cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Եվրոպա
20-րդ դարից ներկա ժամանակներ
20-րդ դարի առաջին կեսի իրադարձություններից էին երկու համաշխարհային պատերազմները և տնտեսական ճգնաժամը։ 1914-1918 թվականներին տեղի ունեցավ Առաջին համաշխարհային պատերազմը, որը սկսվեց այն ժամանակ, երբ հարավսլավ ազգայնական Գավրիլո Պրինցիպը սպանեց Ավստրիայի էրցհերցոգ Ֆրանց Ֆերդինանդին։ Եվրոպական պետությունների մեծ մասը ներգրավվեց պատերազմում, որը տեղի էր ունենում Անտանտի (Ֆրանսիա, Բելգիա, Սերբիա, Պորտուգալիա, Ռուսաստան, Միացյալ Թագավորություն, իսկ ավելի ուշ՝ Իտալիա, Հունաստան, Ռումինիա և Միացյալ Նահանգներ) և Կենտրոնական տերությունների (Ավստրո-Հունգարիա, Գերմանիա, Բուլղարիա և Օսմանյան կայսրություն) միջև։ Պատերազմի ընթացքում զոհվեց ավելի քան 16 մլն խաղաղ բնակիչ և զինվորական ։ 1914-1918 թվականներին ավելի քան 60 մլն եվրոպացի զինվոր է մոբիլիզացվել ։
Ռուսաստանն ընկղմվեց հեղափոխության մեջ, որը տապալեց ցարական կայսրությունը և այն փոխարինեց կոմունիստական Խորհրդային Միությամբ, ինչը հանգեցրեց մի շարք նախկին ռուսական նահանգների անկախությանը որպես նոր եվրոպական երկրներ. դրանց թվում էին Ֆինլանդիան, Էստոնիան, Լատվիան և Լիտվան ։ Ավստրո-Հունգարական և Օսմանյան կայսրությունները փլուզվեցին և մասնատվեցին առանձին պետությունների, ինչի հետևանքով մի շարք այլ պետությունների սահմաններ փոփոխության ենթարկվեցին։ Վերսալյան պայմանագիրը, որով 1919 թվականին ավարտվեց Առաջին համաշխարհային պատերազմը, դաժան էր Գերմանիայի նկատմամբ. վերջինիս վրա էր դրվում պատերազմի ամբողջ պատասխանատվությունը, ինչը ծանր սանկացիաներ էր ենթադրում ։ Առաջին համաշխարհային և քաղաքացիական պատերազմների ժամանակ Ռուսաստանում (ներառյալ հետպատերազմյան սովը) ընդհանուր առմամբ զոհվեց 18 մլն մարդ ։ 1932–1933 թվականներին Ստալինի կառավարման ժամանակ խորհրդային ղեկավարների կողմից հացահատիկի առգրավվումը հանգեցրեց Խորհրդային Միությունում երկրորդ սովի համաճարակին, ինչի հետևանքով միլիոնավոր մարդիկ զոհվեցին. ողջ մնացած կուլակներին հետապնդում էին, իսկ շատերին էլ ուղարկում էին գուլագներ՝ հարկադիր աշխատանքի։ Ստալինը պատասխանատու էր նաև 1937–1938 թվականների բռնաճնշման համար, որտեղ ԽՍՀՄ Ներքին գործերի ժողովրդական կոմիսարիատը մահապատժի ենթարկեց 681 692 մարդու, միլիոնավոր մարդ էլ արտաքսվեց Խորհրդային Միության հեռավոր անկյուններ ։
Ռուսաստանում տեղի ունեցած սոցիալական հեղափոխություններն Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո նաև իրենց ազդեցությունն ունեցան եվրոպական այլ պետությունների վրա. 1919 թվականին Գերմանիայի Վայմարյան հանրապետության և Առաջին ավստրիական հանրապետության վրա, 1922 թվականին՝ Իտալիայի թագավորությունում Մուսոլինիի միակուսակցական ֆաշիստական իշխանության և Աթաթուրքի թուրքական հանրապետության վրա, որտեղ ընդունվեց Արևմտյան աշխարհի այբուբենը և աշխարհականությունը։ Տնտեսական անկայունությունը, որն Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ կուտակված պարտքերի հետևանք էր, ինչպես նաև Գերմանիայի դեմ դատական գործերը 1920-ական և 1930-ական թվականների վերջերին մեծ վնաս հասցրին Եվրոպային։ Սա, ինչպես նաև 1929 թվականի բորսայական փլուզումը հանգեցրեց համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամի։ Տնտեսական ճգնաժամը, սոցիալական անկայունությունն ու կոմունիզմի սպառնալիքը նպաստեցին ֆաշիստական շարժումների զարգացմանը Եվրոպայում, ինչի արդյունքում Ադոլֆ Հիտլերն իշխանության եկավ Նացիստական Գերմանիայում ։
1933 թվականին Հիտլերը դարձավ Գերմանիայի առաջնորդը և սկսեց աշխատել ավելի մեծ Գերմանիա ունենալու իր նպատակի ուղղությամբ։ Գերմանիան կրկին ընդլայնվեց և 1935 ու 1936 թվականներին հետ վերադարձրեց Սաարը և Ռեյնլանդը։ 1938 թվականին Ավստրիան անշլյուսից հետո դարձավ Գերմանիայի մի մասը։ Ավելի ուշ այդ տարի՝ Մյունխենի համաձայնագրից հետո, որը ստորագրեցին Գերմանիան, Ֆրանսիան, Միացյալ Թագավորությունը և Իտալիան, Գերմանիան բռնազավթեց Սուդեթական մարզը, որն էթնիկ գերմանացիներով բնակեցված տարածք էր Չեխոսլովակիայում, իսկ 1939 թվականի սկզբին Չեխոսլովակիայի մնացած հատվածը բաժանվեց Բոհեմիայի և Մորավիայի պրոտեկտորատի, որը ղեկավարում էին Գերմանիան և Սլովակիայի հանրապետությունը։ Միևնույն ժամանակ Բրիտանիան և Ֆրանսիան նախընտրում էին խաղաղեցման քաղաքականությունը։
1940 թվականի մայիսին Գերմանիան Պատմական Նիդեռլանդների միջով հարձակվեց Ֆրանսիայի վրա։ Վերջինս կապիտուլյացիայի ենթարկվեց 1940 թվականի հունիսին։ Օգոստոսին Գերմանիան սկսեց ռմբակոծել Բրիտանիան, սակայն բրիտանացիները չհանձնվեցին ։ 1941 թվականին Գերմանիան Բարբարոսա ռազմագործողության ժամանակ ներխուժեց Խորհրդային Միություն ։ 1941 թվականի դեկտեմբերի 7-ին Ճապոնիայի հարձակումը Փերլ Հարբորի վրա կոնֆլիկտի մեջ ներքաշեց Միացյալ Նահանգներին՝ որպես Բրիտանական կայսրության և մյուս ուժերի դաշնակից ։
1943 թվականի Ստալինգրադի ճակատամարտից հետո գերմանական հարձակումը Խորհրդային Միության վրա անընդհատ հետ էր մղվում։ Կուրսկի ճակատամարտը, որը պատմության մեջ ամենախոշոր տանկերով ճակատամարտն էր, Արևելյան ռազմաճակատում գերմանացիների վերջին մեծ հարձակումն էր։ 1944 թվականի հունիսին բրիտանական և ամերիկյան ուժերը դեսանտային զորքերով ներխուժեցին Ֆրանսիա՝ նոր ռազմաճակատ բացելով Գերմանիայի դեմ։ Բեռլինը վերջապես ընկավ 1945 թվականին՝ դրանով Եվրոպայում վերջ դնելով Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին, որը մարդկության պատմության մեջ ամենամեծ և ամենակործանարար պատերազմն է համարվում՝ ամբողջ աշխարհում 60 մլն զոհված անձանցով ։ Եվրոպայում Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ զոհվեց ավելի քան 40 մլն մարդ ՝ ներառյալ 11-17 մլն-ը, որոնք նահատակվեցին Հոլոքոստի ժամանակ ։ Պատերազմի ընթացքում Խորհրդային Միությունը կորցրեց 27 մլն մարդ (մեծամասամբ խաղաղ բնակչություն), ինչը կազմում է պատերազմի ժամանակ գրանցված կորուստների կեսը ։ Պատերազմն ավարտվելուց հետո Եվրոպայում ավելի քան 40 մլն փախստական կար  ։ Կենտրոնական և Արևելյան Եվրոպայում մի քանի հետպատերազմյան աքսորները հանգեցրին մոտ 20 մլն մարդու գաղթին ։
Առաջին համաշխարհային պատերազմը և հատկապես Երկրորդը նվազեցրին Արևմտյան Եվրոպայի կարևորությունն աշխարհում։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Ղրիմի վեհաժողովին Եվրոպայի քարտեզը ձևափոխվեց և բաժանվեց երկու բլոկի՝ Արևմտյան երկրների և կոմունիստական Արևելյան բլոկի, որոնք հետագայում բաժանվեցին Ուինսթոն Չերչիլի կոչած «երկաթե վաչագույրով»։ Միացյալ Նահանգները և Արևմտյան Եվրոպան ստեղծեցին ՆԱՏՕ-ն, իսկ ավելի ուշ Խորհրդային Միությունն ու Կենտրոնական Եվրոպան ստեղծեցին Վարշավայի պայմանագրի կազմակերպությունը ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո կիզակետերը Բեռլինն ու Տրիեստն էին, ինչի հետևանքով 1947 թվականին ՄԱԿ-ի հետ ստեղծած Տրիեստի ազատ տարածքը կազմալուծվեց 1954 և 1975 թվականներին։ 1948-1949 թվականներին Բեռլինի շրջափակումը և 1961 թվականին Բեռլինի պատի կառուցումը Սառը պատերազմի միջազգային մեծ ճգնաժամերից էին  ։
Երկու գերտերություններ՝ Միացյալ Նահանգները և Խորհրդային Միությունը, ներգրավվեցին հիսուն տարի ձգված Սառը պատերազմում, որտեղ տերությունները կենտրոնացած էին միջուկային զենքի տարածման վրա։ Միևնույն ժամանակ ապագաղութայնացումը, որն արդեն սկսվել էր Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո, աստիճանաբար հանգեցրեց Ասիայում և Աֆրիկայում գտնվող եվրոպական գաղութներից շատերի անկախացմանը ։
1980-ական թվականներին Միխայիլ Գորբաչովի բարեփոխումները և Լեհաստանի «Համախմբվածություն» շարժումը թուլացրին կոշտ կոմունիստական համակարգը։ Երկաթե վարագույրի բացումը համաեվրոպական պիկնիկին խաղաղ շղթայական ռեակցիա արձակեց, որի ավարտին փլուզվեցին Արևելյան բլոկը, Վարշավայի պայմանագրի կազմակերպությունը և մյուս կոմունիստական պետությունները, իսկ Սառը պատերազմը՝ ավարտվեց  ։ 1989 թվականին Բեռլինի պատի խորհրդանշական քանդումից հետո Գերմանիան վերամիավորվեց, և Կենտրոնական ու Արևելյան Եվրոպայի քարտեզները կրկին ձևափոխվեցին ։ Այս իրադարձությունը հնարավոր դարձրեց նախկինում ընդհատված մշակութային և տնտեսական հարաբերությունները, իսկ նախկինում մեկուսացված քաղաքները՝ Բեռլինը, Պրահան, Վիեննան, Բուդապեշտը և Տրիեստը այժմ կրկին Եվրոպայի սրտում էին   ։
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո աճեց նաև եվրոպական ինտեգրումը։ 1949 թվականին Ուինսթոն Չերչիլի՝ ընդհանուր նպատակներին հասնելու համար Եվրոպան միավորելու գաղափարից հետո ստեղծվեց Եվրոպայի խորհուրդը։ Դրա մեջ մտան եվրոպական բոլոր պետությունները՝ բացառությամբ Բելառուսի, Ռուսաստանի և Վատիկանի։ 1957 թվականին Արևմտյան Եվրոպայի վեց պետություններ կնքեցին Հռոմի պայմանագիրը, որով ստեղծվեց Եվրոպական տնտեսական համագործակցությունը՝ միասնական տնտեսական քաղաքականություն և ընդհանուր շուկա ունենալու նպատակով ։ 1967 թվականին Եվրոպական տնտեսական համագործակցությունը, Ածխի և պողպատի եվրոպական ընկերակցությունը և Եվրատոմը ձևավորեցին Եվրոհամայնքը, որը 1993 թվականին դարձավ Եվրոպական միությունը։ ԵՄ-ը ձևավորեց խորհրդարան, դատարան, կենտրոնական բանկ և շրջանառության մեջ մտցրեց եվրոն՝ որպես միասնական դրամական արժույթ ։ 2004-2013 թվականներին Կենտրոնական Եվրոպայի ավելի շատ երկրներ սկսեցին միանալ, որի արդյունքում ԵՄ-ն ունեցավ 28 անդամ, իսկ Եվրոպան դարձավ տնտեսական և քաղաքական հզոր կենտրոն ։ Այդուհանդերձ, Միացյալ Թագավորությունը 2020 թվականի հունվարի 31-ին դուրս եկավ ԵՄ-ի կազմից՝ 2016 թվականի հունիսին ԵՄ-ին անդամակցությունը դադարեցնելու համար անցկացված հանրաքվեի արդյունքում ։ Ռուս-ուկրաինական հակամարտությունը, որը սկսվել է 2014 թվականից, կտրուկ սրվեց, երբ Ռուսաստանը 2022 թվականի փետրվարի 24-ին լայնածավալ ներխուժեց Ուկրաինա՝ դառնալով Երկրորդ համաշխարհային և Հարավսլավիայի պատերազմներից հետո Եվրոպայում տեղի ունեցած ամենամեծ հումանիտարական և գաղթի ճգնաժամը։
Աշխարհագրություն
Եվրոպան գտնվում է Եվրասիա մայրցամաքի արևմտյան հատվածում։ Այն զբաղեցնում է մայրցամաքի ընդհանուր տարածքի մեկ հինգերորդ մասը ։ Աշխարհամասի ափերը ցամաքի համեմատ ավելի բարձր են, քան մեկ այլ մայրցամաքում կամ աշխարհամասում ։ Հյուսիսում Եվրոպայի ափերը ողողվում են Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսի, արևմուտքում՝ Ատլանտյան օվկիանոսի, իսկ հարավում՝ Միջերկրական, Սև և Կասպից ծովերի ջրերով ։ Եվրոպայի հողային ռելիեֆը բազմազան է և առանձին շրջաններում ունի արտահայտիչ տարբերություններ։ Հարավային շրջաններն առավել լեռնային են, մինչդեռ Ալպերի, Պիրենեյների և Կարպատների վրայով շարժվելով դեպի հյուսիս՝ ի հայտ են գալիս բլրային հատվածներ, հյուսիսային լայն հարթավայրեր, որոնք բավականին ընդարձակ են հատկապես արևելքում։ Այս ընդարձակ հարթավայրը հայտնի է Եվրոպական հարթավայր անվամբ, իսկ դրա կենտրոնական հատվածում է գտնվում Հյուսիսգերմանական հարթավայրը։ Աշխարհամասի հյուսիսարևմտյան ափերն առավել ժայռոտ են, որոնք սկսվում են Բրիտանիայի և Իռլանդիայի արևմտյան կղզիներից և ձգվում մինչև Նորվեգիայի լեռնային ու ֆյորդներով անջատված շրջաններ։
Կլիմա
thumb|Եվրոպայի [[բիոմները և դրանց հարակից շրջանները.
]] Եվրոպան հիմնականում գտնվում է չափավոր կլիմայական գոտիներում, որն իր վրա կրում է արևմտյան օդային հոսանքների ազդեցությունը։ Ի համեմատություն նույն լայնության վրա գտնվող աշխարհագրական մյուս շրջանների՝ Եվրոպայում կլիման համեմատաբար ավելի մեղմ է, քանի որ կրում է Գոլֆստրիմի ազդեցությունը ։ Գոլֆստրիմին հաճախ անվանում են նաև «Եվրոպայի վառարան», որովհետև այն եվրոպական կլիման դարձնում է առավել տաք և խոնավ, քան այլ պայմաններում դա կարող էր լինել։ Գոլֆստրիմը ոչ միայն տաք ջուր է բերում Եվրոպայի ափերին, այլ նաև տաքացնում է գերակշռող արևմտյան քամիներին, որոնք Ատլանտյան օվկիանոսից փչում են աշխարհամասի ողջ երկայնքով։
Ուստի, տարվա ողջ ընթացքում Պորտուգալիայի Ավեյրու քաղաքում միջին ջերմաստիճանը կազմում է 16°C, մինչդեռ Նյու Յորքում, որը գտնվում է գրեթե նույն լայնության վրա և նույն օվկիանոսի ափին, կազմում է 13°C։ Գերմանիայի մայրաքաղաք Բեռլինը, իտալական Կալիարին, Կանադան և Իրկուտսկը, որը գտնվում է Ռուսաստանի հարավարևելյան հատվածում, գտնվում են միևնույն լայնության վրա։ Հունվարին Բեռլինում ջերմաստիճանը միջինում 8°C-ով ավելի բարձր է, քան Կալիարիում, իսկ եվրոպական այս քաղաքներում հունվարյան ջերմաստիճանը միջինում 22°C-ով ավելին է, քան նույն ամսին Իրկուտսկի միջին ջերմաստիճանը ։
Միջերկրական ծովի ջրային մեծ զանգվածները, որոնք հավասարեցնում են միջին տարեկան և միջին օրական ջերմաստիճանները, ևս ունեն հատուկ նշանակություն։ Միջերկրական ծովի ջրերը Սահարա անապատից ձգվում են դեպի հյուսիս՝ Ալպեր, որի ծայր հյուսիսային հատվածը գտնվում է Տրիեստի մոտ՝ Միջերկրական ծովի մաս կազմող Ադրիատիկ ծովում ։
Ընդհանուր առմամբ, Եվրոպայում հյուսիսն ավելի ցուրտ է, քան հարավը, բայց և աստիճանաբար ցրտում է արևմուտքից շարժվելով դեպի արևելք։ Արևմուտքում եղանակն առավել օվկիանոսային է, քան աշխարհամասի արևելքում։ Սա կարող է պատկերվել միջին ջերմաստիճանների ստորև ներկայացված աղյուսակում, որն սկսվում է 64-րդ լայնության վրա գտնվող բնակավայրից, այնուհետև 60-րդ, 55-րդ, 50-րդ, 45-րդ և ավարտվում 40-րդ լայնության վրա գտնվող բնակավայրով։ Այդ քաղաքներից և որևէ մեկը բարձրադիր չէ։ Նրանց մեծ մասը գտնվում է ծովի մոտ (բնակավայր, մոտավոր լայնություն և երկայնություն, միջին ջերմաստիճանը տարվա ամենացուրտ և ամենաշոգ ամիսներին և տարեկան միջին ջերմաստիճանը ցելսիուսով) ։ Հետաքրքրական է, որ ամենացուրտ ամիսներին միջին ջերմաստիճանը, ինչպես նաև տարեկան միջին ջերմաստիճանը, նվազում են արևմուտքից դեպի արևելք։ Օրինակ՝ տարվա ամենացուրտ ամսին Էդինբուրգում ավելի տաք է, քան Բելգրադում՝ չնայած վերջինս Շոտլանդիայի վարչական կենտրոնից գտնվում է 10 լայնություն դեպի հարավ։
Երկրաբանություն
Հյուսիսային հարթավայրը ներառում է Բալթիկայի հին երկրաբանական մայրցամաքը և երկրաբանորեն կարող է համարվել որպես «հիմնական մայրցամաք», մինչդեռ ծայր հարավում ու արևմուտքում գտնվող բարձրադիր լեռներն ու լեռնային շրջանները ներառում են հատվածներ նաև երկրաբանական մյուս մայրցամաքներից։ Արևմտյան Եվրոպայի հնագույն երկաբանության մեծ մասը ներառված է եղել անտիկ Ավալոնիա միկրոմայրցամաքի կազմում։
Բուսական աշխարհ
Հազարամյակներ շարունակ հողագործական ժողովուրդների հետ ապրելով կողք կողքի՝ Եվրոպայի կենդանիներն ու բույսերը մեծապես կրել են մարդկային ներկայության և գործունեության ազդեցությունը։ Բացառությամբ Ֆենոսկանդիայի և Հյուսիսային Ռուսաստանի՝ ներկայումս Եվրոպայում պահպանվել են վայրի բնության մի քանի անձեռնմխելի անկյուններ՝ չհաշված իհարկե տարբեր ազգային պարկերը։
Եվրոպայի հիմնական բնական բուսածածկը խառը անտառներն են։ Դրանց աճի պայմանները խիստ բարենպաստ են։ Հյուսիսում Գոլֆստրիմը և Հյուսիսատլանտյան հոսանքը ջերմացնում են աշխարհամասը։ Հարավային Եվրոպային բնորոշ է տաք, բայց մեղմ կլիման։ Այս տարածաշրջանում հաճախակի են ամառային երաշտները։ Լեռնաշղթաները ևս ազդում են կենսապայմանների վրա։ Դրանցից որոշները (Ալպերը, Պիրենեյները) ձգվում են արևելքից արևմուտք և քամուն հնարավորություն տալիս օվկիանոսից մեծ քանակությամբ ջուր (խոնավություն) տեղափոխել դեպի Եվրոպայի ներքին շրջաններ։ Մյուսները ձգվում են հարավից հյուսիս (Սկանդինավյան լեռներ, Դինարյան բարձրավանդակ, Կարպատյան լեռներ, Ապենիններ) և քանի որ անձրևը թափվում է լեռների մյուս կողմում, որը ձգվում է ծովի երկայնքով, այս կողմում անտառներն ավելի լավ են աճում, մինչդեռ մյուս կողմում պայմանները նվազ բարենպաստ են։ Ժամանակի ինչ-որ պահի մայրցամաքային Եվրոպայի մի քանի հատվածներում անասուններ չեն արածեցվել, և նախագյուղատնտեսական անտառային միջավայրի հատումը հանգեցրել է բույսերի և կենդանիների բնօրինակ էկոհամակարգերի խախտմանը։
Հավանաբար Եվրոպայի տարածքի 80-90%-ը ժամանակին ծածկված է եղել անտառներով ։ Դրանք ձգվել են Միջերկրական ծովից մինչև Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոս։ Չնայած Եվրոպայի բնական անտառների կեսից ավելին անհետացել է անտառազրկման դարերի ընթացքում՝ Եվրոպայի տարածքի մեկ քառորդ մասը շարունակում է անտառապատ մնալ, ինչպես օրինակ լայնատերև և խառը անտառները, Սկանդինավիայի և Ռուսաստանի տայգան, Կովկասի խառը խոնավ անտառները և Արևմտյան Միջերկրականի խցանակաղնու անտառները։ Վերջին ժամանակաշրջանում անտառազրկումը դանդաղել է և բազմաթիվ ծառեր են տնկվել։ Այդուհանդերձ, մի շարք դեպքերում միամշակ փշատերև տնկարանները փոխարինել են խառը բնական անտառներին, որովհետև դրանք առավել արագ են աճում։ Ներկայումս տնկարաններն զբաղեցնում են բավականին մեծ հողատարածքներ, սակայն առավել աղքատ կենսապայմաններ են առաջարկում անտառներում բնակվող եվրոպական բազմաթիվ կենդանատեսակների համար, որոնք պահանջում են փայտի տարբեր տեսակներ և անտառի տարբեր կառուցվածքների համադրություն։ Արևմտյան Եվրոպայում բնական անտառների ծավալը կազմում է 2-3% կամ ավելի քիչ, մինչդեռ Արևմտյան Ռուսաստանում այն հասնում է 5–10%-ի։ Իսլանդիան Եվրոպայում անտառապատ տարածքների ամենաքիչ ծավալով երկիրն է (1%), մինչդեռ ամենաանտառապատ երկիրը Ֆինլանդիան է (77%) ։
Եվրոպայի չափավոր կլիմա ունեցող հատվածներում գերակշիռ են լայնատերև և փշատերև անտառները։ Կենտրոնական և Արևմտյան Եվրոպայում ամենատարածված ծառատեսակներն են հաճարենին և կաղնին։ Հյուսիսում՝ տայգայում, գերակշռում են եղևնիների, սոճիների և կեչիների անտառները։ Տայգայից դեպի հյուսիս, որը հիմնականում ընկնում է Ռուսաստանի և Սկանդինավիայի տարածքներում, սկսվում է տունդրան, ինչն առավել մոտ է Արկտիկային։ Միջերկրական ծովի շրջանում տնկվել են բազմաթիվ ձիթենիներ, որոնք լավ հարմարված են այդ տարածաշրջանի չոր կլիմային։ Մշտադալար նոճին ևս լայն տարածում ունի Հարավային Եվրոպայում։ Կիսաչոր միջերկրածովյան շրջանում կան բազմաթիվ թփուտներ։ Եվրասիական մարգագետինների (տափաստանների) նեղ լեզուն Ուկրաինայից և Հարավային Ռուսաստանից ձգվում է դեպի արևմուտք և ավարտվում Հունգարիայում, իսկ հյուսիսում հատվում տայգայի հետ։
Կենդանական աշխարհ
Սառցե վերջին ժամանակաշրջանի ժամանակ սառցակալումը և մարդու ներկայությունն ազդեցություն են ունեցել եվրոպական կենդանական աշխարհի վրա։ Ինչ վերաբերում է կենդանիներին, ապա Եվրոպայի բազմաթիվ հատվածներում խոշոր կենդանիների և գիշատիչների առաջատար տեսակների նկատմամբ որսն իրականացվել է մինչև դրանց լիակատար անհետացումը։ Բրդոտ մամոնտը գոյություն է ունեցել մինչև նոր քարի դարի ավարտը։ Այսօր գայլերը (մսակերներ) և արջերը (ամենակերներ) վտանգված կենդանատեսակներ են։ Մի ժամանակ նրանց կարելի էր հանդիպել Եվրոպայի մեծ մասում։ Այդուհանդերձ, անտառազրկումն ու որսը գնալով ավելի են վնասում կենդանիներին։ Միջնադարում արջերի բնակության վայրերը սահմանափակվել են քիչ թե շատ դժվարամատչելի լեռներով, որոնք ունեցել են բավարար անտառածածկ մակերևույթ։ Այսօր գորշ արջերը հիմնականում բնակվում են Բալկանյան թերակղզում, Սկանդինավիայում և Ռուսաստանում։ Քիչ թվով արջեր բնակվում են նաև Եվրոպայի մյուս երկրներում, այդ թվում Ավստրիայում և Իսպանիայում, բայց այս տարածքներում գորշ արջերի պոպուլյացիան մասնատված է և մարգինալացված՝ նրանց բնակության միջավայրի ոչնչացման պատճառով։ Ի հավելումն, սպիտակ արջերին կարելի է հանդիպել Սկանդինավիայի հյուսիսում գտնվող նորվեգական Շպիցբերգենում։ Գորշ արջից հետո եվրոպական երկրորդ խոշոր գիշատիչը եվրասիական գայլն է, որին կարելի է հանդիպել Կենտրոնական և Արևելյան Եվրոպայում ու Բալկաններում։ Երբեմն գայլերի կարելի է հանդիպել նաև Հյուսիսային ու Արևմտյան Եվրոպայում, այդ թվում՝ Սկանդինավիայում ու Իսպանիայում։
Եվրոպական բուսակեր կենդանիների թվում են խխունջները, շերեփուկները, ձկները, տարբեր թռչուններն ու կաթնասունները, ինչպես օրինակ կրծողները, եղնիկները և այծյամները, վարազները, լեռներում ապրող արջամկները, այծքաղներն ու քարայծերը։ Բազմաթիվ միջատները ևս ավելացնում են կենսաբազմազանությունը ։
Գաճաճ գետաձիերի և գաճաճ փղերի անհետացումը կապված էր Միջերկրական ծովի կղզիներում մարդու առաջին ժամանման հետ ։
Ծովային բնակիչները Եվրոպայի բուսական և կենդանական աշխարհի կարևոր բաղադրիչներից մեկն են։ Ծովային ֆլորան հիմնականում ֆիտոպլանկտոն է։ Եվրոպական ծովերում բնակվող կենդանատեսակներից են զոոպլանկտոնը, փափկամարմինները, փշամորթները, տարբեր խեցգետնանմանները, կաղամարները և ութոտանիները, ձկները, դելֆինները և կետերը։
Եվրոպայում կենսաբազմազանությունը պաշտպանված է Եվրոպայի խորհրդի Բեռնի կոնվենցիայով, որը ստորագրվել է Եվրոպական միության անդամ երկրների, ինչպես նաև ոչ եվրոպական մի շարք պետությունների կողմից։
Քաղաքականություն
Եվրոպայի քաղաքական քարտեզը հիմնականում ածանցվել է Եվրոպայի վերակազմակերպումից, որը տեղի է ունեցել 1815 թվականին ավարտված Նապոլեոնյան պատերազմներից հետո։ Եվրոպայում կառավարման գերակշիռ ձևը խորհրդարանական ժողովրդավարությունն է։ Երկրների մեծ մասն ունեն հանրապետական կառավարման ձև։ 1815 թվականին Եվրոպայում կառավարման ամենատարածված ձևը միապետությունն էր։ Ներկայումս Եվրոպայի 11 գործող թագավորությունները սահմանադրական միապետություններ են։
Եվրոպական ինտեգրումը եվրոպական երկրների քաղաքական, իրավական, տնտեսական, իսկ որոշ դեպքերում նաև սոցիալական և մշակութային ինտեգրման գործընթացն է, որն սկսել է իրականացվել Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից ի վեր և հովանավորվում է Եվրոպայի խորհրդի կողմից՝ գերտերությունների մասնակցությամբ։ 1993 թվականին՝ իր հիմնադրումից սկսած, Եվրոպական միությունը եղել է աշխարհամասի տնտեսական ինտեգրման ուշադրության կենտրոնում։ Վերջին շրջանում ստեղծվել է նաև Եվրասիական տնտեսական միությունը, որի կազմում են հետխորհրդային տարածաշրջանի մի քանի երկրներ։
Եվրոպական միությանն անդամակցում է եվրոպական 27 երկիր, որոնցից 26-ը գտնվում է Շենգեն գոտում, իսկ 19-ը՝ Եվրագոտու արժութային միության կազմում։ Եվրոպական մյուս կազմակերպությունների թվում են Հյուսիսային Խորհուրդը, Բենիլյուքսը, Բալթիական ասամբլեան և Վիշեգրադի խումբը։
Երկրների և կախյալ տարածքների ցանկ
Ստորև ներկայացված ցանկերում ներառված են բոլոր այն երկրները և կախյալ տարածքները, որոնք այս կամ այն սահմանմամբ (աշխարհագրական, քաղաքական կամ մշակութային), թեկուզ մասնակի, ներառված են Եվրոպայի կազմում։
Բացի վերը նշված երկրներից, Եվրոպայում կան նաև փաստացի անկախ կամ մասամբ ճանաչված երկրներ, որոնք չեն հանդիսանում Միավորված ազգերի կազմակերպության անդամ երկիր։
Մի քանի կախյալ կամ նմանատիպ տարածքներ լայն ինքնավարություն ունեն նաև Եվրոպայի սահմաններում կամ դրա անմիջական հարևանությամբ։ Դրանց թվում են Ալանդյան կղզիները, (Ֆինլանդիայի ինքնավար շրջան), Դանիայի թագավորության ինքնավար տարածքները (բացի բուն Դանիան), Բրիտանական թագի երեք կախյալ և երկու անդրծովյան տարածքները։ Իր առանձնահատուկ կարգավիճակի շնորհիվ Սվալբարդը ևս ներառված է Նորվեգիայի կազմում՝ չնայած վերջինս ինքնիշխան չէ։ Ցանկում ներառված չեն Մեծ Բրիտանիայի մաս կազմող երեք երկրները (Շոտլանդիա, Ուելս և Հյուսիսային Իռլանդիա) ու Պորտուգալիայի երկու ինքնիշխան շրջանները, որոնք չնայած ունեն ինքնիշխանության յուրահատուկ աստիճան, միջազգային հարաբերություններից զատ, մեծապես ինքնիշխան չեն։ Այն տարածքները, որոնք ունեն քիչ թե շատ հարկային եզակի կարգավիճակ, ինչպես օրինակ՝ Կանարյան կղզիները և Հելիգոլենդը, ևս ներառված չեն այս ցանկում։
Տնտեսություն
Եվրոպայի տնտեսությունը (ողջ աշխարհամասը) ներկայումս աշխարհի խոշորագույն տնտեսությունն է և ամենահարուստ տարածաշրջանն աշխարհում։ Եթե հաշվի առնենք կառավարման ներքո գտնվող ակտիվները, ապա 2008 թվականի դրությամբ Եվրոպայի կառավարման ներքո գտնվող ակտիվները կազմել են 32,7 տրիլիոն ԱՄՆ դոլար այն դեպքում, երբ Հյուսիսային Ամերիկայինը կազմել է 27,1 տրիլիոն դոլար ։ 2009 թվականին Եվրոպան շարունակում էր մնալ ամենահարուստ տարածաշրջանն աշխարհում։ Նրա կառավարման ներքո գտնվող ակտիվների ընդհանուր արժեքը կազմում էր 37,1 տրիլիոն ԱՄՆ դոլար, ինչը կազմում էր երկրագնդի հարստության մեկ երրորդը։ Եվրոպան այն տարածաշրջաններից մեկն է, որտեղ 2009 թվականի տարեվերջին հարստությունը գերազանցել է իր նախաճգնաժամային գագաթնակետին ։ Մյուս աշխարհամասերի նման, հարստությունը տարբեր կերպ է բաշխված երկրների միջև։ Եվրոպայի առավել հարուստ երկրները գտնվում են աշխարհամասի արևմուտքում, որին հաջորդում է Կենտրոնական Եվրոպան, մինչդեռ Արևելյան Եվրոպայի որոշ տնտեսություններ Խորհրդային Միության և Հարավսլավիայի փլուզումից հետո դեռևս գտնվում են կայացման փուլում։
Երկնագույն բանանի մոդելը մշակվել է որպես տարածաշրջանների համապատասխան տնտեսական հզորության տնտեսա-աշխարհագրական ներկայացում, որը հետագայում զարգացվել է Ոսկե բանանի կամ երկնագույն աստղի տեսքով։ Արևելքի և Արևմուտքի, ինչպես նաև Ասիայի միջև առևտուրը, որը երկար ժամանակ խաթարվել էր համաշխարհային երկու պատերազմների, նոր սահմանների և Սառը պատերազմի պատճառով, 989 թվականից հետո տրուկ աճեց։ Ի հավելումն, նոր խթան դարձավ չինական Մեկ գոտի, մեկ ճանապարհ նախաձեռնությունը, որը Սուեզի ջրանցքով, Ասիայի և Աֆրիկայի տարածքներով Չինաստանը կկապի Եվրոպային ։
Եվրոպական միությունը քաղաքական միավորում է, որի կազմի մեջ մտնում են եվրոպական 27 երկրներ՝ ձևավորելով աշխարհի խոշորագույն տնտեսական տարածքը։ Եվրամիության 19 երկրներում եվրոն կիրառվող դրամական միջոցն է։ Եվրոպական երկրներից մի քանիսն անվանական ՀՆԱ-ի ցուցանիշներով գտնվում են աշխարհի ամենախոշոր ազգային տնտեսությունների ցանկում։ ԱՄՆ Կենտրոնական հետախուզական վարչության Համաշխարհային փաստերի գրքի համաձայն՝ դրանց թվում են Գերմանիան (5-րդը), Ռուսաստանը (6-րդը), Միացյալ Թագավորությունը (8-րդը), Ֆրանսիան (10-րդը), Թուրքիան (11-րդը) և Իտալիան (12-րդը) ։
Եկամուտների ստացման տեսանկյունից ահռելի տարբերություն կա եվրոպական երկրների միջև։ Անվանական ՀՆԱ-ի ցուցանիշներով ամենահարուստ երկիրը Մոնակոն է։ 2018 թվականի տվյալներով՝ մեկ անձին բաժին ընկնող ՀՆԱ-ն այդ երկրում կազմել է 185,829 ԱՄՆ դոլար։ Ամենաաղքատն էլ Ուկրաինան է։ 2019 թվականի տվյալներով՝ մեկ շնչին բաժին ընկնող ՀՆԱ-ն կազմել է 3,659 ԱՄՆ դոլար ։ Բացի այդ, ըստ Համաշխարհային բանկի զեկույցի՝ Մոնակոն անվանական ՀՆԱ-ի ցուցանիշներով նաև աշխարհի ամենահարուստ պետությունն է։
Արժույթի միջազգային հիմնադրամի 2016 թվականի տվյալներով՝ Եվրոպա աշխարհամասի անվանական ՀՆԱ-ն կազմել է 21,767 ԱՄՆ դոլար ։
Արդյունաբերական աճ (1760–1945)
Արևմտյան աշխարհում կապիտալիզմը դոմինանտ էր ավատատիրական ժամանակաշրջանի ավարտից սկսած ։ Մեծ Բրիտանիայից այն արագ տարածվեց ողջ Եվրոպայում ։ Եվրոպայում սկսվեց արդյունաբերական հեղափոխությունը՝ հատկապես Մեծ Բրիտանիայում 18-րդ դարի վերջին, իսկ արդեն 19-րդ դարում արդյունաբերականացվեց ողջ Արևմտյան Եվրոպան։ Եվրոպական տնտեսությունների աշխատանքը մեծապես խաթարվեց Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, սակայն Երկրորդ համաշխարհայինի սկզբում դրանք վերականգնվել էին և ստիպված էին մրցակցել Միացյալ Նահանգների աճող տնտեսական հզորության հետ։ Այդուհանդերձ, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը դարձյալ ավերեց Եվրոպայի տնտեսությունների մեծ մասը։
Սառը պատերազմ (1945–1991)
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Միացյալ Թագավորության տնտեսությունն ավերված վիճակում էր և շարունակում էր հարաբերական տնտեսական անկում ապրել հետագա տասնամյակների ընթացքում ։ Իտալիան ևս տնտեսական վատ վիճակում էր, սակայն 1950-ական թվականներին վերականգնեց իր բարձր տնտեսական աճը։ Արևմտյան Գերմանիան արագ վերականգնվեց և արդեն 1950-ական թվականներին կրկնապատկեց նախապատերազմական մակարդակի արտադրությունը ։ Ֆրանսիան ևս գրանցեց արագ տնտեսական վերականգնում, ինչի արդյունքում արագորեն վերականգնվեց տնտեսական աճը, իսկ երկիրն արդիականացվեց։ Ավելի ուշ Իսպանիայում՝ Ֆրանցիսկո Ֆրանկոյի կառավարման տարիներին, տնտեսությունը ևս վերականգնվեց, իսկ 1960-ական թվականների սկզբին այդ երկիրը գրանցեց խոշոր, աննախադեպ տնտեսական աճ, ինչը պատմության մեջ հայտնի է «Իսպանական տնտեսական հրաշք» անվամբ ։ Կենտրոնական և Արևելյան Եվրոպայի երկրների մեծ մասն անցել էին Խորհրդային Միության վերահսկողության տակ և անդամակցում էին Սոցիալիստական երկրների տնտեսական համագործակցությանը (Կոմեկոն) ։
Այն երկրները, որոնք Մարշալի պլանի շրջանակներում անցում էին կատարել ազատ շուկայական համակարգին, Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների կողմից ստացել են մեծաքանակ օգնություն ։ Արևմտյան երկրները որդեգրեցին տնտեսությունները միավորելու ճանապարհը՝ դնելով Եվրամիության հիմքերը և մեծացնելով արտաքին միջսահմանային առևտուրը, մինչդեռ Կոմեկոնի անդամ երկրները Սառը պատերազմի պատճառով դժվարություններ էին ունենում։ Մինչև 1990 թվականը Եվրոպական համայնքները վեց հիմնադիր անդամներից ընդլայնվել էին 12-ի։ Արևմտյան Գերմանիայի տնտեսության վերածննդի վրա արված շեշտադրումը հանգեցրեց նրան, որ այն առաջ անցավ Մեծ Բրիտանիայից՝ դառնալով Եվրոպայի խոշորագույն տնտեսությունը։
Վերամիավորում (1991–ներկա)
1990 թվականին Արևելյան և Արևմտյան Գերմանիաների վերամիավորումից հետո Արևմտյան Գերմանիայի տնտեսությունը որոշակիորեն տուժեց, քանի որ ստիպված էր աջակցել և մեծապես վերակառուցել Արևելյան Գերմանիայի ենթակառուցվածքները։
Հազարամյակի սկզբում ԵՄ տնտեսությունը գերիշխող էր Եվրոպա աշխարհամասի ողջ տարածքում։ Դրա կազմում էին եվրոպական խոշորագույն տնտեսությունները՝ Գերմանիան, Մեծ Բրիտանիան, Ֆրանսիան, Իտալիան և Իսպանիան։ Ավելի ուշ, իհարկե, Մեծ Բրիտանիան դուրս եկավ Եվրամիության կազմից։ 1999 թվականին Եվրոպական միության 15 անդամներից 12-ը միացավ Եվրագոտուն՝ իր ազգային դրամական միավորը փոխարինելով եվրոյով։ Այդ ժամանակ միայն Մեծ Բրիտանիան, Դանիան և Շվեդիան հրաժարվեցին միանալ եվրոպական միասնական դրամային համակարգին։ Եվրոպական միությունը ներկայումս աշխարհի խոշորագույն տնտեսությունն է ։
2009 թվականին Եվրոստատի հրապարակած տվյալները հաստատում են, որ 2008 թվականին Եվրագոտին ռեցեսիայի մեջ է գտնվել ։ Դա մեծ ազդեցություն ունեցավ ողջ տարածաշրջանի վրա ։ 2010 թվականին Եվրոպայում պարտքերի ճգնաժամը մեծապես ազդեց Եվրոպայի ծայրամասային երկրների՝ հատկապես Հունաստանի, Իռլանդիայի, Իսպանիայի և Պորտուգալիայի վրա։ Որպես արդյունք, եվրագոտու մյուս երկրները ձեռնարկեցին կոնկրետ քայլեր՝ հատկապես օրինակ Հունաստանի համար ։ 2012 թվականի տվյալներով, Եվրամիության երկրներում գործազրկության մակարդակը կազմել է 10,3% ։ Ընդ որում, 15-24 տարեկանների շրջանում այն կազմել էր 22,4% ։
Ժողովրդագրություն
Ըստ 2019 թվականի «World Population Prospects»-ի՝ 2017 թվականին Եվրոպայի բնակչությունը գնահատվել է 742 միլիոն, ինչը փոքր-ինչ ավել է աշխարհի բնակչության 1/9-րդից ։ Մեկ դար առաջ Եվրոպայի բնակչությունը կազմել է աշխարհի բնակչության գրեթե մեկ քառորդը ։ Վերջին դարաշրջանում աշխարհամասի բնակչությունն աճել է, սակայն աշխարհի մյուս հատվածներում (մասնավորապես Աֆրիկայում և Ասիայում) բնակչությունն ավելի արագ է աճել ։ Աշխարհամասերի մեջ Եվրոպան համեմատաբար ավելի մեծ խտություն ունի. Ասիայից հետո երկրորդն է։ Եվրոպայի մեծ մասում պտղաբերության գործակիցը բնակչության բնական վերարտադրության համար անհրաժեշտ ցուցանիշից ցածր է, ինչը նշանակում է, որ ամեն նոր սերունդ քանակապես ավելի քիչ է, քան իրենից նախորդը։
Եվրոպայի (և աշխարհի) ամենախիտ բնակեցված երկիրը Մոնակոն է։
Էթնիկ խմբեր
Քրիստոֆ Պանը և Բեատա Սիբիլ Պֆայլն իրենց «Minderheitenrechte in Europa. Handbuch der europäischen Volksgruppen» («Փոքրամասնությունների իրավունքը Եվրոպայում։ Եվրոպական ազգությունների տեղեկատու», 2004) գրքում որպես Եվրոպայի ժողովուրդ նշում են 87 տարբեր ազգությունների, որոնցից 33-ը մեծամասնություն են կազմում գոնե մեկ ինքնիշխան պետությունում, մինչդեռ մնացած 54-ը էթնիկ փոքրամասնություններ են ։
Ըստ ՄԱԿ-ի ժողովրդագրական կանխատեսման՝ Եվրոպայի բնակչությունը 2050 թվականին հնարավոր է նվազի՝ կազմելով աշխարհի բնակչության միայն 7%-ը կամ դառնալով 653 միլիոն ։ Այս համատեքստում տարբեր շրջաններում ծնելիության գործակիցը տարբեր է։ Վերարտադրողական տարիքի մեկ կնոջ հաշվարկով երեխաների միջին թիվը 1,52 է ։ Ըստ որոշ աղբյուրների ՝ այս ցուցանիշը բարձր է Եվրոպայում բնակվող մուսուլմանների շրջանում։ ՄԱԿ-ը կանխատեսում է, որ Կենտրոնական և Արևելյան Եվրոպայում բնակչության թիվը կայուն նվազելու է գաղթի և ծնելիության ցածր ցուցանիշների պատճառով ։
Գաղթ
Ըստ Միգրացիայի միջազգային կազմակերպության զեկույցի՝ Եվրոպայում են բնակվում աշխարհի բոլոր մասերից ամենաշատ ներգաղթյալները՝ 70,6 մլն մարդ ։ 2005 թվականին ԵՄ-ում ներգաղթյալների հոսքի շնորհիվ բնակչության թիվն ավելացել է 1,8 միլիոնով։ Սա կազմում է Եվրոպայի ընդհանուր բնակչության աճի գրեթե 85%-ը ։ 2008 թվականին 696 000 մարդ ԵՄ անդամ 27 պետության քաղաքացիություն է ստացել. ցուցանիշը նվազել է նախորդ տարվա համեմատ (707 000) ։ 2017 թվականին մոտավորապես 825 000 մարդ ԵՄ անդամ 28 պետության քաղաքացիություն է ստացել ։ 2017 թվականին ոչ ԵՄ երկրներից 2,4 միլիոն գաղթական է մտել ԵՄ ։
Վաղ դարաշրջանում Եվրոպայից արտագաղթը սկսվել է 16-րդ դարում իսպանացի և պորտուգալացի, իսկ 17-րդ դարում՝ ֆրանսիացի և անգլիացի նորաբնակներով ։ Սակայն ցուցանիշները հարաբերականորեն ցածր են եղել մինչև 19-րդ դարի զանգվածային գաղթը, երբ միլիոնավոր աղքատ ընտանիքներ լքեցին Եվրոպան ։
Այսօր յուրաքանչյուր աշխարհամասում կարելի է գտնել եվրոպական ծագման բնակչության։ Եվրոպական ծագում ունեցող բնակչությունը գերակշռում է Հյուսիսային Ամերիկայում և մի փոքր քիչ քանակությամբ՝ Հարավային Ամերիկայում (մասնավորապես՝ Ուրուգվայում, Արգենտինայում, Չիլիիում և Բրազիլիայում, մինչդեռ մյուս լատինաամերիկյան երկրներում ևս զգալի է եվրոպական ծագման բնակչությունը)։ Ավստրալիայում և Նոր Զելանդիայում բնակվում է եվրոպական ծագում ունեցող մեծաքանակ բնակչություն։ Աֆրիկայում չկան պետություններ, որտեղ եվրոպական ծագում ունեցող բնակիչները մեծամասնություն կազմեն (բացառություն են Կաբո Վերդեն և հավանաբար Սան Տոմե և Պրինսիպին), սակայն փոքրամասնություններ կան, օրինակ՝ սպիտակամորթ հարավաֆրիկացիները Հարավային Աֆրիկայում։ Ասիայում եվրոպական ծագում ունեցող բնակչությունը (մասնավորապես՝ ռուսները) գերակշռում է Հյուսիսային Ասիայում և Հյուսիսային Ղազախստանի որոշ հատվածներում ։
Լեզուներ
Եվրոպայում կա տեղաբնակների մոտավորապես 225 լեզու, որոնք հիմնականում մտնում են հնդեվրոպական երեք ճյուղերի մեջ՝ ռոմանական, որոնք սկիզբ են առել Հռոմեական կայսրության լատիներենից, գերմանական, որոնց նախալեզուն ծագել է հարավային Սկանդինավիայից և սլավոնական ։ Սլավոնական լեզուներով են խոսում հիմնականում Հարավային, Կենտրոնական և Արևելյան Եվրոպայում։ Ռոմանական լեզուներով են խոսում գլխավորապես Արևմտյան և Հարավային Եվրոպայում, ինչպես նաև Շվեյցարիայում, Ռումինիայում և Մոլդովայում։ Գերմանական լեզուներով են խոսում Արևմտյան, Հյուսիսային և Կենտրոնական Եվրոպայում, ինչպես նաև Ջիբրալթարում և Մալթայում ։ Հարևան շրջանների լեզուները հիմնականում համընկնում են (օրինակ՝ անգլերենը)։ Մյուս հնդեվրոպական լեզուների թվում են բալթյան լեզուները (լատիշերենը և լիտվերենը), կելտական լեզուները (իռլանդերենը, գելական շոտլանդերենը, մենքսերենը, վալլիերենը, կոռներենը, բրետոներենը) , հունարենը, հայերենը և ալբաներենը։
Ոչ հնդեվրոպական ուրալյան լեզվաընտանիքի լեզուներով (էստոներեն, ֆիններեն, հունգարերեն, էրզյաներեն, կոմիերեն, մարիերեն, մոկշաերեն, ուդմուրտերեն) հիմնականում խոսում են Էստոնիայում, Ֆինլանդիայում, Հունգարիայում և Ռուսաստանի որոշ հատվածներում։ Թյուրքական լեզուների մեջ են մտնում ադրբեջաներենը, ղազախերենը և թուրքերենը։ Փոքրաթիվ լեզվակիրներ ունեցող լեզուներն են բալկանագագաուզերենը, բաշկիրերենը, չուվաշերենը, Ղրիմի թաթարերենը, կարաչայ-բալկարերենը, կումիկերենը, նոգայերենը, թաթարերենը, որոնցով խոսում են Արևելյան և Հարավարևելյան Եվրոպայում։ Քարթվելական լեզուներով (վրացերեն, մեգրելերեն, սվաներեն) հիմնականում խոսում են Վրաստանում։ Եվս երկու լեզվաընտանիք կարելի է գտնել Հյուսիսային Կովկասում (դաղստանյան լեզուները, որոնք իրենց մեջ ներառում են չեչեներենը, ավարերենը, լեզգիերենը և աբխազա-ադըղեական լեզուները, որոնց մեջ է մտնում ադըղեերենը)։ Մալթայերենը միակ սեմական լեզուն է, որը պաշտոնական է համարվում ԵՄ-ում, իսկ բասկերենը միակ մեկուսացած եվրոպական լեզուն է։
Այսօր բազմալեզվությունը և տարածաշրջանային ու փոքրամասնություն կազմող լեզուները քաղաքական նպատակներ են համարվում Եվրոպայում։ Եվրոպայի խորհրդի Ազգային փոքրամասնությունների պաշտպանության շրջանակային կոնվենցիան և Տարածաշրջանային լեզուների եվրոպական խարտիան իրավական հիմք են ստեղծում Եվրոպայում լեզուների իրավունքի համար։
Կրոն
Պատմականորեն Եվրոպայում կրոնը մեծապես ազդել է աշխարհամասի արվեստի, մշակույթի, փիլիսոփայության և իրավունքի վրա։ Կաթոլիկության մեջ վեց հովանավոր սուրբ կա Եվրոպայից, որոնցից հինգին այդպես է կարգել Հռոմի պապ Հովհաննես Պողոս II-ը 1980-1999 թվականներին. այդ սրբերն են՝ Կյուրեղը և Մեթոդիոսը, Բրիջիթ Շվեդացին, Կատարինե Սիոնացին և Էդիթ Շտայնը, իսկ 1964 թվականին Պողոս VI պապի կողմից Բենեդիկտ Նուրսիացին արդեն իսկ սրբադասվել էր որպես «ամբողջ Եվրոպայի հովանավոր սուրբ» ։
Եվրոպայում ամենատարածված կրոնը քրիստոնեությունն է՝ 76,2%, որոնց թվում են կաթոլիկները, ուղղափառները, բողոքական տարբեր հոսանքներ։ Բողոքական հոսանքներից ամենահայտնին պատմականորեն պետական աջակցություն ունեցող հոսանքներն են՝ լյութերականությունը, անգլիկան եկեղեցին և կալվինականությունը։ Բողոքական մյուս նշանակալի հոսանքներից են անաբապտիզմը, որը երբեք չի ունեցել պետական աջակցություն, այդ պատճառով էլ տարածված չէ, ինչպես նաև Միացյալ Նահանգներից նոր ծնված հոսանքները՝ հոգեգալստականները, ադվենտիստները, մեթոդիզմի, բապտիստական եկեղեցու հետևորդները և տարբեր ավետարանչական բողոքականները, թեև մեթոդիստներն ու բապտիստները եվրոպական ծագում ունեն։ «Եվրոպա» և «Արևմտյան աշխարհ» հասկացությունները սերտորեն կապված են «քրիստոնեություն և քրիստոնյա աշխարհ» հասկացությունների հետ. շատերը նույնիսկ համարում են, որ քրիստոնեությունը կապող օղակ է, որի հիման վրա ստեղծվել է միացյալ եվրոպական ինքնությունը ։ Պատմականորեն Եվրոպան եղել է «քրիստոնեական քաղաքակրթության» կենտրոնն ու բնօրրանը   ։ Քրիստոնեությունը, այդ թվում՝ կաթոլիկ եկեղեցին , սկսած 4-րդ դարից զգալի դեր է խաղացել Արևմտյան քաղաքակրթության ձևավորման գործում   և նվազագույնը մեկուկես հազարամյակ Եվրոպան գրեթե հավասարազոր է եղել քրիստոնեական մշակույթին, թեև կրոնը «ժառանգվել է» Միջին Արևելքից։ Քրիստոնեական մշակույթը գերակշիռ դեր է ունեցել արևմտյան քաղաքակրթության մեջ և որոշել է փիլիսոփայության, արվեստի և գիտության ուղղությունները ։ 2012 թվականին Եվրոպայում էր բնակվում աշխարհի ամենաշատ քրիստոնյա բնակչությունը ։
Երկրորդ ամենատարածված կրոնն իսլամն է (4,9%), որը կենտրոնացված է հիմնականում Բալկաններում (Ալբանիա, Բոսնիա և Հերցեգովինա) և Եվրոպայի և Ասիայի սահմանին տեղակայված միջաշխարհամասային երկրներում (Ադրբեջան, Ղազախստան և Թուրքիա) ։ Մյուս կրոնները՝ հուդայականությունը, հինդուիզմը և բուդդայականությունը, փոքրաթիվ են (թեև տիբեթական բուդդայականությունը գերակշռում է Ռուսաստանի Դաշնության Կալմիկիայի Հանրապետությունում)։ 20-րդ դարում վիկկա շարժման և դրուիդների շնորհիվ վերածնվեց նեոհեթանոսությունը։
Եվրոպան համեմատաբար աշխարհիկ աշխարհամաս է՝ անկրոնների, աթեիստների և ագնոստիկների աճող քանակով, որոնք կազմում են Եվրոպայի բնակչության 18,3%-ը, որը ներկայումս համարվում է Արևմտյան աշխարհի ամենամեծ աշխարհիկ բնակչությունը։ Ինքնահռչակ անկրոնները մեծ թիվ են կազմում Չեխիայում, Էստոնիայում, Շվեդիայում, նախկին Արևելյան Գերմանիայի տարածքում և Ֆրանսիայում ։
Խոշոր քաղաքներ և քաղաքային տարածքներ
Եվրոպայի ամենամեծ քաղաքներն են՝ Մոսկվան, Լոնդոնը և Փարիզը ։ Վերջիններս ունեն ավելի քան 10 մլն բնակիչ և համարվում են մեգաքաղաքներ ։ Ստամբուլն ունի ամենամեծ բնակչությունը, սակայն այն մասամբ տեղակայված է Ասիայում. բնակչության 64,9%-ը բնակվում է եվրոպական հատվածում, իսկ 35,1%-ը՝ ասիական։ Մյուս ամենամեծ քաղաքների թվում են Մադրիդը, Սանկտ Պետերբուրգը, Միլանը, Բարսելոնան, Բեռլինը և Հռոմը, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի ավելի քան 3 մլն բնակիչ ։
Մշակույթ
Եվրոպական մշակույթը հիմնականում առաջացել է Հին Հունաստանի և Հռոմեական կայսրության մշակույթներից։ Եվրոպայի սահմանները պատմականորեն ընկալվել են որպես քրիստոնեական աշխարհի սահմաններ (կամ ավելի ճշգրիտ՝ լատինական քրիստոնեական աշխարհի), որոնք սահմանվել և պաշտպանվել են ամբողջ միջնադարում և վաղ նորագույն դարաշրջանում՝ հատկապես իսլամի դեմ պայքարում, ինչպես նաև Ռեկոնկիստայի և Օսմանյան պատերազմների ժամանակ ։
Եվրոպական մշակույթը, որն իր մեջ ներառում է նաև տեղաբնակների ազգային մշակույթը և ֆոլկլորը, բաժանված է սլավոնականի, լատինականի (ռոմանական) և գերմանականի, սակայն կան նաև մի քանի փոքր մշակույթներ, որոնք չեն մտնում թվարկվածների մեջ. դրանք են հունականը, բասկյանը, կելտականը։ Պատմականորեն մասամբ համընկնող մշակույթ ունեն Ստրասբուրգը (լատինական (ռոմանական) և գերմանական) և Տրիեստը (լատինական, սլավոնական և գերմանական)։ Եվրոպայի տարածաշրջանային մշակույթի մեծ մասը ձևավորվել է խառը մշակույթներից։ Եվրոպան հաճախ բնորոշվում է որպես «մշակութային առումով առավելագույնս բազմազան՝ նվազագույն աշխարհագրական հեռավորությամբ» աշխարհամաս։
Եվրոպայում կազմակերպվում են տարբեր մշակութային միջոցառումներ՝ տարբեր մշակույթներ մերձեցնելու, դրանց կարևորությունը բարձրաձայնելու նպատակով։ Նման միջոցառումներից են Եվրոպայի մշակութային մայրաքաղաքը, Եվրոպայի գաստրոնոմիական տարածաշրջանը, Եվրոպայի երիտասարդական մայրաքաղաքը և Եվրոպայի սպորտային մայրաքաղաքը։
Սպորտ
Սպորտը, որպես կանոն, լավ կազմակերպված ոլորտ է Եվրոպայում, որտեղ մի շարք պրոֆեսիոնալ լիգաներ են անցկացվում։
Այսօր աշխարհում հայտնի սպորտաձևերից շատերի հիմքում ընկած են ավանդական խաղերը՝ հատկապես Մեծ Բրիտանիայի։ Այդուհանդերձ, եվրոպական սպորտի պարադոքսալ գիծն այն է, որ տեղական, տարածաշրջանային և ազգային տարբերությունները դեռ զգացվում են, իսկ որոշ դեպքերում նաև գերիշխում ։
Արտաքին հղումներ
Պատմական քարտեզներ
Կատեգորիա:Եվրոպա
Ռաշամի Դեսայ
Ռաշմի Դեսայի՝ (հինդի՝ रश्मि देसाई, փետրվարի 13, 1986, Նագաոն, Ասսամ, Հնդկաստան), հեռուստատեսության հնդիկ դերասանուհի։ Նա հայտնի է դարձել Տապասիայի դերով, հեռուստատեսային սերիալներ Ութարանում։ Մինչև հեռուստատեսային սերիալները նա նկարահանվել է մի քանի ֆիլմերում։ Դերասանուհին նկարահանվել է Բենգալերեն, Բհոջփուրի նաև Մանիպուրուրի սերիալներում։ Այս դերասանուհին մասնակցել է նաև հեռուստատեսային շոուների։ Դրանցից է Ջահալակ Դիքլա Ջաա 5-ը, 2012 թվականին նաև Վախի Գործոն 6-ը, 2014 թվականին և Նաչ Բայլ 7-ը 2015 թվականին։
Կարիերա
Ռաշմի Դեսաին իր կարիերան սկսել է դեռ վաղ հասակում, նա իր առաջին դերը ստանալուց հետո սկսել է նկարահանվել Ութարան հեռուստատեսային սերիալների շարքում։ Ավելի ուշ արդեն 2012 թվականին նա որոշել է դուրս գալ Մերժվածից։ Սակայն 2012 թվականի նոյեմբերի յոթին նա վերադարձել է Մերժվածը դրական էմոցիաներով։
Դեսաին բացի Մերժվածը նկարահանվել է նաև այլ հեռուստատեսային սերիալներում։ Դրանցից առավել հայտնի է Գրազ Հուն Մաինը։
Ռաշամին մասնակցել է նաև Դիքլա Ջաա 5 պարային հեռուստատեսային մրցույթին, որը հեռարձակվել է 2012 թվականին Colors TV-ում։ Մրցույթի ժամանակ նա խոսել է իր հեռուստատեսության մեջ ակտիվության մասին, որտեղ նա ասում է, որ ամեն ինչ արվել է հեռուստադիտողի համակրանիքին արժանանալու համար։
2015 թվականին դերասանուհին մասնակցել է «Վախի գործոն» հեռուստատեսային շոուին։ Այն հեռարձակվել է 2015 թվականին։ Ավելի ուշ նա նկարահանվել է նաև «Վայրի քարտ» շոուին։
Անձնական կյանք
Դեսային ամուսնացել է Մերժվածը աստղ Նանդիշ Սինգհի հետ։ Նրանց հարսանիքը տեղի է ունեցել 2012 թվականի փետրվարի 12-ին։ Սակայն 2015 թվականին նրանք բաժանվեցին։
Տես նաև
Կատեգորիա:Հնդիկ դերասանուհիներ Կատեգորիա:Հեռուստատեսային դերասանուհիներ
Սանտու Անտոնիու դի Պադուայի գավառ
Գավառի կազմ
Գավառի կազմի մեջ են մտնում հետևյալ համայնքները.
Կատեգորիա:Բրազիլիայի գավառներ Կատեգորիա:Ռիո դե Ժանեյրո նահանգի գավառներ
Ռաջկոտ
Ռաջկոտ (राजकोट)՝ քաղաք հնդկական նահանգ Գուջարաթում։ Բնակչության թվաքանակով 4-րդ քաղաքն է նահանգում՝ Ահմադաբադից, Սուրատից և Վադոդարայից հետո։ Ռաջկոտը ձևավորում է Հնդկաստանի մեծությամբ 35-րդ քաղաքային ագլոմերացիան 1,28 միլիոն բնակչությամբ (2012 թվականի տվյալներով)։ Այս քաղաքն աշխարհի ամենաարագ զարգացող քաղաքներից մեկն է համարվում, այն Ռաջկոտ շրջանի վարչական կենտրոնն է։ Քաղաքը գտնվում է 245 կմ հեռավորության վրա նահանգի Գանդինագար մայրաքաղաքից՝ Աջ և Նիարի գետերի ափին։ 1948 թվականի ապրիլի 15-ից մինչև 1956 թվականի օգոստոսի 31-ը քաղաքը եղել է հնդկական նահանգ Սահուրաշտրայի մայրաքաղաքը, սակայն 1960 թվականի մայիսի մեկից քաղաքը մտավ Գուջարաթ նահանգի կազմի մեջ։
Պատմություն
Ռաջկոտը հիմնադրվել է Թհակորոմ Սահիբ Վիբհոձի Աջոձի Ջահեյհայի կողմից 1620 թվականին։ Թհակորոմ Սահիբ Վիբհոձի Աջոձի Ջահեյհայը համարվում է Ջամ Շրի Սատարսալ Վիբհաջի Ջադեյհայի՝ Նավանգար պետության ղեկավարի թոռը։ Մինչ Ջադեյաների իշխանությունը այս տարածքը գտնվում էր Գուջարաթների իշխանության տակ։ 1590 թվականի Բհուչար ծովի պատերազմի արդյունքում Նավանագար պետությունը գրավվեց մոնղոլների կողմից։ Ջամ Շրի Սատարսալ Վիբհաջի Ջադեյհանը կալանավորվեց և ուղարկվեց Դելի։ Քաղաքը ստացել է «Ռաջկոտ» անվանումը ի պատիվ Ռաջու Սանդհիի, նա ստեղծել է Ռաջկոտ իշխանությունը Ջամ Շրի Սատարսալ Վիբհաջի Ջադեյհայի հետ միասին։ Այս իշխանության կառավարման ընդհացքում իշխանության տարածքը ընդլայնվեց։ 1720 թվականին քաղաքը գրավեց Մասում Հանին և այն վերանվանեց Մասումաբադ։ 1722 թվականին Ռաջկոտում կառուցվում է պաշտպանական ամրոց ՝ 45 կմ պարագծով և 8 մետր լայնությամբ։
1720 թվականին քաղաքը գրավվել է Թհակոր Սահիբ Ռանմալջի Մեհրամանջիի կողմից և նորից վերանվանվել է Ռաջկոտ։ 1818 թվականին պառակտման հետևանքով իշխող դինաստիայի տեղական իշխանությունները ընդունեցին բրիտանական պրոտեկտորանտը։ Ռաջկոտը դարձավ Բրիտանիայի տեղական վարչակազմի նստավայրը։ Գաղութային ժամանակաշրջանում Ռաջկոտում կառուցվել են մի շարք ականավոր շենքեր, ուսումնական հաստատություններ և այլն։ 1948 թվականին Ռաջկոտի իշխանությունը իր հարևանների հետ միասին միացան և ստեղծեցին Սաուրաշտրա նահանգը։ Նահանգի մայրաքաղաքը դարձավ Ռաջկոտը։ 1956 թվականի նոյեմբերի 1 - ին նահանգը միացավ Բոմբեյա նահանգին։ 1960 թվականի մայիսի 1-ին մտավ Գուջարաթ նահանգի մեջ։
Կլիմա
Քաղաքը գտնվում է արևադարձային գոտում ՝ շատ շոգ և չոր ամառով։ Մարտի կեսից մինչև հունիսի կեսերը խոնավ մուսոնային կլիաման է, իսկ հունիսի կեսից մինչև օգոստոս քաղաքը ստանում է մոտ 620 մմ տեղումներ։ Նոյեմբերից հունիս ամիսը ընկած բոլոր ամիսներին դիտվում է չափավոր ջերմաստիճան (մոտ 20 °C) և ցածր խոնավության աստիճանով։ Ռաջկոտում ամռանը օդի ջերմաստիճանը տատանվում է 24 °C և 42 °C-ի միջև, իսկ ձմեռային ամիսներին՝ 10 °C-ից 22 °C:
Ժողովրդագրություն
2008 թվականի տվյալներով Ռաջկոտում են բնակվում 1 335 397 մարդ, 52,43 % տղամարդիկ 47,57% կանայք։ Քաղաքում գրագիտության աստիճանը 80,06 % է, որը բարձր է պետության միջինից 59,5 %։ Բնակչության 90 %-ը Հինդուներ են։
Մշակույթ
Ռաջկոտի ժողովուրդը հիմնականում բուսակերներ են և դեմ են ցանկացած տեսակի որսորդությանը և հենց սա է քաղաքի հարակից շրջաններում հարուստ կենդանական աշխարհի շատ լավ պահպանման պատճառը։ Բնիկները շատ են սիրում թանկարժեք քարեր՝ խոշոր ոսկյա վզնոցներ, կախազարդեր, մազակալներ և այլ ոսկյա իրեր, սրանք համարվում են սովորական կանացի զարդեր հարսանիքների և տոների համար։ Քաղաքի տղամարդիկ սիրում են կրել ոսկե մատանիներ թևակապներ և այլ թանկարժեք իրեր։ Քաղաքում են գտնվում բազմաթիվ տեսարժան վայրեր։ Հոբելյանական այգի, որը իրենից ներկայացնում է մեծ զբոսայգի քաղաքի կենտրոնում, որտեղ գտնվում են գաղութային ժամանակների բազմաթիվ հուշարձաններ։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Հնդկաստանի քաղաքներ Կատեգորիա:1612 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Աստերոիդների ցանկ (322701-322800)
Աստերոիդների ցանկ (322601-322700) * Աստերոիդների ցանկ * Աստերոիդների ցանկ (322801-322900)
Դրևինի
Դրևինի (Древині), գյուղ Ուկրաինայի Վոլինի մարզի Իվանիչևի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1545 թվականին։
2001 թվականի տվյալներով Դրևինի գյուղում բնակվում էր 666 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 6,3 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 105,71 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Վոլինի մարզի Իվանիչևի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1545 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Արդարություն և զարգացում կուսակցություն (Թուրքիա)
Արդարություն և զարգացում կուսակցություն (ԱԶԿ) (Adalet ve Kalkınma Partisi), հաճախ կրճատվում է որպես AKP կամ AK Parti (Ak՝ սպիտակ, լուսավոր, մաքուր), Թուրքիայի իշխող քաղաքական կուսակցություն։ ԱԶԿ-ն իրեն հայտարարել է պահպանողական հոսքի աջակենտրոն կուսակցություն, որը հիմնվում է արևմտյան արժեհամակարգի վրա, այնպիսի հասկացության, ինչպիսին է շուկայական տնտեսությունը։ ԱԶԿ-ն մշտապես կողմ է արտահայտվել Թուրքիայի անդամակցությանը ԵՄ-ին ։ Ներկայումս կուսակցության առաջնորդը Բինալի Յըլդըրըմն է։ Մինչ Յըլդըրըմը կուսակցության առաջնորդը եղել է Թուրքիայի ներկայիս նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը։
Պատմություն
2003 թվականին կուսակցությունում տեղի ունեցավ ճգնաժամ՝ Թուրքիայի դերի հետ կապված Իրաքյան ճգնաժամում։ Որպեսզի թույլ չտրվի ամերիկյան զորքերի մուտքը երկիր, կուսակցության որոշ պատգամավորներ անցան Հանրապետական ազգային կուսակցության շարքերը։ Արդյունքում Թուրքիան չթույլատրեց ամերիկյան ուժերի կենտրոնացում Թուրքիայում։ ԱԶԿ-ի կառավարման ժամանակաշրջանում Թուրքիայում արձանագրվել է տնտեսական աճ և հաղթահարվել է բազմամյա հիպերինֆլյացիան։ The Economist-ը ԱԶԿ-ի կառավարման ժամանակաշրջանը անվանեց ամենահաջողակը վերջին հիսուն տարիներին ։
2015 թվականի օգոստոսին չձևավորվեց կոալիցիոն կառավարություն, և նույն տարվա նոյեմբեր ամսին նշանակվեց արտահերթ ընտրություններ։ Կուսակցության որոշ անդամներ դարձան ժամանակավոր կառավարության ղեկավարներ՝ Ազգային գործունեություն և Ազգերի դեմոկրատական կուսակցությունների հետ համատեղ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Թուրքիայի կուսակցություններ
(3208) Լանն
(3208) Լանն (Lunn), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1981 թվականի մայիսի 3-ին Էդվարդ Բոուելի կողմից Անդերսոն Մեսայում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 3,124849 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,8017 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,448 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 2017,63 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,178427 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 2,33° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1981 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Էդվարդ Բոուելի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Ամանդա Գորման
Ամանդա Ս․ Կ․ Գորման (Amanda Gorman ), ամերիկացի բանաստեղծուհի և քաղաքացիական իրավունքների ակտիվիստ։ Նրա աշխատանքներում առաջնային են եղել բռնաճնշումների, ֆեմինիզմի, ռասսայական խտրականությունների և մարգինալացման, ինչպես նաև աֆրիկյան սփյուռքի խնդիրները։ Գորմանն առաջին մարդն էր, որին կոչել են «Ազգային երիտասարդ բանաստեղծ» մրցանակի դափնեկիր։ 2015 թվականին նա հրապարակել է  «Մեկը, ում համար սնունդը բավարար չէ» բանաստեղծական ժողովածուն։ 2021 թվականին՝  Ջո Բայդենի երդմնակալության ժամանակ, հանդես է եկել  «Բլուրը, որ մագլցում ենք» բանաստեղծությամբ։ Նրա երդմնակալության բանաստեղծությունը համաշխարհային ճանաչում է բերել նրան, և կարճ ժամանակահատվածում նրա գրքերից երկուսը դարձել են բեսթսելլերներ, և նա ձեռք է բերել մասնագիտական կառավարման պայմանագիր։ 2021 թվականի փետրվարին Գորմանը ներգրավվել է «Time 100 Next» ամսագրի ցանկում, «Phenoms» կատեգորիայի ներքո, Լին-Մանուել Միրանդա պրոֆիլով ։
Վաղ կյանք և կրթություն
Գորմանը ծնվել է 1998 թվականի մարտի 7-ին, Կալիֆոռնիա նահանգի Լոս Անջելես քաղաքում ։ Նրան, իր երկու քույր-եղբայրների հետ, մեծացրել է միայնակ մայրը՝ Ջոան Վիքսը, որը 6-րդ դասարանի անգլերենի ուսուցչուհի էր Ուոթսում  ։ Նա ուներ երկվորյակ քույր՝ Գաբրիելեն, որը ակտիվիստ էր և կինոռեժիսոր  ։ Գորմանն ասել էր, որ ինքը մեծացել է սահմանափակ հեռուստատեսային հասանելիությամբ մի միջավայրում ։ Նա իրեն նկարագրել է որպես «տարօրինակ երեխայի», որը սիրում էր կարդալ ու գրել, և խրախուսվում էր իր մայրիկի կողմից ։