cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ուրացիլ
Հիմնվելով Մուրչիսոնի երկնաքարում հայտնաբերված օրգանական միացությունների 12C/13C իզոտոպային հարաբերակցության վրա՝ ենթադրվում է, որ ուրացիլը, քսանտինը և հարակից մոլեկուլները կարող են ձևավորվել նաև արտաերկրային ճանապարհով,ոչ ԵՐկիր մոլորակում ։ Սատուրնի համակարգում պտտվող Cassini տվյալները ցույց են տալիս, որ ուրացիլը կա նաև Տիտանի արբանյակի մակերեսին ։
Նիկողայոս Ենիկոլոպյան
Նիկողայոս Սարգսի Ենիկոլոպյան, հայ խորհրդային քիմիկոս։ ԽՍՀՄ ակադեմիկոս (1976), ԽՍՀՄ քիմիական ֆիզիկայի ինստիտուտի պոլիմերման պրոցեսների լաբորատորիայի վարիչ (1959 թվականից), Մոսկվայի ֆիզիկատեխնիկական ինստիտուտի պրոֆեսոր (1959 թվականից), ԽՍՀՄ-ի ընդհանուր քիմիայի բաժանմունքին կից բարձրամոլեկուլային միացությունների գծով գիտական խորհրդի փոխնախագահ (1968 թվականից), ԽՍՀՄ նախագահությանը կից նոր սինթետիկ նյութերի գծով գիտական խորհրդի փոխնախագահ (1972 թվականից), ԽՍՀՄ գիտության և տեխնիկայի կոմիտեին կից ժողովի տնտեսության մեջ պոլիմերների օգտագործման գիտական խորհրդի փոխնախագահ (1972 թվականից), պոլիմերների և կոմպոզիցիոն նյութերի բաժնի վարիչ (1973 թվականից) ։
Ուրացիլ
Հատկություններ
Ուրացիլը ենթարկվում է ամիդ-իմիդային թթու տավտոմերային տեղաշարժերի, քանի որ ցանկացած միջուկային անկայունություն, որը մոլեկուլը կարող է ունենալ պաշտոնական արոմատիկության բացակայությունից, փոխհատուցվում է ցիկլային-ամիդային կայունությամբ ։ Tնա ամիդային տաուտոմերը կոչվում է լակտամային կառուցվածք, մինչդեռ իմիդային թթու տաուտոմերը կոչվում է լակտամային կառուցվածք։ Այս տավտոմերային ձևերը գերակշռում են pH 7-ում։ Լակտամային կառուցվածքը ուրացիլի ամենատարածված ձևն է։
Նիկողայոս Ենիկոլոպյան
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ քիմիկոսներ Կատեգորիա:Հայ ակադեմիկոսներ Կատեգորիա:Ռուս քիմիկոսներ Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ իսկական անդամներ Կատեգորիա:Քիմիական գիտությունների դոկտորներ Կատեգորիա:Խորհրդահայեր Կատեգորիա:Հայ ճարտարագետներ Կատեգորիա:Խորհրդային քիմիկոսներ Կատեգորիա:Ռուսաստանի ԳԱ իսկական անդամներ
Ուրացիլ
Հատկություններ
Ուրացիլը նաև վերափոխում է իրեն՝ ձևավորելով նուկլեոտիդներ՝ ենթարկվելով մի շարք ֆոսֆորիբոսիլտրանսֆերազային ռեակցիաների ։ Ուրացիլի քայքայման արդյունքում առաջանում են β-ալանինի, ածխածնի երկօքսիդի և ամոնիակ սուբստրատները ։
Ուրացիլի օքսիդատիվ քայքայումից առաջանում է միզանյութ և մալեյնաթթու H2O2 և Fe2+ կամ երկատոմային թթվածնի և Fe2+-ի առկայության դեպքում:.
Ուրացիլը թույլ թթու է ։ Բացասական լիցքը դրվում է թթվածնի անիոնի վրա և առաջացնում է 12-ից փոքր կամ հավասար pKa: Հիմնական pKa = −3,4, մինչդեռ թթվային pKa-ն = 9,389: Գազային փուլում ուրացիլն ունի չորս տեղայնություններ, որոնք ավելի թթվային են, քան ջուրը.
ԴՆԹ-ում
Ուրացիլը հազվադեպ է հայտնաբերվել ԴՆԹ-ում, և դա կարող է լինել էվոլյուցիոն փոփոխություն՝ գենետիկ կայունությունը բարձրացնելու համար։ Դա պայմանավորված է նրանով, որ ցիտոսինը կարող է ինքնաբերաբար դեամինանալ՝ հիդրոլիտիկ դեամինացիայի միջոցով առաջացնելով ուրացիլ։ Հետևաբար, եթե գոյություն ունենար մի օրգանիզմ, որն իր ԴՆԹ-ում օգտագործեր ուրացիլ, ապա ցիտոզինի (որը ենթարկվում է հիմքերի զուգավորման գուանինի) դեամինացմանը ԴՆԹ-ի սինթեզի ընթացքում կհանգեցներ ուրացիլի ձևավորմանը (որը կզույգեր ադենինի հետ)։ Ուրացիլ-ԴՆԹ գլիկոզիդազը վերացնում է ուրացիլային հիմքերը երկշղթա ԴՆԹ-ից։ Հետևաբար, այս ֆերմենտը կճանաչի և կվերացնի ուրացիլի երկու տեսակները՝ բնական ներկառուցվածը և ցիտոզինի դեամինացիայի արդյունքում ձևավորվածը, ինչը կառաջարկի անհարկի և ոչ պատշաճ վերականգնողական գործընթացներ ։
Ենթադրվում է, որ այս խնդիրը լուծվել է էվոլյուցիայի տեսանկյունից, այսինքն՝ ուրացիլը «պիտակավորելով» (մեթիլավորելով)։ Մեթիլացված ուրացիլը նույնական է թիմինին։ Այստեղից էլ առաջացել է այն վարկածը, որ ժամանակի ընթացքում թիմինը դարձել է ԴՆԹ-ում ստանդարտ՝ ուրացիլի փոխարեն։ Այսպիսով, բջիջները շարունակում են օգտագործել ուրացիլը ՌՆԹ-ում, և ոչ թե ԴՆԹ-ում, քանի որ ՌՆԹ-ն ավելի կարճ կյանք ունի, քան ԴՆԹ-ն, և ուրացիլի հետ կապված ցանկացած պոտենցիալ սխալ չի հանգեցնում տեւական վնասի։ Ըստ երևույթին, կա՛մ չի եղել էվոլյուցիոն ճնշում ՌՆԹ-ում ուրացիլը թիմինով փոխարինելու համար, կա՛մ ուրացիլն ունի որոշ քիմիական հատկություն, որն օգտակար է ՌՆԹ-ում, ինչի հետևանքով էլ բացակայում է թիմինը։ Ուրացիլ պարունակող ԴՆԹ-ը դեռ գոյություն ունի, օրինակ՝
Սինթեզ
2009թ. հոկտեմբերին հրապարակված գիտական հոդվածում ՆԱՍԱ-ի գիտնականները հայտնել են, որ ուրացիլը վերարտադրել են պիրիմիդինից՝ այն ուլտրամանուշակագույն լույսի տակ տարածելով տիեզերանման պայմաններում։ Սա ենթադրում է, որ աշխարհում ՌՆԹ-ի ուրացիլի սկզբնական աղբյուրը կարող էր լինել պանսպերմիան ։ Վերջերս՝ 2015 թվականի մարտին, ՆԱՍԱ-ի գիտնականները հայտնեցին, որ առաջին անգամ կյանքի լրացուցիչ բարդ ԴՆԹ և ՌՆԹ օրգանական միացություններ, ներառյալ ուրացիլը, ցիտոսինը և թիմինը, ձևավորվել են լաբորատորիայում արտաքին տիեզերքի պայմաններում՝ օգտագործելով սկզբնական քիմիական նյութեր, որպես պիրիմիդին, որը հայտնաբերված է երկնաքարերում։ Պիրիմիդինը, ինչպես պոլիցիկլիկ անուշաբույր ածխաջրածինները (PAHs)՝ Տիեզերքում հայտնաբերված ամենաածխածինով հարուստ քիմիական նյութը, հնարավոր է, որ ձևավորվել է կարմիր հսկաների կամ միջաստղային փոշու և գազային ամպերի մեջ, ըստ գիտնականների ։
Ուրացիլի բազմաթիվ լաբորատոր սինթեզներ կան։ Առաջին ռեակցիան սինթեզներից ամենապարզն է՝ ցիտոզինին ջուր ավելացնելով՝ ուրացիլ և ամոնիակ արտադրելու համար ։
C4H5N3O + H2O → C4H4N2O2 + NH3
Ուրացիլը սինթեզելու ամենատարածված ձևը խնձորաթթվի խտացումն է միզանյութի հետ՝ ծծմբաթթվի մեջ ։
C4H4O4 + NH2CONH2 → C4H4N2O2 + 2 H2O + CO
Ուրացիլը կարող է նաև սինթեզվել թիուրացիլի կրկնակի տարրալուծմամբ ջրային քլորաքացախաթթվի մեջ
5,6-դիուրացիլի ֆոտոդեհիդրոգենացումը, որը սինթեզվում է միզանյութի հետ բետա-ալանինի փոխազդեցությամբ, առաջացնում է ուրացիլ
Ռեակցիաներ
Ուրացիլը հեշտությամբ ենթարկվում է կանոնավոր ռեակցիաների՝ ներառյալ օքսիդացումը, նիտրացումը և ալկիլացումը։ Մինչդեռ ֆենոլի (PhOH) և նատրիումի հիպոքլորիտի (NaOCl) առկայության դեպքում ուրացիլը կարող է տեսանելի լինել ուլտրամանուշակագույն լույսի ներքո ։ Ուրացիլը նաև կարող է ռեակցվել հալոգենների հետ մեկից ավելի ուժեղ էլեկտրոն դոնոր խմբերի առկայության պատճառով ։ Ուրացիլը հեշտությամբ ենթարկվում է ռիբոզային շաքարների և ֆոսֆատների ավելացմանը, որպեսզի մասնակցի սինթեզին և հետագա ռեակցիաներին։ Ուրացիլը դառնում է ուրիդին, ուրիդին մոնոֆոսֆատ (UMP), ուրիդին դիֆոսֆատ (UDP), ուրիդին տրիֆոսֆատ (UTP) և ուրիդին դիֆոսֆատ գլյուկոզա (UDP-գլյուկոզա)։ Այս մոլեկուլներից յուրաքանչյուրը սինթեզվում է մարմնում և ունի հատուկ գործառույթներ։
Երբ ուրացիլը փոխազդում է անջուր հիդրազինի հետ, տեղի է ունենում առաջին կարգի կինետիկ ռեակցիա, և ուրացիլային օղակը բացվում է ։ Եթե ռեակցիայի pH-ն ավելանում է մինչև 10,5, ապա ձևավորվում է ուրացիլային անիոն, ինչի արդյունքում ռեակցիան շատ ավելի դանդաղ է ընթանում։ Ռեակցիայի նույն դանդաղումը տեղի է ունենում, եթե pH-ն նվազում է՝ հիդրազինի պրոտոնացիայի պատճառով ։ Ուրացիլի ռեակտիվությունը մնում է անփոփոխ, նույնիսկ եթե ջերմաստիճանը փոխվում է ։
Օգտագործումը
Ուրացիլի օգտագործումը  օգնում է իրականացնել բազմաթիվ ֆերմենտների սինթեզ, որոնք անհրաժեշտ են բջիջների աշխատանքի համար՝ կապված ռիբոզների և ֆոսֆատների հետ։ Uracil-ը ծառայում է որպես ալոստերիկ կարգավորիչ և կոֆերմենտ կենդանիների և բույսերի ռեակցիաների համար ։ UMP-ն վերահսկում է կարբամոիլ ֆոսֆատ սինթետազի և ասպարտատ տրանսկարբամոյլազի ակտիվությունը բույսերում, մինչդեռ UDP-ն և UTP-ն կարգավորում են CPSase II-ի ակտիվությունը կենդանիների մոտ։ UDP-գլյուկոզան կարգավորում է գլյուկոզայի փոխակերպումը գալակտոզայի լյարդում և այլ հյուսվածքներում ածխաջրերի նյութափոխանակության գործընթացում ։ Ուրացիլը նաև մասնակցում է պոլիսախարիդների կենսասինթեզին և ալդեհիդներ պարունակող շաքարների տեղափոխմանը ։ Ուրացիլը կարևոր է բազմաթիվ քաղցկեղածին նյութերի, օրինակ՝ ծխախոտի ծխի մեջ հայտնաբերված թունավոր նյութերի դետոքսիկացման համար ։ Ուրացիլը նաև պահանջվում է դետոքսիկացնելու համար շատ դեղամիջոցներ, ինչպիսիք են կանաբինոիդները (THC) և մորֆին (օփիոիդներ) ։ Այն կարող է նաև փոքր-ինչ մեծացնել քաղցկեղի առաջացման վտանգը արտասովոր դեպքերում, երբ օրգանիզմում ֆոլաթթվի չափազանց շատ պակաս կա ։
Ուրացիլը կարող է օգտագործվել որպես դեղագործական միջոց։ Երբ տարրական ֆտորը փոխազդում է ուրացիլի հետ, նրանք արտադրում են 5-ֆտորուրացիլ։ 5-Fluorouracil-ը հակաքաղցկեղային դեղամիջոց է (հակամետաբոլիտ), որն օգտագործվում է որպես ուրացիլ վերածվելու համար նուկլեինաթթվի վերարտադրության գործընթացում ։ Քանի որ 5-ֆտորուրացիլն իր ձևով նման է ուրացիլին, բայց չի ենթարկվում նույն քիմիական հատկություններին ինչ ուրացիլը, ապա կարող ենք ասել,որ դեղամիջոցն արգելակում է ՌՆԹ-ի տրանսկրիպցիոն ֆերմենտները՝ դրանով իսկ արգելափակելով ՌՆԹ-ի սինթեզը և դադարեցնելով քաղցկեղային բջիջների աճը ։ Ուրացիլը կարող է օգտագործվել նաև կոֆեինի սինթեզում ։  Ուրացիլը նաև արդյունք է ցույց տվել որպես ՄԻԱՎ-ի վիրուսային կապսիդի ինհիբիտոր ։ Ուրացիլի ածանցյալներն ունեն հակատուբերկուլյոզային և հակալեյշմանային ակտիվություն ։
Ուրացիլը կարող է օգտագործվել լոլիկի մանրէաբանական աղտոտվածությունը որոշելու համար։ Ուրացիլի առկայությունը վկայում է պտղի կաթնաթթվային բակտերիաների աղտոտման մասին ։ Թունաքիմիկատներում օգտագործվում են ուրացիլի ածանցյալները, որոնք պարունակում են դիազինի օղակ ։ Ուրացիլի ածանցյալները ավելի հաճախ օգտագործվում են որպես հակաֆոտոսինթետիկ թունաքիմիկատներ՝ ոչնչացնելով բամբակի, շաքարի ճակնդեղի, շաղգամի, սոյայի, ոլոռի, արևածաղկի մշակաբույսերի, խաղողի, հատապտուղների տնկարկների և այգիների մոլախոտերը ։
Խմորիչի մեջ ուրացիլային կոնցենտրացիաները հակադարձ համեմատական են ուրացիլային պերմեազին ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ազոտային հիմքեր Կատեգորիա:Կենսաքիմիա Կատեգորիա:Գենետիկա Կատեգորիա:Նուկլեինաթթուներ Կատեգորիա:ՌՆԹ Կատեգորիա:Օրգանական միացություններ Կատեգորիա:Նուկլեոտիդներ Կատեգորիա:Ազոտային հետերոցիկլային միացություններ Կատեգորիա:Ազոտային միացություններ Կատեգորիա:Քիմիա Կատեգորիա:ԴՆԹ
Գուշակումով թխվածքաբլիթ
Գուշակությունով թխվածքաբլիթ (Fortune cookie), հրուշակեղենի արտադրանքը հատուկ ձև ունեցող թխվածքաբլիթի տեսքով։ ԱՄՆ-ում շատ ռեստորանների ֆիրմային ապրանք է, որը, որպես կանոն, վանիլային թխվածքաբլիթ է, որոնցից յուրաքանչյուրի մեջ դրված է մի կտոր թուղթ՝ իմաստուն ասույթներով, աֆորիզմներով կամ մարգարեություններով։ Թուղթը կարող է ներառել չինական արտահայտությունների թարգմանություններ կամ երջանիկ թվերի շարք ։
Պատմություն և արտադրություն
Այս բլիթները ծառայել աղանդեր չինական ռեստորաններում ԱՄՆ-ում եւ մի շարք այլ երկրներում, բայց դրանք չեն եղել Չինաստանում։ Թխվածքաբլիթի ճշգրիտ ծագումը հայտնի չէ, սակայն տարբերակների մեծ մասը հանգում է նրան, որ դրանք ԱՄՆ են բերվել 20-րդ դարի սկզբին ճապոնացի և չինացի ներգաղթյալների կողմից։ Թեև այդ քաղցրավենիքի նախատիպը ծագել է դեռևս 19-րդ դարում ճապոնական տաճարներում, և նրանք էլ մեծ մասամբ սկսել են արտադրել դրանք Ամերիկայում, բայց այդ աղանդերն սկսել է ասոցացվել Չինաստանի հետ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, երբ ճապոնացիներն ու ճապոնական ծագում ունեցող ամերիկացիները զանգվածաբար տարվել են համակենտրոնացման ճամբար, իսկ թխվածքաբլիթների արտադրությունը շարունակել են չինացիները։
Այս տեսակի բլիթները արտադրությունը շահութաբեր բիզնես է։ Ամեն տարի աշխարհում արտադրվում է մոտ 3 միլիարդ թխբածքաբլիթ, որոնց ճնշող մեծամասնությունը սպառվում է Միացյալ Նահանգներում ։ Նման թխվածքաբլիթի խոշորագույն արտադրողն է Wonton Food Inc. ընկերությունը (գլխամասային գրասենյակը գտնվում է Բրուքլինում (Նյու Յորք), որն արտադրում է 4,5 մլն թխվածքաբլիթ մեկ օրում։ Այլ խոշոր արտադրողներ են Baily International-ը Միջին Արևմուտքում, Peking Noodles-ը Լոս Անջելեսում, Печенье Удачи-ն Ռուսաստանում և Ցանկությունների գործարանը հետխորհրդային տարածքում։ Նրանցից բացի միասին կան նաև այլ փոքր արտադրողներ։ Բացի ԱՄՆ-ից, դրանք մատուցվում են Ավստրալիայի, Բրազիլիայի, Կանադայի, Ֆրանսիայի, Գերմանիայի, Հնդկաստանի, Իտալիայի, Մեքսիկայի, Մեծ Բրիտանիայի, Ֆինլանդիայի և մի շարք այլ երկրների չինական ռեստորաններում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Թխվածքաբլիթներ Կատեգորիա:Ամերիկյան խոհանոց Կատեգորիա:Չինական խոհանոց Կատեգորիա:Ճապոնական հայտնագործություններ Կատեգորիա:Սննդի և ըմպելիքի մշակույթ
Սիձյոնավատե
Աշխարհագրական դիրք
Սիձյոնավատե քաղաքը տեղակայված է Հոնսյու կղզու Կինկի տարածաշրջանի Օսակա պրեֆեկտուրայում։ Այս քաղաքի հետ սահմանակցում են Նեյագավա, Կատանո, Դայթո, Իկոմա քաղաքները։
Բնակչություն
Քաղաքի բնակչությունը կազմում է 56 662 մարդ (2014 թվականի օգոստոսի 1-ի տվյալների համաձայն), իսկ խտությունը՝ 3023,59 մարդ/կմ²։ Բնակչության թվաքանակի փոփոխությունը՝ 1980-2005 թվականներին.
Սիմվոլիկա
Սիձյոնավատե քաղաքը խորհրդանշող ծառ է համարվում կամֆորայի ծառը, ծաղիկ՝ Rhododendron indicum-ը ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ճապոնիայի քաղաքներ
Հայ հնագույն դրամա
Հայկական տարբերակ
Հայկական տարբերակը բնորոշվում է որպես դրամա-մարգարեություն, որը կապված է սիդերական տարվա (երկնային լուսատուների լրիվ շրջապտույտը) և, ամենակարևորը, Շիդար աստծու 2 նշանակությամբ (նզովք և շղյտա) անվան հետ։ Մովսես Խորենացու «Պատմութիւն Հայոց»-ի 1-ին մասի վերաձևված սյուժեն տիպաբանորեն նման է Սաքսոն Քերականի «Ասք Ամլեդուսի մասին» զրույցին, որի գեղարվեստական վերաիմաստավորումը Շեքսպիրի «Համլետ» ողբերգությունն է, որտեղ «ժամանակը կապը կտրել է» միտքն ակնհայտորեն ունի խորհրդապաշտ. հիմք։
Պոեմների ընդհանուր հիմքը
Հին բաբելական պոեմում «ես բանտարկված Եմ սեփական մարմնիս բանտում» արտահայտությունը դրամատիկական բոլոր իրավիճակների ընդհանուր հիմքն է. թեմատիկ պայմանաձևը միջազգային է, սակայն «ժամանակի շղթան» ամրացնելու ծեսը հայտնի է հայկական միջնադարյան գրական աղբյուրներից և հանգում է տիեզերաբանական հնագույն պատկերացումներին։ «Սասնա ծռեր» էպոսում ժայռի մեջ բանտարկված Մհերը, որ զսպված ուժի և սպասվող փրկության խորհրդանիշն է, նայում է «ճակատագրի անիվին» (համաստեղությունների շրջան), որն արտացոլված է առաջավորասիական հորոսկոպում։
Դրամայի ծագման խնդիրը
Դրամայի ծագման խնդիրն արծարծվում է արևապաշտական և բուսապաշտական տեսություններով։ Հայ հնագույն դրամայի սկզբնավորումը բացատրվում է արևապաշտության տեսությամբ։
Կատեգորիա:Հայ գրականություն
Մելիխովսկի գյուղական խորհուրդ (Խարկովի մարզ)
Մելիխովսկի գյուղական խորհուրդ  (Мелихівська сільська рада), Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Նովովոդոլաժսկի շրջանում ։
2001 թվականի տվյալներով Մելիխովսկի գյուղական խորհրդում բնակվում էր 1369 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 115.4 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 11.86 մարդ/կմ²։ Խորհրդում կա 2 բնակավայր։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի բնակավայրեր Կատեգորիա:1920 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
(7808) Բագուլդ
(7808) Բագուլդ (Bagould), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1976 թվականի ապրիլի 5-ին Մարիո Սեսկոյի կողմից Էլ Լիոնսիտոյում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,558599 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,156 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,9612 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1494,86 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,240825 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 6,54° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1976 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Մարիո Սեսկոյի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Զագատիե (գյուղ, Իրշավայի շրջան)
Զագատիե (Загаття), գյուղ Ուկրաինայի Անդրկարպատյան մարզի Իրշավայի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Զագատիե գյուղում բնակվում էր 2 582 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 3,4 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 0,76 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Անդրկարպատյան մարզի Իրշավայի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1350 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կաբուլլի
Կաբուլլի (Qabıllı), գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Քենգերլիի շրջանում։
Օրգանիզմների քնափություն
Քնափության հիմնական ֆիզիոլոգիական իմաստը էներգիայի պահպանումն է անբարենպաստ բնական պայմաններում՝ (սառնամանիք, սննդի պակաս)։
Բնութագիր
Քնափությունը նվազագույն գործունեության և նյութափոխանակության դեպրեսիայի վիճակ է, սեզոնային հետերոթերմիա, որը բնութագրվում է օրգանիզմների ցածր ջերմաստիճանի, դանդաղ շնչառության և սրտի հաճախության և նյութափոխանակության ցածր գործառույթների իրականացմամբ։ Ամենից հաճախ դա տեղի է ունենում ձմռան ամիսներին։
Ձմեռային քունը խնայում է օրգանիզմի էներգիան, երբ բավարար սնունդը բացակայում է։ Այդ է պատճառը, որ տաքարյուն կենդանիները նվազեցնում են նյութափոխանակության մակարդակը, դրանով իսկ նվազագույնի հասցնելով մարմնի ջերմաստիճանը ։
Քնափությունը կարող է տևել օրեր, շաբաթներ կամ ամիսներ` կախված կենդանատեսակից, շրջակա միջավայրի ջերմաստիճանից, տարվա եղանակից և անհատի օրգանիզմի վիճակից։ Մինչև ձմեռային քուն մտնելը, կենդանիներին անհրաժեշտ է կուտակել այնքան էներգիա, որ կարողանան գոյատևել իրենց քնած ժամանակաշրջանի ընթացքում, հնարավոր է՝ ամբողջ ձմռանը։ Ավելի մեծ տեսակները դառնում են հիպերֆագիկ՝ ուտելով մեծ քանակությամբ սնունդ և կուտակած էներգիան պահելով ճարպային պահեստարաններում։ Շատ փոքր տեսակների դեպքում սննդի պահոցը փոխարինում է ուտելուն և ճարպակալվելուն ։
Կաթնասունների որոշ տեսակներ ձմեռում են դեռահաս հղիության ընթացքում, որոնց ձագերը ծնվում են, երբ մայրը դեռևս քնած է, կամ էլ արթնանալուց անմիջապես հետո ։ Այսպես՝ էգ սև արջերը ձմեռում են՝ իրենց սերունդը ծնելու համար ։ Մինչ ձմեռումը հղի մայրերը զգալիորեն մեծացնում են իրենց մարմնի զանգվածը և այդ աճը հետագայում արտահայտվում է սերնդի քաշի մեջ։ Ճարպի կուտակումը նրանց հնարավորություն է տալիս բավականաչափ տաք և սնուցող միջավայր ապահովել իրենց նորածինների համար։
Հիմնական տեղեկություն
Սովորաբար քնափությունից առաջ, կենդանիները սնվում են ինտենսիվորեն և կուտակում սննդանյութերի մեծ պաշարներ ճարպի տեսքով (սեզոնային ձմեռման դեպքում՝ մինչև մարմնի քաշի 30-40% -ը) և տեղավորվում են համապատասխան միկրոկլիմայով ապաստարաններում (բներ, փոսեր, խոռոչներ և այլն)։
Կախված օրինաչափությունից՝ առանձնանում են քնափության հետևյալ տեսակները.
•	Սեզոնային քնափություն, որոշ կենդանատեսակներ սեզոնային քնափություն են ունենում՝ ձմռանը՝ (միջատակերների և կրծողներ) կամ ամռանը՝ (անապատի կենդանիներ)։
•	Անկանոն, անբարենպաստ պայմանների հանկարծակի սկսվելով (ենոտներ, շներ, սկյուռներ)։
Որոշ խոշոր կաթնասուններ (արջեր, փորսուղներ, ենոտներ) իրենց ձմեռային քունն անցկացնում են ֆիզիոլոգիական գործընթացների և նյութափոխանակության մակարդակների ավելի քիչ նվազումով։ Գորշ արջի մոտ, ձմեռային քնի ժամանակ, մարմնի ջերմաստիճանը փոքր-ինչ նվազում է (37°-ից մինչև մոտ 31 °C), իսկ արթնանալուց հետո հեշտությամբ և արագ բարձրանում։
Բացի կաթնասուններից ձմեռում են նաև մի շարք կրծողներ, լեմուրների մեկ տեսակ, եվրոպական ոզնի և այլ պարկավորներ ու միջատներ։
Պլինիոս Ավագը կարծում էր, որ ծիծեռնակները նույնպես ունակ են ձմեռելու, բայց դա սխալ է։ Թռչունները, բացառությամբ ամերիկյան ճերմակ գիշերափայլի, սովորաբար չեն ձմեռում։ Քնափության վիճակում ամերիկյան ճերմակ գիշերափայլի մարմնի ջերմաստիճանի կտրուկ իջեցում և թմրություն է արձանագրվում, ծնողների բացակայության դեպքում որոշ թռչունների՝ կոլիբրիի և սվինթսի ճտերը ընկնում են բներից։
Ենթադրվում է, որ պրիմատները չեն ձմեռում։ Բայց 2004 թվականին հրապարկված հետազոտությունները վկայում են այն մասին, որ Մադագասկարի թզուկ լեմուրները յոթ ամիս անց են կացնում ծառերի անցքերի մեջ թմրած վիճակում։ Սա հատկապես հետաքրքիր է այն դեպքում, երբ Մադագասկարում ձմեռային սեզոնին ջերմաստիճանը կարող է գերազանցել 30 °C-ը։ Ըստ ամենայնի, այս լեմուրի ձմեռումը պայմանավորված է բարձր ջերմաստիճաններին սպասելու անհրաժեշտությամբ  ։
Օրգանիզմների քնափության ֆիզիոլոգիա
Քնափությունը կարող է տևել մի քանի օրից մինչև մի քանի ամիս՝ կախված կենդանատեսակից, արտաքին ջերմաստիճանից և շրջակա միջավայրի այլ պայմաններից։ Այդ ընթացքում լինում են պահեր, երբ մարմնի ջերմաստիճանը վերադառնում է նորմալ վիճակին։ Քնափությանը կենդանու օրգանիզմը նախապատրաստվում է նախորոք կուտակած սննդանյութեր պաշարելով (ճարպ և այլն)։
Մեխանիզմ
Քնափությունը մեխանիզմ է, որն օգտագործվում է բազմաթիվ կաթնասունների կողմից՝ էներգիայի ծախսերը նվազագույնի հասցնելու և ձմռանը սննդի պակասից գոյատևելու համար։
Ձմեռումը կարող է լինել կանխատեսող կամ հետևողական։ Կենդանին պատրաստվում է ձմեռմանը ամռան վերջին։ Աշնանը կուտակում է օրգանիզմում ճարպի հաստ շերտ՝ որպես էներգիայի կուտակիչ քնած ժամանակ։ Ձմեռման ընթացքում կենդանին ենթարկվում է բազմաթիվ ֆիզիոլոգիական փոփոխությունների, այդ թվում՝ սրտի հաճախության նվազման (95%-ով) և մարմնի ջերմաստիճանի նվազման։
Ձմեռող որոշ կենդանիներ մարմնի ջերմություն են արտադրում` սառեցումից խուսափելու համար։ Թերմոգենեզը կենդանի էակների ջերմության արտադրության գործընթացն է։ Այն հանդիպում է բոլոր տաքարյուն կենդանիների և մի քանի թերմոգեն բույսերի մոտ։ Ամերիկյան գաճաճ մզամուրճը (Arceutobium americanum) կոչվող օրգանիզմը թերմոգենեզի միջոցով ցրում է իր սերմերը` պայթյունի տեսքով։ Այն կանոնակարգված գործընթաց է, որի ընթացքում միտոքոնդրիումներումում էլեկտրոնների փոխադրմամբ առաջացած պրոտոնի գրադիենտն օգտագործվում է շագանակագույն ճարպային հյուսվածքում ATP-ի փոխարեն ջերմություն արտադրելու համար։
Ձմեռային քնափությունը բնորոշ է կենդանիներից չղջիկներին, գետնասկյուռերին և այլ կրծողներից՝ մկներին, պրիմատներից՝ լեմուրներին, միջատակերներից՝ եվրոպական ոզնուն և ճահճային մի շարք կենդանիներին։
Դասակարգում
Քնափության խորության աստիճանով պայմանավորված առանձնանում են.
•	Սեզոնային կամ ընտրովի քնափություն։ Այն բնութագրվում է նրանով, որ կենդանու մարմնի ջերմաստիճանը, շնչառական շարժումների հաճախականությունը և նյութափոխանակության ընդհանուր մակարդակը փոքր-ինչ նվազում են։ Անհանգիստ լինելու դեպքում քունը կարող է հեշտությամբ ընդհատվել։ Բնորոշ է արջերին, ջրարջերին։
Կենդանիներ
Ձմեռող կենդանիներ
Պարտադիր ձմեռողներ
Դրանք այն կենդանիներն են, որոնք  ամեն տարի ինքնաբերաբար քնափության փուլ են անցնում, անկախ շրջակա միջավայրի ջերմաստիճանից և սննդի հասանելիությունից։ Պարտադիր ձմեռողները ներառում են ինչպես գետնափոր սկյուռների բազմաթիվ տեսակներ, այնպես էլ կրծողներ, մկներ, լեմուրներ, և ճահճակալներ։ Այս տեսակները ենթարկվում են այն գործընթացին, ինչը ավանդաբար կոչվում էր «ձմեռում», Ֆիզիոլոգիական վիճակ, որտեղ մարմնի ջերմաստիճանը նվազում է մինչև շրջապատող ջերմաստիճանը, իսկ սրտի և շնչառության արագությունը կտրուկ դանդաղում է։
Ձմեռային ժամանակաշրջանը ձմեռելու ընթացքում ստեղծում է «քնի պարտք», և այդ պատճառով երբեմն պետք է տաքանալ քնի համար։ Սա հաստատվել է Արկտիկայի ցամաքային սկյուռի օրինակներով ։ Ձմեռման ընթացքում մարմնի բարձր ջերմաստիճանի կարճ ժամանակահատվածները թույլ են տալիս կենդանուն վերականգնել իր հասանելի էներգիայի աղբյուրները կամ նախաձեռնել իմունային պատասխան ։ Արկտիկական գետնափոր սկյուռները ձմեռելու ընթացքում կարող են ցուցադրվել որովայնի ջերմաստիճան մինչև -2.9 °C (26.8 °F)՝ պահպանելով որովայնի ցածր զրոյական ջերմաստիճանը միաժամանակ երեք շաբաթից ավելի, չնայած գլխի և պարանոցի ջերմաստիճանը մնում է 0 °C (32 °F) կամ ավելի բարձր ։
Պարբերաբար ձմեռող համարվող կենդանին արջն է։ Բայց ձմռանը արջերի նյութափոխանակության պրոցեսների դանդաղեցման աստիճանը շատ ավելի քիչ է, քան կրծողների, միջատակերների և այլ կենդանիների դեպքում, հետևաբար, կենսաբանները սովորաբար կարծում են, որ դա չի կարելի անվանել քնափություն իսկական կենսաբանական իմաստով։ Բացի այդ, արջի մոտ ձմեռման ընթացքում մարմնի ջերմաստիճանը շատ չի նվազում (37°-ից մինչև մոտ 31 °C), և այն վերականգնվում է հեշտությամբ և արագ։ Իսկ հողի սկյուռիկները ( Xerus), որ մարմնի ջերմաստիճանը ձմեռվա ընթացքում կարող է հասնել -2 °C։ Քնափության նման գործընթաց հայտնի է սողունների մի քանի տեսակների մեջ, սակայն դեռ հայտնի չէ, արդյոք դա իրական ձմեռում է։
Մի քանի տասնամյակ համարվում էր, որ հսկա շնաձուկը ձմռանը, իջնելով օվկիանոսի հյուսիսային շրջանների ստորին հորիզոններում, ձմեռում է։ Բայց 2003 թվականինին Դեյվիդ Սիմսի կատարած ուսումնասիրությունները հերքեցին դա՝ ցույց տալով, որ տվյալ պահին շնաձկները ակտիվորեն շարժվում են՝ փնտրելով ամենամեծ քանակությամբ պլանկտոն ունեցող վայրեր։
Էստիվացիա
Հաճախ այն կարելի է դիտել կրծողների մոտ, ամռանը զրկված լիարժեք և ջրով հարուստ սննդից։ Օրինակ, ավազազույն գետնասկյուռը  (Spermophilus undulatus) Կենտրոնական Ասիայում անցնում է ամառային քնի շրջան հունիս-հուլիս ամիսներին։ Այս կենդնիների դեպքում ամառային ձմեռումը սովորաբար վերածվում է ձմեռային քնի առանց ընդհատումների։ Ամառային ձմեռումը նկատվում է նաև արևադարձային գոտու որոշ բնակիչների մոտ։ Աֆրիկյան սպիտակափորիկ ոզնու Atelerix albiventris- ում այն տևում է մինչև երեք ամիս, իսկ Մադագասկարում` միջատակեր` վահանակիր ոզնիները (Tenrecidae)` մինչև չորս ամիս ։
Բույսեր
Բույսերի մոտ քնափությունը գոյատևման ռազմավարություն է, որը ցուցադրվում է բազմաթիվ բույսերի տեսակների կողմից, ինչը նրանց հնարավորություն է տալիս գոյատևել կլիմայական պայմաններում, որտեղ տարվա մի մասն անհամապատասխան է աճի համար, օրինակ՝ ձմռանը կամ չոր եղանակներին։ Բույսերի շատ տեսակներ, որոնք քնած են, օժտված են կենսաբանական ժամացույցով, որը նրանց հուշում է, թե երբ դանդաղեցնել գործունեությունը և պատրաստել փափուկ հյուսվածքները սառցե ջերմաստիճանի կամ ջրի սակավության ժամանակահատվածի համար։ Մյուս կողմից, քնափությունը կարող է առաջանալ նորմալ աճող սեզոնից հետո` նվազելով ջերմաստիճանը, կրճատելով օրվա տևողությունը կամ տեղումների քանակը ։
Ապացուցված է, որ քնած բույսերի քիմիական բուժումը արդյունավետ մեթոդ է քնապությունը դադարեցնելու համար, հատկապես փայտացած ցողունով բույսերի մոտ, ինչպիսիք են խաղողը, հատապտուղները, խնձորը, դեղձը և կիվին։ Մասնավորապես, ջրածնային ցիանամիդը խթանում է քնած բույսերում բջիջների բաժանումը և աճը` պատճառելով բողբոջների կոտրմանը, երբ բույսը գտնվում է քնափության եզրին։
Ենթադրվում է, որ բույսերի վնասվածքը հանգեցնում է բջջային թաղանթների թափանցելիության բարձրացմանը։ Ջրածնային ցիանիդը փոխազդում է ցիտոկինինի նյութափոխանակության ցիկլի հետ, ինչը հանգեցնում է աճի նոր ցիկլի առաջացմանը։
Վայրի բնության բոլոր ներկայացուցիչները յուրովի են պատրաստվում ձմռանը ։ Միամյա խոտաբույսերը ոչնչանում են ցուրտ եղանակի սկսվելուն պես և թողնելով սերմեր, որոնցից նոր ծիլեր են աճելու։ Իրենց հերթին, բազմամյա խոտերը թաքցնում են պալարները կամ սոխուկները գետնի տակ։ Որոշ տեսակներ կանաչը պահպանում են, իսկ ձմռանը դրանք մնում են ձյան տակ մինչ գարնան գալը։
Ձմռանը լայնատերև ծառերն ու թփերը տերևաթափ են լինում և քնափության վիճակի մեջ հայտնվում, որը տևում է երբեմն նույնիսկ ձմռան վերջը։ Այն ծառերը, որոնք ունեն հաստ կեղև, լավ են հանդուրժում ցուրտը։ Փայտային ցողունով բույսերի բողբոջներն ունեն պաշտպանվելու հնարավորություն, և գտնվում են գետնից բարձր մակարդակի վրա, ինչը նրանց թույլ է տալիս դիմակայել նույնիսկ ցածր ջերմաստիճանին։ Վտանգը հայտնվում է միայն երիտասարդ ճյուղերի մոտ։ Ձմռանը ծառի բողբոջները գտնվում են ֆիզիոլոգիական նիրհի վիճակում։ Նրանք արթնանում են ջերմության ազդեցությունից։ Բուսական աշխարհի կայունությունը բացատրում են նրանով, որ կախված ջերմաստիճանային ռեժիմից, դրանք ենթարկվում են ներբջջային փոփոխությունների։
Սերմեր
Սերմերի քնափությունը ցանկալի է բնության մեջ, բայց հակառակը` գյուղատնտեսության ոլորտում։ Դա պայմանավորված է այն հանգամանքով, որ գյուղատնտեսական պրակտիկան ցանկանում է սերմերի արագ բողբոջում և աճ, մինչդեռ բնության մեջ բույսերի մեծամասնությունը կարող են բողբոջել միայն տարին մեկ անգամ, ինչը նպաստավոր է դարձնում, որ բույսերը որոշակի ժամանակ ընտրեն վերարտադրության համար։
Շատ բույսերի համար նախընտրելի է վերարտադրվել գարնանը` ի տարբերություն ընկնելու, նույնիսկ երբ նման պայմաններ կան լույսի և ջերմաստիճանի առումով` դրան հաջորդող ձմռան պատճառով։ Շատ բույսեր և սերմեր իսկապես ճանաչում են դա և աշնանը անցնում են քնափի ժամանակաշրջան՝ աճը դադարեցնելու համար։ Հացահատիկն այս առումով հայտնի օրինակ է, որտեղ նրանք ձմռանը գետնի վերևում ոչնչանալու էին, ուստի քնածությունը ձեռնտու է նրանց համար, սակայն լայնածավալ ընտելացումն ու խաչասերումը հեռացրել են իրենց նախնիների քնած մեխանիզմների մեծ մասը։
Սերմերի քնափությունը կապված է բազմաթիվ գեների, Abscisic Acid (ABA) բուսական հորմոնների հետ և համարվում է որպես սերմերի քնածության հիմնական ազդեցիկ միջոց ։
Ծառեր
Փայտային ցողունով բազմամյա բույսերը պահանջում են օդի սառը ջերմաստիճան` ձմեռային քնափությունը (հանգիստը) հաղթահարելու համար։ Սառը ջերմաստիճանի ազդեցությունը կախված է տեսակից և աճի փուլից (Fuchigami et al. 1987) :Ծառերի որոշ տեսակների մոտ մի քանի ժամվա ընթացքում հանգիստը կարող է խախտվել ցանկացած փուլում՝ քիմիական նյութերի, ջերմության կամ սառեցման ջերմաստիճանի դեպքում, ինչը հանգեցնում է էթիլենի արտադրության խթանման և բջիջների ավելացման։ Քնափությունը ընդհանուր տերմին է, որը կիրառելի է ցանկացած դեպքի համար, երբ հյուսվածքը, որը նախատրամադրված է երկարաձգվելու կամ այլ կերպ աճելու, դա չի անում (Nienstaedt 1966) : Հանգիստը օրգանիզմին պարտադրված է արտաքին միջավայրի կողմից։
Հանգիստը ֆիզիոլոգիական քնապության մի տեսակ է, որը պահպանվում է հենց օրգանիզմի ներսում իրականցվող գործընթացների կամ պայմանների միջոցով։ Բույսերը հանգստի շրջանի են անցնում անբարենպաստ պայմանների՝ սառնամանիքի, երաշտի հետևանքով։ Չափավոր կլիմայի պայմաններում բույսերի մեծ մասի հանգիստը դրսևորվում է ձմռանը, անապատային և կիսաանապատային բույսերինը՝ ամռանը։ Արևադարձային խոնավ անտառներում, որտեղ բույսերի վեգետացիան ամբողջ տարին չի ընդհատվում, բույսերի հանգստի շրջանը դիտվում է առանձին ծառերի կամ ճյուղերի վրա։ Անհրաժեշտության դեպքում բույսին կարելի է արհեստականորեն հանել հանգստի շրջանից (եթերի գոլորշիների, էթիլենի, ֆիզիոլոգիապես ակտիվ նյութերի ազդեցությամբ) և հակառակը՝ բույսն ու նրա օրգաններն ավելի երկար պահել հանգստի շրջանում։
Այլ է պատկերը փշատերև ծառերի մոտ, որոնք տարբեր կերպ են արձագանքում ի տարբերություն լայնատերև տեսակների։ Նրանք հանդուրժում են ցանկացած, նույնիսկ ամենադաժան ցուրտը, ձյունն ու բարձր խոնավությունը։ Ձյունը ծածկում է ծառերի բնի արտաքին մակերեսը, դրանով պաշտպանում ծառերի արմատները ցրտահարվելուց։ Փշատերև բույսերի ասեղների վրա ոչ թե սառնամանիքն է բացասաբար ազդում, այլ խոնավության պակասը։
Ցուրտ սեզոնին սոճու ծառի ցողունն ու արմատները «քնում» են, սակայն նրանց պետք է խոնավության անհրաժեշտ քանակություն, որը կուտակվում է ասեղներում։ Բույսի ասեղնատերևները ծածկված են հատուկ պաշտպանիչ թաղանթով, որը կանխում է ջրի ավելորդ գոլորշիացումը։ Սա նրանց թույլ է տալիս ժամանակի ընթացքում աստիճանաբար փոխել տերևները։ Բացի այդ, ստոմատները, (մասնագիտացված բջիջներ են տեղադրված բույսերի էպիդերմիսում և կատարում են կարևոր գործառույթներ), կնքվում են հատուկ նյութով, ուստի ասեղները չեն մահանում նույնիսկ ամենացածր ջերմաստիճանում։ Ձմռանը արմատներից ջուրը լավ չի հոսում ճյուղեր և այլ մասեր, և եթե ճյուղերի վրա ասեղներ չկան, դրանք կարող են կոտրվել։
Բույսերի այլ տեսակներ կարող են ձմեռել կանաչ տերևներով։ Դրանցից են՝ Սովորական հապալասենին (Lingonberry), Մոշենին՝ (Rubus): Արդյունքում ձյունը ձմռանը ամենաբացասական գործոնն է, այլ սառնամանիքն ու անբավարար խոնավությունը, բայց բոլոր բույսերը ի վիճակի են նորմալ հանդուրժել ցուրտ սեզոնը` առանց խնդիրների։
Բակտերիաներ
Շատ մանրէներ կարող են գոյատևել անբարենպաստ պայմաններում, ինչպիսիք են ջերմաստիճանը, չորացումը և հակաբիոտիկները՝ ձևավորելով էնդոսպորներ, սպորներ կամ նյութափոխանակության նվազեցված վիճակներ, որոնք չունեն բջջային մասնագիտացված կառուցվածք : Վայրի բնության նմուշների բակտերիաների մինչև 80%-ը, ըստ երևույթին, նյութափոխանակության առումով անգործուն են, որոնցից շատերը կարող են վերակենդանանալ։ Նման քնկոտությունը պատասխանատու է բնական էկոհամակարգերի մեծ մասի բազմազանության մակարդակի համար ։
Վերջին հետազոտությունները բակտերիայի ցիտոպլազման բնութագրում է որպես թափանցիկ հեղուկ, որը նմանվում է հեղուկ ապակու կառուցվածքին, որի ներսում ցիտոպլազմային օրգանորդները անընդհատ շարժվելով ապահովում են  են նյութափոխանակության ակտիվություն` շրջակա ցիտոպլազմայի հեղուկացման համար, ինչը նրանց թույլ է տալիս շարժվել մածուցիկ, ապակու տեսքով  ։
Հանգստի վիճակում, երբ նյութափոխանակության նման գործողությունները դադարում են գործել, ցիտոպլազման իրեն պահում է որպես ամուր ապակի, «սառեցվում» է և տեղում գտնվող ենթաբջջային կառուցվածքները և, հավանաբար, պաշտպանում դրանք, միևնույն ժամանակ թույլ տալով, որ մետաբոլիտների նման փոքր մոլեկուլները ազատ տեղաշարժվեն բջիջով, ինչը կարող է օգտակար լինել ։
Վիրուսներ
Հանգստի վիճակն իր սահմանման մեջ չի վերաբերում վիրուսներին, քանի որ դրանք նյութափոխանակության առումով ակտիվ չեն. : Այնուամենայնիվ, որոշ վիրուսներ, ինչպիսիք են պոքսավիրուսները և կորոնավիրուսները, տիրոջ օրգանիզմ մուտք գործելուց հետո կարող են երկար ժամանակ թաքնվել, կամ նույնիսկ անորոշ ժամանակով, մինչև դրանք արտաքինից ակտիվանան։ Օրինակ՝ հերպեսի վիրուսները կարող են թաքնվել տիրոջը վարակելուց հետո և տարիներ անց նորից ակտիվանալ, եթե տերը սթրեսի մեջ է կամ ենթարկվում է ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների ազդեցությանը ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Քուն Կատեգորիա:Էթոլոգիա
Նովոշեշմինսկ
Նովոշեշմինսկ (Новошешминск), գյուղ Ռուսաստանի Թաթարստան հանրապետության Նովոմիշլինսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2002 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 4576 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:1610 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Թաթարստան հանրապետության Նովոմիշլինսկի շրջանի բնակավայրեր
Եռաբլրի սարավանդ
Եռաբլրի սարավանդ, Եռակատաարի սարավանդ, Ուչթափալարի սարավանդ, Ուչթեփեի սարավանդ, սարավանդ Հայաստանի Սյունիքի մարզում, Սյունիքի բարձրավանդակի հարավ-արևմտյան հատվածը, Շամբ գյուրլից 2 կմ հյուսիս-արևելք ։
Բարձրությունը 1400-2400 մետր է։ Կազմված է վերին պլիոցենի և չորրորդականի անդեզիտաբազալտներից, որոնք ծածկված են հողմնահարման հզոր կեղևով։ Ունի հարավարևելյան դիրքադրություն և թույլ մասնատված մակերևույթ։ Եռաբլրի սարավանդում կան լավ արտահայտված խառնարաններով բազմաթիվ հրաբխային կոներ (Գութանաթումբ, 2271 մետր, Արորակ, 2842 մետր, Եռաբլուր, 2123 մետր), որոնց հարաբերական բարձրությունը հասնում է 150-350 մետրի։
Ունի չափավոր ցուրտ կլիմա։ Տարեկան տեղումները 650-700 միլիմետր են։ Տարածված են թույլ կրազերծված սևահողերը։ Բուսածածկույթը լեռնատափաստանային է։ Մշակում են հացահատիկային կուլտուրաներ։ Որոտանի էներգետիկ-ոռոգիչ համալիրի ավարտից հետո եռաբլրի սարավանդի զգալի մասը ոռոգվելու է։ Զարգացման հեռանկարներ ունի պտղաբուծությունը ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Սարավանդներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Հայաստանի սարավանդեր Կատեգորիա:Հայաստանի աշխարհագրություն
Երեխաների զանգվածային սպանություն Եյսկում
Պատմություն
Ղրիմում մարտերի ժամանակ Սիմֆերոպոլից Կուբան՝ Եյսկ, տարհանվել են մանկատան մոտ 300 սաներ և աշխատակիցներ։
Մեկ տարի անց Եյսկը գրավվել է գերմանա-ֆաշիստական զավթիչների կողմից, իսկ հոկտեմբերի 9-ին մանկատուն են մոտեցել մի քանի բեռնատարներ։ Գործողությունը ղեկավարել են գեստապոյի ղեկավար օբեր-լեյտենանտ Բեդեդեդեքերը և Քանդլեր քաղաքի պարետավորը։ Բժշկական հսկողության համար պատասխանատու են եղել գեստապոյի բժիշկ Շտրաուխը և ՍՍ-ի 10Ա զոնդերխմբի բժիշկ Կ. Քրիսթմանը։ Կատարողը զոնդերխումբն էր, որն իր տրամադրության տակ ուներ հատուկ բեռնատարներ, որոնք սարքավորված էին որպես գազային խցիկներ և ներսից լցված էին երկաթով ու անագով ։ Այդ ստորաբաժանումը 1942-1943 թվականներին պատժիչ գործողություններ է իրականացրել Կրասնոդարի երկրամասի տարածքում։
Երեկոյան ժամը 6-ին մանկատանն են մոտեցել մեքենաներ, որոնց մեջ սկսել են տեղավորել երեխաներին։ Նրանց, ովքեր դիմադրում էին, ուժով էին մտցնում մեքենան ։
Երեխաներին բեռնատարով տեղափոխել են Շիրոչանի խուտորի շրջանում գտնվող թաղման վայր։ Ճանապարհին (հեռավորությունը մոտ 3.5 կմ էր) բոլոր երեխաները մահացել են թունավորումից։ Դա եզրակացրել է հանձնաժողովը, որը քաղաքի ազատագրումից հետո հետաքննել է սպանությունը և ցուցմունքներով պարզել, որ երեխաները մահացած են թաղվել, քանի որ մարմինների վրա չկան հրազենային վերքեր կամ վնասվածքներ, իսկ վկաները չեն լսել երեխաների ճիչերը կամ լացը թաղման ժամանակ։
Նախնական քննության փաստաթղթերում նշված է եղել, որ սպանվել են հաշմանդամ երեխաները։ Այդ մասին վկայում են գերեզմաններում հայտնաբերված կմախքների վնասվածքները, հենակները և պրոթեզները ։ Այնուհետև կազմվել է զոհված երեխաների ամբողջական ցանկը՝ նշելով հաշմանդամության խումբը, որոնց թվում էին ռուսներ, ուկրաինացիներ, հայեր, վրացիներ, չեխեր, թաթարներ, հրեաներ և նույնիսկ ազգությամբ երկու գերմանացիներ։ Ոմանք հարազատներ ունեին, ոմանք որբ էին։
Հետաքննություն
Կատարվել է նաև այդ հանցագործության մեղավորների հետախուզում։ Նրանց մի մասը, այդ թվում՝ Կուրտ Քրիսթմանը, պատիժ են կրել։ Սակայն Բեդեդեքերը, Քանդլերը, Շտրաուխը և մյուսները խուսափել են դատից։
Ռուսաստանի Դաշնության քննչական կոմիտեն ԱԴԾ արխիվային գործն ուսումնասիրելուց հետո որոշում է կայացրել քրեական գործ հարուցել 1942 թվականին մանկատների սպանության փաստով՝ հիմնվելով այն բանի վրա, որ քաղաքացիական բնակչության ոչնչացումը որակվում է որպես մարդկության դեմ հանցագործություն և վաղեմության ժամկետ չունի ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Եվգենիկա Կատեգորիա:Զանգվածային սպանություն
Օդրինսկի գյուղական խորհուրդ (Խարկովի մարզ)
Օդրինսկի գյուղական խորհուրդ  (Одринська сільська рада), Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Նովովոդոլաժսկի շրջանում ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի բնակավայրեր
Դերիկո, հոյ Նար
Դերիկո, հոյ Նար, հայկական ժողովրդական պարերգ։ Աչքի է ընկնում ձեռքի հազվագյուտ շարժումներով՝ ձեռնաշորոր ։ Երաժշտական չափը՝ 3/4։ Մեկ պարային ֆիգուրըը ներառում է երկու տակտ։
Բնութագիր
«Հայ ազգագրություն և բանահյուսություն» ժողովածուում տպագրված է երգի տարբերակներից մեկը ։ Գրվել է 1898-1914 թվականների կեսերին Քոփ գյուղում ։ Ազգագրագետ, բանահավաք Ռաիսա Խաչատրյանը Պատմա-բանասիրական հանդեսում իր « Կրկներգ ների զարգացումը հայ ժողովրդական երգերում» հոդվածում որպես օրինակ բերում է «Դերիկո, հոյ Նար» երգը ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայկական մշակույթ Կատեգորիա:Ժողովրդական պարեր Կատեգորիա:Հայկական պարեր
Սալամուլ
Սալամուլ, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Մալաթիայի գավառում ։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Շարժուն մշակութային միություն
Կատեգորիա:Արգենտինահայ մշակութային կազմակերպություններ Կատեգորիա:Արգենտինահայ քաղաքական կազմակերպություններ
Պիրյատինշչինա (գյուղ, Գադյաչի շրջան)
Պիրյատինշչինա (Пирятинщина), գյուղ Ուկրաինայի Պոլտավայի մարզի Գադյաչի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1861 թվականին։
2001 թվականի տվյալներով Պիրյատինշչինա գյուղում բնակվում էր 231 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,965 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 239,38 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Պոլտավայի մարզի Գադյաչի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1861 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Պավել Սուխով
Պավել Վլադիսլավովիչ Սուխով (Павел Владиславович Сухов, ), ռուս սուսերամարտիկ , 2020 թվականի Օլիմպիական խաղերի արծաթե մեդալակիր, Եվրոպայի եռակի չեմպիոն , 2012 և 2016 թվականների Ամառային օլիմպիական խաղերի մասնակից, 2013 և 2017 թվականների աշխարհի առաջնությունների բրոնզե մեդալակիր։ Միջազգային կարգի սպորտի վարպետ։
Սպորտային կենսագրություն
2012 թվականի օգոստոսին Պավելը նշել է նորամուտը Ամառային օլիմպիական խաղերում։ Անհատական մրցումներում Սուխովը արդեն առաջին ռաունդում զիջել է խաղերի ապագա բրոնզե մեդալակիր հարավկորեացի Չոն Ջին Սոնին 11-15 հաշվով ։ Սուխովը պարտվել է նաեւ 2016 թվականի Ամառային օլիմպիական խաղերի տղամարդկանց անհատական մրցապայքարի առաջին փուլում Պակ Սանգ Յանգին ։ Ռուսաստանի հավաքականը պարտվել է նաև առաջին փուլում տղամարդկանց թիմային մրցաշարում ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուս սուսերամարտիկներ Կատեգորիա:2020 թվականի Ամառային օլիմպիական խաղերի արծաթե մեդալակիրներ Կատեգորիա:«Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» շքանշանի 1-ին աստիճանի մեդալով պարգևատրվածներ
Հերմինե Ռազգրատլյան
Հերմինե Դանիելի Ռազգրատլյան (պարտիզանական կեղծանունը՝ Սաշկա, մայիսի 15, 1926, Սոֆիա - հունիսի 10, 1944, Լյուտյակովսկի Բաիր), բուլղարահայ պարտիզանուհի, Բուլղարիայում հակաֆաշիստական շարժման մասնակից։
Կենսագրություն
Հերմինե Ռազգրատլյանը (Սաշկան) ծնվել է 1926 թվականի մայիսի 15-ին Բուլղարիայի մայրաքաղաք Սոֆիայում՝ բուլղարահայ ուսուցչի ընտանիքում։ Նախնական կրթությունը ստացել է Բուլղարիայում։
Ամուսնացել է պարտիզանական ջոկատի առաջին գումարտակի հրամանատար Ստոմեն Կոստովի (Լենկո) հետ։
Հերմինեն մահացել է 1944 թվականի ապրիլի 10-ին, Բուլղարիայի Լյուտակովսկի Բաիրում ։
Գործունեություն
Բուլղարիայի բանվորական երիտասարդական միության անդամ 1942 թվականից։ 1942 թվականից ծավալում է ընդհատակյա կոմերիտական գործունեություն, 1943 թվականին անդամագրվում է Թոդոր Ժիվկովի և Դոբրի Ջուրովի ղեկավարած «Չավդար» պարտիզանական ջոկատին։ Մասնակցել է բազմաթիվ մարտերի, եղել է գնդացրային անձնակազմի ավագ, սակայն Նեգուշովո գյուղում մատնությամբ ընկնում է թշնամու ձեռքը։ Երկար խոշտանգումներից հետո ֆաշիստները կիսամեռ Ռազգրատլյանին թաղել են գերեզմանում ։
Բուլղարները Սաշկայի մասին
Բուլղար ժողովուրդը բարձր է գնահատել Սաշկայի գործունեությունը։ Նրա մասին ն գովեստի խոսքեր են ասել հետագայում Բուլղարիայի Ժողովրդական Հանրապետության պաշտպանության նախարար Դոբրի Ջուրովը, Սաշկայի զինակից Վասիլ Լակովը։
Սոֆիայից ոչ հեռու՝ «Չավդար» պարտիզանական ջոկատի թանգարանում, դրված է բուլղար քանդակագործ Դուգանովի ստեղծած Սաշկայի կիսանդրին ։
Պարտիզանական շարժման շարքերում
Երկրորդ աշխարհամարտի տարիներին ֆաշիզմի դեմ ծավալած պայքարում մեծ դեր են ունենում թիկունքում մարտնչող պարտիզանները։ Գործել են մի քանի ջոկատներ, որոնց կազմում մեծ էր հայերի թիվը։ Նրանք միայն անհրաժեշտ տեղեկություններ էին տալիս թշնամու զորքի և զինտեխնիկայի գտնվելու վայրերի, զորաշարժերի մասին, հարձակումների միջոցով պայթեցնում էին զինտեխնիկայով բեռնավորված գնացքներ, ավտոմեքենաներ, զրահամեքենաներ ։ Պարտիզան Սաշկայի (Հերմինե Ռազգրադլյան) անունը հայտնի էր ամբողջ Բուլղարիայում։ Ավելի քանի 2 տարի հերոսաբար պայքարել է զավթիչների դեմ։ Նա աչքի է ընկել բազմաթիվ համարձակ սխրագործություններով։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ պարտիզաններ Կատեգորիա:Պարտիզանական շարժումներ Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ ըստ ազգության
Հայ ամերիկյան քաղաքական գործողությունների հանձնաժողով
Հայ ամերիկյան քաղաքական գործողությունների հանձնաժողով (ՀԱՔԳՀ, Armenian-American Political Action Committee) երկկուսակցական կազմակերպություն, որն ակտիվորեն աջակցում է այն թեկնածուներին, որոնք իրենց գործողություններով նպաստում են Կովկասում խաղաղության ու կայունության հաստատմանը, ինչպես նաև ԱՄՆ հայության խնդիրների կարգավորմանը։
Պատմություն
Հայ-ամերիկյան քաղաքական գործողությունների հանձնաժողովը լոբբիստական գործողություն է ծավալել՝ ԱՄՆ-ի կողմից Հայոց ցեղասպանության ճանաչման վերաբերյալ բանաձևերի մշակման ու ընդունման նպատակով ։
Հայ-ամերիկյան քաղաքական գործողությունների հանձնաժողովի հիմնադիր-ղեկավարը հանդիսանում է հայ գործարար, բարերար, ազգային գործիչ Ալբերտ Բոյաջյանը։
(7809) 1979 ML1
(7809) , աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1979 թվականի հունիսի 25-ին Էլեանոր Հելինի և Շելտ Բասի կողմից Սայդինգ Սփրինգում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,347354 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,0684 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,6263 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1313,61 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,274054 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 6,31° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1979 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Էլեանոր Հելինի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Շելտ Բասի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Նադեժդա Դոբրովոլսկայա-Զավադսկայա
Նադեժդա Ալեքսեևնա Դոբրովոլսկայա-Զավադսկայա  , ռուս-ֆրանսիացի բժիշկ և գիտնական, վիրաբույժ, ռադիոկենսաբան, գենետիկ, ուռուցքաբան։ Ստանալով բժշկական կրթություն և վիրաբույժի մասնագիտություն՝ աշխատել է իր մասնագիտությամբ մինչև քաղաքացիական պատերազմը։ Գտնվելով վտարանդիության մեջ Ֆրանսիայում, ավարտել է իր ամենահայտնի գիտական աշխատությունը կենդանի օրգանիզմների հյուսվածքների և օրգանների վրա ճառագայթման ազդեցության, գենետիկայի և քաղցկեղի գենետիկական զարգացման և արտաքին պատճառների վերաբերյալ։ Նա օրգանիզմի զարգացումը որպես գեների արտահայտման փոփոխություն ընկալելու առաջամարտիկներից է, ինչը հետագայում հանգեցրել է գենետիկայի և նկարագրական սաղմնաբանության միաձուլմանը՝ որպես առանձին գիտության առաջացմանը։ Ստեղծել է մկների մի քանի մաքուր շտամներ՝ որպես մարդկային հիվանդության մոդելներ։
Գրող Վենիամին Զավադսկու կինն է։
Կյանքը Ռուսաստանում (1878-1920)
Նադեժդան ծնվել է 1878 թվականի սեպտեմբերի 13-ին, Կիևում (այլ տվյալներով՝ Կիևի մարզի Բերդիչևսկի ուեզդի Կազատին քաղաքում )։ Եղել է ազնվական ընտանիքից։ Հայրը՝ Ալեքսեյ Ֆեդորովիչ Դոբրովոլսկին, եղել է հողաչափ-սակագին որոշող, մայրը՝ Տատյանա Միխեևնան, ավարտել է Ֆունդուկլեևի կանանց գիմնազիան ոսկե մեդալով ։
1899 թվականին ընդունվել է Սանկտ Պետերբուրգի կանանց բժշկական ինստիտուտը, որտեղ սովորել է մինչև 1904 թվականը և ստացել վիրաբույժի մասնագիտություն։ Ուսման ընթացքում աշխատել է պրոֆեսոր Մաքսիմ Սուբբոտինի կլինիկայում որպես օրդինատոր։ Ավարտելուց հետո աշխատել է որպես զեմստվոյի բժիշկ Վյատկայի նահանգում ։ 1907 թվականին նշանակվել է դիահերձողի օգնական, իսկ ավելի ուշ՝ Կանանց բժշկական ինստիտուտի օպերատիվ վիրաբուժության ամբիոնի պրիվատ-դոցենտ։ 1911 թվականին ստացել է բժշկագիտության դոկտորի աստիճան։ 1914 թվականից աշխատել է որպես Պետրոգրադի Օբուխովի անվան հիվանդանոցի արտահաստիքային բժիշկ ։ Դոբրովոլսկայայի ամուսինը բանաստեղծ և արձակագիր Վենիամին Զավադսկին է եղել, ով գրել է Կորսակ կեղծանունով (երբեմն Մ. սխալմամբ նշվում է որպես նրա ամուսին նշվում է կենսաբան Ա. Մ. Զավադսկին) ։
Հետագայում Դոբրովոլսկայա-Զավադսկայան աշխատել է որպես սովորական պրոֆեսոր Յուրիևի համալսարանում (Դորպատ, այժմ՝ Տարտու, Էստոնիա) ։ 1920-1921 թվականներին աշխատել է Վորոնեժի համալսարանում, որտեղ առաջին անգամ Ռուսաստանում եղել է կանանց վիրաբուժության ամբիոնի վարիչ ։
Այլ աղբյուրների համաձայն՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին աշխատել է զինվորական հոսպիտալում, իսկ քաղաքացիական հոսպիտալում հայտնվել է Սպիտակների բանակի բժշկական ծառայության շարքերում ։ 1920 թվականի նոյեմբերին նրան և իր ամուսնուն Ղրիմից «Ռումինիա» շոգենավով տարհանել են Եգիպտոս, որտեղ նա գտնվել է Ռուսաստանից փախստականների ճամբարում՝ Թել էլ-Քեբիր քաղաքի մոտ։ 1921 թվականից բնակվել է Ֆրանսիայում ։
Կյանքը Ֆրանսիայում (1921-1954)
Ֆրանսիայում Դոբրովոլսկայա-Զավադսկայան ի վիճակի չի եղել աշխատել որպես վիրաբույժ, քանի որ այն ժամանակվա ֆրանսիական օրենսդրությունը բժիշկներին արգելվել է բժշկությամբ զբաղվել առանց ֆրանսիական բժշկական դիպլոմի, իսկ օտարերկրացու համար դժվար է եղել բժշկական կրթություն ստանալ ։ Նա փոխել է իր մասնագիտությունը և աշխատանքի ընդունվել Փարիզի նորաստեղծ Ռադիում ինստիտուտի Պաստերովսկու լաբորատորիայում, որտեղ էլ աշխատել է մինչև կյանքի վերջը։ Դոբրովոլսկայա-Զավադսկայայի ղեկավարն է եղել պրոֆեսոր Կլաուդիուս Ռեգոն, իսկ 1940 թվականին նրա մահից հետո նա ինքն է ղեկավարել լաբորատորիան ։
Նադեժդա Դոբրովոլսկայա-Զավադսկայայի և նրա ամուսնու մասին հիշողություններ է թողել փիլիսոփա և կրոնագետ Վասիլի Զենկովսկին ։ Դոբրովոլսկայա-Զավադսկայան եղել է Ռուս բժիշկների Մեչնիկովի անվան ընկերության, Ռուսաստանի ակադեմիական խմբի, Համալսարանական կանանց միջազգային ֆեդերացիայի ռուսական բաժնի և Արտասահմանում ռուս բժիշկների ասոցիացիայի խորհրդի անդամ։ Ամուսնու մահից հետո (1944) հրատարակել է նրա ստեղծագործությունների շարքը՝ «Հռոմ» (1949), «Միայնակ՝ վեպ արտագաղթի կյանքից» (1951), «Երկուսով՝ վեպ արտագաղթի կյանքից» (1951), «Բոլորի հետ միասին» (1952) ։
Դոբրովոլսկայա-Զավադսկայան մահացել է Միլան կատարած ուղևորության ժամանակ և թաղվել այդ քաղաքում՝ Մեծ գերեզմանատանը ։
Գիտական գործունեություն
Ռուսաստանում աշխատելու ընթացքում Դոբրովոլսկայան մասնագիտացել է անոթային վիրաբուժության ոլորտում։ 1912 թվականին նա առաջարկել է միացնել տարբեր տրամագծերի անոթները՝ դրանք անկյան տակ հատելով ։ Դոբրովոլսկայան վիրաբուժության վերաբերյալ ավելի քան 20 գիտական հոդվածների հեղինակ է, այդ թվում՝ նվիրված մարսողական համակարգի աշխատանքի վրա արյան կորստի ազդեցությանը ։ Ռուսաստանում նրա պատվին է կոչվել նրա կողմից ինքնուրույն հայտնաբերված սրտի հաճախականության նվազման էֆեկտը, երբ երակային անևրիզմի կծկումները բարձր են զարկերակային անևրիզմայից, որը կոչվել է Դոբրովոլսկու ախտանիշը ։