Հայկական_հարցի_և_հայերի_ցեղասպանության_արտացոլումը_գրականության_մեջ
Գուրգեն Մահարի
Պիտի մոոնանք այնպես չէ, երբ մեր երկիրը դաոնանք... Թեքեյանը ապրում է շփոթը հետեղեռնյան սփյուռքի, սգում է կորուստը հայրենիքի (Արևմտյան Հայաստան) և չի տեսնում ոչ մի հույս ապագայի։ «Սփյուռք» բանաստեղծությունը (1923) ամենախոսուն պատկերն է այդ անհուսալի իրավիճակի։ Եվ այս տխուր պատկերի առջև շվաիած-կանգնած գրողի համար լուծումի ուղին դարձյալ դեպի Աստվածն է գծուծ՝ «Աստուած, ես ինչ աղօթք կրնամ ուղղել քեզ»։ Տարիներ պետք է անցնեին, մինչև ցաք ու ցրիվ գաղթականությունը կազմակերպված գաղութներ դառնար։ Թեքեյանը զգաց վերածնունդը, ականատես եղավ աղետի ճնշող ու թունավորող ազդեցությունից ձերբազատվելու փորձերին։ «Փոշի ազգ» քերթվածքում (193Ց) բանաստեղծը պատգամում է հարատև ու հաստատակամ լինել, որ փոշիացած ազգը դարձյալ ուժ դաոնա։ Զապել Ե ս ա յ ա ն ի (1878-1943) «Ավերակներու մեջ» ստեղծագործության մեջ կատարելությամբ են ներկայացված 1909-ի Կիլիկիայի ջարդերը։ Հեղինակը պեղել, վեր է հանել հայի հոգին՝ իր վախի ու ընկրկումների, իր ընդվզումի ու ծառացումի մեջ։ Նա կարողացել է թափանցել թուրքի ներաշխարհը, ներկայացնել կառավարական պաշտոնյայիս, հոգևորականին, հայի դրկից հարևանին՝ իր ցեղային բնազդներով, մղումներով, նախանձով, կրքերով ու կրոնական մոլեռանդությամբ։ 1915-ի եղեռնի սպանդից մազապուրծ՝ Եսայանը չփորձեց արձագանքել աղետին։ Սակայն Եսայանի հետագա ստեղծագործությունները զերծ չմնացին աղետի ներգործումից։ 1919-ին գրված (հրտ. 1922, Վիեննա) «Հոգիս աքսորյալ» վիպակը արտացոլում է արվեստագետի հոգու տվայտանքը, ամլության մատնված նրա ստեղծագործ միտքը հետեղեռնյան մթնոլորտում։ «Սոսկալի ուրվական գլխավորապես հարվածեց մեր մտավորականները։ Ու այս կորուստը անդարմանելի է. կանցնի ժամանակը, կը փոխուին դեպքերը, կը լցուին պակասը թիվերուն և պակասը քաղաքներուն, բայց Զարդարյանի մը, Զոհրապի մը տեղը պարապ կը մնան»։ (Ե ս ա յ ա ն Զ., Թրքահայ ժամանակակից գրողներ. 1916): Հետեղեռնյան սփյուռքի մեջ գրակ. ասպարեզ մտած սերնդին հաճախ «Անապատի սերունդ» են կոչում, նրանք մեծ մասամբ կոտորածից մազապուրծ, որբանոցներում մեծացած տղաներ են։ Վազգեն Շուշանյանի (1902-1941) «Վասն պատրանաթափ մանկության և մնայուն աղքատության» անտիպ գործը պատկերում է սփյուռքահայ նոր սերնդի մանկության թշվառ օրերը։ Նրանց մանկությունն անցել է ստրկության, անհայրենիք որբության մեջ, աքսորի ճանապարհների վրա կամ եղեռնի ալիքների գրոհի տակ խորտակված միջավայրերում։ Օտար աշխարհներ ընկած, մարդու հոգին կոպտացնող ամենօրյա անգութ գոյամարտի մեջ նետված՝ նրանք ճիգ էին անում դիմագրավել կյանքի բիրտ պայմաններին։ Նրանց հոգու խորքում, սակայն, իր գոյությունն էր քարշ տալիս լավը, բարին՝ հայրենական տան տաքուկ հարկի, մոր անուշ գրկի և մանկական անհոգ կյանքի հիշատակների հետ խառնված։ Եվ հոգու տևական պայքարը ստեղծում էր կործանիչ մի երկվություն. «Ինչու մեր մեջ երկու էակ կը բնակի, մէկը փողոցայինը՝ լիրբ, հասարակ, վայրենի, միաը՝ որ կը դողդոջէ առաջին իսկ սիրոյ խռովքէն։ Յաճախ մեկը միաին կը խանգարէ. կից կուտայ կը հայհոյէ, հետաքրքիր է այդ սրիկային ու այդ քնքուշ տդուն կռիւը...» (Շ ո ւ շ ա ն յ ա ն Վ., Սիրոյ և արկածի տղաքը, 1957)։ 1920-30-ական թթ. եղեռնը վերապրող մի նոր սերունդ էր հասակ առնում սփյուռքում՝ տարածված Միջին Արլ-ի երկրներից մինչև Ֆրանսիա ու Ամերիկա։ Արտաքին աշխարհի խիստ ու անհյուրընկալ իրականության մեջ միակ սփոփանքը երագին ապաստանելն էր. ներաշխարհում փակվելը և անցյալը վերհիշելը։ Այս սերնդի ստեղծած գրակ-ը հենց այդ երազն է՝ մերթ հայրենի գյուղի նկարագրությամբ, մերթ կարոտի ու հայրենադարձության ցավագին հառաչանքներով դրսևորված։ Բազմաթիվ են անունները, բայց փոքրաթիվ են հարատևողները։ Համաստեղը, Մուշեղ Իշխանը, Զարեհ Որբունին, Նիկողայոս Սարաֆյանը, Շավարշ Նարդունին, Շահան Շահնուրը հասել են մեգ իրենց անկեղծ, անբռնազբոս արվեստով, բաբախուն հոգու հառաչանքներով, երագներով, ընդվզումով, սիրո ու հուսահատության արտահայտություններով։ Նրանց ստեղծած գրակ-ը, եթե արտաքնապես ուղղակի առնչություն չունի աղետի հետ, եթե չի պատմում աղետը, սակայն կրում է աղետի ազդեցությունը, արտացոլում որբացած սերնդի գոյապայքարը սփյուռքի մեջ։ 1924-ին Փարիզում հրատարակվեց Լևոն Զավեն Սյուրմելյանի (1907-1995) «Լույս զվարթ» բանաստեղծությունների ժող.՝ կորցրած հայրենիքի, եղեռնին զոհ գնացած ծնողների. մանկության հիշատակների ծանր ապրումներով։ Հետագայում Սյուրմելյանը գրել է անգլերենով։ Մուշեղ Իշխանը (1912-90) դեռ 1945-ին, «Հայաստան» բանաստեղծությունների շարքում գեղարվեստական պատկերներով Հայաստանի ու հայ ժողովրդի պատմությունը հիշելով, կոչ է անում հարության, իսկ 1974-ին, մի հետադարձ հայացք ձգելով իր մանկությանը, աքսորի ճամփաները նորից կտրելով ու հին տառապանքները վերապրելով, փակում է կյանքի տխուր էջերը՝ «Մնաս բարով մանկություն» ինքնակենսագրականով։ Անդրանիկ Ծաոուկյանը (1912-89), Մեծ եղեռնից ազատված, որբանոցում մեծացած, հեղինակն է «Մանկություն չունեցող մարդիկ» վեպ-ինքնակենսագրության։ «Հոդ և արյուն» բանաստեղծության մեջ նա եղեռնին զոհ դարձած հայերին երանի է տալիս։ Գրողի համար ներկան սև է և տխուր, միակ ապավենը հիշատակներն են անցյալի։ Հոռետեսությունը ներկայի ու ապագայի նկատմամբ մի նոր թեմա է հետեղեռնյան գրակ-յան մեջ՝ իբրև աղետի հստակ արձագանք։ Այս առումով կոթողային է Շահան Շահնուրի (1903-74) «Նահանջ առանց երգի» վեպը։ «Նահանջը, նահանջը հայերուն։ Կռիվը սրբազան բան է, ճակատամարտը երբեմն նույնիսկ օգտակար, անոնցմէ ազգ մը դուրս կուգայ պարտուած կամ յաղթական, սակայն երկու պարագային ալ դուրս կուգայ, բայց նահանջը հոգիներու գլխի պտույտ տուող աս զառիթափին վրայ սա նահանջը կը ջնջէ, կը ձուլէ, կանհետացնէ ամեն բան» («Նահանջ առանց երգի» 1959, էջ 172)։ «Նահանջ առանց երգի» վեպն է սփյուռքի, որի հորիզոններում տվայտում է մի ողջ սերունդ, պայքարում համակերպվելու համար, փորձում իր ինքնուրույն երկվության թնջուկը լուծել։ Այդ պայքարի մեջ կամ տանուլ է տալիս՝ հոգեպես ջախջախվում. կամ շարունակում է անհույս կռիվը և հուսահատ պայքարի մեջ փորձում գտնել սկզբնաղբյուրը իր տառապանքի՝ հասկանալ Աղետը։ Եվ առկա է ընդվզումն ընդդեմ ավանդական արժեքների. բոլոր մեծությունների, անմիջական նախորդների, քանի որ չեն կարողացել իրենց փոխանցել միջոցը զենքը տոկալու, Աղետը վերապրելու։ Այս նույն ընդվզումի հետևանք է «Մենք» խմբակցության կազմավորումը՝ իր հավատո հանգանակով, իր նպատակներով (1920-30-ական թթ. Փարիզում մի խումբ երիտասարդ գրողներ, մեծ մասամբ եղեռնից փրկված որբեր, որոնք համախմբվել էին հայ գրակ. ուղղությունը փոխելու, դրան թարմ շունչ ներարկելու հավակնությամբ, հրատարակեցին «Մենք» պարբերականը, որ լույս տեսավ 5 համար միայն, 1931-34-ին)։ Նույն խըմբակցության անդամ Շավարշ Ն ա րդ ո ւ ն ի ի խոսքերով՝ «Մենքը» կոչված էր փնտրելու «երիտասարդը, որ թօթափած է հին աւանդութեանց փոշին։ Մենք երիտասարդներ կը փընտռենք նոր հոգիով, պատերազմէն քանդուած և գինադադարէն յետոյ վերաշինուած քաղաքներու պէս նոր և արդիական...» («Մենք». N 1. 1931, էջ 39)։ Սփյուռքի մղձավանջը արտացոլող թեմաները կրկնվում են նաև Զարեհ Ո ր բ ո ւ ն ո ւ՝ «Փորձը» (1929), «Եվ եղև մարդ», «Սովորական օր մը», Հրաչ Զարդարյանի «Մեր կյանքը» (1934) և այլ գործերում։ Հայոց եղեռնի ալեկոծող ցավը փոխանցվում է հաջորդ սերնդին, հայրենի հողը չտեսած Հակոբ Կարապենցը իր աչքերի մեջ «կրում է իր տարագիր ժողովրդի ցավը, կարոտը», ԺԵրար Շ ա լ յ ա ն ը Փարիզում իր պատմագիտական ուսումնասիրություններում «հիշատակների հիշատակից» հալածված «մանկության սևազգեստ պառավի հուշերի» ահավոր պատկերն է տեսնում։ Այսօրվա սփյուռքում ստեղծված գրակ-յան, նոր սերնդի գրակ. փորձերի մեջ շեշտվում է ցասումի և ընդվզումի զգացումը՝ ոչ թե Աստծու կամ ճակատագրի դեմ, այլ ոճիրը նյութած և այդ ոճիրը այսօր ուրացող քաղաքակըրթւռթյան դեմ։ Ռ. Փիրումյան (ԱՄՆ) Ռուս գրականություն։ Հայերի ցեղասպանությանս ու հայերի լուծում պահանջող խնդրին նվիրված ռուս գրողների առաջին ստեղծագործությունները գրվել են դեռևս 1890ական թթ. 2-րդ կեսին։ Ստեղծագործությունների մեջ զգալի է ցավն ու անհանգստությունը հայ ժողովրդի ճակատագրի հանդեպ և ձգտումը՝ սեր ու կարեկցանք արթնացնել ռուս ժողովըրդի մեջ նրանց նկատմամբ։ Ռուս գրողները, անդրադառնալով հայ ժողովրդի ողբերգությանը, ձայն բպրձրացնելով հանուն արդարության, նպաստել են Հայաստանի և Մեծ եղեռնի մասին ճշմարտության տարածմանը։ Առաջինը Ե. Ալիբեկովայի «ժամն է» (1896) բանաստեղծությունում է գեղարվեստորեն ներկայացված հայերի ողբերգությունը («Արյունոտ Եղեռնը փոթորկում է, ողջ Թուրքիան հայերին կոտորում է»), հայերի փրկությունը բանաստեղծուհին տեսնում է Ռուսաստանի օգնությամբ։ Մարդկային անմխիթար ցավը, վրդովմունքը թուրք ջարդարարների հանդեպ 1890-ական թթ. վերջին իրենց բանաստեղծություններում արտահայտեցին Եվգենի Մորոզովը, Վլադիմիր С ո ւ ֆ ա ն և ուրիշներ։ Անդրկովկասում և արևմտյան Հայաստանում կատարվող իրադարձություններից խորապես ցնցված էր Մաքսիմ Գորկին (1868-1936)։ Իր ստեղծագործություններում նա մերկացնում էր ցարական ինքնակալությանը, թուրք ջարդարարներին՝ բացահայտելով հայերի բնաջնջման նրանց քաղաքականությունը, («Ռուսական ցար» պամֆլետը, «Ամերիկայում» շարքից, 1906)։ Յուրի ՎԵսելովսկին (1872-1919) առաջին ռուս բանաստեղծներից էր, որ Հայաստանին և հայերին նվիրեց բանաստեղծությունների շարք («Հայերին», «Հայաստանում», «Հայ ժողովըրդին», «Ավերակների վրա»), որը հայ ժողովրդի հանդեպ անկեղծ ցավի արտահայտություն էր։ «Հայաստան» բանաստեղծության (1911) մեջ գրողը գովերգում է հերոսների երկիրը, հայ ժողովրդի՝ ազատության հասնելու անկոտրում կամքը, հավատը լուսավոր ապագայի հանդեպ։ Հայերի ճակատագրի մասին են նաև Յու. Վեսելովսկու «Վարդան Մամիկոնյանի մահը» (1916), «Հայ կալանավորի մտորումները» (1916) բանաստեղծությունները։ «Նոր տարվա նախաշեմին» (1918) բանաստեղծության մեջ հեղինակը հույս ունի տեսնել Հայաստանը թուրք, լծից ազատագրված. «Թող երկար սպասված ազատությունը փայլատակի նաև Հայաստանի համար»։ 1915-ի սեպտ. Կովկասյան ճակատ եկավ բանաստեղծ Վասիլի Ն ե մ ի րովիչ-Դանչենկոն (1844/45-1936) : Արևմտյան Հայաստանում նա ամենուր ականատես էր թուրքերի կատարած բարբարոսություններին։ Իրեն հարազատ ժողովրդի (գրողի մայրը հայուհի էր) ծանր ճակատագրի հանդեպ մտահոգությամբ են հեղեղված նրա բանաստեղծությունները, որոնք տպագրվել են «Ռուսսկոյե սլովո» թերթում և «Արմյանսկի վեստնիկ» հանդեսում։ Բանաստեղծը զայրույթով մեղադրում է հետադիմական և մեծապետական շովինիստներին, որոնք չգիտեն հայ ժողովրդի պատմությունը, մի ժողովուրդ, որը կարող էր փրկվել դավաճանությամբ ու հարմարվելով, սակայն նախընտրել է «առաքելական մահապատիժը»։ Հայերի հանդեպ սիրով ու կարեկցանքով են լեցուն բանաստեղծի շատ ստեղծագործություններ՝ «Փոքրիկ պոեմներ». «Տարագրի աղոթքը» («Երգեր Թուրքական Հայաստանի մասին» շարքից), «Գարնանը» և այլն։ Հայաստանը, նրա ժողովուրդը, ավանդույթները, մշակույթը շատ մոտ ու հարազատ էին պոետ գեներալ Ա. Պ. Կ ու լ ե բ յ ա կ ի ն ի ն։ Նա ռուս, բանակի երևելի զորավարներից էր, Կովկասյան ճակատի ռազմական գործողությունների մասնակից։ 1916-ին Թիֆլիսում տպագրվեց նրա «Ահերի դուռը. Վանի արձագանքները» գիրքը։ «Վանի արձագանքները» շարքը իր ծանոթագրություններով որոշակի հետաքըրքրություն է ներկայացնում Կովկասյան ճակատի, մասնավորապես Վանի ուղղությամբ կատարվող մարտական գործողությունների լուսաբանման տեսանկյունից։ 1915-ի նոյեմբերից մինչև 1916-ի մարտը Կուլեբյակինը գտնվում էր «մինչև վերջ ավերված և մահով հագեցած» Վանում։ Տեսածի ու լսածի անմիջական տպավորությամբ գրված նրա բանաստեղծությունները («Հին Վանը». «Վանի անկումը», «Կույրը» և այլն) աչքի են ընկնում ճշմարտացիությամբ և անկեղծությամբ, արտահայտված է մեծ հարգանք հայ ժողովրդի նկատմամբ, որը «ողորմություն չի խնդրում», այլ խիզախորեն պայքարում է իր գոյատևման համար՝ ապավինելով ռուս, զորքի գալստյանը։ Կուլեբյակինը, հիացած Հայաստանով, գովերգել է նրա սքանչելի գեղեցկությունը, զարմանալի պատմական հուշարձանները. Վանի տեսարանները («Վանա լճում» «Վանա ժայռը». «Աղթամար», «Վարագա վանք» և այլն)։ Բանաստեղծը բարեկամական կապերի մեջ էր հայ մտավորականների, հատկապես Հ. Թումանյանի հետ, որին նվիրել է հայ ժողովրդի լուսավոր ապագայի հանդեպ անհուն հավատով մի բանաստեղծություն («Ոչ։ Չի խամրի արևը Հայաստանի»)։ «Արաքս» (1919) բանաստեղծության մեջ պոետը դիմել է հայ ժողովրդի պատմական անցյալին, որի ողբերգական էջերի վկան էր Արաքս գետը («Եվ թվում էր երբեմն, թե քարերն աղաղակում են, իսկ ալիքները արյուն են հեղում»)։ Վալերի Յակովլևիչ Բրյուսովը (1873-1924) հայ ժողովրդի պատմությունն ու պոեզիան ուսումնասիրելու տարիներին գրել է Հայաստանին նվիրված մի շարք բանաստեղծություններ։ Ոգեկոչող խոսքերով դիմելով հայ ժողովրդին՝ նա հույս է հայտնում, որ հայերին հատուկ է անկոտրում ոգի, պայքարի կամք և անսպառ կենսունակություն։ Առաջին իսկ՝ «Հայաստանին» (1915) բանաստեղծության մեջ Վ. Բրյուսովը խոստովանում է, որ իր համար հինավուրց Հայաստանի ձայնը հնչում է ինչպես «Զով քամի ամռան տապում», դա մի երկիր է, ուր բանաստեղծը «փնտրում էր գերեզմաններ» և գտնում «մի ամբողջ աշխարհ կենդանի»։ Հայ ժողովրդի ապագայի նկատմամբ մեծ հավատով է տոգորված «Հայերին» (1916) բանաստեղծությունը։ Պոետը պատմում է Հայաստանի անցյալի մասին, թե ինչպես հայ Ժողովուրդը դիմակայեց աշխարհի «բոլոր հողմերին, բոլոր ալեկոծումներին»՝ երբեք չկորցնելով հույսը, մնաց և պահեց «իր սրբությունները» և այժմ «թափառող ցեղերի ամբոխի մեջ» Հայաստանը հպարտորեն կրում է «իր բազմադարյան դափնեպսակը»։ Պոետը վստահ է. որ «հաղթահարելով նոր հողմերը» Հայաստանը «որպես աստղ կփայլի մշուշից» և կվերածնվի նոր կյանքի համար։ Բրյուսովի՝ Հայաստանին նվիրված ստեղծագործություններում հատուկ տեղ ունի հայ ժողովրդի անցյալը, պատմահերոսական թեման («Տիգրան Մեծ», «Հաղթանակ Կարրի մոտ», «Ազատություն և պատերազմ», «Թագավորի աղոթքը»)։ «Արարատին», «Արարատը Երևանից» գործերում Արարատը խորհրդանշում է հայ ժողովրդի իմաստությունն ու հավատը վաղվա օրվա հանդեպ։ Գրող Իվան Ալեքսեևիչ Բ ո ւ ն ի ն ը (1870-1953) հայ ժողովրդի ողբերգությունը հիշատակում է «Ոլորուն ականջներ» (1916) պատմվածքում։ Անդրադառնալով արևմտյան Հայաստանում արյունոտ իրադարձություններին՝ նա դնում է յուրաքանչյուր անհատի, մարդու պատասխանատվության հարցը աշխարհում կատարվածի համար։ Պատմվածքի գլխավոր հերոսը՝ Ադամ Սոկոլովիչը, դատապարտում է հայերի նկատմամբ կատարված արյունոտ ոճիրները։ Ողբերգական հայ իրականությունը ցնցեց և այլ ռուս գրողների, որոնք իրենց ստեղծագործություններում նկարագրեցին արևմտյան Հայաստանի ավերումի ու ամայացման պատկերները, հայ ժողովրդի ծանր բախտն ու տառապանքը։ Ալեքսանդր Կ ո ւ շ լ յ ո ւ ի «Վանի գազել», «Ավերված Վան» (1916) բանաստեղծություններում երբեմնի ծաղկուն քաղաքի ավերակների վերածման պատկերն է, վանեցիների դառը ճակատագիրը։ Ցավով ու տառապանքով են լցված նաև Կոնստանտին Մայանս կ ո ւ 1916-ին գրած «Հայաստան», «Մոռացվածը». «Մեծ նահատակին», «Մեռյալների երթը» բանաստեղծությունները։ Ստեփան Կ ր ո տ կ ի ի «Բարև Հայաստան», «Հանուն հայրենիքի երջանկության» (1916) և այլ բանաստեղծություններում հույս է հայտնըվում, որ ավերված երկիրը ուժ կգտնի վերածնվելու, որ Հայաստանի համար կգան երջանիկ օրեր, ժողո վուրդը կազատագրվի «կոտորածի սարսափներից»։ 1916-17-ին Հայաստանին նվիրված բանաստեղծությունների շարք է գրել Եկատերինա Ա լ ե ք ս ե ե վ ա ն։ Նա ևս հույս է հայտնում, որ շուտով այդ «հպարտ երկրում կցրվի գիշերային մշուշը», կանհետանա «չար գիշերը», և կբացվի ազատության արշալույսը։ Բանաստեղծ Ս. Պ. Կրոտկովը առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին Հայաստանում էր և հայ կամավորների խիզախ գործողությունների տպավորության տակ գրել է «Հայ ջոկատի երգը» և այլ բանաստեղծություններ՝ նվիրված ազատության համար հայերի մղած պայքարին։ Հայաստանին, հայ ժողովրդին, ագգ-ագատագրական պայքարի հերոսներին նվիրված մի շարք բանաստեղծություններ են գրել պոետներ Սերգեյ Զ ա ր ո վ ը. Յուրի Վերխովսկին։ Հայ իրականության ողբերգական իրադարձությունները հիմք են ծառայել նաև արձակ գործերի համար։ Հայ կամավորական ջոկատներից մեկի հրամանատար Քեռու (Ա. Գաֆավյան) քաջարի գործողություններն ու մահը նկարագրված են ականատես Դ. Դավիդկ ի ն ի «Քեռի» ակնարկում։ Վալերի Յազվիցկին «Հայ փախստականները Բուլղարիայից» հրապարակման մեջ պատմում է Թուրքիայից փախած հայերի սարսափելի վիճակի մասին։ Նա ծանոթ էր նաև հայ ազգային հերոս Անդրանիկի հետ և «Հայ հերոսը» ակնարկում ստեղծել է վառ անհատի կերպարը։ U. Զաքարյան Եղեռնի թեման անհամեմատ ամբողջական է ներկայացված Սերգեյ Գորոդեցկու (1884-1967) ստեղծագործություններում։ 1916-ին «Արմյանսկի վեստնիկ» հանդեսում տպագրվել են նրա «Դրախտի երգեր» խորագիրը կրող բանաստեղծությունները։ 1916 ին գրված ու «Ռուսսկոյե սլովո» և «Կավկագսկոյե սլովո» թերթերում տպագրված «Գետակների և հրաբուխների երկրում» ընդհանուր վերնագրով ակնարկներում Գորոդեցկին անդրադարձել է հայ ժողովրդի անցյալին ու ներկային, նրա բազմադարյան մշակույթին։ 1918-ին Թիֆլիսում լույս է տեսել նրա «Հայաստանի հրեշտակը» բանաստեղծությունների ժող.՝ նվիրված Հ. Թումանյանին։ 12 բանաստեղծություն պարունակող այդ ժող. ներկայացնում է պոետի անմիջական տպավորությունները Կովկասյան ճակատից և արևմտյան Հայաստանից, ուր գործուղվել է 1915-ի ապրիլին՝ որպես «Ռուսսկոյե սլովո» թերթի թղթակից։ էջ աո էջ բացվում է «արյան ու կրակի» մեջ այրվող Հայաստանի ողբերգական պատկերը և կոտորածի սարսափները վերապրած ժողովրդի կերպարը։ Թուրք ջարդարարների բարբարոսությունների հետքերը բացահայտ երևում են բազմաչարչար հայկական հողի, մեռած քաղաքների համապատկերում («Վան», «Արճակ»), «ճանապարհների կապույտ փոշում» շարժվող, անհուն թախիծըն աչքերում փախստականների անվերջ երթի նկարագրություններում («Պանդխտուհին»), գազանաբար սպանված հայ աղջկա («Աղջկա ձեռքերը») և վերապրածից հոգեկանը խաթարված կնոջ կերպարներում («Խելահեղը»)։ Այս պատկերներն ու կերպարները հեղինակը տալիս է բնության գարնանային զարթոնքի նկարագրի հետ՝ առավել ընդգծելով գույների ցայտերանգությունը։ Ս. Գորոդեցկու համար հայերի տառապալից ճակատագրին մասնակից լինելը «զոհաբերվողի երջանկություն է»։ Անհուն ցավով և կարեկցանքով հագեցված են բանաստեղծի տողերը, որոնք վկայակոչում են «բզկտված» ժողովրդի հետ նրա հոգեկան մերձեցումը («Այգի»)։ Բանաստեղծը, սակայն, հավատում է հայ ժողովըրդի կենսական ուժին, նրա վերածննդին. այս թեման առավել ցայտուն ընդգծվում է ժող. բացող և եզրափակով «Հայաստան» և «Հայաստանի հրեշտակը» բանաստեղծություններում։ Հայ ժողովրդի ողբերգությունն արտացոլվել է նաև Ս. Գորոդեցկու ավելի ուշ շրջանի՝ «Հակոբ Հակոբյանին» (1928), «Եղբայր-հայերին» (1941) բանաստեղծություններում և գեղարվեստական արձակում։ Կովկասյան ճակատի 1916-17-ի իրադրությունը պատկերող «Կարմիր թաթաո» (հայ. հրտ. 1941) վեպում գրողը դատապարտում է «Հայաստանն առանց հայերի» ռուս, ինքնակալության քաղաքականությունը։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին արևմտյան Հայաստանի ճակատագրին է նվիրված «Շամիրամի այգիները» անավարտ վեպը (սկսված 1924ին)։ Տպագրված առաջին մասում պատկերված են 1915-16-ի դեպքերը։ Վեպի ժանրը հեղինակին հնարավորություն է տվել ժող. աղետը բացահայտել ոչ միայն առանձին անհատների ողբերգական ճակատագրի, այլև 1916ին վանեցիների զանգվածային գաղթի, թուրք, ջարդերի, կենդանի մնացած վանեցի ծերերի, երեխաների մարդկային տառապանքների, մեռած Վանի էպիկական սուր նկարագրությունների միջոցով։ Սակայն թե վեպը, թե «Հայաստանի հրեշտակը» ժող. տոգորված են հեղինակի հիացմունքով՝ հանդեպ անհամար աղետներին անկոտրում ուժով դիմակայող հայերի կենսունակության։ Եվ հատկանշական է, որ վեպի առաջին մասն ավարտվում է հերոսների՝ Հայրապետի ու Սիրանույշի հարսանիքով՝ իբրև յուրօրինակ խորհրդանիշ կյանքի հաղթանակի ու գոյատևման։ Հայ ժողովրդի պատմության աղետալի իրադարձությունները՝ կապված ոչ միայն 1915-ի, այլև Անդրկովկասում (Բաքու, Շուշի) 1918-1920-ի Թուրքիայի և մուսավաթականների իրագործած հայ բնակչության զանգվածային կոտորածների հետ, իրենց արտացոլումն են գտել 1920-30-ական թթ. Մաքսիմ Գորկու «Դիլիջանի կիրճում» (անվանումը պայմանական է. «Սովետների Միությունով» ակնարկների շարքից, տես «Նաշի դոստիժենիյա» ("Наши достижения", 1929, N1), Անդրեյ Բ ե լ ի ի «Հայաստան» (1918), Վոլֆ է ոլ ի խ ի «Ալագյագի պատմվածքներ» (1931), Նիկոլայ Զարուդինի «Երբ ծաղկում է որթատունկը» (1934), Իվան Կ ա տ ա ե վ ի «Յոթ գարունների երկրռւմ» (1934) գեղարվեստական ակնարկներում։ Վերարտադրելով այն ստեղծարար մթնոլորտը, որով շնչում էր այդ ժամանակահատվածում երիտասարդ հայկական հանրապետությունը՝ ակնարկների հեղինակները գրում են նաև ոչ վաղ անցյալի ողբերգական իրադարձությունների՝ հայերի զանգվածային կոտորածների, թուրք ջարդարարների գազանությունների, հրաշքով եղեռնից փրկված. արևմտյան Հայաստանից գաղթածների ծանր ճակատագրի մասին՝ միա Ժամանակ իրենց հավատն արտահայտելով հայ ժողովրդի կենսունակության նկատմամբ։ «Ես երջանիկ եմ տեսնելով մի ժողովուրդ, որ հին է աշխարհի չափ, բայց լի է ուժերով..., գրում է Ա. Բելին, հին աշխարհը նրան ողջ-ողջ թաղել էր, բայց նա ոտքի կանգնեց հին աշխարհի փլատակների վրա» («Հայաստան», 1985, Էջ 66-67)։ Օսիպ Մանդելշտամի (18911938) «Ֆայտոնչին» (1931) բանաստեղծության մեջ պատկերված է Լեռնային Ղարաբաղի Շուշի քաղաքը, ուր 1920- ին կազմակերպվել էր ավելի քան 30 հազար հայերի ջարդ։ Թե ֆայտոնչու «կարճլիկ ու նոթոտ» կերպարը, թե մռայւ բնապատկերը, թե անհանգիստ ու լարված երանգները այն արտահայտչաձևերն են, որոնք խտացնում են սարսափի, վախի մթնոլորտը՝ առավել սրելով անշնչացած քաղաքի նկարագրությունը. -Քառասուն հագար մնոյալ լուսամուտ Ակնաիաոոչներ անթիվ-անվերջ,