cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ալցհայմերի հիվանդություն
Տարածվածություն
Երկարատև խմբային ուսումնասիրությունները (որոնց ընթացքում սկզբնապես առողջ մարդկանց պոպուլյացիային հետևում են տարիներ շարունակ) վկայում են, որ հիվանդացության մակարդակը հազար մարդ-տարվա հաշվով կազմում է 10-15 նոր դեպք՝ թուլամտությունների բոլոր տիպերի համար և 5-8 դեպք՝ Ալցհայմերի հիվանդության համար, ինչը կազմում է տարեկան ախտորոշվող ընդհանուր դեպքերի մոտ կեսը ։ Վիճակագրությունը ցույց է տալիս, որ հիմնական ռիսկի գործոնը հանդիսանսում է տարիքը՝ 65 տարին լրանալուց հետո ամեն հինգ տարում ռիսկի ցուցանիշը կրկնապատկվում է, 65 տարեկանում 3 դեպքից աճելով հասնում է 69 դեպքի՝ 95 տարեկանում  ։ Գոյություն ունեն նաև սեռային տարբերություններ՝ Ալցհայմերի հիվանդությամբ ավելի հաճախ են հիվանդանում կանայք՝ հատկապես 85 տարեկանից հետո ։ Բնակչության շրջանում հիվանդության տարածվածությունը կախված է տարբեր գործոններից, այդ թվում՝ ընդհանուր հիվանդացությունից և մահացությունից։ Քանի որ հիվանդացության մակարդակը մեծանում է տարիքի հետ, անհրաժեշտ է տվյալ տարածքում մարդկանց միջին տարիքը հաշվի առնել։ ԱՄՆ-ում 2000 թվականի դրությամբ բնակչության 1,6%-ը, ինչպես ընդհանուր այնպես էլ 65-74 տարիքային խմբում, ունեցել է Ալցհայմերի հիվանդություն։ 75-84 տարիքային խմբում այդ ցուցանիշը կազմել է 19%։ Իսկ այն քաղաքացիների շրջանում, ում տարիքը գերազանցել է 84-ը՝ հիվանդության տարածումը կազմել է 42% ։ Ավելի քիչ զարգացած երկրներում հիվանդության տարածվածությունը ավելի ցածր է ։ ԱՀԿ-ի տվյալներով 2005 թվականին թուլամտությամբ (դեմենցիայով) տառապել է աշխարհի բնակչության 0,379%, իսկ 2015 թվականին կանխատեսումներով այն կհասնի 0,441% և 2030 թվականին բնակչության ավելի մեծ մաս՝ 0,556% կարող է լինել ախտահարված ։
Այս եզրակացության են գալիս նաև այլ աշխատանքների հեղինակներ։ Եվս մեկ հետազոտություն խոսում է այն մասին, որ 2006 թվականին աշխարհում հիվանդության տարածվածությունը կազմել է 0,40% (միջակայքը՝ 0,17%-0,89%, ընդհանուր քանակը՝ 26,6 միլիոն - 11,4-59,4 միլիոն միջակայքով) և կանխատեսվում է, որ մասնաբաժնի ցուցանիշը կեռապատկվի, իսկ 2050 թվականին հիվանդների բացարձակ քանակը կքառապատկվի ։
Պատմություն
Հին Հունաստանի և Հռոմի բժիշկներն ու փիլիսոփաները կապում էին ծերությունը գիտակցության թուլացման հետ, սակայն միայն 1901 թ. գերմանացի հոգեբան Ալոիս Ալցհայմերը գրանցեց մի հիվանդության դեպք, որը հետագայում կոչվեց իր անունով։ Հիսունամյա Ավգուստա Դ.-ի հիվանդության վերլուծությունը նա հրապարակել է միայն 1906 թ.-ին՝ հիվանդի մահից հետո ։ Հետագա 5 տարվա ընթացքում բժշկական գրականության մեջ ի հայտ եկան ևս 11 նմանատիպ դեպքերի նկարագրություններ, ընդ որում՝ որոշ հեղինակներ արդեն կիրառում էին «Ալցհայմերի հիվանդություն» տերմինը ։ Էմիլ Կրեպելինը առաջինն էր, ով Ալցհայմերի հիվանդությունը համարեց առանձին հիվանդություն։ 1910 թ.-ին նա առանձնացրեց այն, որպես սենիլային դեմենցիայի (ծերունական թուլամտություն) ենթատիպ իր՝ հոգեբանության ութերորդ դասագրքում՝ տալով դրան «ենթասենիլային դեմենցիա» անվանումը ։
Ալցհայմերի հիվանդությունը 20-րդ դարում գրեթե միշտ ախտորոշում էին համեմատաբար երիտասարդ հիվանդների մոտ, որոնց մոտ առաջին ախտանիշերը հայտնվում էին 45-65 տարեկան հասակում։ Տերմինաբանությունը փոխվեց 1977 թ.-ին անցկացված Ալցհայմերի հիվանդությանը նվիրված կոնֆերանսից հետո, որի մասնակիցները եկան այն եզրակացության, որ ենթասենիլային ու սենիլային դեմենցիաների կլինիկական և ախտաբանական դրսևորումները գրեթե համընկնում են, չնայած չի բացառվում նաև էթիոլոգիական (պատճառների) տարբերությունների առկայությունը ։ Աստիճանաբար ախտորոշել սկսեցին անկախ տարիքից, չնայած որոշ ժամանակ 65 տարեկանից բարձր անձանց հիվանդության նկարագրման համար դեռևս օգտագործվում էր «Ալցհայմերի տիպի սենիլային դեմենիցիա» տերմինը, «պահելով» Ալցհայմերի հիվանդության «դասական» ախտորոշումը ավելի երիտասարդների համար։ Արդյունքում «Ալցհայմերի հիվանդություն» տերմինը ձևականորեն ընդունվեց բժշկական անվանակարգության մեջ որպես հիվանդության տարատեսակ, որն ախտորոշվում էր անկախ տարիքից՝ բնորոշ ընթացք ունեցող և տիպիկ նյարդաբանական նշաններով ուղեկցվող համապատասխան ախտանիշերի առկայության դեպքում ։
Հասարակական բեռ
Թուլամտությունը և հատկապես Ալցհայմերի հիվանդությունը կապված է պետական և ոչ պետական մեծ ծախսերի հետ, ինչպես զարգացած երկրներում (ԱՄՆ, Եվրոպա), այնպեսել զարգացող երկրներում (Արգենտին)) ։ Այս ծախսերը գնալով աճում են և մեծացնում հասարակության վրա դրված բեռը։ Ծախսերը կարող են անմիջականորեն կապված լինել հիվանդների բուժման հետ`դեղորայք, խնամողներ, կամ լինել անուղղակի` տվյալ անձինք այլևս աշխատունակ չեն ։ ԱՄՆ-ն յուրաքանչյուր տարի ծախսում է ավելի քան հարյուր միլիարդ ԱՄՆ դոլար Ալցհեյմերով հիվանդների համար ։
Առավել մեծ ծախսեր են պահանջում երկարատև մասնագիտական բուժումը, որի վրա է օգտագործում Ալցհեյմերին նախատեսված բյուջեի երկու երրորդը ։ Տնային խնամքը ևս թանկարժեք է, մանավանդ եթե հաշվի առնենք, որ ընտանիքի անդամները ստպված են լինում աշխատանքից դուրս գալ և չստանալ աշխատավարձ ։
Ծանր դեմենցիայով հիվանդներին էլ ավելի մեծ խնամք է պետք, հետևաբար շատ ծախսեր ։ Այստեղից կարելի է եզրակացնել, որ ցանկացած միջոց, որը կարող է հետաձգել կամ բարելավել ախտանիշները, բխում է ոչ միայն հիվանդի և հարազատների այլև պետության տնտեսության շահերից ։
Խնամելու դժվարություններ
Խնամելու հոգսը հիմնականում իր վրա է վերցնում ամուսիններից մեկը կամ մոտ ազգականը ։ Ալցհեյմերով հիվանդին խնամելիս խնամողը կանգնում է սոցիալական, հոգեբանական, ֆիզիկական և տնտեսական բարդույթների առաջ ։ Խնամքը կազմակերպվում է և՛ տանը, և՛ հոսփիսներում ըստ ազգականների և հիվանդի ցանկության ։ Մարդիկ, ովքեր խնամում են, հաճախ են ձեռք բերում հոգեբանական և ֆիզիկական խանգարումներ, բացի դրանից շաբաթական միջինում 47ժամ և ավելի ստիպված են լինում անցկացնել հիվանդների կողքին՝ աշխատանքի հաշվին, ինչը ֆինանսական դժվարությունների է հանգեցնում։ Ըստ հայտնի տվյալների ԱՄՆ-ում տարեկան 18000$-ից 77500$ է ծախսվում մեկ հիվանդի վրա ։
Խնամողների հոգեբանական խնդիրները հաղթահարվում են անհատական կամ խմբակային կոգնիտիվ-վարքային թերապիայի միջոցով ։
Ալցհայմերի հիվանդության լուսաբանում
Ալցհայմերի հիվանդությամբ տառապել են նաև շատ հայտնիներ` ԱՄՆ նախագահներից Ռոնալդ Ռեյգանը, իռլանդացի գրող Այրիս Մյորդոկը։ Այս անձանց մասին խոսվում էր ամենուր և հիվանդությունը ինտենսիվ լուսաբանվում էր ու դա ոգևորեց շատ գիտնականների և բժիշկների զբաղվել այս հարցով ու առաջարկել նոր մոտեցումներ։ Այլ հայտնի Ալցհեյմերով տառապողներից են եղել ֆուտբոլիստ Ֆերենց Պուշկաշը, Բրիտանիայի վարչապետներից Հարոլդ Վիլսոնը, Իսպանիայի վարչապետներից Ադոլֆո Սուարեսը, դերասաններ Պիտեր Ֆալկը, Ռիտա Հեյուորթը, Աննի Ժիրարդո, գրող Թերրի Փրաթչեթը։
ԱՀ-ն լուսաբանվել է նաև ֆիլմերում, ինչպիսիք են Այրիս(Iris 2001), Հուշատետր(The Notebook 2004)` Նիկոլաս Սփարքսի նովելի հիման վրա, Տանմատրա(Thanmathra 2005), Հուշեր վաղվա օրվանից (Memories of Tomorrow 2006), Նրանից հեռու (Away from her 2006), Դեռևս Էլիս(Stilll Alice 2014)` Կոլումբիայի համալսարանի պրոֆեսորի մասին, որը նկարահանվել է Լիզա Ջենովայի նովելի հիման վրա, վավերագրական ֆիլմեր, ինչպսիին են Մալքոլմ և Բարբարա։ Սիրո պատմություն (Malcolm and Barbara:A Love Story 1999) ու Մալքոլմ և Բարբարա։ Հրաժեշտ սիրուն(Love's Farewall):
Դեղորայք
Բուժման մոտեցումներից է հիվանդության պաթոգենետիկ բուժումը։ Հիմնական թիրախը բետա-ամիլոիդի մակարդակի իջեցումն է, որն իրականացվում է իմունաթերապիայով կամ վակցինացիաներով ։ Ի տարբերություն կանխարգելիչ վակցիանացիայի, թերապևտիկ մոտեցումը հնարավոր է կիրառել միայն արդեն ախտորոշված անձանց մոտ։ Այս մեթոդի էությունն այն է, որ մարդու իմուն համակարգը վարժվում է ամիլոիդի կուտակումները ճանաչելուն, գրոհելուն և ոչնչացնելուն։ Նման վակցինա ստանալու փորձ կատարվել է 2008թ.-ին, բայց հետագա ուսումնասիրությունները հետաձգվել են։ Մեկ այլ փորձարկումների թիրախ է բապինեուզումաբը(Bapineuzumab), որը սինթետիկ հակամարմին է, ամիլոիդի նկատմամբ, չնայած նախնական կանխատեսումներին այս դեղերի կիրառումը կլինիկայում հակառակ պատկեր է տալիս բուժման արդյունավետության տեսանկյունից։ Դեղամիջոցների մեկ այլ խումբ են կազմում նեյրոպրոտեկտորները, որոնցով բուժման արդյունքները բավականին հուսադրող են:Այդ դեղամիջոցներից են AL-108, PBT2` մետաղ-սպիտակուց փոխազդեցության ինհիբիտորներ, Էտաներցեպտը՝ TNFα-ի ընկալիչների ինհիբիտոր ։
Իրարից անկախ կատարված երկու հետազոտությունների նախնական տվյալներով՝ մեթիլթիոնիումի քլորիդով(ընկճում է տաու սպիտակուցի ագգրեգացիան ) և դիմեբոնով (հակահիստամինային) բուժումը թեթևից միջին աստիճանի ծանրության Ալցհեյմերով հիվանդների մոտ տալիս Է դրական արդյունքներ, սակայն վերջնական արդյունքը դեռ գոհացուցիչ չէ :Մկների վրա մեթիլթիմոնիում փորձարկելիս պարզ դարձավ, որ այս դեղերի կենսամատչելիությունը կախված է մկների սննդից և զգալիորեն փոխվում է ստամոքսի թթվայնությունը փոխելիս, այս հանգամանքը դժվարացնում է ճշգրիտ դոզավորումը ։ Ներկայումս փորձարկվում է LMTX-ը, որը հանդիսանում է նախադեղ ։
Վարքային կանխարգելում
Մեդիտացիան խոստումնալից է հիշողության և կոգնիտիվ ֆունկցիաների բարելավման համար և կատարվում են հետազոտություններ դա նաև գիտականորեն ապացուցելու համար ։ 2015թվականին հրապարակված գրախոսությունում խոսվում էր մեդիտացիայի արդյունավետության մասին նաև որպես կանխարգելիչ, հիվանդության սկիզբը և ախտանշանների պրոգրեսիան հետաձգող մեթոդ ։
Հնարավոր փոխանցման մեխանիզմներ
Մարդուց մարդ փոխանցման եզակի դեպքեր են նկարագրված մարդու աճի հորմոնների միջոցով ։
Վարակներ
HSV-1-ի՝ հասարակ հերպեսի հարուցիչները հայտնաբերվում են այն նույն տեղերում, ինչ ամիլոիդային վահանիկները ։ Այս երևույթը, շատ գիտնականների ստիպում է մտածել, որ Ալցհեյմերի հիվանդությունը կարելի է բուժել կամ կանխարգելել հակավիրուսային դեղամիջոցներով ։ Որոշ հետազոտությունների արդյունքներ արդեն խոստումնալից են ։ Խոստումնալից, բայց դեռ նախնական արդյունքներ ենք ստանում նաև հիշողությունը ու կոգնիտիվ ֆունկցիաները դեղորայքով բուժելու արդյունավետության մասին ։
Գործիքային ախտորոշման մեթոդներ
Հետազոտության տարբեր մեթոդներից եզակի ֆոտոն-էմիսիոն համակարգչային շերտագրումը (SPECT) լավագույնն է Ալցհայմերը թուլամտության այլ տեսակներից տարբերակելու համար։ Բացի դրանից SPECT-ը առավել ճշգրիտ մեթոդ է հիվանդության ծանրության աստիճանը որոշելու համար, ինչի կապակցությամբ ներկայումս փորձում են այն ընդգրկել ախտորոշիչ չափորոշիչների մեջ ։
Վոլումետրիկ մագնիսառեզոնանսային շերտագրումը կարող է հայտնաբերել ուղեղի չափերի փոքրացման հատվածները, իսկ այդ ատրոֆիկ հատվածների ուսումնասիրումը կարևոր ախտորոշիչ ցուցանիշ է։ Այս մեթոդը մյուսների համեմատ ավելի մատչելի է ։
2011-ին FDA-ը անանուն քվեարկությամբ ընդունեց Ֆլորբետապիր(18F)-ը, որպես ախտորոշիչ մեթոդ, բայց մինչև լայն կիրառման մեջ դնելը դեռ բազում հետազոտություններ են անհրաժեշտ ։
Վաղ ախտորոշում
Ալցհեյմերի ախտորոշիչ հետազոտություններից հատուկ կարևորություն ունեն այն մեթոդները, որոնք հնարավորություն են տալիս հիվանդությունը հայտնաբերել վաղ՝ մինչև ախտանիշների ի հայտ գալը:Այսպիսի մեթոդներից է ուղեղ-ողնուղեղային հեղուկում բետա ամիլոիդի և տաու սպիտակուցի քանակների որոշումը ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ալցհայմերի հիվանդություն Կատեգորիա:Հոգեբուժական ախտորոշում Կատեգորիա:Հոգեախտաբանություն
Ռոբերտ Նալբանդյան
Ռոբերտ Գեղամի Նալբանդյան,, հայ բեմանկարիչ։ ՎԽՍՀ (1955), ՀԽՍՀ (1969) արվեստի վաստակավոր գործիչ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ թատերական նկարիչներ Կատեգորիա:Թբիլիսի քաղաքում մահացածներ Կատեգորիա:ՀՊՃՀ շրջանավարտներ Կատեգորիա:Հայ բեմանկարիչներ Կատեգորիա:ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչներ
Էքյուզքյոյ
Էքյուզքյոյ, գյուղ Օսմանյան կայսրությունում, Տրապիզոնի վիլայեթի Ունիեի գավառակում։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Կլիմկովցի (գյուղ, Խմելնիցկիի շրջան)
Կլիմկովցի (Климківці), գյուղ Ուկրաինայի Խմելնիցկիի մարզի Խմելնիցկիի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Կլիմկովցի գյուղում բնակվում էր 278 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,85 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 327,06 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Խմելնիցկիի մարզի Խմելնիցկիի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Լորան Սիման
Լորան Սիման (Laurent Ciman, օգոստոսի 5, 1985 թ., Ֆարսյեն, Բելգիա), բելգիացի ֆուտբոլիստ, պաշտպան, ով հանդես է գալիս Լյեժի Ստանդարտի, Բելգիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքականի կազմում։
Կարիերա
2008 թ. հունիսին Սիմանը «Շարլեռուա» ակումբից տեղափոխվեց «Բրյուգգե»։ Բրյուգգեի հետ Սիմանը կնքեց պայմանագիր 3 տարի ժամկետով, բայց չխաղաց այնտեղ ու վարձավճարով 1 տարի խաղաց Կորտրեյկում։
Հղումներ
• Լորան Սիմանը guardian.touch-line.com կայքում
• Լորան Սիմանը static.belgianfootball.be կայքում
(4404) Էնիրակ
(4404) Էնիրակ (Enirac), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1987 թվականի ապրիլի 2-ին Ալեն Մաուրիի կողմից Պալոմարում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,64133 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 1,8002 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,4825 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1567,95 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,229599 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 30,33° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1987 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Ալեն Մաուրիի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Ալեքսանդրով (Վլադիմիրի մարզ)
Ալեքսանդրովը պատմական այլ քաղաքների պես երբեմն ներառվում է Ռուսաստանի ոսկե օղակ անվանումով հայտնի զբոսաշրջային երթուղում։
Պատմություն
Հիմնադրվել է 14-րդ դարի կեսերին և հայտնի է եղել Ալեքսանդրովսկայա Սլոբոդա անվանումով ( Александровская Слобода ). Իվան Ահեղի օրոք երեք ամիս (1564 թվականի դեկտեմբերից մինչև 1565 թվականի փետրվար) ծառայել է որպես Ռուսաստանի մայրաքաղաք, մինչև որ ցարը համաձայնել է վերադարձնել իր արքունիքն ու Մոսկվայի մասունքները, որոնք նա վերցրել էր իր հետ։ Իսկ Իվան Ահեղը համաձայնել է այն բանից հետո, երբ եկեղեցին նրան թույլ է տվել հիմնելու Օպրիչնինան ։
Քաղաքի կարգավիճակ է ստացել 1778 թվականին
Վարչական և մունիցիպալ կարգավիճակ
Վարչականորեն Ալեքսանդրովը մտնում է նույնանուն շրջանի կազմի մեջ և հանդիսանում է դրա վարչկենտրոնը Որպես մունիցիպալ ստորաբաժանում ՝ ունի քաղաքային բնակավայրի կարգավիճակ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքներ Կատեգորիա:14-րդ դարում հիմնադրված բնակավայրեր Կատեգորիա:Վլադիմիրի մարզ Կատեգորիա:Նախկին մայրաքաղաքներ Կատեգորիա:Ռուսաստանի մշակութային ժառանգության օբյեկտներ
Պավլովո (գյուղ, Գագարինսկի շրջան)
Պավլովո (Павлово), գյուղ Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Գագարինսկի շրջանի կազմում։
HAARP (նախագիծ)
HAARP ծրագիր (High Frequency Active Auroral Research Program - Բարձր հաճախականության ռադիոալիքների իոնոսֆերային ցրման հետազոտական ծրագիր), հզոր էլեկտրամագնիսական ճառագայթման հետ իոնոսֆերայի փոխգործակցության ուսումնասիրման ամերիկյան գիտահետազոտական նախագիծ։ Նախագիծը մեկնարկել է 1997 թվականի գարնանը, Գակոնայում (Ալյասկայի նահանգ)։ Իոնոսֆերայի լոկալ հատվածները խթանելու հնարավորություն ունի ։ HAARP-ը արժանացել է դավադրության տեսաբանների բազմաթիվ մեղադրանքների ։
Պավլովո (գյուղ, Գագարինսկի շրջան)
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Գագարինսկի շրջանի բնակավայրեր
HAARP (նախագիծ)
Պատմություն
Կայանը գործարկվել է 1997 թվականին։
Աշխատանքի դադարեցում ու հեռանկարներ
2013 թվականի մայիսի սկզբին պայմանագրի (BAE Systems-Advanced Technologies -ի հետ) ավարտելու կապակցությամբ հայտարարվել է, որ դադարեցվել է HAARP-ի աշխատանքը։ Ենթադրվում էր նոր պայմանագրի կնքում, հնարավոր է, որ աշխատանքների պատվիրատուն լիներ ԱՄՆ Գիտահետազոտական նախագծերի մշակման հեռանկարային գործակալությունը (DARPA)։ Ենթադրվում էր մի շարք հետազոտություններ անցկացնել 2013 թվականի աշնանից մինչև 2014 թվականի ձմեռը ։
2008 թվականի դրությամբ HAARP-ը կրել է մոտ 250 մլն դոլար հարկային շինարարական և շահագործման ծախսեր։ Հաղորդվել է, որ ծրագիրը ժամանակավորապես փակվել է 2013-ի մայիսին, ակնկալելով կապալառուների փոփոխություն։ 2014 թվականի մայիսին հայտարարվել է, որ HAARP ծրագիրը վերջնականապես փակվելու է այդ տարվա վերջին։ Օբյեկտի մասերը և սարքավորումները տեղափոխվել են Ալյասկայի համալսարան 2015 թվականի օգոստոսի կեսերերին։
Մեղադրանքներ
HAARP-ը եղել է դավադրության տեսաբանների թիրախ, որոնք պնդում էին, որ նա ի վիճակի է փոփոխել եղանակը, անջատել արբանյակները, վերահսկել մարդկանց միտքը, և որ այն օգտագործվում է որպես ահաբեկիչների դեմ զենք" ։ Նրանք նախագիծը մեղադրել են նաև երկրաշարժերի, երաշտների, փոթորիկների, ջրհեղեղների, հիվանդությունների մեջ (Պարսից ծոցի պատերազմի սինդրոմ և քրոնիկ հոգնածության սինդրոմ), TWA ավիաընկերության 800 չվերթի Boeing 747 օդանավի կործանումը 1996 թվականին, տիեզերական Columbia շաթլի ոչնչացումը 2003 թվականին։ Մեկնաբաններն ու գիտնականներն ասում են, որ այդ տեսությունների կողմնակիցները «տեղեկացված չեն», քանի որ առաջադրված տեսությունների մեծ մասն օբյեկտի հնարավորություններից դուրս են և հաճախ դուրս են գալիս բնական գիտությունների սահմաններից  ։
Կառուցվածք
HAARP կազմի մեջ մտնում են ալեհավաքներ, արագաչափ ոչկոհերենտ ճառագայթման ռադար քսան մետր տրամագծով ալեհավաքի հետ, լազերային լոկատորներ, մագնիսամետրեր, համակարգիչներ, թվային մշակման և ալեհավաքային դաշտի կառավարման համար համակարգիչներ։ Ամբողջ համալիրը սնուցվում է հզոր գազային էլեկտրակայանով և վեց դիզելային գեներատորներով։
Համալիրի ծավալմամբ և կատարվող հետազոտություններով զբաղվում է «Philips լաբորատորիան», որը գտնվում է ԱՄՆ ՌԾՕ բազայի հիման վրա Կերտլենդում, Նյու Մեքսիկո նահանգ։ Նրան են ենթարկվում աստղաֆիզիկայի, երկրաֆիզիկայի լաբորատորիաները և ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերի տիեզերական տեխնոլոգիաների Կենտրոնի խոցման միջոցները։
Ճառագայթման հզորություն
Ի տարբերություն ռադիոհաղորդիչ կայանների, որոնցից շատերն ունեն 1 Մվտ հաղորդակներ, բայց թույլ ուղղվածության ալեհավաքներ, HAARP-ը և նրա նման համակարգերը օգտագործում են ֆազավորված ալեհավաք ցանցի նման խիստ ուղղվածությամբ փոխանցող ալեհավաքներ, որոնք կարող են կենտրոնացնել ամբողջ ճառագայթված էներգիան նեղ ճառագայթի շիթով և, հետևաբար, ուղղել տարածության մի փոքր հատվածի վրա։
Խնդիրներ
Իոնոլորտային հետազոտությունների համալիրը (HAARP) կառուցվել է իոնոլորտի բնույթի ուսումնասիրության համար և հակաօդային ու հակահրթիռային պաշտպանության համակարգերի զարգացման համար։
Հարակից ծառայություններ
Ամերիկայում կա երկու հարակից իոնոլորտային կառույցներ` the HIPAS, Ֆերբենկսից ոչ հեռու (Ալյասկա), որը ապամոնտաժվել է 2009 թվականին, ևս մեկը Արեսիբո աստղադիտարանում (Պուերտո Ռիկո, այս պահին վերակառուցման մեջ է)։ EISCAT-ը ղեկավարում է օբյեկտը իոնոլորտային տաքացմամբ, որը կարող է փոխանցել ավելի քան 1 ԳՎտ արդյունավետ ճառագայթող հզորություն (Effective radiated power-ERP), Թրոմսյոից ոչ հեռու, Նորվեգիայում։ Ռուսաստանն ունի СУРА, Վասիլսուրսկի մերձակայքում, Նիժնի Նովգորոդի մոտ, որը կարող է փոխանցել 190 Մվտ ERP։
ԱՄՆ-ում
HAARP համակարգը միակը չէ։ ԱՄՆ-ում կան երկու այլ իոնոլորտային կայաններ. մեկը Պուերտո Ռիկոյում (Արեսիբո աստղադիտարանից ոչ հեռու), և մյուսը Ալյասկայում` Ֆերբանկս քաղաքից ոչ հեռու, որը հայտնի է որպես (High Power Auroral Stimulation)։ Այդ երկու կայաններն էլ ունեն HAARP-ի նման ակտիվ և պասիվ գործիքներ։
Նորվեգիայում
Իոնոսֆերայի հետազոտության համաշխարհային կարգի երկու համալիրներ են տեղադրվել նաև Եվրոպայում (պաշտոնապես այդպես է հայտարարվում), և երկուսն էլ գտնվում են Նորվեգիայում. EISCAT (European Incoherent Scatter radar site) հզոր ռադարը գտնվում է Թրոմսյո քաղաքից ոչ հեռու, SPEAR-ը (Space Plasma Exploration by Active Radar) ավելի փոքր հզորությամբ ռադարը գտնվում է Շպիցբերգեն կղզեխմբում (Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսում)։
Ռուսաստանում
Նման համալիրներ և կայաններից են.
Պերուում
Բոլոր այդ համակարգերի առաջնային նպատակն է իոնոսֆերայի ուսումնասիրությունը, ինչպես նաև նրանց մեծ մասը հնարավորություն ունի խթանել իոնոսֆերայի փոքր տեղային տարածքները։ HAARP էլ ունի նման հնարավորություն։ Բայց HAARP-ը տարբերվում է այդ համալիրներից հետազոտական գործիքների ոչ սովորական համադրությամբ, որը թույլ է տալիս կառավարել ճառագայթումները, լայն հաճախականության ծածկույթները և այլն ։
Հղումներ
Կատեգորիա:Երկրի մթնոլորտ Կատեգորիա:Պլազմայի ֆիզիկա Կատեգորիա:Դավադրության տեսություն Կատեգորիա:Գիտությունն ԱՄՆ-ում Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի զինված ուժեր Կատեգորիա:Ամերիկայի ազգային լաբորատորիաներ Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտական կազմակերպություններ Կատեգորիա:Գիտահետազոտական ինստիտուտներ Կատեգորիա:Ռազմական տեխնոլոգիաներ Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի շենքեր և կառույցներ Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի պաշտպանության նախարարություն
Ֆլորիդական պումա
Ֆլորիդական պումա (Puma concolor coryi), պումայի ամենահազվադեպ հանդիպող ենթատեսակը։ 1970 թվականին վայրի բնության մեջ ընդամենը 20 պումա է եղել։ 2017-ի հաշվարկներով դրանց թիվը հավասար է 230-ի։
Նկարագրություն
Ֆլորիդական պուման ապրում է հարավային Ֆլորիդայի անտառներում և ճահճուտներում, հիմնականում հանդիպում է Big Cypress National Preserve արգելավայրի տարածքում։ Նախկինում տարածված Էր Տեխասի արևելյան մասից մինչև հարավ-արևելյան նահանգները: Նրա անհետացման պատճառը հիմնականում ճահիճների չորացումն էր, սպորտային որսը, գենետիկ նյութի թունավորումն ու սակավությունը, որը հանգեցնում է ինբրիդինգի:
Ֆլորիդական պուման առանձնանում է համեմատաբար փոքր չափերով և բարձր թաթերով: Մորթին ունի մուգ շիկակարմրավուն գունավորում։ Ինբրիդինգի արդյունքում այս ենթատեսակի առանձնյակների պոչը փաթաթված ծայր է ձեռք բերել։ Կան ֆլորիդական պուման այլ տեսակի պումաների հետ խաչասերելու ծրագրեր՝ կայուն ինքնակարգավորվող պոպուլյացիա ստեղծելու նպատակով։
Ֆլորիդական պումայի հիմնական որսը եղջերուն է, ջրարջը և երիտասարդ միսիսիպյան կոկորդիլոսները (թեև մի դեպքում արու պուման սպանել և կերել է չափահաս կոկորդիլոսի, որի երկարությունը 269.2 սմ էր )։ Ֆլորիդական պումայի համար որպես սնունդ կարող են ծառայել նաև կոյոտները, կարմիր լուսանները, ջրասամույրները, զրահակիրները, վայրի խոզերը, խոզերը, նապաստակները, ժանտաքիսները, մկները, թռչունները և թռչունների հավկիթները ։
Էգ պուման ունենում է 1-ից մինչև 3 ձագ: Հղիությունը տևում է 90-100 օր: Վայրի բնության մեջ ապրում են մինչև 20 տարի։ Վայրի բնության մեջ միակ իրական թշնամին խոշոր կոկորդիլոսն է, որը կարող է հարձակվել ջրի մոտ գտնվող պումայի վրա ։
Ֆլորիդական պուման պումայի միակ ենթատեսակն է, որը գրանցված է «Կարմիր գրքում» «ծայրահեղ վիճակում» կարգավիճակով։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Կատվանմաններ Կատեգորիա:Անհետացող կենդանիներ
Տանձենի հերհեր
Տանձենի հերհեր, վարդազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։
Նկարագրություն
7 սմ երկարությամբ, 2,5 սմ լայնությամբ, թեթևակի ասիմետրիկ, հիմքում նեղ սեպաձև, ամբողջաեզր կամ գագաթում՝ թեթևակի սղոցաեզր, վերևից՝ մերկ, մուգ կանաչ, փայլուն, տակից՝ անփայլ, երբեմն թույլ պատառոտված թավոտությամբ մեծ փշոտ ծառ է։ 2-3,5 սմ երկարությամբ կոթերը մերկ են։ մինչև 3,5 սմ երկարության պտուղը մեծ է, փնջերով, տանձաձև ։
Տարածվածություն
Հանդիպում է Դարեղեգիսի (Հերհեր, Ջերմուկ), Զանգեզուրի (Սրաշեն) և Մեղրու (Տաշտուն) ֆլորիստիկական շրջաններում ։
Էկոլոգիա
Աճում է միջին և վերին լեռնային գոտիներում՝ ծովի մակարդակից 1600-2200 մ բարձրությունների վրա, լայնատերև անտառներում։ Ծաղկում է ապրիլ-մայիս ամիսներին, պտղաբերում՝ հունիս-օգոստոսին ։
Պահպանություն
Վտանգված տեսակ է, որի տարածման շրջանի մակերեսը 5000 կմ²-ից պակաս է, բնակության շրջանի մակերեսը՝ 500 կմ²-ից պակաս։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ, CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում ընդգրկված չէ ։
Պոպուլյացիայի մի մասը պահպանվում է «Հերհերի նոսրուտային» արգելավայրի տարածքում ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վտանգված տեսակներ Կատեգորիա:Ծածկասերմեր Կատեգորիա:Վարդազգիներ Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բույսեր
Զաոլիշչե
Զաոլիշչե (Заолище), գյուղ Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Ռուդնյանսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 8 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Ռուդնյանսկի շրջանի բնակավայրեր
Սվետլանա Պրոսկուրինա
Սվետլանա Նիկոլաևնա Պրոսկուրինա (Светлана Николаевна Проскурина, ), ռուս կինոռեժիսոր, սցենարիստ և պրոդյուսեր։
Կենսագրություն
Սվետլանա (ի ծնե՝ Լոգանովա) ծնվել է 1948 թվականի մայիսի 27-ին Նովգորոդի մարզի Կրիվեց գյուղում ։
Սովորել է Բեմական արվեստի ռուսական պետական ինստիտուտի թատերագիտական ֆակուլտետի հեռակա բաժնում Լ․ Գիտելմանի արհեստանոցում, ուսումը ավարտել է 1976 թվականին։ Աշխատել է որպես ռեժիսորի ասիստենտ և «Լենֆիլմ» կինոստուդիայում երկրորդ ռեժիսոր։ 1981 թվականին ստացել է կինոռեժիսորի դիպլոմ սցենարիստների և ռեժիսորների բարձրագույն դասընթացները ավարտելու համար (Յուլի Կարասիկի արհեստանոց), և շարունակել է իր աշխատանքը Լենֆիլմում որպես բեմադրող-ռեժիսոր ։
1982 թվականին որպես կինոռեժիսոր առաջնաելույթ է ունեցել «Ծնողների օր» կարճամետրաժ ֆիլմում։ 1990 թվականին նրա «Պատահական վալս» ֆիլմը արժանացել է Լենկարոյի կինոփառատոնի «Ոսկե հովազ» մրցանակին ։
1993 թվականին որոշ ժամանակ թողել է խաղարկային կինո ն և իրեն նվիրել փաստագրական ֆիլմին․ «Կուլտուրա» հեռուստաալիքի համար նկարահանվում է արվեստի գործիչների մասին ֆիլմեր ։
2008 թվականին նրա «Լավագույն տարվա ժամանակ» ֆիլմը մասնակցել է Անդրեյ Տարկովսկիի անվան II միջազգային «Հայելի» կինոփառատոնի մրցութային ծրագրում։
Անձնական կյանք
Ամուսնացած է արտիստ Վիկտոր Պրոսկուտրինի հետ (1952-2020) ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մայիսի 27 ծնունդներ Կատեգորիա:1948 ծնունդներ Կատեգորիա:Խորհրդային կինոռեժիսորներ Կատեգորիա:Ռուս կինոռեժիսորներ Կատեգորիա:21-րդ դարի կինոռեժիսորներ Կատեգորիա:Ռուս սցենարիստներ Կատեգորիա:Սցենարիստների և ռեժիսորների բարձրագույն դասընթացների շրջանավարտներ Կատեգորիա:Ռուս պրոդյուսերներ
Կլևեցկ
Կլևեցկ (Клевецьк), գյուղ Ուկրաինայի Վոլինի մարզի Տուրիի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1511 թվականին։
2001 թվականի տվյալներով Կլևեցկ գյուղում բնակվում էր 70 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 1086 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 64,46 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Վոլինի մարզի Տուրիի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1511 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Անդաուի կամուրջը (գիրք)
Անդաուի կամուրջը (The Bridge at Andau), ամերիկացի գրող Ջեյմս Ա. Միչեների գիրքը 1956 թվականի հունգարական հեղափոխության խրոնիկայից է։ Միչեները 1950-ական թվականներին ապրում էր Ավստրիայում այն ժամանակ, երբ փախստականների մեծ հոսքը հեռանում էր երկրից։ Գիրքը Միչեների լրագրողական գրքերից է (նրա 9-րդ կամ 10-րդ տպագրված գիրքը) և ավելի կարճ է, քան էպիզոդիկ վեպերը, որ գրվել են հետագա 30 տարիների ընթացքում։ Ամբողջ գիրքը պատմական իրադարձություն է` ականատեսների հետ զրույցի հիման վրա։ Պատմվում է պատմական դեմքերի կամ իրական կերպարներ հանդիսացող մարդկանց մասին, որոնց անունները փոխված են գուցե իրենց կամ ընտանիքի անվտանգության համար։ Պատմությունը սովորեցնում է ապստամբությունից առաջ և դրանից հետո հունգարական հասարակության տարբեր հատվածների փորձը:Ապստամբությանը մասնակցում էին ուսանողներ, բանվորներ, զինվորներ, ոստիկանության գաղտնի աշխատակիցներ և սովորական քաղաքացիներ։ Գիրքը ընթերցողին տանում է դեպի Բուդապեշտի փողոցներ որտեղ չզինված երիտասարդ մարդիկ էին, գործարանի աշխատողներ, և վատ զինված հունգարական զինվորները կռվում էին խորհրդային տանկերի դեմ։ Այն պատմում է նաև մինչև խորհրդային ուժերի վերադարձը Բուդապեշտի քաղաքացիների ազատության մի քանի օրերի դառը պատմությունը։
Գրվել է իրադարձություններից անմիջապես հետո, երբ դեռ շարունակվում էին գործադուլները։ Այն ընթերցողին տանում է դեպի Սառը պատերազմի միջին շրջանը։ Գրքի անվանումը փաստորեն կապված է ավստրոհունգարական սահմանին` Անդաուին մոտ գտնվող փոքրիկ կամրջի հետ։ Կամուրջը քանդվել է 1956 թվականին խորհրդային զորքերի կողմից։ Այն վերականգնվել է 1996 թվականին` որպես հանդուրժողականության և օգնության խորհրդանիշ։
Խոստովանք
«Խոստովանք», Հովաննես Թումանյանի ստեղծագործություններից է, գրության թվականն ստույգ հայտնի չէ։
Անդաուի կամուրջը (գիրք)
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:1957 գրքեր
Խոստովանք
Պատմություն
Մեկ ինքնագիր պահվում է Թումանյանի ընտանիքի արխիվում։
Հովհաննես Թումանյանի երկերի լիակատար ժողովածուի առաջին հատորում տպագրվել է ինքնագրից։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Բանաստեղծություններ
Թարխան Յուզբաշի
Թարխան Յուզբաշի, Թարխան Իսախանով (Իսախանի որդի, ), հայ ազատագրական շարժման գործիչ, պարսկական և օսմանյան ասպատակիչների դեմ Ղարաբաղի սղնախների մղած պայքարի ղեկավար։ Խաչենի մելիքական տան պայազատ։ Գանձասարի կաթողիկոս Եսայի Հասան-Ջալալյանի ռուսական արքունիք հղած բոլոր թղթերն ու երդմնագրերն ստորագրել է Մեծ սղնախի անունից։ 1728 թվականի վերջին Ավան Յուզբաշու և սղնախների այլ ղեկավարների հետ մեկնել է Բաքու՝ տեղի ռուսական զորքի հրամանատարից զինական օգնություն հայցելու։ Չստանալով ակնկալածը՝ Ավանը վերադարձել է Ղարաբաղ, մյուսներին Թարխան Յուզբաշու գլխավորությամբ ճանապարհել Պետերբուրգ՝ օգնությունն արքունիքից խնդրելու։ 1729 թվականին Պետերբուրգում արտաքին գործերի կոլեգիային Թարխան Յուզբաշին զեկույց է տվել Ղարաբաղի ու հարակից մյուս հայկական շրջանների բնակչության վիճակի և սղնախների ռազմական պատրաստության մասին։ Ռուսական կառավարությունը Թ. Յուզբաշու, Ավանի և իրենց հպատակների վերաբնակության համար տեղեր է հատկացրել Կասպիական հյուսիսային ափերում ու Տիրվանում։ Սակայն նրանք հրաժարվել են և մտել զինվորական ծառայության ռուսական բանակի հայկական էսկադրոնում։ 1743 թվականին Թ. Յուզբաշին ստացել է մայորի կոչում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ ազատագրական շարժման ղեկավարներ
Եղջերուն
«Եղջերուն», Հովհաննես Թումանյանի պատմվածքներից՝ գրված 1909 թվականին ։
Պատմություն
Առաջին անգամ ամբողջությամբ տպագրվել է Թիֆլիսում «Հասկեր» մանկական ամսագրում (1909 թվական, էջ 323-326), այնուհետև՝ 1940-1959 թվականներին Երևանում Հովհաննես Թումանյանի երկերի ժողովածուի գիտական հրատարակության երրորդ հատորում (էջ 74-79)։ Մի հատված («Արշալույսից առաջ մենք դարան էինք մտած Եղնուտի կիրճում» պարբերությունից մինչև վերջ), տպագրվել է 1913 թվականին Թիֆլիսում լույս տեսած «Լուսաբեր» դասագրքում (Չորրորդ տարի, էջ 139-140)։ Ավելի վաղ մի հատված-տարբերակ՝ «Եղնիկի տերը» վերնագով տպագրվել է 1907 թվականի «Լուսաբեր» ամսագրում (Առաջին տարի, էջ 23) ։
Ինքնագիրը չի պահպանվել։ Գրության ժամանակը հայտնի չէ ։
Պատմվածքը 1916 թվականի թարգմանվել է ռուսերեն ։
Հովհաննես Թումանյանի երկերի լիակատար ժողովածուի 5-րդ հատորում տպագրվել է «Հասկեր» մանկական ամսագրից։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հովհաննես Թումանյանի պատմվածքներ Կատեգորիա:Պատմվածքներ Կատեգորիա:1909 գրականությունում
Կոլիբան (գյուղ, Խմելնիցկիի շրջան)
Կոլիբան (Колибань), գյուղ Ուկրաինայի Խմելնիցկիի մարզի Խմելնիցկիի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Կոլիբան գյուղում բնակվում էր 449 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 1613 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 278,36 մարդ/կմ²։
Պարասոմնիա
Տարաքնություն (somnus - քուն) քնի խանգարման տեսակ են, որոնք ներառում են ոչ նորմալ շարժումները, վարքը, հույզերը, ընկալումները և երազները քուն մտնելու, քնի, քնի փուլերի արանքներում կամ արթնանալու ընթացքում ։
= Տեսակներ =
Գիշերային մղձավանջներ
Վառ երազներ են, որոնք կարող են առաջացնել վախ, սարսափ կամ անհանգստություն։ Սովորաբար մղձավանջից հետո մարդը կտրուկ արթնանում է և կարող է մանրամասն նկարագրել երազի բովանդակությունը։ Մղձավանջից հետո հաճախ դժվար է կրկին քուն մտնել։ Մղձավանջի պատճառները տարբեր են․ հիվանդություններ, անհանգստություն, հարազատ մարդու կորուստ, բժշկական դեղերի ընդունման հետևանք։
Գիշերային վախեր
Քնի խանգարում, որը բնութագրվում է ուժեղ վախի զգացումով կտրուկ արթնացմամբ։ Մարդը նստում է անկողնում կամ վեր է թռնում, գոռում է, թափ տալիս ձեռքերը, քայլում է սենյակում կամ տանը։ Աչքերը լայն բացած են, մեծանում է սրտի կծկումների հաճախականությունը, քրտնարտադրությունը, մարդը դողում է։ Նոպան կարող է տևել մեկից մի քանի րոպե։ Այդ վիճակում գտնվող մարդու հետ խոսել դժվար է, քանի որ նա չի գիտակցում ուրիշների ներկայությունը։ Որոշ ժամանակ անց մարդը կրկին քուն է մտնում և, որպես կանոն, հաջորդ առավոտ ոչինչ չի հիշում։ Գիշերային վախերը առաջանում են քուն մտնելուց հետո մեկից չորս ժամ հետո, երբ գերակայում է քնի խորը փուլը։
Քնի խանգարում ունեցող մարդիկ կարող են վնասել իրենք իրենց կամ ուրիշներին, քանի որ կարող են ակամա կտրուկ շարժումներ անել ոտքերով և ձեռքերով։ Գիշերային վախեր 3-5 տարեկանում առկա են երեխաների 5%֊ի մոտ ։
Սուր հուզական լարվածությունը և/կամ ալկոհոլի չարաշահումը բարձրացնում է գիշերային վախերի առաջացումը մեծահասակների մոտ։
Լուսնոտություն
Քնի խանգարում է, որն առաջանում է այն ժամանակ, երբ ԿՆՀ-ի արգելակումը քնած ժամանակ չի տարածվում շարժողական ֆունկցիաներն ապահովող գլխուղեղի հատվածների վրա։ Լուսնոտության նոպան սկսվում է դանդաղ քնի խոր փուլից ոչ լրիվ արթնացման ժամանակ։ Լուսնոտի աչքերը սովորաբար բաց են։ Նա քնած ժամանակ խոսում է, նստում անկողնում կամ ավելի արտահայտված դեպքերում վեր է կենում անկողնուց, քայլում աննպատակ կամ երազի ազդեցությամբ, երբեմն կատարում բարդ համակարգված գործողություններ և առավոտյան այդ մասին աղոտ է հիշում կամ բոլորովին չի հիշում ։
Մշուշված գիտակցությամբ արթնացում
Առաջանում է քնից արթնանալու պահին կամ անմիջապես արթնանալուց հետո։ Հիմնական ախտանիշներն են․ դանդաղեցված խոսքը, խառը մտածողությունը, հիշողության խանգարումները, հարցերի և խնդրանքների նկատմամբ ոչ հստակ պատասխանները ։
Խոսքը անկապ է, շարահյուսորեն չձևակերպված։ Առկա են շարժողական գրգռվածություն, ապակողմնորոշում տեղի և ժամանակի մեջ։ Տևում է մի քանի րոպեից մինչև մի քանի ժամ։ Սեփական վիճակի մասին հիշողությունը առավոտյան պահպանվում է։
Մեծահասակների մոտ հազվադեպ արձանագրվում են ոչ ադեկվատ վարքային ռեակցիաներ՝ արգեսիա կամ չարացածություն։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Քնի խանգարումներ Կատեգորիա:Հոգեբուժական ախտորոշում
Անտառուտ (լեռ)
Անտառուտ, լեռնագագաթ Հայաստանի Տավուշի մարզում, Գուգարաց լեռների համակարգում, Խաչաղբյուր գետի ձախափնյակում, Ահնիձոր գյուղից 9 կմ արևելք։ Ունի 2027 մ բարձրություն ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Լեռնագագաթներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Հայաստանի լեռնագագաթներ Կատեգորիա:Տավուշի մարզի լեռներ
Թեքքիրազ
Թեքքիրազ, գյուղ Օսմանյան կայսրությունում, Տրապիզոնի վիլայեթի Ունիեի գավառակում։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Տես նաև
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության հայաբնակ գյուղեր
Տրամաբանութիւն (1968)
Տրամաբանութիւն  (1968), Երևանի Մաշտոցի անվան Մատենադարանում պահպանվող ձեռագիր, որը «Մաշտոցի անվան ցուցակ ձեռագրացում» (ձեռագրերի ցանկում) ներկայացված է 1968 թվի տակ։ Ձեռագիրը գրվել է 18-րդ դարում։ Գրված է թղթի վրա, որը ունի 25,2 X 19 չափս։ Ձեռագիրը կազմված է 46 թերթից։ Գրված է միասյուն նոտրգրով։ Կազմը` կաշեպատ տախտակ դրոշմազարդ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մատենադարանի ձեռագրեր
Պավլովո (գյուղ, Կրասնինսկի շրջան)
Պավլովո (Павлово), գյուղ Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Կրասնինսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 303 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Կրասնինսկի շրջանի բնակավայրեր
Դրուժբա (հյուրանոց, Վիբորգ)
«Դրուժբա» հյուրանոց, վեց հարկանի երեքաստղանի հյուրանոց Վիբորգում։ Գտնվում է քաղաքի կենտրոնում՝ Մեծ շերեփի (կամ Սալակկա-Լախտի ծովախորշի) ափին, քաղաքային ավտոկայանի և երկաթուղային կայարանի հարևանությամբ։ Հյուրանոցի շենքը համարվում է Վիբորգի խորհրդային դարաշրջանի ամենահաջողված կառույցներից մեկը և ընդգրկված է ճարտարապետական հուշարձանների ցանկում։
Պատմություն
Հյուրանոցը, որի հիմնական հյուրերը երկար տարիներ եղել են Ֆինլանդիայի քաղաքացիները, անվանակոչվել է ի նշան երկրի կառավարության կողմից վարվող բարիդրացիական քաղաքականության։ Հյուրանոցը կառուցվել է 1982 թվականին ԽՍՀՄ զբոսաշրջության պետական կոմիտեի պատվերով, ֆիննական «Պերուսյուխտյումյա» ընկերության կողմից, 180 սենյակի համար նախատեսված «B» միջազգային դասի հյուրանոցի շենքի նախագիծն իրականացրել է «ԼենԳՀԻնախագիծ» ինստիտուտի կողմից՝ ՌԽՖՍՀ վաստակավոր ճարտարապետ Վլադիմիր Շչերբինի ղեկավարությամբ։ Այն ներառում է ռեստորան (բանկետների սրահի տարածքով, արժույթային բար, բուֆետային բար), 350 տեղանոց համաժողովների դահլիճ, ինչպես նաև «գեղեցկության սրահ» և շոգեբաղնիք լողավազանով։ Հյուրանոցի համար անհրաժեշտ սարքերը և մեխանիզմները, ինչպես նաև կահույքը, տեքստիլը և սպասքը պայմանագրի համաձայն մատակարարվել են ֆիննական կապալառու ընկերության կողմից, որը կազմակերպել է նաև տեխնիկական անձնակազմի ուսուցումը։ Հյուրանոցում տեղակայված են ֆիննական KONE TMS 200 վերելակներ (1981 թվականի արտադրության), որոնք գործում են մինչ օրս (արդիականացումից հետո)։ Շինարարության ընթացքում ներքին հարդարանքի և ձևավորման ժամանակ օգտագործվել է ոչ միայն ժամանակակից տեխնոլոգիա, այլ նաև այդ ժամանակի ամենաարդյունավետ և գործնական նյութերը՝ մարմար, մանրահատակ, գորգ, տեքստիլ պաստառներ։ Հյուրանոցում հեղինակավոր հանգստի վայր է համարվել ռեստորանը, որը զարդարված էր ոսկեզօծ գնդիկներով, կապույտ «թավշակաշվե պատերի ֆոնի վրա, իսկ պարահրապարակի առաստաղը հայելապատ էր ։ 1998-1999 և 2008 թվականներին իրականացվել է հյուրանոցի շենքի վերակառուցում։
Բազմատախտակամած նավի տիպի հուրանոցը լավ է ընդգծվել քաղաքային բնապատկերի հետ։ Ճակատի ձևավորման մեջ իրենց արտացոլումն են գտել հարևան Անինսկի ամրությունների գրանիտե միջնապատնեշները։ Արևի որոշակի լուսավորության դեպքում Վիբորգի ամրոցն իր արտացոլումն է գտնում հյուրանոցի ռեստորանի հայելային պատուհաններում։
Վիբորգյան դրակարներ
1980-ականների առաջին կեսին Վիբորգի մերձակայքում իրականացվում էին «Նաև քարերի վրա են ծառեր աճում» պատմական արկածային ֆիլմի նկարահանումները։ Նկարահանումների համար Մաքսիմ Գորկու անվան կինոստուդիայի պատվերով 1984 թվականին Պետրոզավոդսկի Ավանգարդ նավաշինական գործարանը արտադրել է քսանչորս մետրանոց նավակներ՝ փորագրված վիշապագլուխներով (հնագույն դրակկարների պատճեններ)։ Որպես նախատիպ՝ ծառայել է Գոքստադի նավը ։ 1985 թվականին նկարահանման ավարտին ռեժիսոր Ստանիսլավ Ռոստոցկին որոշեց փայտե նավերը նվիրել Վիբորգին։ «Դրուժբա» հյուրանոցի մերձակայքում տեղադրված երկու հնագույն վարյագ նավերը դարձել են քաղաքի այցեքարտը։ Հետագայում «Պատուհան դեպի Եվրոպա» կինոփառատոնի կազմակերպումից հետո, որի միջոցառումների մեծ մասը անցկացվում են հյուրանոցի շենքում, դրակար նավերի պատկերները դարձել են փառատոնի խորհրդանիշերի մաս, որն իր արտացոլումն է գտել փառատոնի խորհրդանիշերում և մրցանակներում։ 2009 թվականին ոչ պիտանի դարձած նավերը փոխարինվել են Վերֆիի «Վարյագ» փայտե նավաշինարանում պատրաստված մակետներով, որոնք տախտակապատված էին կարելական կեչիով՝ մեկ տախտակ ավանդական տեխնոլոգիայով ։ Նրանց նմանությամբ փայտե նստարաններ են տեղադրված Շուկայի հրապարակում ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վիբորգի ճարտարապետական հուշարձաններ Կատեգորիա:Վիբորգի հյուրանոցներ
Հասարակության թշնամիները (ֆիլմ, 2009)
Հասարակության թշնամիները, ամերիկյան քրեական դրամա ֆիլմ է, որի ռեժիսորն է Մայքլ Մանը և սցենարիստներն են Մայքլ Մանը, Էն Բայդերմենը և Ռոնան Բենեթը։ Այն վերցված է Բրայան Բուրոուի «Հանրության թշնամիները։ Ամերիկայի մեծագույն հանցագործության ալիքը և ՀԴԲ-ի ստեղծումը 1933-34 թվականներին» ոչ գեղարվեստական գրքից։ Գլխավոր հերոսը՝ հայտնի ավազակ Ջոն Դիլինջերն է (Ջոնի Դեփ), ով կատարելով մի շարք հանդուգն ավազակային հարձակումներ ԱՄՆ-ի բանկերի վրա՝ ժողովրդի աչքում դարձել է իսկական հերոս։ Նա ՀԴԲ-ի գլխավոր թիրախն է, առաջին հերթին գործակալ Մելվին Պերվիսի (Քրիստիան Բեյլ) համար, ով լավագույնն է իր իր գործում։ Բուրոուն ի սկզբանե ցանկացել է գրել սցենար ԱՄՆ-ի ճգնաժամի տարիներին տիրող հանցագործություների ալիքի մասին մինիսերալի համար, բայց մտափոխվել է և գիրք է գրել այդ թեմայով։ Սակայն Մանը փոփոխելով սցենարը՝ այն դարձրել է ֆիլմ, որը ճշգրտորեն չի համապատասխանում պատմական իրողություններին։
Սյուժե
Մի քանի բանկի կողոպուտից հետո՝ Ջոն Դիլինջերը ռեստորանում հանդիպում է Բիլի Ֆրեշետին (Մարիոն Քոտիար) և հասնում է նրան վերարկու գնալով։ Ֆրեշետը սիրահարվում է նրան, նույնիսկ այն բանից հետո երբ բացահայտում է նրա ով լինելը և նրանք երկուսով դառնում են անբաժանելի։
Պերվիսը չստացված ծուղակ է լարում մի հյուրանոցում, որտեղ նրա կարծիքով մնում է Ջոն Դիլինջերը։ Գործակալներից մեկին սպանում է «Փոքրիկ» Նելսոնը, ով փախչում է Թոմի Կարոլի հետ։ Պերվիսը խնդրում է Հուվերին վարձել հատուկ ջոկատայիններ, ովքեր պետք է որսան հանցագործներին ողջ կամ մահացած։
Ոստիկանությունը ձերբակալում է Դիլինջերին և նրա ավազակախմբին Արիզոնա նահանգի Տուսոն քաղաքում, Կոնգրես Հյուրանոցի հրդեհից հետո, որտեղ նրանք գիշերել էին։ Դիլինջերին տեղափոխում են Ինդիանա, որտեղ Շերիֆ Լիլիան Հոլին նրան բանտարկում է Լեյկ Կաունտի բանտում, որտեղից էլ Դիլինջերը և մյուս բանտարկյալները օգտագործելով կեղծ զենքեր փախչում են։ Դիլինջերը չի կարողանում տեսնել Ֆրեշետին, որովհետև նա խիստ հսկողության տակ էր։
Պերվիսը սպառնում է Աննա Սեյջին (որը ներգաղթյալ էր և Ջոն Դիլինջերի ծանոթներից) դեպորտացիայով, ստիպելով նրան համագործակցել իր հետ։ Նա համաձայնվում է մատնել Ջոն Դիլինջերին։ Սեյջը հայտնում է Պերվիսին, որ երեկոյան Դիլինջերի հետ լինելու են կինոթատրոնում։ Ֆիլմից հետո Պերվիսը և իր մարդիկ շրջապատում են Դիլինջերին և սպանում նրան։ Մահանալուց առաջ Դիլինջերը շշնջում է խոսքեր, որը լսում է գործակալ Ուինստեդը։
Մելվին Պերվիսը 1935 թվականին հեռանում է ՀԴԲ-ից և 1960 թվականին ինքնասպան լինում։ Ազատվելուց հետո 1936 թվականին Ֆրեշետը հաստատվում է Վիսկոնսին նահանգում, որտեղ էլ ապրում է մինչև կյանքի վերջը։
Նկարահանումներ
Սկուզբունքային նկարանումները սկսվել են 2008 թվականի մարտի 17-ին ։ Վիսկոնսին նահանգի Կոլումբոս քաղաքում և շարունակվել Իլինոյս նահանգի Չիկագո, Ավրորա, Ջոլիետ և Լոքփորտ քաղաքներում և Վիսկոնսին նահանգի Օշկոշ, Բիվեր Դեմ, Միլուոքի և Մեդիսոն քաղաքներում ներառելով Փոքրիկ Բոհեմիան, որտեղ 1934 թվականին սկսվեց զենքային մենամարտ Դիլինջերի ավազակախմբի և ՀԴԲ-ի միջև : Ֆիլմի մի քանի դրվագներ նկարահանվել են Ինդիանա նահանգի Քրոուն Փոինթ քաղաքում, որտեղ Դիլինջերը գտնվում էր բանտում, սակայն փախչում է։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Անգլերեն ֆիլմեր Կատեգորիա:Գրական ստեղծագործությունների էկրանավորումներ Կատեգորիա:2009 ֆիլմեր Կատեգորիա:Universal Pictures ֆիլմեր Կատեգորիա:Ամերիկյան դրամա ֆիլմեր Կատեգորիա:Ամերիկյան ֆիլմեր Կատեգորիա:Իրական դեպքերի վրա հիմնված դրամա ֆիլմեր Կատեգորիա:Իրական դեպքերի հիման վրա նկարահանված ֆիլմեր Կատեգորիա:Ամերիկյան քրեական դրամա ֆիլմեր Կատեգորիա:Relativity Media ֆիլմեր Կատեգորիա:Ֆիլմեր, որոնց գործողությունները տեղի են ունենում Չիկագոյում Կատեգորիա:Ամերիկյան կենսագրական ֆիլմեր Կատեգորիա:Ամերիկյան քրեական ֆիլմեր Կատեգորիա:Ամերիկյան մարտաֆիլմեր Կատեգորիա:Ամերիկյան պատմական ֆիլմեր Կատեգորիա:2000-ականների պատմական ֆիլմեր Կատեգորիա:Գրքերի էկրանավորումներ Կատեգորիա:2000-ականների ֆիլմեր Կատեգորիա:Ամերիկյան կենսագրական դրամա ֆիլմեր Կատեգորիա:Ամերիկյան դետեկտիվ ֆիլմեր Կատեգորիա:Ֆիլմեր, որոնց գործողությունները տեղի են ունենում 1930-ականներին Կատեգորիա:Չիկագոյում նկարահանված ֆիլմեր
Խաչաղբյուր (գետ)
Խաչաղբյուր, գետակ Լոռու և Տավուշի մարզերի սահմանագլխին, Խաչաղբյուր լեռան հյուսիսարևելյան լանջին, Ահնիձոր գյուղից 4 կմ արևելք ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Լոռու մարզի գետեր Կատեգորիա:Տավուշի մարզի գետեր
Մանկական ճամբար
Մանկական ճամբար, մանկական հանգստի տեսակ, որը ստաբիլ օգտագործում է հանրաճանաչություն։ Բոլոր տարիքի երեխաներին տոմս են հասնում դեպի մանկական ճամբար (ամռանը կոչվում է ամառային ճամբար)։ Դա հնարավորություն է տալին ձեռք բերել ինքնուրույնություն, դառնալ ավելի մեծ։ Ամբողջ աշխարհում ավանդություն էր ճամբարը անցկացնել բնության գրկում՝ անտառային մտնոլորտում։ Ճամբարում հանգստացող մարդիկ կազմակերպում էին ուտելիքի արշավներ, քնում էին գետերի մոտ, իսկ երեկոյան հվաքվում էին խարույկի շուրջը։ Ներկա ժամանակ կլասիկ ճամբարների հանրաճանաչությունը նվազել է։ Ներկա ժամանակ երեխաներին առաջարկում են երաժշտական և գեղարվեստական ճամբարներ, թենիսի և ֆուտբոլի ճամբարներ, նաև կան ճամբարներ որտեղ սովորեցնում են օտար լեզուներ։
Մանկական ճամբարներ կարող են գնալ տարբեր տարիքի երեխաներ՝ դպրոցականներից սկսած մինչև 18-ից 19 տարեկան աղջիկներ կամ տղաներ։
Դասակարգում
Ըստ գործունեության ժամանակի մանկական ճամբարները լինում են․ Ըստ անցկացման վայրի մանկական ճամբարները լինում են․ Ըստ կազմակերպության տեսակի մանկական ճամբարները լինում են․ Ըստ զանազանծրագրի մանկական ճամբարները լինում են․
Սննդակարգ
Մանկական ճամբարներում գոյություն ունեն մատուցման երկու ձևեր՝ շվեդական սեղան, չափաբաժնով։ Երկու տարբերակներն էլ ունեն իրենց թերություններն ու առավելությունները։ Շվեդական սեղանի մատուցման ձևը հնարավորություն է տալիս երեխաներին լայն ընտրություն կատարել իրենց ճաշացանկը կազմելու համար, որը հնարավոր չէ անել մատուցման երկրուրդ տարբերակի դեպքում։ Բայց երեխաները, որպես կանոն, չեն կարողանում ընտրել աճող օրգանիզմի համար անհրաժեշտ ճիշտ սննդատեսակները։ Մատուցման երկրորդ տարբերակի դեպքում ողջ կերակրացանկը կարգավորված է և համապատասխանում է նորմաներին կամ ստանդարտներին։ Ինչպես ցույց է տալիս փորձը, երեխաները առաջին մի քանի օրերից հետո սովորում են չափաբաժնով կերակրվելու ձևին։ Շվեդական սեղանը երբեմն կարող է դառնալ ավելորդ քաշի պատճառ, բայց այս ձևը կարող է կիրառվել տարբեր իրավիճակներում։
Բելորուսիայի մանկական ճամբարները
Բելորուսիայի մանկական ճամբարները լինում են՝ պիոներական, առողջարար, աշխատանքի և հանգստի, ամառային, ձմեռային։ Մանկական զբոսաշրջիկության տակ առաջանում են շատ հասկացություններ, օրինակ՝ հանգստի ճամբարներ, էքսկուրսիաներ, սպորտային ճամբարներ, սկաուտական ծրագիրներ և կրթական կուրսեր։
Քրիստոնեական ամառային ճամբար
Քրիստոնեական կազմակերպությունները հազվադեպ են կազմակերպում երեխաների համար ճամբար։ Նրանք կարող են վրանում բնակվեն լճի ափին։ Քրիստոնեական ճամբարի յուրահատկությունը անյն է, որ նրանք ամեն օր հավաքվում են աղոթքների համար։ Նրանց լեկցիաները կրոնասիրության մասին են։ Երիտասարդները կենտրոնանում են խոհանոցի հեթապահության և մաքրության վրա։ Կատեգորիկ արգելվում է ծխելը, արկոհոլը, սիրախաղ և անհնազանդություն։ Ճամբարը վճարովի է (վճարում են ուտելիք գնելու համար)։
Պրոմետեուզ ճամբար
Պրոմետուզ ճամբարները ոչ քաղաքական և ոչ կրոնական ճամբարներ են չափահասների համար, որոնք առաջացել են 1989 թվականին Ֆինլանդիայում։ Ճամբարները նախատեսված են օգնել երիտասարդ մարդկանց ձեռք բերել ինքնուրույնություն և կառավարել իր անձնական իմաստասիրությունը։ Նրանք նաև օգնում են ընդունել իրենց ընդունած հարցերի պատասխանատվությունը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ամառային ճամբարներ Կատեգորիա:Կազմակերպությունների տեսակներ
Սիտնոե (գյուղ, Սերեդինա-Բուդայի շրջան)
Սիտնոե (Ситне), գյուղ Ուկրաինայի Սումիի մարզի Սերեդինա-Բուդայի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Սիտնոե գյուղում բնակվում էր 254 մարդ։
Ավգուստա Շմիդտ
Ավգուստա Շմիդտ, գերմանացի մանկավարժ, ֆեմինիստ, լրագրող և հասարակական գործիչ, Գերմանիայում կանանց շարժման ջատագով և առաջնորդ։
Կենսագրություն
Ավգուստա Շմիդտը ծնվել է 1833 թվականի օգոստոսի 3-ին, Բրեսլաու քաղաքում։ Եղել է Պրուսական հրետանու լեյտենանտ Ֆրիդրիխ Շմիդտի դուստրը, 1842 թվականին ընտանիքի հետ տեղափոխվել է Պոզնան, որտեղ 1848-1850 թվականներին սովորել է ուսուցչական դպրոցում։ 1850-1855 թվականներին եղել է տնային ուսուցիչ լեհական ընտանիքում և աշխատել Վերին Ռիբնիկի մասնավոր դպրոցում։ 1855-1860 թվականներին դասավանդել է Բրեսլաուի Մարիա Մագդալենայի քաղաքային դպրոցում, իսկ 1861 թվականին տեղափոխվեց Լայպցիգ, որտեղ աշխատում էր որպես ուսուցիչ կանանց մասնավոր դպրոցում։ 1862 թվականից գրականություն և գեղագիտություն է դասավանդել Օտիլիա ֆոն Շտեյբերի կանանց ուսուցիչական սեմինարիայում, նրա աշակերտուհիներից է եղել Կլարա Ցետկինը։
Շմիդտը ժամանակի մամուլում շատ հոդվածներ է գրել աշխատանքի տարբեր ոլորտներում, դպրոցում և ընտանիքում կանանց  ունեցած դերակատարության մասին։
2003 թվականին 14 մետր երկարությամբ հուշատախտակ է փակցվել Լայպցիգի Լորցինգստրաշե 5 տան պատին, որում Շմիդտն ապրել է 1863-1864 թվականներին։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Կին լրագրողներ Կատեգորիա:Գերմանացի ակտիվիստներ Կատեգորիա:Գերմանացի ֆեմինիստներ Կատեգորիա:Գերմանիայի քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Գերմանացի լրագրողներ Կատեգորիա:Գերմանացի հասարակական գործիչներ Կատեգորիա:Գերմանացի մանկավարժներ Կատեգորիա:Կանանց իրավունքների իրավապաշտպաններ
Զաօկսկի
Զաօկսկի (Заокский), քաղաքատիպ ավան Ռուսաստանի Տուլայի մարզի Զաօկսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2010 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 6669 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքատիպ ավաններ Կատեգորիա:Ռուսաստանի Տուլայի մարզի Զաօկսկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:1935 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Լախանա
Լախանա, գյուղ Օսմանյան կայսրությունում, Տրապիզոնի վիլայեթի Ունիեի գավառակում։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականիի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Տես նաև
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության հայաբնակ գյուղեր
Ախալքալաքի հայկական տպագրություն
Պատմություն
Եղբայրները տպարանի արքավորումները հավանաբար բերել են իրենց ծննդավայրի՝ Ախալցխայի տպարաններից։ 1905-1906 թվականներին նրանք Գերմանիայից ձեռք են բերել անգլիական տպագրա­կան նոր սարքավորումներ, մեքենաներ։