cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Մարտին Լոուրենս
Կենսագրություն
Մարտինի մոտ վաղ տարիներից են արտահայտվում կատակերգական ունակություններ։ Ինչպես հաստատում է անձամբ Լոուրենսը, նա միշտ կարողանում էր զվարճացնել իր մորը, ով ստիպված էր միայնակ մեծացնել վեց երեխաներին (հայրը լքել էր ընտանիքը և վերադարձել Գերմանիա)։ Արդեն դպրոցում նրան հաջողվում էր զվարճացնել և պահել հանդիսատեսի մեծ ուշադրությունը։ Այդ պատճառով, այն ժամանակ, երբ Մարտինը սկսում է ինքնուրույն կյանքը և ստանում է բարձրագույն կրթություն, նա վերջնականապես որոշում է դառնալ կատակերգական դերասան։ Նրա կարիերան սկսվում է Վաշինգտոնի գիշերային ակումբներում ելույթներից։ Պատմելով իր կյանքի այդ ժամանակաշրջանի մասին, դերասանն ասում է, որ այդ ելույթները նրան անհրաժեշտ էին, որպեսզի վստահություն ձեռք բերի իր նկատմամբ. եթե նա կարողանա զվարճացնել գիշերային ակումբի հաճախորդներին, ապա նա կստիպի ծիծաղել յուրաքանչյուրին։
Ղազիքյոյ (Սեբաստիայի գավառ)
Ղազիքյոյ, գյուղ պատմական Փոքր Հայքում, իսկ ապա Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիայի վիլայեթի Սեբաստիայի գավառում ։
Մարտին Լոուրենս
Կենսագրություն
Մեծ կինոյում Լոուրենսը նորամուտում է «Արա ինչպես կարգն է» («Do the Right Thing», ռեժիսոր Սպայկ Լի, 1989 թվական) ֆիլմում, որից հետո Հոլիվուդից սկսում են կանոնավոր առաջարկություններ գալ՝ «Տնային երեկույթ» («House Party», 1990 թվական), «Տնային երեկույթ 2» («House Party 2», 1991 թվական), «Կեղտոտ զրույցներ կեսգիշերին» («Talkin' Dirty After Dark», 1991 թվական) և «Բումերանգ» («Boomerang», 1992 թվական), որտեղ Լոուրենսը նկարահանվում է Էդի Մերֆիի հետ։ Սակայն դրանք ոչ մեծ, ավելի շուտ, էպիզոդիկ դերեր էին։
Ղազիքյոյ (Սեբաստիայի գավառ)
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Մարտին Լոուրենս
Կենսագրություն
Շոուի ընթացքում Մարտինը իրեն դրսևորւմ էր որպես շատ բազմադեմ կատակերգակ, ոչ միայն կատարելով հաղորդավարի գործունեությունը, այլ նաև խաղալով հերոսի մոր դերը, ինչը բառացիորեն հանդիսատեսին հիացմունք է պատճառում։ Եվ դա չնայած յուրահատուկ, կոպիտ հումորի, տեղ-տեղ տատանվելով գռեհկության սահմանին։ «Մարտին» շոուի հանրաճանաչության աճի մասին է վկայում նաև այն փաստը, որ նույնիսկ ամերիկյան գրաքննությունը, որը սկզբնապես թույլատրում էր ուղիղ եթերում «ass» բառի միայն մեկանգամյա օգտագործումը, շուտով Մարտին Լոուրենսին թույլատրում է օգտագործել այդ հայհոյանքը առանց սահմանափակման։ Այդ նույն 1993 թվականին «Մարտին» շոուն ճանաչվում է լավագույն հեռուստաշոուն Ամերիկայում և հետագա հինգ տարիների ընթացքում մնում է ամենահանրաճանաչը հեռուստադիտողների մոտ, թոփային տեղեր զբաղեցնելով վարկանիշներում։ Մարտին Լոուրենսի սրաթափանցությունը և սրամտությունը, որը թույլ է տալիս վեր բարձրանալ ստերեոտիպներից, բերում են նրան, որ 1994 թվականին նա ճանաչվում է ԱՄՆ-ի լավագույն կատակերգուն։
Ճիշտ է, այդ ամենը անհետևանք չի անցնում։ Սկսած 1994 թվականից, Մարտին Լոուրենսի անունը կանոնավորապես հիշատակվում է մամուլում բազմաթիվ սկանդալների պատճառով։ Ընդունելով հոգեմետ թմրանյութեր, դերասանը ժամանակ առ ժամանակ դառնում էր ուղղակի խելագար և իրեն թույլ էր տալիս վայրենի արարմունքներ։ Այսպես, 1994 թվականին, լպիրշ կատակների համար նրան հեռացնում են «Ուղիղ եթեր շաբաթ երեկոյան» հաղորդումից։ Այդ իրադարձությունը դառնում է սոսկ առաջին օղակը սկանդալների շղթայում։ Այնուհետև՝ ավելի շատ։ 1996 թվականին, զենքը ձեռքին հայտնվելով մարդաշատ խաչմերուկներից մեկում, նա կաղտոտ հայհոյում է և իրեն պահում է կարծես խելագար։ Իսկ երկու ամիս անց ձերբակալվում և դատապարտվում է ուղղիչ-աշխատանքային աշխատանքների առանց ազատության զրկման՝ օդանավակայանում զենքը օդանավ անցկացնելու փորձի համար։ Լոուրենսի շուրջ սկանդալներին ավելանում են նաև սեքսուալ ոտնձգությունների մեղադրանքները, կնոջ հետ աղմկալից ամուսնալուծությունը, կոպիտ արարքները նկարահանման հրապարակում, գիշերային ակումբի հաճախորդի վրա հարձակումը և բուժումը վերականգնողական կենտրոնում։
Սակայն այդ ամենը չի խանգարում Մարտին Լոուրենսին հաջող նկարահանվել։ Տարօրինակ է, սակայն, լինելով ոստիկանության հսկողութան տակ, Լոուրենսը խաղում է ոստիկան Մարկուս Բարնետի դերը, Մայքլ Բեյի «Վատ տղաները» («Bad Boys», 1995 թվական) ֆիլմի գլխավոր դերերից մեկը։ Ֆիլմը արագ հիթ է դառնում, թույլ տալով մինչև վերջ բացահայտվելու Լուորենսի դերասանական տաղանդին։ Իսկ դրան հաջորդած «Կորցնելու ոչինչ չկա» («Nothing to Lose», 1997 թվական), «Ցմահ» («Life», 1999 թվական) և «Ադամանդե ոստիկանը» («Blue Streak», 1999 թվական) ֆիլմերը միայն ամրապնդում են հաջողությունը։ Այսօրվա դրությամբ Մարտին Լոուրենսի ֆիլմագրությունը կազմում է ավելի քան երկու տասնյակ ֆիլմեր, որոնց շարքում են «Մեծ մայրիկի տունը» («Big Momma's House», 2000 թվական), որից հետո դերասանի հոնորարները գերազանցում են 10 միլիոն դոլլարը, «Սև ասպետը» («Black Knight», 2001 թվական), «Ազգային անվտանգություն» («National Security», 2003 թվական), «Վատ տղաները 2» («Bad Boys II», 2003 թվական) և այլն։
Բացի դերասանական աշխատանքներից, Մարտին Լոուրենսը հայտնի է որպես տաղանդավոր ռեժիսոր և պրոդյուսեր։ Նրա «Փոքր սահման սիրո և ատելության միջև» («A Thin Line Between Love and Hate», 1996 թվական), «Մեծ մայրիկի տունը» («Big Momma's House», 2000 թվական) և «Մեծ մայրիկի տունը 2» («Big Momma's House 2», 2006 թվական), «Ի՞նչ կարող էր լինել ավելի վատ» («What's the Worst That Could Happen?», 2001 թվական), «Ազգային անվտանգություն» («National Security», 2003 թվական) ֆիլմերը ոչ միայն բերում են հսկայական եկամուտներ նրանց հեղինակներին, այլ նաև վայելում են անփոփոխ հաջողություն վարձույթում ։
2001 թվականին, ի նշան Լոուրենսի որպես դերասանի, ռեժիսորի և պրոդյուսերի ավանդի ճանաչման, նրա ձեռքերի և ոտքերի դրոշմները հավերժացվում են Հոլլիվուդյան ծառուղիում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հոլիվուդյան դերասաններ Կատեգորիա:Ամերիկացի դերասաններ Կատեգորիա:Ամերիկացի կատակերգուներ Կատեգորիա:Ամերիկացի պրոդյուսերներ Կատեգորիա:Ամերիկացի ռեժիսորներ Կատեգորիա:Ամերիկացի սցենարիստներ Կատեգորիա:Ամերիկացի հեռուստատեսային դերասաններ Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոռեժիսորներ
Կապիտալ (այլ կիրառումներ)
Կապիտալ, կարող է վերաբերվել
Շումարիցեի հուշայգի
«Կրագուևացյան հոկտեմբեր» հուշայգի (Spomen-park „Kragujevački oktobar", Спомен-парк „Крагујевачки октобар"), հայտնի է նաև Շումարիցեի հուշայգի (Memorijalni park Šumarice, Меморијални парк Шумарице) անվանումով, վայր Սերբիայի Կրագուևաց քաղաքի մերձակայքում, որտեղ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամնակ՝ 1941 թվականի հոկտեմբերի 21-ին, գերմանացի զավթիչները կոտորել են շուրջ 2800 սերբ տղամարդկանց ու պատանիների, այդ թվում՝ հարյուրավոր դպրոցականների և ուսանողների ։ Կոտորածի վայրում ճարտարապետ Իվան Անտիչի պատրաստած նախագծով կառուցվել է «Հոկտեմբերի 21-ի թանգարանը»։
Հուշայգում տեղադրված են զոհված դպրոցականների և ուսուցիչների հիշատակը հավերժացնող, ինչպես նաև՝ պայքարը, ընդվզումը, ազատությունը, վիշտն ու ցավը պատկերող հուշարձաններ ու քանդակներ, որոնց հեղինակները ճանաչված քանդակագործներ են՝ Միոդրագ Ժիվկովիչը, Նանդոր Գլիդը, Անտե Գրժետիչը, Նեբոյշա Դելյան և այլք։ Հուշահամալիրում ներառված են նաև Առաջին համաշխարհային պատերազմում զոհված սլովակների հուշարձանը, հին գերեզմանատունը՝ սերբ զինվորի հուշարձանով հանդերձ ։
1979 թվականի դեկտեմբերի 27-ին հուշայգին հռչակվել է համազգային նշանակության մշակութային արժեք Spomenpark.rs: Spomen park "Kragujevački oktobar", pristupljeno 25. 4. 2013. :
Թանգարանը
Թանգարանի շենքի դետալները խորհրդանշական իմաստ ունեն և արտացոլում են 1941 թվականի հոկտեմբերի 21-ի մեծ ողբերգությունը, զոհվածների տառապանքն ու հրաշքով փրկվելու հույսը։ Իսկ ներսում՝ բազմաթիվ ցուցանմուշների շարքում ներկայացված են հոկտեմբերի 21-ի կոտորածի հետ առնչվող պատմական փաստաթղթեր, լուսանկարներ, նկարիչ Պետար Լյուբարդի, քանդակագործ Դրագան Պանիչի աշխատանքների հավաքածուներ ։ Գործում են գրադարանը և ընթերցասրահը։
2020 թվականի դեկտեմբերին թանգարանում կազմակերպվել է թեմատիկ հատուկ ցուցադրություն Յասենովացի համակենտրոնացման ճամբարի վերաբերյալ ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Սերբիայի թանգարաններ Կատեգորիա:Սերբիայի մշակույթ Կատեգորիա:Սերբիայի արվեստ
Սագևեռե
Սագևեռե (Sagevere), գյուղ Էստոնիայի Յարվամաա նահանգի Տյուռի շրջանում։
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 12 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Յարվամաա նահանգի Տյուռի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղեր
Խմելևոե (ավան, Իլինեցկոեի շրջան)
Խմելևոե (Хмельове), ավան Ուկրաինայի Վիննիցայի մարզի Իլինեցկոեի շրջանում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Վիննիցայի մարզի Իլինեցկոեի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի ավաններ
ՀՀ ԳԱԱ Մեխանիկայի ինստիտուտ
ՀՀ ԳԱԱ Մեխանիկայի ինստիտուտ, գիտահետազոտական հիմնարկություն Երևանում։
Պատմություն
Կազմակերպվել է 1971 թվականին, ՀԽՍՀ ԳԱ մաթեմատիկայի և մեխանիկայի ինստիտուտի (1944-1955 թվականներին՝ ՀԽՍՀ ԳԱ մաթեմատիկայի և մեխանիկայի սեկտոր) հիման վրա։ Ինստիտուտում կատարվել են հիմնարար հետազոտություններ առաձգականության մաթեմատիկական տեսության, նյութերի սողքի, անիզոտրոպ թաղանթների և սալերի տեսությունների զարգացման ուղղությամբ։ Տարվել են նաև գործնական նշանակություն ունեցող տեսական աշխատանքներ առաձգականության մաթեմատիկական տեսության, հիդրոդինամիկայի որոշ հարցերի, բարակ մարմինների մագնիսաառաձգականության, պլաստիկության և ոչ գծային առաձգականության տեսության բնագավառում։ Ուսումնասիրվել են շերտավոր սալերի և թաղանթների ամրությանը, կայունությանը, տատանումներին և օպտիմալ նախագծմանը, առաձգականության տեսության խառը և կոնտակտային խնդիրներին վերաբերող հարցեր։ Փորձարարական հետազոտություններ են կատարվել բետոնի, մետաղների, կոմպոզիցիոն պլաստիկ նյութերի և բնահողերի սողքի և այլ հատկությունների ուսումսասիրության բնագավառում։ Ինստիտուտն ունի առաձգականության և պլաստիկության տեսության, թաղանթների և սալերի տեսության բաժիններ, նյութերի սողքի և ամրության լաբորատորիա, հոծ միջավայրի մեխանիկայի և դեֆորմացվող հոծ մարմինների էլեկտրադինամիկայի բաժիններ, էլեկտրաչափիչ սարքերի լաբորատորիա, մեխանիկական արհեստանոց ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Գիտահետազոտական ինստիտուտներ Կատեգորիա:ՀՀ ԳԱԱ ինստիտուտներ ու կազմակերպություններ
Ցախուտ (գետ)
Ցախուտ, գետակ Հայաստանի Սյունիքի մարզում, Արաքս գետի ձախ օժանդակը։ Սկիզբ է առնում Մեղրի քաղաքից 3 կմ հյուսիս–արևելքում գտնվող աղբյուրներից և թափվում մայր գետը։ Երկարությունը՝ 3 կմ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի գետեր Կատեգորիա:Արաքս գետի վտակներ
Մեդեր
Մեդեր, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիայի վիլայեթի Եվդոկիայի գավառում ։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Պատչ Ադամս
Պատչ Ադամս (Patch Adams, «Բժշկող Ադամսը», իրական անունը՝ Հանթեր Դոէրթի Ադամս, ), ամերիկացի բժիշկ, հասարակական գործիչ, հիվանդանոցային ծաղրածու և գրող։ Իր գործունեությամբ առավել հայտնի է որպես հիվանդանոցային ծաղրածու և համարվում է դրա հիմնադիրներից մեկը։ 1972 թ. նա հիմնեց Gesundheit! Institute («Բարի առողջության ինստիտուտ») կառույցը։ Բացի հիվանդանոցային ծաղրածուական արվեստից, Ադամսը պրոֆեսիոնալ ծաղրածու է համարվում, հասարակական ակտիվիստ, բարի կամքի դեսպան, հեղինակ և դերասան։ Նա ամեն տարի կամավորների խումբ է հավաքում իր գլխավորությամբ և ճամփորդում է ամբողջ աշխարհով, այցելում տարբեր երկրներ, որտեղ հանդես գալով ծաղրածուական հագուստով՝ փորձում է քաջալերել և ուրախացնել երեխաներին՝ մանկատներում և հիվանդանոցներում ։ Ներկայումս Ադամսը ապրում է Ուրբանում, Իլինոյս նահանգում, պրոպագանդում է իր առողջության «այլընտրանքային» կոնցեպցիան իր ինստիտուտի հետ համատեղ։ Ադամսի կյանքը և գործունեությունը առանցքային դարձան «Բժշկող Ադամսը» կենսագրական ֆիլմի ստեղծման համար, որտեղ գլխավոր դերը կատարեց Ռոբին Ուիլյամսը ։
Կարիերայի սկիզբ
Միջնակարգ դպրոցն ավարտելուց հետո 1963 թվականին, հետագայում Վեյքֆիլդում 1973 թվականին Ադամսը ստացավ բժշկության դոկտորի կոչում Վիրջինիայի համալսարանի Բժշկական քոլեջի կողմից։ Նրա կարծիքով անհատի առողջությունը չի կարող անջատ լինել իր ընտանիքի, համայնքի և համաշխարհային առողջությունից։ Արդյունքում Ադամսը Gesundheit ինստիտուտի մի քանի անդամների հետ միասին հիմնեց անվճար հասարակական հիվանդանոց, որն աշխատում էր 12 տարիների ընթացքում։
«Բարի առողջության ինստիտուտի» հիմնումը
«Gesundheit» բառը գերմաներենից թարգմանած նշանակում է «առողջություն»։
Գործունեության այլ տեսակներ
Բժշկության ոլորտում իր գործունեությունից բացի Ադամսը նաև հանրային արտահայտում է իր քաղաքական հայացքները։ Հատկապես նա իր ցանկությունն է հայտնում վերջ տալ կապիտալիստական համակարգին։ Ադամսը նաև գլխավորում էր հասարակական քարոզարշավը ԱՄՆ նախագահ Ջորջ Բուշի և հոգեկան առողջության նոր ազատ հանձնաժողովի դեմ, որը ստեղծվել էր նախագահի հրամանով ։
Պատչ Ադամսի այցը Հայաստան
Ծիծաղով զինված և սիրո հեղափոխության առաքելությամբ տասնօրյա այցով Հայաստանում էր բժիշկ, ծաղրածու, հիվանդանոցային ծաղրածուական արվեստի հիմնադիր Պատչ Ադամսը։ Ծաղրածուների խմբի հետ նա այցելեց Երևանի, Գյումրիի, Վանաձորի և Դիլիջանի մանկատներ և մանկական հիվանդանոցներ, դասախոսություններ կարդաց Երևանի Մ.Հերացու պետական բժշկական համալսարանում և Հայաստանի Ամերիկյան համալսարանում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ծաղրածուներ Կատեգորիա:Ջորջ Վաշինգտոն համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Ամերիկացի բժիշկներ Կատեգորիա:Ամերիկացի հասարակական գործիչներ Կատեգորիա:Ամերիկացի դիվանագետներ
Վիգոդա (գյուղ, Ժիտոմիրի շրջան)
Վիգոդա (Вигода), գյուղ Ուկրաինայի Ժիտոմիրի մարզի Ժիտոմիրի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Վիգոդա գյուղում բնակվում էր 289 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,431 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 670,53 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Ժիտոմիրի մարզի Ժիտոմիրի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Զիկիլիա
Զիկիլիա (ზიკილია), գյուղ Վրաստանում։ Գտնվում է Սամցխե-Ջավախք մարզի Ախալցխայի շրջանում ։
Դիրք
Գյուղը գտնվում է ծովի մակարդակից 940 մետր բարձրության վրա։ Շրջկենտրոն Ախալցխայից հեռու է 16 կմ։
Բնակչություն
Ըստ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալների, գյուղի բնակչությունը կազմում է 412 մարդ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ախալցխայի շրջան
(1567) Ալիկոսկի
(1567) Ալիկոսկի (Alikoski), աստերոիդ աստերոիդների գոտու արտաքին մասում։ Հայտնաբերվել է 1941 թվականի ապրիլի 22-ին Իրյո Վյայսյալյայի կողմից Տուրկուում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 3,208569 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,9373 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,4798 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 2099,26 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,171489 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 17,29° անկյուն։
Ըստ Տոլենի սպեկտրալ դասակարգման պատկանում է P դասին ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Աստերոիդների դաս P Կատեգորիա:1941 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Իրյո Վյայսյալյայի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների գոտու արտաքին մասի աստերոիդներ
Չիխարեշի
Չիխարեշի (ჩიხარეში), գյուղ Վրաստանում։ Գտնվում է Ռաճա-Լեչխում և Քվեմո Սվանեթ մարզի Լենտեխի շրջանում ։
Դիրք
Գտնվում է ծովի մակարդակից 1200 մետր բարձրության վրա։ Շրջկենտրոն Լենտեխիից հեռու է 34 կմ։
Բնակչություն
Ըստ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալների, գյուղի բնակչությունը կազմում է 158 մարդ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Լենտեխի շրջան
(9432) Իբա
(9432) Իբա (Iba), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1997 թվականի փետրվարի 1-ին Տակաո Կոբայաշիի կողմից Օիզումիյում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,35659 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,276 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,4372 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1321,37 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,272444 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 7,16° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1997 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Տակաո Կոբայաշիի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Ալթունյան եղբայրներ
Ալթունյան (Ալթունտյուրի) եղբայրներ՝ Առաքել (1840-1886) և Ստեփան (ծննդյան և մահվան թվականները անհայտ), հայ թատերական գործիչներ։ 1859 թվականին Կ․ Պոլսի Խասգյուղ թաղամասում հիմնել են Տայկյան թատրոնը, կառուցել հատուկ շենք, Սերովբե Պենկլյանի, Մարտիրոս Մնանկյանի, Ստեփան Էքշյանի, Պետրոս Մաղաքյանի մասնակցությամբ բեմադրել հայ պատմական ողբերգություններ։
1861 թվականին իրենց նյութական միջոցներով մասնակցել են «Արևելյան թատրոնի» հիմնադրմանը, իտալերենից և ֆրանսերենից կատարած թարգմանություններով («Ալպյանց հովվուհին», «Ֆրանչեսկա դա Ռիմինի», «Հավատք, հույս, սեր», «Պիեռ դ՚արեցցո», «Ռոբերտ ավազակապետ», «Խաղամոլի մը կենաց երեսուն տարին» և այլն) հարստացրել խաղացանկը։ 1864 թվականին, կառուցելով նոր շենք, աջակցել են «Արևելյան թատրոնի» վերաբացմանը (1865)։
Կատեգորիա:Հայ թատերական գործիչներ
Ասեղ (Քղիի գավառ)
Ասեղ, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Քղիի գավառակում։
Ասեղը տեղական ճանապարհով կապված էր Քղի գյուղաքաղաքի հետ։
Պատմություն
Ասեղն ամայացել է Մեծ եղեռնի տարիներին։ Բնակիչներից 1354 մարդ զոհվել է թուրքական յաթաղանից, իսկ փրկվել է շուրջ 200 մարդ, որոնք գաղթել են տարբեր երկրներ։
Տնտեսություն
Բնակիչները հիմնականում զբաղվում էին երկրագործությամբ, անասնապահությամբ, այգեգործությամբ, մեղվաբուծությամբ։
Պատմամշակութային կառույցներ
Ասեղն ուներ եկեղեցի։
Կրթություն
Գյուղում կար ուսումնարան ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Թամզարա (պար)
Թամզարա, բուն հայկական հարսանեկան երգ-պար։ Այն պարել են շատ հայկական բնակավայրերում։ Գրառվել է 17-ից ավելի տարբերակ, սակայն գրառման ժամանակ պարը ցուցադրողներից ոչ ոք անվան ծագումը չի կարողացել բացատրել։
Թամզարա գյուղի մասին
«Թամզարան» Սուքիաս Էփրիկյանի «Պատկերազարդ բնաշխարհիկ բառարանում» հանդիպում է որպես հայկական բնակավայրի անվանում։ Այս բնակավայրը, բացի «Թամզարա» անվանումից, կոչվում էր նաև «Թամարզա», «Թումարզա»։
Որոշ ուսումնասիրողների կարծիքով՝ «Թամզարա» անվանումը ծագել է Թովմա Արծրունու անունից, ով, ըստ վարկածի, հիմնել է տվյալ Թամզարա գյուղը։ Հնարավոր է, որ երգ-պարի անվանումն ինչ-որ չափով կապված լինի տվյալ բնակավայրի անվան հետ, ինչպես դա հավաստում է Հրաչյա Աճառյանն իր «Գավառային բառարանում»։
Պարի մասին
Ըստ Կոմիտասի՝ «Թամզարան» հարսանեկան երգ-պար է, որտեղ գլխավոր դերը վերապահվել է պարբաշուն (պարագլուխ) ու պարապոչին։ Իսկ հարսն անպայման կանգնում էր կնքահոր կողքին։
Այժմ «Թամզարան» կորցրել է իր նախկին ծիսական նշանակությունը, երբ այն կատարվում էր գրեթե բոլոր համայնքային միջոցառումների ու խնջույքների ժամանակ։
«Թամզարա» պարատեսակը պատկանում է երկու գնալ, երկու դառնալ պարաընտանիքին։ «Թամզարայի» տարբերությունը երկու գնալ, երկու դառնալ պարաընտանիքից այն է, որ այս պարատեսակը երկարում է ևս երկու հաշվով՝ դեպի ձախ տեղաշարժող, վերադարձնող երկու շարժումով։ Իսկ պարը վեցի փոխարեն ունի միավոր ութ հաշիվ և շարժում։
Ձեռքերը բռնելու մի քանի տարբերակ կա՝ ճկույթներով, ափերով («բարև բռնած»), իսկ երբեմն նաև ուսերից։ Երաժշտական չափը 9/8=4/8+5/8, որն էլ ստեղծում է ձեռքերի ճոճումների և ոտքերի շարժումների ոչ համաչափ ռիթմ։
Շարժումներ
«Թամզարայի» պարաքայլին բնորոշ են ոտքի կրկնակի հարվածները։
Պարաքայլերը հետևյալ հերթականությամբ են.
Կան պարի այլ տարբերակներ նույնպես, որոնք տարբերվում են վերը նշվածից։ Կարինի տարբերակում պարը դուրս է գալիս իր «դուրան» (ուղիղ) հետագծից և առաջ քայլելով, կրկնակի հարվածում է աջ ոտքով, ապա, վերադառնալով իր հետագծին, նորից կրկնակի հարված կատարում աջ ոտքով։
Կան նաև տարբերակներ, որտեղ ոտքերի հարվածներ չեն կատարվում, հակառակը, ազատ ոտքն օդում խաղացող գործողություն է կատարում, ապա հաջորդ քայլին իր վրա վերցնում մարմնի ծանրությունը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ժողովրդական պարեր Կատեգորիա:Հայկական մշակույթ Կատեգորիա:ՀՀ ոչ նյութական մշակութային ժառանգություն
Պիզայի համալսարան
Պիզայի համալսարան (Università di Pisa, UniPi), հանրային հետազոտական համալսարան Իտալիայի Պիզա քաղաքում։ Հիմնադրվել է 1343 թվականին Հռոմի պապ Կլիմենտ VI-ի հրովարտակով։ Աշխարհի 19-րդ ամենահին համալսարանն է, Իտալիայում՝ 10-րդ ամենահին համալսարանը ։ Պիզայի համալսարանը հեղինակավոր համալսարանների շարքում զբաղեցնում է 10-րդ տեղը, ըստ համաշխարհային ակադեմիական (ARWU) և QS սանդղակի՝ աշխարհում 400-րդը։ Համալսարանի կազմում է ներառված 1544 թվականին հիմնադրված Եվրոպայի ամենահին ակադեմիական բուսաբանական այգին։
Համալսարանը Պիզայի բարձրագույն նորմալ դպրոցի և Պիզայի Սանտա Աննա բարձրագույն դպրոցի հետ միասին ընդգրկված է Պիզայի համալսարանական ցանցի կազմում։ Ունի 57000 ուսանող (53000՝ բակալավր, հետբուհական կրթություն, 3500՝ դոկտորական և մասնագիտացված ուսուցում)։
Բանասիրության և մշակութային ուսումնասիրությունների բնագավառներում Պիզայի համալսարանը ICoN կոնսորցիումի առաջատար անդամ է (Իտալիայի կրթության, համալսարանների և հետազոտության նախարարության կողմից աջակցվող իտալական 21 համալսարանների միջբուհական կոնսորցիում), ինչպես նաև Եվրոպական համալսարանների ասոցիացիայի անդամ, Ավիացիայի և տիեզերական համալսարնների եվրոպական խմբի գործընկերության ցանցի և Cineca-ի անդամ ։
Համալսարանի նշանավոր շրջանավարտների և դասախոսական անձնակազմի թվում են ազգային և միջազգային քաղաքական առաջնորդներ, Իտալիայի երկու նախագահներ, հինգ պապեր, Իտալիայի հինգ վարչապետներ, երեք Նոբելյան մրցանակի դափնեկիրներ։
Պիզայի համալսարանն ակտիվ մարմնակրթական մրցակցության մեջ է Պավիայի համալսարանի հետ, որն ավանդաբար իր գագաթնակետին է հասնում Պիզա-Պավիա թիանավերով կամ առագաստանավերով մրցության ժամանակ (regata Pisa-Pavia), այս տեսակի ամենահին մրցույթն է Իտալիայում, և Եվրոպայում երկրորդն է Օքսֆորդ-Քեմբրիջ նավակների մրցավազքում։
2013 թվականին Պիզայի համալսարանը Հռոմի Լա Սապիենցա համալսարանի հետ միասին ըստ համալսարանների համաշխարհային ակադեմիական վարկանիշի դասվել է առաջինը  ։
Պատմություն
Պիզայի համալսարանը պաշտոնապես հիմանդրվել է 1343 թվականի սեպտեմբերի 3-ին, ըստ որոշ գիտնականների՝ 11-րդ դարում ։
Պիզայում իրավունքի առաջին աշխարհիկ և եկեղեցական դպրոցների մասին հավաստի տվյալները 11-րդ դարի և 12-րդ դարի երկրորդ կեսից են, մի ժամանակաշրջան, երբ Պիզան արդեն հասել էր տնտեսական զարգացման։ Հետագա փաստաթղթերն ապացուցում են բժշկության և վիրաբուժության առկայությունը։
Պիզայի համալսարանի ամենահին հետազոտությունը թվագրվում է 1338 թվականին, երբ իրավաբան Ռանիերի Արսենդին Բոլոնիայից տեղափոխվել է Պիզա։ Նա քաղաքացիական իրավունքի դասախոս Բարտոլո դա Սասոֆերատոյի հետ միասին հանրային դասերի համար վճարվել է քաղաքապետարանից։
Հռոմի պապ Կլիմենտ VI-ը 1343 թվականի սեպտեմբերի 3-ին ճանաչել է Պիզայի Studium որպես Studium Generale՝ համընդհանուր մարմնի կողմից հաստատված հետագա կրթության հաստատություն։
Համալսարանում ուսուցանվել են աստվածաբանություն, քաղաքացիական իրավունք, Կաթոլիկ եկեղեցու օրենք, բժշկություն։ 1355 թվականին Ֆրանչեսկո դա Բուտին Դանթեի «Աստվածային կատակերգության» հայտնի մեկնաբանը, դասավանդել է Studium-ում։
15-րդ դարում Պիզայի համալսարանն ու Studium-ը ապրել են ճգնաժամային տարիներ։ Ֆլորենցիացիների կողմից քաղաքի նվաճումից հետո 1403 թվականին համալսարանը փակվել է։ 1473 թվականին Լորենցո Մեդիչիի շնորհիվ Պիզայի Studium-ը վերսկսեց համակարգային զարգացումը, և սկսվեց դասերի համար նախատեսված շենքի շինարարությունը, որը հետագայում հայտնի դարձավ որպես «Palazzo della Sapienza» («Գիտելիքի շենք»)։ «Dell'Abbondanza» («Առատության դարպաս») դարպասի վերևում տեղադրված է քերովբեի պատկեր, որը մինչ այսօր համարվում է համալսարանի խորհրդանիշը։
Համալսարանի դերն էականորեն բարձրացել է Մեդիչիների օրոք։ Պիզայի Studium-ում սովորողների համար օրենքներ ընդունում էին Կոզիմո I, Ֆերդինանդո I և Ֆերդինանդո II Մեդիչին։ Պիզայում դասավանդում էին շատ նշանավոր գործիչներ, հատկապես օրենքի և բժշկության ոլորտներում։
Համալսարանի զարգացումը շարունակվել է Լոթարինգների օրոք։ Նրանք ավարտին են հասցրել աստղադիտարանի շինարարությունը (ծրագիրը նախաձեռնել էին Մեդիչիները), կարևոր հրապարակումներով են հարստացրել համալսարանի գրադարանը, զարգացրել են բուսաբանական այգիները, բնագիտական թանգարանը, ստեղծվել են նոր ամբիոններ, այդ թվում փորձարարական ֆիզիկայի և քիմիայի։
Վերականգնման արդյունքում նապոլեոնյան փորձի հետևանքները չկորան։ 1839 թվականին Պիզայում կազմակերպվեց իտալացի գիտնականների առաջին կոնգրեսը, որի շրջանակներում շուրջ 300 փորձագետներ և 421 գիտնականներ քննարկել են հարցեր կենդանաբանությունից, համեմատական անատոմիայից, քիմիայից, ֆիզիկայից, մաթեմատիկայից, ագրոնոմիայից, տեխնոլոգիայից, բուսաբանությունից, բուսականության ֆիզիոլոգիայից, երկրաբանությունից, միներալոգիայից, աշխարհագրությունից և բժշկությունից։
1839-1840 թվականներին կրթական ղեկավար Գաետանո Ջորջինին Պիզայի համալսարանում կատարեց կարևոր բարեփոխում՝ ֆակուլտետների թիվը հասցնելով 6-ի (աստվածաբանություն, իրավունք, գրականություն, բժշկություն, մաթեմատիկա, բնական գիտություններ), ինչպես նաև աշխարհում առաջինն ստեղծեց գյուղատնտեսության և ոչխարհաբուծության ֆակուլտետ։
1846 թվականին բացվեց Scuola Normale։ Միաժամանակ, Athenaeum-ում և համալսարանի գումարտակում ձևավորվում էին լիբերալ և հայրենասիրական իդեալներ (կազմված դասախոսներից և ուսանողներից), ովքեր աչքի ընկան Կուրտատոնեի և Սարմեդեի 1848  թվականի ճակատամարտերում։
Իտալիայի թագավորության ստեղծմամբ Պիզայի համալսարանը դարձավ նոր պետության ամենահեղինակավոր մշակութային հաստատություններից մեկը։ 1890 թվականին Պիզայում հիմնադրվեց պատմական լեզվաբանության Եվրոպայի առաջին ինստիտուտը։ 19-րդ դարի երկրորդ կեսին և 20-րդ դարի առաջին կեսին Պիզայում էին դասավանդում այնպիսի հեղինակավոր դասախոսներ, ինչպիսիք են՝ փաստաբաններ Ֆրանչեսկո Կարանան և Ֆրանչեսկո Բուոնամիչին, բանասերներ Դոմենիկո Կոմպարետտին և Ջովանի Դ՛Անկոնան, պատմաբաններ Պասկուալե Վիլարին, Ջոակինո Վոլպեն և Լուիջի Ռուսոն, փիլիսոփա Ջովանի Ջենտիլեն, տնտեսագետ Ջուզեպպե Տոնիոլոն, Ուլիս Դինին և Անտոնիո Պաչինոտտին։
Կազմակերպություն և վարչարարություն
Պիզայի համալսարանն ունի 11 դպրոցներ և 57 բաժիններ։ Դպրոցներն առաջարկում են դասընթացներ ըստ իրենց ուսումնասիրության ոլորտի։
Դոկտորական ուսումնասիրություններ առաջարկվում և կազմակերպվում են բաժիններում։ Դասախոսությունները հիմնականում իտալերեն են բացառությամբ օտար լեզուների և գրականության մի շարք դասընթացներից, որոշ գիտական ծրագրերից, ինչպիսիք են Էրազմուս Մունդուս, տիեզերական ճարտարագիտության մագիստրոս, բիզնես ինֆորմատիկայի մագիստրոս, Համակարգչային և ցանցային գիտությունների մագիստրոս ։
Ուսանողներն իրենց տրամադրության տակ ունեն լեզվի կենտրոն, որտեղ կարող են հաճախել օտար լեզուների դասընթացների, սպորտային կենտրոն (Cus Pisa), երեք համալսարանական ճաշարաններ։ Պիզայի համալսարանն ունի բազմաթիվ կամպուսներ տարածքում, մասնավորապես քաղաքի կենտրոնում։
Մշակույթում
Պիզայի համալսարանը հիշատակվում է Ալան Քրոսլանդի 1926 թվականին նկարահանված «Դոն Ժուան» ֆիլմում։
Շրջանավարտներ
Իտալացի քաղաքական առաջնորդներ
Օտարերկրյա քաղաքական առաջնորդներ
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իտալիայի համալսարաններ
Կոնստանտին Մակովսկի
Կոնստանտին Եգորովիչ Մակովսկի (Константин Егорович Маковский, ), ռուս նկարիչ, ակադեմիզմի ներկայացուցիչ։
Կենսագրություն
Ծնվել է Մոսկվայում, ռուսական արվեստի գործիչ՝ Եգոր Մակովսկու ընտանիքում։ Եգոր Մակովսկին եղել է մասնագիտությամբ հաշվապահ, զբաղվում էր նկարչությամբ, եղել է հավաքորդ և հասարակական գործիչ, մասնակցել է Մոսկվայի գեղանկարչության, քանդակագործության և ճարտարապետության ուսումնարանի հիմնադրմանը։ Նկարիչ Վլադիմիր Մակովսկու եղբայրն է։ Ընտանիքի ընկերների թվում էին Կարլ Բրյուլովը և Վասիլի Տրոպինինը։ Եգոր Իվանովիչի բոլոր երեխաները (բացառությամբ Մարիայի, որը դերասանուհի էր) դարձան անվանի նկարիչներ։ Ավելի ուշ Կոնստանտինը գրել է. «Այն ինչի ես հասել եմ, ես ինձ պարտավորված եմ զգում ոչ ակադեմիայի, ոչ դասախոսների առաջ, այլ միայն՝ հայրիկիս»։ 1851 թվականին Կոնստանտինը ընդունվել է Մոսկվայի գեղանկարչության և քանդակագործության ուսումնարան, որտեղ նա դարձավ առաջին ուսանողը, հեշտությամբ ստանալով բոլոր հասանելի մրցանակները։ Նրա ուսուցիչներն են եղել Մ. Ի. Սկոտին, Ա. Ն. Մոկրիցկին, Ս. Կ. Զարյանկոն, Կարլ Բրյուլովի բոլոր աշակերտները։
1858 թվականին Մակովսկին ընդունվեց Սանկտ Պետերբուրգի արվեստի կայսերական ակադեմիա։ 1860 թվականից նա մասնակցել է Ակադեմիայի ցուցահանդեսներին այնպիսի նկարներով, ինչպիսիք են՝ «Կույրերի բուժումը» (1860) և «Գործակալ Դմիտրի Ինքնակոչի գործակալները սպանում են Բորիս Գոդունովի որդուն» (1862)։ 1863 թվականին Մակովսկին 13 ուսանողների հետ, որոնք ընտրվել էին ակադեմիայի ոսկե մեդալի մրցույթին մասնակցելու համար, հրաժարվեց նկարել Սկանդինավյան դիցաբանության թեմայով նկարը և թողեց ակադեմիան, չստանալով դիպլոմը։ Մակովսկին միացավ նկարիչների խմբին, Իվան Կրամսկու գլխավորությամբ, ստեղծելով առօրյա կյանքի նկարներ (Ամուրի (1865) Ծովատառեխ վաճառողը (1867)։ 1870 թվականին նա դարձավ «Շարժական գեղարվեստական ցուցահանդեսների ընկերության» հիմնադիրներից և շարունակեց աշխատել առօրյա կյանքին վերաբերող նկարների վրա։ Նա ցուցադրեց իր աշխատանքները ոչ միայն Ակադեմիայի ցուցահանդեսների ժամանակ, այլ նաև՝ շարժական գեղարվեստական ցուցահանդեսներին։ Նրա ոճում զգալի փոփոխություններ նկատվեցին 1870 թ. կեսերին՝ Եգիպտոս և Սերբիա ճանապարհորդելուց հետո։ 1880 թվականին նա դարձավ դիմանկարների և պատմական նկարների նորաձև հեղինակ։ 1880 թվականին Փարիզի համաշխարհային ցուցահանդեսին նա արժանացավ ոսկե մեդալի «Իվան Ահեղի մահը», «Պարիսի դատը», «Սատանան և Թամարան» նկարների համար։ Մակովսկին դժբախտ պատահարի զոհ է դարձել (նրա անձնակազմին բախվել է տրամվայ) և վախճանվել է 1915 թվականին Պետրոգրադում։ Թաղված է Նիկոլսկու գերեզմանատանը (գերեզմանը չի պահպանվել) ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1839 ծնունդներ Կատեգորիա:1915 մահեր Կատեգորիա:Նկարիչներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Ռուս նկարիչներ Կատեգորիա:Պերեդվիժնիկներ Կատեգորիա:20-րդ դարի ռուս նկարիչներ
Կաթողիկոս
Կաթողիկոս (καθολικος — ընդհանրական, համընդհանուր), քահանայապետ, հայրապետ, եպիսկոպոսապետ, Արևելյան մի շարք եկեղեցիների (Հայ, Վրաց, Ասորաց, Մալաբարի (Հնդկաստան), նեստորական ասորիների) գերագույն հոգևոր պետի տիտղոսը։
Որոշ դեպքերում Կաթողիկոս բառը հոմանիշ է պատրիարք տիտղոսին։ Սակայն քանի որ Հայ Եկեղեցում գոյություն ունեն երկու պատրիարքություններ, Կաթողիկոսն անվանվում է նաև Ծայրագույն Պատրիարք, որով ցույց է տրվում Նվիրապետության մեջ Կաթողիկոսի առավել բարձր լինելը (հայ եկեղեցում Ծայրագույն Պատրիարք է միայն Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսը, իսկ Մեծի Տանն Կիլիկիո կաթողիկոսը նախաթոռ Պատրիարք է, ընդունելով Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսը, որպես նախամեծար եւ գլուխ) ։
Կաթողիկոսի զգեստը հիմնականում համապատասխանում է եպիսկոպոսական զգեստին, այն տարբերությամբ, որ Կաթողիկոսը՝ իբրև գերագույն իշխանության մարմնավորում, իրավունք ունի կրելու նաև հայրապետական ասա և կոնքեռ։
Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս
Հայ իրականության մեջ Կաթողիկոսը համարվում է Թադեոս, Բարդուղիմեոս առաքյալների և Գրիգոր Ա Լուսավորչի իրավահաջորդը և նրանց իշխանության ժառանգորդը։ Նա տնօրինում է եկեղեցու վարչատնտեսական, հոգևոր-բարոյական, ծիսական, դավանական բոլոր հիմնական հարցերը։
Կաթողիկոսի առանձնաշնորհյալ իրավասություններն են եպիսկոպոս ձեռնադրելը և Մյուռոն օրհնելը։
Ընտրվելու իրավունքով կաթողիկոսական ընտրություններին կարող են մասնակցել բոլոր եպիսկոպոսները։
Կաթողիկոս կարող են ձեռնադրել տասներկու կամ նվազագույնը՝ երեք եպիսկոպոսներ։ Ձեռնադրությունից հետո կատարվում է Կաթողիկոսի օծում սրբալույս Մյուռոնով՝ ավագագույն արքեպիսկոպոսի և ներկա եպիսկոպոսների ձեռքով։ Վախճանվելու դեպքում Կաթողիկոսի իրավասությունները, որոշ սահմանափակումներով, ստանձնում է Եպիսկոպոսաց ժողովի ընտրած կաթողիկոսական տեղապահը։
Էջմիածնի ընդհանրական կաթողիկոսը կոչվում է Ամենայն հայոց (այդ տիտղոսը սկսել է գործածվել X դարից, տարածում ստացել՝ XV դարից, պաշտոնապես կիրառվել՝ XIX դարից, Ներսես Ե Աշտարակեցու օրոք)։
1999-ից Ամենայն Հայոց Հայրապետը Գարեգին Բ Ներսիսյանն է։
1995-ից Մեծի Տանն Կիլիկիո Կաթողիկոսն է Արամ Ա Քեշիշյանը։
Ըստ Հայ Առաքելական եկեղեցու, կաթողիկոսին անմիջապես դիմելու հարգելի ձևը «Վեհափառ Տեր» կամ «Վեհափառ» մակդիրն է։ Ողջունելիս՝ «Աստված օգնական, Վեհափա’ռ Տեր»։
Նստավայրը
Քաղաքական անբարենպաստ պայմանների թելադրանքով հայոց ընդհանրական Կաթողիկոսի նստավայրը բազմիցս փոխվել է։
1441-ից ի վեր կաթողիկոսի նստավայրը գտնվում է Էջմիածնում։ Կաթողիկոսի նստավայրն անվանվում է Վեհարան։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Հոգևոր կոչումներ Կատեգորիա:Հայ Առաքելական Եկեղեցի Կատեգորիա:Քրիստոնեական տերմիններ
Գայանե Մկրտչյան (մանկավարժ)
Գայանե Վոլոդյայի Մկրտչյան (), հայ մանկավարժ, մանկավարժական գիտությունների թեկնածու, Հայաստանի «Կրթության ազգային ինստիտուտի» հայագիտական և սոցիալ-մշակութային առարկաների բաժնի գլխավոր մասնագետ (2008-2019 թվականներ)։ Երևանի մի քանի դպրոցների տնօրեն է եղել։ Այժմ Երևանի «Այբ» դպրոցի հայոց լեզվի և գրականության ուսուցիչ է։ 2021-2022 թվականներին աշխատել է «Կրթության նորարարությունների և զարգացման ազգային կենտրոն» հիմնադրամում որպես հայոց լեզվի և գրականության գլխավոր մասնագետ։ 2022 թվականից ԿԶՆԱԿ հիմնադրամի ուսումնական բնագավառների մշակման և զարգացման բաժնի պետ։
Շուրջ 11 ուսումնական ձեռնարկի, 7 աշխատանքային տետրերի և մոտ 21 գիտամանկավարժական հոդվածների, ուսուցիչների վերապատրաստման ձեռնարկների և մոդուլների հեղինակ (համահեղինակ) է։
Կենսագրություն
Գայանե Մկրտչյանը ծնվել է Երևանում 1958 թվականի հուլիսի 4-ին, ծառայողի ընտանիքում։ 1976-1981 թվականներին սովորել է Երևանի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետում, 2008-2012 թվականներին Երևանի Խաչատուր Աբովյանի անվան պետական մանկավարժական համալսարանի Մայրենիի և նրա դասավանդման մեթոդիկայի ամբիոնի հայցորդ։ 2014 թվականին պաշտպանել է ատենախոսություն «Մայրենիի դասավանդման փուլերի հաջորդայնության հիմնախնդրի գիտամեթոդական հիմունքները տարրական դասարաններում» թեմայով՝ ստանալով մանկավարժական գիտությունների թեկնածուի գիտական աստիճան։
Աշխատել է տարբեր դպրոցներում՝ որպես ուսուցիչ և տնօրեն։ 1981-1994 թվականներին Երևանի Խրիմյան Հայրիկի անվան թիվ 10 դպրոցում որպես հայոց լեզվի և գրականության ուսուցչուհի աշխատելու ընթացքում նաև նրա ջանքերի շնորհիվ դպրոցում հիմնվել է հայագիտական թեքումով դասարան։ 1994-1997 թվականներին «Մխիթար Սեբաստացի» կրթահամալիրի ավագ դպրոցի տնօրենն է եղել, այնուհետև, Երևանի Մայակովսկու անվան թիվ 7 դպրոցի տնօրեն (1998-2004): Որից հետո եղել է «Արեգնազան» կրթահամալիրի փոխտնօրեն, հայոց լեզվի և գրականության ուսուցչուհի։
Աշխատել է Երևանի քաղաքապետարանի կրթության վարչության պետի տեղակալ (1997-1998), Հայաստանի ԿԳՆ Կրթության պետական տեսչության մասնագետ (2006-2007): 2008 թվականից եղել է Հայաստանի ԿԳՆ Կրթության ազգային ինստիտուտի հայոց լեզվի և գրականության գլխավոր մասնագետ մինչև 2019 թվական՝ մինչև կառույցի լուծարումը։
Տարիներ շարունակ Ազգային ռադիոյով վարել է մանկապատանեկան հաղորդումների շարք։ 2019 թվականին ԿԳՄՍ նախարարության և Հովհաննես Թումանյանի տուն-թանգարանի հետ համատեղ նախաձեռնել և իրականացրել է համաքաղաքային միջոցառում «Թումանյանական աշուն» խորագրով ։
Ամուսնացած է, ունի մեկ դուստր։
Հայագիտական դասարանի հիմնում
1982 թվականին Գրողների միության հովանու ներքո Երևանի թիվ 10 դպրոցում բացվել է հայագիտական թեքումով դասարան, որի ծրագիրը Կրթության և գիտության նախարարության կողմից հաստատվելուց հետո կյանքի է կոչվել։ Այդ դասարաններում դասավանդվել են բանահյուսություն, գրաբար, արևմտահայերեն, գորգագործություն, կարպետագործություն, և դասավանդել են այնպիսի նշանավոր դեմքեր, ինչպիսիք են Արուսյակ Սահակյանը, Գեղամ Սևանը, Գևորգ Թոսունյանը, Լալա Մնեյանը։ Ամսվա մեջ երկու օր հայոց լեզվի և գրականության դասերը վարել են հայ գրողներն ու լեզվաբանները։ Մինչև 1994 թվականը այդ դասարաններում դասավանդել և կազմակերպչական աշխատանքներն համակարգել է Գայանե Մկրտչյանը։ Հայագիտական դասարանի սաներից են՝ Արտակ Մովսիսյանը, Սաթիկ Սեյրանյանը, Կարին Տոնոյանը, Կարեն Արիստակեսյանը, «Մատենադարան»-ի ավագ գիտաշխատող Անահիտ Մխիթարյանը և այլք։
Նա առաջին մանկավարժն է Անկախության տարիներից ի վեր, որին 1992 թվականից սկսած աշակերտները դիմում են Հարգելի պատվանունով։
Վերապատրաստման դասընթացավար
Մասնակցել և վարել է մի շարք կրթական վերապատրաստման դասընթացներ.
Տեղական գիտաժողովներ և զեկուցումներ
Մասնակցել է տարբեր գիտաժողովների և հանդես եկել զեկուցումներով։
Աշխատություններ
Հայոց լեզվի և գրականության դասավանդման մեթոդիկային և հանրակրթության բարեփոխումներին նվիրված 21 գիտամանկավարժական հոդվածների, ուսուցիչների վերապատրաստման ձեռնարկների և մոդուլների հեղինակ (համահեղինակ) է։ Ունի մի շարք հոդվածներ հանրակրթության մեթոդիկայի վերաբերյալ․
Իրականացրել է վեբինար-դասախոսություններ միջին դպրոցի քերականության ուսուցման («Քերականությունը՝ որպես կամքի ձևավորման գործիք») և գրականության դասավանդման մեթոդիկայի («Տեքստի հասկացման բանալիները», «Նարեկացու «Մատյան ողբերգության» պոեմի նախագծային ուսուցում») վերաբերյալ  ։
Մրցանակներ
2000 թվականին արժանացել է «Շնորհալի ուսուցիչ 2000» համաքաղաքային մրցույթի հաղթողի դիպլոմի։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ Կատեգորիա:Բանասիրական գիտությունների թեկնածուներ Կատեգորիա:Մանկավարժական գիտությունների թեկնածուներ Կատեգորիա:Դպրոցի տնօրեններ
Մայքլ Ֆարադեյ
Մայքլ Ֆարադեյ (Michael Faraday, ), անգլիացի քիմիկոս և ֆիզիկոս, Լոնդոնյան թագավորական միության (1824 թ.) և շատ ուրիշ առաջատար կազմակերպությունների անդամ, այդ թվում՝ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի անդամ (1830 թ.)։
Վաղ տարիներ
1813 թ. պատվիրատուներից մեկը Ֆարադեյին է նվիրել Թագավորական Ինստիտուտում Համֆրի Դեվիի դասախոսություններին մասնակցելու հրավիրատոմս, որն էլ վճռորոշ դեր է խաղացել նրա կյանքում։ Դեվիի շնորհիվ Թագավորական ասոցիացիայում ստացել է ասիստենտի տեղ։ 1813-1815 թթ. Դեվիի հետ շրջել է Եվրոպայում, այցելել մի շարք երկրների լաբորատորիաներ։ 1824 թ. Ֆարադեյն ընտրվել է Թագավորական ընկերության անդամ, 1825 թ. դարձել է Թագավորական ասոցիացիայի լաբորատորիայի տնօրեն։
Լայն ճանաչում են ստացել նրա հրապարակային դասախոսությունները։
Փորձերի արդյունքում հայտնաբերվեց էլեկտրոլիզի օրենքը (Ֆարադեյի օրենքներ)։ 1830-ականներին առաջարկել է դաշտի հասկացությունը, 1845 թ. առաջին անգամ օգտագործել է «մագնիսական դաշտ» տերմինը, իսկ 1852 թվականից ձևակերպել է դաշտի տեսությունը։
Նրա անունով է կոչվում իր փորձարկած գլանը, որով կարելի է չափել էլեկտրական լիցքը, իր անունն է ստացել նաև ֆիզիկական այն երևույթը, երբ կատարվում է հաստատուն մագնիսական դաշտի ուժագծերի երկայնքով նյութում տարածվող էլեկտրամագնիսական ալիքի (օրինակ, գծայնորեն բևեռացված լույսի) բևեռացման հարթության պտույտ։
Մահացել է 1867 թ. օգոստոսի 25-ին։
Թագավորական ինստիտուտի լաբորանտ
Մայքլը ոչ միայն հետաքրքրությամբ լսեց, այլ նաև մանրամասն գրի առավ և կազմեց Դևիի 4 դասախոսությունները, որը ուղարկել էր նրան նամակի հետ միասին, խնդրանքով, որ աշխատանքի ընդունի նրան Թագավորական ինստիտուտ։ Այդ, ինչպես ինքը՝ Ֆարադեյը արտահայտվեց, «խիզախ և միամիտ քայլը» որոշիչ ազդեցություն ունեցավ նրա ճակատագրի վրա։ Պրոֆեսորը, ինքն անցնելով ճանապարհը դեղագործի աշակերտից մինչև լորդ, հիացած էր պատանու ծավալուն աշխատանքով, բայց այդ պահին ինստիտուտում չկային թափուր աշխատատեղեր, և Մայքլի խնդրանքը կատարված էր միայն մի քանի ամիս անց։ 1813 թ. սկզբին Դևին, ով ինստիտուտում քիմիական լաբորատորիայի տնօրենն էր, հրավիրեց 22-ամյա պատանուն Թագավորական ինստիտուտի լաբորանտի ազատված տեղ։
Ֆարադեյի պարտականությունների մեջ էին մտնում հիմնականում օգնություն պրոֆեսորներին և ինստիտուտի մնացած դասախոսներին դասախոսության պատրաստման հարցում, նյութական արժեքների հաշվառում և խնամք։ Բայց նա ջանում էր օգտագործել ցանկացած հնարավորություն իր կրթությունը լրացնելու համար, և առաջին հերթին՝ ուշադիր լսում էր բոլոր պատրաստած դասախոսությունները։ Միաժամանակ Ֆարադեյը, Դևիի բարյացակամ աջակցությամբ, անց էր կացնում սեփական քիմիական փորձերն իրեն հետաքրքրող հարցերով։ Իր աշխատանքային պարտականությունները Ֆարադեյը կատարում էր այնպես ուշադիր և հմտորեն, որ շուտով դառնում է Դևի անփոխարինելի օգնականը։
1813 թ. աշնանը Ֆարադեյը պրոֆեսորի և նրա կնոջ հետ, որպես օգնական և քարտուղար, ուղևորվեց երկամյա ճանապարհորդության դեպի Եվրոպայի գիտական կենտրոններ, քիչ առաջ պարտված Նապոլեոնին։ Այս ճանապարհորդությունը Ֆարադեյի համար մեծ նշանակություն ունեցավ. Դևիին, ինչպես համաշխարհային մասշտաբով նշանավոր անձնավորություն, դիմավորում էին այդ ժամանակների շատ աչքի ընկնող գիտնականներ, այդ թվում՝ Անդրե Ամպերը, Միշել Շևրոլը, Ժոզեֆ Լուի Գեյ-Լյուսակը և Ալեսսանդրո Վոլտան։ Նրանցից ոմանք ուշադրություն դարձրին փայլուն հնարավորություններով երիտասարդ անգլիացուն։
Ճանապարհ դեպի գիտություն (1815-1821)
1815 թ. մայիսին Արքայական ինստիտուտ վերադառնալուց հետո Ֆարադեյն անցնում է ինտենսիվ աշխատանքի օգնականի նոր պաշտոնում, որն ուներ բավականին բարձր վարձատրություն՝ ամսական 30 շիլլինգ։ Նա շարունակեց ինքնուրույն գիտական հետազոտությունները, որոնցով զբաղվում էր մինչ ուշ գիշեր։ Արդեն այս ժամանակ ի հայտ են գալիս Ֆարադեյի տարբերիչ հատկանիշները՝ աշխատասիրությունը, մեթոդիկությունը, փորձերի կատարման մանրամասնությունը, ձգտումը թափանցել հետազոտվող խնդրի խորքը։ 19-րդ դարի առաջին կեսին նա արժանանում է «փորձերի արքայի» համբավին։ Ամբողջ կյանքի ընթացքում նա պահում էր իր փորձերի կոկիկ լաբորատոր օրագրեր (հրատարակվել են 1931 թ.)։ Էլեկտրամագնիսականության թեմայով վերջին փորձը նշվում է համապատասխան օրագրում 16041 համարով։ Ընդամենն իր կյանքի ընթացքում Ֆարադեյն անցկացրել է շուրջ 30000 փորձ ։
1816 թ. ի հայտ եկավ Ֆարադեյի առաջին տպագիր աշխատությունը (տոսկանական կրաքարի քիմիական բաղադրության վերլուծության մասին), հաջորդ 3 տարիների ընթացքում հրապարակումների քանակն անցավ 40-ը, հիմնականում քիմիայի թեմայով։ Սկսվում է Ֆարադեյի նամակագրությունը եվրոպական մեծ ֆիզիկոսների ու քիմիկոսների հետ։ 1820 թ. Ֆարադեյն անցկացնում է մի քանի փորձ նիկելի հավելումներով պողպատի ձուլման վերաբերյալ։ Այս աշխատանքը համարվում է չժանգոտող պողպատի հայտնագործումը, որն այն ժամանակ չհետաքրքրեց մետաղագործներին ։
1821 թ. Ֆարադեյի կյանքում տեղի ունեցան մի քանի կարևոր իրադարձություններ։ Հուլիսին նա ամուսնացավ 20-ամյա Սարա Բերնարդի հետ (Sarah Barnard, 1800-1879 թթ.), ով իր ընկերոջ քույրն էր։ Ժամանակակիցների խոսքերով ամուսնությունը երջանիկ էր, Մայքլն ու Սարան միասին ապրեցին 46 տարի։ Ամուսիններն ապրոմ էին Արքայական ինստիտուտի վերին հարկում։ Քանի որ երեխա չունեին, դաստիարակում էին իրենց որբ մանկահասակ զարմուհի Ջեյնին. Ֆարադեյը նաև միշտ հոգ էր տանում իր մոր՝ Մարգարեթի, մասին (մահացավ 1838 թ.)։ Ինստիտուտում Ֆարադեյը ստացավ Արքայական ինստիտուտի շենքի ու լաբորատորիաների տեխնիկական տեսուչի (Superintendent of the House) պաշտոնը։ Վերջապես, նրա փորձնական հետազոտությունները սկսեցին անվերադարձ ուղղվել դեպի ֆիզիկան։ Ֆիզիկայի թեմայով մի քանի արժեքավոր աշխատություններ, հրապարակված 1821 թ., ցույց տվեցին, որ Ֆարադեյը բավականին կայացել է, որպես խոշոր ֆիզիկոս։ Դրանցից ամենակարևորն էր համարվում էլեկտրաշարժիչի հայտնագործման մասին հոդվածը, որից փաստորեն սկսում է արդյունաբերական էլեկտրատեխնիկան։
Էլեկտրաշարժիչի ստեղծումը․ գիտական հանրաճանաչություն (1821-1830)
1820 թվականից Ֆարադեյին չափազանց հետաքրքրեց էլեկտրականության և մագնիսականության միջև կապերի հետազոտության խնդիրը։ Այդ ժամանակ արդեն գոյություն ուներ հիմնականում մշակված էլեկտրոստատիկայի գիտությունը՝ շնորհիվ Կառլ Գաուսի և Ջորջ Գրինի ջանքերի։ 1800 թ. Ալեսանդրո Վոլտան բացահայտեց մշտական հոսանքի հզոր աղբյուր («վոլտի սյուն»), և արագորեն սկսեց զարգանալ նոր գիտությունը՝ էլեկտրոդինամիկան։ Միանգամից ստեղծվեցին երկու վաստակավոր հայտնագործությունները՝ էլեկտրոլիզը (1800 թ.) և էլեկտրական աղեղը (1802 թ.)։
Սակայն կարևոր իրադարձությունները սկսվեցին 1820 թ., երբ Էրստեդը փորձով բացահայտեց մագնիսական սլաքի շեղումը հոսանքի աշխատանքի ժամանակ։ Էլեկտրականությունը և մագնիսականությունը կապող առաջին տեսությունները առաջ են քաշել Բիոն, Սավարը՝ նույն թվականին, և ավելի ուշ Լապլասը (Բիո-Սավարա-Լապլասի օրենք), Անդրե Մարի Ամպերը, սկսելով 1822 թվականից, հրապարակեց էլեկտրոմագնիսականության իր թեորեմը, ըստ որի, երկարատև փոխազդեցությունը երկու հոսանքակիր հաղորդալարերի առաջնային երևույթն է։ Ամպերի բանաձևը հոսանքակիր երկու լիցքերի փոխազդեցության մասին անցավ դասագրքերի մեջ։ Դրանցից բացի, Ամպերը բացահայտեց էլեկտրամագնիսը (սոլենոիդ)։
Մի քանի փորձերից հետո Ֆարադեյը 1821 թվականին հրապարակեց տրակտատ «Մի քանի նոր էլեկտրոմագնիսների աշխատանքի և մագնիսականության տեսության մասին», որտեղ ցույց տվեց, ինչպես ստիպել մագնիսական սլաքին անընդհատ շեղվել մագնիսական բևեռներից մեկի շուրջը։ Էությամբ այս կոնստրուկցիան իրենից ներկայացնում էր դեռևս անավարտ, բայց լիովին հարմար էլեկտրաշարժիչ, առաջին անգամ աշխարհում գոյություն ունեցող անընդհատ էլեկտրական էներգիայի փոխակերպում մեխանիկականի։ Ֆարադեյի անունը դառնում է աշխարհով հայտնի։
1821 թվականի վերջում, որը Ֆարադեյի համար ամբողջովին հաղթական էր, մթնեցրեց զրպարտանքը։ Հայտնի քիմիկոս և ֆիզիկոս Վիլյամ Վոլլաստոնը բողոքեց Դևիին, որ Ֆարադեյի փորձը սլաքների պտտման հետ իր վոլլաստոնյան գաղափարի (փորձնականորեն երբեք չիրականացված) գրագողությունն է։ Պատմությունը հրապարակային դարձավ, և Ֆարադեյին պատճառեց ոչ պակաս տհաճություն։ Դևին դարձավ Վոլլաստոնի կողմնակից, իսկ Ֆարադեյի հետ հարաբերութունները նկատելիորեն վատթարացան։ Հոկտեմբերին Ֆարադեյը հասավ անհատական հանդիպման Վոլլաստոնի հետ, որտեղ պարզաբանեց իր դիրքը, և տեղի ունեցավ հաշտություն։ Սակայն 1824 հունվարին, երբ Ֆարադեյը ընտրվեց Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամ, Դևին՝ այդ ժամանակվա թագավորական հասարակության նախագահը, միակն էր, ով քվեարկեց դեմ (Վոլլաստոնը քվեարկեց կողմ)։ Ֆարադեյի և Դևիի հարաբերությունները հետագայում լավացան, բայց կորցրին նախկին մտերմությունը, չնայած Դևին սիրում էր կրկնել, որ իր բոլոր հայտնագործություններից ամենանշանակալիցը «Ֆարադեյի բացահայտումն է»։
Ֆարադեյի գիտական գործունեության ընդունումը դարձավ նրա ընտրվելը Փարիզի գիտությունների ակադեմիա՝ որպես թղթակից անդամ (1823 թ.)։ 1825 թվականին Դևին որոշեց թողնել Թագավորական ինստիտուտի լաբորատորիայի ղեկավարումը և առաջարկեց Ֆարադեին նշանակել ֆիզիկայի և քիմիայի լաբորատորիաների տնօրեն, որը շուտով իրականացավ։ Դևին մահացավ շարունակական հիվանդությունից 1829 թվականին։
Էլեկտրոմագնիսականության ֆարադեյական ուսումնասիրությունների սկզբնական հաջողություններից հետո սկսվեց տասամյա դադարը, և մինչև 1831 թվականը նա գրեթե չի հրապարակել աշխատանքներ այդ թեմայով։ Փորձերը չէին տալիս ցանկալի արդյունք, նոր պարտականությունները խանգարում էին, հնարավոր է նաև ազդեցություն թողեց 1821 թվականի տհաճ սկանդալը ։
1830 թվականին Ֆարադեյը ստացավ պրոֆեսորական կաֆեդրա՝ սկզբում Թագավորական ռազմական ակադեմիայում (Վուլիջ), իսկ 1833 թվականին՝ նաև Թագավորական ինստիտուտում (քիմիայից)։ Նա դասախոսություններ է կարդացել ոչ միայն Թագավորական ինստիտուտում, այլ նաև մի քանի այլ կազմակերպություններում և խմբակներում։ Ժամանակակիցները չափազանց բարձր են գնահատել Ֆարադեյի դասավանդման հմտությունները, որոնք ունակ են համատեղել դիտողականությունը և հասանելիությունը՝ խորությամբ քննելով առարկան։ Նրա հայտնի գիտական գլուխգործոցը երեխաների համար՝ «Մոմի պատմությունը» (հայտնի դասախոսություններ, 1861 թ. մինչ այսօր հրատարակվում է։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Անգլիացի ֆիզիկոսներ Կատեգորիա:Անգլիացի քիմիկոսներ Կատեգորիա:Մայքլ Ֆարադեյ Կատեգորիա:Անգլիացի գիտնականներ Կատեգորիա:Ֆիզիկոսներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Ֆրանսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ Կատեգորիա:Փորձարարական ֆիզիկոսներ Կատեգորիա:Շվեդիայի գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ Կատեգորիա:Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամներ Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի պատվավոր անդամներ Կատեգորիա:Նիդերլանդների արվեստի և գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ Կատեգորիա:Անգլիացի գյուտարարներ Կատեգորիա:Հունգարիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ Կատեգորիա:Բավարիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ Կատեգորիա:Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Ֆիատ փողեր
Ֆիատ փողեր (fiat money, ՝ հրամանագիր, ցուցում բառից), թղթային արժույթներ, որոնք թողարկում է տվյալ երկրի կառավարությունը կամ կենտրոնական բանկը ։ Ի տարբերություն ապրանքային արժույթների՝ ֆիատ արժույթները կապված չեն որևէ արժեքավոր ակտիվի հետ, ապահովված չեն ապրանքներով կամ այլ նյութական արժեքներով ։ Հաճախ ֆիատ փողերն իրենց անվանական արժեքով օգտագործվում են որպես վճարման միջոց ։ Ֆիատ փողի արժեքը որոշվում է առաջարկի ու պահանջարկի և թողարկող կառավարության կայունության փոխհարաբերությամբ ։ Մասնագիտական գրականության մեջ հանդիպում են նաև ֆիդուցիար փող (՝ վստահություն բառից) և վարկային փող եզրույթները ։