cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Միհրան Աղազարյան
Հոդվածներ
Հոդվածներ է տպագրել Կ. Պոլսի «Կայծ» ամսագրում։ 1915 թվականին աքսորվել է Դեր էլ-Զոր, իսկ պատերազմից հետո որպես ուսուցիչ աշխատել է Մարաշի ազգային վարժարանում և Մերձավոր Արևելքի որբանոցներում։ 1924 թվականից բնակվել է Բեյրութում։ 1926 թվականին, դաշնակցության դեմ բուռն պայքարի պայմաններում, ընտրվել է Լիբանանի ազգային գավառական ժողովի անդամ։
1921-1928 թվականներին ֆրանսիական գաղութային իշխանությունները բանտարկել են Աղազարյանին որպես առաջադեմ գործչի։ Աղազարյանը եղել է Լիբանանում լույս տեսնող «Լիբանան» և «Ժողովուրդ» թերթերի խմբագիր և դրանց էջերում պրոպագանդել է Խորհրդային Հայաստանի նվաճումները, սոցիալիզմի գաղափարները։ Հրատարակել է «Ինչպես կգողնան» 1926 թ., «Սիսի վերջին աթոռակալը և իր մեղապարտ գավառականը» 1926 թ. և այլ գրքեր։ Աղազարյանին սպանվել է դաշնակցականների կողմից 1933 թվականի հոկտեմբերի 11-ին, Բեյրութում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ Կատեգորիա:Սպանվածներ Կատեգորիա:Սփյուռքահայ հասարակական գործիչներ Կատեգորիա:Հայ հրապարակագիրներ Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Շիրակավան (այլ կիրառումներ)
Շիրակավան, կարող է վերաբերել՝
Բորզդիլովո
Բորզդիլովո (Борздилово), գյուղ Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Դորոգոբուժսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 7 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Դորոգոբուժսկի շրջանի բնակավայրեր
Իվան Ֆիչև
Իվան Ֆիչև (Иван Фичев), բուլղարացի գեներալ, պաշտպանության նախարար, զինվորական պատմաբան և գիտական գործիչ։
Բորովենկա (գյուղ, Լեբեդինի շրջան)
Բորովենկա (Боровенька), գյուղ Ուկրաինայի Սումիի մարզի Լեբեդինի շրջանում։
Իվան Ֆիչև
Կենսագրություն
Իվան Ֆիչևը ծնվել է 1860 թվականին Տիրնավայում (ներկայիս Վելիկո Տիռնովո), որը այդ ժամանակ մտնում էր Օսմանյան կայսրության կազմի մեջ։ Նա ազգային վերածննդի նշանավոր ճարտարապետ Կոլյու Ֆիչետո թոռն է։ Ֆիչևը սովորել է Տարնովոյում, Գաբրովոյում և Ստամբուլի Ռոբերտ քոլեջում։
Շենգավիթ ՖԱ
Շենգավիթ 97 մ.պ. թիմը առաջին անգամ ՀՀ ֆուտբոլի առաջնությունում մասնակցեց 2010 թվականին մինչև 14տ. Ա ենթախմբում։ Այդ տարի Շենգավիթ 97 մ.պ. թիմը անհաջող մրցաշրջան անցկացրեց, զբաղեցնելով նախավերջին 9-րդ տեղը։ 2010 թ. Ցուցանիշներ. 18 խաղ,3 հաղթանակ,1 ոչ ոքի,14 պարտություն։ Խփած գոլեր 10,բաց թողնված գոլեր 78,միավոր 10։ Լավագույն խաղ՝Շենգավիթ-97 2-1 Փյունիկ-Մրգաշատ-97։ Գոլեր՝Հարություն Ասատրյան 21(1-0),Ժիրայր Պապիկյան 55(2-0),Ինքնագոլ 57(2-1)։ 2011 թ. 2011 թ.-ին ՀՀ ֆուտբոլի մինչև 15տ. առաջնությունում, Շենգավիթ 97-ը զբաղեցրեց նախավերջին 11-րդ տեղը։ 2011 թ. Ցուցանիշներ. 22 խաղ,1 հաղթանակ,4 ոչ ոքի,17 պարտություն։ Խփած գոլեր 13,բաց թողնված գոլեր 67,միավոր 7։ Լավագույն խաղ՝ Շենգավիթ-97 4-0 Ֆուրման-97։ Գոլեր՝Լևոն Մանուկյան 17(1-0),Համբարձում Խաչատրյան 34(2-0),Վարազդատ Սարգսյան 46(3-0),Հարություն Ասատրյան 50(4-0)։ 2012—2013 թթ. Շենգավիթ 97-ը 2012—2013 թթ. մինչև 16տ. մրցաշրջանը անցկացրեց Բ ենթախմբում, գրավելով 1-ին տեղը։ Այդ տարի թիմին զգալի չափով օգուտ տվեց նորանշանակ մարզիչ՝Ներսես Մանուկյանը։ Գրեթե անպարտելի մրցաշրջան անցկացրեցին Շենգավիթ 97-ի տղաները։ ՀՖՖ որոշմամբ 2012—2013 թթ. Բ ենթախմբի 4 լավագույն ֆուտբոլիստներից,2-ը Շենգավիթ 97-ից էին՝դարպասապահ՝Հովհաննես Արշակյանը և հարձակվող՝Դավիթ Գալստյանը։ 2012—2013 թթ. Ցուցանիշներ. 20 խաղ,17 հաղթանակ,0 ոչ ոքի,3 պարտություն։ Խփած գոլեր 89,բաց թողնված գոլեր 13,միավոր 51։ Լավագույն խաղ՝ Շենգավիթ-97 4-1 Ֆուրման-97։ Գոլեր՝Արամ Խաչատրյան 27(1-0),Լիպարիտ Դաշտոյան 37(1-1),Ժիրայր Պապիկյան 43(2-1),Հարություն Ասատրյան 57(3-1),Արմեն Իսայան 67(4-1)։
Բորովենկա (գյուղ, Լեբեդինի շրջան)
2001 թվականի տվյալներով Բորովենկա գյուղում բնակվում էր 626 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Սումիի մարզի Լեբեդինի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Իվան Ֆիչև
Սերբ-բուլղարական պատերազմ
1885 թվականին Սերբ-բուլղարական պատերազմում նա Դանուբի 5-րդ ստորաբաժանման հրամանատարն էր և մասնակցեց նոյեմբերի 12-ից 16-ը Վիդինի պաշտպանոթյանը։
Շենգավիթ ՖԱ
Թիմի ընդհանուր կազմը՝ 1.Հովհաննես Արշակյան(դպ) 23.Սայադ Սմբատյան 3.Վահե Սեպանյան 7.Դավիթ Նավասարդյան(ավագ) 4.Հովհաննես Կուրեղյան 15.Մկրտիչ Պորտուգալյան 6.Արսեն Կիրակոսյան 17.Արմեն Իսայան 13.Ժիրայր Պապիկյան 11.Դավիթ Գալստյան 2.Սևակ Թադեվոսյան 12.Թելման Մանուչարյան 5.Նարեկ Սիմոնյան 10.Համբարձում Խաչատրյան 14.Արամ Խաչատրյան 8.Լևոն Մանուկյան 9.Նարեկ Սիմոնյան 37.Արամ Համբարձումյան 20.Հովնան Անդրեասյան 21.Նարեկ Մաքոյան Գլխավոր մարզիչ՝Ներսես Մանուկյան։
Իվան Ֆիչև
1886–1911
1887 թվականին նրան շնորհվել է Կապիտանի զինվորական կոչումը և 1898 թվականին նա ավարտել է Թուրինի ռազմական ակադեմիան Իտալիայում։ 1892 թվականի հունվարի մեկին նա դարձել է մայոր, իսկ 1903 թվականի հունվարի մեկին` գնդապետ։ 1907 թվականի սկզբից նա նշանակվել է Երկրորդ թրակիան հետևակային դիվիզիայի հրամանատար, որի գտնվելու վայրն էր Պլովդիվը և 1908 թվականի հունվարի մեկին նրան տրվեց գեներալ մայորի կոչում։ 1910-ից 1914 թվականներին նա Բուլղարիայի բանակի գլխավոր շտաբի պետն էր, որի ընթացքում տեղի ունեցան երկու Բալկանյան պատերազմները և այսպիսով նրա պլանների հիման վրա կազմակերպվեց պատերազմը Օսմանյան կայսրության դեմ։
Բալկանյան պատերազմներ
Առաջին Բալկանյան պատերազմի ժամանակ (1912–1913) նա գլխավորում էր ռազմագործողությունները Թրակիայում և մասնակեցել է հաջող ճակատամարտերին Լոզենգրադում և Լուլե Բուգասում, սական բուլղարական գրոհը կասեցվեց Չատալժայում, որն ընդամենը 20 կմ էր հեռու օսմանյան մայրաքաղաքից։ Նա բուլղարացիների պատվիրակության մեջ էր, երբ սկսվեցին Չատալժայի զինադադարի քննարկումները։ 1913 թվականի մայիսին Ֆիչևը հրաժարական տվեց իր պաշտոնից որպես բողոքի ակցիա, սակայն նրա հրաժարականը չընդունվեց և նա մնաց գլխավոր շտաբի պետ Երկրորդ Բալկանյան պատերազմի ընթացքում։ Նա նաև ստորագրեց Բուխարեստի հաշտության պայմանագիրը որպես բուլղարական պատվիրակության անդամ քննարկումների ժամանակ։
Հետագա կյանք
Բալկանյան պատերազմներից հետո նա շարունակեց մնալ բանակի գլխավոր շտաբի պետ։ 1914 թվականի հունվարի մեկին նրան շնորհվեց գեներալ լեյտենանտի կոչում և երկու շաբաթ անց նա նշանակվեց 3-րդ ռազմական շրջանի հրամանատար։ Նույն թվականի սեպտեմբերի 14-ին նա նշանակվեց Պատերազմի նախարար մինչև 1915 թվականի օգոստոսը, որ նա զորացրվեց պահեստային ուժեր։ Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո նա եղել է Դեսպանորդ Ռումինիայի մայրաքաղաք Բուխարեստում։
Իվան Ֆիչևը մահացել է 1931 թվականի նոյեմբերի 13-ին Սոֆիայում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Բուլղարացի գեներալներ Կատեգորիա:Բուլղարացի դիվանագետներ Կատեգորիա:Բուլղարիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ Կատեգորիա:Ռոբերտ քոլեջի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Բուլղարիայի նախարարներ Կատեգորիա:Բուլղարացի պատմաբաններ
Սեսիլյա Վիկստրյոմ
Սեսիլիա Կարին Մարիա Վիկստրյոմ, նախկինում` Սունդստրյոմ, ի ծնե` Նոդբյորկ (Cecilia Karin Maria Wikström, ), շվեդ պետական և քաղաքական գործիչ, շվեդական Լիբերալ կուսակցության անդամ, գրող, շվեդական եկեղեցու նախկին հոգևորական։
Վաղ տարիներ և անձնական կյանք
Սեսիլյա Վիկստրեմն աստվածաբանություն է ուսումնասիրել Ուփսալայի համալսարանում, որն ավարտել է 1993 թվականին։ Հոգևորական է ձեռնադրվել 1994 թվականին և մինչև 2002 թվականը որպես հոգևորական է ծառայել շվեդական եկեղեցում. 1989 թվականից նա ամուսնացած է եղել հոգևորական Բյոռն Բոլինի հետ, իսկ 1995-2010 թվականներին ամուսացած է եղել քաղաքական գործիչ և նահանգապետ Յան Էրիկ Վիկսրոմի հետ ։
Ռիկստագ
Վիսկրյոմը 2002-2009 թվականներին եղել է շվեդական խորհրդարանի անդամ, ընտրվել է Ուփսալայի շրջանից, այնուհետև դարձել է Եվրոպական խորհրդարանի անդամ։ 2006 թվականին երկրորդն է եղել Լիբերալ կուսակցության ցուցակում, սակայն ավելի շատ ձայներ է հավաքել, քան կուսակցության ցուցակը գլխավորող Էրիկ Ուլլենհագը, այդ պատճառով էլ վերընտրվել է։ Ընտրություններից հետո նա դարձել է մշակույթի գծով խորհրդարանական կոմիտեի նախագահի տեղակալ։ 2008 թվականի հոկտեմբերին նա դարձել է արտասահմանյան հարցերով կոմիտեի նախագահի տեղակալ։ Վիկստրյոմը նաև զբաղվել է խոսքի ազատության հարցերով ինչպես Շվեդիայում, այնպես էլ` այլ երկրներում, որպեսզի հետապնդվող գրողները փախստականի նպաստ ստանան Շվեդիայում։ Այդպես եղել է, օրինակ, Թասիլմա Նասրինի հետ, որը Ուփսալա է տեղափոխվել 2008 թվականին` փախստականի կարգավիճակով։ Վիկստրյոմը եղել է խմբի անդամ, որը շվեդական խորհրդարանի բողոքի ակցիա է կազմակերպել իտալացի գրող Ռոբերտո Սավիանոյի հանդեպ անգործության դեմ, որին սպառնում են հանցավոր սինդիկատները, և ով այլևս չի կարող ապրել իր երկրում։
Եվրախորհրդարան
Վիկստրյոմն առաջադրվել է Եվրոպական խորհրդարանի 2009 թվականի հունիսի 7-ի ընտրություններին։ Նա երրորդն է եղել Լիբերալների ազգային կուսակցության ցուցակում և ընտրվել է, ինչից հետո նա թողել է Ռիկսդագում 2009 թվականի հուլիսի 14-ին։ Վիկստրյոմը Եվրոպայի լիբերալների և դեմոկրատների միության (ALDE) անդամ է։
Եվրոպական խորհրդարանում Վիկստրյոմը 2009-2014 թվականներին եղել է Մարդու իրավունքների կոմիտեի անդամ, որտեղ նա եղել է Լիբերալ կուսակցության անդամ։ 2012 թվականին Սեսիլյա Վիկստրյոմն ընտրվել է Եվրոպական խորհրդարանի Խորհրդատվական կոմիտե։ Վիկստրյոմը նաև եղել է խորհրդարանի հաշմանդամների հարցով միջքաղաքական խմբի նախագահի տեղակալ։
Նաև եղել է ԵՄ-Ղազախստան, ԵՄ-Ղրղզստան և ԵՄ-Ուզբեկստան խորհրդարանական համագործակցության խմբերի պատվիրակությունների անդամ, ինչպես նաև աշխատել է Տաջիկստանի, Թուրքմենստանի և Մոնղոլայի հետ հարաբերությունների ուղղությամբ։ Վերընտրվել է Եվրոպական խորհրդարանի 2014 թվականի ընտրություններին և եղել է Ստորագրահավաքների կոմիտեի նախագահ ։
2014-2019 թվականներին Վիկստրյոմը եղել է Մարդու իրավունքների և ազատությունների կոմիտեի անդամ։ Վիկստրյոմը հիշատակվել է Մարկուս Օսկարսոնի կողմից որպես Եվրախորհրդարանի ամենաազդեցիկ կին ։
Ալիկուլաղ (Բայազետի գավառ)
Ալիկուլաղ, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Բայազետի գավառում։ Գտնվում էր Խնուսից 45 կմ հյուսիս-արևելք, Արածանիի աջակողմյան վտակ Գյոգսուի օժանդակներից մեկի վերին հոսանքում։
Սեսիլյա Վիկստրյոմ
Եվրախորհրդարան
2019 թվականի փետրվարին Վիսկրյոմը նշվել է որպես Եվրոպական խորհրդարանի ընտրությունների գլխավոր թեկնածու։ Սակայն, մարտի 9-ին կայացած հանրային քննարկումից հետո կուսակցական խորհուրդը որոշել է նրան հանել ցուցակից ։
Ալիկուլաղ (Բայազետի գավառ)
XX դարի սկզբին ուներ 20 տուն բնակի ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Սեսիլյա Վիկստրյոմ
Եվրախորհրդարան
2020 թվականից Սեսիլյա Վիկստրյոմը Պետական կառավարման եվրոպական ինստիտուտի խորհրդի նախագահն է։
Գրական գործունեություն
2004 թվականին նա հրապարակել է «Երբ կյանքը կոտրված է» գիրքը` ճգնաժամային կարգավորման մասին։ Գիրքն ընտրվել է որպես լավագույն գիրք ըստ Personal Leadership ամսագրի վարկածի` առաջնորդության անվանակարգում ։ 2005 թվականի նոյեմբերին Վիկստրյոմը կաթված է տարել, որի արդյունքում նրա մեկ աչքը կուրացել է։ Նրա երկրորդ` «Ի նշան վստահության» հրապարակվել է 2006 թվականին և նվիրված էր իր հիվանդությանը։ 2006 թվականի գարնանը Ութսալայի քաղաքային թատրոնում այդ գրքի մոտիվներով պիես է բեմադրվել։ 2008 թվականին նա դարձել է «Ինչու՞ պետական ծառայություն» գրքի տեքստի համահեղինակը ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Շվեդիայի կին քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Շվեդ կին գրողներ
Sheer Hearth Attack (ալբոմ)
Sheer Heart Attack, անգլիական Queen ռոք խմբի թվով երրորդ ստուդիական ալբոմը, որը թողարկվել է 1974 թվականի նոյեմբերի 8-ին։
Ալբոմի մասին
Queen խմբի առաջին հիթը դարձավ այս ալբոմից Killer Queen երգը, որը ունեցավ նաև կոմերցիոն մեծ հաջողություն՝ Ամերիկյան թոփ 20–ում գրավելով 12–րդ տեղը։
«Brighton Rock» երգն առանձնանում է Բրայան Մեյի սոլո–իմպրովիզմային կատարմամբ։ «Stone Cold Crazy» երգի տեքստը Ֆրեդի Մերկուրի գրել էր մինչև Queen ռոք խմբի ստեղծվելը, բայց երգը զետեղվել է երրորդ ալբոմում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Քուին խմբի ալբոմներ Կատեգորիա:Անգլալեզու ալբոմներ
Կրրիշ
«Կրրիշ»  (कृष, Krrish), ռեժիսոր Ռաքեշ Ռոշանի հնդկական ֆանտաստիկ ֆիլմը։ Վարձույթով թողարկվել է 2006 թվականի հունիսի 23-ին։ «Դու միայնակ չես» ֆիլմի շարունակությունն է, ունի նաև այլ մաս՝ «Կրրիշ 3» անվամբ։
Սյուժե
Կրիշնա Մեհրան Ռոհիտ Մեհրայի որդին է։ Նա օժտված է գերբնական ունակություններով, որոնք նրա մեջ դրսևորվել են «Ջադու» անվամբ այլմոլորակայինի հետ հանդիպումից հետո։ Այդ ունակություններից զերծ չի մնացել նաև Կրիշնան։ Ռոհիտ Մեհրան գերի էր ընկել խորամանկ բժիշկ Արիայի մոտ։ Չար աչքից թոռանը զերծ պահելու համար Կրիշնայի տատիկը նրան մի հեռավոր գյուղ է տանում։
Բայց ճակատագրի բերումով Կրիշնան, մեծանալով և ուժեղանալով, մեկնում է Սինգապուր, որտեղ երկար տարիներ բանտարկված էր նրա հայրը։ Կրիշնայի ժամանումի հետ մեկտեղ քաղաքի բնակչության առջև հայտնվում է մի խորհրդավոր դիմակավորված հերոս, որին կոչում էին Կրրիշ։
Սաունդթրեք
Ֆիլմի երաժշտությունը գրել է Ռաքեշ Ռոշանը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:2006 ֆիլմեր Կատեգորիա:Հնդկական ֆիլմեր Կատեգորիա:Ֆիլմեր սուպերհերոսների մասին Կատեգորիա:Հնդկական մարտաֆիլմեր Կատեգորիա:Հնդկական ֆանտաստիկ ֆիլմեր Կատեգորիա:2000-ականների ֆիլմեր
Սրճաղաց
Սրճաղացի օգտագործման հիմնական առավելությունն այն է, որ սուրճ եփելուց առաջ հնարավոր է լինում ստանալ թարմ, նոր աղացած մթերք, ինչը հնարավորություն է տալիս պահպանել համի և հոտի բարձր հատկանիշները ։ Սրճաղացի կառուցվածքը ստեղծման օրվանից գրեթե  անփոփոխ է մնացել։ Այն ստեղծվել է  16-րդ դարում՝ Իսպանիայում (այլ տվյալներով՝ Սիրիայում )։  Ժամանակակից ձեռքի սրճաղացների գլանաձև կաղապարը ծագել է արևելյան երկրներից։ Ներկայումս շուկայում առաջարկում են էլեկտրական սրճաղացների լայն տեսականի, որոնք կարող են համակցվել սրճեփի և այլ հարմարությունների  հետ ։
Սրճաղացների ձևեր
12-13-րդ դարերում առաջին անգամ ի հայտ են եկել սուրճ աղալու առաջին աղացաքարերը։ Ենթադրաբար, 17-րդ դարի կեսերին օգտագործվել են թուրքական ձեռքի սրճաղացներ, որոնք հիմք են հանդիսացել եվրոպական սեղանին ամրացվող ձեռքի սրճաղացներ  պատրաստելու համար ։
Աղացաքար
Աղացաքարը պատրաստում են մետաղից և կերամիկայից ։
Ձեռքի
Սովորական ձեռքի սրճաղացը կազմված են երկու կոնաձև աղացաքարերից, որոնց միջև եղած տարածությունը կարող է փոփոխվել հատուկ պտուտակի միջոցով։ Ինչքան ուժեղ է պտտված պտուտակը, այնքան քիչ է աղացաքարերի միջև եղած տարածությունը և այնքան մանր է աղացված սուրճը։ Հատիկներն ընկնում են ձագարափոսի մեջ՝ երկու աղացաքարերի արանքը, որոնցից մեկը ամուր անշարժացված է, իսկ մյուսը պտտվում է ձեռքի օգնությամբ։
Թուրքական սրճաղացները հայտնվել են 17-րդ դարի կեսերին ։ Նրանք գլանաձև են և հարմար են ձեռքում պահելու համար։ Դնովի բռնակը թուրքական սրճաղացներում տեղադրվում է գլանի ներսում։ Բացի իր հիմնական գործառույթից, այն իրականացնում է նաև պտուտակամերի գործառույթ, որի օգնությամբ հնարավոր է լինում քանդել սրճաղացը՝ մաքրելու համար։
Եվրոպական (ֆրանսիական և բրիտանական) սեղանին ամրացվող ձեռքի սրճաղացները, որոնք  թուրքականից մի փոքր ուշ են հայտնվել և հիմնված են նրա վրա,  սովորաբար խորանարդաձև են լինում՝ փոքրիկ դուրս եկող արկղիկով, որտեղ լցվում է աղացված սուրճը։ Եվրոպական սրճաղացները հարմար չեն այն պատճառով, որ  նրա անշարժ մասը՝ փայտե զամբյուղը հարմար չէ անշարժացնել մեկ ազատ ձեռքով։ Այսպիսով եվրոպական սրճաղացով հնարավոր չէ սուրճը մանր աղալ, վատ անշարժացված արկղը գործադրվող մեծ ջանքերի արդյունքում կարող է սահել սեղանով։ Դրա համար այսպիսի սրճաղացները տեղադրվում են անշարժ հատվածների՝ պատերի կամ  սեղանների վրա։
Էլեկտրական
Էլեկտրական աղացաքարերով սրճաղացները լայնորեն կիրառվում են պրոֆեսիոնալ գործունեության մեջ՝ սրճարաններում և սուրճի արտադրության այլ բնագավառներում։ Էլեկտրական սրճաղացներում աղացաքարերը լինում են կոնաձև և հարթ ։
Դանակե
Էլեկտրական սրճաղացները, որոնցում աղացաքարերի փոխարեն օգտագործվում են դանակներ, աշխատում են հարիչի սկզբունքով։ Հատիկներն աղվում են արագ պտտվող սղոց դանակների օգնությամբ։ Էլեկտրական աղացները բաժանված են երկու մասի, մի բաժնում տեղադրված է էլեկտրական շարժիչը, մյուսում՝ բաժակ է՝ սուրճի համար, որի հատակին ամրացված են դանակները։ Բաժակի մեջ լցնում են սուրճի հատիկները և այն աղում։ Դանակե սրճաղացները սուրճը համաչափ չեն աղում ։ Օգտագործվում են միայն կենցաղում։
Գրականություն
Կատեգորիա:Կենցաղային գործիքներ Կատեգորիա:Խոհանոցային գործիքներ Կատեգորիա:Ալրաղացներ
Պետություններ, հրեշտակապետեր, հրեշտակներ
Հրեշտակների միջին և վերջին դասերն էլ (տերություններ, զորություններ, իշխանություններ և պետություններ, հրեշտակապետեր, հրեշտակներ) առաջինների նման երեք աստիճաններով համապատասխանում են Հորը, Որդուն և Սուրբ Հոգուն, իսկ նվիրապետության վերջին աստիճանները խորհրդանշում են նաև Միքայել հրեշտակապետին (պետություններ), որն օժտված է կառավարելու, թագավորելու շնորհով, Գաբրիելին (հրեշտակապետեր), որն ունի վերին խորհուրդը ավետարանելու շնորհ և Ռաֆայելին (հրեշտակներ), որը պահպանում է մարդկանց և հասցնում աղոթքները։ Ցավոք, բավարար չեն միջին և վերջին քահանայապետությունների մասին տվյալները։ Հիմնական տեղեկությունը կարելի է քաղել սբ. Ներսես Շնորհալի հայրապետի «Արարչական» երգի երկուշաբթի օրը երգվող հատվածից, ուր սուրբ հայրապետը համառոտ կերպով ներկայացրել է Դիոնիսիոս Արիոպագացու վարդապետությունը միջին և վերջին դասերի մասին։ Այսպես՝ տերությունների (Կող. 1։16), զորությունների, իշխանությունների (Եփ. 1։21, Կող. 1։16) վերաբերյալ երգվում է. «Գերագոյն իշխանութիւնք եւ անփոփոխ միշտ տերութիւնք, անհաղթելի սուրբ զորութիւնք ի յարարչին փառատրութիւն. աղաչեսցուք զտէրն ողորմած անտես չառնել զգործս ձեռաց. ընդ նոսին որդիք լուսոյ տուք օրհնութիւն երեակ լուսոյն»։ Իսկ հրեշտակաց վերջին դասի՝ պետությունների (Կող. 1։16), հրեշտակապետների (Ա Թես. 4։16, Հուդա 9) և հրեշտակների կամ զինվորությունների մասին երգվում է. «Դասք անմարմնոցն պետութեանց, հրեշտակապետք բարձրութեանց. հոգիք հրեղեն և սպասավորք հրեշտակաց զինւորութիւնք, մաղթեցեք զտէրն տէրանց վասն մարդկան երկրաւորաց. ընդ նոսին որդիք լուսոյ տուք օրհնութիւն երեակ լուսոյն»։ Այս վերջին քահանյապետությունից Սբ. Գրքում հատկապես բացահայտված են հրեշտակապետերը, որոնք շատ հաճախ հրեշտակներ էլ են կոչվում։ Որպես հրեշտակապետեր՝ Սբ. Գրքում հիշատակված են երեքի անունները՝ Գաբրիել, Միքայել, Ռաֆայել։ Եզրասի Գ գրքում, որը բացակայում է հայ Եկեղեցու աստվածաշնչական կանոնից, հիշատակվում են նաև Երեմիելը և Ուրիելը։ Ընդհանրապես մեզ հայտնի հրեշտակապետերի թիվը հասնում է 11-ի, և նրանցից յուրաքանչյուրն ունի իր անունը, ինչը բնորոշում է նրա ծառայությունը և դիրքը Աստծո առաջ (յուրաքանչյուր անվան վերջում առկա է «Էլ» վերջավորությունը, որը եբրայերենում Աստծո անվան կարճ տարբերակն է)։ Հրեշտակապետերի անուններն են՝
Երկնային զորությունները, համաձայն Հայոց Եկեղեցու դավանանքի, մասն են կազմում Սուրբ Եկեղեցու՝ զբաղեցնելով Անդրանկաց կամ Հաղթանակած եկեղեցու դասը։ Հայաստանյայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցին ունի տոն նվիրված հրեշտակապետներին և բոլոր հրեշտակներին՝«Սուրբ հրեշտակապետներ Գաբրիելի և Միքայելի ու բոլոր երկնային զորքերի տոնը»։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Աստվածաշունչ Կատեգորիա:Հրեշտակներ Կատեգորիա:Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու Վարդապետություն
Հռոմեական կայսրություն
Հռոմեական կայսրություն (Imperium Romanum, հին հուն․՝ Βασιλεία Ῥωμαίων), Հին Հռոմի հետ-հանրապետական ժամանակաշրջան, որը բնութագրվում է միանձնյա իշխանությամբ և Եվրոպայում, Ասիայում և Աֆրիկայում վիթխարի տարածքներ ընդգրկող պետության հաստատմամբ ։ Եզրույթը գործածվում է առաջին կայսր՝ Օգոստոսի կառավարումից սկսած մինչև 476 թվականի Հին Հռոմի պատմությունը բնութագրելու համար։
Հռոմի ընդարձակումը սկսեց հանրապետության ժամանակաշրջանում, սակայն հասավ իր գագաթնակետին Տրայանոս կայսեր գահակալման ընթացքում։ Կայսրությունն իր առավել ծավալման շրջանում զբաղեցնում էր 6.5 միլիոն քառակուսի կիլոմետր տարածք2 : Տվյալ պետական միավորման երկարատև գոյատևման շնորհիվ, հռոմեական մշակույթը, օրենքներն ու կառավարման համակարգը մեծ ազդեցություն ունեցան Հռոմեական կայսրության տարածքում ապրող ժողովուրդների վրա։
3-րդ դարի վերջում, երկրի սահմանների պաշտպանությունն առավել արդյունավետ կազմակերպելու նպատակով Դիոկղետիանոսը հսկա կայսրության տարածքը բաժանեց ենթակայսրերի միջև՝ այդպիսով վերջ դնելով 3-րդ դարի ճգնաժամին։ Հաջորդ դարերի ընթացքում կայսրությունը մի քանի անգամ կիսվեց արևմտյան և արևելյան հատվածների։ Իսկ Թեոդոս I Մեծ կայսեր մահից հետո՝ 395 թվականին կայսրությունը բաժանվեց վերջնականապես ։
Արևմտյան Հռոմեական կայսրությունը դադարեց գոյություն ունենալուց 476 թվականին, երբ վերջին կայսր Հռոմուլոս Ավգուստուլուսը ստիպված եղավ գերմանացի վարձկանների առաջնորդ Օդոակրին ճանաչել որպես կայսր ։ Արևելյան հատվածը կամ Բյուզանդական կայսրությունը շարունակեց գոյատևել և նույնիսկ մի պահ վերականգնել էր Հռոմեական կայսրության երբեմնի հզորությունը։ Բյուզանդական կայսրությունը կործանվեց 1453 թվականին, երբ մայրաքաղաք Կոստանդնուպոլիսը գրավվեց օսմանյան թուրքերի կողմից և սպանվեց վերջին կայսր Կոստանդին XI-ը ։
Կայսր
Առանձնացվում էին կայսեր իրավունքների երկու ճյուղեր՝ «տրիբունական իրավունքները» (potestas tribunicia) և նրա «պրոկոնսուլար իրավունքները» (imperium proconsulare) : Տրիբունական իրավունքները (որոնք նման էին հանրապետության շրջանի պլեբեյների տրիբունի իրավունքներին) կայսրին իրավունք էին տալիս ղեկավարելու ամբողջ քաղաքացիական կառավարման համակարգը, ներառյալ սենատը ։
Պրոկոնսուլական իրավունքները (որոնք նման էին հանրապետական շրջանի ռազմական գործիչների իրավունքներին) նրան տալիս էին բանակը կառավարելու հնարավորություն։ Նա ուներ նաև պատերազմ հայտարարելու կամ էլ պայմանագիր կնքելու իրավունք ։
Կայսրն իրավունք ուներ նաև կառավարելու սենատի կազմը, կրոնական հաստատությունները և, որպես կայսր, նա միշտ համարվում էր «Պոնտիֆեքս Մաքսիմուս» ու չորս գլխավոր քրմապետերից մեկն էր ։ Իհարկե, իրավունքների նման տարբերակումը ժամանակի ընթացքում կորցրեց իր նշանակությունը և կայսրի իշխանությունը դարձավ նվազ սահմանադրական ու առավել միապետական ։
Կայսեր իշխանության հենարանը բանակն էր։ Զինվորները վճարվում էին կայսերական գանձարանից և ամեն տարի հավատարմության երդում էին տալիս կայսրին, ինչը կոչվում էր «սակրամենտում» ։
Կայսեր մահից հետո սովորաբար խառնաշփոթ էր առաջանում։ Սենատն ուներ իրավունք հռչակելու նոր կայսր, սակայն կայսրերի մեծ մասն ինքն էր ընտրում իր ժառանգին՝ սովորաբար հարազատներից որևէ մեկին։ Ոչ մի կայսր չէր կարող գահին երկար մնալ առանց Պրետորական պահակախմբի և լեգեոնների աջակցության։ Որոշ կայսրեր, նրանց համակրանքը շահելու նպատակով, զինվորներին վճարում էին հավելյալ պարգևավճարներ՝ այսպես կոչված «դոնատիվումներ»։
Սենատ
Չնայած հռոմեական ժողովրդական ժողովի հավաքները շարունակվում էին նաև կայսրության ժամանակաշրջանում, նրանց բոլոր իրավունքները տրվեցին սենատորներին ։
Ընդհանրապես, կայսրն ու սենատը (ծերակույտ) կառավարության հավասարազոր իշխանության մարմիններ էին, սակայն իրական իշխանությունը կայսեր ձեռքում էր։ Եվ չնայած սենատոր (ծերակույտական) լինելը համարվում էր պատվավոր և փառահեղ կոչում, սակայն սենատն ընդամենը գործիք էր կայսեր ձեռքում և օգտագործվում էր վերջինիս կառավարումը օրինականացնելու համար։
Որոշ կայսրեր սենատի նկատմամբ մեծ հարգանք էին ցուցաբերում, որոշները՝ արհամարհանք։ Սենատի գումարման ժամանակ կայսրը նստում էր երկու կոնսուլների միջև ։ Ավելի ցածր կոչում ունեցող սենատորները խոսում էին բարձր կոչում ունեցողներից հետո, իսկ կայսրը կարող էր խոսել, երբ ցանկանար ։ 3-րդ դարում Սենատը վերածվել էր բարձրաշուք, սակայն զուտ ձևական բնույթ կրող կառավարման մարմնի։
Սենատորներն ու հեծյալներ
Ոչ մի կայսր չէր կարող կառավարել առանց սենատորների և հեծյալների կարգի։ Կարևորագույն պաշտոնները տրվում էին հենց այդ երկու արիստոկրատ դասերին։ Այդ պաշտոններն էին՝ պրովինցիայի կառավարիչ, լեգեոնի հրամանատար և նմանատիպ բարձր պաշտոններ։
Հեծյալների և սենատորների դասը փոխանցվում էր ժառանգաբար և մեծ մասամբ փակ էր օտարների համար։ Հեծյալ կամ սենատոր կարող էր դառնալ մեծ հարգանք վայելող և փառավոր անձնավորությունը, սակայն նման դեպքերը հազվադեպ էին։ Երիտասարդ արիստոկրատի ապագան կախված էր նրա ընտանիքի կապերից։ Բարձր պաշտոնի համար ինչքան կարևոր էին ունակությունները, գիտելիքը, տաղանդը, նույնքան էլ կարևոր էր կայսրի հայեցողությունը։
Սենատորական դաս
Սենատորը պետք է ունենար բավականաչափ ունեցվածք՝ ամենաքիչը 12,000 ոսկեդրամ (մոտավորապես 100 կգ ոսկի)․ այդ սահմանը դարերի ընթացքում անընդհատ աճում էր։
Լեգեոններ
Քաղաքացիական պատերազմներից հետո առաջացել էին 60 լեգեոններ, որոնց թիվը Օգոստոսի օրոք կրճատվեց մինչև ավելի բանական և հեշտ կառավարելի 28-ի ։ Որոշ լեգեոններ ուղղակի ցրվեցին, մի քանիսը ձուլվեցին (դրա վկայությունն է լեգեոններից մեկին տրված «Գեմինա» (Երկվորյակ) կոչումը) ։
Մ.թ.ա. 9 թ. գերմանական ցեղերը Տևտոբուրգյան անտառի ճակատամարտում վերացրին 3 լեգեոն, և լեգեոնների թիվը կրճատվեց մինչև 25-ի։ Հաջորդ 300 տարիների ընթացքում լեգեոնների թիվը մոտավորապես 30 էր ։
Նավատորմ
Հռոմեական նավատորմը (Լատիներեն։ Classis, բառացիորեն. "նավատորմ") ոչ միայն ռազմամթերք էր ապահովում լեգեոններին և ծառայում որպես փոխադրամիջոց նրանց համար, այլև օգնում էր կայսրության սահմաններ հանդիսացող Հռենոս և Դանուբ գետերի պաշտպանությանը։ Նրանց պարտականությունն էր նաև քաղաքացիական նավերը ծովահենների հարձակումներից պաշտպանելը։ Այսպիսով այն պարեկություն էր անում ամբողջ Միջերկրական ծովով մեկ, հյուսիսային Ատլանտյան օվկիանոսի որոշ հատվածներում (Հիսպանիայի, Գալիայի և Բրիտանիայի ափերին), որոշ ռազմանավեր էլ գտնվում էին Սև ծովում։ Չնայած դրան՝ ցամաքային զորքերը համարվում էին բանակի ավելի պատվավոր և ավագ ճյուղը ։
Պրովինցիաներ
Հռոմեական կայսրության Իտալիայից դուրս գտնվող վարչական և տարածքային միավորները կոչվում էին պրովինցիաներ, թարգմանաբար՝ նահանգներ։
Հանրապետության ժամանակ պրովինցիաների կառավարումը շնորհվում էր սենատորական դասի ներկայացուցիչներին։ Օգոստոսի բարեփոխումները փոխեցին այդ կարգը։
Կայսերական պրովինցիաներ
Կայսերական պրովինցիա հասկացությունը ստեղծվել է Օգոստոս կայսեր կողմից ։ Կայսերական պրովինցիաների մեծ մասը նոր նվաճված տարածքներ էին և գտնվում էին սահմանին մոտ։ Եվ այդպիսով լեգեոնների մեծ մասը գտնվում էր կայսերական պրովինցիաներում։ Կարևորագույն կայսերական պրովինցիաներից էր Աեգիպտուսը (ժամանակակից Եգիպտոս), որն ապահովում էր ամբողջ կայսրության ցորենը։ Այն համարվում էր կայսեր սեփական կալվածքը, և սենատորներին նույնիսկ արգելված էր այցելել Աեգիպտուս։ Աեգիպտուսի կառավարիչն ու այնտեղի լեգեոնների հրամանատարներն ընտրվում էին ոչ թե սենատական դասից, այլ առավել ցածր՝ հեծյալների դասի ներկայացուցիչներից։
Սենատորական պրովինցիաներ
Օգոստոսի բարեփոխումները համեմատաբար քիչ ազդեցություն ունեցան սենատորական պրովինցիաների վրա։ Քանի որ այդ պրովինցիաները հեռու էին սահմանից և ավելի երկար ժամանակ էր, որ գտնվում էին Հռոմի իշխանության տակ, վիճակն այնտեղ ավելի կայուն էր ու խաղաղ։ Սենատորական պրովինցիայում ընդամենը մեկ լեգեոն էր տեղակայված, այսպես Լեգեոն III Ավգուստան տեղակայված էր սենատորական Աֆրիկա պրովինցիայում (ժամանակակից հյուսիսային Ալժիրը)։
Պրովինցիաների կարգավիճակն անընդհատ ենթարկվում էր փոփոխությունների՝ սենատորականից կայսերական, և հակառակը։ Այդպիսի փոփոխություններ եղան հատկապես Օգոստոսի իշխանության տարիներին։ Տարածված էր նաև նոր պրովինցիաներ ստեղծելը՝ հները բաժանելու կամ էլ նոր տարածքներ նվաճելու միջոցով։
Կրոն
Քանի որ կայսրությունը շարունակում էր ընդարձակվել, այն ներառում էր ավելի ու ավելի շատ տարածքներ, և հռոմեական մշակույթը աստիճանաբար յուրացնում էր տեղացիների հավատալիքները։ Կայսրերն ու հատկապես ժողովուրդը աշխատում էին ամեն կերպ գոհացնել աստվածներին։
Կայսրության պատմության ընթացքում հետապնդվել են տարբեր հավատալիքների տեր մարդիկ, և հատկապես քրիստոնյաները։
Կայսերական պաշտամունք
Կայսրերը համարվում էին աստվածների ընտրյալները երկրի վրա և սովորաբար հետմահու դասվում էին աստվածների շարքը։ Քչերն էին աստվածացվում կենդանության օրոք, առավել հազվադեպ էին կայսրերն իրենց աստված հայտարարում, ինչպես դա արեց Կալիգուլան։ Նրա նմանները իրենց ժամանակակիցների կողմից համարվում էին խելագարներ։ Բացի այդ, իրենց աստված հայտարարելով, կայսրերը բացահայտ կխախտեին Օգոստոսի տրված խոստումը, այն է թե՝ «հանրապետությունը վերականգնված է», և ցույց կտային, որ ցանկանում են նմանվել արևելքի ժողովուրդների տիրակալներին։
Սովորաբար, կայսրերը աստվածացվում էին մահից հետո իրենց հաջորդների կողմից։ Սակայն պետք է նաև նկատի ունենալ, որ աստվածացման երևույթը ավելի մոտ էր քրիստոնեության մեջ սրբացնելու երևույթին։
Կայսերական պաշտամունքի դերն աստիճանաբար մեծանում էր և հասավ իր գագաթնակետին երրորդ դարում կայսրության արևելյան հատվածում։ Կայսերական պաշտամունքը հանդիսանում էր հռոմեականացման հիմնաքարերից մեկը։ Կայսերական պաշտամունքի համալիրներն ավելացվում էին տաճարներին. դրանց մաս կարող էր կազմել թատրոնը կամ ամֆիթատրոնը՝ ներկայացումների և գլադիատորների կռիվների համար, կամ էլ հանրային բաղնիքը։
Ինչ լրջությամբ էր վերաբերվում բնակչությունը կայսրերի պաշտամունքին՝ անհայտ է։ Օրինակ, Սենեկա Կրտսերի աշխատություններում հանդիպում են ծաղրանքի խոսքեր, թե Կլավդիոս կայսրը մահից հետո վերածվել է ոչ թե աստծո, այլ դդմի ։
Օտար մշակույթների ձուլում
Վառ օրինակ է Կիբելա աստվածուհին, որ հռոմեական դիցարան ամենավաղ մուտք գործած օտար աստվածն է. այն մտել է դիցարան մ.թ.ա. 200 թ., իսկ Իսիսն ու Օսիրիսը մուտք գործեցին մեկ դար անց Եգիպտոսից։ Դիոնիսոս աստվածը ևս շատ կարևոր էր, իսկ Միհրը (Միթրա) պաշտվում էր հատկապես բանակի կողմից։ Մ.թ.ա. 1-ին դարում Հուլիոս Կեսարը, Ալեքսանդրիայում իրեն ցույց տված օգնության համար, հրեաներին շնորհեց Հռոմ քաղաքում իրենց Աստծուն երկրպագելու իրավունքը։
Դրուիդներ
Դրուիդներին կապում էին այն ամենի հետ, ինչ որ հռոմեական չէր։ Օրինակ Օգոստոսը իր հրովարտակով արգելում էր հռոմեացի քաղաքացիներին կատարել «դրուիդյան» արարողություններ։ Պլինիոս Ավագը գրում է, որ Տիբերիոսի գահակալման շրջանում սենատի ընդունած որոշմամբ դրուիդները ճնշվում էին, իսկ Կլավդիոսն ընդհանրապես արգելեց դրուիդյան արարողությունները 54 թ.:
Հուդայականություն
Սկզբնապես, շնորհիվ այն բանի, որ մ.թ.ա. 70 թ-ից հետո հրեաները վճարում էին հատուկ հարկ, նրանց թույլ էր տրված ազատորեն դավանել հուդայականություն՝ պահելով բոլոր սովորությունները։ Սակայն շուտով ծայր առավ հակահրեական շարժում և տեղի ունեցան մի քանի հրեա-հռոմեական պատերազմներ։
Կալիգուլայի օրոք սկիզբ առած ճգնաժամը (37–41 թթ.) առաջին «բաց հակասությունն էր հռոմեացիների և հրեաների միջև», չնայած այդ հակասությունները սկիզբ էին առել դեռևս 6 թ. և ավելի խորացել Սեյանուսի օրոք (մինչ 31 թ.) ։ Մինչև 66 թ-ի Հուդայում հրեաների հեղափոխությունը, հրեաները մեծ մասամբ պաշտպանված էին։ Տիբերիոսը փորձ կատարեց արգելել հուդայականությունը Հռոմում, սակայն շուտով արգելքները հանվեցին։ Իսկ Կլավդիոսը Հռոմից արտաքսեց հրեաներին այն բանի համար, որ նրանք «երկրպագում էին Քրեստուսին» («Քրեստուսը» համարվում է «Քրիստոս» անվան մեկ այլ գրառման ձև) Գուցե մինչ 96 թ. հռոմեացիները տարբերություն չէին մտցնում հրեաների և քրիստոնյաների միջև։ Դրանից հետո, հրեաները հուդայական արարողություններ կատարելու համար հատուկ հարկ էին վճարում, իսկ քրիստոնյաները՝ ոչ ։
Քրիստոնեություն
Քրիստոնեությունը ի հայտ է եկել հռոմեական Հրեաստանում մ.թ. 1-ին դարում։ Այս կրոնը հետզհետե դուրս եկավ Երուսաղեմի սահմաններից և տարածվեց Անտիոքում, ապա՝ Ալեքսանդրիայում և ողջ կայսրությունով մեկ։ Քրիստոնեության առաջին երկու դարերի ընթացքում կայսրերը դիտում էին այն ուղղակի որպես հրեական աղանդ, այլ ոչ թե կրոն։ Քրիստոնեության դեմ որևէ ընդհանուր օրենք չկար, սակայն տեղական և կենտրոնական իշխանությունները պարբերաբար հալածում էին քրիստոնեությունը դավանողներին ։
Որպես կանոն, քրիստոնյաների հալածանքների համար ընդհանուր պատճառներ չեն մատնանշվում։ Տակսիտուսը գրում է, որ Հռոմի Մեծ Հրդեհից հետո՝ 64 թ., ժողովուրդը հրդեհ գցելու մեջ մեղադրեց Ներոն կայսրին, իսկ նա էլ մեղքը բարդեց քրիստոնյաների վրա ։ Ներոն կայսեր ժամանակաշրջանում սկիզբ առած հռոմեա-հրեական պատերազմը, որը թուլացրեց կայսրությունը, դարձավ քաղաքացիական պատերազմի պատճառ ու գահազրկեց Ներոնին, ավելի է մեծացնում ատելությունը հրեաների, հուդայականության և «հրեական աղանդների» նկատմամբ։
Քրիստոնյաների առաջին զանգվածային սպանությունները տեղի ունեցան Գալիայում՝ Մարսել քաղաքում 177 թ։ Քրիստոնյաների սպանությունները սովորաբար տեղային էին, և որոշ քրիստոնյաներ համարում էին դրանք փորձություններ ։ Դեկոս կայսեր կողմից նախաձեռնած հալածանքները (246–251 թթ.) լուրջ վտանգ էին ներկայացնում քրիստոնյաների համար։ Չնայած հալածանքները նպատակ ունեին վերացնել քրիստոնյաներին քաղաքներից, ի վերջո դրանք հանգեցրեցին քրիստոնյաների առավել միավորմանը և ուժեղացմանը ։ Դիոկղետիանոսը նախաձեռնեց քրիստոնյաների դեմ վերջին և ամենահզոր հալածանքների ալիքը, որը տևեց 303-311 թ.: Սակայն քրիստոնեությունը արդեն դարձել էր հասարակ ժողովրդի մեջ ամենատարածված կրոնը, և այդ պատճառով 313 թ. Միլանի հրովարտակով Կոստանդիանոս Ա Մեծ կայսրը (միանձնյա կայսր 324–337 թթ.) թույլատրեց քրիստոնեության ազատ դավանումը և դարձավ առաջին քրիստոնյա կայսրը, իսկ արդեն 380 թ. Թեոդոս I Մեծ կայսրը հայտարարեց քրիստոնեությունը որպես կայսրության պաշտոնական կրոն։
Արդեն 5-րդ դարում քրիստոնեությունը փոխել էր կայսրության դեմքը ։ Հեթանոսությունը դավանել շարունակող անձինք հալածվում էին, սկսեցին հետապնդվել նաև քրիստոնեական աղանդները։
Լեզուներ
Հռոմեացիների լեզուն դեռևս թագավորության շրջանում արդեն լատիներենն էր, որը շուտով դարձավ նաև կայսրության պաշտոնական լեզուն։ Արդեն կայսրության ժամանակաշրջանում ձևավորվել էր լատիներենի երկու ճյուղ՝ այսպես կոչված «բարձր» կամ գրական, դասական լատիներենը և «ցածր» կամ խոսակցական, «վուլգար» լատիներենը։ Ի տարբերություն դասական լատիներենի, որ մնաց անփոփոխ նույնիսկ Միջնադարի ընթացքում, «վուլգար» լատիներենը, լինելով խոսակցական, իր վրա կրեց այլ լեզուների ազդեցությունը։ «Վուլգար» լատիներենը դարձավ Արևմտյան Հռոմեական կայսրության և նրա փլատակների վրա ձևավորված բարբարոսական պետությունների պաշտոնական լեզուն և հետագայում ծնունդ տվեց ռոմանական լեզուներին, այդ թվում՝ իտալերենին, ֆրանսերենին, պորտուգալերենին, իսպաներենին, ռումիներենին։ Հունարենն ու դասական լատիներենը մնացին կրթության ու մշակույթի լեզուներ։
Չնայած լատիներենը Հռոմի կործանումից հետո էլ բավական տարածված լեզու էր, Հռոմի արևելյան տիրույթների գրական և խոսակցական ամենատարածված լեզուն հունարենն էր ։ Հռոմեացիները չէին հետապնդում տեղական բնակչության լեզուները դուրս մղելու նպատակ։ Նրանք սովորաբար թողնում էին ամուր կազմավորված իշխանություն, և հետագայում արդեն աստիճանաբար ներգրավում էին տեղական բնակչությանը հռոմեական մշակույթի ու լատիներենի շրջանառության ոլորտ ։ Հունարենի հետ միասին շատ ցեղախմբեր գործածում էին իրենց տեղական լեզուները, սակայն, բացառապես, որպես խոսակցական լեզու։
Կայսրության ժամանակաշրջանում հունարենը լայն տարածում ուներ արևելյան քաղաքներում, և նույնիսկ կայսերական արքունիքում երկու քարտուղարություն կար՝ մեկը լատիներեն, իսկ մյուսը հունարեն՝ Արևելքի համար ։
Շուտով, բացի հունարենից, հռոմեացիները ծանոթացան «հելլենիզմ» հասկացություն հետ, և բացի լեզվից նրանց կենցաղում կարևոր տեղ սկսեց գրավել հունական մշակույթը    ։
Հունաստանի նվաճումից հետո (մ.թ.ա. 146 թ.) հունարենը սկսեց լայնորեն տարածվել հռոմեացիների շրջանում, ինչին մեծապես նպաստեց նաև մեծ քանակությամբ հունախոս ստրուկների Հռոմ տեղափոխելը Հռոմում հունարենը դարձավ կրթված մարդկանց երկրորդ լեզուն ։ Այն դարձավ նաև վաղ քրիստոնյաների լեզուն, քանի որ քրիստոնեությունը ձևավորվել էր արևելքում։
Սակայն, քանի որ խիտ բնակեցված Արևելքում գոյություն ունեին խոսողների մեծ թիվ ունեցող այլ լեզուներ, որոնցից էին ղպտերենը, արամեերենը, փյունիկյան լեզուները (որը բավական տարածված էր նաև հյուսիսային Աֆրիկայում) և հայերենը (Փոքր Հայք), հունարենը, բացի Փոքր Ասիայից, չունեցավ այնպիսի մեծ ազդեցություն, ինչպես լատիներենը Արևմուտքում։ Հելլենիստական ժամանակաշրջանում հունարենը կիսվեց երկու ճյուղի՝ «ատտիկյան» ու «կոյնե» (խոսակցական) հունարենի, որը հետագայում դարձավ «բյուզանդական» հունարենի հիմքը ։
Սակայն արդեն մ.թ. 4-րդ դարում, կայսրության արևմտյան հատվածի ուժեղ զարգացման շնորհիվ, հունարենը կորցրեց նախկին ազդեցությունը լատիներենի նկատմամբ արվեստի բնագավառում։ Դա նաև այն բանի արդյունք էր, որ 5-րդ դարի սկզբներին հրատարակվեց արդեն պաշտոնական կրոն դարձած քրիստոնեության սուրբ գրքի՝ Աստվածաշնչի առաջին «վուլգար» (գռեհիկ) լատիներեն տարբերակը (այդ թարգմանությունը ստացել է «Վուլգատա» անունը)։ Արևմտահռոմեական կայսրության կործանմամբ, նվազեց նաև լատիներենով և հունարենով խոսողների քանակը, ինչի հետևանքով Միջնադարում ի հայտ եկավ արևմուտք-արևելք կամ «կաթոլիկ»-«ուղղափառ» մշակութային և կրոնական բաժանումը։
Ի տարբերություն հունարենի, որ ներկայումս խոսվում է միայն Հունաստանում, Կիպրոսում, Թուրքիայի որոշ հատվածներում և հարավային Իտալիայում (որտեղ Բյուզանդական կայսրությունը պահեց իշխանությունը ևս մի քանի դար), լատիներենի հետնորդները՝ ռոմանական լեզուները, խոսվում են աշխարհի շատ անկյուններում։ Այս ամենը կարելի է բացատրել նրանով, որ արևմուտքն ընկավ «լատինականացված» գերմանական ցեղերի ազդեցության տակ, իսկ արևելքն ընկավ մուսուլման արաբների և թուրքերի ձեռքը, որոնց համար հունարենը քիչ մշակութային նշանակություն ուներ։ Պետք է նաև նշել, որ Իտալիայի լատիներենից ավելի հին լեզվին՝ էտրուսկերենին (որ մեռած լեզու էր արդեն մ.թ.ա. 1-ին դարում) տիրապետող վերջին արձանագրված անձը կայսր Կլավդիոսն էր, ով նաև տիրապետում էր լատիներենին և հունարենին։
Մշակույթ
Հռոմեական մշակույթի շատ տարրեր փոխառնված էին հունական մշակույթից ։ Սակայն քանդակագործության և ճարտարապետության մեջ հունականի և հռոմեականի միջև տարբերություններն ակնհայտ էին։ Ճարտարապետության մեջ հռոմեացիների մտցրած նորամուծություններից էին սյունն ու գմբեթը։
Վաղ սոցիալական հասարակության հիմքն ընտանիքն էր, որ բնութագրվում էր ոչ միայն արյունակցական այլև օրինական կապերով ։ Հայրը ընտանիքի բացարձակ գլուխն էր. նրա իշխանության տակ էին՝ կինը, երեխաները, երեխաների կանայք, զարմիկները, ստրուկները. նա կարող էր նույնիսկ մահապատժի ենթարկել նրանցից որևէ մեկին ։ Սկզբում միայն պատրիկյան վերնախավն իրավունք ուներ ձևավորելու ընտանիքներ, սակայն ժամանակի հետ ստրուկներին նույնպես թույլատրվեց կազմավորել ընտանիքներ ։
Ստրուկներն ու ստրկությունը կազմում էին հասարակության անբաժան մասը. գոյություն ունեին հատուկ ստրուկների շուկաներ, որտեղ նրանց վաճառում կամ գնում էին։ Որոշ ստրուկներ ազատություն էին ստանում տիրոջը իրենց մատուցած ծառայությունների շնորհիվ, որոշ ստրուկներ գումար էին խնայում իրենց ազատությունը գնելու համար։ Ստրուկների սպանություններն արգելված էին օրենքով։ Ստրուկների դասը կազմում էր կայսրության բնակչության շուրջ 25%-ը ։ Մոտավոր հաշվարկներով կայսրության ժամանակաշրջանում միայն Հռոմ քաղաքում կար 400,000 ստրուկ ։
Հռոմ քաղաքում գոյություն ունեցող հիշարժան վայրերից էր «Կամպուս Մարտիուսը» («Մարսի դաշտ»), որը զինվորների համար ծառայում էր որպես մարզադաշտ։ Հետագայում այն դարձավ հասանելի նաև հասարակ ժողովրդի համար։ Կամպուսում երիտասարդները մարզվում և մրցում էին ըմբշամարտում, բռնցքամարտում և կառքերի մրցավազքում ։
Տարածված զբաղմունքներից էին նաև որսորդությունն ու ձկնորսությունը, զառերով խաղերը, հռոմեական շախմատը ։ Տեղի էին ունենում նաև տարբեր մրցաշարեր, երաժշտական բեմադրություններ։
Հագուստը, ուտելիքը և արվեստ
Հռոմեական հագուկապը 600 տարվա մեջ քիչ փոփոխություն է կրել ։ Հագուստով հնարավոր էր զանազանել տարբեր խավերին պատկանող մարդկանց։ Պլեբեյների (հասարակ ժողովուրդ) տունիկան (երկար, անթև ներքնաշապիկ) նման էր հովիվների և ստրուկների հագուստին, կարվում էր մուգ կտորից, իսկ պատրիկների տունիկան պատրաստվում էր միայն սպիտակ կտորից ։ Մագիստրատը (պետական ծառայող) կրում էր «տունիկա աուգուստիկլավի», սենատորները հագնում էին գծերով տունիկա, որը կոչվում էր «տունիկա լատիկլավի»։ Ռազմական տունիկաները հասարակից ավելի կարճ էին։ Պատանիները, մինչև Լիբերալիա տոնը, կրում էին «տոգա պրետեքստա», որը մանուշակագույն եզրով տոգա էր։ «Տոգա վիրիլիսը» (կամ «տոգա պուրա.) հագնում էին 16 տարեկանը լրացած հռոմեացիները, որպեսզի ցույց տան, որ Հռոմի քաղաքացի են ։
Չափահաս հռոմեացի տղամարդիկ և կանայք տունիկայի վրայից հագնում էին պարեգոտ կամ պատմուճան, տղամարդկանց պատմուճանը կոչվում էր տոգա, կանանց պատմուճանը՝ ստոլա։ Կանանց «ստոլան» արտաքինով տարբերվում էր «տոգայից», և սովորաբար ավելի բաց գույնի էր։ Հայտնի զորավարները որպես առանձնաշնորհ հագնում էին «Տոգա պիկտա»։ Սուգ պահելիս կրում էին «տոգա պուլլա»։ Տարբերել մարդկանց դիրքը հնարավոր էր նաև կոշիկներով. պատրիկները կրում էին կարմիր կամ նարնջագույն սանդալներ, սենատորները՝ շագանակագույն, կոնսուլները՝ սպիտակ, իսկ զինվորները կրում էին ծանր կոշիկներ։ Այն զինվորների համար, ովքեր կռվում էին հյուսիսում հռոմեացիները ստեղծեցին գուլպաներ. դրանք սովորաբար հագնում էին սանդալներով ։
Դիոկղետիանոսի բարեփոխումներից հետո ռազմական գործիչների և բարձրաստիճան պաշտոնյաների հագուկապը դարձավ ավելի հարուստ և զարդարուն։ Զգեստի վրա զարդանախշերը սովորաբար երկրաչափական կամ բույսերի պատկերներ էին, չնայած երբեմն կարող էր լինել նաև կենդանու կամ մարդու Պատկեր ։ Մետաքսի ներմուծումը ավելացրեց այն մարդկանց թիվը, ովքեր կրում էին մետաքսե հագուստներ։ Ծանր գոտիները կրում էին մեծ մասամբ ռազմական գործիչները։ Շալվարը կայսրությունում համարվում էր միայն բարբարոս գերմանացիների և պարսիկների հագուստ. այն ընդունվեց միայն կայսրության վերջին շրջանում՝ ի նշան մշակութային մայրամուտի ։
Գինին համարվում էր ունիվերսալ խմիչք, այն օգտագործվում էր օրվա բոլոր ժամերին, բոլոր խավերի կողմից, բավականին էժան էր։ Այլ խաղող և մեղր պարունակող խմիչքներ ևս օգտագործվում էին։ Սոված գինի խմելը նշանակում էր լինել հարբեցող։ Ալկոհոլից կախվածություն ունենալը համարվում էր ամոթալի։
Հռոմեական գրականությունը կրել է հունականի ուժեղ ազդեցությունը։ Ամենահին գրական նմուշները պատմում են Հռոմի առասպելական անցյալի և հերոսների սխրագործությունների մասին։ Կայսրության ընդարձակմանը զուգահեռ գրական ժանրերը դարձան ավելի բազմազան՝ բանաստեղծություններ, կատակերգություն, պատմական ստեղծագործություններ և ողբերգություն։ Վերգիլիոսը հռոմեական դասական էպիկական բանաստեղծ է։ Նրա «Էնեական» պոեմում պատմվում է հռոմեացիների ծագման պատմությունը. Էնեասի փախուստը կործանվող Տրոյայից և Իտալիայում բնակություն հաստատելը։ Հռոմում տարածված էր նաև «սատիրայի» գրական ժանրը ։ Շատ հռոմեական տներ զարդարված էին հույն արվեստագետների գործերով։ Քանդակները ։ սովորաբար պատկերում էին երիտասարդ, թիկնեղ և հզոր պատանիների։ Երբեմն կարող էին պատկերել դրվագներ հռոմեական լեգեոնների հաղթանակներից։
Երաժշտությունը կազմում էր հռոմեացիների առօրյա կյանքի անբաժան մասը։ Երաժշտություն բառը վերցված է հունարեն μουσική («մուզիկե») բառից ։ Մասնավոր և հանրային խնջույքները սովորաբար ուղեկցվում էին երաժշտությամբ։
Կրթություն
Գրավելով հունական արևելքը՝ հռոմեացիները յուրացրեցին հունական կրթության տարրեր ։ Տղաները սովորում էին տանը հռոմեական օրենքներ, սովորույթներ, և ֆիզիկական պատրաստվածություն՝ հռոմեական բանակ մուտք գործելու համար։ Կարգապահությունը լավ հռոմեացու անբաժան մասն էր։ Աղջիկները սովորում էին կարել և տնային տնտեսություն վարել իրենց մայրերից ։
Կրթությունը սկսվում էր վեց տարեկանից։ Հաջորդ վեց-յոթ տարվա ընթացքում և տղաներին, և աղջիկներին սովորեցնում էին կարդալ, գրել և մաթեմատիկայի հիմունքները։ Տասներկու տարեկանից սկսած, նրանք բացի լատիներենից սովորում էին հունարեն, քերականություն, իսկ ամենավերջում հռետորության արվեստը։ Լավ հռետորները մեծ հարգանք էին վայելում։ Երբեմն օժտված ստրուկներին օգտագործում էին որպես ուսուցիչներ ։
Արդյունաբերություն
Հանքարդյունաբերության զարգացվածության բարձր աստիճանը խթանում էր զանազան մետաղների մշակումը ։
Երկաթի արդյունահանումը տարեկան կազմում էր 82,500 տոննա այդպիսով յուրաքանչյուր շնչին բաժին էր ընկնում 1.5 կգ երկաթ ։ Պղնձի տարեկան արդյունահանումը կազմում էր 15,000 տոննա, և կապարինը՝ 80,000 տոննա , երկու արտադրության ծավալներն էլ չգերազանցվեցին մինչև Արդյունաբերական հեղափոխությունը 19-րդ դարում ։ Միայն Իսպանիայից արդյունահանվում էր աշխարհի կապարի 40%-ը ։ Այդքան մեծ քանակությամբ կապարը փոխարինում էր թանկարժեք արծաթին, որի տարեկան արտադրությունը հասնում էր 200 տոննայի ։ Իր գագաթնակետին՝ 2-րդ դարի կեսերին, Հռոմեական կայսրությունում շրջանառվում էր 10,000 տոննա արծաթ, հինգից տասը անգամ ավելի շատ, քան Վաղ միջնադարյան (մոտ. 800 թ.) Եվրոպայի և Արաբական խալիֆայության արծաթների պաշարը միասին վերցրած ։ Կայսրության արծաթի կարևորագույն հանքերից յուրաքանչյուր տարի արտադրվում էր ավելի շատ արծաթ, քան ժամանակակից չինական Հան կայսրությունում, և ավելի շատ ոսկի, քան այն ամբողջ աշխարհում ։
Թանկարժեք և գունավոր մետաղների արդյունահանման ծավալները պայմանավորում էին մետաղադրամների հատման ու շրջանառության ծավալը ։
Արժույթ
Կայսրը, ինչպես և այլ իշխանությունները հետաքրքրված էին իրենց երկրի արժույթով և դրամաշրջանառությամբ։ Մետաղադրամ հատելը քաղաքական քայլ էր։ Մետաղադրամի վրա սովորաբար պատկերվում էր իշխող կայսրը։ Երբեմն պատկերվում էին նախկին կայսրերը, կայսրուհիները, ընտանիքի այլ անդամներն ու թագաժառանգները։ Ժառանգների պատկերումը մետաղադրամի վրա, արդեն հայտարարում էր նրա ապագա իշխանության մասին։ Կայսրերի հաղթանակները նույնպես պատկերվում էին մետաղադրամների վրա։
Ըստ օրենքի կայսրության սահմաններում միայն սենատն ու կայսրն իրավունք ունեին մետաղադրամներ հատելու ։ Սակայ, իրականում սենատը համարյա մետաղադրամ չէր հատում։ Կայսրերը հատում էին ոսկե ու արծաթե մետաղադրամներ, սենատը հատում էր բրոնզե դրամներ՝ "SC" տառերով, որ «Սենատուս Կոնսուլտո» բառակապակցության հապավումն էր. այն նշանակում էր «սենատի իշխանությամբ»։ Չնայած, երբեմն բրոնզե մետաղադրամները հատվում էին նաև առանց այդ հապավման։ Որոշ հունական քաղաքների թույլատրված էր հատել բրոնզե և առանձին դեպքերում արծաթե մետաղադրամներ, որոնք ներկայումս հայտնի են որպես «հունական կայսերականներ»։ Կայսերական մետաղադրամների հատումը արքունի տնտեսության նախարարի իշխանության տակ էր, իսկ նահանգային դրամահատարանները գտնվում էին նահանգի կուսակալի հսկողության տակ։ Սենատորական մետաղադրամների դրամահատարանները գտնվում էին սենատորական գանձարանի հսկիչի իշխանության տակ։
ՀՆԱ
Վերջին տարիներին գիտնականներն իրենց ուշադրությունն ուղղել են հռոմեական տնտեսության կառուցվածքի և չափսի վրա ։
1)Հաշվարկները մոտավոր են։
Իտալիան գտնվելով կայսրության սրտում ուներ ՀՆԱ-ի ամենաբարձր ցուցանիշը՝ մոտավոր հաշվարկով նրա մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ն 40% մինչև 66%-ով ավելի բարձր էր կայսրության մյուս շրջաններից։
Ժողովրդագրություն
Վերջին ժամանակներս գիտնականներին սկսել է ավելի ու ավելի շատ հետաքրքրել հին ժամանակների ժողովրդագրությունը ։ Մոտավոր հաշվարկներով իր հզորության գագաթնակետի ժամանակաշրջանում Հռոմեական կայսրության բնակչությունը տատանվել է 60-70 միլիոնի և մոտ 100 միլիոնի միջև ։ Նույնիսկ ըստ ամենահամեստ հաշվարկների, Հռոմեական կայսրությունն իր 55 միլիոն բնակչությամբ, մինչ 19-րդ դարի կեսերը մնում էր Արևմտյան Եվրոպայի, իսկ առաջին հազարամյակի ընթացքում աշխարհի ամենամեծ բնակչությամբ պետությունը ։
Հռոմեական կայսրության սոցիալական կազմը մ.թ. 2-րդ դարի կեսերին
1) Մոտ 2,5 միլիոն մարդ ապրում էր բարեկեցիկ, որից՝
2) Մոտ 12,5 միլիոն մարդ ուներ գոյատևելու համար անհրաժեշտ պայմաններ, որից՝
3) Մոտ 50 միլիոն մարդ ուներ գոյատևելու համար անհրաժեշտ նվազագույն պայմաններ, որից՝
Օգոստոս (մ.թ.ա. 27 թ.–մ.թ. 14 թ.)
Օկտավիանոսը՝ Հուլիոս Կեսարի քրոջ թոռն ու ժառանգը, Կեսարի սպանությունից հետո մուտք գործեց հռոմեական քաղաքականություն։ Մ.թ.ա. 43 թ. քսան տարեկան հասակում նա դարձավ կոնսուլ և Երկրորդ Եռապետության անդամներից մեկը՝ Մարկոս Անտոնիոսի և Լեպիդոսի հետ միասին։ Մ.թ.ա. 36 թ. նրա նշանակվեց ժողովրդական տրիբուն, ինչը նրան օժտեց սենատում վետոյի և ժողովրդական ժողովը վարելու իրավունքով։ Եռապետությանը վերջ դրվեց մ.թ.ա. 32 թ., երբ Լեպիդոսն աքսորվեց, իսկ Անտոնիոսը, որը միավորվել էր իր սիրուհու՝ Պտղոամեական կայսրության թագուհի Կլեոպատրայի հետ, Ակտիումի ճակատամարտում (մ.թ.ա. 31 թ.) Օկտավիանոսի նավատորմի հրամանատարի Ագրիպպայի կողմից պարտություն կրելուց հետո՝ մ.թ.ա. 30 թ. ինքնասպանություն գործեց։ Դրան հաջորդեց Օկտավիանոսի կողմից Եգիպտոսի գրավումը։
Որպես Հռոմի միակ ղեկավար, Օկտավիանոսը կատարեց մի շարք բարեփոխումներ քաղաքական և ռազմական ոլորտներում։ Մ.թ.ա. 29 թ. նա յուրացրեց հռոմեական ցենզորի պաշտոնը, որը նրան օժտում էր Սենատի անդամներին սենատորների կազմից հանելու իրավունքով ։ Սենատը շնորհեց նրան հատուկ «պրոկոնսուլար իմպերիում» կոչումը, որը նրան տալիս էր իշխանություն բոլոր պրոկոնսուլների և ռազմական գործիչների նկատմամբ։ Սակայն այդ բոլորն արդեն ուներ իր նախորդը՝ Հուլիոս Կեսարը, որպես դիկտատոր։ Սահմանային պրովինցիաները, որտեղ գտնվում էր լեգեոնների մեծ մասը, և որոնք շուտով վերածվեցին կայսերական պրովինցիաների, գտնվում էին Օկտավիանոսի իշխանության տակ։ Պրովինցիաները, որոնք համեմատաբար ապահով էին և խաղաղ, տրվեցին սենատորների՝ վերածվելով սենատորական պրովինցիաների։ Լեգեոնների թիվը նվազեցվեց՝ հասցվելով քսանութի։ Օկտավիանոսը ստեղծեց ինը գնդերից կազմված հատուկ զորամիավորում, որը ապահովելու էր խաղաղությունն Իտալիայում. դրանցից երեքը տեղակայվեցին Հռոմում։ Վերջիններս հետագայում կոչվեցին Պրետորական պահակախումբ։
Մ.թ.ա. 27 թ. Օկտավիանոսն առաջարկեց հանձնել իշխանությունը սենատին, որը սակայն մերժեց այդ առաջարկը։ Սենատն Օկտավիանոսին տվեց «Օգոստոս» (թարգմանվում է որպես «սրբազան) պատվավոր կոչումը , և վերցրեց «առաջին քաղաքացի» կոչումը։ Որպես Հուլիոս Կեսարի ժառանգ, Օկտավիանոսը՝ ժողովրդի մեջ առավել հայտնի «Օգոստոս» անվանն ավելացրեց «Կեսար» ընտանեկան անունը։ Սակայն արդեն Վեսպասիանոս կայսեր կառավարման ժամանակ, «Կեսար»-ը դադարեց ընտանիքի անուն լինելուց, վերածվելով կոչման՝ «կեսար», որից էլ առաջացել է «կայսր» տիտղոսը։