cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Վեսպասիանոս
Վեսպասիանոս Տիտոս Փլավիոս ( լատիներեն ՝ Titus Flavius Vespasianus, ), հռոմեական կայսր 69 թ. դեկտեմբերի 20-ից։ Պատմությունից հայտնի է Վեսպասիանոս անունով։ Փլավիոսների դինաստիայի հիմնադիրը։
Փլավիոսների դինաստիայի հիմնադիրը։ Ծագում էր հեծյալների դասից։ Կլավդիոս և Ներոն կայսրերի ժամանակ զբաղեցրել է քաղաքացիական և զինվորական բարձր պաշտոններ։ Մինչև 69 թվականը ղեկավարել է Հուդայում բռնկած հակահռոմական շարժման ճնշումը։ 68-69 թվականների գահակալական պայքարի ժամանակ կայսր է հռչակվել արևելյան լեգեոնների կողմից։ Ծերակույտի և հեծյալների դասի մեջ ներգրավել է պրովինցիալ ավագանու բազմաթիվ ներկայացուցիչների, պրովինցիաների վրա լայնորեն տարածել հռոմեական և լատինական քաղաքացիության իրավունքը՝ ընդլայնելով կայսրության սոցիալական հենարանը։ Մտցրել է նոր հարկեր, կրճատել բանակը, վարել է պետական միջոցների տնտեսման քաղաքականություն, ստեղծել կայսերական և պետական հողերի ընդարձակ ֆոնդ։ Արևելքում ամրացրել է կայսրության սահմանը Հայաստանի և Պարթևաստանի հետ։ 72 թվականին Կոմմագենեն և Փոքր Հայքը կցել է կայսրությանը։
Երիտասարդ տարիները
Ծնվել է Րեատե քաղաքի մոտակայքում, իտալիական միջին խավի ընտանիքում։ Պապը՝ Տիտոս Ֆլավիոս Պետրոնը ծառայել է Պոմպեոսի մոտ, հայրը՝ Տիտոս Ֆլավիոս Սաբինոսը (առաջին) Ասիայում եղել է հարկահավաք։ Մորական պապն ու քեռին եղել են պրետորներ։ Սկզբում եղել է Թրակիայում ռազմական տրիբուն, այնուհետև Հյուսիսայի Աֆրիկային Կիրենաիկե պրովինցիայում՝ կվեստորի և պրետորի պաշտոնում։ Կալիգուլայի իշխանության տարիներին Հռոմում զբաղեցրել է պրետորի պաշտոն՝ 39 թ. ղեկավարել է այդ ժամանակ բացահայտված դավադրության կազմակերպիչներ Գետուլիկայի և Լեպիդայի հաշվեհարդարը։
Իշխանության հասնելը
Կլավդիոս և Ներոն կայսերի ժամանակ զբաղեցրել է քաղաքացիական և զինվորական բարձր պաշտոններ։ Մինչև 69–ը ղեկավարել է Հուդայում բռնկված հակահռոմեական շարժման ճնշումը։ Ներոնի մահից հետո կայսր է ընտրվում Սերվիոս Սուլպիկիոս Գալբան, ում օրոք սկսվում է քաղաքացիական պատերազմի։ Հռոմի կայսր է դառնում Մարկիոս Սալվիոս Օթոնը, իսկ նրա մահից հետո՝ Ավլոս Վիտելիոսը։ 69 թ. Ալեքսանդրիայում Վեսպասիանոսը հռչակվում է Հռոմի կայսր։ Նրա կողմից էին Ասորիքի, Հուդայի և արևելյան մի քանի այլ պրովինցիաներում գտնվող լեգեոնները։ Անտոնիոս Պրիմոսի գլխավորությամբ նրանք շարժվում են դեպի Հռոմ, գրավում են այն և սպանում Վիտելիոսին։ 70 թ. ամռանը Վեսպասիանոսը ժամանում է Հռոմ։
Կառավարման տարիները
Վեսպասիանոսի կառավարման տարիներին հաջողությամբ ընդարձակվում էին Բրիտանիայում գտնվող տարածքները, ճնշվեցին Բոուդիկիի գլխավորությամբ տեղացիների բարձրացրած ապստամբությունները։ Հռոմի պրովինցիաների կազմի մեջ մտցվեցին Հռոդոսը, Լիկիան, Բյուզանդիոնը, Սամոսը, ինչպես նաև Կիլիկիա թագավորությունը և հայկական Կոմմագենե երկրամասը։ Վեսպասիանոսն աչքի էր ընկնում հասարակ քաղաքացի եղած ժամանակներից մնացած շքեղությունների հանդեպ իր արհամարհական վերաբերմունքով։ Իր ամբողջ ջանքերը նա ուղղում էր բանակում կարգապահությունը վերականգնելու, խաղաղություն պահպանելու և պետության ֆինանսական գործերը կարգավորելու վրա։ Գանձարանը լցնելու համար Վեսպասիանոսը ավելացրեց հարկերը, մտցրեց նորերը, այդ թվում նաև՝ հասարակական զուգարաններից ( լատիներեն ՝ latrina) գանձվող։ Վերջինս դարձել էր ծաղրի առարկա, ինչին, որպես պատասխան, կայսրն արտասանել է իր այն թևավոր խոսքը, որ. «Փողը հոտ չունի»։ Միևնույն ժամանակ Վեսպասիանոսը մեծ գումարներ էր ծախսում հասարակական կառույցների վրա. նա վերակառուցեց Կապիտոլիումի տաճարը, որը հրդեհվել էր Վիտելիոսի դեմ կռվելու ժամանակ, Ֆորումում կառուցեց խաղաղության տաճարը, որն իր չափերով հավասար էր հին աշխարհի ամենամեծ շենքերին։ Նրա օրոք սկսվեց 80 հազար հանդիսատեսի համար նախատեսված Amphitheatrum Flavium հսկայական ամֆիթատրոնի շինարարությունը (որն ավարտին հասցվեց արդեն Տիտոսի կառավարման տարիներին)։ Կոլոսեում անունն ստացած ամֆիթատրոնն այսօր նույնպես զարդարում է Հռոմը։ Կայսրը նաև մեծ ուշադրություն էր հատկացնում ներքին կարգւկանոնն ամրապնդելու վրա, երբեմն ցուցաբերելով դաժանություն։ Հունաստանի քաղաքներին զրկեց Ներոնից նրանց ստացած արտոնությունները։ Հռոմից արտաքսեց փիլիսոփաներին և աստղաբաշխներին։ Հակառակ դրան, իր իշխանության տարիներին արևմտյան պրովինցիաների շատ քաղաքներ ստացան լատինական քաղաքացիության իրավունքներ, իսկ Գալլիայի և Իսպանիայի արևելյան մասի մի քանի քաղաք հույնիսկ ստացան Հռոմի քաղաքացիություն։
Գործունեությունը
Ծերակույտի և հեծյալների դասի մեջ ներգրավել է պրովինցիալ ավագանու բազմաթիվ ներկայացուցիչների, պրովինցիաների վրա լայնորեն տարածել հռոմեական և լատինական քաղաքացիության իրավունքը՝ ընդլայնելով կայսրության սոցիալական հենարանը։ Մտցրել է նոր հարկեր, կրճատել բանակը, վարել է պետական միջոցների տնտեսման քաղաքականություն, ստեղծել կայսերական և պետական հողերի ընդարձակ ֆոնդ։ Արևելքում ամրացրել է կայսրության սահմանը Հայաստանի և Պարթևաստանի հետ։ 72-ին Փոքր Հայքը կցել է կայսրությանը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հռոմեական կայսրության կոնսուլներ Կատեգորիա:Փլավիոսներ
Հադես (ռեփեր)
Հադես (Hades, իսկական անունը՝ Լուկաշ Բուլատ- Միրոնովիչ Łukazs Bułat-Mironowicz,, լեհ ռեփեր ), հանդես է եկել երկու երաժշտական անսամբլում՝ HiFi Banda և RH- ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Լեհ երգիչներ
Վիլլիկե
Վիլլիկե (Villike), գյուղ Էստոնիայի Վիրումաա նահանգի Մինիստե շրջանում։
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 20 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Վիրումաա նահանգի Մինիստե շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղեր
107
Մահեր
Կատեգորիա:107 Կատեգորիա:Տարեթվեր
Աստերոիդների ցանկ (302801-302900)
Աստերոիդների ցանկ (302701-302800) * Աստերոիդների ցանկ * Աստերոիդների ցանկ (302901-303000)
Հայաստանում Չինաստանի դեսպանություն
Հայաստանում Չինաստանի դեսպանություն, Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության դիվանագիտական ներկայացուցչությունը Հայաստանում ։
Հայաստանում Չինաստանի դեսպանությունը գտնվում է մայրաքաղաք Երևանի Կենտրոն վարչական շրջանում՝ Բաղրամյան պողոտայում։ Ներկայումս Հայաստանում Չինաստանի արտակարգ և լիազոր դեսպանի պաշտոնը զբաղեցնում է Ֆան Յոնգը։
Հայաստանի և Չինաստանի միջև դիվանագիտական հարաբերությունները հաստատվել են 1992 թվականի ապրիլի 6-ին՝ համապատասխան իրավական ակտով։
Չինաստանի մուտքի արտոնագիր
Հայաստանի քաղաքացիություն ունեցող անձիք կարող են դիմել Չինաստանի վիզայի համար Երևանում Չինաստանի դեսպանատուն։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Դեսպանատներ Հայաստանում Կատեգորիա:Հայ-չինական հարաբերություններ
108
Մահեր
Կատեգորիա:108 Կատեգորիա:Տարեթվեր
Նզերեկորե
Նզերեկորե (Nzérékoré), քաղաք Գվինեա պետության արևմուտքում։ Գտնվում է Նզերեկորե շրջանի Նզերեկորե պրեֆեկտուրայում։ Բնակչությունը կազմել է 300,000 մարդ՝ 2008 թվականի տվյալներով։ Գվինեայի մեծությամբ 2-րդ քաղաքն է։
Կատեգորիա:Աֆրիկայի քաղաքներ Կատեգորիա:Գվինեայի քաղաքներ
Բարիսայա
Բարիսայա, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Սղերդի գավառում ։ Գտնվում էր Վերին Միջագետքում, Սղերդ քաղաքից 52 կմ հարավ-արևմուտք ։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կուլիկովո (գյուղ, Տենգուշևսկի շրջան)
Կուլիկովո (Куликово), գյուղ Ռուսաստանի Մորդովիա հանրապետության Տենգուշևսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2005 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 169 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Մորդովիա հանրապետության Տենգուշևսկի շրջանի բնակավայրեր
Ուշո
Ուշո (իտալերեն՝ Uscio), կոմունա Իտալիայի Լիգուրիա մարզի Ջենովա գավառում։ Բնակչությունը կազմում է 2391 մարդ (2008 թվականի տվյալներով)։ Բնակչության խտությունը՝ 249 մարդ/կմ²։ Տարածքը՝ 9 կմ²։ Փոստային ինդեքս՝ 16030։ Հեռախոսային կոդ՝ +39 0185։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր
Բաշբուլյակ
Բաշբուլյակ (Башбуляк, Башбүләк), գյուղ Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Բլագովարսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2009 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 11 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Բլագովարսկի շրջանի բնակավայրեր
(2503) Լիաոնինգ
(2503) Լիաոնինգ (Liaoning), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1965 թվականի հոկտեմբերի 16-ին Մանուշակագույն լեռան աստղադիտարանի կողմից Նանկինում ։
Հիբլա Գերզմավա
Հիբլա Գերզմավա, , ռուսական և աբխազական ծագում ունեցող օպերային երգչուհի է։ Ռուսաստանի և Աբխազիայի ժողովրդական երգչուհի։
(2503) Լիաոնինգ
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,192452 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 1,7257 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,6592 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1185,75 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,303605 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 7,11° անկյուն։
Հիբլա Գերզմավա
1995 թվականից Մոսկվայի Ստանիսլավսկու և Նեմիրովիչ-Դանչեսկոյի անվան երաժշտական թատրոնի մեներգչուհի է։ Գերզմավան համաշխարհային ճանաչում է ձեռք բերել Մարիինյան թատրոնում, Լոնդոնի Թագավորական «Քովենթ Գարդեն» օպերայում ելույթ ունենալու շնորհիվ։ Ինչպես նաև ելույթները Մետրոպոլիտեն, Վիեննայի պետական, Հռոմեական, ֆրանսիական օպերաներում ։ Մի քանի անգամ թերթերում հիշատակվել է որպես «Ռուսաստանի ոսկե սոպրանո» ։
(2503) Լիաոնինգ
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1965 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Մանուշակագույն լեռան աստղադիտարանի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Հիբլա Գերզմավա
Կենսագրություն
17-19 տարեկանում մնացել է առանց ծնողների, ինչն էլ ազդել է Հիբլայի աշխարհայացքի ձևավորման և մասնագիտության ընտրության վրա ։ Սովորել է Գագրայի երաժշտական դպրոցում։ Ավարտել է Սուխումի երաժշտական ուսումնարանի դաշնամուրի բաժինը, երազել է դառնալ երգեհոնահար ։ Սուխումում նրան դասավանդել են Կառլեն Յավրյանը և Ժոզեֆինա Բումբուրիդին ։
1995 թվականից Մոսկվայի Ստանիսլավսկու և Նեմիրովիչ-Դանչեսկոյի անվան երաժշտական թատրոնի մեներգչուհի է։
2001 թվականին Աբխազիայում կազմակերպում է ամենամյա «Հիբլա Գերզմավան հրավիրում է» երաժշտական փառատոնը։ Երկար տարիներ փառատոնը վարել է Սվյատոսլավ Բելզան։ 2014 թվականին փառատոնը տեղափոխվեց Մոսկվա ։
2008 թվականին Գերզմավան հրավեր ստացավ Մեծ թատրոնից, սակայն այլ երկրներ հաճախ հյուրախաղերով գնալու պատճառով հրաժարվեց ։
2014 թվականի փետրվարի 23-ին մասնակցել է Սոչիի օլիմպիադայի փակման արարողությանը ։
Մի քանի անգամ ելույթ է ունեցել պաշտոնական պատվիրակությունների և բարձրաստիճան հյուրերի առաջ Կրեմլում անձամբ՝ Վլադիմիր Պուտինի հրավերով ։
2015 թվականի փետրվարի 22-ից մայիսի 24-ը եղել է «Մեկը մեկին» հաղորդման երրորդ սեզոնի ժյուրիի կազմում։
Արվեստը
Մոսկվայի Ստանիսլավսկու և Նեմիրովիչ Դանչենկոյի անվան երաժշտական թատրոնում կատարում է առաջատար դերեր։ Դրանցից են՝
Իր կարիերայի ընթացքում Գերզմավան ելույթ է ունեցել Սանկտ-Պետերբուրգի Մարիինյան թատրոնում, Ֆլորենցիայի Կոմմունալե թատրոնում, Բարսելոնայի Գրանդ Թեատրո դե Լիսեոյում, Լոնդոնի Քովենթ-Գարդենում, Վիեննայի պետական օպերայում, Նյու-Յորքի Մետրոպոլիտեն օպերայում, Բուլղարիայի Սոֆիայի ազգային օպերայում, Փարիզի Երանական դաշտեր թատրոնում և այլուր։ Մոսկվայի Ստանիսլավսկու և Նեմիրովիչ-Դանչենկոյի անվան երաժշտական թատրոնի հետ հյուրախաղերով ելույթ է ունեցել Հարավային Կորեայում և ԱՄՆ-ում։ Մասնակցել է Գերմանիայում տեղի ունեցած Լյուդվիգսբուրգյան փառատոնին։ Կոնցերտային ծրագրերով հյուրախաղերի է մեկնել Շվեդիա, Ֆրանսիա, Հոլանդիա, Մեծ Բրիտանիա, Ավստրիա, Բելգիա, Իսպանիա, Հունաստան, ԱՄՆ, Ճապոնիա, Թուրքիա ։
2011 թվականի աշնանը կատարեց Միմիի դերը Պուչինիի «Բոհեմա»-յում, որը Գերզմավան երգել է 2011 թվականի ամռանը Հռոմեական օպերայում։ 2011 թվականի փետրվարին տեղի ունեցավ նրա դեբյուտը Պուչինիի «Տուրանդոտ» օպերայում՝ Լյուի դերում, որը տեղի ունեցավ Տոկիոյի բեմերից մեկում (դիրիժոր Վալերի Գերգիև)։
2012 թվականին երգչուհին Քովենթ Գարդենի բեմ դուրս եկավ նոր դերով. Մոցարտի «Դոն Ժուան»-ում Դոննա Աննայի դերը։ Աշնանը Հիբլան վերադառնում է Մետրոպոլիտեն-օպերա, որ կատարի Լյուի դերը Պուչինիի «Տուրանդոտ» օպերայում, որով նա դեբյուտել է Մարիինյան թատրոնում 2011 թվականին և առաջին անգամ բեմ է դուրս եկել Վիենական պետական օպերայում Մոցարտի «Տիտայի բարեգթությունը» օպերայով։
Գերզմավան մասնակցում է ոչ միայն դասական, այլ նաև ժամանակակից ներկայացումներում, սակայն միայն նրանցում, «որտեղ կա ճաշակ, և բեմի վրա թատերական պայմանավորվածության սահմանից դուրս չեն գալիս» ։ Հիբլայի գնահատմամբ՝ Մոսկվայում և Նյու Յորքում հավաքվում է ավելի խիստ հանդիսատես ։
Ընտանիք
Հիբլա Գերզմավան բաժանված է։ Ունի մեկ որդի՝ Սանդրոն։ Ծնվել է 1998 թվականին։ Երգել է Մոսկվայի Ստանիսլավսկու և Նեմիրովիչ-Դանչենկոյի անվան երաժշտական թատրոնի մանկական խոռում։ Երբեմն Հիբլայի հետ մասնակցել է ներկայացումներին  ։
Գերզմավայի ընտանեկան գույքը գտնվում է Աբխազիայի Դուրիպշ գյուղում, որտեղ թաղված են նրա ծնողները, և որտեղ ամառը հավաքվում է մեծ ընտանիքը ։
Ոճ
Հիբլան համարվում է ամենանորաձև և էլեգանտ կանանցից մեկը ռուսական օպերային բեմում։ Հաճախ երգչուհին ինքն է ընտրում իր համար հագուստ ելույթների համար, համարելով, որ արտիստը պետք է հանդես գա ամենաթանկարժեք և նուրբ հագուստով ։ Համերգների համար Հիբլան նախընտրում է մի քիչ բարձր տալիայով շորեր ։ Ուսանողական տարիներին, պատրաստվելով պրոֆեսիոնալ կարիերային, սեփական կամքով նիհարել է 25 կգ ։ Այժմ Հիբլայի հետ աշխատում է ստիլիստների խումբ, որոնք զբաղվում են հագուստով, մազերի հարդարանքով և դիմահարդարանքով։
Ընկերներ
Գերզմավան արդեն երկար տարիներ է ընկություն է անում Զուրաբ Սոտկիլավոյի, Վլադիմիր Սպիվակովի հետ։ Ընկերություն է արել Ելենա Օբրազցովայի, Գալինա Վիշնեվսկայի և Բատիրխան Շուկենովի հետ։ 1994 թվականից ընկերություն է արել Սվյատոսլավ Բելզոյի հետ։ Պիցունդայում տեղի ունեցած փառատոնի տեխնիկական կազմակերպիչն ու հովանավորը եղել է երգչուհու ընկեր ու հայրենակից՝ «Ֆոնդ Յուգ» ընկերության տնօրեն՝մուլտիմիլիոնատեր Անդրեյ Դուդկոն, որի հետ որոշ ժամանակ եղել է անձնական հարաբերությունների մեջ։ Հիբլան ընկերություն է անում գրող Ֆազիլ Իսկանդերոմի հետ։ Սիրելի վեպը՝ «Սանդրոն Չեգեմայից» ։
Սոցիալական տեսակետ
Չնայած նրան, որ Հիբլան միշտ զերծ է մնում քաղաքականությունից, ազատություն ձեռք բերած իր հայրենիքի մասին ասել է. «Աբխազիան հոգնել է վախելանուց և խիզախորեն ազատել է իրեն վախի կապանքներից»։ Ջերմ ընկերական հարաբերությունները Հիբլային կապել են երեք աբխազական նախագահների՝ Վլադիսլավ Արդզինբոյի, Սերգեյ Բագապշեմի և Ալեքսանդր Ակվաբոմի հետ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Օպերային երգչուհիներ Կատեգորիա:Ռուս երգչուհիներ Կատեգորիա:1970 ծնունդներ Կատեգորիա:«Ոսկե դիմակ» մրցանակի դափնեկիրներ Կատեգորիա:«Տրիումֆ» մրցանակի դափնեկիրներ Կատեգորիա:21-րդ դարի օպերային երգիչներ Կատեգորիա:Ռուսաստանի Դաշնության ժողովրդական արտիստներ Կատեգորիա:20-րդ դարի օպերային երգչուհիներ Կատեգորիա:Ռուսաստանի Դաշնության վաստակավոր արտիստներ Կատեգորիա:Ռուս սոպրանոներ
Ռինյակ (Ավերոնի գավառ)
Ռինյակ (Rignac), համայնք Ֆրանսիայի Օքսիտանիա երկրամասի Ավերոն գավառում ։
Բնակչությունը 2008 թվականի դրությամբ կազմում է 1889 մարդ, բնակչության խտությունը` 56.64 մարդ/կմ²։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 33.35 կմ² տարածք։
Աշխարհագրություն
Գտնվում է Փարիզ քաղաքից 500 կմ հարավ, Թուլուզ քաղաքից` 115 կմ հյուսիս-արևելք, Ռոդեզ քաղաքից` 24 կմ արևմուտք։
Բնակչություն
Բնակչության քանակը ըստ տարիների
Աղբյուրներ` Ֆրանսիայի սոցիոլոգիական գիտությունների բարձրագույն դպրոցի տվյալներ
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ֆրանսիայի համայնքներ
Հայաստանում ծանր, վնասակար, առանձնապես ծանր, առանձնապես վնասակար պայմաններում աշխատող մարդկանց իրավունքներ
Հայաստանի Հանրապետությունում ծանր, վնասակար, առանձնապես ծանր, առանձնապես վնասակար պայմաններում աշխատող մարդկանց իրավունքներ. իրավունքներ են, որոնք ամրագրված են ՀՀ իրավական ակտերում՝ ապահովելու համար նման պայմաններում աշխատողների անվտանգության և առողջության առավելագույն պաշտպանությունը։
Յուրաքանչյուր աշխատող ունի աշխատանքի անվտանգ պայմաններ ունենալու իրավունք ։ Վտանգավոր և վնասակար պայմաններում աշխատող մարդկանց իրավունքներն իրենց արտացոլումն են գտել բազմաթիվ իրավական ակտերում` ինչպես միջազգային, այնպես էլ ներպետական։ Դրանց թվում են` Հայաստանի Հանրապետության կողմից վավերացված Վերանայված Եվրոպական սոցիալական Խարտիան, Տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքների միջազգային դաշնագիրը, «Արտադրական պատահարների դեպքում աշխատողներին փոխհատուցելու մասին» Աշխատանքի միջազգային կազմակերպության (ԱՄԿ) թիվ 17, «Մասնագիտական հիվանդությունների դեպքում աշխատողներին փոխհատուցման մասին» ԱՄԿ թիվ 18, «Խոշոր արդյունաբերական վթարների կանխման մասին» ԱՄԿ թիվ 174, «Հանքահորերում անվտանգության և առողջության մասին» ԱՄԿ թիվ 176 կոնվենցիաները, ՀՀ Սահմանադրությունը, ՀՀ Աշխատանքային օրենսգիրքը, ՀՀ Կառավարության և ՀՀ Վարչապետի որոշումները։
ՀՀ-ում ծանր, վնասակար, առանձնապես ծանր և առանձնապես վնասակար պայմաններում կատարվող աշխատանքների ցանկը սահմանված է ՀՀ Կառավարության 2010թ. N1698-Ն որոշմամբ, իսկ առողջության համար վնասակար գործոնների թույլատրելի նվազագույն մակարդակը և քանակը սահմանվում են օրենքներով և այլ իրավական ակտերով ։ Այդպիսի աշխատանքներ կատարող անձանց տրվում են լրացուցիչ իրավունքներ, երաշխիքներ և արտոնություններ՝ նրանց անվտանգության և առողջության առավելագույն պաշտպանության նպատակով։
ՀՀ Աշխատանքային օրենսգրքի համաձայն՝ «աշխատողների անվտանգությունը և առողջությունը աշխատանքային գործունեության ընթացքում աշխատողների կյանքի և առողջության պահպանման համակարգն է, որը ներառում է իրավական, սոցիալ-տնտեսական, կազմակերպական-տեխնիկական, սանիտարահիգիենիկ, բուժկանխարգելիչ, վերականգնողական և այլ միջոցառումներ» ։ Աշխատողների առողջության և անվտանգության պահպանությունը պարտավոր է ապահովել գործատուն՝ այդ նպատակով ընդունելով համապատասխան ներքին իրավական ակտեր։ Առողջության համար անվտանգ և անվնաս պայմանները ներառում են անվտանգության, տեխնիկայի նորմերի և կանոնների պահպանումը, պատշաճ լուսավորությունը, ջեռուցումը, օդափոխությունը, սահմանված նվազագույն նորմաներից ցածր աղմուկը, ճառագայթումը, վիբրացիան և աշխատողի առողջության համար բացասական ներգործություն ունեցող վտանգավոր այլ գործոններ։ Ընդ որում՝ աշխատողների անվտանգության ապահովման և առողջության պահպանության մասին իրավական ակտերի, աշխատանքների կազմակերպման և իրականացման կանոնների, հրահանգների պահանջները չպահպանելը համարվում է կազմակերպության ներքին կարգապահական կանոնների խախտում ։
2015թ.-ին փոփոխված ՀՀ Սահմանադրության 82-83-րդ հոդվածները հիմնարար երաշխիքներ են ամրագրում աշխատանքի պայմանների և սոցիալական ապահովության համար։ Այդպիսի սահմանադրական երաշխիքի սահմանմամբ իրավական առումով ապահովվում են յուրաքանչյուր աշխատողի՝ օրենքի պահանջներին համապատասխան առողջ, անվտանգ և արժանապատիվ աշխատանքային պայմաններ ունենալու, մայրության, բազմազավակության, հիվանդության, հաշմանդամության, աշխատավայրում դժբախտ պատահարների, խնամքի կարիք ունենալու, կերակրողին կորցնելու, ծերության, գործազրկության, աշխատանքը կորցնելու և այլ դեպքերում սոցիալական ապահովության իրավունքները ։ Հիմք ընդունելով ՀՀ Սահմանադրությամբ ամրագրված այս երաշխիքը` ՀՀ Աշխատանքային օրենսգիրքը, իբրև սկզբունք, երաշխավորում է յուրաքանչյուր աշխատողի համար աշխատանքի արդարացի պայմանների իրավունքի ապահովումը՝ ներառյալ` հանգստի, անվտանգության ապահովման և հիգիենայի պահանջները բավարարող պայմանների իրավունքները ։ Վերջինս ամրագրված է նաև Տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքների միջազգային դաշնագրով, որն ընդունվել է ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի 1966 թվականի դեկտեմբերի 16-ի 2200/Ա  XXI բանաձևով և վավերացվել է ՀՀ-ի կողմից։ Մասնավորապես՝ դաշնագրին մասնակցող պետությունները ճանաչում են աշխատանքի արդար և նպաստավոր պայմանների` յուրաքանչյուրի իրավունքը, այդ թվում՝ աշխատանքի այնպիսի պայմանների, որոնք համապատասխանում են անվտանգության և հիգիենայի պահանջներին ։
Այս հիմնարար և սկզբունքային դրույթների, ինչպես նաև ՀՀ կողմից վավերացված՝ աշխատանքի ոլորտի միջազգային իրավական ակտերի հիման վրա էլ աշխատանքային օրենսդրությունը ամրագրում է ծանր, վնասակար, առանձնապես ծանր և առանձնապես վնասակար պայմաններում աշխատող մարդկանց իրավունքները։
Պատմական ակնարկ
Աշխատանքի ընթացքում տեղի ունեցող վթարները, աշխատանքային պայմաններով պայմանավորված մասնագիտական հիվանդությունները անհատների և նրանց ընտանիքների ոչ միայն տնտեսական, այլև ֆիզիկական և հոգեբանական բարեկեցության վրա մեծ ազդեցություն են ունենում, լինի դա երկարատև, թե կարճատև։ Ավելին, դրանք կարող են զգալիորեն ազդել ձեռնարկությունների արտադրողականության վրա՝ հանգեցնելով արտադրական գործընթացների խանգարումների, մատակարարման շղթաներում ձեռնարկությունների մրցունակության և հեղինակության նվազեցման, ինչպես նաև լայնորեն ազդել հասարակության և տնտեսության վրա ։
Վերջերս (2018թ.) ստացված պատկերները ցույց են տալիս, որ էրգոնոմիկ գործոնները, վնասվածքներ ստանալու ռիսկը պայմանավորող գործոնները, պինդ կամ հեղուկ թափոնների արտանետումները, գազերը, ծուխը և աղմուկը մասնագիտական հիվանդությունները պատճառավորող համաշխարհային գործոնների ամենամեծ մասն են կազմում։ Վերջին հետազոտությամբ (Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպություն) երևում է, որ ամբողջ աշխարհում գոտկատեղի և պարանոցի ցավերի 20 տոկոսը և հասուն մարդկանց շրջանում լսողության կորստի դեպքերի 25 տոկոսը վերագրելի են աշխատանքային գործունեության ազդեցությանը։ Սա նշանակում է, որ աշխատանքային գործունեության վրա շարունակում են մեծ ազդեցություն ունենալ ավանդական և քաջ հայտնի վնասակար ֆիզիկական, քիմիական և կենսաբանական գործոնները, և որ դեռևս երկար ճանապարհ կա դիմադրելու աշխատանքային գործունեության վրա այսպիսի ռիսկային գործոնների ազդեցության ընդլայնման համաշխարհային միտումին ։
ԱՄԿ-ն ստեղծվեց Առաջին աշխարհամարտից հետո՝ որպես Ազգերի լիգայի գործակալություն (երկուսն էլ ստեղծվեցին 1919-ին Վերսալյան դաշնագրով)՝ իբրև սոցիալական, աշխատանքային և տնտեսական բարեփոխումների շուրջ միջազգային մտահոգությունների արտահայտություն։ Միջազգայնորեն գործելու շուրջ հետպատերազմյան օրակարգը ներառում էր աշխատանքի ընթացքում առաջացող ռիսկերից աշխատողների առողջության և անվտանգության պաշտպանության անհրաժեշտության մասին իրազեկվածությունը։ Աշխատողների առողջությունն ու անվտանգությունը դրվեց ԱՄԿ-ի ստեղծման հիմքում։ ԱՄԿ կանոնադրության մի քանի այլ դրույթներ վեր էին հանում առավել լայն խնդիրներ, որոնք ներառում էին աշխատանքի ընթացքում աշխատողների առողջությունն ու անվտանգությունը, ինչպես օրինակ՝ աշխատաժամանակի ընդունելի ստանդարտների ընդունումը, խոցելի խմբերի և երեխաների պաշտպանության երաշխավորումը։ Այս դերը ԱՄԿ-ին փոխանցվեց Վերսալյան դաշնագրով։ 1919-ին Վաշինգտոնում անցկացված Աշխատանքի միջազգային համագումարի առաջին նստաշրջանում ԱՄԿ-ն ընդունեց աշխատավորների անվտանգության և առողջության չափորոշիչները սահմանող փաստաթղթեր (Anthrax Prevention Recommendation, 1919 (No. 3); Lead Poisoning (Women and Children) Recommendation, 1919 (No. 4); and White Phosphorus Recommendation, 1919 (No. 6)): Համագումարի ժամանակ ընդունված 6 հանձնարարականներից 3-ը աշխատավորների անվտանգության և առողջության վերաբերյալ էին։ Համագումարն ընդունեց նաև արտադրությունում աշխատաժամանակի, մայրության պաշտպանության, կանանց գիշերային աշխատանքի, աշխատանքի նվազագույն տարիքի և դեռահասների գիշերային աշխատանքի վերաբերյալ փաստաթղթեր։
ԱՄԿ-ի՝ իբրև միջազգային կազմակերպության առանձնահատկությունը եղել և մնում է դրա եռակողմ կառուցվածքը, որ ներառում է դրա անդամ պետությունների ղեկավարության ներկայացուցիչներին՝ գործատուների և աշխատողների կազմակերպությունների հավասար ներկայացվածության հետ համատեղ։ Կազմակերպության հիմնադրումից սկսած՝ աշխատանքի միջազգային ստանդարտները արտացոլել են կողմերի միջև բանակցությունների արդյունքները և ընդունվել են ԱՄԿ-ի կողմից՝ քվեարկությամբ։ Սկսած արդյունաբերական հեղաշրջումից մինչև 20-րդ դարի 2-րդ կեսը, աշխատողների առողջության և անվտանգության պահպանման ԱՄԿ-ի փաստաթղթերը ուղղված են եղել առանձին հարցերի կարգավորմանը, ինպես օրինակ՝ վնասակար նյութերի բացահայտումները կամ վտանգավոր մեքենաների հսկումը, կամ արդյունաբերական գործունեության բաժինները՝ ինչպես հանքարդյունաբերությունը, ծովային արդյունաբերությունը, շինարարությունն ու մանուֆակտուրաները։ Յուրաքանչյուր համատեքստում ստեղծվեցին կարգադրական կանոններ և կենտրոնում հայտնվեցին կառավարությունները, որ պետք է պաշտպանեին աշխատողներին վտանգներից։ Հատկապես նպատակադրվեց աշխատողների առողջության և անվտանգության այն լուրջ խնդիրների կարգավորումը, որոնք ազդում էին աշխատողների մեծ խմբերի վրա, ինչպես նաև ուշադրության կենտրոնում հայտնվեցին աշխատողների առանձին կատեգորիաները, կանայք, երեխաները։
Թեև աշխատողների առողջության և անվտանգության նկատմամբ վերաբերմունքը ժամանակի ընթացքում փոխվել է, աշխատողների առողջության և անվտանգության վերաբերյալ փաստաթղթերի ընդունումը և զարգացումը շարունակում է կենտրոնական տեղ զբաղեցնել ԱՄԿ-ի գործառույթների շարքում։ Ներկայումս, ԱՄԿ-ի գլխավոր հռչակագրերի հետ մեկտեղ կան 40 փաստաթղթեր, որ հատկապես աշխատողների առողջության և անվտանգության հարցերն են կարգավորում։ Սրանով ապահովվում են այն նվազագույն ստանդարտները, որոնք նպատակաուղղված են աշխատանքի հետ կապված ռիսկերի և աշխատողների պաշտպանության կառավարմանն ու հսկողությանը մասնագիտությունների և այն իրավիճակների լայն շրջանակի համար, որոնցում կատարվում է աշխատանքը։ ԱՄԿ-ի աշխատանքի միջազգային ստանդարտները մինչ օրս 190 կոնվենցիաներն են՝ նպատակ ունենալով խթանելու  արժանապատիվ և արդյունավետ աշխատանք ունենալու հնարավորությունները կանանց և տղամարդկանց համար՝ ազատության, անվտանգության և արժանապատվության ապահովման պայմանով։ Դրանցից 8-ը համարվում են հիմնարար կոնվենցիաներ են, որոնք պարտադիր են ԱՄԿ-ի բոլոր անդամ պետությունների համար իրենց անդամության ուժով՝ սկսած 1998-ին Աշխատանքի հիմնարար սկզբունքների և իրավունքների մասին հռչակագրի ընդունումից։ Մյուս կոնվենցիաները պարտադիր են անդամ այն պետությունների համար, որոնց Կառավարությունները վավերացրել են դրանք։ Վավերացվելուց հետո այդ կոնվենցիաները պետք է արտացոլվեն ազգային օրենսդրությունում։ Քանի որ որպես այդպիսին չկա Աշխատանքի միջազգային դատարան, Կովենցիաների կիրառումը կախված է ներպետական դատարանների որոշումներից։
1920-ականների վերջերից ԱՄԿ-ի մոտեցումներում առավել գերակայող դարձան փորձագիտական երկխոսությունների համար միջազգային հարթակներ ստեղծելուն ուղղված ջանքերը։ Միշտ տարբեր մոտեցումներ կային կառավարությունների, աշխատողների և գործատուների հեռանկարներում, որ հաճախ դրսևորվում էին կարգավորումների և աշխատողների անվտանգության և առողջության ռիսկերի շուրջ դիմադրության ձևով։ 1920-ին ԱՄԿ-ն հիմնեց Արդյունաբերական հիգիենայի բաժինը (Industrial Hygiene Section): Արդյունաբերական հիգիենայի բաժինը ստեղծվեց իբրև աշխատանքի հետ կապված դեղորայքի և հիգիենայի վերաբերյալ տեղեկատվության շտեմարան։
1921-ին հիմնադրվեց նաև Արդյունաբերական անվտանգության բաժինը (Industrial Safety Section (ISS)): Սա էլ հանգեցրեց ԱՄԿ-ի հանրագիտարանի ստեղծման որոշմանը, որը մեծապես նպաստեց աշխատողների անվտանգության և առողջության բազմամասնագիտական դաշտի հաստատմանը։ Առաջին խմբագրությունը հրատարակվեց 1930-ին, և այն կանոնավոր կերպով թարմացվում էր նոր խմբագրություններով և հոդվածներով հազարավոր փորձագետների կողմից, մինչև մերօրյա առցանց տարբերակը, որը առաջին անգամ գործարկվել է 2012-ին։ Այն ԱՄԿ-ի ամենատարածված հրատարակությունն է և աշխատողների անվտանգության և առողջության ծրագրավորման հիմնաքարը։ Օրինակ՝ «Հիգիենայի հանրագիտարանի առաջին հավելված, պաթոլոգիա և սոցիալական բարեկեցություն»-ը ներառում էր տեղեկանք ասբեստի և քաղցկեղի վերաբերյալ դեռևս 1938թ.-ին։
Այսպիսով, մինչև 1920-ականների վերջը, ԱՄԿ-ի անդամ պետությունները ուշադրություն դարձրին սոցիալական քաղաքականության գերակա խնդիրներին, ինչպիսիք են հիվանդությունից ապահովագրությունը և կենսաթոշակները։ Աշխատանքային հիվանդությունները կանխարգելող դեղամիջոցները, այդուհանդերձ, դարձան տեխնիկապես կողմնորոշված, և հաճախ դրանց կիրառումն անհնար էր նախքան հիմնարար գիտական տվյալների հավաքումը և պատճառականության հաստատումը։ Սա նշանակում էր, որ այսպիսի խնդիրները, որոնք միջազգային մտահոգության առարկա էին, տարիներ էին խլում մտահոգությունների սկզբնական արտահայտումից մինչև ստանդարտի քննարկում և ընդունում ։
Իրավական ակտեր
ՀՀ-ի կողմից վավերացված միջազգային իրավական ակտերը համարվում են ՀՀ իրավական համակարգի բաղկացուցիչ մասը, քանի որ 2015 թվականի փոփոխություններով ՀՀ Սահմանադրության սահմանադրական կարգի հիմունքներում ամրագրված է, որ Հայաստանի Հանրապետության վավերացրած միջազգային պայմանագրերի և օրենքների նորմերի միջև հակասության դեպքում կիրառվում են միջազգային պայմանագրերի նորմերը, սակայն այդ պայմանագրերը չեն կարող հակասել ՀՀ Սահմանադրությանը, քանի որ վերոնշյալ հոդվածի 1-ին մասը ՀՀ Սահմանադրությանը տալիս է բարձրագույն իրավաբանական ուժ, իսկ 116-րդ հոդվածը արգելում է Սահմանադրությանը հակասող միջազգային պայմանագրերի վավերացումը ։
ՀՀ աշխատանքային օրենսգիրքը ամրագրում է Հայաստանի Հանրապետությունում աշխատանքային հարաբերությունները կարգավորող իրավական ակտերի թույլատրելի շրջանակը, որը ներառում է Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրությունը, աշխատանքային օրենսգիրքը, օրենքները, այլ իրավական ակտերը և կոլեկտիվ պայմանագրերը։ Աշխատանքային օրենսդրությամբ նախատեսված թույլատրելի շրջանակներում կարող են այդպիսի հարաբերությունները կարգավորվել նաև գերատեսչական և տեղական ինքնակառավարման մարմինների ակտերով։ Գործատուները ևս կարող են ընդունել աշխատանքային իրավահարաբերությունները կարգավորող ակտեր՝ ներքին (լոկալ) և անհատական իրավական ակտերի ձևով` առաջնորդվելով աշխատանքային օրենսդրության պահանջների պահպանմամբ։ ՀՀ Աշխատանքային օրենսգիրքը, ղեկավարվելով ՀՀ Սահմանադրությամբ, վերոհիշյալ իրավական ակտերի թույլատրելի շրջանակում ներառում է նաև օտարերկրյա իրավունքի կիրառումը՝ Հայաստանի Հանրապետությունում գոյություն ունեցող աշխատանքային հարաբերությունների նկատմամբ, եթե դա նախատեսված է Հայաստանի Հանրապետության միջազգային պայմանագրերով կամ օրենքով ։
Վերանայված Եվրոպական սոցիալական Խարտիա
Համաձայն Խարտիայի՝ դրան միացող յուրաքանչյուր պետություն, այդ թվում և Հայաստանը, պետք է ապահովի այնպիսի պայմաններ, որոնք կնպաստեն Խարտիայով ամրագրված իրավունքների և սկզբունքների արդյունավետ իրականացմանը։
Խարտիայով ամրագրված այդպիսի հիմնարար իրավունքներից մեկը աշխատանքի իրավունքն է՝ ամրագրված Խարտիայի 1-ին հոդվածում։ Խարտիան հռչակում է, որ աշխատանքի արդար պայմանների իրավունքի արդյունավետ կիրառումը ապահովելու նպատակով դրա անդամ պետությունները ստանձնում են մի շարք պարտավորություններ, որոնց թվում է վտանգները, հատկապես անառողջ և վտանգավոր աշխատանքներում, վերացնելը, իսկ որտեղ դա դեռևս հնարավոր չէ, անդամ պետությունները պարտավոր են վերացնել կամ զգալիորեն նվազեցնել այս վտանգները, ապահովել աշխատանքային ժամերի կրճատում կամ սահմանել լրացուցիչ վճարովի արձակուրդներ այդ աշխատանքներում ներգրավված աշխատողների համար, իսկ գիշերային ժամերին աշխատողների համար ապահովել, որ վերջիններս օգտվեն իրենց գործի հատուկ բնույթի համար տրվող միջոցներից։
Անվտանգ և առողջության համար անվնաս աշխատանքային պայմանների իրավունքի արդյունավետ կիրառումը ապահովելու նպատակով անդամ պետությունները պարտավորվում են աշխատանքային անվտանգությանը, աշխատանքային առողջությանը և աշխատանքային միջավայրին վերաբերող առանձնահատուկ ազգային քաղաքականությունը ձևակերպել, իրականացնել և պարբերաբար վերանայել, որի առաջնային նպատակը պետք է լինի աշխատանքային անվտանգության ու առողջության բարելավումը և աշխատանքի ընթացքում առաջացող վթարների և առողջությունը վնասելու հնարավորության կանխումը։ Այդպիսի միջոցառումներ կարող են լինել անվտանգության և առողջության պահպանման կանոնակարգերի թողարկումը, այդ կանոնակարգերի կիրարկման նկատմամբ վերահսկողության իրականացումը, աշխատանքային միջավայրին հատուկ վտանգների պատճառների նվազեցումը և այլն։
Իբրև չափահաս տարիքի չհասած աշխատողների առանձնահատուկ պաշտպանություն՝ Խարտիան հռչակում է, որ առողջության համար վտանգավոր կամ վնասակար համարվող աշխատանքի ընդունման համար որպես նվազագույն տարիք պետք է ապահովվի 18 տարեկանը, անչափահասները չպետք է կատարեն գիշերային աշխատանք (սակայն վերջին դեպքում բացառություններ կարող են նախատեսվել ազգային օրենքներով կամ կանոնակարգերով սահմանված որոշակի աշխատանքների համար)։
Մայրության պաշտպանությունը նույնպես տեղ է գտել Խարտիայում, որը արգելել է ստորերկրյա հանքային արդյունաբերությունում հղի կանանց, նոր ծննդաբերած կամ իրենց երեխաներին կերակրող կանանց ներգրավելը՝ վտանգավորության, առողջության վնասակարության կամ դժվար բնույթի պատճառով ։
ՀՀ Աշխատանքային օրենսգիրք
Վերոհիշյալ միջազգային իրավական ակտերին և ՀՀ Սահմանադրության դրույթներին համապատասխան՝ ՀՀ Աշխատանքային օրենսգիրքը ներպետական երաշխիքներ է ստեղծում աշխատողների անվտանգության և առողջության պաշտպանության համար՝ առավել լայն իրավունքներ վերապահելով ծանր, վնասակար, առանձնապես ծանր և առանձնապես վնասակար պայմաններում աշխատողներին։
Այսպիսով՝ այն ամրագրում է ինչպես աշխատողների առողջության և անվտանգության պահպանմանը նվիրված ընդհանուր նորմեր, որոնք հիմնարար և կարևոր երաշխիք են բոլոր աշխատողների համար, այնպես էլ ծանր, վնասակար, առանձնապես ծանր և առանձնապես վնասակար պայմաններում աշխատող մարդկանց վերաբերող հատուկ կարգավորումներ։ ՀՀ Աշխատանքային օրենսգրքում ամրագրված՝ աշխատողների առողջությանը և անվտանգությանը վերաբերող ընդհանուր կանոնները ամրագրում են, որ աշխատավայրի կահավորումը պետք է լինի այնպիսին, որ յուրաքանչյուր աշխատողի աշխատավայրը և շրջապատող միջավայրը լինեն անվտանգ, հարմար և առողջության համար անվնաս։ Կազմակերպությունում պետք է լինեն հանգստանալու, զգեստափոխվելու, հագուստը, կոշիկները, անհատական պաշտպանության միջոցները պահպանելու համար կահավորված սանիտարական և անձնական հիգիենայի սենյակներ կամ համապատասխան առանձնացված տեղեր` լվացարաններով, ցնցուղարաններով, զուգարաններով։ Թույլատրվում է աշխատանքի ընթացքում օգտագործել միայն այնպիսի միջոցներ, որոնք տեխնիկապես սարքին վիճակում են։ Այս ամենը պետք է համապատասխանի աշխատողների անվտանգության ապահովման և առողջության պահպանության մասին նորմատիվ իրավական ակտերի պահանջներին։
Մարդկանց առողջության համար վտանգավոր քիմիական նյութերի օգտագործման, արտադրման, տեղափոխման կամ պահպանման հետ կապված արտադրություն իրականացնող կազմակերպություններում աշխատողների առողջության, շրջակա միջավայրի պահպանության ապահովման համար գործատուները պետք է սահմանեն և ձեռնարկեն համապատասխան միջոցներ։ Իսկ աշխատողները պետք է անցնեն վտանգավոր որոշակի քիմիական նյութերի հետ անվտանգ վարվելու ուսուցում և հրահանգավորում, ինչպես նաև ապահովված լինեն անհատական պաշտպանության միջոցներով։
Իբրև լրացուցիչ և կարևորագույն երաշխիք՝ օրենսգիրքը գործատուներին պարտավորեցնում է ապահովել վտանգավոր պայմաններում աշխատող մարդկանց, այդ թվում՝ աշխատանքի վայրում մասնագիտական ռիսկի գործոնների ենթարկվողների պարտադիր բուժզննությունը՝ հաստատելով այդպիսի զննության ենթակա անձանց ցանկը և համապատասխան ժամանակացույցը՝ այն համաձայնեցնելով առողջությունը վերահսկող կազմակերպության հետ։ Վերջիններս պարտավոր են մինչև աշխատանքի ընդունվելը, իսկ աշխատանքի ընթացքում` պարբերաբար, անցնել բժշկական զննություն` գործատուի հաստատած ժամանակացույցին համապատասխան։ Պարբերական բժշկական զննություն անցնելու պահանջը պահպանվում է նաև եթե տվյալ անձինք նույն կազմակերպությունում փոխում են իրենց աշխատատեղը կամ աշխատանքը։ Աշխատանքի ընթացքում պարբերաբար բժշկական զննություն պետք է անցնեն նաև գիշերային ժամանակ կամ հերթափոխով աշխատողները։
Եթե աշխատողը չի ծանոթացել աշխատանքի անվտանգ կատարման կանոններին, առաջացել է աշխատանքի միջոցի անսարքություն կամ վթարային վիճակ, աշխատանքը կատարվում է սահմանված տեխնոլոգիական կանոնակարգի խախտումներով, աշխատողները ապահովված չեն կոլեկտիվ և (կամ) անհատական պաշտպանության միջոցներով, աշխատավայրը վտանգավոր կամ վնասակար է կյանքի և առողջության համար, աշխատանքը ժամանակավորապես դադարեցվում է, սակայն պահպանվում է աշխատողի միջին աշխատավարձը, որի հաշվարկման համար հիմք է ընդունվում միջին ժամային աշխատավարձի չափը։ Վերոնշյալ կոլեկտիվ և անհատական պաշտպանության միջոցները աշխատողներին տրամադրում է գործատուն։ Մասնավորապես՝ նա աշխատողների անվտանգության և առողջության պահպանության մասին նորմատիվ իրավական ակտերի և կազմակերպությունում աշխատողների անվտանգության ու առողջության վիճակի գնահատման հիման վրա կահավորում է կոլեկտիվ պաշտպանության միջոցները, աշխատողներին անվճար տրամադրում է անհատական պաշտպանության միջոցներ։ Սակայն եթե կոլեկտիվ պաշտպանության միջոցները չեն ապահովում աշխատողների պաշտպանությունը ռիսկի գործոններից, ապա աշխատողներին պետք է տրամադրվեն անհատական պաշտպանության միջոցներ, որոնք պետք է հարմարեցված լինեն աշխատանքի համար, հարմար լինեն օգտագործման համար և լրացուցիչ վտանգներով չսպառնան աշխատողների անվտանգությանը ։
Մայրության պաշտպանությունը
Մայրության պաշտպանությանն ուղղված հիմնարար երաշխիքներ են ամրագրվում թե ՀՀ Սահմանադրությամբ, թե Վերանայված եվրոպական սոցիալական խարտիայով, որոնց համապատասխան՝ ՀՀ Աշխատանքային օրենսգիրքը առանձնահատուկ պաշտպանություն է նախատեսում հղի կամ մինչև մեկ տարեկան երեխա խնամող կանանց համար՝ արգելելով նրանց ծանր, վնասակար, առանձնապես ծանր, առանձնապես վնասակար աշխատանքներում ներգրավելը։ Աշխատանքի վնասակար պայմանների և վտանգավոր գործոնների ցանկի, ինչպես նաև աշխատավայրի գնահատման արդյունքների հիման վրա գործատուն պարտավոր է որոշել հղի և մինչև մեկ տարեկան երեխա խնամող կանանց անվտանգության և առողջության վրա ազդող վտանգավոր գործոնների ազդեցության տևողությունը և բնույթը։ Հնարավոր ազդեցության առկայությունը որոշելուց հետո գործատուն պարտավոր է վտանգավոր գործոնների ազդեցության ռիսկի վերացման նպատակով ձեռնարկել ժամանակավոր միջոցներ։ Այդպիսի հնարավորություններ չունենալու դեպքում նա պետք է միջոցներ ձեռնարկի՝ բարելավելու աշխատանքային պայմանները, որպեսզի հղի և մինչև մեկ տարեկան երեխա խնամող կանայք չենթարկվեն նման գործոնների ազդեցությանը։ Սակայն եթե այդ եղանակով նույնպես հնարավոր չէ վերացնել նշված գործոնների ազդեցությունը, ապա գործատուն պարտավոր է կնոջը (նրա համաձայնությամբ) փոխադրել այլ աշխատանքի նույն կազմակերպությունում։ Հակառակ դեպքում, եթե չկա նման հնարավորություն ևս, կնոջը տրամադրվում է վճարովի արձակուրդ մինչև հղիության և ծննդաբերության արձակուրդի հատկացումը ։
Աշխատողների անվտանգության և առողջության պահպանման նկատմամբ վերահսկողությունը
Վերոնշյալին համապատասխան՝ Տեսչական մարմնի կողմից իրականացվող վերահսկողությունը ներառում է աշխատանքի անվտանգության կոլեկտիվ և անհատական պաշտպանիչ միջոցների առկայության, պահպանման և շահագործման նկատմամբ վերահսկողության իրականացումը, աշխատանքի վայրում դժբախտ դեպքերի և մասնագիտական հիվանդությունների պատճառների ուսումնասիրումն ու վերլուծումը, աշխատանքային օրենսդրության և այլ իրավական ակտերի կիրարկման ուղղությամբ գործատուների և արհեստակցական միությունների համար աշխատանքի անվտանգության ապահովման գործում մեթոդական օգնության կազմակերպումը` համապատասխան տեղեկատվության և խորհրդատվության տրամադրմամբ, ինչպես նաև նշված ոլորտի ՀՀ իրավական ակտերի դրույթների կիրառման վերաբերյալ բացատրական աշխատանքների իրականացումը և տնտեսվարող սուբյեկտներին իրենց իրավունքների և պարտականությունների մասին տեղեկացնելը, ՀՀ Աշխատանքային օրենսգրքով նախատեսված դեպքերում և կարգով աշխատանքների ժամանակավորապես դադարեցումը՝ մինչև խախտումները վերացնելը, մինչև 18 տարեկան անձանց, ինչպես նաև հղի կամ երեխային կրծքով կերակրող կանանց և երեխա խնամող աշխատողների համար աշխատանքային օրենսդրությամբ սահմանված երաշխիքների ապահովման նկատմամբ վերահսկողության իրականացումը, որպիսին է օրինակ այն, որ վերջիններս, օրենսդրությանը համապատասխան, չպետք է ներգրավվեն վտանգավոր աշխատանքներում։
Բացի այդ, Տեսչական մարմինը իր իրավասության շրջանակներում իրականացնում է ստուգումներ, որոնց արդյունքներով բացահայտված խախտումների վերաբերյալ օրենքով սահմանված դեպքերում պարտադիր կատարման հանձնարարականներ է տալիս և դրանց վերացման համար ժամկետներ սահմանում ։
Կազմակերպությունում աշխատանքային օրենսդրության և աշխատանքային իրավունքի նորմեր պարունակող այլ նորմատիվ իրավական ակտերի (այդ թվում` առողջ և անվտանգ աշխատանքային պայմանների վերաբերյալ) կատարման նկատմամբ ոչ պետական վերահսկողությունը իրականացնում են աշխատողների ներկայացուցիչները` արհեստակցական միությունները, աշխատողների ժողովի (համաժողովի) կողմից ընտրված ներկայացուցիչները (մարմինը) ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ
109
Մահեր
Կատեգորիա:109 Կատեգորիա:Տարեթվեր
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ (սեպտեմբերի 1, 1939 - սեպտեմբերի 2, 1945 ) : Պատերազմում ներքաշված էին աշխարհի երկրների մեծ մասը ներառյալ բոլոր մեծ տերությունները, որոնք ձևավորել էին երկու հակամարտող ռազմական դաշինքներ։ Ձևավորված ռազմական դաշինքներն էին Հակահիտլերյան խմբավորումը և Առանցքի երկրները ։ Այն ամենասփռված պատերազմն էր համաշխարհային պատմության մեջ, որին ուղղակի մասնակցում էր ավելի քան 100 միլիոն մարդ 30 երկրներից։ Այն ուղեկցվեց մեծ մարդկային կորուստներով, ներառյալ խաղաղ բնակչության շրջանում, այդ թվում Հոլոքոստը (որի ժամանակ մոտ 11 միլիոն մարդ սպանվեց) և բնակավայրերի և արդյունաբերական կենտրոնների ռազմավարական ռմբակոծությունը), որոնց ժամանակ սպանվեց մոտ մեկ միլիոն մարդ՝ ներառյալ Հիրոսիմայի և Նագասակիի ատոմային ռմբակոծումները , ընդհանուր հաշվարկներով  պատերազմի զոհ գնացին 50-ից 85 միլիոն մարդ։ Այն դարձավ մարդկության պատմության ամենաարյունալի պատերազմը։
Ճապոնական կայսրությունը ձգտում էր առավելության հասնել Ասիայում և Խաղաղ օվկիանոսում և արդեն գտնվում էր պատերազմի մեջ Չինաստանի հանրապետության հետ 1937 թվականից, սակայն հիմնականում նշվում է, որ համաշխարհային պատերազմը սկսվել է 1939 թվականի սեպտեմբերի 1-ին, երբ Նացիստական Գերմանիան ներխուժեց Լեհաստան և նրան պատերազմ հայտարարեցին Ֆրանսիան և Միացյալ Թագավորությունը։ 1939 թվականի վերջում և 1941 թվականի սկզբում մի քանի արշավանքի և պայմանագրերի շնորհիվ Գերմանիան նվաճեց կամ իր վերահսկողության տակ առավ մայրցամաքային Եվրոպայի մեծ մասը և ռազմական դաշինք կնքեց Իտալիայի և Ճապոնիայի հետ։ 1939 թվականի օգոստոսին կնքված Մոլոտավ-Ռիբենտրոպ պակտով Գերմանիան և ԽՍՀՄը մասնատեցին և անեքսավորեցին Եվրոպայում իրենց հարևանների տարածքները, այդ թվում Լեհաստանը, Ֆինլանդիան, Ռումինիան և Մերձբալթյան երկրները։ Պատերազմը շարունակվում էր հիմնականում Առանցքի ուժերի և Միացյալ թագավորության ու Բրիտանական համագործակցության երկրների միջև, պատերազմի թատերաբեմերն էին Հյուսիսային Աֆրիկան և Արևելյան Աֆրիկան։ 1941 թվականի հունիսի 22-ին Եվրոպայի Առանցքի ուժերը ներխուժեցին Խորհրդային միություն, բացելով մեծագույն ցամաքային ռազմաճակատը պատմության մեջ, որում ներառվեցին Առանցքի ուժերի հիմնական զորքերը։ 1941 թվականի դեկտեմբերին Ճապոնիան հարձակվեց Միացյալ Նահանգների և խաղաղ օվկիանոսի եվրոպական գաղութների վրա և արագորեն նվաճեց Խաղաղ օվկիանոսի արևմտյան մասը։
1942 թվականին Ճապոնիան պարտություն կրեց Միդուեի ճակատամարտում, իսկ Գերմանիան պարտվեց Հյուսիսային Աֆրիկայում, որից հետո նաև Ստալինգրադում։ 1943 թվականին գերմանացիները մի շարք պարտություններ կրեցին Արևելյան ճակատում, իսկ Դաշնակիցները ներխուժեցին Իտալիա և Սիցիլիա, ինչի արդյունքում Առանցքի ուժերը կորցրեցին իրենց մարտավարական առավելությունը բոլոր ճակատներում։ 1944 թվականին Դաշնակիցները բացեցին Արևմտյան ճակատը, մինչդեռ Խորհրդային Միությունը ազատագրեց բոլոր կորցված հողերը։ 1944-ից 1945 թվականներին Ճապոնիան կորցրեց խաղաղ օվկիանոսում գրեթե բոլոր մարտավարական կղզիները։
Պատերազմը Եվրոպայում մոտենում էր ավարտին և Դաշնակիցները արևմուտքից, իսկ Խորհրդային Միությունը արևելքից ներխուժեցին Գերմանիա և Բեռլինը նվաճելով խորհրդային զորքերի կողմից Գերմանիան հայտարարեց կապիտուլացիայի մասին 1945 թվականի մայիսի 9-ին։ Պատերազմը սակայն շարունակվում էր և Ճապոնիան չէր պատրաստվում անձնատուր լինել։ 1945 թվականի օգոստոսի 6-ին և 9-ին Միացյալ Նահանգները Ատոմային ռումբ նետեցին ճապոնական Հիրոսիմա և Նագասակի քաղաքների վրա։ Ճապոնիայի տարածք ներխուժումը չեղարկվեց, քանի նոր ատոմային վտանգի և Խորհրդային Միության ներխուժման պատճառով Ճապոնիան անձնատուր եղավ 1945 թվականի օգոստոսի 15-ին։ Այսպիսով պատերազմը ավարտվեց Դաշնակիցների կատարյալ հաղթանակով։
Ժամանակագրություն
Պատերազմի սկիզբը Եվրոպայում համարվում է 1939 թվականի սեպտեմբերի 1-ը, երբ Գերմանիան հարձակվեց Լեհաստանի վրա, ինչից երկու օր անց Բրիտանիան և Ֆրանսիան պատերազմ հայտարարեցին Գերմանիային։ Պատերազմի սկիզբ է համարվում նաև Երկրորդ Սինո-ճապոնական պատերազմի սկիզբը 1937 թվականի հուլիսի 7-ին , անգամ Ճապոնիայի ներխուժումը Մանջուրիա 1931 թվականի սեպտեմբերի 19-ին ։
Որոշ պատմաբաններ, այդ թվում Ա.Ջ. Պ. Թեյլորը, կարծում են, որ Սինո-ճապոնական պատերազմը և Եվրոպայի պատերազմը տարբեր նպատակներով պատերազմներ էին և նրանք միավորվեցին մեկ պատերազմի ներքո 1941 թվականին։ Այլ պատմաբանների կարծիքով Երկրորդ աշխարհամարտը ներառում է 1935 թվականի հոկտեմբերի 3-ին սկսված Երկրորդ Իտալո-եթովպիական պատերազմը ։ Բրիտանացի պատմաբան Էնթոնի Բիվորի կարծիքով Երկրորդ աշխարհամարտը սկսվել է 1939 թվականի մայիսից սեպտեմբեր կայացած Խալխին Գոլի ճակատամարտերով Ճապոնիայի և Մոնղոլիայի ու ԽՍՀՄ զորքերի միջև։
Պատերազմի ավարտի հետ կապված նույնպես կան տարակարծություններ։ Հիմնականում համարվում է, որ այն ավարվել է 1945 թվականի օգոստոսի 14-ին, Ճապոնիայի զինադադարի խնդրանքով, կամ Ճապոնիայի կապիտուլացիայով (1945 թվականի սեպտեմբերի 2)։ Ճապոնիայի հետ խաղաղության պայմանագիրը ստորագրվել է 1951 թվականին։
Եվրոպա
Առաջին համաշխարհային պատերազմը՝ Կենտրոնական տերությունների՝ Ավստրո-Հունգարիայի, Գերմանիայի, Բուլղարիայի և Օսմանյան կայսրության պարտությամբ, մեծ մասամբ փոխեց Եվրոպայի քաղաքական քարտեզը։ 1917 թվականին Բոլշևիկները զավթեցին իշխանությունը Ռուսաստանում և ժամանակի ընթացքում հիմնեցին ԽՍՀՄ-ը։ Մինչդեռ հաղթանակած Դաշնակիցները, ինչպիսիք էին Ֆրանսիան, Բելգիան, Իտալիան, Ռումինիան և Հունաստանը ավելացրեցին իրենց տարածքները և ստեղծվեցին նոր պետություններ Օսմանյան, Ավստրո-Հունգարական և Ռուսական կայսրությունների տարածքներում։
Չնայած ուժեղ պացիֆիստական տրամադրությունների աճին Առաջին աշխարհամարտից հետո, հետևանքները դեռ համարվում էին անարդարացի և ռևանշիստական և ազգայնականությունը բուն դրեց Եվրոպական մի քանի երկրում։ Այս ուղղվածությունը նշանակալի էր հատկապես Գերմանիայում, որը ունեցել էր նշանակալի տարածքային և ֆինանսական կորուստներ համաձայն Վերսալյան պայմանագրի։ Համաձայն այս պայմանագրի, Գերմանիան կորցրեց իր տնային տարածքների 13 տոկոսը և բոլոր գաղութները, բացի այդ Գերմանիան պետք է վճարեր ահռելի ռազմատուգանք և ունենար սահմանափակ թվով զինված ուժեր։
Գերմանական կայսրությունը փլուզվեց Գերմանական հեղափոխության արդյունքով և ստեղծվեց ժողովրդական հանրապետություն, հետագայում հայտնի որպես Վայմարյան հանրապետություն։ Միջպատերազմական ժամանակաշրջանում սկսվեց պայքար նոր հանրապետության կողմնակիցների և նրանց հակառակորդների միջև։ Իտալիան որպես Անտանտի երկիր ունեցավ որոշ տարածային ձեռքբերումներ, սակայն իտալացի ազգայնականները զայրացած էին, որ Բրիտանիան և Ֆրանսիան իրենց խոստումների մեծ մասը չկատարեցին, երբ Իտալիային համոզում էին մտնել պատերազմ։ 1922-ից 1925 թվականներին ֆաշիստական շարժումը գլխավորած Բենիտո Մուսոլինիին զավթեց իշխանությունը Իտալիայում։