cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ռեչկա (Պիժմայի վտակ)
Ջրագրության տվյալներ
Ըստ աշխարհագրական տեղեկատվական համակարգի՝ ջրային բաժնի տարածքում Ռուսաստանի Դաշնության պատրաստած դաշնային գործակալության ջրային ռեսուրսների ՝
Էվերգլեյդս
Էվերգլեյդս (Everglades, նաև՝ Florida Everglades; բառացիորեն՝ «հավերժ ճահիճներ», «ճահճային ցածրավայր»), արևադարձային գոտու բնատարածքային համալիր, որը զբաղեցնում է Ֆլորիդա թերակղզու հարավային մասը ։ Իրենից ներկայացնում է խոշոր բիոմ, որին բնորոշ է ճահճային տիպի լանդշաֆտների տարածումը։ Այս յուրահատուկ և էնդեմիկ էկոհամակարգը ձևավորվում է Օռլանդոյի մերձակա տարածքից՝ Կիսիմի գետի ավազանից։ Խոնավ սեզոնին գետը դուրս է գալիս ափերից և առաջացնում է դանդաղահոս ջրահոսք՝ ուղղվելով հարավ։ Էվերգլեյդսի տարածքում դիտվում են տարբեր կլիմայական պայմաններ, ինչի պատճառով խոնավ սեզոնին դիտվում են ջրհեղեղումներ, իսկ չոր սեզոնին՝ երաշտ։
20-րդ դարում, տարածքի մեծ մասը ենթարկվել է մարդու տնտեսական գործունեության բացասական ազդեցությանը. ճահճապատ հսկայական տարածքներ ցամաքեցվել են գյուղատնտեսական օգտագործման և բազմաբնակարան բնակելի կառուցապատման նպատակով։ Չնայած դրան, տեղ-տեղ հանդիպում են բնական կենսատարածքներ, որոնցից են արևադարձային անտառները հյուսիսում, Մեքսիկական ծոցի ափամերձ գոտու մանգրային անտառները և կլադիում կամ «սղոց-խոտ»-ով պատված ճահիճները։ 1947 թվականին ԱՄՆ կառավարության որոշմամբ այդ աշխարհահամակարգերը ընդգրկեցին Էվերգլեյդս ազգային պարկի տարածքի մեջ։ 1977 թվականի դրությամբ, Էվերգլեդյս ազգային պարկի տարածքն արդեն կազմում էր 566796 հա ։
Բնութագիր
Որպես կենսահամակարգ, Էվերգլեյդսն իրենից ներկայացնում է արևադարձային հսկայական ճահճապատ տարածք, որը զբաղեցնում է ԱՄՆ Ֆլորիդա թերակղզու հարավում գտնվող բլրապատ ցածրավայրի մեծ մասը։ Գտնվում է ծովի մակարդակից 1-2մ ցածր։ Հիմնականում ընդգրկում է Ֆլորիդա նահանգի Մոնրո, Կոլյեր, Պալմ-Բիչ, Մայամի-Դեյդ և Բրոուարդ վարչական շրջանների տարածքները։ Տեղանքն ունի թույլ թեքվածություն դեպի հարավ-արևելք ուղղությամբ, ինչի շնորհիվ մակերևութային հոսքաջրերը հոսում են հյուսիսից հարավ ուղղությամբ՝ սնվելով թերակղզու կենտրոնական մասով հոսող Կիսիմի գետի ջրերով։
Էվերգլեյդսի մասին առաջին գրավոր հիշատակումները հանդիպում են իսպանական քարտեզներում, որոնք ընդամենը տեղանքի մասին պարզ քարտեզագրումներ են։ Ենթադրվում է, որ իսպանացիներն էլ Ֆլորիդայի ծոցից մինչև Ատլանտյան օվկիանոս ընկած անհայտ տարածքն անվանակոչել են («Սուրբ Հոգու լիճ»)։ Մոտ մեկ դար իսպանական քարտեզներում տարածքը նշվում էր որպես գաղութային տարածք, սակայն ոչ մի ուսումնասիրություններ չէին արվում։ 1773 թվականին Ֆլորիդայի ափերի քարտեզագրմամբ զբաղվող բրիտանացի գծագրող Գոն Գերարդ դե Բրահմը տարածքն անվանել է «Գետերի սանդուղքներ»։
Աշխարհագրագետներ Արի Ջ. Լամմը և Ռայմոնդ Կ. Օլդակովսկին 2007 թվականին կատարված ուսումնասիրության արդյունքում պարզել են, որ «Գլեյդս» բառը առաջացել է Ֆլորիդայի համանուն տարածքի անունից, որը բնակեցված էր սեմինոլներով։ Այն ընդգրկում էր Հարավային Ֆլորիդայի ներքին և հարավային շրջանները, Մեքսիկական ծոցի ափերը։ Այն Ֆլորիդա նահանգի ամենաքիչ բնակեցված տարածքներից մեկն է մինչ օրս։
Կլիման
Էվերգլեյդսի կլիման անցումային է՝ մերձարևադարձային և արևադարձային կլիմայական գոտիների միջև։ Բնորոշ են չոր ու տաք ձմեռները (նոյեմբերից ապրիլ), խոնավ ու տաք ամառները (մայիսից հոկտեմբեր)։ Տեղումների մոտ 70%-ը թափվում են խոնավ սեզոնին՝ կարճատև կամ արևադարձային տեղատարափ անձրևների տեսքով։ Չոր սեզոնին տեղումների քանակն այնքան քիչ են, որ հաճախ դիտվում են անտառային հրդեհներ և երաշտ, քաղցրահամ ջրի սղություն։
Ջերմաստիճանային տատանման լայնույթը մոտ 11 °C է, ամառային միջին ջերմաստիճանը 21°-26 °C է, ձմեռայինը՝ -1° - +4 °C: Ձմռանը շատ ցածր ջերմաստիճան հազվադեպ է դիտվում, որի պատճառով բուսակենդանական աշխարհի ցրտադիմացկունության նվազագույն ջերմաստիճանային շեմը -1 °C - +2 °C է։ Տեղումների տարեկան միջին քանակը կազմում է 160 սմ, որի մեծ մասը թափվում է Օկիչոբի լճի շրջանում՝ 120 սմ, նվազագույն քանակը՝ 100 սմ։
Տնտեսություն
Չնայած այն հանգամանքին, որ Ֆլորիդայի կենտրոնական և հարավային մասում գտնվող կենսահամակեցությունը, որը կազմում է Էվերգլեյդսի տարածքի մեծ մասը (մոտ 55 %) տուժել է մարդու տնտեսական գործունեության հետևանքով, Օռլանդո քաղաքից հարավ, Կիսիմի գետի ավազանում, առանձին կղզյակների տեսքով պահպանվել են բնական էկոհամակարգեր։ Կիսիմի գետը սկիզբ է առնում Թեյլորի և Ֆիշիթինգի հովտի շրջանից, որոշ վտակներ սկիզբ են ատնում Նաբին ճահճից և թափվում է Օկիչոբի լիճ։ Օկիչոբին մոտ 1 890 կմ² մակերեսով, 3մ խորությամբ ծանծաղ և քաղցրահամ լիճ է, որը հորդացումների ժամանակ ողողում է Էվերգլեյդսի ողջ տարածքը՝ առաջացնելով 60կմ լայնության և 160 կմ երկարության ջրամբար։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆլորիդայի աշխարհագրություն Կատեգորիա:Ֆլորիդա Կատեգորիա:Ճահիճներ Կատեգորիա:Կենսաաշխարհագրություն Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի աշխարհագրություն Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի ազգային այգիներ Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգություն ԱՄՆ-ում
Պոմրյասկինո
Պոմրյասկինո (Помряскино, Помряскин), գյուղ Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Ստերլիտամակսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2009 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 240 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Ստերլիտամակսկի շրջանի բնակավայրեր
Մանյա Ասլանյան
Մանյա Կնյազի Ասլանյան, հայ ռեժիսոր։ ՀԽՍՀ վաստակավոր արտիստ (1972)։
Կենսագրություն
1950 թվականին ավարտել է Երևանի թատերական ինստիտուտը։ 1950-1951 թվականներին եղել է ԵԵԿԹ, 1954-1955 թվականներին՝ ԵՊՀԹ ռեժիսոր, 1959-1978 թվականներին՝ ԵՏԹ գլխավոր ռեժիսոր ։ 1987 թվականին Լոս Անջելեսում ստեղծել է «Երվանդ Օտյան» թատերական շրջանակը։ Մահացել է 2008 թվականին Լոս Անջելեսում։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Հայ ռեժիսորներ Կատեգորիա:ՀԽՍՀ վաստակավոր արտիստներ Կատեգորիա:Երևանի պետական գեղարվեստաթատերական ինստիտուտի շրջանավարտներ
Էտենիիդի
Էտենիիդի (Äteniidi), գյուղ Էստոնիայի Յիգևամաա նահանգի Պալա շրջանում։
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 23 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Յիգևամաա նահանգի Պալա շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղեր
Յանիս Կսանտուլիս
Յանիս Կսանտուլիս (Γιάννης Ξανθούλης, ), նոր հունացի արձակագիր, լրագրող և դրամատուրգ։
Կենսագրական տեղեկություններ
Յանիս Կսանտուլիսը ծնվել է Ալեքսանդրուպոլիսում` Արևելյան Թրակիայի գաղթականների ընտանիքում, ովքեր գաղթել են Հունաստան, հույն-թուրքական բնակչության փոխանակության ժամանակ ։ Ժուռնալիստիկա և դիզայն է սովորել ։ 1969 թվականից աշխատել է որպես ռեպորտյոր և թերթի, պարբերագրերի և ռադիոյի տեսաբան։ Նրա առաջին Μεγάλος Θανατικός վեպը թողարկվել է 1981 թվականին։ 1982 թվականից Յանիս Կսանտուլիսն աշխատել է Էլեֆտերոտիպիա թերթի շաբաթ օրվա թողարկման մշտական թղթակից։
Կսանտուլիսի ստեղծագործական ժառանգությունում նաև եղել են մի քանի երգիծաբանական երգեր և թատերական պիեսներ ։ Նրա ստեղծագործությունը թարգմանվել է ֆրանսերեն, անգլերեն, դանիերեն, գերմաներեն, իսպաներեն, ճապոներեն, հոլանդերեն լեզուներով ։
Եղել է Հունաստանի ամենօրյա թերթի լրագրողների միության անդամ։ Ապրում է Աթենքում ։
Վիջեյ Էսվարան
Վիջեյ Էսվարան (Vijay Eswaran, ), մալայզիացի գործարար է, Հոնկոնգում տեղակայված QI միջազգային ընկերությունների խմբի գործադիր նախագահը։ Նաև բարերար է և գրքերի հեղինակ ։ Մալայզիայում նրան շնորհել են "Դաթո" պատվավոր տիտղոսը։
Կենսագրություն
Վիջեյ Էսվարանը ծնվել է 1960 թվականի հոկտեմբերի 7-ին Մալայզիայի Պինանգ կղզում։ 1984 թվականին, ավարտելով Լոնդոնի տնտեսագիտական դպրոցը, ստանում է սոցիոլոգիական տնտեսագետի աստիճան։ Դրանից հետո նա մեկ տարի մնում է Եվրոպայում, որտեղ տարբեր աշխատանքներ է կատարում, այդ թվում Բելգիայում աշխատում է շինարարությունում, խաղող է հավաքում Ֆրանսիայում և տաքսու վարորդ աշխատում Լոնդոնում։
QI Group
1998 թվականին, երբ նա վերադառնում է Ասիա, հիմնադրում է ցանցային մարքետինգի մի ընկերություն, որը տարիների ընթացքում աճում է, դառնալով այժմյան "QI Group" խոշոր ընկերությունը, որն զբաղվում է էլեկտրոնային կոմերցիայով ճանապահորդությունների, բժշկական սարքերի, հեռահաղորդակցության, ժամացույցների, ոսկյա զարդերի, կոլեկցիոն մետաղադրամների և ուսուցման ոլորտներում ։ Ներկայումս "QI Group" ընկերությունների խումբն ունի տարածաշրջանային գրասենյակներ Հոնկոնգում, Սինգապուրում, Թաիլանդում և Մալայզիայում, ինչպես և ներկայացուցչություններ աշխարհի շուրջ 180 երկրներում, այդ թվում նաև Հայաստանում ։
18 (ալբոմ)
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:2002 ալբոմներ Կատեգորիա:Մոբիի ալբոմներ Կատեգորիա:Անգլալեզու ալբոմներ
Վիջեյ Էսվարան
Խոսնակ և հեղինակ
Վիջեյ Էսվարանը դասախոսություններ է վարել առաջատար համալսարաններում կառավարման և առաջատարության թեմայով, այդ թվում վարել է "Համագործակցության Երկրների Բիզնես Համագումարը" Ուգանդայում և Թրինիդադ և Տոբագոյում 2007 թվականին, վեցերորդ "Pravasi Bharatia Divas" համագումարը Հնդկաստանում, «Միջազգային գործարարության և լիդեռների ֆոռում» Բրյուսելում և 2010 թ. "Միջազգային Տնտեսագիտական Համագումար"-ի Արևելյան Ասիայի ժողովը Վիետնամում։
Բարեգործություններ
Դաթո Վիջեյ Էսվարանը "QI Group"-ի շրջանակներում հիմնել է RYTHM Foundation բարեգործական հիմնադրամը ։ Մալայզիայում հիմնել է "Վիջեյարաթնամ" հիմնադրամը, իր հոր պատվին, որպեսզի շարունակի 60 տարի առաջ սկսած իր հոր բարեգործական աշխատանքը ։ Հիմնադրամի և սեփական կարողությունների շնորհիվ օգնել է կարիք ունեցող բազում հոգևոր և մշակութային կենտրոններին և առողջական խնդիրներով մարդկանց, հիմնականում երեխաներին ։ 2011 թ. հուլիսին "Forbes Asia" հեղինակավոր պարբերականի կողմից Վիջեյ Էսվարանին տեղադրել է "Բարեգործության 48 հերոսներ" ցանկում ։
Մրցանակներ և պարգևատրումներ
2006 թվականի վերջում Վիջեյ Էսվարանը ստանում է Պահանգի Մեծ Թագի ասպետի պատվավոր կոչումը, որն իրեն է շնորհել Մալայզիայի Պահանգ նահանգի սուլթան Ահմադ Շահի կողմից։ Ըստ դրա, այսուհետ նա կրում է "Դաթո" տիտղոսը։
2011 թվականի հունվարին պարգևատրվել է "GOPIO" (Հնդկական ծագում ունեցող գործարար) կազմակերպության կողմից Մալայզիայում մեծածավալ բիզնես զարգացնելու համար։
2011 թվականի մայիսին Վիջեյ Էսվարանին Շվեյցարական մենեջմենթի կենտրոնի SMC համալսարանի կողմից արժանացել է պատվավոր դոկտորի կոչմանը ։
Անձնական կյանքը
Վիջեյ Էսվարանը տարիքով ամենաավագն է եղբոր և երկու քույրերի միջև։ Նա պարբերաբար բնակվում է Մալայզիայում, Հոնկոնգում, Սիդնեյում և Լոնդոնում։ Նրա կինը՝ Ումայալ Էսվարանը, հանդիսանում է "Vijayaratnam" բարեգործական հիմնադրամի նախագահը ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մալայզիայի գործարարներ Կատեգորիա:Տնօրեններ Կատեգորիա:Բարեգործներ Կատեգորիա:Լոնդոնի տնտեսագիտության և քաղաքական գիտությունների դպրոցի շրջանավարտներ
Իշտիրյակ (գյուղ, Բուզդյակսկի շրջան)
Բնակչությունը 2009 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 16 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Բուզդյակսկի շրջանի բնակավայրեր
(4875) Ինգալաս
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,243146 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 1,8423 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,644 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1227,11 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,293371 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 5,25° անկյուն։
Ինգալաս աստերոիդը պատկանում է Ամներիսի աստերոիդների ընտանիքին, որը տեղաբշխված է հիմնական աստերոիդների գոտում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ամներիսի ընտանիքի աստերոիդներ Կատեգորիա:1991 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Յոշիո Կուշիդայի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Ռեյկի Կուշիդայի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Պատճառականություն
Պատճառականություն (նաև կոչվում է պատճառ-հետևանք կամ պատճառ-էֆեկտ), այն ազդեցությունն է, որով մեկ իրադարձություն, գործընթաց, վիճակ կամ առարկա (պատճառ) նպաստում է մեկ այլ իրադարձության, գործընթացի, վիճակի կամ առարկայի (հետևանք) առաջացմանը, որտեղ պատճառն է մասամբ պատասխանատու էֆեկտի համար, իսկ էֆեկտը մասամբ կախված է պատճառից։ Ընդհանրապես, գործընթացն ունի բազմաթիվ պատճառներ, որոնք, ինչպես ասում են, դրա համար պատճառահետևանքային գործոններ են, և բոլորն էլ դրա անցյալում են։ Հետևանքն իր հերթին կարող է լինել բազմաթիվ այլ հետևանքների պատճառ կամ պատճառական գործոն, որոնք բոլորն էլ ապագայում են։ Որոշ գրողներ կարծում են, որ պատճառականությունը մետաֆիզիկապես առաջ է ժամանակի և տարածության մասին պատկերացումներից  ։
Պատճառականությունը վերացականություն է, որը ցույց է տալիս, թե ինչպես է աշխարհը զարգանում ։ Որպես նման բազային հայեցակարգ, այն ավելի հարմար է առաջընթացի այլ հասկացությունների բացատրության համար, քան ուրիշ` առավել ֆունդամենտալ հայեցակարգերը։ Այս հայեցակարգը նման է գործունեություն/ակտիվություն (agency) և արդյունավետություն (efficacy) հայեցակարգին։ Այդ իսկ պատճառով, ինտուիցիայի թռիչք է անհրաժեշտ այն հասկանալու համար ։ Ըստ այդմ, պատճառահետևանքը թաքնված ( implicit ) է սովորական լեզվի տրամաբանության և կառուցվածքի մեջ, այնպես ինչպես այն բացահայտ ( explicit ) է գիտական պատճառահետևանքային նշագրման լեզվում։
Արիստոտելյան փիլիսոփայության անգլերեն ուսումնասիրություններում «պատճառ» (cause) բառը օգտագործվում է որպես մասնագիտացված տեխնիկական տերմին, Արիստոտելի αἰτία տերմինի թարգմանությունը, որով Արիստոտելը նշանակում էր «բացատրություն» կամ «պատասխան ինչու հարցին»։ Արիստոտելը պատասխանների չորս տեսակները դասակարգել է որպես նյութական, ֆորմալ, արդյունավետ և վերջնական «պատճառներ»։ Այս դեպքում «պատճառը» բացատրությունների բացատրությունն է, և չճանաչելը, որ տարբեր տեսակի «պատճառներ» են դիտարկվում, կարող է հանգեցնել ապարդյուն բանավեճի։ Արիստոտելի չորս բացատրական եղանակներից սույն հոդվածին ամենահամապատասխանը «արդյունավետն» (efficient) է։
Դեյվիդ Հյումը, որպես ռացիոնալիզմի դեմ իր հակադրության մաս, պնդում էր, որ միայն մաքուր բանականությունը չի կարող ապացուցել արդյունավետ պատճառականության իրականությունը. փոխարենը նա դիմեց սովորույթներին և մտավոր սովորություններին, նկատելով, որ մարդկային ողջ գիտելիքը բխում է բացառապես փորձից։
Պատճառականության թեման մնում է ժամանակակից փիլիսոփայության հիմնական առարկան։
Մետաֆիզիկա
Պատճառի և հետևանքի բնույթը մետաֆիզիկա անունով հայտնի առարկայի շրջանակից է։ Կանտը կարծում էր, որ ժամանակն ու տարածությունը աշխարհի առաջընթացի կամ էվոլյուցիայի մարդկային ըմբռնմանը նախորդող հասկացություններ են, և նա նաև ճանաչում էր պատճառահետևանքայինության առաջնահերթությունը։ Բայց նա չուներ այն ըմբռնումը, որը ձեռք էր բերվել Մինկովսկու երկրաչափության և հարաբերականության հատուկ տեսության հետ կապված, որ պատճառականության հասկացությունը կարող է օգտագործվել որպես ժամանակի և տարածության մասին պատկերացումներ կառուցելու նախնական հիմք  ։
Գոյաբանություն
Պատճառի և հետևանքի վերաբերյալ ընդհանուր մետաֆիզիկական հարցը հետևյալն է. «Ինչպիսի՞ գոյ կարող է լինել պատճառ, և ինչպիսի՞ գոյ կարող է լինել հետևանք»։
Այս հարցի վերաբերյալ տեսակետներից մեկն այն է, որ պատճառն ու հետևանքը պատկանում են միևնույն տեսակի գոյը, իսկ պատճառականությունը դրանց միջև ասիմետրիկ կապն է։ Այսինքն, քերականորեն իմաստը կլինի ասել կամ «A-ն պատճառն է, իսկ B-ն՝ հետևանքը», կամ «B-ն պատճառն է, իսկ A-ն՝ հետևանքը», թեև այդ երկուսից միայն մեկը կարող է իրականում ճշմարիտ լինել։ Այս տեսակետից մեկ կարծիքը, որն առաջարկվում է որպես գործընթացի փիլիսոփայության մետաֆիզիկական սկզբունք, այն է, որ յուրաքանչյուր պատճառ և յուրաքանչյուր հետևանք համապատասխանաբար ինչ-որ գործընթաց է, իրադարձություն, պատահմունք կամ դիպված ։ Օրինակ՝ «աստիճանից սայթաքելը պատճառ էր, իսկ ոտքի կոճը կոտրելը` հետևանք»։ Մեկ այլ տեսակետն այն է, որ պատճառներն ու հետևանքները «գործերի դրությունն» են, ընդ որում դրանց ճշգրիտ բնույթն ավելի պակաս խիստ է, քան գործընթացի փիլիսոփայության մեջ ։
Հարցի վերաբերյալ մեկ այլ տեսակետն ավելի դասական է, և կայանում է նրանում, որ պատճառն ու դրա հետևանքը կարող են ունենալ տարբեր գոյ։ Օրինակ, Արիստոտելի արդյունավետ պատճառահետևանքային բացատրության մեջ գործողությունը կարող է պատճառ լինել, մինչդեռ մնայուն առարկան դրա հետևանքն է։ Օրինակ, ծնողների գեներատիվ գործողությունները կարող են դիտվել որպես արդյունավետ պատճառ, իսկ Սոկրատեսի ծնվելը որպես հետևանք, Սոկրատեսը համարվում է մնայուն առարկա, որը փիլիսոփայական ավանդույթում կոչվում է « սուբստանցիա », որը տարբերվում է գործողությունից։
Իմացաբանություն
Քանի որ պատճառականությունը նուրբ մետաֆիզիկական հասկացություն է, զգալի ինտելեկտուալ ջանքեր են անհրաժեշտ, ապացույցների ցուցադրման հետ մեկտեղ, որոշակի էմպիրիկ հանգամանքներում դրա մասին գիտելիքները հաստատելու համար։ Ըստ Դեյվիդ Հյումի՝ մարդկային միտքն ի վիճակի չէ ուղղակիորեն ընկալել պատճառահետևանքային կապերը։ Այս հիմքի վրա գիտնականը տարբերակել է պատճառականության վերաբերյալ օրինաչափության տեսակետը և հակափաստարկի հասկացությունը ։
Համաձայն հակափաստարկի տեսակետի (counterfactual conditional)՝ X-ն առաջացնում է Y, եթե և միայն այն դեպքում, եթե, առանց X-ի, Y գոյություն չի ունենա։ Հյումը մեկնաբանեց վերջինը որպես գոյաբանական տեսակետ, այսինքն՝ որպես պատճառահետևանքային բնույթի նկարագրություն, բայց, հաշվի առնելով մարդկային մտքի սահմանափակումները, խորհուրդ տվեց օգտագործել առաջինը (մոտավորապես նշելով, որ X-ը առաջացնում է Y, եթե և միայն այն դեպքում, եթե երկու իրադարձությունները տարածականորեն միացված, իսկ X-ը նախորդում է Y-ին) որպես պատճառականության իմացաբանական սահմանում։ Պատճառականության իմացական հայեցակարգ ունենալն անհրաժեշտ է պատճառահետևանքային և ոչ պատճառական հարաբերությունները տարբերելու համար։
Պատճառականության վերաբերյալ ժամանակակից փիլիսոփայական գրականությունը կարելի է բաժանել պատճառականության հինգ մեծ մոտեցումների՝
Հինգ մոտեցումները կարելի է ցույց տալ, որ ռեդուկտիվ են, այսինքն՝ սահմանում են պատճառահետևանքը այլ տեսակների հարաբերությունների առումով ։ Ըստ այդմ, նրանք սահմանում են պատճառահետևանքը համապատասխանաբար էմպիրիկ օրինաչափությունների (իրադարձությունների մշտական կապերի), պայմանական հավանականությունների փոփոխության, հակափաստարկային պայմանների, պատճառահետևանքային հարաբերությունների հիմքում ընկած մեխանիզմների և միջամտության տակ գտնվող ինվարիանտության տերմիններով։
Երկրաչափական նշանակություն
Պատճառականությունն ունի նախորդության և հարակիցության հատկություններ ։ Սրանք տոպոլոգիական են և տարածություն-ժամանակի երկրաչափության բաղադրիչներ են։ Ինչպես մշակել է Ալֆրեդ Ռոբը, այս հատկությունները թույլ են տալիս ածանցել ժամանակի և տարածության մասին պատկերացումները ։ Մաքս Ջամմերը գրում է « Էյնշտեյնի պոստուլատը... ճանապարհ է բացում դեպի Մինկովսկու տարածության պատճառահետևանքային տոպոլոգիայի պարզ կառուցում» ։ Պատճառահետևանքային արդյունավետությունը փոխանցվում է լույսից ոչ ավելի արագ ։
Այսպիսով, պատճառականություն հասկացությունը մետաֆիզիկապես առաջ է ժամանակի և տարածության հասկացություններից։ Գործնական առումով դա պայմանավորված է նրանով, որ պատճառահետևանքային կապի օգտագործումն անհրաժեշտ է էմպիրիկ փորձերի մեկնաբանման համար։ Փորձերի մեկնաբանությունն անհրաժեշտ է ժամանակի և տարածության ֆիզիկական և երկրաչափական պատկերացումները հաստատելու համար։
Կամք
Դետերմինիստական աշխարհայացքը գտնում է, որ տիեզերքի պատմությունը կարող է սպառիչ կերպով ներկայացվել որպես հաջորդող իրադարձությունների առաջընթաց՝ որպես պատճառ և հետևանք ։ Սրա անհամատեղելի տարբերակը պնդում է, որ «ազատ կամք» հասկացություն գոյություն չունի։ Համատեղելիությունը, մյուս կողմից, պնդում է, որ դետերմինիզմը համատեղելի է կամ նույնիսկ անհրաժեշտ է ազատ կամքի համար ։
Անհրաժեշտ և բավարար պայմաններ
Պատճառները երբեմն կարելի է բաժանել երկու տեսակի՝ անհրաժեշտ և բավարար ։ Պատճառականության երրորդ տեսակը, որն ինքնին չի պահանջում ոչ անհրաժեշտություն, ոչ բավարարություն, բայց նպաստում է հետևանքին, կոչվում է «նպաստող պատճառ»։
Ավստրալացի փիլիսոփա Ջոն Լեսլի Մակին պնդում է, որ «պատճառի» մասին սովորական խոսակցությունները իրականում վերաբերում են (պայմանի անբավարար, բայց ոչ ավելորդ մասեր, որոնք ինքնին անհարկի են, բայց բավարար են էֆեկտի առաջացման համար) պայմաններին ։ Օրինակ՝ կարճ միացումը՝ որպես տան այրման պատճառ։ Հաշվի առեք իրադարձությունների հավաքածուն՝ կարճ միացում, դյուրավառ նյութի մոտիկություն և հրշեջների բացակայություն։ Սրանք միասին ավելորդ են, բայց բավարար են տան այրման համար (քանի որ իրադարձությունների բազմաթիվ այլ հավաքածուներ, անշուշտ, կարող էին հանգեցնել տան այրմանը, օրինակ՝ կրակել տան վրա թթվածնի առկայության դեպքում և այլն)։ Այս հավաքածուում կարճ միացումը անբավարար է (քանի որ կարճ միացումն ինքնին հրդեհ չէր առաջացնի), բայց ոչ ավելորդ (որովհետև առանց դրա հրդեհը տեղի չէր ունենա) մի պայման, որը ինքնին անհարկի, բայց բավարար է էֆեկտի առաջացման համար։ Այսպիսով, կարճ միացումը INUS պայման է տան այրման առաջացման համար։
Պայմանական կապի հակադրություններ
Օրինակ՝ ստորև բերված բոլոր պնդումները ճշմարիտ են «եթե…, ապա…»-ը որպես պայմանական հավանականություն մեկնաբանելիս.
Սովորաբար ինդիկատիվ պայմանականը մի փոքր ավելի կառուցվածք ունի, քան նյութական պայմանականը։ Օրինակ, չնայած առաջինը ամենամոտն է, նախորդ երկու պնդումներից և ոչ մեկը ճշմարիտ չի թվում սովորական ինդիկատիվ ընթերցման դեպքում։ Բայց նախադասությունը.
Ինտուիտիվորեն թվում է, թե բերված օրինակը ճիշտ է, թեև այս հիպոթետիկ իրավիճակում չկա ուղղակի պատճառահետևանքային կապ Շեքսպիրի՝ «Մակբեթ» չգրելու և այն իրականում ուրիշի գրելու միջև։
Առաջին դեպքում ճիշտ չի լինի ասել, որ A-ի եռանկյուն լինելը պատճառ է դարձել, որ այն ունենա երեք կողմ, քանի որ եռանկյունության և եռակողմի հարաբերությունը հստակ է։ Երեք կողմ ունենալու հատկությունը փաստացի որոշում է A-ի վիճակը որպես եռանկյուն։ Այնուամենայնիվ, նույնիսկ այն դեպքում, երբ մեկնաբանվում է հակափաստարկը, առաջին հայտարարությունը ճշմարիտ է։ Արիստոտելի «չորս պատճառների» տեսության վաղ տարբերակը նկարագրվում է որպես «էական պատճառի» ճանաչում։ Այս տարբերակում, որ փակ բազմանկյունն ունի երեք կողմ, ասում են, որ նրա եռանկյուն լինելու «էական պատճառն» է ։ «Պատճառ» բառի այս օգտագործումը, իհարկե, այժմ շատ հնացած է։ Այնուամենայնիվ, սովորական լեզվի շրջանակում կարելի է ասել, որ եռանկյունու համար էական է, որ այն ունենա երեք կողմ։
Պայմանականների հայեցակարգի լիարժեք ըմբռնումը կարևոր է պատճառականության մասին գրականությունը հասկանալու համար։ Առօրյա լեզվով, հաճախ բավական շատ են արվում պայմանական հայտարարություններ, և դրանք պետք է ուշադիր մեկնաբանվեն։
Կասկածելի պատճառ
Կասկածելի պատճառի մոլորությունները, որոնք նաև հայտնի են որպես պատճառահետևանքային սխալներ, non-causa pro causa (լատիներեն նշանակում է «ոչ-պատճառ պատճառի համար») կամ կեղծ պատճառ, ոչ ֆորմալ մոլորություններ են, որտեղ պատճառը սխալ է նշված։
Բորշչևայա (այլ կիրառումներ)
Բորշչևայա, կարող է վերաբերել՝
Պատճառականություն
Հակափաստարկային տեսություններ
Այս մոտեցումը առաջինը սահմանել է Դեյվիդ Հյումն իր պատճառահետևանքային կապի բացատրության մեջ, «որտեղ, եթե առաջին օբյեկտը չլիներ, երկրորդը երբեք գոյություն չէր ունենա» ։ Պատճառականության ավելի լիարժեք վերլուծությունը հակափաստարկային պայմանականությունների տեսանկյունից եղել է միայն 20-րդ դարում՝ հակափաստարկային պայմանականությունների գնահատման համար հնարավոր համաշխարհային իմաստաբանության մշակումից հետո։ Դեյվիդ Լյուիսը 1973 թվականի իր «Պատճառականություն» աշխատության մեջ առաջարկել է պատճառահետևանքային կախվածության հասկացության հետևյալ սահմանումը.
Այնուհետև պատճառահետևանքային կապը սահմանվում է որպես պատճառահետևանքային կախվածության շղթա։ Այսինքն, C-ն առաջացնում է E, եթե և միայն այն դեպքում, եթե կա C, D1, D2, ... Dk, E իրադարձությունների հաջորդականություն, որպեսզի հաջորդականության յուրաքանչյուր իրադարձություն կախված լինի նախորդից։ Այս շղթան կարելի է անվանել մեխանիզմ։
Նկատի ունեցեք, որ վերլուծությունը նպատակ չունի բացատրելու, թե ինչպես ենք մենք պատճառահետևանքային դատողություններ անում կամ ինչպես ենք պատճառաբանում պատճառահետևանքային կապը, այլ ավելի շուտ մետաֆիզիկական պատկերացում է տալիս այն մասին, թե ինչ է պատճառահետևանքային կապը որոշ զույգ իրադարձությունների միջև։ Եթե ճիշտ է, ապա վերլուծությունը կարող է բացատրել պատճառահետևանքային կապի որոշ հատկանիշներ։ Իմանալով, որ պատճառահետևանքը հակափաստարկի կախվածության խնդիր է, մենք կարող ենք անդրադառնալ հակափաստարկի կախվածության բնույթին, որպեսզի հաշվի առնենք պատճառականության բնույթը։
Օրինակ, իր «Հակափաստարկային կախվածությունը և ժամանակի սլաքը» աշխատությունում Լյուիսը փորձում էր հաշվի առնել հակափաստարկային կախվածության ժամանակային ուղղվածությունը՝ հակափաստարկային պայմանականի իմաստաբանության տեսանկյունից ։ Եթե ճիշտ է, ապա այս տեսությունը կարող է բացատրել մեր փորձառության հիմնարար մասը, այն է, որ մենք կարող ենք միայն պատճառահետևանքային ազդեցություն ունենալ ապագայի վրա, բայց ոչ անցյալի վրա։
Հավանականային պատճառականություն
Այսպես, եթե
P{B|A}≥ P{B},
որտեղ P{B|A}-ն պայմանական հավանականությունն է, որ B-ն տեղի կունենա՝ հաշվի առնելով այն տեղեկատվությունը, որ A-ն տեղի է ունեցել, և P{B}-ն այն հավանականությունն է, որ B-ն տեղի կունենա՝ առանց իմանալու՝ A-ն եղել է, թե ոչ։ Այս ինտուիտիվ պայմանը համարժեք չէ որպես հավանականական պատճառականության սահմանում, քանի որ այն չափազանց ընդհանուր է և, հետևաբար, չի համապատասխանում պատճառի և հետևանքի մասին եղած ինտուիտիվ պատկերացմանը։ Օրինակ, եթե A-ն «Անձը ծխող է» իրադարձությունն է, B-ն «Անձն այժմ ունի կամ ապագայում կունենա քաղցկեղ» իրադարձությունն է, իսկ C-ն՝ «Անձն այժմ ունի կամ ապագայում կունենա էմֆիզեմա» իրադարձությունն է, ապա գործում են հետևյալ երեք հարաբերությունները՝
P{C|A} ≥ P{C}
P{B|C} ≥ P{B}:
Վերջին հարաբերությունը պնդում է, որ մարդու էմֆիզեմա ունենալու պայմանը մեծացնում է քաղցկեղով հիվանդանալու հավանականությունը։ Պատճառն այն է, որ տվյալ անձի մոտ էմֆիզեմայի առկայության մասին տեղեկությունը մեծացնում է ծխող լինելու հավանականությունը, այդպիսով անուղղակիորեն մեծացնում է քաղցկեղով հիվանդանալու հավանականությունը։ Այնուամենայնիվ, մենք չէինք ցանկանա եզրակացնել, որ էմֆիզեմայի առկայությունը քաղցկեղ է առաջացնում։ Այսպիսով, մեզ անհրաժեշտ են լրացուցիչ պայմաններ, ինչպիսիք են A-ի և B-ի ժամանակավոր հարաբերությունները և գործողության մեխանիզմի ռացիոնալ բացատրությունը։ Դժվար է քանակականացնել այս վերջին պահանջը, և, հետևաբար, տարբեր հեղինակներ նախընտրում են որոշակիորեն տարբեր սահմանումներ։
Պատճառային հաշվարկ
Երբ փորձարարական միջամտություններն անիրագործելի են կամ անօրինական, դիտողական ուսումնասիրություններից պատճառահետևանքային կապի ածանցումը պետք է հիմնված լինի որոշ որակական տեսական ենթադրությունների վրա, օրինակ, որ ախտանիշները չեն առաջացնում հիվանդություններ, որոնք սովորաբար արտահայտվում են պատճառահետևանքային գրաֆներում բացակայող սլաքների տեսքով` ինչպիսիք են Բայեսյան ցանցերը կամ ուղիների դիագրամները (path analysis) : Այս ածանցումների հիմքում ընկած տեսությունը հիմնված է պայմանական հավանականությունների տարբերակման վրա, ինչպես -ում, և ինտերվենցիոն հավանականությունների միջև, ինչպես -ում։
Առաջինում ասվում է. «քաղցկեղ հայտնաբերելը հավանական է այն մարդու մոտ, որի մասին հայտնի է, որ նա ծխում է, առանց փորձարարի կողմից ստիպված սկսելու և դա արել է անցյալում չճշտված ժամանակում», մինչդեռ հաջորդում ասվում է. «քաղցկեղ հայտնաբերելը հավանական է այն մարդու մոտ, ում փորձարարը ստիպել է ծխել անցյալում որոշակի ժամանակ»։
Առաջինը վիճակագրական հասկացություն է, որը կարող է գնահատվել փորձարարի կողմից աննշան միջամտությամբ դիտարկմամբ, մինչդեռ երկրորդը պատճառահետևանքային հասկացություն է, որը գնահատվում է կարևոր վերահսկվող պատահական միջամտությամբ փորձի ժամանակ։ Քվանտային երևույթներին հատուկ է այն, որ անհամատեղելի փոփոխականներով սահմանված դիտարկումները միշտ ներառում են փորձարարի կարևոր միջամտությունը, ինչպես քանակապես նկարագրված է դիտորդի էֆեկտով։ Դասական թերմոդինամիկայի մեջ գործընթացները սկսվում են միջամտությունների միջոցով, որոնք կոչվում են թերմոդինամիկական գործողություններ։ Գիտության այլ ճյուղերում, օրինակ՝ աստղագիտությունում, փորձարարը հաճախ կարող է դիտել աննշան միջամտությամբ։
«Պատճառային հաշվարկի» տեսությունը (նաև հայտնի է որպես do-calculus, Ջուդիա Պերլի պատճառային վերլուծություն, Գործողությունների հաշվարկ) թույլ է տալիս ինտերվենցիոնալ կամ միջամտությամբ հավանականությունները առանձնացնել պայմանական հավանականություններից՝ պատճառահետևանքային Բայեսյան ցանցերում չչափված փոփոխականներով։ Այս տեսության շատ գործնական արդյունքը շփոթեցնող փոփոխականների բնութագրումն է, այն է՝ փոփոխականների բավարար հավաքածու, որը ճշգրտվելու դեպքում ճիշտ պատճառահետևանքային էֆեկտ կբերի հետաքրքրող փոփոխականների միջև։ Կարելի է ցույց տալ, որ Y-ի վրա X-ի պատճառահետևանքային ազդեցությունը գնահատելու համար բավարար բազմություն է X-ի ոչ հետնորդների ցանկացած բազմություն, որը d-անջատող (d-separated, որտեղ d-ն նշանակում է directional - ուղղորդված)-ով առանձնացնում է X-ը Y-ից` X-ից բխող բոլոր սլաքները հեռացնելուց հետո։ Այս չափանիշը, որը կոչվում է «հետին դուռ» (backdoor), ապահովում է «շփոթեցնող» (confounding) հասկացության մաթեմատիկական սահմանումը և օգնում է հետազոտողներին բացահայտել չափման արժանի փոփոխականների հասանելի խմբերը ։
Կառուցվածքային վերլուծություն
Թեև պատճառահետևանքային հաշվարկում ածանցումները հիմնված են պատճառ-հետևանք գրաֆի կառուցվածքի վրա, այդ կառուցվածքի որոշ մասեր, որոշակի ենթադրությունների համաձայն, կարելի է ստանալ վիճակագրական տվյալներից։ Հիմնական գաղափարը առաջինը տվել է Սևոլ Ռայթը 1921 թվականի ուղիների վերլուծություն (Path analysis) վիճակագրական աշխատանքում ։ «Վերականգնման» ալգորիթմը մշակել են Ռեբանը և Պեռլիը (1987 ), որը հիմնված է Ռայթի ուղղորդված ացիկլիկ գրաֆում (DAG-Directed acyclic graph) թույլատրված պատճառահետևանքային ենթակառուցվածքների երեք հնարավոր տեսակների միջև տարբերության վրա.
1-ին և 2-րդ տիպերը ներկայացնում են միևնույն վիճակագրական կախվածությունները (այսինքն՝ X-ը և Z-ը անկախ են տրված Y-ի դեպքում) և, հետևաբար, չեն տարբերվում զուտ խաչվող տվյալների շրջանակներում (Cross-sectional data): Սակայն, 3-րդ տիպը կարելի է միանշանակ նույնականացվել, քանի որ X և Z-ը սահանային անկախ են, իսկ մնացած բոլոր զույգերը կախված են։ Այսպիսով, մինչ այս երեք եռյակների կմախքները (առանց սլաքների գրաֆները) նույնական են, սլաքների ուղղությունները մասամբ են նույնականացող։ Նույն տարբերությունն է կիրառվում, երբ X-ը և Z-ն ունեն ընդհանուր նախորդներ, բացառությամբ, որ նախ պետք է վերապահություն տալ այդ նախորդներից մեկին։ Ալգորիթմներ են մշակվել հիմքում ընկած գրաֆի կմախքը համակարգված որոշելու և այնուհետև կողմնորոշելու բոլոր սլաքները, որոնց ուղղությունը թելադրված է դիտարկված պայմանական կախվածություններով  ։
Կառուցվածքային վերլուծության այլընտրանքային մեթոդները որոնում են փոփոխականների միջև բազմաթիվ հնարավոր պատճառահետևանքային կառուցվածքները և հեռացնում նրանք, որոնք խիստ անհամատեղելի են դիտարկված հարաբերակցությունների հետ։ Ընդհանուր առմամբ, մնում է հնարավոր պատճառահետևանքային կապերի մի շարք, որոնք այնուհետև պետք է փորձարկվեն ժամանակային շարքերի տվյալների վերլուծությամբ կամ, գերադասելի կլինի, համապատասխան վերահսկվող փորձեր նախագծելով։ Ի տարբերություն Բայեսյան ցանցերի, ուղու վերլուծությունը (և դրա ընդհանրացումը, կառուցվածքային հավասարումների մոդելավորումը) ավելի լավ է ծառայում հայտնի պատճառահետևանքային էֆեկտի գնահատմանը կամ պատճառահետևանքային մոդելի փորձարկմանը, քան պատճառահետևանքային վարկածներ ստեղծելուն։
Ոչ փորձարարական տվյալների համար պատճառահետևանքային ուղղությունը հաճախ կարելի է պարզել, եթե առկա է ժամանակի մասին տեղեկատվություն։ Դա պայմանավորված է նրանով, որ (ըստ շատ, թեև ոչ բոլոր տեսությունների) պատճառները պետք է նախորդեն իրենց ազդեցություններին ժամանակի մեջ։ Սա կարող է որոշվել վիճակագրական ժամանակային շարքերի մոդելներով, օրինակ, կամ վիճակագրական թեստով, որը հիմնված է Գրենջերի պատճառականության գաղափարի վրա, կամ ուղղակի փորձարարական մանիպուլյացիայի միջոցով։ Ժամանակավոր տվյալների օգտագործումը կարող է թույլ տալ վիճակագրական փորձարկումներ նախապես գոյություն ունեցող պատճառահետևանքային ուղղության տեսության վերաբերյալ։ Օրինակ, պատճառականության ուղղության և բնույթի նկատմամբ մեր վստահության աստիճանը շատ ավելի մեծ է, երբ աջակցվում է խաչաձև հարաբերակցությունների, ARIMA (Ինտեգրված ավտոռեգեսիվ շարժվող միջին) մոդելների կամ խաչաձև սպեկտրային վերլուծության միջոցով՝ օգտագործելով վեկտորային ժամանակային շարքի տվյալները, քան խաչաձև հատվածային տվյալները։
Ածանցման տեսություններ
Նոբելյան մրցանակակիր Հերբերտ Ա. Սայմոնը և փիլիսոփա Նիկոլաս Ռեշերը պնդում են, որ պատճառահետևանքային կապի անհամաչափությունը (ասիմետրիան) կապված չէ որևէ հակասական իմպլիկացիայի ձևի անհամաչափության հետ։ Ավելի շուտ, պատճառահետևանքային կապը ոչ թե փոփոխականների միջև կապն է, այլ մի փոփոխականի (պատճառի) ֆունկցիան մյուսի (հետևանքի) նկատմամբ։ Այսպիսով, ունենալով հավասարումների համակարգ և այս հավասարումների մեջ հայտնված փոփոխականների մի շարք, մենք կարող ենք ասիմետրիկ հարաբերություններ մտցնել առանձին հավասարումների և փոփոխականների միջև, որը լիովին համապատասխանում է պատճառահետևանքային դասակարգման մեր ողջամտության գաղափարին։ Հավասարումների համակարգը պետք է ունենա որոշակի հատկություններ, ամենակարևորը, եթե որոշ արժեքներ ընտրվեն կամայականորեն, մնացած արժեքները կորոշվեն միանշանակ` հաջորդական հայտնաբերման ճանապարհով, որը կատարյալ պատճառային է։ Նրանք պնդում են, որ նման հավասարումների համակարգի ներհատուկ սերիականացումը կարող է ճիշտ պատկերել պատճառահետևանքը բոլոր էմպիրիկ ոլորտներում, ներառյալ ֆիզիկայի և տնտեսագիտության։
Մանիպուլյացիայի տեսություններ
Որոշ տեսաբաններ պատճառահետևանքը նույնացնում են մանիպուլյացիայի հետ   ։ Այս տեսությունների համաձայն, x-ն առաջացնում է y միայն այն դեպքում, երբ կարելի է փոխե  x-ը, որպեսզի փոխվի y-ը։ Սա համընկնում է պատճառահետևանքների մասին ողջամիտ պատկերացումների հետ, քանի որ հաճախ մենք պատճառահետևանքային հարցեր ենք տալիս՝ աշխարհի որոշ առանձնահատկություններ փոխելու համար։ Օրինակ, մենք շահագրգռված ենք իմանալ հանցագործության պատճառները, որպեսզի կարողանանք այն նվազեցնելու ուղիներ գտնել։
Այս տեսությունները քննադատության են ենթարկվել երկու հիմնական հիմքերով.
Մանիպուլյացիայի տեսությունները պաշտպանելու որոշ վերջին փորձեր չեն հավակնում պատճառահետևանքը մանիպուլյացիայի հանգեցնելուն։ Այս պնդումներում մանիպուլյացիան օգտագործվում է որպես պատճառաբանության նշան կամ հատկանիշ՝ չպնդելով, որ մանիպուլյացիան ավելի ֆունդամենտալ է, քան պատճառաբանությունը ։
Գործընթացների տեսություններ
Որոշ տեսաբանների հետաքրքրում է պատճառահետևանքային գործընթացները ոչ պատճառական գործընթացներից տարբերակումը ։ Այս տեսաբանները հաճախ ցանկանում են տարբերակել պրոցեսը կեղծ գործընթացից։ Որպես օրինակ՝ օդով շարժվող գնդակը (գործընթաց) հակադրվում է ստվերի շարժմանը (կեղծ գործընթաց)։ Առաջինն իր բնույթով պատճառահետևանքային է, մինչդեռ երկրորդը՝ ոչ։
Սալմոնը (1984) պնդում է, որ պատճառահետևանքային գործընթացները կարող են ճանաչվել տարածության և ժամանակի մեջ փոփոխություն փոխանցելու նրանց ունակությամբ։
Գնդակի հետ կատարված փոփոխությունը (օր.` գրիչով արված նշանը) տեղափոխվում է նրա հետ, երբ գնդակն անցնում է օդով։ Մյուս կողմից, շարժման ընթացքում ստվերի փոփոխությունը (որքանով որ դա հնարավոր է) չի փոխանցվի գնդակի ստվերով։
Այս տեսաբանները պնդում են, որ պատճառականությունը հասկանալու համար կարևոր հայեցակարգը ոչ թե պատճառահետևանքային կապերն են կամ պատճառահետևանքային փոխազդեցությունները, այլ ավելի շուտ պատճառահետևանքային գործընթացների նույնականացումը։ Այնուհետև նախկին հասկացությունները կարող են սահմանվել պատճառահետևանքային գործընթացների տեսանկյունից։ Գործընթացի տեսությունների ենթախումբը պատճառահետևանքայինության մեխանիստական տեսակետն է։ Դրանում ասվում է, որ այդ պատճառահետևանքային հարաբերությունները գերակայում են մեխանիզմների վրա։ Թեև մեխանիզմ հասկացությունը տարբեր կերպ է ընկալվում, գրականության մեջ գերակշռում է փիլիսոփաների խմբի կողմից առաջարկված սահմանումը, որը կոչվում է «Նոր Մեխանիստներ» ։
Գիտություն
Արդյունավետ պատճառականության գիտական հետազոտության համար պատճառն ու հետևանքը լավագույնս ընկալվում են որպես ժամանակավոր անցողիկ գործընթացներ։
Գիտական մեթոդի կոնցեպտուալ շրջանակում հետազոտողը սահմանում է մի քանի հստակ և հակադրվող ժամանակավոր անցողիկ նյութական գործընթացներ, որոնք ունեն փորձերի կառուցվածք և գրանցում է թեկնածու նյութական պատասխանները՝ սովորաբար նպատակ ունենալով որոշել պատճառահետևանքը ֆիզիկական աշխարհում ։
Օրինակ՝ հնարավոր է, որ մարդը ցանկանա իմանալ, թե արդյոք գազարի մեծ քանակությամբ օգտագործումը կարող է առաջացնել բուբոնային ժանտախտ։ Գազարի քանակը մի գործընթաց է, որը փոփոխվում է առիթից առիթ։ Արձանագրվում է հետագա բուբոնային ժանտախտի առաջացումը կամ չառաջանալը։ Պատճառահետևանքային կապ հաստատելու համար փորձը պետք է համապատասխանի որոշակի չափանիշների, որոնցից միայն մեկ օրինակ է նշված այստեղ։ Օրինակ, ենթադրյալ պատճառի դեպքերը պետք է տեղի ունենան այն ժամանակ, երբ ենթադրյալ էֆեկտը համեմատաբար քիչ հավանական է ենթադրյալ պատճառի բացակայության դեպքում. նման անհավանականությունը պետք է հաստատվի էմպիրիկ ապացույցներով։
Հարաբերակցության զուտ դիտարկումը գրեթե համարժեք չէ պատճառահետևանքային կապ հաստատելու համար։ Գրեթե բոլոր դեպքերում, պատճառահետևանքային կապի հաստատումը հիմնված է փորձերի կրկնության և հավանական պատճառաբանության վրա։ Պատճառահետևանքային կապը քիչ թե շատ հավանական չլինելու դեպքում է դժվար թե այն հաստատվի։ Պատճառականության հաստատման համար ամենահարմարն է, եթե իրերի հակադրվող նյութական վիճակները ճշգրիտ համընկնում են, բացառությամբ միայն մեկ փոփոխական գործոնի, որը գուցե չափվում է իրական թվով։
Ֆիզիկա
Ֆիզիկայում պատճառ բառը զգուշորեն է օգտագործվում։ Իրավամբ, ենթադրյալ պատճառն ու ենթադրյալ հետևանքը յուրաքանչյուրը ժամանակավոր անցողիկ գործընթացներ են։ Օրինակ, ուժը օգտակար հասկացություն է արագացման բացատրության համար, բայց ուժն ինքնին պատճառ չէ։ Ավելի շատ անհրաժեշտ է։ Օրինակ, ժամանակավոր անցողիկ գործընթացը կարող է բնութագրվել որոշակի ժամանակում ուժի որոշակի փոփոխությամբ։ Նման գործընթացը կարելի է համարել որպես պատճառ։ Պատճառականությունն ի սկզբանե չի ենթադրվում շարժման հավասարումների մեջ, այլ դրվում է որպես լրացուցիչ սահմանափակում, որը պետք է բավարարվի (այսինքն՝ պատճառը միշտ նախորդում է իր հետևանքին)։ Այս սահմանափակումն ունի մաթեմատիկական իմպլիկացիաներ, ինչպիսիք են Կրամերս-Կրոնիգ կապերը։
Պատճառականությունը ֆիզիկայի ամենահիմնարար և էական հասկացություններից մեկն է ։ Պատճառահետևանքային արդյունավետությունը չի կարող «հաղորդվել» ավելի արագ, քան լույսը։ Հակառակ դեպքում, հնարավոր կլիներ կառուցել հղման կոորդինատային համակարգեր (օգտագործելով հարաբերականության հատուկ տեսության Լորենցի փոխակերպումը), որտեղ դիտորդը կտեսներ, որ էֆեկտը նախորդում է իր պատճառին (այսինքն՝ պատճառականության պոստուլատը կխախտվեր)։
Պատճառահետևանքային հասկացությունները հայտնվում են զանգված-էներգիայի հոսքի համատեքստում։ Ցանկացած իրական գործընթաց ունի պատճառահետևանքային արդյունավետություն, որը չի կարող տարածվել լույսից ավելի արագ։ Ի հակադրություն, աբստրակցիան չունի պատճառահետևանքային արդյունավետություն։ Նրա մաթեմատիկական արտահայտությունը չի տարածվում բառի սովորական իմաստով, թեև այն կարող է վերաբերել վիրտուալ կամ անվանական «արագություններին», որոնց մեծություններն ավելի մեծ են, քան լույսը։ Օրինակ, ալիքային փաթեթները մաթեմատիկական օբյեկտներ են, որոնք ունեն խմբային արագություն և փուլային արագություն։ Ալիքային փաթեթի էներգիան շարժվում է խմբի արագությամբ (նորմալ պայմաններում). քանի որ էներգիան ունի պատճառահետևանքային արդյունավետություն, խմբի արագությունը չի կարող ավելի արագ լինել, քան լույսի արագությունը։ Ալիքային փաթեթի փուլը շարժվում է փուլային արագությամբ. քանի որ փուլը պատճառական չէ, ալիքի փաթեթի փուլային արագությունը կարող է ավելի արագ լինել, քան լույսը ։
Պատճառահետևանքային հասկացությունները կարևոր են ընդհանուր հարաբերականության մեջ այնքանով, որքանով ժամանակի սլաքի առկայությունը պահանջում է, որ տիեզերքի Պսևդո-ռիմանյան բազմաձևությունը կողմնորոշվի, այնպես որ «ապագան» և «անցյալը» գլոբալ սահմանվող մեծություններ են։
Ճարտարագիտություն
Պատճառահետևանքային համակարգը ելքային և ներքին վիճակներով համակարգ է, որը կախված է միայն ընթացիկ և նախորդ մուտքային արժեքներից։ Համակարգը, որն ունի որոշակի կախվածություն ապագա մուտքային արժեքներից (ի լրումն հնարավոր անցյալ կամ ընթացիկ մուտքային արժեքների), կոչվում է պատճառական համակարգ, իսկ համակարգը, որը կախված է բացառապես ապագա մուտքային արժեքներից, հակապատճառական համակարգ է։ Հակապատճառական ֆիլտրերը, օրինակ, կարող են գոյություն ունենալ միայն որպես հետմշակման զտիչներ, քանի որ այս զտիչները կարող են ապագա արժեքներ հանել հիշողության բուֆերից կամ ֆայլից։
Ֆիզիկայի և ճարտարագիտության մեջ մենք պետք է շատ զգույշ լինենք պատճառահետևանքային կապի հարցում։ Սելյերը, Էլմքվիստը և Օթերը նկարագրում են ֆիզիկայի հիմքը կազմող պատճառականությունը որպես սխալ պատկերացում, քանի որ ֆիզիկան ըստ էության հակապատճառային է։ Իրենց հոդվածում նրանք նշում են մի պարզ օրինակ.
« Էլեկտրական ռեզիստորի միջոցով լարման և հոսանքի միջև կապը կարելի է նկարագրել Օհմի օրենքով՝
այնուամենայնիվ, արդյոք դիմադրությամբ հոսող հոսանքն է, որն առաջացնում է լարման անկում, թե արդյոք երկու լարերի էլեկտրական պոտենցիալների միջև եղած տարբերությունն է, որ առաջացնում է հոսանքի հոսք, ֆիզիկական տեսանկյունից անիմաստ հարց է»։
Իրականում, եթե մենք բացատրում ենք պատճառահետևանքը՝ օգտագործելով օրենքը, ապա մեզ անհրաժեշտ է երկու բացատրություն էլեկտրական ռեզիստորը նկարագրելու համար՝ որպես լարման անկում առաջացնող կամ որպես հոսանքի հոսքի պատճառ։ Աշխարհում չկա ֆիզիկական փորձ, որը կարող է տարբերակել ակցիան ու ռեակցիան։
Կենսաբանություն, բժշկություն և համաճարակաբանություն
Օսթին Բրեդֆորդ Հիլլը հիմնվել է Հյումի և Պոպերի աշխատանքի վրա և «Շրջակա միջավայր և հիվանդություն. ասոցիացիա, թե՞ պատճառաբանություն» իր աշխատության մեջ առաջարկել է, որ ասոցիացիայի այնպիսի ասպեկտները, ինչպիսիք են ամրությունը, հետևողականությունը, յուրահատկությունը և ժամանակավորությունը, հաշվի առնվեն համաճարակաբանական իրավիճակում պատճառահետևանքային կապերը ոչ պատճառահետևանքային կապերից տարբերելու համար (Տե՛ս Բրեդֆորդ-Հիլի չափանիշները)։ Նա, սակայն, չի նշել, որ ժամանակավորությունը միակ անհրաժեշտ չափանիշն է այդ ասպեկտների մեջ։ Ուղղորդված ացիկլիկ գրաֆները (DAGs) ավելի ու ավելի են օգտագործվում համաճարակաբանության մեջ՝ օգնելու լուսավորել պատճառահետևանքային մտածողությունը ։
Հոգեբանություն
Հոգեբանները էմպիրիկ մոտեցում են ցուցաբերում պատճառականությանը՝ ուսումնասիրելով, թե ինչպես են մարդիկ և կենդանիները հայտնաբերում կամ եզրակացնում պատճառահետևանքը զգայական տեղեկատվությունից, նախորդ փորձից և բնածին գիտելիքներից։
Վերագրում. Վերագրման տեսությունը տեսություն է այն մասին, թե ինչպես են մարդիկ բացատրում պատճառահետևանքային կապի առանձին երևույթները։ Վերագրումը կարող է լինել արտաքին (պատճառահետևանք վերագրել արտաքին գործակալին կամ ուժին. պնդել, որ ինչ-որ արտաքին բան է դրդել իրադարձությանը) կամ ներքին (պատճառականություն վերագրել անձի ներսում գտնվող գործոններին, երբ անձը սեփական գործողությունների համար անձնական պատասխանատվություն կամ պատասխանատվություն է ստանձնել և պնդել, որ ուղղակիորեն պատասխանատու է գործողության համար)։ Պատճառահետևանքային կապը մեկ քայլ առաջ տանելով՝ անձի վերագրումը ազդում է նրա ապագա վարքագծի վրա։
Պատճառի կամ հետևանքի հիմքում ընկած մտադրությունը կարող է լուսաբանվել գործողության սւնյեկտի կողմից (պատահար, հանցանք, դիտավորություն, պատասխանատվություն)։
Պատճառականություն և կարևորում
Պատճառահետևանքային կապի մեր տեսակետը կախված է նրանից, թե որոնք ենք մենք համարում համապատասխան իրադարձություններ։ «Կայծակն առաջացնում է ամպրոպ» հայտարարությունը դիտելու մեկ այլ եղանակ է տեսնել և՛ կայծակը, և՛ ամպրոպը որպես միևնույն իրադարձության երկու ընկալում, այսինքն՝ էլեկտրական լիցքաթափում, որը մենք ընկալում ենք նախ տեսողական, ապա լսողական։
Անվանում և պատճառականություն
Դեյվիդ Սոբելը և Էլիսոն Գոպնիկը Բերքլիի համալսարանի հոգեբանության բաժանմունքից նախագծել են սարք, որը հայտնի է որպես «բլիկետ դետեկտոր» (blicket detector ), որը միանում է, երբ դրա վրա որևէ օբյեկտ է տեղադրվում։ Նրանց հետազոտությունը ցույց է տալիս, որ «նույնիսկ փոքր երեխաները հեշտությամբ և արագ իմանում են օբյեկտի նոր պատճառական ուժի մասին և ինքնաբերաբար օգտագործում են այդ տեղեկատվությունը օբյեկտը դասակարգելու և անվանելու համար» ։
Սկզբնական միջոցառումների ընկալում
Որոշ հետազոտողներ, ինչպիսիք են Փենսիլվանիայի համալսարանի Անջան Չաթերջին և Վաթերլոյի համալսարանի Ջոնաթան Ֆուգելսանգը, օգտագործում են նյարդաբանության տեխնիկան՝ ուսումնասիրելու պատճառահետևանքային արձակման իրադարձությունների նյարդային և հոգեբանական հիմքերը, որոնցում մի առարկան ստիպում է մեկ այլ օբյեկտի շարժվել։ Ինչպես ժամանակային, այնպես էլ տարածական գործոնները կարող են մանիպուլյացիայի ենթարկվել ։
Վիճակագրություն և տնտեսագիտություն
որում y_i-ն կախված փոփոխականի i -րդ դիտարկումն է (հիպոթեզվում է որպես պատճառված փոփոխական), x_{j,i}, որտեղ j=1,...,k, j -րդ անկախ փոփոխականի i -րդ դիտարկումն է (հիպոթեզվում է որպես պատճառական փոփոխական), իսկ e_i -ն i -րդ դիտարկման սխալ տերմինն է (պարունակում է բոլոր մյուս պատճառահետևանքային փոփոխականների համակցված ազդեցությունները, որոնք պետք է փոխկապակցված չլինեն ներառված անկախ փոփոխականների հետ)։
Եթե հիմքեր կան ենթադրելու, որ x_j -երից ոչ մեկը պայմանավորված չէ y -ով, ապա ստացվում են a_j գործակիցների գնահատականներ։ Եթե a_j=0 զրոյական վարկածը մերժվում է, ապա այլընտրանքային վարկածը, որ a_{j} \ne 0 և համարժեք x_j -ն առաջացնում է y -ը, չի կարող մերժվել։ Մյուս կողմից, եթե a_j=0 -ի զրոյական վարկածը չի կարող մերժվել, ապա համարժեքորեն y -ի վրա x_j -ի պատճառահետևանքային ազդեցության բացակայության վարկածը չի կարող մերժվել։
Այստեղ պատճառականության հասկացությունը պատճառականությանը նպաստողն է, ինչպես քննարկվել է վերևում. եթե իրական արժեքը a_{j} \ne 0, ապա x_j -ի փոփոխությունը կհանգեցնի y-ի փոփոխության, եթե միայն որևէ այլ պատճառական փոփոխական(ներ) (կամ ռեգրեսիայի մեջ ներառված կամ ենթադրվող որպես սխալի անդամ) չփոխվի այնպես, որ ճշգրտորեն փոխհատուցի դրա ազդեցությունը։ Այդպիսով, x_j -ի փոփոխությունը բավարար չէ y -ն փոխելու համար։ Նմանապես, x_j -ի փոփոխությունը պարտադիր չէ y -ն փոխելու համար, քանի որ y -ի փոփոխությունը կարող է առաջանալ սխալում ենթադրվող ինչ-որ բանի պատճառով (կամ մոդելում ներառված որևէ այլ պատճառահետևանքը բացատրող փոփոխականի)։
Պատճառականության ստուգման վերը նշված եղանակը պահանջում է համոզմունք, որ չկա հակադարձ պատճառականություն, որի դեպքում y -ն կառաջացնի x_j: Այս համոզմունքը կարող է հաստատվել մի քանի եղանակներից մեկով.
Ռեգրեսիոն վերլուծությունը վերահսկում է այլ համապատասխան փոփոխականները՝ ներառելով դրանք որպես ռեգրեսորներ (բացատրող փոփոխականներ)։ Սա օգնում է խուսափել պատճառականության մասին կեղծ եզրակացություններից երրորդից` հիմքում ընկած փոփոխականի առկայության պատճառով, որն ազդում է ինչպես պոտենցիալ պատճառական փոփոխականի, այնպես էլ պոտենցիալ պատճառված փոփոխականի վրա. այդ էֆեկտը չի ընդունվի որպես անուղղակի ազդեցություն հետաքրքրության հնարավոր պատճառական փոփոխականի միջոցով։ Հաշվի առնելով վերը նշված ընթացակարգերը, պատահական (ի տարբերություն պատճառահետևանքային) հարաբերակցությունը կարող է հավանականորեն մերժվել, եթե տվյալների նմուշները մեծ են, և եթե ռեգրեսիայի արդյունքնենը անցնում են խաչաձև վավերացման վիճակագրական թեստեր, որոնք ցույց են տալիս, որ հարաբերակցությունը պահպանվում է նույնիսկ այն տվյալների համար, որոնք չեն օգտագործվել ռեգրեսիայի մեջ։ Վստահաբար պնդելը, որ ընդհանուր պատճառ չկա, և ռեգրեսիան ներկայացնում է իրական պատճառահետևանքային կառուցվածքը, սկզբունքորեն անհնար է ։
Դիտորդական և փորձարարական տվյալների վիճակագրական մոդելներ կառուցելուց բացի, տնտեսագետներն օգտագործում են աքսիոմատիկ (մաթեմատիկական) մոդելներ՝ պատճառահետևանքային մեխանիզմները եզրակացնելու և ներկայացնելու համար։ Միկրոտնտեսության մեջ գերակշռում են խիստ վերացական տեսական մոդելները, որոնք մեկուսացնում և իդեալականացնում են մեկ մեխանիզմ։ Մակրոտնտեսագիտության մեջ տնտեսագետներն օգտագործում են լայն մաթեմատիկական մոդելներ, որոնք ճշգրտված են պատմական տվյալների վրա։ Կալիբրացված մոդելների ենթախումբ, դինամիկ ստոխաստիկ ընդհանուր հավասարակշռության (DSGE) մոդելներ օգտագործվում են ամբողջ տնտեսությունը (պարզեցված ձևով) ներկայացնելու և հարկաբյուջետային և դրամավարկային քաղաքականության փոփոխությունները մոդելավորելու համար ։
Կառավարում
1960-ականներին արտադրությունում որակի վերահսկման համար Կաորու Իշիկավան մշակեց պատճառահետևանքային դիագրամ, որը հայտնի է որպես Իշիկավայի դիագրամ կամ ձկան կմախք դիագրամ։ Դիագրամը դասակարգում է պատճառները, օրինակ՝ այստեղ ներկայացված վեց հիմնական կատեգորիաներով։ Այս կատեգորիաներն այնուհետև ենթաբաժանվում են։
Իշիկավայի մեթոդը բացահայտում է «պատճառները» մտագրոհի ընթացքում, որոնք անցկացվում են արտադրական գործընթացում ներգրավված տարբեր խմբերի շրջանում։ Այդ խմբերն այնուհետև կարող են պիտակավորվել որպես կատեգորիաներ դիագրամներում։ Այս դիագրամների օգտագործումը ներկայումս դուրս է որակի վերահսկողությունից, և դրանք օգտագործվում են կառավարման այլ ոլորտներում, ինչպես նաև նախագծման և ճարտարագիտության մեջ։ Իշիկավայի դիագրամները քննադատության են ենթարկվել անհրաժեշտ պայմանների և բավարար պայմանների միջև տարբերակում չկատարելու համար։ Թվում է, թե Իսիկավան նույնիսկ տեղյակ չի եղել այս տարբերակման մասին ։