cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ծարիր
Քիմիական հատկություններ
Ծարիրի պարունակությունը երկրակեղևում 5•10−5% է (ըստ զանգվածի)։ Ամենատարածված միներալը ծարիրափայլն է՝ Sb2S3։ Ծարիրը հայտնի է մի քանի ալոտրոպ ձևափոխություններով։ Սովորական գորշ ծարիրը սպիտակ֊արծաթափայլ մետաղ է, խտությունը՝ 6690 կգ/մ³, հալման ջերմաստիճանը՝ 630, 5 °C, եռմանը՝ 1635-1645 °C։ Միացություններում ցուցաբերում է +5, + 3 և -3 արժեքականություն։ Սովորական ջերմաստիճանում օդում ծարիրը չի օքսիդանում, հալման ջերմաստիճանից բարձր տաքացնելիս այրվում է՝ առաջացնելով Sb2O3 օքսիդը (սպիտակ ծուխ)։
Ակտիվ փոխազդում է հալոգենների հետ՝ տալով եռարժեք հալոգենիդներ։ Միացություններ է առաջացնում արսենի, ծծմբի և ֆոսֆորի հետ (հալելիս), ազոտի և ջրածնի հետ՝ չի առաջացնում, ծարիրաջրածինը ստացվում է անուղղակի ճանապարհով։ Ջրի և նոսր թթուների հետ չի փոխազդում։ Դանդաղ փոխազդում է խիտ աղաթթվի և ծծմբական թթվի հետ՝ առաջացնելով համապատասխանաբար՝ SbCl3 և Sb2 (SO4)3 աղերը։ Խիտ ազոտական թթվով օքսիդանում է՝ առաջացնելով բարձրարժեք օքսիդ, որը նստում է xSb2O3•yH2O բաղադրությամբ։ Թթվածնի հետ ծարիրն առաջացնում է Sb2O3, Sb2O4 և Sb2O5 օքսիդները։ Եռարժեք ծարիրի հիդրօքսիդը՝ Sb (OH)3, գոյություն ունի միայն ջրային լուծույթում։ Ամֆոտեր է՝ Sb3+3OHSb (OH)3=H3SbO33H+SbO3−3։ Հայտնի են բազմաթիվ մետաղների հետ ծարիրի միացությունները՝ ծարիրիդները, որտեղ ծարիրն ունի -3 արժեքականություն։ Ծարիրի միջմետաղական միացությունները (AlSb, GaSb, InSb և այլն) կիսահաղորդիչներ են։ Բազմաթիվ մետաղների հետ ծարիրն առաջացնում է տարբեր համաձուլվածքներ, որոնց վրա էլ հիմնված է նրա կիրառությունը։
Կիրառություն
Միացություններն օգտագործվում են օրգանական սինթեզում (օրինակ՝ SbCl3, SbCl5), ռետինի արդյունաբերության մեջ (Sb2S3, Sb2S5) և այլ բնագավառներում։ Մտացվում է հանքը (սուլֆիդային կամ օքսիդային) մետալուրգիական կամ հրամետալուրգիական եղանակներով մշակելիս։
Բժշկության մեջ
Բժշկության մեջ ծարիրի պատրաստուկները (սոլյուսուրմին և այլն) օգտագործվում են հիմնականում լեյշմանիոզի և որոշ հելմինթոզների (օրինակ՝ շիստոսոմատոզի) բուժման համար։ Ծարիրը և նրա միացությունները թունավոր են։ Սուր թունավորումների դեպքում գրգռվում են շնչառական ուղիների լորձաթաղանթները և մաշկը։ Կարող է առաջանալ մաշկաբորբ, աչքի շաղկապենու բորբոքում և այլն։
Կանխարգելում
Արտադրական գործընթացների մեքենայացում, արդյունավետ օդափոխություն։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Քիմիական տարրեր Կատեգորիա:Կիսամետաղներ Կատեգորիա:Բարձրաստիճան վտանգավոր նյութեր Կատեգորիա:Ծարիր
Սոմնիա
«Անքնություն» (անգլ․ «Before I Wake»; հայ․ «Մինչ ես կարթնանամ») - ամերիկյան սարսափ ժանրի ֆիլմ, որը նկարահանվել է 2013 թվականի վերջում, սակայն ֆիլմի պրեմիերան տեղի է ունեցել միայն 2016 թվականի ապրիլի 7-ին՝ ԱՄՆ- ում։
Սյուժե
Ջեսսի (Քեյթ Բոսուորթ) և Մարկ (Թոմաս Ջեյն) Հոբսոն ամուսիններն իրենց որդու՝ Շոնի մահվանից հետո որդեգրում են Կոդիին (Ջեյկոբ Թրամբլե), ում մայրը վաղուց մահացել էր, իրեն որդեգրած մի ընտանիքում ծնողներն անհետացել էին, իսկ վերջին իր ընտանիքում մայրն էր մահացել, իսկ հայրը խելագարվել էր։
Շուտով Ջեսսին և Մարկը հասկանում են, որ երբ Կոդին քնում է, նրա երազները դառնում են իրականություն։ Կոդին սիրում է ուսումնասիրել թիթեռներով ալբոմներ, և առաջին գիշերներից մեկում նրանք ննջարանում տեսնում են գույնզգույն թիթեռներ, որոնք անհետանում են, երբ Կոդին արթնանում է։ Կոդին նկարներից մեկում տեսնում է Շոնին և հարցնում, թե ով է նա։ Հաջորդ գիշեր Շոնը հայտնվում է, և Ջեսսին հասցնում է գրկել նրան մինչ այն, երբ կարթնանար Կոդին։ Ջեսսին նրան ցուցադրում է ընտանեկան հոլովակների արխիվը, որտեղ նկարահանված էր Շոնը, դրանով ոգեշնչված՝ Կոդին հաջորդ գիշեր տեսնում է Շոնի մասին երազ։ Մարկը խնդրում է Ջեսսիին չօգտագործել Կոդիին այդ տարբերակով։ Սակայն Կոդին փորձում է չքնել գիշերը՝ ասելով Ջեսսիին, որ երբ ինքը քնում է, իր մոտ հաճախ հրեշ է գալիս՝ Կրակմենը, ով մի ժամանակ կերել է իր մորը։
Դպրոցում մի տղա նեղացնում է Կոդիին՝ ջարդելով նրա թիթեռով ապակե տարան։ Քանի որ գիշերը չէր քնել, դասերից հետո քնում է դատարկ դասասենյակում, ուր գալիս է իրեն նեղացնող տղան։ Հայտնվում է Կոդիի երազների հրեշը, հարձակվում և ուտում նրան։ Ուսուցիչները որոշում են, որ նա փախել է դպրոցից։
Որպեսզի Կոդին նորից տեսնի Շոնի մասին երազ, Ջեսսին տալիս է նրան քնաբեր, չիմանաով, որ ցերեկը Կոդիին քնի մեջ հետապնդում էր մղձավանջը։ Գիշերը Ջեսսին պատրաստվում է տեսնել Շոնին, սակայն հայտնվում է կմախքանման Կրակմենը։ Մարկը փորձում է արթնացնել Կոդիին, սակայն Կրակմենը վրա է հասնում և կուլ տալիս նրան։ Ջեսսին կորցնում է գիտակցությունը, իսկ առավոտյան ոստիկանությունը վերցնում է նրանից Կոդիին՝ անօրինականորեն քնաբեր տալու համար։ Նրան ժամանակավորապես տեղավորում են մանկատանը։ Այդ ժամանակ Ջեսսին խնամակալության ծառայությունում գաղտնալսում է Կոդիի անձնական գործը և իմանում նրա նախորդ խնամակալ ծնողների ճակատագրի մասին։ Նա խոսում է Ուիլանի հետ, որը գտնվում է հոգեբուժարանում Նա պատմում է Ջեսսիին, որ երազների հրեշը հայտնվել է այն ժամանակ, երբ իր կինը հիվանդացել է։ Ջեսսին նաև հիվանդանոցի արխիվից գտնում է Կոդիի մահացած մոր՝ Անդրեայի իրերը։
Գիշերը Ջեսսին գալիս է մանկատուն, որտեղ պահվում էր Կոդին։ Տղային, ով երկու օր փորձել էր չքնել, ներարկել էին քնաբեր։ Ջեսսին տեսնում է, որ շինության պատերը պատված են բույսերով, իսկ միջանցքներով թռչում են թիթեռներ։ Սենյակում նա տեսնում է ուրվականներ, այդ թվում՝ ամուսնուն։ Երբ նա մոտենում է սենյակին, որտեղ քնած է Կոդին, դեպի նրան է վազում Կրակմենը։ Բայց Ջեսսին ցույց է տալիս նրան կապույտ կտորե թիթեռը՝ Կոդիի մանկության սիրելի խաղալիքը, որը գտել էր իր մոր իրերի միջից։ Հրեշը կանգ է առնում, և Ջեսսին գրկում է նրան։ Կրակմենը չափսերով փոքրանում է և ընդունում է Կոդիի կերպարանքը, ապա անհետանում։ Ջեսսին քնած Կոդիին տանում է տուն։
Վերջաբանում Ջեսսին Կոդիին պատմում է այն մասին, որ իր մայրը՝ Անդրեան, սիրել է իրեն, սակայն հիվանդացել է քաղցկեղով և մահացել, երբ ընդամենը 3 տարեկան էր։ Հիվանդ մոր կերպարը և նրա հիվանդության անունը՝ քաղցկեղ, Կոդիի գիտակցության մեջ վերափոխվել էին հրեշի՝ Կրակմենի, որը գալիս էր, երբ իրեն վատ էր զգում։ Բայց Ջեսսին ասում է, որ Կոդին ինքը կարող է կառավարել իր պարգևները, և կարող է մի հրաշալի օր Ուլիանի կինը վերադառնա նրա մոտ, դպրոցի չարաճճի տղան արթնանա տանը իր անկողնու մեջ, իսկ Մարկը հանդիպի իր որդու՝ Շոնի հետ։
Ֆիլմի նկարահանումները
Ֆիլմի նկարահանումները սկսվել են 2013 թվականի նոյեմբերի 13-ին՝ Ֆեյրհոփում, Ալաբամա նահանգում։ 2013 թվականի դեկտեմբերի 12-ին խումբը նկարահանել է տեսարանը Բարտոնի Ակադեմիայում։ Նկարահանումներն ավարտվել են 2013 թվականի դեկտեմբերի 16-ին։
Քննադատություն
Metacritic կայքում ֆիլմն ունի 68 բալ՝ հիմնված քննադատների 5 գնահատականների վրա։
Տարվա եղանակներ
Երկնակամարում Արեգակի տեսանելի դիրքին համապատասխան՝ տարին բաժանվում է չորս ժամանակաշրջանի (գարուն, ամառ, աշուն, ձմեռ)- Հյուսիսային և Հարավային կիսագնդերում տարվա եղանակներն իրար հակառակ են։ Տարվա եղանակների առաջացման և հերթափոխության պատճառը Երկրի պտտման առանցքի թեքությունն է (66°33՛) ուղեծրային հարթության նկատմամբ։ Ուղեծիրը տիեզերական տարածության մեջ Երկրի շարժման հետագիծն է. Արեգակի շուրջը այն կատարում է 365 օր 6 Ժ (1 տարի) ընթացքում։ Քանի որ ուղեծրային շարժման ընթացքում Երկրի պտտման առանցքը տարածության մեջ մնում է ինքն իրեն գրեթե զուգահեռ, ապա տարվա ընթացքում Երկիրը Արեգակի ճառագայթների ուղղության նկատմամբ հաջորդաբար հայտնվում է մեկ հյուսիսային, մեկ հարավային բևեռներով։ Ուստի Արեգակն ավելի ուժեղ է տաքացնում և լուսավորում Երկրի մերթ Հյուսիսային, մերթ Հարավային կիսագունդը, որի հետևանքով էլ Հյուսիսային կիսագնդի ամառը համընկնում է Հարավային կիսագնդի ձմռան հետ, և հակառակը։ Մարտի 21-ին Արեգակն իր տեսանելի շարժումով երկնքի Հարավային կիսագնդից անցնում է Հյուսիսային կիսագունդ՝ հատելով հասարակածի հարթությունը գարնանային գիշերահավասարի (գիշերվա և ցերեկվա տևողությունները Երկրի վրա բոլոր վայրերում հավասար են) կետում։ Երկրի Հյուսիսային Երկրի դիրքի փոփոխությունը Արեգակի ճառագայթների ուղղության նկատմամբ՝ մեկ լրիվ շրջապտույտի ընթացքում կիսագնդում սկսվում է գարունը (Հարավում՝ աշունը)։ Արեգակը 12 ժ ն է հորիզոնից վեր։ Գարնան տևողությունը 92,8 օր է։ Հունիսի 22-ին Արեգակը հասարակածի հարթությունից դեպի Հյուսիսային կիսագունդ է հեռանում առավելագույն չափով (խավարածիրը երկնային հասարակածի հետ կազմում է 22°27՛ անկյուն), և նրա ճառագայթները Երկրի վրա են ընկնում գրեթե ուղղահայաց, Երկրի 23°27՝ հյուսիսային լայնության վայրերում Արեգակը կեսօրին անցնում է հորիզոնի նկատմամբ ամենաբարձր դիրքով՝ զենիթով։ Սկսվում է ամառը (Հարավային կիսագնդում՝ ձմեռը), որը տևում է 93,6 օր։ Սեպտեմբերի 23-ին Արեգակը դարձյալ գտնվում է երկնային հասարակածում (աշնանային գիշերահավասարի կետում) և Հյուսիսային կիսագնդից անցնում է Հարավային կիսագունդ։ Սկսվում է աշունը (Հարավային կիսագնդում՝ գարունը), որը տևում է 89,8 օր։ Վերջապես, դեկտեմբերի 22-ին Արեգակը երկնային հասարակածից դեպի հարավ է հեռացած առավելագույն չափով՝ 23°27՝։ Նրա ճառագայթները թեք են ընկնում Հյուսիսային կիսագնդի վրա, և հորիզոնից վեր այն գտնվում է կարճ ժամանակ։ Սկսվում է ձմեռը (Հարավային կիսագնդում՝ ամառը), որը տևում է 89 օր։ Երբ Հյուսիսային կիսագնդում ամառ է, Երկիրը գտնվում է իր ուղեծրի արևահեռ կետի մոտակայքում, իսկ ձմռանը, ընդհակառակը, առավել մոտ է գտնվում Արեգակին։ Բայց քանի որ Երկրի ուղեծիրը քիչ է տարբերվում շրջանագծից, հեռավորության այդ փոփոխությունը քիչ է ազդում տարվա եղանակների վրա։
Կատեգորիա:Տարվա եղանակներ Կատեգորիա:Օդերևութաբանություն Կատեգորիա:Օրացույց Կատեգորիա:Ժամանակի չափման միավորներ Կատեգորիա:Կլիմայագիտություն
Անագ
Անագ, քիմիական նշանը՝ Sn (կարդացվում է՝ ստաննում), տարրերի պարբերական համակարգի 4-րդ խմբի քիմիական տարր, կարգահամարը՝ 50 , ատոմական զանգվածը՝ 118, 69։ Արտաքին էլեկտրոնային մակերևույթի կոնֆիգուրացիան 5s²5p² է։ Միացություններում անագը դրսևորում է +2 և +4 օքսիդացման աստիճաններ (վալենտականություները համապատասխանաբար՝ II և IV)։ Պոլինգի սանդղակով անագի էլեկտրաբացասականությունը կազմում է 1.96, այսինքն այն գտնվում է մետաղների և ոչ մետաղների միջև պայմանական սահմանում։ Վերջինս β ճառագայթող է, կիսատրոհման պարբերությունը շատ մեծ է՝ T1/2 = 1016•1017 տարի։ Անագը սպիտակ, արծաթափայլ, կռելի, փափուկ մետաղ է։
Պատմություն
Կոնկրետ հայտնի չէ, թե մարդն առաջին անգամ երբ է ծանոթացել անագի հետ։ Անագը և դրա համաձուլվածքները հայտնի են մարդկությանը հնագույն ժամանակներից։ Անագի մասին հիշատակվում է Հին Կտակարանի նախնական գրքերում։ Անագի և պղնձի համաձուլվածքները, այսպես կոչված անագե բրոնզները, ենթադրվում է, որ օգտագործվել են մեր թվարկությունից առաջ ավելի քան 4000 տարի առաջ։ Իսկ հենց անագ մետաղի հետ մարդը ծանոթացել է շատ ավելի ուշ՝ մեր թվարկության 800-ականներին։ Մաքուր անագից հնում պատրաստում էին սպասք և զարդեր, լայն կիրառություն ունեին բրոնզե իրերը։
Բնության մեջ
Բնության մեջ հանդիպում Է միացությունների ձևով, որոնցից կարևորը անագաքարն է (կասիտերիտ)՝ ՏոO2։ Անագը քիչ տարածված մետաղ է։ Երկրակեղևում տարածվածությամբ այն զբաղեցնում է 47-րդ տեղը (հին տվյալներով այն կազմում է երկրակեղևի զանգվածի 2•10−4-ից 2•10−4%)։ Անագի հիմնական հանքանյութը կասսիտերիտն է՝ SnO2, որը պարունակում է մինչև 78.8% անագ։ Ավելի հազվադեպ բնության մեջ հանդիպում է ստաննինը (անագե հրաքար)՝ Cu2Fe Sn S4 (27.5% Sn)։
Անագի պարունակությունը երկրակեղևում կազմում է 4.10-3 % (ըստ զանգվածի)։ Բնության մեջ անագը հանդիպում է միացությունների ձևով, որոնցից կարևորներն են անագաքարը (կասիտերիտ) և անագահրաքարը (ստանին)։ Անագը գոյություն ունի 3 բյուրեղական ձևերով։ Ամենակայունը սպիտակ կամ b-անագն է. 13, 2օC-ից ցածր ջերմաստիճաններում այն փոխակերպվում է մոխրագույն փոշու կամ I-անագի։ Որքան ցածր է ջերմաստիճանը, այնքան մեծ է այդ փոխարկման (հայտնի է «անագի ժանտախտ» անունով) արագությունը։ 161օC-ից բարձր ջերմաստիճաններում անագը փոխարկվում է փխրուն կամ g-անագի։
Բնության մեջ տարածվածությունը արտահայտվում է ստորև բերված աղյուսակում.
Հանքանյութեր
Անագի համաշխարհային պաշարները գտնվում են Հարավային Ասիայում, հիմնականում Չինաստանում, Ինդոնեզիայում, Մալազիայում և Թայլանդում։ Ինչպես նաև խոշոր հանքավայրեր կան Հարավային Ամերիկայում (Բոլիվիա, Պերու, Բրազիլիա) և Ավստրալիայում։
ԽՍՀՄ-ում անագի հանքանյութերով առավել հարուստ են Հեռավոր Արևելքի շրջանները, Անդրբայկալը, Ղազախս տանը։ ՀՍԽՀ-ում անագի երևակումներ կան Սևանի ավազանում, Հրազդանի և Ստեփանավանի շրջաններում։
Անագի հանքանյութերը բնական միներալային ագրեգատներ՝ անագի այնպիսի պարունակությամբ, որոնցից մետաղական անագ կորզելը տնտեսապես շահավետ Է։ Աևագի հիմն, միներալը կասիտերիտն է (Տո - 78, 8%), արդյունաբերական որոշ նշանակություն ունի նաև ստանիևը։ Անագի հանքանյութերի արմատական հանքավայրերը մշակվում են այն դեպքում, երբ անագի պարունակությունը կազմում է 0, 1-0, 2%, ցրոնայինները՝ 0, 02-0, 07%։
Ստացում
Անագի ստացման համար հանքաքարը նախ հարստացնում են, ապա վերականգնում ածխածնով։ Կարևոր նշանակություն ունի նաև օգտագործված անագապղինձների և սպիտակ թիթեղների վերամշակումից երկրորդային անագի ստացումը։
Ներկայումս անագի արդյունահանման համար օգտագործում են հանքեր, որտեղ դրա պարունակությունը մեծ կամ հավասար է 0.1%։
SnO2 + C = Sn + CO2
Հետո ստացված օքսիդը (SnO2) վերականգնում են էլեկտրավառարաններում ածխով կամ ալյումինով։
Ֆիզիկական հատկություններ
Անագը սպիտակ, արծաթափայլ, կռելի, փափուկ արծաթափայլ մետաղ է։ Հալման ջերմաստիճանը՝ 231, 9 °C, եռմանը՝ 2362 °C։ Հայտնի են անագի α (խտությունը՝ 5846, 6 կգ/մ3) և β (խտությունը՝ 7298, 4 կգ/մ3) ալոտրոպային ձևափոխությունները։ 13, 2 °C-ից ցածր ջերմաստիճաններում β անագը փոխակերպվում է մոխրագույն փոշու, որը կիսահաղորդչային հատկություններ ունեցող α անագն է։
Անագը սովորական պայմաններում քիմիապես կայուն Է, օդում դանդաղ խամրում է օքսիդի բարակ թաղանթով պատվելու պատճառով։ Քիմիական միացություններում անագը լինում է քառարժեք և երկարժեք։ Երկարժեք անագը հեշտությամբ օքսիդանում Է՝ վերածվելով քառարժեք անագի։ Քիմիապես կայուն է, օդում դանդաղ խամրում է օքսիդի բարակ թաղանթով պատվելու պատճառով։ Անագը հայտնի է վաղ անցյալից։ Մաքուր տեսքով այս մետաղը մարդիկ ստանում էին դեռևս մ.թ.ա. 2-րդ հազարամյակում։ Անագից պատրաստում էին զարդեր, ամանեղեն, ջրատար խողովակներ։ Անագի մասին հիշատակվում է նաև Հոմերոսի պոեմներում։
Քիմիական հատկություններ
Հալված անագը թթվածնի մթնոլորտում այրվում Է՝ առաջացնելով երկօքսիդ՝ SոՕ2, որը թթուների, հիմքերի, աղերի և վերականգնիչների ջրային նոսր լուծույթների նկատմամբ չափազանց կայուն նյութ է։
Անագը լուծվում է ալկալիների խիտ լուծույթներում՝ առաջացնելով անագային՝ H2SոO2 և անագական՝ H2SոO3 թթուների աղեր (ստանիաներ և ստանատներ)։
Թթվային լուծույթներում անագը գտնվում Է Տո+2 կամ Տո+4 կատիոնների ձևով։
Անագի և մագնեզիումի համաձուլվածքները թթվով մշակելիս առաջանում է (չնչին քանակով) անագի հիդրիդ՝ SոS4, որը անգույն, թունավոր գազ է։
Անագը հեշտությամբ միանում է ֆտորի և քլորի հետ՝ առաջացնելով SոF4 և SոCl4.
Ծծմբի հետ տաքացնելիս անագը առաջացնում է սուլֆիդներ՝ SոS, SոS2 և Sո2S3։ SոS2-ի դեղնաոսկեգույն բյուրեղները մտնում են փայտը, գիպսը և այլ իրեր ոսկեպատող ներկերի բաղադրության մեջ (թերթոսկի)։
Անագի միացություններ է առաջացնում բազմաթիվ մետաղների հետ։ Հալված ամագը հեշտությամբ թրջում է մետաղները՝ մեծացնելով նրանց դիմադրությունը կոռոզիայի նկատմամբ։ Օրգանական բազմաթիվ նյութերի հետ անագը (հատկապես քառարժեք) առաջացնում է անագօրգանական միացություններ, որոնք թունավոր նյութեր են։
«Անագի ժանտախտ»
«Անագի ժանտախտ»ը թանգարանային հիվանդություն է, անագե իրերի քայքայումը ցածր ջերմաստիճաններում։ Սովորական, սպիտակ անագը՝ β անագը, 13, 2 °C-ից ցածր ջերմաստիճաններում անկայուն է և դանդաղ փոխարկվում է (-33 °C–ում շատ արագ) մի այլ ալոտրոպային ձևափոխության՝ մոխրագույն կամ α անագի։ Փոխարկման հետևանքով անագի ծավալը խիստ աճում է (25, 6 %) և անագե իրը դառնում է փոշի։
Մոխրագույն անագի առկայությունը «վարակիչ» է և արագացնում է «հիվանդության» ընթացքը, (այստեղից էլ «Անագի ժանտախտ» անվանումը)։ «Անագի ժանտախտ»ով ավելի հաճախ են «հիվանդանում» չտաքացվող շենքերում (եկեղեցիներ, թանգարաններ և այլն) պահվող անագե իրերը՝ հին երգեհոններ, ամանեղեն, զարդեր և այլն։
Հետաքրքիր փաստեր
1912 թվականին կործանվել է անգլիացի բևեռախույզ Ռ. Սկոտի անտարկտիկական արշավախումբը, որովհետև նավը մնացել էր առանց վառելանյութի ։ Հեղուկ վառելանյութը պահված էր անագով զոդված անոթներում, իսկ անագը սաստիկ ցրտերից «հիվանդացել», փոշիացել էր, և վառելիքը լցվել էր ծովը։
«Անագի ժանտախտը» կոչվում է նաև «անագի թանգարանային հիվանդություն», որովհետև դրանով առավել հաճախ «հիվանդանում» են չջեռուցվող շենքերում պահվող անագե իրերը։ Տվյալ երևույթը կանխելու համար սպիտակ անագին ավելացնում են բիսմուտ, կապար և անտիմոն, որոնք կտրուկ դանդաղեցնում են անագի այդ վտանգավոր փոխարկումը։
Իզոտոպներ
Բնական անագը կազմված է ստաբիլ նուկլիդներից հետևյալ ատոմային թվերով՝ 112 (կազմում է զանգվածի 0.096%-ը), 114 (0.66%), 115 (0.35%), 116 (14.3%), 117 (7.61%), 118 (24.03%), 119 (8.58%), 120 (32.85%), 122 (4.72%) և մեկ թույլ ռադիոակտիվ նուկլիդից՝ 124Sn (5.94%)։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Թեթև մետաղներ Կատեգորիա:Անագ
Արիել (արբանյակ)
Արիել (Ariel), Ուրանի 27 արբանյակներից մեծությամբ չորրորդը։ Այն պտտվում է մոլորակի շուրջ Ուրանի ուղեծրին համարյա ուղղահայաց ուղեծրով՝ գտնվելով մոլորակի հասարակածային հարթության մեջ։ Արիելը հայտնաբերվել է Ուիլիամ Լասսելի կողմից 1851 թվականի հոկտեմբերին և անվանվել է երկու տարբեր գրական ստեղծագործություններում հանդես եկող կերպարների անունով։
Ուրանի հինգ մեծ գնդաձև արբանյակներից Արիելը երրորդն է և երկրորդն է մոլորակից հեռավորությամբ։ Արբանյակը հավանաբար կազմված է սառցի և ապարների հավասար մասերից։ Ինչպես և Ուրանի այլ արբանյակները, Արիելը հավանաբար ձևավորվել է ակկրեցիոն սկավառակից, որը շրջապատում էր մոլորակը նրա ձևավորման սկզբնական շրջանում, և ինչպես և այլ մեծ արբանյակները, այն հավանաբար դիֆերենցացված է, ունի ապարներից կազմված արտաքին կեղև, որը շրջապատում է սառցե մանտիան։ Արիելի մակերևույթը բարդ կազմություն ունի, այն կազմված է բազմաթիվ խառնարաններից, որոնք հատում են լեռնաշղթաներ, կիրճեր և դարավանդներ։ Մակերևույթը պարունակում է ավելի հին երկրաբանական ակտիվության նշաններ, քան մյուս Ուրանի արբանյակների մոտ է, որի ամենահավանական պատճառը մակընթացային տաքացումն է։
Հայտնաբերումը և անվանում
Ուիլիամ Լասսելը, հայտնաբերելով արբանյակը 1851 թվականի հոկտեմբերի 24-ին, անվանել է այն երկնքի ոգու անունով, որը ներկայացված է Ալեքսանդր Փոփի «Խոպոպի առևանգումը» և Վիլյամ Շեքսպիրի «Փոթորիկ» պիեսներում։
Արիելը և նրանից մի փոքր մեծ Ուրանի արբանյակ Ումբրիելը հայտնաբերվել են Լասսելի կողմից միևնույն օրը ։ Սակայն Ուիլիամ Հերշելը, ով 1787 թվականին հայտնաբերել էր Ուրանի ամենամեծ երկու արբանյակներ Տիտանիան և Օբերոնը, նշում էր, որ դիտարկել է ևս չորս արբանյակներ մոլորակի շուրջը, այս դիտարկումը, սակայն, այդպես էլ չի հաստատվել, և այժմ այն համարվում է շինծու  ։
Ուրանի բոլոր արբանյակներն անվանվել են Վիլյամ Շեքսպիրի ստեղծագործությունների և Ալեքսանդր Փոփի Խոպոպի առևանգումը պիեսի կերպարների անուններով։ 1852 թվականի դրությամբ Ուրանի բոլոր չորս հայտնի արբանյակների անվանումները առաջարկվել են Ջոն Հերշելի կողմից Լասսելի խնդրանքով ։ Արիելն անվանվել է Խոպոպի առևանգումը պիեսում գործող սիլֆի, ինչպես նաև Վիլյամ Շեքսպիրի Փոթորիկ պիեսում Պրոսպերոյին ծառայող ոգու անունով ։
Արբանյակը նշանակվում է նաև Uranus I պայմանական անվանումով ։
Ուղեծիր
Արիելը, ինչպես և Ուրանը, պտտվում է Արեգակի շուրջ հորիզոնական վիճակում, այսինքն, ժամանակ առ ժամանակ ուղիղ դեպի Արեգակն են ուղղված նրա մեկ հյուսիսային, մեկ հարավային կիսագնդերը։ Սա նշանակում է, որ արբանյակը ունի արտակարգ երկար սեզոնային շրջաններ, Արիելի բևեռները գտնվում են մշտական գիշերվա կամ մշտական ցերեկվա վիճակում, որը փոխվում է Ուրանի ամեն տարին մեկ անգամ (42 Երկրային տարի), ընդ որում Արեգակը գտնվում է զենիթին մոտ ամեն արևադարձի ժամանակ ։ Վոյաջեր-2 ԱՄԿ-ի անցման ժամանակը համընկնում էր հարավային կիսագնդի 1986 թվականի ամառային արևադարձի հետ, և այդ ժամանակ համարյա ամբողջ հյուսիսային կիսագունդը լուսավորված չէր։ Ամեն 42 տարին մեկ անգամ՝ Ուրանի գիշերահավասարի դեպքում, երբ նրա հասարակածային հարթությունը հատվում է Երկրինի հետ, Երկրից հնարավոր է դառնում դիտարկել Ուրանի արբանյակների փոխադարձ ծածկումներ։ Մի քանի այսպիսի երևույթներ դիտարկվել են 2007-2008 թվականներին, որոնցից մեկն էր Ումբրիելի կողմից Արիելի ծածկումը 2007 թվականի օգոստոսի 17-ին ։
Ներկա պահին Արիելը չի ներգրավված որևիցե ուղեծրային ռեզոնանսի մեջ Ուրանի այլ արբանյակի հետ։ Նախկինում այն հավանաբար եղել է 5:3 ռեզոնանսի մեջ Միրանդայի հետ, որը դարձել է Միրանդայի ընդերքի տաքացուման պատճառներից մեկը (այնուամենայնիվ, տվյալ պարագայում Ումբրիելի Միրանդայի հետ 1:3 ռեզոնանսը մոտ երեք անգամ ավելի մեծ ազդեցություն կարող էր ունենալ )։ Արիելը, հնարավոր է, ունեցել է 4:1 ռեզոնանս Տիտանիայի հետ, որից այն հետագայում դուրս է ընկել ։ Ուրանի արբանյակների համար միջին շարժման ռեզոնանսներից դուրս գալը ավելի հեշտ է, քան Յուպիտերի կամ Սատուրնի արբանյակների համար, սա պայմանավորված է Ուրանի ավելի փոքր սեղմվածությամբ ։ Այս ռեզոնանսը, որը հավանաբար տեղի է ունեցել մոտ 3,8 միլիարդ տարի առաջ, հավանաբար մեծացրել է Արիելի ուղեծրային էքսցենտրիսիտետը՝ առաջացնելով մակընթացային շփում Ուրանի մակընթացային ուժերի ազդեցության տակ։ Սա կարող էր ավելացնել արբանյակի ներքին ջերմությունը ավելի քան 20 Կելվինով ։
Կազմություն և ընդերքի կառուցվածք
Արիելը մեծությամբ Ուրանի արբանյակներից չորրորդն է, և ըստ գնահատականների իր զանգվածով երրորդն է (այժմ դիտարկման սխալանքների պատճառով հնարավոր չէ ճշգրիտ գնահատել Արիելի և Ումբրիելի զանգվածները )։ Արբանյակի խտությունը կազմում է 1,66 գ/սմ3, ինչը ցույց է տալիս, որ նրա կազմության մեջ սառույցը և խիտ ոչ-սառցային նյութերը մոտավորապես հավասար մասեր են կազմում ։ Այս ոչ-սառցային նյութերը կարող են ներկայացված լինել ապարներով և ածխածնային միացություններով, ներառյալ օրգանական միացությունները, որոնց անվանում են թոլիններ ։ Ջրային սառույցի առկայությունը Արիելի վրա հաստատվել է ինֆրակարմիր սպեկտրոսկոպիկ դիտարկումներով, որոնց արդյունքում արբանյակի մակերևույթին հայտնաբերվել է կրիստալին ։ Ջրային սառույցի կլանման երիզներն Արիելի առջևի կիսագնդում ավելի հզոր են, քան հետինում ։ Այս ասիմետրիկության պատճառն առայժմ անհայտ է, սակայն այն կարող է կապված լինել Ուրանի մագնիսոլորտի լիցքավորված մասնիկների կողմից ռմբակոծության հետ, որը ավելի ուժեղ է հետին կիսագնդում (պլազմայի պտտման պատճառով) ։ Լիցքավորված մասնիկները, հարվածում են սառույցին և ցնդեցնում այն, ինչի արդյունքում սառույցում որպես գազային հիդրատներ փակված մեթանը ցնդում է՝ ավելի մուգ ածխածնով հարուստ մնացորդները թողնելով մակերևույթին ։
Ջրից բացի միակ մյուս միացությունը, որի առկայությունը Արիելի մակերևույթի վրա հաստատվել է ինֆրակարմիր սպեկտրոգրաֆիայի միջոցով, ածխածնի երկօքսիդն է (CO2), որը հիմնականում տեղաբաշխված է արբանյակի հետին կիսագնդում։ Արիելի մոտ գրանցվել է CO2 միացության ամենամեծ պարունակությունը Ուրանի բոլոր արբանյակների միջև, և մոլորակի առաջին արբանյակն էր, որի վրա հայտնաբերվել է այս միացությունը ։ Ածխածնի երկօքսիդի ծագումը արբանյակի վրա ամբողջությամբ պարզ չէ։ Այն կարող էր առաջանալ տեղում կարբոնատներից կամ այլ օրգանական միացություններից, մագնիսոլորտի լիցքավորված մասնիկների ռմբակոծության ազդեցության տակ, կամ արեգակնային ուլտրամանուշակագույն ճառագայթման ազդեցության հետևանքով։ Այս վարկածը կարող է բացատրել այս նյութի ոչ սիմետրիկ բաշխումը արբանյակի մակերևույթին, քանի որ հետին կիսագունդը ենթարկվում է ավելի ինտենսիվ ռմբակոծության մագնիսոլորտի մասնիկների կողմից, քան առջևինը։ Ածխածնի երկօքսիդի մեկ այլ հնարավոր աղբյուր կարող են լինել նաև նախկինում Արիելի ջրային սառույցի մեջ պարփակված CO2 գազի արտանետումները։ Ընդերքից CO2 արտանետումը կարող է կապված լինել նախկինում արբանյակի երկրաբանական ակտիվության հետ ։
Ընդունելով ի գիտություն արբանյակի չափերը, ապար/սառույց հարաբերությունը և այնտեղ աղերի և ամոնիակի հնարավոր գոյությունը՝ ենթադրվում է, որ Արիելի ընդերքը հավանաբար բաժանված է ապարներից կազմված միջուկից, որը շրջապատված է սառցե մանտիայով ։ Եթե այս ենթադրությունը ճիշտ է, ապա միջուկի շառավիղը (372 կմ) կազմում է արբանյակի շառավղի 64%, իսկ զանգվածը արբանյակի ամբողջ զանգվածի մոտ 56%-ը. այս ցուցանիշները հաշվարկվել են արբանյակի կազմության հիման վրա։ Ճնշումը Արիելի միջուկի կենտրոնում կազմում է մոտ 0,3 ԳՊա (3 կբար) ։ Սառցե մանտիայի կազմությունը դեռևս անհայտ է, սակայն անդրմակերևութային օվկիանոսի առկայությունը համարվում է անհավանական ։
Ալբեդոն և գույն
Արիելը Ուրանի արբանյակներից ամենապայծառն է ։ Նրա մակերևույթն ունի հակադրության ալիքի էֆեկտ. անդրադարձումը նվազում է 53%-ից 0° դիտարկման ժամանակ (երկրաչափական ալբեդո) մինչև 35% մոտ 1° շեղման դեպքում։ Արիելի Բոնդի ալբեդոն մոտ 23% է, ամենամեծ արժեքը Ուրանի արբանյակների միջև ։ Արբանյակի մակերևույթը ընդհանուր առմամբ չեզոք գույն ունի ։ Հնարավոր է, որ կա ասիմետրիա առջևի և հետին կիսագնդերի միջև, վերջինս մոտ 2%-ով ավելի կարմիր է, քան առաջնայինը (գույնը բացահայտվել է Վոյաջերի ֆիլտրերից ստացված կանաչ (0,52 - 0,59 μմ) և մանուշակագույն (0,38 - 0,45 μմ) ֆիլտրների համադրությունից )։ Արիելի մակերևույթը հիմնականում ցույց չի տալիս որևէ կապ ալբեդոյի և երկրաբանության հետ մի կողմից և գույնի հետ մյուս կողմից։ Օրինակ, կիրճերը ունեն նույն գույնը, ինչ խառնարաններով ծածկված մակերևույթը։ Սակայն պայծառ հարվածային նստվածքները որոշ երիտասարդ խառնարանների մոտ մի փոքր ավելի կապույտ գույն ունեն  ։ Մակերևույթի վրա կան նաև մի քանի կապույտ կետեր, որոնք չեն պատկանում հայտնի մակերևույթի առանձնահատկություններին ։
Մակերևույթի առանձնահատկություններ
Արիելի դիտարկված մակերևույթը կարող է բաժանվել երեք տիպի շրջանների՝ խառնարանացված լանդշաֆտ, կտրտված լանդշաֆտ և հարթավայրեր ։ Մակերևույթի հիմնական առանձնահատկություններն են հարվածային խառնարանները, կիրճերը, զառիթափները, լեռնաշղթաները և իջվածքները ։
Խառնարանացված լանդշաֆտը, որ ծածկված է բազմաթիվ հարվածային խառնարաններով, գտնվում է Արիելի հարավային բևեռի շրջակայքում։ Այն արբանյակի ամենահին և երկրաբանորեն տեսանելի մասն է ։ Այս տարածքը ծածկված է էսկարպների, կիրճերի (գրաբեններ) ցանցով և նեղ լեռնաշղթաներով, որոնք հիմնականում տարածված են Արիելի միջին հարավային լայնություններում ։ Կիրճերը, որոնց անվանում են չասմաներ, հավանաբար իրենցից ներկայացնում են գրաբեններ, որոնք առաջացել են ձգման տեկտոնիկայի արդյունքում, ինչը արդյունք է արբանյակի ընդերքում մեծ մասշտաբի լարումների, որոնք էլ իրենց հերթին կարող էին առաջանալ ջրի (կամ հեղուկ ամոնիակի) սառույց դառնալու հետևանքով ։ Այս կիրճերը ունեն մոտ 15 - 50 կմ լայնություն և ուղղված են հիմնականում արևելյան կամ հյուսիսարևելյան ուղղությամբ ։ Շատ կիրճերի հատակները մի փոքր ուռուցիկ են և բարձրանում են մոտ 1 - 2 կմ ։ Երբեմն հատակները առանձնացվում են կիրճերի պատերից ակոսներով, որոնք ունեն մինչև 1 կմ լայնություն ։ Ամենամեծ գրաբեններն իրենց պատերի երկայնքով ունեն ակոսներ, որոնք սահամնագծում են ուռուցիկ հատակը, որ անվանում են հովիտ ։ Ամենաերկար կիրճն Կաչինա չասման է, որն ունի ավելին քան 620 կմ երկարություն (այս չասման շարունակվում է Արիելի այն մասերում, որոնք Վոյաջեր 2 կայանը չի լուսանկարել)  ։
Մակերևութի երկրորդ հիմնական տեսակը կտրտված լանդշաֆտն է, որը պարունակում է հարյուրավոր կիլոմետր ձգվող լեռնաշղթաներ և ակոսներ։ Այն շրջապատում է խառնարանացված լանդշաֆտը և ունի բազմանկյունների ձև։ Ամեն ակոսի մեջ, որոնք կարող են ունենալ 25-ից 70 կմ լայնություն, կան առանձին լեռնաշղթաներ և իջվածքներ որոնք ունեն մինչև 200 կմ երկարություն և իրարից առանձնացված են 10 - 35 կմ-ով։ Կտրտված լանդշաֆտի ակոսները հաճախ կազմում են կիրճերի շարունակություն։ Այստեղից կարելի է ենթադրել, որ դրանք կարող են լինել գրաբենների դեֆորմացված եզրային մասերը, որոնք ձևափոխվել են տարբեր երևույթների ազդեցության տակ ։
Արիելի մակերևույթի վրա դիտարկված ամենաերիտասարդ ձևը հարթավայրերն են. դրանք համեմատաբար ցածրադիր հարթ տարածքներ են, որոնք ամենայն հավանականությամբ ձևավորվել են երկար ժամանակի ընթացքում՝ դատելով նրանց խառնարանացման աստիճանից ։ Հարթավայրերը գտնվել են կիրճերի հատակներում, ինչպես նաև խառնարանացված լանդշաֆտի կենտրոնում գտնվող մի քանի անսովոր իջվածքներում ։ Վերջիններս խառնարանացված տարածքներից առանձնացված են կտրուկ սահմաններով, որոնք որոշ դեպքերում ունեն կտրտված եզրեր ։ Հարթավայրերի առաջացման ամենահավանական պատճառներն են հրաբխային երևույթները. սրա մասին է խոսում նրանց երկրաչափությունը, որը նման է երկրային վանահաձև հրաբուխներին։ Նրանց ճիշտ երկրաչափական ձևը խոսում է նաև այն մասին, որ արտանետված նյութը չափազանց մածուցիկ է եղել, հավանաբար գերսառը ջուր-ամոնիակ լուծույթ, նաև հնարավոր է պինդ սառույցի հրաբխայնություն ։ Հնարավոր կրիոլավայի հոսքերի հաստությունը գնահատվում է մոտ 1 - 3 կմ ։ Կիրճերը, հետևաբար, պետք է ձևավորված լինեին Արիելի կեղևի էնդոգենիկ ձևավորման ժամանակ ։
Արիելը, ըստ հետազոտությունների, ծածկված է խառնարաններով հավասարաչափորեն, ի տարբերություն Ուրանի այլ արբանյակներին, մակերևույթի վրա մեծ խառնարանների սակավությունը (Մակերևույթի վրա 30 կմ և ավելի մեծ խառնարանների խտությունը կազմում է 20-70 միլիոն կմ2 վրա, մինչդեռ Օբերոնի կամ Ուբրիելի վրա այս ցուցանիշը մոտ 1800 է ) խոսում է այն մասին, որ մակերևույթը ձևավորվել է ոչ Արեգակնային համակարգի ձևավորման ժամանակներում, ինչը նշանակում է, որ Արիելի մակերևույթը ամբողջությամբ փոփոխվել է իր պատմության ինչ-որ պահին ։ Անցյալում Արիելի երկրաբանական ակտիվությունը հավանաբար կապված է եղել մակընթացային տաքացման հետ այն ժամանակ, երբ արբանյակի ուղեծիրը ավելի էքսցենտրիկ էր, քան այժմ ։ Արիելի վրա դիտարկված ամենամեծ խառնարանն է Յանգուրը, որի անկյունագիծն ունի ընդամենը 78 կմ երկարություն , և որը կրում է լուրջ դեֆորմացման հետքեր։ Արիելի բոլոր մեծ խառնարանները ունեն հարթ հատակներ և կենտրոնական պիկեր, նրանցից որոշներն էլ շրջապատված են ավելի բաց գույն ունեցող արտանետված բեկորներով։ Խառնարաններից շատերը բազմանկյուն ձև ունեն, ինչը վկայում է, որ նրանց ձևավորումը անցել է նախկինում գոյություն ունեցող առանձնահատկությունների ֆոնին։ Խառնարանացված հարթավայրերում կան մի քանի մեծ (մոտ 100 կմ տրամագծով) ավելի պայծառ հետքեր, որոնք կարող են լինել հարվածային խառնարանների մնացորդներ։ Եթե սա ճշմարիտ է, ապա նրանք կարող են նման լինել Յուպիտերի արբանյակ Գանիմեդի վրա հայտնաբերված պալիմպսեստներին ։ Կարծիք կա, որ 245 կմ տրամագծով հսկայական շրջանաձև իջվածքը, որը գտնվում է 10°S 30°E կոորդինատներում, հարվածային խառնարանի մնացորդ է ։
Ծագումը և էվոլյուցիան
Համարվում է, որ Արիելը առաջացել է Ուրանի շուրջ գոյություն ունեցած ակկրեցիոն սկավառակից կամ ենթամիգամածությունից։ Գազի և փոշու այս սկավառակը կա՛մ գոյություն է ունեցել մոլորակի կազմավորումից հետո որոշ ժամանակվա ընթացքում, կա՛մ ստեղծվել է մոլորակի հետ ինչ-որ մարմնի հսկայական բախման հետևանքով, որն էլ հենց Ուրանին տվել է նրա մեծ առանցքի թեքումը ։ Այս սկավառակի ճշգրիտ կազմությունը հայտնի չէ, սակայն Արիելի և Ուրանի մյուս արբանյակների համեմատաբար մեծ խտությունը, որ ավելին է, քան Սատուրնի արբանյակներինը, խոսում է այն մասին, որ այն ամենայն հավանականությամբ պարունակում էր քիչ քանակով ջուր (օրինակ, Սատուրնի արբանյակ Թետիսն ունի 0.97 գ/սմ3 խտություն, ինչը նշանակում է, որ այն ավելին քան 90%-ով կազմված է ջրից )։ Այս սկավառակում կարող էին պարունակվել զգալի քանակներով ածխածին և ազոտ, ածխածնի մոնօքսիդի և N2 տեսքով (ոչ որպես մեթան և ամոնիակ) ։ Այսպիսի ենթամիգամածության մեջ ձևավորված արբանյակները կպարունակեին ավելի քիչ քանակով ջրային սառույց (CO և N2 խառնուրդներով, որպես կլատրատներ) և ավելի շատ քանակով քարեր, ինչով կբացատրվի մեծ խտությունը ։
Ակկրեցիոն գործընթացները հավանաբար շարունակվել են մի քանի հազար տարիներ՝ մինչև արբանյակի ամբողջական ձևավորումը ։ Համաձայն ստեղծված մոդելների՝ ակկրեցիոն գործընթացների ժամանակ տեղի ունեցած բախումները տաքացրել են Արիելի արտաքին շերտը՝ հասցնելով ջերմաստիճանը մինչև մոտ 195 Կ 31 կմ խորության վրա ։ Ձևավորման ավարատից հետո անդրկեղևյան մասերը սառել են, մինչդեռ Արիելի ընդերքը տաքացել է ապարներում գտնվող ռադիոակտիվ էլեմենտների տրոհման պատճառով ։ Մակերևույթին մոտ շերտերը սեղմվում էին, մինչդեռ ընդերքը ընդարձակվում էր։ Սա ստեղծեց մեխանիկական լարվածություն արբանյակի կեղևում, որը կարող էր հասնել 30 ՄՊա, որի արդյունքում էլ առաջացել են ճեղքերը ։ Այսօր արբանյակի վրա դիտարկվող ակոսները և կիրճերը կարող էին լինել այս գործընթացների հետևանքները, որոնք շարունակվում էին մոտ 200 միլիոն տարի ։
Սատուրնի արբանյակ Դիոնայի (որը ունի Արիելի չափերը, խտությունը և մակերևույթի ջերմաստիճանը) ջերմային մոդելավորումը ցույց է տալիս, որ պինդ ապարների կոնվեկցիան Արիելի մոտ կարող էր տևել միլիարդավոր տարիներ, և որ նրա կեղևին մոտ արբանյակի ձևավորումից հետո հարյուրավոր միլիոն տարիների ընթացքում կարող էր լինել ավելին քան 173 Կ (ամոնիակի հալման ջերմաստիճան) ջերմաստիճան, իսկ միջուկին մոտ, միլիարդավոր տարիների ընթացքում ։
Դիտարկումները և հետազոտություններ
Արիելի տեսանելի մեծությունը 14,4 է, որը նույնն է, ինչ Պլուտոնինն է պերիհելիում։ Այնուամենայնիվ, եթե Պլուտոնը հնարավոր է դիտարկել 30 սմ բացվածքով աստղադիտակով , Արիելն Ուրանի փայլին մոտ գտնվելու պատճառով հաճախ անտեսանելի է նաև 40 սմ բացվածքով աստղադիտակներից ։
Արիելի՝ մոտիկից կատարված միակ լուսանկարներն ստացվել են Վոյաջեր-2 ավտոմատ միջմոլորակայնի կայանից, որը լուսանկարել է արբանյակն Ուրանի մոտով անցման ժամանակ՝ 1986 թվականի հունվարին։ Վոյաջեր-2 կայանի ամենամոտ անցումը Արիելի մոտով եղել է 127000 կմ հեռավորության վրա, ինչը զգալիորեն ավելի քիչ է, քան Ուրանի այլ արբանյակների դեպքում, բացի Միրանդայից ։ Արիելի լավագույն լուսանկարների ճշտությունը կազմում է մոտ 2 կմ ։ Լուսանկարները ներառում են մակերևույթի մոտ 40%, սակայն միայն 35%-ն է լուսանկարվել երկրաբանական քարտեզագրման և խառնարանների հաշվարկման համար բավարար որակով ։ ԱՄԿ-ի անցման ժամանակ Արիելի հարավային կիսագունդը, ինչպես և բոլոր մյուս արբանյակներինը, ուղղված էր դեպի Արեգակը, և հետևաբար հյուսիսային (մութ) կիսագունդը հնարավոր չի եղել հետազոտել ։ Այլ տիեզերական սարք դեռևս չի այցելել Ուրանի համակարգ, և այս պահին ոչ մի այլ առաքելություն չի նախատեսվում ։ Կասինի-Հյուգենս ԱՄԿ-ի ուղարկումը դեպի Ուրան գնահատվել է նրա առաքելության երկարացման փուլերի նախագծման ժամանակ ։ Այն կհասներ Ուրանի համակարգ մոտ քսան տարի Սատուրնի համակարգից հեռանալուց հետո ։
Անցումներ
2006 թվականի հուլիսի 26-ին Հաբլ տիեզերական աստղադիտակը լուսանկարել է Արիելի անցումը Ուրանի վրայով, որի ընթացքում արբանյակի շողքը ընկնում էր մոլորակի վրա և լավ երևում էր ամպերի ֆոնին։ Այսպիսի երևույթները հազվագյուտ են և առաջանում են միայն մոլորակի գիշերահավասարների ժամանակ, քանի որ արբանյակի ուղեծրային հարթությունն Ուրանի Արեգակի շուրջ ուղեծրային հարթության նկատմամբ թեքված է 98°-ով ։ Մեկ այլ անցում գրանցվել է 2008 թվականին Եվրոպական հարավային աստղադիտարանի կողմից ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուրանի արբանյակներ Կատեգորիա:1851 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ
Պլաստիկ աղտոտում
Պլաստիկ աղտոտում, պլաստմասե արտադրանքի կուտակման գործընթացը շրջակա միջավայրում, որը բացասաբար է ազդում վայրի բնության, վայրի կենդանիների և մարդկանց կենսամիջավայրի վրա  ։ Ներկայում շրջակա միջավայր են ներթափանցում մեծ քանակությամբ պլաստիկ թափոններ, այսպես, հետազոտությունները  թույլ են տվել ենթադրել, որ ծովային թռչունների 90 %-ի մարմինները պլաստիկ են պարունակում ։
Կան պլաստիկ աղտոտման տարբեր տեսակներ և ձևեր։ Պլաստիկ աղտոտումը բացասաբար է ազդում Երկրի մակերևույթի, ջրային ուղիների և օվկիանոսների վրա։ Պլաստիկ աղտոտվածության նվազեցման ուղղությամբ աշխատնքներ են տարվում տարբեր շրջաններում, որոնք ներառում են մեկանգամյա օգտագործման պլաստմասսաների օգտագործումը նվազեցնելու և դրանց վերամշակումը խրախուսելու փորձերը ։ 2020 թվականի դրությամբ արտադրվող պլաստիկի գլոբալ զանգվածը գերազանցում է ցամաքային և ծովային բոլոր կենդանիների կենսազանգվածը միասին վերցրած ։ Բազելի կոնվենցիայի վերաբերյալ 2019 թվականի մայիսին ընդունված ուղղումը կարգավորում է պլաստիկ թափոնների արտահանումը/ներմուծումը, որը հիմնականում նախատեսված է զարգացած երկրներից զարգացող երկրներ պլաստիկ թափոնների առաքումը կանխելու համար, և ներկայում գրեթե բոլոր երկրները միացել են այդ համաձայնագրին  ։ 2022 թվականի մարտին Նայրոբիում 175 երկրներ պարտավորվել են իրավաբանորեն պարտադիր համաձայնագիր կնքել՝ մինչև 2024 թվականի վերջ պլաստիկի աղտոտմանը վերջ տալու նպատակով ։
Պլաստիկ աղտոտման տարածումը կապված է պլաստմասսայի ցածր գնի և ամրության հետ, ինչպես նաև ներկայում որոշ ոլորտնևոմ այդ նյութի անփոխարինելի լինելը, ինչը որոշում է մարդու կողմից դրա օգտագործման բարձր մակարդակը ։ 2018 թվականին ամբողջ աշխարհում տարեկան արտադրվում է մոտ 380 մլն տոննա պլաստիկ։ Ընդհանուր առմամբ, 1950 թվականից մինչև 2018 թվականը արտադրվել է մոտ 6,3 մլրդ տոննա պլաստիկ, որից վերամշակվել է մոտ 9 %, իսկ այրվել է՝ 12 % ։ Մոլորակի պլաստիկ աղտոտման համաշխարհային առաջատարներն են Coca-Cola, PepsiCo և Nestlé ընկերությունները ։ Արտադրվող պլաստիկ թափոնների քանակն ավելացել է COVID-19-ի ժամանակ՝ պաշտպանության միջոցների և փաթեթավորման նյութերի աճող պահանջարկի պատճառով ։ Ավելի մեծ քանակությամբ պլաստիկ է հայտնվել օվկիանոսում, հատկապես պլաստիկ բժշկական թափոնների և դիմակներ ։ Տվյալները ցույց են տալիս, որ պլաստիկ արդյունաբերությունը փորձում է օգտվել միանգամյա օգտագործման դիմակների և բժշկական այլ իրերի պահանջարկից, որպեսզի ավելացնի մեկանգամյա պլաստիկի արտադրությունը   ։
Տիպեր
Պլաստիկ աղտոտումը ներկայացված է բազմաթիվ ձևերով, այդ թվում՝ ջրամբարների խցանումները (թափոնների արտանետումը գետեր, լճեր, ծովեր, օվկիանոսներ), ջրի աղտոտումը պլաստիկ մասնիկներով, պլաստիկ ցանցերով և այլն։ Ամեն տարի արտադրվող պլաստմասե իրերի մեծ քանակությունը նախատեսված է մեկանգամյա օգտագործման համար, դրանք են մեկանգամյա փաթեթավորման համար նախատեսված իրերը կամ այն ապրանքները, որոնք սովորաբար դեն են նետում մեկ տարվա ընթացքում ։ Հաճախ սպառողները տարբեր տեսակի պլաստիկ ապրանքներն օգտագործում են մեկ անգամ, ապա դեն են նետում կամ փոխարինում։
Միկրոպլաստիկ փոշին հայտնվում է տոպրակների և շշերի քայքայման հետևանքով, լվացքի ժամանակ, երբ սինթետիկ հագուստի մանրաթելերը շերտազատում են և տարածվում են շուրջը կամ ընկնում են կոյուղու մեջ, ապա միկրոպլաստիկները հայտնվում են գյուղատնտեսական դաշտերում կամ ծովերում և այլն։ Միկրոմասնիկները կարող են մեկ շաբաթ սավառնել օդում և, հետևաբար, տարածվում են հսկայական հեռավորությունների վրա՝ անցնելով մայրցամաքներ և օվկիանոսներ։
Հետազոտությունը ցույց է տվել, որ օդով տեղափոխվող միկրոմասնիկների 84 տոկոսը բարձրանում են միջքաղաքային ավտոճանապարհներից և արագընթաց մայրուղիներից․ դա անվադողերի բնական մաշվածության արդյունքն է։ Եվս 11 %-ն օդ է բարձրանում օվկիանոսի մակերևույթից։ Այսպես, ԱՄՆ-ի արևմտյան հատվածի վրա օդում մշտապես սավառնում է 1100 տոննա միկրոպլաստիկ, որը նստում և թունավորում է նույնիսկ քաղաքակրթությունից հեռու տարածքները։
Պլաստիկ աղտոտումը երբեմն առաջացնում է պլաստիկ անձրև՝ թթվային անձրևի նոր տեսակ (նման թունավոր տեղումներ եղել են ոչ միայն ԱՄՆ-ում, այլև այլ երկրներում) ։
Ծավալներ
ԱՄՆ-ի շրջակա միջավայրի պահպանության գործակալության տվյալների համաձայն՝ 2011 թվականին պլաստմասսաները կազմել են կոշտ կենցաղային թափոնների ավելի քան 12 %-ը (1960-ականներին պլաստմասսաները կազմում էին կոշտ կենցաղային թափոնների 1 %-ից պակաս)։
Պլաստիկ աղտոտումն ամբողջ աշխարհում առկա թափոնների նվազեցման մեծ խնդրի մի մասն է. վերլուծական հաշվետվությունների համաձայն՝ տարեկան աշխարհում արտանետվում է 2 մլրդ տոննա կոշտ կենցաղային թափոն, որից գրեթե կեսը՝ 44 %-ը, օրգանական և սննդի աղբ է, ևս 17 %-ը՝ թուղթ և ստվարաթուղթ, իսկ պլաստիկ թափոնները կազմում են շուրջ 12 %։ Շոտլանդական Zero Waste Scotland բնապահպանական կազմակերպության հաշվարկներով՝ արտադրվող սննդամթերքի թափոնների ածխածնային հետքը կարող է ավելի բարձր լինել, քան պլաստիկինը ։
Հող
Տարբեր տեխնոլոգիաներով պատրաստված պլաստմասսայե արտադրանքների քայքայման միջին ժամանակը կազմում է 400-ից մինչև 700 տարի։ Պոլիէթիլենային տոպրակները, որոնք ամեն օր օգտագործում են մարդիկ, բնության մեջ քայքայվում են 100-ից մինչև 200 տարում։ Դա պլաստիկ արտադրանքի ամրության և դիմացկունության հակառակ կողմն է, ընդ որում՝ ապակե շիշը կարող է քայքայվել մինչև 1 մլն տարի ։
Հիմնական մտավախությունները կապված են այն բանի հետ, որ պլաստմասսաները, ընկնելով գետնին, քայքայվում են մանր մասնիկների և կարող են շրջակա միջավայր արտանետել քիմիական նյութեր, որոնք ավելացվել են դրանց արտադրության ժամանակ։ Դա կարող է լինել քլոր, տարբեր քիմիական նյութեր, ինչպիսիք են թունավոր կամ քաղցկեղածին հակաբորբոքային նյութերը։ Այդ քիմիկատները կարող են հայտնվել գրունտային ջրերի կամ այլ մոտակա աղբյուրների ջրերի մեջ, ինչը կարող է լուրջ վնաս հասցնել նրանց, ովքեր խմում են այդ ջուրը։
Բացի այդ, այսպես կոչված, կենսաքայքայվող պլաստիկը քայքայման ընթացքում կարող է անջատել մեթան, որը շատ ուժեղ ջերմոցային գազ է, և զգալիորեն նպաստում է գլոբալ տաքացմանը ։
Պոլիգոններում տեղավորված պլաստիկը ոչ մի վտանգ չի ներկայացնում, քանի որ պոլիգոնը հատուկ ինժեներական կառույց է, որը ստեղծվում է շրջակա միջավայրի և մարդու առողջության պաշտպանության համար ու խոչընդոտում է այդ թվում հողի և ստորգետնյա ջրերի աղտոտմանը ։
Վնասի մեծ մասը հասցնում է հենց այն պլաստիկը, որն ուղղակի թափվում է այդ նպատակով չնախատեսված վայրերում, կամ որը հայտնվում է տարերային աղբանոցներում։
Օվկիանոս
Վայրի բնության համաշխարհային հիմնադրամի (WWF) տվյալներով՝ տարեկան 5-ից 12 մլն տոննա պլաստիկ է հայտնվում Համաշխարհային օվկիանոսում ։ 2012 թվականին հաշվարկվել է, որ Համաշխարհային օվկիանոսում առկա է մոտ 165 մլն տոննա պլաստիկ աղբ։ 2014 թվականի գնահատումների համաձայն՝ օվկիանոսի մակերևույթին գտնվում է 268 940 տոննա պլաստիկ, իսկ պլաստիկ աղբի առանձին կտորների ընդհանուր քանակը կազմում է 5,25 տրլն ։
Ինչպես ցույց է տվել 2015 թվականին Ջորջիայի համալսարանից Ջեննա Ջեմբեկի անցկացրած հետազոտությունը, պլաստիկ աղբը գետերով հասնում է օվկիանոսներ կամ այնտեղ է հայտնվում ցամաքից՝ թափոնների ոչ ճիշտ թաղման պատճառով (հիմնականում Ասիայի երկրներում)՝ տարեկան միջինը 9-ական միլիոն տոննա ։
Ջեմբեի գնահատմամբ՝ 2010 թվականին օվկիանոսում հայտնված թափոնների կեսը բաժին է ընկնում ընդամենը հինգ ասիական երկրների՝ Չինաստանին, Ինդոնեզիային, Ֆիլիպիններին, Վիետնամին և Շրի Լանկայի ։
Օվկիանոս ընկնելով՝ պլաստիկն արևի, քամու, միմյանց հետ մշտական բախման հետևանքով տրոհվում է միլիոնավոր մանր մասնիկների։ Պլաստմասսայից արտադրատեսակները այս պայմաններում ենթակա չեն կենսաքայքայման, պլաստիկը միայն քայքայվում է ավելի փոքր մասնիկների՝ միաժամանակ պահպանելով պոլիմերային կառուցվածքը։ Դրա արդյունքում գոյանում են մի քանի միլիմետր չափսերով մանր մասնիկներ, որոնք հսկա տարածքներում լողում են օվկիանոսի մակերեսային շերտում։ Ծովային կենդանիները սնվում են այդ փշրանքով՝ այն ընդունելով պլանկտոնի տեղ, և պլաստիկը ներառվում է կենդանիների սննդային շղթայում։ Ներկայում օվկիանոսի աղբային կետերի գոտում պլաստիկ մարդածին աղբի զանգվածը 7 անգամ ավելի է, քան այնտեղ գտնվող զոոպլանկտոնի զանգվածը․ մասնագետները նման վայրերը անվանում են «պլաստիկ ապուր» ։ Այս անտեսանելի մանրացված աղբը ջրի տակ լողում է հազարավոր կիլոմետրեր հեռավորության վրա։ Այն տեսանելի չէ տիեզերքից․ այն կարելի է տեսնել միայն ջրի տակ կամ նավի տախտակամածից։ Խնդիրն այնքան գլոբալ է, որ դրա դեմ պայքարը շատ ծանր է. այսպես, The Ocean Cleanup նախագծի բոնային արգելափակոցները անարդյունավետ են եղել օվկիանոսում պլաստիկի դեմ պայքարելու գործում ։
2017 թվականին բժիշկ Ջենիֆեր Լավերսը պարզել է, որ Խաղաղ օվկիանոսի Հենդերսոն հեռավոր անմարդաբնակ կղզու լողափերը լցված են մեծ քանակությամբ պլաստիկ աղբով, աղտոտվածության ցուցանիշները հասնում են քառակուսի մետրում 671 օբյեկտի։ Սա աղբավայրերից դուրս աղբի ամենամեծ խտությունն է, որը երբևէ գրանցվել է պաշտոնապես։ Դա պայմանավորված է նրանով, որ կղզին գտնվում է օվկիանոսային հոսանքների կենտրոնում, որը կոչվում է Հարավային խաղաղօվկիանոսյան շրջապտույտ, և արդյունքում դարձել է Հարավային Ամերիկայից լողացող կամ ձկնորսական նավերից թափվող աղբի կուտակման վայր ։
Պլաստիկի 90 %-ը համաշխարհային օվկիանոս է մտնում ընդամենը 10 գետերի միջոցով՝ ասիական Յանցզի, Ինդոս, Հուանհե, Ամուր, Մեկոնգ, Գանգես, Չժուցզյան և Հայխե, աֆրիկյան Նիգեր և Նեղոս ։
Ազդեցությունը կենդանիների վրա
Պլաստիկ աղտոտումը կարող է թունավորել կենդանիներին, ինչն իր հերթին կարող է բացասաբար ազդել մարդու սննդի մատակարարման վրա ։
Պլաստիկ աղտոտումն ունի շատ վնասակար հետևանքներ խոշոր ծովային կաթնասունների համար, և «Introduction to Marine Biology» գրքում այն նշվել է որպես «ամենալուրջ սպառնալիք» նրանց համար ։ Որոշ ծովային տեսակների ստամոքսներում, ինչպիսիք են ծովային կրիաները, հայտնաբերվել են պլաստմասսայի զգալի մասնաբաժիններ։ Երբ նման բան է տեղի ունենում, կենդանին սովորաբար սոված է լինում, քանի որ պլաստմասսան արգելափակում են ստամոքսաղիքային ուղին։ Ծովային կաթնասունները երբեմն կարող են խճճվել պլաստմասսայե իրերի մեջ, ինչպիսիք են ցանցերը, ինչի հետևանքով կարող են վնասվել կամ սատկել։
Ավելի քան 260 տեսակի կենդանիների, այդ թվում, անողնաշարավորներ, ինչպես հաղորդվում է, կամ պատահաբար կուլ են տալիս պլաստիկ, կամ խճճվում են պլաստիկե իրերի մեջ։ Երբ առանձնյակը խճճվում է, նրա շարժումները կտրուկ սահմանափակվում են, ինչը դժվարացնում է սննդի որոնումը։ Խճճվածությունը սովորաբար հանգեցնում է մահվան կամ ծանր վնասվածքների ու խոցերի ։ Հաշվարկվել է, որ ավելի քան 400 հազար ծովային կաթնասուններ տարեկան մահանում են օվկիանոսներում պլաստիկ աղտոտման հետևանքով։ 2004 թվականին հաշվարկվել է, որ Հյուսիսային ծովում ճայերն ունեցել են միջինը երեսուն կտոր պլաստիկա իրենց ստամոքսներում ։
Ազդեցությունը մարդու վրա
Պլաստմասսան պարունակում է տարբեր տեսակի բազմաթիվ քիմիական նյութեր՝ կախված պլաստիկի տեսակից։ Քիմիական նյութերի ավելացման շնորհիվ պլաստմասսաները բազմաբնույթ են, սակայն դա նաև խնդիրներ է ստեղծում։ Պլաստմասսաների արտադրության մեջ օգտագործվող որոշ քիմիական նյութեր կարող են մարդու կողմից կլանվել մաշկի միջոցով։ Ներկայում շատ բան հայտնի չէ, թե մարդիկ որքանով կարող են ֆիզիկապես տուժել այդ քիմիական նյութերի ազդեցությամբ։ Պլաստմասսաների արտադրության մեջ օգտագործվող որոշ քիմիական նյութեր կարող են առաջացնել դերմատիտ մարդու մաշկի հետ շփման ժամանակ ։ Շատ պլաստմասսաներում այդ թունավոր քիմիական նյութերը օգտագործվում են միայն փոքր քանակությամբ, բայց հաճախ անհրաժեշտ է զգալի քանակությամբ թեստեր, որպեսզի պարզեն իներտ նյութի կամ պոլիմերի պլաստիկում պարունակվող թունավոր տարրերի առկայությունը ։
ԱՀԿ-ն հայտարարել է, որ մարդու համար միկրոպլաստիկի վնասակարությունն ապացուցված չէ։ Ընդհանուր առմամբ ուսումնասիրվել է 52 հրապարակումներ՝ նվիրված միկրոմասնիկներին, և հայտնաբերվել է, որ միայն չորսն են համապատասխանում են որակի չափանիշներին ։ Փորձագետները նշել են, որ ներկայում խմելու ջրի մեջ միկրոպլաստիկի առկա մակարդակը վտանգավոր չէ մարդու համար, սակայն խոստովանել են, որ այդ հարցի վերաբերյալ գիտելիքները դեռևս սահմանափակ են։ Այսինքն, կազմակերպությունը կարծում է, որ ավելի ճշգրիտ գնահատման համար անհրաժեշտ են ավելի շատ որակյալ հետազոտություններ։
Պլաստիկ աղտոտումը կարող է ազդել նաև մարդկանց վրա գեղագիտական առումով՝ դառնալով, այսպես կոչված, «աչքի փուշ» և խանգարելով վայելել բնական միջավայրի գեղեցկությունը ։
Կլինիկական նշանակություն
Վերջին տարիներին ավելի ու ավելի շատ տվյալներ են հայտնվում այն մասին, որ որոշ պլաստմասսաներ որոշակի պայմաններում կարող են վնասել մարդկանց առողջությանը ։ Օրինակ, պոլիկարբոնատային պլաստիկները պարունակում են կենսաբանորեն ակտիվ բիսֆենոլ А (BPA) քիմիական նյութը, որը կարող է անջատվել 150 °C տաքանալու դեպքում։
ԱՄՆ-ում մեծահասակների 95 %-ի մեզի մեջ հայտնաբերվել է բիսֆենոլ А։ Պլաստիֆիկատորները փոխկապակցված են ծնելիության անկման, սեռական հասունության խախտումների, վերարտադրության և առողջության համար վնասակար այլ երևույթների հետ ։ Որոշ ֆթալաթթուներ նույնպես կարող են հանգեցնել նմանատիպ հետևանքների։
Այնուամենայնիվ, առողջության վրա պլաստիկ առարկաների համապարփակ ազդեցությունը չափելը խնդրահարույց է։
Շատ դեպքերում պլաստիկ ապրանքները կարող են համարվել անվտանգ, եթե ունեն հավաստագրեր արտադրողի կողմից։ Հատկապես խիստ պահանջներ են ներկայացվում բժշկական, մանկական ապրանքների և սննդամթերքի հետ շփվող պլաստիկների համար ։ Ուստի հարկ է հետևել, որ պլաստիկի մակնշումը համապատասխանի ապրանքի նշանակությանը ։ Եթե սերտիֆիկատներ չկան, ապա այդ ապրանքը կեղծված է, ինչը նշանակում է, որ դրա արտադրողները կարող են օգտագործել անորակ հումք։ «Ոչ ճիշտ» պլաստիկների բնորոշ հատկանիշներից մեկը սուր տհաճ հոտն է։ Նման ապրանքներ խորհուրդ չի տրվում օգտագործել։
Նվազեցմանն ուղղված գործողություններ
Պլաստիկ աղտոտման (այդ թվում՝ օվկիանոսների) խնդրին վերջին ժամանակներում մեծ ուշադրություն է դարձվում և զգալի ջանքեր են գործադրվում դրա լուծման համար։
Որոշ երկրներ, օրինակ՝ Քենիան, արգելել են պոլիէթիլենային տոպրակները՝ սահմանելով տուգանքներ և խախտողների համար պատիժ՝ ընդհուպ մինչև  բանտային կալանք ։ Թաիլանդը Հարավարևելյան Ասիայի առաջին երկրներից է, որն արգելք է սահմանել մեկանգամյա օգտագործման պլաստիկե տոպրակների համար, և աշխարհում վեցերորդ երկիրն է թափոնների ծավալներով ։
ԵՄ-ի տարածքում մինչև 2030 թվականը ամբողջ պոլիմերային փաթեթավորումը պետք է վերամշակվի և պիտանի լինի կրկնակի օգտագործման համար։ Կան նաև կազմակերպություններ և միավորումներ, որոնք խթանում են վերամշակումը։ Օրինակ, Pledging Campaign-ը Եվրոպական հանձնաժողովի քարոզարշավն է՝ արդյունաբերության մեջ օգտագործվող երկրորդական պոլիմերների ծավալը երեք անգամ ավելացնելու համար ։
Չնայած որոշ կազմակերպություններ և ձեռնարկություններ արգելել են որոշ հաճախ օգտագործվող պլաստմասե ապրանքներ, ինչպիսիք են պլաստիկ շշերը և փաթեթները, խոշոր ընկերությունների մեծ մասը գնացել է ցիկլային տնտեսության զարգացման ճանապարհով։ Այսպես, Coca-Cola ընկերությունը հայտարարել է, որ նպատակ ունի «մինչև 2030 թվականը հավաքել և վերամշակել իր փաթեթավորման 100 տոկոսը»։ PepsiCo-ն, Amcor-ը և Unilever-ը պարտավորվել են մինչև 2025 թվականը վերամշակել 100 % նոր, վերամշակման համար պիտանի և կոմպոստացվող փաթեթ։ Johnson & Johnson այժմ արտադրում է թղթի հիմքով բամբակյա ձողիկներ։