Նոր_Ջուղա
Նոր Ջուղայի դերը և նշանակությունը
Նոր Ջուղայի գաղութը 17-18-րդ դարերում խոշոր դեր է խաղացել հայկական մշակույթի զարգացման գործում։ Այնտեղ 17-րդ դարի առաջին կեսերին հիմնադրվել է մի դպրոց, որը Խաչատուր Ջուղայեցին անվանում է համալսարան։ 17-րդ դարի երկրորդ կեսին Ջուղայում սկսում են գործել այլ դպրոցներ ևս, որոնցից նշանավոր էր Կոստանդին վարժապետի գլխավորած դպրոցը։ Այնտեղ դասավանդում էին աշխարհիկ գիտություններ և գերազանցապես հաշվողական առարկաներ։ Դասավանդումը կատարվում է պարզ, հասկանալի լեզվով, համարյա աշխարհաբար[1]։ Առևտուր, արհեստ Պատմական աղբյուրների վկայությամբ Ջուղայում, դեռևս XXII դդ. սկսած, արհեստների հետ համատեղ շեշտակի զարգացել է առևտուրը։ Այն XI դարում արդեն ուներ իր հոգևոր կենտրոնը և իր նշանակությամբ ու համբավով դասվում էր Նախիջևանի շարքը։ Գտնվելով նշանավոր առևտրական երթուղու վրա, որը կոչվում էր նաև արքունի կամ վաճառականական ճանապարհ, նա կարճ ժամանակամիջոցում Արաքսի (Երասխի) ձորում հռչակվում է որպես տարանցիկ ապրանքների պահեստավայր ու առևտրական փոխանակությունների կենտրոն և XV դարից սկսած աննախադեպ ծաղկման ու բարգավաճման է հասնում։ Այդ պատճառով էլ ջուղայեցիների համար առևտրական լինելը գլխավոր և առաջնակարգ ժառանգական զբաղմունք ու մասնագիտություն է եղել։ Եվ արդեն XV-XVII դարերում հայ իրականության մեջ ջուղայեցի վաճառականները, որոնք իրենց կոչում էին «խոջաներ», հայտնի էին թե՛ իրենց կուտակած անհաշիվ հարստություններով ու կարողություններով, թե՛ որպես հայ տպագրական-հրատարակչական գործի իսկական կազմակերպիչներ ու նվիրյալ հայրենասերներ։ Այդ դարերին՝ Հայաստանի համար քաղաքական, տնտեսական և մշակութային առումով անկումային համարվող ժամանակաշրջանում, մեծ հռչակ է ձեռք բերում Ջուղան, որի կապիտալը հայտնի էր համարյա թե ամենուր։ Ջուղայեցիների հարստությունները առասպելական չափերի էին հասել, իսկ «խոջաների» տների ու ապարանքների զարդարանքներն ու կահկարասիների մեծ մասը ոսկուց ու արծաթից էին պատրաստված։ Հայ վաճառականները հիմնեցին Նոր Ջուղայի հայ առևտրական ընկերությունը, որի գործակալները, առևտրական գործունեությունից զատ, շահի համար հաճախ նաև հետախուզական, թարգմանական և դիվանագիտական ծառայություններ էին մատուցում։ Ջուղայի վաճառականները լայն գործունեություն ծավալեցին։ Նրանք իրենց ձեռքը վերցրին մետաքսի հումքի արտահանումը և հանդես էին գալիս որպես Պարսկաստանի և Եվրոպայի միջև կատարվող առևտրի միջնորդ։ Միջերկրական ծովով նրանք կապ էին հաստատել Ֆրանսիայի, Հոլանդիայի, Իսպանիայի, Իտալիայի քաղաքների հետ։ Ջուղայի վաճառականներն ունեին իրենց առևտրական ընկերությունները և ներկայացուցիչներ եվրոպական մեծ քաղաքներում։ Այդ ընկերություններն առևտրական պայմանագրեր էին կնքում անգամ օտար պետությունների հետ։ Ջուղայի հայ առևտրական ընկերությունը՝ հանձին Գրիգոր Լուսիկովի, 1667 թ. պայմանագիր է կնքում Ռուսաստանի հետ։ Դրանով ընկերությունը ազատ առևտրի իրավունք է ստանում Ռուսաստանի տարածքում։ Ռուսները ջուղայեցիներին իրավունք տվեցին նաև Ռուսաստանի տարածքով արտահանել իրենց ապրանքները Եվրոպա։ Խաչատուր Կեսարացին 1630 թվականին Նոր Ջուղայում դպրոց հիմնեց, որտեղ դասավանդում էին հումանիտար և բնական գիտություններ` մաթեմատիկա, քերականություն, քնարերգություն, իմաստասիրություն... Դպրոցը հաճախ կոչվել է նաև համալսարան։ Նոր Ջուղայում հիմնվեց նաև առաջին տպարանը պարսկական պետության տարածքում։ Ինքնաշեն այդ տպարանում 1638-1642 թվականներին հրատարակվել են «Սաղմոսարան», «Հարանց վարք», «Խորհրդատետր», «Ժամագիր ատենի» գրքերը։ Բացի առևտրից, հայերը Նոր Ջուղայում զբաղվում էին գինեգործությամբ, կոշկակարությամբ, ոսկերչությամբ, այգեգործությամբ։ Շահ Աբասն ուզում էր, որ հայության հոգևոր-մշակութային ու քաղաքական կենտրոնը Նոր Ջուղայում հաստատվի։ Նա անգամ պատրաստվում էր քանդել Էջմիածնի վանքն ու նույն քարերով վանքը հաստատել Նոր Ջուղայում, բայց հայ խոջաները տարհամոզեցին շահին։