cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Արցախյան ազատամարտ
1992 թվականի հունվար
1992 թվականի փետրվարի 9–11-ի ընթացքում հակառակորդը կորցնելով Մալիբեկլուի և Ղուշչուլարի ռազմակայանները՝ հարձակման է անցել ռազմաճակատի ամբողջ երկայնքով։ Փետրվարի 14-ին Շուշիից առաջին անգամ Ստեփանակերտը հրթիռակոծվել է ՄՄ–21 «Գրադ» հրթիռահրետանային համազարկային կայանքով։ Մինչ այդ՝ 1991 թվականի սեպտեմբերի 25-ին՝ «Ալազան»-ով։ 1992 թվականի հունվարի 13-ին Շահումյան ավանը հրթիռակոծվել էր «Գրադ»-ով։ Վերջինս միջազգային համաձայնագրով արգելված էր կիրառել խաղաղ բնակչության դեմ, բայց մշտապես օգտագործվել է շուրջ 70 հզ. բնակչությամբ Ստեփանակերտի ու շրջակա հայկական բնակավայրերի դեմ։
Փետրվարի 17-ին և 22-ին Ղարադաղլուի և Վերին Վեյսալուի ռազմական գործողությունները կարևոր հաղթանակներ էին Մարտունիի շրջանում միասնական ճակատ ու ապահով թիկունք ստեղծելու, ինչպես նաև այդ ուղղության ռազմաճակատն ամրացնելու առումով։
1992 թվականի փետրվարի 24-ին Արցախի Հանրապետության ԳԽ-ի նախագահությունը որոշում է ընդունել պետական համապատասխան կարգավիճակ շնորհել մինչ այդ տարերայնորեն ձևավորված կամավորական-ինքնապաշտպանական ջոկատներին։
1992 թվականի մարտ
1992 թվականի մարտ ամիսը նշանավորվել է Ադրբեջանի զինված կազմավորումների կողմից Արցախի խաղաղ բնակավայրերի մշտական հրթիռահրետակոծություններով և զրահատեխնիկայի ու ռազմական ուղղաթիռների կիրառմամբ լայնածավալ հարձակումներով։ Միաժամանակ չեն դադարել նաև օտարերկրյա միջնորդական առաքելությունները, իսկ որոշ տերությունների կողմից՝ նույնիսկ բացահայտ սպառնալիքները։
1992 թվականիգարնանային պատերազմաշրջանի սկզբներին հակառակորդին հաջողվել է ռազմաճակատի առանձին տեղամասերում ժամանակավոր հաջողության հասնել։ Օրեցօր սաստկացող մարտական գործողությունները հրամայաբար պահանջել են կատարելագործել ոչ միայն ինքնապաշտպանական ուժերի կառուցվածքային ու մարտական որակները, այլև կառավարման համակարգը։ Այդ խնդիրները մասնագիտական բարձր մակարդակով լուծելու համար անհրաժեշտ էր ունենալ ԻՊՈւ փորձառու հրամանատար և պաշտպանության խորհուրդ։ Հաշվի առնելով Արկադի Տեր-Թադևոսյանի, ռազմական գործողությունների ղեկավարման ընթացքում ձեռք բերած հեղինակությունը՝ կադրային սպայի ու աֆղանական պատերազմի հարուստ փորձառությունը և մինչ այդ ԻՊՈւ հրամանատարի պարտականությունների հաջող կատարումը, Արցախի Հանրապետության ԳԽ Նախագահությունը 1992 թվականի մարտի 4-ին նրան նշանակել է Արցախի ԻՊՈւ հրամանատար։ Նույն օրը հաստատվել է նաև Արցախի պաշտպանության խորհրդի կազմը, որում ընդգրկվել են Վ. Բալայանը, Օլեգ Եսայանը, Արկադի Կարապետյանը, Արթուր Մկրտչյանը (նախագահ), Սերժ Սարգսյանը, Արկադի Տեր-Թադևոսյանը, Ռոբերտ Քոչարյանը։ Մարտի 11-ին Ասկերանի ինքնապաշտպանության շրջանային ուժերը ռազմագործողություն են ձեռնարկել մինչ այդ զիջած դիրքերը վերադարձնելու նպատակով։ Ծավալված մարտերի արդյունքում հակառակորդի խմբավորումը գլխովին ջախջախվել է։ Նույն օրը ԻՊՈւ ռազմագործողություն են սկսել նաև Սրխավենդի կրակակետերի վնասազերծման նպատակով։ Սրխավենդի ու շրջակա գյուղերի ազատագրումով ապահովվել է շրջանը Արցախը կենտրոնի հետ կապող Խաչենագետի կամրջի և Կիչան գյուղով անցնող ավտոճանապարհի անվտանգությունը, առգրավվել է զգալի քանակով ռազմամթերք։
1992 թվականի ապրիլ
1992-ի ապրիլին առավել ցայտուն են արտահայտվել Ադրբեջանի որդեգրած «բնաջնջողական պատերազմի» քաղաքականության տարրերը։ Ուժեր ու միջոցներ կենտրոնացնելով Արցախի սահմանագծի ողջ երկայնքով՝ առանձին տեղամասերում հակառակորդը փորձել է բացահայտել ԻՊՈւ պաշտպանության համեմատաբար թույլ օղակները, մշտական հրետակոծությունների միջոցով ավերել խաղաղ բնակավայրերը և հոգեբանորեն ընկճել բնակչությանը։ Բոլոր ռազմական գործողություններին ներգրավել են նաև ԽՍՀՄ 4-րդ բանակի 23-րդ դիվիզիայի (Կիրովաբադում տեղակայված) սպաներին։
Իսկ Շուշիի ռազմական գործողությանն անմիջապես նախորդել է 1992 թվականի ապրիլի 29-ին Ստեփանակերտի մատույցներում տեղի ունեցած մարտը։ Արցախի ԻՊՈւ-ի ակտիվ գործողություններին սպասող հակառակորդը հոգեբանական լարված իրավիճակում կորցրել է հավասարակշռությունը և նախահարձակ եղել։ Կասեցնելով հակառակորդի առաջխաղացումը և կենդանի ուժի մեծ կորուստներ պատճառելով՝ հայ մարտիկները հաջողությամբ հետ են մղել բոլոր գրոհները։ Դա Շուշիից ու Ջանհասանից հակառակորդի ձեռնարկած ցամաքային վերջին հարձակումն էր։
Այդպիսով, Ադրբեջանի կողմից սանձազերծված պատերազմը նոր թափ ու ծավալներ էր ընդունել։ Ադրբեջանական կողմն առաջինն է կիրառել մարտական ծանր տեխնիկա, այդ թվում՝ Տ–72 տանկեր, «Գրադ» հրթիռահրետանային համազարկային կայանքներ։ Արցախի ԻՊՈւ թվապես ու սպառազինությամբ գերակշռող հակառակորդին արժանի հակահարված են հասցրել, ոչ միայն պաշտպանելով հանրապետության սահմանները, այլև վնասազերծելով Ադրբեջանի ռազմական հենակետերը։ Գարնանային պատերազմաշրջանի կեսերին Արցախում հակառակորդի գլխավոր զինադաշտը շարունակել է մնալ Շուշին, որի հետ ռազմավարական գիծ էին կազմում Քյոսալար, Ջանհասան, Կարագյավ գյուղերը։
Շուշիի ազատագրում
Ռազմական գործողության մանրակրկիտ նախապատրաստության, հմուտ ղեկավարման, բոլոր աստիճանների հրամանատարների հնարամիտ փոխհամագործակցության, հայ ազատամարտիկների վճռական գործողությունների շնորհիվ երկու օրում հաջողվել է ճնշել հակառակորդի դիմադրությունը և ազատագրել ռազմավարական տեսակետից կարևոր Շուշի քաղաքը։ Շուշիի ազատագրմամբ հնարավոր է դարձել նաև Լաչինի ռազմագործողությունը՝ Արցախի շրջափակման օղակի ճեղքումը (տես Լաչինի մարդասիրական միջանցքի բացումը)։
Շուշիի ազատագրումը վերջնականապես հողմացրիվ է արել թվաքանակով ու միջոցներով գերակշռող հակառակորդին սեփական ուժերով հաղթելու անհնարինության մասին առասպելը։ Մյուս կողմից, այն բարոյահոգեբանական խորտակիչ հարված է հասցրել հակառակորդին, որն այդպես էլ հետագա մարտական գործողությունների ողջ ընթացքում չի կարողացել հաղթահարել պարտվածի բարդույթը։
Շուշիի հաղթանակը հիմք է հանդիսացել ԻՊՈւ ջոկատները Արցախի Հանրապետության ՊԲ-ի վերակազմավորելու նախապատրաստության համար։ Շուշիի ռազմահանգրվանի կորստից հետո հակառակորդը մեծ ուժերով ու միջոցներով հարձակումներ է ձեռնարկել Արցախի Հանրապետության սահմանների մի քանի հատվածներում։ Մայիսի 10-ին հարձակում է սկսել Աղդամ - Ասկերան - Ստեփանակերտ ռազմավարական գծով։ Մասնավորապես, Աղդամի հենակետից գրոհել է Սառնաղբյուր, Արանզամին, Փրջամալ, Նախիջևանիկ, Դահրազ գյուղերը և ժամանակավորապես զավթել այդ բնակավայրերը։ Դեռևս մայիսի 8-ին, Ասկերանի շրջանի Ջանհասան-Քյոսալար գյուղերի վրա հարձակումից ԻՊՈւ հրամանատարության ուշադրությունը շեղելու մտադրությամբ, հակառակորդը զրահատեխնիկայի ուղեկցությամբ գրոհել էր Քարագլուխը։ Պահակակետերում գտնվող Նորագյուղի վաշտի մարտիկները և նրանց օգնության հասած Սարդարաշենի և Խնձրիստանի ինքնապաշտպանական ջոկատները, զգալի կորուստներ պատճառելով, ստիպել են հակառակորդին թողնել Արցախի սահմանները։
Մայիսի 10-ին վերստին հարձակման անցած հակառակորդը որոշակի հաջողության է հասել Սառնաղբյուրում։ Ասկերանի պաշտպանական շրջանի ուժերը երեկոյան ձեռնարկած սրընթաց հակագրոհով ազատագրել են ինչպես Սառնաղբյուր, այնպես էլ վերոհիշյալ գյուղերը և հակառակորդին դուրս մղել Արցախի տարածքից՝ խափանելով Շուշի հասնելու նրա ծրագրերի իրականացումը։ Մայիսի 10-ին իրավիճակը կտրուկ սրվել է նաև Մարտակերտի շրջանում։ Վեց միավոր տեխնիկայի աջակցությամբ հարձակման է ենթարկվել ու զավթվել Մարաղան, 1 տանկի ու 3 ՀՄՄ-ի ուղեկցությամբ՝ Չայլուն։ Մինչ Չայլուում համառ մարտեր էին ընթանում, ստացված պահեստազորի ու մարտական տեխնիկայի օգնությամբ հայ մարտիկները մայիսի 12-ին ազատագրել են Մարաղան։ Մայիսի 11-ի երեկոյան Շուշիում դիրքերն ամրապնդելուց և Արցախի սահմանների մի քանի հատվածներում հակառակորդի հարձակումները հետ մղելուց հետո ԻՊՈւ նախաձեռնել են Բերդաձորի ռազմական գործողությունը։ Մայիսի 12-ին վերահսկողության տակ է առնվել Զառըսլու գյուղը, քանի որ ԻՊՈւ շտաբն օպերատիվ տեղեկություններ էր ստացել հակառակորդի հարձակման անցնելու մտադրության վերաբերյալ։ ԻՊՈւ ստորաբաժանումները հուսալիորեն փակել են դեպի Շուշի հակառակորդի հնարավոր սողանցքերը։ Լիսագոր - Զառսլու ուղեհատվածը նախօրոք ականապատվել էր։ Մայիսի 13-ին հակառակորդի մարտական տեխնիկան ու հետևակը հարձակման է անցել՝ Զառսլու ներխուժելու նպատակով, սակայն ականի վրա տանկը պայթել է, զրահամեքենան նռնականետով խոցվել և կանխվել է զրահատեխնիկայի հետագա առաջխաղացումը։ Ծայր առած փոխհրաձգության ընթացքում կորցնելով շուրջ 40 զինվոր՝ հակառակորդը նահանջել է։ Լիսագոր-Բերդաձոր գծով ռազմական գործողությունն սկսվել է հիմնականում երկու ուղղություններով՝ խճուղու աջ ու ձախ կողմերով և Ջանհասան- Քյոսալար գյուղերից։ Ճնշելով հակառակորդի դիմադրությունը միայն 2 գյուղում՝ վերահսկողության տակ է առնվել Շուշիի շրջանի շուրջ 17 գյուղ։ Այնուհետև հարվածային զորախմբերը դուրս են եկել Լիսագորից աջ և ձախ ընկած բարձունքները, որոնցից հատկապես հեռուստաաշտարակի բարձունքի գրավումը կանխորոշել է հենակետի վերածված այդ բնակավայրի հետագա ճակատագիրը։ Լիսագոր - Մեծշեն - Հինշեն գծով հարձակումը շարունակել են Ակնաղբյուրի, Ավետարանոցի, Շոշի, Սղնախի, ՀՀԴ վաշտերը և այլ ստորաբաժանումներ, որոնք էլ ազատագրել են Բերդաձորի ենթաշրջանի գյուղերը։ Մայիսի 18-ի առավոտյան, հրետանային նախապատրաստությունից հետո, ԻՊՈւ կազմավորումները հարձակման են անցել Լաչինի ուղղությամբ և վերահսկողության տակ առել այն։
Լաչինից ԻՊՈւ կամավորները դուրս են եկել ՀՀ սահմանը, միաժամանակ հետապնդել Քելբաջարի ու Կուբաթլուի ուղղությամբ նահանջող հակառակորդին։ Այդպիսով մաքառող Արցախն անմիջական ցամաքային կապ է հաստատել Հայաստանի հետ, ինչը նշանակում էր կյանքի ճանապարհի բացում, արհեստականորեն մասնատված ժողովրդի երկու հատվածների գործնական վերամիավորում։ Լաչինում կրած պարտությունն ավելի է սրել Ադրբեջանի ներքաղաքական լարվածությունը և միջազգային հանրությանը կանգնեցրել փաստի առաջ՝ ստիպելով վերանայել Արցախյան հիմնախնդրի վերաբերյալ առկա մոտեցումները։ Հայկական կողմի այս ակնառու հաջողություններին հետևել է պարտադրված կարճատև հրադադար, ինչը սակայն խախտվել է 1992 թվականի մայիսի վերջերին ու հունիսի սկզբներին, երբ Ռուսաստանն Ադրբեջանին հանձնել է մեծ քանակությամբ զենք ու զինամթերք (մոտավոր տվյալներով 150 տանկ, 120 ՀՄՄ, 170 զրահափոխադրիչ, մոտ 150 ականանետ, 90 զենիթահրետանային կայանք, ՍՈւ-25 և ՄԻԳ տեսակի ինքնաթիռներ)։ Միաժամանակ, Ադրբեջանում տեղակայված ռուսական բանակի զորամասերի զինվորների ու սպաների համար ստեղծվել են որպես վարձկան մարտական գործողություններին մասնակցելու բոլոր պայմանները։ Այդ ամենը Ադրբեջանին հնարավորություն է տվել որոշակիորեն փոխել իրավիճակը արցախյան ռազմաճակատում։
Հունիսի 12-ի օրվա երկրորդ կեսին Արցախի սահմանամերձ շրջաններում կուտակված կազմավորումները մեծաքանակ զրահատեխնիկայի, հրետանու և ռազմաօդային ուժերի աջակցությամբ լայնածավալ հարձակում են ձեռնարկել ռազմաճակատի ողջ երկայնքով։ Ճնշման ծանրության կենտրոնը տեղափոխվել է հատկապես դեպի Ասկերանի, Մարտակերտի, ապա և Շահումյանի շրջանների ուղղություններ։
Ասկերանի ճակատում հակառակորդը հարձակվել է Ասկերան ավանի, Խանաբադի ու Նախիջևանիկի ուղղություններով։ Հարձակմանը նախորդել է ուժգին հրթիռահրետանային նախապատրաստությունը. կրակի տակ պահելով հատկապես Խոջալու-Ասկերան խճուղին և պաշտպաններին թիկունքից օգնությունը խափանելու նպատակով՝ ՍՈւ–24-ով ռմբակոծել են Նորագյուղ, Խանաբադ գյուղերը, Ասկերան ավանը և ԻՊՈւ մարտիկների պաշտպանական դիրքերը։ Հակառակորդը մարտի է նետել մեծաթիվ կենդանի ուժ և տեխնիկա (շուրջ 20 միավոր զրահատեխնիկա, այդ թվում՝ տանկեր)։ Միայն մի հատվածում հակառակորդի գերակշիռ ուժերին հաջողվել է ճեղքել պաշտպանական գիծը և զավթել Սառնաղբյուր, Արանզամին, Փրջամալ, Նախիջևանիկ և Դահրազ գյուղերը։ Այդուհանդերձ, ԻՊՈւ մարտիկներին հաջողվել է կասեցնել հակառակորդի մեծաթիվ ուժերի առաջխաղացումը դեպի Ստեփանակերտ։ Աղդամ-Ասկերան մայրուղին հսկող 4-րդ պահակակետի վրա հակառակորդը գրոհել է 2 տանկի և 1 ՀՄՄ-ի, իսկ Խանաբադի վրա՝ մեկական տանկի ու ՀՄՄ-ի աջակցությամբ։ Հակառակորդին հաջողվել է գրավել 4-րդ պահակակետը։ Հայ մարտիկները դիմադրությունը շարունակել են երկրորդ բնագծից։ Այլևս նահանջելու տեղ չկար, հետևում Ասկերանն էր, Ստեփանակերտը։ Օգնության են հասել ԻՊՈւ 2-րդ և 4-րդ, Քյաթուկի և Նորագյուղի վաշտերը։ Ժամանակին հայ սակրավորների տեղադրած ականների վրա պայթել են հակառակորդի երկու ծանր տանկեր, խփվել է նաև մեկ ՀՄՄ–2: Դրանից հետո հակառակորդի հարձակման թափը կոտրվել է, առաջխաղացումը կասեցվել։ Հունիսի 13-ի առավոտյան հայ մարտիկները հակահարձակման են անցել, հետ վերցրել 4-րդ պահակակետը, և հակառակորդը հետ է շպրտվել Ասկերան-Ստեփանակերտ կենտրոնական ուղղությունից։
Արցախի Հանրապետության ԳԽ նախագահության և Նախարարների խորհրդի համատեղ որոշմամբ՝ 1992 թվականի հունիսի 20-ին հանրապետության տարածքում անցկացվել է մասնակի զորահավաք։ Զորակոչի ենթակա էին 18-ից 40 տարեկան զինապարտ սերժանտները, զինվորները և զինակոչիկները, մինչև 50 տարեկան սպաները, հատուկ պատրաստություն ունեցող 19-ից 30 տարեկան կանայք։ Հունիսի 23-ին ադրբեջանական կողմը գրոհել է Մարտակերտ քաղաքը՝ Մատաղիսի, Կարմիրավանի և Ներքին Հոռաթաղի ուղղություններով։ Դժվարությամբ է հաջողվել դիմագրավել հակառակորդի գերակշիռ ուժերին։ Այդուհանդերձ, հունիսի 25-ին կասեցնելով հակառակորդի առաջխաղացումը, ԻՊՈւ կազմավորումները հակահարձակման են անցել և ազատագրել Կարմիրավան ու Քաջավան գյուղերը, իսկ հաջորդ օրը, «աքցանի» մեջ առնելով վերստին հարձակման անցած հակառակորդին, կենդանի ուժի ու տեխնիկայի զգալի կորուստներ պատճառելով նրան, դուրս են մղել Մատաղիսից։
Մարտակերտի ճակատում ձեռնարկված այդ հակահարձակումների շնորհիվ նկատվել են դրությունը կայունացնող միտումներ։ Սակայն ԻՊՈւ հրամանատարության ուշադրությունը Մարտակերտի ճակատից շեղելու և այնտեղ վճռական հաջողության հասնելու նպատակով ադրբեջանցիները հարձակողական գործողություններ են ծավալել Ասկերանի շրջանում և կարողացել են զավթել մի քանի պահակակետեր։
Մարտունիի շրջանում հակառակորդը ընդհուպ մոտեցել է Ճարտար և Մաճկալաշեն գյուղերին, ներխուժել Կարմիր Շուկա։ Հայ մարտիկները հունիսի 28-ին, Մ. Մելքոնյանի ընդհանուր ղեկավարությամբ, հետ են մղել հակառակորդին, ինչը վերջ է դրել պաշտպանական գիծը գոնե մեկ ուղղությամբ ճեղքելու հակառակորդի ցանկությանը։ Այդ հաղթանակը ինքնավստահության նոր լիցք է հաղորդել ազատամարտիկներին, հակառակորդին խոցելու հնարավորությունը վերստին դարձել է առարկայական։
Հունիսի 28-ին հակառակորդը, Հադրութի շրջանում գրավելով Հողեր և Տող գյուղերի պահակակետերը, ներխուժել է Տողի գինեգործարան և 4 կմ խորացել գյուղի տարածքում։ Հայ մարտիկներին հաջողվել է հակառակորդին հետ մղել և երեկոյան ազատագրել բոլոր պահակակետերը՝ բացի Ցորից։ Այս ճակատներում ԻՊՈւ մարտիկների հաջող դիմադրությունը, խափանելով ադրբեջանական հրամանատարության ծրագրերի իրագործումը, նպաստավոր պայմաններ է ստեղծել Մարտակերտի շրջանում լայնածավալ հակահարձակման համար։ Սակայն հունիսի 29-ին Լենինավանի, Չայլուի, Ջրաբերդի բարձունքների ուղղությամբ ձեռնարկված հակահարձակումը ձախողվել է։ Նույնը կատարվել է նաև հակահարձակման գլխավոր՝ Մարտակերտի ուղղությունում։
Հարվածի գլխավոր ուղղություններում ուժերը վերախմբավորելով և միջոցների գերակշռություն ստեղծելով՝ Արցախի ԻՊՈւ ստորաբաժանումները Մարտակերտի շրջանում անցել են հակահարձակման։ Հուլիսի 11-ին, կեսօրից հետո, նրանք շարժվել են Ջանյաթաղ, Գյուլաթաղ և Մանիքլու գյուղերի ուղղությամբ։ Հուլիսի 12-ին արդեն Ջանյաթաղ, Գյուլաթաղ, Մեհմանա և Կուսապատ գյուղերն անցել են հայ ազատամարտիկների վերահսկողության տակ։ Դրանից հետո նրանք դիրքեր են գրավել Կուսապատ-Դրմբոն գոտում, որի ազատագրման ժամանակ տիրել են հակառակորդի 6 միավոր զրահատեխնիկայի և 1 «Գրադ» կայանքի, սպանվել են ադրբեջանական մի քանի տասնյակ զինվորներ։
ԻՊՈւ ստորաբաժանումները հուլիսի 14-ի երեկոյան անցել են Թարթառի ձախափնյակը, դժվարին մարտերով ազատագրել Չափար գյուղն ու ռազմավարական կարևոր նշանակություն ունեցող Գետավանի կամուրջը, միաժամանակ հաջողվել է մոտենալ Սարսանգի ջրամբարին։ Հուլիսի 14-ին հակառակորդը հարձակվել է Կուսապատի բարձունքում տեղաբաշխված ԻՊՈւ պահակակետի վրա։ Հայկական ջոկատը արժանի հակահարվածով հետ է մղել հակառակորդի գրոհը և հուլիսի 15-ի գիշերը վերագրավել է Սարսանգի հիդրոհանգույցի ամբարտակը։ Նույն օրն ադրբեջանցիները հարկադրված թողել են նաև Գետավան գյուղը՝ կրելով կենդանի ուժի և տեխնիկայի նոր կորուստներ։ Հուլիսի 16-ի առավոտյան Արցախի ԻՊՈւ ստորաբաժանումները լայնածավալ հարձակում են ձեռնարկել Ներքին Հոռաթաղ, Մեծշեն և Մոխրաթաղ գյուղերի ուղղությամբ։ Կատաղի մարտերից հետո հայ մարտիկներն ազատագրել են ռազմավարական կարևոր նշանակության մի քանի բարձունքներ։ Հուլիսի 20-ի երեկոյան հայ մարտիկներն ազատագրել են նաև Մարտակերտի շրջանի Մաղավուզ և Զագլիկ գյուղերը՝ վերահսկողության տակ պահելով Սարսանգի ջրամբարի ողջ ավազանը։
Այսպիսով, Արցախի ԻՊՈւ ստորաբաժանումների հուլիսյան հակահարձակման արդյունքում Մարտակերտի շրջանի մեծ մասն ազատագրվել է։ Օգոստոսի 12-ին հակառակորդի Թարթառի և Քելբաջարի բրիգադները միաժամանակյա հարձակման են անցել Մարտակերտի ռազմաճակատի ողջ երկայնքով։ Այդ փուլում կարևոր նշանակություն է ունեցել Վազգեն Սարգսյանի նախաձեռնությամբ կազմավորված «Արծիվ-մահապարտներ» կամավորական գումարտակի մասնակցությունը ռազմական գործողություններին։ Ռազմական գործողությունների հետագա ընթացքը ցույց տվեց, որ Արցախի ԻՊՈւ-ի, բանակային ենթակառույցների ու ծառայությունների ձևավորման, կենտրոնացված հրամանատարության ու շտաբների համակարգված աշխատանքը ճիշտ ժամանակին էր և զինվորների համընդհանուր հերոսության ու տոկունության հետ վճռորոշ դեր է խաղացել։ Արդեն զգալի էր նաև թիկունքի աջակցությունը։ 1992-ի ապրիլի 15-ից մինչև նոյեմբերի 1-ը նորոգման վերականգնողական հենակետի անձնակազմը նորոգել է մեծ թվով S–72 տանկեր, ՀՄՄ-ներ, հակաօդային պաշտպանության զինտեխնիկա, քարշիչներ և այլ միջոցներ։
Նոյեմբեր ամսվա մարտերում սպառելով առաջխաղացման հնարավորությունները Մարտակերտի շրջանում՝ դեկտեմբերին հակառակորդը փոխել է հարվածի ուղղությունները՝ նպատակ ունենալով հաջողության հասնել Մարտունիի, Լաչինի, Հադրութի և նույնիսկ ՀՀ Զանգեզուրի շրջաններում։ Ստեղծված իրավիճակում Արցախի ԻՊՈւ հրամանատարությունը Մարտունիի ՊՇ ստորաբաժանումների ակտիվ զորաշարժերով ստիպել է հակառակորդին մեծ ուժեր կենտրոնացնել Ժդանովի, Ֆիզուլիի շրջաններում՝ դրանով շեղելով նրա ուշադրությունը գլխավոր հարվածի՝ Մարտակերտի ուղղությունից։
Այսպիսով, 1992 թվականի վերջին փաստորեն հակառակորդը սպառել էր իր հարձակողական հնարավորությունները, ստեղծվել էր ուժերի հավասարակշռություն։
1993 թվականի հայկական լայնածավալ առաջխաղացում և Արցախի ամբողջական ազատագրում
Նախապատրաստվելով ձմեռային պատերազմաշրջանին՝ Ադրբեջանի զինված ուժերը ռազմական տեխնիկայի, սպառազինության, նյութական պաշարների գերակշռություն են ստեղծել ռազմաճակատում և 1993-ի հունվարին հարձակողական գործողություններ են ծավալել Մարտակերտի, Ասկերանի, Մարտունիի, ինչպես նաև Լաչինի ուղղություններում։
Հունվարյան մարտերի ընթացքում Արցախի ԻՊՈւ ստորաբաժանումները, կայծակնային և ուժգին հակահարվածներ հասցնելով, կասեցրել են մի քանի անգամ գերակշռող հակառակորդի ճնշումը և անառիկ պահել վերահսկողության տակ առնված դիրքերը։ Այս առումով աչքի են ընկել հատկապես Ասկերանի և Մարտակերտի ՊՇ-ների մարտիկները, Լաչինի միջանցքի, Կիչանի, Փառուխի, «Ուրյանա» լեռան դիրքերի պաշտպանները։ Հակառակորդը կորցրել է հետևակի 2 գումարտակ, 7 տանկ, 5 ՀՄՄ, 4 ռազմական ինքնաթիռ և 1 մարտական ուղղաթիռ, մարտադաշտում թողել մեծ քանակությամբ հրազեն, զինամթերք և այլ նյութական պաշարներ։
1993 թվականի փետրվար-մարտ ամիսներին Արցախի ԻՊՈւ մարտական գործողություններ են ծավալել Մարտակերտի շրջանի տարածքի ազատագրման և Ադրբեջանի ԶՈւ Լաչին-քելբաջարյան խմբավորման ջախջախման նպատակով։ Ռազմական գործողության հաջորդ փուլը Մարտակերտի շրջանի արևմտյան մասի ազատագրումն էր։
Մարտակերտի, Մարտունիի և Շուշիի ՊՇ-ների կողմից համատեղ անցկացված կայծակնային ռազմական գործողությունն ավարտվել է Ադրբեջանի ԶՈւ Լաչին-քելբաջարյան խմբավորման ջախջախումով. ազատագրվել են երկու տասնյակից ավելի գյուղեր, ռազմավար վերցվել զենք ու զինամթերք, մարտական տեխնիկա և մեքենաներ։ Օմարի լեռնանցքի վրա սահմանվել է կայուն վերահսկողություն։
ԻՊՈւ 1993 թվականի ապրիլի սկզբին ավարտելով քելբաջարյան ռազմագործողությունը՝ ձեռնամուխ են եղել նոր մարտական գործողությունների։ Աղդամի կրակակետերի ոչնչացման նախապատրաստական մարտերի ժամանակ, 1993 թվականի հունիսի 12-ին, Մարզիլու գյուղում զոհվել է Մոնթե Մելքոնյանը։ Հունիսի 12-ին 2-րդ, 3-րդ, 5-րդ ՊՇ-ների և Կենտրոնական եզրակացության զորամասերը, 4-րդ ՊՇ-ի մի քանի ստորաբաժանումներ սկսել են Մարտակերտ քաղաքի և շրջանի բռնազավթված մասի ազատագրման խոշորամասշտաբ գործողությունը։ Ընկճելով հակառակորդի 3-րդ մոտոհրաձգային, ներքին զորքերի և տանկային բրիգադների զորամասերի համառ դիմադրությունը, հաղթահարելով համատարած ականադաշտերը և չեզոքացնելով օդում հակառակորդի ունեցած բացարձակ առավելությունը՝ հայկական ստորաբաժանումներն Աղդամի ուղղությունում գրավել են օպերատիվ ու մարտավարական նշանակության կարևոր բարձունքներ և դուրս եկել Աղդամ-Մարտակերտ մայրուղու բնագիծը։ Հակառակորդը, զգալի կորուստներ կրելով Մարզիլլու, Խրամորթ, Փափրավենդ գյուղերի շրջանում, ստիպված էր ռազմաճակատի Կուբաթլուի, Ջաբրայիլի և Մարտակերտի ուղղություններից այստեղ տեղափոխել կենդանի ուժ և տեխնիկա՝ դրանով իսկ բարենպաստ պայմաններ ստեղծելով Մարտակերտի լեռնային մասի ուղղությամբ հակահարձակման անցնելու համար։
Այդ ուղղությամբ տևական ու դաժան մարտերից հետո, 1993 թվականի հունիսի 26-ին, ազատագրվել են Մարտակերտի հեռուստաաշտարակի և «Պուշկենյալ» բարձունքները։ Նույն օրը 4-րդ ՊՇ-ի զորամասերը մտել են Մարտակերտ քաղաքը, որով փաստորեն ավարտվել է մարտակերտյան ռազմագործողությունը։ 3-րդ, 5-րդ, 6-րդ ՊՇ-ների զորամասերն անցել են տիրապետող բարձունքների, մասնավորապես Եդդիխրման, Բոզդաղ լեռների, Բոյահմեդլի, Փափրավենդ, Թազախաչինյալ, Աղդարա լեռնաշղթայի վրայով ձգվող գծի և հիմնական ճանապարհների պաշտպանությանը։
Մարտակերտ քաղաքի ազատագրումն ունեցել է ոչ միայն ռազմաքաղաքական կարևոր նշանակություն, այլև հնարավորություն է ստեղծել՝ վնասազերծելու Աղդամի հզոր կրակակետերը։ Մյուս կողմից, տեղական ուժերով անցկացված ռազմագործողությունների շնորհիվ Հադրութի շրջանում ազատագրվել են Նորաշենը, Այգեստանը ևն, վերահսկողության տակ են առնվել կարևոր, շրջակայքում տիրապետող բարձունքներ և ոչնչացվել հակառակորդի՝ Հադրութ շրջկենտրոնը և շրջակա բնակավայրերը հրետակոծող կրակակետերը։
Աղդամի ազատագրում
Աղդամը հակառակորդի ամենավտանգավոր ռազմական հենադաշտն էր Արցախ ներխուժելու համար, մյուս կողմից, հակառակորդի ամենահզոր կրակակետերից մեկն էր, որտեղ ադրբեջանցիները ժամանակին տիրացել էին խորհրդային բանակի զինամթերքի խոշոր պահեստներին։ Հակառակորդը, բազմապատկելով Աղդամում կենտրոնացված սպառազինությունն ու կենդանի ուժը, տենդագին նախապատրաստվել էր վերսկսելու հարձակումը Ասկերան - Ստեփանակերտ ուղղությամբ։ Աղդամի և նրա շրջակայքում գտնվող կրակակետերի ճնշման ռազմական գործողությունները սկսվել են 1993 թվականի հուլիսի 4-ին։
ԻՊՈւ և ՊՇ ստորաբաժանումների՝ հարավից 2-րդ ՊՇ, հարավ-արևմուտքից 3-րդ ՊՇ և հյուսիս-արևմուտքից 6-րդ ՊՇ ստորաբաժանումների համաձայնեցված գործողությունները պսակվել են հաջողությամբ, և հուլիսի 23-ին Աղդամ քաղաքն առնվել է վերահսկողության տակ (տես Աղդամի ռազմական հենակետի վնասազերծման ռազմական գործողություն 1993)։
Ստեղծված իրավիճակում հակառակորդի հարձակման միակ հնարավորությունն օդուժն էր, սակայն Արցախի Հանրապետության պաշտպանության բանակի ՀՕՊ-ի կատարելագործված միջոցների առկայությունն ու հակաօդայինների մասնագիտական վարպետությունը կաշկանդել են հակառակորդի գործողությունները նաև օդում։ Կորցրածը հետ բերելու նպատակով ադրբեջանական հրամանատարությունը հարվածի հիմնական ծանրությունը փոխադրել է հարավարևելյան և հարավային ճակատ՝ Ֆիզուլիի, Ջաբրայիլի, Կուբաթլուի և Զանգելանի ուղղություններ։ Հակառակորդն ակտիվացել էր նաև Հադրութի ՊՇ ուղղությամբ, ինչը պայմանավորված էր այստեղ ադրբեջանական մեծաքանակ ուժերի առկայությամբ և հետագա կենտրոնացմամբ, ինչպես նաև հայկական ուժերի պաշտպանության ճակատային գծի ձգվածությամբ։
Արցախի ԻՊՈւ հրամանատարությունն իր հերթին շահագրգռված էր Հադրութի շրջանում պաշտպանական մարտերով հյուծել հակառակորդի հարվածային խմբավորումները, անցնել վճռական հակահարձակման ու լուծել հարավարևելյան ու հարավային սահմանների, ինչպես նաև Լաչինի մարդասիրական միջանցքի անվտանգության խնդիրը։
Հադրութի շրջանի ազատագրման, Ֆիզուլիի, Ջաբրայիլի, Կուբաթլուի շրջանների կրակակետերի ճնշման օգոստոսյան ռազմագործողությունը ռազմաքաղաքական մեծ նշանակություն է ունեցել։ Վերացվել է Արցախի արևելյան ու հարավային սահմանների, ինչպես նաև Ստեփանակերտ-Գորիս ավտոմայրուղու վրա կախված մշտական սպառնալիքը, վնասազերծվել Ֆիզուլիի, Ջաբրայիլի, Կուբաթլուի վտանգավոր ռազմակայանները, ջախջախիչ պարտության են մատնվել այդ շրջաններում կուտակված հակառակորդի խմբավորումներին, Արցախի շուրջ ընդլայնվել է անվտանգության գոտին և ԻՊՈւ հաստատվել են նպաստավոր բնագծերում։ Հադրութից հարավ Արցախի ԻՊՈւ ստորաբաժանումները շարունակելով հետապնդել հակառակորդին՝ գրեթե հասել են մինչև Իրանի սահմանը։
1993-ի հոկտեմբերի 24-ին արցախյան զինված կազմավորումների մի քանի ուղղություններով սկսած հակահարձակումը պսակվել է նոր հաջողությամբ, ճնշել են Հորադիզի երկաթուղային հանգույցի կրակակետերը, որով, փաստորեն, Ադրբեջանից մեկուսացվել են Զանգելանը և Ջաբրայիլի ու Կուբաթլուի՝ դեռևս չվնասազերծված ռազմական հենակետերը։ Հակառակորդի Հորադիզ-Կուբաթլու-Զանգելանի զորախմբի ջախջախման ռազմագործողությունն ավարտին է հասցվել նոյեմբերի 1-ին, երբ Արցախի ԻՊՈւ մարտիկներն իրենց վերահսկողությունն են հաստատել Զանգելան շրջկենտրոնի և ռազմական հենակետերի վերածված մոտակա բնակավայրերի նկատմամբ։
1-ին, 2-րդ, 6-րդ ՊՇ և կենտրոնական ենթակայության ստորաբաժանումների փոխհամագործակցված գործողությունները հաջողությամբ են պսակվել ռազմաճակատի ողջ երկայնքով։ Սահմանամերձ գոտու հարավարևելյան, հարավային և հարավարևմտյան հատվածներում հակառակորդի կրակակետերի պարտադրված ու անհրաժեշտ վնասազերծումը լիովին չեզոքացրել է Արցախի տարածք ներխուժելու, ինչպես նաև խաղաղ բնակավայրերի հրետակոծությունների վտանգը։
1994-ի փետրվարի 18-ին Քելբաջարի շրջանի հյուսիսային մասի և Օմարի բարձրադիր լեռնանցքի ազատագրումը կարևոր նշանակություն է ունեցել Մարտակերտի շրջանում ազատագրական մարտեր մղող ՊԲ ստորաբաժանումների թիկունքն ապահովելու առումով։ Վերահսկողություն է սահմանվել Օմարի ռազմավարական կարևորության լեռնանցքի վրա, գլխովին ջախջախվել է այդ ուղղությամբ ամիսներ ի վեր կուտակված հակառակորդի զինուժը, շարքից հանվել կամ առգրավվել են մեծ քանակությամբ տեխնիկա, զենք ու զինամթերք, այդ թվում՝ թուրքական արտադրության սպառազինություն (ավելի քան 16 միավոր մարտական տեխնիկա, 5 հաուբից, 1 ինքնագնաց ականանետ)։ Օմարի ռազմագործողության հաջող ելքը կանխորոշել է նաև հյուսիսային ռազմաճակատում ՊԲ ստորաբաժանումների առաջխաղացման հաջողությունը։
Ընդհանուր առմամբ, փետրվարին հակառակորդը կորցրել է ավելի քան 2 տասնյակ միավոր զրահատեխնիկա և շուրջ 1000 զինվոր ու սպա։ 1994 թվականի փետրվարի 28-ին և մարտի 1-ին Երևան ու Բաքու են ժամանել Ռուսաստանի պաշտպանության փոխնախարար, գեներալ-գնդապետ Գ. Կոնդրատևը և հատուկ հանձնարարությունների գծով դեսպան Վ. Կազիմիրովը՝ աջակցելու 1994-ի փետրվարի 18-ի ՀՀ-ի, Արցախի և Ադրբեջանի միջև զինադադարի մասին ձեռք բերված համաձայնության իրականացմանը։ Այս կապակցությամբ ՊԲ զորամասերն ու ստորաբաժանումները հրաման են ստացել մարտի 1-ից դադարեցնել կրակը։
1994 թվականի գարնանային պատերազմաշրջանի խոշորամասշտաբ ռազմագործողությունների արդյունքում, երկուստեք մեծաքանակ մարդկային, իսկ Ադրբեջանի համար նաև տարածքային կորուստներն անհեռանկար են դարձրել պատերազմի շարունակումը։ Ի հավելումն դրա, Մարտակերտի ու Աղդամի շրջաններում ՊԲ սրընթաց հակահարձակման և հակառակորդի՝ Արցախի սահմանակից վերջին ռազմահանգրվանի՝ Միրբաշիրի կորստյան սպառնալիքի տակ Ադրբեջանում հասունացել է նաև ներքաղաքական նոր ճգնաժամ, ինչն ստիպել է հակառակորդին հաշտվել ու համակերպվել ստեղծված իրավիճակի հետ։
Զինադադարի հաստատում
Ակնհայտ էր, որ ստեղծված իրավիճակում ադրբեջանական կողմն այլևս չէր կարող իր թվական ու ռազմատեխնիկական գերակշռությամբ ռազմաճակատում բեկում մտցնել։ Հետևաբար, հասունացել էր զինադադարի հաստատման պահը, ինչն էլ ճիշտ ժամանակին գնահատեց Ռուսաստանը։ Վերջինս, խնդիր ունենալով չեզոքացնել մի շարք երկրների շահագրգիռ միջամտության ու իր «ազդեցության գոտի» ներթափանցման փորձերը, առանց նախապայմանների ու քաղաքական հարցերի արծարծման վճռական քայլեր ձեռնարկեց հրադադար հաստատելու ուղղությամբ։ Դրանով Ռուսաստանն առաջին հերթին հետամտում էր իր միջազգային վարկանիշի ու Հարավային Կովկասում ազդեցության վերականգնման քաղաքական խնդրին։ Դեռևս մայիսի 5-ին Բիշքեկում Ռուսաստանի, Ղըրղզստանի և ԱՊՀ միջխորհրդարանական խորհրդաժողովի միջնորդությամբ Ադրբեջանի, Արցախի և Հայաստանի խորհրդարանների ղեկավարները ստորագրել են արձանագրություն, ըստ որի համաձայնություն է ձեռք բերվել կրակի դադարեցման վերաբերյալ։ Բիշքեկյան արձանագրությանը Ադրբեջանը միացել է ավելի ուշ՝ մայիսի 8-ին։
Ռուսաստանի միջնորդությամբ կրակի դադարեցման վերաբերյալ համաձայնագիրը ՀՀ, Արցախի և ԱՀ պաշտպանության գերատեսչությունները ստորագրել են մայիսի 11-ին։ Համաձայնագիրն ուժի մեջ է մտել մայիսի 12-ին։
Ադրբեջանի կողմից բիշքեկյան համաձայնության խափանումից հետո գործին միջամտել է ՌԴ պաշտպանության նախարար Պ. Գրաչովը, նպատակ ունենալով դադարեցնել զինված հակամարտությունը՝ մնացած հարցերի լուծումը թողնելով քաղաքագետներին։ 1994-ի մայիսի 16-ին Մոսկվայում հանդիպելով ՀՀ պաշտպանության նախարար Ս. Սարգսյանի, ՀՀ պետնախարար Վ. Սարգսյանի, Արցախի ՊԲ հրամանատար Ս. Բաբայանի և Ադրբեջանի պաշտպանության նախարար Մ. Մամեդովի հետ՝ նա առաջարկել է մայիսի 17-ի 00 ժամից դադարեցնել կրակը։ Այն մեծ դժվարությամբ ընդունել է նաև Ադրբեջանը և մեկ ամիս անց տվել իր համաձայնությունը։ Պարտադրված հրադադարը պահպանվում է ցայսօր (2019)։ Մոսկվայում հաստատված զինադադարի համաձայնագրով դադարեցվել են պատերազմական գործողությունները, և սկսվել է Արցախյան հակամարտության խաղաղ կարգավորման բանակցությունների փուլը, որը շարունակվում է մինչև օրս (2019)։
ՂԱՊ-ը տեղի է ունեցել համայն հայության՝ Հայաստանի և սփյուռքի ռազմական կարողությունների՝ մարդկային ուժի, նյութական, տեխնիկական և այլ միջոցների լայնածավալ օգտագործումով, ինչպես նաև բարեկամ երկրների, միջազգային առաջադեմ հասարակայնության բարոյական ու հոգեբանական մշտական աջակցությամբ։
ՂԱՊ-ի հաղթական ավարտից հետո Ադրբեջանի իշխանությունները ստիպված որոշ ժամանակ հրաժարվեցին հակամարտության հիմնախնդիրը ռազմական ճանապարհով լուծելու քաղաքական գծից։ Արցախի տարածքի շուրջ ստեղծվել է բավարար խորության անվտանգության գոտի, ինչը թույլ է տալիս Արցախի ազգաբնակչության անվտանգությունն ապահովելուց բացի, երկրում ծավալել նաև բնականոն կենսական ու սոցիալ-տնտեսական գործունեություն։
Լևոն Խեչոյան, «Սև գիրք, ծանր բզեզ»
1999 թվականին լույս տեսած Լևոն Խեչոյանի «Սև գիրք, ծանր բզեզ» վեպը հայ գրականության մեջ առաջին և ամենահաջողված արձագանքներից էր Արցախյան հերոսամարտի մասին։ Գիրքը բազմապլան է. նկարագրում է պատերազմը, պատերազմից հետո և առաջ կատարված դեպքերը։ Պատերազմի մասին մենք իմանում ենք Օնան զինվորի օրագրային գրառումներից, որոնք չափազանց ժլատ են պատերազմի մասին պատկերացում տալու համար.
Վեպում բոլորովին այլ կերպ է նկարագրվում և բացահայտվում զինվորի կերպարը, որն ավանդաբար եղել է հայրենիքի անձնվեր պաշտպան, հայրենիքի համար ինքնակամ կյանքից հրաժարվող հերոս։ Խեչոյանի զինվորը մեկն է, որ հայտնվել է պատերազմի կիզակետում և պարտադրված, ակամա շարունակում է ապրել այդ պատերազմի կանոններով` առանց կեղծ պաթետիզմի, առանց վերամբարձության։
Խեչոյանի համար սահմանի այս կողմում կռվող զինվորը ոչնչով չի տարբերվում սահմանի այն կողմում գտնվող զինվորից. նրանք ոչ բարի են, ոչ չար, դաժան են, երկուսն էլ կյանքի կռիվ են տալիս, երկուսն էլ սպանում են գերիներին փոխանակելուց առաջ։ Հակառակորդի զինվորն էլ զինվոր է, նա էլ ապրել է ուզում, նա էլ ունի տուն, գյուղ, որն ունի միայն իրեն հատուկ բուրմունքը, նա էլ փոքր ժամանակ վազել է գառների հետևից և քերծված ոտքերով տուն վերադարձել, նա էլ ունի պատմություն և հիշողություն։ Խեչոյանը կարողանում է թշնամու մեջ էլ տեսնել մարդուն։
Հովհաննես Երանյան, «Զինադադար»
Երանյանի վիպակը նկարագրում է հետպատերազմյան շրջանում Արցախում նոր վերաշենացող մի գյուղակի՝ Կովսականի մասին։ Այս վիպակում ևս բարձրաձայնվում է կեղծ ազատամարտիկների խնդիրը. մի անգամ պատերազմի դաշտ մտած ինքնակոչ «ազատամարտիկները» անխնա թալանում են հայրենիքը՝ պատերազմի անվան տակ։
Բոլորովին պատահական չէ, որ վիպակը վերնագրված է ոչ թե «Հրադադար», այլ «Զինադադար», այս խորհրդանշական վերնագիրը ահազանգում է, որ պատերազմը դեռ չի ավարտվել և զգոնության կոչ է անում։
Սուսաննա Հարությունյան, «Քարտեզ առանց ցամաքի և ջրերի»
Հարությունյանի վիպակում ներկայացվում է պատերազմի ողջ աբսուրդը. հերոսը անընդհատ հանձնվում է մերթ հայկական, մերթ ադրբեջանական կողմին՝ փաստաթուղթ չունենալու պատճատով։ Երկու կողմերն էլ կարծում են, թե նա հակառակորդ ազգից է։ Այստեղ սուր սարկազմ կա նաև միջազգային մարդասիրական կազմակերպությունների հանդեպ, հերոսը գրանցված է «Կարմիր խաչ»-ում, ուրեմն՝ նրան սպանել չի կարելի, բայց ծեծել՝ որքան ուզես։ Ահա այսպես մեկ օրում պատերազմը խեղում է մարդու կյանքն ու ճակատագիրը՝ «դուրս է եկել սեփական ճակատագրից և այլևս չի վերադարձել» ։
Հովիկ Վարդումյան, «Կանթեղ»
Վարդումյանի վեպն այս թեմայով ամենածավալուններից է։ Վեպի մեջ միահյուսված են վավերագրությունն ու միստիկան։ Այստեղ նկարագրված իրադարձությունները (ցույցեր, միտինգներ, կուսակցական նիստեր, պատերազմ, երկրաշարժ) վավերացվում են ճշգրիտ օրով և ժամով, վեպում կարող ենք հանդիպել նաև մեզ շատ հայտնի անունների՝ Խաչիկ Ստամբոլցյան, Արկադի Տեր-Թադևոսյան, Վանո Սիրադեղյան, Լևոն Տեր-Պետրոսյան և այլն։ Սակայն այն ունի նաև երկրորդ շերտ՝ միստիկականը, որն արտահայտվում է Ուսուցչի և Մամոնի կերպարներով, Մանուկի ծնունդով։ Վեպում ևս շոշափվում է այն ցավոտ խնդիրը, որ իսկական ազատամարտիկները գնահատված չեն։
Արցախյան հերոսամարտի արձագանքները կարելի է տեսնել նաև Արա Նազարեթյանի, Վրեժ Իսրայելյանի, Հրաչ Բեգլարյանի, Նորեկ Գասպարյանի, Համլետ Մարտիրոսյանի, Արմեն Շեկոյանի, Իգնատ Մամյանի, Լևոն Ջավախյանի, Աշոտ Գաբրիելյանի, Գոռ Հարությունյանի, Էդուարդ Հարենցի, Կարինե Աշուղյանի, Սարգիս Հովսեփյանի, Արտեմ Հարությունյանի, Դավիթ Ասատրյանի, Աշոտ Հովսեփյանի և շատ ուրիշների ստեղծագործություններում։ Այնպես որ ասել, թե Արցախյան հերոսամարտը մեծ արձագանք չգտավ գրականության մեջ, կնշանակի առնվազն անտեղյակ լինել գրական գործընթացին։ Սակայն, ի հակադրություն սպասվածի, այս արձագանքները փառաբանական գրականություն չէին ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Օրվա հոդված Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմ Կատեգորիա:Ադրբեջանի ռազմական պատմություն
Տունկինսկի շրջան
Տունկինսկի շրջան (Тункинский район, Түнхэн аймаг), մունիցիպալ շրջան Ռուսաստանի Դաշնության Բուրյաթիա հանրապետությունում։
Աշխարհագրություն
Շրջանի տարածքի մակերեսը կազմում է 11800 կմ²։
Բնակչություն
2010 թվականի մարդահամարի արդյունքներով շրջանում բնակվում էր 22793 մարդ։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 1,93 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Բուրյաթիա Կատեգորիա:Ռուսաստանի շրջաններ ըստ դաշնային սուբյեկտների
Կրիսիումալ
Կրիսիումալ (Crissiumal), համայնք Բրազիլիայում, մտնում է Ռիու Գրանդի դու Սուլ նահանգի մեջ։ Մի մաս է կազմում Ռիու Գրանդի դու Սուլ նահանգի հյուսիսարևելյան մարզը։ Մտնում է տնտեսական կարգավիճակ ունեցող Տրես Պասուսի գավառի մեջ։ Բնակչությունը կազմում է 14 726 մարդ, ըստ 2006 թվականի տվյալների։ Տարածքը կազմում է 362,151 կմ2։ Բնակչության խտությունը՝ 36,8 մարդ/կմ²։
Պատմություն
Քաղաքը հիմնադրվել է 1954 թվականին։
Կատեգորիա:Բրազիլիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ռիու Գրանդի դու Սուլ նահանգի բնակավայրեր
Քոթգայզերինգ
Քոթգայզերինգ  (Kottgeisering), համայնք Գերմանիայում, Բավարիա երկրամասում։ Ենթարկվում է Վերին Բավարիային։ Մտնում է Ֆյուրստենֆելդբրուկ շրջանի կազմի մեջ։ Բնակչությունը կազմում է 1593 մարդ (2010 թվականի մարդահամարի տվյալներով) ։ Տարածքը կազմում է 8.21 կմ²։ Պաշտոնական կոդ՝ 09 1 79 131:
Կազանի եկեղեցի (Դոնի Ռոստով)
Աստվածամոր Կազանյան սրբապատկերի տաճար (Храм Казанской иконы Божией Матери), ուղղափառ եկեղեցի Ռուսաստանի Դոնի Ռոստով քաղաքում։ Ենթարկվում է Մոսկվայի պատրիարքարանի Ռոստովի և Նովոչերկասկի թեմի Հյուսիսային գործակալությանը։
Հասցե՝ 344113, Ռոստովի մարզ, ք. Դոնի Ռոստով, Տիեզերագնացների պողոտա, տուն 16ա։
Պատմություն
Աստվածամոր Կազանյան սրբապատկերի տաճարը կառուցվել է Դոնի Ռոստով քաղաքում, Հյուսիսային ջրամբարի մոտ։ Այս տարածքը նախկինում պատկանել է Սուրբ Խաչ հայկական վանքին։ Տաճարը հիմնադրվել է 1996 թվականին քաղաքի բնակելի մեծ թաղամասում ուղղափառ եկեղեցիների բացակայության պատճառով։ Նախկինում քաղաքի այս թաղամասում գործել է Սուրբ Կազանի տաճարը, որն ավերվել է 1931 թվականին։
Սկզբնապես շինարարության վայրում կառուցվել է աղոթքի տուն, իսկ 2004 թվականին սկսվել է քարե տաճարի շինարարությունը։ Սուրբ Կազանի նոր տաճարը կառուցվել է 3,5 տարում և որմնանկարվել ներսից։ 2008 թվականի նոյեմբերի 9-ին տաճարն օծվել է։ Արարողությունն անցկացրել է Ռոստովի և Նովոչերկասկի արքեպիսկոպոս Պանտելեիմոնը (Դոլգանով)։
Ներկայումս տաճարը ջեռուցումով ժամանակակից կառույց է։ Տաճարի շենքն ու զանգակատունը կառուցված են աղյուսից, գմբեթները ոսկեզօծ են, զանգակատունն ունի 9 զանգ։
Ծիսակատարություններն անցկացվում են ամեն օր, տաճարում կազմակերպվում են բարեգործական ճաշկերույթներ։
Տաճարի վանահայրն է ավագ երեց Դիմիտրի Սոբոլևսկին։
Սուրբ Կազանի տաճարին կցված են հետևյալ մատուռները.
Աթոռի տոներն են. Աստվածածնի Կազանյան սրբապատկերի՝ հուլիսի 21-ին (նոր տոմարով) (կապված է Կազանում Սուրբ Աստվածածնի սրբապատկերի հայտնության հետ), նոյեմբերի 4-ին (նոր տոմարով) (Մոսկվայի և Ռուսաստանի ազատագրումը լեհերի ներխուժումից 1612 թվականին) ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Տաճարներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:1996 հիմնադրումներ Կատեգորիա:Դոնի Ռոստովի վանքեր և եկեղեցիներ
Մեգը (ֆիլմ)
Մեգը 2018 թվականին նկարահանված գեղարվեստական ​կինոնկար է, որի ռեժիսորը Ջոն Տուրթելբաուբն է,իսկ սցենարի հեղինակներն են՝ Դեն Ջեորջարիսը, Ջոն և Էրիխ Հեբերները, ստեղծված է 1997թ․–ին Սթիվ Էլթնի կողմից գրված «Մեգ․Վեպ մեծ ահաբեկչության մասին» գրքի մոտիվներով։ Ֆիլմում խաղում են այնպիսի դերասաններ, ինչպիսիք են՝ Ջեյսոն Սթեթհեմը, Լի Բինբին, Ռեյն Ուիլսոնը, Ռուբի Ռոուզը և Ուինսթոն Չաոն։ Ֆիլմը ներկայացնում է մի խումբ գիտնականների, ովքեր Խաղաղ օվկիանոսի հատակին փրկարարական առաքելության ընթացքում հանդիպում են 75 ոտնաչափ երկարությամբ (23 մ) մեգալոդոնային շնաձկան։
Չինա-ամերիկյան համատեղ արտադրությամբ ՝ «Մեգը» ֆիլմը երկու երկրներում էլ թողարկվել է 2018 թվականի օգոստոսի 10-ին, RealD 3D-ում:Դա մի հսկայական հաջողությամբ նախագիծ էր, որը ,ամբողջ աշխարհի մասշտաբով ընդհանուր առմամբ հավաքեց ավելի քան 530 միլիոն դոլար և ստացավ քննադատների կողմից խառը ակնարկներ,որոնցից ոմանք այն համարում էին որպես զվարճալի կինոնկար, իսկ մյուսները` ոչ այնքան հետաքրքիր։ Շարունակությունն ընթացքի մեջ է։
Սյուժե
Փրկարար ջրասուզակ Ջոնաս Թեյլորը փորձում է փրկել վնասված միջուկային սուզանավի անձնակազմին, երբ տեսնում է, որ սուզանավի կմախքը ճեղքվում է չճանաչված արարածի կողմից։ Նրա անձնակազմից երկուսը հայտնվում են վնասված ենթախցում, Թեյլորը ստիպված է փախչել ՝ գիտակցելով, որ փրկության փորձը կհանգեցնի բոլորի մահվանը։ Այնուհետև միջուկային ենթախցիկը պայթում է:Թեյլորը՝ գլխավոր հերոսը տարներ շարունակ պնդել էր  աղետներ պատճառած հսկա ծովային արարածի գոյության փաստը,սակայն նրան լուրջ չէին ընդունել, իսկ բժիշկ Հելլերը կտրականապես հերքում էր , կարծելով, որ Թեյլորը տառապում է ճնշումից առաջացած փսիխոզով։
Հինգ տարի անց միլիարդատեր Ջեք Մորիսը հանդիպում է դոկտոր Մինեյ Չժանին ՝ Մանա-Մեկ հետազոտական ​​հաստատությունում, որը ֆինանսավորվում է Մորիսի կողմից։ Չժանը և նրա դուստրը ՝ Սյուին, ով օվկիանոսագետ է, առաքելություն են ստանձնում ուսումնասիրել Մարիանայի ծովախորշի ավելի խորը հատվածը, որը թաքնված է ջրածնի սուլֆիդային ամպի կողմից:Երեք հետախույզ իջնում ​​են խորը ջրային բաղնիքի տակ `Լոռին (Թեյլորի նախկին կինը), Թոշին և Ուոլլը:Սկզբում առաքելությունը լավ է անցնում, բայց հետո սուզակի վրա հարձակվում է անհայտ արարած, ինչի արդյունքում նրանք կորցնում են կապը Մանա–մեկ կայանի հետ։
Թեյլորի հին ընկերը ՝ Մանա–մեկ գործողության ղեկավար Ջեյմս «Մարկ» Մակրեյդը, առաջարկում է փրկարարական փորձ կատարելու նպատակով Թեյլորին ուղարկել օվկիանոսի հատակը։ Չնայած Հելլերի առարկություններին, Չժանը ու Մակը որոշում են մեկնել Թաիլանդ ՝ Թեյլորին վարձելու նպատակով։ Համաձայնելով օգնել ՝ Թեյլորը հասնում է օվկիանոսի հատակ և փրկում Լոռիին և Ուոլին:Այնուամենայնիվ, երբ հսկա շնաձուկը վերադառնում է, Տոշին զոհաբերում է ինքն իրեն ՝ փակելով սուզանավի դուռը և շեղելով հսկա շնաձկանը ,այդպիսով օգնելով է Թեյլորին, Լոռիին և Ուոլին թույլ տալով փախչել, որից հետո հսկա շնաձկան բախումից վերջնականապես ոչնչանում է սուզանավը։
Մանա Մեկ–ում թիմը հայտնաբերում է, որ Թոշիին սպանած շնաձուկը Մեգալոդոնն է, երբևէ հայտնի ամենամեծ շնաձկանը, որը ենթադրաբար մահացել է միլիոնավոր տարիներ առաջ:Մինչդեռ երբ, Սյուինի աղջիկը զբոսնելիս է լինում իրենց ընկերության շենքի ստորին մակարդակով,որը ամբողջովին շրջափակված է ապակիներով,տեսնում է թե ինչպես է հսկա շնաձուկը բախվում ապակիներին։ Երբ Սյուին և Ջոնասը հայտնվում են այդտեղ ականատես են լինում թե ինչպես է հսկա Մեգալոդոնը ուտում կետին։ Անձնակազմը գիտակցում է, որ դրա պատճառը օվկիանոսի հատակում իրենց ստեղծած ջերմակլանումն է,որն էլ առիթ է հանդիսացել հսկա կենդանու փախուստին։ Թիմը որոշում է դուրս գալ և շնաձկան տեսք ունեցող սուզանավով նախ հետևել Մեգին, այնուհետև նրան սպանել  թույնով։ Ջոնասը հասցնում է լողալ դեպի շնաձուկը և նրա վրա փարոս կցել, այնուհետև Սյուինը հատուկ վանդակով իջնում ​​է ջրի տակ և նետաձգություն է կատարում Մեգալոդոնի վրա մորֆինի մահացու չափաբաժինով, բայց քանի որ Սյուինի թթվածնային դիմակը վնասված է լինում,Թեյլորը ստիպված է լինում իր ուժերը ամբողջովին ուղղել Սյուինին փրկելուն։ Շատ չանցած մեկ այլ՝ առավել հսկա Մեգալոդոն դուրս է գալիս ջրից և սպանում Ուոլին, Հելլերին և դոկտոր Չժանին, թոթափում նավը և կուլ տալիս փոքր Մեգալոդոնին:Մնացած անձնակազմը երկու նավով վերադառնում է Մանա Մեկ կայան։ Մորիսը հայտնում է, որ նա տեղյակ է պահել տեղական իշխանություններին և ռազմածովային ուժերին, բայց այդ գործողությունը նրանց ուժերի սահմաններում չէր։
Ոչ մի օգնություն չստանալով շրջակա կառավարությունների կողմից ՝ Թեյլորը և մնացած «Մանա մեկ» անձնակազմը վճռականորեն են հետևում և սպանել շնաձկներին ինքնուրույն:Մեգալոդոնը ուղևորվում է դեպի Չինաստանի Սանյան քաղաքին մոտ լողափ։ Այն սպանում է լողափում հանգստացող մի քանի մարդկանց, մինչ Մանա Մեկ-ի անձնակազմը փորձում է դրան շեղել,օգտագործելով մեկ այլ շնաձկան ձայն։ Այն բանից հետո,երբ Սյուինը գործի դրեց իր ուժերը մյուսներին փրկելու համար Թեյլորը ընտրեց զոհաբերել իրեն և փրկել Սյուինին՝ Մեգալոդոնին փրկելու հարցում։Թեյլորը կարողանում է կտրել մեգալոդոնի որովայնը, ինչպես նաև նրա աչքերի մեջ թույն լցնել ։Մեգալոդոնի արյան հոտը առնելով փոքր շնաձկները մոտենում են և կուլ տալիս անշարժացած մեգալոդոնին։Շնաձկներից մեկը սկսում է լողալ Թեյլորի մոտ։ Նախքան հսկա շնաձուկը կհարձակվեր նրա վրա, Սյուինը իր աղեղով հարվածում է վրջինիս։ Թեյլորը և Սյուինը նավակի վրա նստած պլանավորում են իրենց համատեղ արձակուրդը։
Զարգացում
Վեպի նկատմամբ իրավունքները սկզբնապես Disney Hollywood Pictures ընկերության կողմից ձեռք են բերվել 1996 թվականին ։ Մոտավորապես, միևնույն ժամանակ, Թոմ Ուիլլերին վարձել էին,որպեսզի նա զբաղվի գրքի սցենարով, սակայն ընկերությունը որոշելով, որ վերջինիս սցենարը չի բավարարում իրենց սպասելիքներին, որ որ ստուդիան որոշեց վարձել Ջեֆրի Բոամին,ով էլ գրեց նոր նախագիծ։Բոամի սցենարը հետագայում մերժվեց նույն պատճառով : 1999թ. -ին նախագիծը կանգ առավ, և նրա իրավունքները անցան Սթիվ Ալթենին ՝ գրքի հեղինակին ։
2015-ին հայտարարվեց, որ ֆիլմն այժմ առաջ է ընթանում Warner Bros.- ում `նոր սցենարով, որը գրվել է Դին Գեորգարիի կողմից :Նույն թվականի հունիսին հաղորդվել էր, որ էլի Ռոթը բանակցություններ է վարում գրքի սցենարի համար, սակայն ստեղծագործական տարաձայնությունների պատճառով Ռոթը փոխարինվել է Ջոն Տուրտելտաուբով 2016 թվականի սկզբին ։Ջեյսոն Սթեթհեմը և դերասանական կազմի մեծ մասը նրան միացել են 2016 թվականի օգոստոսին և սեպտեմբերին ։
Նկարահանում
Ֆիլմի հիմնական նկարահանումները սկսվել են 2016 թվականի հոկտեմբերի 13-ին ՝ Նոր Զելանդիայի Արևմտյան Օքլենդում ։Ֆիլմի նկարահանումներն ավարտվել են 2017 թվականի հունվարի 4-ին Չինաստանի Հայնան նահանգի Սանյա քաղաքում։
Թողարկում
Ֆիլմը լույս է տեսել Չինաստանում Gravity Pictures- ի կողմից իսկ ԱՄՆ-ում Warner Bros. Pictures- ի կողմից, ֆիլմն ի սկզբանե նախատեսվում էր թողարկվել 2018-ի մարտի 2-ին ։
Արդյունք
2018 թվականի ապրիլին Ջեյսոն Սթեթհեմն ասել էր, որ Մեգ — ի շարունակությունը տեղի կունենա, եթե ֆիլմը լավ արդյունքներ ցուցաբերի հանրության շրջանում, ասելով.«Ես կարծում եմ որ մեր օրերում եթե մի ծրագիր լավ գումար է բերում, ապա ակնհայտ է, որ ավելի շատ գումար վաստակելու ցանկությունը աճում է,և եթե այն լավ չի աշխատում,շուտով գրավում է իր տեղը երկրդական շարքերում։ Ահա այդպես է աշխատում Հոլլիվուդը» ։ Այդ Օգոստոսին Սթիվ Ալթենը ասել է. «Ես միշտ ունեցել եմ այն զգացումը, որ եթե սցենարը հաջող լինի այն կլինի միլիարդ դոլարի արտոնություն կդառնա ինձ համար։ Ես միշտ այդիպիսի զգացողություն ունեմ,բայց որպեսզի ամեն ինչ ճիշտ արվեր, անհրաժեշտ էր ճիշտ պատկերել շնաձուկը, ճիշտ կիրառել գիպսը, ճիշտ ընտրել տոնը։ Եվ Warner Brasers–ն ամբողջությամբ այն ստացել է. Պրոդյուսերներն հիանալի են աշխատել» ։
2018-ի հոկտեմբերին, գործադիր պրոդյուսեր Քեթրին Յինգը հայտարարեց, որ ֆիլմի շարունակությունը գտնվում է զարգացման վաղ փուլերում ։
2019 թվականի մարտին հայտարարվել էր, որ ֆիլմի սցենարը գտնվում է աշխատանքային փուլի մեջ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Անգլերեն ֆիլմեր Կատեգորիա:2018 ֆիլմեր Կատեգորիա:Ամերիկյան էքշն թրիլեր ֆիլմեր Կատեգորիա:Ամերիկյան գիտաֆանտաստիկ էքշն ֆիլմեր Կատեգորիա:2010-ականների էքշն թրիլեր ֆիլմեր Կատեգորիա:Ամերիկյան ֆիլմեր Կատեգորիա:2010-ականների գիտաֆանտաստիկ էքշն ֆիլմեր Կատեգորիա:Warner Bros. ֆիլմեր
ՎՈՒԱՄ
Ժողովրդավարության և տնտեսական զարգացման կազմակերպություն (ՎՈՒԱՄ), հանդիսանում է տարածաշրջանային կազմակերպություն, որը ստեղծվել է 1997 թվականին (կազմակերպության խարտիան ստորագրվել է 2001 թ., կանոնադրությունը - 2006 թ.): Անդամ երկրներն են՝ Վրաստան, Ուկրաինա, Ադրբեջան և Մոլդովա (1999-2005թթ. կազմակերպության անդամ էր նաև Ուզբեկստանը)։ Կազմակերպության անունը ձևավորվել է նրա մեջ ընդգրկված երկրների անունների առաջին տառերից։ Նախքան Ուզբեկստանի դուրս գալը կազմակերպությունը կոչվում էր ՎՈՒՈՒԱՄ։
Նախապատմություն
1990-ականների կեսերին ԱՊՀ հետագա զարգացման համար նշվում էր երկու տարբերակ։ Առաջինը համագործակցության շրջանակներում, ինտեգրումը փրկելու շարունակությունն է, որն ներառում է բազմաթիվ փաստաթղթերի ընդունումը, միշտ չէ, որ իրավաբանորեն պարտավորեցնող արձանագրական և պաշտոնական հանդիպումներ։ Երկրորդը՝ գործնական ենթաշրջանային համագործակցության տնտեսական եւ / կամ ռազմա-քաղաքական ոլորտում մասնակցությամբ խմբերի զարգացումն է, որոնք, իրոք, ունեն ընդհանուր շահեր և փորձում են խորացնել ինտեգրումը ։
ՎՈՒԱՄ-ը հայտարարվել է որպես ասոցիացիա։ Նրա բնորոշ առանձնահատկությունը եվրոպական և միջազգային կառույցների նկատմամբ ուղղվածությունն էր։ Միության նախաձեռնողները հանդես եկան ԱՊՀ շրջանակներից դուրս։ Միևնույն ժամանակ, կարծիք էին հայտնում, որ միության անմիջական նպատակը անդամ երկրների տնտեսական կախվածության թուլացումն էր Ռուսաստանից, հատկապես էներգետիկայի ոլորտում և էներգետիկ տարանցիկ ճանապարհի զարգացումը Ասիայի (Կասպիական) - Կովկաս - Եվրոպա `շրջանցելով Ռուսաստանը։
Պատմություն
ՎՈՒԱՄ-ի շրջանակներում Վրաստանի, Ուկրաինայի, Ադրբեջանի եւ Մոլդովայի համագործակցությունը նախաձեռնվել է 1997 թ. հոկտեմբերի 10-ին Ստրասբուրգում Եվրոպայի Խորհրդի գագաթնաժողովի անդամ երկրների նախագահների հանդիպման ժամանակ ։ Միևնույն ժամանակ, պաշտոնական հաղորդագրություն է տարածվել ՎՈՒԱՄ դաշինքի ճանաչման վերաբերյալ `«խորհրդատվական ֆորում» կարգավիճակով[ : 1999 թ. ապրիլին համաժողովին միացավ Ուզբեկստանը։ Այս իրադարձությունը հայտարարվեց Վաշինգտոնում կայացած ՆԱՏՕ-ի հոբելյանական տարեդարձի ժամանակ, որի ժամանակ ՎՈՒՈՒԱՄ-ի պետությունների ղեկավարները ընդունեցին Վաշինգտոնի հռչակագիրը, որի նպատակն էր եվրոպական և եվրատլանտյան կառույցների ինտեգրումը ։ 2000 թ. սեպտեմբերին ՄԱԿ-ում Հազարամյակի գագաթաժողովի ժամանակ ընդունվեց հուշագիր, որը կարգավորում է ՎՈՒԱՄ-ի ստեղծման եւ գործունեության նպատակները։ 2001 թ. հուլիսի 6-ից 7-ը Ուկրաինայի Յալթա քաղաքում տեղի ունեցավ ՎՈՒՈՒԱՄ-ի գագաթաժողովը, որի ժամանակ մասնակից պետությունների ղեկավարները ստորագրեցին կանոնադրություն։ Արդյունքում խորհրդատվական ֆորումը ստացավ միջազգային տարածաշրջանային կազմակերպության կարգավիճակ։ Խարտիան թվարկեց ոչ միայն ՎՈՒՈՒԱՄ-ի նպատակները, այլև կազմակերպչական կառույցները։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Կազմակերպություններ այբբենական կարգով Կատեգորիա:1999 հիմնադրված կազմակերպություններ Կատեգորիա:Ռազմաքաղաքական դաշինքներ Կատեգորիա:Հետխորհրդային դաշինքներ Կատեգորիա:Միջազգային տնտեսական կազմակերպություններ Կատեգորիա:Միջկառավարական կազմակերպություններ Կատեգորիա:1997 հիմնադրված կազմակերպություններ
Մայքլ Իլի
Մայքլ Բրաուն (Michael Brown), առավել հայտնի որպես Մայքլ Իլի (Michael Ealy, ), ամերիկացի դերասան, հայտնի «Կրկնակի ֆորսաժ», «Յոթ կյանք», «Երգ սիրո մասին» և «Այլ աշխարհ. Վերածնունդ» ֆիլմերից, ինչպես նաև «Համարյա մարդ» սերիալից։
Կենսագրություն
Իլին ծնվել է Սիլվեր Սփրինգում, Մերիլենդ նահանգ։ Նրա մայրը աշխատում էր «IBM» ընկերությունում, իսկ հայրը ուներ մթերային բիզնես ։ Բավականին երկարատև ժամանակ նա նույնիսկ չէր մտածում դերասանական կարիերայի մասին, դպրոցում նրան առավել հետաքրքրում էր սպորտը՝ նա դպրոցի թիմի կազմում խաղում էր ֆուտբոլ և բասկետբոլ։ Առաջին անգամ նա կասկածում է ընտրված ուղղու ճշմարտիության վրա, երբ դիտում է Դենզել Վաշինգտոնի խաղը Սփայկ Լիի «Բլյուզ անձնական կյանքի մասին» ֆիլմում։ Հենց այդ ժամանակ նա լրջորեն մտածում է ընտրված ուղղու փոփոխման մասին, սակայն կյանքի այդ փուլում նա համարձակություն չի ունենում, որպեսզի մասնակցի դպրոցական բեմադրություններում։