cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Մորավա (Դանուբի ստորին վտակ)
Աշխարհագրություն
Հարավային Մորավայի ակունքը գտնվում է Ցրնա-Գորա ժայռի արևմտյան լանջերում Մակեդոնիայի հետ սահմանին, իսկ Արևմտյան Մորավայինը՝ Գոլիա լեռից Սերբիայի և Մակեդոնիայի հարավային մասերում։ Վերին հատվածներում երկու գետերը անցնում են լեռներով և բլուրներով, իսկ նրանց միախառնվումից հետո գետը հոսում է գլխավորապես դեպի հյուսիս և Լապովոյից հետո դուրս է գալիս դեպի հարթավայրային տարածություն 180 կմ երկարությամբ, որում նրա մեջ են թափվում 32 վտակներ։ Մորավայի վտակները առավելապես կարճ են, ամենաերկարը Յասենիցան ունի 79 կմ երկարություն, իսկ մնացածի երկարությունը 50 կմ չի գերազանցում։ Հիմնական վտակները գտնվում են աջ կողմում՝ Յվանովչկա, Ցրնիցա, Ռավնիցա, Ռեսավա և Ռեսվիցա։ Ձախ վտակներն են՝ Կալենիչկան, Լուգոմիրը, Բելիցան, Լեպենիցան, Ռաչան և Յասենիցան։ Սրանք բոլոր էլ սակավաջուր են, սակայն անձրևային տարիներին մեծ դերակատարում են ունենում ջրհեղեղների գործում։
Մորավայի ավազանը մեծ մասամբ տեղակայված է մայրցամաքային կլիմայի շրջանում, միջին ջերմաստիճանը հունվարին -1 մինչև 1 °C, հունիսին 22 մինչև 23 °C։ Տարեկան միջին ջերմաստիճանը կազմում է 11-12 °C։ Առավելագույն տեղումները գրանցվում են մայիսից հունիս, իսկ ամենաքիչը հոկտեմբերին և փետրվարին։ Տեղումների միջին մակարդակը հարթավայրային հատվածներում կազմում 600-ից մինչև 700 մմ։
Ջրհեղեղներ կարող են գրանցվել, երբ տեղի է ունենում ձնհալք և սկսում են տեղալ ուժեղ անձրևներ։ Ջրհեղեղներից պաշտպանվելու համար գետի վրա ստեղծվել են ջրամբարներ։ Ամբողջ ավազանի տարածքում նկատվում է էրոզիայի գործընթաց, հատկապես Հարավային Մորավայի անտառազուրկ տարածքներում։ Գետի երկայնքով տեղակայված բոլոր խոշոր քաղաքները, արտադրամասերը և աղբավայրերը գտնվում են ջրհեղեղի ենթական տարածքներում։
Ընդհանուր ծավալը ֆոսֆորային աղտոտվածության գնահատվում է 1841 տոննա տարեկան (2004 թվական), որը կազմում է 8%-ը ամբողջ Դանուբի ֆոսֆորային աղտոտվածության։ Արդյունաբերական արտադրամասերը և կայանները կեղտաջրերի մաքրման տալիս են աղտոտման ծավալի մոտավորապես 60%-ը, ևս 20%-ը առաջանում է վերամշակվող հողերի էրոզիայից։ Ազոտային աղտոտվածությունը կազմում է 28 246 տոննա տարեկան (2004 թվական) կամ էլ 6%-ը ամբողջ Դանուբի ավազանի։ Մորավան գնահատվում է որպես խիստ աղտոտված գետ, ինդեքս BOD5 համեմատաբար բարձր է Դանուբի այլ վտակների հետ համեմատության դեպքում։ Մորավայի ավազանի առավել աղտոտված գետերն են՝ Արևմտյան Մորավան և նրա հիմնական վտակ Իբարը։
Ֆաունա
Վերջին հետազոտությունների համաձայն (2003 թվական) գետում կա 42 ձկնատեսակ։ Գերակշռում են ծածանաձկները, սակայն կան նաև սաղմոնաձկներ, գայլաձկներ, բալիտորաձկներ, լոքոյաձկներ և կատվալոքոներ։
Գետի վերին հատվածները հարուստ է անողնաշարավորների տեսակներով։
Տնտեսություն
Գետի ավազանի շրջանում ապրում է 4․5 մլն մարդ ։ Մորավայի երկայնքով խոշոր բնակավայրերն են՝ Վարվարինան, Պարաչինան, Չուպրիյան, Յագոդինան և այլն։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Դանուբ գետի վտակներ Կատեգորիա:Սերբիայի գետեր
Քաղաքականություն
Քաղաքական մարդաբանություն
Ըստ Ջորջ Բալանդիերի, քաղաքական մարդաբանությունը ձգտում է գտնել գիտություն քաղաքականության մասին՝ մարդուն դիտարկելով հոմո պիլիտիկուսի շրջանակում ։
Մարդաբանները առանձնացնում են քաղաքական համակարգի չորս պարզ տեսակներ, որոնք դուրս են մնում պետական համակարգի տրամաբանությունից ․ Հասարակության գոյությունը առանց պետության այնուամենայնիվ վստահելի չէ։
Մերձավորարևելյան պետություն
Դեռևս օբեիդյան դարաշրջանում Միջագետքում (մ․թ․ա․ 6500-3750թթ․) առաջացան երկու կարևոր փաստեր։
Տնտեսության ձևավորման ֆենոմենի նախաձեռնությունը նեոլիթյան դարաշրջանում հասցրեց մի ճգննաժամային աստիճանի, որը հանգեցրեց նոր սոցիոլոգիական տարրի անհրաժեշտությանը։ Խոսքը քաղաքի մասին է ։ Գրերի հայտնագործությունը նպաստեց ռացիոնալ վարչարարության արդյունավետ գործունեությունը։ Գրերը թույլ տվեցին ավելի հեռու տեղափոխել հաղորդագրությունը, հաշիվներ կազմել և պահպանել դրանք։
Մ․թ․ա․ 3000թ․ սկսած քաղաք-պետությունները, որոնք առաջացան Միջագետքում, առավել արտոնյալ քաղաքական համակարգեր էին թվում սահմանադրական միապետությունների հանդեպ, և մոտ էին հանրապետությանը ։ Սամուել Նոահ Կրամերի կողմից ուսուսմնասիրված շումերական պոեմում նշվում է, որ տվյալ ժամանակաշրջանում Ուրուկում գոյություն են ունեցել երկու տեսակ պառլամենտներ՝ հին պառլամենտ, որը առավել նման է եղել սենատին և ժողովրդական պառլամետ։ Ուրուկի թագավորի լեգիտիմությունը անմիջականորեն կախված էր այդ երկու պառլամենտներից։ Օրինակ, նա չէր կարող պատերազմ հայտարարել Քիշ քաղաքի նկատմամբ, առանց ժողովրդական պառլամենտի օժանդակության։ Ավելին, թագավորական իշխանությունը շատ հազվադեպ էր ժառանգական լինում ։
Աստիճանաբար միապետական իշխանությունը ավելի հզորացավ նախ և առաջ իշխանության (թագադրման մի շարք արարողություններ, որոնք ներառում էին աստվածային իրավունքներ մ․թ․ա․ 2-րդ հազարամյակում) և շրջանակների նեղացման (մեծ և հզոր կայսրությունները կլանեցին քաղաք-պետությունները) շնորհիվ ։ Դեմոկրատական և հանրապետական ինստիտուտները, ինչպես նշում է Կրամերը, տվյալ ժամանակահատվածում մոռացության մատնվեցին։ Միապետական իշխանության ամրապնդումը նպաստեց (մ․թ․ա․ 2-րդ հազարամյակի վերջում) վարչարարական կարգավորումների գլուխ բարձրացմանը, որը զարգացավ Ուր Նամուի (մ․թ․ա․ 2100թ․), Լիպիդ Իշտարի (մ․թ․ա․ 1930թ․), Համմուրաբիի (մ․թ․ա․ 1750թ․) և Լոիս Էշուննայի (մ․թ․ա․ 1760թ․) կոդերի շնորհիվ։ Այսպիսով, Մերձավոր Արևելքում հասարակության իրավիճակը բավական բարդ էր, քանի որ սովորույթները հստակ էին, իսկ փոփոխությունները՝ չհամակարգված ։
Մեծ պետությունների ամրապնդումը կենտրոնացրեց և ռացիոնալ դարձրեց միջազգային հարաբերությունները ։ Մ․թ․ա․ 2-րդ հազարամյակի ավարտից մինչև մ․թ․ա․ 1100թ․ Եգիպտոսում էլամական, իսկ Արաբիայում Հիթիթների կայսրության դարաշրջանն էր, որը նշանավորվեց դիվանագիտական համակարգի (Արմանայի համակարգ) մշակմամբ և զարգացմամբ ։ Ստեղծվելով որպես չորս կամ հինգ մեծ իշխանությունների միջև հարաբերական հավասարակշռման գործիք, այս համակարգը ունի սեփական գործիքակազմը և պարզ արձանագրությունը։ Ի վերջո, այս ողջ ընթացքը վերջ դրեց մշակվող քաղաքականության կառուցմանը։
Թվում է, թե մերձավորարևելյան պետությունները մուտք են գործել կիսատոտալիտար համակարգ։ Մերձավոր Արևելքի տղամարդիկ նախ և առաջ անհանգստանում են քաղաքականությամբ, վարչարարական գործերի կառավարմամբ և միասին վերցված պետության ներսում կարգուկանոնի հաստատամբ, քանի որ կարգուկանոնը ներառված է աստվածային կարգուկանոնի մեջ և երբեք չի կարող վիճարկվել կամ քննարկվել ։
Հունական քաղաքներ
Չնայած Մերձավոր Արևելքին, քաղաքականության արմատները սովորաբար կապվում են անտիկ Հունաստանի քաղաքների քաղաքական մտքի հետ։ Այսպես, անգլիացի հելլենիստ Մոսես Ֆինլեյը նշում էր, որ քաղաքականությունը դեմոդեռնիստական աշխարհում քիչ տարածված գործունեություն է։ Այստեղ խոսքը հունական հայտնագործության մասին է, որպեսզի ավելի ճիշտ լինել, հայտնագործություն, որը հույներին առանձնացրեց բոլորից ։ Մ․թ․ա․ 2-րդ հազարամյակի ողջ ընթացքում Հունաստանը հանդես էր գալիս որպես Ամարական համակարգի պարզ շարունակողը։ Այս օրինակով, հունակական առաջին ճանաչված պետությունը՝ միսենական թագավորությունը, նման էր մերձավորարևելյան բազմաթիվ միապետությունների պայմանագրային միության ։ Խոսքը բյուրոկրատական թագավորության մասին է, որը կարգավորում էր ողջ սոցիալական կյանքը։ Ավելին, թագավորը կամ անաքսը օժտված էր ռազմական և կրոնական իշխանությամբ ։ Մի փոքր այլ էր իրադրությունը մ․թ․ա․ 22-րդ դարեսկզբին ։ Որոշակի փոփոխություններ տեղի ունեցան միսենական քաղաքական կառուցվածքում ։ Մասնավորապես, անաքսը անհետացավ, իսկ տեղական իշխանիկները այլևս չկարողացան պահպանել կրոնական լիազորությունները։ Այսպիսով առաջացան սոցիալական երկու խմբեր՝ գյուղական համայնքներ և արիստոկրատներ ։ Այս երկու ուժերի միջև հաճախ տեղի ունեցող բախումները առաջ քաշեցին քաղաքական բանավեճների անհրաժեշտությունը՝ հասարակականի փոխարեն։ Իշխանությունը դադարեց լինել մենաշնորհ ։ Այսպիսով պետությունը, առաջ անցնելով մասնավորից և անհատականից, դարձավ բոլորի շահերը առաջ քաշող և համեմատաբար արդյունավետ քաղաքական բանավեճեր կազմակերպող մարմին ։
Հետագայում առաջացավ քաղաքական միության նոր մակարդակ, որը կոչվեց պոլիս ։ Այն բնութագրվում է երեք հիմնական փաստարկներով՝ ռացիոնալ խոսքի կարևորությամբ, քաղաքական գործողությունների հանրայնացմամբ և օրենքի առաջ քաղաքացիների հավասարությամբ (իզոնոմիա) ։ Այս մոտեցումը վերջ դրեց նախկին հին մոտեցումներին, որոնք կարգավորում էին քաղաքական և սոցիալական համակարգը ։ Շատ օրենսդիրներ էլ, ովքեր հավաքվել են «յոթ իմաստուններ» անվան տակ, ստեղծեցին նոր քաղաքական էթիկա, որը ապացուցում է արդարության գաղափարի կամավոր անհրաժեշտությունը ։
Սոլոնը առաջ էր քաշում երկրաչափական հավասարության գաղափարը կամ հոմոնեյա։ Օրինակ, առաջին կարգի քաղաքացիները ստանում էին 500 չափին համապատասխան ցորեն, այն դեպքում, երբ վերջին կարգը ստանում էր միայն 200-ի չափով։ Այս պատճառով այնպիսի ժողովրդավարներ, ինչպիսին Կլիսթենեսն էր, առաջարկեցին բացարձակ հավասարության սկզբունքը, որը հիմնված էր հետևյալ հիմքի վրա։ Յուրաքանչյուր քաղաքացի հանդիսանում էր միասնական համայնքի անբաժանելի մասնիկը։ Մինչ այս սկզբունքը երաշխավորելը, Կլիսթենեսը շարունակեց աթենական միջավայրի փոփոխությունները՝ 4 հիմնական ցեղերի քանակը հասցնելով 10-ի։ Փաստացիորեն, այս բաժանումը վերջնականապես ավարտեց քաղաքի ռացիոնալացումը ։
Միջին դարեր և ժամանակակից աշխարհ
Միջին դարերում քաղաքական կարգերից ամենատարածվածը միապետությունն էր։ Թագավորը իր վասալների միակ սուզերենն էր։ Վերածննդի դարաշրջանի վերջին թագավորը սուվերեն դարձավ։ Որոշ պետություններում իշխանական համակարգը օժտվեց բացարձակ աստվածային օրենքներով, օրինակ Ֆրանսիայում Լյուդովիկոս 14-րդ թագավորի ժամանակ։
18-րդ դարավերջից մինչև 20-րդ դար
18-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին, այսինքն լուսավորության դարաշրջանի ընթացքում, անարդարությունները, որոնք առաջանում էին 3 կարգերի միջև առկա անհավասարություններից, քաղաքական կարգի խորը փոփոխությունների առիթ տվեցին Եվրոպայում։
Անգլիան առաջինը անցում կատարեց սահմանադրական միապետության ռեժիմին Փառավոր հեղափոխության (1688թ.) շնորհիվ ։ Ֆրանսիան անցում կատարեց մոտ մեկ դար անց ։ Հեղափոխությունը տեղի ունեցավ միայն 1789 թվականին։ Հեղափոխոթյան առնձնահատկությունը նրանում էր, որ այն ուղղվեց դեպի անհատի և քաղաքացու իրավունքների հռչակմանը։ Իշխանությունը դադարեց աստվածային ծագում ունենալուց։ Այն համարվում էր ժողովրդի սեփականությունը, և իր լեգիտիմությունը ամրագրված էր «բնական իրավունքների» մեջ, որին ի ծնե տիրապետում է յուրաքանչյուր տղամարդ և կին։ Այսպիսով, կառավարման համակարգը նախ սահմանադրական միապետություն էր (1791թ.), հետո՝ հանրապետություն (1792թ.), այնուհետև եկան անցումային պետականությունները՝ կայսրություն (1804|1804թ.), սահմանադրական միապետություն (1815թ.), հանրապետություն (184թ.), կայսրություն (1851թ.), հանրապետություն (1871թ.): Կառավարման այս երկու տեսակները (սահմանադրական միապետություն և հանրապետություն) տարածված են արդի աշխարհի բազմաթիվ պետություններում։
Երկրորդ աշխարհամարտի ավարտ
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո հռչակվեցին նոր իրավունքներ։ Ֆրանսիայում 1946 թվականի սահմանադրության նախաբանում մեծ տեղ գտան հատկապես սոցիալական բնույթի իրավունքները ( աշխատանքի իրավունք, գործադուլի իրավունք և այլն)։ Այս իրավունքները պահպանվեցին նաև 1958 թվականի Սահմանադրությունում։ 1970-ականների վերջին էկոլոգիական խնդիրների հայտնվելը առաջ քաշեցին շրջապատի պաշպտանության և չաղտոտման մասին համապատասխան օրենքների անհրաժեշտությունը։ Պետությունների ներկայացուցիչները սկսեցին միջոցներ ձեռնարկել նպատակի կայուն զարգացման համար, որի արդյունքում միաձուլվեցին սոցիալական, տնտեսական և շրջապատին վերաբերող խնդիրները (համաձայն 1992 թվականին Ռիո դը Ժանեյրոյում անցկացված «Աշխարի գագաթնաժողով»-ի շրջանակում)։ Եվրոպական Միությունը առաջ քաշեց կայուն զարգացման արդյունավետ ծրագիր։
Չինաստան
Չինական քաղաքական միտքը հանդես է գալիս որպես հունական արխայիկ տեսակ, սակայն ճգնաժամային կոնտեքստում։ Ավանդական քաղաքական միտքը բաղկացած է երկու տարբեր տարատեսակներից՝ փիլիոփայական և քաղաքական: 8-րդ դարի վերջին Ժուի կասրության անկումից հետո երկրում առաջացան բազմաթիվ անկախ պետականություններ։ Չինական մասնատված հասարակությունում Կոնֆուցիոսը ավանդույթների, իշխանության լեգիտիմության և սոցիալական աստիճանակարգության շնորհիվ ցանկանում էր խաղաղություն և կարգուկանոն հաստատել։ Տվյալ ժամանակաշրջանում Չինաստանում տիրապետող էր դարձել երկու կարևոր քաղաքական մտքեր։ Դրանցից առաջինը նշում էր, որ եթե ցանկանում ես հասնել իշխանության, ապրի՛ր և եղի՛ր կայուն։ Երկրորդ միտքը ընդգծում էր, որ եթե անհատը կարողանում է կառավարել ինքն իրեն, ապա որևէ դժվարություն չի ներկայացնի պետություն կառավարելը։
Անտիկ Հունաստան
Սոկրատեսի քաղաքական միտքը ամբողջացվում է երկու հիմքային գաղափարներով ։ Առաջինը քաղաքական գիտակցության ձեռքբերման համար քննադատական մեթոդի զարգացումն է։ Ի տարբերություն Պրոտագորասի, Սոկրատեսը հավատում էր, որ ճշմարտություն գոյություն ունի։ Սակայն այդ ճշմարտությունը դոգմատիկ չէ։ Դրան կարելի է հասնել միայն քննադատական մտածողության մշտական առկայությամբ։ Սոկրատեսը փորձում էր քաղաքական համակարգում միաձուլել բարոյականությունն ու արդյունավետությունը։ Երկրորդ, նա ցանկանում էր բարոյականը դարձնել գիտության օբյեկտ ։ Համաձայն Սոկրատեսի, գոյություն ունեն բարոյական համընդհանուր օրենքներ, ինչը չենք կարող բացահայտել մեր մեջ, եթե չունենք իրական փիլիսոփայական կրթություն։ Այսպիսով, Սոկրատեսի համար քաղաքականությունը իրական արվեստ էր։ Սկզբնապես ոգեշնչվելով սոկրատեսյան տեսությամբ՝ Պլատոնի քաղաքական փիլիսոփայությունը հենվում էր բարիքի և հոգեբանական կարողությունների վրա. հարց, որը ազդեցություն ունի և՛ անհատական վարքագծի, և՛ կրթության վրա։ Պլատոնի համար քաղաքական փիլիսոփայությունը անօտարելի է բարոյական փիլիսոփայությունից (սա բնորոշ է ողջ անտիկ հույն մտածողներին)։ Իմաստը նրանում է, որ քաղաքականությունը կրթության միջոցով ազդեցություն է գործում քաղաքացիների հոգեկանի վրա։ Այդ պատճառով, քաղաքականությունը և բարիքի մասին գիտությունը նույնն են, և երկուսն էլ առավելություն ունեն ցանկացած գիտության կամ տեխնիկայի նկատմամբ։ Ահա թե ինչու են Պլատոնին կոչում թագավորական տեխնիկ։ Ի հակադրություն Սոկրատեսի, որը լքում է գաղափարների աշխարհը, որտեղից գալիս են մեր հոգիները, Արիստոտելը, որպես կանոն հենվում էր իրականության հետազոտության վրա՝ նպատակ ունենալով դուրս հանել տեսական սկզբունքները։ Արիստոտելյան այս մոտեցումը նույնպես արդարացված է քաղաքականության մեջ։ Արիստոտելի կարծիքով մարդը արարված է պոլիսում ապրելու համար, պոլիսը շատ նման է բնությանը, իսկ մարդը բնական վիճակում դուրս է եկել հենց բնությունից, հետևաբար մարդկային կյանքը կազմակերպելու համար ամենաարդյունավետ տարբերակը պոլիսներն են։ Իր «Քաղաքականություն» աշխատության մեջ Արիստոտելը հետազոտում է իր դարաշրջանին (մ.թ.ա. 4-րդ դար) բնորոշ բազմաթիվ քաղաքական համակարգեր, որպեսզի սահմաներ դրանցից լավագույնը, և որի օգնությամբ էլ պետք է ստեղծվեր իդեալական քաղաքը։
Վերածնունդ և սեկուլյարիզացիա
Նիկոլո Մաքիավելին նոր մոտեցումներով հանդես եկավ քրիստոնեական քաղաքական մտքում, ինչի համար էլ նրան համարում ենք քաղաքական առաջին մեծ մտածողը ։ Ըստ նրա, նոր արքան նոր քաղաքում պարզապես պարտավոր է նոր բան բերել իր հետ ։ Մաքիավելիի համար արքան չպետք է զբաղվի մարդկանց լավ անհատ դարձնելու գործով։ Քաղաքական այս կոնցեպցիաները տվյալ ժամանակի համար լավագույն ինտերպրետացիոն տեսական գաղափարներն էին։ Ի հակադրություն սրան, Լեո Շտրաուսի համաձայն, քանի որ նա այս ամենը բնորոշում է տիրանիային բնորոշ բնութագրական գծերով, նա մեզ սրանից տանում է այն մտքին, ըստ որի, Աստված հենց ինքը տիրանն է ։ Մաքիավելիի համար արքան պետք է արդյունավետ լինի, այլ խոսքերով ասած, պետք է կարողանա օգտակար լինել մնացածին։ Այս գաղափարը տվյալ դարաշրջանի համար հեղափոխական էր, քանի որ պնդում էր, որ ամեն ինչ չէ, որ արքայի շուրջ պետք է պտտվի, այլ նաև հենց ինքը պետք է արդյունավետ գործելու հատկանիշներ ունենա։
17-18-րդ դարեր
Բնական պետության և հասարակական պայմանագրի գաղափարները առհասարակ բնորոշ են արևմտյան քաղաքական մտքին։ Արդեն 17-րդ դարավերջին քաղաքական տարաձայնություններ են ծագում արիստոտելյան քաղաքական մտքի և նրանց հակադրվող հումանիստների միջև։ Արիստոտելը պնդում էր, որ պետությունը բնական պահանջ է՝ ստեղծված հենց բնության կողմից, և մարդը հասարակակն էակ է։ Բոլոր կենդանիներից մարդը լավագույն տեսակն է խմբերով ապրելու և արարելու համար։ Հենց վերոնշյալ պնդումներից էլ նա կատարում է իր վերջնական պնդումը, համաձայն որի, մարդը քաղաքական էակ է («ἄνθρωπος φύσει πολιτικὸν ζῷον») : Մյուս կողմից մարդու մարդասիրությունը մեծ մասամբ կախված չէ նրա հարաբերություններից այլ մարդկանց հետ ։ Հումանիստների տեսանկյունից, մարդկանց և բարոյականի միջև հարբերությունները կոլեկտիվ կարգ չեն, այլ՝ անհատական։ Հետևաբար հումանիստները կարծում էին, որ մարդը, չնայած ապրելով պետության ներսում, չի համարվում բնության ստեղծած մասնիկ։ Նա կարող է պարզապես ի հայտ գալ կոնկրետ ժամանակին որոշակի գործունեություն իրականացնելու նպատակով ։ Նման պայմանական դիրք Արիստոտելի դարաշրջանում արդեն գոյություն ուներ։
Օրինակ, Էպիկուրի համար պետությունը ստեղծվում է համաձայնագրի հիման վրա։ Նա քաղաքի հիմքերը, և մասնավորապես կապերը իրավունքի հետ, տեսնում էր միայն հասարակական պայմանագրի ներսում։ Մարդիկ միավորվում են, քանի որ ունեն միայնակ մնալու տագնապ։ Սակայն ըստ Էպիկուրի, մարդը բացարձակ քաղաքական կենդանի չի հանդիսանում ։
Գաղափարախոսություն
Գաղափարախոսություն հասկացությունը առաջին անգամ ի հայտ է եկել 1801 թվականին՝ Անտուան Դեստուտ դը Թրասիի կողմից գրված «Գաղափարախոսության տարրերը» աշխատությունից հետո։ Սակայն Թրասիի կողմից կիրառված նելոգիզմը որևէ քաղաքական իմաստ չուներ։ Այն վերաբերում էր գաղափարագիտությանը։ Նա նշում էր, որ այս աշխատությունը գրելով՝ ինքը չի ցանկանում որևէ մեկին ինչ-որ բան սովորեցնել, այլ նկատել տալ այն ամենը, ինչ մեր հետ տեղի է ունենում մտածելիս, խոսելիս և եզրակացնելիս ։ Նրա որոշ գաղափարներ տեղ գտան գերմանական գաղափարախոսության մեջ, հատկապես Կարլ Մարքսի կողմից 1946 թվականին գրված աշխատություններում։
Ազատականություն
Սակայն, ազատականությունը երբեմն կարող է կախված լինել իրավիճակից և հանդես գալ մի փոքր այլ տեսքով։ Օրինակ կախված իրավիճակից, ազատականները կարող են հայտնվել պետության ներսում ավանդական կրոնական հարաբերությունների կարգալուծման կամ մեկ այլ գործընթացի իրականացման համար։ Ազատական ուղղությունը հստակ ամրագրում է այն ոլորտները, որտեղ պետությունը պետք է միջամտի (վարչարարական աշխատանք, օրենքի ընդունում), իսկ որտեղ ոչ (շուկայական հարաբերություններ, անհատական իրավունքներ)։ Ազատականների մեծ մասը պնդում է, որ սեփական սուվերենության շրջանակում պետության դերը անհրաժեշտ է անհատական իրավունքների պաշտպանության համար։ Նման կերպ մտածող տեսաբաններից շատերը (Ադամ Սմիթ, Ռայմոնդ Արոն, Կարլ Պոպպեր, Բենեդետո Կրոսե և այլք), ընդունում և օգտակար են համարում պետութան միջամտությունը վերհասկողության և կարգուկանոնի հաստատման համար։ Սակայն ազատականների մյուս մասն էլ բացարձակ անցանկալի է համարում պետության կողմից ցանկացած միջամտություն։
Սոցիալիզմ
Սոցիալիզմը սոցիալական կազմակերպության տեսակ է, որի հիմքը կազմում է կոլեկտիվ գործողությունների առավելությունը անհատականի նկատմամբ  ։ Սա մի ուղղություն էր, որը զարգացավ 19-րդ դարում և հիմք հանդիսացավ տարբեր մարքսիստական ու անարխիստական ուղղությունների, նաև սոցիալ-դեմոկրատիայի համար։ Մարքսիստական պետությունները ունեն կոլեկտիվ տնտեսություն, իսկ կոմունիզմն իր հերթին պրոպագանդում է անարխիզմը։ Այսինքն գտնվում են շղթայական կապի մեջ ։ Սոցիալիստական շարժումները փնտրում են սոցիալական արդարություն, պայքարում են սոցիալական անհավասարության և մարդու կողմից այլոց շահագործման դեմ , պաշտպանում են սոցիալական պրոգրեսը և, ի վերջո , փորձում կառուցել հավասար սոցիալիզմ՝ առանց սոցիալական շերտավորումների։
Ջորջ Բուրգին և Պիեռ Ռիմբերը համարում են, որ սոցիլաիզմի հիմքային բազիսն են կազմում.
Ֆաշիզմ
Ֆաշիզմը ավտորիտար ազգայնականության ծայրահեղական ձև է, որը դրսևորվում է դիկտատորական իշխանությամբ, ընդդիմության բռնի ճնշմամբ, արդյունաբերության ու առևտրի նկատմամբ վերահսկողությամբ ։ Այն ի հայտ է եկել Եվրոպայում, 20-րդ դարի սկզբին։ Նախքան եվրոպական այլ երկրներում տարածվելը, առաջին ֆաշիստական շարժումները սկսվել են Իտալիայում, Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքում ։ Ազատականությանը, մարքսիզմին և անարխիզմին հակառակ՝ ֆաշիզմը սովորաբար տեղակայվում է ծայրահեղական աջ թևի ավանդական ձախ-աջ սպեկտորում ։
Ֆաշիստներն Առաջին համաշխարհային պատերազմը դիտարկում էին, որպես հեղափոխություն, որը մեծ փոփոխությունների էր հանգեցրել պատերազմի բնույթի, հասարակական, պետական և տեխնոլոգիական ասպարեզներում ։ Համամարդկային պատերազմի սանձազերծումը և ընդհանուր զորահավաքի առաջացումը վերացրին քաղաքացիական մարդկանց և զինվորների միջև տարբերությունը ։ Ստեղծվեց «ռազմական քաղաքացիություն», որտեղ բոլոր քաղաքացիները պատերազմի ընթացքում ինչ-որ կերպ ներգրավված էին ռազմական գործողություններում ։ Պատերազմը հանգեցրեց հզոր պետության առաջացմանը, որը կարող էր միլիոնավոր մարդկանց ուղարկել ռազմաճակատ, ապահովել տնտեսության և արդյունաբերության զարգացումը, ինչպես նաեւ քաղաքացիների կյանքին միջամտելու աննախադեպ թույլտվություն ունենալ ։
Ֆաշիստները կարծում են, որ ազատական ժողովրդավարությունը հնացել է և դիտարկում են հասարակության լիակատար մոբիլիզացումը տոտալիտար միակուսակցական պետության ներքո, որը պատրաստ կլինի ցանկացած ռազմական բախման և արդյունավետ կարձագանքի տնտեսական դժվարություններին։ Այդպիսի պետությունն առաջնորդվում է հզոր առաջնորդի՝ դիկտատորի, և ռազմական ղեկավարության կողմից, որը բաղկացած է իշխող ֆաշիստական կուսացության անդամներից և նպատակ ունի ամրացնել ազգային միասնականությունը և օժանդակել կայուն և կարգապահ հասարակության ձևավորմանը ։
Ֆաշիստները մերժում են այն պնդումը, որ բռնությունը բացասական երևույթ է, և քաղաքական բռնությունը, պատերազմը և իմպերիալիզմը դիտարկում են, որպես ազգային երիտասարդացմանը հասնելու միջոց։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո, 1945 թվականից ի վեր մի քանի կուսակցություն բացահայտ իրենց ֆաշիստական են հայտարարել, և այժմ այդ եզրույթը սովորաբար օգտագործվում է քաղաքական հակառակորդների կողմից ։ Նեոֆաշիստների կամ հետֆաշիստների նկարագրությունները երբեմն ավելի պաշտոնական են կիրառվում, որպեսզի նկարագրեն ծայրահեղ աջ կուսակցությունները, որոնք 20-րդ դարի ֆաշիստական շարժման կամ նրա խորը գնացող արմատների հետ գաղափարական ընդհանրություններ ունեն։ Շատ տեսաբանների կարծիքով՝ ֆաշիզմը, երբ ներկայացրել է իշխանությունը, պատմականորեն գրոհել է համայնավարությունը, պահպանողականությունը, խորհրդարանական ազատականությունը՝ առաջին հերթին աջակցություն ստանալով ծայրահեղ աջերի կողմից։ Ռոջեր Գրիֆֆինը ֆաշիզմը նկարագրում է, որպես քաղաքական գաղափարախոսության մի տեսակ, որի գաղափարական հիմքը պոպուլիստական ծայրահեղ ազգայնականությունն է ։ Գրիֆֆինը գաղափարախոսությունը նկարագրում է երեք հիմնական բաղադրիչներով՝ ստեղծման առասպել, պոպուլիստական ծայրահեղ ազգայնականություն, անկման առասպել ։
«Ֆաշիզմը իսկական հեղափոխական, հակաազատականության գերդասական ձև է, և վերջապես՝ հակապահպանողական ազգայանականություն է, որը կառուցվել է վերացական և մշակութային ազդեցությունների հիման վրա»։ Այն առանձնանում է պատերազմական շրջանում, որտեղ ի հայտ է գալիս «Ռազմական կուսակցության» էլիտար, բայց պոպուլիստական քաղաքականության մեջ՝ հակադրվելով սոցիալիզմին, ազատականությանը և խոստումնալից արմատական քաղաքականությանը՝ ազգը ապակենտրոնացումից փրկելու համար։ Ռոբերտ Փաքսթոնն ասում է. «Ֆաշիզմը քաղաքական վարքագծի տեսակ է, որը դրսևորվում է հասարակության ճնշմամբ, նվաստացումներով ու զոհաբերությամբ, կանխամտածված խտրականությամբ» ։ Ումբերտո Էկոն, Քևին Փասմորը, Ջոն Վեյսը, Յան Ադամսը և Մոյր Գրանտը ռասիզմը բնորոշում են, որպես ֆաշիզմի բաղկացուցիչ մաս ։ Ինչպես, օրինակ՝ գերմանական ֆաշիստական դիկտատոր Ադոլֆ Հիտլերը իդեալականացրեց գերմանական ազգը ։
Քաղաքական ռեժիմը լեգիտիմության տեսանկյունից
Կայանալու, քաղաքական ընդդիմության հետ բախումից խուսափելու համար իշխանությունները փորձում են լեգիտիմացնել իրենց իշխանությունը։ Դա կարող է տեղի ունենալ հետևյալ կերպ.
Պատմականորեն այնպես է դասավորվել, որ որոշակի թվով քաղաքակրթություններում քաղաքական իշխանությունը չէր տարբերվում կրոնական իշխանությունից (օրինակ, անտիկ Եգիպտոսում)։ Քաղաքական և կրոնական իշխանությունների միաձուլումը և որպես մեկ միասնականություն օգտագործելը կոչվում է թեոկրատիա։
Քաղաքական ռեժիմների այլ տարատեսակներ
Քաղաքականությունը առաջին հերթին իշխանական կազմակերպություն է հասարակության մեջ։ Հիմնական քննարկումը գնում է մի քանի քաղաքական համակարգերի միջև որոշումների ընդունման մասին։ Մասնավորապես, միապետության և հանրապետության միջև, քանի որ ավանդաբար այս երկու կառավարման տեսակներն ունեն բազմաթիվ տարբերություններ, սակայն որի քննարկումը ներկայումս այդքան էլ արդիական չէ, քանի որ միապետությունը իր զարգացման ընթացքում բազմաթիվ տեսակներով է հանդես գալիս (Մեծ Բրիտանիայից սկսած մինչև Սաուդյան Արաբիա)։ Այսպիսով, կարելի է քաղաքական ռեժիմները բաժանել 3 տեսակի՝ ժողովրդավարական, ավտորիտար և տոտալիտար։
Քաղաքական իշխանություն
Քաղաքական իշխանությունը բաղկացած է 2 կարևոր մասերից. Վերոնշյալից բացի գոյություն ունեն այլ քաղաքական ուժեր, որոնք սակայն իշխանական չեն համարվում, բայց իրենց դերակատարումն ունեն քաղաքական համակարգում. դատական մարմին, որը պատասխանատու է դատական գործընթացների հետ կապված ցանկացած հարցի համար և ԶԼՄ, որին շատ հաճախ համարում են չորրորդ իշխանություն։
Արևմտյան ժողովրդավարական քաղաքական մտքի մեջ (ծագել է Մեծ Բրիտանիայում, սակայն վերջնական տեսքի է բերվել ֆրանսիացի փիլիսոփա Մոնտեսքյոյի կողմից) մեծ տեղ է զբաղեցնում այն գաղափարը, համաձայն որի՝ իշխանությունները պետք է տարանջատվեն միմյանցից։ Ժողովրդավարության մեջ կարելի առանձնացնել.
Տարածքային իշխանություններ
Տարածքային կազմակերպություններն իրենց հերթին ներկայացնում են իշխանական կազմակերպության տեսակներ։ Այս տեսանկյունից կարելի է թվել հետևյալները.
Քաղաքական կյանք
Իշխանության հասնելու միջոցները, որպես իշխանական կազմակերպություն, սահմանվում են քաղաքական ինստիտուտներով, որոնք համարվում են քաղաքական համակարգի մասնիկը։ Սակայն սրանք նույնպես դուրս են գալիս իշխանական կազմակերպութjան շրջանակից հետևյալ պատճառներով. Քաղաքական քաղաքականությունը վերաբերում է քաղաքականության այն հատվածին, որը սկզբունքներին չի ենթարկվում։ Այս տերմինը օգտագործվում է, երբ անհատի կամ կուսակցության քաղաքականությունը գործ է ունենում սեփական խնդիրների հետ ։
Իշխանության հասնելու ձևեր
Ժողովրդավարական համակարգի շրջանակում առանձնացվում են.
Քաղաքական գործողությունների տեսակներ
Ժողովրդավարական համակարգերում իշխանության հասնելու լավագույն միջոցը ընտրություններին մասնակցելն է։ Սակայն կան այլ ոչ ռեպրեսիվ միջոցներ ևս սեփական կամքը թելադրելու համար՝ բոյկոտներ, ցույցեր, քաղաքացիական խաղաղ անհնազանդություն և այլն։ Բացի այս միջոցների կան բավական կոշտ դրսևորումներ ևս, ինչպիսիք են հեղաշրջումը, հեղափոխությունը, ապստամբությունը և այն։
Քաղաքական կուսակցություններ
Ընդդիմադիր քաղաքական ֆրակցիաներ եղել են բոլոր քաղաքական ռեժիմներում։ Սկսած Ֆրանսիական մեծ հեղափոխությունից (չնայած դեռ Անգլիայում վիգերից և թորիներից), քաղաքական դաշտում խաղի կանոնների փոփոխություն տեղի ունեցավ՝ կապված քաղաքական կուսակցությունների շուրջը համախմբվելու և դրանց միջոցով քաղաքական շահեր բավարարելու հետ, ի տարբերություն նախկին տեսակի, երբ մարդիկ հավաքվում էին մեկ անհատի շուրջը։ Բազմակուսակցական քաղաքական համակարգերը տարածվեցին ողջ աշխարհով մեկ՝ իրենց հետ բերելով նոր քաղաքական հասկացություններ. Քաղաքական շարժումները երբեմն կարող են կապված լինել սոցիալական շարժումների հետ։
ԶԼՄ-ների դերը քաղաքականության մեջ
Զանգվածային լրատվության միջոցների դերը բոլոր ժամանակներում բավական մեծ է եղել քաղաքականության մեջ, քանի որ այն կապ է հաստատում հասարակության և իշխանության միջև։ Ժամանակի ընթացքում նրա դերը այնքան մեծացավ, որ սկսվեց կոչվել չորրորդ իշխանություն։ Քաղաքական իշխանությունը, այս առումով, ունի բավական լայն միջոցներ ազդելու հասարակական կարծիքի վրա հեռուստատեսության, ռադիոյի, սոցիալական ցանցերի, պաստառների, թերթերի և այլնի միջոցով։
Իշխանության կիրառելիություն
Կառավարության կողմից իրացվող քաղաքականությունը ներառում է բոլոր այն որոշումները, որոնք վերաբերում են քաղաքական կամ վարչարարական մակարդակներին։ Սա ընդհանուր քաղաքականության փաթեթն է, որն իր մեջ բաժանվում է տնտեսական, սոցիալական, մշակութային, արտաքին, ներքին քաղաքականությունների։ Քաղաքական գործողությունները իրականացվում են քաղաքական կուրսին համապատասխան, որոնք նախապես մշակվել են տվյալ խմբի կամ մարմնի կողմից։
Ներկայացուցչություն
2000-2009 թվականներին կանանց մասնակցությունը քաղաքականությանը դանդաղ, բայց վստահ բարձրանում էր։ ՄԱԿ-ի զեկույցի համաձայն՝ այն կանանց թիվը, որոնք ներկայացված են խորհրդարանում, զարգացած երկրներում 17%-ից բարձրացել է 23%, իսկ զարգացող երկրներում՝ 11%-ից 17%։
Գրականություն
Connolly, William (1981). Appearance and Reality in Politics. Cambridge: Cambridge University Press. James, Paul; Soguk, Nevzat (2014). Globalization and Politics, Vol. 1: Global Political and Legal Governance. London: Sage Publications. Retrieved 2016-02-19. Ryan, Alan: On Politics: A History of Political Thought from Herodotus to the Present. London: Allen Lane, 2012. ISBN 978-0-713-99364-6
Կատեգորիա:Քաղաքականություն Կատեգորիա:Հիմնական թեմատիկ հոդվածներ Կատեգորիա:Հասարակություն Կատեգորիա:Քաղաքագիտություն Կատեգորիա:Հասարակական գիտություններ Կատեգորիա:Հումանիտար գիտություններ Կատեգորիա:Փիլիսոփայական տերմինաբանություն
Չարլզ Գուգենհայմ
Չարլզ Էլի Գուգենհայմ (Charles Eli Guggenheim, ), վավերագրական ֆիլմերի ամերիկացի ռեժիսոր, պրոդյուսեր և սցենարիստ։ Նա Ակադեմիայի պատմության մեջ ամենաշատ մրցանակակիր վավերագրող կինոռեժիսորն է եղել՝ տասներկու անվանակարգերից նվաճելով չորս Օսկար։
Վաղ կյանք
Գուգենհայմը ծնվել է Օհայո նահանգի Ցինցինատի քաղաքում, գերմանա-հրեական նշանավոր ընտանիքում, Ռութ (Սթիքս) և Ջեք Ալբերտ Գուգենհայմների որդին է։ Նրա հայրն ու պապը կահույքի բիզնես են ունեցել ։ Նա մանկուց տառապել է դիսլեքսիայով, սակայն վիճակը մնացել է չախտորոշված, և կարծել են, որ նա «դանդաղ սովորող» է։ Նա մինչև ինը տարեկանը կարդալ չի սովորել ։ 1943 թվականին Կոլորադոյի պետական համալսարանում գյուղատնտեսություն սովորելիս Գուգենհայմը զորակոչվել է Միացյալ Նահանգների բանակ՝ նշանակվելով 106-րդ դիվիզիայում։ Ոտնաթաթի վարակի պատճառով նա խուսափել է Արդենների ռազմագործողության ժամանակ ակտիվ պարտականություններից ։ Ծառայությունից ազատվելուն պես նա 1948 թվականին Այովայի համալսարանում ավարտել է իր քոլեջային կրթությունը, ապա տեղափոխվել Նյու Յորք՝ կարիերան շարունակելու նպատակով։
Գործունեություն
Գուգենհայմի առաջին աշխատանքը աշխատել է CBS-ում Լև Քոհենի համար, որտեղ նա ենթարկվել է նոր մեդիակինոյի և պատմություն ստեղծելու ազդեցությանը։
Հետագայում նա ծառայելու համար համալրվել է Միսսուրիում` որպես երկրի առաջին հանրային հեռուստաընկերություններից մեկի՝ KETC-ի տնօրեն։ Երկու տարի անց՝ 1954 թվականին, Գուգենհայմը հիմնել է կինոարտադրման իր ընկերությունը և թողարկել իր առաջին գեղարվեստական ֆիլմը՝ «Սենթ Լուիս բանկի կողոպուտը» (1959)` Սթիվ Մակքուինի դերակատարմամբ։ 1956 թվականին նա թողարկել է հեռուստատեսությամբ հեռարձակվող առաջին քաղաքական գովազդը (Ադլայ Սթիվենսոնի համար ): 1960-ական թվականների սկզբին Գուգենհայմը համագործակցություն է հաստատել հեռուստատեսային և վավերագրական ֆիլմերի պրոդյուսեր Շելբի Սթորքի հետ։ Նա և Սթորքը միասին աշխատել են մի շարք վավերագրական ֆիլմերում, որոնք առաջադրվել են և/կամ արժանացել են «Օսկարի»։ Գուգենհայմն իր առաջին «Օսկար» մրցանակն ստացել է 1964 թվականին «Ինը Լիթլ Ռոքից» վավերագրական կարճամետրաժ ֆիլմի համար` 1957 թվականին Արկանզաս նահանգի Լիթլ Ռոք քաղաքում տեղի ունեցած խտրականության մասին։ Սթորքը և Գուգենհայմը միասին աշխատել են նաև 1966 թվականին` Փենսիլվանիայի նահանգապետ Միլթոն Շեփի համար դրական ընդունելություն գտած քաղաքական ֆիլմում։ Այդ տարի Գուգենհայմն իր ընկերությունը և իր ընտանիքը տեղափոխել է Վաշինգտոն, որտեղ նա դարձել է դեմոկրատ քաղաքական շատ գործիչների մեդիայի խորհրդատուն։ Նա աշխատել է նախագահական չորս արշավների և հարյուրավոր վարչական ու սենատորական արշավների համար։
Նա իր վերջին վավերագրական ֆիլմը նկարահանել է իր դուստր և գործընկեր Գրեյս Գուգենհայմի հետ (1986 թվականից)։ 2003 թվականի «Բերգա. մեկ այլ պատերազմի զինվորներ» վավերագրական ֆիլմը եղել է ոչ շատ հայտնի պատմություն` 350 ամերիկացի զինվորների խմբի մասին, որոնք գերեվարվել են նացիստների կողմից Արդենների ռազմագործողության ընթացքում։ Նրանք կարծում էին, որ հրեաներ կամ նացիստներ են, քանի որ «հրեայի տեսք ունեն»։ Նրանք եղել են ստրուկների աշխատանքային ճամբարում և աշխատել քաղաքացիական քաղբանտարկյալների կողքին։ (Գուգենհայմը եղել է հրեա, 106-րդ դիվիզիայի անդամ, սակայն ոտքի դժբախտ պատահարի պատճառով նա հետ է մնացել, երբ իր ստորաբաժանումը տեղափոխվել է արտասահման)։ Գուգենհայմը ֆիլմն ավարտել է իր մահվանից վեց շաբաթ առաջ` 2002 թվականի հոկտեմբերին (մահացել էր ենթաստամոքսային գեղձի ուռուցքից)։ «Զինվորները և ստրուկները»՝ ֆիլմն ուղեկցող գիրքը, հրատարակել են Ռոջեր Քոհենը, New York Times-ը և Herald Tribune-ի սյունակագիրները՝ օգտագործելով հետազոտական նյութեր։
Անձնական կյանք
Գուգենհայմն ամուսնացել է Մարիոն Սթրիթի հետ 1957 թվականին։ Նրանք ունեցել են երեք երեխա՝ Դևիսը, Գրեյսը և Ջոնաթանը։ Դևիսը գնացել է հոր հետքերով։ Նա եղել է վավերագրական ֆիլմեր արտադրող և 2007 թվականին «Օսկար» մրցանակ է ստացել լավագույն վավերագրական ֆիլմի` «Անհարմար ճշմարտության» համար։
Գերազանցություն և ժառանգություն
Սենթ Լուիսի Փառքի ծառուղում Գուգենհայմը ստացել է աստղ ։
Արխիվ
Չարլզ Գուգենհայմի շարժվող պատկերների հավաքածուն անցել է Ակադեմիայի կինոարխիվին։ Ակադեմիայի Մարգարետ Հերիքի անվան գրադարանում գտնվող Չարլզ Գուգենհայմի թղթերը լրացրել են Ակադեմիայի կինոարխիվը ։ Գուգենհայմի «Երեխաներ առանց» ֆիլմը պահպանվել է Ակադեմիայի կինոարխիվի կողմից 2016 թվականին ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1924 ծնունդներ Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոռեժիսորներ Կատեգորիա:Այովայի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Ամերիկացի ռեժիսորներ Կատեգորիա:Ամերիկացի պրոդյուսերներ Կատեգորիա:Ամերիկացի սցենարիստներ Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոպրոդյուսերներ Կատեգորիա:Օսկարակիրներ Կատեգորիա:Ամերիկացի հեռուստապրոդյուսերներ
Կարաչի (այլ կիրառումներ)
Կարաչի կարող է վերաբերել՝
Ղազնևիների պետություն
Ղազնևիների պետություն, ավատատիրական պետություն Մերձավոր Արևելքում (977 - 1186)։ Իշխանության գլուխ էին թյուրքական ծագմամբ Ղազնևիները (غزنويون)։
Պատմություն
9-րդ դարի երկրորդ և 10-րդ դարի առաջին կեսերին Խալիֆայությունում աճեցին կենտրոնախույս միտումները, և սկսվեց նրա աստիճանական տրոհումը։ Բազմազգ կայսրությունները,որոնք մեծ մասամբ ձևավորվում էին բռնի ուժով, երկար կյանք չէին ունենում։ Շվեյցարացի հայտնի արևելագետ Ադամ Մեցը (1869-1917) գրել է. «Համաշխարհային կայսրությունների գոյություն ունենալը միշտ պայմանավորված է հանճարեղ տիրակալի առկայությամբ»։ Ուստի պետք է նշել, որ իսլամական պետությունը նույնպես չշեղվեց ընդհանուր օրինաչափությունից։ Արաբամուսլմանական հաղթանակից հետո ձևավորվեց ընդհանուր մուսուլմանական կայսրությունը՝ խալիֆաթը, որպես միասնական տերություն՝ բավական պարզ տարածքային ընդգրկումով։ Ամենուրեք հսկայական չափերի հասած մուսուլմանական համայնքի կոլեկտիվ հասարակական և քաղաքական կամքի բարձրագույն արտահայտողը համարվեց խալիֆայության իշխանությունը, որն 9-րդ դարի երկրորդ կեսից սկսեց թուլանալ։ Միջդինաստիական պատերազմները, որոնք սկիզբ առան Ալ-Ամինի և Ալ-Մամունի ընդհարումներից, և չդադարող պայքարը քաղաքական վարչությունների միջև, դարձան հիմանակն առիթ կենտրոնախույս նահանգների ղեկավարների համար՝ ապստամբություններ բարձրացնելու և անկախանալու համար։ Մյուս կողմից էլ այդ հզորագույն տերությունը պահվում էր զինվորական իշխանության վրա, որի թուլացումն էլ դառնում է տերության դանդաղ տրոհման հիմնական պատճառներից մեկը։ Տարածքային իշխանությունները ձևականորեն ընդունում էին կենտրոնական կառավարության գերակայությունը, բայց վարում էին ինքնուրույն գործունեություն։ Ուստի խալիֆայության կործանումը դառնում է անխուսափելի։
Խալիֆայության տրոհումից հետո առաջացած իշխանություններից էր նաև Ղազնևիների իշխանությունը։ Նրանց իշխանության սկզբնական շրջանում դեռևս չկային ձևավորված այնպիսի գաղափարախոսություններ, որոնք հիմք կդառնային հասարակական տարբեր խավերի միավորման համար։ Պատմիչ Բայահաքի խոսքերով Ղազնևիներին անհրաժեշտ էր մի արքա, որը անհնազանդ ժողովրդին կպահեր մշտական վախի մեջ և կապահովեր նրանց լիակատար հնազանդությունը։ Հայտնի է, որ նրանց իշխանությունը գոյատևել է 975(77)-1186 թվականներին։
Ծագում
Ղազնևիների ծագման մասին շատ քիչ պատմություններ են պահպանվել։ Ղազնևիների նոր ձևավորված իշխանությունը սկսվեց մեծ արագությամբ զարգանալ Սեբուկ-տեգինի օրոք։ Վերջինիս մահից հետո, իր որդի Իսմայիլը պայքար է մղում գահին տիրանալու համար, բայց պարտություն է կրում իր եղբոր՝ Մահմուդի կողմից 998 թվականին Ղազնի ճակատամարտում։ Իշխանության է գալիս Մահմուդը, որը կառավարում է 998-1030 թվականներին։ Դեռևս 995 թվականին Աբու Սալիհը առաջարկեց Մահմուդին, որն այդ ժամանակ Խորասանի ղեկավարն էր, դառնալ կուլամայի` կրոնական ինստիտուտի առաջնորդ։ Նրա կառավարման շրջանն ավելի խաղաղ և նպաստավոր է լինում ներքին և արտաքին կյանքի տարբեր բնագավառների զարգացման համար։ Մահմուդն ուներ երկու որդի, որոնք էլ շարունակում են նրա գործը։ Ավագ որդին` Իբրահիմը, կառավարեց մինչ 1098 թվականը։ Նրա եղբայր Մասուդն իշխանության եկավ, երբ 16 տարեկան էր։ Նրա օրոք կենտրոնական իշխանությունը բավական թուլացավ, և մեծացան կենտրոնախույս ուժերը։ Նրանց վերջին տիրակալը Սուլթան Բահրամ Շահն էր, որը կառավարեց մոտ 35 տարի։ Այսպիսով Ղազնևիների իշխանությունը պահպանվեց մինչ 1186 թվականը։
Կապը այլ երկրների հետ
Ղազնևիների իշխանությունն ակտիվ փոխհարաբերությունների մեջ էր Օսմանյան Թուրքիայի սուլթանական կառավարության հետ։ Թուրքերը, որոնք այդ ժամանակ առևտրական մենաշնորհն իրենց ձեռքն էին կենտրոնացրել Տրանսոխոնիայում, ժամանակ առ ժամանակ բախումներ էին ունենում Ղազնևիների նորաստեղծ իշխանության հետ։ Սակայն, պետք է նշել, որ սուլթանն անձամբ նրանց իշխանությունների իրականացման գործում ուներ իր անմիջական մասնակցությունը։ Նա էր նշանակում մի շարք կարևոր պաշտոնյաների։ Օրինակ՝ գլխավոր քարտուղար Աբու Ֆաթհ Բուստին, Ահմադ Հասան Մայմանդին, Մահմուդին, Մասքուդին և այլ մարդկանց։ Իշխանության մեջ առանձնացվում էին 5 կարևոր պաշտոնյաներ՝ վեզիր, գլխավոր քարտուղար, բանակի ղեկավար, հետախուզության և փոստային ծառայության ղեկավար, ընդհանուր տնտեսվար։
Նոր ձևավորվող իշխանության համար շատ կարևոր էր բանակի դերը, քանի որ այն ապահովում էր նրանց անվտանգությունը, մասնակցում էր նաև սուլթանի մղած պատերազմներին, որոնք էլ եկամուտի մեծ աղբյուր էին հանդիսանում։ Բանակային ստորաբաժանումների և կարգուկանոնի ձևավորման համար, Ղազնևիներն իրենց աչքի տակ ունեին սուլթանական բանակը։ Այդ ժամանակվա թուրքական բանակի կարևորագույն ու հիմնական բաղադրիչը թուրքական գհուլամն էր, որը հսկում էր սուլթանական պահակակետերն ու ամրոցները և հայտնի էր գհուլաման «սառայ»` ամրոցի պահակախումբ անունով։ Ղազնևիների ներքին ռազմական ուժերում ծառայում արաբներ ու քրդեր, որոնք էլ կազմում էին հեծելազորն ու հետևակը։ Ռազմական ուժերի մեջ մտնող ստրուկներ մեծ մասը հնդիկներ էին։ Ռազմական կյանքում կային որոշ սովորույթներ, որոնք գալիս էին ավելի վաղ շրջանից` Սասանյան Պարսկաստանից։ Այդպիսի օրինակ էր փղերով պատերազմ վարելը։ Ղազնևիների բանակում կարևոր է եղել կարիդի դերը, ով զբաղվում էր նյութական խնդիրների կարգավորմամբ։
Կրոն
Սկզբնական շրջանում նրանց կրոնական կյանքը կարգավորված չէր։ Սակայն, ժամանակի ընթացքում առաջացավ կրոնական ինստիտուտ՝ կուլամա։ Վերջինս դիտվում էր որպես կրոնական-գիտական-դիվանագիտական տարբեր ուղղությունների միասնական համակարգ։ Ղազնևիների մոտ կային առանձին կրոնական դպրոցներ, որտեղ սովորում էին միայն վերնախավի ներկայացուցիչներ։ Այստեղ պատրաստվում էին տարբեր կադրեր՝ սունի կրոնական դասը ղեկավարելու համար։ Ղազնևիները բավական մեծ աջակցություն էին ցույց տալիս այն ժամանակվա սուֆի խմբավորումներին, որոնց ամենանշանավոր դեմքերից էր Աբու Քասիմ ալ-Քուշայրին։
Մշակույթը
Ղազնևիների մոտ զարգանում էր նաև կրթամշակութային կյանքը։ Նրանք հակված էին այն գաղափարներին, որ լավ ղեկավարություն իրականացնելու համար մարդկանց անհրաժեշտ են բազմաբնագավառ գիտելիքներ։ Ղազնևիների մոտ զարգացավ բժշկագիտությունը, պոեզիան ինչպես նաև գիտության տարբեր բնագավառներ։ Նրանք մեծ նպաստ են ունեցել իրավագիտության ոլորտում՝ ձևավորելով գլխավոր սամանիական դատարան, որը հիմնված էր լուսավորյալ այնպիսի գաղափարների վրա, ինչպիսին էին ռուդաքին ու դաքիքին։ Մեծ թափով վերելք էր ապրում գրականությունը։ Դավլաթ Շահը հայտնում է, որ հայտնի են մոտ 400 ղազնևվին գրողներ։ Դեռևս Մահմուդի և Մասքուդի ժամանակ բացվում են դպրոցներ, որտեղ ուսուցումն հիմնականում իրականացվում էր պարսկերենով, և որոնց հիմնադիրներն էին համարվում Ֆարուկին, Ունսուրին և այլք։ Ղազնևի պատմիչները հիմնականում գրում էին տեղական-տարածաշրջանային պատմություններ, տարեգրություններ։ Ղազնևիների մոտ զարգանում էր նաև գյուղատնտեսությունն ու առևտուրը։ Գյուղատնտեսական հողահանդակները հիմնականում տարածվում էին օազիսներում, որտեղ կային նպաստավոր պայմաններ ոռոգման համար։ Այդ ժամանակ հոսող ջրի մշտական պաշարներով աչքի էր ընկնում Աֆղանստանն ու Հորդանանը, որտեղով հոսում էին Օխուս, Մորգհաբ, Հելմանդ գետերը։ Ղազնևիների մոտ արդյունաբերական հիմնական արտադրանքն իրացվում էր միջին խավի ներկայացուցիչների կողմից։ Ղազնևիներն աչքի էին ընկնում գորգագործության արհեստով։ Տեղական գորգերն ունեին հատուկ նախշեր, որոցով էլ զանազանվում էին։ Արտահանվող գորգերը նույնպես մեծ թիվ էին կազմում։ Ղազնևիների մոտ զարգանում է քարավանային առևտուրը։ Նրանց առևտրական ճանապարհներն հիմնականում կապվում էին Բաղդադի և այդ ժամանակվա կարևորագույն այլ առևտրական կենտրոնների հետ։
Ղազնևիների իշխանությունը պատմության մեջ հիշատակվում է 975-1186 թվականներին։ Այս ընթացքում նրանք կարողացել են ձևավորել ներքին և արտաքին հարաբերությունների որոշակի համակարգ։ Ղազնևիների մոտ ներքին կյանքի բարելավումն ու կատարելագործումն ավելի բարձր աստիճանի վրա է եղել, քան արտաքին նվաճումները։ Ունեցել են նշանավոր ղեկավարներ, որոնց կառավարման ընթացքում էլ զարգացել են տնտեսական-ռազմական-կրթական-մշակութային հարաբերությունները։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Աֆղանստանի պատմություն Կատեգորիա:Թուրքական տոհմեր Կատեգորիա:Պատմական սուլթաննություններ Կատեգորիա:Արաբական խալիֆայություն Կատեգորիա:Միջնադարյան Իրան Կատեգորիա:Պարսկաստանի և Իրանի միապետություններ
Կոպլիտագուսե
Կոպլիտագուսե (Koplitaguse), գյուղ Էստոնիայի Լյաենե-Վիրումաա նահանգի Տամսալու շրջանում։
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 17 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Լյաենե-Վիրումաա նահանգի Տամսալու շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղեր
Դիդի Իրագա
Դիդի Իրագա (დიდი ირაგა), գյուղ Վրաստանում։ Գտնվում է Քվեմո Քարթլիի մարզի Թեթրի Ծղարոյի շրջանում ։
Դիրք
Գյուղը գտնվում է ծովի մակարդակից 1190 մետր բարձրության վրա։ Շրջկենտրոն Թեթրի Ծղարոյից հեռու է 12 կմ։
Բնակչություն
Ըստ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալների, գյուղի բնակչությունը կազմում է 161 մարդ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Թեթրի Ծղարոյի շրջան
Սաուզբաշ
Սաուզբաշ (Саузбаш, Сауыҙбаш), գյուղ Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Կրասնոկամսկի շրջանի կազմում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Կրասնոկամսկի շրջանի բնակավայրեր
Մարյանովկա (գյուղ, Նովոուկրաինկայի շրջան)
Մարյանովկա (Марянівка), գյուղ Ուկրաինայի Կիրովոգրադի մարզի Նովոուկրաինկայի շրջանում։
Մորիմոնդո
Մորիմոնդո (Morimondo), կոմունա Իտալիայում, գտնվում է Լոմբարդիա մարզի Միլան գավառում ։
Բնակչությունը կազմում է 1131 մարդ (2008 թվականի տվյալներով)։ Խտությունը՝ 44 մարդ/կմ²։ Տարածքը՝ 26 կմ²։ Էլեկտրոնային փոստ՝ 20081։ Հեռախոսային կոդ՝ 02։
Բնակավայրի հովանավորն է համարվում՝ սուրբ Բերնարդո դի Չիարավալեն։
Ժողովրդագրություն
Բնակչության թվաքանակի փոփոխությունները.
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր
Կալինինո (գյուղ, Վուրնարսկի շրջան)
Կալինինո (Калинино, Нурăс), գյուղ Ռուսաստանի, Չուվաշիա հանրապետության Վուրնարսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2008 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 1500 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:1524 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Չուվաշիա հանրապետության Վուրնարսկի շրջանի բնակավայրեր
Զաբել
Զաբել (Մարիամ Սախավյան, ամուսնու ազգանունով՝ Կնորոզովա, ), հայ դերասանուհի ։
Կենսագրություն
Ավարտել է Նոր Նախիջևանի պրոգիմնազիան։ Բեմ է բարձրացել 1879-ին՝ Սոֆիայի դերով (Կարամզինի «Սոֆիա»)։
1881-1923-ին աշխատել է Թիֆլիսում, տարբեր խմբերի հետ ելույթ ունեցել Անդրկովկասի քաղաքներում։ Եղել է Պետրոս Ադամյանի, Սիրանույշի, Հովհաննես Աբելյանի մշտական խաղընկերը։
1880-ական թթ. Պ. Ադամյանի հետ Դեզդեմոնայի (Շեքսպիրի «Օթելլո») և Ռոզալիայի (Ջիակոմետիի «Ոճրագործի ընտանիքը») դերերով հանդես է եկել Ռուսաստանի մի շարք քաղաքներում։
1908-1909-ին «Աբելյան-Արմենյան» խմբի հետ եղել է Թուրքիայում, 1912-ին՝ Մոսկվայում։
Դերեր
Խաղացել է առավելապես բնութագրական դերեր՝
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ դերասանուհիներ
Սեսամե
Բնակչությունը կազմում է՝ 286 մարդ (2008)։ Բնակչության խտությունը՝ 34 մարդ/կմ²։ Տարածքը կազմում է 8 կմ²։ Փոստային ինդեքս՝ 14050։ Հեռախոսային կոդ՝ 0144։
Ժողովրդագրություն
Բնակչության թվաքանակի փոփոխությունները
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր
Ուկրաինայի հայոց թեմ
Ուկրաինայի թեմ (Українська єпархія, Украинская епархия), Հայ առաքելական եկեղեցու թեմ Ուկրաինա, որի իրավասության ներքո է ամբողջ երկիրը։ Առաջնորդանիստը Լվովի Սբ. Աստվածածին եկեղեցին է։
Պատմություն
13-րդ դարում Լվովում գործել է հայկական եպիսկոպոսություն։ 1830 թ. կազմավորվել է հայկական եկեղեցու Նոր Նախիջևանի և Բեսարաբիայի թեմը, որը միավորել է ռուսական կայսրության արևմտյան և հարավարևմտյան տարածաշրջանների, ինչպես նաև Ուկրաինայի հայկական համայնքները։
Խորհրդային ժամանակաշրջան
1918 թվականին խորհրդային իշխանության հաստատումից հետո Ռուսաստանի հայկական թեմերը լուծարվել են՝ եկեղեցիները փակվել, մի մասն էլ ավերվել են։ Բեսարարաբիան Ռումինիային անցնելուց հետո 1918 թ. տեղի հայկական եկեղեցիները մտել եմ Ռումինիայի թեմի, իսկ ռուսահայ մնացած համայնքները՝ Նոր Նախիջևանի թեմի կազմում են հայտնվել։ 1966 թվականին կազմավորվել է Նոր Նախիջևանի և Ռուսաստանի թեմը՝ միավորելով ԽՍՀՄ հանրապետության հայկական եկեղեցիների համայնքները, բացառությամբ Անդրկովկասինը։
Անկախ Ուկրաինա
Հայ Առաքելական եկեղեցու Ուկրաինայի թեմը կազմավորվել է 1991 թվականին՝ Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Վազգեն Ա Պալճյանի սեպտեմբերի 1 զեկուցագրով։ Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Վազգեն Ա Պալճյանի ջանքերով 1991թ. Ուկրաինայում սկսել է ազգային եկեղեցական կյաքնի վերազարթոնքը։ Կարճ ժամանակ անց ծխական համայնքներ են ստեղծվել այն քաղաքներում, ուր չկային հայկական եկեղեցիներ։ 1997 թ. Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Գարեգին Ա Սարգսյանի հունվարի 13-ի կոնդակով Ուկրաինայի հայոց թեմը հոգևոր աշխարհում ճանաչում է ստացել և առաջնորդ է նշանակվել Նաթան եպիսկոպոս Հովհաննիսյանը։
2001 թվականի դրությամբ Ուկրաինայի հայոց թեմն իր իրավասության տակ ուներ պաշտոնապես գրանցված եկեղեցական համայնքներ Լվովում, Կիևում, Խարկովում, Օդեսայում, Բելգորոդ-Դնեստրովսկում, Թեոդոսիայում, Յալթայում, Եվպատորիայում, Սիմֆերոպոլում, Դնեպրոպետրովսկում, Նիկոլաևում։
2001 - 2015 թվականներին թեմն առաջնորդում էր Գրիգորիս արք. Բունիաթյանը։
2015 թվականից թեմի առաջնորդն է Մարկոս եպիսկոպոս Հովհաննիսյանը։
Հայերը Թեոդոսիայում Սուրբ Սարգիս եկեղեցի Միքայել և Գաբրիել հրեշտակապետաց եկեղեցի
Տաճարներ
Թեմի տարածքում այժմ գործում են՝
Թեմի բացառապես բոլոր համայնքներում գործում են կիրակնօրյա հայկական դպրոցներ։
Տես նաև
Կատեգորիա:Հայ առաքելական եկեղեցու թեմեր
Կոպպելմաա
Կոպպելմաա (Koppelmaa), գյուղ Էստոնիայի Հարյումաա նահանգի Սաուե շրջանում։
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 119 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Հարյումաա նահանգի Սաուե շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղեր
No Surprises
No Surprises, երգ անգլիական ալտերնատիվ ռոք խումբ Ռադիոհեդի կողմից։ Այն թողարկվել է որպես խմբի՝ 1997 թվականին թողարկված OK Computer ալբոմի երրորդ երգ։ Այն ուղեկցվում է տեսահոլովակով, որում Թոմ Յորքի գլուխը թույլով ջրի մեջ է։ Երգը զբաղեցրել է 4-րդ հորիզոնականը Մեծ Բրիտանիայում։ 2011 թվականի հոկտեմբերին «NME»-ն տեղադրել է այն 107-րդ հորիզոնականում իր 15 տարվա ավագույն 150 երգերի ցանկում ։
2008 թվականին երգը ներառվել է Ռադիոհեդի լավագույն երգերի հավաքածուի մեջ։
Ձայնագրություն
Ռադիոհեդը գրել է «No Surprises» երգը R.E.M. խմբի հետ 1995 թվականին շրջագայելու ժամանակ ։ Դա «OK Computer» ալբոմի առաջին ձայնագրված երգն է։
Թողարկում
«No Surprises» երգը թողարկվել է որպես OK Computer ալբոմի 3-րդ երգ 1998 թվականի հունվարի 12-ին ։ Երգը գրավել է 4-րդ տեղը Մեծ Բրիտանիայի երգերի չարտում ։
Տեսահոլովակ
«No Surprises» երգի տեսահոլովակը նկարահանվել է Գրանտ Ջիի կողմից։ Տեսահոլովակը բացառապես բաղկացած է մեկ կադրից, որում Թոմ Յորքի գլուխը դույլով ջրի մեջ է։ Սակայն ջրի մեջ Յորքը շարունակում է երգել։ Իսկ երբ պղպջակները լիովին լցվում են, Յորքը մնում է անձայն մոտ մեկ րոպե։ Ռադիոհեդի մասին Ջիի կողմից նկարահանված «Meeting People Is Easy» վավերագրականից մի քանի հատվածներում հնչում է հենց այս երգը։
Ռեգինա Սպակտորի տարբերակը
Ալտերնատիվ դաշնակահարուհի և անտի-ֆոլկ երաժիշտ Ռեգինա Սպեկտորը թողարկել է բարեգործական սինգլ 2010 թվականի ապրիլի 27-ին։ Երգի ամբողջ հասույթըգնացել է «Doctors Without Borders Emergency Relief» հիմնադրամին ։
Այլընտրանքային տարբերակներ և քավրներ
Տարբերակներ են ստեղծվել նաև Լուկա Բլումի, Մալիայի, Բլեյք Մորգանի, Յարոն Հերման տրիոյի, Քրիստոփոր Օ'Ռայլիի, Փեյջի, Փիթեր Յոբակի, Լուիս Դուրրայի, Ստանիսլավ Սոյկայի և Նորթերն Սթեյթի կողմից։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Երգեր ինքնասպանության մասին
(5736) Սանֆորդ
(5736) Սանֆորդ (Sanford), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1989 թվականի հունիսի 6-ին Էլեանոր Հելինի կողմից Պալոմարում ։