cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Երկաթուղի
Պատմություն
Ռելսերով ընթացող առաջին շոգեքարշը ստեղծել է Ռիչարդ Տրևիթիկը 1803 թվականին Անգլիայում։ Այն օգտագործվում էր Ուելսի մետաղագործական գործարաններում։ Մեկ ուրիշ անգլիացի՝ Ջորջ Սթեֆենսոնը, 1814 թվականին կառուցեց առաջին լոկոմոտիվները, ինչպես նաև առաջին մարդատար երկաթուղային ճանապարհը՝ Սթոքթոնի և Դառլինգթոնի միջև, որը բացվեց 1825 թվականին։ Սթեֆենսոնը ղեկավարում էր նաև Մանչեստր–Լիվերպուլ երկաթուղու շինարարությունը, որը բացվեց հինգ տարի անց և դրեց երկաթուղիների դարաշրջանի սկիզբը։ Սթեֆենսոնը նախագծեց նաև «Հրթիռ» կոչված նշանավոր շոգեքարշը, որը կառուցեց նրա որդին՝ Ռոբերտը, 1829 թվականին։ Երկաթուղիների կառուցումը շարունակվեց ողջ 19-րդ դարի ընթացքում։ Հանրային երկաթուղիներ կառուցվեցին 1835 թվականին Բելգիայում և Գերմանիայում, իսկ հետագա 20 տարիներին դրանց շինարարությունն սկսվեց նաև աշխարհի բազմաթիվ այլ երկրներում։ Երկաթուղային տրանսպորտի զարգացման փայլուն նվաճումներից մեկը դարձավ Բրիստոլ–Լոնդոն երկաթգիծը, որն անվանեցին «Գրեյթ Վեստեռն»։ Նրա շինարարությունը տևեց ութ տարի և ավարտվեց 1841 թվականին։ 1863 թվականին ամերիկյան «Յունիոն Փասիֆիք» և «Սենթրալ Փասիֆիք» ընկերությունները ողջ Հյուսիսային Ամերիկայում սկսեցին կառուցել երկաթուղիներ։ Այդ ընկերություններից մեկը շինարարությունն սկսեց արևելքից՝ Խաղաղ օվկիանոսի ափերից, իսկ մյուսը՝ արևմուտքից՝ Միսուրիի գետաբերանից։ Վեց տարի անց նրանց կառուցած երկաթուղիները միացան իրար Յուտա նահանգում։ Հայաստանում առաջին՝ Թիֆլիս–Ալեքսանդրապոլ–Կարս երկաթուղին շահագործման է հանձնվել 1899 թվականին և ուներ 213,8 կմ երկարություն։ Շոգեքարշները լայնորեն օգտագործվում էին մինչև 1960-ական թվականները, իսկ որոշ երկրներում դրանցով երթևեկում են ցայսօր։
Երկաթուղիների շինարարությունը
Երկաթուղու պաստառը պետք է լինի հնարավորինս հարթ։ Ցանկացած թեքություն կամ բարձրությունների տատանումներ կարող են դանդաղեցնել լոկոմոտիվի ընթացքը։ Շրջադարձերը պետք է լինեն սահուն, քանի որ մեծ արագությամբ սլացող գնացքը չի կարող կտրուկ շրջադարձ կատարել։ Կիրճերի վրայով ճանապարհ գցելու համար կառուցում են երկաթուղային կամուրջներ, իսկ լեռներում թունելներ են փորում։ Երկաթուղիների շինարարության սկզբում հիմնական աշխատանքները կատարվում էին ձեռքով. շինարարների բազմահազարանոց ջոկատները փորում էին հողը և տեղադրում ռելսերը։ Ներկայումս այդ աշխատանքները մեքենայացված են. միանգամից տեղադրվում են երկաթուղային պատրաստի պաստառներ։ Երկաթուղային պաստառը բաղկացած է բետոնե կամ փայտե կոճերի վրա ամրացված պողպատե ռելսերից։ Դրանք իրենց վրա են կրում գնացքի ծանրությունը և ապահովում ռելսերի հորիզոնական դիրքը։ Ռելսերի վերջնամասերի միջև փոքրիկ արանքներ են թողնում, որոնք շոգ եղանակին չեզոքացնում են ռելսերի ջերմային ընդարձակումը։ Առանց այդ արանքների, ռելսերը կարող են ծռմռվել։ Երկշարք ռելսերն իրարից բաժանված են հաստատուն միջակայքով՝ ռելսամեջով։ Ռելսամեջի ամենատարածված լայնությունը 1,44 մ է։ Ռուսաստանում, Իսպանիայում և Ֆինլանդիայում օգտագործվում են ավելի լայն ռելսամեջեր։ Մեծ թեքությամբ երկաթուղային պաստառներում երկու ռելսերի արանքում տեղադրվում է նաև ատամնավոր երրորդ ռելսը։ Դրան հպվում է լոկոմոտիվի տակ ամրացված հատուկ ատամնաանիվը, որի շնորհիվ գնացքը, առանց ռելսերից դուրս սահելու վտանգի, կարող է հաղթահարել վերելքներն ու վայրէջքները։
Կատեգորիա:Երկաթուղային տրանսպորտ Կատեգորիա:Տրանսպորտի տեսակներ
Տաուդսա
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 14 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Վիրումաա նահանգի Ռիուգե շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղեր
Տետանուս
Տետանուս Պրկանք, մկանի բնականոն տևական կծկումը հաճախակի ներգործող գրգռիչների ազդեցությունից։ Եթե գրգռիչների միշև եղած ժամանակահատվածը այնպիսին է, որ յուրաքանչյուր հաշորդ գրգռիչ ազդում է մկանի կարճացման փուլում, ապա առաջանում է հարթ կամ լրիվ տետանուս։ Իսկ երբ գրգռիչների հաճախականությունն ավելի փոքր է, և յուրաքանչյուր հաշորդ գրգռիչ ներգործում է մկանի թուլացման փուլում, ապա տետանուս ատամնավոր է կամ ոչ լրիվ։ Օրգանիզմում մկանային կծկումները միշտ ունեն տետանուսի բնույթ։
Կատեգորիա:Ախտաբանական ֆիզիոլոգիա Կատեգորիա:Մարդկային հիվանդության ախտանիշներ Կատեգորիա:Էլեկտրաֆիզիոլոգիա Կատեգորիա:Նյարդային համակարգի հիվանդությունների ախտանիշներ և նշաններ
(1884) Սկիպ
(1884) Սկիպ (Skip), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1943 թվականի մարտի 2-ին Մարգարիտա Լոժյեի կողմից Նիցայում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,425836 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 1,7918 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,0599 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1380,04 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,260863 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 21,82° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1943 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Մարգարիտա Լոժյեի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
It's My Life (երգ, Չեզար)
It's My Life (Դա իմ կյանքն է), ռումինացի երգիչ Չեզար Օուատուի երգն է, որով ներկայացնելու է Ռումինիան Եվրատեսիլ 2013 երգի մրցույթում ։ Երգի խոսքերի և երաժշտության հեղինակն է Քրիստիան Ֆաուրը։
Երգը մրցույթի եզրափակիչ փուլում զբաղեցրել է 13-րդ հորիզոնականը 65 միավորով։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Եվրատեսիլ 2013 երգի մրցույթի երգեր Կատեգորիա:2013 երգեր
Լևոն Ազարյան
Լևոն Ռուբենի Ազարյան, արվեստաբան, արվեստագիտության թեկնածու (1959)։
Կենսագրություն
Աշխատությունները վերաբերում են հայ միջնադարյան, մասնավորապես կիլիկյան մանրանկարչությանը («Կիլիկյան մանրանկարչությունը XII-XIII դդ.», 1964, որի համար նրան շնորհվել է արվեստագիտության թեկնածուի գիտական աստիճան)։ Լուսաբանել է, թե որ դպրոցներին են պատկանում կիլիկյան հայկական ձեռագրերը, մեծ տեղ հատկացրել Թորոս Ռոսլինի ստեղծագործությանը։ «Վաղ միջնադարյան հայկական քանդակը» (1975) գրքում քննության է առել միջնադարյան հայկական կոթողների և ճարտարապետական հուշարձանների վրա եղած քանդակները, «Հայկական խաչքարեր» (1969` իտալերեն, 1978` հայերեն) ալբոմում փորձել է խաչքարերը դասակարգել ըստ ժամանակաշրջանների. տեղեկություններ կան խաչքարերի ծագման և կիրառական նշանակության, ինչպես և հայ միջնադարյան քարգործ վարպետների մասին ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ արվեստաբաններ Կատեգորիա:ԵՊՀ բանասիրական ֆակուլտետի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Արվեստագիտության թեկնածուներ Կատեգորիա:Հայ արվեստագետներ Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Դրբո
Դրբո (დრბო), գյուղ Վրաստանում։ Գտնվում է Իմերեթի մարզի Սաչխերեի շրջան‎‎ում ։
Դիրք
Գյուղը գտնվում է ծովի մակարդակից 800 մետր բարձրության վրա։ Շրջկենտրոն Սաչխերեից հեռու է 12 կմ։
Բնակչություն
Ըստ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալների, գյուղի բնակչությունը կազմում է 43 մարդ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Սաչխերեի շրջան‎‎
Կիրիկեևո
Կիրիկեևո (Кирикеево, Кәркәй), գյուղ Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Բելոկատայսկի շրջանի կազմում։
Յոլ (Վիմի վտակ)
Յոլ  (Ёль), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Կոմի Հանրապետությունով։ Գետաբերանը գտնվում է Վիմ գետի աջ ափից 102 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը կազմում է 29 կմ։
Կիրիկեևո
Բնակչությունը 2009 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 338 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Բելոկատայսկի շրջանի բնակավայրեր
Յոլ (Վիմի վտակ)
Ջրագրության տվյալներ
Ըստ աշխարհագրական տեղեկատվական համակարգի՝ ջրային բաժնի տարածքում Ռուսաստանի Դաշնության պատրաստած դաշնային գործակալության ջրային ռեսուրսների ՝
Սարիղամիշ
Սարիղամիշ (Sarıkamış), քաղաք Թուրքիայի Կարսի մարզում։ Նախկինում մտել է Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգի Վանանդ գավառի կազմի մեջ։ Քաղաքը հայտնի է որպես լեռնադահուկային կուրորտ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Թուրքիայի փոքր քաղաքներ Կատեգորիա:Կարսի մարզ (Թուրքիա) Կատեգորիա:Թուրքիայի քրդաբնակ բնակավայրեր
Վարք Մաշտոցի
«Վարք Մաշտոցի» (գրաբար՝ «Պատմութիւն Վարուց եւ մահուան առն երանելւոյ սրբոյն Մաշտոցի վարդապետի մերոյ թարգմանչի» ), 5-րդ դարի հայ մատենագիր Կորյունի երկ։ Հայկական տառերով գրված առաջին ինքնուրույն պատմական բնույթի աշխատությունն է։ Կորյունը, լինելով Մաշտոցի կրտսեր աշակերտներից մեկը, գրել է հայոց գրերի ծագման մասին և դրանց ստեղծողի վարքը (կենսագրությունը)՝ Հովսեփ կաթողիկոսի հանձնարարությամբ։
Համաձայն ժամանակակից ուսումնասիրողների՝ «Վարք Մաշտոցը» գրվել է մոտավորապես 443-450 թթ. ընթացքում։ Երկի գրության թվականը որոշելու համար հայագետներին հիմք է տվել այն հանգամանքը, որ Կորյունի երկում չկա որևէ հիշատակում կամ ակնարկ 450-451 թթ. Վարդանանց պատերազմի մասին, իսկ Վասակ Սյունին ներկայացված է դրական գույներով։
«Վարք Մաշտոցում» զետեղված տեղեկությունների համաձայն՝ Կորյունը անձամբ մասնակցել է Մաշտոցի ու Սահակի գործերին իբրև արբանյակ (կրտսեր գործակից)։ Իր երկում նա նաև նշում է, որ մի քանի եղբայրների (հոգևորականների) հետ մեկնել է Կ.Պոլիս, որտեղ միացել է Եզնիկ Կողբացուն և զբաղվել թարգմանություններով։ Մեզ հայտնի է որ Կորյունը մանկուց սովորել է Եզնիկ Կողբացու հետ։ Կորյունը Կ.Պոլսում սովորում էր այնպիսի ժամանակ, երբ հուզվում էին աստվածաբանական վեճերը, երբ տեղի ունեցավ Եփեսոսի 3-րդ տիեզերական ժողովը որը ուղղված էր նեստորականության դեմ։ 431 թ. Կորյունը վերադարձել է՝ իր հետ բերելով Եփեսոսի ժողովի կանոնները։ Ենթադրվում է, որ Կորյունը իբրև վարդապետ պետք է ուսուցչություն նաև քարոզչություն տաներ, ինչպես նաև կատարեր թարգմանություններ։
Իր երկում Կորյունը հարց է տալիս, թե արդյոք կարելի է նշանավոր մարդկանց վարքը գրել, ապա ավելացնում է, որ պետք է գրել որպեսզի այն օրինակ ծառայի սերունդների համար։ Կորյունը մեծարում է Մաշտոցին, գրում է որ նա հետևում էր առաքյալներին՝ անգամ Քրիստոսին։ Սակայն Մաշտոցը ուներ հակառակորդներ, դրանք ասորի հոգևորականներն էին, որոնք մինչ հայ գրերի գյուտը եկեղեցիներում քարոզում էին ասորերեն լեզվով՝ վայելելով պարսից արքաների հովանավորությունը։ Այն փաստը, որ Մաշտոցն ու Սահակը ստեղծեցին հայերեն գիրը՝ սկզբնավորելով հայատառ գրականությունը, հարվածում էր ասորի հոգևորականներին, նրանց զրկում քարոզչական մենաշնորհնից։
Կորյունը շեշտում է Մաշտոցի որպես կրոնավորի վաստակը՝ ջանալով այդպիսով լռեցնել նրա հակառակորդներին, միաժամանակ, որպեսզի չզայրացնի այդ ժամանակ Հայաստանում ազդեցիկ դիրք զբաղեցնող ասորի եկեղեցականներին ՝ նա ոչ մի խոսք չի ասում նրանց քարոզչության մասին։ Կորյունը պատմում է որ Եդեսիայի և Ամիդի ասորի եպիսկոպոսները մեծ սիրով ու հաճությամբ են ընդունել Մաշտոցին, և նա մեկնել է այն քաղաքները հայերեն գրեր հնարելու համար։ Սրանով Կորյունը կամենում է ասել որ Հայաստանի ասորի հոգևորականները պետք է հետևեն այդ մարդկանց օրինակին։ Կորյունը գրում է, որ Սահակն ու Մաշտոցը իրավունք ունեին թարգմանել Աստվածաշունչը, քանի որ դրանց այդ բանը անել է հրամայել Աստված։
Կորյունը նաև եկեղեցական գործիչ էր և կողմնակից քրիստոնեության նախնավանդ և անաղարտ պաշտամունքին։ Կորյունի երկը ունի հակա-ասորական կնիք՝ նեստորականության հանդեպ խորշանք։ Նա մասնակցել է ճշմարտության որոնումներին, և ընկերներին հետ միասին հիմ է դրել հայոց դավանաբանությանը։ Ըստ Կորյունի Մաշտոցը անսպառ եռանդի տեր մարդ էր, շնորհազարդ և ազդեցիկ անձ, որը հոգացու էր ամբողջ հայության՝ այլև հարևան ժողովուրդների մասին։
Կորյունը հատուկ ուշադրություն է դարձնում նաև ժամանակագրությանը։ Իր երկը ավարտում է Մաշտոցի մահվամբ և Օշականում նրա հուղարկավորությամբ։
Միջին դարերում կազմվել է Կորյունի երկի համառոտ խմբագրությունը «Փոքր Կորյուն»-ը՝ Մաշտոցի տոնը նշելիս եկեղեցիներում կարդալու համար։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ միջնադարյան պատմական երկեր
Էլիզաբեթ Յորք
Էլիզաբեթ Յորք (Elizabeth of York; ), Անգլիայի արքայադուստր Յորքերի տոհմից, Անգլիայի թագավոր Էդուարդ IV-ի և Էլիզաբեթ Վուդվիլի ավագ դուստրը։ Ամուսնության մեջ, որպես Թյուդորների դինաստիայի առաջին թագավոր Հենրի VII-ի կին, Անգլիայի թագուհի, Անգլիայի թագավոր Հենրի VIII-ի և Շոտլանդիայի ու Ֆրանսիայի թագուհիներ Մարգարիտ և Մարիա Թյուդորների մայրը։
Էլիզաբեթը միակ կինն էր, որը դարձել է անգլիական թագավորների դուստր, քույր, զարմուհի, կին և մայր։ Իր որդու՝ թագավոր Հենրի VIII-ի շնորհիվ Էլիզաբեթը Էդուարդ VI թագավորի և թագուհիների Մարի I-ի և Եղիսաբեթ I-ի տատիկն էր, և շնորհիվ իր դստեր՝ Մարգարիտի, նա նաև համարվում է Մարի Ստյուարտի մեծ տատիկը։ Այս կերպ, Էլիզաբեթ Յորքը համարվում է անգլիական բոլոր միապետերի՝ սկսած Հենրի VIII-ից, և Շոտլանդիայի բոլոր միապետերի՝ սկսած Ջեյմս V-ից, նախնին։
Ծագում և վաղ տարիներ
Էլիզաբեթը ծնվել է 1466 թվականի փետրվարի 11-ին Վեստմինստերյան պալատում և Անգլիայի թագավոր Էդուարդ IV-ի և Էլիզաբեթ Վուդվիլի տասը երեխաներից ավագն էր, արքայադուստրը նաև երկու համամայր եղբայր ուներ՝ մոր և Գրոուբիից Ջոն Գրեյի հետ ամուսնությունից՝ Թոմասը և Ռիչարդը։ Հոր կողմից աղջիկը եղել է Ռիչարդ Պլանտագենետի՝ Յորքի 3-րդ դուքսի, ով հայտարարել էր Անգլիայի թագի հանդեպ Յորքերի տան իրավունքների մասին, և Սեսիլիա Նևիլի, մոր կողմից՝ Ռիվերսի 1-ին կոմս Ռիչարդ Վուդվիլի և Ժակետա Լյուքսեմբուրգցու թոռնուհին։ Էլիզաբեթն այդ հարյուրամյակում Անգլիայում ծնված առաջին արքայադուստրն էր։ Աղջիկը շքեղ արարողությամբ, արքայազնին վայել, մկրտվել է 1466 թվականի փետրվարին Վեստմինստերյան պալատի ․ արարողությունը ղեկավարել է Յորքի արքեպիսկոպոս, կնքահայր և կնքամայր են դարձել նրա տատիկներ Սեսիլիա Նևիլը և Ժակետա Լյուքսեմբուրգցին, ինչպես նաև Էդուարդ IV-ի մերձավոր համախոհ Ռիչարդ Նևիլը։ Ավանդույթի համաձայն, ո՛չ թագավորը, ո՛չ նրա կինը չպետք է ներկա լինեին երեխաների մկրտություններին, սակայն Էդուարդ IV-ը դստեր համար բացառություն է արել, հավանաբար, որպեսզի ձերբազատվի այն խոսակցություններից, թե իր ամուսնությունը Էլիզաբեթ թագուհու հետ անօրինական է և, հետևաբար, նորածին արքայադուստրը համարում է բաստարդ։ Արքայադստեր ծննդյան կապակությամբ Էդուարդ IV-ը կնոջը 125 ֆունտ արժողությամբ զարդեր է նվիրել․ շքեղ է եղել նաև Էլիզաբեթ Վուդվիլի՝ տվյալ տարվա մարտ ամիսն տեղի ունեցած հետծննդյան մաքրման (քառասունքից դուրս գալու) արարողությունը։
Օրվա ռեժիմ
Ամենօրյա ռեժիմը, որին հետևում էին Էլիզաբեթը և Մարիան, հավանաբար նման էր նրան, որը հետագայում սահմանվեց թագավորի կողմից իրենց եղբայր Էդուարդի համար, երբ վերջինս դարձավ երեք տարեկան, ինչպես նաև դա կարող էր հիմնված լինել այն սովորույթների վրա, որոնք նկարագրված են իրենց հորեղբայր Քլարենսի դուքս Ջորջի կենցաղային գրքերում։ Երեխաներին արթնացնում էին առավոտյան ժամը 6-ին, որպեսզի նրանք կարողանային «[իրենց] տարիքին համապատասխան հարմար ժամին ոտքի ելնել»՝ իրենց ննջարանում մասնակցելու առավոտյան աղոթքին։ Այնուհետև հնչող զանգը նրանց տեղեկացնում էր, որ ժամանակն է գնալ պատարագի, որը տեղական մատուռում մատուցում էր տնային քահանան։ Պատարագի ծառայությունների կանոնավոր պահպանումը թագավորի երեխաների համար դիտվում էր որպես անհրաժեշտություն, որի շնորհիվ Էլիզաբեթը մեծացավ որպես բավականին բարեպաշտ տիկին։ Պատգարագից անմիջապես հետո արքայադուստրերը նախաճաշում էին. նախաճաշի հավանական բաղադրիչներն էին հացը, կարագը, էլը, ձուկը, միսը կամ ձուն։ Արքայադուստրերի ճաշը մատուցվում էր առավոտյան ժամը 10-ին կամ 11-ին, իսկ հացկերույթն իրենից ներկայացնում էր «ազնիվ ծառայություն» այն ուտեստներից, որոնք «մատուցվում էին հարգված մարդկանց» և շքազգեստներ հագած սկվայրերի կողմից», և կարող էր շարունակվել մինչև երկու ժամ։ Սննդի ընդունման ժամանակ քույրերին կարդում էին խրատական ու վեհանձն պատմություններ։ Ճաշից հետո արքայադուստրերը լոգանք էին ընդունում և, հնարավոր է, ցերեկային քուն մտնում։ Ավելի ուշ աղջիկներին ըմպելիքներ ու հաց էին բերում, որից հետո հնչում էր երեկոյան ժամերգությունն ազդարարող զանգը։ Ընթրիքը մատուցվում էր երեկոյան ժամը 4-ին։ Երեկոյի մնացած մասն արքայադուստրերն անցկացնում էին զվարճանքների մեջ, ինչպիսիք էին խաղերն ու երաժշտությունը․ թագավորի դուստրերը քնում էին երեկոյան ժամը 8-ին՝ նախապես սնվելով հացով, Էլով կամ գինիով և այլ մթերքներով։ Հատկանշական է այն փաստը, որ այդ ժամանակաշրջանի իշխանուհիների պալատական հաշիվներում խաղալիքներ գրեթե չեն հիշատակվում ։
Հատուկ ուշադրություն էր դարձվում արքայադուստրերի անվտանգությանը։ Այն բանից հետո, երբ երեկոյան ժամը 8-ին փակվում էին Էլիզաբեթի և Մարիայի ննջարանի դռները, ոչ ոք, բացի նրանց անձնական ծառաներից, չէր կարող մտնել նրանց մոտ։ Աղջիկների ննջարանում գիշերը վառ էին թողնում մոմը կամ ջահը. բացօթյա դարպասները փակվում էին երեկոյան ժամը 9-ին, ձմռանը և ամռանը՝ 10-ին։ Պահապանները գիշերը երեք-չորս անգամ շրջայց էին կատարում ամրոցի տարածքով՝ ստուգելով յուրաքանչյուր սենյակ։ Ավելի ուշ արքայազն Էդուարդին հատուկ անձ էր կցվել, որը գիշերում էր նրա ննջարանում և գիշերային ժամերին հետևում էր տղայի անվտանգությանն ու առողջությանը; հավանաբար, արքայադուստրերը նույնպես նման մարդ ունեցել են։
Կրթություն և դաստիարակություն
Թագավորական ընձյուղների կրոնական ուսուցումը սկսվում էր շատ վաղ տարիքում, և չորս տարեկանում երեխաները պետք է իմանային Սաղմոսագիրքը։ Տոնական օրերը, մասնավորապես Քրիստոսի հաղթական մուտքը, Զատիկը, Սուրբ Գևորգի հիշատակի օրը, Երրորդությունը, Բոլոր սրբերի օրը և Քրիստոսի Սուրբ Ծնունդը, ինչպես նաև այլ սրբերի օրերը, աչքի էին ընկնում մատուռում կատարվող հատուկ արարողակարգով, քարոզներով և զվարճանքներով․ Էլիզաբեթն ու Մարիան այդ օրերին պատարագի ժամանակ նվիրաբերություններ էին կատարում։ Ավագ Հինգշաբթի օրն աղջիկները նվերներ էին բաժանում աղքատներին, Ավագ Ուրբաթ օրը նրանց սովորեցրել էին ծնկաչոք մոտենալ խաչին։ Մեծ և Սուրբծննդյան ծոմապահության ժամանակ աղջիկները պետք է ծոմ պահեին կամ զերծ մնային մսից։ Նոր տարուն արքայադուստրերը նվերներ էին ստանում, իսկ տասներկուերորդ գիշերը նրանց թույլատրվում էր միանալ տոնակատարություններին և խնջույքին։ 1470 թվականի հունիսին արքայադուստր Էլիզաբեթը ծնողների հետ այցելեց Քենթերբերիի Սուրբ Ավգուստինի աբբայություն՝ մասնակցելու Հոգեգալուստի եկեղեցական տոնակատարություններին, որից հետո մոր հետ վերադարձավ Լոնդոն։ Աբբայությունում Էլիզաբեթը տեսել է Թոմաս Բեքետի սուրբ մասունքները․ Սրբի կյանքի պատմությունն ու հրաշալիքները փոքրիկ արքայադստեր վրա անջնջելի տպավորություն են թողել. կան ապացույցներ, որ Էլիիզաբեթը պահպանել է նվիրվածությունը Սուրբ Թոմաս Բեքետի հանդեպ մինչև իր կյանքի վերջը։
Տարիքի հետ զուգընթաց Էլիզաբեթը սկսեց կորցնել հոր կողմից ժառանգած հատկանիշները, մասնավորապես՝ հարաբերություններում շփման թեթևությունն ու հմայքը։ Բացի այդ, անցնելով պատանեկության շրջանը, Էդուարդ IV-ը գիրացավ և սկսեց սիրուհիներ պահել, որոնցից ամենաճանաչվածը Ջեյն Շորն էր․ Էլիզաբեթը, անկասկած, գիտեր հոր և Շորի կապի և այն մասին, որ Էլիզաբեթ թագուհին ատում է Ջեյնին։ Արքայադուստր Էլիզաբեթի անվիճելի առաքինությունը, հավանաբար, քողարկում էր հորից ժառանգած զգայականությունը, քանի որ նրան ակնհայտորեն դուր են եկել կյանքում ավելի գեղեցիկ բաները, սակայն ինքը նախընտրել է դա թաքցնել։ «Կույր բանաստեղծ» և միաբան Բեռնարդ Անդրեն, ով հետագայում ծառայել է Հենրի VII-ի արքունիքում, այսպես է գրել Էլիզաբեթի մասին՝ «չի կարելի լռել և անտեսել դեռատի Էլիզաբեթի՝ գովեստի արժանի արարքների մասին։ Նա վաղ մանկությունից ի վեր հիանալի վախ ու նվիրվածություն է դրսևորել Աստծու հանդեպ, իսկապես հրաշալի հնազանդություն ծնողներին, անսահման սեր եղբայրների ու քույրերի հանդեպ, իսկ Քրիստոսի աղքատների ու ծառայողների հանդեպ՝ ակնածանք ու առանձնահատուկ կապվածություն, որը նրան ներշնչվել է մանկությունից»։
Երբեմն փոքրիկ արքայադուստրերին կանչում էին պալատ, որտեղ նրանք ներկա էին լինում փառատոներին և պետական այցերին։ Պալատում Էլիզաբեթը և Մարիան միանում էին իրենց մոր շքախմբին՝ նրա և նրա տիկնանց օրինակով ուսումնասիրելով երաժշտություն, երգ, պար, ասեղնագործություն և այն ամենը, ինչ անհրաժեշտ էր համարվում նրանց՝ թագավորի ապագա կին, մայր և «պալատի զարդ» դերերին նախապատրաստելու համար։ Աղջիկները հագնվում էին մանրանկարներով շքեղ հագուստներ, որպիսիք կրում էին ազնվական կանայք, ինչպես նաև, երբ մեծանում էին, սովորում էին կառավարել ծանր գործվածքները, երկար շլեյֆերը և բարդ գլխակապերը։ Արքայադուստրերը բարեկիրթ շարժուձևերին տիրապետում էին վաղ տարիքից. Երիտասարդ իշխանուհիները մեծ ակնածանքով էին վերաբերվում իրենց ծնողներին, որոնց հաճախ չէին տեսնում, այն երեկոները, երբ նրանք միասին էին, աղջիկները ծնկի էին իջնում իրենց հոր և մոր առջև և փափագում էին նրանց օրհնությունը, որը տրվում էր «Հանուն Հոր, Որդու և Սուրբ Հոգու»։
Էլիզաբեթի նախնական կրթությամբ զբաղվել է նրա դաստիարակչուհի լեդի Բերներսը։ Էլիզաբեթի և ֆրանսիական դոֆինի նշանադրության կնքումից հետո արքայադուստրը սկսել է ֆրանսերեն և իսպաներեն սովորել։ Պալատականների ավելի ուշ հաղորդագրությունները խոսում են այն մասին, որ Էլիզաբեթը կատարելապես տիրապետել է անգլերենին, նաև՝ ֆրանսերենին, կիրթ և ընդունակ երեխա է եղել։ Լեզուների իմացությունն արքայադստերը թույլ է տվել վայելել ժամանակի հայտնի պատմական վեպերը, ինչպես նաև ուսումնասիրել այլ երկրների պատմության վերաբերյալ գրքեր։ Նա նաև ուսումնասիրում էր լատիներենը, որպեսզի հեշտորեն կարդար ժամագիրքը, բայց կատարելապես չի տիրապետել այդ լեզվին։ Էլիզաբեթը, ինչպես նաև մորական կողմից նրա հարազատները, հավասարապես կարողացել են լավ կարդալ և գրել, թեև այն ժամանակ թագավորության բարձրագույն ազնվականությունը միայն ընթերցում էր, և հաճախ ազնվականության ներկայացուցիչները կարողանում էին գրել միայն իրենց անունները։
1469—1471 թվականների ճգնաժամ
1469 թվականի աշնանը Էդուարդ IV-ին հաջողվեց ազատություն ստանալ, և արդեն սեպտեմբերին նա հաղթական երթով մտավ Լոնդոն, որտեղ սկսեց ազնվականներին գրավել իր կողմը։ Թեև Էլիզաբեթը այդ պահին 4 տարեկան էլ չկար, թագավորը նրան հռչակեց գահի ենթադրյալ ժառանգորդ, թեպետ անգլիական գահը իգական ներկայացուցչին փոխանցելը ընդունելի չէր․ այս քայլը Քլարենսին ստորացնելու նպատակ էր հետապնդում։ Միևնույն ժամանակ, Էդուարդ IV-ը դստեր ձեռքն առաջարկեց իր կողմնակիցներին. արքայադուստր-գահաժառանգի ամուսնության հարցը առաջնային նշանակություն ունեցեր մինչ այն պահը, երբ թագուհին որդի կունենար։ Եթե այլ հանգամանքներում Էլիզաբեթի համար օտարերկրյա արքայազն կամ համարժեք գահաժառանգ կընտրվեր, այս պարագայում թագավոր Էդուարդի համար կարևոր էր հայրենիքում աջակցություն ձեռք բերելը։ 1469 թվականի աշնանը, հզոր դաշնակցի հավատարմությունը պահպանելու համար, Էդուարդը Ուորիքի եղբայր Ջոն Նևիլին շնորհեց Մոնթեգյուի մարկիզի տիտղոսը և Էլիզաբեթին որպես հարսնացու առաջարկեց նրա հնգամյա որդու՝ համար․ այս ամենը արվում էր այն հույսով, որ եթե Էդուարդ IV-ը սպանվի, Ջոն Նևիլը կարողանա ապահովել Էլիզաբեթի և Ջորջի թագադրումը, նախքան Քլարենսին կհաջողվի գրավել գահը։ 1469 թվականի Սուրբ Ծնունդին ընդառաջ Ուորիքն ու Քլարենսը ներում ստացան ու վերադարձան Վեստմինստեր, սակայն Էդուարդն ակնհայտորեն չէր վստահում նրանց։ 1470 թվականի հունվարի 5-ին տեղի ունեցավ արքայադուստր Էլիզաբեթի և Ջորջ Նևիլի նշանադրության պաշտոնական արարողությունը․ Ջորջին նույն օրը շնորհվեց Բեդֆորդի դքսի տիտղոսը։ Սակայն քիչ հավանական է, որ թագավորը երբևէ մտադիր էր իրագործել այդ ամուսնությունը. դա, ավելի շուտ, հուսահատ միջոց էր, որը ծնունդ էր առել օրհասական վիճակից, և արքունիքում այդ երկու երեխաների միությանը քչերն էին հավատում։
1470 թվականի գարնանը Էդուարդ IV-ը լիովին վերականգնեց վերահսկողությունը կառավարության վրա և Ուորիքին ու Քլարենսին հայտարարեց դավաճաններ։ Նրանք երկուսն էլ փախան Ֆրանսիա, որտեղ Ուորիքը պլանավորեց իր կրտսեր դստերը ամուսնացնել նախկին թագուհի Մարգարիտա Անժուացու որդու՝ Էդուարդ Վեստմինստերացու հետ։ Սակայն Մարգարիտան ձգձգում էր պատասխանը, քանի որ, նրա խոսքով, Անգլիայից նամակ էր ստացել, որում իր որդուն առաջարկվում էր ամուսնանալ արքայադստեր հետ, և, այդպիսով, նախկին թագուհին կարող էր որդու համար ավելի շահավետ միություն կնքել։ Չնայած Էլիզաբեթն այդ պահին նշանված էր Ջորջ Նևիլի հետ, Էդուարդ Վեստմինստերացու հետ արքայադստեր ամուսնությունը միակ միջոցն էր կանխել վերջինիս միությունը Նևիլների հետ և վերջ դնել Լանքասթերների և Յորքերի միջև առկա թշնամանքին։ Հավանաբար, Մարգարիտա Անժուացին հույս ուներ, որ Էդուրադ IV-ի մահից հետո թագավորը կդառնա իր որդին, սակայն միևնույն ժամանակ թագուհի Էլիզաբեթը ևս մեկ երեխայի էր սպասում, և եթե տղան ծնվեր, Մարգարիտայի որդու և արքայադուստր Էլիզաբեթի ամուսնությունը նրա համար կկորցներ ողջ իմաստը։ Ամենայն հավանականությամբ, անգլիական արքայադստեր հետ ամուսնության առաջարկ չէր էլ եղել, և Մարգարիտան պարզապես ստում էր։ 1470 թվականի հուլիսին Ուորիքի և ֆրանսիական թագավորի ճնշման ներքո Մարգարիտա Անժուացին համաձայնում է իր տղային ամուսնացնել Աննա Նևիլի հետ։
Էլիզաբեթը չորս տարեկան էր, երբ նրա հայրը ստիպված եղավ լքել իր թագավորությունը։ 1470 թվականի սեպտեմբերին, երբ նա պատրաստվում էր Ուորիքի և Մարգարիտա Անժուացու միացյալ ուժերի ներխուժմանը, արքայադուստրը և նրա քույրերը իրենց մոր հետ տեղափոխվեցին Լոնդոնի Թաուեր՝ ապահովելու նրանց անվտանգությունը։ Ապագայի ճգնաժամը կանխատեսելով՝ թագուհին Թաուերը «լավ պատրաստել և ամրացրել էր»։ Էլիզաբեթ Վուդվիլը հղիության 7-րդ ամսում էր, և նրա համար ծննդասենյակ էին պատրաստել, սակայն դրանից օգտվել նրան չհաջողվեց. երբ Ուորիքը ներխուժեց Անգլիա, վերջինիս եղբայր Մոնթեգյուն լքեց Էդուարդին, իսկ հոկտեմբերի սկզբին Լոնդոնում լուր տարածվեց այն մասին, որ թագավորը եղբոր՝ Ռիչարդ Գլոստերի հետ փախել է երկրից՝ միայն վերադարձի մշուշոտ հույս ունենալով ։ Մոնթեգյուի դավաճանությունը նշանակում էր, որ Ջորջ Նևիլի հետ Էլիզաբեթի նշանադրությունը խզված է։ Հոկտեմբերի 6-ին Ուորիքն ու Քլարենսը մուտք գործեցին Սիթի, իսկ արդեն հոկտեմբերի 30-ին պաշտոնապես գահ բարձրացավ Հենրի VI թագավորը։
Ստանալով ամուսնու անկման մասին լուրը՝ թագուհի Էլիզաբեթը մոր և երեք դուստրերի հետ միասին կեսգիշերին գետային բեռնանավով հապշտապ հեռացավ Թաուերից և ապաստանեց Վեստմինստերյան աբբայությունում, որտեղ նրան գիտեին որպես շատ բարեպաշտ կին։ Նա հղիության ութերորդ ամսում էր և, հավանաբար, «գրեթե հուսահատության աստիճանի» կարիք ուներ կանգ առնել այնպիսի վայրում, ինչպիսին Սուրբ Պետրոսի տաճարն էր։ Երբ թագավորական ընտանիքը ժամանեց, աբբայությունը գրեթե դատարկ էր. իր հովանավորության ներքո նրանց ընդունեց Վեստմինստերի աբբահայր Թոմաս Միլինգը՝ բարի, հյուրընկալ մարդ, նա չցանկացավ թագուհուն երեխաների հետ տեղավորել հանցագործների հետ և նրանց զիջեց աբբայության արևմտյան մուտքի մոտ գտնվող իր տունը, որտեղ կային երեք սենյակներ և այն ամենը, ինչ անհրաժեշտ էր թագուհու հարմարության համար։ Թագավորական ընտանիքին օգնություն էին ցուցաբերում նաև հասարակ լոնդոնցիները. մսագործ Ջոն Գուլդը Էդուարդ IV թագավորի ընտանիքին շաբաթական կովի կես և երկու ոչխար էր զոհաբերում, իսկ ձկնավաճառը նրանց մթերքով ապահովում էր ուրբաթ և ծոմապահության օրերին։
Ապաստանում գտնվելով՝ արքայադուստր Էլիզաբեթը, որն արտաքինից, քույրերի համեմատ, ամենաշատն էր նման մորը, ժամանակի մեծ մասն անցկացնում էր քույրերի և դայակների հետ, քանի որ թագուհի Էլիզաբեթը զբաղված էր 1470 թվականի նոյեմբերի 2-ին ծնված նրանց եղբոր՝ արքայազն Էդուարդի խնամքով։ Աբբայությունում արքայազնի մկրտության ժամանակ փոքրիկ արքայադուստրը մկրտության վերնաշապիկը եղբորը հագցնելու պատիվն ունեցավ․ դա խորհրդանշում էր տղայի՝ մեղքից մաքրվելը։ Էլիազբեթը ընտանիքի հետ ապաստանում մնաց ևս հինգ ամիս։ 1471 թվականի ապրիլին, թագավոր Էդուարդ IV-ը, որդու ծննդյան լուրն առնելով, հապշտապ վերադարձավ Անգլիա և Վեստմինստերյան աբբայությունում շնորհակալական աղոթքից հետո իր ընտանիքը դուրս բերեց այստեղից։ Նույն գիշեր թագավորական ընտանիքը տեղափոխվեց, որը թագավորամայր Սեսիլիա Նևիլի նստավայրն էր։ Ապրիլի 11-ին Յորքերը թագավորի մոր, թագուհու եղբայր Էնթոնի Վուդվիլի և Քենթերբերիի արքեպիսկոպոսի ուղեկցությամբ ուղևորվեցին լոնդոնյան Թաուերի թագավորական հանգստավայր, իսկ թագավորը մեկնեց հյուսիս՝ մարտնչելու թագավորությունը համար։ Ապրիլի 13-ին Բարնեթի ճակատամարտում Ուորիքը սպանվեց, մայիսի 4-ին Էդուարդ IV-ը Թյուքսբերիի ճակատամարտում վերջնականապես ջախջախեց լանքասթերներին, որի ժամանակ սպանվեց նաև լանքասթերների ժառանգորդ Էդուարդ Վեստմինստերցին և գերեվարվեց Մարգարիտա Անժուացին։ Սակայն մայիսի 12-ին, քանի դեռ Էդուարդը դեպի Լոնդոն ճանապարհին էր, Լանքասթերների վերջին կողմնակիցները գորհ ձեռնարկեցին Թաուերի վրա՝ նպատակ ունենալով գահին վերադարձնել Հենրի VI-ին․ գետի կողմից գնդակոծվեցին երկու աշտարակներ, որոնցից մեկում Էլիզաբեթն էր՝ ընտանիքի հետ։ Հարձակումը հետ մղվեց, սակայն դա ստիպեց թագավորին մահվան մատնել իր նախորդին, և 1471 թվականի մայիսի 21-ին թագավոր Հենրի VI-ը խեղդամահ արվեց իր բանտախցում։
Մադամ դոֆինա
Վերադառնալով թագավորի դստեր կարգավիճակին՝ փոքրիկ Էլիզաբեթը սկսեց նաև քաղաքական դեր խաղալ։ Այսպես, 1471 թվականին արքայադուստրը՝ «արքայի միլեդի ավագ դուստրը», ի թիվս այլոց, նամակ ստացավ Ուորիքի այրի Աննա Բոշանից, ով խնդրում էր իրեն վերադարձնել այն հողերի գոնե մի մասը, որոնք ծրագրել էին իրենց մեջ բաժանել իր դուստրերի ամուսինները՝ Ջորջ Քլարենսը և Ռիչարդ Գլոստերը։ Աննան պատասխան չստացավ, հավանաբար այն պատճառով, որ թագավոր Էդուարդ IV-ը կարծում էր, որ իր դուստրերի համար վաղ է ներքաշվել քաղաքական խաղերի մեջ։
1474 թվականի վերջին Էդուարդ IV-ը, պատրաստվելով Ֆրանսիա ներխուժել, կտակ ստորագրեց, որով իր ավագ դուստրերը՝ Էլիզաբեթը և Մարիան, պետք է տասը հազար մարկի չափով օժիտ ստանային այն պայմանով, որ արքայադուստրերը ամուսնության հարցում հնազանդ լինեին իրենց մորը և եղբորը՝ թագավորին։ Սակայն ընդամենը երկու ամիս անց Էդուարդ IV-ը Ֆրանսիայի հետ հաշտության պայմանագիր կնքեց, որի պայմաններից մեկը Էլիզաբեթի և դոֆին Կարլի ամուսնությունն էր՝ աղջկա ամուսնական համաձայնության տարիքին հասնելուն պես։ 1478 թվականին լուծվեց Էլիզաբեթ թագուհու օժիտի և նրան Ֆրանսիա ուղարկելու հարցը։ Էլիզաբեթը սկսել էր ակտիվորեն ուսումնասիրել ֆրանսերեն և իսպաներեն լեզուները՝ պատրաստվելով տեղափոխվել Ֆրանսիա, ինչպես նաև պալատում փոքրիկ արքայադստերը սկսել էին անվանել «Մադամ դոֆինա»։ 1480 թվականին Էդուարդ IV-ը դեսպանորդներ ուղարկեց Ֆրանսիայի թագավոր Լյուդովիկոս XI-ի մոտ, պարզելու համար, թե ինչպես են ընթանում հարսանիքի նախապատրաստական աշխատանքները, սակայն պատասխան չստացավ։ 1482 թվականի հոկտեմբերի 23-ին Ֆրանսիայի և Սրբազան Հռոմեական կայսրության միջև կնքվեց հաշտության պայմանագիր, որով դոֆինը պետք է ամուսնանար էրցհերցոգ Մաքսիմիլիանի դստեր հետ։ Թեև էրցհերցոգի դստեր և դոֆինի միջև ամուսնությունը չկայացավ, Անգլիայի հետ կրկնակի պայմանագիր այլևս չքննարկվեց։
1476 թվականին Էլիզաբեթը ներկա է գտնվել Ֆոտերինգեում իր հորական պապի՝ Յորքի դքսի աճյունի վերահուղարկավորման արարողությանը։ 1477 թվականին Էլիզաբեթը, մոր և հորաքրոջ հետ միասին, համալրեց Կախազարդի միաբանության տիկնանց շարքերը։ 1478 թվականին Էլիզաբեթը ներկա է գտնվել իր կրտսեր եղբոր՝ Յորքի դուքս Ռիչարդի հարսանիքին։
Ամուսնության պլաններ
Չնայած այն հանգամանքին, որ Լանքասթերների տոհմը տապալվեց, Անգլիայի գահին լեգիտիմության ցանկացած աստիճանով արական սեռի առնվազն մեկ Լանքասթեր-հավակնորդ կար՝ Հենրի Թյուդորը, ով իր մոր՝ Մարգարետ Բոֆորթի կողմից Ջոն Գոնտի ժառանգն էր ։ Կա վարկած, որ Էդուարդ IV-ը կենդանության ժամանակ քննարկել է Հենրի Թյուդորի հետ Էլիզաբեթի ամուսնության հնարավորությունը։ Իրականում, դա կարող էր լինել թագավորի հնարքը, որպեսզի Բրետանում թաքնվող Թյուդորին արքայադստեր հետ ամուսնության պատրվակով «իր ձեռի տակ պահեր»։ Հավանաբար, այս տարբերակը առաջարկվել էր երկու տների՝ Յորքերի և Լանքասթերների միավորման կողմնակիցներ կողմից։ Ամեն դեպքում, այս ամուսնությունը անիրատեսական էր, քանի որ այդ պահին Էլիզաբեթը արդեն նշանված էր ֆրանսիական դոֆինի հետ։
Արքայի քույր
1483 թվականի ապրիլի 9-ին անսպասելիորեն մահացավ Էլիզաբեթի հայրը և նոր թագավոր դարձավ նրա կրտսեր եղբայրը՝ Էդուարդը։ Նրա հորեղբայրը՝ Ռիչարդը, Գլոստերի դուքսը, նշանակվեց ռեգենտ և իր զարմիկների լորդ-պրոտեկտոր ։ Եղբոր մահվանից կարճ ժամանակ անց Գլոստերը սկսեց քայլեր ձեռնարկել մեկուսացնելու իր Վուդվիլ զարմիկներին, հրամայեց ձերբակալել Էնթոնի Վուդվիլին և Ռիչարդ Գրեյին՝ համապատասխանաբար Էլիզաբեթի քեռուն և համամայր եղբորը։ Երիտասարդ թագավորը տեղափոխվեց Լոնդոնի Թաուեր՝ դուքս Գլոստերի պաշտպանության տակ, թագադրվելու ակնկալիքով։ Էլիզաբեթը մոր, երկրորդ եղբոր և քույրերի հետ ստիպված էր ապաստան փնտրել։ Գլոստերն ավելի ուշ համոզեց Էլիզաբեթ Վուդվիլին ամրոց՝ թագավորի մոտ, ուղարկել կրտսեր որդուն՝ Ռիչարդին։
Երկու ամիս անց, 1483 թվականի հունիսի 22-ին Էդուարդ IV-ի և Էլիզաբեթ Վուդվիլի ամուսնությունը անօրինական ճանաչվեց, քանի որ Էդուարդը Էլիզաբեթի հետ ամուսնության ժամանակ արդեն խոստացված հարաբերություններ ուներ մեկ այլ կնոջ հետ։ Էլիզաբեթը, ի թիվս հանգուցյալ թագավորի մյուս երեխաների, անօրինական հայտարարվեց, իսկ նրա եղբայրները զրկվեցին գահի իրավունքից։ 1483 թվականի հունիսի 25-ին Ռիչարդը հրամայեց Յորքշիրի Պոնտեֆրակտի դղյակում մահապատժի ենթարկել Էլիզաբեթի՝ նախկինում ձերբակալված եղբորը և քեռուն։ Գլոստերը թագավոր հայտարարվեց 1483 թվականի հուլիսի 6-ին։ Շուտով դադարեցին տեղեկություններ գալ Էլիզաբեթի եղբայրներից, իսկ հետո ընդհանրապես լուրեր տարածվեցին, որ նրանք սպանվել են ։
Արքայի զարմուհի
Էլիզաբեթի մայրը դաշինք կնքեց լեդի Մարգարետ Բոֆորթի հետ և պաշտպանեց է նրա որդուն՝ Հենրի Թյուդորին՝ Էդուարդ III թագավորի ծոռանը, արական սեռի Լանքասթերների ամենամոտ ժառանգորդին, որն իրավունք ուներ հավակնել գահին օրինականության ցանկացած աստիճանով։ Իրենց դիրքերն ամրապնդելու և մրցակցող երկու տների միավորման համար՝ Էլիզաբեթ Վուդվիլը և Մարգարետ Բոֆորթը պայմանավորվեցին, որ Հենրի Թյուդորը պետք է ամուսնանա Էլիզաբեթ Յորքի հետ, ով իր եղբայրների մահվան մասին լուրերից հետո դարձել էր Յորքերի տան ժառանգորդը։ Հենրի Թյուդորը համաձայնեց այդ ծրագրի հետ, իսկ դեկտեմբերին հրապարակավ երդվեց Ֆրանսիայի Ռեննի տաճարում։
1484 թվականի մարտի 1-ին Էլիզաբեթը մոր և քույրերի հետ լքեց ապաստանը այն բանից հետո, երբ Ռիչարդ III-ը հրապարակավ երդվեց, որ Վուդվիլի դուստրերին վնաս չի հասցվի և նրանց չի պատժի։ Բացի այդ, Ռիչարդը խոստացավ, որ նրանք չեն բանտարկվի Թաուերում կամ որևէ այլ բանտում։ Նա նաև խոստացավ օժիտ տրամադրել նրանց և ամուսնացնել «ի ծնե ջենտլմենների» հետ։ Ընտանիքը վերադարձավ պալատ՝ արտաքնապես համակերպվելով այն բանի հետ, որ իշխանության ղեկին Ռիչարդն է։ Ռիչարդ IIIի կնոջ՝ Աննա Նևիլի մահից հետո, 1485 թվականի մարտին, լուրեր տարածվեցին, որ այրիացած և անզավակ թագավորը մտադիր է ամուսնանալ իր գեղեցիկ և երիտասարդ զարմուհու՝ Էլիզաբեթի հետ։ Բացի այդ, լուրեր էին տարածվում, որ Ռիչարդը թունավորել էիր կնոջը, որպեսզի ամուսնանա Էլիզաբեթ Յորքի հետ ։ Ռիչարդ III-ը Էլիզաբեթին պալատից ուղարկեց Շերիֆ Հաթոն և հանդես եկավ այդ լուրերի հերքմամբ, թեպետ, Կրոուլենդյան տարեգրության համաձայն՝ նրա վրա ճնշում են գործադրվել Վուդվիլների թշնամիները, որոնք վախենում էին, որ ստիպված կլինեն վերադարձնել Վուդվիլներից խլված հողերը։ Բացի այդ, համաձայն Պորտուգալիայի թագավորական արխիվի փաստաթղթերի՝ Աննայի մահից հետո Ռիչարդը դեսպաններ է ուղարկել՝ հանձնարարելով բանակցություններ վարել կրկնակի՝ իր և թագավոր Ժուան II-ի քրոջ՝ ինֆանտ Ժուանայի և Էլիզաբեթի ու Ժուանայի զարմիկ Մանուելի միջև հարսանիքներիի շուրջ ։
1485 թվականի օգոստոսի 7-ին Հենրի Թյուդորի բանակը վայրէջք կատարեց Ուելսում։ Օգոստոսի 22-ին Հենրին Բոսվորտի ճակատամարտում հանդիպեց Ռիչարդ III-ի հետ։ Ռիչարդը, չնայած բավականին մեծ բանակին, դավաճանվեց իր մի քանի կողմնակիցների կողմից և սպանվեց մարտում։ Հենրի Թյուդորը նվաճման իրավունքով հռչակվեց Հենրի VII թագավոր ։
Թագուհի
Որպես Էդուարդ IV-ի ավագ դուստր, որը չուներ ողջ մնացած եղբայրներ, Էլիզաբեթ Յորքը իր իրավունքի համաձայն լիովին կարող էր հավակնել գահին, բայց նա այդպես էլ չդարձավ իշխող թագուհի։ Հենրի VII-ը անհրաժեշտ համարեց ամուսնանալ Էլիզաբեթի հետ, որպեսզի ապահովեր իր կառավարման կայունությունը և թուլացներ Յորքերի տան մյուս անդամների ակնկալիքները, սակայն նա իշխեց իր սեփական իրավունքով՝ գահը ստանալով նվաճմամբ, այլ ոչ թե Յորքերի տան ժառանգուհու հետ ամուսնությամբ։ Իշխանությունը կիսելու ոչ մի մտադրություն նա չուներ, այդ պատճառով նա թագադրվեց ամուսնությունից առաջ՝ 1485 թվականի հոկտեմբերի 30-ին։
Չնայած այն հանգամանքին, որ ամուսնությունը սկզբնապես եղել է քաղաքական նկատառումներով, այն հաջող է եղել, և զույգը կարծես սիրել է միմյանց ։ Էլիզաբեթ Յորքը, որպես թագուհի, մեծ քաղաքական ազդեցություն չի ունեցել այդ առումով ուժեղ սկեսուրի՝ տիկին Մարգարետ Բոֆորթի պատճառով, բայց Էլիզաբեթը քնքուշ, բարի և առատաձեռն է եղել իր հարազատների, ծառաների և բարերարների նկատմամբ։ Պաշտոնական հավաքների բացակայության ժամանակ նա իր երեք երեխաների հետ հանգիստ կյանքով ապրել է քաղաքականությունից հեռու՝ Էլթեմյան պալատում։ Էլիզաբթը սիրում էր երաժշտություն, պարեր, խաղեր ։
1501 թվականի նոյեմբերի 14-ին Էլիզաբեթի և Հենրիի 15-ամյա որդին՝ Արթուրը, ամուսնացել է Եկատերինա Արագոնացու՝ Ֆերդինանդ II Արագոնացու և Իզաբելլա I Կաստիլիացու դստեր հետ։ Զույգը ուղարկվել է Լադլոու ամրոց՝ Ուելսի արքայազնի ավանդական նստավայրը։ Արթուրը մահացել է 1502 թվականի ապրիլին․ որդու մահվան լուրը Հենրի VII-ի մոտ մեծ վիշտ է առաջացրել՝ հավասարապես և՛ դինաստիայի համար վախից, և՛ որդու սգից։ Էլիզաբեթը մխիթարել է նրան, ասելով, որ նա էլ իր մոր ընտանիքի միակ զավակն է, բայց ապրել է՝ թագավոր դառնալու համար, որ Աստված նրան թողել է որդուն և երկու դուստրերին, և որ իրենք երկուսն էլ երիտասարդ են և դեռ կարող են երեխաներ ունենալ  ։
1502 թվականին Էլիզաբեթը հղիացել է յոթերորդ անգամ և 1503 թվականի սկզբին, ծննդաբերության սպասումով, տեղափոխվել է Թաուեր։ Փետրվարի 2-ին նա դուստր է ունեցել՝ Եկատերինային, սակայն երեխան մահացել է դրանից մի քանի օր անց։ Փետրվարի 11-ին՝ իր 30-ամյա հոբելյանի օրը, Էլիզաբեթ Յորքը մահացել է ծննդաբերության ժամանակ ստացած վարակից։ Նրա ամուսինն ու երեխաները խորապես սգացել են թագուհու մահը։ Հենրին հեռացել է պալատից և թույլ է տվել իր կողքին լինել միայն մորը՝ Մարգարետ Բոֆորթին։ Հենրիի պահվածքը, ով նախկինում ոչ մի կերպ ցույց չի տվել իր զգացմունքները, շատ անսովոր էր և անհանգստացնող իր արքունիքի անդամների համար։
Որոշ ժամանակ անց Հենրին սկսել է դիտարկել երկրորդ ամուսնության տարբերակը։ Իսպանիայի հետ միությունը վերսկսելու համար Հենրիի նոր կնոջ դերի համար դիտարկվում էր Ջովաննան, Նեապոլի այրիացած թագուհին ( Ֆերդինանդ II Արագոնացու զարմուհին), Խուանան՝ Կաստիլիայի թագուհին (Ֆերդինանդի և Իզաբելլայի դուստրը) և Մարգարիտան՝ Սավոյայի այրի դքսուհին (Խուանա Կաստիլիացու տալը)։ Ամուսնական պլանները անկատար են մնացել․ ամուրի Հենրին մահացել է 1509 թվականին։
Կնոջ մահը մի քանի տարի սգացող Հենրի VII-ը, ինչպես ընդունված է ասել, մահացել է կոտրված սրտով։ Ամեն տարի փետրվարի 11-ին նա կարգադրում էր հոգեհանգստյան պատարագ կարդալ, զանգեր հնչեցնել և հարյուրավոր մոմ վառել՝ ի պատիվ Էլիզաբեթ Յորքի։ Լոնդոնի Թաուերը լքված է եղել որպես թագավորական նստավայր, ինչի մասին վկայում է թագավորական ընտանիքի կամ Հենրի Թյուդորի կողմից դրա օգտագործման մասին հիշատակումների բացակայությունը 1503 թվականից հետո։ Էլիզաբեթի որդու՝ Հենրի VIII-ի թագավորությանը հաջորդող բոլոր ծնունդները տեղի են ունեցել պալատներում ։ Կնոջ մահը Հենրիի մոտ անդառնալի փոփոխություններ է առաջացրել. առանց այդ էլ ժլատ խելացնորի համբավ ունեցող թագավորը դարձել էր ավելի ժլատ ու կասկածամիտ։ Հենրին թաղվել է Վեստմինստերյան աբբայությունում՝ կնոջ կողքին։ Էլիզաբեթ թագուհու դամբարանը բացվել է 19-րդ դարում։ Դագաղի փայտե երեսվածքը՝ կապարե կորպուսով, այն ժամանակ, հեռացվել է՝ իր թոռ Հակոբ թագավորի թաղման համար տարածք ստեղծելու նպատակով ։
Սերունդ
Էլիզաբեթը՝ թագավորի հետ ամուսնության ընթացքում 7 երեխա է լույս աշխարհ բերել, որոնցից չորսն են հաղթահարել մանկությունն ու մանկական տարիները։ Ավագ որդին՝ Արթուրը, պատանեկության տարիներին մահացել է, մյուս երեքը հասել են հասունության։ Արքայազն Հենրին հոր մահից հետո դարձել է Անգլիայի թագավոր։ Նրա երեխաները, ինչպես նաև նրա երկու քույրերի՝ Մարիայի և Մարգարիտի որոշ ժառանգներ հետագայում նույնպես գահ են բարձրացել Անգլիայում։
Երեխաների անունների ընտրության վրա ազդել են նախևառաջ Լանքասթերների և Բոֆորթների ազգակցական կապերը, ինչպես նաև Հենրի VII-ի ուելսյան ևև բրիտանական նախնիները։ Ավագ որդին անվանակոչվել է բրիտների հերոս արքա Արթուրի պատվին, երկրորդ որդին իր անունը ստացել է Հենրի VI-ի, իսկ երրորդը՝ պապի՝ Էդմունդ Թյուդորի պատվին։ Հատկանշական է, որ տղաներին չեն տվել անուններ, որոնք ավանդական են եղել Յորքերի դինաստիայի համար, օրինակ՝ Ռիչարդ, Էդուարդ կամ Ջորջ։ Ավագ դուստրեր՝ Մարգարիտը և Էլիզաբեթը, անվանակոչվել են ի պատիվ տատիկների՝ Մարգարետ Բոֆորթի և Էլիզաբեթ Վուդվիլի։
Զինանշան
Ամուսնության մեջ Էլիզաբեթ Յորքի զինանշանը հիմնված է ամուսնու՝ Հենրի VII-ի զինանշանի վրա՝ միակցված իր հոր՝ Էդուարդ IV-ի զինանշանով։ Վահանը կիսված է․ աջ կողմում անգլիական թագավորական Թյուդորների գերբն է (չորս հատվածով՝ 1-ին և 4-րդ մասերում լազուր դաշտի վրա երեք ոսկեգույն շուշաններ են (ֆրանսիական թագավորական գերբ), 2-րդ և 3-րդ մասերում ծիրանագույն դաշտի վրա երեք ոսկեգույն զինված ընձառյուծներ են, առյուծանման զգաստ քայլերով՝ մեկը մյուսի վրա (Անգլիա)]), ձախ կողմում՝ անգլիական թագավորական Յորքերի գերբն է (չորս հատվածով՝ առաջինում Անգլիայի թագավորական գերբն է․ 1-ին և 4-րդ մասերում լազուր դաշտի վրա երեք ոսկեգույն շուշաններ են, իսկ 2-րդ և 3-րդ մասերում ծիրանագույն դաշտի վրա երեք ոսկեգույն զինված ընձառյուծներ են, առյուծանման զգաստ քայլերով՝ մեկը մյուսի վրա, երկրորդ և երրորդ մասերում՝ ոսկեգույն դաշտի վրա ուղղահայաց մուգ կարմիր խաչ է [դե Բուրգեր], չորրորդ մասում՝ լազուր-ոսկեգույն դաշտի վրա արծաթագույն ասպար է, ասպարի վերին մասում՝ անկյուններով, ոսկեգույնի և լազուրի հայելային հատվածներ են, կենտրոնական մասում՝ լազուրե սյուների միջև ոսկեգույն սյուն է [Մորտիմերներ])։
Կինո, թատրոն և հեռուստատեսություն
Կինո
Թատրոն
Հեռուստատեսություն
(9777) Էնթերփրայզ
(9777) Էնթերփրայզ (Enterprise), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1994 թվականի հուլիսի 31-ին Յոշիսադա Սիմիձուի և Տակեշի Ուրատայի կողմից Նաչի-Կացուուրայում ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1994 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Յոշիսադա Սիմիձուի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Տակեշի Ուրատայի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Մետատեսություն
Կատեգորիա:Տեսություններ Կատեգորիա:Իմացաբանություն Կատեգորիա:Մետաֆիզիկա
Կալառաշ
Կալառաշ, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Վանի գավառում ։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Մելվին Շվարց
Մելվին Շվարց (Melvin Schwartz, ), ամերիկացի ֆիզիկոս, ԱՄՆ ԳԱ անդամ 1975-ից, Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (1988)։
Կենսագրություն
Մելվին Շվարցը ծնվել է Նյու Յորքում, սովորել Bronx High գիտական դպրոցում, որը տվել է ֆիզիկայի բնագավառի բազմաթիվ Նոբելյան մրցանակակիրներ։ Ֆիզիկայով սկսել է զբաղվել 12 տարեկանից։ 1953 թվականին ավարտել է Կոլումբիայի համալսարանը։ 1956-1958 թթ. աշխատել է Բրուքհեյվենյան ազգային լաբորատորիայում, 1958-1966 թթ.՝ Կոլումբիայի համալսարանում, պրոֆեսոր` 1963 թվականից, 1966 թվականից՝ Ստենֆորդի համալսարանի պրոֆեսոր։ 1970 թ. Շվարցը Կալիֆոռնիայում հիմնադրում է Digital Pathways, Inc. համակարգչային անվտանգության ընկերությունը։ Ավելի ուշ Բրուքհեյվենյան լաբորատորիայի տնօրեն Նիկոլաս Սեմիոսը նրան հորդորել է վերադառնալ ֆիզիկա։ 1991 թվականին Շվարցը Բրուքհեյվենյան լաբորատորիայի Բարձր էներգիայի և Միջուկային ֆիզիկայի տնօրենն էր ։
Գործունեություն
Շվարցի հետազոտությունները նվիրված են բարձր էներգիաների և տարրական մասնիկների ֆիզիկային։ 1957 թվականին աշխատակիցների հետ հայտնագործել է սիգմա-հիպերոն մասնիկը։ 1959 թվականին ֆիզիկոս Բրունո Պոնտեկորվոյի հետ ցույց է տվել ցանկացած էներգիայով նեյտրինոյի ստացման համար արագացուցիչների օգտագործման հնարավորությունը։
Այլ գիտնականների հետ նեյտրոնային գիտափորձում ապացուցել է 2 տիպի նոյտրինոների էլեկտրոնային և մյունային գոյությունը։ 1957 թվականին ապացուցել է հիպեչոնների տրոհման մեջ զույգության չպահպանման իրողությունը, 1958 թվականին որոշել է լյամբդա և սիգմա-հիպերոն մասնիկների սպինը։ 1976 թվականին հայտնագործել է պիոնիումը, որը պիոնի և մյուոնի էկզոտիկ կապված վիճակն է ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ֆիզիկոսներ Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ Կատեգորիա:Թվին Հոլզ քաղաքում մահացածներ Կատեգորիա:Ամերիկացի նոբելյան մրցանակակիրներ Կատեգորիա:Ֆիզիկոսներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Փորձարարական ֆիզիկոսներ Կատեգորիա:Կոլումբիայի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Հրեա նոբելյան մրցանակակիրներ
Մուսլիմ Աբսալյամով (գրող)
Մուսլիմ Աբսալյամով (Абсалямов, Муслим Бахтиярович, ), բաշկիր գրող, մանկավարժ։ Բաշկիրական ինքնավար խորհրդային սոցիալիստական հանրապետության վաստակավոր մանկավարժ, ՌԽԴՍՀ ժողովրդական կրթության գերազանցիկ ։
Կենսագրություն
1952 թվականին ավարտել է Օրսկի ուսուցչական (մանկավարժական) ինստիտուտը։ 1952-1992 թվականներին դասավանդել է Յուլդիբաևոյի միջնակարգ դպրոցում։ 1963 թվականին ավարտել է Բաշկիրաիայի պետական համալսարանը։ Մահացել է Ուֆայում, 2009 թվականի հուլիսի 5-ին, թաղված է հայրենի գյուղում։
Ընտանիք
Դստրերը` Սվետլանա և Լեյսան Աբսալյամովաները։
Ստեղծագործություններ
Առաջին ժողովածուն եղել է «Առաջին նվերը» (Тәүге бүләк), որը տպագրվել է 1976 թվականին։ Դրան հետևել են կարճ պատմվածքներով ժողովածուներ` «Ընդհատված մանկություն» (1981), «Հետարան-արահետներ» (1989), «Բոլոր մարդիկ հարազատ են» (1993), «Գագաթներ» (1994)։ 1997 թվականին հրատարակել է երգիծական պատմվածքներով գիրք` «Գլուխը բարձր», իր կյանքի վերջին տարիներին նա ավարտել է «Մեդրեսեի ուսուցիչը» պատմական էպիկ վեպը։ 1992 թվականից դարձել է Բաշկիրիայի Հանրապետության գրողների միության անդամ։
Հիշատակ
Նրա հուշատախտակը տեղադրված է Յուլդիբաևոյի դպրոցի շենքում ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Խորհրդային գրողներ Կատեգորիա:Ռուս մանկավարժներ Կատեգորիա:Խորհրդային մանկավարժներ Կատեգորիա:Բաշկորտոստանի պետական համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Բաշկիր գրողներ
Անօդակյաց վարակ
Անօդակյաց վարակ, (գազային վարակ, գազային փտախտ, չարորակ այտուց), վերքերի վարակումն անօդակյաց հիվանդածին մանրէներով, որոնք ընդունակ են ապրել միայն թթվածնազուրկ միջավայրում։
Հաճախ առաջանում են վերքերը (հիմնականում՝ ստորին վերջույթների և նստատեղի) հողով աղտոտվելուց, որտեղ համարյա միշտ առկա են անօդակյաց վարակի հարուցիչներ։ Ավելի շատ վարակվում են ջնջխված կամ սալջարդված հյուսվածքները, որոնցում արյունատար անոթների վնասման հետևանքով դադարում է թթվածնով հարուստ (զարկերակային) արյան հոսքը։
Գրականություն
Կատեգորիա:Վիրաբուժություն Կատեգորիա:Վարակիչ հիվանդություններ
Ալեքսանդրովսկի (խուտոր, Կույուրգազինսկի շրջան)
Ալեքսանդրովսկի (Александровский, Александров), խուտոր Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Կույուրգազինսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2009 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 1 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի խուտորներ Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Կույուրգազինսկի շրջանի բնակավայրեր
Վիշնյանկա
Վիշնյանկա (Вишнянка), գյուղ Ուկրաինայի Ժիտոմիրի մարզի Մալինի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1841 թվականին։
2001 թվականի տվյալներով Վիշնյանկա գյուղում բնակվում էր 93 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,951 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 97,79 մարդ/կմ²։
Աստերոիդների ցանկ (285301-285400)
Աստերոիդների ցանկ (285201-285300) * Աստերոիդների ցանկ * Աստերոիդների ցանկ (285401-285500)
Խանբեկի (այլ գյուղ)
Խանբեկի, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Խնուսի գավառում։ Գտնվում էր Խանբեկի նույնանուն գոյւղի մոտ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Մշանեց (գյուղ, Կազատինի շրջան)
Մշանեց (Мшанець), գյուղ Ուկրաինայի Վիննիցայի մարզի Կազատինի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Մշանեց գյուղում բնակվում էր 135 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,602 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 224,25 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Վիննիցայի մարզի Կազատինի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Տեալամա
Տեալամա (Tealama), գյուղ Էստոնիայի Յիգևամաա նահանգի Տոռմա շրջանում։
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 15 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Յիգևամաա նահանգի Տոռմա շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղեր
Տանող հրթիռ
Տանող հրթիռ, կրող հրթիռ, բազմաստիճան (2-4 աստիճան) բալիստիկ հրթիռ՝ Երկրի արհեստական արբանյակները, ավտոմատ միջմոլորակային կայանները, տիեզերանավերը, ուղեծրակայանները և օգտակար այլ բեռներ տիեզերք դուրս բերելու համար։ Տանող հրթիռները կարող են շրջանային երկրակենտրոն ուղեծիր դուրս բերել մի քանի կիլոգրամից մինչև մի քանի տասնյակ տոննա զանգվածով օգտակար բեռ և վերջինիս հաղորդել անհրաժեշտ արագություն (1-ին կամ 2-րդ տիեզերական արագությունից մեծ կամ դրան հավասար)։ Տանող հրթիռները բնութագրվում են համեմատաբար փոքր զանգվածով և վառելիքի մեծ պաշարներով (վառելիքի զանգվածը կազմում է հրթիռի մեկնարկային զանգվածի 85-90 տոկոսը)։ Տանող հրթիռի մեկնարկային զանգվածը մի քանի տասնյակից մինչև մի քանի հազար տոննա է։
Կատեգորիա:Հրթիռներ
Կալա-Սևան
Կալա-Սևան, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Վանի գավառում ։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ռեջի Թեուս
Ռեջինալդ Ուեյն Թեուս (Reginald Wayne Theus, ), ամերիկացի պրոֆեսիոնալ բասկետբոլիստ։
Խաղացողի կարիերա
Խաղացել է հարձակվող պաշտպանի դիրքում։ Սովորել է Լաս Վեգասի Նևադայի համալսարանում։ 1978 թվականի NBA դրաֆթի ժամանակ ընտրվել է «Չիկագո Բուլս» ակումբի կողմից՝ 9-րդ համարի ներքո։ Հետագայում հանդես է եկել «Կանզաս Սիթի Օմահա / Սակրամենտո Քինգս», «Ատլանտա Հոքս», «Օռլանդո Մեջիք» և «Նյու Ջերսի Նեթս» ակումբների կազմում։ NBA-ում ընդհանուր առմամբ անցկացրել է 13 մրցաշրջան։ 1979 թվականի Թեուսը ընդգրկվել է NBA սկսնակների հավաքականի կազմի մեջ։ Երկու անգամ մասնակցել է NBA բոլոր աստղերի խաղին (1981, 1983)։ Կարիերայի ընթացքում ընդհանուր առմամբ խաղացել է 1023 խաղ, որոնցում հավաքել է 19 015 միավոր (18,5 մ/խ), կատարել է 3349 անդրադարձ, 6453 փոխանցում, 1206 խլում և 236 բլոկշոտ ։ Կարիերայի ավարտից հետո մարզել է «Սակրամենտո Քինգս» ակումբը ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ամերիկացիներ Կատեգորիա:Ամերիկացի բասկետբոլիստներ Կատեգորիա:ԲԱԱ-ի բասկետբոլիստներ Կատեգորիա:Չիկագո Բուլսի բասկետբոլիստներ Կատեգորիա:Սակրամենտո Քինգսի բասկետբոլիստներ Կատեգորիա:Ատլանտա Հոքսի բասկետբոլիստներ Կատեգորիա:Օռլանդո Մեջիքի բասկետբոլիստներ Կատեգորիա:Բրուքլին Նեթսի բասկետբոլիստներ
Rak bishvilo
Երգը մրցույթի կիսաեզրափակիչ փուլում զբաղեցրել է 14-րդ հորիզոնականը 40 միավորով և եզրափակիչ փուլ չի անցել։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Եվրատեսիլ 2013 երգի մրցույթի երգեր Կատեգորիա:2013 երգեր
Զամոշչ
Զամոշչ (Zamość, Zamoscia, Замостя, Замость (Замостье), זאמאשטש), քաղաք Լեհաստանի Լուբելսկե վոևոդությունում։ Բնակչության թվով վոևոդությունում զբաղեցնում է 2-րդ տեղը (65 055 բնակիչ), իսկ տարածքով՝ 10-րդ տեղը։ 1992 թվականին Զամոշչի հին քաղաքը (կենտրոնը) գրանցվել է UNESCO-ի համաշխարհային ժառանգության ցուցակում։
Հին հուշարձաններ
Ամենաշատ հին հուշարձանները գտնվում են Հին քաղաքում (կենտրոնում)։ Դրանցից ամենահիշարժանները կենտրոնի հայկական քարե շենքերն են։