cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Խաչենի իշխանական ապարանք
Կառուցվածք
Ծածկը ուժեղացված է թաղակիր չորս կամարներով, որոնցից արևմտյան կամարը կրկնաշարք է և հպված է լայնական պատին, իսկ մյուս երեքը դահլիճի երկարությունը չորս հավասար մասի են բաժանում՝ ներառյալ խորշը։ Թաղակիր կամարները կառուցված են 2-3 շարքի բարձրություն ունեցող միակտոր քարերից, որոնք հենվում են գլանաձև պահունակների վրա։ Դահլիճի ծածկը կազմված է երկկենտրոն կամարի սկզբունքով՝ Գանձասարի գմբեթավոր կամարներին նմանվող եզրագծով։ Հիշյալ դահլիճի և հարևանությամբ գտնվող բնակելի տարածքների հատակագծերի նմանությունը հաշվի առնելով՝ պետք է ենթադրել, որ ապարանքի համար նախատիպ են հանդիսացել ժողովրդական բնակավայրերի ավանդական կառուցվածքային ձևերը, որը Արցախ-Սյունիքի պալատական ճարտարապետության հատկանշական կողմերից մեկն է։
Դահլիճը, որը իշխանական տան հիմնական մասն էրհամարվում, ծառայում էր նաև տոնախմբությունների ու պաշտոնական ընդունելությունների համար ։ Հատկանշական է այն փաստը, որ դահլիճի պահպանված պատերին լուսամուտներ չկան։ Հավանական է, որ դահլիճը լուսավորվել է չպահպանված հյուսիսային պատում եղած դեպի բակը նայող լուսամուտներով։ Տարբեր քննությունները ցույց են տալիս, որ դահլիճի և կից սենյակի լայնության չափով, եղել են ևս մի քանի տարբեր չափերի սենյակներ, որոնք, ցավոք, չեն պահպանվել, ուստի հնարավոր չէ հստակ պատկերացում կազմել դրա նախնական կառուցվածքի մասին։ Ապարանքի պարսպի և սնամեջ բուրգերի պատերը շարված են անմշակ որձաքարով։ Դարպասի մուտքային բացվածքն ունի 1,6 մ լայնություն։
Պատմություն
Ապարանքը, որն այժմ կրում է Դարպասներ անունը, որևէ արձանագրություն չունի և, որքան մեզ հայտնի է, պատմական ու վիմական գրական աղբյուրներում չի հիշատակվում։ Եղել է Խաչենի XIII դարի նշանակավոր իշխան Հասան-Ջալալ Դոլայի ապարանքը, որի մասին հիշատակվում է տեղագրական երկերում ։
Դարպասներ անունը համարվել է հետագայի ծնունդ և նույնացվել է բերդի հետ։ Պատճառը մասամբ այն է, որ ապարանքի ավերակներն ու դրա հարավային կողմում գտնվող Խոխանաբերդը իրար շատ մոտ են ։
Բերդը որից չնչին մնացորդներ են պահպանվել, այժմ կրում է Թարխանաբերդ անունը ։ Ըստ Ստեփանոս Օրբելյանի և հետագա այլ աղբյուրների հայտնած տեղեկությունների՝ Հասան-Ջալալ իշխանի փեսան՝ Սյունյաց Տարսայիճ Օրբելյան իշխանը, վերադառնալով Խաչեն կատարած ճամփորդությունից, 1274 թվականին Եզեգիսում կառուցում է դարաբաս ։ Հայտնի է, որ միջնադարյան Հայաստանում դարաբաս կամ դարապաս (նաև՝ դարբաս, դարպաս) անվանում էին իշխանական ապարանքները, այսինքն ապարանքի այժմյան անվանումը նրա սկզբնական անվան փոքր ինչ տարբերակված ձևն է։
Այսպիսով, ապարանքի կառուցման տարեթիվը կարելի է վերագրել Հասան-Ջալալ իշխանի տիրապետության (1214-1261 թվականներ) տարիներին, հատկապես այն ժամանակահատվածին, երբ նա ծավալել է բեղմնավոր մշակութային ու շինարարական գործունեություն, կառուցել Գանձասարի հոյակերտ եկեղեցին (1216-1238 թվականներ), ապա գավիթը (հիմնադրումը՝ 1261 թվականին)։ Այս գործունեությունը 1220-1240 թվականներին պարբերաբար ընդատվել է թաթար-մոնղոլների ասպատակություններով և ապա երկրի գրավումով, ուստի ապարանքի շինարարության հավանական ժամանակը պետք է համարել 1214-1220 թվականները։
Հավանական է, որ Գանձասարի Հասան-Ջալալյան կաթողիկոսները իրենց նախնու՝ Հասան-Ջալալ Դոլա իշխանի հիշատակին նրա ապարանքը խորդհրդանշող դարպասի ձևերով կառուցել են վանքի հիմնական՝ հարավային շքամուտքը։ Ապարանքի հորինվածքը թելադրվել է նաև ժամանակի սոցիալ-քաղաքական անհանգիստ իրադրությամբ, որն արտահայտվել է նրա սեղմ, համեստ չափերում, ամրոցակերպ ձևերում։ Պաշտպանական նպատակների են ծառայել ինչպես սնամեջ բուրգերը, այնպես էլ դարպասը, հզոր պարիսպը և դրան կից սենյակների տանիքները։
Արշակ Գրիգորյան
Արշակ Վիգենի Գրիգորյան, արցախցի քաղաքական գործիչ, Արցախի Հանրապետության Ազգային ժողովի պատգամավոր՝ Արցախի «Միասնական Հայրենիք» կուսակցությունից։,
Կենսագրություն
Արշակ Գրիգորյանը ծնվել է 1979 թվականի ապրիլի 2-ին, Հադրութի շրջանի Տող գյուղում։ 1996 թվականին ավարտել է ծննդավայրի միջնակարգ դպրոցը, որից հետո ուսումը շարունակել է Գորիսի «Սյունիք» ինստիտուտում։  1997-1999 թվականներին ծառայել է Արցախի Հանրապետության Պաշտպանության բանակում։
2020 թվականի մարտի 31-ի խորհրդարանական ընտրություններում «Միասնական Հայրենիք» կուսակցության համամասնական ցուցակով Արշակ Գրիգորյանն ընտրվել է Արցախի Հանրապետության 7-րդ գումարման Ազգային ժողովի պատգամավոր ։
Ամուսնացած է, ունի երկու զավակ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Քաղաքական գործիչներ ըստ ազգության Կատեգորիա:Արցախի Հանրապետության Ազգային ժողովի 7-րդ գումարման պատգամավորներ Կատեգորիա:Արցախի Հանրապետության Ազգային ժողովի պատգամավորներ
Հունիսի 17
Հունիսի 17, տարվա 168-րդ (նահանջ տարիներին՝ 169-րդ) օրն է։
Ալբերտ Կիրակոսյան
Ալբերտ Ավետիսի Կիրակոսյան, հայ ֆիզիկոս։ Ֆիզմաթ գիտությունների դոկտոր (1990), պրոֆեսոր (1992), ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամ (2006) ։
Կենսագրություն
Ալբերտ Կիրակոսյանը ծնվել է 1942 թվականին Երևանում։ 1965 թվականին ավարտել է Մոսկվայի պետական համալսարանը : 1969 թվականից աշխատում է Երևանի պետական համալսարանում, 2000 թվականից՝ պինդ մարմնի ֆիզիկայի ամբիոնի վարիչ, 2005 թվականից՝ նաև պինդ մարմնի ֆիզիկայի գիտահետազոտական ինստիտուտի լաբորատորիայի գիտական ղեկավար, միաժամանակ, 1992-1994 թվականներին՝ ՀՀ լուսավորության առաջին փոխնախարար, 1997 թվականից՝ «Բնագետ» ամսագրի ֆիզիկայի և աստղաֆիզիկայի բաժնի խմբագիր։
Աշխատանքները վերաբերում են պինդ մարմնի և կիսահաղորդիչների տեսությանը, ցածր չափայնությամբ պինդմարմնային կառուցվածքների (քվանտային թաղանթներ, լարեր, կետեր, գերցանցեր) ֆիզիկական բնութագրերի տեսական ուսումնասիրությանը, էքսիտոնային ֆիզիկայի և դիսկոկացիաների էլեկտրոնիկայի որոշ հարցերին։ Հեղինակ է ուսումնական և մեթոդական բուհական ձեռնարկների և ֆիզիկայի դպրոցական դասագրքերի։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ ֆիզիկոսներ Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների դոկտորներ Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ Կատեգորիա:ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամներ Կատեգորիա:ԵՊՀ դասախոսներ
Արարատի (ծիրանենու սորտ)
«Արարատի», ծիրանենու միջահաս սորտ։ Ստացել է Է. Մորիկյանը Խոսրովենի կարմիրի հետ Երևանի սորտերի խաչասերումից։
Մշակում են Արարատյան դաշտավայրի նախալեռնային գոտում։ Ծառը միջին բարձրության է։ Պտղաբերությունը՝ տնկման 4–5-րդ տարում։
Պտուղը՝ շատ խոշոր (մինչև 120 գ, միջինը՝ 70 գ), լայն էլիպսաձև, հիմքը և գագաթը՝ կլորավուն, միջուկակարը՝ թույլ արտահայտված։ Մաշկը՝ միջին հաստության, ամուր, նուրբ թավապատ, պտղամսից չանջատվող, հիմնականում նարնջագույն, արևահայաց կողմում 1/4 մասով՝ կարմրամանուշակագույն։ Պտղամիսը՝ հոծ, կռճիկային, մսալի, միջին հյութալիությամբ, շատ քաղցր, հաճելի զովացնող թթվությամբ։ Կորիզը՝ պտղից անջատվող։
Պտուղների հասունացումը լինում է հուլիսի 10–20-ը։ Բերքատվությունը՝ 230–250 ց/հա։
Ցրտադիմացկունությունը բարձր է։
Միջին դիմացկուն է հիվանդությունների և վնասատուների նկատմամբ։ Լավագույն փոշոտիչներն են՝ Սաթենի, Խոսրովենի, Համբան և Արագածի սորտերը։
Պտուղները պիտանի են օգտագործման բոլոր ձևերով։
Կատեգորիա:Ծիրանենու սորտեր
Վանի շրջան
Վանի շրջան (ვანის მუნიციპალიტეტი՝ վանիս մունիցիպալիտետի), 2-րդ մակարդակի վարչական միավոր է Վրաստանում։ Մտնում է Իմերեթի մարզի կազմի մեջ։ Վարչական կենտրոնը Վան քաղաքն է։
Շրջանում բնակվող մարդկանց թիվը ըստ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալների, կազմում է 24 512։ Զբաղեցնում է 577 կմ² տարածք և ունի 60 մարդ/կմ²։
Խոսվող լեզուներն են՝ վրացերենը, ադրբեջաներենը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Վանի շրջան
Օրմոցի (Գորիի շրջան)
Դիրք
Գտնվում է ծովի մակարդակից 1170 մետր բարձրության վրա։ Շրջկենտրոն Գորիից հեռու է 25 կմ։
Բնակչություն
Ըստ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալների, գյուղի բնակչությունը կազմում է 35 մարդ :
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Գորիի շրջան
Թամար Խմիադաշվիլի
Մասնակցել է ԽՍՀՄ-ի շախմատի առաջնությանը՝ զբաղեցնելով 3-րդ հորիզոնականը (1981)։ 1981 թվականին մասնակցել է ՖԻԴԵի առաջնությանը՝ զբաղեցնելով 5-7-րդ տեղը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Վրացի շախմատիստներ Կատեգորիա:Վրացի գրոսմայստերներ Կատեգորիա:Թբիլիսի քաղաքում ծնվածներ Կատեգորիա:Վրացի մարզիկներ
Գերդրում
Գերդրում (Gjerdrum), կոմունա Նորվեգիայի Ակերսհուս ֆյուլքեյում։ Կոմունայի վարչական կենտրոնը Ասք քաղաքն է։ Պաշտոնական լեզուն բուկմոլն է։ Զբաղեցնում է 83.19 կմ² տարածք ։
Գերդրում կոմունան կազմավորվել է 1838 թվականի հունվարի 1-ին։ Սահմանակից է Նանենսթադ, Նիթեդալ, Ուլենսաքեր, Սյորում կոմունաներին։ Կոմունայի անվան սկզբնամասը՝ Gerð, առաջացել է գետի անունից, իսկ vin նշանակում է մարգագետին։ Այստեղ է գտնվում 1118 թվականին կառուցված եկեղեցին, որը հանդիսանում է վարչական միավորի տեսարժան վայրերից։
Գերդրումի զինանշանը
Գերդրում կոմունայի զինանշանը հաստատվել է 1993 թվականին և իրենից ներկայացնում է կանաչ գույնով ներկված վահան, ներքևի մասը սուր, որի վրա պատկերված է մոխրագույն գույնի ցանկապատ ։
Բնակչություն
Համաձայն 2007 թվականի մարդահամարի տվյալների՝ Գերդրում կոմունայում բնակվում է 5464 մարդ։ Կոմունայի բնակչության քանակը վերջին 60 տարում կրկնակի աճ է գրանցել ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ակերսհուս ֆյուլքեի կոմունաներ
Մանաճիհր Ռշտունի (4-րդ դար)
Մանաճիհր Ռշտունի, հայ նախարար և զորավար Մեծ Հայքում, Վասպուրական աշխարհի Ռշտունիք գավառի տանուտերը, Ռշտունիների նախարարական տոհմից ։
Կենսագրություն
Մանաճիհր Ռշտունին եղել է Մեծ Հայքի արքա Տրդատ Գ Մեծի չորս զորավարներից մեկը՝ Սասանյան Պարսկաստանի արքա Շապուհ Բ-ի դեմ պատերազմի ժամանակ։ Խոսրով Գ Կոտակի կառավարման ժամանակ եղել է Մեծ Հայքի հարավային բանակի զորավարը և ճնշել Աղձնիքի բդեշխի ապստամբությունը
Մանաճիհր Ռշտունին Մծբինում ձերբակալելով քրիստոնեական քարոզիչներ Հակոբ Մծբնացի եպիսկոպոսին ու նրա կողմնակիցներին, նրանց Ռշտունիք գավառի Մանակերտ բերդի պարսպից նետում է Վանա լիճը, որի համար Հակոբ Մծբնացին նրան նզովում է ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ռշտունիներ Կատեգորիա:Հայ զորավարներ Կատեգորիա:4-րդ դարի հայեր
Հավանականություն
Հավանականություն, հնարավոր պատահույթի տեղի ունենալու հնարավորության մեծություն ։ Տես հավանականության և վիճակագրության բառարան։ Հավանականությունը տատանվում է 0 -ից 1-ի սահմաններում, որտեղ 0-ն ցույց է տալիս պատահույթի անհնարինությունը, իսկ 1-ը՝ հավաստիությունը ։ Ինչքան պատահույթի հավանականությունը մեծ է, այնքան ավելի հավանական է դրա տեղի ունենալը։ Հասարակ օրինակ է մետաղադրամը նետելու փորձը։ Երբ նետում ենք մետաղադրամը, երկու հնարավոր ելքերն («գերբ» և «գիր») իրար հավասար են, այսինքն «գերբ» ընկնելու հավանականությունը հավասար է «գիր» ընկնելու հավանականությանը, և քանի դեռ այլ հնարավոր ելքեր չկան, այդ երկու դեպքերի հավանականությունը մնում է 1/2 (0.5 կամ 50%)։
Այս հասկացությունները ձևակերպվել են աքսիոմատիկ մաթեմատիկական հավանականության տեսության մեջ, որն օգտագործվում է այնպիսի գիտություններում, ինչպիսիք են մաթեմատիկան, վիճակագրությունը, ֆինանսները, մոլեխաղերը, բնական գիտությունները (հատկապես ֆիզիկան), արհեստական բանականությունը, հաշվողական գիտությունը, խաղերի տեսությունը և փիլոսոփայությունը։ Հավանականության տեսությունն օգտագործվում է նաև նկարագրելու համար բարդ համակարգերի հիմքում օգտագործվող մեխանիզմներն ու կարգավորումները ։
Մեկնաբանություններ
Պատահական, լավ մշակված և մաքուր տեսական փորձերի ժամանակ (ինչպիսին է մետաղադրամի նետումը) հավանականությունը կարող է նկարագրվել հնարավոր ելքերի թվով՝ յուրաքանչյուրին տալով որոշակի համարներ։ Օրինակ՝ մետաղադրամը երկու անգամ նետելու դեպքում կլինեն «գերբ-գերբ», «գերբ-գիր», «գիր-գերբ» և «գիր-գիր» հնարավոր ելքերը։ Գերբ-գերբ հնարավոր ելքի հավանականությունը 4 ելքի դեպքում 1 է, իսկ թվային տերմինով՝ 1/4, 0․25 կամ 25%։ Սակայն երբ անցնում ենք փորձնական կիրառության, առաջանում են երկու հիմնական մրցակցային կատեգորիաներ, որոնց կողմնակիցները հավանականության հիմնական բնույթի վերաբերյալ ունեն տարբեր տեսակետներ։
Ստուգաբանություն
Հավանականություն տերմինը ծագել է լատիներեն պրոբաբիլիտաս բառից, որը նշանակում է «ազնվություն», որը եվրոպական իրավական գործում իշխանության ապացույցի չափման միավոր էր և հաճախ առնչվում էր ազնվության հետ։ Սա շատ է տարբերվում ժամանակակից հավանականությունից, որը փորձնական ապացույցի մեծություն է և գալիս է ինդուկտիվ փաստարկներից ու վիճակագրական եզրակացություններից ։
Պատմություն
Հավանականության գիտական տեսությունը հանդիսանում է ժամանակակից մաթեմատիկայի զարգացման հիմքը։ Մոլեխաղերի պատմությունը ցույց է տալիս, որ քանակական հավանականության նկատմամբ կար մեծ հետաքրքրություն, բայց դրա ճշգրիտ մաթեմատիկական սահմանումն ի հայտ եկավ հետագայում։ Գոյություն ունի մաթեմատիկական հավանականության զարգացման դանդաղեցման մի քանի պատճառներ։ Մոլեխաղերը, որոնք մաթեմատիկական հավանականության զարգացման համար խթան էին հանդիսանում, մասնագետների համար դեռ համարվում էին սնահավատություն ։
Դանիել Բեռնուլին (1778) ներկայացրել է հավանականության առավելագույն արժեքի սկզբունքները հակառակ շեղումների համակարգում։
Ադրիեն-Մարի Լեժանդրը (1805) զարգացրեց նվազագույն քառակուսիների մեթոդը (Nouvelles méthodes pour la détermination des orbites des comètes) : Լեժանդրի սկզբունքներից անկախ՝ իռլանդաամերիկացի գրող Ռոբերտ Ադրեինը՝ «Վերլուծողը» աշխատության հրապարակողը (1808), առաջինն ապացուցեց շեղման հարմարության օրենքը՝
որտեղ h-ն հաստատուն է, իսկ c-ն՝ գործակիցը, որը ցույց է տալիս կորից ներքև գտնվող հատվածը։ Նա տվեց երկու ապացույց, որոնք ըստ էության նույնն էին, ինչ որ Ջոն Հերշելինը (1850)։ Գաուսը առաջինն ապացուցեց այն, որը թվում էր՝ Եվրոպայում արդեն հայտնի էր (Ադրեյնից հետո՝ 3-րդը) 1809 թվականին։ Հետագա ապացույցները տվեցին Լապլասը (1810, 1812), Գաուսը (1823), Ջեյմս Այվորին (1825, 1826), Հագենը (1837), Ֆրիդրիխ Բեսելը (1838), Վ․Ֆ․ Դոնկինը (1844, 1856) և Մորգան Քրոֆտոնը (1870)։ Աջակիցներից էին նաև Էլիսը (1844), Դե Մորգանը (1864), Գլեյշերը (1872) և Ջիովանի Սկիապարելին (1875)։ Պետերսի (1856) r-ի բանաձևը՝ դիտարկման հավանական շեղումը, շատ հայտնի է։ 19-րդ դարում հիմնական տեսության հեղինակներն էին Լապլասը, Սիլվեստր Լակրուան (1816), Լիթրոուն (1833), Ադոլֆ Կետլեն (1853), Ռիչարդ Դեդկինդ (1860), Հելմերտը (1872), Հերման Լավրենտը (1873), Լիեգրը, Դիդիոն և Կառլ Փիրսոնը։ Օգաստես դե Մորգանը և Ջորջ Բուլը բարելավեցին տեսության մեկնաբանումը։
Երկրաչափության տեսանկյունից (տես ինտեգրալ երկրաչափություն) մեծ ազդեցություն ունեին «Կրթական ժամանակ» գրքի կողմնակիցները (Միլեր, Քրոֆթն, Մաքքոլ, Վոլսթենհոլմ, Վաթսոն և Արտեմաս Մարտին)։
Տեսություն
Ինչպես մնացած տեսությունները, հավանականության տեսությունն իր հասկացության ներկայացումն է ֆորմալ տերմինների միջոցով, որոնք կարող են քննարկվել նաև իրենց իմաստից անկախ։ Այս ֆորմալ տերմինները կիրառվում են մաթեմատիկական և տրամաբանական կանոնների կողմից, և ցանկացած արդյունք թարգմանվում է և հետ է վերադարձվում խնդրի տիրույթ։
Կարող ենք նշել հավանականությունը սահմանելու առնվազն երկու հաջողակ փորձ, որոնք են Կոլմոգորովի և Կոքսի սահմանումները։ Կոլմոգորովի սահմանման մեջ (տես հավանականության տարածք), իրավիճակները ներկայացվում են որպես իրադարձություններ, իսկ հավանականությունը՝ իրավիճակի տեղի ունենալու չափման միավոր։ Կոքսի տեսության մեջ հավանականությունն ընդունվում է որպես նախնական, և շեշտը դրվում է հավանականության արժեքներից պնդումների կայուն փոխակերպման վրա։ Երկու դեպքերում էլ հավանականության օրենքները նույնն են՝ չհաշված տեխնիկական մանրուքները։
Կան անորոշության չափման այլ մեթոդներ ևս, ինչպիսիք են Դեմպստեր-Շաֆերի կամ հնարավորության տեսությունը, բայց սրանք ըստ էապես տարբեր են և համատեղելի չեն հավանականության ընդունված օրենքների հետ։
Կիրառություններ
Հավանականության տեսությունը կիրառվում է ամենօրյա կյանքում՝ ռիսկերի գնահատման և մոդելավորման ժամանակ։ Ապահովագրական շուկաներն օգտագործում են ակտուարական գիտություններ գները սահմանելու և առևտրային որոշումներ կայացնելու համար։ Պետությունները կիրառում են հավանականության մեթոդները, իրավունքների վերլուծությունները (երկարակեցության և ծերության հուսալիության տեսություն) և ֆինանսական կարգավորումները բնապահպանության կարգավորման համար։
Հավանականության տեսության կիրառման լավ օրինակ է Միջին Արևելքում նավթի գնի հետ կապված վեճերի հավանականության ազդեցությունը, որը օղակների էֆեկտով ազդում է ամբողջ տնտեսության վրա։ Վաճառողը կհասկանա, որ պատերազմի հետևանքով տվյալ ապրանքի գինը կընկնի կամ կբարձրանա, և դա ազդեցություն կունենա նաև մնացած վաճառողների կարծիքի վրա։ Հետևաբար հավանականության գնահատումը ո՛չ անկախ է, ո՛չ էլ չափազանց ռացիոնալ։ Վարքագծային ֆինանսների տեսությունը ստեղծվել է բացատրելու համար ամբոխի էֆեկտի ազդեցությունը գնի, քաղաքականության, խաղաղության և վեճերի վրա ։
Ի լրումն ֆինանսական գնահատման, հավանականությունը կարող է օգտագործվել վերլուծելու համար միտումները կենսաբանության մեջ (օրինակ՝ հիվանդությունների տարածումը), նաև էկոլոգիայում (օրինակ՝ Պենետի կենսաբանական աղյուսակը)։ Ռիսկերի գնահատումը կարող է օգտագործվել որպես վիճակագրական գործիք հաշվարկելու համար անցանկալի իրադարձության կատարվելու հավանականությունը և կարող են օգտագործվել նաև արձանագրություններ այդպիսի հանգամանքներից խուսափելու համար։ Հավանականությունն օգտագործվում է մշակելու համար մոլեխաղերը, այնպես, որ խաղատները կարողանան վաստակել երաշխավորված շահույթ՝ միաժամանակ վճարելով մշտական հաճախորդներին, որպեսզի նրանք շարունակեն խաղալ ։
Հավանականության գնահատման և միավորման ճշգրիտ մեթոդների բացահայտումը մեծապես փոխել է հասարակությանը ։
Հավանականության մեկ այլ կարևոր կիրառությունն ամենօրյա կյանքում հուսալիությունն է։ Շատ սպառողական ապրանքներ, ինչպիսին են ավտոմեքենաները և էլեկտրոնային տեխնիկան, օգտագործում են հուսալիության տեսությունը իրենց ապրանքի նախագծման մեջ կրճատելու համար ձախողման հավանականությունը։ Ձախողման հավանականությունը կարող է ազդել ապրանքի երաշխիքի հետ կապված արտադրողի որոշումների վրա ։
Արձանագրությունների լեզվի մոդելը և այլ վիճակագրական լեզուների մոդելները, որոնք օգտագործվում են բնական լեզվի գործընթացներում նույնպես հավանականության տեսության կիրառման օրինակներ են։
Մաթեմատիկական մոտեցում
Կատարենք մի փորձ, որը կարող է ունենալ մի քանի արդյունք։ Բոլոր հնարավոր արդյունքների հավաքածուն կոչվում է փորձի պարզագույն իրադարձությունների տարածություն։ Պարզագույն իրադարձությունների տարածության ամբողջությունը ձևավորվում է՝ հաշվի առնելով հնարավոր արդյունքների բոլոր տարբեր հավաքածուները։ Օրինակ՝ զառի նետումը ենթադրում է վեց հնարավոր արդյունք։ Հնարավոր արդյունքների մի հավաքածուն ներկայացվում է կենտ թվերի միջոցով։ Հետևաբար, {1,3,5} ենթաբազմությունը համարվում է զառի նետման պարզագույն իրադարձությունների տարածության ամբողջության տարր։ Այս դեպքում {1,3,5}-ը զառի նետման հետևանքով կենտ թվեր ընկնելու պատահույթն է։ Եթե տվյալ կենտ թվերը զառի նետման հետևանքով իրոք ընկնեն, ապա կարող ենք ասել, որ պատահույթը տեղի է ունեցել։
Հավանականությունը յուրաքանչյուր պատահույթի գնահատումն է զրոյից մեկի սահմաններում, պայմանով, որ տվյալ պատահույթի հավանականությունը, որն իր մեջ ներառում է բոլոր հնարավոր արդյունքները (մեր օրինակում {1,2,3,4,5,6}) ընդունվի որպես մեկ։ Հաշվելով հավանականությունը՝ արժեքները պետք է բավարարեն այն պահանջները, որ փոխադարձաբար անհամատեղելի պատահույթների հավաքածուներին նայելիս (ոչ սովորական արդյունքներով պատահույթներ, օրինակ՝ {1,6}, {3}, և {2,4} պատահույթները փոխադարձաբար անհամատեղելի են)՝ պատահույթներից առնվազն մեկի տեղի ունենալու հավանականությունը ներկայացված լինի բոլոր առանձին պատահույթների հավանականությունների գումարով ։
A պատահույթի հավանականությունը ներկայացվում է որպես P(A), p(A) կամ : Հավանականության այս մաթեմատիկական սահմանումը կարող է պարզագույն պատահույթների և նույնիսկ անհամատեղելի պատահույթների տարածությունն անվերջ մեծացնել՝ օգտագործելով չափման հասկացությունը։
A պատահույթի հակադիր պատահույթը [ոչ A] պատահույթն է (երբ A-ն տեղի չի ունենում), որը հաճախ նշվում է որպես կամ {\sim}A: Դրա հավանականությունը ներկայացվում է P(ոչ A) = 1 − P(A) տեսքով ։ Օրինակ՝ վեցակողմ զառի նետման դեպքում վեց չընկնելու հավանականությունը հավասար է 1 - (վեց ընկնելու հավանականություն): Տես լրիվ հավանականությունը ավելի մանրամասն բացատրության համար։
Եթե փորձի մեկ անգամ կատարման արդյունքում A և B պատահույթները միաժամանակ տեղի ունենան, այդ երևույթը կկոչվի A և B  պատահույթների հավանականությունների հատում և կներկայացվի P(A \cap B)տեսքով։
Անկախ պատահույթներ
Եթե երկու A և B պատահույթներն անկախ են, ապա նրանց հավանականությունների հատումը կլինի
օրինակ՝ երկու մետաղադրամ նետելիս՝ երկուսի մոտ էլ գիր ընկնելու հավանականությունը կլինի :
Փոխադարձաբար անհամատեղելի պատահույթներ
Եթե փորձի արդյունքում A և B  պատահույթները երբեք միասին հանդես չեն գալիս, դրանք կոչվում են փոխադարձաբար անհամատեղելի պատահույթներ։
Եթե երկու պատահույթներ փոխադարձաբար անհամատեղելի են, ապա երկուսի տեղի ունենլու հավանականությունը ներկայացվում է P(A \cap B)տեսքով։
Եթե երկու պատահույթներ փոխադարձաբար անհամատեղելի են, ապա դրանցից մեկի տեղի ունենալու հավանականությունը ներկայացվում է P(A \cup B)տեսքով։
Օրինակ՝ վեցակողմ զառի 1 կամ 2 ընկնելու հավանականությունը ներկայացվում է հետևյալ կերպ՝
Փոխադարձաբար համատեղելի պատահույթներ
Եթե պատահույթները փոխադարձաբար անհամատեղելի չեն, ապա
Օրինակ՝ խաղաքարտերից պատահական կերպով մեկը վերցնելիս՝ սիրտ կամ կերպար պարունակող քարտ (կամ երկուսը միասին) վերցնելու հավանականությունը (J,Q,K) կլինի, որովհետև եղած 52 քարտերից 13-ը սիրտ են, 12-ը պարունակում են կերպար, իսկ 3-ը՝ երկուսը միասին։ Վեջին 3 քարտերը վերցնելու հավանականություններն իրենց մեջ ներառում են բոլոր 13 սրտերը և 12 կերպարները, որոնք սակայն պետք է հաշվվեն մեկ անգամ։
Պայմանական պատահույթներ
Եթե P(B)=0, ապա P(A \mid B)որպես այդպիսին չի սահմանվում։ Սակայն, հնարավոր է սահմանել պայմանական հավանականություն որոշ անհնարին պատահույթների դեպքում՝ օգտագործելով պատահույթների (որոնք, օրինակ, բխում են շարունակական պատահական փոփոխականներից) σ-algebra հնարավոր արժեքների բազմությունը։
Օրինակ՝ 2 կարմիր և 2 կապույտ գնդակների պայուսակում (ընդամենը՝ 4 գնդակ), կարմիր գնդակ հանելու հավանականությունը կլինի 1/2, սակայն երկրորդ գնդակը հանելիս՝ կարմիր կամ կապույտ գնդակ հանելու հավանականությունը կախված է նրանից, թե նախորդ անգամ ինչ գնդակ է հանվել։ Օրինակ՝ եթե առաջին փորձի արդյունքում հանվում է կարմիր գնդակ, ապա երկրորդ անգամ կարմիր գնդակ հանելու հավանականությունը դառնում է 1/3, քանի որ մնացել են միայն 1 կարմիր և 2 կապույտ գնդակներ։
Հակադիր հավանականություն
Հավանականության տեսության և դրա կիրառության մեջ Բայեսի կանոնը վերաբերվում է A_1 և A_2հետագա և նախնական պատահույթների անհամատեղելիությանը Bպատահույթի պայմանի դեպքում։ A_1և A_2պատահույթների անհամատեղելիությունը ներկայացվում է երկու պատահույթների հավանականությունների հարաբերությամբ։ Կամայական Aպատահույթի դեպքում կանոնը վերաձևակերպվում է որպես հետագա և նախնական հավանականությունների համարժեքություն՝, որտեղ համարժեքության նշանը ցույց է տալիս, որ ձախակողմյա հատվածը համարժեք է (այլ կերպ ասած՝ հավասար) աջակողմյա հատվածին տրված Bպատահույթի պայմանի դեպքում։ Այսպես կրկին հետ ենք վերադառնում Լապլասին (1774) և Կուռնոյին (1843)։ Տես Ֆինբերգ (2005)։ Տես հակադիր հավանականությունը և Բայեսի կանոնը։
Պատահականության և հավանականության կապը քվանտային մեխանիկայում
Հավանականության տեսությունն անհրաժեշտ է բացատրելու համար քվանտային երևույթը ։ 20-րդ դարասկզբում ֆիզիկոսների հեղափոխական բացահայտումը ֆիզիկական գործընթացների պատահական բնույթն էր, որն ի հայտ էր գալիս ենթաատոմային մակարդակներում և կառավարվում էր քվանտային մեխանիկայի օրենքներով։ Ալիքաձև ֆունկցիան զարգանում է որոշակիորեն, բայց ըստ Կոպենհագենի մեկնաբանման՝ արդյունքը պարզաբանվում էր ալիքաձև ֆունկցիայի անկման միջոցով դիտարկման ավարտին։ Սակայն դետերմինիզմի կորուստը հանուն ինստրումենտալիզմի այդպես էլ չապացուցվեց։ Ալբերտ Այնշտայնը Մաքս Բոռնին ուղղված նամակում գրել է՝ «Ես համոզված եմ, որ Աստված զառ չի խաղում» ։ Ինչպես Այնշտայնը, Էրվին Շրյոդինգերը, ով բացահայտեց ալիքաձև ֆունկցիան, հավատում էր, որ քվանտային մեխանիկան դետերմինացված իրականության վիճակագրական մոտավորությունն է ։ Չափման վիճակագրական մեխանիկայի ժամանակակից մեկնաբանություններում քվանտային դեկոգերենցիան անդրադառնում է հավանական փորձնական արդյունքների գնահատմանը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հավանականությունների տեսություն
Բյալոբժեգի
Բյալոբժեգի (Białobrzegi), քաղաք Լեհաստանի Մազովեցյան վոևոդության կազմում։ Բյալոբժեգի պովյատի վարչական կենտրոնն է։ Զբաղեցնում է 7,51 քառակուսի կիլոմետր տարածք։ 2011 թվականի դեկտեմբերի 31-ի տվյալներով բնակիչների թվաքանակը եղել է 10,410 ։ Ընկած է Պիլիցա գետի ափերին՝ Բյալոբժեգյան դաշտի և Ռադոմի սարահարթի սահմանագծի վրա, Լեհաստանի մայրաքաղաք Վարշավայից մոտավորապես 60 կօլոմետր դեպի հարավ, մերձակայքի խոշորագույն քաղաքից՝ Ռադոմից շուրջ 30 կիլոմետր դեպի հյուսիս-արևմուտք։ Քաղաքը ճանապարհային կարևոր հանգույց է. այստեղ հատվում են Լեհաստանի S7 էքսպրես մայրուղին և թիվ 48 ազգային խճուղին։ Բյալոբժեգիով է անցնում Վարշավա-Կրակով ավտոճանապարհը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Լեհաստանի քաղաքներ Կատեգորիա:Մազովեցյան վոյեվոդության քաղաքներ
Շտանսդորֆ
Շտանսդորֆ (Stahnsdorf), կոմունա Գերմանիայի Բրանդենբուրգ հողատարածքում։
Գտնվում է Պոտսդամ Միթելմարկ շրջանի կազմում։ Բնակչությունը կազմում է 14 210 մարդ (ըստ 2010 թվականի դեկտեմբերի 31-ի) ։ Տարածքը կազմում է 49,07 կմ²։ Պաշտոնական կոդ՝ 12 0 69 604։
Կոմունան ներառում է 4 գյուղական շրջան։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Գերմանիայի քաղաքներ
Այշենուր Իսլամ
Այշենուր Իսլամ (Ayşenur İslam, ), թուրք քաղաքական գործիչ։
Կենսագրություն
Ծնվել է Մեհմեթ և Ջահիդա Իսլամների ընտանիքում։ Ուսումնասիրել է թուրքական գրականություն Անկարայի համալսարանում, այնտեղ էլ մագիստրոսի աստիճան է ստացել։ Ունի փիլիսոփայության դոկտորի աստիճան, որը ստացել է Գազի համալսարանում  ։
Աշխատել է Անկարայի, Քըրըքքալեի և Բաշքենդի համալսարաններում ։ Գրել է 10 գիրք և շուրջ 40 հոդված ։
2011 թվականին Սաքարյայի մարզից ընտրվել է Թուրքիայի խորհրդարանի անդամ՝ Արդարություն և զարգացում կուսակցության կազմում ։
2013 թվականի դեկտեմբերի 26-ին նշանակվել է ընտանիքի և սոցիալական քաղաքականության նախարար՝ այդ պաշտոնում փոխարինելով Ֆաթմա Շահինին    ։
Ամուսնացած է։ Ունի մեկ երեխա  ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Անկարայի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Թուրքիայի նախարարներ Կատեգորիա:Թուրքիայի կին քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:21-րդ դարի կին քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Անկարայի համալսարանի դասախոսներ Կատեգորիա:Թուրքիայի 24-րդ գումարման մեջլիսի պատգամավորներ Կատեգորիա:Թուրքիայի 25-րդ գումարման մեջլիսի պատգամավորներ Կատեգորիա:Սկյուտարում ծնված անձինք Կատեգորիա:Թուրքիայի Արդարություն և զարգացում կուսակցության քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Թուրք ակադեմիկոսներ Կատեգորիա:Թուրքիայի կառավարության կին նախարարներ Կատեգորիա:Անձինք Սկյուտարից Կատեգորիա:Փիլիսոփայական գիտությունների դոկտորներ Կատեգորիա:Թուրք կին գրողներ
Վիլլա Բարտոլոմեա
Վիլլա Բարտոլոմեա (Villa Bartolomea), կոմունա Իտալիայում, գտնվում է Վենետո մարզում՝ Վերոնա գավառում ։ Բնակչությունը կազմում է 5300 մարդ։ Խտությունը կազմում է 100 մարդ/կմ²։ Տարածքը գրավում է 53,21 կմ²։ Փոստային ինդեքս՝ 37049։ Հեռախոսային կոդ՝ 045։ Քաղաքի հովանավոր պաշտպանն է Բարդուղիմեոս առաքյալը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր
Նադեժդինկա (ավան, Կրասնոարմեյսկի շրջան)
2001 թվականի տվյալներով Նադեժդինկա ավանում բնակվում էր 325 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Դոնեցկի մարզի Կրասնոարմեյսկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի ավաններ
Վլադիմիր Բարբին
Վլադիմիր Բարբին (Владимир Владимирович Барбин, ), ռուսական դիվանագետ։
Կենսագրություն
Ավարտել է ԽՍՀՄ ԱԳՆ Մոսկվայի միջազգային հարաբերությունների պետական ինստիտուտը (1979)։ Դիվանագիտական գործունեությամբ սկսել է զբաղվել 1979 թվականից։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Դիվանագետներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Ռուս դիվանագետներ Կատեգորիա:Մոսկվայի միջազգային հարաբերությունների պետական ինստիտուտի շրջանավարտներ Կատեգորիա:«Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» շքանշանի 2-րդ աստիճանի մեդալով պարգևատրվածներ
Ֆուտբոլի Ռուսաստանի սուպերգավաթ 2010
Ֆուտբոլի Ռուսաստանի Սուպերգավաթ 2010 (Суперкубок России по футболу 2010), անցկացվել է 2010 թ. մարտի 7-ին Մոսկվայի Լուժնիկի մարզադաշտում։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:2010 ֆուտբոլում
Կարգին Ստուդիա
Պատմություն
Ընկերությունը ձևավորվել է 2004թ․–ին ՝ Կարգին Կասետի, ներառյալ ՝ Կարգին Հաղորդման արտադրության համար։ Մինչև այդ հաղորդման արտադրությամբ զբաղվում էր «Կարեն Ստուդիան»։ Հետագայում ընկերությունը սկսեց համագործակցել Արմենիա հեռուստաընկերության հետ և տալ արտադրանքի եթերի բացառիկ իրավունք Կարգին Հաղորդման համար, ինչպես արեց իր նախկին արտադրողը։
2013–ին ստեղծվում է «Կարգին ԹիՎի» ՍՊԸ–ն ՝ «Կարգին Սքեթչ Շոու»–ի արտադրության համար։ Շոույի ավարտից հետո հիմնական արտադրանքը նորից իրականացնում է «Կարգին Ստուդիան»։
2019 թվականի դեկտեմբեիի 6–ին լուծարվում է «Կարգին Ստուդիա» –ն, իր հետ զուգահեռ նաև «Հայկո ընդ Մկո Կարգին» և «Կարգին ԹիՎի» ՍՊԸ–ները։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Կինոարտադրողներ
Ալաուկ
Ալաուկ (Аллаук), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Կիրովի մարզում Յարանսկի և Պիժանսկի շրջաներում։ Գետաբերանը տեղակայված է Վյատկա գետի ձախ ափին՝ 71 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը 23 կմ է։
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Կատեգորիա:Մինչև 50 կմ երկարությամբ գետեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր
Խոսրով (պատմիչ)
Խոսրով, հայ պատմիչ, հայտնի է միայն ավելի ուշ շրջանի հեղինակների հիշատակություններից։ Նրա աշխատությունները ներկայումս անհայտ են։
Խոսրովի մասին առավել վաղ հիշատակումը հանդիպում է մեկ այլ հայ պատմաբանի՝ Կիրակոս Գանձակեցու մոտ, որը ապրել է 18-րդ դարում։ Դրանից բացի Խոսրովը հիշատակվում է միայն ձեռագիր մատենագիտական ցուցակներում։ Աղբյուրների սղության պատճառով Խոսրովի մասին չկա բոլորի կողմից ընդունված կարծիք։ Որոշ ուսումնասիրողներ (օրինակ՝ Գևորգ Աբգարյանը ) նրան համարում են 7-րդ դարում ապրած պատմաբան, իսկ մյուսները (օրինակ՝ Սեն Արևշատյանը ) նրան ճանաչում են միայն որպես 5-6-րդ դարերի թարգմանիչ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ պատմիչներ Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ Կատեգորիա:Հայ պատմաբաններ
Ֆրոգն
Ֆրոգն (Frogn), կոմունա Նորվեգիայի Ակերսհուս ֆյուլքեյում: Կոմունայի վարչական կենտրոնը Դրյոբաք քաղաքն է: Պաշտոնական լեզուն բուկմոլն է: Զբաղեցնում է 85.66 կմ² տարածք ։
Ֆրոգն կոմունան կազմավորվել է 1838 թվականի հունվարի 1-ին:
Ֆրոգնի զինանշանը
Ֆրոգն կոմունայի զինանշանը հաստատվել է 1988 թվականի մայիսի 20-ին և իրենից ներկայացնում է երկնագույն վահան, ներքևի մասը սուր, որի վրա պատկերված է մոխրագույն պարիսպ: Պարիսպը խորհրդանշում է Օսլոֆյորդի մոտ գտնվող ամրոցը, որը մեծ դեր է կատարել ոչ միայն շրջանի, այլև Նորվեգիայի պաշտպանության գործում:
Բնակչություն
Համաձայն 2007 թվականի մարդահամարի տվյալների՝ Ֆրոգն կոմունայում բնակվում է 14245 մարդ: Կոմունայի բնակչության քանակը վերջին 60 տարում կրկնակի աճ է գրանցել:
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ակերսհուս ֆյուլքեի կոմունաներ
Հարութ Կոստանդյան
Հարութ Կոստանդյան, հայ բանաստեղծ։ Ֆրանսիայի Հայ գրողների ընկերակցության անդամ (1930)։
Կենսագրություն
Հարութ Կոստանդյանը ծնվել է Իրանի Բուշեհր քաղաքում։ 1919 թվականին տեղափոխվել է Հնդկաստան, սովորել է Բոմբեյի անգլիական բարձրագույն դպրոցում։ 1926 թվականին եղել է Իտալիայում և Անգլիայում, 1927 թվականին հաստատվել է Ֆրանսիայում, նախ Փարիզում, ապա՝ Պրովանսում։
Հեղինակել է բանաստեղծությունների երկու ժողովածու՝ «Օրերի Իմաստութիւնը», «Բանաստեղծութեամբ», որոնք տպագրվել են 1935 թվականին և վերահրատարակվել Հայաստանում (1988) և Լիբանանում (1974) ։
Մահացել է Ֆրանսիայի Պրովանս քաղաքում ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ բանաստեղծներ Կատեգորիա:20-րդ դարի հայ բանաստեղծներ
Պանտնաուրի
Պանտնաուրի (პანტნაური), գյուղ Վրաստանում։ Գտնվում է Շիդա Քարթլի մարզի Գորիի շրջանում ։
Դիրք
Գտնվում է ծովի մակարդակից 1050 մետր բարձրության վրա։ Շրջկենտրոն Գորիից հեռու է 18 կմ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Գորիի շրջան
Իժախոտ սովորական
Իժախոտ սովորական, գաղտրիկազգիների ընտանիքին պատկանող դեղաբույս։
Նկարագրություն
Գորշասպիտակավուն և փափկաթավ երկամյա խոտաբույս է, որն ունի 30-60 սմ բարձրությամբ ցողուններ և նշտարաձև տերևներ։ Խիտ հասկանման ծաղկաբույլը կազմված է հնգանդամ ծաղիկներից։ Սկզբում կարմիր ձագարաձև լայն հետծալքով պսակը հետագայում դառնում է բաց կապույտ։ Եռանկյունաձև-ձվաձև, կողքերից ելուստներով պտուղները (էրեմները) գորշագույն են ։
Տարածվածություն
Աճում է ստորին և միջին լեռնային գոտիների մարգագետիններում, անտառաեզրերին, տափաստաններում և աղբավայրերում։ Հանդիպում է Լոռու, Տավուշի, Արագածոտնի, Սյունիքի, Գեղարքունիքի, Արմավիրի մարզերում և Երևանում։ Լավ մեղրատու, գեղազարդային և թունավոր բույս է։ Բարձր որակի մեղրն ունի հաճելի հոտ և համ ։
Նշանակություն
Ամբողջ բույսը հարուստ է թունավոր ալկալոիդներով (ցինոգլուսին, կոնսոլիդին և այլ), որոնք ունեն հանգստացնող, թմրեցնող (նարկոտիկ) ազդեցություն, պարունակում է նաև C, E վիտամիններ, սապոնիններ, խոլին, կարոտին և այլն։ Սերմերում կուտակվում են բարձր որակի ճարպային յուղեր, որոնք օգտագործվում են ներկարարության մեջ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Դեղաբույսեր Կատեգորիա:Ծածկասերմեր Կատեգորիա:Գաղտրիկազգիներ Կատեգորիա:Թունավոր բույսեր Կատեգորիա:Խոտաբույսեր Կատեգորիա:1753 թվականին նկարագրված բույսեր Կատեգորիա:Եվրոպայի բուսական աշխարհ
Գաղտնագրություն
Գաղտնագրություն (կամ ծածկագիտությունը (Հունարեն κρυπτός, kryptos, «գաղտնի, թաքնված»; և γράφειν, gráphin, «գրել», կամ -λογία, -logia, «սովորել») գիտություն է ինֆորմացիայի գաղտնիության ապահովման (այսինքն, չեն կարող կարդալ այլք) և իսկությունը, լրիվությունը ստուգելու և ապահովելու, նաև հեղինակներին պարզելու ու հաստատելու մասին։
Կրիպտորգրաֆիան հնագույն գիտություններից է, նրա պատմությունը հաշվվում է մոտավորապես մի քանի հազար տարի։
Պատմություն
Մարդկությունը միշտ գաղտնիքներ փոխանցելու ու պահելու կարիք է ունեցել։ Դրա համար տարբեր միջոցներ են ստեղծվել, որպեսզի միայն գաղտնիքը ստացողը կարողանա այն վերծանի։ Մինչ ժամանակակից դարաշրջանը, գաղտնագրությունը առնչվում էր գաղտնի նամակագրության հետ՝ հասկանալի հաղորդագրությունները փոխարկելով անհասկանալիների ու նորից հետ փոխարկելով հասկանալիի, այնպես, որ եթե հաղորդագրությունը հափշտակեին բովանդակությունը անըմբռնելի լիներ հակառակորդի համար։ Այս ամենը որևէ գաղտնի գիտելիք չէր պահանջում, հաղորդագրությունը վերծանելու համար միայն բանալի էր հարկավոր, այսինքն, իմանալ այն օրինաչափությունը, որով գաղտնագրվել է հաղորդագրությունը, որը պետք է իմանային միայն նամակն ուղարկողն ու ստացողը։ Գաղտնագրումը հաղորդակցության գաղտնիությունը ապահովելու փորձ էր, օրինակ, հաղորդակցություն՝ լրտեսների, զինվորական ղեկավարների և դիվանագետների միջև։
Գաղտնիք գրելու ամենավաղ ձևերը պահանջում էին թղթին ու գրիչին համարժեք բաներ, քանի որ շատ մարդիկ չէին կարողանում կարդալ, գիրն արդեն գաղտնագիր էր։ Ավելի շատ գրագիտություն կամ գրագետ մրցակիցներ է պահանջում ժամանակակից գաղտնագրությունը։ Հիմնական դասական գաղտնագրերի տեսակներն են տեղափոխման գաղտնագրերը, որը վերադասավորում է հաղորդագրության մեջի տառերը, օրինակ, «բարև աշխարհ»-ը դառնում է «աբևր խաշհար» սովորական վերադասավորման շեմում, և փոխադրման գաղտնագրերը, որը պարբերաբար փոխարինում է տառեր կամ տառերի խմբեր ուրիշ տառերի կամ տառերի խմբերի հետ, օրինակ, «խեղդիր փիսիկին» դառնում է «ծզճելց քլվլհլշ»` ամեն տառ փոխարինելով հայկական այբուբենի իրեն հաջորդող տառով։ Այս երկու տեսակներն էլ երբեք մեծ գաղտնիություն չէին ներկայացնոմ հակառակորդների համար։ Ամենավաղ փոխարինման գաղտնագրերից է Կեսարի գաղտնագիրը, որտեղ բնօրինակի ամեն տառ փոխարինվում էր այբուբենում ինչ-որ ֆիքսված թվով կամ դիրքում գտնվող տառի հետ։
Կրիպտոգրաֆիայի պատմությունը հաշվվում է արդեն չորս հազար տարի։ Որպես կրիպտոգրաֆիայի պարբերականացման հիմնական հայտանիշ օգտագործվում են գաղտազերծման օգտագործվող մեոթոդների տեխնոլոգիական հատկանիշները։
Առաջին շրջանը (մոտավորապես երրորդ հազարամյակ մ.թ.ա.) բնութագրվում է մեծ մասամբ այբբենական կոդավորման օգտագործմամբ, այսինքն այդպիսի կոդավորման հիմնական դրույթն է` սկզբնական տեքստի այբուբենի տառերի փոխարինումը մեկ այլ այբուբենի նիշերով։
Երկրորդ շրջանը (IX դարից - մինչևXX դար) տարբերակվում էր բազմաայբուբենային կոդավորումների ներմուծմամբ։ Երրորդ շրջանը (XX դարի սկզբից, մինչև նույն դարի կեսը) բնութագրվում է գաղտագորղների գործում էլեկտրոմեխանիկական սարքերի ներդրմամբ։ Դրան զուգահեռ շարունակվում էր բազմաայբուբեն կոդավորումների օգտագործումը։
Վաղ եբրայական գաղտնագրի օրինակ է Աթբաշը։ Մեզ հայտնի ամենահին Գաղտնագիրը հայտաբերվել է Եգիպտոսում՝ քարի վրա փորագրված գաղտնագրով (մոտ մ.թ.ա. 1900), բայց այն կարող է արված է լինել գրագետ դիտորդների հաճույքի համար, քան ինչ-որ տեղեկատվություն թաքցնելու համար։ Գաղտնագրումը օգտագործված է նաև Կամա Սուտրայում որպես միջոց սիրահարների համար, որպեսզի հաղորդակցվեն առանց անհարմար բացահայտումների։ Դասական Հունաստանի ժամանակաշրջանում կային հայտնի գաղտնագրեր, օրինակ, Սքիթեյլ տեղափոխման գաղտնագիրը, որն օգտագործում էին Սպարտայում` ռազմական նպատակներով։ Թաքնագիրը, որը թաքցնում է հաղորդագրության առկայությունը գաղտնի պահելու համար, նույնպես մշակվել է հնագույն ժամանականերից։ Հերոդոտի մոտ կարող ենք գտնել մի օրինակ. հաղորդագրությունը դաջում էին ստրուկի սափրած գլխին, որը մնում էր վերաճած մազերի տակ։ Ժամանակակից թաքնագրությունը տեղեկատվությունը թաքցնելու համար օգտագործվում է անտեսանելի թանաք, միկրոկետեր և թվային ջրային նիշեր Գաղնտագրության ժամանակակից դաշտը կարելի է բաժանել մի քանի ուսումնասիրության ոլորտների` համաչափ բանալիով գաղտնագրություն, անհամաչափ կամ բաց բանալիով գաղնտագրություն, գաղտնավերլուծություն, գաղտնագրության հիմունքներ, գաղտնահամակարգեր։ Համաչափ գաղտնագրությունում վերաբերվում է այն գաղտնագրման մեթոդին, երբ ուղարկողն ու ստացողը փոխանակվում են նույն բանալիով։ Սա միակ հայտնի գաղտնագիրն էր մինչ 1976 թ-ը։ Համաչափ գաղտնահամակարգերում միևնույն բանալին է օգտագործվում հաղորդագրությունը գաղտնագրելու ու վերծանելու համար, բաց հնարավոր է, որ հաղորդագրությունը կամ հաղորդագրությունների խմբերը ունենան տարբեր բանալիներ։ Այսպիսով, այս համակարգերում պետք է ուշադիր լինել բանալիներ փոխանցելուց։ 1976-ին Ուիթֆիլդ Դիֆֆին և Մարթին Հելլմանը առաջարկեցին բաց բանալիով գաղտնագրման գաղափարը (կամ անհամաչափ բանալի), որտեղ երկու տարբեր, բայց մաթեմատիկորեն կապված բանալիներ են օգտագործվում՝ բաց բանալի և փակ բանալի։ Բաց բանալիի համակարգը այնպես է կառուցված, որ մի բանալիի հաշվարկը՝ փակ բանալիի, հաշվողականորեն չիրագործվող է մյուսից՝ բաց բանալիից, նույնիսկ եթե նրանք իրար հետ կապված են։ Փոխարենը, երկու բանալիներն էլ գաղտնի են գեներացվում, որպես փոխկապակցված զույգ
Տերմինաբանություն
Կատեգորիա:Ֆորմալ գիտություններ
Յուջին Գարֆիլդ
Յուջին Էլի Գարֆիլդ  ամերիկացի լեզվաբան և գործարար է, մատենագիտության և գիտաչափության հիմնադիրներից մեկը։ Նա մասնակցել է  Current Contents, Science Citation Index (SCI), Journal Citation Reports և Index Chemicus մատենագիտական և գիտաչափական հարթակների ստեղծմանը, նաև հիմնել է The Scientist մասնագիտական ամսագիրը    ։
Վաղ տարիք և կրթություն
Գարֆիլդը ծնվել է 1925 թվականին Նյու Յորքում որպես Յուջին Էլի Գարֆինկլ, նրա մայրը լիտվացի հրեաներից էր ։ Ծնողները երկրորդ սերնդի ներգաղթյալներ էին, որոնք ապրում էին Նյու Յորքի Արևելյան Բրոնքս շրջանում ։ Յուջինը՝ նախքան 1949 թվականին Կոլումբիայի համալսարանից քիմիայի բակալավրի կոչում ստանալը, սովորել է Կոլորադոյի համալսարանում և Բերքլիում՝ Կալիֆորնիայի համալսարանում ։ 1953 թվականին Գարֆիլդը նաև Կոլումբիայի համալսարանի գրադարանային գիտության աստիճան է ստացել ։ Նա պաշտպանել իր դոկտորականը  Փենսիլվանիայի համալսարանի լեզվաբանության բաժնում, որն ավարտել է 1961 թվականին՝ քիմիական անվանացանկի թարգմանության ալգորիթմ մշակելու թեմայով  ։
Կարիերա և հետազոտություն
Գարֆիլդը կրթությունն ավարտելուց հետո աշխատելով Կոլումբիայի համալսարանում որպես լաբորանտ, ինդեքսավորել է նախկինում սինթեզված բոլոր միացությունները, ինչը օգնել է նրան հասկանալ, որ գիտության նկատմամբ տեղեկատվության իր հակումն ավելի մեծ էր, քան քիմիայի նկատմամբ։
1951 թվականին նա պաշտոն է ստացել Մերիլենդ նահանգի Բալթիմոր քաղաքի Ջոնս Հոփկինսի համալսարանի Ուելչի բժշկական գրադարանում, որտեղ մշակվել էին Բժշկության ազգային գրադարանի տեղեկատվական համակարգերի մեծ մասը։ Այնտեղ նա ստեղծել է որոնման և կատալոգավորման համակարգի մեթոդներ՝ օգտագործելով ծակոտաքարտեր։ 1953 թվականին գիտական փաստաթղթավորման մեջ մեքենայական մեթոդների մասին առաջին սիմպոզիումի ժամանակ Գարֆիլդը ծանոթացել է Շեփարդի մեջբերումներին ։
1956 թվականին Գարֆիլդը հիմնադրեց Գիտական տեղեկատվության ինստիտուտը (ISI), որը գտնվում էր Փենսիլվանիա նահանգի Ֆիլադելֆիա քաղաքում ։ 1990-ականներին ISI-ն կանգնած էր սնանկության շեմին և ձեռք բերվեցլ JPT Holdings-ի կողմից, որը հետագայում վաճառել է այն Thomson-ին (Thomas Business Information), որտեղ այն կազմում էր Thomson Reuters- ի գիտական ստորաբաժանման հիմնական մասը։ 2016 թվականի հոկտեմբերին Thomson Reuters-ն ավարտել է իր մտավոր սեփականության և գիտության բաժնի վաճառքը. այն այժմ հայտնի է որպես Clarivate Analytics ։
Գարֆիլդը պատասխանատու էր բազմաթիվ նորարարական մատենագիտական արտադրանքների համար, ներառյալ Current Contents, Science Citation Index (SCI) հարթակները և մեջբերումների այլ տվյալների բազաներ՝ ինչպիսին էին Journal Citation Reports-ը և Index Chemicus-ը։ Նա եղել է The Scientist ամսագրի հիմնադիր խմբագիրն ու հրատարակիչը, որը նախատեսված է կկենսաբան գիտնականների համար ։ 2003 թվականին Հարավային Ֆլորիդայի Համալսարանի Տեղեկատվական դպրոցում Գարֆիլդը դասախոսել էԱլիս Գ. Սմիթի դասախոսության ընթացքում։ 2007 թվականին նա գործարկել է Histcite մատենագիտական վերլուծության և վիզուալիզացիայի ծրագրային փաթեթը։
Վանևար Բուշի 1945 թվականի հոդվածի գաղափարներից ներշնչված՝ Գարֆիլդը ձեռնամուխ է եղել գիտական մտածողության տարածումը ցույց տվող մեջբերումների համապարփակ ինդեքսի մշակմանը. նա հիմնադրել է Գիտական տեղեկատվության ինստիտուտը 1956 թվականին (այն վաճառվել է Thomson Corporation- ին 1992 թվականին )։ Ըստ Գարֆիլդի, «մեջբերման ինդեքսը... կարող է օգնել պատմաբանին չափել հոդվածի ազդեցությունը, այսինքն՝ դրա «ազդեցության գործոնը» ։ Science Citation Index-ի ստեղծումը հնարավորություն է տվել հաշվարկել ազդեցության գործակիցը, որն չափում է գիտական ամսագրերի նշանակությունը։ Դա հանգեցրեց անսպասելի բացահայտման, որ մի քանի ամսագրեր, ինչպիսիք են Nature-ը և Science-ը, առանցքային են եղել բոլոր հիմնարար գիտությունների համար։ Նույնը չի լինում հումանիտար կամ հասարակական գիտությունների հետ ;
Նշվել է Գարֆիլդի ձեռնարկատիրական հմտությունը՝ այն, ինչ գոնե այն ժամանակ, քիչ հայտնի և մասնագիտացված չափանիշ էր, վերածել է բարձր եկամտաբեր բիզնեսի ։
Գարֆիլդի աշխատանքը հանգեցրեց տեղեկատվության որոնման մի քանի ալգորիթմների մշակմանը, ինչպիսիք են HITS ալգորիթմը և PageRank- ը։ Երկուսն էլ օգտագործում են կառուցվածքային մեջբերումը կայքերի միջև հիպերհղումների միջոցով։ Գուգլի համահիմնադիրներ Լարի Փեյջը և Սերգեյ Բրինը շնորհակալություն են հայտնել Յուջինին PageRank-ի մշակման համար՝ որի ալգորիթմը, հզորացնում է իրենց ընկերության որոնման համակարգը ։ Գարֆիլդը հրապարակել է ավելի քան 1000 էսսե։
Պարգևներ
Գարֆիլդը 1984 թվականին պարգևատրվել է Ջոն Փրայս Ուեթերիլի մեդալով և 1984 թվականին՝ Դերեկ դե Սոլա Փրայսի հուշամեդալով և 1985 թվականին՝ Մայլս Կոնրադ մրցանակով Նա նաև 2007 թվականին արժանացել է Ռիչարդ Ջ. Բոլթ Ավագի մրցանակին Նույն թվականին նա ընտրվել է Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամ ։ Գրադարանային և տեղեկատվական գիտությունների կրթության ասոցիացիան ունի դոկտորական հետազոտությունների հիմնադրամ Գարֆիլդի անվան մրցանակի միջոցով։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի լեզվաբաններ Կատեգորիա:Ամերիկացի գիտնականներ Կատեգորիա:Կոլումբիայի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Ամերիկայի արվեստների և գիտությունների ակադեմիայի անդամներ Կատեգորիա:Մատենագետներ Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի ինֆորմատիկայի ոլորտի գիտնականներ Կատեգորիա:Ամերիկացիներ Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ Կատեգորիա:20-րդ դարի գիտնականներ Կատեգորիա:Ամերիկացի գյուտարարներ Կատեգորիա:Ամերիկացի խմբագիրներ Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի գործարարներ
(418) Ալեմանիա
(418) Ալեմանիա (Alemannia), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1896 թվականի սեպտեմբերի 7-ին Մաքս Վոլֆի կողմից Հայդելբերգում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,593534 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,2882 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,8989 ա. մ., իսկ Երկրի ուղեծրին Ալեմանիա աստերոիդը նվազագույնը մոտենում է 1,2972 ա. մ. հեռավորության վրա ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1525,58 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,235975 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 6,82° անկյուն։
Ըստ Տոլենի սպեկտրալ դասակարգման պատկանում է M դասին ։
Ռավելինյան դարպասներ
Ռավելինյան դարպասներ, քաղաքային դարպաս, Վիբորգ քաղաքի Աննինսկի ամրությունների չորս պահպանված ամրոցային դարպասներից մեկը։ Կառուցվել է 18-րդ դարի կեսերին ռուսական դասականության ոճով՝ որպես Վիբորգի ամրոցի պաշտպանական համալիրի մաս։ Ընդգրկված է ճարտարապետական հուշարձանների ցանկում։
Պատմություն
1730-1750-ական թվականներին Վիբորգը հյուսիսարևմտյան կողմից պաշտպանելու համար գեներալ Ալֆերի Կուլոնի նախագծով կառուցվել է Կորոնո-Սանկտ Աննա ամրոցը, որը կիսաօղակով փակել է Վիբորգի ամրոցի դիմացի ափը։ Ամրոցը, որը հատակագծով նման էր թագի, ներառել է երեք եռանկյունաձև «ատամ»-ռավելին՝ ամրոցների միջև ընկած խրամատի դիմաց։
Երկրորդ ռավելինի միջով անցկացվել է Ֆրիդրիխսհամի ճանապարհը, որի միջոցով իրականացվել է քաղաքից դեպի արևմուտք ամբողջ երթևեկը։ Ճանապարհը սկսվել է Ֆրիդրիխսհամի դարպասից՝ երկրորդ և երրորդ ամրոցների միջև ընկած միջնապատնեշի միջով, այնուհետև խրամուղու և գետի երկայնքով հետիոտներն ու սայլերը հասել են ժայռափորին, որն առանձնացված է եղել դարպասներով, որտեղից էլ փայտե կամուրջ է գցվել դեպի խրամատ։ Այսպիսով, մինչև 19-րդ դարի երկրորդ կեսը քաղաք տանող ճանապարհը հուսալիորեն փակված է եղել պաշտպանական կառույցներով և կրկնակի դարպասներով՝ ներքին Ֆրիդրիխսհամի և արտաքին՝ Ռավելինյան ։ 1865 թվականին՝ հին ամրությունների միջով լայն մայրուղի անցկացնելուց հետո (այժմ՝ Օստրովնայա փողոց), դարպասի հին ճանապարհը դարձել է հետիոտնային (ներկայիս անվանումը՝ Պետրովսկայա փողոց)։ Կրկնակի դարպասները դեռևս օգտագործվում են իրենց նպատակային նշանակությամբ, ի տարբերություն Երկրորդ Ֆրիդրիխսհամի դարպասի (երրորդ և չորրորդ բաստիոնների միջև) և երկրորդ բաստիոնում։
Ռավելինյան դարպասի կամարակապ հատվածը սալապատված է քարերով, երկու կողմից ձևավորված է ռուսական կլասիցիզմ ոճով՝ քառանկյուն հարթ որմնասյուներով և ախավեղագեսով։ Դարպասի առջև գտնվող հողաթմբի վրա՝ եղբայրական գերեզմանոցում, տեղադրվել է հուշարձան 1710 թվականին Վիբորգի պաշարման ժամանակ զոհված ռուս զինվորների հիշատակին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի մշակութային ժառանգության օբյեկտներ Կատեգորիա:1750 հիմնադրումներ Կատեգորիա:Կլասիցիզմի ճարտարապետություն Կատեգորիա:Վիբորգի ճարտարապետական հուշարձաններ
Արարատի-1 (սերկևիլենու սորտ)
«Արարատի-1», սերկևիլենու հայկական սորտ։ Ստեղծվել է ժողովրդական ընտրասերման ճանապարհով։
Նկարագրություն
Մշակվում է հիմնականում Արարատյան դաշտավայրի, նրա նախալեռնային գոտու և հյուսիսարևելյան (Նոյեմբերյանի տարածաշրջան) գյուղատնետսական գոտիներում։
Ծառը թույլաճ է, կլորավուն կամ լայն, փռված սաղարթով։ Պտղաբերությունը՝ տնկման 2–3-րդ տարուց։
Պտուղը՝ միջին մեծության (170գ), կլորավուն կամ տափակ կլորավուն, թույլ նիստավոր, թեք հիմքով։ Մաշկը՝ ամուր, հարթ, փայլատ, բաց դեղնավուն, կանաչ երանգով, մոխրադեղնավուն կամ մոխրագույն թավով։ Պտղամիսը՝ դեղին կամ բաց դեղին, պինդ, կռճիկային, թթվաշաքաղցր, միջին տտիպությամբ, ուժեղ բույրով, օդում՝ գորշացող։
Պտուղների հասունանում են հոկտեմբերի վերջին և նոյեմբերի սկզբին։ Բերքատվությունը՝ 150ց/հա։
Լավագույն փոշոտիչներն են Մեղրինկա և Անի սորտերը։
Համեմատաբար դիմացկուն է հիվանդությունների, վնասատուների և ցրտերի նկատմամբ։
Համապիտանի օգտագործման սորտ է։
Կատեգորիա:Սերկևիլենու սորտեր
Արարատի վարդագույն
«Արարատի վարդագույն», դդումի սորտ։ Ստեղծել են Ռ. Բալայանը, Ա. Փահլևանյանը, Լ. Թադևոսյանը և Վ. Դաբաղյանը Բանջարաբոստանային և տեխնիկական մշակաբույսերի գիտական կենտրոնում։
Նկարագրություն
Բույսի արմատն առանցքային է։ Տերևները` հերթադիր, միատուն և երկսեռ ծաղիկներով։ Պտուղը 6,5–7,0 կգ զանգվածով է։ Միջահաս սորտ է, ծլումից մինչև բերքահավաքը տևում է 110–115 օր։
Մշակվում է բաց դաշտում։ Բերքատվությունը՝ 430–500 ց/հա։
Համեմատաբար կայուն է հիվանդությունների և վնասատուների նկատմամբ։
Կատեգորիա:Դդումի սորտեր