cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Սրնգենի
Տաքսոնոմիա
Սրնգենիի դասը մտնում է Hydrangeoideae ենթաընտանիքի, հորտենազգիների (Hydrangeaceae) ընտանիքի (Hydrangeaceae) կարգի մեջ։
Տեսակներ
Հայտնի է 50, ՀՀ-ում՝ 1 տեսակ՝ սրնգենի կովկասյան (P. caucasicus)։ Ներառում է մոտ 60 տեսակ, նրանցից մի քանիսը.
Տնտեսական արժեք և օգտագործում
Մեղուները ծաղիկներից վերցնում են նեկտարը և ծաղկափոշին։ Ռուսաստանում ընդունված էր սրնգենու փայտից տարբեր ծխափողեր պատրաստել, այստեղից էլ ռուսերեն «чубушник» անվանումը, իսկ Հայաստանում սրենգենու փայտից պատրաստել են սրինգներ։ Բույսը երբեմն սխալմամբ անվանում են ժասմին կամ հասմիկ։ Հայաստանի տարածքում հյուսիս–արևելյան անտառներում աճում է կովկասյան սրնգենին, որը գրանցված է հայկական «Կարմիր գրքում»։ Կիրառվում է դեկորատիվ նպատակներով։ Երևանում սրնգենու թփերն ամենուրեք են, ծաղկում են մայիս-հունիսին։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բույսեր Կատեգորիա:Հորտենազգիներ
Դովժենկի
Դովժենկի (Довженки), գյուղ Ուկրաինայի Նիկոլաևի մարզի Դոմանյովկայի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Դովժենկի գյուղում բնակվում էր 96 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,467 կմ²։
Ստարի Օշմես
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Ուդմուրթական հանրապետության Մոժգինսկի շրջանի բնակավայրեր
Բոնավենտուրա Կավալիերի
Կավալիերին անտրոհելիներ անվանում էր հարթ պատկերի միմյանց զուգահեռ լարերը և մարմնի միմյանց զուգահեռ հարթ հատույթները։ Մուծել է անտրոհելիների «ամբողջական գումար» հասկացությունը։ Երկու «ամբողջական գումարների» անտրոհելիների հարաբերությունը դարձավ երկու որոշյալ ինտեգրալների հարաբերության սաղմնային ձև։ Կավալերի աշխատանքները մեծ դեր են խաղացել անվերջ փոքրերի հաշվի կազմավորման առաջին փուլում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իտալացի մաթեմատիկոսներ Կատեգորիա:Մաթեմատիկոսներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Իտալացի աստղագետներ Կատեգորիա:Պիզայի համալսարանի շրջանավարտներ
Քրոմոսոմային աբեռացիա
Քրոմոսոմային աբեռացիա, քրոմոսոմային վերակառուցումներ, քրոմոսոմային մուտացիաներ, քրոմոսոմների կառուցվածքային փոփոխություններ, առաջանում են խզումների հետևանքով, որոնց սովորաբար հետևում է առաջացած հատվածների միացումն այլ հաջորդականությամբ։ Քրոմոսոմային աբեռացիան կարող է տեղի ունենալ ինչպես մեկ քրոմոսոմի սահմաններում, այնպես էլ հոմոլոգ և ոչ հոմոլոգ քրոմոսոմների միջև։ Քրոմոսոմային աբեռացիայի տիպերն են․
Կատեգորիա:Քրոմոսոմներ Կատեգորիա:Ռադիոկենսաբանություն Կատեգորիա:Ժառանգական հիվանդություններ Կատեգորիա:Մուտացիա
Լիլի Թեյլոր
Լիլի Էն Թեյլոր (Lili Anne Taylor, ), ամերիկացի դերասանուհի, ով հայտնի է դարձել «Միստիկ պիցցա», «Կարճ պատմություններ» և «Ես կրակել եմ Էնդի Ուորխոլին» ֆիլմերի շնորհիվ։
Կենսագրություն
Լիլին պրոֆեսիոնալ դայակ Մարի Թեյլորի և ֆոլկ ժանրի երաժիշտ և վաճառող Պարկ Թեյլորի վեց երեխաներից հինգերորդն է ։ Ծնվել և մեծացել է Գլենկոյում, Իլինոյսում։ Իր խոսքերով, մեծացել է բավականին ընկերական մթնոլորտում և միշտ եղել է չափազանց հետաքրքրասեր։ Դպրոցը նա ավարտել է 1985 թվականին, այնուհետև սովորել է դրամատիկ թատրոնի դպրոցում։
Լիլիի կարիերան սկսվել է 1988 թվականին «Միստիկ պիցցա» և «Ասա որևէ բան» ֆիլմերով։ Այդ դերերի համար համար նա ստացավ դրական գնահատականներ։ Դերասանուհին շատ ավելի հայտնի դարձավ 1991 թվականին Նենսի Սևոկիի «Հիմար գրազ» ֆիլմում մարմնավորելով գլխավոր հերոսուհուն՝ տգեղ աղջկան, ով ստիպված էր մասնակցելու մի դաժան մրցակցությունում։ Նրա հետ ֆիլմում խաղաց Ռիվեր Ֆենիքսը՝ հայտնի դերասան Հոակին Ֆենիքսի եղբայրը։ 1993 թվականին Թեյլորը կրկին աշխատեց Սևոկիի հետ՝ «Տնային սրբեր» ֆիլմում, որը համաշխարհային մակարդակի քսան կինոքննադատ դասեցին իրենց լավագույն ֆիլմերի շարքին։
Նույն թվականին հայտնի ռեժիսոր Ռոբերտ Օլտմանը նրան դեր առաջարկեց նրան դեր «Կարճ պատմություններ» լոսանջելեսյան դրամայում։ Թեյլորը խաղաց Լիլի Թոմլինի հետ։ Ֆիլմում նկարահանվում էին նաև Թոմ Ուեյթսը, Ջենիֆեր Ջեյսոն Լին, Ջուլիան Մուրը և Ռոբերտ Դաունի կրտսերը։ 1998 թվականին Թեյլորին հաջողվեց աշխատել հնդկական ֆիլմերի լեգենդ Ջոն Ուոթերսի հետ «Լուսանկարիչ» ֆիլմում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոդերասանուհիներ Կատեգորիա:Ամերիկացի հեռուստատեսային դերասանուհիներ Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի դերասանուհիներ Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի դերասանուհիներ
Ֆրենսիս Հոգգան
Ֆրենսիս Էլիզաբեթ Հոգգան (Frances Elizabeth Hoggan, ծնունդով՝ Մորգան, ), ուելսցի բժիշկ, առաջին բրիտանուհին, ով բժշկության դոկտորի կոչում է ստացել Եվրոպայի մի քանի համալսարանից։ Նա նաև առաջամարտիկ էր որպես բժշկական գործունեությամբ զբաղվող մասնագետ, հետազոտող և սոցիալական բարեփոխիչ և Ուելսում գրանցված առաջին կին բժիշկ ։ Նա և իր ամուսինն առաջին անգամ Բրիտանիայում սկսել են ամուսին և կին բժշկական գործունեությունը (husband-and-wife medical practice) ծավալել։
Վաղ տարիներ և կրթություն
Ֆրենսիս Հոգգանը ծնվել է Ուելսի Բրեկոն քաղաքում, որտեղ նրա հայրը՝ Ռիչարդ Մորգանը, ծխի քահանայի օգնական էր։ Նա դաստիարակվել և կրթություն է ստացել Գլամորգան կոմսության Քովբրիջ (Cowbridge) քաղաքում, այնուհետև՝ Վինձորում։ Դեռահաս Ֆրենսիսը՝ 17 տարեկան հասակում, նախքան բժշկական ուսումնասիրությունները սկսելը, լույս աշխարհ է բերել արտամուսնական դուստր։ Եթե դա հայտնի լիներ, ապա վիկտորիանական ժամանակներում նա կկորցներ իր բոլոր հույսերը բժշկության ոլորտում ։ Երեխային դաստիարակել է մայրը և ներկայացվել է որպես Ֆրենսիսի քույր ։ Նա ուսումը շարունակել է երեք տարի Փարիզում և հինգ տարի Դյուսելդորֆում։
1866 թվականին 23-ամյա Ֆրենսիսը վերադարձել է Լոնդոն՝ մտադրված լինելով բժշկական գործունեություն ծավալել, սկսել է մասնավոր դասեր վերցնել, քանի որ Բրիտանիայում Վիկտոյական դարաշրջանում կանանց արգելված էր բժշկական համալսարանական կրթություն ստանալը։ Այնուամենայնիվ, Ֆրենսիսը Դեղագործների միության մասնագիտական դիպլոմ ստնալու հավակնություններ ուներ․ դա միակ որակավորումն էր, որով այդ ժամանակ նա կարող էր ամբողջ Անգլիայում և Ուելսում բժշկական գործունեությամբ զբաղվել։
1867 թվականի հունվարին նա հաջողությամբ հանձնեց նախնական քնությունները։ Սակայն նույն թվականին «Դեղագործների պատվարժան հասարակության» (Worshipful Society of Apothecaries) խորհրդը որոշում ընդունեց, որով կանանց արգելվեց մասնագիտական քննություններ հանձնել ։ Ֆրենսիսն ուղևորվեց Եվրոպա և բժշկական կրթություն ստանալու համար դիմեց Ցյուրիխի համալսարան, որտեղից Նադեժդա Սուսլովան՝ Ռուսաստանի առաջին կին բժիշկը, ստացել էր իր գիտական աստիճանը 1867 թվականի դեկտեմբերին։ Այնտեղ Մորգանն ավարտեց բժշկական կուրսը երեք տարում, նախատեսված հինգի փոխարեն, և 1870 թվականի մարտին «առաջադեմ մկանային ատրոֆիայի թեզի» պաշտպանությամբ դարձավ առաջին բրիտանուհին, ով Եվրոպայում է ստացել բժշկական գիտությունների դոկտորի կոչումը, և դարձավ երկրորդ կինը՝ հաջորդելով Սուսլովային, ով Ցյուրիխի համալսարանում է բժշկի աստիճան ստացել ։ Նրա դոկտորական թեզը հիշարժան էր, քանի որ նա կասկածի տակ էր դնում իր գիտական ղեկավարի տեսակետները։ Մորգանը պնդում էր, որ առաջադեմ մկանային ատրոֆիան կենտրոնական նյարդային համակարգի օրգանական հիվանդություն է, և ոչ թե մկանային հիվանդություն, ինչպես պնդում էր Բիրմերը։
Դրանից հետո, Վիեննայի կլինիկաներից մեկում, նա կատարեց ուսումնասիրություն վիրաբուժական մանկաբարձության վերաբերյալ և դարձավ վիրաբույժ Գուստավ Բրունի աշակերտը ։
Գործունեություն
Ավարտելուց հետո Ֆրենսիսը հետբուհական աշխատանք է կատարել Վիեննայի, Պրահայի և Փարիզի բարձրակարգ բժշկական դպրոցներում ՝ նախքան Բրիտանիա վերադառնալը։ Նա մի քանի տարի բժշկական գործունեությամբ է զբաղվել Էլիզաբեթ Գարեթ Անդերսոնի հետ Լոնդոնի «Կանանց Նոր հիվանդանոցում»։ Նա նաև օգնել է Էլիզաբեթ Բլեքվելի հետ հիմնադրել Ազգային առողջապահական հասարակություն 1871 թվականին։ Դրա նպատակն էր «բնակչության բոլոր խավերի առողջության ամրապնդումը» ։
Ֆրենսիս Հոգգանը յոթ տարի զբաղվում էր բժշկական գործունեությամբ, սակայն Մեծ Բրիտանիայում մասնագիտական իր արտոնագիրը ստացել է Իռլանդիայի Թագավորի և Թագուհու բժիշկական քոլեջից 1877 թվականի փետրվարին։ 1873 թվականին Էլիզաբեթ Գարեթ Անդերսոնը դարձել էր Բրիտանական բժշկական ասոցիացիայի անդամ; Դրանից հետո 1875 թվականին Ֆրենսիս Հոգգանը նույնպես ընտրվեց, սակայն 1878 թվականին հատուկ որոշմամբ արգելվեց այլ կանանց ընդունելությունն այդ ասոցիացիայում։ Մինչ Գարեթ Անդերսոնի անդամակցությունը համարվում էր դեռ օրինական, Հոգգանի անդամակցությունը չեղյալ հայտարարվեց՝ իրավական ձևականությունների պատճառով ։ 1880 թվականին Հոգգանը դարձել է վերանվանված՝ Իռլանդիայի Թագավորական բժշկական քոլեջի առաջին կին անդամը ։
Նա 1884 թվականին գրել է մի հոդված, որը կոչվում է «Մոր դերն ընտանիքում», օգտագործելով բեղմնավորման և վերարտադրության մասին նորագույն մոտեցումները՝ պնդել է, որ մայրերը պետք է ավելի շատ իրավունք ունենան իրենց երեխաների նկատմամբ ։
Ֆրենսիսի ամուսինը՝ Ջորջը, 1885 թվականին հիվանդացել է, և զույգը տեղափոխվել է Ֆրանսիայի հարավ։ Ջորջը մահացել է գլխուղեղի ուռուցքից, 1891 թվականին ։
Ընտանիք
Դեռահաս Ֆրենսիսը՝ 17 տարեկան հասակում, նախքան բժշկական ուսումնասիրությունները սկսելը, լույս աշխարհ է բերել արտամուսնական դուստր, որը բոլորին հայտնի է եղել որպես Ֆրենսիսի քույր ։
Մահ և ժառանգություն
Կյանքի վերջին տարիները Ֆրենսիս Հոգգանն ապրել է Բրայթոնում, որտեղ էլ մահացել է ծերանոցում, մահացել է 1927 թվականի փետրվարի 5-ին։ Նրա դիակիզված աճյունը թաղված է, ամուսնու հետ, Ուոքինգի (Woking) գերեզմանատանը ։
Աշխատությունների ընտրանի
Ֆրենսիս և Ջորջ Հոգանները միասին հրատարակել են ավելի քան քառասուն բժշկական հետազոտական ​​հոդվածներ անգլերեն, գերմաներեն և ֆրանսերեն լեզուներով, ներառյալ ավշային հանգույցների անատոմիայի և ֆիզիոլոգիայի վերաբերյալ ծավալուն հետազոտություններ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի բրիտանացի կին գրողներ Կատեգորիա:Բրիտանացի ֆեմինիստ գրողներ Կատեգորիա:Բրիտանացի գիտնականներ Կատեգորիա:Վիկտորյական դարաշրջանի անձինք
(6729) Էմիկո
(6729) Էմիկո (Emiko), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1991 թվականի նոյեմբերի 4-ին Սատորու Օտոմոյի կողմից Կիյոսատոյում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,597904 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,1408 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,055 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1529,44 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,23538 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 13,97° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1991 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Սատորու Օտոմոյի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Դաշտաձորի կիկլոպյան ամրոց
Դաշտաձորի ամրոց, Գեղհովիտ գյուղից 4 կմ դեպի հարավ-արևելք կա ավերակ միջնադարյան մի գյուղ, որի անունը մեզ հայտնի չէ։ Ավերակ գյուղի դիմաց՝ Դաշտիձոր և Մարտունի գետերի միացման տեղում մի բարձունք կա, որի կատարին՝ գետի հունից շուրջ 150 մետր բարձրության վրա, կառուցված է մի հսկա կիկլոպյան ամրոց՝ Դաշտիձորի բերդ կամ պարզապես Բերդի գլուխ անունով։ Այս ամրոցը շատ կողմերով նման է Սանգար ամրոցին։ Կառուցված է ոչ շատ թեք լանջի վրա և գրավում է ավելի քան 2 հեկտար տարածություն, որից միջնաբերդը՝ մոտ կես հեկտար։ Ամրոցի դիրքը գերիշխող է, արևմուտքից անառիկ՝ և չնայած դրան, բոլոր կողմերից այն շրջապատված է 4 մետր լայնություն ունեցող պարիսպներով, որոնց հիմքերը մի քանի շարք քարերի բարձրությամբ տեղ-տեղ պահպանվել են։ Բացի հիմնական պարիսպից միջնաբերդը հարավում ունի կիսաշրջանաձև կրկնապարիսպ։ Ամրոցի հյուսիսարևմտյան անկյունից, որտեղ հավանաբար եղել է գլխավոր մուտքը, անցնում է մի երկրորդ՝ ավելի թույլ պարիսպ, որի բարձունքի հյուսիսային ստորին լանջով ձգվում է դեպի արևելք, ապա դառնում հարավ ու վերջանում միջնաբերի մուտքի մոտ։ Այդ պատնեշի ներսի կողմով անցնում է ճանապարհը և ծածկված կերպով հասնում մինչև միջնաբերդի մուտքը։ Պարիսպների վրա հայտնաբերվեցին տարբեր մեծության 14 քարաբուրգ, որոնք դասավորված են միմյանցից հավասար հեռավորության վրա, միջնաբերդի հարավային մուտքի աջ և ձախ կողմերում։ Չորս աշտարակ միմյանցից 80-90 մետր հեռավորության վրա գտնվում են հյուսիսային և արևելյան պարսպի վրա։ Մեկ աշտարակ գտնվում է ամրոցի մուտքի ձախակողմյան պարսպի վերջավորության վրա։ Մի խոշոր (13×10 մետր) քարաբուրգի հիմք գտնվում է ամրոցի պարսպի հյուսիսարևմտյան անկյունում, որտեղից պարիսպը լեռան ջրբաժան կատարով, մոտ 110 մետր երկարությամբ, իջնում է մինչև ամրոցի ընդհանուր մուտքը, որի աջ և ձախ կողմերում երևում են երկու հսկա (13×10 մետր) աշտարակների հիմքեր։ Ամրոցի մուտքը՝ 12 մետր լայնությամբ, գտնվում է նրա հարավարևմտյան անկյունում։ Աշտարակների այսպիսի դասավորությունը ապահովում է ամրոցի խոցելի կողմերի պաշտպանությունը։ Ամրոցն ու նրա շրջապատը հարուստ են բնակատեղիների հետքերով, նրանցից դուրս կան բոլորաձև դամբարաններ։ Ամրոցը հավանաբար ապահովված է եղել Վարդենիսի լեռներից հոսող գետակների ջրերով։
Գրականություն
Կատեգորիա:Կիկլոպյան ամրոցներ Կատեգորիա:Գեղարքունիքի մարզի հայկական բերդեր և ամրոցներ
Եվրատեսիլ 1974 երգի մրցույթ
Եվրատեսիլ 1974-ը Եվրատեսիլի պատմության մեջ եղել է 19-րդ մրցույթը։ Տեղի է ունեցել 1974 թվականի ապրիլի 6-ին Բրիգթոնում (Մեծ Բրիտանիա)։ Նախկին հաղթող Լյուքսեմբուրգը չէր կարող հյուրընկալել մրցույթը այն պատճառով որ արդեն 2 տարի անընդմեջ հյուրընկալել էր այն, իսկ մրցույթի ծախսերը իր վրա վերցրեց Մեծ Բրիտանիան։
1974 թվականին առաջին անգամ մրցույթին մասնակցեց Հունաստանը, իսկ այդ տարի հրաժարվեց Ֆրանսիան և այդպիսով մրցույթին մասնակցեց 17 երկիր։
Յուրաքանչյուր երկիր պետք է ունենար 10 ժյուրիի անդամ և նրանց մի մասը պետք է լինեին տղամարդ իսկ մյուս մասը կին։ Ժյուրիի անդամի նվազագույն տարիքը պետք է լիներ 16 տարեկան իսկ առավելագույնը 60, իսկ տարբերությունը մեծ և փոքր ժյուրիի տարիքների մեջ պետք է լիներ առնվազն 10 տարի։ Յուրաքանչյուր ժյուրի կարող էր գնահատել մեկ կատարում 1-ից 5 բալանոց համակարգով։
1974 թվականին հաղթող դարձավ Շվեդիան ներկայացնող «ABBA» խումբը իր Waterloo երգով, այդ խումբը դարձավ ամենահայտնին մրցույթի պատմության մեջ։ Երկրորդ հորիզոնականը գրավեց Իտալիան ներկայացնող Ջիլոլա Չինկվետտին «Si» երգով, իսկ եռյակը եզրափակեց Նիդերլանդները ներկայացնող Mouth and MacNeal դուետը I see a star երգով։
Հետաքրքիր փաստեր
Կատեգորիա:Եվրատեսիլ 1974 երգի մրցույթ Կատեգորիա:1974 Մեծ Բրիտանիայում
Սասուն
Սասուն, գավառակ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Գենջի գավառում։ Նախկինում եղել է Մեծ Հայքի Աղձնիք նահանգի տասներորդ գավառը։ Հնագույն կենտրոնն էր Սանասուն բերդը։
Ըստ «Աշխարհացոյց»-ի՝ Սասունը հյուսիս-արևմուտքում սահմանակից էր Չորրորդ Հայքի Հաշտյանք, հյուսիս-արևելքում՝ Տուրուբերանի Տարոն, Ասպակունյաց ձոր, Խայթ (Խութ), արևելքում և հարավում՝ Աղձնիքի Սալնո ձոր, Դզեխ, Աղձն, Նփրկերա գավառներին։ Հետագա դարերում բուն Սասունի և հարակից գավառները տնտեսական և քաղաքական առումով կազմել են մի ամբողջություն՝ ստանալով Սասուն ընդհանրական անվանումը։
Աշխարհագրություն
Սասունը լեռնային երկրամաս է Հայկական Տավրոս լեռնաշղթայի համակարգում։ Սասունի տարածքը հիմնականում կազմում են Սիմի հարավային լեռնաբազուկները՝ Սասնո և Սալնա լեռները։ Հայտնի են Սիմսար (2689), Անդոքասար (2830), Ծովասար, Մարութասար (Մարաթուկ, 2967 մ) և այլ լեռնագագաթները։
Սասունով են հոսում Տիգրիսի վտակներ Քաղիրթը՝ Կողբա ձոր, Ասպական-Տալվորիկ, Շատախ-Սուսանա, Գելիեգուզան, Սասնո ջուր, Կապասգետ, Կուսգետ վտակներով և Սալնո ջուրը՝ Քեպերցու, Մցու, Բոկնոտու, Երախու վտակներով։ Հաղորդակցական կարևոր նշանակություն ունեն Օլորի (Աղոր) և Բաղեշի (Զորապահակ) լեռնանցքները։
Կլիմա
Սասունի կլիման, ընդհանուր առմամբ զովասուն ու առողջարար է։ Ունի խիստ ու ցրտաշունչ ձմեռ՝ առատ ձյան շերտով և բքով։ Ձմեռը տևում է մինչև 7 ամիս։
Ֆլորա և ֆաունա
Բուսական և կենդանական աշխարհը ենթարկված է գոտիականության․ լեռնալանջերին անտառներ են (սոճի, կաղնի, մայրի և այլն), ավելի բարձր՝ մարգագետիններ։ Կենդանական աշխարհը բազմազան է, հարուստ Հայկական լեռնաշխարհին բնորոշ գրեթե բոլոր տեսակներով։
Մինչ X դար
Սասունի տարածքը հաջորդաբար մտել է Ուրարտուի (մ․թ․ա․ IX—VI դդ․), Երվանդունիների (մ․թ․ա․ VI—III դդ․), Արտաշեսյանների (մ․թ․ա․ II—մ․թ․ I դդ․). հայ Արշակունիների (I—V դդ․) թագավորությունների մեջ։ Արշակունիների թագավորության անկումից (428) հետո Սասունն իր բնական դիրքի շնորհիվ պահպանել է անկախությունը, դառնալով հայ ժողովրդի ազատագրական պայքարի կենտրոններից։ 510-ական թթ․ Սասունի բնակչությունը՝ Հայաստանի ապագա մարզպան Մժեժ Գնունու գլխավորությամբ, ջախջախել է հոնական հրոսակախմբերը։
VII—VIII դարերում արաբական նվաճողների դեմ պայքարը գլխավորող Մամիկոնյանները, ի թիվս Հայաստանի մյուս լեռնային դժվարամատչելի շրջանների, ամրացել են նաև Սասունում։ VIII դարում վերջից Սասունում իշխել են Մամիկոնյաններից սերած Թոռնիկյանները։ 851 թվականին Սասունի բնակիչները՝ Հովհան Խութեցու գլխավորությամբ, Մշո դաշտում ջախջախել են արաբական զորախումբը և սպանել զորապետ Յուսուփին։ 852 թվականին Հայաստան ներխուժած արաբական զորաբանակը՝ Բուղայի առաջնորդությամբ, Սասունում կոտորել է 30 000 մարդ։ Այնուհանդերձ, Թոռնիկյաններն իրենց ձեռքում են պահել Սասունը և շարունակել ազատագրական կռիվները։
Արաբ նվաճողների դեմ Սասունի հերոսական պայքարի հիման վրա ձևավորվել է «Սասնա Ծռեր» էպոսը։
Անձևացիք
Անձևացիք, գրաբար՝ Անձեւացիք, գավառ Վասպուրական նահանգի հարավարևմտյան մասում, Անձևացիների նախարարության ժառանգական սեփականությունը։
Սասուն
Սասունը Թոռնիկյանների օրոք
X դարի սկզբին Բյուզանդական կայսրությունը, իր զավթումները Հայաստանում դյուրացնելու նպատակով, կարողացել է միմյանց հետ գժտեցնել Սասունի Թոռնիկյաններին և Տարոնի Բագրատունիներին։ Թոռնիկյաններին հաջողվել է տիրել Տարոնի մի մասը։ Սակայն Տարոնի բյուզանդացիների զավթումից (966/967) հետո Թոռնիկյանները, զգուշանալով թշնամու խարդախ քաղաքականությունից, ընդունել են Անիի Բագրատունիների գերիշխանությունը և համագործակցել նրանց։
Հովհաննես Չմշկիկ կայսեր 974 թվականի Արևելյան արշավանքին ընդառաջ ելած Հայոց թագավոր Աշոտ Գ Ողորմածի բանակում Մատթեոս Ուռհայեցին հիշատակում է նաև Սասունի զորաբանակը։ Այծյաց բերդի (Մուշից արևմուտք) մոտ բյուզանդական բանակը ենթարկվել է Սասունի հետևակ զորամասի հակահարվածին և կրել մեծ կորուստներ։ Նաև Վասիլ Բ կայսեր (976—1025) գահակալության սկզբնական շրջանում Տարոնի մի հատվածը (Այծյաց բերդից արևելք ընկած հողերը) Սասունի հետ մնացել է Թոռնիկյանների սեփականություն։ Տարոնն ամբողջությամբ Բյուզանդական կայսրությունը զավթել է միայն 990—1000 թ թվականին։ Իսկ Սասունն իր անկախությունը պահպանել է ինչպես բյուզանդական, այնպես էլ սելջուկյան թուրերի նվաճումների ժամանակ։
Անձևացիք
Աշխարհագրություն
Տարածվում էր Արևելյան Տիգրիսի վտակ՝ Ջերմաջուր գետի ակունքների դժվարամատչելի լեռնաստանում։ Ասուրա-բաբելական արձանագրություններում հիշատակվում է «Անզի» ձևով։
Սասուն
Սասունը Թոռնիկյանների օրոք
XI դարում Սասունում իշխել է Մուշեղը, ապա նրա որդի Թոռնիկը (վերջինիս են հասցեագրված Գրիգոր Մագիստրոսի մի քանի նամակները)։ Թոռնիկի օրոք Սասունի իշխանությունը հզորացել է, սահմաններն ընդարձակվել են՝ ընդգրկելով նաև Տարոնի զգալի մասը, Անձիտ գավառի որոշ մասեր և Աշմուշատը։ Արաբական աղբյուրներում Սասունի այդ հզոր իշխանը հիշվում է թագավոր («մալիք ալ-Սանասինա»)։ 1059 թվականին նա պարտության է մատնել Տարոն ներխուժած սելջուկյան թուրքերին։ Կոմմագենեում և շրջակա երկրամասերում իշխող Փիլարտոս Վարաժնունին փորձել է իրեն ենթարկել Սասունը, սակայն 1073 թվականին Ալելուա դաշտի (Անձիտ գավառում) ճակատամարտում Թոռնիկը պարտության է մատնել նրան։ Թոռնիկը շուտով զոհ է գնացել Անձիտի ամիրայի դավադրությանը։
Անձևացիք
Պատմություն
Ի սկզբանե, Անձևացիքը հանդիսանում էր հայ Անձևացի (Անձաւացի) իշխանական տոհմի տիրույթը. տոհմական ոստանը՝ Կանգուար։ Մեծ Հայքի 387 թ-ի բաժանման ժամանակ գավառն անցավ Սասանյան Պարսկաստանին, իսկ 7-րդ դարի կեսերին նվաճեցին արաբները։ 885 թ-ին գավառը մտավ Բագրատունիների թագավորության կազմի մեջ, իսկ երբ 908-ին ստեղծվեց Վասպուրականի թագավորությունը, գավառն ընդգրկվեց նրա կազմի մեջ՝ խաղալով ռազմաքաղաքական կարևոր դեր։ 990 թ-ին Վասպուրականի թագավորությունը բաժանվեց Արծրունի երեք եղբայրների միջև, և նրա մասերից մեկը հանդիսացող Անձևացյաց գավառում թագավորեց Գուրգեն Արծրունին։ 1021 թ-ին գավառը Վասպուրականի թագավորության հետ ընկավ Բյուզանդիայի գերիշխանության տակ։
Սասուն
Սասունը Թոռնիկյանների օրոք
Թոռնիկի որդի Չորդվանելը (1073—1120-ական թթ․) Աղձնիքի ամիրայությունից ազատագրել և իր տիրույթներին է միացրել 30 գյուղ։ Չորդվանելի որդու՝ Վիգենի օրոք (1120-ական թթ․—1175) Սասունի իշխանությունը կրկին հզորացել է, արևմտյան սահմաններն ընդարձակվել են մինչև Դեգիք գավառը (Չորրորդ Հայք նահանգում)։ Սասունի իշխանական տունը խնամիական կապեր էր հաստատել Մոկսի Արծրունիների (Վիգենը կնության էր առել Հմայակ իշխանի Մելեքսթ դստերը), Դեգիքի Կեկավմենոսների (Վիգենի դուստր Կատան կնության էր տրվել Կատակալոնի թոռ Շահնշահին) և Պահլավունիների (Վիգենի որդի Չորդվանելը կնության էր առել Վասիլ իշխանի Վանենի դստերը) հետ։
Վիգենին հաջորդել է թոռը՝ Շահնշահը (1175—1188)։ Վերջինս 1184 թվականին մտել է Հռոմկլա և փորձել կաթողիկոսական աթոռը հանձնել եղբորը, սակայն Հայոց կաթողիկոս Գրիգոր Դ Տղան (Շահնշահի քեռին) Իդաթի ամիրա Բեկ-Թամուրի օգնությամբ կարողացել է պահպանել իր իրավունքը։ Շուտով Շահնշահին հաջողվել է հաղթել և գերեվարել Բեկ-Թամուրին, որպես փրկագին, նրանցից ստանալով Թառձյան կամ Թառձենք հայկական բերդը։ Բեկ-Թամուրն իր հերթին նոր ուժերով արշավել է Սասուն, պարտության մատնել Շահնշահին և սահմանել ծանր հարկեր։ 1188 թվականին Շահնշահը, Վասիլ և Թոռնիկ եղբայրների հետ ստիպված է եղել գաղթել Կիլիկիա, որտեղ Լևոն Բ-ից ստացել է Սելևկիա ամրոցը։ Այնուհետև Թոռնիկյանների շառավիղները ամրացել են Սասունի առավել դժվարամատչելի շրջաններում։
Անձևացիք
Հոգևոր կյանք
Սկսած 4-րդ դարից` գավառն ուներ իր եպիսկոպոսությունը։ Այս գավառում է գործել Բարդուղիմեոս առաքյալը։ 10-րդ դարում գավառի եպիսկոպոսն էր Գրիգոր Նարեկացու հայրը` Խոսրով Անձևացին։
Սասուն
XIII—XV դարեր
Մոնղոլական տիրապետության ժամանակ (XIII —XIV դդ․) Սասունը նախ ընդգրկվել է Հայաստանի հարավ-արևմուտք նահանգներից կազմված «Մեծ Հայք» վիլայեթի մեջ՝ պահպանելով կիսաանկախ վիճակ։ Հուլավու խանը 1260-ական թթ․ գրավել է Սասունը և միացրել իր հիմնադրած իշխանությանը։ Ըստ Կիրակոս Գանձակեցու, Հուլավուն Սասունի կառավարումը հանձնել է Սադուն Բ Սրծրունուն։ Լենկթեմուրի 1387 թվականի արշավանքի ժամանակ Տարոնի բնակչությունը կոտորածից և գերեվարումից փրկվել է՝ պատսպարվելով Սասունի լեռներում։
XV դարում Սասունն ընկել է կարակոյունլու, ապա՝ նրանց հաջորդած ակկոյունլու թուրքմենների, XVI դարից՝ օսմանյան Թուրքիայի տիրապետության տակ, սակայն պահպանելով իր կիսաանկախ վիճակը։
Անձևացիք
Հայտնի վայրեր
Անձևացյաց գավառում հայտնի էին Կանգավար (Կանգուար) և Նորաբերդ ամրոցները, Ալաման, Լեկ և Աղզի գյուղերը և ուրարտական Արուբանա ու հայոց Անահիտ աստվածուհիների կենտրոն Դարբնացքար կամ Ագռավաքար վայրը՝ Արևելյան Տիգրիսի ափին, որտեղ հետագայում հիմնվել է Հոգեաց վանքը։
Սասուն
Թուրքական տիրապետության ժամանակաշրջան
Թուրքական տիրապետության օրոք Սասունում հաստատվել են քրդական մի քանի վաչկատուն ցեղեր։ Դրանցից Բելեքցի կոչվող ոչ իսլամադավան քրդերը (շուրջ 40 տոհմ), որոնք բնակվում էին Մարաթուկ սարի ստորոտներում, խոսում էին հայերեն (Սասունի բարբառով), հաճախում հայկական սրբավայրերը, իսկ թուրքական կառավարության ոտնձգությունների ժամանակ համագործակցում հայերին։ Սասունի հայերի հետ դրացիական սերտ հարաբերությունների մեջ էին նաև Հզուի շրջանում հաստատված սառմնցի և մուսեցի կոչվող քրդերը։ Սակայն հետագայում թուրքական կառավարող շրջանները, օգտագործելով Սասունի քրդերի հետամնացությունը, զանազան (հայերի ունեցվածքի, հողերի, արոտավայրերի հափշտակման) խոստումներով կարողացել են նրանց դրդել հայերի դեմ, ջլատել նրանց միասնական պայքարը։ Հովնան Մշեցու և Հովսեփ Էմինի նամակագրությունից երևում է, որ Սասունում XVIII դարի 2-րդ կեսին ունեցել է զինված ջոկատներ և հեծելազոր։ Պահպանելով, միջնադարյան ավանդույթները՝ XIX դարի 1-ին երեսնամյակին Սասունը կառավարվել է ներքին սկզբունքներով։ Երկրամասը փաստորեն տնօրինել է հայ իշխանը՝ ընտրովի ավագանու օժանդակությամբ, հողատիրության իշխող ձևը եղել է հյուքումեթությունը։ Սասունի հայերը ոչ միայն զենք են կրել, որն արգելված էր օսմանյան Թուրքիայում, այլև արտադրել։ 1849 թվականին Օսմանյան կայսրությունը, Բաղեշի Շերեֆների քրդական տոհմը վերացնելուց հետո, դաշտային Սասունը միացրել է Բաղեշի փաշայությանը։
Անձևացիք
Հայտնի վայրեր
Կատեգորիա:Վասպուրականի գավառներ Կատեգորիա:Անձևացիներ
Սասուն
Թուրքական տիրապետության ժամանակաշրջան
XIX դարի վերջին Սասունի տարածքը (բաղկացած էր 10 նահիեից կամ գյուղախմբից) մտել է Բիթլիսի վիլայեթի, Մուշի, մասամբ նաև Գենջի և Սղերդի սանջակների մեջ։ Հարկահանության և ազգային ճնշման աճին Սասունի ազգաբնակչությունը դիմակայել է ինքնապաշտպանական մարտերով։ 1880-ական թվականներին թուրքական ոստիկանական զորքերի դեմ պայքար են մղել Շատախի ու Ծովասարի գյուղախմբերի, Շենիկի, Սեմալի, Ալիանքի, Գելիեգուզանի և այլ գյուղերի բնակիչները։ Սասունի ազատագրական պայքարը գլխավորել է Վ․ Գոլոշյանը։
1891-1892 թվականներին, օսմանյան կառավարության թելադրանքով, Սասուն են ներխուժել «համիդիե» հեծելագնդեր և քրդական հրոսակախմբեր, սակայն, հակահարված ստանալով Շենիկի, Սեմալի, Տալվորիկի, Գելիեգուզանի, Խոծոծվանքի, Շուշնամերկի բնակիչներից, ստիպված են եղել նահանջել։ Հերոսաբար են կռվել նաև տատրագոմցիները՝ հայդուկ Հովնանի գլխավորությամբ։ Աչքի է ընկել Արաբոն՝ իր զինակիցներով։ 1890-ական թթ․ սկզբին Սասունի ինքնապաշտպանական մարտերի և ազատագրական շարժման նշանավոր գործիչներից են՝ Մուրադ Տամատյանը, Համբարձում Բոյաջյանը, Հրայրը, Գրգոն (Գրիգոր Մոսեյան), Քոլոզը (Հովհաննես Կիրակոսյան), Գևորգ Չավուշը և ուրիշներ։
Ոստիկանական ուժերով և քրդական հրոսակախմբերով՝ 1893 թվականին ևս հաջողության չհասնելով, Օսմանյան կայսրությունը կանոնավոր զորքեր է տեղափոխել Սասուն։ Երկրամասի շուրջ ստեղծվել է ռազմական գոտի, հայտարարվել է պատերազմական դրություն։ Սասունի դեմ ռազմական գործողությունները հանձնարարվել է Անատոլիական 4-րդ բանակի հրամանատար Զեքի փաշային։ Սասունի ազգաբնակչությունը՝ Համբարձում Բոյաջյանի գլխավորությամբ, հերոսաբար պաշտպանվել է, 1894 թվականի գարնանը և ամռանը տարել մի շարք հաղթանակներ, սակայն ի վերջո պարտվել անհավասար պայքարում։ Թուրքերը գրաված բնակավայրերում կազմակերպել են ջարդեր։
1896 թվականին Սասունում իրենց խմբերով կռիվներ են մղել ազատագրական շարժման գործիչներ Անդրանիկը, Աղբյուր Սերոբը, Սպաղանցի Մակարը։ Սասունի ինքնապաշտպանական ուժերը գլխովին ջախջախելու նպատակով՝ սուլթանական կառավարությունը 1904 թվականին նոր զինված հարձակում է սկսել (10 000-անոց թուրք, և 5 000-անոց քրդական զորքերով)։ Ինքնապաշտպանական մարտերը գլխավորել են Հրայրը, Անդրանիկը, Գևորգ Չավուշը, Հաճին (Կոտոյան Հ․ Գ․), Սեբաստացի Մուրադը, Սպաղանցի Մակարը, Մշեցի Սմբատը, Շենիկցի Մանուկը, Կայծակ Վաղարշակը և ուրիշներ։ Չնայած պարտությանը, Սասունի բնակչությունը մերժել է լեռնային շրջանները թողնելու և Մշո դաշտում բնակվելու թուրքական կառավարության պահանջը՝ շարունակելով հայդուկային պայքարը։
1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ Սասունի բնակչությունը մի քանի ամիս անհավասար գոյամարտ է մղել թուրքական 30 000-անոց բանակի դեմ։ Սասունի 60 000-անոց բնակչությունից փրկվել է մոտ 15 000, որոնք ռուսական բանակի օգնությամբ գաղթել են Արևելյան Հայաստան, բնակություն հաստատել Աշտարակի և Թալինի շրջակա գյուղերում։
Տնտեսություն
Պատմիչ Թովմա Արծրունու վկայությամբ՝ սասունցիները (անվանում է խութեցիներ) բնակվել են խոր ձորերում, քարայրերում, թավուտներում՝ անջատ-անջատ, խոսել են հայերենի տարբեր ու խրթին բարբառներով, հագել բրդյա զգեստներ, այծի մորթուց ու կանեփի թելերից հյուսված խարուկներ (ոտնամաններ), մշտապես կրել նիզակ՝ գազաններից պաշտպանվելու համար։
Զբաղվել են հողագործությամբ (կորեկ, ցորեն, գարի, տարեկան), այգեգործությամբ (խաղողի տարբեր տեսակներ), պարտիզպանությամբ (նուռ, թուզ, խնձոր, տանձ, մրկիթ, փղինճ և այլն), մեղվաբուծությամբ, անասնապահությամբ, զանազան արհեստներով։
Օգտակար հանածոներ
Գավառի ընդերքը հարուստ է կապարի, պղնձի, երկաթի հանքաքարերով։
Սասունի հայկական սրբավայրեր
Սասունի գլխավոր սրբավայրերն էին Սբ․ Պետրոս առաքյալի վանքը (Մարաթուկ սարի ստորոտին), որը գավառի եպիսկոպոսի առաջնորդարանն էր, և Սբ․ Աստվածածին եկեղեցին (Մարաթուկի գագաթին)։ Հետագա դարերում այլ վանքերից ու եկեղեցիներից նշանավոր էին՝ Սբ․ Աղբերակացը, Սբ․ Թեոդորոսը, Սբ․ Հովհաննեսը, Սբ․ Սարգիսը, Սբ․ Գևորգը, Սբ․ Խաչը, Սբ․ Հակոբը, Սբ․ Վառվառը, Հռեցվադը, Քառասուն Մանկունքը և այլն։
Վարչական բաժանում
1915 թվականին Սասունն ուներ 539 բնակավայր ։
Պատմական Սասունի գյուղերն հետևյալն են.
Բուն Սասուն. Գելիեգուզան (բաղկացած է եղել 16 գյուղերից կամ թաղերից՝ Խարձնգոմեր, Տաղվրնիկ, Խարիբշան, Մխիթար, Մագրեսան, Գեռիկ, Հոսել, Հուսեյնցիք, Խասոյի մզրեն, Դհոլ, Կավրտի, Գյուղ, Ռաշիկ, Ամբար, Խոշոք, Մերկեր), Շենիկ, Սեմալ, Ալիանցիք (Ալիանք), Գելիսեան, Գելիեմսուր, Տալավաքեաժե, Աղբի, Հեթինք (Ետինք), Քաղքիկ, Կապսագեա, Ճախրկանք, Խոծոծվանք, Հարկորք, Արգիկ, Սարեկան, Տատրագոմ, Գելառաշ (Կելռաշ), Խադան, Թխիկ, Անձղանք, Մղենք, Նռնան, Կոկվտիք, Մտրպանք, Գոմրտեր, Գոշակ, Փիրշենք, Խնձորտուն, Թաթանք։
Շատախ․ Շուշանմերկ, Գեղաշեն, Քոփ, Գերմավ (Ջերմուկ), Զեյնըկ, Տափըկ, Իրիցանք։
Տալվորիկ․ Էգուտուն (Էգետուն), Արտխոնք, Քորախու, Դվալենք, Փուրխ, Խլհովիտ, Հագմանք, Հլողինք, Մազրա (Մզրեն), Հարթք, Հոսնուտ, Սպաղանք (Մբաղանք), Եղգարդ, Վերին գյուղ, Մերկեր, Ձորեր։
Խութ-Բռնաշեն․ Թաղավանք, Շենիստ Վերին, Շենիստ Վարի, Շեն, Աղբակ (Ագրակ), Թաղվու, Թաղվձոր, Սալաբուզ, Բաբնթաղ, Գործվար (Գործվարք), Փիրհվանք, Գելոնք, Հնդձոր, Կոռք, Փղոնք, Տափ, Ռաբաթ, Սարենգոլե, Շահվերտ, Ավարք, Յուշուտ (Օշուտ), Զորավա, Բլրիկ, Մզրե-Շիլգ, Ուշթափ, Օշակ, Կծանք, Դաշտադեմ, Բլրկան, Եզիանք, Շամյանք, Շիրոմգրա, Արինոք, Կոստ, Ընկուզեք, Մահբուբանք, Արունք, Լորդնձոր, Դաշտամիրան (Իշխանաց դաշտ), Քնոտ, Կըրպնիկ-Արծվիկ, Բլոկանք։
Փսանք․ Գոմք, Թափունի, Ջրթնիկ, Բլոյենք, Փշուտ, Մջգեղ (Միջգեղ), Դալհոր, Խնձորենք (Խնձորիկ), Թաթուկ, Փսանք, Զանդուս, Քաջառինք, Ջրթնիկ, Հավկունք, Թասջբադրիկ, Ցիցնքար, Մարսթո, Վանիցթաղ, Ջմալենք, Բվի, Թաթանք, Սարեկան, Մաղենք, Բրդանք, Կապասգետ, Խան, Քրդամանք, Հոսներ, Քիսթաղ, Դամլենք, Բոզըկան, Քաշքշենք, Մշկաաակ, Հրուտ, Ծառկանք, Քարավանք, Մզրեն, Կրեձոր, Գապլճոգ, Խորան, Շեխան, Նորգեղ, Գելավնոն, Պելավ, Քորոնք, Կոռնկես, Քաջառինք, Մկթենք։
Մոտկան․ Դատվան, Գրխու, Սղնուտ, Տորխ (Քորխ), Արսան, Ջրտու, Հրորք, Նիչ, Մարմանդ, Արփի, Շեն, Տնկետ, Առվտոց, Քաշախ, Բույնուտ, Հորմեց, Մարկոկ, Նիզեն (Գզեխ), Աղբժներ, Մցու, Քոյանս, Ճաման, Մեյդան, Լանգադարան, Սպիտակ ջուր, Հաշկադարան, Բնավոկ, Աշկրոտ, կամրջի գլուխ, Մեծձոր, Ռաման, Բրուտք, Դոլակ, Խուր, Ուրուս, Մրցանք, Խարտգող (Տանձաստան), Կրխու, Կարփ, Մզուք, Հուսենք, Մերեթաղ, Աբութաղ, Ասպնջեր, Կնծու, Արդրեր, Որձենք, Արծվիք, Էդգիկ, Նարմանտ, Կալհոք, Ջողուտ, Ասի բերդ (Ասսու), Սալնաձոր, Իշկ, Սիլեն, Հերսան, Ավսպի, Մերգան, Կուսգետ, Այնցոփ, Մարենք։
Խիանք․ Իշխանաձոր, Բացի, Բերմ (Պերմ), Պհամպա, Դառաշ, Արխունդ, Հարիպ, Տանձ, Բահմեդա, Շեխհամզա, Փոսա, Բախըռնաս, Անդա, Արսըք (Արս), Փարկա, Ֆարք, Արտկունք (Արտխոնք), Ընկուզանկ, Սևիդ, Ասպտուն, Հեղին, Մամրկան, Ինկա, Մալա Մլքե, Կառթնի, Գիլանի (Գղոն), Մինոս, Հեշտեր, Ֆախ Սլեմուն, Գայսեր (Խայսեր), Ճահաս, Գյանջե-Բամիա, Շեյխ, Շմանանք, Միր Հաջի, Գրեխոխեն (Կրեխոխ), Քարիք, Սլոխ (Սլոք), Հրդա, Մալաբադե, Գառախիլ, Կանիեբամու, Շուղեք, Դոդիկ, Ռզան, Զախար, Նավռո, Ճամ, Սաղտուն, Գոման, Շողեք, Ներջիկ, Փասուր, Ռաբաթ, Աստղյան բերդ։
Խուլբ․ Խրոճ (Խռուճ), Թիասիս, Գազկե, Թըլթավ, Քնե, Կակուաս, Արխադին, Ընձաքար, Էհուբ (Էյուբ), Ահարոնք, Գեղըրվանք (Գեղերվան), Փասուր, Թախանավալ, Դմլկեր, Կրման, Ճմար, Մազալե, Պապեջանիս, Սազրկան, Տատերվան, Ըժըվթան, Խարամ, Խոշըկան, Բոզըրկան, Կնտիք, Պերոկ, Նագարան, Գելիա Մինար, Դելեթ, Մոսրտո, Հարբաթ, Գասկե, Հավրք, Մաշտակ, Շուղեք, Խոխան, Մատիկ, Գառկան, Շեյնե Բոբան, Պհնին, Ջսըկ, Թըլթը, Հաջանա, Գրեմորի, Փարգահ, Կարանդան, Արտուշեն, Հովիտ, Հազնախի, Դալավա կաժե, Դուդերիկ, Բաբրջան, Խուշ, Կապընին, Թլմին, Հավետեկ, Մելիքան, Սեդախ, Խամըրկան, Դայրկան, Շամշան, Հարբախն, Կանի սպի, Անթախ, Մամրկան, Լաջըրկան, Տովիտ, Մսրձոր։
Խարզան (Խալտան)․ Ջոխ, Բզեզիկ (Բեսիկ), Ղըրբա, Բեյբու, Հասհաս, Մարմուրանա, Փալոնի, Հոպե (Յոպե), Զուզուր, Շեյխհոնես (Կստաշեն), Թալիբա (Թալու), Կանիբարազա, Ջաֆան, Ջամխատին, Շկավտա, Բատրան, Գոլեմարիսան, Բախրդա, Գրե Քալո, Ռաշե դարա (Ռաշիկ), Նոր գեղ, Մլաֆան, Սևկան, Հարֆազ, Նարե (Նաուլա), Դեշվան, Բարզան Ստորին, Բարզան Վերին, Թոժկան, Սրջան, Թախթե-Խարզան, Քուրեր, Մրզե, Քոխ Վերին, Քոխ Ներքին, Զիարեթ, Բոլունդ, Հողյար, Սյանըս, Ջազնի, Մամլայե, Սղունդ, Հայկադարան, Զառ, Ջոման, Քուչուլան, Շերկան, Գելհոք, Ընգարըս, Հրորք, Ճըման, Սարտուտ (Ծռտուն), Տերճոճ, Շարաֆտուն, Մերկան, Նավալա, Տոպի, Ջոման, Ջուվայց, Զոխայտ, Դիմսարիկ, Հաքամի Ներքին, Հաքամի Վերին, Քոխա, Այկանսըր, Մարիբ, Սահարտա, Կալամարան, Ղադմա, Գյոզալդարա, Գեղաձոր, Բայսատուն, Մելհա, Բաստոխա, Մազիհան, Ձիուրկ, Խնասք, Քուշան, Դուսատակ, Գրե Չալո, Ռդվան, Դուշա (Դյուս), Սիլախար, Խուբին, Հաջր, Մվիսկ, Խոշյար, Բիմեր, Կանիխուլ, Գրեհասան, Նազդար, Բիրըկ, Կանի Միմո (Կանի Սուրիկ), Սբհի, Բառինչ Վերին, Բառինչ Ներքին, Բաջաֆթ, Նարֆաս, Իլուխ, Ջալդակա, Խալըկ, Դալա, Լիճըկ, Ռաշըկ, Մերկե Ռաջալ, Դարաբի, Միլիկա, Մևինա, Տրբեսա, Հադհադք, Տոպի, Հազնամեր, Թաղարի, Կալհոկ, Բոլնդ, Զևիկ, Սինան, Իրմի, Բինարին, Չինիրի, Բազիվան, Քիւիվան, Շեդիկ, Մուզգելյան, Շիմիզ, Իշկ, Խուսեյն, Այն Ռումի, Խեզյաթ։
Տումանովկա (գյուղ, Ռոսլավլսկի շրջան)
Տումանովկա (Тумановка), գյուղ Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Ռոսլավլսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 15 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Ռոսլավլսկի շրջանի բնակավայրեր
Արցախի բռնակցումը Խորհրդային Ադրբեջանին
Արցախի բռնակցումը Խորհրդային Ադրբեջանին, քաղաքական գործընթաց, որը տեղի ունեցավ 1921 թվականի հուլիսին։ Դրա արդյունքում Մեծ Հայքի պատմական նահանգներից Արցախը անջատվեց նորաստեղծ Խորհրդային Հայաստանից և բռնակցվեց Խորհրդային Ադրբեջանին։ Այդ ժամանակաշրջանում Արցախի բնակչության բացարձակ մեծամասնությունը՝ 95% կամ ավելի քան 200 000 մարդ, հայեր էին։ 1923 թվականին բռնակցված Արցախի մի հատվածում ձևավորվեց Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզը, որը ընդհանուր սահմաններ չուներ Խորհրդային Հայաստանի հետ։ Այդտեղ ապրում էր 125 000 բնակիչ, որոնցից հայեր էին 111 000-ը՝ Շուշիի 35 000-անոց հայ համայնքի ջարդից հետո։ Բռնակցման արդյունքում մոտ 70 տարի անց հայ բնակչությունը ոչ միայն չաճեց, այլև նվազեց՝ 1988 թվականին հասնելով 145 հազարի ու կազմելով ընդհանուր բնակչության 77 տոկոսը։ Փոխարենը կտրուկ ավելացավ ադրբեջանցիների թիվը՝ 12 հազարից հասնելով 40 հազարի, իսկ շրջակա արցախյան մի քանի շրջանների հետ (Աղդամ, Քաշաթաղ, Քարվաճառ և այլն) անցնում էր կես միլիոնից։
1918 թվականի մայիսին Հարավային Կովկասում հայ և վրաց ժողովուրդների պետականության վերականգնումը առիթ է հանդիսանում կովկասաբնակ մուսուլմանների կողմից նոր քաղաքական միավորի` Մուսավաթական Ադրբեջանի ստեղծմանը, որը հովանավորվում էր նախ Օսմանյան կայսրության, իսկ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո՝ Անգլիայի կողմից։ Մինչև 1918 թվականը տարածաշրջանում «Ադրբեջան» անունով պետություն գոյություն չէր եղել. Ատրպատական (Ադրբեջան) վարչաքաղաքական կազմավորումը գտնվում էր Արաքս գետից հարավ։ Այս պետության ստեղծումը և կազմավորումը նպատակ ուներ իրեն բռնակցել հայկական, վրացական և իրանական տարածքները, դառնալ Թուրքիայի արևելյան դաշնակիցը և իրագործել երիտթուրքերի պանթյուրքական գաղափարները։
Ռուսաստանյան կայսրության փլուզումից հետո 1918 թ. հուլիսի 22–26–ին Շուշիում հրավիրված երկրամասի հայության 1–ին համագումարում Ղարաբաղը հռչակվեց վարչատարածքային անկախ միավոր և Հայաստանի Հանրապետության ռազմաքաղաքական օժանդակությամբ 1918–1920 թթ. դիմակայեց Ադրբեջանի ոտնձգություններին։ 1920 թ. ապրիլի վերջին տեղի ունեցած 9–րդ համագումարում Ղարաբաղը հռչակվեց ՀՀ անբաժանելի մաս, իսկ մայիսի 25–ին՝ 10–րդ համագումարում՝ ընդունեց խորհրդայնացումը։ 1920 թ. դեկտեմբերի սկզբին Խորհրդային Ադրբեջանի հեղկոմը «Բոլորի՛ն, բոլորի՛ն, բոլորի՛ն» խորագրով դիմումով ազդարարեց. «Լեռնային Ղարաբաղը, Զանգեզուրը և Նախիջևանը համարվում են ՀՍԽՀ մասեր» ։ Անդրկովկասում կուսակցական ղեկավար մարմինը՝ ՌԿ(բ)Կ կենտկոմի կովկասյան բյուրոն, 1921 թ. հունիսի 3–ին Խորհրդային Հայաստանի կառավարությանը հանձնարարվում է Հռչակագրով հայտարարել «Լեռնային Ղարաբաղի՝ Հայաստանին պատկանելության մասին» ։ Ի կատարումն Կովկասյան բյուրոյի որոշման՝ ՀՍԽՀ ժողկոմխորհը, կառավարության նախագահ Ա. Մյասնիկյանի ստորագրությամբ, 1921 թ. հունիսի 12–ին ընդունեց համապատասխան հայտարարություն. «Ադրբեջանի ՍԽՀ հեղկոմի հռչակագրի և Հայաստանի ու Ադրբեջանի ՍԽՀ–ների կառավարությունների միջև եղած համաձայնության հիման վրա հայտարարվում է, որ Լեռնային Ղարաբաղը այժմվանից կազմում է Հայաստանի Սոցիալիստական Խորհրդային Հանրապետության անբաժան մաս» ։ 1921 թ. հուլիսի 2–7–ը Թիֆլիսում գումարված ՌԿ(բ)Կ կենտկոմի կովկասյան բյուրոյի պլենումի հուլիսի 4–ի նիստում քվեարկության արդյունքում ընդունվում է հետևյալ որոշումը. «Լեռնային Ղարաբաղը մտցնել ՀՍԽՀ կազմ»։ Որոշմանը, սակայն, դեմ է արտահայտվում Ադրբեջանի ՍԽՀ հեղկոմի նախագահ Ն. Նարիմանովը։ Պլենումը ընդունում է նոր որոշում. «Քանի որ Ղարաբաղի մասին հարցն առաջացրել է լուրջ տարաձայնություններ, ՌԿԿ կենտկոմի կովկասյան բյուրոն անհրաժեշտ է համարում այն փոխադրել ՌԿԿ վերջնական որոշմանը»։ Սակայն հաջորդ օրը` հուլիսի 5–ին հրավիրվում է Կովկասյան բյուրոյի պլենումի արտահերթ նիստ, ուր վերանայվում են Ղարաբաղի հարցի վերաբերյալ հուլիսի 4–ի պլենումի որոշումները։ Պլենումը նոր որոշում է ընդունում. «Ելնելով մուսուլմանների ու հայերի միջև ազգային խաղաղության և Վերին ու Ներքին Ղարաբաղների տնտեսական կապի անհրաժեշտությունից, Ադրբեջանի հետ նրա մշտական կապից՝ Լեռնային Ղարաբաղը թողնել ԱդրՍԽՀ սահմաններում՝ նրան տրամադրելով մարզային լայն ինքնավարություն, վարչական կենտրոնը` ինքնավար մարզի կազմում գտնվող Շուշի քաղաքն է» ։ Այս որոշումն օրինական չէր, այն ընդունվել էր առանց բյուրոյի անդամների անհատական քվեարկության և պարտադրված էր «կուսակցական կարգով»։ Այն հակասում էր միջազգային իրավունքի հիմնարար՝ ազգերի ինքնորոշման իրավունքի սկզբունքին, ոտնահարվում էին Լեռնային Ղարաբաղի բնակչության ճնշող մեծամասնությունը կազմող հայության (շուրջ 95 %) իրավունքները, անտեսվում էին նաև Խորհրդային Հայաստանի շահերը։ ՀԿ(բ)Կ կենտկոմը 1921 թ. հուլիսի 16–ին որոշեց, որ Ղարաբաղի հարցի վերաբերյալ Կովկասյան բյուրոյի պլենումի բանաձևն «իրենց չի բավարարում» ։ Արցախի բռնակցումն, այսպիսով, ի կատար չածվեց Մուսավաթական Ադրբեջանի գոյության տարիներին. այն մտավ Խորհրդային Ադրբեջանի կազմ Իոսիֆ Ստալինի միանձնյա միջնորդությամբ։
Խորհրդային Ադրբեջանի իշխանությունները հրաժարվում էին իրագործել Լեռնային Ղարաբաղին ինքնավարություն տրամադրելու մասին 1921 թ. հուլիսի 5–ի որոշումը։ Նրանց նպատակն էր երկրամասը տարալուծել ԱդրՍԽՀ վարչական շրջանների մեջ։ Այդ մասին է վկայում հետևյալ ուշագրավ փաստը. ԱդրԿ(բ)Կ կենտկոմի կազմբյուրոյի և քաղբյուրոյի 1921 թ. սեպտեմբերի 26–ի նիստում որոշվում է. «Խնդրել Կավբյուրոյին, որպեսզի վերանայի Լեռնային Ղարաբաղն առանձնացնելու մասին իր որոշումը, իսկ մինչ այդ ինքնավարություն չառանձնացնել» ։ Ադրբեջանական կողմի նենգամիտ այս ծրագիրը խափանվեց Խորհրդային Հայաստանի իշխանությունների և Անդրկովկասյան Դաշնության ղեկավար Ալեքսանդր Մյասնիկյանի համառ ջանքերի շնորհիվ։ Վերջապես, 1923 թ. հուլիսի 7–ին լույս է տեսնում «Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզ» (ԼՂԻՄ, ռուսերեն՝ ”Автономная область Нагорного Карабаха” (АОНК), իսկ 1936 թ. ընդունված ԽՍՀՄ նոր Սահմանադրությամբ մարզը վերանվանվեց ”НКАО”–ի՝ ”Нагорно–Карабахская автономная область”) կազմավորելու մասին ԱդրՍԽՀ Կենտգործկոմի դեկրետը։ Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավարության կարգավիճակի շնորհիվ խորհրդային տարիներին արցախահայությանը հաջողվեց դիմակայել Ադրբեջանի սադրանքներին և ազգային խտրականության քաղաքականությանը, Արցախը (ի տարբերություն Նախիջևանի) չհայաթափվեց։ ԽՍՀՄ փլուզման պայմաններում ԼՂԻՄ-ում անկացված համաժողովրդական հանրաքվեի արդյունքում հռչակվեց երկրամասի անկախությունը, որպես Լեռնային Ղարաբաղի (Արցախի) Հանրապետություն։
Արցախը Հայաստանի առաջին հանրապետության կազմում
Անդրկովկասյան երեք ազգային հանրապետությունների կազմավորումից սկսած սուր և շարունակական բնույթ են կրում տարածքային-սահմանային վեճերը։ Ռուսական կայսրության վարչաքաղաքական բաժանումները, հատկապես՝ Թիֆլիսի, Երևանի ու Ելիզավետպոլի նահանգները, չէին բխում երեք պետությունների ազգային, տնտեսական ու հայրենական շահերից։ Մուսավաթական Ադրբեջանը ձգտում էր ոչ միան տիրանալ Բաքվի ու Ելիզավետպոլի նահանգներին, այդ թվում՝ Ղարաբաղին (Արցախ) ու Զանգեզուրին (Սյունիք), այլև տատարածքային պահանջներ ուներ Երևանի նահանգի (Շարուր-Նախիջևան) և Թիֆլիսի նահանգի (Քվեմո Քարթլի և Զաքաթալա) նկատմամբ։ Տարածքային խնդրում Ադրբեջանին աջակցում էին Թուրքիան, ապա՝ Ռուսաստանըն։ Անդրկովկասում բոլոր պետություններին իր կողմը սիրաշահելու նպատակով Անգլիան փորձում էր մասամբ բավարարել նաև Վրաստանի ու Հայաստանի տարածքային պահանջները. դեռ 1918 թվականի ընթացքում անգլիական բանակը վերականգնել էր 1914 թվականի նախապատերազմյան սահմանը և Հայաստանին ու Վրաստանին վերադարձրել Կարսի ու Բաթումի մարզերը, հայկական իշխանություն հաստատել նաև Սուրմալուի ու Ալեքսանդրապոլի գավառների վրա։ 1920 թվականի ապրիլից, երբ Ադրբեջանում հաստատվում են խորհրդային կարգեր, Անգլիային փոխարինում է Ռուսաստանի ԽՖՍՀ-ն։
Դեռ 1918 թվականի նոյեմբերին ռուսների միջամտությամբ կասեցվել էր Զորավար Անդրանիկի ջոկատների առաջխաղացումը դեպի Շուշի։ Նրանց աջակցությամբ Արցախ-Զանգեզուրի նահանգապետ նշանակվեց Խոսրով բեկ Սուլթանովը։ Իր հերթին Թուրքիան գաղտնի պայմանագիր էր կնքել Ադրբեջանի հետ և ցույց էր տալիս ռազմաքաղաքական օգնություն։
Արցախ-Սյունիքի հայությունը, որը մեծամասնություն էր կազմում այդ մարզի տարածքում, չճանաչեց Ադրբեջանի գերիշխանությունը։ Հաշվի առնելով առաջին համաշխարհային պատերազմում և Հայոց մեծ եղեռնի ընթացքում տված մարդկային կորուստները և երկրի սոցիալ-տնտեսական ծայրահեղ վիճակը՝ Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը ձգտում էր խաղաղ միջոցներով լուծել Ադրբեջանի հետ վիճելի հարցերը։ Սակայն Ռուսաստանը ավելի հաճախ ճնշում էին գործադրում Հայաստանի վրա՝ Ադրբեջանին զիջումներ անելու նպատակով։
1920 թվականի մարտին տեղի է ունենում Շուշիի հայ բնակչության կոտորածը, որի ընթացքում զոհվում են 35 000 արցախահայեր կամ Արցախի բնակչության մոտ 20 %-ը։ Այս դեպքերից հետո Հայաստանի՝ Դրաստամատ Կանայանի ղեկավարած զորախումբը մտավ Ղարաբաղ, իսկ ապրիլի 25-ին տեղի հայ Ազգային խորհրդի 9-րդ համագումարը հռչակեց Լեռնային Ղարաբաղի միացումը Հայաստանի Հանրապետությանը։ Երեք օր անց՝ ապրիլի 28-ին, 11-րդ Կարմիր բանակի միջամտությամբ խորհրդայնացվեց Ադրբեջանը։ Դրանից հետո ադրբեջանամետ քաղաքականություն շարունակեց վարել Խորհրդային Ռուսաստանը։ ՀՅԴ կառավարությանը ներկայացվեց վերջնագիր, ապա թուրք-թաթարական ջոկատները բոլշևիկ զինուժի հետ ներխուժեցին Հայաստանի Հանրապետության հարավային գավառներ՝ Ղարաբաղ, Զանգեզուր և Նախիջևան։ Կարմիր բանակի օգնությամբ Ադրբեջանը տիրեց Լեռնային Ղարաբաղին ։
Հայաստանի խորհրդայնացում
1920 թվականի օգոստոսի 10-ին Հայաստանի Հանրապետությունը կնքում է երկու պայմանագիր։ Առաջինը ստորագրվել էր Փարիզի Սևր կոչվող արվարձանում. Սևրի պայմանագրով նորաստեղծ պետությանը պետք է միացվեին Արևմտյան Հայաստանի այն տարածքները, որոնք ազատագրվել էին ռուսական բանակի կողմից Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին՝ մոտ 90 000 կմ 2 : Արցախի և մյուս վիճելի տարածքների մասին հստակ ձևակերպում չէր մտցվել։ Երկրորդը կնքվում է Թիֆլիսում. Թիֆլիսի հայ-ռուսական համաձայնագրի երկրորդ հոդվածի համաձայն խորհրդային զորքերը զբաղեցում էին վիճելի համարվող Ղարաբաղը, Զանգեզուրը և Նախիջևանը, բացի հայկական զորքերի կողմից զբաղեցվող մի քանի շրջանների ։
Նույն թվականի սեպտեմբերի վերջին Քեմալական Թուրքիան պատերազմ է հայտարարում Հայաստանին, որի ընթացքում փրկության ելք չտեսնելով՝ դաշնակցականները հանձնում են իշխանությունը և նոյեմբերի 29-ին Հայաստանը հռչակվում է խորհդրային հանրապետություն։ Ադրբեջանի Ժողկոմխորհի նախագահ Նարիման Նարիմանովը շնորհավորանք է ուղարկում Երևան՝ հայտնելով, որ այլևս որևէ տարածքային խնդիր չունի, և ճանաչում է Ղարաբաղը, Զանգեզուրը և Նախիջևանը որպես Խորհրդային Հայաստանի անբաժան մաս։ Ելնելով Ադրբեջանի հեղկոմի որոշումից՝ Հայաստանի ԽՍՀ հեղկոմը 1920 թվականի դեկտեմբերի 24-ին հռչակագիր ընդունեց Նախիջևանի մարզի ինքնորոշման մասին ։
1921 թվականի փետրվարին խորհրդայնացվում է Վրաստանի Դեմոկրատական Հանրապետությունը։ Անդրկովկասի երեք հանրապետությունների միջև 1918 թվականից սերող տարածքային վեճերը լուծելու համար գործում էր համապատասխան հանձնաժողով՝ ռուսաստանցի բոլշևիկ հեղափոխական Սերգեյ Կիրովի նախագահությամբ և երեք հանրապետությունների ներկայացուցիչների մասնակցությամբ։ ՀԿ(բ)կ Կենտկոմում արտգործժողկոմ Ասքանազ Մռավյանը զեկուցում է «Ադրբեջանի և Վրաստանի հետ ներքին սահմանների հաստատման հարցի մասին», և նրա նախագահությամբ ստեղծվում է հանձնաժողով, որը զբաղվելու էր համապատասխան փաստաթղթերի պատրաստումով։ Տարածքային հարցում համաձայնություն երեք հանրապետությունների միջև չի կայանում. Հայաստանի ներկայացուցիչ Ալեքսանդր Բեկզադյանի առաջարկով հարցը փոխադրվեց ՌԿ(բ)կ Կովկասյան բյուրո ։
Մոսկվայի ու Կարսի պայմանագրեր
1920 թվականի դեկտեմբերի 2-ի լույս 3-ի գիշերը արդեն գոյություն չունեցող Հայաստանի Հանրապետության իշխանությունները բոլշեւիկների ճնշման ներքո կնքում են Ալեքսանդրապոլի պայմանագիրը, որի համաձայն հրաժարվում են Սևրի պայմանագրից, սեփական տարածքների գրեթե կեսից՝ Կարսի մարզից ու Սուրմալուի գավառից, իսկ Նախիջևանը համարելով «երրորդ պետության» հովանավորության տրվող տարածք։ Պայմանագրի վերանայման նկատմամբ Խորհրդային Ռուսաստանը ստանձնել էր հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորումը։ Թուրքիան, իր հերթին, 1920-1921 թվականներին օգտագործում էր Հայկական հարցը՝ զիջումներ ստանալու համար ինչպես Անտանտի երկրներից (Անգլիա, Ֆրանսիա և ուրիշներ), այնպես էլ Ռուսաստանից։ 1921 թվականի սկզբին, երբ ընթանում էր մոսկովյան կոնֆերանսը, Վլադիմիր Լենինը նշել էր, որ իրենք ստիպված են ժամանակավորապես զոհաբերել հայ աշխատավորների շահերը՝ հանուն համաշխարհային հեղափոխության ։ Իոսիֆ Ստալինի համոզմամբ՝ Կարսի և մյուս տարածքների համար չարժի կռվել Թուրքիայի հետ՝ դա որակելով որպես հայկական իմպերիալիստական պահանջ ։ Ավելին, մոսկովյան հայ-ռուս-թուրք-ադրբեջանական քառակողմ կոնֆերանսը դարձավ ռուս-թուրքական՝ երկկողմ։
Չնայած այդ ամենին՝ Ռուսաստանին հաջողվում է Խորհրդային Հայաստանին վերադարձնել թուրքերին զիջված Ալեքսանդրապոլի գավառը, Նախիջևանի սահմանը տեղաշարժել հարավ՝ այնպես, որ Թուրքիան և Ադրբեջանը չունենան ընդհանուր սահման, Հայաստանին տրամադրել Ղազախի և Շամշադինի մեծ մասը (Տավուշ)։ Վրաստանի պարագայում թուրքերը հետ վերադարձրին նավահանգիստ Բաթումը։ Թուրքիայի հյուսիսարևելյան (Հայկական ԽՍՀ-ի հետ) սահմանն անցնում էր Ախուրյան ու Արաքս գետերի հունով՝ թուրքական կողմում թողնելով Կարսի մարզը և Սուրմալուի գավառը։ Նախիջևանի մարզը դառնում էր ինքնավար տարածք՝ Ադրբեջանի խնամակալության տակ, որը չէր զիջվելու երրորդ պետության։
Մոսկվայի պայմանագրով և Լոռու և Զանգեզուրի միանալուց հետո Խորհրդային Հայաստանը մնաց 29 740 կիլոմետրի սահմաններում. ընդ որում, Լոռին մինչ այդ եղել էր Վրաստանի Դեմոկրատական Հանրապետության մասը։ Մինչև 1920 թվականին տեղի ունեցած Հայ-թուրքական պատերազմը Հայաստանի Հանրապետության իշխանությունը տարածվում էր շուրջ 60 հազար քառակուսի կիլոմետրի վրա։ Պատերազմի ավարտին դաշնակցական կառավարությունը Ալեքսանդրապոլի պայմանագրով հրաժարվեց սեփական տարածքներից, և Մոսկվայի պայմանագրով հնարավոր դարձավ Հայաստանին վերադարձնել միայն Շիրակը և ևս մի քանի շրջաններ։
Մոսկվայի պայմանագրի համաձայն՝ Անդրկովկասի երեք հանրապետությունները Թուրքիայի հետ ունենալու էին իրենց առանձին պայմանագրերը՝ պահպանելով մոսկովյան պայմանագրի սկզբունքները։ Նոր բանակցությունները կայանալու էին Կարսում՝ սեպտեմբերի 26-ից մինչև հոկտեմբերի 13-ը ։ Խորհրդային Հայաստանի՝ արտգործժողկոմ Ասքանազ Մռավյանի ղեկավարած պատվիրակութունն առաջարկում էր վերադարձնել պատմական Անին և Կողբի աղահանքերը, իրեն տրամադրել Նախիջևանի երկրամասի հովանավորությունը, Օլթիի քարածխի, Կաղզվանի հանքերի և այլ վայրերի շահագործումը։ Կոնֆերանսում Ռուսաստանի ներկայացուցիչ Գանեցկին դրեց միջնադարյան Հայաստանի մայրաքաղաք Անիի ավերակները վերադարձնելու, ինչպես նաև Կողբի աղահանքերը շահագործման վերցնելու հարցը, սակայն ապարդյուն։ Հոկտեմբերի 13-ին ստորագրված Կարսի պայմանագրով Խորհրդային Հայաստանին պարտադրվեց ընդունել ու ճանաչել սեփական տարածքների կորուստը ։
Արցախի վերջնական բռնակցում
Զանգեզուրում ինքնապաշտպանություն ծավալած և այն հաղթական ավարտի հասցրած Գարեգին Նժդեհը շարունակում էր պնդել Լեռնային Ղարաբաղի միացման պահանջի վրա՝ որպես իր պայքարը դադարեցնելու պայման։ Խորհրդային Հայաստանի կառավարությունը 1921 թվականի հունիսի 12-ին ընդունեց որոշում և արեց հետևյալ հայտարարությունը.
Լեռնային Ղարաբաղի արտակարգ կոմիսար նշանակվեց Ասքանազ Մռավյանը։ Ադրբեջանի Հեղկոմի նախագահ Նարիման Նարիմանովը հերթական անգամ հանդես եկավ մերժողական հայտարարությամբ։ ՌԿ(բ)Կ Կովկասյան բյուրոյի անդամներ Գրիգորի Օրջոնիկիձեն և Սերգեյ Կիրովը նրան խորհուրդ էին տալիս Լեռնային Ղարաբաղի հարցում ղեկավարվել էթնիկական սկզբունքով. ոչ մի հայկական գյուղ չմիացվի Ադրբեջանին և, հակառակը, ոչ մի ադրբեջանական գյուղ չմիացվի Հայաստանին։ Լեռնային Ղարաբաղի հարցը փոխադրվեց Կովկասյան բյուրոյի պլենում՝ Թիֆլիս, որի հուլիսի 4-ի նիստում որոշում ընդունվեց Լեռնային Ղարաբաղը Հայաստանի կազմի մեջ մտցնելու մասին ։
Այդ որոշման դեմ Ադրբեջանը չորրորդ անգամ բողոք ներկայացրեց։ Հարցի լուծումը փոխադրվելու էր ՌԿ(բ)Կ Կենտկոմ (Մոսկվա), սակայն հաջորդ օրը՝ հուլիսի 5-ին, Իոսիֆ Ստալինի միջամտությամբ վերանայվեց այդ որոշումը և Լեռնային Ղարաբաղը թողնվեց Ադրբեջանի սահմաններում։ Այն դառնալու էր ինքնավար մարզ՝ Շուշի կենտրոնով ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայկական ԽՍՀ պատմություն Կատեգորիա:Ադրբեջանական ԽՍՀ Կատեգորիա:Արցախի պատմություն