cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Medieval II: Total War
Մոդիֆիկացիաները (մոդերը)
Քանի որ խաղը ծրագրավորողները օգտագործողներին թողել են խաղի ֆայլերը փոփոխելու հնարավորությունը, Medieval II: Total War-ի մոդիֆիկացիաների (մոդերի) զգալի քանակություն է լույս տեսել։ Մոդերում, համամատած բնօրինակի հետ, բարելավված է ոչ միայն գրաֆիկական մասը, այլև համակարգչային հակառակորդի գործողությունները մարտադաշտում։ Իրականացված են նաև մի քանի թեմատիկ ծրագրեր, որոնցում ամբողջությամբ փոփոխված են հաշվեկշիռը և խաղային պրոցեսը։ Խաղի երկրպագուների հսկայական հետաքրքրությունը մոդիֆիկացիաների նկատմամբ խթան է հանդիսանում Total War ամբողջ սերիայի զարգացման համար։
Ցանցային խաղը
Ցանցային հակամարտությունները տեղի են ունենում GameSpy-ի պաշտոնական սերվերում։ Մեկ ճակատամարտում միաժամանակ կարող են մասնակցել մինչև ութ մասնակիցներ (չորսը չորսի դիմաց)։ Ցանցով խաղի համար անհրաժեշտ է գրանցվել gamespyid.com կայքում և ունենալ խաղի նույն տարբերակը (վերսիան), ինչ որ հակառակորդները։ Kingdoms ադդոնի համար (ինչպես նաև մի շարք մոդերում) նախատեսված է քայլափոխային ցանցային խաղը կամպանիայում (հոթ-սիթ)։
Հղումներ
Կատեգորիա:Total War սերիայի համակարգչային խաղեր Կատեգորիա:2006 տեսախաղեր Կատեգորիա:Windows տեսախաղեր
Իվանովկա (գյուղ, Պոչինկովսկի շրջան)
Իվանովկա (Ивановка), գյուղ Ռուսաստանի, Սմոլենսկի մարզի Պոչինկովսկի շրջանի կազմում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Պոչինկովսկի շրջանի բնակավայրեր
(4952) Կիբեշիգեմարո
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1990 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Ացուշի Սուգիեի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Ռոտորային շարժիչ
Ռոտորային շարժիչ, ներքին այրման շարժիչ, որում այրվող գազերի էներգիան փոխակերպվում է մեխանիկականի՝ իրանի նկատմամբ պտտական կամ պտտական-հետադարձ շարժում կատարող ռոտորի միջոցով։ Ռոտորային շարժիչի ստեղծման գաղափարն առաջ է քաշվել 16-րդ դար, գործող նմուշի պատրաստման առաջին փորձը կատարվել է 1799-ին, սակայն գործնականորեն պիտանի շարժիչները ի հայտ են եկել 1957-ին։ Աշխատանքի ընթացքում ռոտորի և իրանի մակերևույթներով կազմված խոռոչների ծավալները պարբերաբար փոփոխվում են՝ անընդհատ կրկնվում են աշխատանքային մարմնի սեղմման և ընդարձակման ցիկլերը։ Այսպիսով, Ռոտորային շարժիչում հնարավոր են նույն աշխատանքային պրոցեսները (երկ- և քառատակտ), որոնք բնորոշ, են ներքին այրման մխոցավոր շարժիչներին։ Արդի ռոտորային շարժիչները պատրաստում են ինչպես մեկ, այնպես էլ երկու և երեք աշխատանքային սեկցիաներով (ընդհանուր արտակենտրոնավոր լիսեռի վրա տեղադրված 2 կամ 3 ռոտոր)։
Կատեգորիա:Ներքին այրման շարժիչ
Արա Վարդանյան
Արա Վարդանի Վարդանյան, «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամի գործադիր տնօրենի պաշտոնը զբաղեցրել է 2009 թվականի մայիսից 2018 թվականը ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:1977 ծնունդներ Կատեգորիա:Երախտագիտության մեդալակիրներ
Լեղապիգմենտներ
Լեղապիգմենտներ, ներկող նյութեր, որոնք պարունակվում են լեղու, աննշան քանակությամբ նաև արյան և հյուսվածքների մեջ։ Գոյանում են հեմոգլոբինի քայքայումից, ողնաշարավոր կենդանիների և մարդու լյարդի, փայծաղի, ոսկրածուծի մակրոֆագերում։
Կարևոր լեղապիգմենտներից են՝ բիլիվերդինը, բիլիռուբինը, ուրոբիլինը։ Բիլիվերդինը՝, կանաչ բյուրեղներ են, մոլ. զանգվածը՝ 522,67, հայտնաբերվել է նաև որոշ անողնաշարավորների (որդեր, խեցգետնանմաններ, միջատներ) օրգանիզմում։ Բիլիվերդինի վերականգնումից առաջանում է բիլիռուբին՝, մոլ. զանգվածը՝ 584,68, դարչնագույն բյուրեղներ են։ Լեղածորանների խցանման դեպքում դժվարանում է լեղու անցումը դեպի 12-մատնյա աղիք, և բիլիռուբինի խտությունն արյան մեջ բարձրանում է, անցնում մեզի մեջ։ Այդ պատճառով բիլիռուբինի որոշումն արյան և մեզի մեջ ունի ախտորոշիչ նշանակություն։ Ուրոբիլինը դեղին գույնի նյութ է, ստացվում է ուրոբիլինոգենից՝ լույսի և օդի ազդեցությամբ։
Գիտակցության հոսք
Գիտակցության հոսք, նկարագրության ձև կամ միջոց, որը փորձում է արտահայտել մտքերի և զգացողության բազմազանությունը։ Գոյություն ունի նաև մեկ այլ տերմին ներքին մենախոսություն, որն 1890-ին առաջին անգամ օգտագործեց Վիլյամ Ջեյմսը իր Հոգեբանության սկզբունքները աշխատության մեջ, գիտակցության հոսք տերմինն առաջինը կիրառեց Մեյ Սինկլեյրը, գրաքննադատության մեջ։
Մոդեռնիզմը և գիտակցության հոսքը
19-րդ դարավերջը և 20-րդ դարասկիզբը Եվրոպայում և Ամերիկայում նշանավորվում է մարդկանց աշխարհընկալման և իրականության հանդեպ իրենց վերաբերմունքի փոփոխությամբ։
Մեծ բացահայտումներն ու հայտնագործությունները միջուկային ֆիզիկայի, ռադիոտեխնիկայի և հաղորդակցական տեխնոլոգիաների ոլորտում, բշժկության, հոգեբանության և գիտության այլ ճյուղերի աննախադեպ զարգացումը, ինչպես նաև աշխարհաքաղաքական իրավիճակը և դրանով պայմանավորված սոցիալ-տնտեսական փոփոխությունները ստիպում են նոր՝ 20-րդ դարի մարդկանց վերանայել և փոխել իրենց նախկին պատկերացումները իրականության օրենքների և աշխարհի մասին։
Այսպիսի փոփոխությունները չէին կարող չանդրադառնալ մշակույթի, արվեստի զարգացման վրա. տեղի է ունենում մշակութային պարադիգմի՝ հարացույցի փոփոխություն։ Վերածննդի և Լուսավորության դարաշրջաններից եկող ներդաշնակ աշխարհի պատկերը, որի կենտրոնում մարդասիրական իդեալներն են, քաղաքակիրթ մարդն է՝ հոգևորի, բանականության և բարոյականության մարմնացումը, և, որը կարելի է ներկայացնել որպես մշակույթի մարդակենտրոն հարացույց, դուրս է մղվում մեկ այլ հարացույցի կողմից, որի համար առաջնային է այն գաղափարը, որ քաղաքակրթությունը անխուսափելիորեն ծնունդ է տալիս ավերիչ և քաոսային ուժերի։ Այս նոր մշակութային հարացույցի հիմքում ընկած է ոչ թե քաղաքակրթությունը, այլ բնականությունը, որը ներկայանում է որպես չհամակարգված երևույթ՝ քաոս։
20-րդ դարասկզբին Եվրոպայում ձևավորված այս հզոր մշակութային շարժումը, Արևմտյան մշակույթի անցումը դեպի նոր որակական մակարդակ պատմությանը հայտնի է «ՄՈԴԵՌՆԻԶՄ» անունով։
Մոդեռնիստները նոր շունչ, նոր ձև ու բովանդակություն են հաղորդում 20-րդ դարի գեղարվեստական մտքին ու մտածողությանը՝ դեմ գնալով դարերի հնություն ունեցող նորմերին ու ավանդույթներին։ Փշրելով ռեալիստական գրականության կողմից պարտադրված շղթաներն ու կապանքները՝ մոդեռնիստ գրողները խիզախորեն կոտրում են գեղարվեստական տեքստի կառուցման հին «ռազմավարական» հնարների ու մեթոդների կարծրատիպերը։
Մոդեռնիզմը՝ որպես գրական և մշակութային գաղափարախոսություն, շեշտադրում է ժամանակակից աշխարհին բնորոշ ընդհանուր աններդաշնակությունը, այդ աշխարհում ապրող անհատի՝ անկայուն վիճակը, շփոթմունքն ու հուսալքությունը, հավատի կորուստը, նրա օտարացումը հասարակությունից։ Ըստ մոդեռնիստների՝ նախորդ դարի արվեստագետները, ովքեր պատկերում էին աշխարհն ու մարդկանց ռեալիստական մեթոդներով, անկարող են եղել պատկերել մարդուն՝ որպես ՄՏԱԾՈՂ էակ, անհատ՝ իր զգացմունքներվ, հույզերով և մտքերով։ Ի հակադրություն ռեալիստների՝ մոդեռնիստները ձգտում էին պատկերել անհատի ներարշխարհը՝ հոգեկան ապրումները, հոգեբանական վախերը, շփոթմունքները, բարդույթներն ու նմանատիպ պատնեշների հաղթահարումը։ Թերևս մոդեռնիստների հենց այս ձգտումների արդյունքը կարելի է համարել «ԳԻՏԱԿՑՈՒԹՅԱՆ ՀՈՍՔ» գրական մեթոդի ներմուծումը։
Գիտակցության հոսքը որպես գրական մեթոդ
Գիտակցության հոսքը համարվում է 20-րդ դարի գեղարվեստական գրականության ամենահատկանշական առանձնահատկություններից մեկը։ Այս մեթոդը կյանքի է կոչվել այնպիսի նշանավոր գրողների կողմից, ինչպիսիք են Ջեյմս Ջոյսը, Վ. Վուլֆը, Վ. Ֆոլքները, Դ. Ռիչարդսոնը, Թ. Էլիոթը և այլք։
Դենիել Սիմոն Բրեդբերի
Դենիել Սիմոն Բրեդբերի, ամերիկացի երգչուհի Տեխաս նահանգից, որը ստեղծագործում է քանթրի երաժշտական ոճում ։ Նա դարձել է NBC հեռուստաալիքով հեռարձակվող The Voice հեռուստանախագծի չորրորդ եթերաշրջանի հաղթող՝ դառնալով The Voice-ի պատմության մեջ ամենաերիտասարդ հաղթողը, մինչ Սոյեր Ֆրեդերիքսը կհաղթեր ութերորդ եթերաշրջանը։ Նրա դեբյուտային ձայնասկավառակը՝ «Դենիել Բրեդբերին» «The Heart of Dixie»-ի հետ միասին թողարկվել է 2013 թվականի նոյեմբերի 25-ին։ 2017 թվականի հունիսի 2-ին Բրեդբերին թողարկել է իր նոր երգը՝ «Sway»-ը, որն իր երկրորդ ձայնասկավառակի՝ «I Don't Believe We've Met»-ի գլխավոր երգն էր՝ թողարկված 2017 թվականի դեկտեմբերի 1-ին։
Վաղ կյանք
Բրեդբերին ծնվել է 1996 թվականի հուլիսի 23-ին Հյուստոնում, Տեխաս՝ Դենի Բրեդբերիի և Գլորիա Մարտինեզի ընտանիքում, բայց շուտով ընտանիքը տեղափոխվել է Կիպրես, որտեղ էլ հաճախել է ավագ դպրոց ։
Գիտակցության հոսք
Գիտակցության հոսքը որպես գրական մեթոդ
«Գիտակցության հոսք» հասկացությունն իր արմատներով կապված է փիլիսոփայության և հոգեբանության հետ։ Այս տերմինն առաջին անգամ կիրառվել է ամերիկացի փիլիսոփա և հոգեբան Վ. Ջեյմսի կողմից իր «Հոգեբանության սկզբունքները» ("The Principles of Psychology" (1890)) աշխատության մեջ։ Նա նշում է, որ մարդկային գիտակցությունը նման է «գետի» կամ «հոսանքի», որում մտքերը, զգացմունքները, ապրումները, զուգորդումները շարունակաբար բաժանվելով և միախառնվելով հոսում են, հետևաբար, ճիշտ կլինի գիտակցության մասին խոսելիս կիրառել «գիտակցության հոսք» տերմինը (W. James։1890)։
Գիտակցության հոսքի համար տեսական հիմք են հանդիսանում Զիգմունդ Ֆրեյդի և Կ. Յունգի տեսությունները։ Այս մեթոդի միջոցով վեր է հանվում կերպարների «գիտակցության իրականությունը»։ Գրողն այս հնարի միջոցով կերտում է մի յուրօրինակ գեղարվեստական աշխարհ, որն «ապրում է» միայն իրեն հատուկ օրենքներով։
Դենիել Սիմոն Բրեդբերի
The Voice (2013)
2013 թվականի մարտի 25-ին կույր լսումներ փուլի ժամանակ Բրեդբերին հանդես է եկել Թեյլոր Սվիֆթի «Mean» երգով՝ ստիպելով Ադամ Լևինին, Բլեյք Շելթոնին և Աշերին հետ շրջվել։ Բրեդբերին ընտրեց Շելթոնին և հայտնվեց նրա թիմում։ Մենամարտեր փուլում Բրեդբերին մրցում էր Կարոլինա Գլեյսերի հետ՝ կատարելով «Put Your Records On» երգն՝ արդյունքում Բրեդբերին անցավ նոկաուտ փուլը, որտեղ ներկայացավ «Jesus Take The Wheel» երգով՝ մրցելով Թեյլոր Բեքհամի հետ և արդյունքում Բլեյքն ընտրեց Բրեդբերիին, իսկ Թեյլորը դուրս մնաց նախագծից։ Հաջորդ փուլում Բրեդբերին կատարեց «Maybe It Was Memphis» երգը։ Ամերիկացիները, քվեարկելով Բրեդբերիի օգտին, իրենց ձայների մեծամասնությունը տվեցին նրան, որի արդյունքում վերջինս անցավ հաջորդ փուլ։ Հաջորդ շաբաթ քանթրի երգչուհին երգեց Քերի Մարի Անդերվուդի «Wasted» երգի այլընտրանքային տարբերակը, իսկ մյուս անգամ՝ «Heads Carolina, Tails California» երգի այլընտրանքային տարբերակը, որը դարձավ այդ եթերաշրջանի և այդ փուլի առաջին երգը, որ հասել է iTunes հիթ շքերթի թոփ 10-ը ։
Գիտակցության հոսք
Գիտակցության հոսքը որպես գրական մեթոդ
Գիտակցության հոսքը՝ որպես գրական մեթոդ, մերժում է պատճառի և հետևանքի դարավոր կապը, ժամանակի և տարածության ավանդական հարաբերությունները։ Իրականությունը՝ արդեն վատնած իր զարգացման տրամաբանությունն ու հետևողականությունը, մասերի է բաժանվում։ Իրականության հայելու փշրված կտորտանքներն իրենց մոզաիկ արտացոլումն են գտել Ջ. Ջոյսի, Վ.Վուլֆի, Ֆ. Կաֆկայի, Վ. Ֆոլքների և այլոց կերտած կերպարների գիտակցության մեջ։
Դենիել Սիմոն Բրեդբերի
The Voice (2013)
Հաջորդ գալահամերգի ժամանակ Բրեդբերին երգեց «Grandpa (Tell Me 'Bout the Good Ol' Days)» երգի այլընտրանքային տարբերակը, իսկ հաջորդին՝ Փեմ Թիլիսի «Shake the Sugar Tree»-ն, որն ընտրվել է իր մարզչի՝ Բլեյք Շելթոնի կողմից։ Այդ շաբաթ նա նաև կատարեց Սարա Էվանսի «A Little Bit Stronger» երգի այլընտրանքային տարբերակն՝ այն ավարտելով բարձր նոտաներով։ Հաջորդին Բրեդբերին ներկայացրեց «Please Remember Me» և «Who I Am» երգերը, որոնք հասան վեցերորդ և չորրորդ հորիզոնականներին iTunes հիթ շքերթում։ «Who I Am» երգի կատարման ժամանակ նա իջավ բեմից՝ քայլելով դեպի իրենով հպարտացող մորը, հորը և խորթ մորը ։ Եզրափակիչ փուլում Բրեդբերին երգեց «Timber, I'm Falling In Love» երգը իր մարզչի՝ Բլեյք Շելթոնի հետ միասին։ Նա կրկին հանդես եկավ «Maybe It Was Memphis» երգով, որն այս անգամ հայտնվեց iTunes հիթ շքերթի թոփ 10-ում։ Վերջում Բրեդբերին երգեց «Born to Fly» երգը, որից հետո նա ճանաչվեց The Voice հեռուստանախագծի չորրորդ եթերաշրջանի հաղթողը ։ Նա The Voice-ի պատմության մեջ միակն էր, ում երգերն այդքան մեծ հաջողություններ գրանցեցին հիթ շքերթներում։ Նա նախագծի պատմության մեջ ամենաերիտասարդ հաղթողն էր՝ լինելով ընդամենը 16 տարեկան ։ Հետագայում այս տիտղոսը վերցրեց Բրայն Քարտելին, ով հաղթել է The Voice հեռուստանախագծի 14-րդ եթերաշրջանը, երբ նա ընդամենը 15 տարեկան էր։
2013-14․ Դենիել Բրեդբերի
2013 թվականի հունիսի 19-ին, երբ Բրեդբերին հաղթեց The Voice հեռուստանախագիծը, նա պայմանագիր կնքեց Big Machine Records-ի հետ ։ Նրա դեբյուտային երգը՝ «The Heart of Dixie»-ն, թողարկվել է 2013 թվականի հուլիսի 16-ին ։ Բրեդբերիի առաջին ստուդիական ձայնասկավառակը՝ «Դենիել Բրեդբերին», թողարկվել է 2013 թվականի նոյեմբերի 25-ին ։ 2013 թվականի սեպտեմբերի 14-ին Բրեդբերին հանդես է եկել WGTY Great Country-ի բեմում՝ երգելով իր նոր ձայնասկավառակից 4 երգ՝ «Young in America», «Dance Hall», «Never Like This» և «Daughter of a Working Man» ։ Բրեդբերին նոյեմբերի 12-ին ներկայացրել է իր դեբյուտը Grand Ole Opry ռադիոհաղորդման ժամանակ Նեշվիլի պատմական բեմի վրա ։ 2013 թվականի նոյեմբերի 17-ին Բրեդբերին երգել է Միացյալ Նահանգների Գրան պրի ավտոմրցարշավի բացման արարողության ժամանակ ։ Նրա՝ «My Day» երգը ներկայացվել է 2014 թվականին Սոչիում կազմակերպված Ձմեռային օլիմպիական խաղերի ժամանակ ։
Գիտակցության հոսք
Գիտակցության հոսքը որպես գրական մեթոդ
Գիտակցության հոսքի մասին կարծիքներն առավել քան հակասական Էին։ Որոշ գրաքննադատներ գտնում էին, որ հոգեբանության մեր կիրառելի հիմնադրույթների ներմուծումը գրական ստեղծագործությունը հեռացնում էր գրականությունից և տանում դեպի գիտություն՝ հերոսներին կտրելով իրենց կյանքից և ներկայացնելով որպես նորարարական հնարների մեկուսացված «փորձաճագար»։ Այնուամենայնիվ, տարիների հեռավորությունից ընթեցողների ու գրաքննադատների մեծամասնությունը չի կիսում նշված կարծիքը։
Դենիել Սիմոն Բրեդբերի
2013-14․ Դենիել Բրեդբերի
Բրեդբերին 2014 թվականի մարտի 20-ին Հանթեր Հեյսը հրավիրել է վերջինիս՝ որպես հատուկ հյուր ներկայանալու նրա՝ «We're Not Invisible» շրջագայության ժամանակ ։
2015- մեր օրերը․ «Friend Zone» և «I Don't Believe We've Met»
Naked Mag-ին տված իր վերջին հարցազրույցի ժամանակ Բրեդբերին հաստատել է, որ երգեր է գրում իր երկրորդ ձայնասկավառակի համար և հուսով է, որ այն կթողարկվի 2015 թվականին ։ 2015 թվականի օգոստոսի 23-ին նա իր թվիթթերյան էջում գրել է, որ 2015 թվականի օգոստոսի 18-ին կթողարկի իր երկրորդ ստուդիական ձայնասկավառակից՝ «Friend Zone»-ից առաջին երգը։
Գիտակցության հոսք
Գիտակցության հոսքը որպես գրական մեթոդ
Գիտակցության հոսքը կապանքազերծում է մինչ այդ գրական երկերի խորքերում թաքնված մարդուն՝ անհատին՝ բացահայտելով նրա ներաշխարհը, ներքին խոսքն ու միտքը։ Գիտակցության հոսքի միջոցով ընթերցողներն ու հերոսները կանգնում են դեմառդեմ. միջնորդի՝ հեղինակի դերը մինիմալացված է։ Կերպարների գիտակցության հոսքը՝ ողողված իրականության մասին հիշողությունների պատառիկներով, խոհերով, զգացումներով, ապրումներով և անհամար զուգորդումներով, ընթերցողների համար նկարում է իրական աշխարհի յուրօրինակ մի կտավ՝ «կենդանի, ապրող ու շնչող»։ Այս տեխնիկան թույլ է տալիս, որ ընթերցողը, մուտք գործելով հերոսների գիտակցության, նրանց մտքերի աշխարհ, ինքնուրույն եզրահանգումներ կատարի կերպարների և նրանց հետ տեղի ունեցող իրադարձությունների մասին։
Դենիել Սիմոն Բրեդբերի
2015- մեր օրերը․ «Friend Zone» և «I Don't Believe We've Met»
2017 թվականին Բրեդբերին վերջապես թողարկել է «Sway» անունով երգը։ Բրեդբերին հայտարարել է, որ այս երգը կլինի իր առաջիկա ձայնասկավառակի՝ «I Don't Believe We've Met»-ի գլխավոր երգը ։
Գիտակցության հոսք
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Գիտակցություն Կատեգորիա:Գրականագիտություն
Դենիել Սիմոն Բրեդբերի
Արվեստ
Բրեդբերիի երաժշտական ճաշակի ձևավորման մեջ մեծ ազդեցություն են ունեցել Քերի Մարի Անդերվուդը, Թեյլոր Սվիֆթը, Միրանդա Լամբերտը և Մարտինա Մաքբրայդը ։ Բացի քանթրի ոճից, Բրեդբերին լսում է նաև հիփ հոփ, ռիթմ ընդ բլյուզ, փոփ ոճերի և լատինական երաժշտություն։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի երգչուհիներ Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի երգիչներ Կատեգորիա:21-րդ դարի երգիչներ
Հայոց ցեղասպանության ժխտում
Հայոց ցեղասպանության ժխտում, որոշ երկրներում արգելված պնդումներ, համաձայն որոնց Թուրքիայում Հայոց ցեղասպանություն տեղի չի ունեցել, և կամ հայերի կոտորածները չեն կրել պետականորեն կազմակերպված բնույթ։ Այս տեսակետը, որ մասնավորապես պաշտպանվում է պաշտոնական Թուրքիայի կողմից, բազմիցս քննադատվել է ճանաչված պատմաբանների և ցեղասպանության մասնագետների ճնշող մեծամասնության կողմից որպես զուտ քաղաքականորեն պատճառաբանված կեղծ-պատմագիտական թեզ։
Հայոց ցեղասպանության՝ որպես 20-րդ դարի առաջին ցեղասպանության ժխտումը նոր հնարավորություններ է ընձեռում մարդկության դեմ ապագայում նորանոր ոճիրների իրականացման համար, ուստի հայության և համայն առաջադեմ մարդկության առջև ծառանում է Հայոց ցեղասպանության ժխտումը կանխելու և թույլ չտալու պատասխանատու խնդիրը։ Արգենտինան, Շվեյցարիան և Ուրուգվայը ընդունել են օրենքներ, որոնցով պատասխանատվություն է սահմանված Հայոց ցեղասպանության ժխտման համար։ 2006 թվականի հոկտեմբերին Ֆրանսիայի Ազգային Ժողովի կողմից օրենք ընդունվեց, որը Սենատի և նախագահի վավերացումից հետո թույլ կտա Հայոց ցեղասպանության ժխտումը դիտարկել որպես հանցագործություն։ Հայոց ցեղասպանության ժխտման համար քրեական պատասխանատվության մասին օրինագիծ է պատրաստվում ընդունել նաև Սլովակիան։
Հայերի ցեղասպանության ժխտումը տարբերվում է մասնավոր անձանց կամ կազմակերպությունների կողմից իրականացվող ցեղասպանությունների ժխտման այլ տեսակներից նրանով, որ դրանք պաշտոնապես աջակցություն են ստանում Թուրքիայի և Ադրբեջանի, ինչպես նաև այդ երկրների պաշտոնական պատմաբանության կողմից։ Դա ակնածելի տեսք է ստանում և ակադեմիական շրջանակներում դառնում ավելի փաստարկված ։ Թուրքական կառավարության հիմնական դիրքորոշումը Հայոց ցեղասպանության հարցում այն է, որ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ տեղի են ունեցել տեղահանություններ, այդ տեղահանությունների ժամանակ եղել են նաև բազմաթիվ զոհեր թե՛ հայկական, թե՛ թուրքական բնակչության մեջ, սակայն ծրագրված ցեղասպանություն՝ որպես այդպիսին չի եղել։
2012 թվականի հունվարի 23-ին Ֆրանսիայի Սենատն ընդունեց ցեղասպանությունների ժխտումը քրեականացնող օրենք, որը վերաբերում է նաև Հայոց ցեղասպանությանը։
Ժխտման առարկան
Հայերի ցեղասպանությունը հայ ազգաբնակչության զանգվածային կոտորածն էր, որը կազմակերպվեց և իրականացվեց 1915 թվականին (որոշ հետազոտողների հավաստմամբ շարունակվեց մինչև 1923 թվականը, Օսմանյան կայսրության և Թուրքիայի Հանրապետության տիրապետության տակ գտնվող տարածքներում՝ ուղեկցվելով ֆիզիկական ոչնչացումներով և բռնի արտաքսումներով, այդ թվում՝ բնակչությանը դեպի անխուսափելի մահ տանող տեղահանումներով։ Ցեղասպանության քաղաքականության արդյունքում զոհվեցին 600 000-ից մինչև 1,5 միլիոն հայեր։
«Ցեղասպանություն» եզրույթը ժամանակին առաջ է քաշել Ռաֆայել Լեմկինը՝ Օսմանյան Թուրքիայում հայ ազգաբնակչության և նացիստական Գերմանիայի տիրապետության տակ գտնվող տարածքներում հրեաների (հոլոքոսթ) զանգվածային ոչնչացումներն արտահայտելու համար։ Դեռևս մ.թ.ա. 7-րդ դարից նշված տարածքներում ապրող հայերի ցեղասպանությունն ուղեկցվում էր նաև նրանց պատմական և նյութական արժեքների վերացմամբ։
Պատմական ակնարկ
Հայերի ցեղասպանության ժխտման նկատմամբ քաղաքականությունը ձևավորվել էր Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքի կողմից, որը 1919 թվականին Անկարայում իր ծրագրային ելույթում բերեց բռնի նվաճողական գործողությունների բոլոր դասական արդարացումները՝ զոհի մեղավորությունը. ամեն ինչ այնքան վատ չէր, մյուսներն ավելի վատ կվարվեին։ Քեմալը մեղավոր համարեց հայերին և բարձր գնահատեց Օսմանյան կայսրությունում մուսուլմանների համբերատարության դրսևորումը. նա նաև շրջապատել էր իրեն մարդկանցով, ովքեր մասնակցություն ունեին հայերի ոչնչացմանը։
1923 թվականին Թուրքական Հանրապետության կազմավորումից հետո նրա քաղաքական և գիտական վերնախավը անհրաժեշտություն չէր տեսնում տարածություն պահպանել հայերի ցեղասպանությունից կամ դա իրականացնող անձանցից։ Ղեկավարող վերնախավը գլխավորապես կազմված էր Իթթիհաթի նախկին գործիչներից, որոնցից շատերը անձամբ էին մասնակցել հայերի ոչնչացման գործողություններին և կոալիցիա էին կազմել մուսուլմանների ռեգիոնալ առաջնորդների և մուսուլմանական ցեղերի առաջնորդների հետ, ովքեր մեծ շահույթ էին ստանում հայերի և հույների արտաքսումից։ Հայերի ցեղասպանության հարցի քննարկումը կարող էր քայքայիչ լինել այդ կոալիցիայի համար։
1926 թվականին Թուրքիայի ազգային ժողովը օրենք ընդունեց Իթթիհաթի հայերի կողմից «Նեմեսիս» վրիժառության գործողության շրջանակներում սպանված, ինչպես նաև 1919 թվական մահապատժի դատապարտված անդամների այրիներին և ծնողազուրկներին կենսաթոշակ նշանակելու մասին։ 1927 թվականին Թուրքիայի Հանրապետական կուսակցության համագումարին Մուստաֆա Քեմալը մի քանի օր շարունակ պատմում էր այն մասին, թե ինչպես անկախության համար պայքարի ընթացքում ստեղծվեց թուրք ազգությունը։ Այդ տեքստն ընդունվեց որպես թուրքական պաշտոնական պատմություն և պետության կողմից սահմանվեց որպես սրբություն։ Համաձայն այդ պատմության՝ թուրք ազգի ծագումը սկսվել է 1919 թվականին, իսկ նրա ձևավորման հարցում մասնակցություն են ունեցել բացառապես մուսուլմանները և առաջին հերթին՝ թուրքերը։ Ճառը գովաբանում էր թուրքերին և մերկացնում քրիստոնեական փոքրամասնություններին ու Արևմուտքին։ Աթաթուրքի պատմական կոնցեպցիան արհամարհում էր թուրքական հասարակության պատմականորեն կազմավորված ավանդական բազմէթնիկությունը։ Թուրքական Հանրապետության մասին խմբակային միֆում տեղ չկար էթնիկ փոքրամասնությունների՝ հայերի, քրդերի, հույների համար, իսկ նրանց նկատմամբ նախահանրապետական շրջանում և նրանից հետո իրականացված բռնությունների մասին լռում էին։ Մինչ այժմ Թուրքիայի քրեական օրենսդրությամբ հանցագործություն է համարվում պատմության քեմալական տարբերակի քննադատությունը, ինչն անհնար է դարձնում թուրքական հասարակության մեջ դրա քննարկումը ։
1919 թվականից Թուրքիան դարձավ ամերիկյան ռազմավարական հետաքրքրությունների անբաժան մասը, իրացման խոշոր շուկա և ֆորպոստ ընդդեմ Խորհրդային Ռուսաստանի, հետո նաև՝ ԽՍՀՄ-ի։ Մերձավոր Արևելքի երկրորդ խոշոր խաղացողը հանդիսանում էր Մեծ Բրիտանիան։ Այս երկու երկրներն էլ հետապնդում էին այն սկզբունքը, որ ինչքան քիչ է ծագում հարց Թուրքիայի էթնիկական կազմի մասին, այնքան լավ, և ամեն կերպ աջակցում էին Հայոց ցեղասպանության թուրքական ժխտմանը։
1919 թվականին Թուրքիայում ԱՄՆ-ի Գերագույն հանձնակատար նշանակվեց ադմիրալ Մարկ Բրիսթոլը (Mark Lambert Bristol), ով անկեղծորեն համոզված էր, որ Վիլսոնյան Հայաստանը Իրաքի և Խորհրդային Ռուսաստանի միջև թափարգել է ծառայում միայն հօգուտ Ֆրանսիայի և Մեծ Բրիտանիայի։ Տնտեսական ոլորտում Բրիսթոլը ձգտում էր ամրապնդել ամերիկյան ազդեցությունը Թուրքիայում։ «Կասկածելի» ազգային փոքրամասնություններն ընկալվում էին նրա կողմից որպես Թուրքիայի կայունության սպառնալիք։ ԱՄՆ-ի քաղաքականությունը բխում էր Հայաստանի՝ որպես առանց արտաքին պաշտպանության գոյատևելուն անկարող. իսկ այդ պաշտպանությունը կարող էր ցուցաբերել միայն Խորհրդային Ռուսաստանը։ Ստամբուլ ժամանելու առաջին իսկ օրերից Բրիսթոլը սկսեց քննադատել ամերիկյան կազմակերպությունների՝ հայերին աջակցող գործողությունները և հակառակ քայլեր էր ձեռնարկում «Մերձարևելյան օգնություն» (Near East Relief) կազմակերպության կողմից հայ որբերի՝ Թուրքիայից դուրսբերման փորձերին՝ հայտարարելով, որ «ավելի լավ է զոհել այդ որբերին, եթե դա անհրաժեշտ է, որպեսզի վստահությունն ամրապնդվի» ։ Բրիսթոլը նաև թուրք ընտանիքներ ընկած հայ կանանց ազատելու փորձերին ուղղված հակառակ քայլեր էր ձեռնարկում ։ 1922 թվականին Թուրքիայի և Հունաստանի միջև սկսված ազգաբնակչության զանգվածային փոխանակման ժամանակ Բրիսթոլը բնութագրեց հույներին և հայերին որպես «դարերով արյուն քաշող տզրուկների» և հրապարակայնորեն հայտարարեց, որ բոլոր քրիստոնյաները պետք է լքեն Թուրքիան և այլ վայրում բնակություն հաստատեն։ Այդ ամենը ներդաշնակվում էր Իթթիհաթականների և քեմալականների ազգայնամոլական և հակաքրիստոնեական հռետորաբանության հետ ։
ԱՄՆ-ում միսիոներական գրականությունը հիմնականում դրական ուղղվածություն ուներ հայերի հանդեպ և բացասական՝ թուրքերի նկատմամբ, և, բացի այդ, 1915 թվականի իրադարձությունները դժվար էր մեկնաբանել հօգուտ Թուրքիայի։ «Հավասարակշռությունը» պահպանելու համար Բրիսթոլը նվազեցնում էր հայ զոհերի քանակը կամ ընդհանրապես հրաժարվում էր դրանք ընդունել։ 1920 թվականի փետրվարին նա միտումնավոր ապատեղեկատվություն ներկայացրեց ԱՄՆ-ի Պետդեպարտամենտին Կիլիկիայում տեղի ունեցած հայերի սպանդի մասին՝ հայտարարելով, որ այնտեղ զոհեր չեն եղել։ Այն դեպքերում, երբ նա պետք է բացատրություն տար զանգվածային սպանությունների մասին, Բրիսթոլը հայտարարում էր, որ դրանով զբաղված են «աշխարհի այդ հատվածի բոլոր ազգերը»։ Կատարվածի վերաբերյալ տեսակետների վերանայման ևս մեկ ակտիվ կողմնակից էր ադմիրալ Քոլբի Չեսթերը (Colby Mitchell Chester), ով 1922 թվականին գրել էր, որ Օսմանյան ղեկավարությունը մեծ փողերով տեղափոխել է հայերին Սիրիայի ամենահիասքանչ շրջաններ, որտեղի կլիման հիշեցնում էր Ֆլորիդան։ Այդ պնդումները պարունակում էին տարրեր, որոնք հետագայում ընդունվեցին հայերի ցեղասպանությունը ժխտողների հետևորդները՝ հայերի կորուստների մինիմալացում, հայերին սպանելու մտադրության ժխտում, սպանությունների զոհերի և եվրոպացիների մեղադրում, ուժեղացված ուշադրություն թուրքական կորուստներին։ Բրիսթոլը նույնպես ապատեղեկացրեց Պետդեպարտամենտին թուրքերի կողմից քրդական ապստամբությունների դաժան ճնշումների մասին՝ նկարագրելով դրանք, որպես «թուրքական բանակի հրաշալի քաջագործություն»։ 1923 թվականին ստեղծվեց «Թուրքիայի Ամերիկյան բարեկամներ» կազմակերպությունը (American Friends of Turkey), որը հետագայում ղեկավարեց Բրիսթոլը ։
1951 թվականին ամերիկացի պրոֆեսոր Լյուիս Թոմասը (Lewis Thomas) համահեղինակների հետ հրատարակեց «Միացյալ Նահանգները, Թուրքիան և Իրանը» գիրքը՝ «Ամերիկայի արտաքին քաղաքականության գրադարան» սերիայից։ Սերիայի խմբագիր հանդես եկավ ԱՄՆ-ի պետքարտուղարի նախկին տեղակալ Սամներ Ուելսը (Sumner Welles), ով նախաբանում նշում էր թուրքերի և կոմունիզմի միջև ֆունդամենտալ հակադրության մասին։ Նկարագրելով Թուրքիան՝ Լյուիս Թոմասը պնդում էր, որ թուրքերը, ոչնչացնելով և տեղահանելով հայերին, փրկում էին իրենց։ Ըստ Թոմասի՝ Թուրքիայի բնակչության միատարրությունն ապահովում է երկրի կայունությունը, որն ԱՄՆ-ի համար կարևոր գործընկեր էր։ Թոմասի աշակերտը Փրինսթոնի համալսարանում Ստենֆորդ Շոուն էր, ով իր հերթին ղեկավարում էր Ջասթին Մաքքարտնիի և Հիթ Լոուրիի դիսերտացիայի պաշտպանությունը Կալիֆորնիայի համալսարանում ։ Շոուն, Մաքքարտնին և Լոուրին դարձան հայերի ցեղասպանության ժխտման առանցքային անձերը ԱՄՆ-ում ։
Ցեղասպանության ժխտումը․ նպատակներ և մեթոդներ
Թուրքիայում հայերի ցեղասպանության ժխտումը Օսմանյան կայսրության քաղաքականության շարունակությունն է, որը ժխտում էր հայերի զանգվածային կոտորածները 19-րդ դարի վերջերին։ Արևմտյան տերություններն այդ հարցում աջակցում էին Թուրքիային, եթե այն համընկնում էր իրենց շահերին։ Այսպես, Մեծ Բրիտանիայի վարչապետ Բենջամին Դիզրայելին փորձում էր ներկայացնել բուլղարների ջարդերը որպես «սուրճի բամբասանք» , Սոլսբերիի կառավարությունը լռում էր 1894-1895 թվականների զանգվածային ջարդերի մասին, Գերմանիան 1915 թվականին զբաղված էր զանգվածային կեղծարարություններով՝ իր դաշնակից Թուրքիային արդարացնելու նպատակով։ Մերձավոր Արևելքում ազդեցության առավել մեծ ոլորտ ունեցող երկու երկրները՝ ԱՄՆ-ն ու Մեծ Բրիտանիան, Թուրքիայի հետ պայմանավորվածության համաձայն, ամեն հնարավոր ջանք գործադրում էին հայերի զանգվածային ջարդերը ժխտելու համար։ Այնուամենայնիվ, հայերի ցեղասպանության հիմնախնդիրն արդիականությունը չի կորցրել ։
Վարկածներ
Ցեղասպանության ժխտման տեսության համախոհների փաստարկները սովորաբար հետևյալ պնդումներից մեկի վերափոխված տարբերակներն են.
Սադրանքների վարկած
Հայերի ցեղասպանության դեմ պատմականորեն առաջին փաստարկը, այսպես կոչված, «սադրանքների վարկածն» է (եզրույթը ներդրվել է Ռոբերտ Մելսոնի կողմից )՝
Էսիվեռե
Էսիվեռե (Esivere), գյուղ Էստոնիայի Լյաենեմաա նահանգի Հանիլա շրջանում։
Հայոց ցեղասպանության ժխտում
Սադրանքների վարկած
Սադրանքների վարկածը սնվում է գաղափարական ըմբռնումներով և օսմանյան հասարակության որևէ բացասական գիծ չի ընդունում։ Այն անտեսում է նաև հայերի դիմադրության պատճառները և հայ ազգաբնակչության մեծամասնության օրինապահությունը թուրքական պետության հանդեպ։ Առաջին անգամ այդ վարկածն առաջ քաշվեց Օսմանյան կայսրության ներքին գործերի նախարար Թալեաթի կողմից, ով հայերի արտաքսումն արդարացնում էր Վանի հայերի 1915 թվականի ապստամբությամբ։ Այլընտրանքային բացատրություն էր առաջարկվում Օսմանյան կայսրությունում ԱՄՆ-ի դեսպան Հենրի Մորգենթաուի կողմից։ Հիմնվելով ռուսական զորքերի նահանջած բնակավայրերում օսմանյան զինվորների կողմից հետապնդվող հայ ազգաբնակչության նկատմամբ գազանությունների մասին ամերիկյան միսիոներների տեղեկությունների վրա՝ Մորգենթաուն եկավ այն եզրակացության, որ Վանի իրադարձությունները միայն առիթ հանդիսացան Թուրքիայի հայ ազգաբնակչության նպատակաուղղված ոչնչացման համար ։ Ավելի ուշ սադրանքների վարկածն աջակցության գտավ արևմտյան պատմաբաններ Ուիլյամ Լանգերի և Ստենֆորդ Շոուի, ինչպես նաև թուրք պատմաբանների կողմից, ովքեր պնդում էին, որ հայ հեղափոխականները գիտակցաբար զոհաբերեցին իրենց հայրենակիցներին՝ հանուն անկախ հայկական պետության ստեղծման։
Էսիվեռե
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 22 մարդ։
Հայոց ցեղասպանության ժխտում
Սադրանքների վարկած
Այդ վարկածի քննադատներն ուշադրության են արժանացնում այն հանգամանքը, որ հայկական հեղափոխական խմբերը կազմավորվեցին, երբ այլևս չկային հայերի գոյությունն ապահովող պայքարի այլ եղանակներ, և որ այդ խմբերը հիացմունքի առարկա էին ծայրահեղական երիտթուրքերի համար։ Քննադատներն անիմաստ են համարում սադրանքների վարկածը 1896 թվականին և մանավանդ 1908 թվականին դիտարկվող իրադարձություններից հետո, երբ, չնայած հայ ազգաբնակչության ճնշող մեծամասնության օրինապահությանը և Օսմանյան կայսրության պառլամենտում հայկական կուսակցությունների աշխատանքին՝ հայերի նկատմամբ խտրականությունն ու սպանությունները չէին դադարում (առավել հայտնի դեպքերից է Ադանայի ջարդը) ։ Դոնալդ Բլոքսհեմը նշում է, որ այդ փաստարկը միտված է Օսմանյան պետության գործողություններն ընկալելու միայն որպես պատասխան՝ պետական գաղափարախոսության անտեսման և հայ հեղափոխականների դերի բարձրացման ։ Պատմաբանը բազմաթիվ ցեղասպանությունների օրինակներ է բերում՝ սկսած Հերերոների և հոտենտոտների ոչնչացումից մինչև Հարավսլավիայի փլուզում, երբ սպանող կողմն իր գործողությունների շարժառիթ է համարում զոհի դիմադրությունը ։ Հակադարձելով սադրանքների վարկածին՝ Քրիստոֆեր Ջոզեֆ Ուոքերը նշում է, որ այն հակասում է ժամանակագրությանը, քանի որ հայերի առաջին արտաքսումը տեղի էր ունեցել 1915 թվականի ապրիլի 8-ին Զեյթուն քաղաքում, և օրինակ է բերում Ստենֆորդ Շոուին, ով, արդարացնելով թուրքական իշխանությունների գործողությունները Թուրքիայի ժամանակակից պատմության մասին գրքում, ոչ մի կերպ չի հիշատակում Վանի (1915 թվականի ապրիլի կեսերին) հայկական ապստամբությանը նախորդող հայերի արտաքսումները և սպանությունները ։
Բնակչության փոխանակում
Այս տեսակետի առավել հանրահայտ արտահայտողներից է Շոուի ուսանողներից մեկը՝ Ջասթին Մաքքարտնին։ Վերլուծելով քաղաքացիական բնակչության տեղաշարժը 1912-1923 թվականների պատերազմների ժամանակ և բնակչության փոխանակումների մասին միջպետական համաձայնագրերը՝ Մաքքարտնին գալիս է այն եզրակացության, որ հայերը ևս եղել են ընդհանուր «բնակչության փոխանակման» քաղաքականության մասերից մեկը ։
Այս փաստարկի քննադատները մատնանշում են, որ Մաքքարտնիի աշխատանքը կոռեկտորեն նկարագրում է պատմաբանների կողմից հաճախ թերագնահատված փոխանակվող մուսուլմանների տառապանքները և ցույց է տալիս, որ էթնիկ ազգայնամոլությունը հատուկ էր ոչ միայն երիտթուրքերի կառավարությանը։ Այնուամենայնիվ, նրա հայկական հարցի մեկնաբանությունը շատ վիճելի է և ոչ իրավացիորեն է ստեղծված իրավիճակը տարածում հայերի վրա։ Քննադատների կարծիքով, Մաքքարտնին ներկայացնում է «մուսուլման և հայազգի ազգաբնակչության փոխանակումը»՝ հիմնվելով ոչ հավաստի նախադրյալների վրա. այն է՝ որ հայերն այդ ժամանակ ունեին պետություն, որի հետ կատարվել է այդ փոխանակումը, և երիտթուրքերի կառավարության՝ հայերի ոչնչացման մեջ ներքաշված լինելն արդարացնում էր անհաղթահարելի պատմական ուժով։ Մաքքարտնիի՝ բնակչության փոխանակման ստեղծված հանգամանքներում հայերի զանգվածային ոչնչացումներից խուսափելու անհնարինության պնդումները վիժեցնում են ժխտման մյուս եղանակներից մեկը՝ «սադրանքների վարկածը», քանի որ այդ պնդումներով ենթադրվում են հայերի զանգվածային ջարդեր՝ անկախ հայ հեղափոխականների ճնշումներ հրահրելու ցանկություններից ։
Ժողովրդագրական փաստարկ
Հայերի ցեղասպանության ժխտման համար ժողովրդագրական փաստարկն օգտագործող առաջին պատմաբանը Ստենֆորդ Շուն էր։ «History of the Ottoman Empire and modern Turkey» («Օսմանյան կայսրության և ժամանակակից Թուրքիայի պատմություն») գրքի առաջին հրատարակության մեջ նա Օսմանյան կայսրությունում հայերի թիվը նշել էր 1 300 000 մարդ, իսկ զոհերի թիվը 200 000 (300 000՝ երկրորդ հրատարակության մեջ) ։ Միևնույն ժամանակ Քեմալ Կարպատը պնդում է, որ 1914 թվականի օսմանյան մարդահամարը առավել հավաստի է և նշում է, որ օսմանյան կայսրությունում հայերի թիվը 1 165 000 մարդ է ։ Ջասթին Մաքքարտնին, նույնպես հիմնվելով օսմանյան վիճակագրության վրա, հայերի թիվը Օսմանյան կայսրությունում նշում է 1 493 276 հայ, որոնցից 600 000-ը, այսինքն՝ բնակչության 40 %-ը զոհվել են պատերազմների ժամանակ ։ Այս փաստարկի քննադատները նշում են, որ 1844 թվականի օսմանյան մարդահամարը ցույց էր տալիս 2,4 միլիոն հայ, իսկ 1881-1882 թվականներին՝ 1 048 143 հայ։ Ցեղասպանությունը ժխտող պատմաբաններն ի վիճակի չեն բացատրել 1880-ական թվականների հայ ազգաբնակչության այդչափ նվազումը։ Ըստ քննադատների՝ Օսմանյան կայսրությունը 1880-ական թվականներին կեղծում էր թվերը և քաղաքական նկատառումներով երկու անգամ նվազեցնում էր հայերի թվաքանակը։ Պաշտոնական վիճակագրության սխալների ապացույց է նաև այն փաստը, որ թվերով հայերից հավաքված հարկը երկու անգամ գերազանցում էր օսմանյան վիճակագրության վրա հիմնված հաշվարկային հարկին։ Բացի այդ, 1915 թվականի գարնանը Դիարբեքիրի նահանգապետը հաղորդում էր վիլայեթից 120 000 հայերի արտաքսման մասին այն ժամանակ, երբ պաշտոնական տվյալներով հայ ազգաբնակչությունը նահանգում կազմում էր ընդամենը 73 226 մարդ ։
Համեմատական փաստարկ
Այս փաստարկի համաձայն, Հոլոքոստը յուրատեսակ էր և աննախադեպ, իսկ հայերի ոչնչացումը իրենից ներկայացնում է սարսափելի ողբերգություն, սակայն կրում էր սահմանափակ բնույթ և ուներ ռացիոնալ և քաղաքական միտումներ։ Ցեղասպանության հայտնի հետազոտողներ Իեգուդա Բաուերը, Դեբորա Լիփշտադը, Ռոբերտ Մելսոնը և Մայքլ Մարուսը խոստովանում են, որ հայերի ցեղասպանություն տեղի ունեցել է, սակայն նրանց կողմից իռացիոնալ և յուրահատուկ համարվող Հոլոքոստի դասին չի դասվում։ Վերջին տարիներին Բաուերի և Լիփշտադտի հայացքները փոխվել են։ Այսպես, Բաուերը հայտարարեց, թե հայերին ռազմական դրդապատճառներով սպանելու պնդումը ճշմարիտ չէ, այլ այն քաղաքացիական փոքրամասնության վրա պլանավորված հարձակում էր։ Համեմատական փաստարկի հիման վրա հայերի ցեղասպանությունը ժխտող խոշորագույն հետազոտողները Սթիվեն Կացը (ըստ Դավիդ Մաքդոնալդի) և Գյութեր Լևին են ։ Հարկ է նշել, որ Կացի ստորագրությունն առկա է Հոլոքոստի 126 հետազոտողների նամակի տակ, որով ճանաչված է նաև հայերի ցեղասպանությունը ։
Հարաբերապաշտները բերում են գերմանական նացիզմի և տարբեր թուրքական գաղափարախոսությունների միջև տարբերությունները՝ ժխտելով ռասիստական հողի վրա հայերի ցեղասպանության հնարավորությունը և նրան վերագրում էին քաղաքականապես արդարացված բնույթ։ Այս տեսակետի համաձայն՝ հայերի ոչնչացումն առաջ էին բերել Իթթիհաթի կողմից նրանց ընկալելը որպես թշնամու գործակալների։ Որպես այդ մտահանգման ապացույց՝ հարաբերապաշտները հղում են կատարում նաև հայերի սպանությունների սահմանափակ բնույթին և Իթթիհաթի՝ աշխարհի բոլոր հայերին վերացնելու մտադրության բացակայությունը։ Կացն ընդունում է, որ հայերը կորցրել են 550 000-800 000 մարդ և քննադատում է հայկական ողբերգությունը ժխտելու թուրքական կառավարության ջանքերը։ Սակայն նա պնդում է, որ թուրքերը հայերի մեջ տեսնում էին միայն ազգայնական սպառնալիք և այդ սպառնալիքը վերանալուն պես դադարեցին նաև հայերի սպանությունները։ Կացը Հոլոքոստի հետ սկզբունքային տարբերություն է համարում հայերի՝ իսլամ ընդունելով կենդանի մնալու պոտենցիալ հնարավորությունը այն դեպքում, երբ հրեաները պետք է ոչնչացվեին ցանկացած դեպքում ։
Քննադատները հերքում են, որ հայերի սպանությունները շարունակվել են նաև ավելի ուշ՝ Իթթիհաթի՝ քեմալիստների կողմից հեռացվելուց հետո, և որ հայերը լիովին չոչնչացվեցին Անդրկովկասում խորհրդային զորքերի դիմադրությունների պատճառով։ Առարկելով «համընդհանուր ոչնչացման» փաստարկի դեմ՝ քննադատներն օրինակ են բերում, որ կես միլիոն գերմանացի հրեաներից 165 000-ը մեկնեցին կամ աքսորվեցին. Ֆրանսիայում 330 000 հրեաներից զոհվեց 80 000-ը, իսկ եվրոպացի զոհված հրեաների թիվը (60 %) համադրելի է զոհված թուրքահպատակ հայերի թվի հետ (50-70 %)։ Իր հերթին, Վահագն Դադրյանը, վերլուծելով հայերի ցեղասպանության և Հոլոքոստի միջև կապերը, գտնում է, որ հայերի ցեղասպանությունը որոշ իմաստով գերազանցում է Հոլոքոստը։ Դադրյանի տեսակետի համաձայն, հայերի ցեղասպանության արդյունքում ոչնչացվել է հայկական նյութական մշակույթի մեծ մասը և, ի տարբերություն հրեաների, նրանք կորցրել են և ոչ թե գտել են իրենց պատմական հայրենիքը։ Հայերի սպանությունները կատարվել են ավելի դաժան եղանակներով, որոնք ուղեկցվում էին զոհերի տևական տառապանքներով։ Հոլոքոստի կենդանի մնացած զոհերը արդյունքում փոխհատուցում ստացան, իսկ հայերը՝ ոչ։ Վերջապես, Հոլոքոստի մեղավորները դատապարտվեցին, իսկ հայերի ցեղասպանության մեղավորները՝ ոչ ։
Փաստաթղթային վավերացումների բացակայության պնդումներ
Հայերի ցեղասպանությունը ժխտող քաղաքական գործիչներն ու պատմաբանները բերում են օսմանյան առաջնորդների՝ հայերի ոչնչացմանն ուղղված հրամանները հաստատող փաստաթղթերի բացակայության փաստարկը։ Անկարայի Բիլկենտյան համալսարանի միջազգային հարաբերությունների ամբիոնի վարիչ Նորման Սթոունը համարում է, որ ցեղասպանության քաղաքականության փաստաթղթային ապացույցները բացակայում են ։ Այդ փաստարկին է հակված նաև Գյունթեր Լևին, ով միակ պատմաբանն է, ով փաստորեն ժխտում է ինչպես հայերի, այնպես էլ ամերիկյան հնդկացիների և գնչուների ցեղասպանությունը։ Իր տեսակետը հիմնավորելով «Revisiting the Armenian Genocide» («Հայերի ցեղասպանության վերանայում») հոդվածում՝ Լևին նշում է, որ հայերի ցեղասպանությունը վիճարկվել է բազմաթիվ թուրք և արևմտյան պատմաբանների կողմից։ Ըստ Լևիի՝ հայերի ցեղասպանության վարկածը հիմնված է երեք կասկածելի փաստարկների վրա՝ ռազմական տրիբունալի 1919 թվականի որոշումների, Հատուկ կազմակերպության հայերի ջարդերում ունեցած դերի և Նամի Բեյի՝ Թալեաթի հայերի ոչնչացման մասին հեռագրեր պարունակող հուշագրությունների վրա։ Լևին գտնում է, որ տրիբունալն անցնում էր Անտանտի ճնշման տակ՝ երիտթուրքերի ռեժիմը վարկաբեկելու նպատակով և չէր համապատասխանում արևմտյան արդարադատության չափանիշներին։ Տրիբունալի ամենալուրջ թերությունը Լևին համարում է դրա բոլոր փաստաթղթերի կորուստը, ինչպես նաև թուրքական մամուլում հրատարակված նյութերի՝ դատական գործընթացի բնօրինակներին համապատասխանելիությունը հաստատելու անհնարինությունը։ Որպես օրինակ Լևին բերում է Դադրյանի կողմից Վեհիբ փաշայի նկատմամբ մեղադրական դատավճռի հիման վրա կատարված վերլուծությունը, այն ժամանակ, երբ իր տեղեկություններով, դատարանի այդ մեղադրանքը բացառող փաստագրական նյութերը բացակայում են։ Ըստ Լևիի՝ Հատուկ կազմակերպության մասին պնդումները հիմնավորված են ոչ թե փաստարկներով, այլ ենթադրություններով։ Ժխտելով Նամի Բեյի հուշագրությունները՝ Լևին հղում է կատարում թուրք հեղինակներ Շինասի Օրելի (Şinasi Orel) և Սուրեյա Յուջայի (Süreyya Yuca) աշխատություններին, ովքեր գտնում են, որ հայերը դիտավորյալ են ոչնչացրել բնօրինակները, որպեսզի անհնար լինի փաստաթղթերի շինծու լինելն ապացուցել ։
Լևիի հոդվածի ծավալուն քննադատություն են պարունակում Վահագն Դադրյանի («Vahakn Dadrian responds to Guenther Lewy», «Վահագն Դադրյանը պատասխանում է Գյունթեր Լևիին») և Թաներ Աքչամի («Review Essay: Guenter Lewy’s The Armenian Massacres in Ottoman Turkey», «Ակնարկի գրախոսություն. Գյունթեր Լևիի հայերի ջարդերը Oսմանյան Թուրքիայում») աշխատությունները։ Դադրյանը բազմաթիվ օրինակներ է բերում, որոնք ցույց են տալիս, որ Լևիի հոդվածը լի է կասկածելի պնդումներով և սխալներով, որոշ դեպքերում՝ գիտակցված, և որ այն ցույց է տալիս Լևիի՝ թուրքերենի վատ իմացությունը, նամանավանդ՝ օսմանա-թուրքական լեզվի։ Մեկնաբանելով Լևիի ափսոսանքը տրիբունալի պահոցի անհետացման առիթով՝ Դադրյանը նշում է, որ այդ իրադարձությունը զարմանալիորեն համընկնում է 1922 թվականին քեմալիստների կողմից Ստամբուլի գրավման հետ։ Դադրյանը նաև ենթադրում է, որ Լևին անտեսում է իր վարկածներին հակասող հսկայածավալ փաստաթղթերը և վկայությունները ։
Պովարենկի
Պովարենկի (Поваренки), գյուղ Ռուսաստանի Ուդմուրթական հանրապետության Զավյալովսկի շրջանի կազմում։
Հայոց ցեղասպանության ժխտում
Փաստաթղթային վավերացումների բացակայության պնդումներ
Մաքդոնալդը, քննադատելով Լևիի դիրքորոշումը, Դադրյանի հետ համակարծիք է նրանում, որ խոսելով հայերի ցեղասպանության վերաբերյալ ակադեմիական տարաձայնությունների և հավասարազոր տեսակետների մասին՝ Լևին իրականում նշում է միայն թուրքական և բացահայտ թուրքամետ աղբյուրներ։ Մաքդոնալդը Լևիի՝ հայերի կողմից միտումնավոր կերպով ջարդերի մասին վկայող փաստաթղթերի ոչնչացման փաստարկները համանման է համարում Հոլոքոստը ժխտողների Աննա Ֆրանկի օրագրի և գազախցիկների հերքման փաստարկները ։
Պովարենկի
Բնակչությունը 2003 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 69 մարդ։
Հայոց ցեղասպանության ժխտում
Փաստաթղթային վավերացումների բացակայության պնդումներ
Աքչամը նույնպես նշում է, որ Լևիի աշխատությունում առկա են բազմաթիվ փաստացի անճշտություններ, որոնք բավարար հիմք են այն ոչ հավաստի համարելու համար։ Դադրյանի քննադատությունից հետո Լևին, այդ հոդվածն օգտագործելով որպես գրքի նախաբան, ճշտեց որոշ սխալներ, այնուամենայնիվ Աքչամը բազմաթիվ փաստացի սխալներ է գտնում նաև ճշտված տարբերակում։ Քննադատելով հոդվածի բովանդակային կողմը՝ Աքչամը նշում է, որ Լևիի «հաղթողների դատարանի» ոչ արդարացիության մասին պնդումները, չնայած այդ մարմինների քաղաքական բնույթին, նույն հաջողությամբ կարելի է կիրառել բոլոր համանման դատարանների հանդեպ՝ Նյուրնբերգյան գործընթացին, նախկին Հարավսլավիայի հարցով քրեական դատարանին և այլն։ Աքչամը նշում է, որ հայտարարելով Վեհիբ փաշայի ցուցմունքների բացակայության մասին՝ Լևին տեղյակ չէ, որ դրանք ամբողջությամբ հրապարակվել են այդ ժամանակաշրջանի մամուլում։ Վեհիբ փաշայի ցուցմունքներն ամբողջությամբ պահպանվում են նաև Երուսաղեմի Հայկական պատրիարքարանի պահոցում, այդ տեքստերը լիովին համապատասխանում են միմյանց և համադրվում են մեղադրական եզրակացության մեջ տեղ գտած ցուցմունքներից արված քաղվածքների հետ։ Թերթերի հրապարակումները, հիշողությունները, Երուսաղեմի Պատրիարքության պահոցները մեղադրական եզրակացության հետ համեմատելով՝ տրիբունալի նյութերի հավաստիությունը ստուգելու նմանօրինակ հնարավորություն Աքչամը տեսնում է բոլոր մյուս դեպքերում ։
Պովարենկի
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Ուդմուրթական հանրապետության Զավյալովսկի շրջանի բնակավայրեր
Հայոց ցեղասպանության ժխտում
Փաստաթղթային վավերացումների բացակայության պնդումներ
Հայերի ցեղասպանությունը քննադատողների կարծիքով չապացուցված կամ կեղծ են համարվում նաև 1920 թվականին հրապարակված այսպես կոչված «Թալեաթի հեռագրերը»։ Հեռագրերի բնօրինակները բացակայում են, սակայն Դադրյանի կողմից կատարված վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ այդ հեռագրերի բովանդակությունն անուղղակի կերպով առնչվում է երիտթուրքերի առաջնորդների դեմ դատական գործընթացի նյութերին ։
Քաղաքական փաստարկ
Քաղաքական մակարդակում հայերի ցեղասպանության հարցը քննարկելիս հաճախ օգտագործվում է այն փաստարկը, որ այս հարցը գտնվում է պատմաբանների, այլ ոչ թե քաղաքական գործիչների իրավասության ներքո։ Նման փաստարկումն օգտագործում է Թուրքիան ։ Հայկական կողմի դիրքորոշումը նրանում է, որ պատմաբանները ոչ մի կասկած չունեն հայերի ցեղասպանության մեջ։ Օսմանյան կայսրությունում հայերի սպանությունը դիտարկվել է մի քանի միջազգային կազմակերպությունների կողմից։ 1984 թվականին «Ազգերի մշտական տրիբունալը» Օսմանյան կայսրության գործողությունները որակեց ցեղասպանություն ։ 1997 թվականին նման եզրակացության եկավ Ցեղասպանությունն ուսումնասիրողների միջազգային ընկերակցությունը ։ 2000 թվականի հունիսի 8-ին «Նյու Յորք Թայմս»-ում և «The Jerusalem Post»-ում հրապարակվեց Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին հայերի ցեղասպանության փաստի անվիճելիությունը հաստատող 126 Հոլոքոստն ուսումնասիրողների (այդ թվում՝ Եղուդ Բաուերի, Իսրայել Չարնիի և Էլի Վիզելի) հայտարարությունը ։ 2001 թվականին թուրք-հայկական հաշտության հանձնաժողովը դիմեց «Անցումային շրջանի արդարադատության հարցերով միջազգային կենտրոն»-ին (ԱՇԱՀՄԿ) անկախ եզրակացության համար. արդյո՞ք 1915 թվականի իրադարձությունները համարվում են ցեղասպանություն։ 2003 թվականի սկզբին ԱՇԱՀՄԿ-ը ներկայացրեց իր եզրակացությունը, որ 1915 թվականի իրադարձությունները համապատասխանում են ցեղասպանության բոլոր սահմանումներին, և այս եզրույթի կիրառումը ամբողջովին արդարացի է ։
Իսրայելցի պատմաբան Յաիր Օրոնը նշում է, որ «պատմությունը պատմաբանների համար» փաստարկը ցինիկաբար օգտագործվում է քաղաքական նպատակներով, որպեսզի խուսափեն հարցը քաղաքական մակարդակում քննարկելուց ։
Ցեղասպանության փոխադարձ մեղադրանքներ
Համաձայն ամերիկյան քաղաքագետ Ռումմելի՝ 1915-1918 թվականներին հայկական դիմադրության կողմից սպանվել է 75 000 թուրք և քուրդ այն ժամանակ, երբ սպանված հայերի քանակը նա գնահատում է 2,1 միլիոն մարդ։ Թուրք պատմաբան Հալիլ Բերքթայը 1915 թվականին հայաբնակ շրջաններում սպանված մուսուլմանների թիվը գնահատում է 10 000-12 000 ։
Պահոցների բացում
Թուրքական կողմը Հայաստանին կոչ է անում բացել պահոցները, որոնք նրանց կարծիքով կկարողանան լույս սփռել 1915 թվականին կատարված իրադարձությունների վրա ։ Ի պատասխան Հայաստանի ազգային արխիվի տնօրեն Ամատունի Վիրաբյանը բազմիցս հայտարարել է, որ Հայաստանի պահոցները բաց են բոլոր հետազոտողների, այդ թվում նաև այնտեղ ներկայումս աշխատող թուրքական պատմաբանների համար ։ Սակայն հիշատակելով փակ պահոցների մասին՝ թուրքական և թուրքամետ գործիչները նկատի ունեն Դաշնակցության բոսթոնյան մասնավոր պահոցը, որի հետ Հայաստանի Հանրապետությունը ոչ մի առնչություն չունի ։
Ինքը՝ Թուրքիան, իր պահոցները բացելու մասին առաջին անգամ պաշտոնապես հայտարարել է 1989 թվականին։ Այս հայտարարության կապակցությամբ Յաիր Օրոնը նշում է, որ դրանից հետո թուրքական կառավարությունը դեռևս մի քանի անգամ հայտարարել է հերթական անգամ «պահոցների բացման» մասին այն դեպքում, երբ իրականում փաստաթղթերի հասանելիությունը սահմանափակված է ։ Հիզեր Ռեյը նույնպես համաձայն է, որ գիտնականներին վաղուց մերժված է օսմանյան պահոցների հասանելիության թույլտվությունը. «1980-ականների վերջերին թուրքական կառավարության կողմից որոշ պահոցներ մուտք գործելու թույլտվություն տրվեց, բայց թվում է, որ նյութը սահմանափակված էր, և կառավարությունը շատ կողմնակալ մոտեցում էր ցուցաբերում նրանց հանդեպ, որոնց թույլ էր տրվում ուսումնասիրել նյութը» ։ Նմանատիպ տեսակետ հայտնեց նաև Թաներ Աքչամը ։ 2000 թվականի հոկտեմբերին թուրքական քաղաքական գործիչ Մուստաֆա Շյուքրու Էլեկդադագը նույնպես հավաստեց, որ թուրքական պահոցները բացված չեն եղել ուսումնասիրությունների համար ։
WikiLeaks-ի հրապարակած փաստաթղթերի թվում առկա էր Ստամբուլում ԱՄՆ-ի գերագույն հյուպատոսի հաղորդագրությունը, որտեղ գրառվել է նրա զրույցը թուրքական պատմաբան Հալիլ Բերքթայի հետ 2004 թվականի հունիսին։ Բերկթայը հաստատում է, որ թուրքական պահոցները երկու անգամ ենթարկվել են «մաքրման» հայերի ցեղասպանությունը վկայող փաստաթղթերից՝ 1919 թվականին և 20-րդ դարի 90-ական թվականներին ։
Հիթ Լոուրիի նամակը
Հայերի ցեղասպանության գլխավոր ժխտողներից մեկը Փրինսթոնի համալսարանի պրոֆեսոր Հիթ Լոուրին է (Heath W. Lowry): 1985 թվականին Լոուրին այն 69 գիտնականների թվում էր, ովքեր ստորագրել էին ԱՄՆ-ի նախագահին ուղղված հայերի ցեղասպանությունը չճանաչելու առաջարկով նամակը։
1990 թվականին հոգեբան Ռոբերտ Լիֆթոնը նամակ ստացավ ԱՄՆ-ում թուրքական դեսպանից՝ հայերի ցեղասպանության հարցի մեկնաբանություններով։ Նամակին պատահաբար կցված էր Լոուրիի տեքստը, որն ընդգրկում էր խորհուրդներ ակադեմիական ուսումնասիրություններում հայերի ցեղասպանության մասին հիշատակումները կանխելու համար։ Կցված տեքստում շարադրված հանձնարարականները Ռոբերտ Լիֆթոնի և նրա կոլեգաների կողմից գնահատվեցին որպես ակադեմիական էթիկայի կոպիտ խախտում և Վաշինգտոնում թուրքական դեսպանի կողմից հայերի ցեղասպանության ժխտման փորձերի մեթոդների օրինակներ ։ Փրինսթոնի համալսարան ուղարկվեց «Թուրքական կառավարության կողմից հայերի ցեղասպանության ժխտման և ակադեմիական միությունում գիտական կոռուպցիայի դեմ» հանրագիրը, որտեղ 150 մտավորականներ պահանջում էին Լոուրիին հեռացնել համալսարանից։ Հանրագիրը այլոց թվում ստորագրեցին Ռաուլ Հիլբերտը, Իեգուդա Բաուերը, Իսրայել Չարնին, Ուիլյամ Սթայրոնը, Սյուզեն Զոնթագը, Կուրթ Վոննեգուտը և Դերեք Ուոլքոթը։ Լոուրիի հետ կապված խայտառակ պատմությունը լուսաբանվեց New York Times, Boston Globe և այլ հանրահայտ ԶԼՄ-ներում։ Չնայած Պրինսթոնյան համալսարանը հրաժարվեց ազատել Լոուրիին աշխատանքից, այդ աղմուկը հայերի ցեղասպանության փաստերի և ցեղասպանության ժխտման վրա ուշադրություն հրավիրելու առիթ դարձավ, տուժեց նաև համալսարանի հեղինակությունը ։
Լյուիսի գործը
1985 թվականի մայիսի 19-ին Նյու Յորք Թայմս և The Washington Post թերթերում ամերիկացի 69 պատմաբաններից կազմված թուրքական թեմատիկայով մասնագիտացած խումբը, որոնց թվում կային հանրահայտ հետազոտողներ, գովազդի իրավունքով հրապարակեցին հայտարարություն, որով նրանք ԱՄՆ-ի Կոնգրեսին կոչ էին անում չճանաչել հայերի ցեղասպանության բանաձևը ։ Ստորագրողների թվում էր հանրահայտ պատմաբան Բերնարդ Լյուիսը, ում անունով էլ կոչվեց այդ հայտարարությունը  ։ Հրապարակման համար վճարեց ԱՄՆ-ի Թուրքական ասամբլեան ։
Ռիչարդ Հովհաննիսյանը նշում է, որ այդ հրապարակման մեջ կարևոր դեր խաղաց Թուրքական հետազոտությունների ինստիտուտի տնօրենը Հիթ Լոուրին։ Այդ ինստիտուտում նշված հայտարարությունը ստորագրողներից շատերը ստացան պատվոգրեր։ Ըստ Փիթեր Սուրյանի՝ նամակը ստորագրողներից շատերը, ըստ երևույթին, ունեին ուղղակի կամ անուղղակի շահեր թուրքական կառավարությունից։ ԱՄՆ-ի Հայկական ասամբլեան վերլուծեց 69 ստորագրողների ցուցակը և ցույց տվեց, որ նրանց մեծ մասը ցեղասպանության ժամանակաշրջանի մասնագետ չէ, և որ ավելի կարևոր է, որ ստորագրողների մեջ մեծ թիվ են կազմում թուրքական պաշտոնական աղբյուրներից դրամաշնորհներ ստացողները ։ Ցուցակը վերլուծած Սփերոս Վրիոնսը նույնպես հանգում է այն եզրակացության, որ ստորագրողների և նրանց ինստիտուտների զգալի մասը Թուրքիայից ուղղակի փող ստացողներ էին ։