cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Վաո (գյուղ, Կոեռու շրջան)
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 228 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Յարվամաա նահանգի Կոեռու շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղեր
Բագան (գյուղ, Բագանսկի շրջան)
Բագան (Баган), գյուղ Ռուսաստանի Նովոսիբիրսկի մարզի Բագանսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2006 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 5955 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Նովոսիբիրսկի մարզի Բագանսկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:1914 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Մարքետ շրջան (Միչիգան)
Մարքետ շրջան (Marquette County), ԱՄՆ Միչիգան նահանգի 83 վարչական միավորներից մեկը։ Ընդհանուր տարածությունը 8,871 կմ² է, բնակչությունը՝ 67,077 մարդ (2010 թվականի տվյալներով)։ Շրջկենտրոնն է Մարքետ բնակավայրը։ Կազմավորվել է 1843 թվականին։
Կատեգորիա:Միչիգան նահանգի շրջաններ
Ավագան
Ավագան, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Բուլանըխի գավառակում ։ Գտնվում էր Արածանիի աջ կողմի վտակ Կերմելիի ժանդակ Ավագան գետակի միջին հոսնքում՝ բարձրադիր և լեռնային վայրում։
Բնակչություն
XX դարի սկզբին ուներ 9 տուն բնակիչ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կորոստելկի
Կորոստելկի (Коростелки), գյուղ Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Ռոսլավլսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 9 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Ռոսլավլսկի շրջանի բնակավայրեր
Տարածքային վեճ Մոլդովայի և Ուկրաինայի միջև
Մոլդովայի և Ուկրաինայի միջև տարածքային վեճը տեղի է ունեցել 1997-2012 թվականներին, չնայած 1992 թվականի հոկտեմբերի 23-ին սահմանների անխախտելիության մասին Մոլդովա-Ուկրաինական պայմանագրի կնքմանը ։ 1999 թվականին, լրացուցիչ արձանագրության համաձայն, Մոլդովան պետք է փոխանցեր իր առափնյա գծի մի մասը, Դնեստրով և Շտեֆան-Վոդի շրջանի Պալանկա գյուղի մոտ գտնվող ավտոճանապարհի մի հատվածը՝ Ջուրջուլեշտայի նավահանգիստ կառուցելու իրավունքի դիմաց ։ Վեճը ծագել է այն բանից հետո, երբ Ուկրաինան Մոլդովային մեղադրել է արձանագրության պայմանները չկատարելու մեջ, իսկ Մոլդովան հայտարարել է տվյալների կեղծման մասին, որ առափնյա գիծը, իբր, կարող է փոխանցվել Ուկրաինային։ Սահմանի մասին վեճեր են եղել այն պատճառով, որ որոշ ճանապարհների օգտագործումը բարդացել է գործող սահմաններով։ Վեճը տեղի է ունեցել Պալանկա գյուղի և Ջուրջուլեշտայի նավահանգստի շուրջ ։
Հարցի էություն
1992 թվականի հոկտեմբերի 23-ին Ուկրաինայի և Մոլդովայի միջև կնքվել է երկու երկրների միջև պետական սահմանի որոշման մասին պայմանագիր։  1998 թվականի օգոստոսի 4-ին Մոլդովայի վարչապետ Իոն Չուբուկը և Ուկրաինայի վարչապետ Վալերի Պուստովոյտենկոն ստորագրել և արձանագրել են Օդեսա-Ռենի ավտոճանապարհի հատվածը և Մոլդովայի տարածքով անցնող Պալանկա գյուղի մոտ գտնվող հողերը Ուկրաինային որպես սեփականություն հանձնելու մասին համաձայնագիրը, ինչի դիմաց Մոլդովան Ջուրջուլեշտայի շրջանում 400 մետր երկարությամբ առափնյա գիծ էր ստանում նավահանգիստը կառուցելու իրավունքով, իսկ երկու կողմերն էլ պարտավորվել էին համատեղ հսկիչ անցակետ կառուցել։ 1999 թվականին սահմանի մասին պայմանագրին ավելացվել է լրացուցիչ արձանագրություն, որը ստորագրել են Մոլդովայի Հանրապետության խորհրդարանի պատգամավոր Վասիլի Շովան և երրորդ գումարման Գերագույն Ռադայի պատգամավոր Պյոտր Պորոշենկոն, որով նախատեսվում էին հետևյալ պաշտոնական գործողությունները ։
Սակայն արձանագրությունը արգելափակվել է Մոլդովայի կողմից այն պատճառով, որ Ջուրջուլեշտի տարածքը (առափնյա գիծ) 1940 թվականից պատկանել է Մոլդովային, իսկ այն 1992 թվականին, իբր, դե ֆակտո հանձնել են Ուկրաինային առանց որևէ երկկողմ համաձայնագրերի և առանց իրավական հիմքերի՝ Մոլդովայի վարչապետ Վալերի Մուրավսկու և Ուկրաինայի վարչապետ Պավել Լազարենկոյի բանավոր պայմանավորվածության համաձայն։ Մոլդովայի կառավարությունը մտադիր չէր 10,5 կմ² տարածք տրամադրել ։
Հօգուտ Մոլդովայի
Մոլդովայի կառավարությունը հրաժարվել է Ուկրաինային տալ Պալանկա գյուղի շրջանում 400-մետրանոց առափնյա գիծ կամ տարածք։ Մոլդովայի իշխանությունները կարծում էին, որ առափնյա գիծն ի սկզբանե պատկանում էր Մոլդովային և «անօտարելի հող» էր, իսկ պետական հողի հանձնումն արգելված էր մոլդովական օրենքներով, ուստի Ուկրաինան ստացել է միայն ճանապարհային հատված , որը Մոլդովայի տարածքում Ուկրաինայի սեփականությունն էր ։ Շտեֆան-Վոդի շրջանի քաղաքապետ Վալերի Բերիլան նույնիսկ սպառնացել է փակել մայրուղին՝ հայտարարելով, որ թույլ չի տա հողն Ուկրաինային փոխանցել ։
Հօգուտ Ուկրաինայի
Որոշ ուկրաինացի քաղաքական գործիչներ կարծում էին, որ Մոլդովայի Ջուրջուլեշտից հողերի փոխանցումը տեղի է ունեցել Ուկրաինայի օրենքների խախտմամբ. Սահմանադրության 73-րդ հոդվածով անհրաժեշտ էր անցկացնել ներքին հանրաքվե ։ Մոլդովայի կողմից հող փոխանցելուց հրաժարվելը նրանք գնահատել են որպես արձանագրության խախտում, սակայն հետագայում Մոլդովայի վրա ճնշում գործադրելու մտադրության մասին պաշտոնական հայտարարություններից հետո գործը դուրս չի եկել։ Ջուրջուլեշթում նավահանգստի շինարարությունը կարող էր հեռանկարում լուրջ տնտեսական սպառնալիք դառնալ Ուկրաինական Ռենի նավահանգստի համար, որը 2009 թվականին Մոլդովայից կորցրել է մոտ 300-400 հազար տոննա տարեկան հացահատիկային բեռներ և զրկվել է Ռիբնիցկի մետալուրգիական գործարանի արտադրանքից (մասամբ երկաթուղային ճյուղի բացակայության պատճառով՝ մոլդովական նավահանգիստ Էր ուղևորվում Կագուլից եկող երկաթգիծը) ։
Վեճի ավարտ
Այնուամենայնիվ, 2011 թվականի ամռանը հաջողվել է ավարտին հասցնել 1999 թվականի արձանագրության կատարման աշխատանքները ։ 2012 թվականի նոյեմբերի 26-ին Պալանկա գյուղի մոտ վիճելի տարածքների հարցը վերջնականապես փակվել է, գյուղի հարակից տարածքը մնացել է Մոլդովայի սահմաններից դուրս, սակայն ճանապարհը հանձնվել է Ուկրաինային ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Տարածքային վեճեր
Բելի Կոլոդեզ (այլ կիրառումներ)
Բելի Կոլոդեզ, կարող է վերաբերել՝
Միխայլովկա (Վերխնեսվեչնիկովսկի գյուղական համայնք)
Միխայլովկա (Михайловка), գյուղ Ռուսաստանի Ռոստովի մարզի Կաշարսկի շրջանում։ Մտնում է Վերխնեսվեչնիկովսկի գյուղական համայնքի կազմի մեջ։
Կատեգորիա:Ռոստովի մարզի Կաշարսկի շրջանի բնակավայրեր
Եմիլևկա (գյուղ, Վոլոդարսկ-Վոլինկիի շրջան)
Եմիլևկա (Ємилівка), գյուղ Ուկրաինայի Ժիտոմիրի մարզի Վոլոդարսկ-Վոլինկիի շրջանում։
Բիլբո Բեգինս
Բիլբո Բեգինս (Bilbo Baggins, թարգմանության այլ տարբերակներ՝ Պարկինս), հոբիթ, Ջոն Ռոնալդ Ռուել Թոլքինի «Հոբիթ կամ գնալն ու գալը» ստեղծագործության գլխավոր հերոսը, «Մատանիների տիրակալը» եռերգության հերոսներից մեկը՝ Ֆրոդո Բեգինսի քեռին։
Եմիլևկա (գյուղ, Վոլոդարսկ-Վոլինկիի շրջան)
2001 թվականի տվյալներով Եմիլևկա գյուղում բնակվում էր 186 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 9,45 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 19,68 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Ժիտոմիրի մարզի Վոլոդարսկ-Վոլինկիի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Բիլբո Բեգինս
Կենսագրություն
Ըստ հեղինակային մտահղացման՝ ի սկզբանե Բիլբոն բավականին պատկառելի հոբիթ էր՝ հարգված ընտանիքից։ Հետագայում նա լրիվ կորցնում է իր հեղինակությունը, քանի որ զբաղվում էր պատկառելի հոբիթի համար բոլորովին անպարկեշտ գործերով, ինչպես՝ ճանապարհորդելը, էլֆերի և թզուկների հետ ընկերանալը, բանաստեղծություններ գրելը։ Չնայած՝ ինքն այդքան էլ չէր ափսոսում դրա համար՝ մանավանդ, որ այդ ընթացքում շատ ոսկի էր վաստակել։
Առաջին անգամ Բիլբոն հայտնվում է «Հոբիթ կամ գնալն ու գալը» ստեղծագործության մեջ, որտեղ պատմվում է այն մասին, թե ինչպես է նա Ե. Դ. 2941 թվականին Գենդալֆ Մոխրագույնի շնորհիվ միանում է թզուկների մի խմբի և ուղևորվում Էրեբորի ազատագրմանը։ Միեւնույն ժամանակ՝ այս արշավի ընթացքում Բիլբոն անընդհատ փրկում է թզուկներին տարբեր վտանգներից։ Այդ ժամանակ նա գտնում է իր զենքը՝ Ժալո թուրը, որը հանձնում է զարմիկին՝ Ֆրոդոյին։
Երկրորդ անգամ Բիլբոն հայտնվում է «Մատանիների տիրակալը» եռերգության էջերում։ Ապրելով հոբիթի համար ոչ սովորական երկար կյանք՝ Բիլբոն իր 111-րդ ծննդյան օրվա ժամանակ որոշում է հեռանալ Շիրից եւ այցելել իր հին ընկերներին։ Նա սկսում է ապրել Ռիվենդելում՝ Էլրոնդի դղյակում։ Մատանին մնում է Ֆրոդոյի մոտ, որին հետագայում վիճակված է ոչնչացնել այն ։ Իսկ Բիլբոն՝ իր կյանքի 132-րդ տարում լքում է Միջերկիրը և Ֆրոդոյի, Գենդալֆի և էլֆերի հետ հեռանում դեպի Ծով։
Ըստ Թոլքինի՝ Բիլբոն «Կարմիր Գրքի» առաջին մասի («Գնալն ու գալը») և մի շարք բանաստեղծությունների, երգերի և թարգմանությունների հեղինակ է։
Բիլբոյի բնակարանը
Բիլբոյի տունը տիպիկ հոբիթային խրճիթ է, որը կառուցվել է նրա հոր կողմից՝ Բիլբոյի մոր համար և որպես ժառանգություն անցել է որդուն։
Խրճիթի դուռն ուներ արտասովոր կլոր տեսք և ներկված էր կանաչ գույնով։ Դուռը բացվում էր միջանցքի մեջ, որը թումելի նման էր, սակայն շատ հարմարավետ էր ու մաքուր։ Այն զարդարված էր գորգերով, կահավորված՝ աթոռներով և բազմաթիվ կախիչներով, քանի որ Բիլբոն հաճախ էր հյուրերի ընդունում։ Նրա տան բոլոր սենյակները տեղադրված էին առաջին հարկում՝ ննջասենյակները, սանհանգույցը, միջանցքը, խորդանոցները, հանդերձարանը, խոհանոցը, հյուրասենյակը։
Ծնողներ
Բունգո Բեգինս, Բիլբոյի հայրը։ Շատ հարգված, պահպանողական հոբիթ՝ մաքուր համբավով, բոլորովին զուրկ որևէ տարօրինակություններից։ Մի քանի բառով հիշատակված է «Հոբիթ կամ գնալն ու գալը» գրքում։ Ամուսնացած էր Բելադոննա Տուկի հետ։
Բելադոննա Բեգինս Տուկ, Բիլբոյի մայրը, Բունգոյի կինը։ Նրա մասին առաջին հիշատակմանը հանդիպում ենք «Հոբիթ կամ գնալն ու գալը» գրքում։ Բելադոննան Մեծ Տուկի երեք դուստրերից մեկն էր։ Տուկերը Ջրի մյուս կողմում ապրող հոբիթների ղեկավարներն էին։ Փաստորեն Բիլբոն մորական կողմով հեռու բարեկամ է Պերեգրին Տուկի հետ։
Հաճախ հիշատակվում է, որ Բիլբոն շատ նման էր հորը, սակայն մորից ժառանգել էր թաքնված հակում դեպի արկածախնդրությունը։
Բելիցա (այլ կիրառումներ)
Բելիցա, կարող է վերաբերել՝
Բիլբո Բեգինս
Անվան թարգմանություններ
Անունը և ազգանունը տարբեր լեզուներով թարգմանվում է տարբեր կերպ.
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Թոլքինի լեգենդարիումի կերպարներ Կատեգորիա:«Հոբիթ» վեպի հերոսներ Կատեգորիա:«Մատանիների տիրակալը» վեպի հերոսներ Կատեգորիա:Հորինված գրողներ
Յան Պեյվե
Յան Վոլդեմարովիչ Պեյվե (լատիշերեն՝ Jānis Peive, Ян (Янис) Вольдемарович Пейве, ), խորհրդային ագրոքիմիկոս և պետական գործիչ, ԽՍՀՄ ԳԱ ակադեմիկոս (1966),Լատվ․ ԽՍՀ ԳԱ ակադեմիկոս (1946) և նախագահ (1951-1959), սոցիալիստական աշխատանքի հերոս (1969) ։ ԽՄԿԿ անդամ 1940 թվականից։
Ա․ Վ․ Պեյվեի եղբայրը ։
Կենսագրություն
Ծնվել է 1906 թվականի օգոստոսի 3-ին ռուսական կայսրության Պսկովի նահանգի Սեմենցովո գյուղում, լառիշ ագարակապանի ընտանիքում ։ Ավարտել է Մոսկվայի Կ․ Տիմիրյազևի անվան գյուղատնտեսական ակադեմիան (1929) ։ 1931 - 1944 թվականներին աշխատել է Վուշի համամիութենական ԳՀԻ-ում (1942-1944 թվականներին՝ տնօրեն)։ 1944-1950 թվականներին՝ Լատվիայի գյուղատնտեսական ակադեմիայի ռեկտոր։ 1951-1958 թվականներին՝ Լատվիայի գիտությունների ակադեմիայի նախագահ ։ 1958 թվականին ընտրվել է ԽՍՀՄ Ազգությունների խորհրդի նախագահ։ 1959 թվականին նշանակվել է Լատվիայի Հանրապետության կառավարության ղեկավար, թեև նախապես ենթադրվում էր, որ այդ պաշտոնին կնշանակվի Էդվարդս Բերկլավսը ։ 1963 թվականից՝ ԽՍՀՄ ԳԱ Կ․ Տիմիրյազևի անվան բույսերի ֆիզիոլոգիայի ինստիտուտի միկրոտարրերի կենսաքիմիայի լաբորատորիայի վարիչ։ 1971 թվականից՝ ԽՍՀՄ ԳԱ ընդհանուր կենսաբանության բաժանմունքի ակադեմիկոս-քարտուղար։
Հիմնական աշխատանքները վերաբերում են միկրոտարրերի (բոր, պղինձ, մոլիբդեն և այլն) քիմիայի և կենսաքիմիայի հարցերին։ Այս աշխատանքների համար 1964 թվականին արժանացել է լենինյան մրցանակի։ ԽՄԿԿ ԿԿ անդամ (1966-1971), թեկնածու՝ 1961 թվականից)։ ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի Ազգությունների խորհրդի նախագահ (1958-1966)։ Պարգևատրվել է Լենինի 4 և 5 այլ շքանշաններով։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Խորհրդային պետական գործիչներ Կատեգորիա:Մոսկվա քաղաքում մահացածներ Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ ակադեմիկոսներ Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 4-րդ գումարման պատգամավորներ Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 7-րդ գումարման պատգամավորներ Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ իսկական անդամներ Կատեգորիա:Գյուղատնտեսական գիտությունների դոկտորներ Կատեգորիա:ԽՍՀՄ քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Նովոդևիչյան գերեզմանատանը թաղվածներ Կատեգորիա:Խորհրդային գիտնականներ
(2377) Շչեգլով
(2377) Շչեգլով (Shcheglov), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1978 թվականի օգոստոսի 31-ին Նիկոլայ Չեռնիխի կողմից Նաուչնիում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,877594 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,7168 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,0384 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1782,96 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,201911 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 1,01° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1978 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Նիկոլայ Չեռնիխի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Բելյաևսկի շրջան (այլ կիրառումներ)
Բելյաևսկի շրջան, կարող է վերաբերել՝
Սելիմ Ահեղի կամուրջ
Սելիմ Ահեղի կամուրջ (Yavuz Sultan Selim Köprüsü), հաճախ կոչում են նաև Բոսֆորի երրորդ կամուրջ, կախովի կամրջի նախագիծ, որը պետք իրար միացնի Ստամբուլի ասիական և եվրոպական հատվածները։ Նախատեսված է լինելու երկաթուղային և մարդատար տրասնպորտային միջոցների համար։ Այն կախովի կամուրջ է։ Բոսֆորի կամրջից և Ֆաթիհի կամրջից դեպի հյուսիս` Բոսֆորի հյուսիսային հատվածում։
Կամուրջը իրար կմիացնի Ստամբուլի եվրոպական հատվածում գտնվող Սարըյեր թաղամասի Գարիպչե շրջանը և ասիական հատվածում գտնվող Բեյքոզ թաղամասի Փոյրազքոյ շրջանը։ Կամուրջը սկսել է կառուցվել 2013 թվականի մայիսի 29-ից։ Կամուրջը շահագործման կհանձնվի 2016 թվականի ամռանը։ Ընդհանուր երկարությունը 2164 մետր է, իսկ լայնությունը` 58,5 մետր։ Նախագծի ընդհանուր արժեքը 4,5 միլիարդ թուրքական լիրա է։ Նախատեսված է, որ կամուրջը պետք է լինի վճարովի։ Արդեն իսկ որոշվել է անցավճարի արժեքը` 3 ամերիկյան դոլլար։ Կամուրջը անվանվել է ի պատիվ օսմանյան սուլթան Սելիմ I Ահեղի։ 2016 թվականի օգոստոսի 26-ին տեղի է ունեցել կամրջի պաշտոնական բացման արարողությունը։ Նույն օրն էլ այն շահագործման է հանձնվել
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ստամբուլի կամուրջներ Կատեգորիա:Կախովի կամուրջներ Կատեգորիա:Բոսֆոր Կատեգորիա:Ստամբուլի շենքեր և կառույցներ Կատեգորիա:Թուրքիայի ճանապարհային կամուրջներ
Միխայլովկա (Ինդուստրիալնի գյուղական համայնք)
Միխայլովկա (Михайловка), գյուղ Ռուսաստանի Ռոստովի մարզի Կաշարսկի շրջանում։ Մտնում է Ինդուստրիալնի գյուղական համայնքի կազմի մեջ։
Կատեգորիա:Ռոստովի մարզի Կաշարսկի շրջանի բնակավայրեր
Մեյսոն շրջան (Միչիգան)
Մեյսոն շրջան (Mason County), ԱՄՆ Միչիգան նահանգի 83 վարչական միավորներից մեկը։ Ընդհանուր տարածությունը 3,217 կմ² է, բնակչությունը՝ 28,705 մարդ (2010 թ. տվյալներով)։ Շրջկենտրոնն է Լուդինգտոն բնակավայրը։ Կազմավորվել է 1840 թ.։
Կատեգորիա:Միչիգան նահանգի շրջաններ
Սուրբ Սոֆիայի տաճար (Ստամբուլ)
Սուրբ Սոֆիայի տաճար (,, «Սուրբ իմաստություն»; Sancta Sophia կամ Sancta Sapientia; Ayasofya Camii), նախկինում հունական ուղղափառ քրիստոնեական տաճար, ավելի ուշ օսմանյան մզկիթ, մինչև 2020 թվականը՝ թանգարան (Այասոֆիա թանգարան), իսկ 2020 թվականի հուլիսի 10-ից մզկիթ Ստամբուլում, Թուրքիա։ Տաճարը կառուցվել է մ.թ 537 թվականին և հայտնի է հատկապես իր յուրօրինակ գմբեթով։ Այս տաճարը աշխարհի ամենամեծ կառույցներից է եղել և համարվում է ճարտարապետության գլուխգործոց։ Այն միևնույն ժամանակ համարվում է բյուզանդական ճարտարապետության մարմնավորում. կարծիք կա, թե այն «փոխել է ճարտարապետության պատմությունը» ։
Սուրբ Սոֆիայի ճարտարապետական յուրահատկությունը այն է, որ պատրաստված է փոքրիկ կերամիկական կտորների և ավազի համակցությամբ, մի եղանակ, որը համարժեք է ժամանակակից բետոնին ։
Իր ստեղծման օրվանից՝ 537 թվական, մինչև 1453 թվականը այն եղել է Արևելյան ուղղափառ տաճար և հանդիսացել է Կ. Պոլսի տիեզերական պատրիարքի նստավայրը ։ Միայն 1204-1261 թվականների ընթացքում տաճարը խաչակիրների կողմից (Խաչակրաց 4-րդ արշավանքի ժամանակ) վերածվել է կաթոլիկ տաճարի, որը գտնվում էր Լատինական կայսրության տիրապետության տակ։ 1453 թվականի մայիսի 29-ին Սուրբ Սոֆիայի տաճարը վերածվել է օսմանյան մզկիթի. այս կարգավիճակում այն մնացել է մինչև 1931 թվականը։ Այնուհետև այն աշխարհիկացվել է և 1935 թվականի փետրվարի 1-ին դարձել բաց թանգարան ։ Շուրջ հազար տարի Սուրբ Սոֆիայի տաճարը համարվել է աշխարհի ամենամեծ տաճարը մինչև 1520 թվականին կառուցվել է Սևիլյայի տաճարը։
Ներկայիս շինությունը կառուցվել է 532-537 թվականներին որպես եկեղեցի բյուզանդական կայսր Հուստինիանոս I-ի հրամանով և եղել է Սուրբ իմաստության երրորդ եկեղեցին։ Տաճարը գտնվել է այն վայրում, որտեղ գտնվող նախորդ եկեղեցին ոչնչացվել էր Նիկայի ապստամբության ժամանակ։ Տաճարը կառուցվել է հույն ճարտարապետներ Իսիդոր Միլեթացու և Անթեմիուս Թրալացու կողմից ։ Եկեղեցին նվիրված է եղել Աստծո իմաստությանը, աստվածային խոսքին (Լոգոս, Հիսուս Քրիստոսի անուններից, հունարենից թարգմանաբար՝ բառ, խոսք)՝ Սուրբ երրորդության մեջ երկրորդ անձին ։ Վերջինիս հովանավոր տոնը տեղի է ունենում դեկտեմբերի 25-ին՝ ի նշան Քրիստոսի մեջ աստվածային խոսքի մարմնավորման ծնունդի հիշատակության ։ Չնայած տաճարը երբեմն կոչում են Sancta Sophia (իբրև թե այն կոչվել է ի պատիվ նահատակ Սոֆյայի), սակայն իրականում sophia բառը հունարեն իմաստություն բառի լատիներեն հնչյունական տառադարձումն է։ Հունարեն ամբողջական անվանումն է Ναός της Αγίας του Θεού Σοφίας, Naos tēs Hagias tou Theou Sophias, որը նշանակում է «Աստծո սուրբ իմաստության տաճար» ։ Եկեղեցում եղել են մեծաքանակ մասունքներ, այդ թվում 15 մ բարձրությամբ արծաթե իկոնոստաս։
1453 թվականին Մեհմեդ Նվաճողը գրավել է Կ. Պոլիսը և այն միացրել Օսմանյան կայսրությանը։ Նա հրամայել է Սուրբ Սոֆիայի տաճարը վերածել մզկիթի։ Չնայած քաղաքի շատ մասեր կարճ ժամանակում վնասվել և ավերվել են, տաճարը պահպանելու համար անընդհատ գումար է հատկացվել։ Տաճարն իր յուրօրինակ տեսքով շատ ուժեղ տպավորություն է թողել օսմանյան ղեկավարների վրա, ուստի նրանք որոշել են այն մզկիթի վերածել : Զանգերը, զոհասեղանը, իկոնոստասը և շատ այլ մասունքներ ոչնչացվել են, Հիսուսին, Մարիամին, քրիստոնյա սրբերին և հրեշտակներին պատկերող խճանկարները նույն ճակատագրին են արժանացել, ապա սվաղով ծածկվել են։ Իսլամական կրոնին հատուկ տարրեր են ավելացվել տաճարին՝ միհրաբ (որմնախորշ, որը ցույց է տալիս Մեքքայի ուղղությունը), մինբար (ամբիոն, որի վրայից իմամը քարոզ է կարդում) և 4 մինարեթ։ Մինչև 1931 թվականը Սուրբ Սոֆիայի տաճարը եղել է մզկիթ, դրանից հետո այն փակ է մնացել 4 տարի։ Տաճարը վերաբացվել է 1935 թվականին որպես թանգարան արդեն ժամանակակից Թուրքիայի Հանրապետությունում։ 2019 թվականի տվյալներով Սուրբ Սոֆիայի տաճարը Թուրքիայում ամենաշատ այցելված թանգարանն է՝ տարեկան 3,7 միլիոն այցելու ։ Թուրքիայի մշակույթի և տուրիզմի նախարարության 2015 և 2019 թվականներին ներկայացրած տվյալների համաձայն Սուրբ Սոֆիայի տաճարը Թուրքիայի ամենաշատ այցելված զբոսաշրջության վայրն է։
Մինչև Սուլթան Ահմեդ մզկիթի կառուցումը 1616 թվականին Սուրբ Սոֆիայի տաճարը, որն այդ ժամանակ մզկիթ էր, եղել է Ստամբուլի գլխավոր և հիմնական մզկիթը։ Սուրբ Սոֆիայի տաճարի բյուզանդական ճարտարապետությունն օսմանյան մի շարք մզկիթների համար ոգեշնչման աղբյուր է հանդիսացել՝ Շեհզադե մզկիթ, Սուլեյմանիե մզկիթ, Ռյուսթեմ փաշա մզկիթ և Քըլըչ Ալի փաշա մզկիթային համալիր։
Կոստանդիոս II-ի եկեղեցի
Ներկայիս Սուրբ Սոֆիայի տարածքում կառուցված առաջին եկեղեցին հայտնի է Μεγάλη Ἐκκλησία (Megálē Ekklēsíā, «Մեծ եկեղեցի») անունով կամ լատիներեն Magna Ecclesia . եկեղեցին այսպես է կոչվել իր չափերի պատճառով, քանի որ շատ ավելի մեծ է եղել այդ ժամանակ քաղաքում եղած մյուս եկեղեցիներից ։ Եկեղեցու բացման արարողությունը կատարել է արիոսական եպիսկոպոս Եվդոկսիոս Անտիոքցին 360 թվականի փետրվարի 15-ին. եկեղեցին կառուցվել էր այն վայրի մոտակայքում, որտեղ կայսերական պալատն էր կառուցվում։ Մոտակայքում գտնվող Սուրբ խաղաղություն եկեղեցու կառուցման աշխատանքներն ավելի շուտ են ավարտվել, և այն սկսել է գործել մինչև Մեծ եկեղեցու շինարարության ավարտը։ Այս երկու եկեղեցիները հանդիսացել են Բյուզանդական կայսրության գլխավոր եկեղեցիները։
Սոկրատես Սքոլաստիկոսը 440 թվականին գրել է, որ եկեղեցու կառուցման աշխատանքները սկսել են շուրջ 346 թվականին, և այն կառուցվել է Կոստանդիոս II-ի հրամանով ։ 7-8-րդ դարի ավանդության համաձայն շինությունը կառուցվել է Կոստանդիանոս Ա Մեծ-ի կողմից ։ Յոհաննես Զոնարասը համատեղում է երկու տեսակետները՝ գրելով, որ Կոստանդիոս II-ը իրականում վերակառուցել է փլուզված շինությունը, որը օծված էր Եվսեբիուս Նիկոմեդիացու կողմից ։ Եվսեբիուսը Կ. Պոլսի եպիսկոպոս է եղել 339-341 թվականներին, իսկ Կոստանդիանոսը մահացել է 337 թվականին, ուստի առավել հավանական է, որ հենց վերջինիս կողմից էլ կառուցվել է առաջին եկեղեցին ։ Շինությունը կառուցվել է իբրև ավանդական լատինական սյունաշարերով բազիլիկ՝ սրահներով և փայտե տանիքով։ Այս եկեղեցին համարվել է ժամանակի ամենաակնառու հուշարձաններից մեկը։
Կ. Պոլսի պատրիարք Հովհան Ոսկեբերանը խնդիրներ է ունեցել կայսր Արկադիոսի կնոջ՝ Էլիա Եվդոկացու հետ և 404 թվականի հունիսի 20-ին աքսորվել է։ Դրան հաջորդած ապստամբությունների ալիքի ընթացքում առաջին եկեղեցին հիմնականում այրվել է ։ Այսօր այդ եկեղեցուց ոչինչ չի մնացել։
Թեոդոսիոս II-ի եկեղեցի
Այս եկեղեցուց մինչ օրս պահպանվել են մի քանի մարմարյա հատվածներ՝ այդ թվում բարձրաքանդակներ, որոնց վրա պատկերված են 12 գառներ՝ խորհրդանշելով 12 առաքյալներին։ Նախապես դրանք եղել են գլխավոր մուտքի մաս, սակայն այժմ դրանք գտնվում են թանգարանի մուտքի մոտակայքում՝ պեղումների փոսում, այն բանից հետո, երբ 1935 թվականին Ա.Մ. Շնայդերը դրանք հայտնաբերել է արևմտյան գավիթի տակ։ Փորման հետագա աշխատանքները դադարեցվել են, քանի որ շինության ամբողջականությունը վնասելու վտանգ է եղել։
Սուրբ Սոֆիայի բազիլիկ տաճար
Հուստինիանոսը տաճարի կառուցման համար որպես ճարտարապետներ է ընտրում ինժեներ Իսիդոր Միլեթացուն և մաթեմատիկոս Անթեմիուս Թրալլացուն, սակայն վերջինս կառուցման աշխատանքների առաջին տարում մահացել է։ Կառուցման աշխատանքները նկարագրված են բյուզանդացի պատմաբան Պրոկոպիուսի «Կառուցումների մասին» աշխատությունում (Peri ktismatōn, Latin: De aedificiis): Սյուները և մարմարե տարբեր առարկաներ բերվել են կայսրության տարբեր մասերից։ Այն տեսակետը, թե այս սյուները իրականում ավար են՝ բերված տարբեր քաղաքներից, օրինակ՝ Հռոմ, Եփեսոս, ավելի ուշ է ձևավորվել ։ Չնայած որ սյուները հատուկ տաճարի համար էին ստեղծվել, իրենց չափերով տարբերվում էին ։ Շուրջ հազար մարդ մասնակցել է կառուցման աշխատանքներին։ Այս նոր եկեղեցին միևնույն ժամանակ համարվել է ճարտարապետության խոշոր աշխատանք։ Կայսրը պատրիարք Մինասի հետ միասին 537 թվականի դեկտեմբերի 27-ին՝ կառուցման սկզբից 5 տարի և 10 ամիս հետո, իրականացնում է տաճարի բացման վեհաշուք արարողությունը ։ Սակայն տաճարի ներսում գտնվող խճանկարները ավարտին են հասցվել Հուստինոս II-ի (565–578 թվականներ) կառավարման շրջանում։
Այա Սոֆիան Կ. Պոլսի ուղղափառ պատրիարքի նստավայրն էր, ինչպես նաև բյուզանդական կայսերական արարողությունների, ինչպես օրինակ թագադրությունները, գլխավոր կենտրոնը։ Ինչպես քրիստոնեական աշխարհի այլ եկեղեցիները, այնպես էլ այս տաճարը հետապնդման մեջ գտնվող օրենքից դուրս հայտարարվածների համար ապաստարան էր հանդիսանում։
553 թվականի օգոստոսի և 557 թվականի դեկտեմբերի 14-ի երկրաշարժերի պատճառով գլխավոր և արևելյան գմբեթների վրա ճաքեր են առաջացել։ Արդեն 558 թվականի մայիսի 7-ին տեղի ունեցած երկրաշարժի ժամանակ գլխավոր գմբեթը լրիվ փլուզվել է՝ ոչնչացնելով զոհասեղանը և տաճարի շատ այլ մասեր։ Փլուզման պատճառը խիստ ծանրաբեռնվածությունն ու գմբեթի ահռելի շեղման ուժն էր ։ Արդյունքում կամարակալները դեֆորմացիայի էին ենթարկվել՝ չկարողանալով պահել գմբեթի ծանրությունը ։ Կայսեր հրամանով տաճարը անմիջապես վերանորոգվել է։ Կայսրը այս կարևոր աշխատանքը վստահում է Իսիդոր Կրտսերին, ով Իսիդոր Միլեթացու եղբորորդին էր։ Իսիդոր Կրտսերը օգտագործում է ավելի թեթև նյութեր և բարձրացնում է գմբեթը 30 ֆիթով (9 մետր) ՝ շինությանը տալով ներկայիս բարձրությունը՝ 55.6 մետր ։ Ավելին՝ Իսիդորը փոխել է գմբեթի տեսակը՝ կառուցելով կամարակներով շերտավոր գմբեթ, որի տրամագիծը 32.7-33.5 մետրի էր հասնում ։ Հուստինիանոսի հրամանով շուրջ 560 թվականին նավով Կ. Պոլիս են տեղափոխվել կորինթիական 8 օրդերներ են Բաալբեկից, Լիբանանից ։ Այս վերակառուցումը, որն ավարտվել է 562 թվականին, եկեղեցուն տվել է 6-րդ դարի իր տեսքը։ Բյուզանդացի պոետ Պողոս Սուլենթարիան Էքֆրասիս վերնագրով ծավալուն էպիկական բանաստեղծություն է նվիրել բազիլիկ տաճարի վերափոխմանը։
726 թվականին կայսր Լեո Իսավրիացին մի շարք հրամանագրեր է արձակում պատկերների պաշտամունքի դեմ՝ հրամայելով իր բանակին ոչնչացնել բոլոր սրբապատկերները։ Այսպիսով սկսվում է բյուզանդական պատկերամարտության շրջանը։ Այս շրջանում կրոնական բոլոր պատկերներն ու արձանները Սուրբ Սոֆիայի տաճարից հանվել են։ Կայսրուհի Իռենի (797–802 թվականներ) կառավարման կարճ շրջանում սրբապատկերները նորից տարածում գտան։ Կայսր Թեֆիլիուսը եկեղեցու հարավային մուտքին դնում է երկդարպաս բրոնզե դռներ միացագրերով։
859 թվականի մեծ հրդեհի արդյունքում բազիլիկ տաճարը մեծ վնաս է կրել, այնուհետև 869 թվականի հունվարի 8-ին տեղի ունեցած երկրաշարժը հանգեցրել է կիսագմբեթներից մեկի փլուզմանը։ Կայսր Բարսեղ I-ի հրամանով եկեղեցին վերակառուցվել է։
989 թվականի հոկտեմբերի 25-ի մեծ երկրաշարժից հետո, որի արդյունքում փլուզվել է արևմտյան գմբեթի կամարը, կասյր Բարսեղ II-ը խնդրել է հայ ճարտարապետ Տրդատին, ով Անիի և Արգինայի տաճարների հիմնադիրն է, ղեկավարել վերանորոգման աշխատանքները ։ Նա կրկին կառուցել և ամրացրել է ընկած գմբեթը, նաև վերակառուցել է արևմտյան գմբեթը ։ Հասցված վնասն այնքան մեծ էր, որ պահանջվեց 6 տարի վերանորոգման և վերակառուցման համար. եկեղեցին վերաբացվել է 994 թվականի մայիսի 13-ին։ Վերակառուցման ավարտից հետո եկեղեցու զարդարանքները թարմացվել էին, ավելացվել էին մի շարք նոր զարդարանքներ՝ հրեշտակների 4 հսկայական պատկերներ, գմբեթի վրա Քրիստոսի պատկերը, աբսիդի վրա կույս Մարիամի պատկերը Հիսուսը իր գրկում և առաքյալներ Պետրոսի և Պողոսի միջև ։
«Արարողությունների մասին» (De caerimoniis aulae Byzantinae) իր աշխատության մեջ կայսր Կոստանդին Ծիրանածինը (913–919 թվականներ) մանրամասն ներկայացրել է Սուրբ Սոֆիայի տաճարում կայսեր և պատրիարքի կողմից կատարվող արարողությունները։
Բյուզանդացի պատմաբան Նիկիտա Խոնիատիսը նկարագրել է, թե խաչակրաց 4-րդ արշավանքի ժամանակ, երբ խաչակիրները գրավել են Կ. Պոլիսը, թալանվել և պղծվել են եկեղեցին։ Լատինական կայսրության կողմից Կ. Պոլսի գրավումից հետո (1204–1261 թվականներ) եկեղեցին վերածվել է կաթոլիկ տաճարի։ 1204 թվականի մայիսի 16-ին Բալդվին I-ը Սուրբ Սոֆիայի տաճարում թագադրվել է՝ հետևելով բյուզանդական պրակտիկային։ Էնրիկո Դանդոլոն՝ Վենետիկի Հանրապետության դուքսը, ում հրամանով 1204 թվականին խաչակիրները պաշարել և նվաճել են քաղաքը, թաղված է եկեղեցու ներսում, հավանաբար արևելյան սրահի վերին հատվածում։ 19-րդ դարում իտալական վերականգնողական աշխատանքներ կատարող մի խումբ մահարձան է դրել նրա թաղման հավանական վայրի մոտակայքում, որը մինչ օրս պահպանվել է։ Շատ զբոսաշրջիկներ այն շփոթում են դքսի իրական գերեզմանի հետ։ Իրական գերեզմանը 1453 թվականին օսմանցիների կողմից Կ. Պոլսի նվաճումից հետո ոչնչնացվել է, իսկ դրան հաջորդել է տաճարի վերածումը մզկիթի ։
1261 թվականին բյուզանդացիների կողմից քաղաքի վերագրավումից հետո եկեղեցին խարխուլ վիճակում է եղել։ 1317 թվականին կայսր Անդրոնիկոս II-ը հրամայել է 4 նոր հենարաններ կառուցել եկեղեցու արևելյան և հյուսիսային հատվածներում։ Ֆինանսավորումը կատարվել է նրա հանգուցյալ կին Իռենի ժառանգությունից ։ 1344 թվականի հոկտեմբերի երկրաշարժի պատճառով գմբեթի վրա նոր ճաքեր են առաջացել, իսկ 1346 թվականի մայիսի 19-ին շինության որոշ մասեր փլուզվել են։ 1354 թվականին եկեղեցին փակվել է, որից հետո վերանորոգման աշխատանքներ են սկսվել Աստրաս և Փերալթա ճարտարապետների կողմից։
Տաճարը իբրև մզկիթ (1453–1935 թվականներ)
1453 թվականի մայիսի 29-ին օսմանյան ուժերը գրավել են Կ. Պոլիսը։ Այդ ժամանակի սովորույթի համաձայն սուլթան Մեհմեդ II-ը իր զորքին և իր շրջապատին թույլ է տալիս 3 օր շարունակ առանց որևէ խոչընդոտի թալանել և կողոպուտի ենթարկել քաղաքը։ Երեք օր անց այն, ինչ մնում է քաղաքից, պատկանում է սուլթանին ։ Սուրբ Սոֆիայի տաճարը ևս զերծ չի մնում թալանից և կողոպուտից, քանի որ նվաճողները համարում էին, որ այն մեծ գանձերի և թանկարժեք առարկաների պահեստ է ։ Այն բանից հետո, երբ Կ. Պոլսի պաշտպանական ուժերը պարտություն են կրում և օսմանյան զորքերը հաղթանակած ներխուժում են քաղաք, կողոպտիչները շտապում են Սուրբ Սոֆիայի տաճար և նախքան ներս մտնելը տապալում են տաճարի դռները ։ Կ. Պոլսի պաշարման ողջ ընթացքում հավատացյալները տաճարում մասնակցել են պատարագի և աղոթքի՝ տաճարը վերածելով ապատաստարան և ապաստան նրանց համար, ովքեր ի վիճակի չէին որևէ կերպ օգնելու քաղաքի պաշտպաններին՝ այդ թվում կանայք, երեխաներ, տարեցներ և հիվանդ ու վիրավորված մարդիկ ։ Տաճարում ապաստանած մարդիկ և եկեղեցու սպասավորները պատերազմից հետո բաժանվեցին նվաճողների միջև իբրև ավար։ Շինությունը պղծվել է և թալանվել է, իսկ անօգնական մարդիկ, ովքեր ապաստան էին գտել ճամբարում, կա՛մ ստրկացվել են, կա՛մ ֆիզիկական չարչարանքների են ենթարկվել, կա՛մ էլ պարզապես մորթվել են ։ Մեծահասակները, երեխաները և հիվանդ կամ վիրավորված մարդիկ սպանվել են, իսկ կանայք և աղջիկները բռնաբարվել են, մյուսները (հիմնականում դեռահաս տղաները) ստրկության են վաճառվել ։ Եկեղեցու սպասավորները շարունակել են իրականացնել քրիստոնեական ծեսերը, աղոթքներն ու արարողությունները մինչև նվաճողները ստիպել են նրանց դադարեցնել ամեն ինչ ։ Երբ Մեհմեդ II-ը և իր շրջապատը մտել են տաճար, նա անմիջապես հրամայել է այն վերածել մզկիթի։ Ուլեմաներից (իսլամական գիտնականներ) մեկը բարձրացել է եկեղեցու ամբիոն և արտասանել է շահադան («Ալլահից բացի այլ աստված չկա, և Մուհամմադը նրա մարգարեն է»)՝ այսպիսով սկսելով եկեղեցու՝ մզկիթի վերածման գործընթացը ։
Մինչև 1481 թվականը շինության հարավարևմտյան անկյունում կառուցվում է փոքրիկ մինարեթ ։ Ավելի ուշ՝ հաջորդ սուլթանի՝ Բայազեդ II-ի (1481-1512 թվականներ) կառավարման շրջանում, հյուսիսարևելյան անկյունում կառուցվում է մեկ այլ մինարեթ ։ Դրանցից մեկը 1509 թվականի երկրաշարժի արդյունքում փլուզվել է, իսկ 16-րդ դարի կեսերին երկուսն էլ փոխարինվել են նոր մինարեթներով, որոնք կառուցվել են շինության արևելյան և արևմտյան անկյուններում ։
Մուրադ III-ը Պերգամոնից բերել է տալիս հելլենիստական երկու հսկայական ալեբաստր սկահակ և տեղադրում է դրանք եկեղեցու միջնամասի երկու կողմերում ։
1717 թվականին սուլթան Ահմեդ III-ի (1703–1730 թվականներ) հրամանով եկեղեցու ներսի սվաղը թարմացվել է, որի շնորհիվ բազմաթիվ խճանկարները պահպանվել են։ Եթե այդ քայլը չկատարվեր, ապա խճանկարները վերացվելու էին մզկիթի աշխատողների կողմից ։ Սովորական բան էր դարձել այցելուներին իբրև խճանկարի քարեր վաճառելու երևույթը ։ Սուլթան 1739 թվականին Մահմուդ I-ը հրամայում է վերանորոգել շինությունը և ավելացնել մեդրեսե (ղուրանական դպրոց, որն այժմ թանգարանի գրադարանն է), իմարեթ (աղքատներին ուտելիք բաժանելու խոհանոց) և գրադարան։ 1740 թվականին կրկին սուլթանի հրամանով կառուցվում է շատրվան (կրոնական լվացման համար)։ Այս ամենի արդյունքում տաճարը վերածվում է քուլիեի՝ մզկիթային համալիրի։ Միևնույն ժամանակ ներսում կառուցվում է նոր միհրաբ։
Տրդատ ճարտարապետի միջամտություն
Հայոց պատմիչներից Ստեփանոս Ասողիկը հայտնում է, որ հույն հմուտ ճարտարապետները շատ էին հոգում վերականգնման համար, բայց այդպես էլ հստակ լուծումներ չէին կարողանում առաջարկել, և հրավեր է ուղարկվում այդ ժամանակաշրջանում մեծ համբավ վայելող Տրդատ ճարտարապետին, խնդրելով վերակառուցել Սուրբ Սոֆիայի տաճարի գմբեթը։ Տրդատը մեկնում է Բյուզանդիայի մայրաքաղաք և ուսումնասիրում տաճարի վիճակը ։ Կառուցման աշխատանքները կարգավորելու համար նա նախապես պատրաստում է եկեղեցու մոդելը, որի վրա նախ լուծում է ճարտարապետական խնդիրները։ Այնուհետև Տրդատը բարձր փայտամածներ է կանգնեցրել մինչև գմբեթը՝ այդ լուծումներն արդեն տաճարի վրա կիրառելու համար ։ Տեղեկություններ են պահպանվել, որ այդ փայտամածների համար արքունի գանձարանը ծախսել է 1000 ոսկի լիվեր։ Հնարավոր է, որ գմբեթից բացի Տրդատը վերականգնման այլ աշխատանքներ էլ է կատարել, քանի որ, ինչպես հայտնի է, կառույցը վերից վար ճաք էր տվել։ Տրդատը գերազանցապես կատարեց տրված հանձնարարությունը՝ ցուցադրելով իր փայլուն վարպետությունը, որի մասին վկայում են հուշարձանի ոչ միայն ներկա վիճակը, այլև Ասողիկի վկայությունն այն մասին, որ տաճարը վերականգնումից հետո ավելի վայելչագեղ տեսք ստացավ, քան առաջ էր։ Կառուցումից ի վեր իր բազմաթիվ փլուզումներից հետո Տրդատ ճարտարապետի վերակառուցածն այդպես էլ ամուր պահպանվեց մինչև մեր օրերը՝ ավելի քան 1000 տարի։ Սիմեոն Լեհացին, իր ճանապարհորդության ընթացքում տեսնելով Սուրբ Սոֆիայի տաճարը, գրում է իր ուղեգրություններում. «Մարդ պիտի հազար աչք ունենա այդ արվեստը դիտելու և սքանչանալու համար»։
1847 թվականի վերանորոգում
Սուլթան Աբդուլ Մեջիդը հրամայել է վերանորոգել Սուրբ Սոֆիայի տաճարը։ 800 աշխատողների շնորհիվ վերանորոգման աշխատանքները կատարվել են 1847-1849 թվականների ընթացքում ճարտարապետ եղբայրներ Գասպարե և Ջուզեպպե Ֆոսատիների կողմից։ Եղբայրները ամրացրել են գմբեթն ու կամարները, ուղղել են սյուները և փոփոխել շինության էքստերիերի և ինտերիերի զարդարանքները։ Վերիին սրահի խճանկարները բացվել և մաքրվել են՝ չնայած շատերը վերականգնվել էին «հետագա վնասից պահպանելու նպատակով»։ Հին ջահերը փոխարինվել են նորերով։ Նոր հսկայական մեդալիոններ են կախվել սյուներից, որոնց վրա գեղագիր կազասկեր Մուսթաֆա Իզզեդ էֆենդին (1801–1877 թվականներ) գրել է Ալլահի, Մուհամմադի, առաջին 4 խալիֆների՝ Աբու Բաքըր, Օմար, Օսման և Ալի, և Մուհամմադի երկու թոռների՝ Հասանի և Հուսեյնի անունները։ 1850 թվականին Ֆոսատի ճարտարապետ եղբայրները կառուցել են սուլթանի նոր տունը կամ օթյակը նեոբյուզանդական ոճով։ Նրանք նաև վերանորոգել են մինբարն ու միհրաբը։ Հիմնական շինությունից դուրս մինարեթները վերանորոգվել են և փոփոխվել այնպես, որ բոլորն այժմ չափերով հավասար են ։ Կառուցվել է ժամապահի շենք և նոր մեդրեսե (իսլամական դպրոց)։ Երբ վերանորոգման աշխատանքները ավարտվել են, մզկիթը վերաբացվել է 1849 թվականի հուլիսի 13-ին։
Թանգարան (1935-2020)
1935 թվականին Թուրքիայի Հանրապետության հիմնադիր և առաջին նախագահ Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթուրքը շինությունը վերածում է թանգարանի։ Գորգերը հանվել են տաճարից, պատմության մեջ առաջին անգամ ի հայտ են եկել մարմարե զարդարանքները, ինչպես օրինակ՝ օմֆալիոնը, միևնույն ժամանակ խճանկարները, որոնք ժամանակին ծածկված էին սվաղով, բացվել են։ Այնուամենայնիվ, կառույցի ընդհանուր վիճակը խարխուլ էր, ուստի Հուշարձանների համաշխարհային ֆոնդը Սուրբ Սոֆիայի տաճարը հայտարարել է 1996 թվականի Հուշարձանների համաշխարհային դիտարկման տակ, նույնը նաև 1998 թվականին։ Շինության պղնձե տանիքը քանդվել է, որի պատճառով ջուրը հոսել և վնասել է նուրբ որմնանկարներն ու խճանկարները։ Ստորգետնյա ջրերի մակարդակի բարձրացման պատճառով տաճարի ներսում ընդհանուր խոնավության մակարդակը բարձրացել է՝ ստեղծելով քարի և ներկի համար անբարենպաստ միջավայր։ 1997-2002 թվականների ընթացքում Հուշարձանների համաշխարհային ֆոնդը մի շարք դրամաշնորհներ է հատկացրել գմբեթի վերանորոգման համար։ Վերանորոգման աշխատանքների առաջին փուլը ենթադրում էր կառույցի տանիքի վերանորոգում և ամրապնդում։ Այս փուլին մասնակցել է նաև Թուրքիայի մշակույթի նախարարությունը։ Երկրորդ փուլը ենթադրում էր գմբեթի ինտերիերի պահպանում, որը հնարավորություն էր տալիս նկարներ վերականգնող թուրք երիտասարդներին մասնակցել և մասնագիտանալ խճանկարների պահպանման գործում։ Մինչև 2006 թվականը Հուշարձանների համաշխարհային ֆոնդի նախագիծը ավարտին է հասնում, չնայած որ տաճարի որոշ մասեր ամրապնդման, վերանորոգման անհրաժեշտություն ունեին ։ Սուրբ Սոֆիայի տաճարը ներկայումս (2014 թվական) Թուրքիայի ամենաշատ այցելված վայրերից երկրորդն է համարվում՝ տարեկան 3.3 միլիոն այցելու ։
Չնայած այն փաստին, որ արգելված է համալիրը որպես երկրպագության վայր (մզկիթ կամ եկեղեցի) օգտագործելը, 2006 թվականին Թուրքիայի կառավարության որոշմամբ մի փոքրիկ սենյակ է տեղակայվել թանգարանում, որն օգտագործվում է թանգարանի քրիստոնյա և մուսուլման աշխատակիցների կողմից՝ որպես աղոթքի սենյակ ։ 2013 թվականից սկսած թանգարանի մինարեթներից մեկից օրական երկու անգամ մուեզզինը հավատացյալներին կանչում է աղոթքի ։
2007 թվականին հույն-հայ քաղաքական գործիչ Քրիս Սփիրուն հիմնադրել է միջազգային մի կազմակերպություն՝ «Ազատ Սուրբ Սոֆիայի խորհուրդ», որի նպատակն էր վերականգնել տաճարի հին տեսքը՝ իբրև քրիստոնեական եկեղեցի  ։ 2010-ական թվականների սկզբին որոշ պաշտոնյաներ, մասնավորապես Թուրքիայի փոխվարչապետ Բյուլենթ Արընչը 2013 թվականի նոյեմբերին, պահաջել են Սուրբ Սոֆիայի տաճարը թանգարանից կրկին վերածել մզկիթի   ։ 2015 թվականին Հայոց ցեղասպանության՝ Ֆրանցիսկոս պապի կողմից ճանաչումից հետո Անկարայի մուֆթի Մեֆայիլ Հըզլըն հայտարարել է, որ Սուրբ Սոֆիայի տաճարի մզկիթի վերածման գործընթացը պետք է արագացվի  ։
2016 թվականի հուլիսի 1-ին 85 տարի դադարից հետո Սուրբ Սոֆիայի տաճարում առաջին անգամ մուսուլմանները աղոթել են ։
2017 թվականի մայիսի 13-ին Անատոլիայի երիտասարդական ասոցիացիայի գլխավորությամբ մի խումբ մարդիկ Սուրբ Սոֆիայի տաճարի առջև մասնակցել են առավոտյան աղոթքի, որով աջակցություն էին ցույց տալիս մզկիթի վերածմանը ։ 2017 թվականի հունիսի 21-ին Կրոնական հարցերով նախարարությունը կազմակերպել է հատուկ ծրագիր, որը իր մեջ ներառում է Ղուրանի բարձրաձայն ընթերցանություն և աղոթք Սուրբ Սոֆիայի տաճարում՝ նշելով Կադրի գիշերը (խորհրդանշական օր, որի ժամանակ Ղուրանի առաջին տողերը հայտնվել են Մուհամմադին)։ Այս ամբողջ արարողությունը հեռարձակվել է TRT-ի կողմից ։
Վերածումը մզկիթի
2018 թվականի մարտի 31-ին Թուրքիայի Հանրապետության նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը Սուրբ Սոֆիայի տաճարում արտասանել է Ղուրանի առաջին տողը՝ իր աղոթքը նվիրելով «նրանց, ովքեր այս աշխատանքը մեզ են թողել որպես ժառանգություն, հատկապես Ստամբուլի նվաճողին»։ Սրա նպատակն էր ամրապնդել քաղաքական այն շարժումը, որը ցանկանում էր տաճարը կրկին վերածել մզկիթի. սա, փաստորեն, Աթաթուրքի՝ մզկիթը աշխարհիկ թանգարանի վերածելու քայլի հակառակ երևույթն էր ։
2019 թվականի մարտ ամսին Էրդողանը հայտարարել է, որ փոխելու է Սուրբ Սոֆիայի կարգավիճակը՝ թանգարանից վերածելով մզկիթի և նշել է, որ «մեծագույն սխալ է եղել» այն թանգարան դարձնելը ։ Իբրև ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կողմից ճանաչված Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտ՝ այս փոփոխությունը պետք է հաստատվի ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության կոմիտեի կողմից ։
2020 թվականին մայիսի 29-ին Ստամբուլի գրավման 567-րդ տարեդարձի կապակցությամբ Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը Սուրբ Սոֆիայի տաճարում հատվածներ է կարդացել Ղուրանից։ Այս արարքը Հունաստանի կողմից քննադատության է արժանացել ։ Հունիս ամսին Թուրքիայի Կրոնական հարցերի վարչությունը հայտարարել է, որ «մենք ուրախ կլինենք բացել Սուրբ Սոֆիան երկրպագության համար» և եթե դա տեղի ունենա, ապա «մենք մեր կրոնական ծառայությունները կմատուցենք, ինչպես մյուս մզկիթներին»։
2020 թվականի հուլիսի 10-ին Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը ստորագրել է Սուրբ Սոֆիայի տաճարը մզկիթի վերածելու որոշումը ։
Սուրբ Սոֆիայի տաճարի ժամանակացույց
537 թվական՝ Կոստանդիոս II-ի ղեկավարության շրջանում տեղի է ունեցել Սուրբ Սոֆիայի տաճարի բացման արարողությունը։
404 թվական՝ տանիքը այրվել է հրդեհի ժամանակ։
Ճարտարապետություն
Սուրբ Սոֆիայի տաճարը բյուզանդական ճարտարապետության կարևորագույն օրինակներից է, որը պահպանվել է մինչ օրս ։ Տաճարի ինտերիերը զարդարված է խճանկարներով և մարմարե սյուներով, որոնք գեղարվեստական մեծ արժեք են ներկայացնում։ Տաճարը այնքան գեղարվեստական և հարուստ ձևերով էր զարդարված, որ Հուստինիանոսը ասել է. «Սողոմոն, ես գերազանցեցի քեզ»։ Հուստինիանոսը անձամբ է վերահսկել տաճարի կառուցումը. այս տաճարը շուրջ 1000 տարի մնացել է ամենամեծը մինչև Իսպանիայում Սևիլիայի տաճարի կառուցումը ։
Տաճարի ընդարձակ ինտերիերը ունի բարդ կառուցվածք։ Տաճարի ատյանը ծածկված է կենտրոնական գմբեթով, որը ունի հատակից առավելագույնը 55.6 մ բարձրություն և հենված է 40 կամարաձև պատուհանների վրա։ Կառույցի վերանորոգումից հետո գմբեթը էլիպսաձև տեսք ունի, իսկ նրա տրամագիծը տատանվում է 31.24-30.86 մ սահմաններում։
Արևմտյան մուտքի և արևելյան կողմում կամարներով բացվող հատվածներ կան, որոնք հավասարաչափ կիսագմբեթի ձևով միանում են կենտրոնական գմբեթին։
Տաճարի ներքին հատվածում պատերը ծածկված են բազմագույն մարմարներով, կանաչ, սպիտակ, մանուշակագույն պորֆիրով և ոսկեգույն խճանկարներով։ Ֆոսատի եղբայրների ուղղորդմամբ 19-րդ դարի վերանորոգման աշխատանքների ժամանակ արտաքինից տաճարը ծածկվել է դեղին և կարմիր ստուկկոյով։
Նարտեքս և շքամուտքեր
Կայսերական դարպասը ներքին և արտաքին մուտքերի միջև գտնվող հիմնական մուտքն է։ Այն նախատեսված է եղել բացառապես կայսեր համար։ Շքամուտքի վերևում բյուզանդական խճանկարը պատկերում էր Քրիստոսին և անանուն մի կայսեր։ Արտաքին նարտեքսի հյուսիսային հատվածը երկար բազրիքով միանում է վերին սրահին։
Վերին սրահ
Պատմության ընթացքում Սուրբ Սոֆիայի տաճարը ենթարկվել է բնական աղետների, օրինակ՝ երկրաշարժեր, ինչպես նաև վայրագության զոհ է դարձել։ Շինության արտաքին հատվածում ակնհայտ է կառուցվածքային վնասը։ Սուրբ Սոֆիայի տաճարի ներքին տարածքը անվնաս պահելու համար հետազոտություններ են կատարվել՝ օգտագործելով հենակետային ռադիոտեղորոշիչ։ Վերջինիս օգտագործման շնորհիվ թիմը կարողացել է հայտնաբերել, որ Սուրբ Սոֆիայի տաճարի սրահը ունեցել է որոշակի թույլ գոտիներ, բացի այդ պարզ է դարձել, որ գմբեթի կամարը որոշ չափով դուրս է եկել իր հիմնական դիրքից ։
Միքայել Մելիք-Օհանջանյան
Միքայել Աղաբեկի Մելիք-Օհանջանյան, հայ ռազմական գործիչ, ռուսական բանակի և Հայաստանի Առաջին Հանրապետության Զինված ուժերի փոխգնդապետ։
Սուրբ Սոֆիայի տաճար (Ստամբուլ)
Վերին սրահ
Վերին սրահում կան նաև ռուներ, որոնք հավանաբար մնացել է վարագյան գնդից։
Կամբյա (Էստոնիայի շրջան)
Կամբյա շրջան (Kambja vald), շրջան Էստոնիայի Տարտումաա նահանգում։ Շրջանի կենտրոնն է Կամբյա գյուղական ավանը։
Բնակչություն
2006 թվականի տվյալներով շրջանում բնակվում էին 2442 մարդ։ Բնակչության խտությունը շրջանում կազմում էր 12,91 մարդ/կմ²։
Սուրբ Սոֆիայի տաճար (Ստամբուլ)
Գմբեթ
Սուրբ Սոֆիայի տաճարի գմբեթը բազմաթիվ պատմաբանների, ճարտարապետների և ինժեներների մոտ առանձնահատուկ հետաքրքրություններ է առաջացրել այն պատճառով, որ գլխավոր ճարտարապետները յուրօրինակ նորարարական մոտեցում են ցուցաբերել գմբեթի կառուցմանը։ Գմբեթը հենված է 4 գնդաձև եռանկյուն կամարակների վրա։ Այս կամարակները գմբեթի քառակուսի հիմքի անկյուններում են տեղադրված. դրանք թեքված են դեպի վեր, որպեսզի ավելի ամուր պահեն գմբեթը՝ չեզոքացնելով կողմնակի ուժերը և թույլ տալով, որ գմբեթի ամբողջ ծանրությունը կախվի դեպի վար ։ Սա աշխարհում ամենամեծ կամարակապ գմբեթն է եղել մինչև Սուրբ Պետրոսի տաճարի ավարտը, այն միևնույն ժամանակ ունի շատ ավելի ցածր բարձրություն, քան նման մեծ տրամագծի ցանկացած այլ գմբեթ: Սուրբ Սոֆիայի տաճարի գմբեթը ունի 170 ոտնաչափ տրամագիծ և 2 ոտնաչափ հաստություն։ Տաճարը հիմնականում պատրաստված է աղյուսից և շաղախից։ Աղյուսի խառնուրդը օգտագործվել է տանիքը ավելի հեշտ կառուցելու նպատակով։ Այս խառնուրդը յուրաքանչյուր քառակուսի մետրի համար կշռել է 150 ֆունտ։ Այն նյութի պլաստիկության շնորհիվ այն նախընտրել են այլ նյութերի փոխարեն ։
Գմբեթի ծանրությունը շարունակել է շինության համար ամենամեծ խնդիրը մնալ։ 558 թվականի երկրաշարժի արդյունքում հիմնական գմբեթը փլուզվել է, իսկ 563 թվականին Իսոդոր Կրտսերը՝ Իսոդոր Միլեթացու եղբորորդին, կառուցել է նոր գմբեթը։ Ի տարբերություն սկզբնական գմբեթի սա ուներ 40 ելուստներ և բարձրացվել էր 20 ոտնաչափով, որպեսզի եկեղեցու պատերի վրա կողմնակի ուժերի ազդեցությունը նվազեցվեր։ Երկրորդ գմբեթի մեծ մասը նույնպես փլուզվել է այնպես, որ ժամանակակից գմբեթից այսօր պահպանվել են միայն երկու հատվածներ՝ հյուսիսային և հարավային հատվածներում (դրանք պահպանվել են 562 թվականի վերանորոգումից հետո)։ Գմբեթի բոլոր 40 ելուստներից հյուսիսային հատվածում պահպանվել են ութը, իսկ հարավային հատվածում՝ վեցը ։
Չնայած այս նոր դիզայնը որոշ չափով կայունացրել է գմբեթը, պատերը և կամարները, միևնույն ժամանակ այն ընդհանուր առմամբ թուլացրել է Սուրբ Սոֆիայի տաճարի պատերը։ Պատշարները օգտագործել են ավելի շատ շաղախ, քան աղյուս, որը ավելի արդյունավետ է։ Եթե շաղախը հնարավորություն է ստանում որոշ ժամանակ հանգստանալ, ապա շինությունը շատ ճկուն է դառնում։ Սակայն շինարարները շտապել են ավարտել կառույցի աշխատանքները՝ թույլ չտալով շաղախին հանգստանալ, և անմիջապես սկսել են հաջորդ շերտի կառուցումը։ Երբ գմբեթը կառուցվել է, թաց շաղախի և գմբեթի ծանրության պատճառով պատերը թեքվել են դեպի դուրս։ Երբ Իսիդոր Կրտսերը վեակառուցել է փլուզված գմբեթը, նա ստիպված է եղել նախ և առաջ ներքին պատերը հորիզոնական տեքսի բերել։ Ավելին՝ ճարտարապետը գմբեթի բարձրությունը ավելացրել է 6 մետրով, այնպես որ կողմակի ուժերի ազդեցությունը շատ ուժեղ չլինի։ Նա նոր գմբեթին տվել է խեցու տեսք՝ ավելացներով ելուստներ, որոնք ձգվում են գմբեթի վերից վար։ Այս ելուստները հնարավորություն են տալիս գմբեթի ծանրությունը թեթևացնել՝ այն տեղափոխելով պատուհանների, կամարակների և ի վերջո հիմքի վրա ։
Սուրբ Սոֆիայի տաճարը հայտնի է նաև նրանով, որ լույսն արտացոլվում է եկեղեցու միջնահատվածում՝ ստեղծելով տպավորություն, որ գմբեթը վեր է ճախրում։ Այս տպավորությունը ստեղծելու համար ավելացվել են 40 պատուհաններ։ Ավելին՝ պատուհանների թվաքանակի ավելացման արդյունքում գմբեթի ծանրությունը որոշ չափով թեթևացել է ։
Մինարեթներ
Մինարեթները օսմանյան ժամանակաշրջանում են ավելացվել և բյուզանդական նախնական կառույցի մասը չեն կազմել։ Դրանք կառուցվել են հավատացյալների համար հայտարարություններ տարածելու համար։ Սուլթան Մեհմեդը տաճարը մզկիթի վերածելուց հետո տաճարի կիսագմբեթներից մեկի վրա կառուցել է փայտյա մինարեթ։ Այս մինարեթը չի պահպանվել։ Մինարեթներից մեկը (հարավարևմտյան) կարմիր աղյուսից է կառուցված և գալիս է սուլթան Մեհմեդ Ֆաթիհի կամ էլ Բայազեդ II-ի ժամանակներից։ Մյուս երեք մինարեթները կառուցվել են սպիտակ կրաքարից և ավազաքարից, որոնցից հյուսիսարևելյան սյուները կառուցվել են սուլթան Բայազեդ II-ի կողմից Սելիմ II-ի շրջանում, մինչդեռ մյուս երկու նույնական արևմտյան մինարեթները կառուցվել են սուլթան Սելիմ II-ի հրամանով օսմանյան ճարտարապետ Միմար Սինանի կողմից։ Բոլորն էլ ունեն 60 մետր բարձրություն, իրենց ընդհանուր տեսքով լրացնում են Սուրբ Սոֆիայի տաճարի հիմնական կառույցը։ 15-րդ, 16-րդ և 19-րդ դարերում վերանորոգման աշխատանքների ժամանակ շատ զարդարանքներ և դետալներ են ավելացվել մինարեթներին, որոնք էլ արտացոլում են յուրաքաչյուր ժամանակաշրջանին բնորոշ երևույթներն ու իդեալները ։
Հենարաններ
Դարերի ընթացքում տաճարին ավելացվել են բազմաթիվ հենարաններ։ Չնայած որ շատերը կարծում են, թե շինության արևմտյան մասում գտնվող արկբուտանները կառուցվել են խաչակիրների կողմից Կ. Պոլիս այցելելու ժամանակ, իրականում դրանք կառուցվել են բյուզադնական շրջանում։ Սա ցույց է տալիս, որ բյուզանդական շրջանում շատ լավ տիրապետել են արկբուտանների արվեստին, որը կարելի է տեսնել նաև Կենտրոնական Հունաստանի Հոսիոս Լուկաս վանական համալիրի, Սալոնիկի Գալերիուի և Ռոտունդայի կամարի և Ռավեննայի Սան Վիտալեի կառուցվածքում ։ Մնացած հենարանները կառուցվել են օսմանյան շրջանում ճարտարապետ Սինանի վերահսկողությամբ։ Ընդհանուր առմամբ ավելացվել են 24 հենարաններ ։
Նշանավոր տարրեր և զարդարանքներ
Հուստինիանոսի կառավարման շրջանում ինտերիերի զարդարանքները իրենցից ներկայացնում էին պատերին և հատակին աբստրակտ դիզայնով մարմարե սալիկներ, ինչպես նաև թեք կամարներին խճանկարներ։ Այս խճանկարներին նայելիս կամարի երկու կողմի եռանկյուններին կարելի է տեսնել Գաբրիել և Միքայել հրեշտակների պատկերներ։ Կային մի քանի պատկերազարդ զարդարանքներ, ինչպես վկայված է Պողոս Սուլենթարիոսի ներբողում։ Սրահի անկյունները նայում են ներդրված սալիկներին, որոնց վրա պատկերված են ծաղիկներ, թռչուններ ճիշտ այնպես, որ սպիտակ մարմարե սալիկները դրված են սև մարմարի ֆոնի վրա։ Ավելի ուշ շրջանում պատկերազարդ խճանկարներ են ավելացվել, որոնք ոչնչացվել են պատկերամարտության ժամանակ (726–843 թվականներ)։ Ներկայիս խճանկարները հետպատեկարամարտական շրջանից են։
Բացի խճանկարներից 9-րդ դարի երկրորդ կեսին ավելացվել են նաև պատկերազարդ զարդարանքներ՝ կենտրոնական գմբեթի վրա Քրիստոսի պատկերը, ճակատամիջի ստորին հատվածում ուղղափառ սրբերի, մարգարեների և եկեղեցու հայրերի պատկերներ, եկեղեցու հետ կապված պատամական անձանց, ինչպես օրինակ Իգնատիոս պատրիարքի պատկերը, նույնիսկ սրահներում կարելի է հանդիպել պատկերներ՝ վերցված Ավետարանից։ Բարսեղ II-ը թույլ է տվել նկարիչներին 4 կամարների վրա պատկերել հսկայական վեցթևանի Քերովբեներ ։ Օսմանցիները նրանց դեմքերը ծածկել են ոսկե լուսապսակներով, սակայն 2009 թվականին մասնագետները վերականգնել են դրանցից մեկի սկզբնական տեսքը ։
Կայսրուհու օթյակ
Կայսրուհու օթյակը գտնվում է Սուրբ Սոֆիայի տաճարի կենտրոնական սրահում։ Այստեղից կայսրուհին և նրա արքունիքի անդմաները կարողացել են հետևել ներքևում կատարվող դեպքերին։ Շրջանաձև կանաչ քարը ցույց է տալիս այն վայրը, որտեղ եղել է կայսրուհու գահը ։
Մաքրման սափորներ
Սուլթան Մուրադ III-ի կառավարման շրջանում Պերգամոնից բերվել են երկու մարմարե մաքրման (ծիսական մաքրում, լվացում) սափորներ։ Հելլենիստական շրջանից սկսած սափորները փորված են եղել մեկ կտոր մարմարից ։