cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Մայաների քաղաքակրթություն
Հետդասական ժամանակաշրջան (950–1539)
Մայապանը լքվում է մոտավորապես 1448 թվականին` քաղաքական, սոցիալական և էկոլոգիական անկայունության պատճառով և Հարավային Մայա տարածաշրջանում մի քանի անգամ կրկնվում է դասական ժամանակաշրջանի ճգնաժամը։ Քաղաքներից հեռացմանը հաջորդում են երկարատև պատերազմները, սովը, հիվանդությունները, աղետների ժամանակաշրջանը, որն ավարտվում է միայն 1511 թվականին` Իսպանիայի հետ շփումներ ունենալուց ոչ շատ առաջ ։ Ուշ հետդասական ժամանակաշրջանի Յուկատանը բաժանվում է մի քանի նահանգների, որոնք իրենց հերթին բաժանվում էին մի քանի անկախ մասերի` կիսելով ընդհանուր մշակույթը, բայց տարբերվելով ներքին սոցիալ-քաղաքական կազմակերպությամբ ։ Իսպանական նվաճման նախօրյակին Գվատեմալայի լեռնային շրջանում գերիշխում են մի քանի հզոր մայա պետություններ ։ Կիչեշները ձևավորել էին ոչ մեծ կայսրություն` ներառելով Գվատեմալայի արևմտյան շրջանի մեծ մասը և հարևան խաղաղօվկիանոսյան հարթավայրը, թեև իսպանական նվաճումից տասնամյակ առաջ Կակչիկելի թագավորությունը ջախջախել էր Կիչե թագավորությունը ։
Շփման շրջան և իսպանական նվաճումներ (1511–1697)
1511 թվականին Կարիբյան ծովում խորտակվում է իսպանական կարավելան և մեկ դյուժին վերաբնակիչներ բնակվում են Յուկատանի մերձափնյա շրջանում։ Նրանք գերվում են մայա լորդերի կողմից, և նրանց մեծ մասը զոհաբերվում է ․ միայն երկուսին է հաջողվում փախչել։
1517-1519 թվականներին երեք ատանձին իսպանական արշավախումբը հեխտազոտում է Յուկատանի մերձափնյա շրջանները և մայա բնակչության հետ միասին մասնակցում մի շարք ճակատամարտերի ։ Այն բանից հետո, երբ Տենոչտիտլանը 1521 թվականին գրավվում է իսպանացիների կողմից, Հերման Կորտեսը Պեդրո դե Ալվարադոյին 300 հետևակի և 150 հեծյալի հետ ուղարկում է Գվատեմալա։ Նրանք տանում էին նաև  4 թնդանոթ և հազարավոր զինվորներ Կենտրոնական Մոծեխիկոյից ։ Նրանք Սոքոնուսքո են ժամանում 1523 թվականին ։ Կումարկայի մայրաքաղաք Կիչեն 1524 թվականին գրավվում է Ալվարադոյի կողմից ։  Շուտով որպես դաշնակիցներ այցելում են Իքսիմիչե` Կակչիկել Մայայի մայրաքաղաք ։ Լավ հարաբերություններն երկար չեն տևում, քանի որ իսպանացիները տուրք են պահանջում ոսկով, և մի քանի ամիս անց լքվում է քաղաքը ։ Ֆրանցիսկո դե Մոնտեսկո Կրտսերը և իր որդին 1527 թվականին սկսում են երկարատև արշավանք ընդդեմ Յուկատան թերակղզու, և վերջապես 1546 թվականին նվաճում է թերակղզու հյուսիսային մասը. ։
Դա միայն անկախ է դարձնում Մայայի թագավորությունը Պետեն գետի ավազանում ։ 1697 թվականին Մարտին դե Ուրսուան սկսում է գրոհը Մոջպետեն մայրաքաղաքի վրա, և վերջին Մայա քաղաքը ընկնում է իսպանացիների ձեռքը ։
Մայա մշակույթի շարունակականությունը
Իսպանական նվաճումները ոչնչացնում են մայաների քաղաքակրթության առանձնահատկությունները, սակայն շատ մայա գյուղեր հեռու են մնում իսպանական գաղութացումից և շարունակում են իրենց նախկին ապրելակերպով ապրելը։ Մայա հասարակությունը և միջուկային ընտանիքը շարունակում է պահպանել իր ավանդական ամենօրյա կյանքը ։ Եգիպտացորենի և լոբազգիների մեզոամերիկյան սննդակարգը շարունակվում է, թեև գյուղատնտեսական արտադրությունը բարելավվում է երկաթե գործիքների օգտագործման շնորհիվ։ Ավանդական արհեստները` այնպիսիք, ինչպիսին էին մահուդագործությունը, խեցեգործությունը, պայուսակահյուսությունը շարունակվում էր կիրառվել։ Ապրանքափոխանակությունը և առևտուրը տեղական մթերքներով շարունակվում է իսպանական նվաճումից հետո։ Ժամանակ առ ժամանակ գաղութային վարչակազմը շարունակում էր խթանել ավանդական տնտեսության զարգացմանը, որպեսզի տուրքը վերցնեն խեցեգործական ապրանքների և բամբակյա գործվածքների տեսքով, թեև նրանք արվում էին եվրոպական մասնագիտացվածությամբ։ Լեզուն և դավանանքը մնում են անփոփոխ` չնայած կաթոլիկ եկեղեցու միսիոներների կողմից իրականացրած բռնություններին ։ 260-օրյա ծիսական ժամանակակից օրացույցը օգտագործվում է ժամանակակից Մայա համայնքների բարձրլեռնային շրջաններում` Գվատեմալայում և Չիապասում, և միլիոնավոր մայա լեզվով խոսացող բնակիչներ և բնակեցվում են  այնտեղ, որտեղ որում ընթացել է նրանց քաղաքակրթությունը ։
Մայա քաղաքակրթության հետազոտություն
Կաթոլիկ եկեղեցու գործակալները մանրամասնորեն գրել են մայաների, նաև նրանց ավետարանացմանը աջակցության և Իսպանիայի կայսրության մեջ նրանց ներառման մասին ։ Նրանց հաջորդում են իսպանացի քահանաները և գաղութային պաշտոնյաները, որոնք թողել են ավերակների նկարագրություն, որոնք նրանք տեսել են Յուկատանում և Կենտրոնական Ամերիկայում ։ 1839 թվականին ամերիկացի ճանապարհորդ և գրող Լլոյդ Ստեվենսը ուղարկվել է այցելելու մայա բնակավայրեր անգլիացի ճարտարապետ և հետազոտող Ֆրեդերիկ Կետերֆուդի հետ ։ Նրանց պատկերազարդ գրառումները ավերակների մասին ամբողջ աշխարհի հետաքրքրությունն են առաջացնում մայաների հանդեպ ։ 19-րդ դարի վերջին վերծանվել են մայաների մասին պատմող հիերոգլիֆները ։ 19-րդ դարի վերջին երկու տասնամյակը նշանավորվել է Մայա տարածաշրջանում ժամանակակից գիտական հնագիտության ծնունդը Ալֆրեդ Մաուդսլեի և Տեոբերտո Մալերայի մանրակրկիտ աշխատանքի միջոցով ։ 20-րդ դարի սկզբին Պիբոդի թանգարանը հովանավորել է պեղումները Կոբայում և Յուկատան թերակղզում ։ 20-րդ դարի առաջին երկու տասնամյակում հաջողությունների են հասել մայաների օրացույցի վերծանման, աստվածությունների տարեթվերի և կրոնական հայեցակետերի պարզաբանման ուղղությամբ ։ 1930-ական թվականներից սկսած՝ մայա տարածաշրջանում հնագիտական հետազոտությունները կտրուկ աճել են լայնամասշտաբ հետազոտությունների հետ միասին ։
1960-ական թվականներին ականավոր մայագետ Ջ․ Էրիկ Թոմփսոնը այն տեսակետն է արտահայտում, որ Մայա քաղաքները՝ իրականում դատարկվող կենտրոններով, պահպանվում են անտառներում ցրված բնակչությամբ, և որ Մայա քաղաքակրթությունը ղեկավարվում է խաղաղասեր աստղագետ քահանաների կողմից ։ Այս գաղափարները անկում ապրեցին 20-րդ դարի վերջին բացահայտումների (Հենրիխ Բերլինի, Տատյանա Պրոսկուրյակոֆի և Յուրի Կնորզովի կողմից կատարված) արդյունքում ։ 1950-ական թվականներից սկսած՝ տեքստերի վերծանումներով պարզվեց, որ մայաները խաղաղասեր չեն եղել, քանի որ մայա թագավորները վարել են ռազմական գործողություններ ։
Քաղաքականություն
Ի տարբերություն ացտեկների և ինկերի` մայաների քաղաքական համակարգը երբեք չի միավորել ամբողջ մշակութային տարածաշրջանը առանձին պետության կամ կայսրության մեջ։ Իր ամբողջ երկարատև պատմության մեջ մայա տարածաշրջանը ներառում էր պետությունների և առաջնորդությունների խառը քաղաքական համակարգ։ Այդ պետությունները միմյանց հանդեպ ունեցած հարաբերությունների մեջ փոփոխական էին և ստեղծում էին բարդ մրցակցության ցանց իրենց տիրապետության կամ ենթակայության ժամանակաշրջաններում։ Տարբեր պետություններ ժամանակ առ ժամանակ հասնում էին տարածաշրջանային քաղաքական գերիշխանության, ինչպես օրինակ Գալակմուլը, Կարակոլը, Մայապանը և Տիկալը։ Առաջին հավաստի քաղաքները մայա տարածաշրջանում ձևավորվել են մ․թ․ա․ 9-րդ դարում ։ Ուշ նախադասակական շրջանում մայաների քաղաքական համակարգը միավորվում է թեոկրատական ձևում, որտեղ էլիտայի գաղափարախոսությունը արդարացնում էր կառավարողի իշխանությունը, քաղաքական իշխանության կենտրոնն էր և ամրապնդված էր հասարակության ծիսական և կրոնական սովորույթով ։ Աստվածային թագավորը քաղաքական իշխանության կենտրոնում էր` իրականացնելով վերահսկողությունը վարչական, տնտեսական, դատական և ռազմական քաղաքականության վրա։ Աստվածային իշխանությունը դրված էր կառավարողի վրա և այնպիսին էր, որ թագավորը կարող էր միավորել ինչպես արիստոկրատներին, այնպես էլ հասարակ ժողովրդին` հսկայական ծրագրեր իրականացնելու համար առանց միլիցիայի և մշտական բանակի ։ Որոշ պետություններ իրականացնում էին վարչակազմի ստեղծման և վարչական պաշտոնները համախոհներով և աջակիցներով և ոչ թե արյունակից մարդկանցով համալրելու ռազմավարություն։ և ։ Պետության ներսում բնակեցված կենտրոնները առանցքային դեր են խաղում ռեսուրսների ուղղորդման և ներքին կոնֆլիկտների հաղթահարման գործում
Մայաների քաղաքական լանդշաֆտը շատ բարդ է, և մայա էլիտաները մասնակցում են քաղաքական ինտրիգներին, որպեսզի տնտեսական ու սոցիալական առավելություն ձեռք բերեն ։ Դասական ժամանակաշրջանի վերջում որոշ քաղաքներ երկար ժամանակաշրջան հաստատել են իրենց գերիշխանությունը այլ խոշոր քաղաքների վրա (օրինակ Կարակոլի գերիշխանությունը Նարանյոյի նկատմամբ կես դար)։ Այլ դեպքերում գերիշխող քաղաքի շուրջ ձևավորվել են ազատ դաշինքային ցանցեր ։ Սահմանային բնակավայրերը, որոնք սովորաբար տեղակայված են հարևան մայրաքաղաքների միջև, մի քանի քաղաքների հիմք են դրել իրենց պատմության ընթացքում, և երբեմն գործել են ինքնուրույն ։ Քաղաքական իշխանությունն ամրապնդվում է ռազմական ուժով, թշնամու զինվորներին գերի վերցնելն ու նրանց նվաստացումը կարևոր դեր էին խաղում    էլիտար մշակույթի մեջ։  Զինծառայող արիստոկրատիայի մեջ հպարտության և պատվի գերակշռող զգացողությունը կարող էր հանգեցնել երկարատև բռնությունների և վրիժառությունների (վենդետա), որոնք քաղաքական անկայունության և քաղաքականության բաժանման պատճառ էին դառնում ։
Հասարակություն
Հին մինչդասական մայա հասարակությունը կտրուկ բաժանվում է շերտերի` էլիտայի և հասարակ մարդկանց։ Ժամանակ առ ժամանակ բնակչության թվաքանակը ավելանում է։ Հասարակության տարբեր շերտերը դառնում են առավել մասնագիտացված, իսկ քաղաքական կազմակերպությունը` ավելի բարդ ։ Ուշ դասական ժամանակաշրջանում, երբ բնակչությունը նշանակալիորեն աճում է, և հարյուրավոր քաղաքներ կապվում են քաղաքական հիերարխիայի բարդ սերտ կապով, հասարակության հարուստ մասը նվազում է ։ Հավանաբար ի հայտ է գալիս միջին խավ, որը ներառում է հոգևորականներին, ցածր աստիճանի պաշտոնյաներին, առևտրականներին և զինվորներին։ Հասարակ մարդկանց մեջ ներառվում էին ֆերմերները, ծառաները, աշխատողները և ստրուկները ։ Պատմության համաձայն` արմատական բնակչությունը պատկանում էր ազնվական ընտանիքներին և կլաններին ։
Այդպիսի կլանները կարծում էին, որ հողը համարվում է կլանների նախնիների սեփականություն, և հողերի և նախնիների այդպիսի կապերը ամրապնդվում էին բնակավայր համալիրներում մեռյալների թաղմամբ ։
Թագավոր և դատարան
Դասական մայա կառավարումը կենտրոնացված էր թագավորական մշակույթում, որը դրսևորվում էր մայաների դասական մշակույթի բոլոր ոլորտներում։
Թագավորը գերագույն կառավարողն էր բոլոր բնագավառներում և օժտված էր կիսաստվածի կարգավիճակով, որը նրան միջնորդ էր դարձնում մեռյալների և ապրողների թագավորությունների միջև։ Թագավորության փոխանցումը ժառանգական էր։ Այն փոխանցվում էր կին կառավարողներին այն ժամանակ, երբ  որ դինաստիան ավարտին էր հասնում։ Ինչպես կարգն էր, թագավորությունը փոխանցվում էր ավագ որդուն։ Կրտսեր արքայազնին անվանում էին չոկ (ch'ok) թեև ավելի ուշ այդ բառը կապվում էր ազնվականություն բառի հետ, քանի որ թագավորության  ժառանգորդը կոչվել է «բաահ չոկ» (երիտասարդության գլուխ)։ Երիտասարդ ազնվականների տարբեր պահերը նշվել են ծեսով։ Ամենակարևորը եղել է արյունահեղությունը հինգ կամ վեց տարեկան հասակում։ Որքանով որ արյունահեղությունը ուներ առավելագույն կարևոր նշանակությւն, այնքանով էլ ժառանգորդը պետք է լիներ հաջողակ առաջնորդ։ Նոր թագավորի գահ բարձրանալը շատ բարդ արարողություն էր, որը ներառում էր մի շարք առանձին գործողություններ՝ մարդկային զոհաբերություններ և թագավորական իշխանության խորհրդանիշների ստացում
Մայա քաղաքական ադմինիստրացիան` հիմնված թագավորական դատարանի շուրջ, իր բնույթով բյուրոկրատական չի եղել։ Կառավարությունը հիերարխիական էր, իսկ պաշտոնները ֆինանսավորվում էին արիստոկրատիայի բարձրաստիճան անդամների կողմից։ Պաշտոնյաները համարվում էին նրանց սեփականությունը և այդ հարաբերությունը պահպանվում էր նույնիսկ հովանավորի մահից հետո ։ Մայա թագավորական դատարանը դինամիկ քաղաքական ինստիտուտ էր ։ Չկար ունիվերսալ կառուցվածք մայա թագավորական դատարանի համար, դրա հետ մեկտեղ ամեն պետություն ձևավորում էր թագավորական դատարան, որը համապատասխանում էր նրա սեփական  ինքնության համատեքստին ։  Մի շարք թագավորական և ազնվականական տիտղոսներ են հայտնաբերվել դասական մայա արձանագրություններում Աջոն (Ajaw) սովորաբար թարգմանվում է տեր կամ թագավոր։ Վաղ դասական ժամանակաշրջամնում աջոն քաղաքի կառավարիչն էր, ավելի ուշ սոցիալական բարդությունների աճի հետ միասին աջոն կառավարող դասի անդամն էր, և խոշոր քաղաքը կարող էր ունենալ մեկից ավելին, նրանցից յուրաքանչյուրը կառավարում էր տարբեր մարզերում ։ Կալոմտը արքայական կոչում էր, որի ճշգրիտ  իմաստը դեռ չի վերծանվել, բայց այն պահպանել են հզոր դինաստիաները։ Բառը նշել է իշխանին  կամ գերագույն թագավորին, և կոչումը օգտագործվել է ուշ դասական շրջանում ։
Համայնականներ
Ըստ վերլուծության՝ համայնականները հասարակ մարդիկ էին, նրանք կազմում էին բնակչության 90 %-ը, բայց նրանց մասին համեմատաբար քիչ բան է հայտնի։ Համայնականների տները կառուցված էին անորակ շինանյութից, իսկ կացարանների մասին հնագիտական հաղորդումներում քիչ տվյալներ կան։ Որոշ հասարակ տներ կառուցված էին ցածր հիմքերի վրա։ Այսպիսի ցածրակարգ տներ կարելի է հայտնաբերել մեծ հեռազգայնականության օգնությամբ և, ըստ երևույթին, դատարկ տեղանքում ։ Համայնականների թիվը մեծ էր, նրանք այն մարդիկ էին, ովքեր չունեին բարձր ծագում։ Նրանց մեջ էին մտնում ամենաաղքատ հողագործներ, արհեստավորներ, բյուրոկրատական պաշտոններ չունեցող հասարակ մարդիկ ։ Հասարակ մարդիկ հիմնականում զբաղվում էին բամբակի և կակաոյի մշակությամբ, նաև էլիտայի կողմից օգտագործվող կենցաղային առարկաների, խեցեղենի և քարե գործիքների ստեղծմամբ ։ Համայնականները մասնակցում են պատերազմների, զբաղվում հիմնական ապրանքների,  եգիպտացորենի ալյուրի արտադրությամբ։ Աշխատասեր համայնականները, ովքեր դրսևորել էին նախաձեռնություններ և հմտություններ, կարող էին Մայա հասարակությունում դառնալ ազդեցիկ մարդիկ ։
Զենքեր
Atlatl-ը զենք է, որին ծանոթանում ենք վաղ դասական ժամանակաշրջանի մայա տարածաշրջանի` Տեոտիուականի միջոցով ։ Այն եղել է 0.5 մետր երկարությամբ ատամնավոր ձող` իր վրա պահելով նիզակ կամ տեգ. ։ Ձողն օգտագործվել է մեծ ուժով և ճշտությամբ նետելու համար (որքան հնարավոր էր դա անել), ուղղակի դա պետք է նետվեր մեկ ձեռքով ։ Աքվետեկայից հայտնաբերված քարե զենքի մասին վկայությունը ցույց է տալիս, որ նիզակը և տեգը եղել են դասական մայա ժամանակաշրջանի զինվորների հիմնական զենքերը ։ Նետն ու աղեղը միակ զենքն էր, որ անտիկ մայաներն օգտագործում էին և' պատերազմի, և' որսի ժամանակ ։ Այն գոյություն ուներ մայա տարածաշրջանում դասական ժամանակաշրջանում։ Նրա գործածությունը պատերազմի ժամանակ որպես ռազմական գործիք չէր ողջունվում ։ Մինչև նախադասական շրջանը այն չի դարձել սովորական զենք ։ Շփումների շրջանում գործածվում էին երկբռնակ սրեր, որոնք պատրաստված էին ամուր փայտից, սրերի բերանների համար գործածվել է օբսիդիանը ։ Սրերը նման էին ացտեկական macuahuit-ին։
Պատերազմի ժամանակ մայա զինվորները հագնում էին հագուստներ թաղկած բամբակից, որոնք ներծծվում էին աղաջրով, որպեսզի կոպտացվեն։ Ստացված զրահազգեստը տարբերվում էր պողպատե զրահազգեստից, որը կրում էին իսպանացիները, երբ նվաճում էին մայա տարածաշրջանը ։ Զինվորները կրում էին կենդանիների մորթիներ` զարդարված փետուրներով ։
Պատերազմ
Պատերազմը տարածված էր մայա տարածաշրջանում։ Ռազմական արշավանքները սկսվում էին տարբեր պատճառներով, ներառյալ առևտրային ուղիների վերահսկողությունը և տուրքերը, գերիների ձեռքբերումը, թշնամի պետության լիակատար ոչնչացումը։ Քիչ բան է հայտնի մայաների ռազմական կազմակերպությունների կամ ուսուցման մասին։ Պատերազմն արտացոլված է մայաների դասական ժամանակաշրջանի արվեստում, իսկ պատերազմներն ու հաղթանակները հիշատակվում են հիերոգլիֆային արձանագրություններում Ցավոք արձանագրությունները տեղեկություն չեն տալիս պատերազմների պատճառների և դրանց ձևերի մասին ։ 8-9-րդ դարերում ինտենսիվ պատերազմների արդյունքում ճգնաժամ են ապրում Պետենի արևմուտքում գտնվող Պետեկսբատունի շրջանում եղած թագավորությունները ։ Բնակիչների կողմից արագորեն լքված Ագվատեկան տեղում մայաների զենքերի ուսումնասիրության հազվադեպ հնարավորություն է ներկայացնում ։ Մոտ 810 թվականին Ագվատեկան հարձակման է ենթարկվել անհայտ թշնամիների կողմից որոնք հաղթահարել են նրանց ահեղ պաշտպանությունը և այրել թագավորական պալատը։
Քաղաքի էլիտար բնակիչներից ոմանք փախչում են, ոմանք գերեվարվում են և այդպես էլ չեն վերադառնում իրենց ունեցվածքը վերցնելու։ Դրանից հետո Պերիֆերիայի բնակիչները թողնում են վայրը։ Սա ինտենսիվ պատերազմի օրինակ է, որը թշնամին է բերում ավելի շատ մայա պետության ոչնչացման, քան այն իրեն ենթարկելու համար։
Ագվատեկան ցույց է տալիս, որ դասական շրջանի զինվորները հիմնականում եղել են էլիտայի անդամները։ Մինչդասական ժամանակաշրջանից սկսած` մայա պետության կառավարողները եղել են աչքի ընկնող ռազմական առաջնորդները։
Առևտուր
Մայայի քաղաքակրթության զարգացման մեջ առևտուրը մայաների հասարակության կարևոր բաղադրիչն էր։ Զարգացող քաղաքները, դարձել էին ամենակարևորը և  սովորաբար վերահսկում էին կարևոր կենսական ապրանքների առևտուրը և հեշտությամբ անցանելի ուղիները։ Քաղաքները, ինչպիսիք են Կամինալյուժուն և Քումարկաջը Գվատեմալայի լեռնաշխարհում էին և Էլ Սալվադորում։ Նրանք տարբեր կերպ էին վերահսկում օբսիդիդի աղբյուրների հասանելիությունը Մայայի պատմության տարբեր շրջաններում։ Հյուսիսային Յուկատան թերակղզու ամենակարևոր քաղաքները վերահսկում էին աղի աղբյուրների մուտքը :
Մայաները զբաղվում էին հեռավոր առևտրով Մայա շրջանում և ավելի շատ Մեսոամերիկայում և նրա սահմաններից դուրս։ Օրինակի համար, վաղ դասական մայա առևտրական թաղամասը նույնականացվել է Մեխիկոյի կենտրոնում գտնվող Տիտուականի հետ ։ Մայայի տարածքից այն կողմ գտնվող Մեսոամերիկայում առևտրային ուղիները կենտրոնացած էին կենտրոնական Մեքսիկայի և Պարսից ծոցի ափերի վրա։ Վաղ դասականում Չիչեն Իցան գտնվում էր լայնածավալ առևտրային ցանցի կենտրոնում, որը փիրուզ էր ներմուծում էր Կոլումբիաիայից և Պանամայից։ Մայայի տարածքից այն կողմ գտնվող Մեսոամերիկայում առևտրային ուղիները կենտրոնացած էին Կենտրոնական Մեքսիկայի և Ծոցի ծովի ափին։ Վաղ դասականում Չիչեն Իցան գտնվում էր լայնածավալ առևտրային ցանցի կենտրոնում, որը փիրուզ էր ներմուծում Կոլումբիայից և Պանամայից։ Թե' շքեղ, և թե' օգտակար ապրանքների հեռահար առևտուրը, հավանաբար, վերահսկվում էր թագավորական ընտանիքի կողմից։ Առևտրով ձեռք բերված հեղինավոր ապրանքներն օգտագործվում էին ինչպես քաղաքի կողմից սպառման համար, այնպես էլ որպես շքեղ նվերներ՝ վասալների և դաշնակիցների հավատարմությունը շահելու համար
Առևտրային ուղիները ոչ միայն սպառման ապրանքներ էին մատակարարում, այլև նպաստում էին մարդկանց և գաղափարների տեղաշարժին ամբողջ Մեսոամերիկայում ։ Առևտրային երթուղիների տեղաշարժերը տեղի են ունեցել Մայայի շրջանի կարևոր քաղաքների վերելքի և անկման հետ մեկտեղ և ի հայտ են եկել Մայայի քաղաքակրթության յուրաքանչյուր խոշոր վերակազմավորման մեջ, ինչպիսիք են պրեկլասիկ Մայայի քաղաքակրթության վերելքը, դասականին անցումը և Տերմինալ կլասիկ ճգնաժամը։ Even the Spanish Conquest did not immediately terminate all Maya trading activity; օրինակ, շփման շրջանում իրականացվում էր հեղինակություն վայելող կակաոյի. աննատոյի և վանիլայի առևտուր գաղութային Վերափազում ։
Առևտրականներ
Քիչ են հայտնի է Մայայի վաճառականները, չնայած որ դրանք պատկերված են Մայայի խեցեղենի վրա մշակված ազնվական հագուստներով։ Դա վկայում էր այն մասին, որ որոշ առևտրականներ վերնախավի անդամ էին։ Կոնտակտային ժամանակահատվածում հայտնի է, որ Մայա ազնվականները մասնակցում էին միջքաղաքային առևտրի արշավախմբերին ։ Առևտրականների մեծ մասը միջին խավի ներկայացուցիչներ էին, բայց հիմնականում զբաղվում էին տեղական և տարածաշրջանային առևտրով, քան հեղինակավոր միջքաղաքային առևտրով, որը վերնախավին էր վերապահված ։ Առևտրականների ճանապարհորդությունը դեպի վտանգավոր օտարերկրյա տարածք արտագաղթելը նմանեցվում էր ստորգետնյա աշխարհի միջով անցմանը։ Վաճառականների հովանավոր աստվածությունները երկուսն էին՝  Մայայի մահվան աստվածները, որոնք կրում էին ուսապարկեր։ Երբ առևտրականները ճանապարհորդում էին, նրանք իրենց սև էին նկարում ՝ իրենց հովանավոր աստվածների պես և հիմնականում զինված էին ։
Մայաները չունեին ոչ մի կենդանի, ուստի առևտրի բոլոր ապրանքները տեղափոխվում էին նավատորմի հետևից, երբ անցնում էին երկրի տարածքով։ Եթե առևտրային ուղին հարակից էր գետին կամ ափին, ապա ապրանքները տեղափոխվում էին ձորերով ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հնդկացիներ
BBC
Բրիտանական հեռարձակման կորպորացիա, կրճատ՝ «Բի-բի-սի» (British Broadcasting Corporation, կրճատ՝ BBC), բրիտանական հեռուստա-ռադիո և ինտերնետ հեռարձակման խոշոր ընկերություն ։ Աշխարհի հզորագույն մեդիակորպորացիաներից է, իրականացնում է ներքին և միջազգային եթերային հեռարձակում։ Ընկերությունը ոչ պետական ԶԼՄ է, իրենից ներկայացնում է հասարակական կազմակերպություն իր վերահսկման խորհրդով, որը կազմված է 12 վստահյալներից՝ նշանակվելով Եղիսաբեթ II թագուհու կողմից ։ Ընկերությունը ունի մոտ 23,000 աշխատակից, և այդ ցուցանիշով աշխարհում առաջինն է մեդիաընկերությունների շարքում   ։
Ընկերությունը հիմնվել է 1922 թվականի հոկտեմբերի 18-ին, միջազգային հեռարձակումը սկսել է 1932 թվականից ։ Փորձնական հեռուստատեսային հեռարձակումը սկսվել են 1929 թվականից, և 1930 թվականից անցել պարբերական հեռուստաեթերի Brookmans Park. Baird’s ընկերության անտենայի շնորհիվ, որն այժմ հայտնի է որպես BBC One:
1974 թվականին առաջինն է ներկայացրել «Ceefax» տելետեքստի համակարգը։
2003 թվականի հուլիսին «Բի-բի-սի»-ն սկսեց հաղորդումներ հեռարձակել Astra 2D Երկրագնդի արհեստական արբանյակի օգնությամբ, ինչի համար ընկերությունը վճարեց 85 միլիոն ֆունտ ստերլինգ
2012 թվականի փետրվարի 29-ին ընկերությունը տոնեց միջազգային հեռարձակման 80-ամյակը։
BBC-ին պատկանում է երկու եթերային և երեք մալուխային/արբանյակային և 20 տարածքային հեռուստաալիներ Մեծ Բրիտանիայում, ներառյալ լրատվական BBC News ալիքը, 14 ազգային թվային ռադիոկայան, մի քանի ինտերնետային կայք, մոտ 40 ամսագրեր ։ Միջազգային BBC Worldwide ստորաբաժանմանը պատկանում են միջազգային BBC Prime, BBC Canada և BBC America հեռուստաալիքները։ Նաև ընկերությանը պատկանում է միջազգային շուրջօրյա BBC World News լրատվական հեռուստաընկերությունը։ BBC World Service հեռարձակվում է ողջ աշխարհում 32 լեզվով։ 2005 թ. Բի-բի-սի-ն ունեցել է 7,2 միլիարդ դոլարից ավել եկամուտ։
Մոլոչարկա (ավան, Կոնստանտինովսկի շրջան)
2001 թվականի տվյալներով Մոլոչարկա ավանում բնակվում էր 152 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Դոնեցկի մարզի Կոնստանտինովսկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի ավաններ
BBC
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Մեծ Բրիտանիայի հեռուստաընկերություններ Կատեգորիա:BBC Կատեգորիա:Միջազգային ռադիոընկերություններ
Պորտուգալերենի ուղղագրական ռեֆորմ (1990)
Պորտուգալերենի ուղղագրության ռեֆորմի մասին համաձայնագիր (1990) (Acordo Ortográfico da Língua Portuguesa de 1990), ստորագրվել է 1990 թվականի դեկտեմբերի 16-ին Պորտուգալիայի, Բրազիլիայի, Անգոլայի, Մոզամբիկի, Գվինեա Բիսաուի, Կաբո Վերդեի և Սան Տոմե և Պրինսիպիի ներկայացուցիչների կողմից։ 2004 թվականին անկախություն ստանալուց հետո միացել է նաև Արևելյան Թիմորը։
Համաձայնության մեջ կոչ է արվում միաօրինակ դարձնել ուղղագրական նորման և վերացնել դրանից առաջ գրության մեջ գոյություն ունեցած տարբերությունները, որ ընդունված են եղել Բրազիլիայում մեկ կողմից և Պորտուգալիայում ու մյուս պորտուգալալեզու երկրներում՝ մեկ այլ կողմից։
Համաձայնությունը պաշտոնապես ուժի մեջ է մտել Բրազիլիայի տարածքում 2009 թվականի հունվարի 1-ին։ Անցումային շրջանը, որի ընթացքում հնարավոր էր նաև գրելու հին ձևերի օգտագործումը, շարունակվում էր մինչև 2012 թվականի դեկտեմբերի 31-ը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Պորտուգալերեն
Արծվի Վասպուրական (հանդես)
Արծվի Վասպուրականը միամսյա, ապա՝ երկամսյա հանդես։ Ամերիկայի Վասպուրական միության հրատարակություն։ Լույս է տեսել 1940-1945 թվականներին, Բոստոնում, 1951-1967 թվականներին՝ Ֆրեզնոյում։ Խմբագիրներ՝ Ե. Մկրտիչյան, Ա. Հյոայան, Մ. Տեր-Մարկոսյան, Ա. Ավետյան։ Տպագրել է հոդվածներ Վասպուրականի պատմության, աշխարհագրության, կենցաղի, կրթական կյանքի վերաբերյալ։ «Գրական մշակներ» բաժնում ներկայացրել է Վասպուրականի մշակութային և գրական գործիչներին, առանձին ստեղծագործություններ հրատարակել Վանի բարբառով։ Հանդեսին աշխատակցել են Գարեգին Հովսեփյանը, Տիգրան Չիթունին, Կարապետ Սիտալը և ուրիշներ։
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի հայկական հանդեսներ Կատեգորիա:Հայկական հայագիտական պարբերականներ Կատեգորիա:Հայկական գրական պարբերականներ Կատեգորիա:Հայկական մշակութային պարբերականներ Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Աստերոիդների ցանկ (263401-263500)
Աստերոիդների ցանկ (263301-263400) * Աստերոիդների ցանկ * Աստերոիդների ցանկ (263501-263600)
Տարոն Անդրեասյան
Տարոն Հարությունի Անդրեասյան, հայ ազատամարտիկ, 44-օրյա պատերազմի մասնակից ։
Կենսագրություն
Ծնվել է 1993 թվականի դեկտեմբերի 23-ին Արարատի մարզի Մխչյան գյուղում։ Հայրը՝ Հարությունը Արցախյան ազատամարտի մասնակից է, մայրն է՝ Թամարան։ Ունի կրտսեր եղբայր ։
44-օրյա պատերազմ
Պատերազմի լուրը լսելով՝ Ռուսաստանի Կրասնոդար քաղաքում գտնվող Տարոն Անդրեասյանը վերադառնում է Հայաստան ու սեփական ցանկությամբ կամավորագրվում և մասնակցում է Արցախյան 44-օրյա պատերազմին։ Մարտական գործողությունների մեկնել է հոկտեմբերի 21-ին ։ Մարտական ընկերներից մեկը նշում է, որ Տարոնը եղել է իրենց վաշտի հրամանատար և երբ Սանասարից նահանջի հրաման են տվել, նա չի նահանջել և գնացել է առաջ։ Նրա համագյուղացին շնում է, որ զոհվելու օրը Տարոն Անդրեասյանը զանգում է հորն ու ասում, որ շրջափակման մեջ է ընկել, սակայն գերի չի հանձնվելու՝ նռնակով պայթեցնելու է իրեն ։
2022 թվականի սեպտեմբերի 6-ից համացանցում շրջանառության մեջ է դրվում մի տեսանյութ, որում երևացող երիտասարդը հայտնվել էր շրջափակման մեջ ու փոխարեն հանձնվելուն՝ նախահարձակ էր եղել և զոհվել մարտի ժամանակ ։ Հետագայում պարզ է դառնում, որ տեսանյութում երևացող և ադրբեջանցիներին «վախկոտ» անվանող կամավորականը՝ ըստ Ադրբեջանում գտնվող հայ ռազմագերիների շահերի ներկայացուցիչ, փաստաբան Սիրանուշ Սահակյանի՝ Տարոն Անդրեասյանն է ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ Կատեգորիա:44-օրյա պատերազմի մասնակիցներ հայկական կողմից
Ջդենա
Ջդենա Թեոդոր Մոբիսոն (Jidenna Theodore Mobisson, ), ամերիկացի երգիչ, երգերի հեղինակ և ռեփեր։
Վաղ կյանք
Ջդենա Թեոդոր Մոբիսոնը ծնվել է 1983 թվականի ապրիլի 5-ին Վիսկոնսին նահանգի Վիսկոնսին Ռապիդ քաղաքում ։ Նրա հայրը՝ Օլիվեր Մոբինսոնը (մահացել է 2010 թվականին), գիտնական է եղել, իսկ մայրը՝ Թամա Մոբինսոնը, հաշվապահ է ։
Կարիերա
Ջդենան պայմանագիր ունի կնքած երգչուհի Ժանել Մոնեի Wondaland Records, ինչպես նաև Epic Records ձայնագրման լեյբլի հետ ։ 2015 թվականի փետրվարին նա թողարկել է իր առաջին՝ «Classic Man» սինգլը, որում իր մասնակցությունն ունի նաև երգիչ Ռոման ՋանԱրթուրը։ Այդ երգը նրան տալիս է միջազգային ճանաչում և ամերիկյան Billboard Hot 100 սինգլների հիթ շքերթում զբաղեցնում է 22-րդ հորիզոնականը ։ Այդ երգի պաշտոնական ռեմիքս տարբերակում իր մասնակցությունն ունի նաև ռեփեր Քենդրիկ Լամարը ։ 2015 թվականի մարտին թողարկվել է Ջդենայի և Ժանել Մոնեի համատեղ՝ «Yoga» սինգլը , որը զբաղեցրել է 79-րդ հորիզոնականը Billboard Hot 100-ում ։ «Classic Man» և «Yoga» սինգլները ընդգրկվել են Wondaland Records լեյբլի կողմից թողարկված «Wondaland Presents: The Eephus» մինի ալբոմում ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1985 ծնունդներ Կատեգորիա:Ապրիլի 5 ծնունդներ Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի երգիչներ Կատեգորիա:Ամերիկացի երգահաններ Կատեգորիա:Ամերիկացի ռեփերներ Կատեգորիա:Սթենֆորդի համալսարանի շրջանավարտներ
Benetton B201
Բոլիդ Benetton B201 (Benetton B201), մրցարշավային ավտոմեքենա է։ Ստեղծված է Ֆորմուլա 1 դասի աշխարհի չեմպիոնատների մրցավազքերին մասնակցելու համար։ Նախագծվել և ստեղծվել է 2001 թվականի մրցարշավին մասնակցելու համար ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ֆորմուլա 1
JPEG XR
JPEG XR (սկզբնական անվանումը HD Photo և Windows Media Photo), լուսանկարների համար կոդավորման և ֆայլային ֆորմատ, որը ստեղծվել և արտոգագրվել է Microsoft կազմակերպության կողմից։
Նկարագրություն
Այս ֆորմատը աջակցվում է Windows Vista օպերացիոն համակարգի և նաև յուրաքանչյուր օպերացիոն համակարգի կողմից, որում տեղադրված է .NET Framework 3.0։ Այն տարբերակում է գունային ֆորմատները տպման և արտածման համար, նպատակային և լողացող կետով դինամիկ միջակայքը ընդլայնման կոդավորման, կորուստով և առանց կորուստի սեղմման, շատ ընդլայնումների արդյունավետ ապակոդավորման և փոփոխման կամ ապակոդավորման համար համակարգչային ռեսուրսների փոքրագույն օգտագործման համար։
JPEG XR-ի հիմնական արդյունավետությունը բավականին բարձր է, մինչև 85% արժեքը արդեն ընդհանրապես բացակայում են արտեֆակտերը։ JPEG 2000-ի հետ համեմատած 85%-ից պակաս չափով ֆայլը տալիս է JPEG XR-ում ավելի քիչ արտեֆակտեր։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ծրագրավորում Կատեգորիա:Գրաֆիկական ֆորմատներ Կատեգորիա:Մայքրոսոֆթ Կատեգորիա:Համակարգիչ Կատեգորիա:ISO ստանդարտներ
Սանտա Կոլոմա դե Կերալտ
Սանտա Կոլոմա դե Կերալտ (Santa Coloma de Queralt), մունիցիպալիտետ Իսպանիայում։ Գտնվում է Տառագոնա պրովինցիայում (Կատալոնիա ինքնավար համայնքում)։ Մունիցիպալիտետը գտնվում է Կոնկա դե Բարբերա շրջանում։ Տարածքը կազմում է 33,9 կմ²։ Բնակչությունը՝ 3153 մարդ (2010 թվականի տվյալներով)։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իսպանիայի բնակավայրեր
Հայ գրականության բարեկամների միություն
«Հայ գրականության բարեկամների միություն», հիմնվել է 1955 թվականին (պաշտոնապես գրանցվել է 1956 թվականին) Նյու Յորքում։ Նպատակն էր ծառայել հայ գրականությանը, նյութապես օժանդակել հայ գրողներին, սահմանել գրական մրցանակներ, քաջալերել սկսնակ գրողներին։
Կազմակերպել է գրական երեկոներ, դասախոսություններ, գրքերի քննարկումներ, նշում հոբելյանական տարելիցներ։ Հրատարակել է պարբերաթերթ՝ «Գիր ու գիրք» (մինչև 1970 թվականը՝ «Հաղորդագրություն») անվամբ։
Նորվեգիայի գերագույն դատարան
Նորվեգիայի գերագույն դատարան (Norges Høyesterett), բարձրագույն դատարան Նորվեգիայի Թագավորությունում։ Հիմնադրվել է 1815 թվականին Նորվեգիայի Թագավորության Սահմանադրության 88-րդ՝ անկախ դատական համակարգ նախատեսող բաժնի հիման վրա։ Գերագույն դատարանը գտնվում է մայրաքաղաք Օսլոյում։
Պատմություն
Գերագույն դատարանը հիմնադրվել է 1815 թվականին Նորվեգիայի սահմանադրության ընդունմամբ, երբ Դանիան Քիլի հաշտության պայմանագրով հրաժարվել է Նորվեգիայի հետ միավորումից և այն զիջել Շվեդիային։ Մինչ այդ Նորվեգիայի գերագույն դատարանը եղել է Դանիայի դատարանը։ Համաձայն շվեդ-նորվեգական միության՝ Շվեդիան պարտավորվում էր ճանաչել Նորվեգիայի սահմանադրությունը և Նորվեգիային հնարավորություն է տվել ստեղծելու իր սեփական ազգային իշխանության մարմինները։
Ի սկզբանե դատարանը բաղկացած է եղել գլխավոր դատավորից և վեց դատավորներից, որոնք նշանակվել են թագավորի հրամանագրով։ Ժամանակի ընթացքում դատավորների թիվն ավելացել է։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Գերմանիայի օկուպացիայի տարիներին Նորվեգիայի Գերագույն դատարանը հրաժարվել է աշխատել նոր վարչակարգի օրոք, և դատավորները թողել են իրենց լիազորությունները։ Պատերազմից հետո Գերագույն դատարանը վերսկսել է աշխատանքը նույն կազմով ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Գերագույն դատարաններ Կատեգորիա:Սահմանադրական դատարաններ
Կարմիր սարսափ
Կարմիր սարսափ (Red Scare), հասարակության կամ պետության կողմից կոմունիզմի, անարխիզմի կամ ձախակողմյան այլ քարոզչության հավանական վերելքի պայմաններում համատարած վախի խթանում ։ Հաճախ բնութագրվում է որպես քաղաքական քարոզչություն։ Տերմինն առավել հաճախ օգտագործվում է Միացյալ Նահանգների պատմության երկու ժամանակաշրջանների համար, որոնք հիշատակվում են այս անունով։ Առաջին Կարմիր սարսափն առաջացել է Առաջին համաշխարհային պատերազմից անմիջապես հետո և պտտվում էր ամերիկյան բանվորական շարժման, անարխիստական հեղափոխության և քաղաքական արմատականության սպառնալիքի շուրջ։ Երկրորդ Կարմիր սարսափն առաջացել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից անմիջապես հետո, երբ ազգային կամ արտասահմանյան կոմունիստները լրտեսություն էին անում կամ կազմաքանդում ամերիկյան հասարակությունը և դաշնային կառավարությունը։ Անունը կապված է կարմիր դրոշի հետ՝ որպես կոմունիզմի ընդհանուր խորհրդանիշ։
Առաջին Կարմիր սարսափ (1917-1920)
Առաջին Կարմիր սարսափը սկսվել է 1917 թվականի ռուսական հեղափոխության և հետագա կոմունիստական հեղափոխությունների հետ ամբողջ Եվրոպայում և նրա սահմաններից դուրս։ Միացյալ Նահանգներում Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիները խիստ հայրենասիրական էին. անարխիստական և ձախակողմյան սոցիալական աժիոտաժը սրել էր ազգային, սոցիալական և քաղաքական լարվածությունը։ Քաղաքագետ և ԱՄՆ կոմունիստական կուսակցության նախկին անդամ Մյուրեյ Բ. Լևինը գրել է, որ Կարմիր սարսափը «համաժողովրդական հակաարմատական հիստերիա է, որը հրահրվել է աճող վախի և անհանգստության պատճառով, որ Ամերիկայում բոլշևիկյան հեղափոխությունը մոտ է, հեղափոխություն, որը կփոխի եկեղեցին, տունը, ամուսնությունը, բարեկրթությունը և ամերիկյան ապրելակերպը» ։
Լրատվամիջոցների միջոցով նման մտավախությունները սրվել են, քանի որ կողմնորոշում էին դեպի հակաօտար տրամադրություններ՝ կապված եվրոպացի վերջին ներգաղթյալների աշխույժ բանավեճի հետ՝ անարխիստական տարբեր ձևերի վերաբերյալ՝ որպես համատարած աղքատության հնարավոր լուծումներ։ Աշխարհի արդյունաբերական բանվորներ (Industrial Workers of the World - IWW) միջազգային արհմիությունը, որը նաև հայտնի է որպես Wobblies, աջակցեց մի քանի աշխատավորական գործադուլների 1916 և 1917 թվականներին։ Այս գործադուլները ընդգրկեցին արդյունաբերության մի շարք ոլորտներ, ներառյալ պողպատի մշակումը, նավաշինությունը, ածխի արդյունահանումը, պղնձի արդյունահանումը և այլ ոլորտներ, որոնք անհրաժեշտ են պատերազմի ժամանակ անհրաժեշտ կարիքների համար։
Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո 1919 թվականին գործադուլների թիվը հասավ ռեկորդային մակարդակի՝ ավելի քան 3600 առանձին գործադուլներ բանվորների լայն շրջանում, օրինակ. պողպատե աշխատողներ, երկաթուղային խանութների աշխատողներ և Բոստոնի ոստիկանական բաժանմունք ։
1917 թվականին, որպես պատասխան Առաջին համաշխարհային պատերազմին, Կոնգրեսն ընդունեց 1917 թվականի լրտեսական ակտը՝ կանխելու ազգային պաշտպանությանն առնչվող ցանկացած տեղեկատվության օգտագործումը Միացյալ Նահանգներին վնասելու կամ նրա թշնամիներին օգնելու համար։ Վիլսոնի վարչակազմն օգտագործեց այս ակտը, որպեսզի «դավաճանություն հրահրող» ցանկացած ենթատեքստով նյութ դարձնի «փոստով ուղարկելու ոչ ենթակա»։ Լրտեսական դեպքերի և այն ժամանակվա փոստատար գեներալ Ալբերտ Ս. Բուրլեսոնի պատճառով 74 առանձին թերթեր չէին ուղարկվում փոստով ։
1919 թվականի ապրիլին ԱՄՆ իշխանությունները հայտնաբերել են դավադրությունների շարք. փոստային առաքմամբ 36 ռումբ էր ուղարկվել ԱՄՆ քաղաքական և տնտեսական կառույցի նշանավոր գործիչներին` Ջ. Պ. Մորգան կրտսերին, Ջոն Դ. Ռոքֆելլերին, Գերագույն դատարանի դատավոր Օլիվեր Ուենդել Հոլմսին, ԱՄՆ գլխավոր դատախազ Ալեքսանդր Միտչել Փալմերին և ներգաղթի ծառայության պաշտոնյաներին։
Փալմերյան ռեյդեր
Այնուամենայնիվ, 1918 թվականին, ռմբակոծություններից առաջ, ԱՄՆ նախագահ Վուդրո Վիլսոնը ճնշում էր գործադրել Կոնգրեսի վրա՝ օրենսդրորեն ընդունելու 1918 թվականի հակաանարխիստական ապստամբության օրենքը՝ պաշտպանելու պատերազմի ժամանակների բարոյականությունը՝ քաղաքականապես անցանկալի մարդկանց արտաքսելու միջոցով։ Ըստ իրավագիտության պրոֆեսոր Դեյվիդ Դ. Քոուլի` նախագահ Վիլսոնի «դաշնային կառավարությունը հետևողականորեն թիրախավորում էր օտարերկրյա արմատականներին՝ արտաքսելով նրանց... իրենց ելույթների կամ գաղափարների համար՝ քիչ ջանք գործադրելով ահաբեկիչներին գաղափարական այլախոհներից տարբերակելու համար» ։ Նախագահ Վիլսոնը օգտագործեց 1918 թվականի Խռովության մասին օրենքը, որպեսզի սահմանափակի խոսքի ազատությունը՝ քրեականացնելով Միացյալ Նահանգների կառավարության շահերին հակասող համարվող խոսքը ։
Rainbow (ալբոմ)
Rainbow, ամերիկացի երգչուհի Կեշայի երրորդ ստուդիական ալբոմն է։ Այն թողարկվել է 2017 թվականի օգոստոսի 11–ին՝ Kemosabe և RCA լեյբլների կողմից։ 2017 թվականի հուլիսի 5–ին Կեշան իր Ինստագրամի էջում հայտարարեց, որ թողարկելու է Praying անունով սինգլ։ Տեսահոլովակի և ալբոմի նախնական պատվիրելու հետ համատեղ սինգլը շուտով թողարկվեց։
Պատմություն և ձայնագրում
«Rainbow» ալբոմի ստեղծելը սկսվեց 2014 թվականի հունվարից 2016 թվականի հոկտեմբեր Կեշայի վերականգնողական կլինիկայում գտնվելու ընթացքում և դրանից հետո ընկած ժամանակահատվածում։ Կեշան 2016 թվականին դիջեյ Zedd–ի հետ միասին Կոաչելլա փառատոնին կատարել է True Colors–ը՝ Zedd–ի համանուն ալբոմի երգերից մեկը։ Սա եղավ Կեշայի առաջին կենդանի բեմական կատարումը իր և Dr. Luke–ի ձգձգվող իրավաբանական դատից հետո ։ 2016 թվականի ապրիլի 29–ին թողարկվեց երգի պաշտոնական սինգլ տարբերակը ։ Նույն թվականի ամռանը Կեշան մեկնարկեց իր թվով երրորդ համաշխարհային շրջագայությունը՝ Kesha and the Creepies: Fuck the World Tour վերնագրով։ Շրջագայությունը սկսվեց 2016 թվականի հուլիսի 23–ին՝ Լաս Վեգասում, և ավարտվեց 2016 թվականի հոկտեմբերի 29–ին՝ Մենում։ Շրջագայության ընթացքում հնչեցին տարբեր երգերի կատարումներ և իր իսկ հիթ երգերի ռոք և քանթրի ժանրի վերափոխված տարբերակներ ։ Այս ընթացքում պարզ դարձավ, որ Կեշան ինքնուրույն գրել էր 22 երգ և դրանք հանձնել իր լեյբլին  ։ Հետագայում հայտրարարվեց, որ Կեշան նոր ալբոմ ստեղծելով է զբաղված  ։
Կոմպոզիցիա
Կեշան ասել է, որ «Rainbow»–ն ոգեշնչված է իր իրական երաժշտական ոգեշնչողներից՝ Իգգի Փոփ, T. Rex, Դոլլի Փարթոն, The Beatles, The Rolling Stones, The Beach Boys, Ջեյմս Բրաուն և The Sweet ։ Ալբոմը պարունակում է թե՛ տխուր նոտաներ, թե՛ արագ ռիթմեր կրող երգեր, օրինակ՝ «Bastards» և Woman։ Ալբոմը սկսվում է հենց քանթրի ժանրի ճյուղեր ունեցող «Bastards» երգով, որն ինչպես Metro բրիտանական ամսագրի աշխատակից Քեյթի Բեիլին է նշում «ծաղրողներին չթողնելու մեզ գետնին հասցնել կոչ անելու մասին է»։ «Woman»–ը Դոնալդ Թրամփի կանացի սեռական օրգանների մասին մեկնաբանության մասին է, որը Կեշային բարկացրել էր, որն էլ ստիպեց վերջինիս գոչել «I'm a motherfucking woman!» երգի մեջ։ Այս տողը երգի ընթացքում կրկնվում է մի քանի անգամ։ Կեշան գրել է ալբոմի համանուն երգը ապաքինման ժամանակ՝ երեխաների համար նախատեսված ստեղնաշարով։ Այն սկսվում է վոկալով և դաշնամուրային սովորական ակորդներով ։ Երգի առաջին բառերն են․ «Աստղերը հետ բերեցի աչքերիս մեջ։ Ես տեսնում եմ հրաշքն իմ մեջ»։ Բեիլին գրում է, որ «երգը ընթացքում ստանում է առավել հնչյուններ և էմոցիաներ և կուլմինացվում է նվագախմբով»։ «Learn to Let Go» երգը գրելիս Կեշան ոգեշնչված էր իր ընկերներից մեկով, ով «անցել էր պատկերացրած ամենավատ մանկության միջով»։ Երգը նաև վերաբերում է «Rainbow» ալբոմը գրելիս Կեշայի կրած դժվարություններին ։
Կարմիր սարսափ
Փալմերյան ռեյդեր
Սկզբում մամուլը գովաբանում էր փալմերյան միջոցառումները. The Washington Post թերթը գրել է. «Ազատության խախտման շուրջ բծախնդրության վրա վատնելու ժամանակ չկա», իսկ The New York Times թերթը գրել է, որ ձերբակալվածներին հասցված վնասները «հուշանվերներ են այն նոր ագրեսիվ վերաբերմունքի, որը դաշնային գործակալները կիրառում են կարմիրների և կասկածյալ-կարմիրների դեմ» ։
Rainbow (ալբոմ)
Գովազդում
Կեշան բեմական կատարումեր ունեցավ Ճապոնիայի «Summer Sonic» ֆեստիվալի ժամանակ․ օգոստոսի 19–ին Օսակայում և օգոստոսի 20–ին՝ Տոկիոյում։ Հաջորդ օրը կատարեց մենահամերգ Նագոյայում։
2017 թվականի սեպտեմբերին Կեշան գովազդեց ալբոմը «KAABOO» և «iHeartRadio» փառատոների ժամանակ։
Սեպտեմբերի 26–ին Կեշան սկսեց Rainbow Tour 2017 միջազգային շրջագայությունը Բիրմինգհեմում, Ալաբամա, որը կհանգուցալուծվի դեկտեմբերի 16–ին՝ Օսլոյում, Նորվեգիա։
Կարմիր սարսափ
Փալմերյան ռեյդեր
Այնուամենայնիվ, Պալմերյան ռեյդերը քննադատվեցին որպես հակասահմանադրական` հանրությանը հայտնի տասներկու իրավաբանների կողմից, այդ թվում, ապագա Գերագույն դատարանի դատավոր Ֆելիքս Ֆրանկֆուրթերի, ով հրապարակեց «Զեկույց Միացյալ Նահանգների արդարադատության նախարարության անօրինական պրակտիկայի մասին»՝ փաստելով ԱՄՆ Սահմանադրության չորրորդ, հինգերորդ, վեցերորդ և ութերորդ փոփոխություններ համակարգված խախտումները Փալմերի կողմից արտոնված «ապօրինի գործողությունների» և «չհիմնավորված բռնության» միջոցով։
Rainbow (ալբոմ)
Քննադատական ընդունում
«Rainbow»–ն ընդհանուր առմամբ ստացել է դրական քննադատական արձագանքներ։ Metacritic–ը ալբոմին 100–ից տվել է 81 գնահատական, որը ցույց տվեց «համընդհանուր գովասանք» 27 քննադատների կողմից ։
Կարմիր սարսափ
Փալմերյան ռեյդեր
Պաշտպանվելով Փալմերը զգուշացրեց, որ 1920 թվականի մայիսի 1-ին՝ Աշխատավորների միջազգային օրը, սկսվելու է ձախակողմյան հեղափոխություն։ Երբ դա տեղի չունեցավ, նա ծաղրի ենթարկվեց և մեծապես հեղինակազրկվեց։ Փալմերի նկատմամբ քննադատությունն ուժեղացավ այն փաստով, որ ձերբակալված և արտաքսված հազարավոր օտարերկրացիներից 600-ից քիչ տեղահանություններն էին հիմնավորվել ապացույցներով։ 1920 թվականի հուլիսին Փալմերի երբեմնի խոստումնալից Դեմոկրատական կուսակցության հայտը ԱՄՆ նախագահի պաշտոնի համար ձախողվեց ։ 1920 թվականի սեպտեմբերի 16-ին Ուոլ Սթրիթը ռմբակոծվեց Federal Hall National Memorial-ի և JP Morgan բանկի մոտ։ Թեև և՛ անարխիստները, և՛ կոմունիստները կասկածվում էին որպես ռմբակոծության պատասխանատուներ, ի վերջո, ոչ մի անձի մեղադրանք չներկայացվեց ռմբակոծության համար, որի հետևանքով զոհվել էր 38 և վիրավորվել 141 մարդ ։
Rainbow (ալբոմ)
Քննադատական ընդունում
Բեիլին, ով գրել էր «Rainbow»–ի մասին դրա շատոնական թողարկումից մեկ ամիս առաջ, կոչեց ալբոմը «հզոր, էմոցիոնալ և ֆեմինիստական ստեղծագործություն, որն արժանի էր չորս տարվա սպասելիքներին»։ Նա շարունակեց ասելով, որ «որոշ երգերի խոցելիությունը աչքերին արցունք կբերի, իսկ մնացած երգերը, որոնք Կեշայի նախկին ստեղծագործությունների նման են, բոլորին կստիպել անդադար պարել պարահրապարակում»։ Նա աբոմը բնութագրեց ալբոմը որպես «էմոցիաների ոլորան, որը ստիպում է լաց լինել Rainbow–ի տխրության վրա, ապա ձեռքերը վեր պարել Woman–ի տակ։ Այն այնքան արժանի էր սպասելուն» ։
Հայտնի քննադատական կայքերն ու ամսագրերը նույնպես անդրադարձել են ալբոմին՝ Entertainment Weekly–ն տալով «A–», իսկ The Guardian–ը , NME–ն , AllMusic–ն ու Rolling Stone–ը տալով չորսական աստղ։
Սորդ Յու
Սորդ Յու (Сордь-Ю), գետ Ռուսաստանում, հոսում Արխանգելսկի մարզում։ Գետաբերանը տեղակայված է Չուբ գետի աջ ափին՝ 22 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը 43 կմ է։
Կարմիր սարսափ
Քրեական սինդիկալիզմ
1919-1920 թվականներին մի քանի նահանգներ ընդունեցին «քրեական սինդիկալիզմի » օրենքներ, որոնք արգելեցին բռնության քարոզչությունը սոցիալական փոփոխություններ իրականացնելու և ապահովելու համար։ Սահմանափակումները ներառում էին խոսքի ազատության սահմանափակումներ ։ Այս օրենքների ընդունումն իր հերթին առաջացրել էր մեղադրյալների նկատմամբ ոստիկանության ագրեսիվ պահածք` կոմունիստ կամ ձախակողմյան լինելու կասկածանքով նրանց բանտարկության և արտաքսման ժամանակ։ Անկախ գաղափարական աստիճանավորումից, Կարմիր Սարսափը չի տարբերակել կոմունիզմը, անարխիզմը, սոցիալիզմը կամ սոցիալ-դեմոկրատիան ։ Որոշ գաղափարախոսությունների դեմ այս ագրեսիվ ճնշումը հանգեցրեց շատ հնչեղ դատական գործերի՝ խոսքի ազատության վերաբերյալ բանավեճի շուրջ։ Շենկն ընդդեմ Միացյալ Նահանգների գործը, որում օգտագործված 1917 թվականի լրտեսության մասին օրենքը և 1918 թվականի ապստամբության մասին օրենքը որպես ակնհայտ և իրական վտանգի չափանիշ, ճանաչվել են սահմանադրական ։
Երկրորդ Կարմիր սարսափ (1947-1957)
Երկրորդ Կարմիր սարսափը տեղի է ունեցել Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո (1939-1945), և հայտնի է որպես «մաքարտիզմ»՝ իր ամենահայտնի փաստաբանի՝ սենատոր Ջոզեֆ Մակքարթիի անվամբ։ Մակքարթիզմը համընկել է կոմունիստական լրտեսության նկատմամբ աճող և տարածված վախի հետ, որը հետևանք էր Սառը պատերազմում աճող լարվածության՝ Արևելյան Եվրոպայի խորհրդային օկուպացիայի, Բեռլինի շրջափակման (1948-1949), Չինաստանի քաղաքացիական պատերազմի ավարտի, Խորհրդային միության օգտին ԱՄՆ մի քանի բարձրաստիճան պետական պաշտոնյաների կողմից լրտեսության խոստովանությունների և Կորեական պատերազմի բռնկման։
Հակակոմունիստական վախի ներքին պատճառներ
1940-ականների վերջի, 1950-ականների սկզբի իրադարձությունները՝ Էթել և Ջուլիուս Ռոզենբերգների դատավարությունը (1953), Ալջեր Հիսսի դատավարությունը, Երկաթե վարագույրը (1945-1992) Արևելյան Եվրոպայում և 1949 թվականին Խորհրդային Միության միջուկային զենքի առաջին փորձարկումը (RDS-1) - զարմացրեց ամերիկյան հանրությանը, ազդելով ԱՄՆ ազգային անվտանգության մասին տարածված կարծիքի վրա, որն իր հերթին կապված էր վախի հետ, որ Խորհրդային Միությունը միջուկային ռումբեր կնետի Միացյալ Նահանգների վրա, և Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների Կոմունիստական կուսակցությունից (CPUSA) վախի հետ։
Հակակոմունիզմը հենվել էր ԽՍՀՄ-ի և Չինաստանի պատմության և առօրյա կյանքի օրինակների վրա, որոնք ամերիկացիներին համար կոմունիզմի կործանարար դերի ապացույցներ էին։ Առանձնահատուկ շեշտադրում է արվել ստալինյան ռեպրեսիաների և Գուլագ հարկադիր աշխատանքի ճամբարների վրա։
Լրտեսության հետաքննումը Կանադայում սկսել է 1946 թվականի Կելլոկ-Տաշերոյի հանձնաժողովը (պաշտոնապես՝ Թագավորական հանձնաժողով` պետական պաշտոնյաների և այլ անձանց կողմից օտարերկրյա տերության գործակալներին վստահած հույժ գաղտնի և գաղտնի հաղորդակցությանն առընչվող փաստերն ու հանգամանքները հետաքննելու համար) այն բանից հետո, երբ հեքսոգեն (RDX) պայթուցիկ նյութի, ռադարների և այլ զինատեսակների վերաբերյալ հույժ գաղտնի փաստաթղթերը ներքին լրտեսական օղակով փոխանցվել էին Խորհուրդներին ։
Ներկայացուցիչների պալատի հակաամերիկյան գործունեության հանձնաժողովում CPUSA նախկին անդամները և ՆԿՎԴ հետախույզները՝ Էլիզաբեթ Բենթլին և Ուիթաքեր Չեմբերսը, վկայել են, որ խորհրդային լրտեսներն ու կոմունիստների համախոհները ներթափանցել են ԱՄՆ կառավարություն Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից առաջ, ընթացքում և հետո։ ԱՄՆ այլ քաղաքացի լրտեսները խոստովանել են իրենց լրտեսական գործողություններն այն իրավիճակներում, երբ նրանց հետապնդելու վաղեմության ժամկետը սպառվել էր։
Հակակոմունիստական վախը և վախը ամերիկացի դավաճաններից սրվել է 1949 թվականին` չինացի կոմունիստների կողմից, ովքեր հաղթել էին Չինաստանում Արևմուտքի կողմից հովանավորվող Գոմինդանի դեմ քաղաքացիական պատերազմում, ստեղծել էին կոմունիստական Չինաստանը, իսկ ավելի ուշ՝ ԱՄՆ դաշնակից Հարավային Կորեայի դեմ Կորեական պատերազմում չինական միջամտությամբ (1950-1953)։
Կարմիր սարսափի ժամանակ տեղի ունեցած իրադարձություններից մի քանիսը պայմանավորված էին նաև ՀԴԲ տնօրեն Ջ. Էդգար Հուվերի և Կենտրոնական հետախուզական վարչության միջև իշխանության համար պայքարով։ Հուվերը օգնում էր ԿՀՎ անդամների «ձախ» պատմություն ունեցող որոշ անդամների հետաքննություններին, ինչպիսին է Քորդ Մեյերը ։ Այս հակամարտությունը, հավանաբար, պայմանավորված էր Հուվերի և Ուիլյամ Ջ. Դոնովանի միջև հակամարտությունով, որը սկսվել էր առաջին կարմիր սարսափի ժամանակ և հատկապես շարունակվել Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ։ Դոնովանը ղեկավարում էր Ռազմավարական ծառայությունների գրասենյակը (ԿՀՎ-ի նախորդը)։ Նրանք տարբեր կարծիքներ ունեին Խորհրդային Միության հետ դաշինքի բնույթի, իրավասության շուրջ հակամարտությունների, անձի բախումների, Ռազմավարական ծառայությունների գրասենյակի կոմունիստների և հանցագործների որպես գործակալ վարձելու և այլնի վերաբերյալ ։
Պատմաբան Ռիչարդ Փաուերսն առանձնացնում է այդ ժամանակաշրջանում հակակոմունիզմի երկու հիմնական ձևեր՝ ազատական հակակոմունիզմ և հակադիվերսիոն հակակոմունիզմ։ Նա պնդում է, որ հակադիվերսիոնը բխում էր Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից առաջ աջակողմյանների մեկուսացված ավանդույթից։ Լիբերալ հակակոմունիստները կարծում էին, որ քաղաքական երկխոսությունը բավական է կոմունիստների վտանգը կանխարգելելու համար, մինչդեռ հակադիվերսիոն հակակոմունիստները կարծում էին, որ կոմունիստները պետք է բացահայտվեն և պատժվեն ։ Երբեմն հակադիվերսիոն հակակոմունիստները մեղադրում էին լիբերալներին «նույնքան կործանարար» լինելու մեջ, որքան կոմունիստներն են՝ կրոնական արժեքների ենթադրյալ բացակայությամբ կամ «Նյու Դիլ» տնտեսական քաղաքականության մեջ ենթադրյալ «կարմիր ցանցի» ներթափանցմամբ ։
Ըստ դեմոկրատ սենատոր և պատմաբան Դանիել Մոյնիհանի՝ գոյություն ունեին սովետական լրտեսության բազմաթիվ ապացույցներ։ Օրինակ, « Վենոնա» նախագիծը բաղկացած էր «Ամերիկայում խորհրդային լրտեսական ցանցերի գործունեության անհերքելի ապացույցներից՝ իրենց անուններով, ամսաթվերով, վայրերով և գործերով»։ Այնուամենայնիվ, Մոյնիհանը պնդում էր, որ քանի որ ինչպես «Վենոնա» նախագծի աղբյուրները գաղտնի են պահվել այդքան երկար, «անգրագետ բանակները բախվել են գիշերը»։ Քանի որ ՄակՔարթին ծայրահեղական հայացքների կողմնակից էր, կոմունիստական դիվերսիայի քննարկումը հակահետախուզության փոխարեն վերածվեց քաղաքացիական իրավունքների հարցի ։ Այս պատմագիտական տեսակետը կիսում են պատմաբաններ Ջոն Էրլ Հայնիսը և Ռոբերտ Լուիս Բենսոնը ։ Ըստ Մայնիհանի և Բենսոնի, թեև նախագահ Թրումենը ձևակերպել էր Թրումենի դոկտրինն ընդդեմ խորհրդային էքսպանսիայի, հնարավոր է, որ նա ամբողջությամբ տեղեկացված էլ չէր Վենոնայի գործունեության մասին, ինչը նրան անտեղյակ էր դարձնում լրտեսության ներքին չափերի մասին ։
Նախադրյալներ
1930-ականներին կոմունիզմը դարձել էր գրավիչ տնտեսական գաղափարախոսություն, հատկապես բանվորական առաջնորդների և մտավորականների շրջանում։ 1939 թվականին ԱՄՆ ԿԿ-ն (CPUSA) ուներ մոտ 50000 անդամ ։ 1940 թվականին՝ Եվրոպայում Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկսվելուց անմիջապես հետո, ԱՄՆ Կոնգրեսը սահմանեց օտարերկրացիների գրանցման մասին օրենք (Սմիթի ակտ, 18 USC § 2385), որով պահանջվում էր դաշնային գրանցում բոլոր օտարերկրյա քաղաքացիների համար։ Չնայած հիմնականում գործածվել է կոմունիստների դեմ, սակայն Սմիթի ակտը օգտագործվել է նաև աջակողմյան քաղաքական սպառնալիքների դեմ, ինչպիսիք են գերմանա-ամերիկյան միությունը և ճապոնա-ամերիկյան բնակչության ռասայական խտրականությունը (միության գծիկով ամերիկացիներ) ։
1939 թվականին Հիտլերի և Ստալինի միջև չհարձակման համաձայնագրի ստորագրումից հետո Միացյալ Նահանգների կոմունիստական կուսակցությունը դրսևորել է հակապատերազմական դիրքորոշում և, հետևաբար, հանրության վերաբերմունքը նրանց նկատմամբ նախկինի համեմատ ավելի թշնամական էր դարձել, քանի որ ստացվում էր, որ նրանք համագործակցում են նացիստների հետ։ Այնուամենայնիվ, 1941 թվականին, Նացիստական Գերմանիայի Խորհրդային Միություն ներխուժումից հետո, ԱՄՆ ԿԿ պաշտոնական դիրքորոշումը դարձավ պատերազմամետ` ընդդիմանալով զենքի արդյունաբերության աշխատուժի գործադուլներին և աջակցելով առանցքի ուժերի դեմ ԱՄՆ-ի պատերազմին։ «Կոմունիզմը քսաներորդ դարի ամերիկանիզմ է» կարգախոսով նախագահ Էրլ Բրաուդերը գովազդում էր ԱՄՆ ԿԿ ինտեգրումը քաղաքական հիմնական հոսքին ։ Ի հակադրություն, տրոցկիստական սոցիալիստական բանվորական կուսակցությունը դեմ էր ԱՄՆ-ի մասնակցությանը պատերազմին և աջակցում էր աշխատանքային գործադուլներին, նույնիսկ ռազմական արդյունաբերության մեջ։ Այս պատճառով Ջեյմս Պ. Քենոնը և ԱՄՆ սոցիալիստական բանվորական կուսակցության (SWP) այլ ղեկավարներ դատապարտվեցին Սմիթի օրենքի համաձայն։