cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Իսրայել
Աշխարհագրություն և շրջակա միջավայր
Չնայած իր փոքր չափերին, Իսրայելում աշխարհագրությունն ունի տարբեր առանձնահատկություններ՝ սկսած երկրի հարավում գտնվող Նեգև անապատից, մինչև երկրի խորքում գտնվող Իսրայելյան հովիտը, Գալիլեայի լեռնաշղթաները, Կարմել լեռն ու երկրի հյուսիսում գտնվող Գոլանի բարձունքները։ Միջերկրական ծովի ափին գտնվող Իսրայելի առափնյա հարթավայրում բնակվում է երկրի բնակչության մեծամասնությունը ։ Կենտրոնական սարահարթերից արևելք ընկած է Հորդանանի ճեղքվածքային հարթավայրը, որը ձևավորում է 6500 կիլոմետր երկարություն ունեցող Մեծ ճեղքվածքային հարթավայրի մի մասը։ Հորդանան գետը հոսում է Հորդանանի ճեղքվածքային հարթավայրի երկայնքով։ Այն ձևավորվում է Հերմոն լեռան ստորորոտից, հոսում Հուլայի հովտով ու Գալիլեայի ծովով և թափվում Մեռյալ ծովը, որը Երկրագնդի ցամաքային մակերևույթի ամենացածր կետն է ։ Ավելի հարավ գտնվում է Վադի էլ Արաբան, որն ավարտվում է Կարմիր ծովի մաս կազմող Ակաբայի ծովածոցով։ Իսրայելին և Սինայի թերակղզուն բնորոշ են մախթեշները կամ էրոզիոն խառնարանները ։ Աշխարհի ամենամեծ մախթեշը Մախթեշ Ռամոնն է Նեգև անապատում, որն ունի 40-ը 8-ի վրա չափսեր ։ Միջերկրածովյան ավազանի բնապահպանական վիճակի վերաբերյալ զեկույցում նշվում է, որ, համեմատած ավազանի մյուս երկրների, Իսրայելում յուրաքանչյուր քառակուսի մետրի վրա կան ամենամեծ թվով բուսատեսակները ։ Իսրայելը բաժանված է ցամաքային չորս էկոշրջանների. Արևելյան միջերկրածովյան փշատերև-սկլերոֆիլ-լայնատերև անտառներ, Հարավային անատոլիական լեռնային փշատերև և լայնատերև անտառներ, Արաբական անապատ և Միջագետքյան թփուտային անտառներ ։ 2019 թվականի դրությամբ՝ անտառային ֆոնդի ցուցանիշներով Իսրայելն աշխարհի 172 երկրների շարքում 135-րդն է՝ Անտառային լանդշաֆտի ամբողջականության ինդեքսում 10 հնարավոր միավորից ունենալով 4,14 ։
Տեկտոնիկա և սեյսմակայունություն
Հորդանանի ճեղքվածքային հարթավայրը Մեռյալ ծովի ճեղքվածքների տրանսֆորմացիոն համակարգի (DSF) տեկտոնական շարժումների արդյունքն է։ DSF-ը փոխակերպման սահմանագիծ է ձևավորում արևմուտքում Աֆրիկյան և արևելքում Արաբական սալերի միջև։ Գոլանի բարձունքները և Հորդանանի ողջ տարածքը գտնվում են Արաբական սալի տարածքում, մինչդեռ Գալիլեան, Արևմտյան ափը, Ափամերձ հարթավայրը և Նեգև անապատը Սինայի թերակղզու հետ միասին գտնվում են Աֆրիկյան սալի տարածքում։ Նման տեկտոնական դիրքը հանգեցնում է տարածաշրջանում համեմատաբար բարձր սեյսմիկ ակտիվության։ Համարվում է, որ Հորդանան գետի ողջ հովիտը բազմիցս ավերվել է, օրինակ, այդ կառուցվածքի երկայնքով վերջին երկու խոշոր երկրաշարժերի ժամանակ, որոնք տեղի են ունեցել 749 և 1033 թվականներին։ Խզումային խախտումների պակասորդը, որը կուտակվել է 1033 թվականի երկրաշարժից հետո, բավարար է, որպեսզի հարուցի 7,4 մագնիտուդ ուժգնությամբ երկարաշարժ ։
Հայտնի ամենաաղետալի երկրաշարժերը տեղի են ունեցել մ.թ.ա 31 թվականին, մ.թ. 363, 749, և 1033 թվականներին, ինչը նշանակում է, որ նման երկրաշարժերն այս տարածաշրջանում լինում են միջինում 400 տարին մեկ ։ Ավերիչ երկրաշարժները, որոնք մարդկային կյանքերի կորստի են հանգեցնում, տեղի են ունենում մոտավորապես յուրաքանչյուր 80 տարին մեկ ։ Չնայած այն բանին, որ ներկայումս գործում են շինարարական խիստ նորմեր ու կանոններ, իսկ վերջերս կառուցված շենքերը հիմնականում սեյսմակայուն են, 2007 թվականի դրությամբ Իսրայելի շենքերի մեծ մասը, այդ թվում հասարակական կառույցները, հին էին։ Բացի այդ, շուրջ 50 հազար բնակելի շենքեր չեն համապատասխանել նոր չափանիշներին և «սպասվում էր, որ դրանք կփլուզվեն» ուժեղ երկրաշարժի գրանցման դեպքում ։
Կլիմա
Իսրայելում ջերմաստիճանը խիստ փոփոխական է, հատկապես ձմեռային ամիսներին։ Ափամերձ շրջաններին, ինչպես օրինակ Թել Ավիվին և Հայֆային, բնորոշ է միջերկրածովյան կլիման՝ զով, անձրևոտ ձմեռներով և երկար ու շոգ ամառներով։ Բեեր Շևայի տարածքը և Հյուսիսային Նեգևը գտնվում են կիսաանապատային բնակլիմական գոտում՝ շոգ ամառներով և զով ձմեռներով։ Բացի այդ, այս կլիմայական գոտում անձրևային օրերն առավել հազվադեպ են, քան միջերկրածովյան կլիմայական գոտում։ Հարավային Նեգևը և Վադի էլ Արաբան ունեն անապատային կլիմա՝ սաստիկ շոգ և չոր ամառներով ու մեղմ ձմեռներով, որի ժամանակ անձնրևները հազվադեպ են լինում։ 2021 թվականի դրությամբ՝ Աֆրիկայից և Հյուսիսային Ամերիկայից զատ, աշխարհում ամենաբարձր ջերմաստիճանը կազմել է 54 °C (129 °F) և գրանցվել է Հորդանան գետի հովտի հյուսիսային հատվածում գտնվող Տիրատ Զվի կիբուցում։ Այդ ջերմաստիճանը գրանցվել է 1942 թվականին ։
Մյուս կողմից, լեռնային շրջանները կարող են լինել քամոտ և ցուրտ, իսկ 750 մետր և ավելի բարձրություն ունեցող տարածքներում (նույն մակարդակին ինչպես Երուսաղեմը) տարեկան առնվազն մեկ անգամ կարող է ձյուն տեղալ ։ Իսրայելում մայիսից մինչև սեպտեմբեր ամիսներին անձրևները հազվադեպ են տեղում ։ Ունենալով ջրային սահմանափակ ռեսուրսներ՝ Իսրայելն զարգացրել է ջրի խնայման տարբեր տեխնոլոգիաներ, ներառյալ կաթիլային ոռոգումը ։ Իսրայելցիներն օգտվում են նաև արևային լույսի էական քանակից, որն անհրաժեշտ է արևային էներգիայի արտադրության համար, ինչն Իսրայելը դարձնում է բնակչության մեկ շնչին բաժին ընկնող արևային էներգիայի ցուցանիշներով առաջատար երկիրը։ Գրեթե բոլոր տները ջրի տաքացման համար օգտագործում են արևային մարտկոցներ ։
Շնորհիվ իր աշխարհագրական դիրքի և գտնվելով չափավոր ու արևադարձային գոտիների միջև՝ Իսրայելում կան չորս տարբեր բուսաաշխարհագրական շրջաններ, որոնք արևմուտքից սահմանակից են Միջերկրական ծովին, իսկ արևելքից՝ անապատային գոտուն։ Դա է պատճառը, որ Իսրայելի բուսական և կենդանական աշխարհները խիստ տարբեր են։ Այդ երկրում հայտնաբերվել է 2,867 անուն բուսատեսակ։ Դրանցից առնվազն 253-ը ներմուծված են և ոչ էնդեմիկ ։ Բացի այդ, Իսրայելում կան 380 ազգային պարկ և բնական արգելոց ։
Իսրայելի շրջակա միջավայրի պաշտպանության նախարարությունը նշել է, որ կլիմայի փոփոխությունները կունենան որոշիչ ազդեցություն կյանքի բոլոր ոլորտների վրա, ներառյալ ջրի, հանրային առողջապահության, գյուղատնտեսության, էներգիայի, կենսաբազմազանության, մերձափնյա ենթակառուցվածքների, տնտեսության, բնության, ազգային անվտանգության և աշխարհագրական ռազմավարության վրա։ Բացի այդ, դա կունենա մեծ ազդեցություն նաև խոցելի խմբերի վրա, ինչպես օրինակ աղքատների, ծերերի և քրոնիկ հիվանդություն ունեցող անձանց ։
Օգտակար հանածոներ
Իսրայելի նավթի հեռանկարային ռեսուրսները (առանց թերթաքարայինը հաշվի առնելու) գնահատվում է 4,2 միլիարդ բարել ։ Թերթաքարային նավթի պաշարները գնահատվում են 250 միլիարդ բարել, ինչը համեմատելի է Սաուդյան Արաբիայում նավթի պաշարների հետախուզական տվյալների հետ ։
2008 թվականից իրականացվում է շելֆային բնական գազի արդյունաբերական արդյունահանում ։ Դրա գումարային հետախուզական պաշարները գնահատվում են 1037 միլիարդ մ³ ։
Երկրում կան պղնձի անեկամտաբեր հանքավայրեր։ Արդյունահանվում է ֆոսֆորիտ, ծծումբ, մանգան, կրաքար, մարմար։ Մեռյալ ծովի ջրերը պարունակում են կալիումական աղի և բրոմի էական քանակություն ։
Ջրային ռեսուրսներ
Երկրի ջրային ռեսուրսներն սահմանափակ են։ XXI դարի սկզբին Իսրայելում զգացվում է ջրի սուր անբավարարություն ։ Խաղաղության պայմանագրի պայմանների համաձայն՝ Իսրայելը խմելու ջուր է մատակարարում Հորդանանին, ինչը չորային տարիներին ջրի պակասորդ է առաջացնում հենց մատակարար երկրում ։
Իսրայելի խոշորագույն գետը Հորդանանն է, որի երկարությունը կազմում է 322 կիլոմետր։ Հորդանանը հոսում է հյուսիսից հարավ, Գալիլեայի ծովի միջով, և թափվում Մեռյալ ծովը ։ Հորդանանը համարվում է ամռանը չցամաքող չորս գետերից մեկը, որոնց թվում են նաև Հայֆայի մոտ գտնվող Կիշոնը, Ալեքսանդրը, որը Նեթանյայից հյուսիս թափվում է Միջերկրական ծովը և Յարկոնը, որը Թել Ավիվի շրջանում ևս թափվում է Միջերկրական ծովը ։
Գալիլեյայի ծովը, որի երկարությունը կազմում է 21, իսկ լայնությունը 10 կիլոմետր, Իսրայելի ամենամեծ քաղցրահամ լիճն է։ Տարածքը կազմում է 166 կմ² ։ Մեռյալ ծովը, որտեղ աղի պարունակությունը կազմում է ավելի քան 330 ‰, աշխարհի ամենաաղի լճերից մեկն է ։ Մեռյալ ծովի մակարդակն իջնում է Հորդանան գետի հոսքի օգտագործման պատճառով։ 1970 թվականի դրությամբ՝ այն ծովի մակարդակից գտնվում էր 395 մետր ցածրության վրա, իսկ 2006 թվականին՝ 418 մետր ։
Միջինում տարվա ընթացքում Իսրայելում տեղումների քանակը կազմում է 6 կմ³։ Ստորգետնյա ջրերը պարունակում են հիդրոածխաջրածինների զգալի խառնուրդներ, ինչը դրանց կոշտ է դարձնում։ 21-րդ դարի առաջին տասնամյակի կեսերին խմելու ջրի առկա ռեսուրսները գնահատվում էին տարեկան մոտավորապես 1.8 կմ³։ Դա այն թվերի համագումարն է, որը տալիս են փոքր գետերը, առվակներն ու աղբյուրները (1,1 կմ³), Յարկոն գետն ու նրա վտակները (0,215 կմ³)։ Հորդանան գետի իսրայելական հատվածին էլ բաժին է ընկնում 0,32 կմ³-ը, իսկ 0,18 կմ³-ն էլ ստացվում է անձրևաջրերի հավաքման, կեղտաջրերի մաքրման և ծովային ջրի աղազերծման միջոցով։
Ջրի աղազրկում
Աղի ջրի և Մեռյալ ծովի ջրի աղազրկման առաջին գործարանը, որն ապահովում է Էյլաթ քաղաքի ջրամատակարարումը, սկսել է կառուցվել 1961 թվականին ։ Կայանն օրական աղազրկում է 3700 խորանարդ մետր ջուր։ Իսրայելում ծովային աղի ջրի աղազրկման առաջին կայանն էլ կառուցվել է Աշկելոնում՝ Էյլաթ-Աշկելոն նավթատարից ոչ շատ հեռու։ Ձեռնարկության հզորությունը տարեկան կազմում է 118 միլիոն խորանարդ ջուր։ Աղազրկման գործընթացն իրականացվում է հակառակ ներմղմամբ։ Ձեռնարկությունը միացնում է 80 մեգավատտ հզորությամբ սեփական էլեկտրակայանը, որն էլեկտրականությամբ սնուցում է ինչպես սարքավորմանը, այնպես էլ մասնավոր հաճախորդներին ։
2001 թվականի սեպտեմբերի 4-ին հոլդինգներից մեկը հաղթել է Աշկելոնի ծովային ջրի աղազրկման ձեռնարկության կառուցման մրցույթը ։ Կառուցումն սկսվել է 2003 թվականին։ Կայանն իր աշխատանքն սկսել է 2005 թվականի հոկտեմբերի 4-ին։ Դրա սկզբնական հզորությունը տարեկան կազմել է 100 միլիոն խորանարդ մետր։
2010 թվականի մայիսի 16-ին Խադերա քաղաքում գործարկվել է ծովային ջրի աղազրկման երկրորդ գործարանը ։
Հիմա Իսրայելում գործում է ծովային ջրի աղազրկման 5 գործարան (Աշկելոնում, Խադերայում, Պալմախիմում, Սորեկում և Աշդոդում) ։ Դրանցից խոշորագույնը Սորեկ գետի վրա կառուցված ջրազրկման կայանն է, որը կառուցվել է 2013 թվականին և թողարկում է 150 միլիոն խորանարդ մետր ջուր։
2016 թվականին ջրի աղազրկման գործարաններն ապահովում էին Իսրայելի ջրի պահանջարկի 55 %-ը ։ Ջրամատակարարման համար նաև կիրառվում են ստորջրյա հեղուկարաններ (ռեզերվուարներ)։ Դրանցից խոշորագույնը Մերձափնյան է, որը ձգվում է Միջերկրական ծովի ափագծով՝ Կեսարիայից դեպի հարավ և Լեռնայինը, որը ստորջրյա լիճ է Զիխրոն Յակովից հարավ ։
Հողեր
Չնայած երկրի ոչ մեծ չափսերին, նրա հողերը խիստ բազմազան են։ Դա բացատրվում է այդ հողերի տարբեր ծագմամբ, հատկություններով և տարբեր բնույթի էրոզիայով (քամու և ջրի), բնական ապարներով (բազալտ, նստվածքային տարբեր ապարներ, ավազաբլուրներ, բերուկներ և այլն), կլիմայով (չոր հարավից մինչև խոնավ հյուսիս) և տեղագրությամբ ։ Իսրայելում հիմնականում տարածված են շագանակագույն և մոխրաշագանակագույն հողերը, հարավում՝ անապատային մոխրաշագանակագույն հողերը, իսկ Ափամերձ հարթավայրում՝ բերուկային հողերը։ Չորային Հյուսիսային Նեգևում, Ափամերձ հարթավայրի մոտիկության պատճառով, հանդիպում են բերածո լյոսային հողեր ։ Երկրի հողերի մեծ մասը նվազ պտղաբեր են, այդ թվում ոչ ռացիոնալ հողօգտագործման պատճառով։ 20-րդ դարի սկզբից աշխատանքներ են իրականացվում հողային ծածկույթի վերականգնման և դրանց պտղաբերության բարձրացման ուղղությամբ ։
Բուսական և կենդանական աշխարհ
Իսրայելի կենդանական աշխարհում ներառված է ավելի քան 100 կաթնասուն, ավելի քան 600 թռնչատեսակ , սողունների մոտ 100 տեսակ , այդ թվում օձերի 30 տեսակ , երկկենցաղների մոտ 10 տեսակ , ինչպես նաև միջատների մոտ 1000 տեսակ, ներառյալ թիթեռների ավելի քան 100 տեսակ ։ Թռչնատեսակների կեսից ավելին մշտապես բնակվում են Իսրայելում, մյուսները՝ չվող թռչուններ են։ Իսրայելի ափամերձ ջրերում հանդիպում են դելֆիններ և ծովակովեր ։
Ընդհանուր առմամբ, Իսրայելում ստեղծվել է մոտ 400 արգելոց և ազգային պարկ, որոնք ընդհանուր առմամբ զբաղեցնում են երկրի տարածքի մոտ մեկ քառորդը ։ 1963 թվականին Իսրայելում ձևավորվել է Արգելոցների վարչությունը, որը Շրջակա միջավայրի պաշտպանության միության հետ միասին իրականացնում է բնական լանդշաֆտների պահպանության և վերականգնման աշխատանքներ ։
Բնապահպանական իրավիճակ
Իսրայելի բնապահպանական խնդիրները կապված են ջրի անբավարարության, գերբնակեցվածության, արդյունաբերական արտանետումների և թափոնների հետ ։
Համաձայն Բնապահպանական ցուցանիշների ինդեքսի զեկույցի, որը հրապարակվել է 2016 թվականին Եյլի համալսարանի մասնագետների կողմից, Իսրայելը 180 երկրների շարքում բնապահպանական իրավիճակի ցուցանիշով զբաղեցրել է 49-րդ հորիզոնականը՝ տասնամյակի սկզբում բարձրանալով 66-րդ հորիզոնականից ։ Ջրային աղբյուրների վիճակը, որոնք սպառվում են ջրի օգտագործման աճի հետևանքով, ամենամեծ մտահոգությունն է հարուցում։ Բնական ջրային ռեսուրսները բավարար չեն Իսրայելի և Հորդանանի (միջազգային պայմանագրի համաձայն) կարիքների բավարարման համար։ Բացի այդ, գյուղատնտեսական պարարտանյութերի կիրառումն ու ծովի ջրի ներթափանցումը Մերձափնյա ջրամբար, վատացնում են խմելու ջրի առկա պահուստների որակը։ Իսրայելում ջրի ճգնաժամը հաղթահարելու համար՝ իրականացվում են արդյունաբերական մասշտաբներով ծովային ջրի աղազերծման էժան միջոցների հետազոտություններ ։
Մեկ այլ խնդիր է հանդիսանում օդի աղտոտվածությունը։ Համաձայն Բնապահպանական ցուցանիշների ինդեքսի զեկույցի՝ 2016 թվականին օդի մաքրությամբ Իսրայելն աշխարհում զբաղեցնում էր 136-րդ հորիզոնականը։ Իսրայելը ցածր հորիզոնական զբաղեցնում է նաև այնպիսի չափանիշներով, ինչպիսիք են շրջակա միջավայրի և անհետացման վտանգի տակ գտնվող կենսաբանական տեսակների պաշտպանությունը ։ Միևնույն ժամանակ Իսրայելը հանդիսանում է այն քիչ թվով երկրներից մեկը, որտեղ գրանցվում է անտառատնկումների աճ ։
Կառավարություն և քաղաքականություն
Իսրայելը խորհրդարանական ժողովրդավարություն է համընդհանուր ընտրական իրավունքով։ Խորհրդարանի անդամը, որին աջակցում է խորհրդարանական մեծամասնությունը, դառնում է Իսրայելի վարչապետ։ Նա սովորաբար լինում է խորհրդարանում ամենաշատ թվով մանդատներ ունեցող կուսակցության առաջնորդը։ Վարչապետը գործադիր մարմնի՝ կառավարության կամ նախարարների կաբինետի ղեկավարն է ։
Իսրայելի օրենսդիր մարմինը Քնեսեթն է, որը բաղկացած է 120 անդամից։ Քնեսեթին անդամակցությունը հիմնված է քաղաքական կուսակցությունների համամասնական ներկայացուցչության վրա ։ Խորհրդարան անցնելու ընտրական շեմը կազմում է 3,25 %, որը գործնականում նպաստում է կոալիցիոն կառավարությունների ձևավորմանը։ Արևմտյան ափի իսրայելական բնակավայրերի բնակիչները քվեարկության իրավունք ունեն և 2015 թվականի խորհրդարանական ընտրություններից հետո, Քնեսեթի 120 պատգամավորներից 10-ը վերաբնակիչներն էին ։ Իսրայելում խորհրդարանական ընտրությունները կայանում են չորս տարին մեկ, բայց անկայուն կոալիցիաները կամ կառավարության նկատմամբ Քնեսեթի հայտնած անվստահության քվեն, կարող են վաղաժամկետ լուծարել կառավարությունը ։ Արաբամետ առաջին կուսակցությունը ստեղծվել է 1988 թվականին, իսկ արաբական հիմնական դաշինքը՝ Միացյալ ցուցակը, զբաղեցնում է խորհրդարանի տեղերի մոտ 10 %-ը ։ Իսրայելի հիմնարար օրենքները հանդիսանում են երկրի ոչ պաշտոնական սահմանադրությունը։ 2003 թվականին Քնեսեթն սկսել էր այս օրենքների հիման վրա Իսրայելի սահմանադրության մշակման գործընթացը ։
Իսրայելի նախագահը երկրի գլուխն է, որն ունի սահմանափակ և հիմնականում արարողակարգային պարտավորություններ ։
Իսրայելը չունի պաշտոնական կրոն , բայց երկրի կարգախոսը որպես «հրեական և ժողովրդավարական», ամուր կապեր է ստեղծում հուդայականության հետ, ինչպես նաև հակասություն՝ պետական և կրոնական օրենսդրությունների միջև։ Քաղաքական կուսակցությունների միջև փոխազդեցությունը մեծապես պահում է պետության և կրոնի միջև բալանսը, ինչպես այն եղել է դեռևս բրիտանական մանդատի ժամանակաշրջանում ։
Իրավական համակարգ
Իսրայելն ունի եռամակարդակ դատական համակարգ։ Դատական համակարգի ստորին մակարդակում մագիստրատական դատարաններն են, որոնք տեղակայված են երկրի քաղաքների մեծ մասում։ Մեկ մակարդակ վերև գտնվում են շրջանային դատարանները, որոնք իրականացնում են և' վերաքննիչ դատարանների, և' առաջին ատյանի դատարանների լիազորությունները։ Դրանք տեղակայված են Իսրայելի վեց մարզերից հինգում։ Երրորդ և ամենաբարձր մակարդակում Իսրայելի գերագույն դատարանն է, որը տեղակայված է Երուսաղեմում։ Այն ունի երկու գործառույթ։ Նախ իրականացնում է վերաքննիչ բարձրագույն դատարանի դերը և ծառայում որպես Իսրայելում արդարադատության ամենաբարձր մարմին։ Վերջինիս դերում Գերագույն դատարանը գործում է որպես առաջին ատյանի դատարան՝ հնարավորություն տալով անհատներին, այդ թվում Իսրայելի քաղաքացիություն չունեցող անձանց, վիճարկել պետական իշխանությունների կողմից ընդունված որոշումները ։ Չնայած Իսրայելն աջակցում է Միջազգային քրեական դատարանի նպատակներին, այն չի վավերացրել Հռոմի ստատուտը՝ վկայակոչելով դատարանի՝ քաղաքական անկողմնակալությունից զերծ մնալու կարողության վերաբերյալ մտահոգությունները ։
Իսրայելի իրավական համակարգը միավորում է երեք իրավական ավանդույթներ. անգլիական կամ անգլոսաքսոնական իրավական համակարգը, ռոմանագերմանական իրավական համակարգը և հրեական իրավունքը ։ Այն հիմնված է «դատական նախադեպի» սկզբունքների վրա և իր ձևով մրցակցային համակարգ է, որտեղ դատական կողմերը ապացույցներ են ներկայացնում դատարանին։ Դատական գործերը լուծվում են արհեստավարժ դատավորների կողմից` առանց երդվյալ ատենակալների մասնակցության ։ Ամուսնությունը և ամուսնալուծությունը կրոնական դատարանների իրավասության ներքո են՝ հրեական, իսլամական, դրուզական և քրիստոնեական։ Դատավորների ընտրությունն իրականացվում է Դատական ընտրության հանձնաժողովի կողմից, որը բաղկացած է Քնեսեթի երկու անդամից, Գերագույն դատարանի երեք դատավորից, Իսրայելի փաստաբանական ասոցիացիայի երկու անդամից և երկու նախարարից, որոնցից մեկն արդարադատության նախարարն է և հենց նա էլ գլխավորում է ընտրող հանձնաժողովը։ Հանձնաժողովի խորհրդարանական անդամները գաղտնի քվեարկությամբ ընտրվում են Քնեսեթի կողմից։ Ավանդաբար, անդամներից մեկը լինում է ընդդիմության կազմից։ Հանձնաժողովի՝ Գերագույն դատարանի անդամներն ավանդաբար ընտրվում են Գերագույն դատարանի դատավորների կազմից՝ ավագության սկզբունքով։ Հանձնաժողովի՝ Փաստաբանական ասոցիացիայի անդամներն էլ ընտրվում են փաստաբանների կազմից։ Իսկ արդեն երկրորդ նախարարը նշանակվում է Իսրայելի կառավարության կողմից։ Արդարադատության գործող նախարարը և հանձնաժողովի նախագահը Գիդեոն Սաարն է  ։ Իսրայելի դատարանների վարչական ղեկավարումը (ինչպես ընդհանուր իրավասության դատարանները, այնպես էլ աշխատանքային դատարանները) իրականացվում է Դատարանների վարչակազմի կողմից, որը տեղակայված է Երուսաղեմում։ Ե՛վ ընդհանուր իրավասության դատարանները, և՛ աշխատանքային դատարաններն անթուղթ փաստաթղթաշրջանառությամբ դատարաններ են։ Դա նշանակում է, որ դատական փաստաթղթերը, այդ թվում նաև դատարանի որոշումներն ու վճիռները, իրականացվում են էլեկտրոնային եղանակով։ Իսրայելի «Մարդկային արժանապատվության ու ազատության» մասին հիմնարար օրենքն ապահովում է մարդու իրավունքների և ազատությունների պաշտպանությունը։ «Անկլավների մասին» օրենքի ընդունման արդյունքում՝ իսրայելական քաղաքացիական օրենսդրության զգալի մասը սկսեց կիրառվել բռնազավթված տարածքների իսրայելական բնակավայրերի և այնտեղ ապրող իսրայելցիների նկատմամբ ։
Վարչական բաժանում
Իսրայելի Պետությունը բաժանված է 6 հիմնական վարչական միավորների, որոնք առավել հայտնի են «մեհոզոտ» անվամբ (מחוזות; եզակի՝ մահոզ)։ Իսրայելի վարչական միավորների թվում են Կենտրոնական, Հայֆայի, Երուսաղեմի, Հյուսիսային, Հարավային և Թել Ավիվի մարզերը, ինչպես նաև Հուդեա և Սամարիա մարզն Արևմտյան ափին։ Հուդեա և Սամարիա մարզի ողջ տարածքն ու Երուսաղեմի և Հյուսիսային մարզերի տարածքների մի մասը միջազգային հանրության կողմից չեն ճանաչվում որպես Իսրայելի մաս։ Իրենց հերթին մարզերը բաժանված են 15 ենթամարզերի, որոնք առավել հայտնի են նաֆոտ անվամբ (נפות; եզակի՝ նաֆա)։ Սրանք էլ իրենց հերթին բաժանված են 50 բնական շրջանների ։
Իսրայելի կողմից բռնազավթված տարածքներ
1967 թվականին Վեցօրյա պատերազմի հետևանքով՝ Իսրայելը գրավեց և բռնազավթեց Արևմտյան ափը, ներառյալ Արևելյան Երուսաղեմը, Գազայի հատվածը և Գոլանի բարձունքները։ Իսրայելը նաև գրավել էր Սինայի թերակղզին, սակայն վերադարձրեց այն Եգիպտոսին՝ եգիպտա-իսրայելական խաղաղության պայմանագրի շրջանակներում ։ 1982-2000 թվականների ընթացքում Իսրայելը բռնազավթել էր նաև Լիբանանի հարավային հատվածը, որն առավել հայտնի էր «Անվտանգության գոտի» անվամբ։ Իսրայելի կողմից այս տարածքների բռնազավթումից սկսած, դրանցից յուրաքանչյուրում կառուցվել են իսրայելական բնակավայրեր և ռազմական օբյեկտներ, բացառությամբ Լիբանանի։
Գոլանի բարձունքները և Արևելյան Երուսաղեմը Իսրայելի կազմում ամբողջությամբ ներառվել են իսրայելական օրենսդրությամբ, սակայն ոչ միջազգային իրավունքով։ Երկու շրջանների նկատմամբ Իսրայելը կիրառում է իր քաղաքացիական օրենսդրությունը և այնտեղի մշտական բնակչությանը տրամադրել է մշտական բնակության կարգավիճակ՝ Իսրայելի քաղաքացիություն ստանալու հնարավորությամբ։ ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդը Գոլանի բարձրունքների և Արևելյան Երուսաղեմի բռնակցումը ճանաչել է որպես «անօրինական» և Հրեական Պետության այդ գործողությունը դիտարկում է որպես «բռնազավթում» ։ Ապագա ցանկացած պայմանագրում Արևելյան Երուսաղեմի կարգավիճակը բարդ խնդիր է հանդիսանում Իսրայելա-պաղեստինյան բանակցությունների ընթացքում, որն ընթանում է Իսրայելի կառավարության և Պաղեստինի ներկայացուցիչների միջև, քանի որ Իսրայելն այն դիտարկում է որպես իր ինքնիշխան տարածք և իր մայրաքաղաքի բաղկացուցիչ մաս։
Արևմտյան ափը, բացառությամբ Արևելյան Երուսաղեմի, Իսրայելի իրավական համակարգում հայտնի է որպես Հուդեայի և Սամարիայի մարզ։ Այստեղ բնակվող մոտ 400 000 իսրայելցի բնակիչները հանդիսանում են Իսրայելի բնակչության բաղկացուցիչ մասը, Քնեսեթում ունեն իրենց ներկայացուցիչները, նրանց վրա տարածվում են Իսրայելի քաղաքացիական և քրեական իրավունքի մեծ մասը, իսկ նրանց ստեղծած արդյունքը համարվում է Իսրայելի տնտեսության բաղկացուցիչ մասը ։ Հողն ինքնին, Իսրայելի օրենսդրության համաձայն, չի համարվում Իսրայելի մաս, քանի որ Իսրայելը գիտակցաբար ձեռնպահ է մնացել տարածքի բռնակցումից՝ երբեք չհրաժարվելով հողի նկատմամբ իր օրինական պահանջներից կամ սահմանելով այդ տարածքի հետ սահմանը ։ Իսրայելական տրանսպորտային միջոցների համար չկա սահման Իսրայելի բուն տարածքի և Արևմտյան ափի միջև։ Բռնակցմանն իսրայելական քաղաքական դիմադրությունն առաջին հերթին կապված է Իսրայելի կազմ Արևմտյան ափի պաղեստինյան բնակչության ներառման հետ կապված ենթադրյալ «ժողովրդագրական սպառնալիքի» հետ ։ Իսրայելական բնակավայրերից դուրս, Արևմտյան ափը գտնվում է Իսրայելի ռազմական վերահսկողության ներքո, իսկ այդ տարածքի պաղեստինյան բնակչությունը չի կարող ստանալ Իսրայելի քաղաքացիություն։ Միջազգային հանրությունն այն կարծիքին է, որ Իսրայելը չունի ինքնիշխանություն Արևմտյան ափի նկատմամբ և համարում է, որ տարածքի նկատմամբ իսրայելական վերահսկողությունը ժամանակակից պատմության ամենաերկար ռազմական բռնազավթումն է See for example:
Գազայի հատվածը համարվում է Իսրայելի օրենսդրության տակ գտնվող «օտարերկրյա տարածք»։ Չնայած, Եգիպտոսի հետ միասին, Իսրայելը ցամաքային, օդային և ծովային շրջափակման մեջ է պահում Գազայի հատվածը, միջազգային հանրությունը հենց Իսրայելին դիտարկում է որպես օկուպանտ երկիր։ 1948-1967 թվականներին Գազայի հատվածը բռնազավթվել էր Եգիպտոսի կողմից, իսկ արդեն 1967 թվականից հետո՝ Իսրայելի կողմից։ 2005 թվականին, միակողմանի տարանջատման պլանի շրջանակներում, Իսրայելն իր բոլոր բնակիչներին ու ռազմական ուժերին հանեց այդ տարածքից՝ շարունակելով, սակայն, իր օդային և ծովային շրջափակումը։ Միջազգային հանրությունը, ներառյալ միջազգային մարդասիրական տարբեր կազմակերպություններն ու ՄԱԿ-ի մարմինները, համարում են, որ Գազայի հատվածը շարունակում է բռնազավթված մնալ    ։ 2007 թվականին Գազայի հատվածում տեղի ունեցած մարտերից հետո, երբ Համասը Գազայում վերադարձավ իշխանության, Իսրայելը այդ տարածքի հետ իր ցամաքային, օդային և ծովային սահմաններին խստացրեց հսկողությունը և կանխեց մարդկանց ելքն ու մուտքն այդ հատվածից, բացառությամբ առանձին դեպքերի, այդ թվում մարդասիրական նպատակներով ։ Գազայի հատվածը սահմանակից է նաև Եգիպտոսին, իսկ Իսրայելի, Եվրամիության և Պաղեստինի ազգային վարչության միջև կնքված համաձայնագրի հիման վրա թույլատրվում էր Գազայի հատվածի բնակչության անցումը դեպի Եգիպտոսի տարածք, ինչը մշտադիտարկում էր եվրոպական կողմը ։ Պաղեստինի քաղաքացիների նկատմամբ ժողովրդավարության կիրառումը և Իսրայելի կողմից վերահսկվող պաղեստինյան տարածքներում իսրայելական ժողովրդավարության ընտրովի կիրառումը քննադատության են ենթարկվել  ։
ՄԱԿ-ի հիմնական դատական մարմինը՝ Արդարադատության միջազգային դատարանը, 2004 թվականի իր խորհրդատվական եզրակացության մեջ, Արևմտյան ափին իսրայելական արգելապատնեշի կառուցման օրինականության մասին հայտարարել է, որ Վեցօրյա պատերազմի ընթացքում Իսրայելի կողմից գրավված հողերը, ներառյալ Արևելյան Երուսաղեմը, բռնազավթված տարածքներ են ։ Տարածքների շուրջ բանակցությունների մեծ մասը եղել են ՄԱԿ-ի անվտանգության խորհրդի 242 բանաձևի հիմքում, որն ընդգծում է «պատերազմի միջոցով տարածք ձեռքբերելու անթույլատրելիությունը» և կոչ անում Իսրայելին, Արաբական երկրների հետ հարաբերությունների կարգավորման համար, դուրս բերել իր զորքերը բռնազավթված տարածքներից, ինչն առավել հայտնի է «խաղաղության դիմաց տարածքներ» անվամբ  ։ Որոշ հետազոտողների կարծիքով՝ Իսրայելը ներգրավված է բռնազավթված տարածքներում մարդու իրավունքների համակարգային և լայնամասշտաբ խախտումների մեջ, ներառյալ բուն բռնազավթումը և քաղաքացիական բնակչության դեմ ռազմական հանցագործությունները   ։ Մեղադրանքները ներառում են ՄԱԿ-ի մարդու իրավունքների խորհրդի կողմից միջազգային մարդասիրական իրավունքի խախտումները ։ ԱՄՆ պետքարտուղարությունը նշում է, որ տեղի բնակիչները «սահմանափակ հնարավորություն ունեն իշխանության մարմիններին պատասխանատվության ենթարկելու՝ նման չարաշահումների համար» ։ Amnesty International-ը և իրավապաշտպան մյուս կազմակերպությունները արձանագրել են զանգվածային կամայական ձերբակալությունների, խոշտանգումների, ապօրինի սպանությունների, համակարգային չարաշահումների և անպատժելիության դեպքեր     , ինչպես նաև պաղեստինցիների ինքնորոշման իրավունքի ժխտում     ։ Նման մեղադրանքներին ի պատասխան, Իսրայելի նախկին վարչապետ Բենյամին Նեթանյահուն հայտարարել էր, որ Իսրայելի անվտանգության ուժերը պաշտպանում են անմեղ բնակիչներին ահաբեկիչներից  ։ Որոշ հետազոտողներ, այդ թվում նաև իսրայելցի պաշտոնյաներ, գիտնականներ , ՄԱԿ-ում ԱՄՆ նախկին դեսպան Նիկի Հեյլին  և ՄԱԿ-ի գլխավոր քարտուղարներ Բան Կի Մունը և Քոֆի Անանը ևս պնդում են, որ ՄԱԿ-ն անհամաչափ է մտահոգված Իսրայելի ոչ իրավաչափ գործողություններով։
Միջազգային հանրությունը բռնազավթված տարածքներում իսրայելական բնակավայրերը միջազգային իրավունքի տեսանկյունից մեծապես համարում է անօրինական ։ ՄԱԿ-ի անվտանգության խորհրդի 2334 բանաձևն ընդունվել է 2016 թվականի դեկտեմբերի 23-ին։ Դրան կողմ է քվեարկել Անվտանգության խորհրդի անդամ 14 երկիր։ Միայն Միացյալ Նահանգներն է ձեռնպահ մնացել։ Բանաձևում ասվում է, որ Իսրայելի վերաբնակեցման գործողությունները միջազգային իրավունքի «աղաղակող խախտում» են, չունեն «իրավաբանական ուժ»։ Բանաձևը պահանջում է, որ Իսրայելը դադարեցնի նման գործունեությունը և, որպես օկուպանտ պետություն, կատարի իր պարտավորությունները, որոնք սահմանված են Ժնևի չորրորդ կոնվենցիայով ։
Բռնազավթված տարածքներում պաղեստինցիների նկատմամբ վերաբերմունքը՝ Իսրայելի նկատմամբ հանգեցրել է մեղադրանքների այն բանում, որ իսրայելական Եշ Դին և Բեցելեմ իրավապաշտպան կազմակերպությունները Իսրայելին մեղադրում էին ապարտեիդի մեղադրանքի մեջ, իսկ միջազգային մյուս կազմակերպությունները, ներառյալ Amnesty International-ը և Human Rights Watch-ը, Իսրայելին մեղադրում էին նաև երկրի բուն տարածքում պաղեստինցիների նկատմամբ վարվող քաղաքականության համար ։ Amnesty International-ի զեկույցը քննադատվել է իսրայելցի, ամերիկացի, բրիտանացի, հոլանդացի և գերմանացի քաղաքական գործիչների և պետական պաշտոնյաների կողմից, մինչդեռ այն ողջունվել էր պաղեստինցիների, ինչպես նաև այլ պետությունների և կազմակերպությունների կողմից, այդ թվում Արաբական պետությունների լիգայի      ։ 2021 թվականին Մերձավոր Արևելքով զբաղվող ակադեմիական մասնագետների կողմից իրականացված հարցումը պարզել էր, որ 59 %-ից 65 %-ի է հասել այն գիտնականների թիվը, որոնք Իսրայելը բնորոշում են որպես «միացյալ պետության իրականություն, որը նման է ապարտեիդի» ։
Իսրայելի պաշտոնական ներկայացուցիչները պնդում են, որ ՄԱԿ-ը և իրավապաշտպան կազմակերպությունները Իսրայելի նկատմամբ մարդու իրավունքների հարցերում կիրառում են երկակի չափանիշներ։ Նրանք հայտարարում են, որ Իսրայելը Մերձավոր Արևելքում ժողովրդավարական միակն պետությունն է, սակայն այդ տարածաշրջանում մարդու իրավունքների ոլորտում քննադատությունների մեծ մասն ուղղված է Իսրայելի դեմ ։ Քաղաքագետ Միթչել Բարդը գրում է, որ իսրայելական օրենքներն արգելում են կամայական ձերբակալություններն ու պաշտպանում մեղադրյալների իրավունքները, իսկ դատական իշխանությունն անկախ է կառավարությունից։ Նա նաև հերքում է Իսրայելում քաղբանտարկյալների առկայությունը։
Մարդու իրավունքներ
Իսրայելի անկախության հռչակագիրը հռչակում էր, որ նոր պետությունը «կհիմնվի ազատության, արդարության և խաղաղության հիմքերի վրա...: Այն կիրականացնի իր բոլոր քաղաքացիների հասարակական և քաղաքական ամբողջական իրավահավասարությունը՝ առանց կրոնի, ռասայի կամ սեռի տարբերակման։ Այն...հավատարիմ կլինի Միավորված ազգերի կազմակերպության կանոնադրությանը» ։ Ընդորում, հիմնադրման պահից Իսրայելում բացակայում էր մարդու իրավունքների մասին օրենքը։ Եվ միայն 1992 թվականին ընդունվել են Իսրայելի երկու հիմնական՝ գործունեության ազատության և մարդու արժանապատվության ու ազատության մասին օրենքները, որոնց հիմքի վրա հետագայում մշակվել են իրավունքների մասին օրենքները ։ Իսրայելում «սահմանադրական հեղափոխությունը» միջազգային ակադեմիական շրջանակներում դիտարկվում էր որպես մարդու իրավունքների ոլորտում խոշոր նվաճում։ Սակայն Իսրայելի կառավարության որոշ գործողություններն ու օրենքները, որոնք ընդունվել էին իրավակրոնական կոալիցիայի իշխանության տարիներին, քննադատություն և կասկածներ էին առաջացրել այն մասին, որ Իսրայելի կարգավիճակը որպես «Մերձավոր Արևելքում միակ ժողովրդավարության», իրական է մնում ։
Վաշինգտոնում տեղակայված Freedom House հասարակական կազմակերպությունն իր 2018 թվականի զեկույցում Իսրայելին 7 հնարավոր միավորից նշանակել է 2 (որտեղ 1-ը՝ «ամենաազատ երկիր», իսկ 7-ը՝ «ամենաքիչ ազատ երկիր»)։ Այդ զեկույցում քաղաքական ազատությունների մասով Իսրայելն ստացել է ամենաբարձր 1 միավորը, քաղաքացիական ազատությունների կոմպոնենտով՝ 7-ից 3, ինչը մասնավորապես կապված է 2017 թվականին ընդունված օրենքի հետ, որով այդ երկրում սահմանափակվում էին այն կազմակերպությունների գործունեությունը, որոնք աջակցում են Իսրայելի նկատմամբ բոյկոտին ։ Ընդ որում, Հորդանան գետի արևմտյան ափին, որի մեծ մասը գտնվում է Իսրայելի ռազմական կամ վարչական վերահսկողության տակ, Freedom House-ի վարկանիշը կազմում է 7-ից 6, իսկ քաղաքական ազատությունների վարկանիշը՝ 7-ից 7 (ամենացածր հնարավոր գնահատականը)։ Իրավունքների և ազատությունների նման սահմանափակ հնարավորությունների համար կազմակերպությունը մեղադրում է ինչպես իսրայելական կողմին, այնպես էլ Պաղեստինյան ազգային վարչակազմին ։ Մամուլի ազատության ամենամյա վարկանիշում, որը հրապարակում է «Լրագրողներ առանց սահմանների» կազմակերպությունը, 2018 թվականին Իսրայելը 180 երկրների շարքում զբաղեցրել է 87-րդ հորիզոնականը։ Չնայած ընդհանուր առմամբ իսրայելական մամուլը բնորոշվում է որպես ազատ (Մերձավոր Արևելքի համար հազվադեպ երևույթ), վարկանիշը նվազեցնում են ռազմական գրաքննությունն ու պաղեստինցի և միջազգային լրագրողների իրավունքների խախտումները, հատկապես Գազայի հատվածում իրադարձությունների լուսաբանման ժամանակ ։
Արտաքին քաղաքականություն
Իսրայելը դիվանագիտական հարաբերություններ ունի ՄԱԿ-ի անդամ 164 երկրների, ինչպես նաև Սուրբ Աթոռի, Կոսովոյի, Կուկի Կղզիների և Նիուեի հետ։ Այն ողջ աշխարհում ունի 107 դիվանագիտական ներկայացուցչություն ։ Իսրայելը դիվանագիտական հարաբերություններ չունի մուսուլմանական երկրների մեծ մասի հետ ։ Արաբական պետությունների լիգայի քսաներկու երկրներից վեցը կարգավորել են իրենց հարաբերություններն Իսրայելի հետ։ Եգիպտոսը և Հորդանանը խաղաղության պայմանագրեր են ստորագրել, համապատասխանաբար, 1979 և 1994 թվականներին, բայց Իսրայելը պաշտոնապես շարունակում է պատերազմի մեջ լինել Սիրիայի հետ։ Ընդ որում, երկու երկրներն այդ կարգավիճակում են սկսած 1948 թվականից։ Նախկինում համանման իրավիճակ էր նաև Լիբանանի պարագայում։ 2000 թվականին, երբ Լիբանանում ավարտվեց քաղաքացիական պատերազմը, Իսրայելն ու Լիբանանը դադարեցրեցին պատերազմական դրությունը։ Սակայն մինչ օրս երկու երկրների սահմանը շարունակում է մնալ չսահմանազատված և չսահմանագծված։
2020 թվականի երկրորդ կեսին Իսրայելը կարգավորեց հարաբերությունները արաբական ևս չորս երկրների հետ. սեպտեմբերին Արաբական Միացյալ Էմիրությունների և Բահրեյնի (հայտնի է որպես Աբրահամի հաշտագիր), հոկտեմբերին՝ Սուդանի և դեկտեմբերին Մարոկկոյի հետ ։ Չնայած Իսրայելի և Եգիպտոսի միջև կնքված խաղաղության պայմանագրին, եգիպտացիների շրջանում Իսրայելը շարունակում է մեծապես համարվել որպես թշնամի պետություն ։ Իրանը Փահլավիների կառավարման շրջանում դիվանագիտական հարաբերություններ է ունեցել Իսրայելի հետ , սակայն չեղարկել է Իսրայելի անկախության ճանաչումը՝ իսլամական հեղափոխության ընթացքում ։ Իսրայելի քաղաքացիները չեն կարող այցելել Սիրիա, Լիբանան, Իրաք, Սաուդյան Արաբիա և Եմեն, առանց Իսրայելի ներքին գործերի նախարարության թույլտվության։ Ի դեպ, այս երկրները 1948 թվականին պատերազմել են Իսրայելի դեմ և նրանց հետ Հրեական պետությունը չունի խաղաղության պայմանագիր ։ 2008-2009 թվականներին տեղի ունեցած Գազայի պատերազմի հետևանքով՝ Մավրիտանիան, Քաթար, Բոլիվիան և Վենեսուելան կասեցրել են քաղաքական և տնտեսական կապերն Իսրայելի հետ ։ 2019 թվականին, սակայն, Բոլիվիան վերականգնել է հարաբերությունները ։ Չինաստանը լավ հարաբերություններ ունի ինչպես Իսրայելի, այնպես էլ Արաբական աշխարհի հետ ։
Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները և Խորհրդային Միությունը եղել են առաջին երկու երկրները, որոնք գրեթե միաժամանակ ճանաչել են Իսրայելի Պետության անկախությունը ։ Վեցօրյա պատերազմի պատճառով 1967 թվականին խզվեցին հարաբերությունները Խորհրդային Միության հետ և վերականգնվեցին միայն 1991 թվականի հոկտեմբերին ։ Միացյալ Նահանգներն Իսրայելին համարում է Միջին Արևելքում «իր ամենավստահելի գործընկերը», ինչը հիմնված է «ժողովրդավարական ընդհանուր արժեքների, կրոնական նմանությունների և անվտանգային շահերի վրա» ։ 1967 թվականից սկսած Միացյալ Նահանգները 68 միլիարդ ԱՄՆ դոլարի ռազմական օգնություն և 32 միլիարդ ԱՄՆ դոլարի աջակցություն է տրամադրել Իսրայելին, ինչն իրականացվում է Օտարերկրյա օգնության ակտի շրջանակներում ։ Մինչև 2003 թվականը ներառյալ ԱՄՆ-ն ամենաշատ թվով օգնությունը տրամադրել է հենց Իսրայելին ։ Հարցված ամերիկացիների մեծ մասը դրական վերաբերմունք ունեն Իսրայելի նկատմամբ  ։ Համարվում է, որ Մեծ Բրիտանիան «բնական հարաբերություններ» ունի Իսրայելի հետ՝ Պաղեստինում բրիտանական մանդատի պատճառով ։ Երկու երկրների միջև հարաբերություններն ավելի են ամրապնդվել Մեծ Բրիտանիայի նախկին վարչապետ Թոնի Բլեերի՝ երկու երկրների (Իսրայել և Պաղեստին) հարցի կարգավորման ջանքերի արդյունքում։ 2007 թվականի դրությամբ՝ Գերմանիան Իսրայելի Պետությանը ու Հոլոքոստից առանձին փրկվածների, ընդհանուր առմամբ, վճարել է 25 միլիարդ եվրո ռեպարացիա ։ Իսրայելը ներառված է Եվրոպական միության հարևանության քաղաքականության մեջ, որի նպատակն է առավել մոտ դարձնել Եվրամիությանն ու հարևան երկրներին ։
Չնայած Թուրքիան և Իսրայելը մինչև 1991 թվականը չէին հաստատում լիարժեք դիվանագիտական հարաբերություններ, Թուրքիան Հրեական Պետության հետ համագործակցում էր դրա հիմնադրումից՝ 1949 թվականից ի վեր։ Թուրքիայի հարաբերությունները տարածաշրջանի մյուս երկրների հետ, որտեղ գերակշիռ էր մուսուլմանական բնակչությունը, երբեմն հանգեցրել են այդ արաբական և մուսուլմանական պետությունների ճնշմանը Թուրքիայի վրա՝ նվազեցնելու նրա հարաբերություններն Իսրայելի հետ ։ Թուրքիայի և Իսրայելի հարաբերությունները սկսեցին անկում ապրել 2008-2009 թվականների Գազայի պատերազմից և 2010 թվականին Գազայի ափերի մոտ տեղի ունեցած կոնֆլիկտից հետո ։ Սկսած 1995 թվականից, զուգահեռաբար, սկսեցին զարգանալ Հունաստանի և Իսրայելի հարաբերությունները, ինչը որոշակիորեն պայմանավորված էր նաև իսրայելա-թուրքական հարաբերությունների վատացմամբ ։ 2010 թվականին երկու երկրներն ստորագրել էին պաշտպանական համագործակցության համաձայնագիր։ Բացի այդ, Իսրայելի ռազմաօդային ուժերը Օվդա օդակայանում հունական ռազմաօդային ուժերի հետ միասին անց էին կացրել համատեղ զորավարժություններ։ Նավթի և գազի իսրայելա-կիպրոսական համատեղ հետախուզումը Լևիաթան գազի հանքավայրերում կարևոր գործոն են Հունաստանի համար, որը սերտ հարաբերություններ ունի Կիպրոսի հետ ։ Համագործակցությունն աշխարհի ամենաերկար ստորջրյա սնուցման մալուխի՝ «EuroAsia Interconnector-ի» հարցում, ամրապնդել է երկու երկրների՝ Իսրայելի և Կիպրոսի միջև առկա հարաբերությունները ։
Ադրբեջանն այն քիչ թվով մուսուլմանական երկրներից է, որը ռազմավարական և տնտեսական հարաբերություններ է զարգացրել Իսրայելի հետ ։ Ադրբեջանն ապահովում է Իսրայելի նավթի պահանջների զգալի մասը, իսկ Իսրայելն Ադրբեջանին սպառազինության մատակարարման գլխավոր գործընկերներից մեկն է ։ Ղազախստանը ևս Իսրայելի հետ ունի տնտեսական և ռազմավարական գործընկերություն ։ Հնդկաստանն Իսրայելի հետ լիարժեք դիվանագիտական հարաբերություններ է հաստատել 1992 թվականին և այդ ժամանակներից ի վեր զարգացրել ամուր ռազմական, տեխնոլոգիական և մշակութային գործընկերություն ։ Իսրայելի արտաքին գործերի նախարարության կողմից 2009 թվականին իրականացված հարցման արդյունքները ցույց էին տվել, որ Հնդկաստանն ամենաիսրայելամետ պետությունն է՝ հարցման ժամանակ ընտրված 12 երկրների շարքում ։ Հնդկաստանն իսրայելական արտադրության ռազմատեխնիկայի ամենախոշոր գնորդն է և Իսրայելը, Ռուսաստանից հետո, Հնդկաստանի երկրորդ խոշոր ռազմական գործընկերն է ։ Ընդհանուր քաղաքական, կրոնական և անվտանգային շահերից ելնելով՝ Եթովպիան Իսրայելի գլխավոր դաշնակիցն է Աֆրիկայում ։ Իսրայելը Եթովպիային տրամադրում է ոռոգման նախագծերի վերաբերյալ փորձագիտական հմտություններ, իսկ Եթովպիայի հազարավոր հրեաներ ապրում են Իսրայելում։
Ռազմական ոլորտ
Իսրայելի պաշտպանության բանակն Իսրայելի անվտանգության ուժերի միակ ռազմականացված թևն է, որը ղեկավարում է Պաշտպանության բանակի գլխավոր շտաբի պետը կամ Ռամաթկալը, որը ենթարկվում է Իսրայելի կառավարությանը։ Իսրայելի պաշտպանության բանակը բաղկացած է ցամաքային, օդային և ռազմածովային ուժերից։ Այն հիմնադրվել է 1948 թվականի արաբ-իսրայելական պատերազմի ժամանակ՝ ռազմականացված կազմակերպությունների միավորման հետևանքով, որոնք գործում էին Հագանայի հենքի վրա։ Ստացվում է, որ Իսրայելի պաշտպանության բանակն ստեղծվել է մինչև Իսրայելի Պետության հիմնադրումը ։ Իսրայելի պաշտպանության բանակը նաև հենվում է Իսրայելի ռազմական հետախուզության վարչության ռեսուրսների վրա (ԱՄԱՆ), որը գործում է Մոսադի և Շաբակի հետ ։ Իսրայելի պաշտպանության բանակն իր կարճ պատմության ընթացքում մասնակցել է մի շարք խոշոր պատերազմների և սահմանային հակամարտությունների, ինչի հետևանքով այն վեր է ածվել աշխարհի ամենամարտունակ բանակներից մեկին ։
Իսրայելցիների մեծ մասը պարտադիր ժամկետային զինծառայության են անցնում 18 տարեկանում։ Տղամարդիկ ծառայում են երկու տարի և ութ ամիս, իսկ կանայք՝ երկու տարի ։ Պարտադիր ժամկետային զինծառայությունն ավարտելուց հետո՝ իսրայելցի տղամարդիկ համալրում են պահեստազորի շարքերը և մինչև 40 տարեկանը ամեն տարի մի քանի շաբաթ մասնակցում պահեստազորի վերապատրաստումներին ու վարժանքներին։ Կանանց մեծ մասն ազատված են պահեստազորում ծառայությունից։ Իսրայելի արաբալեզու քաղաքացիները (բացի դրուզներից) և այն հրեաները, որոնք ամբողջական ծավալով ներգրավված են կրոնական դասընթացներին, ազատված են պարտադիր զինվորական ծառայությունից, չնայած երկար տարիներ եշիվաների ուսանողների զինծառայությունից ազատվելը եղել է հանրային քննարկման կարևորագույն հարցերից մեկը ։ Տարբեր պատճառներով ազատված քաղաքացիների համար կա այլընտրանքային ծառայությունը, որը կարգավորում է Շերութ Լեումին (բառացի՝ Ազգային ծառայություն)։ Այն առաջարկում է այլընտրանքային ծառայություն հիվանդանոցներում, դպրոցներում կամ սոցիալական ապահովման այլ համակարգերում ։ Պարտադիր զորակոչի քաղաքականության արդյունքում՝ Իսրայելի պաշտպանության բանակն ունի շուրջ 176,500 մշտական զինուժ և լրացուցիչ 465,000 պահեստազորային, ինչի պատճառով Իսրայելն աշխարհի առաջատար երկրներից մեկն է զինվորական ծառայություն անցած բնակչության թվաքանակով ։
Իսրայելի ռազմական ոլորտը մեծապես հիմնված է բարձր տեխնոլոգիական սպառազինության համակարգերի նախագծման և արտադրության վրա, որոնք կիրառվում են ինչպես Իսրայելի զինված ուժերում, այնպես էլ արտահանվում այլ երկրներ։ «Arrow» համալիրը աշխարհի քիչ թվով օպերացիոն բալիստիկ հակահրթիռային համակարգերից մեկն է ։ Python տեսակի օդ-օդ հրթիռները մասնագետները հաճախ դիտարկում են որպես Իսրայելի ռազմական պատմության ամենակործանիչ զենքը ։ Իսրայելական Spike հրթիռներն աշխարհի ամենաշատ արտահանվող հակատանկային կառավարվող հրթիռներից մեկն է ։ Իսրայելի հակահրթիռային հակաօդային պաշտպանության «Երկաթե գմբեթ» համակարգը աշխարհում հայտնի է դարձել Գազայի հատվածից պաղեստինցի գրոհայինների կողմից արձակված «Qassam», «Գրադ» և Fajr-5 հրթիռների խոցմամբ ։ 1973 թվականի արաբա-իսրայելական պատերազմից ի վեր՝ Իսրայելը զարգացրել է հետախուզական արբանյակների ամբողջ ցանց ։ «Օֆեկ» ծրագրի հաջողությունն Իսրայելին դարձրել է աշխարհի յոթ երկրներից մեկը, որը կարող է արձակել այդ տեսակի արբանյակներ ։
Աշխարհում ընդունված է կարծել, որ Իսրայելը միջուկային զենք ունի, ինչպես նաև զանգվածային խոցման քիմիական և կենսաբանական զենք (համաձայն 1993 թվականի զեկույցներից մեկի) ։ Իսրայելը չի ստորագրել Միջուկային զենքի չտարածման մասին պայմանագիրը և վարում է իր միջուկային ներուժի նկատմամբ դիտավորյալ երկիմաստության քաղաքականություն ։ Իսրայելի ռազմածովային ուժերի «Դելֆին» դասի սուզանավերը ենթադրվում է, որ զինված են «Popeye Turbo» հրթիռներով՝ ունենալով երկրորդ հարված հասցնելու հնարավորություն ։ 1991 թվականի Ծոցի պատերազմից սկսած, երբ Իսրայելը հարձակման ենթարկվեց «Էլ Հուսեյն» հրթիռներով, Իսրայելի բոլոր տները պետք է ունենան ուժեղացված անվտանգության սենյակ՝ «Մերխավ մուգան», որն անանցանելի է քիմիական և կենսաբանական նյութերի համար ։
Իսրայելի հիմնադրումից ի վեր՝ ռազմական ծախսերը կազմել են երկրի համախառն ներքին արդյունքի բավականին խոշոր կտորը։ Այն իր գագաթնակետին հասել է 1975 թվականին, երբ պաշտպանական ծախսերը կազմել էին երկրի ՀՆԱ-ի 30.3%-ը ։ 2016 թվականին Իսրայելը, ՀՆԱ-ի համեմատ ռազմական ծախսերի թվով, աշխարհում 6-րդ պետությունն էր։ Այն կազմում է 5.7% և 15-րդը՝ ընդհանուր ռազմական ծախսերով (շուրջ 18 միլիարդ ԱՄՆ դոլար) ։ 1974 թվականից ի վեր Միացյալ Նահանգները տարեկան խոշոր ռազմական օգնություն է տրամադրում Իսրայելին ։ 2016 թվականին ստորագրված փոխըմբռնման հուշագրի համաձայն՝ 2018-2028 թվականներին Միացյալ Նահանգները յուրաքանչյուր տարի Իսրայելին է տրամադրում 3,8 միլիարդ ԱՄՆ դոլար կամ Իսրայելի պաշտպանական բյուջեի մոտ 20 % ։ 2017 թվականի դրությամբ՝ Իսրայելը զենքի արտահանմամբ աշխարհում 5-րդ պետությունն է ։ Անվտանգության նկատառումներից ելնելով՝ Իսրայելից զենքի արտահանման ցուցանիշները գաղտնի են պահվում ։ Խաղաղասիրության համաշխարհային ինդեքսում Իսրայելն զբաղեցնում է ստորին հորիզոնականներից մեկը։ 2021 թվականի դրությամբ՝ 163 երկրների շարքում այս երկիրն զբաղեցրել է 141-րդ հորիզոնականը ։
Ոստիկանություն
Իսրայելական ոստիկանությունը գտնվում է Ներքին անվտանգության նախարարության իրավասության ներքո։ Իսրայելում ոստիկանության հետ կապ հաստատելու համար անհրաժեշտ է ցանկացած հեռախոսից հավաքել 100 ։
Իսրայելական ոստիկանությունը պրոֆեսիոնալ կազմակերպություն է։ 2014 թվականի դրությամբ՝ ոստիկանությունում աշխատում էր մոտ 35 000 մարդ (նրանցից մոտ 8000-ը սահմանապահ «ՄԱԳԱՎ» ոստիկանության աշխատակիցներ են )։ Բացի այդ, դրա աշխատանքին օգնում են «Քաղաքացիական դրուժինայի» («Միշմար Իզրահի») 7000 կամավորներ ։ Բացի ՄԱԳԱՎ-ից, ոստիկանական համակարգում ներառված է նաև «ՅԱՄԱՄ» հակաահաբեկչական ստորաբաժանումը, որն ստեղծվել է 1974 թվականին։ Դրա առջև դրված խնդիրների մեջ են ահաբեկչությունների կանխումը, ահաբեկիչների վնասազերծումը և պատանդների ազատ արձակումը ։
Հատուկ ծառայություններ
Իսրայելի անվտանգության ծառայությունների համակարգի մեջ մտնում են. ՇԱԲԱԿ-ը (կամ «Շին-բետ») (שרות ביטחון כללי Շերուտ Բիտախոն Կլալի, שב"כ Շաբակ)՝ Իսրայելի ընդհանուր անվտանգության ծառայությունը, ԱՄԱՆ-ը՝ (אמ"ן)՝ Իսրայելի ռազմական հետախուզական վարչությունը և Մոսադը՝ (המוסד למודיעין ולתפקידים מיוחדים, խա-Մոսադ լե մոդին ու-լե-թաֆկիդիմ մեյուխադիմ)՝ հետախուզության և հատուկ առաջադրանքների գործակալությունը, որին հաճախ անվանում են նաև Իսրայելի քաղաքական ոստիկանություն ։
ՇԱԲԱԿ-ն զբաղվում է հակաահաբեկչական գործունեությամբ և պատասխանատու է ներքին անվտանգության համար։ Նրա խնդիրների շարքում մտնում են լրտեսության, պետական գաղտնիքի, ահաբեկչության և քաղաքական քայքայիչ գործունեության հակազդումը ։ ՇԱԲԱԿ-ի վրա է դրված նաև Իսրայելի վարչապետի և կառավարության մյուս անդամների, պաշտպանական արդյունաբերության օբյեկտների, արտասահմանում Իսրայելի սեփականության հսկողությունը։ Այն նաև իրականացնում է «Էլ Ալ» ազգային ավիափոխադրողի անվտանգության ընդհանուր վերահսկողությունը ։
ԱՄԱՆ-ը, որպես Իսրայելի պաշտպանության բանակի ռազմական հետախուզության կառավարման մարմին, զբաղվում է օդային և ռադիոէլեկտրոնային հետախուզությամբ, տեղեկատվություն հավաքում տարբեր երկրներում ռազմական կցորդների և հատուկ նշանակության ստորաբաժանումների օգնությամբ, որոնք գործում են հակառակորդ երկրի թիկունքում։ ԱՄԱՆ-ը պատասխանատու է վարչապետի և կառավարության համար ամենօրյա ազգային ճեպազրույցների պատրաստման համար, իրականացնում է թիրախային հետազոտություններ արաբական հարևան պետությունների վերաբերյալ և իրականացնում ռազմական գործողությունների սկսման հավանականության գնահատում ։
Մոսադն Իսրայելի արտաքին հետախուզության ծառայությունն է ։ Այն զբաղվում է հետախուզական տվյալների հավաքմամբ և վերլուծությամբ, ինչպես նաև Իսրայելի սահմաններից դուրս գաղտնի հատուկ գործողությունների անցկացմամբ ։ Մյուս երկրների հետախուզական ծառայություններից Մոսադի տարբերությունը կայանում է նրանում, որ իսրայելական այս գերատեսչությունն ունի ընդամենը 1200 հաստիքային աշխատակից, ներառյալ տեխնիկական անձնակազմը ։
Քաղաքական կուսակցություններ
Իսրայելում կուսակցությունների բաժանումը «ձախերի» և «աջերի» պայմանավորված է մի շարք հիմնարար հարցերի վերաբերյալ դիրքորոշումներով, որոնցից ամենակարևորը, ի տարբերություն եվրոպական երկրների, որտեղ գերակշռում է սոցիալ-տնտեսականը, արտաքին քաղաքականն է (ներառյալ այնպիսի ասպեկտ, ինչպիսին անվտանգ սահմաններն են)։ Սակայն դերակատարություն ունեն նաև պետության և կրոնի հարաբերությունները, էթնիկ առանձին համայնքների իրավունքներն ու պարտականությունները, որի պատճառով Իսրայելի քաղաքական կուսակցությունների շրջանում ավանդաբար տարանջատվում են ոչ միայն ձախերը, աջերը և կենտրոնամետները, այլև կրոնական և արաբական կուսակցությունները։
Մինչև 1977 թվականը Իսրայելի բոլոր կառավարությունները ձևավորում էին ձախ կենտրոնամետ դաշինքներ, որոնց, որպես կանոն, մասնակցում էին նաև կրոնական կուսակցությունները։ 1977 թվականի «ընտրազանգվածի հեղաշրջումից» հետո քաղաքական դաշտում մշտապես ընթանում է «լայն ձախ» և «լայն աջ» դաշինքների մրցակցություն, որոնք հիմնականում կենտրոնացված են, համապատասխանաբար, «Ավոդա» և «Լիկուդ» կուսակցությունների շուրջ, որոնք առավել շատ կենտրոնամետ են, քան նրանց դաշնակիցները։ 1984-1990 թվականներին, երկու դաշինքների ուժերի հավասարության պատճառով, երկիրը կառավարում էին, այսպես կոչված, ազգային միասնության կառավարությունները։ 1996 թվականին ներդրված վարչապետի ուղիղ ընտրության համակարգը, որն իրականացվում էր խորհրդարանական ընտրություններին զուգահեռ, հանգեցրեց «կուսակցական բազմաձևության» (պոլիմորֆիզմ) ուժեղացմանը և Քնեսեթում մանր հատվածային կուսակցությունների և ցանկերի թվաքանակի աճին, որոնցից սկսեցին ավելի շատ կախված լինել խոշոր կուսակցությունների ղեկավարները՝ կոալիցիաների ձևավորման ժամանակ։ Արիել Շարոնի փորձը ստեղծելու «իշխանության նոր կուսակցություն», որը կմիավորեր չափավոր աջ և ձախ առաջնորդներին, չհաջողվեց։ 2006 թվականի ընտրություններից առաջ ստեղծված «Կադիմա» կուսակցությունն արագորեն վատնեց վստահությունը և արդեն յոթ տարի անց դժվարությամբ հաղթահարեց ընտրական շեմը։
Տնտեսություն
Իսրայելը համարվում է Հարավարևմտյան Ասիայի և Միջին Արևելքի տնտեսությամբ և արդյունաբերությամբ ամենազարգացած երկիրը ։ Իսրայելի որակյալ համալսարանական կրթությունը և բարձր մոտիվացված ու կրթված բնակչության ձևավորումը մեծապես պատասխանատու են երկրում բարձր տեխնոլոգիաների զարգացման խթանման և արագ տնտեսական զարգացման համար ։ 2010 թվականին Իսրայելն անդամակցեց Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպությանը ։ 2019 թվականի դրությամբ՝ Համաշխարհային տնտեսական ֆորումի «Համաշխարհային մրցունակության զեկույցում» Իսրայելն զբաղեցրել է 20-րդ հորիզոնականը և 35-րդը՝ Համաշխարհային բանկի «Գործարարությամբ զբաղվելու դյուրինության ինդեքս» ։ Իսրայելն աշխարհում զբաղեցրել է 5-րդ տեղը բարձր որակավորում ունեցող աշխատողների բաժնով ։ Իսրայելի տնտեսական տվյալները ներառում են Իսրայելի տնտեսական տարածքը, ներառյալ Գոլանի բարձրունքները, Արևելյան Երուսաղեմը և Արևմտյան ափի իսրայելական բնակավայրերը։
Չնայած սահմանափակ բնական ռեսուրսներին, վերջին տասնամյակներում գյուղատնտեսական և արդյունաբերական հատվածների զարգացումը Իսրայելին սննդամթերքի տեսանկյունից, բացառությամբ հացահատկի և տավարի մսի, դարձրել է ինքնաբավ։ 2020 թվականին Իսրայել ներկրումն ընդհանուր առմամբ կազմել է 96.5 միլիարդ ԱՄՆ դոլար, որը ներառում է հումքը, ռազմական սարքավորումները, արտադրական ապրանքները, չմշակված ադամանդը, վառելիքը, հացահատիկը և սպառողական ապրանքները ։ Արտահանման հիմնական ուղղություններն են մեքենաներն ու սարքավորումները, ծրագրային ապահովումները, մշակված ադամանդը, գյուղատնտեսական ապրանքները, քիմիկատները, տեքստիլն ու հագուստը։ 2020 թվականին Իսրայելից արտահանումը հասել է 114 միլիարդ ԱՄՆ դոլարի ։ Իսրայելի բանկը պահում է 173 միլիարդ ԱՄՆ դոլարի ոսկու տարադրամային ռեզերվ ։ 1970-ական թվականներից սկսած Իսրայելը ռազմական օգնություն, ինչպես նաև տնտեսական աջակցություն է ստացել Միացյալ Նահանգներից։ Տնտեսական աջակցությունը եղել է վարկային երաշխիքների տեսքով, որը ներկայումս կազմում է Իսրայելի արտաքին պարտքի ուղիղ կեսը։ Զարգացած երկրների թվում Իսրայելն ունի արտաքին պարտքի ամենացածր ցուցանիշներից մեկը և պարտատեր է մաքուր արտաքին պարտքի տեսանկյունից, որի պրոֆիցիտը 2015 թվականին կազմել է 69 միլիարդ ԱՄՆ դոլար ։
Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներից հետո աշխարհում Իսրայելն ունի երկրորդ ամենաշատ թվով ստարտափ ընկերությունները և երրորդն է ԱՄՆ-ից ու Չինաստանից հետո՝ Nasdaq-ում ցուցակագրված ընկերությունների թվով ։ Intel-ը և Microsoft-ը իրենց առաջին արտասահմանյան գիտահետազոտական կենտրոնները բացել են հենց Իսրայելում։ Իսրայելում են գտնվում նաև բարձր տեխնոլոգիական այնպիսի կազմակերպությունների գիտահետազոտական կենտրոնները, ինչպիսիք են IBM-ը, Google-ը, Apple-ը, Hewlett-Packard-ը, Cisco-ն, Facebook-ը և Motorola-ն։ 2007 թվականին ամերիկացի գործարար Ուորեն Բաֆեթին պատկանող Berkshire Hathaway ընկերությունը գնեց իսրայելական Iscar ընկերությունը, որը նրա առաջին ձեռքբերումն էր Միացյալ Նահանգներից դուրս։ Գործարքը կազմել էր 4 միլիարդ ԱՄՆ դոլար ։