cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Չինաստան
Տնտեսագիտություն
Տայպինյան ապստամբության տարիներին (1850–1864 թվականներ) առաջ էր քաշվում արտադրության ու բաշխման ոլորտներում հասարակության բոլոր անդամների հավասարության հիման վրա արդարացի հասարակարգ ստեղծելու գաղափարը։ 19-րդ դարի վերջին առաջավոր մտավորականության շրջանում առաջացած ռեֆորմիստական շարժման ղեկավարներ Կան Ցու Վեյր, Լյան Ցի Չաոն, Տան Սի Տուն գտնում էին, որ Չինաստանի հետամնացությունը կարելի է հաղթահարել ընթանալով միայն Արևմուտքի ուղիով, յուրացնելով նրա քաղաքական ու գիտաատեխնիկական փորձը և, այդ նպատակով, առաջարկում էին վերևից ռեֆորմներ անցկացնել։
Հետագայում ռեֆորմիստներին փոխարինեց բուրժուական հեղափոխական դեմոկրատների շարժումն ի դեմս դրա առավել հետևողական գաղափարախոսության՝ սոլնյաթսենիզմի։ Ռուսաստանում Հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ հեղափոխության հաղթանակից հետո Չինաստանում մարքսիզմի, այդ թվում նաև Կառլ Մարքսի տնտեսագիտական ուսմունքի, առաջին պրոպագանդողը Լի Դա Չժաոն էր։ Նա շեշտում էր, որ Չինաստանի բոլոր արմատական պրոբլեմների լուծման ուղեցույցը գիտական կոմունիզմի գաղափարներն են։
Իրավագիտություն
Իրավագիտական մտքի ծագումն ու զարգացումը Չինաստանում շուրջ 2 հազար տարի կապված են եղել լեգիստյան («ֆացզյան» դպրոց) և կոնֆուցիականության բարոյաքաղաքական դպրոցների հետ։ Լեգիստների ըմբռնումները շարադրվել են «Շան Ցզյուն շու» տրակտատում («Շան մարզի կառավարիչի գիրք»), որը մ․ թ․ ա․ 3-րդ դարում կազմել են բարեփոխումների հայտնի կողմնակից Շան Յանի հետևորդները։ Զարգացնելով լեգիզմի նախահայր Դուան Չժոնի (մ․ թ․ ա․ 7-րդ դար) առաջ քաշած օրենքի համընդհանրության սկզբունքը՝ Շան Յանը մշակել էր ժամանակի համար բռնապետության կատարյալ նախագիծ, որտեղ օրենքին տրվում է հասարակության ու պետության կարգավորիչ դեր։
Լեգիստների կարծիքով, հաջող կառավարել հնարավոր է միայն այն դեպքում, երբ պետության գլուխը հենվում է միասնական, բոլորի համար պարտադիր օրենքների վրա։ Նրանք գտնում էին, որ միայն օրենքի օգնությամբ է հնարավոր իրականացնել տնտեսական և քաղաքական խոշոր միջոցառումներ։ Օրենքը համարելով գերագույն ուժ՝ լեգիստները տիրակալին օժտում էին անսահմանափակ իշխանությամբ։ Լեգիստյան դպրոցի ծաղկման դարաշրջանը (մ․ թ․ ա․ 5-3-րդ դարեր) հողի մասնավոր սեփականության ծագման ու տարածման, առևտրի ու արհեստների զարգացման, քաղաքների աճման ժամանակաշրջանն էր։ Սոցիալական այդ փոփոխություններն արտացոլվել են լեգիստների տեսական ու պրակտիկ գործունեության մեջ։ Պետական իրավունքի բնագավառում լեգիստներն ստեղծեցին մի շարք իրավաբանական նորմեր ու ինստիտուտներ, որոնք դրվեցին նոր պետական կառուցվածքի՝ իշխանության կայսերական կարգի հիմքում։
Լեգիստների սկզբունքային հակառակորդները՝ կոնֆուցիականները, մերժում էին ամեն մի օրենսդրական ակտ, գտնում, որ օրենքը խախտում է ժառանգական արիստոկրատիայի դիրքերը։ Կոնֆուցիականները դեմ էին օրենքի առաջ բոլորի հավասարության սկզբունքին, ժառանգական արիստոկրատիան ու ադմինիստրացիան վեր էին դասում օրենքից։ Կոնֆուցիականների դեմ լեգիստների պայքարն ավարտվել է նրանց ոչ տևական հաղթանակով․ Ցինի կայսրության շրջանում (մ․ թ․ ա․ 221–207) նրանց ըմբռնումները դրվել են կառավարման հիմքում։ Սակայն արդեն Հան դինաստիայի շրջանում (մ․ թ․ ա․ 206–մ․ թ․ 220), երբ կոնֆուցիականությունը դառնում է իշխող դասակարգի գաղափարախոսություն, տեղի է ունենում ազդեցության ոլորտների որոշակի տարանջատում։ Վարչական և քրեական իրավունքը կառուցվում է լեգիստների, քաղաքացիական, ընտանեկան և մասնավոր այլ իրավունքները՝ կոնֆուցիականության ազդեցությամբ։ Լեգիստյան մի շարք ըմբռնումներ կոնֆուցիականացվում են։
Վեյ հարստության կառավարման շրջանում (220–265) Չինաստանում ընդունված «Գործերի բարեհաջող քննության ութ պայմաններ»-ի («Բш ի») մասին օրենքով պետական աստիճանավորների համար նախատեսվում են հատուկ արտոնություններ, նրանք վեր են դասվում օրենքից։ Չինաստանում իշխանության համեմատաբար կայուն համակարգը ազդեցություն է թողել օրենսդրության վրա․ որպես կանոն բոլոր հարստությունների օրոք մշակված օրենքների ժողովածուները նախորդներից ժառանգել են իրավունքի հիմնական դրույթները։ Այդ երևույթը հատկապես ակնառու է Ցինյան դինաստիայի (1644–1911) օրենքների ժողովածուներում։ Այսպես, «Ցին մեծ դինաստիայի հիմնական ժողովածուների և որոշումների» քրեական օրենսգրքի հիմնական հոդվածները, առանց Էական փոփոխությունների, փոխառնվել են Մին դինաստիայի օրենսգրքից (1368–1644), որն իր հերթին կազմվել է Տան դինաստիայի (618–907) օրենսդրական համակարգի վրա։ Սակայն նոր ժամանակաշրջանում իրավունքի ավանդական նորմերը չէին կարող բավարարել Չինաստանի տնտեսական և քաղաքական զարգացման պահանջները։
19-րդ դարի վերջում, երբ Չինաստանում ծավալվեց բարենորոգումների համար շարժումը, նրա ներկայացուցիչները (Կան Յու Վեյ, Լյան Ցիչաո ևն) սահմանադրական միապետության շրջանակներում, կապիտալիզմի արագ զարգացման նպատակով, առաջադրելով բուրժ․ վերափոխումների ծրագիր, հանդես եկան ավանդական օրենքների փոփոխման օգտին։ Սինհայի հեղափոխության (1911 – 1913) հետևանքով վերացվեցին կայսերական իշխանությունն ու դրա հետ միասին բազմաթիվ ավանդական օրենքներ (այդ թվում՝ «բա ի» օրենքը)։ 1912 թվականին Ազգային ժողովն ընդունեց Չին․ հանրապետության ժամանակավոր սահմանադրությունը (մշակմանը մասնակցել է նաև Սուն Յաթ Սենը), որը հռչակել է քաղաքացիների իրավահավասարության, անձի, բնակարանի ու գույքի անձեռնմխելիության, խոսքի, մամուլի, ժողովների ազատության ևն առաջադիմական սկզբունքներ։ Սակայն բեյյանյան միլիտարիստների տիրապետության ու չանկայշիական դիկտատուրայի հաստատումը խոչընդոտեց այդ սկզբունքների կենսագործմանը։
Լեզու
Չինաստանում օգտագործվում է 292 կենդանի լեզուներ ։ Ամենաշատ օգտագործվող լեզուները պատկանում են սինատիբեթյան լեզվաընտանիքի սինտիկ լեզուների ճյուղին, որն ներառում է մանդարիներեն (խոսում են բնակչության մոտ 70%-ը) և չինարենի այլ տարատեսակներով` Ու (ներառյալ շանհայան բարբառ), Յուե (ներառյալ կանտոներեն և Տայշանյան բարբառ), միներեն (ներառյալ ֆուժհոուերեն, հոկիերեն և չոաշաներեն), սյաներեն, գաներեն և հակկայերեն լեզուներով։ Տիբեթա-բիրմանական ճյուղի, ներառյալ տիբեթերենը, ցյաներենը, նասիրենը և նոսուրենը, լեզուներով են խոսում Տիբեթյան լեռնաշխարհի և Յուննանի բարձրավանդակի բնակիչները։ Հարավ-արևմտյան Չինաստանի լեզուները, որոնք փոքրամասնություն են հանդիսանում, ներառում է Տայ-Կադայ լեզվաընտանիքի չժուաներեն, տայերեն, դուներեն և սուիերեն, միաո-յաո լեզվաընտանիքի միաոերեն և յաոերեն, և ավստարա-ասիական լեզվաընտանիքի վա լեզուները։ Ողջ հյուսիսարևելյան և հյուսիսարևմտյան Չինաստանում փոքրամանսություն կազմող էթնիկ խումբը խոսում է ալթայան լեզուներով, որն ներառում է մանչժուերեն, մոնղոլերեն և մի քանի Թյուրքական լեզվախմբի լեզուներ` ույգուրերեն, ղազախերեն, ղրղզերեն, սալարերեն և սարիգ-յոգուրյան լեզուներով։ Կորեերենով են խոսում Հյուսիսային Կորեայի սահմանամերջ բնակչությունը։ Արևմտյան Սինցզյան Ուրղուրյան նահանգի սարիկոլիները խոսում են սարիկոլիերեն, որը պատկանում է հնդեվրոպական լեզվաընտանիքին։ Թայվանի աբորիգենները, մայրցամաքային Չինաստանի փոքրիկ էթնիկ խմբի հետ միասին, խոսում են ավստրոնեզիերենով ։
Ստանդարտ մանդարիներնը, որը հիմնված է պեկինյան բարբառի վրա, հանդիսանում է Չինաստանի պաշտոնական լեզուն և այն օգտագործվում է երկրի ներսում բոլոր լեզվաընտանիքներին պատկանող մարդկանց կողմից ։
Չինարենի այբուբեն որպես գիր հազարավոր տարիներ օգտագործվել է սինիտիկ լեզվաընտանիքի կողմից։ Հիերոգլիֆները թույլ էին տալիս չինարենի տարբեր բարբառներ տիրապետողներին հաղորդակվել միմյանց հետ գրի միջոցով։ 1956 թվականին կառավարությունը ստեղծեց պարզեցված հիերոգլիֆներ, որն ավանդական չինկան հիերոգլիֆների փոխարեն տեղ գտավ մայրցամաքային Չինաստանում։ Չինարենի այբուբենը ռոմանիզացվում է փինյին համակարգի միջոցով։ Տիբեթացիների այբուբենի հիմքում ընկած է հնդկական գիրը։ Ույգուրները հաճախ գրում են պարսկա-արաբերենով։ Մոնղոլական գիրը և մանչժուրիական գիրը ծագել է հին ույգուրյան այբուբենից։ Ստանդարտ չժուաներենն օգտագործում է լատիներեն այբուբենը։
Բնակչություն
Վերջին տաս տասնամյակներին Չինաստանը զգալի ուրբանիզացվել է։ 1980 թվականին քաղաքներում ապրող 20 % բնակչության ցուցանիշը 2014 թվականին արդեն կազմում է ավելի քան 50 %  ։ Ըստ գնահատումների Չինաստանի քաղաքային բնակչությունը 2030 թվականին կկազմի մեկ միլիարդ, որը համարժեք կլինի երկրագնդի ողջ բնակչության մեկ ութերորդին  ։ 2012 թվականի դրությամբ ավելի քանի 262 միլիոն միգրանտ աշխատողներ կան Չինաստնում, իսկ տեղական միգրանտները հիմնականում գյուղաբնակ բնակչությունն է, որն աշխատում է քաղաքում ։
Չինաստանը ավելի քան 160 քաղաքներ ունի, որոնց բնակչությունը գերազանցում են մեկ միլիոնը, ներառյալ յոթ մեգապոլիսները (ունեն ավելի քան 10 միլիոն բնակչություն) Չունցին, Շանայ, Պեկին, Գուանչժոու, Տյանցին, Շենչժեն և Ուհան  ։ Ըստ գնահատումների 2025 թվականին Չինաստանում կլինեն 221 հատ միլիոնից ավել բնակչություն ունեցող քաղաքներ Աղյուսակում պատկերված թվերը վերցված են 2010 թվականի մարդահամարի տվյալներից , և ներառում է միայն բնակչության թվաքանակը քաղաքի ադմինիստրատիվ տարածքում։ Միգրանտ բնակիչների մեծ թվաքանակը դժվարություններ է առաջացրել մարդահամարի ժամանակ և ցուցակներում ներառնվել են միայն մշտական բնակիչները ։
Աղբյուր՝ Macrotrends
Կրոն
Հազարամյակներ ի վեր չինական քաղաքակրթությունը եղել է տարբեր կրոնական շարժումների տակ։ Չինաստանի մշակույթի վրա զգալի ազդեցություն են ունեցել այսպես կոչված «երեք ուսուցումները»` կոնֆուցիականությունը, դաոսականությունը և բուդդայականությունը, որոնցից ամեն մեկը իր դերն է ունեցեկ ժամանակակից չինական կրոնում ։ Չինաստանի սահմանադրությամբ երաշխավորված է կրոնի ազատությունը, սակայն պաշտոնական թույլատվություն չունեցող կրոնական կազմակերպությունները կարող են հանդիսանալ քաղաքական հետապնդման օբյեկտ ։
Ամենատարածված կրոնը դա «չինական կրոնն» է, որն ներառում է կոնֆուցիականության և բուդդայականության տարրեր։ Կրոնի հիմքում ընկած է Շենը (神), որը խորհդրանշում է սերունդների էներգիան։ Այն կարող է լինել միջավայրի կամ գերդաստանների նախահայրերի աստվածություն, հասկացություն քաղաքակրթության մեջ, մշակութային հերոսներ, որոնցից շատերի մասին հիշատակվել է չինական դիցաբանության կամ պատմության մեջ ։ Ամենատարածված ազգային կուռքերից են Մացզուն (ծովերի աստվածուհի), Հուանդին (չինական ռասայի երկու աստվածային կայսրներից մինը) , Գուան Յույը (պատերազմի և առևտրի աստված), Կաիշենը (բարգավաճման և հարստության աստված), Պանգուն և շատ այլք։ Չինաստանը հանդիսանում է աշխարհում ամենաբարձր կրոնական արձաններ ունեցող երկիրը։ Այդ արձանների թվում է նաև Հենանի Գարնանային տաճարի Բուդդան, որը հանդիսանում է աշխարհի ամենաբարձր արձանը ։
Ըստ Չինաստանում կրոնների տվյալների չինացիների մոտ 80%-ը դավանում են չինական ազգային կրոնի որոշ տարատեսակներ, դաոսիզմ և կոնֆուցիականություն։ Բնակչության մոտ 10—16 %-ը բուդդիստներ են, 2—4 %-ը` քրիստոնյա և 1—2 %-ը` մուսուլման։ Ի հավելումն դրա հաները և չինական որոշ փոքրամասնություն կազմող էթնիկ խմբեր դավանում են իրենց ավանդական կրոնները։ 2—3 %-ը դավանում են զանազան կրոնական սեկտաներ, իսկ կոնֆուցիականությունը տարածված է ինտելեկտուալների մոտ։ Հուեյների և ույգուրների դավանանքն իրենից ներկայացնում է տիբեթյան բուդդիզմի և իսլամի համակցությունը։
Հայերը Չինաստանում
Չինաստանում հայերը հիշատակվում են դեռևս II դարից. նրանք մետաքս և այլ ապրանքներ արտահանող վաճառականներ էին։ Հայկական փոքր գաղութներ հիմնվել են մոնղոլական առաջին արշավանքներից (XIII դարի սկիզբ) հետո, երբ Հայաստանից գերեվարված հայերի մի մասը բնակեցվել է Չինաստանի հյուսիսային շրջաններում։ Այնուհետև հայերը թափանցել են երկրի խորքը, բնակվել ծովափնյա քաղաքներում, հատկապես՝ Կանտոնում (այժմ՝ Գուանչժոու), XVIII դարում ոչ մեծ հայկական առևտրական տներ են եղել Շանհայում։ Ամենահայաշատը Խարբինն էր, որի համայնքն ուներ եկեղեցի։
Չինարենի ուսուցիչ կանտոնաբնակ Հովհաննես Ղազարյանը անգլերենից չինարենի է թարգմանել Աստվածաշունչը։ Ներկայումս Չինաստանում բնակվում է ընդամենը 160 հայ ։
Մշակույթ
Վաղնջական ժամանակներին չինական մշակույթը կախված է եղել կոնֆուցիականությունից և կոնսերվատիվ փիլիսոփայություններից։ Կայսերական դարաշրջանների ժամանակ սոցիալ զարգացումը եղել է ի շնորհիվ կայսրական քննությունների, որը ծագել է Հան դինաստիայի ժամանակներում ։ Գրականությունը կայսրական քննությունների ժամանակ ազդել է չինական մշակույթի հղկման վրա։ Դրա շնորհիվ կալիոգրաֆիան, պոեզիան և նկարչությունը համարվում էին ավելի բարձր արվեստի ձև, քան պարը կամ դրաման։ Չինական մշակույթը իր մեջ պարունակում է խորը պատմության զգացումը և շատ բաներում կենտրոնացած է ազգային հետաքրքրությունների վրա ։ Այժմ էլ Չինաստանում բարձր է գնահատվում մշակութային արժեքները ։
ՉԺՀ-ի առաջին ղեկավարները ծնվել էին ավանդական կայսերական տարիներին, սակայն իրենց վրա կրում էին մայիսի չորսի շարժման և ռեֆորմներ իրականացնելու գաղափարների ազդեցությունը։ Նրանք փոփոխություններ մտցրեցին Չինաստանի ավանդական մշակութային հասկացողությունների մեջ, որոնցից էին հողագործությունը, սեքսիզմը և կրթության կոնֆուցիականության ոճը, սակայն որոշ գաղափարներ թողեցին անփոփոխ, որոնցից էին ընտանիքի գաղափարը և ղեկավարությանը ենթարկվելու մշակույթը։ Որոշ հետազոտողներ ենթադրում են, որ 1949 թվականին ստեղծված ՉԺՀ-ն շարունակում է չինական ավանդական դինաստիաների պատմությունը, իսկ մյուսները պնդում են, որ կոմունիստական կուսակցության ղեկավարությունը վնասել է չինական մշակույթի հիմքերը, հատկապես քաղաքական շարժումների ոլորտում, որոնցից էր օրինակ 1960 թվականի մշակութային հեղափոխությունը, որի ժամանակ վերացվեցին չինական ավանդական մշակույթի մի քանի հասկացողություններ` դրանք համարելով «ֆեոդալիզմի մնացուկներ» կամ «հետադիմական և վնասակար»։ Չինաստանի ավանդական մշակույթի և բարոյական շատ կարևոր հասկացողություններ, որոնցից են օրինակ կոնֆուցիականությունը, արվեստը, գրականությունը և պեկինյան օպերայի ներկայացումները, փոփոխության ենթարկվեցին, որպեսզի համապատասխանի ղեկավարության քաղաքականությանը և այդ ժամանակների գաղափարախոսությանը ։ Միջազգային ԶԼՄ-ների հասանելիությունը դեռ մնում է խիստ սահմանափակված վիճակում ։
Ներկայումս չինական կառավարությունը չինական մշակույթի բազմաթիվ տարրեր ընդունել է որպես չինական հասարակության անբաժանելի մաս։ [Չինական ազգայնականության աճի և մշակութային հեղափոխության ավարտի հետ կապված չինական ավանդական մշակույթի տարբեր ոլորտներ, որոնցից են արվեստը, գրականությունը, երաժշտությունը, կինոն, նորաձևությունը և ճարտարապետությունը, զարթոնք ապրեցին, և մասնավորապես ազգային էստրադան հետաքրքրություն առաջացրեց ինչպես ազգային, այնպես էլ միջազգային ասպարեզում ։ Չինաստանը հանդիսանում է երրորդ ամենաշատ այցելվող երկիրն աշխարհում ։ 2010 թվականին այն ունեցել է 55.7 միլիոն այցելու ։ Բացի այդ եկրում մեծ է նաև ներքին տուրիզմը։ Ըստ գնահատումների 2012 թվականին 740 միլիոն չինացիներ իրենց հանգիստն անցկացրել են Չինաստանում ։ Չինաստանում օրենքն արգելում է սպանել պանդա արջերին ։
Գրականություն
Չինաստանի գրականությունը հանդիսանում է աշխարհի հնագույն գրականություններից մեկը, որը երեքհազարամյա ավանդույթներ ունի։ Ուշ շրջանի գրառումներն ու մշակումները վկայում են, որ չինացիները դիցաբանության համեմատաբար զարգացած համակարգ ունեն, սակայն հին շրջանի և վաղ միջնադարի նշանակալի էպիկական հուշարձաններ չկան։
Չինական հին գրականության առաջին խոշոր բանաստեղծական գործը «Շիցզին»-ն է («Երգերի գիրք», մ․ թ․ ա․ XI – VI դդ․), որը որոշակի մշակման ենթարկված բանավոր ստեղծագործության հուշարձան է։ Անհատական պոեզիան սկզբնավորվել է մ․ թ․ ա․ IV–III դդ․, հարավում։ Ցյույ Յուանի (մ․ թ․ ա․ մոտ 340–մոտ 278) և նրա աշակերտների բանաստեղծություններն ու պոեմներն ամփոփվել են «Չույան տաղեր» (մ․ թ․ ա․ II դ․) անթոլոգիայում։ Հատուկ «Երաժշտական պալատի» գրառումների շնորհիվ պահպանվել են նաև յուեֆու (մ․ թ․ ա․ III դարից) քնարական ու երգիծական ժողովրդական երգերը, որ ընդօրինակել են չին շատ բանաստեղծներ։
Հնադարյան արձակը սինկրետիկ է։ Փիլիսոփայական և պատմական երկերը պարունակում են առասպելներ, հեքիաթների, ավանդազրույցների պատառիկներ, առածներ և այլն։ Կոնֆուցիական Մեն Ցզիի (մ․ թ․ ա․ IV–III դդ․) առակները և Չժուան Ցզիի (մ․ թ․ ա․ III դ․) դառները գեղարվեստական արձակի սաղմեր են։ Սիմա Ցզյանը (մ․ թ․ ա․ 135–մ․ թ․ ա․ մոտ 86) ստեղծել է պատմական անձնավորությունների վարքագրություններ։ «Շչի ցզի»-ում («Պատմական հիշատակարան») վավերականությունը զուգորդվում է բարձր գեղարվեստականության հետ։ Այն ժամանակների «բարձր» պոեզիայում իշխել է վերամբարձությամբ աչքի ընկնող ֆու արձակ–բանաստեղծական ժանրը։
Վաղ ֆեոդալիզմի (III – VII դարեր) առաջին բանաստեղծների (Ցաո Չժի, 192–232 և ուրիշներ) վրա, որ պատերազմական կյանքի դժվարությունների ու ժողովրդի տառապանքների մասին են գրել, ազդեցություն են գործել յուեֆու երգերը։ Հակաբռնատիրական տրամադրություններն են արտացոլվել Ժուան Ցզիի (210-263) և Ցզի Կանի (223–262) ստեղծագործություններում։ IV–V դարերում խոշորագույն բանաստեղծ, «դաշտերի ու այգիների» երգիչ Թաո Ցուանմինը (365–427) չին բանաստեղծներից առաջինն է երգել գեղջկական աշխատանքը։ V–VI դարերում ծնունդ է առել դասական բանաստեղծությունը՝ հիմնված երաժշտական չորս հնչերանգների խիստ հերթագայության վրա։
Թան դինաստիայի (618–907) կողմից երկիրը միավորվելուց հետո նպաստավոր պայմաններ են ստեղծվել գրականության վերելքի համար։ Այդ շրջանում է ձևավորվել գրական լեզուն (վենյան)։ Չեն Ցզիանը (661-702) հանդես է եկել հանուն գրականության բովանդակության և բարձր իդեալների։ Գրականության ծաղկումն են սկզբնավորել բանաստեղծներ Մեն Հաոժանը (689–740) և Վան Վեյը (699 կամ 701–759 կամ 761)։ Լի Բոյի (701–762) քնարերգությունը համակված է կյանքի իմաստն ըմբռնելու ձգտումով։ Դու Ֆուի (712–770) զուսպ ու խստաշունչ պոեզիայում քաղաքացիական մոտիվները զուգորդվում են անձնական խոր ապրումներով։ Սոցիալական թեման հետագա զարգացումն է ապրել Բո Ցզյույ Ի-ի (772–846) պոեզիայում։ VIII–IX դդ․ խոշորագույն քնարերգուներն են Ցուան Չժենը (779–831), Լի Շան Ինը (813-858), Դու Մուն (803–853)։
IX դարում հաստատվել են արձակի տարբեր ժանրեր (էսսե, առակ, ուղերձ, նախաբան), որոնցում դրսևորվել են չինական գրականությանը հատուկ դիդակտիկ միտումներ։ Երևան են եկել սիրային, արկածախնդրական ու ֆանտաստիկ նովելների ժողովածուներ։ Արձակ–բանաստեղծական ժանր բյանվենը, քաղաքային վիպակ հուաբենը, արձակ–բանաստեղծական խոշոր ձև չժունգունդյաոն նախապատրաստեցին նոր ժանրերի՝ դրամայի (նշանակալի հաջողությունների հասավ XII –XIV դարեր) և վեպի (XV դար) երևան գալը։
Սուն դինաստիայի ժամանակաշրջանում (960–1279) հատկապես զարգացել են քաղաքացիական հայրենասիրական թեմաները։ Շի դասական խիստ բանաստեղծության (Օույան Սյու (1007–1072), Սու Շի (1036–1101)) կողքին լայն տարածում է գտել ցի երգային քնարերգությունը, որի համար բնորոշ է զգայական հիմքը, հետաքրքրությունը մարդու ներաշխարհի նկատմամբ (Սին Ցի Ցզի (1140–1207), Լու Յու (1125–1210))։ Օույան Սյուն և Սու Շին հանդես են եկել նաև որպես արձակագիր։ Լայն տարածում է գտել դրաման, որի առաջին գրառումները (այսպես կոչված՝ հարավային դրամա) կատարվել են XIII դարում։ Թեև պիեսների սյուժեները մեծ մասամբ հենվել են հին ավանդազրույցների և նախորդ դարերի գրականության վրա, սակայն մերկացնող պաթոսն ու հասարակ մարդու նկատմամբ ուշադրությունը դրանք դարձրել են այժմեական։
1920–1930-ական թվականներին դրվեցին չինական նոր գրականության հիմքերը՝ բովանդակության (հին աշխարհի ժխտում, հասարակության վերափոխման գաղափարներ, լեզվի բարեփոխում) և ձևի (ազատ ոտանավոր, եվրոպական տիպի վեպ և այլն) ասպարեզում։ Չինական գրական հեղափոխության գլուխ կանգնած էր Լու Սինը (1881 –1936), որի ստեղծագործության մեջ մարմնավորված էին քննաղատական ռեալիզմի գծերը։ Այդ ժամանակ երևան եկավ վիպագիրների (Լաո Շե (1899 –1966), Մաո Դան (1896-1981), և Շենտաո (1893-?), Բա Ցկին (1904-2005) և ուրիշներ), դրամատուրգների (Հուն Շեն (1894–1955), Տյան Հան (1898-1968), Սյա Ցան (1901-?), Ցաո Յույ (1910-?)), բանաստեղծների (Ցզյան Գուանցի (1901–1931), Սյույ Չժիմո (1896-1931), Ին Ֆու (1909–1931), Տյան Ցզյան (1917-?), Դո Մո Ժո (1892–1978) և ուրիշներ) համաստեղությունը։
Ճապոնական զավթիչների դեմ չին ժողովրդի մղած ազգային–ազատագրական պատերազմը (1937–1945) պայմանավորեց հայրենասիրական գրականության բուռն աճը՝ Այ Ցինի (1910-?), Տյան Ցզյանի պոեզիան, Լաո Շեի դրամաները, Լյու Բայ Յույի (1915-?) պատմվածքներն ու ակնարկները։ Գոմինդանական թիկունքի կյանքի քննադատությամբ հանդես են եկել Մաո Դունը («Քայքայում», 1941, վեպ) և Չժան Տյանին (1906-?)։ Կայսերական Ճապոնիայի ջախջախումից (1945) հետո առաջադիմական գրականությունը ներգրավվեց երկրի դեմոկրատական զարգացման համար մղվող պայքարի մեջ։ 1945–1947 թվականներին գրվեցին Յուան Շույ Պոյի (ծն․ 1916) երգիծական բանաստեղծությունները, Լաո Շեի «Չորս սերունդ նույն հարկի տակ» եռերգությունը։
1949 թվականին ՉԺՀ–ի ստեղծումը խթան եղավ գրականության համար, որն արտացոլեց հասարակության կյանքում և հերոսների հոգեբանության մեջ տեղի ունեցող փոփոխությունները։ Երևան եկան սոցիալիստական շինարարությունը և նոր մարդու դաստիարակությունը պատկերող ստեղծագործություններ։ 1950-ական թվականների պոեզիայի և արձակի ներկայացուցիչներն էին Այ Ուն (1904-?), Չժաո Շու Լին (1906-?), Չժոու Լիբոն (1908-?), Դին Լին (1907-?), Ցաո Մինը (1913-?), Դու Պենչեն (1921-?)։ 50-ական թթ․ վերջերին Չինաստանի մշակութային կյանքում ուժեղանում են աղանդավորական և դոգմատիկ միտումները։
Ճարտարապետություն
Չինաստանի հնագույն կառույցները վերաբերում են մ․ թ․ ա․ IV–I հազարամյակներին (հիմնակմախքային տներ, կավածեփ կառույցներ)։ Չժոու ժամանակաշրջանում (մ․ թ․ ա․ I –III դդ․) ձևավորվել են չինական քաղաքների ուղղանկյուն հատակագծման սկզբունքները։ Մ․ թ․ ա․ IV–III դդ․ կառուցվել են Չինական մեծ պարիսպը, պալատներ, կամուրջներ, դամբարաններ, դարպասներ։ Շինարարությունում օգտագործվել է փայտ և աղյուս։ Ցզին ժամանակաշրջանից (III –V դդ․) տարածվել են հնդկական ճարտարապետության ազդեցությունները։
XVI դարում ուժեղացել է դեկորատիվ սկզբունքը, հարսաացել է զարդապատկերը (տաճարների ինտերիերներ, դամբարաններ, դարպասներ)։ XIX դարի վերջին –XX դարի սկզբին եվրոպական և ամերիկյան գաղութարարները քաղաքները կառուցապատել են ժամանակակից տիպի շենքերով, խորացել է հարուստ թաղամասերի և բանվորական աղքատ շրջանների հակադրությունը։ 1949 թվականից հետո կատարվել է պլանաչափ կառուցապատում, բուռն թափով կառուցվել են արդյունաբերական, տեխնիկական և հասարակական շինություններ, բնակելի աներ։ Ժողովրդական գեղջկական բնակարաններից տարածվածը հում աղյուսից ֆազան է։
Կերպարվեստ
Արվեստի հնագույն հուշարձանները վերաբերում են մ․ թ․ ա․ IV–III հազարամյակներին (այսպես կոչված նախշազարդ և սև խեցեղենների մշակույթներ)։ Մ․ թ․ ա․ II հազարամյակում ստեղծվել են բրոնզե գեղարվեստական կերտվածքներ, մարմարյա քանդակներ, ոսկրից և նեֆրիտից քանդակազարդ առարկաներ։ Մ․ թ․ ա․ V–III դարերին է վերաբերում մետաքսի վրա կատարված առաջին հայտնի նկարը։ Ստեղծվել են բարձրորակ մետաքսյա գործվածքներ, գեղարվեստական լաքե կերտվածքներ, խեցեղեն։
V–VI դարերում բուդդայականության ներթափանցումով վիմափոր տաճարները զարդարվել են հազարավոր մոնումենտալ արձաններով և որմնանկարներով։ IV–VI դարերում ի հայտ է եկել մետաքսյա և թղթյա գալարափաթեթների վրա գեղանկարչությունը, VI -VIII դարերում՝ փայտի փորագրանկարները, ճենապակե կերտվածքները։ Տան ժամանակաշրջանում արվեստը բաժանվել է ժանրերի՝ դիմանկար (Ցան Լիբեն, Չժոու Ֆան), «Ծաղիկներ–թռչուններ» (Բյան Լուան), անիմալիստական (Խան Գան)։ Ինքնուրույն նշանակություն է ստացել «շան–շույ» («լեռներ–ջրեր») բնանկարը։ Գեղարվեստական ինքնատիպ եղանակները մեծ ընդհանրացումներ կատարելու հնարավորություն են ընձեռել, ստեղծել անծայրածիր աշխարհի մաս կազմող բնության ամբողջականության տպավորություն (Մա Յուանի, Սյա Գույի բնանկարները)։
X դարում մեծ տեղ է գրավել «գիտնականների գեղանկարչությունը» (Սու Շի, Վեն Տուն, Մի Ֆեյ), որոնք ձգտել են իրենց ստեղծագործությամբ պատկերել երևույթների քողարկված իմաստը, Տիեզերքի շարժումը, նրա ոգին։ VIII–X դարերում աճել է ճենապակու, բրոնզյա հայելիների, մետաքսե գործվածքների արտադրությունը, XIV–XVIII դարերում ծաղկման է հասել խեցեգործական արտադրությունը։
Օտարերկրյա ներխուժումների և ֆեոդալ կառավարողների պատճառով քայքայման հասցված Չինաստանի արվեստը XVIII – XIX դարերում անկում է ապրել։ Չնայած դրան, ճենապակին, ժողովրդական քանդակազարդումը, լաքերը, արծնապակին, ասեղնագործությունը, դիպակագործությունը հասել են գեղարվեստական բարձր մակարդակի։ Ազգային ինքնագիտակցության աճի հետ արվեստում դրսևորվել են նոր տեղաշարժեր, փորագրանկարներում արտացոլվել է անկախության համար Չինաստանի ժողովրդի պայքարը։
XIX դարի վերջին ի հայտ է եկել քաղաքական ծաղրանկարը։ 1920–1930-ական թվականներին ստեղծվել են հեղափոխական պաստառներ, թռուցիկներ, ծաղրանկարներ։ Քաղաքական փորագրանկարը առավել բարձր զարգացման է հասել Լու Սինի անվան արվեստի ակադեմիայի հիմնադրումով (1938)․ ստեղծվել են Գոլ Ցուանի փորագրանկարաշարերը, Լի խուայի, Մա Դայի նկարաթերթերը։ Մեծ են ավանդական «գոհուո» ոճի գեղանկարչության նվաճումները, ուր կիրառվում են ազգային ավանդույթները, տուշով գալարափաթեթների վրա երփնագրելու հին տեխնիկան՝ հաճախ դրանք միահյուսելով ժամանակակից եվրոպ․ գեղանկարչական եղանակներին (Ցի Բայշի, Սյույ Բեյխուն, Ցզյան Չժաո խե, Պան Տյանշոու)։ Զարգացել են դեկորատիվ արվեստի բոլոր տեսակները։
Երաժշտություն
Չինաստանի երաժշտական մշակույթը հնագույններից է։ Նրա ավանդույթները սկզբնավորվել են ծիսական երգերից և պարերից։ Մ․ թ․ ա․ XI–VI դարերում երաժշտություն (յ ու ե) բառը նշանակել է նաև բանաստեղծություն, պար, կերպարվեստ։ Մ․ թ․ ա․ VI դարից ստեղծվել է «Երգերի գիրք»-ը («Շիցզին»)՝ XI – VI դարերի ժողովրդական երգարվեստի հնագույն հուշարձանը, որի ի հայտ գալու ժամանակը համարվում է Չինաստանի երաժշտության պատմության սկիզբը։ Մ․ թ․ ա․ մոտ VI դարում երգը առանձնացել է պարից՝ դառնալով արվեստի ինքնուրույն տեսակ։ Խուան դի առասպելական տիրակալին է վերագրվում լյ ույ (լարվածք, չափ) համակարգի գյուտը, որի հիմքում 12-աստիճանանոց հնչյունաշարն է (ստացվում էր տարբեր մեծության 12 բամբուկե փողերով՝ դասավորված այնպես, որ առաջանում էր վերընթաց կվինտային քայլերի շղթա), լյույը գոյատևել է մինչև XVI դարը։
VI –X դդ․ Չինաստանում բուդդայականության տարածման հետ ներթափանցել է ւսյլ ժողովուրդների երաժշտական մշակույթների ազդեցությունը, որն անդրադարձել է երաժշտության լադային կառուցվածքի և գործիքարանի (ի հայտ են եկել նոր նվագարաններ) վրա։ Առաջին (պահպանվածներից) պրոֆեսիոնալ ստեղծագործությունը ցին կսմիթային նվագարանի համար գրված «Միայնակ խոլորձ» պիեսն է (վերագրվում է Ցյու Մինին, VI դար)։ VIII դարի սկզբին սկսվել է երաժշտական մշակույթի վերելքը, հիմնադրվել են հատուկ երաժշտական ուսումնական հաստատություններ, առաջին դերասանական պրոֆեսիոնալ թատերախմբերը (այդ թվում՝ «Լիյուան»-ը՝ «Տանձենու այգի»-ն)։ X դարում ստեղծվել է Դուան Անցզեի «Նշագրումներ երաժշտության մասին» երաժշտատեսական առաջին տրակտատը։ X–XII դարերում սկսել է զարգանալ բեյցյույը (հյուսիսային երաժշտական դրամա), որի կարևորագույն ձևն է ցզացզյույը․ այդ ժանրի ավելի քան 60 պիես տեղական ժողովրդական երգերի հիման վրա գրել է Գուան Հան Ցինը։ XIV դարում ի հայտ է եկել նանսին (հարավային երաժշտական դրամա)։ Դրանց ազդեցությամբ XV դարում ձևավորվել է Չինաստանի երաժշտաթատերական բարձր արվեստը։
Պատմական արժեք ունի «Երաժշտական հնչյունների հանրագիտարանը» (1584), ուր երաժշտության տեսաբան Չժու Ցզայ Յույը զարգացրել է հավասարաչափ տեմպերացված 12-աստիճանանոց հնչյունաշարի սկզբունքը, ավարտին է հասցրել լյույ համակարգի և չինական ողջ դասական երաժշտության զարգացումը։ XVII դարում հաստատվել է մի երաժշտարվեստ, որի ավանդույթները պահպանվել են ներկայումս։ XVIII դարից ներթափանցված եվրոպական ազդեցությունները ուժեղացել են XIX–XX դարերի սահմանագծին։
XX դարի 20-ական թվականներին չինական առաջադեմ երաժիշտները (այդ թվում Սի Սինհայը) եվրոպական երաժշտության նվաճումներին տիրապետելու համար սովորել են Եվրոպայի երկրներում։ 1930-ական թվականներին կոմպոզիտոր Նե Էրը (Չինաստանի պետական հիմն դարձած «Կամավորների քայլերգ»-ի հեղինակը), Լյույ Ցզին և ուրիշներ ստեղծել են հեղափոխական հայրենասիրական մասսայական երգեր։ 1949 թվականին ստեղծվել է Գրականության և արվեստի համաչինական ֆեդերացիան, 1953 թվականին՝ նրան կից Չինաստանի կոմպոզիտորների միությունը։ 1972 թվականին լույս է տեսել «Երգեր կռվի դաշտից» ժողովածուն, բացվում են բարձրագույն երաժշտական ուսումնական հաստատությունները։
Թատրոն
Չինաստանի թատերարվեստը սկզբնավորվել է մ․ թ․ ա․ Ill –II հազարամյակներում և զարգացել հիմնականում երգ–պարային ստեղծագործության ժողովրդական ձևերում, աշխարհիկ և կրոն, ծեսերի երգերում ու պարերում, ինչպես և «բայ սի» («հարյուր ներկայացում») ձևով, որոնք ընդգրկել են կրկեսային ժանրերի բազմաթիվ տարրեր։ Մ․ թ․ ա․ II –I հազարամյակների գրավոր հուշարձաններում հիշատակվում են «չան յու» («երգող դերասան») և «պայ յու» («ծաղրածու», «կատակերգակ») տերմինները։
Տան ժամանակաշրջանում (VII–X դարեր) երևան է եկել երգ–պարային դացյույ բեմական նոր ձևը, որը դարձել է երաժշտությունը, երգը, պարն ու մնջախաղը միավորող չինական թատրոնի հիմնաքարերից։ VIII դարում կայսր Սյուան Ցզունի արքունիքին կից ստեղծվել է «Տանձենու այգին» («Լիյուան») թատերական դպրոցը, ուր պատրաստվել են երաժիշտներ, պարուհիներ և երգիչներ՝ արքունական ներկայացումների համար։ Նույն անվանումն է ունեցել նաև արքունական դերասանական թատերախումբը։ Առաջին դրամատիկական ձևերից է ցզացյույ երաժշտական դրաման, որ ծաղկման է հասել XIII դարում։
XX դարում պեկինյան երաժշտական դրամայի պատմությանն է կապված մի շարք դերասանների՝ Մեյ Լանֆանի, Չժոու Սինֆանի, Չեն Ցանցյուի, Օույան Ցույցյանի ստեղծագործական ուղին։ Նրանք բոլորն էլ կատարել են կանանց դերեր, բացի Չժոու Սինֆանից։ XX դարի սկզբի դեմոկրատական և հեղափոխական տրամադրությունները նպաստել են ժամանակակից դրամատիկական թատրոնի ձևավորմանը, որի հաստատումն ընթացել է եվրոպ․ դրամատիկական արվեստի ազդեցությամբ։ 1907 թվականին Ճապոնիայում սովորող չին ուսանողները կազմակերպել են «Գարնանային ուռենի» («Չունլյուշե») առաջին դրամատիկական թատերախումբը։ Նույն թվականին Չինաստանում ստեղծվել է նաև «Գարնանային արև» («Չունյանշե») առաջին պրոֆեսիոնալ դրամատիկական թատրոնը։
XX դարի սկզբի դրամատիկական և ավանդական թատրոնների առաջադեմ գործիչները 1927 թվականին Շանհայում միավորվել են «Հարավային ընկերություն»-ում («Նանգոշե»)։ 1930 թվականին կազմակերպվել է Չահ թատերական գործիչների լիգան։ 1930-ական թվականներին դրամատիկական թատրոնները բեմադրել են համաշխարհային դրամատուրգիայի պիեսներ, ինչպես և ազգային դրամատուրգների երկեր։ Ճապոնական զավթիչների դեմ պատերազմի (1937–1945) ժամանակ ազատագրված շրջաններում ներկայացվել են հրատապ թեմաներով գործեր, ինչպես և ավանդական խաղացանկի պիեսներ՝ նոր խմբագրումներով։ 1940-ական թվականների 2-րդ կեսին դասական գործերի հետ բեմադրվել են նաև պեկինյան երաժշտական դրամայի ժանրի նոր ստեղծագործություններ («Ալեհեր աղջիկը»)։
Կինո
1908 թվականին Շանհայում ստեղծվել է առաջին կինոընկերությունը։ Գեղարվեստական ֆիլմերի արտադրությունն սկսվել է 1913 թվականին, բայց Չինաստանի կինեմատոգրաֆիան տնօրինել են օտարերկրացիները։ 1917 թվականին նկարահանվել է առաջին գեղարվեստական կարճամետրաժ ֆիլմը, 1920 թվականին գործել են 100-ից ավելի կինոընկերություններ, որոնք թողարկել են շահութաբեր ֆիլմեր։ 1930 թվականին, հնչուն կինոյի ի հայտ գալով, այդ կինոընկերությունների թիվը իջել է 6-ի։ 1931 թվականին «Մինսին» ընկերությունը նկարահանել է առաջին հնչուն ֆիլմը։
1932 թվականից բազմաթիվ կինոնկարների սցենարները գրել են հեղափոխական մտավորականության ներկայացուցիչները։ Այդ շրջանի ֆիլմերը շոշափել են հասարակական նշանակալից խնդիրներ։ Աչքի են ընկել դերասաններ Ցուան Լինյույը, Ցզին Յանը, Յուան Մուչժին։ Համաշխարհային ճանաչման է արժանացել «Ձկնորսի երգը» (ռեժիսոր Ցայ Չու Շեն, 1935) կինոնկարը։ Գոմինդանը հետապնդել է կինեմատոգրաֆիստներին, որոնք 1931 թվականից միավորված էին Լոլ Սինի գլխավորած Ձախ գրողների և արվեստագետների ֆեդերացիայում։ Ճապոնիայի ներխուժումից հետո կինոարտադրության կենտրոնը Շանհայից տեղափոխվել է Նանկին, ապա Չանցուն (1937–1941)։ Հայրենասիրական ֆիլմեր են նկարահանել Շի Դունշանը («Պաշտպանենք մեր հողը»), Ցույ Չուշենը («10000 լի ուղի») և ուրիշներ։ Կինոստուդիաների սարքավորումները զավթիչները տեղափոխել են Ճապոնիա։ Ռեժիսոր Յուան Մուչժիի գլխավորությամբ երեք հոգանոց խումբը թշնամու թիկունքում՝ Յանանում, նկարահանել է 5 վավերագրական ֆիլմ։
1946 թվականից Մնջուրիայում թողարկվել է«Ազատագրված Հյուսիս Արևելքը» կինոհանդեսը։ 1947 թվականին ռեժիսոր Ցայ Չու Շենը նկարահանել է «Գարնանային ջրերը հոսում են դեպի Արևելք»։ ՉԺՀ–ի կազմավորումից (1949) հետո սկսվել է կինոձեռնարկությունների ագգայնացումը։ Կարլովի Վարիի փառատոնի մրցանակների են արժանացել «Չինաստանի դուստրերը» (ռեժիսոր Լին Ցզի Ֆեն և Չժայ Ցյան, 1950), «Պողպատյա զինվորներ» (ռեժիսոր Չեն Ին, 1951) ֆիլմերը։ Չին ժողովրդի ազատագրական պայքարին են նվիրված «Ալեհեր աղջիկը» (ռեժիսոր Վան Բին և Չժան Շույհուա) և «Մարտական բարեկամներ» (ռեժիսոր Չժայ Չան, 1952)։ 1953 թվականին ընդունվել են «ֆիլմերի արտադրությունն ավելացնելու մասին» և «Կինոցանցի և կինոարդյունաբերության ստեղծման մասին» որոշումները։ Այդ տարիներին տեղական ղեկավարների աշխատանքը քննադատող կատակերգությունների նկարահանումը արգելվել է։
1959 թվականին Շեն Ֆուն ստեղծել է «Հին զինվորի նոր պատմությունը» առաջին գունավոր լայնէկրան ֆիլմը։ Արդիական թեմաներով են նկարահանվել «Կարմիր ուղերթ» (ռեժիսոր Չեն Գան), «Փոթորիկ» (ռեժիսոր Ցզին Շան) և այլն։ Նկարահանվել են գունավոր բազմասերիանոց ֆիլմեր («Հարավային ծովի ռազմիկները», 1962, ռեժիսոր Ցայ Չուշեն), ֆիլմ–ներկայացումներ, մանկական կինոնկարներ, կատակերգություններ։ «Կուլտուրական հեղափոխության» շրջանում ֆիլմերի արտադրությունը կրճատվել է, փակվել Կինեմատոգրաֆիայի բարձրագույն դպրոցը, բազմաթիվ կինեմատոգրաֆիստներ հալածվել են։ Հիմնականում նկարահանվել են վավերագրական ֆիլմեր («Նանկինի մոտ, Յանցզիի վրայով գցվող կամրջի շինարարությունը», 1965, «Ընդհատակյա պատերազմ», 1965)։
1975 թվականին ստեղծվել են «Երկրորդ գարուն» (ռեժիսոր Շան Ցոլ և Վան Շուվեն) և «Շողշողացող կարմիր աստղը» (ռեժիսոր Լի Չուն և Լի Ան)։ Ներքին Մոնղոլիա ինքնավար շրջանի կազմակերպման 30-ամյակին է նվիրված «Հայրենիքը մայր է» ֆիլմը (1976)։ 1977 թվականի կինոնկարներից են՝ «Հաշիշային պատերազմ», «Հուզումներ երկնային կայսրությունում»։ Նկարահանվել են հակասովետական ֆիլմեր («Հրեղեն տարհներ», «Սկիզբը»,«Երկրորդ զարուն»)։ 1977 թվականին Շանհայի ստուդիան թողարկել է «Արշավ» ֆիլմը (հակասովետական վեպի էկրանավորում) և բացահայտ հակասովետական «Արջի հետքը» նկարը։
1976 թվականից սկսվել է արտասահմանյան, այդ թվում ամերիկյան և արևմտաեվրոպական բազմաթիվ շահութաբեր ֆիլմերի ներմուծումը։ 1977 թվականին ՉԺՀ–ում նկարահանվել է 28, 1978 թվականին՝ 36, 1979 թվականին՝ 52 գեղարվեստական ֆիլմ։ Գեղարվեստական ֆիլմեր նկարահանվում են Պեկինում, Շանհայում, Նանկինում։ 1979 թվականին ստեղծվել է ֆիլմերի համատեղ արտադրության միավորում։ Համաձայնագրեր են կնքվել ԱՄՆ–ի, Իտալիայի, Հոնկոնգի, Անգլիայի, Ֆրանսիայի, Ճապոնիայի և Գերմանիայի պրոդյուսերների հետ։ Սկսել են ցուցադրվել «Կուլտուրական հեղափոխության» տարիներին արգելված գիտաֆանտաստիկ ֆիլմերը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1949 հիմնադրված պետություններ և տարածքներ Կատեգորիա:Մեծ քսանյակի անդամ երկրներ Կատեգորիա:Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետություն Կատեգորիա:Հանրապետություններ
Սանաճկղեբիո
Սանաճկղեբիո (სანაჭყებიო), գյուղ Վրաստանում։ Գտնվում է Սամեգրելո-Զեմո Սվանեթ մարզի Մարտվիլի շրջան‎‎‎ում ։
Բնակչություն
Ըստ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալների, գյուղի բնակչությունը կազմում է 170 մարդ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Մարտվիլի շրջան‎‎‎
Ստեպանովկա (գյուղ, Տեպլիկի շրջան)
Ստեպանովկա (Степанівка), գյուղ Ուկրաինայի Վիննիցայի մարզի Տեպլիկի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1750 թվականին։
2001 թվականի տվյալներով Ստեպանովկա գյուղում բնակվում էր 988 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,243 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 4065,84 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Վիննիցայի մարզի Տեպլիկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1750 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Թորած ջուր
Թորած ջուր, թորման եղանակով հանքային աղերից, օրգանական ու անօրգանական նյութերից և այլ խառնուրդներից մաքրված ջուր։ Թափանցիկ է, անգույն և չեզոք։ Մաքրման աստիճանը կախված է կիրառման նպատակներից։ Պահում են անագե փակ անոթներում կամ քիմիապես կայուն շշերում։ Թորած ջուրը պիտանի չէ խմելու համար։ Երկարատև օգտագործումը առաջացնում է ստամոքս-աղիքային համակարգի գործունեության խանգարում։
Կատեգորիա:Ջուր
Գազպրոմ
«Գազպրոմ» բաց բաժնետիրական ընկերություն (Открытое Акционерное Общество «Газпром», կրճատ՝ ОАО «Газпром», բացվում է որպես՝ «Գազովայա Պրոմիշլեննոստ» [газовая промышленность - գազի արդյունաբերություն]), ռուսական գազարդյունաբերական ընկերություն։ Մասնագիտացված է գազի, գազային խտուցքի, նաֆթի տեղորոշման, արդյունահանման, փոխադրման, պահպանման, վերամշակման, շահագործման, ինչպես նաև ջերմա- և էլեկտրաէներգիայի արտադրության և շուկայահանման մեջ։ Հանդիսանում է աշխարհի խոշորագույն բնական գազ արդյունահանող ընկերությունը, ինչպես նաև աշխարհի խոշորագուն ընկերություններից մեկը։ Ընկերության գլխամասը տեղակայված է Ռուսաստանի Դաշնության մայրաքաղաք Մոսկվայում։
Ստեղծվել է 1989 թվականին՝ ԽՍՀՄ գազարդյունաբերության նախարարության կողմից։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1989 հիմնադրված ընկերություններ Կատեգորիա:Նավթային ընկերություններ Կատեգորիա:Մոսկվայի ընկերություններ Կատեգորիա:Ռուսաստանի ապրանքանիշեր
Ռաֆայել Երանոսյան
Ռաֆայել Երանոսյան, հայ դերասան և կինոդերասան, հումորիստ, շոումեն։ Հանդես է գալիս հիմնականում հումորային ժանրում։
Կենսագրություն
Ռաֆայել Երանոսյանը ծնվել է 1981 թվականի հուլիսի 25-ին ՀԽՍՀ Հոկտեմբերյանի շրջանի Լենուղի գյուղում ։ 1988-1998 թվականներին սովորել է Արմավիրի մարզի Լենուղի գյուղի Ջիվանու անվան միջնակարգ դպրոցում։ Ձգտումը դեպի արվեստ, դեպի բեմահարթակ Ռաֆիկ Երանոսյանի մոտ արթնացել է դեռ մանկուց։ Դպրոցն ավարտելուց հետո ապագա դերասանը ընդունվել է «Հայֆիլմ» կինոստուդիային կից դերասանական ստուդիա, որն ավարտել է 2006 թվականին։ Դերասանական ստուդիան ավարտելուց հետո սկսել է աշխատել Երևանի Կամերային թատրոնում՝ որպես դերասան, որտեղ մասնակցում է տարբեր ներկայացումների մինչ օրս։
Կաբուկի
Կաբուկի, Ճապոնիայի դասական թատրոնի տեսակ։
Ռաֆայել Երանոսյան
Ստեղծագործական գործունեությունը
Երևանի Կամերային թատրոնի կազմում Ռաֆայելը մասնակցել է հետևյալ հանրապետական և միջազգային թատերական փառատոններին՝ «Կաբարե» շոու-ներկայացում(2007), Բելառուսի Հանրապետությունում Հայաստանի Հանրապետության մշակութային օրեր (2007), «Ի զե՛ն» ներկայացում (Թեհրան, ԻԻՀ, 2008), «Աշխարհի թատրոնները» փառատոն, որի շրջանակներում հանդես է եկել «Կառավարական համերգ» և «Ի զե՛ն» ներկայացումներով (Լոս Անջելես, ԱՄՆ, 2009), «Դուետ» միջազգային թատերական փառատոն՝ «Սկոտչ և Վիսկի» ներկայացմամբ (Գյումրի, Հայաստան, 2012), ՀԳԹՄ Երիտասարդ թատերական ռեժիսուրայի 8-րդ հանրապետական փառատոն՝ «Սկոտչ և Վիսկի» ներկայացմամբ (Երևան, Հայաստան, 2013), Աբովյան քաղաքի 53-րդ տարելիցին նվիրված թատերական փառատոն՝ «Ամնեզիա» մելոդրամայով (Աբովյան, Հայաստան, 2015), «Վիվատ» կոմեդիա(Սանկտ Պետերբուրգ, ՌԴ, 2015), «Երևանի օրերը Վանաձորում»՝ «Շոու №3» ներկայացմամբ (Երևան, Հայաստան, 2019)։
Կաբուկի
Պատմություն
Սկզբնավորողը համարվում է կին գործիչ Օ-Կունին, որը 1603 թ.-ին հանդես է եկել կանանց թատերախմբով։ 1629 թ.-ին կանանց թատերախմբերի ելույթներն արգելվել են։ 1652 թ.-ից Կաբուկիի ներկայացումներում հանդես են գալիս միայն տղամարդիկ, որը և պատճառ է դարձել կանանց դերեր կատարողների հատուկ ամպլուայի (օննագատա կամ օյամա) առաջացման։ Կաբուկին վերելք է ապրել XVII-XVIII դարերում, կազմավորվել են բեմական անունների, ամպլուաների ժառանգորդությամբ դերասանական դինաստիաներ, հռչակվել են Իտիկավա Դանձյուրո 2-րդ և Սավամուրա Սոձյուրոն, կենտրոնը Կիոտոյից և Օսակայից փոխադրվել է էդո (այժմ՝ Տոկիո)։ Կաբուկին պահպանելու նպատակով 1966 թ.-ին Տոկիոյում բացվել է «Կոկուրիցու գեկիձյու» պետական թատրոնը։
Ռաֆայել Երանոսյան
Ստեղծագործական գործունեությունը
Ռաֆայել Երանոսյանը հանդես է եկել նաև հետևյալ ներկայացումներում՝ «OK» սոցիալական կատակերգություն (ռեժիսոր՝ Վահագ Գրիգորյան), «No Comment», «7 ու կես» ներկայացումներ։ Այժմ իր դերային կերպարներն ունի «Գլամուրային չոբաններ» (ռեժիսոր՝ Կարո Բալյան), «Դոն Ժուանները Մարսելում» (ռեժիսոր՝ Նարեկ Դուրյան) ներկայացումներում։
Դերասանը նկարահանվել է նաև հետևյալ կինոներում և հեռուստանախագծերում՝ «Քրմուհի» (2007), «Ալաբալանիցա» (2011), «Սուպեր Մամա» (2014), «Poker.am» (2012), «32 ատամ», «Քարե Դարդ»։ 2014 թվականին մարմնավորել է Արշալույս Հարությունյանի «Սկոտչ և Վիսկի» գեղարվեստական կինոկատակերգության գլխավոր հերոսին՝ Միկային, 2015 թվականին նկարահանվել է Արա Երնջակյանի «Ժաննա» լիամետրաժ խաղարկային գեղարվեստական կինոնկարում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հայ դերասաններ Կատեգորիա:Հայ կինոդերասաններ Կատեգորիա:Լենուղի գյուղում ծնվածներ
Աստերոիդների ցանկ (309901-310000)
Աստերոիդների ցանկ (309801-309900) * Աստերոիդների ցանկ * Աստերոիդների ցանկ (310001-310100)
Խոշե
Խոշե, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Դիարբեքիրի վիլայեթի Դիարբեքիրի գավառում ։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Էստոնիայի հատուկ պահպանվող տարածքներ
Էստոնիայի հատուկ պահպանվող տարածքները կարգավորվում են «Բնության պահպանության մասին օրենքի» (Looduskaitseseadus) միջոցով։ Օրենքը անցել է Էստոնիայի խորհրդարանը (Riigikogu) 2004 թվականի ապրիլի 21-ին և ուժի մեջ մտել՝ 2004 թվականի մայիսի 10-ին ։
Հատուկ պահպանվող տարածքները
Համաձայն օրենքի՝ հատուկ պահպանվող տարածքները պահպանվում են մարդու գործունեությունից և հատուկ պահանջների համար օգտագործվելուց։ Այստեղ բնական միջավայրը պաշտպանվում է, պահպանվում, վերականգնվում, հետազոտվում և ուսումնասիրվում ։ Էստոնիայում տարբերում են հատուկ պահպանվող տարածքների հետևյալ ձևերը՝
Ինչպես սահմանում է օրենքի §10.1 կետը՝ Որևէ տարածք հատուկ պահպանվող տարածք կարող է դառնալ միայն Էստոնիայի Հանրապետության կառավարության որոշմամբ ։
Կոմոսոյոլ
Կոմոսոյոլ  (Комосоёль), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Կոմի Հանրապետությունով։ Գետաբերանը գտնվում է Իլիչ գետի աջ ափից 57 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը կազմում է 20 կմ։
Էստոնիայի հատուկ պահպանվող տարածքներ
Հատուկ պահպանվող տարածքները
Օրենքը սահմանում է նաև պահպանվող տարածքների հետևյալ տեսակները.
Կոմոսոյոլ
Ջրագրության տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տեղեկությունների համաձայն՝ գետը պատկանում է Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը՝ Պեչորա, գետի ենթաավազանը Պեչորա գետն է մինչև թափվելը Ուսա, գետի գետային ավազանը Պեչորա ։
Էստոնիայի հատուկ պահպանվող տարածքներ
Հատուկ պահպանվող տարածքները
Էստոնիայի ԽՍՀ-ի տարիներին, գոյություն ունեին միայն 5 հատուկ պահպանվող տարածքներ (արգելավայրեր) (zapovednik). Վիլսանդի, Վիիդումե, Էնդլա, Նիգուլա և Մացալու։
Ազգային պարկեր
Ազգային պարկը բնական միջավայրի, լանդշաֆտի, մշակութային ժառանգության պահպանության, պաշտպանության, հետազոտության, ուսումնասիրության և վերարտադրման նպատակ ունեցող հատուկ պահպանվող տարածք է։ Էստոնիայի տարածքում կան հինգ ազգային պարկեր ՝ Ազգային պարկը կարող է ընդգրկել բնական պաշարներ, հատուկ և սահմանափակ կառավարվող տարածքներ։
Կոմոսոյոլ
Ջրագրության տվյալներ
Ըստ աշխարհագրական տեղեկատվական համակարգի՝ ջրային բաժնի տարածքում Ռուսաստանի Դաշնության պատրաստած դաշնային գործակալության ջրային ռեսուրսների ՝
Էստոնիայի հատուկ պահպանվող տարածքներ
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի հատուկ պահպանվող տարածքներ Կատեգորիա:Հատուկ պահպանվող տարածքներ
Կոմոսոյոլ
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր Կատեգորիա:Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանի գետեր
Վիլյավակերին
Վիլյավակերին (Villavaquerín), մունիցիպալիտետ Իսպանիայում, գտնվում է Վալյադոլիդ պրովինցիայում (Կաստիլիա և Լեոն ինքնավար համայնքում)։ Տարածքը կազմում է 44,96 կմ2։ Բնակչությունը 208 մարդ (2010 թվականի տվյալներով)։ Գտնվում է պրովինցիայի վարչական կենտրոնից 29 կմ հեռավորության վրա։
Կովալևկա (գյուղ, Բարվենկովոյի շրջան)
Կովալևկա (Ковалівка), գյուղ Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Բարվենկովոյի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1923 թվականին։
Չիանգ Ռայ
Չիանգ Ռայը, (เมืองเชียงราย, ເມືອງຊຽງຮາຍ), Թաիլանդի հյուսիսում գտնվող խոշոր քաղաք է, որի բնակչությունը կազմում է շուրջ 200,000 մարդ։ Այն տեղակայված է Չիանգ Ռայ նահանգի Մուեանգ Չիանգ Ռայ շրջանում։ Չիանգ Ռայը որպես մայրաքաղաք է ճանաչվել մ.թ.ա 1262 թվականին՝ Մանգրայ թագավորի օրոք։
Պատմություն
Քաղաքը հիմնադրել է Մանգրայ թագավորը 1262 թվականին և այն դարձել է Մանգրայների դինաստիայի մայրաքաղաքը։ «Չիանգ» բառը թայերեն նշանակում է «քաղաք»,իսկ Չիանգ Ռայը նշանակում է Ռայի (Մանգի) քաղաք։ Դրանից հետո Չիանգ Ռայը նվաճեց Բիրման և մի քանի հարյուր տարի մնաց Բիրմայի տիրապետության տակ։ Միայն 1786 թվականին Չիանգ Ռայը դարձավ Չիանգ Մայի վասալ։ Սիամը (Թաիլանդ) 1899 թվականին բռնակցեց Չիանգ Մային, իսկ Չիանգ Ռայը 1933 թվականին հռչակվեց որպես Թայլանդի նահանգ։
Վիլյավակերին
Կատեգորիա:Վալյադոլիդ պրովինցիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Իսպանիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Կաստիլիա և Լեոնի բնակավայրեր
Չիանգ Ռայ
Պատմություն
1432 թվականին, Մանգրեյի դինաստիայի Սեմ Ֆանգ Կաեն թագավորի օրոք (1402–1441) Ֆիանգ Կաեոն կամ զմրուխտ Բուդդան՝ Բուդդայի ամենահարգված արձանը, հայտնաբերվել է Չիանգ Ռայում, երբ երկրաշարժը փլուզեց չեդին՝ Չիանգ Ռայ քաղաքի Վատ Փհրաքեիում։ Հետագայում այնտեղ հայտնաբերվեց ջադի գեղեցիկ արձանը, որը թաքնված էր ներսում։ Մեկ այլ վարկածն այն է, որ «զմրուխտե Բուդդան» ծածկված է եղել ցեխով, նախքան մոլագարների ավերածությունները։ Շատ տարիներ անց հայտնաբերվեց, որ ցեխով պատված Բուդդայի մեջ իրականում տեղադրված է նեֆրիտե շքեղ արձանը, որից վերը նշված երկրաշարժի պատճառով կավի մի կտոր է կոտրվել՝ ներսում բացահայտելով նեֆրիտը։
Կովալևկա (գյուղ, Բարվենկովոյի շրջան)
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Բարվենկովոյի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1923 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Չիանգ Ռայ
Պատմություն
1992 թվականին քաղաքի հենարանը Wat Klang Wiang-ից տեղափոխվեց Wat Phra That Doi Chom Thong, որտեղ այն հայտնի է որպես Սադուե Մուեանգ (թայերեն ՝ สะดือ เมือง), քաղաքի «պորտ» կամ omphalos անունով։
Աշխարհագրություն
Չիանգ Ռայը ընկած է Մեքոնգի վտակ՝ Կոկ գետի հարթ ալյուվիալ դաշտի վրա, հյուսիսում գտնվող Դաեն Լաոյի լեռնաշղթայի և հարավում գտնվող Ֆի Պան Նամ լեռնաշղթայի միջև։ Կոկ գետը հոսում է Չիանգ Ռայի հյուսիսային հատվածի երկայնքով, դեպի արևելք ՝ Բիրմայից Թա Տոն (ท่า town) քաղաքում, այնուհետև թեքվում հյուսիս-արևելք և միանում Մեկոնգ գետին՝ քաղաքից մոտ 40 կիլոմետր հեռավորության վրա հյուսիս-արևելքում։ Կոկի վտակ՝ Լաո գետը, հոսում է Չիանգ Ռայից հարավ։ Քաղաքի սահմաններում կա Կոկ գետը տարածող չորս կամուրջ, յուրաքանչյուրը հոսում է հարավից հյուսիս։ Չիանգ Ռայի քաղաքը շրջապատող ռելիեֆի մեծ մասը կամ հարթ է, կամ ունի չափավոր բլուրներ։ Բացառությունը դրսևորվում է արևմուտք և հյուսիս-արևմուտք ուղղություններով, որտեղ ակնհայտ են կրաքարային բլուրները, որոնցից մի քանիսը ունեն ուղղաձիգ բաց ժայռեր։ Դա նաև այն ուղղությունն է, որտեղ գտնվում են շրջանի հիլլ ցեղախմբի մեծ մասի գյուղերը։ Քաղաքը գտնվում է Բանգկոկից 860 կիլոմետր հեռավորության վրա (530 մղոն) հյուսիսում, Չիանգ Մայից մոտ 200 կիլոմետր հեռավորության վրա(120 մղոն) հյուսիս-արևելքում, Մա Սեյից և Բիրմայի սահմանից 62 կիլոմետր հեռավորության վրա (39 մղոն) հարավում, Լաոսից այն կողմ Մեքոնգ գետի ափին գտնվող Չիանգ Սաեն քաղաքից 60 կիլոմետր հեռավորության վրա(37 մղոն) հարավ-արևմուտքում և Phayao քաղաքից 90 կիլոմետր հեռավորության վրա (56 mi) հյուսիսում։ Ոսկե եռանկյունին ՝ Թաիլանդի, Լաոսի և Մյանմայի սահմանների եռակետը, գտնվում է քաղաքից 55 կիլոմետր հեռավորության վրա հյուսիս-արևելքում։
Կառավարություն
Չիանգ Ռայի քաղաքը Չիանգ Ռայի նահանգի մայրաքաղաքն է։ Քաղաքապետարանում 19.91342°N, 99.82692°W գտնվում են մարզային գրասենյակները։ Թեսաբանում տեղակայված են քաղաքապետարանի գրասենյակները 19.90944°N, 99.8275°W
Հիվանդանոցներ
2018-ին Թամ Լուանգ քարանձավից փրկվածները բերվեցին Չիանգ Ռայ՝ ամենամոտ խոշոր քաղաքը հիվանդանոցների խնամքի համար ։
Փոխադրամիջոցներ
Առաջին երթուղին Բանգկոկից անցնում է Չիանգ Ռայի միջով դեպի Բիրմայի սահմանին գտնվող Մա Սեյ։ Չիանգ Ռայը գտնվում է Բանգկոկից 839 կիլոմետր հեռավորության վրա, ճանապարհի տևողությունը՝ մոտ 14 ժամ մեքենայով կամ ավտոբուսով։ Համաձայն ավտոբուսի պաշտոնական չվացուցակի, Չիանգ Մայից Չիանգ Ռայ տանող ավտոբուսով տևողությունը մոտավորապես 3 ժամ 30 րոպե է։ Պետք է հաշվի առնել անձրևային սեզոնը, որը տևում է հունիսից մինչև հոկտեմբերի վերջ, ինչը կարող է խստորեն խոչընդոտել ճանապարհի երթևեկության հատվածները։ Բանգկոկից ամեն օր հասանելի են մի քանի թռիչքներ։ Մաե Ֆահ Լուանգ միջազգային օդանավակայանի թռիչքի տևողությունը կազմում է մոտ 1 ժամ 30 րոպե։ Կան մի քանի խոշոր օպերատորներ, այդ թվում՝ Thai Airways, Air Asia, Nok Air: Չիանգ Ռայի և Թաթոնը Չիանգի միջև Չիանգ Մայ նահանգում ամեն օր նախատեսված է նավային սպասարկում։ Այս ճանապարհորդությունը տևում է մոտ 3-4 ժամ և հաճելի այլընտրանք է լեռներով զբոսնելու համար։ Ներկայումս Չիանգ Ռայում չկա երկաթուղային հաղորդակցություն, քանի որ Բանգկոկից երկաթուղային գիծն ավարտվում է Չիանգ Մայով ։ Մոտ ժամանակներս բանակցություններ են վարվել Դեն Չայից Չիանգ Ռայ երկաթուղային գծի երկարացման մասին, բայց այն հավանաբար չի իրականացվի, քանի որ քաղաքի բնակչությունը 1 միլիոնից քիչ է, և Չիանգ Ռայ այցելող միջազգային զբոսաշրջիկների թիվը այնքան մեծ չէ, որքան Չիանգ Մայում։ Տարածաշրջանում չկան նաև խոշոր արդյունաբերական համալիրներ, քանի որ տնտեսությունը հիմնականում գյուղական է  ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Թաիլանդի քաղաքներ Կատեգորիա:1262 Կատեգորիա:Նախկին մայրաքաղաքներ
Աղուզումցյան
Աղուզումցյան, հայկական ազգանուն ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայկական ազգանուններ Կատեգորիա:Ազգանուններ այբբենական կարգով
Անդրանիկ Մանուկյան (պետական գործիչ)
Անդրանիկ Ենոքի Մանուկյան (մականունը՝ Սերվիսի Անդո ), ՀՀ պետական և քաղաքական գործիչ, դիվանագետ, բիզնեսմեն։ Անդրանիկ Մանուկյանը ծնվել է ՀԽՍՀ Հրազդանի շրջանի գ. Աղավնաձոր]]ում 1954 թ.-ի դեկտեմբերի 22-ին։ 1970-1973 թթ.-ին աշխատել է Հրազդանի ցեմենտի գործարանում որպես բանվոր։ 1973-1975 թթ.-ին ծառայել է ԽՍՀՄ ՊԱԿ սահմանապահ զորքերում։ 1976-1978 թթ.-ին սովորել է Երևանի ժողովրդական տնտեսության ինստիտուտում։ 1978-1982 թթ.-ին սովորել և ավարտել է Լենինգրադի Ն.Ա.Վոզնեսենսկու անվան ֆինանսա-տնտեսագիտական ինստիտուտը։ 1978-1982 թթ.-ին սովորել և ավարտել է Լենինգրադի Ն.Ա.Վոզնեսենսկու անվան ֆինանսա-տնտեսագիտական ինստիտուտը։ 1983-1985 թթ.-ին աշխատել է Երևանի ժողովրդական տնտեսության ինստիտուտում որպես ավագ գիտաշխատող։ 1990-1991 թթ.-ին աշխատել է «Հայավտովազ» տեխսպասարկում առևտրաարդյունաբերական ֆիրմայում որպես գլխավոր տնօրեն, իսկ 1991-1999 թթ.-ին՝ «Արարատ-Լադա» ԲԸ-ում որպես նախագահ։
Ամուսնացած է, ունի 2 զավակ։
Բիզնես գործունեությունը
Անդրանիկ Մանուկյանը, չնայած ՀՀ անկախությունից ի վեր զբաղեցրել և զբաղեցնում է պետական պաշտոններ, սակայն նա հանրությանը հայտնի է նաև որպես Հայաստանի մեծահարուստներից մեկը։ Չնայած ՀՀ Սահմանադրությունը արգելում է պետական պաշտոնյաներին գործարարությամբ զբաղվել, այնուամենայնիվ ՀՀ անկախությունից հետո Ա. Մանուկյանը գրեթե մշտապես զբաղվել բիզնեսով ։