cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Յուրի Զբանացկի
Կենսագրություն
Հետպատերազմյա տարիներին եղել է Ուկրաինայի գրողների միության վարչության պատասխանատու քարտուղար, վարչության նախագահի տեղակալ, Կիևի գրողների կազմակերպության առաջին քարտուղար։
Գրել սկսել է պատերազմից առաջ։ Առանձին գրքերով լույս են տեսել վեպեր, վիպակներ, պատմվածքներ։ Տպագրվել սկսել է 1940-ական թվականներին։ Զբանացկու մի շարք գործեր նկարահանվել են Ալեքսանդր Դովժենկոյի անվան ստուդիայում։
Ջերմուկ (քաղաք)
Պատմություն
Ջերմուկը ոչ միայն բազմաթիվ լեգենդների բնաշխարհ է, այլ նաև քաղաքում ու մերձակայքում սփռված բազմաթիվ պատմամշակութային հուշարձաններով ու տեսարժան կառույցներով, արկածային տուրիզմի սիրահարներին ձգող բազմաթիվ անդնդախոր ձորերով ու բարձր ժայռերով, քարանձավներով ու որսատեղիներով (Արփա-Սևան թունել, Կեչուտի ջրամբար, Գնդեվանք, Վարդանի քար, Գլաձորի միջնադարյան համալսարան, Նորավանքի համալիր և այլն) հարուստ մի բացօդյա թանգարան։ Հատկապես գեղեցիկ է ջերմուկյան ձնառատ, փափուկ և արևոտ ձմեռը։ Հարկ է նշել, որ արևոտ ու պայծառ օրերի քանակով քաղաքը նախկին միութենական առողջարանների մեջ զբաղեցնում էր առաջին տեղերից մեկը։ Ձմեռային հանգստի, բուժման, մարզաձևերի համար բարենպաստ կլիմայական ու բնական պայմանների առկայությունը միշտ դեպի առողջարանային քաղաք է ձգել ձմեռային հանգստի սիրահարներին։
1967 թվականից հանրապետական ենթակայության և 1970 թվականից միութենական նշանակության առողջարանների կարգը դասված քաղաք առողջարանը այսօր հանգստացողներին ու զբոսաշրջիկներին է առաջարկում շուրջ 2 000 մահճակալով առողջարանների, հյուրանոցների, պանսիոնատների, համաբուժարանների, ըմպելասրահի, լողավազանների, մարզահրապարակների, կինոթատրոնի, հասարակական սննդի օբյեկտների, բարերի ու սրճարանների ծառայությունները ։
Հրաշք ջուրը
Կա մի լեգենդ, որի համաձայն, շատ վաղուց, երբ մարդու ապրուստի հիմնական միջոցը որսորդությունն էր, այս կուսական անտառները լիքն էին ամենատարբեր որսատեսակներով։ Եվ ահա, մի անգամ, փորձառու որսորդը նետահարում է երիտասարդ եղնիկին։ Վիրավոր եղնիկը մեծ ճիգերով, վերջին ուժերը հավաքած, սկսում է փախչել։ Որսորդը կրնկակոխ հետապնդում է նրան։ Մի կերպ, ոտքերը հազիվ քարշ տալով, եղնիկը հասնում է Ջերմուկի հանքային աղբյուրներին, նետվում ջուրը և... այ քեզ հրաշք, ջրից դուրս է գալիս բոլորովին առողջ ու ապաքինված և անմիջապես անհետանում անտառի խորքը։ Կյանքում ամեն ինչ տեսած փորձառու որսորդը ապշում է հասարակ ջրի կատարած հրաշքից, և այդ օրվանից տարածվում է «Ջերմուկ» ջրի համբավը աշխարհե-աշխարհ, իսկ հրաշք ջրի գաղտնիքը մարդկանց հասցրած եղնիկը դառնում է ժողովրդի սիրելին ու Ջերմուկի խորհրդանիշը ։
Ջրահարսի վարսերը
Շուրջ 70 մետր բարձրությունից Արփայի կիրճը գահավիժող բնության այս հրաշքը, որ թափված վարսեր է հիշեցնում, ժողովուրդն անվանել է «Ջրահարսի վարսեր» և հյուսել իր մյուս լեգենդը։
Շատ հնուց այսօրվա ջրվեժի տեղում, անդնդախոր ժայռերի ծերպին գտնվում էր իշխանի ամրոցը, որի գեղեցկուհի դուստրը կուսական բնության մի մասն էր կազմում։ Իշխանուհու ձեռքը խնդրելու էին գալիս աշխարհի տարբեր ծայրերից, սակայն նա մերժում էր բոլորին, քանզի նրա սիրտը պատկանում էր հովվի երիտասարդ, քաջարի ու գեղեցիկ որդուն։ Ամեն օր, կեսգիշերից հետո, ամրոցի իր ննջարանի լուսամուտից դեռատի իշխանուհին ձորն էր նետում երկար պարանի ծայրը, որով հովվի որդին խոր կիրճից բարձրանում էր սիրեցյալի մոտ։
Իշխանը շուտով իմանալում է այդ մասին՝ գազազում, փրփրում և անիծում է դստերը. եթե մեկ էլ հանդիպի հովվի որդուն, թող ջրահարս դառնա ու ջրից երբեք դուրս չգա։ Սակայն դեռատի սիրահարներին ոչինչ չէր պահում հանդիպման գայթակղությունից, և հերթական անգամ, որպեսզի սիրեցյալին օգնի բարձրանալ իր դղյակը, գեղեցկուհին պարանի փոխարեն ժայռի բարձունքից կախում է իր երկար ու գեղեցիկ վարսերը։ Սակայն նույն ակնթարթին կատարվում է հոր դաժան անեծքը. գեղեցկուհին դառնում է ջրահարս, իսկ կիրճ թափվող նրա գեղեցիկ վարսերը դառնում են հրաշագեղ մի ջրվեժ, որին ժողովուրդը անվանում է «Ջրահարսի վարսեր» ։
Բնակչություն
1988-1989 թվականներին ադրբեջանցիները արտագաղթել են Արդբեջան՝ Ադրբեջանում սկսված հայկական կոտորածների պատճառով։ 1988 թվականին այստեղ են բնակվել Բաքվից, Սումգայիթից, Մինգեչաուրից, Բարդայից և Նախիջևանից բռնագաղթված շուրջ 1154 հայեր ։
Տնտեսություն
Քաղաքում կան արդյունաբերական ձեռնարկություններ, որոնցից ամենախոշորը “Ջերմուկ” հանքային ջրերի գործարանն է (1949 թվական), քարհանքեր, ՀԷԿ, պանրի գործարան, գործում է բազմահարկ հյուրանոց։
Ջերմուկի գործարանը տարեկան արտադրում է մի քանի տասնյակ միլիոն շիշ Ջերմուկ։ Գործարանի հանքային ջուրը նաև արտահանվում է ։
Առողջարաններ
Ջերմուկում հայտնաբերված հին ավազանի մնացորդները վկայում են, որ միջին դարերում բուժման նպատակներով մարդիկ օգտվել ջերմուկներից։
Հանքային ջրերի ուսումնասիրություններ են կատարվել 1925, 1938-1939 թվականներին։ Առողջարանի, հանքային աղբյուրների և առողջարանային բուժման գիտական հիմնավորման գործում մեծ դեր են խաղացել Լ․ Հովհաննիսյանը, Ա․ Մելիք–Ադամյանը, Ա․ Հակոբյանը, Գ․ Աղաջանյանը և ուրիշներ։ Ջերմուկի բուժական հիմնական գործոններն են՝ կլիման և հանքային ջրերը։ Վերջիններիս հետազոտությամբ առաջինը զբաղվել է Գ․ Վոսկոբոյնիկովը (1830), համակարգված հետազոտություններն սկսվել են 1925 թվականից (Կ․ Ն․ Պաֆենհոլց), իսկ հորատման և շահագործման աշխատանքները՝ 1938 թվականից (Ա․ Պ․ Դեմյոխին)։ Լոգանքի առաջին շենքը կառուցվել է 1940 թ.-ին։ Այն ուներ 12 մահճակալ։ 1982 թվականի տվյալներով գործում է 7 հանքաղբյուր՝ 3-ը աջափնյա սարահարթում, 4-ը՝ Արփայի ձորում, 17 մ/վրկ մշտական ջրապաշարներով։
Հանքային ջրերը ածխաթթվային, հիդրոկարբոնատ-սուլֆատ–քլորիդային, նատրիում–կալցիում, մագնեզիումական ջրերի շարքին են դասվում՝ հետևյալ քիմիական բաղադրությամբ ․
°C
Ջերմուկի ջրերը քիմիական կազմով նման են Ժելեզնովոդսկի և Կառլովի Վարիի հանքային ջրերին։ Առողջարանային բուժման համալիրն ընդգրկում է հանքային տաք ջրի ներքին և արտաքին օգտագործումը, բուժական սնունդը, մարմնամարզությունը, քայլաբուժությունը, կլիմայական և ֆիզիոթերապևտիկ միջոցառումները, դեղորայքային բուժումը և առողջարանային ռեժիմը։
Ջերմուկում բուժվում են ստամոքսաղիքային համակարգի (ստամոքսաբորբեր, ստամոքսի և 12-մատնյա աղիքի խոցեր), լյարդի, լեղուղիների, ենթաստամոքսային գեղձի, հենաշարժական ապարատի, ծայրամասային նյարդային համակարգի, գինեկոլոգիական հիվանդություններով և նյութափոխանակության խանգարումներով (շաքարախտ, միզաթթվային դիաթեզ) տառապողները ։
Քաղաք առողջարանը այսօր հանգստացողներին ու զբոսաշրջիկներին է առաջարկում առողջարանների, հյուրանոցների, ըմպելասրահի, լողավազանների, մարզահրապարակների, հասարակական սննդի օբյեկտների, բարերի ու սրճարանների ծառայությունները։
Այժմ Ջերմուկում գործում են հետևյալ առողջարաններն ու հյուրանոցները՝
Մշակույթ
Ջերմուկում գործում է Հայաստանի ազգային պատկերասրահի Ջերմուկի մասնաճյուղը, որը հիմնադրվել է 1972 թվականին։ Ցուցադրվում են կերպարվեստի հայ վարպետների՝ Մարտիրոս Սարյանի, Արա Սարգսյանի, Սարգիս Մուրադյանի, Արա Հարությունյանի, Կալենց ամուսինների, Հակոբ Հակոբյանի, Ռուդոլֆ Խաչատրյանի և այլոց գեղանկարչական, գրաֆիկական և քանդակագործական աշխատանքները։ Պարբերաբար փոփոխվում են ցուցանմուշները և կազմակերպվում են անհատական ցուցահանդեսներ ։
Քաղաքաշինություն
Արփայի կիրճի վրա կառուցված մեծ կամուրջը (1975) հնարավորություն է տվել բնակելի շինարարությունը կենտրոնացնել ձորի ձախափնյակում (երկու միկրոշրջաններ 6000 և 9000 բնակչի համար, Կեչուտ գյուղի նոր թաղամասը)։
Առողջավայրի կառուցապատման մեջ ակտիվ դեր են կատարում № 1 առողջարանը (1962, ճարտարապետ՝ Է․ Տիգրանյան), № 2 առողջարանը (1963), ըմպելասրահը (1966) և լողարանների շենքը (1969, երեքն էլ ճարտարապետ՝ Գ․ Թամանյան), առողջապահության մինիստրության ընդունարանը (1952, ճարտարապետ Մ․ Գրիգորյան) և նրա IV վարչության առողջարանը, հյուրանոցները (առաջինը՝ ճարտարապետ Հ․ Հակոբյան, նորը՝ Զ․ Բախշինյան), 1980-ական թթ․ կառույցներից՝ Հայկական ատոմակայանի առողջարանը (ճարտարապետ Մ․ Միքայելյան և Ս․ Ումեդյան), ՀԱՄԽ–ի առողջարանը (ճարտարապետ Մ․ Միքայելյան) և Ջերմուկի հասարակական–մարգական համալիրը (ճարտարապետ Մ․ Միքայելյան), Արփա–Սևան համալիրի գլխավոր ջրամբարը՝ ափին տեղադրված հանգրվանային շենքերով ։
Պատմամշակութային կառույցներ
Արփայի վերին հոսանքի կիրճում են գտնվում քարայրների համալիրը (բրոնզե դարի ժամանակից), Սբ. Հովհաննես եկեղեցին, «Թուխ Մանուկ» և Սբ. Գևորգ մատուռները։
Ջերմուկի անտառային կածանում է գտնվում ֆիդայիներին նվիրված արձանաշարը, որի հեղինակն է քանդակագործ Հովհաննես Մուրադյանը։
Սպորտ
Ջերմուկն իր ակտիվ մասնակցությունն ունի շախմատային բազմաթիվ առաջնությունների ու հուշամրցաշարերի անցկացման գործում, որոնցից մի քանիսը դարձել են բարի ավանդույթ։ 2006 թվականից սկսած Ջերմուկում են անցկացվում շախմատի միջազգային պատանեկան մրցաշարերը։ 2007 թվականից սկսած Ջերմուկում անցկացվում են մի շարք միջազգային մրցաշարեր և առաջնություններ, որոնց թվում նաև՝ Կարեն Ասրյանի անվան միջազգային հուշամրցաշարը ։
Ջերմուկի ճոպանուղին
Ջերմուկի ճոպանուղին գտնվում է քաղաքի սկզբնամասում, կառուցվել է 2007 թվականի աշնանը ավստրիական "Leitner" կազմակերպության կողմից։
Ճոպանուղու երկարությունը 1000 մ է։ Ներքևի և վերևի հենասյուների միջև եղած բարձրության տարբերությունը 400 մ է։ Ամենաբարձր կետը գտնվում է 2480 մ բարձրության վրա, որտեղ գործում է ռեստորան-սրճարան։ Ունի 2 սահուղի։ Առաջինի երկարությունը 1450 մ է, երկրորդինը՝1550 մ։ Տեղերի թիվը՝ 200: Ներքևում գործում է սահատախտակների և դահուկների վարձույթի կետ, սրճարան և ավտոկայանատեղի ։
Լենդինարա
Լենդինարա  (Lendinara), կոմունա Իտալիայում։ Գտնվում է Վենետո մարզում՝ Ռովիգո գավառում ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր
Սուիթ Թրաք
Սուիթ Թրաք (Sweet Track), հնագույն ուղի է կամ ճանապարհ, որը գտնվում է Անգլիայի Սոմերսեթ Լևելսում, որն անվանվել է իր հայտնաբերողի՝ Ռեյ Սուիթի անունով։ Կառուցվել է մ.թ.ա. 3807 թվականին (որոշվել է դենդրոքրոնոլոգիայի միջոցով) և Բրիտանական կղզիներում հայտնաբերված երկրորդ ամենահին փայտե ճանապարհն է, որը թվագրվում է Նոր քարի դարաշրջանով։ Այժմ հայտնի է, որ Սուիթ Թրաքը հիմնականում կառուցվել է ավելի վաղ կառույցի՝ Փոատ Թրաքի երկայնքով։
Ճանապարհը տարածվում էր այժմ հիմնականում ցամաքեցված ճահիճով, միացրել է Վեսթհեյ կղզին և Շեփուիք բլուրը, երկարությունը մոտավորապես 1800 մ է։ Թրաքը այն ցանցերից է, որը ժամանակին անցել է Սոմերսեթ Լևելսում։ Տարբեր արտեֆակտներ և նախապատմական գտածոներ, այդ թվում՝ ժադեիտե ծիսական կացինը, հայտնաբերվել են տորֆային ճահիճների տարածքում ։
Գտնվելու վայր
Սուիթ Թրաքը կառուցվել է մ․թ ա..4-րդ հազարամյակի սկզբին Բրյու գետի մոտ, Վեսթհեյ կղզու և Շեփուիքի բլրի միջև։ Վեսթհեյում գտնվող մի խումբ դամբարանաբլուրների առկայությունը հաստատում են նախապատմական լճային կացարանների առկայությունը, որոնք, հավանաբար, նման են եղել Գոդնեյի մոտ գտնվող երկաթի դարի Գլաստոնբերի լճային գյուղում հայտնաբերվածներին։ Դրանք կառուցվել է ճահճի վրա գերաններով արհեստական հիմքի վրա, որը ծածկված էր ծղոտով, կոպիճով և կավով ։
Մեարե Փուլի տարածքի երկու գյուղերը, ըստ երևույթին, առաջացել են չորացած տորֆի մակերեսի վրա կանգնեցված կառույցներից՝ վրաններից, քամուց պաշտպանող շարքերից և կենդանիների փարախներից։ Հետագայում կավ են փռել տորֆի վրա՝ ապահովելով զբաղմունքի, արտադրության և տեղաշարժի համար բարձրացված հարթակներ, իսկ որոշ հատվածներում ավելի հաստ փռվածքների վրա կավից կամ քարից կառուցված օջախներ ։
Բացահայտում և ուսումնասիրություն
Սուիթ Թրաքը հայտնաբերվել է 1970 թվականին տորֆի արդյունահանման ժամանակ և անվանվել է այն գտնողի՝ Ռեյ Սուիթի անունով ։ E. J. Godwin ընկերությունը, որտեղ աշխատել է Սուիթը՝ ուղուց տախտակի օրինակ է ուղարկել Քեմբրիջի համալսարանի հնագիտության դասախոսի օգնական Ջոն Քոուլսին, որը պեղումներ էր կատարել մոտակա ուղիների տարածքում ։ Քոուլսի հետաքրքրությունը ուղիների նկատմամբ 1973-1989 թվականներին հանգեցրել է «Սոմերսեթ Լևելս նախագծի» ստեղծմանը, որը ֆինանսավորել են տարբեր դոնորներ, այդ թվում՝ « Անգլիական ժառանգություն» հանձնախմբի կողմից։ Ծրագիրը ձեռնարկել է մի հնագիտական գործունեություն և հաստատել է մ.թ.ա. III և I հազարամյակների տարբեր ուղիների տնտեսական և աշխարհագրական նշանակությունը ։ Ջոն Քոուլսի, Բրիոնի Քոուլսի և «Սոմերսեթ Լևելս նախագծի» աշխատանքը գնահատվել է 1996 թվականին, երբ նրանք արժանացել են Իմպերիալ Քիմիական Արդյունաբերություն (ICI) մրցանակին՝ գիտելիքի մեջ մեծ ներդրում ունեցող լավագույն հնագիտական նախագծի համար, իսկ 2006 թվականին Հնագիտական ժառանգության մրցանակին ։
Տախտակների դենդրոկրոնոլոգիան ուսումնասիրությաունը (ծառի օղակաձև թվագրումը) հնարավորություն է տվել ուղու ճշգրիտ թվագրումը, ինչը ցույց է տվել, որ այն կառուցվել է մ.թ.ա. 3807 թվականին ։ Այս թվագրումը հանգեցրել է պնդումների, որ Սուիթ Թրաքը աշխարհի ամենահին կառուցված ուղին է, մինչև որ՝ 2009 թվականին, հայտնաբերվել է 6000-ամյա ուղի, որը կառուցվել էր մ.թ.ա 4100 թվականին, Պլամսթեդում, Բելմարշ բանտի մոտ։ Սուիթ Թրաքի փայտանյութերի ուսումնասիրությունը նպաստել է նեոլիթյան դարաշրջանի դենդրոխրոնոլոգիայի հետազոտությանը. Տրենտ գետի փայտի և Ստոլֆորդի սուզվող անտառի հետ համեմատությունները հնարավորություն են տվել ավելի ամբողջական քարտեզագրել օղակները և դրանց կապը տվյալ ժամանակաշրջանի կլիմայի հետ ։
Ուղու կառուցման համար օգտագործվող փայտն այժմ դասակարգվում է որպես ճահճային կաղնի, այդպես է կոչվում փայտը, որը երկար ժամանակներ (երբեմն հարյուր հազարավոր տարիներ) թաղված է եղել տորֆի ճահիճներում և զերծ է մնացել քայքայվելուց թթվային և անաէրոբ ճահճային պայմաններում։ Ճահճային փայտը սովորաբար շագանակագույն է դառնում թթվային ջրի մեջ լուծված տանիններով և ներկայացնում է բրածոացման վաղ փուլը։ Ուղու տարիքը դրդել է լայնածավալ պեղումների 1973 թվականին, որոնք ֆինանսավորվել էին շրջակա միջավայրի վարչության կողմից ։
1973 թվականին ուղու հարևանությամբ հայտնաբերվել է ժադեիտե ծիսական կացին։ Ենթադրվում է, որ այն դրվել է այնտեղ որպես ընծա ։ Սա Բրիտանիայում և Իռլանդիայում հայտնաբերված ավելի քան 100 նմանատիպ կացիններից մեկն է, նրա լավ վիճակն ու թանկարժեք նյութը վկայում են այն մասին, որ այն եղել է ծիսական կացին, այլ ոչ թե փայտ կտրելու համար ։ Եվրոպայի Ալպյան շրջանից ստացված ժադեիտի մշակման դժվարության պատճառով, Մեծ Բրիտանիայում հայտնաբերված այս տեսակի բոլոր կացինները ենթադրվում է, որ եղել են ոչ աշխատանքային և ներկայացնում են արժույթի որևէ ձև են կամ նվեր։ նվերների փոխանակում. Տորֆի ռադիոածխածնային թվագրումը, որում հայտնաբերվել է կացինը, ենթադրում է, որ այն կուտակվել է մ.թ.ա. մոտ 3200 թվականին ։ Տեղանքում հայտնաբերված փայտե արտեֆակտները ներառում են թիակներ, ամաեղեն, նետերի սլաքներ, աղեղների մասեր, նետվող կացին, բրիչներ, սանրեր, գդալի բեկորներ։ Հայտնաբերվել են նաև այլ նյութերից՝ կայծքարից նետերի սլաքներ և քարից կացին (անթերի վիճակում) ։
2008 թվականին տարածքի երկրաֆիզիկական հետազոտությունը ցույց է տվել մագնիսաչափի ոչ հստակ տվյալներ. Փայտը կարող է ազդել տորֆի ջրաբանության վրա՝ առաջացնելով հանքանյութերի կորուստ կամ հավաքում ճնշումային ջրի և տորֆի մատրիցում ։
Կառուցողներ
Ուղին կառուցել են նոր քարի դարի բնակիչները, որոնք գաղութացրել էին տարածքը մոտ 3900 մ.թ.ա., և ապացույցները ցույց են տալիս, որ շինարարության ժամանակ նրանք լավ կազմակերպված են եղել ։ Մինչ այս մարդկային ներխուժումը, տարածքը շրջապատող բլուրները խիստ անտառապատ են եղել, սակայն տեղի բնակիչները մոտավորապես այդ ժամանակ սկսել են մաքրել այս անտառները, որ տարածքներ բացեն իրենց՝ հիմնականում անասնապահության և համեմատաբար քիչ հողագործությամբ տնտեսության համար ։ Ձմռանը ջրային տարածքները օգտագործվել են ձկնորսության, որսորդության համար, ինչը հավաքչությամբ և գյուղատնտեսությամբ զբաղվող համայնքին ապահովել է ձկներով և վայրի թռչուններով։ Ամռանը ավելի չոր տարածքները ապահովել են խոտածածկ տարածքներով՝ անասուններին արածեցնելու համար, եղեգով, շինարարական փայտով և վառելափայտով շինարարության համար, ինչպես նաև առատ վայրի կենդանիներով, թռչուններով, մրգերով և սերմերով ։ Ճահճային կղզիներ հասնելը անհրաժեշտ է եղել, որ բնակիչները կարողանան կենսական գործունեություն վարեն, փայտանյութ կուտակեն։ Երթուղու կառուցումով, ենթադրաբար զբաղվել են, երբ ջրերը ցամաքային շրջանից հետո ամենացածրն են եղել ։ Երթուղու կառուցման համար պահանջվող աշխատանքը ցույց է տալիս, որ նրանք փայտամշակման առաջադեմ հմտություններ են ունեցել և աշխատողների զբաղմունքի որոշակի տարբերակում ։ Նրանք նաև, ըստ երևույթին, կառավարել են շրջակա անտառը առնվազն 120 տարի ։
Կառուցվածք
Ուղին կառուցվել է մ.թ.ա. 3807 կամ 3806 թվականներին ։ Եղել է հետիոտն, որը բաղկացած է եղել հիմնականում կաղնու տախտակներից, որոնք դրված են ծայրից ծայր՝ հենված հացենու, կաղնու և լորենու խաչաձև ցցերին, որոնք խրված են ճահճի հատակի տորֆի մեջ։ Տախտակները, որոնք մինչև 40 սմ լայնություն, 3 մ երկարություն և 5 սմ հաստություն ունեն, կտրվել են մինչև 400 տարեկան և 1 մ տրամագծով ծառերից, հատվել և ճեղքվել՝ օգտագործելով միայն քարե կացիններ, փայտե սեպեր և մուրճեր ։ Մինչև 6 երկարությամբ և 76 մմ տրամագծով տխլենու և լաստեն երկայնական գերաններ են տեղադրվել ուղղու երկարությամ, խաչաձև գերանների վրա  ։ Այնուհետև տախտակների մեջ բացվածքներ են արվել՝ բևեռներով միացնելու համար, այնուհետև տախտակները դրվել են խաչաձև գերանների վրա և ձևավորել ուղին ։ Որոշ տեղերում երկրորդ ռելս էր դրվել առաջինի վրա, որպեսզի տախտակը բարձրանար մնացած ուղու մակարդակին։ Այնուհետև տախտակների մի մասը կայունացվել է բարակ, ուղղահայաց փայտե սեպերով, որոնք խրվել են տախտակների ծայրին մոտ կտրված անցքերով և տորֆի, իսկ երբեմն էլ՝ կավի տակ ։ Կառույցի հարավային եզրին օգտագործվել են ավելի փոքր ծառեր, և օգտագործվել են ծառից լայնակի կտրված տախտակներ, որ լիովին օգտագործեն ծառի բնի ողջ տրամագիծը ։ Հայտնաբերվել են նաև այլ ծառատեսակների բեկորներ, այդ թվում՝ սղոցենի, ուռենի, բարդի, հոնենի, կեչի և խնձորենի ։
Ուսումնասիրությունները ցույց է տալիս, որ ուղու հատվածները հավանաբար մասնակի հավաքվել են ցամաքում չնայած փայտի կտորների և տաշեղների առկայությունը ցույց է տալիս, որ որոշ գործողություններ կատարվել են տեղում ։ Ճանապարհը կառուցվել է մոտ 200,000 կգ փայտանյութից, բայց Քոուլը գնահատում է, որ նյութերը տեղ հասցնելուց հետո տասը մարդ կարող էր այն հավաքել մեկ օրում ։
Սուիթ Թրաքը օգտագործվել է մոտ տասը տարի ։ Ջրի մակարդակի բարձրացումը սպառնացել է կլանել այն և, հետևաբար, սահմանափակել է դրա օգտագործումը ։ Ճանապարհի կողքին հայտնաբերված առարկաների բազմազանությունը հուշում է, որ այն ամենօրյա օգտագործման մեջ է եղել որպես համայնքի գյուղատնտեսական կյանքի մի մաս ։ Նրա հայտնաբերումից հետո պարզվել է, որ Սուիթ Թրաքի մասերը կառուցվել են ավելի վաղ կառուցված ուղու՝ Փոսթ Թրաքի երկայնքով, որը կառուցվել է այս մեկից երեսուն տարի առաջ՝ մ.թ.ա. 3838 թվականին ;
Պահպանություն
Երթուղու մեծ մասը մնում է իր սկզբնական դիրքում, որն այժմ գտնվում է Հատուկ գիտական հետաքրքրությունների Շեփուիք Հիթ կենսաբանական վայրում և ազգային բնության արգելոցում ։ Ազգային ժառանգության հիշատակի հիմնադրամը հողատարածքը գնել է և 500 մ երկայնքով բաշխիչ համակարգ և ջրի պոմպեր է տեղադրել; Ուղու երկարության մի քանի հարյուր մետրը այժմ ակտիվորեն պահպանվում է ։ Ճահճային հնագիտական մնացորդների պահպանման այս մեթոդը (ջրի բարձր մակարդակի պահպանում և տեղանքի հագեցում) հազվադեպ է օգտագործվում ։ 500 մ հատվածը, որը գտնվում է Բնության պահպանության խորհրդին պատկանող հողատարածքում, շրջապատված է կավե ափով, որ ջուրը շրջակա ստորին տորֆի դաշտեր չհոսի։ Ջրի մակարդակը պարբերաբար վերահսկվում է ;Այս մեթոդի կենսունակությունը ապացուվվում է՝ համեմատելով այն մոտակա Աբոտս Ուեյի հետ, որը նման պաշտպանություն չի ունեցել, և պարզվել է, որ 1996 թվականին ջրազրկվել է և չորացել ։ Shapwick Heath Nature Reserve-ում ջրի մակարդակների գնահատումը և պահպանումը ներառում է Բնության պահպանության խորհուրդը, շրջակա միջավայրի, սննդի և գյուղական գործերի վարչությունը և Somerset Levels նախագիծը ։
Չնայած Լևելսի վերաբացված փայտը լավ տեսք ունի, բայց չափազանց վնասված է և շատ փափուկ։ Լավ վիճակում գտնվող փայտի կտորները կամ ցիցերի մշակված ծայրերը վերցվել են և պահպանվել հետագա վերլուծության համար։ Պահպանման գործընթացը ներառում էր փայտը տաքացվող տարրայի մեջ պոլիէթիլեն գլիկոլի լուծույթում պահելը և գոլորշիացման գործընթացով մոտ ինը ամսվա ընթացքում փայտի ջուրը մոմով աստիճանաբար փոխարինելը։ Այս մշակումից հետո փայտը հանվել է տարրայից և մաքրվել։ Երբ մոմը սառչում և կարծրանում էր, արտեֆակտը դառնում էր ամուր և կարող էր ազատորեն աշխատել ։
Ֆիզոնսին պատկանող հողատարածքի մի հատվածը (ով այդ տարածքից տորֆ էր հանում) նվիրաբերվել է Լոնդոնի Բրիտանական թանգարանին ։ Չնայած այս կարճ հատվածը կարող է հավաքվել ցուցադրման նպատակով, այն ներկայումս պահվում է պահեստում, վերահսկվող պայմաններում։ Վերակառուցված հատվածը ցուցադրվել է Գլաստոնբերիի մոտ գտնվող Փիթ Մուրս կենտրոնում։ Կենտրոնը ղեկավարվել է Somerset Historic Environment Service-ի կողմից, սակայն փակվել է 2009 թվականի հոկտեմբերին՝ Սոմերսեթի շրջանային խորհրդի կողմից սահմանված բյուջեի կրճատումների արդյունքում։ Հիմնական ցուցանմուշները պահպանվել են, բայց ապագա հանրային հասանելիությունը անորոշ է։ Ուղու այլ նմուշներ պահվում են Սոմերսեթի թանգարանում ։
Երթուղու հատվածները նշանակվել են որպես պլանային հուշարձան, ինչը նշանակում է, որ այն «ազգային նշանակություն ունեցող» պատմական կառույց է և հնագիտական վայր, որը պաշտպանված է չարտոնված փոփոխություններից ։ Այս բաժինները ներառված են նաև Պատմական Անգլիայի վտանգի տակ գտնվող ժառանգության գրանցամատյանում ։
Արտաքին աղբյուրներ
Կատեգորիա:Քաղաքացիական ճարտարագիտություն Կատեգորիա:Պատմական ճանապարհներ և ուղիներ Կատեգորիա:Եվրոպայի պատմություն Կատեգորիա:Եվրոպայի կամուրջներ Կատեգորիա:Անգլիայի պատմություն Կատեգորիա:Քարի դար
Սաժեն
Սաժեն, երկարության հին ռուսական միավոր։ Ռուսական աղբյուրներում առաջին անգամ հիշատակվել է XI դարի սկզբին։ XI-XVII-րդ դարերում հանդիպել է 152 և 176 սմ–անոց սաժեն (այսպես կոչված, ուղիղ սաժեն), որը որոշվել է մարդու ձեռքերի բացվածքով՝ մի ձեռքի մատների ծայրից մինչև մյուս ձեռքի մատների ծայրը։ 216 և 248 սմ-նոց սաժեն (այսպես կոչված, շեղ սաժեն) որոշվել է ոտքի մատներից մինչև անկյունագծով պարզած ձեռքի մատների ծայրը եղած հեռավորությամբ։ 1835 թվականի հրամանագրով սաժենի չափը հավասարեցվել է 7 անգլիական ֆուտի կամ 84 դյույմի։ Դա համապատասխանել է 3 արշինի կամ 213,36 սմ-ի։
Սաժենի ածանցյալ միավորներն են եղել քառակուսի սաժեն՝ հավասար 9 քառակուսի արշինի, և խորանարդ սաժեն՝ հավասար 27 խորանարդ արշինի։ ՌԽՖՍՀ-ում չափերի մետրական համակարգի ներմուծումից (1918 թվական) հետո սաժենը գործածությունից դուրս է եկել։
Կատեգորիա:Երկարության չափման միավորներ
Ժլատը (ֆիլմ, 1980)
Սյուժե
Հարպագոնը շատ հարուստ մարդ է, որը, սակայն, տառապում է հիվանդագին ժլատությամբ։ Իր ողջ ունեցվածքը՝ ոսկեդրամները, նա թաքցնում է սնդուկի մեջ, որը հորել է այգում։ Վերջինիս հանդեպ Հարպագոնը խիստ ուշադիր է, որպեսզի յուրայինները հանկարծակի չգտնեն այն։ Նրա կծծիությունից տառապում են ոչ միայն ծառաները, որոնք ցնցոտիներ են հագնում ու աշխատում են երկու հոգու փոխարեն, այլև իր սեփական զավակները։ Էլիզային, ով Հարպագոնի դուստրն է, հայրը ցանկանում է կնության տալ հարուստ ծերունի Անսելմեին միայն այն պատճառով, որ վերջինս հրաժարվել է օժիտից։ Որդու՝ Կլեանտի համար հայրը գտել է մի որբևայրի տարիքով կնոջ։ Միաժամանակ երկու երեխաների սրտերը արդեն ուրիշներին է պատկանում։ Էլիզան սիրում է Վալերին, ով մի անգամ փրկել է նրա կյանքը։ Իսկ Կլեանտը սիրում է տակավին երիտասարդ Մարիանային, ով հարուստ չէ և ապրում է մոր հետ միասին։ Հույս չփայփայելով իրենց հորից, զավակները որոշում են կայացնում ինքնուրույն կազմակերպել իրենց հարսանիքները՝ առանց հոր համաձայնության։ Էլիզան գաղտագողի նշանվում է Վալերի հետ։ Կլեանտը որոշում է կայացնում գումար խնդրել հարազատնեից, որպեսզի ամուսնանա Մարիանայի հետ, երբ հանկարծ պարզ է դառնում, որ Հարպագոնն ինքն է որոշել ամուսնանալ նրա հետ և արդեն պայմանավորվել է աղջկա մոր հետ։ Իրավիճակը փրկում է Կլեանտի ծառան՝ Լյաֆլեշը, որը հայտնաբերում է Հարպագոնի սնդուկը և դրա օգնությամբ համոզում Հարպագոնին, որպեսզի որդուն ամուսնացնի Մարիանայի հետ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1980 ֆիլմեր Կատեգորիա:Ֆրանսիական կինոկատակերգություններ Կատեգորիա:Ֆրանսերեն ֆիլմեր Կատեգորիա:Ֆրանսիական ֆիլմեր Կատեգորիա:Ժան Ժիրոյի ֆիլմեր Կատեգորիա:Վեպերի էկրանավորումներ
Լյուսիեն Առնո
Էմիլ Լյուսիեն Առնո (Lucien Émile Arnault, ), ֆրանսիացի դրամատուրգ և թատերական ռեժիսոր։
Ծնվել է դրամատուրգ Անտուան Առնոյի ընտանիքում, կրթությունը ստացել է Սենթ Բարբի քոլեջում, հետո` Սեն Սիրի Ազգային ռազմական ուսումնարանում։ Այնուհետև ստացել է իրավաբանական կրթություն և սկսել է աշխատել վարչական պաշտոններում։ Եղել է պետական խորհրդի աուդիտոր, 1808 թվականին նշանակվել է Իստրիայի, Տրիեստի և Ֆրանսիական կայսրության Իլիրիայի գավառների ինտենդանտ, 1810 թվականին վերադարձել է Ֆրանսիա, 1813 թվականին նշանակվել է Շատորուի սու-պրեֆեկտ։ Այդ պաշտոնը նա զբաղեցրել է մինչև Բուրբոնների առաջին վերականգնումը, նապոլեոնյան Հարյուր օրերի ընթացքում եղել է Արդեշի պերֆեկտը։
1815 թվականին` Բուրբոնների երկրորդ վերականգնման ժամանակ, հեռացվել է և հոր հետ աքսորվել։ Ֆրանսիա է վերադարձել 1818 թվականին և բնակություն հաստատելով Օվերնում` իրեն նվիրել է գրականությանն ու սկսել համագործակցել «Կոմեդի Ֆրանսեզ» թատրոնի հետ, որի համար գրել է մի քանի ողբերգություններ, որոնք մեծ հաջողություն ունեին և քաղաքական ենթատեքստ էին պարունակում։ Դրանցից առավել հայտնի են դարձել «Pertinax»-ը (հռոմեական կայսր Պերտինաքսի մասին) և «Régulus»-ը (զորավար Մարկ Աթիլիա Ռեգուլեի մասին. բեմադրվել է Փարիզում 1822 թվականին)։ Հուլիսյան հեղափոխությունից հետո վերադարձել է հանրային ծառայություն, հետևողականորեն եղել է Սոն է Լուար դեպարտամենտի պրեֆեկտը 1830 թվականի օգոստոսից մինչև 1831 թվականի հունվարը, ինչպես նաև Մյորտի դեպարտամենտի պրեֆեկտը 1831 թվականի փետրվարի 1-ից մինչև 1848 թվականի հեղափոխությունը։ Ֆրանսիական երկրորդ հանրապետության ռեժիմի հաստատումից հետո ամբողջովին թողել է հասարակական կյանքը։
Նրա հեղինակած հայտնի ողբերգություններն են «Pierre de Portugal» (1823), «Le dernier jour de Tibère» (1828): Նրա գրչին են պատկանում նաև այնպիսի պատմական դրամաներ, ինչպիսիք են «Catherine de Médicis aux Etats de Blois» (1829), «Gustave Adolphe» (1830):
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի դրամատուրգներ Կատեգորիա:Ֆրանսիացի թատերական ռեժիսորներ
Այգուավիվա
Այգուավիվա  (Aiguaviva), մունիցիպալիտետ Իսպանիայում, մտնում է Ժիռոնա նահանգի մեջ և Կատալոնիա ինքնավար միության կազմի մեջ։ Մունիցիպալիտետը գտնվում է Ժիռոնես համայնքի մեջ։ Տարածքը զբաղեցնում է 13.91 կմ2։ Բնակչության թվաքանակը 2004 թվականի ըվյալներով եղել է 593, խտությունը՝ 42,27 մարդ/կմ² ։
Ժողովրդագրություն
Բնակչության թվաքանակի փոոխությունները.
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իսպանիայի բնակավայրեր
Լասսի (ըմպելիք)
Լասսի, հայտնի ավանդական յոգուրտային խմիչք, որը ծագել է Հնդկաստանում ։ Լասսին յոգուրտի, ջրի, համեմունքների և երբեմն մրգերի խառնուրդ է։ Նամկին (աղի) լասսին նման է թանի, մինչդեռ քաղցր և մանգոյի լասսիները նման են կաթնային կոկտեյլների։ Բհանգ լասսիի մեջ լցնում են կանեփի հատիկներ, բհանգի տեսքով։ Չաասն ավելի նոսր բաղադրությամբ նմանաատիպ ըմպելիք է։
Ավանդական նամկին (աղի) լասսի
Ավանդական նամկին (կամ աղի) լասսին ավելի տարածված է Հնդակաստանում։ Այն պատրաստվում է դահիով (յոգուրտ), որին ավելացվում էջուր և աղ։ Արդյոււնքում ստացված խմիչքը հայտնի է որպես աղի լասսի։ Սա նման է թանի։
Քաղցր լասսի
Քաղցր լասսին լասսիի մի տեսակ է, որը պատրաստվում է շաքարով, վարդաջրով կամ կիտրոնով, ելակով կամ այլ մրգահյութերով։ Զաֆրանով լասսիները, որոնք շատ խիտ են, բնորոշ են Ռաջաստանին և Հնդկաստանի Գուջարաթ նահանգին և Սինդին։ Մակխանիա լասսին պարզապես ըմպելիք է, որի մեջ պարունակում է կարագի գունդ (մակխանը գուջարատի, ուրդու, հինդի, սինդի և փանջաբի կարագն է)։ Այն սովորաբար յուղալի է, ինչպես թանը։
Մանգո լասսի
Մանգո լասսին պատրաստվում է յոգուրտով, կաթով և մանգոյի միջուկով։ Այն կարող է պատրաստվել շաքարով կամ առանց շաքարի։ Կանադայի տարբեր մասերում մանգոյի լասսին համարվում է սառը խմիչք, որը բաղկացած է քաղցրացրած մանգոյի միջուկից՝ խառնած յոգուրտի, սերուցքի կամ պաղպաղակի հետ։ Այն մատուցվում է բարձր բաժակում՝ ծղոտով, հաճախ գագաթին ցողված ցամաքային պիստակի ընկույզներով ։
Բհանգ լասսի
Բհանգ լասսին կանեփով պատրաստված խմիչք է, որը պարունակում է բհանգ, հեղուկ մարիխուանա, որն ունի այնպիսի ազդեցություն, ինչպիսին ուտելի կանեփի տարբեր ձևերը ։ Այն օրինական է Հնդկաստանի շատ վայրերում և հիմնականում վաճառվում է Հոլիի ժամանակ, երբ երբեմն ուտում են բհանգ պարունակող պակորասը։ Ուտար Պարդեշը հայտնի է բհանգի խանութներով և շատ տեղերում կարելի է գնել բհանգ և խմել բհանգ լասսիներ ։
Չաաս
Չաասը աղի խմիչք է լասսիի նման, բայց կարող է պարունակել ավելի շատ ջուր քան լասսին։ Համի համար կարող են ավելացնել աղ, չաանի սերմեր կամ թարմ գինձ։ Թարմ աղացած կոճապղպեղը և կանաչ չիլի պղպեղները նույնպես կարող են ավելացվել որպես համեմունք։ Չաասը տարածված է Հնկաստանում, որտեղ այն սովորական ըմպելիք է՝ ուտելու ժամանակ կամ դրանից հետո։
Մշակութային ծանոթագրություններ
Էյչ-Էս-Բի-Սիի 2008 թվականի գրատպության և հեռուստատեսություն գովազդային արշավում պատմվում է, թե ինչպես լեհական լվացքի մեքենաներ թողարկմամբ զբաղվող ընկերության ներկայացուցիչը ուղարկվում է Հնդկաստան, պարզելու, թե ինչու է նրանց վաճառքն այնտեղ այդքան բարձր։ Ժամանելուն պես ներկայացուցիչն ուսումնասիրում է լասիի սրահը, որտեղ նրան ջերմորեն ողջունում են և նա տեսնում է, որ այնտեղ մի քանի լվացքի մեքենա է օգտագործվում ըմպելիքը խառնելու համար։ Սեփականատերը ասում է, որ ինքը ի վիճակի է «տաս անգամ ավելի շատ լասսի պատրաստել, որքան նախկինում»։
Իր No Reservations հեռուստածրագրում հանրահայտ խոհարար Էնթոնի Բուրդայնը այցելում է Ռաջաստանի Ջեյսալմեր Ֆորտ քաղաքում գտնվող «Կառավարության կողմից թույլատրված» բհանգի խանութ։ Սեփականատերը նրան առաջարկում է երեք տեսակ բհանգ լասսի․ նորմալ թունդ, գերթունդ, և «շատ թունդ, 24 ժամ ոչ զուգարան, ոչ ցնցուղ»։
2013 թվականին Kshitij-ը՝ IIT Kharagpur-ի տեխնո-կառավարման ամենամյա փառատոնում արշավ է նախաձեռնել բջջային օպերացիոն համակարգ Android-ի հաջորդ տարբերակը լասսի անվանելու համար ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Կաթնաթթվային մթերք Կատեգորիա:Հնդկական խոհանոց
Վիգոնցա
Վիգոնցա  (Vigonza), քաղաք Իտալիայում, գտնվում է Վենետո մարզում՝ Պադովա գավառում ։ Սահմանակից է Կադոնեգե, Կամպոդարսեգո, Ֆիեսո դ'Արտիկո, Նովենտա Պադովանա, Պադովա, Պիանիգա, Ստերա, Վիլլանովա դի Կամպոսամպիերո համայնքներին ։
Բնակչությունը կազմում է 20421 մարդ (2004 թ.)։ Բնակչության միջին խտությունը 589 մարդ/կմ²։ Զբաղեցնում է 33, 32 կմ² տարածք։ Փոստային ինդեքս՝ 35010։ Հեռախոսային կոդ՝ 049։
Ժողովրդագրություն
Բնակչության թվաքանակի փոփոխությունները.
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր
Դեյվիդ Լևիտան
Դևիդ Լևիտան (David Levithan),, ամերիկացի գրող՝ հայտնի դեռահասների մասին գրականությամբ, որոնցից որոշները (երեքը) էկրանավորվել են։
Կենսագրություն
Լևիտանը ապրում է Նյու Ջերսիում և գործում է ոչ միայն որպես գրող, այլև խմբագիր։
Գրքեր
Ռուսերեն լեզվով մատչելի է Լևիտանի «Ամեն նոր օր» (2012) վեպը, որը պատմում է դեռահասի մասին, ով չունի իր սեփական մարմինը և ամեն օր արթնանում է նորով։ Ի սկզբանե, վեպը եռագրության մի մաս է : Երկրորդ գիրքը, որը հասանելի է ռուսերեն լեզվով «Սիրահարի բառարանը» է (2011 թվական)։ Այն գրվել է, սովորության համաձայն, մեծահասակների համար ։
Արևմուտքում հայտնի է նաև Լևիտանի «Տղան հանդիպում է տղային» (2003) վեպը՝ նվիրված երիտասարդների հոմոսեքսուալ թեմաներին։
Բացի այդ, Դեյվիդ Լևիտանը մի շարք այլ գործերի հեղինակ է, այդ թվում՝ «Անտեսանելին» Անդրեա Կրեմերի հետ և «Ուիլ Գրեյսոն»-ը՝ Ջոն Գրինի հետ (երկուսն էլ առկա են նաև ռուսերեն) :
Հղումներ
Կատեգորիա:ԼԳԲՏ վիպասաններ Կատեգորիա:Ամերիկացի գրողներ Կատեգորիա:Ամերիկացի խմբագիրներ Կատեգորիա:Ամերիկացի մանկագիրներ Կատեգորիա:Ամերիկացի վիպասաններ
Արևային աստղադիտակ
Արևային աստղադիտակ, հատուկ նշանակության աստղադիտակ, որն օգտագործվում է Արևը դիտարկելու համար։ Արևային աստղադիտակները սովորաբար հայտնաբերում են լույսը տեսանելի սպեկտրի ալիքի երկարությամբ կամ ոչ հեռու։ Արևային աստղադիտակների ոչ գործածական անուններն են՝ հելիոգրաֆ և ֆոտոհելիոգրաֆ։
Պրոֆեսիոնալ արևային աստղադիտակներ
Արևային աստղադիտակները պահանջում են բավականաչափ մեծ չափի օպտիկա, որպեսզի հասնեն դիֆրակցիայի լավագույն հնարավոր սահմանաչափին, բայց ավելի փոքր չափով, այլ աստղագիտական աստղադիտակների համապատասխան լուսավտանգ հզորության համար։ Սակայն վերջերս հայտնված ավելի նեղ ֆիլտրերը և կադրերի ավելի բարձր մակարդակը նույնպես հանգեցրել են այն բանին, որ արևային աստղադիտակները սկսել են աշխատել ֆոտոնի հետ ։
Մեկ այլ արևային աստղադիտակի հետ կապված խնդիր է ջերմությունը, որն առաջանում է սերտորեն կենտրոնացված արևի լույսից։ Այդ իսկ պատճառով ջերմային կանգառը արևային աստղադիտակների նախագծման անբաժանելի մասն է։ Դանիել Կ. Ինոուեի արևային աստղադիտակի համար ջերմային բեռը 2,5 ՄՎտ/մ2 է, 11,4 կՎտ գագաթնակետային հզորությամբ ։ Նման ջերմային կանգառի նպատակը ոչ միայն այս ջերմային բեռից գոյատևելն է, այլ նաև բավականաչափ սառը մնալը, որպեսզի աստղադիտակի գմբեթի ներսում որևէ լրացուցիչ տուրբուլենտություն չառաջացնի։
Պրոֆեսիոնալ արևային աստղադիտարանները կարող են ունենալ հիմնական օպտիկական տարրեր՝ շատ մեծ կիզակետային երկարություններով (թեև ոչ միշտ, հոլանդական բաց աստղադիտակ) և լույսի ուղիներ, որոնք գործում են վակուումում կամ հելիումում՝ աստղադիտակի ներսում կոնվեկցիայի պատճառով օդի շարժումը վերացնելու համար։ Այնուամենայնիվ, դա հնարավոր չէ 1 մետրից ավելի բացվածքների համար, որոնց դեպքում ճնշման տարբերությունը վակուումային խողովակի մուտքի պատուհանում դառնում է չափազանց մեծ։ Հետևաբար, Դանիել Կ. Ինոուեի արևային աստղադիտակը և EST-ն ունեն գմբեթի ակտիվ սառեցում, որպեսզի նվազագույնի հասցնեն օդի ջերմաստիճանի տարբերությունը աստղադիտակի ներսում և դրսում։
Երկնքում արևի նեղ ուղու պատճառով որոշ արևային աստղադիտակներ ամրագրված են իրենց դիրքում (և երբեմն թաղված են գետնի տակ), ընդ որում միակ շարժվող մասը հելիոստատն է՝ Արևին հետևելու համար։ Դրա օրինակներից է McMath-Pierce արևային աստղադիտակը։
Դիտակների այլ տեսակներ
Արևային աստղադիտարանների մեծ մասը դիտարկում է տեսանելի, ուլտրամանուշակագույն և մոտ ինֆրակարմիր ալիքների երկարությամբ, բայց Երկրի մակերևույթից՝ մթնոլորտի կլանման պատճառով չի կարելի արևային այլ երևույթներ դիտարկել՝
Սիրողական արևային աստղադիտակներ
Սիրողական աստղագիտության ոլորտում կան Արեգակի դիտարկման բազմաթիվ մեթոդներ։ Սիրողական աստղագետներն Արևը սպիտակ թղթի վրա նախագծելու համար օգտագործում են ամեն ինչ՝ սկսած պարզ համակարգերից՝ լույսը արգելափակող ֆիլտրեր, Հերշելի սեպեր, որոնք լույսի և ջերմության 95%-ը վերահղում են ակնապակուց, մինչև ջրածնային ալֆա ֆիլտր համակարգեր և նույնիսկ սպեկտրոհելիոսկոպներ։ Ի տարբերություն պրոֆեսիոնալ աստղադիտակների, սիրողական արևային աստղադիտակները սովորաբար շատ ավելի փոքր են։
Անտարկտիդա
Հարավային լայնության 60° զուգահեռականից հարավ ընկած ջրային տարածքը կղզիների և Անտարկտիդա մայրցամաքի հետ կոչվում է Անտարկտիկա աշխարհամաս։
Անտարկտիդան համարվում է ամենացուրտ մայրցամաքը՝ ամենաուժեղ քամիներով. համեմատաբար բարձրադիր է։ Անտարկտիդան համարվում է անապատ, քանի որ առափնյա խորությունը տարեկան ավելանում է ընդամենը 200 միլիմետրով, որը տարածքի համեմատ նվազ է ։ Երբեմն օդի ջերմաստիճանը հասնում է −89 °C (−129 °F) ։ Մշտական մարդկային բնակատեղիներ չկան, սակայն տարեկան 1000-ից 5000 մարդ հետազոտության նպատակով որոշ ժամանակ հաստատվում է տարածքում տեղակայված հետազոտական կենտրոններում։ Այստեղ գոյատևում են միայն ցրտադիմացկուն օրգանիզմներ, որոնց թվում են բազմաթիվ բույսերի և կենդանիների տեսակներ (պինգվիններ, ծովացուլեր և այլն), բակտերիաներ, սնկեր, բույսեր։ Նմանատիպ բուսականությունը բնորոշ է տունդրային։
Թեպետ դեռ հնուց մարդիկ բազմաթիվ առասպելներ և կարծիքներ են հայտնել Terra Australis («Հարավային մայրցամաք») մասին, առաջին ընդունված վարկածը ապացուցվել է Ֆաբիան Գոթլիբ ֆոն Բելլինգսհաուզենի և Միխայիլ Լազարևի «Վոստոկ» և «Միրնի» ռուսական հետազոտական կայանների կողմից 1820 թվականին։ Սակայն 19-րդ դարի երկրորդ կեսին մայրցամաքը բոլորովին անտեսված էր անտանելի միջավայրի, միջոցների պակասի և տարածքի մեկուսացման պատճառով։ 1959 թվականին 12 երկրների կողմից ստորագրվեց Անտարկտիկայի համաձայնագիրը։ Այսօր երկրների քանակը կազմում է 49։ Համաձայնագիրն արգելում է բոլոր տեսակի ռազմական գործողությունների և հանքարդյունաբերության իրականացումը։ Արգելված է նաև այն ամենը, ինչը վերաբերում է միջուկային ռումբերի պատրաստման և պայթեցման գործընթացներին՝ նպատակ ունենալով պահպանելու մայրցամաքի օզոնային շերտը և քաջալերելու միայն գիտական հետազոտությունները։ Այսօր հետազոտություններ են իրականացնում բազմաթիվ երկրների ավելի քան 4000 գիտնականներ։
Պատմություն
Հավատը Terra Australis գոյության մասին՝ երկրագնդի հարավում գտնվող մի հսկայական մայրցամաքի, որ պետք է կարգավորեր Եվրոպայի հյուսիսային տարածքների, Ասիայի և Հարավային Ամերիկայի համաչափությունը, եղել է դեռ Պտղոմեոսի ժամանակներից ի վեր (մ.թ. առաջին դար)։ Վերջինիս պնդմամբ՝ աշխարհի բոլոր երկրամասերի միջև պետք է որ համաչափություն պահպանվի։ Նույնիսկ 17- րդ դարի վերջերում, երբ հետազոտողները հայտնաբերեցին, որ Հարավային Ամերիկան և Ավստրալիան առասպելական Անտարկտիկայի մասերը չէին կազմում, աշխարհագրագետները հավատում էին, որ մայրցամաքը ենթադրվող չափսերից շատ ավելի մեծ է։
Անտարկտիդան բավական ուշ է հայտնաբերվել։ 1772 թ. անգլիացի Ջ.Կուկի արշավախումբը շարժվեց հարավ, մոտեցավ Անտարկտիդային, բայց չնկատեց այն։ Սառույցները ճեղքել հնարավոր չէր և վերադառնալուց հայտարարեց, որ հարավային մայրցամաք գոյություն չունի, իսկ եթե լինի էլ, ապա դա հնարավոր է միայն բուն բևեռի մոտերքում, որին հասնելը նավարկության համար անմատչելի է։
Էրնեստ Շեքլթոնի գլխավորած Nimrod արշավանքի ընթացքում 1907 թվականին Էջվորտ Դեվիդի գլխավորած խմբերը առաջինը բարձրացան Էրեբուս լեռը և հասան Հարավային մագնիսական բևեռին։ Մագնիսական բևեռ գնացող արշավախմբի այդ վտանգավոր ճանապարհորդության վերադարձը կազմակերպող առաջնորդ Դուգլաս Մոուսոնը շարունակեց մի քանի հետազոտությունների ուղղորդումը մինչև 1931 թվականին թոշակի անցնելը։ Այդուհանդերձ Շեքլթոնը ինքը և հետազոտության ևս երեք անդամ առաջատար էին մնում 1908 թվականի դեկտեմբերից մինչև 1909 թվականի փետրվարը։ Մարդկության պատմության մեջ նրանք առաջին անգամ կարողացան անցնել Ռոս սառցե ժայռի հակառակ կողմը, հետազոտել Տրանսանտարկտիկ լեռնաշղթան (the Beardmore Glacier), և ոտք դնել Հարավային բևեռի սարահարթը։ Fram նավի նորվեգացի հետազոտող Ռուալ Ամունդսեն ղեկավարած արշավանքը 1911 թվականի դեկտեմբերի 14 - ին առաջին անգամ հասավ աշխարհագրական Հարավային բևեռ՝ գնալով Վելսի խորշից մինչև Axel Heiberg Glacier տանող ուղին։ Նշանակված Scott արշավախումբը բևեռում էր մեկ ամիս հետո։
20-րդ դարի սկզբերին կազմակերպվեցին մի շարք արշավներ, որոնցից նշանավոր էին անգլիացի Ռոբերտ Սքոթի և նորվեգացի Ռուալ Ամունդսեն ի արշավախմբերը, որոնց նպատակն էր նվաճել հարավային բևեռը։ 1911 թ. ամռանը երկուսն էլ որպես ելակետ ընտրեցին Ռոսսի ծոցի արգելաթումբը։ Ամունդսենը իր չորս ընկերների հետ 1911 թվականի դեկտեմբերի 14-ին հասավ հարավային բևեռ և այնտեղ կանգնեցրեց նորվեգական դրոշը։ Նրանք այնտեղ թողնելով վրանը՝ ողջ և առողջ հետ վերադարձան։
Միջազգային երկրաֆիզիկական տարուց (1957 - 1958 թթ.) հետո սկսվեցին Անտարկտիդայի մանրամասն ուսումնասիրությունները։ ԽՍՀՄ-ի, ԱՄՆ-ի, Անգլիայի, Ավստրալիայի, Ճապոնիայի և Նոր Զելանդիայի գիտնականների համաձայնությամբ որոշվեց ուսումնասիրությունները կատարել միաժամանակ և գիտական արդյունքները փոխանակել միմյանց հետ։
Անտարկտիդայում մշտական բնակչություն չկա, գիտահետազոտական կայաններում ժամանակավորապես բնակվում են տարբեր երկրների գիտնականներ։
Անտարկտիդան ոչ մի պետության չի պատկանում։ Այն կարող է օգտագործվել միայն խաղաղ նպատակներով։
Աշխարհագրական դիրք
Անտարկտիդան հազարավոր կիլոմետրերով հեռու է մյուս մայրցամաքներից, անգամ ամենից մոտ գտնվող Հարավային Ամերիկայից հեռու է 1000 կմ.-ով, որից բաժանվում է Դրեյկի լայն և փոթորկոտ նեղուցով։
Ափագիծ
Անտարկտիդայի ափերը թույլ են կտրատված։ Ամենախոշորը թերակղզին Անտարկտիկականն է։ Բացառությամբ այս մասի, Անտարկտիդան ամբողջությամբ գտնվում է Հարավային բևեռային շրջագծի սահմաններում։
Արևմուտքում ցամաքի մեջ խորանում են Ուեդդելի, Բելինգսհաուզենի, Ամունդսենի, Ռոսսի ծովերը։ Նրա ափերը ողողում են Հնդկական, Խաղաղ և Ատլանտյան օվկիանոսների ջրերը։ Ափերի մեծ մասը ծածկված են լողացող այսբերգներով։ Ափամերձ շրջաններում խոշոր կղզիներ չկան։ Փոքր կղզախմբերից են Հարավային Սանտվիչյան, Օրկնեյան և Ջորջիա, Հարավ-Շետլանդական, Կերգելեն, Պետրոս Առաջինի կղզիները, որոնց մեծ մասը ունեն հրաբխային ծագում։
Մակերևույթ
Ուսումնասիրությունները պարզել են, որ Անտարկտիդայի կենտրոնական և արևելյան մասերը ձևավորվել են հնագույն Անտարկտիկական պլատֆորմի վրա, և որ սառցածածկի տակ մակերևույթը ընդհանուր առմամբ հարթ է։
Անտարկտիդայի ծայր արևմտյան մասը (Անտարկտիկական թերակղզին և հարակից շրջանները) կազմում է Խաղաղօվկիանոսյան գեոսինկլինալ օղակի մասը, որտեղ ալպյան լեռնակազմական շարժումերի հետևանքով ձևավորվել են բարձր լեռներ՝ Անտարկտիկական Անդերը։ Նրա առանձին գագաթները ունեն 4000 և ավելի մետր բարձրություն, իսկ Վինսոն գագաթը (5140 մ.) համարվում է Անտարկտիդայի ամենաբարձր լեռը։ Անտարկտիկական Անդերում լեռնակազմական պրոցեսները դեռ չեն ավարտվել, դա են հաստատում Ռոսսի ծովի կղզիների վրա գտնվող Էրեբուս և Տերոր գործող հրաբուխները։
Տարածքի մոտ 30%-ը ծովի մակարդակից ցածր է, իսկ առանձին իջվածքներ (հատկապես արևմուտքում) ցածր են մինչև -2555 մ.։
Կլիմա
Անտարկտիդան երկրագնդի ամենացուրտ մայրցամաքն է։ Այն գտնվում է անտարկտիկական կլիմայական գոտում։ Աչքի է ընկնում խիստ ցուրտ կլիմայական պայմաններով, որի պատճառը ոչ միայն աշխարհագրական դիրքն է, այլև հզոր սառցածածկը։ Վերջինս անդրադարձնում է արեգակնային ջերմության գրեթե 90%-ը և այդ պատճառով էլ մակերևույթը չի տաքանում։ Ներքին շրջաններում, նույնիսկ ամռանը օրական ջերմաստիճանները լինում են -30 -35 °C, իսկ ձմռանը՝ -70 °C։ Նվազագույն ջերմաստիճանը դիտվել է (-88,3 °C) «Վոստոկ» կայանում, որը համարվում է երկրի ցրտի բևեռը։ Այդպիսի ջերմաստիճանում մետաղը դառնում է դյուրաբեկ, փխրուն և հարվածելիս փշրվում է։
Մայրցամաքի առափնյա շրջանները, որոնք գտնվում են մերձանտարկտիկական կլիմայական գոտում, ունեն համեմատաբար մեղմ կլիմա։ Ամռանը օդի ջերմաստիճանը 0-ից +5 °C-ի շուրջ է, իսկ ձմռանը՝ -10 -25 °C-ի։
Մայրցամաքի և շրջակա օվկիանոսների ջերմաստիճանների մեծ տարբերության պատճառով ամբողջ տարին լինում է մթնոլորտային ճնշման մեծ տարբերություն։ Կենտրոնում կլոր տարին միշտ բարձր ճնշում է, իսկ առափնյա ջրերում՝ ցածր, այդ պատճառով կենտրոնից դեպի ծայրամասեր մշտապես առաջանում են հոսքային քամիներ (80 - 90 մ./վրկ.)։ Նման եղանակները մարդկային կյանքի համար շատ վտանգավոր են։ Կան շրջաններ, ուր տարվա ընթացքում մինչև 340 օր շարունակ նման ձնաբքեր են լինում։
Անտարկտիդան Արկտիայից ցուրտ է երկու պատճառներով։ Նախ և առաջ, մայրցամաքի զգալի մասը 3 կիլոմետր (2 մղոն) բարձր է ծովի մակարդակից, իսկ օդի ջերմաստիճանը բարձրադիր գոտիներում նվազում է։ Երկրորդ՝ Արկտիկ օվկիանոսը ծածկում է Հյուսային բևեռի գոտին։ Օվկիանոսի՝ սառցակույտերի միջոցով փոխանցվող հարաբերական տաքությունը կանխում է Արկտիկայի շրջանի ջեմաստիճանի ազդեցությունը Անտարկտիդայի եղանակի վրա՝ թույլ չտալով ծայրահեղ արևադարձային կլիմայի առաջացումը։ Այսպիսի եղանակային պայմանները՝ երկարատև մթությունը և հետո արևի ուժեղ ճառագայթները, մարդու երկար գոյատևումը այս տարածքում անհնարին են դարձնում ։
Արշալույսին հայտնվոող բևեռային փայլատակումը՝ այսպես կոչված հարավային լույսերը, Հարավային բևեռի գիշերային երկնքում նկատվող երևույթ է, որը առաջանում է Երկիր ներթափանցող պլազմայով լի արևային քամիների միջոցով։ Մեկ այլ յուրօրինակ երևույթ է ադամանդե փոշին, որը երկրի մակերեսին առաջացող՝ սառցե բյուրեղներից կազմված ամպ է։ Սա հայտնվում է միայն պարզ երկնքի տակ, ուստի մարդիկ այն անվանում են "պարզ երկնքի գահավիժում"։ "Արևային շունը" ՝ հաճախակի նկատվող մթնոլորտային երևույթ, արևի մակերեսին հայտնվող կետ է։ Մայրցամաքի կենտրոնական շրջանը համեմատաբար հանդարտ է։ Անտարկտիդայի միջավայրը մաքուր է, աղտոտման չի ենթարկվում։
Տարեկան տեղումների քանակը ներքին շրջաններում 20 - 60 մմ է, իսկ առափնյա շրջաններում՝ 200 - 300 մմ։ Տեղումներն ամբողջ տարին գալիս են ձյան տեսքով, որն էլ հանդիսանում է սառցադաշտերի սնման աղբյուրը։
Սառցե ծածկույթ
Անտարկտիդան գրեթե ամբողջությամբ ծածկված է հզոր սառցադաշտերով, որոնց միջին հզորությունը մոտ 2000 մ. է, իսկ առավելագույնը՝ 4500 և ավելի։ Այստեղ է գտնվում Երկրագնդի սառցադաշտերի 90%-ը։ Եթե սառույցը փռենք ամբողջ երկրի մակերևույթի վրա, ապա վերջինս կծածկվի 40 մ. հաստության սառցաշերտով, իսկ եթե այն հալվի, ապա Համաշխարհային օվկիանոսի մակարդակը կբարձրանա 60 մ.-ով։
Անտարկտիդայի ներքին շրջաններից սառույցը դանդաղ սահում է ծայրամասեր ու կոտրվելով ընկնում է ծով՝ առաջացնելով վիթխարի սառցասարեր, որոնք կոչվում են այսբերգներ։ Անտարկտիդայի շրջակա ջրերում հանդիպել են մինչև 170 կմ. երկարության և 70 - 100 մ. բարձրության սեղանաձև այսբերգներ։
Այդպիսի մեծ այսբերգը հալչելուց կարող է առաջացնել Սևանա լճի նման 10 լիճ։
Սառցազանգված և համաշխարհային ծովի մակարդակ
Անտարկտիդան ստանում է համեմատաբար ավելի քիչ արեգակնային ճառագայթում՝ հարավային բևեռում գտնվելու շնորհիվ։ Նշանակում է, շատ ցուրտ մայրցամաք է, որտեղ ջուրը հիմնականում սառույցի տեսքով է։ Տեղումային մակարդակը ցածր է (տարածքի մեծ մասը անապատ է ) և գրեթե միշտ ձյան տեսքով է, որը կուտակվում է, հսկայական սառցաշերտի տեսք ստանում, որն էլ իր հերթին ծածկում է հողը։ Այս սառցաշերտի մասերը շարժվող սառույցներ են առաջացրել, որոնց սառցե հոսանք են անվանում, դրանք էլ մայրցամաքի եզրերն են հոսում։ Մայրցամաքային ափերի կողքին կան շատ սառցաշերտեր։ Կան ջրի երես բարձրացած սառույցների լողացող կտորներ, որոնք տարանջատվել են մայրցամաքի սառույցի հսկայական զանգվածից։ Ծովեզերքից հեռու ջերմաստիճանը նույնպես բավականաչափ ցածր է, այդ իսկ պատճառով սառույցը ձևավորվում է ծովային ջրի միջոցով՝ ամբողջ տարվա ընթացքում։ Կարևոր է հասկանալ անտարկտիկյան սառույցի տարբեր տեսակները, հասկանալ նրա հնարավորինս ազդեցությունը ծովի մակարդակի և գլոբալ տաքացման վրա։ Ծովային սառույցի ծավալն տարեկան ընդլայնվում է անտարկտիկյան ձմռան ժամանակ, և այս սառույցի մեծ մասը հալչում է ամռանը։ Այն ձևավորվում է օվկիանոսի ջրերից և ընթանում է հենց այդ ջրում, և հետևաբար, ծովի մակարդակի բարձրացման խթան չի հանդիսանում։
Ծովային սառույցի չափը՝ Հարավային բևեռամասի մոտ, վերջին տասնամյակների ընթացքում հաստատուն է մնացել, չնայած հաստության հետ կապված փոփոխություններն անհասկանալի են ։
Մայրցամաքում գտնվող սառցե մեծ ծավալն ներկայիս խանութներում աշխարհի քաղցրահամ ջրի մոտ 70 %-ն է կազմում։ Այս սառցադաշտը անընդհատ սառույց է ձեռքբերում ձյունից և այն կորցնում՝ ծովն արտահանման ժամանակ։ Արևմտյան Անտարկտիդայում, ներկայումս, սառցադաշտային սառույցի արտահոսք է կատարվում, ինչը ավելի կբարձրացնի համաշխարհային ծովի ջրի մակարդակը։ 1992 թվականից մինչ 2006 թվականի հետազոտություններից պարզվեց, որ ամեն տարի 50 միլիարդ տոննա սառույցի կորուստը բավական խելամիտ արդյունք է (ծովի ջրի մակարդակը բարձրանում է 0,14 կմ -ով)։ Արևելյան Անտարկտիդան համարվում է ցուրտ տարածաշրջան ՝ զբաղեցնելով մայրցամաքի մեծ մասը։ Այս տարածքում գերիշխում են ձյան ոչ մեծ քանակության կուտակումներ, որը վերածվում է սառույցի և, հետևաբար, դառնում են դեպի ծովն ուղղված սառցադաշտային արտահոսքեր։ Արևելյան Անտարկտիդայի սառցադաշտի զանգվածի հավասարակշռությունը՝ որպես մի ամբողջություն, որոշ չափով դրական երևույթ է համարվում (ծովի մակարդակի իջեցում) ։ Ինչևէ, սառույցի արտահոսքը որոշ շրջաններում աճել է։
Գլոբալ տաքացման հետևանքներ
Անտարկտիդայի որոշ հատվածներում, հատկապես անտարկտիկյան թերակղզում, տաքացում է նկատվել։ Էրիկ Ստեյգի կատարած ուսումնասիրություններն (հրապարակվել են 2009 թվականին) առաջին անգամ են նկատել մայրցամաքով մեկ մակերևույթի միջին ջերմաստիճանի ՝ 0,05 °C (0,09 °F)-ով փոքր-ինչ բարձրանալը (1957 թվականից մինչ 2006 թվականի ընթացքում)։ Այս ուսումնասիրությունից պարզ էր դարձել, որ Անտարկտիդան տաքացել է ավելի քան 0,1 °C (0,2 °F)-ով, և այս տաքացումը ավելի է ուժգնանում ամռան և ձմռան ամիսներին։ Այս երևույթը, կարելի է ասել, Արևելյան Անտարկտիդայի սառեցման փոխհատուցումն է։ [99] Եվս մեկ ուսումնասիրությունից ապացույց կա. մարդու կողմից ածխածնի երկօքսիդի արտանետումների հետևանքով առաջացած տաքացումն է Անտարկտիդայում։ Ինչևէ, Արևմտյան Անտարկտիդայի մակերեսի փոքր-ինչ տաքացումը չի ապացուցում այն փաստը, որ տաքացումը անմիջականորեն կապված է Արևմտյան Անտարկտիդայի սառցադաշտի՝ ծովի մակարդակին հասնելուն։ Գիտնականները հավատում են, որ սառցադաշտի արտահոսքի վեջին բարձրացումը պայմանավորված է օվկիանոսի խորքերից տաք ջրի ներհոսքով։
2002 թվականին մայրցամաքի Larsen-B սառցաշերտը փլուզվեց, իսկ 2008 թվականի փետրվար ամսից մինչ մարտի 8-ը մոտավորապես 500 քառակուսի կիլոմետր չափով սառույց փլուզվեց թերակղզու հարավային մասում գտնվող սառցաշերտից՝ մնացած 15,000 կմ 2 (5,800 քկմ) սառցաշերտը վտանգի տակ դնելով։
Ըստ ՆԱՍԱ-յի՝ հարավային բևեռամասի մակերեսի առավել լայնածավալ հալչումը, վերջին 30 տարիների ընթացքում, տեղի է ունեցել 2005 թվականին, երբ սառույցի տարածքը համեմատելի էր Կալիֆորնիայի տարածքի հետ։ Սառցեշերտը դանդաղ ընթանում էր և կրկին սառչում, որը պայմանավորված էր ջերմաստիճանի՝ 5 °C (41 °F) - ով բարձրացման հետ ։
Օզոնային շերտի վնասում
Ամեն տարի նոսր օզոնային շերտի խտացած ընդարձակ տարածքը կամ օզոնային ճեղքը ծածկում է Հարավային բևեռը։ Այն գրեթե ամբողջ մայրցամաքն է ծածկում, իսկ 2008 թ. սեպտեմբեր ամսին ճեղքն իր ամբողջ ծավալով էր, մինչդեռ գրանցված ամենակայուն ճեղքը մինչ դեկտեմբեր ամիսն էր մնացել ։
Օզոնային ճեղքը հայտնաբերվել է 1985 թվականին ՝ մի շարք գիտնականների կողմից. այն ունի ընդլայնվելու հակում (ինչպես ցույց են տվել երկար տարիներ տևած հետազոտությունները)։ Օզոնային շերտը առաջանում է մթնոլորտ արտահանվող քլորակարբոնաթթվի միջոցով, որը քայքայում է այն՝ վերածվելով այլ գազերի [112]։
Որոշ գիտական աշխատություններ ենթադրում են, որ օզոնային շերտի վնասումը կարող է գերիշխող դեր ունենալ Անտարկտիդայի և Հյուսիսային կիսագնդի ավելի լայն տարածքի կլիմայական փոփոխության կառավարման հարցում։