cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Բիլյանա Բորզան
Գործունեություն ազգային քաղաքականության մեջ
2007 թվականի խորհրդարանական ընտրություններում ընտրվել է Խորվաթիայի խորհրդարանի անդամ՝ ներկայացնելով 4-րդ ընտրատարածքը։ Այս ժամկետում եղել է խնդրագրերի և բողոքարկման հանձնաժողովի, տեղեկատվության, համակարգչային տեխնիկայի և լրատվամիջոցների հանձնաժողովի անդամ ։ Բորզանը ՍԴԿ-ի նախագահության անդամ է եղել 2008 թվականից։ 2008 թվականի մայիսից մինչև 2009 թվականի հունվարը զբաղեցրել է Օսյեկի փոխքաղաքապետի պաշտոնը։ Վերընտրվել է Օսյեկի քաղաքային խորհրդի կազմում 2009 թվականի տեղական ընտրություններում, իսկ Խորվաթիայի խորհրդարանում՝ 2011 թվականի խորհրդարանական ընտրություններում։ Իր երկրորդ պատգամավորական ժամկետում աշխատել է որպես Առողջապահության և սոցիալական քաղաքականության հանձնաժողովի նախագահ, արտաքին քաղաքականության հանձնաժողովի անդամ և Եվրոպական խորհրդարանի խորվաթ դիտորդ (2012 թվականի մարտի 1-ից մինչև 2013 թվականի հուլիսի 1-ը) ։
Եվրախորհրդարանի պատգամավոր, 2013 թվականից մինչ օրս
2013 թվականի Եվրախորհրդարանի ընտրություններում Բորզանն ընտրվել է Խորվաթիայի 12 պատգամավորներից և վերընտրվել 2014 թվականի ընտրություններում ու 2019 թվականի ընտրություններում։ 2013 թվականից մինչև 2019 թվականը եղել է Շրջակա միջավայրի, հանրային առողջության և սննդի անվտանգության հանձնաժողովի լիիրավ անդամ, որտեղ աշխատել է առողջության, շրջակա միջավայրի, սննդամթերքի արտադրության վերահսկման և սննդի առևտրի հետ կապված հարցերի վրա։ Նա եղել է Ներքին շուկայի և սպառողների պաշտպանության կոմիտեի փոխարինող անդամ, որտեղ նա զբաղվել է ներքին շուկայում ապրանքների երկակի որակի, կայուն սպառման, ծանրոցների առաքման և թվային միասնական շուկայում սպառողների իրավունքների հետ։ Նա նաև որպես փոխարինող եղել է Կանանց իրավունքների և գենդերային հավասարության հանձնաժողովի անդամ և Արևմտյան Բալկաններում կանանց իրավունքների հարցերով խորհրդարանի զեկուցող ։
Որպես ՍԴԿ խմբի ներկայացուցիչ՝ Բորզանը եղել է խորհրդարանի այն թիմի մասը, որը 2016 թվականին հաջողությամբ ավարտել է Բժշկական սարքերի և Արհեստական պայմաններում ախտորոշիչ սարքերի կանոնակարգի վերաբերյալ բանակցությունները Եվրոպական խորհրդի հետ : Բորզանը Եվրախորհրդարանում ներկայացրել է Սննդային թափոնների կրճատման և սննդի անվտանգության բարելավման վերաբերյալ զեկույց, որն ընդունվել է 2017 թվականի մայիսին ։ Նա Եվրախորհրդարանի ներքին շուկայի և սպառողների իրավունքների պաշտպանության կոմիտեի Կանոնակարգերի հիմնական հեղինակն է, որը միջսահմանային առաքումը դարձնում է ավելի արդյունավետ ԵՄ քաղաքացիների համար և հեշտացնում է փոքր ու միջին բիզնեսի մուտքն ավելի լայն շուկա ։ 2017 թվականի սեպտեմբերի 25-ին մանկական սննդի եվրոպական առաջատար Hipp Holding ապրանքանիշը հայտարարել է, որ կվերագործարկի իր արտադրանքներից մեկն այն բանից հետո, երբ Արևելյան Եվրոպայում վաճառվող տարաների մեջ պարզվի, որ բանջարեղենի և օմեգա-3-ի ավելի քիչ քանակություն կա` համեմատած նույն ապրանքանիշի արտադրանքի հետ, որը վաճառվում է Արևմտյան Եվրոպայում` անձամբ Բորզանի նախաձեռնած և խորվաթական սննդի գործակալության կողմից վերահսկվող հետազոտության արդյունքների հրապարակումից հետո ։ Բորզանը հայտարարել է, որ այլ արտադրողներից ակնկալում է հետևել Hipp-ի օրինակին ։ Ավելի ուշ նա այդ հարցի վերաբերյալ առաջ է քաշել ԵՄ օրենսդրությունը։ 2016 թվականի հոկտեմբերին Բորզանը պատվիրակվել է որպես Եվրոպական խորհրդարանի կոնտակտային անձ՝ Եվրոպական դեղամիջոցների գործակալության (EMA) հետ հարաբերությունների համար։ 2018 թվականին նա կարևոր դեր է խաղացել օրենսդրական գործընթացում՝ կապված Գործակալության Լոնդոնից Ամստերդամ տեղափոխման հետ ։
Ճանաչում
2018 թվականին The Parliament Magazine-ը Բորզանին հանձնել է «Կանանց իրավունքների և գենդերային հավասարության մրցանակը» ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:21-րդ դարի քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Խորվաթ պետական գործիչներ Կատեգորիա:Զագրեբի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Խորվաթ քաղաքական գործիչներ
Աստարա (այլ կիրառումներ)
Աստարա անվանումը կարող է վերաբերել հետևյալ աշխարհագրական անուններին
Կարապետ (Դիարբեքիրի գավառ)
Կարապետ, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Դիարբեքիրի վիլայեթի Դիարբեքիրի գավառում ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
ՈՒԵՖԱ Չեմպիոնների Լիգայի եզրափակիչ 2021
Ֆուտբոլային հանդիպումը կայացել է 2021 թվականի մայիսի 29-ին Պորտուի «Դրագան» մարզադաշտում։ «Չելսի-ն» հիմնական ժամանակում հաղթել է նվազագույն հաշվով, միակ գոլը խփել է Կայ Հավերցը։ 2012-ին 11 մետրանոց հարվածաշարում տարած հաղթանակից հետո լոնդոնյան ակումբի համար սա Չեմպիոնների լիգայի երկրորդ տիտղոսն էր «Բավարիա»-յի նկատմամբ։
«Չելսի»-ն, որպես Չեմպիոնների լիգայի հաղթող, ՈւԵՖԱ-ի 2021 թվականի Սուպերգավաթի խաղում խաղալու է Եվրոպայի լիգայի ընթացիկ մրցաշարի հաղթողի հետ (որը դարձել է իսպանական «Վիլյառեալ»-ը), ինչպես նաև դառնալու է 2021 թվականի Աշխարհի ակումբային առաջնության կիսաեզրափակիչը։
Թիմեր
Այս աղյուսակում եզրափակիչները մինչ 1992 թվականն անցկացվում էին ՈՒԵՖԱ-ի Եվրոպայի չեմպիոնների գավաթի, իսկ 1993 թվականից՝ ՈՒԵՖԱ-ի Չեմպիոնների լիգայի դարաշրջանում: Այս եզրափակիչը կլինի Չեմպիոնների լիգայի երրորդ ամբողջական անգլիական եզրափակիչը։ Առաջինը տեղի է ունեցել 2008 թվականին Մոսկվայում, երկրորդը՝ 2019 թվականին Մադրիդում։
Նախնական հայտեր
2021 թվականին սկսվել է 2018 թվականի սեպտեմբերի 28-ին ֆուտբոլի կանանց Չեմպիոնների լիգայի, Եվրոպայի լիգայի և Չեմպիոնների լիգայի եզրափակիչ խաղերի անցկացման հայտերի ընդունումը։ ՈՒԵՖԱ-ի կանոնակարգի համաձայն, մինչև հոկտեմբերի 26-ը ֆուտբոլային ասոցիացիաները պետք է հետաքրքրություն հայտնեին իրենց երկրում եզրափակիչ խաղերի անցկացման հարցում, իսկ հայտային դոսյեն պետք է ուղարկվեր ՈՒԵՖԱ մինչև 2019 թվականի փետրվարի 15-ը։ 2018 թվականի նոյեմբերի 1-ին ՈՒԵՖԱ-ն հայտարարեց, որ երկու ասոցիացիաները հետաքրքրություն են հայտնել Չեմպիոնների լիգայի եզրափակիչ խաղի անցկացման հարցում՝ ՈՒԵՖԱ-ին ուղարկելով հայտագրեր հետաքրքրության մասին ։ Եզրափակչի անցկացման վայրը գերմանական և ռուսական ասոցիացիաների կողմից առաջարկվել են «Ալյանց Արենա»-ն և «Գազպրոմ Արենա»-ն ։ ՈՒԵՖԱ-ի Չեմպիոնների լիգայի 2021 թվականի եզրափակչի անցկացման վայրի որոշումը կայացվել է 2019 թվականի սեպտեմբերի 24-ին Լյուբլյանայում ՈՒԵՖԱ-ի գործկոմի հանդիպման ժամանակ, որտեղ նաև հայտնի դարձան ՈՒԵՖԱ-ի 2022 և 2023 թվականների Չեմպիոնների լիգայի եզրափակիչների տերերը ։
Տոմսերի վաճառք
Հանդիպմանը թույլատրվեց յուրաքանչյուր թիմից՝ «Չելսի»-ից և «Մանչեսթեր Սիթի»-ից վեց հազար երկրպագու մասնակցել եզրափակչին։ Բացի այդ, որոշ տոմսեր պետք է վաճառքի հանվեին մայիսի 24-ին ։ Ընդհանուր առմամբ, հանդիպման կարող էին այցելել մինչև 16 500 հանդիսական՝ մարզադաշտի տարողունակության մոտավորապես 33 տոկոսը։ Մարզադաշտ մտնելու համար պահանջվում էր ներկայացնել կորոնավիրուսի ՊՇՌ-թեստի արդյունքը, որն արվել է մայիսի 26-ից ոչ ուշ, կամ հակամարմինների Էքսպրես թեստը մայիսի 28-ից ոչ ուշ ։
Տոմսերը վաճառքի էին հանվել մայիսի 25-ի ցերեկը և վաճառվել մի քանի ժամվա ընթացքում ։ Ազատ վաճառքի հասած տոմսերի արժեքը բաժանվել է չորս կատեգորիայի։ Ամենաէժան տոմսն արժեր 70 եվրո, լավագույն տեղերի տոմսերը՝ 180, 450 և 600 եվրո ։
Չեմպիոնների լիգայի ակումբների պատմությունը և առկա հանդիպումներ
«Մանչեսթեր Սիթի»-ն նախկինում երբեք հանդես չի եկել Չեմպիոնների լիգայի եզրափակիչում։ Ակումբի պատմության մեջ միակ եվրոպական գավաթը 1970 թվականի գավաթակիրների գավաթակիրն է։ Վերջին տասը մրցաշրջաններում ակումբը հինգ անգամ դարձել է Անգլիայի առաջնության հաղթող, սակայն եվրագավաթներում միայն մեկ անգամ է հասել կիսաեզրափակիչ և երեք անգամ հասել քառորդ եզրափակիչ ։
«Չելսի»-ն մինչև 2021 թվականը երկու անգամ խաղացել է ՈՒԵՖԱ-ի Չեմպիոնների լիգայի եզրափակիչ խաղերում։ Առաջին անգամ դա տեղի է ունեցել 2008 թվականին Մոսկվայում, որտեղ լոնդոնցիները հետխաղյա 11 մետրանոցներով զիջեցին «Մանչեսթեր Յունայթեդ»-ին։ Չորս տարի անց «Չելսի»-ն դարձյալ վերադարձավ եվրոպական մրցաշրջանի գլխավոր խաղ՝ հաղթելով Չեմպիոնների լիգայի կիսաեզրափակիչում գործող չեմպիոն «Բարսելոնա»-ին և մրցեց «Բավարիա»-ի հետ։ Եզրափակիչը տեղի է ունեցել Մյունխենում՝ մրցակցի մարզադաշտում։ Հաղթողին ոչ հիմնական, ոչ լրացուցիչ ժամանակում պարզել չհաջողվեց, և խաղն անցավ 11 մետրանոցների շարքը, որտեղ ուժեղ գտնվեց անգլիական ակումբը՝ պատմության մեջ առաջին անգամ հաղթելով Չեմպիոնների լիգայում ։ 2001 թվականից «Չելսի»-ն հինգ անգամ կանգ է առել կիսաեզրափակիչի փուլում (2003/04, 2004/05, 2006/07, 2008/09, 2013/14 մրցաշրջաններում) և երկու անգամ հաղթել է ՈւԵՖԱ-ի Եվրոպայի Երկրորդ մայրցամաքային մրցաշարում (2013 և 2019 թվականներին) ։
«Չելսի»-ն ու «Մանչեսթեր Սիթի»-ն երբեք չեն հանդիպել ՈՒԵՖԱ-ի Չեմպիոնների լիգայի հանդիպումներում։ Եվրագավաթային հանդիպումներում նրանք հանդիպել են մեկ անգամ՝ 1970/71 մրցաշրջանի Գավաթակիրների Գավաթի կիսաեզրափակիչում։ Երկու խաղերն էլ նվազագույն հաշվով հաղթել է լոնդոնյան ակումբը ։ Երկրի ներսում պաշտոնական հանդիպումներում ակումբները հանդիպել են 166 անգամ։ 68 խաղ հաղթել է «Չելսի»-ն, 58 խաղ՝ «Մանչեսթեր Սիթի»-ն և 40 խաղ ավարտվել է ոչ ոքի։ Անգլիայի առաջնության 2020/21 մրցաշրջանում «Մանչեսթեր Սիթի»-ն հունվարին 3:1 հաշվով հաղթանակ տարավ «Սթեմֆորդ Բրիջ»-ում՝ խփելով բոլոր գոլերը առաջին խաղակեսում։ Մայիսի 8-ին Մանչեսթերում կայացած պատասխան հանդիպումն ավարտվել է «Չելսի»-ի կամային հաղթանակով՝ 2:1 հաշվով, ընդ որում՝ «քաղաքացիները» հաղթանակի դեպքում կարող էին վաղաժամկետ դառնալ Անգլիայի չեմպիոն։ Ակումբի գլխավոր մարզիչ Խոսեպ Գվարդիոլան կարևորել է այդ խաղը ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:ՈՒԵՖԱ Չեմպիոնների Լիգայի եզրափակիչներ Կատեգորիա:Չելսիի հանդիպումներ
Գորոբովկա (գյուղ, Բելոպոլիեի շրջան)
Գորոբովկա (Горобівка), գյուղ Ուկրաինայի Սումիի մարզի Բելոպոլիեի շրջանում։ Հիմնադրվել է 19-րդ դարում։
2001 թվականի տվյալներով Գորոբովկա գյուղում բնակվում էր 396 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Սումիի մարզի Բելոպոլիեի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:19-րդ դարում հիմնադրված բնակավայրեր
Անտոնի Չորտեկ
Անտոնի Չորտեկ (լեհերեն՝ Antoni "Kajtek" Czortek, ), լեհ բռնցքամարտիկ, Լեհաստանի բազմակի նախկին չեմպիոն, լեհական բռնցքամարտի լեգենդներից մեկը։ Սիրողական բռնցքամարտի Եվրոպայի 1939 թվականի առաջնությունում նվաճել է արծաթե մեդալ, մինչ այդ իրավունք էր նվաճել և մասնակցել է 1936 թվականին Բեռլինում կայացած ամառային օլիմպիական խաղերին ։ Լայն ճանաչման ու համբավի է արժանացել հատկապես Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին Օսվենցիմի համակենտրոնացման ճամբարում հանուն իր կյանքի փրկության մղած հերոսական պայքարի շնորհիվ։
Սկիզբ
Մարզաշխարհում Չորտեկն իր առաջին քայլերը կատարել է՝ մասնակցելով GKS Grudziąz ակումբի բռնցքամարտի խմբակի պարապմունքներին։ Կարճ ժամանակ անց աչքի է ընկել իր օժտվածության շնորհիվ և հրավիրվել է Լեհաստանի մայրաքաղաքի Skoda Varsovie մարզական ակումբ, որի կազմում հանդես գալով՝ 1930-ական թվականներին մարզական մի շարք նվաճումների է հասել ։
Փշալարերի ետևում
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկզբում Չորտեկը մասնակցել է Լեհաստանի պաշտպանության համար մղված մարտերին, պարտությունից հետո, թաքնվելով Անտոնի Կամինսկի կեղծանվան տակ, ապրել Վարշավայում ։ Խույս տալով գեստապոյի հետապնդումներից՝ ընտանիքով տեղափոխվել է Գրոյց քաղաքի մերձակայքում գտնվող մի գյուղ։ Ոտքից վիրավոր էր (գերմանացի պարեկները վիրավորել էին նրան, և կաղությունը պահպանվել է մինչև կյանքի վերջը), դրա պատճառով էլ կասկածել են, կալանավորել, նետել Օսվենցիմի համակենտրոնացման ճամբար։ Այստեղ էսէսականները հարկադրել են, որ մասնակցի բռնցքամարտի մրցումների, : Պայմանը մեկն էր. պարտվելու դեպքում պետք է ենթարկվեր մահապատժի։ Հյուծված, վիրավոր Անտոնի Չորտեկը տասնհինգ մարտ է անցկացրել, այն էլ՝ մեծ մասամբ իրենից զգալիորոն ծանր, ուժեղ բռնցքամարտիկների դեմ, մշտապես՝ հոգեբանական ու ֆիզիկական ահավոր ճնշման տակ (հատկապես՝ մարտերից մեկում, երբ ստիպված էր հաղթել իր էսէսական մրցակցին) և կամքի ահռելի ուժ, կյանքի անսահման սեր դսևորելով՝ անչափ դժվարին հաղթանակներ է տարել։ 1944 թվականին Չորտեկին տեղափոխել են Մաուտհաուզենի համակենտրոնացման ճամբար, որտեղ էլ մնացել է մինչև 1945 թվականի գարնանը տեղի ունեցած ազատագրումը։
Կինոյում
Անտոնի Չորտեկի կյանքի դրամատիկ դրվագներն են ընկած 1979 թվականին կինոռեժիսոր Պյոտր Անդրեևի նկարահանած Klincz ֆիլմի հիմքում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Մարզիկներ Կատեգորիա:Լեհ մարզիկներ Կատեգորիա:Բռնցքամարտիկներ
Նիկոպոլ (գյուղ, Բարվենկովոյի շրջան)
Նիկոպոլ (Нікополь), գյուղ Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Բարվենկովոյի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1923 թվականին։
2001 թվականի տվյալներով Նիկոպոլ գյուղում բնակվում էր 950 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 2 կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Բարվենկովոյի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1923 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Արցխելի
Արցխելի (არცხელი), գյուղ Վրաստանում։ Գտնվում է Սամեգրելո-Զեմո Սվանեթ մարզի Մեստիայի շրջան‎‎‎ում ։
Դիրք
Գյուղը գտնվում է ծովի մակարդակից 1550 մետր բարձրության վրա։ Շրջկենտրոն Մեստիայից հեռու է 32 կմ։
Բնակչություն
Ըստ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալների, գյուղի բնակչությունը կազմում է 65 մարդ ։
Գագիկ Հարությունյան (այլ կիրառումներ)
Գագիկ Հարությունյան, անունը կարող է վերաբերել
(2763) Ջինս
(2763) Ջինս (Jeans), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1982 թվականի հուլիսի 24-ին Էդվարդ Բոուելի կողմից Անդերսոն Մեսայում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,40376 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 1,882 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,9255 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1361,24 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,264465 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 3,54° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Աստերոիդների դաս V Կատեգորիա:1982 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Էդվարդ Բոուելի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Վոյչիխա
Վոյչիխա (Войчиха), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Կոմի Հանրապետությունով։ Գետաբերանը գտնվում է Ֆյոդորովկա գետի ձախ ափից 21 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը կազմում է 32 կմ։
Ջրագրության տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տեղեկությունների համաձայն՝ գետը պատկանում է Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը՝ Պեչորա, գետի ենթաավազանը Պեչորա գետն է մինչև թափվելը Ուսա, գետի գետային ավազանը Պեչորա ։
Ըստ աշխարհագրական տեղեկատվական համակարգի՝ ջրային բաժնի տարածքում Ռուսաստանի Դաշնության պատրաստած դաշնային գործակալության ջրային ռեսուրսների ՝
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր
Ռենեդո դե Էսգևա
Ռենեդո դե Էսգևա (Renedo de Esgueva), մունիցիպալիտետ Իսպանիաում։ Գտնվում է Վալյադոլիդ պրովինցիայում (Կաստիլիա և Լեոն ինքնավար համայնքում)։ Մունիցիպալիտետը գտնվում է Պարամոս դել Էսգևա շրջանում։ Տարածքը 29,1 կմ2։ Բնակչությունը 3000 մարդ (2010 թվականի տվյալներով)։ Հեռավորությունը պրովինցիայի վարչական կենտրոնից՝ 8 կմ։ Քաղաքի հովանավորն է համարվում սուրբ Իզաբելան։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Վալյադոլիդ պրովինցիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Իսպանիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Կաստիլիա և Լեոնի բնակավայրեր
Բյուզանսե (կանտոն)
Բյուզանսե (Buzançais), Ֆրանսիայի կանտոն է, գտնվում է Կենտրոն շրջանում։ Էնդր դեպարտամենտի կանտոնն է։ Մտնում է Շատորու օկրուգի մեջ։ Համաձայն 2007 թվականի մարդահամարի կանտոնի բնակչությունը 12042 մարդ էր։ Կանտոնի համարը 3606 է։ Կանտոնում կա 11 կոմունա։
Կարաջա (Դիարբեքիրի գավառ)
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Բյուզանսե (կանտոն)
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի կանտոններ
Կարաջա (Դիարբեքիրի գավառ)
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Վերին Կազիրսու
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Անադիրո-Կոլիմսկի ավազանային շրջանին։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր Կատեգորիա:Վերին Օբի ավազանային շրջանի գետեր
Բերնովո (գյուղ, Ստարիցկի շրջան)
Բերնովո (Берново), գյուղ Ռուսաստանի Տվերի մարզի Ստարիցկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2008 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 587 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Տվերի մարզի Ստարիցկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ալեքսանդր Պուշկինի անվան թանգարաններ
Կրասնի Կլյուչ (գյուղ, Նիժնեկամսկի շրջան)
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Թաթարստան հանրապետության Նիժնեկամսկի շրջանի բնակավայրեր
Սերվալ (կատու)
Սերվալ (Leptailurus serval), կատվազգիների ընտանիքի մանր կաթնասուն։
Բնութագիրը
Սերվալը բավականին բարեկազմ, երկար ոտքերով, միջին չափի կատվազգի է։ Մարմնի ընդհանուր երկարությունը 80-141 սմ է պոչի հետ, բարձրությունը ուսերից 40-57 սմ է, իսկ գլխից 40-ից կամ 50—68 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 12-21 կգ արուներ, 8-16 կգ էգեր, արուները կարող են հասնել առավելագույնը մինչև 23 կգ։ Սերվալը ի տարբերություն բոլոր կատվազգիների՝ ունի երկար ոտքեր և մեծ ականջներ։ Պոչը կարճ է՝ 20-42 սմ, դունչը, կուրծքը և փորի հատվածը սպիտակ են։ Ականջների արտաքին շերտը սև է՝ դեղին կամ սպիտակ բծերով։ Տարբեր տարածքներում ապրող կենդանիներն ունեն տարբեր բնորոշում. չորային տարածքներում ապրողներն ունեն խոշոր պտերով բաց գույնի մազածածկ, իսկ անտառային սերվալները ավելի մուգ են։
Տարածումը և բնական միջավայրը
Տարածված է Աֆրիկայում՝ բացառությամբ Սահարա անապատի։ Ապրում է 1000-3100 մ բարձրությունում։
Վարքը
Սերվալը հիմնականում գիշերային կենդանի է։ Որսի ամենաակտիվ շրջանն առավոտյան և երեկոյան է։ Վարում է միայնակ կյանք։ Վտանգի դեպքում թաքնվում է կամ նախընտրում է վազել, երբեմն՝ մագլցում ծառերի վրա։
Սննդակարգը
Հիմնական որսը հանդիսանում են կրծողները, նապաստակները, փոքր այծքաղներ, այծյամները, ինչպես նաև փասիանները, ֆլամինգոները և այլն։
Բազմացումը և կյանքի տևողությունը
Հղիությունը տևում է 65-77 օր։ Ունենում է 2-3 ձագ՝ 200-400 գ։ Մայրը կաթով կերակրում է մինչև 5 ամիս։ Էգ ձագերը մոր հետ ապրում են ավելի երկար, քան արուները։ Սեռահասուն են դառնում 18-24-րդ ամսում։ Սերվալ կատուները ապրում են սովորաբար 14-20 տարի։
Պահպանման կարգավիճակը
Տեսակն ընդգրկված է ԲՊՄՄ Կարմիր գրքում «Քիչ վտանգված» կարգավիճակով։
Ծանոթագրություններ
Այս նշումը հարկավոր է փոխարինել համապատասխան թեմատիկ նշումով ։
Կատեգորիա:Կենդանիներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Կատվազգիներ Կատեգորիա:Վտանգված տեսակներ Կատեգորիա:Անավարտ հոդվածներ կենդանիների մասին
Օրլովկա (գյուղ, Տեպլիկի շրջան)
Օրլովկա (Орлівка), գյուղ Ուկրաինայի Վիննիցայի մարզի Տեպլիկի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1750 թվականին։
2001 թվականի տվյալներով Օրլովկա գյուղում բնակվում էր 805 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,432 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 1863,43 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Վիննիցայի մարզի Տեպլիկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1750 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Սուրբ Վիտայի տաճար
Սուրբ Վիտայի մայր տաճար (Katedrala svet Vida u Rijeci), կաթոլիկ տաճար, որը գտնվում է Խորվաթիայի Ռիեկա քաղաքում։
Պատմություն
Պատկանում է Ռիեկայի եպիսկոպոսությանը։ Այն օծվել է ի պատիվ Սուրբ Վիետուսի։ Ժամանակակից կառույցի շինարարությունը սկսվել է 1638 թվականին և տևել է ավելի քան 100 տարի։
Սուրբ Վիետայի տաճարի ստեղծման հատակագիծը ծառայել է վենետիկյան Սանտա Մարիա դելլա Սալյուտեի շինարարության համար։ 18-րդ դարում կառուցվել են վանքի խորանները։
Այն բանից հետո, երբ Ռիեկան դարձավ թեմի կենտրոնը, 1969 թվականին Սուրբ Վիտայի տաճարը ձեռք է բերել մայր տաճարի կարգավիճակ։ Այն ունի յուրօրինակ ճարտարապետական կառուցված, որը բնորոշ չէ Խորվաթիայի ճարտարապետությանը։
Վերջինիս ինտերիերում զգացվում է Վերածննդի դարաշրջանի ազդեցությունը։ Սուրբ Վիտայի տաճարը պատկերված է Խորվաթիայի ազգային արժույթի՝ 100 խորվաթական կունայի դարձերեսին ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Խորվաթիայի տաճարներ Կատեգորիա:Խորվաթիայի տեսարժան վայրեր
Բագվդանարի
Բագվդանարի (ბაგვდანარი), գյուղ Վրաստանում։ Գտնվում է Սամեգրելո-Զեմո Սվանեթ մարզի Մեստիայի շրջան‎‎‎ում ։
Դիրք
Գյուղը գտնվում է ծովի մակարդակից 1560 մետր բարձրության վրա։ Շրջկենտրոն Մեստիայից հեռու է 30 կմ։
Բնակչություն
Ըստ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալների, գյուղի բնակչությունը կազմում է 80 մարդ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Մեստիայի շրջան‎‎‎
Նովայա Դմիտրովկա (գյուղ, Բարվենկովոյի շրջան)
Նովայա Դմիտրովկա (Нова Дмитрівка), գյուղ Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Բարվենկովոյի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1931 թվականին։
Բուքսվիլեր (Ստորին Հռենոսի գավառ)
Բնակչությունը 2014 թվականի դրությամբ կազմում է 4163 մարդ, բնակչության խտությունը` 162.68 մարդ/կմ²։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 25.59 կմ² տարածք։
Նովայա Դմիտրովկա (գյուղ, Բարվենկովոյի շրջան)
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Բարվենկովոյի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1931 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Բուքսվիլեր (Ստորին Հռենոսի գավառ)
Բնակչություն
Բնակչության քանակը ըստ տարիների
Տնտեսություն
2010 թվականին ուներ 2480 աշխատունակ (15-64 տարեկան) բնակիչ, որոնցից ակտիվ էին 1838-ը, իսկ ոչ ակտիվները` 642։ Ակտիվության ցուցանիշը կազմում է 74,1 %։ 1838 աշխատունակ մարդկանցից աշխատել է 1636 անձ (893 տղամարդ և 743 կին)։ Գործազուրկ են եղել 202 անձ (99 տղամարդ և 103 կին)։ 642 անաշխատունակներից 179-ը եղել են աշակերտներ կամ ուսանողներ, 236-ը` թոշակառուներ, իսկ 227-ը չեն աշխատել տարբեր պատճառներով ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ֆրանսիայի համայնքներ
Զելյոնայա (Վելշեեդիխայի վտակ)
Զելյոնայա  (Зелёная), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Կոմի Հանրապետությունով։ Գետաբերանը գտնվում է Վելշեեդիխա գետի աջ ափից 0,7 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը կազմում է 16 կմ։
Ջրագրության տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տեղեկությունների համաձայն՝ գետը պատկանում է Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը՝ Պեչորա, գետի ենթաավազանը Պեչորա գետն է մինչև թափվելը Ուսա, գետի գետային ավազանը Պեչորա ։
Ըստ աշխարհագրական տեղեկատվական համակարգի՝ ջրային բաժնի տարածքում Ռուսաստանի Դաշնության պատրաստած դաշնային գործակալության ջրային ռեսուրսների ՝
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր
Եթովպիայի դրոշ
Տես նաև
Կատեգորիա:Եթովպիայի պետական խորհրդանիշեր Կատեգորիա:Ազգային դրոշներ Կատեգորիա:1996 դրոշներ
Կարավաշ
Կարավաշ, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Դիարբեքիրի վիլայեթի Դիարբեքիրի գավառում ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ակսաս
Ակսաս (Аксас), գետ Ռուսաստանում, Կամչատկայի հյուսիս-արևմուտքում։ Հոսում է Կարագինսկի շրջանում, Կամչատկայի երկրամասում։ Գետի երկարությունը 10 կմ է։
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Անադիրո-Կոլիմսկի ավազանային շրջանին։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Մինչև 50 կմ երկարությամբ գետեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր Կատեգորիա:Վերին Օբի ավազանային շրջանի գետեր
Հովարդ Սթաունթոն
Հովարդ Սթաունթոն (Howard Staunton, ), անգլիացի շախմատիստ և շախմատի պատմաբան, աշխարհում ուժեղագույնն է դարձել 40-ական թվականներին XIX դարում, գրականագետ, Շեքսպիրի ստեղծագործական կյանքը հետազոտող։ Կազմակերպիչ և Առաջին միջազգային մրցաշարի մասնակից որը տեղի է ունեցել Լոնդոնի Սենթ-Դժորդջ ակումբում 1851 թվականին և այնտեղ (զբաղեցրել է 4-րդ տեղը 16 մասնակցից)։
Կենսագրություն
Շախմատի հետ ծանոթացել է 1830 թվականին այդ ժամանակ աշխատել է որպես լրագրող։ Շատ է խաղացել Լոնդոնի տարբեր ակումբներում, получая фору (ладья, конь, пешка): Լուրջ առաջընթացի է հասել 1830-ական թվականների վերջին։ 1840-ական թվականներին հաղթել է բոլոր աշխարհի ուժեղագույն շախմատիստներին (см. таблицу результатов):
1841-1842 թվականներին հաղթում է շոտլանդական ամենաուժեղ վարպետ Ջոն Կոխրենին, որը հաղթել է Կառլ Անդրեվիչ Յանիշին և Պեր դե Սենտ-Ամանին։ Սթաունթոնը 600 խաղեից մոտ 400 հաղթել է։ Խաղացել է Կոխրենի հետ, զիճելով—խաղազինվորին (семь партий, 3½ : 3½).
Մեծամասնությամբ խաղացել է ժամանակակիցների հետ, տալով фор:Հաճախ պարտվում էր աննշան հանդիկապ խաղերին ոչ այդքան ուժեղ շախմատիստներին (Лёве 1847/48; Ч. Стэнли 1839; Бокль 1843 и т. д.): Նրա Վերջին ելույթն դարձել է Բիրմինգեմսկի մրցաշարը 1858 թվականի։
Ստեղծող և գլխավոր խմբագիր (1844-1854) շախմատային ամսագրում «Շախմատային խաղի երթը»։ Շախմատի ղեկավարության դեբյուտային հեղինակ։
1849 թվականին Սթաունթոնը համաձայնել է ազատ արձակել շախմատային կոմպլեկտներ, նրա անունով նշյալ, և մասնակցել է նրա գովազդում։ Հիմա շախմատային կոմպլեկտները Սթաունթոն համարում է ստանդարտ պաշտոնական մրցումների համար։
Գամբիտ Սթաունթոն
Ի պատիվ նրա անվամբ ճանաչվել է գամբիտ հոլանդական պաշտպանություն, քայլերով սկսելիս 1.d2-d4 f7-f5 2.e2-e4 (Գամբիտ Սթաունթոն)։ Զիգբերտ Տարաշը համարել է Գամբիտ Սթաունթոնին հոլանդական պաշտպանության հերքման համար։
Անգլիական սկիզբը
Սթաունթոնի Սիրելի ընթացքը 1.с2-с4 հետագայում ստացել է անգլիական սկիզբ անվանումը։ Հետևյալ առաջնախաղը հանդիսանում է Սիցիլիական պաշտպանություն սպիտակների համար, այսինքն՝ առավելագույն արագությամբ։
Ֆերզեվի Գամբիտ
Առավել ծաղկուն ռոմանտիզմի Սթաունթոնը հաճախ կիրառել է Թագուհու գամբիտ և նույնիսկ Տառաշի պաշտպանություն։ Սթաունթոնը և նրա հակառակորդը Սենթ Ամանը խաղում 1843 թվականի կիրառել են ժամանակակից խաղասկիզբ և գործել են վարպետօրեն։ Սթաունթոնի կարծիքով, Ֆերզեվի գամբիտը տարբերվում է ավելի հավատարիմ արքայական հարձակմամբ։
Խաղի ոճ
Սթաունթոնի պարտիան շախմատային արվեստի դասական նմուշն է։ Ստեղծագործական առաջին փուլում, նա գործել է իտալական դպրոցի ձեևով (Դժուլիո Չեզարե Պոլերիո, Դժոակինո Գրեկո, Երկոլե դել Րիո, Դժամբատիստա Լոլլի, Դոմենիկո Լորենցո Պոնցիանի, Վիլյամ Լյուիս, Ալեկսանդր Մակ-Դոննել)։ Հովարդի դեբյուտային խաղացանկը բաղկացած գամբիտներից։ Սկսած Սենտ-Ամանի խաղից (1843) Սթաունթոնը գործել է դիրքային ձևով, ելույթ ունենալով Ֆրանսիա-Անդրե Դանիկան Ֆիլիդորի հետևորդ։ Փաստորեն անգլիական չեմպիոնի պարտիան հանդիսանում է կապող օղակ Ֆիլիդոր համակարգի և Վիլհելմ Ստեինի ուսուցման հետ։ Ֆիշերը Սթաունթոնին համարել է շախմատի լավագույն վերլուծաբաններից մեկը։ Սթաունթոնի սիրելի քայլերից մեկը - դասական զոհ որակի (օրինակ, 21-րդ պարտիան ընդդեմ Սենտ-Ամանի հետ), որը պահանջում է հիանալի տեխնիկայի իրականացման դասավորության առավելությունները։ Շախմատային գրականության մեջ Սթաունթոնի ոճը ստացել է օրթոդոքս անվանումը։
Լևիաթան (ֆիլմ, 2014)
Լևիաֆանը ռեժիսոր Անդրեյ Զվյագինցևի ֆիլմն է ներշնչված ամերիկացի Մարտին Հեմեյերի պատմությունից։ Ֆիլմը արժանացել է կինոքննադատների բարձր գնահատականներին։ Այն արտահայտում է ժամանակակից Ռուսաստանի գլխավոր սոցիալական և հոգեբանական խնդիրները՝ շահ, փող, իշխանություն` ոտնահարելով մարդկային արժեքները։
2014 թվականի Կաննի Փառատոնին ֆիլմը արժանացավ "Լավագույն սցենար" մրցանակին և առաջադրվեց գլխավոր՝ "Ոսկե Արմավենի" մրցանակին։ Ֆիլմը նաև շահեց Լոնդոնի կինոֆեստիվալի և Հնդկական կինոֆեստիվալի "Լավագույն ֆիլմ" անվանակարգը, ինչպես նաև ամերիկյան "Ոսկե Գլոբուս" մրցանակը, որպես լավագույն օտարլեզու ֆիլմ։ "Լևիաֆանը" առաջադրվեց 2015 թվականի "Օսկար" կինոմրցանակին, որպես լավագույն օտարլեզու ֆիլմ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ռուսական ֆիլմեր Կատեգորիա:2014 ֆիլմեր Կատեգորիա:Ռուսերեն ֆիլմեր Կատեգորիա:2010-ականների դրամա ֆիլմեր Կատեգորիա:«Ոսկե արծիվ» մրցանակի դափնեկիրներ Կատեգորիա:«Ոսկե գլոբուս» մրցանակի դափնեկիրներ Կատեգորիա:2014 դրամա ֆիլմեր Կատեգորիա:Ռուսական դրամա ֆիլմեր Կատեգորիա:Ֆիլմեր կրոնի մասին Կատեգորիա:Ֆիլմեր ընտանիքի մասին Կատեգորիա:Ֆիլմեր, որոնց գործողությունները տեղի են ունենում Ռուսաստանում
(2764) Մելլեր
(2764) Մելլեր (Moeller), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1981 թվականի փետրվարի 8-ին Նորման Թոմասի կողմից Անդերսոն Մեսայում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,246574 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,0583 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,4349 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1229,93 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,2927 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 1,99° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1981 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Նորման Թոմասի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Բերտլո (գյուղ, Կիզներսկի շրջան)
Բերտլո (Бертло), գյուղ Ռուսաստանի Ուդմուրթական հանրապետության Կիզներսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2008 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 157 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Ուդմուրթական հանրապետության Կիզներսկի շրջանի բնակավայրեր
Կանխայար
Կանխայար (Canjáyar), մունիցիպալիտետ Իսպանիայում։ Գտնվում է Ալմերիա պրովինցիայում՝ Անդալուսիա ինքնավար մարզում։ Մունիցիպալիտետը մտնում է Ալպուխարրա Ալմերենսե։ Տարածքը կազմում է 67 կմ2։ Բնակչությունը` 1490 մարդ (2010 թվականի տվյալներով)։ Պրովինցիայի վարչական կենտրոնից գտնվում է 47 կմ հեռավորության վրա։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իսպանիայի քաղաքներ Կատեգորիա:Ալմերիա պրովինցիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Անդալուսիայի բնակավայրեր
Մալթայի պատմություն
Մալթայի պատմությունը շատ հին է՝ այն բնակեցված է եղել մ․թ․ա․ մոտ 5900 թվականից։ Առաջին բնակիչները եղել են ֆերմերներ, գյուղատնտեսական աշխատանքների վարման եղանակները վատթարացրել են հողի վիճակը՝ բերելով նրան, որ կղզիները դարձել են անմարդաբնակ։ Մ․թ․ա․ 3850 թվականին կղզիները կրկին վերաբնակեցվել են՝ այստեղ ձևավորելով քաղաքակրթություններ, որոնք իրենց զարգացման գագաթնակետին կառուցել են մեգալիթյան տաճարներ, և այսօր դրանք համարվում են աշխարհում պահպանված հնագույններից։ Այդ քաղաքակրթությունը վերացել է մ․թ․ա․ մոտ 2350 թվականին, որից քիչ հետո կղզիները բնակեցվում են բրոնզե դարի ռազմիկներով։
Մալթայի պախապատմական շրջանն ավարտվում է մ․թ․ա․ մոտ 700 թվականին, երբ կղզիները գաղութացվում են փյունիկեցիների կողմից։ Նրանք կառավարում են կղզիները՝ մինչև մ․թ․ա․ 218 թվականը՝ Հռոմեական հանրապետության կողմից դրանց նվաճմանը։ VI դարում հռոմեացիներին հաջորդում են բյուզանդացիները, որոնք Աղլաբիդների կողմից վռնդվել են 870 թվականի պաշարումից հետո։ Մալթան, հավանաբար, դարեր շարունակ շատ նոսր է բնակեցված եղել, մինև XI դարում արաբներով բնակեցումը։ 1091 թվականին կղզիները նվաճվում են Սիցիլիայի Նորմանդական թագավորության կողմից, և սկսվում է կղզիների աստիճանաբար քրիստոնեացումը։ Այդ շրջանում կղզիներում հաջորդաբար գերակայում էին ավատատիրական կառավարիչները, այդ թվում՝ շվաբները, արագոնցիները, և վերջապես նաև իսպանացիները։
1530 թվականին կղզիները փոխանցվում են Սուրբ Հովհաննու Միաբանությանը, որը կառավարում էր կղզին որպես Սիցիլիայի թագավորության վասալ։ 1565 թվականին Օսմանյան կայսրությունը փորձում է գրավել կղզիները՝ Մալթայի Մեծ պաշարման ժամանակ, որը չեզոքացվում է։ Միաբանությունը շարունակում է կառավարել շուրջ երկու հարյուրամյակ և այդ շրջանը բնութագրվում է որպես մշակույթի և ճարտարապետության ծաղկման և հասարակական առաջընթացի շրջան։Միաբանությունը վռնդվում է այն բանից հետո, երբ 1798 թվականին Ֆրանսիական Առաջին Հանրապետությունը զավթում է կղզիները, սկսվում է Մալթայի ֆրանսիական օկուպացիայի շրջանը։
Ֆրանսիական տիրապետության մի քանի ամիսներից հետո մալթացիներն ապստամբում են, որի արդյունքում անգլիացիների, նեապոլցիների և պորտուգալացիների աջակցությամբ ֆրանսիացիները վռնդվում են 1800 թվականին։ Մալթան արդյունքում դառնում է բրիտանական պրոտեկտորատ, 1813 թվականին Դե Ֆակտո դառնալով գաղութ։ Մեկ տարի անց դա հաստատվում է Փարիզի համաձայնագրով։ Մեծ Բրիտանիայի համար կղզիները դառնում են կարևոր ռազմածովային բազա՝ ծառաելով որպես Միջերկրածովյան նավատորմի շտաբ։ Այդ պատճառով է Մալթան Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին ենթարկվում հարձակման առանցքի երկրների կողմից, իսկ 1942 թվականին կղզին պարգևատրվում է Գեորգիեվյան խաչի շքանշանով, որն այսօր արտացոլված է Մալթայի պետական խորհրդանիշների՝ դրոշի և զինանշանի վրա։ Թագավորական գաղութը ինքնակառավարման համակարգ է ունեցել 1921–1933 թվականներին, 1947–1958 թվականներին և 1962–1964 թվականներին։
Մալթան անկախություն է ձեռք բերել որպես Համադաշնության միավոր՝ Մալթա Պետություն,1964 թվականին, իսկ 1974 թվականին կոչվում է Մալթայի հանրապետություն։ 2004 թվականից Եվրամիության անդամ է։
Երկրաբանությունը և նախապատմությունը
Մալթան տեղաբաշխված է ստորջրյա լեռնաշղթայի վրա, որը ձգվում է Հյուսիսային Աֆրիկայից մինչև Սիցիլիա։ Հնագույն ժամանակներում Մալթան գտնվել է ջրի տակ, որի վկայություններից են ծովային բրածոների առկայությունը կղզու նույնիսկ ամենաբարձր կետերում։ Երբ լեռնաշղթան տեկտոնական շարժումների արդյունքում սեղմվում է և առաջանում է Ջիբրալթարի նեղուցը, ծովի մակարդակն իջնում է և Մալթան հայտնվում է ցամաքում՝ ձգվելով երկու մայրցամաքների միջև և շրջապատված մեծ լճերով։ Մալթայի որոշ քարանձավներում հայտնաբերվել են փղերի, գետաձիերի և այլ խոշոր կենդանիների ոսկորներ, որոնք այժմ հանդիպում են Աֆրիկայում, միաժամանակ, որոշ քարանձավներում էլ հանդիպում են այնպիսի կենդանիների ոսկորներ, որոնք հանդիպում են Եվրոպայում։
Նեոլիթյան դարաշրջան
Մարդիկ առաջին անգամ հայտնվել են Մալթայում մոտ մ․թ․ա․ 5900 թվականին, ինչն ապացուցել են հնագույն հողերի հետազոտությունները ։ Առաջին նեոլիթյան մարդիկ հավանաբար այստեղ են եկել Սիցիլիայից (մոտ 100 կմ կամ 62 մղոն դեպի հյուսիս), բայց ԴՆԹ հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ նրանք Միջերկրածովյան տարբեր շրջաններից են, ներառյալ Եվրոպան և Աֆրիկան ։ Դրանք հիմնականում եղել են ֆերմերային և ձկնորսական համայնքներ, որոնք երբեմն զբաղվել են նաև որսորդությամբ։ Հավանաբար ապրել են քարանձավներում և բաց օթևաններում։ Հետագա հարյուրամյակների ընթացքում շփվել են այլ մշակույթների հետ, որոնք իրենց հետքն են թողել տեղացիների վրա, որի մասին վկայում են կերամիկական կոնստրուկցիաները և կերամիկայի գունային երանգները։ հողագործության եղանակները վատթարացնում են հողերի որակը՝ դրանք ենթարկելով դեգրադացիայի, իսկ տարիների ընթացքում կղզիներն աստիճանաբար չորանում են, անհնարին դարձնելով գյուղատնտեսությամբ զբաղվելը։ Դա տեղի է ունեցել նաև կլիմայի տաքացման պատճառով և կղզիները դարձել են անմարդաբնակ մոտ հազարամյակ ։ Գաղութացման երկրորդ ալիքը գալիս է Սիցիլիայից՝մ․թ․ա․ մոտ 3850 թվականին։Մալթայի պատմության առավել հիշարժան շրջաններից մեկը համարվում է տաճարների շրջանը, որն սկսվել է մ․թ․ա․ մոտ 3600 թվականին։ Աղանթիայի տաճարը Գոզոյում համարվում է առանձին կանգուն հնագույն տաճարներից մեկն աշխարհում։ Համալիրի անվանումը գալիս է մալթայերեն ġgant բառից, որըն արտացոլում է տաճարի չափերի մեծությունը։
Տաճարներից շատերն ունեն հինգ կիսաշրջանաձև սենյակների տեսք, որոնք միավորվում են կենտրոնում։ Ենթադրվում է, որ դրանք կարող են ներկայացնել աստվածության գլուխ, ձեռքեր և ոտքեր, քանի որ ամենատարածված արձաններից մեկը՝ գտնված այդ տաճարներում, դա գեր կին է՝ պտղաբերության խորհրդանիշը։ Քաղաքակրթությունը, որը տաճարներ էր կառուցում, գոյություն է ունեցել մոտ 1500 տարի, մինչև մ․թ․ա․ 2350 թվականը, որից հետո այդ մշակույթը հավանաբար վերանում է։ Կան բազում ենթադրություններ, թե Ինչ կարող էր կատարվել այդ քաղաքակրթության հետ, միգուցե ամբողջովին վերացել է, կամ ուծացվել, բայց հաշվվում է, որ կոլլափսը տեղի է ունեցել կլիմայի և երաշտի պատճառով ։
Բրոնզե դար
Այդ շրջանից պահպանվել են մի շարք բնակավայրեր և գյուղեր, ինչպես նաև դոլմեններ՝ խորանատիպ կառույցներ, պատրաստված քարե խոշոր սալերից։ Հաստատվել է, որ դրանք պատկանում են բնակչությանը, որոնք տարբերվում են նախկին՝ մեգալիթյան տաճարներ կառուցող բնակիչներից։ Ենթադրվում է, որ այդ բնակչությունը եկել է Սիցիլիայից, ելնելով արտաքին հատկանիշների նմանությունից՝ գտնված Միջերկրական ծովի ամենախոշոր կղզուց ։ Պահպանված մենհիրներից մեկը, որն օգտագործվել է տաճարների կառուցման ժամանակ, այժմ էլ գտնվում է Կիրկոփում (մեկն այն քչերից, որ գտնվում են լավ վիճակում)։
Փյունիկեցիներ և Կարթագեն
Փյունիկեցիները, հավանաբար, Տիրից, սկսել են գաղութացվել կղզիներ մ․թ․ա․ մոտ VIII դարի սկզբին, որտեղից նրանք ընդլայնել են ծովային հետազոտությունները և առևտուրը Միջերկրական ծովում։ Փյունիկյան դամբարաններ են հայտնաբերվել Ռաբաթում՝ Մալթայում, և նույնանուն քաղաքում՝ Գոզո կղզում, որը խոսում է այն մասին, որ այդ շրջանում հիմնական քաղաքային կենտրոնները եղել են ժամանակակից Մդինան՝ Մալթայում և Չիտադելլան՝ Գոզոյում ։ Նախկին բնակավայրը կոչվել է Մալեթ, որը նշանակում է անվտանգ ապաստարան և ամբողջ կղզին ևս կոչվեց այդ անունով։
Մալթայան կղզիները Կարթագենի տիրապետության տակ են անցնում մ․թ․ա․ VI դարի կեսերին, ինչպես և Միջերկրածովյան ավազանի փյունիկյան գաղութների մեծ մասը։ Մ․թ․ա․ VI դարի վերջերին Մալթան դառնում է առևտրային կենտրոն, որն իրար էր կապում հարավային Իտալիան և Սիցիլիան՝ Տրիպոլիտանիային։ Դա բերում է նրան, որ այստեղ սկսում է տարածվել հելլենիստական մշակույթի առանձնահատկությունները ճարտարապետության և բրուտագործության մեջ, Մալթան սկսում է նույնպես հելլենիզացվել։ Դեռևս անհայտ է, Մալթան բնակեցված է եղել արդյոք որպես ավանդական հունական «ապոյկա», որոշակի է այն, որ Մալթան երբեք չի եղել հունական գաղութ ։ Հելլենիստական ճարտարապետական առանձնահատկություններ կարելի է տեսնել Կուրրիկեի Տաս–Սիլու Փյունիկյան տաճարում։ Մալթայում սկսում է օգտագործվել հունարենը, որի ապացույցն են երկլեզու՝ հունարեն և փյունիկերեն արձանագրությունները՝ գտնված Սիպպում, Մելկարտայում։ XVIII դարում ֆրանսիացի գիտնական Ժան Ժակ Բարտելեմը վերծանում է փյունիկյան այբուբենը, օգտագործելով արձանագրությունները ։
Մ․թ․ա․ 255 թվականին Առաջին Պունիկյան պատերազմի ժամանակ հռոմեացիները հարձակվում են Մալթայի վրա՝ ավերելով կղզու մեծ մասը ։
Հռոմեական կառավարման շրջան
Հռոմեական տիրպետության շրջանում կղզիները ծաղկում են ապրում, արդյունքում վերածվելով Foederata Civitas։ Շատ հռոմեական հնավայրեր դեռևս պահպանվում են, որը վկայում է մալթացիների և Սիցիլիայի սերտ կապի մասին ։ Հռոմեական տիրապետության շրջանում Մալթայում լատիներենը դառնում է պաշտոնական լեզու, ներմուծվում է նաև հռոմեական կրոնը։ Չնայած դրան, տեղական փյունիկյան և հելլենիստական մշակույթը, լեզուն պահպանվում են մինչև մ․թ․ա․ I դարը ։
60 թվականին «Սուրբ Առաքյալների գործերը» աշխատության մեջ ասվում է, որ սուրբ Պողոսը նավաբեկության է ենթարկվում Մելիթ անունով կղզու մոտ, որն Աստվածաշունչն ուսումնասիրողները կապում են Մալթայի հետ։ Գոյություն ունի կարծիք, ըստ որի նավաբեկությունը տեղի է ունեցել դիպուկ կոչված «Սուրբ Պողոսի ծոց»–ի ափերի մոտ։
Մալթան մնացել է Հռոմեական կայսրության կազմում մինչև VI դարի սկիզբը ։ Վանդալները, իսկ ավելի ուշ օստգոթերը, հավանաբար, որոշ ժամանակով գրավում են կղզիները V դարում, սակայն չկան հնագիտական վկայություններ այդ մասին ։
Մալթայան կղզիները բնակեցրել են նաև հին եգիպտացիներն ու հին հույները ։
Բյուզանդական կառավարման շրջան
533 թվականին բյուզանդացի հրամանատար Վելիզարիոսը կարճ ժամանակով կանգ է առնում Մալթայում՝ Սիցիլիայից Հյուսիսային Աֆրիկա ուղևորվելու ճանապարհին, իսկ 535 թվականին կղզին միացվում է բյուզանդական Սիցիլիա պրովինցիային։ Բյուզանդական տիրապետության շրջանում հիմնական բնակավայրերն էին Մելիթը՝ Մալթայի մայրցամաքային հատվածում և Գոզոյի միջնաբերդը, միևնույն ժամանակ Մարսաշլոկը, Մարսասկալան, Մարսան և Քսլենդին ծառայում էին որպես նավահանգիստներ։ Մալթայի տարածքում հայտնաբերված մեծ քանակությամբ կերամիկան ենթադրում է, որ կղզին կարևոր ռազմավարական նշանակություն է ունեցել կայսրությունում VI դարից մինչև VIII դարը ։
VII դարի վերջից Միջերկրական ծովը հայտնվում է մուսուլմանական նվաճման վտանգի առջև։ Այդ ժամանակ բյուզանդացիները հավանաբար ուժեղացնում են Մալթայի պաշտպանությունը, ինչի ապացույցն է պաշտպանիչ պատերի կառուցումը Տաս-Սիլու եկեղեցու շուրջը VIII դարում։ Բյուզանդացիները, հնարավոր է, նաև կրճատել են Մելիթի տարածքը մեկ երրորդով ։
Փաստվում է նաև այն, որ հույները գաղութացրել են Մալթան մինչև 870 թվականը։ Այդ հաշվարկը հիմնված է երկրորդական՝ Ալ–Հիմջարի աղբյուրի վրա և կարող է լինել հավաստի կամ ոչ հավաստի։ Այնուամենայնիվ, տվյալները վկայում են այն մասին, որ Մալթան բնակեցված է եղել ուղղափառ հունական համայնքով մինչև արաբական տիրապետության շրջանը ։
Արաբական շրջան
870 թվականին Մալթան գրավվում է Հյուսիսային Աֆրիկայի մուսուլմանների կողմից։ Ըստ Ալ–Հիմյարիի Աղլաբիները Հալաֆ ալ–Հադիմի գլխավորությամբ պաշարում են Մելիթ քաղաքը, որը կառավարում էր նահանգապետ Ամրոսը (հավանաբար Ամբրոսիոսը)։ Ալ–Հադիմը սպանվում է մարտում, Սավադա Իբն Մուհամմեդը ուղարկվում է Սիցիլիա, որպեսզի շարունակի պաշարումը։ Պաշարման ժամանակագրությունը չի պահպանվել, սակայն, հավանաբար այն ձգվել է մի քանի շաբաթ կամ ամիս։ Այն բանից հետո, երբ Մելիթն ընկնում է զավթիչների ձեռքը, բնակիչները սպանվում են, քաղաքն ամբողջովին ավերվում, իսկ եկեղեցիները՝ թալանվում։Մելիթի եկեղեցու մարմարն օգտագործվում է Սուսս ամրոցի կառուցման համար ։ Ըստ Ալ–Հիմյարի, Մալթան դառնում է գրեթե անմարդաբնակ, քանի դեռ չի բնակեցվում մոտ 1048 կամ 1049 թվականին մուսուլմանական համայնքով, նրանց ստրուկներով, որոնք վերակառուցում են և վերածում Մելիթ քաղաքը Մեդինայի, որը դառնում է «ավելի գեղեցիկ, քան նախկինում էր»։Սակայն հնագիտական պեղումները վկայում են, որ Մելիթ/Մեդինան արդեն իսկ մուսուլմանական ազգաբնակչությամբ ծաղկուն քաղաք էր XI դարի սկզբից և Ալ–Հիմյարի պատմությունն այլևս այնքան էլ հավաստի չի թվում ։ 1053–1054 թվականներին բյուզանդացիները պաշարում են Մելիթը, սակայն նրանք հետ են շպրտվում քաղաքի պաշտպանների կողմից ։ Չնայած ոչ այնքան երկար են իշխում արաբներն այստեղ, այնուամենայնիվ նրանց ազդեցությունը բավականին նշանակալի է։ Արաբերեն լեզվի հետ մեկտեղ՝ այստեղ են բերվում բամբակ, նարինջ, կիտրոն, ինչպես նաև ոռոգման նոր համակարգեր։ Դրանցից շատերը, ինչպես օրինակ ջրանիվը, օգտագործվում է մինչև հիմա առանց փոփոխության։ Աշխարհագրական բազմաթիվ անուններ կապվում են այդ ժամանակաշրջանի հետ։
Պատմաաշխարհագրական շատ հակասություններ են կապված միջնադարյան մուսուլմանական Մալթայի հետ։ Ըստ «Քրիստոնեական շրջանի անխափանության», որը ղեկավարվում էր Ջովաննի Ֆրանչեսկո Աբելլայի կողմից, Մալթայում մշտապես պահպանվել է քրիստոնեական համայնքը՝ նույնիսկ մուսուլմանական շրջանում։ Դա վիճարկվել է 1970–ական թվականներին միջնադարյան պատմիչ Գոդֆրի Վեթթինգհեմի կողմից, որը պնդում էր, որ ոչնչով չի հիմնավորվում Մալթայում քրիստոնեության անխափանության վարկածը IX–ից  XI դարերում և հավանաբար մալթացիները ինտեգրվել են նոր արաբական իսլամական համայնքին։ Քրիստոնեության անխափանության վարկածը վերաբացվել է 2010 թվականին՝ Սթենլի Ֆիորինիի, Հորացիո Վելլայի և Ժոզեֆ Բրինկատի Tristia экс Melitogaudo  հրապարակությունից հետո, որոնք մարտահրավեր էին նետել Վեթթինգհեմի մեկնաբանություններին՝ հենվելով բյուզանդական բանաստեղծական տողերի վրա (որը հավանաբար սխալ է թարգմանվել)։ Արդյունքում Վեթթինգհեմը հաստատում է իր տեսակետը՝ հենվելով արաբական պատմիչների աղբյուրների վրա և աշխարհագետների՝ Ալ–Բաքրի և Ալ–Հիմյարի, Իբն Հաուկալա Քազվինիի տեղեկությունների վրա, որոնք կարծես թե համաձայն էին այն տեսակետի հետ, որ «Մալթա կղզին դառնում է ամայի՝ առանց բնակիչների», այդպիսով բացառելով մալթացիների  շարունակականությունը մինչև 870 թվականը և դրանից հետո։ Դա համաձայնեցվել է նաև Ժոզեֆ Բրինկատի կողմից գտնված «s»–ի առկայությունը՝ արաբերենի սահմաններից դուրս, մալթայերենում շատ հազվադեպ հանդիպող, որը բացատրվում է միայն կտրուկ շրջադարձերով՝ մի շրջանից մյուսն անցման դեպքում։ Ընդհակառակը, ոչ շատ բյուզանդերեն բառեր մալթայերենում կարելի է հաշվել մինչև 400–ը, 1530 թվականին այստեղ եկած եկվոր ասպետների, ինչպես նաև Սիցիլիայից հույն քրիստոնյաների հոսքով ։
Սիցիլիայի Նորմանդական թագավորության կառավարման շրջանը
Նորմանդական նվաճումից հետո Մալթան վերադառնում է քրիստոնեական կառավարման շրջան։ Արաբական վերջին հենակետը արածաշրջանում եղել է Նոտոն՝ Սիցիլիայի հարավային մասում, որը նվաճվել է քրիստոնյաների կողմից ։ 1091 թվականին Սիցիլիայի կոմս Ռոջեր I–ը գրավում է Մալթան և մուսուլման կառավարիչներին դարձնում իր վասալները։ 1127 թվականին նրա որդին՝ Ռոջեր II–ը Մալթայում ամբողջովին հաստատում է նորմանդական կառավարում՝ տանելով կղզիները քրիստոնեացման ։
Շուրջ 440 տարի Մալթան Սիցիլիական թագավորության մաս էր կազմում։ Այդ ընթացքում Մալթան մաս–մաս վաճառվում է տարբեր ֆեոդալների և բարոնների, այստեղ հաջորդաբար իշխում էին Շվաբների, Անժուի, Արագոնների, Կաստիլիայի և Իսպանիայի կառավարիչները։ Վերջապես, Արագոնները, որ այդ ժամանակ իշխում էին Մալթայում, միացնում են այն Կաստիլիային 1479 թվականին, և Մալթան դառնում է Իսպանական թագավորության մաս ։ Միաժամանակ, Մալթայի վարչարարությունն անցնում է տեղի անվանի պաշտոնյաներին, և ձևավորվում է կառավարչական մարմին, որ հայտնի էր Università։
Կղզիները երկար ժամանակ բնակեցված են մնում մուսուլմաններով՝ նույնիսկ արաբական կառավարման շրջանից բավական ժամանակ հետո։ Տեղում պահպանվում են նաև արաբական վարչական կառավարիչները և մուսուլմաններին թույլատրվում է ազատորեն դավանել իրենց կրոնը մինչև XIII դարը ։ Նորմանները թույլ են տալիս արաբներին կառավարել՝ փոխարենը նրանք պետք է նվիրաբերեին այծեր, ձիեր և տարբեր պարագաներ ։ Արդյունքում մուսուլմանները շարունակում են իշխել Մալթայում և՛ ժողովրդագրական առումով, և՛ տնտեսական առումով դեռևս 150 տարի՝ քրիստոնյաների կողմից գրավվելուց հետո ։
1122 թվականին Մալթայում բռնկվում է մուսուլմանների ապստամբություն, սակայն 1127 թվականին Ռոջեր II–ը Սիցիլիայից կրկին գրավում է այն ։
1175 թվականին Բուրգհարդը՝ Ստրասբուրգցի եպիսկոպոսը, Ֆրիդրիխ II–ի սուրհանդակը (Սրբազան Հռոմեական կայսրության), Մալթա կարճ այցից հետո համոզվում է, որ կղզում հիմնականում մուսուլմաններ են բնակվում ։
1192 թվականին Տանկրեդը (Սիցիլիայի թագավորը) Մարգարիտա Բրինձիացուն նշանակում է Մալթայի առաջին կոմս։ 1194–ից մինչև 1530 թվականը Մալթայան կղզիները կառավարվում էին Սիցիլիայի թագավորության կողմից, Մալթայում սկսվում է լատինականության շրջանը։ Սակայն մինչև 1224 թվականը կղզում գոյություն ուներ ուժեղ մուսուլմանական համայնք։
1224 թվականին Հռոմեական Սրբազան Կայսրության կայսր Ֆրիդրիխ II–ը Մալթա է ուղարկում արշավախումբ, որպեսզի այնտեղ հաստատի իր գերակայությունը և թույլ չտա մուսուլման ազգաբնակչությանը օգնելու մուսուլման ապստամբներին Սիցիլիայի Թագավորությունում ։
Նորմանդական նվաճումներից հետո մալթայան կղզիների ազգաբնակչությունն աճել է հյուսիսից ներգաղթի շնորհիվ (Սիցիլիա և Իտալիա), ինչպես նաև Իտալիայի Չեպանո քաղաքից 1223 թվականին արական սեռի բնակչության տեղահանության հաշվին,1240 թվականին Մալթայում նորմանդական և սիցիլիական կայազորների տեղակայման հաշվին, 1372–ից մինչև 1450 թվականներին ազնվական ընտանիքների վերաբնակեցման հաշվին։ 2005 թվականին հաստատվել է, որ «Մալթայի ժամանակակից տղամարդիկ Հարավ–իտալական ծագում ունեն, ներառյալ Սիցիլիան՝ մինչև Կալաբրիի մարզ» ։
Համաձայն Ֆրիդրիխ II–ի նահանգապետ Գիլիլբերտո Աբբատեի հաշվետվության, Սիցիլիայում գենուեզյան շրջանի Մալթայի կոմսությունում, 1240 կամ 1241 թվականներին, Մալթա և Գոզո կղզիներում կային 836 մուսուլման ընտանիքներ, 250 քրիստոնյա ընտանիքներ և 33 հրեա ընտանիքներ ։ Մոտ 1249 թվականին մալթացի մուսուլմանները ուղարկվում են իտալական Լուչերա գաղութ, որն ստեղծվել էր հատուկ սիցիլիացի մուսուլմանների համար ։
1266 թվականին Մալթան փոխանցվում է Կառլոս Անժուացուն՝ Ֆրանսիայի թագավոր Լյուդովիկոս XI–ի եղբորը, պահպանում է կառավարումը մինչև 1283 թվականը, երբ սկսվում է Իսպանիայի կառավարման շրջանը ։
1429 թվականի սեպտեմբերին Խաֆսիդի սարակինոսները փորձում են գրավել Մալթան, սակայն հետ են մղվում մալթացիների կողմից։ Զավթիչները թալանում են գյուղերը, ստրկության քշում մոտ 3000 բնակչի ։
XV դարի վերջին մալթացի մուսուլմանները ստիպված են լինելու ընդունել քրիստոնեություն և լատինականացվել ։
Հիվանդախնամների կառավարման շրջանը (1530-1798)
Մալթան գտնվել է Սուրբ Հովհաննու միաբանության իշխանության տակ՝ որպես Սիցիլիայի թագավորության վասալ, 1530-ից մինչև 1798 թվականը։