cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Նյութափոխանակություն
Բջջային շնչառություն
3.Նորածին երեխաների, կենդանիների մերկ ծնված ձագերի, ձմեռային քուն մտած կենդանիների մեջքի մասում կա գորշ գույնի ճարպ։ Նրա բջիջներում շատ միտոքոնդրիումներ կան, որոնց թաղանթը ներթափանցված է ծակոտիներով։ Դրանցով ազատորեն անցնում են ջրածնի իոնները։
Ֆոտոսինթեզ
Բույսերի բջիջներում, որոնցում քլորոֆիլ է պարունակվում, տեղի են ունենում կենդանի աշխարհի համար վիթխարի նշանակություն ունեցող ուրույն գործընթացներ։ Բուսական բջիջներն ընդունակ են օրգանական նյութեր սինթեզելու պարզ անօրգանական միացություններից՝ դրա համար օգտագործելով Արեգակի ճառագայթային էներգիան։ Արեգակնային (լուսային) ճառագայթման հաշվին կատարվող օրգանական միացությունների սինթեզը կոչվում է ֆոտոսինթեզ։
Ֆոտոսինթեզն արտահայտվում է հետևյալ գումարային հավասարումով.
6CO2+6H2O→C6H12O6+6O2
Այս գործընթացում էներգիայով աղքատ նյութերից՝ ածխածնի (IV) օքսիդից և ջրից առաջանում է էներգիայով հարուստ ածխաջուր (գլյուկոզ,C6H12O6)։ Ֆոտոսինթեզի հետևանքով առաջանում է նաև մոլեկուլային թթվածին։ Ֆոտոսինթեզը բաժանվում է երկու փուլի՝ լուսային և մթնային։ Լուսային փուլը ընթանում է միայն լույսի առկայության պայմաններում, իսկ մթնային փուլը կարող է իրականանալ ինչպես լուսային, այնպես էլ մթնային պայմաններում։ Ֆոտոսինթեզի պրոցեսում կարևոր նշանակություն ունեն ֆոտոսինթեզող գունակի՝ քլորոֆիլի դերը։ Գունակները ներդրված են քլորոպլաստի գրանների մեջ և շրջապատված են սպիտակուցները,լիպիդների և այլ նյութերի մոլեկուլներով։ Քլորոֆիլն իր կառուցվածքով նման է հեմոգլոբինում պարունակվող հեմին, բայց այն տարբերությամբ, որ հեմում պարունակվում է երկաթ, իսկ քլորոֆիլում մագնեզիում։ Քլորոֆիլը հիմնականում կլանում է կարմիր և կապտամանուշակագույն լույսը, իսկ կանաչն անդրադարձնում է, որի պատճառով բույսերը հիմնականում կանաչ գույն ունեն, իհարկե, եթե դրան չեն խանգարում այլ գունակներ։
Ֆոտոսինթեզի լուսային փուլը
Ֆոտոսինթեզը բարդ, բազմաստիճան գործընթաց է։ Նրա մեջ կենտրոնական դերը պատկանում է քլորոֆիլին՝ կանաչ գույնի օրգանական նյութին, որի միջոցով արեգակնային ճառագայթման էներգիան փոխակերպվում է քիմիական կապի էներգիայի։
2H2O→4H+</tt>+4e+O2
Թթվածնի ատոմներից առաջանում է մոլեկուլային թթվածին, որն անցնում է թաղանթով դիֆուզիայի եղանակով և արտամղվում մթնոլորտ։ Ջրածնի իոնները (H+</tt>) թաղանթով դիֆուզվել չեն կարող, հետևաբար կուտակվում են նիստերում (գրաններում)։ Այսպիսով, թաղանթի մի կողմում հավաքվում են դրական լիցքավորված պրոտոնները, իսկ մյուս կողմում՝ բացասական լիցքով լիցքավորված մասնիկները։
Թաղանթի երկու կողմում հակադիր լիցքերով լիցքավորված մասնիկների կուտակմանը զուգընթաց աճում է ջրածնի իոնների տարբեր կոնցենտրացիաներով պայմանավորված պոտենցիալների տարբերությունը (պրոտոնային պոտենցիալ)։ Ինչպես միտոքոնդրիումների, այնպես էլ նիստերի թաղանթներում դասավորված են ԱԵՖ սինթեզող ֆերմենտի մոլեկուլները (ԱԵՖ սինթետազ)։ ԱԵՖ սինթետազի ներսում կան անցքուղի, որի միջով կարող են անցնել պրոտոններ։ Երբ պրոտոնային պոտենցիալի մեծությունը հասնում է կրիտիկական մակարդակի, էլեկտրական դաշտի ուժը խողովակից պրոտոնները ծախսվում է ԱԵՖ-ի սինթեզի վրա։ Առաջացած ԱԵՖ-ն ուղղվում է քլորոպլաստի այն մասերը, որտեղ ածխաջրերի սինթեզ է տեղի ունենում։
Թաղանթի մյուս կողմում գտնվող ջրածնի իոնները հանդիպում են փոխադրիչ-մոլեկուլների միջոցով բերված էլեկտրոնների։ Պրոտոնները փոխարկվում են ջրածնի ատոմի, որոնք շարժվում են դեպի քլորոպլաստի այն մասը, որտեղ տեղի է ունենում ածխաջրերի սինթեզը։
Ֆոտոսինթեզի մթնային փուլը
Ֆոտոսինթեզի հետագա ռեակցիաները կապված են ածխաջրերի առաջացման հետ։ Այս ռեակցիաներն ընթանում են ինչպես լույսի տակ, այնպես էլ մթության մեջ (եթե առկա են ԱԵՖ և H) և կոչվում են մթնային փուլի ռեակցիաներ։ Ֆոտոսինթեզի մթնային փուլը կազմված է մի շարք հաջորդական ֆերմենտային ռեակցիաներից։ Այդ ռեակցիաների հետևանքով ածխածնի (IV) օքսիդից և ջրածնից առաջանում են ածխաջրեր։ Մթնային ռեակցիաների համար անընդհատ ելանյութեր են թափանցում լուսային փուլից։ Ածխածնի օքսիդը թափանցում է շրջապատող մթնոլորտից և ֆիքսվում հատուկ ֆերմենտի ռիբուլոզաբիֆոսֆատ-կարբօքսիլազի միջոցով, որի արդյունքում առաջանում է վեցածխածնային միացություն։ Ռիբուլոզաբիֆոսֆատ-կարբօքսիլազ ֆերմենտը մեծ քանակությամբ գտնվում է քլորոպլաստների պարունակության մեջ՝ ստրոմայում։ Այն բնության մեջ ամենաշատ տարածված ֆերմենտներից է։ Ջրածինն առաջանում է ֆոտոսինթեզի լուսային փուլում ջրի ֆոտոլիզի հետևանքով։ Էներգիայի աղբյուր է ԱԵՖ-ը, որը սինթեզվում է ֆոտոսինթեզի լուսային փուլում։ Այս բոլոր նյութերի շնորհիվ քլորոպլաստներում իրականանում է ածխաջրերի սինթեզը։
6CO2+24H→C6H12O6+6H2O
Առաջացած գլյուկոզից կարող են սինթեզվել այլ ածխաջրեր։ Կարևոր ածխաջրերից են սախարոզը և օսլան։ Տերևներից ածխաջրերը կարող են լուբով փոխադրվել հիմնականում դիսախարիդ սախարոզի ձևով, իսկ պահեստավորվում են հիմնականում պոլիսախարիդ օսլայի ձևով։ Բուսական բջիջները կարող են սինթեզել իրենց անհրաժեշտ բոլոր նյութերը։ Սինթեզի համար անհրաժեշտ ազոտը, ֆոսֆորը, ծծումբը և այլ տարրեր բույսերը ստանում են հողից արմատների միջոցով։
Ֆոտոսինթեզի վրա ազդող գործոններ
Գյուղատնտեսական մշակաբույսերի բերքատվության համար կարևոր նշանակություն ունեն ֆոտոսինթեզի արագությունը, որը կախված է բազմաթիվ գործոններից։ Լուսավորվածությունը, ածխաթթու գազի կոնցենտրացիան և ջերմաստիճանը այն գլխավոր գործոններից են, որոնցից կախված է ֆոտոսինթեզի արագությունը։
Լույսի ազդեցության գնահատման համար կարևոր են լույսի ուժգնությունը (ինտենսիվությունը), որակը (սպեկտրային կազմը) և ազդելու ժամանակամիջոցը։ Մթնային փուլի ռեակցիաների իրականացման համար անհրաժեշտ են ԱԵՖ և ջրածին, որոնք ստացվում են լույսի ազդեցության տակ։ Ցածր լուսավորվածության պայմաններում այս նյութերի սինթեզի արագությունը պակասում է, որից դանդաղում են նաև մթնային փուլի ռեակցիաները։ Լուսավորվածության ավելացման զուգընթաց, ֆոտոսինթեզի արագությունն սկզբնական շրջանում է ուղիղ համեմատական կարգով, սակայն հետագա գործընթացը դանդաղում է և գալիս է մի պահ, երբ լուսավորվածության ավելացումը չի մեծացնում ֆոտոսինթեզի արագությունը։ Լույսի շատ բարձր ինտենսիվության պայմաններում, երբեմն քլորոֆիլը սկսվում է գունազրկվել, որը դանդաղեցնում է ֆոտոսինթեզը։
Ջերմաստիճանը, ջուրը, քլորոֆիլի քանակը նույնպես ազդում են ֆոտոսինթեզի արագության վրա։ Թթվածնի բարձր կոնցենտրացիան ֆոտոսինթեզի պրոցեսի վրա ունի ճնշող ազդեցություն, որովհետև պարզ է, որ թթվածինը մրցակցում է ածխաթթու գազի է հետ ռիբուլոզաբիֆոսֆատ-կարբօսիլազ ֆերմենտի ակտիվ կենտրոնի համար, որը իջեցնում է ֆոտոսինթեզի գումարային ինտենսիվությունը։ Ֆոտոսինթեզի վրա բացասաբար են ազդում նաև շրջապատող միջավայրի աղտոտվածության աստիճանը, հատկապես արդյունաբերական ծագում ունեցող տարբեր գազերը։
Ֆոտոսինթեզի նշանակությունը բնության համար
Ֆոտոսինթեզի ժամանակ ածխաթթու գազը յուրացման ընթացքում լույսի և քլորոֆիլի դերի ուսումնասիրության մեջ մեծ ավանդ է ներդրել ռուս խոշորագույն գիտնական Կ.Ա. Տիմիրյազևը։ Նա ֆոտոսինթեզի մասին գրել է այսպես. «դա մի գործընթաց է, որից ի վերջո կախված են կյանքի բոլոր դրսևորումները մեր մոլորակի վրա»։ Այդ կարծիքը միանգամայն հիմնավորված է, որովհետև ֆոտոսինթեզը Երկրի վրա ոչ միայն օրգանական միացությունների, այլև ազատ թթվածնի հիմնական մատակարարն է։
Ֆոտոսինթեզն ունի համամոլորակային նշանակություն, քանի որ արեգակնային էներգիան վերափոխվում է քիմիական կապի էներգիայի, առաջանում են օրգանական միացություններ, որոնք օգտագործվում են ինչպես ավտոտրոֆ, այնպես էլ հետերոտրոֆ օրգանիզմների կողմից։ Ֆոտոսինթեզի շնորհիվ պահպանվում է Երկրի մթնոլորտի որոշակի բադադրությունը։ Ֆոտոսինթեզի արդյունքում առաջանում է մոլեկուլային թթվածին, որն անհրաժեշտ է բոլոր աէրոբ օրգանիզմների համար։ Բացի դրանից առաջացած մոլեկուլային թթվածնի հետ է կապված նաև օզոնային էկրանի գոյությունը, որը պաշտպանում է բոլոր երկրային կենդանի օրգանիզմները մահացու ուլտրամանուշակագույն ճառագայթներից։
Չնայած վիթխարի մասշտաբներին՝ ֆոտոսինթեզը դանդաղ և քիչ արդյունավետ գործընթաց է. կանաչ տերևը ֆոտոսինթեզի համար օգտագործում է իր վրա ընկած արեգակնային էներգիայի ընդամենը 1 %-ը։ Ֆոտոսինթեզի արդյունավետությունը 1 ժամում կազմում է, մոտավորապես, 1 գ օրգանական նյութ 1 մ2</tt> տերևային մակերեսի վրա։ Այսպիսով, ամռանը մեկ օրում 1 մ2</tt> տերևային մակերեսը սինթեզում է 15-16 գ օրգանական նյութ։ Ֆոտոսինթեզի արդյունավետությունը կարելի է բարձրացնել՝ մեծացնելով ածխածնի (IV) օքսիդի պարունակությունը մթնոլորտում, բարելավելով լուսավորվածությունը, ջրամատակարարումը և այլն։ Անհրաժեշտ է նաև հիշել, որ բուսական բջիջները, ինչպես և այլ բջիջները, մշտապես շնչում են, այսինքն կլանում են թթվածին և անջատում ածխածնի (IV) օքսիդ։ Ցերեկը, շնչառության հետ միասին, բուսական բջիջները լուսային էներգիան փոխարկում են քիմիական էներգիայի և օրգանական նյութեր են սինթեզում։ Այդ ընթացքում, որպես ռեակցիայի կողմնակի նյութ, անջատվում է մոլեկուլային թթվածին։ Ֆոտոսինթեզի ընթացքում բուսական բջջի կողմից արտադրված թթվածնի քանակը 20-30 անգամ ավելին է, այդ նույն ընթացքում շնչառության համար կլանվող թթվածնի քանակից։
Ֆոտոսինթեզի առանձնահատկությունները նախակորիզավոր բջիջներում
Ամենայն հավանականությամբ, ֆոտոսինթեզն առաջին անգամ ի հայտ է եկել պրոկարիոտ բջիջներում, այդ պատճառով, այն առանձնակի հետաքրքրություն է ներկայացնում։ Նախակորիզավոր օրգանիզմներից ֆոտոսինթեզի ընդունակ են կապտականաչ ջրիմուռները և որոշ բակտերիաներ։
Բակտերիաներում ընթացող ֆոտոսինթեզն որոշակիորեն տարբերվում է բույսերում ընթացող ֆոտոսինթեզի գործընթացից։ Նախ բակտերիաներում բացակայում են քլորոպլաստները, և քլորոֆիլի փոխարեն հանդիպում է բակտերիաքլորոֆիլը և այլ ֆոտոսինթեզի գունակներ։ Այդ գունակները, ավելի հաճախ կապված են լինում պլազմային թաղանթին։ Բացի դրանից, բակտերիաները որպես ջրածնի դոնոր կարող են օգտագործել մոլեկուլային ջրածինը, ծծմբաջրածինը, նաև որոշ օրգանական միացություններ, ուստի բակտերիաների ֆոտոսինթեզի դեպքում թթվածին չի անջատվում։ Օրինակ՝ որոշ ծծմբակտերիաների ֆոտոսինթեզի արդյունքում միջավայրում ծծումբ է կուտակվում։ Որոշ բակտերիաներ ֆոտոսինթեզն իրականացնում են աէրոբ, իսկ մյուսներն՝ անաէրոբ պայմաններում։ Ֆոտոսինթեզող բակտերիաների գերակշռող մեծամասնությունը կարողանում է նաև ֆիքսել մոլեկուլային ազոտը։ Կապտականաչ ջրիմուռներում նույնպես բացակայում են քլորոպլաստները, բայց դրանք պարունակում են քլորոֆիլ և որպես ջրածնի աղբյուր օգտագործում են ջուրը, այդ պատճառով դրանց ֆոտոսինթեզն ուղեկցվում է թթվածնի անջատումով։
Քեմոսինթեզ
Անօրգանական նյութերից օրգանական նյութեր սինթեզելու ընդունակություն ունեն նաև բակտերիաների որոշ տեսակներ։ Այն եղանակը, որի շնորհիվ դրանք էներգիա են կուտակում սինթեզի ռեակցիաների համար, սկզբունքորեն այլ է բուսական բջիջների համեմատությամբ։ Փոխանակության այս տիպը հայտնաբերել է ռուս գիտնական, մանրէաբան Ա.Ն. Վինոգրադսկին։ Այդ բակտերիաներն օժտված են հատուկ ֆերմենտային ապարատով, որը նրանց հնարավորություն է տալիս օրգանական միացություններ։ Այս գործընթացը կոչվում է քեմոսինթեզ։ Էներգիա կարող է անջատվել ջրածնի, ծծմբաջրածնի, ծծմբի, երկաթի (II),ամոնիակի, նիտրիտի և այլ անօրգանական միացությունների օքսիդացումից։
Կարևոր քեմոսինթեզողներից են նիտրիֆիկացնող բակտերիաները։ Դրանից մի տեսակի համար էներգիայի աղբյուրն ամոնիակի օքսիդացումն է ազոտային թթվի, իսկ նիտրիֆիկացնող բակտերիաների մյուս խումբն օգտագործում է ազոտային թթուն ազոտականի օքսիդացնելու ժամանակ անջատվող էներգիան։
NH3→NO2-</tt>+էներգիա
NO2-</tt>→NO3-</tt>+էներգիա
Ամոնիակը (ամոնիում իոնը), որը կարող է առաջանալ ինչպես ազոտֆիքսացիայի, այնպես էլ օրգանական նյութերի հանքայնացման արդյունքում, թթվածնի առկայության պայմաններում, հողում արագ ենթարկվում է օքսիդացման։ Կատիոնի փոխարկումն անիոնի բերում է հողի թթվայնության մեծացմանը, դրանով իսկ մեծացնելով հանքային աղերի լուծելիությունը։
Ավտոտրոֆ քեմոսինթեզողներ են նաև երկաթաբակտերիաները և ծծմբակատերիաները։ Դրանցից առաջիններն օգտագործում են երկվալենտ երկաթն, եռավալենտ երկաթի փոխարկվելուց անջատվող էներգիան, երկրորդներն՝ օրինակ, անգույն ծծմբակտերիաները, ծծումբը օքսիդացնում են մինչև ծծմբական թթու.
Fe2+</tt>→Fe3+</tt>+էներգիա
S→SO4-</tt>+էներգիա
Երկաթ և ծծումբ օքսիդացնող որոշ բակտերիաներ օգտագործվում են աղքատ հանքաքարերից տարբեր մետաղների՝ պղնձի, ցինկի, նիկելի, մոլիբդենի, ուրանի և այլ մետաղների կորզման համար։ Ներկայումս այդ մեթոդը լայն կիրառություն ունի հանքարդյունաբերության բնագավառում։
Բոլոր քննարկված բակտերիաներն աէրոբ օրգանիզմներ են։ Քեմոսինթեզողների դերը շատ մեծ է։ Դրանք կարևոր նշանակություն ունեն նյութերի և տարրերի շրջապտույտում։
Ածխաջրերի փոխանակություն
Ածխաջրերն օրգանիզմի էներգիայի հիմնական աղբյուրն են, մտնում են բջիջների կազմության մեջ։ Ածխաջրերով առավել հարուստ է բուսական ծագում ունեցող սննդամթերքը։ Մարսողական խողովակում բարդ ածխաջրերը ճեղքվում են մինչև գլյուկոզի, որն աղիքի թավիկներից ներծծվում են արյան մեջ, անցնում լյարդ,մկաններ և վերափոխվում կենդանական օսլայի՝ գլիկոգենի։
Երկարատև քաղցի ժամանակ արյան մեջ գլյուկոզի մակարդակի իջեցման դեպքում գլիկոգենը ճեղքվում է և առաջացած գլյուկոզը անցնում է արյունատար հուն։ Ընդհակառակը, արյան մեջ գլյուկոզի ավելցուկի դեպքում այն լյարդում վերափոխվում է գլիկոգենի։ Այսպիսի ինքնակարգավորման շնորհիվ արյան մեջ պահպանվում է գլյուկոզի հաստատուն մակարդակը։
Ճարպերի փոխանակություն
Ճարպերն ունեն կառուցողական, ջերմամեկուսիչ նշանակություն,էներգիայի կաևոր աղբյուր են, կատարում են պաշտպանական, մեխանիկական ֆունկցիա։ Սննդի հետ ընդունած ճարպերը մարսողական խողովակում ճեղքվում են, վերածվում ճարպաթթուների և գլիցերինի, որոնցից բարակ աղիքի էպիթելային բջիջներում սինթեզվում են օրգանիզմին մենահատուկ ճարպեր և ներծծվում ավշի մեջ, այնուհետև արյունով փոխադրվում օրգաններ և հյուսվածքներ։ Ճարպերի մեծ մասը կուտակվում է ենթամաշկային բջջանքում, ներքին որոշ օրգանների շուրջը, լյարդում, մկաններում։ Այդ պաշարներն օգտագործվում են սննդի պակասի ժամանակ։
Սննդի մեջ ճարպի պակասի դեպքում խանգարվում է կենտրոնական նյարդային համակարգի և բազմացման օրգանների գործունեությունը, թուլանում օրգանիզմի դիմադրողականությունը զանազան հիվանդությունների նկատմամբ։ Ճարպերի հետ օրգանիզմ են անցնում կենսաբանորեն կարևոր նշանակություն ունեցող ճարպալույծ վիտամիններ (A,D,E)։
Ջրի և հանքային աղերի փոխանակություն
Ջուրը և հանքային աղերը մասնակցում են օրգանիզմի ներքին միջավայրի կազմավորմանը։ Ջուրն արյան, ավշի, հյուսվածքային հեղուկի, մարսողական հյութերի հիմնական բաղադրամասն է։ Բոլոր նյութերի փոխարկումները տեղի են ունենում ջրային միջավայրում։ Ջուրը կազմում է մարմնի զանգվածի 2/3-ը։ Օրգանիզմում ջրի պակասից առաջանում են ծանր խանգարումներ, նույնիսկ մահ։ Ջրի օրական պահանջը 1,5-2 լ է, որի մի մասն օրգանիզմն ընդունում է խմելու ջրի, մյուս մասը՝ թեյի և այլ հեղուկների ձևով։ Մարսողական խողովակում ջուրը ներծծվում է արյան մեջ բարակ և հաստ աղիներից։ Արյունից ջուրը սննդանյութերի և աղերի հետ անցնում է հյուսվածքներ, մասնակցում նյութափոխանակության գործընթացներին։ Օրգանիզմից ջուրը հեռանում է երիկամներով, մաշկով, թոքերով և կղանքով։
Օրգանիզմին անհրաժեշտ են նաև հանքային աղեր։ Հանքային «քաղցի» դեպքում չնայած օրգանիզմը ստանում են սննդանյութեր և ջուր, սակայն դիտվում է ախորժակի բացակայություն, հյուծում և մահ։ Աղերի նշանակությունը տարբեր է։ Կալցիումի և ֆոսֆորի աղերը մտնում են ոսկրերի բաղադրության մեջ։ Կալցիումը մասնակցում է նաև արյան մակարդմանը, մկանների կծկմանը։ Ֆոսֆորը մտնում է էներգիայիով հարուստ միացությունների, երկաթը՝ հեմոգլոբինի կազմի մեջ։ Սովորաբար սնունդ օրգանիզմի համար պարունակվում է բավարար չափով հանքային աղեր, բացի կերակրի աղից, որի պակասը լրացվում է սննդի խոհարարական մշակման ժամանակ։ Նրա շատ օգտագործումը վնասակար է օրգանիզմի համար։
Օրգանական միացությունների փոխարկումն օրգանիզմում
Սննդի մեջ որևէ օրգանական միացության պակասը որոշակիորեն փոխարկվում է մյուսով։ Այսպես, սպիտակուցները կարող են փոխարկվել ճարպերի, իսկ դրանք՝ ածխաջրերի։ Այս գործընթացները կատարվում են հատուկ ֆերմենտների ներգործությամբ։ Միայն սննդի մեջ եղած սպիտակուցների պակասը չի լրացվում, որովհետև դրանք առաջանում են ամինաթթուներից։ Այդ պատճառով օրգանիզմի համար հատկապես վտանգավոր է սպիտակուցային «քաղցը»։
Նյութափոխանակության կարգավորումը
Նյութափոխանակությունը կարգավորվում է նյարդային և հումորալ ճանապարհով։
Նյարդային կարգավորումն իրականանում է միջանկյալ ուղեղի, մեծ կիսագնդերի կեղևի միջոցով։ Առանձնապես կարևոր նշանակություն ունի ենթատեսաթումբը, որտեղ տեղակայված են ածխաջրային, սպիտակուցային, ճարպային, ջրա-հանքային փոխանակությունը կարգավորող կենտրոններ։ Ենթատեսաթմբի որոշ կորիզների քայքայման դեպքում առաջանում է ճարպակալում, այլ կորիզների քայքայման դեպքում՝ հյուծում։ Իսկ որոշ կորիզների գրգռման դեպքում բարձրանում է արյան գլյուկոզի մակարդակը, առաջանում է շաքարամիզություն։ Ենթատեսաթմբի որոշ կորիզների վնասման դեպքում կտրուկ ուժեղանում է սպիտակուցների ճեղքումը։
Ենթատեսաթմբում կան հատուկ նյարդաբջիջներ, որոնք զգայուն են ջրի և իոնների խտության փոփոխությունների նկատմամբ։
Հումորալ կարգավորումն իրականանում է վահանագեղձի, ենթաստամոքսային գեղձի, հիպոֆիզի, մակերիկամների, սեռական գեղձերի հորմոններով, որոնք հաստատում են պահում շաքարի, սպիտակուցների, հանքային աղերի, ճարպաթթուների մակարդակը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Նյութափոխանակություն
Էյմեր
Էյմեր, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիայի վիլայեթի Սեբաստիայի գավառում ։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Շուրի (Լիվոյի վտակ)
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Բարենցի Սպիտակ ծովի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը՝ Կեմ գետի ակունքն է մինչև Յուշկոզերսկի հիդրոհանգույց, գետի ենթաավազանը բացակայում է։ Գետի գետային ավազանը Կոլսկի թերակղզին և Կարելիի, թափվում է Սպիտակ ծով։
Տվյալներն ըստ ջրային ռեսուրսների ֆեդերատիվ տեսչության.
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր
Վերլուծական քիմիա
Վերլուծական քիմիա, անալիտիկ քիմիա, քիմիայի բաժին, գիտություն նյութերի ինքնության, քիմիական բաղադրության և հետազոտվող նմուշում բաղադրիչների հարաբերական պարունակության որոշման սկզբունքների ու եղանակների մասին։ Վերլուծությունն իրականացվում է նստվածքագոյացման, կոմպլեքսագոյացման, օքսիդավերականգնման ռեակցիաների օգնությամբ։
Վերլուծական քիմիայի բաժինները
Բաղկացած է երկու հիմնական բաժիններից.
Որակական վերլուծություն
Խնդիրը նյութերի որակական քիմիական բաղադրության որոշումն է՝ որոշակի ատոմների, իոնների, մոլեկուլների և կառուցվածքային այլ տարրերի առկայության հայտնաբերումը վերլուծվող նյութում։
Քանակական վերլուծութուն
Խնդիրը նյութերի կառուցվածքային մասնիկների(մոլեկուլ, ատոմ, իոն, և այլն) բաղադրիչների քանակական հարաբերությունների որոշումը։
Վերլուծությունների տեսակներն ըստ որոշվող բաղադրիչների բնույթի
Ըստ որոշվող բաղադրիչի բնույթի տարբերում են․ իզոտոպային, տարրային, ֆունկցիոնալ, մոլեկուլային և ֆազային վերլուծություններ։
Վերլուծական քիմիան օգտագործում է վերլուծության քիմիական, ֆիզիկական և ֆիզիկաքիմիական եղանակներ, որոնք հիմնված են նյութի բնույթով կամ բաղադրությամբ պայմանավորված որևէ հատկության (վերլուծական ազդանշան) չափման վրա։ Այդ հատկությունների հայտնաբերումը, համապատասխան մաթեմատիկական հավասարումների ստացումը, վերլուծական ազդանշանի վրա այլ բաղադրիչների՝ խանգարիչների ազդեցության կանխման եղանակների մշակումը Վերլուծական քիմիայի հիմնական խնդիրներն են։
Վերլուծական ազդանշաններ
Վերլուծական ազդանշաններ են․ զանգվածը, ծավալը, գույնը, լուծույթի պղտորությունը, ադսորբցիան, էլեկտրական հատկությունները և այլն, որոնց վրա են հիմնված վերլուծական քիմիայի դասական եղանակները (կշռային վերլուծություն, ծավալային անալիզ, գազային վերլուծություն, գունաչափություն, պղտորաչափություն, քրոմատագրաֆիական վերլուծություն, պոտենցիալաչափություն, ամպերաչափություն, վերլուծության էլեկտրա-քիմիական եղանակներ, վոլտամպերաչափություն, կոնդուկտաչափություն, պոլյարոգրաֆիա և այլն)։
Ժամանակակից քիմիան լայնորեն օգտագործում է կլանման և առաքման ատոմական ու մոլեկուլային սպեկտրները էլեկտրամագնիսական տատանումների լայն միջակայքում (գամմա, ռենտգենյան, ուլտրամանուշակագույն, տեսանելի, ինֆրակարմիր, ռադիոհաճախական ճառագայթներ), իզոտոպների և իոնների զանգվածային սպեկտրները, բնական և արհեստական ռադիոակտիվությունը են։ Այդ հատկությունների վրա են հիմնված վերլուծական քիմիայի ժամանակակից եղանակները (սպեկտրաչափություն, լուսաչափություն, սպեկտրա-լուսաչափական վերլուծություն, լյումինեսցենտային վերլուծություն, ֆլուորիմետրական վերլուծություն, բոցային լուսաչափություն, ռադիոչափական վերլուծություն, ակտիվացնող վերլուծություն, կայծային զանգվածասպեկարաչափություն, ինվերսիոն վոլտ-ամպերաչափություն և այլն), որոնք թույլ են տալիս 10−7-10−9 զանգվածային բաժնով խառնուրդների հայտնաբերումը և քանակական որոշումը։ Վելուծական քիմիան օգտագործում է նաև էլեկտրոնային պարամագնիսական ռեզոնանսի, միջուկային մագնիսական ռեզոնանսի, միջուկային գամմա ռեզոնանսի եղանակները։
Խանգարիչների ազդեցությունը վերացնելու և վերլուծության զգայունությունը մեծացնելու համար կիրառվում են բաժանման, կոնցենտրացման և քողարկման եղանակները (նստեցում, լուծահանում, գոլորշիացում, կոմպլեքսագոյացում և այլն)։ Վերլուծական քիմիայի տեսությունը, որը հիմնվում է քիմիայի տեսության և չափագիտության վրա, ներառնում է նյութի զանգվածից վերլուծության համար պիտանի նմուշ վերցնելու մասին ուսմունքը, կազմում է վերլուծության ծրագիրը, կատարում եղանակի ընտրությունը և արդյունքների վիճակագրական մշակումը։ Վերլուծական քիմիայի եղանակները բնորոշող ցուցանիշներն են՝ ճշտությունը, վերարտադրելիությունը, զգայունության գործակիցը, որոշելի պարունակությունների տիրույթը, հայտնաբերման սահմանը, արդյունքների բացարձակ կամ հարաբերական սխալը, ստանդարտ շեղումը, դիսպերսիան և այլն։
Վերլուծական քիմիայի նշանակությունը
Վերլուծության դերը պայմանավորված է նրանով, որ ուսումնասիրում են տարրերի անալիտիկական հատկությունները և դրա հիման վրա մշակում եղանակներ, որոնց օգնությամբ հնարավոր է դառնում պարզել, թե այս կամ այն միացությունը կամ միացությունների խառնուրդն ինչ տարրերից կամ մոլեկուլներից է կազմված (որակական անալիզ), և այդ բաղադրիչ մասերն ինչ քանակական հարաբերության մեջ են գտնվում (քանակական անալիզ)։ Անալիտիկ քիմիան կիրառական գիտություն է և ունի գործնական մեծ նշանուկություն։ Օրինակ՝ վերլուծության քիմիական եղանակների օգնությամբ հայտնագործվել են նյութի բաղադրության կայունության օրենքը, բազմապատիկ հարաբերությունների օրենքը, տարրի ատոմական զանգվածի որոշման եղանակները, համարժեքի օրենքը, հաստատվել են մի քանի նյութերի բանաձևերը և այլն։ Վերլուծական քիմիան մեծ չափով օգնում է նաև բնական այնպիսի գիտությունների զարգացմանը, ինչպիսիք են երկրաքիմիան, երկրաբանությունը, հանքաբանությունը, ֆիզիկան, կենսաբանությունը, ագրոքիմիան, բժշկությունը, քիմիական տեխնոլոգիան և այլն։ Վերլուծությունը քիմիական տեխնոլոգիայի հիմքն է։ Գործարաններում և ֆաբրիկաներում կան քիմիական լաբորատորիաներ, որտեղ կատարվում են հումքի, պատրաստի արտադրանքի, կիսաֆաբրիկատների և արտադրության թափոնների անալիզներ, և անալիզի հիման վրա գնահատվում են տեխնոլոգիական պրոցեսի ընթացքն ու ստացվող արտադրանքի որակը։ Թողարկվող ամբողջ արտադրանքի պետական որակը որոշելու հիմքում ընկած են անալիզի քիմիական և ֆիզիկաքիմիական եղանակները։ Ժամանակակից անալիտիկ քիմիայի բնորոշ առանձնահատկությունն այն է, որ այստեղ կիրառվում են անալիզի գործիքային եղանակները։ Վերլուծության էքսպրես եղանակները թույլ են տալիս մի քանի ակնթարթում որոշելու անալիզվող նյութի բաղադրությունը և կազմությունը։
Վերլուծական քիմիայի սկզբնավորումը և զարգացումը
Մարդը ի սկզբանե կարիք է ունեցել որոշել այս կամ այն նյութի պիտանելիությունը։ Նա այդ արել է զգայարանների օգնությամբ՝ որոշել գույնը, հոտը, համը և այլն։ Զգայաորոշման եղանակները կիրառվում են նաև այժմ (օրինակ, սննդարդյունաբերության մեջ)։ Մետաղագործության զարգացմանը զուգընթաց զարգացավ նյութի խտության և մեխանիկական հատկությունների հետազոտությունը, որը կիրառվում է նաև մեր օրերում։
Ավելի ուշ՝ հատկապես 14-16-րդ դարերում ալքիմիկոսները մշակեցին ներկանյութերի, խեցեղենի, ապակու, դեղանյութերի և օգտագործվող այլ նյութերի բաղադրության ու հատկությունների որոշման եղանակներ։ Ստեղծվեցին վերլուծական քիմիայի նոր, այդ թվում՝ նյութերի բաժանման, եղանակներ։ Ալքիմիկոսները քիմիական վերլուծության համար օգտագործեցին կշեռքը։ Վերլուծության քիմիական եղանակները (հատկապես «թաց») ավելի զարգացան յատրոքիմիայի շրջանում, հայտնաբերվեցին և օգտագործվեցին նստվածքագոյացման և գունագոյացման ռեակցիաները։ Վերլուծական քիմիայի գիտական հիմքը դրեց Ռոբերտ Բոյլը։ Նա տվեց «Վերլուծական քիմիայի» և քիմիական տարրի, որպես նյութի «չքայքայվող բաղադրիչի» հասկացությունները։ Որոշակի դարձավ քիմիական վերլուծության խնդիրը՝ նյութը տարրալուծել բաղադրիչների և որոշել նրանց ինքնությունը։ Քիմիայի զարգացումը մինչև 19-րդ դարի 1-ին կեսը պայմանավորված էր վերլուծական քիմիայի նվաճումներով, հայտնաբերվեցին նոր քիմիական տարրեր, հաստատուն բաղադրության օրենքը, բազմապատիկ հարաբերությունների օրենքը, զանգվածի պահպանման օրենքը։ Շվեդ քիմիկոս Բերգմանն առաջարկեց սիստեմատիկ վերլուծությունը (բաղադրիչների հաջորդական նստեցում H2S-ով ու ալկալիներով), նստվածքագոյացումն օգտագործել քանակական վերլուծության համար, սիլիկատները կարբոնատների հետ տաքացնելով դարձնել լուծելի, զարգացրեց վերլուծական քիմիայի «չոր» եղանակները (ուլունքների առաջացումը բոցում)։ Որակական վերլուծության զարգացումը 19-րդ դարը կապված է նաև ֆրանսիացի գիտնական Լուի Ժակ Թենարի (1777— 1857), Վոկլենի (1763-1829), գերմանացի գիտնական Ռոզեի (1795—1864), Ֆրեզենիուսի (1818—1897) և Ն․ Ա․ Մենշուտկինի քանակական վերլուծության զարգացումը՝ ժոզեֆ Գեյ-Լյուսակի, Լիբիխի (օրգանական նյութերի տարրային վերլուծություն) և ուրիշների անունների հետ։ 19-րդ դարի վերջում Օստվալդի քիմիական հավասարակշռության տեսության հիման վրա ձևավորվեց վերլուծական քիմիայի տեսությունը։ 1903 թվականին Ցվետը հայտնաբերեց քրոմատագրաֆիական վերլուծության եղանակը։ Վերլուծական քիմիայի զարգացումը խթանվում է գիտության և տեխնիկայի նվաճումներով ու պահանջներով և ընթանում է սերիական վերլուծությունների ավտոմատացման և ԷՀՄ-ների կիրառման ուղղությամբ։ Վերլուծական քիմիայի ամբիոններ են կազմակերպվել շատ բուհերում։ Վերլուծական քիմիայի հարցերը լուսաբանվում են Ժուռնալ անալիտիչեսկոյ խիմիի (Журнал аналитической химии) ամսագրում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Բնագիտության բաժիններ Կատեգորիա:Քիմիայի բաժիններ Կատեգորիա:Անալիտիկ քիմիա
Վիսկիրնի
Վիսկիրնի (Выскырный), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Տուժինսկի շրջան Կիրովի մարզում։ Գետաբերանը տեղակայված է Միլա գետի ձախ ափին՝ 120 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը 12 կմ է։
Գետի ակունքը գտնվում է արևելքում Նիկոլա գյուղում, Յրանսկա գյուղից 18 կմ հյուսիս-արևելք։ Գետը հոսում է հյուսիս-արևմուտք։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Կոմի Հանրապետության գետեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր Կատեգորիա:Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանի գետեր
Վիշապ (համաստեղություն)
Վիշապ, ( Draco), երկնքի հյուսիսային կիսագնդի բևեռամերձ համաստեղություն։ Վիշապի աղեղի մեջ է Փոքր արջ համաստեղությունը։ Ամենապայծառ աստղը էտամինն է՝ 2,2 տեսանելի աստղային մեծության։ Դիտելով այդ աստղի պարբերական շարժումները՝ Ջ․ Բրադլեյը 1725 թվականին հայտնաբերել է լույսի աբեռացիայի երևույթը։ Տեսանելիության լավագույն պայմանները մարտ-մայիս ամիսներին են։
Վիշապի համաստեղության օմեգա աստղին մոտ գտնվում է խավարածրային հարթության բևեռը։
Կատեգորիա:Կատաստերիզմներ
Դեֆոլտ
Դեֆոլտ կամ պարտազանցում (default), պարտապանի՝ պարտքը վճարելու պարտավորությունների կատարման անկարողություն՝ ինչպես դրա տոկոսների, այնպես էլ փոխառված միջոցների մայր գումարի մասով։ Ընկերության կամ ֆիզիկական անձի կողմից դեֆոլտի հայտարարման դեպքում սկսվում է սնանկության ընթացակարգը, որի ընթացքում սահմանվում են պարտքի վերադարձման, դրա լրիվ կամ մասնակի դուրսգրման ընթացակարգերը ։
Դեֆոլտի տեսակներ
Դեֆոլտը կարող է լինել երկու տեսակի.
Պարտքի առարկայի մասով կարող է հայտարարվել պարտատոմսերի (պարտատոմսային փոխառության պայմանագրի պայմաններով՝ տոկոսները կամ մայր գումարը ժամանակին չվճարելը), մուրհակների, ուղղակի դրամական փոխառությունների, բանկային չեկերի մասով դեֆոլտ։
3 (թիվ)
3 (երեք), բնական թիվ, որը գտնվում է 2-ի և 4-ի միջև։
Դեֆոլտ
Պետության դեֆոլտ
Պետության դեֆոլտը տեղի է ունենում, եթե պետությունը ժամանակին չի կարողանում կատարել իր պարտավորությունները ներքին կամ արտաքին վարկատուների նկատմամբ։ Սուվերեն պարտքի վերակառուցումը ստանդարտացված ընթացակարգ չունի. յուրաքանչյուր երկրի համար առանձին կազմվում է անհատական մարման ծրագիր և հաճախ գործընթացը կարող է տարիներ տևել։ Այնուամենայնիվ պարտքի մարման ծրագիրը չի երաշխավորում վարկատուների միջոցների ամբողջական վերադարձ՝ վարկառուի կողմից։
3 (թիվ)
Մաթեմատիկայում
Երեքը՝
Դեֆոլտ
Պետության դեֆոլտ
Պետության կողմից դեֆոլտի հայտարարումը նվազեցնում է երկրի վարկային վարկանիշները. երկրի համար դժվար կամ անհնար է դառնում նոր վարկեր ներգրավելը, որպես հետևանք՝ արտաքին կապիտալի սահմանափակ ազդեցությունը խոչընդոտում է տնտեսության զարգացմանը։
Պետության կողմից դեֆոլտի հայտարարման օրինակներից են՝ Ռուսաստանի դեֆոլտը 1998 թվականին, Արգենտինայի դեֆոլտը 2001 թվականին , Մեքսիկայի դեֆոլտը 1982 թվականին, Ուրուգվայի դեֆոլտը 2003 թվականին , Հյուսիսային Կորեայի դեֆոլտը 1987 թվականին , 2015 թվականի հուլիսի 1-ին Հունաստանի տեխնիկական դեֆոլտը ։
Պետական պարտքերով դեֆոլտի հայտարարում
Պետական պարտքի դեֆոլտ կարող է հայտարարվել.
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վարկ Կատեգորիա:Տնտեսագիտական տերմիններ Կատեգորիա:Ֆինանսական տերմիններ
Արտաշես Վասիլյան
Արտաշես Արշակի Վասիլյան , հայ խորհրդային ռազմական գործիչ, խորհրդային բանակի գնդապետ (1940)։
Կենսագրություն
Ծնվել է 1898 թվականի ապրիլի (մայիս) 23-ին Այգեհովիտ գյուղում։ Ավարտել է Թիֆլիսի հետևակային դպրոցը (1925), ԲԳԿԲ վարչությանը կից հրամանատարական կազմի կատարելագործման դասընթացները (1929)։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ զորակոչվել է (1916) Կովկասյան գործող բանակ։ Ստեփան Շահումյանի կոչով՝ 1918 թվականին կամավոր մտել է կարմիր բանակ։ 1920 թվականի մայիսին ծառայության է անցել Բաքվի 26 կոմիսարների անվան 1-ին կամավորական գնդում։ Եղել է գնդացրային դասակի, հրաձգային վաշտի հրամանատար, 1931 թվականից՝ 77-րդ լեռնահրաձգային դիվիզիայի շտաբի բաժնի պետի տեղակալ, ապա՝ պետ։ 1934 թվականին նշանակվել է հայկական 4-րդ լեռնահրաձգային գնդի շտաբի պետ, ապա՝ գնդի հրամանատար։ 1935-1937 թվականներին՝ 20-րդ լեռնահրաձգային դիվիզիայի շտաբի հետախուզության բաժնի պետ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ ղեկավարել է 409-րդ հայկական հրաձգային դիվիզիայի կազմավորումն ու զորավարժեցումը։ 1942 թվականի հոկտեմբերին նշանակվել է Հյուսիսային Կովկասում գործող 89-րդ Հայկական հրաձգային դիվիզիայի հրամանատար, մասնակցել Էլխոտովո-Մալգոբեկ-Վոզնեսենսկայա շրջանում մղված պաշտպանական մարտերին, Մալգոբեկի, Հյուսիսային Կովկասի այլ բնակավայրերի ազատագրմանը։
Զոհվել է հակառակորդի գերակշիռ ուժերի դեմ մարտում։ Աճյունն ամփոփված է Գյումրու քաղաքային այգում։
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին մասնակցած հայեր Կատեգորիա:Հայ ռազմական գործիչներ Կատեգորիա:Հայ գնդապետներ Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակիցներ Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ Կատեգորիա:Այգեհովիտ գյուղում ծնվածներ
Ղընեմիե
Ղընեմիե, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Կիլիկիայի Պելյանի գավառակում։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Տես նաև
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ուստ-Չարիշսկայա Պրիստան
Ուստ-Չարիշսկայա Պրիստան (Усть-Чарышская Пристань), գյուղ Ռուսաստանի Ալթայի երկրամասի Ուստ-Պրիստանսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2010 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 5136 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:1773 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Ալթայի երկրամասի Ուստ-Պրիստանսկի շրջանի բնակավայրեր
Ատոմային հրետանու փորձարկում ԱՄՆ-ում
Ատոմային հրետանու փորձարկում ԱՄՆ-ում (Upshot-Knothole Grable), ԱՄՆ-ում 1953 թ. մայիսի 25-ին Նևադայում կատարված ատոմային հրետանու փորձարկում։
Այն ԱՄՆ-ի պատմության առաջին և միակ ատոմային հրետանու փորձարկումն էր։
Պիկասիլլա (գյուղ, Պիդռալա շրջան)
Պիկասիլլա (Pikasilla), գյուղ Էստոնիայի Վալգամաա նահանգի Պիդռալա շրջանում։
Ատոմային հրետանու փորձարկում ԱՄՆ-ում
Տեխն. տվյալներ
Grable կայանքի արկը իր կառուցվածքով նման էր Հիրոսիմայի վրա նետված «Փոքրիկ» անվանումով արկին։ Արկի տրամագիծը 280 մմ էր, երկարությունը 138 սմ, քաշը 364 կգ, հզորությունը 15 կիլոտոննա։ M65 Հրետանային կայանքը, որից կրակեցին արկը ուներ 77 տ քաշ, արկի սկզբնական արագությունը 625 մ/վ էր, իսկ նպատակակետը գտնվում էր 32 կմ հեռավորության վրա։
Կրակոց և պայթյուն
Կրակոցը իրականացվեց Նևադայի հրաձգարանում 1953 թ. մայիսի 25-ին ժամը 15։30 UTC։ Այն ատոմային հրետանու առաջին փորձարկումն էր։
Պիկասիլլա (գյուղ, Պիդռալա շրջան)
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Վալգամաա նահանգի Պիդռալա շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղեր
Ատոմային հրետանու փորձարկում ԱՄՆ-ում
Կրակոց և պայթյուն
Կրակոցից 19 վայրկյան հետո տեղի ունեցավ Grable լիցքի դետոնացիա։ Արկը վերև բարձրացավ և պայթեց 160 մ բարձրության վրա։ Պայթյունի հաշվարկված դիրքը սխալ էր 7 մ բարձր, 26 մ դեպի արևմուտք ու 41 մետր դեպի հարավ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ատոմային փորձարկումներ Կատեգորիա:1953 Կատեգորիա:Մայիսի 25
Վիբլիե (գյուղ, Կոբելյակի շրջան)
Վիբլիե (Вібли), գյուղ Ուկրաինայի Պոլտավայի մարզի Կոբելյակի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Վիբլիե գյուղում բնակվում էր 38 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Պոլտավայի մարզի Կոբելյակի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Աստերոիդների ցանկ (95401-95500)
Աստերոիդների ցանկ (95301-95400) * Աստերոիդների ցանկ * Աստերոիդների ցանկ (95501-95600)
Ակսաիզկան
Ակսաիզկան (Аксаызкан), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Ալթայի երկրամասում, Ալթայի Հանրապետությունում։ Գետաբերանը տեղակայված է Բոլ գետի աջ ափով՝ 57 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը 28 կմ է։
Դերևիշչինա
Դերևիշչինա (Деревищина), գյուղ Ուկրաինայի Ժիտոմիրի մարզի Բարանովի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1869 թվականին։
Ակսաիզկան
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Վերին Օբի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը Օբ գետն է, գետի ենթաավազանը Բիա և Կատուն գետերն են։ Գետի գետային ավազանը (Վերին) Օբ գետն է՝ մինչև Իրտիշի հետ միախառնման կետը։
Դերևիշչինա
2001 թվականի տվյալներով Դերևիշչինա գյուղում բնակվում էր 37 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 2,41 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 15,35 մարդ/կմ²։
Ակսաիզկան
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Տվյալներն ըստ ջրային ռեսուրսների ֆեդերատիվ տեսչության ․
Դերևիշչինա
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Ժիտոմիրի մարզի Բարանովի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1869 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Ակսաիզկան
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Մինչև 50 կմ երկարությամբ գետեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր Կատեգորիա:Վերին Օբի ավազանային շրջանի գետեր
(9038) Հելենսթիլ
(9038) Հելենսթիլ (Helensteel), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1990 թվականի նոյեմբերի 12-ին Դունկան Սթիլի կողմից Սայդինգ Սփրինգում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,619621 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,1761 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,0632 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1548,66 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,232459 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 14,36° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1990 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Դունկան Սթիլի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Սիմֆերոպոլի պետական կրկես
Սիմֆերոպոլի Տեզիկովի անվան պետական կրկես (Симферопольский государственный цирк им. Тезикова), Սիմֆերոպոլ քաղաքում 1959 թվականի աշնանը կառուցված առաջին ստացիոնար կրկեսը։ Կրկեսի դահլիճը նախատեսված է 1300 հանդիսականի համար ։
Պատմություն
1959 թվականին Սիմֆերոպոլ քաղաքում կառուցվեց առաջին ստացիոնար կրկեսը ղրիմցի Օ. Վ. Սմոլսկու նախագծով։ Սիմֆերոպոլի կրկեսի առաջին տնօրենը եղել է Ի. Գ. Վայսֆելդը։ 1962-1984 թվականներին կրկեսը ղեկավարել է Բորիս Նիկոլաևիչ Տեզիկովը։ Այնուհետև Սիմֆերոպոլի կրկեսը ղեկավարել են Լ. Ս. Վաիլը և Վ. Մ.Մուխան։ Սիմֆերոպոլի կրկեսը երբեք չի ունեցել իր դերասանների կրկեսախումբը, կրկեսի մեծ հրապարակ, լրացուցիչ կրկեսաբեմ, փորձադահլիճներ։ Այնուամենայնիվ, իր գոյության 50 տարիների ընթացքում Սիմֆերոպոլի կրկեսում հանդես են եկել համաշխարհային կրկեսի աստղեր, ԽՍՀՄ ժողովրդական և վաստակավոր արտիստներ Լեոնիդ Ենգիբարովը, Յուրի Նիկուլինը, լարախաղացներ Տաշկենբաևները, Լյուդմիլա և Վլադիմիր Շևչենկոները, Իգոր և Էմիլ Կիոները, Կարանդաշը, Դուրովների, Կոռնիլովների և Ֆիլատովների դինաստիաները, Իրինա Բուգրիմովան, ծաղրածուներ Բերմանը,Վյատկինը, Մարգարիտա Նազարովան, օդային ակրոբատներ և մարմնամարզիկներ Վոլժանսկիները և շատ այլ նշանավոր արտիստներ ։
1997 թվականից կրկեսը կրում է նախկին տնօրեն Բորիս Նիկոլաևիչ Տեզիկովի անունը։ Նույն թվականին կրկեսը ղեկավարում էր Բորիս Տեզիկովի որդին` Բորիս Բորիսովիչ Տեզիկովը։ 2001-2002 թվականներին կրկեսի շենքը վերակառուցվեց։ Այդ ընթացքում վերակառուցվեց շենքի ճակատային մասը, կառուցվեց ժամանակակից նախասրահ տոմսարկղային դահլիճով, սրճարան, զգեստապահարան և սանհանգույց հաճախորդների համար, բարելավվեց հանդիսասրահը, կառուցվեցին ղեկավարության և վարչատնտեսական մասի համար նախատեսված տարածքներ։ Լայնածավալ վերակառուցումը առնչվեց նաև լուսային, ձայնային և հատուկ էֆեկտների համար նախատեսված սարքավորումներին։
Կրկեսի տնօրեններ
Տարբեր ժամանակներում Սիմֆերոպոլի պետական կրկեսը ղեկավարել են`
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի կրկեսներ Կատեգորիա:Ուկրաինայի կրկեսներ
Զորայր Միրզայան
Զորայր Հովսեփի Միրզայան, հայ գրող, թարգմանիչ։
Թարգմանություններ
Կատեգորիա:Իրանահայ գրողներ Կատեգորիա:Իրանահայ թարգմանիչներ Կատեգորիա:Պարսկերենից հայերեն թարգմանիչներ Կատեգորիա:Իրանահայ բանաստեղծներ‎
Էյրիջա
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ռոբերտ Թեպման Մորիս
Ռոբերտ Թեպման Մորիսը (Robert Tappan Morris, ), Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտի, դոցենտ։ Առավել հայտնի է որպես համակարգչային ցանցի որդի ստեղծող։ Նրա ստեղծած որդը 1988 թվականի նոյեմբերի 2-ին ԱՄՆ-ում խափանել է 6200 համակարգիչների աշխատանքը։ Մորիսի ստեղծած համակարգչային որդը կարողանում է կարդալ օգտատիրոջ անունը։ Փորձելով գտնել նրանց հաշիվների գաղտնաբառերը, նա օգտագործել է օգտատիրոջ անունը, կամ անունը հակառակ ուղղությամբ, ինչպես նաև 400 առավել տարածված բառերի ցուցակը։ Հարձակումը հանգեցրել է ARPANET ցանցի զանգվածային վարակման։ Դրանից հետո նախագծողների կողմից մշակվել է  համակարգը, ինչպես նաև յուրաքանչյուր սխալ գաղտնաբառից հետո միջանկյալ դադարների սխեման։
1989 թվականի հուլիսի 26-ին Մորիսը դարձել է «Համակարգչային մեքենայությունների և չարաշահումների մասին օրենքի» համաձայն առաջին մեղադրյալը։ 1990 թվականին նա դատապարտվել է երեք տարվա պայամանական ազատազրկման, որից 400 ժամը՝ հասարակական աշխատանքների կատարման, և տուգանվել է 10 050 դոլարով ։ Դատապարտյալը կարող էր ազատվել պատժից լավ վարքի պայամանով, բայց դա կիրառվել է անչափահաս իրավախախտների և առաջին անգամ հանցագործություն կատարած անձանց նկատմամբ։ Մորիսը վերաքննիչ բողոք է ներկայացրել, սակայն պարտվել է։
Կենսագրություն
1983 թվականին Ռոբերտ Մորիսը ավարտել է Նյուջերսի նահանգի Մորիսթաուն քաղաքում գտնվող Դելբարտոնի կաթոլիկ դպրոցը։ 1987 թվականին ավարտել է Հարվարդի համալսարանը։
Աշխատանքային գործունեության ընթացքում հանդես է եկել համակարգչային որդ ստեղծելու գաղափարով ։ 1988 թվավականին Մորիսը եղել է Քորնելի համալսարանի ասպիրանտ։ Նույն թվականին թողարկվել է նրա ստեղծած համակարգչային վիրուսը ։ 1989 թվականի հուլիսի 26-ին մեղադրվել է «Համակարգչային մեքենայությունների և չարաշահումների մասին» օրենքով։ Նա եղել է առաջին մարդը, որին մեղադրանք է առաջադրվել սույն օրենքին համապատասխան։
1995 թվականին Մորիսը Փոլ Գրեմի հետ միասին հիմնադրել է Viaweb Սթարթափ ընկերություններ, որոնք իրականացրել են առցանց խանութների համար ծրագրային ապահովում։ 1998 թվականին Viaweb 48 միլիոն դոլարով վաճառվել է Yahoo ընկերությանը ։ Վաճառվելուց հետո ծրագրային ապահովումը վերանվանվել է «Yahoo! Store»։
1999 թվականին Հարվարդի համալսարանում ստացել է կիրառական գիտությունների դոկտորի աստիճան։ Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտում նշանակվել է որպես դասախոս։ 2006 թվականին ստացել է մշտական դասավանդման պայմանագիր և դարձել է Meraki ընկերության տեխնիկական խոհրդականը ։
2005 թվականին Ռոբերտ Մորիսը Փոլ Գրեմի, Թրևոր Բլեքվելի և Ջեսիկա Լիվինգստոնի հետ միասին դարձել է Y Combinator համահիմնադիր։ 2008 թվականին Փոլ Գրեմի հետ միասին մշակել է Arc և Lisp ծրագրավորման լեզուները։
2010 թվականին ստացել է Մարկ Վեյզերի անվան մրցանակ ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի ինֆորմատիկայի ոլորտի գիտնականներ Կատեգորիա:Ամերիկացի ծրագրավորողներ Կատեգորիա:Ամերիկյան տեխնոլոգիական ընկերության հիմնադիրներ Կատեգորիա:Հաքեր Կատեգորիա:Բնօրինակում անաղբյուր հոդվածներ
Ուստ-Չիժապկա
Ուստ-Չիժապկա (Усть-Чижапка), գյուղ Ռուսաստանի Տոմսկի մարզի Կարգասոկսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2012 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 66 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Տոմսկի մարզի Կարգասոկսկի շրջանի բնակավայրեր
Ղընիե
Ղընիե, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Կիլիկիայի Պելյանի գավառակում։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Տես նաև
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Սեժե (գետ)
Սեժե, գետ Ռուսաստանում, հոսում է Կրասնոդարի երկրամասով։ Գետաբերանը գտնվում է Գունայկա գետի ձախ ափից 14 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը կազմում է 13 կմ։
Ջրագրության տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տեղեկությունների համաձայն՝ գետը պատկանում է Կուբանի ավազանային շրջանին, գետի ջրերի կառավարման գլխավոր կենտրոնը՝ Պշիշ։ Գետի գետային ավազանն է Կուբանը ։
Ըստ աշխարհագրական տեղեկատվական համակարգի՝ ջրային բաժնի տարածքում Ռուսաստանի Դաշնության պատրաստած դաշնային գործակալության ջրային ռեսուրսների ՝
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր Կատեգորիա:Ադըղեայի գետեր
Տոլոյոկի
Տոլոյոկի (Толлойоки), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Կարելական ինքնավար հանրապետությունում։ Թափվում է Վերին Կույտո լիճ։ Գետի երկարությունը 78 կմ է, ավազանի տարածքը 714 կմ2։
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Բարենցի Սպիտակ ծովի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը՝ Կեմ գետի ակունքն է մինչև Յուշկոզերսկի հիդրոհանգույց, գետի ենթաավազանը բացակայում է։ Գետի գետային ավազանը Կոլսկի թերակղզին և Կարելիի, թափվում է Սպիտակ ծով։
Տվյալներն ըստ ջրային ռեսուրսների ֆեդերատիվ տեսչության.
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր
Վոդոլագովկա (գյուղ, Կոբելյակի շրջան)
Վոդոլագովկա (Водолагівка), գյուղ Ուկրաինայի Պոլտավայի մարզի Կոբելյակի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Վոդոլագովկա գյուղում բնակվում էր 106 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Պոլտավայի մարզի Կոբելյակի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Աղդաղ (լեռ, Անտիտավրոս)
Աղդաղ, լեռ Թուրքիայում, Մալաթիայի մարզում ։
Արջասպ
Արջասպներ, որոշ ծանր մետաղների սուլֆատների բյուրեղահիդրատների տեխնիկական անվանումը։
Հատկություններ
Արջասպներ լուծվում են ջրում, հողմնահարվում օդում։
Ստացում
Ստացվում են մետաղների կամ նրանց օքսիդների և ծծմբական թթվի փոխազդմամբ։ Արջասպներ ստացվում են նաև որպես կողմնակի պրոդուկտներ՝ այլ նյութերի արտադրության ժամանակ։
Կիրառություն
Լայն կիրառություն ունեն հետևյալ արջասպներ.
Պիկասիլլա (գյուղ, Լասվա շրջան)
Պիկասիլլա (Pikasilla), գյուղ Էստոնիայի Վիրումաա նահանգի Լասվա շրջանում։
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 14 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Վիրումաա նահանգի Լասվա շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղեր
Դիբրովկա (գյուղ, Բարանովի շրջան)
Դիբրովկա (Дібрівка), գյուղ Ուկրաինայի Ժիտոմիրի մարզի Բարանովի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1862 թվականին։
2001 թվականի տվյալներով Դիբրովկա գյուղում բնակվում էր 231 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 10842 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 21,31 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Ժիտոմիրի մարզի Բարանովի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1862 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Էյուք
Էյուք, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիայի վիլայեթի Սեբաստիայի գավառում ։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
(1173) Անքիսես
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 5,305846 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 4,5731 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 6,0386 ա. մ., իսկ Երկրի ուղեծրին Անքիսես աստերոիդը նվազագույնը մոտենում է 3,5647 ա. մ. հեռավորության վրա ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 4464,06 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,080644 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 6,91° անկյուն։
Ըստ Տոլենի սպեկտրալ դասակարգման պատկանում է P դասին ։
Բաց գիրք (ֆիլմ, 1977)
Սյուժե
Ֆիլմի հերոսուհին միկրոբիոլոգ գիտնական է, ով ԽՍՀՄ-ում ստացել է բենզիլպենիցիլինի առաջին նմուշները և մասնակցել է նրա արդյունաբերական արտադրության գործընթացի կազմակերպմանը։ Նոր ուժեղ ներգործող դեղամիջոցի բացահայտմանը նախորդել են բազմամյա գիտական հետազոտությունները։ Դրանք սկսվել են դեռևս 20-րդ դարասկզբին Լոպախին գավառական փոքրիկ քաղաքում՝ ծեր բժիշկ Լեբեդևի լաբորատորիայում, որի հետ պատահաբար ծանոթանում է նրա հարևան աղջիկ Տանյա Վլասենկովան, որն առաջին անգամ հետազոտողի տանն է իմացել գիտության խորհրդավոր աշխարհի մասին։
Տատյանա Վլասենկովայի նախատիպը եղել է գիտնական-մանրէաբան Զինաիդա Երմոլևան ։ Ֆիլմում ներառված են նաև իրական պատմություններ բռնադատված իմունոլոգ և վիրուսաբան Լև Զիլբերի (Կավերինի ավագ եղբայր) կյանքից, որը դարձել է Անդրեյ Լվովի նախատիպը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսերեն ֆիլմեր Կատեգորիա:1977 ֆիլմեր Կատեգորիա:«Լենֆիլմ» ստուդիայի ֆիլմեր Կատեգորիա:Խորհրդային հեռուստասերիալներ
Արմիդե (Լյուլլի)
Արմիդե, կամ Արմիդե և Ռենո (Armide ou Armide et Renaud), ֆրանսիացի երգահան Ժան Բատիստ Լյուլլի վերջին ավարտուն օպերան (քնարերգական ողբերգություն, կամ երաժշտության փոխադրված ողբերգություն, tragédie en musique)։ Լիբրետտոնի՝ Ֆիլիպ Կինոյի ըստ Տորկվատո Տասսոյի «Ազատագրված Երուսաղեմ» պոեմի (երգ II, V, X և XIV)։ Առաջնախաղը կայացել է 1686 թվականի փետրվարի 15-ին Փարիզում։ Համարվում է ֆրանսիացի երգահանի լավագույն ստեղծագործություններից մեկը, մի քանի անգամ բեմադրվել և ձայնագրվել է։
Կատեգորիա:Լյուլլիի օպերաներ Կատեգորիա:1686 բեմադրվածներ Կատեգորիա:Ֆրանսերեն օպերաներ
Լյուիի մարմնիկներով դեմենցիա
Լյուիի մարմնիկներով դեմենցիա (ԼՄԴ), հայտնի է նաև որպես Լյուիի մարմնիկների խանգարում, հավաքական, այսպես կոչված, անձրևանոց եզրույթ (umbrella term), որի մեջ ներառված են Պարկինսոնի հիվանդության դեմենցիան(ՊՀԴ) և դեմենցիան Լյուիի մարմնիկներով(ԴԼՄ), թուլամտության երկու տեսակ, որոնք բնորոշվում են ալֆա-սինուկլեին սպիտակուցի ոչ նորմալ կուտակումով ուղեղում  ։
Նշաններ և ախտանիշներ
Սինուկլեինոպաթիաները (ԴԼՄ, ՊՀԴ և Պարկինոսնի հիվանդությունը) ունեն ընդհանուր դրսևորումներ, օրինակ՝ պարկինսոնիզմը, գիտակցության խանգարումները, քնի խանգարումները և տեսողական պատրանքները ։ Առանցքային նշանակություն ունի արագ քնի փուլի վարքային խանգարումը (REM sleep behavior disorder), որի ժամանակ անհատների մոտ չի զարգանում REM փուլին բնորոշ մկանների պարալիզը և մարդիկ ցուցաբերում են այն վարքը ինչ երազում ։ Մյուս՝ հաճախակի հանդիպող ախտանիշը տեսողական պատրանքներն են, ուշադրության կենտրոնացման և զգոնության խնդիրները, շարժումների դանդաղումը, քայլելու խնդիրները և ռիգիդությունը ։ Հիմնականում նկարագրվում է նաև վեգետատիվ նյարդային համակարգի ախտահարում, ինչի մասին է խոսում արյան ճնշման փոփոխությունները, սրտի և աղեստամոքսային ուղու գործունեության խանգարումները և փորկապությունը ։ Հաճախ են նաև տրամադրության փոփոխությունները, ինչպես օրինակ` ընկճախտը(դեպրեսիա) և ապաթիան ։