cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Լենևկա (Վյատկայի վտակ)
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ըստ աշխարհագրական տեղեկատվական համակարգի՝ ջրային բաժնի տարածքում Ռուսաստանի Դաշնության պատրաստած դաշնային գործակալության ջրային ռեսուրսների ՝
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր
Ալպինոպոլիս
Ալպինոպոլիս (Alpinópolis), համայնք Բրազիլիայում՝ Մինաս Ժերայս նահանգի կազմում։ Գտնվում է Մինաս Ժերայս նահանգի հարավարևմտյան մասում։ Բնակչությունը կազմում է 18 690 մարդ՝ 2006 թվականի տվյալներով։ Գրավում է 458,976 կմ2 տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում է՝ 40,7 մարդ/կմ2։
Պատմություն
Քաղաքը հիմնադրվել է 1938 թվականի դեկտեմբերի 17-ին։
Վիճակագրություն
Կատեգորիա:Բրազիլիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Մինաս Ժերաիս նահանգի բնակավայրեր
Դարուհի-Հովակիմյան երկրորդական վարժարան
Դարուհի-Հովակիմյան երկրորդական վարժարան միջնակարգ դպրոց Բեյրութում։ Գործում է ՀԲԸՄ հովանավորությամբ։
Կազմավորումը
Կազմավորվել է Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի տարիներին ՀԲԸՄ Հովակիմյան-Մանուկյան տղաների և Դարուհի Հակոբյան աղջիկների երկրորդական վարժարանների աստիճանական միացումով։ Դարուհի Հակոբյան վարժարանը հիմնվել է 1939-ին, մեծահարուստ Լևոն Հակոբյանի կտակով՝ ի հիշատակ իր վաղամեռիկ քրոջ՝ Գարունս։
Շենքային պայմաններ
Սկզբնական տարիներին գործել է Բեյրութի Ջիմմեյզի թաղամասում վարձված մի շենքում։ 1962-ին տեղափոխվել է Բեյրութի Հազմիե արվարձանում գտնվող իր սեփական եռահարկ, նորակերտ շենքը։ Հովակիմյան-Մանուկյան վարժարանը հիմնվել է 1947-ին՝ «Հ.Բ.Ը. միության մանչեբու բարձրագույն վարժարան» անունով։ 1951-ին Մյոհրյուպե Մանուկյանի նվիրատվությամբ վարժարանի համար կառուցվել է նոր շենք և նրա հորեղբոր՝ Սարգիս Հովակիմյանի՝ բարձրագույն վարժարան հիմնելու փափագն իրականանալու առթիվ դպրոցը վերանվանվել է «Հ.Բ.Ը. միության Հովակիմյան-Մանուկյան մանչերու երկրորդական վարժարան»։
Ծրագիրը
1960-ական թվականներից երկու վարժարանները հետևել են Լիբանանի պետական բակալորիայի ուսումնական ծրագրին։ Քաղաքացիական պատերազմի հետևանքով երկու վարժարաններն ստիպված են եղել դուրս գալ սեփական շենքերից, որոնք հետագայում վաճառվել ու քանդվել են։ Աստիճանաբար երկու վարժարանների աշխատանքները միավորվել են՝ այն փաստորեն վերածելով երկսեռ երկրորդական վարժարանի։
Այլ տվյալներ
1993-ից երկու վարժարանների անօրենի պաշտոնը համատեղ վարում է ժիրայր Դանիելյանը։ 2002-ին վարժարանն ուներ 251 աշակերտ։ Ներկայիս Վարժարանին տնօրէննէ Արա Վասիլեան, որ նաև Լիբանինի ՀԲԸ Միութեան վարժարաններուն ընդհանուր ու պատուոյ տնօրէնի պաշտօնը։ Ա. Վասիլիանի օրով վարժարանը բարեկարգուեցաւ, ծաղկեցաւ ու արդիականացուեցաւ շնորհիւ իր յառաջադէմ վճրակամութեան։ Ուսման տևողությունը 6 տարի է։ Շրջանավարտները կարող են հաճախել տեղական և օտար համալսարաններ տիրանելով բարձր նիշերու։
Կատեգորիա:Նորագույն շրջանի հայկական դպրոցներ Կատեգորիա:Լիբանանի հայկական դպրոցներ
Յուսուֆ Քարշ
Յուսուֆ Քարշ (Yousuf Karsh, ), կանադահայ հայտնի լուսանկարիչ։ Լուսանկարված անձանց թվում են Եղիսաբեթ II-ը, Կաստրոն, Խրուշչովը, Բեռնարդ Շոուն, Ալբերտ Էյնշտեյնը և Հեմինգուեյը։ Հատկապես հայտնի է նրա՝ Չերչիլին պատկերող լուսանկարը։
Կենսագրություն
Յուսուֆը (հայկական անունը Հովսեփ էր) ծնվել է Մարդին քաղաքում, Օսմանյան կայսրության հարավարևելյան շրջանում ։ Ցեղասպանության ժամանակ 14 տարեկան տղա է եղել, ընտանիքը ենթարկվել է հալածանքի, իսկ քույրը սովից մահացել է։ 1922 թվականին ընտանիքով փախել են Հալեպ։ Շուտով ծնողները Յուսուֆին ուղարկել են Կանադա՝ քեռի Նաղաշի մոտ ապրելու ու նոր կյանք սկսելու։ Վերջինս հմուտ լուսանկարիչ էր ։ Այստեղ Քարշը կրթություն է ստացել և աշխատել Նաղաշի ստուդիայում։ Նաղաշը, տեսնելով Յուսուֆի լուսանկարչական տաղանդը, նրան ուղարկում է Բոսթոն՝ լուսանկարիչ Ջոն Գարոյի մոտ սովորելու։
4 տարի անց վերադարձել է Կանադա և Օտտավայի կենտրոնում ստեղծել սեփական ստուդիան։ Շուտով նրա աշխատանքները գրավել են բազմաթիվ հայտնի մարդկանց, սակայն նա էլ ավելի հայտնի է դարձել Ուինսթոն Չերչիլին Օտտավա կատարած այցի ժամանակ լուսանկարելուց հետո։ Միջազգային Who’s Who («Ով ով է») ցանկում ընդգրկված 100 ամենանշանավոր մարդկանցից Յուսուֆը լուսանկարել է 51-ին։
Ամուսնություններ
Քարշի առաջին կինը եղել է Սոլանժ Գոթիեն (1902−1961), ում հետ ամուսնացել է 1939 թվականին ։ Նրանք առաջին անգամ հանդիպել են 1933 թվականին Օտտավայի Լիթըլ թատրոնում, որտեղ Սոլանժը հայտնի դերսանուհի էր։ Գոթիեն ծնվել է Ֆրանսիայի Տուր քաղաքում և մանուկ հասակում Կանադա արտագաղթել ։ Նա մահացել է 1961 թվականին քաղցկեղից ։
Երկրորդ անգամ ամուսնացել է Էստրելիտա Մարիա Նախբարի հետ, ով բժշկական հոդվածների հեղինակ էր ։ Հարսանիքի ժամանակ նրանց պսակադրել է Նյու Յորքի կաթոլիկ արքեպիսկոպոսական թեմի եպիսկոպոսի օգնական Ֆուլթոն Ջոն Շին։ 1972 թվականից մինչև 1992 թվականը նրանք ապրել են Օտտավայի Շատո Լորիե հյուրանոցի երրորդ հարկի լյուքս համարում ։ Երեխաներ չեն ունեցել ։
Պաշտոնաթողություն և մահ
1992 թվականի հունիսին, 83 տարեկան հասակում փակել է Շատո Լորիեում գտնվող իր արվեստանոցը և 1997 թվականին մեկնել Բոսթոն ։ Մահացել է 2002 թվականի հունիսի 13-ին Բոսթոնի Բրիգամ և կանանց հիվանդանոցում՝ վիրահատությանը հաջորդած բարդացումների պատճառով ։ Հուղարկավարութոյւնը տեղի է ունեցել Օտտավայում, տեղի Նոտր Դամ գերեզմանոցում ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Կանադահայ լուսանկարիչներ Կատեգորիա:Մարդին քաղաքում ծնվածներ Կատեգորիա:Հայերն Օսմանյան կայսրությունում Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանությունից փրկվածներ
Բերյոզովկա (գյուղ, Ուստինովի շրջան)
Բերյոզովկա (Березівка), գյուղ Ուկրաինայի Կիրովոգրադի մարզի Ուստինովի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Բերյոզովկա գյուղում բնակվում էր 908 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Կիրովոգրադի մարզի Ուստինովի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Բուբիանո
Բուբիանո (Bubbiano), քաղաք Իտալիայում, գտնվում է Լոմբարդիա մարզի Միլան գավառում ։
Բնակչությունը 1400 մարդ է։ Բնակչության միջին խտությունը՝ 467 մարդ/կմ²։ Զբաղեցնում է 3 կմ² տարածք։ Փոստային ինդեքս՝ 20088։ Հեռախոսային կոդը՝ 02։
Ժողովրդագրություն
Բնակչության թվաքանակի փոփոխությունները.
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր
Էդվին Սելիգմեն
Էդվին Սելիգմեն (Edwin Robert Anderson Seligman, ), ամերիկացի տնտեսագետ և մանկավարժ, հարկային ոլորտի մասնագետ։ Ռիչարդ Էլիի հետ միասին համարվում է Ամերիկյան տնտեսական ասոցիացիայի հիմնադիրներից մեկը ։ Ընդգրկվել է Մարկ Բլաուգի «Մինչքեյնսյան ժամանակաշրջանի 100 ամենահայտնի տնտեսագետները» ցուցակում։
Կենսագրություն
Եղել է հարուստ հրեական ընտանիքից, բանկիր Ջոզեֆ Սելիգմանի որդին։ Սովորել է Կոլումբիայի համալսարանում՝ ավարտելով 1885 թվականին փիլիսոփայության դոկտորի աստիճան շնորհելուց հետո, որից հետո մինչև 1931 թվականը այստեղ դասավանդել է (սկզբում որպես դասախոս, 1888 թվականից՝ որպես դոցենտ, իսկ 1904 թվականից՝ լրիվ պրոֆեսոր) ։
Անգլերեն առաջին «Հասարակական գիտությունների հանրագիտարան»-ի (Encyclopedia of the Social Sciences, 1930-1935) խմբագիրն է, որը բաղկացած է 15 հատորից։
Գրիգորիկ
Գրգորիկ, (ծնվել է և մահացել է անհայտ թվականներին), միջնադարյան հայ ճարտարապետ։
Էդվին Սելիգմեն
Գիտական նվաճումներ
Էդվին Սելիգմենը հարկային, հանրային ֆինանսների և տնտեսական պատմության մասնագետ էր։ Հարկերի ոլորտում նրա հետազոտությունները վերաբերում են պրոգրեսիվ հարկմանը և վաճառողներից գնորդներին հարկային բեռի տեղափոխման վերլուծությանը ։
Գրիգորիկ
Ըստ 1286 թվականի շինարարական արձանագրության, կառուցել է պատմական Սյունիքի Վայոց ձորի Մարտիրոս գյուղից դեպի արևելք գտնվող վիմափոր վանքի եկեղեցին և գավիթը, որ Գեղարդի վանքից հետո ամենանշանակալի և խոշոր ժայռափոր ճարտարապետական համալիրն է Հայայստանում։ Ենթադրվում է, որ Գրիգորիկը նույն Գրիգորիկ (Գրգորիկ) վարդապետն է, որը 1291 թվականին կերտել է նաև Սիսիանի Բնունիս գյուղի նշանավոր կոթող-մահարձանը։
Էդվին Սելիգմեն
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տնտեսագետներ Կատեգորիա:Ամերիկացի մանկավարժներ Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամներ
Գրիգորիկ
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Միջնադարյան հայ ճարտարապետներ
Այլանց
Այլանց, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Սասունի գավառակում, լեռնոտ ու աղբյուրաշատ վայրում։ Շրջակայքում կան հանքային ջրի աղբյուրներ։
XIX դարի վերջերին Այլանցն ուներ շուրջ 300 հայ բնակիչ, որոնք զբաղվում էին երկրագործությամբ ու անասնապահությամբ։ Կար եկեղեցի և վարժարան։ Այլանցն ավերվել է XIX դարի 90-ական թթ. Աբդուլ Համիդ II կազմակերպած հայկական ջարդերի ժամանակ։
Կուհյավեռե
Կուհյավեռե (Kuhjavere), գյուղ Էստոնիայի Վիլյանդիմաա նահանգի Սուուռե-Յաանի շրջանում։
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 62 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Վիլյանդիմաա նահանգի Սուուռե-Յաանի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղեր
Տբիսի
Տբիսի (ტბისი), գյուղ Վրաստանում։ Գտնվում է Քվեմո Քարթլիի մարզի Թեթրի Ծղարոյի շրջանում ։
Բնակչություն
Ըստ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալների, գյուղի բնակչությունը կազմում է 60 մարդ ։
Ժողովածու (77)
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մատենադարանի ձեռագրեր
Սարայկինո
Սարայկինո (Сарайкино), գյուղ Ռուսաստանի Ուդմուրթական հանրապետության Գրախովսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2003 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 4 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Ուդմուրթական հանրապետության Գրախովսկի շրջանի բնակավայրեր
Դուսատակ
Դուսատակ, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Խարզանի գավառակում ։
Պատմություն
Գյուղն ավերվել է 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։
Բնակչություն
1880-1914 թվականներին ուներ 60 տուն հայ բնակիչ։
Տնտեսություն
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը անասնապահությունն ու երկրագործությունն էր։
Պատմամշակութային կառույցներ
Դուսատակում կար գեղեցիկ եկեղեցի ։
Կամենկա (գյուղ, Զադոնսկի շրջան)
Կամենկա (Каменка), գյուղ Ռուսաստանի, Լիպեցկի մարզի Զադոնսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 1997 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 234 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:1676 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Լիպեցկի մարզի Զադոնսկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:1620 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Միխայլո Կալուխին
Միխայլո Կալուխին (Михайло Петрович Калугін, ), ծնվել է Ուկրաինայում և խաղում է Աբդշհ-Ատա Կանտ թիմի կենտրոնական պաշտպանի դիրքում։
Կարիերա
2016 թվականի փետրվարին, նա միացել է Բելոռուսական Պրեմիեր Լիգայի «Կրումկաչհի Մինսկ» թիմին և կնքել երկամյա պայմանագիր։
Ամբարտակ
Ամբարտակ, գետը կամ գետաբերանը պատնեշող կառույց։ Դրանք կառուցում են ջրհեղեղներն ու վարարումները կանխելու, ջրէկներում էլեկտրաէներգիա արտադրելու, խոշոր քաղաքները ջրամատակարարելու և գյուղատնտեսական ցանքերը ոռոգելու համար։ Ամբարտակը պատնեշում է գետի հունը, ջուրը կուտակվում և առաջացնում է ջրամբար։ Ժամանակակից ջրամբարտակները լինում են 2 հիմնական տեսակի՝ լցովի և ամբողջաքարային։ Լցովի ամբարտակները քարահողային խոշոր լիրքաթմբեր են։ Դրանց հիմնամասերը փոքր-ինչ ավելի լայն են, քան գագաթները, քանի որ ջրի ճնշումն ավելի ուժեղ է ամբարտակի հիմնամասում։ Քարի շերտն ամբարտակը պահպանում է ողողաքայքայումից։ Ամբարտակի ամբողջ հաստությամբ տեղակայվում է անջրանցիկ պատնեշը՝ բետոնե խոշորաբեկորները։ Լցովի ամբարտակները սովորաբար կառուցվում են լայնահուն գետերի վրա, քանի որ այդ ամբարտակների շինանյութը համեմատաբար էժան է։ Այդպիսի ամբարտակներն ի վիճակի են դիմակայել հիմքի տեղաշարժերին, սակայն ջուրը կարող է աստիճանաբար ողողահարել և քանդել դրանք։ Այս երևույթներից խուսափելու համար ճարտարագետները ամբարտակի հիմքը պատում են ջրանթափանց բետոնով կամ ջրի մի մասը հեռացնելու համար կառուցում են կողմնատար ջրթափ։ Ամբողջաքարային ամբարտակները սովորաբար կառուցում են բետոնից։ Դրանք հարմար են նեղ, խոր կիրճերը պատնեշելու համար, որովհետև միայն բետոնն է դիմանում այդպիսի ամբարտակի հիմքում ստեղծվող ուժեղ ճնշմանը։ Ամբողջաքարային ամբարտակի պարզագույն տեսակը ուժեղացված ամբարտակն է, որի հիմքը շատ ավելի լայն է գագաթից։
Ռեկորդակիր ամբարտակներ
Աշխարհում ամենաբարձրերից մեկը Տաջիկստանում Վախշ գետի վրա կառուցված Ռոգունի ջրէկի ամբարտակն է, որն ունի 335 մ բարձրություն։ Իսկ նույն գետի վրա կառուցված Նուրեկի ջրէկի ամբարտակի բարձրությունը 300 մ է։ Կանադայի Ալբերտա նահանգում կառուցվել է Սինքրյուդ-Բեյլինգս քարահողային ամբարտակը, որի ծավալը 540 կմ³ է։ Աշխարհի ամենամեծ ջրամբարը՝ 169 հզ. կմ³ ծավալով, գտնվում է Ռուսաստանում, որն առաջացել է Անգարա գետի վրա կառուցված Բրատսկի ջրէկի ամբարտակով։
Աղբյուր
Կատեգորիա:Ամբարտակներ
Աշոտ Գևորգյան (այլ կիրառումներ)
Աշոտ Գևորգյան անուն-ազգանունը կարող է վերաբերել՝
Մոսս (Նորվեգիա)
Մոսս (Moss), քաղաք և կոմունա Նորվեգիայում։ 2013 թվականի հունվարի 1-ի տվյալներով քաղաքի բնակչությունը կազմում է 30 988 մարդ ։
Պատմություն
Մոսս կոմունան կազմավորվել է 1838 թվականի հունվարի 1-ին։ 1943 թվականի հուլիսի 1-ին Ելյոյ գյուղական կոմունան ներառվել է Մոսս քաղաքի կազմում։
Աշխարհագրություն
Գտնվում է Նորվեգիայի հարավ-արևելքում՝ երկրի մայրաքաղաք Օսլոյից 60 կմ հարավ, Օսլո-ֆյորդայի ծովափին։ Վարչականորեն Մոսսը գտնվում է Օսթֆոլ  ֆյուլքեում։
Բրուսովկա (գյուղ, Ուստինովի շրջան)
2001 թվականի տվյալներով Բրուսովկա գյուղում բնակվում էր 384 մարդ։
Մոսս (Նորվեգիա)
Տնտեսություն
Մոսսում կա մեծ նավահանգիստ, ինչը հնարավորություն է տալիս Նորվեգիայի տարբեր մասերից և մայրցամաքից ամեն տարի ընդունել ավելի քան 2000 նավ։ Մոսսը վաղուց դարձել է արդյունաբերական կենտրոն, այն ներկայումս ունի մոտ 250 արդյունաբերական ձեռնարկություն՝ ներառյալ համազգային նշանակություն ունեցող մի քանի ընկերություն, ինպիսիք են՝ Պետերսոն Ա․ Ս․ (թուղթ և բջջանյութ), Helly Hansen (անջրաթափանց հագուստ) և Տրիո-Վինգ (Վինկարդ կողպեք)։
Բրուսովկա (գյուղ, Ուստինովի շրջան)
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Կիրովոգրադի մարզի Ուստինովի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Մոսս (Նորվեգիա)
Տեսարժան վայրեր
Մոսսը հայտնի է իր քանդակներով, որոնցից 60-70-ը ցրված է ամբողջ քաղաքում։ Այդ է պատճառը, որ ոմանք Մոսսն անվանում են «քանդակների քաղաք»։ Մոսսում կա 4 պատկերասրահ, որոնք արվեստի սիրահարներին հնարավորություն են ընձեռում ծանոթանալ նորվեգական և սկանդինավյան գեղանկարչությանը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստֆոլդ ֆյուլքեի կոմունաներ Կատեգորիա:Նորվեգիայի քաղաքներ
Զըննաֆ
Զըննաֆ, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Խարզանի գավառակում ։
Սարայսինո
Սարայսինո (Сарайсино, Һарайҫа), գյուղ Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Ստերլիբաշևսկի շրջանի կազմում։
Զըննաֆ
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Սարայսինո
Բնակչությունը 2009 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 325 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Ստերլիբաշևսկի շրջանի բնակավայրեր
Զըննաֆ
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Գրքերի աշխարհ
«Գրքերի աշխարհ», խորհրդային շրջանի հայկական ամսաթերթ։ Հանդիսացել է ՀԽՍՀ մինիստրների սովետի հրատարակչությունների, պոլիգրաֆիայի և գրքի առևտրի գործերի պետական կոմիտեի օրգանը։ Առաջին անգամ հրատարեկվել է 1968-ին, Երևաևում։ Խմբագիր՝ Ա․ Սարգսյան։ Զբաղվել է գրքի Գովազդի, պոլիգրաֆիայի, առևտրի, ձևավորման և նկարազարդման, հրատարակչական-խմբագրական խնդիրներով։
Փորձել է ջատագովել ընթերցանությունը, օգնել ընթերցողին կողմնորոշվելու գրական նորույթներում։ «Գրքերի աշխարհ»-ի 3-րդ էջը լույս էր տեսնում ռուսերեն, որտեղ ներկայացվում էին հայ հեղինակների՝ ՀԽՍՀ և ԽՍՀՄ մյուս հանրապետություններում հրատարակվող գրքերը, արտատպվում էին խորհրդային մամուլի արձագանքները դրանց մասին։
Կատեգորիա:Հայաստանի ամսագրեր Կատեգորիա:Հայկական գիտական պարբերականներ Կատեգորիա:Հայկական ԽՍՀ ամսագրեր Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Կյուհմամյաե
Կյուհմամյաե (Kühmamäe), գյուղ Էստոնիայի Վիրումաա նահանգի Լասվա շրջանում։
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 38 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Վիրումաա նահանգի Լասվա շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղեր
Ալֆրեդու Վասկոնսելուս
Ալֆրեդու Վասկոնսելուս (Alfredo Vasconcelos), համայնք Բրազիլիայում՝ Մինաս Ժերայս նահանգի կազմում։ Գտնվում է Կամպու դաս Վերտենտիս նահանգի Հարավ-արևելյան մարզում։ Մտնում է Բարբասենա գավառի կազմի մեջ։ Բնակչությունը կազմում է 5306 մարդ՝ 2006 թվականի տվյալներով։ Գրավում է 126,913 կմ2 տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում է՝ 41,8 մարդ/կմ2։
Պատմություն
Քաղաքը հիմնադրվել է 1993 թվականի հունվարի 1-ին։
Վիճակագրություն
Կատեգորիա:Բրազիլիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Մինաս Ժերաիս նահանգի բնակավայրեր
(5787) 1992 FA1
(5787) , աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1992 թվականի մարտի 26-ին Սեյձի Ուեդայի և Հիրոսի Կանեդայի կողմից Կուշիրոյում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,251518 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 1,9728 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,5302 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1233,99 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,291737 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 4,21° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1992 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Սեյձի Ուեդայի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Հիրոսի Կանեդայի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Երեք գրացիա (նկար, Ռաֆայել)
«Երեք գրացիա» - Իտալական վերածննդի նկարիչ Ռաֆայելի ամենավաղ աշխատանքներից մեկը, որը ենթադրվում է, որ նկարել է մոտավոր 1504 թ-ին։
Նկարագրություն և մեկնաբանություն
Նկարում պատկերված են երեք Գրացիաներ, Անմեղությունը, Գեղեցկությունը և Սերը, ամեն մեկն ձեռքին պահում է կատարյալ ոսկե գունդ, որն կատարելության խուրհրդանիշն է։ Երբեմն գնդերը մեկնաբանվում են ինչպես ոսկե խնձորներ, որոնք Հերակլը իր 11-րդ սխրագործության ժամանակ պետք է ստանար Հեսպերիդի այգուց։ Երեք Գրացիաների կերպարների խումբը հիմնված է հռոմեական Պիկոլոմինի ընտանիքի քանդակի վրա, որն 1502 թ-ին քանդակը տեղափոխեց իր հռոմեանակ պալատից Սիենա։ Մոտավորապես այդ ժամանակ էլ Սիենայում էր Ռաֆայելը, ով օգնում էր Պինտուրիկկոյին Պիկոլոմինիի գրադարանի ձևավորման մեջ, որտեղ և տեղադրվեց քանդակը։
Հղումներ
Կատեգորիա:Ռաֆայել Սանտիի նկարներ Կատեգորիա:1504 նկարներ Կատեգորիա:Մերկ կանանց պատկերով նկարներ Կատեգորիա:Կոնդե թանգարանի նկարներ
Փիտարեթի
Դիրք
Գյուղը գտնվում է ծովի մակարդակից 860 մետր բարձրության վրա։ Շրջկենտրոն Թեթրի Ծղարոյից հեռու է 20 կմ։
Բնակչություն
Ըստ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալների, գյուղի բնակչությունը կազմում է 0 մարդ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Թեթրի Ծղարոյի շրջան
Կամենկա (գյուղ, Տերբունսկի շրջան)
Կամենկա (Каменка), գյուղ Ռուսաստանի, Լիպեցկի մարզի Տերբունսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը վերջին հայտնի գրանցված տվյալներով կազմում էր 120 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:1797 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Լիպեցկի մարզի Տերբունսկի շրջանի բնակավայրեր
Վկայարան
Վկայարան, վկաների նահատակման, թաղման տեղում կամ մասունքների վրա կառուցված շինություն։ Հայաստանում առաջին վկայարանները, ըստ Ագաթանգեղոսի, կառուցել է Գրիգոր Ա Լուսավորիչը Վաղարշապատում, Հռիփսիմյանց կույսերի նահատակման վայրում՝ այնտեղ ամփոփելով սուրբերի աճյունները։ Առաջին վկայարանները կիսագետնափոր, թաղածածկ, որոնց վրա եկեղեցիներ են կառուցվել (Էջմիածնի Ս. Հռիփսիմե վանք, Էջմիածնի Սուրբ Գայանե վանք, Ամարասի վանք ևն)։ 5-րդ դարից կառուցվել են բավական խոշոր չափերի վկայարաններ՝ ինչպես՝ բազիլիկ (օրինակ, Երերույքի Սուրբ Կարապետ վկայարան), այնպես էլ գմբեթավոր (օրինակ, Տեկորի Սուրբ Երրորդություն վանքի Սուրբ Սարգիս վկայարանը) հորինվածքով։
Կատեգորիա:Շենքեր և կառույցներ
Յոզեֆ Կլիբեր
Յոզեֆ Կլիբեր (Josef Klieber, ), ավստրիացի քանդակագործ և նկարիչ։
Կյանք և գործունեություն
Յոզեֆը քանդակագործ Ուրբան Քլիվերի որդին էր։ 1785 թվականին ընդունվել է տեղական (Ինսբրուկում) նկարչական դպրոցը։ 1792 թվականին մեկնել է Վիեննա։ Սկզբում նա Վիեննայում ապրում է աղքատության մեջ, մինչև որ դառնում է քանդակագործ Յոհան Բապտիստ Շտրաուբի աշակերտը։ Իր մեկ այլ ուսուցչի՝ Յոհան Մարտին Ֆիշերի հետ նա ուսումնասիրում է ձուլման տեխնիկան։ 19-րդ դարի առաջին տասնամյակում նա Լիխտենշտեյնի արքայազն Յոհանի համար, Վիեննայում նրա պալատների և Ավստրիայի մայրաքաղաքի շրջակայքում փոքր պլաստիկ արվեստի բազմաթիվ պատվերներ է կատարել։ Այս պատվերների շնորհիվ նա փառք է ձեռք բերել որպես քանդակագործ և 1814 թվականին ստացել է գաղտնի խորհրդականի կոչում, ինչպես նաև ղեկավարել է Վիեննայի գեղարվեստի ակադեմիայի փորագրության և հանքաքարի արդյունահանման դպրոցը՝ սկզբում որպես ժամանակավոր, իսկ 1815-1845 թվականներին՝ նրա մշտական ​​տնօրենը։ Պարգևատրվել է մեծ ոսկե մեդալով քաղաքացիական գործունեության և այլ արժանիքների համար։ Վիեննայում նրա անունը կրում է մի փողոց (Kliebergasse) և այգի (Klieberpark):
Յոզեֆ Կլիբերը 19-րդ դարի առաջին կեսի ավստրիացի ամենակարևոր քանդակագործներից էր։ Նա պատկանում էր ռեալիստական ​​դպրոցին՝ նրա քանդակագործական կոմպոզիցիաները, որոնք զարդարում էին շենքերի ճակատները, շատրվանները, նրա պլաստիկ գործերը Ավստրիայի մայրաքաղաքի դեմքն էին 19-րդ դարի այսպես կոչված «նախամարտյան ժամանակաշրջանում»։ Իր քանդակի համար նա նախընտրել է օգտագործել ավազաքար։
Յոզեֆի որդին՝ Էդուարդ Կլիբերը (1805-1079) նույնպես նկարիչ և գծանկարիչ էր, ինչպես նաև նրա թոռը՝ Կարլ Գյոբելը (1824-1899)։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ավստրիացի քանդակագործներ
Յուրաքանչյուրից՝ ըստ իր կարողությունների, յուրաքանչյուրին՝ ըստ իր պահաջնմունքների
Յուրաքանչյուրից՝ ըստ իր կարողությունների, յուրաքանչյուրին՝ ըստ իր պահաջնմունքների (De chacun selon ses facultés, à chacun selon ses besoins, From each according to his ability, to each according to his needs) կամ Յուրաքանչյուրը՝ ըստ իր կարողությունների, յուրաքանչյուրին՝ ըստ իր պահաջնմունքների (Jeder nach seinen Fähigkeiten, jedem nach seinen Bedürfnissen), կարգախոս, որն առաջին անգամ օգտագործվել է Լուի Բլանի կողմից 1851 թվականին (չնայած արտահայտության ավելի վաղ տարբերակը հայտնվել է Էտիեն-Գաբրիել Մորելլիի «Բնության օրենսգրքում») և հայտնի դարձել 1875 թվականին Կարլ Մարքսի կողմից «Գոթայի ծրագրի քննադատությունում»։ Կարգախոսն արտացոլում է արտադրության և իր արդյունքների բաշխման կոմունիստական իդեալը։ Ըստ մարքսիստական պատկերացման՝ արտադրությունը պետք է հիմնված լինի տվյալ հասարակության անդամների կողմից իրենց ունակությունների կամավոր օգտագործման վրա։ Նման աշխատանքի արդյունքները պետք է բավարար լինեն բոլոր մարդկանց կարիքները բավարարելու համար, առանց ապրանքների և ծառայությունների բաշխման ժամանակ որևէ համարժեք փոխանակման անհրաժեշտության։ Այս համակարգը հնարավոր կլինի շատ բարձր արտադրողականության աշխատանքի արդյունքում, որին պետք է հասնել զարգացած կոմունիստական հասարակությունը։
Արտահայտության ծագում
Կարլ Մարքսը հետևյալ արտահայությունը, Գերմանիայի բանվորների խնդրանքով, ընգրկել է 1875 թվականին գրված «Գոթայի ծրագրի քննադատություն» աշխատությունում, որում ասվում է. "Կոմունիստական հասարակության բարձրագույն փուլում, այն բանից հետո, երբ կանհետանա մարդուն ստրկացնող ենթարկումն աշխատանքի բաժանմանը, երբ դրա հետ միասին կանհետանա ֆիզիկական ու մտավոր աշխատանքի հակադրությունը, երբ աշխատանքն այլևս կյանքի միջոց չի լինի, այլ ինքը կդառնա կյանքի առաջնային պահանջ, երբ անհատականությունների համակողմանի զարգացման հետ մեկտեղ կաճեն նաև արտադրողական ուժերն ու հասարակական բոլոր աղբյուրները՝ լիարժեք հոսքով, միայն այդ ժամանակ կարելի կլինի լիովին հաղթահարել բուրժուական իրավունքի նեղ հորիզոնը, և հասարակությունը կկարողանա իր դրոշին գրել. «Յուրաքանչյուրից՝ ըստ իր կարողությունների, յուրաքանչյուրին՝ ըստ իր պահաջնմունքների» ։"
Թեև նշված արտահայտությունն ամենից հաճախ վերագրվում է Մարքսին, այս կարգախոսը, սոցիալիստական հասարակության համար լինելով ընդհանուր, առաջին անգամ օգտագործվել է Լուի Բլանի կողմից 1851 թվականին։ Բացի այդ, Էթիեն Կաբեն «Ճանապարհորդություն դեպի Իրաքիա» գրքում (1840 թվական) նկարագրել է արտակարգ երկիրը, որում հիմնական սկզբունքը հետևյալն էր՝ «յուրաքանչյուրից՝ ըստ իր ուժերի, յուրաքանչյուրին՝ ըստ իր կարիքների»։ Այդ արտահայտության ծագումը վերագրվում էր ֆրանսիացի ուտոպիստ Էտիեն-Գաբրիել Մորելլիին, որը 1755 թվականին այն առաջարկել է իր «Բնության օրենսգրքում»՝ «Հիմնական և սուրբ օրենքների թվում, որոնք ոչնչացնելու էին հասարակության արատներն ու դժբախտությունները»։
I. Հասարակության մեջ ոչինչ չպիտի պատկանի որևէ մեկին՝ բացի այն իրերից, որոնք յուրաքանչյուրն օգտագործում է իր կարիքները բավարարելու, հաճույքների կամ ամենօրյա աշխատանքի համար։ II. Յուրաքանչյուր քաղաքացի աշխատանքով ապահովված պաշտոնատար անձ է, որին հանրությունը ապրուստ է տրամադրում։ III. Յուրաքանչյուր քաղաքացի, համապատասխան իր ուժերի, շնորհների ու տարիքի, պիտի մասնակցի հանրային բարիքների ստեղծմանը։ Դրանով պայմանավորված՝ սահմանվելու են նրա պարտականությունները՝ համաձայն բաշխիչ օրենքների ։
Որոշ գիտնականներ համարում են, որ արտահայտությունը ծագել է Նոր Կտակարանի Գործք առաքելոցը։ Այստեղ Երուսաղեմի հավատացյալների ապրելակերպը նկարագրվում է որպես համայնքային՝ օգտագործելով «բոլորին տրվում էր՝ ըստ կարիքների» արտահայտությունը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Մարքսիզմ Կատեգորիա:Կոմունիզմ Կատեգորիա:Սոցիալիզմ Կատեգորիա:Քաղաքական կարգախոսներ Կատեգորիա:Բարոյագիտության սկզբունքներ Կատեգորիա:Սոցիալական փիլիսոփայություն Կատեգորիա:Քարոզչություն Կատեգորիա:Խորհրդային դարձվածքներ
Քրիստին Բուտ
Քրիստին Բուտ (Kristin Booth; ), կանադացի կինոյի և հեռուստատեսության դերասանուհի, քիչ հայտնի է որպես թատրոնի դերասանուհի ։
Կենսագրություն
Քրիստին Բուտը ծնվել է 1974 թվականի օգոստոսի 28-ին Կանադայի Կիտչեներ քաղաքում։ 1997 թվականին ավարտել է Ռայերսոնի համալսարանի թատերական դպրոցը։ 1997 թվականից սկսել է նկարահանվել հեռուստասերիալներում, 1999 թվականից՝ կինոֆիլմերում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Կանադացի դերասանուհիներ Կատեգորիա:Կանադացի հեռուստատեսային դերասանուհիներ Կատեգորիա:Կանադացի կինոդերասանուհիներ
Դիմիտրովո (գյուղ, Ուստինովի շրջան)
Դիմիտրովո (Димитрове), գյուղ Ուկրաինայի Կիրովոգրադի մարզի Ուստինովի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Դիմիտրովո գյուղում բնակվում էր 1 185 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Կիրովոգրադի մարզի Ուստինովի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Զիարեթ
Զիարեթ, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Խարզանի գավառակում ։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Երիտասարդ պապը
«Երիտասարդ պապը» (The Young Pope), իտալա-իսպանա-ֆրանսիական դրամատիկ հեռուստասերիալ Պաոլո Սորենտինոյի, Ջուդ Լոուի և Դայան Քիթոնի մասնակցությամբ։ Առաջին եթերաշրջանը բաղկացած է տասը էպիզոդից, որոնցից յուրաքանչյուրի ռեժիսորը հանդիսանում է Պաոլո Սորենտինոն ։ Սերիալի պրեմիերան կայացել է 2016 թվականի հոկտեմբերի 21-ին Sky Atlantic հեռուստաալիքի եթերում Իտալիայում և Գերմանիայում, հոկտեմբերի 24-ին Canal+-ի եթերում Ֆրանսիայում, հոկտեմբերի 26-ին C More հեռուստաալիքի եթերում Շվեդիայում, նույն ամսվա 27-ին Մեծ Բրիտանիայում, 28-ին HBO հեռուստաալիքով Լեհաստանում, իսկ հունվարի 15-ին՝ HBO-ի եթերում ԱՄՆ-ում ։
2016 թվականի հոկտեմբերի 20-ին լուրեր տարածվեցին երկրորդ եթերաշրջանի նկարահանման աշխատանքներն սկսելու մասին ։
Սյուժե
Ֆիլմի գլխավոր հերոսը ամերիկացի 47-ամյա կարդինալ Լեննի Բելարդոն է, որը դարձել է պատմության ամենաերիտասարդ Հռոմի պապերից մեկը՝ Պիոս XIII-ը (չշփոթել նույնանուն հակապապի հետ)։ Գրավել այդ տեղը նրան թույլ տվեցին փորձառու կարդինալների միջև ծագած վեճերը։ Վերջիններս նրան ընտրել էին իբրև փոխզիջումային գործիչ՝ հույս ունենալով շահագործել Վատիկանի եկեղեցու նորընծա երիտասարդ առաջնորդին։
Լեննի Բելարդոյի մանկությունն անցել է միանձնուհի քույր Մերիի խնամակալության տակ, որը նրան դաստիարակել է իբրև ապագա հոգևորական։ Լեննի ծնողները նրան թողել են քույր Մերիի հոգածության տակ և հեռացել Վենետիկ. նրա մասին այլևս ոչինչ հայտնի չէ։ Բացի Լեննիից քույր Մերին դաստիարակել է նաև նրա բարեկամ կարդինալ Անդրյու Դյուսոլին։ Երբ Լեննին մեծանում է, քույր Մերին նրան հանձնում է ամերիկացի կարդինալ և աստվածաբան Մայքլ Սփենսերին. հենց նա էր Հռոմի Պապ ընտրվելու հավանական թեկնածուներից մեկը, սակայն մեծ ազդեցություն ունեցող կարդինալ Անջելո Վոյելլոյի հետ ունեցած ինտրիգները հանգեցրեցին Բելարդոյի ընտրությանը։
Երիտասարդ պապին կառավարելու հույսերը նոր հայրապետի կառավարման առաջին իսկ ժամերից հօդս են ցնդում։ Պարզվում է, որ Բելարդոն չափազանց կամակոր, անկախ և դաժան ղեկավար է։ Կարդինալները սարսափով սկսում են գիտակցել, որ հանգիստ կյանքն անցյալում է։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:2016 հեռուստասերիալներ Կատեգորիա:Իսպաներեն հեռուստասերիալներ Կատեգորիա:HBO-ի բնօրինակ ծրագրեր Կատեգորիա:Անգլերեն հեռուստասերիալներ Կատեգորիա:Դրամա հեռուստասերիալներ Կատեգորիա:Ամերիկյան հեռուստասերիալներ Կատեգորիա:Բրիտանական հեռուստասերիալներ
Գլո
Գլո (Glos), համայնք Ֆրանսիայի Ստորին Նորմանդիա մարզի Կալվադոս գավառում ։
Բնակչությունը 2008 թվականի դրությամբ կազմում է 895 մարդ, բնակչության խտությունը` 69.22 մարդ/կմ²։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 12.93 կմ² տարածք։
Աշխարհագրություն
Գտնվում է Փարիզ քաղաքից 155 կմ արևմուտք, Կան քաղաքից` 50 կմ արևելք։
Բնակչություն
Աղբյուրներ` Ֆրանսիայի սոցիոլոգիական գիտությունների բարձրագույն դպրոցի տվյալներ
Տնտեսություն
2010 թվականին ուներ 567 աշխատունակ (15-64 տարեկան) բնակիչ, որոնցից ակտիվ էին 421-ը, իսկ ոչ ակտիվները` 146։ Ակտիվության ցուցանիշը կազմում է 74,3 %։ 421 աշխատունակ մարդկանցից աշխատել է 389 անձ (205 տղամարդ և 184 կին)։ Գործազուրկ են եղել 32 անձ (19 տղամարդ և 13 կին)։ 146 անաշխատունակներից 43-ը եղել են աշակերտներ կամ ուսանողներ, 62-ը` թոշակառուներ, իսկ 41-ը չեն աշխատել տարբեր պատճառներով ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ֆրանսիայի համայնքներ
Քվեմո Ախալշենի
Բնակչություն
Ըստ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալների, գյուղի բնակչությունը կազմում է 0 մարդ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Թեթրի Ծղարոյի շրջան
Ռետինոլ
Ռետինոլ, այլ կերպ վիտամին A1, վիտամին, որը հայտնաբերվում է սննդի մեջ և օգտագործվում որպես սննդային հավելում ։ Որպես հավելում այն օգտագործվում է վիտամին А-ի անբավարարությունը բուժելու և կանխելու համար։ Վիտամին А-ի անբավարարությունը հանգեցնում է քսերօֆթալմիայի ։ Այն շրջաններում, որտեղ վիտամինի անբավարարությունը հաճախ է հանդիպում, ռիսկային խմբերին խորհուրդ է տրվում տարեկան մի քանի անգամ օգտագործել վիտամինի մեկ մեծ դոզա ։ Ռետինոլը օգտագործվում է նաև կարմրուկով վարակվածների շրջանում՝ բարդությունների առաջացման ռիսկը նվազեցնելու նպատակով ։ Ռետինոլը ընդունում են կա՛մ բերանացի, կա՛մ միջմկանային ներարկումների ձևով ։
Ռետինոլի նորմալ դոզաները հանդուրժելի են ։ Բարձր դոզաները կարող են պատճառ հանդիսանալ լյարդի մեծացման, մաշկի չորության կամ A վիտամինի ավիտամինոզի ։ Հղիության ընթացքում բարձր դոզաները կարող են վնաս հասցնել երեխային ։ Ռետինոլը պատկանում է վիտամին A-ի ընտանիքին ։ Վիտամին A-ի այս և այլ ձևերը անհրաժեշտ են տեսողության, մաշկի պահպանման և մարդու զարգացման համար ։ Ռետինոլը օրգանիզմում փոխակերպվում է ռետինալի և ռետինոյաթթվի, որոնց միջոցով էլ գործում է ։ Սննդային աղբյուրներ են հանդիսանում ձկնեղենը, կաթնամթերքը և միսը ։
Ռետինոլը հայտնաբերվել է 1909-ին, առանձնացվել՝ 1931-ին և առաջին անգամ սինթեզվել՝ 1947-ին ։ Այն գրանցված է Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության հիմնական դեղերի՝ առողջապահության համակարգում անհրաժեշտ ամենաարդյունավետ և անվտանգ դեղերի շարքում ։ Ռետինոլը հասանելի է որպես ջեներիկ և տրվում է առանց դեղատոմսի ։ Զարգացող երկրում ռետինոլի մեծածախ արժեքը ամեն 500,000 միավորի համար կազմում է US$0.02–0.30 ։ ԱՄՆ-ում այն շատ թանկ չէ ։
Բժշկական կիրառումներ
Ռետինոլը կիրառվում է վիտամին A-ի անբավարարությունը բուժելու նպատակով։
Օգտագործվում են հետևյալ երեք մոտեցումները, երբ պոպուլյացիաներում նկատվում է վիտամին A-ի ցածր մակարդակ ․
Կողմնակի ազդեցություններ
Վիտամին A-ի ընդունման չափաբաժնի հասանելի վերի սահմանը 25 տարեկան տղամարդու համար հանդիսանում է օրական 3,000 միկրոգրամը կամ մոտավորապես 10,000 IU (International Unit)։ Կրծքով կերակրման ժամանակ վիտամին A-ի քանակը պետք է լինի 1,200-1,300 ռետինոլի ակտիվության միավոր (RAE-retinol activity units) ։
Վիտամին A-ի ռետինոիդ ձևի չափազանց մեծ քանակները կարող են վնասակար լինել և նույնիսկ՝ ֆատալ (մահացու), քանի որ այս դեպքում առաջանում է վիտամին A-ի հիպերվիտամինոզ։ Անհրաժեշտության դեպքում բջիջը փոխակերպում է դիմերիզացված ձևը՝ կարոտինը, վիտամին A-ի, քանի-որ կարոտինի բարձր քանակները տոքսիկ չեն՝ ի տարբերություն էսթերային ձևի։ Տարբեր կենդանիների՝ մասնավորապես բևեռային պայմաններին հարմարված կենդանիների (բևեռային արջեր, ծովակատուներ) լյադում պարունակվում են վիտամին A-ի մեծ քանակներ, որոնք կարող են թունավոր լինել մարդու համար։ Այսպիսով վիտամին A-ով թունավորման դեպքերը հիմնականում գրանցվել են Արկտիկայի հետազոտողների շրջանում, քանի որ նրանք ընդունում են սինթետիկ վիտամին A-ի մեծ դոզաներ։ Առաջին գրանցված մահվան դեպքը, որի պատճառն ամենայն հավանականությամբ վիտամին A-ով թունավորումն էր, շվեցարացի գիտնական Խավիեր Մերտցի դեպքն էր, ով մահացել է 1913թ․-ի հունվարին՝ Անտարկտիկայի հետազոտությունների ժամանակ։ Գիտնականաի մոտ սպառվել էին սննդի պաշարները և նա ստիպված էր ուտել իր շներին։ Ենթադրվում է, որ Մերտցը ընդունել է վիտամին A-ի լետալ դոզաներ՝ շների լյարդերը ուտելով ։
Վիտամին A-ի ավել քանակները կարող են նաև օստեոպորոզի պատճառ հանդիսանալ։ Ենթադրվում է, որ սա տեղի է ունենում շատ ավելի քիչ դոզաների ժամանակ, քան որքան անհրաժեշտ է սուր ինտոքսիկացիա առաջացնելու համար։ Այս խնդիրները կարող է հարուցել միայն նախապես ձևավորված վիտամին A-ն, քանի որ կարոտինոիդների փոխակերպումը վիտամին А-ճնշվում է, եթե կան ֆիզիոլոգիական պահանջներ։ Պետք ՝ հաշվի առնել, որ կարոտինոիդների չափից դուրս կլանումը կարող է հանգեցնել կարոտինոզի։
Հղիության ընթացքում վիտամին A-ի մեծ չափաբաժինների ընդունումը ասոցացվում է պտղի մոտ արատների զարգացման բարձրացման հետ ։ Այդ արատները շատ լուրջ կարող են լինել, նույնիսկ՝ մահացու։ Նույնիսկ օրական սահմանված դոզայի կրկնապատկումը կարող է բերել արատների զարգացման ։ Սննդի և դեղերի վարչակազմը խորհուրդ է տալիս հղիներին իրենց համար անհրաժեշտ վիտամին A-ի չափաբաժինը ստանալ β-կարոտին պարունակող սնունդից և նախապես ձևավորված վիտամին A-ի օրական ընդունվող քանակը չպետք է գերազանցի 5,000 IU-ն։ Ճիշտ է, վիտամին A-ն շատ կարևոր է պտղի զարգացման համար, սակայն պետք է հաշվի առնել, որ օրգանիզմում պահպանվում է որոշակի քանակությամբ վիտամին A-ի պաշար։ Սա նշանակում է, որ պետք է խուսափել սննդային հավելումների մեծ քանակներից։
2007թ․-ին JAMA ամսագրում հրապարակված Cochrane Collaboration-ի կողմից իրականացված գիտական գրականության ասիստեմատիկ վերահսկվող հետազոտությունների ստուգումները ցույց տվեցին, որ β-կարոտինային կամ վիտամին A-ով սննդային հավելումները բարձրացնում են մահացությունը համապատասխանաբար 5 և 16%-ով ։
Համաձայն վերջին հետազոտությունների, զարգացող երկրներում, ինչպիսիք են՝ Հնդկաստանը, Բանգլադեշը և Ինդոնեզիան, որտեղ տարածված է վիտամին A-ի անբավարարությանունը և հաճախ են հանդիպում մայրական մահացության դեպքերը, մայրերի մոտ վիտամինի չափավոր քանակներով դոզավորումը նվազեցնում է մայրական մահացության ցուցանիշը ։ Համապատասխանաբար, նորածինների 50,000 IU (15 մգ) քանակներով վիտամինի դոզավորումը կյանքի սկզբնական երկու օրերին, իջեցնում է նեոնատալ մահացությունների աստիճանը ։
Ցողունային բջիջների կենսաբանություն
Ռետինոյաթթուն շատ կարևոր դեր ունի սաղմի նորմալ սաղմնային զարգացման գործում, քանի որ այն հանդիսանում է ցուղունային բջիների տարբերակման գործընթացին մասնակցող ազդեցիկ գործոն։ Ենթադրվում է, որ այն բջիջների տարբերակումն է սկսում։
Ցողունային բջիջների տարբերակաման փորձարարական ինդուկցիայի գործում ռետինոլը շատ կիրառություններ ունի, օրինակ՝ առաջնային աղիքի սաղմնային ցողունային բջիջների և ֆունկցիոնալ շարժիչ նեյրոնների տարբերակման ժամանակ։
Տեսողություն
Աչքի ցանցաթաղանթում կան երկու տեսակ լուսազգայուն բջիջներ՝ ցուպիկներ և շշիկներ։ Ցուպիկների պիգմենտը ռոդօպսինն է, որն ապահովում է սև ու սպիտակ տեսողությունը։ Շշիկների պիգմենտը յոդօպսինն է, որն ապահովում է գունավոր տեսողությունը։ Եվ՛ յոդօպսինի, և՛ ռոդօպսինի պրոսթետիկ խումբը հանդիսնում է 11-ցիս-ռետինալը, հետևաբար այս պրոցեսի մեջ շատ կարևոր է ռետինոլը։
Տեսողության հիմքում ընկած են լույսով հրահրված մի շարք իզոմերացման ռեակցիաներ։ Այդ ռեակցիաների ամբողջությունը կոչվում է տեսողական ցիկլ։
Ցիկլը սկսվում է լույսի կողմից հրահրված 11-ցիս-ռետինալի՝ ամբողջությամբ տրանս-ռետինալի իզոմերացումով։ Լույսի բացակայության պայմաններում ցիս-ռետինալը պահում է օպսինը ինակտիվ վիճակում։ Լույսի բախումը պիգմենտին բերում է օպսինի ակտիվացման։ Արդյունքում տրանս ռետինալը և օպսինն անջատվում են միմյանցից, որի հետևանքով առաջանում է նյարդային ազդակ։ Այդ ազդակը տեսողական նյարդի միջոցով հասնում է գլխուղեղ և ենթարկվում վերլուծության։ Որպեսզի շարունակվի լույսի ճանաչումը, անհրաժեշտ է վերականգնել պիգմենտը, այսինքն՝ օպսինը կրկին պետք է միանա 11-ցիս-ռետինալին։ Ցերեկային ժամերին նոր ցիս-ռետինալը կարող է սինթեզվել անմիջապես տրանս-ռետինալից՝ ռետինոիլտրանսֆերազա ֆերմենտի միջոցով իզոմերացման արդյունքում։ Երեկոյան ժամերին ցիս-ռետինալի սինթեզի ընթացքը այլ է։ Սկզբում տրանս-ռետինալը ալկոհոլ դեհիդրոգենազա (կոֆերմենտն է NADHH+-ը), այլ կերպ ռետինալ ռեդուկտազա, ֆերմենտի ազդեցությամբ վերականգնվում է տրանս-ռետինոլի։ Հաջորդ փուլում տրանս-ռետինոլը իզոմերացվում է ցիս-ռետինոլի՝ ռետինոլ իզոմերազա ֆերմենտի ազդեցությամբ։ Վերջնական փուլում, քանի որ ցիս-ռետինոլի կոմֆորմացիան արդեն համապատասխանում է կապող սպիտակուցի կոնֆորմացիային, ցիս-ռետինոլը և օպսինը միանում են, պիգմենտը՝ վերականգնվում։
Ցիկլի ընթացքւմ տեղի է ունենում ռետինոլի ծախս։ Ծախսված ռետինոլի քանակների վերականգնումը տեղի է ունենում օրգանիզմի վիտամին A-ի պաշարների հաշվին ։
Էպիթելային բջիջներ
Վիտամին A-ն մեծ դեր ունի էպիթելային բջիջների նորմալ ֆունկցիայի ապահովման գործում։ Վիտամինի անբավարարության դեպքում լորձ արտադրող բջիջները փոխակերպվում են կերատին արտադրող բջիջների, ինչը հանգեցնում է քսերոդերմայի։
Գլիկոպրոտեինի սինթեզ
Գլիկոպրոտեինների բարեհաջող սինթեզի համար անհրաժեշտ են վիտամին A-ի ադեկվատ քանակներ։ Վիտամին A-ի ծանր դեֆիցիտը բերում է գլիկոպրոտեինների քչացման, որն էլ հանգեցնում է եղջերաթաղանթի խոցերի առաջացման կամ հեղուկացման ։
Իմունային համակարգ
Ինտակտ էպիթելային բջիջների, որոնք հանդիսանում են ինֆեկցիայի ֆիզիկական պատնեշ, պահպանման գործում վիտամին A-ն կարևոր դեր ունի։ Այն պահպանում է նաև և՛ բնածին, և՛ ձեռքբերովի իմուն համակարգի բջիջները։ Այդ բջիջներն են լիմֆոցիտները (B-բջիջներ, T-բջիջներ, բնական քիլլեր բջիջներ), շատ միելոցիտներ (նեյտրոֆիլներ, մակրոֆագեր, և դենդրիտային միելոիդ բջիջներ)։
Արյան կարմիր բջիջներ
Վիտամին A-ն անհրաժեշտ է արյան կարմիր բջիջների նորմալ սինթեզի համար ։ Վիտամինի անբավարարությունը հանգեցնում է երկաթի մետաբոլիզմի խանգարումների ։ Վիտամին A-ն մեծ դեր ունի ցողունային բջիջներից արյան կարմիր բջիջների առաջացման գործում, քանի որ իրականացնում է ռետինոիդ տարբերակում ։
Աճ
Վիտամին A-ն ազդում է մարդու աճի հորմոնի արտադրության վրա ։ Ռետինոյաթթուն կապվում է կորիզային ընկալիչներին՝ նպաստելով աճին ։
Վերարտադրողականություն
Վիտամին A-ն նպաստում է ռեպրոդուկցիային։ Այն խթանում է սպերմատոգենեզը տղամարդկանց մոտ և նպաստում պտղի նորմալ զարգացմանը՝ կանխելով ֆետալ թերզարգացումը։ Ռետինոյաթթուն ակտիվ չէ վերարտադրողականության և տեսողության գործում, սակայն այն շատ կարևոր է էպիթելային բջիների տարբերակման և աճի նորմալ ընթացքի համար։ Այն փորձարարական կենդանիները, որոնց ի ծնե տվել են վիտամին A-ն միայն ռետինոյաթթվի տեսքով, լինում էին կույր և ստերջ ։
Չափման միավորներ
Ռետինոլի ընդունման չափաբաժինները հաշվում են միջազգային միավորներով (IU)։ IU-ն հիմնվում է կենսաբանական ակտիվության վրա և այդ պատճառով յուրահատուկ է տարբեր բաղադրությունների դեպքում։ Ռետինոլի 1 IU-ն մոտավորապես հավասար է 0.3 միկրոգրամ (300 նանոգրամ)։
Սնունդ
Վիտամին A-ն կարևոր դեր ունի տեսողության՝ մասնավոապես գիշերային տեսողության, ոսկրերի և ատամների նորմալ զարգացման, վերարտադրողականության, մաշկի և լորձաթաղանթների առողջության պահպանման գործում։ Վիտամին A-ն հանդիսանում է հակաօքսիդանտ՝ պաշտպանող քիմիական միացություն, որը կարող է իջեցնել որոշ տեսակի քաղցկեղների առաջացման ռիսկը։ Գոյություն ունեն վիտամին A-ի ընդունման երկու հիմնական ձևեր՝ ակտիվ և պրեկուրսոր։ Վիտամինի ակտիվ ձևերը՝ ռետինոիդները (ռետինալդեհիդ, ռետինոլ), անմիջապես օգտագործվում են օրգանիզմի կողմից։ Ակտիվ ձևերը պարունակվում են կենդանական ծագում ունեցող սննդամթերքում։ Պրեկուրսոր ձևերը՝ պրովիտամինները, պարունակվում են բուսական ծագման սննդամթերքում։ Դրանք առկա են դեղին, նարնջագույն և մուգ կանաչ պիգմենտ ունեցող մրգերում և բանջարեղենում։ Այդ պիգմենտները կարոտինորդներն են, առավել հայտնի β-կարոտինները, որոնցից ստացվում է ռետինոլը։ Ընդունելով պրովիտամինները՝ օրգանիզմը դրանք փոխակերպում է ակտիվ ձևերի և օգտագործում իր կարիքների համար։ Այս պատճառով վիտամին A-ի քանակները հաշվում են ռետինոլի էկվիվալենտներով (RE)։ Մեկ RE-ը մոտավորապես հավասար է ռետինոլի 0.001 մգ-ին, β-կարոտինի 0.006 մգ-ին կամ վիտամին A-ի 3.3 միջազգային միավորի (IU)։
Աղիներում վիտամին A-ին քիմիական փոփոխություններից պաշտպանում է վիտամին E-ն։ Վիտամինը ճարպալույծ է և կարող է կուտակվել օրգանիզմում։ Վիտամին A-ի հիմնական պաշարները կենտրոնացված են լյարդում։ Հետագայում այն կարող է տեղափոխվել այլ հյուսվածքներ։
Չափաբաժիններ
Սննդակարգի թույլատրելի ընդունումը (Dietary Reference Intake-DRI), վիտամին A-ի օրական խորհուրդ տրվող քանակը (RDA) 25 տարեկան տղամարդու համար կազմում է 900 մգ/օրական կամ 3000 IU։ Միջազգային առողջապահական կազմակերպության (NHS) կողմից խորհուրդ տրվող քանականերն են՝ տղամարդկանց համար 700 միկրոգրամից մի փոքր պակաս, իսկ կանանց համար՝ 600 միկրոգրամ ։
Գնահատումները ժամանակի ընթացքում փոփոխվում են՝ կախված β-կարոտինի մարդու օրգանիզմում վիտամին A-ի փոխակերպվելու արագության հետ։ Վաղ գնահատումները 6:1-ց դարձել էր 12:1։ Զարգացող երկրներում վերջերս կատարվող հետազոտությունների և փորձերի արդյունքում ցուցանիշը կրկին փոփոխվեց մինչև 21:1 ։ Գնահատման ցուցանիշի իջեման իմաստը կայանում է նրանում, որ β-կարոտինի ավելի շատ քանակներ են անհրաժեշտ սննդակարգում վիտամին A-ի անհրաժեշտ չափաբաժինը ապահովելու համար։ Սա նշանակում է, որ շատ մայրցամաքներում կա վիտամինի անբավարարություն։ Սննդակարգի փոփոխությունները Աֆրիկայում, Ասիայում և Հարավային Ամերիկայում էական ազդեցություններ չեն ունենա։ Խնդրին լուծում տալու համար անհրաժեշտ է այդ երկրներում փոխել գյուղատնտեսական սովորությունները ։
Սննդի չափանիշների կազմակերպությունը պնդում է, որ միջինում չափահասները օրական չպետք է ստանան վիտամինի 1500 միկրոգրամը (5000 IU) գերազանցող դոզաներ, քանի որ դա բարձրացնում է օստեոպորոզի առաջացման հավանականությունը։
Աղբյուրներ
Վիտամին A-ի լավագույն աղբյուրներն են՝
Որքան վառ է արտահայտված մրգի կամ բանջարեղենի գույնը, այնքան շատ են դրա մեջ պարունակվող β-կարոտինները։ Բանջարեղեններից ստացված β-կարոտինները զուրկ են ճարպերից և խոլեստերինից ։
Ռետինոիդները պարունակվում են կենդանական ծագում ունեցող սննդամթերքում։ Վերը նշված կենդանակն սննդամթերքներում պարունակվում է 0.15 մգ ռետինոիդ ամեն 50-198 գ-ում ։
Սինթետիկ աղբյուրներ
Սինթետիկ ռետինոլը շուկայում հայտնի է Ակոն, Աֆաքսին, Ագիոլան, Ալֆալին, Անատոլա, Աորալ, Ապեքսոլ, Ապոստավիտ, Ատավ, Ավիբոն, Ավիտա, Ավիտոլ, Աքսերոլ, Դոհիֆրալ, Ա Էպիթելիոլ, Նիո-Ա-Լետ, Պրեպալին, Տեստավոլ, Վաֆոլ, Վի-Ալֆա, Վիտպեքս, Վոգան և Վոգան-Նեու անուններով։
Հայտնի են ռետիոլի արդյունաբերական ստացման երեք հիմնական եղանակներ և դրանց բոլորի նախանյութն է β-իոնոնը ։
Տեղափոխում լյարդ
Աղիների լորձաթաղանթում սննդից ստացված ռետինիլ էսթերները հիդրոլիզվում են։ Արդյունքում առաջանում են ռետինոլ և ազատ ճարպաթթուներ։ Հետագայում ռետինոլը աղիներում ռեէսթերիֆիկացվում է երկար ճարպաթթուների հետ և խիլոմիկրոնների կազմում անցնում ավշային համակարգ։ Խիլոմիկրոնների կազմում պարունակվող ռետինիլ էսթերները անցնում են լյարդ և կուտակվում այնտեղ ։
Տեղափոխում լյարդից
Անհրաժեշտության դեպքում ռետինոլը դուրս է գալիս լյարդից և տեղափոխվում էքստրահեպատիկ հյուսավածքներ՝ արյան պլազմայի ռետինոլ կապող սպիտակուցի միջոցով (RBP): Ռետինոլ-RBP կոմպլեքսը կապվում է պերիֆերիկ հյուսվածքների բջիների թաղանքներում լոկալիզացված սպեցիֆիկ ընկալիչներին, ինչի արդյունքում ռետինոլը մտնում է բջիջներ։ Որոշ հյուսվածքներ պարունակում են բջջային ռետինոլ կապող սպիտակուց, որի միջոցով ռետինոլը անցնում է կորիզ և այնտեղ գործում որպես ստերոիդ հորմոնների անալոգ ։
Անբավարարություն
Վիտամին A-ի անբավարարության պատճառ կարող են հանդիսանալ սննդակարգը, լյարդի հիվանդությունները, ճարպերի նյութափոխանակության խանգարումները։ Անբավարարությունը հանգեցնում է իմուն համակարգի թուլացման, աչքերի և տեսողության խնդիրների, հեմոպոեզի խանգարումների, ցանի առաջացման ։ Վիտամինի անբավարարությունը նաև բարձրացնում է երեխաների մահացության աստիճանը՝ ծնունդից շատ կարճ ժամանակ անց ։ Հավկուրությունը վիտամին A-ի անբավարարության առաջին նշաններից է։ Վիտամին A-ի հիպովիտամինոզի արդյունքում եղջերաթաղանթը չափազանց չորանում է, վնասվում են եղջերաթաղանթը և ցանցաթաղանթը։
Վիտամին A-ի անբավարարությունը տարածված է զարգացող երկրներում և շատ հազվադեպ է հանդիպում զարգացած երկրներում։ Մոտավորապես 250,000-500,000 երեխաներ ամեն տարի զարգացող երկրներում կուրանում են՝ վիտամինի անբավարարության պատճառով ։
Էթիոլոգիա
Վիտամին A-ի հիպովիտամինոզի սկզբնական պատճառը հիմնականում սննդակարգի երկարատև դեպրիվացիան է։ Կարելի է ասել, հարավային և արևելյան Ասիայում վիտամին A-ի անբավարարությունը էնդեմիկ է։ Սրա պատճառն այն է, որ այս տարածաշրջաններում հիմնական սննդամթերք համարվում է բրինձը, իսկ բրինձի մեջ β-կարոտիները բացակայում են։ Զարգացող երկրներում երեխաների կուրության պատճառ է հանդիսանում հիպովիտամինոզի արդյունքում առաջացած քսերօֆթալմիան։
Վիտամին A-ի հիպովիտամինոզի երկրորդային պատճառ են հանդիսանում վիտամինի պրովիտամիններ՝ կարոտինոիդների կենսահասանելիության նվազումը և վիտամինի աբսորբցիայի, տրանսպորտի և կուտակման հետ կապված խնդիրները։
Վիտամինի փոխանակության և կուտակման խնդիրները հնարավոր են ցելիակիայի, ցիստիկ ֆիբրոզի, ենթաստամոքսային գեղձի անբավարարության, քրոնիկ լուծի, լյարդի ցիռոզի, լեղածորանի օբստրուկցիայի, տասներկումատնյա աղիքային շունտավորման, լամբլիոզի ժամանակ ։
Նշաններ և ախտանիշներ
Վիտամին A-ի անբավարարության ախտանիշներն են գիշերային տեսողության վատացումը (հավկուրություն), քսերօֆթալմիան, մաշկի և լորձաթաղանթների կերատինիզացիան, իմուն համակարգի թուլացումը, երեխաների մոտ աճի խանգարումները։
Քսերօֆթալմիայի պատճառը եղջերաթաղանթի կերատինիզացիան է։ Հիվանդության ժամանակ եղջերաթաղանթը և ցանցաթաղանթը բարակում ու կոշտանում են (քսերոզ)։ Բուլբար եղջերաթաղանթի վրա զարգանում են բծեր (Բիտոտի բծեր), որոնք հանդիսանում են էպիթելային բջիջների մնացորդներ։ Հիվանդության երկարատև ընթացքը հանգեցնում է եղջերաթաղանթի էրոզիայի (քայքայման), որի արդյունքում առաջանում է կերատոմալացիա։
Մանկական տարիքում վիտամինի հիպովիտամինոզը ավելի ծանր ընթացք ունի։ Այս ժամանակ տուժում է երեխայի աճը և զարգացումը, հաճախ են հանդիպում կուրության դեպքեր։ Վիտամինի ծանր անբավարարությունը բարձրացնում է մանկական տարիքում մահացությունների ցուցանիշը 50%-ով ։
Ախտորոշում
Ախտորոշման հիմնական եղանակը պլազմայի հետազոտություններն են և վիտամինի անբավարարության հետևանքով առաջացած հիվանդությունների ախտորոշումները։
Արյան պլազմայում ռետինոլի նորման կազմում է 28-86 միկրոգրամ/դլ (1-3 միկրոմոլ/լ)։ Պետք է հաշվի առնել որ վիտամինի քանակները պակասում են արդեն երկար տևող անբավարարությունների ժամանակ` ի հաշիվ լյարդում պաշարված վիտամին A-ի մեծ քանակության։ Ցուցանիշը կարող է նվազել նաև ծանր վարակների ժամանակ, քանի որ այս դեպքում պակասում են ռետինոլ կապող սպիտակուցի և տրանսթիրետինի (պրեալբումին) քանակները ։
Գիշերային տեսողություն
Գիշերային կուրությունը թույլ լուսավորման պայմաններում տեսողության վատացումն է, որը կապված է վիտամին A-ի անբավարարության հետ։ Սկզբում ախտահարվում է լույսի նկատմամբ ավելի զգայուն պիգմենտը՝ ռոդօպսինը։ Յոդօպսինի՝ ավելի քիչ զգայուն, գունավոր տեսողության պիգմենտի, ֆունկցիայի խանգարումներ վիտամինի անբավարարության սկզբնական շրջանում տեղի չի ունենում։ Այս սպիտակուց-պիգմենտ կոմպլեքսները տեղակայված են աչքի ցանացաթաղանթում։
Տեսողության ցիկլի ժամանակ տեղի ունենում լուսազգայուն պիգմենտների պրոսթետիկ խմբի՝ 11-ցիս-ռետինալի իզոմերացում և օպսինից անջատում։ Պիգմենտի ամբողջականության վերականգնման համար անհրաժեշտ է սինթեզել ցիս-ռետինալ։ Ցիս-ռետինալը սինթեզվում է ռետինոլից, այդ պատճառով ռետինոլի քանակների նորմայից ցածր լինելու հետևանքով առաջանում են տեսողական խնդիրներ։
Քիմիա
Ռետինոլի տարբեր իզոմերներ, ինչպիսիք են ռետինալը և ռետինոյաթթուն, իրենց պոլիենային շղթայի մեջ հայտնաբերված չորս կամ հինգ կրկնակի կապերի շուրջ կարող են առաջացնել ցիս և տրանս իզոմերներ ։ Ցիս իզոմերները այդքան էլ կայուն չեն և հեշտությամբ կարող են փոխակերպվել ամբողջությամբ տրանս ձևի։ Այնուամենայնիվ որոշ ցիս իզոմերներ հայտնաբերված են օրգանիզմում և իրականացնում են էսենցիալ ֆունկցիաներ։ Օրինակ՝ 11-ցիս-ռետինալը հանդիսանում է ռոդօպսինի և յոդօպսինի պրոսթետիկ խումբը։ Ռոդօպսինը և յոդօպսինը կազմված են 11-ցիս-ռետինալից և օպսինից, որոնք իրար հետ կապված են օպսին սպիատուցի լիզին ամինաթթվի միջոցով։ Այս միացությունները հանդիսանում են տեսողական պիգմենտներ և մասնակցում են տեսողական ցիկլին։ Սրանով պայմանավորված վիտամին A-ի անբավարարությունը բերում է տեսողության վատացման ։