cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Հիպերսեքսուալություն
Հիպերսեքսուալությունը կարող է լինել ինչպես առաջնային, այնպես էլ հանդիսանալ այլ հիվանդությունների և բժշկական վիճակների ախտանիշ, օրինակ՝ Կլյուվեր-Բյուսիի համախտանիշի կամ երկբևեռ խանգարման դեպքում։ Հիպերսեքսուալությունը նաև կարող է դիտվել որպես որոշ դեղամիջոցների օգտագործման կողմնակի էֆեկտ, օրինակ՝ Պարկինսոնիզմի դեպքում կիրառվող դեղորայքի դեպքում։ Բժիշկները դեռ պետք է գան համաձայնության, թե ինչպես ավելի ճիշտ նկարագրել հիպերսեքսուալությունը որպես առաջնային վիճակ , կամ որոշեն նման պահվածքը և իմպուլսները որպես առանձին պաթոլոգիա դասակարգելու համապատասխանությունը։
Հիպերսեքսուալ պահվածքը տարբեր բժիշկների և թերապևտների կողմից դիտվում է որպես օբսեսիվ-կոմպուլսիվ խանգարում (ՕԿԽ) կամ «ՕԿԽ-ոլորտի խանգարում», որպես կախվածություն  կամ որպես իմպուլսիվության խանգարում։  Բազմաթիվ հեղինակներ չեն ճանաչում սա որպես պաթոլոգիա, այլ համարում են, որ այս վիճակը արտացոլում է մշակութային խորշումը բացառիկ սեռական վարքի նկատմամբ ։
Պայմանավորված նրանով, որ հիպերսեքսուալության պատճառի վերաբերյալ մասնագետները չեն եկել վերջնական համաձայնության, տարբեր հեղինակներ հիպերսեքսուալությունը նկարագրելու համար օգտագործում են տարբեր պիտակներ, երբեմն միմյանց փոխարինող, բայց մեծ մասամբ կախված նրանից, թե որ տեսությանն են նրանք ավելի համակրում, կամ որ յուրահատուկ ն գիծն են ուսումնասիրել։ Ժամանակակից անվանումներն են՝ կոմպուլսիվ մաստուրբացիա, կոմպուլսիվ սեռական բնազդ , կախվածություն կիբերսեքսից, Էրոտոմանիա, «ավելորդ սեռական հակվածություն» , հիպերֆիլիա , հիպերսեքսուալություն  , հիպերսեքսուալ խանգարում , խնդրահարույց հիպերսեքսուալություն , կախվածություն սեքսից, սեռական կոմպուլսիվություն , սեքսուալ կախվածություն , սեքսուալ իմպուլսիվություն , «հսկողությունից դուրս սեռական բնազդ» , և պարաֆիլիա-ասոցացված խանգարում   ։
Պատճառներ
Հիպերսեքսուալության պատճառների վերաբերյալ մասնագետների համաձայնեցումը շատ չնչին է։ Որոշ ուսումնասիրություններ փաստում են, որ որոշ դեպքեր կարող են կապված լինել բիոքիմիական կամ հոգեբանական փոփոխությունների հետ, որոնք ուղեկցում են դեմենցիային։ Հոգեբանական կարիքները բարդացնում են բիոքիմիական բացատրությունը, ըստ որի քունքային/ճակատային բիլթը հանդիսանում է ուղեղի այն հատվածը, որը կարգավորում է մարդու սեռական հակումը (լիբիդոն)։ Այն մարդիկ, ովքեր ունեն ուղեղի այս հատվածի վնասում, ավելի հակված են ագրեսիվ պահվածքի և այլ վարքագծային խնդիրների՝ անձի փոփոխության և սոցիալապես անընդունելի սեռական վարքագծի առաջացման, ինչպիսին է հիպերսեքսուալությունը ։ Նույն ախտանիշները կարող են առաջանալ միակողմանի քունքային լոբոտոմիայից հետո ։ Կան հիպերսեքսուալության հետ կապված այլ բիոլոգիական գործոններ, օրինակ՝ նախադաշտանային փոփոխություններ և մանկական տարիքում կամ ներարգանդային կյանքի ընթացքում վիրիլիզացնող հորմոնների ազդեցություն ։
Անցանկալի սեռական վարքագիծը, մասնավորապես հիպերսեքսուալությունը շտկելու համար հակաանդրոգենների օգտագործման արդյունավետության ուսումնասիրության արդյունքում պարզ դարձավ, որ տեստոստերոնը հանդիսանում է սեռական հակման համար անհրաժեշտ, բայց ոչ բավարար պայման ։ Այլ առաջարկվող գործոններից են ֆիզիկական մոտիկության անբավարարությունը և ոչ վաղ անցյալի նկատմամբ մոռացկոտությունը ։
Ուղեղի դոպամինէրգիկ մեզոլիմբիկ ուղիների ախտաբանական գերակտիվությունը (որը առաջանում է հոգեծին երևույթների, օրինակ՝ մանիայի ժամանակ, կամ որպես դեղորայքի կողմնակի էֆեկտ,օրինակ՝ դոպամինի ագոնիստների, մասնավորապես D3-ագոնիստների կիրառման դեպքում) կապված է տարբեր կախվածությունների առաջացման հետ և ապացուցված է, որ ոմանց մոտ կարող է բերել հիպերսեքսուալ վարքագծի առաջացման  ։ Ենթատեսաթմբային-հիպոֆիզար-մակերիկամային համակարգի խանգարումները նույնպես կապված են հիպերսեքսուալ խանգարման հետ ։
Որպես ախտանիշ
Հայտնի է, որ հիպերսեքսուալությունը կարող է հանդես գալ որպես ախտանիշ բազմաթիվ հոգեկան և նյարդաբանական խանգարումների դեպքում։ Սահմանային անձնային խանգարումներով (ՍԱԽ) մարդիկ կարող են լինել նշանակալի իմպուլսիվ, սեդուկտիվ և չափազանց սեքսուալ։ Բազմաթիվ սեռական կապեր ունենալը, սեռական կախվածությունը և հիպերսեքսուալությունը շատ հաճախ հանդիպող ախտանիշներ են ՍԱԽ ունեցող ինչպես տղամարդկանց, այնպես էլ կանանց մոտ։ Որոշ դեպքերում կարող են նաև դիտվել պարաֆիլիկ հակումների և ցանկությունների ծայրահեղ դրսևորումներ։ «Սահմանային» պացիենտները, որոշների կարծիքով անձի պառակտման հետևանքով, զգում են սերը և սեռականությունը անկայուն ձևերով ։
Երկբևեռ խանգարումով մարդկանց մոտ, կախված տրամադրությունից, կարող են դրսևորվել սեռական հակման հսկայական փոփոխություններ։ Ինչպես նշված է DSM-IV-TR-ում, հիպերսեքսուալությունը կարող է լինել երկբևեռ խանգարման կամ շիզոաֆեկտիվ խանգարման դեպքում դիտվող հիպոմանիայի կամ մանիայի ախտանիշ։ Պիկի հիվանդությունը բերում է ուղեղի քունքային/ճակատային բլթի վնասման․ Պիկի հիվանդությունով տառապող հիվանդների մոտ դրսևորվում են սոցիալապես անընդունելի պահվածքի բազմաթիվ տեսակներ ։
Որոշ նյարդաբանական վիճակներ, ինչպիսին է Ալցհեյմերի հիվանդությունը, աուտիզմը, ուղեղի տարբեր տեսակի վնասվածքներ , Կլյուվեր-Բուսիի համախտանիշը , Քլայնե-Լեվինի համախտանիշը և մի շարք այլ նեյրոդեգեներատիվ հիվանդություններ կարող են առաջացնել հիպերսեքսուալ վարքագիծ։ Կան տվյալներ, որ տանը, հատուկ խնամքի հաստատություններում կամ հիվանդանոցային պայմաններում ապրող Ալցհեյմերի հիվանդությամբ տառապող պացիենտների 7-8%-ի մոտ առկա է անընդունելի սեռական վարքագիծ։ Հիպերսեքսուալությունը նաև դիտվել է որպես Պարկինսոնիզմի բուժման համար կիրառվող որոշ դեղորայքների կողմնակի ազդեցություն  ։ Որոշ թմրանյութեր, օրինակ՝ մեթամֆետամինը, նույնպես կարող են բերել հիպերսեքսուալ վարքագծի առաջացման ։
Հիպերսեքսուալության ախտանիշները նման են սեռական կախվածության նշաններին, քանի որ նրանք մարմնավորում են միանման հատկանիշներ։ այս ախտանիշներն են ինտիմ կապ հաստատելու անհնարինությունը (ինտիմության անոռեքսիա), դեպրեսիան և երկբևեռ խանգարումը ։ Սրանց հետևանքով առաջացող հիպերսեքսուալությունը կարող է ազդեցություն ունենալ մարդու սոցիալական և մասնագիտական հմտությունների վրա, եթե հիմքում ընկած ախտանիշները ունենան բավականին լայն համակարգային ազդեցություն ։
Որպես խանգարում
2010 թվականին առաջարկությունը, որ սեռական կախվածությունը ներառվի Հոգեկան Խանգարումների Ախտորոշիչ և Վիճակագրական Ձեռնարկի մեջ ( Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM)), չստացավ Հոգեբույժների Ամերիկական Ասոցիացիայի աջակցությունը  ։
Առթղջապահության Համաշպարհային Կազմակերպության կողմից թողարկված Հիվանդությունների և առողջության հետ կապված խնդիրների միջազգային վիճակագրական դասակարգում 10-ում (ՀՄԴ-10, անգլ.՝ International Classification of Diseases (ICD), International Statistical Classification of Diseases and Related Health Problems) կան երկու նմանատիպ գրառումներ։ Մեկը «չափազանց մեծ սեռական հակում» (կոդավորված որպես F52.7) ,որը բաժանված է սատիրիազիսի տղամարդկանց համար և նիմֆոմանիայի կանանց համար։ Մյուսը «չափազանց շատ մաստուբացիա» կամ «օնանիզմ (չափազանց շատ)» (կոդավորված որպես F98․8) ։
1988 թվականին, Լեվինը և Թրոիդենը հարցականի տակ դրեցին, թե արդյոք խելամիտ է քննարկել հիպերսեքսուալությունը առհասարակ, որպես փաստարկ բերելով այն, որ սեռական ցանկությունները պիտակավորելը որպես «ծայրահեղություն» պարզապես ստիգամտացնում է այն մարդկանց, ովքեր չեն համապատասխանում իրենց մշակութային նորմերին կամ հասակակիցներին, իսկ սեռական կոմպուլսիվությունը ուղղակի առասպել է ։ Այնուամենայնիվ, ի հակառակ այս տեսակետին, 30 տարի անց՝ 2018 թվականին, ՀՄԴ-11-ը ստեղծեց նոր վիճակի դսակարգում՝ կոմպուլսիվ սեռական վարքագիծ, որը բնորոշվում է որպես «ուժգին, կրկնվող սեռական իմպուլսների կամ ցանկությունների վերահսկման կայուն անկարողություն, որը բերում է կրկնվող սեռական վարքագծի»։ Այն դասակարգում է այս «վերահսկման անկարողությունը» որպես ոչ նորմալ հոգեկան առողջության վիճակ ։
Տերմինաբանություն
Merriam-Webster բառարանը հիպերսեքսուալությունը բնորոշում է որպես «անսովոր կամ չափազանց մեծ հակվածություն սեռական ակտիվության նկատմամբ, կամ վերջինից չափից դուրս շատ հաճույք ստանալու հակվածություն» ։ Սեքսոլոգները հիպերսեքսուալություն տերմինը օգտագործում են 1800-ականներից սկսած, երբ Կրաֆտ-Էբինգը 1866 թվականին թողարկված իր գրքում՝Psychopathia Sexualis, նկարագրում էր բացառիկ սեռական վարքագծի մի քանի կլինիկական դեպք ։ Հեղինակը հիպերսեքսուալություն տերմինը օգտագործում էր նկարագրելու համար մի վիճակ, որը ներկայումս կոչվում է վաղաժամ սերմնաժայթքում։ Տղամարդկանց մոտ այս վիճակը նկարագրելու համար օգտագործվում են հետևյալ տերմինները՝ դոնժուանիզմ, սատիրոմանիակ , սատիրիակ և սատիրիազիստ , իսկ կանանց համար օգտարծվում են կլիտորոմանիակ , նիմֆո և նիմֆոմանիակ , թելիոֆիլիկ (մեծահասակների նկատմամբ հակում ունեցող) հետերոսեքսուալ կանանց դեպքում անդրոմանիակ , մինչդեռ հիպերսեքսուալսիտ, սեքսահոլիկ , օնանիստ, հիպերֆիլիկ և էրոտոմանիակ տերմինները համարվում են սեռ-անկախ ։
Էկոդուկ
Էկոդուկ, կամուրջ կամ թունել, որը ծառայում է մեխանիկական տրանսպորտային միջոցների, օրինակ` ավտոմայրուղիների միջով կենդանիների անցման համար։
Էկոդուկները օգնում են պահպանելու կենդանիների բնական միջավայրի միասնությունը` փոքրացնելով ճանապարհներին կենդանիների հայտնվելու հավանականությունը, ինչը կարող է հանգեցնել ճանապարհատրանսպորտային պատահարի։
Հիպերսեքսուալություն
Տերմինաբանություն
Այլ, ավելի շատ պատմական անուններից են՝ Դոն Ժուանիզմ, Մեսսալինայի կոմպլեքս, սեքսահոլիզմ , հիպերլիբիդո և furor uterinus ։
Էկոդուկ
Պատմություն
Առաջին էկոդուկները կառուցվել են Ֆրանսիայում 1950-ական թվականներին։ Դրանց կառուցումն այնուհետ լայն տարածում է գտել այլ երկրներում, օրինակ` Նիդերլանդներում, Շվեյցարիայում և Գերմանիայում ։
Ազդեցություն միջավայրի վրա
Էկոդուկների` շրջակա միջավայրի վրա թողած ազդեցությանն ուղղված հետազոտությունները ցույց են տվել, որ նրանց կիրառումը զգալի չափով նպաստում է նրանց բնական միջավայրի միավորմանը։ Դրանք օգտագործվում են ոչ միայն խոշոր անասունների, այլ նույնիսկ անողնաշարավորների կողմից, օրինակ` թիթեռներ, բզեզներ, սարդեր։ Էբերսվալդեի անտառային տնտեսության պետական վարչության կատարած հետազոտության համաձայն` 2005 թվականի մայիսից մինչև 2006 թվականի ապրիլը մոտ 2.300 կենդանիներ Բրանդենբուրգում օգտվել են էկոկամրջից, որն անցնում է А11 ավտոմայրուղու վրայով։
Հիպերսեքսուալություն
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Սեռական առողջություն Կատեգորիա:Կախվածություններ Կատեգորիա:Հոգեբուժություն Կատեգորիա:Հոգեբուժական ախտորոշում Կատեգորիա:Սեռականություն Կատեգորիա:Սեռական բռնություն Կատեգորիա:Մարդու սեռականություն Կատեգորիա:Սեռական խանգարումներ Կատեգորիա:Սեքսուալություն
Էկոդուկ
Ազդեցություն միջավայրի վրա
Կարլովացի և Ռիեկայի միջև անցնող խորվաթական էկոդուկի փորձարկման ընթացքում տեղադրվել են ինֆրակարմիր ցուցիչներ, որոնք նախատեսված էին աղվեսի չափի կենդանիների շարժը գրանցելու համար։ Մեկ տարվա ընթացքում գրանցվել է էկոդուկով անցնող մոտ 6.000 կենդանի։ Կամրջից հիմնականում օգտվել են արջեր, աղվեսներ և լուսաններ։
Բանֆ ազգային պարկում կատարած մասշտաբային հետազոտությունները ցույց են տվել, որ 2007 թվականի հունվարին խոշոր կաթնասունների 10 տեսակներ (այդ թվում` գրիզլի, կոյոտ, որմզդեղն, վապիտի, հովազ, գայլ) Բանֆի 24 էկոդուկներով տեղաշարժվել են ընդհանուր առմամբ 84.000 անգամ ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Թունելներ Կատեգորիա:Կամուրջների տեսակներ
Ամերիկայի հայտնագործում
Ամերիկայի հայտնագործում, իրադարձություն, որի արդյունքում «Հին աշխարհի» բնակիչներին ծանոթ է դառնում Երկիր մոլորակի արևմտյան կիսագունդը՝ Ամերիկա աշխարհամասը։ Այն բաղկացած է երկու մայրցամաքից՝ Հյուսիսային Ամերիկա և Հարավային Ամերիկա [[1492 թվականին իտալացի ծովագնաց Քրիստափոր Կոլումբոսը (1451-1506) առաջին անգամ արշավել էր արևմուտք՝ հայտնաբերելու Եվրոպան Հնդկաստանին միացնող ամենակարճ ծովային ճանապարհը, քանի որ նախկին՝ ցամաքային ուղին, որով անցնում էր Մետաքսի ճանապարհը, ամբողջությամբ նվաճվել էր Օսմանյան կայսրության կողմից։ Կոլումբոսը Իսպանական թագավորության նավատորմով կատարել է նման 4 արշավանք։
Նոր աշխարհի՝ «Ամերիկա» անվանումը, սակայն, բաժին հասավ մեկ այլ իտալացի ծովագնացի՝ Ամերիգո Վեսպուչիին (1454-1512)։ Նա Ամերիկայում առաջին անգամ հայտնվել էր 1499 թվականի մայիսին՝ Կոլումբոսի քարտեզների շնորհիվ։ Այստեղ նա հիմնադրում է նոր բնակավայր՝ Վենեսուելան (Venezuela` «փոքրիկ Վենեցիա»)։ 1500 թվականին նա վերադառնում է Պորտուգալիա։
Կան եզրակացություններ ու փաստեր, որ մինչ այդ Ամերիկայում ոտք էին դրել փյունիկեցիները (մ.թ.ա. 371), չինացիները, վիկինգները, ճապոնացիները և այլն։ Ամերիկայի հայտնագործման պաշտոնական օրը համարվում է 1492 թվականի հոկտեմբերի 12-ը, երբ Քրիստափոր Կոլումբոսը ափ է իջնում Սան Սալվադոր կղզում։
Վիկինգներն Ամերիկայում
Մինչև Քրիստափոր Կոլումբոսը իսպանական նավատորմով հայտնաբերել էր Ամերիկա աշխարհամասը, իրենից կես հազարամյակ առաջ այնտեղ հայտնվել էին վիկինգները։ Սկանդինավական ժամանակագրությունում «վիկինգ» եզրը ներկայիս իմաստով չի օգտագործվել, ավելի շուտ բնութագրել է սոցիալական երևույթ, երբ անհող բոնդերը (ազնվականությանը չպատկանող ազատ մարդիկ) լավ կյանք փնտրելով լքում էին հայրենիքը։
Վիկինգները սկանդինավյան ծագում ունեցող հեթանոսներ էին, ապրում էին հիմնականում ժամանակակից Նորվեգիայի, մասամբ՝ Շվեդիայի ու Դանիայի տարածքում՝ զարգացած միջնադարում ։ Նրանք չեն եղել մեկ ազգի ներկայացուցիչներ այլ՝ տարասեռ ռազմիկներ, ճանապարհորդներ և առևտրականներ՝ ցեղապետերի առաջնորդության ներքո։ Վիկինգների արշավանքների ժամանակ Սկանդինավյան թերակղզին բաժանված էր բազմաթիվ շրջանների, որոնք ղեկավարվում էին նման խմբերի կողմից։
Վիկինգներն ապրում էին անբարենպաստ պայմաններ ունեցող տարածքներում, ուստի կարիք ունեին հաստատվել նոր հողերում, գոյությունն ապահովելու համար կատարել ծովահենություն և խոշոր ռազմական արշավանքներ։ Նրանց շրջանում համայնական-տոհմական կարգի քայքայումը ուղեկցվում էր վերնախավի հզորացմամբ, որի համար ավարը հարստանալու հիմնական միջոցն էր։ Համայնքի շատ ազատ անդամներ լքում էին խիտ բնակեցված ափամերձ շրջանները մշակելի հողերի պակասի պատճառով։ Այդպես ծովափնյա շրջաններում բնակվող վիկինգների մոտ սկսում է զարգանալ նավաշինությունը։
Նրանց հին բնակավայրերի պեղումների ժամանակ առավել հաճախ հանդիպող իրերն են սանրերը, ածելիները, ունելիները և այլ պարագաներ, օճառի մնացորդներ, որը վիկինգները պատրաստում էին ինքնուրույն։ Անգլիայում վիկինգներին ընդհանրապես մաքրասեր էին համարում, քանի որ վերջիններս լողանում էին ամեն շաբաթ օրը, իսկ սկանդինավյան լեզուներում առ այսօր շաբաթ բառը նշանակում է «լոգանքի օր»։ 8-11-րդ դարերում Եվրոպային հարող Հյուսիսային ու Բալթիկ ծովերում կատարած ռազմական արշավանքները զուգորդվում էին ավազակություններով։ Վիկինգները հայտնվեցին նաև Միջերկրական ծովում և խարիսխ գցեցին Բյուզանդական կայսրության մայրաքաղաք Կոստանդնուպոլսում։ Ծովում հիանալի կողմնորոշվելու վիկինգների ունակությունը նրանց թույլ տվեց հասնել Ատլանտյան օվկիանոսի հյուսիսային ափերը՝ Իսլանդիա ու Գրենլանդիա կղզիները և նույնիսկ՝ Ամերիկա, տարածքն անվանելով «Վինելանդ»՝ խաղողի երկիր։
Առաջին անգամ 7-րդ դարում Հեբրիդյան կղզիներ հասած վիկինգները 9-րդ դարում նվաճում են Ֆարերյան, Օրկնեյան և Շետլանդական կղզիները, ապա ժամանակակից Իռլանդիայի տարածքում ստեղծում իրենց թագավորությունը (820-1170)։
983 թվականին Էրիկ Ռաուդը (Շիկահերը) սպանության համար աքսորված էր Իսլանդիայից։ Նա գնաց փնտրելու նոր հողեր, և հասավ Գրենլանդիա՝ մի խումբ իսլանդացիների հետ հիմնելով Բատտալիդե բնակավայրը։ Բյարնի Հերյուլֆսոնը 986 թվականի դուրս եկավ Իսլանդիայից՝ հորը գտնելու հույսով, ով Գրենլանդիա էր մեկնել Շիկահերի հետ միասին։ Ճանապարհին նա երեք անգավ ընկավ անծանոթ մայրցամաք, մինչև հասավ Գրենլանդիա։
Լեյֆի եղբայրը՝ Տորվալդը, նրա պատմությունից հետո նույն նավով կրկնեց նրա անցած ճանապարհը և հասավ Վինլանդ, որտեղ ապրեց երկու տարի։ Տեղաբնիկ հնդկացիների ցեղերից մեկի հետ մենամարտի արդյունքում Տորվալդը մահացու վիրավորվեց, իսկ վիկինգները լքեցին բնակավայրը։ Այս ամենի հետ անցած ուղին փորձեց կրկնել Լեյֆի երկրորդ եղբայր՝ Տորստեյնը, որը սակայն չկարողացավ գտնել բնակավայրը։ Եվրոպայի ժողովուրդների մեծ մասը, ծանոթ չլինելով վիկինգների մշակույթին ու պատմությանը, չի գնացել իրենց հետքերով՝ նոր աշխարհում հայտնվելու համար։ Ուստի երկրորդ անգամ Ամերիկայում եվրոպացիները հայտնվեցին կես հազարամյակ անց։
2016 թվականին արբանյակային նկարահանման շնորհիվ հնագետները հայտնաբերել են վիկինգների երկրորդ բնակատեղին՝ հիմնված Հյուսիսային Ամերիկայի տարածքում։ Նրա մնացորդները գտնվում են Նյուֆաունդլենդի հարավարևմտյան ծայրակետում ։
Քաղաքական իրավիճակը Եվրոպայում
Նախքան Քրիստափոր Կոլումբոսի կողմից Ամերիկայի հայտնագործումը, Եվրոպայում եղել են աշխարհաքաղաքական լուրջ տեղաշարժեր։ Դեռևս 11-րդ դարի վերջին Երուսաղեմի ազատագրման կոչով հանդես եկած Հռոմի Պապ Ուրբանոս II-ը (1088-1099) կարողացել էր սկիզբ դնել խաչակրաց արշավանքներին։ Դրանց արդյունքում Մերձավոր Արևելքում քրիստոնեադավան պետությունների՝ Բյուզանդական կայսրության ու Կիլիկիայի հայկական իշխանության կողքին հիմնադրվում են խաչակրաց 4 պետություններ։ Չունենալով ընդհանուր սահմաններ եվրոպական պետությունների հետ՝ դրանք որոշ ժամանակ անց նվաճվում են հարևան իսլամադավան պետությունների կողմից։ Առաջինը կործանվում է Եդեսիայի կոմսությունը (1144), ապա՝ Անտիոքի դքսությունը, Տրիպոլիի կոմսությունը և Երուսաղեմի թագավորությունը ։
Ավելի ուշ՝ 14-րդ դարում անկում է ապրում Կիլիկիայի հայկական թագավորությունը, 15-րդ դարում մասնատվում է Վրաց թագավորությունը։ Փոքր Ասիա թերակղզում հաստատված թյուրքական օղուզ ցեղերը 1453 թվականին նվաճում են Կոստանդնուպոլիսը և փակում քրիստոնյա Արևելքի վերջին էջը։ Թուրքերի ստեղծած պետությունը՝ Օսմանյան կայսրությունը, իր գերիշխանությունն է հաստատում ամբողջ Բալկանյան թերակղզում, ավելի ուշ՝ Արևելյան Միջերկրականում, Հայկական լեռնաշխարհում, Միջագետքի դաշտավայրում, Եգիպտոսում ու Հյուսիսային Աֆրիկայում։ Նրա արևելքում ստեղծվում է մեկ այլ իսլամադավան պետություն՝ Սեֆյան Իրանը։ Երկու տերությունները մի քանի դար շարունակ վարում են թշնամական քաղաքականություն, որը հանգեցնում է Մերձավոր Արևելքում խաղաղության իսպառ վերացմանը։ Միևնույն ժամանակ քաղաքական անցուդարձեր են տեղի ունենում Հարավային Եվրոպայում։ Մուսուլմանների իշխանությունը խիստ թուլացել էր Պիրենեյան թերակղզու տարածքում։ Կորդովայի խալիֆայության (929-1031) մնացորդները՝ տաիֆա-իշխանապետությունները, մեկը մյուսի հետևից նվաճվում էին քրիստոնյա արքաների կողմից։ Նրանցից առավել զորեղ էին Կաստիլիայի և Արագոնի թագավորությունները, որոնց միացյալ բանակը 1492 թվականի հունվարին գրավում է մուսուլմանների վերջին հենակետն Իսպանիայում՝ Գրանադայի ամիրայությունը ։ Բերբերներն ու արաբները զանգվածաբար հեռանում են Պիրենեյան թերակղզուց։
Մինչ այդ Կաստիլիայի թագուհի Իզաբելլա I-ը և Արագոնի թագավոր Ֆերդինանդ II-ը ամուսնանում են և հռչակում նորաստեղծ պետության՝ Իսպանիայի թագավորության ծնունդը։ Նրա հարևանությամբ զորեղանում էր մեկ այլ ծովապետություն՝ Պորտուգալիան։ Նախկինում արաբական լծի տակ գտնվող այս երկու պետությունները դառնում են համաշխարհային առաջին կայսրությունները, որոնք ծովային արշավանքներով կարողանում են գրավել տասնյակ երկրներ ու կատարում են աշխարհագրական մեծ հայտնագործություններ։
Ապենինյան թերակղզին, որ դարեր շարունակ գտնվում էր Սրբազան Հռոմեական կայսրության գերիշխանության տակ, սկսում է աստիճանաբար անկախանալ. ինքնուրույն քաղաքականություն վարող Սիցիլիայի թագավորությունը, Տոսկանայի դքսությունը, ինչպես նաև՝ վաճառաշահ Պիզայի, Ջենովայի և Վենետիկի հանրապետությունները լիակատար ինքնիշխանություն ձեռք բերեցին։ Նրանց օրինակին հետևեցին իտալական այլ պետություններ, որոնք սկսեցին տնօրինել Միջերկրական ծովի առևտուրը։ Արևելքի ու Արևմուտքի միջև գոյություն ունեցող դարավոր կապն, այդպիսով, կտրվեց։ Երկու կրոնների բաժանված Եվրոպան և Ասիան կարիք ունեին տարածքային նոր ընդլայնումների, սակայն միմյանց միջև պատերազմել չէին ցանկանում։
Ավատատիրական հարաբերությունների քայքայման, Վերածննդի ու Ռեֆորմացիայի դարաշրջանում առավել աշխուժացավ քաղաքային կյանքը։ Այն ենթադրում էր արհեստների ու արվեստների զարգացում, առևտրի ու վաճառականության առաջընթաց ։ Եվրոպացիներին անհրաժեշտ էր գտնել նոր ճանապարհներ՝ Չինաստանի ու Հնդկաստանի հետ կապվելու համար։ Այդպիսով, իտալացիները անմասն չեն մնում քաղաքական անցուդարձերից, քանի որ Իսպանիան ու Պորտուգալիան կաթոլիկ երկրներ էին և ընդունում էին Հռոմի Պապի գերագահությունը։
Մինչկոլումբոսյան Ամերիկա
Կենտրոնական ու Հարավային Ամերիկայի բնակիչները` մայաները, ացտեկները, ինկերը, նստակյաց երկրագործներ էին և ստեղծել էին իրենց պետությունները։ Նրանք մշակում էին եգիպտացորեն, լոբի, ծխախոտ, դդում, կակաո, լոլիկ, կարտոֆիլ։ Տնային կենդանիներից պահում էին շներ և հնդկահավեր։ Սակայն նույնիսկ ամենազարգացած քաղաքակրթություններին անծանոթ էին երկաթը, անիվը, բրուտի դուրգը։
Մայաներ
Ժամանակակից Մեքսիկայի տարածքում գտնվող Յուկատան թերակղզին հանդիսանում է Մայաների քաղաքակրթության բնօրրանը։ Այն իր զարգացման բարձրակետին հասավ զարգացած միջնադարում։ Մայա ժողովուրդը բաղկացած էր մի քանի ցեղախմբերից, որոնք ստեղծել էին ինքնուրույն քաղաք-պետություններ։ Դրանք կառավարում էր քուրմ-թագավորը։ Քաղաքի կենտրոնում գտնվում էր ընդարձակ հրապարակ, որում կառուցված էր լինում բարձր բուրգ, գագաթին՝ տաճար։ Ծիսակատարությունների ժամանակ բնակիչները հավաքվում էր հրապարակում։
Մայաների համայնքները բաղկացած էին գյուղացիական ընտանիքներից։ Համայնքը համարվում էր հողի կոլեկտիվ սեփականատեր, որն իրավունք ուներ գյուղացիական ընտանիքների միջև բաժանել հողակտորներ։ Հարկերը վճարելուց հետո բերքը տնօրինում էր ոչ թե համայնքը, այլ ընտանիքը։ Որոշակի զբաղմունքներ համայնքում արվում էին միասնականորեն՝ որսորդություն, ձկնորսություն և աղի արտադրություն։ Դրանց եկամուտներն արդեն տնօրինում էր համայնքը, որը հասանելիքը բաժանվում էր գյուղացիների միջև։ Մայաների միակ ընտանի կենդանին շունն էր, որի միսը օգտագործում էին որպես սննդամթերք՝ ծիսակարգերի ժամանակ։ Առօրյա մսամթերքը ձեռք էին բերում որսորդության և ձկնորսության ժամանակ։
Մայաների հասարակության ամենավերին աստիճանին կանգնած էր գերագույն իշխանությամբ օժտված քուրմ-թագավորը։ Հաջորդ աստիճաններում զորահրամանատարներն էին, քրմերը և նվաճված տարածքների կառավարիչները։ Հերթական աստիճանները զբաղեցնում էին զինվորները, առևտրականները, արհեստավորները, ազատ գյուղացիները։ Ստորին աստիճանը զբաղեցնում էին կախյալները և ստրուկները, ովքեր ազատություն չունեին։
Մայաները միակն էին Ամերիկայում, որ ունեին գրային համակարգ։ Նրանց գիտունները ստեղծել էին 365 օրից բաղկացած օրացույց, որն ուներ 18 ամիսներ, յուրաքանչյուրը՝ 20 օր։ Լրացուցիչ 5 օրերը համարվում էին վատ օրեր, ուստի մարդիկ աշխատում էին այդ օրերին ոչինչ չանել, նույնիսկ հաց չէին ուտում։ Մեկ այլ օրացույց կազմվել էր գուշակությունների և ծիսակատարությունների համար, որը կարող էին կարդալ և մեկնաբանել միայն քրմերը։
Ացտեկներ
Ամերիկյան մեկ այլ զարգացած քաղաքակրթություն՝ ացտեկների պետությունը, նույնպես ձևավորվել է ժամանակակից Մեքսիկայի և Գվատեմալայի տարածքում։ 12-րդ դարում նրանք հաստատվում են Մեխիկոյի հովտում և հիմնում իրենց պետությունը։ 1325 թվականին նրանք կառուցեցին իրենց մայրաքաղաքը՝ Տենոչտիտլանը, որի բնակչության թիվը 15-րդ դարում 75 հազար էր։ Այն բաժանված էր չորս համայնքների, որոնք խորհրդանշում էին հորիզոնի չորս կողմերը, և 20 թաղամասերի, որոնք խորհրդանշում էին ացտեկների տոհմացեղային կառուցվածքը՝ 20 ցեղ, 20 տոհմ։ 15-րդ դարի սկզբին ացտեկների պետությունը վերածվեց կայսրության, որի ամենահզոր ներկայացուցիչը Մոնթեսումա II-ն էր (1502-1520)։ Ացտեկների հիմնական զբաղմունքը նույնպես նստակյաց հողագործությունն էր, որը իրականացվում էր մշակելի հողերը ոռոգելով ու ճահիճները չորացնելով։ Մայաների նման՝ նրանք միայն շուն էին պահում։ Ընտանի թռչուններից պահում էին հնդկահավեր, սագեր, բադեր։ Ացտեկ արհեստագործներից հայտնի էին ջուլհակները և ոսկերիչները։
Ինկեր
Հնդկացիների երրորդ զարգացած քաղաքակրթությունը հաստատվել էր ժամանակակից Պերուի և Բոլիվիայի լեռնային շրջաններում։ Դա ինկերի (ինկաների) քաղաքակրթությունն էր, որի անունը Կուսկոյի հովտում ապրող ցեղերից մեկի անվանումն էր։ 15-րդ դարում ինկերի նվաճումների արդյունքում պետության տարածքը քառապատկվեց, իսկ բնակչության թիվը հասավ շուրջ 6 000 000-ի։ Պետությունն իր հզորության գագաթնակետին հասավ Սապա Ինկա (Բարձրագույն Ինկա) Պաչակուտիի օրոք (1438-1471)։ Ինկերի կայսրության մայրաքաղաքը Կուսկոն էր, որն ուներ շուրջ 200 հազար բնակիչ։ Այստեղ էր գտնվում ինկերի գերագույն աստծու՝ Արևի տաճարը։ Նրանց կրոնական կյանքում նույնպես մեծ տեղ էին զբաղեցնում աստվածների համար կենդանիների և հատուկ մթերքների զոհաբերությունները։ Քրմապետի գործառույթները սովորաբար իրականացնում էր Սապա Ինկան։
Ինկերի հասարակությունը նույնպես բաղկացած էր կաստաներից։ Բոլոր ինկերը մտնում էին բարձրագույն կաստայի մեջ, չէին աշխատում և հարկեր չէին վճարում։ Պետությունը նրանց տրամադրում էր հողատարածքներ և ստրուկներ։ Ինկերի մի մասը զբաղվում էր ռազմական ծառայությամբ, իսկ մյուսները իրականացնում էին կառավարման և կրոնական-մշակութային գործառույթներ։ Ինկերի բանակ զորակոչելու համար տղաների խմբին տանում էին ձյունապատ լեռան գագաթ և թողնում այնտեղ ինը օր առանց ուտելիքի, զենքի և այլ միջոցների։ Ժամկետը լրանալուց հետո նրանց հետ էին բերում. կենդանի մնացածները բանակում ծառայում էին զորահրամանատարներ։ Նվաճված ցեղերի ավագանու հողերը մշակում էին գյուղացի համայնականները։ Նվաճված ցեղերի արհեստավորները և գյուղացիները կազմում էին երրորդ կաստան։ Կառավարությունն էր որոշում, թե նրանք երբ և ում հետ պետք է ամուսնանային, քանի որ ամուսնական զույգերին առանձին հողաբաժին էր հասնում։
Քրիստափոր Կոլումբոս
Քրիստափոր Կոլումբոսը ծնվել է Ջենովայում` Դոմենիկո Կոլոմբոյի (Domenico Colombo) և Սուզաննա Ֆոնտանառոսայի (Susanna Fontanarossa) ընտանիքում։ 14 տարեկանում դառնում է նավաստի ։ Նա կարդում և գրում էր լատիներեն, ծանոթ էր երկրաչափությանը, աստղագիտությանը, աշխարհագրությանը, տիրապետում էր քարտեզագրության ու գեղագրության արվեստին։ Առևտրական նավերով ճամփորդել է Միջերկրական ծովով` եղել Քիոսում, Թունիսում և այլուր։ Որոշ տեղեկությունների համաձայն, Կոլումբոսը ոչ թե իտալացի, այլ իսպանացի էր ։ Իսպաներեն անվան առավել հստակ արտասանությունն էր՝ Կրիստո′բալ Կո′լոն։
Կոլումբոսը կրթություն է ստացել Պավիայի համալսարանում։ 1472 թվականից նա տեղափոխվում է Սավոնա, որտեղ շարունակում է մասնակցությունը առևտրականների արշավանքներին։ Այդ տարիներից նա սկսում է մտածել դեպի Հնդկաստան տանող առավել կարճ ուղիներ փնտրելու մասին։ Գտնելով, որ երկիրը գնդաձև է (դա հակասում էր ժամանակի եկեղեցական ուսմունքներին ու գաղափարախոսությանը), Կոլումբոսը կարծում էր, որ պետք է հասնել Աֆրիկայից արևմուտք գտնվող Կանարյան կղզիներին և այնտեղից նավարկել այնքան, մինչև հասնեն Ճապոնիային։ Իր հաշվարկներով՝ ճանապարհը պետք է ձգվեր մոտ 5000 կմ։
1476 թվականին Կոլումբոսը ժամանում է Պորտուգալիա, որտեղ ապրում է ինը տարի։ 1477 թվականին նա լինում է Անգլիայում, Իռլանդիայում ու Իսլանդիայում, որտեղ ստանում է աշխարհագրական նոր գիտելիքներ։ Դիոգու դե Ազամբուժայի արշավախմբի կազմում 1481 թվականին Կոլումբոսը ուղևորվում է կենտրոնական Աֆրիկա՝ Գվինեա, որտեղ մասնակցում է Էլմինա ամրոցի շինարարությանը։ Հնդկաստանի հայտնագործման համար անհրաժեշտ ֆինանսական միջոցների ու նավատորմի համար նա դիմում է Ջենովայի կառավարությանը։ Բացասական պատասխան ստանալով՝ 1483 թվականին իր ծրագիրը ներկայացնում է Պորտուգալիայի արքա Ժուան II-ին, ով նույնպես մերժում է իտալացի ծովագնացին։
1485 թվականին Քրիստափոր Կոլումբոսը որդու՝ Դիեգոյի հետ մեկնում է Իսպանիա։ Այդ ժամանակ Իսպանիայի թագավորը գտնվում էր Կորդովայում ու պատրաստվում էր Գրանադայի ամիրայության դեմ պատերազմին։ Այդ ընթացքում Կոլումբոսը հանդիպումներ է ունենում իսպանական հոգևոր ու աշխարհիկ վերնախավի ներկայացուցիչների հետ ու ներկայացնում իր ծրագրերը։ Երեք տարի անց՝ 1488 թվականի ապրիլի 20-ին, Կոլումբոսը նամակ է ստանում Պորտուգալիայի թագավորից, ով առաջարկում էր նրան վերադառնալ։
1490-92 թվականներին հերթական անգամ մերժումներ ստանալուց հետո, մի քանի տարի տևած բանակցությունների արդյունքում, Կոլումբոսին հովանավորում է Կաստիլիայի թագուհի Իզաբելլան։
1492 թվականի օգոստոսի 3-ին իսպանական երեք նավեր՝ «Սանտա Մարիա», «Նինյա» և «Պինտա», դոնի կոչում ստացած Կոլումբոսի գլխավորությամբ դուրս են գալիս Իսպանիայից։
Ճամփորդության դուրս գալուց առաջ Կոլումբոսի և իսպանական կառավարության միջև կնքվում է մի պայմանագիր, համաձայն որի՝ նա նշանակվում էր օվկիանոսում հայտնագործված բոլոր կղզիների ու ծովերի ծովակալ, փոխարքա և գեներալ նահանգապետ՝ ժառանգական իրավունքներով ։
Առաջին արշավանք
Քրիստափոր Կոլումբոսն իր արշավանքը իրականացնում է երեք նավերով՝ «Սանտա Մարիա» (սեփականատեր՝ Խուան դե լա Կոսա), «Պինտա» (սեփականատեր՝ Մարտին Ալոնսո Պինսոն) և «Նինյա» (սեփականատեր՝ Խուան Նինյա)։ Նավատորմում անձնակազմը հասնում էր 100 հոգու։ Եվրոպացիներն առաջինը ոտք են դնում Գուանախանի (Բահամյան կղզիներ), Էսպանյոլա (Հայիթի) և Խուանա (Կուբա) կղզիներում։ Առաջին կղզին՝ Գուանախանին, ծովագնացն անվանում է «Սան Սալվադոր»։
Կոլումբոսը կարծում էր, որ նոր հայտնաբերած երկրները Արևելյան Ասիայի մաս են կազմում. նրանք մտնում են Չինաստանի, Ճապոնիայի կամ Հնդկաստանի կազմի մեջ։ Հետագայում այս տարածքները եվրոպացիներն անվանում են «Վեստ Ինդիա»` արևմտյան Հնդկաստան` ի հակասություն Հնդկաստանի և Ինդոնեզիայի, որոնք կոչվում էին «Օստ Ինդիա»։ Հայտնի է, որ Ֆերդինանդ և Իզաբելա միապետերին Կոլումբոսը գրել էր, որ պատրաստվում է մեկնել Չիպանգու (Ճապոնիա), այդտեղից՝ Չինաստան, ապա՝ երկու Հնդկաստաններ (Հնդկաստան և Եթովպիա)։ Այսինքն՝ Կոլումբոսի առաջնահերթ խնդիրը ոչ թե Հնդկաստանն էր, այլ Ճապոնիան ։
Երկրորդ արշավանք
Կոլումբոսի երկրորդ արշավանքին (1493-96) մասնակցում էին 17 նավեր։ Նավատորմի առաջատարն էր «Մարիա Գալանտեն», որի տարողունակությունը կազմում էր 200 տոննա։ Տարբեր տվյալներով՝ արշավանքի մասնակից նավաստիների ու նրանց օգնականների թիվը տատանվում էր 1500-2500 թվաքանակի մեջ։ Նրանց մեջ էին նոտարիուս Ռոդրիգո դե Բաստիդասը, Կուբայի նահանգապետ Դիեգո Վելակսես դե Կուելյարը, հոգևորականներ, պալատականներ, այլ պաշտոնյաներ։
Իսպանացիներն իրենց հետ տանում էին ձիեր և էշեր, խոշոր եղջերավոր անասուններ ու խոզեր, խաղողի որթեր, բանջարանոցային ու հացահատիկային մշակույթների սերմեր և այլն։ Գաղութարարները պատրաստվում էին այնտեղ բնակություն հաստատել։
Հայիթի կղզին ամբողջությամբ նվաճելուց հետո հիմնադրվում է Սանտո Դոմինգո քաղաքը։ Հայտնաբերվում են Փոքր Անտիլյան կղզիները, Վիրջինյան կղզիները, Պուերտո Ռիկոն և Ճամայկան։ Գրեթե ամբողջությամբ ուսումնասիրված էր Կուբա կղզու հարավային եզերքը։ Այդքանով հանդերձ, Կոլումբոսը շարունակում էր պնդել, որ գտնվում է Արևմտյան Հնդկաստանում։
Երրորդ արշավանք
Երրորդ արշավանքը մեծ դժվարությամբ է վստահվում Կոլումբոսին։ Իսպանիա հասած նավաստիներն ու ազնվականները, դժգոհ լինելով իտալացի ծովագնացից՝ նաև ազգային հողի վրա, իսպանական արքունիքում ցածրացրել էին նրա վարկանիշը։ Բացի այդ, ոսկու առանձնապես մեծ պաշարներ չէին գտնվել նոր հողերում։ Մյուս կողմից, երբ Կոլումբոսի խնդրանքով Ամերիկա ժամանեց թագավորի օգնությունը, օգտվելով նրա բացակայությունից՝ իսպանացիների մի մասը շահարկել էին այն և սկսել զբաղվել ծովահենությամբ։ Այդուհանդերձ, երկու տարի անց Քրիստափոր Կոլումբոսը երրորդ անգամ մեկնեց ծովային արշավանքի։ 1498 թվականի մայիսի 30-ին սկսած հերթական ծովագնացությունը առանձնապես հաջող չեղավ. նրան մասնակցում էին վեց նավեր՝ ընդհանուր 300 հոգի անձնակազմով, որոնց թվում էին մի շարք իսպանացի բանտարկյալներ։ Նավատորմը դուրս եկավ Գվադալկիվիր գետից։
Երրորդ արշավանքը Կոլումբոսը նախաձեռնել էր իրականացնել ավելի հարավային ուղիով՝ ենթադրելով, որ կարող է ոսկի գտնել հասարակածին հարող շրջանում։ Երբ նրանք հասնում են Կանարյան կղզիներ, նավերից երեքը ուղարկվում են Հայիթի, իսկ մյուս երեքը ուղղվում են Կանաչ Հրվանդանի կղզիներ՝ ձգտելով մոտենալ հասարակածին։ Հասնելով հյուսիսային լայնության՝ 9°30′-ին՝ նրանք ուղղվեցին արևմուտք։
Հուլիսի 31-ին հայտնաբերվում է Տրինիդադ կղզին։ Նավարկելով հարավ՝ Կոլումբոսը հասնում է Օրինոկո գետին և Պարիայի ծոցին։ Երկու շաբաթ անց ծանր հիվանդությունը ստիպում է նրան լքել այդ վայրերը և ուղղվել դեպի հյուսիս՝ Սանտո Դոմինգո։ Օգոստոսի 20-ին Կոլումբոսը հասնում է Էսպանյոլա, որտեղ գաղութարարները զինված ապստամբություն էին բարձրացրել իր եղբոր՝ Բարտոլոմեի դեմ։ Այն ավարտվում է նրանով, որ Կոլումբոսը համաձայնվում է հողակտոր հատկացնել գաղութարարներին, ինչպես նաև՝ տեղաբնիկների հանդեպ զենք կիրառելու իրավունք։
Իսպանական թագավորական գանձարանը նոր գաղութից եկամուտներ գրեթե չէր ստանում, երբ 1498 թվականին հարևան Պորտուգալիայից դուրս եկացած նավատորմը Վասկո դա Գամայի գլխավորությամբ գտնում է Հնդկաստան տանող նոր ճանապարհը՝ շրջանցելով Աֆրիկա մայրցամաքը։ Նրանք Լիսաբոն են վերադառնում համեմունքների մեծ պաշարով և ցույց տալիս, որ Կոլումբոսը ամենևին էլ Հնդկաստանի ճանապարհը չի գտել, և որ նա խաբեբա է։
1499 թվականին Կոլումբոսի՝ նոր հողերի հանդեպ մոնոպոլիստական իրավունքը չեղյալ է հայտարարվում։ 1500 թվականին Հայիթի է ուղարկվում Ֆրանսիսկո դե Բոբադիլիային։ Վերջինս իր ձեռքում է կենտրոնացնում իշխանությունը, բանտարկում Կոլումբոսին ու իր եղբայրներին և ուղարկում Իսպանիա։ Նրանց վերադարձի ժամանակ, սակայն, իսպանացի ձեռներեցները կարողանում են համոզել արքունիքին՝ մեղմացնել վերաբերմունքը Կոլումբոսի հանդեպ և վերականգնել իրավունքները։
Չորրորդ արշավանք
Քրիստափոր Կոլումբոսը մեծ ձգտում ուներ՝ գտնելու Հարավային Ասիա տանող ծովային ճանապարհը, որտեղ իսպանացիները կարող էին ազատ առևտուր անել։ Նա համոզված էր, որ այդ ճանապարհը գոյություն ունի, քանի որ մեկ անգամ Կուբա կղզու ափերին մեծ փոթորիկ էր նկատել, որը գալիս էր Կարիբյան ծովի արևմուտքից։ Երկար տատանումներից հետո Իսպանիայի թագավորը համաձայնվում է Կոլումբոսին ևս մեկ հնարավորություն տալ։
Չորրորդ արշավանքի ժամանակ Կոլումբոսն իր հետ վերցնում է եղբորը՝ Բարտոլոմեոյին, և իր տասներեքամյա որդի Էռնանդոյին։ Կուբայից արևմուտք նավարկելով՝ նա հայտնաբերում է մայրցամաք. դա Կենտրոնական Ամերիկայի ծովափն էր։ Այդպիսով Կոլումբոսն ապացուցում է հնդկացիների՝ իրեն պատմած փաստը, որի համաձայն Ատլանտյան օվկիանոսը «Հարավային մեծ ծովից» բաժանված է ցամաքով։
Նոր հայտնագործություններ
1499 թվականին՝ անմիջապես այն բանից հետո, երբ Կոլումբոսը զրկվել էր նոր հողերի հանդեպ ունեցած իր իրավունքներից, Արևմտյան Հնդկաստան են ուղևորվում նոր արշավախմբեր՝ Պեդրո Ալոնսո Նինյո (մայիս, 1499-1500), Ալոնսո Օխենդա (20 մայիսի 1499 - փետրվար 1500, 1502), Վիսենտե Յանյես Պինսոն (դեկտեմբեր 1499-1500), Ռոդրիգո դե Բաստիդաս (հոկտեմբեր 1500-1502)։ Վերջինում ներկա էին նաև Վասկո Նունյես դե Բալբոան և Խուան դե լա Կոսան։ Պեդրո Ալոնսոն, օրինակ, 1499-1500 թվականներին հասնելով Կարիբյան ծովի «մարգարտյա ափը»՝ հայրենիք է տանում 38 կգ մարգարիտ։ Բալբոան առաջինն է լինում, ով Պանամայի պարանոցից միաժամանակ տեսնում է Խաղաղ ու Ատլանտյան օվկիանոսները ։ Ալոնսո Օխենդայի հետ 1499 թվականին նոր հողեր է ուղևորվում Ամերիգո Վեսպուչին։ Նա 1200 կմ երկայնքով նավարկում է Գայանայի ափով, հասնում Վենեսուելա և մարգարտի ափ։ Ավելի ուշ նա հայտնաբերում է Ամազոն և Պարա գետերը։ Հոսանքն ի վեր բարձրանալով 100 կմ՝ նա չի կարողանում ափ իջնել, քանի որ անտառները չափազանց խիտ էին։ Նա հայտնաբերում է նաև Գվիանական հոսանքը։ Այդպիսով՝ նա բացահայտում է Հարավային Ամերիկա մայրցամաքը և վերադառնում Օխենդայի նավատորմ ։
Այս և այլ հետազոտությունները ապացուցեցին, որ Կոլումբոսի հայտնաբերածը նոր մայրցամաք էր, ոչ թե Հնդկաստանը։ 1502 թվականին ծանր հիվանդ վիճակում Կոլումբոսին բերեցին Սևիլյա, որտեղ էլ 1506 թվականի մայիսի 20-ին նա կնքեց մահկանացուն։ Միայն կես դար անց իսպանացիները ըստ արժանվույն գնահատեցին նրա հայտնագործությունը, երբ նվաճեցին Մեքսիկան, Պերուն և այլ պետություններ՝ Եվրոպա վերադառնալով մեծաքանակ ոսկու ու արծաթի պաշարներով։
16-րդ դարում սկսվեց գաղութատիրական պայքարը երկու ծովային կայսրությունների՝ Իսպանիայի ու Պորտուգալիայի միջև։ Դեռ 15-րդ դարի վերջում Հռոմի պապի կոնդակով արևմուտքը և արևելքը բաժանվեցին «լավագույն հոգեզավակներին»։ Դրանց բաժանման գիծն անցնում էր Ատլանտյան օվկիանոսով՝ Աֆրիկան ու Հնդկաստանը թողնելով Պորտուգալիայի, իսկ Ամերիկան՝ Իսպանիայի ազդեցության գոտում։ Ավելի ուշ սահմանը տեղափոխվեց արևմուտք, և Պորտուգալիայի ազդեցության տակ հայտնվեց Բրազիլիան։ Ֆեռնան Մագելանի ձեռնարկած շուրջերկրյա առաջին ճանապարհորդությունը խառնեց խաղաքարտերը. նա ցույց տվեց, որ երկիրը գնդաձև է, և որ անընդհատ նավարկելով արևմուտք՝ կարելի է հասնել արևելքին։ Այդ ճանապարհին նա նվաճեց Ֆիլիպինները, որտեղ և կնքեց իր մահկանացուն։
Գաղութատիրական այս երկու կայսրությունների համար 17-րդ դարում հայտնվեցին լուրջ մրցակիցներ, որոնցից առավել վտանգավոր էին Անգլիան և Ֆրանսիան։ Նրանք արագորեն գրավեցին Աֆրիկայի ու Ամերիկայի չնվաճված հատվածները և թուլացրին իսպանա-պորտուգալական համաշխարհային տիրապետությունը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ամերիկայի պատմություն Կատեգորիա:1492 իրադարձություններ Կատեգորիա:Աշխարհագրական հայտնագործություններ Կատեգորիա:Աշխարհագրության պատմություն
Ֆարսալոսի ճակատամարտ
Ֆարսալոսի կամ Ֆարսալի ճակատամարտ, Կեսարի քաղաքացիական պատերազմի վճռական ճակատամարտ։ Տեղի է ունեցել մ․թ․ա․ 48 թվականի օգոստոսի 9-ին կենտրոնական Հունաստանում, որտեղ միմյանց դեմ են դուրս եկել մի կողմից Հուլիոս Կեսարը իր դաշնակիցների հետ, մյուս կողմից՝ հանրապետական զորքերը՝ Պոմպեոսի գլխավորությամբ։ Պոմպեոսի պաշտպանության տակ էին գտնվում նաև սենատորների մեծ մասը, որոնք հիմնականում օպտիմատներ էին։ Վերջիս զորքերը թվապես գերազանցում էին Կեսարի զորքերին։
Մի քանի ամիս շարունակվող տարակուսանքներից հետո երկու զորքերը դուրս են եկել իրար դեմ։ Կեսարը ուներ ավելի թույլ և անբարենպաստ դիրք, քան Պոմպեոսը։ Նա իր 22 հազար լեգեոներների հետ մաիասն շրջափակման մեջ էր գտնվում թշնամական երկրում, իսկ Պոմպեոսը, որի զորքերը մոտավորապես երկու անգամ ավելի մեծ էին, գտնվում էր գետի հակառակ ափին։ Պոմպեոսը ցանկանում էր ձգձգել ճակատամարտի պահը՝ կարծելով, որ հակառակորդը վերջիվերջո սովից և ուժասպառությունից կհանձնվի։ Այնուամենայնիվ, հայտնվելով սենատորների և իր սպաների ճնշման տակ՝ Պոմպեոսը ճակատամարտում է, սակայն ջախջախիչ պարտություն է կրում, փախչում է ճամբարից՝ հագնելով շարքային մարդու հագուստներ։ Շուտով Պտղոմեոս XIII-ի հրամանով Պոմպեոսը սպանվում է Պտղոմեոսյան Եգիպտոսում։
Նախապատմություն
Առաջին եռապետության փլուզումից հետո սրվում են Կեսարի և Պոմպեոսի հարաբերությունները սրվում են, ինչից հետո Կեսարը, այլ ելք չտեսնելով, անցնում է Ռուբիկոնը և մեկը մյուսի հետևից գրավելով մի շարք բուն իտալական քաղաքներ՝ սկսում է Բրունդիզիայի պաշարումը, որտեղ իր զորքերով տեղակայված էր Պոմպեոսը։ Շուտով Պոմպեոսը պաշարված քաղաքի նավահանգստից նավերով սկսում է տեղափոխվել Բալկանյան թերակղզի, ինչին չի կարողանում խանգարել Կեսարը, որը համեմատաբար ավելի թույլ ծովային ուժեր ուներ։ Շուտով Կեսարը մուտք է գործում Հռոմ, իսկ որոշ ժամանակ անց արշավում դեպի Իսպանիա՝ պոմպեոսական պրովինցիա, որը հեշտությամբ հպատակեցնում է իրեն և նոր կառավարիչներ նշանակում։
Վերադառնալով Հռոմ՝ Կեսարը սկսում է Բալկաններ մեկնելու պատրաստություն տեսնել։ Շուտով՝ մ․թ․ա․ 48 թվականի հունվարի 5-ին, Կեսարը ափ է իջնում Էպիրուսում և սկսում ճակատամարտի պատրաստություններ տեսնել։ Նա կարողանում է ցամաքից շրջափակման մեջ գցել հակառակորդին, սակայն շուտով պարտություն է կրում Դիրախիումի ճակատամարտում և սկսում շարժվել դեպի կենտրոնական Բալկաններ, որտեղ Ֆարսալի մոտ հանդիպում է հակառակորդին։
Ճակատամարտի անվանում
Չնայած ճակատամարտը ժամանակակից պատմաբանների կողմից հաճախ անվանվում է Ֆարսալոսի ճակատամարտ, այս անվանումը հազվադեպ է օգտագործվել անտիկ սկզբնաղբյուրներում։ Կեսարը ճակատամարտն անվանում է «proelium in Thessaliā» («ճակատամարտ Թեսալիայում»), Ցիցերոնը և Հիրտոսն այն անվանում են «Pharsālicum proelium» (Ֆարսալական ճակատամարտ) կամ «pugna Pharsālia» (Ֆարսալյան ճակատամարտ)․ նույնանման արտահայտությունները օգտագործվել են նաև այլ հեղինակների կողմից։ Սակայն Հիրտոսը (եթե նա է «Ալեքսանդրյան պատերազմի» հեղինակը) նշում է նաև, որ ճակատամարտը տեղի է ունեցել «Palaepharsalus»-ում․ նույն անունը օգտագործում է նաև Ստրաբոնը, Ֆրոնտինոսը, Եվտրոպոսը և Օրոսիուսը։ Քաղաքացիական պատերազմին նվիրված իր պոեմի մեջ Լուկանոսը հաճախակի օգտագործում է «Ֆարսալիա» անվանումը ։ Միակ անտիկ սկզբնաղբյուրները, որոնք ճակատամարտը անվանում են Ֆարսալոսի, «Fasti Amiternini» անունով հայտնի օրացույցն է, նաև Պլուտարքոս, Ապպիանոս և Պոլիենոս պատմիչները ։ Ուստի որոշ գիտնականներ պնդում են, որ «Ֆարսալիա» անվանումը ավելի ճիշտ կլինի ճակատամարտի համար, քան «Ֆարսալոսը» ։
Կեսարի ուժեր
Կեսարը իր զորքի թվաքանակի մասին հայտնում է հետևյալ տվյալները․ 22 հազար մարդ 80 կոհորտաներում և 1,000 հեծելազոր ։
Կեսարի զորքի կազմի մեջ էին մտնում հետևյալ լեգեոնները՝
Սակայն այս լեգեոնները ուժեղ չէին։ Լեգեոններից մի քանիսը Ֆարսալոսի ճակատամարտի ժամանակ ունեին ընդամենը 1000 զինվոր, ինչի պատճառը Դիրախիումի ճակատամարտում տված կորուստներն էին, ինչպես նաև Կեսարի՝ արագ առաջ շարժվելու ցանկությունը՝ ի հակադրություն դանդաղ, բայց մեծ բանակով առաջ գնալուն ։
Պոմպեոսի ուժեր
Բացի Իտալիայից բերված 5 լեգեոնները՝ Պոմպեոսը ուներ նաև 1 լեգեոն Կիլիկիայից, Հունաստանից և 2 լեգեոն Ասիայից, որոնք կազմավորված էին կոնսուլ Լենտինոսի կողմից։ Այդ լեգեոնների մեջ բաշխել է մի շարք վետերաններ, որոնք նոր են հավաքագրվել Հունաստանից, ինչպես նաև 15 կոհորտա, որոնք գրավվել են Կեսարի աջակցի՝ Գայոս Անտոնիոսի կողմնակից Իլիրիայում։ Պոմպեոսի ուժերը համալրվել են նաև Կեսարի հարձակումից հետո Իսպանիայից փախած կոհորտաներով և սպասում էր ևս 2 լեգեոնների, որոնք գալիս էին Սիրիայից և հավաքվել էին իր աներոջ՝ Մետելլոս Սցիպիոնի կողմից։ Այդպիսով իր զորքի լեգեոնների թիվը հասնում է 11-ի, որից 88 կոհորտան ճամբարել էին Ֆարսալոսի մոտ՝ կազմելով շուրջ 40 հազար ծանրազեն հետևակ։ Պոմպեոսի օժանդակ (օտարերկրա) ուժերը՝ հտևակը և հեծելազորը, գերազանցում էին Կեսարի տրամադրության տակ եղածին (չնայած նրա օժանդակ ուժերի մասին թվերը հստակ չեն)․ նրա զորքը բազմազգ էր և իր մեջ ներառում էր գալլական և գերմանական հեծելազոր, ինչպես նաև Արևելքի բազմալեզու ազգերի՝ փյունիկացիների, կրետեացի պարսատիկավորների, հույների, հրեաների, արաբների, անատոլիացների, հայերի և շատ այլ ազգերի ուժեր, ինչից հետո Պոմպեոսը այդ տարասեռ զորքին է միացնում նաև իր ստրուկներից զորակոչված հեծյալների գունդը։ Այդ օտարերկրացիներից շատերի ղեկավարումը իրականացնում էին հենց իրենց կառավարիչները՝ տասնյակից ավել բռնապետեր և մանր թագավորներ, որոնք Արևմուտքում գտնվում էին հռոմեական ազդեցության ոլորտում կամ հանդիսանում էին Պոմպեոսի կամակատարները։ Պոմպեոսի հեծելազորի թվաքանակի մասին կան տարբեր տեղեկություններ․ ըստ Շեպպարդի՝ Պոմպեոսը իր հետ ունեցել է 6700 հեծյալ, իսկ Հանս Դելբրյուկը կարծում էր, որ նրանց թիվն էլ ավելի քիչ էր՝ 3 հազար։
Դասավորություն
Ըստ Կեսարի «Նոթեր քաղաքացիական պատերազմի մասին» գրքի՝ Պոմպեոսի զորքի դասավորությունը հետևյալն էր․ ձախ թևում գործում էին այն երկու լեգեոնները, որոնք Սենատի որոշմամբ իրեն էր հանձնել Կեսարը, որտեղ գտնվում էր նաև Պոմպեոսը, կենտրոնական մասը հանձնված էր Մետելլոս Սցիպիոնին և նրա սիրիական լեգեոններին, իսկ աջ թևում գտնվում էին մի լեգեոն և Աֆրանիոսի ջանքերով փրկված իսպանական կոհորտաները (այդ զորքերին Պոմպեոսը համարում էր ամենավստահելին)։ Յոթ կոհորտաներ թողնվել էին ճամբարում՝ այն պաշտպանելու համար ։
Կեսարի զորքի դասավորությունը հետևյալն էր․ աջ թևում էր գտնվում 10-րդ լեգեոնը, ձախում՝ 8-րդ և 9-րդ լեգեոնները (2 լեգեոն, քանի որ վերջիններս մեծ կորուստներ էին կրել Դիրախիումի ճակատամարտում)։ Ձախ թևի հրամանատարությունը հանձնված էր Մարկոս Անտոնիոսին, աջինը՝ Պուբլիոս Սուլլային, իսկ կենտրոնինը՝ Դոմիցիոս Կալվինոսին։ Կեսարը հասկացել էր, որ Պոմպեոսի անհամեմատ ավելի հզոր հեծելազորը կարող է շրջանցել իր աջ թևը և հարվածել թիկունքից, ինչի պատճառով էլ նա երրորդ գծի ամեն լեգեոնից մի կոհորտա է առանձնացնում և կազմում 4-րդ գիծ՝ նրանց հայտնելով, որ հավանաբար հենց նրանք են վճռելու ճակատամարտի ելքը։ Նա 3-րդ գծի զինվորներին հրամայում է առանց ազդանշանի հարձակման չնետվել, որպեսզի հակառակորդը չնկատի առանձնացված 4-րդ գիծը ։
Ճակատամարտ
Ճակատամարտը սկսվում է մ․թ․ա․ 48 թվականի օգոստոսի 9-ին։ Առաջին հարվածը հասցնում է Կեսարի հետևակը, որն ուղղված էր ընդդեմ հակառակորդի կենտրոնական մասի։ Մինչ այնտեղ շարունակվում էր թեժ մարտերը, ինչպես սպաստվում էր, Պոմպեոսի անհամեմատ ավելի ուժեղ հեծելազորը հետ է մղում Կեսարի զորքի աջ թևում կռվող հեծյալներին և սկսում առաջ շարժվել, որտեղ գտնվում էր անպաշտպան աջ թևը։ Տեսնելով դա՝ Կեսարը ազդանշան է տալիս իր կողմից նախօրոք առանձնացրած չորրորդ գծին առաջ շարժվել, որի կատաղի գրոհի արդյունքում հանկարծակիի է գալիս պոմպեոսական հեծելազորը։ Պոմպեոսի հեծելազորը, նետաձիգները և պարսատիկավորները հանկարծակիի գալով՝ փախուստի են դիմում, ինչի արդյունքում բաց է մնում Պոմպեոսի զորքի ձախ թևը։ Հենց սա էլ վճռում է ճակատամարտի ելքը ։ Այդժամ Կեսարը կռվի մեջ է մտցնում նաև 3-րդ գծի թարմ ուժերը, որոնց նա նախօրոք հրամայել էր առանց ազդանշանկի մարտի մեջ չմտնել։ Այդ ամենի արդյունքում պոմպեոսականները չեն դիմանում ճնշմանը, և փախուստը համընդհանուր է դառնում։
Սակայն Կեսարը չի բավարարվում միայն այն բանով, որ հակառակորդը պարտություն է կրել ռազմի դաշտում։ Նա հետապնդման է անցնում, մեծ թվով գերիներ վերցնում, գրավում նույնիսկ հակռակորդի ռազմաճամբարը և մեծ թվով ավար գրավում։ Կեսարի զինվորները, ճամբարում այդքան ավար տեսնելով, զարմանքի են մատնվել, քանի որ դա ապացուցում է, որ հակառակորդը նույնսիկ չի էլ մտածել այն մասին, որ կարող է պարտություն կրել։ Ճակատամարտի հաջորդ իսկ օրը բոլոր այն ջոկատները, որոնք շարունակում էին դիմադրություն ցուցաբերել շրջակա բլուրներում, անձնատուր են լինում։ Կեսարը մեղմ է վարվում բորի հետ և ներում շնորհում նրանց։ Կեսարը հրամայում է նաև այրել Պոմպեոսի նամակագրությունը, որպեսզի չբացահայտվեն նրա գաղտնի կապերն ու կողմնակիցները ։
Արդյունք և հետագա դեպքեր
Ճակատամարտի արդյունքում Կեսարը վճռական հաղթանակ է տանում, ինչը փոխում է քաղաքացիական պատերազմի ամբողջ ընթացքը։ Տեսնելով իր զորքի պարտությունը՝ Պոմպեոսը փախուստի է դիմում դեպի Լարիսա, որտեղից էլ պատրաստվում էր մեկնել իր ընտանիքի մոտ, վերցնել նրանց և փախուստի դիմել։ Երբ իր ընտանիքի հետ միասին նա արդեն բաց ծովում էր, միտք է հղանում մեկնել Պարթևստան, այնտեղ քաղաքական ապաստան գտնել, նոր զորք հավաքել և վերադառնալ, սակայն նրա բարեկամներն ու կողմնակիցները կտրուկ մերժում են այս առաջարկը, ինչից հետո նա ստիպված է լինում մենել Եգիպտոս՝ Պտղոմեոս XIII-ի երկիր։ Սակայն ափ իջնելով Եգիպտոսում՝ Պոմպեոսը սպանվում է հենց փարավոնի կարգադրությամբ։
Շուտով Կեսարը նույնպես ժամանում է Եգիպտոս, խառնվում ընթացքող քաղաքացիական պատերազմին և փարավոն դարձնում Կլեոպատրային։ Նա այնտեղից մեկնում է Հռոմ, ապա արշավանք ձեռնարկում դեպի Աֆրիկա, հաղթանակ տանում քաղաքացիական պետերազմում պոմպեոսական կուսակցության նոր ղեկավարի՝ Սցիպիոնի, Կատոնի նկատմամբ, ապա Իսպանիայում տեղի ունեցած Մունդայի ճակատամարտով վերջ է դնում քաղաքացիական պատերազմին, սակայն շուտով էլ սպանվում է մարտյան իդոսների ժամանակ։
Մշակույթում
Ճակատամարտի անվամբ է անվանակոչվել հետևյալ գեղարվեստական աշխատությունը, աշխարհագրական միավորը և բիզնես կազմակերպությունը․
Ալեքսանդր Դյումայի «Երեք հրացանակիրներ» գրքում հեղինակը հղում է կատարում Կեսարի հրամաններից մեկին, ըստ որի՝ նա իր զինվորների կոչ է անում հարվածել հակառակորդների դեմքին, քանի որ նրանց սնափառությունն ավելի արժեքավոր է իրենց համար, քան կյանքը ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Մ.թ.ա. 48 Կատեգորիա:Հռոմի հանրապետության ճակատամարտեր Կատեգորիա:Ճակատամարտեր Հունաստանում Կատեգորիա:Հուլիոս Կեսար Կատեգորիա:Օգոստոսի 9 Կատեգորիա:Կեսարի քաղաքացիական պատերազմի ճակատամարտեր Կատեգորիա:Մ․թ․ա․ 1-ին դարի ճակատամարտեր Կատեգորիա:Մ․թ․ա․ 1-ին դարը Հունաստանում
Մաքսիմ Կատվալյան
Մաքսիմ Կատվալյան (1936, Սարուխան, Գեղարքունիքի մարզ – 2007, Երևան), պատմաբան, պատմական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ։
Կենսագրություն
Ծնվել է 1936 թվականի նոյեմբերի 1-ին Գեղարքունիքի մարզի Սարուխան գյուղում։ 1954 թվականին միջնակարգ դպրոցն ավարտելուց հետո ընդունվել է Նոր Բայազետի անասնաբուժական-անասնաբուծական տեխնիկումը։ 1955 թվականին զորակոչվել է խորհրդային բանակ և ծառայել ԽՍՀՄ ռազմաօդային ուժերում։ 1959 թվականին ընդունվել է Երևանի պետական համալսարանի Պատմության ֆակուլտետ ը։ Ուսումն ավարտելուց հետո՝ 1964 թվականին գործուղվել է Աբովյանի շրջան ի Նոր Հաճն ավանի երկօրյա դպրոցներից մեկը՝ որպես պատմության և հասարակագիտության ուսուցիչ։ 1967 թվականին աշխատանքի է անցել ՀԽՍՀ ԳԱ Հայկական սովետական հանրագիտարանի խմբագրությունում որպես գիտական խմբագիր, 1970 թվական ից՝ ավագ գիտական խմբագիր, իսկ 1981 թվականից որպես հայ ժողովրդի պատմության խմբագրության վարիչ։ 1980 թ. պաշտպանել է թեկնածուական ատենախոսություն «Հայկական լեռնաշխարհի հնագույն պետական կազմավորումները և հայկական ցեղերի համախմբման ընթացքը Մ. թ. ա. IX-VI դարերում» թեմայով։ 1985 թվական ից համատեղությամբ Հայոց պատմություն է դասավանդել Երևանի պետական մանկավարժական համալսարանում։ 1987 թ. աշխատանքի է անցել ԵՊՀ Պատմության ֆակուլտետի Հայոց պատմության ամբիոն ում որպես դասախոս։ 1995 թվական ին Մաքսիմ Կատվալյանին շնորհվել է դոցենտի գիտական կոչում։ Մահացել է 2007 թվականի վերջին, Երևանում։ Շուրջ 300 գիտական հոդվածների հեղինակ է, ուսումնական ծրագրերի, ձեռնարկների, դասագրքերի և գիտական աշխատությունների համահեղինակ։ Գիտական աշխատությունները վերաբերում են հայ ժողովրդի կազմավորման, հայոց պետականության, հնագույն, հին և միջին դարերի պատմության բազմաթիվ հիմնահարցերի։
Գրականություն
Կատեգորիա:Հայ պատմաբաններ Կատեգորիա:Պատմական գիտությունների թեկնածուներ Կատեգորիա:ԵՊՀ շրջանավարտներ Կատեգորիա:ԵՊՀ դասախոսներ