cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Բոն ժեզուս դու Տոկանտինս (Տոկանտինս)
Բոն ժեզուս դու Տոկանտինս (Bom Jesus do Tocantins), համայնք Բրազիլիայում՝ Տոկանտինս նահանգի կազմում։ Գտնվում է Արևելյան Տոկանտինսի մարզում։ Մտնում է Պորտու Նասիունալ գավառի կազմի մեջ։ Բնակչությունը կազմում է 2204 մարդ՝ 2006 թվականի տվյալներով։ Գրավում է 1 332,665 կմ2 տարածք։ Բնակչության խտությունը՝ 1,7 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Բրազիլիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Տոկանտինս նահանգի բնակավայրեր
Բագարանի ձոր
Բագարանի ձոր․ ձորահովիտ Հայկական լեռնաշխարհում, Արաքսի ձախակողմյան վտակ Ախուրյանի ստորին հոսանքում, վերջինիս Արաքսի հետ միախառնվելու տեղում։ Ունի 1 կմ երկարություն և 0․5 կմ լայնություն ձգվում է հյուսիս - հարավ ուղղությամբ։ Այստեղ է գտնվել Մեծ Հայքի Այրարատ աշխարհի Արշարունիք գավառի Բագարան քաղաքը։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Հայաստանի աշխարհագրական օբյեկտներ
Պոկրով (այլ կիրառումներ)
Պոկրով, կարող է վերաբերել՝
Էժեն Գրին
Էժեն Գրին (Eugène Green, ), ֆրանսիացի դերասան, թատերական ռեժիսոր և կինոռեժիսոր, կինոյի և թատրոնի տեսաբան, գրող և սցենարիստ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի դերասաններ Կատեգորիա:Ֆրանսիացի ռեժիսորներ Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գրողներ Կատեգորիա:Գրողներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Ֆրանսիացի սցենարիստներ Կատեգորիա:Ֆրանսիացի թատերական ռեժիսորներ Կատեգորիա:Ֆրանսիացի կինոռեժիսորներ Կատեգորիա:Նյու Յորք քաղաքում ծնվածներ
Սիրետ (այլ կիրառումներ)
Սիրետ, կարող է վերաբերել՝
Անտրուն (այլ կիրառումներ)
Անտրուն, կարող է վերաբերել՝
Անցլա (այլ կիրառումներ)
Անցլա, կարող է վերաբերել՝
Պոկրովսկայա (այլ կիրառումներ)
Պոկրովսկայա, կարող է վերաբերել՝
Ալափարս (գետակ)
Ալափարս, գետակ Հրազդանի ձախակողմյան վտակը։ Սկիզբ է առնում Գեղամա լեռների հյուսիսարևմտյան ստորոտներից։ Երկարությունը՝ 16 կմ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայաստանի գետեր Կատեգորիա:Հրազդան գետի վտակներ
Վասիլևկա (գյուղ, Վոզնեսենսկի շրջան)
Վասիլևկա (Василівка), գյուղ Ուկրաինայի Նիկոլաևի մարզի Վոզնեսենսկի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Վասիլևկա գյուղում բնակվում էր 377 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Նիկոլաևի մարզի Վոզնեսենսկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Երիտասարդության տուն (Վիբորգ)
Երիտասարդության տուն (Дом молодёжи), 1930 թվականին ճարտարապետ Յալմարի Լանկինենի նախագծով Վիբորգում կառուցված շենք, որը եղել է լյութերական մայր տաճարի ծխական տուն, այնուհետև երկար ժամանակ ծառայել է որպես կայազորային սպաների տուն։ Հյուսիսեվրոպական նեոկլասիցիզմի ոճով կառուցված վեց հարկանի շենքը գտնվում է քաղաքի կենտրոնում՝ Դիմիտրովի փողոցում և ընդգրկված է ճարտարապետական հուշարձանների ցանկում։
Պատմություն
Վիբորգ քաղաքի ֆիննական Լյութերական ծխական համայնքը կազմավորվել է 1906 թվականին, իսկ 1931 թվականին վերանվանվել Վիբորգի մայր տաճարի ծխական համայնք ։ Տաճարից ոչ հեռու գտնվող տարածքում ճարտարապետ Յալմարի Լանկինենի նախագծով 1928-1930 թվականներին ծխական համայնքի կարիքների համար կառուցվում է վեց հարկանի շենք։ Այն դառնում է այսպես կոչված Հյուսիսեվրոպական  նեոկլասիցիզմի անցումային ճարտարապետական ոճի վերջին նմուշներից մեկը, որն աստիճանաբար ավելի շատ ընդգրկում էր ֆունկցիոնալիզմի տարրեր և 1930-ականներին վերջապես դուրս մղվեց մոդեռնիզմի ուղղության կողմից։ Հարթ սվաղված ճակատը առաջին և երկրորդ հարկերի պատուհանների միջև զարդարված է ռելիեֆային երկրաչափական նախշերով ամրակներով, որոնք նախատեսված են  դրոշների տեղադրման համար, քանի որ Սկանդինավյան և Բալթյան երկրների բնորոշ առանձնահատկություններից մեկը  ազգային դրոշների հաճախակի կախելն է։ Գլխավոր շքամուտքի ձևավորումը բնորոշ էր  այդ ժամանակաշրջանի Ֆեննոսկանդիայի շատ հասարակական շենքերին։ Սվաստիկայի զարդանախշը օգտագործվել է ֆրանսիական կողային փոքր պատշգամբների վանդակաճաղերի դեկորատիվ զարդարման նպատակով։ Շենքի վերին մասը ավարտվում է քիվով և երկրաչափական զարդաքանդակով։
Երկար ժամանակ շենքը չի օգտագործվել իր նախնական նպատակի համար. խորհրդա-ֆիննական պատերազմների (1939-1944) հետևանքով լյութերական ծխական համայնքի գործունեությունը դադարել է, իսկ Հայրենական մեծ պատերազմի ավարտից հետո տարածքները հատկացվել են 1945 թվականին ստեղծված Վիբորգի կայազորի սպաների տանը ։ Երկաթակուռ սվաստիկայի զարդանախշերը Նյուրնբերգյան դատավարության որոշումներով արգելված նացիստական գաղափարախոսության մյուս խորհրդանիշերը, ինչպես նաև կրոնական որոշ խորհրդանիշներ հանվել են հետպատերազմյան վերակառուցման ընթացքում։ Միաժամանակ, պահպանվել են շենքի ճակատային մասի և պատուհանների որմնախորշերի գաղափարական տեսանկյունից չեզոք երկրաչափական զարդարանքները։ Լավ պահպանվել են երկրորդ հարկում գտնվող նախասրահի և հանդիսասրահի մուտքի զարդարանքները, սյուները, գունավոր դեկորատիվ հատակը, դահլիճի նախշերով դռները և բազրիքի ճաղավանդակները։
Վիբորգի կայազորի սպայի տունը գործել է ավելի քան վաթսուն տարի և զգալի ներդրում է ունեցել քաղաքի մշակութային զարգացման գործում՝ հանդես գալով որպես կրթության և մշակութային հանգստի միջոցառումներ կազմակերպելու կենտրոն ոչ միայն զինվորական անձնակազմի, այլ նաև բոլոր քաղաքացիների համար։ Մեծ ճանաչման է արժանացել ժողովրդական թատրոնի կոլեկտիվը, որը ներկայացումներ է բեմադրել հանդիսությունների դահլիճում։ Սպորտային միջոցառումների կազմակերպման գործում նույնպես հաջողություններ են ձեռք բերվել։ «Զվեզդա» ֆուտբոլային թիմը մեծ հաջողությունների է հասել և համբավ ձեռք բերել (1948-1953 թվականներին թիմը խաղացել է «Սպայի տան» հովանու ներքո)։ Ռազմական մասսայական միջոցառումների անցկացման հիմնական վայրը համարվել է 30-րդ գվարդիական բանակային կորպուսի թանգարանը, որտեղ մասնավորապես անցկացվել են դպրոցականների հոկտեմբերիկների և պիոներիայի շարքերի ընդունելության միջոցառումները։
2012 թվականին Ռուսաստանի պաշտպանության նախարարի 2010 թվականի հուլիսի 7-ի թիվ 840 որոշման հիման վրա լուծարվել է Վիբորգի կայազորի սպայի տունը։ Վիբորգի ավետարանական լյութերական համայնքը 1991 թվականին ԽՍՀՄ պաշտպանության նախարարությունից ստացել է Պողոս Պետրոսի տաճարի շենքը և փորձել սեփականության իրավունքով ձեռք բերել նաև նախկին ծխական տունը։ Սակայն դատարանը մերժել է կրոնական կազմակերպության հայցը և տունը փոխանցվել է Վիբորգի քաղաքային վարչակազմին, որտեղ էլ բացվել է երիտասարդության տունը` մշակութային երիտասարդական միջոցառումների տարածաշրջանային ակումբային կենտրոնը ։ Այդտեղ իր աշխատանքն է շարունակում 30-րդ գվարդիական բանակային կորպուսի նախկին թանգարանը «Վիբորգ` զինվորական փառքի քաղաք» ցուցասրահի միջոցով ։
«All Time Low» խմբի սկավառակագրություն
«All Time Low», ռոք խմբի սկավառակագրություն Մերիլենդ նահանգի, Բալտթիմոր քաղաքից։ Ներառում է 6 ստուդիական ալբոմ, 18 սինգլ, 1 DVD և 1 սաունդթրեք։
Կոգնիտիվ աղավաղում
Կոգնիտիվ (իմացական) աղավաղում, վարքի, ընկալման և մտածողության մշտական շեղումներ, որոնք պայմանավորված են սուբյեկտիվ համոզմունքներով և կարծրատիպերով, սոցիալական, բարոյական և էմոցիոնալ պատճառներով, տեղեկատվության մշակման և վերլուծության ձախողումներով, ինչպես նաև մարդու ուղեղի ֆիզիկական սահմանափակումներով և կառուցվածքային առանձնահատկություններով։
Կոգնտիվ աղավաղումներն առաջանում են կոգնիտիվ սխեմաներում տեղադրված դիսֆունկցիոնալ համազմունքների հիման վրա և հեշտությամբ հայտնաբերվում են ավտոմատ մտքերի վերլուծության ժամանակ Մարդիկ հակված են ստեղծել իրենց «սուբյեկտիվ սոցիալական իրողությունը», որը կախված է ընկալման առանձնահատկություններից , և այդ սուբյեկտիվ իրողությունն է որոշում մարդու վարքագիծը հասարակության մեջ ։ Այսպիսով, կոգնիտիվ աղավաղումները կարող են հանգեցնել ոչ ճշգրիտ դատողությունների, չհիմնավորված մեկնաբանությունների կամ իռացիոնալ վարքագծի բառի լայն իմաստով  ։
Որոշ կոգիտիվ աղավաղումներ կարող են նպաստել կոնկրետ պայմաններում անհատի ավելի արդյունավետ գործողություններին ։ Բացի դրանից, որոշ կոգնիտիվ աղավաղումները թույլ են տալիս արագ որոշումներ կայացնել այն իրավիճակներում, երբ որոշումների կայացման արագությունը ավելի կարևոր է, քան դրա ճշգրտությունը ։ Մյուս կոգնիտիվ աղավաղումները հանդիսանում են անհատի տեղեկատվության մշակման սահմանափակ կարողությունների կամ համապատասխան հոգեկան մեխանիզմների բացակայության հետևանք (սահմանափակ ռացիոնալություն ) ։
Կոգնիտիվ աղավաղումների ուսումնասիրությունները կարևոր նշանակություն ունեն կոգնիտիվ գիտության, սոցիալական հոգեբանության և վարքագծային տնտեսագիտության համար , քանի որ թույլ են տալիս «բացահայտել» ընկալման և որոշումների կայացման գործընթացների հիմքում ընկած հոգեբանական գործընթացները ։ Կանեմանը և Տվերսկին (1996) պնդում են, որ կոգնիտիվ աղավաղումների ուսումնասիրությունը գործնական նշանակություն ունի նաև բժշկական ոլորտում ։
Կոգնիտիվ աղավաղումներ կարող են առաջանալ տարբեր պատճառներով, մասնավորապես `
Ուսումնասիրության պատմությունը
Կոգնիտիվ աղավաղում հասկացույթունն առաջարկել են Ամոս Տվերսկին և Դանիել Կահնմանը 1972-ին ` թվային գրագիտության վերաբերյալ իրենց հետազոտության հիման վրա։ Տվերսկին,Կանեմանը և իրենց գործընկերները ցուցադրեցին մի շարք վարքի վերարտադրելի ձևեր, որոնցում մարդկանց որոշումների կայացումը տարբերվում էր ռացիոնալ ընտրության տեսությունից։ Տվերսկին և Կանեմանը այդ անհամապատասխանությունները բացատրեցին ըստ էվրիստիկայի ։
Մյուս կողմից Կանեմանի և Տվերսկու ստեղծագործությունների քննադատները, մասնավորապես գերմանացի հոգեբան Հերդ Գիգերենցերը, պնդում են, որ մտածողության ռացիոնալությունը պետք է դիտարկել որպես հարմարվողական գործիք, որը միշտ չէ, որ ենթարկվում է տրամաբանության կամ հավանականության տեսության կանոններին ։
Կոգնիտիվ աղավաղումների դասակարգում
Ստորև երված է ամենատարածված կոգնիտիվ աղավաղումների ցանկը։
Գործնական նշանակություն
Ժամանակակից աշխարհի շատ սոցիալական հաստատություններ առաջնորդվում են այն մտքով, որ մարդիկ ռացիոնալ որոշումներ են կայացնում։ Մասնավորապես ներդրումային ընկերությունները հիմնականում ենթադրում են, որ բոլոր ներդրողները ռացիոնալ են գործում։ Գործնականում ներդրողները գործում են հիմնվելով բոլոր հնարավոր կոգնիտիվ աղավաղումների վրա(նախապաշարմունքներ, կարծրատիպեր, հուզական ազդեցություններ և այլն) ։
Դատավորների գործելաոճը ենթադրում է, որ նրանք կքննարկեն այդ հարցը անկողմնակալ, առանց հույզերին տեղ տալու, սակայն իրականացված հոգեբանական գիտափորձերը ցույց են տալիս, որ իրականում դա այդպես չէ ։
Կոգնիտիվ աղավաղումները դրսևորվում են հասարակական գիտակցության մեջ սնահավատությունների ձևով և խոչընդոտում են աշխարհի գիտական պատկերի տարածմանը, որը տարբերվում է հասարակական գիտակցության կարծրատիպերից ։
Կոգնիտիվ աղավաղումների ուղղում
Գիգերենցերի (1996) ,Հեզելտոնի(2005) և մյուսների աշխատությունները հաստատում են, որ կոգնիտիվ աղավաղումների բովանդակությունը և ուղղվածությունը հնարավոր է վերահսկվել ։ Կոգնիտիվ աղավաղումների վերացմանը նպաստող մեթոդիկաների նպատակը աղավաղման կրճատումն է (Baumeister & Bushman, 2010, էջ 155) ։ Վերագրման սխալի կրճատման գիտափորձերում, երբ դրամական խթաններ են կիրառվել և մասնակիցներին նախազգուշացրել, որ իրենք պատասխանատվություն են կրում իրենց վերագրման համար, վերագրման ճշգրտության բարձրացումը է նկատվել։
Գովազդում կոգնիտիվ աղավաղումների օգտագործումը
Շատ մարքեթինգային ռազմավարություններ և մեթոդներ հիմնված են մարդկային մտածողության համակարգային սխալների` կոգնիտիվ աղավաղումների վրա։ Մարքեթոլոգները դրանք օգտագործում են իրենց արտադրանքը ավելի գրավիչ դարձնելու համար։ Ցավոք, նույնիսկ սպառողները, ովքեր տեղեկացված են այդ հնարքների մասին, չեն կարողանում արդյունավետորեն դիմակայել կոգնիտիվ աղավաղումների դեմ։ Գովազդում առավել հաճախ օգտագործվում են հետևյալ կոգնիտիվ աղավաղումները՝ <sup class="noprint" style="white-space: nowrap">[ <span style="" title="не указан источник на утверждение (4 февраля 2019)">աղբյուր]։  <sup class="noprint" style="white-space: nowrap">]
Հղումներ
Կատեգորիա:Կոգնիտիվ խախտումներ
Հռենոսի ոսկին
«Հռենոսի ոսկին» (Das Rheingold), գերմանացի երգահան Ռիխարդ Վագների օպերա, «Նիբելունգի մատանին» շարքի առաջին օպերան՝ նախերգը։ Լիբրետտոն գրվել է Վագների կողմից 1849-1852 թվականների ընթացքում Ցյուրիխ քաղաքում, երաժշտությունը՝ 1853-1854 թվականների ընթացքում։
Առաջին անգամ բեմադրվել է 1869 թվականի սեպտեմբերի 22-ին Մյունխենում Ֆրանց Վյուլների ղեկավարությամբ։ Վագները դեմ էր բեմադրմանը, քանի որ համոզված էր, որ օպերան պետք է կատարվի «Նիբելունգի մատանին» շարքի հետ միասին։ Այդ մտահղացումը ի կատար ածվեց միայն՝ Բայրոյթի առաջին փառատոնի ընթացքում, որտեղ «Հռենոսի ոսկին» բեմադրվեց 1876 թվականի օգոստոսի 13-ին՝ Հանս Ռիխթերի ղեկավարությամբ։
Երաժշտություն
«Հռենոսի ոսկին» հեքիաթային-էպիկական բովանդակությամբ օպերա է՝ դանդաղ զարգացող գործողություններով և մի քանի իրադարձություններով։ Այն կառուցված է առանց ընդմիջման իրար հաջորդող չորս գունեղ տեսարանների համադրությամբ, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի իրեն բնորոշ գույնը։ Առաջին տեսարանը ներկայացնում է Հռենոսի դուստրերի համերաշխ աշխարհը։ Նվագախմբային կատարումները պատկերում են գետի հանդիսավոր հոսքը։ Ջրահարսների երգի լուսավոր երաժշտական թեմաներն արտահայտում են խաղաղություն և ուրախ տրամադրություն։ Իսկ նվագախմբի կենտրոնական դրվագը, որ ներկայացնում է արևի ճառագայթների տակ ոսկե գանձի փայլփլելը, աչքի է ընկնում վառ հնչեղությամբ և գույների շքեղությամբ։ Հակադրությունը բերվում է առաջին տեսարանի փոթորկուն և տագնապալից ավարտին։
Երկրորդ տեսարանը բացվում է Վոթանի հանդիսավոր ու վսեմ երգի թեմայով։ Նրան հակադրվում է Ֆրիգգի փոքրիկ քնարական արիոզոն՝ «Ախ, դողում եմ քո հավատարմության վրա»։ Ծանր հնչողությամբ, «տհաճ» ակորդները պատկերում են հսկաներին։ Խիստ ընդգրկուն է կրակի աստված Լոգեի երաժշտական նկարագիրը. բորբոքուն կրակը պատկերող նվագախմբի հնչողությունը վերափոխվում է լիովին հմայիչ ու հիասքանչ «Որտե՞ղ է կյանքը շնչում ու հոսում» երկար խոսքին, իսկ աստվածների հանկարծակիորեն ծերանալու տեսարանն ուղեկցվում է ծաղրալից ակնարկներով։
Մռայլ գույներով է հագեցած՝ նիբելունգների թագավորությունը ներկայացնող երրորդ տեսարանը։ Անդադար հնչում է մետաղը կռելու միալար ռիթմը (Վագները նվագախմբի կազմի մեջ է ընդգրկում 18 զնդան), դանդաղ, ասես մեծ դժվարությամբ, գլուխ է բարձրացնում նիբելունգների քրթմնջոցի ու լացուկոծի թեման։ Նույն ռիթմն ուղեկցում է բողոքող Միմեի կարճ երգը. «Նախկինում մեր կանանց հետ մենք անհոգորեն փայլփլուն բարակ զգեստներ էինք պատրաստում»։ Ալբերիխի գոռոզությունն ու սև զորությունը բացահայտվում են Վոթանի և Լոգեի հետ տեսարանում։
Չորրորդ տեսարանում  ևս իշխում է միևնույն տրամադրությունը։ Ողբերգական է նիբելունգների երթի տեսարանը, որոնք շալակած տանում են ոսկե գանձը։ Ալբերիխի մենախոսությունը՝  «Դու ի ծնե նզովյալ ես, անիծյալ լինես, իմ մատանի», օպերայի կուլմինացիոն ավարտն է։ Նրա ահարկու, կոպիտ հնչողությամբ երգի թեման դեռ շատ պիտի հայտնվի «Նիբելունգի մատանին» քառագրության մյուս օպերաների դրամատիկական պահերին։ Տարբեր բնույթի է, խիստ և անկիրք ճակատագրի աստվածուհի Էրդայի մարգարեությունը՝ գալիք դժբախտությունների մասին («Այն ամենը, ինչ անցել-գնացել է, գիտեմ» արիոզոն)։ Օպերան ավարտվում է բնապատկերի տեսարանով. նվագախմբի փոթորկուն նվագի հետ հնչում է ամպրոպի աստծու զորեղ կանչը, որին օժանդակում է տարբեր գործիքների համահունչ նվագը, ապա որոտի երաժշտական արտահայտությանը հաջորդում է լարային նվագարանների ու տավիղների խաղաղ ու զուլալ երաժշտական թեման։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:1869 բեմադրվածներ Կատեգորիա:Գերմաներեն օպերաներ
Հայկական տպագրություն
Հայերեն առաջին տպագիր տեքստը 1475 թվականին Մայնցում լույս տեսած Յոհան Շիլդբերգերի «Ուղեգրություններ» գրքում (մի քանի գլուխ նվիրված է Հայաստանին) զետեղված լատինատառ «Հայր մեր» աղոթքն է։ 1486 թվականին նույն քաղաքում Բրայդենբախի հրատարակած գրքերից մեկում տեղ է գտել հայերեն փայտափորագիր այբուբենը, որը մեսրոպյան տառերի առաջին տպագիր օրինակն է ։
1771 թվականին Սիմեոն Ա Երևանցի կաթողիկոսը Էջմիածնում հիմնադրեց տպարան, որը 1772 թվականին լույս ընծայեց կաթողիկոսի «Զբօսարան հոգևոր» գիրքը, դա Հայաստանի հողում կատարված անդրանիկ հրատարակությունն է։ Դրանով հայկական տպագրությունը իր սկզբնավորումից 260 տարի անց հաստատվեց հայրենիքում։ Տպարանում տառերի ու պատկերների պատրաստման գործում մեծ աշխատանք է կատարել Հարություն էջմիածնեցին։
Մինչև դարավերջ տպարանը լույս ընծայեց տասնյակից ավելի գրքեր։ 1772 թվականին հայկական տպագրությունը հաստատվեց նաև Հնդկաստանում՝ Մադրաս քաղաքում, ուր 1794-1796 թվականներին Հարություն Շմավոնյանը հրատարակեց առաջին հայերեն պարբերականը՝ «Ազդարար» ամսագիրը։
Նախապատմություն
Հայերի ամենավաղ առնչությունը տպագրական արվեստի հետ վերաբերում է 14-րդ դարը, երբ վենետիկցի հայազգի նավապետ Անտոն Հայը (Հայկազունը) ի թիվս այլոց (Մարկո Պոլո և ուրիշներ) Չինաստանից Եվրոպա բերեց շարժական տառերով գիրք տպագրելու չինական «գաղտնիքը», որը նախադրյալ եղավ 1440-ական թվականներին եվրոպական տպագրության սկզբնավորման ։ 15-րդ դարում և հաջորդ երկուսուկես հարյուրամյակի ընթացքում Հայաստանում տպագրություն հիմնելը հնարավոր չէր՝ քաղաքական տարափոխիկ պայմանների, ավերածության և եվրոպական մշակութային կենտրոնների հետ անհրաժեշտ մերձավոր կապեր չլինելու պատճառով։
Հայերի ամենավաղ առնչությունը տպագրության ավարտին եղել է 14-րդ դարում, երբ վենետիկցի հայ նավապետ Անտոն Հայկազունը Մարկո Պոլոյի, Հայր Օդերիկի և ուրիշներ հետ մասնակցել է գրքեր տպագրելու մեջ, «գաղտնիքը» Արևմտյան Եվրոպա բերելու արշավանքին։
15-րդ դարի կեսերին գերմանացի Յոհան Գուտենբերգի տպագրության գյուտը խոշոր հեղաշրջում էր հասարակական և տնտեսական կյանքում։ Տպագրության սկզբնավորումից մինչև 1500 թվականը անվանվում է խանձարուրային ( ինկունաբուլա) շրջան, իսկ գրքերը՝ խանձարուրային գրքեր։ Խանձարուրային հայերեն հրատարակչություններ չկան։
Հայերեն առաջին տպագիր տեքստը 1475 թվականին Մայնցում լույս տեսած Յոհան Շիլդբերգերի «Ուղեգրություններ» գրքում (մի քանի գլուխ նվիրված է Հայաստանին) զետեղված լատինատառ «Հայր մեր» աղոթքն է։ Հայերեն «Հայր մեր» աղոթքը Յոհան Շիլդբերգերին սովորեցրել են ղարաբաղի հայերը 1420 թվականին ։ 1486 թվականին նույն քաղաքում Բրայդենբախի հրատարակած գրքերից մեկում տեղ է գտել հայերեն փայտափորագիր այբուբենը, որը մեսրոպյան տառերի առաջին տպագիր օրինակն է ։
16-րդ դար։ Առաջին տպագրիչ Հակոբ Մեղապարտը
Մինչդեռ Հայաստանը հայերեն գրքի սուր պակաս ուներ, գրչության միջոցով մեսրոպատառ մատյանների բազմացումը արդեն 16-րդ դարում խիստ անբավարար էր դարձել։ Կար մի հնարավորություն՝ հայերեն գրքերի տպագրություն կազմակերպել Եվրոպայում։ Մի շարք հայ մտավորականներ 16-17-րդ դարերում այդպիսի փորձեր են արել։
Հայ գրքի հնատիպ շրջանը հայերեն գրքերի առաջին տպագրիչը Հակոբ անունով մի հայ հոգևորական է եղել, որի անվանը հետո ավելացվել է «Մեղապարտ» մականունը (ըստ նրա թողած հիշատակարանի) ։ Հռոմի պապից հայերեն գրքեր տպագրելու թույլտվություն ստանալով՝ Հակոբ Մեղապարտը Վենետիկում (այս քաղաքն իր ավելի քան 200 տպարաններով 16-րդ դարի սկզբին դարձել էր Եվրոպայի տպագրության կենտրոնը) կահավորել է տպարան, ըստ իր գծագրած նմուշների՝ ձուլել է տվել հայերեն տպատառեր և սկսել տպագրել իր մոտ եղած ձեռագիր մատյանները։
1512 թվականին Մեղապարտը լույս է ընծայել հայերեն առաջին տպագիր գիրքը՝ Ուրբաթագիրքը, որը միջնադարյան աղոթագիրք-բժշկարան է. գրքում, ի թիվս այլ բնագրերի, զետեղված է նաև Գրիգոր Նարեկացու «Մատյան ողբերգության» պոեմի 41-րդ գլուխը։
«Պատարագատետր»-ը՝ Հայաստանյան եկեղեցու պատարագի գիրքը, «Տաղարան»-ը՝ հոգևոր և աշխարհիկ երգերի ժողովածու, «Աղթարք»-ը՝ աշխարհիկ բնույթի գիրք, «Պարզատումար»-ը՝ և՝ աշխարհիկ, և՝ եկեղեցական։ Հակոբ Մեղապարտի գրքերը տպագրված են բարձր որակով, ունեն զարդեր, պատկերներ։ Հակոբ Մեղապարտի տպագրական ավանդները շարունակեցին Աբգար Թոխաթեցին, Սուլթանշահ Թոխաթեցին, Հովհաննես Տերզնցին ։
Եվ քանի դեռ Հայաստանում տպարաններ չկային, ստիպված էին գրքեր տպագրել Եվրոպայում և փոխադրել Հայաստան ու հայաբնակ այլ վայրեր։ 1513 թվականին Հակոբ Մեղապարտը հրատարակել է ևս 4 գիրք (ըստ տպագրման հերթականության)՝ Պատարագատետր (պատարագի արարողության ծիսակարգային ձեռնարկ), Աղթարք (պարունակում է աստղագուշակություն, միջնադարյան զանազան սնահավատություններ և բժշկարան), Պարզատումար (36 տարիների օրացույց է և գուշակություններ), Տաղարան (միջնադարյան հայ հեղինակների՝ Ներսես Շնորհալիու, Ֆրիկի, Մկրտիչ Նաղաշի, Հովհաննես Թլկուրանցու և ուրիշներ ստեղծագործությունների ժողովրդական)։ Պատարագատետրի վերջում կա հիշատակարան.
Հակոբի տպագրած գրքերի վերջում կա խաչաձև տպարանանիշ, լատիներեն չորս տառերով՝ D. I. Z. A., որոնք վերծանվում են հետևյալ կերպ՝ Dei servus - աստծու ծառա, Iakobus - Հակոբ, Zanni - Ծաննի (յան), թարգմանված Հովհաննիսյան, Armenius - հայ։ Հակոբ Մեղապարտի հրատարակությունները երկգույն են՝ սև ու կարմիր, նկարազարդ, նրանցում բազմիցս դրոշմված են 24 վերնախորագրային զարդ-շրջանակներ և 4 քառանկյուն զարդեր։
Աբգար Թոխաթեցին, որ սերում էր հայոց թագավորական տոհմից և 16-րդ դարի հայ ազատագրական շարժման ականավոր գործիչ էր, քաղաքական նպատակներով Իտալիա կատարած իր այցելությունն օգտագործեց հայ տպագրական գործը շարունակելու համար ։ Հռոմի Պիոս 4-րդ պապից հայերեն գրքեր տպագրելու իրավունք ստանալով, 1565 թվականին Վենետիկի իր տպարանում լույս ընծայեց մի օրացույց և Սաղմոսարան։
Առաջինը 1565 թվականին Վենետիկում մեկ օրացույց և Սաղմոսարան տպագրելուց հետո տպարանը փոխադրեց հայաշատ Կոստանդնուպոլիս ու սկիզբ դրեց այստեղի հայկական տպագրությանը։ Սուլթանշահը 1579 թվականին Հռոմում պատրաստել տվեց տպատառեր, որոնք դարձան հայերեն ամենից ավելի տարածված տպագիր տառատեսակի՝ հասարակ բոլորգրի (կորպուս) նախօրինակը։ Հովհաննես Տերզնցին Հռոմում, 1584 թվականին Սուլթանշահի տառերով «Տօմար Դրիգորեան» գիրքը տպագրելուց հետո, անցավ Վենետիկ, ձուլել տվեց նոր տպատառեր և հրատարակեց մի Սաղմոսարան (1586-1587)։
16-րդ դարի հայ տպագրիչների լույս ընծայած գրքերից այժմ պահպանված են 19-ը։ Հայկական տպագրության առաջին դարում եվրոպացի հրատարակիչների լույս ընծայած այլալեզու մոտ մի տասնյակ գրքերում կան հայերեն տպագրություններ, դրանցից անդրանիկ հրատարակություններն են Դուլիելմ Պոստելի Linguarum-ը (Փարիզ, 1538) և Ամբրոսիոս Թեզեոսի Introduetio-ն (Բավիա, 1539),
Հայերեն շարժական տառերով տպագիր հատվածներ կան իտալացի արևելագետ Թեզեոս Ամբրոսիոսի «Ներածություն» լատիներեն աշխատության մեջ (Բավիա, 1539) և գերմանացի Լեոնարդ Թուրնայզերի գրքերում (Բեռլին, 1583, Քյոլն, 1587) և այլն։ Հայկական տպագրության առաջին դարում, ըստ եղած տվյալների, լույս են տեսել 32 անուն հայերեն և հայատառ հատվածներ ունեցող գրքեր (15-րդ դարի վերոհիշյալ հայերեն տպագիր այբուբենի հետ՝ 33), որոնցից 19-ը հայ տպագրիչների լույս ընծայած զուտ հայերեն հրատարակություններ են։
=== 16-րդ դարի հայկական տպագրության ժամանակագրական պատկերը ===
* - Այլալեզու հրատարակություններ են հայատառ հատվածներով:
17-րդ դար։ Ոսկանյան տպարան
17-րդ դարի սկզբներին Վատիկանը սկսել էր ավելի մեծ հետաքրքրություն ցուցաբերել արևելյան ազգերի, այդ թվում հայերի նկատմամբ՝ ջանալով կաթոլիկական դավանանքը տարածել Արևելքի երկրներում։ Այդ նպատակով 1627 թվականին Ուրբանոս 8-րդ պապը Հռոմում հիմնեց հատուկ տպարան (Ուրբանյան), որտեղ 17-րդ դարի ընթացքում տպագրվեցին շուրջ 30 անուն հայերեն գրքեր՝ հիմնականում դավանաբանական բնույթի, նաև՝ բառարաններ ու հայոց լեզվի ձեռնարկներ՝ այլազգի քարոզիչներին հայոց լեզվին վարժեցնելու նպատակով ։
Հայկական տպագրության կարևոր դրվագներից են հետևյալները.
1616-1618 թվականներին Հովհաննես Քարմատանենցը Լվովում իր հիմնած տպարանում լույս է ընծայել հայերեն գրքեր (այդ թվում՝ «Սաղմոսարան»)՝ նախատեսված Հարավ-Արևելյան Եվրոպայի հայկական ստվարացող բնակչության համար ։
1636-1638 թվականներին Նոր Ջուղայում Խաչատուր Կեսարացին և իր օգնականները, առանց եվրոպացի որևէ տպագրիչի օգնության, պատրաստեցին տպատառեր, տպագրական մամուլ, այլ պարագաներ, թուղթ և 1639-1642 թվականներին հրատարակեցին 4 հայերեն գիրք, այդ թվում՝ «Սաղմոսարան» (1638), «Հարանց վարք» (1641)։ Դա տպագրության հայկական ինքնուրույն գյուտն էր և առաջին տպագրությունը Իրանում ։ Նոր Ջուղայում հայկական տպագրությունը շարունակեցին Հովհաննես Ջուղայեցին (1647 թվականից) և ուրիշներ ։
1658-1660 թվականներին Հակոբ Ջուղայեցի կաթողիկոսի հրամանով Մատթեոս Ծարեցին Ամստերդամում հիմնեց Սուրբ Էջմիածնի և Սուրբ Սարգսի անվան տպարանը, որի ղեկավարը 1664 թվականից դարձավ Ոսկան Երևանցին։
1669 թվականին տպարանը փոխադրվեց Լիվոռնո, 1672 թվականին՝ Մարսել, մինչև 1686 թվականը երեք քաղաքներում լույս ընծայեց 40 անուն գիրք՝ բարձրորակ տպագրությամբ, այդ թվում առաջին անգամ հայերեն Աստվածաշունչ (1666-1668), Վարդան Այգեկցու առակները («Աղուէսագիրք», 1668-1669), Առաքել Դավրիժեցու «Գիրք պատմութեանց»-ը (1669), առաջին աշխարհաբար գիրքը՝ «Արհեստ համարողութեան» (1675), Այբբենարան, Շարակնոց, Ժամագրքեր, Սաղմոսարաններ և այլն ։ Այս տպարանը սկիզբ դրեց անընդմեջ գործող հայկական տպագրությանը, քանի որ Ոսկան Երևանցու աշակերտները տպագրական գործը շարունակեցին այլ քաղաքներում։ Ոսկանյան տպարանը հայերեն հրատարակությունների տպաքանակը մի քանի հարյուրից հասցրեց մի քանի հազարի, և վերացվեց հայ գրքի սուր պակասը Հայաստանում ու հայաբնակ այլ վայրերում։ 16-18-րդ դարերում Հռոմի վատիկանյան տպարանը շուրջ 5 տասնյակ անուն հայերեն գրքեր է լույս ընծայել՝ մեծ մասամբ դավանաբանական, նաև՝ հայերենի դասագրքեր, բառարաններ և այլն։
1685-1717 թվականներին Ամստերդամում գործել է Թովմաս, Մատթեոս, Ղուկաս Վանանդեցիների տպարանը, որն ի թիվս մի շարք բարձրորակ գրքերի, լույս ընծայեց նաև Մովսես Խորենացու «Պատմութիւն Հայոց»-ի անդրանիկ հրատարակությունը (1695) և հայերեն առաջին տպագիր քարտեզը («Համատարած աշխարհացոյց», 1695)։ Հայ հնատիպ գրքի գլխավոր կենտրոնը (հրատարակությունների քանակի տեսակետից) եղել է Կոստանդնուպոլիսը, որտեղ մինչև 1800 թվականը լույս է ընծայվել շուրջ 350 անուն հայերեն գիրք։ Երկրորդ տեղում է Վենետիկը՝ շուրջ 260 անուն։ Կոստանդնուպոլսում Աբգար Թոխաթեցու (1568-1569) և Երեմիա Քյոմուրճյանի (1677-1678) տպագրական կարճատև գործունեություններից հետո՝ անընդմեջ գործող հայկական տպագրությանը 17-րդ դարի վերջում հիմնել են Սարգիս Եւդոկացին, Գրիգոր Մարզվանեցին, Աստվածատուր Կոստանդնուպոլսեցին։ Վերջին երկուսը 18-րդ դարում Կոստանդնուպոլսի հայկական տպագրության գլխավոր դեմքերից են։ Այդ դարում Կոստանդնուպոլսի հայ ականավոր տպագրիչներից են եղել նաև Սարգիս Դպիրը, Մարտիրոս Դպիրը, Չնչին Հովհաննեսը, Ստեփանոս Պետրոսյանը, Պողոս Արապյանը և ուրիշներ։ Վենետիկում Հովհաննես Անկյուրացին տպագրել է Սաղմոսարան (1642) և Ներսես Շնորհալու «Յիսուս որդի»-ն (1643), ապա Գասպար Սահրատյանի և Խոջա Նահապետ Գուլնազարի տպարաններում լույս են ընծայվել «Ճաշոց» (1686), «Պարզաբանութիւն» (1687, աշխարհաբար) և այլն։ Այնուհետև, Վենետիկում հայերեն գրքերի հրատարակությունն իրենց ձեռքը վերցրին իտալացի տպագրիչները՝ Միքելանջելո Բարբոնին, Անտոնիո Բորտոլին, Ջիովաննի Բաշոն, Ստեֆանո Օրլանդոն և ուրիշներ ։
18-րդ դար
Մխիթար Սեբաստացին և նրա աշակերտները Վենետիկում հաստատվելուց հետո իտալական տպարաններում հրատարակում էին հայերեն հոգևոր և աշխարհիկ գրքեր։ Դրանցից էին Մխիթար Սեբաստացու «Դուռն քերականութեան աշխարհաբար լեգուին հայոց»-ը (1727), որ արևմտահայերենի առաջին քերականությունն է, «Բառգիրք հայկազեան լեզուի» 1-ին հատորը (1749) և այլն։ Լույս ընծայվեցին նաև Աստվածաշունչ (1733), Մ․ Չամչյանի «Պատմութիւն Հայոց»-ը (1784-1786)։ 1789 թվականին Մխիթարյանները Սուրբ Ղազարում հիմնեցին սեփական տպարան և ավելի մեծ թափ ստացավ նրանց գրահրատարակչական աշխատանքը։ Մխիթարյանների մյուս ճյուղը, որ առանձնացել էր 1772 թվականին, Իտալիայի Տրիեստ քաղաքում 1776 թվականին հիմնեց իր տպարանը ։ Մինչև Վիեննա տեղափոխվելը, 35 տարվա ընթացքում նրանք լույս ընծայեցին շուրջ 70 անուն գիրք (որոնցից 25-ը՝ հայատառ թուրքերեն՝ թուրքախոս հայերի համար)։ 17-րդ դարի վերջերից սկսած հայկական տպագրությունն արևմտյանից տեղաշարժվում է դեպի արևելյան, և նրա գլխավոր կենտրոնն էր դառնում հայաշատ Կոստանդնուպոլիսը։ Այս քաղաքը մինչև 1800 թվականը տպագրված հայերեն գրքերի քանակով առաջին տեղում է․ նրանում լույս է ընծայվել շուրջ 350 անուն հայերեն գիրք։ Երկրորդ տեղում է Վենետիկը՝ շուրջ 260 անուն։ 1677-1678 թվականներին Կոստանսնուպոլսի իր տպարանում երկու գիրք հրատարակեց Երեմիա Քյոմուրճյանը, իսկ 17-րդ դարի վերջում այստեղ հայկական տպարաններ հիմնեցին Սարգիս Եւդոկացին, Գրիգոր Մարզվանեցին, Աստվածատուր Կոստանդնուպոլսեցին։ Վերջին երկուսը 18-րդ դարի 1-ին կեսում Կոստանդնուպոլսի հայկական տպագրության գլխավոր դեմքերը դարձան։ Այդ դարում Կոստանդնուպոլսի հայ տպագրիչներից էին նաև Սարգիս Դպիրը, Մարտիրոս Դպիրը, Չնչին Հովհաննեսը, Ստեփանոս Պետրոսյանը և Թուրքիայի արքունի տպարանապետ Պողոս Սրապյանը (1742-1835), որ 70 տարի աշխատել է որպես տառաձուլիչ ու տպագրիչ և հռչակված էր Օսմանյան կայսրության մեջ։ Նա Թիֆլիսում կահավորել է արքունի տպարան ու վրացերեն գրքեր տպագրել (1781-1783), օգնել Էջմիածնի հայկական տպարանի կատարելագործմանը։
Կոստանդնուպոլսում գործել են Սրապյանների մի քանի տպարաններ, որոնք 18-րդ դարի վերջին և 19-րդ դարի 1-ին կեսին լույս են ընծայել շուրջ 150 անուն բարձրորակ տպագրությամբ հայերեն գրքեր։ 18-րդ դարում Կոստանդնուպոլսում գործել են ավելի քան երկու տասնյակ հայկական տպարաններ, որոնք առաջինն են լույս ընծայել հայ պատմիչներ Ագաթանգեղոսի, Փավստոս Բուզանդի, Եղիշեի, Ստեփանոս Օրբելյանի երկերը, փիլիսոփաներ Դավիթ Անհաղթի, Գրիգոր Տաթևացու, Սիմեոն Ջուղայեցու և այլոց աշխատությունները։ Տպագրվել են նաև հայերեն այբբենարաններ, օրացույցներ, տաղարաններ, քերականության դասագրքեր և հոգևոր ու եկեղեցական գրքեր։
19-րդ դարի 2-րդ կեսին հայկական տպագրությունը մուտք գործեց Հայաստան, Հնդկաստան ու Ռուսաստան։ 1771 թվականին Սիմեոն Երևանցի կաթողիկոսը Էջմիածնում հիմնեց տպարան, որտեղ 1772 թվականին լույս տեսավ նրա «Զբօսարան հոգեւոր» գրքույկը, որ Հայաստանի հողում կատարված անդրանիկ հրատարակությունն է։ Հայկական տպագրությունն իր սկզբնավորումից 260 տարի անց հաստատվեց հայրենիքում։ Հայաստանի առաջին տպարանի տպատառերը, տպագրական մամուլը, մյուս պարագաները պատրաստվել էին տեղում, գլխավորապես ոսկերիչ Հարություն Էջմիածնեցու կողմից։ Այստեղ ստեղծվեց նաև թղթի գործարան։ Մինչև դարավերջ Էջմիածնի տպարանը լույս ընծայեց 13 անուն գիրք։
Նույն ժամանակ հայկական տպագրությունը սկիզբ առավ նաև Հնդկաստանի Մադրաս քաղաքում, որտեղ վաճառական Շահամիր Շահամիրյանի սարքավորած տպարանում 1772 թվականին լույս տեսավ նրա որդու՝ Հակոբ Շահամիրյանի «Նոր տետրակ» աշխատությունը, իսկ հաջորդ տարին իր՝ Շ․ Շահամիրյանի «Որոգայթ փառաց» գիրքը։ Սրանք Հայաստանի պետականությունը վերականգնելու հարցերին էին նվիրված։ Ապա հայկական տպագրությունն անցավ նաև Կալկաթա։ Հնդկաստանում հայերը հրատարակեցին քերականական, փիլիսոփայական, պատմության, եկեղեցական գրքեր։ Մադրասում է լույս տեսել նաև հայ առաջին պարբերականը՝ «Ազդարար»-ը (1794-1796), որի հրատարակիչն ու խմբագիրն էր հայ լրագրության ռահվիրա Հարություն Շմավոնյանը։
1781 թվականին, Պետերբուրգում, նորջուղայեցի վաճառական Գրիգոր Խալդարյանցի հիմնադրած տպարանում լույս տեսավ «Տետրակ այբբենական» մայրենի լեզվի դասագիրքը, որը Ռուսաստանում տպագրված առաջին հայերեն գիրքն է։ Մինչև 1788 թվականը այս տպարանը լույս ընծայեց շուրջ 15 անուն հայերեն գիրք, այդ թվում՝ Ներսես Շնորհալու «Յիսուս Ռրդի»-ն, Եղիշեի «Պատմութիւն Վարդանանց»-ը, իր՝ Խալդարյանցի, կազմած հայ-ռուսական բառարանը և այլն։ Խալդարյանցի մահից հետո տպարանն անցավ Էջմիածնի տնօրինությանը, և կաթողիկոսի ներկայացուցիչ Հովսեփ Արղությանն այն տեղափոխեց Նոր Նախիջևան (1790), ապա՝ Աստրախան (1796)։ Այս երեք քաղաքներում մինչև դարավերջ տպարանը լույս ընծայեց շուրջ 50 անուն հայերեն գրքեր։
1512-1800 թվականները հայկական տպագրություն եղել է հետևյալ քաղաքներում․ Վենետիկ, Կոստանդնուպոլիս, Հռոմ, Փարիզ, Բավիա, Ցյուրիխ, Բեռլին, Քյոլն, Ֆրանկֆուրտ (Մայնի), Լվով, Նոր Ջուղա, Լիվոռնո, Ամստերղամ, Մարսել, Լոնդոն, Լայպցիգ, Պադուա, Պարմա, Հարլեմ, Նյուրնբերգ, Զմյուռնիա, Էջմիածին, Մադրաս, Տրիեստ, Կալկաթա, Պետերբուրգ, Նոր Նախիջևան, Աստրախան։ Այդ ժամանակամիջոցում տպագրվել է ավելի քան 1000 անուն հայերեն գիրք։ Հայ տպագրության այս առաջին փուլում չկար հրատարակչության և տպարանի բաժանում, տպագրիչը նաև խմբագիր էր, սրբագրիչ, հրատարակիչ։
19-րդ դար
19-րդ դարի 1-ին կեսը բնորոշ էր տպագրության ասպարեզում գրաբար-աշխարհաբար հրատարակությունների մրցությամբ։ 17-րդ դարում տպագրվել է 3 անուն աշխարհաբար գիրք, 18-րդ դարում շուրջ 20 անուն, իսկ 19-րդ դարի 1-ին կեսում շուրջ 320 անուն։ Այս դարի երկրորդ կեսում բացարձակ գերակշռությունն անցավ աշխարհաբար հրատարակություններին։
1801-1920 թվականներին հայկական տպագրությունը շարունակում էր զարգանալ հիմնականում Հայաստանից դուրս։ Կարևոր էր Թբիլիսիում Ներսիսյան տպարանի ստեղծումը, որ գործեց 1823 թվականից մինչև 1860-ական թվականները և բազմաթիվ գրքերի հետ միասին տպագրեց «Կովկաս», «Մեղու Հայաստանի» պարբերականները, առաջին անգամ լույս ընծայեց Խաչատուր Աբովյանի «Վերք Հայաստանի» (1858)։ Թբիլիսիում մինչև 1920 թվականը հայերեն գրքեր հրատարակվել են մի քանի տասնյակ տպարաններում, այդ թվում՝ Դ․ Պատկանյանի, Դ․ Մելքումյանի և Հ․ Էնֆիաճյանի, Հ․ Մարտիրոսյանի, Մ․ Վարդանյանի, Տ․ Ռոտինյանի, Տ․ Նազարյանցի, Ն․ Աղանյանցի, «Էպոխա», «Հերմես» և այլն։ Դրանցում, բացի հարյուրավոր գրքերից, տպագրվել են ավելի քան 170 անուն հայերեն պարբերականներ։ Նույն ժամանակամիջոցում հայկական տպագրություն է եղել ռուսական պետության նաև ուրիշ քաղաքներում՝ Մոսկվայում, Պետերբուրգում, Բաքվում, Թեոդոսիայում, Օդեսայում, Նոր Նախիջևանում, Ախալցխայում, Սուխումում, Անապայում, Արմավիրում, Եկատերինբուրգում, Կիևում, Պյատիգորսկում, Սարատովում, Աշխաբադում և այլուր։
19-րդ դարում Կոստանդնուպոլիսն իր 130-ից ավելի հայկական տպարաններով մնում էր առաջատար։ Մինչև 1920 թվականը այստեղ լույս են ընծայվել ավելի քան 350 անուն հայերեն պարբերական հրատարակություններ։ Թուրքիայում հայկական տպագրության կարևոր կենտրոն էր նաև Զմյուռնիան, որտեղ շուրջ 50 հայերեն պարբերականներից բացի․ տպագրվել են հարյուրավոր անուն հայերեն գրքեր։ Հայկական տպագրություն եղել է նաև Թուրքիայի մի շարք այլ քաղաքներում (Պարտիզակ, Նիկոմեդիա, Բրուսա, Եթովպիա, Մարզվան, Ռոդոսթո, Տրապիզոն, Սամսուն, Ադաբազար, Ադանա, Կոնիա և այլն)։
Հայրի
Հայրի, գյուղ Մեծ Հայքի Սյունիք աշխարհի Աղահեջք գավառում, իսկ ապա Արևելյան Հայաստանի Ելիզավետպոլի նահանգի Զանգեզուրի գավառում ։ Գտնվում է Բերձոր քաղաքից հյուսիս-արևմուտք, Մինքենդ գյուղից մի քանի կմ հարավ-արևելք։
Հայկական տպագրություն
19-րդ դար
Նույն ժամանակամիջոցում հայկական տպագրություն կար Երուսաղեմում, Եգիպտոսում (Կահիրե, Ալեքսանդրիա), Սիրիայում (Հալեպ, Դամասկոս), Իրանում (Նոր Ջուղա, Թեհրան, Թավրիզ), Ֆրանսիայում (Փարիզ, Մարսել, Մոնպելյե), Անգլիայում (Լոնդոն, Մանչեստր), Բուլղարիայում (Վառնա, Ռուսչուկ, Ֆիլիպե, Սոֆիա և այլն), Ռումինիայում (Բուխարեստ, Դալաց և այլն), Կիպրոսում (Նիկոզիա), Շվեդիայում (Ստոկհոլմ), ԱՄՆ-ում (Նյու Յորք, Բոստոն, Վոթերթաուն, Ֆրեզնո, Չիկագո, Դետրոյտ և այլն), Կանադայում (Պրովիդենս, Ջորջթաուն), Հունաստանում (Աթենք), Շվեյցարիայում (Ժնև, Լոզան), Գերմանիայում (Բեռլին, Մարբուրգ), Հունգարիայում (Բուդապեշտ) և այլուր։
Հայրի
Բնակչություն
1886 թվականին գյուղն ունեցել է 58 տուն հայ բնակիչ, իսկ 1908-ին՝ 570 հայ բնակիչ ։
Հայկական տպագրություն
19-րդ դար
1801-1920 թվականներին Հայաստանում հայկական տպագրության գլխավոր կենտրոնը մնում էր Էջմիածինը, որտեղ հրատարակվում էին դասագրքեր, կրոնական-եկեղեցական գրքեր, հայ մատենագիրների երկեր, հայագիտական աշխատություններ, «Արարատ» հայագիտական հանդեսը և այլն։
Հայրի
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Հայկական տպագրություն
19-րդ դար
Այդ ժամանակաշրջանում հայկական տպագրությունը թափանցեց Հայաստանի այլ վայրեր․ 1827 թվականին՝ Շուշի, 1858 թվականին՝ Վան, 1863 թվականին՝ Մուշ, 1876 թվականին՝ Ալեքսանդրապոլ, 1890 թվականին՝ Նոր Բայազետ, 1909 թվականին՝ Գորիս, ինչպես նաև՝ Կարին, Խարբերդ, Գանձակ, Շատախ, Դիարբեքիր, Երզնկա, Կարս, Ախալքալաք, Աշտարակ։ Երևանում 1875 թվականին տպարան է հիմնել Զաքարիա Գևորգյանը (Հակոբյան), որին միացել է գրող Էմին Տեր-Գրիգորյանը։
Երևանում տպագրված առաջին գիրքը Աբգար Գուլամիրյանի կազմած 1876 թվականի օրացույցն է, տպված 1875 թվականի վերջին։ Երկրորդ գիրքն է Տեր-Գրիգորյանի «Թռչնիկ» բանաստեղծությունների ժողովածուն (1876)։ Այս տպարանում է հրատարակվել նար Երևանի առաջին պարբերականը՝ «Պսակ» (1880-1884) լրագիրը։ Մինչև հաջորդ դարի սկզբները Երևանում գործել են նաև այլ ապարաններ՝ Կուլտուրա, Ուրարտիա, Լույս և այլն։
1801-1920 թվականներին տպագրված հայերեն գրքերի մոտավոր քանակն է 15 հազար անուն, պարբերական հրատարակություններինը՝ մոտ 2 հազար անուն։ Հայաստանում խորհրդային իշխանության հաստատումից հետո հայերեն գրքի գլխավոր կենտրոն է դառնում Երևանը, թե գրահրատարակչության ծավալի, թե հայ գրքի վաճառքի և թե գրադարաններում ու անհատների մոտ պահվող հայերեն գրքերի քանակի տեսակետից։
20-րդ դար
1921 թվականին Երևանում կազմակերպվեց Պետական հրատարակչություն (Պետհրատ), որն ստանձնեց տարբեր բնույթի գրքերի խմբագրման և հրատարակման գործը։ Կազմակերպվեցին այլ հրատարակչություններ՝ Երևանի համալսարանի, հողժողկոմատի, ավելի ուշ՝ ՀԽՍՀ ԳԱ, «Լույս», Խ․ Աբովյանի անվան մանկավարժական ինստիտուտի, «Գիտելիք» ընկերության և այլն։
1967 թվականից գործում է Հայկական խորհրդային հանրագիտարանի գլխավոր խմբագրությունը։ 1964 թվականին Հայպետհրատը վերանվանվեց «Հայաստան» հրատարակչության, 1976 թվականին նրանից անջատվեց «Խորհրդային գրող» հրատարակչությունը, որը զբաղվում է գեղարվեստական և գրականագիտական երկերի հրատարակությամբ։ 1987 թվականին ստեղծվել է մանկապատանեկան «Արևիկ» հրատարակչությունը։ ՀԽՍՀ-ում 1920-ական թվականների տպագրությունը և տպարանը անջատվել են հրատարակչությունից։ Տպարանն այժմ պատվերակատար արդյունաբերական ձեռնարկություն է։ Ներկայումս Հայկական ԽՍՀ-ում գործում է 30 տպարան, որից 14-ը՝ Երևանում։ Տպարաններ կան նաև Հայկական ԽՍՀ բոլոր շրջկենտրոններում և քաղաքներում։
1920-1986 թվականներին Հայաստանում տպագրվել է շուրջ 60 հազար անուն հայերեն գիրք, գրքույկ և այլն։ Այժմ Հայաստանում ամեն տարի լույս է տեսնում ավելի քան 1100 անուն գիրք և գրքույկ, դրանցից հայերեն՝ շուրջ 750 անուն, պարբերական հրատարակություններ՝ 166 անուն, որից հայերեն՝ շուրջ 127։ Անցած ավելի քան վեց տասնամյակների ընթացքում Հայաստանում հրատարակված գրքերը և պարբերականները բազմաբնույթ են իրենց բովանդակությամբ՝ հասարակական ընդհանուր բնույթի թերթեր ու ամսագրեր, հայ դասականների և ժամանակակից հեղինակների ստեղծագործություններ, ռուս և ուրիշ ժողովուրդների գրողների երկեր, գրական պարբերականներ, գիտության և մշակույթի բազմաթիվ բնագավառների վերաբերյալ աշխատություններ ու պարբերականներ, դասագրքեր են։ Հատկապես մեծ տեղ է գրավում Մարքսի, Էնգելսի, Լենինի երկերի, առհասարակ քաղաքական գրականության հրատարակությունը։
Լույս են տեսնում նաև նոտաներ, օրացույցներ․ նկարների վերարտադրություններ, ալբոմներ և այլն։ 1920 թվականից ԽՍՀՄ-ում հայերեն գրքեր ու պարբերականներ տպագրվել են նաև Մոսկվայում, Խարկովում, Թբիլիսիում, Բաքվում, Սիմֆերոպոլում, Նոր Նախիջևանում, Արմավիրում, Պյատիգորսկում, Տուապսեում, Աուխումում, Ախալքալաքում, Բաթումում, Ստեփանակերտում և այլ քաղաքներում։
1920-1986 թվականներին սփյուռքում հայկական տպագրության գլխավոր կենտրոններ են եղել Կոստանդնուպոլիսը, Կահիրեն, Բեյրութը։ Նույն ժամանակաշրջանում հայկական տպագրություն է կատարվել նաև Նոր Ջուղայում, Թավրիզում, Թեհրանում, ինչպես և Եվրոպայի, Ասիայի, Ամերիկայի, Աֆրիկայի շատ այլ քաղաքներում։ Հայերեն բոլոր տպագրված գրքերի ու գրքույկների քանակն այժմ ավելի քան 100 հազար անուն է, պարբերականներինը՝ մոտ 4 հազար անուն։
Նորագույն շրջան
Հայաստանի Հանրապետության անկախացումից հետո վերացվեց հրատարակչական գործի նկատմամբ պետական մենաշնորհը և ստեղծվեցին նաև բազմաթիվ մասնավոր հրատարակչություններ (շուրջ 150, 1999) ։ Պետական ենթակայության հրատարակչությունների և տպարանների մեծ մասը սեփականաշնորհվել կամ մասամբ սեփականաշնորհվել ու վերածվել են բաժնետիրական ընկերությունների։ Երկրում գրահրատարակչական գործի խթանման համար պարբերաբար հատկացվում է պետական միջոցներ՝ պետական պատվերի ձևով։
Ազգային գրապալատի տվյալներով՝ 1997-1998 թվականներին երկրում լույս են տեսել ավելի քան 954 անուն գիրք, 245 անուն թերթ, 137 անուն ամսագիր։ Սփյուռքում 1997-1998 թվականներին լույս է տեսել 69 անուն գիրք։
Արտաքին հղումներ
տ տ Կատեգորիա:Հայկական տպագրություն
Անարիտա
Անարիտա (Αναρίτα), գյուղ Կիպրոսի Հանրապետության Պաֆոսի շրջանում։ Գյուղի բնակչությունը 2001 թվականի տվյալներով կազմում է 368 մարդ։ Տեղակայված է Տիմի գյուղից 3 կմ դեպի հյուսիս-արևելք։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Կիպրոսի գյուղեր
Ալ-Ային
Ալ-Ային (արաբ. العين, "աղբյուր"), բնակչությամբ 4-րդ քաղաքը Միացյալ Արաբական Էմիրություններում։ Գտնվում է Աբու Դաբիի Էմիրությունում, մայրաքաղաքից 148 կմ դեպի արևելք, Օմանի սահմանի վրա, Բուրեյմի օազիսի շրջանում։ ՄԱԷ-ի միակ խոշոր քաղաքն է, որը գտնվում է ծովից բավականին հեռու։ Բնակչությունը կազմում է 422 000 մարդ (2005)։ ՄԱԷ-ի 4-րդ, իսկ Աբու Դաբիի Էմիրության 2 քաղաքն է։ Ալ-Այինում է ծնվել երկրի առաջին նախագահ և Աբու Դաբիի ղեկավար Շեյխ Զաիդ բին Սուլթան Ալ-Նախայիանը։ Քաղաքի գեղատեսիլ վայրերի թվին են պատկանում կենդանաբանական այգին, կարուսելների այգի «Fun City»-ին, պատմական թանգարանները, բազմաթիվ այգիներ, հանգստի գոտիներ, ներառյալ Ջեբել Հաֆիթ սարը, որի ստորոտին տեղակայված են հանքային ջրերի աղբյուրներ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Աբու Դաբի Կատեգորիա:ԱՄԷ-ի քաղաքներ
Պոնիզովե (այլ կիրառումներ)
Պոնիզովե, կարող է վերաբերել՝
Սիմուլինկ
Սիմուլինկ (simulink), գրաֆիկական ծրագրավորման միջավայր է մոդելավորման համար, մշակված Մեթ Վորքսի կողմից, բազմաբնույթ դինամիկ համակարգերի ծրագրավորման և վերլուծման համար։ Դրա  առաջնային ինտերֆեյսը գրաֆիկական բլոկի դիագրամ գործիքն  է՝ հարմարեցված բլոկային գրադարանների հավաքածուներին։ Այն առաջարկում է ամուր ինտեգրացիա Մեթլեբի մնացած միջավայրով և կարող է վարել Մեթլեբը կամ սկրիպտ անել դրանից։ Սիմուլինկը լայնորեն օգտագործվում է ավտոմատ հսկողության մեջ և բազմաբնույթ տիրույթի մոդելավորման թվային ազդանշանի մշակման և Մոդել-Բեյսդ Դիզայնի համար  ։
Ավելացնել արտադրանք
Մեթ Վորքսը և այլ ուրիշ երրորդ կողմի ապարատ և ծրագրային ապահովման արտադրանքներ կարող են օգտագործվել Սիմուլինկի հետ։ Օրինակ՝ Stateflow ընդլայնում է Սիմուլինկը դիզայնի միջավայրով զարգացնելու համար պետական մեքենաները և հոսքի աղյուսակները։                                                                                                                                                                                                                             Մեթ Վորքսը պնդում է իրենց միմյանց հետ զուգորդված ապրանքատեսակով, Սիմուլինկը կարող է ավտոմատ առաջացնել  C աղբյուրի կոդը համակարգերի ներդրման ճիշտ ժամանակի համար։ Որպես կոդի բարելավվման արդյունավետություն և ճկունություն, սա դառնում է ավելի լայնորեն տարածված համակարգերի արտադրության համար, դառնալով գործիք ներդրված համակարգի դիզայնի աշխատանքում իր ճկունության և արագ կրկնօրինակել կարողանալու շնորհիվ։ Ներկառուցված կոդերը   բավական արդյունավետ են ներկառուցված համակարգերում օգտագործելու համար։
Սիմուլինկը իրականում (նախկինում հայտնի որպես xPC Target), հիմնված x86-ի հետ  իրական ժամանակի համակարգի հետ, սիմուլիզմի համար միջավայր է և Սիմուլինկի թեստավորում, Stateflow մոդելներ ֆիզիկական համակարգում ճիշտ ժամանակին։ Մեկ այլ MathWorks արտադրանք նաև աջակցում է հատուկ ներդրված թիրախների։ Երբ օգտագործվում է ուրիշ ընդհանուր արտադրանքների հետ, Սիմուլինկը և Stateflow կարող են ավտոմատ առաջացնել synthesizable VHDL և Verilog։
Սիմուլինկի Verification և Validation ակտիվացնոմ են համակարգված մոդելների վավերացումը և ստուգումը մոդելների ոճի ստուգման միջոցով, պահանջների հետագծելիությունը և լուսաբանման վերլուծության մոդելը։ Simulink Design Verifier-ը օգտագործում է ֆորմալ մեթոդներ․ բացահայտելու համար դիզայնի սխալներ, ինչպիսիք են ամբողջական տատանում, բաժանում 0-ի վրա և մեռած տրամաբանություն, և առաջացնում է էներգետիկ փորձարկման սցենարներ Simulink միջավայրում մոդելի ստուգման համար։
SimEvents- ը օգտագործվում է Simulink միջավայրում հերթագրային համակարգերի մոդելավորման համար, գրաֆիկական կառուցվածքային բլոկների գրադարան ավելացնելու համար և  Simulink- ում ժամանակի վրա հիմնված մոդուլյացիայի շարժիչ ավելացնելու համար։ Հետևաբար Simulink- ում կարելի է ցանկացած մոդելավորում իրականացնել, և մոդելը կարող է այդ միջավայրի ցանկացած կետում մոդելավորվել։
Բլոկների տարբեր ձևերից կարող են օգտվել՝ օգտագործելով Սիմուլինկի գրադարանի բրաուզերը։ Հետևաբար օգուտը կարելի է դուրս բերել իր միջավայրի արդյունավետությունից        ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Խաչաձև-հարթակ ծրագրային ապահովում Կատեգորիա:Լինուքսի ծրագրային ապահովում Կատեգորիա:Մաթեմատիկական մոդելավորում Կատեգորիա:Թվային ծրագրային ապահովում Կատեգորիա:Սիմուլինկի ծրագրավորման լեզուներ Կատեգորիա:Սիմուլինկի ծրագրային ապահովում Կատեգորիա:Տեսողական ծրագրավորման լեզուներ
Միշա Ղազարյան
Միշա Արիստակեսի Ղազարյան, հայ աստղաֆիզիկոս։ Ֆիզիկա-մաթեմատիկական գիտությունների դոկտոր (1990), պրոֆեսոր (1988)։
Կենսագրություն
Միշա Ղազարյանը ծնվել է 1932 թվականի մարտի 5-ին, Մարալիկ (այժմ Շիրակի մարզ) գյուղում։ 1958 թվականին ավարտել է Երևանի պետական համալսարանը։ 1958-1980 թվականներին աշխատել է Բյուրականի աստղադիտարանում։ 1968 թվականին Գրիգոր Գուրզադյանի ղեկավարությամբ պաշտպանել է թեկնածուական թեզը, 1990 թվականին արժանացել է ֆիզիկա-մաթեմատիկական գիտությունների դոկտորի գիտական աստիճանի։ 1968 թվականից դասավանդում է ԵՊՀ ֆիզիկայի ֆակուլտետի աստղաֆիզիկայի ամբիոնում, 1990 թվականից` պրոֆեսոր։ Ղազարյանը բազմաթիվ դիպլոմային, մագիստրոսական և թեկնածուական թեզերի ղեկավար է։ 1980-1990 թվականներին միաժամանակ ղեկավարել է Երևանի պետական համալսարանի արհեստական արբանյակների դիտողական կայանը։ Միջազգային աստղագիտական միության, Եվրոպական և Հայկական աստղագիտական ընկերությունների անդամ է։ 1994-2005 թվականներին եղել է Երևանի պետական համալսարանի աստղաֆիզիկայի ամբիոնի վարիչ, աստղաֆիզիկայի ամբիոնի պրոֆեսոր է ։
Աշխատանքները վերաբերում են աստղերի, միգամածությունների և գալակտիկաների ֆիզիկային։ Հայտնաբերել է մոլորակաձև միգամածություններ, ուլտրամանուշակագույն ավելցուկով գալակտիկաներ (հայտնի են «Ղազարյանի գալակտիկաներ» անվամբ), փոփոխական և H11 աստղեր, ուսումնասիրել դրանց ֆիզիկական առանձնահատկությունները։ Ստացել է մի շարք արժեքավոր դիտողական արդյունքներ միգամածությունների ֆիզիկայի, փոփոխական աստղերի, Վոլֆ-Ռայե տիպի աստղերի, կարմիր աստղերի և ԳՄ ավելցուկով գալակտիկաների վերաբերյալ։ Հրապարակել է բազմաթիվ գիտական աշխատանքներ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ աստղաֆիզիկոսներ Կատեգորիա:Ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների դոկտորներ Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
(7502) 1996 VP7
(7502) , աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1996 թվականի նոյեմբերի 15-ին Յոշիսադա Սիմիձուի և Տակեշի Ուրատայի կողմից Նաչի-Կացուուրայում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,835536 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,6368 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,0343 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1744,02 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,20642 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 1,84° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1996 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Յոշիսադա Սիմիձուի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Տակեշի Ուրատայի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Պոնյատովկա (այլ կիրառումներ)
Պոնյատովկա, կարող է վերաբերել՝
Օստրա (գյուղ, Կիցմանի շրջան)
Օստրա (Остра), գյուղ Ուկրաինայի Չեռնովցիի մարզի Կիցմանի շրջանում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Չեռնովցիի մարզի Կիցմանի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Նովի Ուոյան
Նովի Ուոյան (Новый Уоян), քաղաքատիպ ավան Ռուսաստանի Բուրյաթիա հանրապետության Հյուսիս-Բայկալսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2010 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 4073 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքատիպ ավաններ Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բուրյաթիա հանրապետության Հյուսիս-Բայկալսկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:1976 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Պոշատովո (այլ կիրառումներ)
Պոշատովո, կարող է վերաբերել՝
Արջոառիճ
Արջոառիճ, վանք Թուրքիայի Կարսի նահանգում, պատմական Շիրակ գավառում` Ախուրյան գետի աջ կողմում, Անի քաղաքից 8֊10 կմ արևմուտք, համանուն (նաեւ՝ Ալաջա անունով հայտնի) լեռան արեւելյան լանջին, Արջոառիճ գյուղում, այժմ քրդաբնակ։ Այն Անի քաղաքը եռանկյունաձեւ շրջապատող երեք խոշոր վանքերից մեկն է. հյուսիս-արեւելքում Հոռոմոսն է (Ժ. դար), հյուսիսարեւմուտքում՝ Բագնայրը (հիմնված 1010 թ.) եւ հարավ-արեւմուտքում՝ Արջոառիճը։ Վանքը հայտնի է Ս. Աստվածածին եւ Ս. Գրիգոր անուններով։ Այժմ վանական համալիրն ամբողջովին ավերված է։  Ե՛վ եկեղեցու, և՛ մատուռների (որոնցից մեկը կոչվել է Ս. Լուսավորիչ) վրա եղել են XIII դարի մի քանի արձանագրություններ։ Այստեղ նույն այդ դարում ընդօրինակվել են ձեռագրեր ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Թուրքիայի վանքեր Կատեգորիա:Կարսի մարզ
Մոսինյան
Մոսինյան, հայկական ազգանուն ։
Ծովից ծով (Կանադա)
Ծովից ծով (A mari usque ad mare), Կանադայի ազգային կարգախոսը։ Այն վերցված է Աստվածաշնչի 71-րդ Սաղմոսից (որոշ աղբյուրներով 72-րդ) ։ Ըստ որոշ փորձագետների՝ հաշվի առնելով Կանադայի աշխարհագրական դիրքը, առավել նպատակահարմար է օգտագործել օվկիանոսից օվկիանոս տարբերակը (Ատլանտյան օվկիանոսից մինչև Խաղաղ օվկիանոս) ։ Որպես ազգային կարգախոս այն ընտրվել է Ջորջ Մոնրո Գրանտի կողմից։
1872 թվականին՝ Բրիտանական Կոլումբիայի ֆեդերացիային միանալուց որոշ ժամանակ անց, Գրանտը հրատարակում է իր հեղինակային թերթը։ Այն անվանվում է Օուշեն թու օուշեն, որը բացեիբաց ցույց էր տալիս որպես գերմայրցամաքային երկիր Կանադայի հավակնությունները ։
Նկարագրություն
Բանաստեղծությունը հնչում է հետևյալ կերպ՝ Այն տիրապետելու է ծովից մինչև ծով և գետից մինչև աշխարհի վերջերը։