Հոգեդրամա
Տեսություն
Խումբը, համաձայն Մորենոյի, իրենից ներկայացնում է բաց համակարգ, այսինքն՝ կենդանի, անընդհատ փոփոխվող օրգանիզմ։ Որպեսզի հասկանան, թե տվյալ պահին ինչ է տեղի ունենում խմբում, Մորենոն մտածեց չափող գործիք՝ սոցիոմետրիա։ Պարզագույն ձևով սոցիոմետրիան իրենից ներկայացնում է հետևյալը. խմբում, յուրաքանչյուր մարդու խնդրում են մտածել առաջադրված հարցի շուրջ (չափանիշ), օրինակ՝ «ում հետ կցանկանայիր ծովում անցկացնել հանգստյան օրերը», այնուհետև պետք էր մոտենալ և ձեռքը դնել այն մարդու ուսին, ով համամապատասխանում էր այդ չափանիշներին։ Արդյունքում հետազոտողը ստանում է խմբի «պատկերը», որում երևում է, թե ով ինչ տեղ է զբաղեցնում խմբում՝ ըստ այդ չափանիշների։ Ի հայտ են գալիս «ձգող աստղեր»՝ մարդիկ, որոնց հետ շատերն են ցանկանում ժամանակ անցկացնել, «մերժման աստղեր»՝ մարդիկ, որոնց ոչ-ոք չի ցանկանում իմանալ, փոխադարձ դրական և բացասական ընտրություններ, խմբի բաժանում ենթախմբերի և այլն։ Չափանիշների հմտորեն ընտրությամբ կարելի է ազել խմբի և իրավիճակի վրա։ Այսպիսով, «Սոցիոմետրիա» գրքում կարելի է գտնել հետևյալ դեպքերի նկարագրությունները։ Մորենոն թույլատրություն խնդրեց խորհրդատվություն անցկացնել դեռահաս աղջիկների ինտերնատում։ Չնայած լավ ֆինանսավորմանն ու գոյության բարենպաստ պայմաններին, այդ ինտերնատում կոնֆլիկտներն ու փախուստները բազմաթիվ էին։ Մորենոն խնդրեց ուղեկցել իրեն ճաշարան և տեսավ հետևյալ պատկերը. աղջիկները՝ չորսական, նստած էին սեղանների շուրջ, ամեն սեղանի մոտ կար դաստիարակ։ Մորենոն դաստիարակվողներին առաջարկեց նստել այնպես, ինչպես ուզում են։ Ստացվեց խառնաշփոթ, որը դժգոհություն առաջացրեց դաստիարակների մոտ. մի սեղանի մոտ նստեցին 7 աղջիկներ, իսկ մյուս սեղաններին մնացին 2-3 մարդ, իսկ որոշների մոտ ոչ-ոք չմնաց։ Այդ ժամանակ Մորենոն խնդրեց աղջիկներին կրկնել իրենց ընտրությունը, բայց չընտրել այն մարդուն, ում ընտրել էին նախորդ անգամ։ Ստացվեց նոր պատկեր։ Մորենոն երրորդ անգամ անցկացրեց ընթացակարգը և հետո վերլուծեց ընտրությունները։ Արդյունքում աղջիկներին նստեցրին 4 հոգով, բայց այնպես, որ մաքսիմալ հաշվի առնվի առաջինի, երկրորդի և երրորդի ընտրությունը։ Յուրաքանչյուր աղջիկ սեղանի մոտ, հայտնվեց նրա հետ, ով նրան շատ թե քիչ հաճելի էր։ Ագրեսիայի և կոնֆլիկտայնության մակարդակը նվազեց։ Սոցիոմետրիան հոգեդրամայի թերապևտիկ աշխատանքի տեսական հիմքերից մեկն է։ Մորենոն օգտագործում էր սոցիոմետրիան մեծ խմբերի համար, օրինակ` երբ անհրաժեշտ էր վերաբնակեցնել հնդկացիների ամբողջ ռեզերվ։ Մորենոն ինքնաբխությունը սահմանեց որպես. «հին իրավիճակին նոր ռեակցիա, կամ նոր իրավիճակին` ադեկվատ ռեակցիա»։ Կարևոր է, որ ինքնաբխության տակ Մորենոն հասկանում էր որոշակի տիեզերական էներգիա, որի արդյունքում ինչ-որ ժամանակ ստեղծվել է այս աշխարհը և որի շնորհիվ շարունակում է գոյություն ունենալ։ Անձի զարգացման գործում այդ էներգիան հավասար դեր ունի գենետիկական նախասահմանության հետ։ Մորենոն պնդում է, որ երեխան չէր կարող զարգանալ, եթե չտիրապետեր ինքնաբուխ էներգիայի։ Ի տարբերություն այլ «էներգիաների», որոնք տարածված էին հոգեբանության մեջ 20-30-ական թվականներին (Ֆրոյդի մոտ` «լիբիդո»), ինքնաբուխությունը չի կարող կուտակվել, այն գույություն ունի միայն «այստեղ և հիմա»։ Դերերի տեսությունը ստեղծվել է Մորենոյի կողմից և ավելի ուշ մշակվել է ավստրիկան հոգեդրամատիկական դպրոցի կողմից։ Մորենոն, իրեն բնորոշ գաղտնիությամբ, սահմանում էր դերը որպես. «տվյալ պահին ակտուալ և շոշափելի ձև, որն ընդունում է մեր ինքնությունը» Դերի էությունը դառնում է ավելի հասկանալի, եթե հաշվի առնենք Մորենոյի կողմից դերերի դասակարգումը։ Նա առանձնացնում էր հոգեսոմատիկ դերեր, հոգեբանական դերեր (օրինակ` «նեղացած երեխա») և սոցիալական դերեր (օրինակ` «ոստիական», «մայր»)։ Ներքին դերերի վերլուծությունն իրականացվում է գծապատկերի միջոցով` ձևավորված ավստրալիական դպրոցի կողմից։ Բոլոր հոգեբանական դերերը բաժանված են 3 մեծ կատեգորիաների` ֆունկցիոնալ, դիսֆունկցիոնալ, պատճենում։ Ֆունկցիոնալ դերերը բաժանվում են` կայուն և ծնված։ Դրանք այն դերերն են, որոնք օգնում են մարդուն հաղթահարել կոնֆլիկտային իրավիճակները, համագործակցել այլ մարդկանց հետ, նպաստում են անհատական աճին։ Կայուն դերերը անհրաժեշտության դեպքում հեշտ են վերլուծվում։ Ծնված ֆունկցիոնալ դերերը այդքան էլ կայուն չեն, մի իրավիճակում դրանք կարող են աշխատել, մյուսում՝ ոչ։ Դիսֆունկցիոնալ դերերը խանգարում են կոնֆլիկտայի իրավիճակների լուծմանը, իրենք կարող են առաջացնել արտաքին և ներքին կոնֆլիկտներ։ Բաժանվում են` կայուն և պարբերաբար ի հայտ եկող։ Ստաբիլ դիսֆունկցիոնալ դերեը, որպես կանոն, վաղուց են մշակված, նրանք որոշակի իրավիճակներում ի հայտ են գալիս պարբերաբար (օրինակ՝ ցանկացած վտանգի դեպքում՝ փախուստ իրականությունից)։ Առանձին տեղ են զբաղեցնում պատճենված դերերը։ Նրանք թույլ չեն տալիս կառուցողաբար լուծել իրավիճակը, այդքան էլ ստեղծարար չեն՝ ինչպես ֆունկցիոնալ դերերը, բայց այդքան էլ պաթոլոգիկ չեն, որքան՝ դիսֆունկցիոնալները։ Պատճենած դերերը թույլ են տալիս վերահսկել իրավիճակը, թուլացնել լարվածությունը։ Պատճենված դերերը` կախված օբյեկտի հետ փոխհարաբերություններից, բաժանվում են 3 խմբի. «շարժում՝ իրենից», «շարժում դեպի իրեն», «շարժում` հակառակ»։ Նկատի է առնվում իրավիճակի հանդեպ վերաբերմունքը։ Օրինակ՝ ագրեսիվ իրավիճակի ժամանակ կարելի է փորձել «հարմարվել» ագրեսորին և այդպիսի դերը վերագրվում է՝ «շարժում՝ իրենից» խմբին։ Կարելի է դուրս գալ իրավիճակից, օրինակ՝ փախչել կամ անտեսել ագրեսիվ գործողությունները։ Դրանք՝ «շարժում՝ իրենից» դերերն են։ Երրորդ միջոցը՝ արձագանքն է, պատկանում է «շարժում` հակառակ» խմբին։ Դերային վերլուծությունը հիմնականում օգտագործվում է՝ որպես թերապևտիկ գործընթացի վերլուծության գործիք։ Դրա օգնությամբ կարելի է տեսնել դերերի փոխգործունեությունը (նրանց կոնֆլիկտները, միավորումները, մեկից մյուսն անցումը) և աշխատանքի վերջում ստացված արդյունքը։ Հաջողված սեանսի ժամանակ դիսֆունկցիոնալ և պատճենած դերերը վերափոխվում են՝ ֆունկցիոնալի։ Դերերի տեսության կիրառման օրինակ կարելի է գտնել «Վալկերի հոգեբանություն» հոդվածում։