cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Սոլիե
Տնտեսություն
2010 թվականին ուներ 1442 աշխատունակ (15-64 տարեկան) բնակիչ, որոնցից ակտիվ էին 1046-ը, իսկ ոչ ակտիվները` 396։ Ակտիվության ցուցանիշը կազմում է 72,5 %։ 1046 աշխատունակ մարդկանցից աշխատել է 949 անձ (479 տղամարդ և 470 կին)։ Գործազուրկ են եղել 97 անձ (45 տղամարդ և 52 կին)։ 396 անաշխատունակներից 147-ը եղել են աշակերտներ կամ ուսանողներ, 177-ը` թոշակառուներ, իսկ 72-ը չեն աշխատել տարբեր պատճառներով ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ֆրանսիայի համայնքներ
Փոքր Շենգա (Հյուսիսային Դվինայի վտակ)
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր Կատեգորիա:Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանի գետեր
Վերին Մառն
Վերին Մառն (ֆրանսերեն՝ Haute-Marne), դեպարտամենտ Ֆրանսիայի հյուսիս-արևելքում։
Պատմություն
Վերին Մառնը Ֆրանսիական հեղափոխության ժամանակ 1790 թ. մարտին կազմավորված առաջին դեպարտամենտներից մեկն է։ Անունն ստացել է Մառն գետից։ Բնակչությունը կազմում է 194.8 հազար մարդ։
Աշխարհագրական տվյալներ
Տարածքը 6221 քառ.կմ է, ունի 432 համայնք։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի գավառներ Կատեգորիա:1790 հիմնադրումներ Ֆրանսիայում
Մերի Վագներ
Գործունեությունը կլինիկաներում
Վերջին անգամ, երբ Մերի Վագները ձերբակալվել էր Տորոնտոյի աբորտի կլինիկայում, 2017 թվականի դեկտեմբերի 8-ին, նա երեք ամիս անցկացրեց բանտում՝ դատավարությանը սպասելով։ 2018 թվականի հուլիսի 12-ին Օնտարիոյի դատարանը Վագներին դատապարտեց 7,5 ամսվա ազատազրկման ։
Մեղադրանքներ և պաշտպանություն
Հղիության արհեստական ընդհատումների Տորոնտոյի բժշկական կլինիկայի բժիշկ Սաիրա Մարկովիչը մասնագիտացած էր ուշ ժամկետների (16-20 շաբաթ) աբորտների կատարման գործում և հանդիսանում էր Աբորտների ազգային ֆեդերացիայի (National Abortion Federation) մրցանակակիր 2013 թվականին դատարանում հանդես եկավ Վագների դեմ` պնդելով, նա այցելել է հիվանդասենյակներ և սպասասրահ, բարձրաձայն աղոթել և վախեցրել հիվանդներին։ «Նա իր համոզմունքները պարտադրում է իմ հիվանդներին», պնդում էր Մարկովիչը՝ հավելելով, որ թույլ չի տա իր կլինիկայում «կյանքի համար պայքարի» շարժման քարոզչություն իրականացնել ։
Մերի Վագների իրավական պաշտպանությունը հիմնվում էր քրեական օրենսգրքի այն հոդվածների վրա, որով հիմնավորում էր մարդուն մահից փրկելուն ուղղված գործողությունները փրկելուն ։ 2016 թվականի նոյեմբերին նա հրավիրեց բժշկության երկու պրոֆեսորների, կենսաէթիկայի մասնագետների, որպես փորձագետներ, որոնք գիտականորեն դատարանին պետք է ապացուցեին, որ յուրաքանչյուր մարդ այդպիսին է սաղմնավորման պահից սկսած։ Բայց դատավորը հրաժարվեց լսել փորձագետներին՝ վկայակոչելով այն փաստը, որ կանադական դատական պրակտիկայում մարդու անձը ճանաչվում է նրա ծննդյան պահից և կենսաէթիկայի տեսանկյունից դիտարկելը նշանակություն չունի ։ Դատավարություններից մեկի ժամանակ Վագները հրաժարվեց ցուցմունքներ տալուց և մի քանի ժամ լռելով` գլուխը խոնարհեց ի նշան համերաշխության ձայնի իրավունք չունեցող աբորտի զոհերի ։
Համաշխարհային աջակցություն
Կանադայում Մերի Վագների ձերբակալություններն անտեսվում էին լրատվամիջոցների կողմից, բացառությամբ Life Site News- ի։ 2014 թվականի հոկտեմբերին Վագներն այցելեց Լեհաստան, որտեղ անցկացրեց երկու շաբաթ և երկրում շրջագայության ընթացքում 26 քաղաքներում հանդիպեց շուրջ մեկ միլիոն կողմնակիցների հետ ։ Մերին հրավիրվել էր բազմաթիվ դպրոցներ, համալսարաններ և մանկապարտեզներ, զրուցել քաղաքական և կրոնական գործիչների հետ, հարցազրույցներ տվել լրագրողներին, ելույթ ունեցել Trwam կաթոլիկ հեռուստաալիքով, այցելել է Բելոստոկի չծնված երեխաների գերեզմանոց, ուխտագնացության գնացել Մայր Աստծո Չեսթոխովայի սրբապատկերին և մասնակցել կյանքի համար VI Թեմական երթին և ընտանիքին Դեմբիցայում ։
Լեհ ռեժիսոր Գրժեգոժ Բրաունը (Grzegorz Braun) նկարահանեց «Ոչ Մերի Վագների մասին» վավերագրական ֆիլմը (Nie o Mary Wagner), որի պրեմիերան կայացավ 2014 թվականի հոկտեմբերին, Վարշավայում։ Ֆիլմը աբորտի խնդիրը դիտարկում է մշակույթի, կրոնի և փիլիսոփայության տեսանկյունից և պատմում կյանքի համար պայքարողների գործունեության մասին ։
2015 թվականի հունվարին` Մերի Վագների հերթական դատավարությունից հետո, նրա կողմնակիցներն աջակցության ցույցեր անցկացրեցին Վարշավայի, Բեռլինի, Մոսկվայի, Կանադայի դեսպանատների մոտակայքում ։ Մասնակիցները եկել էին Մերիի դիմանկարներով և վարդերով, ծաղիկներով, որոնք նա առաջարկում էր կլինիկայում հղի կանանց ։ Լեհաստանում սպիտակ վարդը դարձել էր Մերի Վագների հետ համերաշխության խորհրդանիշ։
2017 թվականի հունվարին Վագների լեհ կողմնակիցները կոչ արեցին համախոհներին աջակցել նրան բարոյապես և Մարիի ծննդյան օրը նամակներ ու շնորհակալագրեր ուղարկել նրան Միլթոն քաղաքի բանտ ։ Մայիսի 12-ին Սանկտ Պետերբուրգում Մեծ Բրիտանիայի գլխավոր հյուպատոսարանի դիմաց տեղի ունեցավ «Կյանքի մարտիկների» շարժման հանրահավաք՝ ի աջակցություն Վագների, որի ընթացքում հանրագիր հանձնվեց հյուպատոսության անձնակազմին Մերիի ներման խնդրանքով Եղիսաբեթ II թագուհու անունով, որը նաև Կանադայի միապետն էր։ Հանրագրի հետ միասին ցուցարարները փորձեցին հյուպատոսարան հանձնել 43 սպիտակ վարդերով ծաղկեփունջ, որպես հիշեցում Վագների ծննդյան 43-րդ օրվա մասին, որը նա դիմավորել է կալանավայրում, բայց ծաղիկներն աշխատակիցների կողմից չընդունվեցին «անվտանգության նկատառումներից ելնելով» ։ Հունիսի 4-ին Մոսկվայում Կանադայի դեսպանատան դիմաց անցկացվեց ցույց «Աստծո կամքը» շարժման մի ակտիվիստի կողմից, որը սպիտակ վարդեր բաժանեց դեսպանատան մոտով անցնող կանանց՝ պատմելով Մերի Վագների գործունեության և կանադական իշխանությունների կողմից նրա հետապնդումների մասին ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ Կատեգորիա:Վիժեցման քննարկումներ Կատեգորիա:Կանադացի հասարակական գործիչներ
Հանգած հրաբուխ
Հանգած հրաբուխ, իր տեսքը պահպանած, բայց պատմական ժամանակաշրջանում ակտիվության ոչ մի հատկանիշ չցուցաբերած հրաբուխ։ Դրանց թվին են պատկանում՝ Արարատը, Աժդահակը, Արմաղանը, Արագածը և այլն։ Որոշ հանգած հրաբուխներ երբեմն կրկին սկսել են ժայթքել, օրինակ Բեզիմյաննի հրաբուխը Կամչատկայում(1955 թ) ։
Ծանոթություններ
Կատեգորիա:Հանգած հրաբուխներ
Ջոանա Մարի Բոյս
Ջոանա Մարի Բոյս, բրիտանացի նկարիչ։ Կապված է պրեռաֆայելիտների հետ։ Հայտնի է նաև իր ամուսնական անունով՝ որպես տիկին Ուելս կամ որպես Ջոանա Մարի Ուելս ։
Նա ստեղծել է պատմական թեմաներով մի շարք նկարներ, ինչպես նաև՝ դիմանկարներ ու ճեպանկարներ, հեղինակել է արվեստի քննադատության մի շարք հոդվածներ՝ ի պատասխան իր ժամանակակիցների քննադատություններին։ նա պրեռաֆայելիստ ջրանկարիչ Ջորջ Փրայս Բոյսի քույրն է ։
Վաղ կյանք և կրթություն
Ջոանա Մարի Բոյսը ծնվել է Մաիդա Հիլլում, Լոնդոնում, գրավատների միջոցով հարստացած նախկին գինեվաճառ Ջորջ Բոյսի և վերջինիս կնոջ՝ Աննայի, ընտանիքում ։
Կարիերա
Բոյսի աշխատանքների առաջին հրապարակային ցուցահանդեսը տեղի է ունեցել Գեղարվեստի թագավորական ակադեմիայում։ Չնայած Բոյսը ներկայացրել է երկու աշխատանք, նրա Էլգիվա կտավը գրավել է այնպիսի քննադատների ուշադրությունը, ինչպիսիք են Ջոն Ռասկինն ու Ֆորդ Մեդոքս Բրաունը։ Այդ աշխատանքում Բոյսը պատկերել է մոդել Լիզի Ռիդլիին անգլո-սաքսյան պատմական լեգենդի ողբերգական հերոսուհու կերպարում՝ հավանաբար հետևելով պրեռաֆայելիստ նկարիչ Ջոն Էվերեթ Միլլեի օրինակին, ով պատկերել է Էլգիվային դրանից ութ տարի առաջ։ Ցուցահանդեսից հետո Ռասկինը գովաբանել է Բոյսի նկարը.
"Ողջ կերպարի շքեղությունը՝ գունատ ու մաքուր գույների գեղեցիկ պատկերը, իմ մտքում այս նկարը տեղավորում է ամենաբարձր ու խոստումնալիցների շարքում։ Այն դեռ չի հասել ամբողջական կետին... բայց այս կտավում նկարիչը, մշտապես նայելով դեպի Բնությունն ու իր սեփական ապրումները, կկարողանա արտահայտել դրանք ։"
Վերջին տարիներ
Բոյսի ուշ շրջանի աշխատանքներն ընդգրկում է Մուլատ կնոջ գլուխը աշխատանքը, որը ճամայկացի ներգաղթյալ և հայտնի նկարիչների բնորդուհի Ֆանի Էթոնի դիմանկարն է ։
Բոյսը մահացել է 1861 թվականի հուլիսի 15-ին, իր երրորդ երեխայի ծնունդից հետո ։ Նրա վերձին՝ Աստծո թռչունը աշխատանքը մնացել է նրա նկարակալի վրա ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Պրեռաֆայելիտներ Կատեգորիա:Անգլիացի նկարչուհիներ Կատեգորիա:Ծննդաբերելիս մահացածներ Կատեգորիա:19-րդ դարի անգլիացի նկարիչներ Կատեգորիա:Կին արվեստագետներ Կատեգորիա:Բրիտանացի դիմանկարիչներ Կատեգորիա:Բրիտանացի նկարչուհիներ
Հարրի Դավիդյան
Հարրի Դավիդյան, ռումինահայ երաժիշտ, ջազմեն-դաշնակահար  ։
Ռումինական «Օրիենտ Էքսպրես» յոթնյակի և Սևծովյան նվագախմբի հետ ռումինահայ երաժիշտն ունեցել է համագործակցություն, ինչպես նաև ելութներ է ունեցել Ալեքսանդր Բալանեսկու, Ջոն Ռադականու, Հաննո Հոֆերի, Իվո Պապասովի և այլ հայտնի ջազ երաժիշտների հետ։ Առավել հաճախ Դավիդյանը հանդես է եկել ռումինացի դաշնակահար Կորնելիու Սթրոյի հետ։
Բացի դաշնամուր նվագելուց Հարրի Դավիդյանը համերգների ժամանակ երգեր է կատարել։ Ռումինիայում, Ռուսաստանում, Լիտվայում, Հայաստանում, Գերմանիայում, Լեհաստանում, Հունաստանում, ԱՄՆ-ում, Հոլանդիայում և երկրներում տեղի ունեցած միջազգային ջազ-փառատոներին իր մասնակությունն է ունեցել Հարրի Դավիդյանը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հայ ջազմեններ Կատեգորիա:Ռումինահայ դաշնակահարներ‎ Կատեգորիա:Բլյուզ երաժիշտներ
Նովոդանիլովկա (գյուղ, Նովի Բուգի շրջան)
2001 թվականի տվյալներով Նովոդանիլովկա գյուղում բնակվում էր 31 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,24 կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Նիկոլաևի մարզի Նովի Բուգի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Սելևկոս (ուզուրպատոր)
Սելևկոս (Seleucus, ), հռոմեական կայսր, ուզուրպատոր 218-ի և 222-ի միջև։
Սելևկոսը ապստամբել է Հելիոգաբալոսի կառավարման տարիներին։ Պոլեմիոս Սիլիվիոսը նշում է նրան Ուրանիոս Անտոնինոսի, Տավրինոսի, Կվարիտինոսի և ուրիշների շարքում, որոնք ապստամբել են Հելիոգաբալոսի կառավարման տարիների։ Սելևկոսի կյանքի մասին ոչինչ հայտնի չէ, ինչպես նաև, թե ով է նա եղել։ Նա կարող էր լինել և Մեզիայի կուսակալ Հուլիոս Անտոնիոս Սելևկոսը, և 221 թ. կոնսուլ Մարկոս Փլավիոս Վիտելլիոս Սելևկոսը։
Գրականություն
Կատեգորիա:Հռոմեական ուզուրպատորներ Կատեգորիա:Հռոմեական կայսրության կոնսուլներ Կատեգորիա:Փլավիոսներ
Կոտանգենսների թեորեմ
Կոտանգենսների թեորեմը, եռանկյունաչափական թեորեմ է, որը կապ է հաստատում եռանկյանը ներգծված շրջանագծի շառավղի և եռանկյան կողմերի երկարությունների միջև։
Բանաձև
Դիցուք Այդ դեպքում տեղի ունեն հետևյալ բանաձևերը ՝
կամ դրանց համարժեք՝
Հետևություն
Կոտանգենսներից թեորեմից ներգծված շրջանագծի շառավղի համար ստացվում է Մյուս կողմից, քանի որ եռանկյան մակերեսը՝ S = p r, ապա կարելի է ստանալ Հերոնի բանաձևը՝
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Եռանկյունաչափություն Կատեգորիա:Էվկլիդեսյան երկրաչափության թեորեմներ Կատեգորիա:Եռանկյան երկրաչափություն
65-րդ հարավային զուգահեռական
65-րդ հարավային զուգահեռականը հասարակածից 65° դեպի հարավ գտնվող լայնությունների շրջանագիծն է։
Զուգահեռականն անցնում է Անտարկտիդայով և Հարավային օվկիանոսով։
Հեռավորությունը հարավային բևեռից 2791 կմ է, երկարությունը՝ 16 983 կմ, ինչը կազմում է հասարակածի երկարության 42%-ը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հարավային զուգահեռականներ
(7196) Բարոնի
(7196) Բարոնի (Baroni), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1994 թվականի հունվարի 16-ին Անդրեա Բոատինիի և Մաուրա Տոմբելիի կողմից Սիմա Էկարում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,323703 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 1,8795 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,7679 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1293,81 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,278249 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 7,86° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1994 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Անդրեա Բոատինիի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Մաուրա Տոմբելիի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Փիքսար
Pixar Animation Studios (Փիքսար Էնիմեյշըն Ստուդիոս), ընկերություն, որն աշխատում է համակարգչային անիմացիայի ոլորտում։ Գտնվում է Կալիֆոռնիայում, ԱՄՆ։
1986 թվականին Սթիվ Ջոբսը գնեց ընկերությունը 10 միլիոն դոլարով։ Ընկերության նոր ղեկավար դարձավ Էլվի Ռեյ Սմիթը, ով առաջարկեց ընկերությունը անվանել PIxar :
2006 թվականին, երկար բանակցություններից հետո ընկերությունը 7,4 միլիարդ դոլարով գնվեց Walt Disney Pictures-ի կողմից, ինչը Սթիվ Ջոբսին դարձրեց Walt Disney-ի խոշոր բաժնետեր։
Խաղալիքների պատմություն, Ֆլիքի արկածները, Հրեշների ընկերություն և Նեմոյի որոնումները անիմացիոն լիամետրաժ ֆիլմերը բերեցին ընկերությունը մոտ 2,5 միլիարդ դոլար։ Փիքսար ընկերության անիմացիոն ֆիլմերը տարբեր տարիների արժանացել են ավելի քան 12 Օսկարի տարբեր անվանակարգերում։ Առաջինը Փիքսար ընկերությունը ստացել է 1988 թվականին «Անագե խաղալիքը» անիմացիոն ֆիլմի համար՝ «Լավագույն անիմացիոն լիամետրաժ ֆիլմ» անվանակարգում։ 2003 թվականին վերջինս համալրել է Կոնգրեսի գրադարանի Ֆիլմերի ազգային ռեեստրը՝ որպես պատմամշակութային և էսթետիկ նշանակություն ունեցող ֆիլմ։
Չնայած որ ընկերութունը հայտնի է ի շնորհիվ մուլտիպլիկացիոն ֆիլմերի, այնուամենայնիվ Փիքսարը հանդիսանում է եռաչափ գրաֆիկական առաջատար լուծումներ առաջարկող լավագույն ընկերություններից մեկը։ Մասնավորապես Փիքսարը մշակում և վաճառում է RenderMan ծրագրային ապահովումը, որը թույլ է տալիս ստեղծել բարձրորակ վիզուալ էֆեկտներով ֆոտորեալիստիկ պատկերներ, որոնք օգտագործվել են «Տիտանիկ», «Մատրիցա», «Մատանիների տիրակալ» և այլ ֆիլմերում։
«Մետրի ավտոները» / Cars Toons: Mater’s Tall Tales
(«Ավտոները» մուլտֆիլմի հերոսների հիման վրա)
«Խաղալիքների պատմությունը» / Toy Story Toons
(հիմնված է համանուն մուլտֆիլմի հերոսների հիման վրա)
Ուրիշ մուլտֆիլմեր
Սկսած «Նեմոյի որոնումները» մուլտֆիլմից, Pixar ընկերությունում ստեղծեցին լրացուցիչ նյութեր, որոնք կարող էին ծառայել որպես ուսումնամեթոդական ձեռնարկներ կամ պարունակեին լրացուցիչ տեղեկություններ, որոնք կպարզեցնեիր մուլտֆիլմերի որոշ կողմերը։ Դրանք ստեղծվում էին կամ միանգամից մուլտֆիլմի DVD/Blu տարբերակի հետ կամ ցուցադրվում էին Զվարճանքների այգում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ընկերություններ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Ամերիկյան կինոընկերություններ Կատեգորիա:Pixar Կատեգորիա:Անիմացիոն ֆիլմաշարեր Կատեգորիա:Մուլտիպլիկացիա Կատեգորիա:1986 հիմնադրումներ Կալիֆոռնիայում
Վերածնունդ
Վերածնունդ կամ Ռենեսանս (Renaissance, Rinascimento), Արևմտյան և Կենտրոնական Եվրոպայի երկրների մշակութային և գաղափարական զարգացման մի դարաշրջան, երբ միջնադարյան մշակույթից անցում է կատարվել նոր ժամանակի մշակույթին, (Իտալիայում՝ 14-16-րդ դարերում, մյուս երկրներում ՝ 15-16-րդ դարերում) ։ Ավանդական ժամանակագրությանը հավելյալ, երկարատև Վերածննդի կողմնակիցներն ենթադրում են Վերածննդի սկիզբը 14-րդ դարում է, իսկ ավարտը ՝ 17-րդ դարում։ Ավանդական տեսակետն ավելի շատ շեշտը դնում է Վերածննդի վաղ շրջանի տեսակետների վրա և պնդում, որ դա անջատում էր անցյալից, բայց պատմաբաններից շատերն այսօր ավելի շատ կենտրոնանում են նրա միջնադարյան դրսևորումներին և պնդում, որ դա միջնադարի շարունակությունն էր ։
Վերածննդի գաղափարական հիմքը հռոմեական մարդասիրության տարբերակն էր՝ հիմնված դասական հունական փիլիսոփայության նոր բացահայտման վրա, Հաստատելով Պրոտագորասի ըմբռնումը, ըստ որի «Մարդը չափանիշն է բոլոր իրերի»։ Այս նոր մտածողությունը դրսևորվեց արվեստի, ճարտարապետության, քաղաքականության, գիտության և գրականության մեջ։ Առաջի օրինակներ էին հեռանկարի զարգացումը գեղանկարչությունում և բետոնի պատրաստման գիտելիքի վերագտնումը։ Չնայած, որ 15-րդ դարից տպագրության գյուտը խթանեց գաղափարների արագ տարածմանը, բայց Վերածննդի փոփոխությունները միաժամանակ չզգացվեցին ամբողջ Եվրոպայում. Վերածննդի առաջին հետքերը ի հայտ են գալիս Իտալիայում դեռ 13-րդ դարի վերջին, մասնավորապես Դանթեի գրական ստեղծագործություններում և Ջոտտոյի նկարներում։
Որպես մշակութային շարժում Վերածնունդը ներառում էր լատինական և ազգային գրականության, 14-րդ դարից սկսած, դասական աղբյուրների վրա հիմնված ուսման նորարարական զարթոնքը, ինչը ժամանակակիցները վերագրում էին Պետրարկային, գծային հեռանկարի և գեղանկարչության մեջ բնությունն առավել բնական և իրականությանը մոտ հաղորդելը և աստիճանական, բայց լայնորեն տարածվող կրթական բարեփոխումը։
Քաղաքականության մեջ Վերածնունդը նպաստեց մաքսային և դիվանագիտության պայմանագրերի մշակմանը, իսկ գիտության մեջ առավել կախվածությանը դիտորդությունից և մակածական բանականությունից։ Չնայած Վերածնունդը շատ մտավոր զբաղմունքների հեղափոխություններ տեսավ, ինչպես նաև հասարակական-քաղաքական ցնցումներ, բայց առավել հայտնի է իր գեղարվեստական ​​զարգացումներով և այնպիսի անհատների հայտնությամբ որոնցից են Լեոնարդո դա Վինչին և Միքելանջելոն, որոնց վերաբերում է «Վերածննդի մարդ» եզրը
Վերածնունդը սկսվել է 14-րդ դարում Իտալիայի Ֆլորենցիա քաղաքում ։ Դրա ծագումը և բնութագրերը բացատրելու համար, կենտրոնանալով մի շարք գործոնների վրա առաջ են քաշվել տարբեր տեսություններ։ Հաշվի են առնվել այն ժամանակվա Ֆլորենցիայի հասարակական և քաղաքացիական առանձնահատկությունները, քաղաքական կառուցվածքը և գերիշխող ընտանիքի ՝ Մեդիչիների հովանավորությունը, ինչպես նաև Կոստանդնուպոլսի անկումից հետո հույն գիտնականների և նրանց տեքստերի տեղափոխումը Իտալիա  ։ Վերածննդի այլ կենտրոններ են եղել Հյուսիսային Իտալիայի քաղաք պետություններ Վենետիկը, Ջենովան, Միլանը, Բոլոնիան և վերջապես, Հռոմը՝ Վերածննդի դարաշրջանի պապական իշխանության ժամանակ։
Վերածնունդն ունի երկար և բարդ, թերահավատություններով լի պատմագրություն։ Որոշ պատմաբաններ առաջ են քաշել 19-րդ դարի «Վերածնունդ» հասկացությունը, որոշ մշակույթի գործիչների հայտարարել «վերածննդի մարդ», դրանով կասկածի տակ դրել Վերածննդի նշանակությունը և նրա պատմական սահմանազատումը ։ Արվեստաբան Էրվին Պանոֆսկին անդրադարձել է Վերածննդի դեմ այս հայեցակարգին։
Թերևս պատահական չէ, որ Իտալական վերածննդի փաստացիությունը առավել խիստ կասկածի տակ են դրել նրանք, ովքեր պարտավոր չեն մասնագիտական հետաքրքրություն ցուցաբերել քաղաքակրթության գեղագիտական կողմերին` տնտեսական և սոցիալական զարգացումների, քաղաքական և կրոնական իրավիճակների պատմաբանների և մասնավորապես, բնագիտության մասնագետների կողմից, բայց բացառապես երբե՛ք գրականության ուսանողների և արվեստի պատմաբանների կողմից :
«Rinascita» (վերածնունդ) եզրը առաջին անգամ օգտագործել է Ջորջո Վազարին իր «Նկարիչների կյանքը» գրքում 1550 թվականին, որը 1830-ական թվականներին վերածվել է «Վերածնունդ» եզրի ։ Խոսքը տարածվել է նաև պատմական և մշակութային այլ շարժումների վրա, ինչպիսիք են Կարոլինգյան վերածնունդը (8-րդ և 9-րդ դարեր), Օտտոնյան վերածնունդը (10-րդ և 11-րդ դար) և 12-րդ դարի Վերածնունդը :
Ընդհանուր ակնարկ
Վերածնունդը մշակութային շարժում էր, որը խորապես ազդել եվրոպական մշակութային կյանքի վրա։ Ծագելով Իտալիայում՝ Վերածնունդը հենց այդ երկրում էլ ստացավ առավել ավարտուն դասական տեսք։ Վերածնունդը որպես ամբողջական դարաշրջան գոյություն է ունեցել միայն Իտալիայում ։ Մինչև 16-րդ դարը տարածվել է Եվրոպայի մնացած երկրներում։ Վերածննդի ազդեցությունը զգացվել է արվեստի, ճարտարապետության, փիլիսոփայության, գրականության, երաժշտության, գիտության և տեխնոլոգիաների, քաղաքականության, կրոնի և մտավոր հետաքննության այլ ոլորտներում։ Վերածննդի մշակույթի հիմնական գծերն են աշխարհիկ բնույթը, հումանիստական աշխարհայացքը, անտիկ մշակութային ժառանգությանը դիմելը, այն վերածնելը, այստեղից էլ Վերածնունդ անվանումը։ Վերածննդի գիտնականներն ուսումնասիրության մեջ օգտագործել են հումանիտար մեթոդը և որոնում էին ռեալիզմը և մարդկային հույզերը արվեստում ։
Վերածննդի մշակույթի նախակարապետը միջնադարյան քաղաքային մշակույթն է, որի վերելքն առաջացնում էր անտիկ մշակույթի նկատմամբ հետաքրքրություն (Կարոլինգյան արվեստ)։ Եվրոպայի տնտեսապես առավել զարգացած երկրներում ու շրջաններում գործարար ակտիվության պայմաններում առաջ է մղվում գործուն անձնավորությունը, որի դիրքն ու հաջողությունները պայմանավորվում էին ոչ թե տոհմական ծագումով, այլ սեփական ձեռներեցությամբ և գիտելիքներով։ Ֆեոդալական հարաբերությունները, դասային մեկուսացումը, կրոնական բարոյախոսությունը, միջնադարյան ավանդույթները մարդու համար նեղ են դառնում։ Նոր աշխարհայացքի կրողներ դարձան գրականության, բանասիրության, իմաստասիրության, արվեստի ներկայացուցիչները։ Մարդը հռչակվեց տիեզերքի կենտրոն, բնության մաս և բնության առավել կատարյալ ստեղծագործություն։ Մարդը, նրա ապրումները, ներաշխարհը, երկրային կյանքը դարձան Վերածննդի գրականության և արվեստի գլխավոր թեմաները։ Անտիկ ժառանգության և հումանիստական գաղափարների տարածմանը գործնականում մեծապես նպաստեց Յոհան Գուտենբերգի տպագրության գյուտը ։ Վերածննդի հումանիստները, որոնցից էր Պոջո Բրաչոլինին, Եվրոպայի վանական գրադարաններում որոնում էին անտիկ շրջանի լատիներեն գրական, պատմական և հռետորական ձեռագրեր։ Կոստանդնուպոլսի անկումը (1453) առաջացրեց հույն ներգաղթյալների ալիք, որը բերում էր հին հունարեն թանկարժեք ձեռագրեր, որոնցից շատերը արևմուտքում անհայտ էին։ Գրական և պատմական տեքստերը հայտնվեցին ուշադրության կենտրոնում, թարգմանվեցին հին հունական գրեթե բոլոր բանաստեղծները և փիլիսոփաները, ճշգրտվեցին և վերաիմաստավորվեցին միջին դարերից հայտնի անտիկ երկերը ։ Վերածննդի գիտնականները ուսումնասիրում էին մշակութային ձեռագրերըը և զգալիորեն տարբերվում են 12-րդ դարի միջնադարյան գիտնականներից, որոնք կենտրոնացած էին հունարեն և արաբերեն, բնական գիտություններին, փիլիսոփայությանը և մաթեմատիկային վերաբերող գործերի ուսումնասիրությանը։
Նորպլատոնականության վերածննդի ժամանակ Վերածննդի հումանիստները չհերքեցին քրիստոնեությունը; Ընդհակառակը, դրան էին նվիրված Վերածննդի մեծագույն գործերից շատերը, և եկեղեցին հովանավորեց Վերածննդի արվեստի շատ գործեր։ Այնուամենայնիվ, մտավորականների կրոնին մոտեցման հարցում տեղի ունեցավ նուրբ տեղաշարժ, որն արտացոլվում էր մշակութային կյանքի շատ այլ ոլորտներում ։ Բացի այդ, հունական քրիստոնեական շատ գործեր, ներառյալ Հունական Նոր Կտակարանը, Բյուզանդիայից բերվել են Արևմտյան Եվրոպա և արևմտյան գիտնականներին գրավվել էին ուշ անտիկ շրջանից ի վեր առաջին անգամ։ Հունական քրիստոնեական ձեռագրերի հետ այս նոր շփումը և մասնավորապես վերադարձը բնօրինակ հունարեն Նոր Կտակարանին՝ ինչին նպաստել են հումանիստներ Լորենցո Վալան և Էրազմուսը, օգնեց ճանապարհ հարթել բողոքական բարեփոխումների համար։
Նիկոլա Պիզանոյի բարձրաքանդակում անտիկ դասականին վերադառնալու փորձից հետո, Ֆլորենտացի նկարիչները Մազաչոյի գլխավորությամբ, փորձեցին առավել իրատեսորեն պատկերել մարդուն, զարգացրեցին հեռանկարն ու լույսը ավելի բնական դարձրին։ Քաղաքական փիլիսոփաները, հատկապես Նիկոլո Մաքիավելին, ձգտում էին նկարագրել քաղաքական կյանքը այնպես, ինչպես իրականում էր՝ այն առավել բանական հասկանալու համար։ Իտալական Վերածննդի հումանիզմում խոշոր ներդրում էր Ջովաննի Պիկո դելլա Միրանդոլայի ցանկացած թշնամուց բանականությամբ պաշտպանվելու մասին «Ճառ՝ մարդու արժանապատվության մասին» (Oration on Man Dignity of Man, 1486) հայտնի գործը՝ փիլիսոփայության, հավատքի, մոգության և բնական մտքի մասին թեզիսների շարքը։ Ի լրումն դասական լատիներենի և հունարենի ուսումնասիրության, Վերածննդի դարաշրջանի հեղինակները սկսեցին ավելի ու ավելի օգտագործել ազգային լեզուները։ Տպագրական հաստոցի ներդրման հետ մեկտեղ ավելի շատ մարդկանց հնարավորություն ընձեռնվեց գրքեր կարդալ, հատկապես Աստվածաշունչը ։
Ընդհանուր առմամբ, Վերածնունդը կարելի է դիտարկել որպես աշխարհիկ կյանքի ուսումնասիրության և կատարելագործման փորձ՝ ինչպես անտիկ մտքի գաղափարների վերածննդի, այնպես էլ մտածողության նոր մոտեցումների միջոցով։ Որոշ գիտնականներ, որոնցից է Ռոդնի Սթարքը, հանդես են գալիս վերածննդի գործընթացում ՝ հօգուտ Միջնադարում իտալական քաղաք-պետությունների ավելի վաղ նորամուծությունների, որտեղ ի մի էին եկել պատասխանատու կառավարիչները, քրիստոնեությունը և կապիտալիզմի ծնունդը։ Այս վերլուծությունը փաստում է, որ մինչդեռ եվրոպական մեծ պետությունները (Ֆրանսիան և Իսպանիան) բացարձակապես միապետություններ էին, իսկ մյուսները գտնվում էին Եկեղեցու անմիջական վերահսկողության ներքո, Իտալիայի անկախ քաղաք-հանրապետությունները ընդունում էին կապիտալիզմի սկզբունքները և ձեռնամուխ էին եղել հսկայական աննախադեպ առևտրական հեղափոխության, որը նախորդեց և նյութապես ապահովեց Վերածնունդը։
Ծագում
Շատերը պնդում են, որ Վերածնունդը բնութագրող գաղափարներն առաջացել են 13-րդ դարի վերջին Ֆլորենցիայում, մասնավորապես Դանթե Ալիգիերիի (1265-1321) և Պետրարկայի (1304-1374) ստեղծագործություններում, ինչպես նաև Ջոտտո դի Բոնդոնեի նկարներում (1267-1337)։ Որոշ հեղինակներ շատ ճշգրիտ են թվագրում Վերածննդի սկիզբը. առաջարկվող մեկնարկային կետերից մեկն է 1401 թվականը, երբ մրցակից հանճարներ՝ Լորենցո Գիբերտին և Ֆիլիպո Բրունելեսկին մրցում էին պայմանագրով՝ Ֆլորենցիայի մայր տաճարի մկրտության համար բրոնզե դռներ ստեղծելու համար (հաղթեց Գիբերտին) ։ Մյուսները ընդհանուր մրցակցություն են տեսնում արվեստագետների և ստեղծագործ անհատականությունների միջև, ինչպիսիք են Բրունելեսկին, Գիբերտին, Դոնաթելոն և Մազաչոն, ինչը խթանել է Վերածննդի ծագումը։ Դեռևս շատ է քննարկվում, թե ինչո՞ւ է Իտալիայում սկսվել Վերածնունդը, և ինչո՞ւ այն սկսվեց այդ ժամանակ։ Առաջ են քաշվել Վերածննդի ծագումը պարզաբանող մի քանի տեսություններ։
Վերածննդի տարիներին փողն ու արվեստը անքակտելի էին։ Նկարիչներն ամբողջությամբ կախված էին հովանավորներից, իսկ հովանավորներին գումար էր պետք գեղարվեստական տաղանդը խթանելու համար։ Հարստությունը Իտալիա էր հոսում 14-րդ, 15-րդ և 16-րդ դարերում Ասիայում և Եվրոպայում առևտուրը ընդլայնելու հաշվին։ Տիրոլում արծաթի հանույթը մեծացրեց փողի հոսքը։ Խաչակրաց արշավանքներից բերված արևելյան աշխարհի շքեղությունը նպաստեց Ջենովայի և Վենետիկի բարգավաճմանը ։
Վերածննդի հումանիզմի լատինական և հունական փուլերը
Ի տարբերություն Միջնադարի, երբ լատինական գիտնականները գրեթե ամբողջությամբ կենտրոնացած էին բնագիտական, փիլիսոփայական և մաթեմատիկայի հունարեն և արաբերեն ձեռագրերի ուսումնասիրության վրա, Վերածննդի գիտնականներին ամենաշատը հետաքրքրում էին վերականգնել և ուսումնասիրել լատինական և հունական գրական, պատմական և բանախոսական տեքստերը։ Ընդհանուր առմամբ, սա սկսվեց 14-րդ դարում լատինական փուլով, երբ Վերածննդի գիտնականներ, ինչպիսիք են Պետրարկան, Կոլյուչո Սալյուտատին (1331–1406), Նիկոլո Նիկոլին (1364–1437) և Պոջո Բրաչոլինին (1380–1459), ուսումնասիրում էին Եվրոպայի գրադարանները և որոնում լատինական հեղինակների՝ Ցիցերոնի, Լուկրեցիուսի, Լիվիոսի և Սենեկայի ձեռագրերը ։ 15-րդ դարի սկզբին պահպանված լատինական գրականության մեծ մասը վերականգնվել էր. ընթանում էր Վերածննդի հումանիզմի հունական փուլը, քանի որ արևմտաեվրոպական գիտնականները անցել էին հին հունական գրական, պատմական, բանախոսական և աստվածաբանական տեքստերը վերականգնելուն ։
Ի տարբերություն լատինական տեքստերի, որոնք պահպանվել և ուսումնասիրվել էին Արևմտյան Եվրոպայում անտիկ շրջանից ի վեր, հին հունական տեքստերի ուսումնասիրությունը շատ սահմանափակ էր միջնադարյան Արևմտյան Եվրոպայում։ Հին հունական աշխատությունները գիտության, մաթեմատիկայի և փիլիսոփայության վերաբերյալ ուսումնասիրվել էին Արևմտյան Եվրոպայում և միջնադարյան իսլամական աշխարհում (սովորաբար ՝ թարգմանությամբ), բայց հունական գրական, հռետորական և պատմական գործեր (օրինակ ՝ Հոմերոս, հունական դրամատուրգներ, Դեմոսթենես և Թուքիդիդես) չեն ուսումնասիրվել ոչ լատինական, այնպես էլ միջնադարյան իսլամական աշխարհում։ Միջնադարում այս տիպի տեքստերը ուսումնասիրում էին միայն բյուզանդացի գիտնականները։ Վերածննդի գիտնականների մեծագույն նվաճումներից էր հունական մշակութային այս ամբողջ շերտի վերադարձը Արևմտյան Եվրոպա առաջին անգամ սկսած հնագույն ժամանակներից ի վեր։
Արաբական տրամաբանները ժառանգել էին հունական գաղափարները Եգիպտոսը և Լևանտը ներխուժել և նվաճելուց հետո։ Այս գաղափարների վերաբերյալ նրանց թարգմանություններն ու մեկնաբանությունները արաբական արևմուտքի միջով անցել են Իբերիա և Սիցիլիա, որոնք գաղափարների փոխանցման կարևոր կենտրոն են դարձել։ 11-13-րդ դարերում Իբերիայում հիմնադրվել են բազմաթիվ դպրոցներ, որոնք նվիրվել են փիլիսոփայական և գիտական ​​աշխատությունների թարգմանություններին դասական արաբերենից միջնադարյան լատիներեն։ Առավել ուշագրավ էր Տոլեդոյի Թարգմանիչների դպրոցը։ Իսլամական մշակույթից թարգմանության այս աշխատանքը, չնայած հիմնականում չպլանավորված և անկանխատեսելի, սակայն պատմության մեծ գաղափարների փոխանցման ամենամեծ օրինակներից մեկն էր ։ Հունական գրական, պատմական, հռետորական և աստվածաբանական տեքստերի պարբերաբար ուսումնասիրությունը կապվում է Կոլուչիո Սալուտատիի բյուզանդացի դիվանագետ և գիտնական Մանուել Քրիզոլորասին (1355–1415) 1396 թվականին հունարենի դասավանդման համար Ֆլորենցիա հրավիրելով ։ Այս ժառանգությունը շարունակեցին ներկրել արտագաղթած հույն մի շարք գիտնականներ՝ Վասիլիոս Բեսարիոնից մինչև Լեո Ալաթիոս։
Հասարակական և քաղաքական կառույցներ Իտալիայում
Պատմաբան և քաղաքական փիլիսոփա Քվենտին Սքիները նշում է, որ 12-րդ դարում հյուսիսային Իտալիա այցելած գերմանացի եպիսկոպոս Օտտո Ֆրեյզինգցին (մոտ․ 1114–1158) նկատել է, որ այնտեղ տարածված է քաղաքական և հասարակական կազմակերպման նոր ձև, և նշել, որ Իտալիան կարծես թե դուրս է եկել ֆեոդալիզմից, և որ նրա հասարակությունը հենվում է առևտրականների և առևտրի վրա։ Դրա հետ կապված էր հակամիապետական ​​մտածողությունը, որը ներկայացված էր վաղ Վերածննդի կերպարվեստի սիենական դպրոցի ներկայացուցիչ Ամբրոջո Լորենցետիի «Լավ և վատ կառավարության այլաբանություն» հայտնի որմնանկարչական շարքում (1338–1340), որն ուժեղ ուղերձ էր արդարության, հանրապետականության և լավ կառավարման առաքինություններին։ Եկեղեցին և կայսրությունը անառիկ պահելով հանդերձ, այս քաղաքային հանրապետությունները նվիրված էին ազատության գաղափարներին։ Ըստ Սքիների եղել են ազատության շատ պաշտպաններ ոչ միայն արվեստում և ճարտարապետության մեջ, այլև «Ֆլորենցիայում նույն ժամանակ հայտնված՝ բարոյական, սոցիալական և քաղաքական փիլիսոփայության մեջ» ։
Անգամ Կենտրոնական Իտալիայից դուրս գտնվող քաղաքներն ու նահանգները, աչքի էին ընկնում իրենց առևտրական հանրապետություններով, հայտնի էին Ֆլորենցիայի և հատկապես Վենետիկի հանրապետութունները։ Չնայած գործնականում դրանք օլիգարխիկ էին և քիչ նման էին ժամանակակից ժողովրդավարությանը, բայց դրանք պետություններ էին ժողովրդավարական առանձնահատկություններով, կառավարման ձևերին մասնակցելու ձևերով և ազատության հավատով ։ Նրանց քաղաքական համեմատական ազատությունը նպաստում էր գիտական ​​մտքի և արվեստի ​​առաջխաղացմանը ։ Վենետիկը և մյուս քաղաքները, որպես մեծ առևտրի կենտրոններ մտավոր խաչմերուկ էին դառնում։ Առևտրականներն իրենց հետ բերում էին գաղափարներ աշխարհի հեռավոր անկյուններից, մասնավորապես Լևանտից։ Վենետիկը Արևելքի հետ առևտուր անելու Եվրոպայի դարպասն էր և նուրբ ապակու արտադրողը, իսկ Ֆլորենցիան մանագործության մայրաքաղաք էր։ Իտալիա մտնող հարստությունը հնարավորություն էր տալիս խոշոր պետական ու մասնավոր գեղարվեստական ​​նախագծեր իրագործել, և անհատներն էլ ավելի շատ ժամանակ ունենան ուսման համար ։
Սև մահ
Ժանտախտը Եվրոպա էր ներթափանցել լվերի միջոցով Ասիայի նավահանգիստներից վերադարձող նավերով և արագ տարածվել է պատշաճ սանիտարական պայմանների բացակայության պատճառով։ Այտուցային ժանտախտի հետևանքով Անգլիայի բնակչության շուրջ 4,2 միլիոն բնակիչներից մահացել են 1.4 միլիոնը։ 1347 թվականին Ֆլորենցիայի բնակչությունը գրեթե կիսով չափ կրճատվել է։ Բնակչության պակասելու արդյունքում աշխատող ուժի պահանջը մեծացել էր, և մարդիկ սկսել են ավելի շատ ազատություն վայելել, նրանք աշխատանք որոնելու համար ճանապարհորդում էին տնտեսապես առավել բարվոք շրջաններ ։
Ժանտախտի պատճառով բնակչության թվաքանակի ընդհանուր անկումը տնտեսական հետևանքներ է ունեցել։ 1350-1400 թվականներին սննդի գները և հողի արժեքը Եվրոպայի մեծ մասում նվազեցել են 30-40%-ով ։ Հողատերերը մեծ կորուստներ են կրել։ Ժանտախտից փրկվածները պարզել են, որ ոչ միայն սննդի գներն են ավելի էժան, այլև հողերը ավելի առատ են, և նրանցից շատերը ժառանգել են իրենց մահացած հարազատների ունեցվածքը։
Հիվանդությունը զգալիորեն ավելի տարածված է եղել աղքատների շրջանում։ Համաճարակները սնանկացրել են քաղաքները։ Հիվանդությունը տարածվել է լվերի միջոցով։ Հակասանիտարական պայմանների պատճառով հիմնականում հիվանդացել են աղքատ երեխաները։ Տիֆով և սիֆիլիսով հիվանդանալուց հետո, թուլացել է երեխաների իմունային համակարգը։ Քաղաքի երեխաներն ավելի շատ տառապել էին հիվանդություններից, քան մեծահարուստների երեխաները ։
Սև մահը մեծ ցնցումներ է առաջացրել Ֆլորենցիայի հասարակական և քաղաքական կառուցվածքում, քան հետագա բոլոր համաճարակները։ Չնայած իշխող դասի անդամների շրջանում մահվան զգալի թվին, Ֆլորենցիայի կառավարությունը շարունակել է գործել համաճարակի ժամանակ։ Ընտրված ներկայացուցիչների պաշտոնական հանդիպումները կասեցվել էին համաճարակի ընթացքում քաղաքում տիրող քաոսային պայմանների պատճառով, սակայն քաղաքի գործերը վարելու համար նշանակվել է պաշտոնյաների մի փոքր խումբ, որն ապահովել էր կառավարման շարունակականությունը ։
Մշակութային պայմաններ Ֆլորենցիայում
Քննարկման առարկա է դարձել այն փաստը, թե ինչու է սկսվել Վերածննդը Ֆլորենցիայում, և ոչ թե այլուր Իտալիայում։ Գիտնականները նշել են մի քանի առանձնահատկություններ, որոնք հատուկ են Ֆլորենցիայի մշակութային կյանքին, որոնք կարող էին առաջացնել նման մշակութային շարժում։ Շատերն ընդգծել են Մեդիչի՝ բանկային ընտանիքի և հետագայում դքսական իշխող տան դերը արվեստները հովանավորելու և խթանելու գործում։ Լորենցո դե Մեդիչին (1449–1492) արվեստի հովանավորության հսկա խթանող էր։ Նա հորդորել էր իր հայրենակիցներին աշխատանքները պատվիրել Ֆլորենցիայի առաջատար նկարիչների, այդ թվում ՝ Լեոնարդո դա Վինչիին, Սանդրո Բոտիչելիին և Միքելանջելո Բուարարոտիին ։ Ների Դի Բիչին, Բոտիչելին, Դա Վինչին և Ֆիլիպինո Լիպպին լրացուցիչ պատվեր են ստացել Ֆլորենցիայի Սկոպետո քաղաքում գտնվող Սան Դոնատոյի մենաստանից ։
Վերածնունդն, անշուշտ, ծագել էր մինչ Լորենցո դե Մեդիչի իշխանության գալը, և նախքան Մեդիչիի ընտանիքն գերիշխող դիրք էր ձեռք բերել ֆլորենցիայի հասարակության մեջ։ Որոշ պատմաբաններ ենթադրում են, որ Ֆլորենցիան եղել է Վերածննդի ծննդավայրը բախտի հետևանքով, այսինքն՝ այն պատճառով, որ «Մեծ մարդիկ» պատահաբար այնտեղ են ծնվել ՝ Լեոնարդո դա Վինչին, Բոտիչելին և Միքելանջելոն բոլորը ծնվել են Տոսկանայում։ Ենթադրելով, որ նման հնարավորությունը անհավանական է թվում, այլ պատմաբաններ պնդում են, որ այդ «Մեծ մարդկանց» հաջողվել է բարձրանալ այդ մակարդակին միայն այն ժամանակվա գերիշխող մշակութային պայմանների պատճառով ։
Հումանիզմ
Որոշ առումներով, Վերածննդի հումանիզմը ոչ թե փիլիսոփայություն էր, այլ ուսման մեթոդ։ Ի տարբերություն միջնադարյան սխոլաստիկ ռեժիմի, որը կենտրոնացած էր հեղինակների միջև հակասությունները լուծելուն, վերածննդիի հումանիստները ուսումնասիրում էին բնօրինակ հնագույն տեքստերը և գնահատում դրանք բանականության և էմպիրիկ ապացույցների համադրության միջոցով։ Հումանիստական դաստիարակությունը հիմնված էր «Հումանիտար դիսցիպլինների» (Studia Humanitatis) ծրագրի՝ հինգ հումանիտար գիտությունների ուսումնասիրության վրա։ Դրանք էին բանաստեղծությունը, քերականությունը, պատմությունը, բարոյական փիլիսոփայությունը և հռետորաբանությունը։ Չնայած պատմաբանները երբեմն փորձել են ճշգրտորեն տալ հումանիզմի սահմանումը, բայց նրանց մեծամասնությունը կանգնել է «… հին Հունաստանի և Հռոմի լեզվի, գրականության և արժեքների վերականգնման, մեկնաբանման սահմանման ճանապարհի կեսին» ։ Ամենից առաջ, հումանիստները պնդում էին «մարդու հանճարը ... մարդկային մտքի եզակի և արտակարգ կարողությունն է» ։
Հումանիզմի մտավոր լանդշաֆտը գիտնականները ձևավորել են ողջ Վաղ ժամանակակից ժամանակաշրջանում։ Քաղաքական փիլիսոփաներ, ինչպիսիք են Նիկոլո Մաքիավելլին և Թոմաս Մորը, վերակենդանացրել են հույն և հռոմեացի մտածողների գաղափարները և դրանք կիրառել իրենց ժամանակակից կառավարությունների քննադատություններում։ Ջովանի Պիկո դելլա Միրանդոլա գրել է Վերածննդի «մանիֆեստը»՝ «Ճառ՝ մարդու արժանապատվության մասին» մտածողության վառ պաշտպանական երկը ։ Մեկ այլ հումանիստ Մատտեո Պալմիրերին (1406–1475), առավել հայտնի է իր («Քաղաքացիական կյանքի մասին» աշխատանքով (տպագր․ 1528), որտեղ պրոպագանդվում էր քաղաքացիական հումանիզմը և նրա ազդեցությունը տոսկաներենի վրա՝ այն լատիներենի մակարդակին հասցնելու համար։ Պալմիրերը դիմում էր հռոմեացի փիլիսոփաներին և տեսաբաններին, հատկապես Ցիցերոնին, որը ինչպես Պալմիրերին, ակտիվ հասարակական կյանք էր վարում որպես քաղաքացի և պաշտոնյա, ինչպես նաև տեսաբան ու փիլիսոփա։ Հումանիզմին վերաբերող նրա հայացքնրի ամենահամառոտ բացատրությունը 1465 թվականի «Կյանքի քաղաքը» (a città di vita )բանաստեղծական աշխատության մեջ է, բայց նրա ավելի վաղ գործում՝ «Կյանքից» (Della vita) երկում անդրադարձը ավելի մանրամասն է։ Այնտեղ՝ 1430 թվականի ժանտախտի ընթացքում, Ֆլորենցիայի սահմաններից դուրս գտնվող Մուժելլո գյուղում գտնվող մի առանձնատան մեջ ընթացող երկխոսությունների շարք է։ Պալմիրերին բացահայտում է իդեալական քաղաքացու հատկությունները։ Երկխոսությունները ներառում են գաղափարներ այն մասին, թե ինչպես են երեխաները զարգանում մտավոր և ֆիզիկապես, ինչպես քաղաքացիները կարող են բարոյական լինել, ինչպես քաղաքացիները և պետությունները կարող են հասարակության վստահությունը վայելել, ինչպես նաև կարևոր բանավեճ այն բանի շուրջ, թե ի՞նչն է պրագմատիկորեն օգտակար և ազնիվ։
Հումանիստները գտնում էին, որ կարևոր է անդրշիրիմյան կյանքին անցնել կատարյալ մտքով և մարմնով, ինչին կարելի է հասնել կրթությամբ։ Հումանիզմի նպատակը ունիվերսալ մարդու ստեղծումն էր, որը համատեղում էր մտավոր և ֆիզիկական գերազանցությունը և ունակ էր գործել և պատվով դուրս գալ ցանկացած իրավիճից ։ Այս գաղափարախոսությունը կոչվում էր ինչպես հին հունահռոմեական մարդու մարմնացումը՝ «Ունիվերսալ մարդ» (Uomo Universale): Վերածննդի շրջանում կրթությունը հիմնականում բաղկացած էր հին գրականությունից և պատմությունից, քանի որ կարծում էին, որ դասականները ապահովում էին բարոյական կրթություն և մարդու վարքի առավել արդյունավետ պատկերացում։
Հումանիզմ և գրադարաններ
Վերածննդի որոշ գրադարանների եզակի առանձնահատկությունն այն էր, որ դրանք բաց էին հասարակության համար։ Գրադարանները այն վայրերն էին, որտեղ մարդիկ գաղափարներով էին փոխանակվում, և որտեղ կրթությունն ու ընթերցանությունը համարվում էին մտքի և հոգու համար հաճելի և օգտակար։ Քանի որ ազատ մտածելակերպը դարաշրջանի առանձնահատկությունն էր, շատ գրադարաններ պարունակում էին գրողների լայն տեսականի։ Դասական տեքստերը կարելի էր գտնել հումանիստական ​​գրվածքների կողքին։ Մտավորականների այս ոչ ֆորմալ միավորումները խորապես ազդեցին Վերածննդի մշակույթի վրա։ Ամենահարուստ գրքասերերից ոմանք գրադարանները էին կառուցել, որպես գրքերի և գիտելիքների տաճարներ։ Մի շարք գրադարաններ հայտնվեցին, որպես գրքերի սիրով համեմված հսկայական հարստության դրսևորումներ։ Որոշ դեպքերում գրադարանի հիմնադիրները ուրիշ գրքասերների իրենց հավաքածուներն օգտագործելու հնարավորություն էին տալիս։ Եկեղեցու նշանավոր դեմքերն ու իշխանները ստեղծում էին մեծ գրադարաններ իրենց պալատների համար։ Դրանք կոչվում էին «պալատական գրադարաններ» և տեղավորվում էին հոյակապ նախագծված և շքեղ կահավորված ու որմնանկարներով զարդարված մոնումենտալ շինություններում։
Կերպարվեստ
Վերածննդի կերպարվեստը առավել զարգացման և կատարելության է հասել Իտալիայում։ Ստեղծագործաբար օգտվելով անտիկ ժառանգությունից, հենվելով գիտության նոր նվաճումների վրա՝ այդ ժամանակաշրջանի իտալացի արվեստագետները ձգտել են ճշմարտացի պատկերել մարդուն և շրջակա իրականությունը։ Նրանք արվեստը հարստացրել են մարդու մարմնի կառուցվածքի ճշմարիտ պատկերմամբ, հեռանկարի, լույս ու ստվերի, ծավալի, կրճատումների և այլ պրոբլեմների մշակմամբ և կիրառմամբ։ Վերածննդի արվեստագետները կրոնական տեսարաններին հաղորդել են երկրային բովանդակություն։ Արվեստի գլխավոր հերոսը դարձել է մարդը ։
Հեռանկարը արվեստում ռեալիզմին ձգտելու միտման մի մասն էր ։ Ուսումնասիրելով լույսը, ստվերը և մարդու անատոմիան՝ Լեոնարդո դա Վինչիի դեպքում, նկարիչները մշակեցին նկարելու այլ տեխնիկաներ և մեթոդներ։ Գեղարվեստական մեթոդի այդ փոփոխությունների հիմքում ընկած էր բնության գեղեցկությունը պատկերելու և գեղագիտության առանցքներից բացահայտելու վերածնված ցանկությունը, ընդ որում ՝ Լեոնարդոյի, Միքելանջելոյի և Ռաֆայելի գործերը գեղարվեստական գլուխգործոցներ էին, որոնց նմանակում էին շատ այլ նկարիչներ ։ Այլ ուշագրավ նկարիչներից էին Սանդրո Բոտիչելին, ով աշխատում էր Մեդիչիների համար Ֆլորենցիայում, Դոնատելլոն նույնպես Ֆլորեցիայից և Տիցիանը Վենետիկից։
Նիդեռլանդներում առանձնապես աշխույժ էր զարգանում գեղարվեստական մշակույթը։ Հուգո վան դեր Գուս և Յան վան Էյքի աշխատանքները առանձնապես են ազդել Իտալիայի գեղանկարչության զարգացման վրա, և տեխնիկայի՝ յուղաներկի և կտավների ներմուծմամբ, և ոճական առումով՝ նատուրալիզմի և ոճական պատկերացմամբ։ Ավելի ուշ, Պիտեր Բրեյգել Ավագի աշխատանքները ոգեշնչել են նկարիչներին պատկերել առօրյա կյանքի թեմաները ։
Երաժշտություն
մինի|Համերգ, հեղինակ՝ [[Լորենցո Կոստա Վերածննդի շրջանի պրոֆեսիոնալ երաժշտությունը կրել է ժողովրդականի ազդեցությունը, ներթափանցվել է հումանիստական աշխարհընկալումով, որը նախ դրսևորվել է առաջադիմական Art nova (Նոր արվեստ) ուղղության ներկայացուցիչների ստեղծագործությունների մեջ (14-րդ դար, Իտալիա)։ Հոմոֆոն՝ հարմոնիկ երաժշտության ձևավորումից հետո զարգացել են մենակատարային, վոկալ, վոկալ նվագակցությամբ և գործիքային պիեսները, օպերան, կանտատը և օրատորիան։ Ի հայտ եկան աշխարհիկ երաժշտարվեստի բազմազան ժանրեր, որոնցից են՝ ֆրոտտոլան և վելլանելլան Իսպանիայում, բալլադը Անգլիայում, մադրիգալը Իտալիայում։ Վերածննդի դարաշրջանում կազմավորվել են երաժշտական նոր ժանրեր, առաջացել են լյուտնյայի, երգեհոնի, վյորչինելիի նվագի ազգային դպրոցներ։ Զարգացել է կատարողական արվեստը, կատարելագործվել է ջութակը և նրա ընտանիքի գործիքները։ Ստեղծվել է երաժշտական հատուկ գրականություն։ Իտալիայում 15-րդ դարի վերջին հնարվել է նոտագրությունը ։
Փոփոխվող հասարակությունից ի հայտ եկավ ընդհանուր, միավորող երաժշտական լեզու, մասնավորապես, ֆրանկո-ֆլամանդական դպրոցի պոլիֆոնիկ ոճը։ Տպագրման զարգացումը հնարավորություն տվեց երաժշտությունը տարածել լայն մասշտաբով։ Երաժշտության, որպես զվարճանքի և որպես կրթված երաժշտության սիրահարների գործունեության պահանջարկ մեծացավ բուրժուական դասի առաջացման հետ։ Եվրոպայում լայն զանգվածների մոտ տարածված շանսոնները և մոտետները պոլիֆոնիայի հետ միավորվելով ստեղծեցին սահուն ոճ, որի գագաթնակետը դարձան 16-րդ դարի երկրորդ կեսի այնպիսի կոմպոզիտորների աշխատանքները, ինչպիսիք են Պալեստրինան, Լասուսը, Վիկտորիա և Ուիլյամ Բերդերը։
Ճարտարապետություն
Վերածննդի ճարտարապետությունը դիմել է անտիկ հունա-հռոմեական շինարարական արվեստի գեղագիտական հիմունքներին, հնարքներին և ձևերին։ Նրանում առաջնակարգ տեղ են գրավել աշխարհիկ կառույցները՝ հասարակական շենքերը, պալատները, քաղաքային տները։ Ճարտարապետության մեջ Վերածննդի ոճի հաստատմանը մեծապես նպաստել են Լ. Բ. Ալբերտիի, Ջ. դա Վինյոլայի, Ա. Պալլադիոյի տեսական տրակտատները։
Գրականություն
Գրականության մեջ Վերածննդիի հումանիզմը առաջադրել է ներդաշնակ զարգացած անձնավորության իդեալը, որը համարվել է կեցության բարձրագույն արժեքն ու բարձրագույն իմաստը։ Պատկերման հիմնական առարկան դարձել է մարդը, այստեղից էլ՝ ռեալիստական տարրերի ու միտումների ուժգին զարգացումը (վերածննդյան ռեալիզմ)։ Երևան է եկել ոչ միայն նոր թեմատիկա, այլև ստեղծվել է բանաստեղծական արվեստի նոր տեսություն։ ժողովրդական պոեզիայի և անտիկ գրքային իմացության երկու ավանդույթները օրգանապես զուգորդվել են դարաշրշանի առավել նշանակալի գեղարվեստական հուշարձաններում։ Վերածննդի գրականության մեջ առկա է խեղկատակի կերպարը, որի «իմաստուն խելահեղության» մեջ միախառնված են ժողովրդական ողջամտությունն ու լուսավորյալ ազատախոհությունը։
Վերածննդի գրականության հիմնական․ փուլերն ու ժանրերը կապված են Վաղ, Բարձր և Ուշ Վերածննդի ժամանակաշրջաններում հումանիստական ըմբռնումների էվոլյուցիայի հետ։
Վաղ Վերածննդի գրականություն
Վաղ Վերածննդի գրականությանը բնորոշ է նովելը, հատկապես հակակղերական, հակաֆեոդալական․ ուղղվածության կոմիկական նովելը, որը փառաբանում է ձեռներեց և նախապաշարումներից զերծ անձնավորությանը (Ջովաննի Բոկաչչո, Ֆրանկո Սակետտի, Թ․ Դուարդատի, Մարգարիտ Նավարացի, Մ․ Բանդելլո)։
Ուշ Վերածննդի գրականություն
Ուշ Վերածննդի բարձրագույն թռիչքն են Շեքսպիրի դրամաները և Սերվանտեսի վեպը, որոնք հիմնված են մի կողմից՝ հերոսական անձնավորության և մյուս կողմից մարդուն անարժան հասարակական կյանքի համակարգի միշ ողբերգական կամ ողբերգակատակերգական բախման վրա։ XYI դ․ սկսվել է լեզվով և նշանակությամբ ազգային գրականության ծաղկումը։ Իտալիայում արդեն Դանթեի ստեղծագործությունը 13-14-րդ դարերի սահմանագծում ազդարարել է Վ․։ Ֆ․ Պետրարկայի սիրային սոնետները դրսևորել են անհատի ներաշխարհը, հուզական կյանք դինամիկան, իսկ նրա հայրենասիրականկան ցոնները՝ նոր քաղաքացիական գիտակցության արտադասային բնույթը։ 14–16-րդ դարերի․ իտալ․ գրկ–յան ծաղկումն են Պետրարկայի քնարերգությունը, Բոկաչչոյի նովելները, հումանիստների բարոյագիտական ու քաղակական տրակտատները (Պետրարկայից մինչև Մաքիավելի), Արիոստոյի և Տասսոյի պոեմները ։
Գիտություն
Վերածննդի կիրառական նորամուծությունները տարածվել էին նաև առևտրի վրա։ 15-րդ դարի վերջին Լուկա Պաչոլին հրատարակել է հաշվապահական հաշվառք վարելու մասին առաջին գիքը, ինչով դարձել է ժամանակակից հաշվապահության սկզբունքների հիմնադիրը ։
Հին տեքստերի վերհանումը և տպագրական մամուլի գյուտը ուսումը հասանելի դարձրին և թույլ տվեցին լայն տարածել նոր գաղափարները։ Իտալական Վերածննդի առաջին շրջանում հումանիստները գերադասում էին հումանիտար առարկաների ուսումնասիրությունը քան բնական փիլիսոփայությունը կամ կիրառական մաթեմատիկան, իսկ դասական աղբյուրների նկատմամբ նրանց ակնածանքն էլ ավելի ամրագրեց տիեզերքի արիստոտելյան և պտղոմեական տեսակետները։ Մոտավորապես 1450 թվականին Նիկոլաս Կուզանացին կանխատեսել էր Կոպեռնիկոսի արևակենտրոն աշխարհայացքը, բայց փիլիսոփայական ձևով։
Վաղ Վերածննդի ժամանակաշրջանում գիտությունն ու արվեստը միախառնված էին։ Խորագիտակ նկարիչները, ինչպիսին էր Լեոնարդո դա Վինչին, կատարում էին անատոմիայի և բնության դիտողական նկարներ։ Դա Վինչին ջրի հոսքի, բժշկական հետազոտման, շարժման և աերոդինամիկայի համակարգված ուսումնասիրության վերաբերյալ փորձեր էր անում։ Նա մշակել է հետազոտության մեթոդի սկզբունքներ, որոնք Ֆրիտյոֆ Քափրային ստիպել են նրան դասակարգել որպես «ժամանակակից գիտության հայր» : Այս շրջանի Դա Վինչիի ներդրման այլ օրինակներ են մեքենաները, որոնք նախատեսված էին մարմար կտրելու և մոնոլիտներ բարձրացնելու համար, նաև բացահայտումներ է արել ակուստիկայի, բուսաբանության, երկրաբանության, անատոմիայի և մեխանիկայի մեջ ։
Ոմանք Վերածնունդը դիտում են որպես ժամանակակից դարաշրջանի սկիզբը հռչակող «գիտական հեղափոխություն», մյուսները ՝ որպես հին աշխարհից մինչև այսօր ձգվող շարունակական գործընթացի արագացում ։ Այդ ժամանակ նշանակալի գիտական առաջխաղացումներ են գրանցվել Գալիլեո Գալիլեյի, Տիխո Բրահեի և Յոհաննես Քեպլերի կողմից ։ Կոպեռնիկոսը «Երկնային ոլորտների հեղափոխությունների մասին» երկում (De revolutionibus orbium coelestium), պնդում էր, որ Երկիրը շարժվում է Արևի շուրջը։ Անդրեաս Վեսալիուսի հեղինակած «Մարդու մարմնի աշխատանքների մասին» (De humani corporis fabrica) գործը, նոր վստահություն է ներշնչել դիտարկմանը և անատոմիայի մեխանիկական տեսակետին ։
Հայտնագործությունների գործընթացում մեկ այլ կարևոր զարգացում էր գիտական մեթոդը, այն կենտրոնում էր էմպիրիկ ապացույցների և մաթեմատիկայի կարևորության վրա՝ միաժամանակ արհամարհելով Արիստոտելյան գիտությունը։ Այս գաղափարների վաղ և ազդեցիկ կողմնակիցներն էին ՝ Կոպերնիկոսը, Գալիլեո Գալիլեյը և Ֆրենսիս Բեկոնը ։ Գիտական նոր մեթոդը հանգեցրեց մեծ ներդրումների աստղագիտության, ֆիզիկայի, կենսաբանության և անատոմիայի բնագավառներում ։
Նավարկություն և աշխարագրություն
Վերածննդի օրոք, 1450-1650 թվականներին, եվրոպացիները այցելեցին բոլոր մայրցամաքները և հիմնականում քարտեզագրեցին, բացառությամբ հարավային բևեռային մայրցամաքի, որն այժմ հայտնի է որպես Անտարկտիկա։ Այս զարգացումը պատկերված է աշխարհի խոշոր «Նովա Թոթիուս» (Nova Totius Terrarum Orbis Tabula) կոչվող քարտեզի վրա, որը պատրաստել է հոլանդացի քարտեզագիր Ջոան Բլաուն 1648 թվականին Վեստֆալիայի խաղաղության հիշատակին։
1606 թվականին հոլանդացի նավագնաց Վիլիամ Յանզոնը նավարկոլ Արևելյան Հնդկաստանից հասել է Ավստրալիա։ Նա գծագրել է Քվինսլենդ նահանգի Քեյփ Յորք թերակղզու արևմտյան ափից մոտ 300 կմ տարածք։ Սրան հետևել են ավելի քան երեսուն հոլանդական արշավախմբեր, որոնք քարտեզագրել են հյուսիսային, արևմտյան և հարավային ափերի հատվածները։ 1642–1643 թվականներին Աբել Թասմանը շրջանցել է աշխարհամասը՝ ապացուցելով, որ այն միացված չէ երևակայական հարավային բևեռ մայրցամաքին։
Մինչև 1650 թվական
ը, հոլանդացի քարտեզագիրները քարտեզագրել էին Ավստրալիա մայրցամաքի ափամերձ հատվածի մեծ մասը, որը նրանք անվանում էին Նոր Հոլանդիա, բացառությամբ արևելյան ափի, որը չափագրել էր 1770 թվականին ՝ կապիտան Ջեյմս Կուկը։
Երկար պատկերացրած հարավային բևեռ մայրցամաքը, ի վերջո, հայտնաբերվել է 1820 թվականին։ Վերածննդի ամբողջ ընթացքում հայտնի էր որպես Terra Australis կամ կարճ ժամանակով «Ավստրալիա»։ Այնուամենայնիվ, այն բանից հետո, երբ 19-րդ դարում այդ անունը ստացել է Նոր Հոլանդիան, հարավային բևեռ մայրցամաքին շնորհվել է «Անտարկտիկա» նոր անունը ։
Կրոն
Վերածնունդը սկսվել է կրոնական անկարգությունների ժամանակներում։ Ուշ միջնադարը Պապության շրջապատում քաղաքական ինտրիգների ժամանակաշրջան էր, որը գագաթնակետին է հասել Մեծ արևմտյան պառակտման (սխիզմ) ժամանակ, երբ երեք մարդ միաժամանակ պնդում էին, որ իրենք են Հռոմի արքեպիսկոպոսը ։ Մինչ սխիզմը լուծվում էր Կոնստանցայի Խորհրդի կողմից (1414), արդյունքում ձևավորված բարեփոխումների շարժումը, որը հայտնի էր որպես Ժողովական շարժում (Conciliarism), աշխատում էր սահմանափակել Պապի իշխանությունը։ Չնայած, որ ի վերջո պապականությունը եկեղեցական հարցերում գերիշխող դիրք գրավեց, բայց շարունակվում էին կոռուպցիային մասնակից լինելու շարունակական մեղադրանքները։ Առավել հայտնի էր Հռոմի պապ Ալեքսանդր VI-ը, որը մեղադրվում էր սիմոնականության, նեպոտիզմի և կարդինալ եղած ժամանակ չորս երեխաների հայրության մեջ (որոնց մեծ մասը ամուսնացած էին, հավանաբար՝ իշխանության համախմբման համար) ։
Եկեղեցականներ Էրազմուսը և Լյութերը առաջարկում էին Եկեղեցու բարեփոխում կատարել, որը հաճախ հիմնված էր Նոր Կտակարանի մարդասիրական տեքստի քննադատության վրա ։ 1517 թվականի հոկտեմբերին Լյութերը հրատարակեց 95 թեզեր՝ մարտահրավեր նետելով պապական իշխանությանը և քննադատելով ենթադրվող կաշառակերությունը, մասնավորապես վաճառվող ինդուլգենցիաների դեպքերի կապակցությամբ: 95 թեզերը հանգեցրին բարեփոխումների ՝ բաժանում Հռոմեական կաթոլիկ եկեղեցուց, որը նախկինում հեգեմոն դեր ուներ Արևմտյան Եվրոպայում։ Հումանիզմն ու Վերածննդը անմիջական դեր են խաղացել բարեփոխումների կայացման համար, ինչպես նաև ժամանակակից շատ այլ կրոնական բանավեճերի և բախումների մեջ։