cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Կարմիր գլխարկ (ֆիլմ, 2011)
Կարմիր գլխարկ (Red Riding Hood), ռեժիսոր Քեթրին Հարդվիկի նկարահանած սարսափ ժանրի ռոմանտիկ ֆիլմ։ Համաշխարհային պրեմիերան տեղի է ունեցել 2011 թվականի մարտի 11-ին (Ռուսաստանում՝ մարտի 17-ին)։ «Կարմիր գլխարկ» հեքիաթի գոթական մեկնաբանությամբ ֆիլմ է, որտեղ գլխավոր հերոսուհուն հետապնդում է մարդագայլը։ Նրան օգնում է Պիտեր անունով մի անտառահատ, որը սիրահարված է աղջկան։
Դերերում
Ամանդա Սեյֆրիդ - Վալերի
Շայլո Ֆերնանդես - Պիտեր
Մաքս Այրոնս - Հենրի Լազար
Գարի Օլդմեն - հայր Սոլոմոն
Ջուլի Քրիստի - տատիկ
Վիրջինիա Մեդսեն -Սյուզետ
Բիլի Բյորք - Սեզար
Ալեքսանդրիա Մեյլոտ - Լյուսի
Մայքլ Շենքս - Ադրիան Լազար
Քրիստին Ուիլես - տիկին Լազար
Լուկաս Հաաս - հայր Ավգուստ
Դի Ջեյ Գրինբերգ - մանուկ Պիտեր
Մեգան Շարպանտիե - մանուկ Վալերի
Դալիլա Բելա - դուստր (ենթագրերում չկա)
Քննադատություն
Ֆիլմը հիմնականում ստացել է բացասական արձագանքներ։ Rotten Tomatoes կայքում այն ստացել է 11 % վարկանիշ, Metacritic ագրեգատորը ֆիլմին 100-ից տվել է 28 միավոր, իսկ հանրահայտ կինոքննադատ Ռոջեր Էբերթը մեկնաբանել է, որ ֆիլմն այնքան ծիծաղելի է թվում, որ այն պետք է նկարահանեին Մոնտի Փիթոնի կատակերգակները ։
Դագերհորն գյուղը բեմադրվել է Վանկուվեր քաղաքում ։ Ֆիլմում կարող եք տեսնել «Երեք խոզուկները» հեքիաթի հերոսներին ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:2011 ֆիլմեր Կատեգորիա:Ամերիկյան սարսափ ֆիլմեր Կատեգորիա:Ֆիլմեր մարդագայլերի մասին Կատեգորիա:Warner Bros. ֆիլմեր Կատեգորիա:Անգլերեն ֆիլմեր Կատեգորիա:Միջնադարի թեմատիկ ֆիլմեր Կատեգորիա:Ամերիկյան թրիլեր ֆիլմեր Կատեգորիա:Կանադական ֆենտեզի ֆիլմեր Կատեգորիա:Ամերիկյան ֆենտեզի ֆիլմեր Կատեգորիա:Ֆիլմեր գայլերի մասին Կատեգորիա:Ամերիկյան մարտաֆիլմեր Կատեգորիա:2010-ականների ֆենտեզի ֆիլմեր Կատեգորիա:Ֆիլմեր ընտանիքի մասին Կատեգորիա:Կանադական սարսափ ֆիլմեր Կատեգորիա:Ամերիկյան ֆանտաստիկ սարսափ ֆիլմեր Կատեգորիա:Շառլ Պերոյի ստեղծագործությունների էկրանավորումներ Կատեգորիա:Գրիմ եղբայների ստեղծագործությունների էկրանավորումներ Կատեգորիա:Վեպերի էկրանավորումներ Կատեգորիա:Մարդագայլերն արվեստում
Պալասոս դե լա Սերրա
Պալասոս դե լա Սերրա (Palacios de la Sierra), մունիցիպալիտետը գտնվում է Իսպանիայում, մտնում է Բուրգոս նահանգի կազմի մեջ, մտնում է նաև Կաստիլիա և Լեոն ինքնավար համայնքի մեջ։ Տարածքը կազմում է 70,43 կմ²։ Բնակչությունը կազմում է 826 մարդ (2010 թվականի դրությամբ)։ Նահանգի վարչական կենտրոնից հեռավորությունը կազմում է 74 կմ։
Կրուպեց (գյուղ, Շոստկայի շրջան)
Կրուպեց (Крупець), գյուղ Ուկրաինայի Սումիի մարզի Շոստկայի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1808 թվականին։
2001 թվականի տվյալներով Կրուպեց գյուղում բնակվում էր 352 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Սումիի մարզի Շոստկայի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1808 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կարլովսկի քաղաքային խորհուրդ (Կարլովսկի շրջան)
Կարլովսկի քաղաքային խորհուրդ  (Карлівська міська рада), Ուկրաինայի Պոլտավայի մարզի Կարլովսկի շրջանում ։
2001 թվականի տվյալներով Կարլովսկի քաղաքային խորհրդում բնակվում էր 18 472 մարդ։ Խորհրդում կա 3 բնակավայր։
Ժողովածու (686)
Ժողովածու (686), Երևանի Մաշտոցի անվան Մատենադարանում պահպանվող ձեռագիր, որը «Մաշտոցի անվան ցուցակ ձեռագրացում» (ձեռագրերի ցանկում) ներկայացված է 686 թվի տակ։ Ձեռագիրը գրվել է 17-րդ դարում Անտոն գրիչի կողմից։ Գրված է թղթի վրա, որը ունի 21×14,5 չափս։ Ձեռագիրը կազմված է 231 թերթից։ Գրված է միասյուն, նոտրգրով։ Ունի լուսանցազարդ մանրանկարներ։ Պահպանակը ունի 4 էջ, գրված է՝ մագաղաթի վրա՝ ուղղագիծ երկաթադրով։ Կազմը` կաշեպատ տախտակ դրոշմազարդ, աստառը՝ կապույտ կտավ։ Հիշատակարաններ՝ 78ա ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մատենադարանի ձեռագրեր
Gedit
gedit, Յունիկոդի աջակցմամբ GNOME, Mac OS X և Microsoft Windows աշխատանքային միջավայրում աշխատող ազատ տեքստային խմբագրիչ։ Տարածվում է GNU General Public License արտոնագրի ներքո։
Հղումներ
Կատեգորիա:Լինուքս Կատեգորիա:Ազատ ծրագրային ապահովում Կատեգորիա:1999 մշակված ծրագրային ապահովում
Մարտինենգո
Մարտինեգո (Martinengo), կոմունա Իտալիայում։ Գտնվում է Լոմբարդիա մարզի Բերգամոյի գավառում ։
Բնակչությունը կազմում է 9138 մարդ (2004 թվական)։ Բնակչության խտությունը կազմում է 407 մարդ/կմ²։ Զբաղեցնում է 21 կմ² մակերես։ Փոստային ինդեքս՝ 24057, հեռախոսային կոդ՝ 0363։
Ժողովրդագրություն
Բնակչության թվաքանակի փոփոխությունները.
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր
Դոբրովոլնոե (գյուղ, Աուրգազինսկի շրջան)
Դոբրովոլնոե (Добровольное, Добровольный), գյուղ Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Աուրգազինսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2009 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 81 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Աուրգազինսկի շրջանի բնակավայրեր
Աբաս Բագրատունի (Կարսի թագավոր)
Աբաս Բագրատունի, Կարսի (Վանանդի) թագավոր (984 - 1029), Հայոց թագավոր Աբաս Բագրատունու թոռը, Կարսի Մուշեղ Ա Բագրատունի թագավորի որդին, սերվում է Բագրատունիների թագավորական հարստությունից ։
Կենսագրություն
Աբասը հաջորդեց հորը՝ Մուշեղ Ա-ին՝ ժառանգելով Կարսի թագավորությունը։ Նրա մայրը՝ Գարդմանքի իշխան Սահակ Սևադայի դուստրն էր ։ Իր շուրջ կեսդարյա կառավարման ընթացքում Աբաս թագավորը, պատմիչների վկայությամբ, բարեկարգել է երկիրը, վերացրել «գողությունն ու ավազակությունը», ստեղծել մշտական բանակ, ապահովվել առևտրական քարավանների անվտանգ երթևեկությունը, մարդկանց անձի և ունեցվածքի անվտանգությունը ։ Ռազմաքաղաքական սերտ հարաբերություններ հաստատել Շիրակի Բագրատունյաց գահակալող ճյուղերի հետ։
Ինչպես Կարսի Մուշեղ թագավորը, այնպես էլ Աբասը որոշ նկրտումներ ունեին Հայաստանի հյուսիս-արևելյան մասերում գտնվող Փառիսոսի թագավորության նկատմամբ։ Այդ ժամանակ այնտեղ թագավորում էին եղբայրներ Սենեքերիմ և Գրիգոր «Փառավոր», «Բարեպաշտ» պատվանունները կրող թագավորները, իսկ սրանց քույրը Կարսի թագուհին էր՝ Մուշեղ թագավորի կինը և Աբասի մայրը։ Այդ թագավորների մահից հետո Կարսի թագուհին կարող էր ժառանգորդ համարվել Փառիսոսի ապագա թափուր գահի։
Գործունեություն
Ստեփանոս Տարոնեցիին Աբաս Բագրատունուն բնութագրել է իբրև «փառահեղ մարդ՝ լի հանճարով և իմաստությամբ» ։ Աբաս թագավորի օրոք քաղաքում ծաղկում են արհեստները, առևտուրը։ Կարսը առևտրային սերտ կապեր ուներ հեռավոր երկրների հետ անգամ։ Քաղաքը բարեկարգվում է, շենանում։ Կարսի բնակչությունը Բագրատունյաց և Զաքարյանների տիրապետության շրջանում անցնում էր 50 000-ից, որն այն ժամանակվա քաղաքային բնակչության համար մեծ թիվ էր։
Վանանդ գավառն իր բարձր լեռնային սարահարթով նպաստավոր պայմաններ ուներ երկրագործության և հացահատիկային բույսերի աճեցման համար։ Արաքսի հովիտը՝ Երասխաձորը իր մեղմ և տաք կլիմայով հնարավորություն էր տալիս ունենալու զարգացած այգեգործություն և նրա հետ կապված գինեգործություն ու պարտիզագործություն։ Մեծրաց լեռների անտառները շինանյութ էին մատակարարում։ Կարմիր փորակ ջրբաժան լեռնաշղթայի և Արջո-Առիճ հրաբխային զանգվածի ալպյան մարգագետինները նպաստավոր պայմաններ էին ընձեռում անասնապահության զարգացման համար։
Մեծ համբավ ուներ լեռնագործությունը։ Հայտնի էին պղնձի, արծաթի, արճճի և երկաթի հանքերը, հիմնականում Կեչուտի լեռներում, որոնց հիմքի վրա էլ քաղաքներում, հատկապես Կարսում, զարգանում էր արհեստագործությունը։ Զարգացող գյուղատնտեսության, լեռնագործության և արհեստագործության հիման վրա ընդլայնվում էր ապրանքափոխանակությունը, որը նպաստում էր քաղաքային կենտրոնների և առաջին հերթին մայրաքաղաք Կարսի վերելքին։
Ըստ պատմիչների՝ Աբասը իր երկրում վերացնում է ավազակությունը, որն այնպիսի չափերի էր հասել, որ մարդիկ իրենք իրենց ունեցվածքի տերը չէին։ Ամենայն խստությամբ պատժում, ոչնչացնում է հանցագործներին և ապահովում երկրի խաղաղ ու հանգիստ կյանքը։ Աբասը հատուկ ուշադրություն է նվիրում զինված ուժերին և կարմիր գույնի հատուկ զինվորական համազգեստ է մտցնում։ Իր աշխարհազորով Աբաս թագավորը մասնակցում է հայոց և վրաց համատեղ ռազմական արշավանքներին՝ ընդդեմ Հարավային Հայաստանի արաբ ամիրաների (994)։ Կարսի փոքրիկ թագավորության վիճակն անկայունացավ Բյուզանդիայի ու վրաց Բագրատունիների միջև տեղի ունեցող արյունահեղ պատերազմների ժամանակ, որոնց պատճառը մահացած Դավիթ Կյուրոպաղատի ժառանգության շուրջ ծագած վեճն էր։ Այդ ընթացքում Կարսի թագավորության տարածքը, որ կռվող կողմերի համար ռազմաբեմ էր դարձել, խիստ ավերածությունների ենթարկվեց։
Ծումբի ճակատամարտ
Աբաս Կարսեցին մասնակցել է Ատրպատականի ամիրա Մամլանի դեմ համատեղ պայքարին և 998 թվականի Ծումբի ճակատամարտին։ Մամլանը, պատճառ բռնելով Դավիթ Կյուրոպաղատի կողմից կայսիկներին պատկանող Մանազկերտի գրավումը, բազմաքանակ զորքով հարձակվում է Հայաստանի վրա և առաջանում մինչև Ապահունյաց գավառ։ Նրա դեմ են դուրս գալիս Անիի Բագրատունյաց արքա Գագիկ Ա-ն, Աբասը և հայկական այլ բանակներ՝ սպարապետ Վահրամ Պահլավունու գլխավորությամբ։ Հայկական զորախմբին իրենց զորքերն են ուղարկում նաև Տայքի Դավիթ Կյուրոպաղատն ու վրաց Գուրգեն թագավորը։ Ճակատամարտը տեղի է ունենում Ապահունիքի Ծմբո գյուղի մոտակայքում, որտեղ հայ-վրացական զորքերը ջախջախում են Մամլանին և դուրս քշում երկրի սահմաններից ։
Աբասին հաջորդել է որդին՝ Գագիկը (1029-1065)։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Կարսի արքաներ
Նեմիդ (Շեժամկայի վտակ)
Նեմիդ (Немыд), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Կոմի Հանրապետությունով։ Գետաբերանը գտնվում է Շեժամկա գետի աջ ափին 6 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը կազմում է 25 կմ։
Ջրագրության տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տեղեկությունների համաձայն՝ գետը պատկանում է Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը՝ Վիչեգդա գետն է, սկսած Սիկտիվկար քաղաքից մինչև ակունք, գետի ենթաավազանը՝ Վիչեգդա, գետի գետային ավազանը՝ Հյուսիսային Դվինա ։
Ըստ աշխարհագրական տեղեկատվական համակարգի՝ ջրային բաժնի տարածքում Ռուսաստանի Դաշնության պատրաստած դաշնային գործակալության ջրային ռեսուրսների ՝
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր Կատեգորիա:Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանի գետեր
Հռենոսի Նոյենբուրգ
Հռենոսի Նոյենբուրգ (Neuenburg am Rhein), կոմունա Գերմանիայի Բադեն-Վյուրթեմբերգ երկրամասում։ Ենթարկվում է Ֆրաիբուրգ շրջանին։ Մտնում է Բրայսգաու Վերին Շվարցվալդի շրջանի կազմի մեջ։ Բնակչությունը կազմում է 12028 մարդ (ըստ 2010 թվականի դեկտեմբերի 31-ի) ։ Տարածքը կազմում է 44,12 կմ²։ Պաշտոնական կոդ՝ 08 3 15 176։
Քաղաքը բաժանված է 4 քաղաքային համայնքների։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Գերմանիայի քաղաքներ Կատեգորիա:1219 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Գնարբուկ սրտատերև
Գնարբուկ սրտատերև, գնարբուկազգիների ընտանքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։
Նկարագրություն
Բազմամյա բույս է, որն ունի 10-20 (40) սմ բարձրություն։ Տերևաթիթեղը սրտաձև հիմքով է, հանկարծակի լայն թևավոր կոթունի անցնող, համարյա մերկ։ Պսակը լիմոնի դեղին է ։
Տարածվածություն
Հայաստանում հանդիպում է միայն Լոռու (Պուշկինի լեռնանցք) ֆլորիստիկական շրջանում։ Աճում է նաև Մեծ Կովկասում և Անդրկովկասում ։
Էկոլոգիա
Աճում է ենթալպյան գոտում՝ ծովի մակարդակից 2000-2400 մ բարձրությունների վրա, մարգագետիններում։ Ծաղկում է մայիս ամսին, պտղաբերում՝ մայիս-հունիսին ։
Պահպանություն
Կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակ է, Կովկասի էնդեմիկ, որի տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 10 կմ²-ից պակաս է։ Բույսին սպառնացող վտանգներն են՝ որպես գեղազարդային բույս ինտենսիվ հավաքը և ինտենսիվ արածեցման, կլիմայի գլոբալ փոփոխության հետևանքով աճելավայրերի կորուստը կամ դեգրադացիան։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված էր որպես հազվագյուտ տեսակ։ Ընդգրված չէ CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում ։
Պահպանության գործողություններ չեն իրականացվում ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակներ Կատեգորիա:Ծածկասերմեր Կատեգորիա:Գնարբուկազգիներ Կատեգորիա:Բազմամյա բույսեր Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բույսեր
(3963) Փարաջանով
(3963) Փարաջանով (Paradzhanov), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1969 թվականի հոկտեմբերի 8-ին Լյուդմիլա Չեռնիխի կողմից Նաուչնիում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,438449 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 1,9582 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,9187 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1390,81 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինը 0,258841 աստիճան/օր արագությամբ։
Ուղեծրի հարթությունը խավարածրի հարթության հետ կազմում 3.28° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1969 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Լյուդմիլա Չեռնիխի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Յումադիբաշ
Յումադիբաշ (Юмадыбаш, Йомазыбаш), գյուղ Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Շարանսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2009 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 588 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Շարանսկի շրջանի բնակավայրեր
Ժողովածու (2003)
Ժողովածու (2003), Երևանի Մաշտոցի անվան Մատենադարանում պահպանվող ձեռագիր, որը «Մաշտոցի անվան ցուցակ ձեռագրացում» (ձեռագրերի ցանկում) ներկայացված է 2003 թվի տակ։ Ձեռագիրը գրվել է 1615 թվականին Թորոս եպիսկոպոս գրիչի կողմից, Քաֆայում։ Գրված է թղթի վրա, որը ունի 15,5x11 չափս։ Ձեռագիրը կազմված է 65 թերթից։ Գրված է միասյուն նոտրգրով։ Կազմը` կիսասյուն։ Հիշատակարաններ՝ գրչի` 5ա, 24բ, 57ա ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մատենադարանի ձեռագրեր
Աստերոիդների ցանկ (161601-161700)
Աստերոիդների ցանկ (161501-161600) * Աստերոիդների ցանկ * Աստերոիդների ցանկ (161701-161800)
|}
Բացարձակ միապետություն
Կառավարման համակարգն իրենից ներկայացնում է տվյալ երկրում իշխանության ձևավորման և ժողովուրդ -իշխանություն փոխհարաբերությունների համակարգ։ Ըստ կառավարման համակարգի՝ պետությունները լինում են՝
Միապետական կառավարման համակարգի պարագայում իշխանությունը փոխանցվում է ժառանգաբար, ժողովուրդն այստեղ իշխանության ձևավորման գործընթացում էական ազդեցություն չի ունենում։ Միապետությունները բաժանվում են 2 խմբի՝
Բացարձակ միապետական կառավարման համակարգերում իշխանությունն ամբողջովին կենտրոնացած է միապետների ձեռքին, որը իրականացնում է ինչպես օրենսդիր, այնպես էլ գործադիր գործառույթներ։ Բացարձակ միապետություններ գոյություն ունեն աշխարհի մոտ 10 պետություններում։ Դրանցից ամենախոշորը Սաուդյան Արաբիան է, Օմանը, Կատարը։ Միապետությունը, պետության կառավարման համակարգ է, երբ իշխանության գլուխ կանգնած է մեկ անձնավորություն՝ միապետը։ Հաճախ միապետությունը ժառանգական է, հետևաբար տվյալ պետության իշխանությունը պատկանում է մեկ դինաստիայի։ (Արաբական էմիրություն, Քուվեյթ, Մարոկկո, Հորդանան)։ Դեմակրատական քաղաքական  համակարգն հայտնի է երկու՝ նախագահական հանրապետություն, խորհրդարանական հանրապետություն և կիսանախագահական հանրապետություն։ Նախագահական կառավարման ձևը արդի քաղաքական ռեժիմների ցանկում բավականին տարածված ձև է։ Նախագահական կառավարման ձևի առաջացման և տարածման մեջ ամենանշանակալի ավանդն է ունեցել ԱՄՆ-ն և այդ երկրի առաջին նախագահ Ջորջ Վաշինգտոն։Նախագահական երկրներում ի տարբերություն մյուս կառավարման ձև ունեցող պետությունների նախագահը կանգնած է երկրի գլխին, կառավարության ղեկավարն է և իրավունք ունի դնել պառլամենտում քննարկվող հարցերի կամ պառլամենտի կողմից կայացված որոշումների վրա, նախագահները հիմնականում ընտրվում են ժողովրդի կողմից ուղղակի ընտրությունների միջոցով, սակայն կան երկրներ որտեղ նախագահը ընտրվում է պառլամենտի կողմից։
Ներկա շրջան
2020 թվականի դրությամբ աշարհում մնացել է թվով վեց բացարձակ միապետություն.
Գունավոր լսողություն
Երաժշտագունային սինեստեզիա, նաև՝ գունավոր լսողություն (սինոպսիա), քրոմեստեզիայի մի տեսակ (Շերեշևսկու սինդրոմի տեսակ), որի դեպքում երաժշտական հնչյունները մարդու մեջ առաջացնում են տեսողական և լսողական տպավորությունների զուգորդում։
Խոսքը երաժշտական հնչյունների և ստեղների բացարձակ բարձրության որոշակի կապի մասին է որոշակի գույների հետ։ Գոյություն ունեն տեսողական ընկալման, պատկերային մտածողության և երաժշտական գույնի սինեսթեզիայի միջև տարբերություններ. յուրաքանչյուր մարդ ունի այս կամ այն աստիճանի պատկերային մտածողություն, մինչդեռ սինեստետիկ գույնի լսողությունը բավականին հազվադեպ երևույթ է, և, ըստ որոշ ժամանակակից երաժիշտների, ովքեր ունեն այդպիսի ունակություն, բավականին տհաճ և դժվար վերահսկելի է, հիմնականում առօրյա կյանքում տեղեկատվական աղմուկի նկատմամբ մարդու շրջապատի նկատմամբ զգայունության բարձրացման պատճառով։
Պատմություն
Ձայնի և գույնի կապն ուսումնասիրել են դեռևս Հին աշխարհում։ Մաժոր և մինոր ձայնակարգերը հակադրելիս մաժորը սովորաբար ընկալվում է որպես «լուսավոր», «պայծառ», մինորը՝ «փայլատ», «մեղմ», «ստվերապատ»։ Նման տպավորություն են ստեղծում նաև տարբեր ռեգիստրները, հնչերանգները և այլն, որոնք լայնորեն օգտագործվում են ծրագրավորված երաժշտության մեջ։ Մի շարք երաժիշտներ առավել սուբյեկտիվ տպավորություններ ունեն. յուրաքանչյուր տոնայնություն, ակորդ, հնչերանգ ընդհանրացնում են որևէ գույնի որոշակի պատկերացման հետ և հակառակը (օրինակ՝ Նիկոլայ Ռիմսկի-Կորսակովը դո մաժոր տոնայնությունը պատկերացնում էր ճերմակ գույնով, ռե մաժորը՝ դեղին, արևագույն, ֆա մաժորը՝ բաց կանաչ, լյա մաժորը՝ վարդագույն, և այլն)։
Ալեքսանդր Սկրյաբինի պատկերացումներն այլ էին՝ միայն ռե-ն էր համընկնում ոսկեգույնի, արևագույնի հետ։ Տարբերում էր դիեզավոր և բեմոլավոր տոնայնությունների, նաև էնհարմոնիկ հավասար տոնայնությունների գույները։ Դեռևս Իսահակ Նյուտոնը դո-ն կապել է կարմիրի, ռե-ն՝ նարնջագույնի, մի-ն՝ դեղինի հետ, և այլն։ Անգլիացի կոմպոզիտոր Ա. Բլիսսը գրել է «Գունային սիմֆոնիան» (1891), որը բաղկացած է ծիրանագույն, կարմիր, երկնագույն, կանաչ մասերից։
Արվեստում օգտագործման օրինակներ
Երաժշտության մեջ սինեստետիկ էին Սկրյաբինը, Ռիմսկի-Կորսակովը  , Չյուռլյոնիսը և Մեսսիանը, մեր ժամանակակիցներից՝ Թոմաս Քյոները (Thomas Köner), Քանյե Ուեսթը, երգչուհի Marina and The Diamonds կամ ողբերգական հանգամանքներում մահացած Coil-ի Ջոն Բելանսը։ Նրանք ընկալում կամ պատկերացնում էին տոնայնությունները, որոնք ներկված էին որոշակի գույներով։ Օրինակ՝ Սկրյաբինի «Պրոմեթևս (Կրակի պոեմը)» սիմֆոնիկ բանաստեղծությունը կոմպոզիտորը մտածել է հատուկ կատարողական տողով՝ «Luce» (այսինքն՝ «լույս») և երբեմն կատարվում է թեթև երաժշտության միջոցով։ Երաժիշտ և նկարիչ Միկալոյուս Չյուրլյոնիսն իր նկարներում փորձել է փոխանցել երաժշտության աշխարհը, որն անհասանելի է այս ժանրին ։
Տեսական բացատրություն
Ֆրանսիացի հոգեբան Թեոդյուլ Արման Ռիբոն (1839-1916) տալիս է գունավոր լսողության ծագման երեք վարկած, որոնք արդեն իր ժամանակներում (այսինքն՝ 19-րդ դարում) հայտնի էին։ Նա գրում է. «Ըստ սաղմնաբանական վարկածի, դա կարող է լինել տեսողության և լսողության զգայարանների թերի տարբերակման և այնպիսի առանձնահատկության պատահական կյանքի փաստի հետևանք, որը որոշ հեռավոր դարաշրջանում, գուցե, ընդհանուր կանոն էր մարդկության մեջ։ դա կարող է լինել նաև տեսողության և լսողության զգայարանների թերի տարբերակման հետևանք, ինչպես նաև այնպիսի հատկանիշի պատահական կյանքի փաստ, որը, հավանաբար, մարդկության ընդհանուր կանոնն էր»։ Անատոմիական վարկածը ենթադրում է հաղորդագրություններ կամ անաստոմոզներ ուղեղի տեսողական և լսողական սենսացիաների կենտրոնների միջև։ Այնուհետև կա նյարդային ճառագայթման ֆիզիոլոգիական վարկածը և հոգեբանականը, որն այստեղ տեսնում է ասոցիացիան» ։
Գունավոր լսողության սինեստետիկության կողմնակիցները հիմնականում հավատարիմ են ֆիզիոլոգիական վարկածին, եթե օգտագործում ենք Ռիբոյի սահմանումը։ Այնուամենայնիվ, կան նաև լուրջ առարկություններ, որոնք կասկածի տակ են դնում այս տեսակի սինեստեզիայի գաղափարը և ենթադրում են միայն փոխաբերական ասոցիացիաների առկայություն ։ Սինեստեզիայի համար հայտնի են Ժառանգության դեպքեր (իսկ ֆիզիոլոգիական առանձնահատկությունները, ամենայն հավանականությամբ, ժառանգական են, քան կայուն ասոցիացիաները), օրինակ՝ Վլադիմիր Նաբոկովը և նրա կինը՝ Վերա Սլոնիմը, երկուսն էլ սինեստետիկ էին, ինչպես իրենց որդին՝ Դմիտրին։
Գոյություն ունի նաև Վ.Բ. Բրայնինի երաժշտական և մանկավարժական համակարգ, որը նվիրված է երաժշտական հնչյունների հարաբերական (լադային) բարձրության և սպեկտրի որոշակի գույների միջև կապերին։ Այս համակարգը նախատեսում է երեխաների մոտ մոդալ ֆրետների փուլերի գունային ընկալման զարգացում ։ Բրայնինի աշխատանքում, սակայն, խոսվում է միայն փոխաբերական ասոցիացիաների առաջացման օբյեկտիվ նախադրյալների մասին, այլ ոչ թե սինեստետիկ ընկալման զարգացման իրական հնարավորության մասին։
Սանկտպետերբուրգցի երաժիշտ և նկարիչ Վ. Վ. Աֆանասևը առաջարկել է աուդիովիզուալ խթանների սեփական մաթեմատիկական տեսությունը՝ հիմնված ոչ թե հնչյունների և գույների ինտուիտիվ կապերի, այլ գույների և նոտաների միջև ներդաշնակության ընդհանուր օրենքների վրա. Այս տեսության հիման վրա նա մշակեց և արտոնագրեց լույսի երաժշտության իր սեփական համակարգը՝ գույնը համապատասխանեցնելով հնչյուններին, որն օգտագործվում էր, օրինակ, Պուշկինի մահվան տարելիցին նվիրված մատուռում կայացած համերգին ։ Նույն համակարգի տարրերն առաջարկվում էր կիրառել նաև պատկերները երաժշտության վերածելու համար ։
Գրիգոր Չալիկյան
Գրիգոր Սարգսի Չալիկյան, հայ խորհրդային դերասան, ռեժիսոր, բեմադրիչ, գրող, բանաստեղծ, դրամատուրգ, ասմունքող։ ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1977)։ ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1958 թվականից։
Կենսագրություն
Գրիգոր Չալիկյանը 1932 թվականին Թուրքիայից ներգաղթել է Խորհրդային Հայաստան։ 1953 թվականին ավարտել է Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտը։ Աշխատել է Աշտարակի 1940-1946 թվականներին, Երևանի պատանի հանդիսատեսի 1946-1953 թվականներին, Սունդուկյանի անվան 1953-1959 թվականներին։ 1959 թվականից աշխատել է Հայաստանի հեռուստատեսության և ռադիոհաղորդումների պետական կոմիտեում (ֆոնդային դրամատիկական հաղորդումների բաժնի վարիչ և գլխավոր ռեժիսոր)։ Հայկական ռադիոթատրոնի նախաձեռնողներից է։
Բեմադրություններ
Գրիգոր Չալիկյանի ռադիոբեմադրություններից են՝ Հրաչյա Քոչարի «Կարոտ», «Նահապետը», Ֆրանց Վերֆելի «Մուսա լեռան քառասուն օրը», Կոստան Զարյանի «Նավը լեռան վրա», Լևոն Շանթի «Հին աստվածներ», Մուշեղ Գալշոյանի «Կանչը»։ Լույս են տեսել «Բաբախումներ» (1954 թվական), «Իմ սիրտը» (1958 թվական), «Խաղաղ ափեր» (1964 թվական) բանաստեղծությունների և «Սպիտակ կատու» (1981 թվական) պիեսների ժողովածուները։ Տարբեր թատրոններում բեմադրվել են Չալիկյանի «Երազիկ» (1957 թվական), «Մարսեցի փեսան» (1966 թվական), «Մենք, նրանք և մյուսները» (1970 թվական), «Հայր Տոնապետի մենախոսությունը» (1976 թվական), հեռուստատեսությամբ՝ «Ծաղկած խնձորենիների ձմեռը» (1980 թվական) և այլ պիեսներ։
Անտարբերության կոր
Անտարբերության կոր, երկու տարբեր ապրանքների բոլոր այն հնարավոր համախմբությունները, որոնք ունեն նույն օգտակարությունը սպառողի համար, և որի ընտրության հետ կապված այն անտարբեր է։ Ամենապարզ երկչափ դեպքում անտարբերության կորը հաճախ պատկերում են հարթության վրա՝ որպես ուռուցիկ (կոորդինատների սկզբից) գիծ։ Սակայն կորը նման տեսք ունի միայն մի շարք պայմանների կատարման դեպքում։ Անտարբերության կորի հասկացությունը ծագում է Ֆրենսիս Էջուորտից և Վիլֆրեդո Պարետոյից  ։
Արտադրողի համար անտարբերության կորի հասկացության նմանօրինակն է իզոքվանտը՝ արտադրության գործոնների բազմաթիվ տարբեր համակցությունները։ Ամենապարզ դեպքում որպես գործոն օգտագործվում է աշխատանքը և կապիտալը։
Սպառողի կողմից բարիքի օգտակարության գնահատման խնդիրը
Սպառողի վարքագիծը կախված է երկու բաղադրիչներից ' ռացիոնալիզմից և իռացիոնալիզմից։ Ռացիոնալիզմ ասելով հասկանում ենք որևէ գործողության տրամաբանական հիմնավորվածությունը։ Իռացիոնալիզմը ներառում է ցանկացած զգացմունքների, բնազդների, ռեֆլեքսների ազդեցության տակ գործողություններ կատարելը և այլն։ Սպառողի վարքագծի ուսումնասիրության նպատակն է որոշել նրա գործողությունների կանխատեսելիությունը։ Այնուամենայնիվ, վարքի իռացիոնալ մասը ներկայումս փոքր ուսումնասիրված և հազիվ կանխատեսելի է։ Հետևաբար, կարելի է պնդել, որ բացարձակապես ճշգրիտ կանխատեսել սպառողի վարքագիծը անհնար է։ Պայմանավորված նրանով, որ իռացիոնալությունը դժվար է համակարգել և գնահատել, դասական տնտեսությունում նախընտրում են դիտարկել միայն սպառողի ռացիոնալ վարքագիծը։ Այն բաղկացած է սպառման և ծախսերի արդյունքների համադրումից։ Որպես արդյունք, դիտարկվում են օգտակարության փոփոխությունները, որպես ծախս՝ փողերի գումարները, ծախսված գնումներ կատարելու համար։ Քանի որ տնտեսությունում վերլուծության համար օգտագործում են թվեր, սկզբում փորձ է արվել գնահատել օգտակարությունը։ Գիտնականները (Ուիլյամ Ջևոնսը, Կառլ Մենգերը, Լեոն Վալրասը), որոնք կողմնակից էին այս մոտեցմանը, կոչվում էին կարդինալիստներ։ Նրանք հասկանում էին, որ տարբեր մարդկանց գնահատականներում սուբյեկտիվություն կա, ուստի օգտագործում էին ինդուկցիայի մեթոդը՝ հաշվի առնելով միջին սպառողի գնահատումը։ Կարդինալիստների շնորհիվ ուսումնասիրվել է ընդհանուր առավելագույն օգտակարության դինամիկան։ Գիտնականների մյուս խումբը՝ օրդինալիստները, կարդինալիստների մոտեցումը սխալ էին համարում այնպիսի հանգամանքների պատճառով, ինչպիսիք են՝ 1) ճշգրիտ թվային գնահատման անկարողությունը, տեղեկատվության անկատարության պատճառով, 2) Ժամանակի ընթացքում սպառողի հայացքների փոփոխականությունը։  Ճշգրիտ գնահատմանը փոխարեն, օրդինալիստներ առաջարկել են հարաբերական գնահատական, որը կարիք չունի օգտակարության թվային գնահատման։
Եկամտի էֆեկտ և փոխարինման էֆեկտ
Եկամտի ազդեցությունը՝ սպառողի պահանջարկի վրա ազդեցության արդյունք է իր իրական եկամտի փոփոխության հետևանքով, առաջացած ապրանքի գնի փոփոխությամբ, իր իրական եկամտի փոփոխության հետևանքով, առանց փոխարինման էֆեկտը հաշվի առնելու։ Փոխարինման էֆեկտը՝ սպառման կառուցվածքի փոփոխություն է անփոփոխ իրական եկամտի դեպքում ապրանքների գների հարաբերակցության փոփոխության արդյունքում։ Գնի էֆեկտի բաժանումը եկամտի և փոխարինման էֆեկտի վրա թույլ է տալիս իրականացնել ապրանքների իրականացում եկամուտների նկատմամբ։ Փոխարինման էֆեկտը միշտ ունի մեկ ուղղություն. գնի իջեցման դեպքում այն դրական է, աճի դեպքում ՝ բացասական։ Միևնույն ժամանակ եկամտի էֆեկտը ունի տարբեր ուղություններ. գների իջեցման դեպքում եկամտի էֆեկտը դրական է, գնի ընդհանուր էֆեկտը դրական է։ Եթե գների իջեցման դեպքում եկամտի էֆեկտը բացասական է, իսկ ընդհանուր էֆեկտը դրական է, ապա խոսքը ցածրորակ ապրանքների մասին է։ Եթե գների իջեցման դեպքում եկամտի էֆեկտը բացասական է, իսկ ընդհանուր էֆեկտը բացասական է (այսինքն, եթե եկամտի էֆեկտը ավելի մեծ է փոխարինման էֆեկտից), ապա դա Գրիֆենի ապրանքն է։
Ֆորմալ սահմանումը
Անտարբերության կորն օգտակարության ֆունկցիայի մակարդակի գիծ է՝ u(x) = c.
Կոնստանտայի տարբեր (թույլատրելի) արժեքների դեպքում ստացվում է կորերի ընտանիք, որը սովորաբար կոչվում է անտարբերության քարտեզ։ Մաթեմատիկորեն, անտարբերության քարտեզը այլընտրանքային տարածության մեջ բազմության գործոն է։
Անտարբերության կորերի հատկությունները
Անտարբերության կորերի հատկությունները կախված են օգտակարության ֆունկցիաների հատկություններից, որոնք իրենց հերթին որոշվում են հիմքում ընկած նախապատվությամբ։
Կորերի օրինակներ
Կորերի օրինակներ առավել տարածված օգտակարության ֆունկցիաների համար։
Հանդիպում են անտարբերության կորերի էկզոտիկ օրինակներ։ Օրինակ, բառարանագրական նախասիրությունների համար անտարբերության կորը բաղկացած է առանձին կետերից։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Միկրոէկոնոմիկա Կատեգորիա:Սպառման տեսություն Կատեգորիա:Տնտեսագիտական տերմիններ
Ուոշո (շիմպանզե)
Ուոշո (Washoe, ), էգ սովորական շիմպանզե։ Ուոշոն առաջին ոչ մարդկային էակն էր, որը կենդանիների լեզվուսուցման փորձի շրջանակներում սովորել էր հաղորդակցվել ամերիկյան ժեստերի լեզվով (ԱԺԼ) ։
Փորձի շրջանակներում Ուոշոն սովորել էր մոտավորապես 350 ժեստ, ինչպես նաև իր որդեգիր որդուն՝ Լուլիսին, սովորեցրել դրանցից մի քանիսը  ։ Կյանքի մեծ մասն անցկացրել է Կենտրոնական Վաշինգտոնի համալսարանում։
Վաղ կյանք
Ուոշոն ծնվել է 1965 թվականին Արևմտյան Աֆրիկայում։ ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերի կողմից գերի է վերցվել ԱՄՆ տիեզերական ծրագրի համար հետազոտություններ իրականացնելու նպատակով ։ Անվանվել է Նևադայի Ուոշո շրջանի անունով, որտեղ նրան մեծացրել են ու սովորեցրել ժեստերի լեզուն ։
1967 թվականին Ռ․ Ալեն Գարդներն ու Բեատրիքս Գարդները Ռինոյում նևադական համալսարանում Ուոշոյին ժեստերի լեզուն սովորեցնելու ծրագիր են մշակել։ Այդ ժամանակ շիմպանզեներին ձայնային լեզուն ընդօրինակել սովորեցնելու նախորդ փորձերը (Գուա և Վիքի նախագծեր) ձախողվել էին։ Գարդներները կարծում էին, որ այս նախագծերն անկատար էին, քանի որ շիմպանզեները ֆիզիկապես ի վիճակի չեն արտաբերել բանավոր խոսքի համար անհրաժեշտ հնչյունները։ Նրանց առաջարկը եղել է շիմպանզեի՝ մարմնի տարբեր ժեստեր ստեղծելու կարողությունն օգտագործելը․ մի բան, որով նրանք շփվում են վայրի բնության մեջ՝ դրանով իսկ սկսելով ամերիկյան ժեստերի լեզվի վրա հիմնված լեզվական նախագիծ  ։ Գարդներները Ուոշոյին մեծացրել են այնպես, ինչպես կարելի է մեծացնել երեխային։ Նա հաճախ էր հագուստ հագնում ու նրանց հետ նստում ճաշի սեղանի շուրջ։ Ուոշոն ունեցել է իր սեփական 8 ոտաչափը 24 ոտնաչափի վրա չափսերով կցասայլակ, որտեղ եղել են բնակելի և խոհարարական տարածքներ։ Կցասայլակն ունեցել է բազմոց, գզրոցներ, սառնարան, սավաններով ու վերմակներով մահճակալ։ Նրան թույլատրվել է օգտագործել հագուստ, սանրեր, խաղալիքներ, գրքեր և ատամի խոզանակ։ Մարդու երեխայի նման նա սովորական առօրյայի է ենթարկվել՝ կապված տնային աշխատանքների, բացօթյա խաղերի և ընտանեկան մեքենայով զբոսանքների գնալու հետ ։ Մի անգամ կարապ տեսնելով՝ Ուոշոն ցույց է տվել «ջուր» և «թռչուն» ժեստերը։ Հարվարդի համալսարանի հոգեբան Ռոջեր Բրաունը նշել է, որ դա «նման էր տիեզերքից S.O.S. ազդանշան ստանալուն» ։
Երբ Ուոշոն հինգ տարեկան էր, Գարդներները որոշել են անցնել այլ նախագծերի, և նրան տեղափոխել են Նորմանում գտնվող Օկլահոմայի համալսարանի պրիմատների ուսումնասիրության ինստիտուտ՝ Ռոջեր Ֆոութսի և Դեբորա Ֆոութսի խնամքի ներքո ։
Ուսուցման մեթոդ
Ուաշոն մեծացել է մարդու երեխայի միջավայրին հնարավորինս մոտ միջավայրում, որով փորձ է արվել բավարարել ընկերակցության նրա հոգեբանական կարիքը  ։
Ուոշոյի ներկայությամբ Գարդներներն ու Ֆոութսները շփվել են միայն ժեստերի լեզվով, ոչ թե օգտագործել ձայնային հաղորդակցություն՝ ենթադրելով, որ դա ավելի պակաս շփոթեցնող ուսումնական միջավայր կստեղծեր Ուաշոյի համար։ Ասում էին, որ այս տեխնիկան նման է այն մեթոդին, որն օգտագործվում է երեխաներին լեզու սովորեցնելիս ։
Հաստատված ժեստեր
Ուոշոն սովորել է ժեստերի լեզվով մոտավորապես 350 բառ ։
Որպեսզի գիտնականները համոզվեն, որ նա սովորել է տվյալ ժեստը, Ուոշոն պետք է այն ինքնաբերաբար ու ճիշտ օգտագործեր 14 օր շարունակ ։
Այս ժեստերն այնուհետև ստուգվել են կրկնակի կույր բառապաշարի թեստ օգտագործելով։ Այս թեստը ցույց է տվել, 1) «որ շիմպանզեները կարող էին տեղեկատվություն փոխանցել այնպիսի պայմաններում, երբ մարդկային դիտորդին հասանելի տեղեկատվության միակ աղբյուրը շիմպանզեի ժեստն է», 2) «որ անկախ դիտորդները համաձայն էին միմյանց հետ» և 3) «որ շիմպանզեները ժեստերն օգտագործում էին բնական լեզվի կատեգորիաներին վերաբերելու համար, որ «ՇՈՒՆ» ժեստը կարող է վերաբերել ցանկացած շան, ԾԱՂԻԿ՝ ցանկացած ծաղիկի, ԿՈՇԻԿ՝ ցանկացած կոշիկի» ։
Ժեստերի համակցություններ
Ուոշոն և նրա ընկերները կարողացել են միավորել իրենց սովորած հարյուրավոր ժեստեր նոր համակցությունների մեջ (որոնք նրանց երբեք չեն սովորեցրել, այլ ավելի շուտ իրենք են ստեղծել) տարբեր իմաստներով։ Օրինակ՝ երբ Ուոշոյի ընկեր Մոջան չի իմացել « թերմոս » բառը, նա այն նկարագրել է որպես «մետաղյա բաժակով ըմպել», սակայն արդյոք Ուոշոյի համադրությունը իսկական ստեղծագործ լեզու է, թե ոչ, հակասական կարծիքներ է առաջացնում ։ «Թերմոսի» օրինակից կարելի է եզրակացնել, որ Ուոշոն փորձել է բացատրել, որ դա մետաղյա առարկա է բաժակի տեսքով, որից կարելի է ըմպել։
Ինքնագիտակցություն և հույզեր
Ուոշոյի խնամակալներից մեկը հղի էր և վիժելուց հետո երկար շաբաթներ աշխատանքի չէր եկել։ Ռոջեր Ֆոութսը պատմել է հետևյալ իրավիճակի մասին․
"Մարդիկ, ովքեր պետք է լինեն նրա կողքին և այնտեղ չեն, հաճախ ստանում են սառը ընդունելություն, որով նա նրանց տեղեկացնում է, որ վիրավորված է նրանցից։ Քեթին (խնամակալին) Ուոշոն հենց այսպես ողջունեց, երբ նա վերջապես աշխատանքի վերադարձավ։ Քեթը Ուոշոյից ներողություն խնդրեց, հետո որոշեց նրան պատմել ճշմարտությունը և ժեստով ցույց տվեց․ «Իմ փոքրիկը մահացավ»։ Ուոշոն ակնապիշ նայեց նրան, ապա իջեցրեց հայացքը։ Հետո նորից նայեց Քեթի աչքերին ու «լացել» ժեստը ցույց տվեց, դիպչելով իր այտին ու մատով իջնելով այնպես, ինչպես արցունքը կիջներ աչքից (շիմպանզեները արցունքով չեն լացում)։ Քեթը հետագայում ասաց, որ մեկ ժեստն ավելի շատ բան է ասել Ուոշոյի ու նրա մտավոր կարողությունների մասին, քան բոլոր երկար ու քերականորեն անթերի նախադասությունները ։"
Ուոշոն ինքը կորցրել է երկու ձագի․ մեկը սատկել է ծնվելուց անմիջապես հետո սրտի արատից, մյուսը՝ Սեքվոյան, սատկել է երկու ամսականում ստաֆիլակոկային վարակից։
Երբ Ուոշոյին հայելու մեջ ցույց են տվել իրեն ու հարցրել, թե ինչ է նա տեսնում, նա պատասխանել է․ «Ինձ, Ուոշոյին» ։ Պրիմատների փորձագետ Ջեյն Գուդոլը, ով տասնամյակներ շարունակ ուսումնասիրել և ապրել է շիմպանզեների հետ, կարծում է, որ դա կարող է ցույց տալ ինքնագիտակցության որոշակի մակարդակ ։ Ուոշոն ինքնության ճգնաժամ է ապրել, երբ նրան առաջին անգամ ծանոթացրել են այլ շիմպանզեների հետ․ նա կարծես ցնցվել է, իմանալով, որ ինքը միակ շիմպանզեն չէ։ Նա աստիճանաբար սկսել է հաճույք ստանալ այլ շիմպանզեների հետ շփվելուց ։
Ուոշոն սիրում էր խաղալ իր տիկնիկների հետ, որոնց նա լողացնում էր, զրուցում և երևակայական սցենարներ հորինում ։ Նա նաև ժամանակ է անցկացրել իր ատամները մաքրելով, նկարելով ու թեյախմության մասնակցելով ։
Երբ նոր ուսանողներ էին գալիս նրա հետ աշխատելու, Ուոշոն դանդաղեցնում էր նորեկների հետ ժեստերով հաղորդակցվելու տեմպը, որը լավ տպավորություն էր թողնում նրանց վրա ։
Մեջբերումներ
(Այս հատվածում կրկնակի մեջբերումները պատկանում են Ուոշոյին, եզակի մեջբերումները՝ ուրիշ որևէ մեկի։)
Հետագա կյանք և մահ
1980 թվականին Ուոշոն տեղափոխվել է Կենտրոնական Վաշինգտոնի համալսարան։ 2007 թվականի հոկտեմբերի 30-ին համալսարանի շիմպանզեների և մարդկանց հաղորդակցության ինստիտուտի պաշտոնյաները հայտարարել են, որ նա սատկել է 42 տարեկանում ։
Ազդեցություն կենսաէթիկայի վրա
Ոմանք կարծում են, որ այն փաստը, որ Ուոշոն ոչ միայն շփվել է, այլև մտերիմ և անձնական հարաբերություններ է հաստատել մարդկանց հետ, ցույց է տալիս, որ նա էմոցիոնալ առումով զգացմունքային էր և արժանի բարոյական կարգավիճակի ։
Ուոշոյի և այլ պրիմատների հետ աշխատանքը խթանել է Մեծ կապիկների նախագծի հիմնադրմանը, որը հույս ունի «ներառել ոչ-մարդկային մեծ կապիկներին՝ շիմպանզեներին, օրանգուտաններին և գորիլաներին հավասարների համայնքում՝ նրանց տալով հիմնական բարոյական և իրավական պաշտպանությունը, որից ներկայումս օգտվում են միայն մարդիկ», որպեսզի նրանք դասվեն ոչ թե մասնավոր սեփականության, այլ «անձանց» բարոյական կատեգորիայի մեջ ։
Կենդանիների լեզվի հետ կապված նախագծեր
Հերբերտ Թերասի և Թոմաս Բևերի Նիմ Չիմփսկու նախագիծը ձախողվել է, որոնք փորձում էին կրկնել Ուոշոյի արդյունքները։ Մինչ Նիմը հաջողությամբ վարժեցվել էր օգտագործել 125 նշաններ, Թերասը և նրա գործընկերները եկել են այն եզրակացության, որ շիմպանզեն ցույց չի տվել որևէ իմաստալից հաջորդական վարք, որը կմրցակցեր մարդկային քերականության հետ։
Ուոշոյի պաշտպանները համաձայն չէին, որ հետազոտությունը վարկաբեկվել էր՝ Նիմ Չիմփսկու և այլ նախագծերի ձախողումը վերագրելով վատ դասավանդմանը և Նիմի՝ ամբողջ կյանքի ընթացքում ստերիլ լաբորատոր միջավայրում և հաճախ վանդակներում փակված մնալուն։ Նիմը սովորելու մեծ մասն անցկացրել է սպիտակ ութ ոտնաչափն ութ ոտնաչափի վրա լաբորատոր սենյակում (պատերից մեկը պարունակում էր միակողմանի հայելի), որտեղ նրան հաճախ սովորեցնում էին օգտագործել նշաններ առանց ռեֆերենտի ներկայության։ Ապրելով այս միջավայրում՝ Նիմը չի ստացել դաստիարակության, ջերմության և կյանքի փորձի նույն մակարդակը, և շատերը ենթադրել են, որ դա խաթարել է նրա ճանաչողական զարգացումը, ինչը տեղի է ունենում նման միջավայրում հայտնված մարդկանց երեխաների դեպքում  ։
Կապիկների լեզվի այլ մեծ հետազոտական նախագծեր, օրինակ՝ Կոկո գորիլայի վերաբերյալ, ստացել են նմանատիպ քննադատություն՝ կապված կապիկների կողմից ժեստերի լեզվի օգտագործման ընտրովի մեկնաբանության և օբյեկտիվության բացակայության հետ ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Նևադա Կատեգորիա:Ժեստերի լեզուներ Կատեգորիա:Ֆիզիկական մարդաբանություն Կատեգորիա:Ինֆեկցիոն հիվանդություններից մահացածներ
Գևորգ Աբգարյան (քանդակազարդող վարպետ)
Գևորգ Կարապետի Աբգարյան, հայ քանդակազարդող վարպետ։
Կենսագրություն
Ծնվել է Կեսարիայում։ 1924 թվականին հայրենադարձել է։ Իրականացրել է նշանավոր ճարտարապետների և քանդակագործների զարդաքանդակային մտահղացումները՝ Երևանում Կառավարական տան (ֆելզիտ), Օպերայի և բալետի թատրոնի (գրանիտ, երկուսն էլ՝ 1930-ական թվականներ), Կառավարական 2-րդ տան (ֆելզիտ, 1950-ական թվականներ), «Մայր Հայաստան» թանգարանի (սև տուֆ, 1950), «Արարատ» տրեստի մառանների (բազալտ, 1945-1963), ՀՀ տարբեր վայրերում՝ աղբյուր-հուշարձանների և այլ կառույցների քանդակային ձևավորումներ։ Մահացել է Երևանում ։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Հայ քանդակագործներ
Ոսկեվազ (գինի)
«Ոսկեվազ», Ոսկեվազի գինու գործարանի արտադրած սեղանի սպիտակ անապակ տեսակավոր գինի։ Գինին մշակվել է 1941 թվականից սկսած, Ոսկեհատ (խարջի) խաղողից։ Թնդությունը՝ 12—14 ծավալի %, տիտրվող թթվությունը 5—6 գ/լ։ Ունի սաթի գույն (բացից մուգ), խերեսային երանգ։ Հնացման ընդհանուր ժամկետը՝ 2 տարի։ «Ոսկեվազը» մշակվում է միայն Հայաստանում։
Սիտնիցա (գյուղ, Մանևիչի շրջան)
Սիտնիցա (Ситниця), գյուղ Ուկրաինայի Վոլինի մարզի Մանևիչի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Սիտնիցա գյուղում բնակվում էր 605 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 20,4 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 29,66 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Վոլինի մարզի Մանևիչի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Ծաղկաշատ (այլ կիրառումներ)
Ծաղկաշատ անունը կարող է վերաբերել՝
Ստեցկովկա (գյուղ, Վելիկոբուրլուկիի շրջան)
Ստեցկովկա (Стецьківка), գյուղ Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Վելիկոբուրլուկիի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1868 թվականին։
2001 թվականի տվյալներով Ստեցկովկա գյուղում բնակվում էր 219 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,843 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 259,79 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Վելիկոբուրլուկիի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1868 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Մեդոլագո
Բնակչությունը կազմում է 2477 մարդ։ Բնակչության խտությունը կազմում է 682 մարդ/կմ²։ Զբաղեցնում է 3 կմ² մակերես։ Փոստային ինդեքս՝ 24030, հեռախոսային կոդ՝ 035։
Քաղաքի հովանավոր պաշտպանը Սուրբ Մարիա Ասունտան է։ Ամեն տարի օգոստոսի 15-ին նշվում է նրա տոնը։
Ժողովրդագրություն
Բնակչության թվաքանակի փոփոխությունները.
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր
Բելուխովսկի գյուղական խորհուրդ (Կարլովսկի շրջան)
Բելուխովսկի գյուղական խորհուրդ  (Білухівська сільська рада), Ուկրաինայի Պոլտավայի մարզի Կարլովսկի շրջանում ։
2001 թվականի տվյալներով Բելուխովսկի գյուղական խորհրդում բնակվում էր 1029 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 49,92 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 20,61 մարդ/կմ²։ Խորհրդում կա 2 բնակավայր։
Նանդա Կոստա
Ֆերնանդա Կոստա Կամպոս Կոտոտե (Fernanda Costa Campos Cotote; սեպտեմբերի 24, 1986, Բրազիլիա), բրազիլացի դերասան։ Նա հատկապես ավելի հայտնի դարձավ Ռեդե Գլոբո -յի «Խիզախ կինը» ֆիլմում Մորենայի դերը խաղալուց հետ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Բրազիլացի դերասանուհիներ
Ոսկեանց
Ոսկեանց, Ծիրանյաց (Կարգաբազարի) լեռնաշղթայի գագաթը Հայկական լեռնաշխարհում (այժմ՝ Թուրքիայի տարածքում, Կարասու (Արևմտյան Եփրատ) և Սիվրիդերե գետերի ակունքների մոտ։ Բարձրությունը 3133 մետր է։ Կազմված է անդեզիտներից և դացիտներից։ Ծածկված է լեռնամարգագետնային բուսականությամբ։
Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի լեռներ
Թաջուրա
Թաջուրա (جيبوتي, Tadjourah), արևելաաֆրիկյան Ջիբութի պետության խոշորագույն քաղաքներից մեկն է։ Թանջուրահ երկրամասի վարչական կենտրոնը։
Բնակչությունը՝ 22 868 մարդ (2007 թվականի դրությամբ)։
Պատմություն
Թաջուրա քաղաքը Ջիբութիի հնագույն քաղաքներից մեկն է, ինչպես նաև հնագույնը Աֆրիկայի արևելյան առափնյայի քաղաքների թվում։ Քաղաքի անվանումը (աֆարերեն՝ Tagórri) ստուգաբանորեն ծագում է tágar (tágor, tógor) բառից, ինչը աֆարերենից թարգամանաբար նշանակում է «ջրի համար տիկ այծի կաշվից», մասնավորապես «ջրով լի» ։
Քաղաքը հիմնադրվել է մոտավորապես XII դարում։ Համարվում էր աֆարական սուլթանների նստավայր։ Երկար տարիների ընթացքում տարածաշրջանում եղել է ստրկավաճառության կենտրոն։ XIX դարի երկրորդ կեսին հայտնվել է ֆրանսիական վերահսկողության տակ։ 1884 թվականի սեպտեմբերի 21-ին Թաջուրայի սուլթանությունը հայտարարվել է Ֆրանսիայի պրոտեկտորատ, ըստ որի պետք է ենթարկվեր ֆրանսիական նահանգապետին։
Բարենպաստ աշխարհագրական դիրքը ծոցի ափին քաղաքը դարձրել է կարևոր առևտրային նավահանգիստ Եթովպիա տանող ճանապարհին։ Երկար տարիներ նավահանգստով հիմնականում տեղափոխում էին ստրուկներին և փղոսկր։ Նաև վաճառում էին հացահատիկ, մեղր, ոսկի և այլ ապրանքներ։
Ֆրանսիական կառավարության 1889 թվականի հոկտեմբերի 26-ի հրամանով ստրկատիրությունը պաշտոնապես արգելվեց ։ XX դարի սկզբին կառուցվեց Ջիբութին և Ադիս Աբեբան իրար կապող երկաթուղային գիծը ։
Տուրիզմ
Թաջուրան համարվում է հայտնի տուրիստական վայր։ Հայտնի է իր սպիտակ գույնով ներկված տներով, ինչի շնորհիվ ստացել է «Սպիտակ քաղաք» անվանումը (La ville blanche)։ Բացի այդ, Թաջուրան հայտնի է իր գեղատեսիլ տեսարաններով լողափերով։ Ջիբութիի հետ կապվում է լաստանավային փոխադրամիջոցով, գործում է նաև օդանավակայան։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ջիբութիի քաղաքներ Կատեգորիա:Ջիբութիի երկրամասեր
Ժողովածու (1144)
Ժողովածու (1144), Երևանի Մաշտոցի անվան Մատենադարանում պահպանվող ձեռագիր, որը «Մաշտոցի անվան ցուցակ ձեռագրացում» (ձեռագրերի ցանկում) ներկայացված է 1144 թվի տակ։ Ձեռագիրը գրվել է 1388 թվականին Հովհաննես գրիչի կողմից, Սպատկերտ գավառում։ Ստացողները եղել են Հովհաննեսը և Կիրակոսը։ Գրված է թղթի վրա, որը ունի 26,3x17 չափս։ Ձեռագիրը կազմված է 433 թերթից։ Գրված է երկսյուն, բոլորգրով։ Ունի կիսախորան, լուսանցազարդ մանրանկարներ։ Պահպանակը գրված է մագաղաթի վրա, ուղղագիծ և բոլորագիծ երկաթագրով։ Կազմը` կաշեպատ տախտակ դրոշմազարդ, աստառը՝ կարմիր կտավ։ Հիշատակարան գրչի՝ 293ա, 379բ, 431բ, հետագայի՝ 470ա (15-րդ դար) ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մատենադարանի ձեռագրեր
Վալդամբակ (Ստորին Հռենոսի գավառ)
Վալդամբակ (Waldhambach), համայնք Ֆրանսիայի Գրանդ Էստ մարզի Ստորին Հռենոս գավառում ։
Բնակչությունը 2006 թվականի դրությամբ կազմում է 676 մարդ, բնակչության խտությունը` 53.69 մարդ/կմ²։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 12.59 կմ² տարածք։
Աշխարհագրություն
Գտնվում է Փարիզ քաղաքից 360 կմ արևելք, Ստրասբուրգ քաղաքից` 55 կմ հյուսիս-արևմուտք։
Բնակչություն
Բնակչության քանակը ըստ տարիների
Աղբյուրներ` Ֆրանսիայի սոցիոլոգիական գիտությունների բարձրագույն դպրոցի տվյալներ
Տնտեսություն
2010 թվականին ուներ 397 աշխատունակ (15-64 տարեկան) բնակիչ, որոնցից ակտիվ էին 303-ը, իսկ ոչ ակտիվները` 94։ Ակտիվության ցուցանիշը կազմում է 76,3 %։ 303 աշխատունակ մարդկանցից աշխատել է 282 անձ (168 տղամարդ և 114 կին)։ Գործազուրկ են եղել 21 անձ (8 տղամարդ և 13 կին)։ 94 անաշխատունակներից 20-ը եղել են աշակերտներ կամ ուսանողներ, 39-ը` թոշակառուներ, իսկ 35-ը չեն աշխատել տարբեր պատճառներով ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ֆրանսիայի համայնքներ
Ջրածնային ավտոմեքենա
Ջրածնային ավտոմեքենան ի տարբերություն ավանդական վառելանյութով (օրինակ բենզինով կամ դիզելով) աշխատող փոխադրամիջոցների, օգտագործում է ջրածին (H2)։ Կարող է ունենալ ավանդական ներքին այրման շարժիչ, որտեղ վառելանյութի դեր է կատարում ջրածինը կամ էլեկտրական շարժիչ, երկու դեպքում էլ սակայն միակ մնացորդային արտանետումը ջրագոլորշին է։ Էլեկտրոնային շարժիչի դեպքում, մեքենան ունի վառելիքային մարտկոց, որտեղ ջրածինը թթվածնի (O2) օգնությամբ վերածվում է ջրի (H2O)։
Ավտոմեքենաներից բացի, ստեղծված են ջրածնային վառելիքային մարտկոցով աշխատողներ ավտոբուսներ, մոտոցիկլներ, նավեր և նույնիսկ հիբրիդ ինքնաթիռներ։
Լյաոհե
Լյաոհե, գետ Չինաստանի հյուսիս֊արևելքում։ Կազմավորվում է Սիլյաոհե և Դունլյաոհե գետերի միախառնումից, թափվում Դեղին ծովի Լյաոդունի ծոցը։ Երկարությունը 1430 կմ է, նավարկելի է մինչև Շուանլյաո քաղաքը։ Գետաբերանում է Ինկոու ծավային նավահանգիստը։
Անվանում
Անվանումն առաջացել է Լյաո պետության անվանն ավելացնելով հե «գետ» բառը․ ստացվել է Լյաոհե, այսինքն՝ «Լյաոյի գետ» ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Չինաստանի գետեր
Դոբրովոլսկ (գյուղ, Կրասնոզնամենսկի շրջան)
Դոբրովոլսկ (Добровольск), գյուղ Ռուսաստանի Կալինինգրադի մարզի Կրասնոզնամենսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2010 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 1693 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Կալինինգրադի մարզի Կրասնոզնամենսկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:1510 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Նեմին
Նեմին (Немын), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Կոմի Հանրապետությունով։ Գետաբերանը գտնվում է Չիսվա գետի աջ ափին 0,3 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը կազմում է 34 կմ։
Ջրագրության տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տեղեկությունների համաձայն՝ գետը պատկանում է Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը՝ Վիչեգդա գետն է, սկսած Սիկտիվկար քաղաքից մինչև ակունք, գետի ենթաավազանը՝ Վիչեգդա, գետի գետային ավազանը՝ Հյուսիսային Դվինա ։
Ըստ աշխարհագրական տեղեկատվական համակարգի՝ ջրային բաժնի տարածքում Ռուսաստանի Դաշնության պատրաստած դաշնային գործակալության ջրային ռեսուրսների ՝
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր Կատեգորիա:Կոմի Հանրապետության գետեր Կատեգորիա:Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանի գետեր
Զենոն (այլ կիրառումներ)
Զենոն կամ Զենո (հին հունարեն՝ Ζήνων) հունական արական անուն, նշանակում է «Զևս պարգև»։
Հայտնի անվանակիրներ
Կատեգորիա:Արական անձնանուններ
Սահմանադրական միապետություն
Միապետական կառավարման համակարգի պարագայում իշխանությունը փոխանցվում է ժառանգաբար, ժողովուրդն այստեղ իշխանության ձևավորման գործընթացում էական ազդեցություն չի ունենում։ Միապետությունները բաժանվում են 2 խմբի՝
Սահմանափակ միապետությունները իրենց հերթին բաժանվում են՝
Սահմանափակ միապետություններում, չնայած նրան, որ իշխանությունը փոխանցվում է ժառանգաբար, միապետի իշխանությունը սահմանափակված է սահմանադրությամբ և օրենքներով։ Սահմանադրական միապետություններում միապետը հանդիսանում է պետության գլուխը, սակայն գործադիր իշխանության ձևավորման գործընթացի վրա նա էական ազդեցություն չունի, կառավարության ձևավորման իրավունքը պատկանում է պառլամենտին։ Դուալիստական միապետություններում միապետը իրականացնում է մասնակի օրենսդիր, մասնակի գործադիր լիազորություններ, բացի դրանից միապետի գահակալության հարցը դրվում է քվեարկության պառլամենտում։ Դուալիստական միապետությունների օրինակներ են՝ ԱՄԷ-ը, Քուվեյթը, Բահրեյնը։ Սահմանադրական միապետությունները ավելի տարածված են։ Դրանցից են Մեծ Բրիտանիան, Ճապոնիան, Բելգիան, Նիդեռլանդները Շվեդիան, Պորտուգալիան։
Յումակաևո
Յումակաևո (Юмакаево, Йомаҡай), գյուղ Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Բուրաևսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2009 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 237 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Բուրաևսկի շրջանի բնակավայրեր
Կրակե գահ
«Կրակե գահ», հեղինակ Ռիք Ռիորդանի արկածային ֆենտեզի վեպը, որը հիմնված է եգիպտական դիցաբանության վրա։ Այն գրվել է 2011 թվականին, ինչպես «Աստվածների ժառանգորդներ» (The Cane Chronicles) սերիայի երկրորդ գիրք ։
Սյուժե
Երկու ամերիկացի դպրոցականների՝ Քարտեր Քեյնի ու նրա քրոջ՝ Սեյդիի արկածները շարունակվում են. այս անգամ նրանք պետք է մարտահրավեր նետեն հզոր օձ Ապոֆիսին։ Բայց երկու դեռահասներ, որոնց մոգական ուժը բավականին փոքր է, չեն կարող հաղթել այդպիսի հզոր հակառակորդին։ Նրանք որոշում են դիմել արևի աստված Ռայի օգնությանը, բայց նրան դուաթից ազատելու համար պետք է գտնել Ռայի երեք ձեռագրերը, որոնք սփռված են աշխարհով մեկ։ Դրա հետ մեկտեղ նրանց հետապնդում են Կյանքի Տան մոգերն. այդպես նրանք կռվում էին փորձառու մոգերի և դևերի հետ, վստահում էին հին թշնամիներին։ Նրանք չէին սպասում, որ մեջքից հարված կստանան ընկերների կողմից ու կկռվեն աշխարհի ամենահզոր աստծո դեմ ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:2011 վեպեր Կատեգորիա:Ֆենտեզի վեպեր Կատեգորիա:Անգլերեն գրքեր Կատեգորիա:Անգլերեն գրականություն
Ծաղկաշատ (գյուղ, Լոռու մարզ)
Ծաղկաշատ, գյուղ Հայաստանի Հանրապետության Լոռու մարզի Ալավերդի համայնքում ։
Անուն
1935 թվականի հունվարի 3-ին գյուղը վերանվանվել է Ծաղկաշատ։ Այս անունն առաջացել է բնակավայրի տարածքում աճող բազմաթիվ ծաղիկների առկայությունից ։
Աշխարհագրություն
Բնակավայրը գտնվում է Գուգարաց լեռների արևմտյան լանջերին՝ ծովի մակարդակից 1500 մ բարձրության վրա ։ Համայնքի կենտրոն Ալավերդի քաղաքից հեռու է 12 կմ դեպի հարավ-արևելք, իսկ մարզկենտրոն Վանաձոր քաղաքից՝ 60 կմ դեպի հյուսիս-արևելք։