Մարի_Կյուրի
Նոբելյան մրցանակներ
1903 թվականի դեկտեմբերին Շվեդիայի գիտությունների թագավորական ակադեմիան Պիեռ և Մարի Կյուրիներին և Անրի Բեքերելին շնորհեց Նոբելյան մրցանակ ֆիզիկայի բնագավառում՝ «Այն արտասովոր ծառայությունների համար, որ նրանց միասնական հետազոտությամբ ներդրվել են ճառագայթման ֆենոմենի բացահայտման մեջ, ֆենոմեն, որն առաջարկել էր պրոֆեսոր Անրի Բեքերելը» ։ Սկզբում կոմիտեն մտադիր էր մրցանակը շնորհել միայն Պիեռ Կյուրիին և Անրի Բեքերելին, սակայն կոմիտեի անդամներից մեկը և կին գիտնականների իրավապաշտպան, շվեդ մաթեմատիկոս Մագնուս Միտտագ-Լեֆլերը բացատրեց իրավիճակը Պիեռին և նրա բողոքից հետո Մարիի անունը ևս ներառվեց մրցանակային անվանակարգում ։ Մարին առաջին կինն էր, որ Նոբելյան մրցանակ էր ստանում ։ Կյուրին և նրա ամուսինը հրաժարվեցին գնալ Շվեդիա մրցանակը ստանալու համար, նրանք չափազանց զբաղված էին իրենց փորձերով, իսկ Պիեռը, որը չէր սիրում հրապարակային արարողություններ, ավելի ու ավելի վատ էր զգում իրեն ։ Այնուամենայնիվ, 1905 թվականին Կյուրիները ուղևորվեցին Շվեդիա, քանի որ Նոբելյան մրցանակակիրներից ակնկալվում է, որ նրանք ելույթ-դասախոսություն կարդան մրցանակի հանձնման հանդիսավոր արարողության ժամանակ ։ մրցանակային գումարը հնարավորություն տվեց, որ Կյուրիները վարձեն լաբորատորիայի իրենց առաջին օգնականին ։ Նոբելյան մրցանակի և Ժնևի համալսարանից Պիեռին արված առաջարկից հետո Փարիզի համալսարանը նրան ֆիզիկայի պրոֆեսորի աստիճան շնորհեց, թեև Կյուրիները դեռևս պատշաճ լաբորատորիա չունեին ։ Պիեռի բողոքի ազդեցությամբ, Փարիզի համալսարանը նրանց նոր լաբորատորիա հատկացրեց և խոստացավ կահավորել այն, բայց մինչև 1906 թվականը լաբորատորիան դեռ պատրաստ չէր ։ 1904 թվականի դեկտեմբերին Մարի Կյուրին ունեցավ իր երկրորդ դստերը՝ Էվային ։ Մարին լեհուհի տնային դաստիարակչուհի վարձեց, որ դստրերին լեհերեն սովորեցնի և նրանց հաճախ կամ ճանապարհում, կամ ինքն էր տանում Լեհաստան ։ 1906 թվականի ապրիլի 19-ին Պիեռը դժբախտ պատահարի զոհ է դառնում։ Ռուի Դոֆին փողոցով հորդ անձրևի տակ քայլելիս նրան հարվածում է կառքը։ Նա ընկնում է կառքի անիվների տակ և մահանում ։ Կյուրին ցնցված էր ամուսնու մահվան պատճառած վշտից ։ 1906 թվականին Փարիզի համալսարանի ֆիզիկայի ֆակուլտետը որոշում է Պիեռի համար նախատեսված ամբիոնի ղեկավարությունն առաջարկել Մարի Կյուրիին։ Վերջինս ընդունում է առաջարկը, հույս ունենալով ի հիշատակ Պիեռի  ստեղծել համաշխարհային դասի լաբորատորիա ։ Մարի Կյուրին դառնում է Փարիզի համալսարանի առաջին կին պրոֆեսորը ։ Կյուրիի փնտրտուքները նոր լաբորատորիա ստեղծելու համար, այնուամենայնիվ, միայն Փարիզի համալսարանով չեն սահմանափակվում։ Կյանքի վերջին տարիներին նա հիմնում է ռադիումի ինստիտուտը (այժմ՝ Կյուրիի ինստիտուտ) և ռադիոակտիվություն ուսումնասիրող մի լաբորատորիա, որ նրա համար ստեղծել էին Պաստերի ինստիտուտը և Փարիզի համալսարանը ։ Ռադիումի ինստիտուտ ստեղծելու նախաձեռնությունը 1909 թվականին ծնվեց Պաստերի ինստիտուտի տնօրեն Պիեռ Պոլ Էմիլ Ռուի մոտ, որը խիստ հիասթափված, որ Փարիզի համալսարանը Կյուրիի համար պատշաճ լաբորատորիա չի ստեղծում, առաջարկում է նրան տեղափոխվել Պաստերի ինստիտուտ ։ Միայն այդ ժամանակ, վախենալով, որ Կյուրին կհեռանա, Փարիզի համալսարանը ստեղծեց պատշաճ լաբորատորիա և ի վերջո Կյուրիի տաղավարը դարձավ այդ երկու գիտահետազոտական ուսումնական հաստատությունների միասնական նախաձեռնություն ։ 1910 թվականին Կյուրին ստանում է մաքուր ռադիում, նա նաև սահմանում է ռադիոակտիվության չափման միավոր, որն ի վերջո նրա և Պիեռի անունով կոչվեց Կյուրի ։ Այնուամենայնիվ, 1911 թվականին Ֆրանսիայի գիտությունների ակադեմիան նրան մեկ կամ երկու պակաս քվեի պատճառով չի ընտրում ակադեմիայի անդամ ։ Փոխարենն ընտրվում է Էդուար Բրանլին, գիտնական, որն օգնել էր Գուլիելմո Մարկոնիին ստեղծելու անթել հեռագիր ։ Ավելի քան կես դար անց, 1962 թվականին Կյուրիի ուսանողուհի Մարգարիտ Պերեյը դարձավ ակադեմիայի առաջին կին անդամը։ Չնայած Կյուրիի հռչակին որպես Ֆրանսիայի համար աշխատած գիտնական, հասարակության վերաբերմունքը նրա նկատմամբ քսենոֆոբիական էր, նույն կերպ, ինչպես Դրեյֆուսի գործում, որտեղ նույնպես կեղծ շահարկումներ էին առաջարկվել, թե իբր Կյուրին հրեա է ։ Ֆրանսիայի գիտությունների ակադեմիայի ընտրությունների ընթացքում նա շարունակ վատաբանվում էր աջ թևին հարող մամուլի կողմից՝ օտարերկրացի և աթեիստ լինելու համար ։ Նրա դուստրը հետագայում մատնանշելու էր հասարակության կեղծավորությունը, քանի որ, երբ նրան ուզում էին ֆրանսիական պարգևների արժանացնել, ֆրանսիական մամուլը նրան ներկայացնում էր որպես անարժան օտարերկրացի, մինչդեռ, երբ նա ստացավ Նոբելյան մրցանակներ, այդ նույն մամուլը նրան որպես Ֆրանսիայի հերոս էր ներկայացնում ։ 1911 թվականին, բացահայտվեց, թե իբր 1910-1911 թվականներին Մարի Կյուրին մոտ մեկ տարի շարունակ սիրային կապի մեջ է եղել ֆիզիկոս Պոլ Լանժևենի, Պիեռի նախկին ուսանողի հետ՝ ամուսնացած տղամարդու, որը հեռացել էր կնոջից ։  Սա հանգեցրեց մամուլի սկանդալի, որը հրահրում էին նրա ակադեմիական հակառակորդները։ Կյուրին, որն այդ ժամանակ  քառասունչորս տարեկան էր և հինգ տարով մեծ էր Լանժևենից, մամուլում ներկայացվում էր որպես «օտարերկրացի հրեա տուն քանդող» ։ Երբ սկանդալը բռնկվել էր, Կյուրին գտնվում էր Բելգիայում, ուր գնացել էր համաժողովի, իսկ երբ վերադարձավ, տան մոտ գտավ գազազած մարդկանց բազմություն և հազիվ կարողացավ դստրերի հետ փախչել և պատսպարվել ընկերուհու՝ Կամիլ Մարբոյի տանը ։ Կյուրիի աշխատությունների նկատմամբ միջազգային ճանաչումն աստիճանաբար հասնում էր ավելի մեծ բարձունքների և Շվեդիայի գիտությունների թագավորական ակադեմիան, հաղթահարելով ընդդիմադիրների սադրած «Լանժևենի սկանդալը», 1911 թվականին Կյուրիին շնորհում է երկրորդ Նոբելյան մրցանակը, այս անգամ՝ քիմիայի բնագավառում ։ Մրցանակը շնորհվեց «քիմիայի բնագավառում առաջընթացի համար, որ տեղի ունեցավ երկու քիմիական տարրերի՝ ռադիումի և պոլոնիումի հայտնագործմամբ, ինչպես նաև մաքուր ռադիումի հայտնագործմամբ և այդ կարևոր տարրի բնույթի և բաղադրության ուսումնասիրմամբ» ։ Նա առաջին մարդն էր, որ Նոբելյան մրցանակի կրկնակի դափնեկիր դարձավ և շարունակում է մնալ այդպիսին՝ Լայնուս Կարլ Փոլինգի հետ, որը նույնպես Նոբելյան կրկնակի դափնեկիր է։ Լեհաստանի նշանավոր մտավորականների պատվիրակությունը վիպասան Հենրիկ Սենկևիչի գլխավորությամբ խնդրում էին Կյուրիին վերադառնալ հայրենիք և այնտեղ շարունակել իր գիտահետազոտական գործունեությունը ։ Կյուրիի երկրորդ Նոբելյան մրցանակը նրան հնարավորություն տվեց համոզել Ֆրանսիայի կառավարությանը միջոցներ տրամադրել Ռադիումի ինստիտուտի զարգացմանը, որը կառուցվել էր 1914 թվականին և որտեղ հետազոտություններ էին կատարվում քիմիայի, ֆիզիկայի և բժշկության բնագավառներում ։ 1911 թվականի Նոբելյան մրցանակը ստանալուց մեկ ամիս անց Կյուրին հիվանդանոց է ընկնում՝ ընկճախտի և երիկամների անբավարարության ախտանիշերով։ 1912 թվական մեծ մասը Կյուրին խուսափում էր հասարակական կյանքից և Ժամանակը անցկացնում էր Անգլիայում՝ ընկերուհու և ֆիզիկոս գործընկերուհու՝ Հերտա Այրտոնի հետ։ Միայն դեկտեմբերին է վերադառնում իր լաբորատորիան՝ 14 ամսվա բացակայությունից հետո ։ 1912 թվականին Վարշավայի գիտական ընկերությունը Կյուրիին առաջարկում է Վարշավայում հիմնված նոր լաբորատորիայի ղեկավարությունը, սակայն Կյուրին մերժում է, նպատակ ունենալով մինչև 1914 թվականի օգոստոսը ավարտին հասցնել Ռադիումի ինստիտուտի կազմավորումը և իրականացնելու փարիզյան մի փողոցի անվանակոչումը ի պատիվ ամուսնու՝ Ռուի Պիեռ-Կյուրի ։ 1914 թվականին Մարի Կյուրին նշանակվում է Փարիզի համալսարանի Ռադիումի ինստիտուտի Կյուրիի լաբորատորիայի գլխավոր տնօրենի պաշտոնում ։ 1913 թվականին նա այցելում է Վարշավա, ջերմ ընդունելության արժանանում հայրենակիցների կողմից, մինչդեռ ռուսական իշխանությունները նրան բավականին սառն են ընդունում։ Ինստիտուտի գործունեությունն ընդհատվում է առաջին համաշխարհային պատերազմի բռնկմամբ՝ աշխատակիցների մեծ մասը զինակոչվել էր ֆրանսիական բանակ։ Միայն 1919 թվականին է ինստիտուտը ամբողջովին վերսկսում գործունեությունը   ։