cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Նորենգա (Կալաժմայի վտակ)
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը՝ հյուսիսային Դվինա գետն է, գետի ենթաավազանը Վիչեգդա և Վագա գետերն են։ Գետի գետային ավազանը Հյուսիսային Դվինան գետն է՝ մինչև հյուսիսային Դվինի միախառնման կետը։ Գետավազանը՝ Հյուսիսային Դվինա։
Տվյալներն ըստ ջրային ռեսուրսների ֆեդերատիվ տեսչության.
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր Կատեգորիա:Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանի գետեր
Նովի Ամզիբաշ
Նովի Ամզիբաշ (Новый Амзибаш, Яңы Әмзебаш), գյուղ Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Կալտասինսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2009 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 15 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Կալտասինսկի շրջանի բնակավայրեր
(7471) 1991 YD
(7471) , աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1991 թվականի դեկտեմբերի 28-ին Նոբուհիրո Կավասատոյի կողմից Ուենոհարայում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,464871 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,0795 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,8503 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1413,48 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,25469 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 5,35° անկյուն։
Ումյոտ (այլ կիրառումներ)
Ումյոտ, կարող է վերաբերել՝
Գլյուգովո
2001 թվականի տվյալներով Գլյուգովո գյուղում բնակվում էր 1 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,011 կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Նիկոլաևի մարզի Վոզնեսենսկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Ուշակովո (այլ կիրառումներ)
Ուշակովո, կարող է վերաբերել՝
Յան Յասկևիչ
Յան Յասկևիչ (Jan Jaśkiewicz, գրվել է նաև՝ Յան (Հովհաննես) Դոմինիկ Պյոտր Յաշկևիչ, ), ծագումով հայ լեհական բժիշկ, դեղաբան, ֆիզիկոս, քիմիկոս, հանքաբան, երկրաբան, մետաղագետ, ճարտարագետ, բնագետ, գյուտարար։ Կրակով Յագելոնյան կայսերական համալսարանի հանքաբանության և ֆիզիկայի պրոֆեսոր, Փարիզի Արքունի համալսարանի, Արքունի բժշկական ընկերության, Ֆրանսիայի թագավորական և Վիեննայի կայսերական գիտությունների ակադեմիաների թղթակից անդամ, Լեհաստանի արդյունաբերության և օգտակար հանածոների գծով լեհական արքունիքին առընթեր հանձնախմբի գլխավոր խորհրդական, Կրակովի համալսարանի ֆիզիկայի գիտական խորհրդի նախագահ։
Ղամարջըղ
Ղամարջըղ, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Բայազետի գավառում ։
Յան Յասկևիչ
Ծնվել է հարուստ վաճառական հայ ազնվականի ընտանիքում։ Նախնական կրթությունն ստացել է ծննդավայրում։ 1775 թ.-ին ավարտել է Վիեննայի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը և, պաշտպանելով ատենախոսություն. «Բույսերի օգտագործումը դեղագործության մեջ կամ Նախածին բանք բժշկության» թեմայով (տպագրվել է 1775 թ.-ին, 264 էջ, ձոնված է Ավստրիայի կայսրուհի Մարիա Թերեզային), ստացել բժշկական դոկտորի աստիճան։ Կատարելագործվել է Փարիզի թագավորական համալսարանում բնական գիտությունների գծով։ Վերադառնալով Կրակով, հիմնել է իր կլինիկական հիվանդանոցը և զբաղվել բժշկությամբ։ Շուտով ամբողջ Լեհաստանում և Եվրոպայում հռչակվել է որպես փորձառու և բարեխիղճ բժիշկ։ Եղել է Լեհաստանի վերջին թագավոր Ստանիսլավ Պոնիատովսկու արքունական բժշկապետը։ Մեծահարուստ ծնողներից ստացած ժառանգությունը առատորեն օգտագործել է չունևորների բուժման կարիքների համար։
Ղամարջըղ
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Յան Յասկևիչ
Գիտամանկավարժական գործունեություն
Գիտամանկավարժական գործունեությունը սկսել է Լվովի համալսարանում։ 1780 թ.-ին հրավիրվել է Կրակովի կայսերական բարձրագույն դպրոց (հետագայում՝ Յագելոնյան համալսարան), աշխատելու որպես քիմիայի և բնության պատմության պրոֆեսոր։ Այստեղ նա 1780-1786 թթ.-ին հիմնադրել ու ղեկավարել է բնագիտության, հանքաբանության, քիմիայի ամբիոնները, քիմիայի լաբորատորիան, վիրաբուժության, անատոմիայի և մանկաբարձության ամբիոնները, կլինիկական հիվանդանոցը, Կրակովի բուսաբանական-տնկաբանական այգին, որը լավագույններից մեկն էր Եվրոպայում։ 1789 թ.-ից եղել է նույն համալսարանի բնագիտական խորհրդի նախագահը։
Լինելով Յագելոնյան համալսարանի բժշկական բաժանմունքի նախագահը՝ Անտուան Լավուազյեի տեսության առաջին հետևորդն ու տարածողն է Լեհաստանում։ Լեհաստանի քիմիայի առաջին պրոֆեսորն է, ինչպես նաև հանքաբանության ու քիմիայի տերմինաբանության հիմնադիրը։
Կյանքի ընթացքում նախասիրած գիտությունների մեջ խորանալու նպատակով եղել է Ֆրանսիայում, Գերմանիայում, Ավստրիայում, Իտալիայում։
Ներդրում օդագնացության ոլորտում
1784 թ.-ի ապրիլի 19-ին Լեհաստանում օդ բարձրացած առաջին օդապարիկի չորս հեղինակներից է։ Օդապարիկը օդ բարձրացավ բուսաբանական այգուց, և կես ժամ թռչելով Կրակովի և նրա շրջակայքի վրայով, ռեկորդ սահմանեց երկրից ունեցած առավելագույն բարձրության և օդում մնալու տևողությամբ՝ առաջ անցնելով ֆրանսիացիներից։
Ներդրում հանքաբանության ոլորտում
Իր գիտական աշխատություններում նկարագրել է երկրում առկա բոլոր օգտակար հանածոները, հիմնել հանածոների առաջին թանգարանը Լեհաստանում, մեծապես նպաստել երկրի հանքարդյունաբերության և քարածխի արդյունահանման գործին։ 1878 թ.-ի հուլիսի 25-ին Յագելոնյան համալսարանի գլխավոր նիստում, որին ներկա էր նաև թագավորը, կարդացել է իր գիտական զեկույցը, որում խոսել է լեռների առաջացման և երկրի մակերևույթի փոփոխությունների, ինչպես նաև Լեհաստանի ընդերքի բոլոր հանքանյութերի մասին։ 1789 թ.-ից եղել է Լեռնագործության և մետաղագործության հարցերի հանձնաժողովի գլխավոր խորհրդականը, ղեկավարել Սիերկիևիչեյումկատարվող հանքային հանածոների արդյունահանման աշխատանքները։ 1789-1790 թթ.-ին ղեկավարել է Լեհաստանի ածխի հանքավայրերի հետազոտությունը, կազմել հանքաբանական քարտեզներ։
Մեծ ծառայություն ունի Լեհաստանի հանքային ջրերի բուժական հատկությունների ուսումնասիրման ասպարեզում։ Նա առաջինն է կատարել Կշեչովիցեի հանքային ջրերի քիմիական վերլուծությունները։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:1749 ծնունդներ Կատեգորիա:1809 մահեր Կատեգորիա:Լեհ բժիշկներ Կատեգորիա:Լեհ քիմիկոսներ Կատեգորիա:Լեհահայ գիտնականներ Կատեգորիա:Լեհ ֆիզիկոսներ Կատեգորիա:Երկրաբաններ Կատեգորիա:Հանքաբաններ Կատեգորիա:Ճարտարագետներ Կատեգորիա:Բնագետներ Կատեգորիա:Լեհ գյուտարարներ Կատեգորիա:Վիեննայի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Բժշկական գիտությունների դոկտորներ
Վախմա
Վախմա (Вахма), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Կիլմեզսկի և Նեմսկի շրջաններում, Կիրովի մարզում։ Գետաբերանը գտնվում է Մակսանկա գետի ձախ ափին՝ 77 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը կազմում է 19 կմ։
Ջրագրության տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տեղեկությունների համաձայն՝ գետը պատկանում է Կամսկի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը Վյատկան է, գետի գետի ենթաավազանը Վյատկան է։ Գետի գետային ավազանը Կամա գետն է.
Ըստ աշխարհագրական տեղեկատվական համակարգի՝ ջրային բաժնի տարածքում Ռուսաստանի Դաշնության պատրաստած դաշնային գործակալության ջրային ռեսուրսների ՝։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր
Ամասիայի աղբյուր N2
Ամասիայի աղբյուր N2, ջրաերկրաբանական բնության հուշարձան Հայաստանի Հանրապետությունում, որը գտնվում է Հայաստանի Հանրապետության Շիրակի մարզի Ամասիա գյուղից 1.5 կմ հարավ-արևմուտք, Ախուրյան գետի կիրճի ձախ ափին, ծովի մակարդակից 1750 մ բարձրության վրա։ Այն գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Բնապահպանության նախարարության բնության պետական հուշարձանների ցանկում։ Բնության պետական հուշարձանների ցանկում ներառվել է 2008 թվականի օգոստոսի 14-ին ընդունված «Հայաստանի Հանրապետության բնության հուշարձանների ցանկը հաստատելու մասին» ՀՀ Կառավարության որոշման համաձայն ։
Տես նաև
Կատեգորիա:Բնության հուշարձաններ Շիրակի մարզում
Բադ Ֆրայենվալդե
Բադ Ֆրայենվալդե (Bad Freienwalde (Oder)), քաղաք Գերմանիայում, Բրանդենբուրգի տարածքում։
Մտնում է Մերկիշ Օդեռլենդի շրջանի կազմի մեջ։ Բնակչությունը 12788 մարդ է (2010 թվականի դեկտեմբերի 31–ի տվյալներով) ։ Զբաղեցնում է 131,73 կմ² տարածք։ Պաշտոնական կոդը՝ 12 0 64 044։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Գերմանիայի քաղաքներ
Թվաուրեբի
Թվաուրեբի (თვაურები), գյուղ Վրաստանում։ Գտնվում է Շիդա Քարթլի մարզի Կասպի շրջանում ։
Դիրք
Գտնվում է ծովի մակարդակից 750 մետր բարձրության վրա։ Շրջկենտրոն Կասպից հեռու է 18 կմ։
Բնակչություն
Ըստ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալների, գյուղի բնակչությունը կազմում է 81 մարդ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Կասպի շրջան
Իոլանդա Վալուա
Կյանք
Իոլանդան Ֆրանսիայի թագավոր Շառլ Հաղթանակողի և Մարի Անժուացու դուստրն էր։ 1452 թվականին ամուսնացել է Ամադեուս IX-ի հետ։
1465 թվականին նրա ամուսինը դարձել է Սավոյայի դուքսը, որով Իոլանդան դարձել է դքսուհի։ Ամուսնու էպիլեպսիայի պատճառով վերահսկել է պետությունը և պայքարել սավոյարդյան բարոնների հետ։
Ռեգենտություն
1472 թվականի մարտին ամուսնու մահից հետո Իոլանդան ցմահ դարձել է իր որդու՝ Ֆիլիբերտի ռեգենտը։ Իր եղբայր Կառլ Վալուայի նման եղել է Բուրգունդիայի վերջին դուքս Կառլոս Խիզախի դաշնակիցն ընդդեմ իր հարազատ եղբոր՝ Լյուդովիկոս XI-ի։ 1476 թվականին տեղի ունեցած Գրանսոնի ճակատամարտում Բուրգունդիայի պարտությունից հետո դուքսը նրան մեղադրել է Լյուդովիկոսի հետ միության մեջ գտնվելու մեջ և բանտարկել։ Ազատվելուց հետո նա հաշտվել է եղբոր հետ և մինչև իր մահը լավ հարաբերություններ պահպանել նրա հետ։
Իոլանդան եղել է Եվրոպայում առաջին անձը, որը միջին դարերում վագր է պահել։ Հայտնի է, որ նա Թուրինում 1478 թվականին վագր է պահել ։
Զավակներ
Ամադեուսի հետ ունեցել են տասը երեխա․
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վալուաներ Կատեգորիա:Ռեգենտներ Կատեգորիա:Կին Կատեգորիա:Թագուհիներ
Անապատի աղբյուր
Անապատի աղբյուր գտնվում է Հայաստանի Սյունիքի մարզում, Անգեղակոթ գյուղի հարավային ծայրամասում, ծովի մակարդակից 1840 մ բարձրության վրա։ Այն գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Բնապահպանության նախարարության բնության պետական հուշարձանների ցանկում։ Բնության պետական հուշարձանների ցանկում ներառվել է 2008 թվականի օգոստոսի 14-ին ընդունված «Հայաստանի Հանրապետության բնության հուշարձանների ցանկը հաստատելու մասին» ՀՀ Կառավարության որոշման համաձայն ։
Տես նաև
Կատեգորիա:Աղբյուրներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Հայաստանի աղբյուրներ Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի ջրագրություն
Պեշտ (Բուդապեշտ)
Պեշտ (Pest, Pešť), Բուդապեշտի արևելյան հարթավայրային մասը։ Զբաղեցնում է քաղաքի տարածքի 2/3 մասը։ Քաղաքի մյուս մասից` Բուդայից, Պեշտը բաժանվում է Դանուբ գետով։ Պեշտում է գտնվում Բուդապեշտի տեսարժան վայրերի մեծ մասը, ներառյալ` Հունգարիայի խորհրդարանի շենքը, Հերոսների հրապարակը և Անդրաշի պողոտան։ Երբեմն հունգարերենի խոսակցական տարբերակում Պեշտ բառն օգտագործվում է որպես Բուդապեշտ անվանման կրճատ տարբերակ։
Անվան ծագում
Պեշտ անվանումը սլավոնական ծագում ունի, կապ ունի ժամանակակից ռուսերենի «печь» (վառարան) բառի հետ։ Հնարավոր է` դա կապված է այն բանի հետ, որ Պեշտի շրջանում գտնվող քարանձավներում վառարան են վառել ։
Պատմություն
Պեշտը` որպես առանձին քաղաք, առաջին անգամ հիշատակվել է 1148 թվականին։ Հնում Պեշտի տեղում եղել են կելտական և հռոմեական բնակավայրեր։ Արաբ պատմաբան Իբն Ռուստայի տվյալներով քաղաքը հիմնադրել են Վոլգայի բուլղարները` իշխան Հեսենի գլխավորությամբ, ով 970 թվականին Վոլգայի մերձակայքից տեղափոխվել է Հունգարիա։
Պեշտը տնտեսական կարևոր կենտրոն է դարձել 11-13-րդ դարերում։ 1241 թվականին ավերվել է մոնղոլ նվաճողների կողմից, սակայն շուտով կրկին վերակառուցվել է։ 1849 թվականին Դանուբի վրա կառուցվել է առաջին կամուրջը, որ կապում էր Բուդան ու Պեշտը։ 1873 թվականին Պեշտ, Բուդա և Օբուդա քաղաքների միավորման արդյունքում քարտեզի վրա ի հայտ է գալիս նոր քաղաք` Բուդապեշտը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Բուդապեշտ
Բրատինգի հուշարձան
Բրանտինգի հուշարձան (Brantingmonumentet), Սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցության նախագահ, Շվեդիայի վարչապետ, Խաղաղության Նոբելյան մրցանակի 1921 թվականի դափնեկիր Կարլ Յալմար Բրանտինգին նվիրված պատմական հուշարձան։ Քանդակագործ Կարլ Էլդը հուշարձանի վրա սկսել է աշխատել դեռևս 1926 թվականից՝ Բրանտինգի մահից մեկ տարի հետո։ Աշխատանքը շարունակվեց տասնամյակներ, 1947 թվականին քանդակի ձուլումը հանձնարարվեց «Herman Bergman Konstgjuteri» ընկերությանը և 1952 թվականի հունիսի 2-ին Ստոկհոլմի կենտրոնում գտնվող Նորրա Բանտորգենտ այգում կայացած պաշտոնական արարողության ժամանակ տեղի ունեցավ հուշարձանի բացումը ։
Պատմություն
1935 թվականին Կարլ Յալմար Բրանտինգի մահվան տասնամյակի հետ կապված Շվեդիայի Սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցության անդամները սկսեցին միջոցներ հավաքել Բրանտինգի և բանվորական շարժման պատվին հուշարձան կառուցելու նպատակով։ Հուշարձանի տեղադրման վայրը նախատեսված էր Նորրա Բանտորգենտ այգու կենտրոնում, որտեղ երկար տարիներ կազմակերպվում էին սոցիալ-դեմոկրատների ցույցերը։ Հուշարձանի ստեղծման աշխատանքը հանձնարարվեց քանդակագործ Կարլ Էլդին, որը սկսել էր նախագծի վրա աշխատել դեռևս 1926 թվականից՝ Բրանտինգի մահից հետո, նրա հետ հանդիպումների տպավորությունների հիման վրա ։ Աշխատանքը տևեց մի քանի տարի, քանի որ Բելլևյու այգում գտնվող Էլդա արվեստանոցում բավականին նեղվածք էր, իսկ ինքը՝ քանդակագործը, պատվերների չափից կախված, որոշեց քանդակը կավից չպատրաստել, այլ այն քանդակեց գիպսից։
Վերջնական մոդելն ավարտվեց 1942 թվականին, սակայն Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի պատճառով աշխատանքները շարունակելն անհնար էր և մակետը սղոցվեց կտորների ։ 1950-ական թվականների սկզբին հուշարձանի շինարարության համար նորից որոշակի գումար հավաքվեց և բրոնզից ձուլման աշխատանքները ավարտվեցին 1952 թվականին «Herman Bergman Konstgjuteri» ընկերության կողմից Ստոկհոլմի Ռոսլագսգատան փողոցում։ 1952 թվականի հունիսի 2-ին տեղի ունեցավ հուշարձանի հանդիսավոր բացումը քանդակագործ Էլգի և Սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցության առաջնորդ, վարչապետ Թագե Էրլանդերի ներկայությամբ։
1992 թվականի մայիսի 17–ին հուշարձանը մասնակիորեն ավերվեց պայթուցիկ սարքի միջոցով։ Ինչպես պարզվեց, դրանում ներգրավված էին յոթ երիտասարդներ, որոնք հանցագործությունը կատարել էին «պարզապես զվարճանալու համար», այդ խմբի կողմից 1992 թվականի փետրվարի 25-ից մինչև հունիսի 8-ը Ստոկհոլմում իրականացվել էին տարբեր արձանների ևս հինգ պայթյուններ  ։ Երկու տարի անց հուշարձանը վերականգնվեց «Herman Bergmans Konstgjuteri» ընկերության կողմից 320 հազար շվեդական կրոնով, որը բաժանվեց Ստոկհոլմի վարչակազմի և Շվեդական արհմիությունների կոնֆեդերացիայի միջև։
Անհետացող լեզուներ
Անհետացող լեզուներ (еndangered languages), լեզուներ, որոնք ներկայումս օգտագործվում են, բայց շուտով կարող են անհետանալ բնակչության ոչնչացման կամ հիմնական լեզվի փոփոխության պատճառով։ Բազմալեզու երկրներում նախապատվությունը տրվում է հիմնական բնակչության լեզուներին, ինչը հանգեցնում է ազգային փոքրամասնությունների լեզուների ոչնչացման։ Լեզուն, որը չունի կրողներ, կոչվում է մեռած լեզու։
Բրատինգի հուշարձան
Ճարտարապետություն և կոմպոզիցիա
Բրանտինգի հուշարձանը իրենից ներկայացնում է բրոնզե բարձրաքանդակային կոմպոզիցիա՝ 6,4 մետր բարձրությամբ և 3,5 մետր երկարությամբ։ Հուշարձանը կանգնեցված է կարմիր գրանիտից 60 սանտիմետրանոց պատվանդանի վրա։ Առջևում պատկերված է մայիսիմեկյան միտինգ, որտեղ Բրանտինգը շփվում է մարդկանց հետ՝ գտնվելով առանձին պատվանդանի վրա։ Նրա աջ ձեռքը սեղմած բռունցքով բարձրացված է վեր, իսկ ձախ ձեռքում թղթեր է բռնած։ Բրանտինգի ձախ ոտքի մասում քանդակագործը տեղադրել է փոքրիկ փերի ծաղիկներով, որը խորհրդանշում է գարնան զարթոնքը։ Նրա հետևի մասում երկու կողմից կանգնած են տարբեր տարիքի մեծ թվով մարդիկ, այդ թվում բանվոր դասակարգի ներկայացուցիչներ։ Բրանտինգի ձախ կողմում կարելի է տեսնել նշանավոր սոցիալ դեմոկրատներ Ավգուստ Պալմային և Ակսել Դանիելսոնին։ Բրանտինգի աջ կողմում երիտասարդ ընտանիք է և տարեց տղամարդ ու կին։ Բրանտինգի ետևում գործարանային ծխնելույզների և եղևնիների շարքի ֆոնին կանգնած է մի տղամարդ ձեռքին քամուց ծածանվող դրոշ ։
Անհետացող լեզուներ
Դասակարգում
Աշխարհում ժամանակակից լեզուների ընդհանուր թիվը ճշգրիտ սահմանված չէ։ 2005 թվականին կազմված ազգային լեզուների թիվը կազմել է 6,912, որից 32.8%-ը (2.2269-ը) եղել են Ասիայում և 30.3%-ը (2,092) Աֆրիկայում ։ Աշխարհի 6.000 լեզուների կեսը ունի 10,000 խոսնակ, իսկ 1/4-ը`1000-ից պակաս։ Բոլոր լեզուների 96%-ը խոսում են աշխարհի բնակչության միայն 3%-ի կողմից։ Եվ սա միջին հաշվով 30,000 մարդ է (բացառությամբ ընդհանուր լեզուների 4%-ը) ։ Այսօրվա դրությամբ կան շուրջ 360 լեզուներ, որոնցից յուրաքանչյուրը խոսում է ավելի քիչ, քան 50 մարդ ։ Գրեթե բոլոր լեզվական սպառնալիքի ուսումնասիրությունը կապված էր խոսակցական լեզուների հետ։ Գոյություն ունի աշխարհի անհետացող և արդեն մահացած լեզուների դասակարգում (կազմված ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի «լեզուների Կարմիր գրքի» հիման վրա)․
Բրատինգի հուշարձան
Ճարտարապետություն և կոմպոզիցիա
Հուշարձանի հետևի կողմը բաժանված է երեք ուղղահայաց շերտերի։ Կենտրոնում հսկայական խարույկ է, որը խորհրդանշում է Բրանտինգի կողմից վառված բոցը։ Ձախ կողմում արևի տակ ցորենի խուրձն է, որի շուրջը թռչում են ծիծեռնակները, իսկ ներքևում Կարլ Էլդի խոսքն է.
Անհետացող լեզուներ
Անհետացման վտանգի տակ գտնվող աշխարհի լեզուների ատլաս
Լեզվի անհետացումը ոչ միայն կորուստ է նրա կրողների համար, այլ նաև կորուստ ողջ մարդկության համար, քանի որ լեզուն այդ լեզվի կրողների մշակութային ժառանգության հիմնական մասն է։ «Անհետացման եզրին գտնվող աշխարհի լեզուների ատլաս» (Atlas of the world's Languages in Danger), նախկինում «անհետացող լեզուների Կարմիր գիրք» (Red Book of Endangered Languages), ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի հրատարակություն, որը նախատեսված է իշխանությունների, համայնքների և լայն հանրության ուշադրությունը լեզվի խնդրին, աշխարհում լեզվական բազմազանության պահպանման անհրաժեշտության վրա հրավիրելու համար։ Բացի այդ, ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի նպատակն է վերահսկել անհետացող լեզուների վիճակը։ Ատլասի վերջին թողարկումը լույս է տեսել 2010 թվականին Նորվեգիայի կառավարության աջակցությամբ անգլերեն, ֆրանսերեն և իսպաներեն լեզուներով և պարունակում է շուրջ 2500 լեզու (որոնցից 230-ն արդեն անհետացել է 1950 թվականից)։ Ատլասում, յուրաքանչյուր լեզվի բաժնում նշված են նրա բոլոր տվյալները՝ անունը, կենսունակության մակարդակը ։
Բրատինգի հուշարձան
Ճարտարապետություն և կոմպոզիցիա
Աջ կողմում ջրային անիվ է, քիչ ներքև մի հատված շվեդ գրող 1951 թվականին գրականության բնագավառում Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր Պեր Լագերկվիստի ելույթից.
Անհետացող լեզուներ
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Լեզուներ Կատեգորիա:Մեռնող լեզուներ Կատեգորիա:Լեզվաբանություն
Բրատինգի հուշարձան
Ճարտարապետություն և կոմպոզիցիա
Հուշարձանի շուրջը տնկվել են ծաղիկներ և ծառեր, պատրաստվել են խոտածածկ տարածքներ զբոսախնջույքների և հանգստի համար, հեծանվային և հետիոտնային արահետներ  ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Շվեդիայի հուշարձաններ
Այա (ֆիլմ)
«Այա» («Aija»), 1987 թվականի խորհրդային երկսերիանոց հեռուստաֆիլմ, որը նկարահանել է ռեժիսոր Վարիս Բրասլին Յանիս Յաունսուդրաբինշի համանուն վեպի հիման վրա ։
Սյուժե
Իրադարձությունները տեղի են ունենում 20-րդ դարի սկզբին Լատվիայում։ Յանիսը երկար բացակայությունից հետո վերադառնում է հայրենի գյուղ՝ իրեն համոզելով, որ գնում է ծնողների մոտ, այլ ոչ թե իր պատանեկան սիրուն տեսնելու։ Նախկինում նա, չկարողանալով համակերպվել Այայի ամուսնության հետ, որին սիրում էր մանկուց, մեկնել էր Ռիգա։ Պարզվում է, որ Այայի ամուսինը՝ երբեմնի հարուստ գյուղացին, հարբեցողությամբ է տարվել ու մահացել, իսկ Այան մենակ է մնացել երեք երեխաների հետ։ Նախկին զգացմունքով տարված՝ Յանիսը, մոռանալով նախկին վիրավորանքները և հակառակ ծնողների խնդրանքներին, ամուսնանում է նրա հետ։ Բայց շուտով հասկանում է, որ Այան իր հետ ամուսնացել է ոչ թե սիրելով, այլ աղքատությունից դուրս գալու հույսով։ Յանիսը հավատում է, որ աշխատասիրությունն ու պարկեշտությունը ընտանիք կբերեն հարստություն և երջանկություն, բայց Այան արդեն սովոր է այլ կյանքի... Շուտով Յանիսն իմանում է, որ Այան հանդիպում է իր վաղեմի ընկեր Այզուպսի հետ, որը ժամանակ առ ժամանակ նրան գումար է տալիս։ Չկարողանալով տանել դա՝ Յանիսը հեռանում է կյանքից։
Ֆիլմի մասին
Ֆիլմը նկարահանվել է ԽՍՀՄ պետական հեռուստառադիոընկերության պատվերով, պրեմիերան տեղի է ունեցել 1987 թվականի նոյեմբերի 16-ին Մոսկվայի հեռուստատեսությունում։
Սա վեպի երկրորդ էկրանավորումն է, առաջինը 1959 թվականի «Արձագանք» ֆիլմն է։
Ֆիլմը նկարահանելու որոշման վերաբերյալ ռեժիսոր Վարիս Բրասլան ասել է, որ իրեն այն ժամանակ գրավել է գրական հիմքը․ ինքն ակնածանքով էր բացում վեպը․ Նրանում քիչ են սոցիալական հարցերը, ավելի շատ են մարդկային պահերը և բնավորությունները։ Շատ մարդկային, էթրիկական, բարոյական բաներ են ի հայտ գալիս։ Յանիս Յունսուդրաբինշը շատ նուրբ է հյուսում սյուժեն։ Վեպի հերոս Յանիսը՝ կոպտաբար վիրավորված շատ նուրբ հոգի է, որը զոհվում է։ Այնտեղ ինձ մարդկայնորեն մոտ երևույթներ կան։ Այնտեղ լեզուն և գյուղական օդը, որ ներսում է, յուրաքանչյուր էջում իմն է։
Քննադատություն
Սցենարիստն ու ռեժիսորը, ստեղծելով հայտնի ստեղծագործության իրենց տարբերակը, բավականաչափ համարձակ չեն եղել նոր էկրանային իրականության որոնումներում, սակայն ֆիլմը նկարահանվել է բարյացակամորեն, և այն հանդիսատեսի շրջանում հաջողություն ունի։
Գրականություն
Կատեգորիա:Խորհրդային ֆիլմեր Կատեգորիա:Ռիգայի կինոստուդիայի ֆիլմեր Կատեգորիա:1987 ֆիլմեր Կատեգորիա:Գրական ստեղծագործությունների էկրանավորումներ Կատեգորիա:Խորհրդային մելոդրամա ֆիլմեր
Էռնեստ Միլս Պարսել
Էրնեստ Միլս Պարսել (Edward Mills Purcell, ), ամերիկացի ֆիզիկոս, ով Ֆելիքս Բլոխի հետ 1952 թվականին կիսել է ֆիզիկայի Նոբելյան մրցանակը ։
Կենսագրություն
Սովորել է Պերդյուի և Հարվարդի համալսարաններում։ 1941-1945 թվականներին աշխատել է Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտի ռադիոլոկացիոն լաբորատորիայում։ 1938 թվականից դասավանդել է Հարվարդի համալսարանում (1949 թվականից՝ պրոֆեսոր)։ Պինդ մարմիններում միջուկային մագնիսական ռեզոնանսի (ՄՄՌ) հայտնագործման (1946) համար 1952 թվականին արժանացել է նոբելյան մրցանակի (ամերիկացի ֆիզիկոս Ֆ․ Բլոխ-ի հետ)։ Պարսելը ցույց է տվել, որ ՄՄՌ-ի օգնությամբ կարելի է հայտնաբերել միջուկային մագնիսական մոմենտը։ 1951 թվականին Հ․ Յուենի հետ հայտնաբերել է միջաստղային չեզոք ջրածնի ճառագայթումը 21 սմ երկարության ալիքով։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ֆիզիկոսներ Կատեգորիա:Time-ի վարկածով «Տարվա մարդ» ճանաչվածներ Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Ամերիկացի նոբելյան մրցանակակիրներ Կատեգորիա:Ֆիզիկոսներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ Կատեգորիա:20-րդ դարի ֆիզիկոսներ Կատեգորիա:Փորձարարական ֆիզիկոսներ Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի դասախոսներ Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական միության արտասահմանյան անդամներ Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամներ Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ
Ուսադիշչե (այլ կիրառումներ)
Ուսադիշչե, կարող է վերաբերել՝
Ջոն Դոս Փասոս
Ջոն Դոս Փասոս (John Dos Passos, ), ամերիկացի գրող։
Կրթությունն ստացել է Հարվարդի քոլեջում։ Մասնակցել է առաջին համաշխարհային պատերազմին։ Այդ տարիների գեղարվեստական հանրագումարը եղան «Մի մարդու նվիրումը» (1920) և «Երեք զինվոր» (1921) վեպերը, որոնցում պատկերված է ամերիկյան զինվորների հիասթափությունը ճակատային կյանքից։
«Մանհաթան» (1925) վեպով սկսվել է Դոս Փասոսի արձակի նոր շրջանը։ Ամենակարևոր աոեղծագործությունը «ԱՄՆ» (1930-1936) եռերգությունն է», որը պատկերում է 1920-1930-ական թվականների Ամերիկան։ Դոս Փասոսը գրել է նաև պատմավեպեր, պիեսներ, ակնարկներ, ճանապարհորդական նոթեր։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գրողներ Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի հանրապետական կուսակցության անդամներ Կատեգորիա:20-րդ դարի վիպասաններ Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի վիպասաններ Կատեգորիա:Ամերիկացի սցենարիստներ Կատեգորիա:Ամերիկացի թարգմանիչներ Կատեգորիա:Ամերիկացի լրագրողներ Կատեգորիա:Արվեստի և գրականության ամերիկյան ակադեմիայի անդամներ Կատեգորիա:Ամերիկացի նկարիչներ Կատեգորիա:Ռազմական թղթակիցներ Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ վիպասաններ Կատեգորիա:Մոդեռնիստ գրողներ Կատեգորիա:Ամերիկացի դրամատուրգներ
Խլևիշչե (գյուղ, Կիցմանի շրջան)
Խլևիշչե (Хлівище), գյուղ Ուկրաինայի Չեռնովցիի մարզի Կիցմանի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Խլևիշչե գյուղում բնակվում էր 648 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Չեռնովցիի մարզի Կիցմանի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Հայերը Թուրքիայում
Պատմություն
Հայերը ժամանակակից Թուրքիայի տարածքում ապրել են շատ ավելի վաղ ժամանակներից, քան այնտեղ հաստատվել է թուրքական տարրը։ Իսկ Փոքր Ասիայում թուրքերի հաստատվելուց հետո հայերն Արևմտյան Հայաստանի տարածքում կազմակերպել են ազգային կյանքը, տնօրինել իրենց սեփական և հասարակական ունեցվածքը։ Թուրք-հայկական մշակութային և հասարակական հարաբերությունների ընթացքում տեղի են ունեցել մշակույթների զգալի ներթափանցումներ, մշակվել համակեցության որոշակի պայմաններ։ Սակայն Օսմանյան կայսրության ստեղծումից հետո Թուրքիայում արևմտահայության վիճակը խիստ ծանրացավ։ 16-17-րդ դարերի ընթացքում երկարատև պատերազմներ տեղի ունեցան Թուրքիայի և Պարսկաստանի միջև։ ԱրևմտյանՀայաստանը հաճախ դառնում էր ռազմական գործողությունների թատերաբեմ, որի հետևանքով քայքայվում էր նրա տնտեսությունը, մեծ զոհեր էր տալիս հայ խաղաղ բնակչությունը։ 18-րդ և հատկապես 19-րդ դարերում թուրքական բռնապետությունն ուժեղացրեց ճնշումը հայերի նկատմամբ, սաստկացան ազգային և կրոնական հալածանքները։ Եվ սկսվեց հայ ժողովրդի պայքարը թուրք նվաճողների դեմ, որը հատկապես նոր թափ առավ 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին, երբ Արևմտյան Հայաստանում ծավալվեց ֆիդայական շարժումը։ Այս ամենի հետևանքը եղավ այն, որ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին (1914-1918) տեղահանվեց ամբողջ արևմտահայությունը, 1915 թ-ին իրականացվեց 20-րդ դարի մեծագույն ոճրագործություններից մեկը՝ Մեծ եղեռնը. ոչնչացվեցին 1,5 միլիոն հայեր, փրկվածները տարագիր դարձան՝ ցրվելով աշխարհով մեկ։ Օսմանյան կայսրությանը հաջողվեց իրականացնել իր քաղաքական ծրագիրը՝ Արևմտյան Հայաստանը «մաքրել» հայերից՝ հայ ժողովրդին զրկելով իր դարավոր բնօրրանում ապրելու կենսական իրավունքից։ Եվ այսօր Թուրքիայի իշխանություններից պահանջելով ճանաչել Հայոց Մեծ եղեռնը՝ հայերս առաջին հերթին խնդիր ունենք վերականգնելու տեղահանված ու ցեղասպանված հայության ժառանգների՝ իրենց պատմական բնօրրանում ապրելու և գույքային իրավունքները։
Ներկա վիճակ
Ներկայումս Թուրքիայում բնակվում է մոտ 60-80 հզ. հայ, (համշենահայերի հետ միասին 360-380 հզ.) որից 50 հզ-ը՝ Ստամբուլում , որտեղ և կենտրոնացած է հայ կյանքը։ Թուրքիայում հայ հասարակական կյանքը կազմակերպել են ազգային, մշակութային, գրական միությունները, բարեգործական ընկերությունները, որոնցից նշանավոր են Համազգյաց, Մեսրոպյան, Արարատյան, Կիլիկյան, Ազգանվեր հայուհյաց ընկերությունները։ Հայկական եկեղեցիներին կից գործում են դպրոցներ։ Առաջին կանոնավոր դպրոցը հիմնվել է 1715 թ-ին Կոստանդնուպոլսում։ Ներկայումս գործում են 17 հայկական վարժարաններ, որտեղ ուսուցանվում են հայոց լեզու, կրոնի պատմություն (հայ ժողովրդի պատմության դասավանդումն արգելված է)։ Թուրքերենի, Թուրքիայի պատմության և աշխարհագրության ուսուցիչները պարտադիր թուրքեր են։
Արվեստ և մամուլ
Թուրքիայում ապրող հայերը մեծ ավանդ են ներդրել ոչ միայն հայ ազգային արվեստի, այլև թուրքական մշակույթի տարբեր բնագավառների զարգացման գործում։ Թուրքիայում առաջին թատրոնի հիմնադիրը Հակոբ Վարդովյանն է, օպերայի և օպերետի ստեղծողը՝ Տիգրան Չուխաջյանը, առաջին նվագախմբի ղեկավարը՝ Գրիգոր Սինանյանը։ Երկար տարիներ արքունի ճարտարապետության գլխավոր դեմքերից են եղել Պալյան ընտանիքի ներկայացուցիչները, Գ. և Կ. Օտյանները, Հ. Սերվերյանը, սուլթանների պալատական նկարիչները՝ Մանասե ընտանիքի անդամները (թուրքական արվեստում առաջին դիմանկարիչները), լուսանկարչության սկզբնավորողն էր Աբդուլլահների հայ ընտանիքը։ Քանդակագործ Երվանդ Ոսկանը համարվում է Թուրքիայում քանդակագործության արվեստի հիմնադիրը։
Թուրքիայում են ապրել և ստեղծագործել հայ գրականության բազմաթիվ նշանավոր դեմքեր՝ Մկրտիչ Պեշիկթաշլյանը, Պետրոս Դուրյանը, Միսաք Մեծարենցը, Հակոբ Պարոնյանը, Երվանդ Օտյանը, Գրիգոր Զոհրապը, Սիամանթոն, Դանիել Վարուժանը, Ռուբեն Սևակը և ուրիշներ. նրանցից շատերը Մեծ եղեռնի զոհ դարձան։
Թուրքիայում առաջին հայերեն պարբերականը՝ «Լրո գիրը», լույս է տեսել 1832 թ-ին։ Ներկայումս հրատարակվում են «Ժամանակ», «Մարմարա» օրաթերթերը, «Սուրբ Փրկիչ», «Լրաբեր», «Ակոս» և այլ պարբերականներ։ Թուրքիան մերժում է հայերի ցեղասպանության փաստը, սակայն արդեն այն ճանաչվել և դատապարտվել է աշխարհի բազմաթիվ պետությունների ու միջազգային կազմակերպությունների կողմից։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Թուրքահայ հասարակություն Կատեգորիա:Հայերը Թուրքիայում
Յուգ (Կիլմեզի վտակ)
Յուգ (Юг), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Կիրովի մարզի Կիլմեզսկի շրջանում, Կիլմեզ գետի վտակն է։ Գետաբերանը գտնվում է Կիլմեզ գետի ձախ ափին՝ 40 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը կազմում է 15 կմ, ավազանը՝ 84,2 կմ²։
Ջրագրության տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տեղեկությունների համաձայն՝ գետը պատկանում է Կամսկի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը Վյատկան է, գետի գետի ենթաավազանը Վյատկան է։ Գետի գետային ավազանը Կամա գետն է.
Ըստ աշխարհագրական տեղեկատվական համակարգի՝ ջրային բաժնի տարածքում Ռուսաստանի Դաշնության պատրաստած դաշնային գործակալության ջրային ռեսուրսների ՝։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր
Նովի Աշիտ (գյուղ, Կալտասինսկի շրջան)
Նովի Աշիտ (Новый Ашит, Яңы Әшит), գյուղ Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Կալտասինսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2009 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 79 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Կալտասինսկի շրջանի բնակավայրեր
Ղամշա
Ղամշա, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Բայազետի գավառում ։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ուսմանովո (այլ կիրառումներ)
Ուսմանովո, կարող է վերաբերել՝
Մոզո ին Պասիրիա
Մոզո ին Պասիրիա (Moos in Passeier, Moso in Passiria), կոմունա Իտալիայում։ Գտնվում է Տրենտինո Ալտո Ադիջե մարզում՝ Բոլցանո գավառում։ Բնակչությունը կազմում է 2171 մարդ, բնակչության խտությունը կազմում է 11 մարդ/կմ²։ Զբաղեցնում է 193 կմ² մակերես։ Փոստային ինդեքս՝ 39013, հեռախոսային կոդ՝ 0471։
Ժողովրդագրություն
'''Բնակչության թվաքանակի փոփոխությունները.
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր
Դեյլ Գրովեր
Դեյլ Գրով (Grover Dale, ), ամերիկացի պարող, խորեոգրաֆ, դերասան և թատրոնի ռեժիսոր։ «Դրամա Դեսկ» մրցանակի դափնեկիր, նաև առաջադրվել է «Թոնի» և «Պրայմ թայմ «Էմմի» մրցանակների։
Կարիերա
1955 թվականին Դեյլը առաջնաելույթ է ունեցել Բրոդվեյի բեմում որպես «Հիասքանչ Ադելը» շոուի պարող։ Նա նաև ունեցել է դերեր «Փոքրիկ Էբները», «Վեսթսայդյան պատմություն», «Գրինուիլոու», «Լողա» բեմադրություններում ։ Շահել է «Դրամա Դեսկ» մրցանակ, նաև առաջադրվել է «Թոնի» մրցանակի՝ «Բիլի» մյուզիքլի խորեոգրաֆիայի համար ։ Որպես խորեոգրաֆ և ռեժիսոր նրա աշխատանքներից են «Վերև-ներքև», «Մոլի», «Կախարդական շոու» մյուզիքլները, որը բերել է նրան «Թոնի» մրցանակի երկրորդ անվանակարգը ։
Մեծ էկրաններին Դեյլը հայտնի է Չարլզ Ուոլթերսի «Անխոնջ Մոլի Բրաուն» (1964), Ժակ Դեմի «Աղջիկները Ռոշֆորից» (1967) և Հել Էշբի «Հողատերը» (1970) ֆիլմերում ունեցած դերերով։ Նա նաև առաջադրվել է «Էմմի» մրցանակի «Կոպակաբանա» (1985) հեռուստաֆիլմի բեմադրության խորեոգրաֆիայի համար։
Անձնական կյանք
1967–1973 թվականը Դեյլը հարաբերություններ է ունեցել Էնթոնի Պերկինսի հետ ։ 1973 թվականին նա ամուսնացել է դերասանուհի Անիտա Մորիսի հետ, որի հետ ապրել է մինչև մահ՝ 1994 թվական։ Նրանց որդին՝ Ջեյմս Բեջ Դեյլը, ևս դարձել է դերասան ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի խորեոգրաֆներ Կատեգորիա:Ամերիկացի թատերական ռեժիսորներ
(7472) Կումակիրի
(7472) Կումակիրի (Kumakiri), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1992 թվականի փետրվարի 13-ին Մակիո Ակիյամայի և Թոշիմասա Ֆուրութայի կողմից Սուսոնոյում ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1992 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Մակիո Ակիյամայի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Թոշիմասա Ֆուրութայի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Անանուն որմնաքանդակներ
Անանուն որմնաքանդակներ, երկրաբանական բնության հուշարձան Հայաստանի Հանրապետությունում։ Բնության հուշարձանը գտնվում է Վայոց ձորի մարզի Երևան-Գորիս խճուղու ձախ կողմում՝ Ջերմուկ տանող ճանապարհից 44 մ դեպի Գորիս։ Այն գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Բնապահպանության նախարարության բնության պետական հուշարձանների ցանկում։ Բնության պետական հուշարձանների ցանկում ներառվել է 2008 թվականի օգոստոսի 14-ին ընդունված «Հայաստանի Հանրապետության բնության հուշարձանների ցանկը հաստատելու մասին» ՀՀ Կառավարության որոշման համաձայն ։
Տես նաև
Կատեգորիա:Բնության հուշարձաններ Վայոց ձորի մարզում
Ֆիզիկայի պատմություն
Մինչև 17-րդ դարը մեխանիկան, ֆիզիկան, Երկրի մասին գիտությունները, աստղագիտությունը, նույնիսկ ֆիզիոլոգիան «բնական փիլիսոփայություն» կոչված գիտելիքների հավաքածուի մի մաս են կազմել, որը համատեղում էր բնության երևույթների մասին տեղեկությունները և այդ երևույթների պատճառների մասին արված սխալ եզրակացությունները մտահայեցողական ֆանտազիաների հետ ։ Ֆիզիկայի պատմությունը որպես ինքնուրույն գիտություն սկսել է 17-րդ դարից՝ Գալիլեյի և իր աշակերտների փորձերից։ Դասական ֆիզիկայի տեսական հիմքերը ստեղծել է Նյուտոնը 17-րդ դարի վերջում։ Արագ տեխնոլոգիական զարգացման համադրությունը և դրա տեսական ըմբռնումը 18-19-րդ դարերում հանգեցրել է ֆիզիկայի էական հասկացությունների առաջացմանը (զանգված, էներգիա, իմպուլս, ատոմ և այլն) և հիմնարար օրենքների բացահայտմանը, որոնք ապացուցվել են փորձերով։
20-րդ դարի սկզբին միանգամից մի քանի բնագավառներում նկատվեց դասական ֆիզիկայի կիրառման ոլորտի սահմանափակ լինելը։ Ի հայտ եկան հարաբերականության տեսությունը, քվանտային ֆիզիկան, ստանդարտ մոդելը։ Սակայն մի քանի դեռևս չլուծված խնդիրներ շարունակում են մնալ ասպարեզում և խթանել ֆիզիկոսների՝ գիտության հետագա զարգացմանն ուղղված գործունեությանը։
Վաղ ֆիզիկական դիտումներ
Հին աշխարհում և միջին դարերում ձևավորվել են աստղագիտությունը, օպտիկան և այլ գիտություններ, որոնց զարգացումը ոչ միայն խթանել է մաթեմատիկան, այլև հաճախ կախված է եղել նրանից։ Այդ ժամանակ սկսեց զարգանալ բնափիլիսոփայությունը, որը փորձում էր (հիմնականում որակապես) բացատրել երևույթների առաջացման պատճառները։ Մինչև բնական երևույթների առաջին մոդելների ստեղծվելը, դրանց փոխարինում էին կրոնական առասպելները (օրինակ, «կայծակը աստծո զայրույթն է», «արևի խավարումը վիշապի նենգության արդյունքն է»)։
Տեսական մոդելները փորձնականորեն ստուգելու և նրանցից ճիշտը գտնելու միջոցները հնում շատ քիչ էին, նույնիսկ եթե խոսքը սովորական ամենօրյա երևույթների մասին էր։ Միակ ֆիզիկական մեծությունները, որոնք կարող էին ճշգրիտ չափել, կշիռը, երկարությունը և անկյունն էին։ Ժամանակի չափման չափանիշը համարվում էր օրը, որը Հին Եգիպտոսում բաժանում էին ոչ թե 24 ժամի, այլ՝ 12 ցերեկային և 12 գիշերային ժամերի, այնպես որ կային երկու տարբեր ժամեր, և տարվա տարբեր եղանակներին ժամի տևողությունը տարբեր էր լինում։ Բայց նույնիսկ երբ սահմանվեցին մեզ համար սովորական ժամանակի չափման միավորները, ճշգրիտ ժամացույցի բացակայության պատճառով շատ ֆիզիկական դիտարկումներ ուղղակի անհնար էր կատարել։ Այնպես որ բնական է, որ գիտական դպրոցների փոխարեն ստեղծվեցին մտահայեցողական կամ միստիկ ուսմունքներ։
Միջագետք և Հին Եգիպտոս
Չնայած Հին Եգիպտոսի և Բաբելոնի միջև կնքված պայմանգրերը (մ.թ.ա. 3-1 հազարամյակ) պարունակում են մեծ թվեր, դրանք ֆիզիկայի մասին որևէ տեղեկություն չեն հաղորդում։ Ամենազարգացած տեսական գիտությունը, հավանաբար, աստղագիտությունն էր, որը դեռ չէր առանձնացել աստղագուշակությունից։ Աստղագիտության կարիքների համար բաբելոնցիները մշակել էին անկյունները և ժամանակը չափելու բավական ճշգրիտ եղանակներ. բաբելոնյան աստղագիտական աղյուսակների ճշգրտությունը ավելի բարձր էր, քան եգիպտականինը։
Կիրառական մեխանիկայի ոլորտում, դատելով տպավորիչ կառույցներից, եգիպտացիների և բաբելոնացիների հեռու են գնացել. նրանք հմտորեն օգտագործել են լծակը, թեք հարթությունը, սեպը և այլ մեխանիզմներ։ Սակայն չկան նշաններ, որ նրանք ունեցել են որևէ զարգացած ֆիզիկական տեսություն։
Հին Չինաստան
Բնական գիտությունների ասպարեզից մեզ հասած ամենահին հրատարակումը երևան է եկել Չինաստանում, գրվել է դեռևս մ.թ.ա. 7-րդ դարում, թերևս ավելի վաղ։ Չինաստանը արդեն հին դարերում ունեցել է բավականին լավ զարգացած շինարարություն և արհեստներ, և կուտակված փորձը նրանք ենթարկել են գիտական վերլուծության։ Չինաստանում ֆիզիկայի ծաղկումը վերագրվում է մոտավորապես մ.թ.ա. 5-2 դարերին։ Հին չինական գիտնականների մտորումների արդյունքները ներառվել են տարբեր ընդհանուր փիլիսոփայական գրվածքներում, որոնցից առանձնանում են Մո Ցզիի (մ.թ.ա. 4-րդ դար) և նրա աշակերտների («մոիստների») գործերը ։
«Մոիստական կանոն» աշխատության այն մասում, որ անդրադառնում է ֆիզիկային առնչվող հարցերին, հիմնական ուշադրությունը հատկացվել է մեխանիկային։ Այնտեղ կատարվել են իներցիայի օրենքը ձևակերպելու առաջին փորձերը. «Գործողության դադարումը պայմանավորած է դրան հակազդող ուժով... Եթե չլինի ոչ մի հակազդող ուժ, ապա գործողությունը երբեք չի դադարի»։ Այնուհետև անդրադարձ կա ինչ-որ «կամուրջով տեղափոխմանը», որը կարելի է մեկնաբանել որպես ազատ անկման ուղղագիծ լինելու մասին պնդում։ Այլ չինական գրվածքներում դիտարկվում են (մաքուր որակական ձևակերպումներով) ազդեցության և հակազդեցությոն օրենքը, լծակի կանոնը, մարմինների ծավալի ընդլայնումը՝ տաքացման և նեղացումը՝ սառեցման պայմաններում։
Ընդհանուր առմամբ հին չինական ֆիզիկան ուներ կիրառական բնույթ։ Առանձին փորձերը ամփոփելով՝ նրանք կուտակել են ահագին էմպիրիկ նյութ, որը ունեցել է մետաֆիզիկական կամ նույնիսկ կրոնական բնույթ. օրինակ, Ինի և յանի հասկացությունը, այլ բնական տարերային երևույթները կամ կոնֆուցիական միստիկան։՝
Հին Հնդկաստան
Հնդիկ բնափիլիսոփաները աշխարհը ներկայացնում էին հինգ հիմնական տարրերից՝ հողից, կրակից, օդից, ջրից և եթերից (միջտիեզերական տարածությունները լցնող նյութ) բաղկացած։ Վերջինս լցնում էր միջտիեզերական տարածությունները և համարվում էր ձայնի տարածման միջավայրը։ Մնացած տարրերը հաճախ կապում էին տարբեր զգայարանների հետ։ Մոտավորապես մ.թ.ա. 7-րդ դարում հնդիկ գիտնականները, սկսած «վայշեշիկայի» հիմնադիր Կանադայից, ձևակերպեցին և սկսեցին զարգացնել ատոմների հասկացությունը։ Այս տեսության հետևորդները կարծում էին, որ ատոմը կազմված է տարրերից, յուրաքանչյուր ատոմի մեջ մտնում է ինն տարր, և յուրաքանչյուրը տարր ունի մինչև քսանչորս հատկություն ։
Ֆիզիկան և մեխանիկան Հին Հնդկաստանում ունեցել են հստակ մետաֆիզիկական և որակական բնույթ։ Հատկապես մանրամասն հետազոտվել են շարժման հարցերը։ Ըստ վայշեշիկաների ուսմունիք, յուրաքանչյուր մարմին տվյալ պահին կարող է մասնակցել միայն մեկ շարժման, որը հանդիպելով դիմադրության՝ ինքն իրեն ոչնչացնում է։ Շարժման պատճառը կարող է լինել ճնշումը (միջնադարյան Եվրոպայում դա անվանում էին «խթան»), կամային գործողությունը և առաձգականությունը. ոչ մի մարմին չի կարող ինքն իրեն շարժման մեջ դնել։ Հավերժական շարժումն անհնար է։
Ընդհանուր բնութագիր
Անտիկ գիտությունները Հին Հունաստանում հենվում էին հույն գիտնականների կառուցած մաթեմատիկական (հանրահաշվական և երկրաչափական) գիտելիքների բովանդակային և ամբողջական համակարգի վրա։ Պյութագորականները հայտարարում էին, որ բոլոր բնական երևույթները (մեխանիկա, աստղագիտություն, օպտիկա, երաժշտություն և այլն) ենթարկվում են մաթեմատիկական օրենքներին։ Այս մոտեցումը թույլ էր տալիս ստանալ մի շարք արժեքավոր արդյունքներ, բայց շատ անտիկ գիտնականների ցուցադրական հեռու մնալը իրենց տեսությունները փորձնական ստուգելուց հանգեցնում էին բազմաթիվ մոլորությունների։
Անտիկ ֆիզիկայի մասին ամենակարևոր աղբյուրները համարվում են Պլատոնի, Արիստոտելի (մ.թ.ա. 4-րդ դար), Արքիմեդի (մ.թ.ա. 3-րդ դար), Հերոնի և Տիտուս Լուկրեցիուս Կարուսի աշխատանքները, ինչպես նաև այլ մտածողների տեքստերում պահպանված մեջբերումների կտորները։ Ի տարբերություն Չինաստանի և Հնդկաստանի մտածողների, հին հունական բնափիլիսոփաները մշակել են ֆիզիկական տեսակետները առասպելականից անդին լուսաբանելու համակարգեր, որոնք կառուցել են հստակ սահմանված սկզբունքների հիման վրա։ Չնայած այդ սկզբունքների մեծ մասը սխալներ էր պարունակում, այն հսկայական ազդեցություն ունեցավ գիտության զարգացման վրա և մինչև 17-րդ դարը մրցակիցներ չուներ։ Անտիկ ֆիզիկայի արժեքն այն էր, որ նա հստակ դնում էր նյութի կառուցվածքի և շարժման հիմնարար խնդիրները և քննարկում էր այդ խնդիրների լուծման հնարավոր ճանապարհները։
Առաջնային տարրեր և պլատոնականություն
Տարբեր անտիկ ֆիզիկոսներ տարբեր վարկածներ են առաջ քաշվեցել այն մասին, թե ինչը կարելի է համարել տիեզերքի հիմքը. առաջնային տարրը` արխե, որից կազմվել է դիտարկվող օբյեկտների ամբողջ բազմազանությունը։ Թալես Միլեթացին համարում էր, որ ջուրն է, Անաքսիմենեսը՝ օդը, Հերակլիտը՝ կրակը։ Անաքսիմանդրոսը կարծում էր, որ այդ բոլոր երկրորդական տարրեը գոյանում էին մեկ ընդհանուր նյութից՝ «ապեյրոնից»։ Անաքսագորասի համակարգում տարրերի թիվն անսահման է ։ «Թվերը կառավարում են աշխարհը» թեզով, լավ փաստարկված Պյութագորյան դոկտրինի ի հայտ գալով այն հասկացություններրը նույնպես ներառվեցին վեճի մեջ. մաթեմատիկան դիտարկվում էր որպես աշխարհի իդեալական հիմնակմախքը և տիեզերքի օրենքների ճանաչման ուղիղ ճանապարհ։ Այնուամենայնիվ անտիկ ֆիզիկայում գերակշռում էին աշխարհի որակական, մետաֆիզիկական մոդելները։
Պլատոնը, մ.թ.ա. 4-րդ դարի հայտնի փիլիսոփան, իր «Տիմեոս» երկխոսության մեջ շոշափել է մի շարք ֆիզիկական հարցեր։ Չնայած այնտեղ շարադրված գաղափարների ակնհայտ միստիկական բնույթին, աշխատությունը մեծ հետք է թողել գիտության պատմության և փիլիսոփայության մեջ։ Նյութականից բացի, սահմանում էր «մաքուր իդեաների» իդեալական աշխարհի գոյությունը, որը հիմնված էր գեղեկցության և մաթեմատիկայի օրենքների վրա. իրական աշխարհը դրա ոչ ճշգրիտ պատճենն է։
Պլատոնն ընդունում էր չորս դասական տարրեր. հող, ջուր, օդ և կրակ, բայց նրանց հետ կար առաջնային տարրը, որից ստեղծվում են մյուս չորսը, երբ տեղավորվում է կանոնավոր բազմանիստի պատկերներում։ Պլատոնը նույնիսկ նկարել է տարբեր տարրերին համապատասխանող բազմանիստների սխեման, օրինակ, խորանարդը համապատասխանում է հողին, բուրգը՝ կրակին։ Տարբեր ֆիզիկական պրոցեսներ՝ այրումը, լուծելիությունը, ջրի ագրեգատային վիճակների փոփոխությունը, կոռոզիան և այլն, Պլատոնը վերլուծել և բացատրել է այս տեսանկյունից։
Ատոմականություն
Զենոնի ապորիայի ի հայտ գալով բավականին դժվար և ցայժմ չլուծված խնդիր դրվեց. արդյոք մատերիան, ժամանակը և տարածությունը անվերջ բաժանելի են թե բաժանելիության սահմաններ գոյություն ունեն։ Այդ հարցի պատասխանների տարբերակներից մեկը եղավ ատոմականությունը (Դեմոկրիտ, մ.թ.ա. 5-րդ դար), ըստ որի տարբեր մարմինների տարբերվում են միմյանցից ոչ թե բաղադրությամբ, այլ կառուցվածքով, այսինքն նրանցում անբաժանելի ատոմների միավորման կառուցվածքով (ընդ որում թույլատրելի էր տարբեր տիպի և ձևի ատոմների գոյությունը)։ Ատոմականության հետևորդները կարծում էին, որ բնության մեջ ոչինչ չկա՝ բացի ատոմներից և դատարկությունից։ Ատոմները ունեն իրար հետ բավականին ուժեղ փոխկապակցման հատկություն՝ ստեղծելով նյութը և մյուս դիտվող ֆիզիկական երևույթները (լույս, ջերմաստիճան, հոտ, մագնիսականություն, էլեկտրական երևույթներ)։ Էպիկուրը նույնիսկ կարծում էր, որ մարդու ազատ կամքը պայմանավորված է ատոմների պատահական տեղաշարժով։
Ատոմիստները բացահայտել են զանգվածի պահպանման օրենքը, որի առաջին ձևակերպումը տվել է (հավանաբար պյութագորասական) Էմպեդոկլեսը՝ մ.թ.ա. 5-րդ դարում.
Ավելի ուշ նման թեզեր են արտահայտել նաև Դեմոկրիտը, Արիստոտելը, Էպիկուրը և այլք։
Արիստոտել
Արիստոտելը (մ.թ.ա. 4-րդ դար) դատապարտել է իր նախորդների մոդելները, քանի որ դրանք դոգմտիկ էին և չէին հաստատվել դիտարկումներով։ Բնության մասին տեղեկությունների միակ աղբյուր նա համարում էր իրական փորձովի վերլուծությունը, իսկ դիտարկմանը ոչ ենթական հասկացությունների (ինչպես ատոմների կամ կորպուսկուլների) ներմուծումը տեսության մեջ՝ սկզբունքորեն անընդունելի։ Արիստոտելը ինքը փորձել է դոգմաների փոխարեն հաստատել տրամաբանական դատողություններ և հղումներ հայտնի ֆիզիկական երևույթներին։ «Ֆիզիկա» տերմինը ծագել է Արիստոտելի աշխատություններից մեկի անվանումից։ Մի ժամանակ Արիստոտելի հեղինակությանն էր վերագրվում «Մեխանիկական խնդիրներ» բովանդակային աշխատությունը, բայց հավանաբար, այդ գրքի հեղինակը ապրել է ավելի ուշ, Ալեքսանդրիայում, և հայացքներով մոտ է եղել Արիստոտելի դպրոցին։
Ըստ Արիստոտելի՝ ֆիզիկայի առարկան բնության երևույթների առաջնային պատճառը բացահայտելն է.
Հակառակ ֆիզիկան փորձնականորեն հիմնավորելու Արիստոտելի ձգտմանը, փորձարարական ֆիզիկայի և ճշգրիտ չափիչ սարքերի բացակայութան պատճառով այս մոտեցումը դեռ երկար ժամանակ (փաստացի մինչև Նյուտոնը) առաջնահերթությունը տվել է մետաֆիզիկական ֆանտազիաներին։ Մասնավորապես, Արիստոտելը և նրա հետևորդները պնդում էին, որ մարմնի շարժումը պահպանվում է նրա հանդեպ կիրառված ուժի շնորհիվ։ Արագության հասկացությունը չկար Արիստոտելի, ինչպես նաև մյուս անտիկ մտածողների մոտ, քանի որ դրա համար պահանջվում է ճանապարհի հարաբերությունը ժամանակին, իսկ հույները ճանաչում էին միայն համասեռ մեծությունների հարաբերությունը (նույն պատճառով չկար խտության հասկացությունը)։
Արիստոտելը հերքում է նաև Պլատոնի մոդելը։ Նա նշում է, որ այն չի բացատրում շատ իրական երևույթներ, օրինակ՝ գոլորշու ճնշման աճը ջրի եռալու ժամանակ, իսկ տարերքների հատկությունների կապը բազմանիստների հետ անհիմն հորինվածք է։ Փոխարենը Արիստոտելը առաջարկում է նույնքան մտացածին «հատկությունների տեսությունը»։
Այլ անտիկ ձեռքբերումներ
Մ․ թ․ ա․ չորրորդ դարից հետո աթենական գիտական դպրոցի գաղափարախոսական համակարգը, որը բավարար կապված չէր փորձին, հարստանում է ալեքսանդրյան դպրոցի ավելի գործնական մոտեցումներով։ Ալեքսանդրիացի հույները առաջինը մշակեցին մի քանի քանակական (մաթեմատիկորեն շարադրված) տեսություններ և նկարագրեցին դրանց գործնական կիրառությունը․ այդ գիտնականների և գյուտարարների մեջ հատկապես հռչակվեցին Արքիմեդը, Կտեզիբիոսը և Հերոն Ալեքսանդրիացին։
Այս խնդիրները հստակ շարադրել է Արքիմեդը, որը հետևյալ եզրակացությունն է արել. «մեծությունները հավասարակշռվում են ծանրություններին հակադարձ համեմատական երկարություններով», և Հերոն Ալեքսանդրիացին։ Արքիմեդը տվել է զանգվածների կենտրոնի սահմանումը և գտել է դրա դիրքը եռանկյունու և այլ պատկերների դեպքում։ Նա նաև հաշվել է հեղուկի դուրս մղող ուժը) ։ Մ.թ.ա. 4-րդ դարում Սինեզիուս Կիրենացին՝ Հիպատիայի աշակերտը, Արքիմեդի հայտնագործությունների հիման վրա հորինել է խտաչափը (աերոմետր)՝ հեղուկների տեսակարար կշիռը որոշելու համար։
Էմպեդոկլեսը և Անաքսագորասը փորձով ապացուցել են օդի առաձգականությունը։ Հերոնը, ընդհանրացնելով հիդրավլիկայում կուտակված փորձը, հրապարակել է «Պնևմատիկա» դասագիրքը։ Ինչպես նշել է Հերոնը, գազի սեղմելիությունը ապացուցում է, որ այն բաղկացած է մանր մասնիկներից, որոնք իրարից բաժանված են դատարկությամբ։ «Պնևմատիկայում» նկարագրված են բազմաթիվ տեխնիկական սարքավորումներ, այդ թվում՝ առաջին տուրբինը։ Մեծ ավանդ է ունեցել տեսական ակուստիկայի և երաժշտության տեսության բնագավառում։
Հելլենները հաջողությամբ զարգացրել են երկրաչափական օպտիկան։ Էվկլիդեսն իր «Օպտիկա և կատօպրիկա» աշխատության մեջ խորությամբ հետազոտել է հեռանկարի օրենքները և հայելու կանոնը։ Մեկ այլ ծավալուն աշխատություն օպտիկայի վերաբերյալ գրել է Արքիմեդը, բայց այն չի պահպանվել։ Հայտնի է, որ Արքիմեդը չափել է արևի անկյունային տրամագիծը և ստացել է բավականին ճշգրիտ արդյունք. 27' և 33' միջև (անկյունային րոպե)։ Հերոնի մոտ առաջին անգամ հանդիպում ենք լույսի անդրադարձման համար փոքրագույն ճանապարհի վարիացիոն սկզբունքին։ Այնուամենայնիվ հույների օպտիկայում կային և կոպիտ սխալներ։ Օրինակ, լույսի բեկման անկյունը համարվում էր համեմատական անկման անկյանը (այս սխալը թույլ է տվել նույնսիկ Կեպլերը), պատկերումը աչքի ցանցաթաղանթին դեռ չէր բացահայտվել, այդ պատճառով տեսողությունը կապում էին մարդկանց և կենդանիների աչքերից բխող հատուկ ճառագայթների հետ։ Լույսի և գույնի բնույթի վերաբերյալ հիպոթեզները բազմաթիվ էին, սակայն հաճախ՝ մտահայեցողական ։
Իսլամական երկրներ
Գիտության «Ոսկեդարը» իսլամական երկրներում տևել մինչև է 9-14-րդ դարերը (մինչև մոնղոլական արշավանքները)։ Այդ ժամանակաշրջանում հույն և հնդիկ գիտնականների գլխավոր աշխատությունները թարգմանվեցին արաբերեն, ինչից հետո արաբ, պարսիկ և թուրք մտածողները զարգացրեցին և մեկնաբանեցի այդ աշխատությունները, իսկ մի շարք դեպքերում նոր ֆիզիկական մոդելներ առաջադրեցին։ Հիմնական ուշադրությունը, ինչպես Հունաստանում, տրվում էր մեխանիկային և օպտիկային։
Աբդուռահման ալ-Խազինին (12-րդ դար) «Իմաստության կշեռքների գիրք» (1121 թվական) տրակտատում շարունակել է լծակային կշեռքների և զանգվածների կենտրոնի շուրջ Արքիմեդի հետազոտությունները։ Գրքում նկարագրված են շարադրված սկզբուքների բազմաթիվ գործնական կիրառություններ, ներառյալ ակնագործական կեղծիքները հայտնաբերելու եղանակները, բերված է տարբեր նյութերի տեսակարար կշիռների աղյուսակ։ Ալ-Խազինին Արքիմեդից հեռուն գնաց և նրա օրենքը տարածեց օդում գտնվող մարմինների վրա. անոթից օդը դուրս մղելիս նրանում գտնվող մարմինն ավելի ծանր է դառնում։ Ալ-Խազինի գրքին հավելյալ արժեք են տալիս Օմար Խայամի և Ալ-Բիրունիի` նրանում ներառված արդյուքները տեսակարար կշիռը ճշգրիտ որոշելու և հաշվելու վերաբերյալ։
Օպտիկայում Պտղոմեոսից հետո ամենամեծ ավանդը ունեցավ Ալհազենը (969-1039)՝ իր «Օպտիկայի գիրք» մենագրությամբ։ Նա մերժել է մարդու աչքից դուրս եկող տեսողության ճառագայթների հին վարկածը, տվել աչքի կառուցվածքի և հատկությունների ճիշտ բացատրություն։ Սակայն նա կարծում էր, որ արտաքին առարկաների պատկերները առաջանում են ակնաբյուրեղի ներսում։ Ալհազենը կարծիք է հայտնել լույսի արագության վերջավոր լինելու մասին արժեքը և իրականացրել է փորձեր կամերա-օբսկուրայով, լույսի բեկման վերաբերյալ, ինչպես նաև փորձեր տարբեր հայելիների հետ։ Նա սահմանեց, որ կորագիծ հայելուց անդրադարձված ճառագայթը գտնվում է ընկնող ճառագայթը և մակերևույթին տարված նորմալը պարունակող հարթության մեջ։ Ալհազենի դիտումները (առանց նշելու նրա անունը) տեղ են գտել Էրազմ Վիտելոյի գրքում, որը երևան է եկել 1271 թվականին և վայելել է մեծ հանրաճանաչություն. այդ գիրքը տպագրվել է 300 տարի շարունակ և էապես նպաստել է Եվրոպայում օպտիկայի զարգացմանը։