cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Գանդեն
Շինություններ
Գանդենի վանքի երեք հիմնական տեսարժան վայրերն են Սերդունգը, որտեղ տեղակայված է Ցոնգկապայի դամբարանը, Ցոկչենի ժողովների դահլիճը և Նգամ Չո Խանգ մատուռը, որտեղ ավանդաբար ուսուցանել է Ցոնգկապան։ Վանքում կան արտեֆակտներ, որոնք պատկանել են Ցոնգկապային:
Հաստատում Հնդկաստանում
Գանդենի վանքը վերակառուցվել է Հնդկաստանի Կառնատակա նահանգում աքսորի մեջ գտնվող տիբեթյան բնակչության կողմից։ Այն գտնվում է Մունդգոդ տիբեթական ավանում։ Տիբեթյան փախստականների այս բնակավայրը իր տեսակի մեջ ամենամեծն է Հնդկաստանում և ստեղծվել է 1966 թվականին Հնդկաստանի կառավարության կողմից նվիրաբերված հողի վրա։ Այստեղ են գտնվում Գանդենի և Դպրունգի վանքերը։ 1999 թվականին բնակավայրն ունեցել է մոտ 13,000 բնակիչ։ Տիբեթյան այս բնակավայրը բաղկացած է ինը ճամբարից, որոնք ունեն երկու վանք և մեկ կուսանոց։ Բնակիչները ստեղծել են վարկային բանկ ֆերմերային տնտեսությունների, գյուղատնտեսական ինստիտուտի և արհեստագործական կենտրոնի համար։ Ներդրվել են ժամանակակից կապի տեխնոլոգիաներ։ Գանդենի վանքի ուսումնական պլանը հավատարիմ է մինչև 1959 թվականը եղած ուսմունքին։ Հնդկաստանում վերակառուցվել են նաև Գանդենի Չզանգցե և Շարցե վանական քոլեջները, որոնք տեղակայված են Կառնատակա նահանգում:
2008 թվականին ավելի քան 500 վանականներ, հրաժարվելով հավատարիմ մնալ Դորջե Շուգդենի կառավարության կողմից աքսորված Դալայ Լամայի պաշտպանիչ աստվածության դեմ արգելքին, արտաքսվել են Կառնատակայի Մունդգոդ քաղաքում գտնվող Գանդենի վանքից և նրա անմիջական հարևանությամբ հիմնել Շար Գադեն վանքը, որը պաշտոնապես բացվել է 2009 թվականի հոկտեմբերին։ Արդյունքում, Դոհանգ Խանգցենը՝ Գադեն Շարցեի վանքի ամենամեծ ստորաբաժանումը, որտեղից արտաքսվել էին վանականների մեծ մասը, դադարեց գոյություն ունենալ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Տիբեթական բուդդայականություն Կատեգորիա:1409 հիմնադրումներ Կատեգորիա:Տիբեթի տաճարներ
Ալեքսեևսկի (Վերխնեդոնսկի շրջան)
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ռոստովի մարզի Վերխնեդոնսկի շրջանի բնակավայրեր
Վիետնամի կոմունիստական կուսակցություն
Վիետնամի կոմունիստական կուսակցություն (ՎԿԿ), Վիետնամի Սոցիալիստական Հանրապետության հիմնադիր և իշխողող քաղաքական կուսակցություն։
Ստեղծվել է 1930 թվականի փետրվարի 3-ին, Հոնկոնգի (Սյանգան) միավորիչ կոնֆերանսում՝ Հնդկաչինում առաջացած կոմունիստական կազմակերպությունների հիման վրա։ Կոնֆերանսի նախապատրաստման և անցկացման գործում խոշոր դեր է խաղացել Հո Շի Մինը։ 1930 թ. հոկտեմբերին Կենտկոմի առաջին պլենումում կուսակցությունը վերանվանվում է Հնդկաչինի կոմունիստական կուսակցություն (ՀՉԿԿ)։ Պլենումում ընդունվում է կուսակցության քաղաքական ծրագիրը, որոշվում «բուրժուա-դեմոկրատական հեղափոխության» խնդիրներն ու այն սոցիալիստական դարձնելու ուղիները։ 1930 թ-ին ՀՉԿԿ ղեկավարությամբ Վիետնամում ծավալվում են բանվորական և գյուղացիական ելույթներ։ Նգեան և Հաթին գավառներում ստեղծվում են սովետներ։ Ելույթները շուտով ճնշվում են ֆրանսիական ուժերի կողմից։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վիետնամի կուսակցություններ Կատեգորիա:Կոմունիստական կուսակցություններ
Թամարա Աստաֆևա
Թամարա Արկադևնա Աստաֆևա, սովետական, ռուս մանկաբույժ։ ԽՍՀՄ ժողովրդական բժիշկ (1985) ։
Կենսագրություն
Թամարա Աստաֆևան ծնվել է 1937 թվականի մարտի 14-ին Զիրյանկայում (Սախա-Յակուտիայի Հանրապետություն)։
Մեկ տարի չանցած ընտանիքի հետ տեղափոխվել է Նովոսիբիրսկ։ 12 տարեկանում ընտանիքը կրկին տեղափոխվել է Կեմերովոյի մարզի Կիսելյովսկ քաղաք ։
Ավարտելուց հետո ընդունվել է Տոմսկի պետական բժշկական ինստիտուտ ։
1963 թվականին ավարտել է ինստիտուտը և ուղարկվել Տոմսկի մարզի Ասինո քաղաքի կենտրոնական հիվանդանոց, որտեղ դարձել է մանկական բաժանմունքի վարիչ ։ 1965 թվականից շրջանային մանկաբույժ էր ։
Նա հիվանդանոցի արհմիության նախագահն էր ։
1972 թվականին անդամագրվել է Խորհրդային Միության Կոմունիստական կուսակցությանը ։
Ապրում է Ասինոյում ։
Ընտանիք
Ապագա ամուսնու՝ Անատոլիի հետ ծանոթացել է 1964 թվականին պարահրապարակում։ Ունեն երկու երեխա՝ Սվետլանան (տեղական մանկական հիվանդանոցի բուժքույր) և Արկադին (Տոմսկի ռազմաբժշկական ակադեմիայի դասախոս)
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ռուս մանկաբույժներ
Swiss Re
Swiss Reinsurance Company Ltd, առավել հայտնի որպես Swiss Re, վերաապահովագրական ընկերություն, հիմնված Շվեյցարիայի Ցյուրիխ քաղաքում։ Այն աշխարհի խոշորագույն վերաապահովագրողն է ։ Swiss Re–ն գործում է ավելի քան 25 երկրների գրասենյակների միջոցով և 2016 թվականին Forbes Global 2000 առաջատար ընկերությունների ցուցակում զբաղեցրել է 118–րդ տեղը ։ Այն նաև 2015 թվականին Fortune Global 500-ում զբաղեցրել է 313-րդ հորիզոնականը ։
Պատմություն
1861 թվականի մայիսի 10-11-ին Շվեյցարիայի Գլարուս քաղաքում ավելի քան 500 տուն հրդեհվեց։ Քաղաքի երկու երրորդը վերածվել էր փլատակների և մոխրի, իսկ շուրջ 3000 բնակիչներ մնացել էին անօթևան։ Ինչպես 1842 թվականի Համբուրգի հրդեհը հանգեցրեց Գերմանիայում առաջին պրոֆեսիոնալ վերաապահովագրողների հիմնադրմանը, այնպես էլ 1861 թվականի Գլարուսի մեծ հրդեհը ցույց տվեց, որ նման աղետի դեպքում ապահովագրական ծածկույթը Շվեյցարիայում անբավարար է։
Ցյուրիխի Swiss Re վերաապահովագրական ընկերությունը հիմնադրվել է 1863 թվականի դեկտեմբերի 19-ին Helvetia General Insurance Company-ի կողմից (այժմ հայտնի է որպես Helvetia Versicherungen) Սանկտ Գալլեն քաղաքում, Schweizerische Kreditanstalt (Credit Suisse) Ցյուրիխում և Basler Handelsbank-ը (UBS AG-ի նախորդ) Բազելում։ Ընկերության կանոնադրությունը նույն օրը հաստատվել է Ցյուրիխի մարզի կառավարության կողմից։ Նրա սկզբնական կապիտալը կազմել է 6 միլիոն շվեյցարական ֆրանկ։
Swiss Re ընկերության Admin Re մասնաճյուղը հիմնադրվել է 2004 թվականի հուլիսի 1 -ին Միացյալ Թագավորությունում՝ Life Assurance Holding Corporation-ի ձեռքբերմամբ։
2014 թվականի հունիսին ընկերությունը, Admin Re-ի միջոցով, ձեռք է բերել բրիտանական HSBC Life (UK) Limited կենսաթոշակային բիզնեսը ՝ 4,2 միլիարդ ֆունտ ստեռլինգ արժողությամբ։ Admin Re բիզնեսը, որը վերանվանվեց ReAssure, 2020 թվականի հուլիսին, ի վերջո, վաճառվեց Phoenix Group Holdings-ին 3.2 մլրդ ֆունտ ստեռլինգով։
Կառավարչական կազմ
Swiss Re-ի ղեկավարությունը բաղկացած է տնօրենների խորհրդից, գործադիր կոմիտեից և կառավարման խմբի խորհրդից ։
Գրասենյակների տեղադրություն
Խումբը գրասենյակներ ունի ավելի քան 25 երկրներում։ Եվրոպա յում, Մերձավոր Արևելք ում և Աֆրիկա յում Swiss Re–ն գրասենյակներ ունի Դանիա յում, Ֆրանսիա յում, Գերմանիա յում, Իտալիա յում, Լյուքսեմբուրգ ում, Նիդեռլանդներ ում, Սլովակիա յում, Իսպանիա յում, Շվեյցարիայում, Իսրայել ում, Հարավային Աֆրիկա յում, Արաբական Միացյալ Էմիրություններ ում և Միացյալ Թագավորությունում։ Ասիա և Ավստրալիա խմբավորումում գրասենյակներ ունի հետևյալ երկրներում ՝ Ավստրալիա, Չինաստան, Հոնկոնգ, Հնդկաստան, Ճապոնիա, Մալայզիա, Սինգապուր, Հարավային Կորեա։ Գրասենյակներ կան նաև Ամերիկայում ՝ Բարբադոս ում, Բրազիլիա յում, Կանադա յում, Մեքսիկա յում և ԱՄՆ-ում։
Կորպորատիվ շտաբ
Swiss Re-ի կենտրոնակայանը գտնվում է Ցյուրիխում, մայր ընկերության հիմնական շենքը 1864 թվականից գտնվում է Ցյուրիխ լճի ափին։
Ամերիկյան շտաբ
Swiss Re-ի ամերիկյան շտաբ-բնակարանը գտնվում է Նյու Յորք ի Արմոնք քաղաքում։ Հաստատությունը, որտեղ աշխատում է ավելի քան 1000 աշխատակից, հիմնվել է 1999 թվականին և ընդլայնվել 2004 թվականին։
Swiss Re-ն ունի երկու կանադական գրասենյակ ՝ Տորոնտո յում և Վանկուվեր ում։ Կանադայի Swiss Re վերաապահովագրական ընկերությունը 2008 թվականի հոկտեմբերին Mediacorp Canada Inc․-ի կողմից ճանաչվել է Մեծ Տորոնտոյի լավագույն գործատուներից մեկը, ինչպես հայտարարել է Toronto Star թերթը ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1863 հիմնադրումներ
Ահիմսայի զոնա
Ահիմսայի զոնա կամ Խաղաղության զոնա (Zone of Ahimsa), 1987 թվականի սեպտեմբերին Դալայ լամա XIV-ի առաջարկած քաղաքական ծրագիր, որը նախատեսում էր «ամբողջովին ապառազմականացված և առանց բռնության գոտի» ստեղծել՝ սկզբում Տիբեթում, իսկ հետո տարածել ողջ աշխարհում ։ Ենթադրվում էր, որ Տիբեթը՝ որպես խաղաղության գոտի, կազատվի ցանկացած տեսակի զենքից և կլինի մարդու և բնության ներդաշնակ համակեցության վայր ։
Տիբեթում խաղաղությունն ու մարդու իրավունքները վերականգնելու Դալայ լամա XIV-ի ծրագիրը հայտնի է նաև որպես միջին ճանապարհ (middle way): Իր առաջադրման համար Դալայ լամա XIV-ը 1989 թվականին արժանացել է Խաղաղության Նոբելյան մրցանակի ։
Հինգ կետից խաղաղության ծրագիր Տիբեթի համար (1987)
1987 թվականի սեպտեմբերի 21-ին, Տիբեթյան խնդրի նկատմամբ հետաքրքրության աճի ֆոնի վրա, Դալայ Լամային հրավիրվել են ԱՄՆ, Կոնգրեսում ելույթ ունենալու, որտեղ նա ներկայացրել է հինգ կետից կազմված խաղաղության իր ծրագիրը ։
Ըստ Դալայ լամայի` Ահիմսա գոտու ստեղծումը հնարավորություն կտա Հնդկաստանի և Չինաստանի միջև ոչ ագրեսիվ հարաբերություններ հաստատել՝ վերացնելով նրանց սահմաններին ռազմական ուժեր կենտրոնացնելու անհրաժեշտությունը ։
Դալայ լաման կոչ է արել Տիբեթը վերափոխել աշխարհի ամենամեծ պարկի` վայրի բնությունը պաշտպանելու խիստ օրենքներով, ատոմային էլեկտրակայանների արգելմամբ, խաղաղ և բնապահպանական նախաձեռնությունների խթանմամբ և միջազգային և տարածաշրջանային իրավապաշտպան կազմակերպությունների խրախուսմամբ ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Տիբեթ Կատեգորիա:Խաղաղության Նոբելյան մրցանակ
Բողազքյոյ (Ամասիայի գավառ, այլ գյուղ)
Բողազքյոյ, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիայի վիլայեթի Ամասիայի գավառում ։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Էուխենիա դե Մոնտիխո կայսրուհու ամրոց
Տեղայնք
Ամրոցը գտնվում է Ուրդեբե գետաբերանի բերրի մասում, Գեռնիկա պատմական քաղաքից ոչ հեռու։ Ի տարբերություն իսպանական մյուս բերդերի ու ամրոցների, որոնք կառուցվել են պաշտպանական նպատակներով, այս ամրոցը չունի բարձր դիրք, այլ գտնվում է հարթավայրում՝ շրջապատված ծառերով և բուսականությամբ։ Այս առումով այն նմանություններ ունի Ֆոնտենեբլո ամրոցի և այլ ֆրանսիական արքայական նստավայրերի հետ։
Պատմություն
Բնօրինակ ագարակն իր բոլոր շինություններով 8-րդ դարում կառուցել են Ֆորտուն Օրտունեսը և Սանչո Գաուտեգիզը։ Այն բազմիցս ավերվել ու վերակառուցվել է։ Ամրոցը կառուցվել է 15-րդ դարի գրվածքներում հիշատակված աշտարակի հենքի վրա։ 19-րդ դարում այն օգտագործվել է որպես ագարակ։
Աշտարակը պատկանել է Արտեագա ընտանիքին, ովքեր եղել են Մոնտիխո ընտանիքի, հետևաբար Ֆրանսիայի Նապոլեոն III կայսեր կին Էուխենիա դե Մոնտիխոյի ազգականները։
Նոր ամրոց կամ դղյակ կառուցելու որոշումը կայացվել է ի պատասխան 1856 թվականի Բասկերի երկրի վեհաժողովի որոշման` որ Նապոլեոն Էժենը վիսայյա ազգից է։ Նրանք համարեցին, որ նոր ծնված արքայազնը սերում է Արտեագա և Մոնտիխո լորդերի տոհմից, և նա ստացավ Señor դե Լաս Torres de Arteaga կոչումը։ Կայսրուհու խնդրանքով կայսրը ճարտարապետներ ուղարկեց քաղաք՝ նախագծելու նոր կառույց և սկսվեց շինարարությունը։
Ճարտարապետ Լուի Ավգուստ Կուվրոշեղը ձեռնարկել է կառուցման նախագիծը։ Կառուցման համար պատասխանատու է եղել Գաբրիել Ավգուստ Անսլետը։ Նախատեսված էր կառուցել միջնադարյան ամրոց՝ շրջապատված կլոր աշտարակներ ունեցող չորս պատերով։ Անսլետն ամրոցի վերակառուցումը ձեռնարկեց 1859 թվականին։ Ծրագրով նախատեսված էր ներքնահարկում կառուցել  խոհանոցներ, սրահ, ճաշասենյակ, առաջին հարկում՝ նախասենյակ, բնակարաններ  կայսերական զույգի համար, վերնահարկում՝ սենյակներ սպասավորների համար։ Բոլոր դեկորացիաները նախագծել է Անսլետը, աշխատանքները կատարել են ֆրանսիացի ձեռներեցներ և արհեստավորներ, նկարչներ և դեկորատորներ։ Նախագծվեց նաև զբոսայգի։ Երբ 1873 թվականին նախագիծը մոտենում էր ավարտին, կայսերը մահացավ։
Ըստ 1882 թվականի ճամփորդական ուղեցույցի՝ դղյակը «վերականգնվել է շքեղ ոճով», բայց ավարտին չի հասցվել։
Թագավորական ընտանիքը դղյակում երբեք չի ապրել։ Երբ Էուխենիան գահընկեց արվեց և ցանկացավ հաստատվել Իսպանիայում, նա հյուրընկալվեց Մադրիդում Ալբային և չօգտվեց ամրոցից:
1891 թվականին ամրոց եկած այցելուն դղյակը փակված գտավ, տարածքը՝ կեղտոտ։ Կառույցը վերածվել է շքեղ հյուրանոցի՝ 13 սենկաներով և մեկ սուիտով։
Կառույց
Նեո-միջնադարյան ամրոցը կառուցվել է ֆրանսիական գոթական ոճով, երբ նորաձև էր համարվում ռոմանտիզմը։ Ամրոցն ունի գոթական կամարներ, կենդանիների պատկերներով ելունդներ, կրկնակի պատուհաններ և ատամնավոր պարիսպներ։ Կենտրոնական աշտարակի հատակը ուղղանկյուն է  (17x12 մետր)` կցված ներքին ութանկյուն աշտարակի անկյանը, որը որպես սանդուղք՝ իրար է միացնում տարբեր հարկեր։ Ամրոցը երեսապատված է մոխրագույն մարմարով, կամարաձև պատուհանների շուրջ՝ կարմիր հասպիսով։ Չորս կողմերից յուրաքանչյուրից բարձրանում են 2 գոթական կամարներ, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի չորս պատուհան, յուրաքանչյուր մակարդակում երկուական։ Ամրոցի ճակատային հատվածում զինանշանն է։
Ամրոցն ունի հինգ հարկ, չհաշված նկուղը, որտեղ կա խոհանոց, գինու մառան, ծառայողների սենյակ։ Լայն մարմարե սանդուղքով կարելի է հասնել առաջին հարկ։ Հարկերը պատված են դրվագազարդերով, առաստաղը՝ քանդակներով։ Առաջին երկու հարկերի սենյակներից յուրաքանչյուրն ունի մոխրագույն մարմարից ու կաղնուց պատրաստված գոթական բուխարի։ Երկրորդ հարկը օգտագործվում է որպես կայսերական զույգի ննջասենյակ և ունի երկու պատուհաններով փոքրիկ մատուռ։ Վերևի հարկերը բարձրակարգ ծառայողների համար են նախատեսված։ Էլիպսաձև աստիճանները կառույցի բոլոր հարկերը կապում են իրար։
Վոլկի (գյուղ, Միրգորոդի շրջան)
Վոլկի (Вовки), գյուղ Ուկրաինայի Պոլտավայի մարզի Միրգորոդի շրջանում։
Էուխենիա դե Մոնտիխո կայսրուհու ամրոց
Կառույց
Աշտարակը շրջապատված է փոքր քառակուսի պարսպով, բարձր պատերով և չորս գլանաձև անկյունային աշտարակներով։ Կառուցված է կոշտ քարով։ Ունի մուտքի միայն մեկ գոթական ոճով ստեղծված դուռ։
Վոլկի (գյուղ, Միրգորոդի շրջան)
2001 թվականի տվյալներով Վոլկի գյուղում բնակվում էր 10 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Պոլտավայի մարզի Միրգորոդի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Էուխենիա դե Մոնտիխո կայսրուհու ամրոց
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Իսպանիայի ամրոցներ
Ռիսեր-Լարսենի ծով
Ռիսեր-Լարսենի ծով (Riiser-Larsen Sea), Հնդկական օվկիանոսի ծայրամասային ծով Անտարկտիդայի ափին։ Սահմանակից է Լազարևի (արևմուտքում) և Տիեզերագնացների (արևելքում) ծովերի հետ։ Մակերեսը 1138,3 հազար կմ² է, խորությունը՝ ավելի քան 3000 մ։
Գրեթե ամբողջ տարին ծածկված է դրեյֆող սառույցներով։ Կան շատ սառցասարեր։ Ռիսեր-Լարսենի ծովի մասին առաջին տեղեկությունը տվել է Ֆ․ Բելինգսհաուզենի ռուսական արշավախումբը (1819-1821)։ Ուսումնասիրել և առանձնացրել է որպես ինքնուրույն ծով խորհրդային անտարկտիկական արշավախումբը, 1962 թվականին։ Անվանվել է ի պատիվ նորվեգացի բևեռախույզ Յա․ Ռիսեր-Լարսենի (Ri-iser Larsen, 1890-1965)։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հարավային օվկիանոսի ծովեր Կատեգորիա:Մարդկանց անունով կոչված ծովեր
Կարանբաշ (գյուղ, Բուզդյակսկի շրջան)
Կարանբաշ (Каранбаш, Ҡаранбаш), գյուղ Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Բուզդյակսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2009 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 60 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Բուզդյակսկի շրջանի բնակավայրեր
Բջջի վնասում
Բջջի վնասումը նրա կառուցվածքի, մետաբոլիկ, ֆիզիկաքիմիական հատկությունների և ֆունկցիաների այնպիսի փոփոխություններն են, որոնք բերում են կենսագործունեության խանգարման և որը նորմալ կամ ադապտիվ կայուն հավասարակշիռ վիճակը պահպանելու անկարողությունն է, որն առաջ է գալիս վնասաբեր գործոնի ազդեցության հետևանքով։ Ախտածին գործոնը բջջի վրա ազդում է՝
-Ուղղակի կամ անմիջական ազդեցություն (վնասման առաջնային գործոններ)
-Միջնորդված ազդեցություն (վնասման միջնորդների միջոցով)
Ֆիզիկական
-մեխանիկական
-ջերմային
-բջջում օսմոտիկ ճնշման փոփոխություն
Քիմիական
-օրգանական և անօրգանական թթուներ և հիմքեր
-Ծանր մետաղների աղեր
-Ցիտոտոքսիկ նյութեր
-Դեղորայք
Կենսաբանական
-Մանրէներ
-Ցիտոտոքսիկ իմունագլոբուլիններ
-Ցիտոտոքսիկ բջիջներ
-Կենսաբանական ակտիվ նյութերի պակաս կամ ավելցուկ Բջջի վնասման պատճառներ են նաև՝ հիպօքսիա, միկրոցիրկուլյատոր հունի խանգարումներ (իշեմիա, թրոմբոզ), իմունոլոգիական ռեակցիաներ, սննդավիտամինային հաշվեկշռի խանգարումներ, ժառանգական և ծերացում
Բջջի վնասման հիմնական մեխանիզմները
Բջջի վնասմանը մասնակցող գլխավոր ազատ ռադիկալներ O2-, H2O2, OH, ONOO-
O2-ը հիմնականում առաջանում է օքսիդատիվ ֆոսֆորիլացման ժամանակ Օ2-ի ոչ լրիվ վերականգնման և ֆագոցիտներում օքսիդազի ազդեցությամբ։ O2-ը խթանում է լեյկոցիտներում և այլ բջիջներում քայքայիչ ֆերմենտների սինթեզը, կարող է անմիջականորեն վնասել լիպիդները, սպիտակուցները, ԴՆԹ-ն և գործում է վայրից ոչ հեռու։ Չեզոքանում է ՍՕԴ-ի ազդեցությամբ վեր է ածվում H2O2 և O2։
H2O2ը առաջանում է ՍՕԴ-ի ազդեցությամբ սուպերօքսիդից և պերօքսիսոմներում օքսիդազաների ազդեցությամբ։ Այն վերածվում է OH OCl-, որոնք քայքայում են մանրէները և բջիջները, կարող են գործել արտադրման վայրից հեռու։ Կատալազի ազդեցությամբ չեզոքանալով վեր է ածվում H2O և O2։
OHը ամենաուժեղ թթվածնայինազատ ռադիկալն է, առաջանում 1.H2O2-ից Ֆենտոնի ռեակցիայով, 2.ջրի ռադիոլիզից, 3.սուպերօքսիդից և քայքայում է լիպիդները, սպիտակուցները, ԴՆԹ-ն։ Գլյուտաթիոն պերօքսիդազայի միջոցով վեր է ածվում H2Oի։
ONOO-ն առաջանում է սուպերօքսիդի և NO-ի փոխազդեցությունից։ Քայքայում է լիպիդները, սպիտակուցները, ԴՆԹ-ն։ Չեզոքացնում է պերօքսիռեդօքսինների միջոցով կերածելով HNO2։
NO-ի դերը բջջի վնասման մեջ
Պրոպաթոգեն ազդեցություններն են՝
Ադապտիվ ազդեցություններն են՝
Բջջի ժառանգական ծրագրի և/կամ նրա իրացման մեխանիզմների խանգարումներ
-Մուտացիա
-Պաթոգեն գենի էքսպրեսիա
-«Նորմալ գենի» էքսպրեսիայի խանգարում
-Տրանսֆեկցիա (օտար ԴՆԹ-ի ներդրում, օրինակ՝ վիրուսի)
-ԴՆԹ-ի ռեպլիկացիայի, տրանսկրիպցիայի, տրանսլյացիայի և ռեպարացիայի խանգարումներ
Էստոնական ֆոլկլոր
Էստոնական ֆոլկլոր, ամենավաղ հիշատակումը թվագրվում է Սաքսոն Գրամատիկուսի « Դանիացիների գործերը»-ին (մոտավորապես 1179 թվական)։ Սաքսոնը խոսել է էստոնացի մարտիկների մասին, ովքեր գիշերը երգել են՝ սպասելով ճակատամարտին ։ Հենրի Լատվիացին (Henricus de Lettis, Heinrich von Lettland, Latviešu Indriķis, Läti Henrik) 13-րդ դարի սկզբին նկարագրել է էստոնական զոհաբերական սովորույթները, աստվածներին ու ոգիներին։ 1578 թվականին Բալտազար Ռուսսովը նկարագրել է էստոնացիների կողմից ամռան կեսի (jaanipäev)՝ Սուրբ Հովհաննեսի օրվա տոնակատարությունը ։ 1644 թվականին Յոհան Գուտցլաֆը (Johann Gutslaff) խոսել է սուրբ աղբյուրների ակնածանքի մասին, իսկ 1685 թվականին Բեկլերը (J. W. Boecler) նկարագրել է էստոնական սնահավատությունները։ Էստոնական ֆոլկլորն ու հավատալիքները, ներառյալ ժողովրդական երգերի նմուշները, 1774-1782 թվականներին ներկայացվել են Ավգուստ Վ. Հուպելի «Տեղագրական նորություններ Լիֆլյանդիայից ու Էստլյանդիայից» (գերմ.՝ Topographische Nachrichten von Lief- und Ehstland, 1777) գրքում։ Յ. Գ. Հերդերը հրատարակել է էստոնական յոթ ժողովրդական երգեր, որոնք 1778 թվականին թարգմանվել են գերմաներեն  «Ժողովրդական երգեր» (Volkslieder) ժողովածուում, իսկ 1807 թվականին վերահրատարակվել է որպես «Ազգերի ձայները երգերում» (Stimmen der Völker in Liedern) :
Բջջի վնասում
Բջջի ժառանգական ծրագրի և/կամ նրա իրացման մեխանիզմների խանգարումներ
-Բջջային ցիկլի խանգարումներ
Էստոնական ֆոլկլոր
19-րդ դարի սկզբին՝ էստոֆիլների լուսավորության շրջանում (1750-1840), Բալթյան գերմանացիների շրջանում մեծացել է էստոնական բանահյուսության նկատմամբ հետաքրքրությունը։ Յ. Հ. Ռոզենպլենտերը (J. H. Rosenplänter) հիմնադրել է «Գիտելիքների խորացման ներդրում» (Beiträge zur genauern Kenntniss) ամսագիրը՝ էստոնական լեզվի, գրականության և բանահյուսության ուսումնասիրության համար։ 1822 թվականին ամսագրում լույս է տեսել Քրիստիան Յաակ Պետերսոնի (Kristjan Jaak Peterson) «Ֆենիկայի դիցաբանության» (Mythologia Fennica) գերմաներեն թարգմանությունը։ 1839 թվականին հիմնադրվել է էստոներեն լեզվի, բանահյուսության և պատմության էստոնական գիտական ընկերությունը՝ որպես էստոնական բանահյուսության հավաքման և ուսումնասիրության կենտրոնական կազմակերպություն։ Հասարակության առաջատար գործիչ Ֆրիդրիխ Ռոբերտ Ֆելմանը գերմաներեն լեզվով հրատարակել է մի շարք էստոնական լեգենդներ ու առասպելներ, որոնք հիմնված են իսկական էստոնական բանահյուսության և Գանանդերի «Լուսաբաց և մթնշաղ» (Koit ja Hämarik ) ֆիննական դիցաբանության վրա, որը համարվել է ժողովրդական ծագում ունեցող էստոնական ամենագեղեցիկ առասպելներից մեկը։ 1842 թվականին Տալլինում հիմնադրվել է Էստոնիայի գրողների միությունը։
Բջջի վնասում
Բջջի վնասման դրսևորումեր
Ոչ սպեցիֆիկ դրսևորումներ՝
Էստոնական ֆոլկլոր
Ֆրիդրիխ Ռայնհոլդ Կրեյցվալդը սկսել է հավաքել էստոնական բանահյուսությունը 1843 թվականին, բայց ի վերջո զգալիորեն փոխել է հեքիաթները։ Հիմնականում Վիռումաայում հավաքված նյութերը վերամշակվել և հրատարակվել են 1866 թվականին՝ որպես «Էստոնացի ժողովրդի հին հեքիաթներ»։ Ալեքսանդր Հ. Նոյսի «Էստոնական ժողովրդական երգեր» (Ehstnische Volkslieder) անթոլոգիան (3 հատոր; 1850-1852) համարվում է էստոնական ժողովրդական երգերի մասին առաջին գիտական հրապարակումը։ Ընդհանուր առմամբ դրա կազմի մեջ է մտել 1300 երգ էստոներեն լեզվով և գերմաներեն թարգմանությամբ։ Էստոնիայի գրողների միության նախագահ, քահանա, «Էստոնական բանահյուսության արքա» համարվող դոկտոր Յակոբ Հուրտն սկսել է հավաքել էստոնական բանահյուսությունը 1870-ականներին։ Հավաքված նյութերի ընդհանուր ծավալը մոտավորապես 12 400 էջ է։ 1875-76 թվականներին հրատարակվել է ժողովրդական երգերի «Հին քնար» (Vana kannel) երկհատորյակը։ 1938 և 1941 թվականներին ավելացվել են ևս երկու հատոր։ 1904-1907 թվականներին 3 հատորով հրատարակվել են «Սետուսի երգեր»-ը (Setukeste laulud)։ Հուրտի ստեղծագործությունից ոգեշնչված՝ Մաթիաս Ջ. Էյզենը 1880-ական թվականներին սկսել է հավաքել բանահյուսական հավաքածու, որի արդյունքում հավաքածուն կազմել է 90 000 էջ։ Օսկար Կալլասը, փիլիսոփայության դոկտոր (1868-1946), սովորել է Հելսինկիի համալսարանում և եղել է էստոնական ծագում ունեցող առաջին գիտնական բանահյուսը։
Բջջի վնասում
Բջջի մահվան չափորոշիչներ
Բջջի մահվան մոլեկուլյար կամ մորֆոլոգիական չափորոշիչները
Էստոնական ֆոլկլոր
Էստոնիայի Հանրապետության ձևավորումից հետո Վալտեր Անդերսոնը նշանակվել է Տարտուի համալսարանի բանահյուսության նոր հիմնադրված ամբիոնում։ Անդերսոնի ամենանշանավոր ուսանողներն էին Օսկար Լոորիտսը և Աուգուստ Աննիստը։ Լոորիտսը դարձել է Էստոնական բանահյուսական արխիվի տնօրենը, որը հիմնադրվել է 1927 թվականին։ Նրա գործունեության հիմնական ոլորտը ժողովրդական կրոնն ու դիցաբանությունն էր, էստոնական, լիվոնյան և ռուսական ժողովրդական հավատալիքների ուսումնասիրությունը։ Նրա ամենափառահեղ աշխատանքը՝ «Էստոնական ժողովրդական հավատքի հիմնական առանձնահատկություններ»-ը (Grundzüge des estnischen Volksglaubens), հրատարակվել է 1949-1957 թվականներին՝ Կոպենհագենում։ Արվո Կրիկմանը և Ինգրիդ Սարվը 1980-1988 թվականներին հավաքել են էստոնական ասացվածքների հինգ հատորանոց «Էստոնական ասացվածքներ» (Eesti vanasõnad) ժողովածուն ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Էստոնիայի մշակույթ Կատեգորիա:Ժողովրդական բանահյուսություն ըստ երկրի
Բջջի վնասում
Բջջի մահվան տարբերակներ
Նեկրոզ. “բռնի մահ” Ապոպտոզ
Աուտոֆագիա Պարթանատոս
Ապոպտոզի առանձնահատկություններից են՝
Բջջի կլորավուն տեսք
Կեղծ ոտիկների ներքաշում
Բջջի և կորիզի ծավալի փոքրացում (պիկնոզ)
Կորիզի հատվածավորում (կարիոռեքսիս)
Ցիտոպլազմատիկ օրգանելների աննշան փոփոխություններ
Պլազմատիկ թաղանթի բշտիկավորում
Հարևան ֆագոցիտների կողմից կլանում
սեկվեստրացիայով։ Աուտոֆագոսոմները պարունակում են օրգանելներ ու ցիտոպլազմ։ Աուտոֆագոսոմների և լիզոսոմների միաձուլումից գոյանում են աուտոլիզոսոմներ, որոնցում նրա պարունակությունը քայքայում են լիզոսոմալ թթու հիդրոլազները։ Արդյունքում սննդանյութերի դեֆիցիտի պայմաններում բջիջները հնարավորություն են ստանում վերապրել՝ մինչև սննդանյութերի ստացումը դրսից։ Սննդանյութերի երկարատև դեֆիցիտի դեպքում աուտոֆագիան կարող է դառնալ բջջի մահվան եղանակ։ Առանձնահատկություններն են՝
Քրոմատինի կոնդենսացիայի բացակայություն
Ցիտոպլազմի զանգվածային վակուոլիզացիա
Պլազմատիկ թաղանթի պատռվածք
Ցիտոպլազմատիկ օրգանելների այտուց
Քրոմատինի չափավոր կոնդենսացիա
Բջիջների ադապտիվ ռեակցիաներ
Բջիջների ադապտիվ ռեակցիաների միջոցով տեղի է ունենում բջջի վնասման և նրա հետևանքների վերացում կամ սահմանափակում։ Ռեակցիաները իրականացվում է՝
Բջջի թաղանթի և ֆերմենտների պաշտպանություն
Կատեգորիա:Բջջաբանություն
(9535) Պլիտչենկո
(9535) Պլիտչենկո (Plitchenko), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1981 թվականի հոկտեմբերի 22-ին Նիկոլայ Չեռնիխի կողմից Նաուչնիում ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1981 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Նիկոլայ Չեռնիխի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Կլավդի Լեբեդև
Կլավդի Վասիլևիչ Լեբեդև,, ռուս պատմական և եկեղեցական գեղանկարիչ ։
Կենսագրություն
Կլավդի Վասիլևիչ Լեբեդևը ծնվել է գյուղացու ընտանիքում, սովորել է Ստրոգանովյան ուսումնարանում և Մոսկվայի գեղարվեստի, քանդակագործության և ճարտարապետության ուսումնարանում Վ.Գ. Պերովի և Ե.Ս. Սորոկինի մոտ։ 1890 թ-ից նա այնտեղ դասավանդել է։ 1881 թ-ին պարգևատրվել է մեծ արծաթե մեդալով և ստացել է 3-րդ աստիճանի նկարչի կոչում։
1897-ից -գեղանկարչության ակադեմիկոս, 1906-ից - գեղարվեստի ակադեմիայի գործող անդամ։ Եղել է բնօրինակային դասարանի պրոֆեսոր Գեղարվեստի Ակադեմիայում, որտեղ դասավանդել է 1894-1898 թթ։
Գեղանկարչություն
Ժանրային նկարիչը ստեղծագործել է ռեալիզմի ոգով X-XVII դարերի ռուսական պատմության թեմաներով։ Թողել է բոյարական Ռուսիայի կենցաղը պատկերող գեղանկարների և նկարների պատմական մեծ ժառանգություն։
Նկարազարդումներ և գրքային գծանկարչություն
Նկարազարդել է ռուսական հեքիաթները, համագործակցել է ամսագրերի հետ. «գեղանկարչական հանդես», «Համաշխարհային նկարազարդում», «Նիվա»։ Մասնակցել է «Իշխանական, թագավորական և կայսերական որսորդությունը Ռուսիայում» գրքի նկարազարդման աշխատանքներին։ Աշխատել է որպես հաստիքային նկարիչ Ի.Դ.Սիտինի հրատարակչությունում։ Կ.Վ.Լեբեդևի ինքնօրինակ նկարները պահպանվել են Կրոնի պատմության պետական թանգարանում։
Սրբանկարչություն
Ստեղծել է սրբապատկերներ Ստամբուլում բուլղարական եկեղեցի Սուրբ Ստեֆանի պատկերակալի(ուղղափառների) համար։ Ա.Ի.Կորզուխինի հետ զարդանկարել է Վոզնեսենսկի մայր տաճարը։ Նրա կողմից ստեղծված հարյուր տասնհինգ էսկիզներ և նկարներ գտնվում են Մոսկվայի հոգևոր ակադեմիայի հավաքածույում։ XX դարի սկզբին նկարազարդել է Աստվածաշունչը։ Աստվածաշնչյան նկարազարդումները Կ.Վ.Լեբեդևը ստեղծել է 1908-1909 թթ։ 100 թերթ հրատարակումներից նկարչի կողմից ընտրվել են 43։
Գրականություն
Կատեգորիա:Ռուս նկարիչներ Կատեգորիա:Պերեդվիժնիկներ Կատեգորիա:Գեղարվեստի կայսերական ակադեմիայի ակադեմիկոսներ Կատեգորիա:Մոսկվայի նկարչության, քանդակագործության և ճարտարապետության ուսումնարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:20-րդ դարի ռուս նկարիչներ
DC-8 օդանավի աղետը Տոկիոյում
DC-8 օդանավի աղետը Տոկիոյում, ավիացիոն աղետ, որը տեղի է ունեցել1966 թվականի մարտի 4-ին Տոկիոյի Հանեդա օդանավակայանում։ Canadian Pacific Airlines ընկերության Douglas DC-8-43 օդանավը Տոկիոյում վայրէջքի էր գնում բարդ եղանակային պայմաններում, սակայն բախվել է ալեհեռատար պատին և փլուզվել, ինչի հետևանքով զոհվել է 64 մարդ։
Ինքնաթիռ
Գործարանային 45761 և սերիական 237 համարով Դուգլաս DC-8-43 օդանավը թողարկվել էր 1965 թվականի սեպտեմբերի 7-ին և հոկտեմբերի 14-ին վաճառվել կանադական Canadian Pacific Airlines ավիաընկերությանը, որտեղ ստացել էր CF-CPK (թռիչքային համարը — 606) համարը և Empress of Edmonton (անգլ. թարգմանաբար՝ «Էդմոնտոնի կայսրուհի» ) անունը։ Նրա 4 տուրբաօդափոխիչ շարժիչները Rolls Royce 508-12 Conway նմուշի էին։ Ինքնաթիռի ընդհանուր աշխատաժամանակը կազմում էր 1792 թռիչքային ժամ ։
Աղետ
Ինքնաթիռն իրականացնում էր Հոնկոնգից (այդ ժամանակ պատկանում էր Մեծ Բրիտանիային) Վանկուվեր (Բրիտանական Կոլումբիա) CP402 չվերթը Տոկիոյում միջանկյալ վայրէջքով։ Ժամը 16:14- ին JST 402 չվերթը 10 անձնակազմի անդամներով և 62 ուղևորներով թռիչք կատարեց Հոնկոնգից ։
Այդ ժամանակ Տոկիոյում վատ եղանակային պայմաններ էին, հետևաբաչ իջնելը կատարվում էր միայն մինչև 140 (4,26 կմ) շարակարգ։ Ժամը 19:42-ին անձնակազմը հաղորդեց եղանակի բարելավման համար 15 րոպե սպասելու վերաբերյալ կայացրած որոշման մասին, հակառակ դեպքում նրանք կուղևորվեն Թայբեյ (Չինաստանի Հանրապետություն)՝ պահեստային օդանավակայան։ Շուտով Տոկիոյի կարգավորիչը հաղորդեց, որ տեսանելիությունը թռիչքուղու վրա կազմում է 2400 ոտնաչափ (730 մետր), ինչից հետո վայրէջքի թույլատվություն տվեց։ Սակայն երբ ինքնաթիռը իջել է մինչև 3000 ոտնաչափ (914 մետր), եղանակային պայմանները կրկին վատացան, ինչը ստիպեց անձնակազմին Թայպեյի պահեստային օդանավակայան գնալու որոշում կայացնել ։
Հետևանքներ
402 չվերթի աղետը տեղի է ունեցել 28 օր անց այն բանից հետո, երբ, ինչպես նաև վայրէջք կատարելով Տոկիոյի օդանավակայանում, աղետի Է ենթարկվել ճապոնական All Nippon Airways ընկերության Boeing 727-ը, ինչի հետևանքով զոհվել է 133 մարդ։ Իսկ 402 օդանավի աղետից ընդամենը 17 ժամ անց (Տոկիոյից DC-8 օդանավի թռիչքից կես ժամ չանցած մարմրող ամպերից վեր) Ֆուձի լեռան մոտակայքում BOAC բրիտանական ընկերության Բոինգ 707 օդանավը աղետի ենթարկվեց, որի հետևանքով զոհվեց 124 մարդ ։
վիավթարների նման շարքը նման կարճ ժամանակահատվածում հանգեցրել է ավիաչվերթներից ուղևորների զգալի արտահոսքի, իսկ մարտի 18-ին ճապոնական All Nippon Airways և Japan Airlines ավիաընկերությունները ստիպված են եղել հայտարարել ներքին ավիաչվերթների թվի կրճատման մասին, հատկապես Տոկիոյի և Օսակայի միջև՝ հատկապես Տոկիոյի և Օսակոյի միջև ուղևորները գերադասում էին օգտվել Տոկայդո-սինկանսեն գերարագ երկաթգծից ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Տոկիոյի պատմություն
Աղաքար (լեռնագագաթ)
Աղաքար, լեռնագագաթ Վիրահայոց լեռնաշղթայի հարավային ճյուղավորություններում, Արդվի գյուղից 1 կմ հարավ, Օձուն գյուղից մոտ 5 կմ հարավ, Դեբեդ գետի ձախ կողմում, բարձրություն 1573 մ։ Աղաքարի ստորոտում գտնվում էր Աղաքար ձմեռանոցը  ։<mapframe latitude="41.00568" longitude="44.59448" zoom="17" width="400" height="300" align="center" />
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Լեռնագագաթներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Հայաստանի լեռնագագաթներ Կատեգորիա:Լոռու մարզի լեռներ
Սիգալա (գյուղ, Կիռգեսաառե շրջան)
Սիգալա (Sigala), գյուղ Էստոնիայի Հիյումաա նահանգի Կիռգեսաառե շրջանում։
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 13 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Հիյումա նահանգի Կիռգեսաառե շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղեր
Love Scenario
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա: 2018 սինգլներ
Ադրբեջանցիները Վրաստանում
Ադրբեջանցիները Վրաստանում (Gürcüstan azərbaycanlıları, აზერბაიჯანელები საქართველოში), Վրաստանում բնակվող ադրբեջանցիներն են, հանդիսանում են Վրաստանի քաղաքացիներ և էթնիկ ադրբեջանական ծագմամբ մշտական բնակիչներ։ 2002 թվականի մարդահամարի տվյալներով՝ Վրաստանում ապրում է 284 761 էթնիկ ադրբեջանցի ։ Ադրբեջանցիները կազմում են Վրաստանի բնակչության 6,5%-ը և հանդիսանում են երկրի ամենամեծ ազգային փոքրամասնությունը։ Նրանք հիմնականում բնակվում են գյուղական վայրերում` Քվեմո Քարթլիի, Կախեթի, Շիդա Քարթլիի և Մցխեթ-Մթիանեթիի մարզերում, որը ավելի լայն իմաստով կոչվում է Բորչալու։ Պատմական ադրբեջանական համայնք կա նաև մայրաքաղաք Թբիլիսիում (նախկինում հայտնի էր որպես Թիֆլիս) և ավելի փոքր համայնքներ այլ շրջաններում ։ 1980-ականների վերջին Վրաստանի ադրբեջանաբնակ շրջաններում որոշակի լարվածություն կար, սակայն դրանք երբեք չեն վերաճել զինված բախումների ։
Պատմություն
Պատմականորեն Վրաստանում գտնվող ադրբեջանցիներին հաջողվել է պահպանել իրենց էթնիկական ինքնությունը և չեն մտահոգվել էթնիկ և (կամ) լեզվական ձուլման գործընթացներով, որոնք դիտվել են երկրի շատ այլ էթնիկ համայնքների շրջանում։ Նատալիա Վոլկովան դա բացատրեց համայնքի մեծ թվով և որոշակի աշխարհագրական տարածքում սահմանափակվելու միտումով։ Մյուս պատճառն այն էր, որ, ի տարբերություն իրենց հարևանների մեծ մասի, ադրբեջանցիները պատմականորեն հավատարիմ էին իսլամին, ինչը թուլացրեց խառնամուսնությունների կամ այլ դավանանքի մարդկանց հետ ցանկացած այլ տեսակի սերտ կապի հնարավորությունները։ Վերջապես, այն փաստը, որ ադրբեջաներենը երկար ժամանակ վայելում էր ազգամիջյան հաղորդակցության լեզվի կարգավիճակ, նվազեցրեց հարևանների լեզուները իմանալու անհրաժեշտությունը՝ կանխելով լեզվի վերջնական փոփոխությունը։ Վոլկովան նշեց, որ 1976 թվականի դրությամբ ադրբեջանցիների ուծացման դեպքերը նույնիսկ ամենափոքր համայնքներում անլսելի էին ։
Միջին դարեր
Վրաստանի ադրբեջանական բնակչությունը իր արմատները գալիս է տասներեքերորդ դարի երկրորդ կեսին սելջուկների արշավանքից հետո տեղի ունեցած իրադարձություններից, երբ օղուզ ցեղերը հաստատվեցին հարավային Վրաստանում։ Ընդդիմանալով Սելջուկյան կայսրությանը՝ վրացիները դաշնակցեցին կումանների հետ (Կովկասի հյուսիսում ապրող ղփչաղական ցեղերի մի ճյուղ), դրանով իսկ թույլ է տալով ավելի շատ թյուրքական միգրացիա տարածաշրջանում։ 1480-ականներին ծագմամբ Ղազախից, Փամբակից և Շուրագելից մի խումբ ադրբեջանցիներ հաստատվեցին Աղստև և Դեբեդ գետերի ավազաններում ։ Տասնվեցերորդ դարից սկսած ղզլբաշական ցեղերը սկսեց արտագաղթել և հաստատվել է Ստորին Քարթլիում՝ Կուր գետի երկու ափերին, Ալգետի և Խրամ գետերի հովիտներում, Դաբնիսի կիրճում և Սոմխիթիում (վրացահպատակ Հայաստան)։ Տասնյոթերորդ դարի սկզբին նրանք տարածվեցին դեպի արևելք մինչև Կարայազիի (ներկայիս Գարդաբանի շրջան) բերրի հողեր, իսկ արևմուտքում հասան Շուլավերի և Դմանիսի կիրճ ։  Դրանց համախմբումը հանգեցրեց ադրբեջանական համայնքի կազմավորմանը ։  Այսօր էթնիկ ադրբեջանցիներով բնակեցված տարածքը պատմականորեն հայտնի է որպես Բորչալի ։  Տարածքն իր հերթին իր անունը տվեց Բորչալիի սուլթանությանը, որը գոյություն ուներ այնտեղ 1604-1755 թվականներին ՝ իր մայրաքաղաք Աղջագալայով (միջնադարյան ամրոց, որի ավերակները ներկայումս գտնվում են Քուշչիի մոտ, Մառնեուլիի շրջանում), որը հետագայում վերածվեց մոուրավի (շրջանի) ։  Բացի այդ, տասնյոթերորդ դարի սկզբին մինչև 15,000 թրքախոս ընտանիքներ վերաբնակեցվել էին Կախեթում պարսից շահ Աբբաս I-ի կողմից, մի շարք պատժիչ արշավանքներից հետո, որը նա նախաձեռնել էր իր վրացի հպատակ Թեյմուրազ I-ի դեմ ։  Այնուամենայնիվ, այդ վերաբնակիչները գրեթե ամբողջությամբ ոչնչացվեցին մեկ տասնամյակ չանցած՝ Կախեթի ապստամբության ընթացքում։  Ադրբեջանական համայնքի տարածքը տասնութերորդ դարի սկզբին տարածվում էր հյուսիսում մինչև Ծալկայի սարահարթ, իսկ արևմուտքում՝ մինչև Բաշկեչիդ (ժամանակակից Դմանիսի շրջանը և դրա հարակից տարածքը) ։
Ցարական ռուսական իշխանություն
Ռուս-պարսկական առաջին, ռուս-պարսկական երկրորդ պատերազմից և Գյուլիստանի ու Թուրքմենչայի պայմանագրերից հետո, որոնց արդյունքում Ռուսաստանը գրավեց Հարավային Կովկասը և Դաղստանը Ղաջարյան Իրանից, կառավարությունը վերակազմավորվեց Վրաստանի թագավորությունը՝ վերածվելով այն նահանգի՝ իր իսկ ստորաբաժանումներով, որոնցից հինգը կոչվում էին թաթարական շրջաններ (ցարական նոմենկլատուրան օգտագործում էր «թաթարական» բառը ադրբեջանականի փոխարեն), որոնք էին Բորչալին, Փամբակը, Շուրագելը, Ղազախը և Շամշադինը ։ 1868 թվականին վերջին երկուսը մտան Ելիզավետպոլի նահանգի կազմում, մինչդեռ առաջին երեքը ներառվեցին Թիֆլիսի նահանգի կազմում՝ որպես Բորչալի գավառ։ Գավառը հիմնականում ադրբեջանաբնակ էր ։
1905 թվականի նոյեմբերին Թիֆլիսը համարյա դարձավ հայ-ադրբեջանական էթնիկական բախումների ասպարեզ, որոնք հարուցել էին բռնի բախումներ և կոտորածներ Հարավային Կովկասի մնացած մասերում։ Այդ ժամանակ քաղաքի հայ բնակչությունը 50 000 էր՝ վտանգավոր դրության մեջ դնելով 1000 ադրբեջանցիներին։ Հայ ազգայնական «Դաշնակցություն» կուսակցության միլիցիայի ստորաբաժանումները գրավեցին առանցքային դիրքերը։ Ադրբեջանցիներին օգնում էին 2000 հեծյալ կամավորներ Բորչալիից։ Նոյեմբերի 27-ի ցերեկվա ժամը երեքին արդեն կար 22 սպանված և վիրավոր ։ Ի պատասխան՝ սոցիալ-դեմոկրատ բանվորական ակտիվիստները խաղաղ ցույց կազմակերպեցին՝ կոչ անելով երկու կողմերին էլ հակամարտության մեջ չմտնել, և կարողացան զենք ձեռք բերել Կովկասի փոխարքայությունից՝ փողոցները հսկելու համար։ Միջնորդությունից հետո երկու կողմերն էլ խաղաղ համաձայնության եկան 1905 թվականի դեկտեմբերի 1-ին, և բորչալացիները լքեցին քաղաքը ։
Խորհրդային իշխանություն
1944 թվականի մարտին մայրաքաղաք Թբիլիսիում բնակվող 3240 էթնիկ ադրբեջանցիներ և քրդեր բռնի տեղափոխվեցին Քվեմո Քարթլիի գյուղական բնակավայրեր, քանի որ նրանք «կանխամտածված խուսափում էին գյուղատնտեսական ոլորտում աշխատելուց» ։ Թբիլիսիում թույլատրվել է մնալ միայն 31 ադրբեջանական ընտանիք, հիմնականում զինծառայողներ, հաշմանդամ պատերազմի վետերաններ և համալսարանականներ։
1944 թվականին Խորհրդային Միությունում բնակչության տեղահանության շրջանում, Մոսկվայում գտնվող կառավարությունը հրամանագիր արձակեց, համաձայն որի՝ Վրաստանի հարավային սահմանամերձ շրջանների տասնյակ հազարավոր բնակիչներ հարկադրաբար տեղափոխվելու էին Կենտրոնական Ասիա՝ ազգային անվտանգության պատճառներից ելնելով։ Հրամանագիրը նախատեսում էր մեսխեթցի թուրքերի, քրդերի, համշենահայերի և «այլոց» տեղափոխումը, չնայած վերջին կատեգորիան ենթադրաբար վերաբերում էր Սամցխե-Ջավախեթիում և Աջարիայում բնակվող ադրբեջանցիներին։ Վրացական ՆԳԺԿ սպաները տարբերություն չեն դրել ադրբեջանցիների և տեղահանման հիմնական թիրախ խմբերի միջև, քանի որ քրդերի և համշենահայերի հետ միասին նրանք դիտվում էին որպես «թուրքամետ» ։ 1949 թվականին պարզվեց, որ գրեթե 100,000 տեղահանվածներից 24,304-ը ադրբեջանցիներ են ։
Երկրի գյուղական մասերում բնակվող ադրբեջանցիները հիմնականում զբաղվում էին կոլխոզներում ու սովխոզներում գյուղատնտեսությամբ և անասնապահությամբ, ինչպես նաև մանր առևտրով և արդյունաբերությամբ։ Ֆերմերային արհմիություններին հատկացվել է համեմատաբար փոքր հողատարածքներ, որոնք, սակայն, ավելի շատ արդյունքներ են տվել, քան Վրաստանի պետական այլ հողերի մեծ մասը ։ Գործոնները, ինչպիսիք են բերրի հողը, մայրաքաղաքի հարևանությունը և հիմնական մուտքը սովետական խոշոր շուկաներ, թույլ տվեցին, որ ադրբեջանցի ֆերմերները ունենան համեմատաբար բարեկեցիկ կյանք՝ համաձայն խորհրդային չափանիշների ։  Ադրբեջանցիները նաև Քվեմո-Քարթլիի տեղական ինքնակառավարման մարմիններում բազմաթիվ բարձրաստիճան պաշտոններ էին զբաղեցնում ։
Գամսախուրդիայի նախագահությունը
Խորհրդային Միությունից Վրաստանի անկախացման շարժման ընթացքում ադրբեջանական բնակչությունը վախենում էր անկախ Վրաստանում իր ճակատագրի համար։ 1980-ականների վերջին ադրբեջանական բնակավայրերում տեղական ինքնակառավարման մարմինների պաշտոններ զբաղեցնող էթնիկ ադրբեջանցիների մեծ մասը հեռացվել է իրենց պաշոններից ։ 1989 թվականին տեղի ունեցան տեղական իշխանությունների էթնիկական կազմի փոփոխություններ և հազարավոր էկո-միգրանտների վերաբնակեցում, ովքեր տուժել էին Սվանեթի լեռնային շրջանում սողանքներից։ Տեղի ադրբեջանական բնակչությունը, սկզբում ընդունելով միգրանտներին, պահանջում էր լուծել միայն ադրբեջանական ներկայացուցչության խնդիրը համայնքային մակարդակներում։ Պահանջներն անտեսվեցին. հետագայում տեղական բնակչությունից մշակութորեն տարբերվող և սոցիալական դժվարությունների մեջ հայտնված էկո-միգրանտները մեղադրվեցին ադրբեջանցիների դեմ հարձակումների և կողոպուտի մեջ․ ինչը, իր հերթին, հանգեցրեց ցույցերի, սվանների և ադրբեջանցիների միջև էթնիկական բախումների, Բորչալիի ադրբեջանական իշխանությունների՝ Քվեմո-Քարթլիից սվան ներգաղթյալներին վտարելու պահանջի ։ Հակադրությունն իր գագաթնակետին հասավ Զվիադ Գամսախուրդիայի նախագահության տարիներին (1991–1992), երբ հարյուրավոր ադրբեջանական ընտանիքներ բռնի ուժով վտարվեցին Դմանիսիում և Բոլնիսիում գտնվող իրենց տներից ազգայնական պարագլուխների կողմից և փախան Ադրբեջան։ Հազարավոր ադրբեջանցիներ արտագաղթեցին`վախենալով ազգայնական քաղաքականությունից։  Ղվարելում իր ելույթում Գամսախուրդիան Կախեթի ադրբեջանական բնակչությանը մեղադրեց «գլուխները բարձր պահելու և Կախեթի հետ թրեր չափելու մեջ» ։ Վրացական ազգայնական մամուլը մտահոգություն հայտնեց ադրբեջանական բնակչության արագ բնական աճի կապակցությամբ ։
Շևարդնաձեի նախագահությունը
Գամսախուրդիայի տապալումից հետո նոր նախագահ Էդուարդ Շևարդնաձեն հրաժարվեց ազգայնական քաղաքականություն վարելուց, և նրա լավ հարաբերությունները իր նախկին գործընկեր Քաղբյուրոյի անդամ Հեյդար Ալիևի հետ, որն այդ ժամանակ Ադրբեջանի նախագահն էր, ապահովում էին Վրաստանի ադրբեջանական համայնքի անվտանգությունը։ Այնուամենայնիվ, Ջոնաթան Ուիթլին Շևարդնաձեի քաղաքականությունը Քվեմո-Քարթլիի նկատմամբ բնութագրում է որպես «բարորակ անտեսում», որը հետապնդվում է «հովանավոր-հաճախորդ կապերով» և երկրի մնացած մասերի հետ ազգային փոքրամասնություններին ինտեգրելու թույլ ջանքերով ։
1995 թվականին Շևարդնաձեն Լևան Մամալաձեին նշանակեց Քվեմո-Քարթլի նահանգի նահանգապետ, չնայած այն ժամանակ օրենսդիր մարմնում նահանգապետի պարտականությունները երբեք հստակ չէին ուրվագծվում։ Հաղորդվում է, որ Մամալաձեն օգտագործեց իր իշխանությունը Շևարդնաձեի և նրա քաղաքական կուսակցության օգտին էթնիկական ադրբեջանական ձայներ ապահովելու համար և հանդուրժեց կոռուպցիան տարածաշրջանում։ Ըստ Ջոնաթան Ուիթլիի՝ հենց Մամալալձեի առաջարկությամբ էր, որ 1999 թվականի ընտրություններում վեց ադրբեջանցիներ դարձան պատգամավոր, իսկ այնուհետև անդամագրվեցին «Նոր Վրաստան» դաշինքին, որին նա օգնում էր։ Միևնույն ժամանակ, տեղական կառավարության անդամների մեջ գերակշռում էին նրա կողմից նշանակված էթնիկ վրացիները, ներառյալ` ադրբեջանական մեծամասնությամբ բոլոր համայնքերի ղեկավարները ։ 2003 թվականի հարցազրույցում այն ժամանակվա վարչապետ և ապագա նախագահ Միխեիլ Սաակաշվիլին քննադատում էր Մամալաձեին ընդդիմադիր կուսակցությունների դեմ կեղտոտ արշավ իրականացնելու և ադրբեջանցիների ձայները ստանալու համար, որ նոր կառավարությունը կկազմակերպի Վրաստանի ադրբեջանական բնակչության զանգվածային տեղահանումներ ։  2003 թվականի նոյեմբերին Շևարդնաձեի հրաժարականից անմիջապես հետո Մամալաձեն լքեց երկիրը։
Վարդերի հեղափոխությունից հետո
Միխեիլ Սաակաշվիլիի կառավարությունը, որը իշխանության եկավ 2003 թվականի Վարդերի հեղափոխությունից հետո, քայլեր ձեռնարկեց երկրի փոքրամասնություններին ինտեգրելու ուղղությամբ` փորձելով բարելավել կրթական համակարգը ։
Իր հակակոռուպցիոն բարեփոխումների շրջանակներում 2004 թվականին Սաակաշվիլին ճնշեց մաքսանենգության շուկաները։ Սա ուղղված էր սահմանամերձ շրջաններից շատ ադրբեջանցիների տնտեսական իրավիճակին, ովքեր իրենց ապրուստը վաստակում էին Ադրբեջանի հետ անկաշկանդ առևտրի միջոցով, որը նույնիսկ բողոքի ակցիաների հանգեցրեց ընդդեմ «անարդար պատժի» ։
Սոցիալական ինտեգրում
1991 թվականից ի վեր, ինչ Վրաստանը վերականգնել է իր անկախությունը, գործազրկության նման համապետական խնդիրներից բացի, շատ ադրբեջանցիներ, ինչպես նաև այլ փոքրամասնություններ, բախվել են սոցիալական տարրալուծմանը և երկրի օրենսդրական, գործադիր և դատական իշխանություններում թերադերակատարմանը, ինչը հիմնականում պայմանավորված է լեզվական խոչընդոտներով ։ Արտագաղթն ու օտարման զգացումը նվազել են `համեմատած 1990-ականների սկզբի հետ. 2008 թվականի ՄԱԿ-ի Վրաստանի ասոցիացիայի զեկույցի համաձայն՝ Քվեմո Քարթլիում հարցված ադրբեջանցիների 98%-ը Վրաստանը համարել է իրենց հայրենիքը, 96%-ը խոստովանել է, որ իրենց առջև ծառացած խնդիրները ընդհանուր են երկրի քաղաքացիների համար, և շուրջ 90%-ը իրենց ապագան կապում էին Վրաստանի հետ ։ Խառը ամուսնությունների տոկոսը շարունակում է մնալ ամենացածրը երկրում։ Քրիստոնեա-մահմեդական խառնամուսնությունը շատ ավելի ցածր է, քան քրիստոնեա-քրիստոնեական խառն ամուսնությունները տարբեր էթնիկական խմբերի միջև. 2011 թվականի պետական վիճակագրության համաձայն՝ Վրաստանում կար ընդամենը 2229 ընտանիք, որոնցում ամուսիններից մեկը վրացի էր, իսկ մյուսը` ադրբեջանցի (համեմատական՝ 19,325 վրաց-ռուս, 15,013 վրացի-հայ, և 11501 վրաց–օս) ։
Ներկայումս ադրբեջանցիները Վրաստանի խորհրդարանում ներկայացված են երեք անդամներով ։ Լեզվական արգելքը շարունակում է մնալ համայնքի ինտեգրման հիմնական խնդիրը ։  Կառավարությունը նախաձեռնել է տարբեր ծրագրեր և նախագծեր, որպեսզի օգնի ադրբեջանցիներին ինտեգրվել երկրի քաղաքական կյանքում ։
1992 թվականի հողային բարեփոխումներ
Կոմունիստական ռեժիմի տապալումից հետո Վրաստանի կառավարությունը այլևս չէր կարող պահպանել պետական սեփականություն հանդիսացող հողերի մեծ տարածքներ, և առաջացավ դրանց սեփականաշնորհման անհրաժեշտություն։ Սեփականաշնորհման օրենքի կողմնակիցները կարծում էին, որ մասնավոր հողագործությունը հետագայում կզարգացնի գյուղատնտեսությունը։ Այնուամենայնիվ, ազգայնականները պնդում էին, որ սահմանամերձ շրջաններում բնակվող էթնիկ փոքրամասնություններով բնակեցված հողերի սեփականաշնորհումը կարող է հանգեցնել իրրեդենտիստական տրամադրությունների։ 1992 թվականին սեփականաշնորհման մասին օրենքը ընդունվեց սահմանային շրջանների վերաբերյալ որոշակի պայմաններով, օրինակ` պետական սահմանից մինչև 21 կիլոմետր հեռավորության վրա հող ունենալու արգելքը։ Այսպիսով, Գարդաբանում և Մառնեուլիում վարելահողերի մեծ տարածքները փոխանցվեցին պաշտպանության նախարարության վերահսկողությանը, և արդյունքում շատ ընտանիքներ ունեցան ընդամենը 1-1,5 հեկտար կամ պակաս հող։ Չնայած 2004 թվականին Միխեիլ Սաակաշվիլիի իշխանության գալուց հետո արգելքը հանվեց, տեղացի ադրբեջանցիները բողոքեցին փոփոխվող օրենքների անտեղյակությունից`որպես դժգոհության հիմնական պատճառ, և թերահավատություն հայտնեցին իրավիճակի բարելավման հետ կապված ։ Արդյունքում, երկրի այլ մասերի հողատերերը եկան տիրանալու և վարձակալելու այն հողի մեծ մասը (70%՝ ըստ ադրբեջանական հասարակական կազմակերպությունների), որը նախկինում գտնվում էր ադրբեջանաբնակ գյուղերի և ֆերմերային միությունների տիրապետության տակ։ Այլ խնդիրներից են ագրարային հիմնարկների կոռուպցիան, հողերի բաժանումը և բաշխումը, և խոշոր ընկերություններին, պոտենցիալ ընտրողներին և էթնիկ վրացիներին անպատշաճ կերպով տրված առաջնահերթությունը ։  2006 թվականի մարտին Մառնեուլիում տեղի ունեցավ ադրբեջանցիների ցույց ընդդեմ հողի անարդար սեփականաշնորհման, և մի քանի մասնակիցներ բերման ենթարկվեցին ։
Տեղանունների վերանվանում
Վրաստանի տեղանունների վրացականացումը կայուն գործընթաց է 1930-ականներից։ Այն ազդել է ադրբեջանական ծագման տեղանունների վրա, ինչպես, օրինակ, Բարմաքսիզը (Barmaqsız) վերանվանվել է Ծալկա 1932 թվականին, Աղբուլաքը (Ağbulaq)՝ Թեթրի Ծղարո 1940 թվականին (ուղղակի թարգմանությամբ), Բաշկիչեթին (Başkeçid)՝ Դմանիս , Կարայազին (Qarayazı)՝ Գարդաբան , և Սարվանը (Sarvan)՝ Մառնեուլ՝ վերջին երեքը 1947 թվականին։. Տեղացիների խոսքերով՝ 1960-ականներին Գարդաբանի մերձակա երեք գյուղերի բնակիչները դիմել են Մոսկվա՝ իրենց գյուղերը վերանվանելու ծրագրին դեմ, և անունները պահպանվել են ։
1990-ականների սկզբին Գամսախուրդիայի նախագահության ընթացքում հատուկ հրամանագրով 32 գյուղերի ադրբեջանական անունները մեկ օրում փոխվեցին վրացականների ։ Նրանց ադրբեջանական բնակչությունը դժգոհություն է հայտնել այս որոշման կապակցությամբ և գրավոր դիմել իրենց մտահոգություններին նախագահ Միխեիլ Սաակաշվիլիին, բայց խնդիրը չի լուծվել։ 2009 թվականին Ազգային փոքրամասնությունների պաշտպանության մասին շրջանակային կոնվենցիայի խորհրդատվական կոմիտեն որակեց ադրբեջանաբնակ գյուղերի վերանվանումը որպես Շրջանակային կոնվենցիայի 11-րդ հոդվածի սկզբունքների խախտում, որը ստորագրել էր Վրաստանը և հորդորեց Վրաստանի կառավարությանը համագործակցել տեղական էթնիկ փոքրամասնության հետ` ավանդական անվանումները վերականգնելու համար ։
Ըստ Մարդու իրավունքների ազգային փոքրամասնությունների դիտորդական խմբի՝ Արդարադատության նախարարության հանրային ռեգիստրի տեղանունների թարմացված ցուցակում ադրբեջանական հնչողություն ունեցող ևս 30 գյուղերի անուններ (18-ը՝ Մառնեուլիում և 12-ը՝ Ծալկայում) վերափոխվել են վրացականի 2010–2011 թվականներին ։
Քաղաքական և հասարակական գործունեություն
2016 թվականի խորհրդարանական ընտրություններում Վրաստանի Ազգային ժողովում ընտրված չորս էթնիկ ադրբեջանցիներից երեքը ներկայացնում են իշխող Վրացական երազանքը (Մահիր Դարզիև, Ռուսլան Հաջիև, Սավալան Միրզաև) և մեկը նախկինում իշխող Միասնական ազգային շարժումը (Ազեր Սուլեյմանով) ։ Ներկայումս գործում են երեք ադրբեջանական պաշտոնապես գրանցված խոշոր սոցիալական կազմակերպություններ, որոնք կենտրոնացած են լեզվի ուսուցման, քաղաքացիական կրթության և միջմշակութային հաղորդակցության վրա։ Այնուամենայնիվ, ըստ ՄԱԿ-ի Վրաստանի ասոցիացիայի զեկույցի, ազգային ասպարեզ դուրս եկող ադրբեջանցի քաղաքական գործիչները հաճախ գալիս են Թբիլիսիից և այդպիսով թույլ կապեր պահպանում փոքրամասնության գյուղական մասի հետ, որը նրանք ներկայացնում են ։