cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Օրգանական միացություններ
Օրգանական միացությունների հիմնայնությունը
Որքան ավելի մեծ է ատոմի էլեկտրաբացասականությունը, այնքան ավելի ուժեղ է ատոմը պահում չբաշխված էլեկտրոնային զույգը և ավելի փոքր է պրոտոնի հետ կապ հաստատելու հնարավորությունը։
Հիմայնության ուժը կախված է նույն գործոններից, ինչ որ թթվայնությունը, բայց էլեկտրադոնոր և էլեկտրաակցեպտոր խմբերի ազդեցությունը հակառակն է։ Հետևաբար, նույն ռադիկալի դեպքում,O-հիմքերն ավելի թույլ են, քան N-հիմքերը։S-հիմքերում ատոմի էլեկտրոնային խտությունը ցրված է ավելի մեծ ծավալում և լիցքի խտությունն ավելի փոքր է (բևեռայնացման գործոն)։ Այդ պատճառով S-հիմքերն ընդունակ չեն պրոտոնի հետ ամուր կապեր ստեղծելու և այդ հիմքերն ավելի թույլ են, քան O-հիմքերը։ Հետերոցիկլիկ միացություններում հիմնային կենտրոն է հանդիսանում պիրիդինային բնույթի ազոտի ատոմը։
Օրգանական միացություններից ամենաբարձր հիմնայնություն ունեն ամինները։ Ալիֆատիկ ամինները լուծվելով նոսր թթուներում, առաջացնում են տեղակալված ամոնիումի աղեր.
R-NH2+HCl↔RNH3+</tt>Cl-</tt>(ալկիլամոնիումի քլորիդ)
Տեղակալիչները ազդում են ոչ միայն շնորհիվ էլեկտրոնային էֆեկտների, այլ նաև ազդելով լուծիչի հետ փոխազդեցության վրա։
Ալիֆատիկ ամինների հիմնայնությունը (որոշված գազային ֆազում) աճում է ալկիլային բնույթի (էլեկտրադոնոր) տեղակալիչների կուտակման զուգահեռ՝
Տերժենկա
Տերժենկա  (Терженка), գետ Ռուսաստանում, հոսում Արխանգելսկի մարզում, Կոմի Հանրապետությունում։ Գետաբերանը տեղակայված է Միսելյա գետի աջ ափին՝0,9 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը 11 կմ։
Օրգանական միացություններ
Օրգանական միացությունների հիմնայնությունը
NH3<CH3→NH2<(CH3)2NH<(CH3)3N
Եվ այս շարքում ձախից աջ մեծանում է հիմնայնությունը։
Դա բացատրվում է և պայմանավորված է զուգորդված թթվի կատիոնի վրա ռադիկալների կայունացնող ազդեցությամբ (+I)։
Ցիկլիկ ամինները (օր.անիլին),ավելի թույլ հիմքեր են, քան ացիկլիկ ամինները, քանի որ ազոտի էլեկտրոնային զույգը ընդգրկվում է արոմատիկ համակարգում՝ մասնակցում է զուգորդմանը։
Տերժենկա
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը՝ հյուսիսային Դվինա գետն է, գետի ենթաավազանը Վիչեգդա և Վագա գետերն են։ Գետի գետային ավազանը Հյուսիսային Դվինան գետն է՝ մինչև հյուսիսային Դվինի միախառնման կետը։ Գետավազանը՝ Հյուսիսային Դվինա։
Օրգանական միացություններ
Օրգանական ռեակցիաների դասակարգումը
Բազմազան օրգանական ռեակցիաները դասակարգվում են հաշվի առնելով մի շարք գործոններ՝ ռեակցիային մասնակից մոլեկուլների թիվը, կապերի փոփոխությունների բնույթը, ռեակցիայի արդյունքը։
Ռեակցիոնունակությունը միշտ պետք է գնահատել տվյալ ռեակցիային մասնակցող նյութերի նկատմամբ։ Ընդունված է սուբստրատ անվանել այն մոլեկուլը, որը ածխածնի ատոմ է տրամադրում նոր կապի առաջացման համար, իսկ նրա վրա ազդող միացությունը անվանում են ռեագենտ։ Ըստ սուբստրատի և ռեագենտի մոլեկուլներում կապերի փոփոխության բնույթից ռեակցիաները բաժանվում են ռադիկալային, իոնային և սինխրոն (համաձայնեցված)։
Բիրյուչի (Ազովի շրջան)
Բիրյուչի (Бирючий), գյուղակ Ռուսաստանի Ռոստովի մարզի Ազովի շրջանում։ Մտնում է Կալինովսկովո գյուղական համայնքի կազմի մեջ։ Ազով քաղաքից գտնվում է 40 կմ հեռավորության վրա։
Տերժենկա
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Տվյալներն ըստ ջրային ռեսուրսների ֆեդերատիվ տեսչության.
Բիրյուչի (Ազովի շրջան)
Կատեգորիա:Ռոստովի մարզի Ազովի շրջանի բնակավայրեր
Տերժենկա
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր
Օրգանական միացություններ
Ռեագենտների և ռեակցիաների դասակարգում
Ռեակցիոն կենտրոնի վրա գրոհող ռեագենտները կարող են լինել երեք հիմնական տեսակի.ռադիկալային, էլեկտրաֆիլ և նուկլեաֆիլ։
Br|։Br→Br+</tt>(էլեկտրաֆիլ)+։Br-</tt>(նուկլեաֆիլ)
Էլեկտրաֆիլները մասամբ լրացված վալենտային էլեկտրոնային օրբիտալներով մասնիկներ են։ Նուկլեաֆիլները այն մասնիկներն են, որոնք արտաքին էլեկտրոնային օրբիտալի վրա ունեն էլեկտրոնային զույգ։
Էլեկտրաֆիլ ռեագենտներ, (E-electrophie)`
Cδ+</tt>→X
Նուկլեաֆիլ ռեագենտներ (N-nucleophile)
Սինխրոն մեխանիզմով ընթացող են կոչվում այն ռեակցիաները, երբ կապի ճեղքումը և նոր կապի առաջացումը տեղի է ունենում առանց ռադիկալային կամ իոնային բնույթի մասնիկների առաջացման։ Օրինակ՝ էթիլենից ցիկլոբութանի առաջացումը՝
կամ Դիլս-Այդերի դիենային սինթեզի ռեակցիան և այլն։
Ըստ գումարային պրոցեսի արագությունը պայմանավորող (լիմիտավորող) փուլին մասնակցող մոլեկուլների թվի, տարբերում են մոնոմոլեկուլյար և բիմոլեկուլյար ռեակցիաներ։
Հաշվի առնելով վերջնական արդյունքը ռեակցիաները դասակարգվում են հետևյալ կերպ՝
Վերախմբավորման ռեակցիաների շնորհիվ առաջանում են իզոմերի միացություններ (կետո-ենոլ, լակտամ-լակտիմ տաուտոմերիա և այլն)։
Օքսիդավերականգնման ռեակցիաներ
Ածխածնի օքսիացման աստիճանը օքսիդավերականգնման ռեակցիաների ընթացքում փոխվում է։ Ածխաջրածինների այրման ժամանակ օքսիդացումը գնում է մինչև վերջ և առաջանում է ածխածնի դիօքսիդ, իսկ ոչ լրիվ օքսիդացման պայմաններում առաջանում է տարբեր միացությունների խառնուրդ, օրինակ՝
Հագեցած ածխաջրածինները առավել դժվար օքսիդացող օրգանական միացություններ են և օքսիդանում են միայն խիստ պայմաններում՝ բարձր ջերմաստիճանի և ուժեղ օքսիդիչի ազդեցության դեպքում։ Միջանկյալ պրոդուկտները՝ առաջնային և երկրորդային սպիրտները, ալդեհիդները օքսիդանում են ավելի մեղմ պայմաններում։ Օքսիդավերականգնման ռեակցիաներ են հանդիսանում դեհիդրման և հիդրման ռեակցիաները՝ օրինակ սաթաթթվի օքսիդացումից Կրեբսի եռկարբոնաթթվային ցիկլում առաջանում է ֆումարաթթու՝
Օքսիդավերականգնման ռեակցիաների մեխանիզմը
Գոյություն ունի էլեկտրոնների փոխանցման մի քանի եղանակ.
Fe2+</tt>-1e→Fe3+</tt>
Հիդրօքսիլ- և օքսո- խմբերի օքսիդացում
Սպիրտներն ունեն օքսիդանալու ավելի բարձր հնարավորություն հագեցած ածխաջրածինների հետ համեմատ։
(CH3)2COOH(երկրորդային)→CH3-CO-COOH
Երրորդային սպիրտները և կետոնները կայուն են օքսիդիչների նկատմամբ և ուժեղ օքսիդիչների ազդեցության դեպքում ճեղքվում են C-C կապերը։
Կենսաբանական համակարգերում սպիրտների և ալդեհիդների օքսիդացումը, ամինաթթունի օքսիդացնող դեզամինացումը կատարվում է ֆերմենտատիվ եղանակներով։ Այդ ռեակցիաներում որպես կոնֆորմենտ հանդես է գալիս NAD+</tt>-ը տեղի է ունենում հիդրիդ իոնի տեղափոխություն։
Հասկանալի է, որ վերականգնված կոնֆորմետը (NADH+H+</tt>) կարող է մասնակցել որպես ջրածնի դոնոր վերականգնման ռեակցիաներում։
Չհագեցած և արոմատիկ միացությունների օքսիդացում
Կրկնակի կապ պարունակող միացությունների օքսիդացման ժամանակ որպես միջանկյալ պրոդուկտներ առաջանում են էպօքսիդներ, որոնց հիդրոլիզից առաջանում են դիոլներ՝
Արոմատիկ ցիկլերը կայուն են օքսիդացման նկատմամբ։ Կոնդեսացված ցիկլերը (նավթալին, անտրացեն) բենզոլի համեմատ ավելի հեշտ են օքսիդանում։ Չափազանց խիստ պայմաններում բենզոլը ևս կարող է օքսիդանալ.արդյունքում առաջանում է մալեինանհիդրիդ։
Կոնդեսացված արոմատիկ միացությունների էպօքսիդները կանցերոգեն են։ Կենսաբանական համակարգերում էպօքսիդների առաջացումը արոմատիկ միացությունների հիդրօքսիլացման փուլերից մեկն է և կատարվում է ֆերմենտատիվ եղանակով։ Օրինակ՝ ֆենիլալանինից թիրոզինի առաջացումը։
Վերականգնման ռեակցիաներ
Օքսիդավերականգնման երկակիության շնորհիվ ալդեհիդների վերականգնումից առաջանում են առաջնային սպիրտներ, կետոնների վերականգնումից՝ երկրորդային սպիրտներ։ Նիտրոմիացությունների վերականգնումը մի փոքր այլ կերպ է ընթանում.
R-NO2→R-N=O(նիտրոզոածանցյալ)→R-NH-OH(հիդրօքսիլ-ամինածանցյալ)→R-NH2(ամինածանցյալ)
Դարձելի օքսիդավերականգնման համակարգեր
Այս համակարգերը բավականին հեշտ վերականգնվելու և օքսիդանալու հատկության շնորհիվ մասնակցում են մեծ թվով  կենսաբանական պրոցեսների։ Դարձելի օքսիդավերականգնման համակարգեր են հիդրոխինոն-խինոնային, սուլֆիդ-դիսուլֆիդային համակարգերը։
Խինոնները ուժեղ օքսիդիչներ են։ Տեղակալված խինոնները ուննե կարևոր կենսաբանական դեր, օրինակ, կոէնզիմ Q-ն (ուբիխինոնը) շնչառական շղթայի անդամներից մեկն է և հանդիսանում է պրոտոնների և էլեկտրոնների փոխանցումը սուբստրատից դեպի թթվածին։
Սուլֆիդ-դիսուլֆիդային համակարգեր։
Գլուտաթիոն եռպեպտիդի (γ-գլուտամիլցիստեիլգլիցին) գործունեությունը նույնպես պայմանավորված է թիոլ-դիսուլֆիդ օքսիդավերականգնման համակարգերի գոյությամբ՝
2CSH→CS-SG
Չափազանց կարևոր դեր ունի դիհիդրոլիպոյաթթուն (6,8-դիթիոօկտանաթթու)։ Նա որպես կոնֆերմենտ մտնում է պիրուվատդեհիդրոգենազա ֆերմենտի կազմի մեջ և մասնակցում օքսիդացնող դեկարբօքսիլացման ռեակցիաներին։
Միացման ռեակցիաների մեխանիզմը
Միացման ռեակցիաները բնորոշ են ալկենների և ալկինների համար և կարող է ընթանալ երեք հիմնական եղանակներով։
AE-1
AN-1
Էլեկտրաֆիլ միացման ռեակցիաների մեխանիզմը (AE-1)
Առաջին եղանակի դեպքում պրոցեսը ընթանում է երկու փուլով։ Էլեկտաֆիլ ռեագենտը իր էլեկտրաֆիլ մասով փոխազդեցության մեջ է մտնում կրկնակի կապի էլեկտրոնների հետ, առաջացնելով π-կոմպլեքս, այնուհետև անկայուն σ-կոմպլեքս կարբկատիոն (C+</tt>),որը կայունանում է անիոնի միացումով։ Առաջին փուլը ռեակցայի արագությունը պայմանավորող (լիմիտավորող) դանդաղ փուլն է։ Ալկեններից կարող են առաջանալ երկու տիպի կարբկատիոններ, բայց միշտ առաջանում է առավել տեղակալված, և,հետևաբար, առավել կայուն կարբկատիոնը։
Նկարից երևում է, որ առավել տեղակալվածը կարբկատիոն I-ն է։ Այս օրինաչափությունը, երբ ջրածինը միանում է առավել հիդրոգենացված ածխածնի ատոմին, հայտնի է որպես Մարկովնիկովի կանոն և հնարավորություն է տալիս կանխատեսել միացման դիրքը։ Երկրորդ փուլը՝ X-</tt> նուկլեաֆիլ մասնիկի արագ միացումն է կարբկատիոնին։
Ալկենների հալոգենացումը կատարվում է AE1 մեխանիզմով.հալոգենի մոլեկուլի (օրինակ բրոմի) հետերոլիտիկ ճեղքման արդյունքում առաջանում է դրական լիցքավորված հալոգենի ատոմ, որը ալկենի π-կապի էլեկտրոնների հետ առաջացնում է π-կոմպլեքս։
Հաջորդ փուլում առաջանում է կարբկատիոն (σ-կոմպլեքս).վերջինս կայունանում է անիոնի միացումով (Br-</tt>)։ Առաջանում է 1,2-դիբրոմէթան։ Նույն մեխանիզմով է ընթանում կրկնակի կապին ջրածնի, հալոգենաջրածինների (HHaL),NH3 և այլ HX ընդհանուր բանաձև ունեցող միացությունների միացումը կրկնակի կապի դիրքով։ Ասիմետրիկ ալկենների դեպքում հալոգենաջրածնի միացման արդյունքում առաջանում է ավելի տեղակալված հալոգենածանցյալը։
Ալկենների հիդրատացումը (ջրի միացումը) օրգանիզմում ընթացող առավել կարևոր ռեակցիաներից մեկն է։ Քանի որ ջուրը նուկլեաֆիլ է, որպես կատալիզատոր,H+</tt> դոնոր (էլեկտրաֆիլ ռեագենտ) օգտագործում են ուժեղ թթու (H2SO4)։ Քննարկենք այդ մեխանիզմը էթենի օրինակի վրա։ Պրոտոնը էթենի π-կապի հետ առաջացնում է նախ π-կոմպլեքս, հետո-σ-կոմպլեքս, այսինքն կարբկատիոն։
Կարբկատիոնը, ունենալով ուժեղ էլեկտրաֆիլ կենտրոն, հեշտությամբ փոխազդում է նուկլեաֆիլի (ջրի) հետ առաջացնելով էթիլօքսոնիումի իոն։ Էթիլօքսոնիումի, որպես ուժեղ թթու, անջատում է պրոտոն, ինչը հավասարազոր է կատալիզատորի վերականգնման։ Ոչ սիմետրիկ ալկենների հիդրատացումը կատարվում է ըստ Մարկովնիկովի կանոնի։
Նուկլեաֆիլ միացման ռեակցիաների մեխանիզմը (AN)
Մասնավոր դեպքում, երբ միացումը գնում է HX տիպի միացության և այնպիսի սուբստրատների միջև, որտեղ կրկնակի կապի հարևան  դիրքում  գտնվում է Z-էլեկտրաակցեպտոր բնույթի տեղակալիչ (Z=CHO,COR,ներառյալ խինոնները),նշված մեխանիզմներից գործում է երկրորդը։ Տեղի է ունենում նուկլեաֆիլ գրոհ, որի ընթացքում նա տրամադրում է իր զույգ էլեկտրոնները կրկնակի կապի առաջացմանը մասնակից ածխածնին։ Արդյունքում π-էլեկտրոնները տեղայնացվում են հաջորդ ածխածնի ատոմի վրա, առաջացնելով կարբանիոն։ Նշված մեխանիզմը պարզ էլեկտրաֆիլ միացման մեխանիզմից տարբերվուիմ է միայն նրանով, որ լիցքերի արժեքները հակառակն են։ Այդ մեխանիզմով են կատարվում, օրինակ,α,β-չհագեցած կարբոնիլային միացություններին HX տիպի մոլեկուլների միացումը՝ C=C կրկնակի կապի դիրքով։
Այսպիսով, ռեակցիաների ուղղությունը պայմանավորված է ինչպես ստատիկ գործոններով՝ էլեկտրոնային խտության բաշխումով մինչ ռեակցիան  և  տարածական գործոնով, այնպես էլ դինամիկ գործոններով՝ միջանկյալ կարբկատիոնների հարաբերական կայունությամբ։
Նուկլեաֆիլ միացման մեխանիզմով է տեղի ունենում կարբոնիլ խումբ պարունակող միացությունների (ալդեհիդների կամ կետոնների) փոխազդեցությունը HX կառուցվածքի մոլեկուլների հետ։
Նուկլեաֆիլ տեղակալման ռեակցիաներ (S)
Նուկլեաֆիլ տեղակալման ռեակցիաներ են տալիս sp3</tt> հիբրիդացված ածխածնի ատոմ պարունակող R-X ընդհանուր բանաձև ունեցող միացությունները։ Այս մեխանիզմով տեղի է ունենում ատոմի կամ ատոմական խմբի տեղակալում այլ ատոմով կամ ատոմական խմբով։ Ընդհանուր ձևով ռեակցիան կարելի է գրանցել այսպես՝
RX+Y-</tt>→RY+X-</tt>
որտեղ X-</tt>-լավ հեռացող խումբ է,Y-</tt>-նուկլեաֆիլ ռեագենտ։
Ռեակցիաներն ընթանում են այն դեպքում, երբ հեռացող խումբը ավելի կայուն է։ Նման ռեակցիաները կարող են ընթանալ մոնոմոլեկուլյար (երկու փուլով) և բիմոլեկուլյար (մեկ փուլով) մեխանիզմով, կախված R ռադիկալի կառուցվածքից, և ռեակցիայի արագության հավասարումը կարող է լինել երկու տեսակի։ Նման մեխանիզմներով են առաջանում սպիրտները, ալկիլհալոգենիդները։
Մոնոմոլեկուլային տեղակալման ռեակցիա.SN1
Այս մեխանիզմով (մոնոմոլեկուլյար նուկլեաֆիլ տեղակալման մեխանիզմով(SN1) է ընթանում տեղակալումը երրորդային ալկիլհալոգենիդներում և սպիրտներում՝
V=K[R-X]
Օրինակ, երրորդային ալկիլքլորիդի փոխազդեցությունը Y-</tt> նուկլեաֆիլ ռեագենտի հետ։ Առաջին փուլում իոնացման հետևանքով առաջանում է կարբկատիոն, որը կայուն է, շնորհիվ ալկիլ խմբերի դրական ինդուկտիվ էֆեկտի (+J)։
Որպես կանոն, ռեակցիաներում առաջին փուլը ընթանում է դանդաղ և պայմանավորում ռեակցիայի ընդհանուր  արագությունը։ Կարբկատիոնը ունի հարթ կառուցվածք, նուկլեաֆիլի (Y-</tt>) գրոհը կատարվում է հարթության երկու կողմից և խիրալ կենտրոնի առկայության դեպքում առաջանում է ռացեմատ։
Բիմոլեկուլային տեղակալման ռեակցիա.SN2
Բիմոլեկուլային մեխանիզմով են ընթանում առաջնային, և որոշ երկրորդային ալկիլհալոգենիդների (ոչ ծավալուն տեղակալիչների դեպքում) ռեակցիաները։ Արագության բանաձևը ընդունում է հետևյալ տեսքը՝
V=K[R-X][Y-</tt>]
R-X+Y-</tt>→[Y...R...X]→Y-R+X-</tt>
Պրոցեսը ընթանում է մեկ փուլով, ակտիվ միջանկյալ կոմպլեքսի առաջացումով, որում R-X կապը մասնակիորեն խզվել է, իսկ R-Y-ը մասնակիորեն գոյացել։ Նուկլեաֆիլ ռեագենտի գրոհը կատարվում է թիկունքից (հակառակ կողմից)։ Ակտիվ կոմպլեքսը ունի հարթ կառուցվածք և նման մեխանիզմը կարող է գործել միայն առաջանային ալկիլային խմբերի համար, քանի որ հարթ ակտիվ կոմպլեքսում չեն կարող գտնվել մեծ ծավալի տեղակալիչներ։ Պարզվել է, որ SN2 տիպի ռեակցիաները կատարվում են կոնֆիգուրացիայի շրջումով։ Եթե միացություններում R-ը երկրորդային ալկիլ է, ապա կախված ալկիլ խմբերի չափսերից և լուծիչի բնույթից, ռեակցիան կարող է ընթանալ SN1 կամ SN2 մեխանիզմով։ Որքան մեծ է ալկիլ ռադիկալները.այնքան ավելի մեծ է SN1 մեխանիզմի հավանականությունը։
Այս եղանակներով է կատարվում ալկիլհալոգենիդներից սպիրտների առաջացումը։ Հիմնային միջավայրում տեղի է ունենում ալիֆատիկ միացությունների ալկիլացմանը մասնակցող (in vivo) S-ադենոզիլմեթիոնինի սինթեզը և այլն։ Իսկ երկու փուլով ընթացող ռեակցիաներից են եթերների առաջացումը ալկիլհալոգենիդների և սպիրտների փոխազդեցությունից, ամինների առաջացումը ալկիլհալոգենիդներից, կարբոնաթթուների էսթերացումը, նրանց հիդրոլիզը՝ (ալկոհոլիզմի և ամինոլիզի ճանապարհով)։
Ռադիկալային մեխանիզմով ընթացող տեղակալման ռեակցիաներ.SR
Այս ռեակցիաները տեղի են ունենում, երբ հարձակվող ռեագենտը ռադիկալ է (R•</tt>)։ Օրինակ, մեթանի քլորացման ռեակցիան՝
Cl2→2Cl•</tt>
Cl•</tt>+CH4→CH3•</tt>+HCl
CH3•</tt>+Cl2→CH3Cl+Cl•</tt>
Նման մեխանիզմով է ընթանում չհագեցած ճարպաթթուների հիդրոպերօքսիդային օքսիդացումը (գերօքսիդացումը),որը օրգանիզմում կարևոր դեր ունի։
Էլեկտրաֆիլ տեղակալման ռեակցիաներ.SE
Արոմատիկ միացությունները հակված չեն մասնակցելու միացման կամ օքսիդացման ռեակցիաների, որոնց դեպքում արոմատիկությունը կխանգարվեր։ Բենզոլի, պիրիդինի և այլ արոմատիկ միացությունների հոմոլոգները մեղմ պայմաններում օքսիդացնելիս (կալիումի պերմանգանատով հիմնային միջավայրում կամ կալիումի դիքրոմատով ծծմբական թթվում) օքսիդանում են միայն ածխաջրածնային ռադիկալները՝
Ar-CH3→Ar-COOH
Այս հատկության շնորհիվ դժվարալուծ տոքսիկ արոմատիկ միացությունները վերածվում են լուծելի հիդրոֆիլ միացությունների, որոնք լավ են հեռացվում օրգանիզմից։
Այս միացությունների համար բնորոշ են այնպիսի ռեակցիաներ, որոնք չեն խանգարում արոմատիկ համակարգը։ Այդպիսին են տեղակալման ռեակցիաները։ Այս ռեակցիաները բնորոշ են նաև արոմատիկ և արոմատիկությամբ օժտված հետերոցիկլիկ միացությունները։
Էլեկտրաֆիլ տեղակալման ռեակցիաների մեխանիզմը
Արոմատիկ կամ հետերոցիկլիկ օղակի π-էլեկտրոնները փոխազդեցության մեջ են մտնում էլեկտրաֆիլ ռեագենտի հետ, առաջացնելով անկայուն π-կոմպլեքս, որը վեր է ածվում σ-կոմպլեքսի 6-π էլեկտրոններից երկուսը էլեկտրաֆիլ ռեագենտի հետ առաջացնում են սովորական կովալենտ կապ և σ-կոմպլեքսը զրկվում է արոմատիկ կառուցվածքից։ Օրինակ, բենզոլի σ-կոմպլեքսը բաղկացած է չորս էլեկտրոնային π-ամպից, որը ապատեղայնացված է հինգ ածխածինների միջև։6-րդ ածխածինը σ-կոմպլեքսի առաջացման հետևանքով անցնում է sp2</tt>-ից sp3</tt> հիբրիդացման վիճակի և նրա մոտ գտնվող երկու տեղակալիչները գտնվում են մի հարթության վրա, որն ուղղահայաց է ցիկլի հարթությանը։ Ըստ ռեզոնանսի տեսության σ-կոմպլեքսը կարելի է պատկերել երեք կանոնիկ կառուցվածքների ձևով։
Տեղակալման կանոնը արոմատիկ օղակում
Քննարկենք բենզոլի ցիկլում արդեն ներկա գտնվող տեղակալիչի ազդեցությունը ռեագենտի գրոհի ուղղության վրա (մուտք գործող տեղակալիչի դիրք ընտրելու վրա)։ Երբ բենզոլի օղակ մուտք է գործում երկրորդ տեղակալիչը, նա կարող է զբաղեցնել երեք դիրք՝ օրթո, մետա, պարա։ Յուրաքանչյուրի համար գոյություն ունեն կանոնիկ կառուցվածք։ Տեղակալիչի փոխազդեցությունը σ-կոմպլեքսի դրական լիցքի հետ պայմանավորում է տեղակալման դիրքը։
Արոմատիկ ցիկլում գտնվող տեղակալիչները (օրիենտանտները) բաժանվում են երկու խմբի՝ 1-ն կարգի և 2-րդ կարգի։
Առաջին կարգի տեղակալիչները էլեկտրադոնոր խմբերն են՝ ալկիլ ռադիկալները՝ -CH3,-C2H5 և -OH,-OR,-NH2 և այլն։
Ալկիլ ռադիկալների դեպքում Z-ը ավելի ցածր էլեկտրաբացասականություն ունեցող խումբն է, քան հարևան ածխածնի ատոմը, չունի ազատ էլեկտրոնային զույգ։Z-տեղակալիչը կայունացնում է կառուցվածքը էլեկտրոնների ինդուկտիվ տեղաշարժով դեպի հարևան ածխածնի ատոմը։
Կանոնիկ կառուցվածքների թվի աճը նշանակում է միջանկյալ կարբկատիոնի առաջացման էներգիայի իջեցում, նվազում։ Նշված տարբերակներում մեծանում է էլեկտրոնային ամպի խտությունը օրթո (օ) և պարա (պ) դիրքերում և ներմուծվող էլեկտրաֆիլ տեղակալիչները զբաղեցնում են o և պ դիրքերը (օր.անիլինի, տոլուոլի հետ փոխազդելիս)։
Տոուոլի բրոմացման արդյունքում FeBr3 կատալիզատորի ներկայությամբ առաջանում են օրտո- և պարատեղակալված ածանցյալներ։
Տեղակալիչների կարգը և էլեկտրաֆիլ գրոհի դիրքը.
Երկրորդ կարգի տեղակալիչները էլեկտրաակցեպտոր խմբեր են։ Էլեկտրոնների տեղաշարժը ածխածնի ատոմից դեպի տեղակալիչը բերում է դրական լիցքի աճի ածխածնի ատոմի վրա։
Նշված կանոնիկ կառուցվածքների ապակայունացումը դժվարացնում է ռեզոնանսային կարբկատիոնների առաջացումը։ Առավել շահավետ է մետա-տեղակալումը, որի դեպքում բացառվում է նման ապակայունացումը։ Երկրորդ կարգի օրիենտանտները կոչվում են մետա-օրիենտանտներ։
Նրանք իջեցնում են (աղքատացնում են) էլեկտրոնային ամպի խտությունը օ և պ դիրքերում և ներմուծվող  տեղակալիչները  ուղղում են  մետա (մ) դիրքերը։ Օրինակ, բենզոաթթվի բրոմացման ժամանակ առաջանում են մ-բրոմբենզոաթթու (SE)։
Այս ռեակցիաների ընթացքը հուշում է մեզ, որ դրական լիցք ունեցող խմբերը (իոնները),օրինակ՝ կարբկատիոնները, հեշտությամբ մուտք  կգործեն  արոմատիկ համակարգ, այսինքն՝ հալոգենալկանները Լյուիսի թթուների ներկայությամբ (Ֆրիդել-Կրաֆտսի ռեակցիա),ալկենները և սպիրտները թթու միջավայրում լավ ալկիլացվող ագենտներ են։ Նույն մեխանիզմով է ընթանում տեղակալման ռեակցիան հետերոցիկլիկ միացություններում։ Օրինակ՝ պիրոլի սուլֆատացումը։
Էլիմինացման կամ պոկման ռեակցիաներ (E)
Որտեղ X-ը՝ հալոգենի ատոմ, հիդրօքսիլ խումբ, ամինախումբ և այլն։
HX-ի էլիմինացումը կարող է կատարվել երեք հիմնական եղանակներով։
Առաջին երկու պրոցեսները ընթանում են փուլերով՝ առաջին փուլում առաջանում են կարբկանիոն, երկրորդ դեպքում՝ կարբկատիոն։
Առաջին տիպի էլիմինացումը հազվադեպ է հանդիպում.որպես օրինակ կարող է ծառայել ալդոլների դեհիդրատացումը հիմնային միջավայրում։
Երկրորդ դեպքում առաջացած կարբկատիոնը երկրորդ փուլում անջատում է պրոտոն։ Այս մեխանիզմը գործում է միայն այն դեպքերում, երբ պրոցեսը E1 և SN1 ռեակցիաների առաջին փուլում նույնանման է։ Դա է պատճառը, որ երրորդային հալոգենիդների նուկլեաֆիլ տեղակալման ժամանակ, քիչ քանակությամբ, որպես կողմնակի նյութեր, առաջանում են նաև ալկեններ։SN2 ռեակցիաների դեպքում նման երևույթ չի նկատվում։ Այսինքն, նուկլեաֆիլ տեղակալման և էլիմինացման ռեակցիաները կախված միջավայրից, մրցակից (կոնկուրենտ) ռեակցիաներին են և ընթանում են SN1 (հիմքի ջրային լուծույթում-I) և E1 ( հիմքի սպիրտային լուծույթով-II) մեխանիզմով։
R-Hal→R-OH+Hal (SN1) I տիպ
Երրորդային>երկրորդային>առաջնային
Օրինակ, նույն կատալիզատորի (ուժեղ թթվի H2SO4) ներկայությամբ էթիլ սպիրտի դեհիդրատացումը կատարվում է 200°С-ում, իսկ եռբութիլ սպիրտինը՝ 80°С-ում։
Երրորդ եղանակը՝ (գ)-սինխրոն (համաձայնեցված) մեխանիզմով էլիմինացումը (E2) տեղի է ունենում առաջնային և երկրորդային ալկիլհալոգենիդների մոտ և ավելի էֆեկտիվ է ընթանում, երբ C-H և C-X կապերը «անտիպերիպլանար» են, այսինքն գտնվում են մեկ հարթության մեջ, բայց ընդհանուր ածխածնային շղթայի հակառական կողմերում։
Անհրաժեշտ է նաև նշել, որ էլիմինացման ռեակցիաներում միծտ առաջանում է ավելի տեղակալված ալկեն։
Բերված օրինակում տեղի է ունենում β-ջրածնի ատոմի անջատումը և ավելի տեղակալված ալկենի առաջացում (Զայցևի կանոն)։
Օրգանիզմում ընթացող կատալիտիկ (ֆերմենտատիվ) ռեակցիաների հիմքում ընկած են վերը քննարկված մեխանիզմները։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Օրգանական միացություններ
Կոշ (այլ կիրառումներ)
Կոշ, կարող է վերաբերել՝
Կոշելյովո (այլ կիրառումներ)
Կոշելյովո, կարող է վերաբերել՝
Աբրահամ Բ
Աբրահամ Բ (ծննդյան և մահվան թվականներն անհայտ, 14-րդ դարի վերջ - 15-րդ դարի սկիզբ), Աղթամարի կաթողիկոս 1368 թվականից մինչև 1369 թվականը ընկած ժամանակահատվածում։ Աբրահամ Բ-ն հաջորդել է Ղևոնդ Գ-ին։ Կենսագրական տեղեկություններ չկան։
Աղթամարի կաթողիկոսների ցանկը
Ըստ Մեսրոպ Մաքսուդյանի Հավաքարանի Աբրահամ Բ-ն հաջորդել է Ղևոնդ Գ-ին, իսկ նրան նախորդել է Թադևոս Գ-ն ։ Մաղաքիա Օրմանյանը և Ներսես Ակինյանը չեն ընդունում Աբրահամ Բ-ին, իսկ Մեսրոպ Մաքսուդյանը Աբրահամ Բ-ին կաթողիկոս է համարում է Զաքարիա Բ Նահատակից (1369 - 1393) հետո, որը նահատակվեց 1393 թվականին (ավելի ստույգ Դավիթ Գ-ից (1393 - 1433) հետո) և Զաքարիա Գ Սեֆեդինյանից առաջ, որը կաթողիկոս դարձավ 1434 թվականին։ 1393 թվականից մինչև 1434 թվականը (41 տարի), Մեսրոպ Մաքսուդյանցի «Հավաքարան անվանց կաթողիկոսաց (Աղթամարա)»-ում կան 30 կաթողիկոսներ, որոնցից 15-րդն Աբրահամ Բ-ն է։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսներ Կատեգորիա:Աղթամարի Կաթողիկոսներ Կատեգորիա:Հոգևորականներ
Բոլշևիկ (Ազովի շրջան)
Բոլշևիկ (Большевик), գյուղակ Ռուսաստանի Ռոստովի մարզի Ազովի շրջանում։ Մտնում է Կալինովսկովո գյուղական համայնքի կազմի մեջ։ Ազով քաղաքից գտնվում է 45 կմ հեռավորության վրա։
Կատեգորիա:Ռոստովի մարզի Ազովի շրջանի բնակավայրեր
Դարյա Բաբայան
Դարյա Նիկոլայի Բաբայան (օրիորդական ազգանունը` Տետերևնիկովա, ), բուսաբան։ Գյուղատնտեսական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր (1945), ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամ (1960) ։ ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (1960)։
Կենսագրություն
Դարյա Բաբայանը ծնվել է 1904 թվականին Լենինգրադում՝ ճարտարապետի ընտանիքում։ 1925 թվականին ավարտել է Լենինգրադի գյուղատնտեսական ինստիտուտը։ 1929 թվականին տեղափոխվել է Երևան, որտեղ ամուսնու` Ա. Ա. Բաբայանի հետ շարունակել է հետազոտական աշխատանքները, աշխատել է ՀԽՍՀ բույսերի պաշտպանության կայանում, 1930-1949 թվականներին եղել է Հայկական գյուղատնտեսական ինստիտուտի, 1972-1976 թվականներին` Երևանի պետական համալսարանի ամբիոնների վարիչ դոցենտ, պրոֆեսոր, խորհրդատու, 1934-1938 թվականներին` ՀԽՍՀ բույսերի պաշտպանության կայանի բաժնի վարիչ։ Արագ տեմպերով սովորել է հայերեն և 1933 թվականից դասախոսությունները կարդացել է հայերենով ։
Աշխատանքները վերաբերում են սնկաբանության և ֆիտոպաթոլոգիայի, գյուղատնտեսական մշակաբույսերի հիմնական վնասաբեր հիվանդությունների հարուցիչների կենսաբանության ուսումնասիրությունների հարցերին ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ բուսաբաններ Կատեգորիա:ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամներ Կատեգորիա:Գյուղատնտեսական գիտությունների դոկտորներ Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Նուգեդու Սան Նիկոլո
Նուգեդու Սան Նիկոլո (Nughedu San Nicolò) կոմունա Իտալիայում, Սարդինիայի մարզում՝ Սասսարի գավառում։
Ժողովրդագրություն
Բնակչության թվաքանակի դինամիկան
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իտալիայի քաղաքներ Կատեգորիա:Սարդինիայի քաղաքներ Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր
Բուրխանովկա (Ազովի շրջան)
Բուրխանովկա (Бурхановка), գյուղակ Ռուսաստանի Ռոստովի մարզի Ազովի շրջանում։ Մտնում է Կալինովսկովո գյուղական համայնքի կազմի մեջ։ Ազով քաղաքից գտնվում է 50 կմ հեռավորության վրա։
Կատեգորիա:Ռոստովի մարզի Ազովի շրջանի բնակավայրեր
Ցեֆալոսպորիններ
Ցեֆալոսպորիններ, β-լակտամային օղակ պարունակող հակաբիոտիկների խումբ, որոնք ստացվում են են ակրեմոնիա սնկից, որը նախկինում կոչվել ցեֆալոսպորիում ։
Ցեֆամիցինների հետ միասին կազմում են β-լակտամայինին հակաբիոտիկների ենթախմբերից մեկը՝ ցեֆեմները։ Ցեֆալոսպորինները հայտնաբերվել են 1945 թվականին և վաճառքի են հանվել 1964-ից ։
Հայտնաբերում
Աերոբ բորբոսը, որն արտադրում է ցեֆալոսպորին C հայտնաբերվել է իտալացի դեղագետ Ջուզեպպե Բրոցուի կողմից 1945 թվականի հուլիսին Սարդինիայի Կալյարի նավահանգստի մոտակայքում։
Կառուցվածք
Ցեֆալոսպորինները պարունակում են դիհիդրոթիազինի 6-անդամանի օղակ։ 3-րդ դիրքում տեղակայված խմբերը հիմնականում ապահովում են ֆարմակալոգիական հատկությունները, իսկ 7-րդ դիրքի խմբերը հակաբակտերիալ ակտիվությունը։ Սակայն առկան են բացառություններ ։
Կիրառում
Ցեֆալոսպորիններն օգտագործվում են իրենց նկատմամբ զգայուն բակտերիալ ինֆեկցոին հիվանդությունների կանխերգելման և բուժման նպատակով։ Առաջին սերնդի ցեֆալոսֆորինները հիմնականում ակտիվ են Գրամ-դրական բակտերիաների, օրինակ՝ ստաֆիլակոկերի և ստրեպտոկոկերի նկատմամբ ։ Դրանք օգտագործվում են մաշկի, փափուկ հյուսվածքների և վիրաբուժական վարկների բուժման համար ։ Ցեֆալոսպորինների հաջորդող սերունդները ավելի բարձր ակտիվություն են ցուցաբերում Գրամ-բացասական բակտերիաների նկատմամբ, դիտվում է նաև Գրամ-դրականների նկատմամբ ակտիվության թուլացում ։
Կոոնգա (այլ կիրառումներ)
Կոոնգա, կարող է վերաբերել՝
Ցեֆալոսպորիններ
Կողմնակի ազդեցություններ
Ցեֆալոսպորինների հաճախ հանդիպող (≥ 1% դեպքերում) կողմնակի ազդեցություններն են՝ փորլուծությունը, սրտխառնոցը, ցանը, ջրա-էլեկտրոլիտային հաշվեկշռի խանգարումները, ցավն ու բորբոքումը ներարկման տեղում։ Հազվադեպ հանդիպող կողմնակի (0.1–1% դեպքերում) էֆեկտներն են՝ փսխումը, գլխացավը, գլխապտույտը, բերանի և հեշտոցի կանդիդոզը, կեղծ թաղանթային կոլիտը, սուպերինֆեկցիաները, էոզինոֆիլիան,նեֆրոտոքսիկությունը, նեյտրոպենիան, թրոմբոցիտոպենիան և ջերմության բարձրացումը։
Որոշ ցեֆալոսպորիններ կարող են առաջացնել դիսուլֆիրամին նման ազդեցություն (բարձրացնում են զգայունությւոնը էթանոլի նկատմամբ), ինչպես նաև կարող են բերել հիպոպրոթրոմբինեմիայի ։ Դրանց խմբին են պատկանում լատամոքսեֆը (մոքսալակտամ), ցեֆենօքսիմը, ցեֆոպերազոնը, ցեֆամանդոլը, ցեֆմետազոլը և ցեֆոտետանը։  Սրա հավանական պատճառը կարող է լինել այս ցեֆելաոսպորինների կառուցվածքում առկա N-մեթիլթիոտետրազոլի կողմնային շղթան, որը արգելակում է վիտամին K էպոքսիդ ռեդուկտազ ֆերմենտը (հիպոպրոթրոմբինեմիա) և ալդեհիդ դեհիդրոգենազ ֆերմենտը (էթանոլի տանելիության նվազում) ։ Այպիսով, ալկոհոլի և ցեֆալոսպորինների զուգակցումը հակացուցված է և ծանր դեպքերում կարող բերել մահվան ։
Ազդման մեխանիզմ
Ցեֆալոսպորինները, որոնք մանրէասպան հակաբիտիկներ են, այլ β-լակտամայինին հակաբիոտիկների նման ընկճում են բակտերիալ բջջապատի պեպտիդոգլիկանների սինթեզը։ Պեպտիդոգլիկանները կարևոր նշանակություն ունեն բջջապատի ամբողջականության պահպանման համար։ Պեպտիդոգլիկանների տրանսպեեպտիդացման պրոցեսի վերջին փուլը կատարում են պենիցիլին-կապող սպիատակուցները (ՊԿՍ)։ Ցեֆալոսպորինները իրենց β-լակտամայինին օղակով նմանակում են պետտիդոգլիկանի D-Ala-D-Ala հատվածին և կապվում են պենիցիլին-կապող սպիատակուցներին՝ անդարձելի ընկճելով տրանսպեպտիդացման պրոցեսը և բջջապատի սինթեզը ։
Կայունություն
Ցեֆալոսպորինների նկատմամբ կայունությունը զարգանում է կա՛մ առկա ՊԿՍ-ների նկատմամբ խնամակցության նվազմամբ կամ β-լակտամայինին օղակի նկատմամբ անզգայուն ՊԿՍ-ների սինթեզով։ Համեմատած այլ β-լակտամային հակաբիոտիկների առավել կայուն են β-լակտամազի նկատմամբ։ Citrobacter freundii-ի, Enterobacter cloacae-ի, Neisseria gonorrhoeae-ի, and Escherichia coli-ի որոշ շտամներ ձեռք են բերել կայունություն ցեֆալոսպորինների նկատմամբ։ Morganella morganii-ի, Proteus vulgaris-ի, Providencia rettgeri-ի, Pseudomonas aeruginosa-ի, Serratia marcescens-ի and Klebsiella pneumoniae-ի որոշ շտամներ զարգացրել են տարբեր աստիճանների կայունություն ցեֆալոսպաորինների նկատմամբ ։
Դասակարգում
Ցեֆալոսպորինները պայմանականորեն բաժանվում են 5 սերունդների։ Ամեն հաջորդ սերունդ ունի ավելի բարձր ակտիվություն Գրամ-բացասական մանրէների նկատմամբ, իսկ Գրամ-դրակաների նկատմամբ ակտիվությունը սովորաբար նվազում է ։
Առաջին սերունդ
Ցեֆալոտին, ցեֆազոլին, ցեֆալեքսին, ցեֆապիրին, ցեֆրադին։
Երկրորդ սերունդ
Ցեֆօքսիտին, ցեֆուրօքսիմ, ցեֆակլոր, ցեֆպրոզիլ և ցեֆմետազոլ։
Երրորդ սերունդ
Ցեֆտազիդիմ, ցեֆտրիաքսոն, ցեֆոտաքսիմ, ցեֆոպերազոն։
Չորրորդ սերունդ
Ցեֆեպիմ, ցեֆպիրոմ։
Հինգերրորդ սերունդ
Ցեֆտոբիպրոլ (զևտերա)։
Ակտիվություն
1-ին-4-րդ սերունդների ցեֆալոսպորինները անարդյունավետ են հետևյալ մանրէների նկատմամբ.
Պատմություն
Ցեֆալոսպորիներն առաջին անգամ ստացել է իտալացի դեղագետ Ջուզեպպե Բրոցուին՝ ակրեմոնիա սնկից 1945 թվականին Սարդինիայում ։ Նա նկատել է, որ այս սնկի կուլտուրաները արտադրում են տիֆի հարուցչին ոչնչացնող ակտիվ նյութեր։ Գայ Նյուտոնը և Էդվարդ Աբրահամը Օքսֆորդի համալսարնում առաջին անգամ անջատել են ցեֆալոսպորին C-ն։ Ցեֆալոսոպրին C-ից անջատել են ցեֆալոսպորինի կորիզը՝ 7-ամինոցեֆալոսպորինաթթուն, որը 6-ամինոպենիցլինաթթվի անալոգն էր, բայց չուներ էական կլինիկակակն նշանակություն։ 1964 թվականին Eli Lilly and Company դեղագիտական ընկերությունը 7-ամինոցեֆալոսպորինաթթվի կողմնային շղթաների մոդիֆիկացիայի արդյունքում ստացել է խմբի առաջին հակաբիոտիկը՝ ցեֆալոտինը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հակաբիոտիկներ Կատեգորիա:Դեղամիջոցներ Կատեգորիա:Ազոտային հետերոցիկլային միացություններ Կատեգորիա:Լակտամներ Կատեգորիա:Բժշկություն
Յաել Աբեկասսիս
Յաել Աբեկասսիս, իսրայելցի դերասանուհի, կինոպրոդյուսեր, ֆոտոմոդել ։ «Golden Screen Awards» մրցանակի (2003) դափնեկիր է «Լավագույն դերասանուհի» անվանակարգում Էլլիի դերով «Shabatot VeHagim» հեռուստասերիալում (1999), նկարահանվել է 1999-2004 թվականներին։  «Օֆիր» մրցանակի  «Լավագույն դերասանուհի» անվանակարգի հավակնորդ է (2008) Միրի դերի համար «Ինչպես և քո հայրը» ֆիլմում ։
Կենսագրություն
Յաել Աբեկասսիսը ծնվել է 1967 թվականի հուլիսի 19-ին Աշկելոնում (Իսրայել), դերասանուհի Ռայմոնդա Աբեկասսիսի ընտանիքում ։
Յաեը իր կարիերան սկսել է 1981 թվականին ֆոտոմոդելի աշխատանքով։ 1991 թվականին Աբեկասսիսի առաջնելույթը եղել է«Սաշայի համար» ֆիլմը, որտեղ խաղացել է Ջուդիտի դերը։ 2012 թվականին նա հանդես է եկել որպես երկու ֆիլմերի պրոդյուսեր՝ «Այա» և «Նամակ անցյալից»։ «Golden Screen Awards» (2003) մրցանակի դափնեկիր է «լավագույն դերասանուհի» անվանակարգում «Shabatot VeHagim» (1999թ.) հեռուստասերիալում Էլիի դերի համար, որում նա նկարահանվել է 1999-2004 թվականներին։ «Օֆիր» մրցանակի «Լավագույն դերասանուհի» անվանակարգի հավակնորդ է (2008թ.)  Միրի դերի համար «Ինչպես և քո հայրը» ֆիլմում։
1996-2003 թվականներին Յաելը ամուսնացած է եղել դերասանի հետ (ծնվ. 1972 թվական)։ Այդ ամուսնության ժամանակ ծնվել է Աբեկասսիսի առաջնեկը՝ Մորի Միլերը ։
2004 թվականից Յաելը ամուսնացած է երկրորդ անգամ գործարար Ռոնի Դուեկոյի հետ։ Այդ ամուսնության ժամանակ ծնվել է Աբեկասսիսի երկրորդ որդին (ծնվ. 2005 թվական)։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իսրայելացի մոդելներ Կատեգորիա:20-րդ դարի դերասանուհիներ Կատեգորիա:21-րդ դարի դերասանուհիներ Կատեգորիա:Մոդելներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Դերասաններ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Դերասաններ ըստ ազգության Կատեգորիա:Դերասանուհիներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Թատրոնի դերասանուհիներ Կատեգորիա:Իսրայելցի դերասանուհիներ
Ջերմաստիճանային դաշտ
Ջերմաստիճանային դաշտ, ժամանակի տվյալ պահին ուսումնասիրվող տարածության բոլոր կետերում ջերմաստիճանների արժեքների ամբողջությունը։
Մաթեմատիկորեն ջերմաստիճանային դաշտը կարող է նկարագրվել 3 տարածական կոորդինատներից և ժամանակից (ոչ ստացիոնար եռաչափ ջերմաստիճանային դաշտ) ջերմաստիճանների կախման հավասարումով։ Հաստատված (ստացիոնար) ռեժիմների համար ջերմաստիճանային դաշտը կախված չէ ժամանակից։ Շատ դեպքերում կարող է դիտարկվել ջերմաստիճանային դաշտի կախումը երկու, իսկ երբեմն էլ մեկ կոորդինատից։ Գրաֆիկորեն ջերմաստիճանային դաշտը նկարագրում են միևնույն ջերմաստիճան ունեցող բոլոր կետերը միացնող իզոթերմական մակերևույթների միջոցով, իսկ երկչափ դաշտի համար՝ իզոթերմերի ընտանիքի միջոցով։
Իզոթերմերի միջև հեռավորությունը հակադարձ համեմատական է ջերմաստիճանի գրադիենտին, իսկ սկալյար ջերմաստիճանային դաշտին համապատասխանում է ջերմաստիճանի գրադիենտների վեկտորական դաշտը։
Տես նաև
Կատեգորիա:Դաշտի տեսություն Կատեգորիա:Ջերմաստիճան
Կոուրակ (այլ կիրառումներ)
Կոուրակ, կարող է վերաբերել՝
Լուսնաձոր (գետակ)
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Գեղարքունիքի մարզի գետեր Կատեգորիա:Մասրիկ գետի վտակներ
Էգլե Շպոկայտե
Էգլե Շպոկայտե (Eglė Špokaitė, ), լիտվացի բալետի պարուհի և խորեոգրաֆ, Լիտվայի օպերայի և բալետի թատրոնի առաջին բալերինան 1989-2011 թվականներին, «Էգլե Շպոկայտեի բալետի դպրոցի» գեղարվեստական ղեկավար ։ Լիտվայի ազգային մրցանակի դափնեկիր։
Կենսագրություն
Էգլե Շպոկայտեն ծնվել է 1971 թվականի հունվարի 15-ին Վիլնյուսում։ Սովորել է Վիլնյուսի պարարվեստի ուսումնարանում, որն ավարտելուց հետո՝ 1989 թվականին, ընդունվել է Վիլնյուսի օպերայի և բալետի թատրոնի բալետի խումբ։ 1994-1996 թվականներին չորս անգամ արժանացել է բալետի պարողների միջազգային մրցույթների մրցանակների։ Վիլնյուսի օպերայի և բալետի թատրոնում աշխատել է մինչև 2011 թվականը՝ գլխավոր դերակատարումներով հանդես գալով տարբեր ներկայացումներում ։
Էլգե Շպոկայտեն աշխատել է բալետի վարպետներ Լ. Շուլգայի (L. Shulga) ու Իոնաս Կատակինասի (Jonas Katakinas), ինչպես նաև ռուս մանկավարժ Նինել Կուրգապկինի ու Քսենյա Տեր-Ստեպանովայի հետ։ Շպոկայտեի պարընկերներից է եղել Իգոր Եբրան։
Էգլե Շպոկայտեն մասնակցել է այնպիսի խորեոգրաֆների բեմադրություններին, ինչպիսիք են Վլադիմիր Վասիլևը, Գեորգի Ալեքսիձեն, Կշիշտոֆ Պաստորը, Բորիս Էյֆմանը, Ալեքսեյ Ռատմանսկին, Ջերալդ Արպինոն, Ալլա Սիգալովան, Կիրիլ Սիմոնովը, ինչպես նաև ռեժիսոր Էյմունտաս Նյակրոշյուսի ներկայացումներին ։ Շպոկայտեն պարել է նաև երաժիշտներ Մստիսլավ Ռոստրոպովիչի ու Գիդոն Կրեմերի համերգների ժամանակ։
2009 թվականին Էգլե Շպոկայտեն դարձել է Մայա Պլիսեցկայայի և Ռոդիոն Շչեդրինի հիմնադրամի մրցանակի դափնեկիր ։ Նույն թվականին նա իր գործընկերոջ՝ Քրիստինա Սլեսորայտենեի (Sliesoraitienė) հետ ստեղծել է բալետի դպրոց, որ կոչվել է Eglė Špokaitė and Kristina Sliesoraitienė Ballet School, 2011 թվականին դպրոցի անունը կրճատվել է և դարձել «Էգլե Շպոկայտեի բալետի դպրոց» (Eglė Špokaitė Ballet School) : Էգլե Շպոկայտեն այդ դպրոցի գեղարվեստական ղեկավարն է։
2015 թվականի մարտին Էգլե Շպոկայտեն Կաունասի ազգային երաժշտական թատրոնում բեմադրել է «Երկնագույն Դանուբ» բալետը։
Անձնական կյանք
Էգլե Շպոկայտեն ամուսնացած է գիտնական և լուսանկարիչ Դայնյուս Մաչիկենասի հետ ։ Ապրում է Սան Դիեգոյում (ԱՄՆ) և Վիլնյուսում (Լիտվա) ։
Բեմադրություններ
2015 - «Երկնագույն Դանուբ», երաժշտությունը՝ Յոհան Շտրաուսի, Կաունասի ազգային երաժշտական թատրոն, լիբրետոն՝ Էգլե Շպոկայտեի
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Լիտվացի բալետի պարուհիներ Կատեգորիա:Լիտվայի ազգային մրցանակի դափնեկիրներ
Պետրա Ռոտ
Պետրա Ռոտ (Petra Roth ), գերմանացի քաղաքական գործիչ, Քրիստոնեական-դեմոկրատական միության (Գերմանիա) անդամ։ 1995 թվականից մինչև 2012 թվականի կեսերը զբաղեցրել է Մայնի Ֆրանկֆուրտի օբեր-բուրգոմիստրի պաշտոնը։
Կենսագրություն
Բրեմենյան գործարարի ընտանիքից ստացել է բժշկական կրթություն։ 1972 թվականին դարձել է Քրիստոնեական-դեմոկրատական միության (Գերմանիա) անդամ։ Աչքի ընկնելով կուսակցական գործերում՝ ընտրվել է Հեսսենի լանդտագի պատգամավոր։
1992–1995 թվականներին ղեկավարել է Քրիստոնեական-դեմոկրատական միության (Գերմանիա) Ֆրանկֆուրտի մասնաճյուղը։
1995 թվականի հուլիսի 5-ին դարձել է Մայնի Ֆրանկֆուրտի առաջին կին ղեկավարը։
2001 թվականին երկրորդ անգամ ընտրվել է օբեր-բորգումիստ, իսկ 2007 թվականի հունվարի 28-ին՝ երրորդ անգամ։
2011 թվականին նա հայտարարել է իր 2012 թվականի հուլիսի 1-ին պաշտոնից հեռանալու մասին։ Ըստ 2012 թվականի մարտի 25-ի ընտրությունների՝ նրա պաշտոնը ստանձնել է Պ. Ֆելդմանը։
Արտաքին հղումներ
Официальный сайт Петры Рот
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Գերմանիայի կին քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Պատվո լեգեոնի շքանշանի սպաներ Կատեգորիա:Բրեմենում ծնվածներ Կատեգորիա:Գերմանիայի քրիստոնեական-դեմոկրատական միության անդամներ
Վասիլևո-Պետրովսկի (Ազովի շրջան)
Վասիլևո-Պետրովսկի (Васильево-Петровский), ավան Ռուսաստանի Ռոստովի մարզի Ազովի շրջանում։ Մտնում է Զադոնսկովո գյուղական համայնքի կազմի մեջ։ Ազով քաղաքից գտնվում է 20 կմ հեռավորության վրա։
Ուշուայա (դեպարտամենտ)
Ուշուայա (Ushuaia), Հրո Երկիր, Անտարկտիդա և Հարավային Ատլանտիկայի կղզիների պրովինցիայի դեպարտամենտ ։
Աշխարհագրություն
Ուշուայան զբաղեցնում է Հրո Երկիր կղզու արգենտինական մասի հարավային հատվածը, Էստադոս կղզին և մոտակա փոքր կղզիները։ Հյուսիսային մասում տեղակայված է Ռիո Գրանդեն։ Պրովինցիայի տվյալ երկու դեպարտամենտները փաստացի վերահսկվում են Արգենտինայի կողմից։ Հրո Երկրի մյուս երկու դեպարտամենտների (Արգենտինական Անտարկտիդա և Հարավային Ատլանտիկայի կղզիներ) նկատմամբ Արգենտինայի իրավունքները վիճարկվում են։
Ուշուայայի ամենաբարձր կետը Մոնտե Օլիվիան է, որը գտնվում է ծովի մակարդակից 1326 մետր բարձրության վրա։
Կլիման խստաշունչ է՝ զով ամառներով (մոտ +10°С) և մեղմ ձմեռներով (մոտ 0°С)։ Տեղումների քանակը համեմատաբար քիչ է (տարեկան 500-550 մմ), գոլորշիացումը ևս թույլ է։ Գերակշռում է ամպամած, քամոտ եղանակը։ Անձրևոտ օրերի թիվը կազմում է տարեկան 200-220։
Ափամերձ տարածքները և լեռների լանջերը՝ մինչև 500-600 մետր բարձրությունը, ծածկված են Մագելանյան անտառներով։ Ափին կան ծովային թռչուններ, այդ թվում՝ Մագելանյան պինգվին, ինչպես նաև հարավային ծովառյուծի և հարավամերիկյան ծովարջի թաքստոցներ։
Բնակչություն
Ուշուայայի մշտական բնակչությունը կազմում է 56 956 մարդ (2010), իսկ տուրիստական սեզոնոնին (դեկտեմբեր-մարտ) ավելանում է մինչև 70 հազար։ Գործնականում գրեթե ամբողջ բնակչությունը ապրում է դեպարտամենտի ծայր հարավային Ուշուայա քաղաքում։ Դեպարտամենտի մյուս երկու մշտական բնակավայրերում՝ Լագո Էսկոնդիդոյում և Պուէրտո Ալմանսայում, բնակվում է, համապատասխանաբար, 70 և 20 մարդ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արգենտինայի դեպարտամենտներ
Վասիլևո-Պետրովսկոյե (Ազովի շրջան)
Վասիլևո-Պետրովսկոյե (Васильево-Петровское), գյուղ Ռուսաստանի Ռոստովի մարզի Ազովի շրջանում։ Մտնում է Զադոնսկովո գյուղական համայնքի կազմի մեջ։ Ազով քաղաքից գտնվում է 18 կմ հեռավորության վրա։
Ավոգադրոյի օրենք
Ավոգադրոյի օրենք, իդեալական գազերի հիմնական օրենքներից, քիմիայի կարևոր օրենքներից մեկը, կապ է հաստատում գազի ծավալի և նյութի քանակի միջև։ Ըստ Ավոգադրոյի օրենքի ժամանակակից ձևակերպման՝ տարբեր գազերի հավասար ծավալները միևնույն ճնշման և ջերմաստիճանի դեպքում պարունակում են հավասար թվով մոլեկուլներ։
Իդեալական գազի տրված զանգվածի դեպքում գազի ծավալը և քանակը (մոլերը) ուղիղ համեմատական են, եթե հաստատուն են ջերմաստիճանը և ճնշումը։ Դա կարելի է գրել այսպես՝ կամ՝
որտեղ
Այս օրենքը բացատրում է, թե ինչպես ջերմաստիճանի և ճնշման նույն պայմանների դեպքում բոլոր գազերի հավասար ծավալներում կան հավասար թվով մոլեկուլներ (ատոմներ՝ միատոմ գազերի դեպքում)։ Համեմատելով նյութի քանակները երկու տարբեր պայմաններում, այն կարելի է գրել որպես
Այս հավասարումը ցույց է տալիս, որ գազի մոլերի թվի աճի դեպքում ծավալը համեմատականորեն աճում է։ Համանման ձևով, գազի ծավալի նվզաման դեպքում նվազում է մոլերի թիվը։ Այսպիսով, իդեալական գազի որոշակի ծավալում մոլեկուլների կամ ատոմների թիվը կախված չէ դրանց չափերից կամ գազի մոլային զանգվածից։
Հետևություններ
Ավոգադրոյի օրենքից բխող առաջին կարևոր հետևությունն այն է, որ ցանկացած գազի մեկ մոլ միևնույն պայմաններում զբաղեցնում է միևնույն ծավալը։ Մոլեկուլների թիվը 1 մոլ նյութում կոչվում է Ավոգադրոյի թիվ։
Երկրորդ հետևությունը. միևնույն ջերմաստիճանում և ճնշման տակ տարբեր իդեալական գազերի խտություններն ուղիղ համեմատական են իրենց մոլեկուլային զանգվածներին։։
Այս դրույթը հսկայական ազդեցություն ունեցով քիմիայի զարգացման համար, քանի որ հնարավորություն տվեց որոշել մարմինների մասնակի զանգվածը, որոնք ունակ են անցնելու գազային կամ գոլորշային վիճակների։ Եթե մարմնի մասնակի զանգվածը նշանակենք m, իսկ տեսակարար կշիռը ՝ d, ապա m / d մեծությունը հաստատուն պիտի լինի բոլոր մարմինների համար։ Փորձը ցույց տվեց, որ ուսումնասիրվող բոլոր մարմինների համար, որոնք առանց տրոհվելու վերածվում են գոլորշու, այդ հաստատունը հավասար է 28.9, եթե տեսակարար կշռի սահմանման համար ելնենք օդի տեսակարար կշռի սահմանումից, որը ընդունվում է մեկ, իսկ եթե որպես տեսակարար կշռի միավոր ընդունենք ջրածնինը, ապա այս մեծությունը հավասար կլինի 2։ Նշանակելով այս մեծությունը, կամ, որ նույնն է, բոլոր գազերի և գոլորշիների համար ընդհանուր տեսակարար կշիռը С, բանաձևից կունենանք m = dC։ քանի որ գոլորշու տեսակարար կշիռը հեշտ է որոշել, ապա տեղադրելով d-ի արժեքը բանաձևում, կստանանք տվյալ մարմնի համար անհայտ մասնակի կշիռը։
Օրինակ, պոլիբութիլեններից մեկի համար տարրական վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ նրանում ածխածնի հարաբերությունը ջրածնին 1։ 2 է, ուստի նրա մասնակի կշիռը կարելի է արտահայտել СН2 կամ C2H4, C4H8 և ընդհանրապես (СН2)n բանաձևերով։ Հետևելով Ավոգադրոյի օրենքին, հեշտությամբ կարող ենք գտնել այս ածխաջրածնի մասնակի կշիռը, քանի որ գիտենք տեսակարար կշիռը, այսինքն գոլորշու խտությունը, որ հավասար է 5.85 (ոդի նկատմամբ), ուստի մասնակի կշիռը կլինի 5,85 • 28,9 = 169,06։ C11H22 բանաձևին համապատասխանում է 154 մասնակի կշիռ, C12H24 բանաձևին՝ 168, իսկ C13H26-ին՝ 182։ Դիտվող արժեքին ամենամոտը C12H24 բանաձևն է, հետևաբար այն արտահայտում է մեր CH2 ածխաջրածնի մասնիկի մեծությունը։
Ջավախեցի
Ջավախեցի, Ղազարոս Սուքիասի Տեր-Գրիգորյան, հայ արձակագիր, գյուղագիր, ուսուցիչ, հայ մամուլի երկարամյա թղթակից, քահանա, մտավորական, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1934 թվականից։
Վահան Տերյանի ավագ եղբայրը ։
Կենսագրություն
Ջավախեցին ծնվել է 1874 թվականին Ջավախքի Գանձա գյուղում    ։ Հոր՝ Սուքիաս Տեր-Գրիգորյանի ընտանիքում ծնված տասներկու երեխաներից երեք աղջիկը և մեկ որդին վաղ հասակում մահացել էին, մնացյալ ութից չորսն աղջիկներ էին, չորսը՝ արու զավակներ։ Որդիներից Ղազարոսն ավագն էր, կրտսերը՝ Վանիկը՝ ապագա բանաստեղծ Վահան Տերյանը։ Գյուղական դպրոցն ավարտելուց հետո պատանի Ղազարոսը շարունակում է իր ուսումը և ավարտում Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցը։ Ղ. Տեր-Գրիգորյանի մանկության ու պատանեկության պատկերներն արտացոլված են նրա եղբայրների՝ Արամի և Ներսեսի, ինչպես նաև իր՝ Ջավախեցու՝ Վահան Տերյանին նվիրված հուշագրություններում, ուր ներկայացվում է հայրենի Գանձան, Սուքիաս Տեր-Գրիգորյանի գերդաստանը, գյուղի հասարակությունը, հայրենական բարքերն ու սովորույթները։
Ինչպես գրում է Ջավախեցին, «Հովհաննեսի գուշակությունը բառացի կատարվեց»։ Այնուհետև նա ներկայացնում է Թումանյանի այցը Ախալքալաքի գավառ (1901 թվականի օգոստոսի երկրորդ կեսին), ուր վերջինս Ջավախեցու ուղեկցությամբ Ախալքալաքից մեկնում է Գանձա՝ նպատակ ունենալով տեսնել Փարվանա լիճն ու «կախարդական փերիներին»։ Այդ այցելության ժամանակ հենց Ղազարոսենց տանն էլ Թումանյանը գրում է իր հայտնի պոեմի նախերգանքը, որի առաջին քառատողն արտասանում է սեղանի շուրջը բոլորած գանձացիների առջև։
Ջավախեցին և Թումանյանը մինչ Գանձա ու Փարվանա ուղևորվելը 1901 թվականի հուլիս-օգոստոսին հանդիպել են նաև Ախալցխա գավառի Ուրավել առողջարանում ։
Մինչ այս այցելությունն Ախալցխա և հանդիպումները Հովհաննես Թումանյանի հետ, Ջավախեցին նամակ է գրել Գանձայից՝ բանաստեղծին հրավիրելով այնտեղ։ Վերջինս նամակը ստանում է հուլիսի 18-ին։ Անվանի մտավորական, հրատարակիչ, դրամատուրգ և Ջավախքի առաջադեմ գործիչներից Վարդան Շահպարոնյանը գրում է, որ Ախալցխայի գավառ են այցելել 1901 թվականի հուլիսին, ապա նշում, որ բանաստեղծը հրաժեշտ է տվել իրենց և դուրս եկել Ուրավելից ։ Հայտնի է, որ Հովհաննես Թումանյանը Ուրավելից մեկնել է 1901 թվականի օգոստոսի 7-ին ։ Այսպիսով, Ջավախեցու խումբը Ախալցխայի գավառ է այցելել հուլիսի վերջերին և այնտեղ մնացել մինչ օգոստոսի կեսերը, քանի որ Թումանյանի՝ Աբասթումանից Ախալքալաք այցի օրերին նրանք արդեն վերադարձել էին ։ Փաստորեն, Ջավախեցին և՛ նախօրոք գրված նամակով, և՛ Ուրավելում հանդիպման ժամանակ, և՛ Գանձայից այցելելով Ախալքալաք (երբ Թումանյանն արդեն Ախալքալաքում էր)՝ բանաստեղծին հրավիրել է հայրենի Գանձա։ Ջավախեցին Թումանյանին է տվել «Հազարան բլբուլ» հեքիաթի երկու տարբերակ, որոնցից մեկը նա լսել և գրի է առել գանձացի Պատշինոնց Ավենից, մյուսը՝ սաթխացի ղուլա Կարոյից :