cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Քննարկման խմբեր
Ֆեյսբուքյան խմբեր
Ֆեյսբուքյան խմբերը պարզեցնում են գործընթացները և պահպանում օգտվողների գաղտնիությունը մարդկանց հետ շփվելիս ։ Օգտատերերը կարող են ստեղծել խումբ և նշանակել ադմինիստրատորներին։ Խմբի ադմինիստրատորները կարող են մի շարք ճշգրտումներ կատարել խմբի էջում, ինչպիսիք են՝ էջի շապիկի լուսանկարը փոխել, գրառումները և մեկնաբանությունները չափավորել և գրառումները դասավորել այնպես, որ վերջիններս մշտապես հայտնվեն խմբի էջի վերևում։ Ադմինիստրատորները կարող են նաև ստեղծել խմբային միջոցառումներ, նորությունների թարմացումներ և ղեկավարել խմբի անդամներին։ Ըստ նախնականի՝ խմբերը հանրային են, և յուրաքանչյուրը կարող է միանալ դրանց՝ այդ խմբի ադմինիստրատորների հայեցողությամբ։ Այնուամենայնիվ, խմբերը կարող են լինել նաև մասնավոր, այսինքն՝ օգտատերը կարող է միանալ տվյալ խմբին այն դեպքում միայն, եթե խմբի որևէ անդամ հրավեր ուղարկի։ Մեկ օգտատերը կարող է միանալ առավելագույնը 6000 խմբի ։
WhatsApp խմբեր
WhatsApp-ը բջջային հաղորդագրությունների հավելված է՝ խմբային քննարկման առանձնահատկություններով։ Օգտատերերը կարող են չատեր ստեղծել՝ խմբային քննարկումները հեշտացնելու համար։ Ըստ նախնականի՝ խմբի բոլոր անդամները այդ խմբի ադմիններն են, բայց և կարող է փոփոխվել և լինել մեկ ադմին։ Ադմինիստրատորները հնարավորություն ունեն վերանվանելու խումբը, անդամներ ավելացնելու և հեռացնելու, ինչպես նաև խմբին ուղարկված հաղորդագրությունները ջնջելու ։
Ակադեմիական
Մասնագետների կամ ուսանողների մի փոքր խումբ ֆորմալ կամ ոչ ֆորմալ կերպով բանակցում է որոշակի ոլորտներում ակադեմիական թեմայի շուրջ։ Սա կարող է դիտվել որպես հետազոտություն՝ հիմնված տարբեր ակադեմիական մակարդակների վրա։ Օրինակ՝ քոլեջի մակարդակի հարյուր ութսուն ուսանողներ բաժանվել են տարբեր խմբերի, որ մասնակցեն նախընտրելի իրադարձությունների կանոնավոր կազմակերպմանը ։ Այնուամենայնիվ, քննարկման խմբերը կարող են աջակցել մասնագիտական ծառայություններին և ժողովրդագրական տվյալների մի շարք միջոցառումներ անցկացնել։ Մեկ այլ կարևոր օրինակ «Լոնդոնի կենսաբանական զանգվածային սպեկտրոմետրիայի քննարկման խմբից» է, որը կայունորեն գործում է՝ հավաքելով տեխնիկներ, ակադեմիկոսներ, արդյունաբերողներ և ուսանողներ՝ ակադեմիական մակարդակով մտքեր փոխանակելու համար ։ Այն նպաստում է մասնակիցների ճանաչողական, քննադատական մտածողությանը և վերլուծական հմտությունների զարգացմանը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Սոցիալական ցանցեր Կատեգորիա:Համացանց Կատեգորիա:Հաղորդակցություն Կատեգորիա:Հաղորդակցության տեսակներ Կատեգորիա:Գուգլ Կատեգորիա:Ֆեյսբուք
Սոոտագուսե (գյուղ, Ռակե շրջան)
Սոոտագուսե (Sootaguse), գյուղ Էստոնիայի Լյաենե-Վիրումաա նահանգի Ռակե շրջանում։
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 6 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Լյաենե-Վիրումաա նահանգի Ռակե շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղեր
Այրատ Զակիրով
Այրատ Վագիզովիչ Զակիրով (Айрат Вәгыйз улы Закиров, Айрат Вагизович Закиров), թաթար խորհրդային ինժեներ-էլեկտրիկ։
Ծնվել է 1937 թվականի մարտի 6-ին՝ Կազանում։ Ավարտել է Կազանի ավիացիոն ինստիտուտը։ Եղել է Կազանի էլեկտրոնային հաշվողական մեքենաների գործարանի կոնստրուկտորական բյուրոյի պետ։ «Նաիրի» ԷՀՄ-ների ընտանիքի սերիական արտադրության կազմակերպման համար արժանացել է ԽՍՀՄ պետական մրցանակի։
Կատեգորիա:Թաթարներ
Բոլշայա Օռլովկա (Մարտինովսկի շրջան)
Կատեգորիա:Ռոստովի մարզի Մարտինովսկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:1787 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Միջազգային երաշխիքներ
Միջազգային երաշխիքներ, միջազգային իրավունքի նորմերի և պարտավորությունների կատարումն ապահովող միջոցներ։
Հնում և միջնադարում Միջազգային երաշխիքներ էին թագավորի կամ նրա լիազորած անձի երդումը, պատանդներ վերցնելը, թանկարժեք իրեր կամ տերիտորիա գրավ դնելը և այլն։ XIX դարից սկսած, որպես Միջազգային երաշխիքներ, լայնորեն կիրառվում է տերիտորիայի օկուպացիան։ Ժամանակակից իրականության մեջ միջազգային երաշխիքների հիմնական ձևը մի քանի պետությունների միջև կնքվող երաշխիքային պայմանագիրն է, որով մասնակիցները պարտավորվում են պահպանել միջազգային հարաբերություններում արդեն ձևավորված կամ երաշխիքային պայմանագրով սահմանված դրությունը կամ ապահովել նրանց միջև կնքված պայմանագրի կատարումը մյուս պետությունների կողմից։ Երաշխավորման օբյեկտներ էին քաղաքական անկախությունը, տարածքային ամբողջականությունը, ստատուս քվոյի պահպանումը, մշտական չեզոքությունը և այլն։ Այն պետությունները, որոնց իրավունքներն ու շահերը երաշխավորվում էին, երաշխիքային պայմանագրերի մասնակիցներ չէին։ XX դարում երևան եկան փոխադարձ երաշխիքների մասին բազմակողմ պայմանագրեր (տես Լոկաոնոյի պայմանագրեր 1925), զգալիորեն տարածվեց երաշխիքների ու չեզոքության մասին երկկողմ պայմանագրեր կնքելու պրակտիկան։
Կատեգորիա:Միջազգային իրավունք
Ռուդնյա-Բելկովսկայա
Ռուդնյա-Բելկովսկայա (Рудня-Білківська), գյուղ Ուկրաինայի Ժիտոմիրի մարզի Կորոստենի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1775 թվականին։
2001 թվականի տվյալներով Ռուդնյա-Բելկովսկայա գյուղում բնակվում էր 68 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,349 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 194,84 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Ժիտոմիրի մարզի Կորոստենի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1775 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Անթառամ կղմինդրաբաժակ
Անթառամ կղմինդրաբաժակ, անմահական ծաղիկ, անմեռ ծաղիկ, ապրիմ-մեռնիմ, արևոսկի, հարության ծաղիկ, ս. Կարապետի ծաղիկ։
Դեղաբույսի նկարագրությունը
Աստղածաղկազգիների կամ բարդածաղկավորների ընտանիքին պատկանող բազմամյա խոտաբույս է, 15-40 սմ բարձրություն, սպիտակ, թաղիքանման ցողունով, նշտարաձև տերևներով։ Արմատը մուգ գորշավուն է։ Ծաղկում է ամռան ամիսներին, բազմանում սերմերով վեգետատիվ եղանակով։ Համարվում է եղանակի կենդանի բարոմետր շոգ ժամա նակ տերևները կուչ են գալիս, իսկ անձրևից առաջ՝ բացվում։ Հեշտ տանում է բնակլիմայական աննպաստ պայմանները։ Բնորոշ է հաճելի համով ու հոտով, ինչպես նաև հրապուռից, գեգեցիկ տեսքոց։ «Հելիխրիզիում» անունը ունի հունական ծագում, որը նշանակում է արևոսկի։
Քիմիական բաղադրությունը
Ծաղկազամբյուղները պարունակում են ֆլավոնոիդներ (օրգանական հետերոցիկլին միացություններ), եթերայուղ, սկոպոլետին, B սիտոստերին, ստերոլին, խեժ, օրգանական թթուներ, սպիրտ, կարոտինոիդներ, C, K վիտամիններ, լորձ, դառը նյութեր, դաբաղանյութեր, ֆենոլատիպ ներկանյութ, ճարպանյութ, կալիումի քլորիդ և սուլֆատ, կալցիում, մագնեզիում, երկաթ և այլն։
Բուժական նշանակությունը
Բուժման նպատակով օգտագործվում են բույսի միայն ծաղկազամբյուղները՝ 1-2 սմ ցողունային մասով, որոնք կտրում են դանակով, մկրատով կամ սեկատորով։ Խստիվ արգելվում է բույսը ցողունով կտրել կամ արմատը հանել, քանի որ դրանք կհանգեցնեն անթառամի, առանց այդ էլ ոչ այնքան հարուստ բուսուտների ոչնչացմանը։ Հավաքված հումքը չորացնում են ցանցի մեջ, միջանցուկ քամու տակ, ստվերում, այնուհետև պահում թղթով ներպատված փայտյա արկղներում, 3 տարի ժամկետով։
Մեր հանրապետությունում կան անթառամի 10-12 տեսակնոր, որոնց մի մասը ունի դեղագիտական որոշակի նշանակություն և չի զիջում դեղաբույսի դեղանարային տեսակին։ Բուժական մեծ նշանակություն ունի հատկապես մեր հանրապետությունում տարածված կղմինդրաբաժակ անթառամը։ Անթառամը համարվում է ժողովրդական բժշկության հին դեղամիջոցներից մեկը։ Տարբեր ազգությունների ժողովուրդները այն օգտագործել են լեղուղիների, ստամոքսաաղիքային տրակտի և միզուղիների հիվանդությունների ժամանակ։ Ամիրդովլաթը, բայց վերոհիշյալ նպատակներից, անթառամը կիրառել է նաև որպես որդամուղ միջոց, ինչպես նաև դաշտանի խանգարումների ժամանակ։ Ըստ հայր և որդի Նոսալների, անթառամը թեյի ձևով օգտագործոլիս, դեղնուկը վերանում է մի քանի օրում, ընկնում են ասկարիդները, որոնք ներկված են լինում ծաղկի դեղին գույնով։ Բացի այդ, հեղինակները գտնեում են, որ դեղաբույսը ունի լեղուղւները և միզուղիները ախտահանող հատկություն, դադարեցնում է արյունահոսությունը, լավ արդյոնք տալիս լյարդի ցիռոզների, խիթերի ժամանակ, բարձրացնում ստամոքսահյութի թթվությունը, վերացնում կանանց սպիտակաթորանքը։ Բուլղարական ժողովրդական բժշկության մեջ ծաղկի թուրմն օգտագործում են միզուղիների բորբոքումների, իսկ Գերմանիայում՝ ստամոքսի հիվանդությունների բուժման ժամանակ՝ հիմնականում ախորժակը կանոնավորելու նպատակով։ Նինա Կովալևայի տվյալներով, անթառամի պատրաստուկները լավ արդյունք են տալիս նաև հիպերտոնիկ հիվանդության և աթերոսկլերոզի ժամանակ, ունեն ընդհանուր վիճակը հանգստացնող հատկություն։ Անթառամը արժանի տեղ է գտել ՍՍՀՄ պետական ֆարմակոպեայի մեջ։ Առաջին անգամ Իվան Պավլովի լաբորատորիայում գիտականորեն հիմնավորվել է դեղաբսույի լեղամուղ, ստամոքսի և ենթաստամոքսային գեղձի հյութազատություններն ակտիվացնող հատկությունները։
Կենտրոնական գիտահետազոտական դեղագործական ինստիտուտում հիմնավորվել է, որ անթառամի թուրմը և ջրիկ մզվածքն ունեն արտահայտված լեղամուղ հատկություն, ջրիկացնում են լեղին, իջեցնում լեղաթթուների և բիլիռուբինի խտությունը լեղու մեջ, ավելացնում խոլատների քանակը, բարձրացնում լեղապարկի տոնուսը։ Միաժամանակ նկատվել է ստամոքսաաղիքային տրակտի գործունեության կանոնավորում, միզթորման ուժեղացում, արյան ճնշման բարձրացում։ Արյան մեջ նվազում են բիլիրուբինի և խոլեստերինի քանակները։ Արդի բժշկության մեջ դեղաբույսի ծաղկազամբյուղներն օգտագործվում են խոլեցիստիտների, հեպատիտների և խոլ անգիտների ժամանակ որպես լեղամուղ և հակաբորբոքիչ միջոց։ Ընդ որում, նկատվում է բուժվող հիվանդների լյարդի շրջանի ցավերի մեղմացում կամ դադարում, նողկանքի, փսխման և աղեփքանքի վերացում, սկլերաների և փափուկ քիմքի վրայիցի աստիճանաբար անհետանում է ենթադեղնուկային վիճակը, չափերով փոքրանում է մինչ այդ մեծացած լյարդ։ Անթառամը քիչ տոքսիկ է, սակայն տևակը ընդունան դեպքում առաջ է բերում լյարդի կանգային վիճակ։
Կիրառման եղանակները
Թուրմ պատրաստելու համար 3-5 գ մանրացրած հումքը 8 ժամ թրմում են 500 մլ սառը ջրում, ապա 1 օրում խմում 3-4 անգամ կամ վերցնում են 3 թեյի գդալ մանրացրած ծաղիկ, ավելացնում 2 բաժակ սառը ջուր, թրմում 8 ժամ և խմում ամբողջ օրվա ընթացքում։ Կարելի է վերցնել նաև 10 գ ծաղկափոշի՝ 200 գ սառը ջրին, թրմել նույն ձևով և ընդունել 1-ական ճաշի գդալ՝ օրինակ 3-4 անգամ։ Եփուկ պատրաստելու համար վերցնում են 16 գ ծաղիկ՝ 300 մլ ջրում եռացնում կես ժամ, հովացնում և խմում կես կամ քառորդ բաժակ՝ օրական 3 անգամ, կամ մեկ ճաշի գդալ ծաղկի վրա լցվում են 2 բաժակ ջուր, եռացնում կես ժամ, ընդունում 1-ական ճաշի գդալ՝ օրական 3 անգամ, ուտելուց 10-15 րոպե առաջ, կամ 10գ ծաղկի վրա լցնում են 200 գ ջուր, կես ժամ պահում ջրային բաղնիքում, որից հետո ավելացնում ևս 200 մլ ջուր և ընդունում 1-ական ճաշի գդալ՝ օրական -ական ճաշի գդալ՝ օրական 3-4 անգամ, ուտելուց առաջ։ Ջրիկ մզվածքն ընդունում են 30-40 կաթիլ՝ օրական 3 անգամ, չոր մզվածք, ինչպես նաև մանրացրած ծաղիկների փոշին՝ 1-անգամ գրամ կամ նի պտղուց՝ օրական 3 անգամ։ Դեղատներում անթառամը հաճախ լինում է հաբերի տեսքով, ֆլամին անվան տակ, 0,05 դեղաչափով։ Այն ընդունում են 1-ական հաբ՝ օրական 3 անգամ, ուտելուց կես ժամ առաջ, 2-3 շաբաթ տևողությամբ։ Որպես լեղամուղ միջոց հավասարաչափ վերցնում են եղերդակի և խատուտիկի արմատներ, անթառամ։ Այս խառնուրդից 1 ճաշի գդալ 5 րոպե եփում են 1 բաժակ ջրում, հովացնում ու օրական ըմպում 3 անգամ։ Այլ օգտակար հատկանիշները։ Այս դեղաբույսից ստացված արենարին հակաբիոտիկը ունի ֆիտոպաթոգեն բակտերիաների աճը ճնշող հատկություն, կիրառվում է գյուղատնտեսության մեջ լոլիկի քաղցկեղի և բակլազգիների բակտերիոզի դեպքում։ Ամբողջ բույսը օժտված է նաև միջատասպան հատկությամբ։ Կիրառվում է հագուստեղենը ցեցից պաշտպանելու համար։ Անթառամը գործվածքը ներկում է վառ դեղին գույնի։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Բույսեր այբբենական կարգով
Շամբա
Շամբա, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիայի վիլայեթի Ամասիայի գավառում ։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Արվեստի և մշակույթի պատմության թանգարան (Դորտմունդ)
Արվեստի և մշակույթի պատմության թանգարան (Museum für Kunst und Kulturgeschichte) կամ Դորտմունդի (Գերմանիա) քաղաքային թանգարան։ Ներկայումս այն գտնվում է դեկորատիվ արվեստի ոճով մի շենքում, որտեղ նախկինում տեղակայված էր Դորտմունդի Խնայողությունների բանկը։
Թանգարանի հավաքածուն իր մեջ ներառում է նկարներ, քանդակներ, կահույք և կիրառական արվեստի պարագաներ, որոնք պատկերում են Դորտմունդի մշակութային պատմությունը սկսած վաղ ժամանակներից մինչև 20-րդ դարը։ Պարբերաբար անցկացվում են արվեստի և մշակույթի ժամանակավոր ցուցադրություններ, թանգարանում գործում է նաև հազվադեպ գեոդեզիական գործիքներով գեոդեզիայի պատմության վերաբերյալ մշտական ցուցադրություն ։
Պատմություն
Թանգարանը հիմնադրվել է 1883 թվականին որպես պատմագեղարվեստական իրերի հավաքածու։ Առաջին տարիներին այն մի քանի անգամ փոխել է իր տեղը և համալրվել հնագիտական գտածոներով, դեկորատիվ աշխատանքներով և տեղական պատմական արտեֆակտներով։ Այն 1930-ական թվականներին վերածվել է Կերպարվեստի թանգարանի, մասնավորապես ձեռք բերելով ռոմանտիզմի ոճով նկարներ ։
Թանգարանի հավաքածուն տարհանվել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ և մնացել է գրեթե անվնաս։ Սակայն թանգարանի շենքը ավերվել է, ուստի հավաքածուն 1946 թվականին տեղափոխվել է Կապպենբերգ ամրոց։ Հին թանգարանի ավերակները օգտագործվել են Օստվալլի թանգարանի կառուցման ժամանակ ։.Միևնույն ժամանակ Արվեստի և մշակույթի պատմության թանգարանին են անցել վեստֆալյան տարբեր քանդված եկեղեցիներից տարհանված արվեստի գործեր, ներառյալ Կոնրադ ֆոն Զոստայի Սուրբ Մարիամ Աստվածածնի խորանը Դորտմունդի Սուրբ Մարիամ Աստվածածին եկեղեցուց։ 1960-ական թվականներին թանգարանը ձեռք բերեց վեստֆալյան կահույքի նմուշներ, որոնք ներկայացնում են կահույքի պատմությունը սկսած գոթական ժամանակաշրջանից մինչև ժամանակակից։ 1983 թվականին թանգարանը տեղափոխվեց իր ներկայիս վայրը՝ նախկին բանկի շենքը, որը կառուցվել է 1924 թվականին դեկորատիվ արվեստի ոճով։ 1982-ից մինչև 1986 թվականը թանգարանի տնօրենը եղել է Գերհարդ Լանգեմայերը, որը հետագայում դարձավ Դորտմունդի քաղաքապետը ։
Ցուցադրություն
Թանգարանում ներկայացված  են «Մշակույթի պատմությունը ժամանակի ընթացքում», «Փոքրի Ազգային պատկերասրահը»(Die kleine Nationalgalerie)  և գեոդեզիայի պատմության ցուցահանդեսները։ Բաժինները ներկայացված են ըստ ժամանակագրության՝ սկսած «Նազադից մինչև քարի դար» և «Անտիկից» մինչև «Նոր քաղաքը» ։
19-րդ դարի գեղանկարչության մշտական ցուցադրությունը ներկայացված է Կասպար Դավիթ Ֆրիդրիխի, Մաքս Սլեֆգոտի, Լովիս Կորինտի և Անտոն ֆոն Վերների աշխատանքներով։
Հղումներ
Կատեգորիա:Դորտմունդի թանգարաններ Կատեգորիա:Գերմանիայի գեղարվեստի թանգարաններ Կատեգորիա:Գերմանիայի պատկերասրահներ Կատեգորիա:1883 հիմնադրված արվեստի թանգարաններ
Իքս Ֆակտոր
Իքս-Ֆակտորը (X Factor) հեռուստաերաժշտական մրցույթ է, որը ստեղծվել է Սայմոն Քաուելի կողմից Միացյալ Թագավորությունում, որը նպատակ ուներ փոխարինել Փոփ-Այդլ (Հայաստանում համանման մրցույթ է Հայ Սուպերսթարը) երաժշտական ծրագրին։
Իքս-Ֆակտոր (Հայաստան) հայկական երգի մրցույթ Շանթ հեռուստատեսություն կայանեն։ Նման է միջազգային X Factor-ին։
Տես նաև
Կատեգորիա:Անավարտ հոդվածներ Կատեգորիա:Հեռուստատեսություն Կատեգորիա:2010-ականների հայկական հեռուստասերիալներ
(9618) Ջոնկլիզե
(9618) Ջոնկլիզե (Johncleese), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1993 թվականի մարտի 17-ին UESAC ծրագրի կողմից Լա Սիլյայում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,369224 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,04 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,6984 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1332,01 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,270268 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 7,97° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1993 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:UESAC ծրագրի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Կարտոև
Կարտոև (Картоев, Хызыл хаялар аалы), աուլ Ռուսաստանի Խակասիա հանրապետության Ասկիզսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2004 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 38 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի աուլներ Կատեգորիա:18-րդ դարում հիմնադրված բնակավայրեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Խակասիա հանրապետության Ասկիզսկի շրջանի բնակավայրեր
Գորդոն Թալլոք
Գորդոն Թալլոք (Gordon Tullock, ), տնտեսագետ, իրավունքի և տնտեսագիտության պրոֆեսոր Ջորջ Մեյսոնի համալսարանի իրավագիտության դպրոցում։ Նա առավել հայտնի է հանրային ընտրության տեսության, քաղաքական հարցերի շուրջ տնտեսական մտածողության կիրառման իր գիտական գործունեությամբ։ Նա իր բնագավառի հիմնադիր գործիչներից էր ։
Կրթություն և գիտնականի կարիերա
Ծնվել է Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների Իլինոյս նահանգի Ռոքֆորդ քաղաքում։ Հիմնական կրթությունն ստացել է Ռոքֆորդի կենտրոնական դպրոցում, բարձրագույն իրավաբանական կրթությունը՝ Չիկագոյի համալսարանում։ 1947 թվականին ստացել է «Իրավագիտության դոկտոր» կոչումը։ Արտաքին ծառայության քննությունը հանձնելուց հետո գործուղվել է Չինաստան՝ որպես փոխհյուպատոս։ Վերադառնալով Ամերիկա՝ 1950 թվականին Պետդեպարտամենտի կողմից չինարեն և հարակից առարկաներ սովորելու նպատակով ուղարկվել է Եյլ և Քորնել։ 1952 թվականին Հոնկոնգում հանդես է եկել որպես ԱՄՆ-ի գլխավոր հյուպատոս, իսկ ինն ամիս անց տեղափոխվել է Կորեա, ապա՝ Վաշինգտոն։ 1956 թվականին հրաժարվել է դիվանագիտական ծառայությունից։ Մինչև 1958 թվականը հիմնականում զբաղվել է իր աշխատություններով։ 1958-1959 թվականներին եղել է ասպիրանտ Թոմաս Ջեֆերսոնի քաղաքական տնտեսության կենտրոնում։ 1959-62 թվականներին եղել է ասիստենտ և դոցենտ Հարավային Կարոլինայի համալսարանի միջազգային հետազոտությունների բաժնում, 1962-1967 թվականներին՝ Վիրջինիայի համալսարանի տնտեսագիտության դոցենտ, 1967-1968 թվականներին՝ տնտեսագիտություն և քաղաքական գիտության պրոֆեսոր Ռայսի համալսարանում։ 1968-1972 թվականներին՝ տնտեսագիտության պրոֆեսոր Վիրջինիայի պոլիտեխնիկական ինստիտուտում և պետական համալսարանում, 1972-1983 թվականներին՝ համալսարանի պրոֆեսոր,հետագայում՝ վաստակավոր պրոֆեսոր, 1983-1987 թվականներին՝ Ջորջի Հոլբերտ Ռ. Հարիսի համալսարանի պրոֆեսոր, 1987 թվականին՝ Կարլ Էլլերի տնտեսագիտության և քաղաքագիտության պրոֆեսոր։ 1999 թվականին նա վերադարձավ Ջորջ Մեյսոն՝ որպես իրավունքի և տնտեսագիտության պրոֆեսոր, որտեղ էլ թոշակի անցավ 2008 թվականին։ Ընտրվել է Ամերիկայի քաղաքական գիտության խորհրդի անդամ (1970 թվական), Հարավային տնտեսական ընկերակցության նախագահ (1978 թվականին) ։
Մասնագիտական գործունեություն
1962 թվականին Թալլոքի և Բյուկենենի համագործակցությունը ստեղծեց «Համաձայնության հաշվարկ. սահմանադրական ժողովրդավարության տրամաբանական հիմքերը» կարևոր աշխատությունը։ 1966 թվականին Բյուկենենը և Թալլոքը հիմնեցին «Հանրային ընտրություն» ամսագիրը։ 1967 թվականին Թալլոքը բացահայտեց «ռենտայի հետևից վազելու» տեսությունը ։ 1970 թվականին Թալլոքը գրում է իր «Անձնական ցանկություններ», «Հասարակական միջոցներ» հոդվածները, 1971 թվականին՝ «Օրենքի տրամաբանությունը», 1974 թվականին՝ «Սոցիալական երկընտրանք», իսկ 1976 թվականին՝«Ձայնի շարժառիթ» հոդվածները։ 1983 թվականին Թալլոքը տեղափոխվում է Ջորջ Մեյսոնի համալսարան, որտեղ դեռևս շարունակում է իր հիմնած ամսագրի խմբագրությունը։ 1987-1999 թվականներին դասավանդել է Արիզոնայի համալսարանում։ Նա շարունակեց լայնորեն հրատարակել շուրջ 150 թերթ և 23 գիրք՝ ներառյալ «Հարստության և աղքատության էկոնոմիկա» (1986 թվական), «Ինքնավարություն» (1987 թվական), «Վարձակալություն» (1993 թվական), «Ոչ մարդկային հասարակությունների էկոնոմիկա» (1994 թ.) և այլն։ 1999 թվականին նա վերադարձավ Ջորջ Մեյսոն՝ որպես իրավունքի և տնտեսագիտության պրոֆեսոր։ 2008 թվականին Թալլոքն անցավ թոշակի։
«Թալլոքի հասկ»
«Թալլոքի հասկ» հասկացությունը վերաբերում է մի մտքի փորձի, որի ընթացքում Թալլոքը արտահայտեց հետևյալ գաղափարը․եթե կառավարությունները ցանկանում են կրճատել ճանապարհային պատահարների դեպքերը, ապա պետք է հանձնարարեն, որ յուրաքանչյուր մեքենայի ղեկի կենտրոնում մի սուր հասկ տեղադրվի՝ վթարի հավանականությունը մեծացնելու համար։ Թալլոքի գաղափարն այն էր, որ ռիսկի փոխհատուցման բնականոն գործընթացը կհանգեցնի վարորդներին ավելի անվտանգ երթևեկելուն՝ դրանով իսկ իրականում նվազեցնելով պատահարները ։
Գիտական կոչում, պատվավոր անդամ
1994 թվականին Թալլոքին շնորհվել է փիլիսոփայական գիտությունների պատվավոր դոկտորի գիտական աստիճան Չիկագոյի համալսարանի կողմից։ 1998 թվականին դարձել է Ամերիկյան տնտեսական ասոցիացիայի վաստակավոր անդամ։ Նա եղել է Հարավային տնտեսական ասոցիացիայի, Միջազգային ատլանտյան տնտեսական ընկերության (1998–1999 թվականներ), Արևմտյան տնտեսական ասոցիացիայի և հանրային ընտրության ընկերության նախագահ։ 1996 թվականին նա ընտրվել է Ամերիկյան քաղաքական գիտությունների վերանայման փառքի սրահում։ Նա համարվում էր տնտեսական գիտությունների Նոբելյան մրցանակի հավակնորդ ։
Քննադատություն
Քննադատության ենթարկվել է նրա «Բյուրոկրատիայի քաղաքականությունը» գիրքը՝ տնտեսագիտական գրականության մի զգալի զանգված անտեսելու համար ։ Մի շարք հեղինակներ քննադատել են Թալլոքին քաղաքական վարքագծի չափազանց պարզունակ բացատրության մեջ ։
Վախճան
Գորդոն Թալլոքը մահացել է 2014 թվականի նոյեմբերի 3-ին 92 տարեկան հասակում ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տնտեսագետներ Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի տնտեսագետներ
Կարատինգայի գավառ
Կարատինգայի գավառ (Microrregião de Caratinga) գավառ Բրազիլիայում, մտնում է Մինաս Ժերայս նահանգի մեջ։ Մտնում է Մինաս Ժերայս նահանգի հարավային և հարավարևմտյան մարզի մեջ։ Բնակչությունը կազմում է 247 115 մարդ 2006 թվականի տվյալով։ Զբաղեցված տարածքը 5511,035 կմ²։ Բնակչության խտությունը 44,8  մարդ/կմ²։
Գավառի կազմ
Գավառի կազմի մեջ են մտնում հետևյալ համայնքները.
Կատեգորիա:Բրազիլիայի գավառներ Կատեգորիա:Մինաս Ժերաիս նահանգի գավառներ
Մայաչկա (գյուղ, Նովի Սանժարիի շրջան)
Մայաչկա (Маячка), գյուղ Ուկրաինայի Պոլտավայի մարզի Նովի Սանժարիի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1677 թվականին։
2001 թվականի տվյալներով Մայաչկա գյուղում բնակվում էր 765 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 9261 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 82,6 մարդ/կմ²։
Պլուտինո
Աստղագիտության մեջ պլուտինո են կոչվում այն տրանսնեպտունային մարմինները, որոնց ուղեծիրը ստեղծում է 2։3 ուղեծրային ռեզոնանս Նեպտուն մոլորակի ուղեծրի հետ։ Ամեն անգամ, երբ պլուտինոն կատարում է երկու պտույտ Արեգակի շուրջ, Նեպտունը կատարում է երեքը։ Պլուտինո անվանումը ստացվել է Պլուտոն գաճաճ մոլորակի անունից, որը պտտվում է այս ռեզոնանսի մեջ գտնվող ուղեծրով։ Անվանումը վերաբերում է միայն ուղեծրային ռեզոնանսին և չի վերաբերում սովորական ֆիզիկական առանձնահատկություններին։ Այս սահմանումը օգտագործելի է երկնային մարմինների համար, որոնց չափերը փոքր են Պլուտոնից, և որոնք շարժվում են նման ուղեծրերով։ Տվյալ դասի մեջ են մտցվել նաև Պլուտոնը և նրա արբանյակները։
Պլուտինոները կազմում են Կոյպերի գոտու ներքին մասը և քանակապես մոտավորապես կազմում են կոյպերի գոտու մարմինների քառորդ մասը։ Պլուտինոները կազմում են Ռեզոնանսային տրանսնեպտունային մարմինների խոշորագույն դաս (այսինքն մարմինների, որոնց ուղեծիրը գտնվում է Նեպտունի ուղեծրի հետ ռեզոնանսում)։
Բացի Պլուտոնից և նրա արբանյակ Քարոնից, առաջին պլուտինոն՝ 1993 RO հայտնաբերվել է 1993 թվականի սեպտեմբերի 16-ին։
Առավել մեծ պլուտինոներն են Պլուտոնը, Օրկը, Իքսիոնը, Խույան, 1998 SN165 և Ռադամանտը։
Գեոսմին
Գեոսմինը օրգանական միացություն է, որն ունի վառ արտահայտված հողային համ և հոտ, որն արտադրվում է ակտինոբակտերիաների մի տեսակի կողմից, և սրանով է պայմանավորվում բազուկի հողային համը ինչպես նաև անձրևի ժամանակ առաջացող ուժեղ հոտը (պետրիքոր) որն ի հայտ է գալիս չոր եղանակից հետ, երբ անձրև է տեղում և հողային շերտը խառնվում է ։ Քիմիական տեսանկյունից այն բիցիկլիկ սպիրտ է, որը հանդիսանում է դեկալինի ածանցյալ։ Իր անվանումը ստացել է Հունարեն γεω- "երկիր" և ὀσμή "բույր" բառերի համադրումից։
Պլուտինո
Տես նաև
Կատեգորիա:Տրանսնեպտունային մարմիններ
Գեոսմին
Ստացում
Գեոսմինը արտադրվում է գրամ-դրական բակտերիաներ Ստրեպտոմիցետների կողմից և արտազատվում է երբ դրանք ոչնչանում են. Այն բնակավայրերը, որտեղ ջրային պաշարները կախված են մակերեսային ջրերից, հաճախ կարող են նկատել տհաճ համ ունեցող ջրերի շրջաններ, որոնք պայմանավորվում են այդ բակտերիաների մեծաքանակ անկմամբ, և դրա հետևանքով ջրային պաշարների մեջ գեոսմինի մեծ քանակների արտազատմամբ։ Թթվային միջավայրում գեոսմինը քայքայվում է՝ առաջացնելով անհոտ միացություններ ։
Ազդեցություն
Մարդու քիթը ծայրահեղ զգայուն է գեոսմինի նկատմամբ, և կարող է ֆիքսել դրա անգամ 5 տրիլիոնի բաժին կոնցենտրացիան ։
Այլ գրականություն
Կատեգորիա:Միատոմ սպիրտներ Կատեգորիա:Կարբոցիկլիկ միացություններ Կատեգորիա:Հող
Ջոզեֆ Սթեննարդ
Ջոզեֆ Սթեննարդ, անգլիացի բնանկարիչ, փորագրող։ Իր կարճատև կյանքի ընթացքում նա կարողացել է դառնալ Նորվիչի նկարիչների դպրոցի տաղանդավոր և ականվոր անդամ։
Նորվիչի քերականության դպրոց ընդունվելուց հետո, նրա ծնողները վճարում են, որպեսզի նա նկարչություն սովորի Ռոբերտ Լեդբրուկի մոտ, ով Նորվիչի նկարիչների ասոցացիայի հիմնադիր անդամներից էր։ Նկարչությամբ զբաղվելու տարիներին նա ցուցահանդեսներ է ներկայացնում Նորվիչում և Լոնդոնում, որոնք մեծ հաջողություն են ունենում։ 1816 թվականին նա դուրս է գալիս ասոցացիայից և միանում մեկ այլ ասոցացիայի, որը տևում է մի քանի տարի։ Նա ոգեշնչվել է հոլանդացի նկարիչների աշխատանքներով, ում աշխատանքները նա ուսումնասիրել և կրկնօրինակել է 1821 թվականին, երբ որ մեկնում է Հոլանդիա։ Նրա ամենահայտնի աշխատանքը «Տորփի նավարկություն կեսօրին» աշխատանքն է, որը առաջին անգամ ներկայացվել է ցուցահանդեսի 1825 թվականին։ 1827 թվականին նրա փորագրությունները հրատարակվում են «Նորֆոլքի փորագրանկարները» գրքում։
1826 թվականին նա ամուսնանում է նկարիչ Էմիլի Քոփինի հետ։ Նրանց դուստր Էմիլի Սթեննարդը ևս տաղանդավոր նկարիչ էր (նաև ընտանիքի մի քանի անդամներ)։
Կյանքը
Ջոզեֆ Սթեննարդը ծնվել է 1797 թվականի սեպտեմբերի 13-ին Նորվիչում, Նորֆոլք։ Նրա ծնողներն էին Աբրահամ Սթեննարդը և Մերի Բելլը։ Նրան մկրտել են սեպտեմբերի 17-ին, Նորվիչի Սուրբ Միքայել-Էթ-Փլի եկեղեցում : Նա հաճախում էր Քերականության դպրոց, բայց ծնողները նրա նկարչական կարողությունները զարգացնելու համար դիմում են հայտնի բնանկարիչ Ջոն Քրոմին։ Սակայն, քանի որ վճարը բավականին բարձր էր, նրանք վճարեցին մեկ այլ տեղաբնակ նկարչի՝ Ռոբերտ Լեդբրուկին, ում մոտ էլ սովորեց նրանց որդին ։ Սթեննարդի նկարներից մեկը 1811 թվականին ցուցադրվել է Նորվիչի նկարիչների միությունում (տասնչորս տարեկանում) և դրական գնահատականների է արժանանում «Նորվիչ Մերկուրի» նկարը, որը ցուցադրվում է 1818 թվականի օգոստոսին, երբ նա քսանմեկ տարեկան էր։
Սթեննարդը հիվանդանում է տուբերկուլոզով և տառապում է այդ հիվանդությունով կյանքի վերջին տարիներին։ Ընկերների և հարազատների համատեղ ջանքերով նրան ուղարկում են ծովափնյա Գրեյթ Յարմաուֆ քաղաք, առողջությունը վերականգնելու նպատակով, որտեղ նկարում է «Յարմաուֆի ափերը և ծովամատույցը» նկարը։
Ջոզեֆ Սթեննարդը մահացել է 1830 թվականին, 33 տարեկանում, տուբերկուլոզից։ Նորվիչի Սուրբ Ջոն Մեդրմարքետ եկեղեցում է գտնվում Ջոզեֆ Սթեննարդի, նրա մանկահասակ դստեր և քրոջ՝ Էլուիզի հուշաքարը։
Նկարչի ստեղծագործական ուղին
Ըստ Ջոզեֆին Ուոլփոլի Ջոզեֆ Սթեննարդը Նորվիչի նկարիչների դպրոցի ամենանշանավոր անդամներից էր ։ 1816 թվականին Սթեննարդը Ռոբերտ Լեդբրուկի, Ջեյմս Սայլեթի, Ջոն Թրթլի և մի քանի այլ անդամների հետ հեռանում են Նորվիչի Նկարիչների միությունից ։ Լեդբրուկի գլխավորությամբ միության յոթ անդամներ բացում են «Նորֆոլքի և Նորվիչի նկարիչների տասներկուերորդ միությունը» ցուցահանդեսը, որն անցկացվում է Շեքսպիրյան պանդոկում, Փլեյն թատրոնում ։
1819-20 թվականներին նա համագործակցում էր Նորվիչի Թագավորական թատրոնի հետ և նրա «Տեսարան Նորվիչի գարեջրատանը» ստեղծագործությունում նկարված էին ժամանակի մի քանի հայտնի կերպարներ։
Նա հաճախ էր նկարում գետեր և ափամերձ բնաշխարհ։ Նա ոգեշնչվել է հոլանդացի նկարիչների աշխատանքներով, ում աշխատանքները նա ուսումնասիրել և կրկնօրինակել է 1821 թվականին, երբ որ մեկնում է Հոլանդիա։ Հաջորդ տարի նա ներկայացնում է «Լաստանավը» նկարը Ամստերդամում։ Հոլանդիա այցելությունը նրան հնարավորություն տվեց զարգացնել յուղանկարչության տեխնիկան և խորացրեց նրա հետաքրքրությունները ծովանկարչության հանդեպ։
1820-1829 թվականներին իր աշխատանքները ցուցադրում է Լոնդոնի Գեղարվեստի թագավորական ակադեմիայում և Բրիտանական ինստիտուտում։ 1823 թվականին նա հայտնվել էր ֆինանսական ծանր վիճակում, սակայն իրադրությունը թեթևացավ, երբ Նորվիչի արտադրող և ձեռներեց Ջոն Հարվեյը առաջարկեց նկարել «Տորփի նավարկություն կեսօրին» նկարը։ Առաջին անգամ այն ներկայացվել է ցուցահանդեսի 1825 թվականին։ Այն բավականին մեծ յուղանկար է (108 x 172 սմ), որում պատկերված են առագաստանավերով թիավարողները։ Մրցույթին ընդգրկված էին մոտ 20,000 մասնակիցներ (այդ ժամանակ Նորվիչի բնակչությունը կազմում էր մոտ 50,000)։ Ջոն Հարվեյը ձգտում էր Նորֆոլքը դարձնել միջազգային նավահանգիստ։
1827 թվականին նրա փորագրանկարները հրատարակվել են «Նորֆոլքի փորագրանկարններ» վերնագրով ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի նկարիչներ Կատեգորիա:Տուբերկուլոզից մահացածներ
Աբդուլկասիմովո (գյուղ, Ուչալինսկի շրջան)
Աբդուլկասիմովո (Абдулкасимово, Абдулҡасим), գյուղ Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Ուչալինսկի շրջանի կազմում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Ուչալինսկի շրջանի բնակավայրեր
Մականունավորներ
Մականունավորներ, մինչհեղափոխական Հայաստանում քրեամերձ, կիսաքրեական և բուն քրեական տարրերի որոշ ներկայացուցիչների ընդհանրական անվանում, որոնք իրենց քաղաքացիական անուն-ազգանվան հետ միասին կամ փոխարեն առավելապես հայտնի են իրենց մականվամբ ։ Եզրը լայնորեն տարածված է հեղինակավոր լրատվամիջոցների ու հասարակության լայն շրջանակների և սովորաբար օգտագործվում է մականունավորների և պետական իշխանության հարաբերությունների մասին նորությունների համատեքստում  ։
Համաձայն որոշ աղբյուրների, մականունավորների զգալի մի մասը հանդիսանում են պետական ապարատի աշխատակաիցներ ։ ԶԼՄ-ների կողմից մատնանշվել է նաև մականունավորների կողմից
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայաստանի հասարակություն Կատեգորիա:1990-ականները Հայաստանում Կատեգորիա:2000-ականները Հայաստանում Կատեգորիա:2010-ականները Հայաստանում Կատեգորիա:Հանցագործությունը Հայաստանում
Կաարինա Մուլտիալա
Կաարինա Մուլտիալա (Kaarina Multiala, ), ըստ հայտնի փաստաթղթերի Ֆինլանդիայում առաջին կին վաճառականն ու ձեռնարկատերը։ Բնակվել է Վիբորգում, եղել է քաղաքաբնակ Էրկկի Մուլտիալայի այրին։ Իր սեփական նավերով առևտուր է արել տարբեր քաղաքների հետ, եղել է քաղաքի ամենահարուստ բնակիչներից մեկը։
1549 թվականին ընդգրկվել է Վիբորգի ամենահարուստ քաղաքաբնակների շարքում։ 1551 թվականին, ըստ մաքսային փաստաթղթերի, եղել է մի քանի նավերի սեփականատեր։ 1560-ականների սկզբին Մուլտիալան շարունակել է մնալ այն քաղաքացիների ցուցակում, որոնք զբաղվել են առևտրով և նավերի սեփականատերեր են եղել ։
16-րդ դարի կեսերին Վիբորգից հիմնականում արտահանել են խեժ, կարագ, ձուկ և կտավատ, ներմուծել աղ, կտոր, մետաքս, հացահատիկ և պղինձ։ Հայտնի է, որ Կաարինա Մուլտիալա ակտիվ առևտուր է արել Հանզայի միության կազմի մեջ մտնող Ռեվելի (Տալլին) հետ, իսկ 1561 թվականին նա հավատարմության երդում է տվել շվեդական թագավորին։ Ինչպես հաճախ է պատահել այդ տարիներին, վաճառականների ձեռնարկատիրական նախաձեռնությունները հաճախ հակասության մեջ է մտել պետության շահերի հետ, և երբ արգելք է դրվել Վիբորգի և Ֆիննական ծոցի հարավային ափի քաղաքների հետ առևտրի վրա, Կաարինա Մուլտիալան դարձել է այդ արգելքը խախտողներից մեկը։ 1563 թվականին նա, ինչպես նաև մի քանի այլ վաճառականներ, տուգանվել են քառասուն մարկով՝ Նարվայի հետ առևտրի համար (որը այդ ժամանակ գտնվում էր Ռուսական կայսրության զորքերի վերահսկողության տակ, 1558 թվականին այն գրավվել էր Լիվոնյան պատերազմի հենց սկզբում)։
Կաարինա Մուլտիալայի կյանքի գեղարվեստական նկարագրությունը ներկայացրել է ֆինն գրող Կաարի Ուտրիոն՝ «Kartanonherra ja kaunis Kirstin» վեպում («Կալվածատեր և գեղեցկուհի Քրիստինան»), որը տպագրվել է 1968 թվականին։ Վեպի գլխավոր հերոսին գնահատում և հարգում են ինչպես քաղաքաբնակները, այնպես էլ մյուս վաճառականները, բացի այդ, նա միաժամանակ համարվում էր բարյացակամ և փորձառու բուսաբույժ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Վիբորգի տնտեսություն Կատեգորիա:Վաճառականներ Կատեգորիա:Ֆինն ձեռներեցներ Կատեգորիա:Վիբորգի վաճառականներ Կատեգորիա:Շվեդ գործարարներ Կատեգորիա:Բնօրինակում անաղբյուր հոդվածներ
Սոովիկու
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 34 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Վիլյանդիմաա նահանգի Տառվաստու շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղեր
Ալեքսանդրովսկի (Միլլերովսկի շրջան)
Ալեքսանդրովսկի (Александровский), գյուղ (խուտոր) Ռուսաստանի Դաշնության Ռոստովի մարզի Միլլերովսկի շրջանում։ Մտնում է Տրենևսկի գյուղական համայնքի կազմի մեջ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռոստովի մարզի Միլլերովսկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի խուտորներ
Հայ-հռոմեական պատերազմ
Հայ-հռոմեական պատերազմ, տեղի է ունեցել Ք․ա․ 69-66 թվականներին, Արտաշեսյան Հայաստանի և Հռոմեական հանրապետության միջև ։
Այն ընթացել է երկու փուլով ։ Առաջին փուլում հռոմեական զորքերը ղեկավարել է Լյուցիոս Լուկուլլոսը, որը, հասնելով հայոց սահմանին, Տիգրան Մեծից պահանջում է իրեն հանձնել Միհրդատ VI Եվպատորին։ Տիգրան Մեծը մերժում է նրա պահանջը, և դա առիթ է հանդիսանում սահմանը անցնելու և Ք․ա․ 69 թվականին պատերազմ սկսելու։ Հռոմեացիները պաշարում են Տիգրանակերտը և գրավում այն, ապա հռոմեական զորքը անցնում է ձմեռելու Կորդվաց աշխարհում։ Ք․ա․ 68 թվականին դուրս գալով Կորդվաց աշխարհից` Լուկուլլոսը շարժվում է դեպի Հայաստանի հյուսիսային մայրաքաղաք՝ Արտաշատ։ Նա փորձում է Տիգրան Մեծին ստիպել դուրս գալ իր հետ բաց դաշտում ճակատամարտելու, սակայն դա նրան չի հաջողվում։ Տեղի է ունենում Արածանիի ճակատամարտը, որտեղ հայերը կատարյալ հաղթանակ են տոնում։ Տիգրան Մեծը հետ է գրավում բոլոր կորցրած տարածքները։ Երկրորդ փուլում հռոմեական զորքը ղեկավարել է Գնեոս Պոմպեոսը։ Այն սկսվել է Ք․ա․ 66 թվականին։ Բուն ռազմական գործողություններ տեղի չեն ունեցել, քանի որ Տիգրան Մեծը բանակցություններ է սկսում Պոմպեոսի հետ և համաձայնության հասնում նրա հետ։ Կնքվում է Արտաշատի պայմանագիրը ։
Նախապատմություն
Հայ-պոնտական դաշինքի կնքումից հետո Միհրդատ VI Եվպատորը ռազմական ազատություն ստացավ դեպի արևմուտք, որտեղ գտնվում էր Հռոմեական հանրապետության տարածքները։ Հայ-պոտնական միասնական ուժերը Ք․ա․ 93 թվականին հարձակվում են Կապադովկիայի վրա և գրավում այն։ Կապադովկիայի ամբողջ տարածքը անցնում է Պոնտոսին, իսկ ռազմագերիները և ամբողջ թալանը անցնում է Հայաստանին։ Դա մտածված քայլ էր Տիգրան Մեծի կողմից, քանի որ նա հասկանում էր, որ վաղ թե ուշ Հռոմը փորձելու է հետ վերադարձնել Կապադովկիան, իսկ նրան անհրաժեշտ էր միջոցներ ապագա պատերազմներին պատրաստվելու համար։
Պոնտոսը շարունակում էր տարածվել դեպի արևմուտք՝ ի հաշիվ Հռոմի փոքրասիական տարածքներ։ Դրա պատճառը Հռոմի ներքին անկայուն իրավիճակն էր, որը թույլ չէր տալիս նրանց Պոնտոսի դեմ ուժեր կենտրոնացնել։ Ի վերջո անկայուն իրավիճակը Հռոմում ավարտվում է, և արևելք է ուղարկվում Լյուցիոս Լուկուլլոսը։ Ք․ա․ 72 թվականին Պոնտոսի արքա Միհրդատ VI Եվպատորը չարաչար պարտություն է կրում Հռոմի զորավար Լյուցիոս Լուկուլլոսից և փախչում Հայաստան՝ իր փեսայի՝ Տիգրան Մեծի մոտ, որը նրան ընդունում է և թույլ տալիս բնակվել սահմանային մի բերդում ։ Սակայն Տիգրան Մեծը ցանկանում էր չեզոքություն պահպանել Հռոմի հետ պատերազմների մեջ, այդ պատճառով մոտ երկու տարի շարունակ անգամ չգնաց Միհրդատին տեսակցելու։ Դրա պատճառներից էր նաև նրա և Միհրդատի վատ հարաբերությունները, որոնք սրվել էին պալատական ինտրիգների պատճառով։ Օգտվելով այս պայմաններից՝ Լուկուլլոսը մեկը մյուսի հետևից գրավում էր Պոնտոսի փոքրասիական բերդերը։
Հռոմի սենատը Լյուցիոս Լուկուլլոսին լիազորել էր պատերազմ վարել միայն Պոնտոսի դեմ, քանի որ Հայաստանը հայտնի էր որպես լեռնային և դժվարամատչելի երկիր, որին գումարվում էր նաև Տիգրան Մեծի ռազմական հռչակը։ Սակայն Լուկուլլոսը, հղփացած իր ռազմական հաջողություններից, ցանկանում էր Տիգրան Մեծին ներքաշել պատերազմի մեջ, որպեսզի տիրանա նաև Սիրիայի տարածքներին, որոնք անհրաժեշտ էին Հռոմի ռազամաքաղաքական դիրքը վերականգնելու համար։ Լուկուլլոսը, այդքան հաղթանակներ տանելուց և մեծ անուն ձեռք բերելուց հետո, ցանկանում էր իր հետևից շղթայակապ տանել նաև Միհրդատին։ Այդ պատճառով նա որպես դեսպան Ապպիոս Կլավդիոսին ուղարկում է Տիգրան Մեծի մոտ և նրանից պահանջում իրեն հանձնել Միհրդատ Եվպատորին։ Լուկուլլոսը իր նամակում չէր հիշատակել Տիգրան Մեծի «արքայից արքա» կոչումը և նրան անվանել էր լոկ «թագավոր», իսկ Տիգրան Մեծը՝ ի պատասխան այդ արարքի, պատասխան նամակում չի հիշատակում Լուկուլլոսի «իմպերատոր» կոչումը։ Տիգրան Մեծը նրան պատասխանում է․
Տիգրանը գրեթե վստահ էր, որ Լուկուլլոսը չէր հարձակվի Հայաստանի վրա, քանի որ Հռոմի սենատը նրան դա չէր թույլատրել, այդ պատճառով մնում էր Միջագետքում և շարունակում զբաղվել պետական գործերով։ Սակայն Տիգրան Մեծի պատասխանը առիթ հանդիսացավ Լուկուլլոսի համար և նա, անցնելով սահմանային Եփրատ գետը, Հռոմեական բանակով սկսեց շարժվել դեպի Արտաշեսյան Հայաստանի մայրաքաղաք Տիգրանակերտ ։
Պատերազմի սկիզբ
Լուկուլլոսը Պոնտոսում թողնում է 6000-անոց պահակազոր, որպեսզի գրավված բերդերը անպաշտպան չմնան, իսկ 15-հազարանոց հետևակը զգուշությամբ անցկացնում է Կապադովկիա և բանակում Եփրատի աջ ափին։ Եփրատը սովորական գարնանային օրերին սովորաբար վարար էր լինում, և գետանցման համար հարկավոր էր կամուրջներ կապել։ Գետացման նշանակված օրը գետև անսպասելիորեն հանդարտվում է և հռոմեացիները անարգել կարողանում են անցնել այն։ Այս սովորական երևույթը հռոեմացիները համարեցին հրաշք, մեկնաբանելով, որ գետը ինքն է խոնարհվում հռոմեացիների առջև։ Ք․ա․ 69 թվականին, անցնելով սահմանային Եփրատ գետը, հռոմեական բանակը սկսեց շարժվել դեպի Արտաշեսյան Հայաստանի մայրաքաղաք Տիգրանակերտ։ Առաջին «հրաշքին» հետևում է երկրորդը։ Եփրատի ափին արածում էին ազատ նախիրներ, որոնք նվիրաբերված էին Անահիտի մեհյանին և ոչ ոք չէր դիպչում այդ անասուններին։ Գետանցումից հետո երինջներից մեկը բարձրանում է մի ժայռի վրա և գլուխը խոնարհում։ Հռոմեացիները կարծում են, որ երինջը ինքանակամ ցանկանում է զոհ գնալ հռոմեացիներին և անմիջապես մորթում են նրան ։
Լուկուլլոսի հիմնական ռազմավարությունը արագությունն էր՝ կայծակնային պատերազմը։ Լուկուլլոսը Ծոփաց աշխարհով շարժվում է դեպի հարավ, ապա շարունակում իր արշավը դեպի Աղձնիք՝ Մեծ Հայքի մայրաքաղաք Տիգրանակերտ։ Տիգրան Մեծը հռոմեացիների ներխուժման լուրը ստանում է Պաղեստինում, որտեղ կենտրոնացած էր հայկական հիմնական ռազմական ուժը։ Տիգրանը, միչև Մեծ Հայք հասնելը, Լուկուլլոսի դեմ ուղարկում է 2000-անոց մի բանակ, որը ղեկավարվում էր Մերուժանի կողմից (հավանաբար Արծրունյաց տոհմից), որը չարաչար պարտություն է կրում հռոմեացիներից և ինքն էլ զոհվում ճակատամարտի ժամանակ։ Հռոմեացիները պաշարում են Տիգրանակերտը, գրավում պարիսպներից դուրս գտնվող արքայական պալատը, սակայն չի հաջողվում կայծակնային գրոհով գրավել այն, քանի որ քաղաքի հույն վարձկաններից կազմված կայազորը քաջարի Մանկայոսի ղեկավարությամբ հերոսական պաշտպանություն էր ցուցաբերում։ Տիգրան Մեծը մի փոքրիկ զորաջոկատ է ուղարկում, որը ճեղքում է հռոմեացիների պաշարումը, մտնում Տիգրանակերտ և վերցնելով արքայացական հարեմը ու գանձարանը՝ նորից ճեղքում է պաշարումը և դուրս գալիս բերդից ։
Տիգրանակերտի ճակատամարտ
Հայոց հիմնական բանակը Տիգրանակերտին սկսում է մոտենալ Ք․ա․ 69 թվականի սեպտեմբերին։ Լուկուլլոսը իր զորքի մեծ մասով դադարեցնում է Տիգրանակերտի պաշարումը՝ թողնելով այնտեղ մի փոքր զորաջոկատ։ Իր զորքի հիմնական մասով նա սկսում է շարժվել Տիգրանին ընդառաջ։ Ըստ Պլուտարքոսի, տեսնելով հռոմեացիների արշավանքը, հայոց արքայից արքան հեգնաբար ասում է․
Ճակատամարտը տեղի է ունենում Ք․ա․ 69 թվականի հոկտեմբերի 6-ի վաղ առավոտյան ։ Տիգրան Մեծի բռնած դիրքը անհարմար էր ճակատամարտելու համար, իսկ Լուկուլլոսը միանգամից նկատում է, որ հայոց բանակը չի գրավել մի ռազմավարական տեսանկյունից կարևոր բլուր, և անմիջապես մի զորաջոկատ է ուղարկում այն գրավելու համար, իսկ հետևակով շեշտակի հարված է հասցնում հայոց բանակին ։ Հայկական հետևակը դեռ անպատրաստ էր և խուճապ է առաջանում հայոց շարքերի մեջ։ Առանց պատերազմ սկսելու հայոց շարքերում սկսվում է դասալքություն։ Հաղթանակը հռոմեացիների կողմն էր, ովքեր հայտնում են իրենց սենատին, որ հայերի կողմից սպանվել է 100 հազար մարդ, իսկ հռոմեացիների ըողմից ընդամենը 5 զինվոր։ Այս թվերը, իհարկե, ուռճացված են հռոմեացիների կողմից։
Նույնիսկ Տիգրան Մեծը խուճապի է մատնվում և իր գլխից հանելով արքայական խույրը՝ տալիս է իր որդուն և պատվիրում, որ նա փախչի այլ ճանապարհով, որպեսզի փրկի իր անձը։ Տիգրան Կրտսերը վախենում է հոր խույրը դնել իր գլխին և տալիս է իր ծառային, որ պահի։ Սակայն նրա ծառան գերի է ընկնում հռոմեացիների մոտ։ Ծառայի հետ միասին հռոմեացիների ձեռքում է հայտնվում նաև արքայական խույրը, որը նրանք դարձնում են իրենց հաղթանակի գլխավոր խորհրդանիշը։
Տիգրան Մեծը նահանջի ճանապարհին հանդիպում է Միհրդատ Եվպատորին, որը սկսում է մխիթարել նրան և միասին որոշում են չհուսահարտվել և սկսել նոր բանակի կազմավորումը։ Իսկ Տիգրանակերտ ամրոցը երկար չդիմացավ, պատճառը ոչ թե ամրոցի պակաս ամուր լինելն էր, այլ քաղաքի հույն բնակչությունը, որոնք պահանջում էին դադարեցնել պաշտպանությունը և անձնտուր լինել հռոմեացիներին։ Մանկայոսը բացում է քաղաքի դռները հռոմեացիների դիմաց, ովքեր ամբողջությամբ թալանում են քաղաքը։ Մեծ Հայքի արքունի գանձարանից նրա ձեռքն է ընկնում 8 հազար տաղանդ։
Տիգրանակերտի անկման լուրը ցնցեց ամբողջ Արևելքը և Տիգրանի աշխարհակալ տերությունը սկսեց մասնատվել ։ Թվում էր, որ Տիգրանը պատրաստ էր գոնե փոքրիշատե տանելի պայմաններով պայմանագիր կնքել Լուկուլլոսի հետ, սակայն Պոնտոսի արքան Միհրդատ Եվպատորը նրան հավատացնում է, որ դեռ ամեն ինչ կորած չէ և կարելի է հաղթել հռոմեացիներին ։
Հռոմեացիների ձմեռում
Գրավելով Տիգրանակերտը՝ հռոմեացիները զգուշավոր գտնվեցին և ձմեռը չխորացան Մեծ Հայքի մեջ։ Լուկուլլոսը իր զորքը մեծ զգուշավորությամբ տարավ դեպի Կորդվաց աշխարհ և պատրաստվեց ձմեռել այնտեղ։ Այդ ժամանակահատվածը Տիգրան Մեծը և Միհրդատ Եվպատորը շատ լավ օգտագործեցին և հիանալի պատրաստություն տեսան։ Չնայած իր ծեր հասակին՝ Միհրդատը աշխուժորեն մասնակցում էր նախապատրաստական աշխատանքներին։ Նա Տիգրանին համոզում է, որ կորցրած հարավային մի քանի երկիր դեռևս չի նշանակում պատերազմի պարտություն։ Նա օգնում է Տիգրանին հասկանալ նաև, որ Լուկուլլոսը նույնպես շատ բարեհաջող պայմանների մեջ չէր գտնվում։ Տիգրան Մեծը միջոցներ էր հայթհայթում նոր զորքեր կազմելու համար։ Նա ոգևորում էր հայ երիտասարդությունը ազգային ինքնապաշտպանությամն գաղափարով, իսկ Միհրդատ Եվպատորը փորձում էր հաշտեցնել Տիգրանին պարթևների արքայի հետ, սակայն պարզվում է, որ հզոր Հայաստանը նույնքան անցանկալի էր նրանց համար, որքան Հռոմը։ Պարթևները սկսում են բանակցել Հռոմի հետ, փորձելով խոստումներ ստանալ նրանից, ինչպես ստացել էր Հայաստանից, սակայն Հռոմի դեսպանը Տիզբոնում թողնում է ավելի շատ լրտեսի տպավորություն և Պարսկաստանը որոշում է հայտարարել իր չեզոքությունը ։ Տիգրանը և Միհրդատը կարգի են բերում հայոց բերդերը և հավաքում մեծ ռազմական պաշար։
Առավել հզոր դիվանագիտական քայլ էր Միհրդատի բանակցությունները արևելյան ազգերի հետ։ Ըստ Մոմսենի նա պատերազմը նրանց ներկայացրեց որպես Արևելքի պայքարը Արևմուտքի դեմ, քանի որ այդպես էլ կար։ Նա պատերազմին հաղորդում է նաև կրոնական երանգ, որպեսզի ավելի ավելի պարարտ հող ստեղծի նրանց համոզելու գործում։ Նա նշում է, որ հռոմեացիների արշավանքի գլխավոր նպատակը Անահիտի նշանավոր մեհյանը թալանելն է, որը նշանավոր էր ոչ միայն Հայաստանում, այլ ամբողջ Արևելքում։
Հայոց թագավորի կողմից կռվում էին վրացիներ և մարեր։ Մարերի առաջնորդը Տիգրան Մեծի փեսան էր, որը կարևոր դեր ուներ սկսված շարժման մեջ։ Այս զորքին սկսվեց ռազմական կրթություն տրվել։ Ուսուցիչները Միհրդատի արքունիքի հույն սպարապետները և իտալացի փախստականներն էին։ Ամբողջովին փոխվեց նաև պատերազմի ռազմավարությունը, քանի որ փորձը ցույց էր տվել որ լեռնային տարածքներում պարտիզանական, հյուծիչ պատերազմները ավելի արդյունավետ էին, քան մի գլխավոր ճաատամարտը։ Հայոց բանակի թիվը հասավ 40 հազար հետևակի և 3 հազար հեծելազորի ։
Պարտիզանական պայքար և Արածանիի ճակատամարտ
Լուկուլլոսի համար Ք․ա․ 68 թվականինի սկզբին ի շարք խնդիրներ առաջացավ։ Հռոմի ծերակույտը ինքնագլուխ պատերազմ սկսելու համար նրան զրկում է բոլոր տիստղոսներից և միայն պահպանում զորավարի կոչումը, որպեսզի նա շարունակի և ավարտի պատերազմը Տիգրանի և Միհրդատի հետ։ Նրան նույնիսկ համարում էին հռոմեացի ազգի դավաճան և նշում էին, որ նրա ձեռքին չպետք է լինի Արևմուտքի կառավարումը։ Այդ պատճառով Լուկուլլոսը անընդհատ ցանկանում էր իր ռազմական ունակությունները ցուցադրել և հուսով էր, որ Տիգրան Մեծը բաց դուրս կգա իր դեմ և կճակատամարտի։
Այդ պատճառով Ք․ա․ 68 թվականի գարնանը նա դուրս եկավ Կորդվաց աշխարհից և արշավանք սկսեց դեպի Մեծ Հայքի խորերքը՝ դեպի Արտաշատ, որպեսզի ստիպի Տիգրան Մեծին կռվի բռնվել ։ Նրանք շարժվում էին նույն ճանապարհով, որով անցել էր Քսենոփոնը՝ Բաղեշի կերճ, Մշո դաշտ, Բուլունըխով Ալաշկերտ։ Նրանք զգացին հայոց դժվարամատչելի լեռներում արշավանք ձեռնարկելու բադությունները և զորքի մեջ դժգոհություն առաջացավ։ Դժգոհությունը գնալով մեծանում էր պարենավորման խնդրի հետևանքով, քանի որ հայ գյուղացիները գիտեին որ Լուկուլլոսը եկել է Անահիտին անարգելու և պետք է նրանց ոչնչացնել ու նրանց պարեն չէին տրամադրում։
Չնայած հայերը ամեայն զգուշությամբ պահպանում էին Արածանիի կամուրջը, սակայն հռոմեացիներին ի վերջո հաջողվեց անցնել մյուս ափ։ Գետանցումից հետո հանկարծակի ապստամբություն պայթեց հռոմեական ճամբարում և զինվորները հրաժարվեցին առաջ գնալ, և Լուկուլլուսը ստիպված սկսեց նահանջել եկած ճանապարհով ։ Արածանիի մոտ հայոց զորքը սկսեց կեղծ նահանջել և բեկել թշնամու մարտակառքերը և սկսվել թունավոր և երկծայր նետերով նետահարումը ։ Արածանիի ճակատամարտից հետո հռոմեական զորքը վրեժ լուծելու համար հարձակվում է Մծբինի վրա, պաշարում այն և մեկ ամիս շարունակ չի կարողանում գրավել այն։ Ի վրեջո քաղաքը անձնտուր եղավ և Լուկուլլոսը կարողացավ ևս մեկ անգամ հագեցնել իր անսահման ընչաքաղցությունը ։
Առաջին փուլի ավարտ
Ք․ա․ 67 թվականին հայկական զորքերը Միհրդատի ղեկավարությամբ սկսեցին արշավանքը դեպի Պոնտոս և սկսեցին մեկը մյուսի հետևից ազատագրել պոնտական բերդերը և տարածքները ։ Ապա դաշնակից երկու թագավորները սկսեցին ասպատակություն սփռել Կապադովկիայում և սկեցին անգամ սպառնալ հռոմեական Ասիա նահանգին։ Պոնտոսի հռոմեացիները նահանջում են և օգնություն են խնդրում Լուկուլլոսից, իսկ Լուկուլլոսը իր հերթին օգնական զորք է խնդրում Կիլիկիայի հռոմեական իշխանությունից, ովքեր հրաժարվում են օգնություն տրամադրել։ Լուկուլլոսը գնում է Պոնտոս և օգնում հռոմեական մի բանակի դուրս գալ պաշարումից։ Այդ ժամանակ Հռոմի ծերակույտից նամակ է գալիս, որտեղ ասվում է որ նրանք մտադրված են ազատել այն զինվորներին, որոնց ծառայության ժամկետը ավարտվել է։ Այս ամենը էլ ավելի է մեծացնում դասալքությունը նրա բանակում։
Լուկուլլոսը սկսում է շարժվել դեպի Հայաստան, սակայն հենց զորքը հասնում է Հայաստանի և Կապադովկիայի ճամփաբաժանին զինվորները սկսում են շարժվել դեպի Կապադովկիա։ Լուկուլլոսը շատ է խնդրում իր զինվորներին, անգամ ծնկի է իջնում նրանց առաջ, սակայն զինվորները անդրդվելի էին։ Ապա նրա փոխարեն զորավար է նշանակվում Գլոբրիոնոսը, ում էլ հանձնում է իր զորքը Լուկուլլոսը և իջնում պատմության թատերաբեմից ։
Տիգրան Կրտսերի ապստամբություն
Ինչպես բոլոր ասիական բռնակալ թագավորների ընտանիքներում, այնպես էլ Տիգրան Մեծի ընտանիքում արյունահեղություննեից զերծ մնալ չի հաջողվել։ Միհրդատ Եվպատորի աղջկանից՝ Կլեոպատրիայից Տիգրանը ունեցավ մի քանի երեխաներ, որոնցից 3-ը դավաճանեցին իրենց հորը։ Կլեոպատրայի և Տիգրանի ավագ որդին՝ Զարեհը, նախարարների հետ դավադրություն կազմակերպեց իր հորը գահընկեց անելու համար, սակայն դավադրութոյւնը բացվեց և նա մահապատժի ենթարկվեց։ Մյուս որդին, որի անունը մեզ չի հասել, մի անգամ Տիգրանի հետ որսի է գնում։ Ինչ-որ պատճառով Տիգրանը ընկնում է ձիուց և ուշաթափվում։ Որդին օգտվում է այս դեպքից և հոր խույրը դնում իր գլխին, իսկ կրտսեր որդին մնում է հոր հետ և խնամում նրան։ Երբ Տիգրան Մեծի գիտակցությունը վերականգնվում է նա հրամայում է ձերբակալել հանդուգն որդուն, իսկ կրտես որդուն՝ Տիգրան Կրտսերին, դարձնում է իր գահակիցը Ծոփաց աշխարհում ։
Սակայն ամենամեծ վտագը հենց կրտես որդին էր իրենից ներկայացնում՝ Տիգրանը։ Երբ Ք․ա․ 67 թվականին Տիգրան Մեծը գտնվում էր Կապադովկիայում, Տիգրան Կրտսերը մի քանի դավադիրների հետ ապստամբում է և գրավում Արտաշատը։ Նրան աջակցում էին իր մայրը՝ Կլեոպատրան և պապը՝ Միհրդատ Եվպատորը, որը ցանկանում էր թոռան միջոցով Հայաստանը օգտագործել Պոնտոսի շահերի համար։ Տիգրան Մեծը, իմանալով որդու դավաճանության մասին, անմիջապես վերադառնում է Արտաշատ և պատերազմելով նրա հետ՝ հաղթում։ Տիգրան Կրտսերը փախչում է Պարսկաստանի արքա Հրահատ Գ-ի մոտ, որը նրա աներն էր։ Այս միջոցին Հրահատ Գ-ի պալատում գնտվում էին և՛ հայակական, և՛ հռոմեական պատվիրակություններ, որոնք փորձում էին իրենց կողմը քաշել պարսիկներին։ Ի վերջո պարսիկները հակվում են դեպի Հռոմը։ Այդ որոշման մեջ մեծ դեր է խաղում նաև Տիգան Կրտսերը, որը նախընտրում էր անմիջապես ստանալ թույլ պետություն, քանի մի փոքր անց անկախ աշխարհակալություն ։
Պոմպեոսի արշավանքը և Արտաշատի պայմանագիր
Ք․ա․ 66 թվականին Պոմպեոսը թողել է իր զորքերի մի մասը Կիլիկիայում ու Կապադովկիայում և սկսեց շարժվել Գալատիա, որտեղ էլ Լուկուլլոսից ստացավ զորքերի հրամանատարությունը։ Լուկուլլոսը մեկնում է Հռոմ, իսկ Պոմպեոսը սկսում է Պոնտոսի վերանվաճումը։ Միհրդատը պատերազմը վարում էր իր նախընտրած ռազմաավարությամբ՝ հակառակորդի ուժերը հյուծելով և դեպի երկրի խորքը ներքաշելով։ Պոմպեոսը մի անգամ այնպիսի մի դժվար իրադրության մեջ ընկավ, որ նահանջեց միչև հայ-պոնտական սահման՝ Տայոց աշխարհ։
Այդ ժամանակ Տիգրան Մեծը զբաղված էր պարսիկների դեմ պատերազմով, որը սանձազերծել է Հրահատ Գ արքան իր փեսային՝ Տիգրան Կրտսերին հայոց գահին հաստատելու համար։ Տիգրան Մեծը քաշվեց դեպի լեռներ և թույլ տվեց, որ Հրահատ Գ-ն պաշարի Արտաշատը։ Նա լեռներում կազմակերպում է իր բանակը և երբ իջնում է Արտաշատ, արդեն Հրահատ Գ-ն իր զոքրի մեծ մասով հեռացած է լինում։ Նոր ճակատամարտ է տեղի ունենում Տիգրան Կրտսերի և Տիգրան Մեծի միջև, որում հաղթում է հայրը, իսկ որդին փախչում է պապի՝ Միհրդատ Եվպատորի մոտ։ Այսպիսով խզվում է հայ-պոնտական դաշինքը ։