cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ստալինյան բռնաճնշումներ
Հացամթերման հետ կապված բռնաճնշումներ
1932 թվականի հոկտեմբերի կեսին երկրի հացահատիկային գլխավոր շրջանների հացամթերման ընդհանուր պլանը կատարվել է միայն 15 %-20 %-ով։ 1932 թվականի հոկտեմբերի 22-ին ՀամԿ(բ)Կ ԿԿ քաղբյուրոն որոշել է Ուկրաինա և Հյուսիսային Կովկաս ուղարկել երկու արտակարգ հանձնաժողովներ, մեկը Վյաչեսլավ Մոլոտովի, մյուսը՝ Լազար Կագանովիչի գլխավորությամբ, որպեսզի «արագացնեն հացամթերումը»։ Այն բանից հետո, երբ նոյեմբերի 2-ին Կագանովիչի հանձնաժողովը, որի անդամ էր ՄՊՔՎ ղեկավար Հենրիխ Յագոդան, հասել է Դոնի Ռոստով, հրավիրվել է Հյուսիսկովկասյան տարածաշրջանի կուսկազմակերպությունների բոլոր քարտուղարների ժողով, որում ընդունվել է հետևյալ որոշումը․ «Հացահատիկի մթերման պլանի ամոթալի ձախողման հետ կապված՝ տեղի կուսկազմակերպություններին ստիպել ընկճել կուլակային հակահեղափոխական տարրերի կողմից կազմակերպված սաբոտաժը, ճնշել այդ սաբոտաժը գլխավորող գյուղական կոմունիստների ու կոլտնտեսությունների ներկայացուցիչների դիմադրությունը»։ Սև ցուցակում ընդգրկված մի շարք շրջանների համար ընդունվել են հետևյալ միջոցները՝ խանութներից ամբողջ մթերքի վերադարձ, առևտրի լիակատար դադարեցում, բոլոր ընթացիկ վարկերի անհապաղ մարում, բարձր հարկերի սահմանում, սաբոտաժի բոլոր մասնակիցների, «սոցիալապես օտար և հակահեղափոխական բոլոր տարրերի» ձերբակալություն և դատավարություն արագացված կարգով, որը պետք է ապահովեր ՄՔՊՎ-ն։ Սաբոտաժի շարունակվելու դեպքում նախատեսվել է բնակչությանը ենթարկել զանգվածային տեղահանության։
1932 թվականի նոյեմբերի ընթացքում Հյուսիսային Կովկասի 5000 գյուղացի կոմունիստներ, որոնք մեղադրվել են հացամթերման «վիժեցմանը» «հանցավոր քաջալերման» համար, ձերբակալվել են, իսկ նրանց հետ ձերբակալվել է ևս 15 000 կոլտնտեսական։ Դեկտեմբերին սկսվել է ամբողջական գյուղերի զանգվածային տեղահանություն ։ 1932 թվականի նոյեմբերից մինչև 1933 թվականի հունվար անցկացվել են գործողություններ ընդդեմ 15 բնակավայրերի՝ Կուբանի 13 ստանիցաներ՝ Նովորոժդեստվենսկայա, Տեմիգոևսկայա, Մեդվեդովսկայա, Պոլտավսկայա, Նեզամաևսկայա, Ումանսկայա, Լադոժսկայա, Ուրուպսկայա, Ստարոդերևյանկովսկայա, Նովոդերևյանկովսկայա, Ստարոկորսունսկայա, Ստարոշչերբինովսկայա, Պլատնիրովսկայա, և Դոնի երկու ստանիցաներ՝ Մեշկովսկայա և Բոկովսկայա։
Երբ Ստալինին զեկուցել են, որ Դնեպրոպետրովսկի մարզի Օրեխովի շրջանի ղեկավարները կոլտնտեսություններին թույլ են տվել իրենց թողնել ցանքի ֆոնդ, լցնել ապահովագրության բաժինը, նա խիստ զայրացել է։ 1932 թվականի դեկտեմբերի 7-ին նրա ստորագրությամբ կուսակցական բոլոր մարմիններին ուղարկվել է շրջաբերական, որում Ստալինը այդ ղեկավարներին հայտարարել է «կուսակցության խարդախներ ու խաբեբաներ, որոնք հմտորեն անցկացնում են կուլակային քաղաքականությունը կուսակցության գլխավոր գծի հետ իրենց «համաձայնության» դրոշի տակ»։ Նա պահանջել է «անհապաղ ձերբակալել և պարգևատրել նրանց ըստ արժանվույն, այսինքն՝ տալ 5-10 տարվա ազատազրկում յուրաքանչյուրին»։ Արդյունքում սաբոտաժի մեղադրանքով շրջկոմվարչության պետական գյուղատնտես Ի․ Անիստրատը Դնեպրոպետրովսկի մարզային դատարանի կողմից դատապարտվել է գնդակահարության, կուսակցության շրջկոմի քարտուղար Վ․ Գոլովինը, շրջգործկոմի քարտուղար Մ․ Պալամարչուկը, Բանվորագյուղացիական տեսչության նախագահ Ֆ․ Օրդելյանը, շրջանային հողային վարչության վարիչ Ի․ Լուցենկոն, շրժկոլտնտեսմիության նախագահ Ի․ Պրիգոդան դատապարտվել են 10 տարվա ճամբարի։ Երեքից ութ տարվա ճամբարի են դատապարտվել շրջկոմի անդամներ մեքենատրակտորային կայանի տնօրեն Գ․ Մեդվիդը, շրջկոմի կազմակերպչական բաժնի վարիչ Ե․ Սկիչկոն, «Ленинським шляхом» («Ленинским путём») շրջանային թերթի խմբագիր Ի․ Անդրյուշչենկոն, շրջգործկոմի նախագահի տեղակալ Ֆ․ Վյալիխը, «Հացամթերման» («Заготзерно») մասնաճյուղի վարիչ Ս․ Բուրկովսկին, Եգորևսկի գյուղխորհրդի նախագահ Դ․ Բուտովիցկին, Յուրկովսկի կուսբջջի քարտուղար Ս․ Գրիշկոն, շրջանի պետական գյուղատնտես Ա․ Մոխնորիլոն, ընդհանուր առմամբ՝ 14 մարդ ։
Այլ բռնաճնշումներ 1920-ականների վերջին և 1930-ականների սկզբին
1929-1931 թվականներին տասնյակ գիտնականներ ձերբակալվել են ու դատվել այսպես կոչված «Գիտությունների ակադեմիայի գործով»։ Գիտության ոլորտում բռնաճնշումները շարունակվել են «Երկրաբանական կոմիտեի գործով» և հանգեցրել Երկրաբանական կոմիտեի լուծարմանը 1930 թվականին ։
1932 թվականին սիբիրցի չորս գրողներ աքսորվել են այսպես կոչված «Սիբիրյան բրիգադի» գործով։
Հարյուրավոր նախկին սպաներ, որ ծառայել էին Կարմիր բանակում, 1930-1931 թվականներին ձերբակալվել են ու դատվել «Գարուն» գործով։ Նույն ժամանակաշրջանում տեղի են ունեցել բռնաճնշումներ այսպես կոչված «նացիոնալ-ուկլոնիստների» դեմ։
1928-1929 թվականներին «սուլթան-գալիևյան հակահեղափոխական կազմակերպության» գործով ձերբակալվել են Թաթարական ԻԽՍՀ և Ղրիմի ԻԽՍՀ մի շարք ղեկավար աշխատողներ։ Նրա ղեկավար է հայտարարվել թաթար կոմունիստ Միրսաիդ Սուլթան-Գալիևը։ 1930 թվականին ՄՊՔՎ կոլեգիան Սուլթան-Գալիևին և «նրա հակահեղափոխական կազմակերպության» ևս 20 մասնակիցների դատապարտել է գնդակահարության, որն ավելի ուշ փոխարինվել է 10 տարվա ազատազրկմամբ։
1930-1931 թվականներին Բելառուսիայում ձերբակալվել է հանրապետական կոմկուսի քարտուղարներից մեկը, մի քանի ժողկոմներ և հանրապետության այլ ղեկավար պաշտոնյաներ։ Նրանք մեղադրվել են այսպես կոչված «Բելառուսիայի ազատագրման միության» հետ կապ ունենալու մեջ, որի գործով դատվել են բելառուսական գիտության ու մշակույթի 86 գործիչներ ։
1930 թվականի գարնանն Ուկրաինայում տեղի է ունեցել բաց դատավարություն «Ուկրաինայի ազատագրման միության» գործով՝ Համաուկրաինական գիտությունների ակադեմիայի նախագահ Սերգեյ Եֆրեմովի գլխավորությամբ։ Նրանից բացի մեղադրյալի աթոռին հայտնվել է ավելի քան 40 մարդ։ Ըստ մեղադրանքի՝ «Ուկրաինայի ազատագրման միությունը» նպատակ է ունեցել տապալել խորհրդային կառավարությունը և Ուկրաինան դարձնել բուրժուական երկիր «հարևան բուրժուական օտար պետություններից մեկի վերահսկողության և ղեկավարության ներքո»։ Բոլոր մեղադրյալներն իրենց մեղավոր են ճանաչել հակահեղափոխական գործունեություն ծավալելու մեջ, և հիմնական մեղադրյալների համար, «հաշվի առնելով նրանց անկեղծ զղջումը դատարանում», մահապատիժը փոխարինվել է 8-10 տարվա ազատազրկմամբ, մյուսները դատապարտվել են ավելի կարճ ժամկետներով, իսկ ինը անձ ենթարկվել է պայմանական ազատազրկման ։
Խարկովում այսպես կոչված «Ուկրաինական ռազմական կազմակերպության» գործով ձերբակալվել է 148 մարդ ։ 1934 թվականի հունվարին այդ գործով Մոսկվայում ձերբակալվել է ԽՍՀՄ կենտգործկոմի բյուջետային հանձնաժողովի նախագահ Միխայիլ Պոլոզը, որը 1920-ական թվականներին աշխատել էր որպես ՈՒԽՍՀ լիազոր ներկայացուցիչ Մոսկվայում, Պետպլանի նախագահ և ՈՒԽՍՀ ֆինանսների ժողկոմ։ Նա ուղարկվել է ճամբար 10 տարով։
Ուկրաինայի կոմկուսի XII համագումարի (1934 թվականի հունվար) ընդունած բանաձևում ընդգծվել է, որ Ուկրաինան Խորհրդային Միությունից առանձնացնել ձգտող նացիոնալիստական կազմակերպությունների ջախջախումից բացի ՀամԿ(բ)Կ-ն ջախջախել է «նացիոնալիստական տենդենցը, որը գլխավորում էր Նիկոլայ Սկրիպնիկը, տենդենց, որը թեթևացրել և աջակցել է հակահեղափոխական նացիոնալիստների գործունեությանը»։ Սկրիպնիկն ինքը, որ եղել է ՀամԿ(բ)Կ անդամ, Ուկրաինայի Սովժողկոմի նախագահի տեղակալ, ինքնասպան է եղել 1933 թվականի հուլիսի 7-ին։ ՀամԿ(բ)Կ XVII համագումարում հայտարարվել է, որ նախորդ համագումարից հետո միայն 13 հանրապետական, երկրամասային ու մարզային կազմակերպություններում «նացիոնալիստական հակումների» պատճառով կուսակցությունից հեռացվել է 799 մարդ ։
1932-1933 թվականներին ՄՔՊՎ մշտական նախագահության կողմից Նիժեգորոդսկի երկրամասում «սարքվել» է «Ֆինն ազգությունների ազատագրման միության» գործը։
1920-1930-ական թվականներին Ֆինլանդիայից Խորհրդային Միություն է տեղափոխվել շուրջ 30 000 մարդ։ Դրանից բացի, Խորհրդային Միություն է տեղափոխվել 6000 ֆինն Ամերիկայից։ Նրանց մեծ մասը եղել են ֆինն կոմունիստներ, որոնք ցանկանում էին կառուցել նոր, արդար դրախտ բանվորների համար։ Եղել են նաև ֆիններ, որոնց բռնի արտաքսել են Խորհրդային Միությունից։ Վերաբնակեցված ֆինների զգալի մասը մեղադրվել է լրտեսություն կատարելու մեջ և զոհվել ստալինյան բռնաճնշումների ընթացքում․ նրանց կամ գնդակահարել են, կամ էլ աքսորել Սիբիր։
Բռնաճնշումների որոշակի թուլացում 1933-1934 թվականներին
1933-1934 թվականներին, ըստ ռուս ուսումնասիրող Օլեգ Խլևնյուկի, բռնաճնշումները կրել են պակաս զանգվածային բնույթ։ Նա ենթադրել է, թե դրա պատճառը կարող էր լինել ՀամԿ(բ)Կ կենտկոմի և ԽՍՀՄ ժողկոմխորհի՝ 1933 թվականի մայիսի 8-ին ընդունած հրահանգը ՄՊՔՎ-ի, դատարանների ու դատախազությունների համար, որով սահմանափակվել են նրանց իրավունքները գյուղացիների զանգվածային արտաքսման հարցում (ընդ որում՝ ակտիվ «հակահեղափոխականների» արտաքսման իրավունքը սահմանված շրջանակներում՝ 12 հազար տնտեսություն ամբողջ երկրում, մնացել է ուժի մեջ), ինչպես նաև սահմանափակվել է կալանավորների սահմանային թվաքանակը Արդարադատության ժողկոմատի, ՄՊՔՎ և ոստիկանության գլխավոր վարչության կալանավայրերում (բացի ճամբարներից ու գաղութներից) 400 հազար մարդու չափով (800 հազարի փոխարեն, որ փաստացի գտնվում էին այնտեղ 1933 թվականի մայիսի դրությամբ)։ Սահմանված շրջանակներում չընդգրկվող կալանավորների ազատման փաստերի կամ նրանց ընտրության որոշակի կարգի, ինչպես նաև ձերբակալությունների թվաքանակի նվազման վերաբերյալ փաստագրական վկայություններ չկան։
Ըստ պաշտոնական տվյալների՝ ՌՍՖՍՀ-ում 1934 թվականին դատվել է շուրջ 1,2 մլն մարդ, ինչը մոտ 200 հազարով ավելի քիչ է, քան 1933 թվականին։ ՄՊՔՎ (1934 թվականի հուլիսից՝ ՆԳԺԿ) հետաքննած գործերով դատապարտվածների թիվը կազմել է շուրջ 79 հազար, իսկ 1933 թվականին եղել է 240 հազար։ 1934 թվականի մայիսի 27-ին ԽՍՀՄ կենտգործկոմի որոշմամբ պարզեցվել է հատուկ բնակավայրեր տեղափոխված գյուղացիների իրավունքների վերականգնման կարգը։
Այնուամենայնիվ, 1933-1934 թվականներին քաղաքական բռնաճնշումները շարունակվել են։ Հենց այդ ժամանակաշրջանին է վերաբերում, մասնավորապես, «սլավոնագետների գործը»։ 1934 թվականին ՄՊՔՎ կոլեգիայի որոշմամբ գնդակահարվել են ազնվական ծագում ունեցող տասը երիտասարդ լենինգրադցիներ, ևս երեքը դատապարտվել են տարբեր ժամկետներով ճամբարային կալանքի՝ Սերգեյ Կիրովի սպանությունը նախապատրաստելու և լրտեսության կեղծված մեղադրանքներով ։
1934 թվականի սկզբին կայացած ՀամԿ(բ)Կ XVII համագումարի նախօրեին որոշվել է կուսակցության կազմում վերականգնել Գրիգորի Զինովևին, Լև Կամենևին, Եվգենի Պրեոբրաժենսկուն։
1934 թվականի հուլիսի 10-ին խորհրդային հատուկ ծառայությունների հերթական վերակառուցման արդյունքում Միացյալ պետական քաղաքական վարչությունը (ՄՊՔՎ) լուծարվել է, և միաժամանակ ստեղծվել է ԽՍՀՄ Ներքին գործերի ժողովրդական կոմիսարիատը, որի կազմում, որպես գլխավոր վարչություններից մեկը, ներառվել է Պետական անվտանգության գլխավոր վարչությունը (ՊԱԳՎ), որի կազմում բաժանմունքների իրավունքներով ներառվել են ՄՊՔՎ բոլոր օպերատիվ ենթաբաժինները։ ՊԱԳՎ-ից բացի ՆԳԺԿ-ի կազմում եղել են ևս չորս գլխավոր վարչություններ՝ Բանվորագյուղացիական ոստիկանության գլխավոր վարչությունը, Սահմանային ու ներքին պահպանության գլխավոր վարչությունը, Ճամբարների գլխավոր վարչությունը (ԳՈՒԼԱԳ, Главное управление лагерей, ГУЛАГ) և Հրդեհային պաշտպանության գլխավոր վարչությունը ։ ԽՍՀՄ ՆԳԺԿ-ն գլխավորել է Գենրիխ Յագոդան։
ՆԳԺԿ կազմում եղել է արտադատարանային մարմին՝ ներքին գործերի ժողկոմին առընթեր հատուկ խորհուրդը, որը լիազորություն է ունեցել ընդունել դատավճիռ «հասարակության համար վտանգավոր անձանց» կալանավորման, աքսորի, մինչև 5 տարով արտաքսման կամ ԽՍՀՄ-ից վտարելու վերաբերյալ ։ Հատուկ խորհուրդը փոխարինել է լուծարված ՄՊՔՎ դատարանային կոլեգիային, ընդ որում՝ նրա լիազորությունները որոշակիորեն սահմանափակվել են։
1932-1933 թվականներին անձնագրային համակարգի ներմուծման հետ կապված խոշոր քաղաքներից հարկադիր կերպով վերաբնակեցվել են այն քաղաքացիները, որոնք ճանաչվել են «ապադասակարգայնացված տարրեր»։ Այդ մարդիկ ուղարկվել են կուլակաթափվածների համար նախկինում ստեղծված հատուկ բնակավայրեր։ Ծրագրվել է 1933 թվականի ընթացքում Նարիմյան հյուսիս և Հյուսիսային Ղազախստան աքսորել մինչև 2 միլիոն մարդ՝ մեկական միլիոն յուրաքանչյուր շրջան։ ԽՍՀՄ ժողկոմխորհի՝ 1933 թվականի մարտի 11-ի որոշման համաձայն ՄՊՔՎ մարմիններին և միութենական հանրապետությունների արդարադատության ժողովրդական կոմիսարիատների հանձնարարվել է սկսել կալանավայրերի անհապաղ թեթևացում քրեական տարրերին հատուկ բնակավայրեր տեղափոխելու հաշվին։ Այսպես, միայն Ուկրաինայում, Հյուսիսային Կովկասում, Կենտրոնասևծովյան տարածաշրջանում և Ներքին վոլգյան երկրամասում պահանջվել է նորից կազմակերպված հատուկ բնակավայրեր տեղափոխել ավելի քան 80 հազար մարդ, որոնք ազատազրկվել էին մինչև երեք տարով։ ՍիբԼԱԳ-ի ղեկավարությունը և Արևմտյան Սիբիրի կուսակցական-խորհրդային մարմինները պատրաստ չեն եղել ընդունել մեծ էշելոններով տեղափոխվող այսպես կոչված սոցվտանգավոր տարրերին (ապադասակարգայնացված քաղաքացիները քրեականների հետ՝ խառը)։ Դա հանգեցրել է այնպիսի հետևանքների, ինչպիսին է, օրինակ, Նազինյան ողբերգությունը, երբ Նազինո ամայի կղզում իջեցվել է շուրջ 6100 մարդ և թողնվել առանց սննդի ու ապաստանի։
Կուսակցության «զտում»
1933 թվականից մինչև 1934 թվականի դեկտեմբերի 31-ն անցկացվել է ՀամԿ(բ)Կ «մեծ զտում»։ «Զտման ընթացքում, որը վերսկսվել է 1935 թվականի մայիսին, կուսակցությունից, որն ուներ 1916,5 հազար անդամ, հեռացվել է 18,3 %-ը։ «Զտման» ավարտից հետո սկսվել է «կուսակցական փաստաթղթերի ստուգումը», որը շարունակվել է մինչև 1935 թվականի դեկտեմբեր, ինչի արդյունքում հեռացվել է ևս 10-20 հազար մարդ։ 1936 թվականի հունվարից սեպտեմբեր անցկացվել է «կուսակցական փաստաթղթերի փոխում»։ Իրականում այդ ստուգումը դարձել է 1933-1935 թվականների զտման շարունակությունը և շարունակվել զանգվածային ձերբակալություններով ։
Կիրովի սպանություն, բռնաճնշումների ուժեղացում
Սերգեյ Կիրովի սպանությունը, որ տեղի է ունեցել Լենինգրադում 1934 թվականի դեկտեմբերի 1-ին, դարձել է քաղաքական բռնաճնշումների նոր ալիքի պատճառ։ Բռնաճնշումները վերաբերել են հիմնականում Մոսկվային ու Լենինգրադին․ Լենինգրադում տեղի ունեցած իրադարձություններն ստացել են «Կիրովյան հոսք» անվանումը, իսկ այդ ժամանակ Մոսկվայում տեղի ունեցած հիմնական գործընթացը դարձել է «Կրեմլյան գործը»։
Իշխանությունների որոշումներ
Կիրովի սպանության օրը ԽՍՀՄ կառավարությունն արձագանքել է Կիրովի սպանության մասին պաշտոնական հայտարարությամբ, որում նշվել է «բանվորական դասի բոլոր թշամիներին վերջնականապես արմատախիլ անելու» անհրաժեշտության մասին։
Միութենական հանրապետությունների գործող քրեական-դատավարական օրենսգրքում կատարել հետևյալ փոփոխությունները ահաբեկչական կազմակերպությունների ու խորհրդային իշխանության աշխատավորների դեմ ուղղված ակաբեկչական գործողությունների գործերի հետաքննության վերաբերյալ․
Օլեգ Խլևնյուկը պնդում է, որ Կիրովի սպանության քննության ժամանակ Ստալինը, հակառակ ՆԳԺԿ-ի ընդդիմությանը, հրամայել է մշակել «զինովևյան հետքը»՝ Կիրովի սպանության մեջ մեղադրելով Գրիգորի Զինովևին, Լև Կամենևին ու նրանց կողմնակիցներին։ Մի քանի օր անց սկսվել են զինովևյան ընդդիմության նախկին կողմնակիցների ձերբակալությունները, իսկ դեկտեմբերի 16-ին ձերբակալվել են Կամենևն ու Զինովևը։ Դեկտեմբերի 28-29-ին տասնչորս մարդ, որոնք ուղղակիորեն մեղադրվել են սպանության կազմակերպման մեջ, դատապարտվել են գնդակահարության։ Դատավճիռը պնդել է, որ նրանք բոլորը եղել են «զինովևյան հակախորհրդային խմբի ակտիվ մասնակիցներ Լենինգրադում», իսկ հետագայում՝ «ընդհատակյա ահաբեկչական հակահեղափոխական խմբի» մասնակիցներ, որը գլխավորել է այսպես կոչված «լենինգրադյան կենտրոնը»։ 1935 թվականի հունվարի 9-ին ԽՍՀՄ ՆԳԺԿ-ին առընթեր հատուկ խորհրդակցությունում «Սաֆարովի, Զալուցկու և այլոց լենինգրադյան հակահեղափոխական զինովևյան խմբի» քրեական գործով դատապարտվել է 77 մարդ։ Հունվարի 16-ին դատապարտվել է 19 մարդ այսպես կոչված «մոսկովյան կենտրոնի» գործով Զինովևի և Կամենևի գլխավորությամբ։ Այդ բոլոր դատավարությունները կոպիտ կերպով սարքված էին։
Օ․ Շատունովսկայան Ա․ Յակովլևին ուղղված նամակում պնդում է, որ Ստալինի անձնական արխիվում «հայտնաբերվել է իր կողմից սարքված երկու «տրոցկիստական-զինովևյան ահաբեկչական կենտրոնների»՝ Լենինգրադյան և Մոսկովյան, սեփական ձեռքով կազմված ցուցակը» ։
Հետագա մի քանի տարիների ընթացքում Ստալինը Կիրովի սպանությունն օգտագործել է որպես պատրվակ՝ վերջնական հաշվեհարդար տեսնելու համար նախկին քաղաքական հակառակորդների հետ, որոնք գլխավորել էին կուսակցության տարբեր ընդդիմադիր հոսանքներ 1920-ական թվականներին կամ մասնակցել էին դրանց։ Նրանք բոլորը ոչնչացվել են ահաբեկչական գործունեության մեղադրանքով։
ՀամԿ(բ)Կ Կենտկոմի «Ընկ․ Կիրովի եղեռնական սպանության հետ կապված դասեր» գաղտնի նամակում, որը նախապատրաստվել ու տարածվել է 1935 թվականի հունվարին, Կամենևին ու Զինովևին նորից «լենինգրադյան» ու «մոսկովյան կենտրոնները» ղեկավարելու մեջ մեղադրելուց բացի, որոնք եղել են «ըստ գործի էության սպիտակգվարդիական կազմակերպության դիմակավորված ձև», Ստալինը հիշեցրել է նաև այլ «հակակուսակցական խմբավորումների» մասին, որոնք գոյություն են ունեցել ՀամԿ(բ)Կ պատմության ընթացքում՝ տրոցկիստական, «դեմոկրատական կենտրոնամետ», «բանվորական ընդդիմության», «աջակողմյան ուկլոնիստական» և այլն։ Այդ նամակները տեղում պետք է դիտարկվեին որպես գործի անցնելու ուղղակի հրահանգներ։
1935 թվականի մարտ-ապրիլին ԽՍՀՄ ՆԳԺԿ-ին առընթեր հատուկ խորհրդակցությունը մի շարք հայտնի կուսակցական գործիչների (Ալեքսանդր Շլյապնիկով և այլք), որոնք 1921 թվականին՝ կուսակցության X համագումարի նյութերի քննարկման ժամանակ, հարել են «բանվորական ընդդիմությանը», դատել է «հակահեղափոխական կազմակերպության՝ «բանվորական ընդդիմության» խմբի» ստեղծման կեղծված գործով։
1935 թվականի հունվար-ապրիլին ՆԳԺԿ մարմինները «բացահայտել են» այսպես կոչված «կրեմլյան գործը», որի շրջանակներում ձերբակալվել է Կրեմլում՝ կառավարական հիմնարկներում ծառայողների մի խումբ՝ մեղադրվելով ահաբեկչական խումբ ստեղծելու մեջ, որն իբր պատրաստվում էր մահափորձ կատարել պետության ղեկավարների դեմ։ Այդ գործի հետ կապված 1935 թվականի մորտի 3-ին ԽՍՀՄ կենտգործկոմի քարտուղրի պաշտոնից հանվել է Ավել Ենուկիձեն։ Նրան փոխարինել է ԽՍՀՄ նախկին դատախազ Իվան Ակուլովը, որին էլ հետագայում փոխարինել է Անդրեյ Վիշինսկին։
1935 թվականի մայիսի 27-ին ԽՍՀՄ ՆԳԺԿ հրամանով հանրապետություններում, երկրամասերում ու մարզերում կազմակերպվել են ՆԳԺԿ «եռյակներ», որոնց կազմում ներառվել են ՆԳԺԿ վարչության պետը, ոստիկանության վարչության պետն ու մարզային դատախազը։ «Եռյակները» կայացրել են որոշումներ արտաքսման, աքսորի կամ ճամբար ուղարկելու վերաբերյալ (մինչև հինգ տարի ժամկետով)։
Մեծ ահաբեկչություն
1936 թվականի սեպտեմբերի 26-ին Յագոդայի փոխարեն ներքին գործերի ժողկոմ է նշանակվել Նիկոլայ Եժովը։
1937-1938 թվականներին ձերբակալությունները հասել են իրենց գագաթնակետերից մեկին։ Այդ երկու տարվա ընթացքում ՆԳԺԿ մարմինների գործերով, հանցագործությունների բոլոր տեսակներով ձերբակալվել է 1 575 259 մարդ, նրանցից 681 692 մարդ դատապարտվել է գնդակահարության ։
Անդրեյ Մեդուշևսկին «Մեծ ահաբեկչությունը» կոչում է «ստալինյան սոցիալական ինժեներիայի վճռորոշ գործիք»։ Ըստ նրա՝ գոյություն ունեն մի քանի տարբեր մոտեցումներ «Մեծ ահաբեկչության» էության մեկնաբանման, զանգվածային բռնաճնշումների մտահղացման աղբյուրների, տարբեր գործոնների ազդեցության և ահաբեկչության ինստիտուցիոն հիմունքների վերաբերյալ։ «Միակ բանը,– գրում է նա,– ինչը, ըստ էության, կասկածներ չի առաջացնում, զանգվածային բռնաճնշումների կազմակերպման գործում հենց Ստալինի ու ՆԳԺԿ պետական անվտանգության գլխավոր վարչության որոշիչ դեր ունենալն է» ։
Մոսկովյան դատավարություններ
1936-1938 թվականներին տեղի են ունեցել երեք խոշոր բաց դատավարություններ ՀամԿ(բ)Կ նախկին բարձր պաշտոնյաների գործերով, որոնք 1920-1930-ական թվականներին կապված ե եղել տրոցկիստական ու աջ ընդդիմության հետ։ Արտասահմանում դրանք կոչվել են «Մոսկովյան դատավարություններ» (Moscow Trials)։
Դատավարության առաջին օրն ամբաստանյալ Կրեստինսկին հրաժարվել է իր ցուցմունքներից՝ հայտարարելով, որ դրանք տրվել են «ոչ կամավոր» ։ Սակայն հաջորդ օրը նա հրաժարվել է արդեն կեղծ ցուցմունքների վերաբերյալ հայտարարությունից («․․․ես ի վիճակի չեմ եղել ասելու ճշմարտությունը, ի վիճակի չեմ եղել ասելու, որ ես մեղավոր եմ։ Եվ փոխարենն ասելու՝ այո, ես մեղավոր եմ, ես գրեթե մեքենայաբար պատասխանեցի՝ ոչ, մեղավոր չեմ») և այն բնութագրել որպես «տրոցկիստական դիտավորություն»։
1990-ական թվականների կեսերին Վ․ Նաումովի, Մ. Գելլերի և Ա. Նեկրիչի աշխատանքներում հաստատվել է, որ հարցաքննությունների ընթացքում լայնորեն կիրառվել է շանտաժը (հարազատների հետ հաշվեհարդար տեսնելու սպառնալիքներ), տանջանքներն ու խոշտանգումները, իսկ խոստովանական ցուցմունքները բռնի ուժով։
Թեև բռնաճնշումները պաշտոնապես իրականացվել են Եժովի ղեկավարությամբ, ինչպես նշում է Օ․ Խլևնյուկը, գոյություն ունեն մեծ քանակի փաստաթղթային վկայություններ այն մասին, որ Եժովի գործունեությունը 1936-1938 թվականներին մանրամասն վերահսկել և ուղղորդել Ստալինը ։
Բռնաճնշումներ Կարմիր բանակում
1937 թվականի հունիսին տեղի է ունեցել Բանվորա-գյուղացիական Կարմիր բանակի սպաների խմբի դատավարությունը, որոնց թվում էր Միխայիլ Տուխաչևսկին։ Ամբաստանյալները մեղադրվել են ռազմական հեղաշրջում նախապատրաստելու մեջ, որը նշանակված էր 1937 թվականի մայիսի 15-ին։ Հետագայում խորհրդային ղեկավարությունն անցկացրել է մասշտաբային բռնաճնշումներ Կարմիր բանակի հրամանատարական կազմի մեծ մասի նկատմամբ։ ԽՍՀՄ գերագույն դատարանի հատուկ դատական ներկայության կազմի մեջ մտնող ութ անձանցից, որոնք «Տուխաչևսկու գործով» մեղադրյալներին դատապարտել են գնդակահարության, հինգը (Վասիլի Բրյուխեր, Իվան Բելով, Պավել Դիբենկո, Յակով Ալկսնիս և Նիկոլայ Կաշիրին) հետագայում իրենք էլ գնդակահարվել են։
Հակահեղափոխական գործունեության համար դատապարտվել են բարձր, միջին ու ստորին հրամանատարական ու ղեկավար կազմերի ներկայացուցիչներ, ինչպես նաև շարքայիններ, այդ թվում 1936 թվականին՝ 925 մարդ, 1937 թվականին՝ 4079, 1938 թվականին՝ 3132, 1939 թվականին՝ 1099 և 1940 թվականին՝ 1603 մարդ։ Ըստ ԽՍՀՄ գերագույն դատարանի ռազմական կոլեգիայի արխիվի տվյալների՝ պատժի բարձրագույն միջոցի 1938 թվականին դատապարտվել է 52 զինծառայող, 1939 թվականին՝ 112 և 1940 թվականին՝ 528 զինծառայող ։
Բռնաճնշումները նպաստել են, որ մյուս սպաների պաշտոնների արագ բարձրացմանը։ Օրինակ՝ 30-ամյա ռազմական օդաչու ավագ լեյտենանտ Իվան Պրոսկուրովը մեկ տարուց էլ քիչ ժամանակում դարձել է կոմբրիգ, իսկ ևս մեկ տարի անց գլխավորել է Գլխավոր հետախուզական վարչությունը գեներալ-լեյտենանտի կոչումով։
Բռնաճնշումներ պետական անվտանգության մարմիններում
1936 թվականի սեպտեմբերի 6-ին Յագոդայի փոխարեն ներքին գործերի ժողկոմ է նշանակվել Նիկոլայ Եժովը, որի ղեկավարության ներքո անցկացվել են Մոսկովյան երկրորդ ու երրորդ դատավարությունները և «Զինվորականների գործի» հետաքննությունը։ 1937-1938 թվականների «զտումն» ասոցացվում է առաջին հերթին Եժովի անվան հետ («եժովշչինա», «ежовщина», «ежовы рукавицы»)։ Յագոդան այդ ժամանակ նշանակվել է կապի ժողկոմի պաշտոնում, իսկ 1937 թվականին ձերբակալվել է։ 1938 թվականի փետրվարին նա մասնակցել է Մոսկովյան երրորդ դատավարությանը, որտեղ մեղադրվել է արտասահմանյան հետախուզությունների հետ համագործակցելու և Մաքսիմ Գորկու սպանության մեջ։
Պետանվտանգության աշխատակիցներից 1936 թվականի հոկտեմբերի 1-ից մինչև 1938 թվականի օգոստոսի 15-ը ձերբակալվել է 2273 մարդ, որոնցից 1862 մարդ՝ «հակահեղափոխական հանագործությունների» համար։ Բերիայի՝ պաշտոնի անցնելուց հետո 1939 թվականի ընթացքում այդ թվին ավելացել է ևս 937 մարդ ։ Նրանց մի մասը հետագայում ազատվել է ու վերականգնվել աշխատանքի։
Ընդհանուր առմամբ, ինչպես հաղորդվում է, բռնաճնշումների է ենթարկվել պետական անվտանգության մարմինների 20 հազար աշխատակից, որոնց թվում եղել են Համառուսաստանյան արտակարգ հանձնաժողովի նախկին աշխատակիցներ, «Ձերժինսկու կողմակիցներ»՝ Արթուր Արտուզով, Գլեբ Բոկի, Մարտինշ Լացիս, Միխայիլ Կեդրով, Վ․ Մանցև, Գ․ Մորոզ, Իվան Պավլունովսկի, Յակով Պետերս, Մեեր Տրիլիսեր, Իոսիֆ Ունշլիխտ, Վ․ Ֆոմին ։
Զանգվածային բռնաճնշումներ համաձայն № 00447 օրենքի
1937 թվականի հուլիսի 30-ին ընդունվել է ՆԳԺԿ № 00447 օրենքը «Նախկին կուլակների, կալանավորների ու այլ հակախորհրդային տարրերի բռնաճնշումների ենթարկելու գործողությունների մասին» («Об операции по репрессированию бывших кулаков, уголовников и других антисоветских элементов» ։
Ըստ այդ օրենքի՝ առանձնացվել են բռնաճնշումների ենթակա անձանց հետևյալ կատեգորիաները ․
Բռնաճնշումների ենթարկվողները բաժանվել են երկու կատոգերիայի՝
ՆԳԺԿ հրամանով հազարավոր գործերի քննությունն արագացնելու նպատակով ստեղծվել են «օպերատիվ եռյակներ» հանրապետությունների ու մարզերի մակարդակում։ Եռյակի կազմում սովորաբար ընդգրկվել են նախագահը՝ տեղի ՆԳԺԿ-ի պետը, անդամները՝ տեղի դատախազն ու ՀամԿ(բ)Կ մարզային, երկրամասային կամ հանրապետական կոմիտեի առաջին քարտուղարը։
Խորհրդային Միության յուրաքանչյուր տարածաշրջանի համար սահմանվել են որոշակի չափեր երկու կատեգորիաների համար ։
Բռնաճնշումների մի մասն ուղղված է եղել այն անձանց դեմ, որոնք արդեն դատվել էին և գտնվում էին ճամբարներում։ Նրանց համար սահմանվել է «առաջին կատեգորիայի» որոշակի քանակ (10 հազար մարդ) և նույնպես ձևավորվել են եռյակներ։
Հրամանով սահմանվել են բռնաճնշումներ դատապարտյալների ընտանիքների անդամների համար․
«Կուլակային գործողության» (ինչպես այն երբեմն կոչվել է ՆԳԺԿ փաստաթղթերում, քանի որ «կուլակները» (չեկիստների տերմինաբանության մեջ) կազմել են բռնաճնշումների ենթարկվածների մեծ մասը) ժամկետը մի քանի անգամ երկարաձգվել է, իսկ սահմանված քանակները՝ վերանայվել։ Այսպես, 1938 թվականի հունվարի 31-ին Քաղբյուրոյի որոշմամբ 22 շրջանների համար սահմանվել է նոր չափաքանակ՝ 57 200 մարդ, այդ թվում՝ առաջին կատեգորիայի համար՝ 48 հազար։ Փետրվարի 1-ին Քաղբյուրոն Հեռավոր Արևելքի ճամբարների համար սահմանել է նոր սահմանային չափ՝ 12 հազար մարդ «առաջին կատեգորիայի» համար, փետրվարի 17-ին՝ նոր սահմանային չափ Ուկրաինայի համար՝ 30 հազար մարդ երկու կատեգորիաների համար, հուլիսի 31-ին՝ Հեռավոր Արևելքի համար (15 հազար «առաջին կատեգորիայի» համար, 5 հազար՝ երկրորդի), օգոստոսի 29-ին՝ 3 հազար Չիտայի մարզի համար։
1937 թվականի օգոստոսից մինչև 1938 թվականի նոյեմբեր եռյակների դատավճիռներով 390 հազար մարդ ենթարկվել է մահապատժի, 380 հազարն ուղարկվել է ԳՈՒԼԱգ-ի ճամբարներ. 1913 թվականին ընդհանուր բնակչության 16,3 %-ը կազմել են կալվածատերերը, քաղաքային խոշոր և մանր բուրժուազիան, առևտրականներն ու կուլակները։ 1928 թվականին նրանք կազմել են բնակչության 4,6 %-ը, իսկ մինչև 1937 թվական շահագործող դասերը ԽՍՀՄ-ում լիկվիդացվել են։
Բռաճնշումների են ենթարկվել նաև ՆԳԺԿ նախկին աշխատակիցներ, որոնք մեղադրվել են Ճապոնիայի օգտին լրտեսություն կատարելու մեջ։
Բռնաճնշումների ուժեղացման ընթացքում սկսել են գնդակահարվածների ընտանիքներին հայտնել այն մասին, թե նրանք դատապարտվել են «տասը տարվա ճամբարի առանց նամակագրության իրավունքի»։ Միևնույն ժամանակ դատական գործերում նշվել է իրական դատավճիռը՝ գնդակահարություն։ Այդ պրակտիկան իրավաբանական տեսանկյունից ամրագրվել է 1939 թվականի մայիսի 11-ին ԽՍՀՄ ՆԳԺԿ N00515 հրամանով «Ձերբակալվածների ու դատապարտվածների գտնվելու վայրի վերաբերյալ տեղեկանք տալու մասին» ։
Դատապարտում Գերագույն դատարանի ռազմական կոլեգիայի կողմից
1937-1938 թվականներին ԽՍՀՄ Գերագույն դատարանի ռազմական կոլեգիան (ԳԴՌԿ) գնդակահարության է դատապարտել շուրջ 30 000 մարդու։ ԳԴՌԿ դատի ենթակաների ցուցակը նախապես նշված պատժամիջոցներով ստորագրվել է ՀամԿ(բ)Կ ԿԿ Քաղբյուրոյի անդամների կողմից։ Մեծ ահաբեկչության տարիներին Քաղբյուրոյի անդամներն ստորագրել են 383 ցուցակ, որոնցում ներառված է եղել 43 768 մարդու անուն ։
Բռնաճնշումների ենթարկվածների ընտանիքների անդամներ
«Որդին հոր համար պատասխանատու չէ» («Сын за отца не отвечает») հայտնի արտահայտությունը Ստալինն ասել է 1935 թվականի դեկտեմբերին, երբ Մոսկվայում կուսակցության առաջնորդների հետ անցկացված առաջավոր կոմբայնավարների ժողովում նրանցից մեկը՝ բաշկիր կոլտնտեսական Գիլբան, ասել է․ «Չնայած ես կուլակի որդի եմ, բայց ես ազնվորեն կպայքարեմ հանուն բանվորների ու գյուղացիների գործի և հանուն սոցիալիզմի կառուցման»։ Մեկուկես տարի անց, սակայն, ընդունվել է ՀամԿ(բ)Կ ԿԿ Քաղբյուրոյի 1937 թվականի հուլիսի 5-ի № П51/144 որոշումը ․ 144․ — ՆԳԺԿ հարց։
1․ Ընդունեկ Ներքին գործերի ժողկոմի առաջարկը 5-8 տարով ճամբարներ ուղարկել հայրենիքի դատապարտված դավաճաններ աջ-տրոցկիստական լրտեսական-դիվերսիոն կազմակերպության բոլոր անդամների կանանց՝ ըստ ներկայացված ցուցակի։ 2․ Ներքին գործերի ժողկոմին առաջարկել դրա համար կազմակերպել հատուկ ճամբարներ Նարիմյան երկրամասում և Ղազախստանի Տուրգայի շրջանում։ 3․ Նախօրոք սահմանել կարգ, ըստ որի հայրենիքի բացահայտված դավաճաններ աջ-տրոցկիստական լրտեսների բոլոր կանայք ենթակա են ճամբար ուղարկվելու ոչ պակաս, քան 5-8 տարով։ 4․ Դատապարտումից հետո մնացած մինչև 15 տարեկան բոլոր որբ երեխաներին վերցնել պետական ապահովման, իսկ ինչ վերաբերում է 15 տարեկանից մեծ երեխաներին, նրանց հարցը լուծել անհատապես։ 5․ Ներքին գործերի ժողկոմին առաջարկել երեխաներին տեղավորել առկա մանկատների ու հանրապետությունների լուսժողկոմների փակ ինտերնատների ցանցում։
Բոլոր երեխաները ենթակա են տեղավորման Մոսկվա, Լենինգրադ, Կիև, Թիֆլիս, Մինսկ քաղաքներից, ծովափնյա քաղաքներից, սահմանամերձ քաղաքներից դուրս։
ԿԿ ՔԱՐՏՈՒՂԱՐ
Այդ հրամանին 1937 թվականի օգոստոսի 15-ին հետևել է ՆԳԺԿ համապատասխան հրահանգը, որը պարունակել է մի շարք ճշտումներ․
Հետագայում նման քաղաքականությունը մի քանի անգամ ճշտվել է։
1938 թվականի հոկտեմբերին ՆԳԺԿ-ն անցել է բոլոր դատապարտվածների կանանց ձերբակալմանը, որոնք «աջակցել են ամուսինների հակահեղափոխական աշխատանքին», կամ որոնց վերաբերյալ «կան հակախորհրդային տրամադրությունների մասին տվյալներ»։
ՆԳԺԿ 1937 թվականի 00486 հրամանով ՆԳԺԿ վարչական-տնտեսական վարչությանը տրվել է հատուկ հանձնարարություն ժողովրդի թշնամիների երեխաներին հավաքելու և նրանց մանկական հաստատություններ ուղարկելու կամ ազգականների խնամքին հանձնելու վերաբերյալ։
1937 թվականի օգոտսոսի 15-ից մինչ այժմ Վարչական-տնտեսական վարչության կողմից կատարվել է հետևյալ աշխատանքը․
Ընդհանուր առմամբ Միությունում հավաքվել է -25 342 մարդ։ Նրանցից՝ а) Ուղարկվել է Լուսժողկոմի մանկատներ և տեղի մանկամսուրներ -- 22 427 մարդ։ նրանցից ք․ Մոսկվայի -- 1909 մարդ։ б) Հանձնվել է խնամակալության և վերադարձվել մայրերին --- 2915 մարդ։
Դատապարտված կանանց մեծ մասի ժամկետներն ավարտվել են 1940-ական թվականների սկզբին։ Սակայն Հայրենական մեծ պատերազմի սկսվելու պատճառով արդեն 1941 թվականի հունիսի 22-ին հրապարակվել է հրահանգ քրեական հանցագործների ու «հակահեղափոխական տարրերի» ազատումն արգելելու վերաբերյալ։ Դրանից բացի մեկ տարի անց հետևել է մեկ այլ հրահանգ, որով թույլատրվել է ազատել հայրենիքի դավաճանների ընտանիքի անդամերին, սակայն այդ կետով բոլոր ազատվածները մնացել են ճամբարներում որպես ազատավարձու աշխատողներ։ Նրանք վերջնականապես ազատություն ձեռք են բերել միայն պատերազմից հետո, ընդ որում՝ հայրենիքի դավաճանների ընտանիքի անդամներին ազատություն ստանալուց հետո արգելվել է բնակվել խոշոր քաղաքներում։
1950-ական թվականներին՝ ԽՄԿԿ XX համագումարից հետո, հայրենիքի դավաճանների ընտանիքի անդամների մեծ մասն արդարացվել է։
Եթե ՆԳԺԿ № 00386 հրամանի համաձայն ձերբակալվել են դատապարտվածների 18 հազար կանայք ու ծնողներից վերցվել 25 հազար երեխաներ, այլ գործերով դատապարտվածների ընտանիքների անդամների հիմնական մասը կամ «նախկին մարդկանց» (նախկին կրոնավորներ, սպիտակգվարդիականներ, ցարական չինովնիկներ, ազնվականներ և այլն) ընտանիքների անդամների մեծ մասը ճամբար չեն ուղարկվել։ Սակայն նրանք ենթարկվել են մի շարք այլ սահմանափակումների, րինակ՝ բուհ ընդունվելիս, աշխատանքի ընդունվելիս կամ Կարմիր բանակ զորակոչվելիս, հաճախ սահմանափակվել է նրանց ընտրական իրավունքը («զրկվածներ»)։
Այդ խտրականությունները բազմաթիվ մարդկանց ստիպել են թաքցնել իրենց կենսագրության մանրամասները և պատճառ են դարձել «Հրաժարվում ենք մեր հայրերից» («Отрекаемся от своих отцов») արշավի սկզբնավորմանը։
1930 թվականի մարտին Կենտգործկոմի որոշմամբ վերականգնվել է «զրկվածների» երեխաների, 1933 թվականի մարտին՝ կուլակների երեխաների ընտրական իրավունքը։
1935 թվականին թույլատրվել է Կարմիր բանակ զորակոչել կազակների երեխաներին։
1938 թվականի օգոստոսի 27-ին հրատարակվել է ՆԳԺԿ շրջաբերականը, որը թույլ է տվել միակողմանի կարգով ամուսնալուծությունները ժամուսիններից մեկի դատապարտման դեպքում։
Մեծ ահաբեկչության ավարտ
1938 թվականի օգոստոսի 22-ին ԽՍՀՄ ՆԳԺԿ ղեկավարի առաջին տեղակալի պաշտոնում նշանակվել է Լավրենտի Բերիան, որը 1938 թվականի սեպտեմբերից մինչև 1939 թվականի հունվար անցկացրել է Ն․ Եժովի դրածոների լայնամասշտաբ ձերբակալություններ ՆԳԺԿ-ում, դատախազությունում, ոստիկանությունում։ Եժովը փաստացիորեն հեռացվել է ՆԳԺԿ-ում իր աշխատանքից։ 1938 թվականի նոյեմբերի 17-ին ցրվել են ՆԳԺԿ արտադատարանային եռյակները։ 1938 թվականի նոյեմբերի 25-ին Լավրենտի Բերիան փոխարինել է Նիկոլայ Եժովին ՆԳԺԿ ղեկավարի պաշտոնում։
1939 թվականի ապրիլի 10-ին Եժովը ձերբակալվել է արտասահմանյան հետախուզությունների հետ համագործակցելու և ահաբեկչական գործունեության մեղադրանքով։ 1940 թվականի փետրվարի 3-ին նա դատապարտվել է ու հաջորդ օրը գնդակահարվել։
1939-1941 թվականների քաղաքական բռնաճնշումներ
Լեհաստանի արևելյան շրջանները՝ Արևմտյան Բելառուսիան ու Արևմտյան Ուկրաինան Խորհրդային Միությանը միացնելու ռազմական գործողությունից հետո այդ տարածքներում սկսվել է ձերբակալությունների շարք։ Ըստ ՆԳԺԿ պետական անվտանգության գլխավոր վարչության վիճակագրական ամփոփագրերի, որ ուսումնասիրել են Օ․ Գորլանովն ու Ա․ Ռոգինսկին, հակահեղափոխական հանցագործությունների մեղադրանքով 1939 թվականի սեպտեմբերից մինչև 1941 թվականի հունիս այնտեղ ձերբակալվել է 108 063 մարդ ։
Խորհրդային Միությանը 1939-1940 թվականներին բոլոր տարածքներում (Արևմտյան Ուկրաինա և Արևմտյան Բելառուսիա, Մերձբալթիկա, Մոլդավիա, ՈՒԽՍՀ Չերնովիցկի և Իզմայիլսկի մարզեր) 1941 թվականի մայիս-հունիսին ՆԳԺԿ-ն անցկացրել է «սոցիալապես օտար» տարրերի զանգվածային ձերբակալություններ և արտաքսումներ։ Ձերբակալվել են «հակահեղափոխական կուսակցությունների ու հակախորհրդային կազմակերպությունների» մասնակիցներ, նախկին կալվածատերեր, խոշոր աևտրականներ, ֆաբրիկատերեր ու չինովնիկներ, նախկին ժանդարմներ, ոստիկանության ու բանտերի ղեկավար կազմը։ ԽՍՀՄ ՆԳԺԿ-ին առընթեր Հատուկ խորհրդակցության որոշումներով նրանք ուղարկվել են ճամբարներ 5-8 տարի ժամկետով, որին հաջորդել է աքսորը հեռավոր տարածաշրջաններ 20 տարի ժամկետով։ Նրանց ընտանիքների անդամերը, «հակահեղափոխական ազգայնական կազմակերպությունների» մասնակիցների ընտանիքների անդամները, որոնց ընտանիքների գլխավորները դատապարտվել էին գնդակահարության կամ թաքնվել էին, ինչպես նաև Լեհաստանից այն փախստականները, որոնք հրաժարվել են ընդունել խորհրդային քաղաքացիություն, 20 տարով ուղարկվել են Ղազախական ԽՍՀ, Կոմիի ԻԽՍՀ, Ալթայի, Կրասնոյարսկի երկրամասեր, Կիրովի, Օմսկի և Նովոսիբիրսկի մարզեր։
Այդ գործողությունների արդյունքում ճամբարներ է ուղարկվել շուրջ 19 հազար մարդ, իսկ ևս շուրջ 87 հազարն ուղարկվել է աքսորավայր ։
Խորհրդա-ֆիննական պատերազմի ժամանակ գերի ընկած խորհրդային զինծառայողները պատերազմի ավարտին հայրենիք վերադառնալուց հետո նույնպես ենթարկվել են բռնաճնշումների։ Լավրենտի Բերիան Ստալինին զեկուցել է, որ նախկին զինծառայողներին՝ թվով 4354 մարդու, որոնց վերաբերյալ բավարար նյութեր չկան նրանց գործը դատարան տալու համար, և որոնք «կասկածելի են գերեվարման հանգամանքների և գերության ընթացքում ցուցաբերած վարքի» տեսակետից, ԽՍՀՄ ՆԳԺԿ Հատուկ խորհրդակցության որոշմամբ նախատեսվում է ուղարկել ուղղիչ-աշխատանքային ճամբարներ 5-8 տարով, իսկ ազատել պետք է ընդամենը 450 մարդու, որոնք գերի են ընկել վիրավորված, հիվանդ կամ ցրտահարված լինելու ժամանակ ։
Մոլոտով-Ռիբենտրովի պակտի կնքումից հետո Խորհրդային Միությունում ձերբակալված գերմանացի ու ավստրիացի ներգաղթյալները (օրինակ, Մարգարիտա Բուբեր-Նեյմանը, Ֆրիդրիխ Գեորգ Խոուտերմանսը) 1940 թվականին փոխանցվել են նացիստական Գերմանիային, ինչից հետո ուղարկվել են նացիստական բանտեր ու համակենտրոնացման ճամբարներ։
Քաղաքական բռնաճնշումներ «Հայրենական մեծ պատերազմի» ընթացքում
«Հայրենական մեծ պատերազմի» սկզբում՝ գերմանական զորքերի մոտենալու ժամանակ, «հակահեղափոխական գործունեության» մեջ կասկածվող կամ մեղադրվող անձինք հաճախ գնդակահարվել են առանց դատարանի որոշման։ Առավել զանգվածային կերպով նմանատիպ պրակտիկա կիրառվել է ՈՒԽՍՀ արևմտյան մի շարք մարզերում, ավելի քիչ՝ Բելառուսական ԽՍՀ-ում և հազվադեպ՝ Մերձբալթյան խորհրդային հանրապետություններում, որոնք արագորեն գրավվել են գերմանական զորքերի կողմից։ Նման պրակտիկա կիրառվել է նաև ՌՍՖՍՀ-ում և Կարելա-Ֆիննական ԽՍՀ-ում գերմանական զորքերի գծի ճեղքման ժամանակ։ ՆԳԺԿ պաշտոնական փաստաթղթերում այդ գործողությունները նշվել են որպես «բանտերի բեռնաթափում» կամ «ապանված առաջին կատեգորիայով»։ Գնդակահարություններն առավելապես կատարվել են բանտերում, թեև հայտնի են մի շարք դեպքեր, երբ դրանք անցկացվել են «հակահեղափոխական» հոդվածներով ձերբակալվածների կամ կասկածյալների ուղեկցորդման ժամանակ։
1941 թվականի մայիս-հունիսին ձերբակալվել են մի շարք բարձրաստիճան ռազմական գործիչներ ու պաշտպանական արդյունաբերության ղեկավարներ, այդ թվում՝ նախկինում Գլխավոր շտաբի պետի պաշտոնն զբաղեցրած մարշալ Կիրիլ Մերեցկովը, երկրի հակաօդային պաշտպանության պետ Գրիգորի Շտերնը, գեներալ-գնդապետ Ալեքսանդր Լոկտոինովը (ձերբակալությունից կարճ ժամանակ առաջ հեռացվել էր Մերձբալթյան ռազմական շրջանի գլխավոր հրամանատարի պաշտոնից), Գլխավոր շտաբի պետի օգնական գեներալ-լեյտենանտ Յակով Սմուշկևիչը, Բանվորա-գյուղացիական Կարմիր բանակի ռազմաօդային ուժերի շտապի պետ Պավել Վոլոդինը, 7-րդ բանակի ռազմաօդային ուժերի պետ Իվան Պրոսկուրովը, ռազմաօդային ուժերի ռազմական ակադեմիայի պետ Ֆեոդոր Արժենուխինը, գեներալներ Մատվեյ Կայուկովն ու Պավել Յուսուպովը, Բավորագյուղացիական Կարմիր բանակի գլխավոր հրետանային վարչության հրետանային կոմիտեի նախագահի տեղակալ Իվան Զասոսովը, ինչպես նաև սպառազինության ժողկոմ Բորիս Վաննիկովը, նրա տեղակալներ Բարսուկովն ու Միրզախանովը, փամփուշտների գլխավոր կոմիտեի պետ Վետոշկինը, ռազմական գործարանների մի շարք տնօրեններ ու գլխավոր ինժեներներ, Կարմիր բանակի սպառազինման ոլորտի ղեկավար պաշտոնյաներ՝ Գլխավոր հրեատանային վարչության պետի տեղակալ Գեորգի Սավչենկոն, ռազմաօդային ուժերի սպառազինության պետի տեղակալ Իվան Սակրիերը, Գլխավոր հրեատանային վարչության հրաձգային սպառազինության վարչության պետ Ստեփան Սկլիզկովը։
Սակայն շուտով Վաննիկովն ու սպառազինության ժողկոմի մյուս աշխատողները, ինչպես նաև մի շարք զինվորականներ, այդ թվում Մերեցկովը, ազատվել են, իսկ 1941 թվականի հոկտեմբերի 18-ին ներքին գործերի ժողկոմ Լավրենտի Բերիան հրամայել է առանց դատարանի որոշման կամ արտադատարանային մարմնի որոշման գնդակահարել Շտեռնին, Լոկտիոնովին, Սմուշկևիչին, Սավչենկոյին, Ռիչագովին, Սակրիերին, Զասոսովին, Վոլոդինին, Պրոսկուրովին, Սկլիզկովին, Արժենուխինին և Կայուկովին, սպառազինության ժողկոմի փորձարկումների բաժնի պետ Միխայիլ Սոբորնովին, սպառազինության ժողկոմի հատուկ կոնստրուկտիվ բյուրոյի պետ Յակով Տաուբինին, ԽՍՀՄ առևտրի ժողկոմի տեղակալ Դավիդ Ռոզովին, ԽՍՀՄ գլխավոր իրավարար Ֆիլիպ Գոլոշչյոկինին, կուսակցության Օմսկի շրջկոմի առաջին քարտուղար Դմիտրի Բուլատովին, ԽՍՀՄ ձկնարդյունաբերության ժողկոմի տեղակալ Սամուիլ Վայնշտեյնին, կոսմետիկայի և հիգիենայի ինստիտուտի տնօրեն Իլյա Բելախովին, գրականագետ Եվգենի Դունաևսկուն, Ռազմասանիտարական ինստիտուտի նախկին տնօրեն ՄԻխայիլ Կեդրովին, ԽՍՀՄ սննդի արդյունաբերության ժողկոմի գլխավոր կոմիտեի պետ Աննա Սլեզբերգին, ինչպես նաև Սավչենկոյի, Ռիչագովի ու Ռոզովի կանանց ։
Պատերազմի ընթացքում հակահեղափոխական գորխունեության մեղադրանքով ձերբակալվել է 21 գեներալ ։
1941-1942 թվականներին՝ Լենինգրադի շրջափակման ժամանակ, «հակախորհրդային, հակահեղափոխական, դավաճանական գործունեություն» կատարելու մեղադրանքով ՆԳԺԿ տեղի վարչության կողմից ձերբակալվել են Լենինգրադի բարձրագույն ուսումնական հաստատությունների 200-300 աշխատակիցներ և նրանց ընտանիքի անդամներ։ Մի քանի դատավարությունների արդյունքում Լենինգրադյան ռազմաճակատի զորքերի և ՆԳԺԿ Լենինգրադի շրջանի զորքերի ռազմական տրիբունալի կողմից մահապատժի է դատապարտվել բարձր որակավորում ունեցող 32 մասնագետ (չորսը գնդակահարվել են, մյուսների պատժամիջոցը փոխարինվել է ուղղիչ-աշխատանքային ճամբարնեում ազատազրկմամբ), ձերբակալված գիտնականներից շատերը զոհվել են հետաքնական բանտերում և ճամբարներում ։
Գերությունից փախած և խորհրդային զորքերի կողմից ազատագրված խորհրդային ռազմագերիները, որպես կանոն, ուղարկվել են ստուգման հատուկ այդ նպատակով ձևավորված ստուգիչ-զտիչ ճամբարներ, որտեղ պահվել են դատապարտված հանցագործների համար նախատեսված ուղղիչ-աշխատանքային ճամբարներից քիչ տարբերվող պայմաններում։ Այդպիսի ճամբարներ ստեղծվել են Պաշտպանության պետական կոմիտեի՝ 1941 թվականի դեկտեմբերի 27-ի որոշմամբ ։ Զտիչ ճամբարներում մնալու ժամկետը ոչնչով չի սահմանափակվել։ Պատերազմի ավարտից հետո գերությունից ազատվածները և հայրենադարձված խորհրդային զինծառայողներն ուղարկվել են աշխատանքային գումարտակներ՝ ածխի և անտառային արդյունաբերության ոլորտում հարկադիր աշխատանքներ կատարելու երկրի հեռավոր շրջաններում։ Նրանցից հազարավոր մարդիկ մեղադրվել են դավաճանության մեջ, ձերբակալվել և դատապարտվել ազատազրկման ԳՈՒԼԱԳ-ի ճամբարներում ։
1944 թվականի ամռանը խորհրդային զորքերը մտել են Լեհաստանի տարածք։ Դեռ դրանից առաջ Արևմտյան Ուկրաինայի և Արևմտյան Բելառուսիայի, ինչպես նաև Լիտվայի տարածքում խորհրդային զորքերը հանդիպել են լեհական պարտիզանական Կրայովայի բանակի զորամասերի հետ, որոնք ենթարկվում էին տարագրության մեջ գտնվող լեհական կառավարությանը։ Նրա առջև խնդիր էր դրված գերմանացիների նահանջից հետո վերահսկողություն հաստատել ինչպես Արևմտյան Ուկրաինայում, Արևմտյան Բելառուսիայում ու Լիտվայում, այնպես էլ Լեհաստանի տարածքում այնպես, որ առաջ շարժվող խորհրդային զորքերն այնտեղ արդեն գտնեն ձևավորված կառավարման համակարգ, որին սատարում են ռազմական ջոկատները, և որը ենթարկվում է էմիգրանտական կառավարությանը։ Խորհրդային զորքերը նախ Կրայովայի բանակի հետ համատեղ գործողություններ են իրականացրել ընդդեմ գերմանացիների, ապա Կրայովայի բանակի սպաները ձերբակալվել են, իսկ մատիկները զինաթափվել են ու զորակոչվել խորհրդայնամետ Վոլսկո Պոլսկոե։ Ազատագրված տարածքներում, այսինքն՝ անմիջականորեն Կորմիր բանակի թիկունքում, շարունակվել է Կրայովայի բանակի ջոկատների զինաթափումը, որոնք անցել էին ընդհատակ։ Դա 1944 թվականի հուլիսից տեղի է ունեցել նաև Լեհաստանի տարածքում։ Արդեն 1944 թվականի օգոստոսի 23-ին Լյուբլինից Ռյազանի մոտ գտնվող ճամբար է ուղարկվել Կրայովայի բանակի ներկալված մարտիկների առաջին խումբը։ Ուղարկելուց առաջ նրանց պահել են Մայդանեկ նախկին նացիստական ճամբարում ։ 1945 թվականի հունվարի 19-ին Կրայովայի բանակի վերջին հրամանատար Լեոպոլդ Օկուլիցկին տվել է հրաման բանակը ցրելու վերաբերյալ։ 1945 թվականի փետրվարին տարագրության մեջ գտնվող լեհական կառավարության ներկայացուցիչները, որ գտնվում էին Լեհաստանում, Ազգային միության խորհրդի (ժամանակավոր ընդհատակյա կառավարություն) պատգամավորների մեծ մասն ուԿրայովայի բանակի ղեկավարությունը Պետական անվտանգության ժողովրդական կոմիսարիատի գեներալ Իվան Սերովի կողմից հրավիրվել են կոնֆերանսի ոչ կոմունիստական խմբավորումների ներկայացուցիչներին Խորհրդային Միության աջակցությունը վայելող Ժամանակավոր կառավարության կազմում ընդգրկելու վերաբերյալ։ Լեհերին ներկայացվել են անվտանգության երաշխիքներ, սակայն նրանց ձերբակալել են Պրուշկուվում մարտի 27-ին և տեղափոխել Մոսկվա, որտեղ նրանք դատվել են։ Պետանվտանգության խորհրդային մարմինները և զորքերը համագործակցել են Լեհաստանի Ժողովրդական Հանրապետության հետ հակակոմունիստական տրամադրություններ ունեցող ապստամբների դեմ պայքարի գործում։ Լեհաստանի 592 քաղաքացիներ, որ խորհրդային զորքերի կողմից ձերբակալվել են Բելոստոկի վոեվոդությունում 1945 թվականի հուլիսին, ինչպես ենթադրվում է, գնդակահարվել են առանց դատի։
1945 թվականի հունվարին անհայտ պատճառներով Հունգարիայի՝ խորհրդային զորքերի կողմից օկուպացված տարածքում ՍՄԵՐՇ-ի կողմից ձերբակալվել է շվեդ դիվանագետ Ռաուլ Վալենբերգ, որը, ըստ պաշտոնական տվյալների, մահացել է կալանավայրում 1947 թվականին։
1945 թվականին ՍՄԵՐՇ-ի՝ խորհրդային զորքերին կից մարմինները Կենտրոնական Եվրոպայում ձերբակալել են այնտեղ ապրող առաջին ալիքի ռուս էմիգրանտներին։ Այսպես, Չեխոսլովակիայում ձերբակալվել է շուրջ 400 էմիգրանտ։ Նրանց տասնամյա բնատարկության պատճառն առավել հաճախ եղել են «Քաղաքացիական պատերազմին մասնակցելը», «Սպիտակ բանակին մասնակցելը», եղել են նաև այլ ձևակերպումներ՝ «եղել է հակախորհրդային կազմակերպության անդամ», «հրապարակել է իր հոդվածները «Նարոդնի լիստի» չեխական թերթում» «հակախորհրդային ագիտացիա» ։ Այն բանից հետո, երբ 1945 թվականի օգոստոսին խորհրդային զորքերն զբաղեցրել են Մանչժուրիան, այնտեղ ապրող ռուս ներգաղթյալները նույնպես ձերբակալվել են ։ 1945 թվականի Ֆինլանդիան մի խումբ էմիգրանտների հանձնել է Խորհրդային Միությանը (Լեյնոյի կալանավորներ)։
Հետապատերազմյան շրջանի քաղաքական բռնաճնշումներ
1945 թվականի դեկտեմբերին ձերբակալվել է 12-րդ օդային բանակի հրամանատար, ավիացիայի մարշալ Սերգեյ Խուդյակովը, իսկ 1946 թվականի ապրիլին՝ ռազմաօդային ուժերի գլխավոր հրամանատարը ՝ավիացիայի գլխավոր մարշալ Ալեքսանդր Նովիկովը։ Ձերբակալվել են նաև ավիացիոն արդյունաբերության ժողկոմ Ալեքսեյ Շախուրինը, ռազմաօդային ուժերի գլխավոր ինժեներ Ալեքսանդր Ռեպինը, ռազմաօդային ուժերի ռազմական խորհրդի անդամ Ն․ Շիմանովը, ռազմաօդային ուժերի պատվերների վարչության գլխավոր պետ Ն․ Սելեզնյովը և ՀամԿ(բ)Կ ԿԿ կադրերի վարչության բաժինների պետեր Ա․ Բուդնիկովն ու Գ․ Գրիգորյանը («Ավիացիոն գործ»)։ 1946 թվականի մայիսի 10-11-ին ԽՍՀՄ Գերագույն դատարանի ռազմական կոլեգիան վերանայել է Նովիկովին, Շախուրինին, Ռեպինին, Շիմանովին, Սելեզնյովին, Բուդնիկովին ու Գրիգորյանին ներկայացված մեղադրանքներն ու նրանց մեղավոր ճանաչել նրանում, որ «ամբաստանյալները ռազմաօդային ուժերի զինապահեստ են տարել ակնհայտ խոտան հանդիսացող ինքնաթիռներ ու շարժիչներ խոշոր խմբաքանակներով ու իրար հետ ուղղակի համաձայնությամբ, ինչը հանգեցրել է մեծ թվով վթարների ու աղետների ռազմաօդային ուժերի շարային զորամասերում, օդաչուների զոհվելուն։ Նրանք դատվել են 128-ա (անորակ ապրանքների թողարկում) և 193-17 (իշխանության չարաշահում, իշխանության անգործություն, ինչպես նաև ծառայության նկատմամբ անփույթ վերաբերմունք ԲԳԿԲ ղեկավար կազմի անդամի կողմից) հոդվածներով՝ դատապարտվելով երկուսի յոթ տարվա ազատազրկման։ Սերգեյ Խուդյակովը 1950 թվականին դատապարտվել է գնդակահարության դավաճանության մեղադրանքով և գնդակահարվել։
1947 թվականի հունվարին ձերբակալվել են գեներալ-գնդապետ Վասիլի Գորդովը, Պրիվոլժսկի ռազմական շրջանի զորքերի նախկին հրամանատար, նրա տեղակալ Գրիգորի Կուլիկը, որ ունեցել էր մարշալի աստիճան, բայց 1942 թվականին աստիճանազրկվել էր մինչև գեներալ-մայորի աստիճանի, գեներալ մայոր Ֆիլիպ Ռիբալչենկոն, որ նույն շրջանի շտաբի պետն էր։ Հիմնական մեղադրանքները վերաբերել են այն խոսակցություններին, որ գաղտնալսվել են Գորդովի ու Կուլիկի բնակարաններում, որտեղ տեղադրվել էին տեխնիկական սարքավորումներ Պետական անվտանգության նախարարության կողմից։