cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Օկտավիանոս Օգոստոս
Հռոմի արտաքին քաղաքականություն
Իսպանիայի դեմ տարած հաղթանակից և քաղաքացիական պատերազմներից հետո տնտեսության կայունացումից հետո նվաճումների հիմնական ուղղությունը դարձել է Հռոմեական կայսրության տարածքի ընդլայնումը դեպի հյուսիս։ Մ.թ.ա. 25 և 17-14 թվականներին Օկտավիանոսի ենթակաները, որոնց թվում էին Տիբերիոսն ու Դրուզը, գրավել են Ալպերը, որի լեռնանցքներն ապահովում էին ուղիղ ճանապարհ Իտալիայից դեպի Գալլիա ու Գերմանիա ։ Այդ ուղղությունը կարևոր էր այն պատճառով, որ գերմանները Հռենոսով հաճախ էին ներխուժում հռոմեական տիրույթներ։ Մ.թ.ա. 17-16 թվականներին տեղի ունեցած խոշոր արշավանքից հետո Օկտավիանոսն անձամբ է գնացել Գալլիա և սկսել նախապատրաստվել ներխուժելու Հռենոսի աջ ափ։ Մ.թ.ա. 12 թվականի հարձակումը գլխավորել է նրա խորթ որդին՝ Դրուզը, որը մ.թ.ա. 9 թվականին Հռոմեական կայսրության սահմանները հասցրել է մինչև Էլբա գետը։ Դրուզի մահվանից հետո, որն ստացել էր «Գերմանիկոս» ագնոմենը, հարձակումը գլխավորել է Տիբերիոսը։ Սակայն Հռոմի ներկայությունը Հռենոսի ու Էլբայի միջև ընկած տարածքներում ավելի շուտ անվանական էր։ Մեր թվակության սահմանագծին Լուցիոս Դոմիցիոս Ահենոբարբոսն անցել է Էլբան, մ.թ. 1 թվականին Մարկոս Վինիցիոսը նախաձեռնել է խոշոր գործողություն ընդդեմ գերմանների, սակայն դրա մանրամասները հայտնի չեն, իսկ մ.թ. 4-5 թվականներին Տիբերիոսը ջախջախել է գերմանական մի քանի ցեղերի ։ Միաժամանակ տեղի է ունեցել Բալկանների գրավումը։ Մ.թ.ա. 13-9 թվականներին հռոմեացիները գրավել են Դանուբի աջ ափին ընկած տարածքներ (հետագայում՝ Պանոնիա պրովինցիա) և միացրել դրանք Իլլիրիկին՝ դրանով իսկ ավարտելով Օկտավիանոսի Իլիրիական պատերազմը։ Պատասխանատու գործը հանձնարարվել էր Ագրիպպային, իսկ նրա մահվանից հետո՝ Տիբերիոսին ։ Աֆրիկա և Նոր Աֆրիկա պրովինցիաներում, որոնց վերահսկողությունը կարևոր էր Հռոմը հացահատիկով ապահովելու համար, մղվել են պատերազմական գործողություններ (զորավարները տոնել են մի քանի տրիումֆներ ծայրամասային ցեղերի դեմ տարած հաղթանակների համար), բայց գրեթե բոլոր արշավանքների մանրամասներն անհայտ են ։
Մեր թվարկության սկզբում Օգոստոսի նվաճողական քաղաքականությունը հյուսիսային պրովինցիաներում բախվել է լուրջ խոչընդոտների։ Մ.թ. 6 թվականին սկսվել է Իլիրիական մեծ ապստամբությունը, որը դժվարությամբ ճնշվել է Տիբերիոսի կողմից 9 թվականին ։ Գերմանիան խաղաղ էր Իլլիրիայի ապստամբության ժամանակ, բայց մ.թ. 9 թվականին գերմանները դարանակալել են Պուբլիոս Քվինտիլիոս Վարոսի գլխավորած հռոմեական բանակը Տևտոբուրգյան անտառի մոտ և կոտորել երեք լեգեոն ։ Այդ կոտորածն ապշեցրել է Օկտավիանոսին. ըստ Սվետոնիոսի վկայության՝ կայքը մի քանի ամիս չի կտրել մազերը, չի սափրվել և հաճախ կրկնել է. «Քվինտիլիոս Վարոս, լեգեոնները հավատարիմ են» (Quintili Vare, legiones redde!) :
Արևելքում Հռոմեական կայսրության վարած քաղաքականությունն աչքի է ընկել ավելի մեծ զգուշությամբ և հիմնվել է դիվանագիտության ու առևտրի վրա ։ Բացառություն են եղել միայն Էլիոս Գալլոսի արշավանքն ընդդեմ Սեբայի թագավորության և Գայոս Պետրոնիոսի արշավանքն ընդդեմ Եթովպիայի։ Առաջինն ավարտվել է ձախողմամբ անապատի պայմաններին ոչ պատշաճ նախապատրաստվելու պատճառով։ Եթովպիայի հետ պատերազմը հաջող է եղել (հռոմեացիները գրավել են թշնամու մայրաքաղաքը), բայց Օկտավիանոսը լուրջ զիջումներ է կատարել Եգիպտոսում խաղաղություն պահպանելու համար ։ Որպես կանոն, Արևելքւոմ հռոմեական ազդեցության ընդլայնումը կատարվել է խաղաղ ճանապարհով։ Մ.թ.ա. 25 թվականին Հռոմին դաշնակից Գալաթիայի թագավոր Ամինտան մահացել է, և այդ երկիրը դարձել է հռոմեական պրովինցիա։ Մ.թ. 6 թվականին Օկտավիանոսը պաշտոնանկ է արել դաշնակից Հուդեայի թագավոր Հերոդ Արքելայոսին։ Հուդեան ընդգրկվել է Սիրիա պրովինցիայի կազմում ինքնավարության իրավունքով և սկսել է կառավարվել հեծյալներից ընտրված պրեֆեկտի կողմից, ինչպես Եգիպտոսը ։ Թրակիայի հարավային մասի ցեղերը պահպանել են անկախություն, բայց Թրակիայի ողջ հյուսիսային հատվածն ընդգրկվել է Հռոմեական կայսրության կազմում որպես Մյոզիա պրովինցիա ։ Մ.թ.ա. շուրջ 14 թվականին Բոսփորյան թագավորության նոր թագավոր է նշանակվել հռոմեամետ Պոլեմոն I-ը։ Այդ ժամանակից Բոսփորյանն թագավորությունն օժանդակ ուժեր է տվել հռոմեական բանակին, իսկ նրա դրամական համակարգը հայտնվել է հռոմեական վերահսկողության ներքո ։ Պոլեմոնի զոհվելուց հետո Օկտավիանոսը նրա այրուն ամուսնացրել է Արքելայոսի հետ, որ Կապադովկիայից էր, և որին անցել է նաև Պոնտոսը։ Արքելայոս տիրապետության տակ են անցել նաև Լեռնային Կիլիկիան ու Փոքր Հայքը։ Արքելայոսին հզորացնելը հռոմեացիներին ապահովել է ապահովագրել Փոքր Ասիան Պարթևստանի հնարավոր հարձակումներից։ Փոքր Ասիայի շատ փոքր պետություններում Օկտավիանոսն իշխանությունը թողել է նախկին ղեկավարներին, նույնիսկ եթե նրանք նախկինում սատարել էին Անտոնիոսին ։
Օկտավիանոսի արևելյան քաղաքականության հիմնական հարցը դարձել են Մերձավոր Արևելքի ամենամեծ պետության՝ Պարթևստանի հետ հարաբերությունները, որը ռազմական և տնտեսական տեսանկյուններից գրեթե չէր զիջում Հռոմին։ Պարթևստանում գահի համար սկսված պայքարը Հռոմին հնարավորություն է տվել օգտվել իր ամենաուժեղ թշնամու թուլությունից, բայց Օկտավիանոսը որոշել է պահպանել չեզոքություն։ Հավանաբար դա պայմանավորված էր պատերազմին խնամքով նախապատրաստվելու անհրաժեշտությամբ (Կրասսոսն ու Անտոնիոսը պարտություն էին կրել Պարթևստանում), ինչն անհնար էր երկարատև քաղաքացիական պատերազմների ավարտից անմիջապես հետո ։ Մ.թ.ա. 20-ական թվականների վերջին Օկտավիանոսը Սիրիա է ուղարկել խոշոր բանակ Տիբերիոսի գլխավորությամբ։ Այդ գործողության նպատակը հավանաբար եղել է միայն ուժի ցուցադրումը, և առաջին իսկ հնարավորության դեպքում հռոմեացիները հրաժարվել են պատերազմից՝ փոխարենը պահանջելով վերադարձնել Կրասսոսի բանակի դրոշներն ու գերիներին։ Իսկ Օկտավիանոսն իր դիվանագիտական հաջողության մասին լայնորեն ազդարարել է պալատական հեղինակների պոեզիայի, մետաղադրամների վրա արված գրությունների ու նկարների և հուշարձանների միջոցով։ Նույնիսկ Պրիմա Պորտում գտնված Օգոստոսի արձանը, որ կայսեր ամենահայտնի արձանն է, ներկայացնում է պարթևների կողմից վրա ռազմաավարային դրոշի հանձնման տեսարանը ։ Մ.թ.ա. 20 թվականին կայսեր մոտ են գնացել դեսպաններ Հնդկաստանից, որոնք հավանաբար հույս են ունեցել կազմել միություն ընդդեմ Պարթևստանի։ Օկտավիանոսը նույնիսկ դեսպանների հետ կնքել է համաձայնություն՝ սկիզբ դնելով հռոմեա-հնդկական հարաբերություններին ։ Մ.թ.ա. 10 թվականին Հրահատ Դ-ը Հռոմ է ուղարկել առաջին ամուսնությունից ծնված իր որդիներին։ Թեև որպես պատանդ իրենց ազգականներին սովորաբար ուղարկում էին Հռոմի վասալները, Հրահատն այդ քայլով լուծել է երկրի ներքին խնդիրները՝ հռոմեացի Մուզայի հետ ամուսնությունից ծնված իր որդուն ազատելով իր մահվանից հետո հնարավոր երկպառակություններից։ Մ.թ.ա. շուրջ 7 թվականին Հայքում մահացել է Տիգրան III-ը, որին գահ էր բարձրացրել Տիբերիոսի բանակը, և գահ է բարձրացել ոչ թե Հռոմի դրաո Արտավազը, այլ Տիգրան IV-ը, որ ուներ հակահռոմեական տրամադրություններ։ Օկտավիանոսը Տիբերիոսին հրամայել է հարթել իրադրությունը, բայց ժառանգորդը հրաժարվել է այդ գործից ու բոլորի համար անսպասելիորեն հեռացել Հռոդոս։ Մ.թ.ա. 2 թվականին հայտնի է դարձել, որ Հրահատ Դ-ն մահացել է։ Նոր թագավոր Հրահատ Ե-ն սատարել է Տիգրան IV-ն, ինչն Օկտավիանոիսն ստիպել է խոշոր բանակով Արևելք ուղարկել Գայոս Կեսարին։ Այնուամենայնիվ, զինված բախումից հաջողվել է խուսափել Գայոս Կեսարի ու Պարթևստանի երիտասարդ թագավորի հանդիպման շնորհիվ, որ կայացել է Եփրատի կղզում։ Արդյունքում Հռոմեական կայսրության և Պարթևստանի միջև կնքվել է բարեկամության պայմանագիր, որը եղել է բավական կայուն։ Կողմերը համաձայնել են իրենց ազդեցության սահման համարել Եփրատը, թեև Պարթևստանը Հայքը ճանաչել է Հռոմի ազդեցության գոտի : Ի վերջո, Օկտավիանոսի կառավարման օրոք հաստատվել է ուղղակի կապ Չինաստանի հետ. առաջին անգամ Հռոմ են ժամանել Հան դինաստիայի դեսպանները ։
Ռազմական բարեփոխումներ
Օկտավիանոսի նվաճողական քաղաքականությունը հիմնված էր բարեփոխված բանակի վրա։ Նրա կառավարության օրոք քաղաքացիական աշխարհամարտը վերջնականապես իր տեղը զիջել է կանոնավոր պրոֆեսիոնալ բանակին։ Լեգեոնների մեծ մասը, որը գործում էր մ.թ.ա. 30 թվականին (շուրջ 50-70 լեգեոններ ), կայսրը ցրել է՝ հատկացնելով հող ու գումար, իսկ պրովինցիաների բնակիչներին՝ Հռոմի քաղաքացիություն։ Մնացած լեգեոնները բնակավորվել են ծայրամասային պրովինցիաներում ։ Տարբեր տվյալներով՝ Օկտավիանոսը թողել է 25-ից մինչև 28 լեգեոն : Մ.թ.ա. 14 թվականին Օկտավիանոսը ցրել է տասնյակ հազարավոր զինվորների և նրանց հող հատկացրել, իսկ հաջորդ թվականին հայտարարել է, որ վետերաններին հող հատկացնելու փոխարեն կվճարվի որոշակի գումար։ Սահմանվել է առայության միասնական ժամետ՝ 16 տարի (հետագայում ավելացվել է մինչև 20 տարի)։ Այդ իրադարձությունները համարվում են Օկտավիանոսի ռազմական վերափոխումների ավարտ ։
Օգոստոս վերափոխումների արդյունքում լեգեոնները դարձել են մշտական զորաբաժանումներ։ Լեգեոնների հրամանատարությունը վստահվել է լեգատներին, որոնք եղել են նախկին քվեստորներից (ավելի ուշ՝ պրետորներից)։ Կանոնավոր են դարձել նաև օժանդակ ուժերը (աուքսիլիաներ), որոնցում ծառայել են 25 տարի։ Լեգեոներներն իրենց ծառայության համար ստացել են տարեկան 225 դինար (ցենտուրիոններն ու տրիբուններն ստացել են ավելի շատ), օժանդակ ուժերի զինվորները՝ 75 դինար։ Ամեն տարի կանոնավոր բանակ է ընդունվել 20-30 հազար կամավոր (Օկտավիանոսը ստիպողական հավաքի դիմել է խիստ հազվադեպ ): Սակայն մեր թվարկության սկզբում կայսերն այլևս չի հաջողվել հավաքել անհրաժեշտ քանակի կամավորներ, իսկ պարտադիր զորահավաքի ներմուծումը պատճառ է դարձել զանգվածաբար խուսափումների. Սվետոնիոսը նշում է, որ մի հռոմեացի կտրել է իր որդիների բութ մատները, որպեսզի նրանց չկարողանան տանել բանակ ։ Առաջին կայսրը կանոնավոր է դարձրել նաև պրետորական ինը կոհորտաներ (հայտնի էին որպես «պրետորական գվարդիա»), որոնք ուղղակիորեն ենթարկվում էին պրինցեպսին ու օգտվում նշանակալի արտոնություններից։ Օկտավիանոսն ստեղծել է անձնական թիկնապահ խումբ՝ առնվազն 500 մարդ, որոնք ընտրվում էին սկզբում Կալագուրիսի (ժամանակակից Կալաոռա) իբերներից, ապա գերմաններից։ Մոտավորապես մ.թ.ա. 27 թվականին ստեղծվել են քաղաքային կոհորտաները Հռոմը պաշտպանելու համար, որոնք հենց ամենասկզբից ենթարկվել են կայսրին ։
Օկտավիանոսի օրոք ստեղծվել է նաև մշտական ռազմածովային նավատորմ, որի հիմնական բազաները տեղակայված էին Միզենում ու Ռավեննայում։ Պարզ չեն նավատորմի անձնակազմների հավաքման սկզբունքները. ավանդաբար ենթադրվում է, որ առաջատար դիրքը պատկանել է ստրուկներին ու ազատարձակներին, բայց 20-րդ դարի երկրորդ կեսից սկսած նշվում է, որ զանգվածաբար ընդունվել են կայսրության ազատ քաղաքացիները՝ ինչպես պրովինցիաների, այնպես էլ Իտալիայի ու մայրաքաղաքի բնակիչներից։ Նավապետերի (տրիերարխ) շարքում, սակայն, եղել են նաև ազատարձակներ ։
Կանոնավոր բանակը թանկ է նստել Հռոմեական կայսրության համար. այն պահելու համար ծախսվել է հավաքված հարկերի ու տուրքերի կեսից ավելին, իսկ որոշ տվյալներով՝ մինչև 75 %-ը ։ Մ.թ. 6 թվականին Օկտավիանոսն ստեղծել է հատուկ ֆոնդ վետերաններին նպաստ (aerarium militare) բաժանելու համար։ Սկզբնապես նա դրան տվել է 170 մլն սեստերցի, սակայն այդ ֆոնդը լրացնելու համար ապագայում սահմանել է ևս երկու հարկեր՝ centesima rerum venalium (1 % հարկ վաճառքից) և vicesima hereditatium (5 % հարկ ժառանգությունից)։ Ենթադրվում է, որ այդ քայլը նպատակ ուներ ապագայում նվազեցնել բանակի կախվածությունը զորավարներից ։
Պրովինցիալ քաղաքականություն
Օկտավիանոսը մեծ ուշադրություն է դարձրել ինչպես կայսերական, այնպես էլ սենատական պրովինցիաների կազմակերպմանը։ Դրանց կառավարման համակարգն ընդհանուր առմամբ չի փոխվել։ Օկտավիանոսը մենակ եղել է մի ամբողջ շարք պրովինցիաների կուսակալ, որոնցից յուրաքանչյուրում նա նշանակել է լեգատ պրոպրետորական լիազորություններով (legatus pro praetore), որոնցից յուրաքանչյուրը կատարել է իրեն վստահված տարածքի անմիջական ղեկավարումը։ Բացառություն է կազմել կայսեր «անձնական տիրույթը»՝ Եգիպտոսը. այն ղեկավարել է պրեֆեկտը, որին նշանակում էր կայսրը հեծյալների դասից ։ Սենատական պրովինցիաները, ինչպես և նախկինում, ղեկավարել են պրոպրետորները կամ պրոկոնսուլները։ Նրանց օգնել են քվեստորները, որոնք Հանրապետության ժամանակաշրջանում զբաղվում էին հիմնականում ֆինանսական հարցերով ։ Օկտավիանոսը հռոմեական պատմության մեջ առաջին անգամ անցկացրել է պրովինցիաների մարդահամար, որի նպատակն էր օգնել հարկերի հավաքումը կազմակերպելուն ։ Վերանայվել է նաև պրովինցիաներում հարկադրման համակարգը։
Դեռ քաղաքացիական պատերազմներում հաղթելուց առաջ Օկտավիանոսն սկսել է զանգվածաբար գաղութները տեղափոխել Իտալիայի սահմաններից դուրս՝ տեղակայելով հիմնականում իսպանական, գալլական ու աֆրիկյան պրովինցիաների Միջերկրական ծովափի երկայնքով ։ Կանտաբրիական պատերազմների ավարտից հետո Օկտավիանոսը, հաշվի առնելով տեղի ցեղերի նոր ապստամբության հնարավորությունը, ռազմավարական կարևորություն ունեցող երկու վայրերումհիմնադրել է վետերանների երկու մեծ գաղութներ՝ Կեսարավգուստա (Caesaraugusta, ժամանակակից Սարագոսա) և Ավգուստա Էմերիտա (Augusta Emerita, ժամանակակից Մերիդա) քաղաքները։ Օգոստոսի կառավարության օրոք հիմնադրվել են բազմաթիվ նոր քաղաքներ ու ռազմական ճամբարներ հռոմեա-գերմանական սահմանին, ինչպիսիք են՝ Թրիեր (Augusta Treverorum), Վորմս (Augusta Vangionum), Մայնց (Mogontiacum), Մաաստրիխտ (Traiectum ad Mosam) և այլն։ Նոր բնակավայրեր են հիմնադրվել նաև կայսրության այլ հատվածներում, հիմնականում նրա սահմանների մոտ և անկայուն համարվող վայրերում։ Գոյություն ունեցող որոշ բնակավայրեր (հիմնականում քիչ ուրբանիզացված արևմտյան պրովինցիաներում) ստացել են քաղաքի կարգավիճակ։ Ի հիշատակ Ակտիումի և Ալեքսանդրիայի մոտ տարած հաղթանակների Օկտավիանոսն այդ վայրերի մոտ հիմնադրել է երկու Նիկոպոլիսներ (Νικόπολις – հաղթանակի, Նիկեի քաղաք)  ։ Գաղութներն ակտիվորեն դուրս բերելու և գոյություն ունեցող քաղաքների հովանավորության համար Հորացիոսն Օկտավիանոսին կոչել է «քաղաքների հայր» (pater urbium) : Ընդ որում, նոր գաղութներում հող ստացել են ոչ միայն Օկտավիանոսի զինվորները, այլև Անտոնիոսի բանակի վետերանները (թեև նրանց աշխատել են բնակեցնել հաղթանակած վետերաններից առանձին)։ Քանի որ վերջիններիս թվում կային արևելյան պրովինցիաների բազմաթիվ բնակիչներ, ստեղծվել են բազմամշակույթ բնակավայրեր, օրինակ՝ Նեմաուսում (ժամանակակից Նիմ) ի թիվս այլոց հող են ստացել նաև եգիպտացի վետերանները, որոնք աշխատել են պահել իրենց կրոնն ու մշակույթը ։ Գաղութաբնակների մեծ մասը, սակայն, եղել են Իտալիայից։ Վետերանները խանդավառությամբ են վերաբնակվել պորվինցիայում, քանի որ նրանք՝ որպես հռոմեական լիիրիավ քաղաքացիներ, այնտեղ ունեցել են արտոնյալ դրություն՝ համեմատած տեղի բնակչության հետ ։ Գաղութների հիմնումն ու պրովինցիաներում (գերազանցապես արևմտյան) վետերաններին հող շնորհելը նպաստել է նրանց ռոմանականացմանն ու օգնել տնտեսությանը բազմաթիվ մանր հողատերերի հայտնվելու շնորհիվ ։
Տնտեսական քաղաքականություն
Օկտավիանոսի կառավարության օրոք լուրջ փոփոխություններ են կատարվել դրամաշրջանառության համակարգում։ Կայսրն սկսել է համակարգված կերպով հատել ոսկե մետաղադրամներ՝ աուրեուսներ 25 դինար կամ 100 սեստերցի անվանական արժեքով (նախկինում ոսկե մետաղադրամներ Հռոմում հատվում էին անկանոն կերպով)։ Դրամական համակարգումմետաղադրամների ներմուծումը կայսրության բնակիչներին թույլ է տվել հեշտությամբ կնքել ցանկացած մասշտաբի գործարքներ՝ անշարժ գույքից մինչև սնունդ։ Սեստերցիներն ու դուպոնդիոսներն սկսել են հատվել օրիխալքից (արույրից)՝ համաձուլվածք, որը միջանկյալ տեղ է զբաղեցնում բրոնզի ու արծաթի միջև ։ Դրանից բացի Կեսարը, լինելով դիկտատոր, բախվել էր ֆինանական ճգնաժամի հետ, որի պատճառը մասամբ կանխիկ փողի բացակայությունն էր։ Օկտավիանոսի նվաճումներն ու առաջին հերթին Եգիպտոսի աանեքսիան, ինչպես նաև ոսկե մետաղադրամների կանոնավոր հատումն սկսելը լուծել են տնտեսությունում կանխիկ գումարի պակասի խնդիրը։ Սակայն նրա կառավարման օրոք մեծ քանակով դրամների հատումը հանգեցրել է գների տատանման ։
Արծաթե ու ոսկե մետաղադրամներն սկսել են հատվել Հռոմի սահմաններից դուրս կայսեր ղեկավարությամբ։ Խոշորագույն դրամահատարանը եղել է Լուգդունումը (ժամանակակից Լիոն)։ Մ.թ.ա. 14 և 12 թվականների միջև ընկած ժամանակահատվաում սենատը վերջնականապես դադարել է հատել արծաթե ու ոսկե մետաղադրամներ, իսկ մայրաքաղաքում նրա վերահսկողությամբ շարունակել են հատել միայն բրոնզե մանր մետաղադրամներ, որոնք նշվել են SC (Senatus Consulto) տառերով։ Օկտավիանոսի կառավարման օրոք դրամահատման վերահսկողությունը կենտրոնացվել է, իսկ դրամահատների (դրամահատման համար պատասխանատու պաշտոնյաներ) անուններն աստիճանաբար անհետացել են մետաղադրամների վրայից ։ Արևելյան պրովինցիաներում (առաջին հերթին Եգիպտոսում) մի որոշ ժամանակ պահպանվել են սեփական դրամական համակարգերն ու դրամահատման սեփական կենտրոնները ։ Կայսրը ոչ միշտ, բայց հաճախ իր պատկերը տեղադրել է մետաղադրամների դիմերեսին, իսկ դարձերեսին հաճախ տեղադրել է պատկերներ իր կյանքից, ստացած պատիվները կամ ազգականների նկարները ։ օկտավիանոսի օրոք մետաղադրամներն դարձել են կարևոր գործիք՝ պրոպագանդելու նոր իշխանությունը խորհրդանիշների ու կարգախոսների օգնությամբ, որոնք փորագրվել են մետաղադրամի վրա ։ Սակայն ճիշտ չէ պրոպագանդիստական համարել Օկտավիանոսի վարած դրամական ողջ քաղաքականությունը. նախ՝ կայսրության բնակչության մեծ մասն առօրյա կյանքում չէր օգտագործում ոսկե ու որոշ չափով նաև արծաթե մետաղադրամներ՝ տարաբնույթ ու մանրամասն սյուժեներով։ Երկրորդ՝ մետաղադրամների որոշ խոշոր թողարկումներ ունեին բավական տափակ պատկերներ, իսկ նոր իշխանության պրոպագանդայի բազմաթիվ վառ օրինակներ գտնվել են ոչ մեծ քանակով հատված դրամների վրա ։
Կայսրն ստեղծել է առանձին գանձարան, որտեղ կուտակվել են կայսերական պրովինցիաներից հավաքված հարկերը (fiscus – ֆիսկուս)։ Այն գոյություն է ունեցել պետական գանձարանին զուգահեռ, որը վերահսկում էր սենատը (aerarium – էրարիում)։ Մ.թ.ա. 23 թվականին Օկտավիանոսն էրարիումի վերահսկողությունը քվեստորների փախարեն հանձնել է պրետորներին։ Ֆիսկուսից բացի Օկտավիանոսը տնօրինել է խոշոր անձնական ֆոնդ (patrimonium), որը լրացվել է իր սեփական ունեցվածքի, նվաճումներից ստացած շահույթների, կալվածքների ու ժառանգությունների հաշվին ։ Կայսրը հաճախ է միջամտել էրարիումի գործունեությանը ։ Սակայն նրա կառավարման օրոք դրանց միջև դեռևս չկար հստակ սահման. հավանաբար ֆիսկուսն ու էրարիումը վերջնականապես բաժանվել են միայն հաջորդ կայսրերի օրոք ։
Օկտավիանոսի օրոք բարեփոխվել է հարկադրման համակարգը։ Սկզբում պրինցեպսը միասնականացրել է կայսերական պրովինցիաների հարկադրման համակարգը, իսկ կարճ ժամանակ անց այդ օրինակով վերանայվել է հարկահավաքումը սենատական պրովինցիաներում։ Կարևոր նորամուծություն է դարձել հարկերի հավաքման կանոնավոր բնույթը։ Օկտավիանոսը հրաժարվել է ուղղակի հարկերը պուբլիկաններին հանձնելուն և դրանց հավաքումը հանձնարարել է առանձին համայնքների։ Միասնականացվել են հողի հարկի (tributum soli) հավաքման ընդհանուր սկզբունքները, թեև նրա դրույքները տարբեր էին, իսկ որոշ պրովինցիաներում այն հավաքում էին պատրաստի ապրանքներով: Ենթադրվում է, որ ոչ բավարար զարգացած շուկայական հարաբերությունների պատճառով գյուղացիները հաճախ հարկերը վճարել են մթերքով, որը պետությունն ընդունել է հաստատուն գներով և հաշվել որպես կանխիկ փողով արված վճարումներ։ Կանոնավոր կերպով սկսել է հավաքվել շնչահարկ։ Միևնույն ժամանակ պահպանվել է հանարապետական սկզբունքը, որի դեպքում հռոմեական քաղաքացիներն ու լատինական քաղաքացիություն ունեցողները ենթակա չէին ուղղակի հարկահավաքման։ Օկտավիանոսի կառավարման սկզբում արևելյան որոշ պրովինցիաներում պահպանվել են հելենիստական հարկային համակարգերը, սակայն աստիճանաբար դրանց տեղը գրավել է հռոմեական կանոններով կատարվող հարկահավաքումը։ Կայսրը հաշվի է առել նաև ազդեցիկ կապալառուների շահերը՝ նրանց թույլ տալով հավաքել հարկերի որոշ տեսակներ, թեև պուբլիկաններին թույլ չեն տվել գործել նոր կազմավորված պրովինցիաներում, և նրանց ազդեցությունն աստիճանաբար նվազել է ։ Պրովինցիաների միջև առևտրի համար հավաքվել են տուրքեր, բայց դրանք եղել են ոչ մեծ և չեն խանգարել միջերկրածովյան առևտրի զարգացմանը։ Օկտավիանոսը սահմանել է հինգ տոկոսանոց հարկ ստրուկներին ազատելու և ժառանգություն ստանալու համար ։ Ի վերջո, կայսրն սկսել է հրապարակել հաշվետվություններ պետական ֆինանսների վիճակի (rationes imperii) վերաբերյալ ։
Կայսրության ժամանակաշրջանում փողն սկսել է լայնորեն կիրառվել հասարակական կյանքի բոլոր ոլորտներում, և Ստրաբոնը, որ Օկտավիանոսի ժամանակակիցն էր, արդեն բարտերը դիտարկել է փոխանակության «բարբարոսական» մեթոդ։ Արդյունքում Հռոմեական պետության տնտեսությունում ուղղակի վճարումների մակարդակը զգալիորեն ավելի բարձր էր ինչպես Հանրապետության դարաշրջանի, այնպես էլ ուշ անտիկ շրջանի համեմատությամբ։ Օկտավիանոսի կառավարման վերջում, ըստ ժամանակակից գնահատականների, այն կազմել է ՀԱԱ-ի շուրջ կեսը ։ Ընդհուպ մինչև մեր թվարկության III դարը դրամի թողարկումը, ենթարկվելով առաջին հերթին պետական շահերի իրացմանը, լուրջ խնդիրներ չի ստեղծել տնտեսության ոլորտում։ Դա կապված է եղել պետության դրամական քաղաքականության վերաբերյալ տարրական, փորձի վրա հիմնված որոշակի պատկերացումների հետ, որը թույլ է տվել պահպանել միասնական փոխարժեք չորս տարբեր մետաղներից ստեղծված մետաղադրամների բարդ համակարգում՝ միևնույն ժամանակ թույլ չտալով կանխիկ փողի երկարաժամկետ պակասություն ։
Եգիպտոսի գրավումն ու Հարավային Արաբիայի նավահանգստերից օգտվելու հնարավորությունը թույլ են տվել օգտագործել ծովային ուղիղ ճանապարհ դեպի Հնդկաստան և բազմապատիկ անգամ ավելացնել առևտրի ծավալը՝ համեմատած նախորդ դարաշրջանի հետ ։ Այնուամենայնիվ, արտաքին առևտուրը մեծ դեր չի կատարել. Հռոմեական պետության սահմաններից դուրս գտնվող տարածքներից հիմնականում ներկրվել են պերճանքի պարագաներ։ Ընդհակառակը, պրովինցիաների միջև կատարվող առևտրի շնորհիվ բավարարվել է հացահատիկի, ձիթապտղի յուղի, գինու և առօրյա օգտագործման այլ ապրանքների պահանջը։ Ծովային առևտուրը ծաղկում է ապրել Միջերկրական ծովում խաղաղություն հաստատելու և ծովահենությունն արմատախիլ անելու շնորհիվ։ Առևտրի զարգացմանը նպաստել են նաև նվաճված տարածքների ընդգրկումը շուկայական հարաբերություններում, առևտրային խոշոր կենտրոնների վերականգնումը (առաջին հերթին՝ Կարթագենի ու Կորինթոսի), ճանապարհների արդիականացումը, ինչպես նաև առևտրային գործարքներին պետության չմիջամտելու շնորհիվ։ Օկտավիանոսի կառավարման օրոք Իտալիան տնտեսական ծաղկում է ապրել նոր տեսխնոլոգիաների յուրացման ու նոր արտադրությունների ստեղծման, նոր շուկաների բացման և արևելյան պրովինցիաների զարգացած արհեստների հետ պատշաճ մրցակցության շնորհիվ։ Աճող արտահանումը թույլ է տվել զգալիորեն նվազեցնել առևտրային հավասարակաշռության պակասությունն Իտալիայում ։ Իտալիայի տնտեսական ծաղկման լրացուցիչ գործոն է դարձել պրովինցիաների նվաճումը. քանի դեռ գաղութաբնակները դեռևս չէին յուրացրել իտալական տեխնոլոգիաներն ու չէին հասցրել հիմնել բազմամյա գյուղատնտեսական մշակաբույսերի ցանքատարածություններ (օրինակ՝ խաղողի), այնտեղ տարվել են մեծ քանակով պատրաստի մթերքներ մետրոպոլիայից ։
Առևտրի զարգացմանը զուգահեռ տարածվել են խարդախությունները, ընդ որում՝ նրանք իրենց ակտիվ գործունեությունը մայրաքաղաքից տեղափոխել են Իտալիա ու պրովինցիաներ ։ Միաժամանակ Իտալիայի ազատ գյուղացիությունը վնաս է կրել գյուղատնտեսությունում ստրուկների դերի ավելացման ու Հռոմում մշտապես հաց բաժանելու պատճառով, ինչի հետևանքով Իտալիայում հացահատիկ աճեցնելը դարձել է ոչ շահավետ։ Հանրապետության ժամանակաշրջանում հռոմեական բանակի հիմքը ծառայած գյուղացիության թուլացման խնդիրը գիտակցվել է ամենաբարձր մակարդակում, բայց կայսրը ոչ մի գործնական քայլ չի ձեռնարկել (Սվետոնիոսը հիշատակել է գյուղացիներին օգնելու նպատակով հացի բաժանումը չեղարկելու կայսեր ծրագրի մասին, որից նա հրաժարվել է հեռանկարային չլինելու պատճառով ): Մ.թ.ա. 23 թվականին մայրաքաղաքին հացահատիկ մատակարարելու հետ կապված դժվարություններից հետո Օկտավիանոսը որոշ ժամանակ անձամբ է վերահսկել Հռոմի պարենամատակարարումը cura annonae լիազորության շնորհիվ, իսկ մոտավորապես մ.թ.ա. 6 թվականին ստեղծել է հատուկ պաշտոն՝ պրեֆեկտ աննոնա, որպեսզի կանոնավոր կերպով ղեկավարվի այդ ոլորտը։ Միաժամանակ նա կրճատել է անվճար հաց ստացողների քանակը՝ 320 հազարից հասցնելով 200 հազարի ։
«Բարքերի վերականգնման» քաղաքականություն
Օկտավիանոսը մեծ նշանակություն է տվել բարոյական կարգերի վերականգնմանն ըստ հին հռոմեական օրինակի։ Բարքերի անկման՝ որպես բոլոր երկպառակությունների ու քաղաքացիական պատերազմների սկզբնապատճառի վերաբերյալ պատկերացումները լայնորեն տարածված էին Հռոմում մ.թ.ա. I դարում (այդ գաղափարի ամենահայտնի տարածողներից մեկը եղել է պատմագիր Գայոս Սալլուստիոս Կրիսպոսը), իսկ առաջին կայսեր շրջապատում նման գաղափարների կողմնակից էին Տիտոս Լիվիոսն ու Հորացիոսը (վերջինը՝ ավելի ջերմեռանդ) ։
Մ.թ.ա. 18-17 թվականներին Օկտավիանոսն անցկացրել է առնվազն երկու օրենք, որ կանոնակարգում էին ամուսնությունը Հռոմում: Սենատորների ու հեծյալների դասերին պատկանող մինչև 60 տարեկան բոլոր տղամարդիկ և մինչև 50 տարեկան բոլոր կանայք պետք է ամուսնացած լինեին, ընդ որում՝ սենատորներին արգելվում էր ամուսնանալ ազատարձակների դուստրերի հետ, ինչքան էլ հարուստ լինեին նրանք։ Օրենքին չենթարկվելու դեպքում նրանց որպես պատիժ սպառնում էր հասարակական միջոցառումներին մասնակցելու արգելք և ժառանգություն ստանալու սահմանափակումներ։ Ամուսնական դավաճանությունների մասին օրենքը (lex de adulteris) բավական խիստ էր. ամուսնացած կանանց սիրեկաններին սպառնում էին խոշոր տուգանքներ և արտաքսում, իսկ ամուսինն իրավունք է ստացել բաժանվել անհավատարիմ կնոջից պարզեցված կարգով։ Ամուսինը նույնիսկ իրավունք ուներ առանց դատի սպանել իր կնոջ սիրեկանին, եթե նա ստրուկ էր, այդ ընտանիքի ազատարձակը, ինչպես նաև գլադիատոր կամ դերասան (այդ և մի շարք այլ մասնագիտությունների տեր մարդիկ օրենքով բնորոշվում էին որպես մարդիկ, որոնք ապրելու համար վաստակում էին մարմնով  qui corpore quaestum facit): Ընդ որում, կնոջն ու նրա սիրեկանին պատասխանատվության ներկայացնելը դարձել է ոչ թե իրավունք, այլ պարտականություն. տղամարդը, որն ինչ-որ պատճառով չէր հայտնում նրանց մասին, ըստ օրենքի պետք է դատապարտվեր որպես կավատ։ Եթե հայրն իր դստերը տեսել է սիրեկանի հետ, նա իրավունք ուներ սպանել նրանց առանց դատի (սակայն օրենքը թույլ չէր տալիս սպանել սիրեկանին և կենդանի թողնել իր դստերը)։ Տղամարդը չէր կարող դատապարտվել միայն կնոջ հետ ունեցած կապի համար, եթե նա գրանցված չէր որպես մարմնավաճառ ։ Պապիոս-Պոպեոսի՝ մ.թ.ա. 9 թվականի օրենքն ամրագրել և հստակեցրել է նախորդ օրենքների դրույթները (ժամանակակից պատմաբանները չեն կասկածում, որ այդ օրենքի ընդունումը նախաձեռնել է Օկտավիանոսը ): Ամուրիները զրկվել են ժառանգությամբ ունեցվածք ստանալու իրավունքից, իսկ երեխա չունեցողները կարող էին ստանալ միայն կտակում նշված գումարի կեսը ։ Տակիտոսը նշում է, որ այդ օրենքի գործադրումը հանգեցրել է մի շարք չարաշահումների, իսկ երկրորդ կայսր Տիբերիոսն ստեղծել է հատուկ հանձնաժողով իրավիճակը բարելավելու համար։ Միևնույն ժամանակ հռոմեացի պատմագիրը նշում է, որ օրենքի գործելու ժամանակաշրջանում ծնելիության մակարդակը գրեթե չի փոխվել ։ Նշված դրույթներից բացի օրենքում կատարվել են լրացումներ ու ճշտումներ մ.թ.ա. 11 և մ.թ. 4 թվականներին ։
Օկտավիանոսի ընտանեկան օրենսդրության վերաբերյալ միասնական կարծիք չկա։ Նշվում են այնպիսի նպատակներ, ինչպիսիք են պետության կայունացման համար ավանդական կարգերի վերականգնումը, հակառակորդներին հետապնդելու համար հիմունքների ձեռքբերումը, տուգանքների շնորհիվ գանձարանի լրացումը ։ Հաճախ դիտարկվում են նաև ժողովրդագրական խնդիրներ՝ ապագայում զինվորների թվի ավելացումը և քաղաքացիների շրջանում պրովինցիայի բնակիչների ու ազատարձակների թվի ավելացման միտման փոխում հօգուտ Իտալիայի բնիկների թվի մեծացման ։
Օկտավիանոսի ընտանեկան օրենսդրության ժողովրդականությունը ծայրահեղ ցածր է եղել։ Հռամեացիները ձգտել են խուսափել դրանցից՝ օգտագործելով օրենքի բացթողումները, օրինակ՝ տարածվել են ամուսնության տարիքին չհասած աղջիկների հետ կեղծ նշանադրությունները, որոնք հետագայում չեղարկվել են, սակայն թույլ են տվել շուրջ երկու տարի փաստացիորեն մնալ ամուրի՝ միևնույն ժամանակ չենթարկվելով օրենքով նախատեսված խտրականություններին ։ Ավանդական հայրիշխանական ամուսնության վերականգնման ժամանակի ընտրությունը եղել է անհաջող. հենց Օկտավիանոսի օրոք է արագացել կանանց ազատագրումը, իսկ կայսերը մեղադրել են նրա համար, որ նրա ընտանիքը բոլորովին էլ չի եղել օրինավորության օրինակ ։ Օվիդիոսն իր «Սիրո գիտություն» պոեմում ուղղակիորեն ծաղրանմանակել է Օգոստոսի ընտանեկան օրենսդրությունը , ինչն արագացրել է բանաստեղծի վտարումը հեռավոր Տոմի (ժամանակակից Կոնստանցա)։ Օգոստոսի ժամանակաշրջանի մեկ այլ բանաստեղծ՝ Սեքստոս Պրոպերցիոսը, սիրելիին ուղղված բանաստեղծության մեջ գրել է.
Բարքերի «վերափոխման» քաղաքականությունն արտահայտվել է շքեղությունը սահմանափակող օրենքների անցկացման մեջ։ Մ.թ.ա. 18 թվականին Օկտավիանոսը հաստատել է խիստ համեստ սահմանային ծախսեր շքեղ խնջույքների համար։ Շուտով նա հրապարակել է օրենքներ, որոնցով սահմանափակվել է կանանց հագուստում թանկարժեք նյութերի օգտագործումն ու չափազանց շքեղ կառույցների, այդ թվում նաև շիրմաքարերի կառուցումը։ Քանի որ Տիբերիոսը կրկին փորձել է սահմանափակել շքեղությունների համար կատարվող ծախսերը, ենթադրվում է, որ Օկտավիանոսի քայլերն անարդյունավետ են եղել ։ Օկտավիանոսն ինքը վարել է համեստ կենսակերպ՝ համեմատած իր բազմաթիվ հարուստ ժամանակակիցների հետ, թեև նրա դուստրը, օրինակ, շքեղ կյանք է վարել ։
Կրոնական քաղաքականություն
Կայսեր կրոնական քաղաքականությունը, որն ուղղված էր հռոմեական ավանդական հավատալիքների ամրապնդմանը, համարվում է «հանրապետության վերականգնմանն» ուղղված նրա գործունեության կարևորագույն կողմերից մեկը ։ Օկտավիանոսը վերակառուցել կամ նորից կառուցել է 82 տաճար և սրբավայր Հռոմում, վերականգնել պետության ու ժողովրդի բարգավաճման համար ավգուրյան գուշակությունների ավանդույթը (auguris salutis), իրավունք ստացել ընտանիքները տեղափոխել պատրիկների՝ պատերազմների և բնական անկման պատճառով նոսրացած շարքերը ։ Մ.թ.ա. 12 թվականին՝ Լեպիդոսի մահվանից հետո, Օկտավիանոսը դարձել է մեծ պոնտեֆիքս։ Օգտվելով այդ լիազորություններից՝ նա վերականգնել է Յուպիտերի ֆլամինի քրմական կարևոր պաշտոնը (flamen Dialis), որն ազատ էր մնացել մ.թ.ա. 87 թվականին Լուցիոս Կոռնելիուս Մերուլայի ինքնասպանությունից հետո ։ Մ.թ.ա. 2 թվականին կայսրն օծել է Վրիժառու Մարսի տաճարն (Mars Ultor) Օգոստոսի ֆորումում, որտեղ դրանից հետո պետք է հավաքվեր սենատը պատերազմի ու խաղաղության հարցերը քննելու համար ։ Կրկին սկսել են անցկացվել խաղեր լուպերկալիաների տոնի ժամանակ և խաղեր ի պատիվ լարերի՝ խաչմերուկների հովանավորների ։ Վերականգնելով վերջիններիս պաշտամունքը՝ Օգոստոսը հրամայել է վերականորոգել փողոցների ու ճանապարհների խաչմերուկներում գտնվող լարերի բոլոր սրբավայրերը, ինչպես նաև հանձնարարել է դրանցում ավելացնել իր պատկերը ։ Լայնորեն տարածվել են պատերազմներն ավարտելու և խաղաղություն հաստատելու կոչերը (pax Augusta), և մ.թ.ա. 13 թվականին Հռոմում հիմնադրվել է խաղաղության զոհասեղանը (ara pacis): «Աստվածային Օգոստոս գործերում» կայսրն ընդգծել է, որ նրա կառավարման օրոք երեք անգամ փակվել են Յանուսի տաճարի դարպասները, ինչը խորհրդանշում էր բոլոր պատերազմների դադարեցումը ։ Վերականգնվել է նաև աստվածացված աբստրակցիայի պաշտամունքը՝ Pax Augusta («Օգոստոսի խաղաղություն»), որն ուղեկցվել է ամեն տարի կատարվող զոհաբերություններով ։
Մեծ պոնտեֆիքսի պաշտոնից բացի կայսրը եղել է ավգուրների, քվինդեցեմվիրների և սեպտեմվիրներ-էպուլոնների քրմական կոլեգիաների անդամ ։ Երբ Օկտավիանոսը գտնվել է Հռոմում, նա մասնակցել է կրոնական ծեսերին ու խնամքով հետևել մեծ պոնտեֆիքսի համար սահմանված բազմաթիվ կանոններին (օրինակ՝ նա խուսափել է հանգուցյալներին նայելուց, նույնիսկ եթե ներկա է գտնվել իր հարազատների թաղմանը) ։ Սակայն նա չի բնակվել ի պաշտոնե իր համար նախատեսված Ֆորումում գտնվող պետական տանը (domus publica), այլ Պալատինում գտնվող իր տան կողքին կառուցել է Վեստայի սրբավայրը հավերժական կրակով, որպեսզի կատարի կրոնական ծեսերը ։ Օտար կրոնների նկատմամբ կայսեր վերաբերմունքը փոխվել է կախված իրավիճակից։ Չնայած մ.թ.ա. 42 թվականին եռապետերը որոշել են սկսել Սերապիսի ու Իսիդայի տաճարների կառուցումը Հռոմում, Օկտավիանոսը հետագայում դադարեցրել է այդ շինարարությունը Եգիպտոսի թագուհի Կլեոպատրայի կողմից Մարկոս Անտոնիոսին աջակցելու պատճառով (տաճարի շինարարությունն ավարտվել է միայն Կալիգուլայի օրոք)։ Մ.թ.ա. 28 թվականին նա արգելել է կատարել եգիպտական պաշտամունքներ մայրաքաղաքում, իսկ իշխանության գլուխ անցնելուց հետո ցուցաբերել է քամահրանք նաև եգիպտական աստվածների նկատմամբ ։ Օգտվելով մեծ պոնտեֆիքսի լիազորություններից՝ Օգոստոսը մ.թ.ա. 12 թվականին հրամայել է այրել երկու հազար մարգարեական տարբեր գրքեր, որոնք մեծ ժողովրդականություն էին վայելում քաղաքացիական պատերազմների անհանգիստ ժամանակներում, իսկ Կումիի Սիբիլլայի մարգարեությունների պաշտոնական խմբագրությունը հրամայել է փորագրել Պալատինյան Ապոլլոնի քանդակի պատվանդանին։ Մ.թ.ա. 33 թվականին Ագրիպպան (հավանաբար Օկտավիանոսի հրամանով) մայրաքաղաքից վտարել էր մոգերին ու աստղագուշակներին ։
Օկտավիանոսը իր կառավարումը կապել է նոր՝ «ոսկե» դարի սկզբի հետ։ Էտրուսկների իմաստունները, որոնցից հռոմեացիները վերցրել էին դարերը հաշվելու ավանդույթը, սկզբում նախորդ՝ իններորդ դարի ավարտ և քաղաքացիական պատերազմների սկիզբ հայտարարել են մ.թ.ա. 49 թվականին և «Կեսարի գիսաստղը» մ.թ.ա. 44 թվականին։ Սակայն մ.թ.ա. 17 թվականին երկնքում հայտնվել է նոր գիսաստղ, և Օկտավիանոսը դա մեկնաբանել է որպես դարերը փոխվելու իսկական նշան՝ կազմակերպելով շքեղ Սեկուլյար (Դարի) խաղեր   ։ Նոր դարաշրջանի սկիզբը գովաբանվել է մասնավորապես պալատական բանաստեղծ Վերգիլիոսի կողմից, որը կանխագուշակել է հավերժական ոսկեդարի սկսվելը   ։ Հորացիոսն իր «Էպոդներում» նույնպես գրել է նոր դարի սկզբնավորման մասին, բայց նրա տարբերակը պակաս լավատեսական էր ։
Կայսեր պաշտամունքը և Կեսարի սրբացումը
Օկտավիանոսի օրոք սկիզբ է առել կայսեր պաշտամունքը, որը ծագել էր դեռ Գայոս Հուլիոս Կեսարի օրոք նրա մեծարումից։ Մ.թ.ա. 42 թվականի հունվարի 1-ին սենատորները, որ խուսափել էին պրոսկրիպցիայից, Կեսարին հայտարարել են աստված, ինչն Օկտավիանոսին թույլ է տվել իրեն կոչել աստծո որդի ։ Գահակալի կազմակերպված մեծարման առաջին քայլերն արվել են սենատի նախաձեռնությամբ և ժողովրդի աջակցությամբ Անտոնիոսի դեմ տարած հաղթանակից հետո։ Կայսեր ծննդյան, Անտոնիոսի մահվան, եգիպտական արշավանքից վերադառնալու և Նավլոխի ու Ակտիումի ճակատամարտերում տարած հաղթանակների օրերը դարձել են տոներ, իսկ Անտոնիոսի ծննդյան օրը (ենթադրաբար՝ հունվարի 14)՝ անիծյալ օր։ Սկզբնական շրջանում Օկտավիանոսին չէին երկրպագում աստծուն հավասար, ինչն արտահայտվում էր զոհաբերություններով. կենդանները նախկինի պես զոհաբերվել են աստվածներին, իսկ Օկտավիանոսի հոգու պատվին պետք է կատարվեին միայն լիբացիաներ (անարյուն զոհաբերություններ)։ Նրա անունը ներառվել է բոլոր պաշտոնական աղոթքներում ու երդումներում, ինչպես նաև սալի քրմերի հիմնում։ Մ.թ.ա. 19 թվականի աշնանից Օգոստոսի պատվին սկսել են անցկացվել խաղեր ու հանդիսություններ՝ Օգոստալիաներ ։ Շուտով Օգոստոսի հոգուն որպես զոհ սկսել են մատուցել ցլեր ։ Մ.թ.ա. 8 թվականին Օգոստոսի պատվին վերանվանվել է սեքստիլիս ամիսը։ Սկզբում ծրագրվել է կայսեր պատվին կոչել սեպտեմբերը՝ նրա ծննդյան ամիսը, բայց ի հիշատակ առաջին կոնսուլության և Անտոնիոսի դեմ տարած հաղթանակի վերանվանման համար ընտրվել է ամռան վերջին ամիսը ։ Մ.թ.ա. 2 թվականի փետրվարի 5-ին Օկտավիանոսը սենատից ստացել է «հայրենիքի հայր» (pater patriae կամ parens patriae) պատվավոր տիտղոսը ։
Այնուամենայնիվ, Օկտավիանոսը հրաժարվել է ընդունել միայն աստվածներին հատուկ պատիվներ՝ հավանաբար զգուշանալով իր որդեգիր հոր՝ Կեսարի բախտը կրկնելուց ։ Որոշ պատմաբաններ հերքում են կազմակերպված կայսերական պաշտամունքի գոյությունն Օգոստոսի կենդանության օրոք, չնայած աղբյուրներում կան ոչ երկիմաստ վկայություններ ։ Կայսեր պաշտամունքի տարածմանը նպաստել են նրա արձանները, որոնք մեծ թիվ էին կազմում Հռոմում և տեղադրված էին ֆորումում, Վրեժխնդիր Մարսի տաճարի, Պանթեոնի (Ագրիպպան ուզում էր կայսեր արձանը տեղադրել տաճարի ներսում՝ աստվածների արձանների շարքում, բայց Օկտավիանոսը մերժել է ), ինչպես նաև քաղաքի փողոցներում ու խաչմերուկներում և այլ վայրերում գտնվող 265 փոքր մատուռներում։ Նրա պատկերը հաճախ տեղ է գտել մետաղադրամների վրա, թեև նախկինում կենդանի մարդկանց դիմանկարները խիստ հազվադեպ էին պատկերվում հռոմեական մետաղադրամների վրա։ Ըստ Վ. Էքի՝ Օկտավիանոսը «գերակշռում էր հասարակական տարածքում» ։ Միևնույն ժամանակ կայսրը պահանջել է, որ նույնիսկ ծերության տարիներին իրեն պատկերեն երիտասարդ, ինչը հակասել է հռոմեական դիմանկարների՝ իրականին առավելագույնս մոտ լինելու ավանդույթներին ։ Արդյունքում գոյություն չունի Օգոստոսին ծեր հասակում ներկայացնող որևէ պատկեր ։
Օկտավիանոսի՝ կենդանության օրոք ստացած մեծարանքները զգալիորեն տարբերվել են Իտալիայում ու արևմտյան պրովինցիաներում մի կողմից և արևելյան պրովինցիաներում՝ մյուս կողմից։ Արևմուտքում գոյություն են ունեցել միայն նրա կամ նրա ու Ռոմա աստվածուհու պատվին կանգնեցված զոհասեղաններ, իսկ տաճարներն ու բազմաթիվ արձաններն սկսել են տեղադրվել արդեն նրա մահվանից հետո ։ Միևնույն ժամանակ Օկտավիանոսը վերցրել է Եգիպտոսում Պտղոմեոսների օրոք ընդունված իշխանության ատրիբուտները և այդ պրովինցիան ղեկավարել է որպես նրանց շարունակող։ Պահպանվել են հռոմեական կայսեր պատկերները՝ արված եգիպտական տեխնոլոգիայով։ Եգիպտական հույներն ընդհանուր առմամբ բնիկների հետ միակարծիք են եղել գահակալ-աստծո վերաբերյալ և նրան կոչել են Զևս-Ազատարար (Zεὺς Ἐλευθέριος [Zeus Eleutherios]): Կառուցվել են նաև տաճարներ նրա պատվին։ Դրանցից առաջինը հավանաբար եղել է Անտոնիոսի սրբավայրը, որ հիմնադրվել էր Կլեոպատրայի կողմից, բայց որի կառուցումն ավարտվել և օծվել է որպես Օկտավիանոսի տաճար։ Հետագայում Ալեքսանդրիայի օրինակին են հետևել նաև մյուս քաղաքները ։ Օկտավիանոսի կենդանության օրոք նրա պաշտամունքը զարգացել է նաև Փոքր Ասիայում։ Որոշ քաղաքներ սկսել են օգտագործել նոր թվականություն՝ սկսած Անտոնիոսի դեմ նրա տարած հաղթանակից, մյուսները վերանվանվել են նրա պատվին (մասնավորապես այդպես են հայտնվել մի քանի քաղաքներ Կեսարեա (Caesarea) անունով) կամ նրան շնորհել են իրենց քաղաքի համահիմնադրի պատվավոր կոչում։ Սակայն կայսրը հրեաներին խնդրել է տաճարներ կառուցել ոչ թե միայն իր պատվին, այլ անպայման Հռոմը խորհրդանշող Ռոմա աստվածուհու հետ միասին :
Մ.թ.ա. 14 թվականի սեպտեմբերի 17-ին՝ Օկտավիանոսի մահվանից մեկ ամիս անց, սենատը նրան հռչակել է աստված և հաստատել պետական պաշտամունք նրա պատվին։ Այդ որոշումը հիմնված էր առաջին հերթին հռոմեական սենատորի հայտարարության վրա, թե ինքը տեսել է, թե ինչպես է Օգոստոսի հոգին բարձրանում երկինք, ինչպես նաև այլ բարենպաստ նշանների վրա ։ Կեսարի օրինակով աստվածացված գահակալին սկսել են կոչել «աստվածային Օգոստոս» (divus Augustus): Նոր կայսր Տիբերիոսն ամեն կերպ ողջունել է իր որդեգիր հոր պաշտամունքը։ Շուտով Օկտավիանոսի պատվին Հռոմում հիմնադրվել է տաճար (նրա կառուցումն ավարտել է Կալիգուլան) և հիմնել են ավագ քրմերի (ֆլամինների) կոլեգիաներ նրա պաշտամունքի իրականացման համար։ Առաջին ֆլամին է դարձել Գերմանիկոսը, իսկ նոր պաշտամունքի քրմուհի՝ Լիվիան։ Ստեղծվել է այլ կոլեգիա ևս՝ sodales Augustales, որի կազմում ընդգրկվել են ամենաանվանի սենատորները։ Նախքան Օկտավիանոսի տաճարի շինարարության ավարտը նրան երկրպագել են Վրեժխնդիր Մարսի տաճարում, որտեղ տեղադրվել է նրա ոսկե արձանը։ Հանգուցյալ կայսեր կյանքի հետ կապված տոների կարգավիճակը բարձրացվել է ։
Շինարարական գործունեություն, Հռոմի բարեկարգում
Օկտավիանոսը հիմնադրել է հարուստ զարդարանքներ ունեցող Ֆորումը Վրեժխնդիր Մարսի մեծ տաճարով ։ Նրա օրոք մայրաքաղաքում սկսել է ակտիվորեն օգտագործվել մարմարը։ Ամբողջությամբ Կարարայի մարմարից կառուցված առաջին շենքը հավանաբար եղել է Ապոլլոնի տաճարը ։ Օկտավիանոսը վաղ տարիքում (մ.թ.ա. 30-ական թվականների վերջին, երբ նա դեռ մոտ 30 տարեկան էր) հիմնադրել է իր ապագա դամբարանը (Օգոստոսի դամբարան), ինչը կապված էր նրա հաճախադեպ հիվանդությունների, ինչպես նաև իրեն Անտոնիոսին հակադրելու ձգտման հետ, որը ցանկություն էր հայտնել թաղվել Ալեքսանդրիայում ։ Մ.թ.ա. 29 թվականին ֆորումում բացվել են Հուլիայի կուրիան ու Կեսարի տաճարը ։ Մ.թ.ա. 20 թվականին այնտեղ տեղադրվել է սյունաշար՝ մինչև այլ քաղաքներ եղած հեռավորությունների նշումով ։ Կայսրը պետական միջոցներով գնել է մի քանի տուն Պալատին բլրի վրա և դրանց տեղում կառուցել իր սեփական, բավական համեստ տունը ։ Կապրի կղզում, որը Օկտավիանոսը փոխանակել էր նեապոլցիների հետ, նա հիմնադրել է վիլլա ։
Օկտավիանոսը մեծ ուշադրություն է դարձրել քաղաքացիական շինարարությանը։ Նրա կառավարման օրոք վերանորոգվել են բազմաթիվ հին ճանապարհներ և կառուցվել նորերը, ստեղծվել են նոր շուկաներ ու պահեստներ ։ Բազմաթիվ հասարակական շենքեր կառուցվել են Ագրիպպայի վերահսկողությամբ, որի շինարարական գործունեությունը համարվում է սերտ կապված Օկտավիանոսի հետ։ Մասնավորապես, կայսեր զինակիցը կառուցել է երկու նոր ջրանցույցներ և վերանորոգել մի քանիսը, կառուցել ջրի հարյուրավոր պահեստներ ու շատրվաններ։ Նա վերանորոգել է մայրաքաղաքի բազմաթիվ փողոցներ, հասարակական կառույցներ ու քաղաքային կոյուղին, ինչպես նաև ավարտին է հասցրել Սեպտա Հուլիայի շինարարությունը, որն սկսել էր դեռ Կեսարը ։ Մարսյան դաշտում կառուցել է հասարակական խոշոր թերմեր, արհեստական լիճ, ջրանցք ու բարեկարգ այգիներ, իսկ Ֆորումում տեղադրել է աշխարհի քարտեզը ։ Ագրիպպայի մահվանից հետո Օկտավիանոսն ստեղծել է երեք սենատորներից կազմված հանձնաժողով հասարակական շինությունների վիճակը վերահսկելու համար (curatores locorum publicorum iudicandorum) :
Օկտավիանոսի կառավարման սկզբում մայրաքաղաքում որոշ շինություններ կառուցել են տրիումֆի արժանացած զորավարները նվաճողական արշավանքներից հետո (մասնավորապես, Գայոս Ազինիոս Պոլլիոնը կառուցել է ու գրքերով ապահովել Հռամի առաջին հանրային գրադարանը)։ Սակայն Օկտավիանոսի օրոք կողմնակի անձանց տրիումֆի արժանացնելու պրակտիկան ընդհատվել է, ինչի պատճառով դադարել է զորավարների կողմից հասարակական շինությունների կառուցումը։ Տրիումֆի արժանացած զորավարի կողմից կառուցված վերջին խոշոր շենքը եղել է Բալբոսի թատրոնը ։ Մ.թ.ա. 6 թվականին Հռոմում տեղի ունեցած հերթական խոշոր հրդեհից հետո Օկտավիանոսը նախկին մասնավոր բրիգադների փոխարեն կազմակերպել է կանոնավոր հրշեջ գնդի 7 կոհորտա (vigili) վիգիլների պրեֆեկտի գլխավորությամբ։ Հրդեհները մարելուց բացի նրանք գիշերները հսկել են քաղաքի կարգը ։
Ընտանիք
Պատանության տարիներին Գայոս Օկտավիանոսը նշանադրվել է Սերվիլիայի՝ Պուբլիոս Սերվիլիոս Իսավրիկոսի դստեր հետ ։ Սակայն մ.թ.ա. 43 թվականին նա չեղարկել է նշանադրությունն ու երկրորդ եռապետության կնքումն ամրագրելու համար ամուսնացել Կլոդիա (Կլավդիա) Պուլխրայի՝ Մարկոս Անտոնիոսի խորթ աղջկա հետ՝ ամուսնական տարիքին հասնելուց անմիջապես հետո ։ Մ.թ.ա. 41 թվականին, երբ դեռ չէր լրացել ամուսնության երկու տարին, Օկտավիանոսը բաժանվել է նրանից ։ Ըստ Սվետոնիոսի՝ «գժտվելով իր զոքանչի՝ Ֆուլվիայի հետ, նա, չդիպչելով իր կնոջը, նրան ազատ է թողել կույս» : Օկտավիանոսի երկրորդ կինը դարձել է Սկրիբոնիան՝ Սեքստոս Պոմպեոսի ազգականուհին։ Նրանց միությունը երջանիկ չէր, և շուտով նրանք բաժանվել են ։ Նրանց ամուսնալուծությունն արագացրել է Օկտավիանոսի ծանոթությունը Լիվիայի՝ Տիբերիոս Կլավդիոս Ներոնի կնոջ հետ։
Օկտավիանոսին միակ երեխան պարգևել է Սկրիբոնիան, որը եղել է նրա դուստր Հուլիան։ Լիվիայի հետ ամուսնությունից կայսրը երեխաներ չի ունեցել ։ Մ.թ.ա. 2 թվականին Օկտավիանոսն իր դստերն արտաքսել է Պանդատարիա կղզի՝ ըստ պաշտոնական ձևակերպման, անառակության համար ։ Օկտավիանոսը հարազատ որդիներ չի ունեցել, և տարբեր ժամանակներում նրա հնարավոր ժառանգորդներ են համարվել տարբեր մարդիկ։ Արդյունքում նրա ժառանգորդը դարձել է իր որդեգրյալը՝ Տիբերիոսը։
Մահ
Սվետոնիոսը մանրամասն նկարագրել է Օկտավիանոսի մահը Նոլայում մ.թ.ա. 14 թվականի օգոստոսի 19-ին՝ իններորդ ժամին՝ հաշված արևի ծագելուց (մոտավորապես ժամը 15-ին՝ ըստ ժամանակակից հաշվարկների)։ Ըստ հռոմեացի պատմագրի՝ նա հարցրել է ընկերներին, թե «լավ է արդյոք ինքը կատարել կյանքի կոմեդիան», և ներկայացրել է երկտող, որով ավարտում էին իրենց ելույթները մնջախաղի դերասանները։ Կայսեր վերջին խոսքերն ուղղված են եղել Լիվիային ։ Նրա մարմինը տեղափոխվել է Հռոմ և դիակիզվել Մարսյան դաշտում, իսկ աճյունասափորը տեղադրվել է վաղուց կառուցված դամբարանում, որտեղ արդեն հանգչում էին նրա հարազատները ։ Նրա հիմնական ժառանգորդները, ըստ կտակի, դարձել են Տիբերիոսն ու Լիվիան, իսկ մյուս որդեգիրը՝ Ագրիպպա Պոստումոսը, կտակում ընդհանրապես չի հիշատակվել, իսկ իր հարազատ դստեր ու թոռնուհու վերաբերյալ նա միայն նշել է, որ նրանց չթաղեն իր դամբարանում ։ Կտակին կցվել են հանձնարարություններ իր թաղման կազմակերպման և հաշվետվություն պետության վիճակի (չի պահպանվել) մասին, ինչպես նաև դամբարանի դիմաց տեղադրելու համար համառոտ կենսագրություն, որը պահպանվել է և հայտնի է որպես «Աստվածային Օգոստոսի գործերը» ։
Կառավարման արդյունքներ, ժառանգություն
Օկտավիանոսը կարողացել է հաշվի առնել Կեսարի դիկտատուրայի փորձը՝ հաստատելու համար միահեծան իշխանություն ու շրջապատողներին համոզելու, որ այն անհրաժեշտ է ու անխուսափելի ։ Չհամարձակվելով հաստատել բացահայտ միապետություն՝ Օկտավիանոսն օգտագործել է հանրապետական ինստիտուտները՝ օրինականացնելու համար իր փաստացիորեն գերիշխող դիրքը (պատմագիտության մեջ տարբեր մեկնաբանություններ են տրվել Օգոստոսի՝ արտաքինից անորոշ իշխանությանը)։ Արդեն մ.թ.ա. I դարում Օգոստոսի՝ պրինցեպսի իշխանության ժառանգական լինելը հաստատել չցանկանալը կանխագուշակել է գահի փոխանցման ճգնաժամի առաջացումը: Օկտավիանոսի հաջորդների օրոք սկսված կատաղի պայքարը ժառանգության համար հանգեցրել է Օգոստոսի կողմից հաստատված Հուլիոս-Կլավդիոսների դինաստիայի արագ անկմանը։ Ներոնը՝ այդ դինաստիայի վերջին կայսրը, ինքնասպան է եղել 68 թվականին, իսկ 11 տարի անց մահացել է Օգոստոսի վերջին ազգականուհին՝ Հուլիա Կալվինան ։ Միայն քաղաքացիական պատերազմից ու մի շարք պալատական հեղաշրջումներից հետո է կայսր Ներվան իրականացրել առաջին անգամ Գալբայի կողմից առաջարկված իշխանության կայուն փոխանցման ծրագիրը՝ ժառանգորդի ընտրությունը նրա անձնական հատկությունների հիման վրա՝ առանց հաշվի առնելու ազգակցությունն ու դրան հաջորդած որդեգրումը ։ Այնուամենայնիվ, ավանդական պաշտոնների համադրության վրա հիմնված իշխանությունը եղել է բավական կայուն և գոյություն է ունեցել մինչև բացահայտ միապետության՝ դոմինատի հաստատումը ։
Օկտավիանոսը բարեփոխել է բանակը՝ ամենայն հավանականությամբ հույս ունենալով գրավել ողջ Եվրոպան, ապա նաև ամբողջ աշխարհը։ Սակայն այդ ծրագիրն իրականացնել չի հաջողվել առաջին հերթին «բարբարոսներին» թերագնահատելու պատճառով, ինչն արտահայտվել է Պաննոնիայի ու Գերմանիայի ապստամբություններում։ Դրանից բացի, կայսրն ամբողջովին կենտրոնացրել է բանակի ղեկավարությունը, և պրովինցիաներում հրամանատարների ցանկացած քաղաքական ակտիվություն արմատախիլ անելու նրա ձգտումը կանխագուշակել է բանակի ոչ բավարար ճկունությունը։ Կայսերը հաջողվել է բանակը պահել իր վերահսկողության ներքո, բայց նրա հաջորդների օրոք այն վերածվել է ինքնուրույն քաղաքական ուժի ։ Կայսեր նշանակալի ձեռքբերումն է դարձել քաղաքացիական պատերազմների դադարեցումը, ինչի արդյունքում զարգացել են գյուղատնտեսությունը, արհեստներն ու միջերկրածովյան առևտուրը։ Օկտավիանոսի սոցիալական հենարանը բավական լայն էր, իսկ կայսրն ինքը նախապատվություն չէր տալիս ո՛չ սենատորներին, ո՛չ հեծյալներին, ոչ էլ բնակչության որևէ այլ խմբավորման։ Ի վերջո, պրինցիպատի ձևավորումը ավարտին է հասցրել Հռոմի՝ նախկինի պես ընտրվող մագիստրոսների կողմից կառավարվող մեծ քաղաք-պետությունից վերածվելը համաշխարհային գերտերության՝ նոր սկզբնավորվող բյուրոկրատական համակարգով ։
Օկտավիանոսի անձը
Օկտավիանոսի՝ որպես տիրակալի ունակությունները գնահատվում են տարբեր կերպ՝ նրան որպես եռանդուն ու տաղանդավոր տիրակալ ճանաչելուց մինչև այն եզրակացությունները, որ նա չի ունեցել լուրջ ընդունակություններ՝ ինչպես իր որդեգիր հոր, այնպես էլ իր տաղանդավոր ժամանակակիցների հետ համեմատած ։
Արտաքին տեսք
Օկտավիանոսի արտաքինը հայտնի է միայն պահպանված բազմաթիվ արձանների շնորհիվ։ Սակայն պետք է հաշվի առնել, որ կայսրրին պատկերելիս պալատական քանդակագործները շրջանցել են ավանդական ռեալիստականությունը։ Ըստ Սվետոնիոսի՝ Օկտավիանոսը եղել է ոչ բարձրահասակ, բայց դա նկատվել է միայն բարձրահասակ մարդկանց համեմատությամբ։ Նույն հեղինակը հիշատակում է կայսեր քարտուղարի վկայությունը այն մասին, թե նա ունեցել է հինգ ու երեք քառորդ ֆուտ հասակ (շուրջ 170 սմ), ինչը նույնիսկ միջինից բարձր հասակ էր այն ժամանակի համար ։ Չնայած միջահասակ լինելուն՝ Օկտավիանոսն իրեն համարել է ոչ բավականաչափ բարձրահասակ, այդ պատճառով էլ օգտագործել է բարձր ներբաններ ունեցող կոշիկներ ։
Պլինիոս Ավագը նշում է, որ Օկտավիանոսն ունեցել է բաց գույնի աչքեր (նրա օգտագործած glauci բառը կարող է նշանակել մոխրա-երկնագույն, կանաչավուն կամ բաց կապույտ) ։ Սվետոնիոսը նրա աչքերը նկարագրել է որպես բաց գույնի ու փայլող, ինչպես նաև հիշատակում է, որ ծերության տարիներին նա սկսել է վատ տեսնել ձախ աչքով ։ Լիովին պարզ չէ նաև նրա մազերի գույնը. նույն հեղինակը նշել է, որ նա ունեցել է թեթևակի գանգուր բաց գույնի մազեր ոսկեգույն երանգով, բայց Էդրիան Գոլդսոուրսին ենթադրում է, որ անտիկ հեղինակները կարող էին նկատի ունենալ դարչնագույնին մոտ գույն ։
Բնավորություն, սովորություններ, հայացքներ
Օկտավիանոսը եղել է ծայրահեղ սնահավատ։ Այն բանից հետո, երբ կայծակի հարվածից մահացել է իր պատգարակի առջևից քայլող ստրուկը, նա սկսել է վախենալ որոտից. իր մոտ կրել է փոկի կաշի (համարվել է, որ կայծակը երբեք չի խփում այդ կենդանուն ), իսկ ուժեղ որոտի ժամանակ թաքնվել է ստորգետնյա ապաստարանում ։ Կայսեր վրա մեծ ազդեցություն են ունեցել երազները։ Դրանց ազդեցությամբ նա փախել է մարտի դաշտից Ֆիլիպպիի ճակատամարտում, Կապիտոլիումում գտնվող Յուպիտերի տաճարը զարդարել զանգակներով, Եփեսոս վերադարձրել քանդակագործ Միրոնի կողմից ստեղծված Ապոլլոնի արձանը և ամեն տարի հռոմեացիներից խնդրել ողորմություն։ Սվետոնիոսը նույնիսկ ընդհանուր գծերով հայտնել է կատարված երազների վիճակագրությունը. հավանաբար կայսրը վարել է մանրամասն հաշվարկներ  ։ Օկտավիանոսը հավատացել է նշաններին, նախանշաններին ու հրաշքներին և սեփական նախաձեռնությամբ խուսափել է նոր գործ սկսել ամեն ամսվա նոնիին (nonae համահունչ է non — «ոչ» բառին, իսկ բացառականում nonis համահունչ է non is — «[դու] չես գնում» կապակցությանը ) : Օկտավիանոսը վախեցել է թզուկություն և ֆիզիկական արատներ ունեցող մարդկանցից, թեև մի անգամ հռոմեացիներին ցուցադրել է ոմն Լուցիոսի, որն ունեցել է երկու ֆուտ (շուրջ 57 սմ) հասակ , իսկ թզուկ Կոնոպը խաղացել է նրա թոռնուհու՝ Հուլիայի հետ ։ Օկտավիանոսն իր իռացիոնալ վախերը չի թաքցրել շրջապատողներից ։ Ի վերջո, կայսրը զգուշացել է մահափորձերից, օրինակ՝ հրամայել է տանջանքների ենթարկել (և իբր թե նույնիսկ անձամբ սպանել է) հռոմեական պրետորին՝ կասկածելով, թե նրա ձեռքի գրելու աղյուսակների մեջ կա զենքի գաղտնարան , սենատորների ցուցակի վերանայման ժամանակ նա զրահ է կրել ու իրեն շրջապատել իր ամենաուժեղ ընկերներով ։