cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Աշտարակ (քաղաք)
Օդ և կլիմայական պայմաններ
Աշտարակը գտնվում է նախալեռնային կոչված գոտում ։ Ծովի մակարդակից հարավային մասում բարձր է 1100-1400 մ, հյուսիսային մասում՝ 700-1200 մ։ Տարվա միջին ջերմաստիճանը հարավային մասում հավասար է 9,5 °C, հյուսիսային մասում՝ 8-10 °C: Ամենատաք ամիսները հուլիս և օգոստոսն են։ Այդ ամիսներին ջերմաստիճանը հավասար է 23-26 °C: Աշնան սկիզբը շատ տաք է լինում։ Սեպտեմբերի միջին ջերմաստիճանը հավասար է 19,2 °C: Աշտարակում բարձ ջերմաստիճանը միջինում հասնում է 22 °C, իսկ ցածր ջերմաստիճանը միջինում հավասար է 1 °C:
Տնտեսություն
Արդյունաբերությունը Աշտարակի տնտեսության մեջ կարևոր տեղ է զբաղեցնում։ Այստեղ կան տարբեր ճյուղերի ձեռնարկություններ։ Աշտարակում է գործում «Միկրոմ» ձեռնարկությունը, որը զբաղվում է փորձասարքերի, շինարարական սալիկների, արբանյակային ալեհավաքների, գունանյութի և ներկերի, արտադրությամբ։ Ունի պոլիգրաֆիական գործարան, որը զբաղվում է տպագրական իրերի արտադրությամբ, ինչպես նաև պոլիէթիլենային տարաների արտադրությամբ։ Աշտարակում զարգացած է նաև սննդի արդյունաբերությունը։ Այստեղ կան խաղողի վերամշակման և գինու հումքի ստացման կետեր։ Հնուց Աշտարակը հայտնի է անուշահամ գինիների և չոր մրգերի պատրաստմամբ։
Գյուղատնտեսություն
Գյուղատնտեսությունը նույնպես զարգացած է։ Հատկապես զարգացած են՝ պտղաբուծությունը և խաղողագործությունը։ Հողահանդակները հիմնականում ոռոգվում են Քասախի ջրերով։ Պահուստային հողերում բազմամյա արոտավայրերը կազմում են 433 հա, տնկարկները 58 հա։ Մշակում են նաև հացահատիկային, բանջարաբոստանային կուլտուրաներ։ Զբաղվում են խոշոր եղջերավոր անասնապահությամբ, թռչնաբուծությամբ։ Ունի ձվի և թռչնի մսի արտադրություն։ Համայնքում առաջնային են համարվում աշխատանքային ռեսուրսների լիարժեք օգտագործումը, խմելու և ոռոգման ջրի ջրագծերի վերանորոգումը, փողոցային լուսավորության խնդիրը, քաղաքի գազաֆիկացումը։
Սպորտ
1999 թվականին ձևավորվեց Միկա ֆուտբոլային ակումբը, ի հաշիվ Քասախ Աշտարակի և Միկայի միաձուլման։ Ակումբն ընտրեց իր լոգոն, կարգախոսը և 2000 թվականից սկսվեց նրա կարիերան։ Ակումբը 2007 թվականին տեղափոխվեց Երևան։ Քաղաքում է գործում Քասախի մարզիկ մարզադաշտը։ Այն կարող է հյուրընկալել մինչև 3500 մարդ։
Պատմամշակութային կառույցներ
Աշտարակում կան 5 հայկական եկեղեցիներ՝ Սուրբ Մարիանե (1281 թ.), Սուրբ Սարգիս եկեղեցի (13-րդ դար), Ծիրանավոր (5-րդ դար), Սուրբ Աստվածածին՝ Կարմրավոր (7-րդ դար) և Սպիտակավոր(13-րդ դար)։
Հին կառույցներից է նաև 1664 թվականի Քասաղի եռակամար, քարակերտ կամուրջը, կառուցված ծիրանագույն տուֆից։
Աշտարակը Հայոց պատմության մեջ հիշվում է 9-րդ դարի վերջից։ Աշտարակը ձգված է Քասախ գետի ափին։ Աշտարակը բաժանված է հինգ թաղի՝ Բերդզթաղ, Վերին Թաղ, Ամենափրկիչ թաղ, Կարմրավորի Թաղ և Կավահանքի Թաղ։ Բերդը 3 կողմից շրջապատված է բարձր, հաստատուն պարիսպներով։ Բերդը ձորի վրա ունեցել է մի եկեղեցի, հյուսիսայինը՝ Ծիրանավոր կոչված Սբ. Աստվածածին մեծ եկեղեցին և հարավայինը՝ Սպիտակավոր կոչված Սբ. Աստվածածին փոքր եկեղեցին, որոնց ավերակները մնում են մինչև այսօր։ Բերդի այդ պարիսպները մինչև 1864 թիվը կանգուն են եղել, այդ ժամանակներից ի վեր գյուղացիները քանդել են այդ տեղը և այդ վայրում կառուցել են բնակարաններ, որտեղ անգամ այսօր գոյություն ունեն նրանց հետքերը։ Այդ ժամանակ գյուղի ամենամեծ եկեղեցին եղել է Ծիրանավորը և ժամասացությունները կատարվում էին միայն Ծիրանավորում, քանի որ մյուս եկեղեցիները փոքր էին։
ՌՃԾ-1701 հուշարձանը կանգուն է եղել մինչև 1815 թիվը, մինչև այն ժամանակ, երբ քանդվել են տանիքները, վերին խցերը, սեղանները, կամարներն ու սյունազարդ խոշոր մասերը և ճեղքվել վերից վար արևելյան պատը։ Արժանի են ուշադրության, բացի կամարների ու սյուների մնացորդներից, արևմտյան լուսամուտը և մի քանդակազարդ, սիրուն խաչքար, որ կիսականգուն՝ աչքի է ընկնում սեղանի բեկորների մեջ։ Քարե միակտուր դուռը այլևս չկա, դա հանված է և տեղը մի փայտե դուռ է։
Սպիտակավոր Սբ. Աստվածածինը մի փոքրիկ, սիրուն եկեղեցի է, կառուցված է կարմրագույն, սրբատաշ քարերից։ Այս եկեղեցու պատերն ու սեղանն ամբողջովին կանգուն են, խոնարհված է միայն տանիքը։ Դա գտնվում է քարափի վրա, ունի 2 դուռ՝ ձորի և արևմտյան կողմերից։ Առաջին դուռը դուրս է գալիս քարափի վրա, իսկ երկրորդը համարվում է գլխավոր մուտք։
Աշտարակի բերդ
Հայաստանի հայտնի հուշարձաններից է Աշտարակի բերդը։ Բերդի դիրքը հարմար է պաշտպանություն իրականացնելու համար։ Այս իսկ պատճառով երբ Կամսարական տոհմի ներկայացուցինչները եկան Աշտարակ, նրանք ամեն գործողություն կիրառում էին որպեսզի տիրանային բերդին։ Սրա կառուցման ժամանակը անհայտ է, քանի որ նրան կից հայտնաբերվել մինչև Ուրարտական ժամանակները։
Այսօր բերդի տեղում մնացել է փոքրիկ բլրակի նման մի ավերակակույտ։ Նրա վրա ու շրջակայքում կառուցել են բազմաթիվ անհատական բնակարաններ։ Բնակիչներից շատերը, ավերակի վրա ծառատնկման նպատակով կատարած հողային աշխատանքների ժամանակ հայտնաբերել են 2,5 մետր երկարությամբ, 50 սմ բարձրությամբ և 35 սմ լայնությամբ ուղղանկյուն զուգահեռանիստի տեսքով սրբատաշ քարե մի սյուն, որի յուրաքանչյուր անկյունի երկու կողմերի երկարությամբ իջնում է մեկական փոս - գիծ, իսկ գլխի մասում առկա է 12 սմ լայնություն, երկարություն և 15 սմ խորություն ունեցող մեկ խոռոչ՝ հավանաբար նրա վրա կանգնող նմանատիպ քարի կամ խաչքարի ելունը հագնելու համար։ Այս քարե սյան վերաբերյալ Ս.Սաղումյանը գրում է.
Բերդից պահպանվել է միայն պարսպից մի փոքրիկ հատված։ Ս. Սաղումյանը հաղորդում էր.
Առվի թումբ
Աշտարակում շատ առուներ կան ու նրանցից շատերի երկայնքով թմբեր են գցված, բայց ոչ մի թումբ, որպես տեղանուն չի հիշատակվում, բացի Մայր առվի թմբից։ Երբ ասվում է Առվի թումբ, առանց ավելորդ բացատրության, միանշնական հասկացվում է, որ խոսքը վերաբերվում է Մայր առվի ձախ եզրի թմբին։ Աջ կողմում լեռնալանջն է։ Առվի թումբն սկսվում է Մուղնու տակից՝ Առվի բանդից և վերջանում է Պռոշյան փողոցի հետ հատվելիս, ունի 3 կմ երկարություն։ Թեպետ շատ տեղերում ունի կես մետր լայնություն և անցնում է ձորի ուղղահայց զառիթափով, այնուամենայնիվ ծառայում է որպես Առվի բանդ և Էրերի տակի ձոր տանող ոտքի կարճ ճանապարհ։ Առվի թումբը ինչքան մոտենում է Աշտարակին, այնքան խորանում է գետի հունը և նրա վրայով անցնելն ավելի զարհուրելի է դառնում։
Գաբրելենց տուն
Սա Աշտարակի ամենից հին տներից մեկն է, գտնվում է ներկայիս Աշտարակ քաղաքի հրապարակում։ Այս տունը հաճախ կոչվել է նաև Վարդազարովների տուն։ Մինչ խորհրդային իշխանությունների հաստատվելը Հայաստանում այս տունը շարունակում էր պատկանել Գաբրիել Վարդազարյանի ընտանիքին, սակայն խորհրդային կարգերի հաստատվելուց հետո, այստեղ է տեղակայվում Աշտարակի գործկոմը։ Բազմաթիվ ավանդություններ են պահպանվել կապված Գաբրիել աղայի հետ։
Թազա կամուրջ
Կոչվում է նաև նոր կամուրջ։ 1956 թվականին Աշտարակում շահագործման է հանձնվում նոր կամուրջը, որը տեղացիները անվանում են թազա («թազա» Աշտարակի բարբառով կոչվում է նոր)։ Կամուրջը միմյանց է կապում Քասախ գետի 30 մետր խորություն ունեցող կիիճի երկու ափերը։ Ճարտարապետը Ա. Մոմիջանյանն է։ Թազա կամրջի կառուցումը հսկայական նշանակություն է ունեցել և Հայաստանի Հանրապետություն և Աշտարակ քաղաք զարգացման և սոցիալտնտեսական պայմանների բարելավման համար։ Քանի որ մինչ այս կամրջի կառուցումը օգտագործվել է 17-րդ դարում կառուցված Ձորի կամուրջը, որը բավականաչափ լայն չէր երթևեկության համար։
«Ծակ քար» խաչքար
Խաչքարը կանգնած է Աշտարակի Հասարակաց կոչվող գերեզմանոցի արևմտյան եզրին։ «Այդ բոլորի մեջ, սակայն, յուր բարձրությամբ, զարդաքանդակների նրբությամբ և հնությամբ առանձնապես աչքի է ընկնում մի խաչքար, որ յուր պատվանդանի պես սկիհ դնելու համար մի քառակուսի փորվածք ունենալու պատճառով կոչվում է «Ծակ քար». դրա վրա փորագրված արձանագրություններից երևում է, որ Տեր Թումաս քահանան դրել է այդ խաչքարը պարոն Սադունի և դրա զավակների արևշատության համար 1268 թվականին»։ Ս. Սաղումյանը խաչքարն անվանում է «Ծակ Խաչ», մի բան որ կնշանակի խաչ որի վրա առկա է որևէ տեսքի, ձևի անցք՝ ծակ։ Մինչդեռ իրականում ոչ թե խաչն է ծակված, այլ նրա պատվանդանի քարի մեջ կա զուգահեռանիստի տեսքով մի խոռոչ՝ «սկիհ դնելու համար», որի պատճառով ժողովուրդն այն անվանում է ««Ծակ քար»» խաչքար։ Այսպես են հիշում նաև Ե.Շահազիզը, Գ. Հովսեփյանը և մյուսները։
Սուրբ Մարիանեի բլուր
Փոքրիկ բլրակ, որի վրա կառուցվել է սուրբ Մարիանե եկեղեցին, որից առաջացել է տեղանունը։ «Սուրբ Մարիանեի բարձրությունը կամ բլուրը, որ այդպես է կոչվել յուր վերաշինված Սուրբ Մարիանե եկեղեցուց»։
Սուրբ Մարիանե եկեղեցի
Սուրբ Մարիանեն գտնվում է Արագածոտնի մարզի Աշտարակ քաղաքի հյուսիս-արևելքում և կառուցվել է 1281 թվականին։ Սուրբ Մարիանե թաղը ստացել է իր անունը գյուղի բարձր կողմը գտնվելու պատճառով և կառուցված Սբ. Մարինե եկեղեցուց։ Մարիանեն մի փոքրիկ, սիրուն եկեղեցի է։ Նրա վեր բարձրացող կամարները հիշեցնում են գոթական ճարտարապետական ոճը։ Հնում աբեղաների վանք է եղել, ունեցել է հյուրատուն, իսկ հետո վերածվել է ծխական եկեղեցու։ Իսկ հետո ծխականները փոխվել են առաջ՝ Ծիրանավոր, իսկ հետո՝ Ամենափրկիչ։ 1839 թվականին գյուղացիները սկսեցին վերականգնել եկեղեցին։ Այս եկեղեցին հնում ունեցել է ձեռագիր մատյաններ, որոնցից այժմ մնացել է մի քանի հատ։ Դրանք 5 հատ են և գրված են թղթի վրա, 3-ը բոլորագիր, 2-ը շղագիր, 1-ը 1441 թվին, մյուսը՝ 1491 թվականին, իսկ մյուսն էլ 1504-ին։ Որից հետո 1905 թվականին քանդել են եկեղեցին հիմնել նորը և թողել կիսատ։ Բայց 1999 թվականին սկսում են շարունակել կիսատ մնացած գործը։
Այս եկեղեցու բակում կան շատ հին գերեզմանոցներ։ Բակի գերեզմանոցում գտնվում է քաղաքական գործիչ Խեչանի գերեզմանը։ Հնում եղել են շատ խաչքարեր, բայց մինչև այսօր պահպանվել են դրանցից մի քանիսը։
Եկեղեցու հրավարևելյան կողմում կա մի թմբուկ, որը շարված է անտաշ քարերով, թե ովքեր և երբ են քանդել այն վերանորոգելու համար մնում է անհայտ։ Այս եկեղեցին ունեցել է ծխական դպրոց, որը գործել է մինչև 1930-ական թվականները։ Մի քանի խաչքարերից կանգուն են մնացել միայն մեկը։ Զանգակատունը կառուցել է Փարվանենց Գևորգը 1839 թվականին։
Մարիանե եկեղեցին գործող եկեղեցի է, քրիստոնյա հավատացիալների կենտրոն, հոգևոր հովիվն է՝ կիրթ, բանիմաց Տեր Մկրտիչ քահանա Երանյանը։
Սուրբ Սարգիս
Գտնվում է Քասախ գետի ձախ ափին։ Անիից տեզահանված Կամսարական տոհմի մի մեծ խումբ, որոնք 1319 թվականին երկրաշարժի և քաղաքական դրդապատճառների հետևանքով դեգերելով Հայաստանի տարբեր բնակավայրերում, գալիս և հանգրվան են գտնում Քասախ գետի ձախ ափին՝ ձորի կամրջի սարավանդում։
Սուրբ Սարգիս մատուռը տարիների ընթացքում ավերվում է։
1917 թվականին ավերվում է Սուրբ Սարգիսը և նրա չափերը ընդմիշտ մոռացվում է։ Ալեքսան Մաթևոսի Կիրակոսյանը, ով՝ հուշարձանների պահպանության և վերականգնման գլխավոր վարչության պետն է, ունի հարուստ կենսագրություն, հայրենասեր մարդ է գալիս է Աշտարակ, որպեսզի ուսումնասիրի այս եկեղեցու վերականգնման աշխատանքները։ Ուսումնասիրելուց հետո սկսում է վերանորոգել։
Միակ խորհրդային եկեղեցին, որ կառուցվել է դա՝ Սուրբ Սարգիս եկեղեցին է։
Սուրբ Սարգսի սարավանդ
Քասախի ձախ ափից դուրս ցցված հրվանդանը անվանվում է Ձորի կարմնջ, որը փոքրիկ սարահարթ է և որտեղ կառուցված է Սուրբ Սարգիսը։ Այդ սարավանդի վրա կան հին բնակավայրեր։ 1950-ական թվականներից այս սարավանդի վրա կառուցվել են Աշտարակի Ստեփան Շահումյանի կոլտնտեսության անասնագոմերը և կալատեղը, որոնք այժմ վերակառուցվում են։
Սպիտակավորի Սառցատուն
Սպիտակավոր եկեղեցու հարևանությամբ ապրող բնիկ աշտարակցի Ռազմիկ Սիմոնյանի պատմածը։
Ծիրանավոր
Եկեղեցի Աշտարակում, որը գտնվում է Բերդաթաղ կոչվող բնակատեղում։ Բազիլիկ եռանավ տիպի եկեղեցի է, կառուցվել է 5-6-րդ դարերում։ Արտաքին չափերն են՝ 21 մ երկարություն և 11 մ լայնություն, 8-13 մ բարձրություն։ Ծիրանավոր Սուրբ Աստվածածինը կառուցված է սև գույն ունեցող քարատեսակից, նրանից 150-300 մ հեռավորության վրա գտնվող Կարմրավորը̀ գորշ, իսկ Սպիտակավորը̀ կարմիր քարերով։
Արսեն Գրիգորյան (այլ կիրառումներ)
Արսեն Գրիգորյան անուն ազգանունը կարող է վերաբերել հետևյալ անձանց.
Աշտարակ (քաղաք)
Ծիրանավոր
Եկեղեցին եղել է հեթանոսական մեհյան, ջրի, երկնային տարերքի, վիշապների պաշտամունքի վայր։ Հայաստանում երբ քրիստոնեությունը պետական կրոն հռչակվեց, դրանից հետո մեհյանը վերափոխվեց եկեղեցու, իսկ հետո վերակառուցվեց 5 -րդ դարին։
12-րդ դարի 90-ական թվականներին, սելջուկ-թուրքերի դեմ պայքարի տարիներին Զաքարյաններն ավելացրել են եկեղեցու հյուսիսային և հարավային կրկնապատերը։ Վերջին վերակառուցումը կատարվել է 18-րդ դարում։ 1990-ական թվականներին կատարվել են պարսպապատների մասնակի մաքրման աշխատանքներ
Կարմրավոր
Կարմրավորը, կամ Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին, 7-րդ դարում կառուցված եկեղեցի է, որը գտնվում է Արագածոտնի մարզի Աշտարակ քաղաքում, կառուցել են Գրիգոր և Մանաս քահանաները : Կարմրավորի շուրջը կան շատ հետաքրքիր խաչքարեր, որոնցից առավել հայտնի է Ծակ-Քարը, Այնտեղ մինչ օրս պահվում են ուշադրությանը արժանի երկու հնություններ̀ դրանցից առաջինը մի հնդկական նկարազարդ վարագույր է, որը բերվել էր 1798-99 թթ. Կալկաթայից, իսկ մյուսը՝ Շուխոնց ավետարանը, որը 1873 թվականին նվիրաբերել է աշտարակցի Շուխյանց ընտանիքը։ Կարմրավորը Հայաստանում միակ եկեղեցին է, որի կարմիր կղմինդրե տանիքը մինչ օրս պահպանվել է։ Եկեղեցու դուռը պատրաստել է ազգային վարպետ Սարգիս Պողոսյանը 1983 թվականին։
Անվան ծագումնաբանություն
Ըստ ավանդության, Աշտարակում ապրող երեք քույրերը սիրահարվում են Սարգիս անունով մի երիտասարդի։ Ավագ երկու քույրերը որոշում են իրենց զոհաբերել՝ կրտսերին երջանկություն պարգևելու համար և ծիրանագույն ու կարմիր զգեստ հագնելով իրենց նետում են ձորից։ Այս լուրն իմանալով, փոքր քույրը սպիտակ զգեստ է հագնում և նա նույնպես իրեն ձորն է նետում, իսկ Սարգիսը դառնում է ճգնավոր։ Հետագայում ձորի եզրին երեք եկեղեցիներ են հայտնվում՝ Կարմրավորը, Ծիրանավորը և Սպիտակավորը։
Աշտարակի կամուրջներ
Կամրջի առաջին հերթը շահագործման է հանձնվել 1994 թ.-ին, իսկ երկրորդը` 2003 թ.-ին։ Կամրջի երկարությունը 368 մ է, լայնությունը` 26 մ.: Կամրջի բարձրությունը Քասախ գետի մակարդակից 58 մ է ։
Աշտարակում Քասախ գետի և Մայր առվի վրա կան բազմաթիվ կամուրջներ, սակայն իր մեծությամբ և գեղեցկությամբ առանձնանում է Աշտարակի ձորի վրայի կամուրջը։ Այս կամուրջը լինելով ամենամեծը և նշանավորը անվանվել է ձորի կամուրջ։ Քասախի կամուրջը մի հին, երեք աչքանի կոփածո քարից կառուցված շինություն է, որ կապում է գետի երկու ափերը միմյանց հետ և որի վրայից անցնում է խճուղին դեպի Երևան և դեպի Ապարան։ Դա Աշտարակի հնագույուն կամուրջը չէ, հնագույնի տեղն այժմ էլ երևում է դրա կողքին։ Թե երբ է շինված այդ կամուրջը և ում ձեռքով է կառուցված մինչև այժմ էլ անհայտ է, որովհետև կամարների մեջ գտնվող արձանագրությունը եղծված է։ Կամուրջը վերականգնել է Երևանցի Մոծակենց Գրիգորը։ Հնարավոր է բարերարը ծնված լինի Երևանում և ապրելիս եղած լինի Քանաքեռում կամ հակառակը։
Սուրբ Կիրակի
Եկեղեցի է, որը գտնվում է Աշտարակում։ Այս եկեղեցու անվանումը կապված է Քրիստոսի հարության հետ։
Այսօր նույնպես պահպանվում է սրբավայրը և այնտեղ հավատացյալները մոմոր են վառում և երկրպագում Աստծուն
Աշտարակի ջրաղաց
Ջրաղացը կառուցել են Աղումյանները հետագայում գնել են Շահազիզյանները և անվանել Մուխսոնց ջաղաց։ Արագածոտն գավառում ամենամեծերից մեկն է եղել, սպասարկել է նաև Արարատյան դաշտի շատ այլ բնակավայրեր։
Ջրաղացի քարերն իրար կողք կողքի շարած են մի ընդհանուր սրահի մեջ։ Գետի կողմն են նայում բավականին մեծ 4 լուսամուտներ, որոնք, ինչպես նաև տանիքի կղմինդրով ծածկը, 1970-ական թթ․ հիմնական վերանորոգումների արդյունք են։ Ներկա ժամանակներում պահպանվել է ջրաղացը գրեթե ամբողջությամբ և համարվում է Աշտարակի պատմական հուշահամալիրներից մեկը։
Աշտարակի առաջին բաղնիք
Աշտարակի առաջին բաղնիքը իր հին պատմությունը ունի։ Այդ թեմային անրադարձել է նաև աշտարակցի գրող Վալտեր Արամյանը, իր «Աղքատների ընտանիքը» պատմվածքով («Վերադարձ» երկերի ժողովածու, Երևան 1983)։ Գրողը «Աղքատների բաղնք» է անվանում ձորի ճանապարհին, Խոջա Փլավի կամրջին չհասած ձախ կողմի բաղնիքը։
Աշտարակում մինչև 20-րդ դարի կեսերին բաղնիք գոյություն չի ունեցել։ Վ. Արամյանի պատմվածքի հիմքը հիմնականում իրական դեպքերն են, Աշտարակում հայտնի բացարձակ իրողություններ՝ բացի մի քանի գեղարվեստական երանգավորումներից։ Աշտարակի առաջին բաղնիքը կառուցվել է բնիկ Աշտարակցի Տեր Արշակ Զաքարյանը (Զաքոյենց)։ Նրա երազանքներից է եղել կառուցել հասարակական բաղնիք, որոնց նմանը տեսել էր Թիֆլիսում և Երևանում։ Նա մի օր կնոջն ասում է.
Ըստ Ա. Արամյանի բաղնիքը օգտագործելու ընթացքում, Ա. Զաքարյանը իրենց այգում ինչքան ծառ ու ճյուղ կա՝ կտրում է և հնոցում վառում, բայց դրանից հետո չի կարողանում վառելիք հասցնել։ Նրան այդ հարցով օգնում են գյուղացիները։ Այդ ժամանակ է, որ ջրաղացներից մեկը, չուզուղության լուր է տարածում, թե բաղնիքում ցերեկները անտեսանելի, իսկ գիշերները «ափաշկարա» լողանում են սատանաները՝ «ինչ-որ մեկը իր աչքով է տեսել» դա «սատանաների բաղնիք է» և այլն, որից խուսափելով հարուստները այլևս բաղնիք չէին գնում, այն մնացել է որպես աղքատների բաղնիք, որից էլ առաջացել է «Աղքատների բաղնիք» անվանումը։ Այս ամենը ընդամենը մտքի հնարքներ են, գեղարվեստական երանգավորումներ։ Իրականում հիմնականում հաճախել են հարուստները, հաճախ էլ նրանք այնտեղ կազմակերպել են խնջույքներ։
Բաղնիքն ունի մեկական ընդհանուր և առանձնալողալարներ՝ յուրաքանչյուրը իր հանդերձասրահով։ Լողարանի երեք կողմերում՝ պատերի տակ շարված են քարե գուռեր, իսկ պատերի երկարությունում և կենտրոնում դրված են նստարաններ, հարավային պատից կաղված է ցնցուղը։ Լողարանները ունեն իրենց շոգեհարման խցիկները։
Հասան Խանի առու
Եր. Շահազիզը վկայում է նրա երբեմնի գոյություն ունեցած լինելը. «մինչև որ 1910 թվին 30 բահեն ջուր առնելու իրավունք է տվել նրանց՝ աշտարակցիներին գետից՝ Քասախ, գարնանային ջրերից, Աստվածընկալ գյուղի տակից, մի արտոնություն, որից, սակայն, չեն կարողացել օգտվել գյուղացիք՝ նյութական սղության պատճառով։ Ջուրը պիտի հանվի եղել Հասան խանի կոչված հին առվի հունով, որ մինչև օրս էլ պարզ երևում է»։
Աշտարակի հին հինքին
Արարատ Ղարիբյանը իր «Հայ բարբառագիտություն» աշխատության մեջ, որպես Աշտարակի խոսվածքի բնորոշ բառեր օգտագործում է իքի, հած և կանածի ձևերը՝ «մի մութ քշեր ա հափումը կանած ի»։
Ուսումնասիրված բառարաններում հիքի բառը չի բացատրվում, միայն Էդ. Աղայանն ունի «հիքություն» և Ստ. Մալխասյանը՝ «հիգություն», որոնք նշանակում են թշվառություն, և ոչ մի կապ չունեն հիքի բառարմատի հետ։
Խոջաբաղերի տարածքում 1987 թվականին հայտնաբերվեցին բազմաթիվ հնձաններ, որոնց տարիքը գիտական հիմնավորումներով հաշվվում է 3 դարից. իսկ որտեղ հնձան, այնտեղ անկասկած խաղողի այգի։
Գյուղամերձ ամենամեծ ու ամենահին հինքին եղել է Շուխոնցն (Շուխյան տոհմ), որը սկսվել է Բերդաթաղի մոտերքից և հասել մինչև Բեգլարենց (որոնք Շուխյան տոհմի մի շառավիղն են) տունն ու այգին, մինչև ներկայիս կապի հանգույցի շենքը։ Նրանից հետո սկսվել է Ազատենց (Ազատյան տոհմ) հիքին։ Այն զբաղեցրել է թատրոնի շենքի, Ներսես Աշտարակեցու անվան հրապարակի տարածքները, հասել մինչև Տերյան փողոցը։ Մինչև այժմ էլ Շուխյան և Ազատյան տոհմերի բազմաթիվ ընտանիքների առանձնատներ են գոյատևում իրենց պապենական այգիներում։
Պատկերասրահ
Արցախյան պատերազմում զոհված ազատամարտիկներին նվիրված հուշակոթող ու գերեզմանոց
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Օրվա հոդված Կատեգորիա:Աշտարակ Կատեգորիա:9-րդ դարի հիմնադրումներ Հայաստանում Կատեգորիա:Արագածոտնի մարզի տեսարժան վայրեր
Բույսերի անատոմիան Հայաստանում
Բույսերի անատոմիայի բնագավառում առաջին ուսումնասիրությունները կատարել է Հ. Բեդելյանը, ապա՝ Արմեն Թախտաջյանը և Ա. Յացենկո-Խմելևսկին, որոնց հետազոտություններով Հայաստանում դրվել է բնափայտի անատոմիայի ուսումնասիրությունների հիմքը։ Ա. Յացենկո-Խմելևսկին հրատարակել է «Կովկասի բնափայտերը» (ռշուսումնական) երկհատորը։
Էլիզաբեթ Վուդվիլ
Էլիզաբեթ Վուդվիլ (Elizabeth Woodville, մոտ՝ 1437 -1492 թվականի հունիսի 8), Անգլիայի թագուհի, Էդուարդ IV թագավորի կինը, Ռիվերսի 1-ին կոմս Ռիչարդ Վուդվիլի և Ժակետա Լյուքսեմբուրգցու դուստրը։
Բույսերի անատոմիան Հայաստանում
Ա. Թախտաջյանի և Ա. Յացենկո-Խմելևսկու ստեղծած բուսանատոմների հայկական դպրոցի ներկայացուցիչներ Վ. Փալանջյանը, Բ. Տեր-Աբրահամյանը, Ն. Մելիքյանը, Մ. Գզիրյանը շարունակել են շրջակա միջավայրի գործոնների հետ բնափայտի կառուցվածքային փոխազդեցության, Վ. Ավետիսյանը, Է. Գաբրիելյանը, Ա. Մելիքյանը, Ն. Խանջյանը, Լ. Մուրադյանը, Կ. Թամանյանը, Մ. Հովհաննիսյանը, Գ. Օգանեզովան՝ կարգաբանության և ֆիլոգեևիայի նպատակներով՝ բույսերի վեգետատիվ ու գեներատիվ օրգանների անատոմիայի կառուցվածքների ուսումնասիրությունները։
Էլիզաբեթ Վուդվիլ
Էլիզաբեթ թագուհու ծննդյան պահին նրա ընտանիքը պատկանում էր Անգլիայի միջին դասի արիստոկրատիային։ Առաջին ամուսնությունը կնքվել Է Էլիզաբեթի և Գրոուբիից սըր Ջոն Գրեյի միջև, ով Լանքասթերների կողմնակիցն էր, զոհվել Է Սենտ-Օլբանսի երկրորդ ճակատամարտում՝ Էլիզաբեթին թողնելով այրի՝ երկու որդիների հետ։ Էդուարդ IV-ի հետ նրա երկրորդ ամուսնությունը դարձել է сause célèbre՝ շնորհիվ Էլիզաբեթի անհավատալի գեղեցկության և նրա՝ մեծ կալվածքներ չունենալով։ Էդուարդ IV-ը նորմանդյան նվաճումից հետո երկրորդ թագավորն էր, ով ամուսնացավ իր հպատակի հետ, իր հերթին Էլիզաբեթը դարձավ թագավորի առաջին կինը, ով թագադրվեց որպես թագուհի։ Թագավորի հետ Էլիզաբեթ թագուհու ամուսնությունը զգալիորեն հարստացրեց նրա եղբայրներին, քույրերին և երեխաներին, սակայն, նրանց բարգավաճումը հանգեցրեց Ուորիքի կոմս Ռիչարդ Նևիլի՝ «թագավորներ արտադրողի» թշնամանքին և պառակտված թագավորական ընտանիքում ամենախոշոր գործիչների հետ տարբեր միությունների կնքմանը։
Բույսերի անատոմիան Հայաստանում
Համեմատական անատոմիայի եղանակի կիրառմամբ ստացված տվյալներն ամփոփել է Գ. Օգանեզովան՝ իր «Շուշանազգիների սերմերի կառուցվածքը և համակարգը» (2008) մենագրության մեջ։ Հայաստանի բուսանատոմների աշխատանքներն ու ստացած տվյալներն ընդգրկվել են «Սերմերի համեմատական անատոմիա» (1985-2010, խմբ.՝ Ա. Թախտաջյան, ռուսումնական) բազմահատոր տեղեկատու հրատարակության մեջ։
Էլիզաբեթ Վուդվիլ
Էդուարդի և Ուորիքի միջև թշնամանքը վերածվեց բաց մրցակցության, ինչն, ի վերջո, հանգեցրեց նրան, որ Ուորիքը հակվեց դեպի Լանքասթերները։ Էլիզաբեթը պահպանեց իր քաղաքական ազդեցությունը նույնիսկ որդու՝ Էդուարդ V-ի կարճատև կառավարման ավարտից հետո, վերջինս տապալվեց իր հորեղբայր Ռիչարդ III-ի կողմից։ Էլիզաբեթը կարևոր դեր է խաղալու նաև 1485 թվականին Հենրի VII-ի գահակալության ապահովման գործում, որով ավարտվել է Սպիտակ և կարմիր վարդերի պատերազմը։ Այնուամենայնիվ, 1485 թվականից հետո նա ստիպված էր առաջնությունը զիջել Հենրիի մորը՝ լեդի Մարգարետ Բոֆորթին, ուստի նրա ազդեցության աստիճանն այս տարիների իրադարձությունների վրա և արքունիքից հնարավոր հեռացումը մնում են անհասկանալի ։
Երկու ամուսնություններում Էլիզաբեթը ծնել է 12 երեխա, որոնց թվում էին Թաուերի արքայազնները և Էլիզաբեթ Յորքը. վերջինիս գծով Էլիզաբեթը թագավոր Հենրի VIII-ի մայրական տատիկն էր և Էդուարդ VI թագավորի և Մարի Արյունոտ ու Եղիսաբեթ I թագուհիների նախատատը, ինչպես նաև՝ Մարի Ստյուարտի նախանախատատը։ Շնորհիվ իր դստեր՝ Էլիզաբեթ Յորքի, Էլիզաբեթ Վուդվիլը համարվում է բոլոր անգլիական՝ սկսած Հենրի VIII-ից, և Շոտլանդիայի բոլոր միապետների՝ սկսած Ջեյմս V-ից, նախնին։
Բույսերի անատոմիան Հայաստանում
Կատեգորիա:Բուսաբանությունը Հայաստանում
Էլիզաբեթ Վուդվիլ
Վաղ կյանք և առաջին ամուսնություն
Էլիզաբեթ Վուդվիլը ծնվել է մոտ 1437 թվականին, ենթադրաբար՝ հոկտեմբեր ամսին, Նորթհեմփթոնշիրի Գրաֆթոն-Ռեջիսում։ Նա անգլիական արքունիքը ցնցած սոցիալական անհավասար ամուսնության առաջնեկն էր։ Նրա հայրը՝ սըր Ռիչարդ Վուդվիլը, դստեր ծննդյան պահին հասարակ ասպետ էր։ Վուդվիլները, լինելով հին և պատվելի ընտանիք, ավելի ազնվական էին, քան նշանակալի, ունեին բավականին հողեր և հարստություն, նրանք ընտանիք էին, որտեղից ավելի վաղ դուրս էին եկել շերիֆներ, պատգամավորներ, լիազորված անձինք, բայց ոչ՝ թագավորության պերեր։ Սըր Ռիչարդի հայրը լավ կարիերա էր արել թագավորական ծառայությունում՝ բարձրանալով մինչև Ջոն Լանքասթերի՝ Բեդֆորդի դուքսի, սենեկապետի աստիճանին։ Սըր Ռիչարդը, հոր հետքերով, դքսի մոտ ծառայության անցավ, որտեղ էլ առաջին անգամ հանդիպեց Ժակետա Լյուքսեմբուրգցուն։ Լինելով Սեն Պոլի կոմս Պիեռ Լյուքսեմբուրգցու և Մարգարիտա դե Բոյի դուստրը՝ Ժակետան 17 տարեկանում՝ 1433 թվականին կնության էր տրվել Բեդֆորդի դքսին, ով բավականին մեծ էր աղջկանից (վերջինս նրա երկրորդ կինն էր) և վատառողջ էր, ինչի հետևանքով էլ մահացավ 1435 թվականին՝ Ժակետային թողնելով անզավակ, բայց՝ հարուստ։ Նա պետք է թույլտվություն ստանար թագավորից՝ նորից ամուսնանալու համար, սակայն 1437 թվականի մարտին, պարզվեց, որ Ժակետան գաղտնի ամուսնացել է սըր Ռիչարդ Վուդվիլի հետ, որը իր աստիճանով շատ ավելի ցածր էր նրանից և հարմար ամուսին չէր համարվում այն կնոջ համար, որը հարգված էր որպես թագավորի մորաքույր։ Ամուսինները տուգանվեցին 1000 ֆունտ սթերլինգով, սակայն գումարը նրանց վերադարձվեց նույն տարվա հոկտեմբերին։
Չնայած նման անբարենպաստ մեկնարկին, ամուսնական զույգը շուտով սկսեց բարգավաճել՝ շնորհիվ հիմնականում Ժակետայի հանդեպ արքայական ընտանիքի բարյացակամության։ Նա պահպանել էր իր տիտղոսը և բաժինքը որպես Բեդֆորդի դքսուհի, ինչի շնորհիվ ի սկզբանե նրա համար ապահովված էր տարեկան £7000-ի և £8000-ի եկամուտը (գումարը տարիներ շարունակ նվազել է Ֆրանսիայում տարածքային կորուստների և Անգլիայում թագավորական ֆինանսների կոլապսի պատճառով)։ Սըր Ռիչարդը արժանացավ մի քանի զինվորական կոչումների, որոնցում նա իրեն դրսևորում էր որպես ունակ զինվոր։ Հետագա ձեռքբերումները եկան Հենրի VI-ի և Մարգարիտա Անժուացու ամուսնության հետ միաժամանակ․ վերջինիս հորեղբայրը Ժակետայի փեսան էր։ Վուդվիլները հայտնվեցին նրանց շարքում, ովքեր ընտրվել էին հարսնացուին դեպի Անգլիա ուղեկցելու համար։ Ընտանիքը հետագայում օգտվեց թագավորական ընտանիքի հետ այս կրկնակի կապից, և սըր Ռիչարդը 1448 թվականին ստացավ Ռիվերսի բարոնի տիտղոսը։ Այդ պատճառով նրանց երեխաները մեծացել են արտոնությունների և նյութական բարեկեցության մթնոլորտում։
Թոմաս Մորը պնդում է, որ Էլիզաբեթը նույնացվում էր «Իզաբել Գրեյի»՝ Մարգարիտա Անժուացու շքախմբի երիտասարդ ազնվական օրիորդի հետ։ Ժամանակակից պատմաբանները (օրինակ, Մայերսը, Սմիթը և Բոլդուինը) նշել են, որ 1445 թվականին Մարգարիտային Ֆրանսիայից Անգլիա ուղեկցող մի քանի ավելի հավանական թեկնածուներ կային, քան Էլիզաբեթը, այդ թվում՝ տիկին Իզաբելլա Գրեյը կամ Էլիզաբեթ Գրեյը, ով 1445 թվականին երեխաներ ունեցող այրի էր ։
Մոտավորապես 1452 թվականին Էլիզաբեթը ամուսնանում է Գրոուբիից Ջոն Գրեյի հետ, որը բարոնի տիտղոսի ժառանգ էր։ Ջոնը սպանվեց 1461 թվականին Սենտ-Օլբանսի երկրորդ ճակատամարտում՝ հանդես գալով Լանքասթերների կողմում։ Ջոնի մահը հետագայում դարձավ արքունական հեգնանքի պատճառ, քանի որ Էլիզաբեթի երկրորդ ամուսինը դարձավ գահի յորքյան հավակնող Էդուարդ IV-ը (Ջոնի մահվան պահին)։ Էլիզաբեթը այրի դարձավ իր երկու որդիների հետ։
Էլիզաբեթին անվանել են «Բրիտանական կղզու ամենագեղեցիկ կինը՝ վիշապի նման ծանր կոպեր ունեցող աչքերով» ։
Թագավորի կին
Էդուարդ IV-ը, ով բազմաթիվ սիրուհիներ ուներ, որոնց թվում առավել հայտնի էր Ջեյն Շորը, հավատարիմ տղամարդու համբավ չուներ։ Նրա ամուսնությունը այրի Էլիզաբեթ Վուդվիլի հետ գաղտնի է տեղի ունեցել, և չնայած ճշգրիտ ամսաթիվը հայտնի չէ՝ ենթադրվում է, որ այն տեղի է ունեցել (միայն հարսնացուի մայրը և երկու աղախիններն են իմացել ամուսնության մասին), Նորթհեմփթոնշիրում, 1464 թվականի մայիսի 1-ին ՝ ավելի քան երեք տարի անց այն բանից հետո, երբ Էդուարդ IV-ը Տոնտոնի ճակատամարտում Լանքասթերների նկատմամբ Յորքերի մեծ հաղթանակից հետո հայտնվեց անգլիական գահին։ Էլիզաբեթ Վուդվիլը թագադրվեց 1465 թվականի մայիսի 26-ին՝ Համբարձման տոնից հետո։ Իր կառավարման առաջին տարիներին Էդուարդ IV-ը Անգլիան ղեկավարում էր կողմնակիցների մի փոքր շրջանի միջոցով, որտեղ առաջին դերը կատարում էր Էդուարդի ազգական Ռիչարդ Նևիլը՝ Ուորիքի կոմսը։ Էդուարդ IV-ի գաղտնի ամուսնության գրեթե ողջ շրջանում Ուորիքը բանակցություններ էր վարում Ֆրանսիայի հետ, որպեսզի խանգարի իր ոխերիմ թշնամի Մարգարիտա Անժուացու՝ գահընկեց արված Հենրի VI-ի կնոջ կողմից համանման համաձայնագրին։ Նախատեսված էր, որ Էդուարդ IV-ը պետք է ամուսնանա արքայադուստր Բոնա Սավոյացու հետ, որը մանկուց դաստիարակվել էր Ֆրանսիայում։ Երբ թագավորի և Էլիզաբեթ թագուհու ամուսնությունը, որը ծագում էր հասարակ մարդկանց ընտանիքից, ինչպես նաև Լանքասթերների կողմնակիցն էր, դարձավ հասարակության սեփականությունը, Ուորիքը միաժամանակ շփոթվեց և վիրավորվեց, և նրա հարաբերությունները Էդուարդի հետ այդպես էլ երբևէ չվերականգնվեցին նախկին մակարդակի չափով։ Ամուսնությունը վատ ընդունվեց նաև Գաղտնի խորհրդում, որը Էդուարդին մեծ անկեղծությամբ հայտնեց, որ «ինքը պետք է իմանա, որ նա իր նման արքայազնի կինը չէ»։
Իշխանության գալով՝ նոր թագուհին իր հետ բերեց բազմաթիվ եղբայրներ ու քույրեր, որոնք շուտով բարեկամացան Անգլիայի ամենահայտնի ընտանիքների հետ ։ Էլիզաբեթի քույրերից երեքն ամուսնացան Կենտի, Էսեքսի և Պեմբրուկի կոմսերի որդիների հետ։ Մյուս քույրը՝ Եկատերինան, ամուսնացավ Բեքինգհեմի 2-րդ դքսի՝ տասնմեկամյա Հենրի Ստաֆորդի հետ․ Էդուարդ IV-ի մահից հետո Բեքինգհեմը միացավ Գլոստերի դքսին, որը հանդես էր գալիս ընդդեմ Վուդվիլների։ Էլիզաբեթի 20-ամյա եղբայրը՝ Ջոնը, ամուսնացավ Եկատերինա Նևիլի՝ Նորֆոլքի դքսուհու հետ, որը նրանից ավելի քան 40 տարով մեծ էր և հասցրել էր երեք անգամ այրիանալ։ Այնուամենայնիվ, Եկատերինա Նևիլը վերապրել է նաև այս ամուսնուն։
1469-1471 թվականների ճգնաժամը
1469 թվականի մարտին Էլիզաբեթ թագուհին ծնեց ևս մեկ դուստր՝ Սեսիլիային, ինչը լուրջ անհանգստություն առաջացրեց թագավորի մոտ և ստիպեց նրան մտածել, որ իրենից հետո երկիրը կղեկավարի ավագ դուստրը՝ Էլիզաբեթը։ Մեկ տարի առաջ արքունիքում լուրեր էին տարածվել թագավորի կողմնակից կոմս Ուորիքի և թագուհու միջև թշնամանքի սրման մասին․ թագուհու բազմաթիվ հարազատներն էին պալատում առաջ քաշել կոմսին։ 1468 թվականին Էդուարդ IV-ի և Ուորիքի միջև պառակտում էր տեղի ունեցել թագավորի քրոջ՝ Մարգարիտայի ամուսնության պատճառով. Ուորիքը, չկարողանալով թագավորին ամուսնացնել ֆրանսիական արքայադստեր հետ, ցանկանում էր Ֆրանսիայի հետ դաշինք կնքել Մարգարիտայի և ֆրանսիացի արքայազնի ամուսնության միջոցով, սակայն Էդուարդ IV-ը, Վուդվիլների խորհրդով, քրոջը կնության տվեց Ֆրանսիայի թշնամուն՝ բուրգունդացի դուքս Կարլին, որին Ուորիքն ատում և արհամարհում էր։ Ուորիքի և թագավորական զույգի միջև թշնամանքը հանգեցրեց կոմսի միությանը թագավորի կրտսեր եղբոր՝ Ջորջ Քլարենսի հետ, որին արքայադուստր Էլիզաբեթը, փաստորեն, հեռացրեց գահաժառանգի պաշտոնից։
Ավելի վաղ, դեռևս այն ժամանակ, երբ թագավորը մտերիմ էր Ուորիքի հետ, կոմսը ցանկանում էր իր դուստրերին՝ Իզաբելային և Աննային, որոնք Անգլիայի ամենահարուստ ժառանգներն էին, ամուսնացնել թագավորի եղբայրների հետ, սակայն Էդուարդ IV-ը մերժել էր նրան՝ վախենալով Նևիլների առաջխաղացումից։ 1469 թվականի հուլիսին Քլարենսը բացահայտ անհնազանդություն ցուցաբերեց եղբորը՝ Կալեում ամուսնանալով Ուորիքի ավագ դստեր հետ, այնուհետև նրանք երկուսով զորքով ժամանեցին Անգլիա և հայտարարեցին Ջորջի՝ անգլիական գահի նկատմամբ հավակնությունների մասին՝ Էդուարդ IV-ին հայտարարելով բաստարդ, որը ծնվել է Սեսիլիա Նևիլի և անգլիացի աղեղնավոր Բլեյբերնի հետ կապից։ Այդ ժամանակ թագուհին առնվազն երկու դուստրերի հետ մեկնեց Նորիջ, որտեղ նրանց ընդունեցին շքեղ հանդիսություններով և թատերական ներկայացումներով։ Թագուհուն և արքայադուստրերին բնակեցրեցին քարոզիչ-վանականների տանը, որտեղ թագավորական ընտանիքը նորություններ ստացավ այն մասին, որ Ուորիքը ոչ միայն հաղթել է Էջքոթ Մուրի ճակատամարտում, այլև բռնել է թագավորին, ինչպես նաև՝ առանց դատարանի մահապատժի է ենթարկել Էլիզաբեթ թագուհու հորը և եղբորը՝ կոմս Ռիվերսին և Ջոն Վուդվիլին։ Միաժամանակ ձերբակալվել էր նաև թագուհու մայրը՝ Ժակետա Լյուքսեմբուրգցին, ում մեղադրում էին կախարդության և թագավորին կախարդելու մեջ։ Թեև նա արդարացվեց, սակայն այս տհաճ դրվագը, ինչպես նաև կոմս Ռիվերսի մահապատիժը ցույց տվեցին, թե որքան հեռու էին պատրաստ գնալ Էդուարդ IV-իթշնամիները՝ նրա կնոջն ու ընտանիքը ոչնչացնելու համար։ Չնայած այս ամենին՝ թագուհին և նրա դուստրերը Ուորիքի կարճատև առաջխաղացման ժամանակ չեն տուժել, բացառությամբ այն բանի, որ Էլիզաբեթ Վուդվիլի աղախնի հաստիքը կրճատել էին։
1469 թվականի աշնանը Էդուարդ IV-ին հաջողվեց ազատություն ստանալ, և արդեն սեպտեմբերին նա հաղթական երթով մտավ Լոնդոն, որտեղ սկսեց ազնվականներին գրավել իր կողմը։ Միաժամանակ, թագավորը իր երեքամյա դստերը՝ Էլիզաբեթին հռչակեց գահի հավանական ժառանգորդ, թեպետ անգլիական գահը իգական ներկայացուցչին փոխանցելը ընդունելի չէր․ այս քայլը Քլարենսին ստորացնելու նպատակ էր հետապնդում։ Միևնույն ժամանակ, Էդուարդ IV-ը դստեր ձեռքն առաջարկեց իր կողմնակիցներին․ 1469 թվականի աշնանը, հզոր դաշնակցի հավատարմությունը պահպանելու համար, Էդուարդը Ուորիքի եղբայր Ջոն Նևիլին շնորհեց Մոնթեգյուի մարկիզի տիտղոսը և Էլիզաբեթին որպես հարսնացու առաջարկեց նրա հնգամյա որդու՝ համար․ այս ամենը արվում էր այն հույսով, որ եթե Էդուարդ IV-ը սպանվի, Ջոն Նևիլը կարողանա ապահովել Էլիզաբեթի և Ջորջի թագադրումը, նախքան Քլարենսին կհաջողվի գրավել գահը։ 1469 թվականի Սուրբ Ծնունդին ընդառաջ Ուորիքն ու Քլարենսը ներում ստացան ու վերադարձան Վեստմինստեր, սակայն Էդուարդն ակնհայտորեն չէր վստահում նրանց։
1470 թվականի գարնանը Էդուարդ IV-ը լիովին վերականգնեց վերահսկողությունը կառավարության վրա և Ուորիքին ու Քլարենսին հայտարարեց դավաճաններ։ Նրանք երկուսն էլ փախան Ֆրանսիա, որտեղ Ուորիքը պլանավորեց իր կրտսեր դստերը ամուսնացնել նախկին թագուհի Մարգարիտա Անժուացու որդու՝ Էդուարդ Վեստմինստերացու հետ։ Սակայն Մարգարիտան ձգձգում էր պատասխանը, քանի որ, նրա խոսքով, Անգլիայից նամակ էր ստացել, որում իր որդուն առաջարկվում էր ամուսնանալ արքայադստեր հետ, և, այդպիսով, նախկին թագուհին կարող էր որդու համար ավելի շահավետ միություն կնքել։ Չնայած Էլիզաբեթն այդ պահին նշանված էր Ջորջ Նևիլի հետ, Էդուարդ Վեստմինստերացու հետ արքայադստեր ամուսնությունը միակ միջոցն էր կանխել վերջինիս միությունը Նևիլների հետ և վերջ դնել Լանքասթերների և Յորքերի միջև առկա թշնամանքին։ Հավանաբար, Մարգարիտա Անժուացին հույս ուներ, որ Էդուրադ IV-ի մահից հետո թագավորը կդառնա իր որդին, սակայն միևնույն ժամանակ թագուհի Էլիզաբեթը ևս մեկ երեխայի էր սպասում, և եթե տղան ծնվեր, Մարգարիտայի որդու և արքայադուստր Էլիզաբեթի ամուսնությունը նրա համար կկորցներ ողջ իմաստը։ Ամենայն հավանականությամբ, անգլիական արքայադստեր հետ ամուսնության առաջարկ չէր էլ եղել, և Մարգարիտան պարզապես ստում էր։ 1470 թվականի հուլիսին Ուորիքի և ֆրանսիական թագավորի ճնշման ներքո Մարգարիտա Անժուացին համաձայնում է իր տղային ամուսնացնել Աննա Նևիլի հետ։
Չնայած նրան, որ Ուորիքը բացահայտ չէր սիրում թագուհի Էլիզաբեթին, նա չէր պատրաստվում հետապնդել կնոջը։ Երբ Էլիզաբեթի հղիությունը մոտեցավ ավարտին, նրա մոտ Հենրի VI-ի խորհրդականների կողմից ուղարկվեցին ֆրեյլինա Էլիզաբեթ Գրեյսթոկը՝ լեդի Սկրոուպը, ում ծառայությունների դիմաց վճարվեց գանձարանից։ Ծննդաբերության ժամանակ նրա մոտ ուղարկեցին նաև մանկաբարձուհի Մարգարեթ Կոբբը, որին այդ ծառայությունների համար թոշակ նշանակվեց, ինչպես նաև Էլիզաբեթի անձնական բժիշկը՝ դոկտոր Դոմինիկ դե Սիրեգոն։ Բոլոր սրբերի օրը՝ 1470 թվականի նոյեմբերի 1-ին, կամ դրան հաջորդած օրը Էլիզաբեթը տղա ունեցավ․ շատ հեգնական էր, որ երկար սպասված ժառանգորդը պետք է ծնվեր հոր արտաքսման ժամանակ, սակայն արքայազնի ծնունդը հույս ու մխիթարանք դարձավ Էդուարդ IV թագավորի կողմնակիցների համար։ Մինչդեռ Հենրի VI թագավորի կողմնակիցները կարծում էին, որ տղայի ծնունդն այժմ ոչ մի նշանակություն չունի, քանի որ Հենրին արդեն ժառանգորդ ուներ՝ Էդուարդ Վեստմինստերացին։ Էլիզաբեթը երեխաների հետ ապաստանում մնաց ևս հինգ ամիս։ Նա լիովին գիտակցում էր, որ իր նորածին որդին կարող է որպես սպառնալիք դիտվել նոր ռեժիմի համար։ Նա գիտեր, որ «իր անվտանգությունը կախված է բացառապես այս սուրբ վայրի ընձեռնած մեծ արտոնությունից»։ Սակայն Ուորիքը չէր ծրագրել ուժով դուրս բերել Յորքերին ապաստանից, և թագուհին պատվով դիմացավ բոլոր փորձություններին, որոնք բաժին էին ընկել իրեն։
Ժառանգի ծննդյան մասին նորությունների ներքո, ստանալով Բուրգունդյան դուքսի աջակցությունը, Էդուարդ IV-ը սկսեց նավատորմ հավաքել և ոտքի կանգնեցնել բանակը՝ նպատակ ունենալով վերադարձնել իր թագավորությունը։ 1471 թվականի գարնանը նա ներխուժեց Անգլիա՝ մեկը մյուսի հետևից նվաճելով կոմսությունները։ Միևնույն ժամանակ Քլարենսը լքեց Ուորիքին և դաշինքի մեջ մտավ իր եղբոր հետ։ Ապրիլի 9-ին, շարժվելով Դանստեյբլից հարավ, Էդուարդը «շատ հուսադրող ուղերձ հղեց իր թագուհուն»՝ նրան հիմք տալով հուսալու, որ ինքը կկարողանա հաղթել թշնամիներին։ Երկու օր անց նա անարգել մտավ Լոնդոն և Սուրբ Պողոսի տաճարում վերադարձրեց իր գահը։ Հենրի VI-ը կրկին տապալվեց և վերադարձվեց Թաուեր։ Նույն օրը, երբ Էդուարդը Վեստմինստերյան աբբայությունում շնորհակալական աղոթքի էր կանգնած, թագուհին երեխաների հետ դուրս բերվեց ապաստանից։ Հաջորդեց ուրախ վերամիավորումը, որը Էլիզաբեթի համար վերջին կաթիլը դարձավ. նա արցունքներով պոռթկաց, և Էդուարդը ստիպված էր հանգստացնել նրան։ Էլիզաբեթի ապրած փորձությունները ազդել էին նրա առողջության վրա, և նա բառացիորեն ուժասպառ էր եղել։
Կրոնական գործունեություն
Էլիզաբեթը մասնակցել է քրիստոնեական բարեպաշտության բոլոր գործողություններին, որոնք ակնկալվում էին միջնադարյան կոնսորտ թագուհուց։ Դրանք ուխտագնացություններ էին, պապական ինդուլգենցիա ստանալն էր նրանց համար, ովքեր օրական երեք անգամ ծնկի էին գալիս ու կարդում էին Տիրոջ հրեշտակի աղոթքը, ինչպես նաև Վեստմինստերյան աբբայությունում Սուրբ Էրազմի մատուռի հիմնումը ։
Այրիացած թագուհի
1483 թվականի ապրիլին Էդուարդ IV-ի հանկարծակի մահից հետո (հավանաբար թոքաբորբի պատճառով) Էլիզաբեթը դարձավ այրի թագուհի և այդպիսին մնաց 63 օր, մինչև նրա որդին՝ Էդուարդ V-ը հռչակվեց թագավոր, իսկ վերջինիս հորեղբայրը՝ Գլոստերի դուքսը՝ լորդ-պրոտեկտոր։ Տագնապելով, թե Վուդվիլները կփորձեն մենիշխանություն հաստատել, Գլոստերը որոշեց իր վերահսկողության տակ առնել երիտասարդ թագավորին և հրաման արձակեց ձերբակալել Էնթոնի Վուդվիլին և Ռիչարդ Գրեյին՝ Էլիզաբեթի եղբորը և որդուն՝ առաջին ամուսնությունից։ Երիտասարդ թագավորը տեղափոխվեց Լոնդոնի Թաուեր՝ սպասելով թագադրման։ Էլիզաբեթը կրտսեր որդու և դուստրերի հետ ստիպված եղավ կրկին ապաստան փնտրել։ Լորդ Հաստինգսը՝ հանգուցյալ թագավորի լոնդոնյան առաջատար կողմնակիցը, ի սկզբանե աջակցում էր Գոլստերի գործողությունները, բայց հետո մեղադրվեց վերջինիս կողմից Էլիզաբեթ Վուդվիլի հետ իր դեմ դավադրական դաշինք կազմելու մեջ։ Հաստինգսը մահապատժի ենթարկվեց առանց դատարանի։ Եթե որևէ նման դավադրություն իսկապես տեղի է ունեցել, ապա դրա մասին ոչինչ հայտնի չէ ։ Ռիչարդը Էլիզաբեթին մեղադրեց իրեն «սպանելու և բացարձակ ոչնչացնելու» նպատակով դավադրության մեջ ։
Գլոստերը, որն այժմ մտադիր էր թագավոր դառնալ, 1483 թվականի հունիսի 25-ին Յորքշիրի Պոնտեֆրակտ ամրոցում մահապատժի ենթարկեց Էլիզաբեթի՝ ավելի վաղ ձերբակալված որդուն և եղբորը։ Խորհրդարանական Titulus Regius ակտում նա հռչակեց, որ ավագ եղբոր և Էլիզաբեթ Վուդվիլի երեխաները ապօրինի են այն հիմքով, որ իր եղբայրը նշանված է եղել այրի լեդի Էլեանոր Բատլերի հետ, ինչն այն ժամանակներում համարվում էի իրավաբանորեն պարտավորեցնող պայմանագիր, և ինչի պատճառով ցանկացած այլ ամուսնական պայմանագրեր առոչինչ են։ Բուրգունդյան տարեգիր Ֆիլիպ դե Կոմմինն ասել է, որ Բատայի և Ուելսի եպիսկոպոս Ռոբերտ Սթիլինգթոնը պնդել է, որ Էդուարդ IV-ի և լեդի Էլեանորի միջև նշանադրության արարողություն տեղի է ունեցել ։ Բացի այդ, փաստաթղթում մեղադրանքներ են եղել Էլիզաբեթի դեմ կախարդության համար, սակայն ոչ մի մանրամասնություն և հետագա հետևանքներ չեն եղել։ Որպես հետևանք, դուքս Գլոստերը և լորդ-պրոտեկտորը դարձավ Ռիչարդ III թագավոր։ Էդուարդ V-ը, ով չէր դադարում լինել թագավոր, և նրա եղբայր Ռիչարդը մնացին Թաուերում։ 1483 թվականի կեսերից հետո նրանց այլևս ոչ ոք չտեսավ։
Ռիչարդ III-ի օրոք
Էլիզաբեթը, ով այժմ արդեն լեդի Էլիզաբեթ Գրեյ էր, որդիներին ազատ արձակելու և ավագին գահին վերականգնելու նպատակով դավադրություն ձեռնարկեց։ Սակայն, երբ Բեքինգհեմի դուքսը՝ Ռիչարդ թագավորի մերձավորագույն համախոհներից մեկը, միացավ դավադրությանը, նախկին թագուհուն հայտնեց, որ արքայազնները սպանվել են։ Էլիզաբեթը և Բեքինգհեմը դաշինք կապեցին լեդի Մարգարետ Բոֆորթի հետ՝ աջակցելով նրա որդուն՝ Հենրի Թյուդորին՝ Էդուարդ III-ի ծոռանը , ով Լանքասթերների՝ արական գծով գահի ամենամոտ ժառանգորդն էր և գահին հավակնում էր օրինականության բոլոր մակարդակներով։ Իրենց դիրքերն ամրապնդելու և թշնամական երկու ազնվական տների միավորման համար Էլիզաբեթ Վուդվիլը և Մարգարետ Բոֆորթը պայմանավորվեցին, որ վերջինիս որդին պետք է ամուսնանա առաջինի ավագ դստեր՝ Էլիզաբեթ Յորքի հետ, ով իր եղբայրների մահվան մասին հայտարարությունից հետո դարձել էր Յորքերի դինաստիայի ժառանգորդը։ Հենրի Թյուդորը համաձայնեց այդ ծրագրի հետ, իսկ դեկտեմբերին հրապարակավ երդում տվեց Ռեննի տաճարում։ Մեկ ամիս առաջ Բեքինգհեմի կողմից իրենց օգտին բարձրացված ապստամբությունը ճնշվեց։
Խորհրդարանի առաջին նիստում Ռիչարդ III-ը 1484 թվականի հունվարին Էլիզաբեթին զրկեց բոլոր այն հողերից, որոնք նա ստացել էր Էդուարդ IV-ի կառավարման ժամանակ ։ 1484 թվականի մարտի 1-ին Էլիզաբեթը դուստրերի հետ միասին լքեց ապաստանը այն բանից հետո, երբ Ռիչարդ III-ը հրապարակավ երդվեց, որ աղջիկներին վնաս չի հասցվի և նրանց սրտնեղություն չի պատճառվի։ Բացի այդ, Ռիչարդը խոստացավ, որ նրանք չեն բանտարկվի Թաուերում կամ որևէ այլ բանտում։ Նա նաև խոստացավ օժիտ տրամադրել նրանց և ամուսնացնել «ի ծնե ջենտլմենների» հետ։ Ընտանիքը վերադարձավ արքունիք՝ արտաքնապես համակերպվելով այն բանի հետ, որ իշխանության ղեկին Ռիչարդն է։ Ռիչարդ III-ի կնոջ՝ Աննա Նևիլի մահից հետո, 1485 թվականի մարտին, լուրեր տարածվեցին, որ ամուրի թագավորը մտադիր է ամուսնանալ իր գեղեցիկ և երիտասարդ զարմուհու՝ Էլիզաբեթ Յորքի հետ ։ Ռիչարդ III-ը հանդես եկավ հերքմամբ, թեև, ըստ Քրոուլենդյան տարեգրության, նրա վրա ճնշում էր գործադրվել Վուդվիլների թշնամիների կողմից, որոնք վախենում էին, որ ստիպված կլինեն վերադարձնել նրանցից խլված հողերը։
Հենրի VII-ի օրոք
1485 թվականին Հենրի Թյուդորը ներխուժեց Անգլիա և հաղթեց Ռիչարդ III-ին Բոսվորտի ճակատամարտում։ Դառնալով թագավոր՝ Հենրին ամուսնացավ Էլիզաբեթ Յորքի հետ և չեղյալ հայտարարեց Titulus Regius-ը ։ Էլիզաբեթ Վուդվիլին այրի թագուհու տիտղոս և պատիվ շնորհվեց ։
Գիտնականները տարբեր կարծիքների են այն հարցում, թե ինչու է այրի թագուհի Էլիզաբեթը կյանքի վերջին հինգ տարիները անցկացրել Բերմոնձի աբբայությունում, ուր նա հաստատվել էր 1487 թվականի փետրվարի 12-ից։ Այսպես, Դևիդ Բոլդուինը կարծում է, որ Հենրի VII-ն է ստիպել նրան հեռանալ պալատից, իսկ Արլին Օքերլանդը ապացույցներ է ներկայացնում 1486 թվականի հուլիսից, թե Էլիզաբեթը արդեն ինքն է պատրաստվել հեռանալ, որպեսզի աբբայությունում ապրի կրոնական, հայեցողական կյանքով ։ Արքունիքից հարկադրական հեռացման ևս մեկ պատճառ է համարվում Էլիզաբեթի մասնակցությունը (ուղղակի կամ անուղղակի) յորքականների ապստամբությանը՝ Լամբերտ Սիմնելի գլխավորությամբ, 1487 թվականին ։
Աբբայությունում Էլիզաբեթը իր կարգավիճակի շնորհիվ շրջապատված է եղել հարգանքով, վարել է արքայական ապրելակերպ՝ ստանալով £ 400 կենսաթոշակ և փոքրիկ նվերներ փեսայից։ Նա Վեստմինստերյան պալատում 1489 թվականի նոյեմբերին ներկա է եղել թոռնուհու՝ Մարգարիտի և Գրինվիչի պալատում 1491 թվականի հունիսին՝ թոռան՝ Հենրի VIII-ի ծննդյան ժամանակ։ Նրա դուստրը՝ Էլիզաբեթ թագուհին, մորն այցելել է աբբայությունում, երբ հնարավորություն է ունեցել։ Էլիզաբեթին ավելի հաճախակի այցելել է նրա մյուս դուստրը՝ Սեսիլիա Յորքը։
Որոշ ժամանակ Հենրի VII-ը մտադիր էր իր զոքանչին ամուսնացնել շոտլանդական թագավոր Ջեյմս III-ի հետ, երբ վերջինիս կինը՝ Մարգարեթ Դանիացին, մահացավ 1486 թվականին ։ Բայց Ջեյմս III-ը սպանվեց 1488 թվականի ճակատամարտում, ինչը Հենրի VII-ի ծրագիրը դարձրեց անիրագործելի։
Էլիզաբեթ Վուդվիլը մահացել է 1492 թվականի հունիսի 8-ին Բերմոնձի աբբայությունում ։ Բացառությամբ թագուհու, ով սպասում էր իր չորրորդ երեխայի ծնունդին, և Սեսիլիա Յորքի, Վինձորի ամրոցի հուղարկավորությանը ներկա էին Էլիզաբեթ թագուհու բոլոր դուստրերը՝ Աննա Յորքը (Թոմաս Հովարդի ապագա կինը), Քեթրին Յորքը (Դևոնի ապագա կոմսուհին) և Բրիջիտ Յորքը (Դարթֆորդի պրիորատի միանձնուհի)։ Էլիզաբեթի կամքն է եղել, որ այդ արարողությունը համեստ լինի ։ Նրա՝ 1492 թվականի հունիսի 12-ին տեղի ունեցած հուղարկավորության պահպանված հաշիվները ցույց են տալիս, որ, առնվազն, «ակնհայտորեն զգացվում է, որ թագուհու հուղարկավորությունը պետք է ավելի շքեղ լիներ» և, հնարավոր է այն առարկությունը, որ «Հենրի VII-ը հարկ չի համարել կազմակերպել իր զոքանչի ավելի արքայական թաղումը», չնայած այն բանին, որ դա հանգուցյալի կամքն է եղել ։ Էլիզաբեթը հուղարկավորվել է իր 2-րդ ամուսնու կողքին, Վինձորի ամրոցի Սուրբ Գեորգիի մատուռում ։
Գրականություն
Էդուարդ IV-ի սերը իր կնոջ նկատմամբ հիշատակվում է Ֆիլիպ Սիդնիի  75 սոնետներում (գրվել է 1586 թվականին, առաջին անգամ հրատարակվել է 1591 թվականին)։ Էլիզաբեթը շեքսպիրյան Հենրի VI, Մաս 3 և Ռիչարդ III պիեսների կերպարներից մեկն է։
Կինո և հեռուստատեսություն
Կինո
Հեռուստատեսություն
Հիշատակ
Էլիզաբեթ Վուդվիլի անունը երկու դպրոց է կրում՝ Գրոուբիում Լասթերշիրի տարրական դպրոցը (1971) և Նորթհեմփթոնշիրում (2013).
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Անգլիայի թագուհիներ Կատեգորիա:Կապիչի շքանշանի ասպետներ
Սոլվեյգ Քրեյ
Սոլվեյգ Քրեյ (Solveig Krey, ), ռազմածովային սպա։ Առաջին կին սպան է, ով դարձել է սուզանավի հրամանատար։
Կենսագրություն
Սոլվեյգ Քրեյը ծնվել է 1963 թվականին Լոնկան բնակավայրում։ Նրա ծնողները եղել են բուժքույր և էլեկտրիկ ։
1989 թվականին ավարտել է Նորվեգիայի ռազմածովային ակադեմիան։ Ծառայել է սուզանավերի վրա, սկզբում լինելով ժամապահ, այնուհետև շտուրման։
1995 թվականի սեպտեմբերի 11-ին Սոլվեյգ Քրեյը ստանձնում է Նորվեգիայի ռազմածովային ուժերի իր տեսակի մեջ գլխավոր համարվող KNM Kobben (S318) սուզանավի հրամանատարությունը, որի շնորհիվ դառնում է Նորվեգիայի պատմության մեջ առաջին կին սպան, ով դարձել է սուզանավի հրամանատար ։
Սոլվեյգ Քրեյը ավելի ուշ դառնում է KNM Uredd (S305) սուզանավի հրամանատարը։
2004 թվականին Սոլվեյգ Քրեյը անցնում է թոշակի՝ 3-րդ ռանգի կապիտան կարգավիճակով։
Սոյա
Սոյա (Glycine), պատկանում է բակլազգիների ընտանիքի խոտաբույսերի ցեղին։ Այն ունի մի քանի տասնյակ տեսակ։ Մշակության մեջ տարածված է թավոտ կամ մշակովի սոյա (G․ hispida կամ C․ max)։ Սոյան միամյա է։ Արմատն առանցքային է, թափանցում է մինչև 1,5-2,5 մ խորության։ Ցողունի բարձրությունը 0,2-2 մ է, տերևները եռմասնյա են, ծաղկաբույլը՝ ողկույզ, ծաղիկները՝ սպիտակ կամ բաց մանուշակագույն, պտուղը՝ ունդ, պարունակում է տարբեր գույնի (դեղին, կանաչ, սև, խայտաբղետ), ձևի (գնդաձև, ձվաձև) և մեծության 1-4 սերմ։ 1000 սերմի կշիռը 38—520 գ է։ Ջերմասեր, լուսասեր, խոնավասեր բույս է։ Աճում է բոլոր տիպի (բացի թթու, ճահճացած և ալկալի) հողերում։ Հողը պետք է պարարտացնել գոմաղբով, ֆոսֆորային պարարտանյութերով։ Ցանքից առաջ սերմերը վարակում են պալարաբակտերիաներով։ Բերքը հավաքում են սերմի համար՝ երբ տերևները թափվել են, ունդերը գորշացել, կանաչ զանգվածի համար՝ ծաղկման և ներքին ունդերի առաջացման փուլում։ Սոյան մշակվում է նաև եգիպտացորենի հետ համատեղ՝ մեջընդմեջ շարքերով կամ քառակուսաբնային եղանակով՝ յուրաքանչյուր բնում երկուական սերմ։
Ռազմատնտեսական ներուժ
Ռազմատնտեսական ներուժ, երկրի (երկրների կոալիցիայի) առարկայական (օբյեկտիվ) հնարավորությունները, որոնք կարող են օգտագործվել նրա պաշտպանական հզորության ամրապնդման և պատերազմի վարման համար։ Որոշվում է պետության սոցիալ-տնտեսական և քաղաքական կարգով, արտադրության ծավալով ու կառուցվածքով, արդյունաբերության (առաջին հերթին՝ ծանր և ռազմական) արտադրական կարողությունների առկայությամբ, գյուղատնտեսության զարգացմամբ, հաղորդակցության ճանապարհների վիճակով, համապատասխան փոխադրամիջոցների (տրանսպորտային միջոցներ) ու կապի գոյությամբ, բնակչության թվով ու բարոյաքաղաքական մակարդակով, գիտության ու տեխնիկայի զարգացման աստիճանով, ֆինանսների վիճակով, բնական ռեսուրսների առկայությամբ և դրանց յուրացման աստիճանով, արտադրողական ուժերի տեղաբաշխմամբ, արտադրության կոոպերացման, ներքին ու արտաքին տնտեսական կապերի մասշտաբներով ու խորությամբ, նյութական միջոցների ու ռեզերվների պաշարներով։ Ռազմատնտեսական ներուժի (ռազմատնտեսական պոտենցիալ) կարևոր ցուցանիշներից է ժողովրդական տնտեսության (ազգային տնտեսության, էկոնոմիկայի) հիմնական ճյուղերի ձեռնարկությունները կարճ ժամանակամիջոցում ռազմական արտադրության փոխադրելու հնարավորությունը։
Սոյա
Սոյան հնագույն կուլտուրա է։ Մշակովի սոյայի հայրենիքը համարվում է Չինաստանը, որտեղ այն մշակել են մ․թ․ա. 5-6 հազար տարի առաջ։ Այստեղից տարածվել է սոյա բույսը մինչև Ասիայի երկրները։ Եվրոպա է բերվել 18-րդ դարի վերջում, ԱՄՆ՝ 19-րդ դարում, Ռուսաստան՝ 19-րդ դարի վերջում։ Մշակվում է ԽՍՀՄ-ում, ՌՍՖՍՀ-ում, Հեռավոր Արևելքում, Ուկրաինայում, Մոլդավիայում, Անդրկովկասում։ Մշակովի սոյան՝ պարենային, տեխնիկական, կերային և սիդերալ կուլտուրա է։ Հատիկը պարունակում է 24-45% սպիտակուց, 20-32% ածխաջրեր, 13-37% ճարպեր, վիտամիններ։ Սոյայի սպիտակուցը ամինաթթվային կազմով մոտ է կենդանական սպիտակուցին։ Հատիկը, ոչ հասուն ունդերն օգտագործվում են սննդի, մեջ, սոյայի ալյուրից պատրաստում են հրուշակեղեն։ Ձեթն օգտագործվում է մարգարինի և խտացրած ճարպի արտադրությունում, զտվածը՝ սննդի մեջ։ Սոյայի հատիկը հումք է շատ տեսակի արտադրանքների համար (արհեստական թել, պլաստմասսա, սոսինձ, լաքեր, ներկեր, օճառ և այլն)։ Սոյայի կանաչ զանգվածը, խոտը, խոտալյուրը, քուսպը օգտագործում են որպես կեր։
Ռազմատնտեսական ներուժ
Կատեգորիա:Ռազմական գործ Կատեգորիա:Տնտեսության տիպեր Կատեգորիա:Տնտեսական քաղաքականություն Կատեգորիա:Քաղաքատնտեսություն Կատեգորիա:Տնտեսության տեսակներ Կատեգորիա:Տնտեսության ճյուղեր Կատեգորիա:Պատերազմ Կատեգորիա:Ռազմարդյունաբերական համալիր
Ադրիանա Ֆեռարեզի դել Բենե
Ադրիանա Ֆեռարեզի դել Բենե (Adriana Ferraresi Del Bene, ), իտալացի օպերային երգչուհի, սոպրանո։ Մոցարտի կողմից ստեղծված՝ Սուսաննայի « Ֆիգարոյի ամուսնությունը » օպերայի առաջին կատարողներից մեկը, ինչպես նաև Վոլֆգանգ Ամադեուս Մոցարտի ստեղծած «Այդպես են վարվում բոլորը» օպերա-բուֆֆաի առաջին կատարողը։
Կենսագրություն
Երգչուհին հայտնի էր տարբեր անուններով։ 1979 թվականին թողարկված «Օպերայի կարճ Օքսֆորդի բառարան»-ի հրատարակության մեջ հիշատակվում է, որ նրա անունը ծնվելուց անմիջապես հետո եղել է Ադրիան Գաբրիելի, իսկ ավելի ուշ նա հայտնի է դարձել որպես «Լա Ֆերարեզե » (ենթադրաբար քաղաքի անվանումից, որտեղ նա ծնվել է) ։ Այնուամենայնիվ, «Գրոուվի երաժշտական բառարանը» նշում է, որ նրա նույնականացումը Ֆրանչեսկա Գաբրիելի հետ, որը Չարլզ Բեռնին լսել է Վենետիկում 1770 թվականին, հիմնված չէ համոզիչ ապացույցների վրա։ Հայտնի է, որ նա ամուսնացել է Լուիջի դել Բենեի հետ 1782 թվականին և հետագայում հանդես է եկել Ադրիանա Ֆերարեզե (կամ Ֆերարեզի) դել Բենե անունով ։
Ադրիանա Ֆերարեզե դել Բենեն սովորել է Վենետիկում և ելույթ է ունեցել Լոնդոնում մինչև Վիեննա ժամանելը, որտեղ նա ձեռք բերել իր հեղինակությունը՝ «Բուֆա» օպերայում, (լուրջ դերեր կատարելով)։ «Rapport von Wien» հրատարակությունը հաղորդում է.