Իբն_ալ-Ասիր
Հայաստանի մասին տեղեկությունները «Լիակատար պատմության» մեջ
Իբն ալ-Ասիրի հիմնական նպատակն է իր «Լիակատար պատմության» մեջ շարադրել միայն իսլամադավան պետությունների պատմությունը, իսկ ոչ մուսուլմանական երկրների մասին պատմում է միայն այնքան, որքան դա կառնչվի իսլամական աշխարհին։ Ահա, այսպիսի բնույթ ունեն նաև Հայաստանի մասին նրա հաղորդած տվյալները։Երբ խոսում է արաբական տիրապետության շրջանի կամ Հայաստանում հաստատված սելջուկյան ամիրայությունների մասին, պատմում է թե՛ պատերազմների, թե՛ ներքին կյանքի մասին, իսկ 7-րդ դարի Հայոց իշխանապետության, Բագրատունյաց թագավորության, Զաքարյան իշխանապետության և Կիլիկիայի հայկական թագավորության մասին խոսելիս, նրան հետաքրքրում է միայն նրանց հարաբերությունները իսլամադավան պետությունների հետ, բայց ո՛չ ներքին կյանքը։ Իբն ալ-Ասիրի տեղեկությունները Հայաստանի և հայերի մասին, ամեն դեպքում, հարուստ են և վերաբերում են մի քանի ժամանակաշրջանների։ Առաջին տեղեկությունները վերաբերում են Սասանյան արքաների՝ Հայաստան կատարած արշավանքներին։ Այսպես, հիշվում է, թե Արտաշիր Ա Սասանյանը (226-239 թթ.) արշավում է Հայաստան և իբր նվաճում է երկիրը։ Այս տեղեկությունը վերաբերում Հայոց Տրդատ Բ Արշակունի արքայի օրոք (216-253 թթ.) տեղի ունեցած հայ-իրանական պատերազմներին, երբ Հայաստանը հանդես էր գալիս որպես Հռոմի դաշնակից։ Իբն ալ-Ասիրի «Պատմության» մեջ Հայաստանի մասին առաջին ստույգ տեղեկությունները վերաբերում են 7-րդ դարին։ Սա այն ժամանակաշրջանն էր, երբ Հայաստանի հարավային մասերում հայտնվեցին արաբական առաջին զորախմբերը։ Թեև արաբական պատմագրությունը 7-րդ դարի կեսերից Հայաստանը համարում է նվաճված երկիր, սակայն իրականում դա ժամանակավոր նվաճում էր և Հայաստանը 7-րդ դարի երկրորդ կեսին մնում էր ինքնուրույն իշխանապետություն։ Հենց այդ պատճառով էլ Հայաստանի այս դարի պատմության մասին արաբ պատմիչների տեղեկությունները կցկտուր են։ Սակայն 692-693 թվականներից սկսվում է պայքարը՝ Հայաստանի և հարևան երկրների նվաճման համար՝ Մուհամմադ իբն Մրվանի հրամանատարությամբ։ Նա այդ տարվանից հարամրվում է Արմինիա կուսակալության փոխարքա (Արմինիայի մեջ մտնում էին Հայաստանը, Վիրքը, Աղվանքը, Դերբենդն ու մերձկասպյան տարածքները)։ Հայաստանի վերջնական նվաճումն ավարտվեց 702 թվականին, որի հաջորդ տարում ծագեց հայերի ապստամբությունը և սպանվեց Արմինիայի առաջին ոստիկանը։ Սկսած 8-րդ դարի սկզբից մինչև 9-րդ դարի երկրորդ դարի կեսը Իբն ալ-Ասիրը հաճախակի է հիշում արաբական տիրապետության տակ գտնվող Հայաստանի քաղաքական անցուդարձերը։ Մանրամասն նկարագրված են արաբական խալիֆայության պատերազմները Բյուզանդական կայսրության դեմ, որոնց թատերաբեմը հիմնականում Փոքր Հայքը և Կիլիկիան էին։ Աբբասյանների օրոք, 747 թվականին հպատակ երկրներն ընդվզեցին Արաբական խալիֆայության դեմ, ապստամբեց նաև Հայաստանը, սակայն, ինչպես արաբ շատ պատմիչներ, Իբն ալ-Ասիրն էլ լռում է այս իրադարձությունների մասին։ Հայաստանում խալիֆայության դեմ ապստամբություններից համեմատաբար մանրամասն արաբ պատմիչները նկարագրում են 850-852 թթ. հուժկու շարժումը։ Տեղեկությունները քաղելով Թաբարիից, Իբն ալ-Ասիրը հիշատակում է ամբողջ Արմինիայի պատրիկների պատրիկ Բագարատ Բագրատունու (Բակրաթ իբն Աշութ) ձգտումն Արմինիայի ոստիկան դառնալու և նրա չարանենգ ձերբակալումը Յուսուֆ ոստիկանի կողմից, ապա խութեցի լեռնականների ընդվզումը, Յուսուֆի սպանությունն ու նրա զորքի կոտորվելը։ 851/852 թվականին Բուղան մեծ զորքով մտավ Հայաստան, գերի վերցրեց Վասպուրականի տեր Աշոտ Արծրունուն, սակայն Արցախի Գտիչ (Քթիշ) ամրոցի առջև անհաջողություն ունեցավ։ Սակայն այս մասին Իբն ալ-Ասիրը ոչ թե լռռում է, այլ լրիվ այլ կերպ ներկայացնում եղելությունը՝ ցանկանալով բարձր պահել արաբական սրի անունը։ Նա հաղորդում է, թե իբր Բուղան գրավեց բերդը և գերեվարեց իշխան Իսային (Եսայի)։