cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Աբուհայաթի ջրանցք
Հետագայում, երբ քաղաքը մի փոքր տարածվել է դեպի հյուսիս-արևմուտք՝ դեպի Գետառի ափերը, Էրեբունիի հնագույն ջրմուղի խափանման հետ միասին չորացել  է նաև «Վարդավառի լիճը»։ Ըստ պարսկական ավանդախառը վկայությունների այդ լիճը կառուցվել, բայց ավելի հավանական է վերակառուցվել է Թոխմախ խանի /1570-1580թթ./ ժամանակ և կոչվել նրա անունով։ XVIII դարի վերջերին լիճը դարձյալ վնասվել էր և նորից վերականգնվել է միայն Արևելյան Հայաստանը Ռուսաստանին միացնելուց հետո[16]։ Ոռոգման համակարգը կանոնավորելու համար սարդարի կողմից սահմանվել էր հատուկ պաշտոնեություն, որը բաղկացած էր միրաբներից, ջուվարներից և կարաջուվարներից։ Այդ կարգը որոշ փոփոխություններով  գործել է բավական երկար ժամանակ։ Միրաբը համարվում էր տվյալ մահալի  ոռոգման ջրերի գերագույն կառավարիչը, նա ուներ  դատական  և վարչական իշխանություն, ղեկավարում էր ամբողջ մահալի ոռոգման տնտեսությունը։ Նա էր սահմանում ոռոգման կարգը և հսկում, որ միշտ կանոնավոր վիճակում գտնվեն ու անխափան գործեն առուները, խափանումների դեպքում կազմակերպում էր տվյալ առուն նորոգելու գործը։ Ջուվարներն ամբողջովին ենթարկվում էին միրաբներին և կատարում էին ոստիկանական պարտականություններ։ Միրաբը և ջուվարը  նշանակվում էին սարդարի կողմից, նրա հայեցողությամբ։ Մեծ համայնքներում ջուվարներին օգնում էին կարաջուվարները։
Միրաբներն ու ջուվարները նշանակվում էին մեկ տարի ժամկետով, բայց կարող էին մի քանի անգամ նշանակվել։[17]
Երևանն ունեցել է իր միրաբն ու տասնմեկ ջուվարները։ Ջրի չափը որոշվում էր ժամանակով՝ մեկ օր կամ կես օր, իսկ քանակը՝ բահով, որը հստատուն թիվ չէր[18]։
Դարերով ստեղծված Երևանի ոռոգման համակարգը խիստ խաթարվել էր հատկապես 1826-1828թթ. ռուս-պարսկական պատերազմից հետո, քանի որ պատերազմի գլխավոր թատերաբեմը Երևանն  էր։ Խաթարված ջրանցքների ու դրանցից ելնող առուների վերականգնումը կատարվել է միայն պատերազմի ավարտից 12-15 տարի հետո։
1847թ. Այսրկովկասում բնակեցման գծով գործող հանձնաժողովը՝ երկրի ոռոգման ցանցն ուսումնասիրելուց հետո այն բաժանում է երեք կարգի։ Առաջին կարգի մեջ մտնում են 7 առուներ, երկրորդի մեջ՝ 1128,  երրորդ կարգի մեջ՝  այն առուները, որոնք դադարել են գործել  և պետությունը չի նախատեսում նորոգել։  Երևանի առուները մտնում էին առաջին և երկրորդ կարգերի մեջ, որոնց կանոնավորման համար պետությունը նախատեսում էր ծախսել որոշ գումար տեխնիկի հսկողությամբ։ 1840-1850-ական թթ. ընթացքում Երևանի նախկին առուներն ամբողջովին նորոգվել էին։ Գործում էին «Աբուհայաթը», «Մամռին», «Դալման» ու «Նորագյուղի» առուները, որոնց երկարությունն իրենց ենթաճյուղերի  հետ հասնում էր  մի քանի տասնյակ կիլոմետրի։[19]
1890թ. հոկտեմբերին Գրիգոր Արծրունին «Մշակ» թերթում հրատարակված «Երևանեան նահանգում» հոդվածում «Դալմայի» ջրանցքի մասին գրել է. «Դա մի ստորերկրեայ ջրանցք է, գետնի մակերևոյթից մի քանի սաժէն խորութեամբ տօնէլի պէս շինված, տեղ տեղ հորերի պէս բացուածքներ ունենալով։ Շատերը կարծում են, որ այդ տօնէլը կառուցել էր ռուսների ձեռքով երկիրը տիրապետելուց առաջ եղած վերջին պարսից սարդար, Հուսէյն-խան սարդարը (մօտաւորապէս քսաներորդ թւականներում)։ Սակայն ուրիշների կարծիքով դա սխալ տեղեկութիւն է և հաւանական է, որ տօնէլը շատ աւելի հին է. դա հնադարեան հայկական ջրանցք է, որին Հուսէյն-սարդարը միայն նորոգել է իր կառավարչութեան օրով»[20]:
Հայաստանի ազգային արխիվի մի՝ 1898թ, հունվարի 27-ի փաստաթուղթ վկայում է Էջմիածնի կաթողիկոսարանի դիմումը «Դալմայի» ջրանցքի վերանորոգման մասին․
« Ողորմած տեր իշխան Գրիգորի Սերգեեվիչ
Անհիշատակ Ժամանակից  Ս Աթոռն Էջմիածնի ոռոգում էր իր դաշտերը Հրազդան գետից ելնող Դալմա կոչվող առվով։ Ռուս-պարսկական պատերազմից հետո, որ տևեց երկար ժամանակ հիշատակեալ առուն մնացել էր անխնամ և միայն 1870 թվականին հանգուցեալ պատրիարք ամենայն հայոց կաթողիկոս տեր Գևորգ IV-ը, ցանկացել է նորոգել զայն առուն, հրավիրյալ է մասնավոր եղանակով զճարտարապետ ջրաբաշխ Փրոլովին, որ կազմեալ նախագիծ, այժմ ի գործս Սինոդի և հայտնել է թե ի Հրազդան գետոյ գոյ այնքան ավելորդ ջուր , զի  գետ տանելոյ բաշխելոյ  զջուրն ի Հրազդան գետոյ ենթադրեալ նորոգելի առուին և գոհացուցանելո զժողովուրդս մնաց ընդանուր ավելորդ ևս ջուր ուստի և յայն ժամանակի սկզբին արարեալ է նորոգություն առվին և նորոգեալ առավել քան զկեսն ի կուսե/ կես/ Երևան քաղաքի, համարիա թե ցստասն վերստ տարիալ ընտ այն ջուր ,սակայն  նահանգական իշխանություն կարևոր վարձեալ է ստուգել զեզրակացություն Ֆրոլովի պաշտոնական ճանապարհով ի ձեռն մասնագետի վասն որոյ և գործ նորոգություն առվին  դադարեցուցել է ձեր այնորիկ․․․․քանի ամաց ․․․կողեցու․․․Ճարտարապետ -ջրաբաշխ Պսարևն, որ չափեալ զջուրն ի Հրազդան գետոյ, ամենաերաշտ ժամանակի պաշտոնական արձանագրությամբ որոշեաց զջուրն Հրազդան գետոյ յետ գործածելոց զպիտոյս համար ժողովրդան մնայ դարձեալ այնքան ավելորդ, որ վանքն Ս․ Էջմիածնի անարգել կարե օգտիլ իմանէ անցելա ջրոյն միջոցավ Դալմա առվին։  Սակայն սույն եզրակացությունը ճարտարապետ-ջրաբաշխին մնաց անգործադրելի պատճառավ  ենթադրեալ նորով մուծանելի ի կողմանս Անդրկովկասու կանոնաց յաղագս բաշխման ջրոյ։ Թեպետ և յետ մուծանելոյ զայնոսիկ կանոնո սքնատան քանիցս միջնորդեաց փոխթացուցանել  թույլատվության հանիլոյ զջուր ի Հրազդան  գետոյն,սակայն սոյն  միջնորդություն որպես իլնի ի գրութենէ վերատեսչի ջուրց Կովկասու թողեալ են ցորոշումն իրավանց բնակչանց մահալին Զանգիբասարայ ի վերայ ջրոյն Հրազդան գետոյ։
Զարդիս վանքն Ս Էջմիածնի և բնակիչք Վաղարշապատ գեղջ թուով մոտավորապես յոթհարյուր տուն թեպետ և ունին զբավականաչափ հողս, սակայն չունելոյ  զջուր զիկեալ գտանին ի մշակութենէ նոցին և ևս մեք ստիպիալ եմք դիմել Ձերպայծառափայլությաը և յարգանոք խնդրել զիջեալ  ի վանուցն թշուառ կացություն բնակչաց Վաղարշապատու թույլատրել վանուցն Ս Էջմիածնի առնուլ զջուր ի Հրազդանայ որոշեալ ի ճարտարապետ -ջրաբաշխ Պիսարևէ չսպասելով քննության և որոշման իրավանաց բնակչացն մահալի Զանգիբասարա ի վերայ ջրոյց յիշեալ գետոյն քանի որ բնակիչք որքան հայտ է մեզ և որքան հաստատացուցեալ են մեզ բազում ձեռնահաս անձինք երբեք ոչ ունին կարոտություն ի առւին իրենց զջուր ի Հրազդան գետոյ։
Զգետնանաց խնդրեմ տեղեկացուցանել մեզ։
1898 ամի, 27 հունվարի ի քաղաք Տփղիսի»[21]
Ա. Ադամյանցն այսպես է նկարագրում Երևանի ջրանցքները․ «Մեր քաղաքն ունի չորս նշանաւոր ջրանցք, որոնք իրենց սկիզբն առնում են Հրազդանից, դրանք  են՝ Դալմայ, Նորագիւղ (աջ ափից), Աբուհայաթ և Մամռի (ձախ ափից)։ Առաջին երկուսը ոռոգում են Հրազդանի աջ կողմում գտնուծ քաղաքի այգիները։ Մամռի ջրանցքը սկսվում է Քանաքեռ գիւղի մօտից և գալով քաղաքի Կոնդ թաղը, այնտեղից բաժանվում է շատ մանր ջրանցքների կամ առուների, որոնք ցրվում են քաղաքի մէջ։ «Աբուհայաթ» ջրանցքը սկսվում է «Մամռի» ջրանցքից աւելի բարձր. սա ոռոգում է Աբուհայաթի, Քեօչաքլուի, Շհարի այգիները, քաղաքի հանդերը և այլն»:[22]
Ջրանցքներն ու ոռոգման համակարգերը որպես տնտեսության զարգացման կարևոր նախապայման ուշադրության են արժանացել Հայաստանում խորհրդային իշխանության հաստատումից հետո ևս։ Բացի նոր կառուցվող ջրանցքներից նորոգվել ու բարեփոխվել են հները՝ այդ թվում և «Աբուհայթը»։ Վանի թագավորության շրջանում հիմնադրված ջրամատակարարման ճիշտ այսպիսի մի համակարգ պահպանվել է թագավորության երբեմնի մայրաքաղաք Տուշպա֊Վանի շրջակայքում։ Վերին Մժնկերտի գյուղամերձ աղբյուրներից սնվող, ճարտարագիտական մտքի գլուխգործոց համարվող ջրանցքը, որի կառուցումը թեև իրականացրել է Վանի Մենուա թագավորը /Ք․ա․ 810-778թթ./, սակայն ավանդազրույցներում այն վերագրվել է Շամիրամ թագուհուն։ Մենուայի ջրանցքը 55,3կմ երկարությամբ  և  նույն աղբյուրներից սնվող 30 կմ երկարության Կողնկեսի ջրանցքը արդեն գրեթե երեք հազարամյակ լուծում են Հայոց ձոր գավառի ջրարբիացման խնդիրը։ Մենուայի ջրանցքի կեսն անցնում է Հայոց ձոր, իսկ շարունակությունը՝ Վան-Տոսպ գավառների տարածքով:[23] Հարկ է նշել, որ ինչպես «Աբուհայաթի», այնպես էլ «Մենուայի» ու «Կողնկեսի» /Գողնկուս/ մայր ջրանցքներից սկիզբ են առնում ավելի մանր բազմաթիվ առուներ, որոնք բազում դարերի ընթացքում ձևավորված  առվակներ են։ Ջրային այս համակարգն այնպես ինչպես «Աբուհայաթի» «Վարդավառի լիճը», ունեցել է նաև իր արհեստական ջրամբարը, որը ևս կառուցվել է Ք․ա․VIII դարում։ Այն հայտնի է «Ռուսա ծով», «Երիցու լիճ» կամ «Տերտերալիճ», և «Քեշիշգյոլ» անուններով։[24] Ջրամբարը գտնվում է ծովի մակերևույթից 2550մ բարձրության վրա և ունի 4,3 կմ առավելագույն երկարություն ու 2,1կմ լայնություն։ [25] Այսպիսով, բավական հիմնավոր է Գ․ Մուշեղյանի այն պնդումը, որ «․․․քաղաքին ու ամրոցին   Հրազդան գետից ինքնահոս եղանակով ջուր հասցնելու հնարավոր ճանապարհն «Աբուհայաթ» կոչվող ջրանցքն է, հետևաբար ջրանցքը  և «Վարդավառի լիճ» ջրամբարը կառուցվել է ամրոցի կառուցմանը զուգընթաց և  Արգիշտի I-ի օրոք»։[26]  Հայաստանի ազգային արխիվի Ինժեներներ Տեր Նիկողոսովի և Ավետովի հանձնաժողովի, Երևանը Օրտան ձորի սելավներից պաշտպանելու  1921թ․ նախագծի մասին  մի փաստաթղթում նշվում է․
«Օրտան ձոր» ձորակը ըստ տեղացիների վկայության ուժեղ ամպրոպների ժամանակ իրենից մեծ վտանգ է ներկայացնում քանի որ հեղեղատի ջրերը անցնելով ձորով հեղեղում են կից փողոցներն ու տները։  Բացի այդ Աբուհայթ ջրանցքը անցնելով/ пересекаясъ с ушелем проривается либневими водами ушеля/։ Նման երևույթներ նկատվել է 1916թ և այդ պատճառով Երևանի պաշտպանությունը ջրհեղեղներից  անհրաժեշտ  է և ցանկալի։ Նախագծով նախատեսվում է ձորով անցկացնել պլատինա և նրանից ելնող մեկ վերստ երկարությամբ  / отводная/ջրատար ջրանցք, որի միջոցով հեղեղաջրերը  ձորից կհասցվեն քաղաքից դուրս  և կթափվեն Զանգու գետը»[27]։
Հայաստանի ազգային արխիվում պահվող մեկ այլ՝ Աբուհայաթ ջրանցքի վրա հիդրոէլեկտրակայանի կառուցման նախագծի  հանձնաժողովի եզրակացության մասին 1921թ փաստաթղթում՝ հանձնաժողովի անդամներ ինժեներներ՝ Ավետով, Կեվորկով, Տեր-Նիկողոսով, Մանուչարով,
նշվում է․
«Աբուհայաթի ջրանցքը ներկայում սպասարկում է Երևան քաղաքի  քաղաքացիների Թոխմախան գյոլ ջրամբարից  վերև տարածվող խաղողի այգիները, ի միջայլոց այս ջրանցքը նախատեսված է 50 բահ գարնանային ջրի համար,  և պետք է ոռոգի նաև Երևանի Թոխմախան գյոլից ներքև տարածվող քաղաքային հողերը։ Աբուհայաթի ջրանցքի  բարեկարգման ու  վերակառուցման նախագծում բացարձակ   հաշվի չի առնվել  շրջակայքի նշված  դիրքը և ջրի օգտագործման կարգն ու իրավունքները։ Համաձայն նշված կարգի Աբուհյաթ ջրանցքի ամառային ջրի 45 բահը բաշխված է հետևյալ կերպ․ ½  բահ հատկացված է Քանաքեռ գյուղին պուրակը ջրելու համար, 34 բահ ՝ Երևանի քաղաքացիների և 10,5 բահ Երևան   քաղաքի համար։ Նախագծով նախատեսված է  թիվ 128-35,00 պիկից տեղադրվում է բաժանարար նոր նախագծվող ջրանցքից 30բահ առանձին  վերցնելու համար։   Այդ ջրանցքը պետք է սպասարկի Թոխմախան գյոլից   ներքև տարածվող 480  դեսյատին հողերը և հիդրոէլեկտրոկայանը։ Մինչդեռ քաղաքն իրավունքունի իր հողերը ոռոգել 10,5 բահ ջրով։ Քննարկելով նախագիծը աննպատակահարմար ենք համարում Աբուհայաթ ջրանցքից վերցնել 30բահ ջուր, քանի որ Երևան քաղաքի հիդրավլիկ ինժեների վկայությամբ 34 բահը հազիվ է բավարարում վեգետացիոն շրջանում խաղողի այգիները ջրելու համար։ Նախագծում չի նշված ինչու Երևան քաղաքի քաղաքացիներին ինրու է հատկացվում 10 բահ նախկին 34 բահ նախատեսվածի փոխարեն, իսկ քաղաքին նախկին 10,5 նախատեսվածի փոխարեն այս նախագծով 30 բահ։ Նկատի ունենալով երկու վերը նշված հանգամանքները նախագծում նշված  30բահ ջուրն առանձին ճյուղով տանելն իրականացման ենթակա չէ։
Հանձնաժողովը նպատակահարմար է համարում հիդրոկայանի համար ստեղծել առանձին ջրանցք։ Աբուհայթի ջրանցքով  համեմատաբար երկար տարածքով հիդրոկայան կառուցելու  նախագիծը համարվում է ոչ միայն ծախսատար այլև քաղաքի ներկա էլեկտրականության պահանջի 1/6 մասը չբավարարող։
Ելնելով վերը նշված հանգամանքներից պետք է նշել, որ  ցանկացած հիդրոկայան պետք է ունենա իր սեփական ջրանցքը, ջրաղացների և ոռոգման ջրանցքներից  առանձին։
Ուսումնասիրելով 1912-1917թթ Հրազդան գետի Քանաքեռի կայանից ծախսված ջրի քանակը մինիմում կազմել  է 0,556 կուբ սժ/վայրկյան,նկատի ունենալով այս մինիմալ ծախսը Զանգու գետից Աբուհայաթի ջրանցքով 45բահ ջուր վերցնելը համարում ենք հնարավոր»[28]։
Քանաքեռի հիդրոկայանի  կառուցմամբ «Աբուհայաթի»  ջրանցքի սկզբնամասը փոխարինվեց հիդրոկայանի ճնշող ավազանից ջուր վերցնող Նորքի   ջրանցքով։[29]
Ազգային արխիվում պահվող մեկ այլ փաստաթղթում հիշատակվում է «Աբուհայաթ» ջրանցքի միրաբների նշանակման մասին․ « Հրաման թիվ 47
Աբուհայաթի առվի միրաբներ Իբիշ Ալի-Օղլուն և Մամադ Բաղր Աղայեվին Անդրջրտնտեսության Հայաստանի Լիազորության համաձայնությամբ մայիսի 13-ի դրությամբ ազատ համարել աշխատանքից։
Նախագահի տեղակալ /Մալխազյան/
Քարտուղար /Թադեվոսյան/
Կոստանտին Մելիք Շահնազարյան- Գյուղատնտես, Տմբլաչի Խեչոն -կեղծանուն»։[30]
Ազգային արխիվում պահվում է նաև Դալմայի ջրանցքի վերակառուցման մասին հանձնաժողովի եզրակացության մասին 1921թ մի փաստաթուղթ վկայում է․
Դալմայի ջրանցքի համար նախատեսված Քանաքեռ գյուղի մոտի  ջրաչափման կայանը հանդիսանում է Զահգու գետից ելնող  վերջինը։ Ուշադրություն դարձնելով  նաև այն հանգամանքին, որ   Քանաքեռի կայանի և Դալմայի ջրանցքի  միջակայքում Զանգու գետից կա ևս մեկ խոշոր, 45բահ ջրհան Աբուհայաթ ջրանցքի համար, նախագծողներն ու հանձնաժողովը հաշվարկել է այդ կայանի տվյալները»[31]։
«Երևանի ջրանցքներն ունեցել են  միրաբներ և ջուվարներ
Դալմայի ջրանցքը  մեկ միրաբ, երկու ջուվար
Նորագյուղինը՝  մեկական
Շահումյանի առուն՝ մեկ միրաբ, երկու ջուվար
11 հունիսի 1926թ․»[33]
Այսպիսով, Արգիշտի I-ի կողմից կառուցված ջրանցքը, որոշակի փոփոխություն­ներից հետո, գործում է մինչ օրս։  Գրեթե նույն «Աբուհայաթ» ջրանցքի հետագծով ներկայումս անցնում են Քանաքեռ ՀԷԿ-ի ջրավազանին ջուր մատակարարող դերիվացիոն ջրանցքը,  դրանից սկիզբ առնող Նորքի ջրանցքը, Ջրաշեն և Մուշավան գյուղերի շրջակա այգիները ոռոգող ջրատարը և այդ ջրատարի ճյուղ հանդիսացող մեկ այլ ջրատար, որը լցվում է«Վարդավառի լիճը»։
Այսօր գործող այս ջրանցքները կառուցվել են խորհրդային  տարիներին, որոշ հատվածներում պարզապես բետոնացնելով նախկին քարե շարվածքով ջրանցքը, իսկ որոշ հատվածներում ջուրը անցկացվել է խողովակներով։ Նուրբ օրգանական քիմիայի ինստիտուտի տարածքում և Գոգոլի նրբանցքի վերջնամասում, բետոնի շերտի քայքայման արդյունքում, շերտի տակից երևում են նախկին բազալտ քարով իրականացված շարվածքները։ Իսկ արդեն Գոգոլի նրբանցքից հետո, շեղվելով նախկին ջրանցքի հետագծից, ջուրն ուղղահայաց ուղղությամբ, զույգ 900 մմ տրամագծով խողովակներով, անցնում է Գետառի կիրճը։ Այստեղ նախկին ջրանցքից կիրճի աջ լանջին և կենդանաբանական այգու տարածքում պահպանվել են արդեն չգործող առուների հատվածներ։ Ջրանցքի այս հատվածը նախորդ դարում օգտագործվել է կենդանաբանական այգու ոռոգման համար։ Կիրճի աջ լանջով անցնող հատվածը շարված է կարմրավուն և դարջնագույն տուֆ քարով։ Առանձնակի հետաքրքրիր կառուցվածք ունի ջրանցքի կենդանաբանական այգով անցնող հատվածը՝ մի կողմում ժայռն է հարթեցված և հարմարեցված ջրի հոսքին, իսկ մյուս կողմում հենապատ է շարված նույն ժայռերից ճեղքված կապտա-մոխրագույն  տուֆով։ Այս հատվածը հայտնի է նաև «Աղվեսաբերդի ջրանցք» անվամբ։ Ջրանցքի շարունակությունը ամբողջովին խողովակներով է, և այլ հատվածներում նախկին ջրանցքի շարվածքներ չեն նկատվում։
Հնագետ՝ Ա. Ջուլֆալակյան,
ճարտարապետ՝ Գ․ Գյուլամիրյան
Ծանոթագրություններ
[1]Մ. Խաչատրյան, Արագածոտնի նախաուրարտական ջրաբաշխական համակարգի փորագրված գծագիրը, «Պատմա-բանասիրական հանդես», 1971, № 3, էջ 127-137։
[3] ․ Գ․Մուշեղյան, ՋրամատակարարմանհարցըԷրեբունիում և Թեյշեբաինիում, էջ 214։
[4]. Գ․Մուշեղյան, ՋրամատակարարմանհարցըԷրեբունիում և Թեյշեբաինիում, էջ 214։
[5]Նույն տեղում, էջ 209։
6.Նույն տեղում։
7.Ռ.Ջալալբեկյան,Հնագույն ջրաշինարարական աշխատանքները Հայաստանում, «Գիտություն և տեխնիկա»,1977,N 6, էջ47-51։
[8]Ե. Շահազիս, Հին Երևան, Երևան, 2001, էջ 51-52։
[9] Նույն տեղում։
[10]  Ա. Միրզոյան, Հին Երևանի պատմությունից (16-րդ դարի սկզբից մինչև 1828թ.), Երևան, 1960, էջ 49։
[11]. Թ. Հակոբյան, Երևանիպատմություն /1801-1879/,Ե., 1959, էջ 58։
[12]Թ. Հակոբյան, Երևանիպատմություն /1801-1879/,Ե., 1959, էջ 161։
[13]Կ.Ղաֆադարյան,Երևանի կաթողիկեյի և նորահայտ հուշարձանի վիմական արձանագրությունները, «Տեղեկագիր պատմ և գրակ ինստիտուտի», Ե., 1938, էջ171-172։
[14]Թ. Հակոբյան,Երևանի պատմություն,/1500-1800թթ/Ե. 1971,էջ 263-264։
[15] Նույն տեղում։
[16]Թ. Հակոբյան, Երևանի պատմություն /1500-1800 թթ./, Ե., 1971, էջ 264-265։
[17]Թ․Հակոբյան, Երևանիպատմություն /1801-1879/,Ե․, 1959, էջ 162-163։
[18]Թ․Հակոբյան, Երևանիպատմություն /1801-1879/,էջ 166-167։
[19]. Թ․Հակոբյան, Երևանիպատմություն, /1801-1879/,էջ 497-499։
[20] «Մշակ», 1890, № 114, 6 հոկտեմբերի։
[22] Ա. Միրզոյան, Հին Երևանի պատմությունից (16-րդ դարի սկզբից մինչև 1828թ.), Երևան, 1960, էջ 49։
9.Խ. Լևոնյան, Արհեստական լիճ մը խալտեան շրջանէն, «Վանտոսպ»,1912,N 8,էջ117-119։
10. Ս. Կարապետյան, նույն տեղում։
[26].Գ. Մուշեղյան, Ջրամատակարարման հարցը Էրեբունիում և Թեյշեբաինիում, էջ 209։
[27] ՀԱԱ, ֆ․ 174, ցուցակ1, գործ 2, էջ11,
[28]  ՀԱԱ, ֆ․ 174, ցուցակ1, գործ 2,3,  էջ 1,
[29] Գ. Շիրմազան, Դրվագներ Հայաստանի ոռոգման պատմությունից, Երևան, 1962, էջ 142։
[30] ՀԱԱ, Ֆ․174,  ց․ 1, գործ  37, էջ12
[31] ՀԱԱ, ֆ174, ցուցակ1, գործ 2, էջ 5 ,
[33] ՀԱԱ, Ֆ․174,  ց․ 1, գործ  65, էջ 51,
Կատեգորիա:Հին Երևան Կատեգորիա:Երևանի ջրանցքներ
Տրուսկավեց
Տրուսկավեց (Трускавець), քաղաք Ուկրաինայի Լվովի մարզի Տրուսկավեցի քաղաքային խորհուրդում, մարզային նշանակության քաղաք։
Չճշտված տվյալներով Տրուսկավեց քաղաքում բնակվում էր մոտ 30 000 մարդ։
Սլավնոե (ավան, Վիննիցայի շրջան)
Սլավնոե (Славне), ավան Ուկրաինայի Վիննիցայի մարզի Վիննիցայի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Սլավնոե ավանում բնակվում էր 146 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Վիննիցայի մարզի Վիննիցայի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի ավաններ
(2683) Բրիան
(2683) Բրիան (Brian), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1981 թվականի հունվարի 10-ին Նորման Թոմասի կողմից Անդերսոն Մեսայում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,916629 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,747 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,0863 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1819,37 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,197871 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 1,49° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1981 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Նորման Թոմասի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
666
Մահեր
Կատեգորիա:666 Կատեգորիա:Տարեթվեր
Լա Պաս շրջան
Լա-Պաս (La Paz County), ԱՄՆ Արիզոնա նահանգի շրջաններից մեկը։ Ընդհանուր տարածությունը 11.689 կմ² է, բնակչության թվաքանակը՝ 20.489 (2010 թ. տվյալներով)։ Շրջկենտրոնն է Փարքեր քաղաքը ։ Կազմավորվել է 1983 թ.։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արիզոնայի շրջաններ
Հյուսում
Հյուսում, ժողովրդական զբաղմունք։ Հնում հյուսումով պատրաստել են տնտեսության մեջ կիրառվող առարկաներ (կողով, սալա, զամբյուղ, մաղ, տափան, պարան, խսիր, կեմ, մտրակ ևն)՝ որպես նյութ օգտագործելով որոշ ծառատեսակների ճկուն, դալար ճյուղեր, ծղոտ, եղեգ, խոտ, կաշի, ձիու և այծի մազ, բուսաթելեր ևն։ Որպես զբաղմունք հյուսումը Հայաստանում զարգացած է եղել դեռևս միջին դարերում (զամբյուղի մնացորդներ են գտնվել Անիի պեղումներից)։ Այժմ այդ զբաղմունքը գոյատևում է ՀՀ որոշ մարզերում, Արցախում, Ջավախքում և այլուր։
Կատեգորիա:Հյուսում
Ֆլոկի Վիլգերդարսոն
Ֆլոկի Վիլգերդարսոն (Flóki Vilgerðarson; ապրել է X-րդ դարում), նորվեգական ծովագնաց և հետազոտող, ով առաջինն է ոտք դրել Իսլանդիա։ Իսլանդա բնակավայր մասին գրքում նրան անվանում են «մեծագույն վիկինգ».
Ճանապարհորդություն
Ֆլոկին գիտեր կղզու մասին, որը գտնվում էր արևմուտքում և որոշում է այցելել այնտեղ։ Նա ընտանիքի հետ ճանապարհ է ընկնում, նրան ճանապարհը ցույց էին տալիս Նորվեգիայում օծված երեք ագռավներ, առաջին անգամ նա բաց է թողնում նրանաց հասկանալու համար թե որտեղ է ցամաքը, սակայն վերադառնում են միայն երկուսը։ Սրա շնորհիվ էր, որ նա ստացավ Ագռավ Ֆլոկի (Hrafna-Flóki) անունը։ Նա ափ է իջել Ֆարերյան կղզիներում, որտեղ էլ աղջկան ամուսնության է տվել։
Նա Գարդարին մոտեցել է արևելքից։ Նորվեգացինները կանգ առան մի տեղում, որը հետագայում պետք է կոչվեր Ֆորդոմի Լիճ։ Այստեղ շատ ձկներ կային և նորվեգացինները սկսեցին զբաղվել ձկնորսությամբ, ինչի պատճառաով չհավաքեցին բավականաչափ խոտ։ Ձմռանը նրանց անասունները սատկեցին։ Գարնանը նույնպես ցուրտ էր։ Ֆլոկին բարձրացավ լեռան գագաթներից մեկը և այնտեղից տեսավ դեպի հյուսիս, որը ձաձկված էր լողացաող սառուցներով։ Որն էլ պատճառ հանդիսացավ, որ կղզին կոչվի Իսլանդիա՝ Սառույցի կղզի։ Ինչպես նաև Իսլանդիա բնակավայրի մասի գրված գրքում հանդիպում է «Գարդարի կղզի» անունը, անունը առաջացել է մեկ ուրիշ վիկինգի անունից, Գարդար Սվավարսոն։
Ֆլոկի որոշել էր վերադառնալ տուն հենց այդ ամառ, սակայն չհասցրեց նավակել մյուս կղզի։ Նա Նորվեգիա այցելեց մյուս ամառ և վերադառնալով ասեց, որ նոր երկիրը վատն է։ Նրա գրիչներից մեկը Հերոլվը գրաեց այնպես ինչպես ասում էր Ֆլոկին։ Իսկ մյուսը ՝ Տորոլվը պատմեց, որ իբր թե այնտեղ կարագ է հոսում է, որի համար նա ստացավ Տորոլո Կարագ մականունը։
Կարո Շեխոյան
Կարո Սերգեյի Շեխոյան, հայ ճարտարապետ, ՌԽՖՍՀ վաստակավոր ճարտարապետ (1980), ՌԴ ճարտարապետության և շինարարական գիտությունների թղթակից անդամ (1994), ՄՃԱ պրոֆեսոր (1998), թղթակից անդամ (1999 ), Մոսկվա քաղաքի պատվավոր շինարար (1999)։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:1923 ծնունդներ Կատեգորիա:Սեպտեմբերի 13 ծնունդներ Կատեգորիա:Թիֆլիս քաղաքում ծնվածներ Կատեգորիա:Հայ ճարտարապետներ Կատեգորիա:2004 մահեր Կատեգորիա:Մայիսի 8 մահեր Կատեգորիա:Մոսկվա քաղաքում մահացածներ Կատեգորիա:ՌԴ պետական մրցանակի դափնեկիրներ
Էրեդիա
Ըստ հիմնական աղբյուրների, քաղաքը հիմնադրվել է 1705 թվականին։ Ըստ 2012 թվականի Կոստա Ռիկայի միջպետական մարդահամարի տվյալների, քաղաքի բնակչությունը կազմում է 123,616 մարդ։
Կոստա Ռիկայի այս քաղաքը գտնվում է ծովի մակարդակից 1150 մետր բարձրության վրա։ Հիմնական բնակիչները համարվում են տեղացի կոստառիկացիները, որոնք խոսում են իսպաներենով։
Քաղաքի խորհրդանիշը ծաղիկներն են։ Իրականում քաղաքում շրջելիս կարելի է նկատել ծաղկաշատ փողոցներ, որի պատճառով քաղաքը ստացել է «ծաղիկների քաղաք» պատվանունը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Կոստա Ռիկայի քաղաքներ Կատեգորիա:1705 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Սամթիսի
Սամթիսի (სამთისი), գյուղ Վրաստանում։ Գտնվում է Ռաճա-Լեչխում և Քվեմո Սվանեթ մարզի Օնի շրջանում ։
Դիրք
Գտնվում է ծովի մակարդակից 1000 մետր բարձրության վրա։ Շրջկենտրոն Օնից հեռու է 25 կմ։
Բնակչություն
Ըստ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալների, գյուղի բնակչությունը կազմում է 8 մարդ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Օնի շրջան
Պորտ Արթուր (Տասմանիա)
Քաղաքը կոչվել է Վանդենս Լենդի նահանգապետ, բարոնետ Ջորջ Արթուրի անունով։ Առաջին բնակավայրը հայտնվել է 1830 թվականին։
1833 թվականից Պորտ Արթուրը եղել է վայր, որտեղ օգտագործվել է դատապարտյալների տաժանակիր աշխատանքը։ Այս բանտը գոյատևեց մինչև 1877 թվականը։
ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության օբյեկտ
Մինչ Պորտ Արթուրը որպես բանտ լքվել էր 1877 թվականին, որոշ մարդիկ տեսան պոտենցիալ զբոսաշրջային գրավչությունը: Դեյվիդ Բերնը, ով այցելել էր բանտ 1842 թվականին, հիացած էր թերակղզու գեղեցկությամբ և հավատում էր, որ շատերը կգան այն այցելելու : Այս կարծիքը ոչ բոլորն էին կիսում։ Օրինակ, Էնթոնի Թրոլոպը 1872 թվականին հայտարարեց, որ ոչ ոք չի ցանկանում տեսնել Պորտ Արթուրի «տարօրինակ ավերակները» : Մոդելային բանտը գնել է անգլիկան եկեղեցու սպասավոր և քաղաքական գործիչ Ջոզեֆ Վուլնաֆը, ով շրջագայություններ է իրականացրել և հասույթը նվիրաբերել եկեղեցուն :
2010 թվականի հուլիսի 31-ին Պորտ Արթուրի պատմական մասը ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կողմից հայտարարվել է Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտ՝ որպես Ավստրալիայի դատապարտյալների բնակավայրերի ցանկի մաս։
Միասնաբար, այս վայրերը, ներառյալ Պորտ Արթուրը, ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կողմից նկարագրված են որպես «... դատապարտյալների լայնածավալ փոխադրման և եվրոպական տերությունների գաղութային ընդլայնման լավագույն օրինակները՝ դատապարտյալների ներկայության և աշխատանքի միջոցով» ։
Զանգվածային սպանություն 1996 թ․ ապրիլի 28-ին
Պորտ Արթուրը վերականգնեց իր տխուր համբավը 1996 թվականի ապրիլի 28-ին, երբ ոմն Մարտին Բրայանտը գնդակահարեց քաղաքի մի քանի բնակիչների և հյուրերի, ինչի հետևանքով 35 մարդ մահացավ, իսկ 37-ը ստացան տարբեր ծանրության վնասվածքներ։ Քաղաքում տեղի ունեցածը հետգաղութային Ավստրալիայի պատմության ամենազանգվածային սպանությունն էր: Սա հանգեցրել է ազգային մակարդակով հրազենի օգտագործման ավելի խիստ կանոնների:
Կլիմա
Պորտ Արթուրի կլիման Ավստրալիայի ամենացուրտ, ամենաքամոտ և խոնավ եղանակներից մեկն է, թեև սառնամանիքները այստեղ չափազանց հազվադեպ են:
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա: Ավստրալիա Կատեգորիա: Ավստրալիայի քաղաքներ
Ձվարանների պոլիկիստոզ համախտանիշ
Ձվարանների պոլիկիստոզ համախտանիշ (ՁՊԿՀ, հայտի է նաև ինչպես Շտեյն–Լևենտալի համախտանիշ), բազմաէնդոկրին համախտանիշ, ձվարանների (ձվազատման բացակայություն կամ անկանոնություն, անդրոգենների և էստրոգենների բարձրացած արտազատում), ենթաստամքսային գեղձի (ինսուլինի գերարտազատում), մակերիակամի կեղևի (մակերիկամային անդրոգենների գերարտազատում), հիպոթալամուսի և հիպոֆիզի ֆունկցիայի խանգարմամբ ուղեկցվող։
Նոմենկլատուրա
Այս համախտանիշի այլ անվանումներն են՝
Սահմանում
Կլինիկական պրակտիկայում գոյություն ունի ձվարանների պոլիկիստոզ համախտանիշի երկու առավել կիրառվող սահմանումներ․
Առաջին սահմանումը տրվել է 1990 թվականին փորձարարական հանձնաժողովի կոնսենսունսի կողմից, Ամերիկայի ազգային առողջապահական ինստիտուտում (NIH)։ Համաձայն տվյալ սահմանման՝ հիվանդի մոտ դրվում է ձվարանների պոլիկիստոզ համախտանիշ ախտորոշումը, եթե միևնույն ժամանակ նրա մոտ առկա է՝
և այն դեպքում, երբ բացառված են ձվարանների պոլիկիստոզ համախտանիշ առաջացնող այլ պատճառները։
Երկրորդ ձևակերպումը տրված է 2003 թվականին եվրոպական հանձնաժողովի փորձագետների կողմից, Ռոտերդամում ։ Համաձայն այդ սահմանման՝ ախտորոշումը դրվում է, եթե հիվանդի մոտ առկա է հետևյալ երեք ախտանիշներից նվազագույնը երկուսը ՝
Ռոտերդամյան սահմանումն ավելի լայն է և իր մեջ է ներառում այս համախտանիշն ուենցող ավելի շատ հիվանդներ։ Մասնավորապես, այն իր մեջ ներառում է այն անձանց, ովքեր չունեն հավելյալ անդրգենների կլինիկական կամ բիոքիմիական նշաններ (քանի որ պարտադիր է երեք նշաններից երկուսի առկայությունը, այլ ոչ բոլոր երեքը), այն ժամանակ, երբ համաձայն ամերիկյան սահմանման՝ անդրոգենների հավելյալ արտազատումը կամ հավելյալ ակտիվության նշանները հանդիսանում են ձվարանների պոլիկիստոզ համախտանիշի ախտորոշման պարտադիր պայման։ Ռոտերդամյան սահմանման քննադատները պնդում են, որ այդ հայտնագործությունները, որոնք ստացվել են անդրոգենների հավելյալ քանակ ունեցող հիվանդներից, պարտադիր չէ, որ վերաբերեն առանց անդրոգեննրի հավելյալ քանակի նշաններ ունեցող հիվանդներին  ։
Նշաններ
Ձվարանների պոլիկիստոզ համախտանիշի ընդհանուր նշաններն են՝
Առողջության համար ռիսկեր և բարդություններ
Ձվարանների պոլիկիստոզ համախտանիշով տառապող կանանց մոտ դիտվում է հետևյալ բարդությունների բարձրացած ռիսկ՝
Մի շարք հետազոտության արդյունքներ վկայում են, որ ձվարանների պոլիկիստոզ ունեցող կանայք ունեն վիժման կամ վաղաժամ ծննդաբերության, հղիության վաղաժամ ընդհատման բարձրացած ռիսկ։ Բացի դրանից, այս համախտանիշն ունեցող շատ կանայք չեն կարողանում հղիանալ կամ ունենում են հղիանալու դժվարություններ՝ կապված անկանոն դաշտանային ցիկլի և օվուլյացիայի անկանոնության կամ լրիվ բացակայության հետ։ Սակայն, ճիշտ բուժման ժամանակ այս կանայք կարող են նորմալ հղիանալ, հղիությունը նորմալ տանել և ծծնդաբերել առողջ երեխա։
Համաճարակաբանություն
Չնայած որովայնի գերձայնային հետազոտության ժամանակ պոլիկիստոզ տեսքով ձվարանները հայտնաբերվում են վերարտադրողական տարիքի կանանց մինչև 20%–ի մոտ (այդ թվում և գանգատներ չունեցող), կլինիկական նշաններ հայտնաբերվում են վերարտադրողական տարիքի կանանց միայն 5-10%–ի մոտ, որոնք թույլ են տալիս ախտորոշել ձվարանների պոլիկիստոզ համախտանիշ։ Ձվարանների պոլիկիստոզ համախտանիշը միանման տարածված է տարբեր էթնիկ խմբերում։ Այն հանդիսանում է մանկածնման տարիքի կանանց մոտ առավել հաճախ հանդիպող հորմոնալ խանգարումը և կանանց անպտղության առաջատար պատճառներից մեկը։
Պատճառ և ախտածագում
Համախտանիշի զարգացման հստակ պատճառներն անհայտ են, սակայն մեծ նշանակություն է տրվում ինսուլինի նկատմամբ ծայրամասային հյուսվածքների, առաջին հերթին՝ ճարպային և մկանային հյուսվածքների զգայունության ախտաբանական իջեցումը (ինսուլինի նկատմամբ կայունության զարգացում)՝ ինսուլինի նկատմամաբ ձվարանների պահպանված զգայունության պայմաններում։ Հնարավոր է նաև ինսուլինի նկատմամբ ձվարանների բարձրացած զգայունություն՝ ծայրամասային հյուսվածքների՝ ինսուլինի նկատմամբ նորմալ զգայունության պայմաններում։
Առաջին հերթին, որպես օրգանիզմում ինսուլինի նկատմամբ կայունության հետևանք՝ առաջանում է ինսուլինի կոմպենսատոր գերարտազատում, որն առաջացնում է հիպերինսուլինեմիա։ Իսկ ինսուլինի մակարդակի ախտաբանական բարձրացումը հանգեցնում է ձվարանների գերխթանման և ձվարանների կողմից անդրոգենների և էստրոգենների արտազատման բարձրացման և օվուլյացիայի խանգարման, քանի որ ձվարանները պահպանում են ինսուլինի նկատմամբ զգայունությունը։
Երկրորդ դեպքում արյան մեջ ինսուլինի մակարդակը նորմալ է, սակայն ինսուլինի նորմալ մակարդակի պայմաններում ձվարանների խթանումն ախտաբանորեն բարձրացած է, ինչը հանգեցնում է նույն հետևանքի՝ ձվարանների կողմից անդրոգենների և էստրոգենների գերարտազատման և օվուլյացիայի խանգարման։
Ձվարանների պոլիկիստոզի ախտածագման մեջ մեծ դեր է տրվում նաև հիպոթալամուս–հիպոֆիզար կարգավորող համակարգին․ ԼՀ–ի հավելյալ արտազատում,          ԼՀ/ՖԽՀ հարաբերակցության ախտաբանական բարձրացում, օրգանիզմում «օփիոիդէրգիկ»  տոնուսի բարձրացում և դոֆամինէրգիկ տոնուսի իջեցում   հիպոթալամուս–հիպոֆիզար համակարգում։ Ուղեկցող հիպերպրոլակտինեմիան, վահանաձև գեղձի ենթակլինիկական կամ կլինիկորեն արտահայտված անբավարարությունը կարող է բուժումը ձգձգել և դժվարեցնել։ Այդպիսի համակցումներն այս կանանց մոտ ավելի հաճախ են հանդիպում, քան ընդհանուր պոպուլյացիայում, ինչը խոսում է Շտեյն–Լևենտալի համախտանիշի բամաէնդոկրին կամ բազմապատճառ լինելու մասին։
Որոշ հետազոտողներ նշանակություն են տալիս ձվարանների պոլիկիստոզ համախտանիշով հիվանդների մոտ ձվարանների տեկա հյուսվածքում և ֆոլիկուլյար հեղուկում պրոստագլանդիների և այլ բորբոքային միջնորդանյութերի մակարդակի բարձրացմանը և համարում են, որ ձվարանների պոլիկիստոզ համախտանիշի ախտածագման հիմքում կարող է ընկած լինել դեռևս անհայտ պատճառներով ձվարանային հյուսվածքի «սառը», ասեպտիկ բորբոքումը, կանացի սեռական համակարգի կրած բորբոքային հիվանդությունները կամ աուտոիմուն մեխանիզմները։ Հայտնի է, որ փորձարարական առնետների մոտ պրոստագլանդին E1–ի ներմուծումը ձվարան կամ նրան սնող անոթ հանգեցնում է տեկա–հյուսվածքի կողմից անդրոգենների և էստրոգենների արտազատման բարձրացման։
Պատմություն
Ավանդական պահպանողական բուժումը կայանում էր հակաանդրոգեն ակտիվություն ունեցող հակաանդրոգենների, էստրոգենների, պրոգեստինների նշանակման կամ դրանց համակցման մեջ (օրինակ՝ Դիանե-35 հակաբեղմնավորիչ դեղամիջոց)։ Այդպիսի բուժումը սովորաբար թույլ էր տալիս կարգավորել դաշտանային ցիկլը, բայց մաշկային դրսևորումների հարցում ուներ անբավարար էֆեկտիվություն (ցանավորում, մաշկի ճարպոտություն, անդրոգեն–կախյալ ալոպեցիա), թույլ չէր տալիս վերականգննել ձվազատումը և վերարատադրողական ֆունկցիան և ինքնին չէր վերացնում ձվարանների պոլիկիստոզի պատճառը (ինսուլինի արտազատման և ինսուլինի նկատմամբ հյուսվածքների զգայունության խանգարում, հիպոթալամուս–հիպոֆիզար համակարգի ֆունկցիայի խանգարում և այլն)։ Ավելին՝ էստրոգեններով, պրոգեստիններով և անդրոգեններով բուժումը հաճախ ուղեկցվում էր հետագայում հիվանդի մարմնի քաշի ավելացմամբ, առկա ածխաջրային խանգարված փոխանակության, վահանաձև գեղձի խնդիրների խորացմամբ, հիպերպրոլակտինեմիայով, դեպրեսիայով։
Ձվարանների պոլիկիստոզ համախտանիշի բուժման հետագա կատարելագործված փորձը կատարվեց այն ժամանակ, երբ շուկայում հայտնվեցին հակաէստրոգենային պրեպարատներ՝ կլոստիլբեգիտը (կլոմիֆեն ցիտրատ) և տամոքսիֆենը։ Վերջիններիս կիրառումը դաշտանային ցիկլի կեսում թույլ էր տալիս մոտ 30% դեպքերում հաջողությամբ առաջացնել ձվազատում, վերականգնել կնոջ վերարտադրողական ֆունկցիան և հասնել կայուն ձվազատում ունեցող դաշտանային ցիկլի՝ առանց էկզոգեն էստրոգեն հորմոնների կիրառմամբ (էստրոգեններր, պրոգեստիններ և հակաանդրոգեններ)։ Սակայն, կլոստիլբեգիտի և տամոքսիֆենի էֆեկտիվությունը ձվարանների պոլիկիստոզի մնացած նշանների, մասնավորապես հիպերանդրոգենիզմի վրա, պարզվեց սահմանափակ են։ Կոմբինացված թերապիայի էֆեկտիվությունը (էստրոգեններ և պրոգեստիններ կամ հակաանդրոգեններ, կլոստիլբեգիտ կամ տամոքսիֆեն՝ դաշտանային ցիկլի մեջտեղում) պարզվեց ավելի բարձր է, բայց նույնպես անբավարար է։
Ձվարանների պոլիկիստոզ համախտանիշ ունեցող կանանց բուժման էֆեկտիվության բարձրացման փորձերը՝ առկա հաստատված կամ ենթադրյալ ուղեկցող հորմոնալ խանգարումներն ուղղելու միջոցով (ուղեկցող հիպերպրոլակտինեմիայի բուժում բրոմոկրիպտինով, ուղեկցող վահանաձև գեղձի ենթակլինիկական անբավարարության բուժում թիրեոիդ հորմոնների նշանակմամբ, մակերիկամների կողմից անդրոգենների գերարտազատման ճնշում՝ դեքսամետազոնի ցածր դեղաչափերի նշանակման օգնությամբ) որոշակի առումով եղան դրական, բայց հաջողությունն անհատական էր, ոչ մշտական և անկանխատեսելի։
Հաջողության ավելի մեծ՝ 90% և ավելի արդյունք եղավ այն ժամանակ, երբ կիրառվեց կոմբինացված թերապիա՝ մետֆորմինի և գլիտազոնների կիրառում արդեն իսկ հայտնի մեթոդների հետ միասին (էստրոգեններ, հակաանդրոգեններ և պրոգեստիններ և/կամ հակաէստրոգեններ դաշտանային ցիկլի մեջտեղում և/կամ հնարավոր ուղեկցող պրոլոկտինի, վահանաձև գեղձի հորմոնների, մակերիկամային անդրոգենների խանգարված արտազատման ուղղում)։ Գինեկոլոգ–էնդոկրինոլոգների պրատկիտայում ձվարանների պոլիկիստոզի բուժման այդպիսի կոմբինացված մոտեցումը թույլ տվեց գրեթե լիովին, բացառությամբ հազվադեպ հանդիպող բազմակայուն դեպքերի, բացառել ձվարանների պոլիկիստոզի ժամանակ վիրահատական միջամտության անհրաժեշտությունը, ինչպես նաև գոնադոտրոպինների միջոցով ձվազատման խթանումը և արհեստական հղիության դեպքերը դարձնել ավելի հազվադեպ։
Հարցի ժամանակակից վիճակ
Այսօր ձվարանների պոլիկիստոզի բուժման համար առաջին շարքի ընտրության դեղամիջոցներ են հանդիսանում մետֆորմինը և գլիտազոնները (պիոգլիտազոն, ռոզիգլիտազոն)։ Անհրաժեշտության դեպքում, կարող են ավելացվել հակաանդրոգենային դեղամիջոցներ (ցիպրոտերոն ացետատ), էստրոգեններ (էթինիլէստրադիոլ որպես առանձին դեղամիջոց կամ հակաբեղմնավորիչների հետ միասին), պրոգեստիններ, դեքսամետազոնի ցածր դեղաչափեր (0.5-1մգ երեկոյան ժամերին՝ մակերիկամային անդրոգենների արտազատումն իջեցնելու համար)։
Անհրաժեշտ են ձեռնարկել մարմնի քաշի իջեցման միջոցներ․ սննդակարգ, ֆիզիկական ակտիվություն։
ՁՊԿՀ–ի բուժման էֆեկտիվ և անվտանգ հեռանկարային ուղություն են հանդիսանում նուտրիցեֆտիկները (մասնավորապես՝ միոինոզիտոլը)։ Միոինոզիտոլը և դրա ածանցյալներն անհրաժեշտ են գոնադոլիբերինների, լյուտեինիզացնող հորմոնի և ֆոլիկուլ խթանիչ հորմոնների էֆեկտներն ապահովելու համար։ ՁՊԿՀ ունեցող կանանց մոտ միոինոզիտոլի էֆեկտները հետազոտվել են վերահսկվող պատահական հետազոտության սիստեմատիկ վերլուծության միջոցով։ Ընդհանուր առմամբ, վերլուծության արդյունքները թույլ են տալիս խորհուրդ տալ կիրառել միոինոզիտոլը՝ լավացնելու ՁՊԿՀ ունեցող կանանց ձվարանների ֆունկցիան, ինչպես նաև փոխանակային և հորմոնալ ցուցանիշները ։
Ուղեկցող հիպերպրոլակտիմեմիայի դեպքում ցուցված է վերջինիս ուղղում բրոմոկրիպտինի նշանակման օգնությամբ։ Վահանաձև գեղձի ենթակլինիկական, իսկ առավել ևս կլինիկական արտահայտված անբավարարության դեպքում ցուցված է L-թիրոքսինի միջոցով ուղղում։
Օվուլյացիան խթանելու անհրաժեշտության դեպքում, եթե այն ինքնաբուխ չի վերականգնվում մետֆորմինի կամ գլիտազոնների բուժման ֆոնի վրա, դաշտանային ցիկլի մեջտեղում կանանց կարող են նշանակվել կլոստիլբեգիտ կամ տամոքսիֆեն։
Բուժման բոլոր մեթոդների նկատմամբ կայունության դեպքում ցուցված է վիրահատական միջամտություն (ձվարաննեի լազերային վիրահատություն կամ դիաթերմոկոագուլյացիա կամ ապապատիճավորում, մասնակի հատում)։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Համախտանիշներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Գինեկոլոգիական հիվանդություններ Կատեգորիա:Ներզատական հիվանդություններ Կատեգորիա:Կնոջ ներզատական համակարգ
Յոթ իմաստուն
«Յոթ իմաստուն» (οἱ ἑπτὰ σοφοί), հատուկ հարգանք վայելող, հին հունական քաղաքական և հասարակական գործիչներ։ Ք․ա 7-6-րդ դարերի մտածողներ, իմաստուն և ճիշտ կյանքի, առօրյա գործնական կյանքի մասին խրատական աշխատանքների հեղինակներ։
Հին Հունաստան
Նրանց անունները հայտարարվել են Աթենքում արքոնթ Դամասիայի ժամանակ ( Ք․ա 582-581 թվականներ) ։ Հին աղբյուրները անունների տարբեր ցանկ են բերում, սակայն դրանցից չորսը անփոփոխ են ,ընդ որում, Թալեսը միշտ առաջինն է ցանկում ։
Մեզ հասած ամենավաղ ցանկը բերված է պլատոնյան «Պրոտագորաս» երկխոսության մեջ (Ք․ա․6-րդ դար) ։ Այդտեղ էլ առաջին անգամ հաղորդվում են դրանց մասին ավանդապատումները ։ Ավելի ուշ Դիոգենեսի ցանկում քիչ հայտնի Միսոնի փոխարեն նշված է կորինթոսցի բռնակալ Պերիանդրը ։ Նշվում է, որ այն կարող է Պլատոնի ցանկի փոփոխված տարբերակը լինել ։
Դիոգենեսի համոզմամբ այդ ցանկի մեջ մտնում էր Ակուսիլիասը, Անաքսագորաս, Արիստոդեսը, Լասը, Լեոֆանոսը, Լինը, Օրփեոսը, Պամփիլիոսը, Պիսիստրատոս, Պյութագորաս, Ֆերեկիդը, Էպիմենիդը, Էպիհարմը ։
Ա.Ն. Չանիշևը գրում է. «Յոթ իմաստունների» իմաստությունը չի կարող վերագրվել ո՛չ գիտությանը, ո՛չ դիցաբանությանը։ Այստեղ, ըստ երևույթին, դրսևորվում է փիլիսոփայության երրորդ հոգևոր աղբյուրը` առօրեական գիտակցությունը, հատկապես այն, ինչը հասնում է կենցաղային իմաստության մակարդակին, որն արտահայտվում է առածների և ասացվածքների մեջ, երբեմն վերածվում է մեծ ընդհանրացման և ստանում մեծ խորություն ։
Մ․Ի․ Շախնովիչը նշում է, որ «Հին Հունաստանում փիլիսոփայության ծագումը վերածվում է ժողովրդական իմաստուն խոսքերի», և «հին հունական յոթ իմաստուններին վերագրված ասացվածքները վերադառնում են ժողովրդական բանահյուսություն» ։ Նա ուշադրություն է դարձնում պոեզիայի հետ դրանց կապին ։ Նշում է, որ յոթ իմաստունների շարքին կարելի է դասել նաև Օրփեոսին։ 3-րդ դարում Օրիգենեսը խորամանկություն ունեցավ այդ շարքին դասելու Մովսեսին և Զորոաստրին ։
Իմաստունների խոսքերում, ըստ Մարքսի, «բացահայտում են բարոյական կյանքի տարրական ուժերը» ։
Մասնավորապես նշելով Թալեսին՝ Մարքսը ասել է․ «Հունական փիլիսոփայությունը սկսվել է յոթ իմաստուններից »։ Ըստ Հեգելի՝ «նրանք գտնվում են փիլիսոփայության պատմության շեմին» ։
Գրականություն
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական ավանդույթ  Կատեգորիա:Նախասոկրատեսյան փիլիսոփաներ
Սան Վիսենտե դել Պալասիո
Սան Վիսենտե դել Պալասիո (իսպ.՝ San Vicente del Palacio), մունիցիպալիտետ Իսպանիայում։ Գտնվում է Վալիադոլիդ պրովինցիայում Կաստիլիա և Լեոն ինքնավար մարզում։ Մունիցիպալիտետը մտնում է Տերրա դե Մեդինա շրջանում։ Տարածքը կազմում է 37,94 կմ2։ Բնակչությունը՝ 214 մարդ (2010 թվականի տվյալներով)։ Պրովինցիայի վարչական կենտրոնից գտնվում է 66 կմ հեռավորության վրա։
649
Մահեր
Կատեգորիա:649 Կատեգորիա:Տարեթվեր
Քեթրին Ջոնսոն
Քեթրին Քոլման Գոբլ Ջոնսոն, աֆրոամերիկացի մաթեմատիկոս և ֆիզիկոս , որը ԱՄՆ-ի օդագնացության և տիեզերական ծրագրերում ներդրումներ է կատարել ՆԱՍԱ-ի թվային էլեկտրոնային համակարգիչների վաղ կիրառման միջոցով։ Այս ընթացքում նա հաշվարկել է հետագծեր, սկավառակների և արտակարգ իրավիճակների վերադարձման ուղիներ, հաշվարկել է նաև մի շարք ծրագրեր ու նախագծեր որոնցից մեկն էր Մերկուրիի ծրագիրը։ Նրա հաշվարկների շնորհիվ հաջողությամբ ընթացել է «Տիեզերանավ» ծրագիրը ։ Ջոնսոնի հաշվարկները կարևոր էին նաև մի շարք տիեզերական առաքելությունների համար։
2015 թվականին Ջոնսոնը ստացել է Ազատության Նախագահական Պատվո մեդալ։ Նա հաջորդ տարում ընդգրկվել է BBC-ի կողմից նկարահանվող 100 կանանց վավերագրական ֆիլմերի շարքում։
Վաղ կյանք
1939 թվականին Ջեյմս Գոբլի հետ ամուսնանալուց հետո, Ջոնսոնը թողնում է ուսուցչական աշխատանքը և շարունակում է բարձրագույն կրթությունը, սակայն մեկ տարի անց նա ավելի շատ է կենտրոնանում ընտանիքի վրա։ Ջոնսոնը համարվում է այն բացառիկ կանանցից մեկը, ով ընտրել էր բարձրագույն կրթությունը դպրոցը ավարտելուց հետո (1938)։ Այդ ժամանակաշրջանում դատարանը որոշում է կայացնում սևամորթ ուսանողների բարձրագույն կրթության մասին, ըստ որի սևամորթ ուսանողները կարող են ստանալ բարձրագույն կրթություն այնպես ինչպես սպիտակամորթ ուսանողները ։
Կարիերա
Ջոնսոնը որոշեց կարիերան շարունակել, որպես մաթեմատիկոս, չնայած դա համարվում էր ամենաբարդ ճանապարհներից մեկը։ Առաջին աշխատատեղերը գտնվում էին կրթական ոլորտում։ Մինչև 1952 թվականին իր բարեկամներից մեկը նրան առաջարկում է աշխատել Օդագնացության և տիեզերական տարածության հետազոտությունների ազգային գործակալություն ում (NACA) և այնտեղ զբաղվել մաթեմատիկական հաշվարկների աշխատանքով։ Ջոնսոնը ընդունում է այդ առաջարկը և դառնում է ՆԱՍԱ-ի վաղ շրջանի թիմի մի մասը։
1953-1958 թվականներին Ջոնսոնն աշխատել է որպես «համակարգիչ», վերլուծելով մի շարք թեմաներ, որոնք առնչվում էին տիեզերանավերի աշխատանքի հետ։ Շուտով Ջոնսոնը նշանակվում է Լանգլիի թռիչքի հետազոտման բաժնի ղեկավարության և վերահսկողության բաժնի անդամ։ Այս բաժինը աշխատում էր սպիտակամորթ արհեստավարժների կողմից ըստ պետական ​​ռասայական օրենքների և 20-րդ դարի սկզբին Նախագահ Վուդրո Վիլսոնի օրոք ներկայացված դաշնային աշխատատեղերի մասին օրենքի, Ջոնսոնը և համակարգում աշխատող մնացած աֆրոամերիկացի կանայք պահանջում էին աշխատել, ուտել և օգտագործել զուգարաններ, որոնք ընդ որում առանձին էին սպիտակամորթների համար։ Այս ամենի մասին Ջոնսոնը բազմիցս անգամ խոսել է մի շարք հարցազրույցների ժամանակ։
1958 թվականից մինչև 1986 թվականը Ջոնսոնն աշխատում է որպես օդուժի տեխնոլոգ, իր կարիերայի ընթացքում տեղափոխվելով տիեզերանավերի վերահսկման մասնաճյուղ։ Նա հաշվարկել է 1961 թվականի մայիսի 5-ին տիեզերքի առաջին ամերիկացի Ալան Շեպարդի տիեզերական թռիչքի հետագիծը։ Նա նաև հաշվարկել է իր 1961 թվականի Մերկուրի առաքելության մեկնարկային պատուհանը։ Ջոնսոնը էլեկտրոնային ձախողումների դեպքում ծրագրել է նաև նավիգացիոն  գծապատկերներ տիեզերագնացների համար։ Երբ Ջոն Գենը պետք է թռչեր տիեզերք նա խնդրեց, որ իր թռիչքի հաշվարկները կատարվի հենց Քեթրին Ջոնսոնի կողմից, այլապես նա չի թռչի  ։  Biography.com-ը նշում է, որ դրանք «շատ ավելի բարդ հաշվարկներ էին, հաշվի առնելով երկնային մարմինների ձգողականությունը»։
Ջոնսոնը աշխատել է նաև թվային համակարգիչների հետ։ Նրա ունակություններն ու հեղինակությունը նպաստեցին նոր տեխնոլոգիաների նկատմամբ վստահության հաստատմանը։ 1961 թվականին Ջոնսոնի աշխատանքը օգնեց ապահովել, որ Ալան Շեպարդի Ազատության 7 Մերկուրիի պարկուճը վայրէջքից հետո հայտնաբերվի ։
Նա նաև օգնեց հաշվարկել Լուսնի 1969 թվականի Apollo 11 թռիչքի հետագիծը։ 1970 թվականին Ջոնսոնն աշխատել է Apollo 13 Լուսնի առաքելության վրա։ Երբ առաքելությունը չեղյալ հայտարարվեց, կրկնօրինակման ընթացակարգերի և գծապատկերների աշխատանքը նպաստեց անձնակազմի անվտանգ վերադարձի ճանապարհին, ստեղծելով մեկ աստղանի դիտարկման համակարգ, որը թույլ կտա տիեզերագնացներին իրենց գտնվելու վայրը ճշգրտությամբ որոշել։ 2010 թվականի հարցազրույցներից մեկում Ջոնսոնը հիշեցրեց, որ «բոլորը մտահոգված էին այնտեղ հասնելու համար, իսկ մենք մտահոգված էինք, որ նրանք վերադառնան» ։
Անձնական կյանք
1959 թվականին Ջոնսոնը ամուսնանում է երկրորդ անգամ Ջեյմս Ա. Ջոնսոնի հետ, ով բանակում լեյտենանտ էր եղել և հանդիսանում էր Կորեական պատերազմի վետերան։
Քեթրին Ջոնսոնը շարունակում է իր կարիերան ՆԱՍԱ-ում։ Նա 50 տարի շարունակ երգում էր Կարուեր Պրեսրիտերյան եկեղեցու երգչախմբում։ Ջոնսոնը անդամակցում էր Ալֆա Կապպա Ալֆա Սորորիտի քոլեջին։ Ջոնսոնը և նրա ամուսինը ունեն 6 թոռ և 11 ծոռ, ապրում են Հեմփթոնում՝ Վիրջինիայում։ Ջոնսոնը շարունակեց խրախուսելը իր թոռներին ու աշակերտներին իրենց ներդրումն ունենալ գիտության և տեխնոլոգիայի ոլորտում մինչև իր կյանքի վերջը ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ֆիզիկոսներ Կատեգորիա:Ֆիզիկոսներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Ազատության նախագահական մեդալով պարգևատրվածներ Կատեգորիա:20-րդ դարի կին գրողներ Կատեգորիա:Մաթեմատիկոսներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Ամերիկացի գիտնականներ Կատեգորիա:Ամերիկացի ճարտարագետներ Կատեգորիա:Ամերիկացի կին ֆիզիկոսներ Կատեգորիա:Ամերիկացի կին մաթեմատիկոսներ Կատեգորիա:Ամերիկացի կին համակարգչային գիտնականներ
Սուրբ Հոգի
Սուրբ Հոգի, (רוח הקדש), (روح القدس), (Άγιο Πνεύμα), Աստված, անվանվում է Աստծո Հոգի, քրիստոնեական ավանդույթի մեջ՝ Հոգի Հոր (Մատթ. 10.20 ), Հոգի Քրիստոսի՝ Որդու Հոգին (Գաղ. 4.6, Փիլիպ. 1.19, Ա Պետ. 1.11 ) և Մխիթարիչ, Ճշմարտության Հոգի (Հովհ. 14.16, 17, 26, 15.26, Գործք 2. ), Սուրբ Երրորդության երեք Անձերից մեկը։
Զրադաշտականություն
Ավեստայում «Սուրբ Հոգին» (spəništa-mainyu) դա Ահուրա Մազդայի անուններից մեկն է։ «Սուրբ Հոգին» մշտական պայքարի մեջ է «Չար Հոգու»՝ Ահրիմանի հետ։
Հուդայականություն
Հին Կտակարանում «Սուրբ Հոգի» արտահայտությունը հաճախակի չի գործածվում, օրինակ՝ երկու անգամ Սաղմոսարան 50:12—13 և երեք անգամ Եսայի 63:10—14: Հուդայականությունում Աստվածը մեկն է, Սուրբ Երրորդությունը կամ Սուրբ Երկրորդությունը անընդունելի են։ Հրեաների մոտ «Սուրբ Հոգին» «պատկանում» է Աստծուն նրա մի «մասն» է ։
Հոգին նույնականացվում է «շունչ» բառի հետ և նույն իմաստն ունի ինչ քամին կամ անտեսանելի շարժողական ուժը ։
Քրիստոնեություն
Ի մի բերելով արևելաքրիստոնեական ավանդույթը՝ Վարդան Արևելցին Ծննդոց գրքի մեկնության մեջ Սուրբ Հոգին համարել է խորհրդապատկերը Մկրտության սուրբ ավազանի՝ «Նրանց համար, ովքեր ծնվում են ջրից և հոգուց՝ որդեգրվելով երկնավոր Հորը, հրավիրված լինելով երկնքի արքայութան մեջ» ։ Սուրբ Հոգու անմիջական թելադրանքով, նրա վերբանական և գերբնական ներկայությամբ է շարադրված Աստվածաշունչը, որի անվան ստուգաբանությունն իսկ (Աստծոշնչով, Հոգով գրված) ինքնին մատնանշում է նրա աստվածային հեղինակին՝ Սուրբ Հոգուն։
Րաբբիական միտքը, Սուրբ Հոգու գործունեության տարածքը սահմանափակել, զետեղել է հրեական անցյալի սրբազան պատմության մեջ, որտեղ Սուրբ Հոգին կրելու մենաշնորհը բացառապես տրված էր առանձին անհատների (մարգարեներ, նահապետներ)։ Հետագայում հրեական աստվածաբանությունը Սուրբ Հոգու ներգործման հնարավորությունը գլխավորաբար կապել է Մեսիայի ակնկալվող գալստյան հետ։ Սուրբ Հոգու ներգործման այդ հնարավորությունն առարկայական իրականություն է դարձել Մեսիայի՝ Հիսուս Քրիստոսի գալըստյամբ և տնօրինական գործունեությամբ։ Վաղ քրիստոնեական միտքը հստակորեն գիտակցել է, թե՝ ''«Այս Հիսուսին է, որ Աստված հարություն տվեց, որին մենք ամենքս վկա ենք. Աստծո աջ ձեռքով բարձրանալով, Սուրբ Հոգու խոստումը ընդունելով Հորից՝ սփռեց այս, որ դուք այժմ տեսնում եք ու լսում»'' ։
Համաձայն քրիստոնեական աստվածաբանության (ի տարբերություն րաբբիականի), Սուրբ Հոգին առանց խտրության հանգչում է բոլոր նրանց վրա, ովքեր Աստծո նկատմամբ տածում են աներկբա հավատ և սեր, ովքեր իրապես ապրում և վերապրում են Քրիստոսի տնօրինական սխրանքը (Խաչվելը և Հարությունը), որի միջոցով Սուրբ Հոգին կենսագործում է աստվածային ծրագիրը մարդկային հոգիների մեջ։
Սակայն ովքեր հայհոյում են կամ փորձում են խաբել Սուրբ Հոգուն, նրանք չարաչար պատժվում են ինչպես այս կյանքում, այնպես էլ՝ հանդերձյալում ։ Սուրբ Հոգին իբրև Մխիթարիչ ուղարկված է Քրիստոսի կողմից և վկայում է Քրիստոսի մասին ։ Տիրոջ Մկրտության ժամանակ աղավնակերպ Սուրբ Հոգու ներկայությունն ինքնին հաստատում է Հիսուս Քրիստոսի Աստվածությունն ու Քահանայական, Արքայական, Մարգարեական պաշտոնը և վկայում նրա համաբնույթ լինելը Սուրբ Երրորդության մյուս Անձերի հետ։
Սուրբ Հոգու գործունեությունը նոր մակարդակով է ի հայտ գալիս Հոգեգալստյան պահին, երբ նա «հողմից եկած ձայնի նման» կրակե լեզուների կերպարանքով իջնում է Վերնատան մեջ նստած առաքյալների վրա, որոնք այդ պահին սկսում են խոսել տարբեր լեզուներով ։ Հոգեգալստյան պահին հողմի ձայնը գալիս էր ոչ թե անորոշ կողմից, այլ՝ երկնքից, քանզի այնտեղ էր գնացել Տերը, և այնտեղից էլ պետք է «իջներ Հոգին, որ Աստված է»։
Սուրբ Հոգու իջնելով՝ հիմքն է դրվում քրիստոնեական սուրբ Եկեղեցու, որտեղ Սուրբ Հոգին. հանդես է գալիս առավել կատարյալ կերպով՝ իր պաշտոնի լիալիր գործադրմամբ։
Ըստ Աստվածաշնչի ՝ քրիստոնեական աստվածաբանությունը տակավին իր զարգացման արշալույսին (3-4-րդ դարեր) հիմնակարգում է երրորդաբանական այն գլխավոր տեսակետը, ըստ որի Սուրբ Երրորդության երեք Անձերը՝ Հայրը, Որդին և Սուրբ Հոգին իրենց գործունեության առանձնահատկությամբ տարբեր են, սակայն բնույթով նույնն են իբրև մեկ Աստվածություն։ Անձերի նույնաբնույթ (կամ՝ համաբնույթ) լինելն ինքնին ցույց է տալիս նրանց հավասարապատիվ և փառավորակից լինելը։