cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Հերբերտ ֆոն Կարայան
Մանկություն և պատանեկություն
Հերբերտ ֆոն Կարայանը ծնվել է Զալցբուրգում, փախստականների ընտանիքում։ Ենթադրաբար ունի առումինական ծագում։ Փաստաթղթերի առումով Կարայան անվանումը առաջին անգամ հիշատակվում է հունական Կոզանի քաղաքում 1743 թվականին։ 1792 թվականին նրա նախապապը՝ Գեորգ Կարայանը, սաքսոնյան Հեմնիցե քաղաքում լինելով խոշոր վաճառական, կյուրֆյուրստ Ֆրիդրիխ Ավգուստ III-ից ստանում է ասպետի տիտղոս-րիտտեր, դրա համար ֆոն Կարայանի ծննդյան ամբողջական անվանումը ասպետ Հերբերտ ֆոն Կարայան է ։
1916 թվականից մինչև 1926 թվականը սովորել է Զալցբուրգի Մոցարտեում կոնսերվատորիայում, որտեղ նա ստացել է դիրիժորության արվեստի ուսումնասիրման համար խթան։
1929 թվականին Զալցբուրգի փառատոնային թատրոնում Ռիխարդ Շտրաուսի «Սալոմե» օպերայի դիրիժորն էր։
1929 թվականից մինչև 1934 թվականը Գերմանիայի Ուլմ քաղաքի քաղաքային թատրոնում առաջին կապելմայստերն էր։
1934 թվականից մինչև 1941 թվականը օպերայի ներկայացումների սիմֆոնիկ համերգների դիրիժորն էր Աախենի օպերային թատրոնում։
1935 թվականին ֆոն Կարայանը դարձավ Գերմանիայի ամենաերիտասարդ գլխավոր երաժշտական տնօրենը (Generalmusikdirektor), հանդես է եկել որպես հրավիրված տնօրեն Բրյուսելում, Ստոկոհոլմում, Ամստերդամում և այլ քաղաքներում։
1937 թվականին կայացավ ֆոն Կարայանի առաջին ելույթը Բեռլինյան ֆիլհարմոնիկ նվագախմբի հետ և Բեռլինի պետական օպերային թատրոնում Բեթհովենի «Ֆիդելիո» օպերայում։ 1938 թվականին հսկայական հաջողության հասավ Ռիխարդ Վագների «Տրիստան և Իզոլդա» օպերայի կատարման համար։ Բեռլինյան քննադատները նրան անվանեցին «Հրաշք Կարայան» (Das Wunder Karajan): Նա պայմանագիր կնքեց «Դոյչե[ը] Գրամաֆոն» ձայնագրող ընկերության հետ։ Առաջին ձայնագրությունը Բեռլինի պետական երգչախմբի կատարմամբ Մոցարտի «Կախարդական սրինգն» էր։
Հետպատերազմյան տարիներ
1946 թվականին Վիեննայում Վիեննայի ֆիլարմոնիկ նվագախմբի հետ կայացավ Կարայանի առաջին հետպատերազմյան համերգը։ Այնուհետև խորհրդային իշխանությունները արգելք դրեցին դիրիժորի կարգավիճակով նրա ելույթների վրա Նացիոնալ-սոցիալիստական ​​գերմանական բանվորական կուսակցությանը անդամակցելու համար։ Այդ տարվա ամռանը նա անանուն մասնակցեց Զալցբուրգյան փառատոնի աշխատանքներին։ Հաջորդ տարի նրան թույլատրեցին վերստին աշխատել որպես դիրիժոր։
1948 թվականին Կարայանը դարձավ Վիեննայում երաժշտության բարեկամների ընկերակցության գեղարվեստական ղեկավար (Gesellschaft der Musikfreunde): Նա դիրիժորություն էր անում նաև Միլանի «Լա Սկալա» օպերային թատրոնում։ Սակայն այդ ժամանակահատվածում ամենանշանակալին նրա աշխատանքն էր Լոնդոնում ոչ վաղ ստեղծված «Ֆիլհարմոնիա» նվագախմբում։ Նրա շնորհիվ այդ նվագախումբը մտավ աշխարհի լավագույն նվագախմբի շարք։
1951 և 1952 թվականներին Բայրոյտի օպերային թատրոնի բեմադրությունների դիրիժորն էր։
1955 թվականին նշանակվեց Բեռլինի ֆիլհարմոնիկ նվագախմբի ցմահ երաժշտական ղեկավար, ինչպես Վիլհելմ Ֆրուտվենգլերի փոխարինող։ 1957 թվականից մինչև 1964 թվականը հանդիսանում էր Վիեննայի պետական օպերայի գեղարվեստական տնօրեն, սերտ կապված էր Վիեննայի ֆիլհարմոնիկ նվագախմբի և Զալցբուրգյան փառատոնի հետ, որտեղ նա հիմնադրեց Զատկային փառատոն։
Կարայանը շարունակեց դիրիժորություն անել և ձայնագրվել մինչև իր մահը՝ 1989 թվականը։
Կարայանը և ձայնագրությունը
Հերբերտ ֆոն Կարայանը կարևոր դեր խաղաց կոմպակտ դիսկերի վրա թվային աուդիոձայնագրման ֆորմատի ամրացմանը (1980-ական թվականներ)։ Նա օժանդակեց այդ նոր տեխնոլոգիայի ընկալմանը իր հեղինակության շնորհիվ 1980 թվականի ապրիլին մասնակցեց առաջինլրագրողական հարցուպատասխանին՝ նվիրված կոմպակտ սկավառակների վրա աուդիոձայնագրությունների թողարկմանը «Sony» ընկերության նախագահ Ակիո Մորիտայի հետ, իսկ 1987 թվականին մասնակցեց Եվրոպայում առաջին սկավառակների արտադրության գործարանի բացմանը Նորիո Օրիայի հետ։ Կոմպակտ սկավառակների առաջին պրոտոտիպերը սահմանափակված էին հիշողության ժամանակով 60 րոպե։ Հաճախ ասում են, որ 74 րոպե հիշողության ստանդարտի ամրագրմանը հասել են այն բանի համար, որպեսզի տեղավորեն Բեթհովենի Իններորդ սիմֆոնիան, իսկ այդ պահին գոյություն ունեցող Կարայանի ձայնագրությունների արխիվը և նրա բացարձակորեն արտահայտված ցանկությունները դեր խաղացին կոմպակտ ցանկությունները նշանակալի դեր խաղացին կոմպակտ սկավառակների հնչողության առավելագույն ժամանակի ավելացման որոշման համար։ Սակայն, հնարավոր է, որ այդ պատմությունը հանդիսանում է պարզապես առասպել ։
Ստեղծագործական գործունեություն
Ամերիկացի քննադատ Հարվի Զակսը Կարայանի ստեղծագործական դրսևորումների մասին տալիս է հետևյալ դիտողությունը.
"Թվում է Կարայանը ընտրություն է կատարել ունիվերսալ, նրբանկատ, զգացական հնչյունի օգտին, որը կարելի է կիրառել աննշան ոճային շեղումներով, որոնց նա համարել է անհրաժեշտ Բախին և Պուչչինիին, Մոցարտին և Մալերին, Բեթհովենին և Վագներին, Շումանին և Ստրավինսկուն... նրա բազմաթիվ կատարումներ ծրագրավորված և արհեստական էին, այդպիսինները երբեք չես հանդիպի Տոսկանինիի, Ֆուրտվենգլերի և այլ մեծերի մոտ։ Կարայանի ձայնագրություններ մեծ մասը չափազանցված «հղկված» են, իրենցից ներկայացնելով Լեն Րիֆենշտալի լուսանկարների և ֆիլմերի հնչյունային համանմանություն։"
Կարայանին քննադատում էին այն բանի համար, որ նա 20-րդ դարի երաժշտությունից նա կատարում և ձայնագրում էր հազվադեպ բացառությամբ միայն այն ստեղծագործությունները, որոնք գրվել են մինչև 1945 թվականը (Գուստավ Մալերի, Առնոլդ Շյոնբերգի, Ալբան Բերգի, Վեբերնի, Բարտոկի, Յան Սիբելիուսի, Ռիխարդ Շտրաուսի, Ջակոմո Պուչինիի, Իլդեբրանդո Պիցետտիի, Արթուր Օնեգերիի, Սերգեյ Պրոկոֆեիի, Կլոդ Դեբյուսի, Պաուլ Հինդեմիտի, Կառլ Նիլսենի և Իգոր Ստրավինսկու ստեղծագործություններ)՝ չնայած նա ձայնագրել է Դիմիտրի Շուտակովիչի սիմֆոնիա համար 10-ը (1953 թ.), ինչպես նաև կատարել է Կարլ Օրֆիի «Ժամանակների վերջում կոմեդիաներ» պրիմերիան (1973 թ.) :
Դիրիժորական վահանակի մոտ վարքագիծ
Որոշ քննադատներ, հատկապես բրիտանական քննադատ Նորման Լեբեխտը, Կարայանին մեղադրում են այն բանի համար, որ նա կատարումների համար պահանջել է հսկայական հոնորարներ։ Հասարակական միջոցների հաշվին ֆինանսավորվող կատարողական կազմակերպությունների, ինչպիսիք են Վիեննայի ֆիլհարմոնիկ նվագախումբը, Բեռլինի ֆիլհարմոնիկ նվագախումը և Զալցբուրգյան փառատոնը, տնօրենի պաշտոնը զբաղեցնելու ժամանակ նա հրավիրված աստղերին սկսեց վճարել աստղաբաշխական գումարներ, ինչպես նաև մեծացնել ի պարգևատրման չափը։ Այն բանից հետո, երբ նա իր տրամադրության տակ ստացավ նվագախմբեր, Կարայանը նրանց ստիպեց ձայնագրել սկավառակներ, ինչպես նաև մինչև իր մահը կրկնակի ձայնագրում էր իր սիրած ստեղծագործությունները, նոր տեխնոլոգիաների ի հայտ գալուն պես։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Բեռլինի պատվավոր քաղաքացիներ Կատեգորիա:«Գրեմմի» մրցանակի դափնեկիրներ Կատեգորիա:Վիեննայի երաժշտության և կատարողական արվեստի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Ավստրիացի դիրիժորներ Կատեգորիա:Ավստրիացի կինոռեժիսորներ
Աստերոիդների ցանկ (317801-317900)
Աստերոիդների ցանկ (317701-317800) * Աստերոիդների ցանկ * Աստերոիդների ցանկ (317901-318000)
Շամանություն
Շամանություն, շամանականություն (էվենկերեն՝ շաման, սաման-գրգռված, մոլեգնած մարդ), կրոնի նախնական ձև։ Շամանության հիմքում ընկած են կամլանիեի (ծիսակարգ, որը բերում է հմայված վիճակի և ուղեկցվում երգեցողությամբ, պարով, թմբկահարությամբ) ընթացքում ոգիների հետ շամանի (պաշտամունքի սպասավորի) հաղորդակցվելու մասին պատկերացումները։ Շամանության նպատակն է «բուժել» հիվանդին, «ապահովել» հարուստ որս և այլն։
Տարածված է Աֆրիկայում, Հյուսիսաին և Արևելյան Ասիայում։
Կատեգորիա:Կրոն Կատեգորիա:Կրոնի մարդաբանություն Կատեգորիա:Շամանություն
Խորխե Ռանդոյի թանգարան
Խորխե Ռանդոյի թանգարան, էքսպրեսիոնիզմին նվիրված առաջին թանգարանը Իսպանիայում, որը նվիրված է նկարիչ Խորխե Ռանդոյին և այստեղ պահպանվում են նրա նկարները, ինչպես նաև անցկացվում են ազգային  և օտարազգի նկարիչների ցուցահանդեսներ՝ կապված այս գծի հետ։ Թանգարանը պաշտոնապես բացվել է 2014 թվականի մայիսի 28-ին   ։
Թանգարան
Թանգարանի առաքելությունը կենտրոնացած է Խորխե Ռանդոյի ստեղծագործությունների ուսումնասիրման և տարածման, ինչպես նաև էքսպրեսիոնիզմի պոետիկայի ուսումնասիրության վրա ։ Էքսպրեսիոնիզմը գեղարվեստական շարժում է, որը հեղաշրջում է ժամանակակից Արևմտյան մշակույթում 19–րդ դարից մինչև մեր օրերը։
Նրա գերակայության մեջ են մտնում տարբեր գեղարվեստական տեսակների ուսումնասիրությունն ու ներկայացումը ՝ գեղանկարչություն, քանդակագործություն, ճարտարապետություն, փիլիսոփայություն, գրականություն, կինո կամ երաժշտություն ։
Թանգարանն արտացոլում է Խորխե Ռանդոյի արվեստը՝ ստեղծելով նրա մտորումների մշակութային փիլիսոփայությունը։ «Դռները միշտ բաց են․․․ որպեսզի մարդիկ մտնեն և թանգարանը դուրս գա» կարգախոսի օգնությամբ այս թանգարանը դարձել է հոգևոր և հումանիտար տեսանկյունից արվեստը հասկացող մի օրգանիզմ ։
Մուտքը, թանգարանով էքսկուրսիան և միջոցառումները անվճար են ։
Խորխե Ռանդոյի աշխատանքներ
Ցուցասրահներն ընդունում են Խորխե Ռանդոյի աշխատանքները, որոնք գտնվում են անընդհատ շարժման մեջ՝ ներկայացնելով արտիստի տարբեր թեմատիկ շրջանները ցուցահանդեսային աշխատանքներն ուղեկցելու համար  ։
Ժամանակավոր ցուցահանդեսներ
Ժամանակավոր ցուցահանդեսներն ընդունում են էքսպրեսիոնիզմի կամ նեոէքսպրեսիոնիզմի հետ կապված ազգային և արտասահմանյան արվեստագետների աշխատանքները։ Առաջին տարում թանգարանն ընդունել է Կետե Կոլվիցի նկարների նմուշը, և 2015 թվականի դեկտեմբերի 14-ին Իսպանիայում բացվել է գերմանացի քանդակագործ Էռնստ Բառլախի առաջին ցուցահանդեսը   ։
Արվեստի սրահ
Այս թանգարանը միտում ունի արվեստի սրահ դառնալ(La Sala de Estar del Arte) ։ Ամբողջ տարվա ընթացքում տեղի են ունենում տարբեր գեղարվեստական առարկաների շնորհանդեսներ։ «Ձայնի գույնը» շարքը նվիրված է երաժշտությանը ։ «Լույս և ստվեր»–ը ֆիլմերի և զրույցների ներկայացում է ։ «El Gabinet»-ը շարքը կապված է գրականության և թատրոնի հետ։ «Արվեստը» շրջան է, որի ընթացքում անցկացվում են գեղարվեստական հարցազրույցներ և հանդիպումներ։ «Ինչ է տեղի ունենեում» շարքը համակարգում է Մալագայի համալսարանի ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Կատեդրալը ։
Այցելություն և ուսուցում
Թանգարանն առաջարկում է էքսկուրսիաներ առանց պահեստավորման, նաև նվազագույն թվով մարդկանց դեպքում։ Այցերն անցկացվում են արվեստի պատմաբանների կողմից, որոնք ձգտում են փոխադարձ տպավորությունների փոխանակման՝ յուրաքանչյուր այց վերածելով գաղտնիքների բացահայտման և գիտելիքների հարստացման ։
Նաև իրականացվում են անհատական էքսկուրսիաներ հատուկ կարիքներ ունեցող թիմերի, խմբերի և կրթական ծրագրերի համար՝ այցելուներին ավելի մոտեցնելով էքսպրեսիոնիզմին և նեոէքսպրեսիոնիզմին։ Աշակերտներին ռաջարկվում է նաև ժամանակակից արվեստի գլխավոր համայնապատկերը, արվեստանոց և քննարկումների սեղան ։
Շենք
Խորխե Ռանդոյի թանգարանը գտնվում է Մերսեդարի վանքի մոտ ՝ Մալագայի Կրուզ դել Մոլինիլյո փողոցում։ Շենքը կառուցվել է ճարտարապետ Դոն Մանուել Ռիվեր Վալենտինի դիզայնով և համարվում է խորհրդանշանական շենք։ Ներքին բակում կա մանդարինի ծառի հետաքրքիր նմուշ, որը մոտ 140 տարի առաջ տնկել է վանքի հիմնադիրը ։
Վիլյավիսենսիո դե լոս Կաբալյերոս
Վիլյավիսենսիո դե լոս Կաբալյերոս (Villavicencio de los Caballeros), մունիցիպալիտետ Իսպանիայում, գտնվում է Վալյադոլիդ պրովինցիայում (Կաստիլիա և Լեոն ինքնավար համայնքում)։ Տարածքը կազմում է 36,06 կմ2։ Բնակչությունը 255 մարդ (2010 թվականի տվյալներով)։ Գտնվում է պրովինցիայի վարչական կենտրոնից 71 կմ հեռավորության վրա։
Խորխե Ռանդոյի թանգարան
Շենք
Վանքի մի մասը թանգարանի վերածելու համար աշխատանքները սկսվել են 2011 թվականին Մալագայի քաղաքապետարանի հաշվին և ավարտվել 2014 թվականի գարնանը ճարտարապետ Դոն Խոսե Անտոնիո Գոնզալեզ Վարգազի կողմից ։ Էքսպրեսիոնիզմի արվեստի խստությունը չէր կարող ավելի լավ տեղ գտնել տեղակայվելու համար, քան այս հոգևոր միջավայրը։
Վիլյավիսենսիո դե լոս Կաբալյերոս
Կատեգորիա:Վալյադոլիդ պրովինցիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Իսպանիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Կաստիլիա և Լեոնի բնակավայրեր
Խորխե Ռանդոյի թանգարան
Տեղադրում
Խորխե Ռանդոյի թանգարանը իր կառուցվածքում համատեղում է վանքի հին աղյուսը նոր նորարարական բետոնի և այրված պողպատի հետ։ Այս համադաշնության մեջ էքսպրեսիոնիզմի արվեստի խստության հետ խառնվում է վանքի հոգևորությունն ու հանգստությունը ։
Ցուցադրությունների տարածքը բաղկացած է բնական լուսավորում ունեցող չորս սենյակներից։ Բնական լուսավորությամբ պայծառ սենյակները շինարարության խորհրդանիշներից մեկն են։ Թանգարանում տեղակայված է նաև գրադարան, ներքին բակ և արվեստանոց ։ Արվեստանոցը ստեղծագործական գեղանկարչության համար նախատեսված տարածք է, որտեղ կարելի է այցելել և կարծիքներ փոխանակել մշակույթի և արվեստի մասին ։
Կառավարում
Թանգարանի կառավարումը, վարչակազմը և բոլոր դասընթացները (ցուցահանդեսներ, արվեստի և էքսպրեսիոնիզմի գեղագիտության հետ կապված կոնֆերանսներ, խմբակներ և սեմինարներ) գտնվում են Խորխե Ռանդոյի հիմնադրամի հոգաբարձության ներքո։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էքսպրեսիոնիզմ Կատեգորիա:2014 հիմնադրված թանգարաններ Կատեգորիա:Ժամանակակից արվեստի թանգարաններ Կատեգորիա:Ժամանակակից արվեստ Կատեգորիա:Իսպանիայի տուն-թանգարաններ Կատեգորիա:Իսպանիայի թանգարաններ
Տոոլսե ամրոց
Տոոլսե ամրոց (Toolse ordulinnus, Tolsburg, ավելի վաղ՝ Vredeborch), Էստոնիայի ամենահյուսիսային ու «ամենաերիտասարդ» միջնադարյան ամրոցը, որ գտնվում է Լյաենե-Վիրումաա նահանգում՝ Կունդա քաղաքից ոչ հեռու։ Տոոլսեի ամրոցը կառուցվել է Ռակվեռե քաղաքը ծովահենների հարձակումներից պաշտպանելու նպատակով։ Ամրոցը կառուցման տարեթիվ է համարվում 1471 թ., ամրոցի հիմնադիր՝ Լիվոնյան օրդենի մագիստրոս Յոհան Վալդհաոուն ֆոն Հեերսեն։
Պատմություն
Նախապես կառուցվել են եռահարկ ամրոց-տուն և աշտարակ, որոնք հետագայում դարձել են ամրոցի արևմտյան ծայրը։ 15-րդ դարի վերջին ամրոցը արդեն ուներ ներսի ու դրսի բակեր։ Ամրոցի պատերի բարձրությունը հասնում էր 14 մետրի, հաստությունը՝ 2 մետրի։ Հետագայում դարպասների վերևում կառուցվեց աշտարակ, որը պիտի պաշտպաներ քիչ ուշ կառուցված ճամբար-բակն ու ամրոցի հյուսիսարևմտյան անկյունը։
Հին տան հիմնական պատի հետևում կառուցվել է ռազմական կլոր աշտարակ։ Դրա կառուցմանը զուգահեռ ավելացվել է ամրոցի պատերի բարձրությունը։
Ամրոցի հիմնական գործառույթը նավահանգստի պաշտպանությունն էր, որն էլ իր հերթին հանդիսանում էր Ռակվեռեի ծովային դարպասը։
Ամրոցի շինարարությունը շարունակվել է երկու հարյուրամյակ։ Լիվոնյան պատերազմի ժամանակ ամրոցն ավերվել է։ Ամրոցը հիշատակվում է Տյավզինի հաշտության պայմանագրում, որով ռուսները հրաժարվում են էստոնական մի շարք ամրոցների տիրապետման իրավունքներից։ Հետագայում ամրոցը մասամբ վերականգնվել է, և 17-րդ դարում նրա մի մասը պիտանի էր օգտագործման համար։ Հյուսիսային պատերազմի ընթացքում ամրոցը ամբողջովին ավերվել է և լքվել։
1998 թվականին ամրոցի ավերակները գրանցվել են Էստոնիայի մշակույթի հուշարձանների պետական ռեգիստրում ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ամրոցներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Էստոնիայի ամրոցներ
Kuban Airlines
Kuban Airlines, ռուսական ավիաընկերություն, հիմնված է Կրասնոդարի օդանավակայանում։ Ավիաընկերությունը գործում է ծրագրված և չարտերային չվերթներ դեպի Ռուսաստան, ԱՊՀ երկրներ, ինչպես նաև իրականացնում է ուղևորափոխադրումներ և բեռնափոխադրումներ։ Ավիաընկերությունը հիմնադրվել է 1932 թվականին ։
Պատմություն
Ավիաընկերությունը հիմնադրվել է 1932 թվականին։ 1934 թվականի հունիսից ավիաընկերությունը իրականացնում է չարտերային թռիչքներ Կրասնոդարի երկրամասի քաղաքներում և գյուղերում։ Առաջին համաշխարհային պատերազմում, Կրասնոդարի ջոկատը իրականացրել է վիրավորներ տարհանում, ինչպես նաև հասցրել է զնեք և զինամթերք։ Ավիաընկերությունը դադարեցրել է իր չվերթները 2013 թվականի մարտի 15-ին, ընկերությունը սնանկ է ճանաչվել ։
Երթուղային ցանցը
Ավիաընկերությունը հիմնականում չվերթներ է իրականացնում հետևյալ օդանավակայաններից՝ Մոսկվա (Վնուկովո), Կրասնոդար, Սոչի։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսական ավիաընկերություններ
Սանտա Կատերինա դելո Յոնիո
Սանտա Կատերինա դելո Յոնիո (Santa Caterina dello Ionio), կոմունա Իտալիայում՝ Կալաբրիա մարզի Կատանձարո գավառում ։
Բնակչությունը կազմում է 2277 մարդ, բնակչության խտությունը կազմում է 56 մարդ/կմ²։ Զբաղեցնում է 41 կմ² մակերես տարածք։
Փոստային ինդեքսն է՝ 88060 ։ Հեռախոսային կոդը՝ (+39) 0967։
Պարադոքսալ մտադրություն
Պարադոքսալ մտադրություն, հոգեթերապիաում օգտագործվող մեթոդիկա։ Մշակել է ավստրիացի հոգեբույժ և հոգեբան Վիկտոր Ֆրանկլը իր լոգոթերապիայի համար ։ Այս մեթոդիկայի շրջանակում որոշակի ֆոբիա ունեցող անձին խորհուրդ է տրվում հակասական փորձով ցանկանալ այն, ինչից նա ամենից շատ է վախենում։ Դա կարող է լինել օբյեկտ, գործողություն կամ իրադարություն, որում այցելուն սարսափում է հայտնվել։ Այս մեթոդիկան օգտագործվում է նաև օբսեսիվ-կոմպուլսիվ խանգարումները բուժելու համար։
Մեթոդիկայի կիրառում
Հեղինակի կողմից մեթոդի կիրառման օրինակներից է երիտասարդ բժշկի դեպքը, որը սարսափում էր քրտնարտադրությունից։ Հենց որ երիտասարդը սկսում էր վախենալ, որ կքրտնի, անմիջապես առատ քրտնում էր։ Առաջանում էր փակ շրջան․ քրտնելու վախը առաջացնում էր ավելի ինտենսիվ քրտնարտադրության ռեակցիա։ Առաջացած շղթան խախտելու համար հոգեբույժը երիտասարդ բժշկին խորհուրդ է տվել հետևյալը․ ամեն անգամ, երբ նա սկսեր քրտնել, պետք է մտածված փորձեր ցուցադրել շրջապատող մարդկանց, թե ինքն ինչքան լավ է կարողանում դա անել։ Արդեն երբ նա հանդիպում էր ինչ-որ մեկին, որն առաջացնում էր քրտնարտադրության տագնապ, ասում էր իրեն․ «Առաջ ես քրտնում էի ընդամենը մեկ կվարտ, իսկ հիմա ամենաքիչը տասը կվարտ կքրտնեմ»։ Արդյունքում մեկ սեանսից հետո այցելուն, որը տասը տարի տառապում էր այդ ֆոբիայով, մեկ շաբաթում ազատվեց դրանից ։
Ֆրանկլը պնդում էր, որ պարադոքսալ մտադրությունը կարող է առաջանալ նաև քնի խանգարումից․ Հենց հիվանդը դադարում է իր ֆոբիական և այլ դրսևորումների դեմ պայքարի փորձերը՝ փոխարենը օգտագործելով պարադոքսալ մտադրությունը․ արատավոր շրջանը քայքայվում է, և ախտանիշը թուլանում է: Ըստ մեթոդի հեղինակի պնդումների՝ ի վերջո ախտանիշը պետք է թուլանա։ Վիկտոր Ֆրանկլը պնդում է, որ առաջացած արատավոր շրջանը դադարում է ոչ թե սեփական անձի վրա նևրոտիկ կենտրոնացվածությամբ, այլ իմաստալից գործունեության մեջ անձնական ներգրավվածությամբ, ինչն էլ դառնում է բուժման բանալին:
Պարադոքսալ մտադրությունն արդյունավետ է օբսեսիվ, կոմպուլսիվ և ֆոբիկ վիճակների բուժման համար, հատկապես այն դեպքերում, որոնք կապված են կանխատեսված տագնապի հետ: Բացի այդ, դա արագ գործող թերապևտիկ մեթոդ է, որի դեպքում արագ թերապիան պարտադիր տալիս է ոչ միայն ժամանակավոր թերապևտիկ ազդեցություն: Էմիլ Գուտեյլը գրում է․ Ֆրանկլը բերում է այցելուի օրինակը, որի դեպքում թերապևտիկ ազդեցությունը պահպանվել է պարադոքսալ մտադրության կիրառումից քսան տարի անց:
Առանձնահատկություններ
Այս մեթոդիկայի կիրառումը հիմնված է հումորի զգացումի հիմքում ընկած հատուկ մարդկային հեռացման ունակության վրա։ Այս դեպքում այցելուն հնարավորություն է ձեռք բերում հեռանալ նաև իր նևրոզից։ Գորդոն Օլպորտը գրում է․ Պարադոքսալ մտադրությունը ծառայում է որպես Օլպորտի այս համոզմունքի փորձնական հաստատում և կլինիկական օգտագործում։ Պարադոքսալ մտադրությունը կախված չէ պատճառագիտության բազայից յուրաքանչյուր դեպքում։ Էդիթ Վեյսկոպֆ-Ջելսոնը պնդում է․
Գրականություն
Կատեգորիա:Հոգեթերապիա Կատեգորիա:Հոգեբանություն Կատեգորիա:Հոգեվերլուծություն
Գոյոերեի գավառ
Գոյոերե (Microrregião de Goioerê), գավառ Բրազիլիայում, մտնում է Պարանա նահանգի մեջ։ Մտնում է Բայշու Ամազոնաս նահանգի մեջ։ Բնակչությունը կազմում է 110 999 մարդ 2006 թվականի տվյալով։ Զբաղեցված տարածքը 4 867,765 կմ²։ Բնակչության խտությունը 22,8 մարդ/կմ²։
Գավառի կազմ
Գավառի կազմի մեջ են մտնում հետևյալ համայնքները.
Կատեգորիա:Բրազիլիայի գավառներ Կատեգորիա:Պարանա նահանգի գավառներ
Ղալթախչի (կայարան)
Ղալթախչի, Հարավկովկասյան երկաթուղու կայարան Լոռու մարզում։ Այն բացվել է Թբիլիսի - Գյումրի գծի հետ միասին և անվանակոչվել է կայարանից ոչ հեռու գտնվող համանուն գյուղի անունով։
Գործունեություն
Կայարանը տեղակայված է Թբիլիսի - Մասիս հիմնական գծի վրա և պաշտոնական կոդավորիչի համաձայն բեռնատար կայարան է։ Բեռների և փոքր բեռնափոխադրումների միջոցով ապրանքների ընդունումն ու առաքումը թույլատրվում է միայն մուտքի ժամանակ կամ ոչ հանրային օգտագործման վայրերում։ Այնուամենայնիվ, կայարանում թույլատրվում է նաև ուղևորահոսքը. տոմսերի վաճառք և թիվ 6540/6541 Գյումրի - Վանաձոր երթուղու կանգառ. Ճանապարհի միջին ժամանակը Գյումրիից 42 րոպե է, Վանաձորից՝ 58 րոպե։
Կայարանով են անցնում նաև միջքաղաքային ուղևորատար գնացքները. ձմռանը թիվ 372/371 երթուղին Երևան - Թբիլիսի և ամռանը թիվ 202/201 երթուղին Երևան - Բաթում, բայց Ղալթախչի կայարանում կանգառ չունեն։
Կայարանը վերակառուցումից հետո շահագործման է հանձնվել 2019 թվականի դեկտեմբերի 6-ին ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հայաստանի երկաթուղային տրանսպորտ Կատեգորիա:Հայաստանի երկաթուղային կայարաններ
Կալյուժնոե (գյուղ, Գլուխովի շրջան)
Կալյուժնոե (Калюжне), գյուղ Ուկրաինայի Սումիի մարզի Գլուխովի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Կալյուժնոե գյուղում բնակվել է 151 մարդ ։ Կալյուժնոե գյուղը գտնվում է Էսման և Կլեվեն գետերի միջև (4-6 կմ)։ 1 կմ հեռավորության վրա է գտնվում Կրավչենկովո գյուղը։ Գյուղի միջով հոսում է ամբարտակով առվակ։ Մոտակայքում են գտնվում Տ-1908 մայրուղին և երկաթուղին, Կոլյուժնի կայարանը։
Գյուղում է գտնվում Խորհրդային զինվորների եղբայրական գերեզմանը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Սումիի մարզի Գլուխովի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Մալինկի (գյուղ, Միխայլովսկի շրջան)
Մալինկի (Малинки), գյուղ Ռուսաստանի Ռյազանի մարզի Միխայլովսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 352 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Ռյազանի մարզի Միխայլովսկի շրջանի բնակավայրեր
Երվանդունիների թագավորություն
Երվանդունիների թագավորություն, պետություն Հայկական լեռնաշխարհում մ.թ.ա. 570 - մ.թ.ա. 201 թվականներին ։ Կառավարել է Երվանդունիների թագավորական տոհմը՝ Մեծ Հայքի երեք թագավորական հարստություններից մեկը։ Տարածքը կազմել է նվազագույնը 200 000 քառ. կմ (Երվանդ Վերջինի գահակալման տարիներին մ.թ.ա. 220-201 թվականներ), առավելագույնը՝ 400 000 քառ. կմ՝ Տիգրան Երվանդյանի օրոք (մ.թ.ա. 560-535 թվականներ)։
Ալեքսանդր Մակեդոնացու արևելյան արշավանքից հետո Աքեմենյան կայսրությունը անկում է ապրում, իսկ Հայաստանը անկախանում է։ Երվանդ Գ արքան մայրաքաղաքը տեղափոխում է Արմավիր (մ.թ.ա. 331 թվական), իսկ Երվանդ Վերջինը կառուցում է Երվանդաշատ մայրաքաղաքը (մ.թ.ա. 220 թվական) ։
Համահայկական պետությունը։ Պարույր Սկայորդի
Մ.թ.ա. 7-րդ դարի վերջերին խիստ թուլացել էին Առաջավոր Ասիայի նախկին հզոր տերությունները՝ Ասորեստանը և Վանի թագավորությունը։ Պատճառը Հյուսիսային Կովկասից ներխուժած կիմմերների և սկյութական ցեղերի ավերիչ ասպատակություններն էին։ Վանի թագավորության փլատակների վրա ստեղծվեցին մի շարք իշխանություններ, որոնց մեջ սկսեց առանձնանալ Պարույր Սկայորդու թագավորությունը։ Հայոց ավանդական պատմության համաձայն՝ Պարույր Սկայորդին Հայկ Նահապետի սերունդներից էր։ Նրա թագավորությունը միավորում էր պատմական Հայաստանի հարավային և հարավարևելյան շրջանները։ Պարույրն ակտիվորեն ներքաշվում է Առաջավոր Ասիայի երկու հզոր պետությունների՝ Մեդիայի (Մարաստան) և Բաբելոնիայի՝ Ասորեստանի դեմ մղած պայքարին։ Նրանք Պարույրին թագ են խոստանում։ Պարույրը մարական թագավոր Կիաքսարից թագ ստացավ Նինվեի վրա մարա-բաբելոնյան զորքերի արշավանքին և Ասորեստանի կործանմանը մասնակցելու համար ։ Մ.թ.ա. 609 թվականին նա Կյուաքսարեսի զորքերի հետ գրավում է Վանի թագավորության մայրաքաղաք Տուշպան, արդյունքում Ուրարտական տիրույթները անցնում են հայերին ու հայկական պետական կազմավորումներին, որոնցից ամենահզորը Երվանդունիներն էին։ Անդրադառնալով Պարույրի թագադրությանը՝ պատմահայր Մովսես Խորենացին, նշում է․ Պատմահայր Մովսես Խորենացին իր երկը ստեղծում էր մարզպանության շրջանում։ Լինելով անկախ հայկական պետականության ջատագովը՝ նա գրում է.
Պարույրին հաջորդում է իր որդին՝ Հրաչյան։ Մովսես Խորենացին Հրաչյային համարում է Նոր Բաբելոնիայի թագավոր Նաբուգոդոնոսոր I-ի ժամանակակիցը (մ.թ.ա. 604-562 թթ.)՝ հավելելով, որ Երուսաղեմի գրավման և հրեաների գերեվարման ժամանակ (մ.թ.ա. 597 թ.) նա իր պետության տարածքում տեղ է հատկացրել հրեա որոշ գաղթականների, այդ թվում՝ Բագրատունիների նախնի Շամբատի տոհմին ։
Երվանդական թագավորության հիմնումը
Պարույր նահապետի թագավորությունը երկար չտևեց։ Մեկ թագավորության ներքո ամբողջ երկիրը միավորելու գործն իրականացրեց նրա ազգականներից Երվանդ Ա Սակավակյացը ։ Վերջինիս իշխանության կենտրոնը սկզբում Այրարատն էր ։
Համահայկական թագավորության ստեղծմանը նպաստում էր մի կարևոր դարակազմիկ իրադարձություն. Հայկական լեռնաշխարհի հայալեզու ցեղերն ու ցեղային միությունները սկսել էին միավորվել, ավարտին էր մոտենում հայ ժողովրդի կազմավորումը։ Այն ակտիվացել էր մ.թ.ա. 2-րդ հազարամյակի վերջերին, բուռն ընթացել Վանի թագավորության շրջանում, իսկ Երվանդականների թագավորության օրոք թևակոխեց իր ավարտական փուլը։ Արամանի թագավորի կողմից արևմուտքում գրավված երկրների բնակչությունը, որ հնդեվրոպական էր և շատ մոտ հայերին, աստիճանաբար ներառվեց հայ ժողովրդի կազմավորման գործընթացների մեջ ։
Բոլշոե Մասլեննիկովո
Բոլշոե Մասլեննիկովո (Большое Масленниково), գյուղ Ռուսաստանի Յարոսլավլի մարզի Տուտաևսկի շրջանի կազմում։
Երվանդունիների թագավորություն
Երվանդական թագավորության հիմնումը
Հայերը հարևանների կողմից դիտվում էին որպես Արամանի թագավորի ժողովուրդ, ուստի, հակառակ նրանց հայ ինքնանվանման, սկսեցին անվանել արամանի (որը ժամանակի ընթացքում վերածվեց արմենի), իսկ երկիրը՝ Արմենիա: Այս գործընթացների հետևանքով հայ ժողովրդի կազմավորումը թևակոխեց ավարտական փուլ, և երկրի ամբողջ բնակչությունը դարձավ հայախոս ։
Մ.թ.ա. 6-րդ դարի 70-ական թվականներին Հայոց թագավորությունը, բախվելով մերձավորարևելյան մարա-պարսկական տերությանը և հարկադրված ճանաչելով նրա գերիշխանությունը, այնուամենայնիվ պահպանել է իր պետական անկախությունը, տարածքային ամբողջականությունը, հոգևոր-մշակութային ինքնուրույնությունն ու կենսունակությունը, որոնք հաստատուն հիմքերի վրա էին դրվել նախընթաց դարերում։
Բոլշոե Մասլեննիկովո
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 1 մարդ։
Երվանդունիների թագավորություն
Երվանդական թագավորության հիմնումը
Երվանդունյաց Հայաստանի պետական սահմանները համընկել են հայ ժողովրդի էթնիկական սահմաններին՝ ընդգրկելով ամբողջ Հայկական լեռնաշխարհը։ Հույն պատմագիր Հերոդոտոսը, վկայակոչելով Հեկատեոս Միլեթացու աշխարհացույցը, մ.թ.ա. 6-5-րդ դարերի Հայաստանը ներկայացրել է միաձույլ, հայ ժողովրդով բնակեցված ընդարձակ երկիր, որի սահմանները հարավ-արևելքում տարածվել են մինչև Տիգրիսի վտակ Փոքր Զավ գետի ակունքները և Մարաստան, հարավում՝ մինչև Ադիաբենե (նախկին Ասորեստանի կազմում), հյուսիս-արևմուտքում՝ մինչև Պոնտոս, արևմուտքում՝ մինչև Մեծ կամ Բուն Կապադովկիա, իսկ հարավ-արևմուտքում՝ մինչև Կիլիկիա ։ Պատմագիրը Հայաստանի անբաժան մասն է համարում Եփրատից արևմուտք ընկած Պակտիկեն, որը համընկել է հին պարսկական արձանագրություններում հիշատակվող Կատպատուկա (հին հայկական աղբյուրներում՝ Կապուտկե, Կապուտկող, ավելի ուշ՝ Փոքր Հայք) երկրամասին։ Այսպիսով, Հերոդոտոսին ծանոթ Հայաստանը լիովին ընդգրկում էր Հայկական լեռնաշխարհը ։ Համահայկական նորաստեղծ պետությունը ընդգրկում էր Վասպուրականը, Աղձնիքը, Մոկքը, Կորճայքը, Տուրուբերանը, Ծոփքը, Բարձր Հայքն ու Փոքր Հայքը, իսկ ավելի ուշ՝ նաև Այրարատը, Ուտիքը, Արցախը և Սյունիքը։
Բոլշոե Մասլեննիկովո
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Յարոսլավլի մարզի Տուտաևսկի շրջանի բնակավայրեր
Երվանդունիների թագավորություն
Երվանդական թագավորության հիմնումը
Համաձայն Մար Աբաս Կատինային վերագրվող «Նախնական պատմության» (որի պատառիկները բանաքաղությամբ ավանդել է պատմահայր Մովսես Խորենացին)՝ մ.թ.ա. 6-4-րդ դարերի Հայաստանում շարունակել են իշխել Արամի հիմնադրած Հայկազյան արքայատան ներկայացուցիչները ։ Պատմագիտության մեջ այդ արքայատունը հաճախ անվանում են Երվանդունի կամ Երվանդական՝ Երվանդ Ա Սակավակյաց Հայկազյանի (մ.թ.ա. 570-560) անունով ։
Երվանդ Առաջինի մասին ավանդախառն տեղեկություններ են հաղորդում Մովսես Խորենացին և Քսենոփոնը ։ Վերջինս նշում է, որ հայոց արքան ունեցել է ընդարձակ տիրապետություն, շուրջ 3 000 արծաթ տաղանդ (75 տոննա արծաթ) հարստություն, 40 000 հետևակային և 8 000 հեծելակային զինվորական ուժ։ Երվանդն իր արքունիքը շրջապատել է հայ ավագանու ներկայացուցիչներով՝ «պատվավոր հայերով»։ Երվանդի օրոք հայկական թագավորության մայրաքաղաքը եղել է Տուշպա-Վանը։ Մ.թ.ա. 585 թվականին Աժդահակ թագավորի դեմ կռվում պարտվելով՝ Երվանդը ճանաչել է նրա գերիշխանությունը, վճարել տարեկան 50 տաղանդ հարկ, հայկական զորամասերով մասնակցել Մարաց արշավանքներին։ Սակայն, երբ Աժդահակը պատերազմի է դուրս եկել Բաբելոնիայի դեմ, Երվանդը հրաժարվել է մասնակցել։ Մարաստանի զորքերի գլխավոր հրամանատար Կյուրոս Աքեմենյանը ներխուժել է հայոց թագավորություն, կալանավորել Երվանդին և նրա ընտանիքին։ Երվանդի գահաժառանգ որդի Տիգրանի միջնորդությամբ կնքվել է նոր հաշտություն. Երվանդը վերստին ճանաչել է Աժդահակի գերիշխանությունը, տարեկան վճարել 100 տաղանդ հարկ, պարտավորվել զորքի կես մասով մասնակցել արշավանքներին։ Ըստ ավանդական պատմության՝ Երվանդի որդիներն էին Տիգրանը և Շավարշը, իսկ դուստր Տիգրանուհուն կնության է տվել Աժդահակին։ Հետագայում հայկական ուժերը մեծապես օժանդակում են Կյուրոս Մեծին գրավել Մարաստանը։ «Կյուրոպեդիա» աշխատությունում նշված է, որ հայոց թագավորը մարերի դեմ կռվին տրամադրել է 20 000 հեծելազոր և 4 000 հետևակ։ Նույն աշխատություններից տեղեկություններ են պահպանվել նաև հայերի և նրանց հարևան խալդայների փոխհարաբերությունների մասին։ Խալդայները Փոքր Հայքի և Պոնտոսի միջև գտնվող Խաղտիք (Խալդիկա) կոչվող լեռնային երկրում բնակվող, մշակելի հողերից զուրկ, աղքատ, ծառերի ճյուղերից հյուսված կավեպատ վահաններով ու նիզակներով զինված, խաշնարած ցեղեր էին, ովքեր կողոպուտի նպատակով մշտապես հարձակվում էին հարթավայրերի երկրագործ հայերի վրա։ Խալդայների ու հայերի միջև մղվող մշտական կռիվների պատճառով Հայոց երկրի մի մասը մնացել էր անմշակ ու անմարդաբնակ։ Որոշ ժամանակ անց կնքվել է հաշտություն, որով, մի կողմից, խալդայները, հայոց թագավորին սահմանված հողային հարկը վճարելու պայմանով, իրավունք են ստանում տիրել ու մշակել հարթավայրի հողերը, իսկ մյուս կողմից՝ հայերը, խալդայներին որոշ տուրք վճարելու պայմանով, իրավունք են ստանում օգտվել արոտավայրերից։
Մարաստանի դեմ Երվանդի և նրա որդի Տիգրանի պայքարը արտացոլվել է հին հայկական բանահյուսության մեջ, որից պահպանվել են պատառիկներ։
Հայ-մարական հարաբերություններ։ Տիգրան Երվանդյան
Դեռ մ.թ.ա. 612 թվականին մարական և բաբելոնական զորքերը, որոնց հետ միասին կռվում էին նաև հայկական զորաբանակներ, գրավեցին Ասորեստանի մայրաքաղաք Նինվեն և կործանեցին այն ։ Հայոց թագավորը փորձեց իր դաշնակիցներից՝ մարերից ու բաբելոնցիներից, աստիճանաբար հեռանալ և երկրի անվտանգությունն ապահովելու համար ամրացնել պետության բերդերն ու ամրոցները։ Մարական զորքերը մ.թ.ա. 585 թվականի մայիսի 28-ին ճակատամարտ տվեցին Լյուդիական թագավորության բանակներին Հալիս գետի մոտ։ Այն ավարտվեց արևի խավարման պատճառով, ինչը կողմերը համարեցին աստվածային նշան։ Պատերազմը դադարեց, երկու կողմերի միջև սահման ճանաչվեց Հալիս գետը, իսկ մինչև այն ընկած հողերը հանձնվեցին Երվանդականների թագավորությանը։ Երվանդ Սակավակյացից հետո գահ է բարձրանում իր որդիներից Տիգրանը (մ.թ.ա. 560-535 թթ.) : Հայոց թագավորության սահմանները հարավ-արևելքում հասնում էին մինչև Մարաստան, իսկ հյուսիս-արևմուտքում՝ մինչև Սև ծովի ափերը։ Այն ներառում էր ոչ միայն Վանի թագավորության ողջ տարածքը, այլև անդրեփրատյան մի շարք երկրամասեր։ Նշանակալից էին թագավորության ռազմական ուժերը։ Երվանդականների թագավորությունը հզոր դաշնակից է ձեռք բերում ի դեմս պարսից արքա Կյուրոս Մեծի, ով ապստամբեց մարական տիրապետության դեմ ։
Տիգրան Երվանդյանը պարսից զորավար Կյուրոսի հետ մ.թ.ա. 550 թվականին մասնակցել է Մարաստանի, իսկ մ.թ.ա. 538 կամ 537 թվականին Բաբելոնի թագավորությունների կործանմանը։ Զորավարը հիմնադրում է նախադեպը չունեցող աշխարհակալ մի կայսրություն, որն իր սերունդների՝ Աքեմենյանների անունով կոչվում է Աքեմենյան Իրան՝ արիացիների պետություն։ Կյուրոս Մեծը՝ Երվանդ թագավորին ու իր ընտանիքին գերած մարական զորավար Կյուրոսի թոռը, Աքեմենյան պետության սահմաններն արևմուտքում հասցնում է մինչև Եգեյան և Միջերկրական ծովեր, արևմուտքում՝ Ինդոսի հովիտ (արևմտյան Հնդկաստան)։ Եգիպտոսը նվաճվում է մ.թ.ա. 525 թվականին։ Հյուսիսում բնական սահմանը Մեծ Կովկաս լեռնաշղթան էր։ Հայոց թագավորությունը, լինելով Կյուրոս Մեծի դաշնակիցը, իր արտոնյալ տեղն ուներ այդ տերության մեջ՝ շարունակելով մնալ գործնականում անկախ պետություն ։
Տիգրանին հաջորդել է Վահագն Երվանդյանը (մ.թ.ա. 535-515 թթ.) : Մովսես Խորենացին նմանեցրել է նրան հայոց աստվածներից Վահագնի հետ ։ Այս թագավորների օրոք Վանը շարունակում էր մնալ հայոց պետության մայրաքաղաք։ Երկրորդ կարևոր քաղաքն էր Անի-Կամախը (Բարձր Հայքում), որը հոգևոր ու մշակութային կենտրոն էր։ Իրանում գահ է բարձրանում Կյուրոսի որդի Կամբյուսես II-ը (մ.թ.ա. 529-մ.թ.ա. 522) : Աքեմենյան կայսրությունում քաղաքական վիճակն արմատապես փոխվեց, երբ իշխանության գլուխ եկավ Դարեհ Ա Վշտասպ թագավորը (մ.թ.ա. 522-մ.թ.ա. 486) :
Հայկազյան Երվանդունիները Հայկական լեռնաշխարհում շարունակաբար գահակալել են մինչև մ.թ.ա. 3-րդ դարի վերջը։
Հակապարսկական ապստամբություն
Մ.թ.ա. 522 թվականին Իրանում գահ բարձրացավ Աքեմենյան արքա Դարեհ Ա Վշտասպը ։ Պարսկահպատակ բոլոր երկրները, այդ թվում նաև Հայաստանը, ապստամբեցին նրա դեմ։ Մեծ դժվարությամբ ճնշելով տերությանը համակած ապստամբությունները՝ Դարեհ Ա-ն, ի փառաբանություն իր՝ ապստամբների դեմ տարած հաղթանակների, փորագրել տվեց Բեհիսթունյան ժայռի եռալեզու արձանագրությունը ։ Վերջինիս պարսկերեն և էլամերեն մասերում Հայաստանն անվանվում է Արմինա, իսկ հայերը՝ արմինացի: Աքքադա-բաբելոներեն մասում Հայաստանն ավանդույթի ուժով շարունակում է կոչվել Ուրաշտու : Հայերը ցույց տվեցին համառ ու կատաղի դիմադրություն։ Հայերի ապստամբությունը հնարավոր եղավ ճնշել միայն հինգ արյունահեղ ճակատամարտերից հետո, որոնց վայրերը հայտնի չեն։ Բանակներից մեկը ղեկավարում էր պարսից արքունիքի կողմից բարձր պատիվների արժանացած հայազգի Դադարշիշը, իսկ մյուսը՝ պարսիկ Վահումիսան։ Դադարշիշը Հայաստանում երեք ճակատամարտ է տալիս ապստամբների դեմ։ Յուրաքանչյուր ճակատամարտից հետո Դարեհն իր արձանագրության մեջ միաձև կերպով ավելացնում է.
Սակայն հակառակ դրան՝ Բեհիսթունյան արձանագրությունից պարզվում է, որ և ոչ մի երկիր այնպիսի համառ դիմադրություն ցույց չի տվել պարսկական զավթիչներին, ինչպես Հայաստանը։ Հայերը ոչ միայն հաղթել են թշնամուն ճակատամարտում, այլև թշնամուն հետապնդել են մինչև երկրի սահմանները՝ Ասորեստանի հյուսիս։ Վահումիսա զորավարը երկու ճակատամարտ է գլխավորում, որոնցից առաջինը նույնպես ավարտվում է պարտությամբ։ Այսպիսով, պարսիկները պարտություն են կրել չորս ճակատամարտերում, և միայն հինգերորդ ճակատամարտից հետո երկիրը ճանաչել է Աքեմենյան Պարսկաստանի իշխանությունը։ Դատելով ամեն ինչից՝ ապստամբության պատճառներից մեկն այն էր, որ պարսից արքունիքը վերացրել էր Հայոց թագավորությունը։ Սակայն ապստամբությունը ճնշելուց հետո նոր հուզումների տեղիք չտալու համար, պարսից թագավորը վերականգնում է Երվանդականների հպատակ թագավորությունը, որի թագավորները միաժամանակ վերածվում են պարսկական սատրապների ։
Ապստամբությունը ճնշելուց հետո Աքեմենյանների իշխանությունը ամրապնդելու նպատակով Դարեհն իր տերությունը բաժանում է քսան մարզերի կամ սատրապությունների։ Նրանց գլուխ կանգնած էին բարձրաստիճան կառավարիչներ, ովքեր կոչվում էին «սատրապ»։ Վերջինս իր տարածքում ուներ դատական, վարչական ու ռազմական անսահմանափակ իշխանություն։ Սատրապների պարտականությունների մեջ էր մտնում հարկերի հավաքումը, պարհակների կազմակերպումը, ճանապարհների անվտանգությունը և այլն։ Հայկական թագավորությունը վերածելով սատրապության-նահանգի՝ Աքեմենյան արքա Դարեհը նրա ղեկավար է նշանակում Վահագն Երվանդյանի որդի Հիդարնես Ա-ին ։ Ավելի ուշ երկրի տարածքում ստեղծվում են երկու սատրապություններ։ Արևմտյան Հայաստանը ընդգրկում էր 13-րդ սատրապությունը։ Նրա կենտրոնն էր Տուշպան (Վան)։ Ամեն տարի պարսկական գանձարանին էր վճարում 400 արծաթե տաղանդ (10 տոննա արծաթ) և պարսկական բանակին տրամադրում 20 000 նժույգ։ Արևելյան Հայաստանը ընդգրկում էր 18-րդ սատրապության տարածքը և ամեն տարի պարսկական գանձարանին վճարում էր 200 արծաթե տաղանդ։ Նրա կենտրոնն էր Էրեբունին (Երևան)։ Նույն ժամանակ Հին Արևելքի զարգացած ու հարուստ երկրներից Եգիպտոսը վճարում էր 700, Բաբելոնիան՝ 1000, իսկ Փոքր Ասիա թերակղզու երեք սատրապությունները՝ միասին 1760 տաղանդ արծաթ։
Դարեհ Առաջինը կառուցում է նաև «Արքայական» կոչվող մեծ ճանապարհը։ Այն, դուրս գալով Պարսկաստանի մայրաքաղաք Շոշից կամ Սուզայից, հասնում էր մինչև Փոքր Ասիայի արևմտյան ծովափին գտնվող Լիդիայի նախկին մայրաքաղաք Սարդես։ Մոտ 2 400 կիլոմետր տարածություն ունեցող այս ճանապարհն իր ապահովության և բարեկարգության պատճառով դառնում է միջազգային քարավանային առևտրի հիմնական մայրուղին։ Ապրանքափոխանակությանը և առևտրի զարգացմանը զգալի չափով նպաստում են նաև Դարեհի կողմից ոսկե, արծաթե և պղնձե դրամները գործածության մեջ մտցնելը և միասնական չափ ու կշռի սահմանումը։ Արքայական ճանապարհի մի որոշ հատվածը, որն ուներ մոտ 330 կիլոմետր երկարություն և 15 կայարան, անցնում էր սատրապական Հայաստանի հարավային նահանգների՝ Աղձնիքի և Ծոփքի վրայով։
Քսենոփոնը Սատրապական Հայաստանի մասին
Պարսից արքա Արտաքսերքսեսի (մ.թ.ա. 404-358 թթ.) եղբայր Կյուրոս Կրտսերը մ.թ.ա. 401 թվականին ապստամբում է նրա դեմ։ Հույները հաղթանակի դեպքում նոր թագավորից զիջումներ ստանալու հույսով ընդառաջում են Կյուրոսի խնդրանքին և նրան օգնելու համար ուղարկում են վարձկաններից կազմված տասը հազարանոց մի զորաբանակ։ Սակայն Կյուրոս Կրտսերն իր եղբոր դեմ մղած կռիվներում պարտվում և սպանվում է։ Հույն վարձկանների 10 000-անոց (բյուր) զորաբանակը ստիպված է լինում Բաբելոնի մոտից Միջագետքի, Կորդվաց աշխարհի և սատրապական Հայաստանի վրայով վերադառնալ Հունաստան ։ Հույներին Իրան կանչելը կապված էր հույն-պարսկական պատերազմներում աթենացիների ու սպարտացիների հաղթանակների հետ։ Նրանք հմուտ զինվորների համբավ էին ձեռք բերել Մերձավոր Արևելքում։ Այդ զորաբանակի հրամանատարներից էր հույն գրող և զորավար Քսենոփոնը, ում «Անաբասիս» աշխատության մեջ բավականին հանգամանորեն պահպանվել է հայկական սատրապության նկարագրությունը ։ Հայոց թագավորությունը, որ շարունակում էր մնալ պարսկական սատրապություն։
Հայաստանի սատրապ Երվանդը (մ.թ.ա. 404 – մ.թ.ա. 360), ով ամուսնացած էր Աքեմենյան արքա Արտաքսերսքես Բ-ի դստեր՝ Հռոդուգունեի հետ , շարունակում էր միաժամանակ ներկայացնել հայոց թագավորական իշխանությունը ։ Նրա տեղապահներն էին սատրապության երկու վարչական շրջանների հյուպարքոսները, որոնցից մեկը ազգությամբ պարսիկ էր։ Նահանջող հույները, Կորդուխների երկրի (Կորդուք) վրայով անցնելուց հետո հասնում են Կենտրիտես գետին (Բոհտանսու կամ Արևելյան Տիգրիս)։ Այստեղ նրանք գետի հակադիր ափին տեսնում են զինված ձիավորներ և նրանցից վերև՝ բլուրների վրա, շարքերով կանգնած հետևակ զորքեր, որոնք նպատակ ունեին թույլ չտալ հույներին անցնելու գետը և մտնելու Հայկական լեռնաշխարհ։ Մեծ վահաններով ու երկար նիզակներով զինված այս զորքերը Օրոնտաս-Երվանդի զորքերն էին, որոնք կազմված էին հայերից և խալդայներից։ Սակայն հույները կարողանում են անցնել գետը և մտնել Հայաստան, իսկ Օրոնտաս-Երվանդի զորքերը, հաշվի առնելով իրենց ուժերի փոքրաթիվ լինելը, խուսափում են ընդհարվել նրանց հետ։ Շարժվելով դեպի հյուսիս՝ հույներն անցնում են Հայկական Տավրոսը և իջնում Մուշի դաշտը, որտեղ կային բազմաթիվ գյուղեր։ Այստեղից սկսած՝ երկիրը կոչվում էր Արևմտյան Հայաստան, որի հյուպատոսը, այսինքն՝ փոխկառավարիչն էր պարսից թագավորի բարեկամ Տիրիբազը։ Նա բանակցություններ է վարում և պայման կապում, որ հույները չպետք է այրեն հայկական գյուղերը, իսկ կենսամթերքներ կարող են վերցնել այնքան, որքան անհրաժեշտ է իրենց։ Լինելով թվով սահմանափակ և գիտակցելով հայրենիք վերադառնալու ողջ դժվարությունները՝ հույները Հայոց երկրով անցնելիս շրջանցում էին ամրացված քաղաքները, բերդերն ու տաճարները, որոնց հետ բախումը կարող էր նրանց համար ճակատագրական լինել։ Այդ պատճառով նրանք խուսափում էին անհարկի հնարավոր ընդհարումներից, գերադասում բանակել առատ մթերապաշար ունեցող և անպաշտպան գյուղերում։
Հունական զորքի առաջապահ զորամասերն անցնում են Արևելյան Եփրատ (Արածանի) գետը։ Գերիների ու գրաստների մի մասին ցրտի պատճառով կորցնելուց հետո նրանք հասնում են այլ գյուղերի։ Քսենոփոնն իր զորամասով գնում է շրջակա գյուղերից մեկը և իջևանում գյուղապետի տանը։ Նա տեղեկացնում է, որ այնտեղ գյուղական տները գետնափոր էին՝ մարդկանց և անասունների համար առանձին հարկաբաժիններով ու մուտքերով, ․ վերջիններս՝ ջրհորի բերանի նման, որից մարդիկ ցած էին իջնում սանդուղքներով։ Տներում մարդկանց հետ ապրում էին նաև ընտանի կենդանիներ, որոնց համար ներքևից հատուկ մուտք էր շինված։ Յուրաքանչյուր գյուղ ուներ իր գեղջավագը։ Հույները Հայաստանում արձանագրում են գարեջրի գոյությունը : Հույները հայկական այս գյուղերում յոթ օր հանգստանալուց և պարենավորվելուց հետո շարժվում են Ֆասիս (Փոթի), հասնում Տրապիզոն, իսկ այնտեղից էլ հայրենիք։
Ալեքսանդր Մակեդոնացու արշավանքները և Հայաստանը
Աքեմենյան տերության ներսում գնալով ուժեղանում էին կենտրոնախույս ձգտումները։ Գործնականում հանդես են գալիս անկախ ցեղեր ու ցեղախմբեր, որոնցից էին Հայկական լեռնաշխարհում գտնվող կարդուխները, խալդայները կամ սկյութները։ Միաժամանակ Բալկանյան թերակղզում գնալով ուժեղանում ու առնականանում էր Մակեդոնիայի ոչ մեծ թագավորությունը։ Ռազմական վերափոխությունների շնորհիվ, որոնց մեջ կարևոր դեր ուներ փաղանգի (ֆալանգ) ստեղծումը, մակեդոնական բանակը դարձավ իր ժամանակի ամենամարտունակ բանակը։ Իրեն բավարար չափով ուժեղ զգալով՝ Մակեդոնիայի թագավոր Ալեքսանդր Մակեդոնացին մ.թ.ա. 334 թվականին իր բանակով անցավ Բոսֆորի ու Դարդանելի նեղուցները և մեկ տարվա համառ կռիվներից հետո գրավեց Աքեմենյան տերության արևմտյան սատրապությունները։ Աքեմենյան բանակներն առաջին լուրջ պարտությունը կրեցին մ.թ.ա. 333 թվականին՝ Իսոսի ճակատամարտում։ Դրանով Ալեքսանդրի առաջ բացվեց Սիրիա և Եգիպտոս տանող ճանապարհը։ Մ.թ.ա. 331 թվականին նախկին Ասորեստանի տարածքում տեղի ունեցած Գավգամելայի ճակատամարտում Աքեմենյան վերջին արքա Դարեհ III Կոդոմանի զորքերը պարտություն կրեցին ։ Ճակատամարտի ժամանակ Դարեհ Գ-ն փախուստի դիմեց՝ հուսալքության մատնելով իր զորքերին և շատ չանցած սպանվեց իր իսկ մերձավորների ձեռքով ։
Գավգամելայի ճակատամարտին մասնակցել են Մեծ Հայքի և Փոքր Հայքի զորաբանակները։ Մեծ Հայքի զորքերը գլխավորում էր Երվանդ սատրապը։ Ալեքսանդր Մակեդոնացու զորքերը Հայոց երկիր չմտան և շարունակեցին իրենց ռազմերթը դեպի Միջին Ասիա և այնուհետև՝ Հնդկաստան, որոնց նվաճումը մեծ դժվարություններ ստեղծեց հունա-մակեդոնական զորքերի համար։ Հատկապես մեծ փորձություն էր նրանց համար մարտական փղերի դեմ պայքարելը։ Արշավանքն ստիպված եղան դադարեցնել։ Սակայն դրա արդյունքում նվաճվեց Աքեմենյան տերությունը, և ստեղծվեց մի նոր ու տարածքով նրան չզիջող պետություն, որն ընդունված է կոչել Ալեքսանդր Մակեդոնացու տերություն ։ Վերջինս իր պետության մայրաքաղաք դարձրեց վաճառաշահ Բաբելոն քաղաքը։ Մերձավոր Արևելքում սկսվեց հելլենիզմի կամ հունականության դարաշրջանը, որը տևեց 6-7 դար ։ Արևելքի երկրներում, այդ թվում՝ Հայաստանում, լայնորեն տարածվեց հունարենը, որը դարձավ իշխող խավերի խոսակցական լեզուն։ Գավգամելայի ճակատամարտից հետո Ալեքսանդր Մակեդոնացին Հայաստանի սատրապ է նշանակում ազգությամբ պարսիկ Միհրանին։ Վերջինս, սակայն, էական ազդեցություն չի ունենում։ Մեծ Հայքում իրեն թագավոր է հռչակում ճակատամարտի մասնակից Երվանդը, որով դարեր առաջ հիմնադրված Երվանդական արքայատոհմը վերականգնում է իր լիակատար իշխանությունը ։ Փոքր Հայքում թագավորական իշխանությունն անցնում է Երվանդական արքայատոհմի ներկայացուցիչ Միթրաուստեսին (Միհրվայիշտ) ։
Կա տարբերակ, որի համաձայն Մակեդոնացու զորքերը մտել են հայոց երկիր ։ Երվանդ Գ արքան, հակահարված հասցնելով նրա զորավարներ Մեմնոնի և Սելևկոս Նիկատորի ոտնձգություններին, հաջողությամբ պաշտպանել է Մեծ Հայքի թագավորության անկախությունը։ Նրա աջակցությամբ իրենց անկախությունը պահպանել են նաև Փոքր Հայքի, Պոնտոսի և Կապադովկիայի թագավորությունները ։
Կայսեր մահից (մ.թ.ա. 323) հետո իշխանության համար պայքար սկսվեց նրա զորավարների միջև։ Նախկին տերության տարածքում ստեղծվեցին մի քանի պետություններ, որոնց մեջ ամենախոշորը և, թերևս, ամենաուժեղը Սելևկյան տերությունն էր՝ Անտիոք մայրաքաղաքով ։ Այս պետությունը հիմնել է Ալեքսանդրի զորավարներից Սելևկոս Նիկատորը մ.թ.ա. 305 թվականին։ Ասորիքից բացի, տերությունը ներառում էր Միջագետքը, Իրանը, Միջին Ասիան՝ ընդհուպ մինչև Հնդկաստան։
Հայաստանը և Սելևկյան թագավորությունը
Ծնունդ առնելով հայկական նորանկախ թագավորության հարևանությամբ՝ Սելևկյան պետությունը մեծ վտանգ էր ներկայացնում հայկական թագավորությունների համար՝ անընդհատ փորձելով տիրանալ Հայկական լեռնաշխարհին ։ Մեծ Հայքի Երվանդականները, ինչպես նախկինում, այնպես էլ այժմ, իրենց պետության կենտրոնը դարձրին Այրարատյան դաշտը։ Նրանք իրենց աթոռանիստը հաստատեցին Արմավիր քաղաքում, որը Վանի թագավորության շրջանում ստացել էր Արգիշտիխինիլի անունը։ Մեծ զարգացում է ապրում քաղաքաշինությունը։ Մ.թ.ա. 3-րդ դարի վերջին քսանամյակին Մեծ Հայքում գահակալել է Երվանդ Դ Վերջինը (մ.թ.ա. 220-201) :
Մովսես Խորենացին հաղորդում է, որ Երվանդ Դ-ն Արաքս և Ախուրյան գետերի խառնարանի մոտ իր անունով կառուցում է մի նոր քաղաք՝ Երվանդաշատը, և Արմավիրից այնտեղ է տեղափոխում արքունիքը։ Նոր մայրաքաղաքի կառուցման պատճառը Երասխի հունի փոխվելն էր, որի պատճառով Արմավիրը զրկվել էր բավարար ջրից ։ Երվանդաշատի միջնաբերդն ամրացնում է բարձր պարիսպներով, պարիսպների մեջ դնում պղնձե դռներ և ներքևից մինչև վեր բարձրացող երկաթե սանդուղքներ։ Բացի այդ, հայոց թագավորը Ախուրյան գետի ձախ ափին կառուցում է Երվանդակերտ դաստակերտն ու Բագարան փոքր քաղաքը։ Արմավիրից նա Բագարան է փոխադրում հեթանոս աստվածների արձանները և իր եղբորը՝ Երվազին, նշանակում քրմապետ ։ Մ.թ.ա. 3-րդ դարում են առաջանում նաև Երվանդավան, Նախճավան, Վարդգեսավան (հետագայում Վաղարշապատ), Երազգավորս և այլ քաղաքատիպ բնակավայրեր։ Զգալի թվով քաղաքների ու քաղաքատիպ ավանների առաջացումն ու զարգացումը Մեծ Հայքում առաջին հերթին պայմանավորված էին աշխատանքի հասարակական բաժանման հետագա խորացման, ուրարտական ժամանակաշրջանի հետ համեմատած՝ գյուղատնտեսության ու արհեստագործության ավելի բարձր զարգացման և դրանց հիման վրա, առևտրի ու դրամական շրջանառության ծավալման հետ։
Փոքր Հայք, Ծոփք և Կոմմագենե
Մ.թ.ա. 330 թվականին Միթրաուստեսի կողմից հիմնադրված Փոքր Հայքի թագավորությունն իր սահմանների մեջ ընդգրկում էր Եփրատ և Գայլ գետերի վերին հոսանքների միջև ընկած տարածքը։ Մ.թ.ա. 2-րդ դարի սկզբում Փոքր Հայքն իրեն է հպատակեցնում նաև խալդայներին ու տիբարեններին և հյուսիսից տարածվում է մինչև Սև ծովի ափերը։
Մ.թ.ա. 322 թվականին Կապադովկիայի, Պաֆլադոնիայի և Սև ծովի մոտակա շրջանները նվաճելու ժամանակ հունամակեդոնական զորքերը գրավում են նաև Փոքր Հայքը և այն միացնում Ալեքսանդր Մակեդոնացու քարտուղար Եվմենեսին հանձնված սատրապությանը։ Այստեղ կառավարիչ է նշանակվում Նեոպտղոմեոսը, ում վարած դաժան քաղաքականության պատճառով Փոքր Հայքի հայերը ապստամբություն են բարձրացնում զավթիչների դեմ։ Միայն Եվմենեսի միջամտության շնորհիվ, ով վարում էր համեմատաբար մեղմ քաղաքականություն, հնարավոր է լինում առժամանակ հանգստացնել ու հնազանդեցնել ապստամբ հայերին։ Սակայն Իսոսի ճակատամարտից հետո՝ մ.թ.ա. 301-300 թվականներին, Փոքր Հայքը կրկին ապստամբություն է բարձրացնում և վերականգնում իր անկախությունը։
Սկզբնաղբյուրների հաղորդած կցկտուր և պատահական տեղեկություններից երևում է, որ մ.թ.ա. 4-3-րդ դարերում Փոքր Հայքում ևս զգալի չափով զարգանում են երկրագործությունը, այգեգործությու­նը, անասնապահությունը, մետաղամշակությունը և արհեստագործության մյուս ճյուղերը։ Մեծ զարկ են ստանում նաև առևտուրն ու դրամական շրջանառությունը։ Սրանց զարգացման մեջ զգալի դեր են կատարում Միջագետքից ու Ասորիքից, Մեծ Հայքի ու Ծոփքի վրայով եկող և Փոքր Հայքում խաչվող առևտրական ճանապարհները, որոնք գնում էին դեպի Պոնտոս և Սև ծովի հարավային նավահանգիստները։ Փոքր Հայքն իր անկախությունն ու ինքնուրույնությունը պահպանում է համարյա երկու հարյուր տարի։
Մեծ Հայքի Երվանդականներն իշխում էին մի ընդարձակ երկրի, որը տարածվում էր Կուր և Երասխ գետերի միջագետքից մինչև Եփրատ՝ ներառելով Կոմմագենե երկիրը։ Ծոփքը կամ Ծոփաց աշխարհը գտնվում է Մեծ Հայքի հարավարևմտյան մասում։ Նրա թագավորության տարածքը տարածվում է Արածանի գետի ստորին հոսանքի շատ բարեբեր հովտում, որին Պոլիբիոսն անվանում է «գեղեցիկ դաշտ»։ Կոմմագենեն և Ծոփքն իրենց աշխարհագրական դիրքի պատճառով դեռևս աքեմենյան դարաշրջանից սկսած՝ տնտեսական, մասամբ նաև մշակութային ավելի սերտ կապերի մեջ էին գտնվում Ասորիքի, Միջագետքի ու Կապադովկիայի, քան Մեծ Հայքի հետ։
Սելևկյան տերության թագավորների քաղաքականության հետևանքով թագավորության առավել զարգացած երկրամասերից Ծոփքը և Կոմմագենեն անջատվում են Մեծ Հայքից և վերածվում առանձին թագավորության ։ Այստեղ իշխանության գլուխ է անցնում Երվանդական արքայատոհմի կրտսեր ճյուղի ներկայացուցիչ, Երվանդ Գ-ի որդի կուսակալ Սամոսը (մ.թ.ա. 260-240 թթ.) :