cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Գրատպության թանգարան (Երևան)
«Հայկական գրատպության սփյուռք»
Հայ տպագրությունը Անդրկովկասում Թիֆլիսում  հայկական առաջին տպարանը հիմնադրել է   հայոց  հոգևոր թեմի առաջնորդ արքեպիսկոպոս(1843-ից կաթողիկոս) Ներսես Աշտարակեցին 1823թվականին։ Տպարանի ստեղծման գործում նյութական մեծ աջակցություն է ցույց տվել վանեցի հարուստ վաճառական Գևորգ աղա Արծրունին, ով եվրոպա կատարած իր ճանապարհորդության ժամանակ Ամստերդամում գնում է հայկական տպագրական պատրաստի տառեր, բերում  Թիֆլիս և նվիրում  Ներսիսյան դպրոցին։ Միայն 1825-1830 թթ. Տպարանի խմբագիրն էր Հարություն Ալամդարյանը։ Տպարանը գործել է մինչև 1860-ական թվականների սկիզբը։ Հրատարակել է Շնորհալու   «Ողբ Եդեսիոյ», Աբովյանի  «Վերք Հայաստանի», «Ռուս-հայերեն բառարան» և այլ գրքեր։ Հայ տպագրական գործի խոշոր կենտրոն է եղել Շուշին, որտեղ տպագրական գործը ծնունդ է առել XIX դ. առաջին կեսից (1828 թ.): Շուշիում տպագրության գործի կազմակերպողները եղել են Շվեյցարիայի Բազել քաղաքի «Ավետարանական-քարոզչական ընկերությունը»։ Ծրագրի կենսագործումը ձեռնարկել է Հովհաննես Կարբեցի կաթողիկոսը, ում  նախաձեռնությամբ տառեր են բերվում Մոսկվայի Լազարյան ճեմարանից։ Շուշիում առաջին գիրքը լույս է տեսնում 1828թ.` «Պատմութիւն սուրբ գրոց»։  1836 թ. բազելցիներին արգելվում է շարունակել իրենց գործունեությունը, և տպարանը գնում է Արցախի թեմի առաջնորդ Բաղդասար մետրոպոլիտը, ով  շարունակում է գրքեր տպագրել։ 1880-ական թվականներին Շուշիում բացվում է նոր, արագատիպ տպարան, ուր  1881 թ. առաջին անգամ լույս է տեսնում Րաֆֆու «Խենթը»։ Շամախիում առաջին տպարանը հիմնադրել են 1848թ. Մովսես Զոհրապյան, Մարգարե Ղուլոյանը ու Մինաս Տարղլիջյանը և տպագրել «Համառօտ պատմութիւն սուրբ գրոց»։ Տպարանը կոչվել է «Երիցն ընկերացն Զօհրապյանց»։ Բաքվում առաջին  հայկական տպարանը հիմնել է Հայոց Մարդասիրական ընկերությունը 1870թ.: Իր գործունեության 13 տարիների ընթացքում տպարանը հրատարակել է 20-ից ավելի գրքեր։ Մինչև 1920թ. Բաքվում հրատարակվել է ավելի քան 60 պարբերական։ Գանձակում առաջին տպարանը 1874թ. հիմնադրում են Ֆյոդորովը և Թառումյանը։ Տպարանը գործում է մինչև 1879թ. և տպագրում 6 գիրք, իսկ 1874-1875թթ.` «Հայկական աշխարհ» ամսագիրը (Խմբագիր` Խորեն Ստեփանե)։
Հայ տպագրությունը Հնդկաստանում
Հայ տպագրությունը Հոլանդիայում
Հայ տպագրության սկզբնավորումը Հոլանդիայում սկսվել է 1660 թ., երբ Ամենայն հայոց կաթողիկոս Հակոբ Ջուղայեցին իր քարտուղար Մատթեոս Ծարեցուն ուղարկել է Եվրոպա՝ հայատառ Աստվածաշնչի տպագրությունը իրականացնելու առաքելությամբ։ Հռոմում և Վենետիկում հաջողության չհասնելով՝ Ծարեցին մեկնել է Ամստերդամ, որտեղ 1660թ. հիմնել է տպարան։ Տպարանի տառերը պատրաստել է փորագրիչ Քրիստոֆել վան Դեյկը։ Ծախսերի հետ կապված Մաթեոսը տպարանը վաճառեց Ավետիս Ղլիճեցուն, ով 1661 թ., հրատարակել  է Ներսես Շնորհալու «Յիսուս Որդին» գիրքը 1200 տպաքանակով։ 1661-1664 թթ.- ին տպագրությամբ զբաղվել է Կարապետ Ադրիանացին։  1664 թ.-ին Ավետիս Ղլիճեցին  հրավիրել է Ուշիի  Ս. Սարգիս վանքի առաջնորդ իր եղբորը՝ Ոսկանին՝  ստանձնելու տպարանի տնօրինությունը։ Ոսկան Երևանցին 1664 թվականից արդեն Ամստերդամի տպարանում էր, որը կոչվել է Ս. Սարգսի և Ս. Էջմիածնի։ Տպարանը գործել է երեք քաղաքներում` Ամստերդամում (մինչև 1669թ.), Լիվոռնոյում (մինչև 1672թ.), Մարսելում (մինչև 1686թ.): 1666-1668թթ. Ոսկանյան տպարանում տպագրվել է  հայերեն առաջին Աստվածաշունչը։  Ոսկանյան տպարանը գործել է 26 տարի։ 1685թ. Ոսկան Երևանցու աշակերտներից Մատթեոս Վանանդեցի Հովհաննիսյանը Ամստերդամում հիմնադրել է հայկական երկրորդ տպարանը, որի տնօրենը դարձել է Թովմաս Վանանդեցին, իսկ նրա մահից հետո (1703թ.)` Ղուկաս Վանանդեցին։ Տպարանը գործել է 32 տարի։ Այս տպարանում 1695-96 թվականներին Թովմաս Վանանդեցու ջանքերով լույս է ընծայվել  «Համատարած Աշխարհացոյցը»՝ առաջին հայատառ կիսագնդերի քարտեզը։ 1695 թ. առաջին անգամ տպագրվել է Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմութիւնը», 1699թ. հայ վաճառականների համար գործնական նշանակություն ունեցող Ղուկաս Վանանդեցու կազմած «Գանձ չափոյ, կշռոյ, թուոց եւ դրամից բոլոր աշխարհի» աշխատությունը։ Այս տպարանում է տպագրվել եվրոպացի առաջին հայագետ Յոհան Յոախիմ Շրյոդերի (1680 – 1756թթ.) գրաբարին նվիրված  «Արամեան լեզուին գանձ» (1711թ.) (Thesaurus linguae armenicae) լատիներեն ուսումնասիրությունը, որի մի փոքր՝ «Քաղաքացիական հայոց լեզվի նկարագիրը» (Synopsis linguae civilis armenorum) խորագրով հատվածը,  նվիրված է աշխարհաբարի քերականությանը։ Առաքել Դավրիժեցու «Պատմութիւնը» առաջին անգամ լույս է տեսել դեռևս հեղինակի կենդանության օրոք՝ 1669-ին, Ամստերդամում, Ոսկան Երևանցու աշխատասիրությամբ 1717-1720-ին տպարանը պարտքերի դիմաց գրավադրվել է, որոնց մի մասը գնել է Մխիթար Սեբաստացին և տարել Վենետիկ, իսկ մնացած տառերն ու տառամայրերը 1819-ին Գևորգ Արծրունին գնել և ընծայել է նորաբաց Ներսիսյան դպրոցի տպարանին։ (Հայ տպագրություն և գրքարվեստ, Երևան 2015, էջ 70-71) 1756թ. մայիս 15-ին Ամստերդամի Սուրբ Հոգի եկեղեցու երեցփոխան ջուղայեցի Առաքել Տեր Առաքելյանցը հիմնել է տպարան, որի առաջին  ու առայժմ մեզ հայտնի միակ գործը   «Կոչը», ներկայացված է Գրատպության թանգարանում։ Ամստերդամում 1660-1800թթ. հրատարակվել է 60անուն գիրք։
«Գրահրատարակչություն»
Տպագրության  հիմնական գաղափարը  կրկնօրինակելու, բազմացնելու գաղափարն է։ Առաջին տպագիր գրքերը եղել են փայտափորագիր և պատրաստվել են Չինաստանում։ Փայտե տախտակի հարթ մակերևույթին փորագրել են բնագրի հայելային պատկերը, ապա վարպետը սուր դանակով փորել, հանել է տառագծերի միջև եղած փայտը, և ստացվել է բնագրի ցցուն, ուռուցիկ պատկերը։ Դրա վրա ներկ են քսել, վրան դրել մագաղաթ կամ թուղթ ու սեղմել, ներկը փայտից փոխանցվել է թերթերի վրա։ Նույն կերպ են վարվել նաև պատկերափորագրության ժամանակ։ Մեզ հասած հնագույն տպագիր գիրքը՝ բուդդայական քարոզների ժողովածուն՝ «Դիամանտ Սուտրան»,  տպագրվել է 868թ. Չինաստանում (ունի 30սմ բարձրություն)։ Այսպիսի տպագիր գրքերը  կոչվել են  քսիլոգրաֆիական (փայտագիր) գրքեր։ 1044–48 թթ. Չինաստանում Պի Շենն առաջինն էր, ով գրքի տպագրության համար շարժական տառեր է օգտագործել։ Նա ստեղծել է յուրաքանչյուր նշանի համար առանձին տառամարմիններով հավաքովի տառաշար։ Այս  գյուտը կամաց-կամաց տարածվել է հարևան երկրներում։ Եվրոպայում գերմանացի Գուտենբերգին է հաջողվել  ի մի բերել արդեն կուտակված փորձը և  1445թ. Եվրոպայում շարժական տառերի շարվածքով իրականացնել տպագրություն։
Կորեական  Բուդդայական փաստաթղթի կրճատ անվանումն է Ջիկջին, որը թարգմանաբար նշանակում է  «Մեծ վարդապետների կողմից Բուդդայի ոգու բացահայտման ուսուցումը Զեն քուրմի մեթոդի շնորհիվ»։ Այն  տպագրվել է Կորեայում Գորյո դինաստիայի օրոք 1377 թվականին՝  դառնալով շարժական մետաղական տառերով տպագրված առաջին գիրքը։ Այն բաղկացած է 307 գլխից։ Ջիկջին հրատարակվել է Հեունգդեոկ ամրոցում 1377թվականին, Գուտենբերգի Աստվածաշնչի տպագրությունից  78տարի առաջ (1452-1455թթ)։  Այն բաղկացած էր երկու հատորից, որի  հեղինակն էր բուդդայական կուսակրոն Բեագունը (1298-1374թթ)։ Ջիկջին բուդդայական ուսմունքը ներկայացնող փիլիսոփայական ժողովածու է։ Գրքի մեծ մասը չի պահպանվել։ Դրա  վերջին հատորը այժմ պահվում է Ֆրանսիայի Ազգային գրադարանում։ Ջիկջին UNESCO_ի կողմից 2001թ.-ի  սեպտեմբերի 4-ին հաստատվեց որպես շարժական մետաղական տառերով առաջին տպագիր գիրքն աշխարհում։
Յոհան Գուտենբերգ (մոտ 1398 - փետրվարի 3, 1468) գերմանացի դարբին, ոսկերիչ և գյուտարար, ով առաջինը Եվրոպային մատուցեց շարժական տպատառերով տպագրությունը։ Այս հայտնագործությունը հեղափոխություն էր գրահրատարակչական գործում, որով նաև հիմք դրվեց զանգվածային կրթությանը։ Յոհան Գուտենբերգը ծնվել է Գերմանիայի Մայնց քաղաքում։ Նա է ստեղծել մետաղից առանձին տառեր ձուլելու եղանակը։ Գյուտարարը դրանցով կազմել է շարվածքի տողեր ու էջեր, որոնցից արտատպվածք է կատարել թղթի վրա։ Շարժական տպատառերի գործածումը հնարավոր դարձրեց ցանկացած բնագրի անհրաժեշտ քանակությամբ էջեր տպագրել։ 1440թ. Գուտենբերգը հայտնագործել է նաև տպագրահաստոցը։ Սա մեխանիկական մեքենա է, որի թանաքապատ մակերեսը սեղմման միջոցով թղթի կամ այլ տպագրական մակերևույթի վրա արտատպում է թանաքը։  Գուտենբերգը 1455թ. 180 տպաքանակով տպագրեց «Աստվածաշունչը», որն իր գեղագիտական և տեխնիկական որակների համար բարձր գնահատականի է արժանացել և հայտնի է որպես «Գուտենբերգի Աստվածաշունչ» (կոչվել է նաև 42 տողանի Աստվածաշունչ կամ Մազարին Աստվածաշունչ,  ինչպես նաև B42)։ Աշխարհում պահպանվել է «Աստվածաշնչի» այս հրատարակության 48 օրինակ։ Գրատպության գյուտը մարդկության պատմության մեջ խոշորագույն հայտնագործություններից մեկն էր։ Շնորհիվ տպագիր գրքի, մարդկության կուտակած գիտելիքն ու տեղեկատվությունը սկսեցին ավելի արագ տարածվել։ Տպագրության սկզբնավորումից մինչև 1500-ը անվանվում է խանձարուրային  (լատիներեն` ինկունաբուլա) շրջան, իսկ գրքերը` խանձարուրային գրքեր:Արտաքին տեսքով հիշեցնում են ձեռագիր գրքեր։ Տառատեսակը գոթական է, պարբերություններ չունի, տպաքանակը՝ 100-300օրինակ։  Խանձարուրային հայերեն հրատարակություններ չկան։ Թանգարանում ցուցադրված է ինկունաբուլայի նմուշ. Հարթման Շեդելի «ՇԵԴԵԼԻ ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ ԺԱՄԱՆԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ» գրքից 1 թերթ հրատարակված Նյուրենբերգում  1493 թվականին։ Տպագրական կլիշե  (ֆրանս. cliché), բարձր տպագրության եղանակով պատկերների պոլիգրաֆիական վերարտադրման տպաձև։ Կախված բնագրի բնույթից՝ լինում է գծավոր (ստանում են միատեսակ հագեցվածության բնագրերից) և ցանցավոր (տարբեր հագեցվածության տարրերով կիսերանգ պատկերներից)։ Կլիշե պատրաստում են փայտի, լինոլեումի, ցինկի, արույրի, պղնձի,պլաստմասսայի վրա։ Առավել տարածված է ցինկի կլիշեն, որը պատրաստելիս պատկերը նախապես լուսանկարում են ժապավենի վրա, ֆոտոմեխանիկական եղանակով փոխադրում լուսազգայուն դաբաղվող շերտով պատած ցինկի թիթեղի վրա, ապա քիմ. կամ էլեկտրաքիմիական խածատման միջոցով խորացնում են տպագրվող տարրերի արանքները։ Մեկ կլիշեից կարելի է արտատպել 40 000-50 000 տպվածք։
Տեքստի և նկարների պոլիգրաֆիական  բազմացման  եղանակ, որի դեպքում տպաձևի տպագրվող և բացատային տարրերը գտնվում են տարբեր հարթությունների վրա։ Տպագրության ամենահին և տարածված տեսակն է։ Եվրոպայի առաջին տպագրիչ Յոհան Գուտենբերգին է պատկանում տպագրական ողջ պրոցեսի  մշակման վաստակը։ Եվրոպայի  առաջին մեծածավալ գրքի՝ Աստվածաշնչի հրատարակման համար նա օգտագործել է բարձր տպագրության մեթոդը։
Խորը տպագրություն
Խորատիպ տպագրության ժամանակ տպաձևի տպագրվող տարրերը խորացված են։ Խորատիպ տպագրությունը հիմնականում կիրառում են նկարազարդ հանդեսների և մեծ քանակությամբ պատկերներով հրատարակությունների համար։
Հարթ, օֆսեթ տպագրություն
«Գրի հավերժություն»
Հայ տպագրությունն իր սկզբնավորումից  259 տարի անց՝ 1771 թվականին, հաստատվեց Հայաստանի Հանրապետության ներկայիս տարածքում՝ Էջմիածնում, Սիմեոն Երևանցի կաթողիկոսի օրոք։  Տպարան հիմնադրելու գաղափարը Սիմեոն Երևանցուն ներշնչել է ջուղայեցի մեծահարուստ վաճառական Գրիգոր Միքայելյան-Չաքիկյանցը, ով խոստացել էր Էջմիածնում տպարան հիմնադրելու դեպքում հոգալ ամբողջ ծախսը։ Սիմեոն Երևանցին սկսում է տպարանի համար տառեր ձեռք բերելու մասին բանակցություններ վարել Կ. Պոլսում և Զմյուռնիայում տպագրական գործով զբաղվող մի շարք անձնավորությունների հետ, բայց հաջողության չի հասնում։ Ապա նա որոշում է հենց վանքում, տեղական միջոցներով պատրաստել տառեր, փորագրություններ, զարդագրեր։  Տպարանը հիմնադրվում է 1771թ. վանքի բակում  և կոչվում    Ս. Գրիգոր Լուսավորչի անունով։ Էջմիածնի տպարանի առաջին արգասիքը Սիմեոն Երևանցու «Գիրք աղօթից, որ կոչի Զբօսարան հոգևոր» գիրքն է։ 1776 թվականին Սիմեոն Երևանցուն հաջողվում է Էջմիածնում հիմնադրել թղթի գործարան, որը  գործում է 5-6 տարի։ 1868 թ. Էջմիածնում հիմնվում է «Արարատ» Մայր աթոռի պաշտոնական ամսագիրը Գևորգ 4-րդ կաթողիկոսի օրօք մինչև 1919։ 1944-ից Գևորգ 6-րդ կաթողիկոսի օրօք  լույս է տեսնում «Էջմիածին» Մայր աթոռի պաշտոնական ամսագիրը:(Սկզբում Երևանում, ապա Էջմիածնում)։ 1870-ական թթ-ին տպագրությունը մուտք է գործել նաև Երևան, Ալեքսանդրապոլ (այժմ՝ Գյումրի) և Հայաստանի այլ քաղաքներ։ 1874թ. հոկտեմբերի 25-ին Երևանում հիմնադրվել է առաջին տպարանը։ Տպարանի հիմնադիրը Թիֆլիսից Երևան տեղափոխված մտավորական, մանկավարժ, հրատարակիչ Զաքարիա Գևորգյանն էր։ 1875թ. Երևանում տպագրված առաջին գիրքն է Աբգար Գուլամիրյանի կազմած «Օրացույց 1876 նահանջ թվականին»։ Երևանում առաջին թերթը «Պսակն» էր, որը լույս է տեսել 1880թ. մարտի 15-ից և ընդհատումներով տպվել մինչև 1884թ. ապրիլի 7-ը։ Թերթի հրատարակիչ-խմբագիրն էր Վասակ Պապաջանյանը։   Իսկ 1918 թ․Հայոց պետականության վերականգնումից  հետո Երևանն աստիճանաբար  վերածվեց աշխարհում հայ մշակույթի  և տպագրության խոշոր կենտրոնի։ Հայկական տպագրության խորհրդային շրջանի կարևոր իրադարձություններից էր 1921թ. Երևանում Հայպետհրատի ստեղծումը։ Այս շրջանում ստեղծվել է բարձրարժեք տպագիր գրաֆոնդ, տպագրվել են  հայ և համաշխարհային դասականների բազմահատոր հատընտիր գրականություն, մանկական պատկերազարդ գրքեր։ 1918-1920թթ. ՀՀ-ում լույս են տեսել մոտ 60 անուն պարբերականներ, որոնց ճնշող մեծամասնությունը Երևանում։  Խորհրդահայ առաջին պարբերականը ՀԿԿ Կենտկոմի և Երևանի կոմիտեի օրգան «Կոմունիստ» թերթն էր (1920թ. դեկտեմբերի 5-ից, խմբ. Աշոտ Հովհաննիսյան), որն ուներ «Կնոջ թերթիկ», «Երիտասարդ կոմունիստ» և այլ մշտական բաժիններ։
Արցախի պարբերական մամուլը
1874թ․ Շուշիում լույս է  տեսել Արցախի պարբերական     մամուլի առաջնեկը՝ «Հայկական աշխարհ» հանդեսը։ Խմբագիր հրատարակիչը Խորեն Ստեփանեն էր։ Հանդեսի նպատակն էր տպագիր խոսքի միջոցով նպաստել մատաղ սերնդի կրթության ու դաստիարակության գործին, մարդկանց մեջ սեր արթնացնել դեպի ուսումն ու գիտությունը Արցախի պարբերական մամուլի պատմության մեջ նշանակալի իրադարձություն է  1896 թվականին «Ազգագրական հանդեսի» առաջին գրքի հրատարակությունը:Խմբագիր հրատարակիչը բանասեր Երվանդ Լալայանն էր:Հանդեսի էջերում տպագրվում էին հայ ազգագրության, բանահյուսության հոդվածներ։ Խորհրդային իշխանության տարիներին լույս տեսած պարբերականներից կարելի է առանձնացնել «Ղարաբաղի գեղջուկը», որը դարձավ Արցախի մայր թերթը, ստանալով տարբեր անվանումներ՝ «Սովետական Ղարաբաղ»,   Մինչև 1920թ. Շուշիում տպագրվել է երկու տասնյակից ավելի թերթ ու  ամսագիր, այդ թվում նաև ռուսերեն։ 1988-2016թթ. ընթացքում այդ թիվը եռապատկվել է՝  հատելով 180-ի սահմանը։ Խորհրդային Հայաստանում պլակատը լայնորոն կիրառվել է 1920-30-ական թթ. Առավել զարգացել է 1950-ական թթ.[1]: 1912թ. լրացել է հայ գրերի գյուտի 1500 և հայ տպագրության 400-ամյակները։ 1912- 1913թ. մեկ ամբողջ տարի տարբեր հայաշատ քաղաքներում (Ալեքսանդրապոլ, Վենետիկ, Թիֆլիս, Կ. Պոլիս, Մոսկվա, Էջմիածին, Եվդոկիա, Նոր Նախիջևան, Շուշի, Թավրիզ և այլն), հայկական համայնքներում  տոնել են այս համազգային հոբելյանները։ Կազմակերպվել են տարբեր միջոցառումներ, տոնակատարություններ, հրատարակվել են գրքեր։
Հարթակ՝ որը բերում է աշխարհը քո շուրջ։
Google Arts & Culture-ը հարուստ, ինտերակտիվ թվային ռեսուրս է, որը առաջարկում է օգտվողներին ուսումնասիրել արվեստ, գիտություն, պատմություն, տեխնոլոգիա և այլն։ Հարթակը հնարավորություն է տալիս ակնթարթորեն տեղափոխվել աշխարհի հանրահայտ թանգարաններ կամ շրջել պատմական և հայտնի տեսարժան վայրերով։
Google Arts and Culture-ը շահույթ չհետապնդող նախաձեռնություն է, որը համագործակցում է աշխարհի տարբեր մշակութային հաստատությունների և անհատ արվեստագետների հետ։ Առաքելությունը՝ աշխարհի տեղեկատվությունը, արվեստն ու  մշակույթը պահպանել և բերելով առցանց տիրույթ՝ դարձնել համընդհանուր հասանելի ցանկացած վայրում։
Ներկայում Google Cultural Institute-ում ներկայացված են մոտ 2000 մշակութային կառույցներ շուրջ 70 երկրից, ավելի քան 200.000 արվեստի բնօրինակ գործերի բարձր թվային տարբերակներ, 7 միլիոն արխիվային նմուշներ, 18003D մոդելավորմամբ մշակութային հաստատություններ և ավելի քան 3000 առցանց ցուցադրություն։
Հարթակը հարուստ է բաղադրիչներով, որոնք թույլ են տալիս առավելագույնս օգտագործել հարթակի հնարավորությունները կրթական, ժամանցային, տեղեկատվական նպատակներով։
Առաջին սերնդի Google Arts and Culture-ի առանձնահատկությունները.
Վիրտուալ պատկերասրահներում օգտվողները կարող են «շրջել» յուրաքանչյուր գործընկեր մշակութային կազմակերպության սրահներով՝ օգտագործելով նույն կառավարման գործիքները, ինչ Google Street View-ի դեպքում։
Գործիքը հնարավորություն է տալիս մոտեցնել արվեստի գործերը՝ մանրամասն ուսումնասիրելու համար։ Այս կերպ տրամադրվում է ստեղծագործության դինամիկ պատկեր, գիտական և բովանդակային տեղեկատվության մաքսիմալ ընկալման համար։ Ուսումնասիրության ընթացքում օգտվողները կարող են ստանալ տեղեկատվություն ֆիզիկական բնութագրերի մասին (օր.՝ չափ, նյութ, հեղինակ և այլն)։ Յուրաքանչյուր հաստատություն ինքն է որոշում տրամադրվող տեղեկատվության քանակը, ուստի, տեղեկատվության մակարդակը տարբեր է։
Օգտվողներին հնարավորություն է տրվում սեփական ցուցանմուշներից բացի օգտագործել նաև գործընկեր կազմակերպությունների կողմից հրապարակված նմուշները, մեկտեղել նոր հավաքածուում՝ ստեղծելով նոր, անհատական ցուցադրություն։
Երկրորդ սերնդի  Google Arts and Culture-ի առանձնահատկությունները.
Երկրորդ գործարկման ժամանակ Google-ը բարելավվեց հարթակի որոնման հնարավորությունները՝ պարզ օգտագործմամբ առավել նպատակային վերջնարդյունք ապահովելու համար։ Որոնման արդյունքները ցուցադրվում են սլայդ շոու ձևաչափով, ինչն ավելի ճկուն է դարձնում անհրաժեշտ արդյունքի որոնումը։
Որոշ գործընկեր կազմակերպություններ ներառել են էքսկուրսիոն տեսա-ձայնագրություններ, որոնք օգտվողներին հնարավորություն են տալիս «շրջել» վիրտուալ թանգարանում, ունկնդրել արվեստի գործերի ձայնային զբոսավարին /աուդիո գիդ/ կամ հետևել հոլովակին, որը կառաջնորդի նրանց պատկերասրահի ողջ տարածքում։
Աշակերտների, ուսանողների, ինչպես նաև դասավանդողների համար հարթակում ներառված են ռեսուրսներ և կրթական գործիքներ, ինչպիսիք են կրթական տեսանյութերը, արվեստի պատմության ժամանակացույցը, արվեստի գործիքակազմը, համեմատական ուսուցման ռեսուրսները և այլն։ Հարթակում ներառված են դասընթացների ներբեռնելի ծրագրեր PDF ձևաչափով։ Վիրտուալ էքսկուրսիաների միջոցով հնարավոր է «այցելել» աշխարհի տարբեր թանգարաններ, տեսարժան վայրեր, ինչպես նաև գրքերից, ֆիլմերից հայտնի վայրեր։
Այս բաժնում ներկայացված են արվեստի և մշակույթի օրական չափաբաժինը, մշակութային խաղ-վիկտորինաները, օրական ժամանակակից մշակութային մարտահրավերները։
Հարթակի վերաբերյալ դրական արձագանքների հիմքում ընկած է ավելի լայն լսարանի՝ արվեստի գործերին ծանոթանալու հնարավորությունը, թանգարանների շուկայական հավասարակշռության փոփոխությունները (նկատի ունենալով ինչպես առաջարկը, այնպես էլ պահանջարկը) և նախաձեռնության զարգացման հետագա ներուժը։
Ինտերնետ ունեցող յուրաքանչյուր անձ, ցանկացած վայրում և ցանկացած պահի կարող է այցելել Google Arts and Culture։ Ֆիզիկապես թանգարան այցելելու և արվեստի գործերին ծանոթանալու հնարավորություն չունեցող օգտվողների համար հասանելի են դառնում համաշխարհային ճանաչում ունեցող արվեստի գործերը։ Հետազոտողները, ուսանողները կարող են «ճամփորդել» առանց որևէ ծախսի, հեռավար զրույց և քննարկումներ ունենալ թանգարանի կամ այլ հաստատության փորձագետի հետ։
Օգտվողները կարող են խուսափել ժամանակի, գումարի և ֆիզիկական դժվարությունների սահմանափակումներից։ Այս դեպքում նրանք կարիք չունեն ծրագրել սահմանափակող մեկանգամյա այցելություն հավաքածուն ուսումնասիրելու համար կամ այցելելով հաստատություն՝ պարզել, որ ցանկալի աշխատանքը ներկայացված չէ ցուցադրության։
Շատ պատմաբաններ, գիտնականներ և ոլորտի հետազոտողներ պնդում են, որ առցանց ցուցահանդեսները ավելի շատ մարդկանց են «հրավիրում» պատկերասրահ կամ թանգարան։ Google Arts and Culture-ը աջակցում է այս տեսությանը։ Հետազոտությունները հաստատում են, որ վիճակագրորեն նշանակալի կապ կա հարթակից օգտվողների և թանգարանների իրական այցելուների միջև։ Թեև որոշակի թերահավատություն կար, որ Google Arts and Culture-ը փորձում է փոխարինել արվեստի պատկերասրահներ իրական այցելություններին, սակայն կարճ ժամանակում կարծրատիպը փոխվեց այլ մոտեցման՝ վիրտուալ շրջագայությունները լրացնում են իրական այցելություններին։ Հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ վիրտուալ շրջագայությունից հետո մարդիկ ավելի մեծ հետաքրքրությամբ են անցկացնում իրենց այցը թանգարանում։
Առցանց հասանելիության տեղեկատվության արագ աճին զուգահեռ՝ մենք գտնվում ենք գիտելիքների հանրայնացման ժամանակաշրջանում։ Մասնագետների, փորձագետների, հետազոտողների խումբն այլևս միակը չէ, որ ունեն արժանահավատ տեղեկատվություն տարածելու ունակություն և հնարավորություն։ Վիքիպեդիայի նման վեբ նախաձեռնությունների միջոցով ինտերնետային հասանելիություն ունեցող յուրաքանչյուր ոք կարող է նպաստել և օգնել ձևավորելու հանրային գիտելիք։
Ոմանց կարծիքով Google Arts & Culture-ը ժողովրդավարական նախաձեռնություն է։ Այն նպատակ ունի արվեստը դարձնել հասանելի ավելի շատ մարդկանց համար՝ հեռացնելով արժեքի, գտնվելու վայրի խոչընդոտները։ Արվեստի կամ մշակութային որոշ ցուցանմուշներ սահմանափակվել են օգտվողների փոքր խմբով (ասպիրանտներ, գիտական հետազոտողներ)՝ պայմանների վատթարացման, թանգարանում համապատասխան տարածքի բացակայության կամ այլ գործոնների հետևանքով։ Թվայնացված վերարտադրություններն, այնուամենայնիվ, կարող են հասանելի լինել յուրաքանչյուրին։ Նմանօրինակ առցանց ռեսուրսը կարող է փոխել գիտական ոլորտը՝ հասանելիություն ապահովելով նախկինում անհասանելի բացառիկ արվեստի գործերին՝ հնարավորություն ստեղծելով բազմակողմանի և բազմաինստիտուցիոնալ ուսուցման։ Հնարավորություն է տալիս յուրաքանչյուրին անհատապես զգալու արվեստը և օգտագործելու հարթակը քննարկումների, սեփական պատկերացումներն ու տեսակետը արտահայտելու համար։
Հարթակի հնարավորություններն օգտագործելու երկու եղանակ կա՝ այցելել Google Arts & Culture կայք կամ ներբեռնել հավելվածը հեռախոսներում։
Հարթակում ամեն ինչ մշակվում է ամբողջ աշխարհից գործընկեր կազմակերպությունների կողմից։ Հարթակում կարող եք գտնել՝
Ինչու՞ օգտագործել Google Arts & Culture հարթակը.
Հավաքածուները հնարավորություն են տալիս շփվել աշխարհի տարբեր ծայրերից մեկտեղած արվեստի, արտեֆակտների և առցանց ցուցանմուշների հետ։
Համագործակցություն Google Cultural Institute-ին և Google Arts & Culture-ի անդամակցում.
Հարթակը բաց է շահույթ չհետապնդող հաստատությունների, թանգարանների, պատկերասրահների, գրադարանների, հեղինակային իրավունքի սահմանափակումներից ազատ կամ հեղինակային իրավունքով բովանդակությամբ նյութերի համար։ Համագործակցությունը կատարվում է միայն հրավերի հիման վրա։ Եթե ունեք մշակութային բովանդակությամբ հավաքածու, որը ցանկանում ենք հրապարակել հարթակում, անհրաժեշտ է լրացնել անդամակցության հայտը, որը ներառում է կազմակերպության, ներկայացվող նյութերի, իրավաբանական հարցերին վերաբերող մանրամասն տեղեկատվություն։ Համապատասխանության և պահանջներին բավարարելու դեպքում հրավերը կուղարկվի էլ. փոստի միջոցով։
Հրավերը ստանալուց հետո, կազմակերպությանը տրամադրվում է համապատասխան կարգավորումներ ստացած էջը, որի ամբողջական կառավարումը հանձնվում է պատասխանատու անձին։ CSV ֆորմատի ֆայլում լրացվում են ցուցանմուշների ողջ մետատվյալները, այնուհետև կատարվում է սինխրոնացում և ողջ տեղեկատվությունը տեղափոխվում է համապատասխան էջ, որտեղ էլ ձևավորվում է ցուցադրությունը։ Յուրաքանչյուր քայլի տևողությունը կախված է նյութերի քանակից և տրամադրվող տեղեկատվության ծավալից։ Հրապարակման որոշ գործիքներ կարող են պահանջել լրացուցիչ կարգավորումներ։
Բոլոր անհրաժեշտ քայլերից հետո, երբ յուրաքանչյուր ցուցանմուշի կողքին կստանաք «կանաչ լույս», ձեր ցուցադրությունը պատրաստ կլինի հրապարակման։ Հարթակի Ձեր էջից ազդանշան եք ուղարկում Ձեզ կցված կոորդինատորին, ով հանձնում է ցուցադությունը հանձնաժողովի դիտարկմանը և պատասխանում է Ձեզ 1-2 շաբաթվա ընթացքում։
Ցուցադրության հրապարակումից մեկ ամիս անց, համակարգը տրամադրում է վիճակագրական տվյալներ, թե որ երկրներից են մուտք գործել Ձեր էջ, ինչ սարքավորումով (համակարգիչ, պլանշետ, հեռախոս), յուրաքանչյուր ցուցանմուշի ուսումնասիրության համար որքա՞ն ժամանակ է ծախսվել, օրական քանի՞ «այցելություն» եք ունեցել և այլն։
Հայաստանի ազգային գրադարանը Google Arts & Culture-ում
Դեռ միջնադարում ձեռագիր մատյանները մշտապես եղել են օտար նվաճողների կողմից հափշտակման և ոչնչացման վտանգի տակ։ Դրանք փրկելն ու պահպանելը մեր ազգային ինքնության ոչ պակաս կարևոր էջերից է։
Հայաստանի ազգային գրադարանը պայմանագիր է կնքել Google Cultural Institute-ի հետ և հարթակում հասանելի է արդեն Գրատպության թանգարանի առաջին՝ «Հայ գրատպության առաջնեկները» առցանց հավաքածուն» ։ Այժմ աշխատում ենք երկրորդ հավաքածուի ստեղծման վրա, որը մինչ տարեվերջ նույնպես կլինի հասանելի։
Google Cultural Institute-ի կողմից ստեղծվել են գործիքներ, որոնք տալիս են անսահման հնարավորություններ՝ առցանց տիրույթում ցուցադրելու մշակութային հարուստ ժառանգությունը։ Հարթակը կարող ենք օգտագործել որպես հայապահպանությանն ուղղված արդյունավետ միջոց։
Պատմություն
2011 թ. -ին Նիդեռլանդներում բնակվող նորարարների մի  թիմ  ստեղծել է  գլոբալ, բաց և անվճար համակարգ` աշխարհի բոլոր թանգարանների պատմությունները մեկ տեղ հավաքելու և ճանապարհորդներին ներկայացնելու համար։
izi.TRAVEL -ի նպատակն է օգնել բոլորին, առաջին հերթին մշակութային ժառանգության և զբոսաշրջության ոլորտի կազմակերպություններին՝ իրենց պատմությունները ամենապարզ և ժամանակակից ձևով փոխանցելու հետաքրքրված ունկնդիրներին։
izi.travel–ը անվճար հարթակ է, որտեղ ցանկացած թանգարան հնարավորություն ունի ստեղծել իր պատմությունը և տրամադրել այն այցելուին՝  աուդիոձայնագրության միջոցով։ Ներկայացված է 25.000 աուդիո ուղեցույց` 5 միլիոն ներբեռնմամբ :Կարելի է տեղադրել նաև վճարովի նյութեր, ստեղծել պատմություններ ավելի քան 60 լեզվով։
AEPM- ի ծագումը
Եվրոպական գրատպության  թանգարանների ասոցիացիան (AEPM) հիմնադրվել է Լյուքսեմբուրգում 2003թ.-ի փետրվարին՝ եվրոպական գրատպության թանգարանների միջև համագործակցությունը խրախուսելու և տպագրական ժառանգությունը խթանելու նպատակով։
2012թ.-ի սեպտեմբերին AEPM-ը որոշել է  իր անդամակցությունը բացել տպագրական ժառանգության բնագավառում գործող կազմակերպությունների համար։ 2014թ.-ի փետրվարին AEPM-ը պաշտոնապես բացվել է  որպես շահույթ չհետապնդող միություն, որը գրանցվել է Բրյուսելում՝ Բելգիայի Օրենսդրությամբ։ 2015թ-ի հոկտեմբերին այն պաշտոնապես բացել է  իր անդամակցությունը շահագրգիռ կազմակերպությունների և անհատների համար։
Որպես թանգարանների, ժառանգության արհեստանոցների և հավաքածուների լայն ցանց,  AEPM-ի գործունեությունը կենտրոնացած է տեղեկատվության, փորձի և գիտելիքների փոխա­նա­կման, մասնագետների պատրաս­տման, նոր տեխնիկայի մշակման գործընթացների վրա՝ անցյալի և ներկայի հաղորդակցական տեխնոլոգիաների միջև կապերը զարգացնելու համար։
AEPM-ի նպատակն է խթանել գրաֆիկական արվեստի բոլոր բնագա­վառ­ներում գիտելիքների, փորձի, նախաձեռնությունների և ռեսուրսների փոխանակումը, քանի որ դրանք գործել են Գուտենբերգի ժամանակներից մինչ օրս։ Սկզբնապես հիմնադրվել է որպես եվրոպական գրատպության թանգարանների ասոցիացիա, հետո AEPM-ն աստիճանաբար ընդլայնել է իր իրավասությունը` ընդգրկելու ժառանգու­թյան տպագրմամբ հետաքրքրված կազմակերպությունների և անհատների լայն շրջանակ, ինչպես Եվրոպայում, այնպես էլ նրա սահմաններից դուրս։
Ովքե՞ր կարող են անդամակցել
Եվրոպական գրատպության  թանգարանների ասոցիացիան տպագրական ժառանգության ցանց է. անդամակցությունը բաց է տպագրության ոլորտի բոլոր թանգարանների  և արհեստանոցների համար, որոնք ակտիվորեն ներգրավված են տպագիր  ժառանգության պահպանման գործում։
AEPM-ի անդամ կազմակերպությունները նշվում են մանուշակագույնով։ Սեղմելով կայքի հասցեին՝ կարող ենք տեսնել AEPM-ի անդամների ամբողջական ցանկը ։
Ասոցիացիան  ներառում է.
Բելգիայի, Կոլումբիայի, Էստոնիայի, Ֆրանսիայի, Գերմանիայի, Հունաստանի, Իտալիայի, Նիդերլանդների, Նորվեգիայի, Հյուսիսային և Հարավային Կորեաների, Իսպանիայի, Մեծ Բրիտանիայի, Շվեյցարիայի տպագրության թանգարանները, արհեստանոցները, տպարանները, գրադարանները,  արխիվները և այլն։
Հայաստանի ազգային գրադարանի Գրատպության թանգարանը 2018թ.-ից Եվրոպական գրատպության  թանգարանների ասոցիացիայի անդամ է ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Երևանի թանգարաններ Կատեգորիա:2017 հիմնադրումներ Հայաստանում Կատեգորիա:Հայկական տպագրություն
Ջեյմս Բրյուս
Ջեյմս Բրյուս (James Bruce, ), շոտլանդացի ճանապարհորդ, գրող, որը տասը տարուց ավելի անցկացրել է Հյուսիսային Աֆրիկայում և Եթովպիայում, հայտնաբերել Կապույտ Նեղոսի աղբյուրները։
Վիչուժանկա
Վիչուժանկա (Вичужанка), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Իվանովոյի մարզում։ Գետաբերանը տեղակայված է Սունժա գետի ձախ ափին՝ 24 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը 17 կմ է, ավազանի տարածքը 81,4 կմ2։
Ջեյմս Բրյուս
Երիտասարդ տարիներ
Կրթությունն ստացել է Հարրոու դպրոցում և Էդինբուրգի համալսարանում։ Համալսարանը ավարտելուց հետո սկսում է սովորել փաստաբանի մասնագիտություն, սակայն, ամուսնանալով գինու վաճառականի դստեր հետ, սկսում է գինեգործություն սովորել։ Ամուսնության իններորդ ամսում 1754 թվականին մահանում է Բրյուսի կինը, որից հետո նա մեկնում է ճանապարհորդության Պորտուգալիա և Իսպանիա։ Էլ Էսկորիալում արևելյան ձեռագրերի ուսումնասիրությունը հանգեցրեց նրան, որ նա սովորի արաբերեն և գեեզ լեզուն, ինչը որոշարկեց նրա կյանքի հետագա ուղին։ Հոր մահից հետո 1758 թվականին ստանձնում է Քիննեդի կալվածքի կառավարումը։
Վիչուժանկա
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Վերին Վոլգայի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը՝ Վոլգա գետն է։ Գետի ենթաավազանը (Վերին) Վոլգայի վտակների ավազաններն են՝ մինչև Ռիբինսկի ջրամբար։ Գետի գետային ավազանը (Վերին) Վոլգա գետն է՝ մինչև Կույբիշևի ջրամբար (առանց Օկա գետի ավազանի)։ Տվյալներն ըստ ջրային ռեսուրսների ֆեդերատիվ տեսչության.
Ջեյմս Բրյուս
Հյուսիսային Աֆրիկայում
Իսպանիայի դեմ պատերազմը սկսելուց հետո 1762 թվականին Բրյուսը բրիտանական կառավարությանն է ներկայացնում Ֆեռոլի վրա հարձակման ծրագիր։ Ծրագիրը չընդունվեց, սակայն դրա շնորհիվ Ջորջ Մոնտեյգու-Դանկը նախապատվությունը նրան տվեց՝ նշանակելով Ալժիր քաղաքում Մեծ Բրիտանիայի հյուպատոս՝ տալով հանձնարարություն՝ ուսումնասիրել քաղաքի ավերակները, որոնց հանդեպ հետաքրքրություն էր առաջացրել Ալժիր քաղաքի հյուպատոսության քահանա Թոմաս Շոուի (1694-1751) ուղարկած գրությունները։ Բրյուսը Ալժիր ժամանեց 1763 թվականի մարտին։ Նրա ամբողջ ժամանակը ծախսվում էր հյուպատոսական աշխատանքի վրա։ Սակայն 1765 թվականին հյուպատոսական աշխատանքի իր հաջորդի ժամանելուց հետո նա սկսում է Բարբարոսական ափում ուսումնասիրել հինհռոմեական ավերակները։ Ուսումնասիրում է բազմաթիվ ավերակներ Արևելյան Ալժիրում։
Վիչուժանկա
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր Կատեգորիա:Վերին Վոլգայի ավազանային շրջանի գետեր
Ջեյմս Բրյուս
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Շոտլանդացի ճանապարհորդներ Կատեգորիա:Էդինբուրգի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Շոտլանդացի հնագետներ
Հույն-թուրքական պատերազմ (1919-1922)
Հույն-թուրքական պատերազմ, հայտնի է նաև որպես Թուրքիայի անկախության պատերազմի արևմտյան ճակատ (Kurtuluş Savaşı) կամ Փոքրասիական արշավանք (Μικρασιατική Εκστρατεία), Առաջին համաշխարհային պատերազմին և Օսմանյան կայսրության մասնատմանը հաջորդած ռազմական հակամարտություն մի կողմից Հունաստանի թագավորության, մյուս կողմից՝ Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքի գլխավորած Թուրքիայի ազգային շարժման միջև, որը տեղի է ունեցել 1919 թվականի մայիսի 15-ից մինչև 1922 թվականի հոկտեմբերի 11-ն ընկած ժամանակահատվածում։ Հակամարտության սկզբնավորման պատճառը Հունաստանի թագավորության հավակնություններն էին անտիկ ժամանակներում հելլենական քաղաքակրթության ներքո միավորված փոքրասիական տարածքների նկատմամբ, որոնք զարգացած միջնադարում բռնազավթվել էին օսմանյան հրոսակների կողմից։ Կոնֆլիկտի շրջանակներում հույների պաշտպանությամբ էր հանդես գալիս Մեծ Բրիտանիայի վարչապետ Դեյվիդ Լլոյդ Ջորջը, որը պատերազմելու դիմաց տարածքային խոստումներ էր տվել Ալեքսանդր I-ին։
Պատերազմական գործողությունները սկսվում են 1919 թվականի մայիսի 15-ին՝ հունական զորքերի կողմից Զմյուռնիա ներխուժումից հետո։ Զարգացնելով իրենց ռազմավարական հաջողությունները՝ հույները կարողանում են վերահսկողություն սահմանել ամբողջ արևմտյան և հյուսիսարևմտան Անատոլիայի նկատմամբ՝ գրավելով Մանիսա, Բալըքեսիր, Այդըն, Քյոթահիա, Բուրսա և Էսքիշեհիր բնակավայրերը։ Թուրքական բանակը թշնամու առաջխաղացումը կարողանում է կասեցնել միայն 1921 թվականին՝ Սակարիա գետի ափին տեղի ունեցած ճակատամարտում ջլատելով հունական բանակի հավաքական ներուժը։ 1922 թվականին փոքրասիական ուղղությամբ հակագրոհ է սկսում Քեմալականների բանակը, որը օգոստոսի վերջին Դումլուփընարի դաշտում ծանր պարտության է մատնում Հունաստանի զինված ուժերին։ Սեպտեմբերի 9-ին Մուստաֆա Քեմալի բանակն առանց լուրջ առճակատման զավթում է Զմյուռնիան՝ հույների վերջին հենակետը Փոքր Ասիայում։ Թուրքական նվաճումից չորս օր անց Զմյուռնիայում մեծ հրդեհ է բռնկվում, որն էլ փաստացիորեն կանխորոշում է հույն-թուրքական պատերազմի ավարտը։
Աշխարհաքաղաքական համատեքստ
Հույ-թուրքական հակամարտության աշխարհաքաղաքական համատեքստը շաղկապված է Առաջին համաշխարհային պատերազմի արդյունքում կապիտուլյացված Օսմանյան կայսրության տրոհման գործընթացի տարածաշրջանային նշանակության հետ։ Թուլացած և լճացման ուղին բռնած Օսմանյան կայսրությունը, փորձում էր պահել իր տիրակալության մնացյալ տարածքը՝ ապավինելով Գերմանիայի օժանդակությանը, սակայն հենց այս հանգամանքն էլ վերջինիս ներքաշում է Առաջին համաշխարհային պատերազմի մեջ, որն ավարտվում է Քառյակ դաշինքի պարտությամբ։ Աշխարհամատի վերջնամասում հաղթող պետությունների դաշինքի («Անտանտ»-ի) մաս կազմող Հունաստանի թագավորությունը հրահանգավորվում է անցնել Եգեյան ծովն ու ներխուժել Զմյուռնիա։ Անձնատուր եղած երիտթուրքական կառավարությունը 1918 թվականի հոկտեմբերի 30-ին Լեմնոս կղզու Մուդրոս նավահանգստում կնքում է զինադադարի պայմանագիր, որով վերջիններս լքում են պատերազմը։ Երկու տարի անց՝ 1920-ի օգոստոսի 10-ին, Թուրքիան ստորագրում է Սևրի պարտվողական պայմանագիրը։ Հարկ է նշել, որ Օսմանյան կայսրության մասնաբաժանման հետ կապված դաշնակիցներն ունեին իրենց համաձայնեցված պլանները։ Նախապատերազմական շրջանում Անտանտի տերությունները տեղի էին տվել Փոքր Ասիայի արևմտյան հատվածի նկատմամբ Հունաստանի հավակնություններին՝ խոստանալով հաղթանակի պարագայում ճանաչել հույների իրավունքներն այդ տարածքների նկատմամբ ։ Հունաստանի թագավորին տարածքային խոստումներ էր տվել հատկապես Մեծ Բրիտանիայի վարչապետ Դեյվիդ Լլոյդ Ջորջը՝ բալկանյան ճակատում ձեռք բերելով Թուրքիային և Բուլղարիային չեզոքացնող դաշնակից ։ Մասնավորապես, դաշնակիցները Հունաստանին խոստացել էին Արևելյան Թրակիան՝ Կոստանդնուպոլիս քաղաքով, Իմբրոս և Տենեդոս կղզիները, ինչպես նաև Արևմտյան Անատոլիան՝ Զմյուռնիա հունաշատ քաղաքով։
Այսօրինակ տարածքային խոստումները հակասում էին Իտալիայի մերձավորարևելյան հետաքրքրություններին, որոնք հաստատվել էին դեռևս 1917 թվականի ապրիլին՝ Սեն Ժան դե Մորյենի խորհրդաժողովում։ Դա է պատճառը, որ 1919 թվականին իտալական պատվիրակությունն ընդհուպ մինչև լքում է Փարիզի բանակցային սեղանը՝ չհամակերպվելով Արևմտյան Անատոլիայի հունականացման սպասվելիք իրողության հետ։ Միևնույն ժամանակ Լլոյդ Ջորջի ջանքերով Հունաստանին աջակցելու և Փոքր Ասիայում իտալական հնարավոր օկուպացիան կանխելու պատրաստակամություն են հայտնում նաև Ֆրանսիան և Միացյալ Նահանգները։
Ըստ բրիտանացի պատմաբան Առնոլդ Թոյնբիի՝ Քեմալական ազգայնական շարժումը ձևավորվել է Զմյուռնիայի նվաճումից հետո՝ փորձելու համար կասեցնել հունական զորքերի գնացքը թուրքական պետության տարածքում ։
Ըստ այլ տեսաբանների՝ պատերազմի բռնկման պատճառը Էլեֆթերիոս Վենիզելոսի «Մեծ գաղափար»-ի (հունարեն՝ «Մեղալի իդեա») իրագործումն էր, որի նպատակը հույներով բնակեցված փոքրասիական տարածքների ազատագրումն էր երկարամյա թուրքական լծից։ Նախքան մեծ հրդեհը՝ Զմյուռնիայի հունական համայնքն առավել մեծ էր, քան Հունաստանի մայրաքաղաք Աթենքի հույն բնակչությունը։ Նախքան հույն-թուրքական բնակչության փոխանակումը՝ Աթենքի բնակչությունը կազմում էր 473 հազար մարդ, մինչդեռ ըստ 1910 թվականի Օսմանյան կայսրության մարդահամարի տվյալների՝ Զմյուռնիայում բնակվել է 629 հազար մարդ։
Անատոլիայի հունական բնակչություն
Հունաստանի կառավարությունը Փոքր Ասիայի նկատմամբ իր երկրի հավակնությունները հիմնավորում էր ազգային և կրոնական գործոններով։ Ըստ պաշտոնական Աթենքի՝ Անատոլիան գլխավորապես բնակեցված էր ուղղափառություն դավանող հույներով, որոնք, ինքնին, թուրքական գերիշխանության ներքո ունեին պաշտպանության կարիք։ Անտիկ ժամանակներում Փոքր Ասիան (Ասիա Մինոր) հանդիսանում էր հունական աշխարհի անքակտելի մի մասը․ օսմանյան բռնավազթմանը հաջորդած հարկային ծանր քաղաքականության և կրոնա-էթնիկական հալածանքների պայմաններում, Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրեին Փոքր Ասիայում դեռևս բնակվում էր 2,5 միլիոն հույն ։ Շատ պատմաբաններ սակայն գտնում են, որ բերված տարածքներում հունական բնակչության թվաքանակի մասին տեղեկությունները չափազանցություններ են և չեն արտահայտում օբյեկտիվ իրականությունը։ Այնուամենայնիվ, միանշանակ է, որ Զմյուռնիայի բնակչության մեծամասնությունը եղել են հույներ (ըստ բրիտանական և ամերիկյան վիճակագրական տվյալների՝ 1919 թվականի տվյալներով՝ 375 հազար ուղղափառ (այս կերպ է անվանվել քաղաքի էթիկ հույն տարրը) և 325 հազար իսլամադավան ։
Հունաստանի վարչապետ Էլեֆթերիոս Վենիզելոսը բրիտանական թերթերից մեկին տվյած իր հարցազրույցի ժամանակ արտահայտել է հետևյալ դիրքորոշումը ․Ինչպես միջազգային այլ հարթակներում, այնպես էլ Սևրի պայմանագրի կնքմանը նախորդած բանակցությունների ժամանակ, տարածաշրջանի էթնիկական քարտեզը հույների ձեռքում շահարկվում է որպես կարևոր բանակցային խաղաթուղթ՝ դաշնակից պետությունների աջակցությունը ստանալու համար։ Բացի այդ, աշխարհամարտից հետո Թուրքիան ապրում է խոր ներքաղաքական ճգնաժամ․ երիտթուրքական վարչակազմի առաջնորդներից շատերը լքել էին երկիրը, իսկ Կոստանդնուպոլսի «Բարձր դուռ»-ը գտնվում էր բրիտանական վերահսկողության ներքո։ Դեռևս աշխարհամարտի սկզբնամասում Հունաստանի ղեկավարությունը՝ ի դեմս վարչապետ Վենիզելոսի, բացեիբաց հայտարարում էր Օսմանյան կայսրության հունաբնակ շրջաններն անեքսիայի ենթարկելու իրենց մտադրության մասին։
Հունաստանի վարչապետ Էլեֆթերիոս Վենիզելոսի նամակը միապետ Կոնստանտինոս I-ին Թուրքիայի նկատմամբ Հունաստանի կառավարության պահանջատեր կեցվածքը այդ երկրում հակակրանքի ալիք է ծնում հույն բնակչության նկատմամբ։ Սկսվում են պետական մակարդակի հալածանքներ և վայրագություններ, որոնց զոհ են դառնում տասնյակ հազարավոր հույներ։ Պատմաբան Առնոլդ Թոյնբին քննադատել է Միացյալ Թագավորության և Հունաստանի վարած քաղաքականությունն ու Փարիզի խաղաղության վեհաժողովում կայացված որոշումները՝ դրանք համարելով հույների կոտորածի գաղափարը սնուցած հիմնարար գործոններ։ Մասնավորապես, վերջինս առաջ է քաշել հետևյալ գաղափարը․
Հունական իրրեդենտիզմ
Ռազմական արշավանք նախաձեռնելու կարևորագույն դրդապատճառներից մեկը հույների շրջանում լայն տարածում գտած «Մեծ գաղափար»-ի գործնական իրագործումն էր, որն ինքնին հանդիսանում էր հունական ազգայնականության հիմնական կոնցեպտը։ Մեծ գաղափարը՝ «Մեղալի իդեա»-ն, իրենից ենթադրում էր Եգեյան ծովի երկու կողմերում ընկած հունական տարածքների միավորում, իսկ իրրեդենտիստական տեսանկյունից՝ Մեծ Հունաստանի ստեղծում։ Գաղափարով ոգեշնչված՝ վարչապետ Էլեֆթերիոս Վենիզելոսը նպատակադրված էր Հունաստանի թագավորության կազմի մեջ ներառել Թուրքիայի օկուպացիոն վերահսկողության ներքո գտնվող փոքրասիական տարածքները, որոնք հույների պատմական նախահայրենիքի մի մասն էին կազմում։ Օսմանյան կայսրությունից անկախանալուց ի վեր (1830 թվական), «Մեծ գաղափար»-ը առանցքային դեր ու նշանակություն էր ձեռք բերել Հունաստանի քաղաքական տեսլականի ձևավորման համար։ Նույն գաղափարական հենքի վրա հիմնվելով՝ հույն քաղաքական գործիչները տարբեր հարթակներից հանդես էին գալիս «Հունական թագավորության ընդարձակման անկուսափելիության» մասին ելույթներով։
1834-1835 թվականներին վարչապետի պաշտոնը ստանձնած Իոաննիս Կոլետտիսն այս համատեքստում նշել է․ «Գոյություն ունի հելլենիզմի երկու խոշոր կենտրոն։ Աթենքը մեր թագավորության մայրաքաղաքն է։ Կոստանդնուպոլիսը մեծ մայրաքաղաքն է՝ բոլոր հույների երազանքն ու հույսը»։ Մեծ գաղափարը բնավ չի սնուցվել 19-րդ դարի ազգայնականական ալիքի ազդեցությամբ։ Այն ուներ պատմական խոր ակունքներ՝ խորապես արմատացած լինելով հույների կրոնական գիտակցության մեջ, քանզի Կոստանդնուպոլսի վերադարձը կնշանակեր մուսուլմանների ճնշման ներքո անձնատուր եղած Բյուզանդական կայսրության վերականգնում։ Այպիսով, ըստ իրրեդենտիզմի՝ Հունաստանի դրոշի ներքո պետք է միավորվեր ոչ միայն Կոստանդնուպոլիսը, այլև ամբողջ Թրակիան, Կրետեն, Թեսալիան, Էպիրոսը, Մակեդոնիան, Եգեյան ավազանի կղզիները, Կիպրոսը, Փոքր Ասիայի արևմուտքը և սևծովյան Պոնտոսը։
Քաղաքական պառակտում և ազգային սխիզմ Հունաստանում
Առաջին աշխարհամարտի նախօրեին Հունաստանում սկսվում է ազգային սխիզմի պառակտիչ շրջանը, որի ընթացքում երկիրը բաժանվում է երկու խմբավորումների միջև։ Այն ինքնին հարուցում է քաղաքական և հասարակական խոր ճգնաժամ, իսկ բևեռացման արդյունքում ի հայտ են գալիս երկու կոալիցիաներ, որոնցից առաջինը գլխավորում էր վարչապետ Էլեֆթերիոս Վենիզելոսը, իսկ մյուսը՝ միապետ Կոնստանտինոս I-ը։ Խնդրո առարկան այն հարցն էր, թե որ ռազմաքաղաքական ճամբարին պետք է օժանդակի Հունաստանը Առաջին համաշխարհային պատերազմի շրջանակներում։
Մեծ Բրիտանիան հույս ուներ, որ կկարողանա որոշակի շահարկումներով և ռազմավարական նկատառումներից ելնելով համոզել Կոնստանտինոսին՝ միանալ Անտանտի դաշինքին, սակայն արքան անդրդվելի էր և պնդում էր Հունաստանի կողմից նետրալիտետի (չեզոքության) պահպանման անհրաժեշտությունը (քանզի հակամարտության ելքը դժվար էր կանխատեսել)։ Բացի այդ, ընտանեկան կապերն ու զգացմունքային կախվածությունն էլ ավելի էր դժվարացնում Կոնստանտինի կողմից որոշման կայացումը։ Իրավիճակն ավելի է բարդանում, երբ պատերազմական գործողությունների մեջ են ներքաշվում Հունաստանի ոչ բարյացակամորեն տրամադրված երկու հարևանները՝ Օսմանյան կայսրությունն ու Բուլղարիան։ Չնայած Կոնստանտինոսի չեզոքության մասին վճռական որոշմանը՝ վարչապետ Էլեֆթերիոս Վենիզելոսը պնդում էր, որ Առաջին աշխարհամարտում դաշնակիցների շահերի պաշտպանությունը լավագույն տարբերակը կարող է լինել Հունաստանի համար, քանի որ նմանօրինակ դաշնակիցների ձեռքբերումը կնշանակեր դիվանագիտական հարթությունում ունենալ ամուր հիմքեր։ Արքայի և օրենսդիր մարմնի ղեկավարի միջև սկսված անհամաձայնությունը շուտով վերաճում է տարաձայնության և մրցակցության։ Արդյունքում՝ Հունաստանը բաժանվում է արմատապես ընդդիմացող երկու առանձին ճամբարների, իսկ Էլեֆթերիոս Վենիզելոսը շուտով ձեռնամուխ է լինում հյուսիսային Հունաստանում անկախ պետության ստեղծման։
Հունական բանակի ռազմարշավը դեպի Փոքր Ասիա
Մուդրոսի զինադադարի կնքումից հետո հակամարտությունը թևակոխում է ռազմական գործողությունների շրջափուլ։ Պայմանական տրամաբանությամբ հույն-թուրքական այս պատերազմը կարելի է բաժանել երեք հիմնական փուլերի․
Հունական ուժերի ծովային դեսանտը Զմյուռնիայում
Առաջին աշխարհամարտ ավարտից անմիջապես հետո դաշնակիցները բանակցություններ են սկսում Օսմանյան Թուրքիայի կազմալուծման վերաբերյալ։ Փարիզի խաղաղության վեհաժողովի արդյունքներից դժգոհ մնացած Իտալիան հափշտապ կերպով նվաճում է Անթալիան և իր զորքերն ուղղորդում դեպի Իզմիր։ Փարիզում սակայն Էլեֆթերիոս Վենիզելոսը զեկույց էր հղել մեծ տերություններին՝ պնդելով, որ Թուրքիայի քրիստոնյա բնակչությունը գտնվում է երիտթուրքական ջարդարարների սպառնալիքի ներքո։ Այդ պանգամանքով պայմանավորված, Հունաստանը կարողանում է շահել Ֆրանսիայի և Միացյալ Նահանգների օժանդակությունը, սակայն սպասվելիք օկուպացիայի ընդգրկման սահմանները դեռ վճռված չէին։
Չնայած այդ հանգամանքին, 1919 թվականի մայիսի սկզբին Հունաստանի 20-հազարանոց բանակը՝ դաշնակցային զորախմբերի և Հայաստանի հանրապետությունից ժամանակ 2500 հոգանոց կամավորական ջոկատի զինակցությամբ, վայրէջք է կատարում Եգեյան ծովի արևելյան ափին՝ բանակելով Զմյուռնիա նավահանգստային քաղաքում։ Չկարողանալով կանխել հունական օկուպացիան՝ թուրքական ազգայնականները բռնաճնշումներ են սկսում Օսմանյան կայսրությունում բնակվող ուղղափառ բնակչության նկատմամբ։ Մասնավորապես, Նուրեդդին փաշան Այդինի վիլայեթում բացեիբաց հրահանգավորում է բոլոր մուսուլմանական խմբավորումներին հալածել ու կոտորել տեղի հույն և հայ բնակչությանը։ Էլեֆթերիոս Վենիզելոսը հունական ներխուժումը հիմնավորում է Մուդրոսի պայմանագրի հոդված 7-ով, ըստ որի, դաշնակիցներին թույլատրվում էր «գրավել ցանկացած ռազմավարական կետ ցանկացած իրավիճակում, եթե որևէ բան սպառնում էր վերջիններիս անվտանգությանը»։ Նույն համատեքստում Մեծ Բրիտանիայի վարչապետ Դեյվիդ Լլոյդ Ջորջը հանդես է գալիս հայտարարությամբ, նշելով, որ իրենց ազատարար բանակը բացառապես նպատադրված է եղել «վերականգնել հասարակական կարգը և կանխել տեղի բնակչության կոտորածները»։ Հունական բանակը մուտքը Զմյուռնիա մեծ ցնծությամբ է ընդունվում երկրամասի հույն (ինչպես նաև քրիստոնյա) բնակչության շրջանում․ այստեղ վերջիններս ընդունվում են որպես ազատարարներ։
Հույների ամառային հարձակումը
Զմյուռնիայի օկուպացման հաջորդ ամսում հունական բանակը՝ Մեծ Բրիտանիայի զինված ուժերի զինակցությամբ, հանկարծակի հարձակումով ներթափանցում է Արևմտյան Անատոլիա։ Վերջիններս վայելում էին Կոստանդնուպոլսում գտնվող Օսմանյան սուլթանական կառավարության (մասնավորապես՝ սուլթան Մեհմեդ VI Վահիդեդինի) և «Քուվա-յի Ինզիբաթիյե» ռազմական ստորաբաժանման օժանդակությունը։ Հունական բանակի ռազմարշավին ակտիվորեն մասնակցում էին նաև բրիտանական ուժերը, որոնք ինտերվացիայի էին ենթարկում Մարմարածովյան տարածաշրջանի ափամերձ քաղաքները։ Այսպես կոչված, հույների ամառային հարձակումը սկսվում է 1920 թվականի հունիսի 22-ին, այն բանից հետո, երբ Վենիզելոսի հրահանգավորմամբ Հունաստանի զինված ուժերը հատում են Փարիզի խաղաղության վեհաժողովում հաստատված հույն-թուրքական սահմանը՝ «Միլնեի գիծը» ։ Թուրքերը չեն կարողանում ետ մղել դաշնակցային զորախմբերի հարձակումը, քանի որ վերջիններս Արևմտյան Անատոլիայում ունեին ռազմական ռեսուրսների պակաս։ Բացի այդ, միևնույն ժամանակահատվածում Թուրքական ազգային շարժումը պատերազմներ էր մղում արևելյան (Արևմտյան Հայաստանի տարածքում՝ Հայաստանի առաջին հանրապետության դեմ) և հարավային (արաբական նահանգներում) ճակատներում։
Այնուամենայնիվ, հույների առաջխաղացման ուղղությամբ Թուրքիայի զինուժը դիմադրություն է կազմակերպում, որը սակայն հիմնովին կոտրվում է ։ Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքը ստիպված է լինում զորքերը ետ քաշել Էսքիշեհիր։ Հարձակման արդյունքում Հունաստանի վերահսկողության տակ են անցնում այնպիսի քաղաքներ, ինչպիսիք են Ալաշեհիրը, Բալըքեսիրը, Բուրսան, Ուշաքը և այլն ։
Սևրի հաշտության պայմանագիր
Պատերազմին մասնակցելու համար դաշնակիցները ճանաչում են Հունաստանի թագավորության իրավունքները Թուրքիայի արևմտյան մի շարք տարածքների նկատմամբ։ Սայքս-Պիկոյի համաձայնագրի դրույթներն ու Սան Ռեմոյի կոնֆերանսի որոշումներն ընդհանրացնելու նպատակով դաշնակիցները 1920 թվականի օգոստոսին խորհրդաժողով են գումարում Ֆրանսիայի Սևր արվարձանում, որտեղ կնքվելիք պայմանագիրն էլ վճռորոշ էր լինելու կապիտուլյացված Թուրքիայի համար։
Հունական պատվիրակությունը Սևրում ղեկավարում էր վարչապետ Էլեֆթերիոս Վենիզելոսը, որն էլ հանդիսանում էր ազգային շարժման առաջնորդը։ Որպես առանձին պայմանագրային կողմեր հանդես էին գալիս Մեծ Բրտանիան, Ֆրանսիան, Իտալիան, Ճապոնիան, Չեխոսլովակիան, Պորտուգալիան, Հունաստանը, Հայաստանի հանրապետությունը, Բելգիան, Լեհաստանը, Ռումինիան և այլն։ Պայմանագիրը բաղկացած էր 97 մասից և 578 հոդվածներից, որոնք վերաբերվում էին սահմանային և քաղաքական, փոքրամասնությունների պաշտպանության, ռազմական, ծովային և օդային գերիների և պատիժների, տնտեսական և ֆինանսական, օդային նավագնացության, ջրային և երկաթուղային ճանապարհների, աշխատուժի հարցերին։ Սևրի հաշտության պայմանագրի համաձայն՝ Թուրքիային մնում էին Կոստանդնուպոլիսը և շրջակայքը (եվրոպական հատվածի մի փոքրիկ մասը), ապառազմականացվում էին նեղուցները և դրվում էին միջազգային կառավարման ներքո (վերջինիս ճակատագիրը պետք է որոշեր միջազգային կարևորագույն խաղաղապահ կազմակերպությունը՝ Ազգերի լիգան)․ ճանաչվում էր Հունաստանի իրավունքները վիճելի տարածք հանդիսացող Իմբրոս և Տենեդոս կղզիների նկատմամբ։։ Թուրքիան հրաժարվում էր Թրակիայի նկատմամբ իր գերիշխանությունից, Եգեյան ծովում գտնվողի կղզիներից, Կիպրոսից, Եգիպտոսից և Արաբական թերակղզու իր տիրույթներից։ Հունաստանը կառավարելու էր Զմյուռնիան ու նրա շրջակայքը (անկլավի կարգավիճակով) և կարող էր տիրել այդ տարածքին, եթե դա ցանկանար բնակչության մեծ մասը։ Ասիական Թուրքիան սեղմվում էր մինչև Արևմտյան Անատոլիայի սահմանը։