cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Վարդաբաց (համայնք, Քաշաթաղի շրջան)
Պատմություն
1993 թվականին Արցախի Հանրապետության Պաշտպանության բանակի հարվածների տակ գյուղը ազատագրվել է։ Բնակավայրը վերաբնակացվել է 1997 թվականին և առաջին բնակիչներն եղել են ՀՀ Գեղարքունիքի մարզի Սևան քաղաքից Գրիգոր Ղարիբյանի և Օնիկ Նաջարյանի ընտանիքները։ Գյուղի Վարդաբաց անվանումն էլ տրվել է Օնիկ Նաջարյանի կողմից այն հիմնավորմամբ, որ գյուղը, վերևից դիտելով,վարդի բացվելու տեսարանի է նման ։
Վարչատարածքային բաժանում և համայնքային կյանք
Համայնքում գործում էր գյուղապետարան, բուժկետ ։
Համայնքն ապահովված էր էլեկտրաէներգիայով, հասանելի էին բջջային, ինտերնետ կապի միջոցներն ու ռադիոհեռուստատեսությամբ ։
2015 թվականի դրությամբ համայնքային ճանապարհները բնահողային էին, խճից և չմշակված այլ նյութերից ։
Համայնքը միացված էր հանրապետության տրանսպորտային կապին, մասնավորապես՝ Կովսական-Ստեփանակերտ-Կովսական և Կովսական-Բերձոր-Կովսական երթուղիներին ։
Բնակչություն
Վարդաբաց համայնքի բնակչությունը 2015 թվականի դրությամբ կազմել է 127 մարդ, որոնք կազմել են 34 տուն։ Նույն թվականի դրությամբ Վարդաբաց գյուղում բնակվել է 59 մարդ, որոնք կազմել են 18 տուն։ Քարոտան գյուղում բնակվել է 68 մարդ, որոնք կազմել են 16 տուն ։
Տնտեսություն
Համայնքի բնակչությունը հիմնականում զբաղվել է գյուղատնտեսությամբ՝ հողագործությամբ և անասնապահությամբ։ Համայնքի տարածքի 928,0 հա-ը գյուղատնտեսական նշանակության են ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Քաշաթաղի շրջանի համայնքներ
Ոչ քաղաքացիներ (Լատվիա)
Ոչ քաղաքացիներ (nepilsoņi), իրավաբանական հատուկ կարգավիճակ, որ տրամադրում է Լատվիայի Հանրապետությունը ԽՍՀՄ-ի նախկին բնակիչներին, ովքեր մինչև 1992 թվականի հուլիսի 1-ը ապրել են Լատվիայում և չունեն որևէ այլ երկրի քաղաքացիություն, ինչպես նաև նրանց սերունդներին։ 2019 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ հաշվառվել է 224.670 ոչ քաղաքացի, որոնք ապրում են Լատվիայում, և 5.105 ոչ քաղաքացի, որոնք ապրում են Լատվիայի տարածքից դուրս (1990-ական թվականների կեսերին ոչ քաղաքացիների թիվը եղել է 730-740 հազար մարդ)։ Նրանց մոտ 65.5 %-ը կազմում են էթնիկ ռուսները։ Իրավաբանական տեսանկյունից 1995 թվականի ապրիլի 12-ի օրենքի («Նախկին ԽՍՀՄ-ի քաղաքացիների կարգավիճակի մասին, ովքեր չունեն Լատվիայի կամ այլ երկրի քաղաքացիություն») սուբյեկտ են այն անձինք, ովքեր չեն և չեն եղել որևէ այլ երկրի քաղաքացի` բացի ԽՍՀՄ-ից և համապատասխանում են հետևյալ պահանջներին. 1992 թվականի հուլիսի 1-ին, անկախ բնակմակերեսի գրանցման կարգավիճակից, եղել են Լատվիայի տարածքում կամ նրանց կեցության վերջին գրանցումը մինչև 1992 թվականի հուլիսի 1-ը եղել է Լատվիայի Հանրապետությունում, կամ դատարանի որոշմամբ հաստատվել է այն փաստը, որ վերոնշյալ ամսաթվից ոչ պակաս քան տասը տարի անընդհատ ապրել են Լատվիայում, ինչպես նաև նրանց երեխաները, ովքեր չեն ստացել մեկ այլ քաղաքացիություն։ Ոչ քաղաքացիների զգալի մասը ծնվել է Լատվիայի տարածքում։
Պատմություն և ժողովրդագրություն
1990-ական թվականներին ոչ քաղաքացիներ են դարձել հիմնականում այն մարդիկ, ովքեր 1940-1989 թվականներին Լատվիական ԽՍՀ են տեղափոխվել ԽՍՀՄ-ի այլ հանրապետություններից, ինչպես նաև նրանց երեխաները, ովքեր ծնվել են մինչև 1992 թվականի հուլիսի 1-ը։ Բնական ցածր աճի, սակայն հանրապետությունների մեծ մասի համեմատությամբ արտադրության բարձր զարգացման պայմաններում խորհրդային Լատվիայի բնակչության աճն ապահովվել է ներգաղթյալների հաշվին ։
1991 թվականի հունվարի 14-ին Լատվիայի Գերագույն խորհուրդը գրեթե միաձայն վավերացրել է «Միջպետական հարաբերությունների» պայմանագիրը, որը մեկ օր առաջ Տալլինում ստորագրել էին Լատվիայի Գերագույն խորհրդի քարտուղար Անատոլի Գորբունովը և ՌԴ Գերագույն խորհրդի քարտուղար Բորիս Ելցինը։ Պայմանագրի երրորդ կետով նախատեսվում էր, որ մարդիկ, որոնք ապրում են պայմանագիրը վավերացնող պետություններից որևէ մեկում, կարող են ընդունել կա'մ ՌԴ-ի, կա'մ Լատվիայի քաղաքացիություն` «կախված նրանց ազատ կամընտրությունից»։ ՌԴ-ի Գերագույն խորհուրդը այս պայմանագիրը չէր վավերացրել  ։
Այս կարգավիճակն ունեցող մարդկանց իրավաբանական հիմնավորումը Լատվիայի Գերագույն խորհրդի` 1991 թվականի հոկտեմբերի 15-ի որոշումն է «Լատվիայի Հանրապետության քաղաքացիների իրավունքների վերականգնման մասին», որի համաձայն Լատվիայի քաղաքացի է ճանաչվել երկրի բնակիչների մոտ 2/3-ը (մինչպատերազմյան Լատվիայի քաղաքացիներն ու նրանց սերունդները), հակառակ Լատվիայի ազգային ճակատի նախընտրական ծրագրի 2.5 յետի ։ Հետագայում Ազգային ճակատի ղոկավար Դայնիս Իվանսը այս քայլը համարել է դավաճանություն ։ Ազգային արմատական ուժերը պնդել են, որ «Լատվիայի բոլոր բնակիչների Լատվիայի քաղաքացիություն շնորհելը կնշանակի վերադարձ դեպի անցյալ, խորհրդային նախկին կարգերի վերականգնում» ։
Շուտով ԽՍՀՄ-ը փլուզվում է, և մինչև 1995 թվականը ոչ քաղաքացիների իրավաբանական կարգավիճակը մնում է անորոշ (այդ ժամանակ նրանց թիվը կազմում էր մոտ 700.000) :
2019 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ Լատվիայում ապրում է 224.670 ոչ քաղաքացի, որը բնակչության 10.7 %-ն է ։ Ոչ քաղաքացիները ներկայանում են էթնիկական հետևյալ խմբերով.
Ոչ քաղաքացիների թիվը կրճատվում է նատուրալիզացիայի իրավաբանական գործընթացի, արտագաղթի ու մահերի արդյունքում ։
1988 թվականի հոկտեմբերին անցկացված հանրաքվեի ժամանակ ձայների մեծամասնությամբ (52.5 % 45 %-ի դիմաց) ընդունվել է որոշում, որով ընդլայնվել է նատուրալիզացիայի ենթակա մարդկանց շրջանակը, ինչպես նաև իրավունք է տրվել ոչ քաղաքացիների երեխաներին, ովքեր Լատվիայում են ծնվել մինչև 1991 թվականի օգոստոսի 21-ը, ծնողների դիմումի համաձայն քաղաքացիություն ընդունել։ Հանրաքվեից հետո, որով Լատվիան 2004 թվականին մտել է Եվրամիության կազմի մեջ, երբ Լատվիայի քաղաքացիները իրավունք են ստացել առանց մուտքի արտոնագրի մուտք գործել Եվրամիության շատ երկրներ, նատուրալիզացիայի գործընթացն արագացել է ։ 2004 թվականին նախորդ չորս տարիների համեմատությամբ մեծացել է Լատվիայի քաղաքացիություն ընդունած անձանց թվաքանակը` կազմելով 16.064 մարդ։ 2005 թվականին այդ ցուցանիշը հասել է 19.000-ի, ու դրանից հետո անկում է գրանցվել։ 2006 թվականին նատուրալիզացվել է 5.358 մարդով ավելի, քան նույն թվականին տրված դիմումների քանակությունն է եղել. քաղաքացիություն են ստացել նախորդ տարիներին դիմածները։ 2007 թվականից հետո, երբ ոչ քաղաքացիները ևս իրավունք են ստացել ազատ տեղափոխվելու Եվրամիության երկրներում, նատուրալիզացիայի գործընթացը դանդաղել է, և 2009-2012 թվականներին ցուցանիշը կայունացել է` հասնելով տարեկան 2.000-2.500 մարդու ։
Ոչ քաղաքացիները հիմնականում ապրում են խոշոր քաղաքներում։ Այսպես, 2014 թվականի սկզբին նրանք կազմել են Ռիգայի բնակչության 20.8 %-ը, Լիեպայայի 18 %-ը, Դաուգավպիլսի 16.7 %-ը։ Այս երեք խոշորագույն քաղաքների բնակչությունը կազմում էր Լատվիայի բնակչության 40.3 %-ը, սակայն այնտեղ ապրողների 62.4 %-ը եղել են ոչ քաղաքացիներ ։ 2016 թվականի սկզբին կառավարության պաշտոնական տվյալներով ոչ քաղաքացիները կազմել են բնակչության 42.92 %-ը ։
2015 թվականի կեսերին 1997 թվականի ծնված ոչ քաղաքացի մարդկանց և նրանցից երիտասարդների (0-18 տարեկան) թիվը եղել է 2.96 % (ամբողջ Լատվիայի բնակչության մեջ նրանց թիվը կազմել է 17.1%): Երկրի` 1925 թվականից հետո ծնված և ավելի ծեր քաղաքացիների շրջանում ոչ քաղաքացիները կազմել են 27.2 % :
1995 թվականից ոչ քաղաքացիների կարգավիճակի մասին օրենքը փոխվել է յոթ անգամ։ Փոփոխությունների փաթեթը, որն ընդունվել է 2000 թվականի մարտին, նախատեսում էր ոչ քաղաքացիների վտարման հնարավորության սահմանափակումը, ինչպես նաև թույլ էր տալիս ոչ քաղաքացու կարգավիճակը լուծել դատական ճանապարհով ։ 2000 թվականի սեպտեմբերի փոփոխությունները վերականգնել են մարդու` ոչ քաղաքացու կարգավիճակը առանց դատարանի որոշման լուծարման հնարավորությունը, սակայն դատարանում բողոքարկման միջոցով ։ 2004 թվականին Սեյմը ուղղումներ է մտցրել օրենքում, որով հնարավորություն էր տրվում ոչ քաղաքացու կարգավիճակից զրկել, եթե մարդը երկրի սահմանից դուրս է եկել այլ տեղում մշտական գրանցվելու ։ 2005 թվականին Սահմանադրական դատարանը չեղարկել է արտագաղթածներին ոչ քաղաքացու կարգավիճակից զրկելու այս փոփոխությունները ։
2019 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ ոչ քաղաքացիների թիվը եղել է 224.670 մարդ Լատվիայում և 5.105 ոչ քաղաքացի Լատվիայի տարածքներից դուրս։
Անձանց թիվը, ովքեր Լատվիայի քաղաքացիություն են ընդունել
Կարգավիճակ, իրավական տարբերություններ
Լատվիական իրավունքում ոչ քաղաքացիները տարբերվում են քաղաքացիություն չունեցողներից (bezvalstnieki), որոնք որևէ պետության չեն պատկանում։ Ի տարբերություն նրանց` ոչ քաղաքացիներն ունեն լատվիական անձնագիր (դրանք տարբերվում են սկզբում կապույտ, իսկ 2007 թվականից կարմիր անձնագրերից. ոչ քաղաքացիների անձնագրերը մանուշակագույն են)։ Անձնագրի անգլերեն տարբերակում ոչ քաղաքացիները նշվում են որպես արտասահմանցիներ (alien), ովքեր ենթակա են Լատվիայի դիվանագիտական պաշտպանությանն արտասահմանում, իրավունք ունեն ապրելու Լատվիայում` առանց կացության թույլտվության։ Լատվիայի Սահմանադրական դատարանը ոչ քաղաքացիների կարգավիճակի զրկման կարգի մասին օրենքի 15-րդ և 17-րդ կետերում հաստատել է.
Լատվիայի Հնաանրապետությունը հիմնավորում է կարծիքը, որ ոչ քաղաքացիները չեն հանդիսանում քաղաքացիություն չունեցող անձանց կարգավիճակի մասին 1954 թվականի կոնվենցիայի սուբյեկտներ, քանի որ նրանք ավելի շատ իրավունքներ ունեն, քան այդ կոնվենցիայի սուբյեկտները ։ ՄԱԿ-ի Փախստականների հարցերով գերագույն հանձնակատարի գրասենյակն այս անձանց չի համարում 1954 թվականի կոնվենցիայի սուբյեկտներ, սակայն նրանց ներառել է քաղաքացիություն չունեցողների իր վիճակագրության մեջ ։ Ռասիզմի ժամանակակից դրսևորումների` ՄԱԿ-ի հատուկ հանձնակատարը Լատվիայի ոչ քաղաքացիներին համարում է քաղաքացիություն չունեցողներ` հղում անելով 1961 թվականի կոնվենցիային և Լատվիային առաջարկելով վերանայել նատուրալիզացիայի պայմանները ։ Լատվիայի` մարդու իրավունքների պաշտպան Ռոման Ապսիտիսը 2008 թվականին նշել է, որ ոչ քաղաքացիների իրավական հատուկ կարգավիճակը վիճելի է միջազգային իրավունքի տեսանկյունից ։ Հետազոտությունների արդյունքով, որը Եվրախորհրդարանի պատվերով կատարել էին հոլանդացի երեք գիտնականներ, Լատվիան դիտմամբ չի նման անձանց նշել որպես քաղաքացիություն չունեցող, այլ նրանց հատուկ նշանակություն է հատկացրել ։
Ոչ քաղաքացիների համար չի սահմանվել զինապարտություն, ինչով երկար ժամանակ տղամարդ ոչ քաղաքացիները տարբերվել են քաղաքացիություն ունեցող տղամարդկանցից, սակայն 2007 թվականին զինապարտությունը վերացվել է` նախընտրությունը թողնելով պրոֆեսիոնալ բանակին (վերջին զորակոչը Լատվիայում եղել է 2005 թվականին)։
Ոչ քաղաքացիները չունեն ընտրության իրավունք, չնայած կարող են մտնել լատվիական կուսակցությունների մեջ և նվիրատվություն անել նրանց համար ։ Սահմանափակված է նաև նրանց պրոֆեսիոնալ գործունեությունը. նրանք չեն կարող ծառայել բանակում, իրավապահ մարմիններում, բանտերի պահակությունում, չեն կարող դառնալ պաշտոնյա, փաստաբան, նոտար, դեղագործ, զագսի աշխատակից և այլն ։ Սահմանափակումներ կան նաև սոցիալական ու տնտեսական իրավունքներում` անշարժ գույքի ձեռքբերում, սեփականաշնորհման իրավունքի վկայական, կենսաթոշակային տարիք, զենքի կրում, առանց արտոնագրի ելք այլ երկրներ։ 2013 թվականին մարդու իրավունքների լատվիական կոմիտեն Լատվիայի քաղաքացիների ու ոչ քաղաքացիների ունեցած իրավունքների միջև հաշվել է 80 տարբերություն ։
Առանց մուտքի արտոնագրի մեկնում այլ երկրներ
Ստորև ներկայացվում է Լատվիայի Հանրապետության բնակիչների` քաղաքացինրի ու ոչ քաղաքացիների` այլ երկրներ մեկնելու հնարավորությունների համեմատական պատկերը ։
Եվրամիության երկրներ
Եվրոպայի երկրներ, որոնք չեն մտնում Եվրամիության կազմի մեջ
Ասիայի երկրներ
Ռուսաստանի մուտքի արտոնագրի գումարը Լատվիայի բոլոր քաղաքացիների համար 47 դոլար է ։ Ոչ քաղաքացիները, այդ թվում` ազգությամբ ռուս, եթե Լատվիայի քաղաքացիություն են ձեռք բերում նատուրալիզացիայի ճանապարհով, մեխանիկորեն կորցում են Ռուսաստան առանց մուտքի արտոնագրի մտնելու իրավունքը։
Հարավային Ամերիկայի երկրներ
Աֆրիկայի երկրներ
Ավստրալիայի և Օվկիանիայի երկրներ
Նատուրալիզացիայի հնարավորություններ ու քաղաքացիության ստացում
Քաղաքացիության ընդունման հայտերի ընդունումը Լատվիայում սկսվել է 1995 թվականի փետրվարին, սակայն 1998 թվականի վերջին ոչ քաղաքացիների մեծ մասը չի կարողացել քաղաքացիություն ստանալ այսպես կոչված «նատուրալիզացիայի պատուհանների» պատճառով ։ ՄԱԿ-ի` Մարդու իրավունքների խորհրդին ներկայացրած հաշվետվության մեջ Լատվիան պնդել է, որ ամեն ոչ քաղաքացի իրավունք ունի քաղաքացիություն ստանալու նատուրալիզացիայի գործընթացի միջոցով։
Լատվիայի քաղաքացիություն չեն կարող ստանալ այն մարդիկ, ովքեր.
Լատվիայի Հանրապետության քաղաքացիության համար գրանցումը (առանց քննությունների) հնարավոր է 1999 թվականի փետրվարից ոչ քաղաքացիների երեխաների համար, եթե նրանք ծնվել են 1991 թվականի օգոստոսի 21-ից հետո (Լատվիայի անկախության ձեռքբերման ամսաթիվն է)։ 2011 թվականին Լատվիայում եղել է մոտ 17.000 ոչ քաղաքացու երեխա, ովքեր իրավունք են ունեցել ստանալու քաղաքացիություն, որոնց ծնողները, սակայն, տարբեր պատճառներով չեն օգտվել այդ հնարավորությունից ։
Նատուրալիզացիայի համար անհրաժեշտ է Լատվիայի Հանրապետությանը հավատաամություն տալու երդում։ Դիմողը պետք է քննություն հանձնի լատիշերենից, սահմանադրությունից, հիմնից ու Լատվիայի պատմությունից ։ 1996 թվականին արտաքին գործերի նախարարության հայտարարությամբ Լատվիան պարտավորվել է քաղաքացիություն տրամադրել բոլոր նրանց, ովքեր կկատարեն օրենքով սահմանված այս պարտավորությունները ։ Քաղաքացիության մասին օրենքը հավաստում է, որ նատուրալիզացիայի միջոցով քաղաքացիություն կարելի է ստանալ մեկ տարվա ընթացքում։ Միջին հաշվով այս գործընթացը տևում է 7-8 ամիս։ 2015 թվականի վերջին նատուրալիզացիա են անցել 143.061 մարդ (մեծ մասը ոչ քաղաքացիներ, ինչպես նաև քաղաքացիություն չունեցող անձինք, օտարերկրացիներ) (большинство натурализующихся — неграждане :
Նատուրալիզացիայի վարչության տվյալներով հիմնական պատճառները, որոնց համար ոչ քաղաքացիները չեն դիմում քաղաքացիություն ստանալու, հետևյալն են.
Ավելի ուշ կատարած հետազոտությունները ցույց են տվել, որ հարցվածների 45 %-ը լատիշերենի իր իմացությունը բավարար չի համարել քաղաքացիություն ստանալու համար ։ Քաղաքացիություն չստանալու պատճառներ են նշվել նաև Լատվիայի զինված ուժերում ծառայության չանցնելու ցանկությունը (հատկապես բնորոշ է եղել մինչև 27 տարեկան տղամարդկանց մոտ մինչև 2005 թվականը) կամ ծեր տարիքը ։
2010 թվականին Լատվիայի ոչ քաղաքացիների մեծ մասը ընդունել է ՌԴ քաղաքացիություն ։
Ոչ քաղաքացիները` որպես քաղաքական ու իրավունքի պաշտպանության հարց
1990-ական թվականներին եղել են հայտարարություններ, այդ թվում` իշխանության քաղաքական գործիչների շրջանում, որ «բոլոր ոչ քաղաքացիները ստիպված են լինելու լքել Լավիան», ինչն արժանացել է Մարդու իրավունքների պետական գրասենյակի քննադատությանը ։
Համաձայն հարցման, որ անցկացվել է 2005 թվականին SKDS-ի կողմից, ոչ քաղաքացիներին տեղական կառավարման ընտրություններում ձայնի իրավունք տալու որոշմանը կողմ են եղել Լատվիայի բնակիչների 45.9 %-ը, քաղաքացիների 38.4 %-ը, դեմ են եղել բնակիչների 35.6 %-ը, բայց քաղաքացիների 42.8 %-ը ։ Մասնավորապես, օրենքում այդպիսի փոփոխությունների օգտին կողմ են եղել ռուսների 74.6 %-ը և լատիշների 24.8 %-ը, դեմ են եղել ռուսների 7.8 %-ը, լատիշների 55.9 %-ը։ «AC Konsultācijas»-ի հարցումների տվյալներով 2008 թվականին տեղական ընտրություններում ոչ քաղաքացիների ձայնի իրավունքին կողմ են եղել Լատվիայի բնակիչների 47 %-ը ընդդեմ 39 %-ի։
Պարբերաբար երկրում ստորագրահավաքներ են կազմակերպվում ու հասարակական կազմակեպությունների կողմից դիմումներ են ներկայացվում ոչ քաղաքացիների իրավունքները մեծացնելու պահանջով, օրենսդրական փոփոխությունների նախաձեռնություններ են քննարկվում   ։ Լինում են ցույցեր հատկապես ընտրությունների շրջանում և ոչ քաղաքացիության ամսաթվին` հոկտեմբերի 15-ին ։ Լատիշական ազգայնական կազմակերպությունները, մյուս կողմից, կազմակերպում են միջոցառումներ` ընդդեմ քաղաքացիություն տալու, Սեյմին առաջարկություններ են անում օրենքում փոփոխություններ մտցնելու և քաղաքացիության ձեռքբերումը խաստացնելու օգտին   ։
2012 թվականին 12.686 քաղաքացի Լատվիայի Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովին են փոխանցել օրենքի նախագիծ` ոչ քաղաքացիների քաղաքացիություն հատկացնելու մասին։ ԿԸՀ-ը 3-ի դեմ 6 ձայնով օրենքի նախագիծը համարել է հակասահմանադրական և հրաժարվել է անցկացնել ստորագրահավաքի հաջորդ փուլերը։ Այս որոշումը նախագիծը ներկայացնողների կողմից բողոքարկվել է դատարանում ։ 2014 թվականին Գերագույն դատարանը ԿԸՀ-ի որոշումը օրինական է համարել։
«Համաձայնության կենտրոն» միավորումը հանդես է գալիս նատուրալիզացիայի պետական աջակցության, ոչ քաղաքացիների մասնագիտական սահմանափակումներին վերջ տալու, նրանց մասնակցությունը տեղական ընտրություններին սահմանելու օգտին ։ «Լատվիայի ռուսների միությունը» նշել է, որ բարոյապես արդարացված կլիներ ոչ քաղաքացիների` Լատվիայի քաղաքացիության միաժամանակյա ընդունումը և այդ ուղղությամբ քայլերի ձեռնարկումը  ։ Լատվիայի սոցիալիստական կուսակցությունը հանդես է եկել ոչ քաղաքացիական ինստիտուտի կրճատմանը նրանց քաղաքացիություն շնորհելու ճանապարհով։ «Ամեն ինչ Լատվիայի համար» ազգային միավորումը կողմ է նատուրալիզացիայի սահմանափակմանը ։
Միջազգային հասարակությունը իրարամերժ տեսակետներ է հայտնել ոչ քաղաքացիության ու նատուրալիզացիայի պայմանների մասին։ Միջազգային կազմակերպությունների հայտարարություններում հնչում են գործընթացը պարզեցնելու, քաղաքացիների ու ոչ քաղաքացիների իրավունքների տարբերության կրճատումներ կատարելու կոչեր։ Այսպես, Եվրոպայի անվտանգության և համագործակցության կազմակերպությունը Լատվիայում 2006 թվականի խորհրդարանական ընտրություններից առաջ հայտարարել է.
Մեկ այլ օրինակ է Եվրոպայի խորհրդի Խորհրդարանական վեհաժողովի` 2006 թվականի նոյեմբերի 17-ին բանաձևը.
Ռասիզմի ու անհանդուրժողականության դեմ պայքարի եվրոպական կոմիտեն կարծում է, որ ոչ քաղաքացիների կարգավիճակը ստիպում է այդ անձանց իրենց «երկրորդ կարգի քաղաքացի» համարել ։
Միևնույն ժամանակ գոյություն ունեն ոչ քաղաքացիների կարգավիճակի պակաս քննադատական կարծիքներ։ Այսպես, Եվրոպայի խորհրդի Խորհրդարանական վեհաժողովի նախագահ Ժ. Դյուրիեն 2003 թվականին, պատասխանելով ոչ քաղաքացիների կարգավիճակի մասին հարցին, ասել է.
Միջազգային կազմակերպությունների ցուցումները Լատվիային ոչ քաղաքացիների կարգավիճակի մասին հետևյալին են առնչվում.
Ռուսաստանի արտաքին գործերի նախարարությունը 2003 թվականին ներկայացրել է միջազգային կազմակերպությունների հիմնական պահանջները ազգային փոքրամասնությունների իրավունքների հարցով ։ Ռուսաստանը 2008 թվականից առանց մուտքի արտոնագրի ռեժիմ է հաստատել Լատվիայի ոչ քաղաքացիների համար (ի տարբերություն Լատվիայի քաղաքացիների), իսկ նախկինում արտոնագրի համար ոչ քաղաքացիներն ավելի քիչ գումար էին մուծում, քան քաղաքացիները  ։ Լատվիայում Ռուսաստանի դեսպանը 2010 թվականին հայտարարել է, որ «Լատվիայի ոչ քաղաքացիների խնդիրները կլուծվեն էվոլյուցիայի ճանապարհով, սակայն խնդրի առկայությունը չպետք է խանգարի երկու երկրների քաղաքական ու գործնական հարաբերությունների զարգացմանը» ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Քաղաքացիություն Կատեգորիա:Փոքրամասնության իրավունքներ Կատեգորիա:Լատվիայի քաղաքականություն Կատեգորիա:Սահմանադրական իրավունք
Ռեյնլանդ
Ռայնլանդական տարածաշրջան կամ Ռայնլանդ (Rheinland, հնչում է «Ռայնլանդ»)՝ Ռայնի պատմական շրջանի միջին հոսքը, գտնվում է ժամանակակից Գերմանիայի շրջանում (հող Ռայնլանդ Պֆալց և Հյուսիսային Հռենոս-Վեսթֆալիա)։
Բազելի հաշտության պայմանագրից հետո (1795) Ռայնի տարածքները արևմուտքում վերակազմավորվեց ֆրանսիացիների կողմից Ցիզրայնական Հանրապետության, որը ավելի ուշ բաժանվել էր Ֆրանսիայի գավառների, նրա կազմի մեջ էր նաև Առաջին Ֆրանսիական Տերությունը։ Եկեղեցական տարածքները ենթարկվեցին աշխարհիկացման՝ աշխարհիկ իշխաններ։ Պետական կազմավորումներին հակառակ Ռայնի ափը կազմավորվց 1806 թվականին։
1822 թվականին նախառայնական հողերը միացված էին Պրուսիայի Թագավորության Ռայն նահանգում, որի մայրաքաղաքը Կոբլենցն էր, որը փոփոխություններով գոյատևեց մինչև 1946 թվականը։ Ելնելով արդյունքներից Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո Ռայնական տարածաշրջանը ենթարկվել էր դեմիլիտարիզացիայի, Սաարը հանձնվեց կառավարի Ազգերի լիգայի կողմից Էյպենը և Մալմեդին անցան Բելգիայի կազմի մեջ։ 1918 թվականի դեկտեմբերին Անտանտի զորքերը համաձայն Առաջին Կոմպիլյան զինադադարը, սկսեցին Ռայնլանդի օկուպացիան։ Անտանտի զորքերը նույնպես հաստատեցին ռազմավարական պլացդարմ Ռեյնի արևելյան ափին, 18 մղոն շառավիղով յուրաքանչյուր քաղաքների կենտրոններում Քյոլն՝ Միացյալ Թագավորությունը, Կոբլենցը, ԱՄՆ, Մայնցը և Ֆրանսիան։  Քարտեզագրման սխալի պատճառով  ֆրանսիական և ամերիկական տարածքների չխաչվելու պատճառով նրանց միջև առաջացավ միատեսակ «ճեզքում» Ռեյնի արևելյան ափին, որը 1919 թվականին հռչակվել էր  Ֆլեյշենհալների ազատ պետությունը։
1920 թվականի մարտին ի պատասխան Ռուրի ապստամբության ռազմիկները ներխուժեցին Ռուրական տարածք և սկսեցին մարտը Ռուրական Կարմիր Բանակի հետ։ Ի պատասխան գերմանական զորքերի մուտքը այս տարածք,  ֆրանսիական զորքերը անցան Ռեին ապառազմականացված գոտի և օկուպացրեցին  Ֆրանկֆուրտը, Դարմշտադտը և Հանաուն, և հետո Դույսբուրգը և Բադ-Հոմբւրգ։ Նրանք դուրս էին հանվել այդ քաղաքներից միայն 1920 թվականի մայիսին։ 1921 թվականի մարտին Գերմանիայի չվճարելու պատճառով՝ Անտանտի զորքերը գրավեցին Դույսբուրգը և Դյուսելդորֆը և մնացին այնտեղ մինչև 1921 թվականի սեպտեմբերը։ Կապված Գերմանիայի ռազմատուգանք չվճարելու հետ, 1923 թվականի հունվարին ֆրանսիական և բելգիական զորքերը նորից օկուպացրին Ռուրական տարածքը և մնացին մինչև 1926 թվականը։
1919-1923 թվականները ռեինական անջատողականները, օգտվելով Ֆրանսիայի աջակցությունից, ձեռնարկեցին մի քանի փորձեր, որպեսզի անջատեն Ռեինական տարածքը Գերմանիայից և հռչակեց անկախ Ռեինական հանրապետություն։ Սակայն 1925 թվականին Լոկառնոյի պայմանագիրի կնքելուց անմիջապես հետո հաստատելով երաշխիքներ եվրոպական սահմաններին, Առաջին համաշխարհային պատերազմի հանրագումարում ռեինական անջատողականների շարժը նպատակին չծառայեց։
Գերտերությունների զորքերը՝ Անտանտի մնացել էին Ռեինական տարածքում մինչև 1930 թվականը։ Ադոլֆ Հիտլերը գալով գահ (1933) Գերմանիային վերադարձրեց Սաարը (1935), իսկ Ռեինական տարածքը ենթարկվում էր միակողմանի ռազմականացման (1936)։ Դրա հիմքը դարձավ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկիզբը ։
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Ռեինական տարածքը վերակազմավորվել է։ Գյուղատնտեսական տարածքները, որոնք գտնվում էին հարավում հայտնի իրենց ռեինական գինիներով, մտան Ռայնլանդ Պֆալցի տարածք, իսկ Ռուրական արդյունաբերությունը (ածուխի արդյունահանման տարածք) առանձնանում էր Հյուսիսային Հռենոս-Վեսթֆալիա։ Վեցլար քաղաքը դարձավ  Հեսսենի մի մասը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Եվրոպայի պատմական տարածքներ Կատեգորիա:Գերմանիայի աշխարհագրություն Կատեգորիա:Հռենոս
Սիեսա (Կանտաբրիա)
՝ Սիեսա (Cieza) բնակավայր և մունիցիպալիտետ Իսպանիայում։ Գտնվում է Կանտաբրիա պրովինցիայում (Կանտաբրիա ինքնավար համայնքում)։ Մունիցիպալիտետը գտնվում է Բեսայա շրջանում։ Տարածքը կազմում է 44 կմ² Բնակչությունը՝ 615 մարդ (2010 թվականի տվյալներով)։
Կատեգորիա:Իսպանիայի բնակավայրեր
Սոանլախտի
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Կարելիայի հանրապետության Սուոյարոսկի շրջանի բնակավայրեր
Գոմերի առու
Գոմերի առու, գետ Հայաստանի Գեղարքունիքի մարզում։ Սկիզբ է առնում Գեղամա լեռների արևելյան լանջերից և ձախից միախառնվում Գայլաձոր գետին։ Երկարությունը՝ 13 կմ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Գեղարքունիքի մարզի գետեր Կատեգորիա:Գայլաձոր (Գռիձորի վտակ) գետի վտակներ
La petite mort
La petite mort (ֆրանսերեն արտասանությունը՝ : ​[la pətit mɔʁ], փոքրիկ մահ), արտահայտություն, որը նշանակում է «գիտակցականության ժամանակավոր կորուստ կամ մթագնում», իսկ մեր օրերում մասնավորապես վերաբերում է «օրգազմի զգայությանը՝ մահվան նմանությամբ» ։
Առավել լայն կիրառությամբ՝ այն կարող է ցույց տալ այն հոգևոր թեթևացումը, որ գալիս է օրգազմի հետ, ինչպես նաև մելանխոլիայի կամ տրանսցենդենտության կարճատև շրջանին, որը գալիս է որպես կյանքի ուժի սպառման արդյունք։ Գրաքննադատ Ռոլանդ Բարթսը նկարագրում է la petite mort-ը որպես գրականություն կարդալու գլխավոր մոտիվ՝ զգացողություն, որ յուրաքանչյուրը պիտի ունենա բարձրարժեք գրականություն կարդալիս։
La petite mort արտահայտությունը ոչ միշտ է վերաբերում սեռական փորձառությանը։ Այն կարող է նաև օգտագործվել, երբ մի անցանկալի բան է տեղի ունեցել անձի հետ, որը նրա վրա այնքան մեծ ազդեցություն է գործել, որ «նրա ներսում մի բան մահացել է»։ Այս մեկնաբանության հայտնի գրական օրինակ է Թոմաս Հարդիի «Տեսսը Դէրբերվիլների տոհմից» ստեղծագործությունում, երբ հեղինակը նկարագրում է Տեսսի հոգևոր ապրումները՝ իրեն բռնաբարողին տեսնելիս։
La petite mort արտահայտությունը կարող է նկարագրել ինչպես նորմալ հետ-օրգազմի վիճակը, այնպես էլ բժշկական կատեգորիաներ, ինչպիսիք են սեռական գլխացավերը, Դհաթի սինդրոմը, պոստ-կոիտալ դիսֆորիան կամ հետօրգազմիկ հիվանդության սինդրոմը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ֆրանսերեն բառեր և արտահայտություններ
Հիպատիա
Հիպատիա, ալեքսանդրացի մաթեմատիկոս , աստղագետ և փիլիսոփա-նեոպլատոնական ։
Փիլիսոփա Թեոնի դուստրը ։
Հիպատիան նաև դասավանդել է Ալեքսանդրիայի գրադարանում։ Նա սովորեցնել է Պլատոնի և Արիստոտելի ստեղծագործությունները ։ Լարված հարաբերություններ է ունեցել քաղաքի եպիսկոպոս Կյուրեղ Աղեքսանդրացու հետ, ինչը պատճառ է դարձել մոլեռանդ քրիստոնյաների ամբոխի կողմից Հիպատիայի տանջամահ անելուն ։
Հիպատիայի մասին իսպանացի ռեժիսոր Ալեխանդրո Ամենաբարը 2009 թվականին նկարահանել է «Ագորա» ֆիլմը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հույն մաթեմատիկոսներ Կատեգորիա:Հույն աստղագետներ Կատեգորիա:Հույն փիլիսոփաներ Կատեգորիա:5-րդ դարի փիլիսոփաներ Կատեգորիա:Մաթեմատիկոսներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Կին մաթեմատիկոսներ Կատեգորիա:4-րդ դարի հռոմեացիներ Կատեգորիա:Կին գյուտարարներ
Մասլովո (գյուղ, Ջանկոյի շրջան)
Մասլովո (Маслове, Teñ Suv), գյուղ Ուկրաինայի Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետության Ջանկոյի շրջանում։ Բնակավայրը նախկինում նաև անվանվել է Տենսու։
2001 թվականի տվյալներով Մասլովո գյուղում բնակվում էր 2 525 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետության Ջանկոյի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Իրինջիշ
Իրինջիշ, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Դիարբեքիրի վիլայեթի Դիարբեքիրի գավառում ։ Գտնվում էր Դիարբեքիր քաղաքից 7-8 կմ հեռու։
Բնակչություն
1872-1873 թվականներին ուներ 10 տուն բնակիչ ։
Տագանի
Տագանի (Таганы, Такана), գյուղ Ռուսաստանի Չուվաշիա հանրապետության Ցիվիլսկի շրջանի կազմում։
Իրինջիշ
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Սուրբ Խաչ եկեղեցի (Մեծ Արագյալ)
Սուրբ Խաչ Եկեղեցի, Հայ Առաքելական եկեղեցի, գտնվում է Վրաստանի Սամցխե-Ջավախեթի մարզի Նինոծմինդայի մունիցիպալիտետի Մեծ Արագյալ գյուղում, կառուցվեծ է 19-րդ դարում։
Այս եկեղեցու մասին կան հիշատակումններ Վրաստանի հայոց թեմի և Իմերեթի թեմի արխիվներում, իսկ եկեղեցու ծխականների թիվը եղել է 149 հոգի։
Ի սկզբանե եկեղեցին եղել է փայտաշեն, որի մասին ասվում է վերոնշյալ արխիվներում։ Հետագայում եկեղեցին վերակառուցվել է սրբատաշ քարերով և անմշակ տուֆով, այժմ քարաշեն բազիլիկ և երկգմբեթավոր կառույց է։ Եկեղեցու վերակառուցումը տեղի է ունեցել 2014-2015 թվականներին, վերակառուցման հովանավորչությունը ստանձնել է բարերարներ Արթուր և Աիդա Իսոյանները։
Վերակառուցմանը մասնակցել են նախագծի հեղինակ ճարտարապետ Ազատ Մղդեսյանը, դիզայնի հեղինակն է Արմեն Ղուկասյանը և քանդակագործ Գևորգ Մնացականյանը։
Վրաստանի հայոց թեմի և Սամցխե-Ջավախքի և Ծալկայի ընդհանուր առաջնորդական փոխանորդ Տեր Բաբգէն վարդապետ Սալբիյանի և տարածաշրջանի հոգևոր դասի մասնակցությամբ եկեղեցին վերաօծվեց։
Եկեղեցու հոգևոր կազմը եղել է՝ Ստեփանոս քհն. Տեր-Ստեփանոսյանը և Բարսեղ քհն. Տեր-Հովհաննիսյանը, իսկ 2015 թվականից Տեր Արմաշ քահանա Պողոսյանը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Եկեղեցիներ Կատեգորիա:Վանքեր Կատեգորիա:Հայ Առաքելական Եկեղեցի Կատեգորիա:Վրաստանի հայոց թեմ
Արժեքորոշում
Արժեքորոշում (financial quotation), վաճառողի կամ գնորդի կողմից հայտարարվող ապրանքի գին (կուրսը, տոկոսադրույքը), որով նրանք պատրաստ են որևէ բան վաճառել կամ գնել։
Տես նաև
Կատեգորիա:Բորսաներ Կատեգորիա:Արժեթղթերի շուկա Կատեգորիա:Տնտեսագիտական տերմիններ Կատեգորիա:Ֆինանսական շուկաներ
Մեելստե
Մեելստե (Meelste), գյուղ Էստոնիայի Հիյումաա նահանգի Կիռգեսաառե շրջանում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Հիյումա նահանգի Կիռգեսաառե շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղեր
Սոբլագո
Սոբլագո (Соблаго), գյուղ Ռուսաստանի Տվերի մարզի Պենովսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2003 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 372 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Տվերի մարզի Պենովսկի շրջանի բնակավայրեր
Գրիգոր Ավագյան (ակադեմիկոս)
Գրիգոր Երեմի Ավագյան, տնտեսագետ, աշխարհագրագետ, պրոֆեսոր (1974), աշխարհագրական գիտությունների դոկտոր (1972), ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս (1992) ։
Կենսագրություն
Գրիգոր Ավագյանը ծնվել է 1928 թվականին Գրոզնիում։ 1947-1952 թվականներին սովորել է Երևանի պետական համալսարանի աշխարհագրության ֆակուլտետում։ 1990 թվականին ընտրվել ՀՀ Գիտությունների Ազգային Ակադեմիայի թղթակից անդամ, իսկ 1992 թվականին ակադեմիկոս ։
Հետազոտությունների բնագավառը
Գրիգոր Ավագյանի իմնական աշխատությունները վերաբերում են տնտեսական աշխարհագրությանը, աշխարհագրության տեսությանը, քարտեզագրությանը, Հայաստանի լեռնային շրջանների սոցիալ-տնտեսական զարգացման հիմնախնդիրներին, Հայաստանի գյուղատնսեսության զարգացման հիմնախնդիրների և դրանց լուծման ուղիներին ։
Գործունեություն
Համալսարանն ավարտելուց հետո անցել է մանկավարժական աշխատանքի։ 1952-1957 թվականներին աշխատել է Երևանի Թելմանի անվան, իսկ 1957-1958 թվականներին Թումանյանի անվան դպրոցներում։
Գրիգոր Ավագյանը զբաղվել է ՀՀ բնակչության առնչվող հիմնախնդիրներով՝
1992 թվականին Գրիգոր Ավագյանը հիմնադրել է «Պարմանի» ուսանողական համազգային բարեգործական հիմնադրամը, եղել է կազմակերպության նախագահ (1992-2005)։ Հիմնադրամն օգնել է հանրապետության պետական ԲՈւՀ-երի մեծ թվով ուսանողների՝ վճարելու ուսման վարձը։ Գրիգոր Ավագյանըի նախաձեռնությամբ հիմնադրամը հինգ անգամ՝ 1996, 1997, 1998, 1999, 2000 թվականներին հրավիրել է Երևանում հայազգի ուսանողության վեհաժողովներ, որոնք Սփյուռքի ուսանողությանը հայրենիքի շուրջ համախմբելու միտում են ունեցել։
Երկեր
Գրիգոր Ավագյան 40 գիտական և գիտամատրելի մենագրությունների, վազմաթիվ բուհական և դպրոցական դասագրքերի և մեթոդական ձեռնարկների հեղինակ է ։
Պարգևներ
Պարգևատրվել է Խ. Աբովյանի անվ. մեդալով
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:ՀՀ ԱԺ 1-ին գումարման պատգամավորներ Կատեգորիա:Աշխարհագրական գիտությունների դոկտորներ Կատեգորիա:Հայ տնտեսագետներ Կատեգորիա:Հայ աշխարհագրագետներ Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ Կատեգորիա:Ակադեմիկոսներ Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Էդուարդ Սպերցյան
Կենսագրություն
Էդուարդ Սպերցյանը ծնվել է 2000 թվականի հունիսի 7-ին Ստավրոպոլ քաղաքում։ 10 տարեկանից մարզվել է «Կրասնոդար» ֆուտբոլային ակումբի ակադեմիայում ։ 2018 թվականից սկսել է հանդես գալ Ռուսաստանի ֆուտբոլի պրոֆեսիոնալ լիգայի «Կրասնոդարի 2» ֆուտբոլային ակումբում ։ «Կրասնոդարի 2»-ի կազմում Ռուսաստանի Ֆուտբոլի ազգային լիգայում նորամուտը նշել է 2020 թվականին, 9 խաղում դարձել է 7 գոլի հեղինակ։ Դրանից հետո Էդուարդ Սպերցյանը սկսել է հանդես գալ Պրեմիեր Լիգայում հանդես եկող «Կրասնոդար» ակումբի հիմնական կազմում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հայաստանի ֆուտբոլի ազգային հավաքական Կատեգորիա:Հայաստանի հավաքականի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Ռուսաստանի Պրեմիեր Լիգայի խաղացողներ Կատեգորիա:Ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ Կատեգորիա:Հայ ֆուտբոլիստներ
Արիխա
Արիխա (Arija),բնակավայր և մունիցիպալիտետ Իսպանիայում,գտնվում է Բուրգոս պրովինցիայում (Կաստիլիա և Լեոն ինքնավար համայնքում)։ Մունիցիպալիտետը մտնում է Մերինդադես շրջանի կազմի մեջ։ Տարածքը կազմում է 7կմ2։ Բնակչությունը 181 մարդ (2010 թվականի տվյալներով)։ Գտնվում է պրովինցիայի վարչական կենտրոնից 71 կմ հեռավորության վրա։
Մարյինո (գյուղ, Ջանկոյի շրջան)
Մարյինո (Марїне, Maryino), գյուղ Ուկրաինայի Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետության Ջանկոյի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Մարյինո գյուղում բնակվում էր 759 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետության Ջանկոյի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Օքտայ Ասադով
Օքտայ Սաբիր օղլի Ասադով (Əsədov Oqtay Sabir oğlu, ), Ադրբեջանի ազգային ժողովի խոսնակ, Ադրբեջանի ազգային ժողովի նախագահ։
Կենսագրություն
Միջազգային ջրային ասոցիացիայի անդամ։ Ամուսնացած է։ Ունի երկու երեխա։ Տիրապետում է ռուսերենի և անգլերենի։
Քաղաքական կարիերա
Ասադովը գլխավորում է Ադրբեջանի պատվիրակությունը ԱՊՀ միջխորհրդարանական վեհաժողովում ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Արևիս գյուղում ծնվածներ Կատեգորիա:Ադրբեջանի Ազգային ժողովի 5-րդ գումարման պատգամավորներ Կատեգորիա:Բարեկամության շքանշանի ասպետներ (Ռուսաստան)
Տոկիո
Տոկիո (東京都, պաշտոնապես Տոկիոյի մետրոպոլիս), Ճապոնիայի մայրաքաղաքը և 47 պրեֆեկտուրաներից մեկը ։ Մեծ Տոկիոյի տարածքն աշխարհում ամենախիտ բնակեցված մետրոպոլիտենն է ։ Քաղաքը Ճապոնիայի կայսեր և Ճապոնիայի կառավարության նստավայրն է։ Տոկիոն գտնվում է Հոնսյու կղզու Կանտո տարածաշրջանի հարավարևելյան մասում և ներառում է Իձու և Օգասավարա կղզիները ։ Տոկիոն նախկինում հայտնի էր Էդո անվանմամբ (էդո՝ բառացի նշանակում է ծովափ)։ 1603 թվականին սյոգուն Իեյասու Տոկուգավան քաղաքը դարձրեց իր շտաբ-բնակարանը և այն դե ֆակտո դարձավ կառավարության նստավայր։ Այն պաշտոնապես դարձավ մայրաքաղաք, երբ Մեյձի կայսրը 1868 թվականին իր նստավայրը Կիոտոյից տեղափոխեց Տոկիո։ Հենց այս ժամանակ Էդոն անվանափոխվեց՝ դառնալով Տոկիո։ Տոկիոյի մետրոպոլիսը ձևավորվել է 1943 թվականին` նախկին և  միաձուլումից։
Տոկիոն հաճախ քաղաք են անվանում, սակայն պաշտոնապես հայտնի է, որ այն կառավարվում է որպես «մայրաքաղաքային պրեֆեկտուրա»։ Այն միավորում է քաղաքի և պրեֆեկտուրայի տարրերը, ինչը եզակի է Տոկիոյի համար։ Տոկիոյի մետրոպոլիտենի կառավարությունը ղեկավարում է Տոկիոյի 23 քաղաքային վարչական շրջանները (որոնցից յուրաքանչյուրը կառավարվում է որպես անհատական քաղաք), որն ընդգրկում է շրջան, որը Տոկիո քաղաքն էր մինչև 1943 թվականի միաձուլումը և մետրոպոլիտենային պրեֆեկտուրա դառնալը։ Մետրոպոլիտենի կառավարությունը ղեկավարում է նաև պրեֆեկտուրայի արևմտյան 39 մունիցիպալիտետները և տնօրինում 2 հեռավոր կղզեխմբեր։ Քաղաքային վարչական շրջանների բնակչությունը գերազանցում է 9 միլիոնը, իսկ պրեֆեկտուրայի բնակչությունը գերազանցում է 13 միլիոնը։ Պրեֆեկտուրան աշխարհի ամենախիտ բնակեցված մետրոպելիտենային շրջանի մասն է կազմում իր ավելի քան 37,8 միլիոն բնակչությամբ և աշխարհի խոշորագույն քաղաքային ագլոմերացիայի տնտեսությամբ։ 2011 թվականին հյուրընկալել է Fortune Global 500-ի 51 կազմակերպություններին ։ Տոկիոն երկու անգամ զբաղեցրել է երրորդ հորիզոնականը Ֆինանսական կենտրոնների զարգացման միջազգային ինդեքսում։ Տոկիոն նաև այնպիսի հեռուստատեսային ցանցերի հայրենիքն է, ինչպիսիք են Fuji TV-ն, Tokyo MX-ը, TV Tokyo-ն, TV Asahi-ն, Nippon Television-ը, NHK-ը և Tokyo Broadcasting System-ը։
Տոկիոն գլխավորում է Global Economic Power Index-ը, իսկ Համաշխարհային քաղաքների ինդեքսում զբաղեցնում է երրորդ հորիզոնականը։ Քաղաքը, ինչպես նշված է GaWC-ի ինվենտարում, համարվում է ալֆա + համաշխարհային քաղաք, իսկ 2014 թվականին Տոկիոն TripAdvisor's World City Survey-ում զբաղեցրեց «Լավագույն ընդհանուր փորձ» կատեգորիայի առաջին հորիզոնականը (քաղաքը նաև զբաղեցրել է առաջին հորիզոնականները հետևյալ կատեգորիաներում․ «տեղացիների օգտակարություն», «գիշերային կյանք», «շոփինգ», «տեղական հասարակական տրանսպորտ» և «փողոցների մաքրություն») ։ 2015 թվականին Տոկիոն, ըստ Mercer խորհրդակցական գործարանի, ճանաչվել է 11-րդ արտագաղթողների համար ամենաթանկ քաղաք և ըստ Economist Intelligence Unit-ի կենսապահովման ծախսերի հետազոտությունների՝ կրկին 11-րդ ամենաթանկ քաղաքը ։ 2015 թվականին Monocle ամսագրի կողմից Տոկիոն անվանվել է «Ապրելու համար ամենապիտանի քաղաքը» ։ The Michelin Guide հրատարակչությունը Տոկիոյին անվանել է «աշխարհի ցանկացած քաղաքի համեմատ ամենաշատ Միշլենի աստղեր ունեցող քաղաք» ։ 2015 թվականին աշխարհի ամենաապահով հիսուն երկրների ինդեքսում Տոկիոն զբաղեցրել է առաջին հորիզոնականը ։ Ըստ QS Best Student Cities հրատարակչության, Տոկիոն 2016 թվականին համալսարանական ուսանողության համար աշխարհում երրորդ ամենալավ քաղաքն է ։ Տոկիոն հյուրընկալել է 1964 թվականի Ամառային օլիմպիական խաղերը, 1979 G-7 summit-ը, 1986 G-7 summit-ը և 1993 G-7 summit-ը, և պետք է հյուրընկալի 2020 թվականի Ամառային օլիմպիական խաղերը և 2020 թվականի Ամառային պարալիմպիկ խաղերը։
Ստուգաբանություն
Տոկիոն սկզբնապես հայտնի էր անվանմամբ, որը բառացի նշանակում է «գետաբերան» ։ Այն փոխել է իր անվանումը, երբ այն 1868 թվականին Մեյձի կայսեր ժամանմամբ դարձավ կայսական մայրաքաղաք ։ Սա Արևելյան Ասիայի ավանդույթներից է՝ ներառել մայրաքաղաք բառը (京) մայրաքաղաքի անվան մեջ (ինչպես Կիոտո (京都), Պեկին (北京) և Նանկին (南京)) : Վաղ Մեյձիի ժամանակաշրջանում քաղաքը կոչվում էր նաև «Tōkei», որը նույն «Տոկիո» բառի այլընտրանքային արտասանությունն է (այն դարձնում է բառը քանձի հոմոգրաֆ)։ Անգլերեն մեզ հասած որոշ փաստաթղթերում օգտագործվել է «Tōkei» ուղիղ գրության ձևը ։ Այնուամենայնիվ, արտասանության այս ձևը ներկայումս չի օգտագործվում ։
Տոկիո անունը առաջին անգամ 1813 թվականին առաջարկվել է Կոնդո Հիսակուն՝ «Շփոթմունքի գաղտնի պլանը» գրքում, որը գրվել է Սաթո Նոբուհիրոյի կողմից։ Երբ Օկուբո Տոսիմիտին Մեյձիի հեղափոխության ժամանակ կառավարությանն առաջարկեց անվանափոխել քաղաքը, ըստ Օդա Կանսիի գաղափարը ստացել էր այդ գրքից։
Մինչև 1869 թվականը (Էդոյի ժամանակաշրջան)
Տոկիոն ի սկզբանե Էդո անունով փոքր ձկնորսական գյուղ էր, որը հին Մուսաշի պրովինցիայի մասն էր կազմում ։ Սկզբում՝ 12-րդ դարի վերջին, այն Էդո տոհմի ամրությունն է։ 1457 թվականին Օթա Դոկան կառուցեց Էդո ամրոցը։ 1590 թվականին, Իեյասու Տոկուգավան Էդոն իր բազան դարձրեց։ Երբ 1603 թվականին նա սյունգուն դարձավ, քաղաքը դարձավ իր համազգային ռազմական կառավարության կենտրոնը։ Էդոյի ժամանակաշրջանի հաջորդ տարիներին Էդոն զարգացավ, դառնալով 18-րդ դարում մեկ միլիոնից ավել բնակչություն ունեցող աշխարհի խոշորագույն քաղաքներից մեկը ։ Էդոն դե ֆակտո դարձավ Ճապոնիայի մայրաքաղաքը , թեև կայսրն ապրում էր կայսրության մայրաքաղաք Կիոտոյում։ Այս ժամանակ քաղաքը տևական ժամանակ վայելում էր խաղաղություն, որը հայտնի «Փաքս Տոկուգավա» (Pax Tokugawa) անվամբ, և նման խաղաղության առկայության դեպքում Էդոն վարում էր խիստ մեկուսացված քաղաքականությունը, որը օգնեց քաղաքին խուսափել լուրջ ռազմական սպառնալիքից ։ Պատերազմների կողմից ավերվածությունների բացակայությունը Էդոյին թույլ տվեց իր ռեսուրսների մեծ մասը նվիրաբերել քաղաքին վնաս հասցրած հրդեհների, երկրաշարժերի և այլ բնական աղետների կողմից առաջացած վիճակի վերականգնմանը։ Այնուամենայնիվ, մեկուսացման այս երկարատև ժամանակաշրջանը եկավ իր ավարտին 1853 թվականին՝ ամերիկացի կոմոդոր Մեթյու Փերիի Ճապոնիա ժամանմամբ։ Կոմոդոր Փերրին պայմաններ էր ստեղծել Շիմոդա և Հակոդատե նավահանգիստների բացման համար, ինչը հանգեցնում է նոր արտասահմանյան ապրանքների պահանջարկի ավելացմանը և հետագայում գնաճի խիստ աճին ։ Այս գնաճի բարձրացման հետևանքով առաջացած հասարակական դժգոհությունը հանգեցրեց լայնամասշտաբ ապստամբությունների և ցույցերի՝ մասնավորպես բրնձի հաստատությունների «սնանկացման» ձևով ։ Մինչդեռ Մեյձիի կայսեր կողմնակիցները օգտվեցին հանգամանքից, որ այդ տարածված ապստամբություններն ու ցույցերը հանգեցրեցին իշխանության հետագա ամրապնդմանը՝ 1867 թվականին տապալելով վերջին սյուգուն Իեյասու Տոկուգավային ։ 265 տարի անց Pax Tokugawa-ն եկավ իր ավարտին։
1869–1943
1869 թվականին, Մեյձիի 17-ամյա կայսրը տեղափոխվեց Էդո, և քաղաքը վերանվանվեց Տոկիո (նշանակում է Արևելյան մայրաքաղաք)։ Քաղաքը բաժանվեց երկու մասի՝ Յամանոտեի և Շիթամաչիի։ Տոկիոն արդեն դարձել էր ազգի քաղաքական և մշակութային կենտրոնը, և կայսեր նստավայրը դե ֆակտո դարձավ կայսերական մայրաքաղաքը, իսկ նախկին Էդո ամրոցը դարձավ կայսերական պալատ։ Տոկիո քաղաքը պաշտոնապես հիմնադրվել է 1889 թվականի մայիսի 1-ին։
Կենտրոնական Տոկիոն, ինչպես Օսական, նախագծվել է 1900 թվականից։ Ճապոնիայի փողոցները տարբերվում է Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների շատ քաղաքներից, որոնք ունեն ցածր խտություն և ավտոմատ կենտրոնական են։ Թեև Տոկիոյում կառուցվել են արագընթաց ճանապարհներ, դրանց հիմնական դիզայնը չի փոխվել։
Տոկիոն 20-րդ դարում երկու խոշոր աղետ տեսավ․ 1923 թվականի Մեծ Կանտոյի երկրաշարժը, որը թողեց ավելի քան 140.000 զոհված կամ անհայտ կորածներ, և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը ։
1943–ներկա
Պատերազմից հետո Տոկիոն ամբողջովիին վերակառուցվեց և աշխարհին ի ցույց դրվեց 1964 թվականի Ամառային օլիմպիական խաղերի ժամանակ։
1970-ականներին հայտնեցին նոր բարձ շենքեր, ինչպիսիք են Sunshine 60 երկնաքերը, 1978 թվականին կառուցվեց նոր և վիճահարույց Նարիտա օդանավակայանը (քաղաքի սահմաններից դուրս որոշակի հեռավորություն վրա), իսկ բնակչության թիվը աճեց շուրջ 11 միլիոնով (մետրոպոլիտենի տարածքում)։
Տոկիոյի մետրոպոլիտենը և երկաթուղային ցանցը դարձան աշխարհի ամենախոշորներից մեկը, քանի որ ավելի ու ավելի շատ մարդիկ էին տեղափոխվում այս տարածք։ Ճապոնիայի 1990-ականների խոշոր անկումը, հանգեցրեց «Կորցրած տասնամյակի» , որն այժմ դանդաղ վերականգնվում է։
Տոկիոյում հողաբարելավման ծրագրերը դարեր շարունակ շարունակվում են։ Առավել աչքի ընկնողը Օդայաբայի շրջանն է, որը ներկայումս գնումների և զվարճանքի կենտրոն է։ Տարբեր ծրագրեր են առաջարկվել Տոկիոյի ազգային կառավարության ֆունկցիաների համար, որպեսզի Տոկիոյում և Ճապոնիայի մինչև միջին կապիտալ ունեցող այլ տեղամասերում արագ զարգացումը դանդաղեցվի և երկրի տնտեսապես անբարենպաստ տարածքները վերակենդանացվեն։ Այս ծրագրերը վիճահարույց էին Ճապոնիայում և դեռ չի իրականցվել։
2011 թվականի Տոկիոյի երկրաժաշժն ու ցունամին ավերել է Հոնսյու կղզու հյուսիսարևելյան մասը, որը զհաղվել է Տոկիոյում։ Սակայն Տոկիոն երկրաշարժի կայուն ենթակառուցվածքի շնորհիվ համեմատած ցունամիից տուժած այլ շրջանների հետ՝ այդքան էլ չի վնասվել ցունամիից, թեև քաղաքում գործունեությունը հիմնականում դադարեցվել էր ։ Ցունամիի հետևանքով առաջացող միջուկային ճգնաժամը Տոկիոյի վրա հիմնականում չի ազդել, չնայած ճառագայթման մակարդակներում պատահական ճողփյուններին ։
2013 թվականի սեպտեմբերի 7-ին Միջազգային օլիմպիական կոմիտեն հենց Տոկիոն ընտրեց որպես 2020 թվականի Ամառային օլիմպիական խաղերը հյուընկալող քաղաք։ Տոկիոն ասիական առաջին քաղաքն է, որը երկակի անգամ է ընդունելու Օլիմպիական խաղերը ։
Աշխարհագրություն
Տոկիոյի վարչական սահմաններում են գտնվում նաև երկու կղզիների շղթա՝ որոնք տեղակայված են Խաղաղ օվկիանոսի հարավային մասում։ Դրանք են Իձու և Օգասավարա կղզիների շղթաները, որոնք տարածվում են մայրցամաքային մասից ավելի քան 1000 կմ (620 մղոն) հեռավորության վրա։ Այս կղզիների և արևմուտքի լեռնային շրջանների պատճառով Տոկիոյի արվարձանային և մերձարվարձանային շրջանների ընդհանուր բնակչության խտության ցուցանիշները իրական թվերից շատ ավելի ցածր են ներկայացվում։
Ճապոնական օրենքի համաձայն Տոկիոն նշանակվում է to (都), որը թարգմանաբար նշանակում է մայրաքաղաք ։ Դրա վարչական կառուցվածքը նման է ճապոնական մյուս պրեֆեկտուրաների կառուցվածքին։ Տոկիոյի հատուկ վարչական շրջանները (特別区 -կու), որոնք մինչև 1943 թվականը կազմում էին Տոկիո քաղաքը, այժմ առանձին, ինքնավար շրջաններ են, որոնք ունեն քաղաքապետ, քաղաքային խորհուրդ և քաղաքի կարգավիճակ։
Հատուկ վարչական շրջաններ
Տոկիոյի վարչական շրջանները (特別区) ներառում են այն տարածքը, որը նախկինում ընդգրկել է Տոկիո քաղաքը։ 1943 թվականի հուլիսի մեկին Տոկիո քաղաքը միացվեց Տոկիո պրեֆեկտուրային (東京府)՝ ձևավորելով ներկայիս «մետրոպոլիտեն պրեֆեկտուրան»։ Արդյունքում՝ ի տարբերություն ճապոնական մյուս քաղաքային վարչական շրջանների, այս վարչական շրջանները սահմանակից չեն ավելի մեծ միացյալ քաղաքի։
Չնայած յուրաքանչյուր վարչական շրջան Տոկիոյի Մետրոպոլիտենի կառավարության իրավասության տակ է գտնվում, դրանք նաև փոքր քաղաքներ են, որոնք ինչպես ճապոնական մյուս քաղաքներն ունեն սեփական ընտրված առաջնորդը և քաղաքային խորհուրդը։ Հատուկ վարչական շրջանների անգլերեն պաշտոնական անուններում օգտագործվում է city (քաղաք) բառը (օրինակ՝ Chiyoda City):
Վարչական շրջանները տարբերվում են մյուս քաղաքներից նրանով, որ ունեն եզակի վարչական հարաբերություններ պրեֆեկտուրային կառավարության հետ։ Որոշ համայնքային աշխատանքներ՝ ինչպիսիք են ջրահեռացման, կոյուղու և հրդեհաշիջման աշխատանքները, լուծվում են Տոկիոյի Մետրոպոլիտենի կառավարության կողմից։ Ավելացված վարչական ծախսերը հոգալու համար պրեֆեկտուրան հավաքում է համայնքային հարկեր, որոնք հավաքագրվում են քաղաքի կողմից ։
Տոկիոյի հատուկ վարչական շրջաններն են՝
Թեյմա շրջան (Արևմտյան Տոկիո)
Հատուկ վարչական շրջաններից արևմուտք, Տոկիոն բաղկացած է մեծ ու փոքր քաղաքներից և գյուղերից, որոնք ունեն նույն իրավական կարգավիճակը։ Բացի նրանից, որ սրանք համարվում են «քնելու քաղաք» կենտրոնական Տոկիոյում աշխատողների համար, սրանցից մի քանիսը նաև ունեն առևտրային և արդյունաբերական բազա։ Հավաքականորեն, սրանք կոչվում են Թեյմա շրջան կամ Արևմտյան Տոկիո։
Քաղաքներ
Տոկիոյի արևմտյան մասի 26 քաղաքներն են.
Նիսիտամա շրջան
Թեյմա շրջանի արևմտյան մասը զբաղեցնում է Նիսիտամա շրջանը (gun): Այս տարածքի մեծ մասը լեռնային է և ոչ պիտանի քաղաքաշինության համար։ Տոկիոյի ամենաբարձր լեռը Կումոտորին է՝ 2017 մ (6617 ոտնաչափ) բարձրությամբ։ Տոկիոյի այլ լեռներից են Տակասուն (1737 մ), Օդակեն (1266 մ) և Միտակեն (929 մ)։ Յամանասի պրեֆեկտուրայի մոտ՝ Թեյմա գետի վրա է գտնվում Տոկիոյի ամենամեծ լիճը՝ Օկուտաման։ Շրջանը կազմված է երեք քաղաքից (Հինոդե, Միձուհո and Օկուտամա) և մեկ գյուղից (Հինոհարա)։
Կղզիներ
Տոկիոն ունի բազմաթիվ արտաքին կղզիներ, որոնք տարածվում են կենտրոնական Տոկիոյից մինչև 1850 կմ հեռավորության վրա։ Սինձյուկույում գտնվող Տոկիոյի Մետրոպոլիտեն կառավարության վարչական շտաբից հեռավորության պատճառով, կղզիները ղեկավարվում են տեղական ենթապրեֆեկտուրային ճյուղի գրասենյակների կողմից։
Իձու կղզիները հրաբխային կղզեխումբ է, որը ձևավորում է Ֆուջի-Հակոնե-Իձու ազգային պարկը։ Տոկիոյին ըստ հերթականության ամենամոտ գտնվող կղզիներն են Իձուոսիմա, Թասիմա, Նիձիմա, Սիկինեձիմա, Կոջուսիմա, Միյակեձիմա, Միկուրաձիմա, Հատիձյոձիմա և Աոգասիմա։ Իձու կղզիները խմբավորված են երեք ենթապրեֆեկտուրաներում։ Իձուոսիման և Հատիձյոձիման քաղաքներ են։ Մնացած կղզիները 6 գյուղեր են, որոնք միավորվելով Նիձիմա և Սիկինեձիմա կղզիների հետ ձևավորում են Նիձիմա քաղաքը։
Օգասավարա կղզիները հյուսիսից հարավ դասավորվածությամբ ներառում են Տիտիձիմա, Նիսինոսիմա, Հահաձիմա, Հյուսիսային Իոտո, Իո և Մինամի կղզիները։ Օգասավարան նաև ղեկավարում է երկու փոքր արտաքին կղզիներ՝ Մինամի Տորիսիման, որը գտնվում է Ճապոնիայի արևելյան կետում ու 1850 կմ հեռավորությամբ ամենահեռու կղզին է կենտրոնական Տոկիոյից, և Օկինոտորին, որը գտնվում է Ճապոնիայի հարավային կետում ։ Ճապոնիայում Օկինոտորիի շրջակայքի բացառիկ տնտեսական գոտու (EEZ) պահանջը վիճարկվում է Չինաստանի և Հարավային Կորեայի կողմից, քանի որ նրանք համարում են Օկինոտորին անբնակելի ժայռեր՝ առանց EEZ-ի ։ Իոյի շղթան և արտաքին կղզիները չունեն մշտական բնակչություն, բայց այդտեղ հյուրընկալվում է Ճապոնիայի ինքնապաշտպանական ուժերի անձնակազմը։ Տեղացիներ կան միայն Տիտիջիմայում և Հահաջիմայում։ Կղզիներից կազմվում է և՛ Օգասավարա ենթապրեֆեկտուրան, և՛ Օգասավարա գյուղը։
Ազգային պարկեր
2008 թվականի մարտի 31-ի դրությամբ, պրեֆեկտուրայի ընդհանուր հողատարածքի 36%-ը նշանակվել է «Բնական պարկեր»։ Դրանք են Տիտիբու Տամա Կայի, Ֆուձի-Հակոնե-Իձու և Օգասավարա ազգային պարկերը (վերջինս ՅՈՒՆԵՍԿՕ համաշխարհային ժառանգության մաս է կազմում), Մեիձի նո Մորի Տակաո Քուասի ազգային պարկը և Ակիկավա Կյուրյո, Համուրա Կուսաբանա Կյուրյո, Սայամա, Տակաո Ձինբա, Տակիյամա և Տամա Կյուրյո պրեֆեկտուրային ազգային պարկերը ։
Բազմաթիվ թանգարաններ են տեղակայված Յուենո պարկում, որոնցից են Տոկիոյի ազգային թանգարանը, Բնության և գիտության ազգային թանգարանը, Սիտամատիի թանգարանը և Արևմտյան արվեստի ազգային թանգարանը։ Կան նաև արվեստի աշխատանքներ և արձաններ պարկի տարբեր մասերում։ Պարկում կա նաև կենդանաբանական այգի։ Պարկը հայտնի ուղղություն է ծաղկած սակուրաները (ճապոնական բալենիներ) տեսնելու համար։