cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Անդրեա Բելոտի
Տորինո
2015 թվականի օգոստոսի 18-ին Բելոտին 7․5 միլիոն եվրոյի դիմաց տեղափոխվեց Տորինո  ։ Իր դեբյուտը նշեց սեպտեմբերի 13-ին՝ Վերոնայի դեմ խաղում ։ Իր առաջին գոլը ակումբի կազմում խփեց նոյեմբերի 28-ին՝ Բոլոնյայի դեմ խաղում  ։ 2016 թվականի հունվարի 16-ին Բելոտին 2 գոլի և 1 գոլային փոխանցման հեղինակ դարձավ Ֆրոզինոնեի դեմ խաղում՝ օգնելով Տորինոյին հաղթել 4-2 հաշվով ։ Փետրվարի 3-ին նա դուբլ ձևակերպեց Սամպդորիայի դեմ խաղում՝ փրկելով իր թիմին պարտությունից ։ Իր առաջին մրցաշրջանում Տորինոյի կազմում Բելոտին անցկացրեց 35 հանդիպում առաջնությունում՝ դառնալով 12 գոլի և 5 գոլային փոխանցման հեղինակ ։
2017-18 մրցաշրջանում Բելոտին դարձավ Տորինոյի հիմնական ավագը ։ 2017 թվականի սեպտեմբերի 20-ին՝ Ուդինեզեի դեմ խաղում նա դարձավ գոլի և գոլային փոխանցման հեղինակ՝ օգնելով իր թիմին հաղթել 3-2 հաշվով ։ 2018 թվականի ապրիլի 4-ին Բելոտին հետ-տրիկ ձևակերպեց Կրոտոնեի դեմ խաղում ։ Մայիսի 13-ին իտալացին գոլի և գոլային փոխանցման հեղինակ դարձավ ՍՊԱԼ-ի դեմ խաղում, իսկ հանդիպումն ավարտվեց 2-1 հաշվով ։ Այս մրցաշրջանում Բելոտին դարձավ 13 գոլի հեղինակ 35 խաղերում՝ չկարողանալով կրկնել նախորդ մրցաշրջանի հաջողությունը ։
Միջազգային կարիերա
Բելոտին հանդես է եկել Իտալիայի Մ19, Մ20 և Մ21 տարիքային երիտասարդական հավաքականներում։ Մինչև 21 տարեկանների հավաքականի կազմում նա մասնակցեց 2015 թվականի Եվրոպայի առաջնությանը ՝ դառնալով 1 գոլի հեղինակ, սակայն Իտալիան չկարողացավ հաղթահարել խմբային փուլի արգելքը ։
Իտալիայի ազգային հավաքական Բելոտին առաջին անգամ հրավիրվեց 2016 թվականի օգոստոսին՝ Ֆրանսիայի և Իսրայելի դեմ խաղերի համար ։ Իր դեբյուտը ազգային հավաքականում նշեց սեպտեմբերի 1-ին՝ Ֆրանսիայի դեմ ընկերական խաղում ։ Իր առաջին գոլը խփեց հոկտեմբերի 10-ին՝ Մակեդոնիայի դեմ խաղում ։ Նոյեմբերի 12-ին Բելոտին 2 գոլի և 1 գոլային փոխանցման հեղինակ դարձավ Լիխտենշտայնի դեմ խաղում ։ 2017 թվականի հունիսիի 11-ին նա դարձավ գոլի և գոլային փոխանցման հեղինակ Լիխտենշտայնի դեմ պատասխան խաղում՝ օգնելով Իտալիային հաղթել 5-0 հաշվով ։
Ակումբային վիճակագրություն
2018 թվականի հուլիսի 23-ի դրությամբ
Միջազգային վիճակագրություն
2018 թվականի հուլիսի 23-ի դրությամբ
Խիզախ եղնիկը (մուլտֆիլմ)
Սյուժե
Սառը ծովի ափին ձմեռ էր, և ծեր առաջնորդ Տուրգունը տարավ իր հոտը դեպի հարավ։ Ճանապարհին հյուսիսային եղջերավորները ստիպված էին անցնել լեռները, իսկ հետո գետը, որպեսզի դուրս գային արոտավայրեր, որտեղ աճում էր քարաքոս։ Հոտի մեջ էր նաև փոքրիկ ձագուկ Այխոն, իր մոր՝ եղնիկ Տանգանեի հետ։ Այխոն վախկոտ էր, և նրան միշտ ծաղրում էր փնթփնթան միաեղջյուր ծեր եղջերուն։ Լեռներում զգուշավոր ղեկավարը նկատեց մի խումբ գայլերի, որոնք հետապնդում էին եղնիկներին։ Գայլերը վազելով առաջնորդի հետևից ընկան անդունդի մեջ։ Ցատկելով անդունդի վրայով առաջնորդը վերադարձավ հոտի մոտ և նրանք շարունակեցին ճանապարհը։ Բայց ամենաուժեղ գայլերից մեկը հետևում էր եղնիկներին և գնում նրանց հետևից։ Սկսվեց բուքը, իսկ մայր եղնիկն ու իր ձագուկը շատ հեռու էին իրենց հոտից։ Երբ ձնաբուքը դադարեց, նրանք փորձեցին հասնել իրենց խմբին, բայց գայլը նրանց հայտնաբերեց ավելի շուտ։ Անհրաժեշտ էր արագ անցնել գետի վրայով։ Նրանք գրեթե անցել էին գետը,սակայն սառույցը կոտրվեց և մայր եղնիկը ընկավ գետի սառը ջրի մեջ ու չէր կարողանում դուրս գալ։ Հուսահատված փոքրիկը վազում էր առաջնորդին օգնության կանչելու։ Խելացի առաջնորդը կոտրեց սառույցը հասնելով մինչև ափ և Տանգանեն կարողացավ դուրս լողալ։ Իսկ խիզախ Այխոն այդ ժամանակ վազվզում էր, մոր մոտից գայլին տանելով հեռու։ Մյուս եղջերուները իրենց պոզերով հետապնդելով գայլին, գցեցին նրան գետի մեջ։ Այսպիսով, հոտը առանց վնասների հասնում է արոտավայր։ Բոլորը իմանում են Այխոյի խիզախության մասին և ավելի լավ են ճանաչում նրան։ Հետո փնթփնթան ծեր եղջերուն նկատում է, որ Այխոյի գլխին կան փոքրիկ եղջյուրիկներ։
Գրականություն
Բովանդակություն՝ Ե. Ռիս «Հեքիաթ Չապաևի մասին», էջ 3, Նազիմ Խիկմետ «Սիրահարված ամպը», էջ 23, Ե. Սպերանսկի Վ. Դեգտյարյով «Չտեսնված գեղեցկություն», էջ 37, Ա. Ստեպանով «Ոսկե փետուր», էջ 63, Լ. Արկադև, Ի. Բոլգարին «Ամանորյա ճանապարհորդություն», էջ 85, Մ. Վոլպին, Լե Մին Խիեն «Շուտով անձրև կլինի», էջ 105, Մ. Պաշենկո «Չիպոլինո», էջ 119, Ժ. Վինտենզոն «Քաջ եղնիկը», էջ 163, Ս. Միխալկով «Չխմող ճնճղուկը», էջ 183, Վ. Դանիլով, Ն. Էրդման «Հեռավոր կղզու գաղտնիքը», էջ 197, Լ. Պոզդնեև «Հրաշագործը», էջ 225, Վ. Սուտեև «Սունկ-խրճիթը», էջ 245, Ռ. Կաչանով, Ի. Ֆինկ «Ծերունին և կռունկը», էջ 257, Ս. Բյալկովսկայա, Ա. Սազանով «Երեք փայտահատ», էջ 273, Ն. Աբրամով «Կախարդական ջրհորը», էջ 287, Ն. Բենաշվիլի «Սամոդելկինի արկածները», էջ 301։ Մուլտֆիլմերի նկարազարդումներ և տեքստեր։
Հովհաննես Վարդերեսյան
Հովհաննես Վարդերեսյան , կլասիկ ոճի հայ ըմբիշ։ 2012 թ.-ի օլիմպիական խաղերի մասնակից։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ ըմբշամարտիկներ Կատեգորիա:Հայ օլիմպիական ըմբշամարտիկներ
Ռեմոկուր (Էնայի գավառ)
Բնակչություն
Համայնքի բնակչությունը 2010 թվականի դրությամբ կազմել է 319 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի կոմունաներ Կատեգորիա:Ֆրանսիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էնա գավառի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էնա դեպարտամենտի կանտոններ
Գարեձավարի շիլա
Գարեձավարի շիլա, լիովին եփված գարեձավարից պատրաստված ուտեստ։
Գարեձավարի շիլան պատրաստում են ինչպես կաթով, այնպես ջրով։ Մանր աղացած գարեձավարից պատրաստված շիլան կոչվում է գարու շիլա։
Գարեձավարի շիլան պարունակում է սպիտակուցներ, օսլա, В խմբի վիտամիններ, А, Е, D վիտամիններ, երկաթ, կալցիում, պղինձ, յոդ, ֆոսֆոր, ինչպես նաև մեծ քանակությամբ լիզին  ։
Գարեձավարի շիլայի պատմություն
«Գարեձավարի» անվանումը ծագել է անգլերեն համապատասխան ձավարի անվանումից՝ pearled barley, ինչն իր հերթին արտաքին որոշակի նմանությամբ պայմանավորված՝ գարին նմանեցնում է մարգարտի հետ։ Գարեձավարը մասնատված գարին է, որն աղալուց հետո մաքրվում է կեղևից։
Գրիմնիրի խոսքը
Գրիմնիրի խոսքը (Grímnismál), սկանդինավյան «Ավագ Էդդա» էպոսի հիմնական առասպելական երգերից մեկն է։ Գրիմնիրը Օդինի բազմաթիվ անուններից մեկն է և հին իսլանդերենում նշանակում է դիմակ, սաղավարտ, երբեմն նաև գործածվում է գիշեր իմաստով։ Օդինը, հանդես գալով Գրիմնիր անվամբ, շեշտում է իր քողարկված էությունը։
Գարեձավարի շիլա
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Խավարտներ Կատեգորիա:Ձավարով ուտեստներ Կատեգորիա:Ռուսական խոհանոց
Գրիմնիրի խոսքը
Նկարագրություն
Երգի արձակ նախաբանում համառոտ նկարագրվում է գոթերի Գեյրրորդր անունով թագավորի պատմությունը, որի մոտ հյուրընկալվում է իր բազմաիթվ անուններից մեկի տակ թաքնված Օդինը։ Նախաբանում խոսվում է Հրաուդունգր անունով անհայտ մի թագավորի զավակների մասին։ Բախումը ծագում է այնտեղ, երբ եղբայրներից մեկը մյուսին կործանելու միտումով քշում է դեպի բաց ծով։ Պարզվում է, որ ճանապարհին նրան հյուրընկալած և դաստիարակած հողագործ ծերունին և նրա պառավ կինը ոչ այլ ոք են, քան հենց իրենք՝ գերագույն աստված Օդինը և նրա կինը՝ Ֆրիգը։ Իրենց խնամյալների նկատմամբ ունեցած կարծիքների բախումը հանգեցնում է նրան, որ Օդինն ու Ֆրիգը որոշում են Հրաուդունգրի մեծ որդուն՝ Գեյրրոդրին փորձության ենթարկել։
«Գրիմնիրի խոսքը» երգը հիմնականում կառուցված է Օդինի մենախոսության վրա։ Երգում առանձնակի ուշադրություն է դարձվում Գեյրրոդրի զավակին՝ արքայազն Ագնարին, որը, ի տարբերություն հոր, որը լրտեսության մեջ է կասկածում հյուրին, չի անտեսում հյուրընկալության կանոնը և ութ օր ու գիշեր ճանապարհ անցած հյուրին կտտանքների ենթարկելու համար հիմնավորում չտեսնելով՝ նրան ջուր է տալիս։ Պարզվում է, որ դա ծպտված Օդինն էր, և Ագնարի վարմունքը գերագույն աստվածը բարձր է գնահատում՝ պարգևատրելով արքայազնին։ Օդինը նրան նկարագրում է տիեզերական համակարգի աշխարհները, ծանոթացնում նրանց բնակիչներին, հաղորդում է նրան անհրաժեշտ գիտելիքներ՝ ասես նախապատրաստելով հոր լայնարձակ տերության կառավարմանը։ Թագավոր Գեյրրոդրը մահանում է հանկարծակի։ Նա խնջույքի ժամանակ հարբել էր։ Նստել էր գահին՝ ծնկներին դրած իր սուրը։ Լսելով, որ Օդինն է իր պալատում, իսկույն տեղից վեր է ցատկում։ Սուրը նրա ձեռքից դուրս է պրծնում ու ընկնում ցած՝ սայրը դեպի վեր։ Հարբած թագավորը սայթաքում է ու երեսնիվայր ընկնում գետնին՝ սրի վրա, որը խողխողում է նրա մարմինը։ Այդ ժամանակ Օդինն անհայտանում է, իսկ հոր գահը ժառանգում է արքայազն Ագնարը՝ իշխելով գոթերի վրա։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Սկանդինավյան դիցաբանություն Կատեգորիա:Բանահյուսություն Կատեգորիա:Էպոս
Արթուր Բեյլերյան
Արթուր Բեյլերյան, հայազգի պատմաբան, Հայաստանի նորագույն պատմության, 19-րդ դարի վերջի և 20–րդ դարի սկզբի միջազգային հարաբերությունների մասնագետ, Սորբոնի միջազգային հարաբերությունների ինստիտուտի անդամ, հայկական հարցի, հայ-թուրքական, հայ-ֆրանսիական հարաբերությունների վերաբերյալ աշխատությունների հեղինակ։
Գործունեություն
Առավել արժեքավոր է Բեյլերյանի կազմած և մեկնաբանած «Մեծ տերությունները, Օսմանյան կայսրությունը և հայերը ֆրանսիական դիվաններում (1914-1918)» փաստաթղթերի ժողովածուն (1983)՝ ակադեմիկոս Բ. Դյուրոզելի նախաբանով, որը ներառում է առաջին աշխարհամարտի (1914-1918) ժամանակ Թուրքիայում և Արևմտյան Հայաստանում հայերի տեղահանության և ցեղասպանության վերաբերյալ 757 փաստաթուղթը։ Գիտական արժեք է ներկայացնում նաև Բեյլերյանի ընդարձակ ներածությունը՝ եվրոպական դիվաններից և թուրքական պաշտոնական աղբյուրներից բերված փաստաթղթերի ընդգրկմամբ ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հայ պատմաբաններ
Ալի Ֆուադ Էրդեն
Ալի Ֆուադ էրդեն (Ali Fuad Erden, ), թուրք զինվորական գործիչ, գեներալ։
Առաջին համաշխարհային պատերազմի (1914) ժամանակ ծառայել է Ջեմալ փաշայի 4-րդ բանակում և ականատես է եղել Թուրքիայում և Արևմտյան Հայաստանում հայերի տեղահանությանն ու կոտորածներին։ 1954 թվականին հրատարակել է հուշեր՝ «Սիրիական հուշեր առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքում» խորագրով (լատինատառ թուրքերեն)։ Էրդենը մանրամասն անդրադարձել է հայերի տեղահանության խնդրին, տվել իրադարձությունների կողմնակալ գնահատականը՝ ձգտելով մեղմացնել թուրքական ջարդարարների հանցանքը։
Էրդենը հայերի ինքնապաշտպանական մարտերը համարել է ապստամբական շարժում և մեղադրել հայ քաղաքական կուսակցություններին, որոնք, իբր իրենց գործողություններով վտանգել են թուրքական բանակի թիկունքը։ Ավելին, նրա ասելով Ջեմալ փաշան և ինքը իբրև թե ձգտել են ամեն կերպ թեթևացնել Սիրիա աքսորված հայերի վիճակը։ Էրդենի հուշերի նպատակն է հայերի ցեղասպանությունը բացատրել որպես հարկադրական միջոցառում։
Լա Ռոշեթ (Շարանտի գավառ)
Լա Ռոշեթ (La Rochette), համայնք Ֆրանսիայի Նոր Ակվիտանիա մարզի Շարանտ գավառում ։
Բնակչությունը 2008 թվականի դրությամբ կազմում է 551 մարդ, բնակչության խտությունը` 50.14 մարդ/կմ²։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 10.99 կմ² տարածք։
Աշխարհագրություն
Գտնվում է Փարիզ քաղաքից 380 կմ հարավ-արևմուտք, Պուատիե քաղաքից` 90 կմ հարավ, Անգուլեմ քաղաքից` 21 կմ հյուսիս-արևելք։
Բնակչություն
Բնակչության քանակը ըստ տարիների
Աղբյուրներ` Ֆրանսիայի սոցիոլոգիական գիտությունների բարձրագույն դպրոցի տվյալներ
Տնտեսություն
2010 թվականին ուներ 347 աշխատունակ (15-64 տարեկան) բնակիչ, որոնցից ակտիվ էին 257-ը, իսկ ոչ ակտիվները` 90։ Ակտիվության ցուցանիշը կազմում է 74,1 %։ 257 աշխատունակ մարդկանցից աշխատել է 240 անձ (134 տղամարդ և 106 կին)։ Գործազուրկ են եղել 17 անձ (4 տղամարդ և 13 կին)։ 90 անաշխատունակներից 25-ը եղել են աշակերտներ կամ ուսանողներ, 38-ը` թոշակառուներ, իսկ 27-ը չեն աշխատել տարբեր պատճառներով ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ֆրանսիայի համայնքներ
Սաբլիմինալ
Յակով"Կոբի" Շիմոնի (יעקב "קובי" שמעוני, ), ավելի հայտնի որեպս Սաբլիմինալ (Subliminal, סאבלימינל), իսրայելցի ռեփեր և երաժշտական պրոդյուսեր։
Կենսագրություն
Ծնվել է 1979 թվականի նոյեմբերի 9-ին Թել Ավիվում՝ պարսկահրեա մոր և թունիսահրեա հոր ընտանիքում։ 12 տարին հասակից Սաբլիմինալը սկսում է ելույթներ ունենալ, իսկ 15 տարեկան հասակում նա հանդիպում է Յոավ Էլիասիին, ում հետ ընկերանում է, քանի որ երկուսն էլ մեծ սեր են ունենում հիփ հոփի նկատմամբ։
1995 թվականին Սաբլիմինալը և Յոավ Էլիասին սկսում են հիփ հոփ երաժշտության ելույթներ ունենալ Իսրայելի տարբեր ակումբներում՝ հագնելով պարկաձև հագուստ և կրելով ոսկյա շղթաներ։ Նրանց ճանաչվածությունը արագ տարածվում է երիտասարդության մոտ, և որոշ ժամանակ անց Սաբլիմինալը և Էլիասին «Լույս Սիոնից» վերնագրով ձայներիզ են թողարկում։
2000 թվականին՝ Երկրորդ ինտիդաֆադայի բռնկման ժամանակ Սաբլիմինալը և Էլիասին սկսում են հայրենասիրական երգեր գրել։ Շուտով նրանց սկսում են անվանել «սիոնիստական հիփ հոփ երգիչներ» և այդ անվանումը նրանք կրում են առ այսօր։ Հետագայում, հիմնապես տարբերվելով «օրենքից դուրս» բնույթի հիփ հոփի ներկայացուցիչներից, Սաբլիմինալը և Էլիասին քաջալերում են ծառայությունը բանակում, քննադատելով թմրանյութերի և ծխախոտի օգտագործումը։
2010 թվականին Սաբլիմինալը ամուսնանում է Ինես Գոլդբերգի հետ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իսրայելցի ռեփերներ Կատեգորիա:Թել Ավիվ քաղաքում ծնվածներ Կատեգորիա:Իսրայելցի երգիչներ Կատեգորիա:Իսրայելցի երաժիշտներ
Հիպերպլազիա
Ֆիզիոլոգիական հիպերպլազիա
Տարբերում են հորմոնային հիպերպլազիա, ինչը անհրաժեշտության դեպքում մեծացնում է հյուսվածքի մեծ ծանրաբեռնվածություններին դիմակայելու ունակությունը, կոմպենսատոր հիպերպլազիա, որը ապահովում է հյուսվածքի զանգվածի մեծացումը վնասումից կամ մասնակի հեռացումից հետո։ Հղիության և սեռական հասունացման շրջանում կանանց գեղձային էպիթելի ակտիվ բազմացումը հորմոնային հիպերպլազիայի լավ օրինակ է։ Այդ շրջանում դիտվում է նաև հիպերտրոֆիա։ Կոմպենսատոր հիպերտրոֆիայի օրինակ է Պրոմեթևսի մասին առասպելը, ըստ որի նա գողացել էր կրակի գաղտնիքը Օլիմպոսի աստվածներից և շղթայվել էր; ամեն օր արծիվը կտցահարում էր նրա լյարդը, բայց թողնում էր մի փոքրիկ կտոր, որպեսզի այն հասցներ օրվա ընթացքում վերականգնվել; այդպիսով տանջանքը շարունակվում էր։ Այս առասպելը հաստատում է այն, որ հին հույները գիտեին լյարդի վերականգնման ունակության մասին ։ Դոնորների մոտ, որոնք տրամադրել էին իրենց լյարդի մի բիլթը տրանսպլանտացիայի համար, լյարդի բջիջները սկսում էին ակտիվորեն բազմանալ և լյարդը վերականգնում էր իր չափերը։ Լյարդի մասնակի հատման փորձերը թույլ են տվել հայտնաբերել լյարդի վերականգնմանը բերող մեխանիզմները։
Պաթոլոգիական հիպերպլազիա
Պաթոլոգիական հիպերպլազիայի հիմնական տեսակների հիմքում ընկած է հորմոնների և աճի գործոնների չափից ավելի շատ ազդեցությունը թիրախ բջիջների վրա։ Նորմայում մենստրուալ շրջանը փոխարինվում է էպիթելի պրոլիֆերատիվ ակտիվության արագ բարձրացմամբ, որը լինում է հիպոֆիզի հորմոնների և ձվարանների էստրոգենների ազդեցությամբ։ Այս գործընթացը որպես կանոն կանգ է առնում մենստրուացիայի ավարտից 10-14 օր առաջ՝ պրոգեստերոնի մակարդակի բարձրացման ազդեցությամբ։ Այս հորմոնների հավասարակշռության խախտումը բերում է էստրոգենների մակարդակի բացարձակ կամ հարաբերական մակարդակի բարձրացման, որի արդյունքում կատարվում է էնդոմետրիումի գեղձերի հիպերպլազիա։ Պաթոլոգիական հիպերպլազիայի այս տեսակ մենստրուալ անոմալ արյունահոսության պատճառ է։ Շագանակագեղձի բարորակ հիպերպլազիան պաթոլոգիական հիպերպլազիայի մեկ այլ օրինակ է, տեղի է ունենում անդրոգենների մեծ քանակների ազդեցությամբ ։
Բջիջների բաժանումը կարգավորող գեներում մուտացիայի բացակայության շնորհիվ այս տեսակի հիպերպլազիաները վերահսկելի են և հետ են զարգանում համապատասխան հորմոնների քանակի իջնելուց հետո։ Չարորակ ուռուցքների դեպքում բջիջների աճը և կիսում դառնում է անկառավարելի։ Այսպիսով հիպերպլազիան տարբերվում է չարորակ նորագոյացությունից, սակայն պաթոլոգիական հիպերպլազիան լավ հիմք է հետագայում չարորակացման համար։ Օրինակ՝ էնդոմետրիումի հիպերպլազիայով կանայք գտնվում են էնդոմետրիումի քաղցկեղի ռիսկի խմբում ։
Հիպերպլազիան որոշ վիրուսային վարակների ազդեցության պատասխան ռեակցիան է, օրինակ՝ պապիլոմայի վիրուսի ազդեցությամբ մաշկի վրա առաջանում են գորտնուկներ, իսկ լորձաթաղանթները վնասվում են։ Այս դեպքում վիրուսների գների կամ ախտահարված բջիջների կողմից արտադրվում են աճի գործոններ, որոնք նպաստում են հիպերպլազիային ։
Հիպերպլազիայի մեխանիզմներ
Հիպերպլազիան աճի գործոնների ազդեցության հետևանք է։ Որոշ դեպքերում հիպերպլազիայի աղբյուր են հանդիսանում ցողունային բջիջները։ Օրինակ լյարդի մի մասի հեռացումից հետո աճի գործոնները ազդում են առկա բջիջների վրա և խթանում են նրանց պրոլիֆերացիան։ Սակայն, եթե լյարդի բջիջները (հեպատոցիտները) ունակ չեն լինում բավարար քանակով կիսվել (օրինակ՝ հեպատիտների ժամանակ), ապա վերականգնումը կատարվում է լյարդում գտնվող ցողունային բջիջների հաշվին ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Բջջաբանություն Կատեգորիա:Պաթոլոգիական փոփոխություններ Կատեգորիա:Ախտաբանություն
Ֆրանսիական հիմքով կրեոլական լեզուներ
Ֆրանսիական հիմքով կրեոլական լեզուներ (réoles à base lexicale française), պիջինի, կրեոլական խառը և պարզեցված լեզուներ ֆրանսիական հիմքով, որոնք առաջացել են աշխարհի տարբեր մասերում: Այդ լեզուները հիմնականում սկսեցին առաջանալ 17-րդ դարում ֆրանսիական կոյնեի հիման վրա, որը տարածված էր Փարիզում, Ֆրանսիայի ատլանտյան նավահանգիստներում և ֆրանսիական գաղութներում: Այս բարբառի վրա առաջացած լեզուն իր հետևորդներն է ունեցել Կանադայում (հիմնականում Քվեբեկում), Լուիզիանայում (լուիզիանական կրեոլյան լեզուների հետ մեկտեղ), Սեն Բարտելմում (կղզու քամուց պաշտպանված մասերում) և Ամերիկայի այլ շրջաններում :
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Կոնտակտ լեզուներ Կատեգորիա:Ֆրանսերեն
Զահր Էդ Դին
Զահր Էդ Դին Սալեհ (ծ. 1951), լիբանանցի արաբ պատմաբան։ Սովորել է Բեյրութում և Փարիզում։ Արաբական ազգային-ազատագրական պայքարի, սիոնիստական շարժման («Հայերը և արաբները պանթուրանիզմի և սիոնիզմի միջև», 1994), Լիբանանի պատմության մասին աշխատությունների հեղինակ է։
Էդ Դինի «Հայերը, ժողովուրդ և դատ» (1988) աշխատությունը նվիրված է հայկական հարցին և հայերի ցեղասպանությանը։ Էդ Դինը խոսում է հայ ժողովրդի ծագման, թուրքական լծի տակ նրա կացության, հայկական կոտորածների, 1915 թվականի Մեծ եղեռնի, նրանում թուրքերի, իմպերիալիստական պետությունների, սիոնիստական շարժման ունեցած պատասխանատվության մասին։ Գրքի վերջին գլուխը վերաբերում է Լիբանանի հայկական համայնքի պատմությանը։
Կատեգորիա:1951 ծնունդներ Արաբ պատմաբաններ
Պետրոս Ճգնավոր
Պետրոս Ճգնավոր (Petrus Heremita, նույն ինքը Պետրոս Ամյենցի, Petrus Ambianensis, ), ճգնավոր, ում վերագրում են Խաչակրաց առաջին արշավանքի կազմակերպումը։
Պետրոսը ծնվել է 1050 թվականին Ամյեն քաղաքում, ի սկզբանե եղել է զինվորական, իսկ հետագայում հեռացել է աշխարհիկ կյանքից և ձեռնադրվել է որպես հոգևորական, վարել է ճգնավորի կյանք այն ժամանակ, երբ քրիստոնեական աշխարհը տարվում էր խաչակրաց արշավանքի գաղափարոով։
Պապը այդ շարժման գլխավոր շարժիչը, նրա մեջ արտացոլվում էին մի ամբողջ ժամանակաշրջանի ճգնավորի տրամադրությունները, սակայն ըստ Ալբերտ Ահյենցու և Վիլհելմ Տյուրոսցու՝ արշավանքի գլխին կանգնած էր ոչ թե Պապը այլ Պետրոսը, վերջինիս իր տպավորիչ ճառերով հաջողվեց գերել նաև Պապին։ Նրանց խոսքերով՝ այս կարճահասակ, խղճուկ արտաքինով անձնավորության մեջ ամփոփված էր մեծ խիզախություն։
Նա ուներ «արագ և խորաթափանց ուղեղ, խոսում էր հաճելի և ազատ»։ Ժամանելով Պաղեստին, Պետրոսը խորը տխրություն ապրեց, ծանոթանալով քրիստոնյաների տխուր իրավիճակին։ Երուսաղեմի պատրիարք Սիմեոնի հետ զրույցի ժամանակ, Պետրոսը խորհուրդ տվեց նրան օգնության համար դիմել «առաջնորդ-Պապին և հռոմեական եկեղեցուն, արևմուտքի արքաներին և իշխաններին», իսկ ինքը պատրաստակամություն հայտնեց անձամբ գնալ նրանց մոտ և օգնություն աղերսել։ Հաջողության վստահությունը «խղճուկ, աղքատ և բոլոր հնարավոր միջոցներից զրկված ուխտավորին» ներշնչեց անձամբ Հիսուս Քրիստոսը։ Նա հայտնվեց Պետրոսին երազում, հուսադրեց և նախագծոց խաչակրաց արշավանքը։ Հռոմում Պետրոսը կոչով դիմեց Հռոմի Պապ Ուրբանոս II-ին։ Վերջինս լսելով կոչը, օրհնեց Պետրոսի քարոզչությունը և խոսք տվեց նրան աջակցել։ Պետրոսը ուղևորվեց Վերչելի, այնուհետև Կլերմոն, անցավ բոլոր երկրներով, կոչ անելով պայքարել հանուն Փրկչի։ Ժողովուրդը շրջապատում էր նրան խմբերով, նրան պարգևներ էին ընծայում սրբության համար։ «Բոլոր, գործերը ինչ նա կաներ և կխոսեր՝ բացահայտում էին իր մեջ աստավածային շնորհները»։ Բոլորը ճանաչում էին նրա իշխանությունը։ Ոչ-ոք նրա պես չէր կարողանում հարթել անհամաձայնությունը և հաշտեցնել ամենաոխերիմ թշնամիներին։ Շատերը սրբություն համարելով, կտրում էին Պետրոսի ջորու մորթին։ Պետրոսը հաց չէր ուտում, սնվում էր լոկ գինով ու ձկով։ Հավաքելով մեծաքանակ բանակ, Պետրոսը որոշում է ճամփա ընկնել հունգարների երկրով։ Այդ ժամանակ արդեն ոտքի էին կանգնել Ֆրանսիայի բոլոր իշխանները և ասպետները։ Երբ Պետրոսը ժամանեց Կլերմոն արդեն գործի կոսը արված էր, իսկ 1095 թվականին նույն քաղաքում Ուրբանոսը հանդես եկավ արշավանքի կոչով։
Ըստ Վիլհելմ Տյուրոսցին, Գվիբերտ Նոժանցին և Աննա Կոմնենոսը արշավանքի կազմթկերպման գործում առաջնային դեր են հատկացնում Պետրոսին, Պապին տալով երկրորդական դեր։ Մինչդեռ ժամանակակիցները չեն համարում Պետրոսին արշավանքի կազմակերպումը, չհամարելով նրան արևմուտքը անհանգստացրած Աստծու պատվիրակ։ Ֆրանսիայի հյուսիսում նա հայտնի էր, որպես բազմաթիվ ժողովրդական քարոզիչներից մեկը, անգլիացիներին կամ իտալացիներին նա առհասարակ ծանոթ չէր։ Ժամանակակիցներին նա առավելապես հայտնի է որպես սովորական մոլեռանդ-ճգնավոր, ում հաջողվեց գյուղացիներից, աղքատներից, ճորտերից և թափառականներից աշխարհազոր հավաքել։ Այս ամբոխների առաջնորդներն էին Պետրոսը և Գոտյե Աղքատը։ Հատկապես ողբալի էր առաջին աշխարհազորի ճակատագիրը։
Մշտական բախումները, մարտերը Հունգարիայում և Բուլղարիայում, ընդհանուր անկազմակերպությունը զրկեցին առաջնորդներին ամբոխին կառավարելու համար անհրաժեշտ հեղինակությունից։ Հունգարները և բուլղարները ոչնչացնում էին խաչակիրներին։ Ասիա հասցնելուց հետո Պետրոսը լքեց աշխարահզորայիններին, վերջիններս հետագայում ոչնչացվեցին Կիլիջ-Արսլան I-ի ղեկավարած սելջուկների բանակի կողմից, Պետրոսը որոշեց ողջ մնացած զորքերի հետ միանալ Գոդֆրուա Բուլյոնցու զորքերին։ Երբ 1098 թվականին խաչակիրները պաշարված էին Անտիոք քաղաքում ամիրա Քորբողայի կողմից, քաղաքում տիրում էր այնպիսի սով, որ շատերը խմբերով փախուստի էին մատնում հարակից անտառներ, պարաններով իջնելով քաղաքի պարիսպներից։
«Պարանի միջոցով փախստականներից» մեկը, հենց Պետրոսն էր, ում չհաջողվեց լքել քաղաքը, քանի որ նրան բռնեց Թանկրեդ Տարենտցին և ստիպեց չփախնելու երդում տալ։ Պետրոսի անունը հիշատակվում է Քերբողայի հետ Անտիոքի պարիսպների տակ բանակցություններում։ Երուսաղեմը գրավելուց հետո Պետրոսը վերադարձավ հայրենիք և հիմնադրեց Յուի քաղաքը և Օգոստոսցիների միաբանության եկեղեցի, ինչի հովվապետն էլ մնաց մինչև կյանքի վերջ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Սրբեր Կատեգորիա:Խաչակրաց առաջին արշավանքի քրիստոնյաներ
Աբդել Համիդ Զահրավի
Աբդել Համիդ Զահրավի (, արաբ.` عبد الحميد الزهراوي), արաբ ազգային-քաղաքական գործիչ, թուրքական լծի դեմ արաբական ազատագրական շարժման ղեկավար։ Գործունորեն հանդես է եկել հայերի իրավունքների պաշտպանությամբ և Արևմտյան Հայաստանում բարեփոխումներ անցկացնելու օգտին։ Ելնելով Օսմանյան կայսրությունն ապակենտրոնացնելու սկզբունքից՝ Զահրավին գտնում էր, որ այդ հարցում հայերի և արաբների շահերը համընկնում են, և երկուսն էլ պետք է միավորեն իրենց ուժերը։ Արաբական առաջին կոնգրեսում (1913) արտասանած ճառում Զահրավին ընդգծել է, որ ''«Մեր հայ եղբայրների դրությունը նման է մեր դրությանը։ Նրանք այնպիսի մարդիկ են, ինչպես մենք, ... նրանք մտածում են այնպես, ինչպես մենք, նրանք պահանջում են ինչպես մենք։ Եվ մենք հաջողություն ենք ցանկանում ինչպես մեզ, այնպես էլ նրանց։ Եվ մենք միասնական ենք Օսմանյան կայսրության ապակենտրոնացման պահանջում»''։ Ջեմալ փաշայի հրամանով Զահրավին արաբական ազգային-ազատագրական շարժման մի խումբ ղեկավարների հետ կախաղան է բարձրացվել։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:1855 ծնունդներ Կատեգորիա:1916 մահեր Կատեգորիա:Արաբ քաղաքական գործիչներ
Մեհմեդ Քեմալ
Կենսագրություն
Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ հայկական կամավորական ուժերը, ովքեր դաշնակից էին ռուսական կառավարությանը, իբր, հարձակվել են թուրքաբնակ գյուղերի վրա և ջարդեր կազմակերպել։ Իշխող «Միություն և առաջադիմություն» կուսակցության հրամանով արևելյան նահանգներում բնակվող հայերին ստիպողաբար սկսեցին քշել դեպի Սիրիայի անապատներ։ Գործընթացի ղեկավարման համար առաջարկվեց Մեհմեդ Քեմալի թեկնածությունը։ Քեմալը համաձայնվեց դառնալ գործընթացի պարագլուխը։ Պատերազմում Օսմանյան կայսրության պարտությունից հետո, «Միություն և առաջադիմություն» կուսակցությունը կազմացրվեց և իշխանության գլուխն անցավ «Ազատություն և համաձայնություն» կուսակցությունը։ Նոր կառավարությունը աշխատանքից հեռացրեց նախկին կառավարության տարիներին աշխատած պետական գործիչներին և այդ պաշտոններում նշանակել իր կողմնակիցներին։ Կառավարիչ Մեհմեդ Քեմալը մեղադրվել է հայ ժողովրդի ջարդերի նախաձեռնության մեջ։ Նա հայտարարում էր, որ իրեն մեղադրում են բռնազավթված տարածքների կեղեքման մեջ։ Հրապարակված զեկույցներից մեկի համաձայն Քեմալի կողմնակիցները ձմեռային օրերին հայերին զրկել են բնակարանից և ապրուստից, սպուգները մեխում էին ոտքերին և թողնում, որ տանջամահ լինեին։ Երբ Քեմալին հարցրել են, թե ինչու է նա արել, վերջինս պատասխանել է, որ կատարել է իրեն տված հրամանը։ Հարցաքննություններից մեկի ժամանակ նա նշել է, որ մարդկայնորեն է վերաբերվել տեղահանվածների հետ։ «Ես երբեք սվին չեմ կիրառել նրանց նկատմամբ։ Ես խղճի խայթ չեմ զգում։ Ես չեմ հրամայել սպանել ինչ-որ մեկին»,- նշել է Քեմալը հարցաքննության ժամանակ։ Արդյունքում, դատարանը որոշել է մահապատժի ենթարկել նրան։
Փադիշահ Մուհամմեդ VI-ը հավանություն չի տվել մահապատժի մասին դատարանի որոշմանը՝ նշելով, որ երկրում տեղի են ունենում գործընթացներ և խնդրել, որ վերանայեն որոշումը՝ դիմելով շեյխուլիսլամին։ Շեյխուլիսլամ Մուստաֆա Սադրին հրաժարվել է վերանայել որոշումը։ Մահապատժի գործընթացը տեղի է ունեցել 1919 թվականի ապրիլի 10-ին Ստամբուլի Բեյազիդ հրապարակում։
Մահապատժից հետո 1922 թվականի դեկտեմբերի 14-ին Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովը Մեհմեդ Քեմալին, Ուրֆայի կառավարիչ Նուսրեթ բեյին և Դիարբեքիրի կառավարիչ Ռեշիդ բեյին հայտարարել է «Շեհիդ միլլի» (ռազմական շեհիդ)։ Բացի այդ, Մեհմեդ Քեմալի պապին՝ Արիֆ բեյին, Աթաթուրքը ընդունել է իր գրասենյակում և երախտիքի խոսքեր հայտնել։ Աթաթուրքը ասել է, որ ցանկանում է որդեգրել նրա թոռներին։ Արիֆը պատասխանել է, որ երեխաները իր որդու հարստությունն էին։ Արիֆը խնդրել է «պետության հորը», որ երեխաները մնան իր մոտ։ Փոխարենը, Աթաթուրքը առաջարկել է Արիֆին ստանալ փոխհատուցումներ։ Արդյունքում, Մեջլիսի կողմից ընդունվել է որոշում, համաձայն որի Արիֆ բեյին տրամադրվել է չորս սենյականոց բնակարան Բեշիքթաշում, մեկ տուն Բեյօղլուում և ցմահ թոշակ բոլոր թոռներին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Թուրք պետական գործիչներ Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանության կազմակերպիչներ Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության պետական ծառայողներ
Հեմ (շիմպանզե)
Հեմ (Ham; ), առաջին տիեզերագնաց շիմպանզեն։
Տիեզերական թռիչք
1960 թվականի դեկտեմբերին Հեմ սովորական շիմպանզեն վարժվում էր կատարել հասարակ առաջադրանքներ՝ արձագանքել լույսին և ձայնին։ 1961 թվականի հունվարի 31-ին Հեմը տեղավորվել է «Մերկուրի-Ռեդստոն 2» (Mercury-Redstone 2) տիեզերանավում և Կանավերալի հրվանդանի տիեզերակայանից թռել է տիեզերք։ Դա ենթաուղեծրային թռիչք էր։ Տիեզերանավը հասել է 157 մղոն (253 կմ) բարձրության։ Թռիչքը տևել է 16 րոպե 39 վայրկյան ։ Թռիչքի հեռվությունը 422 մղոն էր (679 կմ)։ Թեև նավի խցիկում իջել էր օդի ճնշումը, Հեմը չի տուժել դրանից, քանի որ կրում էր սկաֆանդր։
Թռիչքի ընթացքում Հեմը ի պատասխան կապույտ գույնի կայծի, պետք է հինգ վայրկյանից ոչ ուշ տեղաշարժեր լծակը։ Եթե նա չաներ այդ, ներբանների հատվածում Էլեկտրական հոսանք կստանար։ Հեմը կատարել է իր առաջադրանքը։ Հեմը հաստատել է, որ տիեզերքում նա կարող է կատարել իր առաջադրանքներն այնպես, ինչպես Երկրի վրա։
«Մերկուրի» նավը Հեմի հետ նավակողի վրա ջրէջք է կատարել Ատլանտյան օվկիանոս և բարձրացվել փրկարարական նավ։
Հեմի թռիչքը դեպի տիեզերք նախավերջին փորձն էր ամերիկացի տիեզերագնացի առաջին ենթաուղեծրային թռիչքից առաջ։ Շիմպանզեներից վերջինը թռել է Էնոսը։
Ուշ տարիներ
Տիեզերական թռիչքից հետո Հեմը 17 տարի ապրել է Վաշինգտոնի Սմիտսոնովսկյան, իսկ այնուհետև Հյուսիսային Կարոլինայի կենդանաբանական այգիներում ։ Նա պարբերաբար հայտնվել է հեռուստատեսությունում և նկարահանվել մի գեղարվեստական ֆիլմում։ Հեմը մահացել է 1983 թվականի հունվարի 19-ին՝ 26 տարեկանում։
Հեմի փոխարինող շիմպանզեն Միննին էր, միակ էգը, որին մարզել էին տիեզերական թռիչքի համար։ «Մերկուրի» ծրագրի ավարտից հետո Միննին մասնակցել է ռազմաօդային ուժերի հետախուզություններին։ Իր կյանքի ընթացքում Միննին ինը ձագ է ունեցել։ Միննին տիեզերական ծրագրին մասնակցած բոլոր շիմպանզեներից երկար է ապրել։ Նա մահացել է 1998 թվականի մարտի 14-ին 41 տաեկանում։ Միննին թաղված է Հեմի կողքին, փառքի Միջազգային տիեզերական սրահի (International Space Hall of Fame) տարածքում՝ Ալամոգորդոյում (Նյու Մեքսիկո)։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Կենդանիները տիեզերքում Կատեգորիա:Հայտնի կենդանիներ Կատեգորիա:ՆԱՍԱ Կատեգորիա:Ամերիկացի տիեզերագնացներ Կատեգորիա:Տիեզերք Կատեգորիա:Տիեզերագնացություն
Սուր շնչառական դիսթրես համախտանիշ
Սուր շնչառական դիսթրես համախտանիշ (ՍՇԴՀ), արտաքին շնչառական անբավարարության ծանր ձև է, որը բնութագրվում է թոքերի արագ և տարածուն բորբոքմամբ ։ Այն զարգանում է ալվեոլմազանոթային թաղանթի ուղղակի և/կամ համակարգային վնասման ժամանակ և բնութագրվում է թոքային հյուսվածքի դիֆուզ ինֆիլտրացիայով ու արտահայտված հիպօքսեմիայով ։ Հիմնական ախտանիշներն են շնչարգելությունը, հաճախաշնչությունը (տախիպնոե) և մաշկի կապտավուն երանգավորումը (ցիանոզ) ։ ՍՇԴՀ տանելուց հետո զգալիորեն նվազում է պացիենտների կյանքի որակը ։
Պատճառներից են սեպսիսը, ենթաստամոքսային գեղձի բորբոքումը (պանկրեատիտ), տրավմաները, թոքաբորբը և ասպիրացիան ։ Առաջացման մեխանիզմը ներառում է թոքաբշտերի (ալվեոլների) պատի դիֆուզ վնասում, սուրֆակտանտի անբավարարություն և դիսֆունկցիա, իմուն համակարգի ակտիվացում և մակարդման համակարգի խանգարումներ ։ ՍՇԴՀ-ի հետևանքով թոքերը ի վիճակի չեն իրականացնել գազափոխանակություն թթվածնի և ածխաթթու գազի միջև ։ Ախտորոշումը կատարվում է շնչառական ինդեքսի հիման վրա՝ PaO2/FiO2 (զարկերակային արյան թթվածնի պարցիալ ճնշմումը հարաբերած ներշնչած թթվածնի ֆրակցիային)։ Եթե այդ ցուցանիշը փոքր է 300 մմ․սս․-ից, չնայած որ արտաշնչման վերջում դրական ճնշումը (անգլ․՝positive end-expiratory pressure (PEEP)) կազմում է > 5 սմ H2O, ապա հաստատվում է ՍՇԴՀ ։ Ախտորոշումը դնելուց պարտադիր պետք է բացառել սրտային անբավարարությամբ պայմանավորված թոքերի այտուցն ու շնչառական անբավարարությունը ։
Բուժումը ներառում է թոքերի արհեստական օդափոխության սարքի միջոցով օժանդակ շնչառության իրականացում և համախտանիշի հիմքում ընկած պատճառի վերացում ։ Արհեստական օդափոխությունը ցուցված է իրականացնել ցածր ծավալներով և ճնշումներով ։ Եթե թթվածնի մատակարարումը (օքսիգենացիա) անբավարար է, ապա կարելի է իրականացնել թոքերի «վերագործարկման հնարքը», ինչպես նաև կիրառել նյարդամկանային պաշարիչներ ։ Եթե այս բոլոր մեթոդները անարդյունավետ են, ապա ցուցված է իրականացնել արտամարմնային թաղանթային օքսիգենացիա (անգլ․՝ extracorporeal membrane oxygenation (ECMO)) ։ Սուր շնչառական դիսթրես համախտանիշի մահացության աստիճանը կազմում է 35-50 % ։
Տարեկան հաշվարկով գրանցվում է ՍՇԴՀ-ի մոտ 3 միլիոն դեպք ։ Այս համախտանիշը առաջին անգամ նկարագրվել է 1967թ․ ։ Այդ ժամանակ կիրառվում էր «մեծահասակների շնչառական դիսթրես համախտանիշ» տերմինը, որը տարանջատում էր ՍՇԴՀ-ն «նորածնային շնչառական դիսթրես համախտանիշ»-ից, սակայն միջազգային հանրությունը որոշեց սահմանել «սուր շնչառական դիսթրես համախտանիշ» տերմինը, որը կիրառելի է բոլոր տարիքային խմբերի համար ։ Սակայն, երեխաների շրջանում ախտորոշիչ չափանիշները մի փոքր տարբերվում են ։
Նշաններ և ախտանիշներ
Սուր շնչառական դիսթրես համախտանիշի նշաններն ու ախտանիշները կարող են սկսվել գործարկող պատճառի ազդելուց հետո 2 ժամերի ընթացքում, սակայն ի հայտ գալ միայն 1-3 օր անց։ Հիմնական ախտանշաններն են շնչարգելությունը, տախիպնոեն և թերօդափոխության պատճառով արյան մեջ թթվածնի ցածր մակարդակը (հիպօքսեմիա) ։ Այլ տարածված գանգատներն են մկանային թուլությունը, ընդհանուր հոգնածությունը, ցածր զարկերակային ճնշումը, չոր, նոպայաձև հազը և տենդը ։
Բարդություններ
Սուր շնչառական դիսթրես համախտանիշի հիմնական բարդություններն են․
ՍՇԴՀ-ի հետ կապված այլ բարդություններն են ․
Պատճառներ
ՍՇԴՀ-ին հանգեցնող շնչառական անբավարարությունը որպես կանոն զարգանում է ծանր հիվանդության առաջացման հետևանքով։ ՍՇԴՀ սկզբունքորեն կարող է զարգանալ ցանկացած պաթոլոգիայով հիվանդի մոտ, եթե այն ուղեկցվում է սուր բորբոքային պատասխանի համախտանիշով ։ ՍՇԴՀ-ի առաջացման պատճառներն են․
Որոշ դեպքերում ՍՇԴՀ զարգանում է պոստրավմատիկ վիճակներում հեղուկի մեծ քանակի օգտագործման հետևանքով ։
Ախտաֆիզիոլոգիա
Սուր շնչառական դիսթրես համախտանիշը բնութագրվում է թոքային հյուսվածքի հիպերհիդրատացիայով, սակայն ի տարբերություն թոքերի կարդիոգեն այտուցի այս դեպքում թոքային մազանոթներում հիդրոստատիկ ճնշման բարձրացումն առաջնային չէ (թոքերի ոչ կարդիոգեն այտուց)։ ՍՇԴՀ-ի ժամանակ թոքերի այտուցի զարգացման հիմնական պաթոգենետիկ մեխանիզմը ալվեոլ-մազանոթային թաղանթի թափանցելիության ախտաբանական բարձրացումն է։ Այն բարձրանում է ավելի քան 2 անգամ։ Վերջինը հետևանք է ախտածին գործոնների ուղղակի (թունավոր գազեր, ստամոքսի պարունակության ասպիրացիա) կամ ակտիվացած արյան ձևավոր տարրերով ու գլխավորապես նեյտրոֆիլներով պայմանավորված միջնորդված ազդեցության (վերջինն ունի նշանակություն սեպսիսի և/կամ էնդոտոքսեմիայի ժամանակ)։ Տվյալ դեպքում առանցքային նշանակություն ունեն բորբոքման էֆեկտոր բջիջներից՝ նեյտրոֆիլները ։
Թոքերում նեյտրոֆիլների կուտակումը հանդիսանում է ՍՇԴՀ-ի ժամանակ թոքային հյուսվածքի բորբոքման պաթոգենետիկ առանցքային օղակ ։
ՍՇԴՀ-ի ախտածագման հիմքում ընկած է ալվեոլոցիտների և թոքային էնդոթելի տարածուն վնասումը, որը իր հերթին գործարկում է բորբոքման և վնասման հետագա կասկադը։ Ախտահարումը ընդգրկում է հետևյալ փուլերը ․
ՍՇԴՀ-ի արդյունքում զարգանում են բազմաթիվ միկրոատելեկտազներ, խորանում օդահարության ռեստրիկտիվ և դիֆուզիայի խանգարումները, արտահայտված հիպօքսեմիա ու առաջանում արյան ներթոքային շունտավորում (որի պատճառով հիպօքսեմիան օքսիգենոթերապիայով չի կարգավորվում) ։
Նորածինների շնչաառկան դիսթրես համախտանիշը (հիալինային թաղանթների հիվանդություն) ավելի հաճախ զարգանում է անհաս նորածինների մոտ։ Սուրֆակտանտ սինթեզող II տիպի ալվեոլյար բջիջները հասունանում են ներարգանդային կյանքի 25-28 շաբաթներում, իսկ նրանց լրիվ հասունացումը կատարվում է մինչև հղիության 38 շաբաթը։ Այդ նորածինների մոտ շնչառական համակարգի անհասությունը սուրֆակտանտի անբավարարության հետ բերում են ալվեոլների կոլապսի։ Ծնվելիս առաջին ներշնչումը թոքերի ուղղման համար պահանջում է բարձր ճնշում։ Սուրֆակտանտի նորմալ մակարդակի դեպքում թոքերը արտաշնչումից հետո պահում են մնացորդային ծավալի մինչև 40%-ը և հետագա շնչառության համար ներշնչումը պահանջում է ավելի փոքր ճնշում։ Սուրֆակտանտի անբավարարության ժամանակ թոքերը շնչառական ակտերի միջև ազատվում են օդից, նորածնին ստիպելով ամեն հաջորդ ներշնչմանը կատարել նույն աշխատանքը, ինչ առաջինի դեպքում։ Թոքերի անօդ բաժինը դառնում է պինդ և վատ բացվող (չձգվող)։ Ալվեոլների ներսում գոյանում է հիալինային թաղանթ, երբ սպիտակուցներով և ֆիբրինով հարուստ հեղուկը ներքաշվում է ալվեոլյար տարածություն։ Ֆիբրինո-հիալինային թաղանթները պատնեշ են ստեղծում գազափոխանակության համար, հանգեցնելով հիպօքսեմիայի։ Այդ վիճակն էլ ավելի է խաթարում սուրֆակտանտի արտադրությունը ։
Մեծահասակների շնչառական դիսթրես և նորածինների համանուն համախտանիշների հիմնական տարբերությունը կայանում է նրանում, որ առաջինի դեպքում սուրֆակտանտի նորմալ քանակությունն ինակտիվանում, քայքայվում է (երկրորդային անբավարարություն), իսկ երկրորդի ժամանակ սուրֆակտանտը ի սկզբանե անբավարար է (առաջնային անբավարարություն) ։
Ախտորոշում
Սուր շնչառական դիսթրես համախտանիշի ախտորոշիչ չափանիշները ժամանակի ընթացքում ենթարկվել են մի շարք փոփոխությունների, քանի որ հայտնաբերվել են դրա հիմքում ընկած ախտաֆիզիոլոգիական մեխանիզմները։ Միջազգային հանրության կողմից ՍՇԴՀ-ի ախտորոշիչ չափանիշները վերջին անգամ ենթարկվել են փոփոխության 2012 թ-ին և սահմանվել որպես «Բեռլինյան չափորոշիչներ» ։ Այս սահմանումը լրացնում է մինչ այդ 1994 թ․ Ամերիկյան-Եվրոպական հաշտեցնող կոնֆերանսում ընդունված ընդհանուր չափորոշիչները (տե՛ս պատմություն) ։ Այն նաև գործածությունից դուրս հանեց «թոքերի սուր վնասում (թոքերի վնասման համախտանիշ)» հասկացությունը։ Համաձայն նոր չափորոշիչների ՍՇԴՀ-ի ծանրության աստիճանը դասակարգվում է ըստ արյան մեջ թթվածնի պարունակության նվազման մակարդակի։
«Սուր շնչական դիսթրես համախտանիշի» ախտորոշման Բեռլինյան չափորոշիչները (2012 թ․)
Ճառագայթային հետազոտություն
ՍՇԴՀ-ի ախտորոշման հիմնաքարը հանդիսանում է ռադիոլոգիական հետազոտությունը։ Նախկինում ՍՇԴՀ-ն ախտորոշվում էր կրծքավանդակի ռենտգեն հետազոտությամբ, հետագայում որպես ախտորոշման եղանակ և չափորոշիչ սկսեցին կիրառվել նաև ՀՇ և ՈՒՁՀ հետազոտությունները։ Ընդհանուր առմամբ, թոքերում հեղուկի կուտակման պատկերը (թոքի այտուց), որը ընդգրկում է միաժամանակ երկու թոքերն ու պայմանավորված չէ սիրտ-թոքային համակարգում արյան ճմշման բարձրացմամբ (ինչպես սրտային անբավարարության ժամանակ) արձանագրում է ՍՇԴՀ-ի առկայություն։ ՍՇԴՀ-ին բնորոշ ՈՒՁՀ պատկերում կարող են արձանագրվել․
Բուժում
Սուր շնչառական դիսթրես համախտանիշի բուժումը հիմնականում իրականացվում է ինտենսիվ թերապիայի բաժանմունքում (ԻԹԲ) թոքերի արհեստական օդափոխության սարքի միջոցով։ Մեխանիկական օդափոխությունը կարող է իրականացվել ինչպես հատուկ սարքի, այնպես էլ ձեռքով օժանդակ շնչառական պարկի սեղմումների միջոցով։ Օդը որպես կանոն մատակարարվում է կամ կոշտ խողովակի միջոցով, որը անց է կացվում բերանով դեպի շնչուղիներ (շնչափողի ինտուբացիա), կամ էլ շնչափողի հատման միջոցով (տրախեոստոմայի կիրառում), երբ անհրաժեշտ է երկարատև վենտիլյացիայի ապահում (2 և ավելի շաբաթ)։ Ոչ ինվազիվ վենտիլյացիան (թոքերի օդափոխում) կարող է օգտակար լինել միայն համախտանիշի վաղ փուլերում, ինչպես նաև արդյունավետ է ՍՇԴՀ-ի կանխարգելման համար այն պացիենտների շրջանում, ովքեր ունեն ատիպիկ թոքաբորբ, թոքի վնասվածք կամ վիրահատական միջամտության կարիք, որը ռիսկային է ՍՇԴՀ-ի առաջացման տեսանկյունից։ Հիմնաքարը համախտանիշն առաջացնող պատճառի վերացումն ու բուժումն է։ Համապատասխան հակաբիոտիկային թերապիան ցուցված է, երբ ստացվել է ցանքսի դրական պատասխան կամ կա ինֆեկցիայի հիմնավոր կասկած։ Էմպիրիկ թերապիան կլինի էֆեկտիվ, եթե իրականացվի պատշաճ հակամանրէային հսկողություն։ Ինֆեկցիայի հնարավոր օջախները պետք է հեռացվեն։ Եթե ախտորոշվել է սեպսիս, բուժումն իրականացվում է համաձայն համապատասխան ցուցումնների։
Թոքերի արհեստական օդափոխություն
Արհեստական շնչառության հիմնական նպատակը օրգանիզմի նյութափոխանակային պահանջներին համապատասխան գազափոխանակության իրականացումն է՝ հնարավորինս զերծ մնալով դրա անցանկալի կողմնակի ազդեցություններից։ Անհրաժեշտ է ուշադրություն դարձնել հետևյալ ցուցանիշներին՝ արտաշնչման վերջում դրական ճնշում (PEEP, ինչը պահում է ալվեոլները բաց վիճակում և կանխում դրանց սմքումը), շնչուղիների միջին ճնշում (որը նպաստում է հեշտ սմքող, կոլապսվող ալվեոլների բացվելուն և արձանագրում է հեմոդինամիկ վիճակը) և պլատոյի ճնշում (ալվեոլների գերծանրաբեռնման հսկման ցուցիչ) ։
Նախկինում համարվում էր, որ արհեստական շնչառության նպատակը 12-15 մլ/կգ հաշվարկով շնչառական ծավալ ապահովելն է (սակայն սա կատարվում էր իդեալական մարմնի զանգվածի հաշվարկով և չէր համապատսխանում իրականությանը)։ Վերջին հետազոտությունները փաստում են, որ մեծ շնչառական ծավալները հանգեցնում են ալվեոլների գերծանրաբեռնման և վոլուտրավմայի, բարոտրավմայի (ծավալով գերծանրաբեռնում, վնասում՝ թոքերի երկրորդային վնասման ձև)։ ՍՇԴՀ-ի կլինիկական ցանցի (անգլ․՝ ARDSNet) կողմից իրականացված հետազոտությունների համաձայն ՍՇԴՀ-ով պացիենտներին 6մլ/կգ շնչառական ծավալով օդահարման դեպքում զգալիորեն աճում է ապրելիության աստիճանը, ի համեմատ ավանդական 12 մլ/կգ-ի։ Փոքր շնչառական ծավալները նույնպես որոշ չափով ռիսկային են, դրանք կարող են հանգեցնել արյան մեջ ածխաթթու գազի մակարդակի թույլատրելի շատացման (պերմիսիվ հիպերկապնիա) և ալվեոլների կոլապսի, քանի որ այդ ժամանակ թոքերում սկսում են բացվել արյունատար շունտերը։ Արդյունքում պատկերը նմանվում է ֆիզիոլոգիական մեռյալ տարածությանը, որտեղ առկա է վենտիլյացիա առանց պերֆուզիայի։ Շունտն էլ իր հերթին պերֆուզիա է առանց վենտիլյացիայի՝ արյունատար անոթների կողմից օդահարվող ալվեոլների շրջանցում առանց գազափոխանակության։ Շունտավորման աստիճանը հաշվարկվում է նախապես, 25%-ը գերազանցող շունտավորման պարագայում անհրաժեշտ է փնտրել հիպօքսեմիայի այլ պատճառներ (օր՝ պնևմոթորաքս, ատելեկտազ)։ Այն կարող է հանգեցնել նաև շնչական ացիդոզի, սակայն հաշվի առնելով ՍՇԴՀ-ի առկայությունը շնչառության օպտիմալ ֆունկցիան ավելի կարևոր է, ի հաշիվ թույլատրելի հիպերկապնիայի հաղթահարման։ Կոնցեպտը հետևյալն է․ հիպօքսիան տվյալ պարագայում կենսական անհամատաղելի է, իսկ հիպերկապնիան կարող է որոշ չափով տանելի լինել, այստեղից էլ անվանումը՝ «պերմիսիվ հիպերկապնիա»։
ՍՇԴՀ-ի կլինիկական ցանցի կատարած հետազոտության համաձայն ցածր շնչառական ծավալով օդահարումը այն հիմնական ցուցանիշն է, որը զգալիորեն նվազեցնում է ՍՇԴՀ-ով պացիենտների մահացության աստիճանը։ Երկրորդ տեղում պլատոյի ճնշման 30 սմ մակարդակից ցածր թվերի ապահովումն էր, սակայն վերոնշյալ հետազոտությունը, ինչպես նաև այլ հետազոտություններ փաստում են, որ չկա պլատոյի ճնշման անվտանգ վերին սահման, և անկախ պլատոյի ճնշումից ՍՇԴՀ-ով պացիենտների վիճակը բավարար է լինում ցածր շնչառական ծավալների պարագայում ։
Շնչուղիներում օդափոխության ճնշման անկման մեթոդ
Դեռևս չկան հստակ տվյալներ, թե արհեստական օդափոխության որ ռեժիմն է առավելագույնս դրական ազդում ՍՇԴՀ-ով պացիենտների առողջական վիճակի վրա։
Որոշ մասնագետներ ՍՇԴՀ-ի բուժման համար նախընտրում են կիրառել շնչուղիներում օդափոխության ճնշման անկման մեթոդը (անգլ․՝ airway pressure release ventilation (APRV))։ Այն իրենից ներկայացնում է շնչուղիներում օդի շարունակական դրական ճնշման (CPAP) մատակարարման եղանակ, որի ընթացքում սահմանված ժամանակային միջակայքերում կատարվում է ճնշման անկում։ Այն ցիկլային եղանակով է իրականացվում՝ սկսվում է բազալ ճնշման մակարդակից բարձր ճնշման մատակարարումից, ապա օդափոխությունը հեշտացնելու նպատակով կարճ ժամանակով ճնշումը իջեցվում է ։ Այս մեթոդի առավելությունները հետևյալն են ՝ շնչուղիներում ճնշման իջեցումը, րոպեական օդափոխության նվազումը, մեռյալ տարածության օդահարման նվազումը, սպոնտան շնչառության դրդելը, ալվեոլների գրեթե շուրջօրյա բաց, ֆունկցիոնալ վիճակը, սեդացիայի պակաս օգտագործումը, նյարդամկանային արգելակիչների պակաս անհրաժեշտությունը, զարկերակային արյան կազմում գազերի ճնշման դրական ցուցանիշները, ֆունկցիոնալ մնացորդային ծավալի մեխանիկական վերականգնումը, սրտային արտամղման վրա դրական ազդեցությունը (ավելի բարձր բազալ մակարդակից սպոնտան շնչառության միջոցով ավելի խոր բացասական ճնշման ապահովման հաշվին), օրգանների և հյուսվածքների պերֆուզիայի բարելավումը, և դրանից կախյալ միզարտադրության բարելավումը՝ երիկամների լավացած պերֆուզիայի հաշվին։
ՍՇԴՀ-ով պացիենտները միջինում արհեստական շնչառության սարքի օժանադակությանը մնում են 8-11 օր, այնինչ ճնշման անկման մեթոդով կարելի է նվազեցնել անհրաժեշտ ժամանակահատվածը և խնայել թանկարժեք ռեսուրսները։
Արտաշնչման վերջում դրական ճնշում
Արտաշնչման վերջում դրական ճնշումը (PEEP) ՍՇԴՀ-ով պացիենտների շրջանում նպաստում է օքսիգենացիայի (թթվածնամատակարարման) բարելավմանը։ Դիսթրես համախտանիշի ժամանակ տարբերում ենք ալվեոլների երեք վիճակ։ Կան նորմալ, ֆունկցիոնալ ալվեոլներ, որոնք միշտ բաց են, օդահարվում են ու մասնակցում գազափոխանակությանը, հեղուկով լրիվ լցված, այտուցված ալվեոլներ, որոնք չեն կարող բացվել ոչ մի ճնշման պարագայում և չեն մասնակցում գազափոխանակությանը, և կան ատելեկտատիկ կամ մասամբ փակ ալվեոլներ, որոնք որոշակի մեխանիկական ճնշման պարագայում կարող են բացվել և մասնակցել գազափոխանակությանը։ Այս դարձելի ֆունկցիոնալ ալվեոլներից որոշները բացելու համար պահանջվում է նվազագայուն ճնշմամբ PEEP, իսկ մեկ այլ ալվեոլներին՝ բարձր մակարդակի PEEP: Լրացուցիչ խնդիր առաջանում է այն ժամանակ, երբ այդ ալվեոլները բացելու համար անհրաժեշտ է լինում կիրառել ավելի բարձր ճնշում, քան ալվեոլները բաց վիճակում պահելու համար անհրաժեշտ ճնշումն է։ Այս պարագայում արդարացված է հետևյալ հնարքը․ PEEP ճնշումը կարճ ժամանակով (առավելագույնը մի քանի րոպե) շատ բարձր մակարդակի է հասցվում, որից հետո ճնշումը կրկին իջեցվում է։ Այնուամենայնիվ PEEP-ը կարող է բարդություններ առաջացնել, բարձր ճնշումները կարող են հանգեցնել շնչուղիների և ալվեոլների գերծանրաբեռնման ու վնասման։ Անհրաժեշտ է գտնել ռիսկի և արդյունավետության միջև ոսկե միջինը։
«Լավագույն PEEP մակարդակը» նախկինում սահմանվում էր որպես թոքերի սիգմոիդ կորի տեսքով ճնշում-ծավալ հարաբերակցության կորի թեքման նվազագայուն կետից «մի քանի սմ» բարձր ճնշումը։ Վերջին հետազոտությունները փաստում են, սակայն, որ ինչպես այդ կետի, այնպես էլ մի փոքր բարձր ճնշումը չունեն ոչ մի օպտիմալ նշանակություն, քանի որ կոլապսված ալվեոլների օդահարումը, և, որ ավելի կարևոր է, ֆունկցիոնալ ալվեոլների գերձգումը կատարվում է ողջ ընթացքում։ Չնայած, որ այդ կորի սահմանումը այդքան էլ հստակ մեթոդ չէ, այն միևնույն է կիրառվում է որպես չափանիշ նվազագույն PEEP սահմանելու համար։ Որոշ նոր սարքեր հնարավորություն ունեն ավտոմատ կերպով որոշել ճնշում-ծավալային կորը։
PEEP կարող է սահմանվել նաև էմպիրիկ եղանակով։ Որոշ հեղինակներ առաջարկում են կոլապսված ալվեոլների բացումը իրականացնել կարճ ժամանակով շատ բարձր շարունակական դրական ճնշմամբ՝ 50 սմ (4.9 կՊԱ)։ PEEP առավելագույն մակարդակը կլինի Pa-ի կամ ծայրամասային արյան թթվածնի սատուրացիայի իջնելուց առաջ արձանագրված ճնշումը։
Օպտիմալ դիրք
Թոքային ինֆլիտրատների դիրքը ՍՇԴՀ-ի ժամանակ ոչ համաչափ է։ Պացիենտների պառկած դիրքը` դեմքով դեպի ներքև, փորի վրա, նպաստում է օքսիգենացիայի բարելավմանը՝ մեղմելով ատելեկտազը և լավացնելով պերֆուզիան։ Եթե այս դիրքը պահպանել ծանր ՍՇԴՀ-ի բուժման վաղ փուլերում, ապա ի համեմատ մեջքի վրա պառկած դիրքում ցուցաբերած օգնության, 26%-ով նվազում է մահացությունը ՍՇԴՀ-ից ։
ՍՇԴՀ-ով նորածինները պետք է անընդհատ գտնվեն հսկողության տակ, որպեսզի բացառվի մանկան հանկարծամահության համախտանիշը (հիմնական ռիսկի գործոններից է փորի վրա քնելը), ինչպես նաև պետք է անընդհատ հսկողության տակ գտնվի նրանց սիրտ-անոթային համակարգը ։
Հեղուկներ
Մի շարք հետազոտություններ փաստում են, որ թոքերի ֆունկցիայի բարելավումը և արագ լավացումը դիտվում է ՍՇԴՀ-ով այն պացիենտների շրջանում, ովքեր վերջին շրջանում քաշ են կորցրել կամ հեղուկների սահմանափակման ու միզամուղների միջոցով նվազեցրել են թոքային սեպման ճնշումը ։
Դեղեր
2019 թ-ի դրությամբ դեռևս անորոշ է, թե արդյոք կորտիկոստերոիդներով բուժումը արդյունավետ է ՍՇԴՀ-ով ապրելիության տեսանկյունից։ Ստերոիդները հոսպիտալացման առաջին 28 օրերի ընթացքում կարող են նվազեցնել արհեստական շնչառության սարքին միացված մնալու օրերի քանակը ։ Ինհալացիոն ազոտի (II) օքսիդը (NO) ընտրողաբար լայնացնում է թոքային զարկերակները, ինչը բարելավում է ֆունկցիոնալ ալվեոլների պերֆուզիան և նպաստում օպտիմալ գազափոխանակությանը։ Չնայած օքսիգենացիայի բարելավմանը, չկան հավաստի տվյալներ, որ ազոտային օքսիդը նվազեցնում է ՍՇԴՀ-ից մահացության աստիճանը ։ Ավելին, ազոտային օքսիդը կարող է հանգեցնել երիկամների վնասման և, ընդհանուր առմամբ, խորհուրդ չի տրվում կիրառել ՍՇԴՀ-ով պացիենտների շրջանում ։
Արտամարմնային թաղանթային օքսիգենացիա
Արտամարմնային թաղանթային օքսիգենացիայի (ԱԹՕ, անգլ․՝ extracorporeal membrane oxygenation (ECMO)) միջոցով կարելի է իրականացնել արհեստական սիրտ-թոքային երկարատև օժանդակություն։ Այն հոսող ածխաթթու գազով հարուստ արյունը ստանում է, հեռացնում ածխաթթու գազը, օքսիգենացնում արյունը և մղում բնական հուն։ Գոյություն ունի երկու տեսակի ԱԹՕ` երակ-երակային, որը ներկայացնում է շնչառական օժանդակություն և երակ-զարկերակային, որը տրամադրում է և՛ շնչառական, և՛ հեմոդինամիկ օժանդակություն։ ՍՇԴՀ-ով այն պացիենտները, որոնք չունեն սրտի հետ կապված խնդիրներ ստանում են երակ-երակային ԱԹՕ։ Մի շարք հետազոտություններ փաստում են ԱԹՕ-ի արդյունավետությունը սուր շնչառական անբավարարության ժամանակ  ։ Մասնավորապես, CESAR հետազոտությունը փաստում է, որ թոքերի սովորական օդահարության հետ համեմատած ԱԹՕ ստացող պացիենտների ապրելիությունը զգալիորեն աճում է (63 % ի համեմատ 47%) ։
Անարդյունավետ միջոցներ
2019թ․ դրությամբ չկան հավաստի տվյալներ, որոնք կփաստեն սուրֆակտանտի, ստատինների, բետա պաշարիչների, կամ N-ացենտիլցիստեինի արդյունավետության մասին։ Չեն հաղորդվում տվյալներ, որ այս դեղամիջոցները նվազեցնում են վաղ և ուշ մահացության աստիճանը, արհեստական շնչառության տևողությունը կամ արհեստական շնչառություն ստանալու համար անհրաժեշտ օրերի քանակը ։
Կանխատեսում
ՍՇԴՀ-ի ընդհանուր ելքը անբարենպաստ է, մահացության աստիճանը կազմում է մոտ 40% ։
Համաճարակաբանություն
2020 թվականի COVID-19 պհամավարակը հանգեցրել է ՍՇԴՀ-ի դեպքերի զգալի աճի ։ Մինչև COVID-19-ի բռնկումը ՍՇԴՀ-ն կազմում էր տարեկան 13-23 դեպք 100,000 բնակչության հաշվով ։ Հատկանշական է, որ այն ինտենսիվ թերապիայի բաժանմունքում արհեստական շնչառության սարքին միացված պացիենտների շրջանում ավելի հաճախ է հանդիպվում։ Համաձայն Brun-Buisson-ի հաղորդած տվյալների, 4ժ-ից ավել ընդունված այն պացիենտների շրջանում, ովքեր ստանում են արհեստական շնչառություն, թոքերի սուր վնասման ռիսկը կազմում է շուրջ 16,1%։
Աշխարհի կտրվածքով, ՍՇԴՀ-ի ամենատարածված տրիգերը ծանր սեպսիսն է ։ Ռիսկի այլ գործոններ են՝ արհեստական շնչառությունը, թոքաբորբը, բլաստոմիկոզը, ջրում խեղդվելը, շոկը, ասպիրացիան, թոքերի վնասվածքը, մեծածավալ վիրահատական միջամտությունները, ծավալային տրանսֆուզիաները, ծխահարումը, դեղերի փոխազդեցությունը կամ գերդոզավորումը, ճարպային էմբոլիան, թոքերի փոխպատվաստումից կամ էմբոլէկտոմիայից հետո զարգացող թոքերի ռեպերֆուզիոն այտուցը։ Սակայն այս ռիսկի գործոնները միևնույն է հստակ չեն կորելացվում ՍՇԴՀ-ի զարգացման հետ, դեռևս հստակ չէ, թե ինչու այս գործոններով պացիենտների մի մասի մոտ զարգանում է ՍՇԴՀ, իսկ մյուս մասի մոտ՝ ոչ։