cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Առաջին համաշխարհային պատերազմ
Շարունակական խրամատային պատերազմ
Վերջին լայնամաշտաբ հարձակումը եղավ Պեշենդեյլի վրա (1917 հուլիս-նոյեմբեր)։ Այս հարձակումը սկզբում շատ խոստումնալից էր Անտանտի համար, բայց արյունալի ավարտ ուներցավ, կորուստները կազմեցին 200.000-400.000 յուրաքանչյուր կողմից։
Խրամատային պատերազմի տարիներին էական տարածքային փոփոխություններ տեղի չունեցան, փոխարենը պատերազմական գործողություններում սկսվեցին կիրառվել նոր մարտավարություններ, տեխնիկական միջոցներ և զինամթերք։
Ծովային պատերազմ
Պատերազմի սկզբում Գերմանական կայսրության սուզանավերը շրջում էին ամբողջ աշխարհով և օգտագործվում էին Անտանտի առևտրային նավերը խորտակելու համար։ Բրիտանական արքայական նավատորմը որսի էր դուրս գալիս նրանց դեմ, սակայն շատ դեպքերում անարդյունք։ Օրինակ, գերմանական թեթև սուզանավ Էդմենը, որը Արևելյան Ասիայի նավատորմի մի մասն էր և կայանվում էր Քինդաոյում, խորտակել էր 15 առևտրային նավ, ինչպես նաև մեկական ռուսական և ֆրանսիական հածանավ։ Այնուամենայնիվ շատ գերմանական ռազմանավեր չէին կարողանում կատարել իրենց վրա դրված խնդիրները՝ հանդիպելով Արքայական ռազմանավերին։ Գերմանական նավատորմը և «Դրեզդեն» հածանավը խորտակեցին երկու հածանավ Կորոնելի ճակատամարտում, բայց գրեթե ոչնչացվեց Ֆոլկլանդ կղզիների ճակատամարտում 1914 թվականի դեկտեմբերին ։
Պատերազմական գործողությունների սկզբից Բրիտանիան սկսեց Գերմանիայի նավատորմի շրջափակումը։ Այս մարտավարությունը շատ արդյունավետ էր, կտրելով Գերմանիային անհրաժեշտ սնուցման ուղուց, չնայած շրջափակումը մինչ այդ ընդունված համաշխարհային նորմերի կոպիտ խախտում էր ։ Բրիտանիան ականապատում էր օվկիանոսի որոշ հատվածներ, ինչը վտանգավոր էր դառնում նաև չեզոք նավերի համար ։
1916 թվականի Յուտլանդիայի ճակատամարտը (կամ Սկագերակի ճակատամարտ) դարձավ պատերազմի ամենամեծ ռազմածովային ճակատամարտը։ Այն տեղի ունեցավ մայիսի 31-ից մինչև հունիսի մեկը Հյուսիսային ծովում Յուտլանդիայի մոտակայքում։ Գերմանական նավատորմի փոխ ադմիրալ Ռեյնհարդ Սչիրի գլխավորությամբ դուրս եկավ թագավորական նավատորմի դեմ Ջոն Ջելիկոյի գլխավորությամբ։ Գերմանական նավատորմը ծանր հարված հասցրեց արքայական նավատորմին, սակայն մարտավարության առումով Բրիտանիան պահպանեց իր դիրքերը ծովում և սահմանափակեց գերմանական նավատորմի շարժը մինչև պատերազմի ավարտը ։
Գերմանական սուզանավերը փորձում էին կտրել Հյուսիսային Ամերիկայից Բրիտանիա տանող ճանապարհը ։ Սուզանավային պատերազմը ենթադրում էր, որ հարձակումները կատարվում էին առանց նախազգուշացման, և առևտրային նավերի անձնակազմի փրկվելու շանսերը շատ փոքր էին ։ Միացյալ նահանգները դժգոհության նոտա ուղարկեց Գերմանիային և Գերմանիան ստիպված փոխեց իր մարտավարությունը։ «Լուսիտանիա» մարդատար նավի խորտակումից հետո 1915 թվականին Գերմանիան խոստացավ, որ այլևս չի խոցի մարդատար նավերը, փոխարենը բրիտանացիները սկսեցին զինել իրենց առևտրային նավերը ։ Վերջապես 1917 թվականի սկզբներին Գերմանիան անցավ անսահմանափակ սուզանավային պատերազմի՝ հասկանալով, որ ԱՄՆ-ը վաղ թե ուշ միանալու է պատերազմին ։ Գերմանիան որոշեց կտրել ծովային ճանապարհը, որպեսզի ամերիկյան զորքը չհասնինեն Եվրոպա ։
1917 թվականին սուզանավերի արդյունավետությունը ընկավ, երբ առևտրային նավերը սկսեցին ճանապարհորդել էսկադրային ականակիր ռազմանավերի ուղեկցությամբ։ Այս մարտավարությունը դանդաղեցնում էր առևտրային նավերի ընթացքը, քանի որ առևտրային նավերը ստիպված էին սպասել մինչ ուղեկցող նավերը կժամանեին։ Որոշվեց կառուցել արագընթաց բեռնատար նավեր, որոնք սուզանավերից ավելի արագ կլինեին, և դրանք չէին ընթանա ռազմանավերի ուղեկցությամբ ։ Գերմանական սուզանավերը խորտակեցին Անտանտին պատկանող մոտ 5.000 նավ՝ կորցնելով 199 սուզանավ ։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ կառուցվեցին առաջին ավիակիրները, ինչպես նաև առաջին դիրիժաբլները որոնք հականավակային մարտեր էին մղում ։
Պատերազմ Բալկաններում
Ընդհարվելով Ռուսաստանի հետ, Ավստրո-Հունգարիան բանակի միայն մեկ երրորդ մասը հարձակման ուղարկեց սերբերի դեմ։ Մեծ կորուստների գնով ավստրիացիները գրավեցին Սեբիայի մայրաքաղաք Բելգրադը։ Սերբիայի հակահարձակումից հետո, նրանք կարողացան թշնամուն ետ մղել երկրի տարածքից 1914 թվականի վերջին։ 1915 թվականի առաջին տասը ամիսներին Ավստրո-Հունգարիան օգտագործեց Իտալիայի դեմ նախապատրաստված պահեստային զորքի մեծ մասը։ Գերմանական և ավստրո-հունգարական դիվանագետները համոզեցին Բուլղարիային միանալ Սերբիայի դեմ հարձակմանը 1915 թվականի սեպտեմբերի 6-ին ։ Ավստրո-Հունգարիայի պրովիցնիաներ Սլովենիան, Խորվաթիան և Բոսնիան զինվորներ էին տրամադրում Ավստրո-Հունգարիային ինչպես Սերբիայի նվաճման, այնպես էլ Ռուսաստանի և Իտալիայի դեմ մարտնչելու համար։ Մոնտենեգրոն դաշնակից էր Սերբիային ։
Սերբիան գրավեցին մեկ ամսից մի փոքր ավել ժամանակահատվածում, քանի որ Կենտրոնական տերություններին միացել էր Բուլղարիան 600.000 զորքով։ Սերբիական բանակը, կռվելով երկու ճակատով, պարտություն կրեց և նահանջեց հյուսիսային Ալբանիան։ Սերբերը հաղթանակ տարան Կոսովոյի ճակատամարտում։ Մոնտենեգրոն (Չեռնոգորիան) պաշտպանում էր սերբերին Ադրիատիկ ափերից, սակայն ավստրիացիները Մոնտենեգրոն նույնպես գրավեցին։ Սերբացի զինվորները նավերով տարհանվեցին դեպի Հունաստան ։ Նվաճելուց հետո Սերբիան բաժանվեց Բուլղարիայի և Ավստրո-Հունգարիայի միջև։
1915 թվականի վերջին ֆրանկո-բրիտանական զորքերը ափ դուրս եկան Սալոնիկում, որպեսզի ստիպեին Հունաստանին պատերազմի մեջ մտնել Անտանտի կողմից։ Սակայն գերմանամետ թագավոր Կոնստանդին I-ը դեմ էր Կենտրոնական տերությունների դեմ դուրս գալուց, իսկ կառավարությունը սատարում էր Անտանտին ։ Երկպառակությունը Հունաստանը բաժանեց երկու ճամբարի՝ թագավորի և կառավարության։ Արդյունքում Աթենքում տեղի ունեցան բախումներ, որից հետո թագավորն իր գահը զիջեց իր որդուն՝ Ալեքսանդրին, իսկ Հունաստանը պաշտոնապես մտավ պատերազմի մեջ Անտանտի կողմից։
Օսմանյան կայսրություն
Օսմանյան կայսրությունը միցավ Կենտրոնական ուժերին 1914 թվականի օգոստոսին Օսմանա-Գերմանական դաշնության գաղտնի պայմանագրով ։ Օսմանցիները հավակնում էին ռուսներից գրավել Կովկասը, իսկ բրիտանացիներից Սուեզի ջրանցքը։
Երբ պատերազմը սկսվեց, Օսմանյան կայսրությունը օգտվելով առիթից, որ Եվրոպական տերությունները զբաղված են պատերազմով սկսեց քրիստոնյա փոքրամասնությունների էթնիկ զտումը։ Սկսվեցին հայերի, հույների և ասորիների ջարդերը, որոնք հայտնի են որպես, Ասորիների ցեղասպանություն, Հույների ցեղասպանություն և Հայոց ցեղասպանություն ։
Բրիտանացիները և ֆրանսիացիները բացեցին ծովափնյա ռազմաճակատներ Գալիպոլիում (1915 թվական) և Միջագետքում (1914 թվական)։ Գալիպոլիում օսմանյան բանակը հաջողությամբ նահանջի մատնեց դաշնակիցների զորքերին։ Միջագետքում ծանր մարտերից հետո բրիտանական բանակը զավթեց Բաղդադը 1917 թվականի մարտին։ Բրիտանացիներին Միջագետքում օգնում էին արաբ և ասորի ժողովուրդները, մինչդեռ օսմանցիներին օգնում էին քրդերը և թուրքմենները ։ Պատերազմի ընթացքում ակնհայտ երևաց 1914 թվականի օսմանյան վիճակագրության կեղծ լինելը՝ մուսուլմանների գերակշռության և քրիստոնյաների խիստ փոքրաթիվ հանգամանքի հետ կապված։
Արևմուտքում հերոսաբար պաշտպանվում էր Սուեզի Ջրանցքը գերմանական և օսմանյան զորքերի հարձակումներից։ Օսմանցիները և գերմանացիները Ռոմանի ճակատամարտում պարտություն կրեցին եգիպտացիներից և Անտանտից։ Հաղթանակից ոգեշնչված եգիպտացիները դուրս մղեցին օսմանցիներին Սինայի թերակղզուց ։
Ռուսական բանակը հիմնականում հաջող էր կռվում Կովկասում։ Օսմանյան զորքերի գլխավոր հրամանատար Էնվեր Փաշան ցանկանում էր տիրանալ Միջին Ասիայի այն հատվածին, որը գտնվում էր Ռուսաստանի տիրապետության տակ։ Սակայն նա թույլ հրամանատար էր ։ Նա հարձակվեց ռուսների վրա 1914 թվականի դեկտեմբերին 100.000 զորքով, գլխավոր հարձակումը լեռնային տարածքների վրա էր։ Նա կորցրեց իր զորքի 86%-ը Սարիղամիշի ճակատամարտում ։
1914 թվականին Օսմանյան կայսրությունը Գերմանիայի օգնությամբ ներխուժեց Պարսկաստան (ժամանակակից Իրան), որպեսզի կտրի ռուսներին և բրիտանացիներին մերձկասպյան նավթային հատվածից ։ Պարսկաստանը թվում էր թե չեզոք է, բայց գտնվում էր Ռուսաստանի և Մեծ Բրիտանիայի ազդեցության տակ։ Օսմանցիներին սատարում էին քրդերը, ազերիները և մեծ թվով իրանյան ցեղեր, այդ թվում քաշքայները, տանգեստանցիները, լուրերը և ղեմշեները, մինչդեռ ռուսներին և բրիտանացիներին սատարում էին ասորական և հայկական զորքերը։ Պարսկական արշավանքը տևեց մինչև 1918 թվականը և ավարտվեց Օսմանյան կայսրության ձախողմամբ, չնայած որ ռուսները դուրս եկան պատերազմից 1917 թվականին և տարածքը թողեցին հայկական զորքերին, որոնք ծանր հարվածներ էին հասցնում օսմանյան զորքերին և օգնեցին բրիտանացներին պահպանել իրենց ելակետային դիրքերը ։
Գեներալ Նիկոլայ Յուդենիչը, ով ռուսական զորքերի հրամանատարն էր 1915-ից 1916 թվականներին, թուրքերից գրավեց Հարավային Կովկասի մեծ մասը և մի քանի փայլուն հաղթանակներ տարավ, ինչպիսիններից է Էրզրումի ճակատամարտը ։ 1917 թվականին կովկասյան ճակատի հրամանատարությունը ստանձնեց Նիկոլայ Ռոմանով Կրտսերը։ Ծրագրվում էր նաև Վրաստանի գրավված տարածքներում կառուցել երկաթգիծ և նոր հարձակումներ էին պատրաստվում Օսմանյան բանակի վրա, սակայն 1917 թվականի փետրվարին Ռուսաստանում սկսվեց հեղափոխություն, ինչի արդյունքում ռուսական զորքը հետ կանչվեց։
Բրիտանացիների օգնությամբ 1916 թվականի հունիսին Մեքքայի ճակատամարտով սկսվեց արաբական ապստամբությունը, որը գլխավորեց Շերիֆ Հուսեյնը Մեքքայից և ավարտվեց օսմանցիների ջախջախմամբ Դամասկոսում ։ Մադինայի օսմանյան հրամանատարը շարունամում էր դիմադրել մինչև 1919 թվականի հունվարին հանձնվելը։
Թուրքերից խրախուսվող ու զինված Իտալական Լիբիայի և Բրիտանական Եգիպտոսի սահմանին գտնվող սինուսիտներ ցեղը պարտիզանական գործողություններով պայքարում էր դաշնակից ուժերի դեմ։ Բրիտանացիները ստիպված էին 12000 զինվոր ուղարկել նրանց դեմ առերեսվելու համար։ Սինուսիտների ապստամբությունը վերջնականապես ճնշվեց 1916 թվականի կեսերին։
Անտանտի կորուստները Օսմանյան ճակատներում կազմեցին մոտ 650.000 մարդ։ Օսմանցիների կորուստները կազմեցին 725.000 մարդ (325.000 մահացած և 400.000 անհետ կորած) ։
Իտալիայի մասնակցություն
Իտալիան դաշնակցում էր Ավստրո-Հունգարիայի և Գերմանիայի հետ 1882 թվականից, որպես Եռյակ դաշինքի մաս։ Սակայն Իտալիան տարածքային վեճեր ուներ Ավստրայի հետ Տրենտինոյում, Ավստրական Լիտորալում, Ռիյեկաում և Դալմաթիայում։ Հռոմը 1902 թվականին ստրոգրել էր գաղտնի դաշնակցական պայմանագիր Ֆրանսիայի հետ ։ Պատերազմի սկզբում Իտալիան հայտարարեց զորահավաք և Ավստրո-Հունգարիային անվանեց ագրեսոր։ Ավստրո-Հունգարիան արեց ամեն ինչ, որպեսզի Իտալիան մնա չեզոք։ Անտանտը Իտալիային առաջարկեց միացնել Հարավային Տիրոլը՝ պատերազմին միանալու դեպքում։ Իտալիան միացավ Անտանտին և պատերազմ հայտարարեց Ավստրո-Հունգարիային 1915 թվականի մայիսի 23-ին, Գերմանիային նա պատերազմ հայտարարեց 15 ամիս անց ։
Իտալիան, ունենալով գերակա դիրք, կորցրեց իր առավելությունը տեղանքի դժվարին լինելու և սխալ մարտավարություն ունենալու պատճառով ։ Դաշտային Մարշալ Լուիջի Կադրոնա երազում էր ներխուժել Սլովենիա, զավթել Լյուբլյանան և շարժվել դեպի Վիեննա։
Տրենտինոյի ճակատում ավստրո-հունգարացիներն առավելություն ունեին լեռնային հատվածում` իրենց պաշտպանողական ռազմավարության շնորհիվ։ Մի քանի փորձերից հետո ռազմաճակատը մնաց անփոփոխ, մինչդեռ իտալական Ալպինին անըդնհատ ձեռքից ձեռք անցավ ամբողջ ամռան ընթացում։ Ավստրո-հունագարացիները 1916 թվականի գարնանը Ասիագոյում անցան հակահարձակման, շրջանցելով Վերոնան և Պադուան, բայց փոքր առաջընթաց ունեցան ։
1915 թվականի սկզբներին իտալացիները Կադորնայի լեռնային հատվածում տասնմեկ անգամ հարձակվեցին Իսոնզո (Սոչա) գետի երկայնքով և Տրիեստեի հյուսիսարևելյան հատվածով։ Բոլոր տասնմեկ հարձակումները ավստրո-հունգարացիները հետ շպրտեցին, քանի որ ունեին բարձր դիրք։ 1916 թվականի ամռանը Դոբերդոյի ճակատամարտից հետո իտալացիները գրավեցին Գորիցիա քաղաքը։ Այս փոքր հաղթանակից հետո ճակատը մնաց անփոփոխ գրեթե մեկ տարի, մի քանի իտալական գրոհներ ձախողվեցին։
Կենտրոնական ուժերը սկսեցին լայնամասշտաբ գրոհել 1917 թվականի հոկտեմբերի 26-ին, Գերմանիայի նախաձեռնությամբ։ Նրանք հաղթանակ տարան Կապորետոյի ճակատամարտում (Կոբարիդ)։ Իտալական բանակը նահանջեց մոտ 100 կմ, կայունացրեց ճակատը Պիավ գետի ճակատամարտից հետո։ Մինչդեռ Իտալական բանակը բուժում էր Կապորետտոյի ճակատամարտի վերքերը, Իտալիայի կառավարությունը զենքի կոչեց այսպես կոչված '99 տղաներին (Ragazzi del '99). որի մեջ մտնում էին արական սեռի 1899 թվականին և ավելի վաղ ծնված բոլոր ներկայացուցիչները, որոնք 18 տարին լրացած և ավելի մեծ տղամարդիկ էին։ 1918 թվականին ավստրո-հունգարացիները Պիև գետի մոտակայքում մի քանի պարտություն կրեցին և վերջնականապես ջախջախվեցին Վիտորիո Վենետոյի ճակատամարտում նույն թվականի հոկտեմբերին։ Նոյեմբերի 1-ին իտալական ռազմածովային ուժերը շարքից հանեցին Պուլայում տեղակայված ավստրո-հունգարական նավատորմի մեծ մասին։ Նոյեմբերի 3-ին իտալացիները նվաճեցին Տրիեստեն ծովը։ Նույն օրը ստորագվեց Վիլլա Գիուստի հրադադարը։ 1918 թվականի նոյեմբերի կեսերին իտալական զորքերը մտան Ավստրիական Լիտտորալ և վերահսկեցին Դալմաթիան համաձայն Լոնդոնի պակտի ։ Բախումները ավարտվեցին 1918 թվականի նոյեմբերին ։ 1918 թվականին Ադմիրալ Էնրիկո Միլլոոն իրեն հռչակեց Դալմաթիայի նահանգապետ ։ Ավստրո-Հունգարիան հանձնվեց 1918 թվականի նոյեմբերի սկզբին ։
Ռումինիայի մասնակցություն
Ռումինիան դաշնակցում էր կենտրոնական ուժերի հետ 1882 թվականին։ Երբ պատերազմը սկսվեց Ռումինիան գրավեց չեզոք դիրք, պատճառաբանելով, որ Ավստրո-Հունգարիան Սերբիային պատերազմ է հայտարարել առանց իրեն զգուշացնելու, բացի այդ Ռումինան ոչ մի պարտավորություն չուներ պատերազմ սկսելու։ Երբ Անտանտը խոստացավ Ռումինային մեծ տարածքներ Հունգարիայում (Տրանսիլվանիա և Բանաթ), որտեղ բնակվում էին մեծ թվով ռումինացիներ, Ռումինիան պատերազմ հայտարարեց Կենտրոնական ուժերին և 1916 թվականի օգոստոսի 27-ին Ռումինական զորքերը հարձակվեցին Ավստրո-Հունգարիայի վրա, Ռուսաստանի օգնությամբ։ Ռումինական գրոհը հաջողվեց, նրանք կարողացան տիրանալ Տրանսիլվանիայի մեծ մասին, սակայն Կենտրոնական ուժերի հակագրոհից հետո ռումինա-ռուսական զորքերը նահանջեցին ելման դիրք ։ Այնուհետև Բուխարեստի ճակատամարտի արդյունքում Կենտրոնական ուժերը նվաճեցին Բուխարեստը` 1916 թվականի դեկտեմբերի 6-ին։ Կռիվները Մոլդովայում շարունակվեցին մինչև 1917 թվականը ։ Երբ Ռուսաստանը Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո 1917 թվականի վերջում դուրս եկավ պատերազմից, ինչից հետո Ռումինիան ստիպված զինադադար կնքեց 1917 թվականի դեկտեմբերի 9-ին։
Ռումինիան ոչ պաշտոնապես հաշտություն կնքեց Կենտրոնական տերությունների հետ` 1918 թվականի մայիսի 7-ին Բուխարեստի պայմանագրով։ Պայմանագրի համաձայն Ռումինիան պարտավորվում էր ավարտել պատերազմը Կենտրոնական ուժերի դեմ, զիջել որոշ տարածքներ Ավստրո-Հունգարիային և նավթային զիջումներ տրամադրել Գերմանիային։ Փոխարենը Կենտրոնական ուժերը ճանաչեցին Բեսարաբիան որպես Ռումիայի անբաժան մաս։ Պայմանագիրը չեղյալ հայտարարվեց 1918 թվականի հոկտեմբերին Ալեքսանդրում Մարջիլոմանի կառավարության կողմից և Ռումինիան վերսկսեց պատերազմական գործողությունները 1918 թվականի նոյեմբերի 10-ին ։ Ռումինիայի ընդհանուր կորուստնեը զինվորականների և խաղաղ բնակչության մեջ կազմեցին 748.000 մարդ ։
Սկզբնական գործողություններ
Մինչդեռ արևմտյան ճակատը ընկավ պատնեշային իրավիճակի մեջ, պատերազմը շարունակվում էր արևելյան Եվրոպայում ։ Սկզբնական շրջանում ռուսները պլանավորել էին արշավել ավստրիական Գալիցիայի և արևելյան Պրուսիայի վրա։ Չնայած ռուսների արշավանքը Գալիցիա հաջող էր, սակայն այն հետ կանչվեց, որպեսզի համալրվի Արևելյան Պրուսիայի ուժերը, քանի որ այստեղ ռուսները ստիպված նահանջեցին Հինդենբուրգի և Լուդենդորֆից Տանենբերգի և Մասուրյան լճերի ճակատամարտերում 1914 թվականի օգոստոսին և սեպտեմբերին կրած պարտությունից հետո ։ Ռուսների պարտությունների պատճառ էին ռազմաարդյունաբերության ցածր մակարդակը և ղեկավարության կողմից ոչ ճիշտ մարտավարության ընտրությունը։ 1915 թվականի գարնանը ռուսները նահանջեցին Գալիցիայից, իսկ Կենտրոնական ուժերը զգալի առաջընթաց ունեցան Լեհաստանի հարավային հատվածում ։ Օգոստոսի 5-ին ընկավ Վարշավան և ռուսական զորքերը դուրս եկան Լեհաստանից։
Ռուսական հեղափոխություն
Չնայած Բրուսիլովի գրոհի հաջողության արևելյան Գալիցիայում, դժգոհությունները Ռուսաստանում մեծացան։ Հարձակման հաջողությունը երկար կյանք չունեցավ, քանի որ բանակի մյուս գեներալները հրաժարվեցին օգնել հարձակվողներին ամրապնդել հաջողությունը։ Ռուսների և դաշնակիցների զորքերը վերադարձվեցին միայն, երբ Ռումինիան մտավ պատերազմի մեջ օգոստոսի 27-ին։ Գերմանական զորքերը տեղափոխվեցին Տրանսիլվանիա օգնելու ավստրո-հունգարացիներին, մինչդեռ գերմանո-բուլղարական զորքերը ներխուժելով հարավից զավթեցին Բուխարեստը դեկտեմբերի 6-ին։ Անհանդուրժողականությունը գնալով աճում էր Ռուսաստանում, իսկ Նիկոլայ II-ը մնում էր ռազմաճակատում։ Ալեքսանդրա կայսրուհու ոչ խոհեմ վերաբերմունքը խռովարարներին բերեց նրա սիրելի Ռասպուտինի սպանությանը` 1916 թվականի վերջում։
1917 թվականի մարտին ցույցերը Պետրոգրադում հանգեցրին Նիկոլայ II-ի գահընկեցությանը, երկիրը ղեկավարեց ժամանակավոր կառավարությունը, որը կազմված էր Պետրոգրադի խորհուրդի սոցիալիստներից։ Հեղափոխության հետևանքով ռազմաճակատը և տունը վերածվեց քաոսի։ Բանակը դարձավ ծայրաստիճան անմարտունակ ։
Ցարի գահընկեցությունից հետո Վլադիմիր Լենինին թույլատրվեց Շվեյցարիայից Ռուսաստան վերադառնալ, Գերմանիայի ֆինանսավորմամբ։ Ժամանակավոր կառավարության թույլ լինելը նպաստեց Բոլշևիկյան կուսակցության հզորացմանը, որը գլխավորեց Լենինը, ով պահանջում էր անմիջապես դադարեցնել պատերազմը։ Նոյեմբերյան հեղափոխությունից հետո ռուսները հաշտություն խնդրեցին Գերմանիայից։ Սկզբում ռուսները մերժում էին գերմանացիների պահանջները, բայց երբ գերմանական զինվորները շարժվեցին դեպի Ուկրաինա, նոր կառավարությունը ստիպված էր կնքել Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագիրը` 1918 թվականի մարտի 3-ին։ Պայմանագրով ռուսները Կենտրոնական ուժերին էին զիջում Ֆինլանդիան, Բալթյան երկրները, Լեհաստանի և Ուկրաինայի մի մասը ։ Առաջին հայացքից Կենտրոնական ուժերի այս մեծ հաջողությունները, որոնք պետք է բերեին պատերազմի բեկման, արդյունք չունեցան, քանի որ նրանք չունեին բավարար թվով աշխատուժ նվաճված տարածքների պոտենցիալը օգտագործելու համար։
Երբ կնքվում էր Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագիրը, Անտանտն այլևս գոյություն չուներ։ Դաշնակից ուժերը փոքր ուժեր ուղարկեցին Ռուսաստան՝ մասամբ ռուսական ռեսուրսները Կենտրոնական ուժերից պաշտպանելու համար և որոշ չափով Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմում սպիտակներին օգնելու համար ։ Դաշնակիցների զորքերը տեղակայվեցին Արխանգելսկում և Վլադիվոստոկում։
Չեխոսլովակյան լեգիոն
Չեխոսլովակյան լեգիոնը կռվում էր Անտանտի կողմից, նրանց նպատակն է հասնել Չեխոսլովակիայի անկախությանը։ Լեգիոնը հիմնադրվել էր Ռուսաստանում 1917 թվականին, 1917 թվականի դեկտեմբերին Ֆրանսիայում և 1918 թվականի ապրիլին Իտալիայում։ Չեկոսլովակյան լեգիոնը հաղթանակ տարավ ավստրո-հունգարացիների դեմ ուկրաինական Զբորով գյուղի մոտ` 1917 թվականի հուլիսին։ Այս հաղթանակից հետո լեգիոնի կազմը ընդլայնվեց` դառնալով Չեխոսլովակիայի ռազմական ուժ։ Բախմաչի ճակատամարտում լեգիոնը հաղթեց գերմանացիներին և ստիպեց հրադադար կնքել։
Ռուսաստանում այն ներքաշվեց քաղաքացիական պատերազմի մեջ` ընդդեմ բոլշևիկների, որոնք այն ժամանակ վերահսկում էին Տրանս-Սիբիրյան երկաթուղին և Սիբիրի գլխավոր քաղաքները։ Եկատերինբուրգի մոտակայքում լեգիոնի առկայությունը հիմնական դրդապատճառն էր Ցարի և նրա ընտանիքի գնդակահարման` 1918 թվականի հուլիսին։ Լեգիոներները մեկ շաբաթվա պաշտպանությունից հետո հանձնեցին քաղաքը։ Քանի որ Ռուսաստանի եվրոպական նավահանգիստները ապահով չէին, Լեգիոնի տարհանումը տեղի ունեցավ Վլադիվոստոկից։ Տարհանման վերջին տրանսպորտը ամերիյան «Հեֆֆրոն» նավն էր` 1920 թվականի սեպտեմբերին։
Կենտրոնական տերությունների հաշտության հասնելու փորձեր
1916 թվականին Վերդենի ճակատամարտի տաս ամիսներից և Ռումինիայի դեմ հաջող գրոհից հետո գերմանացիները փորձեցին հաշտության հասնել Անտանտի հետ։ Շուտով ԱՄՆ նախագահ Վուդրո Վիլսոնը փորձեց ստանձնել հաշտարարի կարգավիճակը՝ փորձելով երկու կողմին բերել ընդհանուր համաձայնության։ Լլոյդ Ջորջի պատերազմական կառավարությունը կարծում էր, որ Գերմանիայի առաջարկը ծուղակ է, որպեսզի դաշնակիցների շարքերում պառակտություն մտցվի։ Վիլսոնի առաջարկը երկար քննարկելուց հետո դաշնակիցները որոշեցին այն ընդունել ի գիտություն, քանի որ ԱՄՆ-ն նրանց կարծիքով գտնվում էր պատերազմի նախաշեմին «սուզանավային քաոսից» հետո։ Մինչդեռ դաշնակիցները պատասխանում էին Վիլսոնին, Գերմանիան որոշեց պնդել, որ դեմ առ դեմ հանդիպեն այդ հարցի շուրջ։ Իմանալով Գերմանիայի դիրքորոշման մասին՝ դաշնակիցները որոշեցին ուղղակի պահանջներ ներկայացնել հունվարի 14-ին։ Նրանք պահանջում էին վնասների փոխհատուցում, գրավված տարածքների ազատում, ազգային ինքնորոշման սկզբունքների ճանաչում։ Այն ներառում էր իտալացիների սլավոնների ռումինացիների, չեխոսլովակների ազատագրում և ազատ Լեհաստանի ստեղծում։ Անվտանգության առումով դաշնակիցները երաշխիքներ էին ակնկալում ապագա պատերազմների կանխարգելման համար ։ Բանակցային գործընթացը չեղարկվեց Անտանտի կողմից, քանի որ Գերմանիան կոնկրետ առաջարկ չներկայացրեց։ Դաշնակիցները հայտարարեցին, որ բանակցությունները կվերսկսեն միայն այն դեպքում, երբ Գերմանիան փոխհատուցի բոլոր վնասները և ազատի գրավված տարածքները ։
1917 թվականի զարգացումներ
1917 թվականի գործողությունները նախանշում էին պատերազմի ավարտի մասին, սակայն բոլոր հետևանքները չվերացվեցին մինչև 1918 թվականը։
Բրիտանացիների կողմից ծովային շրջափակումը ծանր անդրադարձավ Գերմանիայի վրա։ 1917 թվականին Գերմանիայի ռազմական ղեկավարությունը որոշեց սկսել աննախադեպ սուզանավային գրոհներ, որպեսզի Բրիտանիան դուրս գար պատերազմից։ Գերմանիան նախատեսում էր Բրիտանիայի ափերին խորտակել ամսական 600,000 տոննա տարողությամբ նավ։ Գերմանիայի ղեկավարությունը հասկանում էր, որ այսպես կարող է ԱՄՆ-ին ներքաշել պատերազմի մեջ, սակայն նրանց հաշվարկենրով Բրիտանիայի կորուստները այնքան մեծ կլինեն, որ նրանք ավելի շուտ հաշտություն կխնդրեն քան ԱՄՆ-ն կներքաշվի պատերազմին։ Իրականում խորտակումները տոննաներով կազմում էին ավելի քան 500,000 տոնա ամսական փետրվարից հուլիս ամիսներին։ Ապրիլ ամսին կազմեցին 860,000 տոննա:։ Հուլիսից հետո ներդրված կոնվոյների համակարգը շատ արդյունավետ էին սուզանավերի դեմ պայքարում։ Բրիտանիան անվտանգ դարձավ խորտակումներից, մինչդեռ Գերմանիայի տնտեսությունը անկում էր ապրում։
1917 թվականի Նիվելի հարձակման ժամանակ, Ֆրանսիայի 2-րդ գաղութարար դիվիզիոնի Վերդենի ճակատամարտի վետերանները հրաժարվեցին կատարել հրամանները՝ լինելով հարբած և առանց զինվորական համազգեստի։ Նրանց սպաներին չհերիքեց միջոցներ, որպեսզի պատժի ամբողջ գումարտակը, բացի այդ պատիժը անմիջապես չհետևեց։ Ֆրանսիական բանակի խռովությունները վարակեցին ևս 54 դիվիզոն, 20,000 զինվոր դարձավ դասալիք։ Չնայած զանգվածային ձերբակալություններին, պատիժներին, հայրենասիրական դասերի և պարգևատրական մեխանիզմների, ֆրանսիացի զինվորները հրաժարվում էին մասնակցել հետագա գրոհներին ։ Ռոբերտ Նիվելը պաշտոնանկ արվեց հրամանատարի պաշտոնից, նրան փոխարինեց գեներալ Ֆիլիպ Պետենը, ով կանգնեցրեց արյունահեղ գրոհները։
1917 թվականին, երբ Կենտրոնական տերությունները հաշտություն հաստատեցին Ռուսաստանի հետ, մեծ քանակությամբ գերմանացի զինվորներ արևելքից տեղափոխվեցին արևմտյան ճակատ, որոնք պետք է դիմագրավեին օրեցօր ավելացող ամերիկյան զինվորներին։ Գերմանիան հույս չուներ, որ կհաղթի երկարատև խրամատային պատերազմում և որոշեց արագ լայնածավալ գրոհ կազմակերպել։ Բացի այդ, Անտանտի և Կենտրոնական տերությունների ղեկավարները վախենում էին սոցիալական ընդվզումներից և Եվրոպայում տիրող հեղափոխական վտանգից։ Այս պատճառով երկու կողմերն էլ ցանկանում էին արագ հաղթանակի ուղի փնտրել ։
1917 թվականին Ավստրիայի կայսր Կառլոս I-ը առանց Գերմանիայի իմացության որոշեց բանակցություններ սկսել Իտալայի հետ:։ Իտալիան մերժեց առաջարկները, իսկ այս բանակցությունները հայտնի դարձան Գերմանիային ։
Օսմանյան կայսրության գործողություններ, 1917–1918
1917 թվականի մարտ և ապրիլ ամիսներին, Գազայի առաջին և երկրորդ ճակատամարտերում, գերմանական և օսմանյան զորքերը կանգնեցրեցին Եգիպտական հետախուզական զորքերի առաջխաղացումը, ինչը սկսվել էր 1916 թվականի օգոստոսից Ռոմենի ճակատամարտից հետո ։
Հոկտեմբերի վերջին վերսկսեց Սինայի և Պաղեստինի արշավանքը, երբ գեներալ Էդմունդ Ալենբիի զորքերը հաղթանակ տարան Բիրշեբայի ճակատամարտում ։ Երկու օսմանյան բանակ ջախջախվեցին Մուղար բլրի ճակատամարտում դեկտեմբերին և կորցրեցին Երուսաղեմը օսմանցիների մեկ այլ պարտությունից հետո Երուսաղեմի ճակատամարտում  ։ Մոտավոր այս ժամանակահատվածոըմ ութերորդ բանակի հրամանատարը ազատվեց պաշտոնից, նրան փոխարինեց Ջևադ Փաշան, իսկ մի քանի ամիս հետո Պաղեստինում Օսմանյան բանակի հրամանատար, Էրիկ ֆոն Ֆոլկենհայնին փոխարինեց Օտտո Լիման վոն Սանդերսը  ։
1918 թվականի սկզբին ռազմաճակատը գիծը մեծացավ Հորդանան գետի երկայնքով, սկսվեց Բրիտանացիների գրոհները մարտին և ապրիլին ։ Մարտի ընթացքում եգիպտացի զինվորներին և բրիտանական հետևակին ուղարկեցին արևմտյան ճակատ դիմակայելու Գարնանային գրոհին։ Նրանք փոխարինվեցին Հնդկական բանակի մարտիկներով։ Մի քանի ամիս զորավարժություններից հետո հարձակումները հիմնականում իրականացվեցին Օսմանյան բանակի ուղղությամբ։ Հարձակումների հետևանքով հնդկական զինվորները գրավեցին մի քանի կարևոր դիրքեր։ Սեպտեմբերի կեսերից արդեն հնդկական զորքերը պատրաստ էին լայնամաշտաբ հարձակման։
Վերակազմավորված եգիպտական բանակը կոտրեց օսմանցիների դիմադրությունը Մեգիդոյի ճակատամարտում 1918 թվականի սեպտեմբերին։ Երկու օրում բրիտանացիների և հնդկացիների հետևակները ճեղքեցին օսմանցիների պաշտպանությունը և գրավեցին Ութերորդ բանակի հրամանատարական կետը։ Ավստրալիական, նոր զելանդական, հնդկական և բրիտանական կորպուսները նույնպես ճեղքեցին օսմանցիների դիմադրությունը և գրավեցին Նազարեթը, Հայֆան շարժվեցին առաջ՝ հոկտեմբերին հասնելով Հալեպ։ Հոկտեմբերի վերջին կնքվեց Մուդրոսի զինադադարը, որը վերջ դրեց Օսմանյան կայսրության հետ ռազմական գործողություններին, երբ Հալեպից հյուսիս դեռևս շարունակվում էին ռազմական գործողությունները։
Միացյալ նահանգների մուտք
Պատերազմի սկզբում Միացյալ Նահանգները չեզոք քաղաքականություն էին վարում՝ փորձելով միջնորդել հաշտության հասնելու գործընթացը։ Երբ գերմանական «SM U-20» սուզանավը խորտակեց բրիտանական «Լուզիտանիա» նավը 1915 թվականի մայիսի 7-ին, որի ժամանակ զոհվեցին 128 ԱՄՆ-ի քաղաքացի, ԱՄՆ նախագահ Վուդրո Վիլսոնը պահանջեց վերջ դնել ուղևորական նավերի վրա հարձակումներին։ Գերմանիան համաձայնվեց։ Վիլսոնը փորձեց հաշտեցնել կողմերին, սակայն անհաջող։ Սակայն նա բազմիցս հայտարարեց, որ Միացյալ Նահանգները չի հանդուրժի լայնածավալ սուզանավային պատերազմը, ինչը դեմ է միջազգային իրավունքին։ Նախկին նախագահ Թեոդոր Ռուզվելտը որակեց Գերմանիայի գործողությունները որպես «ծովահենություն» ։ Վիլսոնը վերընտրվեց նախագահի պաշտոնում 1916 թվականին, քանի որ նրա կողմնակիցները դեմ էին պատերազմին։
1917 թվականի հունվարին Գերմանիան վերսկսեց սուզանավային պատերազմը, գիտակցելով, որ ԱՄՆ-ն կարող է ներքաշվել պատերազմին։ Գերմանիայի արտգործնախարար Զիմերմանը հեռագրով հորդորեց Մեքսիկային միանալ պատերազմին, որպես Գերմանիայի դաշնակից ընդդեմ Միացյալ Նահանգների։ Գերմանիան պետք է հովանավորի Մեքսիկային՝ վերադարձնելու Տեխասը, Նյու Մեքսիկոն և Արիզոնան ։ Միացյալ Թագավորությունը իմացավ հաղորդագության մասին և փոխանցեց Լոնդոնում ԱՄՆ դեսպանատանը։ Այնտեղից հաղորդագությունը ուղարկվեց Վիսլոնին, ով այն ցուցադրեց հանրությանը որպես Կազուս Բելլի։ Վիլսոնը հայտարարեց, որ պատերազմը անխուսափելի է, և առանց պատերազմի մասնակցելու ԱՄՆ-ն ձայն չի ունենա միջազգային հարթակում ։ ԱՄՆ-ի յոթ նավերի խորտակումից և Զիմենի հեռագրի հրապարակումից հետո Վիլսոնը պատերազմ հայտարարեց Գերմանիային, ինչը ԱՄՆ Կոնգրեսը հաստատեց 1917 թվականի ապրիլի 6-ին։
Միացյալ նահանգները երբեք չէր եղել որևէ դաշնության անդամ, բայց համարվում էր «ՀԶՈՐ տերություն»։ Միացյալ նահանգները ուներ փոքրաթիվ բանակ, բայց 1917 թվականի զորահավաքից հետո այն դարձավ 2,8 միլիոն, և 1918 թվականի ամռան դրությամբ ամեն օր Ֆրասնա էր ուղարկում 10.000 նոր զինվոր։ 1917 թվականին ԱՄՆ կոնգեսը Պուերտո Ռիկացիներին տվեց քաղաքացիություն, որպեսզի նրանք կարողանային մասնակցել պատերազմին։ Գերմանիան սխալմամբ կարծում էր, որ ԱՄՆ-ն զորք կհավաքի միայն մի քանի ամսում, իսկ դրանց տեղափոխումը Եվրոպա կկանգնեցնեն Սուզանավերը ։
ԱՄՆ ռազմածովային ուժերը ուղարկեցին նավախումբ, որը պետք է օգներ բրիտանացիների կոնվոյներին։ Մի քանի ծովային հետևակի ռազմանավեր ուղարկվեցին Ֆրանսիա։ Բրիտանացիները և ֆրանսիացիները ցանկանում էին, որպեսզի ամերիկացի զինվորները միանգամից ուժեղացնեին ռազմաճակատի դիրքերը, նրանք չէին ցանկանում ժամանակ կորցնել այդ զինվորների պատրաստվածության վրա։ Գեներալ Ջոն Պերշինգը հրաժարվեց տրամադրել ամերիկյան զինվորներին ֆրանսիացիների և բրիտանացիների հրամանատարությանը։ Որպես բացառություն նա թույլատրեց Աֆրիկա-ամերիկյան գնդին գործել Ֆրանսիայի հրամանատարության ներքո։ ԱՄՆ-ին տրամադրվեցին ճակատային այն գծեր որտեղ բրիտանացիները և ֆրանսիացիները անհաջողություններ էին ունեցել ։
Գերմանիայի 1918 թվականի գարնանային հարձակում
Լյուդենդորֆը նախագծեց 1918 թվականի հարձակում արևմտյան ճակատով, որի կոդային անվանումն էր Միքայել գործողություն։ Գարնանային հարձակման նպատակն էր կտրել ֆրանսիական և բրիտանական զորքերին սնուցման ուղիներից։ Գերմանիայի ղեկավարությունը հույս ուներ արագ ավարտել պատերազմը մինչև ԱՄՆ-ն կմիանար Անտանտին։ Գործողությունը սկսվեց 1918 թվականի մարտի 21-ին, երբ գերմանացիները հարձակվեցին բրիտանական զորքերի վրա Ամյեն քաղաքի մոտակայքում (Սեն Կանտեն (շրջան))։ Գերմանացիները հասան աննախադեպ առաջխաղացման, մոտ 60 կմ ։
Բրիտանացիների և ֆրանսիացիների խրամատային դիրքերը ճեղքելու համար նոր մեխանիզմ մշակվեց, որը կոչվեց Հուտիեր ի պատիվ Օսկար վոն Հուտիերի։ Համաձայն նոր մեխանիզմի գրոհները պետք է սկսվեին երկարատև հրետանային կրակոցներով, այնուհետև մեծաքանակ հետևակի միջոցով պետք է ճեղքեին պաշտպանությունը։ Սակայն Գարնանային հարձակման ժամանակ Լուդենդորֆը օգտագործեց հրետանին կարճատև կրակոցների համար, իսկ պաշտպանությունը ճեղքում էին միայն թույլ կետերում։ Թույլ օղակները գրավելուց հետո Գերմանացիները երկու կողմից հարձակվում էին հրամանատարական կետերի վրա։ Գերմանացիների այս հաջողությունների գրավականը հիմնականում անսպասելիությունն էր ։
Ռազմաճակատը տեղափոխվեց Փարիզից ընդամենը 120 կմ հեռավորության վրա։ Երեք ծանր հրետանի սկսեցին ռմբակոծել Փարիզը, ինչի արդյունքում շատ քաղաքացիներ սկսեցին փախչել քաղաքից։ Հարձակման սկզբնամասը այնքան հաջող էր գերմանացիների համար, որ Կայզեր Վիլհելմ II-ը մարտի 24-ը հայտարարեց ազգային տոն։ Շատ գերմանացիներ մտածում էին, որ հաղթանակը մոտ է։ Սակայն ծանր մարտերից հետո գերմանացիների առաջխաղացումը կանգնեցվեց։ Տանկերի և հրետանային զենքերի քիչ քանակը թույլ չէր տալիս գերմանացիներին պահպանել նվաճած դիրքերը։ Բացի այդ սնուցման կապուղին լավ չէր կազմակերպված ։
Գեներալ Ֆոշը ցանկանում էր օգտագործել նոր ժամանած ամերիկացի զինվորներին իր հրամանատարության ներքո, բայց ամերիկացիները ցանկանում էին հանդես գալ ինքնուրույն հրամանատարության ներքո։ Այս զորամիավորումները դրվեցին բրիտանացիների և ֆրանսիացիների հրամանատարության տակ մարտի 28-ին։ Միասնական հրամանատարական կազմը հաստատվել էր 1917 թվականի նոյեմբերի 5-ին Դուլենի կոնֆերանսում ։ Գեներալ Ֆոշը նշանակվեց միացյալ զորքերի հրամանատար։ Հեյգը, Պետայնը և Պերշինգը մնում էին իրենց բանակների տակտիկական վերահսկող, Ֆոշը պետք է կոորդինացներ բանակների գործողությունները և բրիտանական, ֆրանսիական, Միացյալ նահանգների զորքը մեծ մասամբ անկախ էին ։
«Միքայել» գործողությունից հետո Գերմանիան սկսեց Ժորժետ գործողությունը հյուսիսային Լա Մանշի նավահանգիստների դեմ։ Դաշնակիցները կանգնեցրեցին Գերմանիային, փոքր տարածքային կորուստներից հետո։ Գերմանական բանակը հարավում սկսեց Բլուխեր և Յորք գործողությունները առավելագույնս մոտենալով Փարիզին։ Մարնե գործողությունը սկսվեց հուլիսի 15-ին փորձելով շրջափակել Ռեյմսը և սկսվեց Մարնեի երկրորդ ճակատամարտը։ Արդյունքում եղավ հակագրոհ, որից սկսվեց Հարյուրօրյա հարձակումը, ինչը համարվում է Անտանտի առաջին հաջող հարձակումը պատերազմի ընթացքում։
Հուլիսի 20-ին գերամանացիները նահանջեցին ելման դիրքեր Մարնեի շրջակայքում ։ Գերմանիայի կորուստները 1918 թվականի մարտ-ապրիլ ամիսներին կազմեցին 270.000 մարդ։
Մինչդեռ Գերմանիայի տնտեսությունը սկսեց անկում ապրել։ Հակապատերազմական երթերը սկսեցին հաճախանալ, բանակի մարտական ոգին ընկավ։ Արդյունաբերության ծավալները կազմում էին 1913 թվականի 53%-ը միայն։
Նոր երկրներ պատերազմական գոտում
1918 թվականի մայիսին Կովկասում ձևավորվեցին մի շարք պետություններ, այդ թվում՝ Հայաստանի առաջին հանրապետությունը, Ադրբեջանի Դեմոկրատական հանրապետությունը և Վրաստանի դեմոկրատական հանրապետությունը, որոնք անկախացան Ռուսական կայսրությունից ։ Եվս երկու պետություն ստեղծվեցին հարավային Կովկասում՝ Կենտրոնական կովկասյան բռնապետությունը և Հարավ-արևելյան կովկասյան հանրապետությունը (առաջինը լուծարվեց Ադրբեջանի կողմից 1918 թվականի աշնանը, երկրորդը՝ հայ-բրիտանական զորքերի կողմից 1919 թվականի սկզբին)։ Ռուսական զորքերի կողմից Կովկասը լքելուց հետո երեք հանրապետությունները սկսեցին պատրաստվել Օսմանյան բանակի դիմակայելուն, որոնք սկսեցին հարձակվել 1918 թվականի սկզբներից։ Ստեղծվեց Անդրկովկասյան Դեմոկրատական ֆեդերատիվ հանրապետությունը, որպեսզի միասնական ուժերով դիմակայեին Օսմանյան բանակին, սակայն Վրաստանը դուրս եկավ դաշինքից պաշտպանություն ստանալով Գերմանիայից, Ադրբեջանը դաշինք կնքեց Օսմանյան կայսրության հետ։ Հայաստանը մնաց միայնակ Օսմանյան նվաճողների դեմ, սակայն կարողացան հաղթանակ տանել մի քանի ճակատամարտերում (Սարդարապատի ճակատամարտ, Բաշ Ապարանի ճակատամարտ, Ղարաքիլիսայի ճակատամարտ) ։
Հարյուրօրյա հարձակում
Անտանտի հակահարձակումը, որը հայտնի էր որպես Հարյուրօրյա հարձակում, սկսվեց 1918 թվականի օգոստոսի 8-ին Ամիենի ճակատամարտով։ Ճակատամարտին մասնակցեցին 400 տանկ և 120.000 բրիտանացի, Դոմինիոնը և ֆրանսիական բանակը։ Ճակատամարտի առաջին օրը գերմանացիները նահանջեցին 15 կմ։ Պաշտպանվողները բարոյապես անկում ապրեցին, Լուդենդորֆը հիշելով այս օրը համարեց այն «Գերմանական բանակի սև օր »: Եվս 14 կմ նահանջելուց հետո գերմանական զորքը վերջնականապես կանգ առավ և ճակատամարտը ավարտվեց օգոստոսի 12-ին։
Փոխարեն Ամիենում տարած հաղթանակից հետո դաշնակիցները ամրապնդեին իրենց հաղթանակը այս տարածաշրջանում, նրանք կենտրոնացան այլ տարածաշրջանի վրա։ Դաշնակիցների ղեկավարությունը որոշեց չհարձակվել ճակատի ամբողջ երկայնքով, քանի որ կորուստները շատ կլինեին։ Նրանք սկսեցին արագ հարձակումներ թևերով, այնուհետև գրավել միջին արդեն թուլացած մասը ։
Բրիտանական և դոմինիկյան ուժերը հարձակման մյուս փուլը սկսեցին Ալբերտի ճակատամարտով օգոստոսի 21-ին ։ Հարձակմանը հետագայում միացան ֆրանսիացիները և մնացած բրիտանական ուժերը։ Օգոստոսի վերջին շաբաթվա ընթացքում գերմանացիները ծանր կորուստներով նահանջեցին ևս 70 կմ։ Մեջբերում գերմանական արխիվներից, «Ամեն հաջորդ օրը ավելի արյունալի է մյուսներից, գիշերները անցկացնում ենք անքուն »:
Սեպտեմբերին դաշնակիցները սկսեցին հարձակվել «Հինդենբուգի ճակատի» հյուսիսային և կենտրոնական ուղղություններով։ Գերմանացիները շարունակում էին կատաղի դիմադրությունը և հակահարձակվում կորցրած դիրքերի վրա, բայց քիչ հաջողություններով։ Հինդենդբուրգի ճակատի քաղաքները, գյուղերը, բարձունքները և իջվածքները կամաց կամաց անցնում էին դաշնակիցների հսկողության տակ։ Սեպտեմբերի միայն վերջին շաբաթվա ընթացքում բրիտանացինին գերի ընկան 30,441 գերմանացի զինվորական։ Սեպտեմբերի 24-ին գերմանացիները վերջնականապես նահանջեցին Հինդենդբուրգի ճակատային գծից։
Օգոստոսի 8-ից հետո մոտ չորս շաբաթվա ընթացքում ավելի քան 100,000 գերմանացի զինվոր գերեվարվեցին, որոնցից 75,000-ը Բրիտանացիների, իսկ մնացածը ֆրանսիացիների կողմից։ «Գերմանիայի բանակի սև օր»-ից հետո Գերմանիայի բանակի բարձր ղեկավարությունը հասկացավ, որ պարտությունը անխուսափելի է և սկսեցին փորձեր ձեռնարկել հնարավորինս առավելագույնը քաղել այս իրավիճակում։ Ճակատամարտից մեկ օր առաջ Լուդենդորֆը ասաց,-«Մենք չենք կարող հաղթել պատերազմում, սակայն չպետք է նաև պարտվենք»։ Օգոստոսի 11-ին նա խնդրեց Կայզերին իրեն պաշտոնանկ անել, սակայն Կայզերը մերժեց՝ պատասխանելով,- «Մենք պետք է հավասարակշռության հասնենք։ Մենք գրեթե հասել ենք մեր դիմադրության առավելագույն սահմանին։ Պատերազմը պետք է ավարտել»։ Օգոստոսի 13-ին Բելգիայի Սպա քաղաքում Հինդենբուրգը, Լուդենդորֆը, Գերմանիայի կանցլերը և Արտաքին գործերի նախարար Հինցը որոշեցին, որ պատերազմը չի կարող ավարտվել ռազմական ճանապարհով, և հաջորդ օրը Գերմանիայի թագավորական խորհուրդը որոշեց, որ պատերազմում հաղթանակը իրենց գլխավոր նպատակը չէ։ Ավստրո-Հունգարիան զգուշացրեց, որ նրանք կարող են շարունակել ռազմական գործողությունները միայն մինչև դեկտեմբեր և Լյուդենդորֆը խորհուրդ տվեց փնտրել հաշտության հասնելու ուղիներ։ Սեպտեմբերի 10-ին Հինդենբուրգը կոչ արեց Ավստրիայի կայսրին հաշտության ուղիներ փնտրել, իսկ Գերմանիան դիմեց Նիդերլանդներին ստանձնելու հաշտության միջնորդի դերը։ Սեպտեմբերի 14-ին Ավստրիան կոչ արեց բոլոր պատերազմող և չեզոք երկրներին հանդիպել հաշտություն կնքելու նկատառումներով, սեպտեմբերի 15-ին Գերմանիան հաշտություն առաջարկեց Բելգիային։ Բոլոր հաշտության կոչերը մերժվեցին ։
Հարյուրօրյա հարձակման վերջին փուլը Մյոզ-Արոնի գրոհն էր, որը սկսեցին ֆրասնական և ամերիկայն զորքերը սեպտեմբերի 26-ին։ Հաջորդ շաբաթվա ընթացքում ֆրանսիական և ամերիկյան ստորաբաժանումները ներխուժեցին Շամպայն և ստիպեցին գերմանացիներին թողնել մի քանի կարևոր բարձունք և նահանջել Բելգիայի սահման ։ Հոկտեմբերի 8-ին ճակատային գիծը նորից հատեցին Բրիտանական զորքերը Կամբրեի ճակատամարտի արդյունքում ։ Գերմանական զորքերը ստիպված էին կրճատել ճակատային գիծը և օգտագործել Նիդերլանդների սահմանը որպես այլընտրանքային ուղի նահանջելու դեպի Գերմանիա։
Երբ Բուլղարիան սեպտեմբերի 29-ին կնքեց զինադադարի պայմանագիր, Լուդենդորֆը մեկ ամիս ընկավ մեծ սթրեսի մեջ ։
Գերմանիայի 1918-1919 թվականի հեղափոխություն
Գերմանիայի անխուսափելի պարտության մասին լուրերը տարածվեցին գերմանական զորքերում։ Խռովությունների սպառնալիքը խորանում էր։ Ադմիրալ Ռեյհարդ Շիրը և Լուդենդորֆը որոշեցին վերջին փորձը ձեռնարկել, որպեսզի վերականգնեին գերմանական նավատորմի հեղինակությունը։ Իմանալով, որ արքայազն Մաքսիմիլիանի կառավարությունը հավանություն չի տա նման նախաձեռնությանը, Լուդենդորֆը որոշեց գործել ինքնուրույն։ Այնուամենայնիվ պատրաստվող հարձակման մասին լուրերը հասան Վիլհելմսհաֆեն և Քիլում տեղակայված նավաստիներին։ Շատերը հրաժարվեցին մասնակցել ծովային հարձակմանը՝ համարելով այն ինքնասպանություն, որի համար ձերբակալվեցին։ Լուդենդորֆը ընդունեց իր մեղքը և Կայզերը ազատեց նրան պաշտոնից հոկտեմբերի 26-ին։ Բալկանների կորուստը նշանակում էր, որ Գերմանիան կորցնում էր նաֆթի և սննդի հիմնական կենսական ուղին։ Բոլոր պահուստային միջոցները արդեն ծախսված էին ։ Դաշնակիցների նաֆթի պահանջարկի մոտ 80%-ը լրացնում էր Միացյալ Նահանգները, այսինքն Գերմանիայի սնուցման ուղու կորուստը էլ ավելի ուժեղացրեց դաշնակիցներին ։
Ռազմական անհաջողությունները և զորքի մարտունակության անկումը ստիպեցին Կայզերին Գերմանիան ուղղորդել դեպի հաշտություն։ Արքայազն Մաքսիմիլիանը գլխավորեց կառավարությունը և որպես Կանցլեր սկսեց բանակցությունները դաշնակիցների հետ։ Բանակցությունները անմիջապես սկսվեցին նախագահ Վիլսոնի հետ, քանի որ գերմանացիները կարծում էին, որ Վիլսոնը ավելի զիջողական կլինի քան ֆրանսիացիները և բրիտանացիները։ Վիլսոնը պահանջեց, որ գերմանիայում հաստատվեն սահմանադրական միապետություն և խորհրդարանական վերահսկողություն ։ Նոյեմբերի 9-ին սոցյալ-դեմոկրատ Ֆիլիպ Շեյդեմանը Գերմանիան հռչակեց հանրապետություն։ Կայզերը, թագավորները և այլ ժառանգական կառավարիչները հեռացվեցին իշխանությունից և Վիլհելմ II-ը գահընկեց արվեց և արտաքսվեց Նիդերլանդներ։ Կայսերական Գերմանիան մահացավ և ծնվեց նոր Գերմանիա՝ Վայմարյան Հանրապետություն անվանմամբ ։
Զինադադարներ և կապիտուլյացիաներ
Կենտրոնական ուժերի անկումը եղավ շատ արագ։ Բուլղարիան առաջինը զինադադար կնքեց 1918 թվականի սեպտեմբերի 29-ին Սալոնիկիում ։ Հոկտեմբերի 30-ին Օսմանյան կայսությունը ենթարկվեց կապիտուլյացիայի և կնքեց Մուդրոսի զինադադարը ։
Հոկտեմբերին 24-ին իտալացիները անցան գրոհի, նպատակ ունենալով հետ վերադարձնել տարածքները, որոնք կորցրել էին Կապորետտոյի ճակատամարտում։ Տեղի ունեցավ Վիտտորիոյի ճակատամարտը, որը անվանում են Ավստրո-Հունգարիայի բանակի արդյունավետության անկման սկիզբ։ Գրոհը նաև բերեց Ավստրո-Հունգարական կայսրության անկմանը։ Հոկտեմբերի վերջին շաբաթվա ընթացքում անկախության հռչակագրեր ընդունեցին Բուդապեշտը, Պրագան և Զագրեբը։ Հոկտեմբերի 29-ին կայսրության պաշտոնյանները դիմեցին Իտալիային զինադադար կնքել։ Սակայն իտալացիները շարունակեցին առաջխաղացումը՝ հասնելով Տրենտո, Ուդինե և Տրիեստ։ Նոյեմբերի 3-ին Ավստրո-Հունգարիան սպիտակ դրոշ ուղարկեց և զինադադարի կոչ արեց։ Դաշնակիցների կողմից հեռագրով ուղարկվեցին զինադադարի պայմանները, որոնք ընդունվեցին ավստիացիների հրամանատարների կողմից։ Ավստրիայի հետ հաշտությունը կնքվեց նոյեմբերի 3-ին, Պադովայից ոչ հեռու գտնվող Ջուստի վիլլայում։ Ավստրիան և Հունգարիան առանձին կնքեցին հաշտության պայմանագիր, Հաբսբուրգյան միապետության տապալումից հետո։ Հաջորդող օրերին իտալական բանակը գրավեց Ինսբրուքը և ամբողջ Տիրոլը 20 000-ից ավել զինվորների հետ միասին։ Նոյեմբերի 11-ին, առավոտյան 5:00 -ին Գերմանիայի հետ ստորագրվեց զինադադար երկաթուղային գնացքի վագոնի մեջ Շամպայնի մոտակայքում։ Նոյեմբերի 11-ին ժամը 11:11 հայտարարվեց, որ բոլոր կրակոցները պետք է լռեն։ Պաշտոնապես զինադադարի ստրոագրումից վեց ժամ հետո արևմտյան ճակատի շատ դիրքեր դադարեցրին մարտական գործողությունները, սակայն կռիվները շարունակվեցին մի քանի դիրքերում, որտեղ հրամանատարները ցանկանում էին գրավել որոշ տարածքներ մինչև պատերազմի ավարտը։
Հռենոսի օկուպացիան տեղի ունեցավ զինադադարի ստորագրումից հետո։
Հետևանքներ
Պատերազմի արդյունքում չորս կայսրություններ վերացան. Գերմանական, Ավստրո-Հունգարական, Օսմանյան և Ռուսական։ Շատ ազգեր վերականգնեցին իրենց անկախությունը, բացի այդ ձևավորվեցին նոր պետություններ։ Չորս արքայատոհմեր ոչնչացվեցին պատերազմից հետո՝ Ռոմանովները, Հոհենցոլերները, Հաբսբուրգները և Օսմանները։ Բելգիան և Սերբիան ավերվեցին, ֆրանսիացի 1,4 միլիոն զինվոր սպանվեցին, չհաշված մյուս կորուստները։ Գերմանիան և Ռուսաստանը նույնպես մեծ կորուստներ ունեցան ։
Պատերազմի պաշտոնական ավարտ
Պաշտոնապես զինադադարից հետո պատերազմը շարունակվեց ևս յոթ ամիս մինչև Վերսալի պայմանագրի ստորագրումը Գերմանիայի կողմից 1919 թվականի հունիսի 28-ին։ Միացյալ նահանգների Սենատը չվավերացրեց պայմանագիրը, չնայած այն վայելում էր ժողովրդի հավանությունը, և պաշտոնապես չդադարեցրեց իր մասնակցությունը պատերազմին մինչև1921 թվականի հուլիսի 2-ին նախագահ Ուորեն Հարդինգի կողմից  Կնոքս-Պորտեր բանաձևի ստորագրումը ։ Միացյալ Թագավորությունը և Բրիտանական կայսրությունը պատերազմական վիճակը ավարտված համարեցին պառլամենտի կողմից 1918 թվականի պատերազմի ավարտի մասին օրենքի ընդունումից հետո միայն ։ Որի համաձայն Բրիտանական կայսրությունը պատերազմն ավարտված է հայտարարել հետևյալ երկրների հետ հետևյալ կերպ․
Ընդհանուր առմամբ Բրիտանական կայսրությունը պատերազմն ավարտված է համարել 1921 թվականի օգոստոսի 31-ին ։
Շատ երկրներում պատերազմի ավարտ համարում են Վերսալի պայմանագրի կնքման օրը, որից հետո միայն պատերազմ գնացած զինվորները վերադարձան տուն, բայց հիմնականում պատերազմի ավարտ է համարվում զինադադարի օրը՝ 1918 թվականի նոյեմբերի 11-ը ։ Իրավաբանորեն պատերազմի ավարտ է համարվում Լոզանի պայմանագրի ստորագրման օրը, երբ Անտանտի զորքերը լքեցին Կոստանդնուպոլիսը (1923 թվականի օգոստոսի 23)։
Հաշտության պայմանագրեր և երկրների սահմաններ
Մինչդեռ, փոքր ազգերը, որոնք անկախացան Գերմանիայի տիրապետությունից, կարծում էին, որ Վերսալի պայմանագիրը արդարացի է և ազատեց նրանց այդ գերտերության հալածանքներից ։ Հաշտության համաժողովում որոշում ընդունվեց, որ պարտված կողմը պետք է փոխհատուցի պատերազմի ընթացքում քաղաքացիներին հասված վնասները, և քանի որ բացի Գերմանիայից մյուս տերությունները ի վիճակի չէին վճարելու, հիմնական բեռը ընկավ Գերմանիայի վրա։
Ռուսաստանի կայսրությունը, որը լքեց պատերազմը 1917 թվականի, կորցրեց իր արևմտյան մասը, որտեղ հիմնվեցին մի շարք անկախ պետություններ, այդ թվում Էստոնիան, Ֆինլանդիան, Լատվիան, Լիտվան և Լեհաստանը։ Ռումինիային անցավ Բեսարաբիան 1918 թվականի ապրիլին ։
Օսմանյան կայսրությունը մասնատվեց և Լևանտի տարածքների մեծ մասին տիրացան Անտանտի ուժերը։ Թուրքերին մնաց Անատոլիան և կոչեց Թուրքիայի հանրապետություն։ Օսմանյան կայսրությունը ստորագրեց Սևրի պայմանագիրը 1920 թվականին, սակայն այն չեղյալ համարվեց Թուրքական ազգայնական շարժում կուսակցության կողմից, որոնք գլխավորեցին Թուրքիայի անկախության շարժումը։ Թուրքիան 1923 թվականին ստորագրեց Լոզանի պայմանագիրը։
Ազգային ինքնություն
Լեհաստանը վերականգնեց անկախությունը այն կորցնելուց ավելի քան մեկ դար հետո։ Սերբիայի թագավորությունը և նրա արքայատոհմը, որպես Անտանտի փոքր պետություն, և իր մեկ շնչին ընկնող ամենաշատ կորուստներով , դարձավ նոր ձևավորված պետության մի մաս, որ կոչվեց Սերբիայի, Խորվաթիայի և Սլովենիայի թագավորություն, որը հետագայում կոչվեց Հարավսլավիա։ Չեխոսլովակիան դարձավ նոր պետություն և տիրացավ Բոհեմիայի թագավորությանը և Հունգարիայի թագավորության մի մասին։ Ռուսաստանը դարձավ Խորհրդային միություն և կորցրեց Ֆինլանդիան, Էստոնիան, Լիտվան և Լատվիան, որոնք դարձան անկախ պետություններ։ Օսմանյան կայսրությունը վերածվեց Թուրքիայի և մերձավոր արևելքի մի շարք երկրների։ Բրիտանական կայսրությունում պատերազմը բերեց ազգայնականության նոր ձևեր։ Ավստրալիան և Նոր Զելանդիան Գալիպոլիի ճակատամարտից հետո հայտնի դարձան «Կրակով օծվածներ» անվանմամբ։ Սա առաջին պատերազմն էր որտեղ այս երկները հանդես եկան իրենց անվանումներով, ոչ թե Բրիտանական թագի անվանման տակ։
Лоббирование Хаима Вейцмана ( ⎘ Խայիմ Վեյցման ) и опасения, что американские евреи будут поощрять Соединенные Штаты к поддержке Германии, достигли кульминации в Декларации Бальфура британского правительства ( ⎘ Բալֆուրի հռչակագիր (1917) ) 1917 года, одобрив создание еврейской родины в Палестине. Всего более 1 172 000 солдат-евреев служили в войсках союзников и Центральной державы во время Первой мировой войны , в том числе 275 000 в Австро-Венгрии и 450 000 в царской России.
Վիմիի ճակատամարտից հետո, որտեղ կանադացիները կռվում էին որպես առանձին ստորաբաժանում, կանադացիները սկսեցին իրենց կոչել կրակից չվախեցողներ ։ Հասնելով հաջողությունների այն վայրերում, որտեղ նրանց «մայր տերությունները» անհաջողություն էին ունեց, նրանց սկսեցին հարգել և ճանաչել միջազգային հարթակներում։ Կանադան պատերազմ մտավ որպես Բրիտանական կայսրության մաս, և մնաց այդ կարգավիճակում, սակայն նրանք լուրջ քայլ կատարեցին հետագայում անկախության հասնելու համար ։ Երբ Բրիտանիան պատերազմ հայտարարեց, նրա կազմի մեջ մտնող պետությունները ավտոմատ մտան պատերազմի մեջ, սակայն Վերսալի պայմանագիրը կնքելիս Կանադան, Ավստրալիան, Նոր Զելանդիան և Հարավային Աֆրիկան հանդիսացան ստորագրող կողմ ։
Մարդկային կորուստներ
Պատերազմը մեծ հետք թողեց զինվորների առողջության վրա։ Եվրոպայում պատերազմին մասնակցում էր 60 միլիոն զինվոր, 8 միլիոնը սպանվեցին, 7 միլիոնը դարձան հաշմանդամ, 15 միլիոնը լուրջ վիրավորվեցին։ Գերմանիան կորցրեց բնակչության արական սեռի ներկայացուցիչների 15,1%-ը, Ավստրո-Հունգարիան՝ 17,1%-ը, իսկ Ֆրանսիան՝ 10,5%-ը ։ Գերմանիայի քաղաքացիական բնակչության մեջ մահերը 474.000-ով ավել էր քան խաղաղ ժամանակ, որոնցից շատերը մահացան, սովից կամ հիվանդություններից ։ Պատերազմի վերջում սովի պատճառով Լիբանանում մահացավ 100.000 մարդ ։ 5-10 հազար մարդ սովամահ եղավ Ռուսաստանում 1921-1922 թվականներին ։ 1922 թվականին 4,5-ից 7 միլիոն երեխա Ռուսաստանում մնացին անօթևան Առաջին համաշխարհային պատերազմի, քաղաքացիական պատերազմի և սովի արդյունքում ։ Բազմաթիվ հակահեղափոխականներ լքեցին երկիրը հեղափոխությունից հետո, միայն հյուսային Չինաստանի Հարբին քաղաքում 1930-ականներին բնակվում էր 100.000 ռուս ։ Հազարավոր մարդիկ արտագաղթեցին Ֆրանսիա, Անգլիա և Միացյալ նահանգներ։
Պատերազմի քաոսային իրավիճակում գլուխ բարձրացրեցին համաճարակները։ Միայն 1914 թվականին Սերբիայում տիֆի համաճարակից մահացավ 200.000 մարդ ։ 1918-ից 1922 թվականներում Ռուսաստանում մոտ 25 միլիոն մարդ վարակվեց տարբեր հիվանություններով, որից 3 միլիոնը մահացավ տիֆի համաճարակից ։ 1923 թվականին 13 միլիոն ռուս վարակվեցին մալարիայով ։ Բացի այդ ամբողջ աշխարհով տարածվեց գրիպի համաճարակը։ Ընդհանուր առմամբ Իսպանական գրիպի համաճարակը խլեց 50 միլիոն մարդու կյանք ։
Ցամաքային գործողություններ
Հրետանին նույնպես ենթարկվեց հեղափոխության։ 1914 թվականին թնդանոթները տեղադրվում էին ռազմաճակատի առաջին գծում և ուղղակի կրակ էին բացում թշնամու վրա։ 1917 թվականի դրությամբ անուղղակի կրակը (նռնականետերից և նույնիսկ թնդանոթներից) արդեն սովորական բնույթ էր կրում, օգտագործելով նոր տեխնիկա հակառակորդի դիրքերի և ինքնաթիռների հայտնաբերման և խոցման համար ։