cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ջորջ Կլաուզեն
Ջորջ Կլաուզեն (George Clausen, ), անգլիացի գեղանկարիչ, ջրանկարիչ և փորագրիչ ։
Կենսագրություն
Նկարչի հայրը ծագումով դանիացի էր, որը աշխատել է նկարիչ-ձևավորող իսկ մայրը՝ շոտլանդիացի։ Ջորջ Կլաուզենը տասնութ տարեկանում եղել է շինարարական կազմակերպությունում գծագիր։ 1867-1873 թվականներն ընկած հատվածում հաճախել է Հարավային Կենսինգտոն դպրոց (այժմ Արվեստի թագավորական քոլեջ) երեկոյան դասերի, որոնք ղեկավարել է Ռիչարդ Բուրչետը։
Նկարչության դասեր է վերցրել Էդվին Լոնգից, ով համոզել է նրան պրոֆեսիոնալ գեղանկարչությամբ զբաղվել։ Նրա հիշողությունների մասին, որոնք նա հրատարակել է հետագայում, նա ասում է որ Արվեստների դպրոցում ստացել է գեղանկարչության հիմնական տեխնիկական հմտությունները։ Ուսուցիչները ուղղորդվել են Ֆրեդերիկ Լեյթոնի և Ժան Ֆրանսուա Միլլեյի ստեղծագործությամբ, ուսանողները հիացել են Ջեյմս Էբբոտ Մաք-Նեյլ Ուիսթլերով, ում հետ նրանք ծանոթացել են Չելսիյում, չնայած որոշված չէր անձամբ ծանոթանալ։ Հետագայում նկարիչը սովորել է Փարիզում Ուիլյամ Բուգրոյի, Տոնի Ռոբեր Ֆլյորիի մոտ՝ Ժյուլիանի ակադեմիայում։ Այստեղ նրա կրթությունը շարունակվել է հինգ ամիս ։
19-րդ դարի 70-ական թվականներին Ջորջ Կլաուզենը իր աշխատանքները ցուցադրել Բերլինգ հաուսում, դրանց մեծամասնությունը եղել են բնանկարներ և նկարներ գյուղական կյանքից։ Նկարները հուշում են երիտասարդ նկարչի գաղտնիությունը և ուշադրությունը ։
Նկարչի ստեղծագործությունը արժանացել է մեծ հայտնիության և մեծ գնահատանքի ժամանակակիցների կողմից։ 1886 թվականին եղել է Նոր անգլիական արվեստի ակումբի հիմնադիրներից մեկը։ 1895 թվականին դարձել է Գեղարվեստի թագավորական ակդեմիայի անդամ, իսկ 1906 թվականին ակադեմիկոս։ Ջորջ Կլաուզենը մահացել է 1944 թվականին ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Անգլիացի նկարիչներ Կատեգորիա:Անգլիացի փորագրիչներ
Գերակա հանրային շահ
Հանրային բարիք կամ անհատական/կոլեկտիվ բարիք, այն ապրանքն է, որի համար անհատները պետք է վճարեն։ Հանրային սեփականությունը հասանելի է անհատների։ Սա ի հակադրություն մասնավոր սեփականության, որը հասանելի է միայն սեփականատիրոջը, դրանից օգտվելը հանրության կողմից գրեթե անհնար է, քանի որ պատկանում է մասնավոր։
Քևին Թրապպ
Քևին Թրապպ (Kevin Trapp, ), գերմանացի պրոֆեսիոնալ ֆուտբոլիստ։ Ներկայումս հանդես է գալիս ֆրանսիական «Պարի Սեն-Ժերմեն» ակումբում Գերմանիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքականում։ Խաղում է դարպասապահի դիրքում ։
Գերակա հանրային շահ
Պետության գոյությունը խարսխված է հանրային շահի վրա, և այն դեպքերում երբ հանրային շահը գերակայում է մասնավոր սեփականատիրոջ շահին, անհրաժեշտություն է առաջանում հարկարաբար վերցնելու մասնավոր սեփականությունը։
Քևին Թրապպ
«Կայզերսլաուտերն»
Թրապպը պրոֆեսիոնալ ֆուտբոլիստի կարիերան սկսել է գերմանական «Կայզերսլաուտերնում»։ Իր դեբյուտը նշել է 2008 թվականի օգոստոսի 9-ին՝ Գերմանիայի գավաթի 1-ին ռաունդի «Կառլ Ցեյսի» դեմ խաղում ։
Գերակա հանրային շահ
Մանսավոր սեփականությունը հասարակության և պետության շահերի համար հարկադրաբար վերցնելը իրավական գործընթաց է, որի հիմքը բացառիկ՝ գերակա հանրային շահն է։
Քևին Թրապպ
«Այնտրախտ Ֆրանկֆուրտ»
2012 թվականին Թրապպը 4 տարվա պայմանագիր կնքեց «Այնտրախտ Ֆրանկֆուրտի» հետ ։
Գերակա հանրային շահ
Հասարակության և պետության կարիքների համար սեփականության օտարման սահմանադրական պայմաններն են՝
Քևին Թրապպ
«ՊՍԺ»
2015 թվականի հուլիսի 8-ին Թրապպը 5 տարվա պայմանագիր կնքեց Ֆրանսիայի չեմպիոն «ՊՍԺ»-ի հետ և ստացավ 16 համարի մարզաշապիկը ։ 2016-2017 մրցաշրջանից Թրապպը դարձավ «ՊՍԺ»-ի հիմնական դարպասապահը։
Գերակա հանրային շահ
Համառոտ պատմություն
1995 թվականին ընդունված Հայաստանի Սահմանադրության 28-րդ հոդվածի 2-րդ մասով նախատեսվեց, որ սեփականության օտարումը հասարակության և պետության կարիքների համար կարող է կատարվել միայն բացառիկ դեպքերում, օրենքի հիման վրա՝ նախնական համարժեք փոխհատուցմամբ ։
Քևին Թրապպ
Միջազգային կարիերա
Թրապպը հանդես է եկել Գերմանիայի պատանեկական հավաքականների կազմում։
Գերմանիայի ազգային հավաքականի կազմում դեբյուտը նշել է հունիսի 6-ին՝ Դանիայի դեմ ընկերական խաղում ։ Գերմանիայի հավաքականի կազմում մասնակցել է 2017 թվականի Կոնֆեդերացիաների գավաթին և նվաճել ոսկե մեդալ։
Գերակա հանրային շահ
Համառոտ պատմություն
2005 թվականին ընդունվեց փոփոխություններով Սահմանադրությունը, որի 31-րդ հոդվածի 3-րդ մասը հասարակության ու պետության կարիքների համար սեփականության օտարման հարցում սահմանադրական կարգավորումը թողեց անփոփոխ ։
Քևին Թրապպ
Ձեռքբերումներ
Ակումբային
Գերակա հանրային շահ
Համառոտ պատմություն
2002 թվականին օգոստոսի 1-ին Հայաստանի կառավարությունն ընդունեց «ԵՐԵՎԱՆԻ ԿԵՆՏՐՈՆ ԹԱՂԱՅԻՆ ՀԱՄԱՅՆՔԻ ՎԱՐՉԱԿԱՆ ՍԱՀՄԱՆՈՒՄ ԿԱՌՈՒՑԱՊԱՏՄԱՆ ԾՐԱԳՐԵՐԻ ԻՐԱԿԱՆԱՑՄԱՆ ՄԻՋՈՑԱՌՈՒՄՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ» ԹԻՎ 1151-Ն որոշումը։ Դրանով Երևանի Կենտրոն թաղային համայնքի վարչական սահմաններում ԿԱՌՈՒՑԱՊԱՏՄԱՆ ԾՐԱԳՐԵՐԻ ԻՐԱԿԱՆԱՑՄԱՆ ՆՊԱՏԱԿՈՎ ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԿԱՐԻՔՆԵՐԻ ՀԱՄԱՐ ՎԵՐՑՎՈՂ ՀՈՂԱՄԱՍԵՐԻ շարքում դասվեցին Գլխավոր պողոտայի, 33-րդ թաղամասի, Գրիգոր Լուսավորիչ Եկեղեցու հարող տարածքի, Կոնդ թաղամասի և Երևանի գինու գործարանի հարակից տարածքները ։
Քևին Թրապպ
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հուլիսի 8 ծնունդներ Կատեգորիա:1990 ծնունդներ Կատեգորիա:Դարպասապահներ Կատեգորիա:Գերմանացի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Գերմանիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Պարի Սեն Ժերմենի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Ֆուտբոլի դարպասապահներ Կատեգորիա:2018 թվականի ֆուտբոլի աշխարհի առաջնության մասնակիցներ Կատեգորիա:Բունդեսլիգայի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Գերմանացի լեգեոներ ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:ՈՒԵՖԱ Եվրո 2020-ի ֆուտբոլիստներ
Գերակա հանրային շահ
Համառոտ պատմություն
Հայաստանի կառավարության 1151-Ն որոշումը սահմանադրական վերահսկողության առարկա դարձավ և Սահմանադրական դատարանն իր 2006 թվականի ապրիլի 18-ի ՍԴՈ-630 որոշմամբ 1151-Ն որոշումը ճանաչեց Սահմանադրությանը հակասող, սակայն դրա գործողությունը թույլատրեց շարունակել մինչև 2006 թվականի հոկտեմբերի 1-ը ։
Սահմանադրական դատարանի որոշումը գործնականում չպաշտպանեց այն անձանց իրավունքները, ում սեփականությունը մինչև 2006 թվականի հոկտեմբերի 1-ը ապօրինաբար վերցվել է պետության ու հասարակության գերակա շահերի անվան ներքո։ Խախտումները համատարած ու մասսայական էին։ Ավելին, ՍԴ-630 որոշումը գործնականում հետահայաց օրինականցրեց հակասահմանադրական ճանաչված 1151-Ն որոշման ուժով կատարվաժ բոլոր օտարումները։
Սակայն դա հիմք ու պատճառ հանդիսացավ, որ Հայաստանի Ազգային Ժողովը 2006 թվականի նոյեմբերի 27-ին ընդունի «Հասարակության և պետության կարիքների համար սեփականության օտարման մասին» Հայաստանի օրենքը, որն ուժի մեջ մտավ 2006 թվականի դեկտեմբերի 30-ին։ Օրենքը փոփոխություններով շարունակում է գործել առ այսօր ։
Օրենքը, թեև վերջնականորեն չլուծեց հասարակության ու պետության կարիքների անվան ներքո անձանց սեփականազրկման ու սեփականության իրավունքի պաշտպանության հարցը, քանի որ խախտումները շարունակվեցին, սակայն որոշակի չափով «մեղմացրեց» դրանք։
Ընդհանուր կարգավորում
Սեփականության իրավունքը Հայաստանում հռչակվում է և պաշտպանվում է Սահմանադրությամբ և օրենքներով։ Նույն իրավունքով էլ կարգավորվում են սեփականության իրավունքի սահմանափակումների հետ կապված հարաբերությունները։ Ընդհանուր կարգավորումները սահմանված են Սահմանադրությում և Հայաստանի քաղաքացիական օրենսգրքում, որոնք սահմանում են գերակա հանրային շահի համար սեփականության իրավունքի սահմանափակման կամ օտարման հիմնական սկզբունքները։
Սահմանադրության 60-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն՝ Յուրաքանչյուր ոք ունի օրինական հիմքով ձեռք բերած սեփականությունն իր հայեցողությամբ տիրապետելու, օգտագործելու և տնօրինելու իրավունք։ Նույն հովածի 3-րդ մասով նախատեսվում է անձի սեփականության իրավունքի սահմանափակման հիմքերը, պայմանները և կարգը։ Այդպիսի հիմքերից է գերակա հանրային շահը և 3-րդ մասով սահմանված է, որ սեփականության իրավունքը կարող է սահմանափակվել միայն օրենքով՝ հանրության շահերի կամ այլոց իրավունքների և ազատությունների պաշտպանության նպատակով ։
ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի 218-րդ հոդվածի սեփականության օտարումը հասարակության և պետության կարիքների համար կարող է կատարվել միայն բացառիկ՝ գերակա հանրային շահերի դեպքերում, օրենքով սահմաված կարգով, նախնական համարժեք փոխհատուցմամբ ։
Հատուկ կարգավորում
Հանրության գերակա շահերի ապահովման նպատակով սեփականության օտարման մասին օրենքը հատուկ կարգավորող նորմատիվ ակտ է, քանի որ համապարփակ կերպով սահմանում է գերակա հանրային շահի համար սեփականության օտարման կիրառական ընթացակարգերը։
Հանրության գերակա շահը կարող է հետապնդել հետևյալ նպատակները
Պետական և տեղական ինքնակառավարման մարմինների բյուջե լրացուցիչ եկամուտների ապահովման նպատակն ինքնին չի հանդիսանում հանրության գերակա շահ ։
Ընդ որում, օրենքը ժամկետային վերապահում է նախատեսում և հանրության շահը չի կարող համարվել գերակա, եթե օտարման նպատակի իրագործումը չի սկսվելու հանրության գերակա շահ ճանաչելու մասին կառավարության համապատասխան որոշումն ուժի մեջ մտնելուց հետո՝ յոթ տարվա ընթացքում
Գերակա հանրային շահի համար հօգուտ ում կարող է օտարվել սեփականությունը
Հանրության գերակա շահերի ապահովման նպատակով սեփականությունը կարող է օտարվել հօգուտ պետության, համայնքի կամ կազմակերպության։
Հանրության գերակա շահերի ապահովման նպատակով սեփականությունն օտարվում է միայն կառավարության կողմից օտարման նպատակը հանրության գերակա շահ ճանաչելու դեպքում։
Հանրության գերակա շահ ճանաչելու մասին կառավարության որոշման մեջ նշվում են
Հանրության գերակա շահ ճանաչելու մասին կառավարության որոշումն ուժի մեջ մտնելուն հաջորդող յոթ օրվա ընթացքում պատշաճ ձևով ուղարկվում է օտարվող սեփականության սեփականատիրոջը և օտարվող սեփականության նկատմամբ պետական գրանցում ունեցող գույքային իրավունքներ ունեցող անձանց ։
Կառավարության որոշման բողոքարկում
Հանրության գերակա շահ ճանաչելու մասին կառավարության որոշումն օտարման ենթակա սեփականության սեփականատիրոջ կամ շահագրգիռ այլ անձի կողմից կարող է բողոքարկվել Հայաստանի վարչական դատարան՝ հանրության գերակա շահ ճանաչելու մասին կառավարության որոշումն ուժի մեջ մտնելուց հետո՝ մեկ ամսվա ընթացքում։
Սեփականության օտարումը պայմանագրի համաձայն
Ձեռքբերողը պարտավոր է մինչև հանրության գերակա շահ ճանաչելու մասին կառավարության որոշմամբ սահմանված սեփականության օտարման գործընթացն սկսելու վերջնական ժամկետից օտարվող սեփականության սեփականատերերին և օտարվող սեփականության նկատմամբ գույքային իրավունքներ ունեցողներին պատշաճ ձևով ուղարկել սեփականության օտարման պայմանագրի (այսուհետ՝ օտարման պայմանագիր) նախագիծը։
Օտարվող սեփականության սեփականատերն օտարման պայմանագրի նախագիծն ստանալուց հետո՝ երկշաբաթյա ժամկետում, պարտավոր է պատշաճ ձևով հայտնել ձեռքբերողին օտարման սեփականության նկատմամբ այն գույքային իրավունքներ ունեցողների մասին, որոնք օրենքով սահմանված կարգով պետական մարմնում չեն գրանցվել կամ ենթակա չեն եղել պետական գրանցման։ Եթե սույն մասում նշված ժամկետում օտարվող սեփականության սեփականատերն իրեն հայտնի օտարվող սեփականության նկատմամբ պետական գրանցում չունեցող գույքային իրավունքներ ունեցողների մասին չի հայտնում ձեռքբերողին, ապա առանց այդ գույքային իրավունքներ ունեցողների մասնակցության սեփականության օտարման հետևանքով նրանց պատճառված վնասների համար պատասխանատվությունը կրում է օտարվող սեփականության սեփականատերը։
Օտարվող սեփականության սեփականատերը կամ օտարվող սեփականության նկատմամբ գույքային իրավունքներ ունեցողներն իրավունք ունեն պատշաճ ձևով գրավոր առարկություններ կամ առաջարկություններ ներկայացնելու օտարման պայմանագրի նախագծի վերաբերյալ։
Ձեռքբերողն իրավունք ունի պայմանագիրը կնքելու նպատակով բանակցություններ վարելու օտարվող սեփականության սեփականատիրոջ և օտարվող սեփականության նկատմամբ գույքային իրավունքներ ունեցողների հետ։
Սեփականությունը կարող է օտարվել՝ ձեռքբերողի և օտարման ենթակա սեփականության սեփականատիրոջ միջև կնքվող պայմանագրի համաձայն։ Այս դեպքում կողմերի համաձայնությամբ են միայն որոշվում օտարվող սեփականության դիմաց տրվող համարժեք փոխհատուցման չափը, ձևը, կարգը, ժամկետները, պայմաններն ու կողմերի պատասխանատվությունը։ Եթե օտարվող սեփականության նկատմամբ կան ձեռքբերողին հայտնի գույքային իրավունքներ ունեցողներ, ապա օտարման պայմանագրի կողմ պետք է հանդիսանան նաև օտարվող սեփականության նկատմամբ գույքային իրավունքներ ունեցողները ։
Օտարվող սեփականության դիմաց փոխհատուցում
Հանրության գերակա շահերի ապահովման նպատակով օտարվող սեփականության դիմաց փոխհատուցում
Օտարվող սեփականության դիմաց սեփականատիրոջը վճարվում է համարժեք փոխհատուցում։ Համարժեք է համարվում օտարվող գույքի շուկայական արժեքից տասնհինգ տոկոս ավելի գումարը։
Օտարվող սեփականության շուկայական արժեքը բաց և մրցակցային շուկայում սեփականություն հանդիսացող գույքի վաճառողի և գնորդի գիտակցաբար, արդարացի առևտրի պայմանների պահպանմամբ և օրինական գործողությունների արդյունքում ձևավորվող, գույքի վաճառքի առավել հավանական գինն է։ Եթե օտարվող սեփականության համար առկա չէ համապատասխան բաց և մրցակցային շուկա, ապա սեփականության շուկայական արժեքը որոշվում է այնպիսի հաշվարկման մեթոդով, որն արդարացի կհամարի դատարանը։
Օտարվող սեփականության շուկայական արժեքը չպետք է ներառի սեփականության արժեքի որևէ նվազեցում կամ ավելացում, որը պայմանավորված է հետևյալ պատճառներից որևէ մեկով՝
Սեփականության օտարման հետ կապված օտարվող սեփականության սեփականատիրոջ համար պետական կամ տեղական ինքնակառավարման մարմինների կողմից այդ կապակցությամբ առաջացող ֆինանսական պարտավորությունները (հարկեր, տուրքեր, պարտադիր վճարներ) հատուցում է ձեռքբերողը։ Օտարվող սեփականության նկատմամբ գույքային իրավունքներ ունեցողներին փոխհատուցումը տրվում է օտարվող սեփականության դիմաց տրվող փոխհատուցման գումարից ։
Գերակա հանրային շահի նպատակով սեփականության օտարման որոշ ծրագրեր
Թեղուտի պղնձմոլիբդենային հանքավայր
Հայաստանի Կառավարության 2007 թվականի նոյեմբերի 1-ի թիվ 1279-Ն որոշումով Լոռու մարզի Թեղուտի պղնձբոլիբդենային հանքավայրը շահագործելու, հանքահարստացուցիչ համալիր կառուցելու համար Թեղուտ և Շնող գյուղերի բնակիչների՝ ֆիզիկական և իրավաբանական անձանց պատկանող գյուղատնտեսական նշանակության 81,483 հեկտար հողերի նկատմամբ ճանաչվել է բացառիկ՝ գերակա հանրային շահ ։
Հյուսիս հարավ ծրագիր
Ղեկավարվելով «Հասարակության և պետության կարիքների համար սեփականության օտարման մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքի 4-րդ, 5-րդ, 6-րդ, 7-րդ և 18-րդ հոդվածներով, 16-րդ հոդվածի 1-ին մասով և հիմք ընդունելով Հայաստանի ու Ասիական զարգացման բանկի միջև 2009 թվականի սեպտեմբերի 15-ին ստորագրված Շրջանակային ֆինանսավորման համաձայնագրի (Հյուսիս-հարավ ճանապարհային միջանցքի ներդրումային ծրագիր), Հայաստանի Հանրապետության և Ասիական զարգացման բանկի միջև 2011 թվականի մայիսի 30-ին ստորագրված «Հյուսիս-հարավ ճանապարհային միջանցքի ներդրումային ծրագիր-ծրագիր 2 (հատուկ գործողություններ)» վարկային համաձայնագրի և Հյուսիս-հարավ ճանապարհային միջանցքի ներդրումային ծրագրի պահանջները (այսուհետ՝ ծրագիր)՝ Հայաստանի կառավարությունը որոշում է.
Իրականացվող ճանապարհաշինարարական ծրագրերի համար սույն որոշման հավելվածում նշված տարածքների նկատմամբ ճանաչել բացառիկ` գերակա հանրային շաh :
Ֆիրդուսի՝ Երևանի 33-րդ թաղամասի ծրագիր
2007 թվականին Կառավարության որոշմամբ պետության կարիքների համար հանրային գերակա շահ ճանաչված տարածքը, այնուհետև 2018 թվականի մարտի 22-ի՝ նույն տարածքի վերաբերյալ երկրորդ անգամ կայացված որոշմամբ տարածքի նկատմամբ ճանաչվել էր գերակա շահ։ Տարածքը բաժանվել էր 18 մասի՝ 18 ընկերությունների միջև, որից 17-ը Արևմտյան Հայաստանի տեղանունները պարունակող ընկերություններ են իսկ մեկը՝ ՍԻԹԻ ՍԵՆԹՐ դիվելըփմենթ ՍՊԸ-ն։ Օտարման գործընթացի վերջնաժամկետ էր սահմանվել 2023թ. հունվարի 1-ը ։
Գլխավոր պողոտա
Ղեկավարվելով Հայաստանի հողային օրենսգրքի 61-րդ հոդվածով, «Հասարակության և պետության կարիքների համար սեփականության օտարման մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքի 4-րդ, 5-րդ, 6-րդ, 7-րդ և 18-րդ հոդվածներով, 16-րդ հոդվածի 1-ին կետով, ինչպես նաև հիմք ընդունելով Երևան քաղաքի գլխավոր հատակագիծն ու դրա հիման վրա առաջացած քաղաքի զարգացման հեռանկարները` Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը Գլխավոր պողոտայի պողոտայի Մ. Սարյան, Արամի, Ե. Կողբացու և Փ. Բուզանդի փողոցների, Նալբանդյան, Արամի, Խանջյան և Փ. Բուզանդի փողոցների միջակայքում գտնվող տարածքի վրա ճանաչել է գերակա հանրաին շահ ։
Հյուսիսային պողոտա
2000 թվականի նոյեմբերի 25-ին Հայաստանի Կառավարության N-774 որոշման համաձայն հաստատվեց Երևան քաղաքի հյուսիսային պողոտայի կառուցապատման ծրագիրը, որով այդ տարածքը պետք է օտարվեր պետության կողմից պետության կարիքների համար ։
Արտաքին հղումներ
Մարդու իրավունքների Եվրոպական դատարանի գերակա հանրային շահի մասով բողոքարկման վճիռներ
Աննա Էնկվիսթ
Աննա Էնկվիսթ (Anna Enquist, իրական անունը՝ Կրիստա Վիդլունդ-Բրուր, Christa Widlund-Broer, ), հոլանդացի բանաստեղծուհի և արձակագիր։
Ճանաչում
Էնկվիսթի բանաստեղծությունները թարգմանվել են անգլերենով, ֆրանսերենով, գերմաներենով, շվեդերենով և այլ լեզուներով։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հոլանդացի գրողներ Կատեգորիա:Հոլանդացի բանաստեղծներ Կատեգորիա:Հոլանդացի դրամատուրգներ Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ Կատեգորիա:Պատմական վեպերի հեղինակներ
Գլյուկոզ-6-ֆոսֆատ դեհիդրոգենազայի պակասուրդ
Գլյուկոզ-6-ֆոսֆատ դեհիդրոգենազայի պակասուրդ (Գ6ՖԴՊ), մետաբոլիզմի բնածին խանգարում, որը բերում է արյան կարմիր բջիջների (էրիթրոցիտներ) քայքայմանը ։ Հաճախ ախտահարվածները չեն ունենում ախտանիշներ ։ Որոշակի տրիգերների ազդեցությանը հետևում է այնպիսի ախտանիշների դրսևորումն, ինչպիսիք են՝ դեղնուկը, մեզի գույնի մգացումը, հևոցը, հոգնածության զգացում ։ Բարդությունները կարող են ներառել սակավարյունությունն և նորածինների դեղնուկը Որոշներն երբեք ախտանիշներ չեն ունենում ։
Այն X-շղթայակցված ռեցեսիվ խանգարում է, որը հանգեցնում է գլյուկոզ-6-ֆոսֆատ դեհիդրոգենազա ֆերմենտի պակասուրդին ։ Էրիթրոցիտների քայքայումը կարող է հարուցվել ինֆեկցիայով, որոշակի դեղամիջոցներով, սթրեսով կամ սննդամթերքով՝ ինչպիսին է ֆավա լոբին ։ Կախված մուտացիայի տեսակից ծանրության աստիճանը կարող է տարբեր լինել ։ Ախտորոշումը հաստատվում է ախտանիշների հիման վրա, ինչպես նաև արյան քննությամբ և գենետիկական թեստավորմամբ ։
Ողջ աշխարհում շուրջ 400 միլիոն մարդ տառապում է Գ6ՖԴՊ-ով ։ Այն մասնավորապես տարածված է Աֆրիկայի որոշ հատվածներում, Ասիայում, Միջերկրական ծովում և Մերձավոր Արևելքում ։ Տղամարդիկ ավելի հաճախ են հիվանդանում, քան կանայք ։ Ըստ ենթադրություններիրի՝ 2015 թվականին մահացել է 33.000 մարդ ։ Գ6ՖԴՊ ալելը կրողները մասամբ պաշտպանված են մալարիայից ։
Նշաններ և ախտանիշներ
Գ6ՖԴ պակասուրդ ունեցող անհատների մեծամասնությունը ասիմպտոմ են։
Սիմպտոմատիկ հիվանդները բացառապես տղամարդիկ են պայմանավորված ժառանգման X-շղթայակցված ձևով, սակայն կին կրողները կարող են կլինիկական դրսևորումներ ունենալ քրոմոսոմի անբարենպաստ ինակտիվացիայի հետևանքով, երբ X-քրոմոսոմի պատահական ինակտիվացիան որոշակի բջիջներում բերում է Գ6ՖԴՊ ունեցող էրիթրոցիտար խմբի ձևավորևման։
G6PD- ի պակասուրդի դեպքում արյան կարմիր բջիջների քայքայումը ( հայտնի որպես հեմոլիզ) կարող է դրսևորվել մի շարք ձևերով․
Ֆավիզմը հեմոլիտիկ պատասխանն է ֆավա լոբու սպառմանը։ Թեև բոլոր ֆավիզ ունեցողների մոտ կա Գ6ՖԴ պակասուրդ, սակայն ոչ բոլոր Գ6ՖԴ պակասուրդով անձինք ունեն ֆավիզմ։ Այս վիճակը առավել տարածված է նորածինների և երեխաների մոտ, Գ6ՖԴ գենետիկ տարբերակը կարող է ազդել քիմիական զգայունության վրա ։ Բացի դրանից Գ6ՖԴ և ֆավիզմի միջև քիմիական կապի յուրահատկությունները լավ հասկանալի չեն։
Ազդակներ
Հիվանդության հիմքում ընկած մուտացիան կրողները չունեն որև ախտանիշներ մինչ նրանց էրիթոցիտները կենթարկվեն որոշակի ազդակների, որոնք լինում են երեք հիմնական տեսակի։
Հեմոլիտիկ սակավարյունությունից խուսափելու համար Գ6ՖԴ մուտացիա կրողները պետք է խուսափեն որոշակի դեղամիջոցներից և սննդից ։
Գենետիկա
Երկու տարբերակները (Գ6ՖԴ A- և Գ6ՖԴ Միջերկրածովյան) մարդկային պոպուլյացիայում առավել տարածված են։ Գ6ՖԴ A- ը տարածված է աֆրիկացիների և աֆրո-ամերիկացիների 10% -ի մոտ, իսկ Միջին Արևելքում տարածված է Գ6ՖԴ Միջերկրածովյան տեսակը։ Հայտնի մուտացված ալելի տարածումը հիմնականում սահմանափակված է Միջերկրական ծագում ունեցող ժողովոիրդներում (իսպանացիներ, իտալացիներ, հույներ, հայեր, սեֆարդի հրեաներ և այլ սեմական ժողովուրդներ) ։ Ըստ ենթադրության՝ երկու տարբերակն էլ առաջացնում են ուժեղ պաշտպանություն Plasmodium falciparum և Plasmodium vivax մալարիայի դեմ ։ Դա հատկապես հաճախակի է հանդիպում քրդական, հրեական պոպուլացիայում, որտեղ,  մոտավորապես, երկու տղամարդկանցից մեկը հիվանդ է, իսկ կանանց նույն չափը՝ կրող ։ Այն նաև տարածված է աֆրո-ամերիկացիների, Սաուդյան Արաբիայի, սարդինյան տղամարդկանց մոտ, որոշ աֆրիկական պոպուլացիաներում  և ասիական խմբերում ։
Գ6ՖԴ պակասուրդ առաջացնող բոլոր մուտացիաները գտնվում են X քրոմոսոմի երկար թևի վրա, Xq28 խմբում։ G6PD գենը կազմում է մոտ 18.5 կիլոբազ ։ Հետևյալ մուտացիաներն ու տարբերակներն առավել հայտնի են և նկարագրված։
Ախտաֆիզիոլոգիա
Գլյուկոզ-6-ֆոսֆատ դեհիդրոգենազան (Գ6ՖԴ) հանդիսանում է պենտոզ ֆոսֆատային ուղու ֆերմենտ (տես պատկերը, որը նաև հայտնի է որպես HMP շունտային ուղի)։ Գ6ՖԴ փոխակերպում է գլյուկոզ-6-ֆոսֆատը 6-ֆոսֆոգլյուկոնոլակտոնի և հանդիսանում է այս մետաբոլիկ ուղու արագությունը լիմիտավորող ֆերմենտ։ Ուղին ապահովում է կոֆերմենտ նիկոտինամիդ ադենին դինուկլեոտիդ ֆոսֆատի (NADPH) վերականգնված ձևի մակարդակը։ NADPH իր հերթին պահպանում է վերականգնված գլյուտաթիոնի մակարդակը բջիջներում, որն էլ օգտագործվում է օքսիդատիվ վնասում առաջացնող ազատ ռադիկալներին չեզոքացնելու համար։
Չնայած որ կին կրողները կարող են ունենալ Գ6ՖԴՊ մեղմ ձևը (կախված չախտահարված X-քրոմոսոմի ինակտիվացիայի աստիճանից) հոմոզիգոտ կանայք ունենում են կինիկա։ Այս կանաց մոտ հանդիպում է հազվադեպ հանդիպող, քրոնիկ գրանուլեմատոզ հիվանդություն կոչվող իմուն խանգարում։
Ախտորոշում
Ախտորոշումը սովորաբար հաստատվում է, երբ որոշակի էթնիկ խմբերի հիվանդների (տես՝ էպիդեմիոլոգիան) մոտ վերը նշված պատճառներից որևէ մեկին բախվելուց հետո (հատկապես, երբ դրական ընտանեկան պատմություն կա) զարգացնում են սակավարյունություն, դեղնախտ և հեմոլիզի ախտանիշներ։
Հիմնական ախտորոշիչ մեթոդներն են
Երբ կան բավարար հիմքեր Գ6ՖԴՊ կասկածելու համար «Բեյտլերի ֆլյուրեսցենտային հետքի թեստը» հանդիսանում է ուղղակի թեստ։ Այն մեծապես փոխարինեց հին թեստը (Մոտուլսկու ներկի անգունացման թեստ)։ Այլ միջոցներ են ԴՆԹ-ի ուղղակի թեստավորումը և/կամ Գ6ՖԴ գենի սեկվենացիան
Բեյտլերի ֆլյուրեսցենտային հետքի թեստն արագ և ոչ թանկարժեք միջոց է, որը ուլտրամանուշակագույն լույսի տակ վիզուալիզացնում է Գ6ՖԴ-ի կողմից արտադրված ՆԱԴՖ-ն։ Երբ արյան հետքը ֆլյուրեսցենցիայի չի ենթարկվում, թեստը համարվում է դրակաՆ։ Այն կարող է կեղծ բացասական լինել ակտիվ հեմոլիզ ունեցող հիվանդների մոտ։ Այդ պատճառով էլ այն կատարվում է հեմոլիտիկ կրիզից 2-3 շաբաթ անց։
Երբ փայծաղում մակրոֆագը իդենտիֆիկացնում է Հեյնցի մարմնիկով էրիթրոցիտ, վերացնում է պրեցիպիտատն և թաղանթի մի փոքր հատված։ Առաջանում է բնութագրական «կծած բջիջներ»։ Երբ Հեյնցի մարմնիկներն արտադրվում են մեծ քանակությամբ, (ինչպես Գ6ՖԴՊ-ի դեպքում) դրանցից որոշները տեսանելի են դառնում էրիթրոցիտներում՝ բյուրեղային մանուշակագույնով ներկելիս։ Այս հեշտ և ոչ թանկարժեք թեստի միջոցով կարելի է նախնական ենթադրել Գ6ՖԴՊ մասին, որը հետագայում կարելի է հաստատել այլ թեստերով։
Դասակարգում
Առողջապահություն համաշխարհային կազմակերպությունը (ԱՀԿ) Գ6ՖԴ գենետիկ տարբերակները դասակարգում է 5 դասերի, որոնցից առաջին երեքը վիճակներ են.
Տարբերակիչ ախտորոշում
6-ֆոսֆոգլուկոնատ դեհիդրոգենազային (6ՖԳԴ) անբավարարությունը ունի նույնատիպ ախտանիշներ և հաճախ շփոթվում է Գ6ՖԴՊ-ի հետ։ Երկուսն էլ նույն ուղու ֆերմենտներ են, սակայն այս հիվանդությունները կապված չեն և կարող են միաժամանկ հայտնաբերվել նույն անհատի մոտ։
Բուժում
Առավել կարևոր է կանխարգելումը։ Պետք է խուսափել հեմոլիզ առաջացնող դեղամիջոցներից և պրոդուկտներից։ Որոշ պաթոգենների դեմ (հեպատիտ A և հեմպատիտ B) վակցինացիան կարող է կանխել ինֆեկցիա ինդուկցված գրոհը ։
Հեմոլիզի սուր փուլում կարող է անհրաժեշտ լինել արյան փոխներարկում կամ նույնիսկ դիալիզ սուր երիկամային անբավարարության ժամանակ։ Արյան փոխներարկումը համարվում է կարևոր սիմպտոմատիկ միջոց, քանի որ փոխներարկված էրիթրոցիտները չունեն Գ6ՖԴՊ և կունենան կյանքի նորմալ տևողություն ռեցիպիենտի արյան շրջանառությունում։ Հիվանդները պետք է խուսափեն այնպիսի դեղորայքից ինչպիսին է ասպիրինը։
Որոշ հիվանդներ կարող են շահել փայծաղի հեռացումի (սպլենէկտոմիա), քանի որ այն համարվում է էրիթրոցիտների ոչնչացման կարևոր վայր։ Ֆոլաթթուն նշանակվում է ցանկացած դեպքում, երբ շրջանառվող էրիթրոցիտների քանակը բարձր է։ Թեպետ վիտամին E և սելենն ունեն հակաօքսիդանտային հատկություն, սակայն դրանց կիրառումը չի թեթևացնում Գ6ՖԴՊ-ի ծանրությունը։
Կանխատեսում
Գ6ՖԴՊ ունեցող անհատները համեմատած առողջների ունեն սրտի իշեմիկ հիվանդության և ցերեբրովասկուլյար հիվանդություններով հիվանդանալու ավելի ցածր ռիսկ ։
Համաճարակաբանություն
Գ6ՖԴ պակասուրդը երկրորդ ամենատարածված ֆերմենտային ախտահարումն է ALDH2-ից հետո։ Այն ամբողջ աշխարհում հանդիպում է առավել քան 400 միլիոն մարդկանց մոտ ։ Գ6ՖԴՊ-ից 2013 թվականին մահացել է 4.100 մարդ և 3400 մարդ 1990 թվականին ։ Աֆրիկյան, Մերձավոր Արևելքի և Հարավային Ասիայի բնակչությանը ամենից հաճախն են ախտահարվում ։ Գ6ՖԴՊ կոմնակի ազդեցությունն է մալարիայից պաշտպանությունը, մասնավորապես, Plasmodium falciparum-ով հարուցված (համարվում է առավել մահացու ձևը)։ Կա նմանատիպ կապ մալարիայի և մանգաղաձև բջջային անեմիայի միջև։ Մի տեսության համաձայն Plasmodium պարազիտով ախտահարված բջիջները արագ են հեռանում փայծաղով։ Այս երևույթը Գ6ՖԴՊ կրողներին տալիս է էվոլուցիոն առավելություն էնդեմիկ միջավայրում։ In vitro փորձարկումները պարզել են, որ Plasmodium falciparum -ը շատ զգայուն է օքսիդատիվ վնասմանը։ Սա հիմք է հանդիսանում մյուս տեսության համար։ Գենետիկական դեֆեկտը հաղորդում է կայունության այն պատճառով, որ Գ6ՖԴՊ-ով տերը ունի օքսիդանտների բարձր մակարդակ, որոնք տանելի են տիրոջ կողմից, սակայն մահացու են պարազիտի համար ։
Պատմություն
Վիճակի ժամանակակից հասկացությունը սկսվել է Պրիմաքվինի նկատմամբ զգայուն անհատների հետազոտությամբ ։ Գ6ՖԴ պակասուրդի հայտանբերումը մեծապես իրականացվել է Իլլինոիսի պետական բանտի բանտարկյալ-կամավորների վրա թեստավորման արդյունքում։ Այս հետազոտման մեթոն այսօր չի կատարվում և համարվում է ոչ էթիկական։ Երբ որոշ բանտարկյալներին տալիս էին Պրիմաքվին դեղորայքը, մի մասի մոտ ի հայտ էր գալիս հեմոլիզ, մնուսների մոտ` ոչ։ Չնայած այս արդյունքներին, ԱՄՆ զինված ուժերը լայնորեն կիրառեցին դեղամիջոցը Կորեական պատերազմի ժամանակ, որպեսզի կանխեն վարակի տարածումը, որը հարուցվել էր Plasmodium vivax -ով։ Հյուսիս-աֆրիկյան և միջերկրածովյան ծագում ունեցող ամերիկյան զինվորների մոտ նկատվեցին բազմաթիվ հեմոլիտիկ անեմիայի դեպքեր ։
Cr51 թեստի միջոցով մեխանիզմը ուսումնասիրելուց հետո պարզ դարձավ, որ Պրիմաքվինի հեմոլիտիկ ազդեցությունը պայմանավորված է էրիթրոցիտների ներքին դեֆեկտի հետ ։
Հասարակություն և մշակույթ
Թե՛ դիցաբանությունում, թե՛ լեգենդներում ֆավիզմը հայտնի է հնագույն ժամանակներից։ Հունա-հռոմեկան դարաշրջանի քրմերին արգելված էր ուտել կամ նույնիսկ հիշատակել բակլայի մասին։ Պիֆագորասը ուներ խիստ կանոն, ըստ որի պիֆագորյան հասարակությանը միանալու համար պետք էր հրաժարվել բակլայից ։ Ենթադրաբար այս արգելքն այն պատճառով էր, որ բակլան նման էր տղամարդու սեռական օրգաններին։ Կար նաև համոզմունք, թե բակլան և մարդիկ ստեղծված են միևնույն նյութից ։
Բոսնիա և Հերցեգովինա
Բոսնիա և Հերցեգովինա (սերբախորվաթ.՝, բոս.՝, խորվ.՝ և սերբ.՝ Bosna i Hercegovina / Босна и Херцеговина, БиХ), պետություն Եվրոպայի հարավ-արևելքում, Բալկանյան թերակղզու արևմտյան մասում։
Ըստ 2016 թվականի մարդահամարի տվյալների՝ Բոսնիա և Հերցեգովինայի բնակչությունը կազմում է 3 511 372 մարդ ։ Ընդհանուր հաշվով՝ պետության մակերեսը կազմում է 51,2 հազար կմ²։ Հյուսիսում, արևմուտքում և հարավում սահմանակցում է Խորվաթիայի հետ, արևելքում՝ Սերբիայի հետ, իսկ հարավ-արևելքում՝ Չեռնոգորիայի հետ։ Հարավ-արևելքում ելք ունի դեպի Ադրիատիկ ծով (ափագիծը մոտ 20 կմ)։ Մայրաքաղաքը Սարաևո քաղաքն է։
Բոսնիա և Հերցեգովինան ըստ կառավարման ձևի Խորհրդարանական հանրապետություն է ։ Խորհրդարանական հանրապետությունը կազմված է Բոսնիա և Հերցեգովինայի Դաշնությունից, Սերբիայի Հանրապետությունից և Բրչկո օկրուգից։ Պետական լեզուներն են բոսնիերենը, խորվաթերենը և սերբերենը ։ Բոսնիա և Հերցեգովինայի Սահմանադրությունը համարվում է Դեյոթյան համաձայնագրի № 4 հավելվածն, որը ստորագրվել է 1995 թվականի դեկտեմբերի 14-ին Փարիզում։ Սերբական Հանրապետությունը գոյություն ունի իր սեփական Սահմանադրության հիման վրա, որն ընդունվել է 1992 թվականի սեպտեմբերի 14-ին ։ Դեյոթյան համաձայնագիրը սահմանել է Գերագույն ներկայացուցչի պաշտոնն, որն օժտված է բարձրագույն իշխանությամբ ։
Սաինկա
Սաինկա (Саїнка), գյուղ Ուկրաինայի Վիննիցայի մարզի Չեռնևցիի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1580 թվականին։
Բոսնիա և Հերցեգովինա
ՄԱԿ-ի անդամ 1992 թվականից։ 2016 թվականի փետրվարին երկիրը հայտ է ուղարկել Եվրամիություն մտնելու համար ։
Սաինկա
2001 թվականի տվյալներով Սաինկա գյուղում բնակվում էր 929 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 2727 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 340,67 մարդ/կմ²։
Բոսնիա և Հերցեգովինա
1984 թվականին Սարաևոյում և նրա մերձակայքում անցկացվել են Ձմեռային օլիմպիական խաղերը ։ 1960 թվականից Սարաևոյում անցկացվում են շախմատի «Բոսնա-մրցույթներ» ։ 1995 թվականից Սարաևոյում անցկացվում է Սարաևոյի միջազգային կինոփառատոնը ։ Բոսնիական պատերազմից հետո Սարաևոյում նկատվում է շինարարության աճ։ Այստեղ վերանորոգվել են երկվորյակ աշտարակները, կառուցվել է «Ավազ Թվիսթ» աշտարակն, որը Բոսնիա և Հերցեգովինայի ամենաբարձր աշտարակն է։
Սաինկա
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Վիննիցայի մարզի Չեռնևցիի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1580 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Բոսնիա և Հերցեգովինա
Բոսնիա և Հերցեգովինայի տնտեսությունը Եվրոպայում Համախառն ներքին արդյունքի մեծությամբ զբաղեցնում է վերջին տեղերից մեկը։ 2009 թվականին ՀՆԱ-ի չափը կազմել է 16,202 մլրդ ԱՄՆ դոլար ։ 2017 թվականին նվազագույն զուտ աշխատանքի վճարման նվազագույն չափը Բոսնիա և Հերցեգովինայի Դաշնությունում 406 մարկ էր, որը կազմում է 207 եվրո, և 395 մարկ՝ Սերբական Հանրապետությունում, ինչը կազմում է 202 եվրո   ։ Բոսնիա և Հերցեգովինան դիվանագիտական հարաբերություններ ունի (2016 թվականի սկզբին) աշխարհի 165 պետությունների հետ, բացառությամբ Մոնակոյի հետ Եվրոպայում և Աֆրիկայի, Ասիայի, Օվկիանիայի և Կենտրոնական Ամերիկայի մի շարք պետությունների հետ ։
Հարավսլավիայի գոյության ժամանակ Բոսնիա և Հերցեգովինան համարվել է շատ աղքատ հանրապետություն ։ Այժմ համարվում է Եվրոպայի ամենաաղքատ երկրներից մեկը՝ գործազրկության շատ բարձր մակարդակով։ Արտաքին առևտրի հիմնական գործընկերները Եվրամիության անդամներն են։ Ազգային արժույթը փոխարկելի մարկն է։
Բոսնիական պետությունն առաջացել է 10-11-րդ դարերում։ 1878-1918 թվականներին մտել է Ավստրո-Հունգարիայի կազմում, իսկ 1918-1992 թվականներին՝ Հարավսլավիայի կազմում։ 1992 թվականի ապրիլին՝ անկախության հռչակումից հետո, բռնկվել է Բոսնիական պատերազմը, որն ավարտվել է Դեյթոնյան համաձայնագրով՝ 1995 թվականին միջազգային միջամտությունից հետո։
Անվան ծագումնաբանություն
Հարավսլավիայի կազմալուծումից հետո, 1992-1997 թվականներին, պետության պաշտոնական անվանումը եղել է «Բոսնիա և Հերցեգովինա Հանրապետություն»։ 1995 թվականին, Դեյթոնյան համաձայնագրից և նոր սահմանադրության ընդունումից հետո, պետությունը վերանվանվել է «Բոսնիա և Հերցեգովինա»։
Բոսնիա և Հերցեգովինան մինչև 12-րդ դարը
Բոսնիա և Հերցեգովինայի առաջին բնակիչները եղել են նեանդերթալցիները, որոնք ապրել են ստորին պալեոլիթում։ Բրոնզի դարի ժամանակ Բոսնիա և Հերցեգովինայում բնակություն են հաստատել իլլիրիական ցեղերը։ Մ․թ․ա․ IV դարում այստեղ են եղել կելտերը, որոնք ժամանակի ընթացքում միախառնվել են բազմաքանակ իլլիրիացիների հետ։ Մ․թ․ա 1-ին դարից Վերին, Ստորին Պանոնիայի և Դալմացիայի կազմում եղել է Հին Հռոմի տիրապետության տակ։ 6-րդ դարից գտնվել է Բյուզանդիայի կազմում։ 6-7 դարերի ընթացքում բնակեցվել է սերբերի կողմից։ Բոսնիան որպես իշխանություն առաջին անգամ հիշատակվել է 10-րդ դարում ։
Ըստ բյուզանդական կայսր Կոստանդին Ծիրանածինի տվյալների՝ սերբերը Բալկաններում հայտնվել են 7-րդ դարի առաջին կեսում ։ Նրանք զբաղեցրել են ներկայիս Սերբիայի, Չեռնոգորիայի, Բոսնիա և Հերցեգովինայի և Խորվաթիայի տարածքները ։ Բալկանյան թերակղզում բնակություն հաստատելուց հետո, սերբերի առաջին վարչատարածքային միավորները եղել են ժուպաները ։ Իլլիրիացիները միախառնվել են սլավոնների կողմից կամ գաղթել են լեռնային շրջաններ, որտեղ շարունակել են ապրել վլախների անվան ներքո։ Սերբերը Բալկաններում վերաբնակվելուց որոշ ժամանակ անց ստեղծել են մի քանի խոշոր համայնքներ, որոնք հետագայում դարձել են ազգային կազմավորումներ։ Ցետինա և Ներետվա գետերի միջև մերձակա կղզիների հետ միասին տեղակայված է եղել Ներետվայի իշխանությունն, որը բյուզանդացիներն անվանել են Պագանիա։ Ներետվա և Դուբրովնիկ գետերի միջև տեղակայված մարզը կոչվել է Զախումյե։ Դուբրովնիկից մինչև Կոտորի ծովածոցն ընկած տարածքը զբաղեցրել են Տրավունիան և Կոնավլեն։ Դեպի հարավ, մինչև Բոյանա գետը, տարածվել է Դուկլյան, որն ավելի ուշ սկսել է կոչվել Զետա։ Սավա, Վրբաս և Իբար գետերի միջև ընկած տարածքը զբաղեցրել է Ռաշկան, իսկ Դրինա և Բոսնա գետերի միջև՝ Բոսնիան ։ Սերբ Չասլավ Կլոնոմիրովիչ իշխանի մահից հետո Բոսնիան անջատվել է նրա տերությունից։ 1018 թվականին այն անցել է Բյուզանդիայի ազդեցության տակ։ 12-րդ դարի սկզբին պատերազմների արդյունքում Բոսնիայի մի մասն ընդագրկվել է Հունգարիայի կազմում։ Հունգարիայի թագավորը ստացել է ramae rex (Բոսնիայի թագավոր) տիտղոսը, քանի որ հանրապետությունը հիմնականում տեղակայված էր Ռամա գետի հովտում։ Հունգարիայի թագավորն իր կուսակալներ բաներին նշանակում էր Բոսնիան կառավարելու համար ։
Բոսնիական պետություն
Բոսնիան, որը սկզբնապես առաջացել է Բոսնա և Վրբաս գետերի ավազանում, որպես ամբողջական պետություն, հավանաբար, առաջացել է X-XI դարերում։ Այս պետության գլխին էր կանգնած բանը։ 12-րդ դարի սկզբին փլուզվել է Դուկլյայի պետությունն, որից հետո Բոսնիան անկախացել է։ 1160-ական թվականների Բյուզանդա-հունգարական պատերազմից հետո Բոսնիան 13 տարի եղել է Բյուզանդիայի տիրապետության տակ, որից հետո վասալի կարգավիճակում անցել է Հունգարիայի թագավորության տիրապետության տակ։ Երկիրը բաժանվել է մարզերի, որոնք սկսել են կոչվել ժուպաներ։ Բոսնիայում 11-րդ դարի վերջի առաջին հայտնի եկեղեցական կազմակերպությունը եղել է Բարի արքեպիսկոպոսությունը։
8-րդ դարի վերջին Կուլին բանի օրոք առաջ են եկել առաջին հերետիկոսներն, որոնք միավորվել են Բոսնիական եկեղեցուն։ 1234 թվականին հերետիկոսության դեմ պայքարելու համար Հռոմի Պապի հրամանով սկսել են հունգարական ավատատերերի ավերիչ արշավանքաներն, որոնք ցանկանում էին իրենց ենթարկել Բոսնիան։ Բոսնիական եկեղեցու հետ թաքուն կապված էր հին բոսնիական գրականությունը ։ Ստեփան Կոտրոմանիչը բավականին մեծացրել է պետության տարածքը դեպի հյուսիս և արևմուտք՝ ընդգրկելով Զախումյեն։ Բան Տվերտկո I-ը 1377 թվականին սերբիական Միլեշևա վանքում թագադրվել է «սերբերի, Բոսնիայի, ծովափնյա երկրի և Արևմտյան երկրների թագավոր»։ Ստեփան Տվերտկոյի մահից հետո կենտրոնական իշխանությունը թուլացել է, սկսել էին ուժեղանալ Հորվատինիչի, Կոսաչի և Պավլովիչի տոհմերը։ Բոսնիայի վերջին թագավոր Ստեփան Տոմաշևիչը Բոսնիա թուրքերի ներխուժման վտանգի տակ օգնության է դիմել Հռոմին և Վենետիկին` հրաժարվելով պետության համար սնանկացուցիչ տուրք վճարել սուլթանին։ Ի պատասխան դրան 1463 թվականին սուլթան Մեհմեդ II-ը ներխուժել է Բոսնիա։ Այդ նույն տարի Ստեփան Տոմաշևիչը գլխատվել է Յայցե քաղաքում, բոսնիական պետությունը դադարել է իր գոյությունը։ 1482 թվականին Հերցեգովինան ամբողջովին նվաճվել է։
Թուրքական շրջան
Բոսնիացի ավատատերերն իրենց ունեցվածքը պահպանելու համար ստիպված էին ընդունել իսլամը, որը 16-րդ դարի երկրորդ կեսին բնակչության վերին շերտերում ամբողջությամբ վերացրեց քրիստոնեությունը ։ Ավատատերերից կախման մեջ գտնվող գյուղացիներին անվանում էին ռայաներ։ Բալկանների շատ քաղաքներում գործում էին ռազմային կայազորներով ամրոցներ, բացի դրանից 16-րդ դարում փոփոխվել էր խոշոր քաղաքների էթնիկական կազմն, որի հիմնական բնակչությունը սկսեցին կազմել թուրք գաղութատերերը և սլավոն մուսուլմանները։ Քաղաքային բնակչության իսլամացումն առևտրով զբաղվելու համար երաշխավորում էր ավելի բարենպաստ պայմաններ։ Ի տարբերություն Հերցեգովինայի և Սերբիայի, Բոսնիայի գյուղացիներն աստիճանաբար ընդունում էին իսլամը։ Ամենախոշոր առևտրական և արդյունաբերական քաղաքը դարձավ Սարաևոն, զարգանում էին նաև Ֆոչա, Բանյա Լուկա, Լիվնո, Մոստար քաղաքները։ 1580 թվականին ստեղծվել է Բոսնիական էյալեթը։
19-րդ դարի առաջին կեսում երկրի բոսնիական ավատատերերը դուրս եկան ընդդեմ Թուրքիայի բարեփոխումների։ Բոսնիական ընդդիմությունը թուլացնելու նպատակով, 1833 թվականին թուրքական կառավարությունը Բոսնիան անջատեց Հերցեգովինայից։ Թուրքիայի իշխանությունը Բոսնիա և Հերցեգովինայում սահմանվել է միայն 1851 թվականին։ 19-րդ դարի առաջին կեսում երկրում զարգացել է ազգային-ազատագրական շարժումն, որն առաջացել էր կաթոլիկական հոգևորականության շրջապատում։ Դրա արդյունքն էր դարձել 1875-1878 թվականին Բոսնիա-հերցեգովինական ապստամբությունը։ 1878 թվականին Բոսնիա և Հերցեգովինան Սան-Ստեֆանոյի հաշտությամբ ինքնավարություն է ստացել, որը կնքվել էր Ռուսաստանի և Օսմանյան կայսրության միջև` Ռուս-թուրքական 1877-1878 թվականների պատերազմի ավարտից հետո։ Սակայն շուտով 1878 թվականի Բեռլինի տրակտատի համաձայն՝ 1878 թվականի հուլիսից հոկտեմբերն ընկած ժամանակաշրջանում Ավստրո-Հունգարիան օկուպացրել է Բոսնիա և Հերցեգովինան։
20-րդ դար
1908 թվականին Ավստրո-Հունգարիան անեքսիայի է ենթարկել Բոսնիա և Հերցեգովինային։ Բոսնիա և Հերցեգովինայի համայնքի մի մասը հույս ուներ Ավստրո-Հունգարիայի տիրապետության տակից ազատմանը և Սերբիայի գլխավորությամբ նոր հանրապետության ստեղծմանը ։ 1913-1914 թվականներին կազմվել է սերբիական ազգայնական «Մլադա Բոսնա» կազմակերպությունը։ Կազմակերպության անդամների թվում էր Գավրիլո Պրինցիպը, որը 1914 թվականի հունիսի 28-ին Սարաևոյում սպանել է էրցհերցոգ (արքայազների տիտղոս) Ֆրանց Ֆերդինանդին և նրա կին Սոֆիային, ինչն առիթ եղավ Առաջին համաշխարհային պատերազմի բռնկմանը։
1918 թվականի հոկտեմբերի 19-ին Ավստրո-Հունգարիայի բաժանման ժամանակ Խորվաթիայի ժողովը Զագրեբում հռչակել է Սերբերի, խորվաթների և սլովենացիների պետությունը, որի կառավարությունը միանգամից հայտարարեց պատերազմում մասնակցության դադարեցման մասին։ 1918 թվականի դեկտեմբերի 1-ին հանրապետությունը միավորվել է Սերբիայի թագավորության և Չեռնոգորիայի հետ՝ ստեղծելով «Սերբերի, խորվաթների և սլովենացիների թագավորությունը»։ 1941 թվականի ապրիլի 10-ին Գերմանիայի Հարավսլավիա հարձակումից հետո ուստաշները հռչակել են «Խորվաթիայի անկախ հանրապետություն», որի կազմում ընդգրկվել են Բոսնիա և Հերցեգովինայի տարածքները ։ 1945 թվականի մայիսի վերջին Բոսնիան ազատվել է գերմանա-ուստաշական զավթիչներից։ Պատերազմի ժամանակ մահացել են Բոսնիա և Հերցեգովինայի մոտավորապես 407 հազար բնակիչ, նաև որոշ բնակավայրեր գրեթե ամբողջությամբ ոչնչացվել էին, որոնց թվում էին Բոսանսկա Կրուպա, Կլյուչ, Գլամոչ, Վիշեգրադ, Բիխաչ, Բրոդ և այլ քաղաքներ ։
1945 թվականին Բոսնիա և Հերցեգովինայի Ազգային հանրապետությունը մտել է Հարավսլավիայի Դաշնային Ազգային Հանրապետության կազմի մեջ, իսկ 1963 թվականից՝ Հարավսլավիայի Սոցիալիստական Ֆեդերատիվ Հանրապետության կազմում Բոսնիա և Հերցեգովինայի սոցիալիստական Հանրապետություն կազմի մեջ։ 1960-ական թվականներին փոխվել է ուղղափառների և մուսուլմանների քանակական հարաբերակցությունը վերջիններիս օգտին ։ 1961 թվականին Իոսիպ Տիտոն մուսուլմաններին տվել է ազգի կարգավիճակ (այժմ՝ բոսնիակներ) ։ Սոցիալիստական Հարավսլավիայի գոյության տարիներին հանրապետությունը խիստ պահպանում էր ազգերի «եղբայրություն և միասնություն» սկզբունքը ։ 1984 թվականին տնտեսական խորը ճգնաժամի պայմաններում, որը սկսվել էր Իոսիպ Տիտոյի մահից հետո, Սարաևոյում անցկացվել են 1984 թվականի ձմեռային Օլիմպիական խաղերը ։
1992 թվականի գարնանը, հանրաքվեի անցկացումից և անկախության ճանաչումից հետո, սկսվել է Բոսնիական պատերազմը։ Մուսուլմանները պատերազմում էին սերբերի և խորվաթների դեմ, երբեմն նրանք խորվաթների հետ պատերազմում էին սերբերի դեմ։ Ընդհարումն ավարտվել է 1995 թվականի դեկտեմբերի 14-ին` Դեյոթյան համաձայնագրի ստորագրմամբ ։
Բոսնիական պատերազմ
1992 թվականի փետրվարի 29-ին և մարտի 1-ին բոսնիական կառավարությունը նշանակել է հանրաքվե՝ որոշելու համար Բոսնիա և Հերցեգովինայի անկախության հարցը։ Մեծամասնություն կազմող խորվաթները և բոսնիակները քվերարկել էին հօգուտ անկախության։ Իսկ բոսնիացի սերբերը բոյկոտել էին քվեարկությունը՝ դեմ լինելով անկախությանը և հանրաքվեն հակասահմանադրական համարելով։ Քանի որ ձայների մեծամասնությունը քվեարկել էր անկախության համար, 1992 թվականի ապրիլի 7-ին Բոսնիայի խորվաթ և բոսնիակ պատգամավորները Բոսնիա և Հերցեգովինան հռչակել են անկախ։ Որպես պատասխան դրան, ապրիլի 7-ին Բոսնիայի սերբերը հռչակեցին մի նոր հանրապետություն. Սերբական Հանրապետությունը և սկսեցին պահանջել Բոսնիա և Հերցեգովինայի այլ տարածքներ ևս, ուր սերբական փոքրամասնություն էր բնակվում։ Պատերազմը սկիզբ է առել Հարավսլավիայի Ֆեդերատիվ Հանրապետության փլուզման շրջանում՝ Բոսնիա և Հերցեգովինայի անկախությունից հետո։ Հակամարտող երեք կողմերն էին երկրի բնակչության մեծամասնությունը կազմող երեք էթնիկ խմբերը՝ բոսնիակները, խորվաթները և սերբերը։
Դեռևս մինչև հանրաքվեն երեք էթնիկ խմբերը սկսել էին կազմավորել սեփական փոքր բանակներ։ Սերբերի բանակն օժանդակություն էր ստանում Հարավսլավական Ժողովրդական բանակի (ՀԺԲ) կողմից։ Առաջին արյունալի բախումը տեղի էր ունեցել 1991 թվականի սեպտեմբերի 30-ին, երբ ՀԺԲ-ն ավերել է Բոսնիայի խորվաթաբնակ Ռավնո քաղաքը։ Հանրաքվեի անցկացման շրջանում դրությունն ավելի է լարվել։ Դրանից հետո երկրի տարբեր վայրերում բռնկվել էին կռիվներ՝ հատկապես արևելյան Բոսնիայում՝ Դրինայի կիրճում, իսկ երկրի հյուսիս-արևմուտքում 1992 թվականի ապրիլից սկսել էին կատարվել արյունահեղություններ և էթնիկ զտումներ։ Բիելինա, Վիշեգրադ, Ֆոչա, Բրատունակ, Սանսկի Մոստ, Պրիեդոր, Կոզարակ և այլ բնակավայրերի բոսնիական բնակչությունը դարձել էր թիրախ ։
Ըստ Նախկին Հարավսլավիայի հարցով միջազգային դատարանի` ռազմական ընդհարումը տեղի է ունեցել Բոսնիայի, Հարավսլավիայի Ֆեդերատիվ Հանրապետության և Խորվաթիայի միջև։ Ըստ միջազգային դատարանի եզրակացության՝ Սերբիան ռազմական և ֆինանսական օգնություն է տվել բոսնիական սերբերի զինված ուժերին, որոնք բաղկացած էին Հարավսլավական ժողովրդական բանակից, Սերբական Հանրապետության բանակից, Սերբական Հանրապետության ներքին գործերի նախարարությունից և Սերբական Երկրապահ Ուժերից։ Խորվաթիան ռազմական օգնություն է տվել բոսնիական խորվաթներին։ Իսկ Բոսնիայի կառավարությունը ղեկավարվել էր Բոսնիա և Հերցեգովինայի հանրապետության բանակով ։ Այս երեք կողմերը պատերազմի ընթացքում մի քանի անգամ փոխել են իրենց նպատակներն ու կողմնորոշումը։
1993 թվականին պատերազմ է բռնկվել նաև բոսնիակների և բոսնիացի խորվաթների միջև, քանի որ խորվաթները ցանկանում էին Բոսնիայից տարածք խլել։ 1994 թվականին՝ Խորվաթիայի նախագահ Ֆրանյի Տուջմանի միջամտությունից հետո, բոսնիակների և բոսնիացի խորվաթների միջև հաշտություն է կնքվել։ Պատերազմն ավարտվել է 1995 թվականի դեկտեմբերի 14-ին Փարիզում վավերացված Դեյթոնյան համաձայնագրով ։
Ըստ Բոսնիայի կառավարության և ՆԱՏՕ-ի տվյալների՝ մարդկային զոհերի թիվը պատերազմից հետո սկզբնապես գնահատվել է 200,000 ։
Ցույցեր 2014 թվականին
2014 թվականին Բոսնիա և Հերցեգովինայի մի շարք խոշոր քաղաքներում ցույցեր են սկսվել կառավարության դեմ, որոնք արագ վերածվել են անկարգությունների։ Ամեն ինչ սկսվել է փետրվարի 3-ին Տուզլա քաղաքում տեղի ունեցած ցույցից։ Որոշ ժամանակ անց անկարգությունները տարածվել են ամբողջ երկրով։ Ցույցեր էին սկսել անցկացվել Բոսնիա և Հերցեգովինայի ավելի քան 20 քաղաքներում, որոնցից էին Տուզլան, Բրչկոն, Բիխաչը, Մոստարը, Սարաևոն և Զենիցան ։ Ցուցարարների հիմնական պահանջը Բոսնիայի կառավարության հրաժարականն էր ։
Ցույցերի գլխավոր պատճառն էր հանդիսացել երկրում գործազրկության բարձր մակարդակը՝ 27,5 % (ամենաբարձր ցուցանիշը Բալկաններում) ։ Բացի այդ, բնակչության ավելի քան 20 %-ի ներգրավված լինելն այսպես կոչվող ստվերային տնտեսության մեջ, յուրաքանչյուր հինգերորդ քաղաքացին աղքատության եզրին էր կանգնած, իսկ միջին ամսական աշխատավարձը կազմում էր մոտ 570 դոլար ։
Անկարգությունների անմիջական պատճառ է հանդիսացել նաև խոշոր արդյունաբերական կենտրոն և պետության երրորդ խոշոր քաղաքը հանդիսացող Տուզլայում գործարանների և ֆիրմաների փակումը։ 21-րդ դարի սկզբին չորս խոշոր պետական ընկերություններ սեփականաշնորհվել են, իսկ նոր սեփականատերերը պարտավորվում էին ներդրումներ կատարել դրանց մեջ։ Սակայն դրա փոխարեն նրանք վաճառել են ակտիվները, դադարել են վճարել աշխատողներին և սնանկ ճանաչվելու դիմում են ներկայացրել։ Փետրվարի 3-4-ը քաղաքում անցկացվում էին խաղաղ ցույցեր, սակայն արդեն փետրվարի 5-ին դրանք վերածվեցին ոստիկանության դեմ բախումների, երբ այդ ընկերությունների նախկին աշխատակիցները սկսեցին գրոհել տեղական իշխանության նստավայրը։ Շուտով ցույցերը և անկարգությունները սկսվեցին նաև երկրի այլ խոշոր քաղաքներում։
Ցույցերի արդյունքում հրաժարական էին տվել Տուզլայի կանտոնի ղեկավար Սեադ Չաուշևիչը, Զենիցա-Դոբոյ կանտոնի ղեկավար Մունիբ Հուեյնագիչը, Սարաևոյի կանտոնի ղեկավար Սուադ Զելկովիչը և Ունա-Սանա կանտոնի ղեկավար Համդիա Լիպովաչան ։
Աշխարհագրական դիրք
Բոսնիա և Հերցեգովինան տեղակայված է Եվրոպայի հարավ-արևելքում, Բալկանյան թերակղզու արևմտյան մասում։ Պետությունը կազմում են երկու պատմական շրջաններ՝ Բոսնիան զբաղեցնում է Սավա գետի ավազանը և Հերցեգովինան, որը գտնվում է Ներետվա գետի ավազանում ։ Պետության մակերեսը կազմում է 51 209,2 կմ², որոնցից 51 197 կմ² ցամաք է, իսկ 12,2 կմ²՝ ջուր ։ Այս ցուցանիշով Բոսնիա և Հերցեգովինան աշխարհում զբաղեցնում է 125-րդ հորիզոնականը, իսկ Եվրոպայում՝ 26-րդ հորիզոնականը։ Պետության աշխարհագրական կենտրոնը տեղակայված է Վիտեզ համայնքի Կրչևինե գյուղի տարածքում ։ Հյուսիսից հարավ առավելագույն ձգվածությունը հավասար է արևելքից արևմուտք առավելագույն ձգվածությանը՝ մոտավորապես 280 կմ ։
Բոսնիա և Հերցեգովինայի պետական սահմանը ունի 1551 կմ երկարություն, որոնցից 905 կմ-ը ցամաքային սահման է, 625 կմ-ի դեպքում սահման են հանդիսանում Սավա, Դրինա և Ունա գետերը, իսկ ծովային սահմանագծի ընդհանուր երկարությունը կազմում է 21 կմ։ Խորվաթիայի հետ սահմանի ձգվածությունն 936 կմ է, Սերբիայի հետ՝ 350 կմ և Չեռնոգորիայի հետ՝ 244 կմ ։
Ըստ տարբեր տվյալների՝ Բոսնիա և Հերցեգովինայի Դաշնությունը զբաղեցնում է 26 098 կմ² կամ 26 110,5 կմ² տարածք (պետության տարածքի շուրջ 51 %-ը), Սերբիայի Հանրապետության զբաղեցնում է 24 641 կմ² կամ 24 605,7 կմ² տարածք (պետության տարածքի շուրջ 48 %-ը), իսկ Բրչկո օկրուգը՝ 493 կմ² (պետության տարածքի շուրջ 1 %-ը)։
Ռելիեֆ
Բոսնիա և Հերցեգովինան տիպիկ լեռնային երկիր է, լեռնային լանդշաֆտը զբաղեցնում է երկրի տարածքի ավելի քան 90 %-ը ։ Բոսնիա և Հերցեգովինայում բծմ-ն իջեցման միտում ունի կենտրոնից հարավ՝ դեպի Ադրիատիկ ծով, և հյուսիս՝ դեպի Սավա գետ։ Մի քիչ հարավ տեղակայված է ոչ բարձր լեռների և պտղաբեր միջլեռնային գոգահովիտների գոտին։ Հերցեգովինայի լեռներն, որոնք գրեթե զուրկ են որևէ բուսականությունից, անդամատված են միջլեռնային իջվածքներով և կազմված են կրաքարային մուգ-սպիտակ և մոխրագույն գույնի հանքատեսակներից ։ Երկրիը գրեթե ամբողջությամբ գտնվում է Դինարյան բարձրավանդակի սահմաններում։ Թեք գագաթներով և միջլեռնային գոգահովիտներով լեռնաշղթաները ձգվում են հյուսիս-արևմուտքից հարավ-արևելք։ Կենտրոնական հատվածում գերակշռում են միջին և բարձր բարձրությամբ լեռնազանգվածները, հյուսիսում և հարավում՝ ցածր լեռները և բլուրները։ Դինարյան բարձրավանդակի արևելյան հատվածում Բոսնիական լեռներն են, որոնք իր մեջ ներառում են բարձր բարձրությամբ Բոսնիական Հանքային լեռները ։ Ամենաբարձր գագաթը Մագլիչ լեռն է՝ 2386 մ բարձրությամբ։ Ռելիեֆի տարածված կարստային ձևերի թվում են քարանձավները, ստորերկրյա գետերը, կրաքարային ժայռերը, կառերը։ Միջլեռնային գոգահովիտներում տեղակայվել են մեծ չափսերով պոլյեները, որոնցից ամենախոշորը Լիվանսկո Պոլեն է՝ 405 կմ² մակերեսով, իսկ ամենափոքրերն են Դուվանսկո Պոլեն և Գլամոչկո Պոլեն ։ Հյուսիսում գտնվում է Միջինդանուբյան դաշտավայրը, որն ընգրկում է Սավա գետի հովտի դաշտավայրը՝ գետային ընդարձակ հովիտներով։ Երկրի հարավարևմտյան հատվածում գտնվող Նեում քաղաքի շրջանում տեղակայված է Ադրիատիկ ծովի լեռնային ծովափը՝ մոտավորապես 20 կմ ձգվածությամբ ։
Բնական հանածոներ
Բնական հանածոներից Բոսնիա և Հերցեգովինայում առավել նշանակելի են բոքսիտները, որոնց հանքատեղերը տեղակայված են առավելավելապես կարստային շրջաններում։ Բոքսիտային շրջանների թվում են Բոսանսկա Կրուպան, Յայցեն, Մոստարը և այլն։ Բոսնիայում նաև շատ է գորշածուխը (շրջաններ՝ Միջբոսնիական և Բանովիչիի ավազան), լիգնիտները (շրջաններ՝ Կամնեգարդի ավազան), երկաթահանքը (շրջաններ՝ Վարեշ, Լյուբիա, Օմարսկա), կտավաքարը (շրջան՝ Բոսանսկա Պետրովո Սելո)։