cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Միջնադարյան խոհանոց
Միս
Միսը ավելի թանկ էր, քան բուսական մթերքները։ Միսը կարող է հացից մինչև չորս անգամ թանկ լինել։ Ձուկը մինչև 16 անգամ թանկ էր և թանկ էր նույնիսկ ծովի մոտ ապրող բնակչության համար։ Սա նշանակում էր, որ ծոմը կարող է նշանակել խղճուկ դիետա նրանց համար, ովքեր չեն կարող իրենց թույլ տալ մսի և կենդանական ծագման մթերքների այլընտրանքներ, ինչպիսիք են կաթն ու ձուն։ Միայն այն բանից հետո, երբ Սև մահը ոչնչացրեց Եվրոպայի բնակչության կեսին, միսը դարձավ ավելի տարածված նույնիսկ ավելի աղքատ մարդկանց համար։ Բնակավայրերից շատերի կտրուկ կրճատումը հանգեցրեց աշխատուժի պակասի, ինչը նշանակում է, որ աշխատավարձերը կտրուկ աճեցին։ Այն նաև անխնամ է թողել գյուղատնտեսական հողերի հսկայական տարածքները՝ դրանք հասանելի դարձնելով որպես արոտավայրեր և շուկա հանելով ավելի շատ միս ։
Ձուկ և ծովամթերք
Ձուկն ու ծովամթերքը քիչ հեղինակավոր էին, քան այլ կենդանիների միսը և հաճախ համարվում էր ծոմ պահելու օրերին որպես մսի այլընտրանք։ Ծովամթերքը ծովի մոտ ապրող բնակչության հիմնական սնունդն էր։ Ձուկը միջնադարյան մարդու համար նաև ընդհանուր անվանում էր այն ամենի համար, ինչը չէր համարվում սովորական ցամաքային կենդանի, ներառյալ ծովային կաթնասունները, ինչպիսիք են կետերը և ծովային խոզերը։ Դրանց մեջ մտնում էին նաև կուղբը, իր թեփուկավոր պոչի և ջրում անցկացրած զգալի ժամանակի պատճառով, և սագերը, ելնելով այն համոզմունքից, որ նրանք զարգացել են ջրում ։ Նման ուտեստերը նույնպես հարմար էին համարվում ծոմ պահելու օրերին, թեև գոմասագերի բավականին հնարամիտ դասակարգումը որպես ձուկ համընդհանուր ընդունված չէր։ Սուրբ Հռոմեական կայսր Ֆրիդրիխ II-ը ուսումնասիրել էր գոմասագերին և չէր նկատել դրանցում թռչունների նման սաղմի որևէ ապացույց, իսկ Լեո Ռոզմիտալի քարտուղարը շատ թերահավատորեն էր արձագանքել 1456 թվականին ձկան օրվա ընթրիքի ժամանակ գոմասագի մատուցման ժամանակ ։
Հատկապես կարևոր էր Ատլանտյան օվկիանոսում և Բալթիկ ծովում ծովատառեխի և ձողաձկան որսն ու առևտուրը։ Ծովատառեխն աննախադեպ նշանակություն ուներ Հյուսիսային Եվրոպայի մեծ մասի տնտեսության համար, և այն ամենատարածված ծովամթերքներից մեկն էր, որի առևտրով զբաղվում էր Հանզայական միությունը՝ հյուսիս-գերմանական առևտրական գիլդիաների հզոր դաշինքը։ Հյուսիսային ծովում որսած ծովատառեխից պատրաստված կիպերը կարելի էր գտնել Կոստանդնուպոլսի հեռավոր շուկաներում ։ Մինչդեռ մեծամասնությունը ձուկն ուտում էր թարմ վիճակում, մի որոշ մաս էլ այն աղում էր, չորացնում և, ավելի քիչ, ապխտում։ Ձկան պատրաստման այն եղանակը, որի ժամանակ ձուկը կիսում էին մեջտեղից, ամրացում ձողի վրա և չորացնում, շատ տարածված էր, թեև պատրաստումը կարող էր ժամանակատար լինել, և պահանջում էր չորացրած ձուկը մուրճով ծեծել նախքան այն թրջելը ջրի մեջ։ Փափկամարմինների լայն տեսականի, այդ թվում՝ ոստրեները, միդիաները և թրթուրները, ուտում էին ափամերձ և գետաբնակ բնակչությունը, իսկ քաղցրահամ ջրերի խեցգետինը համարվում էր մսի ցանկալի այլընտրանք ծոմի օրերին։ Մսի համեմատ ձուկը շատ ավելի թանկ էր ներքին բնակչության համար, հատկապես Կենտրոնական Եվրոպայում, և, հետևաբար, շատերի համար տարբերակ չէր։ Տարածված էին քաղցրահամ ջրերի ձկները, ինչպիսիք են օձաձուկը, ծովային խոզը, կարապը, ցեղը, պերճը, սաղմոնը, իշխանը ։
Խմիչքներ
Մինչդեռ ներկա ժամանակներում ջուրը հաճախ օգտագործում են ճաշ պատրաստելու համար, սակայն միջնադարում մաքրության, բժշկական առաջարկությունների և նրա ցածր հեղինակության հետ կապված մտահոգությունները դարձրեցին այն ավելի քիչ տարածված, և նախապատվությունը տրվեց ալկոհոլային խմիչքներին։ Դրանք համարվում էին ավելի սննդարար և օգտակար մարսողության համար, քան ջուրը, անգնահատելի առավելություններով։ Քանմի որ պարունակում էր ալկոհոլային նյութեր, փչանալու հավանականությունը ավելի քիչ էր։ Գինին ամեն օր սպառվում էր Ֆրանսիայի մեծ մասում և Արևմտյան Միջերկրական ծովում, որտեղ էլ խաղող էին մշակում։ Ավելի հյուսիս, այն բուրժուազիայի և ազնվականության նախընտրելի ըմպելիքն էր, որ կարող էին իրենց թույլ տալ, և գյուղացիների և բանվորների շրջանում շատ ավելի քիչ էր տարածված։ Մայրցամաքի հյուսիսային մասերում հասարակ բնակիչների խմիչքը հիմնականում գարեջուրն էր կամ էլը ։
Բազմաթիվ մրգերի և հատապտուղների հյութերը, ինչպես նաև գինիները հայտնի են եղել հռոմեական հնությունից և դեռ միջնադարում մեծ սպառում են ունեցել. խնձորն էլ, տանձն էլ բավականին առատ էին։ Միջնադարյան խմիչքները, որոնք պահպանվել են մինչ օրս, ներառում էին վայրի սալոր (ժամանակակից սլիվովից), թթի ջին և մոշի գինի։ Միջնադարյան բաղադրատոմսերում հայտնաբերվել են մսի պատրաստման բազմաթիվ տարբերակներ՝ ալկոհոլային պարունակությամբ կամ առանց դրա։ Այնուամենայնիվ, մեղրի վրա հիմնված ըմպելիքը որպես սեղանի ըմպելիք դարձել է ավելի քիչ տարածված տվյալ ժամանակաշրջանի վերջում և ի վերջո անցել է բժշկական օգտագործման ։ Մեղրախմիչքը հաճախ ներկայացվել է որպես սլավոնների ընդհանուր խմիչք։ Սա մասամբ ճշմարիտ է, քանի որ այն կարևոր իրադարձությունների ժամանակ մեծ խորհրդանշական արժեք ուներ։ Պայմանագրերի և պետական այլ կարևոր գործերի շուրջ համաձայնեցնելիս մեղրախմիչքը հաճախ մատուցվում էր որպես հանդիսավոր նվեր։ Այն տարածված էր նաև հարսանիքների և մկրտության խնջույքների ժամանակ, թեև օգտագործվում էր սահմանափակ քանակությամբ՝ գնու շատ օգտագործման պատճառով։ Միջնադարյան Լեհաստանում մածունն ուներ ներմուծվող շքեղության կարգավիճակին համարժեք կարգավիճակ, ինչպիսիք են համեմունքներն ու գինիները ։ Կումիսը՝ ձիու կամ ուղտի ֆերմենտացված կաթը, հայտնի էր Եվրոպայում, բայց, ինչպես մեղրախմիչքը, հիմնականում բժիշկների կողմից նշանակված մի բան էր ։
Թարմ կաթը մեծահասակները չէին օգտագործում, բացառությամբ աղքատների կամ հիվանդների, այն պահվում էր շատ երիտասարդների կամ տարեցների համար, այնուհետև սովորաբար օգտագործվում էր որպես թան կամ շիճուկ։ Թարմ կաթն ընդհանուր առմամբ ավելի քիչ տարածված էր, քան մյուս կաթնամթերքը՝ այն չփչանալու տեխնոլոգիայի բացակայության պատճառով ։ Թեյն ու սուրճը, որոնք երկուսն էլ պատրաստված էին Հին աշխարհում հայտնաբերված բույսերից, տարածված էին Արևելյան Ասիայում և մուսուլմանական աշխարհում։ Այնուամենայնիվ, այս ոչ ալկոհոլային սոցիալական խմիչքներից և ոչ մեկը Եվրոպայում չի սպառվել մինչև 16-րդ դարի վերջը և 17-րդ դարի սկիզբը։
Գինի
Գինին սովորաբար շատ էին խմում, և այն համարվում էր ամենահեղինակավոր և առողջարար ընտրությունը։ Ըստ Գալենի դիետայի՝ այն համարվում էր տաք և չոր, սակայն այդ հատկությունները չափավորվում էին, երբ գինին բացվում էր ջրով։ Ի տարբերություն ջրի կամ գարեջրի, որոնք համարվում էին սառը և խոնավ, գինու չափավոր օգտագործումը (հատկապես կարմիր գինին), ի թիվս այլ բաների, համարվում էր, որ օգնում է մարսողությանը, լավ արյուն է առաջացնում և բարձրացնում է տրամադրությունը ։ Գինու որակը զգալիորեն տարբերվում էր ըստ խաղողի բերքահավաքի, խաղողի տեսակի և ավելի կարևոր՝ խաղողի ճզմելու քանակի։ Առաջին քամելուց ստացվել են ամենալավ և ամենաթանկ գինիները, որոնք նախատեսված էին բարձր խավերի համար։ Երկրորդ և երրորդ քամելուց հետագայում ավելի ցածր որակի և ալկոհոլի պարունակություն են ստացել։ Սովորական ժողովուրդը սովորաբար ստիպված էր լինում բավարարվել էժան սպիտակ կամ վարդագույն գինով, որոնք ստացվում էին երկրորդ կամ նույնիսկ երրորդ քամելուց հետո, ինչը նշանակում էր, որ այն կարող էր սպառվել բավականին մեծ քանակությամբ՝ առանց ծանր թունավորման։ Ամենաաղքատների (կամ ամենաբարեպաշտների) համար ջրով բացած քացախը (նման է հին հռոմեական պոսկային) հաճախ միակ հասանելի ընտրությունն էր ։
Բարձրորակ կարմիր գինու հնեցումը պահանջում էր մասնագիտացված գիտելիքներ, ինչպես նաև թանկարժեք պահեստավորում և սարքավորումներ, ինչը հանգեցրեց էլ ավելի թանկ վերջնական արտադրանքի։ Դատելով միջնադարյան բազմաթիվ փաստաթղթերում տրված խորհուրդներից, թե ինչպես կարելի է փրկել գինին, որը փչանալու նշաններ է ունեցել, պահպանումը պետք է որ համատարած խնդիր լիներ։ Նույնիսկ եթե քացախը սովորական բաղադրամաս էր, դրանից այնքան շատ կար, որ կարելի էր հանգիստ օգտագործել։ 14-րդ դարի Le Viandier խոհարարական գիրքը նկարագրում է փչացած գինին փրկելու մի քանի մեթոդներ. համոզվել, որ գինու տակառները միշտ լիքն են, կամ սպիտակ գինու չորացած և խաշած կորիզների խառնուրդ ավելացնելը սպիտակ գինու չոր և այրված լորձաթաղանթի մոխրի հետ, երկուսն էլ արդյունավետ մանրէասպան էին, նույնիսկ եթե քիմիական գործընթացները այդ ժամանակ հասկանալի չէին ։ Համեմված կամ տաք գինին ոչ միայն հայտնի էր հարուստների շրջանում, այլև բժիշկները համարում էին շատ առողջարար։ Համեմված գինիները սովորաբար պատրաստվում էին սովորական (կարմիր) գինին խառնելով համեմունքների մի շարք տեսակների հետ, ինչպիսիք են կոճապղպեղը, հիլը, պղպեղը, դրախտի հատիկները, մշկընկույզը, մեխակը և շաքարավազը։ Դրանք պետք է պարունակվեին փոքր տոպրակների մեջ, որոնք կամ թաթախված էին գինու մեջ, կամ հեղուկ էին լցնում դրանց վրա, որպեսզի ստանային հիպոկրա և կլարե։ 14-րդ դարում տոպրակով համեմունքների խառնուրդները կարելի էր պատրաստի գնել համեմունքների վաճառականներից ։
Գարեջուր
Մինչ գինին Եվրոպայի մեծ մասում ամենատարածված սեղանի ըմպելիքն էր, դա այդպես չէր հյուսիսային շրջաններում, որտեղ խաղող չէր մշակվում։ Նրանք, ովքեր կարող էին իրենց թույլ տալ, խմում էին ներկրված գինի, բայց նույնիսկ այս վայրերում ազնվականների համար սովորական էր գարեջուր կամ էլ խմել, հատկապես միջնադարի վերջին։ Անգլիայում, հյուսիսային Գերմանիայում, Լեհաստանում և Սկանդինավիայում գարեջուրն ամեն օր օգտագործում էին սոցիալական բոլոր խավերի և տարիքային խմբերի մարդիկ։ 15-րդ դարի կեսերին գարին, հացահատիկը, որը հարմար չէր պիտանի հաց պատրաստելու համար, բայց հիանալի էր գարեջրագործության համար, կազմում էր Անգլիայում հացահատիկային ցանքատարածությունների 27%-ը ։ Այնուամենայնիվ, արաբական և միջերկրածովյան մշակույթի ծանր ազդեցությունը բժշկական գիտության վրա (հատկապես Reconquista-ի և արաբական տեքստերի ներհոսքի պատճառով) նշանակում էր, որ գարեջուրը հաճախ անբարենպաստ էր։ Միջնադարյան եվրոպացիների մեծամասնության համար դա համեստ եփուկ էր՝ համեմատած սովորական հարավային խմիչքների և խոհարարական բաղադրիչների հետ, ինչպիսիք են գինին, կիտրոնը և ձիթապտղի յուղը։ Նույնիսկ համեմատաբար էկզոտիկ արտադրանքները, ինչպիսիք են ուղտի կաթը և ուղտի կաթը, ընդհանուր առմամբ ավելի դրական ուշադրության էին արժանանում բժշկական տեքստերում։ Գարեջուրը պարզապես ընդունելի այլընտրանք էր և նրան վերագրվում էին տարբեր բացասական որակներ։ 1256 թվականին սիենացի բժիշկ Ալդոբրանդինոն գարեջուրը նկարագրեց հետևյալ կերպ."Բայց որից էլ որ պատրաստվի՝ լինի վարսակից, գարուց, թե ցորենից, վնասում է գլխին և ստամոքսին, բերանում տհաճ հոտ է առաջացնում և փչացնում ատամները, ստամոքսը լցնում է տհաճ գոլորշիներով, և արդյունքում ամեն ոք, ով այն խառնում է գինու հետ, արագ արբում է; բայց այն ստիպում է մարդկանց շատ միզել և մարդու մաշկը դարձնում է սպիտակ և հարթ ։"Ենթադրվում էր, որ գարեջրի արբեցնող ազդեցությունն ավելի երկար է տևում, քան գինու ազդեցությունը, սակայն ընդունվել է նաև, որ այն գինու հետ օգտագործելիս էր առաջացնում «կեղծ ծարավ»։ Թեև հյուսիսում ավելի քիչ հայտնի էր, գարեջուրը սպառվում էր հյուսիսային Ֆրանսիայում և Իտալիայում։ Հավանաբար, որպես նորմանդական նվաճման և ազնվականների՝ Ֆրանսիայի և Անգլիայի միջև ճանապարհորդության հետևանքով փոխառված խմիչք, 14-րդ դարի Le Menagier de Paris խոհարարական գրքում նկարագրված ֆրանսիական տարբերակներից մեկը կոչվում էր godale (ամենայն հավանականությամբ անգլիական «good ale») և պատրաստված էր գարու տարբեր տեսակներից, բայց առանց լուպուլուսի։ Անգլիայում կար նաև պոսեթ էլ տարբերակը, որոնք պատրաստվում էին տաք կամ սառը կաթից, և բարկոթ կամ բարգգոթ, որը համեմված էր մեղրով էլով ։
Այն, որ լուպուլուսը կարող էր օգտագործվել գարեջրին անուշ բույր տալու համար, հայտնի էր առնվազն կարոլինգյան ժամանակներից, բայց աստիճանաբար ընդունվեց այլ տարածքներում՝ համապատասխան համամասնությունները սահմանելու դժվարությունների պատճառով։ Մինչ լուպուլուսի համատարած օգտագործումը, օգտագործվում էր ցորեն կամ տարբեր խոտաբույսերի խառնուրդներ։ Հացահատիկն ուներ նույն պահպանողական հատկությունները, ինչ լուպուլուսը, թեև պակաս հուսալի էր, կախված նրանից, թե ինչ խոտաբույսեր էր պարունակում, և վերջնական արդյունքը շատ ավելի տարբեր էր։ Անուշ բույր տալու մեկ այլ մեթոդ էր ալկոհոլ պարունակող նյութերի ավելացումը, բայց դա ավելի թանկ էր և գարեջրին տալիս էր անցանկալի հատկանիշ՝ արագ և հեշտ թունավորվելու հավանականություն։ Լուպուլուսը լայնորեն օգտագործվում էր Անգլիայում տասներորդ դարում; դրանք աճեցվել են Ավստրիայում մինչև 1208 թվականը, իսկ Ֆինլանդիայում՝ 1249 թվականին, և, հնարավոր է, շատ ավելի վաղ ։
Վաղ միջնադարում գարեջուրը եփում էին հիմնականում վանքերում, իսկ ավելի փոքր մասշտաբով՝ առանձին տնային տնտեսություններում։ Ուշ միջնադարում հյուսիսային Գերմանիայի նորաստեղծ միջնադարյան քաղաքների գարեջրի գործարանները սկսեցին իրենց ձեռքը վերցնել դրա արտադրությունը։ Թեև գարեջրի գործարանների մեծ մասը փոքր ընտանեկան ձեռնարկություններ էին, որտեղ աշխատում էին առավելագույնը ութից տասը մարդ, կանոնավոր արտադրությունը թույլ էր տալիս ներդրումներ կատարել ավելի լավ սարքավորումների մեջ և մեծանրել նոր բաղադրատոմսերի և գարեջրի պատրաստման տեխնիկայի փորձերը։ Հետագայում գարեջրի արտադրությունը 14-րդ դարում տարածվեց Նիդեռլանդներում, այնուհետև Ֆլանդրիայում և Բրաբանտում, իսկ 15-րդ դարում հասավ Անգլիա։ Լցնովի գարեջուրը մեծ տարածում գտավ ուշ միջնադարի վերջին տասնամյակներում։ Անգլիայում և այլ երկրներում մեկ շնչին բաժին ընկնող տարեկան սպառումը կազմում էր մոտ 275-ից 300 լիտր (60-ից 66 գալ; 73-ից 79 ԱՄՆ գալ), և այն սպառվում էր գրեթե ամեն անգամ սնունդ ընդունելիս. քիչ ալկոհոլ պարունակող գարեջուրը օգտագործում էին նախաճաշին և ավելի ուժեղները օրվա մյուս ընթացքում։ Որպես բաղադրիչ կատարելագործվելով՝ լուպուլուսը օգնում էր գարեջուրը պահել վեց ամիս կամ ավելի և նպաստել լայնածավալ արտահանմանը ։ Ուշ միջնադարյան Անգլիայում գարեջուր բառը վերագրում էին ցատկած ըմպելիքի, բացի էլից։ Իր հերթին, էլը կամ գարեջուրը ավելի քիչ արբեցող էր, և համարվում էր, որ հարմար էր նաև երեխաների համար։ Դեռևս 1693 թվականին Ջոն Լոքը հայտարարեց, որ միակ ըմպելիքը, որը նա հարմար է համարում բոլոր տարիքի երեխաների համար, էլն էր՝ միաժամանակ քննադատելով այն ժամանակվա անգլիացիների շրջանում ակնհայտորեն տարածված իրենց երեխաներին գինի և թունդ ալկոհոլ տալու սովորույթը։
Ժամանակակից չափանիշներով գարեջրի պատրաստման գործընթացը համեմատաբար անարդյունավետ էր։ 1998 թվականին միջնադարյան անգլիական թունդ էլը վերստեղծելու փորձ արվեց՝ օգտագործելով դարաշրջանի բաղադրատոմսերն ու տեխնիկան (չնայած խմորիչի ժամանակակից շտամների կիրառմամբ), և ստացվեց խիստ ալկոհոլային եփուկ՝ 1,091 սկզբնական ծանրությամբ (համապատասխանում է 9%-ից ավելի ալկոհոլի հավանական պարունակությանը) ։
Թորված խմիչքներ
Հին հույները և հռոմեացիները գիտեին թորման տեխնիկայի մասին, սակայն այն մեծ մասշտաբով կիրառվել էր Եվրոպայում միայն ալեմբիկայի գյուտից հետո, որոնք ի հայտ են եկել 9-րդ դարից սկսած ձեռագրերում։ Միջնադարյան գիտնականները կարծում էին, որ թորելը մաքրում էր խմիչքները, և aqua vitae տերմինը («կյանքի ջուր») օգտագործվում էր որպես ընդհանուր տերմին բոլոր տեսակի թորված խմիչքների համար ։ Տարբեր թորվածքների վաղ օգտագործումը, ալկոհոլային թե ոչ, բազմազան էր, բայց դա հիմնականում խոհարարական կամ բուժիչ բնույթ ուներ։ Շաքարավազի և համեմունքների հետ խառնված խաղողի օշարակը նշանակվում էր տարբեր հիվանդությունների դեպքում, իսկ վարդաջուրն օգտագործում էին որպես օծանելիք պատրաստելու բաղադրիչ և ձեռքերը լվանալու հեղուկ։ Ալկոհոլային թորվածքները երբեմն օգտագործվում էին նաև շլացուցիչ և համեղ նախուտեստները ներկյաղնելու համար։ Բամբակի կտորը թրջում էին, այնուհետև այն դնում էին լցոնված, եփած կենդանիների բերանում և վառում ուտեստը ներկայացնելուց անմիջապես առաջ ։
Aqua vitae-ն իր ալկոհոլային ձևերով արժանացել է միջնադարյան բժիշկների բարձր գնահատանքին։ 1309 թվականին Առնալդուս Վիլանովացին գրել է, որ «"aqua vitae"-ն ապահովում է լավ առողջությունը, լավացնում է սրտի աշխատանքը և պահպանում երիտասարդությունը» ։ Ուշ միջնադարի վերջում ոգելից խմիչքների օգտագործումը այնքան արմատավորվեց նույնիսկ ընդհանուր բնակչության շրջանում, որ վաճառքի և արտադրության սահմանափակումները սկսեցին ի հայտ գալ 15-րդ դարի վերջին։ 1496 թվականին Նյուրնբերգի քաղաքապետարանը սահմանափակումներ սահմանեց պաշտոնական տոներին ալկոհոլի վաճառքի վերաբերյալ ։
Խոտաբույսեր, համեմունքներ և համեմունքներ
Համեմունքները միջնադարում առկա ամենաշքեղ ապրանքներից էին, որոնցից ամենատարածվածներն էին սև պղպեղը, դարչինը, չամանը, մշկընկույզը, կոճապղպեղը և մեխակը։ Դրանք բոլորը պետք է ներկրվեին Ասիայի և Աֆրիկայի պլանտացիաներից, ինչը նրանց չափազանց թանկ էր դարձնում։ Ենթադրվում է, որ ուշ միջնադարում ամեն տարի Արևմտյան Եվրոպա է ներմուծվել մոտ 1000 տոննա պղպեղ և 1000 տոննա այլ սովորական համեմունքներ։ Այս ապրանքների արժեքը 1,5 միլիոն մարդու համար տարեկան հացահատիկի մատակարարման համարժեքն էր ։ Թեև պղպեղը ամենատարածված համեմունքն էր, ամենաբացառիկը՝ զաֆրանն էր, որն օգտագործվում էր նույնքան իր վառ դեղին-կարմիր գույնի, որքան համի համար ։ Քրքումը դեղին փոխարինող էր, և խնջույքների ժամանակ դրա օգտագորշումը ցույց էր տալիս ինչպես միջնադարյան սերը այդ ամենի նկատմամբ, այնպես էլ գալենական սննդակարգի մասին գիտելիքները։ Մի ճոխ խնջույքի ժամանակ կարդինալ Ռիարիոն այն առաջարկեց Նեապոլի թագավորի դստերը 1473 թվականինէ հացին ոսկու գույն տալու համար ։ Շաքարավազը համարվում էր համեմունքի տեսակ՝ իր թանկարժեքության և լավ հատկությունների պատճառով ։ Քիչ ուտեստներ օգտագործում էին միայն մեկ տեսակի համեմունք կամ խոտաբույս, հիմնականում օգտագորշվում էր տեսակների համադրություններ։ Նույնիսկ այն ժամանակ, երբ ճաշատեսակում գերակշռում էր մեկ համը, սովորաբար տարբեր համեր համակցվում էին իրար հետ՝ ստեղծելով բարդ համեր, օրինակ՝ մաղադանոս և մեխակ կամ պղպեղ և կոճապղպեղ ։
Ընդհանուր խոտաբույսեր, ինչպիսիք են եղեսպակը, մանանեխը և մաղադանոսը, աճեցվում և օգտագործվում էին խոհարարության մեջ ամբողջ Եվրոպայում։ Այս բույսերից շատերն աճում էին ամբողջ Եվրոպայում կամ մշակվում էին այգիներում և ավելի էժան այլընտրանք էին էկզոտիկ համեմունքների փոխարեն։ Մանանեխը հատկապես տարածված էր մսային ուտեստների մեջ, և Հիլդեգարդ Բինգենցին (1098–1179) նկարագրել էր այն որպես աղքատ մարդկանց կերակուր։ Թեև տեղական աճեցված խոտաբույսերը ավելի քիչ հեղինակավոր էին, քան ներկրվող համեմունքները, դրանք դեռ օգտագործվում էին բարձր դասի սննդի մեջ։ Անիսոնը օգտագործվում էր ձկան և հավի ուտեստները համեմելու համար, իսկ դրա սերմերը մատուցվում էին որպես շաքարով պատված ուտեստ ։ Գինին, մրգահյութը (չհասած խաղողի կամ մրգերի հյութը) քացախը և տարբեր մրգերի, հատկապես թթու համ ունեցող հյութերը, գրեթե համընդհանուր էին և ուշ միջնադարյան խոհարարության հատկանիշ էին։ Քաղցրացուցիչների և համեմունքների հետ համակցված՝ այն ստեղշում էր յուրահատուկ «կծու, մրգային» համ։ Դրանք օգտագործվում էին տարբեր ձևերով՝ ամբողջական, կեղևով կամ առանց կեղևի, կտրատված, աղացած և, որ ամենակարևորը, վերամշակված։ Վերջինս հավանաբար, ուշ միջնադարյան խոհարարության միակ ամենատարածված բաղադրիչն էր և միախառնում է համեմունքների և թթու հեղուկների բույրը մեղմ համով ։
Աղն ամենուր տարածված էր և անփոխարինելի էր միջնադարյան խոհարարության մեջ։ Շատ միջնադարյան բաղադրատոմսեր հատուկ զգուշանում էին աղի ավելցուկից, և առաջարկոմ էին որոշ ուտելիքներ թրջել ջրի մեջ՝ ավելորդ աղից ազատվելու համար ։ Աղն առկա էր ավելի բարդ կամ թանկ կերակուրների մեջ։ Աղը պատրաստելու, պահելու կամ սովորական մարդկանց կողմից օգտագործելու համար ավելի կոպիտ էր. Ծովի աղը ավելի շատ աղտոտվածություն ուներ և նկարագրվում էր սևից մինչև կանաչ գույներով։ Մյուս կողմից, թանկարժեք աղը նման էր այսօրվա սովորական կերակրի աղին ։
Քաղցրավենիքներ և աղանդեր
«Դեսերտ» տերմինը գալիս է հին ֆրանսիական desservir-ից՝ «սեղան մաքրել», բառացիորեն «չմատուցել» բարից և առաջացել է միջնադարում։ Ուշ միջնադարում այն կարող էր ներառել նաև թարմ մրգեր՝ պատված մեղրով, շաքարով կամ օշարակով և եփած մրգային մածուկներով։ Եվրոպայում առաջին անգամ հայտնված շաքարավազը դիտվում էր որպես թմրանյութ, ինչպես նաև քաղցրացուցիչ ։ Գերմանալեզու տարածքները հատուկ հակում ունեին կրապֆենի նկատմամբ՝ տապակած խմորեղեն՝ տարբեր քաղցր միջուկներով։ Մարցիպանը շատ ձևերով հայտնի էր Իտալիայում և հարավային Ֆրանսիայում 1340-ական թվականներին և ենթադրվում է, որ արաբական ծագում ունի ։ Անգլո-նորմանդական խոհարարական գրքերը լի էին քաղցր ըմպելիքների, կաթնաշոռի, սոուսների և ելակով, կեռասով, խնձորով և սալորով տորթերի բաղադրատոմսերով։ Անգլիացի խոհարարները նաև հակված էին օգտագործել ծաղկաթերթիկներ, ինչպիսիք են վարդերը, մանուշակները և ավագ ծաղիկները ։ Le Ménagier de Paris («Փարիզյան կենցաղային գիրք»), որը գրվել է 1393 թվականին, ներառում է քիշի բաղադրատոմս՝ պատրաստված երեք տեսակի պանրով, սպանախով, սամիթի տերևներով և մաղադանոսով ։ Հյուսիսային Ֆրանսիայում վաֆլիների լայն տեսականի ուտում էին պանրի և հիպոկրասի կամ քաղցր մալսիի հետ ։ Հարավից արաբները բերել էին նաև պաղպաղակ պատրաստելու արվեստը, որն արտադրում էր սորբետ և քաղցր տորթերի և խմորեղենի մի քանի օրինակներ. cassata alla Siciliana (արաբերեն qas'ah-ից, տերմինով այն հախճապակի ամանի համար, որով այն ձևավորվել է), պատրաստված մարցիպանից, քաղցրացված ռիկոտայով բիսկվիթից և cannoli alla Siciliana-ից, սկզբնապես cappelli di turchi («թուրքական գլխարկներ»), տապակած, սառեցված հրուշակեղենի խողովակներ՝ քաղցր պանրի միջուկով ։
Պատմագրություն և աղբյուրներ
Միջնադարյան սննդի ուղիների ուսումնասիրությունը մինչև 1980 թվականը որոշակիորեն անտեսված ուսումնասիրության ոլորտ էր։ Սխալ պատկերացումներն ու բացահայտ սխալները բավականին տարածված էին պատմաբանների շրջանում և դեռևս առկա էին միջնադարում։ Միջնադարյան խոհարարությունը հայտնի էր հաճախ անծանոթ համերի համադրությամբ, բանջարեղենի ընկալվող պակասի և համեմունքների ազատ օգտագործման պատճառով ։ Համեմունքների առատ օգտագործումը հայտնի է որպես փաստարկ՝ հիմնավորելու այն պնդումը, որ համեմունքներն օգտագործվում էին փչացած մսի համը քողարկելու համար, եզրակացություն՝ առանց պատմական փաստերի և ժամանակակից աղբյուրների հաստատման ։ Համեմունքների աստղաբաշխական արժեքները և բարձր հեղինակությունը, և, հետևաբար, հյուրընկալողի հեղինակությունը, արդյունավետորեն կվերացվեին, եթե վատնվեին էժան և վատ մշակված սննդի վրա ։
Հետագա միջնադարի բանկետների բազմաթիվ նկարագրությունները կենտրոնացած էին իրադարձության շքեղության վրա, այլ ոչ թե ուտելիքի մանրուքների վրա։ Բանկետների ճաշատեսակները, բացի հիմնական խոհանոցից, պատմաբան Մագուելոն Թուսան-Սամաթի կողմից նկարագրվել են որպես «մեծ բանկետների արդյունք, որոնք ծառայում էին ոչ թե գաստրոնոմիային, այլ քաղաքական հավակնություններին» ։
Խոհարարական գրքեր
Խոհարարական գրքերը, կամ ավելի կոնկրետ՝ բաղադրատոմսերի հավաքածուները, որոնք կազմվել են միջնադարում, միջնադարյան խոհանոցի ամենակարևոր պատմական աղբյուրներից են։ Առաջին խոհարարական գրքերը սկսեցին հայտնվել 13-րդ դարի վերջին։ Ասիսիի խոհարարական գիրքը, որը գտնվել է Շալոն-սյուր-Մարնում, խմբագրվել է Մագուելոն Տուսեն-Սամաթի կողմից ։ Թեև ենթադրվում է, որ դրանք նկարագրում էին իրական ուտեստներ, սննդի հետազոտողները չէին հավատում, որ դրանք օգտագործվել են որպես խոհարարական գրքեր։ Այդ ժամանակ խոհանոցում քչերը կարող էին կարդալ, իսկ աշխատանքային տեքստերը գոյատևման ցածր մակարդակ ունեին ։
Բաղադրատոմսերը հաճախ հակիրճ էին և ճշգրիտ քանակություններ չէին տալիս։ Եփելու ժամանակը և ջերմաստիճանը հազվադեպ էին նշվում, քանի որ ճշգրիտ շարժական ժամացույցներ հասանելի չէին, և քանի որ ամբողջ կերակուրն եփվում էր կրակով։ Պրոֆեսիոնալ խոհարարներին ուսուցանվել է իրենց արհեստը աշկերտության և գործնական ուսուցման միջոցով, որոնք շարունակում էին իրենց ճանապարհը խոհանոցի բարձր սահմանված հիերարխիայում։ Մեծ տնային տնտեսությունում աշխատող միջնադարյան խոհարարը, ամենայն հավանականությամբ, կարող էր կերակուր պատրաստել և պատրաստել առանց բաղադրատոմսերի կամ գրավոր հրահանգների։ Այսօր գոյություն ունի միջնադարյան բաղադրատոմսերի ավելի քան 70 հավաքածու՝ գրված մի քանի հիմնական եվրոպական լեզուներով ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Եվրոպական խոհանոց Կատեգորիա:Միջնադար Կատեգորիա:Միջնադարի մշակույթ Կատեգորիա:Պատմական խոհանոցներ Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:ԲՊՀ հոդվածներ 2023
Կուբրիխա
Կուբրիխա  (Кубриха), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Նենեցի ինքնավար շրջանում։ Գետաբերանը տեղակայված է Ռուսկայա գետի աջ ափին՝ 1 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը 28 կմ է։
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Դվինսկ Պեչորսկի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը՝ Պեչորա։ Գետի ավազանը՝ Պեչորա։
Տվյալներն ըստ ջրային ռեսուրսների ֆեդերատիվ տեսչության ։.
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր Կատեգորիա:Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանի գետեր
Քրիստոսի փորձությունները (որմնանկար, Բոտիչելլի)
«Քրիստոսի փորձությունները» (Tentaciones de Cristo), Սանդրո Բոտիչելլիի որմնանկարը, որն ստեղծվել է 1480-1482 թվականներին և գտնվում է Վատիկանի Սիքստինյան կապելլայում։
Պատմություն
1480 թվականի հոկտեմբերի 27-ին Բոտիչելլին, Ֆլորենցիայի այլ նկարիչներ Դոմենիկո Գիրլանդայոյի և Կոզիմո Ռոսսելիի հետ միասին, ժամանել է Հռոմ, որտեղ նրանց հրավիրել էին մասնակցելու Ֆլորենցիայի Հանրապետության փաստացի կառավարիչ Լորենցո դե Մեդիչիի և Հռոմի պապ Սիքստոս IV-ի հաշտեցման գործին։ 1481 թվականի գարնանը ֆլորենտացիները սկսել են աշխատել Սիքստինյան կապելլայում, Պիետրո Պերուջինոյի հետ միասին, ով ավելի վաղ էր սկսել աշխատանքը։
Նկարի թեման զուգահեռ է Մովսեսի և Հիսուս Քրիստոսի պատմությունների միջև, որպես Հին և Նոր Կտակարանների շարունակականության խորհրդանիշ, ինչպես նաև Մովսեսին տրված օրենքի և Հիսուսի ուղերձի շարունակականություն, որն իր հերթին ընտրել է Սուրբ Պետրոսին (Հռոմի առաջին եպիսկոպոս ) որպես իր իրավահաջորդը։ Սա ծառայելու էր Սուրբ Պետրոսի՝ Հռոմի պապերի ժառանգների օրինականության հռչակմանը։
Բոտիչելլին, բազմաթիվ օգնականների մասնակցությամբ, կապելլայի պատերը զարդարել է երեք որմնանկարներով։ 1482 թվականի փետրվարի 17-ին նրա պայմանագիրը վերանայվել է` մատուռը նկարելը շարունակելու համար։ Սակայն փետրվարի 20-ին մահացել է նկարչի հայրը, իսկ Բոտիչելլին վերադարձել է Ֆլորենցիա։
Նկարագրություն
Քրիստոսի փորձությունները որմնանկարի վերևում նկարված է երեք տեսարաններն են։ Ձախ կողմում ճգնավորի կերպարով սատանան համոզում է ծոմ պահող Հիսուսին քարերը հաց դարձնել ու հագեցնել իր սովը։ Կենտրոնում սատանան փորձում է ստիպել Հիսուսին ցատկել Երուսաղեմի տաճարի գագաթից, որը պատկերված է որպես Սասիայի Սուրբ Հոգու եկեղեցի, որպեսզի փորձի Աստծո խոստումը հրեշտակային պաշտպանության մասին։ Աջ կողմում, լեռան գագաթին գտնվող սատանան Հիսուսին երկրային հարստություն և զորություն է խոստանում աշխարհի վրա, եթե նա մերժի Աստծուն և երկրպագի իրեն՝ սատանային։ Հիսուսը մերժում է սատանային, և հրեշտակները գալիս են Աստծո որդուն ծառայելու։
Առաջին պլանում բորոտությունից բուժված մի երիտասարդ գալիս է տաճարի քահանայապետի մոտ, որպեսզի հայտարարի իր մաքրման մասին ։ Երիտասարդի ձեռքում կա զոհաբերության գունդ և ցողավրձին։ Երկու կին ծեսի համար բերում են այլ բաղադրիչներ՝ զոհաբերության թռչուններ և մայրու փայտի կապոց։ Քահանայապետը խորհրդանշում է օրենք բերող Մովսեսին, իսկ երիտասարդը ներկայացնում է Հիսուսին, ով իր արյունը թափեց և իր կյանքը տվեց հանուն մարդկության, և հետո բուժվեց հարության միջոցով։ Այսպիսով, մարդկության համար հռչակվում է հոգևոր մաքրման և փրկություն գտնելու հնարավորությունը։
Առաջին պլանի որոշ գործիչներ հեղինակի ժամանակակիցների, մասնավորապես՝ կարդինալ Պիետրո Ռիարիոյի և կարդինալ Սուլիանո Դելլա Ռովերի դիմանկարներն են, որը հետագայում հայտնի է դարձել որպես Հուլիոս II Պապ ։
Գրականություն
Կատեգորիա:Քրիստոսը գեղանկարչության մեջ Կատեգորիա:Սանդրո Բոտիչելլիի նկարներ Կատեգորիա:Հրեշտակներն արվեստում Կատեգորիա:Նոր Կտակարանի սյուժեով նկարներ
Շավարշ Վարդանյան
Շավարշ Հրաչիկի Վարդանյան, հայ կինոօպերատոր, ռեժիսոր։ Հայաստանի կինեմատոգրաֆիստների միության անդամ։
Կենսագրություն
Շավարշ Վարդանյանը ծնվել է 1950 թվականին Լենինականում (այժմ` Գյումրի)։ 1982 թվականին ավարտել է Մոսկվայի Համամիութենական կինոինստիտուտը։ Աշխատել է «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում որպես բեմադրող կինոօպերատոր ։ Նկարահանել է խաղարկային և վավերագրական ֆիլմեր։ 1988 թվականից մասնակցել է Հայոց համազգային շարժմանը։ Նույն թվականի փետրվար ամսին մեկնել է Արցախ, մասնակցել ազգային ազատագրական պայքարին։ Զենքը և տեսախցիկը ձեռքին մասնակցել է Գետաշենի, Շահումյանի, Արցախի և ՀՀ սահմանամերձ գոտիների համար մղված պատերազմական գործողություններին։ Նկարահանել է շուրջ 1200 ժամ փաստավավերագրական կադրեր, որոնց հիման վրա ստեղծվել են բազմաթիվ ֆիլմեր և ցուցադրվել աշխարհի շատ երկրներում ։ Պատերազմական գործողությունների ժամանակ մի քանի անգամ վիրավորվել է, բուժվելուց հետո շարունակել աշխատանքը ։ 1992 թվականին ՀՀ պաշտպանության նախարար Վազգեն Սարգսյանի առաջարկով հիմնադրել և ղեկավարել է ՀՀ ՊՆ լրատվական վարչությունը։ 1995-2001 թվականներին եղել է ՀՀ ՆԳՆ ներքին զորքերի վարչության պետի տեղակալը, 2001-2010 թվականներին` ՀՀ ոստիկանության ուսումնական կենտրոնի պետի տեղակալը։ 2011 թվականից աշխատում է Երևանի թատրոնի և կինոյի պետական ինստիտուտի կինոյի ամբիոնում` որպես արվեստանոցի ղեկավար ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հայ կինոօպերատորներ Կատեգորիա:Հայ ռեժիսորներ
Ըմբշամարտ
Կանոնների պատմությունից
Ըմբշամարտը որոշակի կանոններ ունեցող մենապայքարային մարզաձև է, ուր գոտեմարտողների նպատակն է մրցակցի նկատմամբ առավելության հասնել՝ միավորներ ձեռք բերելով կամ մրցակցի թիկունքը դիպցնելով գետնին։ Վաղնջական ժամանակներից, երբ ըմբիշները գոտեմարտում էին, մարտերի տևողությունը սահմանափակված չէր և շարունակվում էր մինչև մրցակիցներից մեկի հաղթանակը։ Ըմբշամարտում չկային քաշային կարգեր, և բոլոր մարզիկները անկախ սեփական քաշերի զգալի տարբերությունից պարտավոր էին մարտ վարել միմյանց դեմ։ Առավելությունը ստանում էր ավելի ծանր քաշ ունեցող մարզիկը, և, բնականաբար, նա հաղթանակ էր տանում ավելի հաճախ։ Ըմբշամարտի նման մրցումները տարածված էին բազմաթիվ երկրներում։ Դրանք կազմակերպվում էին հին հունական օլիմպիական խաղերում, հայկական ազգային տոնախմբություններում, այլ երկրների ազգային տոներում և հաճախ ավարտվում էին առավել թեթև քաշ ունեցող մարզիկների պարտությամբ կամ զգալի վնասվածքներով, իսկ երբեմն՝ նույնիսկ մահով։
Փոփոխվել են նաև գոտեմարտի տևողությունը, մրցամասերի քանակը, մարտերի ընթացքում տրվող ընդմիջումների քանակն ու տևողությունը և այլն։ Այսպես, մինչև 1924-ը գոտեմարտերը շարունակվում էին մինչև մարզիկներից մեկի հաղթանակը։ 1924 թ-ին գոտեմարտի տևողությունը սահմանվեց 40 րոպե, որը բաժանվում էր 20 րոպեանոց երկու մրցամասի։ 1928-ին գոտեմարտի տևողությունը կիսով չափ կրճատվեց, և ըմբիշները մարտը վարում էին 10 րոպե կանգնած դրությունում, այնուհետև՝ 3-ական րոպե՝ ծնրադիր վիճակում և վերջին 4 րոպեն՝ նորից կանգնած դրությունում։ 1933-ին գոտեմարտի տևողությունը դարձավ 10 րոպե, ընդ որում ըմբիշները գոտեմարտում էին միայն կանգնած դրությունում։
1945-ին ազատ ոճի ըմբիշների գոտեմարտը սահմանվեց 15 րոպե՝ առաջին վեց րոպեին կանգնած դրությունում, 3-ական րոպե՝ ծնկադիր և վերջին 3 րոպեն՝ կանգնած դրությունում։ 1950-ին այս կարգը սահմանվեց նաև հունահռոմեական ըմբշամարտի համար։ 1956-ին գոտեմարտի տևողությունը դարձավ 12 րոպե, որից առաջին 6 րոպեն՝ կանգնած դրությունում, 2-ական րոպե՝ ծնրադիր, վերջին 2 րոպեն՝ կանգնած դրությունում։
1961-ին գոտեմարտի տևողությունը սահմանվեց 10 րոպե՝ 5-ական րոպեանոց 2 մրցամասով՝ մեկ րոպե ընդմիջմամբ։
1969-ին գոտեմարտի տևողությունը դարձավ 9 րոպե՝ 3-ական րոպեանոց 3 մրցամասերով՝ երկու մեկ րոպեանոց ընդմիջումներով։
1980-ին գոտեմարտի տևողությունը սահմանվեց 6 րոպե՝ երկու երեքական րոպեանոց մրցամասերով՝ մեկ րոպեանոց ընդմիջմամբ ։
Կանանց ըմբշամարտ
2001 թվականին Ըմբշամարտի միջազգային ֆեդերացիան որոշում կայացրեց ազատ ոճի ըմբշամարտի մրցումներ կազմակերպել կանանց համար։ Ըստ որում՝ նրանք միջազգային մրցումներում, աշխարհի և մայրցամաքային առաջնություններում մրցելու են յոթ, իսկ օլիմպիական խաղերում՝ չորս քաշային կարգերում։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Անհատական մարզաձևեր Կատեգորիա:Ըմբշամարտ Կատեգորիա:Ամառային օլիմպիական մարզաձևեր
Հեյլի Ուիքենհայզեր
Հեյլի Ուիքենհայզեր (Hayley Wickenheiser; ), կանադացի հոկեյիստուհի։ Ամպուլան՝ հարձակվող։ 2002, 2006, 2010 և 2014 թվականների օլիմպիական խաղերի չեմպիոն։ Աշխարհի յոթակի չեմպիոն։ Ջեյն Հեֆֆորդի հետ Օլիմպիական խաղերի պատմության մեջ ամենատիտղոսակիր հոկեյիստուհի։ Կանադացի մարզիկների շարքում օլիմպիական ոսկե մեդալների քանակով ռեկորդակիր։ Նաև համարվում է աշխարհի մեծագույն հոկեյիստ կին։
2000 թվականին Սիդնեյում մասնակցել է Ամառային Օլիմպիական խաղերին սոֆտբոլի մրցումներին։ Հեյլիի ղեկավարած ականակիրներն անհաջող են հանդես եկել՝ 7 խաղից հաղթելով միայն մեկը։ Արդյունքում նրանք հայտնվել են վերջին հորիզոնականում։ Սիդնեյում կայացած խաղերից հետո Հեյլին ավարտել է գործունեությունը սոֆթբոլում։ 2008 թվականին Պեկինի օլիմպիադայում հանդես է եկել որպես սոֆթբոլի մեկնաբան։
2014 թվականի փետրվարի 20-ին նա ընտրվել է ՄՕԿ-ի անդամ` որպես Մարզիկների հանձնաժողովի անդամ։
2019 թվականի հունիսի 25-ին ներառվել է հոկեյի փառքի սրահում ։ Արարողությունը տեղի է ունեցել 2019 թվականի նոյեմբերին Տորոնտոյում։
Պատանեկան գործունեություն
Ուիքենհայզերը սկսել է հոկեյ խաղալ հինգ տարեկանում իր ծննդավայր Շոնավոն քաղաքի բաց սահադաշտում ։ Մինչև 13 տարեկանը նա բացառապես խաղացել է տղաների թիմերում ։ Ընտանիքի Կալգարիա տեղափոխվելուց հետո Ուիքենհայզերը շարունակել է հոկեյ խաղալ։ 1991 թվականին նա Կանադայի ձմեռային խաղերին ներկայացրել է Ալբերտա նահանգը։ Ալբերտայի թիմը ոսկե մեդալ է նվաճել սառույցի հոկեյի մրցաշարում, իսկ Ուիքենհայզերը դաշտից խփել է հաղթական գոլը և եզրափակիչ խաղում ճանաչվել է ամենաարժեքավոր խաղացող ։
Միջազգային գործունեություն
15 տարեկանում Ուիքենհայզերը առաջին անգամ հրավիրվել է ազգային հավաքական և այդ օրվանից դարձել թիմի անդամ։ Նրա առաջին միջազգային մրցաշարը 1994 թվականի Աշխարհի գավաթն էր, որն անցկացվել է Լեյք Փլասիդում։ Մասնակցել է երեք խաղի և թիմի ոսկե մեդալի է արժանացել։ 1997 թվականին նրա աշխարհի երկրորդ առաջնությունը նույնպես վաստակել է ոսկե մեդալ, և Ուիքենհայզերը հայտնվել է մրցաշարի խորհրդանշական հավաքականում։ Դրանից հետո նա պատվել է ևս երեք անգամ (1999, 2000, 2005)։ 1999 թվականին Հեյլի Ուիքենհայզերը աշխարհի առաջնությունում նվաճել է ևս մեկ ոսկե մեդալ և ճանաչվել մրցաշարի MVP:
Ունի աշխարհի առաջնության յոթ ոսկե մեդալ (1994, 1997, 1999, 2000, 2004, 2007, 2012) և երեք արծաթե մեդալ (2005, 2008, 2009)։ 1998 թվականի ձմեռային Օլիմպիական խաղերում, երբ կանանց հոկեյը առաջին անգամ ներկայացվել է օլիմպիադայում, եղել է Կանադայի հավաքականի անդամ։ 21 խաղ է անց կացրել Կանադայի հավաքականի կազմում նախաօլիմպիական առաջնության ժամանակ։ Կանադայի հավաքականն այս Օլիմպիադայում նվաճել է արծաթե մեդալ։ Ուիքենհայզերի ելույթն 1998 թվականի Օլիմպիադայում այնքան է տպավորել Կանադայի տղամարդկանց հավաքականի գլխավոր մենեջեր Բոբի Քլարկին, որ նա Հեյլիին հրավիրել է մասնակցելու 1998-1999 թվականներին տեղի ունեցող «Ֆիլադելֆիա ֆլայեր» մարզումային ճամբարին։ 2002 թվականին հրավիրվել է Կանադայի հավաքական՝ մասնակցելու Սոլթ Լեյք Սիթիում կայացած Ձմեռային օլիմպիական խաղերին։ Կանադան նվաճել է ոսկե մեդալ՝ եզրափակչում հաղթելով ԱՄՆ-ի հավաքականին։ Ուիքենհայզերը ճանաչվել է մրցաշարի MVP-ն, ինչպես նաև դարձել է լավագույն ռմբարկու։ 2006-ի ձմեռային Օլիմպիական խաղերում Կանադան կրկին նվաճել է ոսկե մեդալ։ Հետո, նվաճել է երկու ոսկե մեդալ՝ Վանկուվերում և Սոչիում հաղթելով ԱՄՆ-ի հավաքականին (2-0, 3-2)։ Թիմային 276 խաղերի արդյունքում դարձել է 168 գոլի և 211 գոլային փոխանցումների հեղինակ և թիմում գրանցել լավագույն արդյունքը ։
Հաջողություններ
2011 թվականին հաղթել է Բրոդրիք Թրոֆը (պարգևատրվում է Կանադայի միջհամալսարանական կանացի սառցե հոկեյի ամենալավ խաղացողը ։ 2014 թվականին ներառվել է Կանադայի փառքի ծառուղում ։ 2019 թվականի հունիսի 25-ին ներառվել է Հոկեյի փառքի սրահում ։ 2021 թվականին ներառվել է Կանադայի արևմտյան փառքի սրահում ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Կանադացի օլիմպիական չեմպիոններ Կատեգորիա:Կանադացի հոկեյիստներ Կատեգորիա:Միջազգային օլիմպիական կոմիտեի անդամներ Կատեգորիա:Օլիմպիական խաղերի արծաթե մեդալակիրներ Կատեգորիա:Օլիմպիական չեմպիոններ Կատեգորիա:Կանադացի օլիմպիական մարզիկներ
Կեռկսի
Կեռկսի (Kärksi), գյուղ Էստոնիայի Յիգևամաա նահանգի Տաբիվեռե շրջանում։
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 35 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Յիգևամաա նահանգի Տաբիվեռե շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղեր
Խանովեյ
Խանովեյ (Хановей), գյուղ Ռուսաստանի, Կոմիի հանրապետության Վորկուտա քաղաքային օկրուգի կազմում։
Բնակչությունը 2010 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 438 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Կոմիի հանրապետության Վորկուտա քաղաքային օկրուգի բնակավայրեր
Դիկովկա
Դիկովկա (Диківка), գյուղ Ուկրաինայի Կիրովոգրադի մարզի Զնամենկայի շրջանում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Կիրովոգրադի մարզի Զնամենկայի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Սավինցի (այլ կիրառումներ)
Սավինցի, կարող է վերաբերել՝
Փարիզի վարչական բաժանում
Հաճախ Փարիզը անվանում են Paris intra-muros, բառացի՝ «պատերի ներսում», իսկ մերձակա արվարձանների հետ՝ Paris intra-muros, Մեծ Փարիզ։
Փարիզը բաժանվում է 20 շրջանի, որոնք համարակալված են։ Սկսած կենտրոնից և թվերը աճում են ըստ ժամացույցի սլաքի։ Փոստային ինդեքսներն են սկսած 75001–ից մինչև 75020 ։ Յուրաքանչյուր շրջան իր հերթին բաժանվում է 4 թաղամասի, որոնցից յուրաքանչյուրը ունի իր ոստիկանությունը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Փարիզ
Լեա Պերիկոլի
Լեա Պերիկոլի (Lea Pericoli, ), իտալացի թենիսիստուհի, որի կարիերան տևել է 20 տարուց ավելի։ Հետագայում՝ հեռուստահաղորդավար և լրագրող։ Բացի սպորտային նվաճումներից, համարվում էր 60-ական թվականների թենիսի ոճի կուռք  ։'''
Վաղ կյանք
Լեան իր մանկությունն անցկացրել է Ադիս Աբեբայում, ունի երբայր և երկու քույր։ Երկրորդ աշխարհամարտի ժամանակ ընտանիքը տեղափոխվել է Ասմերե։ Լեան սովորել է Քենիայի Նայրոբի քաղաքի վանական դպրոցում։ 17 տարեկանում վերադարձել է Իտալիա։
Կարիերա
Պերիկոլին 3 անգամ հասել է Ումբլդոենի մրցաշարի 1/16-րդ եզրափակիչ՝ 1965, 1967 և 1970 թվականներին։
Նա Հելգա Շուլցի զուգընկերությամբ 1974 թվականին WTA Swiss Open եզրափակչի զուգախաղերում հաղթել է Կայոկո Ֆուկուոկուին և Միշել Ռոդրիգեսին՝ 6-2, 6-0 հաշվով։
Ազգային հավաքականում Լեան նորամուտը նշել է 1963 թվականի Ֆեդերացիայի Գավաթում և ներկայացրել է Իտալիան 9 մրցաշարերում՝ հաղթելով 16 մենախաղից 8-ում և 14 զուգախաղերից՝ 7-ում։ Ֆեդերացիայի Գավաթում նրա վերջին մրցելույթը եղել է 1975 թվականին։
Լեա Պերիկոլի և Սիլվանի Լազարինո զույգը համարվում էր Իտալիայի թենիսի ուժեղագույններից մեկը՝ 6 անգամ հասնելով երկրի առաջնության եզրափակիչ։
2015 թվականին նա մտցվել է Իտալիայի Սպորտային փառքի սրահ ։
Ոճի կուռք
1955 թվականին Պերիկոլին Ումբլդոնում խաղում էր Թեդ Թինլինգի մշակած հագուստով ։ Նրա մարզահագուստը կորտում միշտ հետաքրքրություն էր առաջանում լրագրողների և հանդիսատեսի մոտ։ 1964 թվականին «տուտու» կիսաշրջազգեստով նա դարձել է ամենաքննարկված մասնակիցներից մեկը՝ հասնելով մրցաշարի ընդամենը 3 շրջան ։ Մի քանի տարի շարունակ նա պայմանագիր ուներ իտալական հագուստի Superga բրենդի հետ ։
Լրագրող
1974 թվականի հունիսի 24-ին կայացել է նրա առաջնաելույթը որպես il Giornale թերթի լրագրող։ Նրա մասնագիտական ուսուցմամբ զբաղվում էր Ինդրո Մոնթանելին ։ Նա հայտնի է որպես մոդայիկ լրագրող և թենիսիստ, ինչպես նաև սպարտային մեկնաբան ։ 2009 թվականին լույս է տեսել նրա  «Maldafrica» ինքնակենսագրական գիրքը ։
Անձնական կյանք
1964 նոյեմբերի 12-ին Լեա Պերիկոլին ամուսնացել է Տիտո Ֆոնտանուի հետ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իտալացի լրագրողներ Կատեգորիա:Թենիսիստներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Ինքնակենսագիրներ
Աբուզեթ (Ալաշկերտի գավառ)
Աբուզեթ, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Ալաշկերտի գավառակում, Շառիան գետի ձախ ափին։
Գյուղը նախկինում գտնվելիս է եղել Այրարատ աշխարհի Բագրևանդ գավառում։ 1877 թվականին ուներ 77 բնակիչ՝ կիսաքոչվոր անասնապահ քրդեր։ 1877-1878 թվականին գյուղն ուներ շուրջ 70 տուն քուրդ բնակիչ։ Բնակչության զբաղվածությունը անասնապահությունն էր։
Աբուզեթում պահպանվել են հին հայկական խաչքարեր ու գերեզմանաքարեր։ Գյուղի արևմտյան կողմում, բլրի վրա մնացել են միջնադարյան հայկական Աբուզեթ բերդի ավերակները։ Բերդն ունեցել է կրկնակի (ներքին և արտաքին) պարիսպներ, ընդարձակ մթերանոցներ, ջրամբարներ և այլն ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
(5457) Քուինս
(5457) Քուինս (Queen's), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1980 թվականի հոկտեմբերի 9-ին Կարոլին Շումեյկերի կողմից Պալոմարում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 3,070882 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,9995 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,1422 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1965,59 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,183151 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 3,95° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1980 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Կարոլին Շումեյկերի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Կոլեջովե
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Գերմանիայի քաղաքներ
Ելենա Լիվանովա
Ելենա Արտեմովնա Լիվանովա (Елена Артемовна Ливанова, ), մուլտֆիլմերի ռեժիսոր, խորհրդային և ռուս նկարչուհի։
Ելենա Լիվանովան դերասան Վասիլի Լիվանովի կինն է։ Արժանացել է Ռուսաստանի Դաշնության վաստակավոր արտիստի կոչման։
Կենսագրություն
Ելենա Լիվանովան (օրիորդական ազգանունը՝ Բալաբանովա) ծնվել է 1949 թվականի սեպտեմբերի 11-ին Մոսկվայում Անաստասիա Տերենտևնա Բալաբանովայի (օրիորդական ազգանունը՝ Իվանովա) ընտանիքում և Արտեմի Մելետեևիչ Բալաբանովի ընտանիքում։ 1972 թվականին ավարտել է «Սոյուզմուլտֆիլմին» կից մուլտիպլիկատորների դասընթացները։ 1976 թվականին դարձել է «Սոյուզմուլտֆիլմի» տիկնիկային միավորման բեմադրող նկարիչ։ 1992-2000 թվականներին աշխատել է «Քրիսթմաս Ֆիլմզ» ստուդիայում, 2000-2005 թվականներին՝ «Սոյուզմուլտֆիլմ» կինոստուդիայում, 2005 թվականից՝ «Սոյուզմուլտֆիլմ կինոստուդիա» ԴՊՈՒՁ-ում։ Համագործակցել է հիմնականում ռեժիսորներ Իդեա Գարանինայի, Միխայիլ Կամենեցկու և Ստանիսլավ Սոկոլովի հետ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուս մուլտիպլիկատորներ Կատեգորիա:Խորհրդային մուլտիպլիկատորներ Կատեգորիա:Ռուս նկարչուհիներ Կատեգորիա:Ռուս ռեժիսորներ
Dangerous - The Short Films
Dangerous - The Short Films-ը իրենից ներկայացնում է տեսահոլովակների և ելույթների հավաքածու, տեսահոլովակները Dangerous ալբոմից են։ Ի սկզբանե այս հավաքածում թողարկվել էր 1993 թվականին VHS ֆորմատով Buena Vista Home Video-ի կողմից, իսկ 2001 թվականին DVD տարբերակով։ Այն նաև թողարկվել է 2008 թվականին Dangerous/Dangerous - The Short Films հավաքածուի կազմում, որը իրենից ներկայացնում է Dangerous ալբոմը և Dangerous - The Short Film-ը միասին մեկ տուփում։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Մայքլ Ջեքսոնի տեսաերիզներ Կատեգորիա:1993 ալբոմներ Կատեգորիա:Մայքլ Ջեքսոնի ալբոմներ Կատեգորիա:Անգլալեզու ալբոմներ Կատեգորիա:2001 ալբոմներ
Ռոմանովկա (գյուղ, Գատչինսկի շրջան)
Ռոմանովկա (Романовка), գյուղ Ռուսաստանի Լենինգրադի մարզի Գատչինսկի շրջանի կազմում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Լենինգրադի մարզի Գատչինսկի շրջանի բնակավայրեր
Նոր Կահիրե
Նոր Կահիրե (արաբ․ القاهرة الجديدة‎القاهرة الجديدة ; DMG: El Qāhera El Gedīda), մոտ 30 հազար հեկտար մակերեսով նոր քաղաք Կահիրե մուհաֆազայից հարավ-արևելք, Մաադիից 25 կիլոմետր հեռավորության վրա ։ Հիմնադրվել է 2000 թվականին նախագահի N 191 հրամանով Կահիրեից ոչ հեռու՝ վերջինս բեռնաթափելու նպատակով ։
Գտնվում է հին քաղաք Հելուանի տարածքում ՝ Մաադիի և Գելիոպոլեմի միջև ։ Նոր Կահիրեն գտնվում է ծովի մակարդակից 250-370 մետր բարձրության վրա ։
Քաղաքի թույլատրելի բնակչությունը 5 միլիոն մարդ է։ Հոկտեմբերի 6-ին Նոր Կահիրեն ստեղծվել է Կահիրեում գերբնակեցումն իջեցնելու համար ։
Պատմություն
2016 թվականի ապրիլի 27-ին Եգիպտոսի նախագահ Աբդուլ Ֆաթահ ալ-Սիսին Նոր Կահիրեում հանդիսավոր կերպով բացեց Ներքին գործերի նախարարության նոր շենքը։ Համալիրը զբաղեցնում է 52 հազար մետր քառակուսի տարածք ։
Աշխարհագրություն
Պետրիֆայդ Ֆորեսթ կազմակերպության երկրաբանների համար հատուկ նշանակություն ունի, որ քաղաքը գտնվում է անվտանգ տարածքի վրա ։
Եղանակ
Կահիրեի հետ համեմատած բարձր տեղակայվածությունը և քիչ բնակչությունը Նոր Կահիրեում ստեղծում են զով եղանակ ։
Տնտեսություն և կոմունալ ծառայություններ
Նոր Կահիրեում կառուցված են տասնյակ գործարաններ ։ Էներգետիկ մատակարարումներով զբաղվում է General Electric-ը՝ համգործակցելով Ամերիկական համալսարանի հետ ։ El Sewedy Electric-ը  գտնվում է քաղաքի հինգերորդ  թաղամասում ։
Նոր Կահիրեն այլ քաղաքների հետ միացված է ճյուղավորված ավտոմոբիլային ցանցով, բայց չունի մետրո ։ Խմելու ջուրը հասնում է հարևան Էլ-Ուբուրից ։
Կատամեա թաղամասում կա գոլֆի և թենիսի դաշտեր ։
Նոր Կահիրեի մուտքի մոտ կառուցվել է Cairo Festival City զվարճանքի կենտրոնը՝ 285 հեկտար մակերեսով պարկերով, լողավազաններով, այգիներով, գրասենյակային տարածքներով, առևտրի կենտրոններով և պարող շատրվանով ։
Նոր Կահիրեում անշարժ գույքի պահանջարկը շատ է։ Բնակարանի քառակուսի մետրի արժեքը հասնում է 8000 եգիպտական ֆունտ, իսկ վիլանների համար՝ 16000 եգիպտական ֆունտ ։
Պաշտամունքային շինություններ
Քաղաքում կառուցված են մի քանի մզկիթներ և Մարիամ Աստվածածնի մի եկեղեցի, որը գտնվում է հինգերերդ թաղամասում ։ Այստեղ է գտնվում նաև Սուրբ Հովհաննեսի ղպտիական վանքը ։ 2016 թվականի սեպտեմբերին նախագահը թույլատրություն տվեց, որ քաղաքում կառուցվի նոր ղպտիական Ուղղափառ եկեղեցի ։
Խանսկայա
Խանսկայա (Ханская, Хъанхьабл ), ստանիցա Ռուսաստանի Դաշնության Ադըղեայի Հանրապետության Մայկոպի քաղաքային օկրուգի կազմում։
Բնակչություն
Բնակչությունը թվականի տվյալներով կազմում է  մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ադըղեայի Մայկոպի քաղաքային օկրուգի բնակավայրեր Կատեգորիա:1862 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Ժորժ Դեքրիեր
Ժորժ Դեքրիեր (Georges Descrieres, իրական անունը Ժորժ Ռենե Բերժե (Georges René Bergé, ), թատրոնի և կինոյի ֆրանսիացի դերասան։ Շատ հանրաճանաչ էր 1960-ական թվականներին։ Հայտնի է «Երեք Հրացանակիրներ» ֆիլմի Աթոսի դերի համար։
Կենսագրություն
Կոնսերվատորիան ավարտելուց հետո, 1954 թվականին սկսեց նկարահանվել ֆիլմերում։ Առաջին ֆիլմը, որում նա նկարահանվեց «Կարմիր և Սև» ֆիլմն էր։
1979-1985 թվականներին նա դասավանդում էր թատրոնում։
Իր վերջին տարիներին Դեքրիերն ապրում էր գեղատեսիլ վայրում՝ Մագանյոսում։ Մահացել է 2013 թվականի հոկտեմբերի 19-ին, Կանն քաղաքում։
Անձնական կյանք
Դեքրիերը երկու անգամ ամուսնացած է եղել, ունի երկու դուստր՝ Սիլվիա Բերժեն և Սոֆին։
Կազիմիրի էֆեկտ
Կազիմիրի էֆեկտը վակուումում քվանտային ֆլուկտուացիաների ազդեցության տակ չլիցքավորված հաղորդիչ մարմինների փոխադարձ ձգողության երևույթն է։ Հաճախ խոսքը մոտիկ տեղավորված երկու զուգահեռ չլիցքավորված հայելային մակերևույթների մասին է, սակայն Կազիմիրի էֆեկտը նկատվում է նաև ավելի բարդ երկրաչափությունների դեպքում։ Կազիմիրի էֆեկտի պատճառը ֆիզկական վակուումի էներգիական տատանումներն են, որոնք տեղի են ունենում վակուումում վիրտուալ մասնիկների մշտապես առաջացման և ոչնչացման հետևանքով։ Երևույթը 1948 թ. կանխատեսել է հոլանդացի ֆիզիկոս Հենդրիկ Կազիմիրը։ Ավելի ուշ այն հաստատվեց փորձնականորեն։
Էֆեկտի էությունը
Դաշտի քվանտային տեսության համաձայն՝ ֆիզիկական վակուումը բացարձակ դատարկություն չէ։ Նրանում մշտապես առաջանում և ոչնչանում են վիրտուալ մասնիկների և հակամասնիկների զույգեր՝ տեղի են ունենում այդ մասնիկների հետ կապված դաշտերի մշտական տատանումներ (ֆլուկտուացիաներ)։ Մասնավորապես, տեղի են ունենում ֆոտոնի հետ կապված էլեկտրամագնիսական դաշտի տատանումներ։ Վակուումում առաջանում և ոչնչանում են էլեկտրամագնիսական սպեկտրի ալիքի բոլոր երկարություններին համապատասխանող վիրտուալ ֆոտոններ։ Սակայն իրադրությունը փոխվում է մոտ տեղադրված հայելային մակերևույթների միջև ընկած տարածությունում։ Որոշակի ռեզոնանսային երկարությունների վրա (ամբողջ կամ կիսաամբողջ թվով բազմապատիկ մակերևույթների միջև եղած հեռավորությանը) էլեկտրամագնիսական ալիքները ուժեղանում են։ Մյուս բոլոր երկարությունների վրա (որոնք ավելի շատ են), տեղի է ունենում հակառակը, այսինքն՝ ճնշվում է համապատասխան վիրտուալ ֆոտոնների առաջացումը։ Դա տեղի է ունենում այն պատճառով, որ թիթեղների միջև եղած տարածությունում կարող են գոյություն ունենալ միայն կանգուն ալիքներ, որոնց լայնույթը թիթեղների վրա հավասար է զրոյի։ Արդյունքում վիրտուալ ֆոտոնների ճնշումը թիթեղների մակերևույթի վրա ներսից ավելի փոքր է, քան դրսից, որտեղ ֆոտոնների առաջացումը ոչնչով սահմանափակված չէ։ Որքան մոտ են մակերույթները միմյանց, այնքան ավելի քիչ թվով ալիքի երկարություններ են ռեզոնանսի մեջ մտնում և ավելի մեծ թվով ալիքի երկարություններ են ճնշվում։ Վակուումի նման վիճակը գրականության մեջ հաճախ կոչվում է Կազիմիրի վակուում։ Որպես հետևանք, ձգողության ուժը մակերևույթների միջև աճում է։ Այս երևույթը պատկերավոր կերպով կարելի է նկարագրել որպես “բացասական ճնշում”, երբ վակուումը զրկված է ոչ միայն սովորական, այլև վիրտուալ մասնիկների մի մասից, այսինքն՝ «դուրս է մղված ամեն ինչ և մի բան էլ ավելին»։
Համանմանություններ
Կազիմիրի էֆեկտին համանման երևույթ XVIII դարում դիտել են ֆրանսիացի ծովայինները։ Երբ ուժեղ ալեկոծության, սակայն թույլ քամու պայմաններում տարուբերվող երկու նավեր հայտնվել են մոտ 40 մետրից պակաս հեռավորության վրա, ալիքների ինտերֆերենցի արդյունքում նավերի միջև ընկած տարածությունում ալեկոծությունը դադարել է։ Հանդարտ ծովը նավերի միջև ստեղծել է ավելի փոքր ճնշում, քան արտաքին կողմերից ալեկոծվողը։ 1800-ական թթ. ծովագնացության ձեռնարկներում նման դեպքերի համար խորհուրդ էր տրվում 10-20 ծովայիններ ուղարկել երկու կողմերից՝ նավերը հետ հրելու համար։ Երևույթը նաև հիշեցնում է Լեսաժի ձգողականության տեսությունը, երբ մարմինները իրար են բախվում հիպոթետիկ մասնիկների ճնշման տակ։
Կազիմիրի ուժի մեծությունը
Բացարձակ վակուումում գտնվող երկու զուգահեռ իդեալական հայելային մակերևույթների միավոր մակերեսի վրա ազդող ձգողության ուժը է, որտեղ