cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Հին Հռոմի գրադարաններ
Հանրապետության շրջան
Հռոմեական գրականությունը ձևավորվել է մ.թ.ա. II—III դարերում և այդ իսկ ժամանակ հասարակության մեջ հետաքրքրություն առաջացավ դեպի գիրքը և գրքի մշակույթը։ Պետությունն այդ գործընթացների վրա չէր դրսևորում ոչ մի ազդեցություն։ Պլինիոս Ավագը «Բնական պատմություններ»-ում (XVIII, 22) հայտնում էր, որ II Փյունիկյան պատերազմի վերջում հռոմեացիների ձեռքում է հայտնվել մեծ քանակությամբ կարթագենյան գրքեր, սենատը որոշեց դրանք հանձնել դաշնակից Հյուսիսային Աֆրիկայի ղեկավարներին։ Պլուտարքոսը Պավլոս Էմիլիոսի կենսագրությունում հայտնում էր, որ զորահրմանտարը թույլ է տվել իր որդիներին վերցնել մ.թ.ա. 167 թ.-ին իրենց կողմից ամբողջությամբ դուրս բերված մակեդոնյան արքայի գրադարանը։ Մ.թ.ա. 86 թ.-ին աֆինական ավարի մեջ եղել էր նաև գրադարան, որը պարունակում էր Արիստոտելի աշխատանքների ամբողջական հավաքածուն ։
Քերոլ Շելբի
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գործարարներ Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի օդաչուներ Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի զինվորականներ Կատեգորիա:Ամերիկացի դիզայներներ
Հին Հռոմի գրադարաններ
Հանրապետության շրջան
Գրքերի մեծ մասը հափշտակված են եղել Լյուցիոս Լուկուլլոսի կողմից Միհրդատ VI Եվպատորի հետ վերջին պատերազմի ժամանակ։ Մ.թ.ա. 71 թ.-ին Լյուցիոս Լուկուլլոսին ամենամեծ ավարը հասավ Սամսունում։
Հենց հանրապետական ժամանակաշրջանին է վերաբերում միակ պահպանված հին-հռոմեական գրադարանը Պապիրուսների վիլլան, որը մնացել էր պեմզայի և մոխրի ավերակների տակ Հերկուլանումում և պեղվել է 1752—1754 թթ.-ին։ Այստեղ կարող է գտնվել 800-1800 թղթագլաններ՝ հիմնականում փիլիսոփայական բովանդակությամբ։ Ի դեպ, ենթադրվում է, որ հիմնական գրադարանային ֆոնդը ձևավորված է եղել կա՛մ Սիրիայում, կա՛մ Աթենքում՝ փիլիսոփա Ֆիլոդեմի կողմից, և միայն դրանից հետո է գրադարանը տեղափոխվել Իտալիա։ Գրադարանի սեփականատիրոջը սովորաբար անվանում էին Հուլիոս Կեսարի աներոջը ։ Լատինական ստեղծագործությունները պահպանվել են քիչ, ամնենայն հավանականությամբ այն բանի համար, որ լատինական գրքերը պահվում էին առանձին և այդ կառույցը դեռ պեղված չէ։ Գրքերի մեծ մասը այդպես էլ մնացել են պերիստիլում, որտեղ գցված են եղել ընթերցողների կողմից։ Հայտնաբերված բնագրերի շրջանակում անհայտ հեղինակի պոեմն է, որում նա փառաբանում է Օկտավիանոս Օգոստոս հաղթանակը Ակտիումի ծովամարտում։ Գրքային ֆոնդի հետաքրքիր առանձնահատկությունը դա միևնույն ստեղծագործության մեծաքանակ օրինակներն էին, որոնք ներկայացնում էին նրա բովանդակության տարբեր տարբերակները՝ ի հայտ եկած արտագրելիս կամ հանդիսանում էին բաց թողնված տեղերը թերի կրկնօրինակներում ։
Կիկերոնի բանաստեղծությունների հրատարակիչը եղել է հռոմեական առաջին գործարարը, ով զբաղվել է պրոֆեսիոնալ գրքի վաճառքով, որը ակնհայտորեն հիշատակվում է կիկերոնական նամակներում։ Ինչպես հասկանում ենք Կիկերոնի հետ նամակագրությունից, նա զբաղվում էր ամբողջական գրադարանների վաճառքով։ Կիկերոնը նույնպես իր տրամադրության տակ ուներ ընդարձակ գրադարան, որը վերալցվում էր ոչ միայն գնելու միջոցով։ Նա ուներ ընտանի ստրուկ-դպիրներ, որոնք կրկնօրինակում էին այն ստեղծագործությունները, որոնք հնարավոր չէր գնել։ Նամակում այդ մասին նա գրել է իր եղբորը՝ Կվինտ Կիկիրոնին, (III, 4, 5)։Մ.թ.ա. 56 թ.-ին ՝ Կիկերոնը գրել է նամակ իր ստեղծագործությունների հրատարակչին, այն մասին, որ նա հարստացնի իր գրքիը պիտակներով և ցուցանիշներով(IV, 8)։
Կայսրության շրջանը
Հռոմեական կայսրության ժամանակ գրքերի հավաքագրումը դարձավ նորաձև։ Լուցիուս Աննեուս Սենեկանը խոստանում էր սեփականատերերին բազմաթիվ գրքեր, որոնք իրենց ամբողջ կյանքի ընթացքում չէին մտածել կարդալ իրենց գրքերի անգամ առաջին գլուխը։ Ըստ իր խոսքերի գրադարան դարձավ անհրաժեշտ զարդ տան համար և սկսեց կահավորվել ամենայն ճոխությամբ, ինչպես սանհագույցները և բաղնիքները։ Հռոմում կայսերական դարաշրջանում մասնավոր գրադարանները հանդիպում էին ավելի շատ, քան հանրապետական շրջանում։ Անգամ ազատ արձակված ստրուկները հարստանալով ձեռք էին բերում գրադարաններ։
Կայսերական դարաշրջանի նորամուծությունը դարձավ Հռոմում հասարակական գրադարանների հայտնվելը։ Ենթադրաբար այդպիսի առաջին գրադարան հիմնադրեց զորահրամանատար, քաղաքական գործիչ և գրականագետ Գայոս Ազինի Պոլլիոն։ Նրա գործունեության այդ հատվածի մասին հակիրճ գրել է Պլինիոս Ավագը «Բնական պատմություններ»-ում (XXXV, 9)։
Այս գրադարանի ստեղծումը ուներ քաղաքական և մշակութային մեծ նշանակություն։ Այսուհետև հունական և հռոմեական դասական գրականությանը մուտք ունեցան նաև այնպիսի ընթերցողներ, որոնք չունեին միջոցներ անձնական գրադարաններ ունենալու համար։ Այս նախաձեռնությունը բարձրացվել էր Հուլիոս Կեսարի կողմից։ Ըստ Գայոս Տրանքվիլլոս Սվետոնիոսի Կեսարի չիրականացված մտահղացումներից էր նաև երկու խոշոր հասարակական գրադարանների կառուցումը՝ մեկը հունական գրքերի համար, իսկ մյուսը՝ լատինական։ Գրադարանների ստեղծման, ղեկավարման և պահպանման ամբողջ գործընթացը իր վրա պետք է վերցներ հայտնի գիտնական Մարկոս Տերենտիոս Վառոը։ Օկտիավանիոս Օգոստոսը Հռոմում կառուցեց Ապոլլոն Պալատինսկիի տաճար, որտեղ ներդրեց երկսեկցիանի (հունական և լատինական) հասարակական գրադարան։ Դրա մասին, բացի Գայոս Տրանքվիլլոս Սվետոնիոսի, այս մասին հիշատակել է նաև Հորացիոսը իր «Ուղերձներում» (I, 3, 17)։ Դեցիմուս Յունիուս Յուվենալիսի (I, 128) ծանոթագրություններից հայտնի է, որ Ապոլլոնի տաճարի գրադարանում հավաքված են եղել գրքեր քաղաքացիական իրավունքի և ազատ արվեստների մասին։ Գրեթե մեկուկես դար անց այս գրադարանի ֆոնդերից օգտվել է Մարկոս Ավրելիոսը, բայց այն վերացել է հրդեհի հետևանքով, իր որդու Կոմմոդոսի կառավարման տարիներին։
Դինաստիայի հաջորդ կայսրերը, որոնք փոխարինեցին Հուլիոս Կլավդիոսներին, նույնպես հիմնեցին նոր գրադարաններ։ Այդ նպատակի համար Վեսպասիանոսը օգտագործեց Միրա տաճարը, որը ստեղծվել է 75 թ.-ին իհիշատակ Հրեական պատերազմի (66-73)։ Հռոմում գրադարնը սկսեցին անվանել «Միրայի գրադարան», և այն ուներ մեծ համբավ։ Գրադարանում պահվում էին հիմնականում գիտական քերականագետների ստեղծագործությունները։ Դրանք հիմնականում գիտական գրադարաններ էին՝ մասնագիտացված պրոֆիլով, որի մասին բազմիցս հիշատակել է Ավլոս Գելլիուսը։ Տրեբելլիոս Պոլլիոնի մի ծանոթյությունից տեսանելի է, որ այն կար դեռ III դարից, և այնտեղ էին հավաքվում գրականագետներն ու քերականագետները գիտական զրույցների համար։
Տրայանոս կայսրը հիմնեց գրադարան Տրայանոսի հրապարակում։ Այն գործում էր դեռ 470-ական թվականներին, ըստ Սիդոնուս Ապոլլինարիսի հիշատակումների։ Անգամ այն ժամանակ նրա մեջ պահպանվել էին հունական և լատինական բաժանմունքները։ Կան փաստեր, որ III դարում նար ֆոնդերը տեղափոխվել են Տերմի Կարակալլա։ Հակիճ նկարագրությունից հայտնի է, որ այդ գրադարանի պահարանները համարակալված էին։ Քանի որ «Օգոստոսների պատմություններ» -ում բազմիցս հիշատակվել է պաշտոնական փաստաթղթերի մասին, որոնք պահվել են այդ գրադարանում, կարելի է եզրակացնել, որ այն հանդիսանում էր նաև պետական արխիվների պահպանման վայր, քաղաքային ոստիկանությունում փաստաթղթերի հատուկ պահոցների առկայության դեպքում։ Հռոմեական գրադարնների ընդհանուր թիվը վերցված է Հնագույն Հռոմի նկարագրությունից և հավասար է 28-ի ։
Ըստ տարբեր աղբյուրների դատավորը կայսերական գարադարանների ծառայողական անձնակազմում ուներ հատուկ հաստիք։ Նրանցից յուրաքանչյուրի գլխիին կանգնած էր պրոկուրատորը, ինչպես հիշատակվում է հռոմեական արձանագրություններից։ Այդ պաշտոնյաններին ծառայում էին ստրուկները, որոնք պատկանում էին պետությանը կամ կայսերական տնին։ Նրանցից ավագը կրում էր մագիստրոսի աստիճան։ Կլաուդիուսի դարաշրջանից կան ակնարկներ այն մասին, որ կար Հռոմի կայսերական գրադարանների կենտրոնացված ղեկավարում՝ գրադարանի պրոկուրատորի գլխավորությամբ։ Հադրիանոսի օրոք այդ պաշտոնը զբաղեցրեց հայտնի բանասեր Լուցիոս Յուլի Վեստին՝ նախկինում Ալեքսանդրիայի Մուսեյոնի ղեկավարը։ Գոյություն ունեին նաև հատուկ անձինք, ովքեր հետևում էին գրադարանի շենքերի ներքին կարգապահությանը ։
Վերջին հիշատակումները կայսերական գրադարանների անձնակազմի մասին հիշատակվել է Վաղես կայսեր 372 թ.-ի հրովարտակում։ Այնտեղ նաև սահմանված է նշանակել չորս հունացի և չորս լատինացի հնախույզների, որոնք մասնագիտացած էին հին գրքերի ռեստավրացիայի և արտագրման, ինչպես նաև նորերի պատրաստման և վերականգման մեջ։
IV դարում Հռոմում գրադարանների նկատմամբ հետաքրքրության անկման մասին հիշատակել է Ամմիանուս Մարցելինուսը (XIV, 6, 18)՝ պնդելով, որ գրադարանները նման էին գերեզմանատների։ Հռոմեական գրադարաններին լուրջ կորուստ պատճառեցին քաղաքացիական պատերազմները և բարբարոսների հարձակումները 410-455 թվականներին։ Ինչի արդյունքում, VI դարում Իտալիայում գրքերը արդեն դարձել էին հազվագյուտ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հին հռոմեական մշակույթ Կատեգորիա:Անհետացած գրադարաններ
Սատուրնի տաճար (Հռոմ)
Սատուրնի տաճար (, Tempio di Saturno), անտիկ հռոմեական տաճար, որը նվիրված է Սատուրն աստծուն։ Տաճարի մնացորդները գտնվում են Կապիտոլիում բլրի ստորոտին, Հռոմի ֆորումի արևմտյան ծայրում։ Տաճարը հիմնադրումը վերագրվում է Ք․ա․ 497 թվականին, սակայն հին պատմիչները վիճարկում են այս թվագրումը ։
Պատմություն
Ենթադրվում է, որ տաճարի կառուցումը սկսվել է Լուկիոս Տարքվինիոս Գոռոզի տիրապետության օրոք (Ք․ա․ 497 թվականին)։ Կառուցումը տեղի է ունեցել էտրուսկների դեմ տարած հաղթանակի պատվին։ Տաճարի օծումը տեղի է ունեցել Տիտուս Լացիուս կոնսուլի կողմից Հռոմեական Հանրապետության վաղ տարիներին։ Մի քանի անգամ այրվելուց հետո Ք․ ա․ 42 թվականին Լուցիոս Մունացիոս Պլանկոսը լիովին վերակառուցվել է այն։ Նրան է վերագրվում հարթակի կառուցումը, որը լիովին պատված է տրավերտինով (40մ երկարությամբ, 22,50մ լայնությամբ և 9մ բարձրությամբ)։ Տաճարը վերստին նորոգվել է հրդեհից հետո Մարկոս Ավրելիոս Կարինոսի կառավարման օրոք (283 թվական)։ Ֆրիզի վրայի մակագրությունը վկայում է դա․ «Senatus populusque romanus incendio consumptum restituit»՝ «Հռոմի սենատն ու ժողովուրդը վերակառուցեցին հրդեհից ավերվածը»։
Սատուրնի տաճարն իրենից ներկայացնում էր կեղծ պերիպտեր՝ հարթակի վրա հոնիական օրդերի սյուներով։ Տրավերտինե հիմքն ամբողջանում էր երկու հարթակներով, որոնք միմյանցից բաժանված էին աստիճաններով։ Դրանք ուղղորդում էին դեպի տաճար։ Նրանցից մեկում Հռոմեական Հանրապետության ժամանակ պահվում էր հռոմեական գանձարանն ու եկամտի և պարտքերի փաստաթղթերը։ Ըստ այդմ տաճարը նաև անվանել են Էրարիում (, գանձարան)։ Գանձարանից պահպանվել էր բարձրությունը՝ ողջ երկայնքով։ Տաճարի ցելլայում (նաոս) պահվում էր նաև Սատուրն աստծո արձանը, որը դուրս էր բերվում հաղթական հանդիսությունների ժամանակ։
Տաճարի մոտ դեկտեմբերի 17-ին անցկացվում էին ամենամյա Սատուրնալիա տոները։ Իրականացվում էին զոհաբերություններ, որին հաջորդում էին խնջույքներ և տոնախմբություն։
Տաճարից պահպանվել են միայն 283 թվականին վերանորոգված հոնիական սյուները։
Ֆելբուրգ
Ֆելբուրգ (Velburg), կոմունա Գերմանիայում, Բավարիա երկրամասում։
Ենթարկվում է Վերին Պֆալց օկրուգին։ Գտնվում է Նոյմարկտ Վերին Պֆալցի շրջանում։ Բնակչությունը կազմում է 5171 մարդ (2010 թվականի դեկտեմբերի 31-ի տվյալներով) ։ Տարածքը 175,65 կմ² է։ Պաշտոնական կոդը՝ 09 3 73 167։ Բաժանվում է 7 ենթաշրջանների։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Գերմանիայի բնակավայրեր
Օմսկի շրջան
Ստեղծվել է 1940 թվականին։ Վարչական կենտրոնը՝ Ռոստովկա ։
Աշխարհագրություն
Շրջանի տարածքի մակերեսը կազմում է 3600 կմ²։
Բնակչություն
2010 թվականի մարդահամարի արդյունքներով շրջանում բնակվում էր 94108 մարդ։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 26,14 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Օմսկի մարզ Կատեգորիա:Ռուսաստանի շրջաններ ըստ դաշնային սուբյեկտների
Կալկատոջո
Կալկատոջո (Quenza), համայնք Ֆրանսիայում, Կորսիկա մարզի Հարավային Կորսիկայի գավառում։ Մտնում է Սևի Սորու Չինարկա կանտոնի կազմի մեջ։ Հանդիսանում է Այաչչո շրջանը։
Համայնքի INSEE կոդ՝ 2A048։
Տնտեսություն
2007 թվականի տվյալներով 297 աշխատունակ տարիքի մարդկանցից (15-64 տարեկան) 202-ը տնտեսապես ակտիվ էին, 95-ը անգործունակ (ակտիվության ցուցանիշը 68,0 %, 1999 թվականին եղել է՝ 65,5 %)։ 202 աշխատունակ բնակիչներից 177-ը աշխատում էին (98 տղամարդ և 79 կին), անաշխատանք էին 25-ը (11 տղամարդ և 14 կին)։ 95 անգործունակ մարդկանցից 14-ը աշակերտներ կամ ուսանողներ են, 35-ը թոշակառու, 46-ը անաշխատունակ էին այլ պատճառներով ։
2008 թվականին կոմունայում հաշվվել են 231 հարկատու տնտեսություններ, որտեղ ապրել է 490 մարդ։ Միջին եկամուտը մեկ մարդու հաշվով կազմել է 19 071 եվրո ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի համայնքներ
Սարվեպալի Ռադհակրիշնան
Ռադհակրիշնան Սարվեպալի (Radhakrishnan, ), հնդիկ քաղաքական և պետական գործիչ, փիլիսոփա։ Կրթությունն ստացել է Մադրասի համալսարանում։ Եղել է Մայսուրի համալսարանի փիլիսոփայության պրոֆեսոր (1918-1921 թվականներ), Կալկաթայի համալսարանի փիլիսոփայության ամբիոնի վարիչ (1921-1931 թվականներ), Անդհրայի (1931-1936 թվականներ) և Բենարեսի (1939-1948 թվականներ) համալսարանների փոխկանցլեր, Դելիի համալսարանի կանցլեր (1953-1962)։ Մասնակցել է հնդկական ազգային-ազատագրական շարժմանը։ 1949-1952 թվականներին եղել է ԱՍՀՄ-ում Հնդկաստանի դեսպանը, 1952-1962 թվականներին՝ Հնդկաստանի Հանրապետության փոխնախագահը, 1962-1967 թվականներին՝ նախագահը։ 1956 և 1964 թվականներին այցելել է ՍՍՀՄ (վերջին անգամ՝ նաև Հայաստան)։
Պաշտպանել է խաղաղ գոյակցության սկզբունքը, դատապարտել ռազմական խմբավորումները, գաղութատիրությունը, պատերազմները։ Ռադհակրիշնան հարել է Շուսնկուսրայի ոգով մեկնաբանած վեդանւուսյի օբյեկտիվ իդեալիզմին։ Ընդունել է բացարձակ ոգու (աստված) գոյությունը, դրա անհերքելի ապացույց համարել կրոնը, միստիցիզմի փորձը։ Ըստ նրա՝ մարդկային դժբախտությունների պատճառը սոցիալական կարգերի արատներն են։ Նա դատապարտել է արևմտյան քաղաքակրթությունը կուտակման պաշտամունքի, սոցիալական և ազգային անհավասարության, ռազմականացման համար, սակայն նշված թերություններն անիրավացիորեն վերագրել է նաև սոցիալիզմին։ Ռադհակրիշնան առաջադրել է հասարակական և անհատական պրոբլեմների լուծման կրոնաիդեալիստական ուղի, մշակել միասնական համընդհանուր «հավերժական կրոնի» համակարգ, որը հիմնված է հին հնդկական կրոնվաիիլ, ավանդույթների վրա և կոչված է փոխարինելու գոյություն ունեցող բոլոր «դոգմատիկական» կրոնները։
Գրականություն
Կատեգորիա:Հնդկաստանի նախագահներ Կատեգորիա:20-րդ դարի փիլիսոփաներ Կատեգորիա:Կալկաթայի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Հնդիկ ակադեմիկոսներ Կատեգորիա:Հնդկաստանի քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Հնդիկ պետական գործիչներ Կատեգորիա:Հնդիկ դիվանագետներ Կատեգորիա:Հնդիկ փիլիսոփաներ Կատեգորիա:Հնդիկ թարգմանիչներ Կատեգորիա:Հնդիկ պատմաբաններ Կատեգորիա:Հնդկաստանի ղեկավարներ Կատեգորիա:Հնդիկ արևելագետներ Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Խեդենեկ Բ Արծրունի
Խեդենեկ Բ Արծրունի (ծննդյան և մահվան թվականներն անհայտ - 12-րդ դար), հայ իշխան, իշխան և հետագայում Աղթամարի կաթողիկոս Ստեփանոս Ա Ալուզի որդին, հաջորդել է հորը։ Խեդենեկ Բ-ն սերվում է Արծրունյաց իշխանական տոհմի ճյուղերից մեկից, Խեդենեկյանների (միայն պատմագիտության մեջ կիրառվող) իշխանական տոհմից։ Իշխել է Վասպուրականի Ամյուկ բերդում, որը 1132 թվականին գրավել է Շահ Արմեն Միհրանը և իրեն ենթակա դարձրել Խեդենեկ Բ-ին։ Մխիթար Այրիվանեցին հիշում է Խալտենին, Ամուկի տեր, իսկ այն գրավողն էլ Ելտկուզ աթաբեգն է (1151 թվականին)։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Արծրունիներ Կատեգորիա:Խեդենեկյաններ Կատեգորիա:Հայոց իշխաններ
Անդրեա Լուիզ Ռայսբորո
Անդրեա Լուիզ Ռայսբորո (Andrea Louise Riseborough, ), բրիտանացի դերասանուհի։
Կենսագրություն
Անդրեա Լուիզ Ռայսբորոն ծնվել է 1981 թվականի նոյեմբերի 20-ին Նյուքասլ ափոն Թայնում ։
Կինոկարիերան սկսել է 2005 թ., դեբյուտել է «Բժիշկ Մարտին» սերիալում (2005 թ.), իսկ հետո՝ «Վեներա» (2006 թ.) ֆիլմում։
2009 թվականին Անդրեա Ռայսբորոն առաջադրվել է «BAFTA TV Award» մրցանակի, «Մարգարետ Տետչեր» (ТВ, 2008 թ.) ֆիլմում մարմնավորած դերի համար։
Նկարահանվել է նաև «Աճպարարներ» (2007 թ.), «Անհոգը» (2008 թ.), «Մի թող ինձ» (2010 թ.), «Արվել է Դագենհեմում» (2010 թ.), «Բրիտանական սառնաշաքար» (2010 թ.), «Մենք հավատում ենք սիրուն» (2011 թ.), «Դիմադրություն» (2011 թ.) և այլ սերիալներում։ Դերասանուհին նկարահանվում է  հեռուստատեսային մի շարք սերիալներում։ «Օբլիվիոն» (2013 թ.) ֆիլմում նրա խաղընկերը Թոմ Քրուզն էր։ Դերասանուհու արվեստում կարևոր նշաձող էր «Կոկորդիլոս» էպիզոդի գլխավոր դերը, այն «Սև հայելի» սերիալի չորրորդ եթերաշրջանի երրորդ դրվագն էր, որը տարբեր գնահատականների է արժանացել, բայց քննադատները գնահատել են իսլանդական բնապատկերների նկարահանումները, ինչպես նաև Ռայսոբոյի և Սավարի դերասանական աշխատանքը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Բրիտանացի դերասաններ Կատեգորիա:Բրիտանացի կինոդերասանուհիներ Կատեգորիա:Թատրոնի դերասանուհիներ Կատեգորիա:21-րդ դարի անգլիացի դերասանուհիներ Կատեգորիա:Անգլիացի կինոդերասանուհիներ Կատեգորիա:Դրամատիկական արվեստի թագավորական ակադեմիայի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Բրիտանացի դերասանուհիներ Կատեգորիա:Բրիտանացի հեռուստատեսային դերասանուհիներ
Հրանտ Արսլանյան
Հրանտ Միքայելի Արսլանյան (1886, Խարբերդի նահանգի Խար­բեր­դի գա­վա­ռի Մեզիրե քաղաք - 1915), հայ բժիշկ։
Կենսագրություն
Հրանտ Արսլանյանը ծնվել է 1886 թվականին, Խարբերդի նահանգի Խարբերդի գավառի Մեզիրե քաղաքում՝ կաթոլիկ ծնողների բազմանդամ ընտանիքում։ Բժիշկներ Զարեհ Պողոս, Արտաշես ու Լևոն Արսլանյանների եղբայրն է։
Նախնական կրթությունն ստացել է Մեզիրեյի հայ կաթոլիկների ծխական դպրոցում։ 1911 թվականին երկրորդային կրթությունն ստացել է Կաթոլիկ եկեղեցու կապուչին միաբանների քոլեջում։ 1911 թվականի աշնանը, եղբոր՝ Ռուբենի հետ մեկնել է Բեյ­րութ և ընդունվել Սեն Ժոզեֆ Ֆրանսիական համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը, որտեղ Ռուբենն արդեն մեկ տարի սովորում էր։ 1914 թվականի ամռանը, երբ դեռ չէր սկսվել Առաջին համաշխարհային պատերազմը, այցելել էր Մեզիրե, տեսնելու ծնողներին, մինչդեռ Ռուբենն ավագ եղբոր՝ հալեպաբնակ բժիշկ Զարեհ Պողոս Արսլանյանի տանն էր մնացել։ 1914 թվականի աշնանը զորակոչվել է օսմանյան բանակ և զինվորական բժշկի օգնական ծառայելու ուղարկվել Կարինի ռազմաճակատը։ Բանակում վարակվել և հիվանդացել է ժանտախտով։ Ապաքինման համար արձակուրդ է վերցրել և գնացել Տրապիզոնում բնակվող եղբոր՝ բժիշկ Լևոն Արսլանյանի մոտ։
1915 թվականի հունիսին/հուլիսին, եղբոր՝ Լևոնի հետ կառքով ուղևորվել է Կարին, որտեղ Լևոնը զինվորական հիվանդանոցի բժիշկ պիտի աշխատեր։ Գյումյուշխանե հասնելուն պես, օսմանյան բանակի զինվորները Տրապիզոնի առողջապահական տնօրեն, բժիշկ Ալի Սայիբի հրամանով՝ երկու եղբայրներին՝ 29 տարեկան Հրանտին, Լևոնին և մյուս ճամփորդներին մի ախոռ են տարել և սրախողխող արել։ Ականատես զինվորներից մեկը, որ ազգությամբ հույն էր, բժիշկ եղբայրներին գիշերը գաղտնիորեն տարել և թաղել է մի փոսում։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Հայ բժիշկներ Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանության զոհեր
Մեյա Պոտիի գավառ
Մեյա Պոնտիի գավառ (Microrregião do Meia Ponte), գավառ Բրազիլիայում՝ Գոյաս նահանգի կազմում։ Մտնում է Գոյաս նահանգի հարավային մարզի մեջ։ Բնակչությունը կազմում է 349 451 մարդ՝ 2006 թվականի տվյալներով։ Զբաղեցնում է 21 165,557 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը՝ 16,5 մարդ/կմ²։
Գավառի կազմ
Գավառի կազմի մեջ են մտնում հետևյալ համայնքները.
Կատեգորիա:Բրազիլիայի գավառներ Կատեգորիա:Գոյաս նահանգի գավառներ
Արևային օրացույց
Արևային օրացույց, օրացույցի տեսակ, որի հիմքում ընկած է արևադարձային տարին, այսինքն այն ժամանակահատվածը, երբ տեղի է ունենում տարվա եղանակների ամբողջական փոփոխություն՝ գարնանային գիշերահավասարի կետով Արևի երկու անցումների միջև ընկած ժամանակամիջոցը։
Օրացույցի տեսություն
Արևադարձային տարվա տևողությունը կազմում է 365,24220 օր։ Այսպիսով արևային օրացույցում օրացույցային տարին պետք է կազմված լինի կամ 365 օրից՝ սովորական տարի կամ 366 օրից՝ նահանջ տարի ։
Որտեղ համապատասխանաբար հայտարարը ցույց է տալիս օրացույցային ցիկլում տարիների քանակը, իսկ համարիչը՝ նահանջ տարիների թիվը այդ ցիկլում։ Այսպիսով օրացույցային համակարգերում օրացույցային տարվա միջին տևողությունը ժամերով կազմում է՝
Քանի որ արևադարձային տարին սահմանվում է որպես գարնանային գիշերահավասարի կետով Արևի երկու անցումների միջև ընկած ժամանակամիջոցը, հետևաբար քննարկելով օրացույցի ճշգրտությունը, սովորաբար նկատի են ունենում գարնանային գիշերահավասարը։ Այսպիսով արևային օրացույցի գլխավոր պահանջներից է այն փաստը, որ Արևի անցումը գարնանային գիշերահավասարի կետով օրացույցային ցիկլի ավարտին պետք է համապատասխանի նույն օրվան։
Օրացույցի առաջարկված այս ձևը միակ հնարավոր տարբերակը չէ։ Հուլյան օրացույցի բարելավման բազմաթիվ փորձեր են արվել։ Նոր օրացույցը պետք է մի կողմից ավելի ճշգրիտ լիներ, իսկ մյուս կողմից քիչ տարբերվեր հուլյանից։ Գրիգորյան օրացույցում նահանջների հաջորդականությունը գրեթե անփոփոխ է մնացել։ Ավելացվել է մի կանոն, ըստ որի, նահանջ են համարվում միայն այն հարյուրամյակները, որոնց թիվը բաժանվում է 4-ի՝ առանց մնացորդի։ Այսպիսով 400 տարվա ընթացքում դուրս է մնում միայն 3 ավելորդ օր, այսինքն ամբողջական օրացույցային ցիկլը ըստ գրիգորյան օրացույցի կազմում է 400 տարի, իսկ նրա միջին տևողությունը՝
Հուլյան օրացույցի բարելավման մեկ այլ տարբերակը դարձավ նոր հուլյան օրացույցը, որն առաջարկել է Միլուտին Միլանկովիչը։ Այդ օրացույցում ևս նահանջների հաջորդականությունը պահպանվել է, բայց ներդրվել է լրացուցիչ կանոն, համաձայն որի տարին համարվում է նահանջ, եթե դրա թիվը բաժանվում է 900-ի և մնացորդում մնում է 2 կամ 6։ Այդ օրացույցի ամբողջական ցիկլը 900 տարի է, որի ընթացքում դուրս է մղվում 7 ավելորդ օր։ Այդ օրացույցի տարվա միջին տևողությունն է 365,24222 օր է, որը տալիս է 1 օրվա սխալ 50 000 տարվա մեջ։ Այս օրացույցը օգտագործվում է որոշ ուղղափառ եկեղեցիների կողմից։
Ե՛վ հուլյան, և՛ նորահուլյան օրացույցներն ունեն մեկ կարևոր թերություն։ Նահանջ տարին բաշխվում է բավականին անհավասար։ Այդ պատճառով չնայած տարվա տևողության բավականին մեծ ճշգրտությանը, գարնանային գիշերահավասարը տարբեր տարիներին տարբեր օրերի է համապատասխանում։
Նաև պետք է նշել, որ ավելի ճշգրիտ օրացույցների ստեղծումը կորցնում է իմաստը, քանի որ երկրագունդն իր առանցքի շուրջ ավելի դանդաղ է պտտվում, հետևաբար արևադարձային տարվա ընթացքում օրերի թիվը դանդաղորեն նվազում է։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Օրացույցներ Կատեգորիա:Ժամանակը աստղագիտության մեջ Կատեգորիա:Ժամանակագրություններ
Հովհաննես Երանյան
Հովհաննես Գրիգորի Երանյան (1963, մայիսի 7, Դարակերտ, Արարատի մարզ), հայ արձակագիր։ Հայաստանի գրողների միության անդամ (2003)։
Կենսագրություն
1990 թվականին ավարտել է Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտի թատերագիտության բաժինը։ Աշխատել է մամուլում և հեռուստատեսությունում։ «Երկիր» շաբաթաթերթի մշակութային էջի պատասխանատուն է։ Հեղինակել է հայ մշակույթի և գրականության վերաբերյալ մի քանի տասնյակ փաստագրական ֆիլմեր ու հաղորդումներ։ Թատերագիտական, գրականագիտական, կինոգիտական բազմաթիվ հոդվածներ ու գրախոսականներ է տպագրել ինչպես հայաստանյան, այնպես էլ սփյուռքահայ մամուլում։
1995 թվականին Բեռլինի «Literatur werk chat» կազմակերպության հրավերով «Պատերազմը և գրականությունը», «Մշակույթի դերը պատերազմների կանխարգելման գործում» թեմաներով դասախոսություններ է կարդացել Գերմանիայում։
Պատմվածքները թարգմանվել են գերմաներեն, անգլերեն, հոլանդերեն, ռումիներեն, ռուսերեն և պարսկերեն լեզուներով։ Պարսկերեն առանձին գրքով հրատարակվել է նաև նրա «Կույրերը» պիեսը և 2004 թվականի նոյեմբերին բեմադրվել Թեհրանում ։
Հրատարակել է 4 արձակ ժողովածու՝
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հայ արձակագիրներ Կատեգորիա:1963 ծնունդներ Կատեգորիա:Մայիսի 7 ծնունդներ Կատեգորիա:Դարակերտ գյուղում ծնվածներ Կատեգորիա:Հայաստանի գրողների միության անդամներ Կատեգորիա:Երևանի պետական գեղարվեստաթատերական ինստիտուտի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Պողոսյան մրցանակի դափնեկիրներ
Ալլա Շիշկինա
Ալլա Անատոլևնա Շիշկինա (Алла Анатольевна Шишкина, ), ռուս գեղալողորդ։ Ամառային օլիմպիական խաղերի երկակի չեմպիոն (2012 և 2016), աշխարհի 14-ակի և Եվրոպայի հնգակի չեմպիոն, Եվրոպական չեմպիոնների գավաթի դափնեկիր ։
Կենսագրություն
Ալլա Շիշկինան հինգ տարեկանից զբաղվել է երաժշտությամբ և բալետով։ Յոթ տարեկաում հեռուստացույցով տեսել է գեղալողի մրցություն և ծնողներին խնդրել իրեն տանել «Օլիմպիական» մարզահամալիրի գեղալողի խմբակ։ Առաջին մարզիչը եղել է Ելիզավետա Ֆիլատկինան, հետագայում՝ Սվետլանա Վոլկովան, իսկ անհատական մարզիչը՝ Նատալյա Չիժովան։ Հետագայում մարզվել է Տատյանա Պոկրովսկայայի մոտ։
Պատանեկան հավաքականի կազմում չի ընդգրկվել։ Պեկինի Օլիմպիական խաղերից հետո ընդգրկվել է Ռուսաստանի հավաքականում (2008)։
2009 թվականին Հռոմում անցկացվող աշխարհի առաջնությունում Ռուսաստանի գեղալողի հավաքականը (Անաստասիա Դավիդովա, Նատալիա Իշչենկո, Դարյա Կորոբովա, Աննա Նասեկինա, Ալեքսանդրա Պացկևիչ, Սվետլանա Ռոմաշինա, Ալլա Շիշկինա, Անժելիկա Տիմանինա) նվաճել է երկու ոսկե մեդալ՝ հաղթելով տեխնիկական և ազատ ծրագրերում ։
2010 թվականին Բուդապեշտում անցկացվող Եվրոպայի առաջնությունում Ալլա Շիշկինան մասնակցել է խմբերի ու համակցված ծրագրերին, որտեղ ռուս մարզուհիները հաղթել են զգալի առավելությամբ։
2011 թվականին Շանհայում (Չինաստան) անցկացվող ջրային մարզաձևերի աշխարհի առաջնությունում Ալլա Շիշկինան դարձել է աշխարհի եռակի չեմպիոն խմբերի և համակցված ծրագրերում։
2012 թվականին Ալլա Շիշկինան Ռուսաստանի հավաքականի կազմում դարձել է Լոնդոնում անցկացվող Օլիմպիական խաղերի չեմպիոն։
2013 թվականին Կազանում անցկացվող ամառային Ունիվերսիադայում նվաճել է երկու ոսկե մեդալ՝ հաղթելով խմբերի և համակցված ծրագրերում ։
Նույն թվականին Բարսելոնայում անցկացված աշխարհի առաջնությունում Ալլա Շիշկինան դարձել է աշխարհի չեմպիոն խմբերի ու համակցված մրցություններում  ։
Նկարահանվել է РЕН ТВ ալիքի «Званый ужин» ծրագրում։
Կրթություն է ստացել զբոսաշրջային մենեջմենթի բնագավառում և սպորտով զբաղվելուն զուգահեռ աշխատել մասնագիտությամբ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուս գեղալողորդներ Կատեգորիա:Բարեկամության շքանշանի ասպետներ (Ռուսաստան) Կատեգորիա:Ռուսաստանի սպորտի վաստակավոր վարպետներ Կատեգորիա:Ռուս օլիմպիական չեմպիոններ‎ Կատեգորիա:2012 թվականի Ամառային օլիմպիական խաղերի չեմպիոններ Կատեգորիա:2016 թվականի Ամառային օլիմպիական խաղերի չեմպիոններ Կատեգորիա:2020 թվականի Ամառային օլիմպիական խաղերի չեմպիոններ
Աբդուլինսկի շրջան (Օրենբուրգի մարզ)
Աբդուլինսկի շրջան (Абдулинский район), մունիցիպալ շրջան Ռուսաստանի Դաշնության Օրենբուրգի մարզում։
Ստեղծվել է 1934 թվականին։ Վարչական կենտրոնը՝ Աբդուլինո ։
Աշխարհագրություն
Շրջանի տարածքի մակերեսը կազմում է 1700 կմ²։
Բնակչություն
2010 թվականի մարդահամարի արդյունքներով շրջանում բնակվում էր 32024 մարդ։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 18,84 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Օրենբուրգի մարզ Կատեգորիա:Ռուսաստանի շրջաններ ըստ դաշնային սուբյեկտների
Սաթիմ Ուլուգ-Զոդա
Սաթիմ Ուլուգ-Զոդա Սաթիմ (Сотим Улуғзода, ), տաջիկ խորհրդային գրող։ Տաջիկստանի ԽՍՀ- ԳԱ թղթակից անդամ (1951)։
Կենսագրություն
Ավարտել է Տաշքենդի լուսավորության ինստ-ը (1929)։ Հայրենական մեծ պատերազմի (1941-1945) մասնակից։ 30-ական թվականների վերջից հանդես է եկել հիմնականում որպես դրամատուրգ («Շոդմոն», 1939, «Կրակում», 1944)։ Ետպատերազմյան տարիներին հրատարակվել են նրա «Ազնիվ ընկերներ» (1947) և ինքնակենսագրական «Մեր կյանքի առավոտը» (1954) վիպակները։
Ստեղծագործություններ
Գրել է նաև «Վերակենդանացած հող» (1953) վեպը, «Վոսե» (1967) պատմավեպը, «Ավիցեն- նա» (1957, Վ․ Ս․ Վիտկովչիի հետ) կինոսցենարը և «Ռուդաքի» (1958) պատմական դրաման, որի հիման վրա ստեղծվել է «Բանաստեղծի ճակատագիրը» (1959) կինոնկարը։
Հյուսիսային Կապ
Հյուսիսային Կապ (Northern Cape, Noord-Kaap), Հարավաֆրիկյան Հանրապետության նահանգներից ամենախոշորը, զբաղեցնում է երկրի տարածության 30%, աշխարհագրորեն գտնվում է երկրի հյուսիսարևմտյան մասում։ Արևմուտքում նահանգը սահմանակից է Ատլանտյան օվկիանոսին, հարավում ՝ Արևմտյան Կապին, հյուսիսում ՝ Բոտսվանային և Նամիբիային։ Չնայած այն հանգամանքին, որ նահանգը ամենամեծն է երկրում, բնակչության առումով այն գրավում է վերջին տեղը։ Նահանգի վարչական կենտրոնը Քիմբերլի քաղաքն է։
Աշխարհագրություն և կլիմա
Հյուսիսային Կապ նահանգը ամենամեծն է ՀԱՀ-ում, տարածքի առումով մի փոքր ավելի մեծ է, քան Գերմանիան։ Տարածքի մեծ մասը գտնվում է Կառու տարածաշրջանում և բնութագրվում է նստվածքային ապարներով և դիաբազայի ներխուժումներով։ Նահանգի հարավն ու հարավ-արևելքը բավականին բարձր է (1200–1900 մ)։ Արևմուտքը բլրոտ և լեռնոտ է, այստեղ գերակշռում են գրանիտը և այլ կերպափոխային ապարները։ Կենտրոնական շրջանները համեմատաբար հարթ և տափակ են։ Նահանգի հյուսիսը գտնվում է Կալահարի անապատի շրջանում, այդ վայրերը բնութագրվում են կարմիր ավազաբլուրներով և տափաստանային բուսականությամբ։
Հյուսիսային Կապի կլիման բավականին մեղմ է և չոր։ Տեղումների միջին տարեկան մակարդակն աճում են արևմուտքից արևելք, նահանգի համար միջինը ցուցանիշը 202 մմ է։ Միևնույն ժամանակ որոշ շրջաններ ավելի քան 400 մմ հասնող տեղումներ են ստանում, իսկ որոշ շրջաններում այդ ցուցանիշը հազիվ հասնում է 20 մմ-ի։ Նամիբիայի սահմանի երկայնքով դիտվում են ամենաբարձր ջերմաստիճանները ոչ միայն նահանգի, այլև ամբողջ Հարավային Աֆրիկայի համար։ Ամառային առավելագույնները 30 °C են, երբեմն հասնում են 40 °C։ Ձմեռային եղանակը բավականին ցրտաշունչ և պարզ է, որոշ շրջաններում ջերմաստիճանը երբեմն իջնում ​​է 0 °C-ից ցածր ։
Բնակչություն
Northern Cape dominant language map.svgերեն է խոսում։ Այլ տարածված լեզուներն են՝ տսվանան (մոտ 33,1%), կոսան (5,3%), անգլերենը (3,4%)։ Նահանգի բնակչության մոտ կեսը սևամորթ է (50.4%), գունամորթները կազմում են 40.3%, սպիտակամորթները՝ 7.1%, հնդկական կամ ասիական ծագում ունեցող անձինք՝ 1.7% ։
Խոշորագույն քաղաքներ
10 000 և ավելի բնակչություն
Վարչատարածքային բաժանում
Նահանգը բաժանվում է 5 գավառի՝
Տնտեսություն
Տնտեսությունը հիմնված է հանքարդյունաբերության (հիմնականում ադամանդների) և գյուղատնտեսության վրա։ Նահանգում գտնվում է երկրի երկրորդ կարևորագույն երկաթուղային հանգույցը՝ Դե Աարը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Անգլիախոս երկրներ և տարածքներ Կատեգորիա:1994 հիմնադրված պետություններ և տարածքներ Կատեգորիա:1994 հիմնադրումներ Հարավաֆրիկյան Հանրապետությունում Կատեգորիա:Հարավաֆրիկյան Հանրապետության նահանգներ
Վարալո Պոմբիա
Վարալո Պոմբիա (Varallo Pombia), կոմունա Իտալիայի Պիեմոնտ մարզի Նովարա գավառում ։
Բնակչությունը կազմում է 4866 մարդ (2008 թվականի տվյալներով)։ Բնակչության խտությունը՝ 374 մարդ/կմ²։ Տարածքը՝ 13կմ²։ Փոստային ինդեքս՝ 28040։ Հեռախոսային կոդ՝ 0321։
Բնակավայրի հովանավորն է համարվում սուրբ Սանտի Վինսենզոն ։
Ժողովրդագրություն
Բնակչության աճը
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր
Գլխուղեղ
Գլխուղեղ, օրգան, նյարդային համակարգի կենտրոն ողնաշարավորների և անողնաշարավորների մեծ մասի մոտ։ Միայն որոշ անողնաշարավորներ, ինչպիսիք են, օրինակ, սպունգները, մեդուզաները, ասցիդաները և ծովաստղերը, չունեն գլխուղեղ, փոխարենն ունեն ցրված կամ կենտրոնացած նյարդային հանգույցներ։ Գլխուղեղը գտնվում է գլխում, սովորաբար առաջնային զգայական օրգանների՝ տեսողության, լսողության, հավասարակշռության, համի և հոտառության օրգանների մոտ։ Գլխուղեղը ողնաշարավորների մարմնի ամենաբարդ օրգանն է։ Մարդու մոտ, օրինակ, գլխուղեղի կեղևը կազմված է 15-33 միլիարդ նեյրոններից, որոնցից յուրաքանչյուրը սինապսներով կապված է հազարավոր այլ նեյրոնների հետ։ Այս նեյրոնները միմյանց հետ կապվում են աքսոններով, որոնցով ազդակները՝ գործողության պոտենցիալները, փոխանցվում են գլխուղեղի կամ մարմնի տարբեր հատվածներ։
Ֆիզիոլոգիական տեսակետից գլխուղեղի ֆունկցիան օրգանիզմի օրգանների կենտրոնացված կառավարումն է։ Գլխուղեղն իր գործունեությունն իրականացնում է մկանային ակտիվության կառավարմամբ և քիմիական հատուկ միացությունների՝ հորմոնների սինթեզով։ Այս կենտրոնացված կառավարումը թույլ է տալիս առաջացնել արագ և համակարգված պատասխաններ՝ արտաքին միջավայրի փոփոխություններին համապատասխան։ Պատասխան ռեակցիայի ավելի պարզ տեսակները, օրինակ, ռեֆլեքսները կարող են միջնորդավորվել ողնուղեղով կամ ծայրամասային հանգույցներով, բայց ավելի նպատակային վարքային կառավարման համար անհրաժեշտ է կենտրոնացված կառավարում՝ հիմնված զգայական համակարգերի տվյալների վրա, որն ապահովում է գլխուղեղը։
Գլխուղեղի բջիջների աշխատանքը որպես առանձին միավորներ լավ ուսումնասիրված է, սակայն թե ինչպես են նրանք համակարգված ձևով աշխատում միլիոններով, դեռևս հստակ պարզ չէ ։ Ժամանակակակից նյարդաբանության վերջին մոդելները գլխուղեղին վերաբերում են ինչպես կենսաբանական համակարգչի, որը չնայած էլեկտրոնային համակարգչից տարբեր է իր մեխանիզմով, բայց նման է այն առումով, որ այն տեղեկատվություն է հավաքում արտաքին աշխարհի մասին, պահպանում և մշակում այն տարբեր եղանակներով՝ էլեկտրական համակարգչի կենտրոնական պրոցեսորի համանմանությամբ (CPU)։
Հետազոտման պատմություն
Աշխարհի ամենահին գլխուղեղը հայտնաբերվել է Հայաստանի Արենի-1 քարանձավների համակարգում։ Մոտավոր հաշվարկներով գլխուղեղն ունի 5000 տարվա հնություն և պատկանել է 12-14 տարեկան մի աղջկա։ Չնայած գլխուղեղը չորացել և փոքրացել էր, այն շատ լավ պահպանվել էր քարայրի ներսի կլիմայական պայմանների շնորհիվ ։
Վաղ շրջանի փիլիսոփաները բաժանվում էին երկու խմբի՝ նրանք, ովքեր հավատում էին, թե հոգին գլխուղեղում է, և նրանք, ովքեր հավատում էին, թե հոգին սրտում է։ Արիստոտելը սրտի կողմնակիցն էր և գտնում էր, որ գլխուղեղի ֆունկցիան արյունը սառեցնելու մեջ է։ Դեմոկրիտը՝ մատերիայի ատոմիստական տեսության հիմնադիրը, համարում էր, որ հոգին կազմված է երեք մասից՝ ինտելեկտը գլխում, զգացմունքները սրտում և տարփանքը լյարդում ։ Հիպոկրատը՝ բժշկության հայրը, հավատում էր, որ հոգին գլխուղեղում է։ Իր՝ էպիլեպսիային վերաբերող աշխատության մեջ նա գրում է՝
"Մարդիկ պետք է իմանան, որ հենց գլխուղեղից է գալիս ուրախությունը, հիացմունքը, զվարճանքը և սպորտը, և վիշտը, սուգը, հիասթափությունն ու բողոքը... Եվ նույն օրգանի շնորհիվ է, որ մենք դառնում ենք խելագար ու ցնորամիտ, և վախն ու տագնապը հետապնդում են մեզ, մի մասին՝ գիշերը, մյուսին՝ ցերեկը․․․ և երազանքները, և անժամանակ ցանկությունները, և անհապատասխան հոգսերը, և ներկայի հանդեպ անգիտությունը, և անգործածականությունն ու անկարողությունը։ Այս ամենի պատճառը մեր գլխուղեղն է, երբ առողջ չէ...
Հռոմեացի բժիշկ Գալենը նույնպես կարևորում էր գլխուղեղի ֆունկցիան և ենթադրություններ էր անում, թե ինչպես է այն աշխատում։ Գալենը պարզաբանել է գլխուղեղի, նյարդերի և մկանների միջև անատոմիական կապը՝ ցույց տալով, որ մարմնի բոլոր մկանները գլխուղեղի հետ կապված են նյարդերի ցանցի միջոցով։ Նա համարում էր, որ նյարդերը ակտիվացնում են մկանները մեխանիկական ճանապարհով և կրում են առեղծվածային մի նյութ, որն անվանում էր pneumata psychikon, որը սովորաբար թարգմանվում է՝ «կենդանի հոգի» ։ Գալենի հայացքները լայնորեն տարածված էին Միջնադարում։ Միջնադարում գլխուղեղի հետազոտությունները չզարգացան մինչև Վերածնունդ, երբ մանրամասն անատոմիական հետազոտությունները վերսկսվեցին՝ վերամիավորվելով Ռենե Դեկարտի տեսական ենթադրությունների հետ։ Դեկարտը, ինչպես Գալենը, կարծում էր, որ նյարդային համակարգը շարժուն է։ Նա ընդունում էր, որ բարձր մտածական ֆունկցիաները իրականցվում են ոչ ֆիզիկապես՝ res cogitans, չնայած որ մարդու և կենդանիների վարքային գործողությունների մեծ մասը կարող են բացատրվել մեխանիկական տեսակետից ։
Նյարդային համակարգի ֆունկցիան հասկանալու ուղղությամբ ժամանակակից հետազոտությունները կատարվեցին Լուիջի Գալվանիի հետազոտություններից հետո, որը հայտնաբերեց, որ մեռած գորտի ազդրի բաց նյարդի վրա հաստատուն էլեկտրական հոսանքով ազդելիս մկանը կծկվում է։ Այդ ժամանակից սկսած բոլոր նոր հայտնագործությունները կապված էին հետազոտման նոր մեթոդների մշակման հետ։ Մինչև վաղ 20-րդ դարը ամենակարևոր առաջընթացները պայմանավորված էին բջիջների ներկման նոր մեթոդներով ։ Հատկապես որոշիչ էր Գոլջիի ներկի հայտնաբերումը, որով ներկվում էին նեյրոնների որոշակի խմբեր, սակայն ամբողջությամբ ներառելով նեյրոնի մարմինը, դենդրիտները և աքսոնները։ Առանց այս ներկի՝ գլխուղեղի հյուսվածքը մանրադիտակի տակ երևում էր պրոտոպլազմային լարերի անթափանց ցանցի ձևով, որում անհնար էր տարբերակել որևէ առանձին կառույց։ Գոլջիի և իսպանացի նյարդաանատոմ Սանտյագո Ռամոն ի Կախալի շնորհիվ հայտնաբերվեցին նեյրոնների հարյուրավոր տեսակներ՝ յուրաքանչյուրն իր յուրահատուկ նեյրոնային կառուցվածքով և կապերի համակարգով ։
20-րդ դարի առաջին կեսին էլեկտրոնիկայի առաջընթացը հետազոտողներին թույլ տվեց ուսումնասիրել նյարդային բջիջների էլեկտրական հատկությունները. Ալան Հոդգքինը, Էնդրյու Հաքսլին և այլք ուսումնասիրեցին գործողության պոտենցիալի կենսաֆիզիկան, իսկ Բեռնարդ Քաթցը՝ սինապսների էլեկտրաքիմիան ։ Այս հետազոտությունները լրացրին գլխուղեղի անատոմիական պատկերացումները։ 1942 թվականին հիմնվելով նոր պատկերացումների վրա՝ Շառլ Շերինգտոնը նկարագրեց գլխուղեղի աշխատանքը քնած և արթուն վիճակներում։
20-րդ դարի երկրորդ կեսին քիմիայի, էլեկտրոնային միկրոսկոպիայի, գենետիկայի, համակարգչային գիտության, գլխուղեղի ֆունկցիոնալ արտապատկերման և այլ բնագավառների առաջընթացը նոր դուռ բացեցին գլխուղեղի ֆունկցիային և կառուցվածքին վերաբերող հետազոտությունների համար։ Միացյալ Նահանգներում 1990-ականները պաշտոնապես համարվեցին «գլխուղեղի տասնամյակ» գլխուղեղի հետազոտման բնագավառում կատարված բացահայտումները մատնանշելու և այս հետազոտությունների բնագավառում ներդրումները քաջալերելու համար ։
21-րդ դարում գլխուղեղի հետազոտությունները շարունակվեցին, մշակվեցին նոր մոտեցումներ և մեթոդներ, այդ թվում՝ մուլտիէլեկտրոդային գրանցումը, որը թույլ տվեց իրականացնել գլխուղեղի շատ բջիջների ակտիվության միաժամանակյա գրանցումը, գենետիկական ինժեներիան, որը թույլ տվեց փորձարարական ճանապարհով ձևափոխել գլխուղեղի մոլեկուլային բաղադրիչները , գենոմիկան, որի միջոցով ԴՆԹ-ի մակարդակում ուսումնասիրվեցին գլխուղեղի ֆունկցիայի և կառուցվածքի առանձնահատկությունները և նեյրոպատկերումը։
Անատոմիա
Գլխուղեղի ձևը և չափերը տարբեր տեսակի կենդանիների մոտ տարբեր են, և ընդհանուր հատկանիշներ գտնելը հաճախ դժվար է ։ Այնուամենայնիվ, կան գլխուղեղի կազմության մի շարք սկզբունքներ, որոնք ընդհանուր են շատ տեսակների համար ։ Գլխուղեղի կառուցվածքի որոշ սկզբունքներ էլ ընդհանուր են համարյա բոլոր կենդանիների համար ։ Տարբերում են «զարգացած» և ավելի պարզագույն գլխուղեղներ, կամ ողնաշարավորների և անողնաշարավորների գլխուղեղներ ։
Գլխուղեղի անատոմիայի ամենապարզ ուսումնասիրությունը տեսողական զննությունն է, սակայն կան նաև հետազոտության ավելի բարդ և խորը մեթոդներ։ Գլխուղեղի հյուսվածքը բնական վիճակում շատ փափուկ է աշխատանքի համար, բայց այն հնարավոր է ամրացնել ալկոհոլի կամ այլ ֆիքսատորների միջոցով, հետագայում կտրտել՝ ավելի մանրամասն ուսումնասիրության համար։
Մակրոսկոպիկ զննման ժամանակ նկատելի է, որ գլխուղեղը կազմված է գորշ նյութից, որն ավելի մուգ է և սպիտակ նյութից, որն ունի ավելի բաց գունավորում։ Մյուս տարբերությունները տեսանելի են դառնում, երբ գլխուղեղի շերտերը ներկվում են քիմիական միացություններով՝ ներկերով, որի ժամանակ պարզ երևում են այն հատվածները, որտեղ որոշ տարրերի մոլեկուլներ ունեն ավելի մեծ կոնցենտրացիա։ Գլխուղեղի միկրոկառուցվածքը և գլխուղեղի շերտերի միջև առկա կապերը հնարավոր է հետազոտել մանրադիտակի օգնությամբ ։
Բջջային կառուցվածք
Գլխուղեղը կազմված է բջիջների երկու մեծ դասերից՝ նեյրոններից և ուղեկից բջիջներից։ Ուղեկից բջիջները (գլիալ բջիջներ կամ նեյրոգլիա) լինում են մի քանի տեսակի և իրականացնում են մի շարք կարևոր ֆունկցիաներ, այդ թվում՝ կառուցվածքային, նյութափոխանակային, մեկուսացնող, զարգացմանը օժանդակող ֆունկցիաներ։
Նեյրոնները համարվում են գլխուղեղի ամենակարևոր բջիջները ։ Նեյրոնների ամենագլխավոր հատկությունը դեպի թիրախ բջիջներ ազդակների փոխանցման կարողությունն է ։ Այս ազդակները փոխանցվում են աքսոնով, որը բարակ պրոտոպլազմային ելուստ է, որը, հասնելով նյարդավորվող բջիջներին, ճյուղավորվում է մինչև մի քանի հազար անգամ։ Աքսոնի երկարությունը կարող է լինել 1 և ավել մետր։ Եթե գլխուղեղի բրգաձև նեյրոնի չափը մեծացվի այնքան, որ նեյրոնի մարմինը լինի մարդու մարմնի չափ, ապա աքսոնի երկարությունը կլինի մեկ կիլոմետրից ավելի ։ Աքսոններն ազդակները փոխանցում են էլեկտրաքիմիական պարպումների՝ գործողության պոտենցիալների ձևով, որը տևում է վայրկյանի մեկ հազարերորդականից պակաս և աքսոնի երկարությամբ շարժվում է 1-120 մետր/վայրկյան արագությամբ։ Որոշ նեյրոններ գործողության պոտենցիալ առաջացնում են անընդհատ, 10-100 պոտենցիալ մեկ վայրկյանում, սովորաբար ոչ պարբերական կերպով, այլ նեյրոններ երկար ժամանակ դադարի վիճակում են, բայց ժամանակ առ ժամանակ կարող են առաջացնել գործողության պոտենցիալներ ։ Աքսոններն ազդակը փոխանցում են այլ նեյրոններին հատուկ մասնագիտացած միացումների՝ սինապսների միջոցով։ Մեկ աքսոնը այլ բջիջների հետ կարող է ստեղծել մի քանի հազար միացումներ ։ Երբ գործողության պոտենցիալը, շարժվելով աքսոնի երկարությամբ, հասնում է սինապսին, վերջինիս մեջ առաջանում է միջնորդանյութի (նեյրոմեդիատորի) արտազատում։ Միջնորդանյութը միանում է թիրախ բջջի թաղանթին գտնվող ընկալիչներին ։
Սինապսները այն կառույցներն են, որով իրականացվում է տարբեր բջիջների հաղորդակցումը։ Մարդու գլխուղեղը, ըստ որոշ հաշվարկների, ունի մոտ 100 տրիլիոն սինապսներ, իսկ օրինակ պտղաճանճի գլխուղեղն ունի մի քանի միլիոն սինապս ։ Սինապսների ֆունկցիան շատ բազմազան է, որոշները դրդող են, մյուսները՝ արգելակող, մի մասն ակտիվացնում են երկրորդային ազդանշանային համակարգերը, որոնք բարդ կերպով փոփոխում են թիրախ բջիջների քիմիական ակտիվությունը ։ Սինապսների գործունեությունը փոփոխական է, այսինքն՝ ըստ ազդակի բնույթի կարող են փոփոխել իրենց ուժգնությունը։ Ընդունված է, որ սինապսների ակտիվությամբ կախյալ ձևափոխություններն ուսուցման և հիշողության գլխավոր մեխանիզմն են ։
Գլխուղեղի մեծ մասը կազմում են աքսոնները, որոնք սովորաբար միասին կազմում են նյարդեր։ Միելինապատ աքսոնները պատված են միելինի ճարպային մեկուսացնող շերտով, որը զգալի մեծացնում է ազդակի փոխանցման արագությունը։ Կան նաև միելինով չպատված աքսոններ։ Միելինը սպիտակ է, որի պատճառով գլխուղեղի այն հատվածը, որտեղ նյարդեր են, ունի բաց գունավորում և անվանվում է սպիտակ նյութ, իսկ ավելի մուգ գունավորում ունեցող հատվածը՝ գորշ նյութը պարունակում է հիմնականում մեծ խտություն ունեցող նեյրոնների մարմինները ։
Երկկողմանի համաչափ կենդանիների նյարդային համակարգ
Բացի մի քանի ցածրակարգ օրգանիզմներից (սպունգները, որոնք չունեն նյարդային համակարգ և խայթողները, որոնց նյարդային համակարգը ցրված նյարդային բջիջների ցանց է)՝ բոլոր բազմաբջիջ կենդանիները երկկողմանի համաչափ են, ինչը նշանակում է, որ այդ կենդանիների մարմինը երկկողմանի համաչափ ձև ունի (բիլատերալ են, այսինքն՝ մարմնի աջ և ձախ մասերը միմյանց հայելային պատկերն են )։ Բոլոր երկկողմանի համաչափ կենդանիներն առաջացել են միևնույն նախնուց, որը հայտնվել է վաղ քեմբրի դարաշրջանում, 485-540 միլիոն տարի առաջ․ ենթադրվում է, որ այս կենդանին ունեցել է պարզագույն որդի ձև՝ հատվածավորված մարմնով ։ Սխեմատիկորեն այդ պարզագույն որդանման ձևն արտահայտում է ժամանակակից երկկողմանի համաչափ կենդանիների, այդ թվում նաև ողնաշարավորների մարմնի և նյարդային համակարգի առանձնահատկությունները ։ Երկկողմանի համաչափ կենդանիների մարմինը խողովակաձև է, ներսում մարսողական խոռոչը (խողովակը), որը ձգվում է բերանից մինչև անալ անցք և նյարդային խողովակը՝ մարմնի յուրաքանչյուր հատվածում իր լայնացումներով (հանգույցներով)։ Մարմնի առաջնային մասում գտնվող հանգույցներն առավել մեծ են և կազմում են գլխուղեղը։ Գլխուղեղը փոքր է ավելի պարզ որոշ տեսակների, օրինակ՝ նեմատոդների մոտ, այլ տեսակների մոտ, այդ թվում՝ ողնաշարավորների․ այն օրգանիզմի ամենաբարդ կառուցվածք ունեցող օրգանն է ։ Որդերի որոշ տեսակներ, օրինակ՝ տզրուկները, լայնացած և չափերով ավելի մեծ նյարդային հանգույցներ ունեն նաև նյարդային խողովակի մյուս ծայրում, որը հայտնի է «պոչային ուղեղ» անվանումով ։
Կան մի քանի տեսակի երկկողմանի համաչափ կենդանիներ, որոնց մոտ բացակայում է ճանաչելի գլխուղեղը, օրինակ՝ ծովաստղերը, թրթուրաքորդավորները և տափակ որդերի որոշ պրիմիտիվ տեսակներ։ Դեռևս վերջնականապես պարզ չէ, արդյոք այս տեսակների մոտ գլխուղեղի բացակայությունը խոսում է այն մասին, որ սկզբնապես երկկողմանի համաչափ կենդանիների մոտ բացակայել է գլխուղեղը, թե այդ կենդանիների էվոլյուցիան ուղղակի ընթացել է այն ճանապարհով, որը բերել է գլխուղեղի անհետացմանը ։
Անողնաշարավորներ
Անողնաշարավորներ են հոդվածոտանիները, փափկամարմինները և որդերի մի շարք տեսակներ։ Անողնաշարավորների մարմնի կառուցվածքի բազմազանությունը պատճառ է դարձել գլխուղեղի կառուցվածքի բազմազանության ։
Անողնաշարավորների երկու հիմնական խմբեր ունեն գլխուղեղի առավել բարդ կառուցվածք՝ հոդվածոտանիները (միջատներ, խեցգետնակերպեր, սարդակերպեր և այլն) և գլխոտանիները (ութոտանիներ, կաղամարներ և այլ փափկամարմիններ) ։ Հոդվածոտանիների և գլխոտանիների գլխուղեղը ձևավորվում է երկու զուգահեռ դասավորված նյարդային լարերից, որոնք տարածվում են կենդանու ամբողջ օրգանիզմով։ Հոդվածոտանիներն ունեն կենտրոնական գլխուղեղ՝ երեք հատվածներով և յուրաքանչյուր աչքի հետին հատվածում լայն նյարդային բլթեր ։ Գլխոտանիներն անողնաշարավորների մեջ ունեն ամենամեծ գլխուղեղը ։
Անողնաշարավորների որոշ տեսակների գլխուղեղներն ավելի մանրամասն են ուսումնասիրված, քանի որ այդ կենդանիներն ունեն որոշ հատկանիշներ, որը հեշտացնում է փորձարարական աշխատանքը։ Այդ տեսակներն են՝
Ողնաշարավորներ
Առաջին ողնաշարավորները հայտնվել են շուրջ 500 միլիոն տարի առաջ՝ Քեմբրի դարաշրջանում և ենթադրաբար նման են եղել միքսիններին ։ Կռճիկային ձկները հայտնվել են շուրջ 450, երկկենցաղները՝ 400, սողունները՝ 350 իսկ կաթնասունները՝ 200 միլիոն տարի առաջ։ Յուրաքանչյուր տեսակ ունի հավասար էվոլյուցիոն պատմություն, բայց ժամանակակից միքսինների, քարալեզների, կռճիկային ձկների, երկկենցաղների, սողունների և կաթնասունների գլխուղեղները չափերով և բարդության աստիճանով չեն համապատասխանում էվոլյուցիոն հաջորդականությանը։ Բոլոր այս գլխուղեղները պարունակում են նույն քանակով անատոմիական բաղադրիչներ, բայց շատ տարրեր ռուդիմենտ են միքսինների մոտ, այն դեպքում, երբ կաթնասունների մոտ, օրինակ՝ տելենցեֆալոնը՝ հետին ուղեղը, լավ զարգացած է և լայնացած ։
Գլխուղեղներն ամենահեշտը համեմատվում են իրենց մեծությամբ։ Գլխուղեղի, մարմնի և մարմնի տարբեր հատվածների չափերի հարաբերությունն ուսումնասիրվել է շատ ողնաշարավորների մոտ։ Որպես կանոն՝ գլխուղեղի չափը մեծանում է մարմնի չափերի մեծացմանը զուգահեռ, բայց ոչ ուղիղ համեմատական կերպով։ Ընդհանուր առմամբ, փոքր կենդանիները մարմնի չափերի համեմատությամբ ունեն ավելի մեծ գլխուղեղ։ Կաթնասունների մոտ գլխուղեղի ծավալի և մարմնի զանգվածի աստիճանային կախումը 0.75 է ։ Այս հարաբերությունը բնութագրում է միայն ընդհանուր միտումը, քանի որ որոշ կաթնասունների ընտանիքների տեսակներ՝ կախված իրենց վարքային առանձնահատկություններից, կարող են ունենալ տարբեր մակարդակի զարգացած գլխուղեղ։ Օրինակ՝ պրիմատներն ունեն այս հարաբերությունից 5-10 անգամ ավելի մեծ գլխուղեղ։ Գիշատիչները հակված են ունենալ ավելի մեծ գլխուղեղ, քան իրենց զոհը ։ Բոլոր ողնաշարավորների գլխուղեղներն ունեն ընդհանուր կառուցվածքային գծեր, որոնք ի հայտ են գալիս սաղմնային զարգացման վաղ փուլերում։ Ամենասկզբում գլխուղեղն ունի նյարդային խողովակի առջևի հատվածում տեղակայված երեք արտափքումների տեսք։ Այս արտափքումները հետագայում դառում են առաջային, միջին և հետին ուղեղներ (համապատասխանաբար՝ prosencephalon, mesencephalon և rhombencephalon)։ Գլխուղեղի ձևավորման վաղ փուլերում այս հատվածներն ունեն նույն մեծությունը։ Ողնաշարավորների շատ դասերի, օրինակ՝ ձկների և երկկենցաղների մոտ, այս երեք մասերը հավասար են մնում նաև հասուն առանձնյակների մոտ, իսկ կաթնասունների մոտ, օրինակ, հետին ուղեղը մյուս մասերից ավելի մեծ է դառնում, իսկ միջին ուղեղը շատ փոքրանում է ։
Հենրիկ Մուրադյան
Հենրիկ Կարապետի Մուրադյան (ծնվ. 4 հոկտեմբերի 1964 թ., Գեղարքունիքի մարզ, գ. Մեծ Մասրիկ), ՀՀ ռազմական գործիչ, ՀՀ զինվորական կոմիսար, գեներալ-մայոր։ Գերդաստանի հայրական կողմի պապը գաղթել է Արևմտյան Հայաստանի Մշո  Բիթլիսի Ախլաթ գավառից 1915 թվականի Հայոց Ցեղասպանությունից հետո, իսկ մայրական կողմի գերդաստանը՝ Բասեն գավառից։
Կրթություն
Ունի բարձրագույն կրթություն։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:1964 ծնունդներ Կատեգորիա:Հոկտեմբերի 4 ծնունդներ Կատեգորիա:Մեծ Մասրիկ գյուղում ծնվածներ Կատեգորիա:Հայ զինվորականներ Կատեգորիա:Մարտական ծառայության մեդալակիրներ Կատեգորիա:«Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 2-րդ աստիճանի մեդալակիրներ Կատեգորիա:Հայ ռազմական գործիչներ Կատեգորիա:Հայ գեներալ-մայորներ Կատեգորիա:Գարեգին Նժդեհ մեդալակիրներ
Գլխուղեղ
Ողնաշարավորներ
Նյարդաանատոմները գլխուղեղը սովորաբար բաժանում են վեց մասերի՝ մեծ կիսագնդեր կամ տելենցեֆալոն (cerebral hemispheres), միջանկյալ ուղեղ կամ դիենցեֆալոն (տեսաթումբը և ենթատեսաթումբը՝ թալամուսը և հիպոթալամուսը), միջին ուղեղը կամ մեզենցեֆալոնը (midbrain), ուղեղիկը, վարոլյան կամուրջը և երկարավուն ուղեղը։ Սրանցից յուրաքանչյուրն ունի իր ներքին բարդ կառուցվածքը։ Որոշ հատվածներ, օրինակ՝ կիսագնդերի կեղևն ու ուղեղիկի կեղևը գալարապատ են՝ առկա տարածության մեջ տեղավորվելու համար։ Այլ հատվածները, օրինակ՝ տեսաթումբը և ենթատեսաթումբը, կազմված են փոքր կորիզների խմբերից։ Նյարդային կառուցվածքի, քիմիայի և հաղորդակցման հիման վրա ողնաշարավորների գլխուղեղում հնարավոր է առանձնացնել հազարավոր տարբերվող շրջաններ ։
Չնայած գլխուղեղի բաղադրիչների ընդհանրությանը՝ ողնաշարավորների էվոլյուցիայի շատ ճյուղեր բերել են գլխուղեղի երկրաչափության և հատկապես առաջնային ուղեղի կառուցվածքային փոփոխմանը։ Կռճիկային ձկների գլխուղեղն ունի վերը նշված կանոնավոր կառուցվածքը, բայց օրինակ՝ ոսկրային ձկների մոտ առաջնային ուղեղը շրջված է գուլպայի պես։ Թռչունների մոտ նույնպես կան առաջնային ուղեղի կառուցվածքի փոփոխություններ ։ Այս փոփոխությունները կարող են դժվարացնել տարբեր տեսակների միջև գլխուղեղի հատվածների համապատասխանեցումը ։ Ահա ողնաշարավորների գլխուղեղի ամենակարևոր բաղադրամասերը՝ նրանց կատարած ֆունկցիայի կարճ նկարագրությամբ.
Կաթնասուններ
Կաթնասունների և մյուս ողնաշարավորների գլխուղեղի հիմանական տարբերությունը չափն է։ Կաթնասունի գլխուղեղը միջինում երկու անգամ մեծ է նույն մարմնի չափն ունեցող թռչնի գլխուղեղից և տասն անգամ մեծ՝ սողունի գլխուղեղից ։