cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Կոնտրաբաս հոբոյ
Կոնտրաբաս հոբոյ (անգլերեն՝ Contrabass oboe), լեզվակավոր փողային երաժշտական գործիք, որը պատկանում է հոբոյների ընտանիքին։ Այն տվյալ ընտանիքի ամենամեծ և հնչողությամբ ամենացածր գործիքն է։
Ընդհանուր նկարագիր
Վերջին ժամանակներում արած որոնումները ցույց են տալիս որ կոնտրաբաս հոբոյը առաջին անգամ ստեղծվել է Ֆրանսիայում։ Այն հանդիսացել է որպես կրոմորն գործիքի ավելի ցածր հնչղություն ունեցող տարատեսակը։ Հիմնականում օգտագործվել է բարոկ ժամանակաշրջանի կոմպոզիտորների կողմից։ Իր հնչողությամբ այն մոտենում է ֆագոտին։ Այն երկու կամ մեկ ու կես օկտավա ցածր է հնչում սովորական հոբոյից։ Հեկտոր Բեռլիոզը իր երաժշտական գործիքների մասին մեկնաբանող գրքում անդրադառնում է կոնտրաբաս հոբոյին։ Այս նույն գրքի հիման վրա ավստրիացի կոմպոզիտոր Ռիխարդ Շտրաուսը նշում է, որ չնայած նրան, որ կոնտրաբաս հոբոյը և ֆագոտը ունեն ձայնային շատ նմանություններ, այս երկու գործիքների տեմբրերը իրարից շատ տարբեր են (հիմնականում ցածր նոտաներում)։
Կատեգորիա:Փողային երաժշտական գործիքներ Կատեգորիա:Փայտյա փողային գործիքներ Կատեգորիա:Հոբոյներ Կատեգորիա:Լեզվակավոր փողային գործիքներ
Գեորգ Լյուդվիգ ֆոն Մաուրեր
Գեորգ Լյուդվիգ ֆոն Մաուրեր (Georg Ludwig von Maurer, ), գերմանացի պատմաբան, համայնքային տեսության հիմնադիր, իրավագիտության պրոֆեսոր Մյունխենի համալսարանում (1826)։
1832-1834 թվականներին հունական թագավոր Օթոն Բավարացու խնամակալներից էր։ 1847 թվականին բավարական կառավարության ղեկավարն էր (արտաքին գործերի և արդարադատության նախարար)։ Քաղաքական համակրանքը սահմանադրական միապետության կողմն էր, որը ըստ Մաուրերի պետք է հիմնվեր գերմանացիներին հարազատ համայնքային սկզբունքների վրա։ Մաուրերը գերմանական ժողովրդի պատմության ելակետը համարել է սոցիալական այն կարգը, երբ տիրապետել են հողի կոլեկտիվ սեփականությունն ու նրա համատեղ մշակումը, չի եղել պետություն, իսկ հասարակական գործերը տնօրինել են մարկային (համայնքային) կազմակերպությունները՝ հիմնվելով բոլոր ազատ մարդկանց հավասարության և իրավահավասարության վրա։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Գերմանացի պատմաբաններ Կատեգորիա:Գերմանիայի քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ Կատեգորիա:Հայդելբերգի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Գերմանացի իրավաբաններ Կատեգորիա:Գերմանացի դիվանագետներ Կատեգորիա:Նիդերլանդների արվեստի և գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ
Զարգացած միջնադարի հայկական դպրոց
Կրթությունը զարգացած միջնադարյան Հայաստանում, կրթության զարգացման պատմությունը զարգացած միջնադարյան Հայաստանում։ Հայաստանի անկախության վերականգնումը (885) նպաստեց մեկուկես հարյուրամյակի ընթացքում երկրի տնտեսական ու մշակութային բոլոր ասպարեզներում բարեփոխումներ կատարվելուն։ Միջնադարում տնտեսության տարբեր ճյուղեր զարգացում ապրեցին։ Գյուղատնտեսության մեջ կատարելագործվեց հողամշակման եղանակը։ Կիրառության մեջ մտավ հողը հերկելու ծանր գութանը, սկսեցին մշակել խամ ու խոպան տարածքները, հիմնեցին նոր ավաններ, շենացրին գոյություն ունեցող գյուղական տնտեսությունները։ Զարգացան ու կատարելագործվեցին արհեստները։ Արհեստագործական արտադրանքը լայն սպառում էր գտնում ոչ միայն երկրի ներսում, այլև արտահանվում էր օտար երկրներ։ Ներքին և արտաքին առևտուրը մեծ զարգացում ապրեց։ Հայաստանը դարձել էր միջազգային առևտրի կենտրոններից մեկը։ Արհեստագործության և հատկապես առևտրի շնորհիվ հիմնվեցին տասնյակ միջնադարյան քաղաքներ, առաջադիմեցին հնից եկող քաղաքները, զարգացավ քաղաքային կյանքը։ Տնտեսության վերելքը պայմաններ ստեղծեց և մեծապես խթանեց մշակույթի բոլոր դրսևորումների զարգացմանը։ Այս ամենին զուգընթաց մեծ զարգացում ապրեց նաև կրթությունը։
Տարրական և բարձր տիպի դպրոցներ
Բագրատունիների տիրապետության ժամանակաշրջանում` 9-րդ դարի վերջերից մինչև 11-րդ դարի կեսերը, ինչպես և հետագա դարերում կրթությունն աշխուժություն ապրեց։ Հայաստանում կազմակերպվում էին երկու կարգի ուսումնական կենտրոններ` նախկին՝ ավանդաբար եկող պարզունակ տարրական և բարձր տիպի դպրոցներ։
Կրթությունն Անիում
Բագրատունյաց Հայաստանի մայրաքաղաք Անիում անվանի գիտնական, ուսուցչապետ Գրիգոր Մագիստրոսի կազմակերպած ճեմարանի մասին տեղեկություններ չեն պահպանվել։ Կցկտուր վկայություններ կան նրա մտավոր գործունեության մասին Սանահինում, Բջնիում, Տարոնի Սուրբ Կարապետ վանքում։ Մատթեոս Ուռհայեցին հաղորդում է, որ Գրիգոր Մագիստրոսը մեծ գիտելիքների տեր անձնավորություն էր, Կոստանդնուպոլսում բանավիճել է Բյուզանդիայի գիտնականների հետ և բոլորին զարմացրել իր իմացություններով։ Նա հիմնավորել է «յոթ ազատ արվեստների» ուսուցման անհրաժեշտությունը, «եռյակ» և «քառյակ» բաժանումներով ։
Անիի վարդապետարանը Հովհաննես Իմաստասերի շնորհիվ ծաղկում ապրեց 12-րդ դարում։ Նա համակարգեց վարդապետարանի ուսումնական ծրագրերը, կազմեց հանձնարարելի գրքերի ցանկը, որը հայտնի է «Սարկավագյան մատենացանկ» անունով։ Դրանում հին ու նոր կտակարաններից և առհասարակ աստվածաբանությունից բացի ընդգրկված էին փիլիսոփայություն, ճարտասանություն, քերականության վերաբերյալ աշխատություններ։ Քերականությունը նա համարում էր գիտության բանալին։ Հովհաննես Իմաստասերն անձամբ դասավանդում էր տոմարագիտություն, որը վարդապետարանի ուսումնական ծրագրերի մի մասն էր կազմում։ Նա կազմել է վարդապետարանի սաների համար մաթեմատիկայի ձեռագիր դասագիրք՝ «Յաղագս անկիւնաւոր թուոց» խորագրով։ Հովհաննես Իմաստասերը գիտաուսումնական ծրագրերի հիմքում դրեց փորձաքննական մեթոդը։
Անիի վարդապետարանը տվել է բազմաթիվ շրջանավարտներ, որոնք մտավոր-քարոզչական աշխատանքի են մեկնել Հայաստանի տարբեր գավառներ։ Անիի ուսումնագիտական կենտրոնի րաբունապետերը ոչ միայն թարգմանել, այլև հեղինակել են պատմագիտական, քերականական, փիլիսոփայական և այլ երկեր ։
Անիի մերձակայքում նշանավոր էր Արգինայի վարդապետարանը, որը մեծ համբավ ունեցող ուսումնագիտական կենտրոն էր։ Պատմիչներ Ստեփանոս Տարոնեցին (Ասողիկ), Մատթեոս Ուռհայեցին մեծ գովեստով են խոսել Արգինայի վարդապետարանի մասին։
Կարսի վարդապետարան
Կարսի վարդապետարանում ուսուցվել է աստվածաբանություն, փիլիսոփայություն, ճարտասանություն, քերականություն, տոմարագիտություն, երաժշտություն, աստղաբաշխություն և երկրաչափություն։ Այստեղի վարդապետարանի սաներից էր Գագիկ Ա թագավորը (990–1020), որին Մատթեոս Ուռհայեցիին բնութագրում է որպես հմուտ փիլիսոփա և լավագույն ճարտասան։ Այս վարդապետարանը գործել է միայն 11-րդ դարում։
Նարեկավանք
Հրաչյա Թամրազյանը մի շարք վկայությունների հիման վրա եկել է այն հետևության, որ Գրիգոր Նարեկացու «Մատյան ողբերգության» ստեղծման գաղափարը առնչվում է Անանիա Նարեկացու անվան հետ։ Վերջինս ստեղծագործել է մինչև 10-րդ դարի 90-ական թվականները, իսկ աշակերտը՝ Գրիգոր Նարեկացին՝ մինչև 1003 թվականը։ Նշանակում է, որ ուսուցիչն ու աշակերտը շուրջ մեկուկես տասնամյակ համատեղ ստեղծագործական կյանք են ունեցել ։ Այդ համագործակցության և Նարեկյան դպրոցի շնորհիվ էլ Գրիգոր Նարեկացին լուրջ ձեռքբերումներ ունեցավ ։ Անանիա Նարեկացու մահից հետո նրան փոխարինել և վարդապետարանը գլխավորել է Գրիգոր Նարեկացին։
Նարեկյան դպրոցի գիտակրթական համակարգը համապատասխանում էր միջնադարյան բարձրագույն դպրոցների մակարդակին։ Այստեղ դասավանդվում էին «յոթ ազատ արվեստները», հատուկ ուշադրություն էր դարձվում «արտաքին» գիտելիքների վրա» ։
Սանահին
Գիտությունը և ուսուցումը համատեղվում էր նաև Հայաստանի մյուս վարդապետարաններում, որտեղ ստեղծագործում էին նույնպես ժամանակի անվանի դեմքերը։ Այդ վարդապետարանների և նրանց ուսուցչապետերի գործունեության մասին շատ քիչ տեղեկություններ են պահպանվել։ Նշանավոր է եղել Սանահինի մտավոր կենտրոնը, որը գոյատևել է դարեր շարունակ։ Ժամանակակիցները գիտակրթական այդ օջախը բնութագրում են որպես բարձր աստիճանի հասած «մեծահռչակ» հաստատություն։ Դասընթացներն անց են կացվել «Մագիստրոսի ճեմարան» կոչված քարե նստարաններ ունեցող կամարակապ գեղեցիկ շենքում։ Այդտեղ դասախոսություններ է կարդացել Գրիգոր Մագիստրոսը, ինչի համար էլ դահլիճը և շենքը կոչվել է նրա անունով։ Սանահինի կրթական այդ կենտրոնը հովանավորում էին Աշոտ III թագավորը և կինը՝ Խոսրովանուշը, ուր թաղված էին իրենց հարազատ Կյուրիկյանները։ Սանահինում դասավանդել են աստվածաբանություն, հոգևորական արվեստ, քերականություն, տոմարագիտություն, երաժշտություն և այլ առարկաներ։ Սանահինում և Հաղպատում հոգևորականների հետ սաների թիվը հասնում էր 500-ի ։ Սանահինում 12-րդ դարում ուսուցչապետ էր Գրիգոր Տուտեորցին, որը ճանաչված հեղինակություն էր նաև Կիլիկիայի կաթողիկոսարանում և արքունիքում։ 13-րդ դարում ուսուցչապետերի մեջ նշանավոր դեմք էր Աբասի որդի Գրիգորը։ Նա տվեց բազմաթիվ երկերի մատենագրական տեսությունը, դրանց ստեղծման հակիրճ պատմությունը, որը բանասիրության մեջ հայտնի է «Պատճառաց գիրք» անունով։ Այս աշխատությունն աստվածաբանության, եկեղեցու հայրերի գործունեության, փիլիսոփայության, քերականության, ճարտասանության վերաբերյալ ներածական բնույթ ունեցող աշխատություն է։ «Պատճառաց գիրքը» դասագրքի դեր է կատարել բարձրագույն դպրոցների համար ։ Սանահինը հայ դպրության մեջ իր ավանդն է թողել որպես «գրչության արվեստի» կենտրոն, ուր բազմաթիվ ձեռագրեր են արտագրվել, բազմացվել։
Հաղպատ
Հաղպատի ուսումնագիտական հաստատությունը նշանավոր է եղել 11–13-րդ դարերում։ Հաղպատում ծավալվել են մատենագրական-գիտական բեղուն աշխատանքներ։ Գիտակրթական այս հաստատությունը տվել է հայ մատենագրության մի շարք անվանի դեմքեր։ Մշակութային այս կենտրոնը ձեռագրական աղբյուրներում անվանվել է «մայրաքաղաք»։ Այստեղ է գտնվել հայ դպրության միջնադարյան ամենահարուստ գրադարան-մատենադարաններից մեկը ։
Հաղպատում մեծ ավանդ ունի մեծանուն գիտնական Հովհաննես Իմաստասերը (Հովհաննես սարկավագ վարդապետ), որն իր գործունեությամբ մտավոր այդ կենտրոնը զարգացման գագաթնակետին հասցրեց։ Մեծ է նրա ներդրումը իմաստասիրության, տոմարագիտության մեջ։ Գարեգին Հովսեփյանը նրա աշակերտների մեջ հիշատակում է Երեմիայի, Անձրևիկի, Խաչատուրի, Գրիգորի, Հովհաննեսի և Սամվել Անեցու անունները։ Նա Հաղպատը դիտում է որպես գրչության դպրոցի կենտրոն և պատմում է, որ այստեղ ստեղծագործական այնպիսի կյանք կար, վարդապետների և աշակերտների այնպիսի բազմություն, ուր պետք է, որ ծաղկեր նաև գրչության արվեստը ։ Հովհաննես Իմաստասերն առնչություն ուներ այդ կենտրոնում գործող լուսավորիչ իրավաբան Դավիթ Ալավկաորդու, Դավիթ Քոբայրեցու և ուրիշների հետ։
Դավիթ Քոբայրեցին անվանի ուսուցիչ էր, պարապում էր «Պատճառաց գրքով», նա մասնակցել է Զաքարիա սպասալարի Լոռի (1204) և Անի (1205) ժողովներին։ Նշանավոր է եղել Վարդան Հաղպատեցին, ով մեկնել է Կիլիկիա` Ներսես Շնորհալու մոտ, հմտացել ասորերենի և հունարենի մեջ։ Շնորհալու մահից հետո նա մեկնում է Հաղպատ և գործում այնտեղ ։
Գլաձորի համալսարան
Միջնադարյան Հայաստանի բարձրագույն դպրոցների մեջ նշանավոր էր մասնավորապես Գլաձորի համալսարանը։ Այդ վարդապետության հիմնադիրն է Ներսես Մշեցին: Նա Խոր Վիրապի վարդապետության ուսուցչապետ Վարդան Արևելցու սանն էր։ Իր նախնական կրթությունը ստացել է Մշո Առաքելոց կամ Ս. Ղազարի վանքում, ապա 1266 թվականին մեկնել է Խոր Վիրապ` գիտելիքները խորացնելու, ուր էլ ստացել է վարդապետական աստիճան ։ 1271 թվականին Վարդան Արևելցու մահից հետո Մշեցին փոխարինում է ուսուցչապետին, ապա դպրոցը տեղափոխում Տարոնի Առաքելոց վանքը, ուր գործում է շուրջ մեկ տասնամյակ։ Մինչև 1281 թվականը՝ Ներսես Մշեցու վարդապետությունը Մշո Առաքելոց վանքում էր, իսկ հաջորդ տարում, հալածվելով քրդերից, անցնում է Վայոց ձոր ։
Թամար թագուհու օրոք (1184–1212) հայ-վրացական զորքը Զաքարե և Իվանե Զաքարյանների գլխավորությամբ՝ 12-րդ դարի վերջին, սելջուկ թուրքերից ազատագրում են Վրաստանի և Հայաստանի տարածքները։ Զաքարյան եղբայրները ազատագրված տարածքներից հատկացնում էին իրենց զորահրամանատարներին։ Լիպարիտ Օրբելյանը ստանում է Սյունիքը, իսկ Վասակ Խաղբակյանը կամ Պռոշյանը՝ Վայոց ձորի մի մասը։ Այս իշխանական տները և տասներկու թեմերի հոգևոր առաջնորդ, կաթողիկոսի կողմից Սյունյաց մետրոպոլիտ հաստատված Ստեփանոս Օրբելյանը հովանավորում էին Գլաձորի համալսարանը։ Նրանք, վասալական կախման մեջ լինելով մոնղոլներից, կարողացել էին որոշ ինքնավար իրավունքներ ձեռք բերել։ Օրբելյանն իր լիազորությունները և եկեղեցու կալվածքները վերականգնելու համար երեք անգամ մեկնել է մոնղոլ խաների նստավայրը և վերադարձել դրական արդյունքներով ։
Մի վայրում, եթե գիտաուսումնական գործընթացը կազմակերպելու կամ շարունակելու համար, օտար տիրապետության պայմաններում, աննպաստ կամ անհնարին իրավիճակ էր ստեղծվում՝ լուսավորության գործի նվիրյալները, այդ թվում՝ վարդապետարաններն ավարտող, վարդապետի աստիճան ստացող սաները թողնում, հեռանում էին լեռներով պատսպարված համեմատաբար խաղաղ մի անկյուն և այնտեղ շարունակում կամ սկսում կրթական գործը։ Նիկողայոս Ադոնցը նշում է Զաքարյանների շրջանում հայ իշխանական տների գոյության մասին, սակայն ոչ միայն Զաքարյանների օտարերկրյա տիրապետության այլև հետագա դարերում, թեկուզ և թուլացած, հայ իշխանական որոշ տներ պահպանվում էին երկրի տարբեր վայրերում։ Նրանք, որպես կանոն, հովանավորում էին գիտակրթական, առհասարակ մշակութային ձեռնարկումները։ Ուսումնակրթական այդ ջանքերի շնորհիվ է, որ սելջուկյան, ապա մոնղոլական տիրապետության դժվարին պայմաններում ոչ միայն չխաթարվեց, այլ ավելի մեծ թափ առավ վարդապետական ուսուցումը։
1282 թվականին Ներսես Մշեցին իր դպրոցը հիմնում է Վայոց ձորի Աղբերց վանքում, որը հետագայում անվանվում է Գլաձորի վանք, իսկ վարդապետությունը՝ Գլաձորի համալսարան Նա մշակեց դպրոցի ուսուցման ծրագիր, որի մեջ մտնում էին աստվածաբանություն, քերականություն, մատենագրություն, փիլիսոփայություն, երաժշտություն և այլ առարկաներ։ Տարբեր տեղերից հավաքագրեց խոստումնալից աշակերտներ։ Ուսումնագիտական կենտրոնը ապահովեց լավ դասախոսներով։ Նրանցից էին իր աշակերտ և Սասունից իր հետ եկած Եսայի Նշեցին, Դավիթ Սասնեցին և ուրիշներ։ Ներսես Մշեցին արդյունավետ աշխատանքներ կատարեց ոչ այնքան մատենագրության ոլորտում, որքան վարժ ու հմուտ սաներ պատրաստելով ։ Նա Եսայի Նշեցուն ձեռնադրում է վարդապետ և կարգում փոխարինող։ 1284 թվականին նրա մահից հետո Նշեցին դառնում է ուսումնարանի ուսուցչապետ և մեծ բարձունքի է հասցնում գիտակրթական այդ կենտրոնը։ Գլաձորի համալսարանի հռչակը տարածվում է ամբողջ Հայաստանում։ Ժամանակակիցները նրան «երկրորդ Աթենք» են համարել։ 13-րդ դարի մի ձեռագրում գրիչը հայտնում է.
Գլաձորի ուսումնակրթական կենտրոնը ժամանակակիցները և հայագետ ուսումնասիրողները համարել են համալսարան։ Նրանցից են Կյուրեղ րաբունապետը, նշանավոր մատենագիր Հովհան Քռնեցին, անվանի պատմիչ Ստեփանոս Օրբելյանը, ինչպես նաև ականավոր հայագետ Ղևոնդ Ալիշանը և ուրիշներ ։
Ուսուցման ծրագիրը Գլաձորում
Համալսարանի ուսումնական ծրագիրը եղել է «յոթ ազատ արվեստների» կամ յոթ իմաստասիրական առարկաների յուրացումը, ինչպես նաև որոշ այլ գրքերի ուսումնասիրությունը։ Գլաձորում ու նրա ավանդները շարունակող և զարգացնող Տաթևի ուսումնագիտական կենտրոնում ուսուցանում էին միջնադարյան համալսարաններում ընդունված աշխարհիկ ու հոգևոր կրթությանը նվիրված առարկաների մի ամբողջ համակարգ։ Բարձրագույն դպրոցներում կամ վարդապետարաններում հիմնական դասընթացը եղել է աստվածաբանությունը, հին և նոր կտակարանների անքննադատ յուրացումը։ Նույնն է եղել նաև եվրոպական երկրների միջնադարյան համալսարաններում։ Հայաստանում ձեռագրերի ստեղծման, արտագրության, դրանցով ուսուցանելու գործնական պահանջի թելադրանքով էական տեղ էր տրվում բանասիրությանը։ «Յոթ ազատ արվեստները» կամ գիտության յոթ ճյուղերը բաժանվում էին երկու մասի. եռյակ՝ քերականություն, ճարտասանություն ու տրամաբանություն և քառյակ՝ թվաբանություն, երկրաչափություն, աստղաբաշխություն ու երաժշտություն։ Եռյակն ընդգրկում էր հասարակական գիտությունների ոլորտը, իսկ քառյակը՝ բնական կամ ճշգրիտ գիտությունները։
Եռյակ ուսուցում
Եռյակ ուսուցման առաջին անհրաժեշտ առարկան քերականությունն է։ Դրանով գիտելիքներ էր տրվում ոչ միայն լեզվի առանձնահատկությունների, օրինաչափությունների, այլ նաև գրականության տեսության, արվեստի, իմաստասիրության, ճարտասանության, երաժշտության վերաբերյալ։ Այդ պատճառով քերականությունը հաճախ դիտվում էր որպես նախապատրաստական առարկա, և որպես ուսումնական հիմնական առարկա դրված է եղել ինչպես եվրոպական, այնպես էլ Հայաստանի միջնադարյան համալսարանների ուսուցման ծրագրերի հիմքում։ Գլաձորում հատկապես առաջ մղվեց քերականական միտքը։ Նրա սաներից Հովհաննես Ծործորեցին, Հովհաննես Քռնեցին դպրոցներ հիմնեցին իրենց ծննդավայրերում և շարունակեցին ու խորացրեցին Գլաձորի ավանդները ։
Համալսարանում այս առարկան ուսուցանվում էր հիմնականում Եսայի Նշեցու «Վերլուծություն քերականության» աշխատությամբ։ Հայագետ Գ. Հովսեփյանը համալսարանի րաբունապետի գործունեությունը երեք մասի է բաժանում՝ դպրոցական, եկեղեցական և մատենագրական-գիտական։ Նշեցին աղբյուրները և գրականությունն օգտագործելու մեծ հմտություն ուներ։ Գ. Հովսեփյանը ծանրակշիռ աշխատություն է համարում Եզեկիելի մեկնությունը, որը նա գրել է 1302 թվականին՝ Ստեփանոս Օրբելյանի պատվերով։ Նշեցու այդ գործը նշանավոր է առատ աղբյուրների օգտագործմամբ, որոնց մեջ հիմնականը եղել է Կյուրեղ Ալեքսանդրացին։ Նա օգտվել է Որոգինեսի, Հիպոլիտի և ուրիշների աղբյուրներից, որոնց բնագրերը կորած են։ Նշեցու երկրորդ ծավալուն աշխատությունը քերականությունն է, որը նույնպես ստեղծվել է՝ հիմնվելով նախորդ հեղինակների գործերի վրա։ Նա օգտվել է Հովհաննես Երզնկացու 1281 թվականին Կիլիկիայում դասախոսած աշխատությունից։ Նշեցու աշխատության մեջ էականը քարոզն է, որի առիթով իր խոսքն ուղղում է Աստծուն։ Նա տիրապետում էր հունարենին։ Լ. Խաչերյանը գտնում է, որ հայ քերականագիտությունը արգասավորվել է հունական միջավայրից, սակայն այն ձևավորվել ու զարգացել է՝ սնվելով հայկական դպրության ակունքներից ։
Եռյակ ուսուցման երկրորդ առարկան ճարտասանությունը կամ հռետորությունն էր, որը միաժամանակ անհրաժեշտ գիտելիքներ էր տալիս գրական ստեղծագործության, ոճաբանության, գեղագիտության վերաբերյալ։ Այս առարկան սովորեցնում էր ճառ, քարոզ, պաշտոնական ուղերձներ, նամակներ գրելու արվեստը։ Հռետորությունն այն զենքն էր, որով իր ազդեցությունն էր տարածում եկեղեցին, ընդդիմանում բոլոր թշնամական հոսանքներին։ Ճարտասանությունը պատշաճ էր մատուցվում հենց նրանով, որ Մովսես Խորենացուն վերագրվող «Գիրք Պիտոյից»-ը քանիցս ընդօրինակվել է Գլաձորի համալսարանում։ Այն ոչ միայն պերճախոսության, այլև համոզելու արվեստն էր։ Այդ առումով ճարտասանը մեծ պատրաստություն, լայն մտահորիզոն ունեցող անձնավորություն պետք է լիներ։
Երրորդ առարկայի՝ տրամաբանության կամ դիալեկտիկայի ուսուցման համար օգտագործվում էին Արիստոտելի, Պորփյուրի և Դավիթ Անհաղթի երկերը։ Այս բնագավառում Նշեցու գործը շարունակեց ու խորացրեց Հովհան Որոտնեցին, որը գրեց մի քանի աշխատություններ ու առարկայի դասավանդումը ավելի բարձր աստիճանի բարձրացրեց իր վերահաստատած Որոտանի և Տաթևի համալսարաններում։ Նա օգտագործեց Արևմտյան Եվրոպայում ստեղծված տրամաբանական երկասիրությունները, որոնց թարգմանությունները կատարվել էր Քռնայի դպրոցում։ Հովհաննես Քռնեցին` Եսայի Նշեցու աշակերտը, դասավանդության հարցում շեղվեց իր ուսուցչի ուղուց, կաթոլիկություն ընդունեց, երբ իր հրավերով Մարաղայից եկավ կաթոլիկ քարոզիչ Բարդուղիմեոս Քոլոնացին։ Այդուհանդերձ, գիտության բնագավառում շարունակեց Գլաձորի ավանդները և որոշակի ներդրում ունեցավ գիտության ասպարեզում ։
Եռյակ գիտություններին տիրապետելուց հետո ուսանողները կարող էին խորանալ փիլիսոփայական երկերի ուսումնասիրության մեջ։ Այստեղ որպես հիմնական դասագիրք օգտագործում էին Դավիթ Անհաղթի «Սահմանք իմաստասիրութեան» և Եզնիկ Կողբացու «Եղծ աղանդոց» աշխատությունները, Փիլոն Ալեքսանդրացու, Արիստոտելի, Պորփյուրի երկերը։
Քառյակ ուսուցում
Քառյակ ուսուցումը սկսվում էր թվաբանությունից և որպես դասագիրք օգտագործվում էր Անանիա Շիրակացու «Քրոնիկոնը»։ Երկրաչափությունը ուսուցանվում էր աշխարհագրությանը զուգահեռ՝ Անանիա Շիրակացու և Վարդան Արևելցու ձեռնարկներով։ Աստղաբաշխությունը նույնպես ուսուցանվում էր Շիրակացու աշխատություններով։
Բարձրագույն կրթություն ստանալու համար Հայաստանի տարբեր վայրերից, Կիլիկիայից Գլաձոր էին գալիս շատերը։ Սովորողների ընդհանուր քանակը հասնում էր մինչև 363-ի ։ Նրանց զգալի մասը, ավարտելով համալսարանը և վարդապետական աստիճան ստանալով, երկրի տարբեր մասերում հիմնել են վարդապետարաններ։ Գլաձորի համալսարանը և նրա շառավիղներն ավելի քան մեկուկես դար գիտակրթական, լուսավորական, հասարակական լայն գործունեություն ծավալեցին ։ Մխիթար Սասնեցին հաստատվում է Քաջբերունի գավառի Մեծոփա վանքում։ Նա Նշեցու հանձնարարությամբ պայքարում է միարարների դեմ։ Կողբա վանքի դպրոցում էր Մատթեոս Մլճեցին, որը քահանայություն էր ստացել Կիլիկիայի Մլիճի վանքում։ Առաքել Հաղպատեցին ղեկավարում էր Տփխիսի դպրոցը, Կիրակոս Երզնկացին հայրենի գավառում րաբունապետ էր։ Սալմաստի դպրոցի րաբունապետը Ավագն էր, իսկ Թեղենիքի դպրոցում` Մկրտիչ Թեղենացին։ Հովհաննես Քռնեցին՝ Քռնայում, Հովհաննես Ծործորեցին՝ Ծործորի վանքում, Ներսես Տարոնացին՝ Տարոնի Առաքելոց վանքում ուսուցչապետեր էին ։ Գլաձորի հետ էր կապված գրիչ, մանրանկարիչ, ճարտարապետ մեծանուն Մոմիկը, ում վերջին գործը Նորավանքի երկհարկ դամբարան-եկեղեցին էր։
Հերմոնի վանքի վարդապետություն
Որոտնեցու համալսարանը Տաթևում և Որոտնավանքում մնում է մինչև 1384 թվականը՝ մինչև թուրքերի կողմից Որոտանի գրավումը։ Դրանից հետո Որոտնեցին տեղից տեղ է փոխադրվում և երկու տարի հետո մահանում է։ Նրան փոխարինում է Գրիգոր Տաթևացին։ Վերջինս 1373 թվականին վարդապետության աստիճան է ստանում ու Տաթևում ուսումնամանկավարժական, մատենագիտական, հասարակական լայն գործունեություն ծավալում։ 1408 թվականին նա տեղափոխվում է Մեծոփա վանք և այնտեղ հիմնում գրչության բարձր տիպի դպրոց։ 1409 թվականին Տաթևացին Երևանի Անանիա Առաքյալի վանքում վարդապետական աստիճան է տալիս քաջբերունցի իր 10 աշակերտներին։ Նրանք Տաթևի համալսարանի վերջին շրջանավարտներն էին։ Րաբունապետ Գրիգոր Տաթևացին մահանում է 1410 թվականին ։ Նրա աշակերտներից Թովմա Մեծոփեցին ղեկավարում էր տեղի բարձրագույն դպրոցը, իսկ Հովհաննես Հերմոնեցին` Հերմոնի դպրոցը։ Տաթևացու այս երկու աշակերտները կատարեցին իրենց ուսուցչի ցանկությունը. կաթողիկոսությունը վերահաստատեցին իր օրինական տեղում` Վաղարշապատի Սուրբ Էջմիածնի վանքում ։ Գլաձորի համալսարանը Եսայի Նշեցու գլխավորությամբ, Սյունյաց եպիսկոպոսության հետ դարձավ Հռոմի պապից եկող կաթոլիկության տարածման (միարարական կամ ունիթորական) դեմ պայքարի հիմնական կենտրոնը։
Գոշավանքի վարդապետարան
Բագրատունյաց շրջանից սկսած գիտակրթական ծավալուն շարժում էր սկսվել։ Մտավոր այդ շարժումը, 12-րդ դարում նոր թափ առնելով, առավել ուժգին դրսևորվեց։ Դրա նախաձեռնողներն էին ժամանակի գրասեր դեմքերը՝ գերազանցապես հոգևորականները, ովքեր, որպես կանոն, ունեին տեղի իշխանական տների և բնակչության աջակցությունն ու հովանավորությունը։ : Գիտալուսավորական այդ կենտրոններում ուսուցման գործընթացն ընթանում էր երկու ուղղությամբ։ Հիմնվում էին վարդապետարաններ, որտեղ բարձրագույն դպրոցի եռյակ կամ քառյակ ծրագրերով, կամ այդ առարկաների մի մասով կազմակերպվում էր ուսուցումը, որն ավարտելով՝ սաները ստանում էին վարդապետական աստիճան։ Ուսուցման մյուս, նույնպես տարածված ձևն այն էր, երբ մեկ կամ մի քանի երիտասարդներ հմուտ մասնագետների մոտ տարիներով մասնագիտանում էին ձեռագրական գործի մեջ, ուսումնասիրում, արտագրում ձեռագրեր, մատենագրի պատրաստություն ստանում։ Նոր Գետիկի կամ Գոշավանքի վարդապետարանը 12–13-րդ դարերում արգասավոր էր գործում։ Մխիթար Գոշը Կիլիկիայից վերադարձել էր Կարին և իր վարդապետարանը նախապես հիմնել էր այնտեղ, ապա փոխադրվել Գանձակ։ Այստեղ ևս հարմարավետ չէր, ուստի տեղափոխվում է Գետիկի վանքի մերձակա Տանձուտ ձորը, ուր հիմնում է Գետիկի վարդապետարանը, որը հետագայում անվանվում է Գոշավանք։ Գոշավանքի կառուցմանը և Գոշի գիտաուսումնական ձեռնարկումները հովանավորում էին Զաքարյան եղբայրները, հատկապես Իվանե Զաքարյանը, իսկ հետագայում նրա որդի Ավագը։
Մխիթար Գոշի և իր հիմնադրած վարդապետարանի մասին հանգամանալի տեղեկություններ է հաղորդում Կիրակոս Գանձակեցին, որը սովորել է հենց այդ ուսումնարանում։ Գոշի համբավը տարածված էր և շատ շատերն էին գալիս նրա մոտ ուսանելու. «Բազումք էին, որ աշակերտեցան ի նմանէ վարդապետական բանին, քանզի համբաւ իմաստութեան նորա հռչակեցաւ ընդ ամենայն տեղիս» ։ Վարդապետական կրթությանն այնքան մեծ կարևորություն էր տալիս Գոշը, որ իր հեղինակած դատաստանագրքում օրինականացնում է վարդապետական աստիճան ստանալու կարգը։ Նա գտնում է և արձանագրում, որ հատուկ հանձնաժողովն է իրավասու քննություն վերցնել սովորող սաներից և ոչ թե սովորողի ուսուցիչը։ Գոշի մահվանից հետո նրա աշակերտ Մարտիրոսը հաջող կերպով շարունակեց ուսուցչի գործը, և վարդապետարանը արդյունավետ գոյատևեց. «Եւ բազում եղբարք ժողովեցան վասն հռչականուն տեղւոյն, և բազմաց եղև տեղի սննդեան և ուսման, որ և մենք, իսկ սնեալ և ուսեալ եղաք ի նոյն վանս» ։
Գոշի աշակերտների գործունեությունը
Գոշի աշակերտներից շատերը այլ վայրերում դպրոցներ բացեցին և շարունակեցին մտավոր գործունեությունը։ Այսպես, Վարդան Արևելցին մեկնում է Երուսաղեմ, անցնում է Կիլիկիա, ներկա լինում 1243 թվականի Սսի եկեղեցական ժողովին, ապա գալիս է Խոր Վիրապ ու հիմնում վարդապետարան ։ Վարդան վարդապետի բարձրագույն դպրոցում սովորում էին 40 աշակերտներ։ Դավիթ Երեցը 1290 թվականին մեկնում է. «յԱրարատեան գաւառն ի վանքն վիրապի սրբոյն Գրիգորի Լուսավորչին` առ հռչակավոր իմաստասէր վարդապետն հայոց Վարդան, որ և դպրոց կարգեալ էր նորա աշակերտօք» ։ Նրա աշակերտների թվում էին Հովհաննես Երզնկացին, Ներսես Մշեցին և նշանավոր այլ անձինք։ Վարդան Արևելցին լինում է Հառիճի վանքում, Խորակերտում, Հաղպատում։ Նա մահանում է 1271 թվականին, որից հետո հայտնի չէ, թե ինչ ճակատագիր է ունեցել Խոր Վիրապի դպրոցը։
Երզնկա քաղաքում և մերձակա Սեպուհ լեռան սրբավայրերում գործում էին վարդապետարաններ, ուր կային նշանավոր մտավորականներ, գիտուններ, որոնց շուրջն էին համախմբվում ուսումնասեր երիտասարդները։ Հովհաննես Երզնկացու տաղերին նվիրված ուսումնասիրության մեջ բանասեր Արմենուհի Սրապյանն գրում է. «Այնքան մեծ է եղել Երզնկայի համալսարանների ազդեցությունը և ուժը, որ այնտեղ սովորած և ուսումնական վարդապետի աստիճանի հասած անվանի դեմքերից ոմանք, թողնելով իրենց հայրենի անունը, վերակոչվել են երզնկացիներ։ Դրանցից նշանավոր է Գրիգորիս Երզնկացին, որի ծննդավայրը Խարբերդն էր» ։ Իր մի այլ աշխատության մեջ Ա. Սրապյանը բերում է Մ. Պոտուրյանի հետևյալ խոսքերը. «Երզնկան, որ վանքերով շրջապատված Ժգ-Ժդ դարերուն փայլուն անուն մը ուներ, Հայաստանի մեջ գիտական ճեմարան մը կներկայացներ, կարծես ճիգ մը ուներ մրցելու Կիլիկիո հետ, որ ուսումնական վարդապետներուն կենտրոնավայրն էր» ։ Այդ են վկայում նաև ժամանակի տարեգիրները. «Յառաջինք ամենայն հայոց աշխարհին Սեպուհոյ լերանցն և վանորէցին կուցանկային։ Եւ ուսումնասերքն անդ գային յամենայն կողմանց հեռաւոր աշխարհաց, լուսով իմաստութեանց լուսաւորէին և երաժշտական արուեստից և վարդապետական պատուոյ արժանաւորէին և գնացին» ։
Հայագետ Կ. Տեր-Մկրտչյանն իր «Մահմեդական լուծը և ծաղկող հայ վարդապետարանները» հոդվածում, հենվելով գրավոր աղբյուրների վրա, գրում է. «Արդեն երկու դար առաջ` Ժգ դարի միջոցներում Երզնկան իւր շրջակայքով եւ Սեպուհ լեռան վանքերով հռչակ էր ստացել իբրեւ հայության ուսումնական կենտրոններից մեկը»։ Ապա նշում է, որ վարդապետարանը գլխավորում էր տաղանդավոր մատենագիր Հովհաննես Երզնկացին։ Նա այսպես է գնահատում վարդապետարանների ու նրանց րաբունապետերի գիտելիքներն ու վաստակը. : Այդ նույն հոդվածում Կ. Տեր-Մկրտչյանը բերում է համշենցի Հովհաննես րաբունու օրինակը, որն Ավագ վանքի ուսումնարանից բացի Սեպուհ լեռան Կայիփոսի վանքի վարդապետարանի րաբունապետն էր։ Վերջին վարդապետարանը մի քանի հիշատակարաններում ուղղակի անվանվում է «համալսարան»։ Հենց միայն այն փաստը, որ Մխիթար Գոշը ուսումնառությունն ավարտելուց և վարդապետական աստիճան ստանալուց հետո իր գիտելիքները խորացնելու միտումով մեկնել է Սև լեռան մտավոր կենտրոնները, վկայություն է տեղի դպրոցների բացառիկ հեղինակության մասին։
Դրազարկի ուսումնաերաժշտական կենտրոն
Սիսը, որը դարձել էր Կիլիկիայի հայկական պետության մայրաքաղաքը, մտավոր նշանավոր կենտրոն էր։ Այստեղ բուռն զարգացում են ապրել գիտության մի շարք ճյուղեր՝ փիլիսոփայությունը, դպրությունը, աստվածաբանությունը, տրամաբանությունը, ճարտասանությունը, քերականությունը, երաժշտությունը, երկրաչափությունը, գրչության արվեստը, մանրանկարչությունը և այլն։ Սիսում հիմնվել է համալսարան, ուր դասախոսություններ են կարդացել ժամանակի նշանավոր գիտնականներն ու ուսուցչապետերը։ Համալսարանից բացի՝ այստեղ եղել է նաև վարժարան։ Հակոբ կաթողիկոսը, որը կրթության ջատագով էր, հրավիրում է Հովհաննես Երզնկացուն (Պլուզ), ով քերականություն էր կարդում։ Սսի համալսարանում մեծ էր նշանավոր փիլիսոփա Վահրամ Րաբունու գիտամանկավարժական վաստակը։ Լևոն Ա Մեծագործը, նրա գործը շարունակող Հեթում Ա թագավորը հոգ էին տանում Սսի գիտաուսումնական կենտրոնի նկատմամբ ։
Դպրեվանք
Հռոմկլա սահմանային բերդ-ամրոցում, երբ այն դարձավ հայրապետական աթոռանիստ, ստեղծվում է Դպրեվանք, ուր ուսումնամանկավարժական բեղմնավոր աշխատանք էին կատարում Գրիգոր Գ Պահլավունի փոքր վկայասեր հայրապետը և նրան փոխարինող Ներսես Շնորհալին։ Կարճ ժամանակում նրանք Դպրեվանքը դարձնում են գիր ու գրականության, մշակույթի նշանավոր կենտրոն։ Այս դպրոցը գոյատևեց մինչև 1292 թվականը, մինչև Հռոմկլայի գրավումը և հայրապետական աթոռը Սիս փոխադրելը ։
Սկևռայի վանք
12-րդ դարում Սկևռայի վանքում գործել է նշանավոր ուսումնարան, ուր Ներսես Լամբրոնացու մոտ մատենագիտական հմտությամբ աչքի է ընկել նրա աշակերտ Խաչատուրը։ Ավելի ուշ այստեղ անուն էր հանել Մխիթար Սկևռացին, ինչպես և Գևորգ Սկևռացին, ով նախապես իր պատրաստությունը ստացել էր Բջնիում, ապա զանազան վանքեր շրջելուց հետո եկել էր Սկևռայի վանքը։ Ուսումնարանում գործում էր ուսուցիչների և աշակերտների մի ամբողջ խումբ ։
Սև լեռներում ուսումնական կենտրոններ են եղել Պառլահոնում, Արեգում, Ուլինում, Մարաշում, Ընկուզուտումում, Շափիրում։ Շուղրի ուսումնագիտական միջավայրում են կրթություն ստացել Ներսես Շնորհալին, Գրիգորիսը և ուրիշներ։ Այստեղի վարդապետարանը լավ համբավ ուներ ։
Կիլիկիայի ուսումնագիտական կենտրոններ
Լևոն Գ թագավորը եղել է ուսման և գիտության հովանավոր։ Այդ պատճառով ժամանակակիցները նրան «Գրասեր» պատվանունն են տվել։ Սկզբնաղբյուրները վկայում են, որ նա կազմակերպել է բազմաթիվ բնագրեր ժողովելու և թարգմանելու գործը։ Նա գրչագրեր է պատվիրել և նվիրել ոչ միայն Կիլիկիայի, այլև Հայաստանի ուսումնագիտական կենտրոններին։
Կիլիկիայի հայկական պետության առանց ցնցումների գոյատևումը մեծ պատվար էր Հայաստանի, նրա մտավոր կյանքի պահպանման ու զարգացման համար։ Սերտ համագործակցություն գոյություն ուներ մշակույթի գրեթե բոլոր բնագավառներում, այդ թվում՝ կրթության ոլորտում։ Հայրենի երկրում ստեղծագործական աշխատանքի դժվարությունների կամ անհնարին լինելու պարագայում նվիրյալներն անցնում էին Կիլիկիա, այնտեղ ապաստան ու նպաստավոր պայմաններ գտնում։ Արևմուտք էին մեկնում նաև բյուզանդական մշակութային ձեռքբերումներին հաղորդակից լինելու նպատակով։ Կատարվում էր նաև հակառակը. այստեղից համագործակցելու, մասնագիտանալու կամ տարբեր այլ առիթներով այցելում էին մայր հայրենիք։
Միջնադարյան համալսարաններում կամ բարձրագույն դպրոցներում աշխատում, ուսուցանում էին ժամանակի նշանավոր փիլիսոփաներ, աստվածաբաններ, մատենագիրներ, պատմաբաններ, բնական գիտության ներկայացուցիչներ։ Նրանք խոր ու բազմակողմանի գիտելիքներ էին տալիս իրենց սաներին։ Այդ դպրոցները միաժամանակ և՛ ուսումնական, և՛ գիտական կենտրոններ էին, եռյակ ու քառյակ ծրագրերով բազմաթիվ մասնագիտություններով ուսուցանելու հետ մեկտեղ գիտական գործունեությամբ էին զբաղվում։ Ձեռագրեր էին ուսումնասիրում, արտագրում, սակավ դեպքերում ստեղծում, այլ խոսքով՝ մատենագիտությամբ զբաղվում։ Անտիկ հեղինակների գործերից էին թարգմանում, արտագրում, բազմացնում և տարածում։ Այդ ամենը կատարվում էր դժվարին, հաճախ շատ ծանր ու անապահով վիճակում, օտարից եկող վտանգի մշտական սպառնալիքի պայմաններում։ Ձեռագրերից մեկի հիշատակարանում գրված է.
Եվրոպայի ուսումնագիտական հաստատություններ
Հայաստանում իրավիճակը միանգամայն այլ էր։ Բագրատունյաց պետության անկումից, 11-րդ դարի կեսերից սկսած ոչ միայն ազգային պետություն չկար, այլև երկրում իշխում էին սելջուկ-թուրքերը, մոնղոլները, որոնք անխնա ավերում, ոչնչացնում էին նաև գիտակրթական կենտրոնները։ Բարձրագույն դպրոցները Հայաստանում հիմնականում ստեղծվեցին և գոյատևեցին հենց դժվարին այդ ժամանակաշրջանում՝ 12–14-րդ դարերում։ Նման դժվար իրավիճակում վարդապետարանների ստեղծումը և ամեն տեսակ դժվարություններ հաղթահարելու գնով դրանց պահպանումն ավելի քան բարձր արժեվորման կարիք ունի։ Հայաստանում կրթության ոլորտում կատարվող առաջադիմությունն ընթանում էր ամբողջ երկիրը համակած մշակութային ընդհանուր վերելքի պայմաններում։ Դա վկայություն է լուսավորության նկատմամբ ժողովրդի հակվածությունը, անվերապահ մեծ ձգտում ունենալը։ Լուսավորական առաջընթացն իրականանում էր ողջ ժողովրդի և ամեն մի դժվարության դիմակայողների անձնազոհ ջանքերի շնորհիվ։
Արտաքին հղումներ
*
Մոռացված սպանություն
Մոռացված սպանություն (Sleeping Murder), դետեկտիվ ժանրի վեպ, որը գրել է Ագաթա Քրիստին։ Այն առաջին անգամ հրատարակվել է Մեծ Բրիտանիայում «Collins Crime Club» հրատարկչության կողմից 1976 թվականի հոկտեմբերին, իսկ Միացյալ Նահանգներում հրատարկվել է «Dodd, Mead and Company» հրատարակչության կողմից ավելի ուշ նույն տարում ։ Մեծ Բրիտանիայի հրատարակչությունը այն վաճառել է 3․50 ֆունտով, իսկ Միացյալ Նահանգները՝ 7.95 դոլարով  ։
Գրքում հանդես է գալիս Միսս Մարփլը։ Այն Քրիստիի վերջին վեպն է՝ հրատարակված հետմահու, չնայած որ վերջինը չէ, որում հանդես է գալիս Միսս Մարփլը։ Գրքի գործողությունները տեղի են ունենում 1930-ական թվականներին, չնայած գրված է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ։ Նա օգնում է երիտասարդ զույգին՝ բացահայտելու կնոջ անցյալը և թույլ չտալ, որ մոռացված սպանությունը չբացահայտվի։
Սյուժե
Նորապսակ Գվենդա Ռիդը մեկնում է Անգլիայի հարավային ափ` իր և իր ամուսնու համար տուն գտնելու։ Կարճ ժամանակում նա գտնում է և գնում Հիլսայդը՝ մի մեծ հին տուն, որը սիրուն ու տաքուկ տան տպավորություն է թողնում։ Նա աշխատողներ է վարձում՝ տունը վերանորոգելու համար, իսկ ինքը մնում է մանկասենյակում, մինչ տան վերանորոգման ավարտը։ Նրա մոտ փոքրիկ մանկասենյակի նախագծման գաղափար է ծագում։ Երբ աշխատողները կառուցում են երկար, հերմետիկ դուռ, նրա մտքին միանգամից գալիս է այն պաստառի տեսքը, որը կցանկանար տեսներ սենյակում։ Նա մեկնում է Լոնդոն՝ իր բարեկամներին՝ Ռեյմոնդ Վեսթին, նրա կնոջը, մորաքրոջը և Միսս Ջեյն Մարփլին այցելելու։ «Մալֆիի դքսուհին» պիեսի ժամանակ, երբ հնչում է «Ծածկիր նրա դեմքը, աչքերս ապշած, նա երիտասարդ է մահացել» տողը, Գվենդան աղաղակում է. նրա գլխում մի տեսարան է առաջաանում՝ նա տեսնում է, թե ինչպես է մի մարդ փորձում խեղդել շիկահեր մի կնոջ Հելեն անվամբ։
Հելենին հիմնականում մեծացրել է նրա խորթ եղբայրը՝ բժիշկ Քենեդին, որը հիմա չի աշխատում և ապրում է ուրիշ գյուղում։ Նա արձագանքում է Գիլսի տարածած հայտարարությանը, որը տեղեկություն էր փնտրում Հելենի մասին։
Միսս Մարփլը հարմարեցնում է այցելել իր ընկերներին Դիլմաուսում։ Միսս Մարփլը հաճախ է ժամանակ անցկացնում տանը, որը շրջապատված էր անուշադրության մատնված պարտեզում։ Նա գտնում է այն մարդուն, որը հետևում էր Քենեդի ընտանիքի՝ եղբոր և քրոջ, տան պարտեզին։ Այդ մարդը այն ժամանակվանից որոշ իրադարձություններ է հայտնում։ Միսս Մարփլին հաջողվում է գտնել նրանց տան խոհարարին Հալլիդեյների ընտանիքից, որն այդ ժամանակաշրջանը շատ լավ է հիշում։ Հելենի անհետացումից առաջ Հալլիդեյները պետք է տեղափոխվեին Նորֆոլկ։ Հելենը ցանկանում էր փախուստի դիմել։ Ծառայակիցները ենթադրում են, որ սա իր ամուսնու պատճառով էր, բայց իրականում այդպես չէ։ Նա հիմնականում խուսափում էր իր եղբորից։ Նա սիրահարված էր Հալլիդեյին և սիրում էր նրա դստերը։
Ռիդսերը հաղորդագրություն են տարածում՝ փնտրելով Հալլիդեյների նախկին աղախինին՝ Լիլիին։ Նա առաջին հերթին գրում է բժիշկ Քենեդիին՝ նրան համարելով իր ընկերը։ Նա ասում է, որ չի հավատում, որ Հելենը փախուստի է դիմել, քանի որ իր ճամպրուկում հավաքած իրերը որևէ առնչություն չունեն միմյանց հետ (նա վերցրել է իր երեկոյան զգեստը, բայց կոշիկներն ու գոտին թողել է)։ Ռիդսերը և բժիշկ Քենեդին համաձայնում են, որ նա պետք է գրի նրան՝ հանդիպում պահանջելով իր տանը։ Լիլին երբեք չի ներկայանում։
Ոստիկանությունը կայարանին մոտ թփուտների մեջ գտնում է Լիլիի մարմինը՝ խեղդված վիճակում։ Նա եկել էր գնացքի ավելի շուտ ռեյսով, բայց իր ձեռքին էր գտնվում բժիշկ Քենեդիի նամակը, որում նշված է, որ նա ավելի ուշ պիտի ժամաներ։ Միսս Մարփլը խորհուրդ է տալիս Գվենդային պատմել ոստիկանությանն ամեն ինչ։ Շուտով նրանք փորում են երկարավուն պատշգամբի վերջում գտնվող պարտեզը՝ Հելենի մարմինը գտնելու համար։ Գվենդան տանը մենակ է, երբ ժամանում է բժիշկ Քենեդին, որը պատրաստվում է սպանել նրան խեղդելով, այն բանից հետո, երբ թունավորելու փորձը ձախողվեց։ Միսս Մարփլը գալիս է՝ օճառով լի սփրեյը ձեռքին, որից փչում է նրա դեմքին՝ սպանության փորձը կանխելու համար։
Բժիշկ Քենեդին սպանել էր իր քրոջը՝ ասելով պիեսը եզրափակող տողերը։ Նա թաղել է Հելենին պարտեզում։ Նա ստիպել է իր ամուսնուն մտածել՝ հենց ինքն է խեղդել նրան, բայց դիակը չկար, այդ իսկ պատճառով նրան որպես խելագար են ընդունել։ Նա մահացել է մանկասենյակում։ Այդ ժամանակվա նրա օրագիրը հաստատում է, որ նա մեղավոր է, բայց նա չկարողացավ բացատրել այն, ինչ տեսել է՝ իր կողքին գտնվող խեղդված կնոջ առեղծվածը։ Հետո Քենեդին նրա մարմինը նորից տեղափոխել է։ Լիլիի հետ գտնված նամակը միակը չէր, որ Քենեդին ուղարկել էր, նա փոխարինել էր այն նրան սպանելուց հետո։ Նա գիտեր, որ ոստիկանությունը կբացահայտեր իր ծրագրերը։ Նա դայակ Լեոնիին ուղարկել է նրա տուն՝ այնպիսի դեղեր տալու, որոնք կսպանեն նրան։ Միսս Մարփլը բացատրում է այս ամենը Ռիդսերին, վակյում է Քենեդիի խոստովանությունը և՝ ինչպես են նրանք պատկերացրել այդ ամենը հենց սկզբից՝ օգտվելով պիեսի բառերից։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Անգլերեն վեպեր Կատեգորիա:1976 վեպեր Կատեգորիա:Հեռուստաշոուների հիմք ծառայած վեպեր Կատեգորիա:Էկրանավորված բրիտանական վեպեր Կատեգորիա:Ագաթա Քրիստիի ստեղծագործություններ
Աբզաևո (գյուղ, Կիգինսկի շրջան)
Աշխարհագրական դիրքը
Հեռավորությունը՝
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Կիգինսկի շրջանի բնակավայրեր
Կրասնայա Զարյա (Միլլերովսկի շրջան)
Կրասնայա Զարյա (Красная Заря), գյուղ (խուտոր) Ռուսաստանի Դաշնության Ռոստովի մարզի Միլլերովսկի շրջանում։ Մտնում է Վերխնետալովսկի գյուղական համայնքի կազմի մեջ։
Հղումներ
Կատեգորիա:Ռոստովի մարզի Միլլերովսկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի խուտորներ
Սյուլգոյա
Սյուլգոյա (Sülgoja), գյուղ Էստոնիայի Պիլվամաա նահանգի Ռեպինա շրջանում։
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 41 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Պիլվամաա նահանգի Ռեպինա շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղեր
Պուդլովկա (գյուղ, Նովի Սանժարիի շրջան)
Պուդլովկա (Пудлівка), գյուղ Ուկրաինայի Պոլտավայի մարզի Նովի Սանժարիի շրջանում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Պոլտավայի մարզի Նովի Սանժարիի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Ռուսթավի (Ասպինձայի շրջան)
Ռուսթավի (რუსთავი), գյուղ Վրաստանում։ Գտնվում է Սամցխե-Ջավախք մարզի Ասպինձայի շրջանում ։
Դիրք
Գյուղը գտնվում է ծովի մակարդակից 1040 մետր բարձրության վրա։ Շրջկենտրոն Ասպինձայից հեռու է 16 կմ։
Մորաուժու
Մորաուժու (Moraújo), համայնք Բրազիլիայում՝ Սեարա նահանգի կազմում։ Գտնվում է Սեարա նահանգի Հյուսիս-արևելյան մարզում։ Մտնում է Կորեուի գավառի կազմի մեջ։ Բնակչությունը կազմում է 8005 մարդ՝ 2007 թվականի տվյալներով։ Գրավում է 415,614 կմ2 տարածք։ Բնակչության խտությունը՝ 19,2 մարդ/կմ²։
Ռուսթավի (Ասպինձայի շրջան)
Բնակչություն
Ըստ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալների, գյուղի բնակչությունը կազմում է 427 մարդ ։
58-րդ հյուսիսային զուգահեռական
58-րդ հյուսիսային զուգահեռականը Երկրի կենտրոնով և հասարակածի վրայի համապատասխան կետերի հետ 58°-ի անկյուն կազմող կետերից կազմված շրջագիծն է։
Ռուսթավի (Ասպինձայի շրջան)
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ասպինձայի շրջան
Մորաուժու
Պատմություն
Քաղաքը հիմնադրվել է 1957 թվականի նոյեմբերի 27-ին։ Քաղաքի տոնը նշվում է նոյեմբերի 27-ին։
58-րդ հյուսիսային զուգահեռական
Անցնում է Հյուսիսային Ամերիկայով, Ատլանտյան օվկիանոսով, Եվրոպայով, և Ասիայով։
Էդվարդ Ֆերրարս
Էդվարդ Ֆերրարս (Edward Ferrars), Ջեյն Օսթինի «Զգացմունք և բանականություն» վեպի գրական հերոսներից։ Նա Ֆաննի Դաշվուդի ավագ եղբայրն է, ով հարաբերությունների մեջ է մտնում Էլինոր Դաշվուդի հետ։
Ատում եմ քաղաքը՝ դատարկ ու շքեղ
«Ատում եմ քաղաքը՝ դատարկ ու շքեղ», Հովհաննես Թումանյանի քառյակներից՝ գրված 1921 թվականին։
Սեքօղլու
Սեքօղլու, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիայի վիլայեթի Ամասիայի գավառում ։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Էդվարդ Ֆերրարս
Վեպի սկզբում հերոսը բնութագրված է այսպես․ «Էդվարդ Ֆերրարսը գեղեցիկ չէր, բայց նրա բնավորությոան գծերը նրան դարձնում էին հաճելի մարդ։ Նա չափից դուրս ամաչկոտ էր իրեն գնահատելու համար, բայց երբ նա հաղթահարում է իր բնական ամաչկոտությունը, նրա պահվածքը ցույց է տալիս բաց և բարի սիրտը։ Նա ուներ լավ հասկացողություն, իսկ լավ կրթության շնորհիվ այն միայն բարելավվել էր։ Բայց նա երբեք չի կատարել իր մոր կամ քրոջ քմահաճությունները, ովքեր ուզում էին նրան տեսնել այնպես ինչպես իրենց էր հարմար» ։
Սեքօղլու
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ատում եմ քաղաքը՝ դատարկ ու շքեղ
Պատմություն
Թումանյանի ընտանիքի արխիվում պահվում է Նվարդի ձեռքով արտագրված մեկ օրինակ՝ թվագրված՝ «1021. 20.V. Երևան Թիֆլիզից-Լոռի-Երևան», տպագրված է առաջին անգամ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հովհաննես Թումանյանի քառյակներ
Էդվարդ Ֆերրարս
Նրա բնավորության մեջ կար ավելի շատ հավատարմություն, քան Մերիան Դաշվուդի և Ջոն Ուիլըբիի սիրային հարաբերությունների մեջ։ Չնայած նրա բանականությանը, որի շնորհիվ էլ գրավում է Էլինորին, նա կարողանում է կապվել մարդկանց հետ և նրանց հետ ձևավոևել ամուր ընկերական կամ սիրային հարաբերություններ։ Նրա հավատարմության օրինակը ցուցադրվում է այն ժամանակ, երբ նա խորտակելով իր և Էլինորի երջանկությունը չի դրժում այն խոստումը, որը տվել էր մեկ այլ աղջկա, երբ երիտասարդ էր։ Նա և Մերիանի ապագա ամուսին գեներալ Բրանդոնը վեպում՝ ոչ ազդեցիկ արտաքինով, բայց հոյակապ բնավորություն ունեցող օրինակ խծառայող կերպարներ են ։
Էդվարդ Ֆերրարսը վերջիվերջո ամուսնանում է Էլինորի հետ, երբ իր եղբայրը՝ Ռոբերտ Ֆերրարսը ամուսնանում է Լյուսի Սթիլի՝ իր նախկին սիրեցյալի հետ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Գրական հերոսներ
Մորաուժու
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Բրազիլիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Սեարա նահանգի բնակավայրեր
58-րդ հյուսիսային զուգահեռական
Ցերեկվա տեողությունը
Երկրի վրա գտնվող այս լայնության կետերից նայելիս արևը հորիզոնից վերև է գտնվում 18 ժամ 11 րոպե՝ ամառային և 6 ժամ 27 րոպե՝ ձմեռային արևադարձերի ժամանակ ։
Բնութագրական տվյալներ
Հեռավորությունը հյուսիսային բևեռից 3571 կմ է, հասարակածից` 6320։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հյուսիսային զուգահեռականներ
Մորոզիխա (Կուչուկի վտակ)
Մորոզիխա (Морозиха (приток Кучука)), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Ալթայի երկրամասում։ Գետաբերանը տեղակայված է Կուչուկ գետի ձախ ափին՝ 16 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը 16 կմ է։
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Վերին Օբի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը Օբ գետն է, Բարնաուլ քաղաքից մինչև Նավարասիսկի հէկը։ Գետի գետային ավազանը Չումիշ գետն է՝ մինչև Տոմի։ Ինչպես նաև գետի գետային ավազանը (Վերին) Օբ գետն է՝ մինչև Իրտիշի հետ միախառնման կետը։ Տվյալներն ըստ ջրային ռեսուրսների ֆեդերատիվ տեսչության
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր Կատեգորիա:Վերին Օբի ավազանային շրջանի գետեր
Կրասնայա Զվեզդա (Միլլերովսկի շրջան)
Կրասնայա Զվեզդա (Красная Звезда), գյուղ (խուտոր) Ռուսաստանի Դաշնության Ռոստովի մարզի Միլլերովսկի շրջանում։ Մտնում է Սուլինսկի գյուղական համայնքի կազմի մեջ։
Կատեգորիա:Ռոստովի մարզի Միլլերովսկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի խուտորներ
Դայնաների պահարան
Դայնաների պահարան , (Dainu skapis), պահարան, որտեղ ամփոփված է լատվիացի բանահյուսագետ Կրիշյանիս Բարոնի հավաքած լատիշական ժողովրդական երգերի՝ դայնաների քարտադարանը ։ Պահարանի բարձրությունը 160 սմ է, լայնությունը՝ 66 սմ, խորությունը՝ 42 սմ։ Պատրաստվել է 1880 թվականին Մոսկվայում, իր իսկ՝ Բարոնի նախագծի համաձայն (դրա անհրաժեշտությունն առաջացել էր այն բանից հետո, երբ արդեն անհնար էր դարձել հավաքածուն պահել ծխախոտի թղթի տուփի մեջ) ։
Կ. Բարոնի մահվանից հետո պահարանը պահվել է Ռիգայում՝ նրա հարազատների մոտ։ 1941 թվականին այն տեղափոխվել է լատվիական բանահյուսության պահուստարան, 1946-ին՝ Լատվիական ԽՍՀ գիտությունների նորաստեղծ ակադեմիայի գրականության, բանահյուսության և արվեստի ինստիտուտ, 1998-ին՝ լատվիական համալսարանի գրականության, բանահյուսության և արվեստի ինստիտուտ, 2014-ին՝ Լատվիայի ազգային գրադարան ։
1997 թվականին սկսվել է պահարանում պահվող քարտադարանի դայնաների թվայնացումը։ 2002 թվականից դրանք ամբողջ ծավալով հասանելի են դարձել համացանցում՝ համապատասխան պաշտոնական կայքում ։
2001 թվականին դայնաների պահարանը ճանաչվել է համաշխարհային նշանակություն ունեցող արժեք և ընդգրկվել ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի «Աշխարհի հիշողություն» ծրագրի գրանցամատյանում ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Լատվիայի մշակույթ Կատեգորիա:Լատվիայի արվեստ
Սենեքերիմ Տեր-Հակոբյան
Կենսագրություն
Սենեքերիմ Տեր-Հակոբյանը ծնվել է 1881 թվականին Թուրքիայի Տրապիզոնի վիլայեթի Գյումուշխանե գյուղում։ Հայտնի է եղել նաև «Չելեպի» անունով։ Նախնական կրթությունը ստացել է ծննդավայրի վարժարանում։ 1896 թվականին ընդունվել է Էջմիածինի Գևորգյան ճեմարանի դպրոցական բաժինը, որն ավարտել է 1900 թվականին։
Այնուհետև ուսումը շարունակել է ճեմարանի լսարանական բաժնում։ Այստեղ Սենեքերիմ Տեր-Հակոբյանին դասավանդել են Մանուկ Աբեղյանը, Հրաչյա Աճառյանը, Հակոբ Մանանդյանը, Ստեփան Կանայանցը և այլ հայագետներ։ Ուսման ավարտին պաշտպանություն է ներկայացրել «ԺԶ դարու Հայոց եկեղեցական պատմությունը» ավարտական շարադրանքը, որն արժանացել է «հույժ գովելի» գնահատականի։ Ուսումը շարունակել է Գերմանիայի Հանրապետությունում, Ավարտելով 1910 թվականին, Բեռլինի Համալսարանի Փիլիսոփայական ֆակուլտետը։
Դասավանդել է Թավրիզի, Երևանի, Ալեքսանդրապոլի, Շուշիի, Նախիջևանի, Թիֆլիսի և Բաքվի հայկական դպրոցներում, Գևորգյան ճեմարանում (1910-1917 թթ.)։ Եղել է Էջմիածնի թանգարանի վարիչի օգնական (1917-1921 թթ.), Էջմիածնի մատենադարանի տնօրեն (1921-1937 թթ.)։ Մեծ Եղեռնից փրկված հայ գաղթականներից հավաքել է հարուստ ազգագրական նյութեր, մատենադարանի հավաքածուները հարստացրել նոր ձեռագրերով։ Հեղինակ է մի շարք հոդվածների և ուսումնասիրությունների (անտիպ)։ Տեր-Հակոբյանի արխիվը պահվում է Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանում ։
Մահ
Դարձել է ստալինյան բռնաճնշումների զոհ, 1937 թվականին անհիմն բռնադատվել է, ապա՝ գնդակահարվել։ 1954 թվականին արդարացվել է։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ բանասերներ Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ Կատեգորիա:Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանի սաներ
Բերդասար
Բերդասար, բերդ Երևանի նահանգի Ղարալագյազի գավառում, այժմյան Եղեգնաձորի շրջանի Վերնաշեն և Գլաձոր գյուղերից ոչ հեռու, մի բարձր ժայռի վրա։ Բերդը բաղկացած է եղել 40-50 կրաշաղախ սենյակներից, շրջապատված բնական և քարուկրե պարիսպներով։ Ունեցել է մեծ ջրամբար և ջրհոր ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Բերդեր այբբենական կարգով
Ադելցհաուզեն
Ադելցհաուզեն  (Adelzhausen), կոմունա Գերմանիայի Բավարիա երկրամասում։
Ենթարկվում է Շվաբիա վարչական շրջանին։ Գտնվում է Այխախ Ֆրիդբերգ շրջանի կազմում։ Բնակչությունը կազմում է 1608 մարդ (ըստ 2010 թվականի դեկտեմբերի 31-ի) ։ Տարածքը կազմում է 16,97 կմ²։ Պաշտոնական կոդ՝ 09 7 71 111։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Գերմանիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Գերմանիայի քաղաքներ
ԴՆԹ պարունակող վիրուսներ
ԴՆԹ պարունակող վիրուսներ, վիրուսներ,որոնց գենոմը ներկայացված է Դեզօքսիռիբոնուկլեինաթթվի միջոցով ։ԴՆԹ-ի կրկնապատկումը տեղի է ունենում ԴՆԹ-պոլիմերազ ֆերմենտի մասնակցությամբ։ Այս վիրուսների գենոմային ԴՆԹ-ն կարող է լինել միաշղթա կամ երկշղթա և ունենալ գծային կամ օղակաձև տեսք ։ Կատեգորիա:ԴՆԹ վիրուսներ Կատեգորիա:ԴՆԹ
Կենգեր-Մենեուզ
Կենգեր-Մենեուզ (Кенгер-Менеуз, Ҡыңғыр-Мәнәуез), գյուղ Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Բիժբուլյակսկի շրջանի կազմում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:1762 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Բիժբուլյակսկի շրջանի բնակավայրեր
Ֆալաք-օլ-Աֆլաք ամրոց
Ֆալաք-օլ-Աֆլաք ամրոց (ֆարսի՝ دژ شاپورخواست‎‎ Դեզ-է Շափուր խոասթ), ամրոց է համանուն բլրի վրա՝ Խորամաբադ քաղաքում՝ Իրանի Լոռեսթան նահանգի շրջանային կենտրոնում: Այս հսկայական շինությունը կառուցել են Սասանյանների իշխանության օրոք (224-651 թթ.): Խորամաբադ գետը, հոսելով ամրոցի բլրի արևելյան և հարավարևմտյան մասերով, նրա համար բնական պաշտպանական միջոց է հանդիսանում: Այսօր բլրի արևմտյան և հյուսիսային մասերը բնակեցված են:
Պատմություն
Ֆալաք-օլ-Աֆլաք ամրոցը Սասանյանների օրոք կառուցված կարևորագույն շինություններից մեկն է: Նախկինում՝ 1800 տարի շարունակ, տարբեր անվանումներ է ունեցել, որոնցից են Շափուր-Խասթ կամ Սաբր-Խասթ ամրոց, Դեզբազ, Խորամաբադի ամրոց և այլն : Ամրոցը գտնվում է Խորամաբադի կենտրոնում: Փահլավիների արքայատոհմի օրոք այն օգտագործել են որպես բանտ՝ մինչև 1968 թվականը, երբ այնուհետև այն վերածվեց թանգարանային համալիրի:
Ճարտարապետական հատակագիծ
Ներկայումս ամրոցի հիմքերի չափը մոտավորապես 300×400 մ է, բարձրությունը՝ բլուրը ներառյալ, 40 մ է: Տարածքը կազմում է 5300 մ², պարագիծը՝ 2860 մ, ամենաբարձր պատն ունի 22.5 մ բարձրություն: Տարածքը բաժանվում է չորս մեծ սրահների՝ հարակից սենյակներով և միջանցքներով: Բոլոր սենյակները գոտևորում են երկու բակ հետևյալ չափերով՝ առաջին բակի չափերն են՝ 31x22.5 մ, երկրորդինը՝ 29×21մ: Ի սկզբանե ամրոցն ունեցել է 12 աշտարակ, սակայն այսօր դրանցից կանգուն են միայն 8-ը: Շինության մուտքը հյուսիսից է:
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:3-րդ դարի հիմնադրումներ Իրանում Կատեգորիա:Իրանի ամրոցներ Կատեգորիա:Խորամաբադի շենքեր և կառույցներ
(9638) Ֆյուչս
(9638) Ֆյուչս (Fuchs), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1994 թվականի օգոստոսի 10-ին Էրիկ Էլստի կողմից Լա Սիլյայում ։