cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Վանի թագավորություն
Անվանումների նույնականացում
Նշված չորս աղբյուրներից մենք իմանում ենք, որ «Ուրարտու»-ն, «Արարատի երկիր»-ը և «Հայաստան»-ը միևնույն երկրի տարբեր անուններ են ։ Ասվածը հիմնավորում է նաև մեկ այլ ուսումնասիրություն։ Մ.թ.ա. 6-րդ դարում Պարսկաստանում հիմնվեց Աքեմենյանների թագավորությունը։ Այդ երկրի թագավորները մի քանի հարյուր տարի արձանագրություններ էին գրում։ Նրանց արձանագրությունները երեք լեզվով են գրված՝ հին պարսկերեն, աքքադերեն (բաբելական տարբերակով), էլամերեն (Էլամը Պարսկաստանի հարավում գտնվող հին երկիր էր)։ Հին պարսիկները Հայքն անվանում էին «Արմինա»։ Պարսից Աքեմենյան թագավորների բազմաթիվ արձանագրություններում Հայաստանը հաճախակի է հիշատակվում «Արմինա» անունով։ Նրանց արձանագրությունների աքքադական մասում «Արմինա»-ի փոխարեն բոլոր տեղերում գրված է «Ուրաշտու»։ Աքքադերենի ասորական տարբերակի «Ուրարտու»-ն բաբելական տարբերակում «Ուրաշտու» ձևն ունի, քանի որ ասուրականի «ր» հնչյունի դիմաց բաբելականը «շ» ուներ։ Այսպիսով, հին պարսկերենով գրված «Արմինա»-ի դիմաց աքքադերենն ամեն տեղ այն ներկայացնում է «Ուրարտու» («Ուրաշտու») ։
Վերը նշված արձանագրություններից ամենամեծը գրել է տվել պարսից Դարեհ I թագավորը։ Այն փորագրված է Իրանի Քիրմանշահ քաղաքից ոչ հեռու գտնվող Բեհիսթուն գյուղի մոտական բարձր ժայռին։ Դարեհը I-ը շատ անգամ է հիշատակում Հայաստանը, և այստեղ էլ հին պարսկերենում այն միշտ կոչվում է «Արմինա», իսկ աքքադականում՝ «Ուրարտու» («Ուրաշտու»)։ Այդ արձանագրության մեջ կա հետևյալ նախադասությունը. ''«Խոսում է Դարեհ թագավորը. մի պարսիկի, անունը Վաումիսա՝ իմ ծառային, ուղարկեցի Հայաստան»։ Հին պարսկերեն նախադասության մեջ գրված է «ուղարկեցի Արմինա», իսկ աքքադերեն միևնույն նախադասության մեջ՝ «ուղարկեցի Ուրաշտու»''։ Այս հանգամանքը ևս ապացուցում է, որ Հայաստան և Ուրարտու-Ուրաշտու անվանումները նույնական են և վերաբերում են մեկ երկրի ։
Թուրքական վարկած
Թուրքական կառավարության կողմից հովանավորվող թուրք գաղափարախոս Ահմեդ Վեֆան իր «Ճշմարտությունը հայերի մասին» աշխատության մեջ անդրադառնում է նաև Վանի թագավորության թեմատիկային՝ հայերին մեղադրելով «ուրարտացիների ցեղասպանության» մեջ։ Նա, մասնավորապես, ակնարկում է, որ Ադոլֆ Հիտլերը 1939 թվականին, խոսելով հայերի կոտորածների մասին, իբր նկատի է ունեցել ոչ թե թուրքերի կողմից հայերին սպանելու փաստը, այլ հայերի կողմից «ուրարտացիներին ցեղասպանության» ենթարկելը։ Ա. Վեֆան իր հրապարակումով փորձում էր արդարացնել թուրքերի կողմից կատարված Հայոց ցեղասպանությունը՝ որպես ցեղասպանություն «ցեղասպանության» դիմաց իմաստով։ Հատկանշական է նաև, որ այդ աշխատությունը Թուրքիայի կառավարության աջակցությամբ տարածվել է աշխարհի բազմաթիվ երկրներում ։ Հաճախ թուրք-ադրբեջանական քարոզչական գրականությունում կարելի է հանդիպել այն մտքին, թե հայերը ցանկանում են Վանի թագավորությունը դարձնել հայկական՝ մեղադրելով հայերին ոչ միայն մարդկային, այլև մշակութային ցեղասպանության մեջ ։
Աշխարհագրական տեղադրություն
Վանի թագավորությունը տեղակայված է եղել Հայկական լեռնաշխարհի կենտրոնական հատվածում՝ ընդգրկելով Վանա, Սևանա և Ուրմիո լճի ավազանները, դրանց հարակից ընդարձակ տարածքները հյուսիսում մինչև Սև ծով, արևելքում մինչև Կուր գետի ավազան, արևմուտքում մինչև Փոքր Ասիա թերակղզու կենտրոնական շրջաններ, հարավ-արևմուտքում մինչև Միջերկրական ծով՝ մեծ մասամբ ծովի մակերևույթից 1500-1800 մետր բարձրության վրա։ Հայկական լեռնաշխարհում համադրվում են բարձրագագաթ լեռնաշղթաներ, որոնցից մեկը հանդիսանում է Հարավարևմտյան Ասիայի ամենաբարձր գագաթը՝ Արարատը, և գոգավորություններ առավել մեղմ կլիմայով ու բերրի բնահողով։ Նախկին Վանի թագավորության տարածքի բնատեսարանները միմյանցից տարբերվում են իրենց բազմազանությամբ՝ ալպյան բարձրալեռնային գոտիներ (2700-2950 մ բարձր ծովի մակերևույթից), անապատներ, անտառածածկ գոտիներ, բերրի հարթավայրեր և այլն։ Այստեղից են սկիզբ առնում Առաջավոր Ասիայի 4 խոշոր գետերը՝ Տիգրիսը, Եփրատը, Արածանին և Արաքսը։ Հայկական լեռնաշխարհում տեղակայված են նաև երեք լճեր, որոնք իրենց բաղադրությամբ և հիդրոլոգիայով միմյանցից տարբերվում են։ Այդ լճերն են՝
Ձևավորում
Այրարատ միջնաշխարհում պատմական վաղ շրջանում ստեղծված քաղաքական կազմավորումը, ի տարբերություն Նաիրյան ազգակից եզրաշխարհների, ապրելով համեմատաբար անխաթար և բնականոն զարգացում, արդեն մ.թ.ա. 9-րդ դարի 1-ին կեսին հասել է ռազմաքաղաքական և տնտեսական այնպիսի հզորության, որ ի դեմս Արամե արքայի (մ.թ.ա. 860-մ.թ.ա. 840), ոչ միայն հաջողությամբ դիմագրավել է Ասորեստանի հարձակումները, այլև գլխավորելով լեռնաշխարհի հայկական ցեղերի ու ցեղային «աշխարհների» համախմբման ընթացքը, կերտել է Արարատյան միասնական տերության հիմքերը։
Այդ քաղաքականությունը շարունակել են Արամեի անմիջական հաջորդները. ըստ Սալմանասար Գ-ի տարեգրություններում պահպանված մի տեղեկության՝ մ.թ.ա. 832/մ.թ.ա. 831-ին Արածանի գետի միջին և ստորին հոսանքի շրջաններն արդեն անցել էին Վանի թագավորության Սարդուրի Ա արքայի (մ.թ.ա. 835-մ.թ.ա. 825) հսկողության ներքո։ Այնուհետև Սարդուրի Ա միավորել է նաև Վանա լճի ավազանի ընդարձակ շրջանները, լճի հարավարևելյան ափին հիմնադրել արքունական նոր բերդաքաղաք Տուշպան, որն այնուհետև դարձել է Արարատյան տերության առաջնակարգ հենակայանը հարավում։ Մայրաքաղաքի կառուցապատման և հարդարման աշխատանքներն ավարտվել են մ.թ.ա. 9-րդ դարի վերջին, մասնավորապես՝ բերդաքաղաքին խմելու և ոռոգելու ջուր մատակարարող Մենուայի ջրանցքի կառուցմամբ։
Վանի թագավորությունը իր հզորության գագաթնակետին
Իշպուինի թագավորի (մ.թ.ա. 825-մ.թ.ա. 810), հատկապես նրա որդու և հաջորդի՝ Մենուայի (մ.թ.ա. 810-մ.թ.ա. 786) օրոք Հայկական լեռնաշխարհի ազգակից ցեղերն ու «աշխարհները» մեծ մասամբ ներառվել են Արարատյան միասնական տերության մեջ։ Արգիշտի Ա-ի և Սարդուրի Բ-ի կառավարման ժամանակ Վանի թագավորությունը հասնում է իր հզորության գագաթնակետին։ Երկրի սահմանները ձգվում էին Կովկասից մինչև Խորին Ասորիք և Բաբելոնից ու Արևմտյան Իրանից մինչև Փոքր Ասիայի խորքերը։ Այն դառնում է Մերձավոր Արևելքի միակ գերտերությունը։
Թուլացում
Մ.թ.ա. 743 թ. Կարքեմիշի մոտ Սարդուրի Բ-ի բանակները պարտություն են կրում Ասորեստանի արքա Թիգլաթպալասար 3-րդ-ի զորքերից։ Մ.թ.ա. 735 թ. ասորեստանյան զորքերը պաշարում են մայրաքաղաք Տուշպան, բայց չեն կարողանում այն գրավել։ Ռուսա Ա-ի կառավարման շրջանում Վանի թագավորությունը վերականգնում է կորցրած հեղինակությունը, ռազմական դաշինքներ են կնքվում Փոքր Ասիայի մի շարք քաղաքների հետ։ Ասորեստանի նոր արքա Սարգոն II-ը մ.թ.ա. 715 թ. նոր պատերազմ է սկսում Վանի թագավորության և նրա դաշնակիցների դեմ։ Ասորեստանյան զորքերը հաղթում են Մանա պետությանը, մ.թ.ա. 714 թ. գրավում և թալանում են Վանի թագավորության հոգևոր կենտրոն Մուսասիրի տաճարական համալիրը։ Այդ ամենը տեսնելով՝ Ռուսա Ա-ն ինքնասպան է լինում։ Նրա որդի Արգիշտի Բ-ին հաջողվում է կազմակերպել երկրի ինքնապաշտպանությունն ընդդեմ ասորեստանյան ավերիչ արշավանքների և ապահովել թագավորության անկախությունը։ Վերջին հզոր արքան լինում է Ռուսա Բ-ն, ով ապաստան է տալիս Ասորեստանի Սենեքերիմ արքային սպանած որդիներին Սանեսանին և Աբդրամելեքին։ Վերջինների մասին նշում է Մովսես Խորենացին իր Հայոց Պատմություն աշխատության մեջ։
Թագավորության վերացման ներկայումս ընդունված տեսակետ
Մ.թ.ա. VII դ. վերջին քառորդին և մ.թ.ա. VI դ. սկզբին բավականաչափ հզորացել են Հայկ. լեռնաշխարհի զինակից թագավորությունները՝ Վանի, Ասքանազյանը և Մանան։ Ըստ հույն պատմագիրներ Հերոդոտոսի և Ստրաբոնի բերած տեղեկությունների, Պրոտոթիեսի ժառանգորդ Մադիեսը (հին հայկ. Աղբյուրներում՝ Պարույր Սկայորդու որդի Հրչե կամ Հրաչյա) ջախջախելով Ասորեստանի Նինվե քաղաքը պաշարած Մարաստանի Կվաքսարես թագավորին (մ.թ.ա. 624-584), այնուհետև 28 տարի անընդմեջ գերիշխել է Մերձավոր Արևելքում։ Մ.թ.ա. VI դ. սկզբին Վանի թագավորությունը և նրան սերտորեն դաշնակցող ազգակից թագավորությունները դեռևս ունեցել են միջազգային այնպիսի կշիռ ու հեղինակություն, որ Հին Հրեաստանի առաջնորդ Երեմիան մ.թ.ա. 593-ին նրանց հորդորել է աշխարհակալ Բաբելոնի դեմ (Հին կտակարան, Մարգարեութիւն Երեմիայ, գլ. ԾԱ, 27)։ Հետևաբար արտաքին ուժերի, այսինքն՝ Վանի թագավորությանը դաշնակից Ասքանազյան իշխանության կամ Արմի-Շուպրիայից իփր թէ Վանի թագավորություն ներթափանցած (ենթադրաբար նախահայկական) ցեղերի, առավել ևս Մարաստանի կողմից հիշյալ ժամանակաշրջանում Վանի թագավորության նվաճման կամ այդ պետության կործանման մասին հապճեպ ենթադրությունները չունեն բավարար փաստարկներ։ Հետևաբար՝ ներկայումս առավել հավանական է համարվում այն վարկածը, որ պարզապես տեղի է ունեցել Վանի թագավորության արքայատոհմի իշխանափողություն՝ ի դեմս նոր արքայատոհմի (Երվանդունիների)։
Պետական կառուցվածք
Արարատյան տերության կառուցվածքը, հասարա-քաղաքական և իրավական հարաբերությունների համակարգը հատկանշական են վաղ ավատատիրական (ֆեոդալական) հասարակարգին։ Այն ոչ թե սոսկ հասարակա-տնտեսական կազմավորում էր, այլ գլխավորապես հասարակա-քաղաքական և իրավական հարաբերությունների որոշակի համակարգ, որի էական հատկանիշները Հայաստանում արմատավորվել և զարգացել են հենց Արարատյան միասնական պետության կազմավորմամբ։ Արարատյան պետությունը կազմավորվել է ընտանիքի մոդելով, ճիշտ նրա ավանդական հորինվածքի (հայր, մայր, ուստրեր, դուստրեր, թոռներ և ծոռներ) ընդօրինակությամբ։
Տարածքային և պետական միասնության հասած ցեղերին ու ցեղային իշխանություններին հոգևոր-կրոնական ընդհանրությամբ շաղկապելու, հիմնավորվող ավատատիրական հարաբերությունները և քաղաքական կարգերը սրբագործելու, ինչպես նաև շրջակա երկրներից գաղափարապես սահմանազատվելու նպատակով դեռևս մ.թ.ա. 9-րդ դարի վերջին քառորդին վավերացվել է Արարատյան տերության միասնական դիցարանը, սահմանվել են աստվածությունների տեղերը («գահերը») հոգևոր-նվիրապետական կառուցվածքում, հաստատվել նրանց համար զոհաբերվող անասունների տեսակն ու քանակը։ Ինչպես Արարատյան արքան դիտվել է իր վեհապետության ներքո համախմբված ու ենթադասված ցեղային իշխանությունների գերագույն տիրակալը և նախամեծար հայր, այնպես էլ արքայատոհմի աստված Խալդին դիտվել է նրա գերագահությամբ ենթադասված ցեղային աստվածությունների գերագույն աստված ու նախահայր։ Արքայատան գահակալներն իրենց ներկայացրել են իբրև Խալդի աստծու անմիջական սերունդ, կրել արիության և հարության ոգին խորհրդանշող «Արի», «Էրի» կամ «Էրե» մակդիրը, իսկ նրանց արձանները զետեղվել են Արդինի-Մուսասիրի տաճարում՝ աստվածների արձանների շարքում։
Կառավարում
Արարատյան արքան ունեցել է միապետի անսահմանափակ իրավունքներ, տնօրինել երկրի գերագույն իշխանությունը, դատավարությունը, զինված ուժերի հրամանատարությունը, հողն ու ընդերքի հարստությունները, մատակարարման համակարգը, ոռոգման ցանցը, ռազմավարչական կենտրոններն են։ Արքայի գահը ժառանգել է ավագ որդին, իսկ մյուս զարմերը բնակվել են արքունի բուն տիրույթից՝ Այրարատ «աշխարհից» դուրս, մասնավորապես՝ Վանա լճից դեպի հյուսիս-արևելք և մինչև Հայկական լեռնապարը տարածվող ընդարձակ հողերում։ Արքայատոհմի կրտսեր զարմերին առաջնակարգ տեղ է հատկացվել պետության քաղաքական, տնտեսական, ռազմական և կրոնամշակութային կյանքի կառավարման գործերում։ Արձանագրություններում հիշատակվում են աշխարհակալների, գավառակալների, սահմանապահ կուսակալների, զորահրամանատարների, արքունիքի սպասավորների, կնքապահի, գանձապահի, ներքինապետի, դպրապետի և այլ գործակալությունները։
Զինված ուժեր
Զինված ուժերի կորիզը կազմել է արքունի մշտական զորաբանակը (մոտ 50 հազար միավոր), որը խաղաղ պայմաններում տեղակայվել է արքունական բերդերում, ամրոցներում և սահմանային զորանոցներում։ Պատերազմների ժամանակ արքունի զորաբանակին միացել են իշխանների զորամասերը, տարբեր խավերից կազմված աշխարհազորը, հաճախ նաև դաշնակից երկրների զինված ուժերը։ Մարտիկները զինվել են պողպատե սրերով, դաշույններով, նիզակներով, տեգերով, կացիններով, գուրզերով, պարսատիկներով, լայնալիճ աղեղներով և կապարճներով, զրահավորվել մետաղապատ լանջապանակներով, բրոնզե սաղավարտներով և վահաններով։ Հեծելակային, հետևակային և մարտակառքային ուժերով համալրված զորաբանակը բաղկացած էր սակրավորներից, սուսերավորներից, նիզակավորներից, աղեղնավորներից, հետախույզներից ևն։ Մարտերում գերագույն հրամանատարին՝ արքային աջակցել են նրա առաջին և երկրորդ «թուրտաները» (սպարապետներ), գնդապետները, հարյուրապետները, հիսնապետները և տասնապետները։ Արքունիքը հետևողականորեն զբաղվել է երկրի պաշտպանական համակարգի և ռազմական արվեստի կատարելագործմամբ։ Հարյուրավոր բերդեր ու ամրոցներ են հիմնվել տերության կենտրական և սահմանային շրջաններում։ Երկրի խորքերը տանող հիմնական ուղիներն արգելափակվել են պաշտպանական հենակետերով։
Մշակույթ
Հայաստանում բրոնզեդարյան նյութական և հոգևոր մշակույթի ավանդույթները պահպանվում և իրենց հետագա զարգացումն են ապրում Վանի թագավորության շրջանում։ Թագավորության քաղաքական, տնտեսական և մշակութային կյանքում կարևոր դեր էին կատարում ամրոցներն ու տաճարները։ Խոշոր բնակավայրերը հիմնավորապես ամրացվում էին պարիսպներով։ Բնակատեղի կենտրոնում տեղադրված էր միջնաբերդը, որն ապաստան էր ծառայում երկարատև պաշարումների ժամանակ։ Ամրոցատիպ ճարտարապետական հուշարձաններից հատկապես լավ են ուսումնասիրված Էրեբունին և Թեյշեբաինին։ Հարուստ հնագիտական նյութ է հայտնաբերվել նաև պատմական Հայաստանի՝ ներկայումս Թուրքիայի և Իրանի սահմաններում գտնվող տարածքներում։ Բերդաքաղաքների պեղումների ժամանակ բացվել են նաև պաշտամունքային զանազան կառույցներ։ Վանի թագավորության պաշտամունքային կառույցների շարքում բացառիկ տեղ էր զբաղեցնում տերության գլխավոր սրբավայրում՝ Մուսասիրում գտնվող Խալդի աստծո տաճարը։ Եզակի նշանակություն ունեցող այդ կառույցի ճարտարապետական տիպի մասին կարելի է պատկերացում կազմել Սարգոն II-ի (մ․թ․ա․ 722-705 թթ․) պալատի բարձրաքանդակի պատկերից՝ ասորեստանցիների կողմից Խալդիի տաճարի գրավման և կողոպտման տեսարանից։ Մուսասիրի տաճարը լիովին տարբերվել է Հին Արևելքում հայտնի պաշտամունքային կառույցներից և հիշեցնում է Հին Հունական դասական տաճարների նախատիպը։ Տաճարը կառուցվել է բարձր դիրք ունեցող հարթակի վրա և ունեցել է ճակտոնով ավարտվող երկթեք տանիք։ Տաճարի մուտքի երկու կողմերում կանգնեցված են եղել երկու արձաններ, իսկ ճակատը զարդարվել է խոյակներով պսակված վեց սյուներով։ Ասորեստանցի արվեստագետը պատկերել է նաև ուռուցիկ միջնամաս ունեցող կլոր վահաններ, որոնք տեղադրված են սյուների և ճակատային պատի վրա։ Այդ վահանները լավ հայտնի են Վանի թագավորության ժամանակաշրջանի հուշարձանների՝ Ռուսախինիլի (Թոփրաք կալեի), Ալթին թեփեի (Բարձր Հայք), Ադիլջևազի (Արծկեի մոտ) և այլ պեղումներից։ Վահաններով զարդարում էին ճարտարապետական հուշարձանների ներքին հորինվածքը։
Վանի թագավորության ճարտարապետական արվեստի համար բնութագրական է եղել շինությունները ներսից ներկերով ու բազմագույն քարերով զարդարելու արվեստը։ Զարդարվեստի փայլուն նմուշներ են Արին-Բերդի (Էրեբունի), Կարմիր Բլուրի (Թեյշեբաինի) շինություններում հայտնաբերված որմնանկարներր։ Դրանք բազմագույն են և վկայում են Վանի թագավորության ճարտարապետության մեջ գույնի առանձնահատուկ դերի մասին։ Էրեբունիի որմնանկարներից մեկում պատկերված է թագավորական որսի տեսարան, որի մասնակիցներից են ինքը՝ արքան, նրա մերձավոր մեծատոհմիկները, այրուձին ու հետևակը։ Սակայն, ընդհանուր առմամբ, քարի վրա կատարված նախշազարդերն աննշան դեր էին կատարում թագավորության ժամանակաշրջանի շինությունների ներքին ու արտաքին հարդարանքում։ Քանդակագործությունը, քարի վրա փորագրությունը ճարտարապետությունը լրացնող ու հարստացնող գործառույթ էին Վանի թագավորության հուշարձաններում։ Փորագրության արվեստր զարգացում ու տարածում չէր ստացել նույնիսկ ժայռերի մեջ փորված անձավային շինություններում։
Վանի թագավորության ժամանակներից պահպանվել են նաև ժայռափոր որմնանկար (Էրեբունի մ․թ․ա․ 8-րդ դար) շինություններ ու խորշեր, որոնք տարբեր գործառույթ են ունեցել։ Դրանց մի մասը պաշտամունքային բնույթ է կրել և կոչվել է «Խալդիի դռներ»։ Այդ տիպի հուշարձաններից նշանավոր է Վանի «Մհերի դուռ» անվանումը ստացած ժայռախորշը, որը ունի ավելի քան 5 մետր բարձրություն։ Աստիճանները տանում էին դեպի խորշի մուտքը, իսկ ժայռի ստորոտում գտնվում էր պաշտամունքային ստորգետնյա մեկ այլ շինություն։ «Մհերի դուռ» խորշը հայտնի է կրոնական բնույթի սեպագիր արձանագրությամբ, որը փորագրվել է Իշպուինիի (մ․թ․ա․ 825-810 թթ․) և Մենուայի (մ․թ․ա․ 810-786 թթ․) օրոք։ Լայն ճանաչում են ստացել նաև Վանի ժայռի մեջ փորված արհեստական անձավները և ընդարձակ շինություններր։ Անձավների մի մասը հավանաբար դամբարանի դեր է կատարել։
Վանի թագավորությունում զարգացման բարձր մակարդակի էին հասել գեղարվեստական արհեստագործության այլևայլ ճյուղերը, հատկապես՝ մետաղագործությունը։ Մետաղյա իրերը հաճախ պատրաստվում էին թագավորի և մերձավոր շրջապատի պատվերով, աչքի էին ընկնում առանձնահատուկ շքեղությամբ և զարդարանքի հարստությամբ։ Դրանցից են առյուծների ու ցուլերի դրվագված պատկերներ կրող դեկորատիվ վահանները, որոնք զարդարված են երեք գոտիներով։ Այդպիսի վահաններ պատրաստվում էին ոսկուց, արծաթից ու բրոնզից։ Իրենց զարդապատկերներով ու շքեղությամբ ուշադրություն են գրավում նաև բրոնզյա սաղավարտներն ու կապարճները։
Վանի թագավորության դարաշրջանից պահպանվել են ավելի քան 600 սեպագիր արձանագրություններ, որոնք գրված են քարի, մետաղյա իրերի և կավե սալիկների վրա։ Մեզ են հասել նաև մեհենագրային (հիերոգլիֆային) արձանագրություններ։ Վանի թագավորության մեհենագրային համակարգը բաղկացած է շուրջ 300 նշաններից, որոնք դրվել են աջից ձախ, հորիզոնական գրության դեպքում՝ վերից վար (առանց բառանջատման)։ Մեզ են հասել շուրջ 1500 մեհենագրային արձանագրություններ և մեհենանշաններ։ Վերծանության առաջին արդյունքների հիման վրա ենթադրվում է, որ մեհենագրային համակարգի լեզուն եղել է հնագույն հայերենը։
Սեպագիր արձանագրությունները միատիպ են և մեծ մասամբ հաղորդում են թագավորների ձեռնարկած արշավանքների և շինարարական աշխատանքների մասին։ Այդ արձանագրությունների թարգմանությունը կապված է զգալի դժվարությունների հետ և լիակատար ու վերջնական համարվել չի կարող։
Վանի թագավորության հարուստ ու բազմազան մշակույթի ազդեցությունը տարածվել է նրա սահմաններից շատ հեռու՝ հասնելով մինչև Փոքր Ասիա, Միջերկրածովյան շրջան, Կովկաս և Իրան ։
Հոգևոր ընկալումներ
Վանի թագավորության պետական կրոնը հիմնված է եղել երկրի բնակչության ու տարբեր ցեղերի կրոնական պատկերացումների վրա, որոնք ի մի են բերվել ու կանոնավորվել են պետության կողմից՝ արձանագրվելով «Մհերի դռան» վրա։ Սակայն Վանի թագավորության կրոնի այդ ժայռափոր խմբագրությունը վերջնական չի կարող համարվել, քանզի երիտասարդ պետության քաղաքական ու մշակութային առաջընթացին զուգահեռ զարգացում էր ապրում նաև կրոնը․ նոր աստվածություններ էին անցնում դիցարան՝ իրենց հետ բերելով նոր կրոնական պատկերացումներ։ Հատկանշական է, որ թագավորության դիցարանում առկա բազմաթիվ աստվածությունների ու «սրբությունների» առկայության պայմաններում ամենա պաշտելի աստվածը Խալդին էր, որը հաճախ դիցարանին հաղորդում էր միաստվածության հատկանիշներ ։
Աստվածներ
Խալդիի պաշտամունքը քաղաքական մեծ նշանակություն ուներ․ Վանի թագավորության տիրակալները, հաշվի առնելով թագավորության բնակիչների վրա այդ պաշտամունքի ունեցած ազդեցությունը, իրենց իշխանությունը հայտարարում էին Խալդիից տրված։ «Խալդին ինձ արքայություն տվեց» արտահայտությունը հայտնի է Վանի թագավորության գրեթե բոլոր թագավորությունների արձանագրություններից ։ Խալդին ինքն էլ ընկալվում էր որպես արքա և պատկերվում էր գահին նստած։ Վանի թագավորության արքաները մ.թ.ա. 9-րդ դարի վերջից մինչև 8-րդ դարի վերջ ընկած ժամանակահատվածում իրենց իշխանությունն օրինականացնելու նպատակով թագադրվում էին Մուսասիրում, որտեղ գտնվում էր Խալդիի գլխավոր տաճարը։ Ուշագրավ է, որ Ասորեստանի դեմ երկարամյա պայքարի ընթացքում Վանի թագավորության բնակիչների համար ամենածանր կորուստը Մուսասիրի տաճարի կործանումն էր ։
Բավականին հետաքրքիր է, որ Վանի թագավորության կրոնական քաղաքականության մեջ ձգտում է նկատվում, եթե ոչ առ միապաշտության, ապա շատ կայուն գիծ դիցարանում Խալդիի պաշտամունքի գերակշռությունն ապահովելու ուղղությամբ։ Այս առումով ուշագրավ է, որ Կարմիր բլուրի սեպագիր նամակներում խոսակցին դիմելու ընդունված ձև է «թող իրավամբ սիրելի լինի կյանքը (քո) աստծուն» արտահայտությունը։ Այստեղ աստված ասելով անկասկած հասկացվել է Խալդին։
Թագավորության ամբողջ տարածքում տարածված են եղել Խալդի աստծուն նվիրված քաղաքներ, տաճարներ և այլն։ Վանի թագավորության դիցարանի մյուս աստվածների համար տաճարների կառուցման մասին տեղեկությունները չնչին տոկոս են կազմում։ Հետևաբար պաշտոնական կրոնական արարողությունները հիմնականում կատարվում էին Խալդիի տաճարներում և յուրաքանչյուր պաշտամունքային երթ կապվում էր նաև նրա անվան հետ ։ Խալդին հովանավորն էր բազմաթիվ երևույթների, որոնք ունեին իրենց հատուկ աստվածությունները և ըստ էության ինքնուրույն կարող էր ներկայացնել ամբողջ դիցարանը։ Բացի այդ, տարբեր աստվածություններ միաձուլվում էին Խալդիի հետ, կարծես նրա պաշտամունքը ամբողջացնելու նպատակով։
Խալդին նաև պատերազմի ու հաղթանակի աստվածն էր, քանի որ Վանի թագավորության բնակիչների պատկերացմամբ նա էր առաջնորդում իրենց բանակներն ու պարգևում հաղթանակ ։ Նա նաև ընտանիքի, կյանքի, կենսասիրության մի աստվածություն էր, որովհետև ամենից հաճախ նրանից էր խնդրվում «կյանք, ուրախություն, մեծություն» ։ Ինչպես ցույց են տվել Ի․Մ․ Լոսևայի ուսումնասիրությունները, Խալդին նաև պտղաբերության և բուսականության աստվածն էր ։ Նա արհեստների ու երկրագործության հովանավորն էր, որովհետև նրա հրամանով ու նրա անունից էին հիմնվում քաղաքներ, տաճարներ, գրվում արձանագրություններ, փորվում ջրանցքներ, գցվում այգիներ ։
Թեյշեբայի անունը Վանի թագավորության արձանագրություններում մեծ մասամբ գրվում է ամպրոպի, փոթորկի, քամու և բարերար անձրևի աստծուն նշանակող գաղափարագրերով, որը հիմք է տալիս նրան բնութագրելու որպես բնության տարերքը խորհրդանշող աստվածություն ։ Նա Վանի թագավորության դիցարանի երկրորդ աստվածությունն է։ Թեյշեբբան Խալդիի նման տիտղոսներով օժտված չէ։
Հայտնաբերված արձանագրություններից միայն մեկում է նա «տեր» անվանված՝ «Թեյշեբա աստծուն՝ տիրոջը» տարբերակով։ Նրա պաշտամունքի հետ առնչվում է «Թեյշեբա աստծո զորքերը» արտահայտությունը։ «Մհերի դռան» արձանագրության տվյալների համաձայն՝ Թեյշեբայի պաշտամունքային կենտրոններն էին Կումենու և Էրիդիա քաղաքները։ Թեյշեբայի պաշտամունքը տարածված էր նաև Վանա լճի արևելյան ափերի մոտ, քանի որ այս տարածքից հայտնի են նրան ձոնված երկու արձանասյուներ, որոնցից առաջինը հիմնել է Մենուա արքան Վան քաղաքից արևելք՝ Վարագա լեռան վրա, իսկ մյուսը՝ Ռուսա Ա–ն Վան քաղաքում ։ Հետագայում Թեյշեբայի պաշտամունքը տարածվել է Արարատյան դաշտում և Սևանա լճի ափերին, քանի որ այս վայրերում կառուցվել են քաղաքներ՝ նվիրված Թեյշեբա աստծուն։ Դրանցից են Ռուսա Ա–ի կողմից Սևանա լճի ափին հիմնադրված «Թեյշեբա աստծո քաղաքը» և Ռուսա Բ–ի հրամանով կառուցված Թեյշեբանին (Կարմիր բլուր) ։
«Մհերի դռան» արձանագրությունում Շիվինիի անունը հիշատակված է երրորդը՝ Խալդի և Թեյշեբա աստվածություններից հետո։ Այս արձանագրության ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ Շիվինիի պաշտամունքի հետ են առնչվել «Արտուուարասի» առասպելական էակները որպես «Շիվինի աստծո զորքեր»։ Նույն արձանագրության տվյալների համաձայն՝ Շիվինիի պաշտամունքային կենտրոններ են եղել Տուշպա և Ուիշինի քաղաքները։ Տուշպան Վանի թագավորության մայրաքաղաք է եղել, որը հիմնադրել է Սարդուրի Ա–ն։ Ուիշինին հիշատակվում էնաև Մինուա արքայի՝ Աղթամարում գտնված արձանագրությունում ։ Շիվինիի պաշտամունքը կապվում է նաև Վանա լճի հետ ։
Վանի թագավորության ժառանգություն
Վանի թագավորության հողային տարածքները մ․թ․ա․ 590 թվականից սկսած աստիճանաբար սկսեցին անցնել Երվանդունիների թագավորությանը, որը իր թագավորության իշխանության ներքո սկսեց միավորել համահայկկական բոլոր տարածքները։
Կինը կարմիր բազմոցում
Կինը կարմիր բազմոցում (Femme dans un fauteuil rouge), Պաբլո Պիկասոյի նկարը՝ ստեղծված 1929 թվականին սյուռեալիզմի շրջանում։ Գտնվում է Menil Collection-ում՝ Հյուսթոնում, ԱՄՆ-ում։ Ունի 65,1 × 54 սմ չափսեր ։
Դիմանկարում հնարավոր է պատկերված է անանուն մոդել, բայց ընդհանուր ուրվագծերով նա հիշեցնում է Օլգա Խոխլովային՝ նկարչի կնոջը, որից բաժանվել է 1927 թվականին՝ նկարի ստեղծումից 2 տարի առաջ։ Նախկինում Պիկասոն Խախլովային պատկերել է քնքուշ և բարի, բայց երբ նրանց հարաբերությունները վատացել են, նա սկսել է կնոջը տալ կտրուկ, երբեմն՝ նրա պատկերը խեղաթյուրող չարագուշակ գծեր։ Նկարը ստեղծվել է ավանդական դիմանկարի ֆորմատով, երբ պատկերվող մոդելը պարզապես նստած է և նայում է հանդիսատեսին։ Մարմնի խեղաթյուրվող ձևերը վկայում են Պիկասոյի՝ 1920-ական թվականներին սյուռեալիստների հետ մշտական շփումների մասին ։
2012 թվականի հունիսի 13-ին այն ենթարկվել է վանդալիզմի։ Միջադեպը հեռախոսով ֆիքսել է Menil Collection թանգարանի այցելուն։ Տեսանյութում անհայտ երիտասարդը մոտենում է նկարին և տրաֆարետի ու ներկի սրվակի օգնությամբ արագ նկարում է ցլին սպանող տորեադորին, իսկ հետո գրում է Conquista (ենթարկում) բառը։ Ավելի ուշ հանցագործը, որն իրեն անվանում էր «հեռանկարային իսպանացի նկարիչ», բացատրել է, որ դա արել է «որպեսզի հարգանքի տուրք մատուցի Պաբլո Պիկասոյին»։ Բարեբախտաբար թանգարանի աշխատակիցներին շատ արագ հաջողվել է մաքրել կտավը նրա վրա քսված ներկից ։
Նկարը ձեռք է բերվել 1956 թվականին և Պիկասոյի 9 աշխատանքներից մեկն է, որը պատկանում է Menil Collection թանգարանին, որտեղ այն ցուցադրվում է 1987 թվականից ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Պաբլո Պիկասոյի նկարներ Կատեգորիա:1929 նկարներ Կատեգորիա:Կանանց դիմապատկերներ
Զոհաբերություն
Զոհաբերություն, կուռքերին, աստվածներին, ոգիներին, սրբերին ընծա, զոհ մատուցելը և դրա արարողությունը, աստծուց և այլ գերբնական ուժերից ողորմածություն հայցելու, նրանց նվիրվածություն ու երախտագիտություն արտահայտելու ձև։
Կատեգորիա:Կրոն և հասարակություն
Խոսրովասար
Խոսրովասար, Քեշիշդաղ, լեռնագագաթ Հայաստանի Արարատի մարզում, Վեդի գետի աջ վտակներ Խոսրովի և Աղսուի ստորին հոսանքների միջև։ Ուրցաձոր գյուղից 7,5 կմ հյուսիս-արևելք։ Բարձրությունը 1988 մ է։ Կազմված է հրաբխածին նստվածքային ապարներից։ Լանջերը զառիթափ են՝ խիստ մասնատված։ Գագաթը լերկացած լակոլիթ է։ Տարածված են գիհու նոսրանտառներ և թփուտներ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արարատի մարզի լեռներ
Աուլա-Վինտրի
Աուլա-Վինտրի (Aula-Vintri), գյուղ Էստոնիայի Սաարեմաա նահանգի Կաառմա շրջանում։
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 19 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Սաարեմաա նահանգի Կաառմա շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղեր
Կենտրոն վարչական շրջանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Երևան)
Կենտրոն վարչական շրջանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Երևան) Այս հոդվածը ներկայացնում է Երևան քաղաքի Կենտրոն վարչական շրջանի պատմության և մշակույթի հուշարձանների ցանկը։ Ցանկում ներառված է ընդամենը 458 հուշարձան (232 միավոր)։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Երևանի հուշարձանների ցանկեր
Պոշատովո (գյուղ, Արզամասկի շրջան)
Պոշատովո (Пошатово), գյուղ Ռուսաստանի Նիժնի Նովգորոդի մարզի Արզամասկի շրջանի կազմում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Նիժնի Նովգորոդի մարզի Արզամասկի շրջանի բնակավայրեր
Էրեբունի բժշկագիտական լրաբեր
Էրեբունի բժշկագիտական լրաբեր, գիտա-գործնական բժշկական հանդես։
Աղբյուր
Կատեգորիա:Հայկական գիտական պարբերականներ Կատեգորիա:Հայաստանի հանդեսներ Կատեգորիա:Հայկական բժշկական մամուլ Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
(4886) Կոջիմա
(4886) Կոջիմա (Kojima), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1981 թվականի մարտի 1-ին Շելտ Բասի կողմից Սայդինգ Սփրինգում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,922737 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,3248 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,5207 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1825,08 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,197251 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 4,83° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1981 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Շելտ Բասի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Տուրանդոտ (օպերա)
Տուրանդոտ (Turandot), իտալացի երգահան Ջակոմո Պուչչինիի օպերա երեք գործողությամբ (հինգ տեսարանով), ըստ Կառլո Գոցցիի նույնանուն պիեսի։ Իտալերեն լիբրետտոն Ջուզեպպե Ադամիի և Ռենատո Սիմոնիի։ Պուչչինին չի հասցրել ավարտել օպերան, այն ավարտին է հասցրել ըստ երգահանի թողած սևագրերի Ֆրանկո Ալֆանոն։
Առաջին անգամ բեմադրվել է 1926 թ. ապրիլի 25-ին Միլանի Լա Սկալա թատրոնում։
«Տուրանդոտը» համարվում է Պուչչինիի լավագույն ստեղծագործություններից մեկը, հատկապես հայտնի է օպերայի գործող անձանցից մեկի՝ Կալաֆի «Nessun dorma» մեներգը (արիան)։
Կատեգորիա:1926 բեմադրվածներ Կատեգորիա:Իտալերեն օպերաներ Կատեգորիա:Մահը երաժշտության մեջ
Իսամետովո (գյուղ, Իլիշևսկի շրջան)
Իսամետովո (Исаметово, Исәмәт), գյուղ Ռուսաստանի, Բաշկորտոստան հանրապետության Իլիշևսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2009 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 744 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Իլիշևսկի շրջանի բնակավայրեր
Ջուզեպպե Ջանինի
Ջուզեպպե Ջանինի (Giuseppe Giannini, ծնվել է 1964 թվականի օգոստոսի 20-ին Հռոմում, Իտալիա), իտալացի նախկին ֆուտբոլիստ, ով հանդես է եկել իտալական մի շարք ակումբներում և Իտալիայի ազգային հավաքականում։ Նա իր կարիերայի 16 տարիները նվիրել է Ռոմային և երկրպագուների կողմից ստացել թիմի խորհրդանիշի կոչումը մինչև այդ կոչումը ձեռք կբերեր մեկ այլ լեգենդար ֆուտբոլիստ Ֆրանչեսկո Տոտտին։ 1987 թվականից մինչև 1996 թվականը եղել է Ռոմայի ավագը։
Ակումբային
Ջանինին իր ֆուտբոլային կարիերան սկսել է Ալմաս Ռոմայում, ակումբը տեղակայված էր Հռոմում։ Դեռ երիտասարդ տարիքից Ջուզեպպեն որոշ իտալական հզոր ակումբների ուշադրության կենտրոնում էր, չնայած Միլանի և Լացիոյի ջանքերին, նա վերջիվերջո ընտրեց Ռոման։ Սերիա A-ում իր անդրանիկ հանդիպումը անցկացրեց 1982 թվականի հունվարի 31-ին, այդ հանդիպումը ավարտվեց հռոմեացիների պարտությամբ՝ 1։ 0 հաշվով հօգուտ Չեզենայի, այդ մրցաշրջանում դա միակ հանդիպումն էր, որին մասնակցեց Ջուզեպպեն, մյուս մրցաշրջանում նա 2 հանդիպում անցկացրեց։ Նա Ռոմայի կազմում դարձել է Իտալիայի չեմպիոն և 3 անգամ հաղթել է Իտալիայի գավաթը, 1990/91 մրցաշրջանում խաղացել է ՈՒԵՖԱ-ի գավաթի խաղարկության եզրափակչում։
1996 թվականին Ջանինին տեղափոխվում է ավստրիական Շտուրմ ակումբը, որտեղ կես մրցաշրջան անցկացնելուց հետո վերադառնում է հայրենիք և հանդես է գալիս Նապոլիի և Լեչչեի։ 1998 թվականին Ջուզեպպեն ավարտում է ֆուտբոլային կարիերան։
Միջազգային
Ջանինին Իտալիայի հավաքականի կազմում անցկացրել է 47 հանդիպում։ Անդրանիկ հանդիպումը հավաքականում տեղի ունեցավ 1986 թվականի դեկտեմբերին ընդդեմ Մալթայի հավաքականի՝ Եվրո 1988-ի որակավորման փուլի շրջանակներում։ Ջանինին Իտալիայի հավաքականի կազմում մասնակցել է 1988 թվականի Եվրոպայի առաջնությանը և 1990 թվականի աշխարհի առաջնությանը։ Իր վերջին հանդիպումը հավաքականի կազմում տեղի ունեցավ 1991 թվականի հոկտեմբերի 12-ին ընդդեմ ԽՍՀՄ հավաքականի։ Իտալացի սպորտային լրագրողները նրան անվանեցին Հռոմի արքայազն (il Principe)
Մարզիչ
Ջուզեպպե Ջանինին համարվում է Ռոմայի «Փառքի Սրահի» ֆուտբոլիստներից մեկը։ 2012-ին ընտրված 11 ֆուտբոլիստներից հետո, 2013 թվականին նրանց միացան ևս 4-ը, որոնցից մեկն էր հենց Ջանինին ։
Վիճակագրություն
1 Ազգային գավաթները ընդգրկում են Ֆուտբոլի Իտալիայի գավաթը և Ավստրիայի գավաթը 2 Եվրոպական մրցաշարերը ընդգրկում են include the Եվրոպայի գավաթը, Գավաթակիրների գավաթը և ՈՒԵՖԱ-ի գավաթը 3 Այլ առաջնությունները ընդգրկում են Ֆուտբոլի Իտալիայի սուպերգավաթը և Ավստրիայի սուպերգավաթը
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իտալացի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Իտալացի ֆուտբոլային մարզիչներ Կատեգորիա:Ռոմայի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Ֆուտբոլի հարձակվողներ Կատեգորիա:1964 ծնունդներ Կատեգորիա:Օգոստոսի 20 ծնունդներ Կատեգորիա:Նապոլիի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Ֆուտբոլային մարզիչներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Իտալիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ
Յոսեֆ Զիտեկ
Յոսեֆ Զիտեկ (Josef Zítek, ), չեխ ճարտարապետ, ճարտարապետական էկլեկտիզմի ներկայացուցիչ։
Կենսագրություն
Սովորել է Պրահայի պոլիտեխնիկական ինստիտուտում, ապա՝ Վիեննայի Գեղարվեստի ակադեմիայում։ Զիտեկի գործերից են Ազգային թանգարանի շենքը (1868-1881, Պրահա), Ռուդոլֆինումը (կոնսերվատորիա և գեղարվեստական արդյունաբերության թանգարան, 1874-1881, Պրահա, համահեղինակների հետ), Կառլովի-Վարիի սյունաշարը (1870-ական թվականներին)։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Չեխ ճարտարապետներ Կատեգորիա:Պրահա քաղաքում ծնվածներ Կատեգորիա:Պրահա քաղաքում մահացածներ
Գարշահոտ հարբուխ
Գարշահոտ հարբուխ, օզենա, քթի խոռոչի խրոնիկական հիվանդություն։ Բնորոշվում է քթի խեցիների ոսկրային կմախքի և լորձաթաղանթի խիստ արտահայտված բարակումով, ինչպես նաև քթից թանձր արտադրությամբ, որը չորանում է, կեղևակալում և գարշահոտ արձակում։
Նկատվում է հիվանդների քթային շնչառության դժվարացում, տանջող քոր՝ քթում և կոկորդում, հազ, հոտառության կտրուկ նվազում կամ լրիվ բացակայություն։ Ապաճման տարածումը քթարցունքային խողովակի լորձաթաղանթի վրա նպաստում է արցունքապարկի բորբոքման առաջացմանը, իսկ Եվստախյան խողովակի լորձաթաղանթի վրա՝ ականջաբորբի առաջացմանը։ Հիվանդությունը շնչափողի և կոկորդի վրա տարածվելիս նկատվում են խռպոտություն և շնչառության դժվարացում։
Հիվանդությունն սկսվում է 8-10 տարեկանում, երբեմն ավելի ուշ։ Կանայք ավելի հաճախ են հիվանդանում, քան տղամարդիկ։ Պատճառը հաստատված չէ։
Գրականություն
Կատեգորիա:Խրոնիկական հիվանդություններ Կատեգորիա:Բորբոքումներ
Բոլետոպսիս սև-սպիտակ
Բոլետոպսիս սև-սպիտակ, Boletopsidaceae ընտանիքին պատկանող սունկ, որը գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։
Նկարագրություն
Ուտելի պտղամարմիններով սունկ է, որի կենտրոնական կամ կողքային գլխարկով պտղամարմինները միամյա են։ 5-12 սմ տրամագծով, մոխրագույն, գորշավուն, կլորավուն, տափակ կամ ուռուցիկ, սուր հաստ եզրերով գլխարկի մակերեսը պատված է բարակ թաղանթով, որը հասունանալուց հետո ճաքճքում է՝ առաջացնելով թեփուկներ։ Սկզբում սպիտակ պտղամիսը կտրելուց վարդագույն է, մանուշակագույն երանգով, հետո՝ մոխրագույն կամ գորշավուն։ Հիմենոֆորը խողովակաձև է։ Մինչև 4 մմ երկարությամբ, կարճ, սպիտակ, մոխրագույն, գորշավուն խողովակները կազմված են բավականին մանր անցքերից։ Դեպի հիմքը երբեմն ուռուցիկ ոտիկը 2-4 x 1-3 սմ է, գլխարկի գույնի, կենտրոնական կամ կողքային, գլանաձև, ամուր, հարթ ։ Պտղամիսը կանաչավուն է, իսկ սպորափոշին՝ սպիտակ կամ գորշավուն։ 4,5-7 x 3,5-5 մկմ, բաց շագանակագույն, կլորավուն կամ էլիպսաձև սպորները գորտնուկավոր են ։
Տարածվածություն
Ընդհանուր արեալն ընդգրկում է Եվրոպան, Հյուսիսային Ամերիկան, Հարավային Կովկաս (Հայաստան)։ Հայաստանում՝ Իջևանի ֆլորիստիկական շրջանում «Դիլիջան» ազգային պարկ, Ախնաբատի կենու անտառի շրջակայքում հայտնաբերվել են տվյալ սնկի պտղամարմինները ։
Էկոլոգիա
Հանդիպում է հողի վրա, խառն անտառներում, 1600 մ բարձրության վրա, սեպտեմբեր ամսին։ Միկոռիզա գոյացնող սունկ է՝ համակեցության մեջ է մտնում կաղնու, բոխու, սոճու հետ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ուտելի սնկեր Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված սնկեր
Մամ (Բաբերդի գավառ)
Մամ, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Բաբերդի գավառակում ։ Գտնվում էր Ճորոխ գետի ձախ ափին։
Պատմամշակութային կառույցներ
Մամի մոտակայքում գտնվում էր հայկական Ս. Քրիստափոր վանքը ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Թուրքիայի գյուղեր
Պիտեր Խարանիս
Պիտեր Խարանիս (Peter Charanis,, ծննդյան անունը՝ Պանագիոտիս Խարանիս (Παναγιώτης Χαρανής)), հունական ծագմամբ ամերիկացի գիտնական-պատմաբան, բյուզանդագետ և հայագետ։ Եղել է Ռաթգերի համալսարանի պատմական գիտությունների դոկտոր, աշխատել է Դումբարթոն Օկսում։
Կենսագրություն
Պիտեր Խարանիսը ծնվել է 1908 թվականին Հունաստանի Լեմնոս կղզում։ 1920 թվականին ընտանիքի հետ արտագաղթել է ԱՄՆ և հիմնավորվել Նյու Ջերսիում։ Ավարտելով նախնական կրթությունը՝ ընդունվել է Ռաթգերի համալսարան, որտեղ ստացել է բակալավրի աստիճան։ Վիսկոնսինի համալսարանում Ալեքսանդր Վասիլևի ղեկավարությամբ ավարտել է դոկտորանտուրան։ Որպես ասպիրանտ շարունակել է կրթությունը Բրյուսելի համալսարանում բյուզանդագետ Հենրի Գրեգուարի գլխավորությամբ։ 1936-1938 թվականներին, մասնակցելով Գրեգուարի դասընթացին, Խարանիսը ծանոթանում է իր ապագա կնոջ՝ Մադլեն Շիլտզի հետ, ինչպես նաև աշխատել է Նիկողայոս Ադոնցի և Պաուլ Վիտեկի հետ։ Բրյուսելում գտնվելու ժամանակ տարվել է հայկական պատմությամբ, որի արդյունքում նրա հետազոտությունների մեծ մասը նվիրված է Բյուզանդիայում հայերի դերին։
Պիտեր Խարանիսը որոշ ժամանակ դասավանդել է Սալոնիկի համալսարանում, որից հետո 1938 թվականին վերադառնում է ԱՄՆ, որտեղ շարունակում է աշխատանքը Ռաթգերի համալսարանում։ Այդ ժամանակ ԱՄՆ-ում բյուզանդագիտության մակարդակը բավականին ցածր էր, բայց կարճ ժամանակ անց Խարանիսի ջանքերով համալսարանում բացվում է բյուզանդական հետազոտությունների մասնագիտացված կենտորն, որի դասախոսությունները ժամանակի ընթացքում շատ տարածված դարձան համալսարանում։ 1963 թվականին Խարանիսը դառնում է պատմության պրոֆեսոր։ 1964-1966 թվականներին Պիտեր Խարանիսը գլխավորել է համալսարանի պատմության մասնաճյուղը։ 1976 թվականին նա թողել է համալսարանի աշխատանքը։
Գիտնականը մահացել է 1985 թվականի մարտի 23-ին։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի բյուզանդագետներ Կատեգորիա:Ամերիկացի հայագետներ‎ Կատեգորիա:Պատմական գիտությունների դոկտորներ Կատեգորիա:Հույն բյուզանդագետներ Կատեգորիա:Հույն հայագետներ Կատեգորիա:20-րդ դարի պատմաբաններ Կատեգորիա:Ամերիկացի գիտնականներ Կատեգորիա:Ամերիկացի գրողներ Կատեգորիա:Ռատգերսի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Ամերիկացի պատմաբաններ Կատեգորիա:Հույն գրողներ
Մինաս Ամդեցի
Մինաս Ադամեցի կամ Մինաս վարդապետ Ամդեցի (ծն․թ.անհտ․,Ամիդ, ), հայ մատենագիր, գրիչ, եկեղեցական գործիչ, Երուսաղեմի հայոց պատրիարք (1690-1696, 1698-1702, 1704)։
Կենսագրություն և գործունեություն
Մինաս Ամդեցին ծնվել է Ամիդ քաղաքում (ներկայիս՝ Դիարբեքիր), Առաքելի և Հռիփսիմեի ընտանիքում։ Ծննդյան ստույգ ամսաթիվը հայտնի չէ, մոտավորապես 1630 թվականին։ Վաղ տարիքում կորցրել է մորը։ Կրթությունը ստացել է տեղի եպիսկոպոսի՝ Մարկոսի մոտ, որին էլ նվիրված է նրա հետագայում գրած գովաբանական բանաստեղծություններից մեկը
1655 թվականին ավարտել է ուսումը և ստացել վարդապետի կոչում։ Մեկ տարի անց մեկնել է Ուրֆա, որտեղ զբաղվել է վարդապետությամբ և մեծ հաջողություն է ունեցել։ 1664 թվականին մեկնել է Եվդոկիա, որտեղ եպիսկոպոս է ձեռնադրվել (1666)։ Ըստ ժամանակակիցների վկայության, եղել է Եղիազար I (1681-1691) կաթողիկոսի զինակիցներից մեկը և եկեղեցական հարցերում կարևոր դերակատարում է ունեցել։
1673 թվականին հոր մահից հետո ստիպված է եղել տուն վերադառնալ, սակայն շուտով կրկին մեկնել է Ուֆա։ 1681 թվականին Եղիազար կաթողիկոսի հետ մեկնել է շրջագայության և կաթողիկոսի հորդորով սկսել է գրել իր անտիպ «Օրագրությունը» (1680 - 1704)։
Եղել է Եվդոկիայի եպիսկոպոսական թեմի առաջնորդ (1686-1688)։ 1690 թվականին դարձել է Երուսաղեմի հայոց պատրիարք (1690-1696, 1698-1702, 1704)։ 1696 թվականին Երուսաղեմի իր պատրիարքական աթոռը թողնելով մեկնել է Էջմիածին։ Որից հետ, 1698 թվականին մեկնել է Կոստանդնուպոլիս և կրկին վերադարձել Երուսաղեմ՝ կրկին ստանձնելով պատրիարքի իր պաշտոնը։ 1702 թվականին եկեղեցական ներքին պառակտումների հետևանքով կորցրել է իր աթոռը՝ ի օգուտ Ավետիք Եվդոկացու։ Սակայն 1704 թվականին կրկին բարձրացել է պատրիարքի գահին և ղեկավարել մինչև մահը՝ նույն թվականի նոյեմբերի 24 (դեկտեմբերի 5)։
Գրական-հրատարակչական գործունեություն
Պահպանվել են նրա գրչագրած ձեռագրերը և այդ ժամանակահատվածում նրա հանձնարարությամբ կատարված որոշ ձեռագրերի կրկնօրինակները, որոնցից առավել արժեքավոր են Սամուել Անեցու «Ժամանակագրության» և Մխիթար Գոշի «Դատաստանագիրք» աշխատությունների (1687) գրչագրումները։
1700-1701 թվականներին հրատարակել է Գրիգոր Նարեկացու «Մատեան ողբերգութեան» երկի առաջին ամբողջական բնագիրը և նրա ներբողյանները ։ Գրել է (1698) «Ազգաբանութիւն Հայոց» երկը (1870, «Ազգաբանութիւն թագաւորացն Հայոց» 2 հրտ․), որի սկզբի մասը հայոց պատմության (Հայկից մինչև Լևոն Զ), իսկ շարունակությունը հռոմեական ու բյուզանդական կայսրերի համառոտ ժամանակագրությունն է։ Գրել է (1680 - 1704) նաև «Օրագրութիւն» (անտիպ), որն ունի ինքնակենսագրական արժեք և XVII դարի վերջին քառորդի ու XVIII դարի սկզբի հայ հասարակական-քաղաքական կյանքի մասին վավերական սկզբնաղբյուր է՝ տեղագրական հարուստ տվյալներով։
Ալբորայա
Ալբորայա` (Alboraya, Alboraia), քաղաք և մունիցիպալիտետ Իսպանիայում։ Մտնում է Վալենսիա պրովինցիայի մեջ՝ Վալենսիա ինքնավար համայնքում։ Մունիցիպալիտետը գտնվում է ՈՒեռտա-Նոռտեում։ Տարածքը գրավում է 8,3 կմ² մակերես, իսկ բնակչությունը կազմում է 22 409 մարդ՝ ըստ 2010 թվականի տվյալների։ Հեռավորությունը վարչական կենտրոնից կազմում է 17 կմ։
Բնակչության կազմ
Բնակչությունը զգալիորեն աճել է համեմատած նախորդ տարիների։ 1986 թվականին այնտեղ ապրել է 11,267 մարդ, իսկ 2002 թվականից բնակչության թիվը հասել է 18,656-ի։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իսպանիայի բնակավայրեր
Մաշտոցներ
Կատեգորիա:Գեղարքունիքի մարզ
Ռոշա Յոլ (Մեծ Լյագայի վտակ)
Ռոշա Յոլ  (Роща-Ёль), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Կոմի Հանրապետությունով։ Գետաբերանը գտնվում է Լեմյու գետի աջ ափին՝ 56 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը կազմում է 40 կմ։
Ջրագրության տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տեղեկությունների համաձայն՝ գետը պատկանում է Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը՝ Պեչորա, գետի ենթաավազանը՝ Պեչորա գետի ավազաների վտակները մինչև թափվելը Ուսա, գետի գետային ավազանը՝ Պեչորա ։
Ըստ աշխարհագրական տեղեկատվական համակարգի՝ ջրային բաժնի տարածքում Ռուսաստանի Դաշնության պատրաստած դաշնային գործակալության ջրային ռեսուրսների ՝
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր Կատեգորիա:Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանի գետեր
Million Dollar: Business
Million Dollar: Business, ռուս ռեփ կատարող և երաժիշտ Մորգենշտերնի հինգերորդ ստուդիական ալբոմը, թողարկված 2021 թվականի մայիսի 28-ին Atlantic Records Russia լեյբլի շրջանակներում։ Մեկ շաբաթ առաջ կատարողը թողարկել է Million Dollar: Happiness ալբոմը  ։
Նկարագրություն
Ալբոմը դիլոգիայի տրամաբանական շարունակությունն է, որը սկսվել էր մեկ շաբաթ շուտ թողարկված Million Dollar: Happiness ալբոմից։ Եթե միացնենք թողարկումների շապիկները, կստանաք ռեփերի դիմանկարը՝ կես ծաղրածու, կես հաջողակ գործարար ։ Ռեփերի խոսքով՝ այս ալբոմի համար ինքը ստացել է մեկ միլիոն դոլար կանխավճար՝ նույնը, ինչ նախորդի համար ։
Ընդունելություն
Ալբոմը թողարկումից 25 րոպե հետո հավաքել է առաջին միլիոնը ВКонтакте հարթակում։ Մեկ օր անց լսումների քանակը հասել է ավելի քան 16 միլիոնի ։
Կարծիքներ
The Flow պորտալի խմբագիր Անդրեյ Նեդաշկովսկին նշել է, որ նոր թողարկումն ավելի լուրջ աշխատանք է, քան նախորդ ալբոմը.
Երգացանկ
Apple Music և ВКонтакте հարթակների տվյալներով։
Չարթեր
Ալբոմը գրանցվել է ВКонтакте-ի թոփ 10 և համաշխարհային թոփ 10 չարթերում և զբաղեցրել է Spotify-ի համաշխարհային ալբոմների 5-րդ տեղը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ալբոմներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:2021 ալբոմներ
Վիկտոր Լուսթիգ
Վիկտոր Լուսթիգ (Victor Lustig,  ), բարձր որակավորում ունեցող խարդախ Ավստրո-Հունգարիայից, որը ձեռնարկել է 20-րդ դարի սկզբին Եվրոպայում և Միացյալ Նահանգներում ծավալվող խարդախության տարբեր դեպքեր ներառող քրեական կարիերա։ Լուսթիգը լայնորեն հայտնի է որպես իր ժամանակի ամենահայտնի խարդախներից մեկը և տխրահռչակ է այն բանով, որ եղել է «մարդ, որը երկու անգամ վաճառել է Էյֆելյան աշտարակը» և «ռումինական արկղով» խարդախություն է իրականացրել։
Վաղ տարիներ
Վիկտոր Լուսթիգը ծնվել է Ավստրո-Հունգարիայի Բոհեմիայի թագավորության Հոսթինե քաղաքում։ Նա սովորելու բացառիկ հմտություն է ունեցել իր ամբողջ պատանեկության ընթացքում, բայց նաև ցույց է տվել իրեն, որպես փորձանքի աղբյուր։ 19 տարեկանում, Փարիզում ուսումնառությունից դադար վերցնելու ժամանակ, Լուսթիգը մոլեխաղերով է զբաղվել։ Այս ընթացքում նա դեմքի ձախ մասում սպի է ստացել այն կնոջ խանդոտ ընկերոջից, որի հետ նա շփվել է ։ Դպրոցը թողնելուն պես, Լուսթիգը կիրառել է և՛ իր կրթությունը, և՛ մի քանի լեզուների սահուն տիրապետումը՝ հանցավոր կյանք սկսելու համար՝ ի վերջո կենտրոնանալով տարբեր խարդախությունների վրա, որոնք իրեն գույք և փող էին տալիս, և որոնք նրան վերափոխել են պրոֆեսիոնալ խարդախի ։
Լուսթիգի նախնական խարդախություններից շատերը կատարվել են օվկիանոսային նավերում, որոնք նավարկում էին Ֆրանսիայի և Նյու Յորքի Ատլանտյան նավահանգիստների միջև ։ Այն սխեմաների շարքում, որոնք նա ներգրավել է հարուստ ճանապարհորդների վրա, եղել էր մեկը, որում նա ներկայացել է որպես երաժշտական պրոդյուսեր, որը ներդրումներ էր փնտրում գոյություն չունեցող բրոդվեյական բեմադրության համար։ Երբ Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո դադարեցվել են տրանսատլանտյան նավերի ծառայությունները, Լուսթիգը սկսել է նոր տարածքներ փնտրել՝ եկամուտ ստանալու համար, և նախընտրել է մեկնել Միացյալ Նահանգներ։ Այդ ժամանակ նա վատ համբավ է ձեռք բերել տարբեր իրավապահ մարմինների շրջանում իր կատարած խարդախությունների համար, ներառյալ մեկը, որը իրականացվել էր 1922 թվականին, երբ Լուսթիգը խաբեությամբ ստիպել է բանկին փող վճարել պարտատոմսերի մի մասի համար, ինչից հետո, օգտագործելով տարբեր տեսակների մանիպուլյացիաներ, հեռացել է ինչպես փողերով, այդպես էլ պարտատոմսերով ։
Բուգրովատկա (այլ կիրառումներ)
Բուգրովատկա, կարող է վերաբերել՝
Վիկտոր Լուսթիգ
«Էյֆելյան աշտարակի» խարդախություն
1925 թվականին Լուսթիգը վերադարձել է Ֆրանսիա։ Փարիզում մնալիս մի թերթի հոդված է գտել, որում քննարկվում էին Էյֆելյան աշտարակի պահպանման հետ կապված խնդիրները, ինչը նրան ոգեշնչել է նոր խարդախություն ձեռնարկել։ Այդ ժամանակ հուշարձանը սկսել էր քայքայվել, և այն պահպանելն ու ներկելը քաղաքի համար գնալով ավելի թանկ և դժվար էր դառնում։ Հոդվածի մի մասը անցողիկ մեկնաբանություն է գրել այն մասին, որ հուշարձանի վերաբերյալ ընդհանուր հասարակական կարծիքը ուղղվելու է դեպի դրա հեռացման կոչերը, ինչը Լուսթիգին համոզել է, որ դրա օգտագործումն իր հաջորդ խարդախության մեջ եկամտաբեր է լինելու ։ Հետազոտելուց հետո, թե ինչ էր անհրաժեշտ հոդվածի տեղեկատվությունը ձեռնտու օգտագործելու համար, Լուսթիգը ձեռնամուխ է եղել խաբեության պատրաստմանը, որի համար նա կեղծարար է վարձել, որն իր համար կեղծ պետական գրենական պիտույքներ էր պատրաստում ։
Պատրաստ լինելուն պես, Լուսթիգը մետաղի ջարդոն վաճառողների մի փոքր խումբ է հրավիրել թանկարժեք հյուրանոցում գաղտնի հանդիպման, որի ժամանակ նա նրանց ներկայացել է որպես Փոստերի և հեռագրերի նախարարության (Ministère de Postes et Télégraphes) գլխավոր տնօրենի տեղակալ ։ Հանդիպմանը նա համոզել է տղամարդկանց, որ Էյֆելյան աշտարակի պահպանումը չափազանց դժվար է Փարիզի համար, և որ Ֆրանսիայի կառավարությունը ցանկանում է այն վաճառել ջարդոնով։ Լուսթիգը հայտնել է, որ այդպիսի գործարքը հակասական է լինելու և, քանի որ այն հավանաբար հասարակության մեջ բողոք է առաջացնելու, ոչինչ չի կարող բացահայտվի, մինչև բոլոր մանրամասները չմտածվեն։ Լուսթիգը պարզաբանել է, որ ինքն է պատասխանատու եղել դիլերին գտնելու համար, որը կստանա կառույցի սեփականության իրավունքը, պնդելով, որ խմբի անդամներն ընտրվել են մանրակրկիտ՝ «ազնիվ գործարարների» իրենց հեղինակության պատճառով։ Նրա ելույթն անկեղծ նկարագրություն է ներառել քաղաքում հուշարձանի գտնվելու վայրի և այն մասին, թե ինչպես այն չի համապատասխանում քաղաքի մյուս մեծ հուշարձաններին, ինչպիսիք են Գոթական տաճարները կամ Հաղթական կամարը ։
Դիլերների հետ ժամանակ անցկացնելու ընթացքում Լուսթիգը հետևում էր, թե ով է ամենաշատը հավատում իր խաբեությանը, և ընտրությունն ի վերջո ընկել է Անդրե Պուասոնի վրա՝ անվստահ մի մարդու, որը ցանկանում էր բարձրանալ փարիզյան գործարար համայնքի ներքին շրջանակներում ։ Քանի որ Պուասոնը մեծ հետաքրքրություն է ցուցաբերել հուշարձանը գնելու հարցում, Լուսթիգը որոշել է կենտրոնանալ նրա վրա, երբ դիլերները նրան ուղարկեն իրենց հայտերը ։ Պուասոնի հետ առանձնազրույց կազմակերպելով՝ Լուսթիգը համոզել է նրան, որ նա կոռումպացված պաշտոնյա է՝ պնդելով, որ իր կառավարության պաշտոնն իրեն չի տալիս առատաձեռն աշխատավարձ այն կյանքի համար, որը նա ցանկանում է վայելել ։ Հավատալով, որ Էյֆելյան աշտարակի ձեռքբերումն օգնելու է նրան հայտնվել լավագույն գործարարների շարքում, Պուասոնը համաձայնվել է մեծ կաշառք վճարել` Էյֆելյան աշտարակի սեփականությունն ապահովելու համար։ Սակայն, իր կաշառքը և հուշարձանի «վաճառքի» միջոցները (մոտ 70,000 ֆրանկ) ստանալուց հետո, Լուսթիգը շուտով մեկնել է Ավստրիա ։
Լուսթիգը ենթադրել է, որ երբ Պուասոնն իմանա, որ խաբվել է, նա կամաչի տեղեկացնել ֆրանսիական ոստիկանությանը դրա մասին, բայց չնայած այդ համոզմանը՝ նա Ավստրիայում գտնվելու ընթացքում մշատպես ստուգում էր թերթերը։ Շուտով նրա ենթադրությունը հաստատվել է, երբ նա չի կարողացել գտնել որևէ հայտարարություն իր հանցագործության մասին։ Այդպիսով նա որոշել է նորից վերադառնալ Փարիզ՝ մեկ անգամ ևս սխեման իրականացնելու համար ։ Այնուամենայնիվ, երբ Լուսթիգը փորձել է խաբել դիլերների մեկ այլ խումբ և անգամ արդեն գտել է այն մեկին, որը ցանկություն է հայտնել ձեռք բերել Էյֆելյան աշտարակը, ոստիկանությունը տեղեկացել է խաբեության մասին, և նա փախել է ԱՄՆ՝ ձերբակալությունից խուսափելու համար   ։
«Ռումինական արկղի» խարդախություն
Հաճախորդներին արկղի աշխատունակության մեջ համոզելու համար, Լուսթիգը խնդրում էր հատուկ թղթադրամ (օրինակ՝ $100) տալ իրեն, այն մտցնում էր սարքի մեջ թղթի հետ միասին և այնուհետև սպասում էր հաճախորդի հետ մինչ կրկնօրինակի պատրաստումը։ Երբ այն արդեն պատրաստ էր, Լուսթիգը հաճախորդի հետ միասին գնում էր բանկ` այդ թղթադրամը նույնականացնելու համար։ Իրականում, հաճախորդն անտեղյակ էր այն փաստից, որ Լուսթիգը թաքցրել էր իսկական թղթադրամը սարքի մեջ․ իսկ դենոմինացիայի ընտրության վրա ազդում էր այն, ինչ նա նախապես դրել էր արկղի մեջ։ Հաճախորդին վերջնականապես համոզելուն պես, Լուսթիգը հրաժարվում էր վաճառել արկղն այնքան, քանի դեռ նրան դրա դիմաց բարձր գին չեն առաջարկել։ Նախքան այն վաճառելը, Լուսթիգը արկղի մեջ լրացուցիչ մի քանի իրական թղթադրամ էր մտցնում՝ փախուստի դիմելու համար անհրաժեշտ ժամանակ շահելու համար  ։
Մի անգամ Լուսթիգը փորձել է սարքը վաճառել Տեխասից մի շերիֆի, որին նա համոզել է գնել այն հազարավոր դոլարներով։ Հասկանալով, որ իրեն խաբել են, շերիֆը հետապնդել է Լուսթիգին մինչև Չիկագո։ Երբ նրանք հանդիպել են, շերիֆը համոզվել է, որ ճիշտ չէր օգտագործում սարքը, և որպես փոխհատուցում Լուսթիգի կողմից մեծ քանակությամբ կանխիկ գումար է ստացել՝ անտեղյակ լինելով, որ այն կեղծ է։ Այս կեղծիքն ի վերջո հանգեցրել ամերիկյան իրավապահների կողմից Լուսթիգի ձերբակալմանը ։