Ռուս-պարսկական_պատերազմ_(1804-1813)
Նախադրյալներ
Ռուսաստանում հաստատված Ռոմանովների դինաստիան (1613-1917), ունենալով ծավալապաշտական ձգտումներ, դեռ 17-րդ դարի վերջին դուրս եկավ Ռուսական թագավորության սահմաններից և հասավ կայսրության։ Մի քանի տասնամյակների ընթացքում նվաճելով հսկայական տարածքներ Հյուսիսային Ասիայում (Սիբիր)՝ ցարերը նվաճումների անցան արևմուտքում Եվրոպայում։ 18-րդ դարում պատերազմելով Շվեդական կայսրության, Ռեչ Պոսպոլիտայի, Ավստրիական կայսրության դեմ Ռուսաստանի կայսրությունը նվաճեց Արևելյան Եվրոպայի մեծ մասը։ Առաջին կայսր Պետրոս Մեծը և իր հետնորդները նպատակ ունեին ընդլայնել տերության սահմանները դեպի հարավ նվաճելու Մերձավոր Արևելքը ։ Այդ հարցում նրանք հենվում էին տեղի քրիստոնյա ժողովուրդների, առաջին հերթին հայերի և վրացիների վրա ։ Այդ ժամանակ տարածաշրջանը բաժանված էր երկու տերությունների Օսմանյան կայսրության և Սեֆյան Պարսկաստանի միջև։ Կազմավորումից ի վեր երեք դար շարունակ, իսլամադավան երկու տերությունները՝ Պարսկաստանն ու Օսմանյան կայսրությունը, վարել են բազմաթիվ պատերազմներ։ Նրանց միջև բաժանված էին ինչպես Հայաստանը, այնպես էլ Վրաստանը։ Պարսկաստանի կազմում Արևելյան Վրաստանը ներկայացված էր երկու թագավորությունների Քարթլիի և Կախեթի տեսքով։ Արևելյան Հայաստանում առկա մելիքությունները հիմնականում Ղարաբաղի խանության տարածքում էին (Արցախի մելիքություններ), բնիկ հայկական բնակչությունը շարունակում էր ապրել Երևանի, Գանձակի, Նախիջևանի, Ղարադաղի, Խոյի և Մակուի խանություններում։ Թուլացած երկրներում սկսել էին գահակալական կռիվներ և ներքին պատերազմներ։ 1722 թվականին աֆղանների զորահրամանատար Միր Մահմուդը գրավում է Պարսկաստանի մայրաքաղաք Սպահանը ։ Օգտվելով դրանից ռուսները սկսում են Կասպիական արշավանքը (1722-1723) ։ Հակապարսկական ազատագրական պայքար է սկսվում Սյունիքում (1722-1730), ապա Արցախում (1724-1731), կազմակերպվում է Երևանի ինքնապաշտպանությունը (1724)։ Սեֆյաններին փոխարինելու են գալիս Աֆշարիները, Զանդերը։ Թեև Նադիր շահը վերականգնում է պետության սահմանները, սակայն ծայրագավառներում ձևավորված մանր խանությունները ինքնուրույնության փորձեր են կատարում։ Դա հատկապես վերաբերում էր Արաքս գետից հյուսիս ընկած տարածքներին, որտեղ բարձրագույն իշխանության էին հասել թյուրքալեզու ցեղերի ղեկավարներ, որոնք կապ էին պահպանում Օսմանյան կայսրության հետ։ Իրանի հյուսիսում կիսանկախ երկու թագավորությունները միավորվում են վրաց արքա Հերակլ II-ի դրոշի ներքո, որը ստեղծում է Քարթլի-Կախեթի թագավորությունը ։ Նա ծրագրում էր ստեղծել հայ-վրացական հզոր պետություն, որի համար համագործակցել է հայ ազատագրական շարժման նշանավոր գործիչների Հովսեփ Էմինի, Շահամիր Շահամիրյանի, Հովսեփ Արղությանի, Հովհաննես Լազարյանի հետ։ Օգտվելով Պարսկաստանի թուլացումից՝ ռուսները անցնում են Կովկասի նվաճմանը։ Եկատերինա II կայսրուհու և իր որդու Պավել I-ի օրոք, աստիճանաբար քայլեր են արվում Կովկասում հաստատվելու նպատակով։ 1783 թվականին Գեորգիևսկ քաղաքում կնքվում է մի դաշնագիր, որով վրաց Հերակլ II թագավորը ճանաչել է Ռուսաստանի հովանավորությունը և հրաժարվել ինքնուրույն արտաքին քաղաքականությունից, իսկ Ռուսաստանը պարտավորվում էր պահպանել Վրաստանի տարածքային ամբողջականությունը ։ 1795 թվականին պարսից նոր շահ, Ղաջարիների դինաստիանյի հիմնադիր Աղա-Մահմեդ խան Ղաջարը ասպատակում է Հարավային Կովկասը արշավելով Թիֆլիս, Երևան, Շուշի և Գանձակ ։ Մայրաքաղաք Թիֆլիսի մատույցներում տեղի է ունենում Կրծանիսի ճակատամարտը։ Վրացական ամբողջ բանակի թիվը, որում ներգրավվել էին զինվորներ արևմտյան Վրաստանից Իմերեթից, հասնում էր 5000-ի։ Պարսկական 40 հազարանոց զորքը ջախջախեց վրացական ջոկատները ։ Ի պատասխան դրա 1796 թվականին ռուսները ևս մեկ անգամ արշավում են Պարսկաստան, ամրապնդում իրենց իրավունքները։ Երկու տարի անց վրաց արքան մահանում է, և գահի համար պայքար է սկսում նրա որդիների Գեորգի XII-ը և Ալեքսանդրի միջև։ Վերջինս Իրանի շահի խորհրդով հեռանում է Թիֆլիսից և իր ուժերը միավորում Դաղստանի ավարների առաջնորդ Օմար Խանի հետ, որը հոր վաղեմի թշնամին էր ։ Ալեքսանդրը Կախեթում երդվում է սուրբ Նինոյի գերեզմանի մոտ, որ ավարների բանակը գալու է ոչ թե երկիրը ավերելու, այլ Ալեքսանդրեի գահակալությունը պաշտպանելու համար։ Սակայն 1800 թվականին ավարա-վրացական զորքը պարտվում է ռուսներին, և Ալեքսանդրը հեռանում է Ղարաբաղի խանություն, ապա Դաղստան։ Ռուսները նրան հայտարարում են դավաճան. Բագրատիոնիների դինաստիան հեռացվում է իշխանությունից, և ռուսները Թիֆլիսում ստեղծում են գերագույն իշխանություն ռուսական զինվորականության գլխավորությամբ։