Հակոբ_Սիմոնյան
Ախալցխայի Երևման Սուրբ Խաչ եկեղեցու պաշտպանության հարց
Եկեղեցու հայկական լինելն անժխտելի է ։ Երևման Սուրբ Խաչ եկեղեցին գտնվում է Ախալցխայի բարձրադիր մասում` Ռաբաթ թաղամասում։ Եկեղեցու ստեղծման վերաբերյալ վկայությունները տարբեր են։ Ըստ ՀՀ մշակույթի նախարարությանն առընթեր պատմամշակութային ժառանգության գիտահետազոտական կենտրոնի տնօրեն Հակոբ Սիմոնյանի` Երևման սուրբ Խաչ եկեղեցին պետք է հիմնված լիներ առնվազն 13-րդ դարում և գործեր որպես Հայ առաքելական եկեղեցի։ Այն ի սկզբանե չէր կարող լինել կաթոլիկ եկեղեցի, քանի որ կաթոլիկ դավանանքը Ախալցխայում տարածվել է 17-18-րդ դարերում։ Եվ միայն կաթոլիկ համայնքի ստեղծումից հետո են տեղի առաքելական որոշ եկեղեցիներ սկսել վերագործարկվել, ինչն առաջացրել է Հայ առաքելական եկեղեցու դժգոհությունը։ Պահպանվել են խաչքարեր և տապանաքարեր, այդ թվում` արձանագիր։ Ըստ Հակոբ Սիմոնյանի` եկեղեցու հայկական լինելու և 13-րդ դարում գոյություն ունենալու ամենամեծ փաստարկն այն է, որ խորանի պատի մեջ ագուցված են 4 խաչքարեր, երեքը` հայագիր արձանագրություններով, որոնցից մեկի վրա փորագրված է 1366 թվական։ «Սա այնպիսի անառարկելի վկայություն է, որ ոչ մեկը հերքել չի կարող»,- ասում է Հ. Սիմոնյանը։ Եկեղեցու շուրջը տարածվող գերեզմանոցում կան երկու այլ հայկական խաչքարեր, մեկ ուրիշն էլ բերդի մոտ է։ Մեծ թվով խաչքարեր ագուցված են բերդապարսպի շարվածքում ։ Հուշարձանագետ Սամվել Կարապետյանն իր «Ախալցխա» գրքում հիմնադրման տարին նշում է 7-րդ դարը` Ներսես Շինող կաթողիկոսի կողմից, չնայած հղում է կատարում «ավանդությանը»։ Նա նաև հավելում է, որ եկեղեցին ժամանակ առ ժամանակ վերանորոգվել է, բայց 1828 թ. ռուս-թուրքական բախման ժամանակ ռմբակոծվել է, որից կործանվել է գմբեթը։ Ս. Կարապետյանը նշում է, որ Երևման Սուրբ Խաչ եկեղեցին վրացական կողմի իրականացրած քաղաքականության հերթական «զոհն է», որոնք նորոգության անվան տակ յուրացնում են հայկական եկեղեցիներն ու ոչնչացնում հուշարձանները։ Իսկ հայկական մշակութային կոթողների պահպանության լավագույն լուծումը տեսնում է «հանցագործներին պատժելու» մեջ. Հայաստանը հուշարձանների ոչնչացման հայցով պետք է մտնի միջազգային դատարան ։ Փոխնախարարը վստահեցնում է, որ եկեղեցին վերակառուցելու են նույն տեսքով։ Մշակույթի փոխնախարար Արթուր Պողոսյանը Թբիլիսիում հանդիպել է Հարավային Կովկասում Վատիկանի դեսպան, արքեպիսկոպոս Կլաուդիո Գուջերոտին ։ Փոխնախարարին վստահեցրել են, որ Երևման Սուրբ Խաչ եկեղեցուց ոչ մի քար չի քանդվել, ոչ մի խաչքար չի տեղաշարժվել, ոչ մի խաչքարի վնաս չի հասցվել, բանվորներն ընդամենը տարածքն են մաքրել և չափագրումներ իրականացրել, շինարարական ոչ մի աշխատանք դեռ չի սկսվել։ Եկեղեցու տարածքում աղբի տեսքով քարեր են կուտակված եղել, որոնք եկեղեցու միջից տեղափոխվել են կառույցի կողքը։ Նույնը հավաստիացրել են նաև Վրաստանում Հայաստանի դեսպան Հրաչ Սիլվանյանը և Ջավախքի առաջնորդական փոխանորդ Հայր Բաբկեն Սալբիյանը, ով նույնպես եղել է տարածքում և փաստել, որ ոչ մի խաչքար տեղից չի շարժվել, ոչինչ փչացված կամ ջարդված չէ ։ Մինչդեռ Հակոբ Սիմոնյանի տրամադրած լուսանկարներում հստակ երևում է, որ խաչքարի կտորը նույն քարերի «աղբակույտի» մեջ է հայտնվել ։ Արթուր Պողոսյանին հայտնել են, թե 17-րդ դարից Երևման Սուրբ Խաչ եկեղեցին օգտագործման իրավունքով տրամադրվել է կաթոլիկ եկեղեցուն։ 99 տարով Վատիկանի կաթոլիկ եկեղեցուն հատկացնելու հանգամանքին Արթուր Պողոսյանը ծանոթ չէր։ Այժմ կաթոլիկ եկեղեցին որոշել է վերականգնել այն։ Հայկակա՞ն, վրացակա՞ն, թե՞ Վենետիկի կաթոլիկ համայնքն է տնօրինելու այն` փոխնախարարը չգիտի։ Ասում է, որ իրենք Երևման Սուրբ Խաչը դիտարկում են որպես հայկական պատմամշակութային արժեք, ինչը ոչ ոք չի ժխտում։ Այդ պատճառով արքեպիսկոպոսին խնդրել են վերականգնողական աշխատանքներում ներգրավել նաև հայկական կողմին։ «Եթե կրոնական տեսակետից նայենք, կաթոլիկ կրոնն ազգային պատկանելության խնդիր չի դնում։ Ջավախքում կաթոլիկ լեհ առաջնորդներ կան, հիմա ասել, որ հայ կաթոլիկը հաճախում է այն եկեղեցին, որտեղ քահանան ազգությամբ լեհ է, այլ հարցեր են»,- ասում է փոխնախարարը։ Նա միևնույն ժամանակ նշում է, որ լավ կլիներ, իհարկե, եթե այն տրված լիներ հայ կաթոլիկ համայնքին, բայց 17-րդ դարից այն Վատիկանի կաթոլիկ եկեղեցու տնօրինության տակ է ։ Սամցխե-Ջավախքի կաթոլիկ համայնքը Գյումրիի Հայ կաթոլիկ եկեղեցու Արևելաեվրոպական թեմի առաջնորդարանի ենթակայության ներքո է։ Սամցխե-Ջավախքում 17 կաթոլիկ համայնք կա։ 5 համայնք` Նինոծմինդայի շրջանում, 5-ը` Ախալքալաքի, Ախալցխայի 14 հայկական գյուղերից 7-ն են կաթոլիկ։ Որքան համայնք կա, այդքան էլ եկեղեցի, բոլորն էլ գործող են։ Հայ կաթողիկ եկեղեցու քահանա Գրիգոր Մկրտչյանը 2005-2007 թթ. ծառայել է Նինոծմինդայում։ «Բոլոր եկեղեցիներում յուրաքանչյուր կիրակի ծիսական արարողություններ տեղի ունենում են»,- ասում է Տեր Հայրը։ Նինոծմինդայի 5 համայնքին մեկ քահանա է սպասավորում։ Երկու քահանա` Ախալքալաքի շրջանում, Ախալցխայում` մեկ քահանա և երկու վարդապետ ։ Երևման Սուրբ Խաչ եկեղեցու ճակատագրով մտահոգված են նաև Գյումրիի առաջնորդարանում։ Առաջնորդի հետ զրուցել չհաջողվեց, մեր հարցերին պատասխանեց տեր Գրիգորը։ Նա նշեց, որ Երևման Սուրբ Խաչ եկեղեցու հարցը քննարկվելու է Թբիլիսիում, որտեղ հանդիպելու են լատին եպիսկոպոսն ու Հայ կաթոլիկ եկեղեցու Արևելաեվրոպական թեմի առաջնորդը։ Այդ հանդիպումից հետո ամեն ինչ պարզ կդառնա ։