cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Մրցախաղ (ֆիլմ, 2012)
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսական դրամա ֆիլմեր Կատեգորիա:2012 ֆիլմեր Կատեգորիա:Ռուսերեն ֆիլմեր Կատեգորիա:Ֆիլմեր ֆուտբոլի մասին Կատեգորիա:Ֆիլմեր Հայրենական մեծ պատերազմի մասին Կատեգորիա:Ֆիլմեր Հոլոքոստի մասին Կատեգորիա:Ռուսական ռազմական ֆիլմեր
Փիտարեթի վանք
Փիտարեթի վանք (ფიტარეთის მონასტერი), XIII դարի գործող վանական համալիր Վրաստանի Քվեմո Քարթլի մարզի Թեթրիծղարոյի շրջանում։ Գտնվում է Քռի վտակ Խրամի կիրճում, Թեթրիծղարո քաղաքից 12 կիլոմետր դեպի հարավ-արևմուտք, երկրի մայրաքաղաք Թբիլիսիից մոտավորապես 100 կիլոմետր հեռավորության վրա։ Պատկանում է վրացական ուղղափառ եկեղեցու Բոլնիսի թեմին ։ Վանքում պահվում է XVII դարի Ավետարան, որը գրչագրել է Բեդիսմծերլիշվիլին ։
Պատմություն
Վանքը կառուցվել է 1213—1222 թվականներին՝ վրաց թագավոր Գիորգի Լաշայի օրոք։ Գիորգի Լաշան՝ Կաչաբիձե-Բարաթաշվիլիների իշխանական տոհմի նախահայրերից մեկը, սկզբում կառուցել է Սրբասուրբ Աստվածամոր ծննդյան եկեղեցին ։ Վանքը եղել է Կաչիբաձե-Բարաթաշվիլիների իշխանական տոհմի սեփականությունն ու հանգստարանը (1536 թվականից փոխանցվել է նրանց տոհմական մի ճյուղը հանդիսացող Օրբելիշվիլիներին (Օրբելիանիներին)։
Խորեզմցիների ու մոնղոլների արշավանքներից վանքը մասամբ ավերվել է, XIV դարի առաջին կեսին՝ վրաց Գիորգի V թագավորի օրոք, վերականգնվել։ XVII դարում Ղափլան Բարաթաշվիլու ջանքերով վանքը նորոգվել ու նորացվել է. կառուցվել են զանգակատունը, պարիսպները, մառանը (թվագրվում է 1696-ով), հանգստարանը, տնտեսական շինություններ։
1990-ական թվականներին օսերը լքել են Փիտարեթի գյուղը՝ հիմնականում տեղափոխվելով Հյուսիսային Օսեթիա։
1990-ական թվականների վերջերին վանքը վերականգնվել է, դեկտեմբերի 4-ին վեստին օծվել, դասվել գործողների շարքին։
Մի ժամանակ եկեղեցու ներսն ամբողջությամբ զարդարված է եղել որմնանկարներով, որոնցից միայն պատառիկներ են տեղ-տեղ պահպանվել։
Վանքի գլխավոր կառույցը՝ Սրբասուրբ Աստվածամոր ծննդյան եկեղեցին, հունական խաչի տեսք ունեցող հատակագծով, գմբեթավոր շինություն է։ Ունի 15 մետր երկարություն, 13 մետր լայնություն, 23 մետր բարձրություն ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Վրաստանի եկեղեցիներ Կատեգորիա:Վրաստանի տեսարժան վայրեր
Միջնադարյան Չինաստան
Չինաստանը միջնադարում, Միջնադարյան Չինաստանում ձևավորվեցին սոցիալական և քաղաքական նոր միջավայրեր։
Սոցիալական միջավայրի կազմակերպումը
2-րդ դարից-3-րդ դարում Չինաստանում սկսվում են ձևավորվել ավատատիրական հարաբերություններ, և դանդաղորեն վերափոխվում են սոցիալական կազմակերպման ձևերը։ Ավատատիրական հարաբերությունների ձևավորման ժամանակ հողի սեփականության խնդրի շուրջ առաջացան երկու հակադիր ուղղություններ։ Այս պայքարը կազմում էր միջնադարյան Չինաստանի սոցիալական միջավայրի կազմակերպման առանձնահատկություններից մեկը։
Հողի նկատմամբ պետական սեփականության իրավունքը պահպանելու համար անցկացվեցին հողային բարեփոխումներ, որոնք ստացան «Հավասար դաշտեր» անվանումը։ Յուրաքանչյուր աշխատունակ տղամարդ պետք է ունենար 40 մու(մու հողաբաժին, որը հավասար է 0,06 հեկտարի), իսկ կինը, եթե համարվում էր ընտանիքի գլխավոր՝ 20 մու հողաբաժին։ Ժամանակի ընթացքում հողաբաժնի չափերը փոխվում էին։ Տղա երեխա ծնվելու պահից նրան հասնում էր սահմանված չափի հողաբաժին։
Հողաբաժինները և հարկերը պետությունը կարգավորում էր համայնքի միջոցով։ Ամենափոքր համայնքը բաղկացած էր 5-10 գյուղացիական ընտանիքներից։ այսպիսի մի քանի համայնքներ միավորվում էին ավելի մեծ համայնքների մեջ։
Խոշոր հողատիրության աճը կանխելու պետությունը սովորաբար սահմանափակում էր դրանց չափերը։ Այսպես՝ խոշոր ավատատերը իրավունք ուներ ունենալու 10 000 մու հող, իսկ մանր ավատատերերը ` մինչև 500 մու։ Այս հողերը համարվում էին ժառանգական։ Սակայն միայն փոքր մասն էր ժառանգաբար տիրում հողին։ Նրանց մեծ մասն օգտվում էր հողերի եկամուտներից, որը նրանց տրվում էր որպես աշխատավարձ ծառայության դիմաց։
Չինաստանի ավատատիրական հասարակությունը բաղկացած էր սոցիալական տարբեր խմբերից, սակայն բոլորն ունեին  նույն Սյուզերենը` պետություն, որն անձնավորված էր՝ կայսերական իշխանության մեջ։ Ավատատիրական դասակարգի ներսում սենյոր-վասալ աստիճանակարգությունը, ինչպես Արևմտյան Եվրոպայում, գոյություն չուներ։
Քաղաքացիական միջավայրի կազմակերպումը
Չինաստանում համաչինական պետություն չձևավորվեց (Հնդկաստանում նույնպես համահնդկական պետություն չձևավորվեց)։ Չինաստանի բնականակլիմայական պայմաններից կախված՝ չինական հասարակաթյունը զարգացման տարբեր աստիճանների վրա էր։ Այդ բոլորի միավորումը մեկ պետության մեջ բարդ խնդիր էր։ Մյուս կեղմից Հյուսիսային Չինաստանն ենթարկվում էր քոչվորական ցեղերի հարձակումներին։ Չինաստանում ստեղծվեցին մի քանի պետական կազմավորումներ, որոնց երբեմն հաջողվում էր միավորել երկիրը, սակայն դրանց գոյությունը կարճատև էր։
2-րդ դարի վերջին և 3-րդ դարի սկզբին Հան կայսրությունն անկում ապրեց։ Առաջացան երեք անկախ թագավորություններ։ Օգտվելով դրանից՝ Չինական պատից հյուսիս ապրող ժողովուրդները սկսեցին արշավել Չինաստան։ Նրանց մի մասը բնակություն հաստատեց երկրի հյուսիսում, որի պատճառով պետությունը բաժանվեց երկու մասի՝ Հյուսիսային Չինաստան և Հարավային Չինաստան։ 581 թվականին զորավար Յանը Չինաստանի հյուսիսում գահընկեց արեց կայսրին։ Նոր պետությունը ստացավ Սույ անվանումը։ 589 թվականին Յանը իրեն ենթարկեց նաև երկրի հարավը և ինքն իրեն հռչակեց համաչինական կայսր։ Իսկ 618 թվականին Չինաստանում հաստատվեց Տան արքայատոհմը։
Սույ դինաստիայի և Տան դինաստիայի կառավարման ժամանակաշրջանում Չինաստանում ձևավորվեց ավատատիրական միապետություն։ Գերագույն իշխանությունը կայսեր ձեռքին էր, որն օժտված էր անսահմանակ իրավունքով և կրում էր «Երկնքի որդի տիտղոսը»։ Կայսրին կից գոյություն ուներ չինական կայսերական խորհուրդ, որի մեջ մտնում էին նրա ազգականները և ազդեցիկ պաշտոնյաները։
Կայսրության գործադիր իշխանությունը կենտրոնացված էր արքունիքում։ Ստեղծվել էին նաև բազմաթիվ գերատեսչություններ՝ Մայրաքաղաքում գոյություն ունեին պալատական վարչություններ կայսեր ընտանիքին, պալատական շինություններին, հարեմներին, գանձարանին սպասարկելու համար։ Կար նաև վերահսկիչ տեսուչներ պալատ, որը վերահկում էր գործադիր իշխանության գործունեությունը։
Պաշտոնի նշանակման գլխավոր սկզբունքը, ոչ թե ծագումն էր, այլ քննությունների հանձնելը և գիտական աստիճաններ ստանալը։ Կրթության բարձրագույն աստիճան և առաջին կարգի պաշտոն ստանալու համար թեկնածուն պարտավոր էր քննություն հանձնել Չինական արքունիքում։
Տան կայսրության օրոք երկիրը բաժանվեց տասը մարզերի։ Յուրաքանչյուր մարզ ներառում էր մի քանի նահանգներ, իսկ վերջիններս ներառում էին գավառներ։ Վարչական ստորին միավորը համայնքն էր։ Երկրի կառավարումն իրականացնում էր շուրջ 25 հազար մարդ։
10-րդ դարից-13-րդ դարում Չինաստանւմ ապրում էր շուրջ 80-100 միլիոն մարդ։ Երկրի հետագա զարգացման ընթացքի վրա որոշակի ազդեցություն ունեցան մոնղոլական արշավանքները և մոնղոլական տիրապետության հաստատումը։ 1215 թվականին Մոնղոլները Չինգիզ խանի գլխավորությամբ գրավեցին Պեկին քաղաքը, սակայն Չինաստանի նվաճումը ձգձգվեց և շարունակվեց շուրջ 70 տարի։ 1280 թվականին Չինգիզ խանի թոռ Խուբիլայ Մեծ խանը նվաճեց ողջ Չինաստանը և իրեն հռչակեց համաչինական կայսր։ Նա մոնղոլական տերության մայրաքաղաքը տեղափոխեց Պեկին։
Մոնղոլական արքայատոհմն ստացավ Յուան անվանումը։ Մոնղոլները բնակչությանը բաժանեցին չորս խմբերի
Մոնղոլներն իրենց տիրապետությունը պահպանում էին զենքի ուժով։ Յուրաքանչյուր քաղաքում կար մոնղոլական կայազոր։
Մին կայսրության հիմնադրումը
Մոնղոլական ծանր լծի և ազգային բռնաճնշումների հետևանքով Չինաստանում սկսվեց համամոնղոլական շարժում, որը վերածվեց ապստամբության։ Այն գլխավորում էր կրոնավոր Չժոու Յուանչժանը(Տայեցուն)։ 1368 թվականին ապստամբները հետ գրավեցին Պեկինը։ Չժոու Յաունչժանն իրեն հռչակեց կայսր և հիմնադրեց Մին կայսրությունը։ Նա բռնագրավվեց մոնղոլական ավատատերերի և իր հակառակորդների հողերն ու բաժանեց գյուղացիներին։ Պաշտոնյաների գործունեությունը վերահսկելու համար նա ստեղծեց գաղտնի ոստիկանություն։ Վերջին շուրջ 100 հազար մարդու մեղադրեց կաշառակերության ու դավաճանության մեջ և մահապատժի ենթարկեց։
Մին կայսրության շրջանում դեպի արևմուտք տանող առևտրական ճանապարհները մոնղոլական ցեղերի և այլ քոչվորների կրկնվող արշավանքների պատճառով վտանգավոր էին դարձել։ Այդ ժամանակ չինացիները որոշեցին Արևմուտք հասնել Հնդկական օվկիանոսով։ 1405-1430 թվականներին չինական նավատորմը յոթ նավարկություն կատարեց Հնդկական օվկիանոսով և հասավ Հյուսիսարևելյան Աֆրիկայի ափերը։
16-րդ դարում սկսվեց եվրոպացիների ներթափանցումը Չինաստան։ Պորտուգալացիները գրավեցին հարավչինական Մակաո կղզին և այն հենակետ դարձրին Չինաստանը նվաճելու համար։ Միների կառավարման վերջին շրջանում իրավիճակը խիստ լարվել էր։ Հարկերի աճը և արքունիքի վիթխարի ծախսերը քայքայել էին երկիրը։ Չինաստանը հայտնվել էր սոցիալական ճգնաժամի մեջ։
Ծանր էր նաև արտաքին իրավիճակը։ Երկար ժամանակ Չինաստանն անհաաջող պատերազմներ էր մղում մոնղոլների, մանջուրների և ճապոնացիների դեմ։ Երկրում սկսվեց գյուիղացիական պատերազմ։ Օգտվելով դրանից մանջուրական ցեղերը գրավեցին Չինաստանը և 1644 թվականին հիմնադրեցին Ցին դինաստիան, որը երկիրը կառավարեց մինչ 1912 թվականը։
Կրոն
Ամբողջ միջնադարում Չինաստանի տնտեսական և քաղաքական զարգացման առանձնահատկությունների պատճառով երկրում չձևավորվեց միասնական պետական կրոն, որն իր ազդեցությունը թողեց չինական մշակույթի վրա։ Իր ազդեցությունը կորցնում էր նաև Կոնֆուցիականությունը, սակայն այն որոշակի վերափոխումներ կրեց։ Կորցնելով իր կրոնապաշտամունքային նշանակությունը։ այն պահպանեց իր դիրքերը կրթության, ռազմական արվեստի և քաղաքական գաղափարախոսության բնագավառներում։
Չինաստանում լայնորեն տարածվեց Բուդդայականությունը, որն այստեղ ներթափանցեց Հնդկաստանից։ Այն արագորեն հարմարվեց նոր պայմաններին և ներառեց տեղական որոշ ծիսակատարություններ։
Զուտ չինական երևույթ էր Դաոսականությունը, որը, սակայն, լայն տարածում չգտավ։
Կրթական համակարգ
Չինաստանում մեծ վերելք ապրեց կրթական համակարգը։ Բացվեցին պետական և մասնավոր բազմաթիվ դպրոցներ։ Մայրաքաղաքում բացվեց նաև ակադեմիա։ XI դարում ակադեմիաներ հիմնվեցին նաև խոշոր քաղաքներում։ Ակադեմիայում աշխատող գիտնականներն աշխատություններ էին գրում Աշխարհագրություն, Կենսաբանություն, Բժշկություն, Պատմություն, Քիմիա և Աստղաբաշխություն գիտությունների վերաբերյալ։
Պատմագրություն
Մյուս նշանավոր պատմագիրը Սիմա Գուանն էր (1019–1086 թվականներ)։ Նրա ղեկավարությամբ չինացի պատմաբաններն ստեղծեցին «Կառավարմանն օգնող մեծ հայելի» պատմական աշխատությունը, որի մեջ ժամանակագրական սկզբունքով շարադրված է Չինաստանի պատմությունը։
Գյուտեր
Չինաստանում կատարվեցին մի շարք գյուտեր, որոնք առաջինն էին մարդկության պատմության մեջ։ Դրանցից ամենակարևորը տպագրությանգյուտն էր (8-րդ դար)։ Հիերոգլիֆները փորագրում էին տախտակի վրա, ապա թանաք էին քսում և մի թերթ թուղթ դնում տպագրելու համար։ Այս եղանակով նրանք 21 տարվա ընթացքում տպագրեցին կոնֆուցիական փիլիսոփաների 130 հատոր աշխատություններ։ Չինաստանում կատարված նշանավոր գյուտերից էին կողմնացույցը, լուցկին, հեծանիվի շարժական շղթան։ Չինացիների կատարած մյուս կարևոր նվաճումը վառոդի գյուտն էր, որի հիման վրա 1288 թվականին հնարեցին թնդանոթը։ Մանջուրական տիրապետության և եվրոպական գաղութային համակարգի հաստատումից հետո չինական մշակույթը սկսեց անկում ապրել։
Ծանոթագրություններ
Համաշխարհային պատմություն 11. Հումանիտար հոսք
Կատեգորիա:Միջնադար Կատեգորիա:Չինաստանի պատմություն
(654) Զելինդա
(654) Զելինդա (Zelinda), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1908 թվականի հունվարի 4-ին Աուգուստ Կոպֆի կողմից Հայդելբերգում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,296788 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 1,7662 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,8273 ա. մ., իսկ Երկրի ուղեծրին Զելինդա աստերոիդը նվազագույնը մոտենում է 0,8055 ա. մ. հեռավորության վրա ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1271,39 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,283154 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 18,13° անկյուն։
Զելինդա աստերոիդը պատկանում է Ֆոկեայի աստերոիդների ընտանիքին։ Այս ընտանիքի աստերոիդների ուղեծրերը ունեն մեծ կիսաառանցքներ, ընկած 2,25-ից մինչև 2,5 ա. մ. միջակայքում և 0,1-ից ոչ մեծ էքսցենտրիսիտետ ։
Ըստ Տոլենի սպեկտրալ դասակարգման պատկանում է C դասին ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Աստերոիդների դաս C Կատեգորիա:Ֆոկեայի ընտանիքի աստերոիդներ Կատեգորիա:1908 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Աուգուստ Կոպֆի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
.gp
.gp, Գվադելուպայի վերին մակարդակի ազգային դոմենն է։
Արտաքին հղումներ
gp
Դարաշամբդաղ
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի լեռներ Կատեգորիա:Թուրքիայի լեռներ
Զարոշչենսկոե
Զարոշչենսկոե (Зарощенське), ավան Ուկրաինայի Դոնեցկի մարզի Շախտյորսկի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Զարոշչենսկոե ավանում բնակվում էր 348 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Դոնեցկի մարզի Շախտյորսկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի ավաններ
Ձորափ (գյուղ, Քաշաթաղի շրջան)
Ձորափ, գյուղ Արցախի Հանրապետության Քաշաթաղի շրջանում՝ շրջկենտրոնից 50 կմ հարավ-արևելք՝ Հագարի գետի ստորին հոսանքի աջ ափին, մայրաքաղաք Ստեփանակերտից` 87 կմ հեռավորության վրա։
Աշխարհագրություն
Համայնքը լեռնային է, ունի 2942,0 հա տարածք, որից 2776,9 հա գյուղատնտեսական նշանակության, 82,8 հա անտառային հողեր։ Ձորափ համայնքի սահմանային գոտով հոսում է Հագարի գետը։
Բնակավայրի տարածքում խմելու ջրի համար առկա են թվով 15 գործող անհատական ջրհորներ։
Պատմություն
Ազատագրվել է 1993 թվականի հոկտեմբերին, բնակեցվել է 1995 թվականին՝ Ադրբեջանից բռնագաղթած հայ փախստականներով։
2020 թվականի Արցախյան երկրորդ պատերազմի հետևանքով գյուղը հայաթափվել և անցել է Ադրբեջանի հսկողության տակ ։
Բնակչություն
2003 թվականի տվյալներով բնակչությունը 86 մարդ է։ 2015 թվականին Ձորափ համայնքի բնակչության թվաքանակը կազմում է 121 մարդ, կա 33 տնտեսություն։
Բնակավայրի ազգաբնակչության փոփոխությունը.
Տնտեսություն
Բնակչությունը հիմնականում զբաղվում է գյուղատնտեսությամբ`անասնապահությամբ և հողագործությամբ։
Հասարարակական կառույցներ
2015 թվականի դրությամբ համայնքում գործում էր գյուղապետարան ։
.gq
.gq, Հասարակածային Գվինեայի վերին մակարդակի ազգային դոմենն է։
Արտաքին հղումներ
gq
Toppdomän
Ապիրո
Ապիրո (Apiro), կոմունա Իտալիայում, գտնվում է Մարկե շրջանում՝ Մաչերատա պրովինցիայում։
Բնակչությունը կազմում է 2431 մարդ, բնակչության խտությունը՝ 46 մարդ/կմ²։ Տարածքը կազմում է 53 կմ²։ Փոստային ինդեքս՝ 62021։ Հեռախոսային կոդ՝ 00733։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իտալիայի քաղաքներ
Չեդվիկ
Չեդվիկ (Chadwickryggen), լեռնագագաթ Նորվեգիայի Սվալբարդ կղզեխմբի Արևմտյան Շպիցբերգեն կղզում։ Ունի 1640 մետր բարձրություն և հանդիսանում է բարձրությամբ կղզեխմբի չորրորդ լեռը ։
Չեդվիկ լեռը գտնվում է Նյու-Ֆրիսլանդ թերակղզում, Վեիդֆյորդից արևմուտք։
Լեռն իր անվանումը ստացել է ի պատիվ անգլիացի ֆիզիկոս Ջեյմս Չադվիկի (1891—1974) :
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Շպիցբերգենի լեռներ
Դավրյա Կուկուլ
Դավրյա-Կուկուլ, Դավրյան-Կուկուլ, լեռներ (և լեռնագագաթ) Անիպոնտական լեռնահամակարգում, նրա հյուսիսարևելյան հատվածում, Օլթի և Թորթում գետերի վերին հոսանքների ջրբաժան շրջանում։ Ձգվում են հարավարևմտյան հյուսիսարևելյան ուղղությամբ։ Լանջերն անտառազուրկ են ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Թուրքիայի լեռնաշղթաներ Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի լեռնաշղթաներ
Միջնադարյան փիլիսոփայություն
Միջնադարյան փիլիսոփայություն, փիլիսոփայության զարգացման պատմական շրջան, որը գոյություն է ունեցել միջնադարում, սկսած 5-րդ դարից՝ Արևմտյան Հռոմեական կայսրության անկումից մինչև 15-րդ դար՝ Վերածննդի դարաշրջան ։ Միջնադարյան փիլիսոփայությունը որպես անկախ փիլիսոփայական ուսմունք, ուսումնասիրություն, սկիզբ է առել Բաղդադում 8-րդ դարի կեսերին, տարածվել է Ֆրանսիայում՝ Կառլոս Մեծի շրջիկ դատարանում, 8-րդ դարի վերջին քառորդում ։ Այն որոշվում է մասամբ Հունաստանի և Հռոմի Անտիկ աշխարհի զարգացած հին մշակույթը վերագտնելու գործընթացով , մասամբ ՝ աստվածաբանական խնդիրները լուծելու և սուրբ վարդապետությունը աշխարհիկ ուսուցման հետ ինտեգրելու անհրաժեշտությամբ։
Միջնադարյան փիլիսոփայության պատմությունը, սովորաբար բաժանվում է երկու հիմնական ժամանակաշրջանների. Լատինական Արևմուտքում վաղ միջնադարից սկսած մինչև 12-րդ դարը, երբ Արիստոտելի և Պլատոնի գործերը նորից հայտնաբերվեցին, թարգմանվեցին ու ուսումնասիրվեցին, և «ոսկե դարաշրջանը» «12-րդ, 13-րդ և 14-րդ դարերի Լատինական Արևմուտքում, որը ականատես եղավ հին փիլիսոփայության վերականգնման գագաթնակետին, ինչպես նաև արաբ մեկնաբանների ընդունելությանը, և կրոնի փիլիսոփայության, տրամաբանության, և մետաֆիզիկայի։
Միջնադարին արհամարհանքով էին վերաբերվում Վերածննդի դարաշրջանի հումանիստները, այն համարելով բարբարոսական «միջին ժամանակաշրջան» հունական և հռոմեական մշակույթի դասական դարաշրջանի և դասական մշակույթի վերածննդի միջև ։ ժամանակակից պատմաբանները միջնադարը համարում են փիլիսոփայության զարգացման դարաշրջան, որտեղ իր մեծ ազդեցությունն է ունեցել քրիստոնեական աստվածաբանությունը։ Դարաշրջանի ամենանշանավոր մտածողներից մեկը՝ Թովմա Աքվինացին, երբեք իրեն փիլիսոփա չի համարել և քննադատել է փիլիսոփաներին՝ «ճշմարիտ և պատշաճ իմաստությունից զերծ մնալու համար» ։
Այս ժամանակահատվածում քննարկված խնդիրները հավատի հարաբերությունն է բանականությանը, Աստծո գոյությունն ու պարզությունը, աստվածաբանության և մետաֆիզիկայի նպատակը, գիտելիքի համընդհանուրի և անհատականացման խնդիրները ։
Բնորոշ գծեր
Միջնադարյան փիլիսոփայությունը մեծ ուշադրություն է դարձնում աստվածաբանականին ։ Միջնադարյան մտածողները՝ Ավիցեննան, Ավեռոեսը (Իբն Ռուշդ) և այք, իրենց ընդհանրապես փիլիսոփա չէին համարում։ Նրանց համար փիլիսոփաները հին հեթանոսական գրողներն էին, ինչպիսիք են Պլատոնը և Արիստոտելը ։ Սակայն նրանց աստվածաբանությունն օգտագործում էր հին փիլիսոփաների մեթոդներն ու տրամաբանական տեխնիկան՝ աստվածաբանական դժվարին հարցերի լուծումը գտնելու համար։ Թոմաս Աքվինացին, հետևելով Պիեր Դամիանին, պնդում էր, որ փիլիսոփայությունը աստվածաբանության աղախինն է (ancilla theologiae): Չնայած փիլիսոփայության վերաբերյալ իրենց այս տեսակետին միջնադարյան մտածողներին հաջողվեց ձևավորել նոր, ինքնատիպ փիլիսոփայություն։ Այնպիսի մտածողներ, ինչպիսիք են Օգոստինոս Երանելին և Թովմա Աքվինացին, մեծ հաջողություններ ժամանակավորության և մետաֆիզիկայի փիլիսոփայության մեջ։
Միջնադարյան բոլոր փիլիսոփաների աշխատանքների հիմքում ընկած սկզբունքներն են՝
Ժամանակաշրջանի ամենաքննարկվող հարցերից մեկը հավատքն ընդդեմ բանականությանն էր։ Ավիցեննան և Ավեռոեսը երկուսն էլ ավելի շատ թեքվում էին բանականության կողմը։ Օգոստինոս Երանելին նշում էր, որ երբեք թույլ չի տա՝ իր փիլիսոփայական հետազոտությունները դուրս գան Աստծո լիազորություններից ։ Անսելմը փորձեց պաշտպանվել այն բանի դեմ, ինչը, իր կարծիքով, մասամբ հարվածում էր հավատքին, մի մոտեցում, որը թույլ էր տալիս ՛ հավատք, և՛ բանականություն։ Հավատի/բանականության խնդրի օգոստինյան լուծումը հավատալն է, այնուհետև ձգտել հասկանալը (fides quaerens intellectum):
Վաղ միջնադարյան քրիստոնեական փիլիսոփայություն
Վաղ միջնադարյան փիլիսոփայությունն ընդգրկող ժամանակաշրջանի սահմանները հակասությունների առարկա են ։ Ընդհանուր առմամբ, ընդունված է համարել, որ այն սկսվում է Օգոստինոս Երանելիի (354–430) ժամանակներից, և ավարտվում է լուսավորության տևական վերածննդով տասնմեկերորդ դարի վերջին՝ բարձր միջնադարի սկզբին։
Հռոմեական կայսրության փլուզումից հետո Արևմտյան Եվրոպան ընկավ, այսպես կոչված, «խավարի դարաշրջան»։ Վանքերը հանդիսանում էին ակադեմիական ուսուցման առանցքային, սահմանափակ հաստատաություններ, կարելի է ենթադրել, որ դրանք արդյունք էին Սբ․ Բենեդիկտի 525 թ. ընդունած օրենքի, որը վանականներից պահանջում էր ամեն օր կարդալ Աստվածաշունչը, և առաջարկի, ինչի համաձայն Մեծ պահքի սկզբում յուրաքանչյուր վանականին գիրք կտրվի։ Հետագա ժամանակաշրջաններում վանականներն կրթում էին կառավարիչներին, աստիճանավորներին և եկեղեցականներին ։
Վաղ քրիստոնեական միտքը, մասնավորապես հայրապետական շրջանում, հակված էր ինտուիցիոնալ և միստիկական լինելուն և ավելի քիչ էր կախված տրամաբանությունից ու տրամաբանական փաստարկներից։ Այն նաև ավելի շատ է շեշտը դնում է Պլատոնի միստիկական համոզմունքների վրա, և ավելի քիչ՝ Արիստոտելի համակարգված մտածողության վրա։ Արիստոտելի այս շրջանի աշխատանքների մեծ մասն անհայտ էին Արևմուտքին։ Գիտնականները ապավինում էին Բոետիոսի կողմից Արիստոտելի «Կատեգորիաներ»-ի լատիներեն թարգմանություններին, «Բացատրությունների մասին» տրամաբանական աշխատությանը և Պորփյուրի «Արիստոտելի «Կատեգորիաների» ներածությունը» կամ պարզապես «Ներածությունը»։
Երկու հռոմեացի փիլիսոփա՝ Օգոստինոս Երանելիին և Բոետիոսը, մեծ ազդեցություն են ունեցել միջնադարյան փիլիսոփայության զարգացման վրա։ Օգոստինոսը համարվում է եկեղեցու հայրերից մեծագույնը։ Նա հիմնականում աստվածաբան և նվիրյալ գրող էր, բայց նրա գրվածքների մեծ մասը փիլիսոփայական բնույթ ունի։ Նրա գրվածքների թեմաներն են ճշմարտությունը, Աստված, մարդկային հոգին, պատմության իմաստը, պետությունը, մեղքը և փրկությունը։ Ավելի քան հազար տարի շարունակ աստվածաբանության կամ փիլիսոփայության լատինական աշխատություններում մեջբերվում էր նրա գրածները, կամ վկայակոչվում՝ նրա հեղինակությունը։ Օգոստինոսի գրվածքներից որոշները իրենց ազդեցությունն են ունեցել են վաղ ժամանակակից փիլիսոփայության զարգացման վրա (օր․՝ դեկարտյան փիլիսոփայություն) ։ Անիցիոս Մանլիոս Տորկվատոս Սևերինոս Բոետիոսը (մոտ 480-524) քրիստոնյա փիլիսոփա էր, ծնվել էր Հռոմում՝ հին և ազդեցիկ ընտանիքում։ 510 թվականին նա դարձել է հյուպատոս Օստգոթերի թագավորությունում։ Նա նույնպես իր ազդեցությունն է ունեցել վաղ միջնադարյան ժամանակաշրջանի փիլիսոփայության վրա (այնքան, որ այն երբեմն անվանում են Բոետյան ժամանակաշրջան) ։ Նա մտադրվել էր հունարենից լատիներեն թարգմանել Արիստոտելի և Պլատոնի բոլոր գործերը։ Թարգմանել է Արիստոտելի տրամաբանական աշխատություններից շատերը, ինչպիսիք են՝ «Բացատրությունների մասին»-ը և «Կատեգորիաներ»-ը։ Նա մեկնաբանություններ է գրել այս աշխատանքների և Պորփյուրի «Ներածության» վերաբերյալ։ Սա միջնադարյան փիլիսոփայական աշխարհ մտցրեց համընդհանրության գաղափարը ։ Արևմուտքում ուսման առաջին նշանակալից նորացումը տեղի ունեցավ այն ժամանակ, երբ Կառլոս Մեծը, Քանդիդուսի, Պետեր Պիզացիի և Ալքուինի խորհուրդներով, գրավեց Անգլիայի և Իռլանդիայի գիտնականներին։ Նա 787 թվականին Կայսերական հրամանագրով դպրոցներ ստեղծեց իր կայսրության յուրաքանչյուր աբբայությունում։ Այս դպրոցները, որոնցից առաջացել է սխոլաստիկա անվանումը, դարձան միջնադարյան ուսուցման կենտրոններ։
Հովհան Սկոտ Էրիուգենան (մոտ 815 - 877) իրավահաջորդը պալատական դպրոցի ղեկավար, իռլանդացի աստվածաբան և նեոպլատոնականության փիլիսոփա Ալքուինին էր։ Նա հայտնի է Կեղծ Դիոնիսիոս Արեոպագացու (հունարեն աստվածաբանական աշխատությունների ժողովածուի անհայտ հեղինակ) աշխատանքների թարգմանություններով ու մեկնաբանություններով։ Այս ժամանակահատվածում ի հայտ եկան մի շարք դավանաբանական հակասություններ, ինչպիսին է այն հարցը, թե արդյո՞ք Աստված որոշեց ոմանց փրկել, և ոմանց էլ դատապարտել։ Միևնույն ժամանակ, Պասխասիուս Ռադբերտուսը բարձրացրեց մի կարևոր հարց կապված Հաղորդությունում Քրիստոսի իրական ներկայության հետ։ Արդյո՞ք այն նույնն է, ինչ Քրիստոսի պատմական մարմինը։ Ինչպե՞ս կարող է Նա ներկա լինել բազում անգամներ՝ տարբեր վայրերում։ Ռադբերտուսը պնդում էր, որ Քրիստոսի իրական մարմինը ներկա է, արտահայտված է հացի և գինու տեսքով ու առկա է բոլոր տեղերում և բոլոր ժամանակներում Աստծո անհասկանալի զորության միջոցով ։
Այս ժամանակահատվածը նշանավորվեց նաև գիտության վերածնունդով։ Ֆյուրիում Օռլեանի եպիսկոպոս Թեոդուլֆուսը Կառլոս Մեծի առաջարկով երիտասարդ ազնվականների համար դպրոց է հիմնում։ IX դարի կեսերին դպրոցի գրադարանը ամենաընդարձակներից մեկն էր, որ երբևէ հավաքվել էր Արևմուտքում։
10-րդ դարի սկզբին Ռեմիգիուս Օսերսկին, մեկնաբանություններ էր գրում Դոնատուսի, Պրիսցիանի, Բոետիուսի և Մարտիանուս Կապելլայի դասական տեքստերի վերաբերյալ։ Կարոլինգյան շրջանից հետո կարճ ժամանակով եղավ խավարի դարաշրջանը, որին 11-րդ դարում հաջորդեց ուսման տևական վերածնունդը, և մեծ նշանակություն ունեին արաբերենից թարգմանությունները, ինչպիին է Ավիցեննայի «Հոգու մասին» աշխատությունը ։
Բարձր միջնադար
11-րդ դարի կեսերից մինչև 14-րդ դարի կեսերն ընկած ժամանակահատվածը հայտնի է որպես «Բարձր միջնադար» կամ «սխոլաստիկ» ժամանակաշրջան։ Ընդունված է սկսվել Անսելմ Քենթրբերցուց․ (1033–1109) իտալացի փիլիսոփա, աստվածաբան և եկեղեցական, և հայտնի է որպես Աստծո գոյության գոյաբանական փաստարկի հիմնադիր։
13-րդ և 14-րդ դարի սկիզբը, ընդհանուր առմամբ, համարվում են սխոլաստիկության բարձր ժամանակաշրջան։ 13-րդ դարի սկզբին տեղի ունեցավ հունական փիլիսոփայության վերականգնումը։ Թարգմանչության համար ստեղծված դպրոցները զարգացել են Իտալիայում և Սիցիլիայում, և վերջում, Եվրոպայի մնացած հատվածներում։ Գիտնականներից Ադելարդ Բաթեցին ճանապարհորդում էին Սիցիլիայում և արաբական աշխարհում՝ թարգմանելով աստղագիտության և մաթեմատիկայի վերաբերյալ աշխատանքներ, այդ թվում՝ Էվկլիդեսի «Տարրերի» առաջին ամբողջական թարգմանությունը ։ Նորմանյան թագավորները, ի նշան իրենց հեղինակության, Իտալիայից և այլ տարածքներից գիտելիքների տեր մարդկանց հավաքում էին իրենց արքունիքում ։ 13-րդ դարի կեսերին Վիլյամ Մոերբեկեի հունարեն փիլիսոփայական նյութերի թարգմանությունները և խմբագրությունները նպաստեցին հունական փիլիսոփայության և, մասնավորապես, Արիստոտելի, ավելի պարզ պատկերի ձևավորմանը։ քանի որ արաբերեն տարբերակներից ստացված տեղեկությունները աղավաղված էին կամ կորցրել էին փիլիսոփայության պլատոնական և արիստոտելյան համակարգերի փոխհարաբերակցությունը ։ Այս ժամանակահատվածում Եվրոպայի մեծ քաղաքներում զարգացում ապրեցին համալսարանները, և Եկեղեցու ներսում գործող հոգևորական կարգերը սկսեցին պայքարել կրթական կյանքի այս կենտրոնների վրա քաղաքական և մտավոր վերահսկողության պահպանման համար։ Այս շրջանում հիմնադրված երկու հիմնական շքանշաններն էին ֆրանցիսկանները և Դոմինիկյան միաբանություն։ Ֆրանցիսկյան միաբանությունը հիմնադրվել է Ֆրանցիսկ Ասսիզեցին կողմից 1209 թվականին։ Նրանց առաջնորդը դարի կեսերին ավանդապաշտ Բոնավենտուրան էր, ով պաշտպանում էր Օգոստինոսի տեսակետը աստվածաբանության վերաբերյալ, Պլատոնի փիլիսոփայությունը և ընդգրկելով Արիստոտելի աշխատությունների միայն մի փոքր մասը՝ ավելի նեոպլատոնական տարրերով ։ Անսելմին հետևելով՝ Բոնավենտուրան ենթադրում էր, որ բանականությունը կարող է ճշմարտությունը հայտնաբերել միայն այն ժամանակ, երբ փիլիսոփայությունը լուսավորվում է կրոնական հավատքով։ Ֆրանցիսկյան այլ կարևոր գրողներ էին Յոհաննես Դունս Սկոտը, Պիտեր Աուրեոլին և Վիլյամ Օկկամը։
1215 թվականին Սբ. Դոմինիկի կողմից հիմնադրված Դոմինիկյան միաբանությունը ավելի շատ շեշտը դնում էր բանականության օգտագործման վրա և լայնորեն օգտագործում էր Արիստոտելյան աղբյուրները, որոնք ստացվել էին Արևելքից և մավրիտանական Իսպանիայից։ Այս շրջանում Դոմինիկյան մտածողության մեծ ներկայացուցիչներն էին Ալբերտ Մեծը և (հատկապես) Թովմա Աքվինացին, որոնց հունական ռացիոնալիզմի և քրիստոնեական վարդապետության ճարտար սինթեզը, ի վերջո, սահմանեց կաթոլիկ փիլիսոփայությունը։ Աքվինացին ավելի շատ շեշտը դնում էր բանականության և փաստաբանության վրա և առաջիններից էր, որ օգտագործեց Արիստոտելի մետաֆիզիկական և իմացաբանական գրության նոր թարգմանությունը։ Սա նշանակալի հեռացում էր նեոպլատոնական և ավգուստինյան մտածողությունից, որը գերակշռել էր վաղ սխոլաստիզմում։ Աքվինացին ցույց տվեց, թե ինչպես կարելի էր ներառել Արիստոտելի փիլիսոփայության մեծ մասը՝ չընկնելով մեկնաբան Ավեռոեսի «սխալների» մեջ։
20-րդ դարի սկզբին պատմաբան և փիլիսոփա Մարտին Գրաբմանը առաջին գիտնականն էր, ով մշակեց մտքի շարունակական զարգացման ուրվագծերը սխոլաստիկության մեջ և Թոմա Աքվինացու մեջ տեսավ ավելի շուտ արձագանքի և մտքի զարգացում, քան եզակի, հետևողականորեն առաջացած և օրգանական ամբողջություն։ Չնայած Գրաբմանի գերմաներեն ստեղծագործությունները բազմաթիվ են, միայն Թոմա Աքվինացունն (1928) մատչելի է անգլերեն։ Այնուամենայնիվ, Գրեբմանի միտքը կարևոր դեր ունեցավ սխոլաստիկայի ժամանակակից ըմբռնման համար և Աքվինայի առանցքային դերի ամբողջ։
Միջնադարյան փիլիսոփայության ուսումնասիրման առակաները
Ժամանակակից փիլիսոփայության հիմնական բոլոր ճյուղերը միջնադարյան փիլիսոփայության մաս էին կազմում։ Միջնադարյան փիլիսոփայությունը ներառում էր նաև այն ոլորտների մեծ մասը, որոնք սկզբնապես ստեղծվել էին հեթանոսական փիլիսոփաների, մասնավորապես, Արիստոտելի կողմից։ Այնուամենայնիվ, ենթադրվում է, որ կրոնի փիլիսոփայություն կոչվող առարկան միջնադարի եզակի զարգացումն էր, և թեման որոշող շատ խնդիրներ առաջինը ձևավորվեցին միջնադարում ՝ այն ձևերով, որոնք մինչ այժմ ճանաչելի են։
Աստվածաբանություն
Միջնադարյան փիլիսոփայությունը բնութագրող թեման՝ աստվածաբանականն է։ Այս շրջանում քննարկվող առարկաներից են.
Մետաֆիզիկա
12-րդ դարի կեսերին Արիստոտելի «Մետաֆիզիկայի» «վերաբացահայտումից» հետո շատ սխոլաստիկներ մեկնաբանություններ են գրել դրա վերաբերյալ (մասնավորապես ՝ Աքվինացին և Սկոտը)։ Ունիվերսալիաների խնդիրը տվյալ ժամանակահատվածում հիմնական մեկն էր։ Այլ առարկաները ներառում էին.
Բնափիլիսոփայություն
Բնափիլիսոփայությում և գիտության փիլիսոփայությում միջնադարյան փիլիսոփաները հիմնականում ազդվել են Արիստոտելի կողմից։ Այնուամենայնիվ, 14-րդ դարից սկսած բնափիլիսոփայությում մաթեմատիկական դատողությունների աճող օգտագործումը նախապատրաստեց գիտության վերելքը նորագույն շրջանում․ այս միտումը ցույց են տալիս Վիլյամ Հեյթսբերիի և Վիլյամ Օկկամի ավելի տրամաբանական դատողությունները։ Բնափիլիսոփայության մյուս ուսումնասիրողներից են Ալբերտ Սաքսոնացին, Ժան Բյուրիդանը և Նիկոլաս Օտրեկուրտը։
Տրամաբանություն
Տրամաբանության մեծ պատմաբան Յոզեֆ Բոչենսկին միջնադարը համարել է տրամաբանության պատմության երեք մեծ ժամանակաշրջաններից մեկը։ Աբելարի ժամանակներից մինչև 14-րդ դարի կեսերը սխոլաստիկ գրողները զգալի ուշադրություն հատկացրել և զարգացրել են արիստոտելյան տրամաբանությունը։ Ավելի վաղ շրջանում Պիեռ Աբելարի նման գրողներ մեկնաբանություններ էին գրում հին տրամաբանության (Արիստոտելի «Կատեգորիաներ», «Բացատրությունների մասին», Պորփյուրի «Արիստոտելի «Ներածությունը» ) աշխատանքների վերաբերյալ։ Հետագայում առաջացան տրամաբանական հետազոտության նոր բաժիններ, և մշակվեցին նոր տրամաբանական ու իմաստաբանական հասկացություններ։ Միջնադարյան տրամաբանության զարգացման մեջ իրենց ներդրումն են ունեցել նաև Ալբերտ Սաքսոնացին, Ժան Բյուրիդանը, Ջոն Վիքլիֆը, Պողոս Վենետիկցին, Պիտեր Իսպանացին, Ռիչարդ Քիլվինգթոնը, Վոլթեր Բուլրեին,Վիլյամ Հեյթսբերին և Վիլյամ Օկկամը։
Բարոյական փիլիսոփայություն (Էթիկա)
Այս ոլորտի գրողներից էին Անսելմը, Օգոստինոս Երանելին, Պիեռ Աբելարը, Յոհաննես Դունս Սկոտը, Պիտեր Իսպանացին, Թովմա Աքվինացին և Վիլյամ Օկկամը։ Քաղաքական տեսության գրողների թվում էին Դանթեն, Ջոն Վիքլիֆը և Վիլյամ Օկկամը։
Հայկական փիլիսոփայությունը միջնադարում
Հայկական ինքնուրույն փիլիսոփայությունը սկզբնավորվել է V դարում։ Հիմնական ուղղություններն են եղել քրիստոնեական ջատագովությունը (Մեսրոպ Մաշտոց, Եզնիկ Կողբացի, Եղիշե և ուրիշներ), նեոպլատոնականությունը, որի արիստոտելյան թևի ականավոր ներկայացուցիչներից էր Դավիթ Անհաղթը (վերջինիս շնորհիվ հայ միջնադարյան փիլիսոփայությունը ժառանգել և պահպանել է անտիկ փիլիսոփայության նվաճումները), և բնափիլիսոփայական ուղղությունը, որի հիմնադիրը VII դարի մաթեմատիկոս, տոմարագետ, աշխարհագետ Անանիա Շիրակացին էր։ Նրանց ավանդույթը շարունակել են XI–XIV դարերի մտածողները՝ Հովհաննես Սարկավագը, Վահրամ Րաբունին, Գրիգոր Տաթևացնի, Հովհան Որոտնեցին, որոնք ոչ միայն զարգացրել են ժամանակի առաջադեմ՝ նոմինալիստական ուղղությունը, այլև առաջադրել են եվրոպական փիլիսոփայության ոգուն համահունչ իդեաներ և բնափիլիսոփայական գաղափարներ։ Միջնադարյան հայ փիլիսոփաները մասնակցել են կրոնադավանաբանական խնդիրների քննությանը՝ դրսևորելով 2 միտում. մի կողմից պայքարել են օտար նվաճողների դեմ (Եզնիկ Կողբացի, Ստեփանոս Սյունեցի, Ներսես Շնորհալի, Առաքել Սյունեցի և ուրիշներ), մյուս կողմից՝ արտահայտել հասարակական ներքին հակամարտությունները, որոնք միջնադարում կրոնական-հերձվածողական բնույթ էին ստանում (Գրիգոր Մագիստրոս Պահլավունի, Գրիգոր Նարեկացի, Մխիթար Գոշ, պավլիկյաններ, թոնդրակեցիներ և ուրիշներ)։
Պատմության փիլիսոփայությանը և սոցիալական փիլիսոփայությանը հուզող խնդիրներ են արծարծվել հայ պատմիչների՝ Եղիշեի, Մովսես Խորենացու, Ղազար Փարպեցու, Մովսես Կաղանկատվացու, Կիրակոս Գանձակեցու երկերում։ Գրվել են նաև անտիկ և միջնադարյան հեղինակների (Պլատոն, Արիստոտել, Զենոն, Փիլոն Ալեքսանդրացի, Պորփյուր, Յամբլիքոս, Կեղծ Դիոնիսիոս Արեոպագացի, Թովմա Աքվինացի և ուրիշներ) փիլիսոփայական դասական երկերի հայերեն թարգմանություններն ու մեկնաբանությունները։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Արևմտյան փիլիսոփայություն Կատեգորիա:Փիլիսոփայության պատմություն Կատեգորիա:Փիլիսոփայություն ըստ ժամանակաշրջանի Կատեգորիա:Փիլիսոփայությունն ըստ դարաշրջանի Կատեգորիա:Փիլիսոփայական գիտությունների դոկտորներ Կատեգորիա:Արևմտյան փիլիսոփայության ուղղություններ և դպրոցներ
Սուրեն Գյանջումյան
Սուրեն Հովհաննեսի Գյանջումյան, հայ պարուսույց։ ՀՀ ժողովրդական արտիստ (2007)։
Կենսագրություն
Սուրեն Գյանջումյանը ծնվել է 1932 թվականին Երևանում։ Որպես մենապարող հանդես է եկել Երվանդ Սահառունու անվան երգի-պարի անսամբլի կազմում` Վանյա Ղարիբյանի ղեկավարությամբ։ 1957 թվականին կազմակերպել և ստեղծել է էլեկտրաճշգրիտ սարքերի գործարանի պարի համույթը, 1958-1983 թվականներին՝ առևտրի տան երգի-պարի և մանկապատանեկան անսամբլները։ 1967-1977 թվականներին դասավանդել է Առնո Բաբաջանյանի անվան երաժշտական ուսումնարանում որպես ռիթմիկայի, պլաստիկայի պարարվեստի դասախոս։ 1967-1971 թվականներին ստեղծել և ղեկավարել է Երևանի Երկաթուղայինների մշակույթի կենտրոնի ժողովրդական պարի անսամբլը, 1965 թվականին ստեղծել և ղեկավարել է համաշխարհային և միջազգային փառատոների բազմակի դափնեկիր «Կանազ» ժողովրդական պարի համույթը, 1973 թվականին՝ հանրապետական և միջազգային փառատոների դափնեկիր «Գարուն» մանկապատանեկան պարային համույթը։ 1966-1977 թվականներին սովորել է Սանկտ Պետերբուրգի արհմիութենական բարձրագույն դպրոցում։ 2009 թվականից դասավանդել է Խաչատուր Աբովյանի անվան հայկական պետական մանկավարժական համալսարանի պարարվեստի մանկավարժության ամբիոնում ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ պարուսույցներ Կատեգորիա:ՀԽՍՀ մշակույթի վաստակավոր գործիչներ Կատեգորիա:Երևանի պատվավոր քաղաքացիներ Կատեգորիա:ՀՀ ժողովրդական արտիստներ Կատեգորիա:ՀՀ մշակույթի նախարարության ոսկե մեդալակիրներ
Դոշանթեփե
Դոշանթեփե, լեռ Թուրքիայի Էրզրումի նահանգում, Անտիպոնտական լեռահամագարգի հյուսիսարևելյան հատվածում, Օլթի քաղաքի հարավային կողմում։ Նշանակված է Կովկասի 5-վերստանոց քարտեզում ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Թուրքիայի լեռներ Կատեգորիա:Էրզրումի նահանգ
.gs
.gs, Հարավային Ջեորջիա և Հարավային Սենդվիչային կղզիների վերին մակարդակի ազգային դոմենն է։
Արտաքին հղումներ
gs
Toppdomän
Արևելյան Եվրոպան խորհրդային վերակառուցման շրջանում
Արևելյան Եվրոպան խորհրդային վերակառուցման շրջանում՝ Խորհրդային միության վերակառուցումն անդրադարձավ Արևելյան Եվրոպայի սոցիալիստական երկրների զարգացման վրա։ Միխայիլ Գորբաչովի հռչակած նոր քաղաքական մտածողության կարևոր տարրերից էր սոցիալիստական երկրների հետ ԽՍՀՄ-ի հարաբերությունների վերանայումը։ Սոցիալիստական ճամբարի փոխարեն սկսեց կիրառվել սոցիալիստական համագործակցություն անվանումը 1985 թվականին Գորբաչովը առաջադրեց սոցիալիստական միասնացման նոր մոտեցումներ, որոնք առաջ քաշվեցին Գորբաչովյան բարեփոխումներ անվամբ, որի մեջ բացի եվրոպական երկրների հետ համագործակցության դաշինքը պարունակում էր նաև ներքին խնդիրներ։ ԽՍՀՄ-ը պատրաստ էր հրաժարվելու «ավագ եղբոր» դերից։ Իսկ սոցիալիստական երկրների միջև ԽՍՀՄ-ի կազմի մեջ մտնող երկրների միջև հարաբերությունները պետք է հիմնվեին և՛ փոխօգնության, և՛ փոխշահավետության վրա։ 1986 թվականին այդ սկզբունքները հաստատվեցին սոցիալիստական համագործակցության անդամ երկրների կողմից, սակայն, երկար ժամանակ չանցած այդ ծրագրի իրագործումը ձախողվեց։ ԽՍՀՄ անդամ երկրներից շատերը ձգտում էին կրճատելու սեփական ռազմական ծախսերը, ապրանքափոխանակումը կատարել համաշխարհային գներով, սակայն պահպանվում էր խորհրդային էժան հումքի և էներգակիրների մատակարարումը։ Վերոնշյալ բարեփոխումները ի կատար չածվեցին, ԽՍՀՄ երկրների միասնական չլինելու պատճառով։ Մի շարք երկրներում ԽՍՀՄ-ի նոր կուրսը բացասաբար ընդունվեց, քանզի հարվածում էր սոցիալիստական երկրների քաղաքական-կուսակցական ղեկավարության շահերին։ Գերմանիայի Ժողովրդավարական Հանրապետության առաջնորդ Էրիխ Հոնեկերը նշել է․ «Եթե ձեր հարևանն իր տանը փոխում է պաստառները, ապա չի նշանակում, որ դուք էլ ձեր տանը պարտադիր պետք է վերանորոգում սկսեք»։ Հակառակ դրան Հունգարիայում, Լեհաստանում և Հարավսլավիայում խորհրդային վերակառուցումը խթանեց բարեփոխումների իրագործումը։ Սկզբում այդ բարեփոխումները ընթանում էին վերակառուցման և սոցիալիզմի նորացման կարգախոսների ներքո։ Որոշ ժամանակ անց պարզ դարձավ, որ գոյություն ունեցող հասարակական-քաղաքական և տնտեսական համակարգի բարեփոխումն անհնար է։ Եվրոպական երկրների մեծ մասում դեռևս 1970-ական թվականների վերջերին և 1980-ական թվականների սկզբներին ի հայտ էին եկել ընդդիմադիր կազմակերպություններ ու շարժումներ, որոնց գործունեությունը հետագայում պաշտոնապես արգելվել էր։ Դրանցում էական դեր էր խաղում փոփոխություններ պահանջող և ազատականորեն տրամադրված մտավորականությունը։ Չեխոսլովակիայում գործել էր «Խարտիա-77»-ը, Լեհաստանում՝ «Սոլիդարնոստը» («Համերաշխություն»), Բուլղարիայում՝ «Էկոլոգիստները» և այլն։ Նրանք իրենց աջակցությունը հայտնեցին Գորբաչովին, քանի որ պարզ էր, որ առանց ԽՍՀՄ-ում արմատական վերափոխումների անհնարին էր նաև վերափոխումների իրագործումը Արևելյան Եվրոպայում։ Արևելյան Եվրոպայի ցանկացած երկրներում բարեփոխումների իրագործման փորձերը ուղղակի կճնշվեին այնպես, ինչպես դա արդեն արվել էր Հունգարիայում և Չեխոսլովակիայում։
Արևելյան Եվրոպայի կազմի մեջ ներկայումս մտնում է 9 պետություն.
Աղբյուր
Համաշխարհային պատմություն 12. Հումանիտար հոսք Հեղինակ՝ Վ. Պետրոսյան, Ա. Նազարյան, Ռ. Սաֆրաստյան
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ պատմություն Կատեգորիա:Եվրոպայի պատմություն Կատեգորիա:Սառը պատերազմ
Վեիդֆյորդ
Վեիդֆյորդ (Wijdefjord), ֆյորդ Նորվեգիայի Շպիցբերգեն կղզեխմբում ։
Ֆյորդը սկիզբ է առնում Արևմտյան Շպիցբերգեն կղզու հյուսիսից և ձգվում դեպի Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոս՝ մայրցամաքային Նորվեգիայի և Հյուսիսային բևեռի միջև։ Հանդիսանում է կղզեխմբի խոշորագույն ֆյորդը։ Երկարությունը կազմում է 108 կմ։ Սկզբնաղբյուրը գտնվում է կղզու հյուսիսային ափին։ Այնուհետև այն շարունակվում է դեպի հարավ՝ կղզու խորքը, այդպիսով բաժանելով Անդրեի երկիրը (արևմուտքից) և Մարգարետի երկիրը (արևելքից)։ Վեիդֆյորդ ֆյորդի հարավային մասը ընդգրկված է Ինդրե-Վեիդֆյորդեն ազգային պարկի մեջ ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Շպիցբերգենի ֆյորդեր
Զոլոտարյովկա (գյուղ, Շախտյորսկի շրջան)
Զոլոտարյովկա (Золотарівка), գյուղ Ուկրաինայի Դոնեցկի մարզի Շախտյորսկի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1898 թվականին։
2001 թվականի տվյալներով Զոլոտարյովկա գյուղում բնակվում էր 1 240 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Դոնեցկի մարզի Շախտյորսկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1898 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band
Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (այլ անվանում՝ One Down, Six to Go ), The Beatles բրիտանական ռոք խմբի ութերորդ ստուդիական ալբոմ։ Ալբոմը ձայնագրվել է 129 օր շարունակ, 1966 թվականի դեկտեմբերի 6–ից սկսած, և թողարկվել է 1967 թվականի հունիսի 1–ին Մեծ Բրիտանիայում (ԱՄՆ–ում այն թողարկվել է հունիսի 2–ին)։
Շատ քննադատներ տեղադրել են Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band–ը բոլոր ժամանակների ամենաազդեցիկ ռոք ալբոմների ցանկում ։ Մասնավորապես, այն անվանվել է բոլոր ժամանակների և ժողովրդների լավագույն ալբոմ Rolling Stone ամսագրի կողմից։ BBC ռադիոկայանի կողմից կազմակերպած հարցման արդյունքում, ալբոմը առաջին հորիզոնական է զբաղեցնում Մեծ Բրիտանիայում ։ Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band-ը իններորդ տեղ է զբաղեցնում ամենավաճառվող ալբոմների ցանկում՝ ավելի քան 30 միլիոն վաճառքներով ։
Ալբոմի պատմություն
Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band-ը դարձել է առաջին ալբոմը, որը ձայնագրվել է The Beatles-ի կողմից այն բանից հետո, երբ նրանք ավարտել են իրենց համերգային գործունեությունը և կենտրոնացել ստուդիական աշխատանքի վրա (դա տեղի է ունեցել 1966 թվականին)։ Խումբը միանգամից ունեցել է մեծ քանակությամբ ազատ ժամանակ, որը կարելի էր օգտագործել նոր ալբոմի պատրաստման համար։ Քանի որ The Beatles-ը EMI ընկերության շահույթի գլխավոր աղբյուրն էր, նրանց տրամադրվել է գրեթե անսահմանափակ հասանելիություն «Էբբի Ռոուդ» ստուդիայի հնարավորություններին։
1966-1967 թվականներն ընդհանուր առմամբ բեկումնային են դարձել The Beatles-ի համար։ Փոխվել է երաժիշտների իմիջը. նրանք աճեցրել են բեղերն ու մորուքները, իսկ Ջոն Լենոնը սկսել է կլոր ակնոցներ կրել։ Ընդարձակվել է խմբի անդամների երաժշտական նախասիրությունների ցանկը՝ պարզ ռոք-ն-ռոլից, բլյուզից և փոփ-երաժշտությունից նրանք եկել են ոճերի բազմազանության. ձայնագրություններում սկսել են օգտագործվել նոր գործիքներ՝ լարային, փողային, հին (օրինակ՝ կլավեսին), ինչպես նաև էկզոտիկ (օրինակ՝ սիտար և տամպուրա)։ Համույթը սկսել է օգտագործել ձայնագրման ստուդիայի տարբեր էֆեկտներ։ Փոխվել է երգերի տեքստերի թեմատիկան։ Խմբի անդամները փորձել են իրենց նոր որակով՝ Լենոնը կատարել է գլխավոր դերը «Ինչպես ես հաղթեցի պատերազմը» ֆիլմում, իսկ Փոլ Մաքքարթնին երաժշտություն է գրել մեկ այլ ֆիլմի համար՝ «Ինչպես ընտանիքը կասի» (The Family Way)։
1966 թվականին Մաքքարթնին լսել է The Beach Boys խմբի Pet Sounds ալբոմը, որի որոշ երգեր նրա վրա խորը տպավորություն են թողել։ Այն ժամանակ Մաքքարթնին ապագա ձայնասկավառակի կոնցեպցիայի գաղափար ուներ։ Նա առաջարկել է, կարծես, վերափոխվել մեկ այլ խմբի՝ սերժանտ Փեփերի նվագախմբի ։ Դա մի շրջան էր, երբ ՄաքՔարթնին հաճախ խմբում ավելի մեծ դեր էր խաղում, քան Լենոնը։ Sgt Pepper's․․․ գաղափարը և հայեցակարգը ամբողջությամբ պատկանել է Մաքքարթնիին։ The Beatles-ի պատմության մեջ առաջին անգամ նկատվել է մեկ մասնակցի ակնհայտ գերիշխանությունը մյուսների նկատմամբ ։ Միևնույն ժամանակ ալբոմը անվանում են վերջին ստուդիական աշխատանքը, որի վրա The Beatles-ն ստեղծել է ամեն ինչ միասին, այլ ոչ թե մասնատված. դա նշում են Հանթեր Դևիսը «The Beatles. Լիազորված կենսագրություն» և Ռինգո Սթարը՝ իր ինքնակենսագրության մեջ ։
Երկար ընդմիջում The Beatles-ի երկարատև սկավառակների թողարկման միջև («Revolver»- ի վերջին ստուդիական ալբոմը թողարկվել է 1966 թվականի օգոստոսին), նրանց համերգային գործունեության դադարեցման հետ մեկտեղ, ավելի ու ավելի լուրջ դժգոհություն էր առաջացնում EMI-ի ղեկավարության մոտ։ Այսպիսով, 1966-ի նոյեմբերին, 1967-ի հունվարին, Sgt. Pepper’s…-ի սեսիաներին ձայնագրած երկու երգերը՝ «Strawberry Fields Forever» և «Penny Lane», թողարկվել են 1967 թվականի փետրվարին սինգլի վրա և չեն ընդգրկվել ալբոմում (ինչպես նաև երգերի մեծ մասը 1963-1969 թվականների սինգլներից)։  Բացի այդ, ձայնասկավառակի վրա չի հայտնվել Ջորջ Հարիսոնի «Only a Northern Song» երգը (այն հետագայում օգտագործվել է «Դեղին սուզանավ» մուլտֆիլմում և ընդգրկվել է «Yellow Submarine» ալբոմում)։
Ալբոմը ձայնագրվել է մոտ երեք ամիս, դրա ստեղծման համար պահանջվել է շուրջ 700 ժամ ստուդիական աշխատանք։ Ընդհանուր ծախսերը կազմել են 25 հազար ֆունտ ստերլինգ։
Ալբոմի կոնցեպցիա
1967 թվականին համույթի մասնակիցներն արդեն աշխարհի ամենաճանաչված անձանց թվում էին, սակայն նրանց ստեղծած երիտասարդ ու սրամիտ կերպարները հասցրել է ձանձրացնել երաժիշտներին։ Փոլ Մաքքարթնիի խոսքով՝ խմբի անդամներն արդեն հոգնել են «Բիթլզ» լինելուց։
Ստեղծված իմիջից հեռանալու առաջին քայլը արտաքինի արմատական փոփոխությունն էր։ Ամբողջ քառյակը բեղեր, մորուքներ ու բակենբարդներ է աճեցրել, իսկ դասական կոկիկ կոստյումները փոխարինվել են մի շարք վառ հանդերձանքով։
Այն գաղափարը, որ ձայնասկավառակը ներկայացված է ոչ թե The Beatles-ի, այլ մեկ այլ խմբի կողմից, դարձել է ալբոմի հիմնական կոնցեպցիան։ Նրան ենթակա են կոմպոզիցիաների կարգը (ալբոմը սկսվում է գլխավոր երգով՝ Sgt Pepper's Lonely Hearts Club Band–ով, որը հանդիսատեսին ներկայացնում է նվագախումբը և նրա հորինված առաջնորդ Բիլի Շիրսը) և ալբոմի շապիկը (երաժիշտները կրում էին տարբեր կոստյումներ)։
Կոնցեպցիան իր շարունակությունն է ստացել «Դեղին սուզանավ» մուլտֆիլմում, որտեղ The Beatles–ը և «սերժանտ Փեփերի նվագախումբը» նույնը չեն, թեև մուլտֆիլմի վերջում «բիթլզները» վերամարմնավորվում են այդ նվագախմբում։
Ալբոմի շապիկ
Բրիտանացի երաժշտասերների շրջանում անցկացված հարցման համաձայն, ինչպես նաև Rolling Stone ամսագրի կարծիքով, Sgt. Pepper’s…-ի շապիկը առաջին տեղն է զբաղեցնում երաժշտական ալբոմների շապիկների շարքում։ Այն ստեղծվել է հայտնի նկարիչ Փիթեր Բլեյքի և լուսանկարիչ Մայքլ Քուպերի կողմից։ Գաղափարի հեղինակներն են դիզայներ Ռոբերտ Ֆրեյզերը և Փոլ Մաքքարթնին։
Շապիկի առաջի կողմը իրենից ներկայացնում է պատկերազարդ կոմպոզիցիա տարբեր հայտնի մարդկանց կարտոնե ֆիգուրաներից, Բիթլզի երաժիշտներից, մադամ Տյուսոյի թանգարանից նրանց ֆիգուրաներից, Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band մակագրությամբ թմբկից, «Beatles» մակագրությամբ գերեզմանաքարից, ու մի քանի տարբեր առարկաներից։
Ռոբերտ Ֆրեյզերը, 1960-ականների բրիտանական արվեստի առաջնորդներից մեկը, Փոլ Մաքքարթնիի լավ ծանոթն էր։ Ֆրեյզերը համոզել է նրան և ամբողջ քառյակին հրաժարվել ալբոմի շապիկի առաջին տարբերակից, որն առաջարկել են «The Fool» խմբի նկարիչները, և առաջարկել է սեփական թեկնածությունն արտ-տնօրենի դերի համար։ Նա էլ հրավիրել է Փիթեր Բլեյքին շապիկի վրա աշխատելու ։
Երաժիշտների համար զինվորական համազգեստին նման կոստյումներ են մշակվել դիզայներ Մանուել Կուեվասը, որոնք պատրաստված են վառ գույների ատլասից։ Երեք երաժիշտների «համազգեստը» զարդարում է որևէ կրծքանշան կամ շքանշան՝ Բրիտանական կայսրության շքանշանը Մաքքարթնիի և Հարիսոնի մոտ, Մեծ Բրիտանիայի զինանշանը Լենոնի մոտ և Օնտարիո նահանգի ոստիկանության կրծքանշանը Սթարի մոտ։
2011 թվականին ալբոմի շապիկը երրորդ հորիզոնական է զբաղեցրել բոլոր ժամանակների ալբոմների շապիկների ցանկում, Music Radar ինտերնետ հրատարակության կարդողների կարծիքով ։ Փիթեր Բլեյքի հոնորարը կազմել է 200 ֆունտ ։
Թողարկում
Sgt. Pepper–ը առաջին անգամ թողարկվել է ոչ պաշտոնական «Ռադիո Լոնդոն» ռադիոկայանով մայիսի 12–ին և արդեն պաշտոնապես BBC Light ծրագրի Where It's At շոուի ժամանակ, մայիսի 20–ին։ Մայիսի 26–ին ալբոմը արագ թողարկվել է Մեծ Բրիտանիայում, որտեղ այն առաջին անգամ պլանավորվել է։ Ամերիկյան թողարկումը կայացել է հունիսի 2–ին։ Խմբի ութերորդ սկավառակը գլխավորել է Record Retailer albums հիթ–շքերթը 23 շաբաթ շարունակ ։ Ամերիկյան ռադիոկայանները խաղտում էին իրենց կարգացուցակները, միացնելով ալբոմը գրեթե առանց դադարների, սկզբից մինչև վերջ ։
Ալբոմը Billboard Top LPs հիթ-շքերթում առաջին տեղն Է զբաղեցրել 15 շաբաթվա ընթացքում ՝ 1967 թվականի հուլիսի 1-ից մինչեւ հոկտեմբերի 13-ը։ Իր թողարկումից հետո երեք ամսվա ընթացքում 2,5 միլիոն վաճառված օրինակներից, սերժանտ Փեփերի նախնական առեւտրային հաջողությունը գերազանցել է Beatles-ի բոլոր նախորդ ալբոմները։ Մեծ Բրիտանիայում դա եղել է 1967 թվականի և տասնամյակի ամենավաճառվող ալբոմը։
Ալբոմը Billboard Top LPs հիթ-շքերթում առաջին տեղն Է զբաղեցրել 15 շաբաթ շարունակ՝ 1967 թվականի հուլիսի 1-ից մինչև հոկտեմբերի 13-ը։ Թողարկումից հետո երեք ամսվա ընթացքում 2,5 միլիոն վաճառված օրինակներ ունենալով, Sgt. Pepper–ը նախնական առևտրային հաջողությամբ գերազանցել է Beatles-ի բոլոր նախորդ ալբոմները։ Մեծ Բրիտանիայում դա եղել է 1967 թվականի և տասնամյակի ամենավաճառվող ալբոմը։
Կոմպոզիցիաների ցանկ
Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band դարձել է The Beatles–ի առաջին ալբոմ, որը թողարկվել է նույն ցանկով և Մեծ Բրիտանիյում, և ԱՄՆ–ում։
Առաջին կողմում երգերի այլընտրանքային հաջորդականություն
Այն բուկլետում, որն ուղեկցում էր ալբոմի CD թողարկումը 1987 թվականին պատմվում է, որ ալբոմի վրա աշխատանքների ժամանակ սկավառակաի առաջին կողմում սկզբնապես քննարկվում երգերի ուրիշ հաջորդականություն․
Հոբելյանական վերաթողարկում
2017 թվականի մայիսի 26–ին «Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band» ալբոմի հոբելյանական վերաթողարկումը թողարկվել է չորս տարբեր հրատարակություններով․ մեկ CD, կրկնակի CD, կրկնակի վինիլ և սուպեր–հրատարակություն ։