cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Նապոլեոն Բոնապարտ
Բրյումերի 18-ի հեղաշրջում և ժամանակավոր կոնսուլություն
Դավադիրներին հաջողվել է իրենց կողմը գրավել գեներալների մեծ մասին։ Բրյումերի 18-ի հեղաշրջումը (9 նոյեմբերի, 1799 թվական) Ավագների խորհուրդը, որտեղ մեծամասնություն էին կազմում դավադիրները, ընդունել է դեկրետներ երկու պալատների նիստերը Սեն Կլու տեղափոխելու և Բոնապարտին Սենայի դեպարտամենտի ղեկավար նշանակելու վերաբերյալ։ Սիյեսն ու Դյուկոն անմիջապես թողել են իրենց պաշտոնները։ Նույն կերպ է վարվել նաև Բառասը՝ դրանով իսկ դադարեցնելով Դիրեկտորիայի լիազորություններն ու ստեղծելով գործադիր իշխանության վակուում։ Սակայն նոյեմբերի 10-ին հավաքված Հինգ հարյուրի խորհուրդը, որում ուժեղ էր յակոբինների ազդեցությունը, հրաժարվել է վավերացնել պահանջվող որոշումը։ Նրա անդամներն սպառնալիքներով նետվել են Բոնապարտի վրա, որը մտել էր սրահ զենքով ու առանց հրավերի։ Այդ ժամանակ Լյուսիեն Բոնապարտի կոչով, որը Հինգ հարյուրի խորհրդի նախագահն էր, սրահ են ներխուժել զինվորները Յոախիմ Մյուրատի գլխավորությամբ և ցրել նիստը։ Նույն երեկոյան հաջողվել է հավաքել խորհրդից մնացածներին (մոտ 50 մարդ) և «ընդունել» անհրաժեշտ դեկրետը ժամանակավոր կոնսուլության ու նոր սահմանադրության մշակման համար հաձնաժողովի կազմման մասին։
Նշանակվել են երեք ժամանակավոր կոնսուլներ (Բոնապարտը, Սիյեսն ու Դյուկոն)։ Դյուկոն առաջարկել է Բոնապարտի նախագահությունը «նվաճման իրավունքով», սակայն նա հրաժարվել է հօգուտ ամենօրյա փոփոխման։ Ժամանակավոր կոնսուլության խնդիրը եղել է մշակել և ընդունել նոր սահմանադրությունը։ Բոապարտի ճնշմամբ սահմանադրության նախագիծը մշակվել է հինգ շաբաթում։ Այդ ընթացքում նա կարողացել է իր կողմը գրավել նրանցից շատերին, որոնք նախկինում սատարում էին Սիյեսին, և սահմանադրության նախագծում մտցնել լուրջ փոփոխություններ։ Սիյեսը, ստանալով 350 հազար ֆրանկ և անշարժ գույք Վերսալում ու Փարիզում, չի ընդդիմացել։ Նախագծի համաձայն՝ օրենսդիր իշխանությունը բաժանվել է Պետական Խորհրդի, Տրիբունատի, Օրենսդիր կորպուսի ու Սենատի միջև, ինչը նրան դարձրել է անօգնական ու անդյուրաշարժ։ Գործադիր իշխանությունը, ընդհակառակը, կենտրոնացվել է առաջին կոնսուլի, այսինքն՝ Բոնապարտի ձեռքում, որը նշանակվել է տասը տարով։ Երկրորդ ու երրորդ կոնսուլները (Ժան Ժակ Ռեժի դե Կամբասերեսն ու Շառլ Ֆրանսուա Լեբրենը) ունեցել են միայն խորհրդակցական ձայնի իրավունք։ Երեք կոնսուլների ձևական ընտրություններն անցկացվել են դեկտեմբերի 12-ին։
Սահմանադրությունը հրապարակվել է 1799 թվականի դեկտեմբերի 13-ին և արժանացել ժողովրդի հավանությանը Հանրապետության VIII տարվա հանրաքվեի ժամանակ (ըստ պաշտոնական տվյալների՝ շուրջ 3 մլն ձայն 1,5 հազարի դիմաց, սակայն իրականում սամանադրությանը կողմ է եղել շուրջ 1,55 մլն մարդ, իսկ մնացած ձայները կեղծվել են)։ 1800 թվականի փետրվարի 19-ին Նապոլեոնը հեռացել է Լյուքսեմբուրգյան պալատից և բնակություն հաստատել Թյուիլրիում։
Տասնամյա կոնսուլություն
Նապոլեոնի՝ իշխանության գալու պահին Ֆրանսիան գտնվել է պատերազմի մեջ Մեծ Բրիտանիայի ու Ավստրիայի հետ, որը 1799 թվականին Սուվորովի իտալական արշավանքի արդյունքում իրեն է վերադարձրել Հյուսիսային Իտալիան։ Նապոլեոնի իտալական նոր արշավանքը նման է եղել առաջինին։ 1800 մայիսին ֆրանսիական բանակը, տասը օրում անցնելով Ալպերը, անսպասելիորեն հայտնվել է Հյուսիսային Իտալիայում։ 1800 թվականի հունիսի 14-ին տեղի ունեցած Մարենգոյի ճակատամարտում Նապոլեոնն սկզբում զիջել է ավստրիացիների ճնշմանը, որոնց գլխավորում էր Միխայիլ Ֆրիդրիխ Բենեդիկտ ֆոն Մելասը, սակայն վրա հասած Դեզեի հակագրոհը շտկել է դրությունը (Դեզեն ինքը զոհվել է)։ Մարենգոյի մոտ տարած հաղթանակը թույլ է տվել սկսել հաշտույան բանակցություններ Լեոբենում, սակայն պահանջվել է նաև Ժան Վիկտոր Մորոյի հաղթանակը Հոհենլինդենի ճակատամարտում 1800 թվականի դեկտեմբերի 3-ին, որպեսզի ֆրանսիական սահմաններին սպառնացող վտանգը վերջապես վերացվի։
Լյունեվիլի հաշտության պայմանագիր, որ կնքվել է 1801 թվականի փետրվարի 9-ին, սկիզբ է դրել Ֆրանսիայի գերիշխանությանը ոչ միայն Իտալիայում, այլև Գերմանիայում։ Մեկ տարի անց (1802 թվականի մարտի 27-ին) կնքվել է Ամիենի հաշտության պայմանագիրը Մեծ Բրիտանիայի հետ, որով ավարտվել է Երկրորդ կոալիցիայի պատերազմը։ Սակայն Ամիենի հաշտության պայմանագիրը չի վերացրել Ֆրանսիայի ու Մեծ Բրիտանիայի միջև եղած խորը հակասությունները, այդ պատճառով էլ եղել է ոչ հաստատուն։ Պայմանագրով նախատեսվել է Ֆրանսիային վերադարձնել Անգլիայի կողմից գրավված նրա գաղութները։ Ձգտելով վերականգնել ու ընդլայնել գաղութային կայսրությունը՝ Նապոլեոնը Սան Իլդեֆոնսոյի պայմանագրով Իսպանիայից ձեռք է բերել Լուիզիանան։ 1802 թվականի մարտին նա իր փեսա Շառլ Լեկրեկի գլխավորությամբ 25 հազար զինվորից բաղկացած արշավախումբ է ուղարկել գրավելու Սան Դոմինգոն ապստամբած ստրուկներից, որոնց գլխավորում էր Ֆրանսուա Դոմինիկ Տուսեն Լուվերտյուրը։
Նապոլեոնի ներմուծած վարչական ու իրավական նորարարությունները հիմք են դրել ժամանակակից պետությանը. նրանցից շատերը գործում են մինչ օրս։ Դառնալով առաջին կոնսուլ՝ Նապոլեոնը արմատապես փոխել է երկրի պետական կառուցվածքը. 1800 թվականին անցկացրել է վարչական բարեփոխում, հիմնադրելով կառավարությանը ենթակա պրեֆեկտ դեպարտամենտների ու սուպրեֆեկտ շրջանների ինստիտուտը։ Քաղաքներում ու գյուղերում նշանակվել են քաղաքագլուխներ։ Վարչական բարեփոխումը թույլ է տվել լուծել այն հարցերը, որոնց համար պատասխանատու էին իշխանության տեղական մարմինները, և որոնք նախկինում չէր կարողանում լուծել Դիրեկտորիան, այն է՝ հարկերի հավաքումն ու զինակոչիկների հավաքումը։
1800 թվականին հիմնադրվել է Ֆրանսիայի բանկը ոսկու պաշարի ու դրամների թողարկման համար (այդ գործառույթը փոխանցվել է նրան 1803 թվականին)։ Սկզբում բանկը ղեկավարվել է կառավարման 15 ընտրովի անդամների կողմից, որոնց ընտրվել են բաժնետերերի ցանկից, սակայն 1806 թվականին կառավարությունը նշանակել է կառավարչին (Էմանուել Կրետե) և նրա երկու տեղակալներին, իսկ կառավարման 15 անդամների շարքում ընդգրկվել են երեք գլխավոր հարկահավաքներ։
X տարվա ֆլորեալի 11-ին (1802 թվականի մայիսի 1) ստեղծվել է միջնակարգ դպրոցների՝ լիցեյների համակարգը։
Հիանալի գիտակցելով հասարակական կարծիքի վրա ազդելու կարևորությունը՝ Նապոլեոնը փակել է Փարիզի 73 թերթերից 60-ը, իսկ մնացաները դրել է կառավարության վերահսկողության տակ։ Ստեղծվել է հզոր ոստիկանություն Ժոզեֆ Ֆուշեի գլխավորությամբ և ճյուղավորված գաղտնի ծառայություն, որը գլխավորել է Անն Ժան Մարի Ռենե Սավարին։
1802 թվականի մարտին Նապոլեոնն օրենսդիր մարմիններից հեռացրել է հանրապետական ընդդիմության բազմաթիվ կողմնակիցների։ Աստիճանաբար տեղի է ունեցել վերադարձ կառավարման միապետական ձևին։ Առօրյայից վերացվել է «դու» դիմելաձևը, որն ընդունված էր հեղափոխության տարիներին։ Նապոլեոնը թույլ է տվել վերադառնալ էմիգրանտների մի մասին այն պայմանով, որ նրանք հավատարմության երդում տան սահմանադրությանը։ Առօրյա են վերադարձել շքազգեստները, պաշտոնական արարողությունները, արքունական որսը, պատարագները Սեն Կլուում։ Հեղափոխության տարիներին շնորհվող անվանական զենքի փոխարեն, չնայած Պետական խորհրդի հակաճառությանը, Նապոլեոնը ներմուծել է հիերարխիկ կազմություն ունեցող Պատվո Լեգեոնի շքանշանը (19 մայիսի, 1802 թվական)։ Սակայն, հարձակվելով «ձախ» ընդդիմության վրա, ապոլեոնը դրա հետ միաժամանակ ձգտել է պահպանել հեղափոխության նվաճումները։
1801 թվականին Նապոլեոնը կոնկորդատ է կնքել Հռոմի պապի հետ։ Հռոմը ճանաչել է ֆրանսիական նոր իշխանությունը, իսկ կաթոլիկությունը հայտարարվել է ֆրանսիացիների մեծամասնության կրոն։ Ընդ որում՝ կրոնի ազատությունը պահպանվել է։ Եպիսկոպոսների նշանակումն ու եկեղեցու գործունեությունը կախման մեջ է դրվել կառավարությունից։
Նապոլեոնի ձեռնարկած այդ և այլ միջոցները նրա «ձախակողմյան» հակառակորդներին ստիպել են նրան հայտարարել հեղափոխության դավաճան, թեև նա իրեն իրեն համարել է նրա գաղափարների հավատարիմ հետևորդ։ Երբ 1800 թվականի դեկտեմբերի 24-ին Սեն Նիսեզ փողոցում, որով Նապոլեոնը գնում էր օպերա, պայթել է «դժոխային մեքենան», նա այդ մահափորձն օգտագործել է որպես առիթ յակոբինների հետ հաշվեհարդար տեսնելու համար, թեև Ֆուշեն նրան ներկայացրել է միապետականների մեղավորության ապացույցներ։
Նապոլեոնը կարողացել է ամրապնդել հեղափոխության հիմնական նվաճումները (սեփականության իրավունք, հավասարություն օրենքի առաջ, հնարավորությունների հավասարություն)՝ վերջ տալով հեղափոխական անարխիային։ Ֆրանսիացիների գիտակցության մեջ բարօրությունն ու կայունությունը ավելի ու ավելի են կապվել նրա՝ պետության ղեկին լինելու հետ, ինչը նպաստել է Բոնապարտի՝ անձնական իշխանության ամրապնդմանն ուղղված մյուս քայլին՝ անցմանը ցմահ կոնսուլության։
Ցմահ կոնսուլություն
1802 թվականին Նապոլեոնը, հիմնվելով պլեբիսցիտի արդյունքների վրա, Սենատի միջոցով անցկացրել է սենատուս-կունսուլտ իր լիազորությունները ցմահ դարձնելու վերաբերյալ (2 օգոստոսի, 1802 թվական)։ Առաջին կոնսուլն ստացել է Սենատին իր հաջորդին ներկայացնելու իրավունք, ինչը նրան մոտեցրել է ժառանգական սկզբունքի վերականգնմանը։
1803 թվականի ապրիլի 7-ին չեղարկվել են թղթադրամները. հիմնական դրամական միավորը դարձել է արծաթե ֆրանկը, որը բաժանվել է 100 սանտիմի։ Միաժամանակ ներմուծվել են 20 և 40 ֆրանկ արժողությամբ ոսկե մետաղադրամներ։ Նապոլեոնի կողմից ներմուծված մետաղե ֆրանկը շրջանառվել է մինչև 1928 թվականը։
Պետության գլուխ անցնելով մի ժամանակաշրջանում, երբ այն գտնվում էր ֆինանսական ողբալի իրավիճակում, Նապոլեոնն ու նրա ֆինանսական խորհրդատուներն ամբողջովին վերակառուցել են հարկերի հավաքման ու միջոցների ծախսման համակարգը։ Ֆինանսական համակարգի նորմալ գործունեությունն ապահովվել է միմյանց հակասող, բայց միևնույն ժամանակ համագործակցող երկու նախարարությունների՝ ֆինանսների ու գանձատան նախարարությունների ստեղծմամբ, որոնք գլխավորել են համապատասխանաբար Մարտեն Միշել Շառլ Գոդենն ու Ֆրանսուա Բարբե Մարբուան։ Ֆինանսների նախարարը պատասխանատու է եղել բյուջե ներմուծման, գանձատան նախարարը՝ միջոցների ծախսման համար։ Ծախսերը պետք է հաստատվեին օրենքով կամ նախարարի որոշմամբ և ենթարկվում էին խիստ վերահսկողության։
Նապոլեոնի արտաքին քաղաքականությունը հիմնված է եղել եվրոպական շուկայում ֆրանսիական արդյունաբերության առաջատար դիրքի ապահովման ու ֆինանսական բուրժուազիայի վրա:Դրան խանգարել է անգլիական կապիտալը, որի գերակշռումը պայմանավորված էր Մեծ Բրիտանիայում արդեն տեղի ունեցած արդյունաբերական հեղափոխությամբ։ Երկու երկրների միջև մրցակցությունը նրանց դրդել է խախտել Ամիենի հաշտության պայմանագրի կետերը։ Անգլիացիները հրաժարվել են տարհանել իրենց զորքերը Մալթայից, ինչպես նախատեսված էր պայմանագրով։ Նապոլեոնն իր հերթին օկուպացրել է Էլբան, Պիեմոնտը և Պարման, ինչպես նաև շվեյցարական կանտոնների հետ կնքել է միջնորդության ակտ և պայմանագիր ռազմական միության վերաբերյալ։ Պատրաստվելով անխուսափելի պատերազմի՝ Նապոլեոնը Լուիզիանան վաճառել է Միացյալ Նահանգներին։ Ինչպես և Լեկրեկի՝ դեպի Հայիթի կատարած արշավանքը, Նապոլեոնի գաղութային նախագծերն ընդհանուր առմամբ անհաջողություն են կրել։
Մինչ 1803 թվականի մայիս Մեծ Բրիտանիայի ու Ֆրանսիայի հարաբերություններն այնքան են սրվել, որ անգլիացիները հետ են կանչել իրենց դեսպանին. մայիսի 16-ին հրապարակվել է հրաման բրիտանական նավահանգիստներում և բաց ծովում ֆրանսիական նավերի գրավման վերաբերյալ, իսկ մայիսի 18-ին Մեծ Բրիտանիան պատերազմ է հայտարարել Ֆրանսիային: Նապոլեոնը ֆրանսիական բանակը տարել է դեպի բրիտանական թագավորին պատկանող Հաննովեր դքսություն։ Հուլիսի 4-ին Հաննովերի բանակն անձնատուր է եղել։ Նապոլեոնը ձեռնամուխ է եղել Բուլոնի մոտ՝ Պա դե Կալեի ափին, ռազմական մեծ ճամբարի ստեղծմանը։ 1803 թվականի դեկտեմբերի 2-ին այդ զորքերն ստացել են «Անգլիական բանակ» անվանումը. մինչ 1804 թվականը Բուլոնում ու նրա շրջակայքում հավաքվել է ավելի քան 1700 նավ՝ զորքն Անգլիա տեղափոխելու համար։
Նապոլեոնի ներքին քաղաքականությունը հիմնված է եղել նրա անձնական իշխանության ամրապնդմանը՝ որպես երաշխիք պահպանելու հեղափոխության արդյունքներ՝ քաղաքացիական իրավունքներ, գյուղացիների հողի սեփականության իրավունք, ինչպես նաև նրանց, որոնք հեղափոխության ժամանակ գնել են ազգային ունեցվածքը, այսինքն՝ էմիգրանտներից ու եկեղեցուց բռնագրավված հողը։ Այդ բոլոր նվաճումները պետք է ապահովեր Քաղաքացիական օրենսգիրքը (վավերացվել է 1804 թվականի մարտի 21-ին), որը պատմության մեջ հայտնի է որպես «Նապոլեոնի օրենսգիրք»։
Կայսրության հռչակում
Ֆլորեալի 28-ին (1804 թվականի մայիսի 18) Սենատի որոշմամբ (այսպես կոչված XII տարվա սենատուս-կոնսուլտ) ընդունվել է նոր սահմանադրություն, որի համաձայն՝ Նապոլեոնը հռչակվել է ֆրանսիացիների կայսր, ներմուծվել են կայսրության բարձրագույն մեծաստիճանավորների և մեծ սպաների պաշտոններ, այդ թվում վերականգնվել է մարշալի կոչումը, որ չեղարկվել էր հեղափոխության տարիներին։
Նույն օրը նշանակվել են վեց բարձրագույն մեծաստիճանավորներից հինգը (գերագույն քվեարկողը, Կայսրության արխիկանցլերը, արխիգանձապետը, մեծ կոնետաբլը և մեծ ծովակալը): Բարձրագույն մեծաստիճանավորները կազմել են կայսերական մեծ խորհուրդը։ 1804 թվականի մայիսի 19-ին տասնութ մեծահամբավ գեներալներ նշանակվել են Ֆրանսիայի մարշալներ, ընդ որում՝ նրանցից չորսը համարվել են պատվավոր, մյուսները՝ իսկական։
Նոյեմբերին սենատուս-կոնսուլտը վավերացվել է պլեբիսցիտի արդյունքներով։ Պլեբիսցիտի արդյունքում և չնայած Պետական խորհրդի հակառակ լինելուն՝ որոշվել է վերականգնել թագադրման ավանդույթը։ Նապոլեոնը ցանկացել է, որ արարողությանը անպայման մասնակցի Հռոմի պապը։ Վերջինս պահանջել է, որ Նապոլեոնը պսակադրվի Ժոզեֆինայի հետ եկեղեցական արարողությամբ։ Դեկտեմբերի լույս երկուսի գիշերը կարդինալ Ժոզեֆ Ֆեշն անցկացրել է պսակի արարողություն Շառլ-Մորիս Թալեյրանի, Լուի Ալեքսանդր Բերտիեի ու Ժերար Դյուրոկի ներկայությամբ։ 1804 թվականի դեկտեմբերի 2-ին Փարիզի Աստվածամոր տաճարում անցկացված շքեղ արարողության ընթացքում, որին մասնակցել է Հռոմի պապը, Նապոլեոնն իրեն թագադրել է որպես ֆրանսիացիների կայսր։
Թագադրումը բացահայտել է նախկինում գաղտնի թշնամությունը Բոնապարտ (Նապոլեոնի եղբայրներն ու քույրերը) և Բոհարնե (Ժոզեֆինան ու նրա երեխաները) ընտանիքների միջև։ Նապոլեոնի քույրերը չէին ցանկանում տանել Ժոզեֆինայի քղանցքատուտը։ Նապոլեոնի մայրը՝ Լետիցիա Բոնապարտը, ընդհանրապես հրաժարվել է ներկա գտնվել թագադրմանը։ Վեճերի ժամանակ Նապոլեոնը պաշտպանել է կնոջը և որդեգիր երեխաներին, սակայն մնացել է առատաձեռն եղբայրների ու քույրերի հանդեպ (այնուամենայնիվ, մշտապես դժգոհել է նրանցից և այն բանից, որ նրանք չեն արդարացնում իր հույսերը):
Նապոլեոնի ու նրա եղբայրների միջև վեճի առարկա է եղել նաև այն հարցը, թե ով պետք է դառնա Իտալիայի թագավոր, և ով պետք է ժառանգի կայսերական իշխանությունը Ֆրանսիայում։ Նրանց վեճերի արդյունքը եղել է այն որոշումը, համաձայն որի՝ Նապոլեոնն ստացել է երկու թագերը, իսկ նրա մահվանից հետո թագերը պետք է բաժանվեին նրա ազգականների միջև։ 1805 թվականի մարտի 17-ին «դուստր» Իտալական հանրապետությունում, որտեղ Նապոլեոնը նախագահ էր, ստեղծվել է Իտալիայի թագավորությունը։ Նորից ձևավորված թագավորությունում Նապոլեոնն ստացել է թագավորի, իսկ նրա որդեգիր Էժեն դը Բոհարնեն՝ փոխարքայի տիտղոս։ Նապոլեոնին երկաթե թագով թագադրելու որոշումը վատ ազդեցություն է թողել ֆրանսիական դիվանագիտության վրա, քանի որ թշնամություն է առաջ բերել Ավստրիայի կողմից և նպաստել նրա միանալուն նորից ձևավորված հակաֆրանսիական կոալիցային։ 1805 թվականի մայիսին Լիգուրիական հանրապետությունը դարձել է Ֆրանսիայի դեպարտամենտներից մեկը։
Կայսրության վերելք
1805 թվականի հոկտեմբերին Նապոլեոնն ստեղծել է Արտակարգ ունեցվածքի վարչությունը (domaine extraordinaire)՝ ֆինանսական հատուկ ինստիտուտ Ֆրանսուա Լու Բույերիի գլխավորությամբ, որը նախատեսված էր գրավված տարածքներից ու երկրներից վճարումների ու ռազմատուգանքների հավաքման համար։ Այդ միջոցները ծախսվել են հիմնականում հաջորդ ռազմական արշավանքների ֆինանսավորման համար ։
Նապոլեոնը ծրագրել է ափ իջնել Բրիտանական կղզիներում, բայց, տեղեկություն ստանալով կոալիցիայի գործողությունների վերաբերյալ, զորքերը շարժել է Բուլոնյան ճամբարից դեպի Գերմանիա։ Ավստրիական բանակն անձնատուր է եղել Ուլմի ճակատամարտում 1805 թվականի հոկտեմբերի 20-ին։ Հոկտեմբերի 21-ին բրիտանական նավատորմը Նելսոնի գլխավորությամբ ջախջախել է իսպանա-ֆրանսիական նավատորմը Թրաֆալգարի մոտ։ Այդ պարտության արդյունքում Նապոլեոնը բրիտանացիներին է զիջել գերիշխանությունը ծովում։ Չնայած մեծ ջանքերին ու ռեսուրսներին, որ Նապոլեոնը ծախսել է հետագա տարիներին, նրան այդպես էլ չի հաջողվել խախտել բրիտանացիների գերազանցությունը ծովում. Բրիտանական կղզիներում ափ իջնելը դարձել է անհնար։ Նոյեմբերի 13-ին Վիեննան հայտարարվել է բաց քաղաք, և ֆրանսիական զորքերը գրավել են այն առանց լուրջ դիմադրության։
Ռուս կայսր Ալեքսանդր I-ը և Հռոմեական Սրբազան կայսրության կայսր Ֆրանց II-ը գնացել են բանակի մոտ։ Ալեքսանդր I-ի պնդմամբ ռուսական բանակը դադարեցրել է նահանջը և 1805 թվականի դեկտեմբերի 2-ին ֆրանսիացիների հետ ճակատամարտել Աուստեռլիցի մոտ, որում դաշնակիցները ընկել են Նապոլեոնի կազմակերպած տակտիկական դարանը, կրել ծանր պարտություն և անկանոն նահանջել։ Դեկտեմբերի 26-ին Ավստրիան Ֆրանսիայի հետ կնքել է Պրեսբուրգի հաշտությունը։ Ավստրիական հողերից ավելի քան 65 մլն ֆրանկ է մուծվել Արտակարգ ունեցվածքի վարչություն. մի պատերազմը միջոցներ է ապահովել մյուսի համար ։ Ռազմական գործողությունների ու հաղթանակների մասին լուրերը, որ հասել են ֆրանսիական հասարակությանը Մեծ Մեծ բանակի բյուլետենի միջոցով, ծառայել են ազգի համախմբմանը։
1805 թվականի դեկտեմբերի 27-ին Նապոլեոնը հայտարարել է, որ «Բուրբոնների դինաստիան Նեապոլում դադարել է թագավորել» այն պատճառով, որ Նեապոլի թագավորությունը, հակառակ նախկին պայմանագրի, հարել է հակաֆրանսիակկան կոալիցիային։ Ֆրանսիական բանակի շարժվելը դեպի Նեապոլ թագավոր Ֆերդինանդ I-ին ստիպել է փախչել Սիցիլիա, և Նապոլեոնը Նեապոլի թագավոր է դարձրել իր եղբայր Ժոզեֆ Բոնապարտին։ 1806 թվականի մարտի 30-ի որոշմամբ Նապոլեոնը ներմուծել է իշխանական տիտղոսներ կայսերական ընտանիքի անդամների համար. Պոլինանն ու նրա ամուսինն ստացել են Գվաստալայի դքսությունը, Մյուրատն ու նրա կինը՝ Բերգի մեծ դքսությունը։ Լուի Ալեքսանդր Բերտիեն ստացել է Նևշատելը։ Բենեվենտոյի և Պոնտեկորվոյի իշխանությունները տրվել են Թալեյրանին ու Բեռնադոտուին։ Նապոլեոնիքույր Էլիզան դրանից առաջ ստացել էր Լուկայի իշխանությունը, իսկ 1809 թվականին Նապոլեոնն Էլիզային դարձրել է ողջ Տոսկանայի կառավարիչ։ 1806 թվականի հունիսին Հոլանդիայի թագավորությունը եկել է փոխարինելու խամաճիկային Բատավիական հանրապետությանը։ Հոլանդիայի գահին Նապոլեոնը բազմեցրել է իր կրտսեր եղբորը՝ Լյուդովիկ Բոնապարտ։
1806 թվականի հուլիսի 12-ին Նապոլեոնի ու գերմանական պետությունների բազմաթիվ ղեկավարների միջև կնքվել է պայմանագիր, համաձայն որի՝ այդ ղեկավարներն ընդգրկվել են Հռենոսյան միության մեջ Նապոլեոնի հովանու ներքո և պարտավորվել նրա համար պահել վաթսունհազարանոց բանակ։ Միության ստեղծումն ուղեկցվել է մեդիատիզացիայով (մանր անուղղակի (immediat) տիրակալների ենթարկումը խոշոր ղեկավարների գերագույն իշխանությանը)։ 1806 թվականի օգոստոսի 6-ին կայսր Ֆրանց II-ը հայտարարել է Հռոմեական Սրբազան կայսրության կայսեր տիտղոսի ու լիազորությունները վայր դնելու մասին, և այդպիսով բազմադարյա այդ պետությունը դադարել է գոյություն ունենալուց։
Անհանգստանալով Գերմանիայում Ֆրանսիայի դիրքերի ուժեղացմամբ և այդպես էլ չստանալով խոստացված Հանովերը՝ Նապոլեոնի դեմ հանդես է եկել Պրուսիան։ Օգոստոս 26-ին նա վերջնագիր է ներկայացրել՝ պահանջելով Մեծ բանակն անցկացնել Հռենոսից այն կողմ։ Նապոլեոնն անտեսել է այդ վերջնագիրը և հարձակվել Պրուսիայի բանակի վրա։ 1806 թվականի հոկտեմբերի 6-ին Զաալֆելդի մոտ տեղի ունեցած առաջին իսկ խոշոր ճակատամարտում պրուսական բանակը ջախջախվել է։ Դրանից հետո՝ հոկտեմբերի 14-ին, նրանք լիակատար պարտություն են կրել Ենա-Աուերշտեդտի ճակատամարտում։ Այդ հաղթանակից երկու շաբաթ անց Նապոլեոնը մտել է Բեռլին, իսկ դրանից կարճ ժամանակ անց հանձնվել են Շեցինը, Պրենցլաուն և Մագդեբուրգը։ Պրուսիային վրա դրվել է 159 մլն ֆրանկի ռազմատուգանք։
Ֆրիդրիխ Վիլհելմ III-ը, որ փախել էր Քյոնիգսբերգ, այնտեղից Նապոլեոնին խնդրել է դադարեցնել պատերազմը՝ խոստանալով միանալ Հռենոսյան միությանը։ Սակայն Նապոլեոնը դարձել է ավելի պահանջկոտ, և Պրուսիայի թագավորն ստիպված է եղել շարունակել ռազմական գործողությունները։ Նրան օգնության է հասել Ռուսաստանը, որ ուղարկել է երկու բանակ՝ նպատակ ունենալով ֆրանսիացիներին խանգարել անցնել Վիսլան։ Նապոլեոնը կոչով դիմել է լեհերին՝ նրանց հրավիրելով պայքարել անկախության համար և 1806 թվականի դեկտեմբերի 19-ին առաջին անգամ մտել է Վարշավա։ 1806 թվականի դեկտեմբերին Չառնովոյի, Պուլտուսկի ու Գոլիմինի մոտ տեղի ունեցած դաժան մարտերում հաղթող չի որոշվել։
Դեկտեմբերի 13-ին Փարիզում ծնվել է Շառլ Լեոնը (Charles Léon)՝ Նապոլեոնի ու Էլեոնոր Դենյուելի որդին։ Նապոլեոնն այդ մասին իմացել է դեկտեմբերի 31-ին Պուլտուսկում։ Որդու ծնունդը նշանակել է, որ Նապոլեոնը կարող է հիմնադրել դինաստիա, եթե բաժանվի Ժոզեֆինայից։ Պուլտուսկից վերադառնալով Վարշավա՝ Նապոլեոնը 1807 թվականի հունվարի 1-ին Բլոեի փոստային կայանում առաջին անգամ հանդիպել է քսանմեկամյա Մարիա Վալևսկային՝ լեհ ծեր գեներալի կնոջը, որի հետ ունեցել է երկարատև սիրավեպ:
Ձմեռային արշավանքի գլխավոր ճակատամարտը տեղի է ունեցել Էյլաուի մոտ 1807 թվականի փետրվարի 8-ին։ Ֆրանսիական ու ռուսական (Լեոնտի Բենիգսենի գլխավորությամբ) գլխավոր բանակների միջև մղված արյունահեղ մարտում հաղթող չի եղել, և երկար տարիների ընթացքում առաջին անգամ Նապոլեոնը չի կրել վճռական հաղթանակ։
1807 թվականի մայիսի 27-ին ֆրանսիացիների կողմից Դանցիգի գրավումից և հունիսի 14-ին Ֆրիդլանդի ճակատամարտում ռուսների կրած ճակատամարտից հետո, որը ֆրանսիացիներին թույլ է տվել գրավել Քյոնիգսբերգն ու սպառնալ Ռուսաստանի սահմանին, հուլիսի 7-ին կնքվել է Տիլզիտի հաշտությունը։ Պրուսիայի լեհական տարածքներից ձևավորվել է Վարշավայի մեծ դքսությունը։ Պրուսիայից վերցվել են նաև Հռենոսիի ու Էլբայի միջև ընկած նրա բոլոր տարածքները, որոնք գերմանական մի շարք նախկին պետությունների հետ միասին կազմել է Վեստֆալիայի թագավորությունը, որի ղեկավար է նշանակվել Նապոլեոնի եղբայր Ժերոմ Բոնապարտը։
Երկու իտալական ու այլ արշավանքներում կրած հաղթանակները Նապոլեոնի համար ստեղծել են անհաղթ զորավարի համբավ։ Կայսրության ներսում վերջնականապես հաստատվել է նրա լիակատար իշխանությունը, նա բացարձակապես հաշվի չի նստել իր նախարարների, օրենսդիրների, ազգականների ու ընկերների կարծիքի հետ։ 1807 թվականի օգոստոսի 9-ին Թալեյրանն ազատվել է արտաքին գործերի նախարարի պաշտոնից։ Օգոստոսի 19-ին ցրվել է Տրիբունատը։ Կայսեր դժգոհությանն են արժանացել նրա կողմից թագադրված ազգականներն ու ընկերները, որոնք ձգտել են պաշտպանել իրենց տիրույթների շահերը՝ հակառակ կայսրության միասնականության։ Նապոլեոնն աչքի է ընկել մարդկանց հանդեպ արհամարհանքով և նյարդայնությամբ, որը երբեմն հանգեցրել է կատաղության նոպաների, որ նման է եղել էպիլեպսիայի։ Ձգտելով միանձնյա որոշումներ կայացնել և վերահսկել դրանց կատարումը՝ Նապոլեոնն ստեղծել է այսպես կոչված վարչական խորհուրդների համակարգ, որոնցում քննարկվել են նաև մունիցիպալիտետների իրավասության տակ գտնվող հարցեր, իսկ հսկայական վարչական ապարատի ծախսերի վերահսկման համար 1807 թվականին նա հիմնադրել է Հաշվիչ պալատը Ֆրանսուա Բարբե Մարբուայի գլխավորությամբ։
Լինելով կայսր՝ Նապոլեոնն արթնացել է առավոտյան ժամը յոթին և զբաղվել գործերով:Առավոտյան 10-ին նախաճաշել է (խմելով նաև թնդությունը թուլացրած շամբերտեն. այդ սովորությունը գալիս էր նախահեղափոխական ժամանակներից)։ Նախաճաշից հետո նա շարունակել է աշխատել աշխատասենյակում մինչև ժամը 1-ը, ինչից հետո ներկա է գտնվել խորհուրդների նիստերին։ Ճաշել է ժամը 5-ին, իսկ երբեմն էլ ժամը 7-ին, ճաշից հետո շփվել կայսրուհու հետ, ծանոթացել նոր գրքերին, ապա վերադարձել աշխատասենյակ։ Կեսգիշերին պառկել է քնելու, ժամը երեքին զարթնել, որպեսզի ընդունի տաք լոգանք, իսկ առավոտյան 5-ին կրկին պառկել է քնելու։
Մայրցամաքային շրջափակում
1806 թվականի մայիսի 18-ին բրիտանական կառավարությունը հրաման է տվել ֆրանսիական ծովափը շրջափակելու մասին՝ թույլատրելով չեզոք (գլխավորապես ամերիկյան) նավերի զննությունը, որոնք ուղղվում էին Ֆրանսիա։ Հաղթանակ տանելով Պրուսիայի նկատմամբ՝ 1806 թվականի նոյեմբերի 21-ին Նապոլեոնը Բեռլինում ստորագրել է դեկրետ Մայրցամաքային շրջափակման մասին։ Այդ պահից Ֆրանսիան ու նրա դաշնակիցները դադարեցրել են առևտրային հարաբերություններն Անգլիայի հետ։ Եվրոպան եղել է անգլիական, ինչպես նաև գաղութային՝ ծովային խոշորագույն տերություն հանդիսացող Անգլիայի կողմից ներկրվող ապրանքների իրացման հիմնական շուկան: Մայրցամաքային շրջափակումը վնաս է հասցրել անգլիական տնտեսությանը. եվրոպական երկրների՝ շրջափակմանը միանալուն զուգահեռ նվազել է բրիտանական մահուդի ու բամբակի արտահանումը մայրցամաք և աճել է հումքի գինը, որը Բրիտանիան ներմուծել է մայրցամաքից։ Բրատանիայի համար իրավիճակը զգալիորեն վատացել է այն բանից հետո, երբ 1807 թվականի հուլիսին մայրցամաքային շրջափակմանը միացել է Ռուսաստանը Տիլզիտի պայմանագրի համապատասխան պայմաններով։ Եվրոպական երկրները, որոնք սկզբում հաշտվել էին բրիտանական մաքսանենգության հետ, Նապոլեոնի ճնշման տակ ստիպված են եղել լուրջ պայքար սկսել դրա դեմ։ 1807 թվականի երկրորդ կիսամյակում հոլանդական նավահանգիստներում ձերբակալվել է շուրջ 40 բրիտանական նավ, Դանիան անգլիացիների համար փակել է իր ջրային տարածքները։ Մինչ 1808 թվականի կեսերը գների աճի ու եկամուտների անկման պատճառով ժողովրդական անհանգստություններ են տեղի ունեցել Լանկաշիրում, անկում է ապրել ֆունտ ստեռլինգը։
Շրջափակումը վնաս է հասցրել նաև մայրցամաքին։ Ֆրանսիական արդյունաբերությունն ի վիճակի չի եղել փոխարինել անգլիականին եվրոպական շուկայում։ Որպես պատասխան միջոց 1807 թվականի նոյեմբերին Լոնդոնը հայտարարել է եվրոպական նավահանգիստները շրջափակելու մասին։ Սեփական առևտրային կապերի կորուստն ու անգլիական գաղութների հետ կապերի խզումը հանգեցրել է ֆրանսիական նավահանգիստների անկման, ինչպիսիք են Լա Ռոշելը, Բորդոն, Մարսելը, Տուլոնը։ Բնակչությունը (ինչպես նաև հենց կայսրը, որը սուրճի մեծ սիրահար էր) տառապել է գաղութային սովորական ապրանքների պակասությունից (սուրճ, շաքար, թեյ) և դրանց թանկությունից ։ 1811 թվականին Բենժամեն Դելեսերը գերմանացի գյուտարարների օրինակով սկսել է ստանալ որակյալ շաքար շաքարի ճակնդեղից, ինչի համար իր մոտ եկած Նապոլեոնից ստացել է Պատվո Լեգեոնի շքանշան, սակայն նոր տեխնոլոգիաները տարածվել են շատ դանդաղ։
Պիրենեյներից մինչև Վագրամա
1807 թվականին Իսպանիայի աջակցությամբ, որը միություն էր կազմել Ֆրանսիայի հետ 1796 թվականից, Նապոլեոնը Պորտուգալիայից պահանջել է, որ միանա մայրցամաքային համակարգին։ Երբ Պորտուգալիան հրաժարվել է կատարել այդ պահանջը, հոկտեմբերի 27-ին Նապոլեոնի ու Իսպանիայի միջև տեղի է ունեցել գաղտնի պայմանավորվածություն Պորտուգալիայի գրավման ու բաժանման մասին, ընդ որում՝ երկրի հարավային մասը պետք է անցներ Իսպանիայի ամենաիշխան առաջին նախարար Մանուել Գոդոյին։ 1807 թվականի նոյեմբերի 13-ին կառավարական «Le Moniteur» թերթը չարախնդորեն հայտարարել է, որ «Բրագանսաների տունը դադարել է իշխել, ինչը նոր ապացույց է բոլոր նրանց կործանման, ով իրեն կապում է Անգլիայի հետ»։ Նապոլեոնը Լիսաբոն է ուղարկել Ժան Անդոշ Ժյունոյի 25 հազարանոց կորպուսը։ Իսպանական տարածքով երկամսյա հյուծիչ արշավանքից հետո Ժյունոն երկու հազար զինվորների հետ նոյեմբերի 30-ին հասել է լիսաբոն։ Պորտուգալիայի ռեգենտ արքայազն Ժուանը, լսելով ֆրանսիացիների մոտենալու մասին, թողել է իր մայրաքաղաքը և ազգականների ու արքունիքի հետ փախել Ռիո դե Ժանեյրո։ Նապոլեոնը, զայրանալով նրանից, որ թագավորական ընտանիքը և պորտուգալական նավերը բաց է թողել ձեռքից, դեկտեմբերի 28-ին հրամայել է Պորտուգալիայի վրա դնել 100 մլն ֆրանկի ռազմատուգանք։
Հույս ունենալով դառնալ գերագույն իշխան համաձայն գաղտնի պայմանագրի՝ Գոդոյը թույլ է տվել, որ մեծ թվով ֆրանսիական զորքեր տեղավորվեն Իսպանիայի տարածքում։ 1808 թվականի մարտի 13-ին Մյուրատը եղել է Բուրգոսում 100 հազար զինվորների հետ և շարժվել դեպի Մադրիդ։ Իսպանացիներին հանգստացնելու համար Նապոլեոնը հրամայել է լուրեր տարածել, թե նա պատրաստվում է պաշարել Ջիբրալթարը։ Հասկանալով, որ դինաստիայի անկմամբ կկործանվի նաև ինքը, Գոդոյը սկսել է համոզել Իսպանիայի թագավոր Կառլոս IV-ին, որ անհրաժեշտ է Իսպանիայից փախչել Հարավային Ամերիկա։ Սակայն 1807 թվականի մարտի լույս 18-ի գիշերը նա տապալվել է Արանխուեսում այսպես կոչված «ֆեռնանդիստների» խռովության արդյունքում, որոնք հասել են նրա պաշտոնանկությանը, Կառլոս IV-ի տապալմանն ու իշխանությունը թագավորի որդուն՝ Ֆերդինանդ VII-ին փոխանցելուն։ Մարտի 23-ին Մյուրատը մտել է Մադրիդ։ 1808 թվականի մայիսին Նապոլեոնը կանչել է իսպանական երկու թագավորներին՝ հորը և որդուն, որպեսզի քննարկեն ստեղծված դրությունը Բայոնայում։ Գերի ընկնելով Նապոլեոնի մոտ՝ երկու միապետները զրկվել են թագից, իսկ իսպանական գահին կայսրը բազմեցրել է իր եղբորը՝ Ժոզեֆին, որը մինչ այդ Նոապոլի թագավորն էր։ Նեապոլի թագավոր է դարձել Մյուրատը։
Ֆրանսիայում 1808 թվականի մարտի 1-ի դեկրետներով Նապոլեոնը վերականգնել է ազնվական տիտղոսները և ազնվականական գերբերը՝ որպես կայսրությանը մատուցած ծառայությունների գնահատման նշան։ Հին ազնվականությունից տարբերությունը եղել է այն, որ տիտղոսի շնորհումն իրավունք չի տվել ունենալ հողային սեփականություն և տիտղոսը ժառանգաբար չի փոխանցվել ավտոմատիկ կերպով։ Սակայն տիտղոսի հետ միասին ազնվականները հաճախ ստացել են բարձր դրույքներ։ Եթե ազնվականը ձեռք է բերել մայորատ (կապիտալ կամ հաստատուն եկամուտ), ապա տիտղոսը փոխանցվել է ժառանգաբար։ Նոր ազնվականների 59 %-ը կազմել են զինվորականները։ Մարտի 17-ին հրապարակվել է դեկրետ կայսերական համալսարանի հիմնադրման մասին։ Համալսարանը բաժանվել է ակադեմիաների ու կոչված է եղել տալու բարձրագույն կրթություն (բակալավր)։ Համալսարանի ստեղծմամբ Նապոլեոնը ձգտել է իր վերահսկողության տակ դնել ազգային էլիտայի ձևավորումը։
Նապոլեոնի միջամտությունն Իսպանիայի ներքին գործերին վրդովմունքի տեղիք է տվել մայիսի 2-ին Մադրիդում, ապա նաև ամբողջ աշխարհում։ Տեղական իշխանությունները (խունտաներ) կազմակերպել են պայքար ընդդեմ ֆրանսիացիներին, որոնք որոնք ստիպված են եղել բախվել իրենց համար նոր ռազմական գործողությունների՝ պարտիզանական պատերազմի։ Հուլիսի 22-ին Պիեռ Անտուան Դյուպոն դը լ’Էտանը 18 հազար զինվորների հետ հանձնվել է իսպանացիներին Բաիլենի մոտ գտնվող դաշտում՝ մեծ հարված հասցնելով մինչ այդ անհաղթ համարվող Մեծ բանակի հռչակին։ Բրիտանացիները ափ են իջել Պորտուգալիայում տեղի իշխանությունների ու բնակչության աջակցությամբ և Ժյոնոյին ստիպել հեռանալ երկրից Վիմեյրոյի ճակատամարտում պարտություն կրելուց հետո։
Իսպանիայի ու Պորտուգալիայի վերջնական գրավման համար Նապոլեոնից պահանջվել է Գերմանիայից այնտեղ տանել Մեծ բանակի հիմնական ուժերը, սակայն դրան խանգարել է պատերազմի վտանգը վերազինված Ավստրիայի կողմից։ Ավստրիայի միակ հակակշիռը կարող էր դառնալ Նապոլեոնի դաշնակից Ռուսաստանը։ Սեպտեմբերի 27-ին Նապոլեոնը հանդիպել է Ալեքսանդր I-ի հետ Էրֆուրտում, որպեսզի ապահովի նրա աջակցությունը։ Նապոլեոնը բանակցությունների վարումը հանձնարարել է Թաեյրանին, որը մինչ այդ արդեն գաղտնի կապեր ուներ ավստրիական ու ռուսական արքունիքների հետ։ Ալեքսանդրն առաջարկել է բաժանել Թուրքիան և Ռուսաստանին հանձնել Կոստանդնուպոլիսը։ Չստանալով Նապոլեոնի համաձայնությունը՝ Ալեքսանդրը սահմանափակվել է ընդհանուր խոսքերով Ավստրիայի դեմ միություն կազմելու վերաբերյալ։ Նապոլեոնը Թալեյրանի միջոցով նաև խնդրել է մեծ իշխանուհի Եկատերինա Պավլովնայի ձեռքը, սակայն այդտեղ էլ ոչնչի չի հասել ։
Փորձելով Իսպանիայի խնդիրը լուծել նախքան Ավստրիայի՝ պատերազմի մեջ մտնելը, Նապոլեոնը հոկտեմբերի 29-ին արշավանք է սկսել Գերմանիայից եկած 160 հազարանոց բանակի հետ։ Դեկտեմբերի 4-ին ֆրանսիական զորքերը մտել են Մադրիդ։ Հունվարի 16-ին անգլիացիները, հետ մղելով Նիկոլա Ժան դե Դյո Սուլտի գրոհը Լա Կորունյայի մոտ, նստել են նավ ու հեռացել Իսպանիայից։ 1809 թվականի հունվարի 1-ին Աստորգայում Նապոլեոնն ստացել է ճեպագիր Ավստրիայի ռազմական պատրաստությունների մասին և իր կառավարությունում մտերմացած Թալեյրանի ու Ֆուշեի կողմից կատարվող ինտրիգների մասին (որոնք պայմանավորվել էին Իսպանիայում Նապոլեոնի սպանվելու դեպքում նրան փոխարինել Մյուրատով)։ Հունվարի 17-ին նա Վալյադոլիդից ուղևորվել է Փարիզ։ Չնայած ձեռք բերված հաջողություններին՝ Պիրենեյների նվաճումը մնացել է անավարտ. իսպանացիները շարունակել են պարտիզանական պատերազմը, անգլիացիները սատարել են Պորտուգալիային, երեք ամիս անց անգլիացիները Արթուր Ուելսլի Վելինգթոնի հրամանատարությամբ նորից ափ են իջել թերակղզում ։ Պորտուգալական և իսպանական իշխանությունների անկումից հետո նրանց գաղութները բաց են եղել բրիտանական առևտրի համար, և առաջացել է ճեղքվածք մայրցամաքային շրջափակումում։ Առաջին անգամ պատերազմը շահույթի չի բերել Նապոլեոնին, այլ միայն պահանջել է ավելի ու ավելի շատ ծախսեր ու զինվորներ։ Ծախսերի փակման համար ավելացվել են կողմնակի (աղի, պարենային ապրանքների) հարկերը, ինչը հանգեցրել է բնակչության դժգոհությունը։ Սուրբ Հեղինեում Նապոլեոնն ասել է. «չարաբաստիկ իսպանական պատերազմը դարձել է դժբախտությունների սկզբնապատճառ»։
Պրեսբուրգի հաշտության պայմանագրի կնքումից հետո անցած ժամանակում ավստրիական բանակում անցկացվել են ռազմական խորը բարեփոխումներ էրցհերցոգ Կառլ Թեշենցու գլխավորությամբ։ Հույսը դնելով ուժերը հավաքած Գերմանիայում հակաֆրանսիական տրամադրությունների օգտագործման վրա՝ 1809 թվականի ապրիլի 3-ին ավստրիական կայսր Ֆրանց I-ը պատերազմ է հայտարարել Ֆրանսիային։ Ռազմական գործողությունների սկսվելուց հետո Ավստրիան Մեծ Բրիտանիայից ստացել է ավելի քան 1 մլն ֆունտ ստեռլինգ՝ որպես դրամական օգնություն: Նապոլեոնը, փորձել է խուսափել պատերազմից, բայց առանց Ռուսաստանի օգնության չի կարողացել անել դա։ Սակայն 1809 թվականի հունվարից սկսած երեք ամսվա ընթացքում ցուցաբերած ակտիվ ջանքերի շնորհիվ նա կարողացել է Ֆրանսիայում կազմել նոր բանակ։ Էրցհերցոգ Կառլն ուղարկել է միաժամանակ ութ կորպուս Նապոլեոնին դաշնակից Բավարիա, երկու կորպուս Իտալիա և մեկը Վարշավայի դքսություն։ Ռուսական զորքերը կենտրոնացել են Ավստրիական կայսրության արևելյան սահմանների մոտ, սակայն ռազմական գործողություններին գրեթե չեն մասնակցել՝ Ավստրիային թույլ տալով պատերազմ մղել մեկ ռազմաճակատով (ինչն առաջացրել է Նապոլեոնի զայրույթը)։
Նապոլեոնը, որի բանակին միացել էին Հռենոսյան միության զորքերը, տասնյակ կորպուսների ուժերով հետ է մղել հարձակումը Բավարիայի վրա և մայիսի 13-ին գրավել Վիեննան։ Ավստրիացիներն անցել են վարարած Դանուբի հյուսիսային ափ և իրենց հետևից քանդել կամուրջները։ Նապոլեոնը որոշել է մարտանցել գետը Լոբաու կղզու մոտ։ Սակայն այն բանից հետո, երբ ֆրանսիական բանակի մի մասն անցել է կղզի, իսկ մյուս մասը՝ գետի հյուսիսային ափ, պոնտոնային կամուրջը քանդվել է, և էրցհերցոգ Կառլը հարձակվել է գետն անցածների վրա։ Մայիսի 21-22-ին Ասպերն-Էսլինգում տեղի ունեցած մարտի արդյունքում Նապոլեոնը պարտություն է կրել ու նահանջել։ Կայսեր անհաջողությունը ոգեշնչել է Եվրոպայի բոլոր հականապոլեոնական ուժերին։ Վեցշաբաթյա հանգամանալից նախապատրաստությունից հետո ֆրանսիական զորքերն անցել են Դանուբն ու հուլիսի 5-6-ին հաղթանակ տարել Վագրամի մոտ տեղի ունեցած գլխավոր ճակատամարտում, ինչին հուլիսի 12-ին հաջորդել է Ցնայմի զինադադարը, իսկ հոկտեմբերի 14-ին կնքվել է Շյոնբրունի հաշտությունը։ Այդ պայմանագրով Ավստրիան զրկվել է դեպի Ադրիատիկ ծով ունեցած ելքից՝ Ֆրանսիային փոխանցելով այն տարածքները, որոնցից հետագայում Նապոլեոնը ձևավորել է Իլարիական գավառները։ Գալիցիան փոխանցվել է Վաշավայի մեծ հերցոգությանը, իսկ Տառնոպոլի երկրամասը՝ Ռուսաստանին։ Ավստրիական արշավանքը ցույց է տվել, որ Նապոլեոնը արդեն չուներ նախկին գերազանցությունը մարտի դաշտում հակառակորդների նկատմամբ։
Կայսրության ճգնաժամ
Իր կառավարման առաջին տարիներին Նապոլեոնի վարած քաղաքականությունը վայելել է ժողովրդի աջակցությունը (ոչ միայն սեփականատերերի, այլև չքավորների (բանվորներ, բատրակներ). տնտեսության կենդանացման շնորհիվ աճել է աշխատավարձը, ինչին նպաստել են նաև մշտական զորակոչները։ Նապոլեոնը երևացել է որպես հայրնիքի փրկիչ, պատերազմները նպաստել են ազգային վերելքին, իսկ հաղթանակներն առաջացրել են ազգային հպարտության զգացում։ Նապոլեոն Բոնապարտը եղել է հեղափոխության մարդ, իսկ նրան շրջապատող մարշալները, հիանալի զորապետները երբեմն սերում էին ժողովրդի ամենաստորին խավերից։ Սակայն աստիճանաբար ժողովուրդն սկսել է հոգնել պատերազմից, զինվորագրումները սկսել են դժգոհություններ առաջացնել։ 1810 թվականին կրկին բռնկվել է տնտեսական ճգնաժամ, որը չի դադարել ընդհուպ մինչև 1815 թվականը։ Եվրոպայի տարածքում մղվող պատերազմները կորցրել են իրենց իմաստը, դրանց համար կատարվող ծախսերը սկսել են զայրացնել բուրժուազիային:Նոր ազնվականությունը, որն ստեղծել է Նապոլեոնը, այդպես էլ չի դարձել հենարան գահի համար։ Ֆրանսիայի ավտանգությանը, թվում էր, ոչինչ չի սպառնում, իսկ արտաքին քաղաքականության մեջ էլ ավելի մեծ դեր էր կատարում կայսեր ձգտումը՝ ամրապնդել ու ապահովել դինաստիայի շահերը՝ թույլ չտալով, որ իր մահվան դեպքում ստեղծվի անարխիա կամ Բուրբոնների վերականգնում։
Հանուն դինաստիայի շահերի Նապոլեոնը 1810 թվականի հունվարի 12-ին բաժանվել է Ժոզեֆինայից, որից երեխաներ չի ունեցել, և Ալեքսանդր I-ից խնդրել նրա կրտսեր քրոջ՝ 15-ամյա մեծ իշխանուհի Աննա Պավլովայի ձեռքը։ Կանխազգալով, որ մերժում է ստանալու, նա դիմել է նաև Ֆրանց I-ին՝ առաջարկելով ամուսնանալ նրա դստեր՝ Ավստրիայի արքայադուստր Մարիա Լուիզայի հետ, որի հետ էլ Նապոլեոնն ամուսնացել է 1810 թվականի ապրիլի 1-ին։ 1811 թվականի մարտի 20-ին ծնվել է նրանց որդին՝ Նապոլեոն II-ը. քանի որ Մարիա Լուիզան եղել է Ֆրանսիայի թագուհի Մարի Անտուանետի սերունդներից, նրա որդին պաշտոնապես իրավունք ուներ զբաղեցնել Ֆրանսիայի գահը, սակայն կայսեր այդ ամուսնությունը ծայրահեղ քիչ ժողովրդականություն է վայելել Ֆրանսիայում։
1808 թվականի փետրվարին ֆրանսիական զորքերը գրավել են Հռոմը։ 1809 թվականի մայիսի 17-ի դեկրետով Նապոլեոնը պապական տիրույթները հայտարարել է միացված Ֆրանսիական կայսրությանը և լուծարել Պապի իշխանությունը։ Դրան ի պատասխան Հռոմի պապ Պիոս VII-ը եկեղեցուց հեռացրել է «սբ. Պետրոսի ժառանգությունը կողոպտողներին»։ Պապական կոնդակը փորագրվել է Հռոմի չորս գլխավոր եկեղեցիների դռներիին և ուղարկվել պապական պալատին առընթեր արտաքին տերությունների բոլոր դեսպաներին։ Նապոլեոնը հրամայել է ձերբակալել Հռոմի պապին և նրան պահել է գերության մեջ մինչև 1814 թվականի հունվար։ 1809 թվականի հուլիսի 5-ին Ֆրանսիայի ռազմական իշխանությունները նրան տարել են Սավոնա, ապա Ֆոնտենբլո (Փարիզի մոտ)։ Նապոլեոնի հեռացումը եկեղեցուց բացասական է ազդել նրա իշխանության հռչակի վրա, մասնավորապես ավանդական կոթոլիկական երկրներում։
Մայրցամաքային համակարգը, թեև կարողացել է վնաս հասցնել Մեծ Բրիտանիային, բայց չի կարողացել նպաստել նրա նկատմամբ հաղթանակ տանելուն։ 1810 թվականի հունիսի 3-ին Նապոլեոնը պաշտոնից հեռացրել է Ֆուշեին անգլիացիների հետ հաշտության վերաբերյալ գաղտնի բանակցությունների համար, որոնք նա իբր վարել է Նապոլեոնի հանձնարարությամբ։ Առաջին կայսրության դաշնակիցներն ու վասալները, ընդունելով մայրցամաքային շրջափակումը հակառակ իրենց շահերի, չեն ձգտել խստորեն հետևել դրան, աճել է լարվածությունը նրանց ու Ֆրանսիայի միջև։ Նույն թվականի հուլիսի 3-ին Նապոլեոնն իր եղբայր Լուիին զրկել է հոլանդական գահից մայրցամաքային շրջափակմանը և զորակոչիկների հավաքման պահանջներին չհետևելու համար. Հոլանդիան միացվել է Ֆրանսիային։ Ընդունելով, որ մայրցամաքային համակարգը թույլ չի տա հասնել նախանշված նպատակներին, կայսրը չի հրաժարվել նրանից, այլ ներմուծել է անկախ «նոր համակարգ», որի դեպքում տրվել է Մեծ Բրիտանիայի հետ առևտրի արտոնագիր, ընդ որում՝ արտոնագիր ստանալու հարցում առավելություն ունեին ֆրանսիական ձեռնարկությունները։ Այդ միջոցն էլ ավելի մեծ թշնամություն է առաջացրել մայրցամաքային բուրժուազիայի շրջանում։
Գնալով ավելի ակնհայտ են դարձել հակասությունները Ֆրանսիայի ու Ռուսաստանի միջև։ Հայրենասիրական շարժումները տարածում են գտել Գերմանիայում, Իսպանիայում մարել են պարտիզանական պատերազմները։
Արշավանք դեպի Ռուսաստան և կայսրության անկում
Խզելով հարաբերությունները Ալեքսանդր I-ի հետ՝ Նապոլեոնը որոշել է սկսել պատերազմ Ռուսաստանի հետ։ Եվրոպայի տարբեր երկրներից Մեծ բանակի կազմում հավաքված 450 հազար զինվորները 1812 թվականի հունիսին անցել են Ռուսաստանի սահմանը. նրանց դիմադրել են ռուսական արևմտյան բանակների 193 հազար զինվորներ։ Նապոլեոնը փորձել է ռուսական զորքերին պարտադրել գլխավոր ճակատամարտ։ Խուսափելով գերազացող թշնամուց և ձգտելով միավորվել՝ ռուսական երկու բանակները նահանջել են երկրի խորքը՝ իրենց հետևեից թողնելով ավերված տարածքներ։ Մեծ բանակը տառապել է սովից, տոթից, աղտոտվածությունից, կուտակվածությունից և դրանց հետևանքով առաջացած հիվանդություններից. մինչև հուլիսի կեսերը բանակից դասալքել են ամբողջական ջոկատներով։ Միանալով Սմոլենսկի մոտ՝ ռուսական բանակները փորձել են պաշտպանել քաղաքը, սակայն անհաջող։ Օգոստոսի 18-ին նրանք ստիպված են եղել վերսկսել նահանջը Մոսկվայի ուղղությամբ։ Գլխավոր ճակատամարտը, որ տեղի է ունեցել սեպտեմբերի 7-ին Բորոդինո գյուղի մոտ, Նապոլեոնին վճռական հաղթանակ չի բերել։ Ռուսական բանակները նորից ստիպված են եղել նահանջել, և սեպտեմբերի 14-ին Մեծ բանակը մտել է Մոսկվա։
Դրանից անմիջապես հետո տարածված հրդեհը ոչնչացրել է քաղաքի մեծ մասը։ Հույս ունենալով հաշտություն կնքել Ալեքսանդրի հետ՝ Նապոլեոնը առանց լուրջ պատճառի երկար մնացել է Մոսկվայում. ի վերջո, հոկտեմբերի 19-ին նա դուրս է եկել քաղաքից ու շարժվել հարավարևմտյան ուղղությամբ։ Չկարողանալով հաղթահարել ռուսական բանակի դիմադրությունը հոկտեմբերի 24-ին Մարոյարոսլավեց գյուղի մոտ, Մեծ Բանակն ստիպված է եղել նահանջել, բայց արդեն ավերված տարածքով դեպի Սմոլենսկ։ Ռուսական բանակը հետևել է զուգահեռ քայլերթով՝ հակառակորդին հարված հասցնելով ինչպես ճակատամարտերում, այնպես էլ պարտիզանական գործողություններով։ Տառապելով սովից՝ Մեծ բանակի զինվորներն սկսել են կատարել կողոպուտներ ու բռնություններ. կատաղած բնակչությունը պատասխանել է ոչ պակաս դաժանություններով՝ կենդանի թաղելով բռնված դիակապուտներին։ Նոյեմբերի կեսերին Նապոլեոնը մտել է Սմոլենս, սակայն այնտեղ չի գտել պարենի պաշար։ Այդ պատճառով նա ստիպված է եղել շարունակել նահանջը դեպի ռուսական սահմանը։ Մեծ դժվարությամբ նրան հաջողվել է լիակատար ջախջախումից Բերեզինայի մոտ նոյեմբերի 27-28-ին։ Նապոլեոնի հսկայական բազմազգ բանակը այլևս չուներ նախկի հեղափոխական ոգին, հայրենիքից հեռու՝ Ռուսաստանի դաշտերում, այն արագորեն սպառվում էր։ Լուր ստանալով Փարիզում տեղի ունեցած հեղաշրջման փորձի մասին և չցանկանալով նոր բանակ հավաքել՝ Նապոլեոնը դեկտեմբերի 5-ին ուղևորվել է Փարիզ։ Իր վերջին բյուլետենում նա ընդունել է աղետը, բայց այն վերագրել է բացառապես Ռուսաստանի ձմռանը խստությանը։ Ռուսաստանից Նապոլեոնը վերադարձել է 450 հազարաից մնացած ընդամենը 25 հազար զինվորով, որ ընդգրկված են եղել Մեծ բանակի կենտրոնական մասի կազմում։ Նապոլեոնը Ռուսաստանում կորցրել է գրեթե բոլոր ձիերին. այդ կորուստը նա այդպես էլ չի կարողացել փոխհատուցել։
Ռուսական արշավանքում կրած պարտությունը վերջ է դրել Բոնապարտի անհաղթության մասին լեգենդին։ Չնայած ռուսական բանակի հոգնածությանն ու ռուս զորավարների՝ երկրի սահմանից դուրս պատերազմը շարունակել չցանկանալուն՝ Ալեքսանդր I-ը որոշել է ռազմական գործողությունները տեղափոխել Գերմանիայի տարածք։ Պրուսիան միացել է հականապոլեոնյան նոր կոալիցիային։ Մի քանի ամսվա ընթացքում Նապոլեոնը հավաքել է 300 հազարանոց նոր բանակ երիտասարդներից ու ծերերից և ուսուցանել նրանց դեպի Գերմանիա կատարած արշավանքում։ 1813 թվականի մայիսին Լյուտցենի ու Բաուցենի մոտ տեղի ունեցած մարտերում Նապոլեոնը կարողացել է պարտության մատնել դաշնակիցներին՝ չնայած հեծելազորի բակարար չլինելուն։ Հունիսի 4-ին կնքվել է զինադադար, Ավստրիան հանդես է եկել որպես միջնորդ պատերազմող կողմերի միջև։ Ավստրիայի արտաքին գործերի նախարար Կլեմենս Վենցել Լոտար Մետեռնիխը Դրեզդենում Նապոլեոնի հետ ունեցած հանդիպումներում առաջարկել է կնքել հաշտություն Պրուսիայի վերականգնման, Ռուսաստանի, Պրուսիայի ու Ավստրիայի միջև Լեհաստանի բաժանման և Իլարիան ավստրիացիներին վերադարձնելու պայմանով, սակայն Նապոլեոնը ռազմական նվաճումները համարելով իր իշխանության առանցքը, հրաժարվել է։
Զգալով ֆինանսական սուր ճգնաժամ և գայթակղվելով անգլիացիների տրամադրած դրամական օգնություններով՝ զինադադարի ավարտին՝ օգոստոսի 10-ին, Ավստրիան միացել է վեցերորդ կոալիցիային։ Այդպես է վարվել նաև Շվեդիան։ Տրախենբերգի պլանի համաձայն՝ դաշնակիցները կազմել են երեք բանակներ Բեռնադոտի, Բլյուխերի ու Շվարցենբերգի գլխավորությամբ։ Նապոլեոնը նույնպես բաժանել է իր ուժերը։ Դրեզդենի մոտ տեղի ունեցած խոշոր ճակատամարտում Նապոլեոնը գերակշռություն է ունեցել հակառակորդների նկատմամբ, սակայն նրա մարշալները, գործելով ինքնուրույն, կրել են մի շարք ցավալի պարտություններ Կուլմի, Կացբախի, Գրոսբերենի և Դենեվիցի ճակատամարտերում։ Սպառնացող շրջապակման պայմաններում Նապոլեոնը 160 հազարանոց բանակով Լայպցիգի մոտ տվել է գլխավոր ճակատամարտ ռուսական, ավստրիական, պրուսական ու շվվեդական միացյալ բանակի դեմ, որի ընդհանուր քանակը կազմում էր 320 հազար մարդ (16-19 հոկտեմբերի, 1813)։ «Ազգերի ճակատամարտի» երրորդ օրը դաշնակիցների կողմն են անցել Ժան Ռենեի կորպուսի սաքսոնացիները, ապա նաև Վյուրտեմբերգի հեծելազորը։
Ազգերի ճակատամարտում կրած պարտությունը հանգեցրել է Գերմանիայի ու Հոլանդիայի անջատման, Շվեյցարական համադաշնության, Հռենոսյան միության ու Իտալական թագավորության քայքայման։ Իսպանիայում, որտեղ ֆրանսիացիները պարտություն էին կրել, Նապոլեոնն ստիպված է եղել վերականգնել իսպանացի Բուրբոնների իշխանությունը (1813 թվականի նոյեմբեր) ։ Պատգամավորների աջակցությունն ապահովելու նպատակով Նապոլեոնը 1813 թվականի դեկտեմբերին հրավիրել է Օրենսդիր կորպուսի նիստ, սակայն ցրել է պալատն այն բանից հետո, երբ այն ընդունել է ոչ լոյալ որոշում։ 1813 թվականի վերջին դաշնակիցների բանակները ռազմանցել են Հռենոսը, ներխուժել Բելգիա և շարժվել դեպի Փարիզ։ 250 հազարանոց բանակի դեմ Նապոլեոնը կարողացել է դուրս բելե միայն 80 հազար զորակոչիկների։ Մարտերի շարքում նա հաղթանակ է տարել դաշնակիցների առանձին զորամասերի նկատմամբ։ Սակայն 1814 թվականի մարտի 31-ին կոալիցիայի բանակը ռուս ցարի ու Պրուսիայի թագավորի գլխավորությամբ մտել է Փարիզ։
Առաջին հրաժարումը գահից և առաջին աքսոր
Նապոլեոնը պատրաստ է եղել շարունակել պայքարը, սակայն ապրիլի 3-ին Սենատը հռչակել է նրա հեռացումն իշխանությունից և ձևավորել ժամանակավոր կառավարություն Թալեյրանի գլխավորությամբ։ Մարշալները (Միշել Նեյ, Բերտիե, Ֆրանսուա Ժոզեֆ Լեֆավր) նրան համոզել են հրաժարվել գահից հօգուտ որդու։ 1814 թվականի ապրիլի 6-ին Փարիզի մոտ գտնվող Ֆոնտենբլոյի պալատում Նապոլեոնը հրաժարվել է գահից։ 1814 թվականի ապրիլի 12-ի լույս 13-ի գիշերը Ֆոնտենբլոյում Նապոլեոնը, ծանր տանելով պարտությունը և լքված լինելով իր արքունիքի կողմից (նրա կողքին էին միայն մի քանի ծառաներ, բժիշկն ու գեներալ Կոլենկուրը), որոշել է ինքնասպան լինել։ Նա ընդունել է թույնը, որը միշտ կրում էր իր հետ Մալոյարսլավեցի ճակատամարտից հետո, երբ միայն հրաշքով է փրկվել գերի ընկնելուց։ Սակայն երկար պահպանվելու հետևանքով թույնը քայքայվել էր, և Նապոլեոնը կենդանի է մնացել։ Ֆոնտենբլոյի պայմանագրի համաձայն, որը Նապոլեոնն ստորագրել է միության միապետների հետ, նա ստացել է Էլբա ոչ մեծ կղզին Միջերկրական ծովում։ 1814 թվականի ապրիլի 20-ին Նապոլեոնը հեռացել է Ֆոնտենբլոյից և մեկնել աքսորավայր։
Էլբայում Նապոլեոնն ակտիվորեն զբաղվել է կղզու տնտեսության զարգացմամբ։ Համաձայն Ֆոնտենբլոյի պայմանագրի դրույթների՝ նրան խոստացվել է ամենամյա 2 մլն ֆրանկ ռենտա ֆրանսիական գանձարանից։ Սակայն նա այդպես էլչի ստացել այդ գումարները և 1815 թվականի սկզբին հայտնվել է ֆինանսական բարդ իրավիճակում։ Գտնվելով Ֆրանց I-ի ազդեցության տակ՝ Մարիա Լուիզան որդու հետ հրաժարվել է գնալ Նապոլեոնի մոտ։ Ժոզեֆինան մահացել է Մալմեզոնում 1814 թվականի մայիսի 29-ին «վշտից ու անհանգստությունից նրա համար», ինչպես հետագայում Նապոլեոնին ասել է նրան բուժող բժիշկը։ Նապոլեոնի հարազատներից միայն մայրն ու Պոլինա քույրն են այցելել նրան Էլբայում։ Նապոլեոնն ուշադրությամբ հետևել է Ֆրանսիայում կատարվող իրադարձություններին, ընդունել հյուրեր և գաղտնի ուղերձներ փոխանակել իր կողմնակիցների հետ։
1814 թվականի ապրիլի 24-ին Կալեում ափ է իջել Անգլիայից եկած Լյուդովիկոս XVIII-ը։ Բուրբոնների հետ միասին վերադարձել են նաև էմիգրանտները, որոնք ձգտել են վերադարձնել իրենց ունեցվածքն ու արտոնություններըը («նրանք ոչինչ չեն սովորել և ոչինչ չեն մոռացել»)։ Հունիսին թագավորը Ֆրանսիային նվիրել է նոր սահմանադրություն։ 1814 թվականի սահմանադրությունը շատ բան է պահպանել կայսերական ժառանգությունից, բայց իշխանությունը կենտրոնացրել է թագավորի ու նրա մերձավորների ձեռքում։ Միապետականները պահանջել են հին կարգերի լիակատար վերադարձ։ Ժամանակին արտագաղթածներից ու եկեղեցուց բռնագրավված հողերի նոր սեփականատերերը վախենում էին կորցնել իրենց ունեցվածքը։ Զինվորականները դժգոհ են եղել բանակի կտրուկ կրճատմամբ։ 1814 թվականի սեպտեմբերին հավաքված Վիեննայի կոնգրեսում դաշնակից տերությունները տարակարծիք են եղել նվաճված տարածքների բաժանման հարցի վերաբերյալ։
Աքսոր
Նախարարների բրիտանական կաբինետը չի ընդառաջել Նապոլեոնին. վերջինս գերվել է և ուղարկվել Ատլանտյան օվկիանոսում գտնվող հեռավոր Սուրբ Հեղինեի կղզի։ Անգլիացիներն այդ կղզին ընտրել են Եվոպայից հեռու լինելու պատճառով՝ զգուշանալով, որ Նապոլեոնը նորից չփախչի աքսորից։ Իմանալով այդ որոշման մասին՝ Նապոլեոնն ասել է. «Սա ավելի վատ է, քան Թամերլանի երկաթե վանդակը։ Ես կնախընտրեի, որ ինձ հանձնեին Բուրբոններին»։ Նապոլեոնին թույլատրվել է ընտրել իրեն ուղեկցող սպաներին, և նա ընտրել է Հենրի Գատիեն Բերտրանին, Շառլ Տրիստան դը Մոնտոլոնին, կոմս դը Լաս Կազին ու Գասպար Գուրգոյին. նրա շքախմբում եղել է ընդհանուր առմամբ 26 մարդ։ 1815 թվականի օգոստոսի 9-ին «Նորտումբեռլանդ» նավով նախկին կայսրը հեռացել է Եվրոպայից։ Հազար զինվորներով ինը նավ ուղեկցել է նրա նավին։ 1815 թվականի հոկտեմբերի 17-ին Նապոլեոնը հասել է Ջեյմսթաուն։
Նապոլեոնն ու նրա շքախումբը բնակվել է Լոնգվուդ հաուսում (լեյտենանտ-նահանգապետի նախկին բնակարանը), որը տեղակայված էր խոնավ և վնասակար կլիմայով լեռնային բարձրահարթում։ Տունը շրջապատել են ժամապահները, պահակախումբը ազդանշանային դրոշակներով հայտնել է Նապոլեոնի բոլոր գործողությունների մասին։ 1816 թվականի ապրիլի 14-ին ժամանած նոր նահանգապետ Գուդսոն Լոուն էլ ավելի է սահմանափակել գահընկեց արված կայսեր ազատությունը։ Իրականում Նապոլեոնը փախուստի պլաններ չի կազմել։ Սուրբ Հեղինե հասնելուց հետո նա ընկերացել է Բետսի Բալկոմբի՝ Օստ-Ինդիայի կամպանիայի սուպերինտենդանտ Բալկոմբի տասնչորսամյա դստեր հետ և երեխայի նման կատակներ արել նրա հետ։ Հետագա տարիներին նա երբեմն ընդունել է կղզում կանգ առնող այցելուների։ 1816 թվականի հունիսին Նապոլեոնն սկսել է թելադրել իր հուշերը, որոնք չորս հատորով հրատարակվել են նրա մահվանից երկու տարի անց Լաս Կազի կողմից «Սուրբ Հեղինեի հուշամատյան» խորագրով։ Այն դարձել է ամենաընթերցված գիրքը 19-րդ դարում։