cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Լոնդոնյան կոլիզեում
Պատմություն
Կոլիզեումը վերստացել է իր նախնական անվանումը, երբ 1968 թվականին այստեղ է տեղափոխվել Սալդըրս Ուելս Քոմփընին, իսկ 1974 թվականին կազմակերպությունը փոխել է իր անվանումը` դառնալով Անգլիական ազգային օպերա։ Կոլիզեումը 2004 և 2006 թվականներին հյուրընկալել է Royal Variety Performances փառատոնները։ Լոնդոնում այստեղ են ցուցադրվում Անգլիական ազգային բալետի ներկայացումները, որոնք անց են կացվում ամենամյա պարբերականությամբ։
Որպես կինոթատրոն
Կոլիզեումը պարբերաբար օգտագործվել է ֆիլմեր ցուցադրելու համար, և երբ "Talkies"-ը 1993 թվականին ժամանել է այստեղ, թատրոնում ֆիլմեր էին ցուցադրվում արդեն մեկ տարի։ Այս ժամանակների մեծագույն սենսացիան Քինգ Քոնգի ցուցադրումն էր, որը տևել է մի քանի ամիս, այն օրական դիտում էր մոտավորապես 10.000 մարդ ։ Որոշ ժամանակ թատրոնն աշխատել է միայն որպես կինոթատրոն` ցուցադրելով տարբեր ֆիլմեր։ Այստեղ մի քանի ամիս ցուցադրվել է «Քամուց քշվածները» ֆիլմը։
Անաստասիա Մաքսիմովա
Կենսագրություն
2014 թվականին Բաքվում անցկացված Եվրոպայի առաջնությունում Ռուսաստանի հավաքականը (Դարյա Ավտոնոմովա, Դիանա Բորիսովա, Անաստասիա Մաքսիմովա, Ալեքսանդրա Սեմյոնովա, Անաստասիա Տատարևա և Մարիա Տոլկաչյովա) նվաճել է երեք ոսկե մեդալ խմբային վարժություններում, այդ թվում՝ երկու ոսկե (բազմամարտ և վարժություններ երկու ժապավեններով ու երեք գնդակներով) և մեկ արծաթե (վարժություններ հինգ զույգ գուրզերով) ։ Իզմիրում անցկացվող աշխարհի առաջնությունում Ռուսաստանի թիմը, հանդես գալով նույն կազմով, զբաղեցրել է չորրորդ տեղը բազմամարտում և նվաճել ոսկե մեդալ երեք գնդակներով ու երկու ժապավեններով վարժություններում։
Լոնդոնյան կոլիզեում
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Լոնդոնի թատրոններ
Անաստասիա Մաքսիմովա
Կենսագրություն
Օլիմպիական խաղերին նախորդող 2015 թվականի աշխարհի առաջնությունում, որ անցկացվել է Շտուտգարտում, Ռուսաստանի թիմը (Դիանա Բորիսովա, Դարյա Կլեշչյովա, Անաստասիա Մաքսիմովա, Սոֆյա Սկոմորոխ, Անաստասիա Տատարևա, Մարիա Տոլկաչյովա) 2007 թվականից հետո առաջին անգամ հաղթել է բազմամարտում։ Դրանից բացի, մարմնամարզուհիները ևս մեկ ոսկե մեդալ են նվաճել գուրզերով ու օղակներով համակցված վարժություններում, իսկ հինգ ժապավեններով վարժություններում արժանացել են արծաթե մեդալների։
2016 թվականի հունիսին Հոլոնում անցկացված Եվրոպայի առաջնությունում Ռուսաստանի թիմը (Անաստասիա Բլիզնյուկ, Անաստասիա Մաքսիմովա, Քսենյա Պոլյակովա, Անաստասիա Տատարևա, Մարիա Տոլկաչյովա) զբաղեցրել է առաջին տեղը բազմամարտում, բայց անհաջող է ելույթ ունեցել եզրափակիչներում՝ զբաղեցնելով հինգերորդ տեղը ժապավեններով վարժություններում և ութերորդը՝ գուրզերով/օղակերով վարժություններում։
2016 թվականին Ռիո դե Ժանեյրոյում անցկացված օլիմպիական խաղերում Ռուսաստանի թիմի կազմում Անաստասիա Մաքսիմովայից բացի ընդգրկվել են Վերա Բիրյուկովան, Անաստասիա Բլիզնյուկը, Անաստասիա Տատարևան և Մարիա Տոլկաչյովան։ Հաղթահարելով որակավորման փուլը երկրորդ հորիզոնականով (35,516 միավոր)՝ բազմամարտի եզրափակչում թիմն զբաղեցրել է առաջին տեղը՝ հավաքելով 36,233 միավոր։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ռուս մարմնամարզիկներ Կատեգորիա:Բարեկամության շքանշանի ասպետներ (Ռուսաստան) Կատեգորիա:Ռուսաստանի սպորտի վաստակավոր վարպետներ Կատեգորիա:Ռուս օլիմպիական չեմպիոններ‎ Կատեգորիա:2016 թվականի Ամառային օլիմպիական խաղերի չեմպիոններ Կատեգորիա:2020 թվականի Ամառային օլիմպիական խաղերի արծաթե մեդալակիրներ
Հաբլ (աստղադիտակ)
Հաբլ, տիեզերական աստղադիտակ «Հաբլ»-ը (Hubble Space Telescope, HST) ավտոմատ աստղադիտարան է, որը Երկրի ուղեծիր էր դուրս բերվել տիեզերական շաթլի կողմից 1990 թվականին և դեռ գործում է ։ Այն ունի 2.4 մետր բացվածք և իր չորս գլխավոր գործիքների օգնությամբ հետազոտում է մոտ ուլտրամանուշակագույն, տեսանելի և մոտ ինֆրակարմիր սպեկտրերում։ Աստղադիտակը կոչվել է աստղագետ Էդվին Հաբլի անունով։
Հաբլի ուղեծիրը Երկրի ուղեծրի աղավաղումներից դուրս թույլ է տալիս նրան նկարել ծայրաստիճան բարձր որակի պատկերներ՝ գրեթե առանց ետին պլանի լույսի։ Հաբլի Deep Field-ը տեսանելի լույսով ամենամանրամասն նկարներից է, որը թույլ տվեց խոր հայացք գցել տիեզերք։ Հաբլի բազմաթիվ հայտնագործությունները բերել են աստղաֆիզիկայի մեջ բեկումնային առաջընթացների, ինչպիսին է, օրինակ, Հաբլի օրենքը։
Չնայած, որ Հաբլը չի եղել առաջին տիեզերական աստղադիտակը, այն ամենամեծերից է ու ամենաբազմակողմանին։ Այն հայտնի է և որպես կարևոր հետազոտական գործիք, և որպես հասարակայնության հետ կապերի միջոց աստղագիտության համար։ «Հաբլ»-ը կառուցել է ԱՄՆ-ի տիեզերական գործակալություն ՆԱՍԱ-ն՝ Եվրոպական տիեզերական գործակալության օգնությամբ։ Աստղադիտակը կառավարվում է Տիեզերական աստղադիտակների գիտական ինստիտուտի կողմից։ Հաբլը ՆԱՍԱ-ի «Մեծ աստղադիտակներ» ծրագրի մի մասն է՝ Քոմփթոնի գամմա ճառագայթների աստղադիտարանի, Սպիտցերի տիեզերական աստղադիտակի ու Չանդրայի ռենտգենյան ճառագայթների աստղադիտարանի հետ մեկտեղ ։
Տիեզերական աստղադիտակների մասին միտքը ծնվել էր դեռ 1923 թվականին ։ Հաբլի նախագիծը սկսեց ֆինանսավորվել 1970-ական թվականներին 1983 թվականին տիեզերք դուրս բերելու նախատեսումով, սակայն ծրագիրը հետ էր ընկնում տեխնիկական հետաձգումների, ֆինանսական խնդիրների և Չելենջեր շաթլի աղետի պատճառով։ Երբ Հաբլը վերջապես դուրս բերվեց ուղեծիր 1990 թվականին, հայտնաբերվեց, որ նրա գլխավոր հայելին սխալ է տեղադրվել։ Օպտիկան կարգավորվեց 1993 թվականին` հատուկ ծառայողական առաքելությամբ։
Հաբլը միակ աստղադիտակն է` կառուցված տիեզերքում սպասարկվելու համար։ 1993 և 2002 թվականներին միջև չորս տիեզերական շաթլների առաքելություններ վերանորոգել, արդիականացրել ու համակարգեր են փոխարինել աստղադիտարանի վրա։ Հինգերորդ առաքելությունը չեղյալ է համարվել՝ անվտանգության նկատառումներից ելնելով, հաջորդելով Կոլումբիա շաթլի աղետին։ Չնայած դրան` երկար քննարկումներից հետո ՆԱՍԱ-ի ղեկավար Մայքլ Գրիֆինը հավանություն տվեց մեկ վերջին սպասարկման առաքելությանը, որն իրականացվեց 2009 թվականին։ Սպասվում է, որ աստղադիտակը կաշխատի ամենաքիչը մինչև 2014 թվականը, հնարավոր է նաև մինչը 2020 թվականը ։ Հաբլի գիտական հաջորդող Ջեյմս Ուեբբ տիեզերական աստղադիտակը ծրագրավորված է տիեզերք թողնել 2020 թվականին։
Նախապատմություն ու վաղ գաղափարներ
Տիեզերական աստղադիտակի մասին առաջին հիշատակությունը հանդիպում է Հերման Օբերտի «Հրթիռը միջմոլորակային տարածության մեջ» (Die Rakete zu den Planetenraumen) գրքում, որը հրատարակվել է 1932 թվականին։
1946 թվականին ամերիկացի աստղաֆիզիկոս Լայման Սպիցերը հրատարակել է «Տիեզերական աստղադիտարանի աստղագիտական առավելությունները» (Astronomical advantages of an extra-terrestrial observatory) հոդվածը։ Այնտեղ նշվում է երկու կարևոր առավելություն։ Առաջինը այն է, որ անկյունային թույլտվությունը կսահմանվի միայն դիֆրակցիայով և ոչ թե մթնոլորտի անհանգիստ հոսքերով։ Երկրորդն էլ այն է, որ տիեզերական աստղադիտակը կկարողանա հետևել ինֆրակարմիր և ուլտրամանուշակագույն տիրույթներում, ինչը հնարավոր չէ Երկրի վրա, քանի որ դրանց մեծ մասը կլանվում է մթնոլորտի կողմից։
Սպիցերը իր գիտական կարիերայի զգալի մասը նվիրել է նախագծի առաջընթացին։ 1962 թվականին ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի զեկույցում խորհուրդ է տրվում ուղեծրային աստղադիտարանի գաղափարը ընդգրկել տիեզերական ծրագրի մեջ։ 1965 թվականին Սպիցերը նշանակվեց կոմիտեի ղեկավար, որի պարտականությունների մեջ էր մտնում մեծ տիեզերական աստղադիտակի համար գիտական խնդիրների որոնումը։
Տիեզերական աստղագիտությունը սկսեց զարգանալ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո։ 1946 թվականին առաջին անգամ ստացվեց Արեգակի ուլտրամանուշակագույն սպեկտրը։ 1962 թվականին Արեգակի ուսումնասիրման համար Մեծ Բրիտանիան ուղարկեց ուղեծրային աստղադիտակ՝ «Արիել» ծրագրի շրջանակներում, իսկ 1966 թվականին ՆԱՍԱ-ն տիեզերք ուղարկեց առաջին ուղեծրային աստղադիտարանը՝ ՈՒԱԱ-1-ը։ Առեքելությունը չհաջողվեց, քանի որ 3 օր հետո մարտկոցների հետ խնդիր առաջացավ։ 1968 թվականին ուղարկվեց ՈՒԱԱ-2-ը, որը աստղերի ու գալակտիկաների ուլտրամանուշակագույն ճառագայթման ուսումնասիրություն արեց մինչև 1972 թվականը՝ նախատեսված կյանքի տևողությունը 1 տարով երկարաձգելով։
Նախագծի ֆինանսավորում
ՈՒԱԱ–ի հաջողությունից հետո, աստղագիտական հասարակությունը համաձայնության եկավ, որ մեծ ուղեծրային աստղադիտակի կառուցումը պետք է առաջնահերթ խնդիր դառնա։ 1970 թվականին ՆԱՍԱ–ն երկու կոմիտե ստեղծեց՝ մեկը տեխնիկական մասի հետազոտման ու նախագծման համար, երկրորդը՝ գիտական հետազոտությունների ծրագրի ստեղծումը։ Հաջորդ խոչընդոտը նախագծի ֆինանսավորումն էր, քանի որ ծախսերը գերազանցելու էին ցանկացած վերգետնյա աստղադիտակի գինը։ ԱՄՆ–ի Կոնգրեսը սկսեց կասկածել գումարի ծախսման համար ներկայացվող հոդվածների շուրջ և կրճատեց հատկացումները, որոնք սկզբից ենթադրում էին գործիքների լայնածավալ հետազոտումն ու աստղադիտակի կառուցումը։ 1974 թվականին բյուջեի ծախսերի կրճատման ծրագրի շրջանակներում Կոնգրեսը ամբողջովին չեղյալ համարեց նախագծի ֆինանսավորումը։
Որպես պատասսխան աստղագետները սկսեցին լայնածավալ լոբբինգի քարոզարշավ։ Բազում գիտնականներ հանդիպեցին կոնգրեսականների ու սենատորների հետ։ Նաև ձեռնարկվեց մեծաքանակ նամակների ուղարկման մի քանի ակցիա՝ նախագծին աջակցելու համար։ Գիտությունների ազգային ակադեմիան հրատարակեց զեկույց, որում նշվում էր մեծ ուղեծրային աստղադիտակի կառուցման կարևորությունը։ Վերջապես Սենատը համաձայնվեց հատկացնել Կոնգրեսի կողմից հաստատված բյուջեի միջոցների կեսը։
Ֆինանսական խնդիրները բերեցին որոշ կրճատումների, որոնցից ամենագլխավորը հայելիի տրամագծի փոքրացման որոշումն էր, ըստ որի այն պետք է լիներ 2.4 մետր՝ նախորդ 3–ի փոխարեն։ Դա արվում էր ծախսերի կրճատման և ավելի կոմպակտ կառույցի ստացման համար։ Նաև չեղարկվեց 1.5 մետր տրամագիծ ունեցող հայելիով աստղադիտակի նախագիծը, որը պետք է ուղարկվեր թեստավորման ու համակարգերի բարելավման համար։ Ընդունվեց որոշում համագործակցել ԵՏԳ–ի հետ, որը համաձայնվեց ֆինանսավորել նախագիծը, ինչպես նաև տրամադրել որոշ գործիքներ և արևային մարտկոցներ։ Դրա փոխարեն եվրոպական աստղագետները իրավունք էին ստանում վերցնել աստղադիտակի հետազոտման ժամանակի ամենաքիչը 15%–ը։ 1978 թվականին Կոնգրեսը հաստատեց 36 միլիոն դոլարի չափով ֆինանսավորումը և դրանից հետո սկսվեցին լայնամասշտաբ աշխատանքներ նախագծի շուրջ։ Աստղադիտակի մեկնարկի նախնական ամսաթիվը եղավ 1983 թվականը։ 1980-ականների սկզբին այն ստացավ Էդվին Հաբլի անունը։
Նախագծման ու կառուցման կազմակերպում
Տիեզերական աստղադիտակի շուրջ աշխատանքները բաժանվել էին տարբեր ընկերությունների ու գործակալությունների միջև։ Մարշալի տիեզերական կենտրոնը պատասխանատու էր աստղադիտակի նախագծման ու կառուցման համար, Հոդարդի տիեզերական թռիչքների կենտրոնը զբաղվում էր ընդհանուր կառավարմամբ ու գիտական գործիքների մշակմամբ և ընտրվել էր որպես վերգետնյա կառավարման կետնրոն։ Մարշալի կենտրոնը «Պերկին–Էլմեր» ընկերության հետ պայմանագիր կնքեց աստղադիտակի սենսորների ճշգրիտ ուղղորդման ու օպտիկական համակարգի նախագծման և պատրաստման համար։ «Լոկխիդ» ընկերությունը ստացավ պայմանագիր աստղադիտակի տիեզերական սարքավորումների կառուցման համար։
Օպտիկական համակարգի պատրաստում
Հայելին ու օպտիկական համակարգը աստղադիտակի կառուցվածքի ամենակարևոր մասերն էին և նրանց համար գործում էին առանձնահատուկ խիստ պահանջներ։ Սովորաբար աստղադիտակների հայելիները արտադրվում են տեսանելի լույսի ալիքի երկարության մոտ մեկ տասներորդ չափով շեղումով, սակայն քանի որ տիեզերական աստղադիտակը նախատեսված էր ուլտրամանուշակագույնից մինչև գրեթե ինֆրակարմիր լույսերի դիտարկումների համար, ապա նրա շեղումն Երկրի վրա գործող աստղադիտակներից ավելի քիչ պետք է լիներ։ Հաբլի հիմնական հայելիի շեղումը հաստատվեց տեսանելի լույսի ալիքի երկարության 1/20 չափի վրա, ինչը կազմում էր 30 նմ։
«Պերկին-Էլմեր» ընկերությունը ուզում էր օգտագործեր նոր հաստոցներ՝ թվային ծրագրային կառավարմամբ, այդպիսի հայելի պատրաստելու համար։ «Կոդակ» ընկերությունը պայմանագիր կնքեց՝ ավանդական տեխնոլոգիաներով պահեստային հայելի պատրաստելու համար ։ Հիմնական հայելիի վրա աշխատանքները սկսեցին 1979 թվականին։ Պատրաստման համար օգտագործվում էր ջերմային ընդլայնման ծայրահեղ ցածր գործակցով ապակի։ Զանգվածի նվազեցման նպատակով հայելին կազմված էր երկու մակերևույթից՝ վերին և ստորին, որոնք միացված էին վանդակավոր կառուցվածքով։
Հայելիի հղկման աշխատանքները շարունակվում էին մինչև 1981 թվականի մայիսի 1` գերազանցելով նախապես որոշված ժամկետներն ու նախատեսված բյուջեն։ Այն ժամանակի ՆԱՍԱ-ի հաշվետվություններում հայտնվում են կասկածներ «Պերկին-Էլմեր»-ի ղեկավարության իրավասությունների և այդ ընկերության՝ այդպիսի նշանակության նախագիծը վերջացնելու հնարավորությունների մասին։ Միջոցների տնտեսման նպատակով ՆԱՍԱ-ն չեղյալ համարեց պահեստային հայելիի պատվերը և տեղափոխեց աստղադիտակի մեկնարկի ամսաթիվը 1984 թվականի հոկտեմբեր։ Աշխատանքները լիովին ավարտվեցին 1981 թվականի վերջին՝ ալյումինից 75 նմ հաստությամբ ռեֆլեկտիվ ծածկույթի ու մագնեզիումի ֆտորիդից 25 նմ հաստությամբ պաշտպանիչ շերտի տեղադրումից հետո ։
Չնայած դրան, կասկածները մնացին, քանի որ օպտիկական համակարգի մնացած բաղկացուցիչների վրա աշխատանքների վերջնաժամկետները անընդհատ երկարաձգվում էին՝ գերազանցելով նախագծի բյուջեն։ Աշխատանքների ժամանակացույցը, որ «Պերկին-Էլմերը» ներկայացրել էր ՆԱՍԱ-ին, նրանց կողմից բնութագրվեց որպես «անորոշ և ամեն օր փոփոխվող», ինչից հետո ՆԱՍԱ-ն կրկին տեղափախեց աստղադիտակի մեկնարկի ժամկետը 1985 թվականի ապրիլ։ Այդպիսի խնդիրները ավելանում էին՝ ժամկետները հետաձգվում էին միջինում մեկ ամսով՝ ամեն եռամսյակ, իսկ վերջնական փուլում՝ մեկ օրով՝ ամեն օր։ ՆԱՍԱ-ն ևս երկու անգամ էլ տեղափոխեց ժամկետները՝ սկզբում 1986 թվականի մարտ, այնուհետև սեպտեմբեր։ Այդ ժամանակ ընդհանուր բյուջեն գերազանցվել էր 1,175 միլիարդ դոլարը։
Տիեզերանավ
Նախագծի շրջանակներում այլ դժվար ինժեներական խնդիր էր աստղադիտակի և իր սարքավորումների համար տիեզերական սարքի կառուցումը։ Հիմնական պահանջներից էին սարքերի պաշտպանությունը ջերմաստիճանի անընդհատ փափոխությունից և աստղադիտակի շատ ճշգրիտ կողմնորոշումը։ Աստղադիտակը ամրացված էր ալյումինից թեթև թաղանթի մեջ, որը պատված էր բազմաշերտ ջերմամեկուսիչով։ Ածխապլաստիկից ներքին կառույցը ապահովում էր նրա անշարժությունը ։
Չնայած, որ տիեզերանավի վրա աշխատանքները՝ օպտիկական համակարգի հետ համեմատ ավելի հաջող էին ընթանում, «Լոկհիդ» ընկերությունը վերջնաժամկետները միևնույնն է որոշ ժամանակով հետաձգեց։ 1985 թվականի մայիսին բյուջեի գերազանցումը կազմեց 30%։ Մարշալի տիեզերական կենտրոնի զեկույցում նշվում է, որ աշխատանքների ընթացքում ընկերությունը չի դրսևորում հետաքրքրություն և ակտիվություն, հետևելով միայն ՆԱՍԱ-ի կարգադրումներին։
Հետազոտությունների և թռիչքի կառավարում
1983 թվականին` ՆԱՍԱ-ի և գիտական հասարակության միջև հակամարտությունից հետո հաստատվեց Տիեզերական աստղադիտակի գիտական համալսարանը։ Այն կառավարում է Աստղագիտական հետազոտությունների համալսարանների ասոցիացիան (Association of Universities for Research in Astronomy) (AURA), որը տեղակայված է Ջոնս Հոփքինսի համալսարանի տարածքում` Բալթիմորում, Մերիլենդ նահանգում։ Հոփքինսի համալսարանը ասոցիացիայի մեջ ներառված 32 համալսարաններից մեկն է։ Տիեզերական աստղադիտակի գիտական համալսարանը պատասխանատու է գիտական աշխատանքների կազմակերպման և աստղագետների՝ ստացված տեղեկություններին մուտքի հասանելիության համար։ Այդ գործառությները ՆԱՍԱ-ն ցանկանում էր վերապահել իրեն, սակայն գիտնականները որոշեցին դրանք հանձնել ուսումնական հաստատություններին ։
Տիեզերական աստղադիտակի եվրոպական համակարգող կենտրոնը հիմնվել է 1984 թվականին Գերմանիայի Գարհինգ քաղաքում՝ նույնպիսի գործառությները եվրոպական աստղագետներին ապահովելու համար ։
Թռիչքի կառավարումը հանձնվեց Հոդարդի տիեզերական թռիչքների կենտրոնին (Goddard Space Flight Center), որը գտնվում է Գրինբելթում, Մերիլենդում` Տիեզերական աստղադիտակի գիտական համալսարանից 48 կմ հեռավորության վրա։ Չորս հերթափոխվող խմբեր հետևում են աստղադիտակի գործունեությանը։ Տեխնիկական սպասարկումը կատարում են ՆԱՍԱ-ն ու պայմանագիր կնքած ընկերությունները` Հոդդարդի կենտրոնից ։
Աշխատանքների մեկնարկ և աստղադիտակի թռիչք
Այդ ամբողջ ժամանակ աստղադիտակը գտնվում էր մի տարածքում, որտեղ տիրում էր արհեստականորեն մաքրված մթնոլորտ։ Բացի դրանից, Հաբլի որոշ համակարգեր միացված էին։ Աստղադիտակը այդպես պահելու համար պետք էր ամսական 6 միլիոն դոլար, ինչն էլ ավելի էր մեծացնում ծախսերը ։
Չնայած դրան, ստիպված ուշացումը թույլ տվեց կատարել որոշ բարելավումներ՝ արևային մարտկոցները փոխարինվեցին ավելի արդյունավետներով, արդիականացվեցին հաշվարկման և կապի համակարգերը, ինչպես նաև փոխվեց պաշտպանիչ շերտի կառուցվածքը, որպեսզի ավելի հեշտ լինի սպասարկել աստղադիտակը ուղեծրում ։ Բացի դրանից, նրա կառավարման ծրագրային ապահովումը պատրաստ չէր 1986 թվականին և փաստացի դրա շուրջ աշխատանքները վերջացվեցին 1990 թվականին՝ աստղադիտակի մեկնարկից առաջ ։
Երբ շաթլների թռիչքները վերագործարկվեցին, մեկնարկի ժամկետը հստակ նշանակվեց 1990 թվականին։ Մեկնարկից առաջ հայելիի վրա հավաքված փոշին հեռացվեց սեղմված ազոտի միջոցով, իսկ բոլոր համակարգերը անցան մանրակրկիտ փորձարկումներ։
«Դիսքավերի» STS-31 շաթլը մեկնարկեց 1990 թվականի ապրիլի 24-ին և հաջորդ օրը դուրս բերեց աստղադիտակը հաշվարկված ուղեծիր ։
Նախագծման սկզբից մինչև մեկնարկը ծախսվեց 2,5 միլիարդ դոլար՝ 400 միլիոն սկզբնական բյուջեով։ Ծրագրի վրա ընդհանուր ծախսերը գնահատվում են 6 միլիարդ դոլար՝ ամերիկյան կողմից և 593 միլիոն եվրո՝ վճարված Եվրոպական տիեզերական գործակալության կողմից ։
Մեկնարկի պահին առկա սարքավորումներ
Մեկնարկի պահին շաթլի վրա տեղադրված էր 6 գիտական սարքավորում՝
Հիմնական հայելիի թերություն
Աստղադիտակի աշխատանքի առաջին շաբաթներին արդեն ստացված պատկերներից եզրակացվեց, որ առկա է լուրջ խնդիր օպտիկական համակարգում։ Չնայած, որ պատկերների որակը ավելի լավն էր Երկրի վրա տեղադրված աստղադիտակներից, Հաբլը չէր կարող հասնել նախատեսված որակին։ Կետային աղբյուրներից ստացված պատկերները ունեին 1 անկյունային վայրկյանից ավել շառավիղ, այլ ոչ թե 0,1՝ ըստ նախատեսվածի ։
Պատկերի հետազոտությունը ցույց տվեց, որ խնդրի պատճառը հիմնական հայելիի սխալ ձևն է։ Չնայած, որ դա, երևի թե, աշխարհում երբևէ ստեղծված ամենաճշգրիտ հաշվարկված հայելին էր, և շեղումը կազմում էր ոչ ավել, քան տեսանելի լույսի ալիքի երկարության 1/20 մասը, այն կողքերից շատ հարթ էր պատրաստվել։ Մակերևույթի շեղումը նախատեսված ձևից կազմեց ընդամենը 2 մկմ, սակայն արդյունքը եղավ ողբերգական՝ հայելին ուներ շատ ուժեղ գնդային աբերացիա` օպտիկական խնդիր, երբ հայելիի ծայրերից արտապատկերված լույսը կենտրոնանում է մի կետում, իսկ կենտրոնից արտապատկերվածը` մեկ այլում։
Այս խնդիրը ազդում էր աստղագիտական հետազոտությունների վրա՝ կախված դրանց տեսակից։ Ցրման հատկանիշները բավարար էին պայծառ օբյեկտներին բարձր որակով հետևելու համար, և սպեկտրաչափությունը նույնպես չէր վնասվում ։ Չնայած դրան, լույսի մեծ մասի կորուստը հանգեցրեց աստղադիտակի անպիտանիությանը՝ աղոտ օբյեկտներին հետևելու և բարձր հակադրումով պատկերներ ստանալու համար։ Դա նշանակում էր, որ գրեթե բոլոր աստղագիտական ծրագրերը դարձան ուղղակի անիրականանալի, քանի որ պահանջում էին հատկապես աղոտ օբյեկտների ուսումնասիրություն ։
Խնդրի պատճառներ
Կետային աղբյուրներից ստացված պատկերները հետազոտելուց հետո, աստղագետները հասկացան, որ հայելիի կոնային հաստատունը կազմում է −1,0139՝ նախատեսված −1,00229-ի փոխարեն ։ Այդ նույն թիվը ստացվել էր «Պերկին-Էլմեր» ընկերության կողմից օգտագործված նուլ-կորրեկտորների` հղկվող մակերևույթի կորությունը չափող սարքերի, ստուգումից, ինչպես նաև Երկրի վրա կատարված հայելիի փորձարկումներից ստացված ինտերֆերոգրամներից ։
ՆԱՍԱ-ի ռեակտիվ շարժման լաբորատորիայի տնօրեն Լյու Ալենի գլխավորած կոմիտեն հայտնաբերեց, որ խնդիրն առաջացել է գլխավոր նուլ-կորրեկտորի տեղադրման ժամանակ, որի ոսպնյակը շեղված էր 1,3 մմ-ով։ Այդ տեղաշարժը կատարվել էր սարքը հավաքող աշխատողի պատճառով։ Նա սխալվել էր աշխատելով լազերային հաշվարկչի հետ, որը օգտագործվում էր սարքի օպտիկական համակարգի ճշգրիտ տեղադրման ժամանակ։ Աշխատողը ավարտելուց հետո նկատել էր չնախատեսված շեղումը` ոսպնյակի ու իրեն պահող կառուցվածքի միջև և ուղղակի տեղադրել սովորական մետաղից մասնիկ ։
Հղկման ժամանակ հայելին ստուգվում էր երկու նուլ-կորեկտորների շնորհիվ, որոնք ցույց էին տալիս աբերացիայի առկայությունը։ Այդ ստուգումները նախատեսված էին անցանկալի օպտիկական խնդիրներից խուսափելու համար։ Չնայած որակին հետևելու հստակ հրահանգներին, ընկերությունը ուշադրություն չէր դարձրել չափումների արդյունքներին՝ հավատալով, որ երկու նուլ-կորրեկտորները քիչ ճշգրիտ են, քան գլխավորը, որը ցույց էր տալիս, որ հայելին իդեալական է ։
Կոմիտեն առաջին հերթին մեղադրեց աշխատողին։ Աստղադիտակի շուրջ աշխատանքների ժամանակ օպտիկական ընկերության ու ՆԱՍԱ-ի միջև հարաբերությունները վատացան, քանի որ առկա էր աշխատանքների ընթացքի ժամանակացույցի անընդհատ փոփոխություն և բյուջեի գերազանցում։ ՆԱՍԱ-ն հաստատեց, որ ընկերությունը վերաբերվում էր աշխատանքին ոչ ինչպես իրենց գործունեության գլխավոր մասի և վստահ էր, որ պատվերը չի կարող փոխանցվել այլ ընկերության՝ աշխատանքները սկսելուց հետո։ Չնայած, որ կոմիտեն խիստ քննադատության ենթարկեց ընկերությանը, մեղքի որոշ մասը ընկնում էր ՆԱՍԱ-ի վրա, քանի որ այն չէր կարողանում գնտել որակի հետ կապված լուրջ խնդիրները և ընթացակարգերի խախտումները՝ ընկերության կողմից ։
Լուծումների որոնում
Քանի որ աստղադիտակի կառուցվածքը նախատեսում էր ուղեծրի վրա սպասարկում, գիտնականները միանգամից սկսեցին որոնել հնարավոր լուծումը, որը հնարավոր կլիներ իրագործել առաջին տեխնիկական արշավի ժամանակ, որը նախատեսված էր 1993 թվականին։ Չնայած, որ «Կոդակը» վերջացրել էր պահեստային հայելիի վրա աշխատանքները, նրա փոխարինումը տիեզերքում անհնարին էր, իսկ աստղադիտակը ուղեծրից Երկիր իջեցնելը շատ երկար ու թանկ գործընթաց էր։ Այն փաստը, որ բարձր որակով հայելին հղկվել էր սխալ ձևով, բերեց այն մտքին, որ պետք է կառուցել նոր օպտիկական մաս, որը կիրականացներ սխալին հավասար, սակայն հակադիր նշանով փոխարկում։ Այդ նոր սարքավորումը կաշխատեր ակնոցի նման՝ չեզոքացնելով գնդային աբերացիան ։
Կառուցվածքի մեջ սարքերի տարբեր լինելու պատճառով հարկավոր էր լինելու պատրաստել երկու տարբեր չեզոքացնող սարքավորում։ Առաջինը նախատեսված էր լայն անկյունով և մոլորակային տեսախցիկի համար, որի հատուկ հայելիները արտապատկերում էին լույսը իր սենսորների վրա, և չեզոքացումը կարող էր տեղի ունենալ աբերացիան լիովին հղկող այլ ձևի հայելիներ օգտագործելով։ Այդպիսի ձևափոխումը նախատեսված էր մոլորակային տեսախցիկի համար։ Այլ սարքերը չունեին միջանկյալ արտապատկերող մակերևույթներ և ունեին արտաքին չեզոքացնող սարքավորման կարիք ։
Օպտիկական շտկման համակարգ (COSTAR)
Համակարգը, որը նախատեսված էր գնդային աբերացիայի ուղղման համար, ստացավ COSTAR անվանումը և բաղկացած էր երկու հայելիներից, որոնցից մեկը չեզոքացնում էր խնդիրը։ COSTAR-ի տեղադրման համար հարկավոր էր սարքերից մեկի հեռացում, և գիտնականները որոշեցին ազատվել արագ ֆոտոմետրից ։
Առաջին երեք տարում՝ մինչև շտկող սարքավորումների տեղադրումը, աստղադիտակը կատարեց մեծածավալ աշխատանքներ ։ Հատկապես, խնդիրը մեծ ազդեցություն չուներ սպեկտրեսկոպական չափումների վրա։ Չնայած խնդրի պատճառով չիրականացված փորձարկումներին, մեծաքանակ գիտական արդյունքներ ձեռք բերվեցին, այդ թվում՝ ստեղծվեցին նոր ալգորիթմեր՝ դեկոնվոլյուցիայի միջոցով պատկերների որակի բարձրացման համար ։
Աստղադիտակի տեխնիկական սպասարկում
Հաբլի սպասարկումը կատարվում էր «Սփեյս Շաթլ» տեսակի բազմակի օգտագործման տիեզերանավերից բաց տիեզերք դուրս գալով։
Հաբլի սպասարկման համար ընդհանուր առմամբ կատարվել է չորս արշավ, որոնցից մեկը բաժանվել էր երկու մասի ։
Առաջին արշավ
Արագ ֆոտոմետրը փոխարինվեց օպտիկան ուղղող համակարգով, իսկ լայն անկյունով ու մոլորակային տեսախցիկը` նոր մոդելով (Wide Field and Planetary Camera 2, WFPC2), որը ուներ օպտիկան շտկող ներքին համակարգ ։ Տեսախցիկն ուներ երեք քառակուսի CCD-մատրից` միացված անկյուններով, և ավելի փոքր, բայց բարձր որակի «մոլորակային» մատրից՝ չորրորդ անկյունում։ Այդ պատճառով տեսախցիկի նկարները ունեին հստակ քառակուսիի տեսք ։
Բացի դրանից, փոխարինվեցին արևային մարտկոցները և մարտկոցների կառավարման համակարգը, ուղղորդող համակարգի չորս գիրոսկոպներ, երկու մագնիտոմետր, ինչպես նաև թարմացվեց բորտային հաշվարկիչ համակարգը։ Նաև տեղի ունեցավ ուղեծրի հստակեցում, որը փոփոխվել էր՝ մթնոլորտի բարձր շերտերում օդի հետ շփման պատճառով։
1994 թվականի հունվարի 31-ին ՆԱՍԱ-ն հայտարարեց արշավի հաջողության մասին և ցույց տվեց զգալիորեն ավելի բարձր որակի առաջին ստացված նկարները։ Արշավի հաջողությունը մեծ նվաճում էր՝ ինչպես ՆԱՍԱ-ի, այնպես էլ աստղագետների համար, ովքեր ստացան լիարժեք գործիք ։
Երկրորդ արշավ
Երկրորդ սպասարկումը տեղի ունեցավ 1997 թվականի փետրվարի 11-ից 21-ը՝ «Դիսքավերի» STS-82-ով ։ Հոդարդի սպեկտրաչափն ու աղոտ օբյեկտների սպեկտրաչափը փոխարինվեցին Տիեզերական աստղադիտակի գրանցող սպեկտրաչափով (Space Telescope Imaging Spectrograph, STIS) և մոտակա ինֆրակարմիր միջակայքի տեսախցիկով ու բազմա-օբյեկտանոց սպեկտրոմետրով (Near Infrared Camera and Multi-Object Spectrometer, NICMOS)։
NICMOS-ը թույլ էր տալիս կատարել հետազոտություններ ու սպեկտրաչափություններ ինֆրակարմիր միջակայքում 0,8-ից 2,5 մկմ։ Պահանջվող ցածր ջերմաստիճանին հասնելու համար սարքը տեղադրված է Դյուարի անոթի մեջ և սառեցվում է հեղուկ ազոտով ։
STIS-ը ուներ 115-1000 նմ աշխատելու միջակայք և թույլ էր տալիս կատարել երկչափ սպեկտրաչափություն՝ այսինքն ստանալ տեսանելի դաշտում միանգամից մի քանի օբյեկտների սպեկտր։
Նաև փոխարինվեց բորտային գրանցիչը, իրականացվեց ջերմամեկուսացման նորոգում և կրկին ուղեծրի շտկում։
Երրորդ արշավ(A)
3A արշավը(«Դիսքավերի» STS-103) կատարվեց 1999 թվականի դեկտեմբերի 19-ից 27-ը, նրանից հետո, երբ ընդունվեց երրորդ սպասարկման վաղ աշխատանքների իրականացման որոշումը։ Դա դրդված էր նրանով, որ ուղղորդող համակարգի 6 գիրոսկոպներից 3-ը անսարք վիճակում էին։ Թռիչքից մի քանի շաբաթ առաջ շարքից դուրս եկավ նաև չորրորդ գիրոսկոպը՝ դարձնելով աստղադիտակը հետազոտությունների համար ոչ պիտանի։ Արշավի ժամանակ փոխարինվեցին բոլոր 6 գիրոսկոպները, ճշգրիտ ուղղորդման սենսորը և բորտային համակարգիչը։ Նոր համակարգիչը օգտագործում էր Intel 80486 պրոցեսորը՝ ճառագայթման հանդեպ հատուկ պաշտպանությամբ։ Դա թույլ տվեց համակարգչի միջոցով կատարել որոշ հաշվարկներ, որոնք մինչ այդ Երկրի վրա էին արվում ։
Երրորդ արշավ(B)
Երկրորդ անգամ փոխարինվեցին արևային մարտկոցները. Նորերի մակերեսը մեկ երրորդով ավելի փոքր էր, ինչը նվազեցրեց մթնոլորտի հետ շփումը, և մեծացրեց էներգիայի արտադրությունը 30%-ով, ինչի շնորհիվ հնարավոր եղավ աշխատել աստղադիտարանի վրա տեղադրված միանգամից բոլոր սարքերի հետ։ Նաև փոխարինվեց էներգիայի բաշխման կետը, ինչը պահանջում էր էլեկտրականության ամբողջական անջատում` առաջին անգամ մեկնարկից հետո ։
Կատարված աշխատանքները էականորեն մեծացրեցին աստղադիտակի հնարավորությունները։ Աշխատանքների ընթացքում միացված երկու սարքերը՝ ACS-ը և NICMOS-ը հնարավորություն տվեցին ստանալ հեռավոր տիեզերքի պատկերներ։
Չորրորդ արշավ
Թվով հինգերորդ և վերջնական տեխնիկական սպասարկումը(SM4) տեղի ունեցավ 2009 թվականի մայիսի 11-ից 24-ը՝ «Ատլանտիս» STS-125-ի շրջանակներում։ Վերանորոգման ժամանակ փոխարինվեցին ճշգրիտ ուղղորդման 3 սենսորներից մեկը, բոլոր գիրոսկոպնեերը, կատարվեց նոր մարտկոցների ու տեղեկատվության ֆորմատավորման բաժնի տեղադրում և ջերմամեկուսացման նորոգում։ Նաև վերականգնվեց ուսումնասիրությունների համար տեսախցիկի ու գրանցող սպեկտրաչափի աշխատունակությունը և տեղադրվեցին նոր սարքավորումներ ։
Բանավեճեր
Հերթական արշավը նշանակված էր 2005 թվականի փետրվարին, սակայն 2003 թվականի մարտին «Կոլումբիա» շաթլի վթարից հետո այն տեղափոխվեց անհայտ ժամկետով, ինչը վտանգի տակ դրեց Հաբլի հետագա աշխատանքը։ Շաթլների աշխատանքի վերականգնումից հետո նույնիսկ արշավը կրկին հետաձգվեց, քանի որ որոշում ընդունվեց, որ տիեզերք ուղարկվող բոլոր տիեզերանավերը պետք է հնարավորություն ստանան հասնել Միջազգային տիեզերական կայանին` խնդիրներ ունենալու դեպքում, իսկ ուղեծրերի բարձրությունների տարբերության պատճառով շաթլը չէր կարող հասնել կայանին` աստղադիտակին սպասարկելու հետո ։
Աստղադիտակի փրկումը նախատեսող ԱՄՆ-ի Կոնգրեսի և հասարակության ճնշման պատճառով 2004 թվականի հունվարի 29-ին այն ժամանակ ՆԱՍԱ-ի ադմինիստրատոր Շոն Օ.Կիֆը հայտարարեց, որ կրկին կուսումնասիրի աստղադիտակի սպասարկումը արգելող փաստաթուղթը ։
2004 թվականի հուլիսի 13-ին ԱՄՆ-ի գիտությունների ակադեմիայի պաշտոնական կոմիտեն ընդունեց այն փաստը, որ աստղադիտակը պետք պահպանվի՝ չնայած հնարավոր վտանգին, և նույն թվականի օգոստոսի 11-ին Օ.Կիֆը հանձնարարեց Հոդարդի կենտրոնին ռոբոտի միջոցով սպասարկում կատարելու ծրագրի մանրակրկիտ առաջարկություն կազմել։ Հետազոտություններ կատարելուց հետո, այդ որոշումը համարվեց «տեխնիկապես անիրականանալի» ։
Վերանորոգման աշխատանքներ
Վերանորոգման արշավի սկզբին աստղադիտակի վրա բազմաթիվ անսարքություններ էին առաջացել, որոնք հնարավոր չէր ուղղել՝ առանց այն այցելելու։ Անջատվել էին գրանցող սպեկտրաչափի(STIS) և ուսումնասիրությունների համար բարելավված տեսախցիկի(ACS) հոսանքի պահեստային աղբյուրները, ինչի պատճառով STIS-ը չէր աշխատում 2004 թվականին, իսկ ACS-ը աշխատում էր սահմանափակ հնարավորություններով։ 6 գիրոսկոպներից միայն 4-ն էր աշխատում։ Նաև պահանջվում էր աստղադիտակի նիկել-ջրածնային մարտկոցների փոխարինում    ։
Անսարքությունները լիովին չեզոքացվեցին վերանորոգումից հետո, ինչպես նաև Հաբլի վրա տեղադրվեց երկու նոր սարք՝ ուլտրամանուշակագույտ սպեկտրաչափ (Cosmic Origin Spectrograph, COS)` COSTAR-ի փոխարեն։ Քանի որ աստղադիտարանի վրա գտնվող բոլոր սարքերն այդ պահին ունեին գլխավոր հայելիի խնդրի շտկման ներկառուցված միջոցներ, այդ համակարգի անհրաժեշտությունը անհայտացել էր։ Բացի դրանից, լայն անկյունով տեսախցիկը` WFC2-ը փոխարինվել էր ավելի նորով՝ WFC3-ով (Wide Field Camera 3), որը ուներ ավելի բարձր որակ և զգայունություն՝ ինֆրակարմիր ու ուլտրամանուշակագույտ միջակայքերում ։
Այդ արշավից հետո Հաբլը պետք է աշխատանքը շարունակի ամենաքիչը մինչև 2014 թվականը ։
Գիտական ձեռքբերումներ
15 տարի Երկրին մոտ ուղեծրի վրա աշխատելով Հաբլը ստացավ 1 միլիոն պատկեր՝ երկնքի 22 հազար օբյեկտներից՝ միգամածություններից, աստղերից, գալակտիկաներից ու մոլորակներից։ Տեղեկությունների հոսքը, որը այն հետազոտում է ամեն ամիս՝ ուսումնասիրությունների շրջանակներում, կազմում է 80 գբ-ից ավել։ Իրենց ընդհանուր ծավալը՝ ստացված աշխատանքի ամբողջ ընթացքում կազմում է մոտ 50 տբ։ Ավելի քան 3900 աստղագետներ հնարավորություն ստացան օգտագործել աստղադիտակը՝ ուսումնասիրությունների համար, հրապարակվեց մոտ 4000 հոդված՝ գիտական ամսագրերում։ Հաբլի տեղեկությունների վրա հիմնված հոդվածների մեջբերումների ցուցանիշը միջինում երկու անգամ ավելին է, քան այլ աղբյուրներից գրված հոդվածներինը։ Ամենամյա 200 ամենամեջբերվող հոդվածների ցուցակում Հաբլի վրա հիմնվածները կազմում են ոչ պակաս, քան 10%։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքների 30%-ը աստղագիտական թեմայով են և միայն 2% են կատարված տիեզերական աստղադիտակի միջոցով ։
Հանրային միջոցառումներ
Տիեզերական աստղադիտակի գիտական ինստիտուտը (STScI) ունի մի քանի մեծ կայք հանրության համար, որտեղ գտնվում են Հաբլի նկարներն ու տեղեկատվությունը աստղադիտակի մասին   ։ Մարդկանց հետ հաղորդակցությունը ապահովում է Հանրության հետ կապերի գրասենյակը, որը հիմնվել էր 2000 թվականին, որպեսզի ԱՄՆ-ի հարկատուները տեսնեին իրենց ներդրումների օգուտը։
1999 թվականից Հաբլի հանրային կապերի առաջատար խումբը Եվրոպայում եղել է Հաբլի եվրոպական տիեզերական գործակալության տեղեկատվական կենտրոնը (HEIC) : Այս գրասենյակը հիմնվել է Տիեզերական աստղադիտակի եվրոպական կառավարող մասնաճյուղին հարակից, Գերմանիայի Մյունխեն քաղաքում։ Այս գործակալության նպատակն է մեծացնել Հաբլի՝ հանրության հետ կապը ու կրթական ծրագրերը Եվրոպական տիեզերական գործակալության համար։
Հաբլը հաղթել է Տիեզերական նվաճման երկու մրցանակ Տիեզերական հիմնադրամի կողմից՝ իր հանրային ծառայությունների համար 2001 և 2010 թվականներին ։
Էդվին Հաբլի ծննդավայրում՝ Մարշֆիլդում, (Միսսուրի), դատարանի այգում տեղադրված է աստղադիտակի կրկնակը։
Փոխանցում Երկիր
«Հաբլի» տվյալները սկզբում պահպանվում են աստղադիտակի վրա գտնվող կրիչների վրա։ Մեկնարկի ժամանակ օգտագործվում էին ժապավենով մագնիտոֆոններ, սակայն 2 և 3A արշավախմբերի աշխատանքներից հետո դրանք փոխարինվեցին կոշտ կրիչներով։ Օրը մոտ երկու անգամ Հաբլը փոխանցում է տեղեկատվություն տվյալների հետեվող և վերափոխանցող արբանյակային գեոսինխրոնային համակարգին (Tracking and Data Relay Satellite System, TDRSS), որը այնուհետև գիտական տվյալները փոխանցում է 18 մետր տրամագիծ ունեցող 2 բարձր ընդունակությամբ միկրոալիքային ալեհավաքներից մեկին, որն էլ տեղակայված է Սպիտակ ավազների փորձառական կենտրոնում (Սպիտակ ավազներ, Նյու Մեքսիկո) ։ Դրանից հետո ուղեծրի վրա գտնվող հաղորդակցման արբանյակների համակարգի միջոցով տվյալները փոխանցում էին Հոդդարդի կենտրոն ։ Ամեն շաբաթ Հաբլը փոխանցում է մոտ 120 գբ տեղեկատվություն։
Գունավոր նկարներ
Հաբլից ստացվող բոլոր նկարները միագույն են, սակայն ամեն տեսախցիկը ունի տարատեսակ ֆիլտրեր, որոնք կարելի է օգտագործել։ Գունավոր նկարները ստեղծվում են տարբեր ֆիլտրերով առանձին միագույն նկարները իրար միացնելով։ Այս գործընթացը կարող է ստեղծել պատկերի սխալ գունային տարբերակներ, ներառած ուլտրամանուշակագույն ու ինֆրակարմիր միջակայքերը, որտեղ վերջինը սովորաբար մուգ կարմիր գույնով է պատկերվում, իսկ ուլտրամանուշակագույնը՝ մուգ կապույտով ։
Արխիվացում և տվյալների հասանելիություն
Դիտումները, որոնք կատարվում են տնօրենի պահեստային ժամանակի միջոցով, ինչպես նաև օգնական ու տեխնիկական տվյալները միանգամից դառնում են հանրային սեփականություն։
Արխիվում տվյալները պահվում են FITS ձևաչափով, որը հարմար է աստղագիտական վերլուծության համար։ «Հաբլի ժառանգությունը» նախագիծը հրապարակում է տեսողական առումով ավելի տպավորիչ տվյալները TIFF և JPEG ձևաչափերով՝ լայն հասարակության համար։
Տվյալների վերլուծություն և մշակում
Աստղագիտական տվյալները, որոնց վերցվում են սարքերի CCD-մատրիքսից պետք է անցնեն մի շարք ձևափոխումներ, մինչև դառնան վերլուծության համար մատչելի։ Տիեզերական աստղադիտակի գիտական համալսարանը մշակել է ծրագրերի փաթեթ՝ տվյալների ավտոմատ վերափոխման ու ստուգաճշտման համար։ Վերափոխումները կատարվում են ավտոմատ՝ տվյալների հայցի ժամանակ։ Տեղեկատվության մեծ ծավալի ու ալգորիթմների բարդության պատճառով մշակումը կարող է տևել մեկ օրից ավելի։
Աստղագետները նաև կարող են ստանալ չմշակված տվյալները և կատարել այդ գործընթացը ինքնուրույն, ինչը ավելի հարմար է, երբ վերափոխման գործընթացը տարբերվում է ստանդարտից։
Տվյալները կարող են մշակվել տարբեր ծրագրերի օգնությամբ, սակայն Աստղադիտակի ինստիտուտը տրամադրում է STSDAS («Տիեզերական աստղադիտակի գիտական տվյալների վերլուծության համակարգ», Space Telescope Science Data Analysis System) փաթեթը։ Այն պարունակում է մշակման համար հարմար բոլոր ծրագրերը, որոնք հարմարեցված են «Հաբլի» տեղեկատվության հետ աշխատելու համար։ Փաթեթը աշխատում է որպես IRAF հայտնի աստղագիտական ծրագրի մոդուլ։
Հաբլի ապագան
Նախատեսվում է, որ չորրորդ արշավախմբի կատարած վերանորոգման աշխատանքներից հետո Հաբլը կաշխատի ուղեծրի վրա մինչև 2014 թվականը, ինչից հետո նրան կփոխարինի «Ջեյմս Ուեբբ» նոր տիեզերական աստղադիտակը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Տիեզերագիտություն Կատեգորիա:Աստղագիտություն Կատեգորիա:Աստղադիտակներ Կատեգորիա:ՆԱՍԱ
Բիբուրգ (Ներքին Բավարիա)
Գտնվում է Ստորին Բավարիա վարչական շրջանի ենթակայության ներքո։ Մտնում է Դոնաու Ռիս շրջանի կազմի մեջ։ Բնակչությունը 1214 մարդ է (2010 թվականի դեկտեմբերի 31–ի տվյալներով )։ Զբաղեցնում է 14.21 կմ² տարածք։ Պաշտոնական կոդ՝ 09 2 73 119։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Գերմանիայի բնակավայրեր
Ախթարմեն
Ախթարմեն, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Ադիլջևազի գավառակի Սարսուի գավառակում։
Բնակչություն
Նախքան 1915 թվականի Մեծ եղեռնն ուներ 30 տուն բնակիչ։
Տնտեսություն
Բնակիչների հիմնական զբաղմունքը անասնապահությունն էր ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Առաջնային սկլերոզացնող խոլանգիտ
Առաջնային սկլերոզացնող խոլանգիտ (ԱՍԽ), լյարդի և լեղապարկի երկարատև ընթացող հիվանդություն, բնութագրվում է լեղուղիների բորբոքմամբ և սպիական հյուսվածքի ձևավորմամբ, ինչը խանգարում է լեղապարկից լեղու նորմալ արտահոսքը։ Հիվանդությունը կարող է ընթանալ անախտանիշ կամ կարող է դիտվել լյարդային հիվանդություններին բնորոշ պատկեր՝ մաշկի և տեսանելի լորձաթաղանթների դեղնություն, մաշկի քոր և որովայնային ցավ։
Առաջնային սկլերոզացնող խոլանգիտի ժամանակ դիտվող լեղուղիների սպիացումը հանգեցնում է վերջինիս նեղացման և դեպի աղիներ լեղու արտահոսքի խանգարման։ Ի վերջո այն կարող է հանգեցնել լյարդի ցիռոզի և լյարդային անբավարարության զարգացման։ ԱՍԽ–ը մեծացնում է տարբեր տեսակի, այդ թվում՝ լյարդի քաղցկեղի, լեղապարկի կարցինոմայի, կոլոռեկտալ քաղցկեղի և խոլանգիոկարցինոմայի առաջացման հավանականությունը ։ ԱՍԽ–ի զարգացման պատճառը հայտնի չէ։ Հիվանդության առաջացման հարցում մեծ դեր են խաղում գենետիկ նախատրամադրվածությունը, իմունային համակարգի նորմալ աշխատանքի խանգարումը և աղիքների նորմալ միկրոֆլորայի խախտումը  ։ Համաձայն հետազոտության տվյալների՝ պացինետների մոտ 75%, ովքեր ունեն առաջնային սկլերոզացնող խոլանգիտ, ունենում են նաև աղիների բորբոքային հիվանդություն (ԱԲՀ), առավել հաճախ՝ խոցային կոլիտ ։
Առաջնային սկլերոզացնող խոլանգիտի արդյունավետ բուժում գոյություն չունի։ Հիվանդության վերջնական բուժումը հանդիսանում է լյարդի փոխպատվաստումը, սակայն նույնիսկ դրանից հետո այն կարող է կրկնվել ։ ԱՍԽ ունեցող հիվանդների մեծ մասը կարիք ունի լյարդի փոխպատվաստման։
Առաջնային սկլերոզացնող խոլանգիտը հազվադեպ հանդիպող հիվանդություն է, ախտահարում է հիմնականում աղիների բորբոքային հիվանդություն ունեցող անձանց ։ Ոչ սպեցիֆիկ խոցային կոլիտ ունեցող հիվանդների 3–7.5% ունի ԱՍԽ և ԱՍԽ ունեցող հիվանդների 80% ունի ԱԲՀ–յան որոշ տեսակ ։ Ախտորոշվում է հիմնականում 30–40 տարեկան անձանց մոտ ։ Հյուսիս–եվրոպական ծագման անձինք ավելի հաճախ են հիվանդանում, քան Հարավ–եվրոպական և ասիական ծագում ունեցողները ։ Առավել հաճախ հանդիպում է տղամարդկանց մոտ ։ Հիվանդությունն առաջին անգամ նկարագրվել է 1800–ական թվականներին, սակայն լիաժեք չի նկարագրվել մինչ 1970 թվականը՝ կապված բժշկական տեխնիկայի կատարելագործմամբ և այնպիսի հետազոտությունների կիրառմամբ, ինչպիսին ՝ էնդոսկոպիկ ռետրոգրադ խոլանգիոպանկրեատոգրաֆիան (ԷՌԽՊԳ) ։
Նշաններ և ախտանիշներ
Առաջնային սկլերոզացնող խոլանգիտ ունեցող հիվանդերի մոտ կեսը ախտանիշներ չեն ունենում և հիվանդությունը հայտնաբերվում է պատահաբար՝ լաբորատոր տվյալներով լյարդի ֆուnկցիայի խանգարման ցուցանիշների փոփոխությամբ, բայց հիվանդերի զգալի մասն ունենում է հիվանդության տարբեր ախտանիշներ ։ ԱՍԽ–ի նշաններից են մաշկի ուժեղ քորը և ոչ սպեցիֆիկ հոգնածությունը։ Կարող է դիտվել նաև մաշկի և տեսանելի լորձաթաղանթների դեղնություն։ Լյարդի և փայծաղի մեծացումը դիտվում է պացիենտների 40% շրջանում։ Որովայնի ցավը հանդիպում է ԱՍԽ ունեցող հիվանդների 20%-ի մոտ։
Կարող է դիտվել կյանքին վտանգ սպառնացող սուր խոլանգիտի առաջացում՝ պայմանավորված լեղու խանգարված արտահոսքով, ինչը մեծացնում է ինֆեկցիայի ռիսկը ։ Բնորոշ է՝
Չեմուլգա (գետ)
Չեմուլգա (Чемульга), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Չեչենական հանրապետությունում, Ինգուշեթիայի Հանրապետությունում։ Գետաբերանը տեղակայված է Ասա գետի աջ ափին 27 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը 20 կմ է, ավազանի տարածքը 48 կմ2 է։
Առաջնային սկլերոզացնող խոլանգիտ
Պատճառներ
Առաջնային սկլերոզացնող խոլանգիտի առաջացման պատճառը, ինչպես նաև ախտածագումը հստակ հայտնի չէ ։ Չնայած նրան, որ ԱՍԽ–ն ունի աուտոիմուն ծագում, իմունոճնշիչ դեղամիջոցներին այն լավ չի ենթարկվում։ Այսպիսով, շատ հետազոտողներ կարծում են, որ այն կոմպլեքս, բազմագործոնային (ներառյալ՝ իմուն–միջնորդավորված) հիվանդություն է և այն իր մեջ է ընդգրկում հեպատոբիլիար մի քանի տարբեր հիվանդություններ ։
Չեմուլգա (գետ)
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Կասպից ծովի արևմտյան հատվածի ավազանային շրջանին, գետի ենթաավազանը բացակայում է, գետի գետային ավազանը Կասպից ծովից մինչև Տերեկա և Վոլգա գետերն են։ Տվյալներն ըստ ջրային ռեսուրսների ֆեդերատիվ տեսչության.
Առաջնային սկլերոզացնող խոլանգիտ
Պատճառներ
Համաձայն նոր տվյալների, ենթադրվում է, որ ախտածագման մեջ մեծ դեր ունեն՝
Չեմուլգա (գետ)
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր
Առաջնային սկլերոզացնող խոլանգիտ
Պատճառներ
Որպես հավելում՝ առկա են նաև ավելի վաղ հետազոտված, ավելի հստակ կապ առաջնային սկլերոզացնող խոլանգիտի և մարդկային լեյկոցիտների հակածնի (HLA) ալելների միջև (A1, B8, and DR3). ։
Ախտածագում
Լյարդի մեծացումը կապված է դռներակային հիպերտենզիայի հետ, որն առաջանում է սկլերոզի ենթարկված ներլյարդային մոտակա լեղուղիների կողմից դռներակի սեղման հետևանքով, ինչը սկզբնական շրջանում կլինիկորեն դրսևորվում է աջ վերին թուլակողի շրջանի ցավերով։
Ախտորոշում
Առաջնային սկլերոզացնող խոլանգիտն ախտորոշվում է հետևյալ չափանիշներից նվազագույնը երկուսի առկայության դեպքում, երբ բացառվել են սկլերոզացնող խոլանգիտի առաջացման այլ, երկրորդային պատճառները․
Պատմականորեն, խոլանգիոգրաֆիան կատարվում է էնդոսկոպիկ ռետրոգրադ խոլանգիոպանկրեատոգրաֆիայով (ԷՌԽՊԳ), ինչը ցույց է տալիս հիվանդությանը բնորոշ ներ և/կամ արտալյարդային լեղուղիների "ուլունքաձև" պատկեր (նեղացման և լայնացման հաջորդական պատկեր)։ Ներկայումս, ախտորոշիչ խոլանգիոգրաֆիայի անցկացման նպատակով նախընտրելի մեթոդն է հանդիսանում մագնիսառեզոնանսային տոմոգրաֆիան՝ կապված վերջինիս ոչ ինվազիվ լինելու և միաժամանակ բարձր ինֆորմատիվության հետ։ Այն ունի յուրահատուկ առանձնահատկություններ, այդ թվում՝ բարձր տարածական հաճախություն և նույնիսկ կարող է կիրառվել ԱՍԽ ունեցող կենսաբանական մոդել հանդիսացող մանր կենդանիների լեղուղիների տեսանելիության նպատակով ։
Տարբերակիչ ախտորոշում պետք է անցկացնել բիլիար խոլանգիտի (հայտնի նաև՝ լյարդի առաջնային բիլիար ցիռոզ), դեղորայքային հարուցված լեղականգի, խոլանգիոկարցինոմայի, IgG4–ասոցացված հիվանդության, լյարդի փոխպատվաստումից հետո առաջացած ոչ բերանակցումային լեղուղիների նեղացումների և ՄԻԱՎ–ասոցացված խոլանգիոպաթիայի հետ ։ Առաջնային սկլերոզացնող խոլանգիտը և առաջնային բիլիար խոլանգիտը հանդիսանում են տարբեր հիվանդություններ և ունեն տարբեր կլինիկական դրսևորումներ, ներառյալ՝ լյարդում ախտահարման տեղակայումը, աղիքների բորբոքային հիվանդությունների (ԱԲՀ) հետ կապը, որն իր մեջ ներառում է ոչ սպեցիֆիկ խոցային կոլիտը և Կրոնի հիվանդությունը, ինչպես նաև՝ բուժման նկատմամբ պատասխանը և հիվանդության հարաճման ռիսկը ։
Դասակարգում
Առաջնային սկլերոզացնող խոլանգիտը սովորաբար դասակարգվում է երեք ենթադասերի՝ մեծ և/կամ փոքր լեղուղիների ախտահարումից կախված։ Այն իր մեջ է ներառում ՝
Բուժում
Առաջնային սկլերոզացնող խոլանգիտի դեպքում ոչ մի դեղորայքային բուժում ընդունված չէ FDA–ի կողմից։ Որոշ մասնագետներ խորհուրդ են տալիս ուրսոդեզօքսիխոլաթթվի (UDCA), լեղաթթվի կիրառման հետազոտում, ինչը բնության մեջ քիչ քանակությամբ հանդիպում է մարդու մոտ, և ցույց է տրված, որ այն իջեցնում է ԱՍԽ ունեցող անհատների մոտ լյարդային ֆերմենտների բարձրացած մակարդակը և ապացուցել է իր էֆեկտիվությունը լյարդի այլ, լեղականգով ընթացող հիվանդությունների ժամանակ։ Այնուամենայնիվ մինչ այժմ ցույց չի տրվել, որ ուրսոդեզօքսիխոլաթթուն բերում է լյարդի հյուսվածաբանական պատկերի լավացման և հիվանդների մահացության իջեցման ։ Լյարդի հիվանդությունների հետազոտման Ամերիկյան ասոցիացիայի և Ամերիկայի գաստրոէնտերոլոգիայի քոլեջի ուղեցույցները չեն ընդունում ուրսոդեզօքսիխոլաթթվի կիրառումը, բայց լյարդի հիվանդությունների հետազոտման Եվրոպական ասոցիացիան ընդունում է չափավոր դեղաչափով (13-15մգ/կգ) ուրսոդեզօքսիխոլաթթվի կիրառումը ԱՍԽ–ի ժամանակ  ։
ԱՍԽ–ի պահպանողական բուժումը հանդիսանում է բուժման հիմքը։ Այն նպատակն ունի թեթևացնել այնպիսի ախտանիշները, ինչպիսիք են՝ քորը (կիրառվում են լեղաթթուն կապող միջոցներ, օր․՝ խոլեստիրամին), կիրառել հակաբիոտիկներ վերել խոլանգիտի ժամանակ, ինչպես նաև՝ վիտամիններ, քանի որ ԱՍԽ ունեցող անհատները հաճախ ունենում են ճարպալույծ վիտամինների (վիտամին A, վիտամին D, վիտամին E, վիտամին K) պակաս ։
էնդոսկոպիկ ռետրոգրադ խոլանգիոպանկրեատոգրաֆիանն (ԷՌԽՊԳ) կարող է օգտակար լինել ԱՍԽ–ի և լեղուղիների քաղցկեղի (խոլանգիոկարցինոմա) միջև տարբերակիչ ախտորոշում անցկացնելու համար ։
Լյարդի փոխպատվաստումը հանդիսանում է ԱՍԽ–ի բուժման երկարատև արդյունք ապահովող և ապացուցված բուժման միակ եղանակը։ Փոխպատվաստման ցուցումներն են հանդիսանում խոլանգիտը, լյարդի դեկոմպենսացված ցիռոզը, լյարդաբբջային քաղցկեղը, լյարդի դրունքի խոլանգիոկարցինոման և դռներակային հիպերտենզիայի հետ կապված բարդությունների առաջացումը։ Ոչ բոլոր պացիետներն են հանդիսանում լյարդի փոխպատվաստման թեկնածուներ, իսկ որոշների մոտ փոխպատվաստումից հետո դիտվում է հիվանդություն կրկնություն
Կանխատեսում
Ախտորոշման պահից մինչև լյարդի փոխպատվաստումը կամ ԱՍԽ–ից մինչ մահ տևողությունը միջինում կազմում է 21.3 տարի ։ Ստեղծվել են տարբեր մոդելներ, որոնք կարող են օգնել կանխատեսելու ապրելիությունը, սակայն, նրանց կիրառումը, որպես կանոն ավելի համապատասխանում է հետազոտական միջոցառումներին, բայց ոչ կլինիկական նպատակներով օգտագործմանը։
Ասոցացված հիվանդություններ
ԱՍԽ–ի հետ ասոցացված ցանկացած տեսակի քաղցկեղի առաջացումն ունի վատ կանխատեսում։ Դրանք կազմում են ԱՍԽ–ից մահացության 40% ։ Առաջնային սկլերոզացնող խոլանգիտը հանդիսանում է խոլանգիոկարցինոմայի՝ լեղածորանի քաղցկեղի առաջացման հայտնի ռիսկի գործոն, որի զարգացման ռիսկը ԱՍԽ ունեցող անհատների մոտ կազմում է 10-15% ։ Այն մոտ 400 անգամ մեծացնում է ԱՍԽ–ով հիվանդների մոտ քաղցկեղի առաջացման ռիսկը՝ համեմատած այդ հիվանդությունը չունեցող անհատների հետ ։ Խոլանգիոկարցինոմա և ԱՍԽ ունեցող անհատների հսկումը շատ կարևոր է և որոշ հետազոտողներ խորհուրդ են տալիս գործիքային ամենամյա հետազոտության կատարում հատուկ մասնագիտացված կենտրոններում և արյան պլազմայում մարկերների դինամիկ ստուգում ։ Այն անհատների մոտ, ովքեր ախտորոշվել են առաջնային սկլերոզացնող խոլանգիտ հիվանդությամբ, խորհուրդ է տրվում նաև սկրինինգային կոլոնոսկոպիայի անցկացում, քանի որ նրանց մոտ կոլոռեկտալ քաղցկեղի առաջացման ռիսկը 10 անգամ բարձր է՝ համեմատած այդ հիվանդությունը չունեցող պոպուլյացիայի հետ ։
ԱՍԽ–ն ասոցացված է աղիքների բորբոքային հիվանդությունների (ԱԲՀ), մասնավորապես՝ ոչ սպեցիֆիկ խոցային կոլիտի, ավելի հազվադեպ՝ Կրոնի հիվանդության հետ։ Աղիքների բորբոքային հիվանդություններ ունեցող 5%–ն ունի ախտորոշված ԱՍԽ և ԱՍԽ ունեցողների 70%–ն ունի ԱԲՀ ։ Կոլիտի առկայությունը մեծացնում է լյարդի հիվանդությունների հարաճման և լեղուղիների քաղցկեղի (խոլանգիոկարցինոմա) զարգացման ռիսկը, չնայած այդ կապը հստակ պարզաբանված չէ ։ ԱՍԽ ունեցող պացիենտների մանրակրկիտ հսկողությունն ունի կենսական կարևոր նշանակություն։
Լեղապարկի հիվանդության տարբեր տեսակներ, օրինակ՝ լեղաքարային հիվանդությունը և լեղապարկի պոլիպները, ևս հաճախ հանդիպում են առաջնային սկլերոզացնող խոլանգիտ ունեցող անհատների մոտ ։ Պացիենտների մոտ 25%–ն ունի լեղաքարային հիվանդություն ։ ԱՍԽ ունեցող պացիենտներին խորհուրդ է տրվում լեղապարկի ամենամյա գերձայնային հետազոտություն։ ԱՍԽ ունեցող ցանկացած անձ, ում լեղապարկում հայտնաբերվում է զանգված, պետք է ենթարկվի լեղապարկի վիրահատական հեռացման՝ կապված խոլանգիոկարցինոմայի առաջացման բարձր ռիսկի հետ ։ Օստեոպորոզը (լյարդային օստեոդիստրոֆիա) և հիպոթիրեոզը ևս ասոցացվում են ԱՍԽ–ի հետ։
Համաճարակաբանություն
Առաջնային սկլերոզացնող խոլանգիտի առաջացման հավանականությունը տղամարդկանց և կանանց մոտ կազմում է 2-3:1 ։ ԱՍԽ–ը կարող է ախտահարել տղամարդկանց և կանանց ցանկացած տարիքում, սակայն այն ավելի հաճախ ախտորոշվում է 30–40 տարեկան անձանց մոտ, մասնավորապես աղիքների բորբոքային հիվանդությունների առկայության դեպքում (ԱԲՀ) ։ ԱՍԽ–ն դանդաղ է հարաճում և հաճախ ընթանում է անախտանիշ և մինչ ախտորոշվելը կարող է երկար ժամանակ գոյություն ունենալ և հայտնաբերվել միայն կլինիկական արտահայտված ախտանիշների զարգացման դեպքում։ Առաջնային սկլերոզացնող խոլանգիտի տարածվածության և հիվանդացության մասին առկա են քիչ տվյալներ։ Տարբեր երկրներում տարեկան հիվանդացությունը կազմում է 0.068–1.3 100․000, իսկ տարածվածությունը՝ 0.22–8.5 100․000 մարդու հաշվարկով։ Հաշվի առնելով այն փաստը, որ ԱՍԽ–ը սերտ կապված է ոչ սպեցիֆիկ խոցային կոլիտի հետ, շատ հավանական է, որ այդ ԱՍԽ–ի առաջացման ռիսկը բարձր է այն պոպուլյացիայում, որտեղ ոչ սպեցիֆիկ խոցային կոլիտը հաճախ է հանդիպում ։ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում, ըստ տվյալների, առկա են ԱՍԽ ունեցող շուրջ 29,000 անհատ ։
Հետազոտման ուղղություններ
Չնայած նրան, որ լիարժեք բուժում գոյություն չունի, ներկայումս անցկացվում են որոշ կլինիկական հետազոտություններ, որոնք նպատակ ունեն դանդաղեցնել տվյալ հիվանդության հարաճումը ։ Օբետիխոլաթթու գտնվում է հետազոտման փուլում՝ որպես ԱՍԽ–ի բուժման մեթոդ, ինչը կապված է նրա հակաֆիբրոտիկ ակտիվության հետ։ Սիմտուզումաբը, որը մոնոկլոնալ հակամարմին է՝ ուղղված է պրոֆիբրոտիկ ֆերմենտ LOXL2–ի դեմ, և այն հետազոտվում է որպես ԱՍԽ–ի բուժման հնարավոր մեթոդ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հեպատոլոգիա Կատեգորիա:Բորբոքումներ Կատեգորիա:Գաստրոէնտերոլոգիա Կատեգորիա:Մարսողական համակարգի հիվանդություններ Կատեգորիա:Հազվադեպ հանդիպող հիվանդություններ
Անտառի մարդը
Անտառի մարդը (ტყის კაცი), վրացի վիպասան Միխեիլ Ջավախիշվիլիի վեպերից մեկը։ Առաջին անգամ հրատարակվել է 1923 թվականին։ Այս կարճ պատմությունը գրողի առաջին ստեղծագործությունն է «Ստեղծագործական երկրորդ շրջանում»։ Մի օր Պաոլո Յաշբիլին այս պատմության մասին պատմել է, որը հետագույում հիմք հանդիսացավ այս վեպի ստեղծմանը։
Վեպը գրել է Միխեիլ Ջավախիշվիլի 1923 թվականի դեկտեմբերին։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1923 վեպեր Կատեգորիա:Վրաց գրականություն Կատեգորիա:Վրացերեն վեպեր Կատեգորիա:Միխեիլ Ջավախիշվիլու վեպեր