Բանագիտություն
Բանագիտությունը Հայաստանում
Հայ Բանագիտության ձևավորվել է 19-րդ դարի կեսերին, միջնադարյան մատենագիրների ավանդած հին բանահյուսական երկերի ուսումնասիրությամբ (Մ.․ էմին, «Վէպք հնոյն Հայաստանի», 1850 թվական, Հ. Գաթրճյան, «Պատմութիւն մատենագրութեան հայոց», 1851 թվական, Ս․ Պալասանյան, «Պատմություն հայոց գրականության», 1865 թվական։ ժողովրդական նոր բանահյուսության կարգավորված հավաքումն ու հետազոտությունը սկզբնավորվում է Գ.․ Սրվաևձտյաևով («Գրոց ու բրոց և Սասունցի Դավիթ կամ Մհերի դուռ», 1874 թվական), որը առաջ բերեց բանահավաքչական մեծ շարժում։ Գ.․ Սրվանձտյանի և նրա հետևորդների ջանքերով հայ ժողովրդի տարբեր հատվածներից հավաքվեցին և հրատարակվեցին «Սասնա ծռեր»-ի նորանոր տարբերակներ, մեծ քանակությամբ ժողովրդական հեքիաթներ, առակներ, առածներ, երգեր, հանելուկներ և այլն։ Կուտակված հարուստ նյութի ուսումնասիրության և միջազգային բանագիտության տեսական նվաճումների հիմքի վրա ձևավորվեց ու զարգացավ հայ բանագիտական միտքը։ Նախասովետական շրջանում և սովետական շրջանի առաջին երկու տասնամյակներում այն ընթացավ հիմնականում «Սասնա ծռեր» ժողովրդական վեպի, հին վիպական բանահյուսության, երգերի ուսումնասիրության և դրանց բնագրերի գիտական հրատարակության ուղղությամբ։ Բանագիտության տեսական մտքի հիմնադրման և զարգացման մեջ բացառիկ դեր խաղաց Մ.․ Աբեղրսևն իր «Ազգային վեպ» (1889–90 թվականներ), «Հայ ժողովրդական հավատքը» (1898 թվական, գերմանակն), «Հայ ժողովրդական առասպելները Մովսես Խորենացու պատմության մեջ» (1899 թվական), «ժողովրդական խաղեր» (1904 թվական), «Հայ ժողովրդական վեպը» (1906–08 թվական), «Հին գուսանական ժողովրդական երգեր» (1927–30 թվական), «Սասնա ծռեր» (հատոր 1, 1936 թվական, հատոր 2, մաս 1–2, 1944–1951 թվականներ, Կ. Սելիք–Օհանջանյանի աշխատակցությամբ), «Հայ վիպական բանահյուսություն» (Երկեր, հատոր 1, 1966 թվական) աշխատություններով։ Հայ սովետական Բանագիտությունը, զարգացնելով դասական Բանագիտեւթյան ավանդները, հիմնականում ընթանում է բանահյուսական առանձին ժանրերի գիտական համահավաք բնագրերի հրատարակության, ուսումնասիրության, գրականության ու բանահյուսական առնչությունների հետազոտման ուղղությամբ։ Հիշարժան են Կ.․ Մելիք– Օհանջանյանի «Լենինը հայ ֆոլկլորի մեջ» (1936 թվական), Հ․ Օրբելու «Հայկական հերոսական էպոսը» (1940 թվական), «Միթրա–Միհրը» «Սասնա ծռեր»-ի մեջ» (1946 թվական), Ա. Ղանալանյանի «Հայ շինականի աշխատանքի երգերը» (1937 թվական), «Աբովյանը և ժողովրդական բանահյուսությունը» (1941 թվական), «Հայկական առածանի» (1951 թվական), «Ավ.․ Իսահակյանի ստեղծագործության ժողովրդական ակունքները» (1953 թվական), «Սայաթ– Նովայի ստեղծագործության ժողովրդական ակունքները» (1963 թվական), «Ավանդապատում» (1969 թվական), Ա.․ Նազինյանի «Սովետահայ գրականությունը և ժողովրդական բանահյուսությունը» (1954 թվական), «Սովետահայ ժողովրդական բանահյուսությունը» (1957 թվական), «Հայ ժողովրդական հեքիաթներ»-ի բազմահատորյակը (1959–67 թվականներ, խմբագրությամբ Ա.․ Նազինյանի), Ա.․ Մնացականյանի «Հայկական միջնադարյան ժողովրդական երգեր»-ը (1956 թվական), Գ. Գրիգորյանի «Հայ ժողովրդական հերոսական էպոսը» (1960 թվական), «Սովետահայ վիպերգերն ու պատմական երգային բանահյուսությունը» (1965 թվական), Ս.․ Հարությունյանի «Հայ ժողովրդական հանելուկները» (երկու գրքով՝ 1960-1965 թվականներ), Մ.․ Մկրտչյանի «Հայ ժողովրդական պանդխտության երգերը» (1961 թվականներ), Ռ.․ Գրիգորյանի «Հայ ժողովրդական օրորոցային և մանկական երգերը» (1970 թվական) ևս։ Այժմ աշխատանք է տարվում բանահյուսական նյութերը մաթեմատիկական մեթոդներով և հաշվիչ տեխնիկայով վերամշակելու և համակարգելու ուղղությամբ, որը լայն հեռանկարներ է բացում բանահյուսության համակողմանի ուսումնասիրության և գիտական հրատարակության համար։