cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Կոագուլում
Կոագուլման փուլեր
Կոագուլում կարելի է առաջ բերել կոլոիդ համակարգերի վրա տարբեր բնույթի գործոններ ազդելով, օրինակ, էլեկտրոլիտի կամ ոչ էլեկտրոլիտ ավելացնելով, երկարատև դիալիզով, լուծույթը խառնելով կամ թափահարելով, ուժեղ տաքացումով կամ սառեցումով, էլեկտրական հոսանքով կամ ճառագայթային էներգիայով ազդելիս։ Կոագուլում կարող է տեղի ունենալ նաև զոլում քիմիական փոփոխության հետևանքով (օրինակ, զոլի «ծերացում»)։ Քանի որ կոլոիդ լուծույթների կայունության հիմնական պայմանը նրանց էլեկտրական լիցքի առկայությունն է, այդ պատճառով կոագուլման հիմնական եղանակը տարբեր ճանապարհներով այդ լիցքերի չեզոքացումն է։ Շատ հաճախ դա արվում է կոլոիդների վրա էլեկտրոլիտ ազդելով։
Կոագուլման կրիտիկական պոտենցիալ
Հետազոտություներից պարզ է դարձել, որ բոլոր էլեկտրոլիտները, որոնք վերցված են բավական մեծ քանակությամբ, ընդունակ են կոագուլելու կոլոիդ լուծույթները; Դրա համար որպեսզի սկսվի կոագուլումը անհրաժեշտ է, որ էլեկտրոլիտի կոնցենտրացիան հասնի մի որոշ նվազագույն քանակի, որը կոչվում է կոագուլման շեմ։ Էլեկտրոլիտի այն նվազագույն կոնցենտրացիան (միլիմոլ՝ զոլի 1 լիտրում), որն առաջ է բերում բացահայտ կոագուլում, կոչվում է կոագուլման շեմ։
Մասնիկների ամենափոքր կայունությունը ստեղծվում է իզոէլեկտրիկ վիճակում, երբ ξ=0։ Սակայն կոագուլումն սկսվում է ոչ թե իզոէլեկտրիկ վիճակում, այլ զետա-պոտենցիայի այնպիսի արժեքի դեպքում, որ փոքր է ինչ-որ կրիտիկական արժեքից, որը կոչվում է կոագուլման կրիտիկական պոտենցիալ (ξկր)։ Շատ զոլերի կրիտիկական պոտենցիալի մեծությունը կազմում է 25-30 միլիվոլտ, հետևաբար էլեկտրոլիտների տարբեր կոագուլման շեմերին համապատասխանում է մոտավորապես միևնույն կրիտիկական պոտենցիալը։
Էլեկտրոլիտների կոագուլում
Էլեկտրոլիտի կոագուլող մասը այն իոնն է, որը կրում է կոլոիդ մասնիկին հակառակ լիցք, այսինքն՝ դրական զոլերի համար, օրինակ, Fe(OH)3 կոագուլող իոններ են անիոնները, իսկ բացասականների համար, օրինակ, As2S3-ը, ցելյուլոզը՝ կատիոնները։ Էլեկտրոլիտի կոագուլող ընդունակությունը մեծ չափով է աճում այն իոնի արժեքականության մեծացման հետ, որը հենց կոագուլող իոնն է։ Համաձայն Շուլցի-Հարդիի կանոնի, բարձր արժեքականության իոնները ունեն կոագուլման ավելի փոքր շեմ, քան ցածր արժեքականության իոնները։ Տարբեր էլեկտրոլիտների կոագուլող հատկությունների համեմատությունը ցույց է տալիս, որ մի շարք կոլոիդ համակարգերի դեպքում տարբեր արժեքականության կատիոնների կոագուլող ընդունակությունների միջև գոյություն ունի հետևյալ մոտավոր հարաբերությունը՝
Սակայն այստեղից չի կարելի եզրակացնել, որ կոագուլվող իոնի լիցքի մեծությունը միակ գործոնն է, որ որոշում է կոագուլման շեմը։ Այն կախված է նաև կոագուլվող իոնի բնույթից, էլեկտրոլիտի տեսակից, լուծիչից։ Օրինակ, բացասական լիցքավորված կոլոիդների համարտարբեր միավալենտ մետաղիոնների կոագուլող ընդունակությունը նույնը չէ և ըստ կոագուլող ընդունակության աճման դասավորվում են հետևյալ շարքով՝
Դրական լիցքավորաված զոլերի համար ըստ կոագուլող հատկության մեծացման միարժեք անիոնները դասավորվում են հետևյալ շարքով՝
Ալկալիական մետաղիոնների և անիոնների այդպիսի շարքերը լիոտրոպ անունն են կրում։ Ըստ երևույթին, առանձին իոնների տարբեր կոագուլող ընդունակությունը պետք է բացատրել նրանց սոլվատացման տարբեր աստիճաններով։ Ըստ Մյուլլերի տարբեր արժեքականության իոնների ազդեցության տակ կոլաիդների կոագուլումը բացատրվում է դիֆուզ շերտի էլեկտրաստատիկ սեղմամբ՝ էլեկտրաստատիկ տեսությամբ։ Էլեկտրոլիտների ազդեցությամբ կոլոիդների կոագուլման մյուս բացատրությունը Ֆրեյնդլիխի ադսորբցիոն տեսությունն է։ Այս տեսություններից յուրաքանչյուրը ժխտում է մյուսին։ Սակայն Ռաբինովիչը և նրա աշխատակիցները ցույց տվեցին, որ այդ երկու երևույթները՝ իոնների դիֆուզ շերտի էլեկտրաստատիկ սեղմումը և իոնների ընտրողական ադսորբցիան, տեղի ունեն միաժամանակ և կոագուլման հիմանական պատճառներն են։
Կոագուլումը էլեկտրոլիտների խառնուրդներում
Կոլոիդ համակարգերի վրա որոշակի կոնցենտրացիայի էլեկտրոլիտների խառնուրդ ավելացնելիս տեղի են ունենում որոշակի երևույթներ։ Համեմատաբար հազվադեպ է տեղի ունենում էլեկտրոլիտների խառնուրդի կոագուլող ընդունակության ադիտիվությունը։ Այդպիսի գումարային ազդեցություն՝ ադիտիվություն են ցուցաբերում նատրիումի և կալիումի քլորիդները։ Ավելի հաճախ դիտվում է մի էլեկտրոլիտի կոագուլող ակտիվության անկում՝ մի ուրիշ էլեկտրոլիտի ներկայությամբ։ Նման փոխազդեցությունը անվանում են իոնների անտագոնիզմ։ Այդպիսի անտագոնիզմ են ցուցաբերում նատրիումի և կալիումի քլորիդները՝ երկաթի հիդրօքսիդի դրական զոլը կոագուլելիս։ Անտագոնիզմը բացատրվում է նրանով, որ էլեկտրոլիտներից մեկը ավելացված լինելով կոագուլման քանակից բավականաչափ քիչ, առաջ է բերում ոչ թե զետա-պոտենցիալի փոքրացում, այլ ընդհակառակը՝ մեծացում, որի պատճառով զոլը դառնում է ավելի կայուն։
Կոագուլման արագություն
Կոագուլման պրոցեսը ակնթարթորեն չի ընթանում, այլ նրա ավարտի համար պահանջվում է որոշակի ժամանակ։ Կոագուլման արագությունը որոշվում է միավոր ժամանակում իրար ձուլվող մասնիկների թվով։ Կոագուլումը նման է բիմոլեկուլյար ռեակցիաներին, որ երկու դեպքում էլ անհրաժեշտ է երկու մասնիկների հանդիպում։ Տարբերությունը կայանում է միայն նրանում, որ ռեակցվող մոլեկուլները ռեակցիայի հետագա ընթացքին այլևս չեն մասնակցում, որովհետև սպառվում են, իսկ մասնիկների ագրեգատները շարունակում են մասնակցել կոագուլման պրոցեսին, առաջացնելով ավելի բարդ ագրեգատներ, որոնք վերջ ի վերջո դիսպերս միջավայրից անջատվում են։
Կոագուլման արագությունը որոշվում է հետևյալ գործոններով։
Տեսակներ
Տարբերում են՝ Դանդաղ կոագուլումն ընթանում է ժամերով, օրերով, իսկ արագը՝ վայրկյաններով։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Կոլոիդային քիմիա
Ալուչալու Միջին
Ալուչալու Միջին, ավերակ գյուղ, Երևանի նահանգի Նոր Բայազետի գավառում։ Գտնվում էր Ալուչալու (Կոթիկ) գետակի հովտում՝ Ալուչալու Վերին և Ալուչալու Ներքին գյուղերի միջև ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Ջուդիթ Քեր
Աննա Հուդիթ Գերտրուդ Հելենա Քերր (Anna Judith Gertrud Helene Kerr, ), ծագումով գերմանական հրեա, բրիտանացի գրող, մանկագիր, նկարիչ և ծաղկող, ում գրքերը վաճառվել են ավելի քան 10 միլիոն օրինակով ամբողջ աշխարհում ։
Հուդիթ Քերրը ստեղծել է ինչպես պատկերազարդ մնայուն մանկական գրքեր, ինչպիսիք են «Մոգ» շարքը և «Վագրը, որը եկել է թեյ խմելու», այնպես էլ մեծ հեղինակություն վայելող կիսակենսագրական վեպեր դեռահասների համար, ինչպիսիք են «Երբ Հիտլերը գողացավ վարդագույն նապաստակը» վեպը, որտեղ ներկայացրել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում Հիտլերի հետապնդումից խուսափելու մանկական տեսանկյունը։ Ծնված լինելով Վայմարյան Հանրապետությունում, 1935 թվականին իր ընտանիքի հետ եկել է Բրիտանիա՝ նացիստների վերելքի ժամանակ հետապնդումներից խուսափելով  ։
Կենսագրություն
Քերը ծնվել է 1923 թվականի հունիսի 14-ին Բեռլինում ՝ ազդեցիկ գերմանացի թատերագետ և էսսեիստ՝ Ալֆրեդ Քերրի (1867-1948) և կոմպոզիտոր՝ Ջուլիա Քերի (ծնված Ջուլիա Աննա Ֆրանցիսկա Վայսման, 1898-1965 թթ.) հրեաների ընտանիքում։ Մայրը պրուսացի քաղաքական գործչի դուստր էր։ Ջուդիթ Քերը եղբայր ուներ՝ Մայքլը ։
Նրա ծնողները երկուսն էլ գերմանական հրեաների ընտանիքներից էին։ Նրա հոր գրքերը հայտնվել են նացիստների՝ 1933 թվականի մայիսին իշխանության գալուց հետո այրած գրքերի թվում, որովհետև հրապարակավ դուրս է եկել նացիստական կուսակցության դեմ և նույն՝ 1933 թվականին իր ընտանիքի հետ մեկնել է աքսորի։ Պրահա, Վիեննա, Շվեյցարիա և Ֆրանսիա այցելելուց հետո 1936 թվականին ստացել է Անգլիա մուտք գործելու թույլտվություն, և ընտանիքը վերջնականապես հաստատվել է Լոնդոնում, որտեղ հայտնվել է կարիքի մեջ։
Հետապնդման տարիներն աղջկա՝ երեխա Հուդիթ Կերրի տեսանկյունից նկարագրվել են «When Hitler Stole Pink Rabbit » (Երբ Հիտլերը գողացավ վարդագույն նապաստակը) և «Bombs on Aunt Dainty» (առաջին հրատարակությունը՝ The Other Way Round վերնագրով) գրքերում։
Լոնդոնում
Ջուդիթ Քերը Լոնդոնում հաստատվել է 1936 թվականին, իսկ որպես բրիտանացի, հպատակություն է ընդունել 1947 թվականի հունիսի 21-ին ։ Քերն ապրել է Լոնդոնի Բարնս քաղաքում 1962 թվականից մինչև 2019 թվականի մայիսի 22-ը իր մահը  ։
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Ջուդիթ Քերն աշխատել է Կարմիր Խաչում, օգնել վիրավոր զինվորներին, հետագայում ստացել է Արվեստների և արհեստների կենտրոնական դպրոցում սովորելու կրթաթոշակ և դարձել է նկարիչ։ Ուսումն ավարտելուց հետո որոշ ժամանակ աշխատել է որպես նկարչության ուսուցչուհի։
Ընտանիք
Հետագայում, BBC-ի ճաշարանում ծանոթացել է իր ապագա ամուսնու՝ սցենարիստ Նայջել «Թոմ» Քնեյլի հետ։ Նաջելը գրել էր «The Quatermass Experiment» կուլտային հեռուստատեսային գիտաֆանտաստիկ սերիալ, որի համար Քերն օգնել է ստեղծել և իրականացնել հատուկ էֆեկտներ։ Հետագայում Քնեյլը նրան դրդել է դիմել աշխատանքի որպես BBC հեռուստատեսության սցենարիստ ։
Քերն ու Քնեյլն ամուսնացել են 1954 թվականին։ Նրանք ամուսնացած մնացել են մինչև Քնելի մահը` 2006 թվականը։ Նրանք ունեցել են երկու երեխա՝ դուստր Թեյսին (ծնված 1958թ.) և որդի Մեթյուին (ծնված 1960թ.): Մեթյուն նույնպես գրող է, 2000 թվականին Whitbread Book Awards-ում արժանացել է «Տարվա գիրք» մրցանակին՝ «Անգլիացի ուղևորներ» վեպի համար ։ Թեյսին դերասանուհի է, անիմատրոնիկայի նկարիչ ։ Որպես անիմատրոնիկայի դիզայներ՝ նա սկզբում աշխատել է Jim Henson's Creature Shop-ում, նախքան ինքնուրույն աշխատելը հատուկ էֆեկտների վրա։ Նա աշխատել է ֆիլմերի վրա, այդ թվում՝ Lost in Space, Dog Soldiers և Հարի Փոթերի առաջին չորս ֆիլմերը ։ Որպես նկարչուհի, նա հիմնականում նկարում է միջատներ ։
Գրական գործունեություն
Ջուդիթը մանկուց երազել է գրող դառնալ, բայց գրքեր գրել և նկարազարդել սկսել է միայն այն ժամանակ, երբ իր երեխաները կարդալ են սովորել։ Քերն առավել հայտնի է իր մանկական գրքերով ։ Նա նկարազարդել է գրքերը, ինչպիսիք են 17 գրքերից բաղկացած «Մոգ» (կատվիկ) կատվի մասին պատմությունների շարքը և մանկական հայտնի «Վագրը, որը եկել է թեյ խմելու» գիրքը։ Վերջինս, հետագայում բազմաթիվ վերահրատարակումներ է ունեցել։ Այն Մեծ Բրիտանիայում արագ դարձել Է սիրելի մանկական գրքերից մեկը, ինչպես նաև թարգմանվել է մի քանի օտար լեզուներով ։
Մանկական հեքիաթներից բացի, Քերը գրել է դեռահասների համար վեպեր, ինչպիսիք են «Հիտլերի ժամանակից դուրս» կիսաինքնակենսագրական եռագրությունը (Երբ Հիտլերը գողացավ վարդագույն նապաստակ, Ռումբերը մորաքույր Դինթիի վրա (ի սկզբանե հրատարակվել էր որպես The Other Way Round- Այլ շրջափուլ) և A Small Person Far Away-Փոքր մարդը հեռվում), որոնք մանկական տեսանկյունից պատմում են 1930-ական թվականների Գերմանիայում նացիստների վերելքի և փախստականի կյանքի, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում Բրիտանիայում կյանքի և հետպատերազմյան տարիների և սառը պատերազմի մասին, համապատասխանաբար ։
Այս գրքերը գրելու դրդիչ գործոն են եղել Քերի երեխաները։ Մի անգամ, երբ նրա ութ տարեկան որդին տեսավ «Երաժշտության ձայնը», ասաց. «Հիմա մենք գիտենք, թե ինչպիսին էր մայրիկը, երբ փոքր աղջիկ էր»։ Քերը ցանկանում էր, որ տղան իմանար, թե ինչպիսին է եղել իր կյանքն իրականում, և այդպես գրել է, Երբ Հիտլերը գողացավ վարդագույն նապաստակը ։ Պատմության հիմքում ընկած է նրա ափսոսանքը, որ Գերմանիայից ընտանիքի հետ փախչելու ժամանակ նա իր խաղալիքներից նախընտրել էր վերցնել փափուկ շունը, այլ ոչ թե սիրելի վարդագույն նապաստակը ։ Մեծ տարիքի երեխաների համար վեպը արժանացել է Գերմանական երիտասարդական գրական մրցանակի (գերմ․՝ Deutscher Jugendliteraturpreis), 1974 թվականին ։ 2019 թվականի դեկտեմբերին Գերմանիայում տեղի է ունեցել Երբ Հիտլերը գողացել է վարդագույն նապաստակի, կինեմատոգրաֆիական ադապտացիան, որի ռեժիսորն է օսկարակիր ռեժիսոր Քերոլայն Լինքը։
2012 թվականի Ծննդյան պատվին մրցանակաբաշխությունում Քերն արժանացել է Բրիտանական կայսրության շքանշանի (OBE) ասպետ պատվավոր կոչման՝ մանկական գրականության և Հոլոքոստի կրթության ոլորտում ծառայությունների համար ։
2015 թվականին Մոգ կատուն դարձել է Sainsbury’s սուպերմարկետի ամանորյա գովազդային հերոս։
Նայջել Նիլի հետ ամուսնությունից ծնված նրա որդին՝ գրող Մեթյու Նիլը, հորինված անգլիացի գիտնական Բերնարդե Քուոտերմեսի մասին հեռուստատեսային ֆիլմերի սցենարի հեղինակն է։
Մահ և ժառանգություն
Քերը մահացել է իր տանը 2019 թվականի մայիսի 22-ին, 95 տարեկան հասակում կարճատև հիվանդությունից հետո ։
2013 թվականին Բրիտանիայի առաջին երկլեզու պետական դպրոցը անգլերեն և գերմաներեն լեզուներով՝ Ջուդիթ Քերի տարրական դպրոցը Հերն Հիլում (հարավային Լոնդոն) անվանակոչվել է նրա անունով ։
2019 թվականի մայիսին՝ իր մահից մեկ շաբաթ առաջ, նա առաջադրվել է որպես տարվա նկարազարդող Բրիտանական գրքի մրցանակաբաշխությունում։ Նրա նկարազարդումների արխիվը պահվում է Նյուքասլ ապոն Թայնի Յոթ պատմությունների կենտրոնում ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հունիսի 14 ծնունդներ Կատեգորիա:1923 ծնունդներ Կատեգորիա:Բեռլին քաղաքում ծնվածներ Կատեգորիա:Մայիսի 22 մահեր Կատեգորիա:2019 մահեր Կատեգորիա:Բրիտանացի կին գրողներ Կատեգորիա:20-րդ դարի կին գրողներ Կատեգորիա:Անգլիացի մանկագիրներ Կատեգորիա:Գրողներ ըստ մրցանակի Կատեգորիա:Գերմանացի կին գրողներ Կատեգորիա:Բրիտանացի նկարիչներ Կատեգորիա:Բրիտանացի պատկերազարդողներ Կատեգորիա:Գերմանացի մանկագիրներ Կատեգորիա:Գերմանիայի հրեաներ Կատեգորիա:Հրեա արվեստագետներ Կատեգորիա:Սցենարիստներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Գերմանացի ինքնակենսագիրներ
Նելետ
Նելետ (Neslette), համայնք Ֆրանսիայի Պիկարդիա մարզի Սոմ գավառում ։
Բնակչությունը 206 թվականի դրությամբ կազմում է 97 մարդ, բնակչության խտությունը` 46.86 մարդ/կմ²։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 2.07 կմ² տարածք։
Աշխարհագրություն
Գտնվում է Փարիզ քաղաքից 130 կմ հյուսիս-արևմուտք, Ամյեն քաղաքից 50 կմ արևմուտք։
Տնտեսություն
2010 թվականին ուներ 68 աշխատունակ (15-64 տարեկան) բնակիչ, որոնցից ակտիվ էին 42-ը, իսկ ոչ ակտիվները` 26։ Ակտիվության ցուցանիշը կազմում է 61,8 %։ 42 աշխատունակ մարդկանցից աշխատել է 35 անձ (16 տղամարդ և 19 կին)։ Գործազուրկ են եղել 7 անձ (4 տղամարդ և 3 կին)։ 26 անաշխատունակներից 4-ը եղել են աշակերտներ կամ ուսանողներ, 13-ը` թոշակառուներ, իսկ 9-ը չեն աշխատել տարբեր պատճառներով ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի բնակավայրեր
Շոտգետ
Շոտգետ, գետակ Հայաստանի Սյունիքի մարզում, Ողջի գետի ձախ օժանդակը։ Սկիզբ է առնում Կատար լեռան հարավային լանջից Ներքին Գիրաթաղ գյուղից 3 կմ հյուսիս–արևելք միախառնվում մայր գետին։ Երկարությունը 5 կմ է ։
1, 2, 3 (երգ, Սոֆիա Ռեյես)
"1, 2, 3", երգ՝ ձայնագրված մեքսիկացի երգիչ Սոֆյա Ռեյեսի կողմից՝ Ջեյսոն Դերուլոյի և Դե Լա Գետտոյի մասնակցությամբ։ Այն թողարկվել է որպես սինգլ 2018 թվականի փետրվարի 16-ին ։ Երգը գրվել է Ռեյեսի, Դերուլոյի, Գետտոյի, Նիկոլ Զիգնագոյի, Ռիչարդ Մոնտանյերի, Յոն Լեոնի և Չարլի Գուերերոյի կողմից ։
Շոտգետ
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի գետեր Կատեգորիա:Ողջի գետի վտակներ
1, 2, 3 (երգ, Սոֆիա Ռեյես)
Տեղեկություն
Երգի մասին խոսելիս Սոֆյա Ռեյեսը ասել է.
Ալուչալու Վերին
Ալուչալու Վերին, գյուղ, Երևանի նահանգի Նոր Բայազետի գավառում։
Հայոց ցեղասպանության հուշարձան (Փասադենա)
Հայոց ցեղասպանության հուշարձան, հուշարձան ԱՄՆ Կալիֆորնիայի շրջանի Փասադենա քաղաքի հիշատակի այգում։
Հաղորդիչ ուղիներ
Հաղորդիչ ուղիներ, կենտրոնական նյարդային համակարգում խիտ դասավորված նյարդաթելիկներ, որոնք համախմբված են մորֆոլոգիական կառուցվածքի և ֆունկցիայի ընդհանրությամբ։ Ըստ ֆունկցիայի տարբերում են՝ ա․ ասոցիացիnն (կապակցական) հաղորդիչ ուղիներ, որոնք գլխուղեղի միևնույն կիսագնդի կեղևի տարբեր բաժինները կապում են միմյանց հետ, բ․ կոմիսուրային (կպուկային) հաղորդիչ ուղիները միացնում են գլխուղեղի երկու կիսագնդերը և ապահովում նրանց համատեղ գործունեությունը, գ. պրոյեկցիոն (ուրվագծային) հաղորդիչ ուղիները լինում են կենտրոնախույս (շարժիչ կամ վարընթաց), որոնք նյարդային ազդակները կենտրոնից հաղորդում են ծայրամաս, և կենտրոնաձիգ (զգացող կամ վերընթաց), որոնք արտաքին և ներքին միջավայրից ընկալած գրգիռները հաղորդում են կենտրոնական նյարդային համակարգին։
1, 2, 3 (երգ, Սոֆիա Ռեյես)
Տեղեկություն
"Ես շատ անհանգիստ եմ այս երգի համար և չեմ կարողանում սպասել իմ ալբոմին, այդ երգը լսելու համար։ "1, 2,3"-ը իր մեջ պարունակում է երեք տարբեր ժանրեր և տեսակներ, (Լատինո, փոփ և ուրբան), որոնք հնչում են որպես ոճ իմ երգացանկի համար, բայց շարունակում է պահել իմ էությունը ։"
Հայոց ցեղասպանության հուշարձան (Փասադենա)
Պատմություն
Հուշարձանի բացումը ծրագրվել է 2012 թվականին, բացումը տեղի է ունեցել 2015 թվականի ապրիլի 18-ին, Հայոց ցեղասպանության 100-րդ տարելիցին ընդառաջ։
Հաղորդիչ ուղիներ
Հիմնական կենտրոնախույս հաղորդիչ ուղիներն են՝ բրգային ուղիները, որոնք գլխուղեղի կեղևի բրգային բջիջները (շարժիչ գոտի) միացնում են գլխուղեղային (դիմային, ակնաշարժ) և ողնուղեղային նյարդերի բջիջների հետ։ Վեստիբուլա-ողնուղեղային հաղորդիչ ուղիները հավասարակշռության օրգաններից ազդակները հաղորդում են շարժիչ բջիջներին։ Կենտրոնաձիգ հաղորդիչ ուղիներից են ցավային և ջերմային զգացողության, խոր զգացողության, ուղեղիկային, տեսողական, լսողական և այլ ուղիները։
Քծնանք
Քծնանք, ինչ-որ մեկի բարեհաճությանն արժանանալու նպատակով՝ հաճոյակամ, հաճախ նաև կեղծավոր գովաբանում, ստորաքարշություն։
Հաղորդիչ ուղիներ
Կատեգորիա:Անատոմիա
Ալուչալու Վերին
Պատմություն
1940 թ.-ին ՀՍՍՀ գերագույն սովետի նախագահության հրամանով վերանվանվել է Ալաչալուի կաթնաանասնապահական սովխոզին կից ավան։
Հայոց ցեղասպանության հուշարձան (Փասադենա)
Պատմություն
Հուշարձանը կառուցվել է հայ համայնքի ջանքերով և մասնավոր նվիրատվությունների շնորհիվ։ Հուշարձանն իրենից ներկայացնում է 5 մ բարձրությամբ մետաղական եռոտանի, որը նման է այն կառույցներին, որոնց միջոցով թուրքերը 100 տարի առաջ կախաղան են բարձրացրել հայերին։ Եռոտանու գագաթից ամեն 21 վայրկյանը մեկ մեկ կաթիլ ջուր է թափվում։ Ներքևում գտնվող ավազանը կթափվի տարեկան 1.5 միլիոն կաթիլ ջուր։ Հուշարձանը խորհրդանշում է հայ ժողովրդի ուժն ու անկոտրում հույսը ։
Քծնանք
Գրականությունում
Պատմականորեն այնպես է դասավորվել, որ քծնանքը հանդես է եկել որպես միապետների հետ շփման հիմնական ձև։ Վերածննդի դարաշրջանում եղել է գրողների սովորական գործողություններից, որոնք դա անում էին իշխող միապետներին շողոքորթելու համար։ Օրինակ՝ Էդմունդ Սփենսերը գովաբանել է Եղիսաբեթ I-ին՝ «Փերիների թագուհին» պոեմում, Ուիլյամ Շեքսպիրը քծնել է Հակոբ Ա-ին՝ «Մակբեթում», կամ օրինակ Նիկոլո Մաքիավելիին գովաբանել է Լորենցո Մեդիչիին՝ «Տիրակալը» տրակտատում։
Հայոց ցեղասպանության հուշարձան (Փասադենա)
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի հուշարձաններ Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանության հուշարձաններ
Քծնանք
Գրականությունում
Հիմնականում քծնելը համարվում է բացասական գործողություն։ Օրինակ «Աստվածաշունչ» գրքում քննադատվում են քծնողները, իսկ Հիսուսը՝ առանց քծնանքի խոսելու դառնում է օրինակ։
Ալուչալու Վերին
Պատմություն
1968 թվականին եղել է առանձին բնակավայր։ 1968 թ.-ի սեպտեմեբրի հրամանով Ալուչալու Ներքին և Ալուչալու Վերին գյուղերը միասին վերանվանվել են Արծվանիստ ։
Քծնանք
Գրականությունում
Դանթե Ալիգիերիի «Աստվածային կատակերգություն» ստեղծագործության մեջ՝ քծնողներին դասում է Դժոխքի 8-րդ շրջանի 2-րդ խանդակում, որտեղ նրանք կպչում են արգասիքներից։ Դա բացատրվում է նրանով, որ նրանց կյանքի օրոք կատարած քծնանքը նման է կղանքի։
Ալուչալու Վերին
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Քծնանք
Գրականությունում
Դասական գրականությունում քծնանքը հանդիսանում է կերպարների բնավորության հիմնական գծերից։ Այդպիսի օրինակներից են Գրիմ Գնիլոուսթը՝ Ջոն Ռոնալդ Ռուել Թոլքինի «Մատանիների տիրակալը» վիպաշարից, Հոներիլիան և Ռեգանան՝ «Լիր արքայից», կամ Յագոն՝ Ուիլյամ Շեքսպիրի «Օթելլո» ստեղծագործությունից։
Փիլիսոփայությունում
Պատմաբանները և փիլիսոփաները ուշադրություն են դարձրել քծնանքին որպես էթիկայի և քաղաքականության ոլորտի խնդիր։ Հին Հունաստանի փիլիսոփա Պլուտարքոսը գրել է էսսե «ինչպես տարբերել քծնողին՝ ընկերոջից»։ «Հիմարության գովաբանությունը» ստեղծագործությունում՝ Էրազմ Ռոտերդամցին դրական է արձագանքել քծնանքին, իր կարծիքով այն. «քաջալերում է ոգով կոտրվածներին, ուրախացնում է տխուրներին, բարձրացնում է տկարներին, արթնացնում է թմրածներին, բուժում է հիվանդներին, մեղմացնում է չարերին, մտերմացնում է սիրահարներին՝ մտերմացնում է, իսկ մտերմացնելուց հետո՝ միավորում է։ Դրդում է պատանիներին ուսման, ուրախացնում է ծերունիներին, գովերքի տեսքով և առանց վիրավորանքի խրախուսում է միապետերին։ Հիմնականում, դրա շնորհիվ յուրաքանչյուրը դառնում է ինքն իրեն ավելի հաճելի և անուշ, դրանում էլ հենց կայանում է ամենամեծ երջանկությունը» ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Խաբեություններ
1, 2, 3 (երգ, Սոֆիա Ռեյես)
Տեսահոլովակ
Երգի տեսահոլովակը նկարահանվել է Լոս Անջելեսում՝ Մայք Հոյի կողմից։ Պրեմիերան կայացել է Ռեյեսի YouTube-ի ալիքով՝ 2018 թվականի փետրվարի 16-ին ։
Սևգիլ Մուսաևա
Սևգիլ Մուսաևա (Севгіль Мусаєва, Sevgil Musayeva, ), ուկրաինացի լրագրող, «Ուկրաինական ճշմարտություն» առցանց հանդեսի խմբագիրը։ 2011—2013 թվականներին եղել է «Forbes Ուկրաինա» հանդեսի թղթակիցը, 2014 թվականին թողարկել է աշխատանքային Hubs ինտերնետ-հանդեսը, եղել է դրա գլխավոր խմբագիրը։ Մասնագիտացել է նավթագազային և վառելիքաէներգետիկ համալիրի թեմաներով։ Անձնական հետաքննություն է անցկացրել Սերգեյ Կուրչենկոյի բիզնեսի, Նեստոր Շուֆրիչի և Նիկոլայ Ռուդկովսկու նավթագազային գործերի մասին, հոդվածներ է գրել Յուրի Իվանյուշչենկոյի եկամուտների մասին։ Հինգ անգամ ստացել է «Գործարար շրջանակի PRESSзвание մրցանակ» ։
Կենսագրություն
Սևգիլ Մուսաևան ծնվել է 1987 թվականի հունիսի 18-ին Ջումա քաղաքում (Ուզբեկստան) ։ 1989 թվականին, երբ Ղրիմի թաթարներին թույլ են տվել վերադառնալ Ղրիմ, նրա ընտանիքը տեղափոխվել է Կերչ ։ Դպրոցում սովորելու տարիներին Սևգիլն սկսել է տպագրվել հանրապետական մամուլում, 9-րդ դասարանից հաճախել է տեղի ժուռնալիստիկայի դպրոցը ։ Եղել է Գիտությունների փոքր ակադեմիայի անդամ և ստացել է Ղրիմի նախարարների խորհրդի կրթաթոշակ ։ 2004-2010 թվականներին սովորել է Կիևի Շևչենկոյի անվան համալսարանի ժուռնալիստիկայի ինստիտուտում ։
Սևգիլը լրագրողական գործունեությունն սկսել է 2007 թվականին «Տնտեսական նորություններ» գործակալությունում, 2008 թվականին գնացել է «Գործ» թերթ, իսկ 2009 թվականի փետրվարին դարձել է «Փողերի իշխանությունը» հանդեսի լրաբեր։ 2011 թվականի հունիսին գնացել է «Forbes Ուկրաինա» հանդես, որտեղից էլ 2013 թվականի օգոստոսին հեռացել է, երբ հանդեսը ձեռքը է բերել Սերգեյ Կուրչենկոն ։ Եվրոմայդանի սկզբում ռեպորտաժներ է ստեղծել Ֆեյսբուքի Hubs նախագծի համար, այդ թվում գրոհների ժամանակ ։
2014 թվականի փետրվարին թողարկել է Hubs-ը որպես առանձին ինտերնետ-հանդես և դարձել է նրա գլխավոր խմբագիրը ։ Ռուսաստանի Դաշնության հետ Ղրիմի միացումից հետո Սևգիլը ևս հանդես է եկել որպես «Крым_SOS» նախագծի նախաձեռնող, որն ուղղված էր անվտանգության, վերաբնակեցման և ռեսուրսների որոնման հարցերում վստահելի տեղեկատվության տրամադրմանն ու մարդկանց օգնությանը ։ 2014 թվականի հոկտեմբերին դարձել է «Ուկրաինական ճշմարտություն» առցանց հանդեսի գլխավոր խմբագիրը ։
Բարեգործություն
2012 թվականին Սևգիլը լրագրող Բորիս Դավիդենկոյի հետ Լրագրողի օրվա առթիվ բարեգործական աճուրդ է կազմակերպել, որտեղ լրագրողներին նվերներ են վաճառվել մամուլի ծառայություններից  ։ Առաջին աճուրդում երեք ամսվա ընթացքում հավաքել է 76 հազար գրիվեն, որոնցով գնել են նոր կահույք և մահճակալներ Տրիպոլիի գիշերօթիկ դպրոցի համար։ Աճուրդի գոյության մեկ տարվա ընթացքում բարեգործական նպատակներով հավաքվել է 220 հազար գրիվեն ։
2012 թվականի դեկտեմբերին Սևգիլի մասնակցությամբ կազմակերպվեց նաև «Լետի, մետելիկու» բարեգործական ներկայացումը։ Թատերական ստուդիայի երեխաներն իրենց ելույթներով գումար են հավաքել քաղցկեղով հիվանդ հասակակիցների բուժման համար։ Ստացված միջոցները փոխանցվել են «Հաբ» նախագծին, որն ուղղված էր օնկոլոգիական հիվանդություններով տառապող երեխաների համար դեղերի գնմանը ։
Ընտանիք
Սևգիլի քույրը՝ Էլյադիե Մուսաևան, աշխատել է ՍՏԲ հեռուստաընկերությունում։ Սկսնակ կինոռեժիսոր է, որի Ղրիմի թաթարների տեղահանության մասին OTUZ ժապավենը ներկայացվել է «Երիտասարդություն» կինոփառատոնում։ Այժմ Էլյադիե Մուսաևան ապրում է Նյու Յորքում ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինացի լրագրողներ Կատեգորիա:Ղրիմի թաթարներ Կատեգորիա:Անկախության ակտիվիստներ Կատեգորիա:21-րդ դարի լրագրողներ Կատեգորիա:Կիևի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Ուկրաինացի խմբագիրներ
Յանոշ Իրինի
Յանոշ Իրինի (Irinyi János, 17 մայիսի, 1817, Նադլետա - 17 դեկտեմբերի, 1895, Վերտեշ), հունգարացի քիմիկոս, ով հայտնաբերել է անվտանգ լուցկին։
Կենսագրություն
Յանոշ Իրինին ծնվել է 1817 թվականի մայիսի 17-ին Նադլետայում՝ հայտնի գյուղատնտեսի ընտանիքում։ Հոր պնդմամբ ընդունվել է Դեբրեցենի համալսարանի իրաաբանկան ֆակուլտետ, սակայն հետագայում մեկնել է Վիեննա՝ ուսումը շարունակելու Վիեննայի ճարտարագիտական ինստիտուտում. այստեղ նա քիմիա է սովորել Պաուլ Մայսների մոտ, ով եղել է ֆոսֆորային լուցկու հայտնագործողը (1836)։ Պարապմունքներից մեկի ժամանակ Յանոշ Իրինին ականատես է եղել այն բանին, թե ինչպես է Պաուլ Մայսները փորձում ծծմբի փոշով շփման միջոցով այրել կապարի հիպերօքսիդը, սակայն դա նրան չի հաջողվել։
Յանոշ Իրինին, հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ ֆոսֆորային լուցկին շփման պատճառով շատ հաճախ ինքնաբռնկվում էր, վառվում էր աղմուկով և առաջացնում էր մեծ բոց, որ հաճախ այրում էր մարդու երեսն ու ձեռքերը, որոշում է, որ լուցկու գլխիկը կարելի է ծածկել կապարի օքսիդով, որպեսզի ինքնաբռնկում տեղի չունենա ։ Այդպես ստեղծվել է ժամանակակից անվտանգ լուցկին, որ այրվում է առանց աղմուկի և պայթյուն չի առաջացնում։ Այդպիսի լուցկիների արտադրության իրավունքը Յանոշ Իրինին 60 պյոնգեով վաճառել է առևտրական Իշտվան Ռոմերին։ Վերջինս հարստացել է լուցկու արտադրության շնորհիվ և իր վաստակած միջոցների մի մասը տվել Յանոշ Իրինիին։ 1838 թվականին Յանոշ Իրինին մեկնել է սովորելու Բեռլինի Հոհենհեյմի համալսարանում՝ ուսման համար վճարելով Իշտվան Ռոմերիից ստացած գումարով։ Յանոշ Իրինին հրատարակել է քիմիայի տեսությանը նվիրված գիրք, որում առանձին ուշադրություն է դարձրել թթուներին։
1839 թվականին Յանոշ Իրինին վերադարձել է Բուդապեշտ, որտեղ պայքարել է Ճարտարագիտական համալսարանի քիմիայի ամբիոնի վարիչ դառնալու համար, սակայն այդ պաշտոնն ստանալ նրան չի հաջողվել։ Դրանից հետո նա սկսել է զբաղվել լուցկու արտադրությամբ և գրել է տարբեր հոդվածներ՝ նվիրված քիմիայի տեսությանը (իր հոդվածներից մեկում Յանոշ Իրինին առաջարկել է թթվայնության բարձր աստիճան ունեցող հողի որակը բարձրացնել կավիճ ավելացնելու միջոցով)։ Բիզնեսի բնագավառում, սակայն, Յանոշ Իրինին հաջողության հասնել չի կարողանում. չնայած նրան, որ Պեշտում գտնվող նրա գործարանն օրական արտադրում էր մինչև կես միլիոն լուցկի, մրցակցության պայմաններում հաղթում է Իշտվան Ռոմերը, ով ձգտում էր ազատվել մրցակիցներից։
1848 թվականին Յանոշ Իրինին աջակցել է Հունգարական ապստամբության մասնակիցներին ի դեմս Լայոշ Կոշուտի։ Յանոշ Իրինին սկսել է արտադրել վառոդ ու արկեր ապստամբների թբդանոթների համար։ Ապստամբության ճնշումից հետո Յանոշ Իրինին ձերբակալվել է ու բանտ նետվել։ 1850 թվականին նա արդարացվել է, սկսել է զբաղվել գյուղատնտեսությամբ, այնուհետև աշխատել է որպես հաշվապահ և ալրաղացի տնօրեն։ Մինչև իր կյանքի վերջը Յանոշ Իրինին պաշտպանել է Ավստրո-Հունգարական կայսրությունում բնակվող հունգարացիների իրավունքները։
Յանոշ Իրինին մահացել է 1895 թվականի դեկտեմբերի 17-ին Վերտեշում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հունգարացի քիմիկոսներ
Հակահրդեհային արգելքներ
Հակահրդեհային արգելքներ, շենքի կամ կառույցի մի մասից դեպի մյուս մասերը կրակի տարածումը կանխող հարմարանքներ։ Հակահրդեհային արգելքներից են հակահրդեհային պատերը (հրդեհապատեր), չայրվող ծածկերը և վարագույրները։ Հակահրդեհային պատերի կառուցման անհնարինության դեպքում ստեղծվում են հակահրդեհային գոտիներ՝ շենքի հատվածներ, որոնք պատրաստվում են հրահեստներից և շենքը բաժանում են սեկցիաների։
Կատեգորիա:Պաշտպանական կառույցներ
Հասարակածային գոտի
Հասարակածային գոտի, հասարակածային գոտու բնական գոտի՝ ցամաքի 5—8°, երբեմն մինչև 11° հյուսիսային և հարավային լայնությունների միջև։ Բնորոշվում է մշտական շոգ և խոնավ կլիմայով, ջրագրական խիտ ցանցով, փարթամ բուսականությամբ ու հարուստ կենդանական աշխարհով։ Տարեկան միջին ջերմաստիճանը 25—28 °C է, տեղումները՝ 1400—3000 մմ, ունեն տեղատարափ բնույթ և հաճախ ուղեկցվում են ամպրոպներով ու արևադարձային փոթորիկներով։ Հարաբերական խոնավությունը 70—90% է։ Օդի հոսանքները մեծ մասամբ վերընթաց են, հողերը՝ հիմնականում լատերիտային։ Հողմահարման և հողառաջացման պրոցեսներն ինտենսիվ են և թափանցում են մեծ խորություններ։ Բուսական աշխարհը բազմազան է, մշտականաչ։ Անտառները խիտ են, բազմահարկ (մինչև 11 հարկ), որոշ բուսատեսակներ ունեն մինչև 60 մ բարձրություն։ Վեգետացիան տեղի է ունենում ամբողջ տարվա ընթացքում։ Տարածված են «հացի ծառը», կարմրածառը, արմավենիների բազմաթիվ տեսակներ, կաուչուկատուներ, լիաններ, մերձօվկիանոսյան շրջաններում մանգրովային անտառներ և այլն։ Առավել խիտ է ճահճային շրջանների բուսածածկույթը։ Հարուստ է կենդանական աշխարհը։ Տարածված են փիղը, ռնգեղջյուրը, գետաձին, գետակինճը, ջրավազաններում՝ կոկորդիլոսը և այլն։ Շատ են թռչունները, միջատները։ Հասարակածային գոտու մեծ մասում բուսածածկույթն ու կենդանական աշխարհը պահպանվում են իրենց սկզբնական վիճակով։ Խիտ բնակեցված երկրներում մեծ տարածություններ օգտագործվում են գյուղատնտեսության նպատակներով։
Կատեգորիա:Աշխարհագրություն
Ալուչարըք
Ալուչարըք, գյուղակ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Մշո գավառում։ Գտնվում էր Մուշի Աղջան շրջանում։
Բնակչություն
XIX դարի վերջին ուներ 8 տուն քուրդ բնակիչ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Վայրենիների գիրքը
«Վայրենիների գիրքը» (Livre des sauvages), աշակերտական տետրակ է, որը, ամենայն հավանականությամբ, պատկանել է գերմանացի տղա երեխայի։ Մոտավորապես հարյուր տարի շարունակ (մոտ 1750-1851 թվականներ), համարվում էր կանադական հնդկացիների պատկերագրությունների հավաքածու։ Այդպես դա վերծանել է հնդկացիների գրի միսիոներ և գիտակ աբբատ Էմանուել Դոմենեն։
Գրքի իրական հեղինակը անհայտ է։ Այժմ «Վայրենիների գիրքը» պահվում է Փարիզի Արսենալի գրադարանում։
Վայրենիների գիրք
Այսպեղ կոչված «Վայրենիների գիրքը» իրենից ներկայացնում է ձեռագիր, որը բաղկացած է 114 քառակազմ թերթերից, որոնք երկու կողմից գրոտված են, կազմված է կանադական արտադրության հաստ թղթից, որոնց վրայի գրառումները արված են «արծաթագույն» և կարմիր մատիտներով։ Մի քանի էջեր բացակայում են, մնացածը քիչ թե շատ փչացել են թաց ջրից, ընդ որում դեպի Եվրոպա ճանապարհորդության ժամանակ։ Ձեռագիրը գտնվում էր արկղում, փակված կողպեքով, և հարյուր տարի շարունակ հանդիսանում էր դը Պոլմի մարքիզների սեփականությունը, մինչև որ նրանցից մեկը՝ Անտուան-Ռենե դը Պոլմի դ’Արժենսոնը, վաճառեց այն Ֆրանսիային Արսենալին 1785 թվականին իր գրադարանի հետ միասին ։ «Վայրենիների գրքի» իրական ծագումը մնաց անհայտ, սակայն Դոմենեն ենթադրում էր, որ այն փոխանցվել է դը Պոլմիներին որպես արտասովոր բան ամերիկացի միսիոների կողմից, քանի որ մարքիզի հավաքածուների շարքերում կային բազմաթիվ տարաշխարհիկ ձեռագիր մատյաններ, մասնավորապես չինական։ 1850 թվականին ձեռագրին ուշադրություն է դարձնում Արսենալի գրադարանի հսկիչ Պոլ Լակրուան։
Ավելի ուշ գրքով հետաքրքրվեց մի մեքսիկական միսիոներ, որը պատճենեց այն, որպեսզի տպագրի «անհայտ և աշխարհի միակ ձեռագիր մատյանը Միացյալ Նահանգներում»։ Սակայն ֆրանսիացիները, հայրենասիրական նկատառումներից ելնելով, որոշեցին անհապաղ հրատարակել ձեռագիրը, որով ամրապնդեցին բացահայտման հեղինակային իրավունքը։ Դրա վերաբերյալ հատուկ հրաման է տվել Նապոլեոն III-ի նախարարներից մեկը, և այդ աշխատանքին են ներգրավում աբբատ Դոմենեին, որպես հնկացիական խնդրի ճանաչված գիտակ։ Հնարավոր է, որ այդ շտապողականության պատճառով եղավ այն սխալը, որը Դոմենեին և նրա աշխատանքները դարձրեց ծիծաղի առարկա։
Լեզվաբանության կացությունը 19-րդ դարի կեսերին
19-րդ դարը լեզվաբանության պատմության մեջ նշանակալի է կոմպարատիվիզմի՝ համեմատական-պատմական լեզվաբանության, ծաղկումով։ Սանսկրիտի բացահայտումը Ուիլյամ Ջոնսի կողմից, որը մատնանշեց նրա զարմանալի նմանությունը հին հունարոնի և լատիներենի հետ։ Այդ փաստը դրդեց նրան առաջ բերել համարձակ գիտական վարկածը, որ սանսկրիտը գոթերենի, կելտերենի և հին պարսկերենի հետ միասին սերում են նույն արմատից և ունեն նուն նախալեզուն ու լեզվական ընտանիքը։ Դա դարձավ լեզվի ծագման մասին նոր բանավեճերի առիթ։ Հենց այս դարում է ծնվում համեմատական-պատմական լեզվաբանությունը, ներկայացված այնպիսի անուններով, ինչպիսիք են Գրիմ եղբայրները՝ Յակոբ և Վիլգելմ, Ռասմուս Ռասկը, Ֆրիդրիխ Շլեգելը, Ֆրանց Բոպը։ Առային անգամ մշակվում է նախալեզվի վարկածը։ Այդ ուղղությունը լրացնում է իրանով տիպաբանությունը՝ համեմատություն լեզուների միջև (առաջին հերթին ազգակից լեզուների), նրանց ընդհանուր ձևերի վերհանման նպատակով ։
Սակայն հարկ է նշել, որ այն ժամանակվա լեզվաբանությունը սահմանափակվում էր առաջին հերթին հնդեվրոպական, կամ ինչպես այն ժամանակ էին ասում «հնդգերմանական լեզուներով», հաշվի առնելով, որ սեմիոտիկան՝ գրի մասին գիտությունը, դեր չէր առաջացել (նշանի և իմաստի միջև կապի ուսումնասիրության սկիզբը վերաբերում են 20-րդ դարին, կապված Ֆ. դը Սոսյուրի աշխատանքների հետ ): Կային գրի առանձին տեսակների տարանջատված նկարագրություններ, հազվադեպ էր ուշադրություն դարձվում նրանց զարգացմանը ժամանակի ընթացքում։
Ինչ վերաբերում է գրության համակարգերին, 19-րդ դարի կեսերին եվրոպական գիտնականները լավ ծանոթ էին նրանց բոլոր տեսակների հետ, որոնք հայտնի են և այժմ։
Բացի այբբենական համակարգերից, հատուկ բոլոր լեզուներին, մասնավորապես Արևմտյան Եվրոպայի լեզուներին, հին ժամանակներից հայտնի էր «կոնսոնանտ» գիրը, որի հին այբուբենը կազմված էր միայն բաղաձայն տառերի նշաններից, որոնց ավելի ուշ ավելացան «ընթերցման մայրերը»(matres lectionis, אם קריאה)՝ այսինքն ձայնավորների նշաններ ։
Նուն Ուիլյամ Ջոնսը, նախկին դատավոր Բենգալիայում 1783-1794 թվականներին, եվրոպական գիտնականների համար բացահայտեղ դևանագարի գրի համակարգը, որը պատկանում էր «աբուգիդա» տիպին, որտեղ ամեն նշան համապատասխանում է «բաղաձայն + ձայնավոր» վանկի տիպին։
Սեփական բառային գրության համակարգը, որտեղ լեզվի ամեն վանկին համապատասխանում էր սեփական, առանձին նշան, հայտնի դարձավ Գ. Գրոտեֆենդի կողմից Հին պարսկերենի վերծանումից հետո ։
Հիերոգլիֆի մասին առաջին գիտելիքները եկել են Չինաստան և Ճապոնիա ճամփորդողների հաշվետվություններից, մասնավորապես ճիզվիտական միսսիոներների աշխատանքներում, որոնք ուսումնասիրում էին այդ երկրների լեզուները (օրինակ, Մատեո Րիչիի և Նիկոլյա Տրիգոյի 1615 թվականի «De Christina e«»xpeditione apud Sinas» աշխատությունը)։ Ամենավաղ չինական քերականություններից մեկը դա «Չինական լեզվի արվեստ»-ն է («Arte de la lengua mandarina»), որը գրվել է 1704 թվականին դոմինիկացի միսիոներ Ֆրանսիսկո Վարոյի կողմից իսպաներենով ։
Ժ.-Ֆ. Շամպոլիոնը, որը վերծանել է եգիպտական հիերոգլիֆները, կարողացավ առաջին անգամ տալ նաև այդ տեսակ նշանների համակարգերի դասակարգում, չկորցրած իր նշանակությունը մինչ օրս։ Այսպիսով, նա տարանջատում էր հիերոգլիֆներ՝ գտնվող հին եգիպտական հուշարձանների վրա, սուրբ նշաններ, որոնք ունեն միայն կրոնական գործառույթ, իդեոգրամաներ, որոնք արտահայտում են ընդհանուր հասկացություն և հնչյունաբանական նշաններ ։
Ամերիկայի բացահայտումը և յուրացումը բերեց գիտելիքներ առարկայական գրի և պատկերագրության մասին։
Այն ժամանակվա եվրոպական գիտնականների գիտելիքները հնդկացիական գրերի համակարգերի մասին
Հնդկացիական գրի առաջին համակարգերը, որոնք հայտնի դարձան Իսպանիայի Կենտրոնական և Հարավային Ամերիկաների նվաճումից հետո, դա մայայի և Ացտեկների հիերոգլիֆական գրերն էին ։
Մինչկոլումբյան Ամերիկայի գրերի համակարգերի խոր ուսումնասիրությունը սկսվեց 16-րդ դարում, գլխավորապես միսիոներների ուժերով ։
Բացի բուն հնկացիականից, 19-րդ դարի սկզբում լավ հայտնի էին եվրոպական այբուբենի հիման վրա հնդկացիական գիր ստեղծելու փորձերը։ Այդպիսով հնդկացի Սեկվոյան, որը չգիտեր ոչ կարդալ, ոչ գրել անգլերեն, կարողացավ ստեղծել չերոկների գիրը՝ գրի յուրահատուկ վանկային համակարգ չերոկի լեզվի համար, որը հիմա էլ է օգտագործվում։ Նշանների ձևը ստեղծված է լատինական այբուբենի ազդեցության տակ, սակայն նրանց արտասանությունները միմյանց հետ կապ չունեն։
Միկմակյան վանկային նշանները բերյոստայի վրա իր աշխատանքի մեջ հիշատակում է հենց Դոմենեն ։
1840-ական թվականներին Ջեյմս Էվանսը մշակեց գրի ևս մեկ վանկային համակարգ կրի լեզվի համար ։
Աբբատ Էմանուել Դոմենե
Էմանուել-Անրի-Դյեդոնե Դոմենե (Emmanuel-Henri-Diedonné Domenech, 1826 թվականի նոյեմբերի 4 - 1903 կամ 1904 թվական ։ Ծնվել է Ֆրանսիայի Լեոն քաղաքում, սովորել է հոգևոր ճեմարանում, բայց, չավարտելով այն, 20 տարեկան հասակում ընտրում է միսիոներական գործունեությունը Տեխասում։
1861 թվականին նա մի անգամ էլ այցելեց ամերիկյան մայրցամաք որպես ողորմություն բաժանող Մակսիմիլիան կայսրի մարդ։ Վերջնականապես տեղավորվելով Ֆրանսիայում, նա իր կյանքի մնացած տարիները նվիրեց իր սրբազան գործառույթներին, ինչպես նաև ճանապարհորդությանը և գրականությանը ։
1882-1883 թվականներին նա վերջին անգամ այցելեց Ամերիկա։ Մահացել է 1903 թվականի վերջին կամ 1904 թվականի սկզբին, կաթվածահարությունից։ Թաղված է Լեոնում զինվորական պատիվներով ։
«Վայրենիների գիրք» հիերոգլիֆների վերծանում
Սկսելով աշխատանքը, Դոմենեն բաժանեց բոլոր պատկերները «հիերոգլիֆների» (այսինքն նկարներ), «եվրոպական թվերի» պատկերներ (կամ դրանց նման ինչ որ բան) և «երրորդ տեսակի», մասամբ կազմված եվրոպական տառերից ու անհայտ սիմվոլներից:Աբբատը ենթադրեց, որ այդ «երրորդ տիպը» իրենից ներկայացնում է վանկային գիր, սակայն ժամանակի սղության և ինֆորմացիայի պակասի պատճառով հրաժարվեց դրա մեկնաբանության փորձերից։
Կապված նրա հետ, որ «երրորդ տիպի» նշաններում հստակ կարդացվում էին Maria, Anna և Joannes անունները, Դոմենեն ենթադրեց, որ գործ ունի գաղությկան ժամանակաշրջանի գրության հետ, որը արվել է արդեն հյուսիսային ցեղերի քրիստոնեություն ընդունելուց հետո։ Այն փաստը, որ ձեռագիրը բերված էր Նոր Ֆրանսիայից, հանգեցրեց այն մտքին, որ նրա առաջ տեղի ալգոնկինական կամ իրոկեզական ցեղերի գիրն է։ Երրորդ տիպի մեձ նա նշեց «մի քանի հստակ կարդացվող անգլերեն և գերմաներեն ծագումով բառեր»։
Հիերոգլիֆները աբբատը բաժանել է 14 խմբի կամ, իր ասելով, «գլուխների»։
Ինչպես նշում է Դոմենեն, պատկերների մեծամասնությունը հատուկ է միմիայն այս ձեռագիր մատյանին, որով էլ պայմանավորված է նրա արժեքը։ Աբբատը գիտեր նաև, որ իր աշխատանքը վերջնական չէ, և հետագայում պետք է ճշգրտումներ կատարվեն և լրացվեն։
Այդպիսով, Դոմենեն եզրակացրեց, որ տետրակի պարունակութան հիմքում ընկած են կենցաղի, ցեղերի վերաբնակեցման, նրանց տարածքում սպիտակամորթների հայտնվելու և քրիստոնեություն ընդունելու մասին պատմություններ։ Ձեռագիրը վկայում է նաև կարմրամորթների մոտ ֆալլուսային պաշտամունքի անվիճելի գոյության մասին։
Մերկացում
Դոմենեի աշխատանքը սկզբից գնահատվեց ոչ այնքան բարձր, առաջարկվեց հրավիրել աբբատին մասնակցելու ֆրանսիայի գիտությունների ակադեմիայի մրցույթում ։ Սակայն, շտապելով և ցանկանալով ամեն գնով առաջ անցնել ամերիկացիներից, կայսերական պալատի նախարարին առաջարկվեց հրատարակել Դոմենեի գործը։ Տեքստը նկարազարդվեց «Վայրենիների գրքի» բովանդակությունը բավականին ամբողջական ներկայացնող նկարներով, և համեմատական անցկացնելու համար տրված են իսկական հնկացիական պատկերներ, որոնք ավելի շուտ էին հայտնի։ Գիրքը հրատարակվեց երկար վերնագրով՝ «Manuscrit pictographique Américain précédé d’une Notice sur l’Ideographie des Peaux-Rouges par l’Abbé Em. Domenech, Membre de la Societé Géographique de Paris etc. Ouvrage publié sous les auspices de M. le Ministre d’État et de la Maison l’Empereur» («Ամերիկայի նկարազարդված նկարագրությունը, առաջին անգամ ուղեկցվող գրառումներով, որոնք վերաբերում են կարմրամաշկների պատկերագրություններին, գրված աբբատ Էմ. Դոմենեի՝ Փարիզի աշխարագրական ընկերության անդամի կողմից։ Ստեղծագործությունը հրատարակված է կայսերական պալատի նախարարի և Պետական նախարարի հետ համաձայնեցված», Փարիզ 1860 թվական)։
Սակայն շուտով խառնվում է քաղաքականությունը։ Սկանդալային մերկացման պատճառ է դառնում կոմս Վալեվսկիի՝ Ֆրանսիայի արտաքին գործերի նախարարի խոսքը, որը Փարիզի գեղարվեստական ցուցահանդեսի ժամանակ կոչեց Ֆրանսիան բոլոր ժողովուրդների ուսուցիչ։
Գերմանիան վրդովված էր այդ տեսակ արտահայտությունով և հաջորդ տարում՝ 1861 թվականին, դրեզդենյան գրագիր Ի. Պետցոլդը հրատարակեց 16 էջանոց բրոշյուր հետևյալ վերնագրով. «„Das Buch der Wilden“ im Lichte franzosischer Civilisation» («Վայրենիների գիրքը» ֆրանսիական քաղաքակրթության ներքո)։ Մերկացումը սկանդալային էր։ Պարզվեց, որ «երրորդ տեսակի» նշանները, որոնք ըստ աբբատի վանկային համակարգեր էին, ընդամենը գերմանական գոթական տառատեսակ են, և շատ դեպքերում բացատրում են պատկերի բացատրությունը։ Այդպիսով այն նշանի տակ, որը Դոմենեն ընդունել էր որպես կայծակ, գրված էր Wurst, այսինքն՝ «երշիկ», որը, չնայած, գրված էր սխալ ուղղագրությամբ՝ Wurszd : Բացի դրանից տետրակը լիքն էր գերմանական բառերով՝ ich will-ես ուզում եմ, Grund-արահետ, Hass-ատելությու, nicht wohl-լավ չի, unschuldig-անմեղ, schaedlich-վնասակար, bei Gott-աստվածային և այլն։ Այն պատճառով, որ աբբատը ծանոթ չէր գոթական տառաձևին, վատ գիտեր գերմաներեն և ի սկզբանե ենթադրել էր, որ իր առջև հնդկացիական ձեռագիր է, առանց հաշվի առնելու ուրիշ տարբերակներ, ինչպես նաև հրատարակության շտապողականության պատճառով, հետազոտողը և նրա աշխատանքը դարձան ծիծաղի առարկա։ Գերմանացի հեղինակը չխղճաց Դոմենեին ։ "Մտրակ թափահարող կերպարը հնդկացի շաման չէ, այլ աշակերտին պատժող ուսուցիչ։ Տարօրինակ ձևի նշանը կայծակի և աստվածային պատժի խորհրդանիշ չէ, այլ հասարակ երշիկ է։ Վեցաչքանի մարդը հնդկացիների իմաստուն և անվախ առաջնորդ չէ, այլ մանակական հարուստ երևակայության պտուղ է։ Դա երեք գլխավոր շամանները չեն, որոնք մոտեցնում են իրենց բերանին ծիսական առարկա, այլ երեք երեխա են, որոնք փքաբլիթ են ուտում։ Ամպերի աստվածը, կրակի ոգին և մնացած անդրշիրիմյան անձիք իրենց գոյության համար պարտական են հնարքին, որոնք օգտագործում են երեխաները նկարելու ընթացքում. կետ, կետ, երկու շրջանակ... Իսկ ինչ վերաբերում է ֆալլուսային պաշտամունքներին, այդպիսի հասարակ անամոթություններ աբբատը մեծ քանակությամբ կարող է տեսնել Փարիզում՝ լկստված տղաները այդպիսի նկարներ անում են շատ առարկաների վրա։"
Իրը, որը աբբատը ընդունել էր որպես «կրակե ջրի» տակառ, սովորական փեթակ էր, քանի որ նրա կողքին գրված է գերմանական Honig «այսինքն՝ մեղր» բառը :Վեջնական վճիռը ուներ հետևյալ տեսքը. Վայրենիների գիրքը իրականում իրենից ներկայացնում է գերմանացի տղայի աշակերտական տետրակ, որը ձանձրույթից այն ամբողջությամբ գրոտել է։ Պետցոլդին հետ համաձայնվեցին Vossische Zeitung և աուգսբուրգսյան թերթերը, որոնք վերծանողին ծաղրանքի ենթարկեցին ։
Դոմենեն փորձեց պաշտպանվել, նույն թվականին հրատարակելով ««Վայրենիների գրքի» մասին ճշմարտությունը։ Նվիրվում է անգլիացի, գերմանացի և բելգիացի հետազոտողներին», բայց ոչ ոք նրան չէր լսում։ Պետցոլդի գիրքը թարգմանեցին ֆրանսերեն, որից հետո աբբատը և նրան օգնող պալատի նախարարը ծիծաղի առարկա դարձան։ «Վայրենիների գրքի» պատմությանը վերջակերտ դրվեց։
«Վայրենիների գրքի» բովանդակության և իրական հեղինակի մասին այլ կարծիքներ
Ժամանակի ընթացքում, հրատարակությունից և «յուրօրինակ հնդկացիական ձեռագրի» մերկացումից հետո, հայտնվեցին այլ կարծիքներ նրա բովանդակության և հնարավոր հեղինակի մասին։ Այսպիսով, հիմա էլ կան մարդիկ, որոնք հնարավոր են համարում Վայրենիների գրքի իրական լինելը և նրա արժեքը հնդկացիների մշակույթը ուսումնասիրելու գործում ։
Եևս մեկ ենթադրություն կայանում է նրանում, որ հեղինակը եղել է մի հնդկացի, որը սովորել է գերմաներեն ։
Ենթադրվում է նաև, որ Վայրենիների գիրքը երբեք գոյություն չի ունեցել մինչ Էմանուել Դոմենեն, որը հենց ինքն է ստեղծել այն առեղծված ստեղծելու համար, կամ նրա իրական հեղինակը եղել է Խուան Տորկվեմադան՝ ֆրանցիսկյան վանական, 16-րդ դարի միսիոներ Մեքսիկայում։ Ենթադրվում է նաև, որ Դոմենեն չի ունեցել ոչ մի ընդհանուր բան Վայրենիների գրքի հետ, բայց նրա անունը ավելացվել է ձեռագրի շապիկին անհայտ կատակասերի կողմից ։
Miracle (ալբոմ, Սելին Դիոն)
Miracle (Հրաշք), կանադացի երգչուհի Սելին Դիոնի ստուդիական ալբոմը, որում մասնակցություն է ունեցել հայտնի լուսանկարիչ Աննա Գեդեսը։ Թողարկվել է 2004 թվականի հոկտեմբերի 11-ին։ Աշխարհում վաճառքները կազմել են 2,5 միլիոն օրինակ։ Ալբոմն ստացել է պլատինե կարգավիճակ ԱՄՆ-ում և ոսկե կարգավիճակ՝ Ֆրանսիայում, Մեծ Բրիտանիայում, Բելգիայում և Շվեյցարիայում։
Ալբոմի մասին
Miracle ալբոմը ծննդյան և մայրական սիրո հրաշքի մասին է։ Սկավառակում ներառվել են 12 անգլերեն երգեր՝ 14-ից։
Գլխավոր երգը գրվել է 2001 թվականին Սթիվ Դորֆոմի և Լինդա Թոմփսոնի կողմից և նվիրված է Սելին Դիոնի հանկարծակի ծննդաբերած որդուն։ Երգացանկում եղել են երգերի ռեմեյքներ.
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Սելին Դիոնի ալբոմներ
Ռենետա Ինջովա
Ռենետա Իվանովա Ինջովա (Ренета Иванова Инджова, ), բուլղար պետական և քաղաքական գործիչ։ 1994 թվականից մինչև 1995 թվականը եղել է Բուլղարիայի վարչապետի ժամանակավոր պաշտոնակատար։
Կենսագրություն
Ռենետա Ինջովան ծնվել է 1953 թվականի հուլիսի 6-ին Նովա Զագորա քաղաքում։ 1975 թվականին ավարտել է Կառլ Մարքս անվան բարձրագույն տնտեսական ինստիտուտը։ 1975 թվականից մինչև 1990 թվականը եղել է քաղաքական տնտեսության և տնտեսության դասավանդող։
1990-ականների սկզբին Ժողովրդավարական ուժերի միության տնտեսական փորձագետ։ Սեփականաշնորհման գործակալության ղեկավար (1992-1994)։ 1994 թվականի հոկտեմբերի 17-ին, Լյուբեն Բերովի գրասենյակի հրաժարականից հետո, նախագահ Ժելյու Ժելևը նրան նշանակել է հակաճգնաժամային կառավարության նախագահ։ Իր կարճ պաշտոնավարման ընթացքում հաջողություններ է գրանցել տնտեսական քաղաքականության մեջ և կազմակերպված հանցավորության դեմ պայքարում ։
1995 թվականին Ինջովան առաջադրվել է Սոֆիայի քաղաքապետի պաշտոնին, բայց զբաղեցրել է երրորդ տեղը։ 2001 թվականին մասնակցել է նախագահական ընտրություններին, հավաքել է քվեարկողների ձայների 4,9 %-ը։
2012-2014 թվականներին եղել է Բուլղարիայի վիճակագրության ինստիտուտի դասավանդող։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Բուլղարիայի վարչապետներ Կատեգորիա:Կառավարության կին ղեկավարներ Կատեգորիա:20-րդ դարի կին քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Բուլղարիայի քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Բուլղարացի գիտնականներ Կատեգորիա:Կին գիտնականներ Կատեգորիա:Բուլղարացի պետական գործիչներ Կատեգորիա:Կին վարչապետներ
Հասանկալա
Հասանկալա, քաղաք Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Բասենի գավառակում։ Բասեն գավառի վարչական կենտրոնն էր։ Գտնվում է Էրզրումից 30-35 կմ արևելք, Տրապիզոն-Թավրիզ ճանապարհին, Ծիրանաց (Հասանկալա) լեռների ստորոտին։
Անվանումներ
Բնակավայրն ունեցել է հետևյալ անվանումները. Բոլորպահակ, Գալե, Գալիգալա, Գալիկալա, Դևեբոյնու, Դորոնք, Դրունք, Հասանբերդ, Հասանգալա, Հասանգալե, Հասանխալա, Հասանխալե, Հասանկալե, Հասանղալա, Հասանղալե, Հասանքալա, Հասանքալաաճ, Հասանքալե, Հասանքալեհ, Պատիր Ջավան, Ջավանկալե։
Անվան ստուգաբանություն
Ենթադրվում է, որ քաղաքի անվանումը կապված է կամ հայազգի Հասան իշխանի կամ Ակկոյունլու տիրակալ Ուզուն-Հասանի անվան հետ։
Պատմություն
Հնում հայտնի է եղել Բոլորապահակ անունով։ Այնուհետև եղել է նշանավոր բերդաքաղաք՝ Դարոյնք անունով (չպետք է շփոթել Կոգովիտ գավառի Դարոյնքի հետ)։ Հասանակալ է կոչեվել XIV-XV դարերից։
1829 թվականի հուլիսի 24-ին ռուսական զորքը գրավեց Հասանկալան, որն այդ ժամանակ ուներ մոտ 500 տուն (հայ և թուրք) բնակիչ։ Սակայն Ադրիանուպոլսի 1829 թվականի սեպտեմբերի 2-ի պայմանագրով Հասանկալան վերադարձվեց թուրքերին։ Տեղի հայերի զգալի մասը 1830 թվականին գաղթեց Արևելյան Հայաստան։
Բնակչություն
XIX դարի սկզբներին ուներ 1700, 1880-ական թվականներին` 1500, 1909-1913 թվականներին ուներ 2500 տուն բնակիչ, որոնցից 45-ը՝ հայ, մնացածը՝ թուրք։Մինչև 1828-1829 թվականների ռուս թուրքական պատերազմը հայերը կազմում էին մեծամասնությունը։ Այդ պատերազմի ժամանակ թուրք բնակչությունը փախել էր Էրզրում։
Տնտեսություն
Բնակավայրն ուներ ընդարձակ շուկա` իր տասնյակ կրպակներով ու արհեստանոցներով։
Հայերն զբաղվում էին հիմնականում առևտրով ու արհեստներով, թուրքերը՝ երկրագործությամբ ու անասնապահությամբ։
Օգտակար հանածոներ
Քաղաքի մոտակայքում բխում են 35-45° ջերմաստիճանով երկաթային և ծծմաբային հանքային ջրեր։ Այդ աղբյուրներից երեքը դեռ հին ժամանակներից օգտագործել են բուժման նպատակներով։
Բնակավայրի մոտակայքում կան նաև բորակի և քարածխի հանքեր։
Ճարտարապետություն
Քաղաքի տները եղել են աղյուսաշեն կամ քարակերտ երկհարկանի տներ, որոնք շարքերով շարված են եղել բերդակիր լեռան լանջին ու ստորոտին։ Քաղաքի շինությունները կառուցվել են խառնիխուռն, դրա համար էլ քաղաքն ուներ ծուռումուռ փողոցներ։
Հին ժամանակներից ի վեր քաղաքն ունեցել է բնական տաք ջրերով գործող բաղնիքներ։ Նոր ժամանակներում պահպանվել էր 2 քարաշեն բաղնիքներ, որոնք գնտվում էին Հասանակալա (Մուրց) գետի աջ և ձախ կողմերում։
Հասանկալայի բերդ
Ղևոնդ Ալիշանը ենթադրում է, որ Հասանկալայի բերդը կառուցել է Գրիգոր Մագիստրոսի ազգական Հասանը։ Բերդը կառուցված է Բասենի դաշտում՝ ժայռոտ բլուրների վրա, որոնցից հարավ-արևմուտք հիմնվել է քաղաքը։ Բերդն ունեցել է անկանոն աշտարակներով կրկնապարիսպ։ Պարսպապատ է եղել նաև քաղաքը։ Այդ պատճառով Հասանկալա հիշվում է որպես եռապարիսպ քաղաք։
Ենթադրվում է, որ բերդը կառուցվել է դեռևս մ.թ.ա. IX-VI դարերում, իսկ հետագայում այն մի քանի անգամ վերանորոգվել ու վերականգնվել է։ Բերդը գտնվում էր քաղաքի հյուսիսարևմտյան կողմում` բոլորաձև լեռան վրա` գետնից 2650 մետր բարձր։ Այն շրջանաձև էր և ուներ կրկնակի պարիսպներ ու աշտարակներ։ Բերդի ներքին և արտաքին շարքերին զուգահեռ փորված էր 6 մ լայնությամբ և 2.1 մետր խորություն ունեցող խրամ, որը վտանգավոր պահերին լցվում էր ջրով։
Բերդն ունեցել է երկու դուռ` Բասենի կամ Արևելյան դուռ և Էրզրումի կամ Արևմտյան դուռ։ Երկու դռների դիմաց կառուցված էին ջրամբարներ, որոնցից ստորեկրյա ճանապարհով ջուրն իջնում էր գետի եզրը` պաշարումների ժամանակ ջուր բերելու համար։