cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ջուլիետ Կապուլետ
Ջուլիետի դամբարան
Այժմ սարկոֆագը գտնվում է եկեղեցու դամբարանում, որտեղ ստեղծվել է Ռոմեոյի և Ջուլիետի դամբարանի նմանությունը։ Կա նաև Ջուլիետի նամակների փոստարկղը (նրանց պատասխանել է սարկոֆագի տեղափոխման նախաձեռնողը՝ Էտորե Սոլիմանին՝ Սան Ֆրանչեսկո վանքի համալիրի պահապանը) ։
Վերին Պադշևա
Վերին Պադշևա (Верхняя Падшева), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Արխանգելսկի մարզում։ Գետաբերանը տեղակայված է Պադշեվա գետի աջ ափին՝ 12 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը 12 կմ է։
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը՝ հյուսիսային Դվինա գետն է, գետի ենթաավազանը Վիչեգդա և Վագա գետերն են։ Գետի գետային ավազանը Հյուսիսային Դվինան գետն է՝ մինչև հյուսիսային Դվինի միախառնման կետը։ Գետավազանը՝ Հյուսիսային Դվինա։
Տվյալներն ըստ ջրային ռեսուրսների ֆեդերատիվ տեսչության.
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր Կատեգորիա:Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանի գետեր
Քարե դռներով քարանձավներ (Արագածոտնի մարզ)
Քարե դռներով քարանձավներ, այս տեսակ քարանձավներ Հայաստանում գտնվում են Արագածոտնի մարզի, Աղձք (Աղցք), Ուջան, Վերին Սասունիկ, Ավան, Բազմաղբյուր, Լեռնարոտ համայնքների սահմաններում։ Այս քարանձավները պատկանում են վաղ միջնադարյան և ուշ միջնադարյան հուշարձանախմբի։ Հիմնականում նմանատիպ քարանձավները կառուցվել են արդեն իսկ գոյություն ունեցող քարանձավներում, և հիմնական նպատակը եղել է որպես սննդամթերքի գաղտնարան-պահեստարաններ։ Իսկ ավելի ուշ՝ ընդհուպ մինչև 20-րդ դար, նաև ծառայել են որպես մեկուսացման վայր, որտեղ մարդիկ մեկուսացել են աշխարհիկ կյանքից։
Նմանատիպ քարանձավների բաղկացած են եղել երեք մասից։ Առաջինը եղել է քարանձավի սրահը, երկրորդը մուտք որը տանում է դեպի սրահ, երրորդը քարե դուռ։ Երբեմն սրահների թիվը կարող է հասնել մինչև 7-ի, որոնց մակերեսը 40-45 քմ մակերեսով տարածքներ են։ Քարանձավներում երբեմն շարվել է բազալտե պատեր խոնավությունը կանխելու նպատակով։ Սննդամթերքը պահելու համար անկյուններում փորվում են երկհարկ կամ եռահարկ թոնրատիպ հորեր։ Քարե դռներով քարանձավների դռները կառուցված են եղել բազալտե քարերից։ Դռները բացվել են դեպի ներս և ունեցել են 60-100 սմ լայնություն, 50-150 սմ բարձրություն և 30-35 սմ հաստություն։
Արագածոտնի մարզի Աղձք գյուղի, Ամբերդաձորի արևմտյան լանջին պահպանվել է նմանատիպ քարանձավ։ Որը բաղկացած 3 սրահից և 3 դռնից։ Կենտրոնական մեծ սրահի հատակը, պատերը և առաստաղը  ենդարկվել է մշակման մարդու կողմից։ Սրահները միմիանց հետ կապված են թունելներով։
Նույն մարզի Կոշ գյուղի քարանձավն է որը գտնվում է Ս. Ստեփանոս եկեղեցուց 600 մետր դեպի հյուսիս։ Այն բաղկացած է 5 քարե դռներից։
Եվս մեկ քարե դռներով քարանձավը գտնվում է Ուջան գյուղից դեպի հյուսիս՝ «Բքոյի գեղ» տանող ձորի լանջին։ Այս քարանձավը յոթդռնանի է, սակայն յոթ դռներից պահպանվել են միայն երկուսը։ Դռները բավականին ցածր են, մեկ սրահից մյուս սրահ անցնելու համար  կարելի է անցնել միայն սողալով։ Սրահի բարձրությունը 2,5 մետր է։ Սրահի անկյուններում կան թոնրատիպ հորեր
Քարե դռներով քարանձավները պատմական մեծ արժեք ներկայացնող հուշարձաններ են։
Կոչուբեև
Կոչուբեև (Кочубіїв), գյուղ Ուկրաինայի Խմելնիցկիի մարզի Չեմերովեցի շրջանում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Խմելնիցկիի մարզի Չեմերովեցի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1566 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Պոդլիպկի (գյուղ, Ելնինսկի շրջան)
Պոդլիպկի (Подлипки), գյուղ Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Ելնինսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 7 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Ելնինսկի շրջանի բնակավայրեր
Ջարեդ Դայմոնդ
Ջարեդ Մեյսոն Դայմոնդ (Jared Mason Diamond, ), ամերիկացի աշխարհագրագետ, պատմաբան, թռչնաբան, գիտության մասսայականացնող, հանրահայտ « Երրորդ շիմպանզեն » (1991), «Զենքեր, մանրէներ, պողպատ» (1997, Պուլիցերյան մրցանակի դափնեկիր), «Կոլապս. ինչպես են որոշ հասարակություններ գոյատևում, իսկ մյուսները՝ մահանում» (2005), «Աշխարհը մինչև երեկ» (2012), և «Ճգնաժամ» (2019) գիտական աշխատությունների հեղինակը։ Ի սկզբանե մասնագիտացած լինելովկենսաքիմիայի և հոգեբանության մեջ ՝ Դայմոնդը հայտնի է մի շարք ոլորտների իր մեկնաբանություններով, ներառյալ մարդաբանության, բնապահպանության, աշխարհագրության և էվոլյուցիոն բուսաբանության։ Նա Լոս Անջելեսի կալիֆոռնյան համալսարանում աշխարհագրության պրոֆեսոր է ։
2005 թվականին, Prospect և Foreign Policy ամսագրերի իրականացրած քվեարկության արդյունքում, 100 ամենաինտելեկտուալ մարդկանց շրջանում Ջարեդ Դայմոնդն զբաղեցրել է 9-րդ հորիզոնականը ։
Վաղ կենսագրություն և կրթություն
Դայմոնդը ծնվել է 1937 թվականի սեպտեմբերի 10-ին ԱՄՆ Մասաչուսեթս նահանգի Բոստոն քաղաքում։ Նրա երկու ծնողներն էլ Աշկենազ հրեաներ են եղել, որոնք ներգաղթել էին Միացյալ Նահանգներ։ Ջարեդ Դայմոնդի հայրը՝ Լուիս Դայմոնդը մանկաբույժ էր, որը Միացյալ Նահանգներ էր ներգաղթել Քիշնևից (Մոլդովա), իսկ մայրը՝ Ֆլորա Կապլանն ուսուցչուհի, լեզվաբան և դաշնակահար էր ։ Դայմոնդը դաշնամուր նվագել է սովորել 6 տարեկանից։ Տարիներ անց, Յոհաննես Բրամսի «Intermezzo in A major»-ը նվագելով, նա ամուսնության առաջարկություն կանի իր կնոջը ։
15 տարեկանում առաջին անգամ նրա ծնողները Ջարեդին տարել են ԱՄՆ արևելքից դուրս՝ դեպի Մոնտանա նահանգ, որտեղ ընտանիքն արձակուրդներն անց է կացրել Հիրսչի ընտանիքի՝ Բիգ Հոլ գետի մոտ գտնվող ռանչոյում։ 1956 թվականի ամռանը, արդեն որպես քոլեջի ուսանող, Ջարեդն աշխատանքի նպատակով վերադարձավ այդ ռանչո։ Ավելի ուշ, տպավորված լինելով նահանգի գեղեցկությամբ, նա պարբերաբար իր ընտանիքի արձակուրդներն անց էր կացնում այնտեղ և Մոնտանա նահանգն ու Բիթերռութ դաշտավայրը դարձան նրա «Կոլապս. ինչպես են որոշ հասարակություններ գոյատևում, իսկ մյուսները՝ մահանում» գրքի հիմնական օրինակները։
Նա ընդունվել է Ռոքսբարիի լատինական դպրոց և 1958 թվականին Հարվարդի համալսարանում ստացել կենսաքիմիական գիտությունների բակալավրի աստիճան։ Իսկ արդեն 1961 թվականին Քեմբրիջի համալսարանի Թրինիթի քոլեջում, պաշտպանելով լեղապարկի թաղանթի վերաբերյալ իր թեկնածուական աշխատանքը, Ջարեդ Դայմոնդն ստացել է ֆիզիոլոգիայի և կենսաֆիզիկայի ոլորտներում պրոֆեսորի գիտական աստիճան ։
Կարիերա
Դայմոնդն ի սկզբանե մասնագիտացած է եղել լեղապարկում աղերի կլանման մեջ ։ Գիտական աշխատություններ է հրապարակել նաև բնապահպանության և թռնչաբանության ոլորտներում, սակայն առավել հայտնի է դարձել իր գիտահանրամատչելի մի շարք աշխատություններով, որոնք վերաբերում են գիտության ավելի լայն ոլորտներին, քան նրանց, որոնց մեջ Դայմոնդն ի սկզբանե մասնագիտացած էր։ Իր ակադեմիական բազմազանության պատճառով, Դայմոնդին հաճախ անվանում են «պոլիմաթ» կամ ունիվերսալ մարդ ։
Երրորդ շիմպանզեն (1991)
Դայմոնդի առաջին հայտնի գիրքը՝ «Երրորդ շիմպանզեն» կամ «Երրորդ շիմպանզեն. մարդկային կենդանու էվոլյուցիան և ապագան», ուսումնասիրում է մարդկային էվոլյուցիան և դրա արդիականությունը ժամանակակից աշխարհի համար՝ ներառելով տվյալներ մարդաբանությունից, էվոլյուցիոն կենսաբանությունից, գենետիկայից, բնապահպանությունից և լեզվաբանությունից։ Գիրքը անդրադարձ է կատարում նրան, թե ինչպես է տեղի ունեցել կենդանիներից տարբերվելու համար մարդկային զարգացումը, չնայած մեր ԴՆԹ-ի 98 %-ը համընկնում է մարդուն ամենամոտ կենդանատեսակի՝ շիմպանզեի հետ։ Գիրքը անդրադարձ է կատարում նաև լեզվի, արվեստի, գյուղատնտեսության, ծխելու և թմրանյութերի օգտագործման և մարդկային կենսագործունեության մյուս ոլորտների կենդանական ծագմանը, որոնք հաճախ թվում են, թե եզակի մարդկային կենսագործունեություն են։ Գիրքը մեծապես ընդունվել է քննադատների կողմից և 1992 թվականին հաղթել գիտական գրքերի Ռոն-Պուլեն ու The Los Angeles Times-ի գրական մրցանակը ։
Զենքեր, մանրէներ և պողպատ (1997)
Նրա երկրորդ և ամենահայտնի գիտական գիրքը՝ «Զենքեր, մանրէներ և պողպատ»-ը հրապարակվել է 1997 թվականին։ Գիրքն առաջ է քաշում այն հարցադրումը, թե ինչու են Եվրասիայի ժողովուրդները նվաճել և տեղահանել բնիկ ամերիկացիներին, բնիկ ավստրալացիներին և աֆրիկացիներին, այլ ոչ թե տեղի է ունեցել հակառակը։ Հեղինակը պնդում է, որ դա տեղի է ունեցել ոչ թե Եվրասիայի ժողովուրդների գենետիկական առավելությունների հաշվին, այլ Եվրասիա մայրցամաքի առանձնահատկությունների պատճառով։ Մասնավորապես, այդ մայրցամաքը ունեցել է վայրի բնության բազմազանության և կենդանատեսակների ընտելացման առավել նպաստավոր պայմաններ ու արևելք/արևմուտք առանցքը, ինչը հնարավորություն էր տալիս այդ ընտելցված տեսակների, մարդկանց, տեխնոլոգիաների և հիվանդությունների տարածմանը՝ առանց լայնության փոփոխության մեծ տարածքների վրա։ Գրքի առաջին հատվածը կենտրոնացած է այն հարցի վրա, թե ինչու միայն քիչ քանակով վայրի բույսեր և կենդանատեսակներ են հարմար մարդու կողմից ընտելացման համար։ Երկրորդ հատվածում քննարկվում է է այն հարցը, թե ինչպես է պարենային տեղական արտադրությունը հիմնված այդ ընտելացված տեսակների վրա, ինչը հանգեցրել է բնակչության խտության մեծացմանը և մարդկային բնակչության շերտավորմանը, գրի գյուտի ի հայտ գալուն, կենտրոնացված քաղաքական կուսակցությունների ձևավորմանն ու համաճարակային վարակների տարածմանը։ Գրքի երրորդ հատվածն էլ տարբեր մայրցամաքներում և աշխարհամասերում համեմատում է պարենի արտադրության և մարդկային հասարակության զարգացումը։ Դայմոնդի «Զենքեր, մանրէներ և պողպատ» գիրքը դարձել է միջազգային բեսթսելեր և թարգմանվել աշխարհի 33 լեզուներով՝ ստանալով մի շարք մրցանակներ, ներառյալ Պուլիցերյան մրցանակ, գիտական գրքերի Ավենտիս մրցանակ, ինչպես նաև գիտության ոլորտում Փի Բետա Կապա մրցանակ ։ 2005 թվականին National Geographic Society-ն գրքի հիման վրա փաստավավերագրական ֆիլմաշար է պատրաստել ։
Ինչո՞ւ է սեքսն այդքան հաճելի (1997)
Իր երրորդ «Ինչո՞ւ է սեքսն այդքան հաճելի» գրքում, որը ևս հրապարակվել է 1997 թվականին, Դայմոնդը քննարկում է մարդկային սեռականության առանձնահատկությունների հիմքում ընկած էվոլյուցիոն գործոնները, որոնք համարվում են մարդուն շնորհված, սակայն չափազանց անսովոր են մեր բարեկամ կենդանիների շրջանում։ Այդ առանձնահատկությունները ներառում են երկարատև զուգընկերային հարաբերությունները (ամուսնություն), տնտեսապես փոխգործակցող զույգերի գոյակցությունը ընդհանուր համայնքային տարածքում, հայրերի և մայրերի կողմից ծնողական խնամքի ապահովումը, մասնավոր, այլ ոչ հանրային վայրերում սեռական հարաբերություններով զբաղվելը, թաքնված ձվազատումը, կանանց սեռական զգայունությունը, որն ընդգրկում է դաշտանային ցիկլի մեծ մասը, ներառյալ անպտղության օրերը, կանանց դաշտանադադարը և տարբերակիչ երկրորդային սեռական նշաններ ։
Կոլապս
Դայմոնդի հաջորդ «Կոլապս. ինչպես են որոշ հասարակություններ գոյատևում, իսկ մյուսները՝ մահանում» գիրքը, որը հրապարակվել է 2005 թվականին, ուսումնասիրում է անցյալի մի շարք հասարակությունների՝ փորձելու հասկանալ, թե ինչու են դրանց մի մասը փլուզվել կամ շարունակել գոյատևել ու համեմատական հասարակություններն ինչ կարող են սովորել այդ պատմական օրինակներից։ Ինչպես «Զենքեր, մանրէներ և պողպատ» գրքում, այս գրքում ևս Դայմոնդը պնդում է այն միտքը, որ անցյալի հասարակությունների անկումը ամբողջությամբ հիմնված չի եղել մշակութային գործոնների վրա՝ փոխարենը հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացնելով բնապահպանության վրա։ Գրքում ներկայացված հասարակությունների շարքում են վիկինգներն ու Գրենլանդիայի ինուիտները, Մայաների քաղաքակրթությունը, Անասազին, Զատկի կղզու բնիկ ժողովուրդները, Ճապոնիան, Հայիթին, Դոմինիկյան Հանրապետությունը և ժամանակակից Մոնտանան։
Գիրքը ավարտվում է այն հարցով, թե ինչու որոշ հասարակություններ աղետալի որոշումներ են կայացնում, թե ինչպես է խոշոր բիզնեսը ազդում շրջակա միջավայրի վրա, որոնք են մեր հիմնական բնապահպանական խնդիրները այսօր և ինչ կարող են անհատներն անել այդ խնդիրները լուծելու համար։ Ինչպես «Զենքեր, մանրէներ և պողպատ» գիրքը, այնպես էլ այս մեկը թարգմանվել է տասնյակ լեզուներով, դառնալով միջազգային բեսթսելեր։ Այս գրքի հիման վրա ևս նկարահանել է փաստավավերագրական ֆիլմաշար ։ Որոշ մարդաբաններ և գիտնականներ քննադատում են Դայմոնդի մեթոդներն ու եզրակացությունները ։ «Կոլափսը» ևս նոմինացվել է գիտական գրքերի մի շարք մրցանակների ։
«Մեզ համար վրեժխնդրություն» հակասություն (2008)
2008 թվականին The New Yorker ամսագրում Դայմոնդի հրապարակել է «Մեզ համար վրեժխնդրություն» վերնագրով հոդված, որտեղ բացատրում էր Պապուա Նոր Գվինեայում ցեղային պատերազմների ժամանակ վրեժի դերը։ Մեկ տարի անց հոդվածում ներկայացված երկու բնիկներ դատական հայց են ներկայացրել Դայմոնդի և The New Yorker-ի դեմ՝ պնդելով, թե հոդվածը վարկաբեկում է իրենց ։ 2013 թվականին The Observer-ը գրել էր, որ դատական հայցը «փոխադարձ համաձայնությամբ հետ է կանչվել՝ նրանց իրավաբանի հանկարծակի մահից հետո» ։
Պատմության բնական գիտափորձերը (2010)
2010 թվականին, Ջեյմս Ռոբինսոնի հետ միասին, Դայմոնդը համախմբագրել է «Պատմության բնական գիտափորձերը» աշխատությունը, որն իրենից ներկայացնում է 7 թեմատիկ դեպքերի ուսումնասիրություն, որը ցույց է տալիս պատմության ուսումնասիրման միջդիսցիպլինար և համեմատական մոտեցումը։ Հենց այս մոտեցման կողմնակից է հանդիսանում Ջարեդ Դայմոնդը։ Գրքի վերնագիրը բխում է այն փաստից, որ անհնարին է պատմություն ուսումնասիրել լաբորատոր գիտությունների նախընտրելի մեթոդներով, օրինակ, վերահսկվող գիտափորձերի ճանապարհով, համեմատելով մարդկային հասարակություններն այնպես, կարծես դրանք մանրէներով լցված փորձարարական սրվակներ լինեն։ Գրքի վերջաբանը դասակարգում է բնական գիտափորձերը, քննարկում դրանց ուսումնասիրության գործնական բարդությունները և առաջարկներ անում, թե ինչպես լուծել այդ բարդությունները ։
Աշխարհը մինչև երեկ (2012)
«Աշխարհը մինչև երեկ» աշխատությունը, որը հրապարակվել է 2012 թվականին, Դայմոնդը քննարկում է այն հարցը, թե արևմտյան աշխարհն ինչ կարող է սովորել ավանդական հասարակություններից։ Այնտեղ քննարկվում է ֆերմերների և որսորդ-հավաքիչների 39 ավանդական փոքր հասարակություններ՝ նկարագրելով, թե նրանք ինչպես են փորձում լուծել համընդհանուր մարդկային խնդիրները։ Քննարկվող խնդիրների թվում են տարածքի բաժանումը, տարաձայնությունների լուծումը, երեխաների դաստիարակումը, տարեցներին դիմելը, վտանգները հաղթահարելը, կրոնների ձևավորումը, մի քանի լեզուներ սովորելը և առողջ մնալը։ Գիրքն առաջարկում է ավանդական հասարակությունների մի քանի պրակտիկաներ, որոնք օգտակար կլինեն ներկայիս արդյունաբերական աշխարհի կամ մնացած հասարակության կողմից ընդհանրապես ընդունվելու դեպքում։
Ճգնաժամ (2019)
«Ճգնաժամ» աշխատության մեջ Դայմոնդն ուսումնասիրում է, թե ինչպես կարող են պետությունները ճգնաժամի ժամանակ դասեր քաղել այնպես, ինչպես դա անում են մարդիկ։ Գրքում ուսումնասիրվող պետությունների թվում են Ֆինլանդիան, Ճապոնիան, Չիլին, Ինդոնեզիան, Գերմանիան, Ավստրալիան և Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները ։ Դայմոնդն առանձնացնում է ժամանակակից չորս սպառնալիքներ. միջուկային զենքը, կլիմայի փոփոխությունները, սահմանափակ ռեսուրսները և ծայրահեղ անհավասարությունը ։
The New York Times-ի մեկնաբան Անանդ Գիրիդհարադասը պնդում է, որ գիրքը պարունակում է բազմաթիվ փաստական անճշտություններ ։ The New Republic-ի մեկնաբան, պատմաբան Դանիել Իմերվահրը նշում է, որ Դայմոնդը «դուրս է նետել վիճակագրական վերլուծությունը» և դրա հետ կապված խստությունը, անգամ իր նախորդ գրքերի ստանդարտները, որոնք երբեմն ևս այս հիմունքներով քննադատության էին ենթարկվում կամ որոշ փաստեր վիճարկվում էին ։
Անձնական կյանք
Դայմոնդն ամուսնացած է Մերի Քոհենի հետ, որը լեհ քաղաքական գործիչ Էդվարդ Վերների թոռնուհին է։ Նրանք ունեն զույգ որդիներ, որոնք ծնվել են 1987 թվականին ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ
Խայար-Կալե
Խայար-Կալե, գյուղ Օսմանյան կայսրությունում, Տրապիզոնի վիլայեթի Տրապիզոնի գավառում ։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության հայաբնակ գյուղեր
Աիմլա
Աիմլա (Aimla), գյուղ Էստոնիայի Վիլյանդիմաա նահանգի Սուուռե-Յաանի շրջանում։
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 81 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Վիլյանդիմաա նահանգի Սուուռե-Յաանի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղեր
Looking Back to Yesterday
Looking Back to Yesterday, հավաքածու է, որը թողարկվել է 1986 թվականին, այն ներառում է Մայքլ Ջեքսոնի և The Jackson 5 խմբի երգերը։ Բացի "Love's Gone Bad" և "I Was Made To Love Her" երգերի մնացած բոլորը չէին թողարկվել, ալտերնատիվ տարբերակնեը թողարկվել են 1979 թվականին Motown-ի Boogie ալբոմում ։
Ալբոմը վերաթողարկվել է 1991 թվականին Looking Back To Yesterday: A Young Michael անվան ներքո և վաճառվել է կես միլիոնից ավել քանակով ։ Այն նորից թողարկվել է Hello World: The Motown Solo Collection եռահատոր հավաքածուի շրջանակներում 2009 թվականին։
Երգացանկ
Բոլոր երգերը Մայքլ Ջեքսոնինն են բացառությամբ 2, 3, 4, 7, 9 և 11 երգերի, բոլոր երգերի պրոդյուսերն է Հել Դեվիսը բացառությամբ 6-րդ երգի (Մերրի Մարսելինո և Մել Լարսոն) և 12-րդ երգի (Բոբ Կրյուվ)։
Սինգլներ
Love's Gone Bad (b/w I Hear a Symphony) (թողարկվել է պրոմո տարբերակով Կանադայում)
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Մայքլ Ջեքսոնի ալբոմներ Կատեգորիա:Ամերիկյան ալբոմներ Կատեգորիա:Անգլալեզու ալբոմներ Կատեգորիա:1996 ալբոմներ
Իզյայու (քաղաքատիպ ավան, Պեչորա մունիցիպալ շրջան)
Իզյայու (Изъяю), քաղաքատիպ ավան Ռուսաստանի, Կոմիի հանրապետության Պեչորա մունիցիպալ շրջանի կազմում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքատիպ ավաններ Կատեգորիա:Ռուսաստանի Կոմիի հանրապետության Պեչորա մունիցիպալ շրջանի բնակավայրեր
Աղմամեդ
Աղմամեդ, գյուղ Արևելյան Հայաստանում, Երևանի նահանգի Սուրմալուի գավառում ։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Թուրքիայի գյուղեր
Արփիկ Բադալյան
Արփիկ Խազարի Բադալյան (1896, Նախիջևան-1976), հայ բժիշկ, ՀԽՍՀ վաստակավոր բժիշկ։ Բժշկական գիտությունների դոկտոր ։
Կենսագրություն
Արփիկ Բադալյանը ծնվել է 1896 թվականին Նախիջևան քաղաքում։ Նա 1927 թվականին ավարտել է Երևանի  պետհամալսարանի բուժֆակը ։
Աշխատանքային գործունեություն
Կրթությունն ավարտելուց հետո աշխատել է Վեդու շրջանում, հետո Երևանի Ն․ Հակոբյանի անվան էպիդիմիոլոգիայի և հիգենիայի ինստուտում։ Մի շարք բժշկագիտական աշխատությունների հեղինակ է։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի Արևելյան ռազմաճակատի («Հայրենական մեծ պատերազմ», 1941-1945) գործողությունների մասնակից է։ Արժանացել է մի շարք մեդալ ների և շքանշան ների ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:1896 ծնունդներ Կատեգորիա:1976 մահեր Կատեգորիա:Հայ բժշկուհիներ Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակիցներ Կատեգորիա:Բժշկական գիտությունների դոկտորներ Կատեգորիա:ՀԽՍՀ վաստակավոր բժիշկներ Կատեգորիա:ԵՊՀ շրջանավարտներ
Ռուսաստան
Ռուսաստան (Россия), պաշտոնական անվանումը՝ Ռուսաստանի Դաշնություն (Российская Федерация), միջմայրցամաքային պետություն Եվրասիայի հյուսիսարևմտյան հատվածում ։ Տարածքի հիմնական մասը գտնվում է Հյուսիսային Ասիայում, իսկ որոշ մասը սխալմամբ՝ նաև Արևելյան Եվրոպայում ։ Ռուսաստանն աշխարհի խոշորագույն պետությունն է և զբաղեցնում է երկրագնդի ցամաքային տարածքի 1/8-ը ։ Բնակչության թվով 9-րդն է աշխարհում․ ըստ 2018 թվականի մարդահամարի տվյալների՝ Ռուսաստանի բնակչության թիվը կազմում է ավելի քան 144 մլն մարդ։ Երկրի ազգաբնակչության 77 %-ը կենտրոնացված է արևմուտքում՝ եվրոպական հատվածում, որտեղ էլ տեղակայված է քաղաքամայր Մոսկվան։ Վերջինս համարվում է Եվրոպայի խոշորագույն քաղաքը, ինչպես նաև խոշորագույններից մեկն ամբողջ աշխարհում։ ՌԴ նշանավոր քաղաքներից են նաև Սանկտ Պետերբուրգը, Նովոսիբիրսկը, Եկատերինբուրգը և Նիժնի Նովգորոդը։ Պետական լեզուն ռուսերենն է, հիմնական բնակիչները՝ ռուսները։ Խոշոր ազգային փոքրամասնություններն են թաթարները, ուկրաինացիները, բաշկիրները, հայերը, չուվաշները, չեչենները և այլն։
Ռուսաստանի Դաշնությունը սահմանակցում է տասնութ պետությունների ու այդ չափանիշով ևս զբաղեցնելով առաջին տեղը։ Մասնավորապես՝ ցամաքային սահման ունի Նորվեգիայի, Ֆինլանդիայի, Էստոնիայի, Լատվիայի, Լիտվայի, Լեհաստանի (Կալինինգրադի երկրամասով), Բելառուսի, Ուկրաինայի, Վրաստանի, Ադրբեջանական Հանրապետության, Ղազախստանի, Չինաստանի, Մոնղոլիայի և Հյուսիսային Կորեայի հետ։ Օխոտի ծովով սահմանակցում է Ճապոնիային, իսկ Բերինգի նեղուցով՝ ԱՄՆ-ի Ալյասկա նահանգին ։ Որպես իրեն սահմանակից երկիր Ռուսաստանը ճանաչում է նաև իրավականորեն Վրաստանի մաս կազմող Աբխազիայի և Հարավային Օսիայի հանրապետություններին, որոնք անկախություն են ստացել 2008 թվականի ռուս-վրացական պատերազմի արդյունքում, սակայն մինչ օրս միջազգային ճանաչում չունեն։
Արևելյան սլավոնների գաղթը դեպի Եվրոպա տեղի է ունեցել 3-8-րդ դարերում ։ 9-րդ դարում հիմնադրվում է Կիևյան Ռուսիան, որի Ռյուրիկովիչ արքա Վլադիմիրը 988 թվականին ընդունում է ուղղափառ քրիստոնեություն ։ Ռուսիայում մոնղոլական տիրապետության ավարտից հետո ստեղծվում է Մոսկվայի մեծ իշխանությունը, որը Իվան IV Ահեղ արքայի ջանքերով դառնում է կենտրոնացված ռուսական պետություն ։ Միապետությունը Ռուսաստանում պահպանվում է մինչև 1917 թվականի մարտը, երբ պատմության ասպարեզ է դուրս գալիս Ռուսաստանի հանրապետությունը, որը դե յուրե վերահսկում էր նախկին Ռուսական կայսրության տարածքին։ Հոկտեմբերյան և փետրվարյան հեղափոխությունների արդյունքում ստեղծվում է Խորհրդային Միությունը, որն առաջին սոցիալիստական պետությունն էր աշխարհում ։ Հետագայում խորհրդային Կարմիր բանակը հաղթանակում է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի վերջին վճռորոշ ճակատամարտում՝ ազդարարելով Գերմանիայի կապիտուլյացիան ։ Ներկայիս Ռուսաստանը դաշնային կառուցվածքով կիսանախագահական հանրապետություն է, որը համարվում է ԽՍՀՄ իրավահաջորդը։
Ռուսաստանն աշխարհի տասներկուերորդ խոշորագույն տնտեսությունն ունեցող երկիրն է, իսկ ըստ ՀՆԱ-ի ցուցանիշի՝ վեցերորդը ։ Հանքային և էներգետիկ հսկայածավալ ռեսուրսների պաշարներով այս երկիրը խոշորագույնն է աշխարհում և համարվում է նավթի և բնական գազի առաջատար արտադրողներից մեկը ։ Ռուսաստանի Դաշնությունը համաշխարհային հինգ միջուկային տերություններից է, որը տարածաշրջանային ուժ լինելուց բացի նաև պոտենցիալ գերտերություն է։ Ներկայումս ԱՄՆ-ի հետ սառը պատերազմը, որը մեծապես բնութագրվում է սպառազինության մրցավազքով, էլ ավելի է ընդգծում Ռուսաստանի ազդեցությունը տարբեր տարածաշրջաններում։ Հանրապետությունն անդամակցում է այնպիսի միջազգային կազմակերպությունների , ինչպիսիք են ՄԱԿ-ը, Շանհայի համագործակցության կազմակերպությունը, մեծ քսանյակը, Եվրոպայի խորհուրդը, Եվրոպայի անվտանգության և համագործակցության կազմակերպությունը, ԱՀԿ-ը և այլն։ ՌԴ նախաձեռնությամբ ստեղծված կազմակերպություններից նշանավոր են Հավաքական անվտանգության պայմանագրի կազմակերպությունն ու ԵՏՄ-ն
Անվանում
Ռուսաստան տերմինը ծագում է արևելյան սլավոններից ամենահայտնի ժողովրդի՝ ռուսների անունից։ Որպես պետական-պաշտոնական անուն սկսել է կիրառվել ավելի ուշ։ Կա տարբերակ, որ Կիևյան Ռուսիա անվանումը գալիս է ռուս կոչվող մարդկանց անունից, որը սկանդինավյան ժողովուրդներից՝ շվեդների ցեղախմբերից մեկն է, և ոչ թե տարածաշրջանի բնիկ ռուս ժողովրդի ։ Այս բացատրությունը պատաճառաբանվում է նրանով, որ Ռուսաստանն իշխած առաջին արքայատոհմը՝ Ռյուրիկովիչների դինաստիան, ուներ շվեդական ծագում։ Առաջին անգամ «Ռոսիա» տերմինը հանդիպում է բյուզանդական կայսր, Հայկական կամ Մակեդոնական արքայատոհմի (867–1056) ներկայացուցիչ Կոստանդին VII Ծիրանածինի «Արարողակարգերի մասին» և «Կայսրության ղեկավարման մասին» աշխատություններում՝ որպես Ռուսաստանի հունական անվանում ։ Հետագայում «Ռոսիա» (հին ռուսական տարեգրության մեջ Россія կամ Россіа) տերմինով ամրագրվում է Կիևյան Ռուսիայից հյուիսիս-արևմուտք ընկած տարածքներին, որոնք չեն մտել Լեհաստանի և Լիտվական մեծ իշխանության կազմում, և միացվել էր Ռուսաստանին Մոսկվայի մեծ իշխանության օրոք։ Ռուսաստանի հունական այս անվանումը օգտագործվում էր մինչև Իվան III իշխանի օրոք (1462–1505), իսկ որպես պաշտոնական տերմին «Россия» (Ռուսաստան) է սկսում կոչվել Իվան IV Ահեղ-ի (1533–1584) թագադրոումից՝ 1547 թվականից սկսած։ Արևմտյան Եվրոպայում 16-17-րդ դարերում լատինականացված հունական անվան ՝ «Russia»-ին զուգահեռ օգտագործվում է նաև «Մոսկովիա»-ն։ Լատինական տարբերակը հնչում էր որպես «Ruthenia»՝ Ռուսենիա։
Կիևյան Ռուսիա
9-րդ դարում արևելասլավոնական առաջին պետության ստեղծումը համընկնում է վարյագների արշավանքի հետ։ Վարյագները բալթիկ ծագմամբ ժողովուրդներ էին, ովքեր երբեմն ասոցացվում են վիկինգների հետ։ Վերջիններս 9-11-րդ դարերում Արևելյան Եվրոպայի գետերով արշավում էին ներկայիս Ուկրաինայի և Բելառուսի տարածք՝ նպատակ ունենալով դուրս գալ Սև և Կասպից ծով ։ Ըստ հին ռուսական տարեգրության՝ Ռյուրիկ անունով մի վարյագ 862-ին դառնում է Նովգորոդի կառավարիչը։ 882 թվականին նրա իրավահաջորդ Օլեգը արշավում է հարավ և խազարներից նվաճում Կիևը ։ Հետագա տարիներին Օլեգ Մարգարեն, Իգոր Ռյուրիկովիչը և Սվյատոսլավ Իգորևիչը կարողանում են Կիևյան Ռուսիայի իշխանության ներքո միավորել տեղի բոլոր արևելասլավոնական ցեղերին և ապա նպաստել Խազարական խաքանության կործանմանը։ Ամրապնդելով երկրի սահմանները՝ ռուսները ձեռնամուխ են լինում դեպի Բյուզանդիա և Պարսկաստան արշավանքների կազմակերպմանը։ 10-11-րդ դարերում Կիևյան Ռուսիան դառնում է Եվրոպայի ամենախոշոր և բարգավաճ երկրներից մեկը ։ 978 թվականին իշխանության գլուխ անցնում է Վլադիմիրը, ով հետագայում հորջորջվում է «Մեծ» պատվանունով։ Վլադիմիր Մեծի կառավարման տարիներին Ռուսիան 988 թվականին ընդունում է քրիստոնեությունը։ Հայտնի է, որ առաջին եպիսկոպոսարանները ստեղծվում են Կիևում և ապա Նովգորոդում։ Որոշ տարածքներում քրիստոնեությունը ընդունվում էր ստիպողաբար, որի ընթացքում վերացվում էին հեթանոսական կուռքային կառույցները, իսկ ընդիմացողները ճնշումների էին ենթարկվում։ Վլադիմիրին հաջորդում է Յարոսլավը, ում օրոք Կիևյան Ռուսիան հասնում է իր հզորության գագաթնակետին։ Յարոսլավ Իմաստունի օրոք կազմվել է ռուսական իրավունքի առաջին հայտնի օրենքների ժողովածուն, որը պատմության մեջ հայտնի է դառննում «Ռուսկայա պրավդա» անվանմամբ։ 11-12-րդ դարը Ռուսիայի պատմության մեջ նշանավորվում է դառնում քոչվոր թյուրքական ցեղերի շարունակական հարձակումներով, որի արդյունքում տեղի սլավոնական բնակչությունը զանգվածային կերպով գաղթում է հյուսիսային ավելի ապահով շրջաններ։ Միավորել է գրեթե բոլոր հին ռուսական հողերը։ 1030-1040 թվականներին արշավել է Լեհաստանում բնակվող լիտվական ցեղերի դեմ, իսկ 1036-ին ջախջախել պեչենեգներին։ Ռուս շատ պատմիչներ Վլադիմիրի և Յարոսլավի կառավարման տարիները համարում են Ռուսաստանի պատմության ոսկեդարը։ 12-րդ դարում Կիևյան Ռուսիան տրոհվում է մի քանի խոշոր իշխանությունների և կորցնում երբեմնի հզորությունը։ 1236 թվականին սկսվում է թաթար-մոնղոլների արշավանքը դեպի Ռուսիա ։ Ռուսները հորսական դիմադրություն են ցույց տալիս բարբարոսներին, սակայն ի վերջո անձնատուր են լինում քանակապես մի քանի անգամ գերազանցող թշնամուն ։ Գրեթե նույն ժամանակ Ռուսիան հարձակման է ենթարկվում արևմուտքից․ 1240 թվականին հյուսիսից երկիր են ներխուժում շվեդական զավթիչները, իսկ1242 թվականին՝ գերմանացի ասպետները։ Վերջիններիս դեմ պայքարում Ալեքսանդր Նևսկու ղեկավարած ռուսական դրուժինաները հաղթանակում են, սակայն չեն կարողանում պահել երկրի անկախությունը և հայտնվում են մոնղոլական լծի տակ։
Մոսկվայի մեծ իշխանություն
14-րդ դարի վերջին ռուսները դառնում են աշխարհի պատմության ամենաընդարձակ պետության՝ Մոնղոլական կայսրության կործանման պատճառը ։ Մոնղոլական լծի տակ գտնվող ռուսները թաթարների անտարբերության պայմաններում 1263 թվականին ստեղծում են Մոսկվայի իշխանությունը, որը սկսում է իր ազդեցությունը հաստատել Ռուսաստանի կենտրոնական շրջաններում՝ աստիճանաբար դառնալով մի պետություն, որը պետք է ստանձներ ռուսական հողերի միավորման և ընդլայնման գործընթացները։ Ռուսական հողերի վրա իշխող Մոսկվայի ամենահզոր մրցակիցը՝ Նովգորոդի հանրապետությունը, բարգավաճել էր որպես մորթյա առևտրի կենտրոն և հանդիսանում էր Հանզայական միության արևելյան նավահանգիստը ։ Մոնղոլական լծի դեմ պայքարի գլխավոր առաջամարտիկն էր Դմիտրի Դոնսկոյը, ում անվան հետ էլ կապված է Մոսկվայի առաջին քարակերտ կրեմլի կառուցումը։ 1375 թվականիին Դմիտրին Տվերի իշխանին ստիպում է ճանաչել իր ավագությունը և միություն կազմել ընդդեմ Ոսկե Հորդայի։ 1376 թվականին վերջինս իր ազդեցությանն է ենթարկում Կամավոլգյան Բուլղարիան և ամրացնում իշխանապետության սահմանները։ Մոնղոլական լուծը քայքայել էր երկրի տնտեսությունը՝ կասեցնելով սոցիալական, տնտեսական և մշակութային զարգացումը։ Երկրի տնտեսությունը փլուզվել էր մոնղոլների շարունակական թալանի հետևանքով։ Գյուղատնտեսությանը մեծ վնաս է հասցնում նաև փոքր սառցե դարաշրջանի սկիզբը։ 14-րդ դարավեջին Ռուսիայում վերստին ահագնանում է հակամոնղոլական շարժումը, որը կարճ ժամանակում վերածվում է ազգային-ազատագրական պայքարի։ 1380 թվականին տեղի է ունենում Կուլիկովոյի վճռորոշ ճակատամարտը, որտեղ Դմիտրի Դոնսկոյի գլխավորած ռուսական դրուժինան կարողանում է ծանր պարտության մատնել թաթարական հորդաներին և վտարել երկրի տարածքից։ Մոնղոլական տիրապետության վերացումից հետո Մոսկվայի իշխանությունը սկսում է նախկին մրցակիցների՝ Տվերի և Նովգորոդի հպատակեցումն ու միավորումը մեկ ընդհանուր ռուսական պետության կազմի մեջ։ Մոնղոլ-թաթարների դեմ հաղթանակից հետո Մոսկվայի իշխան Դմիտրի Դոնսկոյը ավելի է ամրապնդել Մոսկվայի գերիշխող դիրքը։ Նա առանց Ոսկե հորդայի խաների համաձայնության Մոսկվայի մեծ իշխանության կառավարումը հանձնում է իր որդուն՝ Վասիլի Դմիտրիևիչին։ Վերջինիս կառավարման տարիներին ևս իշխանապետության տարածքն ընդարձակվում է դեպի հարավ և արևելք։ Մոսկվայի մեծ իշխանությունն իր հզորության գագաթնակետին հասնում է Իվան III Վասիլևիչի կառավարման տարիներին։ Նա 1480 թվականին վերջնականապես թոթափում է թաթար-մոնղոլական լուծը՝ գրավելով վերջին թաթարական հենակետերը Ռուսիայի տարածքում։ Վերջինս նաև պատերազմել է Ռեչ Պոսպոլիտայի լեհ-լիտվական թագավորության դեմ և նվաճել մերօրյա Ուկրաինայի տարածքը։ Այս ամենից հետո Իվանը ստանում է «Համայն Ռուսիայի մեծ իշխան» անվանումը, հետագայում որի հիմք վրա էլ ստեղծվում ռուսական ցարի տիտղոսին։ Գահի ժառանգության շուրջ սկսված պայքարի արդյունքում 1502 թվականին Իվան III-ն գահը կտակում է իր երկրորդ կնոջից՝ Բյուզանդիայի կայսերական գահաժառանգ Սոփիա Պալեոլոգոս իշխանուհուց ծնված ավագ որդուն՝ Վասիլիին։ 1453 թվականին օսմանյան թուրքերի կողմից Կոստանդնուպոլսի նվաճումից և Արևելյան Հռոմեական կայսրության անկումից հետո Մոսկվան հավակնում էր դառնալ այսպես կոչված Երրորդ Հռոմը ։
Ցարական Ռուսաստան
Զարգացնելով Երրորդ Հռոմի ստեղծման գաղափարը՝ Վասիլիի որդի Իվան IV Ահեղը 1547 թվականին պաշտոնապես օծվում է Ռուսաստանի առաջին ցար (համահունչ է Հռոմի կայսեր տիտղոսին) ։ Պետական կառավարմանը նրա գործուն մասնակցությունն սկսվել է այսպես կոչված ընտրյալ ռադայի ստեղծմամբ։ Ինքնակալական իշխանությունն ամրապնդելու և ուժեղ կենտրոնացված պետություն ստեղծելու նպատակով Իվան Ահեղը բարեփոխումներ է կատարում կենտրոնական ու տեղական կառավարման, իրավունքի, բանակի և այլ ոլորտներում։ 1550-ին Իվանը հրապարակում է Ցարական Ռուսաստանի օրենքների ժողովածուն՝ «Դատաստանագիրք» անվանմամբ ։ Իվան IV-ի կառավարման տարիներին ռուսական պետության տարածքը գրեթե կրկնապատկում է․ վերջինս Ռուսաստանին է միացնում իր տիրակալությունից արևելք ընկած մոնղոլական պետությունները՝ Կազանի, Աստրախանի, ինչպես նաև Սիբիրի թաթարական խանությունները։ Արդյունքում՝ 16-րդ դարավերջին Ռուսաստանը վերածվում է բազմազգ և բազմամշակութային միապետության։ Խանությունների անեքսիայից հետո Բալթիկ ծովի ավազանին տիրանալու նպատակով Իվան IV-ը պատերազմ է սկսում Լեհաստանի, Լիտվայի, Նորվեգիայի և Դանիայի կազմած ռազմական դաշինքի դեմ։ Լիվոնյան երկարատև և հյուծիչ պատերազմում ռուսները պարտվում են, իսկ Իվանը կարողանում է պահպանել միայն Նևայի գետաբերանը ։ Պատերազմից ուշքի չեկած ռուսական բանակի համար շուտով նոր խնդիրներ են ծառանում երկրի հարավում, որտեղ Ոսկե հորդայից նոր անջատված Ղրիմի խանության թաթարական խառնիճաղանջ բանակը ներխուժել էր կենտրոնական Ռուսաստան ։ Օսմանյան կայսրության զինակցությունը վայելող ղրիմյան թաթարները 1571 թվականին հասնում են Մոսկվա և հրկիզում քաղաքը ։ Հաջորդ տարում ռուսական բանակը կարողանում է բարեհաջող կերպով հակահարված հասցնել Ղրիմի խանությանը՝ ջախջախելով Մոլոդոյի ճակատամարտում։ Բոյարաիշխանական ընդդիմությանը վերացնելու և ինքնակալությունն ամրապնդելու նպատակով 1565–1572 թվականներին Իվան ցարը ապավինում է այսպես կոչված օպրիչնինայի քաղաքականությանը, որը ծայրահեղ դաժան միջոցառումների համակարգն էլ ավելի է վատթարացնում Ռուսաստանի տնտեսական ու քաղաքական դրությունը։ Աշխարհաքաղաքական նման պայմաններում 17-րդ դարի սկզբին Ռուսաստանում բռնկվում է գյուղացիական պատերազմն, որն էլ որպես շարժառիթ օգտագործելով 1604 թվականին Ռուսաստան են ներխուժում լեհ-շվեդական միացյած զորքերը։ Արդյունքում՝ լեհերն առանց որևէ դիմադրության հանդիպելու նվաճում են թագավորանիստ Մոսկվան։ Ռուսները Մոսկվան զավթիչներից կարողանում են ազատագրել միայն 1612 թվականին, երբ Կուզմա Մինինի ու Դմիտրի Պոժարսկու գլխավորած ժողովրդական աշխարհազորը պարտության է մատնում լեհական կանոնավոր բանակին։ Այնուամենայնիվ, երկրի արևմտյան և հյուսիսարևմտյան որոշ տարածքներ շարունակում էին մնալ Ռեչ Պոսպոլիտայի և Շվեդիայի տիրապետության տակ։ Ռոմանովների վերջին գահակալ Ֆեոդոր Իվանովիչի անժառանգ մահվանից հետո 1613 թվականին Ռուսաստանում հաստատվում է Ռոմանովների դինաստիան։
17-րդ դարում Ռուսաստանը թևակոխում է պատմության նոր շրջան, որը բնութագրվում է բուրժուական հարաբերությունների և ազգային կապերի աստիճանական ձևավորմամբ ։ Ընդլայնվում է ժողովրդական զանգվածների վերաբնակեցումը պետության հարավային և արևելյան շրջաններում, որի արդյունքում ակտիվորեն յուրացվում է Սիբիրը։ Ռուս երկրագնացները հասնում են մինչև Խաղաղ օվկիանոսի ափերը։ Ռուսական պետության կազմի մեջ են մտնում յակուտները, բուրյաթները, խակասները, ալթայցիները, արևմտասիբիրական թաթարները և այլք։ Ազնվականության ուժեղացումը և բոյարության դիրքերի թուլացումը, ապրանքադրամային հարաբերությունների զարգացումը և ֆեոդալական պետության տնտեսական դիրքերի ամրապնդումը դառնում են հասարակարգային փոփոխության նախադրյալներ ։
Ռուսական կայսրություն
Հաջողությունը սկզբում ֆրանսիացիների կողմն էր, ովքեր հասնում են մինչև Ռուսաստանի կենտրոնական նահանգները և մոտենում Մոսկվայի մատույցներին։ 1812 թվականի օգոստոսի 26-ի տեղի ունեցած Բորոդինոյի ճակատամարտում երկու կողմերն էլ կրում են մեծ կորուստներ և նախաձեռնությունը փոքրիշատե անցնում է ռուսների կողմը։ Ականավոր զորահրամանատար Միխայել Կուտուզովը կարողանում է զարգացնել ռազմավարական հաջողությունները և հիմնովին ջախջախել ֆրանսիական բանակը։ Նապոլեոնին պարտության մատնելուց հետո կնքվում է համաեվրոպական հաշտություն, որով եվրոպական տերությունները համաձայնում են Ռուսաստանին զիջել Վարշավայի դքսությունը։ 1825 թվականի դեկտեմբերին հանկարծամահ է լինում Ալեքսանդր կայսրը, և նրան փոխարինում է եղբայրը՝ Նիկոլայը։ Ռուս զինվորականության մի մասը ապստամբում է և չի ճանաչում նրա իշխանությունը։ Պատմության մեջ այս ընդվզումը հայտնի է «Դեկաբրիստների ապստամբություն» անունով։ 1828 թվականին սկսվում է ռուս-թուրքական հերթական պատերազմը։ Բալկանյան թերակղզում ռուսական զորքերն նվաճում են Ռումինիայի և Բուլղարիայի տարածքը, գրավում Ադրիանապոլիսը և մոտենում մայրաքաղաք Կոստանդնուպոլսին։ Կովկասյան ճակատում ռուսները գրավում են Սև ծովի արևելյան ափերը՝ Աբխազիան, Իմերեթիան և Քութայիսը, ինչպես նաև՝ Ախալցխան և Ախալքալաքը։ 1829 թվականի Ադրիանապոլսի պայմանագիրը նվաճյալ տարածքները հաստատում է Ռուսաստանի կազմում։ 1904-1905 թվականների ռուս-ճապոնական պատերազմում կրած պարտությունը սրում է իրավիճակը երկրում և հեղափոխական ալիք ստեղծում երկրում։ Հեղափոխության արդյունքում Ռուսաստանը դառնում է սահմանադրական հանրապետություն, հիմնադրվում է առաջին խորհրդարանը՝ պետական դուման ։
Փետրվարյան հեղափոխություն և հանրապետության հաստատում
1914 թվականին Ռուսաստանը ներքաշվում է Առաջին համաշխարհային պատերազմի մեջ՝ ի պատասխան դաշնակից Սերբիային Ավստրո-Հունգարիայի կառավարության ներկայացրած վերջնագրի։ Անտանտի դաշնակիցներից մեկուսացած Ռուսաստանը բազմաճակատ մարտեր է մղում Արևելյան Եվրոպայում, Բալկանյան թերակղզում և Մերձավոր Արևելքում։ 1916 թվականին Ալեքսեյ Բրուսիլովի ղեկավարծ ռուսական բանակը ջախջախիչ հարվածքով դասալիքի է վերածում ամբողջ ավստրո-հունգարական զինված ուժերը։ Նման հարվածից հետո Ավստրո-Հունգարիան այլևս չի կարողանում լրջորեն առճակատվել պատերազմի շրջանակներում։ Հընթացս Ռուսաստանի մայրաքաղաքում 1916 թվականի հոկտեմբերից մինչև 1917 թվականի փետրվարը աճում էր աշխատավորական դասակարգային պայքարը։ Գործող վարչակարգը որևէ կերպ չէր վայելում ժողովրդի վստահությունը, քանզի երկրում համատարած տիրում էր պատերազմական մթնոլորտ, կոռուպցիա, անարդարություն և աղքատություն։ Չկարողանալով հանդարտեցնել ցուցարարների հոծ զանգվածներին՝ Նիկոլայ II ցարը ստիպված է լինում մայրաքաղաք մտցնել բանակային կորպուսներին։ Շուտով բանակին հրաման է տրվում կրակ արձակել քաղաքացիական անհնազանդություն իրականացնող ժողովրդի ուղղությամբ։ Սակայն փետրվարի 27-ին զինվորականների ճնշող մեծամասնությունը ևս անցնում են ցուցարարների կողմը ։ Որոշ ժամանակ անց չորրորդ վաշտը վերադառնում է զորանոց, որից հետո ամբողջ Պավլովսկի գունդն անցնում է հեղափոխության կողմը։ Չկարողանալով դիմադրել հեղափոխականների ցասումին՝ Նիկոլայ II-ը փետրվարի 27-ին հրաժարական է տալիս և երկրում հաստատվում է պլորետարիատի դիկտատուրայի իշխանությունը։ 1917 թվականի օգոստոսին, Նիկոլայը Եկատերինբուրգում՝ տնային կալանքում գտնվելու ժամանակ, իր ընտանիքի բոլոր անդամների հետ միասին դաժանաբար սպանվում է։ Փետրվարյան հեղափոխության հաղթանակից հետո երկրում հաստատվում է քաղաքական կուսակցությունների անկայուն կոալիցիայի ղեկավարած ժամանակավոր կառավարությունը, իսկ միապետությունն սպառսպուռ անկում է ապրում։ 1917 թվականի սեպտեմբերի 1-ին ժամանակավոր կառավարության որոշմամբ Ռուսաստանը հռչակվում է հանրապետություն։ 1918 թվականի հունվարի 19-ին Ռուսաստանի սահմանադրական ժողովը վավերացնում է դաշնային հանրապետության ստեղծման մասին ժամանակավոր կառավարության որոշումը։
Խորհրդային կարգերի հաստատում և քաղաքացիական պատերազմ
1917 թվականի բուրժուադեմոկրատական հեղափոխությունից հետո Ռուսաստանում հաստատվում է ժամանակավոր կառավարություն, որը սակայն էլ ավելի է խորացնում Նիկոլայ II-ի կառավարման տարիներից ի վեր սկզբնավորված ճգնաժամային իրադրությունը։ Այս պայմաններում 1917 թվականի նոյեմբերի 7-ին Վլադիմիր Լենինի գլխավորությամբ սկսվում է հեղափոխական շարժում։ Հոկտեմբերի 25-ին Պետրոգրադում բացված խորհուրդների համառուսաստանյան 2-րդ համագումարը հռչակում է Ռուսաստանում խորհրդային կարգերի հաստատումը, ինչն էլ ազդարարում է Հոկտեմբերյան սոցիալիստական հեղափոխության փաստացի հաղթանակը։ Հաջորդ օրը իշխանության եկած բոլշևիկներն ընդունում են «խաղաղության մասին դեկրետ»՝ պատերազմող բոլոր պետություններին հորդորելով գալ փոխհամաձայնության։ Այսպիսով, ժամանակավոր կառավարության տապալումից հետո Վլադիմիր Լենինի նախաձեռնությամբ ստեղծվում է Խորհրդային Միությունը՝ սոցիալիստական ուղով ընթացող առաջին պետությունն աշխարհում։
Հոկտեմբերյան հեղափոխության հաղթանկից հետո Ռուսաստանում հակաբոլշևիկյան դիրքորոշում ունեցող քաղաքացիները սկսում են հակակառավարական զինված պայքար, որը վերաճում է քաղաքացիական պատերազմի։ Քաղաքացիական պատերազմը Ռուսաստանը խոցած հեղափոխական ճգնաժամի արգասիքն էր, որը սկսվել էր Ռուսաստանում 1905-1907 թվականների դեպքերով և խորացել միապետության անկմանը, տնտեսության փլուզմանը, խոր սոցիալական, ազգային, քաղաքական և գաղափարական պառակտմանը հանգեցրած` Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքում։ Խորհրդային իշխանությունների դեմ պայքարող գլխավոր ռազմաքաղաքական ուժը «Սպիտակ շարժում»-ն էր, որը միավորում էր բոլշևիկների բռնատիրությունը չհանդուրող սոցիալիստներին, դեմոկրատներին և մոնարխիստներին՝ «Անբաժանելի և միասնական Ռուսաստան» գաղափարախոսության ներքո։ 1918 թվականի մարտի 3-ին նոր իշխանությունները Բրեստ-Լիտովսկում ստիպված են լինում կնքել խայտառակ ծանր պայմաններով հաշտություն՝ հակառակորդներին զիջելով Ուկրաինան, Լեհաստանը, Մերձբալթյան տարածաշրջանը և Ֆինլանդիան։
Իսկ երկրում սկզբնավորված քաղաքացիական անհնազանդություններն ավարտվում են կարմիր ահաբեկչությամբ, որի ժամանակ Խորհրդային պետության ներքին ու արտաքին թշնամիների դեմ ձեռնարկվում է արտակարգ միջոցառումների համակարգ, կիրառվում սաբոտաժը, դիվերսիա, ինչպես նաև կուսակցական-պետական գործիչների դեմ տեռորիստական գործունեությունը։ Այս քայլերը նպատակ ունեին վերացնել երկրում կապիտալիզմի վերականգնման փորձերը ։
Խորհրդային Միություն
1922 թվականի դեկտեմբերի 22-ին, Մոսկվայում տեղի ունեցած համաժողովի ժամանակ, ՌԽՖՍՀ-ի, Ուկրաինական ԽՍՀ-ի, Բելառուսական ԽՍՀ-ի և ԱԽՖՍՀ-ի պատվիրակությունների միջև ստորագրվում է պայմանագիր` ԽՍՀՄ կազմավորման վերաբերյալ։ Այդ փաստաթուղթը հաստատվում է նույն թվականի դեկտեմբերի 30-ին՝ խորհուրդների 1-ին համամիութենական համագումարի ժամանակ։ Այսպիսով՝ պատմության թատերաբեմ է դուրս գալիս աշխարհի առաջին սոցիալիստական գաղափարախոսությամբ զարգացող երկիրը։ ԽՍՀՄ-ի կազմի մեջ մտնում էին սահմանադրորեն «ինքնիշխան» տասնհինգ հանրապետություններ, որոնք էին Ռուսաստանը, Ուկրաինան, Բելառուսը, Մոլդովան, Լատվիան, Էստոնիան, Լիտվան, Հայաստանը, Վրաստանը, Ադրբեջանը, Ուզբեկստանը, Ղրղզստանը, Ղազախստանը, Տաջիկստանը և Թուրքմենստանը։ Հռչակագրում նշվում էր այն մասին, որ ԽՍՀՄ-ն կառուցված է ազգերի ինքնորոշման անօտարելի սկզբունքի հիման վրա և ցանկցած պետություն ազատ է տնօրինել միության կազմում մնալու իր որոշումը։ Այնուամենայնիվ, այս օրենքը միանշանակ ունեցել է ձևական բնույթ։
Վլադիմիր Լենինի մահից հետո՝ 1923 թվականին, երկրի ղեկավար շրջանակներում սկսվում է իշխանության հասնելու համար խիստ քաղաքական պայքար։ Այս հակամարտության արդյունքում երկրում հաստատվում է ավտորիտարիզմ, որն Իոսիֆ Ստալինի կողմից օգտագործվում էր միահեծան իշխանություն ստեղծելու նպատակով։ 1929 թվականին Ստալինյան վարչակարգի զոհ է դառնում «համաշխարհային հեղափոխության» ականավոր գործիչ Լև Տրոցկին, իսկ ԽՍՀՄ-ն վերջնականապես որդեգրում է Վլադիմիր Լենինի կողմից իմպերիալիզմի դարաշրջանի առանձնահատկություններին համապատասխան զարգացրած գիտական սոցիալիզմի գաղափարախոսությունը։ Արդյունքում՝ տասնյակ հազարավոր մարդիկ դատարարտվում են մահապատժի և աքսորի, ենթարկվել բռնաճնշումների ։
Խորհրդային Միության բոլշևիկյան կառավարությունն աչքի էր ընկնում իր խիստ կրոնատյաց քաղաքականությամբ ։ Բռնազավթվում էին տաճարապատկան հողերն ու կալվածքները, հավատացյալները հալածվում էին, իսկ ուսումնական հաստատություններում քարոզվում էր գիտական աթեիզմ ։ ԽՍՀՄ գոյության հիմքում ընկած էին Կառլ Մարքսի և Ֆրիդրիխ էնգելսի կողմից ստեղծված կոմունիզմի և սոցիալիզմի հայեցակետերը ։ Վերջիններիս գաղափարական նպատակը պրոլետարիատի վերափոխումն էր բուրժուազիայի դեմ պայքարող ինքնուրույն դասակարգային ուժի։
Հայրենական մեծ պատերազմ
Մեծ Բրիտանիայի և Ֆրանսիայի անտարբերության պայմաններում Գերմանիայում իշխանության եկած նացիստները կարողանում է անեքսիայի ենթարկել Ավստրիան և Չեխոսլովակիան՝ համակված լինելով համաշխարհային գերիշխանության հասնելու անսանձ ձգտումով։ Այդ նպատակի իրագործման ճանապարհին Գերմանիայի կառավարությունը դաշնակցում էր Խորհրդային պետության արևելյան ախոյան Ճապոնական կայսրության հետ։ 1939 թվականի օգոստոսին ԽՍՀՄ-ի և Երրորդ Ռայխի միջև կնքվում է Մոլոտով-Ռիբենտրոպ պակտը, որն ինքնին ենթադրում էր փոխադարձ չհարձակման և դաշնակցության նախապայմաններ։ Կողմերը ունեին նաև ներքին պայմանավորվածություն Արևելյան Եվրոպայի բաժանման կապակցությամբ։
1939 թվականի սեպտեմբերի 1-ին գերմանական ուժերը ներխուժում են Լեհաստան․ վերջինիս պաշտպանությամբ հանդես են գալիս Ֆրանսիան և Մեծ Բրիտանիան, ովքեր վերջնագիր են ներկայացնում Ադոլֆ Հիտլերի կառավարությանը։ Միևնույն ժամանակահատվածում խորհրդային կարմիր բանակն օկուպացնում է արևմտյան Ուկրաինան, Հերցայի շրջանը և ապա արևելքից Լեհաստանը ինտերվացիայի ենթարկելով զինակցում Երրորդ Ռայխին։ Նոյեմբերի 30-ին ԽՍՀՄ-ն պատերազմ է հայտարարում Ֆինլանդիային, որի արդյունքում որակվում է ագրեսոր և հեռացվում Ազգերի լիգայից։ Ռազմական առճակատումների արդյունքում կարմիր բանակը վերստին զբաղեցնում է Մերձբալթյան տարածաշրջանը, իսկ ավելի հարավում նաև Բեսարաբիան։ 1941 թվականի հունիսի 22-ին Ադոլֆ Հիտլերը խախտում է խորհրդա-գերմանական փոխադարձ չհարձակման պայմանագիրը և աննախադեպ մեծ քանակության զինուժով պատերազմ հայտարարում ԽՍՀՄ-ին ։ Սկսվում է խորհրդային ժողովուրդների Հայրենական մեծ պատերազմը՝ միաժամանակ նաև ամբողջ աշխարհամարտի ամենաարյունարբու շրջանը։ Հակամարտության սկզբնամասում հաջողությունները նացիստների կողմն էին, սակայն Մոսկվայի ճակատամարտում կրած ռազմավարական պարտությունից հետո ԽՍՀՄ-ն նախաձեռնությունը վերցնում է իր ձեռքը։ 1942–1943 թվականներին գերմանական վերմախտը ջախջախվում է մարդկության պատմության ամենախոշոր ճակատամարտում՝ Ստալինգրադի դաշտում ։ 1943 թվականի ամռանը խորհրդային ուժերը հաղթանակ են տանում նաև Կուրսկի վճռորոշ ճակատամարտում։ Միևնույն ժամանակահատվածում գերմանական մի քանի դիվիզիաներ՝ ֆիննական և իսպանական ուժերի օժանդակությամբ, շրջափակել էին Լենինգրադը ։ 872 օր շարունակ ռուսների հյուսիսային մայրաքաղաքը դիմակայում է շրջափակմանը, իսկ 1943 թվականի հունվարի 18-ին խորհրդային ուժերը հասնում են Լենինգրադ և ճեղքում «առանցքի ուժեր»-ի պաշարումը։
Իոսիֆ Ստալինի ղեկավարած պետության զինված ուժերը՝ Գեորգի Ժուկովի և Կոնստանտին Ռոկոսովսկու ղեկավարությամբ, 1944-1945 թվականին ոչ միայն ազատագրում են Ռուսաստանը, այլև զբաղեցնում են Արևելյան Եվրոպայի գերմանահպատակ տարածքները և 1945 թվականին պաշարում Գերմանիայի մայրաքաղաք Բեռլինը։ Նույն տարվա օգոստոսին խորհրդային զորքերը տապալում են Մանջոու-Գոյի խամաճիկային պետությունը՝ ճապոնացիներին դուրս մղելով արևելյան Չինաստանից և Կորեա թերակղզու հյուսիսից։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո ԽՍՀՄ-ն Միացյալ Նահանգների, Մեծ Բրիտանիայի և Չինաստանի հետ միասին ճանաչվում է հաղթանակած կողմ և ձևավորում դաշնակից տերությունների «մեծ քառյակ»-ը ։ Հաջորդիվ վերջիններս դառնում են ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի համանախագահող երկրներ ։ Երկրորդ աշխարհամարտի շրջանակներում խորհրդային կողմը ունենում է ավելի քան 25 միլիոն մարդկային կորուստ, որը կազմում է ընդհանուր զոհերի շուրջ մեկ երրորդը ։ Պատերազմի արդյունքում ԽՍՀՄ տնտեսությունն ու ենթակառուցվածքներն անկում են ապրում, երկիրը բռնում է ետադիմական ուղի ։ Այնուամենայնիվ, համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո Խորհրդային Միությունը հայտնի է դառնում որպես մայրցամաքային ռազմական գերտերություն ։
Սառը պատերազմ
Աշխարհամարտի ավարտից հետո Պոտսդամի վեհաժողովում քննարկվում է կարմիր բանակի կողմից զբաղեցված պետությունների ճակատագիրը։ Արևելյան և Կենտրոնական Եվրոպայի օկուպացված երկրներում, մասնավորապես՝ Լեհաստանում, Չեխոսլովակիայում, Բուլղարիայում, Հունգարիայում, Բուլղարիայում, Ռումինիայում, Ալբանիայում և Արևելյան Գերմանիայում, ԽՍՀՄ հովանու ներքո հաստատվում է կոմունիստական և սոցիալիստական վարչակարգ։ Դառնալով աշխարհի երկրորդ միջուկային տերությունը՝ Խորհրդային Միությունը որպես Հյուսիսատլանտյան դաշինքի (ՆԱՏՕ) հակակշիռ ստեղծում է Վարշավայի պայմանագրի կազմակերպությունը։ Այսպիսով, սկսվում է քաղաքական և գաղափարական առճակատումների ժամանակաշրջանը` մի կողմից ԽՍՀՄ-ի և սոցիալիստական ճամբարի երկրների, իսկ մյուս կողմից արևմուտքի երկրների միջև, որը 1947 թվականին ստանում է «Սառը պատերազմ»անվանումը։ Այն ուղեկցվում էր սպառազինությունների մրցավազքով և երկրագնդի տարբեր հատվածներում տեղային բախումներով։ ԽՍՀՄ-ն իր գոյության ընթացքում մշտապես աջակցում է աշխարհի տարբեր կետերում բռնկված հեղափոխական շարժումներին, այդ թվում՝ Չինաստանի նորաստեղծ ժողովրդական հանրապետությանը, ժողովրդադեմոկրատական Կորեայի հանրապետությանը, իսկ ավելի ուշ նաև Կուբային ։ Նիկիտա Խրուշչովի կառավարմամբ սկսվում է Խորհրդային Միության «ձնհալի» ժամանակաշրջանը։ Վերջինս քննադատում է Ստալինի կուլտի պաշտամունքը և վերականգնում բռնաճնշումներին զոհ գնացած մարդկանց արժանապատվությունը։ Վերջինս մեծ ուշադրությում է դարձնում ժողովրդի կենսամակարդակի բարձրացման, գյուղատնտեսության զարգացման, բնակարանային շինարարության և թեթև արդյունաբերության հետ կապված խնդիրներն ու հարցերը ։ Գիտական և արդյունաբերական ուժերի, գիտության և տեխնիկայի առանձին ուղղությունների վրա նյութական միջոցների կենտրոնացումը, թույլ տվեցին իրագործել և հասնել նշանակալի ձեռքբերումների։ 1954 թվականին ստեղծվում է աշխարհում առաջին ատոմային էլեկտրակայանը, 1957 թվականին Երկրի ուղեծիր է հանվում առաջին արհեստական արբանյակը, իսկ չորս տարի անց՝ առաջին տիեզերանավը` առաջին տիեզերագնացով։ 1964 թվականին Նիկիտա Խրուշչովը հեռացվում է իշխանությունից, իսկ ԽՄԿԿ կենտրոնական կոմիտեի գլխավոր քարտուղարի պաշտոնը ստանձնում է Լեոնիդ Բրեժնևը։ Բրեժնևյան լճացման ժամանակաշրջանում խորհրդային ուժերը ԱՄՆ ԶՈւ-ի դեմ պատերազմում են Վիետնամում և Աֆղանստանում։ 1985 թվականի մարտին՝ Կոնստանտին Չեռնենկոյի մահվանից հետո, երկրի իշխանության գլուխ անցնում է Միխայիլ Գորբաչովը։ Նրա իշխանավարումը նշանավորվում է վերակառուցման նախադրյալների ի հայտ գալով։ Նրա օրոք է կենսագործվում նաև գլասնոստը՝ վերակառուցման ժամանակաշրջանում հռչակված հասա­րակության գործունեության կարևորագույն ժաղովրդավարական սկզ­բունքներից մեկը։
Միխայիլ Գորբաչովի կողմից իրականացվող վերակառուցման քաղաքականությունը բերեց քաղաքական և տնտեսական ոլորտներում երկրի կառավարումը կորցնելուն, ներքաղաքական դրության կտրուկ սրմանը, մի շարք ազգամիջյան բախումների, Վարշավյան դաշինքի և Տնտեսական փոխօգնության խորհրդի փլուզմանն ու խորհրդային հանրապետությունների ազատատենչ ձգտումներին։ 1991 թվականի դեկտեմբերի 8-ին ԽՍՀՄ-ն անկում է ապրում։
Ռուսաստանի Դաշնություն
1991 թվականի հունիսին Բորիս Ելցինը դառնում է Ռուսաստանի առաջին նախագահը, իսկ նորաստեղծ Դաշնությունը միջազգային իրավական հարթությունում ճանաչվում է որպես Խորհրդային Միության միակ և օրինական իրավահաջորդ։ ԽՍՀՄ-ի փլուզումից հետո հետխորհրդային երկրներում, այդ թվում և Ռուսաստանում, տեղի են ունենում լայնածավալ բարեփոխումներ, որոնք կապված էին կապիտալիստական հարաբերությունների զարգացման հետ։ Մասնավորապես՝ տեղի է ունենում շուկայի և առևտրի ազատականացում, որը կարևոր նախադրյալ էր տնտեսական զարթոնքի համար ։ Այնուամենայնիվ, կտրուկ փոփոխություններն ուղեկցվում են տնտեսական ճգնաժամերով (1990–1995 թվականներին), որն էլ արտահայտվում է ՀՆԱ-ի բացասական (շուրջ 50% նվազում) ցուցանիշներում ։ Տնտեսության լճացումը հանգեցնում է ծառայությունների ոլորտի փլուզմանը, ծնելիության մակարդակի նվազմանն ու մահացության մակարդակի աճին ։