cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Չեռնոբիլ։ Մեկուսացման գոտի
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսական հեռուստասերիալներ Կատեգորիա:Չեռնոբիլի ատոմակայանի վթար
Էդամ-Վոլենդամ
Էդամ-Վոլենդամ (Edam-Volendam ), համայնք Նիդերլանդների Հյուսիսային Հոլանդիա մարզում։ Տարածքը 16,31 կմ² է, բնակչությունը՝ 28.586 (2011 թ.)։ Մեկ շնչի տարեկան միջին եկամուտը 13.900 եվրո է։
Կատեգորիա:Հյուսիսային Հոլանդիայի համայնքներ
Մայսկոե (գյուղ, Վելիկա-Պիսարևկայի շրջան)
Մայսկոե (Майське), գյուղ Ուկրաինայի Սումիի մարզի Վելիկա-Պիսարևկայի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Մայսկոե գյուղում բնակվում էր 116 մարդ։
Դմիտրի Գոլիցին
Իշխան Դմիտրի Միխայլովիչ Գոլիցին (Дмитрий Михайлович Голицын, ), ռուս պետական գործիչ, Պետրոս I աջակիցը, գաղտնի խորհրդական, Պետրոս I մահից հետո եղել է Գերագույն գաղտնի խորհրդի անդամ։ Պետրոս II կայսր մահից հետո դարձել է Գերագույն գաղտնի խորհրդի առաջատարներից մեկը և ոգևորել է Ռուսաստանում սահմանադրական միապետության առաջին փորձերը հաստատելու համար։
Կազմել է «Կոնդիցիա», որը կոչված էր սահմանափակել կայսրուհի Աննա Յոհանովնայի իշխանությունը։
Կենսագրություն
Պալատական սեղանապետ Միխայիլ Անդրեևիչ Գոլիցինի և Պրասկովյա Նիկիտիչնայի որդին։
Պետրոս I օրոք
1707 թվականին եղել է Բելոգորոդի զորապետը ), իսկ 1711 թվականից՝ Կիևի նահանգապետ ։ 1718 թվականից եղել է Կամեր-կոլեգիայի և Սենատի անդամ, զբաղվում էր ֆինանսական հարցերով։ Վայելում էր Պետրոս I վստահությունը, որը հաճախ դիմում էր նրան տարբեր խնդրանքներով (օրինակ, տարբեր գրքերի թարգմանությունների մասին)։ Այնուամենայնիվ, 1723 թվականին Գոլիցինը Շաֆիրովի գործի հետ կապված ձերբակալվեց, սակայն կայսրուհու միջնորդությամբ նրան ներում է շնորհվում։
Եկատերինա I և Պետրոս II օրոք
Պետրոս I մահից հետո Գոլիցինը աջակցում էր նրա թոռան՝ Պետրոս II Ալեքսեյևիչի վարչության կուսակցության կողմնակիցների կառավարությունը, սակայն Սակայն համաձայնվել է Եկատերինա I գահակալմանը, 1726 թվականին  մասնակցել է ռուս-ավստրիական միության  բանակցությունների  կնքմանը, 1727 թվականի հունվարի 1-ից կայսրուհուց ստանում է Սուրբ Անդրեաս առաքյալի և Սուրբ Ալեքսանդր Նևսկու շքանշան։ Կայսր Պետրոս II իշխանին նշանակել է կոմերց-կոլեգիայի ղեկավար։ Դմիտրի Գոլիցինը չեղյալ հայտարարեց մի շարք պետական մենաշնորհներ և նվազեցրեց սակագները։ Այդ ժամանակ էլ Գերագույն գաղտնի խորհուրդ է մտցնում իր եղբորը Միխայիլին, ով դարձավ Ռազմական կոլեգիայի ղեկավար։
1730 թվականին առաջարկում է  գահին հրավիրել  Աննա Յոհանովնային, սահմանափակելով նրա իշխանությունը։
Ավելի ուշ  իշխանը մշակեց սահմանադրության նոր նախագիծ, որի համաձայն բացարձակ միապետությունը  որպես այդպիսին Ռուսաստանում սահմանափակվում է ընդմիշտ, և միապետի իշխանությունը կազմված էր Գաղտնի խորհրդի տասը-տասներկու  անդամներից
Ընտանիք
1864 թվականին ամուսնացել է իշխան Յակով Օդոևսկու դստեր՝ իշխանուհի Աննա Յակովլևնայի հետ (մահացել է 1750 թ.):
Երեխաներ՝
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուս դիվանագետներ Կատեգորիա:Ռուս պետական գործիչներ Կատեգորիա:Ռուսական կայսրության քաղաքական գործիչներ
Զուբովշչինա (գյուղ, Յարցևսկի շրջան)
Զուբովշչինա (Зубовщина), գյուղ Ռուսաստանի, Սմոլենսկի մարզի Յարցևսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 2 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Յարցևսկի շրջանի բնակավայրեր
Սելչուկ Ինան
Ինան Սելչուկ (Selçuk İnan, ), թուրք ֆուտբոլիստ, Թուրքիայի հավաքականի և «Գալաթասարայի» կիսապաշտպան։ Կատարում է հրաշալի տուգանային հարվածներ, լավ է դիտում դաշտը և կատարում է լավ փոխանցումներ։
Կարիերայի սկիզբ
Ինան Սելչուկը սկսել է ֆուտբոլ խաղալ «Կարագակսպորի» և «Դարդանելսպորի» պատանեկական թիմերում։ «Դարդանելսպորի» մեծերի թիմում նշել է նորամուտը պրոֆեսիոնալ ֆուտբոլ։ Դա տեղի է ունեցել 2002 թվականի դեկտեմբերի 1-ին «Անտալյասպորի» դեմ խաղում, որտեղ Ինանը ընդամենը 17 տարեկան էր։ Այդ հանդիպման ժամանակ էլ խփել է իր առաջին գոլը։
«Տրաբզոնսպոր»
Նոր ակումբի կազմում առաջին մրցաշրջանում Ինան Սելչուկը անցկացնում է 32 խաղ և աչքի է ընկնում խփած գոլերով, ակումբին օգնում է 3-րդ տեղը զբաղեցնել թուրքական ՍուպերԼիգայում և դուրս գալ Եվրոպայի Լիգա։ Հաջորդ մրցաշրջանում կայացավ նրա նորամուտը եվրոգավաթում։ Թուրքիայի 2009-10 մրցաշրջանում անցկացրեց 28 հանդիպում, որտեղ խփեց 2 գոլ, և կրկին հայտնվեց եվրոգավաթում։ Զուգահեռաբար հաղթեց Թուրքիայի գավաթում։ Վերջին մրցաշրջանը «Տրաբզոնսպորի» կազմում Ինանի համար ամենահաջողը եղավ։ Նա ակումբի հետ զբաղեցրեց 2-րդ հորիզոնականը և ստացավ թույլտվույթուն մասնակցելու Չեմպիոնների Լիգային։ Երեք մրցաշրջանում միասին անցկացրեց 93 խաղ և խփեց 7 գոլ։
«Գալաթասարայ»
2011 թվականի մայիսի 25-ին Ինան Սելչուկը ազատ գործակալի կարգավիճակով տեղափոխվում է «Գալաթասարայ» ։ Առաջին իսկ մրցաշրջանում ակումբի հետ դառնում է Թուրքիայի չեմպիոն։ Նաև ստանում է պարգևներ (առաջնության լավագույն ասիստենտ, լավագույն կիսապաշտպան, թուրքիայի առաջնության 2011-12 մրցաշրջանի լավագույն ֆուտբոլիստ)։ Երկու մրցաշրջանում հիմնական կազմում անցկացնում է 70 խաղ և դառնում 19 գոլի հեղինակ։
Հավաքական
Խաղացել է Թուրքիայի հավաքականի բոլոր տարիքային հավաքականներում։ 2007 թվականից հանդես է գալիս Թուրքիայի հիմնական կազմում։ Ինանի նորամուտը տեղի է ունեցել 2007 թվականի հոկտեմբերի 13-ին Մոլդովայի հավաքականի դեմ խաղում ։ Առաջին գոլը ազգային հավաքականում խփել է 2012 թվականի մայիսի 24-ին Վրաստանի հավաքականի դարպասին ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Թուրք ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Գալաթասարայի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ Կատեգորիա:Թուրքիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Թուրքական Սուպեր լիգայի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Թուրքիայի երիտասարդական միջազգային կարգի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Թուրքիայի մինչև 21 տարեկանների հավաքականի միջազգային ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:ՈՒԵՖԱ Եվրո 2016-ի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Տրաբզոնսպորի ֆուտբոլիստներ
Ժողովածու (640)
Ժողովածու (640), Երևանի Մաշտոցի անվան Մատենադարանում պահպանվող ձեռագիր, որը «Մաշտոցի անվան ցուցակ ձեռագրացում» (ձեռագրերի ցանկում) ներկայացված է 640 թվի տակ։ Ձեռագիրը գրվել է 1297 թվականին Հեթում քահանա գրիչի կողմից ենթադրաբար Հայելի գյուղում։ Ստացողը եղել է Վասիլ Հայելեկցին։ Գրված է թղթի վրա, որը ունի 16.3×12 չափս։ Ձեռագիրը կազմված է 317 թերթից։ Գրված է միասյուն, բոլորգրով։ Կազմը` կաշեպատ տախտակ դրոշմազարդ, աստառը՝ շերտազարդ կապույտ կտավ։ Հիշատակարաններ՝ գրչի՝ 19բ, 46բ, 59ա, 314բ, ստացողի՝ 315ա, հետագայի՝ 315բ (1305-1315թթ․),1ա 17-րդ դար ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մատենադարանի ձեռագրեր
Ֆրիդերիկա Մայրեկեր
Ֆրիդերիկա Մայրեկեր (Մայրյոկեր, Friederike Mayröcker, ), ավստրիացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ։
Կենսագրություն
Ֆրիդերիկա Մայրեկերն սկսել է բանաստեղծություններ գրել 15 տարեկան հասակում, առաջին հրատարակությունը եղել է «Պլան» ավանգարդ ամսագրում (1946), առաջին գիրքը լույս է տեսել 1956 թվականին։ 1946 թվականից մինչև 1969 թվականն անգլերեն է դասավանդել Վիեննայի տարբեր դպրոցներում։ 1954 թվականին ամուսնացել է բանաստեղծ Էռնստ Յանդլի հետ, որի հետ ապրել է մինչև նրա մահը՝ 2000 թվական։ Նրանք համահեղինակությամբ ստեղծել են մի շարք ռադիոպիեսներ։
Սանտա Ռիտա դու Տրիվելատու
Սանտա Ռիտա դու Տրիվելատու (Santa Rita do Trivelato), համայնք Բրազիլիայի Կենտրոնաարևմտյան տարածաշրջանում՝ Մատու Գրոսու նահանգի կազմում   ։ Գտնվում է Մատու Գրոսու նահանգի հյուսիսային մարզում։ Մտնում է Ալտու Տելիս Պիրիսի գավառի կազմի մեջ։ Բնակչությունը կազմում է 1763 մարդ՝ 2006 թվականի տվյալներով։ Գրավում է 3 345,196 կմ2 տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում է՝ 0,5 մարդ/կմ2։
Ֆրիդերիկա Մայրեկեր
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ավստրիացի գրողներ Կատեգորիա:Ավստրիացի կին գրողներ Կատեգորիա:Ավստրիացի բանաստեղծներ Կատեգորիա:Ավստրիացի դրամատուրգներ Կատեգորիա:Լեզվի և պոեզիայի գերմանական ակադեմիայի անդամներ Կատեգորիա:Գերմանալեզու բանաստեղծներ Կատեգորիա:Բեռլինի գեղարվեստի ակադեմիայի անդամներ Կատեգորիա:Ավստրիացի արձակագիրներ Կատեգորիա:Ավստրիացի մանկավարժներ Կատեգորիա:Ավստրիական «Գիտության և արվեստի համար» պատվո խաչի ասպետներ
Սուշկի (գյուղ, Կրասիլովի շրջան)
Սուշկի (Сушки), գյուղ Ուկրաինայի Խմելնիցկիի մարզի Կրասիլովի շրջանում։
Սանտա Ռիտա դու Տրիվելատու
Պատմություն
Քաղաքը հիմնադրվել է 2001 թվականի հունվարի 1-ին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Բրազիլիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Մատու Գրոսու նահանգի բնակավայրեր
Սուշկի (գյուղ, Կրասիլովի շրջան)
2001 թվականի տվյալներով Սուշկի գյուղում բնակվում էր 93 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,459 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 202,61 մարդ/կմ²։
Լեզվական հարաբերականություն
Լեզվական հարաբերականության վարկած, հայտնի է որպես Սեպիր Ուորֆի վարկած կամ Ուորֆիանիզմ, սկզբունք, որը ենթադրում է, որ լեզվի կառուցվածքն ազդում է իր խոսողների աշխարհայացքի կամ ճանաչողության վրա, և ուստի մարդկանց ընկալումները հարաբերական են նրանց խոսակցական լեզվին։ Այնուամենայնիվ, գաղափարը չի ծագել Էդուարդ Սեպիրի կամ Բենջամին Լի Ուորֆի մոտ, այլ այն ներմուծվել է գերմանացի հումանիստական մտածողությունից ամերիկացի տարբեր հեղինակների կողմից ։ Կապված լինելով ոգու կամ անհատի հայեցակարգի հետ՝ դա Էթնիկական հոգեբանության, հեգելականության փիլիսոփայության և գերմանական ռոմանտիզմի այլ տարբերակների հիմնական դրույթն է ։
Գաղափարը հաճախ տարբերակվում է երկու ձևով․ ուժեղ վարկած, որն այժմ կոչվում է լեզվական դետերմինիզմ, ծագել է վաղ լեզվաբանների կողմից մինչև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը, մինչդեռ թույլ վարկածը հիմնականում ծագել է ժամանակակից լեզվաբանների կողմից ։
Լեզվաբանների կողմից այդ սկզբունքն ընդունվել և այնուհետև մերժվել էր 20-րդ դարի սկզբին, հատկապես Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից տեղի ունեցած սոցիալական ընդունման ընկալման փոփոխությունից հետո։ Լեզվական հարաբերականության ընդունման դեմ ձևավորված փաստարկների ծագումը վերագրվում է Նոամ Չոմսկուն ։
Լեզվական հարաբերականության սկզբունքը, լեզվի և մտքի կապը նույնպես ուշադրության են արժանացել տարբեր ակադեմիական ոլորտներում՝ փիլիսոփայությունից մինչև հոգեբանություն ու մարդաբանություն, ինչպես նաև ներշնչել և գունազարդել են գեղարվեստական ստեղծագործությունները և արհեստական լեզուների գյուտը։
Անվանում
«Սեպիր–Ուորֆի վարկած» տերմինը լեզվաբանների կողմից դիտարկվում է որպես սխալ անվանում մի քանի պատճառներով. Սեպիրը և Ուորֆը երբեք չեն եղել որևէ ստեղծագործության համահեղինակ և երբեք չեն արտահայտել իրենց գաղափարները վարկածի տեսանկյունից։ Այս վարկածի թույլ և ուժեղ տարբերակի տարբերությունը նույնպես ավելի ուշ է պարզաբանվել։ Սեպիրը և Ուորֆը երբեք նման երկատում չեն հաստատել, չնայած հաճախ նրանց գրվածքները և հարաբերականության այս սկզբունքի վերաբերյալ նրանց տեսակետները շարադրվում են ավելի ուժեղ կամ թույլ արտահայտություններով ։
Ծագում
Գաղափարը հստակ արտահայտվել է 19–րդ դարի մտածողների կողմից, ինչպիսիք են Վիլհելմ Հումբոլդտը և Յոհան Գոտֆրիդ Հերդերը, ովքեր լեզուն տեսնում էին որպես ազգի, ոգու արտահայտություն։ 20–րդ դարի սկզբի ամերիկյան մարդաբանության դպրոցի անդամները՝ Ֆրանց Բոասի և Էդուարդ Սեպիրի գլխավորությամբ, ընդունեցին գաղափարի ձևերը, բայց Սեպիրը ավելի դեմ էր, քան կողմ լեզվական դետերմինիզմին։ Սեպիրի ուսանողը՝ Բենյամին Լի Ուորֆը, սկսեց դիտվել որպես հիմնական կողմնակից իր հրապարակած դիտարկումների արդյունքում, թե ինչպես է նա ընկալում լեզվական տարբերությունները որպես հետևանքներ մարդու ճանաչողության և վարքի վրա։ Հարի Հոյջերը՝ Սեպիրի մեկ այլ ուսանող, ներմուծեց «Սեպիր–Ուորֆի վարկած» տերմինը, չնայած որ երկու գիտնականները երբեք պաշտոնապես առաջ չեն քաշել որևէ նման վարկած ։ Հարաբերականության տեսության ուժեղ տարբերակը մշակվել է 1920–ականների վերջերից գերմանացի լեզվաբան Լեո Վայսգերբերի կողմից։ Ուորֆի լեզվական հարաբերականության սկզբունքը վերափոխվել է որպես փորձարկելի վարկած Ռոջեր Բրաունի և Էրիկ Լենեբերգի կողմից, որոնք փորձեր են անցկացրել՝ պարզելու համար, թե արդյոք գույնի ընկալումը տատանվում է լեզու խոսողների միջև, որոնք գույները տարբեր են դասակարգում։ Երբ 1960–ականներին ուշադրության կենտրոն մտավ մարդկային լեզվի և ճանաչողության համընդհանուր բնույթի ուսումնասիրությունը, լեզվական հարաբերականության գաղափարը լեզվաբանների շրջանակներից դուրս եկավ։
Վերափոխված ուսումնասիրություն
1980–ականների վերջերից լեզվական հարաբերականության գիտնականների նոր դպրոցը ուսումնասիրել է լեզվական դասակարգման տարբերությունների ազդեցությունը ճանաչողության վրա՝ փորձարարական համատեքստերում վարկածի ոչ դետերմինիստական տարբերակների լայն աջակցություն գտնելով ։ Լեզվական հարաբերականության որոշ էֆեկտներ տեղ են գտել մի քանի իմաստային տիրույթներում, չնայած դրանք հիմնականում թույլ են։ Այն լեզվաբանների մեծամասնությունը, ովքեր պնդում են, որ լեզուն էականորեն ազդում է ճանաչողական գործընթացների վրա և ավելի լավ է ընկալվում որպես հաղորդակցման միջոց, ներկայումս ընդունում են լեզվական հարաբերականության գաղափարը՝ դրսևորելով ավելի չեզոք, հավասարակշռված մոտեցում։ Հետազոտությունը կենտրոնացած է լեզու մտածողության վրա ազդելու ձևերի և ուսումնասիրության վրա ։
Լեզվական դետերմինիզմ
Տեսության ամենաուժեղ ձևը լեզվական դետերմինիզմն է, որը ներկայացնում է՝ լեզուն ամբողջությամբ որոշում է ճանաչողական գործընթացների շարքը։ Լեզվական դետերմինիզմի վարկածն այժմ ընդունված է դիտարկել որպես սխալ տեսություն։
Լեզվական ազդեցություն
Սա ավելի թույլ ձև է, որը ներկայացնում է՝ լեզուն սահմանափակումներ է առաջացնում ճանաչողության որոշ ոլորտներում, և որ այն ոչ մի դեպքում որոշիչ չէ։ Ավելի թույլ ձևերի վերաբերյալ հետազոտությունը դրական փորձառական փաստեր է ներկայացրել հարաբերությունների համար։
Պատմություն
Գաղափարը, որ լեզուն ու միտքը միահյուսված են, գալիս է հին ժամանակներից։ Պլատոնը վիճում էր այնպիսի իմաստունների դեմ, ինչպիսին էր Լեոնտինի Գորգիասը, ով գտնում էր, որ ֆիզիկական աշխարհը հնարավոր չէ զգալ առանց լեզվի։ Նա ճշմարտության հարցը կապում էր գեղագիտական նախասիրությունների կամ ֆունկցիոնալ հետևանքների հետ։ Պլատոնը փոխարենը պնդում էր, որ աշխարհը բաղկացած է հավերժական գաղափարներից, և որ լեզուն պետք է արտացոլի այդ գաղափարները որքան հնարավոր է ճշգրիտ ։ Պլատոնի կողմնակից Սուրբ Օգոստինոսը կարծում էր, որ լեզուն պարզապես պիտակավորված է, և այն կիրառվում է արդեն գոյություն ունեցող հասկացությունների վրա։ Այդ տեսակետը գերակշռում էր ողջ միջնադարում։ Ռոջեր Բեկոնը գտնում էր, որ լեզուն միայն վարագույր էր, որը ծածկում էր հավերժական ճշմարտությունները՝ դրանք թաքցնելով մարդկային փորձից։ Իմանուիլ Կանտի համար լեզուն ընդամենը մի գործիք էր, որ մարդիկ օգտագործում էին աշխարհն ուսումնասիրելու նպատակով։
Գերմանացի ռոմանտիկ փիլիսոփաներ
18–րդ դարի վերջին և 19–րդ դարի սկզբին անհատների կամ տարբեր ազգային հերոսների էթնիկական խմբերի գոյության գաղափարը շարժիչ ուժն էր գերմանական ռոմանտիկների դպրոցի և էթնիկ ազգայնականության սկզբնական գաղափարախոսությունների հիմքում։
Շվեդ գիտնական Էմանուել Սվեդենբորգը ոգեշնչել էր գերմանացի ռոմանտիկներից մի քանիսին։ Արդեն 1749 թվականին նա որոշակի ակնարկներ էր արել լեզվական հարաբերականության մասին՝ լուսաբանելով «Գենեսիս» գրքի ազգերի ցանկի մի հատված։
1771 թվականին նա պարզաբանեց դա՝ ասելով.
Յոհան Գեորգ Համանիին հաճախ առաջարկում են լինել առաջատարը գերմանացի ռոմանտիկների շարքում, քանի որ նա խոսում էր «լեզվի գյուտ» հասկացության մասին ։ «Ակադեմիական հարցի վերաբերյալ իր շարադրության մեջ» Համանը գրում է, որ ժողովրդի լեզուն ազդում է իրենց աշխարհայացքի վրա․
1820 թվականին Վիլհելմ Հումբոլդտը լեզվի ուսումնասիրությունը կապեց ազգային ռոմանտիկական ծրագրի հետ՝ առաջարկելով այն տեսակետը, որ լեզուն մտքի հյուսվածք է։ Մտքերը ապահովում են ներքին երկխոսություն, օգտագործելով նույն քերականությունը, ինչպիսին մտածողի մայրենի լեզուն է ։ Այս տեսակետը դիտարկում էր էթնիկ ազգի աշխարհայացքը, որը արտացոլվում է նրանց լեզվի քերականության մեջ։ Հումբոլդտը պնդում էր, որ բառափոխության ձևաբանական տեսակ ունեցող լեզուները, ինչպիսիք են գերմաներենը, անգլերենը և մյուս հնդեվրոպական լեզուները, ամենակատարյալ լեզուներն են։ Վիլհելմ Հումբոլդտը հրապարակեց 1820 թվականին.
Հումբոլդտի լեզվաբանության հումանիստական ընկալումը հետևյալն էր. յուրաքանչյուր լեզու յուրահատուկ ձևով է ստեղծում անհատի աշխարհայացքը իր բառային և քերականական կարգերի, հայեցակարգային կառուցվածքի և շարահյուսական կաղապարների միջոցով ։
Հերդերն աշխատում էր Համանիի հետ՝ հաստատելու այն գաղափարը՝ արդյոք լեզուն մարդկային/բանական կամ աստվածային ծագում ունի, թե ոչ ։ Հերդերը ավելացրեց վարկածի հուզական բաղադրիչը, իսկ Հումբոլդտը վերցրեց այս տեղեկատվությունը և դիմեց տարբեր լեզուների՝ վարկածն ընդլայնելու համար։
Բոաս և Սեպիր
Գաղափարը այն մասին, որ որոշ լեզուներ գերազանցում են մյուսներին, տարածված էր 20-րդ դարի սկզբին։ Օրինակ՝ ամերիկացի լեզվաբան Ուիլյամ Դվայթ Ուիթնին փորձում էր արմատախիլ անել Ամերիկյան–հնդկացիական լեզուները՝ պնդելով, որ դրանցով խոսողները վայրենիներ են, և ավելի լավ կլիներ անգլերեն սովորել և ընտրել «քաղաքակիրթ» ապրելակերպ։ Ֆրանց Բոասն առաջին մարդաբանն ու լեզվաբանն էր, ով դիտարկեց այդ տեսակետը։ Հյուսիսային Կանադայում աշխարհագրական հետազոտություններ իրականացնելիս նա հրապուրվեց տեղի բնիկներով և որոշեց ազգագրագետ դառնալ։ Բոասը շեշտեց բոլոր մշակույթների և լեզուների հավասար արժեքը, որտեղ գոյություն չունի պարզունակ լեզու հասկացություն, և որ բոլոր լեզուները ունակ են արտահայտելու նույն բովանդակությունը՝ չնայած տարբեր միջոցներով։ Բոասը լեզուն տեսնում էր որպես մշակույթի անբաժանելի մաս, և նա առաջիններից էր, որ ազգագրագետներից պահանջեց սովորել ուսումնասիրվող մշակույթի մայրենի լեզուն, բանավոր մշակույթը և ներկայացնել առասպելներն ու ավանդությունները մայրենի լեզվով։ Բոաս.
Բոասի ուսանող Էդուարդ Սեպիրը հանգեց Հումբոլդտի այն գաղափարին, որ լեզուները ապահովում են ժողովուրդների աշխարհայացքը հասկանալու բանալին։ Նա կողմ էր այն տեսակետին, որ լեզուների քերականական համակարգերի տարբերությունների պատճառով ոչ մի լեզու իրար նման չէ, ուստի հնարավոր չի լինի անել կատարյալ թարգմանություն։ Սեպիրը նաև մտածում էր, որ իրականությունը այլ կերպ էր ներկայացվում լեզվի պատճառով, հետևաբար տարբեր լեզուներով խոսողները այլ կերպ կընկալեին իրականությունը։
Սեպիրը հստակ ասում էր, որ լեզվի և մշակույթի կապերը ոչ խորքային էին, եթե դրանք ընդհանրապես գոյություն ունեին.
Սեպիրը առաջարկեց նման դիտարկումներ այսպես կոչված «աշխարհի» կամ «կենդանի» լեզուներով խոսողների մասին՝ նշելով, որ «ընդհանուր լեզվի տիրապետումը դեռևս կա և կշարունակվի լինել ավելի պարզ և հարթ՝ Անգլիայի և Ամերիկայի փոխըմբռնման միջև։ Լեզուն չի կարող անվերջ կնիք դնել ընդհանուր մշակույթի վրա, երբ մշակույթի աշխարհագրական, ֆիզիկական և տնտեսագիտական որոշիչները այլևս նույնը չեն ամբողջ տարածքում»։
Սեպիրը երբեք չի մտածել, թե ինչպես են լեզուները ազդում մտածողության վրա։ Լեզվական հարաբերականության որոշ հասկացությունների հիմքում ընկած է նրա լեզվի ըմբռնումը, որը պետք է ընդունի Ուորֆը։
Հումբոլդտի և Ֆրիդրիխ Նիցշեի ազդեցությունների վրա հենվելով՝ որոշ եվրոպացի մտածողներ մշակեցին գաղափարներ Սեպիրի և Ուորֆի նման՝ հիմնականում աշխատելով միմյանցից առանձին։ 1920–ականների վերջից մինչև 1960–ականները Գերմանիայում նշանավոր էին Լեո Վայսգերբերի հարաբերականության տեսությունները և «լեզվաբանական միջաշխարհի» (linguistic inter-world) նրա հիմնական հայեցակարգը, որը միջնորդ էր արտաքին իրականության և տվյալ լեզվի բնորոշ ձևերի միջև ։ Ռուս հոգեբան Լև Վիգոտսկին կարդաց Սեպիրի աշխատանքը և ուսումնասիրեց այն եղանակները, որոնք կարող են ազդել երեխաների լեզվի զարգացման վրա։ Նրա 1934 թվականի «Միտք և լեզու» աշխատությունը համեմատվել է Ուորֆի աշխատության հետ և ընդունվել է որպես ճանաչողության վրա լեզվի ազդեցության փոխադարձ աջակցող ապացույց։ Հենվելով Նիցշեի հեռանկարայնության գաղափարների վրա՝ Ալֆրեդ Կորժիբսկին մշակեց ընդհանուր իմաստաբանության տեսությունը, որը համեմատվել է Ուորֆի լեզվական հարաբերականության հասկացությունների հետ։ Ազդեցիկ լինելով հանդերձ՝ այս աշխատանքը չի ազդել լեզվական հարաբերականության քննարկման վրա, որի օրինակն են ծառայում Սեպիրը և Ուորֆը։
Բենջամին Լի Ուորֆ
Լինելով լեզվաբան՝ Բենջամին Լի Ուորֆը առաջարկեց մի բան, որին տվեց հետևյալ անվանումը՝ «լեզվական հարաբերականության սկզբունք»։ Ուսումնասիրելով Հնդկացիների լեզուները՝ նա փորձեց հասկանալ, թե ինչպես են քերականական կարգերը և լեզվի օգտագործման տարբերությունները ազդում ընկալման վրա։ Ուորֆը նաև ուսումնասիրեց, թե ինչպես է աշխարհի գիտական պատմությունը տարբերվում կրոնական պատմությունից, ինչը նրան դրդեց ուսումնասիրել կրոնական սուրբ գրքի բնիկ լեզուները և գրել մի քանի հակաէվոլյուցիոնիստական պարսավագիր։ Ուորֆի կարծիքները լեզվի և մտքի փոխհարաբերության բնույթի վերաբերյալ մնում են վիճելի։ Քննադատները, ինչպիսիք են Լենեբերգը, Բլեքը, և Պինքերը, Ուորֆին վերագրում են ուժեղ լեզվական դետերմինիզմ, իսկ Լյուսին, Սիլվռստայնը և Լեվինսոնը մատնանշում են Ուորֆի լեզվական դետերմինիզմի բացահայտ մերժումները, որտեղ նա պնդում է, որ հնարավոր է կատարել թարգմանություն և համապատասխանություն։
Չնայած Ուորֆին պակասում էր լեզվաբանության բարձր մակարդակը, բայց նրա հեղինակությունն արտացոլում է նրա ձեռք բերած կարողությունը։ Եյլի համալսարանի նրա հասակակիցները համարում էին Ուորֆին լավագույն մարդկանցից մեկը։ Նա բարձր էր գնահատվում այնպիսի հեղինակների կողմից, ինչպիսիք են Բոասը, Սեպիրը, Բլումֆիլդը և Տոզերը։ «Իսկապես, –գրել է Լյուսին, –չնայած իր «սիրողական» կարգավիճակին, լեզվաբանության ոլորտում Ուորֆի աշխատանքը լեզվաբանների կողմից ճանաչվել և հռչակվում է որպես հոյակապ մասնագիտական որակ»։
Լենեբերգի, Չոմսկու և Պինքերի նման ընդդիմախոսները քննադատում էին նրա նկարագրության մեջ հստակություն չապահովելու, թե ինչպես է լեզուն ազդում մտքի վրա, և իր ենթադրությունները չապացուցելու համար։ Նրա փաստարկների մեծ մասը անեկդոտներ և մտորումներ էին, որոնք ծառայում էին՝ ցույց տալու, թե ինչպես են «էկզոտիկ» քերականական կարգերը կապված եղել նույնքան էկզոտիկ մտքի աշխարհների հետ։ Ուորֆի խոսքերով.
Ուորֆի լեզվական հարաբերականության ամենահայտնի օրինակներից են տեղական լեզվի մի քանի տերմին ունենալու փաստը, որը միայն մեկ բառով է նկարագրվում եվրոպական լեզուներում (Ուորֆն օգտագործել է «Եվրոպական Միջին Ստանդարտ» հապավումը՝ ակնարկելու համար եվրոպական լեզուներով ուսումնասիրված քերականական կառուցվածքները, ի հակադրություն պակաս ուսումնասիրված լեզուների ավելի մեծ տարբերության)։
Ուորֆի օրինակներից մեկը ինուիտերեն լեզվով «ձյուն» բառերի ենթադրաբար մեծ քանակն էր, որը հետագայում ընկալվեց որպես խեղաթյուրում։
Մեկ այլ օրինակ է Հոփի լեզվում «ջուր» բառերը, մեկը նշում է տարայի մեջ խմելու ջուրը, իսկ մյուսը` ջրի զանգվածը։ Բազմիմաստության այս օրինակները ցույց տվեցին, որ բնիկ լեզուները երբեմն ավելի մանրահատիկային իմաստաբանական տարբերակումներ էին անում, քան եվրոպական լեզուները, և որ երկու լեզուների միջև ձյան կամ ջրի նման հիմնական հասկացությունների թարգմանությունը միշտ չէ, որ հնարավոր է։
Մեկ այլ օրինակ՝ Ուորֆի՝ որպես հրդեհային տեսուչ ապահովագրական ընկերությունում աշխատող քիմիկոսի փորձից։ Քիմիական գործարանը ստուգելիս նա նկատեց, որ գործարանն ուներ բենզինի տակառների երկու պահեստարան՝ մեկը լրիվ տակառների համար, իսկ մյուսը՝ դատարկ։ Նա նաև նկատեց, որ ոչ մի աշխատող սենյակներում ծխախոտ չէր ծխում, քանի որ տակառներում գտնվող դյուրավառ գոլորշիների համար դա շատ վտանգավոր էր։ Նա եզրակացրեց, որ տակառների հետ կապված դատարկ բառի օգտագործումը աշխատողներին ստիպել է անգիտակցաբար դրան անվնաս համարել՝ չնայած տեղյակ լինելով պայթյունի վտանգի մասին։ Այս օրինակը հետագայում քննադատության արժանացավ Լենեբերգի կողմից, քանի որ այն իրականում ցույց չի տալիս դատարկ բառի օգտագործման և ծխելու գործողության պատճառահետևանքային կապը, բայց փոխարենը շրջանաձև պատճառաբանության օրինակ էր։ «Լեզուների բնազդը» գրքում Պինքերը ծաղրի ենթարկեց այս օրինակը՝ պնդելով, որ սա ոչ թե լեզվի, այլ մարդկային ընկալման ձախողում է։
Լեզվական հարաբերականության վերաբերյալ Ուորֆի ամենաբարդ փաստարկը այն էր, որ նրա կարծիքով հիմնարար տարբերություն կար Հոփի լեզվում՝ որպես հայեցակարգային կարգերի ընկալման մեջ։ Նա պնդում էր, որ ի տարբերություն անգլերենի և ԵՄՍ–ի այլ լեզուների, Հոփի լեզվում անդրադարձ չի արվում ժամանակի հոսքին որպես հստակ, հաշվարկելի դեպքերի հաջորդականությանը, ինչպես «երեք օր» կամ «հինգ տարի», այլ որպես մեկ գործընթաց և, հետևաբար, դա ժամանակի միավորներին վերաբերող գոյականներ չունի, ինչպես որ ԵՄՍ–ի խոսողները հասկանում են դրանք։ Նա առաջարկեց, որ ժամանակի այս տեսակետը հիմնարար է Հոփի լեզվում մշակույթի համար, և բացատրեց Հոփի լեզվում վարքի որոշակի ձևեր։ Ավելի ուշ Մալոտկին պնդեց, որ ոչ մի ապացույց չի գտել Ուորֆի պնդումների մասին ոչ 1980–ականների ժամանակաշրջանի խոսողների, ոչ էլ եվրոպացիների ժամանման պատմական փաստաթղթերում։ Մալոտկին օգտագործեց ապացույցներ հնագիտական տվյալների, օրացույցերի, պատմական փաստաթղթերի, ժամանակակից խոսքի և եզրակացրեց, որ չկա որևէ ապացույց, որ Հոփի լեզվում ժամանակի գաղափարը կազմվել է Ուորֆի առաջարկած ձևով։ Ունիվերսալիստական գիտնականները, ինչպիսիք են Պինքերը, հաճախ Մալոտկիի ուսումնասիրությունը համարում են Ուորֆի Հոփի լեզվի պնդման վերջին հերքումը, մինչդեռ հարաբերականության տեսության հետևորդները, ինչպիսիք են Լյուսին և Փենի Լին, քննադատում էին Մալոտկիի ուսումնասիրությունը՝ Ուորֆի պնդումները սխալ բնութագրելու և Հոփի լեզվում քերականությունը վերլուծության ենթարկելու համար, որը չի համապատասխանում տվյալներին ։
Ուորֆը մահացել է 1941 թվականին 44 տարեկան հասակում՝ թողնելով բազմաթիվ չհրապարակված հոդվածներ։ Նրա միտքը շարունակեցին լեզվաբաններն ու մարդաբանները, ինչպիսիք են Հոյջերն ու Լին, ովքեր շարունակում էին լեզվի ազդեցության ուսումնասիրությունը մտքի վրա, և Թրեյջերը, որը Ուորֆի մի շարք հոդվածներ էր պատրաստել հրատարակելու համար։ Ուորֆի գաղափարները լայն տարածում գտան լեզվական հարաբերականության թեմայով նրա 1956 թվականին մեկ լեզվով լույս տեսած հիմնական աշխատություններով՝ «Լեզու, միտք և իրականություն» խորագրով։
Էրիկ Լենեբերգ
1953 թվականին Էրիկ Լենեբերգը քննադատեց Ուորֆի օրինակները՝ լեզվի օբյեկտիվիստական տեսակետից։ Ըստ նրա՝ լեզուները հիմնականում ստեղծված են իրական աշխարհի իրադարձությունները ներկայացնելու համար, չնայած որ լեզուները տարբեր կերպ են արտահայտում այդ գաղափարները, բայց այդպիսի արտահայտությունների իմաստները և հետևաբար խոսողի մտքերը համարժեք են։ Նա պնդում էր, որ Ուորֆի անգլերեն լեզվով նկարագրությունը Հոփի լեզվում ժամանակի կարգի վերաբերյալ, իրականում Հոփի լեզվի հայեցակարգի թարգմանությունն էր անգլերենով, ուստի հերքում էր լեզվական հարաբերականության տեսության հիմնադրույթները։ Այնուամենայնիվ, Ուորֆը մտահոգված էր այն հարցով, թե ինչպես է լեզվի օգտագործումը ազդում սովորական վարքի վրա, այլ ոչ թե թարգմանության։ Ուորֆի տեսակետն այն էր, որ չնայած անգլերենով խոսողները կարող են հասկանալ, թե ինչպես է մտածում Հոփի լեզվով խոսողը, նրանք այդպես չեն մտածում։
Լենեբերգի հիմնական քննադատությունն Ուորֆի աշխատանքների վերաբերյալ այն էր, որ նա երբեք ցույց չի տվել լեզվական և հոգեկան երևույթների կապը։ Լենեբերգը Բրաունին ներկայացրեց, որ նման կապի ապացույցը պահանջում է լեզվական երևույթների ուղղակիորեն համապատասխանեցում վարքի հետ։ Նրանք փորձնականորեն գնահատեցին լեզվական հարաբերականության տեսության հիմնադրույթները և 1954 թվականին հրապարակեցին իրենց արդյունքները։
Քանի որ ո՛չ Սեպիրը, ո՛չ Ուորֆը երբևէ չէին առաջարկել ձևային վարկած, Բրաունն ու Լենեբերգը ձևակերպեցին իրենց սեփականը։ Նրանց երկու դրույթներն էին. (I) «աշխարհը տարբեր կերպ է ուսումնասիրվում և ընկալվում տարբեր լեզվական համայնքներում», և (II) «լեզուն պայմանավորում է յուրահատուկ ճանաչողական կառուցվածք»։ Հետագայում Բրաունը դրանք զարգացրեց այսպես կոչված «թույլ» և «ուժեղ» ձևակերպման մեջ.
Բրաունի ձևակերպումները հայտնի դարձան և վերագրվեցին Ուորֆին և Սեպիրին, չնայած որ երկրորդ ձևակերպումը, որը կապված էր լեզվական դետերմինիզմի հետ, երբեք ոչ մեկի կողմից առաջ չի քաշվել։
Քանի որ Բրաունն ու Լենեբերգը կարծում էին, որ լեզվով արտահայտված օբյեկտիվ իրականությունը նույնն է բոլոր լեզուներով խոսողների համար, նրանք որոշեցին ստուգել, թե ինչպես են տարբեր լեզուները տարբեր կերպ կոդավորում նույն հաղորդագրությունը և արդյոք ապացուցված է, որ կոդավորման տարբերությունները ազդում են վարքի վրա։
Նրանք նախագծեցին փորձեր, որոնք ներառում էին գույների կոդավորումը։ Իրենց առաջին փորձի ընթացքում նրանք ուսումնասիրեցին, թե արդյոք անգլերեն խոսողների համար ավելի հեշտ է հիշել գույների երանգները, որոնց համար նրանք ունեն հատուկ անուն, քան հիշել գույներ, որոնք բառերով այդքան հեշտ չէին սահմանվում։ Սա նրանց թույլ տվեց համեմատել լեզվական դասակարգումը ոչ լեզվական խնդրի հետ։ Հետագա փորձի ընթացքում երկու լեզվով խոսողներին, ովքեր դասակարգում էին գույները (անգլերեն և զունի լեզու) խնդրեցին ճանաչել գույները։ Այս եղանակով կարելի էր որոշել՝ արդյոք երկու խոսողներն օժտված են տարբեր գույների կատեգորիաներ որոշելու և դրանց մեջ երանգներ ճանաչելու կարողությամբ։ Բրաունը և Լենեբերգը գտան, որ Զունի լեզվով խոսողները, ովքեր կանաչը և կապույտը համարում են որպես մեկ գույն, դժվարանում էին ճանաչել և հիշել կանաչ/կապույտ կարգի նրբությունները։ Բրաունի և Լենեբերգի ուսումնասիրությունը սկսվեց լեզվական հարաբերականության ուսումնասիրման ավանդույթի՝ գունային տերմինաբանության միջոցով։
Ունիվերսալիստական ժամանակաշրջան
Լենեբերգը նաև ճանաչողական առաջին գիտնականներից էր, ով սկսեց զարգացնել լեզվի ունիվերսալիստական տեսությունը, որը ձևավորվել է Չոմսկու՝ Համընդհանուր քերականության տեսության ներքո՝ պնդելով, որ բոլոր լեզուները ունեն նույն հիմքում ընկած կառույցը։ Չոմսկու դպրոցը այն կարծիքին էր, որ լեզվական կառույցները մեծամասնությամբ ներքին են, և այն, ինչ ընկալվում է որպես առանձին լեզուների միջև տարբերություններ, իրենցից ներկայացնում են մակերեսային երևույթներ, որոնք չեն ազդում ուղեղի համընդհանուր ճանաչողական գործընթացների վրա։ Այս տեսությունը դարձել է ամերիկյան լեզվաբանության գերիշխող հարացույցը 1960–ականներից մինչև 1980–ականներ, մինչդեռ լեզվական հարաբերականությունը դարձել է ծաղրի առարկա։
1960–ականներին ունիվերսալիստական ազդեցության օրինակներ են Բեռլինի և Քեյի ուսումնասիրությունները, որոնք շարունակել են Լենեբերգի գույների հետազոտությունը։ Նրանք ուսումնասիրեցին գունային տերմինաբանության ձևավորումը և ցույց տվեցին գույների անվանման հստակ համընդհանուր միտումներ։ Օրինակ՝ նրանք պարզեցին, որ չնայած լեզուները տարբեր գունային տերմինաբանություններ ունեն, նրանք սովորաբար որոշ երանգներ ավելի շատ են ճանաչում, քան մյուսները։ Նրանք ցույց տվեցին, որ քիչ գունային տերմիններ ունեցող լեզուներում՝ կախված տերմինների քանակից, երանգներն ընտրվում են որպես առանցքային գույներ, օրինակ՝ միայն երեք գունային տերմիններով լեզուները միշտ ունեն սև, սպիտակ և կարմիր առանցքային գույներ։ Այն փաստը, որ տարբեր լեզուներում գույների անվանման միջև պատահական տարբերություններ կարող էին ունենալ համընդհանուր օրինաչափություններ, դիտվում էր որպես լեզվական հարաբերականության դեմ հզոր փաստարկ։ Դրանից հետո Բեռլինի և Քեյի հետազոտությունները քննադատության ենթարկվեց Լյուսիի կողմից, ով պնդում էր, որ Բեռլինի և Քեյի եզրակացությունները շեղվում էին իրենց պնդումից, որ գունային տերմինները կոդավորում են միայն գունային տեղեկատվությունը։ Լյուսին նաև պնդեց, որ նրանց գունային տերմինները տրամադրում էին այլ տեղեկություններ, որոնք փաստացի կարող էին համարվել լեզվական հարաբերականության օրինակներ։
Ունիվերսալիստական տեսության այլ հետազոտողներ լեզվական հարաբերականության տեսակետների վերաբերյալ հաճախ հարձակվում են Ուորֆի հատուկ կետերի և օրինակների վրա։ Օրինակ՝ Հոփի լեզվում ժամանակի արտահայտությունների Մալոտկիի ուսումնասիրությունը ցույց տվեց բազմաթիվ օրինակներ, որոնք վիճարկում էին Ուորֆի «հավերժական» մեկնաբանությունը Հոփի լեզվի և մշակույթի մասին, բայց, ըստ ամենայնի, չկարողացավ անդրադառնալ Ուորֆի կողմից առաջ քաշված լեզվական հարաբերականության փաստարկին (այսինքն՝ բնիկ Հոփի լեզվով խոսողների կողմից ժամանակի ըմբռնումը տարբերվում էր եվրոպական լեզուների խոսողների ըմբռնումից՝ իրենց լեզուների կառուցվածքային տարբերությունների պատճառով, Ուորֆը երբեք չէր պնդում, որ Հոփի լեզվով խոսողներին ժամանակի որևէ հասկացություն չկա)։ Ինքը՝ Մալոտկին, ընդունում է, որ հայեցակարգերը տարբեր են, բայց քանի որ նա անտեսում է Ուորֆի՝ «ժամանակ» բառի օգտագործումը և «այն, ինչ մենք անվանում ենք» որակավորում, Ուորֆին ստիպում է պնդել, որ Հոփի լեզվում ժամանակի հասկացություն չկա։
Ունիվերսալիստական մտքի դպրոցի շատ հետևորդներ այսօր էլ դեմ են լեզվական հարաբերականությանը։ Օրինակ՝ Պինքերը «Լեզվի բնազդը» հոդվածում պնդում է, որ միտքը անկախ է լեզվից, որ լեզուն ինքնին անիմաստ է մարդու մտքի որևէ հիմնարար ձևով, և որ մարդիկ նույնիսկ չեն մտածում «բնական» լեզվով, այսինքն՝ ցանկացած լեզու, որով մենք իրականում շփվում ենք. ավելի շուտ, մենք մտածում ենք մի լեզվով, որը կոչվում է «մեթալեզու»։ Պինքերը չընդունեց նաև այն, որը նա անվանում է «Ուորֆի հիմնական դիրքորոշում»՝ հայտարարելով. «Որքան շատ ես քննում Ուորֆի փաստարկները, այնքան ավելի քիչ իմաստ ունեն դրանք»։
Պինքերը և այլ ունիվերսալիստներ մեղադրվել են հարաբերական տեսության հետևորդների կողմից՝ Ուորֆի տեսակետները խեղաթյուրելու և վիճաբանելու ոչ հստակ դրույթները։
Ջոշուա Ֆիշմանի «Երրորդ տեսակի Ուորֆիանիզմ»
Թեև Բրաունի լեզվական հարաբերականության վարկածի թույլ տարբերակը առաջարկում է, որ լեզուն ազդում է մտքի վրա և այն ուժեղ վարկածը, որով լեզուն որոշում է մտածողությունը, Ֆիշմանի «Երրորդ տեսակի Ուորֆիանիզմ»–ը առաջարկում է, որ լեզուն մշակույթի բանալին է։
Ճանաչողական լեզվաբանություն
1980–ականների վերջին և 1990–ականների սկզբին կոգնիտիվ հոգեբանության և կոգնիտիվ լեզվաբանության առաջխաղացումը նոր հետաքրքրություն առաջացրեց Սեպիր–Ուորֆ վարկածի նկատմամբ։ Նրանցից մեկը, ով ընտրեց Ուորֆիական մոտեցումը, Ջորջ Լակոֆն էր։ Նա պնդում էր, որ լեզուն հաճախ փոխաբերականորեն է օգտագործվում, և լեզուներն օգտագործում են տարբեր ճանաչողական փոխաբերություններ, որոնք բացահայտում են մի բան այն մասին, թե ինչպես են մտածում այդ լեզվով խոսողները։  Օրինակ՝ անգլերենն օգտագործում է հայեցակարգային փոխաբերություններ՝ ժամանակը նմանեցնելով փողին, այնպես որ ժամանակը կարող է խնայվել, ծախսվել և ներդրվել, մինչդեռ մյուս լեզուներն այդ եղանակով չեն խոսում ժամանակի մասին։ Մյուս նմանատիպ փոխաբերությունները բնորոշ են շատ լեզուների, քանի որ դրանք հիմնված են ընդհանուր մարդկային փորձի վրա, օրինակ՝ փոխաբերություններ, որոնք զուգորդում են «վերևը լավի» և «վատը ներքևի» հետ։ Լակոֆը նաև պնդում է, որ փոխաբերությունը կարևոր դեր ունի քաղաքական բանավեճերում, ինչպիսիք են «կյանքի իրավունք»–ը կամ «ընտրության իրավունք»–ը, «ապօրինի օտարերկրացիներ»–ը կամ «փաստաթղթեր չունեցող աշխատողներ»–ը։
Չափանիշներ
Իր «Կանայք, կրակ և վտանգավոր բաներ» (Women, Fire and Dangerous Things) գրքում. Որ կարգերն են բացահայտում մտքի մասին, Լակոֆը վերագնահատեց լեզվական հարաբերականությունը և հատկապես Ուորֆի տեսակետները այն մասին, թե ինչպես է լեզվական դասակարգումն արտացոլում և (կամ) ազդում մտավոր կարգերի վրա։ Նա եզրակացրեց, որ բանավեճը ոչ ճշգրիտ էր։ Նա նկարագրեց չորս չափանիշներ, որոնց հիման վրա տարբերվում էին ուսումնասիրողների կարծիքները այն մասին, թե ինչից էր բաղկացած լեզվական հարաբերականությունը.
Լակոֆը եզրակացրեց, որ Ուորֆի շատ ընդդիմախոսներ քննադատել էին նրան՝ լեզվական հարաբերականության նոր բնորոշումներ օգտագործելու, իրենց քննադատությունները մեկնաբանելու մեջ։
Լեզվական հարաբերականության վերաիմաստավորում
Գամպերզի և Լևինսոնի կողմից խմբագրված 1996 թվականի «Լեզվական հարաբերականության վերաիմաստավորում» անթոլոգիայի հրատարակությունը սկսեց լեզվական հարաբերականության ուսումնասիրությունների նոր ժամանակաշրջան, որը կենտրոնացած էր ճանաչողական և սոցիալական տեսակնետերի վրա։ Գիրքն ընդգրկում էր լեզվական հարաբերականության և ունիվերսալիստական ավանդույթների վերաբերյալ ուսումնասիրություններ։ Լևինսոնը փաստեց լեզվական հարաբերականության էական ազդեցությունները լեզուների միջև տարածական կարգերի լեզվաբանական հայեցակարգում։ Օրինակ՝ այն տղամարդիկ, ովքեր խոսում են Գուգու Յիմիթիրի լեզվով Քուինսլենդում ճշգրիտ նավարկության հրահանգներ են տվել՝ օգտագործելով հյուսիսային, հարավային, արևելյան և արևմտյան մասերի համակարգ, ինչպես նաև ժեստերի միջոցով ցույց են տվել մեկնարկման ուղղությունը։
Բաուերմենի և Սլոբինի առանձին ուսումնասիրությունները վերաբերվում էին լեզվի դերին ճանաչողական գործընթացներում։ Բաուերմենը ցույց տվեց, որ որոշ ճանաչողական գործընթացներ որևէ նշանակալի չափով լեզու չէին օգտագործում և հետևաբար չէին կարող ենթակա լինել լեզվական հարաբերականության համար։ Սլոբինը նկարագրել է ճանաչողական գործընթացի մեկ այլ տեսակ, որը նա անվանել է «մտածել խոսելու համար» ("thinking for speaking"), դա գործընթացի այն տեսակն է, որում ընկալողական տվյալները և նախալեզվաբանական ճանաչողության այլ տեսակներ թարգմանվում են լեզվաբանական տերմիններով հաղորդակցման համար։ Սլոբինը պնդում է, որ դրանք ճանաչողական գործընթացի այն տեսակներն են, որոնք ընկած են լեզվական հարաբերականության հիմքում։
Հղկումներ
Հետազոտողները, ինչպիսիք են Բորոդիցկին, Մաջիդը, Լյուսին և Լևինսոնը, կարծում են, որ լեզուն ազդում է մտքի վրա ավելի սահմանափակ ձևերով, քան ավելի լայն նախնական պնդումները։ Հետազոտողները ուսումնասիրում են մտքի (կամ ճանաչողության), լեզվի և մշակույթի կապը և նկարագրում համապատասխան ազդեցությունները։ Նրանք օգտագործում են փորձարարական տվյալներ՝ իրենց եզրակացությունները հավաստիացնելու համար ։ Քեյը, ի վերջո, եզրակացրեց, որ Ուորֆի հիպոթեզը հաստատվում է աջ տեսողական կիսագնդում, բայց ոչ թե ձախում ։ Նրա հայտնագործությունները ցույց են տալիս, որ ուղեղի կողայնացման հաշվառումը մեկ այլ հնարավորություն է տալիս։
Հոգելեզվաբանությունը ուսումնասիրել է շարժման ընկալումը, հույզերի ընկալումը և հիշողությունը  ։ Լեզվական հարաբերականության վերաբերյալ հոգելեզվաբանության ուսումնասիրությունների ոսկե ստանդարտը այժմ գտնում է ոչ լեզվական ճանաչողական տարբերություններ տարբեր լեզուներով խոսողների մոտ։
Երկլեզու խոսողների հետ վերջերս կատարված աշխատանքը փորձում է տարբերակել լեզվի ազդեցությունը մշակույթի ազդեցությունից երկլեզու ճանաչողության վրա, ներառյալ ժամանակի, տարածության, շարժման, գույների և հույզերի ընկալումները ։ Հետազոտողները նկարագրել են երկլեզուների և միալեզուների տարբերությունը գույնի ընկալման, ժամանակի ներկայացման և ճանաչողության այլ տարրերի մեջ։
Փորձառական հետազոտություն
Լյուսին առանձնացրեց լեզվական հարաբերականության ուսումնասիրության երեք հիմնական բաժիններ։
Կառուցվածքակենտրոն
«Կառուցվածքակենտրոն» մոտեցումը սկսվում է լեզվի կառուցվածքային առանձնահատկությունից և ուսումնասիրում է մտքի և վարքի հնարավոր ճյուղերը։ Պատշաճ օրինակը Ուորֆի կողմից Հոփի լեզվի և անգլերենի ժամանակի տարբերությունների քերականության անհամապատասխանությունների դիտարկումն է։ Այս ուղղությամբ ավելի վերջերս կատարված հետազոտությունը Լյուսիի ուսումնասիրությունն է, որում նկարագրվում է, թե ինչպես քերականական թվերի և թվականների դասիչների կարգերի օգտագործումը մայաների լեզվով հանգեցնում է նրան, որ այդ լեզվով խոսողները դասակարգում են առարկաները ըստ նյութի, այլ ոչ թե ձևավորում, ինչպես նախընտրում են անգլերենով խոսողները։
Ոլորտակենտրոն
«Ոլորտակենտրոն» մոտեցումը ընտրում է իմաստաբանական տիրույթ և համեմատում այն լեզվամշակութային խմբերի հետ։ Այն կենտրոնացած էր գունային տերմինաբանության վրա, չնայած ընդունված է, որ այս տիրույթը ենթաօպտիմալ է, քանի որ գույնի ընկալումը, ի տարբերություն այլ իմաստաբանական տիրույթների, մխրճված է նյարդային համակարգի մեջ և որպես այդպիսին ենթակա է ավելի համընդհանուր սահմանափակումների համար, քան մյուս իմաստաբանական ոլորտները։
Տարածությունը ևս մեկ իմաստաբանական տիրույթ է, որը հաստատել է լեզվական հարաբերականության ուսումնասիրությունների արդյունավետ լինելու մասին։ Տարածական կարգերը շատ են տարբերվում լեզվից լեզու։ Խոսողները վստահում են տարածության լեզվական հասկացույթավորման առկայությանը շատ տարրական առաջադրանքներ իրականացնելու մեջ։ Լևինսոնը և մյուսները ներկայացրին տարածության երեք հիմնական դասակարգումներ։ Չնայած շատ լեզուներ օգտագործում են դրանց համակցությունները։ Օրինակ՝ Յիմիթիր լեզվի տարածական հարաբերությունները նկարագրելիս օգտագործվում են միայն բացարձակ ուղղություններ։ Ամեն ինչի դիրքը նկարագրվում է՝ օգտագործելով հիմնական ուղղությունները։ Խոսողները սահմանում են տեղը որպես «տան հյուսիս», իսկ անգլերենով խոսողը կարող է օգտագործել հարաբերական դիրքեր՝ ասելով «տան դիմաց» կամ «տան ձախ կողմում»։
Վարքակենտրոն
«Վարքակենտրոն» մոտեցումը սկսվում է՝ համեմատելով վարքագիծը լեզվական խմբերով, ապա փնտրելով այդ վարքագծի պատճառները լեզվական համակարգում։ Ուորֆը քիմիական գործարանում հրդեհների բռնկումը վերագրեց բանվորների կողմից «դատարկ» բառի օգտագործմամբ՝ միայն դյուրավառ գոլորշիներ պարունակող տակառները նկարագրելու համար։ Բլումը նկատեց, որ չինարենով խոսողները անսպասելի դժվարությունների էին բախվում պատասխանելու իրենց հարցաթերթիկում տրված հակափաստարկային հարցերին։ Նա եզրակացրեց, որ դա կապված է այն բանի հետ, թե ինչպես է հակափաստարկը նշված քերականորեն չինարենում։ Այլ հետազոտողներ այս արդյունքը վերագրեցին Բլումի թերի թարգմանություններին ։ Ստռոմնեսն ուսումնասիրեց, թե ինչու են ֆիննական գործարաններն ավելի շատ աշխատանքային պատահարներ ունենում, քան շվեդական նմանատիպ դեպքերը։ Նա եզրակացրեց, որ շվեդերենի նախդիրների քերականական գործածության և ֆիննական հոլովների ճանաչողական տարբերությունները կարող էին պատճառ դառնալ, որ շվեդական գործարանները ավելի շատ ուշադրություն դարձնեին աշխատանքային գործընթացին, իսկ ֆիննական գործարանների կազմակերպիչները՝ ավելի շատ անհատական աշխատողին։
Էվերետի աշխատանքում հայտնաբերվել է մի քանի առանձնահատկություններ Բրազիլիական Ամազոնիայի Պիռահա լեզվի վերաբերյալ, որոնք նա սահմանել է համապատասխան լեզվաբանական հազվագյուտ հատկանիշների, ինչպիսիք են թվերի և գունային տերմինների բացակայությունը, այլ կերպ սահմանված եղանակով և որոշ տեսակի դրույթների բացակայությունը։ Էվերետի եզրակացությունները թերահավատորեն ընդունվեցին ունիվերսալիստների կողմից , ովքեր պնդում էին, որ լեզվական դեֆիցիտը բացատրվում է նման հասկացությունների անհրաժեշտության բացակայությամբ ։
Տարբեր քերականական հատկություններ ունեցող լեզուների ոչ լեզվական փորձերի հետ կապված վերջերս կատարված հետազոտությունները (օրինակ՝ լեզուները առանց և հաշվողական բառերի հետ կամ տարբեր սեռի քերականական կարգերով լեզուների հետ) ցույց են տվել, որ մարդու դասակարգման լեզվական տարբերությունները պայմանավորված են այդ տարբերություններով ։ Փորձարարական հետազոտությունները ենթադրում են, որ այդ լեզվական ազդեցությունը մտքի վրա նվազում է ժամանակի ընթացքում, ինչպես այն դեպքում, երբ մի լեզվով խոսողները ենթարկվում են մյուսի ։
Ամերիկյան հոգեբանական ասոցիացիայի փորձարարական հոգեբանության ամսագրի կողմից հրապարակված ուսումնասիրությունը պնդում է, որ լեզուն կարող է ազդել ժամանակի գնահատման վրա։ Ուսումնասիրությունը կենտրոնացել էր երեք խմբերի վրա՝ առաջինը, ովքեր խոսում էին միայն շվեդերեն, երկրորդը, ովքեր խոսում էին միայն իսպաներեն կամ երկլեզու խոսողներ էին, և երրորդը, ովքեր խոսում էին այդ երկու լեզուներով։ Շվեդերեն խոսողները նկարագրում են ժամանակը՝ օգտագործելով «երկար» կամ «կարճ» հեռավորություններ ցույց տվող տերմիններ, իսկ իսպանախոսները օգտագործում են «շատ» կամ «քիչ» քանակի հետ կապված տերմիններ։ Հետազոտողները մասնակիցներին խնդրել են գնահատել, թե որքան ժամանակ է անցել՝ դիտելով էկրանի վրայի աճող գիծը կամ տարայի մեջ լցվելը։ Հետազոտողները նշել են, որ «Տևողությունը վերարտադրելիս շվեդախոսները խաբվել են երկարության վրա, իսկ իսպանախոսները՝ չափի/քանակի»։ Երբ երկլեզվով խոսողներին հուշվեց «տևողություն» բառը (իսպաներեն) նրանք հիմնեցին իրենց ժամանակի գնահատականները՝ անտեսելով լցված տարաների աճող գծերը։ Երբ նրանց առաջարկվեց «ժամանակ» բառը (շվեդերեն), նրանք գնահատեցին անցած ժամանակի հեռավորությունը, որի գծերն անցել էին  ։
Կաշիման ցույց տվեց, որ այն երկրներում ապրող մարդիկ, որտեղ խոսակցական լեզուները հաճախ դերանուններով են արտահայտվում (օրինակ՝ ճապոներենը), հակված են ավելի շատ հանրային արժեքների, քան նրանք, ովքեր չեն օգտագործում դերանուն լեզուներում, ինչպիսիք անգլերենն է։ Նրանք պնդում էին, որ «Դու»–ի և «Ես»–ի մեջբերումը խոսողներին հիշեցնում է ես–ի և մյուսի միջև եղած տարբերությունը ։
Գույնի տերմինաբանություն
Հետազոտությունները շարունակվեց Լենեբերգ/Ռոբերտսից և Բրաուն/Լենեբերգից հետո։ Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել գունանունների թվերի միջև եղած փոխկապակցվածությունը։ Հետազոտողները դա վերագրում են առանցքային գույներին, որոնք ունեն ավելի բարձր կոդավորելու ունակություն։ Բեռլինը/Քեյը գտան տիպաբանական համընդհանուր սկզբունքներ, որոնք որոշվում են կենսաբանական, այլ ոչ թե լեզվական գործոններով։ Այս հետազոտությունը առաջացրեց ուսումնասիրություններ գունային տերմինաբանության տիպաբանական համընդհանուրների վերաբերյալ։ Հետազոտողները, ինչպիսիք են Լյուսին, Սաունդերսը և Լևինսոնը , պնդում են, որ Բեռլինի և Քեյի ուսումնասիրությունը չի հերքում գույների անվանման լեզվական հարաբերականությունը՝ իրենց ուսումնասիրության մեջ չհիմնավորված ենթադրությունների պատճառով (օրինակ՝ արդյոք բոլոր մշակույթներն իրականում ունեն հստակ «գույնի» սահմանված կարգ) և դրանց հետ կապված տվյալների խնդիրներ։ Հետազոտողները, ինչպիսիք Մակլորին էր, շարունակեցին ուսումնասիրել գույների անվանումները։ Բեռլինի և Քեյի նման, Մակլորին եզրակացրեց, որ ոլորտը հիմնականում ղեկավարվում է ֆիզիկական–կենսաբանական ընդհանրույթներով ։
Գիտություն և փիլիսոփայություն
Հարցը կրում է փիլիսոփայական, հոգեբանական, լեզվաբանական և մարդաբանական հայեցակերպեր:
Հիմնական հարցն այն է, թե արդյոք մարդու հոգեբանական ունակությունները բնածին են, թե դրանք հիմնականում ուսման արդյունք են, և հետևաբար ենթակա են մշակութային և սոցիալական գործընթացների, ինչպիսիք են լեզուն։ Բնածին տեսակետը պնդում է, որ մարդիկ ունեն հիմնական ընդունակությունների մի շարք, և որ փոփոխականությունը մշակութային տարբերությունների պատճառով պակաս կարևոր է, և որ մարդու միտքը հիմնականում կենսաբանական կառույց է, այնպես, որ նույն նյարդաբանական ձևի բաժանվող բոլոր մարդիկ կարող են ունենալ նման ճանաչողական օրինաչափություններ։
Բազմաթիվ երկընտրանքները ունեն իրենց հետևորդներին։ Հակառակ կառուցողական դիրքորոշումը պնդում է, որ մարդկային ունակությունները և հասկացությունները մեծապես ազդում են սոցիալապես կառուցված և ընկալված կարգերի վրա՝ առանց կենսաբանական շատ սահմանափակումների։ Մեկ այլ տարբերակ է իդեալիստականը, որը կարծում է, որ մարդու մտավոր կարողությունները հիմնականում չունեն կենսաբանական նյութական սահմանափակումներ։ Մեկը էական է, ըստ որի՝ էական տարբերությունները կարող են ազդել անհատների կամ խմբերի կողմից աշխարհը ուսումնասիրելու և գաղափարականացնելու վրա։ Մյուսը հարաբերական է (Մշակութային հարաբերականություն), որում մշակութային խմբերը օգտագործում են տարբեր հայեցակարգային սխեմաներ, և որոնք համադրելի չեն, կամ քիչ թե շատ համապատասխան չեն արտաքին իրականությանը։
Մեկ այլ բանավեճում քննարկվում է՝ միտքը ներքին խոսքի ձև է, թե անկախ է կամ նախորդում է լեզվին ։
Լեզվի փիլիսոփայության մեջ հարցը վերաբերում է լեզվի, գիտելիքների, արտաքին աշխարհի հարաբերություններին և ճշմարտության հայեցակարգին։ Նման փիլիսոփաներ, ինչպիսիք են Պուտնամը, Ֆոդորը, Դեյվիդսոնը և Դենեթը, տեսնում են, որ լեզուն ուղղակիորեն ներկայացնում է օբյեկտիվ աշխարհը և այդ դասակարգումն արտացոլում է աշխարհը։ Այլ փիլիսոփաներ (օրինակ՝ Քուայնը, Սրլը, Ֆուկոն) պնդում են, որ դասակարգումն ու հայեցակարգը սուբյեկտիվ է և կամայական։
Մեկ այլ հարց է՝ լեզուն արդյոք գործիք է աշխարհում առարկաները ներկայացնելու և դրանց անդրադառնալու համար, թե դա համակարգ է, որն օգտագործվում է մտավոր կառույցներ ստեղծելու համար, որոնց միջոցով կարելի է հաղորդակցվել:
Թերապիա և ինքնազարգացում
Սեպիր/Ուորֆին հասակակից Ալֆրեդ Կորժիբսկին ինքնուրույն էր մշակում ընդհանուր իմաստաբանության իր տեսությունը, որի նպատակն էր օգտագործել լեզվի ազդեցությունը մտածողության վրա` առավելագույնի հասցնելով մարդու ճանաչողական ունակությունները։ Կորժիբսկու մտածելակերպի վրա ազդել են այնպիսի տրամաբանական փիլիսոփայություններ, ինչպիսին են Ռասելի և Ուայթհեդի Մաթեմատիկական սկզբունքներն ու Վիտգենշթայնի Տրամաբանական–փիլիսոփայական տրակտատը ։ Չնայած Կորժիբսկին տեղյակ չէր Սեպիրի և Ուորֆի գրվածքների մասին, շարժմանը հաջորդեց Ուորֆի երկրպագու Ստյուարտ Չեյզը, ով միավորեց Ուորֆի մշակութային–լեզվական փոփոխությունը Կորժիբսկու ծրագրի հետ իր «Բառերի բռնապետությունը» ժողովրդական աշխատության մեջ։ Ս.Ի.Հայակավան Կորժիբսկու աշխատանքի հետևորդն էր՝ գրելով «Լեզուն մտքում և գործողության մեջ»։ Ընդհանուր իմաստաբանության շարժումը ազդեց նյարդալեզվական ծրագրավորման զարգացման վրա, սա մեկ այլ թերապևտիկ մեթոդ է, որը փորձում է օգտագործել լեզվի իրազեկությունը ճանաչողական օրինաչափությունների վրա ազդելու համար ։
Կորժիբսկին ինքնուրույն նկարագրեց լեզվական հարաբերականության վարկածի «ուժեղ» տարբերակը ։
Արհեստական լեզուներ
Իրենց գեղարվեստական գրականության մեջ այնպիսի հեղինակներ, ինչպիսիք են Այն Ռանդը և Ջորջ Օրուելը, ուսումնասիրել են, թե ինչպես կարող է լեզվական հարաբերականությունը շահագործվել քաղաքական նպատակներով։ Ռանդի հիմնում ֆիկտիվ կոմունիստական հասարակությունը վերացրեց անհատականության հնարավորությունը՝ լեզվից հանելով «Ես» բառը: Օրուելի 1984 թվականի ավտորիտար պետությունը ստեղծեց նորալեզուն, որպեսզի անհնար լինի մարդկանց համար քննադատաբար մտածել կառավարության մասին, կամ նույնիսկ մտածել, որ բառերի քանակը կրճատելով դրանք կարող են աղքատանալ կամ ճնշվել։