Գեորգի_Գապոնի_սպանություն
Ազեֆի հրաժարականը
Էսէռների կուսակցության ներսում սպանության մեկ այլ վարկած էր տարածվել։ Այստեղ խոստովանում էին, որ Գապոնը սպանվել է Ռուտենբերգի կողմից, սակայն կարծում էին, որ նա գործել է սեփական նախաձեռնությամբ։ Այս արարքի նկատմամբ վերաբերմունքը տարբեր էր։ Ոմանք, ինչպես Սավինկովը, հավանություն էին տալիս Ռուտենբերգի արարքին։ Մյուսները, ինչպես Չեռնովը, դրանում ցավալի թյուրիմացություն էին տեսնում, որն արդարացում էր միայն գործի հանգամանքներով։ 1906 թվականի վերջում Ռուտենբերգին ուղղված նամակում Չեռնովը գրել է՝ «Ես, և մյուս ընկերներն էլ, լիովին հասկանում ենք, որ բարոյական ցնցումը, որ դուք ապրել եք այն անձի անկմամբ, ում դուք հավատում էիք և ով իր մեջ փառավոր պատմական օրեր էր մարմնավորում, և հուզմունքը, առանց որի չէր կարող ծնվեր այդ անձին պատմությունից ջնջելու որոշումը, միանգամայն բավարար հիմք են եղել տեղի ունեցած թյուրիմացության համար... և անձամբ ինձ համար այս ամենի մեջ տարօրինակը այն է, թե ինչպես կարող եք դուք այժմ մտածել և պնդել, թե ձեզ կարգադրվել է անել այն, ինչը տեղի ունեցել» ։ Վերջապես, երրորդները դատապարտում էին Ռուտենբերգի արարքը՝ դրանում անձնական վրեժխնդրության դրսևորում տեսնելով։ Կուսակցության ամենատարեց անդամներից մեկը՝ Օսիպ Մինորը, Ազեֆի կնոջից իմանալով կատարվածի մասին, Ռուտենբերգի դեմ խիստ վրդովվել՝ ասելով, որ «Գապոնի սպանությունը ամենևին էլ հերոսական արարք չէ, որովհետև տվյալ դեպքում նա գործել է ոչ թե կուսակցական նպատակներով, այլ միայն անձնական վրեժխնդրության զգացումով» ։ Երբ Ազեֆի կինը հայտնել է, որ Ռուտենբերգը գտնվում է ծանր վիճակում և մոտ է ինքնասպանությանը, Մինորը պատասխանել է, որ «դա, ըստ էության, նրա համար լավագույն միջոցն է դուրս գալու այն վիճակից, որում ինքն իրեն դրել է, քանի որ սոցիալիստ-հեղափոխականների կուսակցությունում նա այլևս անելիք չունի» ։ Ինքը ՝ Ռուտենբերգը, համաձայն չի եղել այդ վարկածներից ոչ մեկի հետ։ Այն բանից հետո, երբ հասարակության մեջ տարածվել է այն կարծիքը, որ նա Գապոնին սպանել է անձնական դրդապատճառներով, Ռուտենբերգը սկսել է պայքարել, որ կուսակցությունը ճանաչի իր մասնակցությունն այդ գործում։ Բանավոր և գրավոր հայտարարություններում նա պնդել է, որ գործել է ԿԿ-ի հանձնարարությամբ, և սպանության կատարողներն էլ վստահ են եղել, որ կատարում են ԿԿ-ի որոշումը ։ Նա պնդել է, որ Կենտկոմի անդամ Ազեֆն է իրեն թույլ տվել սպանել միայն Գապոնին այն դեպքում, եթե Ռաչկովսկու հետ Գապոնի կրկնակի սպանությունը չհաջողվի։ Նա նաև պնդել է, որ Ազեֆը սպանությունից երկու օր առաջ տեղյակ է եղել իր պատրաստվածության մասին, սակայն իրեն չի կանգնեցրել, և, վերջապես, Ազեֆն ի՛նքն է օգնել իրեն այդ նախապատրաստման մեջ խորհուրդներով և այն անձանց ցուցումներով, ովքեր պետք է սպանեին միայն Գապոնին։ Սակայն Ազեֆը կտրականապես հերքել է այդ մեղադրանքները ։ Կենտկոմում հարցը հանգել է նրան, որ կա՛մ Ռուտենբերգն է ստում, կա՛մ՝ Ազեֆը։ Իսկ քանի որ Ազեֆի հեղինակությունը կուսակցությունում անհաղթահարելի էր, ապա ԿԿ-ն հավատում է նրան, այլ ոչ թե Ռուտենբերգին։ 1906 թվականի հուլիսին Ազեֆը Հայդելբերգում հանդիպել է Ռուտենբերգի հետ և կշտամբել նրան այն բանում, որ նա գործի մասին պատմում է ոչ այնպես, ինչպես իրականում եղել է։ Երբ Ռուտենբերգը առարկել է, Ազեֆը այսպիսի հարցադրում է արել՝ «Լավ, դուք ինձ մի բան ասեք. ես ձեզ հանձնարարել եմ Գապոնի սպանությունը, թե՞ ոչ»:- «Իհա՛րկե»։ -«Դուք ստում եք, Մարտին Իվանովիչ» ։ Զրույցի վերջում Ազեֆը հայտարարել է, որ Ռուտենբերգի նյարդերը լարված են, և նրան առաջարկել է գնալ Ռուսաստան ու զբաղվել աշխատանքով։ «Ռուսաստան մեկնելու նրա առաջարկը ես ընդունեցի որպես միանգամայն որոշակի մտադրություն՝ օգնելու ինձ կախվել մոտակա կախաղանից», - հիշում է Ռուտենբերգը ։