Գյումրիի_պատմություն_(Կումայրիի_ժամանակաշրջանի_վերլուծություն)
Կումայրին հայ մատենագրության մեջ
Որ Կումայրին վաղ միջնադարում ևս եղել է բավականին նշանակալից մի բնակավայր, վկայում են նրա տարածքում (այժմյան Կումայրի տուրիստական հանգրվանի բակում) գտնվող 5-րդ և 7-րդ դարերի եկեղեցիների ավերակները, (ըստ հնագետներ Հարությունյանի և Մանուչարյանի թվագրումների) ինչպես նաև հին տապանաքարերի բեկորները։ Ի դեպ, ինչպես եկեղեցիներից մեկի, այնպես էլ շիրմաքարերի գոյությունը չի վրիպել Ղևոնդ Ալիշանի ուշադրությունից։ Իր Շիրակ աշխատության մեջ (էջ 155) նա գրում է, որ Կումայրի-Գյումրիում կա «…եկեղեցաական մի աւեր չորիւք փոքրիկ մատրամբ յանկիւնսն, եւ գերեզմանք առ նովաւ, ի միում ի մատրանցն կամ ավանդատանց գոյր հայ թուական «Թվ. ՄԵ» (756 թ.) և միում տապանաքարի սակավ բառքս»։ Ալիշանի հիշատակած թվականը՝ ՄԵ-ն, հետաքրքրական է ոչ միայն նրանով, որ Կումայրիի տարածքից հայտնի առաջին (և առայժմ միակ) թվագրումն է պարունակում, այլև նրանով, որ ավելի վաղ մի ժամանակահատված (756 թ.) է արտացոլում, քան Կումայրիի մասին հայ մատենագրության մեջ պահպանված առաջին վկայությունը։ Միջնադարի հայ մատենագրության մեջ Կումայրին առաջին անգամ հիշվում է 774 թվականին՝ արաբական խալիֆաթի դեմ ուղղված ապստամբության կապակցությամբ։ Ըստ Ղևոնդ պատմիչի, Շիրակ գավառի Կումայրի բնակավայրում էր, որ Արտավազդ Մամիկոնյանը «սպանանէր զհրամանատար հարկին» և ազդանշան տվեց համահայկական մի մեծ ամստամբության (774-775 թթ.)։ Ապստամբական շարժումն այնուհետև տարածվում է Շիրակին հարևան Արշարունիք գավառում և Բագրևանդում։ Նախարարական ուժերին միացած Բագրևանդի հայ շինականները, Կումայրիի ապստամբների օրինակով, կոտորել էին արաբ հարկահաններին և ջարդել Դվինից ու Կարինից իրենց վրա շարժվող արաբական զորամասերը։ Այնուհետև ապստամբության ոլորտն էր ընդգրկվել նաև Հարավային Հայաստանը, որտեղ ապստամբական ուժերի կարևոր հավաքատեղիները գտնվում էին Վասպուրականում։ Ապստամբների ձեռքից մազապուրծ եղած խալիֆաթի պատժիչ ջոկատների մնացորդները սարսափահար պատսպարվել էին Հայաստանի այն հատուկենտ քաղաքներում (Դվին, Կարին, Արճեշ), որոնցում արաբական զորամասեր էին մնացել։ Խալիֆ Ալ-Մանսուրը 775 թ. ապստամբների դեմ ուղարկել էի 30-հազարանոց մի ընտիր զորամաս, որը միանալով տեղի արաբական ուժերին, կարողացել էր օգտվել ապստամբների անհամաձայնեցված գործողություններից և նախ Արճեշի, ապա Արձնիի ճակատամարտերում պարտության մատնել նրանց։ Հայ մատենագրության մեջ Կումայրին Կումիրի ձևով երկրորդ անգամ հիշատակվում է Մատենադարանի 1886 թվահամարը կրող պատառիկում։ Նրա հիշատակարանում ոմն Հովասափի անունից գրված է. «Ես մեղուցեալ եւ ետինս ի կրաունաուորս Ովասափս, որ էի ազգավ եւ տոհմիւ ի մեծ գեւղաքաղաքէն կումիրոյ…»։ Ինչպես նշում է հիշատակարանի հետազոտող Մաթևոսյանը. «…պատառիկը հնագույն և հարազատ փաստաթուղթն է գրված 1209 թվականին ժամանակակցի և տեղացու ձեռքով… Պատառիկը Կումրի բնակավայրի գյուղաքաղաք լինելու վկայականն է հայագիտության մեջ»։ 1956 թվականին Էրմիտաժն ստացել է Ժ. Մուրյեի հավաքածուից անծանոթ մնացած մի արծաթե շերեփ։ Իրային գրանցման համաձայն այն ձեռք է բերվել Երևանի նահանգի Ալեքսանդրապոլ քաղաքում։ Ելնելով շերեփի տեխնիկական առանձնահատկություններից (պատերի բարակությունը, մասնակի ոսկեջրվածությունը, կանթի ձևը) և պատկերագրական ու ոճական տվյալներից (զույգ արծվառյուծների առկայությունը, բուսական զարդանախշերի բնույթը)։ Ալ. Կակովկինը այն թվագրում է 13-րդ դարի վերջով և 14-րդ դարի սկզբով։ Պատմաբան Սարգիս Պետրոսյանը ալեքսանդրապոլյան շերեփը տեղական արտադրանք է համարում և այն վկայում է 13-14-րդ դդ. Կումայրիի («Կումիրի մեծ գյուղաքաղաքի») արհեստագործական ավանդույթների խոր արմատների մասին։ Սրան զուգահեռ պատմաբանը հիշատակում է Լենինականի տարածքից հայտնաբերված Ուրարտական դարաշրջանի գոտու բեկորը։ Սրա վրա պատկերված զույգ արծվառյուծների հետ անխզելի կապի մեջ են այն զույգ արծվառյուծների քանդակները, որոնք ժամանակին դրված են եղել ավելի ուշ «Պոլոզ Մուկուչ» կոչված գարեջրատան ճակատային մասում՝ քիվի կենտրոնում։ Այսպիսով, հնագիտական, պատմագիտական և լեզվաբանական բնույթի տարատեսակ նյութերը հիմք են տալիս ընդունելու Գյումրի քաղաքի տարածքում տեղադրված հնագույն բնակավայրերից մեկի՝ Կումայրիի, անընդմեջ գոյությունը բրոնզեդարից սկսած մինչև մեր օրերը։ Իհարկե, իր երկարատև պատմական գոյության ընթացքում բնակավայրը միշտ չէ, որ ուղղագիծ զարգացում է ապրել։ Այդուհանդերձ, Գյումրին երբևէ մարդաթափ չի եղել և մեզ հայտնի բոլոր պատմական ժամանակաշրջաններում մնացել է որպես հայկական բնակավայր։