Գաբրիել_Խաչատրյան
Գիտական գործունեություն
Զգալի են Գաբրիել Խաչատրյանի ծառայությունները հանրապետությունում կենսաքիմիայի զարգացման ու կենսաքիմիկոսների կադրերի պատրաստման գործում։ Իր գիտական գործունեության վաղ շրջանում նա նպատակ էր դրել ուսումնասիրել ալիմենտար հիպերգլիկեմիայի ժամանակ արյան մեջ գլյուկոզայի և պիրոխաղողաթթվի պարունակության կեղևային կանոնավորման հարցերը պայմանական գրգռման և արգելակման պայմաններում՝ որպես ոչպայմանական գրգռիչ կիրառելով շաքարային բեռնվածությունը։ Ամփոփելով իր երկարատև ուսումնասիրությունների ընթացքում ստացված տվյալները՝ նա հանգել էր այն եզրակացության, որ շաքարային բեռնվածությունը և պայմանական գրգռիչը առաջացնում են արյան մեջ գլյուկոզայի և պիրոխաղողաթթվի քանակի ավելացում և գլյուկոզուրիա։ Նա միաժամանակ բացահայտել էր, որ ներքին արգելակման ժամանակ արյան հիպոգլիկեմիկ էֆեկտի զարգացման մեջ որոշակի նշանակություն ունի երիկամային գլյուկոզուրիան։ Նրա աշխատանքները ցույց են տվել, որ սննդային և պայմանական սննդային գրգռման ժամանակ լինում է գլյուկոզայի և պիրոխաղողաթթվի պարունակության մեջ դրական զարկերակ-երակային տարբերություն, չնայած արյան հոսքի արագության մեծացմանը, իսկ ուղեղը և մկանային հյուսվածքը ուժգնորեն կլանում են գլյուկոզան և պիրոխաղողաթթուն, ընդորում ուղեղը հիշյալ նյութերը կլանում է զգալիորեն շատ, քան մկանային հյուսվածքը։ Ուսումնասիրությունների ընթացքում նա նկատել էր, որ կեղևային արգելակման առաջացման մշակման ժամանակ աստիճանաբար դանդաղում է ուղեղի արյան հոսքի արագությունը, ուղեղը և մկանային հյուսվածքը քիչ են կլանում գլյուկոզա և պիրոխաղողաթթու, իսկ ուղեղն ի տարբերություն մկանային հյուսվածքի, որպես կանոն կլանում է պիրոխաղողաթթու նաև արգելակման պրոցեսի ժամանակ։ Նրա հետազոտությունների արդյունքները, որոնք նպատակ ունեին լուսաբանել ներքին արգելակման ազդեցությունը արյան մեջ գլյուկոզայի և պիրոխաղողաթթվի քանակական տեղաշարժերի և թքարտադրության վրա, կեղևային արգելակման ակտիվ բնույթի նոր ապացույցն են, որ հեռանկարներ են բացում այդ բնագավառում հետագա ավելի խոր ուսումնասիրությունների համար:Նա իր առջև խնդիր էր դրել ուսումնասիրել ուղեղի կողմից գլյուկոզայի, պիրուվատի կլանման և լակտատի արտազատման հարցերը, ածխաջրերի, գալակտոլիպիդների, ազատ ամինաթթուների, փոխանակության որոշ կողմերը, ֆերմենտների ակտիվության փոփոխությունները, ինչպես նաև բացահայտել ուղեղում նրա տարբեր ֆունկցիոնալ վիճակների ժամանակ հեքսոզոմոնոֆոսֆատային շունտի դերը։ Այդ նպատակով կատարված ավելի քան 10-ամյա փորձարարական աշխատանքները տվեցին ցանկալի արդյունքներ և գիտությունը հարստացրին նոր ու արժեքավոր տվյալներով։ Նա ցույց տվեց որ սննդային և պայմանական սննդային գրգռման ժամանակ, չնայած արյան հոսքի մեծացմանը, ուղեղը ուժգնորեն կլանում է գլյուկոզա և պիրուվատ, իսկ ուղեղում ազատ գլյուկոզային պարունակությունը, չնայած արյան գլյուկոզայի ուժգին մուտքին ուղեղ և նրանում արյան հոսքի մեծացմանը, չի բարձրանում։ Ուսումնասիրությունները միաժամանակ հաստատել են, որ կեղևային արգելակումը ուղեղում արյան հոսքի արագության դանդաղելու և արյան մեջ գլյուկոզայի մակարդակի իջնելու հետ ուղեղի հյուսվածքում առաջ է բերում էնդոգեն գլյուկոզայի պարունակության բարձրացում, և պիրուվատի ու լակտատի պարունակության պակասում։ Տվյալ ֆունկցիոնալ վիճակում ուղեղային հյուսվածքի հեքսոկինազային ակտիվությունը իջնում է մոտավորապես կրկնակի։ Ելնելով փորձերի ընթացքում ստացված հավաստի տվյալներից՝ նա հանգել էր այն եզրակացության, որ ուղեղում տարբեր ուղիներով ընթանում է գլյուկոզայի ուժգին փոխանակություն։ Նրա ստացված տվյալները ապացուցում են, որ սննդային և պայմանական սննդային գրգռման ժամանակ տեղի է ունենում հեքսոզոմոնոֆոսֆատային շունտի հիմնական ֆերմենտների ակտիվության հաստատուն բարձրացում։ Պրոֆեսոր Գաբրիել Խաչատրյանի ուսումնասիրությունների ընթացքում ստացված տվյալները ապացուցում են, որ ածխաջրային և սպիտակուցային փոփոխությունները գտնվում են փոխադարձ կապի և փոխպայմանավորվածության մեջ, որ ածխաջրերի և սպիտակուցների փոխանակության հիմքում մետաբոլիկ պրոցեսները սերտորեն կապված են միմյանց հետ։ Գլյուկոզայի և նրա մետաբոլիտների, գլիկոգենի և նրա ֆրակցիաների, գալակտոլիպիդների և նրանց որոշ ազատ ամինաթթուների փոխանակության մեջ նրա հաստատված օրինաչափությունները հիմք հանդիսացան բացահայտելու նրանց փոխանակության փոխադարձ կապի մեխանիզմը։ Նրա տվյալները կրկին անգամ հաստատեցին, որ կեղևային արգելակման ժամանակ օրգանիզմում փոխանակության պրոցեսները ընթանում են կեղևային գրգռման համեմատ հակառակ ուղղությամբ։ Գիտական որոշակի արժեք են ներկայացնում նրա «Նորմալ ֆիզիոլոգիական պայմաններում գլխուղեղի կենսաքիմիան, հեքսոզոմոնոֆոսֆատային շունտն ուղեղում» և «Նուկլեինաթթուների կենսաքիմիական և գլխուղեղի բարձրագույն ֆունկցիաները» մենագրությունները, որոնք ամփոփում են գիտնականի ուսումնասիրությունների արդյունքները՝ կենսաքիմիական, հատկապես նյարդաքիմիան հարստացնելով բազմամյա ուսումնասիրությունների ընթացքում հայտնագործած նոր տվյալներով։ Անվանի կենսաքիմիկոսի աշխատանքները մտել են գիտության ոսկե ֆոնդի մեջ։ Մի քանի տասնամյակ անձամբ, ինչպես նաև իր ստեղծած՝ ուղեղի բիոսինթետիկ ռեակցիների գիտահետազոտական լաբորատորիայի աշխատակիցների հետ մեկտեղ մշակել է գլխուղեղի բարձրագույն ֆունկցիաների կենսաքիմիական հիմունքների պրոբլեմը՝ հատուկ ուշադրություն դարձնելով ուղեղի բիոսինթետիկ ռեակցիաներում հեքսոզոմոնոֆոսֆատային շունտի և ածխաջրային փոխանակության գլյուկուրոնատային դերի վրա։ Նա եկել է միանգամայն նոր և սկզբունքորեն նոր կարևոր եզրակացության, որի համաձայն, ուղեղի ֆունկցիոնալ վիճակից կախված, գլյուկոզայի փոխանակության գլիկոլիտիկ ուղին կարող է փոխարկվել հեքսոզոմոնոֆոսֆատային շունտի։ Պրոֆ. Խաչատրյանը հաստատել է նյարդային հյուսվածքի ֆունկցիաներում բացառիկ կարևոր դեր ունեցող մի շարք նյութերի (նուկլեոտիդներ, լիպիդներ, ածխաջրեր և այլն) բիոսինթեզում հեքսոզմոնոֆոսֆատային շունտի լիմիտավորող դերը։