cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
(6020) Միյամատո
(6020) Միյամատո (Miyamoto), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1991 թվականի սեպտեմբերի 30-ին Կին Էնդատեի և Կաձուրո Վատանաբեի կողմից Կիտամիում ։
Վիտիտնի
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Ելնինսկի շրջանի բնակավայրեր
(6020) Միյամատո
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,296456 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,0799 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,513 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1271,12 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,283216 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 5,02° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1991 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Կին Էնդատեի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Կաձուրո Վատանաբեի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Պրիմորսկի (քաղաքատիպ ավան, Ուկրաինա)
Պրիմորսկի (Приморський, Hafuz), քաղաքատիպ ավան Ուկրաինայի Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետության Թեոդոսիայի քաղաքային խորհուրդում։ Բնակավայրը նախկինում նաև անվանվել է Յուդենդորֆ։
2012 թվականի տվյալներով Պրիմորսկի քաղաքատիպ ավանում բնակվում էր 14 938 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 10181 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 141 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետության Թեոդոսիայի քաղաքային խորհրդի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի քաղաքատիպ ավաններ
Մալդոնադո (Ուրուգվայ)
Մալդոնադո (Maldonado), բնակավայր Ուրուգվայի հարավարևելյան մասում, Մալդոնադո դեպարտամենտում։
Բնակչություն
Բնակչությունը ըստ 2011 թվականի տվյալների կազմում է 62 590 մարդ ։
Աղբյուր՝ Instituto Nacional de Estadística de Uruguay ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ուրուգվայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուրուգվայի քաղաքներ
Գրունտների մեխանիկա
Գրունտների մեխանիկա, տեխնիկական գիտության ճյուղ, որն ուսումնասիրում է գրունտների լարումը, ձևափոխությունը, ամրության և կայունության պայմանները, նրանց վիճակի ն հատկությունների փոփոխություններն արտաքին, գլխավորապես մեխանիկական ներգործությամբ։ Հիմնվում է առաձգականության, պլաստիկության ու սողքի տեսությունների, հիդրավլիկայի, թերմոդինամիկայի, գրունտագիտության, ֆիզիկական և կոլոիդների քիմիայի դրույթների վրա։ Հետազոտում է գրունտները՝ որպես շինությունների հիմքեր, հողային կառուցվածքների նյութ և ստորերկրյա կառույցների միջավայր։ Գրունտների փոփոխությունները դրսևորվում են խտացման և դուրս մղման հետևանքով կառույցների նստմամբ, լանջերի ու շեպերի դանդաղ սողքով, աղետային սողանքներով ու փլվածքներով։ Գրունտների մեխանիկայի եզրակացությունները կիրառվում են ստորերկրյա կառույցների, շինությունների հիմքերի, օդանավակայանների, ճանապարհների և այլնի նախագծման գործում։ Գրունտների մեխանիկայի առաջին դրույթները տվել են Շ․ Կուլոնը, Ս․ Ռենկինը։ ժամանակակից Գրունտների մեխանիկայի հիմնադիրն է Կ․ Տերցագին (1925)։
Հայաստանում գրունտների մեխանիկայի բնագավառի հետազոտություններ կատարվել են դեռևս խորհրդային շրջանում, ուսումնասիրվել են լանջային սողանքները, ժայռային գրունտների մեխանիկան և այլ հարցեր։
Կատեգորիա:Գրունտների մեխանիկա
Ավդի
Ավդի, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Սղերդի գավառում ։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Լիիկատկու
Լիիկատկու (Liikatku), գյուղ Էստոնիայի Յիգևամաա նահանգի Տոռմա շրջանում։
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 27 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Յիգևամաա նահանգի Տոռմա շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղեր
Մեսրոպյան դպրոց
Կատեգորիա:Վրաստանի հայկական դպրոցներ Կատեգորիա:Ցարական Ռուսաստանի տիրապետության ներքո գործած հայկական դպրոցներ Կատեգորիա:Նոր շրջանի հայկական դպրոցներ
Օտըմ Պելտիե
Օտըմ Պելտիե (Autumn Peltier, ), հյուսիսամերիկյան անիշինաաբե հնդկացիական ցեղի ներկայացուցիչ, ով իր ցեղի մյուս անդամների հետ ապրում է Վիքվեմիկոնում՝ առաջին ազգային արգելոց-ռեզերվացիայում: Մաքուր ջրի համար պայքարող ակտիվիստուհի է և, չնայած փոքր տարիքին, արդեն միջազգային մեծ համբավ է ձեռք բերել: Նրան անվանում են «ջրի համար պայքարող մարտիկ»: 2018 թվականին, երբ ընդամենը տասներեք տարեկան էր, Միավորված ազգերի կազմակերպության գլխավոր ասամբլեայում ելույթ է ունեցել ջրի մաքրությունը պահպանելու հրատապ անհրաժեշտության մասին և ուղերձով դիմել աշխարհի երկրների առաջնորդներին: Այդ բարձր ամբիոնից Պելտիեն հաջորդ տարի ևս մեկ անգամ արծարծել է ջրի մաքրությունը պահպանելու հրատապ անհրաժեշտության հիմնախնդիրը   :
2015 թվականին, լինելով ընդամենը տասը տարեկան մի աղջնակ, մասնակցել է Շվեդիայում՝ Սյոդերտելիեում, Ստոկհոլմում կազմակերպված կլիմայի վերաբերյալ միջազգային մանկական կոնֆերանսին (Children's climate conference) :
Պայքարի ուղին Օտըմը բռնել է ութ տարեկանից՝ հետևելով իր ավագ մորաքրոջը՝ Ժոզեֆին Մանդամենին: Նրա անցած կյանքի ոչ մեծ ճանապարհին բեկումնային է եղել ծիսական մի արարողության մասնակցելու նպատակով այցելությունը Սերփընթ Ռիվըր (Օձագետ) ռեզերվացիա: Ծարաված աղջնակին այստեղ թույլ չեն տվել, որ ջուր խմի այն աղբյուրից, որից կարող էին օգտվել միայն գաղութարարների հետնորդները: Իսկ տեղաբնիկներին հատկացված աղբյուրի ջուրը թունավոր նյութեր էր պարունակում:
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ Կատեգորիա:Ակտիվիստներ
Աբովյանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Արարատի մարզ)
Այս հոդվածը ներկայացնում է Արարատի մարզի Աբովյան գյուղի պատմության և մշակույթի հուշարձանների ցանկը, որը 2002 թ․ հաստատվել է Հայաստանի կառավարության կողմից ։ Ցանկում ներառված է ընդամենը 2 հուշարձան (2 միավոր)։
|}
Աղըլկայա
Աղըլկայա, բլրաշարք Կարսի սարահարթում, այժմյան Լենինական քաղաքից հարավ-արևմուտք։ Աղըլկայի ստորոտում է անցնում Լենինական-Կարս երկաթուղին։ Բարձրությունը մոտ 1723 մ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Բլուրներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհ
Սևալնիխա
Սևալնիխա (Севальниха), գյուղ Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Նովոդուգինսկի շրջանի կազմում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Նովոդուգինսկի շրջանի բնակավայրեր
Անդրանիկ Ադամյան
Անդրանիկ Ադամյան, հայ ֆուտբոլիստ, հարձակվող, ֆուտբոլային մարզիչ։ 2002 և 2003 թվականներին եղել է Հայաստանի ազգային հավաքականի գլխավոր մարզչի պաշտոնակատար։
Ակումբային կարիերա
Անդրանիկ Ադամյանը 1976 թվականին ֆուտբոլիստի կարիերան սկսել է Լենինականի «Շիրակ» թիմում։ Որպես խաղացող ֆուտբոլից հեռացել է 1979 թվականին։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հայաստանի ֆուտբոլի հավաքականի մարզիչներ Կատեգորիա:Հայ ֆուտբոլային մարզիչներ Կատեգորիա:Հայ ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Խորհրդային ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Շիրակի ֆուտբոլիստներ
Բանդեյրա դու Սուլ
Բանդեյրա դու Սուլ (Bandeira do Sul), համայնք Բրազիլիայում՝ Մինաս Ժերայս նահանգի կազմում։ Գտնվում է Մինաս Ժերայս նահանգի Հարավ-արևմտյան մասում։ Մտնում է Պոսուս դի Կալդաս գավառի կազմի մեջ։ Բնակչությունը կազմում է 5490 մարդ՝ 2006 թվականի տվյալներով։ Գրավում է 46,917 կմ2 տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում է՝ 117,0 մարդ/կմ2։
Քաղաքի տոնը նշվում է մարտի 1-ին։
Պատմություն
Քաղաքը հիմնադրվել է 1964 թվականի մարտի 1-ին։
Վիճակագրություն
Կատեգորիա:Բրազիլիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Մինաս Ժերաիս նահանգի բնակավայրեր
Պադովա (գավառ)
Պադովա, գավառ Իտալիայի Վենետո շրջանում։ Մայրաքաղաքը Պադովան է։
Աշխարհագրություն
Պադովան ընդգրկում է 2142 քառ․կմ տարածք և ունի 940090 բնակչություն (2012 թվականի տվյալներով), ըստ այդմ համարվում է ամենաբնակեցված գավառը Վենետո նահանգում։ Պադովայում կա 104 կոմունա։
Տեսարժան վայրեր
Պադովան հարուստ է զբոսաշրջային վայրերով։ Գավառում կան միջնադարյան և Վերածննդի արվեստի և ճարտարապետության գլուխգործոցներ։ Չիտադելլա և Մոնտանյանա քաղաքները հայտնի են լավ պահպանված միջնադարյան պարիսպներով։ Տարածքում կան շատ հին և գեղեցիկ վիլաներ, որոնցից մի քանիսը ձևավորվել են ճարտարապետ Անդրեա Պալլադիոյի կողմից։ Ուշագրավ են Կոնտարինի (Պիացոլա սուլ Բրենտա) և Բարբարիգո (Գալցինյանո Տերմեում) վիլաները։ Էուգանեի լեռների անտառածածկ տարածքներում կան հանգստավայրեր, իսկ արևելյան զառիթափ լանջերին կան հնագույն հանքային աղբյուրներ՝ ինչպիսիք են Էյգենե Տերմեն, Աբանո Տերմեն, Մոնտեգրոտո Տերմեն, Գալցինյանո Տերմեն, Բատալիա Տերմեն։ Վենետիկյան ծովածոցի մի փոքր մասը գտնվում է նահանգի ներսում։ Valle Millecampi և գետային լանդշաֆտների ծայրամասում կան բնական ուղիներ՝ նույնիսկ հեծանիվի և ձիավարության համար։ Այստեղ նաև հնարավոր է ճամփորդել նավով։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իտալիայի գավառներ
Վիլհելմ Լեմբրուկ
Կյանք և ստեղծագործական գործունեություն
Վիլհելմ Լեմբրուկը ծնվել է հանքագործի ընտանիքում։ Ավարտել է Դյուսելդորֆի գեղարվեստի ակադեմիան։ 1910 թվականին Փարիզյան սալոնում ներկայացված «Կանգուն կնոջ կերպար» քանդակը հեղինակին միջազգային ճանաչում է բերել։ Նրա այս աշխատանքում զգացվում է քանդակագործության հնագույն վարպետների ավանդույթների ազդեցությունը։ Մարմինի ազատ, կենսունակ կառուցվածքն ավարտուն ուրվագծերով և ծավալով, կատարյալ և համամասնական պլաստիկայով, իր քանդակները բարձրացնում են մշտնջենության աստիճանի, այն դասելով քանդակագործության ժամանակից դուրս գտնվող գլուխգործոցների շարքին։
Վիլհելմ Լեմբրուկի վրա գեղարվեստական զգալի ​​ազդեցություն է ունեցել Արիստիդ Մայոլի և Ժորժ Միննեի ստեղծագործությունները, սակայն, արդեն 1911 թվականին վարպետը զարգացրել է իր անձնական ոճը։ Բրոնզե քանդակներում և բարձրաքանդակներում, Լեմբրուկը կերտել է հանքագործների՝ աշխատանքի և հանգստի ժամանակ։ Քանդակագործը, գեղարվեստական ​​ներդաշնակության իր պատկերացումների մասին գրել է. «Արվեստում ամեն ինչ ենթակա է չափման։ Չափը՝ չափով նշանակում է ամեն ինչ։ Չափելը կամ կազմվածքների համար համամասնությունները՝ որոշում են տպավորությունը, որոշում են գործողությունները, որոշում են քանդակի ուրվագիծը և մնացած ամեն ինչ։ Հետևաբար, լավ քանդակը պետք է ստեղծվի՝ ինչպես լավ կոմպոզիցիան, ինչպես նախագծված շենքը, որտեղ նույնպես յուրաքանչյուր մեծություն որոշվում է ողջամիտ չափով»։
Լեմբրուկն ապրել է Փարիզում մինչև 1914 թվականը, որտեղ ծանոթացել է գեղանկարչության նոր ուղղությունների հետ, ուսումնասիրել է Արիստիդ Մայոլի քանդակները։ Ինչպես և Մայոլը, պատկերել է մարդու կառուցվածքը, որի միջոցով տվել է իր զգացմունքների և մտքերի խորհրդանշական արտահայտությունը ։ Բնորոշ են կանանց կազմվածքների երկարացրած համաչափությունները, պլաստիկ ձևերը գծագրվում են, ընդգծվում է արտահայտչականությունը, ուրվագծերի գծերի ռիթմը, ձգված ցամաքած մարմինը, որը հոգևոր ուժի կրողն է։ Պլաստիկ ձևերի սրված արտահայտվածությունը, անկյունայնությունը, սրածայրությունը կապվում է այդ ժամանակ Գերմանիայում մեծ տարածվածություն գտած էքսպրեսսիոնիզմի հետ։ Հատկանշական են նաև նկարչի ժառանգություն թողած նկարները և փորագրությունները։
1919 թվականին Լեմբրուկն ինքնասպանություն է գործել դերասանուհի Էլիզաբեթ Բերգների հանդեպ ունեցած զգացմունքների պատճառով։
Աստերոիդների ցանկ (208201-208300)
Աստերոիդների ցանկ (208101-208200) * Աստերոիդների ցանկ * Աստերոիդների ցանկ (208301-208400)
Վիլհելմ Լեմբրուկ
Կյանք և ստեղծագործական գործունեություն
Վիլհելմ Լեմբրուկի ստեղծագործությունները ցուցադրվում են Դույսբուրգի արվեստի թանգարանում, որը կրում է իր անունը և գտնվում է մի շենքում, որը կառուցել է իր որդին՝ Մանֆրեդ Լեմբրուկը, որն էլ ճանաչվել է թանգարանային ճարտարապետության վարպետ ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Կոլարոսի ակադեմիայի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Գերմանացի նկարիչներ Կատեգորիա:Ինքնասպան նկարիչներ Կատեգորիա:Գերմանացի քանդակագործներ Կատեգորիա:20-րդ դարի քանդակագործներ Կատեգորիա:Գերմանացի գրաֆիկներ
Սզնի Մեյերի
Նկարագրություն
Տերևաթափ, փոքր կամ թփանման ծառ է, 1,5-4 մ բարձրությամբ։ Ճյուղերը մոխրա կամ կարմրագորշավուն են։ Երիտասարդ ընձյուղները թաղիքամազմզուկապատ են։ Փշերը սակավաթիվ են, 0,5-1,5 սմ երկարությամբ (երբեմն՝ տերևակալած)։ Տերևները հակառակ ձվաձև են, սեպաձև հիմքով, 5-7-աբաժան, սղոցաեզր բլթակներով, կարճացած ընձյուղների վրա 1,5-3 սմ երկարությամբ և մինչև 2,2 սմ լայնությամբ, երկարացած ընձյուղների վրա ավելի խոշոր տերևներով, երկու կողմից էլ բրդանման աղվամազապատ, վերևի կողմից մուգ կանաչ, ներքևից՝ ավելի բաց գույնի։ Ծաղկաբույլերը 3-5 սմ տրամագիծ ունեն, կազմված են 10-15 ծաղիկներից, որոնք նույնպես ծածկված են խիտ թաղիքանման մազմզուկներով։ Ծաղիկներն ունեն 1,5 սմ տրամագիծ, երկարավուն նշտարաձև բաժակաթերթիկներով, որոնք մնում են պտուղների վրա, ինչպես և հիպանթիումը, խիտ մազմզուկապատ։ Առէջները 20 հատ են, սռնակները՝ 2: Պտուղը կարճ էլիպսաձև է, հիմքում մի փոքր լայնացած 1,2-1,8 սմ տրամագծով, մուգ գինեկարմիր, մսալի, 2 կամ 1 կորիզով։ Ծաղկում է մայիսին, պտուղները հասունանում են սեպտեմբեր-հոկտեմբեր ամիսներին։
Բորշչովսկի գյուղական խորհուրդ (այլ կիրառումներ)
Բորշչովսկի գյուղական խորհուրդ, կարող է վերաբերել՝
Օրջոնիկիձե (քաղաքատիպ ավան, Ուկրաինա)
Օրջոնիկիձե (Орджонікідзе, Kaygador), քաղաքատիպ ավան Ուկրաինայի Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետության Թեոդոսիայի քաղաքային խորհուրդում։ Բնակավայրը նախկինում նաև անվանվել է Կայգադոր, Պրովատո, Պրովալնոե, Դվույակորնիյ, Բուբնովկա։
2012 թվականի տվյալներով Օրջոնիկիձե քաղաքատիպ ավանում բնակվում էր 2 669 մարդ։
Հայ-ադրբեջանական հարաբերություններ
Սկսած 1994-ից
Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության ռազմական փուլը ծագել է 1991 թ., երբ ի պատասխան ԼՂ բնակչության ինքնորոշման պահանջի, ադրբեջանական իշխանությունները փորձեցին հարցը լուծել՝ խորհրդային անվտանգության ուժերի (ԿԳԲ-ի հատուկ ջոկատներ) կողմից անձնագրային ռեժիմի իրականացման քողի տակ էթնիկ զտումներ իրականացնելով և լայնածավալ ռազմական գործողություններ սկսելու ճանապարհով, որը բերեց հազարավոր զոհերի և զգալի նյութական կորուստների։ 1994 թ.Ռուսաստանի միջնորդությամբ հաստատվեց եռակողմ (Ադրբեջան, Արցախ, Հայաստան) զինադադար։
Ներկայումս հիմնախնդրի կարգավորման շուրջ բանակցությունները ընթանում են ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահ երկրների (Ռուսաստան, ԱՄՆ, Ֆրանսիա) միջնորդությամբ՝ 2007 թ. նոյեմբերին վերջիններիս կողմից ներկայացված մադրիդյան առաջարկությունների հիման վրա, որով նախատեսվում է ԼՂ կարգավիճակի որոշում՝ Արցախի բնակչության իրավական պարտադիր ուժ ունեցող կամարտահայտության արդյունքների հիման վրա։
Ադրբեջանը մերժում և կոպտորեն խախտում է ուժի և ուժի սպառնալիքի չկիրառման մասին սկզբունքը, պետական մակարդակով իրականացնում է այլատյացության և հակահայկական քարոզչություն, չի կատարում ՄԱԿ-ի Անվտանգության Խորհրդի 1993 թ. ընդունած բանաձևերի դրույթները՝ սպառազինությունների մրցավազք և շփման գծում պարբերական սադրանքներ կազմակերպելով, հրաժարվում է դուրս բերել իր օկուպացիոն զորքերը ԼՂ տարածքներից՝ դրանով իսկ արգելակելով բանակցային գործընթացը։
Ծանոթագրություններ
* Կատեգորիա:Արցախյան հակամարտություն Կատեգորիա:Հայաստանի երկկողմ հարաբերություններ Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմ
Աշխարհի լեզուներ
Երկիր մոլորակի վրա հաշվում են մոտ 7000 լեզու։ Սակայն այդ լեզուների մեծ մասը համարվում է մեռած։ Այսօր մոտ 400 լեզու համարվում է մեռնող լեզու։ Միջին վիճակագրական տվյալներով յուրաքանչյուր երկու շաբաթը մեկ մի լեզու «մահանում է»։ 40 լեզվով խոսում են Երկրի բնակիչների 2/3 մասը։ Երկիր մոլորակի բնակչության մեծ մասը խոսում է չինարենով, հնդկերենով, իսպաներենով, անգլերենով, արաբերենով, ռուսերենով, պորտուգալերենով։ Համեմատաբար լայն տարածում ունի ֆրանսերենը։
Լեզուների համակարգում
Լեզուները հեշտ ուսումնասիրելու համար լեզվաբանները առանձնացրել են որոշակի համակարգ։ Ամենատարածված դասակարգումը լեզվաընտանիքներն են, որոնց առանձնացման համար հիմք է հանդիսացել լեզուների ծագումը։
Աշխարհի լեզուները դասակարգվումեն հետևյալ լեզվաընտանիքների մեջ.
1. ՀՆԴԵՎՐՈՊԱԿԱՆ ԸՆՏԱՆԻՔ - Սրա սահմանները ձգվում են Հնդկաստանից մինչև Եվրոպա. նրա մեջ մտնում են հայերենը, հունարենը, հնդկերենը, պարսկերենը, քրդերենը, ռոմանական լեզուներից՝ իտալերենը, իսպանեենը, ֆրանսերենը, գերմանական լեզուներից՝ գերմաներենը, անգլերենը, շվեդերենը, բալթիկ-սլավական լեզուներից՝ լատվիերենը, լիտվերենը, լեհերենը, չեխերենը, ռուսերենը, ուկրաիներենը, բելոռուսերենը և այլն ։
2. ՍԵՄԱԿԱՆ ԸՆՏԱՆԻՔ - Տարածվում է Եթովպիայից սկսած, Միջերկրականի արևելյան եզերքով մինչև Պարսկաստան. սրա մեջ մտնում են աքքադերենը (Բաբելոն- Ասորեստան), եբրայերենը, արամեականը, ասորերենը, արաբերենը, հաբեշերենը։
3. ՔԱՄՅԱՆ ԸՆՏԱՆԻՔԸ - Բռնում է ամբողջ Հյուսիսային Աֆրիկան. այստեղ տիրապետող է եգիպտերենը՝ իր հին ու նոր շրջաններով։
4. ԱՖՐԻԿՅԱՆ ԸՆՏԱՆԻՔ - Տարածված է Սահարայից մինչև Աֆրիկայի հարավը. սրա մեջ մտնում են մոտ 400 լեզվախմբեր (Բանտու, Նեղոսյան և այլն)։
5. ՀՈՏԵՆՏՈՏ և ԲՈՒՇՄԵՆ - Տարածված է Աֆրիկայի հարավում։
6. ԱՎՍՏՐԱԿԱՆ - Մադագասկարից մինչև Օվկիանիայի ծայրը։
7. ԴՐԱՎԻԴՅԱՆ - Տարածված է Հնդկաստանի հարավային մասերում։
8. ԱՆԴԱՄԱՆՅԱՆ - Հնդկաստանի արևելյան կողմերում։
9. ՉԻՆ-ՏԻԲԵԹԱԿԱՆ - Արևելյան Ասիայում։
10. ՈՒԳՐՈ-ՖԻՆՆԱԿԱՆ - Տարածված է Ֆինլանդիայից մինչև Հունգարիա։
11. ԿՈՎԿԱՍՅԱՆ - Սրա մեջ են մտնում քարթվելական (վրացերեն, մեգրելերեն, սվաներեն), աբխազ-ադիգեական (աբխազերենի, կաբարդիների լեզուները), դաղստանյան (լեզգիերեն, ավարերեն, ուտիերեն և բազմաթիվ այլ ցեղախմբեր)։
12. ԱԼԹԱՅԱԿԱՆ - Միջին Ասիայում՝ Ուրալից Խաղաղ օվկիանոս։
13. ՃԱՊՈՆ - ԿՈՐԵԱԿԱՆ - Բռնում է այդ երկրները։
14. ԱՅՆՈՒ - Ճապոնիայի հյուսիսը և Սախալինը։
15. ՀԻՊԵՐԲՈՐՅԱՆ - Սիբիրի հյուսիսարևելյան մասը։
17. ԱՎՍՏՐԱԼԻԱԿԱՆ ԼԵԶՈՒՆԵՐ - Միայն Ավստրալիայում։
Մեկուսի լեզուներ
Սրանցից բացի, կան նաև անհայտ ծագման լեզուներ, որոնք ոչ մի լեզվաընտանիքի չեն պատկանում։ Դրանց կոչում են մեկուսի լեզուներ։ Այսպիսի լեզուներ են, օրինակ՝ բասկերեն, լիգուրերեն, էտրուսկերեն, էլամերեն և այլն։
Երկլեզվություն
Օրեցօր մեծանում է այն երկրների թիվը, որտեղ հավասարապես խոսում են երկու տարբեր  լեզվով։ Օրինակ հնդկական նահանգներից մեկում արված հետազոտությունը ցույց է տվել, որ այնտեղի դպրոցականները ավելի լավ են տիրապետում անգլերենին, քան մայրենի լեզվին։
Միջազգային ճանաչում ունեցող լեզուներ
Կան լեզուներ, որոնք համարվում են միջազգային։ Այդ լեզուները տիրապետեղների թիվը մեծ է։ Նրանք, բացի իրենց մայրենի լեզվից, տիրապետում են նաև այլ լեզուների։ Ահա այն լեզուները, որոնք լայն տարածում ունեն աշխարհում և գրանցված են ՄԱԿ .-ի կողմից՝ որպես միջազգային լեզու․
1․ Ֆրանսերեն
2․ չինարեն
3․ արաբերեն
4․ իսպաներեն
5․ պորտուգալերեն
6․ գերմաներեն
7․ ռուսերեն
8․ անգլերեն
Միջազգային լեզուների տարածվածության քարտեզ
Քարտեզների վրա առանձին-առանձին նշված են միջազգային լեզուների տարածվածույթունը
Ծանոթագրություն
Կատեգորիա:Լեզուների ցանկեր
Վալենտին Գլուշկո
Վալենտին Պետրովիչ Գլուշկո (Валенти́н Петро́вич Глушко́, ), խորհրդային ինժեներ և գիտնական հրթիռային և տիեզերական տեխնոլոգիաների բնագավառում։ Հրթիռային և տիեզերական տեխնոլոգիայի առաջամարտիկներից մեկը, խորհրդային հեղուկային հրթիռային շարժիչաշինության հիմնադիրը։
Տիեզերական համակարգերի գլխավոր կոնստրուկտոր (1974 թվականից), Էներգիա-Բուրան բազմակի օգտագործման հրթիռի և տիեզերական համալիրի գլխավոր նախագծող, ԽՍՀՄ ԳԱ ակադեմիկոս (1958, 1953 թվականից՝ թղթակից անդամ), Լենինյան մրցանակի դափնեկիր, ԽՍՀՄ պետական մրցանակի կրկնակի դափնեկիր։ Սոցիալիստական աշխատանքի կրկնակի հերոս (1956, 1961)։ ԽՄԿԿ Կենտկոմի անդամ (1976-1989)։ 1929-1934 թվականներին գլխավորել է Գազոդինամիկական լաբորատորիայի փորձակոնստրուկտորական բյուրոն, որտեղ նրա ղեկավարությամբ ստեղծվել են աշխարհում առաջին էլեկտրաջերմային հրթիռային շարժիչի նախատիպերը, իսկ 1930 թվականից՝ մեծ քանակությամբ հեղուկ հրթիռային շարժիչներ (ՀՀՇ)։ Գլուշկոյի կողմից նախագծված հզոր հեղուկ հրթիռային շարժիչները տեղադրվել են խորհրդային առաջին և երկրորդ աստիճանի կրող հրթիռների մեծ մասի և բազմաթիվ մարտական հրթիռների վրա, նրանք ապահովել են առաջին խորհրդային երկրի արհեստական արբանյակների ուղեծիր դուրս բերումը, Յուրի Գագարինի և այլ խորհրդային տիեզերագնացների թռիչքները և Ավտոմատ միջմոլորակային կայանների արձակումը դեպի Լուսին և արեգակնային համակարգի մոլորակներ։ 1974-1989 թվականներին որպես գլխավոր կոնստրուկտոր գլխավորել է «Էներգիա» գիտաարտադրական միավորումը և լինելով Գլխավոր կոնստրուկտորների խորհրդի նախագահ, իրականացրել է բազմաթիվ ձեռնարկությունների և կազմակերպությունների խորհրդային տիեզերագնացության հետ կապված կարևոր նախագծերի ընդհանուր ղեկավարումը։
Ուսումնառության տարիներ
1921 թվականի գարնանը նա կարդացել է Ժյուլ Վեռնի մի քանի վեպեր։ Նրա վրա հատկապես մեծ տպավորություն են թողել «Երկրից դեպի Լուսին» և «Լուսնի շուրջը» վեպերը, որից հետո նա սկսել է ուսումնասիրել աստղագիտության վերաբերյալ գրքեր, մասնավորապես՝ Կամիլ Ֆլամարիոնի և Հերման Քլեյնի գրածները ։
1923-1930 թվականներին նամակագրական կապի մեջ է եղել Կոնստանտին Ցիոլկովսկու հետ։ 1924 թվականի մարտին դպրոցական Վալենտին Գլուշկոն գրել է Ցիոլկովսկուն. «... միջմոլորակային հաղորդակցությունները համարվում են իմ իդեալը և իմ կյանքի նպատակը, որը ես ցանկանում եմ նվիրել այս մեծ գործին»։ Գլուշկոն իր ողջ կյանքի ընթացքում հավատարիմ է մնացել իր խոստմանը ։
1924 թվականին ստացել է պրոֆտեխուսումնարանի դիպլոմ և նույն թվականին ավարտել է աշխատանքը իր «Մոլորակների շահագործման խնդիրը» գրքի առաջին հրատարակության վրա։ Պարբերական հրատարակչությունները տպագրում են նրա գիտահանրամատչելի հոդվածները տիեզերական թռիչքների մասին՝ «Լուսնի նվաճումը Երկրի կողմից» (1924), «Երկրից դուրս գտնվող կայանը» (1926) և այլն ։
Ուկրաինական ԽՍՀ ժողովրդական կրթության կոմիսարիատի ուղեգրով 1925 թվականին գործուղվել է Լենինգրադի պետական համալսարան սովորելու։ Ուսման հետ միաժամանակ աշխատել է Պ. Ֆ․ Լեսգրաֆտի անվան գիտական ինստիտուտի արհեստանոցում, իսկ 1927 թվականից Լենինգրադի գլխավոր գեոդեզիական վարչությունում որպես գեոդեզիստ։ 1929 թվականի գարնանը պաշտպանել է իր դիպլոմային աշխատանքը, որտեղ առաջարկել է ստեղծել միջմոլորակային «Հելիոհրթիռային» տիեզերանավի նախագիծ։ Այդ տիեզերանավը պետք է օգտագործեր արևային էներգիա, առաջացած էլեկտրական հոսանքն ուղղվեր դեպի շարժիչների այրման խցիկներ, որտեղ ուժեղ էլեկտրական լիցքերի փոխազդեցության շնորհիվ պետք է տեղի ունենար խցիկներին մատակարարվող պինդ (մետաղական լարեր) կամ հեղուկ (սնդիկ կամ էլեկտրահաղորդիչ լուծույթներ) աշխատանքային նյութի ջերմային պայթյուն։ Կատարված հաշվարկներով հիմնավորվել է, որ այդ դեպքում ապահովվում է աշխատանքային նյութի արտահոսքի շատ ավելի մեծ արագություն, քան քիմիական ռեակցիաների ժամանակ։ 1929 թվականի ապրիլի 18-ին նա Գյուտերի կոմիտեին կից բաժնին է հանձնել այդ աշխատության երրորդ մասը, որը կոչվում էր «Մետաղը որպես պայթուցիկ նյութ» և նվիրված էր հրթիռապլանի  էլեկտրական հրթիռային շարժիչին (ԷՀՇ), որից հետո էլ նրան առաջարկել են սկսել փորձնական աշխատանքներ այդ շարժիչի գործնական կիրառման ուղղությամբ ։
Գլուշկոն այդպես էլ չի ավարտել համալսարանը, 1929 թվականի փետրվարին, պետական քննությունները հանձնելուց հետո, հինգերորդ կուրսի ուսանող Գլուշկոն (ով կրթաթոշակ չէր ստանում, ապրել է պատահական աշխատանքով և չի կարողացել վճարել ուսման վարձը, տարվա առաջին կիսամյակի համար) հեռացվել է Լենինգրադի պետական համալսարանից ։
Աշխատանք Գազոդինամիկական լաբորատորիայում և Հրթիռային գիտահետազոտական ինստիտուտում
1929 թվականի մայիսի 15-ին Գլուշկոն աշխատանքի է անցել Գազոդինամիկական լաբորատորիայում (ԳԴԼ), որն այն ժամանակ ղեկավարել է դրա հիմնադիր Նիկոլայ Տիխոմիրովը, որտեղ նա դարձավ էլեկտրական և հեղուկ հրթիռային շարժիչների և հրթիռների մշակման բաժնի վարիչ։ Հետագայում Գլուշկոն համակարգել է բազմաթիվ նախագծային կոնստրուկտորական կազմակերպություններ, որոնք նա ղեկավարել է մինչև 1974 թվականը, որպես մեկ միասնական կազմակերպության զարգացման փուլեր, որոնք տիեզերագնացության պատմություն մեջ հայտնի են դարձել Գազոդինամիկական լաբորատորիա-փորձնական կոնստրուկտորական բյուրո անունով, ներկայումս դրա իրավահաջորդը համարվում է ակադեմիկոս Վալենտին Գլուշկոյի անվան «Էներգոմաշ» գիտահետազոտական միավորումը ։
Գլուշկոյի գլխավորած ստորաբաժանումում  ստեղծվել են աշխարհում առաջին էլեկտրաջերմային հրթիռային շարժիչի նախատիպերը, որոնք հաջողությամբ փորձարկումներ են անցել 1930-1931 թվականներին։ Սակայն, տիեզերագնացության մեջ էլետրական հրթիռային շարժիչների գործնական օգտագործումը հնարավոր դարձավ միայն տիեզերանավերն ուղեծիր դուրս բերելուց հետո և արդեն 1930 թվականի սկզբից Գլուշկոն հիմնականում ուշադրությունը կենտրոնացրել է հեղուկ հրթիռային շարժիչների (ՀՀՇ) մշակման վրա։ Այդ շարժիչների համար որպես օքսիդացնող նյութ նա առաջարկել է օգտագործել ազոտի տետրոքսիդ, հեղուկ թթվածին, ազոտական թթու, իսկ որպես վառելիք տոլուոլ, բենզին, կերոսին և բենզոլ։ Գազոդինամիկական լաբորատորիայում, Գլուշկոյի ղեկավարությամբ մշակվել և փորձարկվել են հեղուկային հրթիռային շարժիչի շարքի փորձնական հրթիռային շարժիչի նախագծեր՝ ՓՀՇ (փորձարկվել է 1931 թվականի ամռանը), ՓՀՇ-1 (փորձարկվել է նույն տարում) և նույն շարքի այլ շարժիչներ, ներառյալ ազոտաթթվային-կերոսինային վառելիք օգտագործողները և 1933-1934 թվականներին  փորձարկված ՓՀՇ-50 շարժիչները՝ 1500 Ն քարշով (նախատեսված 05 հրթիռի համար, որը նախագծվել է Հրթիռային շարժման ուսումնասիրության խմբի կողմից) և ՓՀՇ-52՝ 3000 Ն քարշով, որոնք այդ ժամանակ աշխարհի ամենահզոր հրթիռային շարժիչներն են եղել։ ՓՀՇ-52 շարժիչը նախատեսված է եղել ծովային տորպեդների, Ի-4 ինքնաթիռների (որպես օժանդակ ուժային սարքավորում) և ՀԴԼ-ում նախագծված ՌԼՍ-1, ՌԼՍ-2, ՌԼՍ -3 և ՌԼՍ -100 հրթիռների վրա տեղադրելու համար։
ՓՀՇ շարքի շարժիչների խցիկներում Գլուշկոն օգտագործել է ցիրկոնիումի երկօքսիդից պատրաստված ջերմապաշտպան կերամիկական ծածկույթ, որը հետագայում լայնորեն օգտագործվել է հրթիռաշինության պրակտիկայում, իսկ 1933 թվականից օգտագործել է նաև ներքին սառեցումը, որի ժամանակ վառելիքի բաղադրիչի հոսքը լվանում էր խցիկի կողային ներքին պատը։
1934-1935 թվականներին Գլուշկոյի ղեկավարությամբ սեկտորում մշակվում են փորձարարական ՀՀՇ ՓՀՇ -53 - ՓՀՇ -64, իսկ 1936 թվականի մարտի 15-ից սկսած ՀՀՇ ՓՀՇ -65-ը մինչև 1750 Ն քարշով ազոտաթթվային կերոսինային վառելիքով, որը նախատեսված է ՌՊ -318 հրթիռային ինքնաթիռի վրա և Սերգեյ Կորոլյովի կողմից նախագծված 212 թևավոր հրթիռի վրա տեղադրելու համար,  1936 թվականի նոյեմբերի 5-ին այդ հրթիռային շարժիչը անցավ պաշտոնական ստենդային փորձարկումներ, 1937 թվականին նրա առաջին ցամաքային կրակային փորձարկումներն իրականացվեցին որպես 212 հրթիռի (ապրիլի 29) և ՌՊ-318 հրթիռային ինքնաթիռի կազմում (դեկտեմբերի 16), իսկ 1939 թվականի հունվարի 29-ին, առաջին թռիչքային փորձարկումը 212 հրթիռների կազմում։
1933-1934 թվականներին Գլուշկոն ՀԳՀԻ-ում աշխատանքներին զուգահեռ դասախոսություններ է կարդացել Ն․ Ե․ Ժուկովսկու անվան Ռազմա-օդային ուժերի ինժեներական ակադեմիայում, 1935 թվականին նա եղել է Օսոավիախիմի Կենտրոնական խորհրդի ինժեներների վերապատրաստման ռեակտիվ դասընթացների ղեկավար և ուսուցիչ։ 1935 թվականի դեկտեմբերին լույս է տեսնում «Հրթիռներ՝ դրանց կառուցվածքը և կիրառումը» գիրքը, որը խմբագրել են Գեորգի Լանգեմակը և Գլուշկոն, իսկ 1936 թվականի մարտին հրատարակվում է Գլուշկոյի «Հեղուկ վառելիք ռեակտիվ շարժիչների համար» աշխատությունը։ 1937 թվականին Գլուշկոն հրապարակել է 7 հոդված ՀԳՀԻ-ի «Հրթիռային տեխնիկա» գիտական աշխատանքների ժողովածուներում ։
Սակայն Գլուշկոյի գլխին ամպեր են կուտակվել։ Ապրիլին ինժեներ Անդրեյ Կոստիկովը նամակ է ուղարկել Բոլշևիկների համամիութենական կոմունիստական կուսակցության կենտրոնական կոմիտեին, որտեղ նա պնդել է, որ «հակահեղափոխական տրոցկիստական դիվերսիոն և վնասարարական խմբավորման բացահայտումը» պահանջում է «ավելի խիստ հսկողության տակ պահել» իրավիճակը ԳՀԻ-3-ում, որտեղ, նրա կարծիքով, «մենք ունենք մի շարք ախտանշաններ, որոնք կասկածներ են հարուցում», այնուհետև, նա կտրուկ քննադատել է Գլուշկոյի կողմից հեղուկ վառելիքի շարժիչների վրա կատարած աշխատանքները և մեղադրել է ինստիտուտի ղեկավարներին թերությունների և արատավոր գործելաոճի համար՝ առաջին հերթին ԳՀԻ-3-ի տնօրեն Իվան Կլեյմյոնովին, նրա տեղակալ Գեորգի Լանգեմակին և փորձնական արտադրության ղեկավար Գ. Գ. Նադյոժինին։ Կոստիկովը նման հայտարարություն է ուղարկել նաև ԳՀԻ-3–ի կուսակցական կոմիտեին և երկու հայտարարություններն էլ փոխանցվել են ՆԳԺԿ-ին։ Դրանից հետո ԳՀԻ-3-ում սկսվել են «կուսակցական գծով» ստուգումները և 1937 թվականի նոյեմբերի 2-ին Կլեյմյոնովը և Լանգեմակը ձերբակալվել են ։
Բանտարկություն և աշխատանք «շարաշկաներում»
1938 թվականի մարտի 23-ին Գլուշկոյին ձերբակալել են և մինչև 1939 թվականի օգոստոսը գտնվել է հետաքննության մեջ։ Նրան պահել են ՆԳԺԿ-ի Լուբյանկայի և Բուտիրկայի ներքին բանտում։ Հետաքննության ընթացքում Գլուշկոն բազմիցս ծեծի է ենթարկվել կապարե մեկուսացված մետաղալարերից պատրաստված մահակներով և մտրակներով, ինչպես հետաքննության տակ գտնվող մյուս բանտարկյալները, նա ստիպված է եղել ստորագրել անկեղծ խոստովանություն, որ իբր մասնակցել է հակախորհրդային կազմակերպությանը և զբաղված է եղել պաշտպանական արդյունաբերության վնասարարական աշխատանքներով։
Այդ ընթացքում ներկայացվել է ԳՀԻ-3-ում պատրաստված տեխնիկական փորձաքննության ակտը, որը ստորագրվել է 1938 թվականի հուլիսի 20-ին հանձնաժողովի կողմից, որի կազմում ընգրկված են եղել Ա. Գ. Կոստիկովը, Լեոնիդ Դուշկինը, Ա. Ն. Դեդովը և Մ. Պ․ Կալյանովան։ Ակտում 38 թերթերի վրա մանրամասն տեղեկություններ էին ներկայացվել Վալենտին Գլուշկոյի և Սերգեյ Կորոլյովի «վնասարարական գործունեությունների» մասին ։ Դուշկինի ուշացած փորձերը Կոստիկովին արդարացնելու վիճարկելու նրա չարաբաստիկ դերը ռեպրեսիաներում, որոնց ենթարկվել են Գլուշկոն և Կորոլյովը, չեն հաստատվել, աղբյուրներում պահպանվել են Կոստիկովի նամակների տեքստերը, ՀամԿ(բ)Կ-ին և ԳՀԻ-3-ի կուսակցական կոմիտեին, ԻՏԽ-ի բյուրոյին ուղարկված նյութերը և տեխնիկական փորձաքննության նշված ակտը  ։
1939 թվականի օգոստոսի 15-ին Գլուշկոն ԽՍՀՄ ՆԳԺԿ հատուկ հանձնաժողովի կողմից ՌԽՖՍՀ Քրեական օրենսգրքի 58-7 և 58-11 հոդվածներով դատապարտվել  է ազատազրկման ուղղիչ աշխատանքային  ճամբարում 8 տարի ժամկետով, հետագայում  թույլատրելով աշխատել տեխնիկական բյուրոյում ։ Մինչև 1940 թվականը աշխատել է ՆԳԺԿ-ի 4-րդ հատուկ բաժնի (այսպես կոչված՝ «Շարաշկա») նախագծային խմբում, ԱԱԺԿ-ի Տուշինոյի ավիացիոն շարժիչների թիվ 82 գործարանում ։ Այստեղ նա սկզբում մշակել է  ԳԳ-3 գազային գեներատորը՝ արագընթաց ծովային տորպեդի շարժիչի հաղորդակի համար, այնուհետև՝ հեղուկ հրթիռային շարժիչի օժանդակ սարքավորման նախագիծը, որը նախատեսված է S-100 երկշարժիչանի կործանիչ ինքնաթիռների արագացված մանևրում ապահովելու համար ։
1940 թվականի աշնանը Գլուշկոյի խումբը տեղափոխվել է Կազանի № 16 ավիացիոն շարժիչների գործարան, որտեղ նա շարունակել է զարգացնել պոմպային վառելիքի մատակարարմամբ հեղուկ շարժիչով ինքնաթիռների օժանդակ կայանքների մշակումը։ Խումբը գտնվում էր № 16 գործարանի տարածքում, սակայն չէր ենթարկվում կոմբինատի տնօրենին, այլ գործում էր ՆԳԺԿ-ի հատուկ նախագծային բյուրոյի ղեկավար, պետական անվտանգության կապիտան Վ. Ա. Բեկետովի ենթակայության ներքո, ով ուներ մետալուրգ ինժեների դիպլոմ ։ 1942 թվականի փետրվարին խմբին միացան նաև բանտարկյալներ  և քաղաքացիական անձինք, ովքեր նախկինում աշխատել էին Անդրեյ Չարոմսկու կողմից ղեկավարվող  տուրբոկոմպրեսորի ստեղծման խմբում ։
1941 թվականի աշնանից Կազանի հատուկ բանտը ստացել է «ԱԱԺԿ-ի № 16 գործարանին կից ԽՍՀՄ ՆԳԺԿ 4-րդ հատուկ բաժնի ՓԿԲ» (ՓԿԲ -16) պաշտոնական անվանումը, իսկ Փորձարարական կոնստրուկտորական բյուրոյի ղեկավար է դարձել Բեկետովը։ Պաշտոնապես այդ  հատուկ բանտային տիպի կոնստրուկտորական բյուրոն հաստատվել է ԽՍՀՄ Ավիացիոն արդյունաբերության ժողովրդական կոմիսարիատի հրամանով միայն 1942 թվականի հունվարին։ Միևնույն ժամանակ, ՓԿԲ-16-ի կառուցվածքում յուրաքանչյուր թեմատիկ նախագծի համար ստեղծվել էին կոնստրուկտորական բյուրոներ, որոնցից յուրաքանչյուրին հատկացվել է աշխատողների անձնակազմ անձնակազմ՝ ԿԲ-1 (գլխավոր կոնստրուկտոր Բորիս Ստեչկին) և ԿԲ-2 (գլխավոր կոնստրուկտոր՝ Վալենտին Գլուշկո, վերջինս գլխավոր կոնստրուկտորի պաշտոնը ստացել էր 1941 թվականի վերջին՝ կապված ՀՀՇ ՀՇ-1 օժանդակ ինքնաթիռային սարքավորումների տեղակայման հետ)։ ԿԲ-2-ի հաստիքացուցակում ընդգրկված էին գլխավոր կոնստրուկտորի երկու տեղակալներ՝ նախագծային աշխատանքների գծով տեղակալ (Գեորգի Ժիրիցկի) և փորձարարական աշխատանքների գծով տեղակալ (Դ. Դ. Սևրուկ) ։
ԿԲ-2-ի կազմում ընդգրկված են եղել բարձր որակավորում ունեցող գիտնականներ, կոնստրուկտորներ, փորձարարներ, տեխնոլոգներ, մետալուրգներ և քիմիկոսներ։ Բացի վերը հիշատակվածներից այստեղ աշխատել են, պրոֆեսորներ Կոնստանտին Ստրախովիչը, Ալեքսանդր Գավրիլովը, Վ. Վ. Պազուխինը, ինժեներներ Վլադիմիր Վիտկան, Գ. Ն. Լիստը, Ն. Լ. Ումանսկին, Նիկոլայ Շնյակինը, Ալեքսանդր Մեերովը, Ա. Ս. Նազարովը, Նիկոլայ Ժելտուխինը ։ 1942 թվականի նոյեմբերին Սերգեյ Կորոլյովը տեղափոխվել է Կազանի շարաշկա, որը նույնպես գրանցվել է ԿԲ-2-ում (1943-1944 թվականներին նա եղել է «Հրթիռային կայանքների մշակման թիվ 5 խմբի» ղեկավարը, որը ստեղծվել է 1943 թվականի հունվարի 8-ին և ՓԿԲ-16-ի կառուցվածքում զբաղեցնում էր համեմատաբար ինքնավար դիրք) ։ Փորձը և գիտելիքները, որոնք ԿԲ-2-ի աշխատակիցները բերել էին գիտության և տեխնոլոգիայի տարբեր ոլորտներից, թույլ էին տվել բյուրոյի թիմին հաջողությամբ մշակել և արտադրության մեջ ներդնել ինքնաթիռների հեղուկային հրթիռային շարժիչների յուրահատուկ կառուցվածքներ ։
ԽՍՀՄ Պետական պաշտպանության կոմիտեն հաջողված է ճանաչել РД-1 հրթիռային շարժիչի ստեղծման աշխատանքները և 1944 թվականի հուլիսի 16-ին Ներքին գործերի ժողովրդական կոմիսար Լավրենտի Բերիան նամակ է ուղարկել ՊՊԿ-ի նախագահ Իոսիֆ Ստալինին՝ առաջարկելով ազատ արձակել ՓԿԲ-16-ի 35 հատկապես աչքի ընկած բանտարկյալ մասնագետների, հանելով նրանց դատվածությունը (ցուցակը կցված է եղել նամակին)։ Ստալինը տվել է իր համաձայնությունը և 1944 թվականի հուլիսի 27-ին ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահությունը որոշում է կայացրել վաղաժամկետ ազատ արձակել բանտարկյալներին՝ հանելով նրանց դատվածությունը։ Նրանց թվում են եղել ԿԲ-2-ի 9 առաջատար աշխատակիցներ՝ Վլադիմիր Վիտկան, Վալենտին Գլուշկոն, Գեորգի Ժիրիցկին, Սերգեյ Կորոլյովը, Գ. Ն. Լիստը, Վ. Լ. Պռժեցլավսկին, Դոմինիկ Սևրուկը, Ն. Լ. Ումանսկին, Նիկոլայ Շնյակինը։ Օգոստոսի 9-ին նրանց հայտնվել է վաղաժամկետ ազատման մասին, իսկ 3-ից 4 օր հետո տրվել են անձնագրերը ։
Աշխատանքը հրթիռային շարժիչի փորձնական կոնստրուկտորական բյուրոյում
1944 թվականի օգոստոսին ԽՍՀՄ Ավիացիոն արդյունաբերության ժողովրդական կոմիսարիատի հրամանով նախկին ԿԲ-2-ը վերափոխվել է Ռեակտիվ շարժիչների փորձարարական կոնստրուկտորական բյուրոյի՝ ՌՇ ՓԿԲ, որը հայտնի էր նաև ՀՇՓԿԲ անվանումով (Հատուկ շարժիչների փորձարարական կոնստրուկտորական բյուրո), որտեղ աշխատանքի են ընդունել քաղաքացիական և ԿԲ-2-ի նոր ազատ արձակված աշխատակիցներին, ինչպես նաև ՆԳԺԿ-ի 4-րդ հատուկ բաժնից գործուղված բանտարկյալներից մի քանիսին։ Գլուշկոն մնացել է գլխավոր կոնստրուկտոր, Ժիրիցկին և Սևրուկը՝ նրա տեղակալներ։ 1944 թվականի աշնանը Ս. Պ. Կորոլյովը նշանակվել է գլխավոր կոնստրուկտորի մեկ այլ տեղակալ ։
1944-1946 թվականներին իրականացվել են ՀՀՇ ՀՇ-1 -ի ցամաքային և թռիչքային փորձարկումներ Пе-2Р, Ла-7, Як-3, Су-6 և Су-7 ինքնաթիռների վրա։ Մշակվել են երեք խցիկանի ազոտաթթվա-կերոսինային ՀՀՇ ՀՇ -3՝ 9000 Ն քարշով շարժիչներ, կատարվել են հաստոցային և թռիչքային փորձարկումներ (Як-3РД и Пе-2Р ինքնաթիռների վրա) իրականացվել են ՀՀՇ ՀՇ-1 ХЗ -ի քիմիական կրկնակի բռնկումով փորձարկումներ ։ Միաժամանակ Յակ-3 ինքնաթիռին հաջողվել է հասնել 182 կմ/ժ առավելագույն արագության։
ՀՇ ՓԿԲ-ի աշխատակիցների տքնաջան աշխատանքը Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին արժանացել է պետական մրցանակի։ 1945 թվականի սեպտեմբերին ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահության հրամանագրով «Նոր տեխնիկայի նախագծման ոլորտում կառավարության հանձնարարականների օրինակելի կատարման համար» պարգևատրվեցին ավիացիոն արդյունաբերության կոնստրուկտորների մի մեծ խումբ, այդ թվում ՀՇ ՓԿԲ-ի աշխատակիցներ՝ Գլուշկոն և Սևրուկն արժանացել են Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանի, իսկ Վիտկան, Ժիրիցկին, Կորոլյովը, Լիստը, Ումանսկին և Շնյակինը` Պատվո նշան շքանշանի ։
ԱԱԺԿ-ի 1945 թվականի մայիսի 1-ի հրամանով, ռեակտիվ շարժիչների գծով ինժեներա-տեխնիկական կադրերի պատրաստման  նպատակով, Կազանի ավիացիոն ինստիտուտում (ԿԱԻ) կազմակերպվել է Խորհրդային Միությունում հրթիռային շարժիչների առաջին ամբիոնը, որը ղեկավարել է Վալենտին Գլուշկոն ։ Դրա աշխատակազմում ընդգրկված էին ՀՇ ՓԿԲ-ի առաջատար աշխատակիցները,  համաձայն Կազանի ավիացիոն ինստիտուտի տնօրեն Գ. Վ. Կամենկովի 1945 թվականի հուլիսի 14-ի հրամանի, նոր ամբիոնի հասիքացուցակում Գեորգի Ժիրիցկին զբաղեցրել է պրոֆեսորի պաշտոնը, իսկ Սերգեյ Կորոլյովը, Գ. Ն. Լիստը, Դոմինիկ Սևրուկը և Դ. Յա. Բրագինը՝ ավագ դասախոսների պաշտոնները ։ Ամբիոնը գոյություն է ունեցել մինչև 1949 թվականը, երբ ընդգրկվել է ավիաշարժիչների տեսության ամբիոնի կազմում, 1965 թվականին այն վերակազմավորվել էր որպես հատուկ շարժիչների ինքնուրույն  ամբիոն, ներկայումս կոչվում է ռեակտիվ շարժիչների և էներգետիկ կայանքների ամբիոն ։
Նրանցից շատերը, սակայն, այդ ժամանակ հնարավորություն չեն ունեցել լրջորեն զբաղվելու ուսուցմամբ։ 1945 թվականի հուլիս-սեպտեմբեր ամիսներին ՀՇ ՓԿԲ-ի առաջատար աշխատակիցների մեծ մասին գործուղել են Գերմանիա՝ ուսումնասիրելու գերմանական A-4 («Ֆաու-2») մարտական բալիստիկ հրթիռների կառուցվածքը ։ Ինքը՝ Գլուշկոն, Գերմանիա է գործուղվել գնդապետ ինժեների կոչումով և այնտեղ է գտնվել 1945 թվականի հուլիսից դեկտեմբեր և 1946 թվականի մայիսից դեկտեմբեր ընկած ժամանակահատվածում։ Այդ ժամանակի զգալի մասը նա զբաղված է եղել գերմանական ռազմաավարային հրթիռային տեխնիկայի ուսումնասիրությամբ Նորդհաուզենի ինստիտուտում (որտեղ նա ղեկավարել է A-4 շարժիչների ուսումնասիրության բաժինը) ։ 1946 թվականի ամռանը Բեռլինի պարետատան մուտքի մոտ Գլուշկոն անսպասելիորեն հանդիպել է Կոստիկովին, ով մեքենայից իջել է բոլորովին նոր գեներալական հագուստով և նրան դիմել․ «Սա քեզ Լանգեմակի և մեր բոլորի համար» բառերով նախկին բանտարկյալն ամբողջ ուժով հարվածել է թշնամու դեմքին, այնպես, որ հագուստը պատվել է արյան կաթիլներով։ Ավելի ուշ, ծեծի մասին Կոստիկովի հայտարարության վրա պարետը մակագրել է․ «Վարույթի հարուցումը մերժվել է։ Ստացել է ըստ արժանվույն»։
Ազատավանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Արարատի մարզ)
Այս հոդվածը ներկայացնում է Արարատի մարզի Ազատավան գյուղի պատմության և մշակույթի հուշարձանների ցանկը, որը 2002 թ․ հաստատվել է Հայաստանի կառավարության կողմից ։ Ցանկում ներառված է ընդամենը 1 հուշարձան (1 միավոր)։
|}
Վալենտին Գլուշկո
Հրթիռային ճյուղի ստեղծում
1946 թվականի մայիսի 13-ին ընդունվել է ԽՍՀՄ Նախարարների խորհրդի թիվ 1017-419սս «Ռեակտիվ սպառազինության հարցերը» որոշումը, որտեղ Վալենտին Գլուշկոյի մասին ուղղակիորեն նշված չի եղել, սակայն այդ փաստաթղթի համաձայն նա նշանակվել է աշխատանքի նոր վայրում ։ Հուլիսի 3-ին ԽՍՀՄ ավիացիոն արդյունաբերության նախարար Միխայիլ Խրունիչևի հրամանի համաձայն Շ-ՓԿԲ-ն Կազանից տեղափոխվել է մերձմոսկովյան Խիմկի, որտեղ գտնվել է թիվ 456 ավիացիոն գործարանը, որը պետք է վերապրոֆիլավորվեր բալիստիկ հրթիռների և ինքնաթիռների համար հրթիռային շարժիչներ արտադրելու համար, իսկ ՀՇ-ՓԿԲ-ն անցել է հզոր հեղուկային հրթիռային շարժիչների նախագծմանը և վերանվանվեց ՓԿԲ-456։ Նույն հրամանով Վալենտին Գլուշկոն նշանակվել է ՓԿԲ -456-ի (այժմ՝ «Էներգոմաշ» ԳԱՄ) գլխավոր կոնստրուկտոր։ Գրեթե անմիջապես ձևավորվել է Գլխավոր կոնստրուկտորների խորհուրդը, որտեղ Գլուշկոն ընդգրկվել է որպես հեղուկ հրթիռային շարժիչների գլխավոր կոնստրուկտոր ։ 1946 թվականի նոյեմբերին նախկին ՀՇ-ՓԿԲ-ի աշխատողների մեծ մասը ընտանիքների հետ միասին տեղափոխվել են Խիմկի։ Գրեթե միաժամանակ «Նորդհաուզեն» ինստիտուտի աշխատակիցներից ընտրված 17 գերմանացի մասնագետներ ընտանիքներով ժամանել են Խիմկի՝ տեխնիկական աջակցություն ցուցաբերելու A-4 հրթիռային շարժիչների արտադրության գործում ։
1947 թվականի վերջին, 1948 թվականի սկզբին արդեն տեղական նյութերից և հայրենական տեխնոլոգիայով ՓԿԲ-456-ում և на заводе № 456 գործարանում պատրաստվեցին RD-100 շարժիչի առաջին օրինակները (307 кН դատարկ քարշով), որը հիմնականում պատճենվել էր A-4 շարժիչից և նախատեսված էր R-1 հրթիռի վրա տեղադրելու համար։ Դրան զուգահեռ աշխատանքներ սկսվեցին 600 կմ հեռահարությամբ R-2 հրթիռի RD-101 շարժիչի և 3000 կմ հեռահարությամբ R-3 հրթիռի RD-110 շարժիչի ստեղծման ուղղությամբ։ Գերմանացի մասնագետներն այլևս ներգրավված չէին այդ նոր նախագծերի վրա, նրանք տեղափոխվեցին գործարանի օժանդակ ստորաբաժանումներ, իսկ 1950 թվականի օգոստոսին ուղարկվեցին հայրենիք ։
1948 թվականի հոկտեմբերի 10-ին հաջողությամբ արձակվեց R-1 հրթիռը RD-100 շարժիչով։ 1951 թվականին տեղի են ունեցել R-2 հրթիռի հաջող թռիչքային փորձարկումներ (Ռ-3 հրթիռի ստեղծումը դադարեցվել է նախնական աշխատանքի փուլում)։ 1953 թվականի ապրիլի 19-ին ՓԿԲ-456-ի կողմից մշակված RD-103 շարժիչով R-5 հրթիռը հաջողությամբ արձակվել է մինչև առավելագույն հեռավորությունը (1200 կմ) (500 кН դատարկ քարշով)) ։
1953 թվականի հոկտեմբերի 23-ին Վալենտին Գլուշկոն ընտրվել է ԽՍՀՄ ԳԱ թղթակից անդամ Տեխնիկական գիտությունների բաժնի գծով (ջերմատեխնիկա) ։ Երկու օր անց նա հեռագիր է ստացել Ս. Պ. Կորոլյովից (ընտրվել էր Ակադեմիայի թղթակից անդամ Գլուշկոյի հետ միաժամանակ), որտեղ Կորոլևը գրել էր՝ «Սրտանց ջերմորեն գրկում եմ քեզ, իմ սիրելի ընկեր և շնորհավորում ԽՍՀՄ Գիտությունների ակադեմիայի անդամ ընտրվելու կապակցությամբ... Մաղթում եմ քեզ քաջառողջություն, ուժ, նոր մեծ հաղթանակներ՝ ի բարօրություն մեր սիրելի Խորհրդային Հայրենիքի » Կորոլևի և Գլուշկոյի բեղմնավոր համագործակցությունն այնուհետև իսկապես հանգեցրեց մի ամբողջ շարք փայլուն նվաճումների, որոնք ընդմիշտ գրանցվեցին տիեզերագնացության պատմության մեջ, չնայած 1959-1960 թվականներին ծանր կրող հրթիռների զարգացման հեռանկարների վերաբերյալ տեսակետներում նրանց միջև ծագած տարաձայնություններին։ Հրթիռների համար վառելիքի ամենահարմար բաղադրիչների ընտրությունը բացասաբար էր ազդել հրթիռային տեխնիկայի երկու ռահվիրաների անձնական հարաբերությունների վրա։
1954-1957 թվականներին ՓԿԲ-456-ը, Գլուշկոյի ղեկավարությամբ, մշակվել են RD-107 հրթիռային շարժիչներ՝ 1000 кН դատարկ քարշով և RD-108՝ 941 кН դատարկ քարշով, որոնք նախատեսված էին Ս․ Պ․ Կորոլյովի կողմից, ՓԿԲ-1-ում ստեղծված R-7 հրթիռի և դրա մոդիֆիկացիաների կողային բլոկների (1-ին աստիճան) և կենտրոնական բլոկի (2-րդ աստիճան) վրա տեղադրման համար։
1957 թվականի օգոստոսի 21-ին իրականացվել է Р-7 միջմայրցամաքային բալիստիկ հրթիռի (ՄԲՀ) առաջին հաջող արձակումը, որի վրա տեղադրված են եղել ՓԿԲ-456-ում նախագծված RD-107 և RD-108 հրթիռային շարժիչներ ։ Հետագայում այդ շարժիչները երկար տարիներ օգտագործվել են հրթիռային տեխնիկայի մեջ, 1977 թվականին ակադեմիկոս Ա. Յու Իշլինսկին այդ մասին գրել է․ «Ակադեմիկոս Վալենտին Պետրովիչ Գլուշկոյի կողմից նախագծված շարժիչների բացառիկ հուսալիությունը մինչ օրս հիացմունք են պատճառում» .։
Տիեզերքի յուրացման սկիզբ
1957 թվականի հոկտեմբերի 4-ին սկսվել է տիեզերական դարաշրջանը, արձակվել է Երկրի առաջին արհեստական արբանյակը, որը ուղեծիր է դուրս բերվել «Սպուտնիկ» հրթիռի միջոցով (R-7 հրթիռի մոդիֆիկացիան նույն շարժիչներով)։ Առաջին արբանյակի արձակման գործում ներդրած ավանդի համար Վալենտին Գլուշկոն, ինչպես նաև մյուս առաջատար գիտնականներն ու կոնստրուկտորները, արժանացել են Լենինյան մրցանակի ։ 1957 թվականի հոկտեմբերի 26-ին Բարձրագույն ատեստավորման հանձնաժողովի որոշմամբ Գլուշկոյին շնորհվել է տեխնիկական գիտությունների դոկտորի գիտական աստիճան՝ առանց ատենախոսության պաշտպանության, իսկ 1958 թվականի հունիսի 20-ին Վալենտին Գլուշկոն ընտրվել է ԽՍՀՄ գիտությունների ակադեմիայի իսկական անդամ, տեխնիկական գիտությունների բաժանմունքում (էներգետիկա) ։ Մոլորակի առաջին տիեզերագնաց Յուրի Գագարինի տիեզերական թռիչքի ապահովման գործում ունեցած ներդրման համար ՓԿԲ-456-ը (որը մշակել է RD-107 և RD-108 շարժիչները «Վոստոկ» տանող հրթիռի համար) արժանացել է Լենինի շքանշանի, իսկ գլխավոր կոնստրուկտոր Վալենտին Գլուշկոյին 1961 թվականի հունիսի 17-ին երկրորդ անգամ շնորհվել է Սոցիալիստական աշխատանքի հերոսի կոչում ։
Հետագա տարիներին Գլուշկոյի ղեկավարությամբ ստեղծվել են հզոր հեղուկ հրթիռային շարժիչներ ցածր եռացող և բարձր եռացող վառելիքի վրա, որոնք օգտագործվել են խորհրդային տանող հրթիռների առաջին և երկրորդ աստիճանների մեծ մասում և բազմաթիվ մարտական հրթիռներում։ Ոչ ամբողջական ցանկում ներառված են՝ «Կոսմոս» տանող հրթիռի RD-119, RD-214, RD-216, RD-219 շարժիչները, RD-253՝ «Պրոտոն» տանող հրթիռի 1-ին աստիճանի համար, փորձնական RD-301 հրթիռների վերին աստիճանների և թափառքի համար (աշխարհում միակ ՀՀՇ-ն ֆտոր-ամոնիակային վառելիքով) և շատ այլ շարժիչներ ։
Միևնույն ժամանակ, Գլուշկոյին չի հաջողվել ստանալ Н-1 գերծանր կրող հրթիռի շարժիչներ ստեղծելու պատվեր, որի ստեղծման խնդիրը դրվել է օրակարգում՝ ԽՍՀՄ Նախարարների խորհրդի 1960 թվականի հունիսի 23-ի որոշմամբ։ 1960 թվականի հոկտեմբերի 1-ին ՓԿԲ-1-ը այդ հրթիռի 1-ին և 2-րդ աստիճանների շարժիչների մշակման տեխնիկական բնութագրերը միաժամանակ ուղարկել են ՓԿԲ -456 Վալենտին Գլուշկոյին և Նիկոլայ Կուզնեցովի կոնստրուկտորական բյուրոյին։ Երկու ֆիրմաներն էլ սկսեցին նախագծային կոնստրուկտորական աշխատանքները՝ եթե Գլուշկոյի նախագծային բյուրոյում որպես վառելիք նախապատվությունը տրվել էր ազոտի տետրօքսիդ + դիմեթիլհիդրազին համադրությանը (որպես պահեստային տարբերակ դիտարկվում էր նաև թթվածին + դիմեթիլհիդրազին համակցությունը), ապա Կուզնեցովի փորձնական կոնստրուկտորական բյուրոյում ընտրվել է թթվածնա-կերոսինային վառելիքը ։ Կորոլյովը եռանդուն կերպով դեմ հանդես եկավ Գլուշկոյի առաջարկներին՝ պնդելով, որ դիմեթիլհիդրազինը շատ թունավոր է, արդյունքում 1962 թվականի հուլիսի 16-ին կայացած Պետական փորձագիտական հանձնաժողովի նիստում որոշվել է պատվերը փոխանցել Կուզնեցովի կոնստրուկտորական բյուրոյին ։
«Էներգիա» Գիտա-արտադրական ընկերության ղեկավար
Հետագայում Н-1-ի ստեղծման ծրագիրը ձգձգվել է, աշխատանքների իրականացման համար նախատեսված ժամկետները բազմիցս խախտվել են։ 1974 թվականի մայիսին, ԽՄԿԿ Կենտրոնական կոմիտեում Դմիտրի Ուստինովի նախագահությամբ անցկացված խորհրդակցության առաջարկությունների և Н-1-ի ստեղծման աշխատանքները դադարեցնելու մասին մայիսի 17-ի ԽՍՀՄ պաշտպանության խորհրդի նիստի որոշումների համաձայն Վասիլի Միշինն ազատվել է ՓՄԿԿԲ-ի գլխավոր կոնստրուկտորի պաշտոնից (Փորձարարական մեքենաշինության կենտրոնական կոնստրուկտորական բյուրո, այսպես էր կոչվում ՓԿԲ-1-ը Կորոլյովի մահից հետո), ՓՄԿԿԲ-ն վերափոխվել է «Էներգիա» ԳԱՄ-ի «Էներգոմաշ» ԿԲ- ի ընդգրկմամբ (1967 թվականի հունվարի 1-ից այդպես է կոչվել ՓԿԲ-456-ը)։ «Էներգիա» ԳԱՄ-ի կազմակերպման մասին ԽՍՀՄ Նախարարների խորհրդի մայիսի 21-ի որոշմամբ Գլուշկոն նշանակվել է նոր ԳԱՄ-ի գլխավոր կոնստրուկտոր։ Ընդհանուր մեքենաշինության նախարար Սերգեյ Աֆանասևի մայիսի 21-ի հրամանով Վալենտին Գլուշկոն նշանակվել է «Էներգիա» ԳԱՄ-ի տնօրեն և գլխավոր կոնստրուկտոր ։
Նույն օրը Գլուշկոն, ժամանելով այժմ արդեն նախկին ՓՄԿԿԲ և զբաղեցնելով գլխավոր կոնստրուկտորի կաբինետը, նախ և առաջ կարգադրեց, որ Միշինին այլևս թույլ չտան մուտք գործել ձեռնարկություն (հետագայում Վասիլի Միշինը կենտրոնացել է ՄԱԻ-ում դասավանդելու վրա)։ Չսպասելով Н-1 թեմայով աշխատանքների կրճատման մասին ԽՍՀՄ Նախարարների խորհրդի խոստացված որոշման հրապարակմանը (այն հրապարակվել է միայն 1976 թվականի փետրվարին), հունիսի 5-ին Գլուշկոն ստորագրել է իր առաջին թիվ 54 հրամանը որպես «Էներգիա» ԳԱՄ-ի ղեկավար՝ Н1-Л3 համալիրի և Н-1 տանող հրթիռի վրա բոլոր աշխատանքները դադարեցնելու վերաբերյալ։ Մյուս ծրագրերի վրա աշխատանքները շարունակվել են, իսկ ԽՍՀՄ Նախարարների խորհրդի 1976 թվականի փետրվարի 17-ի բազմակի օգտագործման տիեզերական համակարգի ստեղծման մասին որոշումից հետո Էներգիա-Բուրան ծրագրի վրա աշխատանքները երկար տարիներ դարձել են «Էներգիա» ԳԱՄ-ի գործունեության հիմնական ուղղությունը ։
Н1-L3 համալիրի աշխատանքների դադարեցումը Գլուշկոյի համար չի նշանակել հրաժարվել լուսնային ծրագրից։ 1974 թվականի հոկտեմբերին նրա առաջարկով «Էներգիա» ԳԱՄ-ի առաջիկա տարիների համապարփակ աշխատանքային ծրագրի կետերից մեկը դարձել է Լուսնի վրա երկարաժամկետ գիտահետազոտական բազայի ստեղծումը։ Դրա համար առաջարկվել է ստեղծել «ЛЭК» (լուսնային գիտարշավային տիեզերանավ) տիեզերանավը, որը Լուսին կհասներ «ուղիղ սխեմայով» (առանց լուսնային ուղեծրում ծայրակցման, ինչպես Ապոլոն ծրագրում)։ Ենթադրվել է, որ «ЛЭК»-ը պետք է բաղկացած լիներ հզոր հիմնական վայրէջքային աստիճանից և չորս ղեկային հրթիռային շարժիչներից, թռիչքային աստիճանից և բնակելի խցիկից։ Որպես «ЛЭК»-ի լուսնային ուղեծիր արձակելու միջոց՝ առաջարկվել է ստեղծել նոր գերհզոր «Վուլկան» տանող հրթիռ՝ 73,800 кН մեկնարկային քարշով (N-1 արձակման մեքենայի Н1Ф տարբերակով Н-1 տանող հրթիռի 49,700 кН-ի դիմաց), որը կարող էր երկրամերձ ուղեծիր բարձրացնել 200 տոննա զանգվածով օբյեկտներ ։