cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Կենտրոնական զբոսայգի (Կալինինգրադ)
Տեսարժան վայրեր
1928 թվականին պուրակում բացվեց քյոնիքսբերգցի քանդակագործ Վալտեր Ռոզենբերգի Ֆրանց Շուբերտին նվիրված հուշարձանը։ Այս հուշարձանը պահպանվել է հետպատերազմյան առաջին տարիներին (պահպանվել են 50-ական թվականների լուսանկարները), սակայն հետագայում այն անհետացավ։ Այգում կառուցվեցին երկու շատրվաններ, այդ թվում մանկական շատրվանը, որը հիշեցնում էր պետերհոֆյան զվարճալի ցայտերով շատրվանը։ Քաղաքի հոբելյանի կապակցությամբ 2005 թվականին վերականգնվեց էստրադային երգչախումբը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Կալինինգրադի զբոսայգիներ
Եղջերուի արձանիկ (մ.թ.ա. 12-11-րդ դարեր, Տոլորս)
Նկարագրություն
Իրանը բարեկազմ է, մկանները՝ ընդգծված, պոչը՝ կարճ։ Վեր պարզած փոքր գլուխը պսակված է բազմաճյուղ շքեղ եղջյուրներով։ Եղջյուրները ձուլվել են առանձին-առանձին և հագցվել գլխի վրա արված հատուկ փոսիկների մեջ։ Դունչը երկարավուն է, ականջները՝ ցից։ Նշմարվում են աչքերը, բերանը։ Բարձր պարանոցին կրում է երեք զարդարուն բրոնզե մասսիվ օղակներ ։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Հայաստանի պատմության թանգարանի նմուշներ Կատեգորիա:Հնագիտական գտածոներ
Բուրդ
Բուրդ, կենդանիներից` ոչխարից, այծից, ուղտից խուզվող մազածածկ, որն ունի մանվելու հատկություն և որից գործելու կամ թաղիքացնելու միջոցով հնարավոր է տարբեր գործվածքներ պատրաստել։ Մազածածկը, որից հնարավոր չէ գործվածք կամ թաղիք պատրաստել, չի պատկանում բրդային հումքին։
Իր ֆիզիկատեխնիկական, տեխնոլոգիական և մեխանիկական համալիր հատկություններով ոչխարի բուրդը համարվում է բարդ կառուցվածքով արժեքավոր հումք։ Այն ունի վատ ջերմահաղորդականություն, լավ էլեկտրաջերմամեկուսիչ է, ամուր է, խոնավածուծ է, բաց է թողնում օդը (շնչող է) և ուլտրամանուշակագույն ճառագայթները, օժտված է ներկվելու բացառիկ հատկությամբ և չափազանց հիգիենիկ է։
Արտադրությունը
Բրդի տարեկան համաշխարհային արտադրությունը կազմում է մոտավորապես 1.3 միլիոն տոննա։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Տեքստիլ արդյունաբերություն
Պարքենդ
Պարքենդ, գյուղ Արևելյան Հայաստանի Ելիզավետպոլի նահանգի Ելիզավետպոլի գավառում ։
Արևմտահայ ազգային-ազատագրական շարժումներ (1890-ականներ)
Արևմտահայ ազգային ազատագրական շարժումների վերելքը 1890-ական թվականներին. Արևմտահայությունը սուլթանական կառավարության ազգահալած քաղաքականությանը պատասխանել է ազատագրական պայքարի նոր վերելքով։ 1890 թվականի հունիսին Կարինում (Էրզրում) կեղծ լուրեր են տարածվել հայերի՝ ապստամբության պատրաստվելու մասին։ Խուզարկելու նպատակով թուրք ոստիկանները պատարագի ժամին ներխուժել են եկեղեցի։ Ժողովուրդը հնչակյանների գլխավորությամբ դիմագրավել է նրանց, սպանվել ու վիրավորվել է ավելի քան 20 հայ։ 2 օր անց իշխանությունները նոր ջարդեր են կազմակերպել քաղաքի հայկական թաղամասերում։
Պարքենդ
Բնակչություն
1908 թվականին գյուղն ունեցել է 48 կովկասի թաթար բնակիչ ։
Արևմտահայ ազգային-ազատագրական շարժումներ (1890-ականներ)
Ազատագրական պայքարի սկզբնավորումը
1890 թվականի հուլիսին հնչակյանները Կ. Պոլսի Գում Գափու թաղամասում ցույց են կազմակերպել, պատռել են Աբդուլ Համիդ Երկրորդի նկարն ու օսմանյան տերության պետական զինանշանը և ստիպել Խորեն Աշըգյան պատրիարքին իրենց հետ շարժվել դեպի սուլթանի պալատը՝ Էրզրումի հանցագործության մեղավորներին պատժելու և Բեռլինի 61-րդ հոդվածի դրույթներն իրագործելու պահանջով։ Ոստիկանները կրակ են բացել, սպանվել են մի քանի ցուցարարներ, իսկ ղեկավարները բանտարկվել են։ Սանկտ Պետերբուրգի բուհերից Թիֆլիս եկած հայ ուսանողների մի խումբ, 1890 թվականի սեպտեմբերին Սարգիս Կուկունյանի գլխավորությամբ համալրվելով Ալեքսանդրապոլում ու Կարսում, փորձել են անցնել ռուս-թուրքական սահմանը՝ Արևմտյան Հայաստանում համահայկական ապստամբություն սկսելու նպատակով։
Պարքենդ
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Արևմտահայ ազգային-ազատագրական շարժումներ (1890-ականներ)
Ապստամբության ծավալումը և ռուսական կողմի կողմնորոշումը
Սակայն ռուսական իշխանությունները հայերի ծրագրի մասին տեղեկացրել էին թուրքերին։ Սահմանագլխին Ս. Կուկունյանի խումբը հակահարված է ստացել սուլթանական զորամասերից ու քրդական հեծյալ ջոկատներից, նահանջել և ընկել ռուս սահմանապահների ձեռքը։ Ցարական դատարանը 27 հոգու դատապարտել է 3-20 տարվա տաժանակրության։ Ս. Կուկունյանը Սիբիրի ու Սախալինի բանտերից ազատվել է միայն 1905 թվականին՝ կառավարության ընդհանուր ներումով։ 1890-ական թվականներին Սասունի գավառը (Բիթլիսի վիլայեթում էր՝ 35 հազար հայ բնակչությամբ) դարձել է ֆիդայական շարժման կենտրոն։ Միհրան Տամատյանը, Մեծն Մուրադը (Համբարձում Պոյաջյան), Հրայրը (Արմենակ Ղազարյան), Գևորգ Չաուշը (Գևորգ Ղազարյան) պայքարի և հարկերը չվճարելու կոչ էին անում։ Իշխանությունները Սասունի դեմ հրահրել են քրդերին, ձերբակալել Մ. Տամատյանին ու 25 սասունցիների։ Շարժման գլուխ են անցել Մեծն Մուրադը, Հրայրը և Չաուշը։ Դեպի Սասուն է շարժվել Զեքի փաշայի զորքը։ Հայերը մերժել են 7 տարվա չվճարված հարկերը մուծելու նրա պահանջը։ 1894 թվականի հուլիսի 27-ին հայերն ուժեղ հակահարված են հասցրել թշնամուն։ Թուրքերը բանակցություններ են առաջարկել, սակայն նենգաբար շրջապատել ու կոտորել են 148 հայի։
Սասունի ապստամբությունը և մեծ տերությունների վերաբերմունքը
Միայն օգոստոսի վերջին թշնամին կարողացել է ներխուժել Սասուն և սրի քաշել մոտ 7 հազար մարդու։ Ձերբակալվել են Մեծն Մուրադը, Գևորգ Չաուշը, որոնք հետագայում փախուստի են դիմել։ Սասունի 1894 թվականի ապստամբությունը Բեռլինի վեհաժողովից (1878) հետո արևմտահայերի առաջին զինված ելույթն էր։ Մեծ տերությունները Սասունի դեպքերով զբաղվեցին միայն այն ժամանակ, երբ սուլթանն արդեն կատարել էր իր գործը։ Ոճրագործությունն ուսումնասիրելու համար 1894 թվականի նոյեմբերին նրանց կազմած ստուգիչ հանձնաժողովը եզրակացրել է, որ Սասունում անմեղ բնակչության նկատմամբ կատարվել է եղեռնագործություն։ Հանձնաժողովի նյութերի հիման վրա Կ. Պոլսում Անգլիայի, Ֆրանսիայի ու Ռուսաստանի դեսպանները 1895 թվականի մայիսի 11-ին Թուրքիային ներկայացրել են բարենորոգումների ծրագիր, որը կոչվել է Մայիսյան։ Վերջինս ձևական փաստաթուղթ էր, քանզի գլխավոր պաշտոնյաների նշանակման իրավունքը վերապահվում էր սուլթանին։ Նախատեսվում էր Արևմտյան Հայաստանում նաև հողային, հարկային ու դատական գործերի բարելավում։ Սակայն տարբեր պատճառաբանություններով սուլթանական կառավարությունը չի ընդունել բարենորոգումների անգամ խիստ չափավոր այդ ծրագիրը։
Բաբը Ալիի ցույցը
Մեծ տերությունների ուշադրությունը գրավելու և նրանց օգնությամբ Մայիսյան բարենորոգումների ծրագիրն իրականացնելու համար 1895 թվականի սեպտեմբերին Կ. Պոլսում հնչակյանները դարձյալ կազմակերպել են խաղաղ ցույց (շուրջ 4-հազարանոց) ու շարժվել դեպի կառավարության նստավայրը՝ Բաբը Ալի։ Ցուցարարների վրա կրակ են բացել, մայրաքաղաքում սկսվել են նոր ջարդեր, զոհվել է շուրջ 2 հազար մարդ։ Մեծ տերությունները բողոք են ներկայացրել՝ պահանջելով իրագործել բարեփոխումները, սակայն ապարդյուն։
Զեյթունի ապստամբություն
Մեկ ամիս անց հնչակյանների նախաձեռնությամբ ապստամբություն է սկսվել Զեյթունում։ 75-ամյա Ղազար Շովրոյանի և Աղասու (Գարուն Աղասի) ղեկավարությամբ զեյթունցիները զինաթափել են թուրքական կայազորը, գրավել 600 հրացան, 2 հրանոթ և այլ զենք ու զինամթերք։ Հարկադրել են գերի ընկած 700 օսմանյանանցի զինվորներին բնակիչների ներկայությամբ անցնել ապստամբների սրերի տակով։ Զորանոցի վրա բարձրացվել է կարմիր դրոշ՝ «Զեյթունի անկախ իշխանություն» վերտառությամբ։ 1895 թվականի նոյեմբերին թուրքական 2 բանակ՝ Ալի և Ռեմզի փաշաների հրամանատարությամբ, շարժվել է դեպի Զեյթուն։ Մինչև դեկտեմբերի 13-ը մղված մարտերում կրելով ծանր կորուստներ՝ թուրքերը նահանջել են։ Ռեմզի փաշային փոխարինել է նոր հրամանատար՝ Էդհեմ փաշան, որը հայտնի էր իբրև հույն ժողովրդի դահիճ։
Մեծ տերությունների միջամտումը
Սակայն Զեյթունը գրավելու վերջինիս ջանքերը նույնպես անհաջողության են մատնվել։ 1896 թվականի հունվարի 26-իև գործին միջամտել են մեծ տերությունները։ Հալեպում կնքվել է հաշտություն, թուրքերը պարտավորվել են զորքերը հետ քաշել Զեյթունից, ներում շնորհել հայերին, երաշխավորել նրանց կյանքի ու գույքի անվտանգությունը։ Զեյթունում պետք է նշանակվեր եվրոպացի կառավարիչ, տեղական պաշտոնյաները լինելու էին հայեր։ Այս զիջումների դիմաց թուրքերը հնչակյան գործիչներից պահանջել են հանձնել զենքը և հեռանալ (պետության ծախսերով) Թուրքիայից։ Զեյթունի ապստամբությունը նշանավոր էր իր կազմակերպվածությամբ և ձեռքբերումներով։
T-լիմֆոցիտներ
T բջիջները իմունային համակարգի արյան սպիտակ բջիջների կարևոր տեսակներից են և կենտրոնական դեր են խախում ադապտիվ իմունային պատասխանում: T բջիջները կարող են տարբերվել այլ լիմֆոցիտներից իրենց բջջային մակերեսի վրա T-բջիջների ընկալիչի (TCR) առկայությամբ:T բջիջները ծնվում են արյունաստեղծ ցողունային բջիջներից ոսկրածուծում : Զարգացող T բջիջներն այնուհետև տեղափոխվում են տիմուսային գեղձ՝ զարգանալու (կամ հասունանալու համար): T բջիջներն իրենց անվանումն ստացել են տիմուսից : Տիմուս տեղափոխելուց հետո պրեկուրսոր բջիջները հասունանում են մի քանի տարբեր տեսակի T բջիջների: T բջիջների տարբերակումը շարունակվում է նաև թիմուսից դուրս գալուց հետո: Հատուկ, տարբերակված T բջիջների ենթատիպերի խմբերն ունեն մի շարք կարևոր գործառույթներ՝ վերահսկում և ձևավորում են իմունային պատասխանը:
Այդ գործառույթներից մեկը իմունային միջնորդավորված բջիջների մահն է, և այն իրականացվում է երկու հիմնական ենթատեսակներով՝ CD8+ «մարդասպան» (ցիտոտոքսիկ) և CD4+ «օգնական» T բջիջներ (Սրանք անվանվել են բջիջների մակերեսի CD8 կամ CD4 սպիտակուցների առկայության պատճառով): CD8+ T բջիջները, որոնք նաև հայտնի են որպես «մարդասպան T բջիջներ», ցիտոտոքսիկ են, ինչը նշանակում է, որ նրանք ունակ են ուղղակիորեն սպանել վիրուսով վարակված բջիջները, ինչպես նաև քաղցկեղի բջիջները:CD8+ T բջիջները կարող են նաև օգտագործել փոքր ազդանշանային սպիտակուցներ, որոնք հայտնի են որպես ցիտոկիններ՝ իմունային պատասխան ստեղծելու ժամանակ այլ տեսակի բջիջներ հավաքագրելու համար: T բջիջների մյուս պոպուլյացիան՝ CD4+ T բջիջները, գործում են որպես «օգնական բջիջներ»: Ի տարբերություն CD8+ մարդասպան T բջիջների, CD4+ օգնական T (TH) բջիջները գործում են՝ հետագայում ակտիվացնելով հիշողության B բջիջները և ցիտոտոքսիկ T բջիջները, ինչը հանգեցնում է ավելի մեծ իմունային պատասխանի: T հելփեր բջիջի կողմից կարգավորվող հատուկ ադապտիվ իմունային պատասխանը կախված է նրա ենթատեսակից (օրինակ՝ T-helper1, T-helper2, T-helper17, ռեգուլյատոր T-բջիջ), որոնք առանձնանում են իրենց կողմից արտազատվող ցիտոկինների տեսակներով :
Ռեգուլյատոր T բջիջները T բջիջների ևս մեկ հստակ պոպուլյացիա են, որոնք ապահովում են տոլերանտության կարևոր մեխանիզմը, որի միջոցով իմունային բջիջները կարողանում են տարբերել օտար բջիջները սեփականից: Սա կանխում է իմունային բջիջների ոչ ճիշտ արձագանքը սեփական բջիջների դեմ, որը հայտնի է որպես « աուտոիմուն » պատասխան: Այդ իսկ պատճառով այս կարգավորող T բջիջները կոչվում են նաև «սուպրեսոր» T բջիջներ։
Զարգացումը
Ծագումը, վաղ զարգացումը և միգրացիան դեպի տիմուս
Բոլոր T բջիջները ծագում են c-kit+Sca1+ արյունաստեղծ ցողունային բջիջներից (HSC), որոնք գտնվում են ոսկրածուծում: Որոշ դեպքերում ծագումը կարող է լինել սաղմնային զարգացման ընթացքում պտղի լյարդը: Այնուհետև HSC-ն տարբերվում է բազմապրոգենիտատորների (MPP), որոնք պահպանում են և՛ միելոիդ, և՛ լիմֆոիդ բջիջներ դառնալու ներուժը: Տարբերակման գործընթացն այնուհետև անցնում է ընդհանուր լիմֆոիդ պրոգենիտորի (CLP), որը կարող է տարբերակվել միայն T, B կամ NK բջիջների: Այս CLP բջիջներն այնուհետև արյան միջոցով տեղափոխվում են թիմուս, որտեղ պատվաստվում են : Այսուհետ դրանք հայտնի են որպես թիմոցիտներ՝ T բջիջի ոչ հասուն փուլ:
Ամենավաղ բջիջները, որոնք հասել են տիմուս, սովորաբար կոչվում են կրկնակի բացասական, քանի որ դրանց մակերեսին չեն արտահայտում ոչ CD4, ոչ էլ CD8: Նոր ժամանած CLP բջիջները CD4−CD8−CD44+CD25−ckit+ բջիջներն են և կոչվում են վաղ ուռուցքային պրոգոնիտոր բջիջներ ։ Այս բջիջներն այնուհետև կանցնեն բաժանման փուլ և կոչվում են կրկնակի բացասական (DN1) բջիջներ: T բջիջներ դառնալու համար թիմոցիտները պետք է անցնեն բազմաթիվ DN փուլեր, ինչպես նաև դրական ընտրություն և բացասական ընտրություն:
Սուրբ Լավրենտիոս ծոց
Սուրբ Լավրենտիոսի ծոց (Gulf of Saint Lawrence), Ատլանտյան օվկիանոսի կիսափակ ծով Հյուսիսային Ամերիկայի արևելյան ափի մոտ (Կանադա)։ Նյուֆաունդլենդ և Քեյփ Բրետոն կղզիներով բաժանվում է օվկիանոսից, Կանսո, Կաբոտա և Բել Այլ նեղուցներով կապվում նրա հետ։ Մակերեսը մոտ 263 հազար կմ² է, խորությունը՝ մինչև 572 մ։ Ընդունում է Սուրբ Լավրենտիոս գետը։ Սուրբ Լավրենտիոս ծոցում են Անտիկոստի և Արքայազն էդուարդի կղզիները։ Կլիման մուսսոնային է։ Ձմռանը ջրի միջին ջերմաստիճանը — 1 °C-ից ցածր է, ամռանը մինչե 15 °C։ Աղիությունը հյուսիս-արևելքում մինչե 32°/00 է, արևմուտքում՝12-15°/00 հատակում՝ մոտ 35°/00։ Մակընթացությունը կեսօրյա է, ալիքի բարձրությունը՝ մինչե 2 մ։ Սառցակալում է դեկտեմբերից մայիս։ Հանդիպում են սառցասարեր։ Կա նավարկություն, ձկնարդյունագործություն։ Նավահանգիստներն են Քվեբեկը, Սեթ Իյը։
Կատեգորիա:Ծոցեր այբբենական կարգով Կատեգորիա:Ատլանտյան օվկիանոսի ծոցեր Կատեգորիա:Կանադայի ծոցեր Կատեգորիա:Էստուարներ
T-լիմֆոցիտներ
Զարգացումը
Կրկնակի բացասական թիմոցիտները կարող են հայտնաբերվել CD2, CD5 և CD7 մակերեսային արտահայտությամբ: Դեռևս կրկնակի բացասական փուլերի ընթացքում CD34 արտահայտությունը դադարում է և CD1 արտահայտվում է: Ինչպես CD4-ի, այնպես էլ CD8-ի արտահայտումը դրանք կրկնակի դրական է դարձնում և հասունանում է CD4+ կամ CD8+ բջիջների:
TCR զարգացում
T բջիջների հասունացման կարևոր քայլը T բջիջների ֆունկցիոնալ ընկալիչի (TCR) ստեղծումն է: Յուրաքանչյուր հասուն T բջիջ, ի վերջո, կպարունակի եզակի TCR, որը արձագանքում է պատահական օրինաչափությամբ՝ թույլ տալով իմունային համակարգին ճանաչել պաթոգենների բազմաթիվ տարբեր տեսակներ: Այս գործընթացը էական նշանակություն ունի այն սպառնալիքների նկատմամբ իմունիտետի զարգացման համար, որոնց իմունային համակարգը նախկինում չի հանդիպել, քանի որ պատահական փոփոխության պատճառով միշտ կլինի առնվազն մեկ TCR, որը կհամապատասխանի ցանկացած նոր պաթոգենի:
Թիմոցիտը կարող է դառնալ ակտիվ T բջիջ միայն այն դեպքում, երբ այն գոյատևում է ֆունկցիոնալ TCR-ի զարգացման գործընթացում: TCR-ը բաղկացած է երկու հիմնական բաղադրիչներից՝ ալֆա և բետա շղթաներից: Սրանք երկուսն էլ պարունակում են պատահական տարրեր, որոնք նախատեսված են տարբեր TCR-ների լայն տեսականի արտադրելու համար, բայց այս հսկայական բազմազանության շնորհիվ դրանք պետք է փորձարկվեն՝ համոզվելու համար, որ դրանք ընդհանրապես աշխատում են: Նախ, թիմոցիտները փորձում են ստեղծել ֆունկցիոնալ բետա շղթա՝ փորձարկելով այն «կեղծ» ալֆա շղթայի դեմ: Այնուհետև նրանք փորձում են ստեղծել ֆունկցիոնալ ալֆա շղթա: Գործող TCR-ն արտադրվելուց հետո բջիջները պետք է ստուգեն, թե արդյոք նրանց TCR-ը ճիշտ կբացահայտի սպառնալիքները, և դա անելու համար պահանջվում է ճանաչել մարմնի հիմնական հիստոհամատեղելիության համալիրը (MHC)՝ դրական ընտրություն կոչվող գործընթացում: Թիմոցիտը պետք է նաև ապահովի, որ այն բացասաբար չի արձագանքում սեփական անտիգեններին, որոնք կոչվում են բացասական ընտրություն: Եթե և՛ դրական, և՛ բացասական ընտրությունը հաջող է, ապա TCR-ն լիովին գործում է, իսկ թիմոցիտը դառնում է T բջիջ:
TCR β-շղթայի ընտրություն
Դրական ընտրություն
Դրական ընտրության գործընթացը տևում է 3-ից 4 օր և տեղի է ունենում տիմուսի կեղևում : Կրկնակի դրական թիմոցիտները (CD4+/CD8+) գաղթում են տիմուսի կեղևի խորքերը, որտեղ դրանք ներկայացված են աուտոանտիգեներով: Այս աուտոանտիգեներն արտահայտվում են տիմուսի կեղևի էպիթելային բջիջներով MHC մոլեկուլների վրա, որոնք բնակվում են կեղևի էպիթելի բջիջների մակերեսին: Միայն թիմոցիտները, որոնք լավ են փոխազդում MHC-I-ի կամ MHC-II-ի հետ, կստանան կենսական «գոյատեւման ազդանշան», մինչդեռ նրանք, ովքեր չեն կարող բավականաչափ ուժեղ փոխազդել, ազդանշան չեն ստանա և կմահանան: Այս գործընթացը երաշխավորում է, որ գոյատևող թիմոցիտները կունենան «MHC կապվածություն», ինչը նշանակում է, որ նրանք կարող են օգտակար գործառույթներ կատարել մարմնում՝ արձագանքելով MHC մոլեկուլներին՝ աջակցելով իմունային պատասխաններին: Զարգացող թիմոցիտների ճնշող մեծամասնությունը չի անցնում դրական ընտրություն և մահանում է այս գործընթացում :
Թիմոցիտի ճակատագիրը որոշվում է դրական ընտրության ժամանակ: Կրկնակի դրական բջիջները (CD4+/CD8+), որոնք լավ փոխազդում են MHC II դասի մոլեկուլների հետ, ի վերջո կդառնան CD4+ «օգնական» բջիջներ, մինչդեռ թիմոցիտները, որոնք լավ փոխազդում են MHC I դասի մոլեկուլների հետ, հասունանում են CD8+ «մարդասպան» բջիջների: Թիմոցիտը դառնում է CD4+ բջիջ՝ կարգավորելով իր CD8 բջջային մակերեսի ընկալիչների արտահայտումը: Եթե բջիջը չկորցնի իր ազդանշանը, այն կշարունակի նվազեցնել CD8-ը և կդառնա CD4+, և՛ CD8+ և՛ CD4+ բջիջներն այժմ միայնակ դրական բջիջներ են :
Այս գործընթացը ֆիլտեր չէ թիմոցիտների համար, որոնք կարող են առաջացնել աուտոիմունիտետ: Պոտենցիալ աուտոիմուն բջիջները հեռացվում են բացասական սելեկցիայի հետևյալ գործընթացով, որը տեղի է ունենում տիմուսի մեդուլլայում:
Բացասական ընտրություն
TCR զարգացման ամփոփագիր
β-սելեկցիան առաջին հսկիչ կետն է, որտեղ թիմոցիտներին, որոնք ի վիճակի են ձևավորել ֆունկցիոնալ նախա-TCR (ինվարիանտ ալֆա շղթայով և ֆունկցիոնալ բետա շղթայով), թույլատրվում է շարունակել զարգացումը տիմուսում: Հաջորդը, դրական ընտրությունը ստուգում է, որ թիմոցիտները հաջողությամբ վերադասավորել են իրենց TCRα տեղանքը և ի վիճակի են ճանաչելու MHC մոլեկուլները համապատասխան կապով: Բացասական ընտրությունը մեդուլլայում վերացնում է թիմոցիտները, որոնք չափազանց ուժեղ են կապվում MHC-ի մոլեկուլների վրա արտահայտված աուտոանտիգենների հետ: Այս ընտրության գործընթացները թույլ են տալիս իմունային համակարգի տոլերանտությունը սեփականի նկատմամբ: Տիպիկ պարզ T բջիջները, որոնք թողնում են թիմուսը (կորտիկոմեդուլյար հանգույցի միջոցով) ինքնասահմանափակված են, ինքնահանդուրժող և միայնակ դրական:
Տիմուսի արտադրանքը
Թիմոցիտների մոտ 98%-ը մահանում է տիմուսում զարգացման պրոցեսների ընթացքում՝ ձախողելով դրական ընտրությունը կամ բացասական ընտրությունը, մինչդեռ մնացած 2%-ը գոյատևում է և թողնում է թիմուսը՝ դառնալով հասուն իմունային կոմպետենտ T բջիջներ : Տիմուսը արտադրում է ավելի քիչ բջիջների, քանի մարդը ծերանում է: Քանի որ տիմուսը փոքրանում է տարեկան մոտ 3%-ով միջին տարիքում, տեղի է ունենում պարզ T բջիջների արտադրման համապատասխան անկում, ինչը թույլ է տալիս ծայրամասային T բջիջների ընդլայնումը և վերածնումն ավելի մեծ դեր խաղալ տարեց մարդկանց պաշտպանության գործում:
T լիմֆոցիտների տեսակները
Պայմանական ադապտիվ T բջիջներ
T հելպեր CD4+ բջիջներ
T հելփեր բջիջները (TH բջիջները) օգնում են այլ լիմֆոցիտներին, ներառյալ B բջիջների հասունացմանը պլազմային բջիջների և հիշողության B բջիջների, ինչպես նաև ցիտոտոքսիկ T բջիջների և մակրոֆագների ակտիվացմանը: Այս բջիջները հայտնի են նաև որպես CD4+ T բջիջներ, քանի որ դրանք արտահայտում են CD4 գլիկոպրոտեինը իրենց մակերեսների վրա: Հելփեր T բջիջները ակտիվանում են, երբ նրանց ներկայացվում են պեպտիդային անտիգեններ MHC II դասի մոլեկուլների միջոցով, որոնք արտահայտվում են անտիգեն ներկայացնող բջիջների մակերեսին (APCs): Ակտիվացումից հետո նրանք արագորեն բաժանվում են և արտազատում ցիտոկիններ, որոնք կարգավորում կամ օգնում են իմունային պատասխանը: Այս բջիջները կարող են տարբերակվել մի քանի ենթատիպերից մեկի մեջ, որոնք ունեն տարբեր դերեր։ Ցիտոկինները ուղորդում են T բջիջները որոշակի ենթատիպերի. :
Ցիտոտոքսիկ CD8+ T բջիջներ
Ցիտոտոքսիկ T բջիջները (TC բջիջներ, CTL, T-մարդասպան բջիջներ, մարդասպան T բջիջներ) ոչնչացնում են վիրուսով վարակված բջիջները և ուռուցքային բջիջները, ինչպես նաև ներգրավված են փոխպատվաստման մերժման մեջ: Այս բջիջները սահմանվում են CD8 սպիտակուցի արտահայտմամբ իրենց բջջի մակերեսին: Ցիտոտոքսիկ T բջիջները ճանաչում են իրենց թիրախները՝ միանալով կարճ պեպտիդներին (8-11 ամինաթթու երկարությամբ)՝ կապված MHC I դասի մոլեկուլների հետ, որոնք առկա են բոլոր միջուկավորված բջիջների մակերեսին: Ցիտոտոքսիկ T բջիջները նաև արտադրում են առանցքային ցիտոկիններ IL-2 և IFNγ: Այս ցիտոկինները ազդում են այլ բջիջների, մասնավորապես մակրոֆագների և NK բջիջների էֆեկտորային ֆունկցիաների վրա:
Հիշողության T բջիջներ
Անտիգենային նաիվ T բջիջները զարգանում և տարբերակվում են հիշողության և էֆեկտոր T բջիջների այն բանից հետո, երբ նրանք հանդիպում են իրենց հարակից անտիգենին MHC մոլեկուլի կոնտեքստում պրոֆեսիոնալ անտիգեն ներկայացնող բջջի մակերեսին (օրինակ՝ դենդրիտային բջիջ): Համապատասխան համատեղ խթանումը պետք է առկա լինի անտիգենների հանդիպման ժամանակ, որպեսզի այս գործընթացը տեղի ունենա: Պատմականորեն ենթադրվում էր, որ հիշողության T բջիջները պատկանում են կա՛մ էֆեկտորային, կա՛մ կենտրոնական հիշողության ենթատիպերին, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի բջջի մակերևույթի մարկերների իրենց տարբերակիչ շարքը : Հետագայում հայտնաբերվեցին հիշողության T բջիջների բազմաթիվ նոր պոպուլյացիաներ, ներառյալ հյուսվածքային ռեզիդենտ հիշողության T (Trm) բջիջները, ցողունային հիշողության TSCM բջիջները և վիրտուալ հիշողության T բջիջները: Հիշողության բոլոր T բջիջների ենթատիպերի միակ միավորողը այն է, որ դրանք երկարակյաց են և կարող են արագորեն ընդլայնվել մինչև մեծ թվով էֆեկտոր T բջիջներ՝ իրենց հարազատ անտիգենին կրկին ենթարկվելուց հետո: Այս մեխանիզմով նրանք իմունային համակարգին ապահովում են «հիշողություն» նախկինում հանդիպած պաթոգենների դեմ։ Հիշողության T բջիջները կարող են լինել կամ CD4+ կամ CD8+ և սովորաբար արտահայտում են CD45RO:
Հիշողության T բջիջների ենթատիպեր
Ռեգուլյատոր CD4+ T բջիջներ
Ռեգուլյատոր T բջիջները շատ կարևոր են իմունոլոգիական հանդուրժողականության պահպանման համար: Նրանց հիմնական դերն է դադարեցնել T բջիջների միջնորդությամբ իմունիտետը իմունային ռեակցիայի ավարտին և ճնշել ավտոռեակտիվ T բջիջները, որոնք խուսափել են տիմուսում բացասական ընտրության գործընթացից:
Նկարագրված են CD4+ Treg բջիջների երկու հիմնական դասեր՝ FOXP3+ Treg բջիջներ և FOXP3− Treg բջիջներ:
T բջիջների մի քանի այլ տեսակներ ունեն ճնշող ակտիվություն, բայց չեն արտահայտում FOXP3-ը: Դրանք ներառում են Tr1 և Th3 բջիջները, որոնք, ենթադրաբար, առաջանում են իմունային պատասխանի ժամանակ և գործում են ճնշող մոլեկուլներ արտադրելով: Tr1 բջիջները կապված են IL-10-ի հետ, իսկ Th3 բջիջները կապված են TGF-բետա-ի հետ: Վերջերս այս ցանկին ավելացվել են Th17 բջիջները :
Բնածին նման T բջիջներ
Բնածին նման T բջիջները կամ ոչ սովորական T բջիջները ներկայացնում են T բջիջների որոշ ենթախմբեր, որոնք տարբեր կերպ են վարվում իմունիտետում: Նրանք արագ իմունային պատասխաններ են հրահրում, անկախ հիմնական հիստոհամատեղելիության համալիրի (MHC) արտահայտությունից, ի տարբերություն իրենց սովորական գործընկերների (CD4 T օգնական բջիջներ և CD8 ցիտոտոքսիկ T բջիջներ), որոնց աշխատանքը կախված են պեպտիդային անտիգենների ճանաչումից MHC մոլեկուլի համատեքստում: Ընդհանուր առմամբ, կան ոչ ավանդական T բջիջների երեք մեծ պոպուլյացիաներ՝ NKT բջիջներ, MAIT բջիջներ և գամադելտա T բջիջներ: Այժմ նրանց ֆունկցիոնալ դերերն արդեն լավ հաստատված են վարակների և քաղցկեղի համատեքստում : Ավելին, այս T բջիջների ենթախմբերը բացահայտում են բազմաթիվ բուժումներ չարորակ ուռուցքների դեմ, ինչպիսին է, օրինակ, լեյկոզը. :
Բնական քիլլեր T բջիջներ
Բնական քիլլեր T բջիջները (NKT բջիջները. չպետք է շփոթել բնածին իմունային համակարգի բնական քիլլեր բջիջների հետ) կապում են հարմարվողական իմունային համակարգը բնածին իմունային համակարգի հետ: Ի տարբերություն սովորական T բջիջների, որոնք ճանաչում են պրոտեինային պեպտիդային անտիգենները, որոնք ներկայացված են հիմնական հիստոկոմպլեքսի (MHC) մոլեկուլներով, NKT բջիջները ճանաչում են գլիկոլիպիդային անտիգենները, որոնք ներկայացված են CD1d-ով: Ակտիվացումից հետո այս բջիջները կարող են կատարել գործառույթներ, որոնք վերագրվում են ինչպես օգնական, այնպես էլ ցիտոտոքսիկ T բջիջներին՝ ցիտոկինի արտադրություն և ցիտոլիտիկ (բջիջ սպանող) մոլեկուլների ազատում: Նրանք նաև կարողանում են ճանաչել և վերացնել որոշ ուռուցքային բջիջներ և հերպեսի վիրուսներով վարակված բջիջներ ։
Ակտիվացում
CD4+ T բջիջների ակտիվացումը տեղի է ունենում T-բջջային ընկալիչի և T-բջջի վրա համատեղ խթանող մոլեկուլի (ինչպես CD28 կամ ICOS) միաժամանակյա ներգրավման միջոցով՝ հիմնական հիստոմատատելիության համալիրի (MHCII) պեպտիդով և APC-ի վրա համատեղ խթանող մոլեկուլներով: Երկուսն էլ անհրաժեշտ են արդյունավետ իմունային պատասխան ստեղծելու համար. համատեղ խթանման բացակայության դեպքում T բջիջների ընկալիչների ազդանշանը միայն հանգեցնում է աներգիայի: Ազդանշանային ուղիները զուգահեռ խթանող մոլեկուլներին հակարակ սովորաբար ներգրավում են PI3K ուղին, որը առաջանում է PIP3 պլազմային թաղանթում և հավաքագրում է PH տիրույթը, որը պարունակում է PDK1-ի նման ազդանշանային մոլեկուլներ, որոնք էական են PKC-θ-ի և վերջնական IL-2-ի ակտիվացման համար: CD8+ T բջիջների օպտիմալ արձագանքը հիմնված է CD4+ ազդանշանի վրա : CD4+ բջիջները օգտակար են նաիվ CD8 T բջիջների սկզբնական անտիգենային ակտիվացման և հիշողության CD8+ T բջիջների պահպանման համար՝ սուր վարակի հետևանքով: Հետևաբար, CD4+ T բջիջների ակտիվացումը կարող է օգտակար լինել CD8+ T բջիջների գործողության համար  :
T բջիջների ակտիվացումը մոդուլացվում է թթվածնի ռեակտիվ տեսակների կողմից :
T բջիջների եզակի առանձնահատկությունն այն է, որ նրանք կարող են տարբերակել մարմնի առողջ և աննորմալ բջիջները (օրինակ՝ վարակված կամ քաղցկեղային) : Առողջ բջիջները սովորաբար արտահայտում են իրենց բջջի մակերևույթի վրա ինքնուրույն ստացված pMHC-ի մեծ քանակություն, և չնայած T բջիջների անտիգենի ընկալիչը կարող է փոխազդել այս ինքնուրույն pMHC-ի առնվազն մի ենթախմբի հետ, T բջիջը սովորաբար անտեսում է այս առողջ բջիջները: Այնուամենայնիվ, երբ այս նույն բջիջները պարունակում են պաթոգենից ստացված pMHC նույնիսկ փոքր քանակությամբ, T բջիջները կարող են ակտիվանալ և սկսել իմունային պատասխանները: T բջիջների՝ առողջ բջիջները անտեսելու, բայց արձագանքելու կարողությունը, երբ այդ նույն բջիջները պարունակում են պաթոգեն (կամ քաղցկեղ) ստացված pMHC, հայտնի է որպես անտիգենային դիսկրիմինացիա: Այս գործընթացի հիմքում ընկած մոլեկուլային մեխանիզմները հակասական են :
Կլինիկական նշանակություն
Անբավարարություն
T բջիջների անբավարարության պատճառները ներառում են T բջիջների լիմֆոցիտոպենիան և/կամ առանձին T բջիջների ֆունկցիայի թերությունները: T բջիջների ֆունկցիայի ամբողջական անբավարարությունը կարող է լինել գենետիկորեն պայմանավորված, ինչպիսիք են ծանր համակցված իմունային անբավարարությունը (SCID), Օմենն համախտանիշը և աճառային հիպոպլազիան : T բջիջների ֆունկցիայի մասնակի անբավարարության պատճառները ներառում են ձեռքբերովի իմունային անբավարարության համախտանիշ (ՁԻԱՀ) և ժառանգական պայմաններ, ինչպիսիք են Դի-Ջորջի համախտանիշը (DGS), քրոմոսոմային կոտրվածքի համախտանիշները (CBSs) և B բջիջների և T բջիջների համակցված խանգարումները, ինչպիսիք են ատաքսիա-տելանգիեկտազիան (AT) :
Քաղցկեղ
T բջիջների քաղցկեղը կոչվում է T-բջջային լիմֆոմա և ոչ-Հոջկինի լիմֆոմայ ի տասը դեպքից մեկն է : T բջջային լիմֆոմայի հիմնական ձևերն են:
T բջիջների սպառումը վատ սահմանված կամ երկիմաստ տերմին է : Դրա սահմանման երեք մոտեցում կա. «Առաջին մոտեցումը հիմնականում սահմանում է որպես սպառված բջիջները, որոնք ներկայացնում են նույն բջջային դիսֆունկցիան (սովորաբար, ակնկալվող էֆեկտորային արձագանքի բացակայությունը): Երկրորդ մոտեցումը հիմնականում սահմանում է որպես սպառված բջիջները, որոնք արտադրվում են տվյալ պատճառով (սովորաբար, բայց ոչ պարտադիր: Ի վերջո, երրորդ մոտեցումը հիմնականում սահմանում է որպես սպառված բջիջները, որոնք ներկայացնում են նույն մոլեկուլային մարկերները (սովորաբար, ծրագրավորված բջջային մահվան սպիտակուց 1 [PD-1]):
Դիսֆունկցիոնալ T բջիջները բնութագրվում են ֆունկցիայի աստիճանական կորստով, տրանսկրիպցիոն պրոֆիլների փոփոխություններով և արգելակող ընկալիչների կայուն արտահայտմամբ: Սկզբում բջիջները կորցնում են IL-2 և TNFα արտադրելու ունակությունը, ինչին հետևում է բարձր բազմացման կարողության և ցիտոտոքսիկ պոտենցիալի կորուստ, և ի վերջո հանգեցնում է դրանց ջնջմանը: Սպառված T բջիջները սովորաբար ցույց են տալիս CD43, CD69 և արգելակող ընկալիչների ավելի բարձր մակարդակներ՝ զուգորդված CD62L և CD127 ավելի ցածր արտահայտվածությամբ: Հյուծվածությունը կարող է զարգանալ քրոնիկ վարակների, սեպսիսի և քաղցկեղի ժամանակ։ Հյուծված T բջիջները պահպանում են իրենց ֆունկցիոնալ հյուծվածությունը նույնիսկ անտիգենի կրկնվող ազդեցությունից հետո:
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իմունաբանություն Կատեգորիա:Իմունիտետ Կատեգորիա:Արյան բջիջներ Կատեգորիա:Լեյկոցիտներ Կատեգորիա:Ավշային համակարգ
Արվական
Արվական, գյուղ Արցախի Հանրապետության Քաշաթաղի շրջանում՝ շրջկենտրոնից 40 կմ հյուսիս-արևմուտք՝ Հոչանց գետի աջափնյա ձորալանջին։ Մշենի գյուղի հետ միասին ընդգրկված է Մշենի համայքնի մեջ։
Աշխարհագրություն
Գյուղը գտնվում է Արցախի Հանրապետության արևմտյան թևի վրա՝ Քաշաթաղի շրջանում՝ նախկինում՝ Սյունիքի Աղահեճք գավառում։ Բնակավայրը տեղակայված է Հոչանց գետի ստորին հոսանքի աջափնյա ձորալանջին ։
Պատմություն
Արվականը Սյունիքի հնագույն բնակավայրերից է։ Գյուղը Արուական անունով ներկայացված է 13-րդ դարի պատմիչ Ստեփանոս Օրբելյանի «Ժամանակագրության» մեջ։
Ընդհանուր առմամբ Արուականին հարող շրջակա տարածքները միջնադարում խիտ բնակեցված են եղել և այդտեղ գտնվում էին մի քանի հայկական գյուղեր ։
Դեռևս 1980 թվականին Արվականի շրջակայքում Ադրբեջանի ԳԱ հնագիտության ինստիտուտի կողմից իրականացրած պեղումների ընթացքում հայտնաբերվել են բրոնզի և երկաթի դարաշրջաններին պատկանող նյութեր։
Նույն ժամանակահատվածում Արվականից ոչ շատ մեծ հեռավորության վրա հայտնաբերվել է վանքի բարավորի վրա փորագրված հայատառ արձանագրություն, որը ժամանակին ադրբեջանցիները ներկայացրել են որպես աղվանական ։
19-րդ դարի սկզբներին թուրքերի և քրդերի ճնշումների տակ գյուղը հայաթափվել էր։ Այստեղ հաստատված թուրքերն ու քրդերը բնակավայրը անվանեցին Արբիյան։ Այդպես էր ներկայացված նաև 1904 թվականին կազմված Ելիզավետպոլի նահանգի քարտեզում։
Խորհրդային տարիներին գյուղը անվանափոխվեց և դարձավ Ալխասլի։ Մի քանի տասնամյակի ընթացքում եկվոր խաշնարածները հիմնովին ոչնրացրել են հայկական պատմամշակութային արժեքները։
Խորհրդային ժամանակշրջանում այս տարածքները բռնակցվեցին ԱԽՍՀ–ին։
Ազատագրվել է 1993 թվականի մարտի վերջին, բնակեցվել՝ 1998 թվականին, Ադրբեջանից բռնագաղթած հայ փախստականներով։
2020 թվականի Արցախյան երկրորդ պատերազմի հետևանքով գյուղը հայաթափվել և անցել է Ադրբեջանի հսկողության տակ ։
Բնակչություն
2003 թվականի տվյալներով բնակչությունը 66 մարդ է։ 2015 թվականին բնակվում էր 61 մարդ, կար 16 տնտեսություն։
Բնակավայրի ազգաբնակչության փոփոխությունը.
Հասարարակական կառույցներ
2015 թվականի դրությամբ համայնքում գործում էր միջնակարգ դպրոց, որտեղ սովորում էին 8 աշակերտներ ։
Մալինովկա (գյուղ, Վոլնովախսկի շրջան)
Մալինովկա (Малинівка), գյուղ Ուկրաինայի Դոնեցկի մարզի Վոլնովախսկի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Մալինովկա գյուղում բնակվում էր 261 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Դոնեցկի մարզի Վոլնովախսկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Հոկտեմբերի 15
Հոկտեմբերի 15, տարվա 288-րդ (նահանջ տարիներին՝ 289-րդ) օրն է։
Պիրվարդիլլյար
Պիրվարդիլլյար, գյուղ Արևելյան Հայաստանի Ելիզավետպոլի նահանգի Ելիզավետպոլի գավառում ։
Բնակչություն
1908 թվականին գյուղն ունեցել է 250 կովկասի թաթար բնակիչ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Ես իմ անուշ Հայաստանի…
«Ես իմ անուշ Հայաստանի…», Եղիշե Չարենցի հայտնի տաղը։ Թարգմանվել է աշխարհի շուրջ 35 լեզվով ։
Պատմություն
«Ես իմ անուշ Հայաստանի…» տաղը զետեղված է Չարենցի «Տաղարան» բանաստեղծական շարքում, որ գրվել է 1920-1921 թվականներին։ Այս շարքի մեջ Չարենցը ստեղծագործաբար օգտագործել է միջնադարի վերջին մեծ բանաստեղծ Սայաթ-Նովայի ոճը։ Այսինքն՝ Սայաթ-Նովայի բառապաշարով և ձևով ոճավորել է իր խոսքը։
Չարենցի շարքը բաղկացած է 20 տաղից։ Շարքի 1-18-րդ տաղերն ունեն սիրային բովանդակություն։ Չարենցը երգում է գոզալի կերպարանքով հարություն առած իր բարձր սերը, որն այդպես էլ մնում է անհասանելի։ Վերջին երկու տաղերն ունեն հայրենասիրական բովանդակություն։ Կնոջ անմատչելի սիրուց նա հասնում է հայրենիքի անփոխարինելի ու բացառիկ սիրուն ։
Հետաքրքիր է իմանալ
Չարենցի «Ես իմ անուշ Հայաստանի արևահամ բառն եմ սիրում» տաղի «արևահամ բառի» ակունքը Հովհաննու ավետարանն է, որն սկսվում է «Ի սկզբանե էր Բանն, և բանն էր առ Աստված, և Աստված էր Բանն»։ Բան՝ այսինքն խոսք․ Աստված խոսք է։ Պետք է «բառ» լիներ, որպեսզի գեղարվեստական պատկերը ներքուստ զարգանալով հասներ ողբաձայն երգի, երկաթագիր գրքի, Նարեկացու ու Քուչակի ։
Բա՞ռ, թե՞ բար
Արդեն մի քանի տասնամյակ է, ինչ բանասերները վիճում են մեկ բառի կամ, ավելի ճիշտ, մեկ տառի շուրջ․ արևահամ բա՞ռ, թե՞ բար։ Երկրորդ տարբերակի պաշտպանները բերում են այն փաստարկը, թե արևահամ կարող է լինել բարը (միրգ, պտուղ), բայց ոչ երբեք բառը (խոսք, լեզու)։
Ե՞րբ է ծագել այս վեճը՝ դժվար է ասել։ Գուցե դեռ բանաստեղծի կենդանության ժամանակ։ Բայց տարիներ շարունակ վեճը կրել է բանավոր խոսք ու զրույցի բնույթ և որևէ «սպառնալիք» չի ներկայացրել բանաստեղծության տեքստի համար։
Ակադեմիկոս Էդվարդ Ջրբաշյանն իր «Չորս գագաթ» գրքում գրում է․ «Արևահամ բառի» մեջ գեղարվեստական զարմանալի ուժով մարմնավորված են հայ ժողովրդի խոսքն ու լեզուն, նրա մշակույթը՝ ալեհեր ու նոր, ինքնօրինակ ու անկրկնելի, մարմնավորված են հայրենիքի պատմության և ներկայի, նրա բնության ու արևի անջնջելի կնիքը կրող հոգևոր արժեքները։ Ահա թե ինչու մեզ համար հատկապես թանկ և կարևոր է այդ արտահայտությունը»։
1962թ. Չարենցի երկերի գիտական հրատարակության առաջին հատորում բանաստեղծությունը տպագրվել է արևահամ բար ձևով։ Դրանով, ըստ Ջրբաշյանի, «սկիզբ է դրվել տեքստաբանական մի ցավալի սխալի, որը, չունենալով գիտական և իրավական որևէ հիմք, ունի այն «առավելությունը», որ համապատասխանում է պոեզիայի վերաբերյալ պարզունակ պատկերացումներին»:
Ըստ գրականագետի, առաջարկվող ուղղումն անընդունելի է ոչ միայն իր կամայական բնույթի, այլև այն պատճառով, որ էապես իջեցնում է բանաստեղծության բովանդակությունը։
Վլադիմիր Սուտիրինի «Очерки литературы Закавказа» (Թիֆլիս, 1928թ.) գրքում բերված է Չարենցի բանաստեղծության առաջին և վերջին տների ռուսերեն տողացի թարգմանությունը։ Իր գրքի առաջաբանում Սուտիրինը հայտնել է, որ Անդրկովկասի ազգային գրականությունների հետ ծանոթանալու համար իրեն «ամենաէական օգնություն են ցույց տվել» մի շարք տեղացի գրողներ։ Հայերից հիշատակվում է նաև Չարենցը։ Ըստ Ջրբաշյանի, Չարենցն է օգնել ռուս քննադատին վեճերի առիթ դարձած իր բանաստեղծությունների տողացի թարգմանությամբ։ Ահա առաջին տողը.
Люблю я «солнцевкусное» слово сладкой Армении моей...
Լեզվաբան, գրականագետ Ռաֆայել Իշխանյանն իր «Չարենցի լեզվի զարգացման շրջանները» հոդվածում համոզմունք է հայտնել, որ Չարենցը նախապես գրած է եղել «արևահամ բար»։
Այլ տեսակետներ
Ըստ գրականագետի՝ հայրենիքի նկատմամբ բանաստեղծի սիրո կիզակետում բառ-ը չպետք է լիներ, քանի որ հաջորդող տողերում հեղինակի «սիրո թիրախները» (սազի լարը, ծաղիկները, վարդերի բույրը, երկինքը, ջրերը, լիճը, արևը, բուքը, պատերը, քարը) ավելի քան տեսանելի, շոշափելի, առարկայական ու նյութական են, քան բառ վերացական հասկացությունը, և որ հիշյալ բառաշարքից թերևս միայն «հեզաճկուն պարն» է, որ առարկայական չէ, բայց, այնուամենայնիվ, տեսանելի է։ «Անհնար է շոշափել բառը, դժվար է տարորոշել արևի համը։ Չարենցյան տաղի հենց առաջին տողում հայտնված բառ-ը, առաջին հայացքից չի ներդաշնակվում սիրել բայի մյուս ուղիղ խնդիր լրացումների հետ։ Սակայն այդ պատկերացումը կարող է ստեղծվել ոչ խորքային ներտեքստային տրամաբանության հետևանքով։ Նույն տրամաբանությամբ մեզանում որոշ ժամանակ գործում էր հանկարծահայտ այն թյուր կարծիքը, թե, իբր, բառ-ի փոխարեն բար է եղել։ Հասկանալի է` բար-ը ավելի շոշափելի, տեսանելի և առարկայական է ու նրա միջոցով նույնիսկ արևի համն է տարորոշելի դառնում և այդ հանգամանքի շնորհիվ ավելի դյուրությամբ տեղավորվում տաղի ներտեքստային ընդհանուր տրամաբանության մեջ» ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Բանաստեղծություններ Կատեգորիա:Գրական ստեղծագործություններ Կատեգորիա:Եղիշե Չարենց Կատեգորիա:Եղիշե Չարենցի ստեղծագործություններ Կատեգորիա:Հայերեն ստեղծագործություններ
Կամով (կոնստրուկտորական բյուրո)
«Կամով» ԲԲԸ (ОАО «Камов»), (նախկինում՝ Ուխտոմի ուղղաթիռային գործարան), «Ռուսաստանի ուղղաթիռներ» հոլդինգի կոնստրուկտորական բյուրո։ Մտնում է «Ռոստեխ» պետական կորպորացիայի կազմի մեջ։ Հայտնի է կրող պտուտակների համառանցքային սխեյամով։ Նաև մշակում է ուղղաթիռներ ավանդական հագեցմամբ (Կա-62)։
Կոնստրուկտորական բյուրոն իր անվանումը ստացել է գլխավոր կոնստրուկտոր Նիկոլայ Կամովի պատվին։ Հիմնադրման ամսաթիվ է համարվում 1948 թվականի հոկտեմբերի 7-ը։ Բաց բաժնետիրական ընկերություն է 1992 թվականից։
Գտնվում է Լյուբերցի քաղաքում։ Ձեռնարկության տարածքում 1972 թվականից գործում է Ն. Կամովի անվան Ուխտոմսկի ուղղաթիռային գործարանի պատմության և Աշխատանքային փառքի թանգարանը ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ընկերություններ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Ռուսաստանի ընկերություններ Կատեգորիա:1948 հիմնադրված ընկերություններ Կատեգորիա:Ռուսաստանի ապրանքանիշեր
Իշխանասարի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Սյունիքի մարզ)
Այս հոդվածը ներկայացնում է Սյունիքի մարզի Իշխանասար գյուղի պատմության և մշակույթի հուշարձանների ցանկը, որը 2002 թ․ հաստատվել է Հայաստանի կառավարության կողմից ։ Ցանկում ներառված է ընդամենը 5 հուշարձան (5 միավոր)։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի հուշարձանների ցանկեր
Շոպրոն
Շոպրոն (Sopron, Ödenburg), քաղաք Հունգարիայի հյուսիս-արևմուտքում, Ավստրիայի հետ նրա պետական սահմանի և Նոյզիդլեր Զեե (Ֆերտյո) լճի մերձակայքում, Դյոր-Մոշոն-Շոպրոն մեդյեում (մարզում), որտեղ մեծությամբ երկրորդ բնակավայրն է։ Բնակչության թվաքանակը 2014 թվականի հունվարի 1-ի տվյալներով եղել է 61 249 ։ Ընկած է երկրի մայրաքաղաք Բուդապեշտից մոտավորապես 220, մարզկենտրոն Դյորից՝ 80 կիլոմետր դեպի արևմուտք, Ավստրիայի մայրաքաղաք Վիեննայից՝ 60 կիլոմետր դեպի հարավ-արևելք։ Ավտոմայրուղիներով և երկաթգծով կապված է Վիեննայի, Դյորի և մերձբալատոնյան տարածաշրջանի քաղաքների հետ։
Պատմություն
Քաղաքի ներկայիս տարածքում մարդիկ բնակություն են հաստատել վաղնջական ժամանակներից։ Հինհռոմեական տիրապետության շրջանում այդտեղ է գտնվել Սկարբանտիա քաղաքը, որն ընկած է եղել Մերձբալթիկան Հարավային Եվրոպայի հետ կապող Սաթի առևտրային ճանապարհի վրա։ Հռոմեական կայսրության անկումից հետո քաղաքը հիմնովին թալանվել ու ավերվել է և վերակառուցվել է միայն հունգարների գալուց հետո։ XI դարում կառուցվել են քաղաքային պարիսպները և լավ ամրացված բերդը, որի տերերից մեկի անունով էլ կոչվել է բնակավայրը։ Պատմական փաստաթղթերում Շոպրոն անունով բնակավայրն առաջին անգամ հիշատակվել է 1153 թվականին։ 1273 թվականին Շոպրոնին շնորհվել է թագավորական ազատ քաղաքի կարգավիճակ ։ 16-րդ դարի սկզբներին Հունգարիա ներխուժած թուրքերը 1529 թվականին ավարի ու ավերի են մատնել Շոպրոնը, բայց չեն կարողացել տևական ժամանակով իրենց տիրապետությունը հաստատել։
Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտից և Ավստրո-Հունգարիայի տրոհումից հետո, սենժերմենյան և տրիանոնյան պայմանագրերի համաձայն, հունգարական շատ տարածքների պես Շոպրոնն ու մերձակա բնակավայրերն էլ պիտի անցնեին հարևաններին, սակայն Հունգարիայի կառավարությունը հրաժարվել է զիջել։ Վեճին վերջնական լուծում տալու նպատակով 1921 թվականի դեկտեմբերին անց է կացվել հանրաքվե, որի արդյունքներով Շոպրոնը մնացել է Հունգարիայի կազմում։ Ավստրիան 1922 թվականի փետրվարի 20-ին վերջապես ընդունել է հանրաքվեի արդյունքները ։
1989 թվականի օգոստոսի 19-ին Շոպրոնի մերձակայքում՝ պետական սահմանի մոտ տեղի է ունեցել այսպես կոչված՝ համաեվրոպական պիկնիկ, որի արդյունքում վեց հարյուրից ավել արևելագերմանացիներ կարողացել են հատել սահմանը և տեղափոխվել Արևմուտք ։ Եվրոպական այդ զբոսախնջույքը դարձել է «երկաթե վարագույրի» քայքայման խորհրդանիշերից մեկը։
Բնակչություն
1910 թվականին Շոպրոնն ունեցել է 33.931 բնակիչ (51% -ը գերմանացիներ, 44.3%-ը հունգարացիներ, 4.7%-ը՝ այլ ազգությունների ներկայացուցիչներ)։ Ըստ դավանանքի՝ 64.1%-ը՝ հռոմեադավան կաթոլիկներ, 27.8%-ը՝ լյութերականներ, 6.6%-ը՝ հուդայականություն դավանողներ, 1.2%-ը՝ կալվինականներ, 0.3%-ը՝ այլ դավանանքների հետևորդներ ։ 2001 թվականին քաղաքն ունեցել է 56.125 բնակիչ (92.8%-ը հունգարացիներ, 3.5%-ը գերմանացիներ, 3.7%-ը այլ ազգությունների ներկայացուցիչներ) ։ Ըստ դավանանքի՝ 69%-ը հռոմեադավան կաթոլիկներ, 7%-ը լյութերականներ, 3%-ը կալվինականներ, 8.1%-ը աթեիստներ, 11.9%-ը դավանանքը չեն նշել, 1%-ը՝ այլ դավանանքների հետևորդներ ։
Խոսակցական լեզուն
1900 և 1910 թվականներին անցկացված մարդահամարների տվյալների համաձայն՝ Շոպրոնի բնակչությունը ըստ խոսակցական լեզվի ունեցել է այսպիսի կազմ.
Դավանանքը
1900 և 1910 թվականներին անցկացված մարդահամարների տվյալների համաձայն՝ Շոպրոնի բնակչությունը ըստ դավանանքի ունեցել է այսպիսի կազմ.
Տնտեսություն
Սոցիալիստական կարգերի օրոք Շոպրոնում շահագործման են հանձնվել արդյունաբերական մի շարք ձեռնարկություններ։ Հետսոցիալիստական շրջանում քաղաքը դարձել է Ավստրիայի հետ տնտեսական կապեր ապահովող կենտրոն։ Արագ թափով զարգացել է զբոսաշրջային ոլորտը։ Աճել է սննդի արդյունաբերության, այդ թվում՝ գինեգործության ու գարեջրագործության տեսակարար կշիռը։ Blue Frankish (= Kékfrankos, Blaufränkisch), Traminer, և Green Veltliner (= Zöld Veltelini, Grüner Veltliner) գինետեսակները, «Շոպրոնի» գարեջուրը քաջածանոթ ու սիրված են շատերի կողմից։ Իսկ Blue Frankish և Pinot Noir գինիները հաճախակի մրցանակներ են շահում միջազգային մրցույթներում ։
Քույր քաղաքներ
Շոպրոնը բարեկամական և գործընկերային հարաբերություններ է հաստատել հետևյալ քաղաքների հետ.
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Բնակավայրեր այբբենական կարգով Կատեգորիա:Հունգարիայի քաղաքներ Կատեգորիա:Հունգարիայի բնակավայրեր
(979) Իլսեվա
(979) Իլսեվա (Ilsewa), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1922 թվականի հունիսի 29-ին Կառլ Ռեյնմուտի կողմից Հայդելբերգում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 3,157483 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,7343 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,5807 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 2049,32 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,175668 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 10,1° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1922 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Կառլ Ռեյնմուտի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Աքբար Մեծ
Աբուլֆաթ Ջալալուդդին Մուհամմադ Աքբար կամ Աքբար Մեծ, Մեծ մողոլների կայսրության երրորդ կայսր 1556-1605 թվականներին։ Համարվում է Մեծ մողոլների հարստության ամենահզոր արքաներից մեկը։ Աքբարը հաջորդել է իր հորը՝ Հումայունին։ Սկզբնապես իշխել է Բայրամ խանի խնամակալության ներքո, որն օգնել է պատանի կայսրին ընդարձակել կայսրության սահմանները և ամրապնդել մեծ մողոլների իշխանությունը։ Ունենալով հաստատակամ բնավորություն և լինելով տաղանդավոր հրամանատար՝ Աքբարը աստիճանաբար ընդարձակել է Մեծ մողոլների կայսրության սահմանները՝ ներառելով Հնդկական ենթամայրցամաքի մեծ մասը։ Նրա ուժը և ազդեցությունը տարածվում էին ողջ պետության վրա՝ մողոլական ռազմական, քաղաքական, մշակութային և տնտեսական գերակշռության շնորհիվ։ Աքբարը հաստատել է կառավարման կենտրոնացված համակարգ իր ողջ կայսրության տարածքում և ընդունել է նվաճված իշխաններին ամուսնությունների և դիվանագիտության միջոցով խաղաղեցնելու քաղաքականություն։ Խաղաղությունը պահպանելու և բազմակրոն ու բազմամշակույթ կայսրությունը կարգավորելու համար ընդունել է մի շարք քաղաքականություններ, որոնցով շահել է իր ոչ իսլամադավան հպատակների աջակցությունը։ Խուսափելով ցեղային կապանքներից և իսլամական պետության ինքնությունից՝ նա ձգտել է միավորել իր թագավորության իրարից հեռու տարածքներն իր անձի շուրջ։
Մողոլական Հնդկաստանն ուներ կայուն և ուժեղ տնտեսություն, որը հանգեցրեց առևտրի ընդլայման և ավելի մեծ մշակութային հովանավորության։ Աքբարն ինքը մշակույթի և արվեստի հովանավոր էր։ Նա շատ էր սիրում գրականություն և ստեղծել է գրադարան, որը ներառում էր սանսկրիտական, հինդուստանական, պարսկերեն, հունարեն, լատիներեն, արաբերեն և քաշմիրական առավել քան 24,000 հատոր, որոնք հաստատված են բազմաթիվ գիտնականների, թարգմանիչների, արվեստագետների, դպիրների, կազմարարների և ընթերցողների կողմից։ Աշխարհի տարբեր ծայրերից շատ սրբեր, բանաստեղծներ, ճարտարապետներ և արհեստավորներ էին հավաքվում իր արքունիքում ուսումնասիրություններ և քննարկումներ ծավալելու համար։ Աքբարի՝ Դելիում, Ագրայում և Ֆաթհպուրում գտնվող արքունիքներն այժմ վերածվել են արվեստի և ուսուցման կենտրոնների։ Պարսկաիսլամական մշակույթը սկսել է միաձուլվել և խառնվել բնիկ հնդկական տարրերի հետ և յուրահատուկ պարսկաիսլամական մշակույթը ի հայտ է եկել բնութագրվելով մողոլական ոճի արվեստով, գեղանկարչությամբ և ճարտարապետությամբ։ Հիասթափվելով ուղղափառ իսլամից և թերևս հույս ունենալով կայսրությունում բերել կրոնական միասնություն՝ Աքբարը տարածում է մի դավանանք՝ Դին-ի-Իլահին, որը բխում էր իսլամից, հինդուիզմից, զրադաշտականությունից և քրիստոնեությունից։ Վերջինս պարզ, միաստվածային, արտաքինից հանդուրժող պաշտամունք էր, որը բնութագրում էր Աբքարին որպես մարգարե, որն էլ սուննի մուսուլմանների զայրույթի պատճառ է հանդիսանում։
Աբքարի իշխանությունը զգալիորեն ազդել է հնդկական պատմության ընթացքի վրա։ Իր կառավարման ժամանակաշրջանում Մողոլական կայսրությունը եռապատկել է իր տարածքը և հարստությունը։ Նա ստեղծել է հզոր ռազմական համակարգ և սահմանել է քաղաքական և սոցիալական բարեփոխումներ։ Վերացնելով աղանդավորական հարկերը, որոնք սահմանված էին ոչ մուսուլմանների համար և նշանակելով նրանց բարձրաստիճան քաղաքացիական և ռազմական պաշտոններում՝ նա առաջին մողոլ կայսրն էր, որը շահել է բնիկ հպատակների վստահությունը և նվիրվածությունը։ Նա ուներ թարգմանված սանսկրիտ գրականությունը, մասնակցում էր հայրենիքում տեղ ունեցող փառատոներին՝ հասկանալով, որ կայսրության կայունությունը կախված է իր հպատակների համագործակցությունից և բարյացակամությունից։ Այսպիսով, Մոնղոլիայի ներքո բազմամշակութային կայսրություն ստեղծելու հիմքերը դրվել են Աբքարի կառավարման ժամանակ։ Աքբարին հաջորդել է իր որդին՝ Ջահանգիրը։
Վաղ տարիներ
1539-1540 թվականներին Շեր Շահ Սուրիի կողմից Չաուսայում և Քաննուաջում պարտություն կրելուց հետո, Հումայունը փախչում է արևմուտք՝ Սինդհ ։ Այնտեղ նա ծանոթանում և ամուսնանում է 14-ամյա Համիդա Բանու Բեգումի հետ, ով շեյխ Ալի Աքբարի աղջիկն էր և իր եղբայր Հինդալ Միրզայի ուսուցչուհին։ Ջալալ ուդ-դին Մուհամմադ Աքբարը ծնվել է 1542 թվականի հոկտեմբերի 15-ին Ռաջբութ ամրոցում, որը գտնվում էր Սինդհում։ Ամրոցը Ռանա Պրասադն էր տրամադրել Ջալալի ծնողներին։
Աքսորի ժամանակ, Աքբարը հասնում է Քաբուլ իր երկու հորեղբայրների՝ Կամրան և Ասկարի միրզաների շնորհիվ։ Մանկության տարիները անց է կացրել որսորդություն, վազել և կռվել սովորելու վրա, որի շնորհիվ էլ նա դարձել է քաջ և ուշիմ մի պատանի։ Նա այդպես էլ գրել և կարդալ չի սովորել։ Սակայն դա նրան չի խանգարել գիտելիք ստանալու հարցում։ 1551 թվականի նոյեմբերին, Աքբարը Քաբուլում ամուսնանում է իր զարմուհի Ռաքաիյա Սուլթան Բեգումի հետ։ Արքայադուստրը Աքբարի հորեղբոր՝ Հինդալ միրզայի միակ դուստրն էր։ Նրանց հարսանիքը կազմակերպվել էր Աքբարի հոր կողմից և տեղի է ունեցել Հինդալ միրզայի մահից հետո։
1555 թվականին մահանում է Աքբարի հայր Հումայունը։ Աքբարի խնամակալ Բայրամ խանը գաղտնի է պահում այս տեղեկությունը, որպեսզի Աքբարը պատրաստվի և դառնա իր հոր ժառանգորդը։ Կալանաուրում 1556 թվականի փետրվարի 14-ին 13-ամյա Աքբարը թագադրվում է Բայրամ խանի կողմից մի նորակառույց բեմի վրա, որը կանգուն է մինչ օրս ։ Նրան տրվում է «Շահնշահ» տիտղոսը, որը նշականում է «Արքաների արքան»։
Ռազմական նորամուծություններ
Աքբարին տրվել է «Մեծ» մականունը իր բազմաթիվ ձեռքբերումների շնորհիվ, որոնց թվին են պատկանում իր ռազմական արշավները, որոնք ստեղծել և միավորել են մողոլական կանոնադրությունը Հնդկական ենթամայրցամաքում։ Ռազմական հմտության և իշխանության հիմքը մողոլական բանակի հմուտ կառուցվածքային և կազմակերպչական աստիճանավորումն էր։ Մասնավորապես մանսաբդարյան համակարգը մեծ դեր է խաղացել Աքբարի ժամանակաշրջանում մողոլական իշխանությունը պահպանելու գործում։ Այս համակարգը, կրելով մի քանի փոփոխություններ, պահպանվել է մինչև Մողոլական կայսրության ավարտը, սակայն աստիճանաբար թուլացել է նրա իրավահաջորդների ժամանակ ։
Կազմակերպչական բարեփոխումները ուղեկցվում էին թնդանոթների, ամրաշինությունների և փղերի օգտագործման նորամուծությամբ։ Աքբարը հետաքրքված էր նաև պատրույգային կողպեքներով և գործնականում կիրառել է դրանք տարբեր հակամարտությունների ժամանակ։ Նա ձգտում էր ստանալ Օսմանյան կայսրության և ավելի շատ եվրոպացիների, մասնավորապես պորտուգալացիների և իտալացիների օգնությունը, որպեսզի ձեռք բերեր հրազեն և հրետանի ։ Աքբարի ժամանակաշրջանում մողոլական հրազենը կատարում էր մեծագույն դերը կռիվների ժամանակ։ Խոսելով այս զենքի ազդեցության մասին, Աքբարի վեզիրը՝ Աբուլ Ֆազլը մի անգամ հայտարարել է. «Բացառությամբ Թուրքիայի, թերևս չկա մի երկիր, որտեղ երկրի զենքերը ավելի շատ միջոցներ ունենան պաշտպանելու կառավարությունը քան Հնդկաստանում» ։ «Զենքաուժային կայսրություն» տերմինը հաճախ է գործածվում գիտնականների և պատմաբանների կողմից վերլուծելու մողոլների հաջողությունները Հնդկաստանում։ Մողոլական իշխությունը հայտնի է իր պատերազմ վարելու տեխնիկայի, հատկապես հրազենի կիրառման հմտությամբ ։