Արդյունաբերությունը_Խորհրդային_Հայաստանում
Մեքենաշինություն և մետաղմշակում
ՀԽՍՀ մեքենաշինությունը՝ ծանր արդյունաբերության ճյուղերի (հաստոցաշինություն, սարքաշինություն, գործիքաշինություն, էլեկտրատեխ․, ավտոմոբիլային արդյունաբերություն և այլն) համալիրը, ժողտնտեսության համար թողարկում էր հիմնական արտադրական ֆոնդերի ակտիվ մասը՝ աշխատանքի գործիքներ, սպառման առարկաներ ու պաշտպանական նշանակության արտադրանք։ Մեքենաշինության զարգացման մակարդակից կախված էր հասարակական աշխատանքի արտադրողականությունը, գիտատեխնիկական առաջընթացի արագացումը, ժողովրդի նյութական ապահովվածությունը։ Սոցիալիստ, տնտեսավարման պայմաններում ՀԽՍՀ մեքենաշինության առանձին ճյուղերի և էինթաճյուղերի աճի տեմպերը սահմանվում էին պլանայնորեն՝ ժողտնտեսության առջև դրված խնդիրներին համապատասխան և ապահովում գիտատեխնիկական առաջադիմության տեմպերի արագացումը։ Նախախորհրդային Հայաստանում, թույլ զարգացած արդյունաբերության և գյուղատնտեսության պայմաններում, մեքենաշինությունը և մետաղամշակումը խիստ ետ էին մնում տնտեսության մյուս ճյուղերից, արտադրության ծավալը փոքր էր, տեսականին՝ սահմանափակ։ 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին Երևանում գործում էին Տեր-Ավետիքովների և Գ․ Հախվերդյանների մեխանիկական գործարանները, Վ․ Միխայլովի էլեկտրամեխանիկական, ինչպես նաև օպտիկայի և մի քանի տասնյակ այլ արհեստանոցներ, Ալեքսանդրապոլում (այժմ՝ Գյումրի)՝ Վ․ Հեքիմյանի մեխանիկա-փականագործական արհեստանոցը, որը հետագայում վերակառուցվեց թուջաձուլական–մեխանիկական գործարանի, պղնձաձուլական-մեխանիկական, թիթեղագործական և այլ արհեստանոցներ, Ղարաքիլիսայի (այժմ՝ Վանաձոր), Դիլիջանի, Ելենովկայի (այժմ՝ Սևան), Նոր Բայագետի (այժմ՝ Գավառ) մետաղամշակման, Ալեքսանդրապոլի, Երևանի շոգեքարշային դեպոների, Ալավերդու և Ղափանի պղնձաձուլական գործարանների մեխանիկական արհեստանոցները։ 1913 թվականին Հայաստանի մեքենաշինության և մետաղամշակման արդյունաբերության արտադրանքը կազմում էր ամբողջ արդյունաբերության արտադրանքի մոտ 1%-ը։ Մեքենաշինությունը և մետաղամշակումը Հայաստանում արագ տեմպերով սկսեցին զարգանալ խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո, որը պայմանավորված էր սոցիալիստ, ինդուստրացման քաղաքականությամբ և մեքենաների ու սարքավորումների նկատմամբ ժողտնտեսության անընդհատ աճող պահանջներով։ Գործող ձեռնարկություններն ազգայնացվեցին, մասնավոր մանր արհեստանոցներն ընդգրկվեցին արդյունաբերական կոոպերացիայի մեջ, վերականգնվեցին Երևանի և Գյումրու մեխանիկական գործարանները, սկսվեց Ֆ․ է․ Զերժինսկու անվան հաստոցաշինարարական, ավտոնորոգման, Վ․ Ի․ Լենինի անվան էլեկտրամեքենաշինարարական, Քանաքեռի էլեկտրանորոգման գործարանների շինարարությունը, կառուցվեցին մետաղամշակման բազմաթիվ ձեռնարկություններ։ Արդեն 1928 թվականին հանրապետության մեքենաշինության և մետաղամշակման արդյունաբերության արտադրանքը հասավ նախախորհրդային շրջանի ամենաբարձր՝ 1913 թվականի մակարդակին, իսկ 1929-1940 թվականներին աճի տեմպերը խիստ բարձրացան, եթե 1940 թվականին ընդհանուր արդյունաբերական արտադրանքի ծավալը 1913 թվականի համեմատությամբ աճեց 8,7 անգամ, ապա այդ նույն ժամանակաշրջանում մեքենաշինության և մետաղամշակման արտադրանքն աճեց 15 անգամ։ Արմատապես փոխվեցին մետաղամշակման արդյունաբերության տեխնիկական բազան, արտադրության ծավալը և կառուցվածքը։ 1940 թվականին մետաղահատ հաստոցների թիվն աճեց մոտ 80 անգամ, իսկ մետաղամշակման արդյունաբերությունը 1928 թվականի համեմատությամբ աճեց 38,8 անգամ։ 1940 թվականին մետաղամշակման արդյունաբերության արտադրանքի մոտ 2/3-ը տալիս էին հիմնականում նորոգման գործարաններն ու արհեստանոցները։ Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին ՀԽՍՀ մեքենաշինությունը և մետաղամշակումը սկսեց հիմնականում արտադրել ռազմական արտադրանք, ստեղծվեցին Երևանի մոտորանորոգման, մետաղյա լայն սպառման ապրանքների գործարանները, հիմնադրվեց Երևանի կաբելի գործարանը, ստեղծվեցին մեքենաշինության նոր ճյուղեր՝ հաստոցաշինություն, սարքաշինություն, էլեկտրտմեքենաշինություն, ընդհանուր մեքենաշինություն։ 1941-1945 թվականներին մեքենաշինության և մետաղամշակման արտադրանքն աճեց 1,7 անգամ։ Հետպատերազմյան շրջանում մեքենաշինության համակողմանի զարգացումն ուղեկցվեց որակական խոր տեղաշարժերով, ներճյուղային կառուցվածքի և տա– րածքային տեղաբաշխման առաջադիմական փոփոխություններով, մասնագիտացման խորացմամբ։ Կառուցվեցին և շահագործման հանձնվեցին նոր ձեռնարկություններ (Երևանի Վ․ Ի․ Լենինի անվան «Հայէլեկտրո», էլեկտրաճշգրիտ սարքերի, Կիրովականի «Ավտոգենմաշ», Գյումրու հղկող հաստոցների, Չարենցավանի գործիքաշինարարական գոծարանները և այլն), ստեղծվեցին և բուռն զարգացան մեքենաշինության նոր ճյուղեր՝ էլեկտրոնային, ռադիոէլեկտրոնային, ճշգրիտ և գերճշգրիտ հաստոցաշինական արդյունաբերությունները։ Մեքենաշինության առաջանցիկ զարգացման շնորհիվ կարճ ժամանակամիջոցում զգալիորեն աճեց նաև մեքենաշինության արտադրանքի տեսակարար կշիռը։ 1970-1985 թվականներին ՀԽՍՀ մեքենաշինության զարգացմանը բնորոշ էին մի շարք առանձնահատկություններ․ առաջանցիկ տեմպերով զարգանում էին մեքենաշինության ավելի աշխատատար, միաժամանակ քիչ նյութատար և էներգատար ճյուղերն ու էինթաճյուղերը, բարձրանում էր արտադրողական ուժերի տեղաբաշխման համաչափությունը (արդյունաբերական համալիրներ ու հանգույցներ էին ստեղծվել Աբովյանում, Հրազդանում, Չարենցավանում, Սևանում, Գավառում և այլուր), անընդմեջ աճում է մեքենաշինության գիտական ապահովվածությունը (ստեղծվել էին Մաթեմատիկական մեքենաների, Միկրոէլեկտրոնիկայի, էլեկտրական մեքենաների ԳՀԻ-ները, Կոմպլեքսային էլեկտրասարքավորումների համամիութենական գիտահետազոտական և նախագծային կոնստրուկտորական համալսարանըը, Մետաղահատ հաստոցների փորձարարական ԴՀԻ-ի անդրկովկասյան մասնաճյուղը և այլն)։ Զարգացման այս առանձնահատկությունների շնորհիվ ՀԽՍՀ մեքենաշինության մեջ տեղի էին ունեցել արմատական և որակական փոփոխություններ։ ՀԽՍՀ մեքենաշինության և մետաղամշակման համար կադրեր էին պատրաստում Երևանի Կ․ Մարքսի անվան պոլիտեխնիկական համալսարանը, էլեկտրամեխանիկական, մեքենաշինարարական, էլեկտրոնային հաշվողական մաթեմատիկակաան մեքենաների, ռադիոէլեկտրոնիկայի, Դիլիջանի ռադիոտեխնիկական, Վանաձորի սարքաշինարարական և այլ տեխնիկումներ։