cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Գառնիկ ախպեր (բալլադ)
Պատմություն
Թումանյանը բալլադը գրելիս ստեղծել է նաև նոր դրվագներ` հարազատ մնալով ժողովրդական հեքիաթի ոգուն և բովանդակությանը ։
Հովհաննես Թումանյանը ծանոթ է եղել հեքիաթի այլ տարբերակներին։
Ինչպես ինքը գրել է «Հովիտի» Ս. Հ.-ի քննադատականի առիթով» հոդվածում, օգտվել է նաև « հայ ժողովրդական հեքիաթից` Վասպուրականի վարիանտից, որ գրի է առել հանգուցյալ Սրվանձտյանը և տպված է նրա «Մանանայում», հեքիաթի անունն էլ հենց «Գառնիկ ախպեր», ինչպես կոչվում է նաև հայկական ուրիշ շրջաններում, օրինակ Արարատյան երկրում» ։
Առաջին անգամ «Բովանդակությունը քաղված է Տ. Նավասարդյանի «Հայ ժողովրդական հեքաիաթներ» ժողովածուից» հեղինակային ծանոթագրությամբ տպագրվել է Թիֆլիսի «Հասկեր» ամսագրր 1905 թվականի սեպտեմբերի 1-ին համար-ի 2-7-րդ էջերում, նոյեմբեր-դեկտեմբերի 3-4 համարների 97-102 էջերում, այնուհետև` 1909 թվականին տպագրվել է առանձին, պատկերազարդ գրքով, ապա` Երկերի ժողովածուի առաջին հատորի 301-307 էջերում ։
Սյուժե
Բալլադը պատմում է 2 որբ երեխաների` ավագ քրոջ ու կրտսեր եղբոր մասին։ Նրանք գնում են ճանավարհով, արևը վառում է, բայց ջուր չկա խմելու։ Երեխաները հասնում են կովի և ձիու ոտնատեղի, որի մեջ ջուր կա. եղբայրն ուզում է խմել, բայց քույրը թույլ չի տալիս։ Երբ հասնում են գառան ոտնատեղին, քույրը չի նկատում, և եղբայրը ջուրը խմելով` դառնում է գառ։ Անտառում նրանց ձիավորներ են հանդիպում, իմանում են եղելությունն ու նրանց տանում են թագավորի մոտ։ Թագավորը հավանում է աղջկան և դարձնում է իրեն թագուհի։ Պալատում լինում է նաև մի նախանձ աղախին, որն աղջկան լողացնելիս գցում է ծովի մեջ, իր աղջկա դեմքը շղարշով փակում է և տանում պալատ` որպես թագուհի։ Աղջիկը ձևացնում է թե հիվանդ է։ Գառնիկ ախպերը գիտեր, թե ինչ է պատահել իրականում և ցատկոտում էր մի ափից մյուսը։ Կեղծ թագուհին ասում է, թե ինքը պետք է ուտի գառնիկ ախպոր մսից, որպեսզի առողջանա։ Թագավորն ապշում է թագուհու դաժանությունից։ Ծովի ափին գառնուկը պատմում է քրոջը պատմում է տեղի ունեցածի մասին. թագավորն այդ ամենը լսելով` բացում է աղջկա շղարշը և բացահայտում է խաբերությունը։ Աղջկան և պառավին խեղդում են ծովում, իսկ թագուհուն` Մանուշին հանում են ծովից. այդ ուրախությունից գառնիկ ախպերը պատռում է իր մոռթին և դառնում է գեղեցիկ տղա։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հովհաննես Թումանյանի բալլադներ
Կրամարշչինա (գյուղ, Գադյաչի շրջան)
2001 թվականի տվյալներով Կրամարշչինա գյուղում բնակվում էր 25 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,567 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 44,09 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Պոլտավայի մարզի Գադյաչի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1861 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Չոմա
Չոմա (Чома, Tiszacsoma), գյուղ Ուկրաինայի Անդրկարպատյան մարզի Բերեգովոյի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Չոմա գյուղում բնակվում էր 916 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 1,61 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 568,94 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Անդրկարպատյան մարզի Բերեգովոյի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1410 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Յան Օբլակ
Յան Օբլակ (Jan Oblak, ), սլովենացի ֆուտբոլիստ, «Ատլետիկո Մադրիդ» ակումբի և Սլովենիայի ազգային հավաքականի դարպասապահ։
«Օլիմպիկիա»
Օբլակը ծնվել է Շկոֆյա-Լոկայում՝ Գորենսկայում։ Իր կարիերան սկսել է հարազատ քաղաքում՝ խաղալով «Լոչանի» կազմում։ 10 տարեկանում նա տեղափոխվեց «Օլիմպիա Լյուբլյանա»։ 2009 թվականին մերժեց «Էմպոլիի» առաջարկը հօգուտ «Ֆուլհեմի», բայց վերջնական արդյունքում մնաց Սլովենիայում՝ երկարաձգելով պայմանագիրը մինչև 2011 թվականը ։Որպես պրոֆեսիոնալ ֆուտբոլիստ Օբլակը իր դեբյուտը նշել է 2009-10-ին՝ ընդամենը 16 տարեկան հասակում՝ առաջնությունում բաց թողնելով ընդամենը 3 խաղ։ Այդ մրցաշրջանում «Օլիմպիան» գրավեց 4-րդ տեղը։
«Բենֆիկա»
2010 թվականի հունիսի 14-ին Օբլակը պայմանագիր է կնքում «Բենֆիկայի» հետ և միանգամից վարձավճարով հանձնվում այլ ակումբի՝ Պորտուգալիայի առաջնության «Բեյրա-Մարին»։ Նա 2010-11 մրցաշրջանն ավարտեց արդեն «Օլյանենսի» կազմում՝ ոչ մի անգամ դաշտում չհայտնվելով։
Առաջվա նման «Բենֆիկային» պատկանելով, Օբլակը տեղափոխվեց մեկ այլ պորտուգալական ակումբ՝ «Ունիան Լեյրիա»՝ 2011-12 մրցաշրջանում ։ Նա լիգայում դեբյուտը նշեց 2012 թվականի հունվարի 15-ին, հյուրընկալվելով «Նացիոնալ Ֆունշալին», որն ավարտվեց ոչ ոքի՝ 2։2։
2013 թվականի հուլիսին Օբլակը չկար մինչմրցաշրջանային նախապատրաստմանը՝ հաստատելով, որ նա չուներ գործող պայմանագիր «Բենֆիկայի» հետ ։ Ավելի ուշ՝ հաջորդ ամսում նա երկարաձգեց պայմանագիրը մինչև 2018 թվականը՝ իրավիճակը նկարագրելով որպես թյուրիմացություն ։
Փորձառու Արտուր Մորաեսի մի քանի սխալներից հետո, 2013-14 մրցաշրջանում մարզիչ Ժորժե Ժեզուշը Օբլակին իրեն ցույց տալու շանս տվեց։ Վերջինս անց կացրեց մի քանի «չոր» հանդիպումներ ակումբի կազմում՝ մասնավորապես «Պորտուի» դեմ խաղում, որում Բենֆիկան հաղթեց 2։0 հաշվով և Եվրոպայի լիգայի կիսաեզրափակիչ խաղում «Յուվենտուսի» դեմ գոլազուրկ ոչ ոքի ավարտվելով ։ Բաց թողնելով ընդամենը 3 գնդակ 13 խաղում, Օբլակը դարձավ առաջնության լավագույն դարպասապահը։
«Ատլետիկո Մադրիդ»
2014 թվականի հուլիսի 14-ին Օբլակը հաստատեց իր՝ «Ատլետիկո Մադրիդ» տեղափոխությունը։ Դարպասապահի տրանսֆերը մադրիդյան ակումբի համար արժեցավ 13 միլիոն եվրո։
2016 թվականի մայիսի 3-ին Չեմպիոնների Լիգայի կիսաեզրափակիչի պատասխան խաղում Օբլակը «Ալյանց Արենայում» հետ մղեց Թոմաս Մյուլերի իրացրած 11 մետրանոցը ։ Չնայած «Ատլետիկոն» պարտվեց 2:1 հաշվով, ակումբն անցավ եզրափակիչ՝ մրցակցի դաշտում խփած գոլի կանոնի շնորհիվ։ Ներքին առաջնության ավարտից հետո նա հաղթեց Սամոռայի մրցանակը՝ որպես լավագույն դարպասապահ՝ 38 խաղում սեփական դարպասն ընդունելով ընդամենը 18 գնդակ և կրկնելով «Դեպորտիվո Լա Կորունյայի» 22-ամյա դարպասապահ Ֆրանսիսկո Լիանյոյի ռեկորդը ։
Հավաքականի կարիերա
Օբլակը առաջին անգամ հրավիրվել է Սլովենիայի մինչև 21 տարեկանների հավաքական 2009 թվականի օգոստոսին՝ փոխարինելով վնասվածք ստացած Յան Կոպրիվցին։ Դեբյուտը նշել է նույն թվականի սեպտեմբերի 9-ին՝ Ֆրանսիայի դեմ խաղում։
2012 թվականի սեպտեմբերի 11-ին Օբլակը նշեց իր դեբյուտը ազգային հավաքականում, միայն թե իր թիմը հյուրընկալվելիս պարտություն կրեց Նորվեգիայից 1։2 հաշվով 2014 թվականի աշխարհի առաջնության խմբային փուլի շրջանակում ։
Սամիր Հանդանովիչի՝ հավաքականից հեռանալուց հետո Օբլակը դարձավ Սլովենիայի հիմնական դարպասապահը։
Ձեռքբերումներ
«Բենֆիկա» «Ատլետիկո Մադրիդ»
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Բենֆիկայի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Սլովենացի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Ատլետիկո Մադրիդի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Ֆուտբոլի դարպասապահներ Կատեգորիա:Սլովենիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Լա Լիգայի ֆուտբոլիստներ
Զավեն Պետրոսյան
Կենսագրություն
Ծնվել է 1957 թ. Նոյեմբերյանի շրջանի (այժմ Տավուշի մարզ) Ջուջևան գյուղում։ 1980 թվականին ավարտել է Երևանի Խ. Աբովյանի անվան մանկավարժական ինստիտուտի նկարչագծագրական ֆակուլտետը, ինչպես նաև հասարակական մասնագիտությունների ֆակուլտետի ժուռնալիստիկայի բաժինը։ Զբաղվում է մանկավարժական և լրագրողական գործունեությամբ։ Իջևանում (2004 թ.), Նոյեմբերյանում (2007 թ.) ունեցել է գեղանկարչական անհատական ցուցահանդեսներ։ Նրա գրաֆիկական ձևավորումներով լույս են տեսել բազմաթիվ գրքեր ։
Մրցանակներ
2009 թվականին արժանացել է 2008-2009 թթ տպագրված լավագույն գրքի համար Մկրտիչ Սարգսյանի անվան գրական մրցանակին։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հայ բանաստեղծներ Կատեգորիա:Հայ գեղանկարիչներ Կատեգորիա:ՀՊՄՀ շրջանավարտներ Կատեգորիա:Հայաստանի գրողների միության անդամներ Կատեգորիա:Հայ լրագրողներ
Նովոնիկոլաևկա (գյուղ, Միշկինսկի շրջան)
Բնակչությունը 2009 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 167 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Միշկինսկի շրջանի բնակավայրեր
Մուշովկա
Մուշովկա, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Մալաթիայի գավառում ։ Գյուղը գտնվում էր խոր ձորակի մեջ։
Բերնար Բինլին Դադե
Կենսագրություն
Բեռնար Դադեն աշխատել է Դակարի (ԱՄՆ) ֆրանսիական կառավարությունում։ 1947 թվականին հայրենիք վերադառնալուց հետո դարձել է անկախության համար իվուարական շարժման մասնակից, միացել է նաև «Աֆրիկայի Ժողովրդավարական միավորում» կուսակցությանը։ Մի քանի անգամ բանտարկվել է։ Հենց բանտում էլ գրվել են նրա վաղ հեղափոխական բանաստեղծությունները։
Մուշովկա
Պատմություն
1895 թվականին գյուղի բնակչությունը թաքնվելով մոտակա քարանձավներում, մի կերպ փրկվեց կոտորածից։ Գյուղն ավերվել է, իսկ բնակչությունը կոորվել կամ բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։
Բերնար Բինլին Դադե
Կենսագրություն
Հետագայում Դադեն հրատարակել է «Աֆրիկյան լեգենդներ» (1954), «Սև վիրակապ» (1955) հեքիաթների գիրքը և «Կլեմբյե» ինքնակենսագրական վեպը։
Մուշովկա
Բնակչություն
Ըստ Ս. Ծոցիկյանի XIX դարի վերջին ուներ 800 հայ բնակիչ։
Պատմամշակութային կառույցներ
Գյուղում գտնվում է Մուշողկունի վանքը, Ս. գևորգ և Ս. Թորոս վանքերը ու մի քանի ավերված եկեղեցիներ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Բերնար Բինլին Դադե
Կենսագրություն
Նախքան 1960 թվականին Կոտ դ'Իվուարի անկախության ձեռքբերումը Բեռնար Դադեն կրկին բանտարկվել է 16 ամսով՝ Ֆրանսիական գաղութային կառավարության դեմ ցույցերի համար։
Իր աշխատանքում Բեռնար Դադեն, ազդվելով իր գաղութատիրության իր մանկության փորձից, փորձում էր կապել աֆրիկյան ավանդական բանահյուսությունը ժամանակակից աշխարհի հետ։ Գրողի ստեղծագործություններում գերակշռող են մարդասիրության գաղափարներն ու աֆրիկացիների ու նրանց մշակույթի հավասարության ու անկախության ձգտումը։
Դադենի «Սևամորթը Փարիզում» (1959) և «Նյու Յորքի տերը» (1964) վեպերը նվիրված են համաքաղաքակրթական խնդիրներին։ Բանաստեղծի հասուն բանաստեղծությունների «Օրերի շարք» (1956) և հատկապես «Բոլոր մայրցամաքների մարդիկ» (1967) ժողովածուներում գերակշռում է միջազգային թեման։
Գրողը մահացել է 2019 թվականի մարտի 9-ին 104 տարեկան հասակում։
Պեդեզինա
Պեդեզինա (Pedesina), կոմունա Իտալիայում։ Գտնվում է Լոմբարդիա մարզի Սոնդրիո գավառում ։ Բնակչությունը կազմում է 36 մարդ, խտությունը կազմում է 5 մարդ/կմ²։ Տարածքը գրավում է 6 կմ²։ Էլեկտրոնային փոստ՝ 0342, հեռախոսային կոդ՝ 23010։
Սուրբ Անտոնիոս Պադուացին համարվում է բնակավայրի հովանավոր սուրբը։ Տոնակատարությունը հունիսի 13-ին է։
Ժողովրդագրություն
'''Բնակչության թվաքանակի փոփոխությունները.
Նորֆոլկ (ԱՄՆ)
Նորֆոլկ (Norfolk), քաղաք-նավահանգիստ Չեսապիսկյան ծովածոցում, ԱՄՆ-ի Վիրջինիա նահանգի հարավ- արևելյան մասում։ Նորֆոլկում տեղակայված է Ատլանտյան օվկիանոսում գտնվող, ԱՄՆ-ի ամենամեծ ռազմա-ծովային բազան:Բնակչությունը կազմում է 238 832 բնակիչ (2006 թվականի դրությամբ)։
Պատմություն
Հիմնադրվել է 1682 թվականին։ Անկախության պատերազմի ժամանակ եղել է բրիտանական նահանգապետի շտաբը։ Այրվել է ապստամբների կողմից։ Գաղութային շրջանից պահպանվել է միայն գնդակոծված պատերով եկեղեցին։
Բրիտանիայի հետ առևտրի սահմանափակումը, հաճախակի հրդեհները և այլ նավահանգիստների մրցակցությունը սահմանափակեցին Նորֆոլկի զարգացումը մինչև 1870 թվական, երբ այստեղ միացան մի քանի կարևոր երկաթգծեր։
Համաշխարհային պատերազմների ժամանակ Նորֆոլկում կառուցված է մեծ արդյունաբերական-տրանպորտային կոմպլեքս, որը ծառայում է ԱՄՆ-ի Ատլանտյան նավատորմին։ Այստեղ է գտնվում ռազմա-ծովային բազա ԱՄՆ-ի Ռազմածովային ուժեր։
Արդյունաբերություն
Նորֆոլկի 50 խոշորագույն գործատուները ։
Տեսարժան վայրեր
1994 թվականի հունիսին բացվել է ծովային թանգարան «Nauticus» :
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վիրջինիայի քաղաքներ Կատեգորիա:1682 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Աստերոիդների ցանկ (245101-245200)
Աստերոիդների ցանկ (245001-245100) * Աստերոիդների ցանկ * Աստերոիդների ցանկ (245201-245300)
Մուսուլմանլար
Մուսուլմանլար, գյուղ Արևելյան Հայաստանի Ելիզավետպոլի նահանգի Զանգեզուրի գավառում ։
Բնակչություն
1907 թվականին գյուղն ունեցել է 550, իսկ 1908-ին՝ 339 կովկասի թաթար բնակիչ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Անդրեաս Փափովիչ
Անդրեաս Փափովիչ (Պապովիչ, ), հայ բժիշկ, լուսավորիչ, ֆիզիոլոգ, փիլիսոփա։
Կենսագրություն
Անդրեաս Փափովիչը ծնվել է 1809 թվականին Սուչավա (Ռումինիա) քաղաքում։ Նախնական կրթությունը ստացել է ծննդավայրում։ 1831 թվականին ավարտել է Պեշտի (Բուդապեշտի) բժշկական համալսարանը և աշխատել որպես բժիշկ։ 1840-1842 թվականների միջև ընկած ժամանակաշրջանում տեղափոխվել է Կ․ Պոլիս։ Նպաստել է առողջապահության վիճակի բարելավմանը, հռչակվել որպես ժողովրդական բժիշկ։ Փափովիչը գրել է «Արվեստ երկայնակեցության որ է Առողջ՝ երկայն ու երջանիկ ապրելու ուսումը» աշխատությունը (1850), որտեղ շոշափել է նաև փիլիսոփայական հարցեր։ Առաջադրել է մարդու կեցությանը, նրա ձևավորմանն ու առողջությանը վերաբերող բազմաթիվ հարցեր, որոնց առանցքը բնության հետ մարդու կապի, մարդ տեսակի գոյության ու հետագա կատարելագործման գաղափարն է։ Փափովիչը մարդաբանության և նատուրալիզմի ոգով է մեկնել մարդու բնույթը, ժամանակի ֆիզիոլոգիայի, հոգեբանության ու բժշկության նվաճումների հիման վրա բացատրել հոգեֆիզիոլոգիականի պրոբլեմը, մերժել հոգեֆիզիոլոգիական զուգահեռականությունը, հոգեկանը բացատրել գլխուղեղի և նյարդային համակարգի ֆիզիոլոգիական գործունեությամբ։ Փափովիչի փիլիսոփայական հայացքներին բնորոշ է դեիզմը, էվոլյուցիոնիզմը, մասամբ՝ մարդաբանական մատերիալիզմը։
Գրականություն
Կատեգորիա:Հայ բժիշկներ Կատեգորիա:Հայ լուսավորիչներ Կատեգորիա:Հայ ֆիզիոլոգներ Կատեգորիա:Հայ փիլիսոփաներ
Կենսաբանություն
Կենսաբանություն (βιολογία; βίος՝ կյանք և (լոգոս)՝ գիտություն ), բիոլոգիա, բնական գիտություն, որն ուսումնասիրում է կյանքը և կենդանի օրգանիզմները, դրանց ֆիզիկական և քիմիական կառուցվածքը, գործառույթը, զարգացումը և էվոլյուցիան ։ Ժամանակակից կենսաբանությունը ներառում է բազմաթիվ բնագավառներ։ Կենսաբանական գիտությունները տարբեր ուղղվածություններ ունեն և բարդ են, բայց կան նրանց միավորող մի շարք սկզբունքներ, որոնք ընդհանուր են բոլոր կենսաբանական գիտությունների համար։ Ժամանակակից կենսաբանության հիմնաքարը կազմում են հինգ հիմնական սկզբունքներ և տեսություններ՝ բջջային տեսությունը, ըստ որի՝ բջիջը համարվում է կյանքի պարզագույն միավորը, էվոլյուցիոն տեսությունը, գենային տեսությունը, ըստ որի՝ գենը համարվում է ժառանգականության հիմքը, էներգիայի սպառման և ձևափոխման սկզբունքը և հոմեոստազը։
Կենսաբանության բնագավառները բաժանվում են ըստ կյանքի կազմավորման մակարդակների, հետազոտվող օրգանիզմի տեսակի և հետազոտման մեթոդի՝ կենսաքիմիան, որը, օրինակ, ուսումնասիրում է կյանքի քիմիան, մոլեկուլային կենսաբանությունը՝ կենսամոլեկուլների միջև բարդ փոխհարաբերությունները, բջջաբանությունը՝ կյանքի պարզագույն միավորը՝ բջիջը, ֆիզիոլոգիան՝ հյուսվածքների, օրգանների և օրգան համակարգերի ֆիզիկական և քիմիական հատկանիշները, էկոլոգիան՝ օրգանիզմների և միջավայրի փոխազդեցությունը, էվոլյուցիոն կենսաբանությունը՝ գործընթացները, որոնք ապահովում են կյանքի բազմազանությունը ։
Ծագումնաբանություն
Հայերենում կենսաբանություն տերմինը կազմված է «կյանք» և «բանալ» արմատներից և «ություն» վերջածանցից։ «Կյանք» բառը ծագել է «կեալ» արմատի «կեան» ձևից, որը բնիկ հայերեն բառ է և ծագել է հնդեվրոպական նախալեզվի g2iya ձևից ։ Մյուս արմատն է «բանալ», որի ծագումը միանշանակ չէ ։ Լատինական ծագում ունեցող բիոլոգիա բառն առաջացել է հունարեն բիոս՝ βίος՝ «կյանք» արմատից և «լոգիա»՝ λογία՝ «ինչ-որ բանի հետազոտություն» վերջածանցից ։
Կենսաբանության պատմություն
«Կենսաբանություն» եզրույթը միմյանցից անկախ առաջարկել են ֆրանսիացի գիտնական Ժան Բատիստ Լամարկը և գերմանացի գիտնական Գոտֆրիդ Տրևիրանուսը 1802 թվականին։ Շվեդ գիտնական Կառլ Լիննեյը 1736 թվականին առաջին անգամ օգտագործել է «biologi» բառն իր «Bibliotheca botanica» աշխատության մեջ։ Միքայել Քրիստոֆ Հանոֆը՝ Քրիստիան Վոլֆի աշակերտը, այն կրկին օգտագործել է 1766 թվականին «Philosophiae naturalis sive physicae։ tomus III, continens geologian, biologian, phytologian generalis» աշխատության մեջ։ 1797 թվականին Թեոդոր Աուգուստ Ռոոզեն բառն օգտագործել է «Grundzüge der Lehre van der Lebenskraft» աշխատության նախաբանում։ Կառլ Ֆրիդրիխ Բուրդախը տերմինն օգտագործել է 1800 թվականին՝ ավելի սահմանափակ իմաստով՝ որպես մարդկային էակների ձևաբանական, ֆիզիոլոգիական և ֆիզիկական հատկանիշներն ուսումնասիրող գիտություն (Propädeutik zum Studien der gesammten Heilkunst)։ Բառն սկսեց կիրառվել Գոթֆրիդ Ռայնհոլդ Տրևիրանուսի 6 հատորանոց Biologie, oder Philosophie der lebenden Natur (1802-22) աշխատության մեջ ։
Չնայած ժամանակակից կենսաբանությունը համեմատաբար երիտասարդ գիտություն է, կենսաբանական մտքերը ներառող շատ գիտություններ եղել են վաղուց։ Բնափիլիսոփայությունն ուսումնասիրվել է դեռ Միջագետքում, Եգիպտոսում, Հինդուստանում և Չինաստանում։ Այնումենայնիվ, ժամանակակից կենսաբանության ծագումը և բնության հետազոտման մոտեցումները կապվում են Հին Հունաստանի հետ ։ Կենսաբանության զարգացմանը մեծապես նպաստել են Հիպոկրատի, Արիստոտելի, Դալենի հետազոտությունները, որոնք հիմնականում նպաստել են կենսաբանության մի բնագավառի՝ զարգացման կենսաբանության զարգացմանն ու առաջընթացին։ Հատկապես կարևոր է Արիստոտելի «Կենդանիների պատմություն» աշխատությունը։ Արիստոտելի աշակերտ Լիցեյը և Թեոփրաստեսը գրել են մի շարք աշխատություններ բուսաբանության վերաբերյալ, որոնք պահպանվել և համարվում են հին աշխարհի բուսաբանական կարևոր հետազոտություններ ։ Բուսաբանական առաջին հետազոտությունները նպատակ ունեին պարզելու բույսերի բուժիչ հատկությունները։
Միջնադարյան իսլամական աշխարհի հետազոտողները նույնպես գրել են կենսաբանության մասին, հատկապես՝ Ալ-Ջահիզը (781-869), Ալ-Դինավարին (828-896), որը հետազոտում էր բուսաբանություն, և Ռահեզը, որն ուսումնասիրում էր անատոմիա և ֆիզիոլոգիա (865-925)։ Իսլամական հետազոտողները հատկապես հետաքրքրված էին բժշկությամբ և աշխատում էին հույն փիլիսոփաների ավանդույթներով. բնական պատմությունը հիմնվում էր հիմնականում արիստոտելյան մտքի վրա։
Կենսաբանությունն առանձնակի վերելք է ապրել Անտոն վան Լևենհուկի կողմից մանրադիտակի ստեղծումից հետո, ինչի օգնությամբ կատարված ուսումնասիրություններով հաստատվեց կենդանական և բուսական օրգանիզմների բջջային կառուցվածքը։ Յան Սվամերդամի հետազոտությունները և հետաքրքրությունը սաղմնաբանության մեջ նպաստեցին մանրադիտակային պատրաստուկների ներկման և հատման տեխնիկաների մշակմանը ։ Նշված աշխատանքները սաղմնաբանության մեջ հանգեցրեցին 2 սխալ ուղղությունների, որոնցից մեկի հետևորդները՝ օվիստները, պնդում էին, թե ապագա օրգանիզմի պատրաստի սաղմերը տեղավորված են ձվաբջջում, մյուսի հետևորդները՝ անիմալկուլիստները, առաջնությունը տալիս էին սպերմատոզոիդին։
17-րդ և 18-րդ դարերում կենդանաբանությունը և բուսաբանությունը շարունակում էին զարգանալ նկարագրական ուղղությամբ, և անհրաժեշտ էր դասակարգել կուտակված փաստերը։ Վիլհելմ Լեյբնիցը կանխագուշակում է կենդանիների և բույսերի միջև միջանկյալ փոխանցիկ ձևերի գոյությունը։ Բյուֆոնը փորձում է օրգանիզմների մոտ ձևերի առկայությունը բացատրել մեկը մյուսից առաջանալու հիպոթեզով։ Նա հնարավոր էր համարում մի տեսակի վերափոխումը մի այլ տեսակի՝ կլիմայի, հողի, ջրի, սննդի ազդեցությամբ։ Գիտնականների մի խումբ այդ ժամանակաշրջանում հայտնագործեց բույսերի գազափոխանակության և ֆոտոսինթեզի պրոցեսը։ Միաժամանակ ապացուցվեց, որ բույսերի կողմից ֆոտոսինթեզի ժամանակ անջատված թթվածինը ծառայում է կենդանիների շնչառությանը, իսկ անջատված ածխաթթու գազը՝ ֆոտոսինթեզին (Ջոզեֆ Պրիստլ, Յան Ինհենհաուզ, Ժան Սենյեբե)։
Միաժամանակ կարգաբանությունը և տաքսոնոմիան հայտնվեցին կենսաբանությամբ հետաքրքրվողների ուսումնասիրության կենտրոնում։ Կառլ Լիննեյը 1735 թվականին հրապարակեց բնական աշխարհի կարգաբանությունը, իսկ 1750-ականներին տեսակների համար հրապարակվեց գիտական անվանումների համակարգը ։ Ջորջ-Լուի Լեկլերը, Կոմտ դը Բուֆոնը տեսակները համարում էր արհեստական կատեգորիաներ, իսկ կենդանի օրգանիզմները՝ փոփոխվող գոյության ձևեր, որոնք ունեն ընդհանուր նախնի։ Չնայած Բուֆոնը դեմ էր էվոլյուցիային, նա կարևոր դեմք է էվոլյուցիոն մտքի զարգացման մեջ։ Նրա մտքերը մեծ ազդեցություն են ունեցել Լամարկի և Դարվինի վրա ։
Էվոլյուցիոն ավելի լուրջ մտածողությունը ձևավորվեց Ժան Բապտիստ Լամարկի շնորհիվ, որն առաջինն էր, որ խոսեց համաձայնեցված էվոլյուցիոն տեսության մասին ։ Նա գտնում էր, որ էվոլյուցիան առաջանում է կենդանու հատկանիշների և միջավայրի սթրեսի հակադրման արդյունքում՝ նկատի ունենալով, որ ինչքան ավելի շատ է կենդանի օրգանիզմն օգտագործում որևէ օրգան, այնքան բարդ և արդյունավետ է դառնում այն. սրանով կենդանին դառնում է ավելի հարմարված շրջակա միջավայրին։ Լամարկը հավատում էր, որ ձեռքբերած հատկանիշները փոխանցվում են սերունդներին, որոնք իրենց հերթին այդ հատկանիշներն ավելի կատարյալ կարող էին դարձնել ։ Բայց բրիտանացի գիտնական Չարլզ Դարվինն էր, որ համադրեց Հումբոլդտի կենսաաշխարհագրական մոտեցումը, Լայելի համաչափական աշխարհագրությունը, Մալթուսի պոպուլյացիայի աճի մասին գրառումները և իր սեփական` ձևաբանական և բնության հետազոտությունները՝ կազմելով ավելի ճշգրիտ էվոլյուցիոն տեսություն՝ հիմնված բնական ընտրության վրա․ Դարվինից անկախ՝ Ալֆրեդ Ռուսել Ուոլեսը հանգեց նույն եզրակացությունների ։ Չնայած մինչ օրս հակասական է, թե ինչու Դարվինի տեսությունն արագորեն տարածվեց գիտական համայնքում և շուտով դարձավ կենսաբանության կենտրոնական և զարգացող աքսիոմներից մեկը։ Չարլզ Դարվինն իր էվոլյուցիոն ուսմունքը շարադրեց «Տեսակների ծագումը» մենագրության մեջ, որտեղ որպես զարգացման ներքին գործոն ընդունում էր բնական ընտրությունը։ Այս տեսությունը հետագայում ամրապնդվեց կենսաբանության նորագույն ուղղությունների՝ համեմատական անատոմիայի (կենսաբանություն Հեգենբաուեր), էվոլյուցիոն սաղմնաբանության (Ալեքսանդր Կովալևսկի), հնէաբանության (Վլադիմիր Կովալևսկի) տվյալներով, որոնք հարուստ փաստական նյութ կուտակեցին օրգանիզմների էվոլյուցիոն զարգացման մասին։
Ժառանգականության ֆիզիկական գոյության հայտնաբերումը հետագայում լրացրեց էվոլյուցիոն տեսությունն ու պոպուլյացիոն գենետիկան։ 1940-50-ական թվականներին հետազոտվեց ԴՆԹ-ն՝ որպես քրոմոսոմների հիմնական բաղադրիչ, որոնք կրում էին ժառանգական միավորները՝ գեները։ Նոր օրգանիզմների՝ վիրուսների և բակտերիաների հայտնաբերումը և 1953 թվականին ԴՆԹ-ի կառուցվածքի բացահայտումը սկիզբ դրեցին մոլեկուլային կենսաբանության դարաշրջանին։ Գենետիկական կոդը վերծանեցին Հար Գոբինդ Խորանան, Ռոբերտ Հոլեյը և Մարշալ Ուորեն Նիրենբերգը։ Վերջապես, 1990 թվականին սկիզբ դրվեց «Մարդու գենոմը» նախագծին, որը նպատակ ուներ քարտեզագրել մարդու ընդհանրական գենոմը։ Այս նախագիծն ավարտվեց 2003 թվականին, հետազոտությունների մի մասը դեռ տպագրվում է։ «Մարդու գենոմը» նախագիծն առաջին քայլն էր՝ կուտակված կենսաբանական գիտելիքը ձևափոխելու՝ վերածելով գործող մոլեկուլային նկարագրությունների, որոնք նկարագրում են մարդու և այլ կենդանի օրգանիզմների մարմինը։
Կենսաբանությունը Հայաստանում
Կենսաբանական միտքը հայ մտավորականների միջոցով Հին Հայաստան է թափանցել արևմուտքից՝ հելլենական երկրներից։ Հայ նշանավոր մտածողներ Եզնիկ Կողբացին, Ագաթանգեղոսը, Ղազար Փարպեցին, Մովսես Խորենացին դեռևս 5-րդ դարում իրենց աշխատանքներում արտացոլել են կենդանաբանության, անատոմիայի, սաղմնաբանության, ֆիզիոլոգիայի, բուսաբանության և բժշկագիտության հիմունքները։
Կենսաբանությունն ավելի մեծ զարգացում է ստանում 12-13-րդ դարերում։ Նշանավոր հայ բժիշկ Մխիթար Հերացին իր ժամանակ արդեն գիտեր շատ հիվանդությունների վարակիչ բնույթը։ Ամիրդովլաթ Ամասիացին լավ տիրապետում էր մարդու անատոմիային, ֆիզիոլոգիային, սաղմնաբանությանը, բժշկագիտության տարբեր բնագավառներին, հատկապես՝ ժողովրդական բժշկությանը։ Հայաստանի ֆլորայի առաջին խորն ուսումնասիրությունը կատարել են Ղևոնդ Ալիշանը և Շահրիմանյանը։ 16-17-րդ դարերի նշանավոր կենսաբաններից է եղել Աբրահամ Կոստանդնուպոլսեցին։ Նորագույն շրջանի կենսաբանական հայ մտքի ներկայացուցիչներից էր Միքայել Նալբանդյանը, որը, բժշկակենսաբանություն կրթություն ստանալով և կանգնած լինելով մատերիալիստական դիրքերում, բազմաթիվ փաստերի հիման վրա տվեց օրգանիզմների էվոլյուցիայի գաղափարը։
Կենսաբանական գիտությունները հայ իրականության մեջ բուռն զարգացում են ապրում խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո։ Նոր կազմակերպված Երևանի համալսարանում, Մոսկվայի, Լենինգրադի, Արևմտյան Եվրոպայի առաջավոր բարձրագույն հաստատություններում ուսանած հայրենասեր բնագետներ կենսաքիմիկոս Հովհաննես Հովհաննիսյանը (1875-1941), ֆիզիոլոգ Տիգրան Մուշեղյանը (1886-1935), ագրոքիմիկոս և մանրէակենսաբան Պողոս Քալանթարյանը (1887-1942), բուսաբան Հովակիմ Բեդելյանը (1874-1940), բուսաբույծ Միքայել Թումանյանը (1886-1950), կենդանաբան Ավետիք Տեր-Պողոսյանը (1880-1954) և ուրիշներ հիմնադրում են հայկական կենսաբանական դպրոցը։ Գիտական օջախները 1943 թվականին միավորվում են Հայկական ԽՍՀ գիտությունների ակադեմիայի համակարգում։ Լայն մասշտաբով սկսվում է հայրենի ֆլորայի բազմակողմանի ուսումնասիրությունը՝ Արմեն Թախտաջյանի ղեկավարությամբ։ Նրա և մի խումբ երիտասարդ գիտնականների մասնակցությամբ լույս են ընծայվում Հայաստանի ֆլորային նվիրված 8 հատորներ ու մենագրություններ։ Վերելք է ապրում նաև բույսերի ֆիզիոլոգիան (Միքայել Չայլախյան, Վահան Ղազարյան), առանձին մենագրություններ են հրատարակվում բարձրակարգ բույսերի անհատական զարգացման և ծերացման խնդիրների վերաբերյալ։
Ալեքսեյ Շելկովնիկովի, Սիմոն Յուզբաշյանի, Մ․ Տեր-Մինասյանի ջանքերով զարգանում է կենդանաբանությունը։ Լայն ծավալ են ստանում գլխավորապես հացազգիների գենետիկային և սելեկցիային (Միքայել Թումանյան, Գուրգեն Բաբաջանյան, Վարդան Գուլքանյան), խաղողի վազին (Սուրեն Պողոսյան), բանջարանոցային մշակաբույսերին (Հրանտ Բատիկյան և ուրիշներ) նվիրված հետազոտությունները։ Առանձնակի առաջընթաց է ապրում կենսաքիմիկոսների դպրոցը, որի հիմնական ուշադրությունը նվիրվում է բարձրագույն նյարդային համակարգի կենսաքիմիային (Հրաչյա Բունիաթյան, Արմեն Գալոյան և ուրիշներ)։ Մանրէակենսաբանական հետազոտությունները վերաբերում են Հայաստանի հողերի մանրէակենսաբանական բնութագրմանը և արդյունակենսաբանական մանրէակենսաբանությանը (Հարություն Փանոսյան, Էվրիկ Աֆրիկյան) ։
Բջջային տեսություն
Ըստ բջջային տեսության՝ բջիջը կյանքի պարզագույն, հիմնական միավորն է, բոլոր կենդանի օրգանիզմները կազմված են մեկ կամ ավելի բջիջներից կամ այդ բջիջների արտադրած նյութերից (օրինակ՝ կենդանիների խեցին)։ Բոլոր բջիջները ծագում են այլ բջիջներից՝ բջջի բաժանման շնորհիվ։ Բազմաբջիջ օրգանիզմներում բոլոր բջիջները ծագում են բեղմնավորված ձվաբջջից կամ զիգոտից։ Բջիջը նաև շատ ախտաբանական գործընթացների հիմնական միավորն է ։ Էներգետիկ փոխանակությունը բջջում իրականանում է նյութափոխանակության կամ մետաբոլիզմի միջոցով։ Բջիջները կրում են ժառանգական տեղեկատվություն (ԴՆԹ), որը բջջի բաժանման ժամանակ մի բջջից փոխանցվում է մյուսին։ Համաձայն բջջային տեսության՝ ամբողջ կենդանի նյութը կազմված է մեկ կամ ավելի բջիջներից կամ այդ բջիջների սեկրեցիայի արտադրանքներից։ Օրինակ՝ ոսկորները, մաշկը, ԴՆԹ, վիրուսներ, ստամոքսահյութ։ Բոլոր բջիջներն առաջանում են այլ բջիջներից՝ բջջային բաժանման եղանակով և բազմաբջիջ օրգանիզմի բոլոր բջիջներն առաջանում են մեկ բեղմնավորված ձվաբջջից։ Նույնիսկ այնպիսի պաթոլոգիական գործընթացների առաջացումը, ինչպիսիք են մանրէային կամ վիրուսային վարակը, կախված է բջիջներից, որոնք նրանց հիմնարար մասն են հանդիսանում։
Էվոլյուցիա
Կենսաբանության կենտրոնական գաղափարներից մեկն այն է, որ կյանքը Երկրի վրա էվոլյուցիայի միջոցով փոփոխվում է և զարգանում, և որ բոլոր կենդանի օրգանիզմներն ունեն մեկ ընդհանուր նախնի։ Էվոլյուցիայի տեսությունը փաստում է, որ բոլոր կենդանի և ոչնչացած օրգանիզմները Երկրի վրա ծագել են մեկ ընդհանուր նախնուց կամ ընդհանուր գենոֆոնդից։ Այս ունիվերսալ ընդհանուր նախնին առաջացել է մոտ 3,5 միլիարդ տարի առաջ ։ Կենսաբանները կենսաբանական կոդի ընդհանրությունը համարում են ապացույց՝ ընդհանուր նախնու գոյության օգտին ։ Ալֆրեդ Ռուսել Ուոլանսը համարվում է էվոլյուցիայի երևույթի հայտնաբերողներից մեկը, քանի որ օգնել է հետազոտել և ուսումնասիրել դրանք ։ Կյանքի ձևերի ներկայիս բազմազանությունը բացատրվում է էվոլյուցիայի միջոցով։
«Էվոլյուցիա» հասկացությունն առաջին անգամ օգտագործել է Ժան Բատիստ Լամարկը 1809 թվականին ։ Չարլզ Դարվինը 50 տարի անց ցույց տվեց, որ էվոլյուցիայի հիմնական շարժիչ ուժը բնական ընտրությունն է և արհեստական ընտրությունը՝ մարդու կողմից ստեղծվող կենդանիների ցեղատեսակների և բույսերի սորտերի դեպքում  ։ Հետագայում՝ սինթետիկ էվոլյուցիոն տեսության մեջ ավելացվեց նաև գեների դրեյֆը ։
Կենսաբանական տեսակների էվոլյուցիոն պատմությունը, որը բնութագրում է տեսակների փոփոխությունները և տոհմաբանական հարաբերությունները, անվանվում է ֆիլոգենեզ։ Ֆիլոգենեզի մասին տեղեկատվությունը հավաքվում է տարբեր մեթոդներով՝ ԴՆԹ-ի հաջորդականությունների, բրածո մնացորդների, ինչպես նաև կենդանի օրգանիզմների մնացորդների համեմատությամբ ։ Մինչ 19-րդ դարը համարում էին, որ որոշակի հատուկ պայմաններում կյանքը կարող է ինքնածնվել։ Այս սկզբունքի կողմնակից էին Ուիլյամ Հարվեյը և նրա հետևորդները. «ամեն կենդանի բան ձվից է», ։ Սա նշանակում է, որ գոյություն ունի կյանքի անխզելի շղթա, որը կյանքի ծագումը կապում է ներկայում կենդանի բոլոր օրգանիզմների հետ։ Գոյություն ունեցող և ոչնչացած բոլոր օրգանիզմները ծագել են մեկ ընդհանուր նախնուց կամ գեների ամբողջությունից։
Էվոլյուցիան կարևոր է Երկրի վրա կյանքի և կենդանի օրգանիզմների ձևերի զարգացումն ավելի լավ պատկերացնելու համար։ Դրա համար այն կենտրոնական տեղ է գրավում կենսաբանական բոլոր գիտություններում ։
Գենետիկա
Գենը կենդանի օրգանիզմների ժառանագականության միավորն է։ Այն համապատասխանում է ԴՆԹ-ի որոշակի տեղամասի հետ, որն ազդում է օրգանիզմի որոշակի հատկանիշի համար։ Բոլոր օրգանիզմները՝ լինի բակտերիա, թե կենդանի, ունեն ԴՆԹ-ի կրկնապատկման և սպիտակուցի տրանսլյացիայի նույն տարրական մեխանիզմները։ Բջիջը տրանսկրիպտում է գենի ԴՆԹ-ն՝ վերածելով ՌՆԹ-ի, ապա ռիբոսոմը տրանսլյացիայի ընթացքում ՌՆԹ-ի այդ հաջորդականության հիման վրա ամինաթթուներից սինթեզում է սպիտակուցներ։ Գենետիկական ծածկագիրը ընդհանուր է օրգանիզմների մեծամասնության համար։ Օրինակ՝ ինսուլինի հաջորդականությունը նույն կերպ սինթեզում է ինսուլին, երբ ներմուծվում է այլ օրգանիզմի մեջ ։
Բջիջների ներսում ԴՆԹ-ն փաթեթավորվում է քրոմոսոմների մեջ․ էուկարիորիտների մոտ դրանք գծաձև են, իսկ պրոկարոտների մոտ՝ օղակաձև։ Բջջի բաժանման ժամանակ քրոմոսոմները կրկնապատկվում են ԴՆԹ-ի ռեպլիկացիայի (կրկնապատկման) ժամանակ։ Էուկարիոտ օրգանիզմների մոտ (կենդանիներ, բույսեր, սնկեր և նախակենդանիներ) ԴՆԹ-ի հիմնական մասը պահպանվում է կորիզում, իսկ որոշ մասը՝ օրգանոիդներում (միտոքոնդրիումներում կամ քլորոպլաստներում) ։ Պրոկարիոտների մոտ (բակտերիա և արքեա) ԴՆԹ-ն պահպանվում է միայն ցիտոպլազմայում։ Քրոմոսոմներում ԴՆԹ-ի փաթեթավորմանը մասնակցում են հիստոնային սպիտակուցները։ Գենոմի գենետիկական տեղեկատվությունը պահպանվում է գեներում, օրգանիզմի գենետիկական տեղեկատվության ամբողջությունն անվանվում է գենոտիպ ։
Հոմեոստազ
Հոմեոստազը բաց համակարգերի այն հատկությունն է, որով նրանք կարողանում են կարգավորել իրենց ներքին միջավայրը և պահել հարաբերականորեն կայուն վիճակում։ Բոլոր կենդանի օրգանիզմները՝ լինի միաբջիջ, թե բազմաբջիջ, օժտված են հոմեոստազի հատկությամբ ։
Էներգիա
Կենդանի օրգանիզմի գոյությունը կախված է էներգիայի շարունակական ներհոսքից։ Քիմիական ռեակցիաները, որոնք պատասխանատու են կառուցվածքի և ֆունկցիայի համար, կարողանում են արտազատել էներգիա, որի հետևանքով սնունդը հնարավոր է լինում վերածել էներգիայի՝ ապահովելով բջիջների զարգացումը և կյանքը։ Այս գործընթացում սննդում պարունակվող մոլեկուլները կատարում են երկու դեր՝ նախ, պարունակում են էներգիա, որի ձևափոխման դեպքում օրգանիզմը ապահովում է իր կենսագործունեությունը և ապա՝ սննդի մոլեկուլները կարող են ձևափոխվել և առաջացնել նոր կառուցվածքային մոլեկուլներ՝ կենսամոլեկուլներ։
Այն օրգանիզմները, որոնք պատասխանատու են էներգիան էկոհամակարգ բերելու համար, կոչվում են պրոդուցենտներ կամ ավտոտրոֆներ։ Համարյա բոլոր օրգանիզմները այս էներգիան ստեղծում են Արեգակի շնորհիվ ։ Բույսերը և այլ ֆոտոտրոֆներն արևի էներգիան յուրացնում են ֆոտոսինթեզի ընթացքում, որի ժամանակ անօրգանական պարզ միացություններից առաջանում են օրգանական կենսամոլեկուլներ, օրինակ՝ ԱԵՖ, որի կապերի խզման արդյունքում անջատվում է էներգիա ։ Մի քանի էկոհամակարգերում, սակայն, կան օրգանիզմներ, որոնք ամբողջությամբ կախված են քեմոտրոֆների էներգիայից։ Քեմոտրոֆները նույն գործընթացն իրականացնում են քեմոսինթեզի միջոցով, որը օրգանական միացությունների սինթեզն է մեթանից, սուլֆիդներից և այլ միացություններից ։
Այս էներգիայի շնորհիվ էլ էկոհամակարգում ձևավորվում է կենսազանգվածը, որն ապահովում է կյանքի բոլոր ձևերի աճը և զարգացումը։ Կենսազանգվածի և էներգիայի մեծ մասը կորչում է մոլեկուլների ծախսի և ջերմության արձակման արդյունքում։ Կյանքի համար էներգիայի ձևափոխման համար ամենակարևոր գործընթացներն են նյութափոխանակությունը և բջջային շնչառությունը ։
Կառուցվածքային
Մոլեկուլային կենսաբանությունն ուսումնասիրում է կյանքը մոլեկուլային մակարդակում ։ Այս գիտությունը շատ ընդհանրություններ ունի կենսաբանության մյուս բնագավառների, հատկապես՝ գենետիկայի և կենսաքիմիայի հետ։ Մոլեկուլային կենսաբանությունն ուսումնասիրում է ներբջջային տարբեր համակարգերի փոխհարաբերությունները՝ ԴՆԹ-ի, ՌՆԹ-ի, սպիտակուցների սինթեզի փոխհարաբերությունները և այս մեխանիզմների կարգավորումը։
Մյուս մեծ բնագավառը՝ բջջաբանությունը, ուսումնասիրում է բջջի կառուցվածքային և ֆիզիոլոգիական հատկանիշները՝ բջջում տեղի ունեցող գործընթացները, այլ բջիջների հետ և միջավայրի հետ կապը։ Հետազոտություններն իրականացվում են մակրո և միկրո մակարդակներում, ինչպես միաբջիջ օրգանիզմների, այնպես էլ բազմաբջիջ օրգանիզմների առանձին բջիջների դեպքում։ Բջջի կառուցվածքի ու ֆունկցիայի հետազոտությունը կարևոր է բոլոր կենսաբանական գիտությունների համար։ Բջիջների տեսակների նմանությունները և տարբերությունները հատկապես կարևոր են մոլեկուլային կենսաբանության համար։
Անատոմիան գործ ունի օրգանների և օրգան համակարգերի հետ ։
Գենետիկան ուսումնասիրում է գեները, ժառանգականությունը և օրգանիզմների բազմազանությունը ։ Գեները գաղտնագրում են սպիտակուցի սինթեզի համար անհրաժեշտ տեղեկատվությունը, որը հետագայում ձևավորում է օրգանիզմի վերջնական ֆենոտիպը։ Գենետիկայի մեթոդներն ուղղված են կոնկրետ գենի կամ գեների փոխազդեցության հետազոտմանը։ Օրգանիզմի ներսում գենետիկական տեղեկատվությունը ֆիզիկապես գտնվում է քրոմոսոմներում, որոնցում այն ներկայացված է ԴՆԹ-ի մոլեկուլների տեսքով ։
Ֆիզիոլոգիական
Ֆիզիոլոգիան ուսումնասիրում է, օրինակ, թե ինչպես են փոխհարաբերվում և գործում նյարդային, իմունային, ներզատական, շնչառական և սրտանոթային համակարգերը։ Այս համակարգերի ուսումնասիրությունները կիրառվում են այնպիսի գիտություններում, ինչպիսին են նյարդաբանությունն ու իմունոլոգիան։
Էվոլյուցիոն
Էվոլյուցիոն հետազոտությունները վերաբերում են տեսակների ծագմանը, ոչնչացմանը ու ժամանակի ընթացքում տեսակների փոփոխություններին։ Այն ներառում է տաքսոնոմիայով զբաղվող տարբեր գիտնականների, նրանց, որոնք հատուկ սովորել են օրգանիզմների էվոլյուցիան, մասնավորապես՝ կաթնասունաբանության, թռչնաբանության, բուսաբանության կամ հերպետոլոգիայի շրջանակներում։ Այս գիտնականները, սակայն, կարող են պատասխանել էվոլյուցիային վերաբերող ընդհանուր հարցերին միայն։
Էվոլյուցիոն կենսաբանությունը մասամբ հիմնված է հնէաբանության վրա, որն օգտագործում է բրածո մնացորդների թողած հետքերը՝ էվոլյուցիայի ձևին և ընթացքին վերաբերող հարցերին պատասխանելու և պոպուլյացիոն գենետիկայի հարցերը լուծելու համար ։ 1980-ականներին զարգացման կենսաբանությունը կրկին ներառվեց էվոլյուցիոն կենսաբանության մեջ՝ առաջացնելով էվոլյուցիոն զարգացման կենսաբանությունը ։ Ֆիլոգենետիկան, սիստեմատիկան և տաքսոնոմիան միմյանց շատ մոտ բնագավառներ են և հաճախ համարվում են էվոլյուցիոն կենսաբանության մաս։
Սիստեմատիկա
Տեսակառաջացումն առաջացնում է մի ծառ, որն արտահայտում է տեսակների միջև փոխհարաբերությունները։ Սիստեմատիկան ուսումնասիրում է այս հարաբերությունները՝ այսպիսով բացահայտելով տեսակների և տեսակների խմբերի միջև եղած տարբերություններն ու նմանությունները ։ Սիստեմատիկան հետազոտման ակտիվ ճյուղ էր դեռ էվոլյուցիոն մտքի զարգացումից առաջ ։
Ավանդական կերպով, կենդանի օրգանիզմները բաժանվել են հինգ թագավորությունների՝ մոներա, պրոտիստա, սնկեր, բույսեր և կենդանիներ ։ Սակայն այժմ շատ գիտնականներ հինգ թագավորությունների այսպիսի բաժանումը համարում են հնացած։ Ժամանակակից դասակարգման համակարգը սկսել է երեք դոմենային համակարգով՝ արքեաներ, բակտերիաներ, էուկարիոտներ ։ Այս դոմենները ցույց են տալիս, թե արդյոք բջիջներն ունեն կորիզ, թե ոչ, ինչպես նաև կենսաբանական կարևոր կենսամոլեկուլների, օրինակ՝ ռիբոզիմի քիմիական կառուցվածքի տարբերությունները ։ Ապա, յուրաքանչյուր թագավորություն առանձին բաժանվում է մինչև յուրաքանչյուր տեսակ դասակարգվում է։ Հերթականությունն այսպիսին է՝ դոմեն (կայսրություն), թագավորություն, տիպ, դաս, կարգ, ընտանիք, ցեղ, տեսակ։
Բացի այս կատեգորիաներից կան նաև օբլիգատիվ ներբջջային մակաբույծներ, որոնք համարվում են կյանքի ոչ բջջային ձևեր ։ Շատ գիտնականներ այս կառույցներին նյութափոխանակության առումով չեն համարում կենդանի, քանի որ նրանց մոտ բացակայում են կյանքը բնորոշող մեկ կամ մի քանի հիմնարար գործընթացներ։ Այս խումբը ներառում է վիրուսներին, վիրիոիդներին, պրիոններին և սատելիտներին։
Օրգանիզմն անվանվում է իր ցեղի և տեսակի անունով։ Օրինակ՝ մարդ տեսակը մարդ բանականն է (Homo sapiens)։ «Մարդ»-ը ցեղն է, իսկ «բանական»-ը բնորոշում է ցեղը։ Տեսակների անունները սովորաբար շեղ են գրվում, լատիներեն առաջին բաղադրիչը՝ սովորաբար մեծատառ ։
Ներկայումս գերակշռող դասակարգման համակարգն անվանվում է լիննեյան կարգաբանություն։ Այն ներառում է տարբեր աստիճանակարգեր և բինոմինալ անվանակարգը։ Օրգանիզմների կարգաբանությունը վերահսկում է Ջրիմուռների, սնկերի և բույսերի անվանակարգման միջազգային կոդեքսը, Կենդանաբանական անվանակարգման միջազգային կոդեքսը և Բակտերիաների անվանակարգման միջազգային կոդեքսը (International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants (ICN), International Code of Zoological Nomenclature (ICZN), International Code of Nomenclature of Bacteria (ICNB))։ Վիրուսների, վիրիոիդների, պրիոնների և այլ ենթավիրուսային տարրերի անվանակարգումն իրականացնում է Վիրուսների անվանակարգման միջազգային կոմիտեն (International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)) և հայտնի է Վիրուսների դասակարգման և անվանակարգման միջազգային կոդեքս անվամբ (International Code of Viral Classification and Nomenclature (ICVCN))  ։ Կան նաև, սակայն, այլ վիրուսային դասակարգման համակարգեր։
Բիոկոդը (BioCode) տպագրվել է 1997 թվակակին, որով փորձ է արվել ստանդարտիզացնել այս երեք բնագավառների անվանակարգումները, որը սակայն պաշտոնապես չի ընդունվել ։ Բիոկոդի նախնական տարբերակը շատ քիչ ուշադրության է արժանացել։ 2000 թվականի հունվարի 1-ին պլանավորված իրականացումն անուշադրության է մատնվել։ 2011 թվականին առաջարկվել է Բիոկոդի նոր տարբերակ, որը պետք է կրկին ամբողջականացներ դասակարգումը  ։ Այնուամենայնիվ, Համաշխարհային բուսաբանական կոնգրեսը 2011 թվականին մերժել է այս առաջարկը։ Բիոկոդը չի ներառում վիրուսների դասակարգումը։
Էկոլոգիական և միջավայրային
Էկոլոգիան ուսումնասիրում է օրգանիզմների բաշխվածությունը և բազմազանությունը, օրգանիզմների փոխհարաբերությունները միմյանց և շրջակա միջավայրի հետ ։ Օրգանիզմը կիսում է մի միջավայր, որն ընդգրկում է այլ օրգանիզմներ և կենսական գործոններ, ինչպես նաև տեղական աբիոտիկ՝ անկենդան ֆակտորներ՝ կլիման և էկոլոգիան ։ Կենսաբանական համակարգերը հետազոտման համար կարող են դժվար լինեն, քանի որ կարող են ունենալ տարբեր հարաբերություններ այլ օրգանիզմների և շրջապատող միջավայրի հետ՝ նույնիսկ ամենամանր մակարդակում։ Մանրադիտակային բակտերիան, տեղային մակարդակով փոփոխելով շաքարի քանակը, նույնությամբ է ազդում շրջակա միջավայրի վրա, ինչպես առյուծը՝ աֆրիկյան սավանաներում սնունդ որոնելիս։ Տեսակների փոխհարաբերությունը կարող է լինել համագործակցային, մրցակցային, մակաբուծային և սիմբիոտիկ։ Էկոհամակարգում լինում են նաև փոխհարաբերություններ երկու և ավելի տեսակներով։
Էկոհամակարգերը հետազոտվում են տարբեր մակարդակներում՝ առանձին օրգանիզմների էկոլոգիայից, նրանց պոպուլյացիաներից մինչև էկոհամակարգեր և կենսոլորտ։ «Պոպուլյացիոն կենսաբանություն» տերմինն օգտագործվում է որպես «պոպուլյացիոն էկոլոգիայի» փոխարինիչ, բայց պոպուլյացիոն կենսաբանությունն ավելի հաճախ օգտագործվում է հիվանդությունների, վիրուսների, մանրէների դեպքում, իսկ պոպուլյացիոն էկոլոգիան հիմնականում վերաբերում է բույսերին և կենդանիներին։ Էկոլոգիան բաժանվում է շատ բաժինների։
Էթոլոգիան ուսումնասիրում է կենդանիների վարքը, հատկապես՝ սոցիալական կենդանիների՝ պրիմատների և շնազգիների։ Հաճախ էթոլոգիան համարվում է կենդանաբանության բաժին։ Որոշակի առումով ժամանակակից առաջին էթոլոգը Չարլզ Դարվինն էր, որի «Զգացմունքների արտահայտումը մարդու և կենդանիների մոտ» գիրքն ազդել է շատ էթոլոգների վրա ։
Կենսաաշխարհագրությունն ուսումնասիրում է Երկրի վրա օրգանիզմների տարածական բաշխվածությունը՝ կենտրոնանալով կլիմայի փոփոխության, միգրացիայի, սալիկների տեկտոնիկայի և կլադիստիկայի վրա։
Կենսաբանության չլուծված հիմնարար խնդիրներ
Չնայած վերջին տասնամյակում կյանքի ֆունդամենտալ գործընթացները պարզելու հսկայական առաջընթացին՝ կենսաբանության մեջ որոշ խնդիրներ դեռ մնում են չլուծված։ Ամենախոշոր անլուծելի խնդիրներից մեկը սեռական բազմացման առաջնային հարմարողական գործընթացն է, հատկապես՝ էուկարիոտների մոտ մեյոզի և հոմոլոգիական ռեկոմբինացիայի գործընթացները։ Տեսակետներից մեկը պնդում է, որ սեռական բազմացումը ծագել է որպես գենետիկական բազմազանությունը մեծացնող գործընթաց ։ Այլընտրանքային տեսակետը պնդում է, որ սեռական բազմացումը նախ ուղղված է ԴՆԹ-ի ռեպարացիայի ավելի արդյունավետ իրականացմանը, այն դեպքում, երբ գենետիկական բազմազանության ապահովումը գործընթացի երկրորդական արդյունքներից է  ։
Կենսաբանության մյուս հիմնարար չլուծված խնդիրը վերաբերում է ծերացման կենսաբանական պատճառին։ Ներկայումս չկա միանշանակ կարծիք ծերացման հիմնական պատճառի վերաբերյալ։ Տարբեր մրցակցող տեսությունները կազմում են ծերացման կենսաբանությունը։
Բաժիններ
Երկրի վրա կենսաձևերի և նրանցում իրականացվող պրոցեսների բազմակողմանի դրսևորման պատճառով ժամանակակից կենսաբանության մեջ առանձնանում են բազմաթիվ գիտություններ, որոնք ձևավորվել են պատմական որոշակի հաջորդականությամբ։
Առաջինը ծագել և զարգացել են բուսաբանությունն ու կենդանաբանությունը։ Կենսաբանական գիտությունները դասակարգվում են ըստ օրգանիզմի ձևի (ձևաբանություն կամ մորֆոլոգիա), վարքի և միջավայրի հետ փոխհարաբերության (էկոլոգիա), կենսական ֆունկցիաների (ֆիզիոլոգիա), ժառանգականության (գենետիկա), անհատական զարգացման օրինաչափությունների (զարգացման կենսաբանություն), կառուցվածքի (անատոմիա, հյուսվածաբանություն), բջիջների (բջջաբանություն) և այլն։ 20-րդ դարում են ձևավորվել նաև մոլեկուլային կենսաբանությունը, տիեզերական կենսաբանությունը, կենսաֆիզիկական կենսաբանությունը և այլն։
Ստորև ներկայացված են կենսաբանության հիմնական բաժինները ․
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Կենսաբանություն Կատեգորիա:Բնական գիտություններ
Ռյուլի (Կալվադոսի գավառ)
Ռյուլի (Rully), համայնք Ֆրանսիայի Ստորին Նորմանդիա մարզի Կալվադոս գավառում ։
Բնակչությունը 2008 թվականի դրությամբ կազմում է 220 մարդ, բնակչության խտությունը` 22.07 մարդ/կմ²։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 9.97 կմ² տարածք։
Աշխարհագրություն
Գտնվում է Փարիզ քաղաքից 230 կմ արևմուտք, Կան քաղաքից` 50 կմ հարավ-արևմուտք։
Բնակչություն
Բնակչության քանակը ըստ տարիների
Աղբյուրներ` Ֆրանսիայի սոցիոլոգիական գիտությունների բարձրագույն դպրոցի տվյալներ
Տնտեսություն
2010 թվականին ուներ 125 աշխատունակ (15-64 տարեկան) բնակիչ, որոնցից ակտիվ էին 107-ը, իսկ ոչ ակտիվները` 18։ Ակտիվության ցուցանիշը կազմում է 85,6 %։ 107 աշխատունակ մարդկանցից աշխատել է 94 անձ (55 տղամարդ և 39 կին)։ Գործազուրկ են եղել 13 անձ (8 տղամարդ և 5 կին)։ 18 անաշխատունակներից 9-ը եղել են աշակերտներ կամ ուսանողներ, 2-ը` թոշակառուներ, իսկ 7-ը չեն աշխատել տարբեր պատճառներով ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ֆրանսիայի համայնքներ
Նեյթհոտեպ
Նեյթհոտեպ (Neithhotep) կամ Նեյթ-հոտեպ, հին եգիպտական թագուհի, որն ապրել ու իշխել է առաջին արքայատոհմի գահակալության տարիներին և որոշ ժամանակ համարվել է տղամարդ ղեկավար։ Նրա արտասովոր մեծ մաստաբան և մի քանի կնիքների վրա հայտնաբերված նրա անունը ներառող թագավորական եգիպտագետներին և պատմիչներին հանգեցրել էին այն սխալ համոզմունքին, թե նա կարող էր դեռևս անհայտ փարավոն լինել ։
Վաղ եգիպտական գրվածքների վերծանման զարգացմանը զուգահեռ գիտնականները հասկացել են, որ Նեյթհոտեպն իրականում յուրահատուկ կարգավիճակ ունեցող կին է եղել և հետագայում համարվել է միասնական Եգիպտոսի առաջին փարավոն Նարմերի կինն ու Հոր-Ահայի մայրը ։ Ավելի ուշ շրջանի հայտնագործությունները հուշել են, որ հնարավոր է Նեյթհոտեպը եղած լինի Հոր-Ահայի կինն ու հաջորդ փարավոն Ջերի մայրն ու համառեգենտը։ Հնագիտական վկայությունները նաև փաստել են, որ հնարավոր է նա իշխած լինի որպես փարավոն իր իրավունքով՝ որպես այդպիսին դառնալով պատմության մեջ հայտնի առաջին կին միապետը ։
Անուն
Նեյթհոտեպի անունը կապված է հին եգիպտական պատերազմի և որսի աստվածուհի Նեյթի հետ և նշանակում է «Նեյթը ողորմած է»։ Սա ավանդույթ է եղել, որը հատկապես կիրառվել է առաջին արքայատոհմի գահակալության ընթացքում․ շատ թագուհիներ (ինչպիսին է մեկ այլ կին-փարավոն ու Նեյթհոտեպի ազգական Մեռնեյթ/Մերիթնեյթը) և արքայադուստրեր (ինչպիսիք են Ահա-Նեյթը, Հեր-Նեյթը, Նախթ-Նեյթը և Քա-Նեյթը) նույնպես ունեցել են այդ աստվածուհու հետ կապված անուններ ։
Տիտղոսներ
Որպես թագուհի Նեյթհոտեպը կրել է մի քանի էլիտար և բարեպաշտ տիտղոսներ ՝
Հնարավոր է, որ Նեյթհոտեպն ունեցած լինի այլ արքայական տիտղոսներ, սակայն դրանք դեռևս բացահայտված չեն։ Նրա կառավարման ժամանակահատվածի թագավորների ու թագուհիների տիտղոսները դեռևս հայտնի չեն, քանի որ հիերոգլիֆների զարգացման այդ վաղ շրջանում եգիպտացիները հավանաբար չեն իմացել, ինչպես գրել որոշ տիտղոսներ։ Հնարավոր է նաև, որ թագուհիների արքայատոհմային դերերի հավատամքն այնպիսին չի եղել, ինչպիսին Մերիթնեյթի ժամանակներում ։
Վավերացումներ
Նեյթհոտեպի անունը հայտնաբերվել է Հելուանում, Աբիդոսում և Նեգադայում, կավե կնիքների, փղոսկրյա պիտակների ու քարե ամանների արձանագրությունների վրա։ Իրերի մեծ մասը գտնվել է նրա դամբարանում և Ահայի ու Ջերի դամբարաններում։ Կավե մի քանի կնիքների վրա Նեյթհոտեպի անունը վերցված է կրկնակի սերեխի մեջ, իսկ միաձուլված սերեխների միջև գտնվում է Նեյթի աստվածային անունը ։ Մեկ անսովոր կնիքի վրա անունը նշված է որպես Նեթեպյու ։
Նոր բացահայտումներ
Նեյթհոտեպի անվան բացահայտման նոր վայր է հանդիսացել Սինայի թերակղզին, որտեղ ժայռափորագրություններից մի քանիսը թվագրվում են փարավոններ Իրի-Հորի, Նարմերի, Ջերի ու Ռանեբի գահակալության տարիներով։ Ջեր փարավոնի մի փորագրություն իր ձախ կողմում պատկերում է արքայական տոնական նավակների երթ, աջ կողմում՝ Ջերի անունով արքայական սերեխ, որի վրա կանգնած Հորոս-բազեն բռնել է պատերազմական մական և ծեծում է ծնկի եկած թշնամուն։ Նեյթհոտեպի անունը գրված է ձախ կողմում՝ անկյունագծով, սերեխի վերևում ։
Պատմական գնահատականներ
Իր մաստաբայի հայտնագործումից հետո Նեյթհոտեպը համարվել է տղամարդ ղեկավար․ նրա արտասովոր մեծ մաստաբան և մի քանի կնիքների վրա հայտնաբերված անունը ներառող թագավորական եգիպտագետներին և պատմիչներին հանգեցրել էին այն սխալ համոզմունքին, թե նա կարող էր դեռևս անհայտ փարավոն լինել։ Այնուամենայնիվ, երբ զարգացել է վաղ եգիպտական գրվածքների վերծանումը, գիտնականները հասկացել են, որ Նեյթհոտեպն իրականում արտասովոր կարգավիճակ ունեցող կին ազնվական է եղել։ Դա հասկանալով՝ գիտնականները նրան դիտարկել են որպես Նարմեր փարավոնի կին ու Հոր-Ահայի մայր ։ Այս տեսակետը հիմնված է եղել նրա դամբարանում հայտնաբերված Նարմերի ու Ահայի սերեխները պատկերող կավե կնիքների վրա ։
Նեյթհոտեպի անունը հայտնաբերվել է մի քանի կավե կնիքների վրա, սերեխի մեջ․ այդպես պատկերվել են հիմնականում տղամարդ ղեկավարները միայն։ Բացի այդ, նրա դամբարանն արտասովոր չափսերի է և ունի իր սեփական պաշտամունքային հատվածը․ նման դեպք ահյտնի է միայն թագուհի Մերիթնեյթի հետ կապված ։ Եվ երրորդ, Սինայի թերակղզու փորագրությունները, որոնք բացահայտել են, որ Նեյթհոտեպը կազմակերպել է արշավանք Վադիով՝ փորձելով հանքաքար արդյունահանել ու անասնակեր հայթայթել։ Սակայն այսպիսի գործողության համար արքայական իշխանություն էր անհրաժեշտ, որը պարզապես թագուհի-կոնսորտը չէր կարող ունենալ, բացառությամբ այն դեպքի, երբ ինքն է իրականում հանդիսացել անկախ, ամբողջովին լիազորված ղեկավար ։
Նեյթհոտեպ թագուհու դեպքը զարմանալի նմանություններ ունի թագուհի Մերիթնեյթի հետ, որն արքայական պարտականությունները կատարել է իր դեռևս անչափահաս որդու՝ Դենի փոխարեն։ Այս ենթադրությունը եգիպտագետներին հանգեցրել է այն մտքին, որ հավանաբար Նեյթհոտեպն զբաղեցրել է փարավոնի պաշտոնն իր մանկահասակ որդու փոխարեն՝ որպես փոխարինող փարավոն․ մի բան, որն ինչպես այժմ է հայտնի, լայնորեն տարածված է եղել վաղ եգիպտական ժամանակներում։ Վաղ ժամանակներում արքայատոհմերը հիմնադրվել են արքայական ծագմամբ մայրերի կողմից, ոչ թե հորից որդուն ժառանգելով ։
Որոշ գիտնականններ նույնիսկ Նեյթհոտեպին նույնացնում են չարագուշակ Թետի փարավոնի հետ, որն ընդգրկված է Ռամեսսայդ թագավորի ցուցակներում ու որի մասին անուղղակիորեն նշված է հանրահայտ Պալերմոյի արձանագրության մեջ։ Պալերմոյի արձանագրության մեջ փարավոններ Ահայի ու Ջերի գահակալության արանքում առկա է միջթագավորության շրջան․ առաջին այունակում նշված են «մահվան կրկնակի տարեթվեր», որոնց միջև անհամապատասխանությունը կազմում է մեկ տարի, մեկ ամիս և տասնհինգ օր։ Այսպիսի կարճ ժամանակահատվածը «իրական» փարավոնի համար չափազանց կարճ կլիներ, հետևաբար այն ավելի համապատասխանում է իսկական փարավոնին փոխարինած որևէ մեկի, որն ինչպես այժմ ապացուցվել է, թագուհի Նեյթհոտեպն է եղել։ Այսպիսով, Պալերմոյի արձանագրության չարագուշակ գրանցումը իրոք, կարող է հղում լինել Նեյթհոթեպ թագուհու միջանկյալ գահակալմանը։ Սա կարող է նաև բացատրել, թե ինչու առաջին արքայատոհմի ոչ մի ժամանակակից արտեֆակտ չի նշում Թետի թագավորական անունը, այլ ուրիշ անուններ՝ Իթեթջ ու Իթա ։