Հայերը_Կիպրոսում
Բրիտանական դարաշրջան
1878 թվականի հուլիսին անգլիացիների ժամանումով և նրանց առաջադեմ կառավարմամբ կղզու առանց այն էլ բարգավաճ, բայց փոքրաթիվ հայ համայնքը ավելի ուժեղացավ։ Հայտնի լինելով իրենց լեզվական հմտություններով՝ մի քանի հայեր պայմանագիր են կնքել Կիպրոսում՝ աշխատելու որպես թարգմանիչներ և հանրային ծառայողներ հյուպատոսություններում և բրիտանական վարչակազմում, ինչպես օրինակ Ապիսողոմ Ութիջյանը՝ օսմաներենի պաշտոնական պետական ​​թարգմանիչը 1878-1919 թվականներին։ Հայերի թիվը Կիպրոսում զգալիորեն աճել է օսմանցիների և երիտթուրքերի կողմից իրականացված զանգվածային տեղահանություններից, ջարդերից և ցեղասպանությունից հետո (1894–1896, 1909, 1915–1923)։ Կիպրոսը ընդունել է Կիլիկիայից, Զմյուռնիայից և Կոստանդնուպոլսից ավելի քան 10000 փախստականների, ովքեր ժամանել են Լառնակա և մյուս նավահանգիստները։ Նրանցից մոտ 1500-ը կղզին դարձրեցին իրենց նոր տունը։ Նրանք նոր կյանք բերեցին հին համայնքին և երկար ժամանակ չպահանջվեց իրենց տեղը գտնելու և ինքնահաստատվելու համար՝ որպես արվեստի, գրականության և գիտության մարդիկ, ձեռնարկատերեր և վաճառականներ, արհեստավորներ և լուսանկարիչներ, ինչպես նաև մասնագետներ նոր արհեստների, ճաշատեսակների և քաղցրավենիքների պատրաստման հարցում՝ դրանով իսկ նպաստելով Կիպրոսի սոցիալ-տնտեսական և մշակութային զարգացմանը ։ Նորեկները Նիկոսիայում, Լառնակայում, Լիմասոլում, Ֆամագուստայում, Ամիանդոսում և այլուր հիմնեցին միություններ, երգչախմբեր, սպորտային խմբեր, սկաուտական ​​խմբեր, նվագախմբեր, եկեղեցիներ, դպրոցներ։ Կիպրոսում հայերը եղել են առաջին փականագործները, մեխանիկները, դրոշմագործները, պաստառագործները, ժամագործները և ցինկոգրաֆիստները։ Նրանք առաջինն էին, որ ներկայացրեցին կինոն, զգալիորեն կատարելագործեցին կոշկակարության արհեստը և հենց հայերն էին առաջինը Կիպրոս ներմուծել հայկական բաստուրման, փախլավան, ծիրանի չիրը, հալվան ևն։ Հայերը ներմուծեցին նաև ասեղնագործության երկու տեխնիկա՝ Այնթապի և Մարաշի ասեղնագործությունները։ Կային նաև որոշ հայ գործարանատերեր (սառույց պատրաստողներ, օճառագործներ, գուլպա պատրաստողներ, կաշեգործներ և այլն), բայց ամենից առաջ կար հայ լուսանկարիչների մեծ համայնք։ Կիպրահայերը միշտ բարձր դիրք են ունեցել բրիտանական վարչակազմում, և շատերը դարձել են բարեխիղճ պետական ​​ծառայողներ և կարգապահ ոստիկաններ կամ աշխատանքի են ընդունվել Կիպրոսի կառավարական շրջանակներում։ 1920-1950-ական թվականներին շատերն աշխատել են Ամիանդոսի ասբեստի և Մավրովունիի և Սկուրիոտիսայի պղնձի հանքերում, որոնցից ոմանք արհմիության անդամներ են եղել։ Կիպրահայերի մի մասը մասնակցել է 1897 թվականի հունա-թուրքական պատերազմին, երկու համաշխարհային պատերազմներին (1914–1918 և 1939–1945) և ԵՕԿԱ-ի ազատագրական պայքարին (1955–1959): Արևելյան լեգեոնը (հետագայում կոչվեց Հայկական լեգեոն) ձևավորվեց և վերապատրաստվեց 1916 թվականի դեկտեմբերից մինչև 1918 թվականի մայիսը Բողազիի մոտ գտնվող Մոնարգա գյուղում, կազմված էր ավելի քան 4000 սփյուռքահայ կամավորներից, ովքեր կռվել էին Օսմանյան կայսրության դեմ։ Որոշ հայ փախստականներ ժամանել են Պաղեստինից (1947–1949) և Եգիպտոսից (1956–1957): 1916 թվականի սեպտեմբերին և հոկտեմբերին Պողոս Նուբար փաշայի և ֆրանսիական ռազմական և քաղաքական իշխանությունների միջև բանակցություններից հետո, 1916 թվականի նոյեմբերին Կահիրեում պաշտոնապես ստեղծվեց Արևելյան լեգեոնը (Légion d'Orient/Արևելեան Լեգէոն)՝ ֆրանսիացի նախարարի կողմից ստորագրված հատուկ կանոնադրությամբ, գեներալ Պիեռ Օգյուստ Ռոկես։ Այն պետք է լիներ ֆրանսիական բանակի օժանդակ ստորաբաժանումը՝ բաղկացած հիմնականում հայ կամավորներից, նպատակն էր ազատագրել Կիլիկիան Օսմանյան կայսրությունից՝ այդ տարածաշրջանում անկախ հայկական պետություն ստեղծելու նպատակով։ Բրիտանական իշխանությունների հետ բանակցություններից հետո, անգլո-ֆրանսիական հետախուզական համագործակցության շրջանակներում, որոշվեց, որ կամավորների վերապատրաստումը տեղի կունենա Մոնարգաում՝ Կիպրոսի Կարպաս թերակղզում, Բողազի մոտ։ Լեգեոնը կկառավարվեր ֆրանսիացի սպաների կողմից ։ Ճամբարը հիմնվել է 1916 թվականի դեկտեմբերին Հայոց ցեղասպանության փախստականների կողմից, իսկ առաջին կամավորների՝ Մուսա լեռից փախստականների ժամանումը սկսվել է 1917 թվականի հունվարին։ 1917 և 1918 թվականների ընթացքում կամավորները Ֆամագուստա նավահանգիստ են ժամանել Մարսելի և Պորտ Սաիդ նավահանգիստներից։ Մերձավոր Արևելքի, Եվրոպայի և Հյուսիսային Ամերիկայի մի քանի հայկական կազմակերպություններ աջակցել են Լեգիոնին՝ կա՛մ ֆինանսական ներդրումներով, կա՛մ սփյուռքահայերին կոչ անելով Լեգիոնի ընկերություններ ստեղծելու համար։ Ընտրությունը և վերապատրաստումը բավականին խիստ էին, մինչդեռ չափազանց դժվարությունները և տրանսպորտի մեծ ծախսերը խոչընդոտում էին Նոր աշխարհից ավելի շատ կամավորների ժամանումը։ Կամավորները հատկապես անհամբեր էին կատարել իրենց հայրենանվեր պարտքը։ Ճամբարը բաղկացած էր շտաբից, զորանոցից, տարբեր օժանդակ կառույցներից (ներառյալ ջրային ավազանը) և փոքրիկ եկեղեցուց։ Ընդհանուր առմամբ եղել է 4124 կամավոր, որոնք կազմել են 3 հայկական գումարտակ, ինչպես նաև 2 սիրիական վաշտ (մոտ 300 հոգուց բաղկացած)։ Ճամբարի հրամանատարն էր հետևակային փոխգնդապետ Լուի Ռոմիեն, իսկ նրա հոգևոր հովիվն էր արքեպիսկոպոս Դանիել Հակոբյանը, որին օգնում էր վարդապետ Գրիգոր Պահլավունին, ով հետագայում հայտնի դարձավ որպես «Թոփալ Վարդապետ» (Կաղ վարդապետ)՝ ստացած վնասվածքի պատճառով։ Երկու հոգևորականներն էլ Կիպրոս են եկել Երուսաղեմի հայոց պատրիարքարանից, թեև այդ ժամանակ Կիպրոսի հայոց առաջնորդարանը գտնվում էր Կոստանդնուպոլսի հայոց պատրիարքության ներքո։ Բացի Կիպրոսում իրենց պարտականություններից, ինչ-որ պահի Կաստելլորիզո կղզու պաշտպանությունը (Հռոդոսից արևելք) հանձնվեց Հայկական լեգեոնին։ Հիմնական զորավարժանքն ավարտվել է 1918 թվականի մայիսին։ Մինչ այդ 1-ին գումարտակը մոտ մեկուկես տարվա պատրաստություն ուներ, 2-րդ գումարտակը՝ մոտ ութ ամիս, իսկ երրորդ գումարտակը կազմավորվում էր։ Այնուհետև Լեգեոնի մեծ մասը տեղափոխվեց Եգիպտոս, որտեղից այն տեղակայվեց Պաղեստինում՝ նշելով Արարայի ճակատամարտը 1918 թվականի սեպտեմբերի 19-ին։ 3-րդ գումարտակը լքեց Կիպրոսը 1918 թվականի հոկտեմբերին։ 1918 թվականի դեկտեմբերին Լեգիոնը, որն այժմ բաղկացած է 4 գումարտակից։, 4368 զինվոր և 66 սպա – հաստատվել է Կիլիկիայի մարզում (շտաբը գտնվում էր Ադանայում)՝ որպես ֆրանսիական մանդատի մաս, որտեղ այն մնաց մինչև 1920 թվականի օգոստոսը։ 1919 թվականի փետրվարին այն պաշտոնապես կոչվեց «Հայկական լեգեոն»(Légion Arménienne/Հայկական Լեգէոն)։ 1919 թվականի կեսերին գեներալ Անդրանիկ Օզանյանը գալիս է Կիպրոս՝ ցանկանալով մեկնել Կիլիկիա՝ Լեգեոնը գլխավորելու համար, սակայն մերժվել է ֆրանսիացիների կողմից։ Դրա լուծարումից հետո միայն շատ քիչ թվով լեգեոներներ վերադարձան Կիպրոս։ Լառնակայի հայկական գերեզմանատանը գտնվում է Հայկական լեգեոնի 9 կամավորների խմբակային գերեզմանը, որը պատվիրվել է Ֆրանսիայի հյուպատոսության կողմից 1940-ականների վերջին։ Այն վայրում, որտեղ ժամանակին եղել է Լեգիոնի ճամբարը, ներկայումս թուրքերի կողմից օկուպացված տարածքներում շատ քիչ հետքեր են մնացել ։