ՆԱՏՕ
Հարաբերություններ Ռուսաստանի հետ և Դաշինքի ընդլայնում
1990-ական թվականներից ի վեր Դաշինքի ընդլայնման հարցը գտնվում է նրա աշխարհաքաղաքական քննարկումների կենտրոնում։ 1990-ական թվականների սկզբին Դաշինքը հատկապես չէր ցանկանում հակադրվել Ռուսաստանի շահերին, դեռ մտավախություններ ուներ և ուզում էր բարեհաջող ավարտին հասցնել Եվրոպայի զինաթափման ընթացքում ընթացող բանակցությունները և չէր ցանկանում ՍԹԱՐԹ 2 համաձայնագրի վավերացումը դնել հարցականի տակ։ Այունամենայնիվ, Դաշինքը չէր կարող արհամարհել Կենտրոնական և Արևելյան Եվրոպայի երկրների ցանկությունը բացարձակ պաշտպանության վստահություն ունենալու մասին՝ ընդդեմ հարևան Ռուսաստանի։ Հռոմի գագաթաժողովի ժամանակ նա առաջարկում է խորհրդատվական և համագործակցության բնույթի ինստիտուցիոնալ հարաբերություններ հաստատել քաղաքակական և պաշտպանության բնագավառներին վերաբերող հարցերի շուրջ այդ երկրների հետ և նրանց 1991 թվականի դեկտեմբերին հրավիրում է միանալ Բրյուսելում գտնվող արտգործնախարարներին՝ Հյուսիսատլանտյան համագործակցության խորհրդի կյանքի կոչման նպատակով։ Սա հանդիսացավ ընդլայնման առաջին ընթացակարգը։ Երկխոսության ու համագործակցության այս դրույթը, որի նպատակը Եվրոպայում Սառը պատերազմին վերջակետ դնելն էր, Կենտրոնական ու Արևելյան Եվրոպայի շատ երկրների համար պարզապես հաջորդող քայլ էր և ՆԱՏՕ-ին անդամակցության հարցից շատ հեռու՝ իրական երաշխավորված պաշտպանությունից օգտվելու համար՝ ներգրավելով ԱՄՆ-ը։ Քլինթոնի նոր վարչակազմը վարանում էր և ժամանակ շահեց մինչև որ 1994 թվականի հունվարին կյանքի կոչեց «Գործընկերություն խաղաղության համար» ծրագիրը՝ Բրյուսելի գագաթաժողովի առիթով։ Այս ծրագիրը Ռուսաստանի և Կենտրոնական ու Արևելյան Եվրոպայի երկրներին թույլ տվեց կնքել ռազմական համագրոծակցության երկկողմ շրջանակային համաձայնագրեր, որոնք դեպքից դեպք ձևափոխվում էին, բայցև հանդիսանում էին անվտանգության երաշխիք։ Բորիս Ելցինն Արևմուտքին նախազգուշացնում է ՆԱՏՕ-ին նոր անդամակցությունների մասին, որը ցանկանում էին Կենտրոնական և Արևելյան Եվրոպայի բազմաթիվ երկրներ՝ վերահաստատելով այն կարծիքը, որ նմանատիպ ընդլայնումը կարող էր քաղաքական և ռազմավարական ապակայունացման պատճառ դառնալ։ Առանց էնտուզիազմի, վերոնշյալ տարածաշրջանի մեծամասնությունը դառնում են ԳՀՀ-ի անդամ և նույնիսկ Ռուսաստանն է գրանցվում 1994 թվականի հունիսի 22-ին, սակայն չի օգտվում արտոնյալ կարգավիճակից, որի մասին ցակնություն էր հայտնել, որպեսզի շարունակվեր ճանաչվել մեծ տերություն և կարողանար օրինական կերպով օգտվել ազդեցության դաշտից և պաշտպաներ իր տարածքները, ինչպես որ ԽՍՀՄ ժամանակ էր։ Վերջապես 1995 թվականին Դաշինքը որոշում է անդամակցման հստակ ընթացակարգ սկսել՝ ապագա անդամակցություների պայմանների ու դրույթների մասին մանրամասն ուսումնասիրություններ մեկնարկելով և 1996 թվականին երկկողմ քննարկումներ մեկնարկելով թեկնածու երկրների հետ՝ միաժամանակ Ռուսաստանի հետ երկար բանակցություններ մեկնարկելով։ Վերջապես 1997 թվականին ընդունած որոշումը կայանում էր Ռուսաստանի հետ արտոնյալ համաձայնագիր կնքելու մեջ՝ մի կողմից ՆԱՏՕ-ի և Ռուսաստանի միջև հիմնադիր ակտի տեսքով, մի այլ կողմից՝ 1997 թվականի դեկտեմբերին ընդունելով Լեհաստանի, Հունգարիայի և Չեխիայի հանրապետության անդամակցությունների հայտերը։ Զուգահեռաբար, Հյուսիսատլանտյան համագործակցության նախկին խորհուրդը փոխարինվում է Եվրոատլանտյան համագործակցության խորհրդով, հաստատություն, որը միավորում է Եվրոատլանտյան համագործակցության խորհրդի և Գործընկերություն հանուն խաղաղության կառավարումը և յուրաքանչյուր գործընկերոջն առաջարկում է մեծ ճկունություն իր հետ համագործակցության մակարդակի ընտրության հարցում։ Ամրապնդվում է «Գործընկերություն հանուն խաղաղության» ծրագիրը, շեշտը դրվում է քաղաքական խորհրդակցությունների և հրատապ որոշումների կայացման մեջ գործընկերների դերի մեծացման մեջ։ Այսպիսի կրկնակի արդյունքով գործընկերներն իրավասու են դիվանագիտական առաքելություններ տեղակայել ՆԱՏՕ-յում, ինչպես նաև իրենց անձնակազմը ներառել ՆԱՏՕ-ի հրամանատարական կազմի մեջ։ Ինչ վերաբերում է վավերացման ընթացակարգի ժամկետին, ԽՍՀՄ-ի արբանյակ այս երեք պետությունները ՆԱՏՕ-ի անդամ են դառնում 1999 թվականի մարտին։ Այնուհետև տևական ժամանակ նոր անդամակցություններ չեն լինում, իսկ Դաշինքն ուշադրություն է դարձնում իր ռազմավարությունների և առաքելությունների հարմարեցմանը՝ նոր վտանգներին դիմակայելու նպատակով՝ հատկապես 2000-ական թվականներին ծաղկում ապրող ահաբեկչական վտանգներին։ Ի լրացումն իր ընդլայնման քաղաքականության, որը միայն վերաբերում էր Եվրոպայի երկրներին՝ ըստ իրենց կարգավիճակի, Դաշինքն իր գործընկերությունը զարգացնում է նաև այլ երկրների հետ։ 1994 թվականին մեկնարկում է Միջերկրածովյան երկխոսությունը, որը ՆԱՏՕ-ի և Միջերկրական ծովի հարավային ափի յոթ երկրների, ներառյալ Իսրայելն ու Եգիպտոսը, համագործակցության նախաձեռնություն է։