Դմիտրի_Մենդելեև
Տեսակարար ծավալներ։ Սիլիկատների և ապակենման վիճակների քիմիա
Դմիտրի Մենդելեևի գործունեության իրական բաժինն է՝ բնագիտության մասշտաբների ամբողջ արդյունքների ոչ լրիվ արտահայտմամբ, որը, ինչպես և ամեն ինչ նրա հետազոտական պրակտիկայում, լինելով դրանց անքաքտելի մասն ու ուղենիշը, իսկ առանձին դեպքերում նաև հիքը, արտակարգ կարևոր է այդ հետազոտությունների զարգացման ու ըմբռնման համար։ Ինչպես նկատելի կդառնա հետագայում, այն նեղ մասնագիտական կերպով կապված է գիտնականի աշխարհայացքի հիմնական բաղադրիչների հետ, որոնք ընդգրկում են իզոմորֆիզմից և «քիմիայի հիմունքներից» մինչև պարբերական օրենքի բազիսը, լուծույթների վարքից մինչ նրանց վերաբերյալ տեսակետները՝ նյութի կառուցվածքին վերաբերող հարցերն ու ոլորտները ։ 1854 թվականի Դմիտրի Մենդելեևի առաջին աշխատանքները իրենցից ներկայացնում են սիլիկատների քիմիական անալիզներ։ Դրանք «Ֆիննլանդիայից օրտրիտի» և «Ֆինլանդիայոււմ Ռուսկիալից պիրօքսենի» հետազոտություններ են, իսկ հանքային կավայնությամբ ումբրայի մասին երրորդ վերլուծությունը պահպանված է, Ռուսական աշխարհագրական ընկերությունում, Ստեփան Սեմյոնովիչ Կուտորգային ուղղված հազորդագրության մեջ։ Սիլիկատների քիմիայի անալիտիկ հարցերին Մենդելեևը անդրադարձել է մագիստրոսական քննությունների կապակցությամբ՝ գրավոր պատասխանը վերաբերում է լիթիում պարունակող սիլիկատների վերլուծությանը։ Այս աշխատանքների ոչ մեծ ցիկլը առիթ է հանդիսացել հետազոտողի մոտ դեպի իզոմորֆիզմը հետաքրքրության առաջացմանը՝ օրտրիտի բաղադրությունը գիտնականը համեմատում է այլ համանման հանքանյութերի բաղադրության հետ և գալիս այն եզրակացության, որ այսպիսի հակադրումը նպաստում է կառուցել քիմիական բաղադրությունը փոփոխող իզոմորֆային շարք ։ 1856 թվականի մայիսին, Մենդելեևը, Օդեսայից վերադառնալով Սանկտ-Պետերբուրգ, ատենախոսական աշխատանք է գրել «Տեսակարար ծավալներ» ընդհանուր վերնագրով, որը ինքնատիպ տրիոլոգիայով բազմապլան հետազոտություն է, նվիրված XIX դարի կեսերի քիմիայի ակտուալ հարցերին։ Աշխատանքի հսկայական ծավալը (մոտ 20 տպագրական թերթ) չթույլատրեց այն ամբողջովին հրատարակել։ Հրատարակվեց միայն առաջին մասը, որը ինչպես ամբողջ աշխատությունը կրում էր «Տեսակարար ծավալներ» անվանումը, երկրորդ մասից հետագայում միայն մի դրվագ է հրատարակվել «Մարմինների որոշ ֆիզիկական հատկությունների կապը քիմիական ռեակցիաների հետ» վերնագրով հոդվածի տեսքով, իսկ երրորդ մասը, Մենդելեևի կենդանության օրոք, ամբողջովին չի հրատարակվել, այն համառոտ կերպով 1864 թվականին ներկայացվել է «Տեխնիկական հանրագիտարանի» ապակու արտադրությանը նվիրված չորրորդ լույս ընծայման մեջ։ Աշխատանքում լուսաբանված հարցերի փոխկապակցվածությամբ, Մենդելեևը հաջորդաբար մոտեցել էր, իր գիտական գործունեության, ավելի էական պրոբլեմների հարցադրմանն ու լուծմանը՝ տարրերի դասակարգման օրինաչափությանը, համակարգերի կառուցմանը, բաղադրությանբ բնութագրիչ միացությանը, կառուցմանն ու հատկություններին, լուծույթների հասուն տեսության նախադրյալների ձևավորման ստեղծմանը ։ Մենդելեևի աշխատանքի առաջին մասում, նրա կողմից օրիգինալ միտք է արտահայտված գազանման մարմինների ծավալի և զանգվածի մոլեկուլային կապի մասին։ Գիտնականը գազի մոլեկուլային զանգվածի հաշվման բանաձև է դուրս բերել, այսինքն առաջին անգամ տրվել է Ավոգադրո-Ժերարի օրենքի ձևակերպումը։ Հետագայում ռուս ֆիզիկոքիմիկ Եվգենի Վլադիսլավովիչ Բիրոնը կգրի՝ Հենվելով, «Տեսակարար ծավալներ և սիլիկահողերի բաղադրություն» բաժնում հսկայական փաստացի նյութի վրա, Դ․ Մենդելեևը գալիս է համընդհանուր հանրագումարի։ Ի տարբերություն (Գերման Կոպի, Ի․ Շրեդերի և այլոց) շատ հետազոտողների չեմ հավակնում, միացությունների ծավալների մեխանիկական բացատրությանը՝ որպես նրանց բաղադրիչների առանձին տարրերի ծավալների գումարի, բայց հարգելով այդ գիտնականների կողմից ստացված արդյունքները, Մենդելեևը որոնում է ծավալների ոչ ձևական քանակական օրինաչափություններ, ձգտելով կապ հաստատել ծավալների քանակական հարաբերակցության և նյութի որակական բնութագրիչների միջև։ Այսպիսով գալիս է այն եզրակացության, որ բյուրեղային ձևի նման ծավալը, հանդիսանում է տարրերի ու նրանցով կազմված միացությունների նմանության և տարբերության սհմանագիծը, քայլ անելով պարբերական համակարգի ձևավորման ուղղությամբ, միևնույն ժամանակվ ուղղակի ձևով մատնանշելով, որ ծավալների ուսումնասիրությունը «կարող է օգտակար լինել հանքանյութերի և օրգանական մարմինների բնական դասակարգման համար»։ Առավել մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում «Սիլիկահողերի բաղադրության մասին» բաժինը։ Մենդելեևը բացարձակ խորությամբ և հանգամանորեն առաջին անգամ սիլիկատների՝ որպես միացություններ, տեսակետ է հայտնել, որպես օքսիդային համակարգերի հալույթներ։ Գիտնականի կողմից կապ է հաստատվել (MeO)x(SiO)x տիպի սիլիկատային միացությունների և այլ տիպի «անորոշ» միացությունների միջև, մասնավորապես, լուծույթների, որը ճշգրտորեն արտահայտվել է ապակենման վիճակ բացատությամբ ։ Հենց ապակեգործության պրոցեսների ուսումնասիրմամբ էլ սկսվել է գիտության մեջ Մենդելեևի ուղին։ Հնարավոր է, որ հենց այս փաստն է կարևոր դեր կատարել նրա ընտրության մեջ, համենայն դեպս, տվյալ թեման, որը անմիջականորեն կապված է սիլիկատների քիմիայի հետ, օրինաչափորեն առնչվում է նրա ուրիշ որոնումներին ։ Բնության մեջ սիլիկատների տեղը լակոնիկ է, բայց լիովին որոշված է Մենդելեևի կողմից ՝