cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Համակարգչային պատմության թանգարան
Պատմություն
Թանգարանի ստեղծման պատմությունը սկիզբ է առնում 1968 թվականից, երբ ամերիկացի էլեկտրատեխնիկ Գորդոն Բելը սկսեց պատմական հավաքածուի որոնողական աշխատանքներ, միաժամանակ ուրիշները փորձում էին պահպանել Whirlwind համակարգիչը։ Թանգարանային նախագծի առաջին ցուցադրումը տեղի ունեցավ 1975 թվականին Digital Equipment Corporation-ի նախասրահի վերարկուների հանդերձարանում։ 1978 թվականին թանգարանը (այժմ՝ Թվային համակարգիչների թանգարան (TDCM) տեղափոխվեց Մասաչուսեթսի Մալբարաու քաղաքի Digital Equipment Corporation-ի նախասրահ։ 1979 թվականին Թվային համակարգիչների թանգարանում (TCM) առաջին դասախոսությունը կարդացել է Մորիս Ուիլկսը։
1999 թվականին Թվային համակարգիչների թանգարանի պատմության կենտրոնը միավորվեց և Թվային համակարգիչների թանգարանը դադարեց գործել։ Այնտեղ գտնվող ցուցանմուշները 2000 թվականին տեղափոխվեցին Թվային համակարգիչների թանգարանի պատմության կենտրոն։ Թվային համակարգիչների թանգարան անվանումը 2000 թվականին պահպանեց Բոստոնի գիտության թանգարանը, իսկ Թվային համակարգիչների թանգարանի պատմության կենտրոնն անվանափոխվեց Համակարգչային պատմության թանգարանի (CHM)։
Հավաքածու և ցուցադրության տարածք
Համակարգչային պատմության թանգարանն ունի հաշվիչ արտեֆակտների աշխարհի ամենամեծ և նշանակալի հավաքածուն (Գերմանիայի Պադերբորն քաղաքի Հայնց Նիքսդորֆ թանգարանում ցուցադրվում են ավելի շատ նմուշներ, սակայն ունի փոքր հավաքածու )։ Հավաքածուն ներառում է եզակի ու հազվագյուտ առարկաներ, օրինակ՝ Cray-1 գերհամակարգիչը, ինչպես նաև Cray-2, Cray-3, Յուտայի թեյամանը, Neiman Marcus ընկերության 1969 թվականի խոհանոցային համակարգիչը, Apple I-ը, Google-ի առաջին սերնդի վեբ-սերվերների նմուշներ ։ Հավաքածուում ներառված է շուրջ 90000 նմուշ՝ լուսանկարներ և ֆիլմեր, ինչպես նաև 1200 մ ցուցակագրված փաստաթղթավորում և մի քանի հարյուր գիգաբայթ ծրագրային ապահովում։ Համակարգչային պատմության թանգարանի բանավոր պատմության ծրագիրը հաշվողական, ցանցային պատմության վերաբերյալ իրականացնում է տեսա-հարցազրույցներ (2016 թվականի տվյալներով եղել են շուրջ 700)։
2300 մ 2 տարածք զբաղեցնող [http://www.computerhistory.org/exhibits/revolution/ «Հեղափոխություն. հաշվողական տեխնիկայի առաջին 2000 տարիները»] ցուցահանդեսը բացվել է 2011 թվականի հունվարի 13-ին։ Այն 20 սրահներում ներկայացնում է հաշվողական տեխնիկայի պատմությունն աբակից մինչև ինտերնետ։ Ցուցադրության ամբողջ հավաքածուն հասանելի է նաև առցանց   ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի թանգարաններ Կատեգորիա:1996 հիմնադրված թանգարաններ
Բաբումյան
Բաբումյան, հայկական ազգանուն ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայկական ազգանուններ Կատեգորիա:Ազգանուններ այբբենական կարգով
Guardian Media Group
Guardian Media Group plc (հաճախ հիշատակվում է որպես 'GMG'), ընկերություն Մեծ Բրիտանիայում, որ ունի ԶԼՄ-ակտիվներ, ներառյալ՝ The Guardian և The Observer: Պատկանում է Scott Trust խմբին։ Հիմնադրվել է որպես Manchester Guardian Ltd 1907 թվականին, երբ Չարլզ Սքոթը գնեց Manchester Guardian-ը իր զարմիկ Էդվարդ Թեյլորից։ Խումբը սկսել է կոչվել Manchester Guardian and Evening News Ltd Manchester Evening News-ի 1924 թվականին ձեռք բերելուց հետո, իսկ ավելի ուշ դարձել է Guardian and Manchester Evening News Ltd, ինչը ցույց էր տալիս առավոտյան թերթի անվան փոփոխությունը, որը թողարկում էր խումբը։ Իր իսկական անվանումը GMG-ն ձեռք է բերել 1993 թվականին։
Կառուցվածք
GMG-ի կազմի մեջ մտնում են հետևյալ ստորաբաժանումներն ու ընկերությունները.
«Guardian Media Group»-ը գոյություն ունի իր սեփականատիրոջ՝ «Scott Trust» խմբի աջակցության շրջանակներում ։
Տնօրենների խորհուրդ
GMG-ի տնօրենների խորհուրդը ներկայացված է հետևյալ կազմով.
Կատարողական կոմիտե
GMG Executive Committee
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Միացյալ Թագավորության մեդիա ընկերություններ Կատեգորիա:1907 հիմնադրված ընկերություններ
Խազիևո
Խազիևո (Хазиево, Хажи), գյուղ Ռուսաստանի, Բաշկորտոստան հանրապետության Բուրաևսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2009 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 74 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Բուրաևսկի շրջանի բնակավայրեր
Ռեչնոե (այլ կիրառումներ)
Ռեչնոե, կարող է վերաբերել՝
Կինգսլի Կոման
Քինգսլի Կոման (Kingsley Coman, ), ֆրանսիացի ֆուտբոլիստ, իտալական Յուվենտուսի և Ֆրանսիայի հավաքականի կիսապաշտպան, ով տվյալ պահին հանդես է գալիս Մյունխենի Բավարիայում։
«ՊՍԺ»
2005 թվականից 2013 թվականներին Կոմանը իր կարիերան աց է կացրել ՊՍԺ ֆուտբոլային ակումբում։ Իր նորամուտը տեղի է ունեցել 2013 թվականի փետրվարի 17-ին Սոշո-ի դեմ խաղում (նա 87-րդ րոպեին փոխարինեց Մարկո Վերատտիին) ։ Նա դարձավ ամենաերիտասարդ նորամուտը նշող ֆուտբոլիստը ՊՍԺ-ի պատմության մեջ (16 տարի, 8 ամիս և 4 օր) ։ Իր մյուս մրցաշրջանում Կոմանն անցկացրեց միայն երկու խաղ առաջնությունում։
«Յուվենտուս»
2014 թվականին Կոմանը Յուվենտուսի հետ ստորագրեց 5 տարվա պայմանագիր, ազատ գործակալի իրավունքներով։ Նա ասաց, որ իրենով նույնպես հետաքրքրվել էին Արսենալը, Լիվերպուլը, Նյուքասլը, Տոտտենհեմը, Բայեր Լեվերկուզենը, Բավարիան և Բորդոն ։ Բորդո Կոմանին հրավիրել էր գլխավոր մարզիչ Վիլլի Սանյոլը, որին ֆուտբոլիստը ճանաչում էր դեռ Ֆրանսիայի երիտասարդական հավաքականից։ Կոմանի խոսքերով այդ տարբերակը նրան լուրջ մտածելու առիթ տվեց։ Բայց այդ ժամանակ նա արդեն մտածում էր Յուվենտուսի մասին։ Օգոստոսի 30-ին Կոմանն ացկացրեց իր առաջին հանդիպումը թուրինյան ակումբում (հարձակվողի դիրքում), դուրս գալով հիմնական կազմում և անցկացնելով դաշտում ընդամենը 68 րոպե։ Յուվենտուսի գլխավոր մարզիչ Մասիմիլիանո Ալեգրին նշեց, որ երիտասարդ Կոմանը խաղում էր ինչպես վետերանը։ Նա տիրապետում է բարձր մակարդակի և լուրջ բնավորության։ Նա դեռ փոքր երիտասարդ է, և մենք պետք է նրան հնարավորություն տանք աճելու, բայց հիմա արդեն երևում է, որ նա իսկական տաղանդ է ։
«Բավարիա»
2015 թվականի օգոստոսի 30-ին Կոմանը վարձավճարով եկավ Բավարիա 2 տարի ժամկետով (մինչև 2017 թվականի մայիսի 30-ը), հետագայում գնելու հնարավորությամբ։ Նա իր նորամուտը նշեց 2015 թվականի սեպտեմբերի 12-ին Աուգսբուրգի դեմ խաղում, Կոմանը մտավ 56-րդ րոպեին, փոխարինելով Արթուրո Վիդալին։ Իր առաջին գոլը Բավարիայի կազմում Կոմանը խփեց 2015 թ․ Սեպտեմբերի 19-ին, Դարմշտադտի հետ խաղում 63-րդ րոպեին։
Ակումբային վիճակագրություն
2016 թ․ Մայիսի 14-ի տվյալներով։
Կարիերան հավաքականում
Կոմանը անցել է Ֆրանսիայի հավաքականի բոլոր երիտասարդական աստիճաններով։ Հիմա նա հանդես է գալիս Ֆրանսիայի ազգային հավաքականում։
Ձեռքբերումներ
ՊՍԺ Յուվենտուս Բավարիա
Արտաքին հղումներ
__INDEX__ __NONEWSECTIONLINK__
Կատեգորիա:Բավարիա Մյունխենի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Յուվենտուսի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Հունիսի 13 ծնունդներ Կատեգորիա:1996 ծնունդներ Կատեգորիա:Ֆրանսիացի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Բունդեսլիգայի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:ՈՒԵՖԱ Եվրո 2016-ի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ Կատեգորիա:Իտալիայի լեգեոներ ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:ՈՒԵՖԱ Եվրո 2020-ի ֆուտբոլիստներ
Ֆրանց Կոնվիչնի
Ֆրանց Կոնվիչնի (Franz Konwitschny, ), գերմանացի դիրիժոր, պրոֆեսոր (1951)։ 1949-1962 թվականներին գլխավորել է Գևանդհաուզի սիմֆոնիկ նվագախումբը (Լայպցիգ), միաժամանակ եղել Դրեզդենի օպերային թատրոնի (1953-1955) և Բեռլինի պետական օպերայի (1955) դիրիժորը։
Արժանացել է Արևելյան Գերմանիայի (ԳԴՀ) ազգային մրցանակների (1951, 1956, 1960 թվականներ)։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Գերմանացի դիրիժորներ Կատեգորիա:Գերմանացի արվեստագետներ Կատեգորիա:Գերմանիայի քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Գերմանացի երաժիշտներ Կատեգորիա:ԳԴՀ ազգային մրցանակի դափնեկիրներ
Ռեպինցի (այլ կիրառումներ)
Ռեպինցի, կարող է վերաբերել՝
Ինդուկցիոն տաքացում
Ինդուկցիոն տաքացում, փոփոխական մագնիսական դաշտում տեղավորված էլեկտրահաղորդիչ կամ մագնիսաակտիվ մարմինների (հիմնականում մետաղների) տաքացում՝ նրանցում մակածված մրրկային հոսանքների շնորհիվ։ էլեկտրամագնիսական դաշտը ստեղծվում է ցածր (հիմնականում 50 հց), միջին (մինչև 10 կհց) կամ բարձր (10 ԿՀց–ից մինչև 10 ՄՀց) հաճախականության փոփոխական հոսանքի աղբյուրին միացված ինդուկտորով։ Կիրառվում է սև և գունավոր մետաղների տաքացման կռումից կամ ծավալային դրոշմումից առաջ նախապատրաստուկների տաքացման, դետալների մակերևութային մխման դեպքում։ Ինդուկցիոն տաքացման առավելություններն են մեծ արագությունը, հաստատուն ռեժիմը, կիզաթեփուկի փոքր քանակը, տաքացման պրոցեսի ավտոմատացման և էլեկտրոնային կառավարման հնարավորությունը։ Թերություններն են՝ սարքի թանկությունը, էլեկտրաէներգիայի մեծ ծախսը, տարբեր դետալների համար համապատասխան ինդուկտորի օգտագործումը։
Ինդուկցիոն ջրատաքացուցիչները և օջախները կենցաղում լայն տարածում ունեն։
Տես նաև
Կատեգորիա:Էլեկտրատեխնիկա Կատեգորիա:Էլեկտրոնիկա Կատեգորիա:Ջերմատեխնիկա Կատեգորիա:Մետալուրգիա
Չերվոնոե (գյուղ, Դոլինսկայայի շրջան)
Չերվոնոե (Червоне), գյուղ Ուկրաինայի Կիրովոգրադի մարզի Դոլինսկայայի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Չերվոնոե գյուղում բնակվում էր 108 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Կիրովոգրադի մարզի Դոլինսկայայի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Ժողովածու (1834)
Ժողովածու 1834, Երևանի Մաշտոցի անվան Մատենադարանում պահպանվող ձեռագիր, որը «Մաշտոցի անվան ցուցակ ձեռագրացում» (ձեռագրերի ցանկում) ներկայացված է 1834 թվի տակ։ Ձեռագիրը գրվել է 1762 թվականին Հովհաննես Բադականցի գրիչի կողմից։ Գրված է թղթի վրա, որը ունի 22,2X16 սմ չափս։ Ձեռագիրը կազմված է 197 թերթից։ Գրված է միասյուն, նոտրգիրով։ Կազմը` կաշվեպատ տախտակ։ Հիշատակարաններ՝ 196ա ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մատենադարանի ձեռագրեր
Արյունաբանության և ուռուցքաբանության հայկական ասոցիացիա
Արյունաբանության և Ուռուցքաբանության Հայկական Ասոցիացիա (կրճատ՝ ԱՈՒՀԱ, անգլ.՝ Armenian Association of Hematology and Oncology, կրճատ՝ AAHO) արյունաբանների և ուռուցքաբանների մասնագիտական կազմակերպություն, որի նպատակն է զարգացնել արյունաբանությունը, ուռուցքաբանությունը, ինչպես նաև բժշկագիտության հարակից ճյուղերը Հայաստանում։ Հիմնադրվել է 2012 թվականին՝ ք. Երևանում  ։
ԱՈՒՀԱ նախագահն է բ.գ.թ., դոց. Սամվել Հովհաննեսի Դանիելյանը, ով նաև հանդիսանում է ԵՊԲՀ Ուռուցքաբանության ամբիոնի վարիչը և «Մուրացան» ՀՀ Քիմիաթերապիայի Կլինիկայի ղեկավարը։ Ասոցիացիան ունի Ղեկավար Խորհուրդ և Պատվավոր Խորհուրդ ։
Գործում է նաև ասոցիացիայի պաշտոնական անգլիալեզու պարբերականը՝ Արյան և Քաղցկեղի Գաղտնիքները (անգլ՝ Blood and Cancer Secrets Journal, կրճատ՝ BCS Journal) ։ 2014 թ-ին ԱՈՒՀԱ-ի կողմից սահմանվել է Հաննս Ֆունկի անվան ամենամյան մրցանակ, ի պատիվ գերմանացի հայտնի լրագրող և բարերար Հաննս Ֆունկի, ով տարիներ շարունակ աջակցել է Հայաստանում մանկական արյան քաղցկեղի նորագույն բուժումների ներդրմանը։ Մրցանակը հանձնվում է Հայաստանի արյունաբանության և ուռուցքաբանության բնագավառում նշանակալի ավանդ ունեցող անհատներին ։
2015 թ-ին ասոցիացիայի կողմից հիմնադրվել է նաև Մանկական Արյունաբանության և Ուռուցքաբանության Հայկական Խումբը (անգլ.՝ Armenian Pediatric Hematology and Oncology Group), և Հայաստանի Երիտասարդ Ուռուցքաբանների Խումբը (անգլ.՝ Young Oncologists Group of Armenia)
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հայաստանի բժշկական կազմակերպություններ
Մեծ Պրոխոդնոյ
Մեծ Պրոխոդնոյ (Большой Проходной), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Կոմի Հանրապետությունում, Նենեցյան Ինքնավար Օկրուգում։ Գետի երկարությունը 12 կմ է։
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Դվինա֊Պեչորական ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը Պեչորա գետն է, գետի ենթաավազանը Պեչորայի ավազաններն են՝ մինչև Ուսիի գետախառնուքը։ Գետի գետային ավազանը Պեչորա գետն է։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Կոմի Հանրապետության գետեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր Կատեգորիա:Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանի գետեր
Ռոժդեստվո (գյուղ, Նարո-Ֆոմինսկի շրջան)
Ռոժդեստվո (Рождество), գյուղ Ռուսաստանի Մոսկվայի մարզի Նարո-Ֆոմինսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը վերջին գրանցված տվյալներով կազմում էր 1055 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Մոսկվայի մարզի Նարո-Ֆոմինսկի շրջանի բնակավայրեր
Բաբուջյան
Բաբուջյան, հայկական ազգանուն ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայկական ազգանուններ Կատեգորիա:Ազգանուններ այբբենական կարգով
(5444) Գաուտյեր
(5444) Գաուտյեր (Gautier), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1991 թվականի օգոստոսի 5-ին Հենրի Հոլտի կողմից Պալոմարում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,378136 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,0086 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,7477 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1339,53 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,26875 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 0,76° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1991 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Հենրի Հոլտի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
If I Never See Your Face Again
«If I Never See Your Face Again», ամերիկյան Maroon 5 խմբի It Won't Be Soon Before Long երկրորդ ստուդիական ալբոմի չորրորդ սինգլը, որ թողարկվել է 2008 թվականի մայիսի 2-ին։ Որպես զուգերգ թողարկվել է R&B երգչուհի Ռիհաննայի հետ, սակայն չի ընդգրկվել ալբոմում։ Հետագայում երգը ներառվել է ալբոմի վերաթողարկման մեջ, ինչպես նաև Ռիհաննայի Good Girl Gone Bad ալբոմի վերաթողարկված տարբերակում։
Քննադատություն
Billboard ամսագիրը բարձր է գնահատել Ադամ Լևինի ու Ռիհաննայի վոկալը. «նմանապես ֆոտոգենիկ Ադամ Լևինի ու Ռիհաննայի՝ իրար հետ պայքարող վոկալայի կատարումները սեքսուալ են ու էլեգանտ…» :
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Maroon 5 երգեր Կատեգորիա:Ռիհաննայի երգեր Կատեգորիա:2008 սինգլներ Կատեգորիա:Զուգերգեր Կատեգորիա:Սենտիմենտալ սիրային երգեր
Պապիրուսների վիլլա
Պապիրուսների վիլլա, մասնավոր շքեղ ամառանոց հին հռոմեական Հերկուլանում քաղաքի մոտակայքում։ Տեղակայված էր քաղաքից դեպի հյուսիս-արևմուտք՝ Վեզուվ հրաբխային սարի զառիթափին։ Վիլլան պատկանել է Հուլիոս Կեսարի աներ՝ Լուցիուս Կալպուրնիուս Պիզո Ցեզոնիուսին։ Մ.թ. 79 թ Վեզուվի ժայթքումը ծածկեց ամբողջ Հերկուլանումը, այդ թվում և Պապիրուսների վիլլան 30 մետր բարձրությամբ հրաբխային մոխիրով։ Այն մնաց դրա տակ մինչև առաջին պեղումները, որոնք կատարվեցին 1750-1765 թթ Կարլ Վեբերի կողմից ստորգետնյա թունելների միջոցով։ Պեղումները վերսկսվել են 1930-ական և 1990-ական թթ։ Իր ներկա անունը ստացել է վիլլայի տարածքում պեղումների ընթացքում հայտնաբերված թվով 1785 պապիրուսային թղթագլան գրքերի հավաքածուից։ Հայտնաբերված թղթագլանները մեզ են հասել խիստ վնասված վիճակում, և դրանց վերծանումը շարունակվում է առ այսօր։ Ներկա պահին վերծանված թղթագլանների վրա հաջողվել է գտնել էպիկուրյան փիլիսոփայական դպրոցին պատկանող հեղինակ՝ Փիլոդեմուսի գրվածքները (մ.թ.ա. I դար)։
Կատեգորիա:Հնագիտական գտածոներ Կատեգորիա:Պապիրոլոգիա
Ռեպկի (այլ կիրառումներ)
Ռեպկի, կարող է վերաբերել՝
Երուսաղեմի Հայոց Պատրիարքների ցանկ
Երուսաղեմի հայոց պատրիարքների անվանացանկ
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հայերի ցանկեր Կատեգորիա:Ցանկեր:Կրոն Կատեգորիա:Հայ Առաքելական եկեղեցու Երուսաղեմի Հայոց պատրիարքություն
Ալբենտոսա
Ալբենտոսա (Albentosa) բնակավայր և մունիցիպալիտետ Իսպանիայում։ Գտնվում է Տերուել պրովինցիայում (Արագոն ինքնավար համայնքում)։ Մունիցիպալիտետը գտնվում է Գուդար Խավալամբրե շրջանի կազմում։ Տարածքը կազմում է 68 կմ²։ Բնակչությունը՝ 310 մարդ (2010 թվականի տվյալներով)։ Պրովինցիայի վարչական կենտրոնից գտնվում է 46 կմ հեռավորության վրա։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իսպանիայի քաղաքներ
Ստեփանավանյան առվակային գնայուկ
Ստեփանավանյան առվակային գնայուկ, գնայուկ բզեզների ընտանիքին պատկանող միջատ, որը գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։
Նկարագրություն
3-3,5 մարմնի երկարությամբ, նեղ տափակած մարմնով, դեղին գունավորմամբ մանր բզեզ է, որը աչքեր չունի ։
Տարածվածություն
Հայաստանի էնդեմիկ է։ Հայաստանում հայտնաբերված է Ստեփանավան քաղաքի մոտակայքում (Լոռու մարզ) ։
Էկոլոգիա
Ապրում է Արջալեռան հյուսիսային լանջի անտառի աղբյուրում, փափուկ կավաավազահողում՝ ոչ խորը թաղվելով (մինչև 2-3 սմ խորության վրա) հոսուն ջրով հագեցած հողի մեջ ։
Պահպանություն
Ծայրահեղ սահմանափակ արեալով հազվագյուտ տեսակ է, որի թվաքանակը և դրա փոփոխության միտումները հայտնի չեն։ Բնության պահպանության միջազգային միության Կարմիր ցուցակի չափորոշիչներով գնահատվում է որպես կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակներ ։
Վտանգման հիմնական գործոններից է համարվում տեսակի ապրելավայր հանդիսացող աղբյուրի հիդրոլոգիական ռեժիմի փոփոխությունը ։
Պահպանության միջոցառումներ չեն իրականացվում ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Միջատներ Կատեգորիա:Գնայուկ բզեզներ Կատեգորիա:Էնդեմիկ կենդանիներ Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ Կատեգորիա:Հազվագյուտ տեսակներ Կատեգորիա:Հոդվածոտանիներ
Մերի Ս. Շերման
Մերի Շերման (Mary Stults Sherman, ), օրթոպեդիկ վիրաբույժ, քաղցկեղի հետազոտող Նոր Օռլեանում, Լուիզիանա։
Կենսագրություն
Շերմանը ծնվել է Իլինոյս նահանգի Էվանսթոն քաղաքում, Ուոլթեր Ալեն Ստուլցի (Pi Kappa Lambda միության հիմնադիր) և Էդիթ Մոնիկա Գրահամի ընտանիքում։ Ավարտել է Էվանսթոնի ավագ դպրոցը, այնուհետև սովորել է Փարիզի Institute de Mme Collnot ինստիտուտում։ 1934 թվականին բակալավրի աստիճան է ստացել Հյուսիսարևմտյան համալսարանից, հաջորդ տարի արվեստի մագիստրոսի աստիճան է ստացել Չիկագոյի համալսարանից։ 1935-1936 թվականներին Շերմանը դասավանդել է Իլինոյսի համալսարանում ։
1941 թվականին բժշկի որակավորում է ստացել Չիկագոյի համալսարանից ։ Մասնագիտական փորձություն է անցել Չիկագոյի համալսարանի Բոբ Ռոբերթս հիվանդանոցում ։ 1947 թվականին Բիլլինգս հիվանդանոցում նշանակվել է օրթոպեդիկ վիրաբուժության գծով պրոֆեսորի ասիստենտ։ 1952 թվականին տեղափոխվել է Նոր Օռլեան՝ դառնալով Ochsner բժշկական կենտրոն հիմնադրամի ոսկրային պաթոլոգիայի լաբորատորիայի տնօրեն ։ 1953 թվականին դարձել է Նոր Օռլեանի Թյուլենի համալսարանի բժշկական դպրոցի դոցենտ ։ Որպես քաղցկեղի հետազոտող եղել է նաև Նոր Օռլեանի Բարեգործական հիվանդանոցի օրթոպեդիայի այցելու վիրաբույժ ։ Եղել է Ամերիկայի Օրթոպեդիկ վիրաբույժների ակադեմիայի անդամ և Վիրաբույժների ամերիկյան քոլեջի անդամ ։ Անդամակցել է նաև Phi Beta Kappa և Sigma Xi, Alpha Omega Alpha միությունների անդամ ։
Մահ
1964 թվականի հուլիսի 21-ին Շերմանին մահացած են գտել Նոր Օռլեանի Սուրբ Շառլ պողոտայի բնակարանում ։ Մարմինն այրվել էր բնակարանում բռնկված հրդեհից ։ Ոստիկանությունը մահը որակեց որպես սպանություն։
Հրապարակումներ
Շերմանը ոսկորների մասին բազմաթիվ հոդվածների հեղինակ և համահեղինակ է՝
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ախտաբաններ Կատեգորիա:Ամերիկացի ուռուցքաբաններ Կատեգորիա:Սպանված բժիշկներ Կատեգորիա:Չիկագոյի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Ամերիկացի բժիշկներ
Կառիլացի (գյուղ, Կիլլեստե շրջան)
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 61 մարդ։
Պոտենցիալների կոնտակտային տարբերություն
Պոտենցիալների կոնտակտային տարբերություն, պոտենցիալների տարբերությունը երկու տարբեր մետաղների, կիսահաղորդիչների կամ մետաղի ու կիսահաղորդիչի միջև, որն առաջանում է դրանց անմիջական հպման (կոնտակտի) դեպքում։
Պոտենցիալների կենտրոնային տարբերությունը պայմանավորված է կրկնակի էլեկտրական շերտով, որը գոյանում է մերձկոնտակտային տիրույթում՝ փոքր ելքի աշխատանք ունեցող մարմնից դեպի մեծ ելքի աշխատանքով մարմինը էլեկտրոնների մի մասի անցման հետևանքով։ Ընդ որում այդ ժամանակ փոխվում է ազատ լիցքակիրների (էլեկտրոնների ու խոռոչների) խտությունը մերձկոնտակտային շերտում։
Թերմոդինամիկական հավասարակշռության պայմանը հպվող մարմիններում էլեկտրոնների էլեկտրաքիմիական պոտենցիաների հավասարությունն է։ Պոտենցիալների կենտրոնային տարբերությունը կախված է հպվող մարմինների նյութից և ջերմաստիճանից։
Կիրառում
Պոտենցիալների կենտրոնային տարբերությունը օգտագործվում է ջերմազույգերում, ջերմագեներատորներում, կիսահաղորդչային դիոդներում և այլ սարքերում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Պինդ մարմնի ֆիզիկա Կատեգորիա:Էլեկտրական երևույթներ Կատեգորիա:Էլեկտրաքիմիա
Խազիման
Բնակչությունը 2009 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 45 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Բուզդյակսկի շրջանի բնակավայրեր
Գարեգին Մուրադյան
Գարեգին Գրիգորի Մուրադյան, հայ եկեղեցական գործիչ, մանկավարժ։
Կենսագրություն
Ավարտել է Ներսիսյան դպրոցը, հայոց լեզու և պատմություն դասավանդել նույն դպրոցում։ 1865—1866 թվականներին ուսուցչություն է արել Կոստանդնուպոլսում։ 1867 թվականին նշանակվել է Երուսաղեմի Սուրբ Հակոբ վանքի ժառանգավորաց դպրոցի տեսուչ։ Խմբագրել է «Սիոն» ամսագիրը։ 1869 թվականին ձեռնադրվել է վարդապետ, 1879 թվականին՝ եպիսկոպոս։ 1877 թվականին ընտրվել է Զմյուռնիայի հոգևոր վիճակի առաջնորդ։ Գևորգ Դ կաթողիկոսի մահից (1882 թվական) հետո երկու անգամ առաջադրվել է հայոց կաթողիկոսի թեկնածու (1884 թվականին և 1885 թվականին), բայց Ալեքսանդր III ցարը չի հաստատել։ 1888 թվականին հրաժարվել է պաշտոնից, մոտ տասը տարի Կոստանդնուպոլսում զբաղվել քարոզչական և մանկավարժական գործունեությամբ, 1898 թվականին՝ կրկին ընտրվել Զմյուռնիայի առաջնորդ։ Հրատարակել է կրոնաեկեղեցական («Պատմություն Նոր կտակարանի․․․», 1871 թվական, «․․․Պատմություն քրիստոնեական եկեղեցվո», 1898 թվական), քերականական և այլ բնույթի գրքեր, կատարել թարգմանություններ։ 1860 թվականին, «Կռունկ Հայոց աշխարհին» ամսագրում հրատարակել է ազգային լուսավորության հարցին նվիրված հոդվածներ, որտեղ բանավիճելով Ս․ Նազարյանի դեմ, մերժել է եկեղեցու բարեփոխման նրա առաջարկը, կրթության գործում առաջնությունը վերապահել եկեղեցուն և կրոնին։ «Պատմություն Հայաստանյայց Առաքելական եկեղեցու», Երուսաղեմ, 1872։ «Երկու խոսք Ռուսաստանի հայոց կրոնական և կրթական վիճակին վրա», ԿՊ, 1888։ Պետրոս Շանշյանց, Թ․, 1898։ «Ակնարկ մը Մելքիսեդեկ Մուրատյանց արքեպիսկոպոսի գործունեության շուրջ», ԿՊ, 1929։
Երկեր
Կատեգորիա:Հայ եկեղեցական գործիչներ Կատեգորիա:Տավուշ գյուղում ծնվածներ Կատեգորիա:Զմյուռնիա քաղաքում մահացածներ‎ Կատեգորիա:Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Ռևուխա (այլ կիրառումներ)
Ռևուխա, կարող է վերաբերել՝
Բաբուրյան
Բաբուրյան, հայկական ազգանուն ։
Ռժիշչև (այլ կիրառումներ)
Ռժիշչև, կարող է վերաբերել՝
Ռիբալսկոե (այլ կիրառումներ)
Ռիբալսկոե, կարող է վերաբերել՝
Դարթլո
Դարթլո (დართლო) գյուղը գտնվում է Ախմետիա մունիցիպալիտետի եզրում, Կախետիա Վրաստան։ Դարթլոն տեղակայված է Թուշեթիա լեռնային մարզում, Ալազանի գետի հովտում, Կովկասյան գլխավոր լեռնաշղթայի հյուսիսային ժայռի ծայրին, բարձրությունը ծովի մակարդակից բարձր 2000 մետր։
Ընդհանուր տվյալներ
Դարթլո գյուղը տեղակայված է պատմական աշխարհագրական լեռնային շրջան Թուշեթիայում, Վրաստանի հյուսիս-արևելքում, տարածաշրջանը ներառված է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության ցանկում։ Դարթլոն գտնվում է Դիդիխև գետի աջ ափին, թափվում է Պիրիկիթելսկիի Ալազան։ Գյուղով անցնում է մի քանի զբոսաշրջիկային տրանսպորտ Ազգային զբոսայգի Թուշեթիայով, Օմալո գյուղից Դանո գյուղի միջով, մինչև Կվալալո բերդը, Օմալոյից Դակուեխի և Օմալոյից մինչև Վերխովանի։ Տուրիստական գյուղական շրջանի մուտքը հասանելի է միայն տարվա տաք եղանակին, հունիսի սկզբից մինչև հոկտեմբերի կեսը։ Դարթլոյում բացված են մի քանի ընտանեկան հյուրանոցներ։
Տեսարժան վայրեր
Դարթլո, գյուղական ամենահին մարզերից մեկն է, Վրաստանի ճարտարապետական արգելոց, որը տարբերվում է իր յուրահատուկ ճարտարապետական համույթով, կազմված է քարե տներից, ծածկված քարե սալիկներով, որոնք իրենցից ներկայացնում են ամրոց, որոնց հետ կցված են հսկող աշտարկներ։ Զբոսաշրջիկները անցյալ դարից սկզբից այդպես են նկարագրել Դարթլոն։ Դարթլոյի պատմական հուշարձանների վերականգնումը, որը գտնվում է սարսափելի վիճակում, համարվում է պետական կարևոր առաջադրանք Վրաստանի համար։ Դարթլոի վերականգնման ծրագիրը մտնում է տարածաշրջանային զարգացման մեջ, որի համար Համաշհարհային բանկը տրամադրել է 60 միլիոն դոլար, ևս 15 միլիոն դոլար շնորհվել է Վրաստանի կառավարության կողմից։ Այդ միջոցներից 1,4 մլն. դոլարը կգնա 34 գյուղական տների վերականգնման համար։ Միայն վերականգնման կարիք ունեն գյուղի 73 տներից 72 շինությունները։ Դարթլոյում է գտնվում նաև 1801 թվականի փլված շինարարական տաճարը ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ախմետայի շրջան
Հովվամախաղ
Հովվամախաղ, ծտապաշար , ճնճղկահաց, եզան ճակտիկ, ճնճղկաբլիթ, ճնճղպաշար, կաղամբազգիների (խաչածաղկավորներ) ընտանիքի միամյա խոտաբույսերի ցեղ։ Հայտնի է 6, Հայաստանում՝ 1 տեսակ՝ հովվամախաղ սովորական (C. bursa-pastoris)։
Տարածում
Տարածված է բոլոր մարզերի ցածրադիր և միջին գոտիներում։ Աճում է ճամփեզրերին, այգիներում, բանջարանոցներում, աղբոտ վայրերում, ամայի տարածքներում և այլն։
Կենսաբանական նկարագիր
Ցողունը պարզ է կամ ճյուղավորվող, բարձրանում է՝ 10-60 սմ։ Մերձարմատային տերևները կոթունավոր են, փետրաբաժան՝ հավաքված վարդակում, ցողունայինները՝ նստադիր, ամբողջական, նշտարաձև, գոգավոր-ատամնաեզր։ Ծաղկաբույլը ողկույզ է, ծաղիկները՝ մանր, սպիտակ կամ վարդագույն։ Ծաղկում է ապրիլից մինչև ուշ աշուն։ Պտուղը հակաեռանկյունաձև պատիճակ է (արտաքին տեսքով հիշեցնում է պայուսակ, այստեղից՝ հովվամախաղ անվանումը)։
Տեսակներ
Դասը ընդգրկում է 25 տեսակ ։
Նշանակություն
Պատրաստուկներն օգտագործում են որպես արյունահոսությունը դադարեցնող, լեղամուղ, արյան ճնշումն իջեցնող միջոց։ Ուտելի է և մեղրատու։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Կաղամբազգիներ Կատեգորիա:Մեղրատու բույսեր
Ձիբելլո
Ձիբելլո (Zibello), կոմունա Իտալիայում, գտնվում է Էմիլիա Ռոմանիա մարզում՝ Պարմա գավառում ։
Բնակչությունը կազմում է 2007 մարդ։ Բնակչության միջին խտությունը՝ 87 մարդ/կմ²։ Զբաղեցնում է 23 կմ² տարածք։ Փոստային ինդեքս՝ 43010։ Հեռախոսային կոդը՝ 0524։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էմիլիա Ռոմանիայի քաղաքներ
Ռոժդեստվո (գյուղ, Գագարինսկի շրջան)
Ռոժդեստվո (Рождество), գյուղ Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Գագարինսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 3 մարդ։
Եվրոպայի չեմպիոնների գավաթի եզրափակիչ 1957
Կատեգորիա:ՈՒԵՖԱ Չեմպիոնների Լիգայի եզրափակիչներ Կատեգորիա:1957 ֆուտբոլում Կատեգորիա:Ռեալ Մադրիդի հանդիպումներ
Ռոժդեստվո (գյուղ, Գագարինսկի շրջան)
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Գագարինսկի շրջանի բնակավայրեր
Կոլոմբիե սյուր Սել
Կոլոմբիե սյուր Սել (Colombiers-sur-Seulles), համայնք Ֆրանսիայի Ստորին Նորմանդիա մարզի Կալվադոս գավառում ։
Բնակչությունը 2008 թվականի դրությամբ կազմում է 164 մարդ, բնակչության խտությունը` 49.85 մարդ/կմ²։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 3.29 կմ² տարածք։
Բնակչություն
Բնակչության քանակը ըստ տարիների
Աղբյուրներ` Ֆրանսիայի սոցիոլոգիական գիտությունների բարձրագույն դպրոցի տվյալներ
Տնտեսություն
2010 թվականին ուներ 111 աշխատունակ (15-64 տարեկան) բնակիչ, որոնցից ակտիվ էին 85-ը, իսկ ոչ ակտիվները` 26։ Ակտիվության ցուցանիշը կազմում է 76,6 %։ 85 աշխատունակ մարդկանցից աշխատել է 77 անձ (37 տղամարդ և 40 կին)։ Գործազուրկ են եղել 8 անձ (7 տղամարդ և 1 կին)։ 26 անաշխատունակներից 13-ը եղել են աշակերտներ կամ ուսանողներ, 6-ը` թոշակառուներ, իսկ 7-ը չեն աշխատել տարբեր պատճառներով ։
Չերվոնոե Օզերո (գյուղ, Դոլինսկայայի շրջան)
Չերվոնոե Օզերո (Червоне Озеро), գյուղ Ուկրաինայի Կիրովոգրադի մարզի Դոլինսկայայի շրջանում։
Կոլոմբիե սյուր Սել
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ֆրանսիայի համայնքներ
Չերվոնոե Օզերո (գյուղ, Դոլինսկայայի շրջան)
2001 թվականի տվյալներով Չերվոնոե Օզերո գյուղում բնակվում էր 441 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,824 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 535,19 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Կիրովոգրադի մարզի Դոլինսկայայի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Թոքերի քրոնիկ օբստրուկտիվ հիվանդություն
Թոքերի քրոնիկ օբստրուկտիվ հիվանդություն (ԹՔՕՀ), թոքերի օբստրուկտիվ ախտաբանության տեսակ, որը բնորոշվում է երկարատև շնչառական խնդիրներով և օդի թույլ հոսքով ։ Հիմնական ախտանշանները համարվում են շնչահեղձությունը և խորխարտադրությամբ հազը ։ ԹՔՕՀ-ը հանդիսանում է պրոգրեսիվող հիվանդություն և բնութագրվում է ժամանակի ընթացքում վիճակի տիպիկ վատացմամբ ։ Արդյունքում առօրյա գործունեությունը, ինչպես օրինակ զբոսանքը կամ հագնվելը տրվում են դժվարությամբ ։ Տիպիկ ԹՔՕՀ-ը ներառում է քրոնիկ բրոնխիտը և էմֆիզեման, որտեղ «քրոնիկ բրոնխիտ»-ը հանդիսանում է երկու տարվա ընթացքում մեկ տարում նվազագույնը երեք ամիս տևող հազ արտադրությամբ , իսկ «էմֆիզեմա»-ն հանդիսանում է դիստալ օդատար ուղիների ոչ միանման մեծացում՝ ալվեոլների ացինուսների կազմաքանդմամբ, թոքերի էլաստիկության կորստով և ֆիբրոզ փոփոխությունների բացակայությամբ ։
ԹՔՕՀ-ն հիմնական պատճառը հանդիսանում է ծխելը, այնպիսի գործոնների հետ ինչպիսիք են՝ օդի աղտոտվածությունը և ժառանգականությունը, որոնք սակայն շատ փոքր դեր ունեն ։ Զարգացող երկրներում ամենատարածված պատճառներից են վատ օդափոխվող ջեռուցումը և խոհարարական կրակները ։ Այս գրգռիչների տևական ազդեցությունը բերում է բորբոքային պատասխանի ձևավորման, որի հետևանքով առաջանում է փոքր տրամաչափի օդատար ուղիների նեղացում և թոքային հյուսվածքի կազմաքանդում ։ Ախտորոշումը հաստատվում է հիմնվելով թոքերի ֆունկցիոնալ թեսթերի արդյունքում գրանցվող օդի հոսքի թուլացման վրա ։ Ի տարբերություն ասթմայի՝ օդի հոսքը չի բարելավվում բրոխալայնիչների կիրառումից հետո ։ ԹՔՕՀ-ի մի շարք դեպքեր կարելի է կանխարգելել, նվազեցնելով ռիսկի գործոնների ազդեցությունը, ներառյալ ծխելու նվազեցումը և շրջակա օդի որակի բարելավումը ։ Քանի որ հնարավոր բուժման ընթացքում վիճակի վատացումը շարունակվում է, դեռևս ընդունված բուժման մոտեցում հայտնի չէ ։ ԹՔՕՀ-ի բուժումը հաճախ ենթադրում է ծխախոտի կիրառման դադարեցումը, պատվաստումները և բրոնխալայնիչների և ստերոիդների օդացրիչների օգտագործումը ։ Որոշ մարդկանց մոտ կարող է դիտվել դրական փոփոխություններ երկարատև թթվածնաթերապիայից կամ թոքի փոխպատվաստումից հետո ։ Նրանց մոտ, ովքեր ունենում են հիվանդության հաճախակի սրացումներ, կարող է ի հայտ գալ դեղորայքի կիրառման կամ հոսպիտալացման անհրաժեշտության աճ ։
2015 թվականի դրությամբ ԹՔՕՀ-ով հիվանդների թիվը կազմում էր 174.5 մլն (համաշխարհային բնակչության 2.4%-ը) ։ Որպես կանոն այն դրսևորվում է 40 տարեկանից բարձր տարիք ունեցողների մոտ ։ Հիվանդացությունը կանանց և տղամարդկանց մոտ հիմնականում դրսևորվում է հավասար հաճախությամբ ։ 2015 թվականին այս ախտահարման հետևանքով մահացությունը կազմել է 3.2 մլն, մինչդեռ 1990 թվականին՝ 2.4 մլն ։ Այս մահացությունների ավելի քան 90%-ը բաժին են ընկել զարգացող երկրներին ։ Կանխատեսվում է մահացության թվի ավելացման տենդենց՝ պայմանավորված զարգացող երկրներում ծխախոտի կրառման ավելացմամբ և մի շարք երկրներում պոպուլյացիայի միջին տարիքի աճով ։ Այդ պատճառով 2010 թվականին էկոնոմիկ ծախսերը գնահատվել են 2.1 տրիլիոն ԱՄՆ դոլար ։
Նշաններ և ախտանիշներ
ԹՔՕՀ-ին ամենաբնորոշ ախտանիշներն են համարվում խորխարտադրությունը, դժվարաշնչությունը և հազն արտադրությամբ ։ Այս ախտանիշները սովորաբար երկարատև դրսևորում են ունենում և ժամանակի ընթացքում ավելի վատթարանում են ։ Դեռևս պարզ չէ, արդյոք կան ԹՔՕՀ-ի տարբեր տեսակներ ։ Նախկինում ԹՔՕՀ-ը տարանջատում էին էմֆիզեմայի և քրոնիկ բրոնխիտի, սակայն էմֆիզեման նկարագրում է առավելապես հիվանդության արդյունքում թոքային հյուսվածքում առաջացող փոփոխությունը, քան հենց բուն հիվանդությունը, իսկ քրոնիկ բրոնխիտը պարզապես ներկայացնում է այն ախտանիշները, որոնք կարող են դրսևորվել կամ բացակայել ԹՔՕՀ-ի ժամանակ ։
Հազ
Հիվանդության զարգացման առաջին նշանը հաճախ լինում է քրոնիկ հազը։ Եթե այն դրսևորվում է նվազագույնը երկու տարվա կտրվածքով յուրաքանչյուր տարի, տևելով ավելի քան երեք ամիս, և ուղեկցվում է խորխարտադրությամբ առանց որևէ այլ բացատրության, ապա դա ընդունվում է որպես քրոնիկ բրոնխիտ։ Այս վիճակը կարող է դրսևորվել մինչ ԹՔՕՀ-ի ամբողջական զարգացումը։ Արտադրվող խորխի քանակությունը կարող է աճել՝ մի քանի ժամից մինչև օրերի ընթացքում։ Որոշ դեպքերում հազը կարող է բացակայել կամ առաջանալ երբեմն և կարող է լինել առանց արտադրության։ ԹՔՕՀ-ով հիվանդ որոշ մարդիկ վերագրում են այս նշանները «ծխողների հազ»-ին։ Կախված հասարակական և մշակութային սովորություններից՝ խորխը կարող են կուլ տալ կամ թքել։ Խիստ ուժեղ հազը կարող է նույնիսկ բերել կողերի կոտրվածքի կամ գիտակցության կարճատև կորստի։ ԹՔՕՀ-ով տառապողներին բնորոշ են երկար տևող հաճախակի մրսածության դեպքերը ։
Դժվարաշնչություն
Դժվարաշնչությունը հաճախակի հանդիպող այն ախտանիշն է, որն ամենից շատն է անհանգստություն պատճառում հիվանդին ։ Նրանք հաճախ իրենց զգացողությունը նկարագրում են որպես «շնչելը լրացուցիչ ջանքեր է պահանջում», «շնչահեղձ եմ լինում» կամ «չեմ կարող բավական օդ ներշնչել» ։ Տարբեր արտահայտություններ կարող են կիրառվել տարբեր մշակույթներում ։ Հիմնականում երկարատև դժվարաշնչությունը համարվում է վատ և բերում է հիվանդության ընթացքի ավելի վատթարացման ։ Թոքերի հիվանդության ծանր ընթացքի կամ վերջին փուլերի ընթացքում այս ախտանիշը կարող է դրսևորվել նույնիսկ հանգստի ժամանակ և առկա լինել մշտապես ։ Սա հանդիսանում է ԹՔՕՀ-ով հիվանդների մոտ անհանգստության զգացումի առաջացման և կյանքի որակի իջեցման պատճառ ։ Առավել ծանր ընթացող ԹՔՕՀ-ով հիվանդները հաճախ շնչում են սեղմված շուրթերով, ինչը որոշակի չափով կարող է թեթևացնել շնչառությունը ։
Այլ հատկանիշներ
ԹՔՕՀ-ի ժամանակ արտաշնչումը տևում է ավելի երկար, քան՝ ներշնչումը ։ Կրծքավանդակում ճնշման զգացում ևս կարող է առաջանալ, որը սակայն ԹՔՕՀ-ին շատ բնորոշ չէ և կարող է վկայել այլ խնդրի առկայության մասին ։ Թոքերը ստետոսկոպով լսելու ժամանակ հնարավոր է լսվեն խզզոցներ կամ թուլացած շնչառություն՝ օդի նեղացած օդատար ուղիներ մտնելու ժամանակ ։ Տակառաձև կրծքավանդակը հանդիսանում է ԹՔՕՀ-ի բնութագրիչ նշան, որը սակայն համեմատաբար հազվադեպ է հանդիպում ։ Հիվանդության ընթացքի վատթարացման դեպքում կարող է ի հայտ գալ հարկադրական դիրք՝ առաջ թեքված, ձեռքերով հենված ազդրերին կամ աթոռի հենակին ։
Ծանր աստիճանի ԹՔՕՀ-ը բերում է թոքային զարկերակներում ճնշման բարձրացման, որի հետևանքով մեծանում է ծանրաբեռնվածությունը սրտի աջ փորոքի վրա ։ Այս վիճակը բնութագրվում է որպես թոքային սիրտ, որը բերում է ոտքերի այտուցների և պարանոցային երակների արտափքման առաջացմանը ։ Թոքերի բոլոր ախտահարումների թոքային սիրտ ամենահաճախ առաջացնողը ԹՔՕՀ-ն է ։ Թոքային սրտի հանդիպման հաճախականությունը նվազեց հավելյալ թթվածնի կիրառումն սկսելու հետ ։
ԹՔՕՀ-ը հաճախ դրսևորվում է այլ հիվանդությունների հետ համատեղ, պայմանավորված դրանց ընդհանուր ռիսկի գործոնների ազդեցությամբ ։ Դրանց թվին են պատկանում սրտի իշեմիկ հիվանդությունը, զարկերակային գերճնշումը, շաքարային դիաբետը, մկանային ատրոֆիան, օստեոպորոզը, թոքի քաղցկեղը, տագնապային վիճակները, սեռական ֆունկցիայի խանգարումները և ընկճախտը ։ Հիվանդության ծանր ընթացքի ժամանակ բնորոշ է նաև մշտական հոգնածության զգացողության առկայությունը ։ Թմբկափայտի մատների առկայությունը սպեցիֆիկ չէ ԹՔՕՀ-ի համար, և դրա առկայության դեպքում անհրաժեշտ է իրականացնել հետազոտություններ՝ հնարավոր պատճառ հանդիսացող թոքի քաղցկեղը հայտնաբերելու նպատակով ։
Սրացում
ԹՔՕՀ-ի սրացում համարվում է հիվանդի մոտ դժվարաշնչության ավելացումը, խորխի քանակի մեծացումը, դրա գույնի փոփոխությունը՝ թափանցիկից կանաչավուն կամ դեղնավուն երանգի, կամ հազի ուժգնացումը ։ Սրացման դրսևորումները կարող են լինել հաճախացած շնչառությունը, սրտի զարկերի հաճախացումը, քրտնարտադրությունը, շնչառությանը պարանոցային մկանների մասնակցությունը, մաշկի կապտավուն երանգը և շշմածության կամ ագրեսիվ վարքի ի հայտ գալը՝ շատ ծանր սրացումների դեպքում ։ Աուսկուլտացիայի ժամանակ կարող է նաև լսվել ճարճատյուն (կրեպիտացիա) ։
Պատճառ
ԹՔՕՀ-ի առաջին պատճառական գործոն է հանդիսանում ծխելը, մասնագիտական աղտոտումների և ներքին հրդեհների հետ միասին, որոնք ևս նշանակալի դեր ունեն որոշ երկրներում ։ Որպես կանոն այս աղտոտումները պետք է ի հայտ գան ախտանշանների զարգացումից մի քանի տասնամյակ առաջ ։ Մարդկանց գենետիկական առանձնահատկությունները ևս ազդում են հիվանդացության ռիսկի վրա ։
Ծխել
ԹՔՕՀ-ի առաջնային ռիսկ է հանդիսանում ծխախոտի օգտագործումը ։ Ծխախոտ օգտագործողների շուրջ 20%-ի և ամբողջ կյանքի ընթացքում մշտապես ծխողների շուրջ կեսի մոտ զարգանում է ԹՔՕՀ ։ ԱՄՆ-ում և Միացյալ Թագավորությունում ԹՔՕՀ-ով տառապողների 80–95%-ը հանդիսանում են կամ նախկինում եղել են ծխող ։ ԹՔՕՀ-ի զարգացման հավանականությունն աճում է ծխի ընդհանուր ազդեցությամբ պայմանավորված ։ Ընդ որում կանայք ավելի հակված են ծխի բացասական ազդեցությանը ենթարկվելուն քան տղամարդիկ ։ Չծխողների շրջանում հիվանդության դեպքերի 20%-ի զարգացումը դիտվում է պասիվ ծխելով պայմանավորված ։ Մարիհուանայի, սիգարի և ջրամորճի օգտագործումը ևս ազդում է ռիսկի վրա ։ Ջրամորճի օգտագործումը համարվում է նույքան վնասակար, որքան սովորական ծխախոտինը ։ Մարիհուանայի հետևանքով հիվադության զարգացում կարող է դիտվել վերջինիս չափից շատ օգտագործման դեպքում ։ Հղիների կողմից ծխախոտի օգտագործումը կարող է բարձրացնել ԹՔՕՀ-ի զարգացման ռիսկը երեխայի մոտ ։ Միևնույն քանակությամբ ծխող կանանց մոտ ԹՔՕՀ-ի առաջացման ռիսկն ավելի բարձր է քան՝ տղամարդկանց ։
Օդի աղտոտվածություն
Վատ օդափոխվող խոհարարական կրակները, որոնք ստացվում են կենսազանգվածների, օրինակ՝ փայտի կամ աթարի այրումից, բերում են ներքին տարածության օդի աղտոտման և հանդիսանում են զարգացող երկրներում ԹՔՕՀ-ի առաջացմանը բերող պատճառ ։ Նման աղբյուրից ստացվող կրակները հանդիսանում են շուրջ 3 միլիարդ մարդկանց համար սննդի պատրաստման և ջեռուցման հիմնական աղբյուր,և առավելապես իրենց ազդեցությունն ունենում են կանանց վրա ։ Սա հանդիսանում է հիմնական էներգիայի աղբյուր Հնդկաստանի տների 80%-ում, Չինաստանում և Ենթասահարայում ։
Խոշոր քաղաքի բնակիչներն ավելի հակված են ԹՔՕՀ ունենալու, քան գյուղական շրջաններում բնակվողները ։ Մինչ քաղաքային օդի աղտոտվածությունը հանդիսանում է ԹՔՕՀ-ի սրացման պատճառ, դրա դերը հիվանդության առաջացման հարցում դեռևս պարզաբանված չէ ։ Արտաքին միջավայրի աղտոտված օդ ունեցող շրջաններում, ներառյալ թերայրման գազերը, ԹՔՕՀ-ի զարգացման վտանգը զգալի բարձր է ։ Համենայն դեպս ի համեմատ ծխելու, այս գործոնի դերը զգալի փոքր է ։
Մասնագիտական աղտոտումներ
Աշխատավայրում փոշու, քիմիկատների և գոլորշիների ինտենսիվ և երկարատև բարձրացնում են ԹՔՕՀ-ի զարգացման ռիսկը և՛ ծխողների, և՛ չծխողների մոտ ։ Հիվանդության դեպքերի 10–20%-ի պատճառ համարվում է աշխատավայրի աղտոտվածությունը ։ ԱՄՆ-ում այս գործոնը համարվում է երբեք ծխախոտ չօգտագործածների մոտ հիվանդության առաջացման առավել քան 30% դեպքերի պատճառ, և հնարավոր է ունի առավել մեծ ազդեցություն վերահսկողության ցածր մակարդակ ունեցող երկրներում ։
Մի շարք արդյունաբերական ուղղություններ և աղբյուրներ հաստատվել են հիվանդության առաջացման գործոններ, ներառյալ ՝ ածխարդյունաբերությունը, ոսկու արդյունաբերությունը, բամբակի արտադրությունը, աշխատանքը կապված կադմիումի և իզոցիանաթթվի և զոդման հետևանքով առաջացող գոլորշիների հետ ։ Գյուղատնտեսության ոլորտում աշխատելը ևս համարվում է ռիսկ ։ Որոշ մասնագիտությունների հետևանքով առաջացող վնասը գնահատվել է համարժեք օրական 1.5-2 տուփ ծխախոտի օգտագործմանը ։ Սիլիցիումի և ապակեպլաստի փոշիների ազդեցությունը կարող է բերել ԹՔՕՀ-ի զարգացմանը, և անմիջապես դրա հետ կապ չունեցող սիլիկոզի ռիսկի բարձրացմանը ։ Փոշու և ծխախոտի ազդեցությունների բացասական հետևանքը դիտարկվում է որպես հավելյալ կամ գուցե առավել քան հավելյալ ։
Ժառանգականություն
ԹՔՕՀ-ի զարգացման հարցում ժառանգականությունը ունի կարևոր դեր ։ Այն առավել բնորոշ է ԹՔՕՀ ունեցողների բարեկամների մոտ, ովքեր ծխում են, քան նրանց՝ ովքեր չեն ծխում ։ Ներկայումս միակ հստակ ժառանգական ռիսկի գործոնը հանդիսանում է ալֆա 1-անտիտրիպսինի անբավարարությունը ։ Ռիսկը հատկապես բարձր է ալֆա 1-անտիտրիպսինի անբավարարություն ունեցողի մոտ, ով նաև ծխում է ։ Այս գործոնը պայմանավորում է դեպքերի 1–5%-ը և այս վիճակը հանդիպում է 10.000-ից 3-4-ի մոտ ։ Այլ ժառանգական գործոնների դերը դեռ ուսումնասիրվում է, որոնցից շատերի ազդեցությունը բավականին հավանական է ։
Այլ
Այլ գործոնների դերը ԹՔՕՀ-ի առաջացման հարցում համարվում է ավել պակաս նշանակալի։ Ռիսկն ավելի բարձր է անապահով բնակչության շրջանում,սակայն արդյոք դա պայմանավորված է հենց աղքատությամբ, թե դրա հետ կապված գործոնների հետ, ինչպիսիք են՝ օդի աղտոտվածությունը և թերսնուցումը, լիովին պարզաբանված չէ ։ Նախնական հետազոտությունների համաձայն՝ ասթմա և օդատար ուղիների գերգրգռականություն ունեցող անձիք առավել հակված են ԹՔՕՀ-ի առաջացմանը ։ Ծննդյան գործոնները, ինչպես օրինակ՝ նորածնի ցածր քաշը, ևս կարող են ունենալ իրենց դերը, ինչպես նաև ինֆեկցիոն հիվանդությունները, ներառյալ՝ ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ը և տուբերկուլոզը ։ Շնչական վարակները, ինչպես օրինակ թոքաբորբը, չունեն ազդեցություն ԹՔՕՀ-ի զարգացման հարցում, համենայն դեպս մեծահասակների շրջանում ։
Սրացում
Հիվանդության սրացումը (ախտանշանների հանկարծակի վատացումը) հիմնականում մակածվում է վարակի կամ միջավայրի աղտոտիչների կողմից, կամ երբեմն այլ գործոններով, ինչպես օրինակ դեղորայքի անհիմն օգտագործումը ։ Վարակների հանդիսանում են սրացման 50-75% դեպքերի պատճառ, որոնցից բակտերիալ և վիրուսային վարակները կազմում են յուրաքանչյուրը 25%-ը, և երկուսը միաժամանակ 25%-ը ։ Միջավայրի աղտոտվածությունը ներառում է և՛ արտաքին, և՛ ներքին օդային միջավայրի վատ որակը ։ Անմիջական ծխախոտի օգտագործումը և պասիվ ծխող լինելը ևս բարձրացնում են ռիսկը ։ Օդի ցածր ջերմաստիճանը ևս կարող է իր դերն ունենալ, ինչը բացատրում է սրացման դեպքերի հաճախացումը ձմռանը ։ Այլ հիվանդության հետ համատեղման դեպքում սրացումներն ավելի հաճախ են լինում. թեթև աստիճանի հիվանդության դեպքում տարեկան 1.8, միջին աստիճանի՝ 2-3 տարեկան, ծանր աստիճանի՝ 3.4 տարեկան ։ Հաճախակի սրացումներով ընթացքի դեպքում թոքերի ֆունկցիայի վատացումն ընթանում է շատ ավելի արագ ։ Թոքային էմբոլիան (թոքային զարկերակներում արյան մակարդուկ) կարող է վատացնել նախա-ԹՔՕՀ-ային ախտանշանները ։ ԹՔՕՀ-ի ժամանակ թոքային էմբոլիայի առաջացման մասին խոսող նշաններն են պլևրալ ցավերը և սրտային անբավարարությունը՝ առանց ինֆեկցիայի նշանների ։
Ախտաֆիզիոլոգիա
ԹՔՕՀ-ը հանդիսանում է թոքերի օբստրուկտիվ տիպի հիվանդության տեսակ, որին բնորոշ են ոչ լիովին դարձելի նվազած օդի հոսք (օդի հոսքի սահմանափակում) և ամբողջապես արտաշնչելու ունակության բացակայություն (օդային թակարդ) ։ Օդի հոսքի թուլացումը հանդիսանում է թոքային հյուսվածքի կազմաքանդման (հայտնի որպես էմֆիզեմա) և փոքր տրամաչափի օդատար ուղիների ախտահարման (հայտնի որպես օբստրուկտիվ բրոնխիտ) հետևանք։ Այս երկու գործոնների հարաբերական ներդրումն ախտաբանական պրոցեսում տարբեր է տարբեր մարդկանց մոտ ։ Փոքր տրամաչափի օդատար ուղիների կազմաքանդման արդյունքում առաջանում են մեծ օդային պարկեր՝ բուլլաներ, որոնք զբաղեցնում են թոքային հյուսվածքի տեղը։ ՀԻվանդության այս ձևը կոչվում է բուլլյոզ էմֆիզեմա ։
ԹՔՕՀ-ը զարգանում է որպես արտահայտված և քրոնիկ բարբոքային պատսախան՝ ուղղված ներշնչված գրգռիչներին ։ Քրոնիկ բակտերիալ վարակը ևս կարող է ավելանալ այս բորբոքային վիճակին ։ Բորբոքային պատասխանում ներգրավված բջիջների թվին են պատկանում նեյտրոֆիլ գրանուլոցիտները և մակրոֆագերը, որոնք պատկանում են արյան սպիտակ գնդիկներին։ Այն հիվանդների մոտ, ովքեր լրացուցիչ նաև ծխում են, գործընթացում ներառված են նաև Tc1 լիմֆոցիտները, իսկ որոշ ԹՔՕՀ-ով տառապողների մոտ դիտվում է էոզինոֆիլների ներգրավվածություն՝ ինչպես ասթմայի ժամանակ։ Այս բջիջների մի մասի պատասխանը պայմանավորում է բորբոքման միջնորդանյութերի՝ քեմոատրակտանտների արտադրությունը։ Թոքերի վնասմանը բերող այլ գործընթացներից է օքսիդատիվ սթրեսը, որը գործորկվում է ծխախոտի ծխում բարձր խտությամբ առկա և բորբոքային պատասխանին մասնակցող բջիջների կողմից արտադրվող ազատ ռադիկալների կողմից, նաև թոքերի շարակցական հյուսվածքի կազմաքանդումը պրոտեազների կողմից, որոնք անբավարար են արգելակվում պրոտեազների ինհիբիտորների կողմից։ Շարակցական հյուսվածքի կազմաքանդումը բերում է էմֆիզեմայի առաջացմանը, որն էլ իր հերթին նպաստում է օդի հոսքի թուլացմանը, շնչական գազերի ներծծման և արտազատման թուլացմանը ։ ԹՔՕՀ-ի ժամանակ հաճախ հանդիպող մկանային զանգվածի կորուստը կարող է մասնակիորեն պայմնավորված լինել թոքերի կողմից բորբոքային միջնորդների արտանետմամբ դեպի արյուն ։
Օդատար ուղիների նեղացումը պայմանավորված է դրանցում ընթացող բորբոքմամբ և սպիական փոփոխություններով։ Սա բերում է լիարժեք արտաշնչման անհնարինության։ Օդի հոսքի արտահայտված խանգարում դիտվում է արտաշնչման ժամանակ, քանի որ բարձրացած ներկրծքային ճնշումը սեղմում է օդատար ուղիները ։ Սա կարող է բերել նրան, որ յուրաքանչյուր շնչական շարժումից հետո թոքերում մնում է ավել շատ օդ՝ հաջորդ ներշնչումից առաջ, ինչի հետևանքով մեծանում է թոքերում առկա օդի ընդհանուր քանակը։ Այս պրոցեսը կոչվում է հիպերինֆլացիա կամ օդային թակարդ ։ Ֆիզիկական ակտիվության դեպքում հիպերինֆլացիան դրսևորվում է հևոցի տեսքով, քանի որ մասամբ արդեն լի թոքերով շնչառությունը շատ ավելի բարդ է ։ Հիպերինֆլացիան կարող է նաև վատթարանալ սրացման ժամանակ ։
Որոշ դեպքերում դիտվում է նաև օդատար ուղիների գերզգայունություն, ի պատասխան գրգռիչների, ինչպես ասթմայի դեպքում ։
Օդատար ուղիների օբստրուկցիայի, հիպերինֆլացիայի և հիվանդի մոտ շնչելու ցանկության նվազման հետևանքով նվազում է թոքերի օդահարումն ու գազային փոխանակությունը, ինչն էլ բերում է արյան գազային կազմի խանգարման, մասնավորապես՝ թթվածնի մակարդակի իջեցման և ածխաթթու գազի ավելացման ։ Սրացման ժամանակ օդատար ուղիների բորբոքման արտահայտվածության ավելացման հետ աճում է նաև հիպերինֆլացիայի աստիճանը՝ նվազեցնելով արտաշնչման ժամանակ օդի հոսքը և վատացնելով գազի տեղափոխումը։ Սա կարող է նաև բերել օդահարման անբավարարության, այնուհետև արյան թթվածնով հագեցման նվազեցմանը ։ Թթվածնի ցածր մակարդակի երկարատև պահպանումը կարող է բերել թոքերում զարկերակների նեղացման, իսկ էմֆիզեմայի դեպքում դիտվում է թոքերում մազանոթների կազմաքանդում։ Այս երկու փոփոխությունների հետևանքով կարող է բարձրանալ ճնշումը թոքային զարկերակներում, ինչն էլ իր հերթին կարող է հանդիսանալ թոքային սրտի առաջացման պատճառ ։
Ախտորոշում
ԹՔՕՀ հիմնականում հանդիպում է 35-40 տարեկանից բարձր անձանց մոտ, ովքեր ունենում են հևոց, քրոնիկ հազ, խորխարտադրություն, ձմռանը հաճախակի մրսածություն կամ անամնեզում ունեն ռիսկի գործոններ ։ Իսկ հետո սպիրոմետրիան արդեն հաստատում է ախտորոշումը ։ Եթե ախտանշանները բացակայում են, սկրինինգը խորհուրդ չի տրվում ։
Սպիրոմետրիա
Սպիրոմետրիան չափում է օդատար ուղիների օբստրուկցիայի աստիճանը և հիմնականում կատարվում է բրոնխալայնիչների օգտագործումից հետո՝ դեղամիջոցներ, որոնք լայնացնում են օդատար ուղիները ։ Ախտորոշման հաստատման համար չափում ենք 2 հիմնական բաղադրիչներ՝ արագացած արտաշնչման ծավալը 1-ին վայրկյանում (ԱԱԾ1 ), որը օդի այն առավելագույն քանակությունն է, որը հնարավոր է արտաշնչել արտաշնչման 1-ին վայրկյանում և թոքերի արագացած կենսական տարողությունը (ԹԱԿՏ), որը օդի այն քանակությունն է, որը հիվանդը առավելագույն արագությամբ արտաշնչում է խորը ներշնչումից հետո : Նորմայում ԹԱԿՏ-ի 75-80% կազմում է ԱԱԾ1 -ը , և եթե ԱԱԾ1 /ԹԱԿՏ հարաբերությունը փոքր է 70% -ից և առկա են ԹՔՕՀ-ի ախտանշանները, ապա հաստատում ենք ախտորոշումը : Հիմնվելով այս չափումների վրա՝ սպիրոմետրիան կարող է բերել չափազանցված ախտորոշման ծերերի մոտ : Առողջապահության և բժշկական օգնության ազգային ինստիտուտի չափանիշները պահանջում են ԱԱԾ1 -ը կանխատեսվածից 80%-ից քիչ։
ԹՔՕՀ-ով հիվանդները ունենում են նաև թոքերի դիֆուզիոն ունակությունների նվազում ածխածնի մոնօքսիդի նկատմամբ՝ պայմանավորված ալվեոլյար մակերեսի նվազմամբ, ինչպես նաև մազանոթային հունի կրճատմամբ ։
Ծանրության աստիճանները
Մի շարք մեթոդների միջոցով կարելի է որոշել, թե որքանով է ԹՔՕՀ ազդում տվյալ անձի վրա ։ Բրիտանական բժշկական հետազոտությունների խորհրդի փոփոխված հարցաթերթիկը կամ ԹՔՕՀ-ի գնահատման թեստը իրենցից ներկայացնում են պարզ հարցաթերթիկներ, որոնք կարող են օգտագործվել ախտանշանների արտահայտվածության աստիճանը որոշելու համար ։ Թեստի սանդղակը չափվում է 0-40 միավորներով, որքան բարձր է միավորը, այնքան ծանր է հիվանդության ընթացքը ։ Սպիրոմետրիան կարող է օգնել որոշելու օդային հոսքի սահմանափակման աստիճանը ։ Սովորաբար դա հիմնված է ԱԱԾ1-ի տվյալների վրա, թե որքանով է փոփոխված կանխատեսվող նորմայից՝ հաշվի առնելով տվյալ մարդու տարիքը, սեռը, հասակը և քաշը ։ Եվ ամերիկյան և եվրոպական ուղեցույցները առաջարկել են մասնակի հիմնվել ԱԱԾ1 -ի վրա հիմնված բուժման առաջարկություններին ։ ԳՈԼԴ ուղեցույցը առաջարկում է հիվանդներին բաժանել 4 կատեգորիաներ՝ հիմնվելով ախտանշանների գնահատման և օդային հոսքի սահմանափակման աստիճանի վրա ։ Պետք է հաշվի առնել նաև քաշի կորուստը, մկանային թուլությունը և այլ հիվանդությունների առկայությունը տվյալ անձի մոտ ։