cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Սյունիքի ազատագրական պայքար (1722-1730)
Արևելյան Հայաստանում այդ ժամանակ իշխում էին Բագրատունիներից, Սյունիներից ու Առանշահիկներից սերող ազնվական տոհմերի ներկայացուցիչներ, այդ թվում՝ Հասան-Ջալալյանների, Դոփյանների, Պռոշյանների, Օրբելյանների, Վաչուտյանների, Զաքարյանների և Կյուրիկյանների շառավիղները, ովքեր իրենց վերահսկողության տակ ունեին ոչ ընդարձակ կալվածքներ։ Պարսիկները նրանց «մելիք» էին անվանում (ملك՝ թագավոր)։ Նրանցից բացի հայ ժողովրդի շահերը ներկայացնում և հայերին համախմբում էր Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսը, որի նստավայրը 1441 թվականից գտնվում էր Էջմիածնում ։
1677 թվականին կաթողիկոս Հակոբ Դ Ջուղայեցին Էջմիածնում գումարում է գաղտնի ժողով, որին մասնակցում էին հոգևոր ու աշխարհիկ 12 գործիչներ, այդ թվում՝ Սյունիքի ու Արցախի մելիքներից ոմանք ։ Եվրոպական պետությունների օգնությանը դիմելու նպատակով կազմված պատվիրակությունը 1678 թվականի վերջերին Հակոբ Ջուղայեցու գլխավորությամբ հասնում է Կոստանդնուպոլիս։ Այդտեղ երկու տարի անց հիվանդությունից մահանում է Հակոբ Ջուղայեցին։ Պատվիրակության հետ մեկնած Իսրայել Օրին, ճանապարհվում է Իտալիա, ապա Ֆրանսիա, որտեղ անցնում է զինվորական ծառայության։ Այնուհետև տեղափոխվում է Գերմանիա, հաստատվում Դյուսելդորֆ քաղաքում։ Օրին տեղի իշխան Հովհան Վիլհելմի հետ քննարկում է Հայաստանի ազատագրության հարցը, որից հետո այցելում է Հայաստան՝ տեղում իրավիճակին ծանոթանալու և բանակցություններ վարելու համար ։
Անգեղակոթի ժողով
Հայաստան վերադառնալիս Սյունիքի Անգեղակոթ գյուղում Իսրայել Օրին Մելիք Սաֆրազի հետ հրավիրում է գաղտնի խորհրդակցություն։ Դրան մասնակցում են Սյունիքի տասնմեկ իշխան-մելիքներ։ Ժողովը, ի տարբերություն նախորդ ազատագրական ժողովների (Էջմիածին՝ 1441 և 1547, Սեբաստիա՝ 1562, Էջմիածին՝ 1677) կրում էր աշխարհիկ բնույթ։ Մելիքներն իրենց կնիքներով և ստորագրություններով հաստատված նամակներ են հանձնում Իսրայել Օրուն, որոշում նրան լիազորել՝ շարունակելու բանակցությունները եվրոպական երկրների, այդ թվում՝ Ռուսական կայսրության հետ։ Օրու հետ Եվրոպա պետք է ճանապարհվեր Մինաս վարդապետ Տիգրանյանը։ Գերմանիայի կայսերընտիր իշխան, Պֆալցի գահակալ Հովհան Վիլհելմին ուղարկված նամակում հայ մելիքներն ու զինվորականները հայտնում էին, որ իրենք պատրաստ են զինված ապստամբություն բարձրացնել՝ գերմանացիների փոքրաթիվ օգնական զորքի առկայության պարագայում, ապա Հովհան Վիլհելմին ճանաչել հայոց թագավոր։ Հովհան Վիլհելմին ներկայացված ծրագրում նշվում էր Հայաստանից ազատագրության ծրագրի ընթացքը։ Նապխատեսվում էր ազատագրական շարժման մեջ ընդգրկել նաև օսմանյան լծի տակ գտնվող Արևմտյան Հայաստանը։ Իշխանը հավանություն է տալիս Իսրայել Օրու ծրագրին և առաջարկում գնալ իր երկու դաշնակիցների՝ Տոսկանայի և Ավստրիայի դուքսերի համաձայնությունը ստանալու։ Ֆլորենցիայում դուքսը խոստանում է զորք տրամադրել, բայց Վիեննայի արքունիքում հրաժարվում են. Լեոպոլդ VI-ը Մուստաֆա II սուլթանի հետ 1699 թվականին հաշտության պայմանագիր էր կնքել ։
1701 թվականի ամռանը Իսրայել Օրին ժամանում է Ռուսական կայսրություն։ Հայաստանի ազատագրության ծրագիրը Օրին ներկայացնում է Պետրոս I կայսրին։ Այդ ժամանակ Մերձբալթյան տարածքների համար ռուս-շվեդական պայքարը վերածվել էր հակամարտության, որը հայտնի էր «Հյուսիսային պատերազմ» անունով։ Պետրոս Մեծը հուսադրում է Իսրայել Օրուն, որ ռազմական գործողությունների ավարտից հետո կզբաղվի Հայաստանի ազատագրության հարցով ։
1702 թվականի գարնանը Իսրայել Օրին և Մինաս վարդապետը մոսկվայաբնակ հայ զինվորական Միրոն Վասիլևի միջոցով նամակներ են ուղարկում Եսայի Հասան-Ջալալյանին։ Վերջինս սերում էր Հասան-Ջալալյանների ազնվական տոհմից, որի կրտսեր ներկայացուցիչները սովորաբար դառնում էին հոգևոր առաջնորդներ։ Եսային 1701 թվականին ընտրվել էր Գանձասարի կաթողիկոս և ղեկավարում էր Ղարաբաղի ու Շամախիի կուսակալությունների քրիստոնեական թեմերը։ Օրին Արցախի մելիքներին հայտնում է բանակցությունների հաջող ընթացքի մասին։ Պարսկաստանում, և մասնավորապես՝ Անդրկովկասում իրավիճակին ծանոթանալու նպատակով նա դեսպանություն է ուղարկում այնտեղ՝ Իսրայել Օրու ղեկավարությամբ։ Վերջինս ևս մեկ անգամ գնում է Եվրոպա, լինում Հռոմում։ Հռոմի պապ Կղեմես XI-ը Իրանի շահին նամակ է ուղղում, որում խնդրում էր քրիստոնյա բնակչության նկատմամբ հալածանքներ թույլ չտալ։ Օրին նամակով անցնում է Մոսկվա, լինում նորակառույց մայրաքաղաք Սանկտ Պետերբուրգում և 1707 թվականի հուլիսին 50 հոգանոց դեսպանությամբ ճանապարհվում Իրան։ 1708 թվականին նա հասավ Շամախի, 1709 թվականին՝ Պարսկաստանի մայրաքաղաք Սպահանում ։
Օրին Սպահանից վերադառնում է Շամախի և շուրջ մեկ տարի մնում Անդրկովկասում։ Նա լինում է Արցախում, հանդիպում Եսայի Հասան-Ջալալյանին ու մելիքների։ Օրին հայտնում է 1709 թվականի հունիսի 27-ին Պոլտավայի ճակատամարտում շվեդների դեմ ռուսների հաղթանակի լուրը։ Կաթողիկոսը Օրու հետ լինում է Շիրվանում, Արցախի ու Պարսկաստանի հայաբնակ շրջաններում։ Երբ Իսրայել Օրին պատրաստվում էր վերադառնալ Մոսկվա, Եսայի Հասան-Ջալալյանն իր երկու եպիսկոպոսների հետ միանում է Իսրայել Օրու պատվիրակությանը։ Պետրոս I-ի հանձնարարությամբ Օրին Արցախից Ռուսաստան էր տանում 20 հայ մետաքսագործ ընտանիքներ և մեծ քանակությամբ հում մետաքս՝ Մոսկվայում մետաքսի գործարան հիմնելու համար, արցախյան 25 ձիեր և թանկարժեք նվերներ։ Ռուսական իշխանություններից Օրին ստանում է միայն երեք նավ՝ գույքն ու մարդկանց տեղափոխելու համար։ 1711 թվականի ամռանը նրանք հասնում են Աստրախան։ Մոտավորապես 50 տարեկան հասակում Իսրայել Օրին այստեղ հանկարծամահ է լինում։ Եսայի կաթողիկոսը, Աստրախանի հայկական եկեղեցու բակում կատարելով Իսրայել Օրու թաղման կարգը, վերադառնում է Արցախ ։
Զանգեզուրի ազատագրում
18-րդ դարի սկզբներից Սյունիքում և Արցախում պատրաստվում էին ազատագրական շարժման։ Արցախում բնակչությունը միատարր էր՝ հայկական, և պայքարը ղեկավարվում էր մելիքների ու հոգևորականության, մասնավորապես՝ Ավան հարյուրապետի ու Գանձասարի կաթողիկոս Եսայի Հասան-Ջալալյանի կողմից։ Նրանք կարողացել էին հավաքագրել 40 հազարանոց բանակ։ Մինչդեռ Սյունիքում բնակչությունը մաքուր հայկական չէր. լեռնային շրջաններում բնակություն էին հաստատել իսլամադավան ցեղեր, իսկ ազատագրական ուժերը սակավամարդ էին և ոչ համախմբված։ Բացի այդ, այնտեղ հզոր էին շրջակա պարսկամետ և իսլամադավան իշխանները։ Զանգեզուրում ազատագրական շարժումը կազմակերպելու և վրաց ազատագրական ուժերի հետ կապեր հաստատելու նպատակով Սյունիքի մելիքների ու տանուտերերի հանձնարարությամբ հայ առևտրական Ստեփանոս Շահումյանը մեկնում է Թբիլիսի և բանակցում վրաց արքայորդի Շահնավազի հետ։ Նրա խնդրանքով Քարթլի-Կախեթի թագավոր Վախթանգ VI-ը 1722 թվականին Սյունիք է ուղարկում մի քանի հայ զորավարներ ։ 30 հոգանոց զորականների ջոկատը, որոնց շարքում առավել հայտնին Դավիթ Բեկն էր, հաստատվեցին Շինուհայր ավանում և իրենց շուրջը համախմբեցին տեղի զինված ուժերը։ Դավիթ Բեկի ստեղծում է ռազմական խորհուրդ, աչքի ընկած զորականներից Մխիթարին նշանակում զորքերի սպարապետ, իսկ Տեր-Ավետիսին, Փարսադանին, Թորոսին, Ավթանդիլին, Բայանդուրին և ուրիշներին տալիս զորաջոկատի հրամանատարի կոչում ։ Սյունիքի մելիքներն ու տանուտերերը՝ Չավնդուրի Թորոս իշխանը, Պապ և Պալի հարյուրապետները, Հալիձորի մելիք Փարսադանը և ուրիշներ, ներկայանում են Դավիթ Բեկին և պատրաստակամություն հայտնում միանալ ազատագրական շարժմանը։ Դավիթ Բեկը կարողանում է ստեղծել 2000-անոց կանոնավոր բանակ, իր մոտ հրավիրում Տաթևի վանքի հոգևոր առաջնորդ Հովակիմ եպիսկոպոսին, ով հավաստում է հոգևոր դասի աջակցությունը ազատագրական պայքարին ։
Նույն տարվա աշնանը Դավիթ Բեկը պարտության մատնեց կարաչոռլու և ջևանշիր քոչվոր ցեղերին։ Ուչթափա (üçtepe՝ եռաբլուր) տեղանքում ջևանշիր 32 ցեղերի մի քանի հազարանոց զորքի դեմ Դավիթ Բեկի 400 հոգանոց զորամասը հաղթանակ է տանում։ Վաչկատուն ցեղերի անասուններն ու ունեցվածքը բաժանվեց հայ գյուղացիներին։ Զորավարի հեղինակությունը աճեց։ Ապա գրավվում է Տաթևի մոտ գտնվող ամրոցը, որը պատկանում էր իսլամ ընդունած մելիք Բաղրին ։ Դավիթ Բեկը մելիքին բերում է Շինուհայր և հրամայում եկեղեցում բոլորի ներկայությամբ տասներկու օր բարձրաձայն ասել. «Լո՛ւյս Լուսավորչի հավատին, վայ ուրացողին»։ Այնուհետև հրամայում է կտրել նրա գլուխը, իսկ ինքը գալիս և հաստատվում է Տաթևում։ Մելիքի ունեցվածքը բաժանվում է զինվորներին ու գյուղացիներին։ Բեկը գլխատել է տալիս նաև Երիցվանիկի (Արծվանիկ) իսլամ ընդունած մելիք Ֆրանգյուլին։ Վախկոտություն ու խուճապ տարածելու համար գլխատվում է Պապ զորավարը, կարճատև կալանքի ենթարկվում Տեր-Ավետիսը, Մխիթար սպարապետը և ուրիշներ։ Այս գործողություններից հետո հայկական զորքերում կարգուկանոն է հաստատվում։
Հայ բնակչությունը ոտքի է կանգնում նաև երբեմնի Սյունիքի թագավորության մայրաքաղաք Կապանում։ Շրջակա մուսուլման տիրակալները՝ Բարգուշատի ու Ղարադաղի խաները, 18000-անոց զորքով հարձակվում են հայկական զորքերի վրա։ Կապանի Եղվարդ գյուղի մոտ 1723 թվականին Չավնդուրի ճակատամարտում հայերը հաղթանակ տարան։ Ազատագրված Կապանը միացավ հայկական իշխանությանը։ Հայկական ուժերի կենտրոնատեղի դարձավ Հալիձորի բերդը։ Մխիթար Սպարապետի և Տեր-Ավետիսի գլխավորած հայկական զորաջոկատները գրավում են նաև Զևայի անառիկ բերդը՝ ջախջախելով տեղի մոտ 4000-անոց կայազորը։ Մեկ տարի անց՝ մայիսի 29-ին, հայկական զորաջոկատները գրավում են ռազմավարական կարևոր նշանակություն ունեցող Որոտան բերդը ։ 1724 թվականին պարսից շահ Թահմասպ II-ի հրամանով Ղարադաղի խանը հարձակվում է հայկական իշխանության վրա։ Դավիթ Բեկին օգնության են հասնում Արցախի զորամասերը՝ Իվան Կարապետի ու Ավան հարյուրապետի հրամանատարությամբ։ Հայերի հաղթանակը վերջնականապես ամրպնդեց օտար լծի ազատագրումը։ Դրան հաջորդեց Գողթան և Արևիք գավառների ազատագրումը. Ագուլիսը ու Մեղրին մտան հայկական իշխանության տարածք։ Սյունիքի մելիքներն ու տանուտերերը Դավիթ Բեկին ընդունում են որպես երկրամասի գերագահ իշխան և հայտնում իրենց հպատակությունը ։
Դավիթ զորավարի հրամանով ամրացվում են հայկական բերդերը, որտեղ հաստատվում է մշտական կայազոր։ Առավելապես հայտնի էին Չավնդուրի բերդը՝ 2000 զինվորով, Կալերը՝ 700, Շինուհայրը՝ 550, Սիսիանը՝ 500, Տաթևը և Մեղրին՝ 400-ական, և այլն։ Զանգեզուրի բանակները բաղկացած էին 7000 զինվորից։ Բանակները բաժանվում էին զորամասերի, որոնց հրամանատարներ են կարգվում տեղական մելիքներն ու Վրաստանից ժամանած հայ զորականները։ Զորամասերն ունենում են իրենց դրոշները և ենթարկվում էին Դավիթ Բեկին։ Կապանի Հալիձոր բերդը դառնում է իշխանանիստ ավան, ամրացվում ու կառուցապատվում է։
1722-25 թվականներին՝ երեք տարվա ընթացքում, հաղթահարելով բոլոր դժվարությունները, Դավիթ Բեկը ոչ միայն վտարեց օտարներին ու թշնամիներին, այլև համախմբեց Սյունիքի հայկական մելիքությունները մեկ դրոշի ներքո։ Միևնույն ժամանակ Արցախում սկսած ազատագրական պայքարը նույնպես պսակվել էր հաջողությամբ։ Միևնույն ժամանակ Հայաստանի հյուսիսային հարևան Վրաստանը հարձակման էր ենթարկվել օսմանյան զորքերի կողմից. թուրքերը 1723 թվականին գրավել էին Թբիլիսին՝ տիրանալով ողջ թագավորությանը։
1723 թվականից հայ-վրացական միացյալ զորքերը, Պետրոս Մեծի խոստման համաձայն՝ ոգևորված Կասպիական արշավանքի մասին լուրով, սպասում էին Գանձակի մոտ գտնվող Չոլակ վայրում։ Արցախի զորահրամանատարությունը համաձայնության էր եկել Գանձակի մուսուլմանների հետ՝ թուրքական հարձակման դեպքում համատեղ պայքարելու նպատակով։ Սակայն ռուսական օգնությունը տեղ չի հասնում, իսկ գանձակեցիներն անցնում են թշնամու կողմը. 1723 թվականին գրավվում է նաև Գանձակը։ Արևելյան Հայաստանը հյուսիսից, արևմուտքից ու արևելքից շրջապատվում է թուրքական զորքերով։
Հալիձորի ու Մեղրու ճակատամարտեր
1722 թվականի Իրանի գահակալական կռիվներից հետո օսմանյան սուլթան Ահմեդ III-ը (1703-1730) հրամայում է զորք հավաքել՝ Անդրկովկասի ու Ատրպատականի վրա հարձակվելու նպատակով։ Զորահրամանատար Աբդուլլահ փաշայի գլխավորությամբ կազմակերպված բանակը 1723 թվականին գրավում է վրաց մայրաքաղաք Թիֆլիսը, ապա՝ որոշ ժամանակ անց՝ Գանձակը։ Ռուսաստանի կայսր Պետրոս I-ը, ով սկսել էր Կասպիական արշավանքը (1722-1723), 1724 թվականին պայմանագիր է կնքում թուրքերի հետ։ Դրա համաձայն՝ ռուսներին թույլատրվում էր գրավել Իրանի՝ միայն Կասպից ծովին հարող տարածքները. Շամախիից արևմուտք ընկած գավառները պետք է նվաճվեին թուրքերի կողմից։
1724 թվականի ամռանը թուրքական զորքերը պաշարում են Երևանը։ Երևանի ինքնապաշտպանությունից հետո, կորցնելով 20 000 զինվոր՝ թուրքերը գրավում են 10 000-անոց քաղաքը։ Երևանի վերջին կուսակալը հանձնում է բերդի բանալիները թուրքերին և տեղափոխվում Իրան ։ Կուսակալության մյուս տարածքները գրավելուց հետո թուրքերը շարժվում են արևելք։ Թուրքական բանակները Երևանի գրավումից հետո շարժվում են դեպի Սյունիք և Ատրպատական։
1726 թվականին նրանք թուրքերը Նախիջևանի կողմից՝ Արաքս գետի հունով, ներխուժում են Սյունիք։ Տեղացի թուրքերի ու պարսից խաների շնորհիվ նրանք կարողացան առաջանալ ու մի քանի հաղթանակներ տանել։ Շրջակա մուսուլման տիրակալների հետ միացած՝ օսմանյան զորավարները փորձում են գրավել Սյունիքը և վերջ տալ հայկական իշխանությանը։ Դավիթ Բեկն իր զորքերով ամրանում է Հալիձորի բերդում։ Մարտի 24-ին ութ մելիքների ու հարյուրապետների ստորագրությամբ նամակ է ուղարկվում Ռուսաստան՝ օգնության խնդրանքով, որը, սակայն, անպատասխան է մնում։ Որոշ ռազմական գործիչներ հանդես են գալիս թուրքերի հետ զինակցելու կոչին։ Նրանց մի մասն անցավ թշնամու կողմը։
Օսմանյան բանակների դեմ տարած հաղթանակներից հետո Դավիթ Բեկը, համոզվելով, որ ռուսական կողմից օգնություն չի ստանալու, պատվիրակություն է ուղարկում պարսից շահ Թահմասպ II-ի մոտ՝ համագործակցության առաջարկությամբ։ Վերջինս պարտություն էր կրել թուրքերից ուստի հավանություն է տալիս առաջարկությանը։ Մազանդարանում ապաստանած շահը հատուկ հրովարտակով ճանաչում է Դավիթ Բեկի իշխանությունը, նրան իրավունք վերապահում դրամ հատելու։ Նա Սյունիք է ուղարկում «Քաջ Դավիթ Բեկդ և քաջարի հայ զորականներին» ուղերձը, որում մասնավորապես ասվում է.Դրանով պարսից շահը ճանաչում է Բեկի իշխանությունը ոչ միայն ամբողջ Զանգեզուրում, այլև Արաքսից ձախ ափին գտնվող Ղարադաղում և Զանգեզուրի լեռների արևմտյան կողմում գտնվող Նախիջևանում։ Նրա հրամանով թուրքական արշավանքին դիմագրավելու համար պարսիկ կառավարիչները պարտավոր էին զինված օժանդակություն ցուցաբերել Դավիթ Բեկին ու հայկական իշխանությանը։ Սակայն նույն թվականի կեսերին Դավիթ Բեկը մահանում է, և զինվորական ղեկավարությունն անցնում է Մխիթար սպարապետին ։
Ապստամբության անկում
Օսմանյան զորքերը կրկին հարձակվում են Սյունիքի իշխանության վրա։ Գրոհին դիմագրավելու ժամանակ հայկական զորահրամանատարության շարքերում տեղի ունեցավ պառակտում. Դավիթ Բեկը, ում մելիքները ենթարկվում էին որպես գահերեց իշխանի, ուներ ազնվական ծագում, մինչդեռ Մխիթարը ռամիկ էր։ Ուստի Սյունիքի՝ ժամանակի վերնախավի մի մասը սատարում է հոգևորական զորավար Տեր-Ավետիսին։ Վերջինս հակված էր թուրքերի հետ հաշտվելու ու հանձնվելու մտքին ։ 1729 թվականի սկզբին, երբ հակառակորդը կրկին պաշարեց Հալիձորի բերդը, Մխիթար Սպարապետը պահանջեց շարունակել պաշտպանությունը և ուժասպառ անել թշնամուն, իսկ Տեր-Ավետիսը նախընտրեց նրանց հետ բանակցելու ուղին։ Մխիթար Սպարապետը ստիպված էր գիշերով հեռանալ բերդից։ Թուրքերը գրավեցին բերդը, կողոպտեցին ու կոտորեցին հայ բնակչությանը, տղամարդկանց սպանեցին, կանանց վերցրին իրենց հարեմները, իսկ երեխաներին գերեվարեցին։ Հալիձորի անկումից հետո Տեր-Ավետիսը հեռացավ Երուսաղեմ՝ ապաշխարելու, իսկ Մխիթար սպարապետը շարունակեց ազատագրական պայքարը։
Մխիթարը միավորեց հայկական ուժերը և թուրքերի դեմ մի շարք հաջող հարձակումներ կազմակերպեց, որի արդյունքում ազատագրվեցին բազմաթիվ բնակավայրեր։ 1730 թվականին, Օրդուբադում թուրքերի դեմ հերթական հաղթանակ տանելուց հետո սպարապետը վերադառնում է Խնձորեսկ։ Օսմանյան զորահրամանատար Աբդուլլահ փաշան հաշտվել էր հայկական իշխանության գոյության հետ, և պատրաստվում էր դեսպան ուղարկել Մխիթարի մոտ։ Սակայն վերջինս լուր է ստանում, որ Խնձորեսկ վերադառնալու ճանապարհին Մխիթար սպարապետը դավադրաբար սպանվել է հայերի կողմից։ Տեղի բնակիչներից ոմանք, վախենալով, որ գյուղը կարող է արժանանալ Հալիձորի ճակատագրին, թուրքերին սիրաշահելու համար գլխատում են Մխիթարին ու գլուխն ուղարկում Թավրիզ։ Փաշան հրամայում է գլխատել սպարապետին սպանողներին ։
Սյունիքի ազատագրական պայքարը ավարտվեց՝ չհասնելով վերջնական նպատակին։ Սակայն թուրքերի իշխանությունը Արևելյան Հայաստանում տևեց մի քանի տարի. 1735 թվականին պարսից զորահրամանատար Թահմասպ ղուլի Նադիր խանը (Թահմասպի ծառա Նադիր), ով հետագայում հռչակվում է Նադիր շահ, հետ է գրավում Ատրպատականն ու Անդրկովկասը։ Հայերին, ովքեր դիմադրել էին օսմանյան զորքերին Արցախում, Սյունիքում ու Այրարատում, բարձր ինքնավարություն է շնորհում, ճանաչում հայ մելիքների իրավունքները ու Էջմիածնի Մայր Տաճարին ոսկե ջահ նվիրում։ 18-րդ դարում էական պատերազմական գործողություններ տեղի չեն ունենում։ Արևելյան Հայաստանը ենթարկվում է վարչական փոփոխությունների. Երևանի կուսակալության տարածքում առաջանում են Երևանի (ՀՀ մարզերից՝ Կոտայք, Արմավիր, Արարատ, Արագածոտն, Գեղարքունիք) ու Նախիջևանի (Վայոց ձոր) խանությունները, իսկ Ղարաբաղի կուսակալության տարածքում՝ Ղարաբաղի (ԼՂՀ և Սյունիք) ու Գանձակի խանությունները։ Երևանի կուսակալության՝ Կարսի գավառի տարածքը Օսմանյան կայսրությանն էր անցել դեռ 1639 թվականին՝ Հայաստանի չորրորդ բաժանուման ժամանակ։ Այս իրավիճակը տևում է մինչև 19-րդ դարի սկիզբը՝ Արևելյան Հայաստանի միացումը Ռուսաստանին։
Գրականություն
Սյունիքի ազատագրական պայքարի մասին գեղարվեստական գրքեր՝
Արտաքին հղումներ
Սյունիքի ազատագրական պայքարի մասին նկարահանվել են հետևյալ ֆիլմերը՝
Կատեգորիա:Սյունիքի ազատագրական պայքար (1722-1730) Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության պատերազմներ
Կոնստանտինե Գամսախուրդիա
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրացի գրողներ Կատեգորիա:Վրացի ակադեմիկոսներ Կատեգորիա:Վրացի դիվանագետներ Կատեգորիա:20-րդ դարի վիպասաններ Կատեգորիա:Խորհրդային գրողներ Կատեգորիա:Վրացի բանաստեղծներ Կատեգորիա:Հումբոլդտի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Փիլիսոփայական գիտությունների դոկտորներ Կատեգորիա:20-րդ դարի տղամարդ գրողներ Կատեգորիա:Վրացի թարգմանիչներ
Սան Սեբաստիան ԲԱ
«Սան Սեբաստիան Գիբուզկոա բասկետբոլային ակումբ» (իսպ. անվանում՝ San Sebastián Gipuzkoa Basket Club, S.A.D.), հայտնի նաև որպես «Լագուն Արո» (Lagun Aro GBC) իսպանական պրոֆեսոնալ բասկետբոլային ակումբ, որը հանդես է գալիս Իսպանիայի ACB լիգայում։ Տեղակայված է Սան Սեբաստիան քաղաքում (Բասկերի երկիր)։ Տան հանդիպումներն անցկացնում է «Պլազա դե Տորոս դե Իլումբե» մարզապալատում։ Հիմնադրվել է 2001 թվականին։
Անհատական մրցանակներ
ACB ամենաարժեքավոր բասկետբոլիստ
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իսպանական բասկետբոլային ակումբներ
Դեզերտ Իգլ աստղադիտարան
Դեզերտ Իգլ աստղադիտարան (Desert Eagle Observatory, ՄԱՄ կոդը՝ 333), մասնավոր աստղադիտարան, տեղակայված ԱՄՆ Արիզոնա նահանգի Բենսոն քաղաքի մոտ։ Այստեղ է աշխատում կանադացի սիրող աստղագետ Ուիլյամ Յոնը։ Աստղադիտարանի հիմնական գործունեության ուղղությունն է գիսաստղերի և աստերոիդների հետազոտությունները, ներառյալ Երկրին մոտեցող աստերոիդների հետազոտությունները։
Աստղադիտարանում Ուիլյամ Յոնը հայտնաբերել է ավելին քան 1500 աստերոիդներ ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Աստղադիտարաններ ԱՄՆ-ում Կատեգորիա:Մասնավոր աստղադիտարաններ
Սատանիզմ
Սատանիզմ, գաղափարական և փիլիսոփայական համոզմունքների մի խումբ, որը հիմնված է Սատանայի կերպարի վրա ։ Սատանիզմ ժամանակակից կրոնական ուսմունքը սկսվել է 1966 թվականին, Սատանայի եկեղեցու հիմնադրումից։
Կան մի քանի պատմական նախադեպեր։ Մինչև հասարակայնացումը, սատանիզմը գոյություն է ունեցել որպես մեղադրանք, որը տարբեր քրիստոնեական խմբերի կողմից ուղղված է եղել ենթադրյալ գաղափարական հակառակորդների, այլ ոչ թե ինքնաճանաչողության դեմ։
Միջին դարերում ինկվիզիցիան կցվելով Հռոմեական Կաթոլիկ Եկեղեցուն՝ պնդեց, որ տարբեր հերետիկոսական քրիստոնեական աղանդներ և խմբավորումներ, ինչպիսիք են՝ տամպլիերները և քաթարները, զբաղվում են գաղտնի սատանայական ծիսակատարություններով։ Այնուհետև, վաղ նորագույն ժամանակաշրջանում, հավատը լայն տարածում ունեցող վհուկների սատանայական դավադրությունների հանդեպ, ողջ Եվրոպայում և Հյուսիսային Ամերիկայի գաղութներում հանգեցրեց ենթադրյալ վհուկների քննությանը։ 1980-1990 թվականներին սատանայական ծիսակատարությունների չարաշահումը հիստերիայի ալիք բարձրացրեց Միացյալ Նահանգներում և Միացյալ Թագավորությունում։ Առաջ եկան անհիմն մտավախություններ այն մասին, որ սատանայական խմբերը իրենց ծիսակատարությունների ժամանակ պարբերաբար սեռական բռնության են ենթարկում ու սպանում իրենց երեխաներին։ Իրականում չկա այս դեպքերը փաստող համոզիչ ապացույց։
Ժամանակակից կրոն սատանիզմը մեծ մասամբ ամերիկյան երևույթ է, գաղափարներ, որոնք տարածվել են ամենուրեք գլոբալիզացիայի և ինտերնետի միջոցով ։ Սովետական Միության փլուզման հետ մեկտեղ 1990-ական թվականներին, սատանիզմը սկսեց հասնել Կենտրոնական և Արևելյան Եվրոպայի երկրներ՝ Լեհաստան և Լիտվա, և հատկապես կաթոլիկ երկրներ ։
Բացատրություն
Կրոնագետներ Ասբերն Դիրենդալը, Ջեյմս Ռ. Լուիսը և Ջեսփեր Աա․ Փեթերսոնը սատանիզմի մասին իրենց աշխատությունում ասել են, որ սատանիզմ տերմինը ունի իր պատմությունը։ Այն մի ձև է, որը հորինվել է մի մարդկանց խմբի կողմից և ուղղված է այն մարդկանց դեմ ում նրանք ատում են։ Այն տերմին է, որն օգտագործվում է «օտարման» նպատակով ։
Սատանիզմ հասկացությունը քրիստոնեության հայտնագործությունն է, որի հիմքում ընկած է Սատանայի կերպարը, որը եկել է քրիստոնեական առասպելաբանությունից։ Այլ տեղում Փեթերսոնը նշում է, որ «սատանիզմը շատ տարբեր է ինքնաճանաչողական սատանիզմից» ։ Էուխին Գալահերը նշում է, որ սատանիզմը բանավեճային, այլ ոչ թե նկարագրական տերմին է ։
Ստուգաբանություն
Ի սկզբանե Սատանա բառը հատուկ անուն չի եղել։ Այն հասարակ գոյական է, և նշանակում է հակառակորդ։ Հին Կտակարանում և այս համատեքստում այն հանդես է գալիս իր տարբեր նշանակությամբ ։ Օրինակ, Սողոմոնի գրքում Դավիթը ներկայացված է որպես Սատանա՝ հակառակորդ, մինչդեռ Թվերի Գրքում այս տերմինը հանդես է գալիս որպես բայ, երբ Աստված հրեշտակին ուղարկում է Սատանայի մոտ, հակառակվելու։ Մինչ Նոր Կտակարանի գրվածքները, գաղափար ձևավորվեց հրեական համայնքներում, որ «Սատանան» մի հրեշտակի անուն է, ով ապստամբել է Աստծո դեմ և իր հետևորդների հետ միասին արտաքսվել դրախտից ։ Սատանայի այս կերպարը տեղ է գտել Նոր Կտակարանի բաժիններում, որտեղ նա ներկայացված է որպես մի կերպար, ով մարդկությանը գայթակղեց մեղք գործել։ Մաթեոսի և Ղուկասի գործերում, Սատանան փորձում է փորձությունների ենթարկել Հիսուս Նազովրեցուն, որ անապատում պաս էր պահում ։
Սատանիզմ բառը եկել է Ֆրանսերեն «satanisme» բառից ։ 16-րդ դարում սատանիզմ և սատանայապաշտ տերմինները առաջին անգամ հիշատակվել են անգլերեն և ֆրանսերեն լեզուներում, երբ դրանք օգտագործվել են պատերազմող քրիստոնեական խմբերի կողմից։ 1565 թվականի Հռոմեական Կաթոլիկ տրակտատի ժամանակ, հեղինակը դատապարտում է «բողոքականների» հերետիկոսությունը, անարգանքը և սատանիզմը։ 1559 թվականի անգլիական աշխատությունում, անաբատիստները և այլ բողոքական աղանդները դատապարտվել են որպես սատանայապաշտների խմբավորումներ ։ Օգտագործվելով այս կերպ, սատանիզմ տերմինը չի գործածվում պնդելու, որ մարդիկ բառացիորեն պաշտեն Սատանային, այլ հակառակը՝ ներկայացնում է տեսակետ, որը շեղվելով այն դիտարկումից ինչ խոսողը կամ գրողը համարում են ճշմարիտ քրիստոնեական տարբերակ։ 19-րդ դարում, սատանիզմ տերմինը սկսեց գործածվել նկարագրելու այն, ինչը համարվում է անբարոյական ապրելակերպ։ Եվ միայն 19-րդ դարի վերջին էր, որ այն կիրառվեց անհատների հանդեպ, ովքեր գիտակցաբար և նպատակաուղղված հավատում և երկրպագում էին Սատանային։
Անտագոնիզմից դեպի Սատանիզմ
Պատմական և մարդաբանական ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ գրեթե բոլոր հասարակություններում զարգացել են կործանարար և հակամարդկային ուժերի մասին գաղափարներ ։ Դրանք հաճախ իրենց մեջ ներառում էին հավատը վհուկների հանդեպ, մի խումբ անձանց, որոնք փոփոխել են իրենց հասարակության նորմերը և ձգտել են վնաս հասցնել իրենց համայնքներին, օրինակ՝ մասնակցելով արյունապղծությանը, մարդասպանությանը և մարդակերությանը ։ Կախարդության վերաբերյալ մեղադրանքները կարող են ունենալ տարբեր պատճառներ և իրենց տարբեր ֆունկցիաներով ծառայել հասարակությանը։ Դրանք կարող են ծառայել պահպանելու հասարակական նորմերը, ուժեղացնելու առկա լարվածությունը անհատների միջև, կամ էլ քավության նոխազ դարձնել որոշակի անձանց տարբեր հասարակական խնդիրներ ունենալու պատճառով։ Մեկ այլ գործոն, որը նպաստում է սատանայապաշտության գաղափարին, հետևյալ հասկացությունն է՝ կա դժբախտության գործակալ և չարք, ովքեր աշխատում են տիեզերական մասշտաբով, երբեմն ինչ-որ բան կապելով ուժեղ բարոյական դուալիզմի հետ, որը աշխարհը բաժանում է բարի և չար ուժերի։ Ամենավաղ նման կազմակերպությունը հայտնի է Անգրա Մաինյու անունով։ Այն մի կառույց է, որը շրջանառվում է պարսկական կրոնում։ Այս հայեցակարգը ընկալվել է նաև հուդայիզմի և վաղ քրիստոնեության կողմից։ Չնայած շուտով թափանցելով հրեական մտածողություն, այս հայեցակարգը ավելացրեց վաղ քրիստոնեական պատկերացումներում տիեզերքի կարևորությունը։ Մինչդեռ երբ վաղ քրիստոնեական պատկերացումները այդքան էլ լավ զարգացած չէին Սատանայի մասին, այն աստիճանաբար հարմարվեց և ընդլայնվեց ժողովրդական բանահյուսության մեջ, արվեստում, աստվածաբանական տրակտատներում, բարոյական հեքիաթներում, այսպիսով ապահովելով կերպարին Աստվածաշնչյան գաղափարներով։
Միջնադարյան և վաղ Ժամանակակից քրիստոնեական աշխարհը
Երբ քրիստոնեությունը տարածում գտավ Մերձավոր Արևելքում, Հյուսիսային Աֆրիկայում և Եվրոպայում, սկսեց առնչվել այլ կրոնների հետ, որոնց ընդունեց որպես հեթանոսություն։ Քրիստոնյա աստվածաբանները պնդում են, որ աստվածներն ու աստվածուհիները, որոնց երկրպագում էին այս հեթանոսները, իսկական աստվածություններ չեն եղել, այլ եղել են դևեր։ Նրանք չեն հավատում, որ հեթանոսները միտումնավոր սատանայապաշտներ են, այլ պնդում են, որ պարզապես սխալվել են ։ Քրիստոնեական պատկերագրության մեջ Սատանային և դևերին անտիկ դիցաբանությունից տրվել են ֆիզիկական հատկություններ ։
Քրիստոնեական այս խմբերը Կաթոլիկ եկեղեցու կողմից համարվում են հերետիկոսներ և ընկալվում են տարբեր կերպ։ Աստվածաբանները պնդում են, որ նրանք միտումնավոր երկրպագում են Սատանային ։ Սա ուղեկցվում է այն պնդմամբ, որ նման մարդիկ զբաղվել են սեռական արյունապիղծ գինարբուքներով, սպանել են երեխաներին, զբաղվել մարդակերությամբ։ Եվ բոլոր մեղադրանքները, որոնք եղել էին նախկինում հավասարեցրին քրիստոնյաներին Հռոմեական կայսրությանը ։ Այս մեղադրանքների առաջին արձանագրված օրինակը տեղի է ունեցել 1022 թվականին Արևմտյան քրիստոնեության մեջ, երբ երկու սպասավորներ փորձել են բարձրաձայն երկրպագել դեմոնին ։ Միջին դարերում այս մեղադրանքը կարող էր կիրառվել քրիստոնեական հերետիկոսական մի շարք խմբերում, այդ թվում Պավլիկյաններում, Բոգոմիլներում, Քաթարներում, Վալդենսյաններում և Հուսիթներում։ Թեմփլար ասպետները մեղադրվել են Բաֆոմետին որպես կուռք պաշտելու համար ։ Ինչպես այս քրիստոնեական խմբերը, այս պնդումները ևս ասում են եվրոպական քրիստոնեական համայնքների մասին ։ 13-րդ դարում կային նաև հղումներ «Luciferians» խմբին, որը ղեկավարվում էր Լուչարդի անունով մի կնոջ կողմից, ով հույս ուներ տեսնել Սատանայի կանոնները դրախտում։ Այս խմբի մասին հիշատակումները շարունակվեցին դեռևս 14-րդ դարում, թեև պատմաբանները ուսումնասիրելով մեղադրանքները համաձայնեցին, որ Լուչեֆերիաները, թերևս կեղծ հայտնագործություններ են ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Սատանիզմ
Լաշապել սու Շանեակ
Լաշապել սու Շանեակ (Lachapelle-sous-Chanéac), համայնք Ֆրանսիայի Օվրեն-Ռոն-Ալպեր մարզի Արդեշ գավառում ։
Բնակչությունը 2008 թվականի դրությամբ կազմում է 204 մարդ, բնակչության խտությունը` 22.82 մարդ/կմ²։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 8.94 կմ² տարածք։
Աշխարհագրություն
Գտնվում է Փարիզ քաղաքից 460 կմ հարավ, Լիոն քաղաքից` 100 կմ հարավ-արևմուտք, Պրիվա քաղաքից` 32 կմ հյուսիս-արևմուտք։
Բնակչություն
Աղբյուրներ` Ֆրանսիայի սոցիոլոգիական գիտությունների բարձրագույն դպրոցի տվյալներ
Տնտեսություն
2010 թվականին ուներ 103 աշխատունակ (15-64 տարեկան) բնակիչ, որոնցից ակտիվ էին 69-ը, իսկ ոչ ակտիվները` 34։ Ակտիվության ցուցանիշը կազմում է 67,0 %։ 69 աշխատունակ մարդկանցից աշխատել է 65 անձ (36 տղամարդ և 29 կին)։ Գործազուրկ են եղել 4 անձ (1 տղամարդ և 3 կին)։ 34 անաշխատունակներից 5-ը եղել են աշակերտներ կամ ուսանողներ, 16-ը` թոշակառուներ, իսկ 13-ը չեն աշխատել տարբեր պատճառներով ։
Հարավային Քենսինգտոն
Հարավային Քենսինգտոն (South Kensington), Լոնդոնում Քենսինգտոնի հարավային մասը, որը առաջին համաշխարհային ցուցահանդեսից հետո՝ արքայազն Ալբերտի նախաձեռնությամբ վերածվեց թանգարանային քաղաքի, որն անվանվեց Ալբերտոպոլիս (Albertopolis): Վիկտորյական դարաշրջանի հիմնական մշակութային և կրթական հաստատությունները տեղակայված են ցուցահանդեսային ճանապարհի երկայնքով (Exhibition Road) :
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Լոնդոնի շրջաններ
Ավերմ
Համայնքի INSEE կոդ՝ 03013։
Գուդրիկ-Պիգոտ աստղադիտարան
Գուդրիկ-Պիգոտ աստղադիտարան (Goodricke-Pigott Observatory, ՄԱՄ կոդը՝ 683), մասնավոր աստղադիտարան ԱՄՆ Արիզոնա նահանգի Թուսոն քաղաքում ։ Աստղադիտարանը հիմնվել է 1996 թվականի հոկտեմբերի 26-ին, և այդ գիշեր դիտարկումները սկսվել են Հեյլ-Բոպպի գիսաստղի լուսանկարումով։
Ավերմ
Բնակչություն
Համայնքի բնակչությունը 2008 թվականին կազմում էր 3967 մարդ։
Գուդրիկ-Պիգոտ աստղադիտարան
Աստղադիտարանը անվանվել է երկու Յորքում 18-րդ դարում ապրող անգլիացի ասղագետներ Ջոն Գուդրիկի և Էդվարդ Պիգոտի պատվին։
Ավերմ
Տնտեսություն
2007 թվականի տվյալներով 2561 աշխատունակ տարիքի մարդկանցից (15-64 տարեկան) 1877-ը տնտեսապես ակտիվ էին, 684-ը անգործունակ (ակտիվության ցուցանիշը 73,3 %, 1999 թվականին եղել է՝ 73,5 %)։ 1877 աշխատունակ բնակիչներից 1735-ը աշխատում էին (858 տղամարդ և 877 կին), անաշխատանք էին 142-ը (70 տղամարդ և 72 կին)։ 684 անգործունակ մարդկանցից 205-ը աշակերտներ կամ ուսանողներ են, 356-ը թոշակառու, 123-ը անաշխատունակ էին այլ պատճառներով ։
Գուդրիկ-Պիգոտ աստղադիտարան
Աստղադիտակներ
Աստղադիտարանում բացման օրից գործում է Celestron C14, 0,35 մետր ապերտուով f/11 Շմիդտ-Կասեգրեյն աստղադիտակը։ Աստղադիտակը հետագայում բարելավվել է նոր օպտիկայով և շարժիչով, և դրանից հետո աստղադիտակին է կցվել ST-4 աստղ հետևող սարքը աստղադիտակի սխալանքը ուղղելու համար։
Ավերմ
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի համայնքներ
Գուդրիկ-Պիգոտ աստղադիտարան
Աստղադիտակներ
Կիրառվում է ևս մեկ աստղադիտակ, որը իրենից ներկայացնում է պարզապես մեծ տեսախցիկ ուղղված դեպի երկինք, այն անվանվում է MOTESS (Moving Object and Transient Event Search System)։
Տես նաև
Կատեգորիա:Աստղադիտարաններ ԱՄՆ-ում Կատեգորիա:Մասնավոր աստղադիտարաններ
Ալ-Կունեյտրայի գավառ
Վարչական կենտրոնն է Ալ-Կունեյտրա քաղաքը։ 2004 թվականի մարդահամարի տվյալներով գավառը ունի 64,680 բնակչություն ։
Գավառի մի մասը 1967 թվականի Վեցօրյա պատերազմ ընթացքում օկուպացվել էր Իսրայելի կողմից, մի հատված էլ օգտագործվում է որպես բուֆերային գոտի՝ 1974 թվականի ՄԱԿ-ի ընդունած կանոնադրության համաձայն։ Այժմ գավառը հիմնականում սիրիական ուժերի հսկողության տակ է՝ սկսած 1973 թվականի Ահեղ Դատաստանի օրվա պատերազմ։
Ալ-Կունեյտրայի գավառը բաղկացած է 4 շրջաններից՝
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ալ-Կունեյտրայի գավառ
Ջուդի Բլում
Ջուդի Բլում ( Judy Blume, ), ամերիկացի գրող, հայտնի` երեխաների և դեռահասների համար իր գրած գրքերով։ Դեռահասների համար նախատեսված գրականության առաջին հեղինակներից մեկը, որն իր վեպերում շոշափում է տաբուացված թեմաներ՝ ձեռնաշարժությունից և դաշտանից մինչև դեռահասների սեքս և հակաբեղմնավորում։ Ոմանք հավանություն են տալիս նրան այն բանի համար, որ նա դիմում է այն թեմաներին, որոնք հուզում են իր լսարանին, մյուսները քննադատում դրա համար և փորձում արգելել նրա գրքերը։ Բլումն ասում է․ «Ես ուզում եմ լինել ազնիվ, ես զգում եմ, որ (երբ ես երեխա էի) ոչ մի չափահաս ազնիվ չէր ինձ հետ։ Նախկինում մենք չգիտեինք, թե ինչ արժե իմանալ» ։
Չնայած քննադատությանը՝ Բլումի գրքերի ընդհանուր տպաքանակը գերազանցում է 82 միլիոնը, և դրանք թարգմանվել են 32 լեզվով ։ Իր վեպերի համար Բլումն ստացել է ավելի քան 90 գրական պարգև, այդ թվում՝ «Մարգարետ Էդվարդսի պարգևը»՝ դեռահասության գրականության մեջ ներդրած ավանդի համար ։ Նրա ամենահայտնի գրքերից են «Դու այստե՞ղ ես, Աստված։ Դա ես եմ, Մարգարետը» և «Դենի»-ն։
Վաղ տարիներ
Բլումը ծնվել և մեծացել է Նյու Ջերսիի Էլիզաբեթ քաղաքում։ Մայրը տնային տնտեսուհի էր, իսկ հայրը՝ ատամնաբույժ ։ Ջուդին ունի իրենից հինգ տարով մեծ եղբայր։ Բլումի խոսքով «ինքն իր մանկության մեծ մասն անցկացրել է գլխում պատմություններ հորինելով»։ Դպրոցն ավարտելուց հետո Ջուդին ընդունվել է Բոստոնի համալսարան։ Առաջին կուրսում սովորելու ժամանակ նրա մոտ ախտորոշել են ինֆեկցիոն մոնոնուկլեոզ, ինչի պատճառով նա ստիպված է եղել ակադեմիական արձակուրդ վերցնել ։ 1961 թվականին նա ստացել է բակալավրի աստիճան ։
1951 և 1952 թվականներին իր հայրենի քաղաքում երեք ինքնաթիռ է կործանվել։ Արդյունքում մահացել է 118 մարդ և Ջուդիի հայրը օգնել է նույնականացնել մնացորդները։ Բլումն ասել է, որ երկար ժամանակով թաղել է այդ հիշողությունները, սակայն 2015 թվականին վերադարձել է նրանց մոտ, երբ սկսել է գրել «In the Unlikely Event» վեպը, որտեղ սյուժեն պտտվում է այդ վթարների շուրջ ։
Կարիերա
Բլումը միշտ սիրել է շատ կարդալ և սկսել է ստեղծագործել դեռ մանուկ հասակից։ Իր առաջին գիրքը նա հրատարակել է 1969 թվականին։ Հաջորդ տասը տարիների ընթացքում հրատարակել է 13 գիրք, որոնցից շատերը համարվում են նրա ամենահայտնի աշխատանքները։ Նրա մի քանի աշխատանքները հայտնվել են բոլոր ժամանակների մանկական բեսթսելլեր գրքերի ցանկերում։
Դեռահասների և երեխաների համար նախատեսված գրքերից հետո Բլումն անցել է մեծահասակների համար նախատեսված գրքերին, որոնք վերաբերում են մահվանը և չափահաս կյանքի իրողություններին։ Նրա «Կինը» (Wifey, 1978) և «Խելացի կանայք» (1983) գրքերը, հայտնվել են բեսթսելլերների ցանկի մեջ The New York Times վարկածով։ Մեծահասակների համար նրա երրորդ վեպը՝ «Summer Sisters» (1998), վաճառվել է ավելի քան երեք միլիոն օրինակ տպաքանակով ։ Գիրքը հինգ ամիս մնացել է The New York Times-ի վարկածով բեսթսելլերների ցանկում․ կոշտ շապիկով գիրքը հայտնվել է երրորդ, իսկ փափուկ շապիկովը՝ առաջին հորիզոնականում ։
Բլումի գրքերի ընդհանուր տպաքանակը գերազանցում է 82 միլիոնը, դրանք թարգմանվել են 32 լեզվով ։ Ջուդին ավելի քան 90 գրական պարգև է ստացել իր վեպերի համար, այդ թվում «Մարգարետ Էդվարդս» մրցանակը՝ «դեռահասների համար նախատեսված գրականության մեջ ունեցած նշանակալի և երկարատև ներդրման համար» ձևակերպմամբ ։ 2000 թվականի ապրիլին ԱՄՆ Կոնգրեսի գրադարանը նրան ընդգրկել է «կենդանի լեգենդների ցուցակի» «գրողներ և նկարիչներ» կատեգորիայում՝ «ամերիկյան մշակութային ժառանգության մեջ ունեցած նշանակալի ավանդի համար» ։
Բլումի «Վագրի աչքերը» գրքի էկրանավորման ռեժիսորն է եղել նրա որդին՝ Լոուրենս Բլումը։ Ֆիլմը թողարկվել է 2012 թվականին։ Ֆիլմում նկարահանվել են Ուիլա Հոլանդը և Էմի Ջոնսոնը ։
Իր կարիերայի ընթացքում Բլումն աջակցել է ինտելեկտուալ ազատությունը պաշտպանող կազմակերպություններին։ Նա նաև «Մանկական հիմնադրամ» բարեգործական և կրթական կազմակերպության հիմնադիրն ու հոգաբարձուն է ։
2017 թվականի հոկտեմբերին Եյլի համալսարանը ձեռք է բերել Բլումի աշխատանքների արխիվը, որի մեջ են մտնում նրա չհրապարակված վաղ աշխատանքնրը ։
Դեռահասների համար իր գրքերում Բլումը բարձրացրել է այնպիսի թեմաներ, ինչպիսիք են ռասիզմը (Iggie’s House), դաշտանը (Դու այստե՞ղ ես Աստված։ Այդ ես եմ՝ Մարգարետը), բաժանումը (It’s Not the End of the World, Just as Long as We’re Together), հետապնդումը դպրոցներում (Blubber), ձեռնաշարժությունը (Deenie, Then Again, Maybe I Won’t) մարդու սեռականությունը (Forever) և ընտանեկան խնդիրները(Here’s to You, Rachel Robinson) ։
Անձնական կյանք
Ջուդին ամուսնացած էր Ջոն Բլումի հետ, ում հետ ծանոթացել էր համալսարանում սովորելիս։ Նրանք ունեցել են երկու երեխա՝ դուստր Ռեդլին և որդի Լոուրենսը, ինչպես նաև թոռ՝ Էլիոթը ։ Ջուդին և Ջոնը բաժանվել են 1975 թվականին, իսկ պաշտոնապես՝ մեկ տարի անց ։ Ավելի ուշ Ջուդին իրենց ամուսնությունն անվանել է «խեղդող» ։ Ամուսնալուծությունից հետո Ջուդին հանդիպել է ֆիզիկոս Թոմ Քիթչենսին։ Նրանք ամուսնացել են 1976 թվականին, սակայն երկու տարի անց ամուսնալուծվել են ։ 1987 թվականից Բլումն ամուսնացած է Ջորջ Քուփերի՝ իր նախկին ուսուցչի և ոչ գեղարվեստական գրքի հեղինակի հետ ։ Այս ամուսնությունից ծնվել է Ջուդիի աղջիկը` Ամանդան։ Բլումը խոստովանում է, որ «Fudge» վեպի գլխավոր հերոսի ստեղծման համար նրան ոգեշնչել է որդին` Լոուրենսը։
2012 թվականին Բլումի մոտ ախտորոշվել է կրծքագեղձի քաղցկեղ ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Մանկագիրներ Կատեգորիա:Գրողներ ըստ մրցանակի Կատեգորիա:Ամերիկացի կին գրողներ Կատեգորիա:Ամերիկացի մանկագիրներ Կատեգորիա:Ամերիկացի կին վիպասաններ Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի վիպասաններ Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի կին գրողներ Կատեգորիա:Նյու Յորքի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Ֆեմինիստ գրողներ Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի կին գրողներ
Կախասոլ ԲԱ
«Սևիլյա բասկետբոլային ակումբ» (իսպ. անվանում՝ Club Deportivo Baloncesto Sevilla, S.A.D.), հայտնի նաև որպես «Կախասոլ» (Cajasol), իսպանական պրոֆեսոնալ բասկետբոլային ակումբ, որը հանդես է գալիս Իսպանիայի ACB լիգայում և Բասկետբոլի Եվրագավաթում։ Տեղակայված է Անդալուսիա ինքնավար երկրամասի վարչական կենտրոն Սևիլյայում։ Տան հանդիպումներն անցկացնում է «Պալասիո մունիսիպալ դե Դեպորտես Սան Պաբլո» մարզապալատում։ Հիմնադրվել է 1987 թվականին։ ACB լիգայում սկսել է հանդես գալ 1989 թվականից։
Անհատական մրցանակներ
ACB ամենաարդյունավետ բասկետբոլիստ
ACB 3-միավորանոց նետումների մրցույթի հաղթող
«All-Eurocup» առաջին թիմ
«All-Eurocup» երկրորդ թիմ
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իսպանական բասկետբոլային ակումբներ
Թոմ Մաքարթի
Թոմաս (Թոմ) Ջոզեֆ Մաքարթի (Thomas Joseph "Tom" McCarthy, )՝ ամերիկացի դերասան, սցենարիստ և ռեժիսոր, նկարահանվել է «Ծանոթացեք ծնողների հետ» և «Բարի գիշեր և հաջողություն» ֆիլմերում, ինչպես նաև «Գաղտնալսումը» և «Կարգ ու կանոն» սերիալներում։ Մաքարթի՝ ամերիկյան անկախ կինոյի ներկայացուցիչներից մեկը։ Մասնավորապես, նա «Կայարանի վարիչ» (2003) և «Այցելու» (2008) ֆիլմերի սցենարիստ է և ռեժիսորը։
Կյանքն ու գործունեությունը
1988 թվականին Թոմ Մաքարթին ավարտել է Բոստոն քոլեջը, այնուհետև դրամատիկ դպրոց Եյլի համալսարանը։ Մաքարթին խաղացել է այլ ֆիլմերում։ Նա կատարել է Ջեյմս Բրեդլիի դերը Քլինթ Իսթվուդի «Մեր հայրերի դրոշները» ֆիլմում։ Ճանաչում ստացել է աշխատելով հեռուստատեսությունում, «Այցելու» սերիալում խաղալով լրագրող Սքոթ Թեմպլտենի դերը ։
Թոմաս Մաքարթիի ռեժիսուրական առաջնելույթը, «Կայարանի վարիչն» է, որի սցենարը նույնպես նա է գրել, արժանացել է սցենարիստ Ուոլդո Սոլտի անվան Աշխատանքային մրցանակին և  «Դրամատիկ ֆիլմ» չափանիշերով Հանդիսատեսի համակրանք մրցանակին Սանդենս կինոփառատոնում։ Ֆիլմը ստացել է բրիտանական կինոակադեմիայի մրցանակը՝ լավագույն ինքնատիպ սցենարի համար և Սան Սեբաստիանում կայացած կինոփառատոնում արժանացել է մրցանակների և ֆիլմերի ցուցադրություններ տեղի են ունեցել Մեխիկոյում և Ստոկհոլմում ։ Մաքարթի երկրորդ՝ «Այցելու» ֆիլմի պրեմիերան, տեղի է ունեցել Տորոնտոյի կինոփառատոն 2007 թվականին։ Ֆիլմը նույնիսկ ստացել է կինոքննադատների բարձր գնահատականը և մի քանի մրցանակ։
2009 թվականին Թոմ Մաքարթին նկարահանել է «Սիրելի ոսկորներ» և «2012» կինոժապավենները, նաև հոկտեմբեր–նոյեմբեր ամիսներին նկարահանել է ֆանտաստիկ Գահերի խաղ հեռուստասերիալ, որի պրեմիերան տեղի ունեցավ 2011 թվականի ապրիլին HBO հեռուստաալիքով։ 2010 թվականին Թոմ Մաքարթին առաջադրվել է «Օսկար» մրցանակի, Վեր մուլտֆիլմի համար լավագույն օրիգինալ սցենար անվանակարգում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:BAFTA մրցանակի դափնեկիրներ Կատեգորիա:Եյլի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Ամերիկացիներ իռլանդական ծագմամբ
Ֆիկի գավառ
Ֆիկի գավառ (منطقة فق), Սիրիայի Արաբական Հանրապետության գավառի կարգավիճակ ունեցող վարչական միավոր, որը հանդիսանում է Ալ-Կունեյտրայի մարզի 2 գավառներից մեկը։
Վարչական կենտրոնն է Ֆիկ քաղաքը։ 2004 թվականի մարդահամարի տվյալներով գավառը ունի 1,947 բնակչություն ։
Ֆիկի գավառը բաղկացած է 2 շրջաններից՝
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ֆիկի գավառ
Էլլա Տարունց
Էլլա Տարունց, հայ երգիչ, հեռուստադերասան, լրագրող և երգահան ։
Կենսագրություն
1989 թվականին ավարտել է Հրազդանի Օրբելյանի անվան թիվ 13 միջնակարգ դպրոցը։ 1992-1996 թվականներին սովորել է Երևանի Առնո Բաբաջանյանի անվան երաժշտա-մանկավարժական ուսումնարանի դասական վոկալի բաժնում։ Սովորել է նաև լրագրություն։ 1994-1996 թվականներին «Զրուցակից» թերթում աշխատել է որպես լրագրող։ «Հայ FM» ռադիոկայանում վարել է «Լիալուսին» հաղորդումը ։ Թողարկել է 3 ձայնասկավառակ, որոնց երգերի ամբողջական հեղինակը ինքն է։ Ունի նկարահանված 9 տեսահոլովակ։ Որպես դերասանուհի՝ նկարահանվել է «Եռաչափ սեր» սերիալում, և «Ֆուլ հաուս» սիթքոմում։ Տարունցն ունի 1 որդի։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ երգիչներ Կատեգորիա:Հայ դերասաններ Կատեգորիա:Հայ լրագրողներ Կատեգորիա:Հայ երգահաններ
Միխայիլ Օրդովսկի
Միխայիլ Օրդովսկի (Михаил Львович Ордовский, ), խորհրդային բեմադրող ռեժիսոր, սցենարիստ։
Կենսագրություն
Ռեժիսոր և սցենարիստ Մ. Օրդովսկին ծնվել է 1941 թվականի հունիսի 8-ին, Լենինգրադում։
1973 թվականին ավարտել է Մոսկվայի Գերասիմովի անվան կինեմատոգրաֆիայի համառուսական պետական ինստիտուտի ռեժիսորական բաժինը (Լև Կուլեշովի արվեստանոցը)։
1972 թվականից աշխատել է որպես «Լենֆիլմ» կինոստուդիայի ռեժիսոր։
2014 թվականի մարտին նա ստորագրել է կինոմիավորման «Մենք ձեզ հետ ենք» նամակը՝ ի աջակցություն Ուկրաինայի ։
2018 թվականին սատարել է ուկրաինացի մշակութային գործիչների բաց նամակը՝ ի աջակցություն Ռուսաստանում ձերբակալված ուկրաինացի ռեժիսոր Օլեգ Սենցովի ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Խորհրդային սցենարիստներ
Աֆրիպեդիա նախագիծ
Աֆրիպեդիա նախագիծ (Afripedia Project), սկսվել է 2012 թվականի հունիսի կեսերից և գործում է մինչև այսօր։ Նպատակը Ֆրանսախոս Աֆրիկայում Վիքիպեդիայի օֆլայն հասանելության ստեղծումն է և աֆրիկացիներին Վիքիպեդիայում ներդրումներ անելու գործին խրախուսելը ։ Նախագիծը տեղադրում է տեղական Կիվիքս անլար և ինտերակտիվ ծառայության սերվերներ և ապահովում է ուսուցման և սպասարկման աջակցություն ։
Հիմնադիր գործընկերներն են Վիքիմեդիա Ֆրանսիան, Ֆրանսիական ինստիտուտը և Ֆրանկոֆոնիայի համալսարանական գործակալությունը ։ Ֆրանսերեն խոսում են Աֆրիկայի բնակչության մոտավորապես 120 միլիոնը (2010)՝ այն տարածելով 24 ֆրանկոֆոն երկրում ։
Նախագիծը առաջարկում է նաև Վիքիպեդիայի քույր նախագծերից Վիքիբառարանը ։ Ցանկացած բովանդակություն, որը նախապես տեղավորվում է ZIM-ի ֆայլում, կարող է փոխանցվել Աֆրոպեդիայի ցանցի վրա, Project Gutenberg և Վիքիդարանը, որպես օրինակ, առկա են որպես ZIM ֆայլեր ։
Նախագիծը խրախուսում է նաև Աֆրիպեդիա ակումբների ստեղծումը տեղի օգտատերի համար ։
Նախագիծը նկարագրվել է որպես կարևորագույն քայլ՝ Աֆրիկայում ինտերնետ հասանելիությանը զարգացնելու համար ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վիքիպեդիա Կատեգորիա:Ֆրանկոֆոնիա Կատեգորիա:Ֆրանկոֆոնիայի միջազգային կազմակերպություն
Լաֆար (Արդեշի գավառ)
Լաֆար (Lafarre), համայնք Ֆրանսիայի Օվրեն-Ռոն-Ալպեր մարզի Արդեշ գավառում ։
Բնակչությունը 2008 թվականի դրությամբ կազմում է 42 մարդ, բնակչության խտությունը` 3.71 մարդ/կմ²։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 11.33 կմ² տարածք։
Աշխարհագրություն
Գտնվում է Փարիզ քաղաքից 450 կմ հարավ, Լիոն քաղաքից` 80 կմ հարավ, Պրիվա քաղաքից` 39 կմ հյուսիս։
Բնակչություն
Բնակչության քանակը ըստ տարիների
Աղբյուրներ` Ֆրանսիայի սոցիոլոգիական գիտությունների բարձրագույն դպրոցի տվյալներ
Տնտեսություն
2010 թվականին ուներ 25 աշխատունակ (15-64 տարեկան) բնակիչ, որոնցից ակտիվ էին 18-ը, իսկ ոչ ակտիվները` 7։ Ակտիվության ցուցանիշը կազմում է 72,0 %։ 18 աշխատունակ մարդկանցից աշխատել է 17 անձ (10 տղամարդ և 7 կին)։ Գործազուրկ են եղել 1 անձ (0 տղամարդ և 1 կին)։ 7 անաշխատունակներից 1-ը եղել են աշակերտներ կամ ուսանողներ, 4-ը` թոշակառուներ, իսկ 2-ը չեն աշխատել տարբեր պատճառներով ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ֆրանսիայի համայնքներ
Բրենոս (մ․թ․ա․ 4-րդ դար)
Բրենոս, սենոնների առաջնորդ։ Մ․թ․ա․ 390 թվականի հուլիսի 18-ին պարտության է մատնել հռոմեացիներին Ալլիայի ճակատամարտում։ Մ․թ․ա․ 387 թվականին մի քանի ամիս շարունակ ղեկավարել է Ցիսալպյան Գալլիայի զորքերի` Հռոմի վրա հարձակումը։ Բրենոսի ղեկավարությամբ տեղի ունեցած Հռոմի գրավումը և կողոպուտը 800 տարվա մեջ միակ դեպքն է եղել, որ Հռոմը գրավվել է ոչ հռոմեական զորքի կողմից, մինչև 410 թվականին վեստգոթերի կողմից Հռոմի գրավումը։
Նախապատմություն
Սենոնները եղել են գալլական ցեղ, որոնք կազմավորվել են ներկայիս Ֆրանսիայի Սեն է Մարն, Լուարե, Յոն տարածաշրջաններում և ընդլայնելով իրենց տարածքները՝ հասել մինչև հյուսիսային Իտալիա։ Մ․թ․ա․ մոտ 400 թվականին սենոնների մի մասն անցել է Ալպերը և այնտեղից վտարելով ումբրիացիներին՝ հաստատվել է Իտալիայի արևելյան ափին՝ Արիմինումից մինչև Անկոնա ընկած տարածքներում։ Նրանք այստեղ հիմնում են սեփական բնակավայրը Սենա Գալլիկան, որն այժմ կոչվում է Սենիգալիա, որն էլ դառնում է նրանց մայրաքաղաքը։
Մ․թ․ա․ 391 թվականին նրանք ներխուժում են Էտրուրիա և պաշարում Կլուզիումը, որն օգնության կոչեր է հղում Հռոմին։ Քվինտոս Ֆաբիոս Ամբուստոսը և իր երկու եղբայրներն ուղարկվում են գալլերի հետ բանակցություններ վարելու։ Օգտվելով այդ առիթից՝ Բրենոսը ուղղվում է դեպի Հռոմ՝ վրեժ լուծելու ։
Կա տեսակետ, որ այս պատմությունը չի համապատասխանում իրականությանը, քանի որ գալլերի համար ինչ-որ առիթ հարկավոր չէր Հռոմի վրա հարձակվելու և այն թալանելու համար։ Հնարավոր է՝ այս պատմությունը հորինվել է, որպեսզի Հռոմը ներկայացվի որպես գալլերի դեմ պայքարի գլխավոր հենակետ ամբողջ Իտալիայում ։
Հռոմի թալանում
Մ.թ.ա. 390 թվականին հռոմեացիները ջախջախիչ պարտություն են կրել գալլական ցեղերից, որոնց առաջնորդն էր Բրենոսը։ Նրանք մտել են Հռոմ և տակնուվրա արել՝ թալանելով և այրելով քաղաքի մեծ մասը։ Ապա նրանք պաշարել են Կապիտոլիումը, որը Հռոմին շրջապատող 7 բլուրներից մեկն էր և որի ամրոցում դիմադրում էին հռոմեական բանակը, մագիստրոսները և ազնվականները։ Այս պաշարումը ձգձգվել է, սակայն շուտով հանգեցրել է ամրոցում պաշարվածների սովին։ Այս իրավիճակից դուրս գալու համար կոնսուլները որոշեցին Բրեննոսին տալ 327 կգ ոսկի, որպեսզի նա դադարեցնի պաշարումը և հեռանա։ Սակայն, ինչպես վկայում է Տիտոս Լիվիոսը, ոսկին կշռում էին հակառակորդի կեղծ և ավելի ծանր կշռաքարերով։ Երբ կոնսուլները փորձեցին առարկել, Բրեննոսն ի պատասխան նրանց ասել է. «Վայ պարտվածներին» և ծանր սուրը դրել կշեռքի վրա  ։
Պարտություն և մահ
Ըստ ավանդության՝ վեճն այնքան է ձգձգվում, որ հռոմեացի արտաքսված զորավար Կամիլլոսը, որը հասցրել էր Հռոմը ազատագրելու և գալերին Իտալիայից դուրս մղելու համար զորք հավաքել և վերադառնալ Հռոմ, հայտնվում է դարպասների մոտ և չեղյալ հայտարարում կոնսուլների՝ գալլերից ոսկով փրկվելու որոշումը։ Նա իր սուրը հանում է և դնում կշեռքի մյուս նժարին՝ պատասխանելով Բրենոսին․ «Ոչ թե ոսկով, այլ երկաթով, հայրենիքը կազատագրվի՛» ։ Ըստ Պլուտարքոսի՝ հռոմեացիները կարողանում են փողոցային մարտերի միջոցով քաղաքից ամբողջովին դուրս մղել գալլերին, ապա քաղաքից 8 մղոն հեռավարության վրա կանոնավոր ճակատամարտի արդյունքում վերջնականապես ջախջախել նրանց ։ Հաղթանակելով Բրենոսի դեմ՝ Կամիլլոսը Հռոմ է վերադառնում, որտեղ նրան ընդունում են որպես Հռոմի երկրորդ հիմնադիր և մեկ այլ Հռոմուլոս ։
Հիմնական աղբյուրներ
Կատեգորիա:Գալեր Կատեգորիա:Մ.թ.ա. 4-րդ դարի մահեր Կատեգորիա:Զորավարներ
Կառլ Գակկել
Կառլ Գակկել (Карл Альфредович Гаккель, ) խորհրդային բեմադրող ռեժիսոր։
Կենսագրություն
Կառլ Գակկելը ծնվել է 1906 թվականի փետրվարի 15-ին։
Բեմադրող ռեժիսոր է։ Մուլտֆիլմեր է նկարահանել «Լենֆիլմ», «Ղազախֆիլմ» և Ա. Դովժենկոյի անվան կինոստուդիաներում։ Աշխատել է որպես երկրորդ ռեժիսոր «Մոսֆիլմ» կինոստուդիայում ։
Կինը` Լ. Շմուգլյակովան, աշխատել է որպես «Մոսֆիլմ» կինոստուդիոյի խմբագիր։
Թաղված է Մոսկվայի հայկական գերեզմանոցում ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Խորհրդային կինոռեժիսորներ
Ֆուենլաբրադա ԲԱ
«Ֆուենլաբրադայում» տարիների ընթացքում հանդես են եկել բազմաթիվ հայտնի մարզիկներ, մասնավորապես՝ Վալտեր Հերմանը, Գուստավո Այոնը, Խոսե Կալդերոնը, Բիսմակ Բիյոմբոն և այլք։
Անհատական մրցանակներ
ACB ծագող աստղ
ACB 3-միավորանոց նետումների մրցույթի հաղթող
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իսպանական բասկետբոլային ակումբներ
Գառնիկ Բադալյան
Պետական և քաղաքական գործունեություն
Ունի ավագ լեյտենանտի զինվորական կոչում։ Ամուսնացած է, ունի երկու զավակ։
Ալեքսանդր Թադևոսյան (երաժշտագետ)
Կենսագրություն
1941 թվականին ավարտել է Լենինգրադի կոնսերվատորիան։
1941 թվականի հուլիսի 4-ին Գերմանա-խորհրդային պատերազմի սկզբից Թադևոսյանը կամավոր զինվորագրվել է կարմիր բանակ, Նացիստական բանակի դեմ կռվել է Լենինգրադի Հոկտեմբերյան շրջանի կամավորական դիվիզիայի գնդացրահրետանային առանձին գումարտակում, այնուհետև 85-րդ հրաձգային դիվիզիայի կազմում։ Եղել է սակրավոր, հակառակորդի դեմ պայքար է մղել Կրասնոյե Սելո, Նևսկայա Դուբրովկա շրջանների ազատագրական մարտերի ժամանակ։ 1942 թվականին ծառայել է նաև 42-րդ բանակի ագիտբրիգադում, կռվել 657-րդ գնդի մարտիկների հետ։ Իբրև երաժիշտ 1943 թվականի մարտից հանդես է եկել 221-րդ հրաձգային գնդի ագիտբրիգադում։ Պարգևատրվել է Լենինգրադի պաշտպանության համար, «1941-1945 թթ. Հայրենական մեծ պատերազմում Գերմանիայի դեմ տարած հաղթանակի համար» և այլ մեդալներով ։
1946-1948 թվականներին դասավանդել է Երևանի Սայաթ Նովայի անվան երաժշտական դպրոցում և Ռոմանոս Մելիքյանի անվան երաժշտական ուսումնարանում։ 1948-1959 թվականներին եղել է Հայաստանի կոմպոզիտորների միության պատասխանատու քարտուղար, 1959-1964 թվականներին՝ ՀՀ ԳԱԱ Արվեստի ինստիտուտի կրտսեր գիտաշխատող, 1964-1989 թվականներին՝ ավագ գիտաշխատող։
Ուսումնասիրել է հայ երաժշտության պատմության հարցերը ։
Երկեր
Կազմել և խմբագրել է մի շարք ժողովածուներ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ երաժշտագետներ Կատեգորիա:ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչներ Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի կոնսերվատորիայի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակիցներ Կատեգորիա:«1941-1945 թթ. Հայրենական մեծ պատերազմում Գերմանիայի դեմ տարած հաղթանակի համար» մեդալակիրներ Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ