cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ֆուտբոլի պատմություն (մինչև 1950)
Պրոֆեսիոնալ ֆուտբոլի ստեղծում
ՖԱ-ի ղեկավարության տակ գտնող անգլիական ֆուտբոլի առանձնահատկությունը արտահայտվում էր նաև նրանով, որ նա համակիրներ էր գտնում նաև իր «հայրենիքից» դուրս։ Այդպիսի մշակութային փոխանակության համար նախադրյալ հանդիսացավ ինդուստրիալ դարաշրջանի տեխնիկական զարգացումը՝ ժամանակակից շոգեքարշը։ Այդ տրանսպորտային միջոցը XIX դարից սկսած նպաստել է եվրոպական անդրատլանտյան ճանապարհորդությունների մեծ մասշտաբների հասնելուն, ինչպես նաև Անգլիայի և եվրոպական մայրցամաքի միջև ընդհանուր հաղորդակցության ակտիվացմանը։ Շատ բրիտանացիներ շոքեքարշ նստելիս իրենց ուղեբեռում գնդակ էին ունենում վերցրած ։
Առաջին պաշտոնական միջազգային խաղ
1870 թվականի փետրվարին ֆուտոբլային ասոցիացիայի քարտուղարը ՝ Չարլզ Օլկոկը սպորտային թերթում հայտարարություն տեղադրեց, որում ասվում էր, որ շուտով կկայանա Շոտլանդիայի և Անգլիայի ֆուտբոլիստների միջև խաղը: Խաղով հետաքրքրվողների համար կազմվել էր անունների և հասցեների ցուցակ: Սակայն ուժեղ սառնամանիքի պատճառով ստիպված էին խաղերը հետաձգել, և այն տեղի ունեցավ 1870 թվականի մարտի 5-ին: 1870 թվականի նոյեմբերից մինչև 1872 թվականի փետրվար ընկած ժամանակահատվածում թիմերը, որոնք կազմված էին Լոնդոնում և նրա մերձակայքում աշխատող անգլիացիներից և շոտլանդացիներից, հանդիպել են չորս անգամ:
Գլազգոյի «Քուինզ Փառկ» ակումբը հանդես եկավ առաջարկությամբ, որ խաղերից մեկը տեղի ունենա 1872-1873 թվականներին Գլազգոյում: Եվ 1872 թվականի նոյեմբերին կայացավ Անգլիայի և Շոտլանդիայի հավաքականների առաջին միջազգային պաշտոնական հանդիպումը, որը ավարտվեց զրոյական ոչ ոքիով :
1882 թվականին գոյություն ունեին 4 ֆուտբոլային ասոցիացիաներ ՝ Անգլիայի, Շոտլանդիայի, Ուելսի և Իռլանդիայի: Այդ կազմակերպությունները նույն թվականին ստեղծեցին Ֆուտբոլի միջազգային ասոցիացիայի խորհուրդ, որը պետք է հսկեր կանոնների փոփոխությունները: 1883-1884 թվականների խաղաշրջաններից սկսած բրիտանական օրացույցի մաս դարձավ Մեծ Բրիտանիայի մրցաշարը, որին մասնակցել էին այդ չորս երկրների հավաքականները:
Ֆուտբոլը դպրոցում
Նոր սպորտային խաղը ծնվել է մասնավորապես ուսումնական հաստատություններում: Սակայն բրիտանացի երեխաների մեծամասնությունը կրթությունը ստանում էր տարրական դպրոցներում, որտեղ ֆիզիկական վարժանքի միակ տեսակը շարային պատրաստությունն էր: Դպրոցների, համալսարանների, քոլեջների երտասարդ ուսուցիչները դասից ազատ ժամերին սկսեցին ֆուտբոլ խաղալ: Պարզվեց, որ ֆուտբոլը հեշտ խաղ է և ֆիզիկապես մարզվելու գրավիչ միջոց է, որը լիովի հարմար է նաև անապահով ընտանիքների տղաների համար:
1884 թվականում «Պրեստոն Նորտ Էնդ» ակումբը մրցանակ սահմանեց, որի համար մրցելու էին պրեստոնյան դպրոցի թիմերը, իսկ 1890-ական թվականների սկզբին այդպիսի մրցումները կազմակերպված բնութ ստացան:
1904 թվականին սահմանվել է Դպրոցական ֆուտբոլի անգլիական ասոցիացիան, որն արդեն հաջորդ տարի իրականացրեց գավաթի համազգային մրցաշար: 1906 թվականին Մեծ Բրիտանիայի Կրթության նախարարությունը ֆուտբոլը պաշտոնապես ներառեց պետական տարրական դպրոցներում:
Ֆուտբոլը որպես մասսայական երևույթ
Առաջին համարաշխարհային պատերազմից հետո երկրների մեծամասնությունը, որտեղ մինչև 1917 թվականը ֆուտբոլն արդեն առօրէական էր դարձել, այն զանգվածային տարածում ստացավ: Հարավային Ամերիկայում այս պատերազմը պայմանավորված էր ինդուստրիալիզացման թռիչքով, Ռուսաստանում, բացի այդ նաև հոկտեմբերյան հեղափոխությամբ, որը ստիպում էր ընդլայնել սոցիալական բազան: Արևմտյան և Կենտրոնական Եվրոպայում հենց Առաջին համարաշխարհային պատերազմը վճռական իմպուլս հաղորդեց խաղի զարգացմանը: Բոլոր մասնակից բանակները անցկացնում էին մրցումներ և ստեղծեցին մարզումների կանոնավոր համակարգ: Ֆուտբոլը դարձավ սիրելի դիսցիպլիններից մեկը, որը մի ռուս գեներալի խոսքերով ՝ «ավելի շատ ազդեցություն է ունեցել ստորաբաժանումների ռազմական կյանքի վրա, քան զենքով գիտակից ծառայությունը» :
Սպորտային շարժումն ակտիվացավ Կենտրոնական Եվրոպայում և Հարավային Ամերիկայում: Ակումբները կանչում էին օտարերկյա թիմերը՝ մեծ մարզադաշտերը լցնելու համար և նրա համար, որ կարողանային վճարել հիպոտեկը, այդ թիմերը ուղևորվում էին արտասահմանյան մրցաշարերի: Բացի այդ առաջացան միջազգային մրցաշարեր: Հարավամերիկյան ֆուտբոլային երկրները, որոնք արդեն 1816 թվականից միավորվել էին հարավ-ամերիկյան ֆուտբոլային կոնֆեդերացիայի մեջ (Confederación Sudamericana de Fútbol — CONMEBOL), 1920 թվականից պայքարում էին գավաթի համար, իսկ 1922 թվականից Հարավայի Ամերիկայի առաջնության համար: Համարաշխարհային պատերազմի ժամանակ պարտություն կրած եվրոպական երկրները, որոնց բոյկոտել էին հաղթող երկրները և թույլ չէին տվել Օլիմպիական խաղերին մասնակցել, և իրենց հերթին, կազմակերպել էին ակումբային թիմերի միջազգային ֆուտբոլային մրցաշարը, 1927 թվականից Միտրոպի Գավաթի (Mitropa-Cup և 1929 թվականից Բալկանի ու Բալտիկի (Balkan- und Baltic-Cup) գավաթի համար:
Պրոֆեսիոնալ ֆուտբոլի հաստատումը տեղի է ունեցել եվրոպական երկրների մեծամասնություններում (որում բացառություն էր Գերմանիան) 30-ական թվականների սկզբին, այսինքն 40 տարով ուշ, քան «հայրենիքում»՝ Անգլիայում: Դրա համար առաջին իմպուլսը եղավ արդյունաբերական ճգնաժամը և դրա հետ կապված գործազրկությունը: Երկրորդ իմպուլսը դարձավ 1930 թվականին սիրողական կարգավաճակի վերաբերյալ ՄՕԿ-ի հետ տարաձայնություններից հետո․ ՖԻՖԱ-ն կարճ ժամանակահատվածում որոշեց կազմակերպել ֆուտբոլի աշխարհի առաջնություն: Առաջին մրցաշարը, որը նույն թվականին խոշոր ծախսերով կազմակերպվեց Ուրուգվայում, անդրադարձավ բոլոր «ֆուտբոլային ազգերին», անկախ այն բանից, թե նրանց թիմը ներկայացված է եղել, թե ոչ: Աշխարհի մրցաշարն ընդլայնեց նախկինում միայն Եվրոպայով սահմանափակված միջազգային խաղերը, որը հանգեցրեց նրան, որ առաջին հերթին Հարավ-Աֆրիկյան երկրներում, որոնք ֆինանսական սուղ միջոցներ ունեին, առաջացան էքստրա դասի խաղացողներ: Ֆուտբոլը դարձրեցին վճարովի, որպեսզի ֆուտբոլային աստղերը մնային երկրում : Այդ ֆուտբոլիստների տեղափոխությունները իրենց հերթին ազդեցին խաղի ձևի վրա, ընդ որում արգենտինա-իտալական անդրատլանտյան «կապը» առանձնահատուկ արդյունավետ եղավ:
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ (1939 թ.-ից 1945 թվականների միջև) խաղային շարժումը Եվրոպայում գնալով սահմանափակ էր դառնում, իսկ հետագայում լիովին անկում ապրեց: Ի հակադրություն դրան, ոչ եվրոպական երկրներում անընդմեջ զարգացում էր գնում, նրա շնորհիվ, որ այդ երկրները ընդհանրապես չէին մասնակցել համաշխարհային պատերազմին կամ էլ ամենաքիչը չեզոք դիրք էին պահպանել: Դրա հետևանքով առաջին հերթին հաղթեց հարավ-ամերիկյան ֆուտբոլը: Իրենց զարգացման արդյունքը երևաց ոչ միայն խաղադաշտում, որտեղ 1950 թվականի աշխարհի մրցաշարում Բրազիլիան և Ուրուգվայը հակադրության մեջ էին, այլ նաև սպորտային քաղաքականության մեջ. 1945 թ.-ից 1950 թվականների ընթացքում եվրոպական ֆուտբոլային միությունների տոկոսը ՖԻՖԱ-յում պակասեց` 52 %-ից հասնելով 42 %-ի:
Այդ պատճառով Գլխավոր Ասամբլեաներում Հարավային Ամերիկայի պատվիրակները հեշտությամբ հակադրվեցին եվրոպական պատվիրակներին սեփական ձայների մեծամասնությամբ, հատուկ այն ժամանակ, երբ CONMEBOL-ը կազմակերպեց քվեարկությունը ըստ բլոկների: Հիմնականում այդ փորձի ազդեցությամբ էր, որ ՖԻՖԱ-ի եվրոպական ֆուտբոլի առաջատար գործիչները 50-ական թվականներին գիտակցեցին անկախ կոնֆեդերացիայի ստեղծման անհրաժեշտությունը: 1955 թվականին ստեղծվեց Ֆուտբոլային ասոցիացիայի եվրոպական միությունը (Union des Associations Européennes de Football— UEFA) :
Արտաքին հղում
Կատեգորիա:Ֆուտբոլի պատմություն Կատեգորիա:Ֆուտբոլ Կատեգորիա:Ֆուտբոլային կազմակերպություններ
Ժուվինա
Ժուվինա (Juvinas), համայնք Ֆրանսիայի Օվրեն-Ռոն-Ալպեր մարզի Արդեշ գավառում ։
Թաունսվիլ
Թաունսվիլ (Townsville), քաղաք Ավստրալիայի Քվինսլենդ նահանգի հյուսիս-արևելքում։ Համանուն շրջանի կենտրոնն է։ Քաղաքի բնակչությունը 2006 թվականին կազմել է մոտ 143 հազար մարդ, իսկ ամբողջ տարածքի բնակչությունը` 175.5 հազար մարդ (2008) ։ Մոտակա խոշոր քաղաքներն են Մակայը (330 կմ հարավ-արևելք) և Կերնսը (գտնվում է 300 կմ դեպի հարավ)։
Ժուվինա
Բնակչությունը 2008 թվականի դրությամբ կազմում է 161 մարդ, բնակչության խտությունը` 19.10 մարդ/կմ²։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 8.43 կմ² տարածք։
Թաունսվիլ
Աշխարհագրություն
Թաունսվիլը գտնվում է Բրիսբենից մոտավորապես 1300 կմ հյուսիս։ Քաղաքը գտնվում է Մեծ արգելախութի մոտ։ Թաունսվիլն ունի մեծ արևադարձային ակվարիում, որը պարունակում է Մեծ արգելախութի բուսական և կենդանական աշխարհի նմուշներ։ Քաղաքի մոտ Մագնիսական կղզին է, որտեղ գտնվում է ազգային պարկը։
Պատմություն
Ջեյմս Կուկի արշավախումբն այս տարածաշրջանով անցել է 1770 թվականին, սակայն չի կայանել։ Ներկայիս Թաունսվիլի մոտ գտնվող մի կղզու ափին Ջեյմս Կուկի կողմնացույցը սկսել է տարօրինակ աշխատել, որի պատճառով կղզին անվանվել է Մագնիսական կղզի ։ Տարածաշրջանում առաջին եվրոպացիները հայտնվեցին 1819 թվականին։
Ժուվինա
Աշխարհագրություն
Գտնվում է Փարիզ քաղաքից 490 կմ հարավ, Լիոն քաղաքից` 125 կմ հարավ, Պրիվա քաղաքից` 24 կմ արևմուտք։
Թաունսվիլ
Պատմություն
Քաղաքը հիմնադրվել է 1864 թվականին որպես նավահանգիստ՝ ծառայելով հյուսիսային Քվինսլենդին։ Բնակիչների առաջին գաղթը եղել է 1864 թվականի նոյեմբերի 5-ին։ 1866 թվականին Ռոբերտ Թաունսը (ժամանակի հայտնի ավստրալիացի գործարար) այցելել է այստեղ, մնացել է ընդամենը երկու օր, սակայն համաձայնվել է տրամադրել ֆինանսական աջակցություն նոր հողատարածքին, որն անվանվել է իր պատվին ։
Ժուվինա
Բնակչություն
Բնակչության քանակը ըստ տարիների
Թաունսվիլ
Պատմություն
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ քաղաքում տեղակայված էին ռազմական կայազոր և ավիաբազա (ավելի քան 50 հազար ամերիկյան և ավստրալիական զինվոր)։
Ժուվինա
Տնտեսություն
2010 թվականին ուներ 113 աշխատունակ (15-64 տարեկան) բնակիչ, որոնցից ակտիվ էին 83-ը, իսկ ոչ ակտիվները` 30։ Ակտիվության ցուցանիշը կազմում է 73,5 %։ 83 աշխատունակ մարդկանցից աշխատել է 69 անձ (35 տղամարդ և 34 կին)։ Գործազուրկ են եղել 14 անձ (7 տղամարդ և 7 կին)։ 30 անաշխատունակներից 3-ը եղել են աշակերտներ կամ ուսանողներ, 22-ը` թոշակառուներ, իսկ 5-ը չեն աշխատել տարբեր պատճառներով ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ֆրանսիայի համայնքներ
Կանադան Առաջին համաշխարհային պատերազմում
Կանադան Առաջին համաշխարհային պատերազմում ներգրավվեց 1914 թվականի օգոստոսի 5-ին, երբ Կանադայի գեներալ-նահանգապետ արքայազն Արթուրը հաստատեց Գերմանիայի կայսրության և Կանադայի միջև պատերազմական իրավիճակի մասին լուրը։ Կանադան՝ որպես Բրիտանական կայսրության մի մաս, մասնակցեց պատերազմին Անտանտի կողմից։ 7 միլիոնանոց երկրից պատերազմի ժամանակ բանակում ծառայում էին 360 հազար կանադացիներ։ Կանադական զորքերը կռվում էին գերմանական զորքերի դեմ և դրսևորեցին իրենց որպես ամենամարտունակ միացյալ դաշնակից զորքերն Արևմտյան ճակատում։ Մեծ Բրիտանիայի վարչապետ Լլոյդ Ջորջը կանադական ստորաբաժանումներն անվանեց «հարվածային զորքեր»։ Պատերազմից հետո Կանադան քվեարկելու ձայն ստացավ Փարիզի խաղաղության վեհաժողովին, ինչպես նաև վերջանականապես ստացավ անկախ պետության կարգավիճակ։ Դրա հետ մեկտեղ պատերազմի ընթացքում սուր ներքաղաքական ճգնաժամ էր նկատվում երկրում ։
Նյուֆաունդլենդը, լինելով ինքնավար դոմինիոն և չհանդիսանալով Կանադայի մաս, նույնպես մասնակցություն ունեցավ Առաջին համաշխարհային պատերազմին։ Ռազմական գործողություններին մասնակցելու համար ձևավորվեց Թագավորական նյուֆաունդլենդական գունդ։
Պատերազմ և զորահավաք
1914 թվականի օգոստոսի 4-ին Մեծ Բրիտանիան պատերազմ հայտարարեց Գերմանիային, քանի որ գերմանական զորքերը ներխուժեցին Բելգիայի չեզոք տարածք։ Հաջորդ օրը Մեծ Բրիտանիայի բոլոր դոմինիոնները հաստատեցին իրենց մասնակցությունը Գերմանիայի դեմ պատերազմում՝ Մեծ Բրիտանիայի կողմից։ Կանադական կառավարությունը վարչապետ Ռոբերտ Բորդենի հետ մեկտեղ պատերազմին մասնակցելու համար հանձնարարեց ձևավորել կանադական ռազմական հրամանատարություն ։
Խաղաղ ժամանակ կանադական բանակը մոտ 3000 զինծառայող ուներ։ Պատերազմը սկսվելու հետ մեկտեղ Կանադայի կառավարությունը երկրում զորահավաք հայտարարեց։ Երկու ամսվա ընթացքում կանադական զինված ուժերի շարքերը համալրեցին մոտ 32 հազար զինվոր ու սպա։ Տղամարդկանցից բացի բանակում ներառվեցին նաև 3000 կանադացի կին, որոնք նույնպես մեկնեցին ճակատ, որպես բուժքույրեր, խոհարարներ և այլն։ Հաճախ սևամորթները խտրականության էին ենթարկվում։ Կանադացի 50 սևամորթ, որոնք ցանկություն հայտնեցին ինքնակամ մեկնել ճակատ, զորահավաքի կետում մերժում ստացան ։
Այնուամենայնիվ, սևամորթներից կազմված որոշ առանձին ստորաբաժանումներ ձևավորվեցին։ Ինչպես նաև զինված ուժեր հավաքեցին Կանադայի բուն բնակիչներին։ Ընդհանուր առմամբ կանադական բանակի շարքեր համալրեցին մոտ 3500 բնիկ կանադացիներ։
Երկրի տնտեսությունը թույլ էր տալիս բանակին ապահովել միայն մի քանի ամիս։ Ենթադրվում էր, որ պատերազմը շարունակական բնույթ չի կրելու և կավարտվի 1914 թվականի վերջին։ Կամավորների առաջին զորահավաքից անմիջապես հետո երկրում համազգեստի և զինամթերքի պակաս սկսվեց։ Քանի որ Կանադայի արդյունաբերությունը բավականին զարգացած չէր, արդյունաբերական սարքավորման մի մասը ստիպված էին ներկրել ԱՄՆ-ից ։
Կանադական էքսպեդիցիոն կորպուսի ձևավորում
Կանադական 1-ին դիվիզիայի 33 հազար զինվոր և սպա 1914 թվականին նավերով Անտլանտյան օվկիանոսով ուղարկվեց Անգլիա։ Անգլիա հասնելուց մի քանի ամիս անց կանադական ստորաբաժանումները ուղարկվեցին Արևմտյան ճակատ՝ գերմանական զորքերի դեմ ռազմական գործողություններին մասնակցելու համար։
1915 թվականին Եվրոպա եկավ կանադական երկրորդ դիվիզիան։ 1914 թվականին ժամանած 1-ին և կանադական 2-րդ դիվիզիաներից ձևավորվեց Կանադական էքսպեդիցիոն կորպուս։ 1915 թվականի դեկտեմբերին ճակատ եկավ կանադական 3-րդ դիվիզիան, որը նույնպես մտավ կորպուսի կազմի մեջ։ 4-րդ դիվիզիան Կանադայից եկավ Ֆրանսիա 1916 թվականի օգոստոսին։ Բացի այդ ստորաբաժանումներից, կանադական հրամանատարությունը որոշում ընդունեց 5-րդ դիվիզիայի ստեղծման մասին։ Սակայն, այդ դիվիզիայի կազմավորումը չավարտվեց, այլ դրա անձնակազմն ուղարկվեց արդեն իսկ գոյություն ունեցող կանադական զորքերի շարքերը համալրելու համար։
Պատերազմի վերջին փուլում կանադական զինվորական կազմավորումները, ավստրալիական դիվիզիաների հետ մեկտեղ, համարվում էին առավել մարտունակ միավորված դաշնակցային զորքերն Արևմտյան ճակատում։
Նև-Շապելի ճակատամարտ
Կանադական զորքերի առաջին ճակատամարտը դարձավ Նև-Շապելի օպերացիան։ Բրիտանական հրամանատարությունը պլանավորում էր զինվորական երկու կորպուսների ուժով ճեղքել գերմանական պաշտպանությունն այդ գյուղի մոտ։ Կանադական զորքերը ճեղքման ընթացքում ակտիվ մասնակցություն չեն ունեցել, հիմնական դերը գրավման ժամանակ խաղացին Հնդկական կորպուսի և զինվորական 4-րդ կորպուսի միավորումը ։
1915 թվականի մարտի 7-ին կանադական հրետանին կարճ՝ 35 րոպեանոց հրետանական զորավարժություն իրականացրեց, ինչից հետո բրիտանական զորքերն անցան հարձակման և գրավեցին Նև-Շապել գյուղը և գերմանական ակոսների առաջին գիծը։
Սակայն, անգլիացիների հետագա հարձակումները հաջողությունների չբերեցին։ Գերմանացիներն այդ ընթացքում վերականգնեցին պահեստները և համառորեն դիմադրում էին։ Հարձակման անհաջողության գլխավոր պատճառներից մեկը անգլիական 1-ին բանակի հրամանատար գեներալ Ֆրենչն անվանեց կանադացիների հրետանային թույլ պատրաստվածությունը։ Կրակոցները չափազանց կարճ և թույլ էին՝ գերմանական պաշտպանությունը ճշնելու համար։ Նև-Շապելի ճակատամարտի ընթացքում բրիտանացիները մոտ 13 հազար զոհ և վիրավոր տվեցին ։
Իպրի ճակատամարտ
1915 թվականի ապրիլին կանադական 1-ին դիվիզիայի ստորաբաժանումներն ուղարկվեցին դաշնակցային զորքերի պաշտպանության կարևորագույն հատված՝ Իպրի բլուր։ Դաշնակցային զորքերի պաշտպանական գիծը Ֆլանդրիայում մեծ նշանակություն ուներ պատերազմող կողմերի համար, այդ իսկ պատճառով ապրիլի վերջին գերմանական հրամանատարությունը հարձակման պլան մշակեց Իպրի բլուրը վերացնելու և Իպր քաղաքը գրավելու նպատակով։ Օպերացիան իրագործելու նպատակով գերմանացիները մտադիր էին մեծ քանակությամբ թունավոր նյութեր կիրառել։ Ապրիլի 22-ին հրետանային հզոր նախապատրաստությունից հետո անգլիական 5-րդ կորպուսի դիրքերի վրա 180 հազար կգ քլոր բաց թողնվեց։ Դեղնականաչավուն գազի ամպը հասավ ֆրանսիացիների և անգլիացիների բանակի խրամատները։ Զինվորները, որոնք գազից պաշտպանվելու հարմարանքներ չունեին, խեղդվում և մահանում էին։ Մյուսները դա տեսնելով՝ երկյուղից լքում էին իրենց դիրքերը և նահանջում։
Դրա հետ կապված դաշնակիցների զորքերում ճեղքվածք առաջացավ 3.5 կմ հեռավորությամբ։ Սակայն, շուտով անգլիական և ֆրանսիական հրամանատարությունն արագ տեմպերով ձգեցին վտանգավոր գոտի պահեստայինների լրացուցիչ խմբեր։ Հանդիպական մարտեր սկսվեցին, գերմանացիներին հետագա օրերի ընթացքում հաջողվեց մեծացնել ճեղվածքը։ Սակայն, հանկարծակիության էֆեկտը սպառվեց, անգլիական և ֆրանսիական զինվորներն արդեն իսկ ապահոված էին պաշտպանության պարզագույն միջոցներով ։
Սոմի ճակատամարտ
Կանադական զորքերը մասնակցում էին դաշնակիցների համար կարևորագույն Սոմի ճակատամարտին։ Սոմի վրա հարձակումը պլանավորված էր գերմանական զորքերի ուշադրությունը շեղելու և ֆրանսիական Վերդեն ամրոցի վրա ճնշումը թուլացնելու նպատակով։ Սակայն, անգլիական զորքերի կորուստները Սոմում գերազանցեցին ֆրանսիացիների՝ Վերդենի ճակատամարտում ունեցած կորուստներին. Սոմում զոհվեց, վիրավորվեց և գերեվարվեց բրիտանական բանակի 419 654 զինվոր ։
Կանադական զորքերը կռվում էին Սոմում հուլիսից մինչև նոյեմբեր։ Սոմի ճակատամարտում մասնակցում էր կանադական 4-րդ դիվիզիան, որն այն ժամանակ հասավ Արևմտյան ճակատ։ Կանադական զորքերի վրա դրվեց Կուրսելետ գյուղի գրավումը։ 1916 թվականի սեպտեմբերի 15-ին կանադական զորքերը բրիտանական բանակի մյուս ստորաբաժանումների և տանկերի աջակցությամբ սկսեցին գերմանացիների դիրքերի վրա հարձակումը գյուղից դեպի արևմուտք։ Տանկերի միջոցով հարձակվողներին հաջողվեց գրավել գյուղը ։
Կանադական զորքերը կռվում էին Սոմում մինչև նոյեմբերի կես, երբ կանադական 4-րդ դիվիզիայի ստորաբաժանումները տեղափոխվեցին Վիմի շրջան։ Սոմի ճակատամարտում կանադական զորքերը 24 029 զինվոր կորցրին՝ սպանված, վիրավոր և գերված։ Կանադական ստորաբաժանումները կարևոր դեր խաղացին Սոմի ռազմական գործողությունների ժամանակ։ Մեծ Բրիտանիայի վարչապետ Լլոյդ Ջորջը նշում էր կանադական զորքերի դերը Սոմի ճակատամարտում։
Վիմի ճակատամարտ
1917 թվականին դաշնակցային հրամանատարությունը պլանավորեց հզոր հարձակումներ իրականացնել մարտական բոլոր կետերում՝ պատերազմը վերջնականապես ավարտին հասցնելու նպատակով։ Բրիտանական զորքերը պետք է հարձակվեին Արևմտյան ճակատում՝ Արրասի շրջանում, ֆրանսիցիները պետք է լայնամասշտաբ հարձակում սկսեին Էնե գետի վրա, իտալացիները Սոչա գետի հովտում, ինչպես նաև պլանավորվում էր ռուսական բանակի հարձակումը Արևելքում ։
Վիմիի հաղթանակը դարձավ կանադական զենքի ամենագլխավոր հաղթանակներից մեկը պատմության մեջ։ Ինքնուրույն գործելով՝ կանադական զորքերը լրիվությամբ իրականացրին դրված խնդիրը։
Փաշենդեյլի ճակատամարտ
Առաջին հարձակումը սկսվեց հոկտեմբերի 26-ին, սկսված պատերազմները հաջողություն բերեցին հարձակվողներին։ Սակայն, հետագա օրերին գերմանական զորքերի հակահարվածների պատճառով կանադական ստորաբաժանումները ստիպված էին հետ նահանջել։ Երկրորդ հարձակումն սկսվեց հոկտեմբերի 30-ին՝ այն դիրքերը գրավելու նպատակով, որոնք չհաջողվեց վերահսկողության տակ վերցնել նախորդ հարձակման ժամանակ։ Բարենպաստ եղանակը և նյութատեխնիկական ապահովումը վերջին հարձակման ժամանակ իրենց արդյունքներն ունեցան ։ Նոյեմբերի 3-6 դաժան մարտերի ընթացքում գերմանական զորքերը ստիպված էին հետ նահանջել, իսկ կանադական ստորաբաժանումներին հաջողվեց գրավել Փաշենդեյլ գյուղը։ Դրանից հետո Փաշենդեյլի ճակատամարտն ավարտվեց։ 16 օրվա ճակատամարտի ընթացքում կանադական զորքերը տվեցին 15 654 զոհ, վիրավոր և գերի։ Նրանցից մոտ 4000 զոհ էին։
100-օրյա հարձակում
Պատերազմի վերջին օպերացիայի ընթացքում կանադական զորքերը կարևոր դեր խաղացին Անտանտի զորքերի վերջնական հաջողության մեջ։ Առաջին հարձակման օպերացիան, որին մասկացում էր կանադական կորպուսը, Ամիենի ռազմական օպերացիան էր։ 1918 թվականի օգոստոսի 8-ին կանադական զորքերը ֆրանսիական, անգլիական, նորզելանդական և ավստրալիական զորքերի հետ մեկտեղ ճեղքեցին գերմանական պաշտպանությունը Ամյենի մոտ և լրիվությամբ կատարեցին նրանց առջև դրված խնդիրը։ Գերմանական բանակը ծանր պարտություն կրեց։ Ամյենի մոտ հաջողության հասնելուց հետո կանադական ստորաբաժանումները տեղափոխվեցին Արրաս քաղաք։
Օգոստոսի 26-ից սեպտեմբերի 2-ը կանադական կորպուսը մի շարք թեժ հարձակումներ իրականացրեց գերմանացիների դիրքերի վրա դյու-Նոր ջրանցքի մոտ։ Սեպտեմբերի 27-ին կանադական զորքերը ճեղքեցին Գենդենբուրգի գիծը և հասան Կամբրե քաղաք ։ Հետագայում կանադական զորքերը, հետապնդելով նահանջող գերմանացիներին, հասան Մոնսին։ Պատերազմի վերջին ժամանակահատվածի օպերացիայի արդյունքում կանադական զորքերը 46 000 զոհ, վիրավոր և գերի տվեցին։ Կանադացի վերջին զինվորը՝ Ջորջ Լոուրենս Պրեյսը, սպանվեց 1918 թվականի նոյեմբերի 11-ի՝ զինադադարի ուժի մեջ մտնելուց մի քանի վայրկյան առաջ ։ Նա համարվում է վերջին զինվորը, որը զոհվեց Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ։
1917 թվականի քաղաքական ճգնաժամ
Ֆրանսիալեզու և անգլալեզու կանադացիների միջև հակամարտությունը հասավ իր գագաթնակետին Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ։ Ֆրանսիա-կանադացիներն անհրաժեշտ չէին համարում անգլիական շահերի համար պատերազմել ։ Քանի որ կանադական բանակը կամավորական էր, իսկ կորուստները ճակատում աճում էին, Կանադայի վարչապետ Ռոբերտ Բորդեն առաջարկեց 1917 թվականին համընդհանուր զինվորական ծառայություն։ Այդ օրենքի դեմ արտահայտվեցին ֆրանսիա-կանադացիները Լորիեի գլխավորությամբ։ Խորհրդարանական ընտրությունների ընթացքում Բորդենի կուսակցությունը 153 տեղ ստացավ, իսկ Լորիեի լիբերալները ընդամենը՝ 82 տեղ։ Սակայն, ֆրանկոֆոն Քվեբեկը աջակցեց Լորիեին (այստեղ Բորդենի կուսակցությունն ընդամենը 3 տեղ ստացավ)։ Ֆրանսիա-կանադացիների և անգլո-կանադացիների միջև հակասությունները վերաճեցին Կանադայի խոշոր ներքաղաքական խնդրի։
Արտաքին առևտուր
Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքում Կանադան զգալիորեն մեծացրեց արտահանումը ։ Պատերազմից առաջ Անգլիայի հացի գլխավոր մատակարարները ԱՄՆ-ն, Կանադան, Ավստրալիան և Ռուսաստանն էին։ Սակայն, Թուրքիայի կողմից նեղուցի փակումից հետո Ռուսաստանը դադարեցրեց մատակարարումը ։ Գերմանական նավատորմի գործողությունները կրճատեցին ցորենի ներկրումը Ավստրալիայից և Հնդկաստանից, ինչից հետո Կանադան դարձավ Մեծ Բրիտանիայի պարենամթերքի գլխավոր մատակարարը ։
Պարենամթերքից հետո Կանադան զբաղվում էր դաշնակցային եվրոպական երկրներ զինամթերք, տեխնիկա և այլ նյութերի մատակարարմամբ։ Այդպես պատերազմի 1 տարվա ընթացքում Կանադական թրթուրավոր մեքենաներ, ինքնաթիռներ, պայթուցիկ նյութեր, շոգեքարշներ, ներքին այրման շարժիչներ և այլ բաներ մատակարարեց։ Առաջին համաշխարհային պատերազմն արագացրեց արդյունաբերության ճյուղերի զարգացումը։ Արագ զարգանում էին քիմիական արդյունաբերությունը, լեռնա-մետալուրգիական արդյունաբերությունը (մեծացավ նիկելի ձուլումը), ցելյուլոզա-թղթային և այլ արդյունաբերություններ։ Օրինակ, 1915-1916 թվականներին կանադական գնացքաքարշային թիմը Ռուսաստան մատակարարեց մեծ թվով գնացքաքարշ։
Առաջին համաշխարհային պատերազմն ամենամեծ օգուտը բերեց ոչ թե եվրոպական պետություններին, այլ ԱՄՆ-ին, Ճապոնիային և Կանադային, որոնք հիմնական մատակարարներն էին եվրոպական պատերազմող երկների համար ։
Պատերազմի արդյունքներ
Առաջին համաշխարհային պատերազմում կանադական զորքերը մոտ 56 639 զոհ, 149 732 վիրավոր և 3729 գերի ունեցան։ Առաջին համաշխարհային պատերազմը կարևորագույն դեր խաղաց Կանադայի համար։ Կանադան վերջնականապես ստացավ անկախություն և Փարիզի խաղաղության վեհաժողովում տեղ։ Գտնվելով հաղթողների ճամբարում՝ Կանադան զգալի շահույթ ստացավ իր իսկ համար ։ Ռազմական արդյունաբերությամբ էին զբաղվում երկրի 350 000 բնակիչներ, կանադական գործարաններում ավելի քան 66 միլիոն ռումբ արտադրվեց, երկրի տնտեսությունը կենդանացվեց։ Նոր աշխատավայրեր ստեղծվեցին, աճեց արտահանումը և ներդումները երկրում։ Կանադական հասարակության մի մասը միավորվեց հաղթանակի համար, չնայած 1917 թվականի քաղաքական ճգնաժամի, պատերազմը նպաստեց ազգային ինքնագիտակցության բարձրացմանը։ Միևնույն ժամանակ ֆրանկոֆոնների և անգլիալեզուների միջև անդուդը մեծացավ։
Դրանից բացի 1917 թվականի քաղաքական ճգնաժամը սրեց ֆրանսիա-կանադացիների և անգլո-կանադացիների հակամարտությունը։ Ֆրանկոֆոն Քվեբեկը գրեթե միաձայն քվերակեց զինակոչի քաղաքականությանը, որին աջակցեցին երկրի անգլախոս շրջանները։ Քվեբեկը երկար տարիներ շարունակ վերածվեց անջատողականության կենտրոնի։ Առաջին համաշխարհային պատերազմը Կանադայի համար կարևորագույն նշանակություն ունի, և վեճերն այն մասին, թե ինչ դեր խաղաց պատերազմը Կանադայի համար չեն դադարում մինչ օրս։
Պատերազմ և կանադական համայնք
20-րդ դարի սկզբին անգլո-կանադացիների մեծամասնությունն ազգային ինքնագիտակցության բավարար մակարդակ չունեին և իրենց անգլիացիներ էին համարում։ Նրանք կանադան համարում էին ինչպես Բրիտանական միասնական կայսրության մի մաս։ Միևնույն ժամանակ ֆրանսիա-կանադացիների մեծամասնությունը իրենց չէին նույնականացնում Բրիտանական կայսրության հետ։ Օրինակ, ֆրանսիա-կանադացիները ակտիվորեն բողոքում էին, երբ կանադական զորքը մասնակցում էր Հարավային Աֆրիկայում տեղի ունեցող պատերազմին 20-րդ դարի սկզբին։
Կանադան մինչև 1914 թվականը հետզհետե շարժվում էր դեպի լրիվ անկախություն։ Այպես օրինակ դեռևս 1909 թվականին Կանադայում ստեղծվեց արտաքին գործերի դեպարտամենտ։ Սակայն կանադական արտաքին քաղաքականությունը սերտ կապեր ուներ բրիտանացի դիվանագետների հետ, իսկ կանադական արտաքին քաղաքականությունը վարվում էր բրիտանական արտաքին քաղաքականության համահունչ։ Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո 1919 թվականին կանադացի դիվանագետներն անկախ արտաքին քաղաքականություն էին վարում։ Կանադայի դանդաղ առաջընթացը դեպի անկախություն սկսվեց 20-րդ դարի սկզբին, իսկ առաջին համաշխարհային պատերազմն զգալիորեն արագացրեց այդ գործընթացը։
Պատերազմը նաև նպաստեց կանադացիների ազգային ինքնագիտակցության ձևավորմանը։ Բազմաթիվ պատմաբանների կարծիքով, պատերազմից հետո շատ անգլո-կանադացիներ իրենց արդեն ոչ թե անգլիացիներ, այլ կանադացի էին զգում։ Ճակատամարտում տեղի ունեցող հաղթանակները սկսեցին կանադական ազգայնամոլություն ձևավորել, իսկ Վիմի հաղթանակը որոշ կանադացիներ անվանում էին «Ազգի ծնունդ»։ Այնուամենայնիվ կա տեսակետ, որ Առաջին համաշխարհային պատերազմը, ընդհակառակը, ամրապնդեց անգլո-կանադացիների գիտակցությունը նրանում, որ նրանք Բրիտանական կայսրության մասն են կազմում։
Արդյունքում Առաջին համաշխարհային պատերազմը կարևորագույն հետևանքներ ունեցավ Կանադայի համար։ Հավանաբար, ներքաղաքական արդյունքներն ավելի կարևոր էին, քան արտաքին աշխարհում տեղի ունեցող իրադարձությունները։
Հերոսներին նվիրված հուշակոթողներ
Պատերազմն ավարտվելուց և կանադական կորպուսի վերակազմավորումից հետո 1919 թվականին ռազմական գործողությունների առաջին վետերանները սկսեցին վերադառնալ Կանադա։ Նրանց պատվին տարբեր տոնական միջոցառումներ և հանդեսներ էին կազմակերպվում, վետերանների կազմակերպություններ ստեղծվեցին։ Կանադայում, ինչպես և Բրիտանական նախկին կայսրության բոլոր պետություններում, նոյեմբերի 11-ը տոն օր է համարվում։ Այդ օրը նշվում է Հիշատակի օր։ Տոնական միջոցառումներ, շքերթներ են անցկացվում։ Նոյեմբերի 11-ի առավոտյան ժամը 11:00-ին Կանադայում դադարում է կյանքի բնականոն ընթացքը և բոլորը 2 րոպե լռությամբ պատվում են զոհվածների հիշատակը։ Այդ ավանդույթն ի հայտ եկավ 1919 թվականին ։ Գլխավոր տոնախմբությունները կազմակերպվում են Կանադայի ազգային զինվորական հուշահամալիրում Օտտավայում։ Ինչպես նաև տոն օրվա խորհրդանիշն է համարվում կարմիր կակաչը, որը խորհրդանշում է այն կանադացիների հիշատակը, որոնք զոհվեցին Ֆլանդրիայի արյունոտ մարտերի ժամանակ։
Ֆրանսիայում և Բելգիայում 9 հուշարձան կա, որոնք նվիրված են կանադացի զինվորներին։ Կանադական զորքի կարևորագույն մարտերի վայրում հուշահամալիրներ են կառուցված։ Օրինակ, Վիմիում, որտեղ արյունալի ճակատամարտ է տեղի ունեցել կանադական և գերմանական զորքերի միջև, տեղակայված է կանադական ազգային հուշակոթող Վիմի։ 5 հուշահամալիր գտնվում է Ֆրանսիայում, 4՝ Բելգիայում։ Բելգիայում, օրինակ, տեղակայված է Փաշենդեյլի հուշակոթողը ։
Կանադացի վերջին վետերանն Առաջին համաշխարհային պատերազմի Ջոն Բեբկոկը ծնված 1900 թվականին վախճանվեց 2010 թվականի փետրվարին ։ Ռազմական գործողությունների ժամանակ Բեբկոկը չէր մասնակցել, սակայն վետերանի մահից հետո Կանադայի վարչապետ Ստիվեն Հարբերը նշեց.
Մեկնաբանություններ
<ol type="a" class="references">
<li id="_note-~1">↑ По данным переписи населения 1911 года население страны (без Ньюфаундленда) составляло 7 206 643 человека.
<li id="_note-~2">↑Из них убито в бою 39 739, пропало без вести и впоследствии не были найдены 801, умерло от газовых атак 325, умерло от ран 13 340, умерло от болезней 3919, в плену умерло 397, несчастные случаи и самоубийства — 809.
</ol>
Գրականություն
Անգլերեն
Ռուսերեն
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմ մրցույթի հոդվածներ Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմ Կատեգորիա:Կանադայի պատմություն
Սալվատորե Ռոզա
Սալվատորե Ռոզա (Salvator Rosa, ), իտալացի նկարիչ և բանաստեղծ։ Ստեղծագործել է Նեապոլում, Ֆլորենցիայում և Հռոմում։ Սոցիալական առկա նորմերի դեմ ռոմանտիկ բողոքի տարրերով տոգորված Ռոզայի արվեստը հակադրվել է իտալական բարոկկոյի ակադեմիական ուղղությանը։ Ռոզայի կրոնական, և դիցաբանական («Աստրեայի հրաժեշտը գյուղացիներին», Պատմագեղարվեստական թանգարան, Վիեննա), ինչպես և հեծելազորի ճակատամարտեր և ծովափնյա տեսարաններ պատկերող նրա նկարներն ու դիմանկարները առանձնանում են լուսաստվերային սուր հակադրություններով։
Գրական երկերում դիմել է բարդ այլաբանությունների և արտասովոր դրամատիկականացված կերպարների, սուր ծաղրել իր ժամանակի իտալական գրական ուղղությունները, խարազանել տիրող դասակարգերի արատները։ «Պատերազմ» երգիծանքում Ռոզան համակրանքով է պատկերել Նեապոլի 1647 թվականի ժողովրդական հակաֆեոդալական ապստամբությունը։
Երկեր Ս. Ռոզայի մասին
Մի շարք կենսագրական ու գեղարվեստական ստեղծագործություններում հիշատակություններ կան Սալվատոր Ռոզայի մասին։
Գծանկարեր
Գծանկարները թվագրված չեն, արված են թղթի վրա, գրիչով, թանաքով, կավիճով։
Դրոշմապատկերներ
Բոլոր դրոշմապատկերները փորագրանկարներ են։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իտալացի նկարիչներ Կատեգորիա:Իտալացի գրաֆիկներ Կատեգորիա:17-րդ դարի իտալացի նկարիչներ Կատեգորիա:Իտալացի բանաստեղծներ Կատեգորիա:Իտալացի երաժիշտներ Կատեգորիա:Իտալացի դերասաններ Կատեգորիա:Իտալացի փորագրիչներ
Մեծ Մուկ դետեկտիվը
Մեծ Մուկ դետեկտիվը (The Great Mouse Detective), ամերիկական անիմացիոն ֆիլմ (1986 թվական)։ «Բեզիլը Բեյհկեր փողոցից» (հեղինակներ՝Պոլ Կելդոուն և Իվ Տիտուս) պատմվածքի էկրանիզացիան է։
Սյուժե
Լոնդոն, 1897 թվական։ Աղջիկ մուկը՝ Օլիվիա անունով տոնում է իր ծննդյան տարեդարձը իր հայրիկի հետ՝ վարպես Ֆլեվերշեմի, որը աշխատում է տիկնիկային վարպետ։ Բայց այդտեղ նրան հանկարծակի առևանգում է մի Ֆիդջետ անունով կաղ չղջիկ։ Նույն պահին Լոնդոն է ժամանում մի թոշակառու զինվորական բժիշկ, որը եկել է մայրաքաղաք երկարատև ծառայությունից հետո Աֆղանստանում։ Ժամանելուց անմիջապես հետո նա հանդիպում է երիտասարդ Օլիվիային, հուսահատված փորձում է գտնել Մեյզլին Բեյհկեր փողոցից, որը հայտնի է որպես մկների թագավորության հանրաճանաչ դետեկտիվ։ Բժիշկ Դոուսոնը և Օլիվիան ուղևորվում են նրա մոտ, և պարզվում է, որ նա ապրում է Շերլոկ Հոլմսի տանը, հիմնականում նա կրկնում է իր նշանավոր գործընկերոջ աշխատելաոճը։ Աղջիկը խնդրում է Բեյզիլին օգնել գտնել նրա հորը։ Գործի քննման ժամանակ պարզվում է, որ առևանգողը՝ հանցավոր աշխարհի հանճար՝ Ռետիգան առնետն է։ Բեզիլը. բժիշկ Դոուսոնը և Օլիվիան գնում են հետքերով շան՝ Տոբիի վրա նստած, խաղալիքների խանութ, որտեղ գտնում են առաջին ապացույցները։ Հետաքննության ընթացքում Ֆիդջետը առևանգում է Օլիվիային և տանում է Ռետիգանի թաքստոց։ Քիմիական փորձի անցկացումից հետո Բեզիլը և Դոուսոնը գտնում են Օլիվիային, այսպիսով ընկնում են չարագործի թակարդը և բացահյտելով նրա ծրագիրը՝ սպանել թագուհուն և գրավել մկների թագավորությունը։
Կերպարներ
Բեզիլը Բեյկեր փողոցից - մուլտֆիլմի գլխավոր հերոսը, հայտնի մուկ դետեկտիվ։ Նրա կերպարը հիմնված է հորինված դետեկտիվ Շերլոկ Հոմսի կերպարով։ Մուլտֆիլմի ամբողջ ընթացքում նրա առաջադրանքն է լինում գտնել պրոֆեսոր Ռետիգանին, փրկել Օլիվիայի հորը, ինչպես նաև խափանել Վիկտորիա թագուհու սպանությունը։
Բժիշկ Դեյվիդ Դոուսոն- մուկ- վիրաբույժ, ծառայել է 66-րդ թագավորական գնդում՝ Աֆղանստանում։ Հորինված է բժիշկ Ջհոն Վաթսոնի կերպարի հիման վրա, Շերլոկ Հոմսի պատմությունից։ Դոուսոնին հիացնում են հանցագործության բացահայտման ձևերը, որոնք ստեղծել է Բեզիլը։ Վերջ ի վերջո նա դառնում է հանճարեղ դետեկտիվի լավ ընկեր, անձնական կենսագիր։
Օլիվիա Ֆլեվերշեմ - փոքրիկ մուկ շոտլանդական արմատներով, ով դիմում է Բեյզիլին, որպեսզի գտնեն նրա հորը, ում առևանգել են։
Հիրամ Ֆլավերշեմ - Օլիմիայի սիրելի հայրիկը։ Խաղալիքների պատրաստման լավագույն վարպետը։ Ֆիլմի սկզբում նրան առևանգում է Ֆիդջետը, որպեսզի Հիրամը ստեղծի մկների թագուհու՝ Վիկտորիայի մեխանիկական նմանակաին, Ռետիգանի նենգ ծրագրերը իրականացնելու համար։ Հիրամը փորձում է դիմադրել, մինչ Ռետիգանի չի սկսի շանտաժ անել նրան իր աղջկա կյանքով։
Պրոֆեսոր Ռետիգան - գլխավոր չարագործը։ Նա առնետ է, բայց պահանջում է, որպեսզի նրան ընդունեն որպես մուկ։ Նա չար է, դավադիր և շատ ճարպիկ։ Նրակ կերպարը հիմնված է պրոֆեսոր Ջեյմս Մորիարտիի կերպարի վրա, Շերլոկ Հոմսի ծանոթագրություններից։ Ռետիգանը ցանկանում է գրավել բրիտանական մկների միապետությունը, որի համար նա ստիպում է առևանգել Ֆլավերսեմին։ Ֆիլմի վերջում, Բեյզիլի հետ ունեցած թեժ մարտերից հետո, նա զոհվում է, ընկնելով Բիգ Բենից։ Այդ դրվագը պատրաստվել է Շերլոկ Հոմսի պատմություններից մեկի նմանությամբ, որը ուներ «Վերջին գործ» անվանումը։
Ֆիդջետ - չղջիկ։ Ռետիգանի օգնականը։ Կատարում է ողջ կեղտոտ գործերը, իր տնօրենի փոխարեն։ Նրա մի ոտքի փոխարեն փայտե հենարան է, իսկ ձախ թևը ջարդված է։ Չնայած դրանց, նա ընդունակ է ինչ-որ ձև թռչելու։ Ֆիլմի վերջում Ռետիգանը թողնում է Ֆիդջետին թռչող մեքենայում Տեմզույում։
Թագուհի Վիկտորիա - Անգլիայի մկների թագուհին, ում գահը ցանկանում է զբաղեցնել Ռետիգանը։ Նա համարվում է Վիկտորիա թագուհու ծաղրապատճենը, և ըստ ֆիլմի նրա ծննդյան օրը համընկնում է իրական թագուհու ծննդյան օրվա հետ։
Տիկին Ջադիսոն - Բեզիլի սպասուհին։ Նա պաշտում է նրան, բայց բարկանում է, երբ Բեզիլը վատ է վերաբերվում նրա սիրելի բարձերի հետ, ատրճանակով կրակելով նրանց վրա։ Նրա նախատիպն է՝ Տիկին Հադիսոնը։
Ֆելիզիա - մեծ, գեր, կապույտ ժապավենով կատու, Ռետիգանի սիրելին։ Նա կանչում է կատվին զանգի միջոցով, իր թշնամիներին և դավաճաններին պատժելու համար։ Սովորաբար նա թողնում է նրան ուտել նրանց, ով, իր խոսքերով՝ հիասթափեցնում է նրան։ Ֆիլմի վերջում նա, փախչում է Թոբիից և ընկնում է շների հյուղակ, որտեղ նրան պատառ-պատառ են անում։
Բարտոլոմեո- Ռետիգանի թափթփուկներից։ Ֆիլմի սկզբում, Ռետիգանի երգի ժամանակ, արբած Բարտոլոմեոն անվանում է իր տնօրենին «առնետ»։ Բարկացած Ռետիգանը վռնդում է նրան փողոց, ասելով; «Օ, սիրելի Բարտոլոմեո, ինչպես եմ վախենում, որ քո անուշադրությունը կհիասթափեցնի ինձ», և կանչում է Ֆելիցիային, և նա ուտում է արբած գողին։ Այդ ժամանակ նա դեռ ողջ էր, քանի որ լսվում էր նրա ձայնը Ֆիլիցիայի ստամոքսից։
Պրեմերիա
Հեռուստապրեմերիա
Մուլտֆիլմի պրեմերիան կայացել է ԱՄՆ-ում Disney Channel հեռուստաալիքում, ինչպես նաև այն ցուցադրվել է American Broadcasting Company-ում, իսկ Մեծ Բրիտանիայում՝ BBC-ով և ITV-ով։ Ռուսաստանում ցուցադրվել է ОРТ-ով «Սիլենա Ինտերնեյշալի» բազբաձայնային թարգմանությամբ 1996 թվականին։ Ինչպես նաև 1996 և 1997 թվականներին ցուցադրել են 51 հեռուստաալիքով Ալեքսեյ Միխալյովայի միաձայն թարգմանությամբ։ Նաև 90-ականներին վերջին և 2000 թվականի սկզբին ցուցադրել են СТС-ով։
Տեսագրության պրեմերիա
1980-ականների վերջին և 90-ականների սկզբին անիմացիան VHS թողարկումը չստացվեց, բայց հետագայում այն թողարկվել է 1992 թվականի հուլիս-օգոստոսին Walt Disney Classics հրատարակությունում։ Ռուսաստանում 1990-ականների կենտրոնում անիմացիան տարածվել է «Приключения великого мышиного сыщика» անունով Ալեքսեյ Միխալյովայի թարգմանությամբ։
ԱՄՆ-ում և Կանադայում անիմացիան առաջին անգամ DVD-ով թողարկվել է 1997 թվականին։ Ռուսաստանում անիմացին դուրս է եկել 2002 թվականին Յուրի Ժիվովի թարգմանությամբ «Приключения великого мышиного детектива» անվանմամբ VHS-ում համակարգում, DVD-ով 1997 թվականի գարնանը։
2003 թվականին թողարկվել է բազմաձայնային թարգմանությամբ DVD-ով «Бэзил — Великий мышонок сыщик» անվանումով։
Գամլա
Գամլա (Գամալա, גמלא), հին հրեական քաղաք Գոլանի բարձունքների արևմտյան լանջին, Կիներետ կիրճից 18 կմ հյուսիս-արևելք։ Հիմնադրվել է Ք.ա. 81 թվականին՝ Հասմոնեական թագավորության կազմում։ Հրեական պատերազմի ժամանակ եղել է ապստամբների հիմնական պատվարը։ Ք.հ. 67 թվականին մեկ ամիս տևած պաշարումից հետո գրավվել և ոչնչացվել է հռոմեական զորքերի կողմից։
Որպես Գամլայի մասին տեղեկությունների հիմնական աղբյուրներ՝ ծառայում են հին հրեա պատմիչ Հովսեփոս Փլավիոսի գրվածքները և 1970-1990 թվականներին անցկացված հնագիտական պեղումների արդյունքները ։
Վաղ բնակավայր
Հնագիտական պեղումները ցույց են տվել, որ Գամլայի տեղանքը բնակեցված է եղել արդեն վաղ բրոնզե դարում։ Բնակավայրը, հավանաբար, եղել է գյուղատնտեսական բնույթի, քանի որ հնագետները գտել են երկարատև օգտագործման բազմաթիվ հղկված կայծքարե մանգաղներ։ Որոշ գտածոներ նույնիսկ ավելի վաղ՝ պղնձեդարյան են։ Հնագույն շինություններն այնքան դիմացկուն էին, որ հետագայում ՝ Ք. հ. 1-ին դարում ևս օգտագործվել են։ Մոտավորապես Ք.ա. 2700 թվականին բնակավայրը լքված է եղել և վերականգնվել է միայն Սելևկյանների օրոք՝ որպես ռազմական ամրակետ ։ Գամլան Միշնայում հիշատակվում է Հիսուս Նավինի կողմից գրավված քաղաքների թվում, թեպետ իրականում քաղաքն արդեն լքվել էր մինչ հրեաների գալուստը. հնագետ Դանի Սիոնը ենթադրում է, որ հրեական Գամլայի բնակիչները իրենք են հնագույն պատերի մնացորդները շաղկապել բիբլիական պատմության հետ ։
Գամլայի հիմնում
Հրեական համառոտ հանրագիտարանը Գամլայի հիմնադրման տարեթիվ է հիշատակում Ք. ա. 81 թվականը՝ Ալեքսանդր Յաննայի կառավարման ժամանակաշրջանը, երբ Գոլանը միավորվել է Հասմոնեական թագավորությանը։ Քաղաքի անվանումը ծագում է «գամալ» (גמל‏‎‎ ՝ ուղտ) բառից, քանի որ բլուրը, որի վրա գտնվում է քաղաքը, ուղտի սապատ է հիշեցնում։ Մեր թվարկության I դարում նկատվել է հրեական ներկայության ամրապնդում Գոլանում, ինչի մասին վկայում է Գամլայում հասմոնեական դրամների զանգվածային օգտագործումը։
Կան քաղաքի հիմնադրման այլ տարբերակներ։ Հնարավոր է, որ Գամլայի տեղանքում հրեական բնակավայր հիմնել են Բաբելոնից ներգաղթյալները։ Այդ տեսությունը հիմնվում է «Գամլա» անվանման արամեերեն գրվածքի վրա։ Իսահակ Գալը ենթադրում է, որ մակաբայեցիների պայքարը հույների հետ բաբելոնյան հրեաների համար (նրանք այդ ժամանակ բնակություն էին հաստատել նաև Գոլանում, որտեղ դեռ հրեական վերահսկողություն չէր հաստատվել) խթան դարձավ՝ վերադառնալու Իսրայելական երկիր։ Մասնավորապես, Հովսեփոս Փլավիոսի «Հրեական պատերազմներ»-ի առաջին գրքում ասվում է, որ Յաննան սելևկյան արքա Դեմետրիոս Էվքերի դեմ Գալիլեյում պատերազմելու արդյունքում գրավել է Գամլայի բերդը ։
Քաղաքի կյանք
Քաղաքը գտնվել է Գամլա և Դալիոտ առվակների հովիտների միջև գտնվող բլրի վրա։ Այն կառուցվել է բազալտե լեռնաշղթայի ոչ մեծ բլրի վրա և շրջապատված է եղել խոր կիրճերով, ինչը քաղաքին ուժեղ պաշտպանական առավելություն է տվել։ Քաղաք բերող միակ ճանապարհը գալիս էր արևելքից։ Այստեղ մինչև 6 մետր հաստությամբ բազալտե քառակուսի քարերով կառուցվել է վիթխարի պարսպապատ ։ Բուն քաղաքը տեղակայված էր հարավային՝ ավելի զառիկող լանջին։ Պարսպի երկայնքով կային քառակուսի աշտարակներ, պարսպի հյուսիսային վերջավորությամբ գտնվող բլրի կատարին կար կլոր աշտարակ, որը պարսպից ավելի վաղ էր կառուցվել (հավանաբար՝ դեռևս Սելևկյանների օրոք) և մինչ ռազմական գործողությունների սկիզբը, ենթադրաբար, եղել է Գամլայի միակ պաշտպանական ամրությունը։ Պարսպի ստորին հատվածում ևս 2 աշտարակներ ՝ «ջրային դարպասները» պահպանել են քաղաքի մուտքը, իսկ պարսպի կենտրոնական մասում գտնվում էին, այսպես կոչված, «երկու աշտարակների դարպասները», որոնք, ըստ հնագետ Սամուել Ռոկկոյի, քաղաքի պաշտոնական մուտքն էին։
Քաղաքի շինությունները կառուցված են եղել աստիճաններով սանդղավանդակնեով ։ Քաղաքի արևմուտքում հայտնաբերվել են հարուստ տներ և արտադրական շենքեր ։
Գամլան, որպես Գոլանի մայրաքաղաք, գոյություն է ունեցել մոտ 150 տարի։ Քաղաքը հայտնի է եղել ձիթապտղի բարձրորակ յուղի արտադրությամբ։ Բուռն զարգացում է ապրել Հերովդես Մեծի օրոք։ Հետագայում Գամլան եղել է վիճելի տարածք Հերովդես Անտիպասի և նաբաթեացի արքա Արետա IV-ի միջև ։
Պաշտամունքի և կենցաղի բնագավառներում Գամլան եղել է տիպիկ հրեական ավանդապաշտական բնակավայր։ Այսպես, հնագետները հայտնաբերել են հնագույն ժողովարանը և մեծ քանակությամբ ծիսական տարբեր առարկաներ։ Բացի հանրահայտ իրերից, այնպիսին, ինչպիսին են միկվան (ջրի փոքրիկ բաք) և ծիսական ամանեղենը, հայտնաբերվել է մի տարօրինակ ճարտարապետական դետալ։ Երկու տների արանքի նեղ նրբանցքի երկու մուտքերը մասամբ ծածկված էին հետագայում կառուցված որմնասյուներով։ Պրակտիկ ճարտարապետական տեսանկյունից այս որմնասյուները ոչ մի գործառույթ չէին կատարում, որտեղից հետևություն է արվում, որ դրանք ունեցել են ծիսական նշանակություն. դրանք հանդիսանում էին էրուվի (տարբեր մարդկանց ունեցվածքների ծիսական միավորում ընդհանուր օգտագործման նպատակով, որը հնարավորություն էր տալիս շաբաթ օրը իրերը մի շենքից մյուսը տեղափոխել) խորհրդանիշը։ Ի տարբերություն մի շարք այլ վայրերի, Գամլայում չի հայտնաբերվել հեթանոսկան կուռքերի հետ կապված մարդկանց և կենդանիների պատկերներ ։
1-ին հազարամյակի սկզբից, երբ հռոմեացիները նախկին Հուդայի թագավորությունը վերածեցին Հրեաստանի գավառի, Գամլայի գաղթականները անկախության համար պայքարում կարևոր դեր խաղացին։ Մասնավորապես, Հուդա Գալիլեացին Ք. ա. 4 թվականին հակահռոմեական ապստամբություն բարձրացրեց Սեպֆորիսում և սպանվեց ապստամբությունը ճնշելու ժամանակ։ Նրա որդիներ Հակոբը և Սիմոնը հռոմեացիների դեմ պայքարում էին 46 թվականին, երրորդ որդին՝ Մենահեմ բեն Յաիրը սիկարիներ առաջնորդն էր, իսկ ազգականներից Էլազար բեն Յաիրը գլխավորել է Մասադ ամրոցի պաշտպանությունը ։
66-71 թվականների հակահռոմեական ապստամբության ժամանակ Գամլան դարձավ ապստամբների հիմնական հենակետերից մեկը։ 67 թվականին Գամլայի գրավումը հռոմեացիների կողմից նկարագրված է Հովսեփոս Փլավիոսի «Հրեական պատերազմ» աշխատության 4-րդ գրքի 1-ին մասում։ Իր իսկ վկայությամբ Հովսեփոսը զբաղվել է Գամլայի պաշտպանության ավելի վաղ ամրապնդմանը, ճանաչել է նրա բնակիչներին, իսկ հռոմեացիների կողմից բնակայրը նվաճվելուց հետո Յոտապատում գերի լինելով՝ հռոմեական ճամբարից հետևել է Գամլայի պաշարմանը։ Գամլայի պաշարման մի շարք մանրամասներ Փլավիոսի մոտ ճշմարտանման չեն և հնագիտական հետազոտություններով չեն հաստատվում։ Դրա փոխարեն, աշխարհագրական նկարագրությունները նրա մոտ շատ ճիշտ են և թույլ են տալիս նույնականացնել շատ օբյեկտներ և դրանց հետ կապված իրադարձությունները։
Փլավիոսը գրում է, որ Գամլան սկզբնապես լոյալ էր իշխանությունների հանդեպ, բայց ապստամբների՝ ի դեմս ընդդիմադիր Ագրիպպաս II-ի, քաղաք գալով՝ քաղաքացիները միացան ընդդիմությանը։ Ղեկավարումն անցավ հռոմեական օկուպացիային ընդդիմացող մոլեռանդ ապստամբների ձեռքը։
Գամլայի պաշարում
Քաղաքը առաջին անգամ յոթամսյա պաշարում վերապրեց, որը կազմակերպել էր Հրեաստանի Հերովդես Ագրիպպաս II արքան 66 թվականին ։
67 թվականի հոկտեմբերի 12-ին հռոմեական լեգեոնները (V Մակեդոնական, X Նեղուցի պահպանության և XV Ապոլլոնի), ընդհանուր հաշվով մոտ 60 հազար զինվոր՝ Վեսպասիանոսի գլխավորությամբ, սկսեցին քաղաքի երկրորդ պաշարումը ։ Քաղաքի բնակիչները, նրանց թվում նաև զինված ապստամբները, ըստ Փլավիոսի, ընդամենը 9000 հոգի էին։ Կեննետ Աթկինսոնը այդ թիվը չափազանցված է համարում։ Այդուհանդերձ, Դանի Սիոնը գրում է, որ մինչ պաշարումը Գամլան եղել է քաղաք-ապաստարան, ուր հավաքվել էին ինչպես ապստամբներ՝ ողջ Գալիլեայից, այնպես էլ շրջակա գյուղերի բնակիչներ։ Քաղաքում տեղ քիչ կար, անգամ քաղաքային ժողովարանն էր հարմարեցված փախստականների բնակեցման համար։
Քաղաքի գրավումը սկզբունքային նշանակություն ուներ Վեսպասիանոսի համար։ Գոյություն ունեցող ռազմավարության համաձայն անհրաժեշտ էր գրավել և ճնշել ճանապարհին եղած դիմադրության բոլոր օջախները, որքան էլ որ նրանք մեծ լինեին։ Բացի այդ, հրեաները, թեպետ՝ անհիմն, բայց հնարավոր օգնություն էին ակնկալում Բաբելոնի իրենց հավատակիցներից, ինչպես նաև՝ ռազմական միջամտություն՝ Պարթևական թագավորությունից ։ Թեպետ Փլավիոսը, ով ղեկավարում էր Գամլայի պաշտպանությունը, քաղաքը նկարագրում է որպես բերդ-ամրոց, հնագիտական հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ իրականում պատերը կառուցվել են բեկորներից, դրանց միջև եղած արանքները լցոնվել են՝ պաշտպանական մեկ հոծ գիծ ստանալու համար։ Որոշ տներ, որոնք խանգարել են շինարարությանը, անգամ քանդվել են։
Հռոմեական սովորական մարտավարության համաձայն՝ եթե քաղաքը չի հանձնվում և հնարավոր չի գրոհով անմիջապես վերցնել, այն շրջափակում են։ Սակայն Գամլայի պաշարման դեպքում շրջափակում չի եղել, ինչպես նաև չի ամրացվել հռոմեական ճամբարի շրջակայքը։ Հռոմեացիները չէին պատրաստվում երկար մնալ Գամլայի տակ և պաշտպաններից հարձակում չէին սպասում։ Ակնհայտ է, որ այդ պատճառով էլ հռոմեական ճամբարից մնացած որևէ տեսակի կայուն ամրություններ Գամլայի շրջակայքում չեն հայտնաբերվել։ Քաղաքը ենթարկվել է քարե գնդակոծության և տաք խծուծներով հարվածների, որոնք նետվում էին հարևան բլուրներից՝ բալլիստներից և կատապուլտներից։ Դրանք գտնվում էին քաղաքի պարիսպներից 300 մետր հեռավորության վրա։ Պաշարումը տևել է 1 ամիս։ Որտեղ, որ տեղի էր ունեցել հիմանական լուրջ բախումները՝ քաղաքի պարիսպները մի քանի տեղից խարխլվել էին։ Ամենախոշոր ճեղքվածքի շրջակայքից, որի լայնությունը եղել է 5 մետր, հնագետները թե ներսում, թե դրսում հայտնաբերել են բազմաթիվ քարե գնդակներ և նետասլաքներ, ինչը վկայում է այն մասին, որ քաղաքը պաշարողների և պաշտպանների միջև կատաղի պայքար է տեղի ունեցել ։
Գրոհ և անկում
Առաջին գրոհի ժամանակ քաղաքի վրա հարձակված հռոմեական ջոկատը ոչնչացվեց պաշտպանների կողմից, քանի որ հարձակվողները Գամլայի նեղ փողոցներում չկարողացան օգտագործել իրենց թվական գերակշռությունը և հրեաների կողմից գնդակոծվեցին ավելի բարձրադիր վայրերից։ Փլավիոսը գրում է, որ նեղ տարածության մեջ, երբ առջևի շարքը ձգտում էր խուսափել գնդակոծումից, իսկ հետևից եկողները սեղմվելով առաջ էին շարժվում, զինվորները բարձրանում էին տների ցածր տանիքների վրա, իսկ դրանք չէին դիմանում և փլվում էին՝ սպանելով նրանց, ովքեր գտնվում էին դրանց տակ։ Հռոմեական բանակը փախուստի է դիմում։ Մի քանի օր անց հռոմեացիների հաջողվեց ոչնչացնել կլոր աշտարակը ։
Այս հատվածը սովորաբար համարվում է գեղարվեստական, բայց Դանի Սիոնը գրում է, որ դա լիովին հնարավոր է, որ եղած լինի, քանի որ աշտարակը հիմք չի ունեցել, կառուցված է եղել անմիջապես գետնի վրա և քարերը, իսկապես, հնարավոր էր ջարդելով դուրս հանել։
Հաջորդ օրը, նոյեմբերի 10-ին հռոմեացիները, ճեղքելով քաղաքի պաշտպանությունը, կրկին ներխուժեցին Գամլա ։ Կոտորածի արդյունքում սպանվեցին 4000 բնակիչներ, մնացյալը, Փլավիոսի պնդմամբ, որպեսզի չգերեվարվեն, բլրի գագաթից նետվել են անդունդը։
Կենդանի մնացին միայն երկու կին, որոնց հաջողվել էր թաքնվել։ Քաղաքը դադարեց գոյություն ունենալուց և մոռացվեց։ Գամլայի մի քանի պաշտպաններ, որոնց ավելի վաղ հաջողվել էր լքել քաղաքը, միացել էին Հրեական անապատում գործող ապստամբներին ։
Դանի Սիոնը՝ նշելով, որ թեպետ ժողովուրդը Գամլայի բնակիչների զանգվածային ինքնասպանություններին հավատով է վերաբերվում, ինքը այդ փաստը կասկածի տակ է առնում։ Ըստ նրա, բլրի վրա միայն մեկ տեղ կա, որտեղից հնարավոր է նետվել դեպի անդունդը, բայց դրան հասնել ժայռերի վրայով դժվար է և ոչ իրական ՝ հազարավոր ծերերի, կանանց և երեխաների համար։ Ինքնին այս տեղը կարող է «տեղավորել» մի քանի տասնյակ, այլ որ թե հազարավոր մարդկանց։ Բացի դա, ի տարբերություն Մասադի պաշտպանների, որոնք բավականին ժամանակ ունեին զանգվածային ինքնասպանությունների «պլան մշակելու», Գամլայի բնակիչների համար թեժ պայքարի կիզակետում այդպիսի հնարավորություն լինել չէր կարող։ Միգուցե բնակիչների մի մասը զոհվել է՝ փորձելով իջնել ներքև, բայց նպատակամղված զանգվածային ինքնասպանություններ, հավանաբար, չեն եղել։ Պատերազմի սարսափներն ընդգծող գեղարվեստական հավելումները բնորոշ են եղել այդ ժամանակաշրջանի հելլենիստական գրականության։ Աթկինսոնը կարծում է, որ զանգվածային ինքնասպանությունների նկարագրությունները, ի լրումն հերոսականության գովերգման, կարող էին հետագա ապստամբությունները անօգուտ լինելու վերաբերյալ նախազգուշացնող գործառույթ պարունակել։
Գնահատականներ
Գամլայի պաշտպանությունը հաճախ համեմատում են Մասադի ամրոցի ավելի հերոսական պատմության հետ, որտեղ պաշտպանները, չցանկանալով հանձնվել հռոմեացիներին, ինքնասպան էին լինում։ Երբեմն Գամլան նույնիսկ անվանվում է «հյուսիսային Մասադ» կամ «Գոլանի Մասադ»։ Սակայն Դանի Սիոնը ընդգծում է, որ Մասադը հենց ամրոց էր՝ սկզբնապես կառուցված որպես ամրություն, որտեղ պատսպարվում էին ապստամբների հարյուրավոր ընտանիքներ և որտեղ ճակատամարտեր, որպես այդպիսիք, չեն եղել։ Իսկ Գամլան քաղաք էր, որտեղ ամրաշինությունը իրականացվում էր միայն ռազմական գործողություններով պայմանավորված և որտեղ մինչ գրավումն ու անկումը ծանր մարտեր են ընթացել։ Գամլայի և Մասադի իրողությունների տարբերությունը նշում են նաև Աթկինսոնը և այլ պատմաբաններ։