cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Փոքրիկ լորդ Ֆաունթլերոյ
Ազդեցությունը մոդայի վրա
Ֆաունթլերոյի զգեստները, որոնք մանրամասն նկարագրվել են Բուռնետի կողմից և նկարազարդվել Ռեգինալդ Բուրչի գրաֆիկական գծանկարներում, մեծ ազդեցություն են ունեցել միջին խավի երեխաների պաշտոնական կոստյումների վրա."«Այն ինչ տեսավ գրաֆը` մանկական նրբագեղ մարմին էր` սև թավշյա կոստյումով, ժանյակային օձիքով, գանգուրներով, որոնք ազատորեն փաթաթվում էին նրա գեղեցիկ, առնական դեմքի շուրջը։ նրա հայացքը բարեսիրտ անմեղ էր»։"Ֆաունթլերոյի կոստյումը հայտնվել է նաև Եվրոպայում, բայց ոչ մի տեղ այնքան հայտնի չէր, որքան ԱՄՆ-ում։ Ֆաունթլերոյի կոստյումը բաղկացած էր սև թավշյա այցելազգեստից և մինչև ծնկները հասնող տաբատից, և նախշերով վերնաշապիկ՝ ծալքավոր ժանյակով մեծ օձիքով։ Այդպիսի հագուստները հայտնվում են տիկին Բուռնետի (1885 թ.) հրապարակումից անմիջապես հետո և հիմնական ոճն էին ներկայացնում մինչև 20-րդ դարի սկիզբը։ Շատ տղաներ, ովքեր չէին կրում Ֆոնտերլուի զգեստները, այնուամենայնիվ, օգտագործում էին նրա տարրերը, օրինակ, նախշավոր վերնաշապիկ և ժապավենակապ։ Քչերն էին հագնում գանգուրներ կոստյումի հետ, բայց լուսանկարները հաստատում են, որ դրանք այսուամենավնիվ եղել են։ Այս կերպարը հայտնի էր 3-8 տարեկան տղաների շրջանում, բայց նրանցից ավելի մեծ տղաները նույնպես կրում էին այն։
Համարվում է, որ այս ոճի հայտնիությունը ոգեշնչում էր մայրերին ավելի վաղ տարիքում իրենց տղաներին շալվարներ հագցնել քան նախկինում ընդունված էր, այս հանգամանքը հանդիասանում է փոքրիկ տղաների զգեստներ հագցնելու սովորույթի անկման պատճառներից մեկը։
Այս ոճը այսպես կոչված «Վան Դեյկ» ոճի տարբերակներից մեկն է, որը 18-րդ դարի ավանդական զգեստ էր։ Ռոմանտիզմի դարաշրջանում` էր-րդ դարի վերջին փոքրիկ երեխանները հագնվում էին էին ինչպես մեծահասակները։ Շորերը, որոնք Բարնեթը հայտնի դարձցրեց, նա կարել է իր տղաներ` Վիվիանայի և Լիոնելիայի համար։ Առաջին համաշխարհային պատերազմից առաջ, որի ընթացքում 10 տարեկանից ցածր տղաները Բյորչի «Փոքրիկ լորդ Ֆոնտլյորի մոտ» ազդեցության տակ հագնում էին կարճ շալվարներ։ Միջին ընտանիքի շատ տղաներ հագնում էին թավշյա կոստյումներ և մինչև ծնկները հասնող շալվարներ, ունեին ժապավեններով փաթաթված գանգուր մազեր, որը այդ ժամանակ համարվում էր արիստոկրատ խավին բնորոշ հագուստ։ Մոդաի վերադաձից հետո, որը կապված էր Մերի Պիկֆորդ ֆիլմի հետ և 1936 թվականի Ֆրեդդի Բարտոլոմյու ի դասականի հետ, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը նկուղ ուղարկեց տարօրինակ հագուստները։
Կաժու (ֆուտբոլիստ)
Վանդերսոն դի Ժեզուս Մարտինս (Wanderson de Jesus Martins), ավելի հայտնի է որպես Կաժու (Caju, ), բրազիլացի ֆուտբոլիստ, Սանթոս ակումբի ձախ պաշտպան։
Ակումբային կարիերա
Կաժուն «Սանթոս» ակումբի սան է։ 2014 թվականին Էմերսոն Պալմիերիի և Էուգենիո Մենիի հեռացվելուց հետո, նա տեղ է զբաղեցրել թիմի հիմնական կազմում ։ Սեպտեմբերի 21-ին «Ֆիգեյրենսե» ակումբի դեմ խաղի ժամանակ, Կաժուն կատարել է իր նորամուտը Բրազիլիայի առաջնության բարձրագույն խմբում ։ 2015 թվականին նա թիմին օգնել է հասնել մինչև Բրազիլիայի գավաթի եզրափակիչ փուլ և հաղթել Պոուլիստայի լիգան։ Նույն թվականի մարտին Կաժուն որոշել էր տեղափոխվել կամ իտալական «Ուդինեզե», կամ էլ իսպանական «Բարսելոնա» ակումբ, սակայն չի լքում իր հարազատ ակումբը և «Սանթոս» ակումբի հետ երկարաձգում պայմանագիրը, մինչև 2019 թվականը ։
Միջազգային կարիրեա
2015 թվականին Կաժուն Բրազիլիայի երիտասարդական հավաքականի կազմում մասնակցել է Ուրուգվայում կայացած Հարավային Ամերիհայի երիտասարդական առաջնությանը։ Մրցաշարում նա մասնակցել է Չիլիի, Պերուի , Վենեսուելայի , Կոլումբիայի , Պարագվայի , Արգենտինայի և երկու անգամ էլ Ուրուգվայի երիտասարդական հավաքականների դեմ խաղերին ։
Նույն թվականի ամռանը Կաժուն թիմին օգնել է հասնել մինչև Նոր Զելանդիայում կայացած Աշխարհի երիտասարդական առաջնության եզրափակիչ փուլին։ Մրցաշարում նա մասնակցել է Պորտուգալիայի, Սենեգալի և Հյուսիսային Կորեայի երիտասարդական հավաքականների դեմ խաղերին ։
Ձեռքբերումներ
Ակումբային
«Սանթոս»
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Բրազիլացի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Ֆուտբոլի պաշտպաններ
Մարգարեթ Հաչինսոն Ռուսո
Մարգարեթ Հաչինսոն Ռուսո (Margaret Hutchinson Rousseau, ), քիմիկոս-ինժեներ, ով գծագրել է պենիցիլին արտադրող առաջին կոմերցիոն գործարանը ։ Մարգարեթը նաև Քիմիկոս-ինժեներների ամերիկյան ինստիտուտի առաջին կին անդամն էր ։
Կենսագրություն
Մարգարեթ Հաչինսոնը ծնվել է 1910 թվականին Տեխաս նահանգի Հյուսթոն քաղաքում։ Հայրը հագուստի խանութ ուներ։ Ամուսինը՝ Ուիլյամ Ռուսոն, Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտում դասավանդում էր քիմիական ճարտարագիտություն։ 1932 թվականին ավարտեց Ռայսի անվան համալսարանը և ստացավ բակալավրի գիտական աստիճան, իսկ 1937 թվականին՝ Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտը՝ ստանալով քիմիական ինժեներիայի բնագավառում դոկտորի աստիճան։ Առաջին կինն էր, որ ԱՄՆ-ում ստացավ դոկտորի աստիճան այս բնագավառում։
Կարիերա
Պրոֆեսիոնալ կարիերան սկսեց E. B. Badger ընկերությունում (որտեղ հանդիպեց ապագա ամուսնուն) և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ վերահսկում էր ռազմավարական նշանակություն ունեցող պենիցիլինի և սինթետիկ կաուչուկի արտադրական գործարանի գծագրման աշխատանքները ։ Աշխատում էր նաև ավիացիոն վառելիքի՝ օկտանի բարձր տոկոսով բենզինի մշակման վրա ։ Նրա հետագա աշխատանքը կայանում էր բազմաթորման սյուների և Էթիլենգլիկոլի ու քացախաթթվի արտադրական գործարանի նախագծումը ։
Մրցանակներ և այլ գործունեություն
1955 թվականին Կին ինժեներների միության կողմից ստացավ մրցանակ տվյալ ոլորտում ձեռքբերումների համար ։
Առաջին կինն էր, որ 1983 թվականին Քիմիկոս-ինժեներների ամերիկյան ինստիտուտի կողմից արժանացավ մրցանակի ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վեսթոն քաղաքում մահացածներ Կատեգորիա:Ամերիկացի քիմիկոս-ինժեներներ Կատեգորիա:Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Ճարտարագետներ Կատեգորիա:Ամերիկացի կին ճարտարագետներ
Ֆորսթի Գրուբ
Ֆորսթի Գրուբ (Grub am Forst) կոմունա Գերմանիայում՝ Բավարիա քաղաքում։ Մտնում է Կոբուրգ (շրջան) կազմի մեջ՝ Վերին Ֆրանկոնիայում։ Բնակչությունը ըստ 2011 թվականի տվյալների կազմում է 3010 մարդ։ Զբաղեցնում է 11,97 կմ² տարածք ։ Փոստային ինդեքս՝ 96271։ Հեռախոսային կոդը +49 9560։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Գերմանիայի քաղաքներ
Անդրեյ Սլադկովիչ
Կենսագրություն
Անդրեյ Բրաքսատորիսը ծնվել է 1820 թվականի մարտի 30-ին Կրուպինայում՝ ուսուցչի ընտանիքում։ Նա սովորել է հայրենի քաղաքում (1826-1830), Պերետվոնիում (1830-1831), ավելի ուշ գիմնազիա է հաճախել Կրուպինայում, ավետարանական լիցեյ՝ Բանսկա Շտյավնիցայում (1839-1840) և Պրեսբուրգում (1840-1842)։ Աստվածաբանություն է սովորել Հալլեի համալսարանում (1843-1844)։ Որպես քահանա ծառայել է Հրոքոտում (Հորհատ) (1847), իսկ 1856 թվականից մինչև մահը՝ Ռադվանում ու Հռոնոմում։
Անդրեյ Սլադկովիչի ստեղծագործության մեջ կարևոր տեղ են գրավում պոեմները։ «Խոսակցություններ Դուշանի ընտանիքում» (1844) ալեգորիկ պոեմը բանաստեղծի առաջին ստեղծագործությունն է։ «Մարինա» (Marina, 1846) պոեմում նա գովերգել է իր սիրելի աղջկան՝ սլովակուհի Մարինային, ու հայրենի Սլովակիան։ «Դետվան» (Detvan, 1853) պոեմում նա, լինելով առաջիններից մեկը սլովակական գրականության մեջ, պատկերել է ժողովրդի կյանքը։ Սլավոնական ժողովուրդների՝ թուրքերի դեմ մղված պայքարին են նվիրված «Միլիցա» (1858), «Միկուլաշ Շուբիչ Զրինսկի կոմսը Սիգետում» (1866)։
Սլադկովիչի պոեզիայում մեծ տեղ է գրավում նաև հայրենասիրության թեմատիկան։ Հայտնի են նրա «Մի՛ նվաստացրեք իմ ժողովրդին» (1845), «Անզուպ երգ ազատ հայրենիքի մասին» (1848), «Ինչու՞ եք դուք մեզ համարում ոչինչ» (1871) բանաստեղծությունները։ Սլադկովիչի ստեղծագործություն վրա ազդել է Ալեքսանդր Պուշկինը, ում նվիրել է իր «Պուշկինի հոգուն» (1847) բանաստեղծությունը։
Անդրեյ Սլադկովիչը թարգմանել է Ալեքսանդր Պուշկինի, Յոհան Վոլֆգանգ ֆոն Գյոթեի («Սոկրատես», «Կեսարի մահը», «Զաիրա»), Ժան Ռասինի (հատվածներ «Փեդրա» պիեսից), Վոլտերի ստեղծագործություններից։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Սլովակ բանաստեղծներ Կատեգորիա:Սլովակ գրողներ Կատեգորիա:Սլովակ թարգմանիչներ Կատեգորիա:Սլովակ քննադատներ Կատեգորիա:Սլովակ կրոնավորներ Կատեգորիա:19-րդ դարի բանաստեղծներ
Ձիթապտղի յուղ
Այս տերմինը այլ իմաստներ ևս ունի, տե՛ս՝ Յուղ (նշանակություն)։
Ձիթապտղի յուղ, եվրոպական ձիթենու պտուղներից (ձիթապտուղներ ստացված բուսայուղ, Olea europaea): Յուղաթթվային բաղադրության շնորհիվ իրենից ներկայացնում է եթերային օլեինաթթուներ պարունակող ճարպային յուղաթթուների խառնուրդ։ Ունի դարչնադեղնավունից մինչև կանաչադեղնավուն երանգավորում և թեթև դառնահամ։ Հալման ջերմաստիճանը +7 - +10 °C է՝ կախված յուղի ծագումից։
Պատմություն
Վայրի ձիթապտուղն աճում է Միջերկրական ծովի հյուսիսարևելյան մասում, ներառյալ Փոքր Ասիան։ Ծառի տնկման վայրն ու ժամանակը տարբեր երկրների գիտնականների համար տարատեսակ վեճերի առարկա են դարձել։ Հստակ հայտնի է, որ ձիթապտղի յուղի արտադրությունը ծառայել է որպես մինոյական քաղաքակրթության բարօրության հիմնասյուն ։ Կրետեում հայտնաբերված ձիթապտղի յուղի (պրոտո-ամֆորա) ամենահին անոթերը՝ ամֆորաները, թվագրվում են մ.թ.ա. 4-րդ հազարամյակի կեսերին։
Ձիթենին հույների ազգային ծառն է ։ Հույները կարծում էին, որ այդ ծառը ստեղծել էր Աթենաս աստվածուհին։ Ըստ լեգենդի՝ Աթենք քաղաքն անվանել են ի պատիվ այս աստվածուհու, որովհետև Ատտիկեի բնակիչները աստվածուհու այս շնորհը նախընտրել էին աղի աղբյուրի փոխարեն, որով Պոսեյդոնը փորձում էր գայթակղել նրանց ։ Հիպոկրատը ճանաչել և ընդունել էր ձիթապտղի բժշկական հատկությունները։ Հելլենականության դարաշրջանում գիմնասիոների մարզիկները իրենց վրա քսում էին այդ յուղը։ Այնուամենայնիվ, Պլինիոս Ավագը նախապատվությունը տալիս էր Իտալիայից արտահանված յուղին։
Ֆրանսիացի բանաստեղծ Պիեռ-Ժոզեֆ Ամորը «Traité de l'olivier» գիրքը (Մոնպելիե, 1784 թվական) ամփոփել է այդ ժամանակաշրջանում ձիթապտղի պատմության և յուղի ստացման տարբեր եղանակների մասին կուտակած տեղեկություններով։ Այժմ այս արտադրանքի պատմության մասին մանրամասն տեղեկություններ են տրամադրում Ֆրանսիայում, Իսպանիայում, Հունաստանում և Միջերկրական ծովի այլ երկրներում գործող մասնագիտացված թանգարանները։
Տարածվածություն
2010 թվականին աշխարհում ձիթայուղի գրեթե 44%-ը արտադրվում էր Իսպանիայում, հիմնականում Անդալուզիայի հարավային շրջանում ։ «Ես գիտեմ քո կախարդանքը, ձիթապտուղ, դու աշխարհի համար երկրից արյուն ես հայթայթում», -գրել է իսպանացի պոետ Ֆեդերիկո Գարսիա Լորկան։ Իտալիան սպառում է արտադրված յուղի մեծ մասը և բացի այդ՝ այն ներմուծում է այլ երկրներից։ Հունաստանը ձիթայուղ արտադրող երրորդ խոշոր պետությունն է։ Հույները սպառում են զգալիորեն ավելի շատ ձիթապտղի յուղ, քան իտալացիներն ու իսպանացիները՝ մեկ անձի հաշվով տարեկան ավելի քան 20 լիտր ։ Եվրոպայից դուրս, ձիթապտղի յուղի հիմնական արտադրողներն են` Թունիսը, Մարոկկոն և Սիրիան ։
Ձիթապտղի միջազգային խորհուրդը (IOC), որի ղեկավար կենտրոնը գտնվում է Մադրիդում, վերահսկում է ամբողջ ձիթապտղի յուղի արտադրանքի 95%-ը ։ Այս կազմակերպությունը, աջակցություն ստանալով Եվրամիությունից, նպատակ ունի հանրահռչակելու ձիթայուղի արտադրանքն ամբողջ աշխարհում։ Եվրոպայից դուրս, որպես այս գործունեության արդյունք, ձիթայուղի սպառումը ամեն տարի կայունորեն աճում է։ Ձիթայուղի արտադրության և սպառման վիճակագրությունը աշխարհում՝
Արտադրություն
Ձիթապտղի ծառի կյանքի միջին տևողությունը 500 տարի է, բայց որոշ ծառեր ապրում են մինչև 1500 տարի և ավելի։ Ենթադրվում է, որ Երուսաղեմի Ձիթենյաց լեռան վրա գտնվող ծառերը ավելի քան 2000 տարեկան են ։
Ձիթապտղի յուղը արտադրվում է տարբեր աստիճանի հասունության պտուղներից՝ կանաչից մինչև սև հասունացած, կամ մանուշակագույն։ Չհասունացած ձիթապտղի յուղը սովորաբար ունենում է ինտենսիվ համ, հասուն ձիթայուղի համը ավելի մեղմ է, իսկ արտադրանքի ծավալն ավելի մեծ ։
Ձիթենու պտուղները նախ մանրացնում են, այնուհետև զանգվածը դանդաղ խառնում, որից հետո դրանից քամում են յուղը։ Քամելու գործընթացը ավանդաբար իրականացրել են մամլիչներով, իսկ մեր ժամանակներում հիմնականում օգտագործում են ցենտրիֆուգներ։
Ձիթայուղը քամելուց հետո, ձիթապտղից մնացած քուսպից դուրս են բերում յուղ, ճիշտ է, այն ունենում է վատ որակ և միայն քիմիական մաքրման շնորհիվ կարող է որակը լավանալ։ Պիտակի վրայի անգլերեն cold բառը նշանակում է, որ յուղը ստանալուց հետո հումքը 25–27 °C-ից բարձր չի տաքացել. ավելի բարձր ջերմաստիճանի դեպքում յուղի համի և բույրի հետ կապված տեղի են ունենում անցանկալի փոփոխություններ։
Դասակարգում
Առաջին դասի ձիթայուղը (պիտակի վրա գրված է Extra Virgin Unfiltered Olive Oil) կամ առաջին դասի քամվածքը (պիտակի վրա գրված է Olio d'oliva extravergine, extra virgin olive oil, virgen extra) համարվում է ամենալավը։ Այդպիսի ձիթապտղի յուղում թթվայնությունը չպետք է գերազանցի 0.8%-ը ։
Բարձր է գնահատվում «Առաջնային սառնությամբ մզվածքով» ձիթապտղի «կաթիլային» յուղը (first cold press), չնայած այս հասկացողությունը բավականին պայմանականորեն է. յուղը տաքանում է ցանկացած ջերմաստիճանի տակ, նույնիսկ՝ «սառը սեղմման» ժամանակ։ Բացի այդ, ժամանակակից պայմաններում յուղը մշտապես քամվում է միայն մեկ անգամ։
Առևտրային կարգի
Ստացված ձիթապտղի յուղը դասակարգվում է հետևյալ խմբերի՝
Քանակական անալիզը ցույց է տալիս յուղի թթվայնությունը՝ որոշված ​​քաշի տոկոսով և նշում օրգանական թթուների պարունակությունը։ Դա նավթի քիմիական դեգրադացիայի չափում է. երբ յուղը քայքայվում է, նավթի թթվայնությունը մեծանում է։ Յուղի քիմիական դեգրադացիայի չափման ևս մեկ եղանակ է օրգանական պերօքսիդների մակարդակը որոշելը, որի արդյունքում որոշվում է յուղի օքսիդացման աստիճանը։
Յուղը համային հատկանիշներով տեսակավորելու համար մի խումբ պրոֆեսիոնալ համտեսողների կողմից որոշվում է դրա որակը։ Ստացված արդյունքը կոչվում է նաև «օրգանոլեպտիկ գնահատում»։
IOC-ի կազմի մեջ մտնող մանրածախ առևտրի տեսակները տարբեր երկրներում
Ձիթապտղի միջազգային խորհուրդը (International Olive Council) աշխարհում միակ միջազգային միջկառավարական կազմակերպությունն է, որը զբաղվում է ձիթայուղի և սեղանին դրվող ձիթապտուղների հետ կապված բոլոր հարցերով։ Այն հիմնադրվել է 1959 թվականին Մադրիդում՝ ՄԱԿ-ի (United Nations) հովանու ներքո։ Մինչև 2006 թվականը կազմակերպությունը հայտնի էր որպես Ձիթայուղի միջազգային խորհուրդ կամ IOOC (Ձիթայուղի միջազգային խորհուրդ), այնուհետև անունը փոխվել է։ Խորհուրդը կարևոր դեր է խաղում ձիթապտղի արտադրության կայուն զարգացման գործում և ծառայում է որպես գլոբալ հարթակ՝ ընդհանուր ոլորտի քաղաքականության հարցերի քննարկման և առաջացող բոլոր խնդիրների լուծման համար։ Այդ նպատակով ՄՕԿ-ը մի շարք համակարգված միջոցներ է ձեռնարկում : Արտադրողները, ովքեր հավատարիմ են IOC-ի չափանիշներին, պիտակների վրա նշում են յուղի հետևյալ տեսակները ՝
Որակական խնդիրներ
2008 թվականի մարտին Իտալիայի ոստիկանությունը ձերբակալել է քսաներեք մարդու, ովքեր իտալացիների անվան տակ զբաղվել էին այլ երկրներից ներմուծված յուղերի վաճառքով։ Մեկ ամիս անց առգրավել էին յոթ ձիթագործարաններ, որտեղ քլորոֆիլը խառնել էին արևածաղկի և սոյայի յուղերին, հետագայում որպես «առաջին կարգի ձիթայուղ» վաճառելու համար ։ 2012 թվականին Իսպանիայի ոստիկանությունը նմանատիպ մեղադրանքների հիման վրա ձերբակալել էր ևս իննսուն մարդու ։
Պահպանում
Ժամանակի ընթացքում յուղերը փչանում են և արտանետվում։ Ձիթապտղի յուղը խորհուրդ է տրվում օգտագործել արտադրելուց հետո մեկ տարվա ընթացքում։ Մթնոլորտային ճնշման հետևանքով խոնավության կլանումից և օքսիդացումից պաշտպանելու համար խորհուրդ է տրվում այն ​​պահել հերմետիկ փակ, սառը (բայց ոչ սառնարանում), մութ վայրում, որտեղ չեն լինի տարբեր հոտեր, քանի որ յուղը հեշտությամբ ներծծում է դրանք։ Եթե ​​յուղը պահեն սառնարանում, ապա ժամանակի ընթացքում կարող է բնական նստվածք առաջացնել. դա չի ազդում յուղի որակի վրա, և այն տաքացնելուց հետո նստվածքն անհետանում է ։
Կիրառումներ
Ձիթապտղի յուղը լայնորեն օգտագործվում է խոհարարության, կոսմետոլոգիայի, հիգիենայի մեջ (թանկարժեք օճառների արտադրության համար)։ Հին ժամանակներից ի վեր այն օգտագործվել է լուսավորության համար։ Քրիստոնեական մի շարք ավանդույթներում ձիթայուղը, որը նաև կոչվում է ձիթենու յուղ, համարվել է մի շարք ծեսերի անհրաժեշտ առարկա։ Հուդայական Խանուկա տոնը կապված է ձիթայուղի հետ, որն օգտագործվում է լուսավորության համար։
Ձիթապտղի յուղը սովորաբար օգտագործվում է միջերկրածովյան խոհանոցում, հատկապես իտալական խոհանոցում, հունական խոհանոցում և իսպանական խոհանոցում։ Ճարպաթթուների և պոլիֆենոլների բարձր պարունակության համար այն համարվում է դիետիկ արժեքավոր արտադրանք։
Բժշկական տեսանկյուն
2004 թվականին ԱՄՆ-ի Պարենի և դեղերի վարչությունը յուղ արտադրողներին և ներմուծողներին թույլ է տվել պիտակների վրա գրել այնպիսի տեղեկություններ, որոնք նշվում են ընկույզի և կանեփի սերմերի համար ։ «Սահմանափակ և ոչ անվերապահ գիտական ​​ապացույցները ենթադրում են, որ օրական երկու ճաշի գդալ ձիթապտղի յուղի օգտագործումը կարող է նվազեցնել պսակային զարկերակային հիվանդության առաջացման վտանգը։ Ցանկալի արդյունքի հասնելու համար ձիթապտղի յուղը պետք է փոխարինի ճարպաթթուների նույն քանակությանը և չբարձրացնի օրվա ընթացքում սպառված կալորիաների ընդհանուր քանակը»։
Յուղերի հատկություններ և այրման կետ
Ստորև ներկայացված աղյուսակները հնարավորություն են տալիս տեսնել ավոկադոյի յուղի կազմությունը, հատկությունները և համեմատել այլ յուղերի հետ։
Գրականություն
Կատեգորիա:Բուսական հումք Կատեգորիա:Միջերկրածովյան խոհանոց Կատեգորիա:Իտալական խոհանոց Կատեգորիա:Ձիթենազգիներ Կատեգորիա:Հունական խոհանոց Կատեգորիա:Իսպանական խոհանոց
Սերգեյ Գլինկա
Սերգեյ Նիկոլայի Գլինկա (Сергей Николаевич Глинка, ), XIX դարի ռուս պատմաբան, գրող։
Ցար Նիկոլայ I պատվերով (1832) գրել է «Обозрение истории армянского народа от начала бытия его до возрождения области армянской в Российской империи» աշխատությունը։
Սերգեյ Գլինկան ռուս գրող էր, հրապարակախոս, «Русский вестник» ամսագրի հրատարակիչը։ Հանդիսացել է հայ և հույն ժողովրդների պատմության և մշակույթին նվիրված ռուսալեզու մի շարք աշխատությունների հեղինակ։
Ձեռնամուխ լինելով ստեղծել հայ ժողովրդի պատմության լայնածավալ Տեսությունը, Ս. Գլինկան սերտ համագործակցություն է ունեցել Մոսկվայի և Ս. Պետերբուրգի հայազգի Լազարյանների, Քրիստոֆեր և Իվան Եկիմովիչների հետ։
Ռուսական բանակը պատվերով, որը նպատակ ուները նվաճելու ողջ Հայկական լեռնաշխարհը, պատմագրության հետ համընթաց, Ս. Գլինկան կազմել է Հայաստան - Արմենիայի տարածարջանի բնակավայրերի Բառարան - ուղեցույց։
Ս. Գլինկայի Տեսությունը գրվել է, և հարուստ է, Հայաստան-Արմենիայի առթիվ եղած պատմագիտական արխիվային փաստաթղթերով, և Հայաստանի պատմության մասին օտարալեզու եզակի պատմագրություն է, որտեղ հարգանքով և մեծարանքով է գրվել «փառապանծ» հայ ժողովրդի, նրա քաղաքական առաջնորդների՝ (Հայկ, Արամ, Արա Գեղեցիկ, Պարույր, Արտաշես Ա, Տիգրան Բ, հայ պամիչներ, մանավանդ Պատմահայ Մովսես Խորենացի), հայ ժողովրդի դարավոր պայքարի՝ ասուրա-սեմական, ապա պարսկական, արաբական, թաթար-մոնղոլական ագրեսիայից պաշտպանվելու մասին, հենվելով հայ պատմիչների պատմագրության և հայկական արխիվների վրա։
Ս. Գլինկան Տեսությունի իր ժամանակին մեծ հետաքրքրություն է առաջացրել ինչպես ռուսական հասարարական - քաղաքական շրջանակներում, այնպես էլ Անդրկովկասի հայաշատ վայրերում։ Հայ պատմաբանների գնահատմամբ Ս. Գլինկայի Տեսությունը, իր բոլոր առավելություններով և թերություններով հանդերձ, հանդիսանում է ռուսաց լեզվով գրած հայ ժողովրդի պատմության առաջին և հաջողված օտարալեզու պատմագրությունը։
Ս. Գլիկայի հայ ժողովրդի պատմության Տեսությունը երբեք չի կորցրել իր արդիականությունը. պատմաբան հեղինակը հյութեղ և պամագրության պարզ լեզվով ներկայացրել է Կասպից ծովից՝ Միջերկրական ծով, Միջերկրական ծովից՝ Սև ծով ընկած տարածաշրջանների հայկական հզոր քաղաքական միավորման՝ Մեծ Հայքի հայկական (Հայկազունիների) քաղաքական միավորումների հզորացման-աշխարհակալության, Երվանդունիների, Արտաշեսյան, Արշակունիների և հայոց «դարձի»՝ քրիստոնեության ընդունման, անաչառ և համակողմանի, իր տեսակի մեջ եզակի պատմագրությունը, ներկայացնելով Հայաստանի պետական անկախության կորստի դրդապատճառները, և հայ ժողովրդի ծանր իրավիճակը Պարսկական և օսմանյան կայսրությունների լծի տակ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ռուս պատմաբաններ Կատեգորիա:Կույրեր Կատեգորիա:Ռուս գրողներ Կատեգորիա:Ռուս բանաստեղծներ Կատեգորիա:Ռուս լրագրողներ Կատեգորիա:Ռուս հրատարակիչներ Կատեգորիա:Ռուս հրապարակախոսներ
Exynos
Մինչ Exynos
{| class="wikitable"
Exynos 3 и Exynos 4
! Մոդել!! Արտադրության տեխնոլոգիան !! Համակարգի հրամաններ !! CPU !! GPU !! Հիշողության տեսակ !! Վաճառքի սկիզբը !! Օգտագործվում է հետևյալ սարքերում @ 200 MHz на частоте 1.2 ԳՀց ։ (Exynos 3250) Cortex-A7 (Exynos 3457) (Exynos 3470) Cortex-A7 @ 450 MHz (Exynos 3475) Cortex-A7 @ 266  ՄՀց
Samsung Galaxy S II,  Samsung Galaxy Tab 7 Plus
на частоте 1.4 ԳՀց։
@ 400 ՄՀց &
Exynos 4 Quad (Exynos 4412 Prime) (quad-core) @ 400 ՄՀց (533 ՄՀց in Prime)
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Համակարգչի բաղկացուցիչներ Կատեգորիա:Ընկերություններ Կատեգորիա:Սամսունգ Կատեգորիա:ARM ճարտարապետություն
Ծիածան (նկար)
Հովհաննես Այվազովսկին իր երկար տարիների ընթացքում նկարել է մոտավորապես վեց հազար նկար։ Կյանքի ավելի քան վաթսուն տարիների ընթացքում Ռուսաստանի արվեստում զբաղեցրել է ծովանկարչի պաշտոնը։ «Ծիածան» նկարը պատասխանն էր այն պնդումների, որ Այվազովսկու «իմպրովիզացիան» վայելչագրության պատկերներ են, թե մինչև օրս, թե հետո։ Կտավը գրվել է 1873 թվականին և դարձել  նոր փուլ գեղանկարչի համար։ Առաջին հայացքից, մենք տեսնում ենք, սովորական նավի խորտակում։ Սակայն, մյուս կողմից, այս աշխատանքը շատ է տարբերվում մյուս աշխատանքներից։ Այվազովսկին վերանայում  և թարմացնում է հատկապես գունային գամմայով։Սակայն կտավը հագեցված է ավելի վառ գույներով,երանգներն ավելի զուսպ են։Պատկերը շատ ավելի հորինված է։
Նկարի սյուժեն
Նկարում պատկերված է մոլեգնող ծովը, երբ նավը խորտակվում է քարքարոտ ափին։ Պատկերելով  փոթորիկը, Այվազովսկին գրել է այնպես, կարծես դրա տրամադրության տակ է եղել։ Քամին պոկում է ջրային փոշին փոթորկվող ալիքներից։  Մրրիկից հազիվ տեսանելի էին քարքարոտ ափի էսքիզները և խորտակվող նավի ուրվագիծը։ Կայմը ամբողջական է, առագաստը չեն  իջեցվել,  հնարավոր է, որ վթարի պատճառը ոչ թե փոթորիկն էր, այլ ստորջրյա ժայռը։ Նավը աստիճանաբար իջնում էր հատակ։ Նավաստիները փորձում էին փրկվել նավակներով։ Ղեկավարը ցուց է տալիս ճիշտ ուղղությունը, թե որտեղով պետք է լողալ։  Նրանք փորձում էին ուժերը չկորցնելու համար հետ գնալ, որպեսզի ժամանակի ընթացքում փոխեն թիավարներին։ Նավաստիների հուսահատությունը փոխարինվեց կենդանությամբ։ Երկնքում հայտնվում է ծիածանը, որը խոստանում է փրկություն։ Դա նման էր մի պատրանքի՝ մեկ առկայծում է, մեկ՝ կախարդում, մեկ՝ երևակայական։ Ալիքները հանգստանում են, և այլևս վտանգ չեն սպառնում։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Տրետյակովյան պատկերասրահի նկարներ Կատեգորիա:Հովհաննես Այվազովսկու նկարներ Կատեգորիա:1873 նկարներ
(11066) Սիգուրդ
(11066) Սիգուրդ, աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Այս երկնաքարը հայտնաբերվել է 1992 թվականի փետրվարի 9-ին, ամերիկացի աստղագետներ Կարոլին և Յուջին Շումեյկերների կողմից Պալոմարյան աստղադիտարանում ։
Վրաց թագավորություն
Վրաց թագավորություն (საქართველოს სამეფო` սաքարթվելոս սամեփո), միջնադարյան պետություն Կովկասում և Հայկական լեռնաշխարհում 1008-1490 թվականներին։ Հիմնադրել է Աբխազիայի արքա Բագրատ III-ը 1008 թվականին։ Երկիրը կառավարել է Վրաց Բագրատունիների (Բագրատիոնիներ) թագավորական տոհմը ։ Տարածքը կազմել է առավելագույնը 380 000 քառ. կմ՝ Թամար թագուհու օրոք (1184-1213)։
Առաջին շրջանում մայրաքաղաքն էր Քութայիսը։ 1122 թվականից Դավիթ Շինարարը մայրաքաղաքը տեղափոխում է վրացական մշակութային, քաղաքական ու տնտեսական կենտրոն Թբիլիսի։ Հզորության շրջանում, երբ անկում էին ապրում Բյուզանդական կայսրությունը և Սելջուկյան սուլթանությունը, ներառել է բազմաթիվ հարևան և հեռավոր երկրներ։ Ոսկեդարի շրջանում այն ներառում էր Կովկասյան լեռները, Հայկական լեռնաշխարհի մեծագույն մասը և Կուր-Արաքսյան դաշտավայրը՝ տարածվելով Սև ծովի և Կասպից ծովի միջև։
13-րդ դարում Վրաստանը վերածվում է Մոնղոլական կայսրության մարզի ։ Նրա տարածքում առաջանում են բազմաթիվ իշխանություններ։ 14-րդ դարում պետությունը միավորվում ու անկախանում է։ Լենկթեմուրի արշավանքից հետո Վրացական թագավորությունը թուլանում է։ 1490 թվականին բաժանվում է 3 ինքնիշխան թագավորությունների՝ Իմերեթ, Քարթլի և Կախեթ։
Վրաց թագավորությունը քրիստոնյա Արևելքի հզորագույն թագավորությունն էր, որ իր շուրջ էր համախմբել հայերին, աբխազներին, օսերին, ասիաբնակ հույներին և աղվաններին ։
Վիրք
Ժամանակակից Վրաստանի տարածքում հիմնադրված առաջին պետությունը Վիրքն էր կամ Իբերիան։ Այն հիմնադրվել էր մ.թ.ա. 4-րդ դարում։ Թագավորության անվանումից էլ գալիս է հայկական անունը՝ Վրաց (Իբերաց) պետություն կամ Վիրք։ Այն ունեցել է 3 մայրաքաղաք՝ Մցխեթ, Արմազ, Տփղիս։
Վիրքի հիմնադիր արքայատոհմը եղել է Փառնավազյանների դինաստիան, որին հաջորդել են վրաց Արշակունիները։ Երվանդունիների թագավորության թուլացման շրջանում՝ մ.թ.ա. 3-րդ դարում, Վիրքին էր անցել հայկական Գուգարք նահանգը։ Մ.թ.ա. 180-ական թվականներին Մեծ Հայքի թագավոր Արտաշես Բարեպաշտը (մ.թ.ա. 189-160) Վիրքից ազատագրում է Գուգարք նահանգը և միացնում իր պետությանը։ Տիգրան Մեծի ժամանակ Վիրքը եղել է հայոց թագավորության գերիշխանության տակ, իսկ մ.թ.ա. 66 թվականի Արտաշատի պայմանագրով դուրս է եկել հայկական գերիշխանությունից։
337 թվականին՝ Միհրան III-ի (284-361) թագավորության շրջանում, քրիստոնեությունը հայտարարվեց պետական կրոն։ 387 թվականին Մեծ Հայքի բաժանումից հետո Գուգարք նահանգը կրկին կցվել է Վիրքին և ստեղծվել է Վրաց մարզպանությունը։ Վրաց թագավորներից Վախթանգ Գորգասալը 479 թվականին հիմնադրում է Վրաստանի ներկայիս մայրաքաղաք Թբիլիսին (თბილისი) կամ Տփղիսը ։
5-րդ դարում Վրաստանը հայտնվեց պարսկա-բյուզանդական գերիշխանության տակ։ Վրաց մարզպանությունը վերջնականապես վերացվեց, երբ տարածաշրջանը նվաճվեց արաբների կողմից։ 642 թվականի Նեհավենդի ճակատամարտից հետո կործանվեց Սասանյան Պարսկաստանը, իսկ 652 թվականին հայոց սպարապետ Թեոդորոս Ռշտունու կողմից կնքված Դամասկոսի պայմանագրից հետո Վրաստանն ամբողջությամբ անցավ Արաբական խալիֆայությանը։ Ավելի ուշ ստեղծվեց Թիֆլիսի ամիրայությունը՝ որպես Արմինիա կուսակալության մաս։
Թիֆլիսի ամիրայության իշխանությունը տարածվում էր հիմնականում կենտրոնական Վրաստանի վրա։ Արաբական տիրապետության ժամանակ պատմական Վրաստանի տարածքում առաջացել էին ինքնիշխան կամ ինքնուրույն պետություններ, որոնցից առավել ազդեցիկ էր արևելքում դեռ 637 թվականին հիմնադրված Կախեթի թագավորությունը։ Այն սերտ հարաբերություններ էր պահպանում հարևան Աղվանքի, ինչպես նաև հայկական իշխանություններից Սյունիքի ու Արցախի (Խաչեն) հետ։
Տայքի կյուրոպաղատություն
Վրաց արքայատոհմի և թագավորության հիմքում ընկած է նաև Տայքում առաջացած իշխանությունը, որը ղեկավարում էին հայ Բագրատունիները դեռևս Արշակունիների թագավորության ժամանակ։ Ավատատիրության հաստատման ժամանակաշրջանում Տրդատ Գ Մեծ թագավորը (287-330) Սմբատ Ա Բագրատունուն է հանձնել Բարձր Հայքի գավառներից Սպերը, և նրան տվել թագադիր ասպետի կոչում։ 7-րդ դարում՝ արաբական տիրապետության շրջանում, Վարազ-Տիրոց Բ Բագրատունին, ով դարձել էր հայոց մարզպան (628-634), իր տարածքներին է միացնում նախկին Մեծ Հայքի Տայք նահանգը։ Ավելի ուշ Բագրատունիներին անցնում են Գուգարքի գավառներից Կղարջքը, իսկ հայոց իշխան Աշոտ Մսակեր Բագրատունու (790-826) օրոք՝ Այրարատի գավառներից Շիրակը, Արագածոտնը, Տուրուբերանի գավառներից՝ Տարոնը և այլն։ Բագրատունիները հիմնում են այդտեղ առանձին իշխանություններ։
Տայք-Կղարջքի իշխանությունը (ტაო-კლარჯეთის სამეფო՝ Տաո-Կլարջեթի իշխանություն) հիմնադրել է Աշոտ I Կյուրոպաղատը (813-830), ով պայմանագիր է կնքել Բյուզանդիայի հետ՝ արաբական տիրապետությունից Վրաստանը ազատելու համար և ընդունել է կյուրոպաղատի տիտղոսը։ Իշխանության մայրաքաղաքն է դարձել Աշոտի կողմից ամրացված Արտանուջ քաղաքը, որը հաջող դիրք էր զբաղեցնում է Մետաքսե մեծ ճանապարհի երկարությամբ։ Նա սերտ կապեր է հաստատում հայ Բագրատունիների հետ՝ հայոց իշխաններ Աշոտ Մսակեր (790-826) և Բագրատ Ա Բագրատունու (826-851) գլխավորությամբ ։
Աշոտի մահից հետո իշխանությունն անցնում է իր որդիներին՝ Բագրատին, Ատրներսեհին և Գուարամին։ Նրա դուստրն ամուսնանում է Աբխազիայի թագավոր Թեոդոսիուս II-ի հետ։ 876 թվականին գահը ժառանգում է Դավիթ կյուրոպաղատը (876-881), ապա՝ ևս մի քանի իշխաններ։ 1001 թվականին՝ Դավիթ իշխանի մահից հետո, Տայքը բռնակցվում է Բյուզանդիային։
Աբխազիայի թագավորություն
Վրաց թագավորությունը հիմնադրել է Աբխազիայի արքա Բագրատ III-ը 1008 թվականին։ Նա միավորել է վրացական գրեթե բոլոր տարածքները մեկ պետության մեջ՝ Բագրատիոնիների վերահսկողության ներքո։ Զինակցել է հայոց շահնշահ Գագիկ Ա-ին (990-1020)։ Աբխազիայի թագավորությունը հիմնադրել էր Լևոն II թագավորը (767-811)։ Նա իրեն անկախ էր հռչակել Բյուզանդիայից։ Բացի Հովհաննես բռնակալից և իր որդի Ատրներսեհ Շավլիանիներից՝ երկար տարիներ աբխազական գահին բազմում էին Լևոն II-ի ժառանգները՝ Անոսիդների արքայատոհմի ներկայացուցիչները։ Նրանք Կովկասում տարածում են քրիստոնեությունը։ Ավելի ուշ՝ 10-րդ դարի վերջին, աբխազական գահին է բազմում Բագրատ թագավորը։
Բագրատ արքան ծնվել է 960 թվականին՝ Քութայիսում, Քարթլիի իշխան Գուրգեն II Բագրատունու և Աբխազիայի թագավոր Գեորգի II-ի դուստր Գուրանդուխտի ընտանիքում ։ Մանկությունը անցկացրել է Տայքի կյուրոպաղատ, անժառանգ Դավիթ III-ի խնամակալության (990-1000) ներքո։ Այդ ժամանակ աբխազական գահին էր Բագրատի մորեղբայրը՝ Թեդոսիուս III Կույրը։ Բագրատը պետք է ղեկավարեր ոչ միայն Քարթլին, այլև Աբխազիան ու Տայքը, այսպիսով՝ ամբողջ Արևմտյան Վրաստանը։
978 թվականին Բագրատը ժառանգում է աբխազական գահը, սակայն 1000 թվականին Դավիթ Կյուրոպաղատի սպանությունից հետո Բյուզանդիայի կայսր Վասիլ (Բարսեղ) II Բուլղարասպանը Տայքը բռնակցում է իր պետությանը։ 1008 թվականին, հոր մահից հետո, Բագրատը ժառանգում է նաև Քարթլիի գահը։ Նրա իշխանության տակ են միավորվում Տայքը (Տաո), Կղարջքը (Կլարջեթ), Շավշեթը, Սամցխեն, Ջավախքը (Ջավախեթ), Աբխազիան և այլ շրջաններ։ Բագրատն իրեն հայտարարում է «Վրաց թագավոր»։ 1010 թվականին նա կարողանում է գրավել նաև Կախեթ-Հերեթի թագավորությունը և այն նույնպես միացնել Վրացական թագավորությանը։ Միաժամանակ հայոց շահնշահ Գագիկ Ա-ի հետ (990-1020) հայ-վրացական միացյալ բանակի գլուխ անցած՝ 1012 թվականին Շամքորի մոտ պարտության է մատնում Գանձակի ամիրա Փադլունին։
Դավիթ Շինարար
1103-1105 թվականներին ազատագրվել է Հերեթը, իսկ 1110-1118 թվականների ընթացքում` Ստորին Քարթլին ու Հայաստանի մի քանի գավառներ, որի արդյունքում Թբիլիսին, մնալով սելջուկների ղեկավարության տակ, շրջապատվեց Վրաստանով բոլոր կողմերից։ 1118-1119 թվականներին թուրքերի լքած տարածքների վերաբնակեցման համար հրավիրել է 40000 ղփչաղների ։ Դավիթը ողջունում էր նաև ռուս և եվրոպացի (գերմանացի, իտալացի և սկանդինավցի՝ բոլորը հայտնի որպես «ֆրանկներ») առևտրականների բնակեցումը։
1121 թվականին Դավիթը կարողացավ Դիդգորի ճակատամարտում դիմակայել հզոր սելջուկական բանակի հարձակմանը, որից հետո գրավեց Թբիլիսի ամիրայությունը։ Թբիլիսին դարձավ Վրաստանի մայրաքաղաքը։ Երեք տարի հետո Վրաստանին միացրեց արևմտյան Շիրվանն ու հյուսիսային Հայաստանը՝ միավորելով գրեթե ամբողջ Հարավային Կովկասը։
Հայաստանում սելջուկյան ամիրայությունները հաճախակի պատերազմներ էին վարում միմյանց դեմ, որից առաջին հերթին տուժում էր հայ բնակչությունը։ 1124 թվականին անեցիները հատուկ պատգամավորություն ուղարկեցին Դավիթ Շինարարի մոտ և հայտնեցին քաղաքը նրան հանձնելու իրենց որոշման մասին։ Անեցիների օգնությամբ վրացական բանակն արագորեն գրավեց Անին և ձերբակալեց քաղաքի Շադդադյան կառավարչին, սակայն հաղթանակը երկար չտևեց։ Անիի կառավարչի որդին զինական օժանդակություն ստացավ հարևան ամիրայություններից և պաշարեց քաղաքը։ Անիի պաշտպանական մարտերին մասնակցում էին վրացական զորքը և անեցի աշխարհազորայինները, որոնց կազմում կային նույնիսկ կանայք։ Նրանցից Այծեմնիկը, արհամարհելով նետերից ստացած վերքերը, պարսպի վրայից քարեր էր նետում թշնամու զինվորների վրա։ Միայն երկու տարի անց, երբ քաղաքում սով սկսվեց, անեցիները համաձայնեցհն վերստին ենթարկվել Շադդադյաններին։ Հաջորդ տասնամյակների ընթացքում՝ մինչև 12-րդ դարի ավարտը, Շադդադյանները ևս երկու անգամ արտաքսվեցին Անիից։ Սակայն հարևան ամիրայություններն անմիջապես օգնության էին հասնում և վերականգնում նրանց իշխանությունը ։
1125 թվականին Դավիթ Շինարարը մահացավ՝ թողնելով Վրաստանը շրջանի հզորագույն տերություններից մեկի կարջավիճակում։ Նրա հաջորդները (Դեմետրե I, Դավիթ V և Գեորգի III) շարունակեցին հզորացնել ու ընդլայնել Վրաստանի տարածքները՝ Հյուսիսային Կովկասի լեռնային ժողովուրդների հաշվին։
Թամար թագուհի
Դավիթ Շինարարի ծոռնուհի Թամարի (1184-1213) գահակալության շրջանը Վրաստանի պատմության՝ ազդեցության տարածման ամենաերկար շրջանը։ Թամարի հայրը՝ Գեորգի III-ը (1156–1184), նրան գահակից էր նշանակել դեռ 1178 թվականից ։ 1194-1204 թվականներին Թամարի բանակը կարողացավ դիմադրել թուրքական հարձակումներին հարավում և հարավ-արևելքում, մտավ Հարավային Հայաստան, որը լցված էր թուրքերով։ Վերջինիս մեծ մասը չէր մտնում Վրաց թագավորության մեջ (Կարին, Երզնկա, Վան) և գտնվում էր տեղի հայ իշխանների ղեկավորության տակ։ Հայ-վրացական դարավոր բարեկամության արդյունքում վրացական վերնախավը որոշեց օժանդակել հայ իշխանական տներին և ազատագրել Հայաստանը օտար տիրապետությունից։ Արքունի ընտանիքի հետ սերտ հարաբերություններ ունեցող հայ ազնվականներից աչքի ընկնող սպարապետ Սարգիս Զաքարյանի որդիները՝ Զաքարեն և Իվանեն, վրացական զորքերի գլուխ անցած, մտնում են Հայաստան։ Զաքարյանները ուղղափառ հայեր էին, ովքեր հայտնի էին նաև «Մխարգրձելի» (Երկայնաբազուկ) անվամբ։ Նախկին Բագրատունիների թագավորության գրեթե բոլոր հյուսիսային տիրույթները՝ Այրարատը, Սյունիքը և Արցախը, մի քանի տարում ազատագրվեցին սելջուկյան զորքերից։ Այնտեղ վերականգնվեցին տեղացի իշխանների իրավունքները, ասպարեզ իջան նոր իշխանական տներ (Օրբելյաններ, Պռոշյաններ, Դոփյաններ, Հասան-Ջալալյաններ, Վաչուտյաններ և այլք)։ Ազատագրված հայկական հողերը միավորվեցին վարչական մեկ կառույցի՝ Զաքարյան իշխանապետության կազմում։ Հայաստանի հարավում՝ Տուրուբերանում և Վասպուրականում հաստատված Շահ-Արմենների ամիրայությունը ընդունեց Բագրատիոնիների գերագահությունը, սակայն նրանց տերության մեջ չմտավ ։
1204 թվականին Կոստանդնուպոլսի անկումից հետո, Վրաստանը ճանապարհ բացեց դեպի Սև ծովի հարավարևելյան ափերը։ Այս տարածքը բնակեցված էր ոչ միայն հույներով, այլ նաև հայերով, վրացական ծագում ունեցող ազգերով (լազեր)։ Վրացական զորքը գրավեց ծովափնյա քաղաքները՝ Տրապիզոնը, Լիմնիան, Սամսունը, Սինոպը, Հիրասունտը, Կոտիորուն ու Հերակլեան։ Ձևավորվեց Տրապիզոնի կայսրությունը՝ Վրաստանում դաստիարակված Կոմնենոսների տան ներկայացուցիչ Ալեքսեյի գլխավորությամբ։ Տրապիզոնի երկիրը գտնվում էր Վրաստանի ազդեցության տակ ։
1210 թվականին Զաքարե Մխարգրձելին առաջարկեց արշավել դեպի Իրան։ Արշավը հաջողության հասավ. վրացիները գրավեցին մի շարք քաղաքներ՝ Մարանդը, Թավրիզը, Միանեն, Զենջանն ու Ղազվինը։ Վրացական զորքը հասավ մինչև Ռոմ-Հուրա, որը գտնվում էր Իրանի կենտրոնում, և հարուստ ավարով վերադարձավ հայրենիք ։
12-րդ դարում հաստատվեցին տնտեսական և քաղաքական հարաբերություններ ուղղափառ Կիևյան Ռուսիայի հետ. Կիև-Պեչորյան մայրավանքի գլխավոր եկեղեցու խճանկարի նախշազարդմանը մասնակցում էին վրացի գեղանկարիչներ, ռուսների ու վրացիների նախարարական տների միջև սկսեցին ամուսնական կապեր ստեղծվել։ Եթե մինչ այդ Բագրատիոնիները կապված էր ալանաց ու աբխազաց արքայատոհմի, ինչպես նաև Մամիկոնյանների, Արծրունիների, Բագրատունիների ու Զաքարյանների, ապա վրաց ազնվականությունը բարեկամական կապեր հաստատեց ռուսական ուղղափառ ընտանիքների հետ։ 1185 թվականին՝ գահակալության երկրորդ տարում, վրաց թագուհին ամուսնացավ Վլադիմիր-Սուզդալի իշխան Անդրեյ Բոգոլյուբսկու որդու՝ Յուրիի հետ ։
Երկրի քաղաքական հզորությունը հիմնվում էր զարգացած գյուղատնտեսության, առևտրի ու արհեստների վրա։ Բարձր մակարդակի էր հասել մշակույթը՝ փիլիսոփայությունը, պատմագրությունը, գրականությունը, արվեստը։
Մոնղոլական տիրապետություն
Վրացական ոսկեդարը (საქართველოს ოქროს ხანა) ավարտվում է 1236 թվականին, երբ Մերձավոր Արևելքում հաստատվում է Մոնղոլական կայսրության գերիշխանությունը։ Դեռ 10-11-րդ դարերում մոնղոլական ցեղերը, որոնք հայտնի էին նաև թաթար անվանումով, քոչվորական կյանք են վարել ներկայիս Մոնղոլիայի տարածքում և Արևելյան Սիբիրի հարավային շրջաններում։ Միմյանց դեմ կռվող ցեղերին միավորողն ու Մոնղոլական կայսրության հիմնադիրը Չինգիզ խանն էր (1155-1227)։ Նրա ստեղծած տերությունը ներառել է Մոնղոլիան, Սիբիրի հարավը, Չինաստանի հյուսիսը, Միջին Ասիան։ 1220 թվականին 20 հազարանոց մոնղոլական առաջապահ հեծյալ բանակը մտավ Հայաստան։ Մոնղոլներն արդեն մոտենում էին վրաց մայրաքաղաք Թբիլիսիի մատույցներին, երբ նրանց դեմ ելան հայ-վրացական զորքերը՝ վրաց թագավոր Գեորգի Լաշայի (1191-1223) և Իվանե աթաբեկի գլխավորությամբ։ Մոնղոլները շրջապատեցին հայ-վրացական բանակը և հաղթանակ տարած՝ հետ վերադարձան ։ Վրաց թագավորի վերահսկողությունից դուրս են գալիս Արևմտյան Շիրվանը (Աղվանք) և Արաքս գետի հարավային հոսանքը (Նախիջևան)։ Կովկասյան և առաջավորասիական ենթակա պետությունները դառնում են Մոնղոլական պետության մասը, իսկ Վրացական թագավորությունը կայսրությունից վերածվում է հպատակ միապետության։ 1236 թվականին մոնղոլական 150 հազարանոց բանակը, Չինգիզ խանի թոռ Բաթու խանի գլխավորությամբ, ներխուժել է Կամա-Վոլգայի Բուլղարիա, նվաճել այն, 1237 թվականին կռվել ալանների, ղփչաղների և Վոլգայի միջին հոսանքի շրջանի ժողովուրդների դեմ, 1237-40 թվականներին նվաճել է Ռուսիայի իշխանությունները։ Միևնույն ժամանակ մոնղոլներն արշավում են Առաջավոր Ասիա և մի քանի տարում նվաճում այն ։ Մոնղոլական նվաճումները ավարտվել են 1300 թվականին Բիրմա կատարած արշավանքով։ Դրանք ուղեկցվել էին բնակչության զանգվածային կոտորածներով, ավարառությամբ, քաղաքների ու գյուղերի ամայացմամբ, մշակութային արժեքների ոչնչացմամբ։ 1368 թվականին մոնղոլները վտարվել են Չինաստանից։ 14-րդ դարի երկրորդ կեսին վերացվել է մոնղոլական տիրապետությունը Իրանում, Այսրկովկասում, Միջին Ասիայում։ 14-րդ դարի վերջին քառորդին Մոնղոլական կայսրությունը դադարել է գոյություն ունենալուց ։
Մոնղոլական տիրապետության ընթացքում տեղի ունեցած կռիվների ժամանակ սպանվում է Արղուն Խանի առաջին վեզիր Բուղան։ Սպանության մեջ կասկածելի համարվող Դեմետրե II-ին խանը հրավիրում է իր պալատ՝ բանակցությունների, սակայն գլխատում է նրան։ Մոնղոլական արշավանքների արդյունքում միացյալ Վրացական թագավորությունը քայքայվել է և առաջացել են Արևմտավրացական ու Արևելավրացական թագավորությունները, ինչպես նաև Սամցխե-Սաաթաբագո իշխանությունը։ Ավատատիրական մասնատվածության և ազնվականության հզորության աճի պատճառով Իմերեթի թագավորությունը կորցրել է վերահսկողությունը Մեգրելիայի և Գուրիայի իշխանությունների ու Աբխազիայի նկատմամբ ։
Մասնատում և անկում
1360 թվականին Թբիլիսիում գահ է բարձրանում Դավիթ IX-ի որդի Բագրատ V Մեծը (ბაგრატ V დიდი, 1360-1393)։ Նրա իշխանության տարիներին Հայկական լեռնաշխարհի հարավային գավառներում հաստատվում են թուրքմենական Ակ-Կոյունլու և Կարա-Կոյունլու (համապատասխանաբար՝ սպիտակ և սև ոչխար արածեցնողներ) ցեղերը։ Բագրատ Մեծի կառավարման վերջին տարիներին՝ 1386 թվականին, Միջին Ասիայից քոչվոր ցեղերի նոր զորքեր՝ Լենկթեմուրի հրամանատարությամբ, հարձակվում են Վրաց թագավորության վրա։ Արքան հետ է մղում նրանց հարձակումը բուն Վրաստանի տարածքում, սակայն զրկվում է Սյունիքից և Արցախից։ Այրարատի մի փոքր հատվածը՝ Վանանդ գավառը, ինչպես նաև Գուգարքը և Տայքը, շարունակում էին մնալ թագավորության կազմում՝ որպես վրաց իշխանների կողմից կառավարվող տարածքներ։
Վրացական թագավորությունը, այսպիսով, անկում է ապրում։ Նրա տարածքում առաջացած պետությունները ի վիճակի չէին երկար գոյատևել։ Դեռ 14-րդ դարում Միջերկրական ծովի արևելյան ափին առաջացած խաչակրաց պետությունները (Անտիոքի դքսություն, Տրիպոլիի կոմսություն, Երուսաղեմի թագավորություն), ինչպես նաև Կիլիկիայի հայկական թագավորությունը, նույնպես մտել էին իսլամադավան պետությունների կազմի մեջ և կորցրել անկախությունը։ 1453 թվականին Կոստանդնուպոլսի անկումից ու Բյուզանդիայի կործանումից հետո մեծ թափ էր առնում նորաստեղծ Օսմանյան կայսրությունը։ Մյուս կողմից՝ Իրանական լեռնաշխարհի Ատրպատական նահանգում ձևավորվում էր նոր աշխարհակալ պետություն՝ Սեֆյան Իրանը։ 16-րդ դարում այս երկու պետությունները սկսում են երկդարյա պայքար՝ Մերձավոր Արևելքի բաժանման համար։ Վրաստանի արևմուտքը (Իմերեթ և Աբխազիա), անցնում է Թուրքիային, իսկ արևելքը (Քարթլի և Կախեթ)՝ Պարսկաստանին։ Թուրք-պարսկական պատերազմների արդյունքում Առաջավոր Ասիայի վերջին քրիստոնյա պետության՝ Վրաց թագավորության բեկորները ավելի են թուլանում։ Տարածաշրջանը ամբողջությամբ հայտնվում է իսլամադավան պետությունների գերիշխանության տակ։
Թագավոր և ավագանի
Վրաց պետության գլուխ կանգնած էր թագավորը։ Երկրի ներքին և արտաքին քաղաքականությունը վարում էր նա։ Բագրատիոնի թագավորն ինքնակալ միապետ էր և անձամբ էր լուծում տնտեսության գործերը։ Թբիլիսիի Բագրատիոնի թագավորին էին ենթարկվում Կովկասի հպատակ թագավորները, Հայաստանում առաջացած մի քանի իշխանություններ, որոնք միավորված էին Զաքարյան իշխանապետության ներքո, նրա գերագահությունն ընդունում էին Շիրվանշահերը, Շահ-Արմենները և այլ իսլամադավան տիրակալներ։ Բագրատիոնիների թագավորությունն ունեցել է 2 մայրաքաղաք՝ Քութայիս (1008-1122) և Թբիլիսի (1122-1490)։ Բագրատիոնիների թագավորությունը ստեղծվել էր զարգացած միջնադարում։ Այն ժառանգել էր ոչ միայն Վիրքի թագավորության ու Վրաց մարզպանության նախկին հզորությունը, այլև միացրել էր հարևան ու հեռավոր բազմաթիվ երկրներ։ Բագրատիոնի թագավորների ժամանակ նախկինում հիմնադրված քաղաքներն աշխուժանում են, բերդերի շուրջ ձևավորվում են նորերը։ Կովկասը դառնում է առևտրական խոշոր կենտրոն, մի կողմից՝ քրիստոնյա Կիևյան Ռուսիայի և իսլամադավան Արևելքի, մյուս կողմից՝ Հնդկաստանի, Չինաստանի և Բյուզանդական կայսրության միջև։
Ամիրսպասալարը (ამირსპასალარი), Վրաստանում զորքի գլխավոր հրամանատարի պաշտոնն էր, որ ստեղծել է Դավիթ Շինարար թագավորը (1089-1125)։ Նրա տոհմին՝ որպես ժառանգական կալվածք, տրվել էր նաև Լոռին (նախկին Լոռու թագավորության տարածքը)։ Ամիրպալասարի պաշտոնը 1122-1177 թվականներին Օրբելի տոհմի ժառանգական մենաշնորհն էր, ապա տրվեց ղփչաղներին, իսկ 1186 թվականից՝ Երկայնաբազուկ-Զաքարյանների տոհմին ։ Պատերազմի ժամանակ ամիրսպասալարը թագավորական զորքերի հրամանատարն էր և ազգային դրոշի պահապանը ։
Թամար թագուհու գահակալման տարիներին (1184-1213) այն երրորդ պաշտոնն էր՝ աթաբեկից հետո։ Այն դարձել էր Զաքարյանների իշխանական տոհմի ժառանգական տիտղոսը՝ սկսած աթաբեկ Իվանե Զաքարյանից։ Քաղաքները ղեկավարել էին մոուրավիները (მოურავი), որոնք նույնպես սերում էին ազնվական տոհմերից։ Պետության ղեկավարման մեջ իր ուրույն տեղն ուներ Վրաց ուղղափառ եկեղեցին։
Վրացական թագավորությունը ունեցել է նաև օրհներգ՝ Շեն խար վենախի։ Այն նվիրված է Մարիամ Աստվածածնին, ինչպես նաև այն աղոթք էր Վրաց ուղղափառ եկեղեցուն։
Ճարտարապետություն
Վրաց թագավորության հիմնադրումը նպաստավոր պայմաններ է ստեղծում վրացական մշակույթի զարգացման համար։ Մեծ զարգացման է հասնում ճարտարապետությունը։ Այն արտահայտվում էր եկեղեցիների շինարարությամբ ու կերպարվեստով։ Դավիթ Գարեջայի վանքային համալիրում, Աթենի Սիոն եկեղեցում, Գելաթի վանքում Բագրատի տաճարում և այլուր վրացի քանդակագործները, ովքեր սովորել էին կերպարվեստի բյուզանդական դպրոցում, սկեղծում են պատկերագրության և ոճի ինքնատիպության մանրանկարներ ու որմնանկարներ։ Վրացական արվեստում առանձնանում են մի քանի տեղական դպրոցներ (տաոկլարջեթյան, գարեջիական, սվանոռաճյան)։ Վրացական ճարտարապետության գլուխգործոցներից է Բագրատի տաճարը (ბაგრატის ტაძარი) Քութայիս քաղաքում։ Թագավորության հիմնադիր Բագրատ III-ը նպատակ ուներ նոր տաճար կառուցել արքայանիստ քաղաքում։ 1003 թվականին՝ իր հոր՝ Գուրգեն II-ի կենդանության ժամանակ, երբ Բագրատը դեռ Աբխազիայի թագավոր էր, ավարտում է տաճարի շինարարությունը։ 1089 թվականին այստեղ թագադրվում է Բագրատի ժառանգներից Դավիթ Շինարարը, ով կարողանում է միավորել ամբողջ Վրաստանը և մայրաքաղաքը Քութայիսից տեղափոխում է Թբիլիսի։ Այն կառուցվել է Տայքում (Տաո-Կլարջեթ) գոյություն ունեցող Օշկվանքի (սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ) նմանությամբ ։
1106 թվականին Դավիթ Շինարարը կառուցում է Գելաթի Աստվածամոր վանքը։ Համալիրի կառուցումը ավարտվում է 1125 թվականին, երբ մահանում է վրաց թագավորը։ Այն դառնում է արքայի դամբարանը։ Եվս 5 տարի՝ մինչև 1130 թվականը, համալիրը զարդարվում է մանրանկարներով ու որմնանկարներով, իսկ հետագայում դառնում է ուսումնական ու հոգևոր խոշոր կենտրոն, ունենում է սեփական մատենադարանը։ Այստեղ բացվում է Գելաթի ակադեմիան՝ վրացական առաջին բարձրագույն ուսումնական հաստատություններից մեկը, որտեղ ուսանում էին փիլիսոփայություն, աստղագիտություն, գրականություն և ժամանակի այլ գիտություններ ու արվեստներ։
Ճարտարապետական ու քանդակագործական նոր լուծումներով է հարստանում Դավիթ Գարեջայի վանքային համալիրը, որը հիմնադրվել էր դեռ 6-7-րդ դարերում, նոր շունչ են ստանում Ջվարի վանքը, Աթենի Սիոնը և այլ կառույցներ։ 1122 թվականի Թբիլիսիի ազատագրումը նոր էջ է բացում վրաց թագավորության համար։ Դառնալով ամբողջ Կովկասի մայրաքաղաքը՝ քրիստոնեական Թբիլիսին զարդարվում է նորանոր եկեղեցիներով, ամրացվում է քաղաքի միջնաբերդը՝ Նարիղալան։ Միջնաբերդում կառուցվում է սուրբ Նիկոլայ եկեղեցին։ Վրացական ամրոցներից նշանավոր են Ածղուրիը, Բիրթվիսի, Գրեմի, Կեսելոյի բերդերը, ինչպես նաև՝ Թմկաբերդը (Թմոգվի)՝ Ջավախքում։
Գրականություն
Վրաց գրականության զարգացման սկիզբը դրվել էր դեռ վաղ միջնադարում, երբ ստեղծվել էր վրացերենի այբուբենը։ Մինչ այդ վրացիները գրում և ծեսեր էին կատարում հունարենով և ասորերենով։ Վրացական թարգմանական գրականությունը, դրան զուգահեռ նաև՝ գիտության զարգացումը զուգակցվում է կրոնական բնույթի ստեղծագործություններով։ Վրացական թագավորության հիմնադրումը նոր էջ է բացում վրաց գրականության և վրացերենի զարգացման համար։ 12-րդ դարի վերջին և 13-րդ դարի սկզբին ստեղծվել է «Ամիրան-Դարեջանիանի» դյուցազնավեպը։ Վրացական բանահյուսության գոհարներից է Էթերիանի չափածո դյուցազնավեպը։ Աշխարհիկ գրականությունը նշանավորվել է Չախրուխաձեի «Թամարիանի» և Շավթելու «Աբդուլմեսիանի» ներբողական երկերով։ 11-րդ դարից մեզ է հասել «Վախթանգ Գորգասարի վարքը», Քարթլիս Ցխովրեբա պատմագրական աշխատությունը։ Իրավագիտության մեջ ուրույն տեղ է գրավում Դավիթ Շինարարի օրենսգիրքը։
Վրացի բանաստեղծ Շոթա Ռուսթավելին (12-րդ դար) գրել է «Ընձենավորը» (ვეფხისტყაოსანი, վեփխիստկղաոսանի) պոեմը՝ վրաց ժողովրդի հոգևոր կյանքի բարձրագույն արտահայաություններից մեկը։ Բանաստեղծը Թամար թագուհու իշխանության տարիներին եղել է արքունի գանձապահ, իսկ կյանքի վերջին տարիներն անցկացրել է Երուսաղեմում, որտեղ էլ կատարվել է իր դիմանկարը։ Ռուսթավելին իր աշխատությունը գրել է 1189-1207 թվականներին և նվիրել է վրաց թագուհուն ու նրա ամուսնուն՝ ալանաց արքայորդի Դավիթ Սոսլանին։ Նկարագրվող դեպքերն ու իրադարձությունները տեղի են ունենում Հնդկաստանում, Պարսկաստանում, նաև մտացածին երկրներում ։
Այստեղ զուգորդվում են Ավթանդիլի ու Թինաթինի (արաբական) և Տարիելի ու Նեստան-Դարեջանի (հնդկական) սյուժետային գծերը։ Ռուսթավելու քաղաքական իդեալը թագավորական՝ կենտրոնացված իշխանությունն է ու կառավարման միապետական ձևը։ Ըստ նրա՝ միապետը պետք է լինի հզոր, լուսավորյալ, օրինապաշտ ու արդարադատ, որպիսիք պոեմում նրա սիրելի արքաներն ու թագաժառանգներն են։ Նա դատապարտել է միջպետական երկպառակությունները, դավաճանությունը, շահամոլությունը, իսկ սիրո, բարեկամության, հայրենասիրության ու մարդասիրության գաղափարները վեր է դասել ամեն ինչից։ Սերը համարել է երկրային և ազնվազարմ պարգև, կարևորել է նաև անհատի հոգևոր ազատությունը։ «Ընձենավորը» աչքի է ընկնում բանաստեղծական խոսքի գունեղ պատկերներով ու համեմատություններով, բանահյուսական պատկերավոր տարրերով, ասույթներով, ռիթմով, որոնք պոեմը դարձնում են ավելի գրավիչ ու դյուրին ընթերցվող ։
13-14-րդ դարերում թաթար-մոնղոլական հորդաների, իսկ 16-րդ դարից՝ թուրքերի ու պարսիկների արշավանքների հետևանքով քայքայվել է երկրի տնտեսությունը, կասեցվել գրականության առաջընթացը։
Կերպարվեստ
Ճարտարապետությունը նպաստում է քանդակագործության, որմնանկարչության ու մանրանկարչության զարգացմանը։ Դեկորատիվությունը գերակշիռ տեղ է գրավում նաև 12-13-րդ դարերի դրվագումներում։ Գծանկարով ու ինքնատիպությամբ հիանալի են նկարիչներ Տևդորեի (11-12-րդ դարեր) և Միքայել Մաղլակելիի (1140) արտահայտիչ որմնանկարները, Գելաթիի գլխավոր տաճարի, Վարձիայի, Բեթանիայի, Ղինծվիսիի, Տիմոթեսուբանիի, Բերթուբանիի նուրբ խճանկարները, որոնց մոտ են երփնագիր սրբապատկերները։
Մանրանկարներում միավորված են բյուզանդական կամ արլ․ևելյան արվեստի նվաճումներն ու որոշակիորեն ազգային կերպավորումը («Ջրուչի ավետարան», 12-րդ դար, «Աստղագիտական տրակտատ», 1188, «Գրիգոր Աստվածաբանի ճառը», 13-րդ դաև և այլն)։ Կերպարվեստի ճյուղերից կիրառական արվեստը նույնպես զարգանում է. աչքի են ընկնում միջնորմավոր արծնապակյա կերտվածքները։
13-րդ դարի երկրորդ կեսից նկատելի են ճարտարապետության ճգնաժամի նշաններ՝ ամբողջ հորինվածքի անօրգանականություն, 14-րդ դարում՝ պրոֆեսիոնալ վարպետության անկում։ 15-րդ դարում կատարվել է Լենկթեմուրի ավերած կառույցների վերականգնում, սակայն 16-17-րդ դարերի վերելքի շրջանում էլ ճարտարապետությունը (հիմնականում աղյուսե) էկլեկտիկ է, մի շարք հուշարձաններում ուժեղ կերպով արտահայտվել է իսլամական արվեստի ազդեցությունը։ 14-15-րդ դարերի գեղանկարչությունը մոտ է այսպես կոչված «պալեոլոգյան» ոճին (Ուբիսի, Նաբախթևի, 15-րդ դարի սկիզբ)։
Գրականություն
Կատեգորիա:Վրաց թագավորություն Կատեգորիա:Թուրքիայի պատմություն Կատեգորիա:Մերձավոր Արևելքի պատմական պետություններ Կատեգորիա:Արևմտյան Ասիայի նախկին թագավորություններ Կատեգորիա:Փոքր Ասիայի միջնադարյան պետություններ
Հունգարիայի գիտությունների ակադեմիա
Հունգարիայի գիտությունների ակադեմիա (Magyar Tudományos Akadémia (MTA)), բարձրագույն գիտական հաստատություն Հունգարիայում։ Գտնվում է Բուդապեշտում՝ Դանուբ գետի ափին, Ռուզվելտ հրապարակի Ֆրիդրիխ Ավգուստ Շտյուլերի նախագծով կառուցված նեո-ռենեսանս ոճի շենքում։ Ակադեմիայի գործունեության նպատակն է երկրում բնական և հասարակական գիտությունների զարգացումը և դրանց համակարգումը։ Ֆինանսավորվում է պետական բյուջեից, ինչպես նաև իր ակտիվներից ստացված եկամուտներով և նվիրատվություններով։ Ակադեմիայի համակարգում աշխատում են շուրջ 35 000 հետազոտողներ։