cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Բյուզանդական կայսրություն
Հովհաննես Բ, Մանուել Ա և Երկրորդ խաչակրաց արշավանք
Ալեքսիոսի որդին՝ Հովհաննես Բ Կոմնենոսը հաջորդեց հորը 1118 թ-ին և կառավարեց մինչև 1143 թվականը։ Հովհաննեսը նվիրված և տաղանդավոր կայսր էր, ով ցանկանում էր ետ բերել Մանազկերտի ճակատամարտի հետևանքով կայսրության կորցրած դիրքերը ։ Լինելով մեղմ և զսպված անձնավորություն, Հովհաննես Կոմնենոս կայսրը համարվում էր Բյուզանդիայի ամենաբարի կայսրերից մեկը ։ Այդ պատճառով նրան երբեմն կոչում էին «բյուզանդական Մարկոս Ավրելիոս»։
Իր 25 տարվա կառավարման օրոք Հովհաննեսը դաշինք կնքեց Սրբազան Հռոմեական կայսրության հետ արևմուտքում, վերջնականապես ջախջախեց պեչենեգներին Բերոիայի ճակատամարտում, և անձամբ գլխավորեց մի շարք արշավանքներ թուրքերի դեմ Փոքր Ասիայում։ Հովհաննեսի արշավանքները փոխեցին ուժերի հարաբերակցությունը Արևելքում՝ ստիպելով թուրքերին անցնելու պաշտպանության և, ազատագրելով բազմաթիվ ամրոցներ և քաղաքներ թերակղզում ։ Կայսրը նաև ջախջախեց հունգարների և սերբերին 1120-ական և 1130-ական թթ-ին, դաշինք կնքեց գերմանացի կայսրի հետ ընդդեմ նորման Ռոջեր Բ Սիցիլիացու ։ Գահակալության վերջում Հովհաննեսը ողջ ուշադրությունը սևեռեց դեպի Արևելք։ Նա ջախջախեց Մալաթիայի դանիշմենդ էմիրին, ժամանակավորապես նվաճեց Կիլիկիայի Հայկական Իշխանությունը և ստիպեց Ռայմոնդին՝ Անտիոքի դքսին ճանաչել իրեն Բյուզանդիայի վասալ։ Եվ որպեսզի ցույց տա, որ Բյուզանդիան հզորագույն քրիստոնյա պետությունն է, Հովհաննեսը նպատակադրվել էր բյուզանդական և խաչակրաց միացյալ զորքի գլուխ անցած արշավել Սուրբ Երկիր։ Սակայն իր խաչակիր դաշնակիցների անգործության և դավաճանության հետևանքով արշավանքը չիրագործվեց ։ 1142 թ-ին վերադառնալով՝ Հովհաննեսը նպատակադրվել էր նվաճել Անտիոքը, սակայն նա մահացավ 1143 թ-ին որսի ժամանակ տեղի ունեցած դժբախտ պատահարի պատճառով։ Անտիոքի դուքս Ռայմոնդը շուտով ներխուժեց Կիլիկիա, սակայն ջախջախվեց բյուզանդացիներից և ստիպված էր մեկնել Կոստանդնուպոլիս՝ նոր կայսրի համակրանքը շահելու համար ։
Հովհաննեսն իրեն իրավահաջորդ ընտրել էր չորրորդ որդուն՝ Մանուել Ա Կոմնենոսին, ով վարում էր նվաճողական քաղաքականություն և արևելքում և արևմուտքում։ Մանուելը դաշինք կնքեց Երուսաղեմի թագավորության հետ՝ դեպի Եգիպտոս մեծ ծովային արշավանք կազմակերպելու նպատակով։ Մանուելը նաև հաստատեց իր գերիշխանությունը Երուսաղեմի թագավորության և Անտիոքի դքսության նկատմամբ ։ Մանուելը ցանկանում էր վերականգնել Բյուզանդիայի գերիշխանությունը հարավային Իտալիայի նկատմամբ, սակայն 1155 թ-ին՝ դաշինքի մեջ սկիզբ առած տարաձայնությունները ձախողեցին արշավանքը։ Չնայած դրան բյուզանդական զորքերը արշավեցին Հունգարիայի թագավորություն և 1167 թ-ին հաղթանական տոնեցին նրանց նկատմամբ Սիրմիումի ճակատամարտում։ Արդեն 1168 թ-ին Ադրիատիկ ծովի ողջ արևելյան ափը գտնվում էր Մանուելի ձեռքերում ։ Մանուելը դաշնակցեց Հռոմի Պապի և արևմտաեվրոպական պետությունների հետ և օգնեց նրանց Խաչակրաց երկրորդ արշավանքի ընթացքում ։
Չնայած արևելքում Մանուելը 1176 թ-ին ջախջախվեց թուրքերից Միրիոկեֆալոնի ճակատամարտում4 ։ Բյուզանդական հրամանատար Հովհաննես Վատատզեսը, ով հետագայում ջախջախիչ պարտության մատնեց թուրքերին, ոչ միայն զինվորներ էր բերել մայրաքաղաքից, այլև հավաքագրում էր զինվորների հենց արշավանքի ժամանակ թերակղզուց։ Դա նշանակում էր, որ բյուզանդական բանակը դեռևս մարտունակ էր և արևմտյան Փոքր Ասիայի պաշտպանական նախագիծը ընթանում էր հաջող ։
12-րդ դարի վերածնունդ
Հովհաննես և Մանուել կայսրերը մեծ ուշադրություն էին դարձնում բանակին և պաշտպանական ամրությունների կառուցմանը ։ Չնայած Միրիոկեֆալոնի ճակատամարտում կրած պարտությանը, ռազմական ճակատը Կոմնենոսների շնորհիվ կայունացավ ոչ միայն Փոքր Ասիայում, այլ նաև Եվրոպայում։ 1081-1180 թթ. բանակը կարողանում էր ապահովել երկրի սահմանների պաշտպանությունը, որի շնորհիվ Բյուզանդական կայսրությունը սկսեց վերելք ապրել ։
Այդ ամեն ինչը թույլ տվեց կայսրության արևմտյան նագանգներին մտնելու ծաղկման և բարգավաճման շրջան, որը տևեց մինչև դարի վերջ։ Ըստ հաշվարկների Բյուզանդիան Կոմնենոսների օրոք՝ սկսած 7-րդ դարից, տնտեսապես ավելի հզոր էր քան երբևէ։ 12-րդ դարի ընթացքում տեղի ունեցավ բնակչության աճ և Հովհաննես կայսեր իրոք դարձյալ հասավ 10.000.000-ի։ Պեղումները ցույց են տալիս, որ նույն դարում և Եվրոպայում և Փոքր Ասիայում մեծացել է քաղաքային բնակչության քանակը։ Առևտուրը նույնպես ծաղկում էր. վենետիկցիները, ճենովացիները և այլք առևտուր էին կատարում խաչակրաց պետությունների և Եգիպտոսի հետ Էգեյան ծովի նավահանգիստների, իսկ կայսրության հետ՝ Կոստանդնուպոլսի միջոցով ։
Անգելոսների հարստություն
Մանուելի մահը 1180 թ-ի սեպտեմբերի 24-ին թողեց իր 11-ամյա որդուն՝ Ալեքսիոս Բ Կոմնենոսին գահին։ Ալեքսիոսը կառավարելու անընդունակ էր, և նրա փոխարեն ժամանակավորապես կառավարում էր մայրը՝ Մարիա Անտիոքցին և նրան հարող լատինները։ Սակայն այն փաստը, որ փաստացի իշխանությունը գտնվում էր լատինների ձեռքում՝ դժգոհություն էր առաջրացել ժողովրդի մեջ ։ Վերջիվերջո Ալեքսիոս Ա-ի թոռը՝ Անդրոնիկոս Ա Կոմնեոնսը ապստամբեց Ալեքսիոս դեմ։ Անդրոնիկոսը, ում աջակցում էր բանակը, 1182 թ-ի օգոստոսին գրավեց Կոստանդնուպոլիսը և սկսեց քաղաքի լատինների ջարդ ։ 1183 թ-ի սեպտեմբերին Անդրոնիկոսը հռչակվեց կայսր ։
Անդրոնիկոսի գահակալումը լավ սկսվեց, հատկապես պատմաբանների կողմից գովեստի են արժանացել նրա ձեռնարկած քայլերը վարչական համակարգը բարեփոխելու ուղղությամբ։ Ըստ որոշ պատմաբանների նորընտիր կայսրը ցանկանում էր վերացնել կաշառակերությունը։ Նրա օրոք պաշտոնյաները ընտրվում էին արդար ընտրությունների արդյունքում, այլ ոչ թե փողի միջոցով։ Անդրոնիկոսի բարեփոխումների դրական արդյունքը զգացվեց հատկապես պրովինցիաներում ։ Սակայն շուտով Անդրոնիկոսի դեմ դուրս եկավ ազնվականությունը, դրան էլ գումարվեց նրա անհավասարկաշռված քայլերը, սկսեցին ավելանալ մահապատիժների թիվը և նրա գահակալումը վերածվեց ահ ու սարսափի ։ Անդրոնիկոսը նույնիսկ մտադրվել էր ոչնչացնել ազնվականությունը։ Պայքարն ընդդեմ ազնվականության վերածվեց սովորական ջարդի ։
Չնայած իր նախորդների հաջողություններին, Անդրոնիկոսը չկարողացավ պարտության մատնել Իսահակ Կոմնենոս Կիպրացուն, Բռլա III Հունգարացուն, ով Հունգարիայի կազմի մեջ ընդգրկեց Խորվաթիան և Ստեֆան Նեմանյային, ով հռչակեց Սերբիայի անկախությունը կայսրությունից։ Սակայն ամենամեծ փորձությունը դա Վիլիամ Սիցիլիացու 300 ռազմանավերի և 80, 000 զորքի ներխուժումն էր 1185 թ-ին ։ Անդրոնիկոսը կարողացավ հավաքել ընդամենը 100 նավից բաղկացած նավատորմ մայրաքաղաքը պաշտպանելու համար. սակայն բնակչությունն անտարբեր էր այդ ամենի նկատմամբ։ Վերջիվերջո Անդրոնիկոսը տապալվեց Իսահակ Անգելոսի կողմից, ով գահ բարձրացավ ժողովրդի օգնությամբ և Անդրոնիկոսի սպանության հետևանքով ։
Իսահակ Բ և իր եղբոր՝ Ալեքսիոս Գ կայսրերի գահկալման օրոք բյուզանդական բանակը վերջնականապես անկում ապրեց։ Չնայած նորմանները Հունաստանից դուրս մղվեցին 1186 թ-ին, շուտով վալախներն ու բուլղարներն ապստամբելով հիմնեցին Բուլղարական Երկրորդ Կայսրությունը։ Անգելոսների գահակալումն ուղեկցվում էր պետական գանձարանի դատարկմամբ։ Կենտրոնական, կայսերական իշխանությունը գնալով ավելի ու ավելի էր թուլանում։ Տեղեկություններ կան, որ Կոմնենոսների մնացորդները դեռևս մինչև 1204 թվականն արդեն ստեղծել էին կիսանկախ իշխանություն Տրապիզոնում ։
Չորրորդ խաչակրաց արշավանք
1198 թ-ին Իննովկենտիոս III Հռոմի Պապը կազմակերպեց նոր խաչակրաց արշավանք ։ Արշավանքի հիմնական նպատակը Եգիպտոսի նվաճումն էր։ Խաչակիրները Վենետիկ հասան 1202 թ-ի ամռանը. այն հավաքել էր ավելի քիչ խաչակիր, քան նախատեսնված էր, որի պատճառով էլ խաչակիրները չկարողացան վճարել իրենց կողմից վարձված վենետիկյան նավատորմին։ Սակայն քանի որ Վենետիկի դոժ Էնրիկո Դանդոլոյի շահերից չէր բխում օգնել խաչակիրներին նվաճել Եգիպտոսը (քանի որ այդ դեպքում Եգիպտոսը կխզեր առևտրային կապերը Վենետիկի հետ), դոժը համոզեց խաչակիրներին վարձի փակման դիմաց նվաճել (քրիստոնեական) նավահանգիստ Զարան՝ Դալմաթիայում (նախկինում Վենետիկից կախյալ քաղաք, որ 1186 թ-ին ապստամբելով միացել էր Հունգարիային) ։ Չնայած Հռոմի Պապի վետոյին, քաղաքը նվաճվեց 1202 թ-ի նոյեմբերին ։
Խաչակրաց արշավանքի կազմակերպիչներից մեկի բարեկամը Ալեքսիոս Գ Անգելոսն էր՝ գահազրկված և կուրացված կայսր Իսահակ Բ Անգելոսի որդին, ով ողջ Եվրոպայով մեկ օգնություն էր խնդրում գահը վերադարձնելու նպատակով, և ով շուտով կապ հաստատեց խաչակիրների հետ։ Ալեքսիոսն առաջարկեց միացնել Կոստանդնուպոլսի եկեղեցին Հռոմի եկեղեցուն, վճարել խաչակիրներին 200, 000 արծաթե դրամ և օգնել նրանց Եգիպտոս արշավելու դեպքում ։ Հռոմի Պապը տեղյակ էր, որ խաչակիրները հնարավոր է փորձեն հարձակվել Կոստանդնուպոլսի վրա, սակայն նրա նամակը, որում արգելվում էր անել այդ, հասավ Զարա այն ժամանակ, երբ խաչակիրներն արդեն լքել էին քաղաքը։
Խաչակիչները Կոստանդնուպոլիս հասան 1203 թ-ի ամռանը։ Նրանք արագորեն պաշարեցին քաղաքը, հրի մատնեցին և շուտով գրավեցին այն։ Նախկին կայսրը փախավ, իսկ Ալեքսիոսը, ում օժանդակում էին խաչակիրները, հռչակվեց կայսր և սկսեց կառավարել կուրացված հոր՝ Իսահակի հետ միասին։ Շուտով, սակայն նրանք իրենց հերթին գահընկեց արվեցին Ալեքսիոս Ե Անգելոսի կողմից։ Պատճառաբանելով կայսրի փոփոխությունը խաչակիրները 1204 թ-ի ապրիլի 13-ին երկրորդ անգամ գրավեցին քաղաքը և ենթարկեցին այն եռօրյա թալանի։ Այդ թալանի հետևանքով բազմաթիվ անգին սրբապատկերներ և այլ արվեստի գործեր հայտնվեցին Արևմտյան Եվրոպայում՝ հատկապես Վենետիկում։ Հռոմի Պապը փորձեց կանխել թալանն ու ավերումը, սակայն իրավիճակն արդեն դուրս էր եկել նրա վերահսկողությունից ։ Երբ վերջիվերջո հաստատվեց կարգուկանոն, վենետիկցիները և խաչակիրները գործի անցան Բյուզանդիայի բաժանմանը, խաչակիրների առաջնորդ Բալդուինը հռչակվեց կայսր, իսկ վենետիկցի Թոմաս Մորոսինին՝ պատրիարք։ Չնայած Կոստանդնուպոլսի նվաճմանը բյուզանդացիները շարունակեցին դիմադրությունն ընդդեմ նվաճողների Նիկիայում, Տրապիզոնում և Էպիրոսում ։
Կոստանդնուպոլսի վերանվաճում
Նիկեայի կայսրությունը, որը հիմնադրվել էր Լասկարիդների հարստության կողմից, կարողացավ ետ գրավել Կոստանդնուպոլիսը լատիններից 1261 թ-ին և ջախջախել Էպիրոսի բռնապետությանը։ Այդ իրադարձությունների հետևանքով Բյուզանդիան Միքայել Է Պալեոլոգոս կայսեր օրոք կարողացավ մասնակիորեն վերականգնել կայսրության միասնությունը, սակայն հյուծված կայսրությունն արդեն անզօրու էր պայքարել իրեն շրջապատող թշնամիների հետ։ Որպեսզի հնարավոր լինի վերջնականապես դուրս մղել լատիններին կայսրության նախկին տարածքներից, Միքայել կայսրը զորքերը Փոքր Ասիայից տեղափոխեց Բալկաններ և բարձրացրեց հարկերը, որն առաջացրեց գյուղացիության զայրույթը ։ Շուտով մայրաքաղաք Կոստանդնուպոլսում ավարտվեցին մասշտաբային վերականգնման աշխատանքները Չորրորդ խաչակրաց արշավանքի ավերածությունները վերականգնելու նպատակով, սակայն դա չէր կարող թեթևացնել մոլեռանդ ղազիների ասպատակություններից տուժող Փոքր Ասիայի գյուղացիության ծանր վիճակը։
Փոքր Ասիայում կայսրության սահմաններն ամրապնդելու փոխարեն Միքայել Պալելոլոգոսը որոշեց ընդարձակել Բյուզանդիայի սահմանները։ Վախենալով Կոստանդնուպոլսի ևս մեկ պաշարումից խաչակիրների կողմից, Միքայելը ստիպեց եկեղեցուն ընդունել Հռոմի գերակայություն. որոշում, որ տվեց միայն ժամանակավոր լուծում խնդրին և առաջացրեց գյուղացիության էլ ավելի մեծ զայրույթը դեպի կայսրը ։ Անդրոնիկոս Բ և Անդրոնիկոս Գ Պալեոլոգոսները կատարեցին վերջին փորձերը վերականգնելու Բյուզանդական կայսրության երբեմնի փառքն ու հզորությունը։ Սակայն Անդրոնիկոս Բ Պալեոլոգոսի կողմից վարձկանների օգտագործումն ունենում էր հակառակ ազդեցությունը, որն ուղեկցվում էր Կատալոնյան կամպանիայի կողմից կայսրության տարածքների կողոպուտով և ավերածություններով։ Այդ ամենը մեծացնում էր բնակչության ատելությունը Կոստանդնուպոլսի իշխանության նկատմամբ ։
Օսմանների վերելք ու Կոստանդնուպոլսի անկում
Բյուզանդիայի վիճակը վատթարացավ Անդրոնիկոս Գ Պալեոլոգոսի մահվանը հաջորդած քաղաքացիական պատերազմների պատճառով։ 1341–1347 թթ-ի քաղաքացիական պատերազմի հետևանքով սերբ Ստեֆան Դուշանը նվաճելով կայսրության եվրոպական տիրույթների մեծ մասը և ստեղծեց կարճ կյանք ունեցող Սերբական կայսրությունը։ 1354 թ-ին երկրաշարժը քանդեց Գալիպոլիի ամրոցը, որի հետևանքով թուրք-օսմանները (ովքեր ծառայում էին որպես վարձկաններ քաղաքացիական պատերազմի ընթացքում) կարողացան հաստատվել Եվրոպայում ։ Երբ քաղաքացիական պատերազմները Բյուզանդիայում ավարտվեցին, թուրքերն արդեն ջախջախել էին սերբերին և վերածել նրանց իրենց վասալնների։ Կոսովոյի ճակատամարտի հետևանքով Բալկանների մեծ մասն ընկավ թուրք-օսմանների իշխանության տակ ։
Բյուզանդացի կայսրերն օգնություն էին խնդրում Արևմուտքից, սակայն Հռոմի Պապն օգնություն կուղարկեր միան այն դեպքում, երբ Կոստանդնուպոլսի պատրիարքարանը միանար կաթոլիկ եկեղեցուն։ Կայսրերը երբեմն ընդունում էին այդ առաջարկը, սակայն հոգևորականությունն ու ժողովուրդը մշտապես դեմ էին կաթոլիկ եկեղեցու հետ միավորվելու գաղափարին ։ Արևմտյան որոշ ուժեր եկան Կոստանդնուպոլսի պաշտպանությանը մասնակցելու, սակայն եվրոպական երկրների մեծ մասը որևէ օգնություն չցուցաբերեց կործանվող կայսրությանը, այն դեպքում, երբ թուրքերը իրար ետևից նվաճում էին բյուզանդական վերջին տիրույթները ։
Կոստանդնուպոլիսն այդ պահին արդեն չուներ երբեմնի հզորությունն ու գեղեցկությունը և շատ նոսր էր բնակեցված։ Քաղաքի բնակչության թիվն այնքան էր ընկել, որ տպավորություն էր ստեղծվում, թե քաղաքը կազմված էր առանձին գյուղերից։ 1453 թ-ի ապրիլի 2-ին Մեհմեդ սուլթանի 80.000-անոց կանոնավոր և մի քանի հազար անկանոն ուժերը սկսեցին Կոստանդնուպոլսի պաշարումը ։ Չնայած քաղաքի փոքրաթիվ քրիստոնեական ուժերի (մոտ 7, 000 զինվոր, որից 2000-ը՝ վարձկան) հերոսական դիմադրությանը, Կոստանդնուպոլիսը նվաճվեց թուրքերի կողմից 53-օրյա պաշարումից հետո՝ 1453 թ-ի մայիսի 29-ին։ Բյուզանդական վերջին կայսրին՝ Կոստանդին Ի Պալեոլոգոսին վերջին անգամ տեսան, երբ նա դեն նետելով կայսերական թիկնոցը, ձեռնամարտի բռնվեց թուրքերի դեմ ։
Բնակչություն
Բյուզանդական կայսրության ազգային կազմը, հատկապես կազմավորման առաջին շրջանում խիստ բազմազան էր՝ հույներ, ասորիներ, ղպտիներ, հայեր, հրեաներ, հելլենիզացված փոքրասիական ցեղեր, թրակիացիներ, իլիրիացիներ, դակեր, հարավային սլավոնական ցեղեր։ Կայսրության տարածքի կրճատմամբ (սկսած 6-րդ դարի վերջերից) ազգերի մի մասը մնաց Բյուզանդիայի տարածքից դուրս - նույն ժամանակ կայսրության տարածք ներխուժեցին նոր ժողովուրդներ (գոթերը 4-5-րդ դարերում, սլավոնները 6-7-րդ դարերում, արաբները 7-9-րդ դարերում, պեչենեգները 11-13-րդ դարերում, հետագայում նաև թյուրքական ցեղերը)։ 6-11-րդ դարերում Բյուզանդիայի տարածքում բնակվում էին ազգեր, որոնցից հետագայում ձևավորվեցին իտալացիները։ Բյուզանդիայի տնտեսության, քաղաքական և մշակութային կյանքի մեջ գերակշռող դեր ունեին արևմուտքում՝ հույները, արևելքում՝ հայերը։ Բյուզանդիայի պետական լեզուն 4-7-րդ դարերում լատիներենն էր, իսկ 7-րդ դարից մինչև կայսրության գոյության ավարտը՝ հունարենը։
Պետական կառուցվածք
Հռոմեական կայսրությունից Բյուզանդիան ժառանգեց միապետական կառավարման համակարգը՝ կայսրի գլխավորությամբ։ VII դարից սկսած կայսրը երբեմն կոչվում էր նաև բասիլևս (Βασιλεὺς)։
Բյուզանդական կայսրությունը կազմված էր երկու պրեֆեկտուրայից - Արևելք և Իլլիրիկ, որոնց գլուխ կանգնած էին պրեֆեկտները՝ Արևելքի պրեֆեկտ (Praefectus praetorio Orientis) և Իլլիրիկի պրեֆեկտ (Praefectus praetorio Illyrici)։ Կոստանդնուպոլիսը մտնում էր առանձին պրեֆեկտուրիայի կազմի մեջ, որի գլուխ կանգնած էր Կոստանդնուպոլսի պրեֆեկտը (Praefectus urbis Constantinopolitanae)։ Երկար ժամանակ պահպանվում էր կառավարման և ֆինանսական նախկին համակարգերը։ Սակայն 6-րդ դարի վերջերից սկսում են տեղի ունենալ արմատական փոփոխություններ։ Դրանք առաջին հերթին պաշտոնների անվանումների հունականացնումն էր և կայսրության տարածքի բաժանումը թեմերի։
Բյուզանդական կայսրեր
Բյուզանդիայի կառավարող հասարակարգի համար բնութագրական էր շարժականությունը ։ Բյուզանդիայում նույնիսկ ցածրագույն խավերին պատկանող անձը կարող էր հասնել մեծ բարձունքների։ Օրինակ Միքայել Բ կայսրը անկիրթ վարձկան էր, և մահապատժի էր դատապարտվել Լևոն Ե Հայի դեմ ապստամբություն բարձրացնելու համար, սակայն նրա մահապատիժը ձգձգվեց Նոր տարվա տոնակատարությունների պատճառով (802 թ.); Բարսեղ Ա կայսրը գյուղացի էր, հետագայում ախոռապան։ Գյուղացի էր նաև Ռոմանոս Ա Լակապենոսը կայսրը ։
Բանակ
Չնայած Բյուզանդիան ժառանգել էր բանակը Հռոմեական կայսրությունից, այն ավելի մոտ էր հելլենական պետությունների փաղանգային համակարգին։ Գոյության վերջում Բյուզանդիայի բանակը կազմված էր վարձկաններից և աչքի էր ընկնում ցածր ռազմական արդյունավետությամբ։ Ի տարբերություն հռոմեական բանակի՝ բյուզանդականում մեծ տեղ էր զբաղեցնում նավատորմը, որին հունական կրակի հայտնագործությունը օգնեց զբաղեցնոլ առաջատար դիրք ծովում։ Բյուզանդացիները Սասանյաններից փոխ առան ամբողջությամբ զրահապատված հեծելազորը - կատաֆրակտարիին։
Անցումը թեմական համակարգին հնարավորություն տվեց կայսրությանը 150 տարի մղել հաջող պատերազմներ, սակայն գյուղացիության տնտեսական հյուծվածությունն ու խորացող կախումը ֆեոդալներից բերեցին կայսրության բանակի ռազմական անհաջողություններին։ Թեմական համակարգից անցում կատարվեց ֆեոդալականի, երբ ֆեոդալները հողի դիմաց պարտավորվում էին կայսրությանը մատակարարել զինվորներով։
Հետագայում բանակն ու նավատորմը էլ ավելի են թուլանում և վերածվում վարձկաններից կազմված խմբերի։ 1453 թ-ին 60.000 Կոստանդնուպոլիսը կարողացավ ճակատամարտի հանել ընդամենը 5.000-անոց բանակ և 2.500 վարձկան։
Ահա այս աղյուսակում ներկայացվում է բյուզանդական բանակի քանակային փոփոխությունները.
Տնտեսություն
Մինչև ուշ միջնադար Բյուզանդիայի տնտեսությունն ամենահզորն էր Եվրոպայում։ Կոստանդնուպոլիսը խոշորագույն առևտրային հանգույց էր և գտնվում էր մետաքսե ճանապարհի վրա։ Որոշ գիտնականներ համարում են, որ մինչև արաբական արշավանքները բյուզանդական տնտեսությունը հզորագույնն էր ողջ աշխարհում։ Սակայն արաբական նվաճումների հետևանքով կայսրության տնտեսությունը մի քանի դար անկում է ապրում։ Այդ ամենը փոխվեց Կոստանդին V կայսեր 765 թ-ին կատարած տնտեսական բարեփոխումների հետևանքով։ Այդ բարեփոխումներով սկսեց բյուզանդական տնտեսության ծաղկման և հզորացման ժամանակամիջոց, որ տևեց մինչև 1204 թ-ը։ 1204 թ-ին կայսրության տնտեսական հզորությանը մեծ հարված հասցրին խաչակիրները ։ Պալեոլոգոսները փորձեցին վերականգնել բյուզանդական տնտեսության խարխլված դիրքերը, սակայն այն այլևս երբեք չձեռք բերեց իր երբեմնի հզորությունը։ Իր գոյության վերջին տարիներին կայսրությունը նույնիսկ կորցրել էր վերահսկումը թանկարժեք մետաղների արտահանման և մետաղադրամների հատման նկատմամբ ։
Բյուզանդիայի տնտեսության կարևորագույն հատվածը դա առևտուրն էր։ Հատկապես կարևոր էր տեքստիլի արտահանումը ։ Պետությունը խիստ հսկողություն էր վարում արտահանման, ներկրման և մետաղադրամների հատման նկատմամբ։ Երբեմն կայսրերը ճգնաժամի կամ սովի ժամանակ միջամտում էին տնտեսության գործերին, որպեսզի կայուն պահեն հացահատիկի և այլ կարևոր ապրանքների գները ։
Գիտություն, բժշկություն, իրավունք
Բյուզանդիայի գոյության վերջին դարերում, հատկապես բյուզանդացի գիտնականներն էին պատասխանատու Վերածննդի դարաշրջանի Իտալիա հին հունական գաղափարների ներմուծման համար ։ Այդ ժամանակաշրջանում աստղագիտությունն ու մաթեմատիկան դասավանդվում էին Տրապիզոնում, իսկ բժշկությունը գրավում էր գրեթե բոլոր գիտնականների ուշադրությունը ։
Իրավունքի բնագավառում մեծ ազդեցություն ունեցան Հուստինիանոս Ա կայսեր կատարած բարեփոխումներն ու Լևոն Գ Իսավրացու Ecloga աշխատությունը ։
Կրոն
Կայսրության գոյատևումն արևելքում կայսրին եկեղեցու գործերի մեջ միջամտելու ավելի մեծ հնարավորություններ տվեց։ Եվսեբիոս Կեսարացուց հետո բյուզանդացիները համարում էին կայսրին Հիսուս Քրիստոսի ներկայացուցիչը, ով պետք է քրիստոնեությունը տարածեր հեթանոսների մեջ։ Սակայն կայսրի միջամտությունը եկեղեցու գործերին երբեք չօրինականացվեց ։
Քրիստոնեությունը չկարողացավ դառնալ միասնական կրոն, որի պատճառով ողջ կայսրությամբ մեկ բնակվում էին տարբեր ուղղություններին դավանող քրիստոնյաներ։ Կայսրության պետական եկեղեցին, որ հետագայում կոչվեց Ուղղափառ, չէր ներկայացնում կայսրության բոլոր քրիստոնյաներին։ Նեստորականությունը, աղանդ, որ հիմնադրվել է 5-րդ դարում Նեստորի կողմից, անջատվեց պետական եկեղեցուց՝ ձևավորելով Արևելքի Ասորական Եկեղեցին։ Սակայն էլ ավելի մեծ տարաձայնություններ էին առկա միաբնակների (հայեր, ասորիներ, ղպտիներ) և երկբնակների (հույներ) միջև։ Բացի նեստորականությունից գոյություն ուներ ևս մեկ այլ աղանդ՝ արիոսականությունը, որը սակայն մեծ տարածում չգտավ։ Լուրջ տարաձայնություններ էին առկա միաբնակ Հայ Առաքելական Եկեղեցու և կայսրության երկբնակ պետական եկեղեցու միջև։ Կայսրության կյանքում կարևոր դեր ուներ հուդայականությունը։
Հռոմի և արևելյան պատրիարքանների անկմամբ, Կոստանդնուպոլսի Պատրիարքարանը 6-11-րդ դարերի ընթացքում վերածվեց քրիստոնյա ամենաազդեցիկ և հարուստ պատրիարքարանը ։ Նույնիսկ, երբ երբեմնի հզոր կայսրությունից մնացել էր ընդամենը իր ստվերը, եկեղեցին երբեք չդադարեց ունենալ այն ազդեցությունը, որ ուներ նախկինում։
Արվեստ և գրականություն
Բյուզանդական արվեստը գրեթե բացառապես կապված էր հոգևոր թեմաների հետ և գտնվում էր եկեղեցու խիստ հսկողության տակ։ Բյուզանդական արվեստը, նվաճումների և առևտրի միջոցով տարածվելով Սիցիլիայում և Իտալիայում և ենթարկվելով որոշ փոփոխությունների 12-րդ դարում, մեծ ազդեցություն գործեց Իտալական Վերածննդի վրա։ Բացի դրանից բյուզանդական արվեստը, ուղղափառության տարածման միջոցով, մեծ ազդեցություն գործեց Արևելյան Եվրոպայի պետությունների և հատկապես Ռուսաստանի վրա ։ Բյուզանդական ճարտարապետության, հատկապես ճարտարապետության ազդեցությունը, զգացվում է տարբեր շրջաններում՝ Եգիպտոսից մինչև Արաբիայից և Ռուսաստանից մինչև Ռումինիա։
Կառավարման համակարգ
Բյուզանդիայում կայսրը պետության միանձնյա ղեկավարն էր։ Սենատը այլևս չուներ որևէ իշխանություն և կրում էր ձևական բնույթ։ Արդեն 8-րդ դարի վերջում կայսրության ողջ իշխանությունը կենտրոնացվեց մայրաքաղաքում ։ Բյուզանդիայի պատմության ամենակարևոր բարեփոխումներից մեկը դա բանակաթեմերի ձևավորումն էր, որտեղ իշխանությունը գտնվում էր ստրատեգոսի ձեռքում։
Չնայած, որ Բյուզանդիան կայսրություն էր, նրա կառավարման համակարգը բյուրոկրատական էր։ Օրինակ գոյություն ունեին բավական կարևոր պաշտոններ, որոնք զբաղեցնող անձինք համեմատաբար անկախ էին կայսրի որոշումներից ։ 11-րդ դարում ուժեղ պայքար էր ընթանում քաղաքացիական և ռազմական ազնվականության միջև, որն ավարտվեց Ալեքսիոս Ա կայսեր բարեփոխումներով ։
Դիվանագիտություն
Հռոմի անկմամբ, Բյուզանդիայի կարևորագույն խնդիրը հարևանների հետ լավ հարաբերություններ պահպանելն էր։ Եվ շուտով Բյուզանդական կայսրությունում ձևավորվեց զարգացած դիվանագիտություն ։ Դիվանագիտության կարևոր առաքելություններից էր հարևան ժողովուրդների ասիմիլյացիան՝ բյուզանդական ապրելակերպը ընդունելու միջոցով ։ Բյուզանդացիները դիվանագիտությունը համարում էին ռազմական արվեստ ։ Օրինակ Բուլղարիայից եկող վտանգը չեզոքացվում էր Կիևյան Ռուսիային կաշառելով ։ Դիվանագիտության մյուս կարևոր առաքելություններից էր ուղղափառության տարածումը։
Լեզու
Բյուզանդիայի պաշտոնական լեզուն մինչև 7-րդ դարը լատիներենն էր։ Սակայն Հերակլիոս Ա կայսրը փոխեց այն հունարենի 610 թ-ին։ Չնայած լատիներենը որոշ ժամանակ մնաց կրթված անձանց համար պարտադիր լեզուներից մեկը, սակայն շուտով կորցրեց իր նշանակությունը ։ Չնայած դրան խոսակցական լատիներենը, որն օգտագործվում էր թրակիացիների կողմից, շուտով վերածվեց նախառումիներենի ։ Նույն ձևով Ադրիատիկ ծովի ափին գտնվող ժողովուրդների կողմից օգտագործվելով՝ խոսակցական կամ վուլգար լատիներենը վերածվեց դալմաթերենի։ Հուստինանոսի կողմից ժամանակավորապես վերանվաճված արևմտյան նահանգներում լատիներենը դարձյալ մնում էր հասարակ ժողովրդի կողմից լայնորեն օգտագործվող լեզու։
Նույնիսկ մինչև Հռոմեական կայսրության անկումը հունարենը լայնորեն օգտագործվում էր կայսրության արևելյան պրովինցիաներում ։ այդ լեզուն արևելյան նահանգներում համարվում էր «լինգվա ֆրանկա» ։
Բացի հունարենից կայսրությունում լայնորեն օգտագործվում էին նաև այլ լեզուներ։ Օրինակ վաղ միջնադարում արևելյան նահանգներում բավական տարածված լեզուներ էին արամեերենն ու ասորերենը ։ Նույն նշանակությունն ունեին ղպտերենը Եգիպտոսում և հայերենը Բյուզանդական Հայաստանում, Փոքր Ասիայում և Հայկական Միջագետքում ։ Հետագայում, կապված ժողովուրդների տեղաշարժերի հետ, կայսրությունում տարածվեցին սլավոնական լեզուներն ու արաբերենը ։
Բացի այդ լեզուներից, այն պատճառով, որ Կոստանդնուպոլիսը կարևորագույն առևտրային հանգույց էր, կայսրությունում խոսում էին միջնադարում տարածված գրեթե բոլոր լեզուներով՝ նույնիսկ չինարենով ։ Կայսրության անկմամբ և տարածքի կրճատմամբ, կայսրության բնակչությունը դարձավ գրեթե միատարր հունալեզու ։
Ժառանգություն
Միջնադարի երկարակյաց պետություն՝ Բյուզանդական կայսրությունը մեկուսացրեց Եվրոպան Ասիայից եկող վտանգներից։ Ենթարկվելով անդադար հարձակումների՝ Բյուզանդիան պատնեշ հանդիսացավ Եվրոպայի համար ընդդեմ պարսիկների, արաբների, սելջուկ և, որոշ ժամանակով, օսմանյան թուրքերի։ Օրինակ բյուզանդա-արաբական պատերազմների հետևանքով դեպի Եվրոպա արաբների առաջխաղացման դանդաղեցումը պայմաններ ստեղծեց Կառլոս Մեծի հզորացման և ֆեոդալիզմի ձևավորման համար։ 19-րդ դարում Բյուզանդիայի պատմությունն ու մշակույթը լայնորեն օգտագործվում էին նորանկախ Հունաստանի թագավորության կողմից՝ հունական զարթոնքի ժամանակ։ Բյուզանդական հզոր ազդեցությունը զգացվում էր նաև Ռուսական կայսրության վրա, որի հետևանքներից եղավ այն, որ Ռուսաստանի արտաքին քաղաքականության գլխավոր նպատակներից մեկը դարձավ Կոստանդնուպոլսի ազատագրումը էր և ուղղափառներին իր հովանավորության տակ վերցնելը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Բյուզանդական կայսրություն Կատեգորիա:Եվրոպայի պատմական երկրներ Կատեգորիա:Մերձավոր Արևելքի պատմական պետություններ Կատեգորիա:Միջնադարի պատմական երկրներ Կատեգորիա:Նախկին միապետություններ Կատեգորիա:Հին աշխարհի պատմական երկրներ Կատեգորիա:Ասիայի պատմական երկրներ Կատեգորիա:Աֆրիկայի պատմական երկրներ Կատեգորիա:Թուրքիայի պատմություն Կատեգորիա:Արևմտյան Ասիայի պատմություն Կատեգորիա:Արևմտյան Ասիայի նախկին պետություններ Կատեգորիա:Փոքր Ասիայի միջնադարյան պետություններ
Ռուբինի
Ռուբինի (Rubigny), համայնք Ֆրանսիայի Շամպայն-Արդեն մարզի Արդեններ գավառում ։
Բնակչությունը 2008 թվականի դրությամբ կազմում է 75 մարդ, բնակչության խտությունը` 14.65 մարդ/կմ²։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 5.12 կմ² տարածք։
Բնակչություն
Բնակչության քանակը ըստ տարիների
Աղբյուրներ` Ֆրանսիայի սոցիոլոգիական գիտությունների բարձրագույն դպրոցի տվյալներ
Տնտեսություն
2010 թվականին ուներ 41 աշխատունակ (15-64 տարեկան) բնակիչ, որոնցից ակտիվ էին 23-ը, իսկ ոչ ակտիվները` 18։ Ակտիվության ցուցանիշը կազմում է 56,1 %։ 23 աշխատունակ մարդկանցից աշխատել է 19 անձ (13 տղամարդ և 6 կին)։ Գործազուրկ են եղել 4 անձ (2 տղամարդ և 2 կին)։ 18 անաշխատունակներից 3-ը եղել են աշակերտներ կամ ուսանողներ, 6-ը` թոշակառուներ, իսկ 9-ը չեն աշխատել տարբեր պատճառներով ։
Կոտովսկի շրջան (Վոլգոգրադի մարզ)
Կոտովսկի շրջան (Котовский муниципальный район), մունիցիպալ շրջան Ռուսաստանի Դաշնության Վոլգոգրադի մարզում։
Ստեղծվել է 1935 թվականին։ Վարչական կենտրոնը՝ Կոտովո ։
Աշխարհագրություն
Շրջանի տարածքի մակերեսը կազմում է 2450 կմ²։
Բնակչություն
2010 թվականի մարդահամարի արդյունքներով շրջանում բնակվում էր 36126 մարդ։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 14,75 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Վոլգոգրադի մարզ Կատեգորիա:Ռուսաստանի շրջաններ ըստ դաշնային սուբյեկտների
Հասանգուսեյնով եղբայրների սպանություն
Հասանգուսեյն Հասանգուսեյնով և Նաբի Հասանգուսեյնով եղբայրների սպանությունը տեղի է ունեցել 2016 թվականի օգոստոսի 23-ին Դաղստանի Շամիլիսկի շրջանի Գոոր-Խինդախ բնակավայրից ոչ հեռու։
Սպանության զոհ են դարձել երկու հովիվ եղբայրները՝ Հասանգուսեյնն ու Նաբին։ Սպանության պահին նրանք համապատասխանաբար 19 և 17 տարեկան էին։ Նրանք գնդակահարվել են Դաղստանի հանրապետության ուժային գերատեսչությունների հատուկ գործողության ժամանակ՝ ՌԴ ՌԴԾ-ի ՍՈԳ-5 ՈՒՖՇԲ-ն, ՌԴ ՆԳ նախարարության ՌԴԾ-ն, Ռուսաստանի ԱԴԾ-ն, Ռուսաստանի ՆԳՆ-ն Շամիլսկի շրջանում ։
Եղբայրների կենասգրություն
Հարազատ եղբայրներ Հասանգուսեյնը (նրան ավելի հաճախ են անվանել Հասան) և Նաբի Հասանգուսեյնովները ծնվել և մեծացել են Դաղստանի Շամիլիսկի շրջանի Գոոր գյուղական բնակավայրի Խինդախ գյուղում՝ աշխատավորներ Մուրթազալի և Պատիմատ Հասանգուսեյնովների ընտանիքում։ Սպանության պահին Հասանը 19 տարեկան էր, երկու տարով մեծ էր իր եղբայր Նաբիից։ Տղաները տարբեր բնավորությամբ էին մեծանում. Հասանը փափուկ էր, չափված ու հանգիստ, իսկ Նաբին՝ խորամանկ, ուրախ ու անհանգիստ։ Հասանը ավարտել էր դպրոցը։ Նաբին 9-րդ դասարանից հետո հեռացել է, որպեսզի եղբոր հետ աշխատի ու ընտանիք պահի։ Թե մայրը, թե հայրը հաշմանդամ էին։ Նրանց ընտանիքում կար կրտսեր քույր, միջադեպի պահին նա սովորում էր յոթերորդ դասարանում։ Հինգ հոգանոց ընտանիքը հիմնականում ապրել է հաշմանդամության ծնողական նպաստով։ Եղբայրները աշխատել են չաբաններով և մոտ 59 հազար ռուբլի են ստացել 4-5 ամսվա աշխատանքի համար (որպես կանոն, սեզոնը տևում է ապրիլի վերջից մինչև սեպտեմբեր) ։
Սպանության հանգամանքներ
2016 թվականի օգոստոսի 23-ին Հասանգուսեյն և Նաբի եղբայրները անասուններին էին արածեցնում Լագադիբ ֆերմայում՝ գյուղից 3-4 կմ հեռավորության վրա։ Հասանգուսեյնը անասուններին էր արածեցնում, իսկ կրտսեր եղբայրը՝ Նաբիին, հսկում էր հորթերին։ 2016-ի օգոստոսի 23-ի երեկոյան, անասուններին քշելով փոսեր, եղբայրները զանգահարել են մորը, խնդրել են ձուկը տապակել ընթրիքի համար և գնացել դեպի գյուղ, սակայն չեն վերադարձել և մոր զանգերին չեն պատասխանել։ Անհանգստացած մայրը տագնապ է բարձրացրել, և հարազատները որոնման են դուրս եկել ։ Առավոտյան ժամը 6-ի սահմաններում արոտավայր տանող ճանապարհին թփերի մեջ նետված եղբայրների մարմինները գտել է նրանց հորեղբայրը՝ Իսրապիլ Մագոմեդովը։ Հասանգուսեյնն ու Նաբին եղել են առանց կոշիկի և ընկած են եղել բերանքսիվայր։ Սպանվածների մարմինները ինչ-որ մեկի կողմից հանվել են արահետից և նետվել են թփի տակ ճանապարհի եզրին, իսկ սպանության վայրում արյան հետքերը լցված էին ավազով։ Նրանց վրա եղել են այլ մարդկանց բաճկոններ (նրանք մի քանի չափով մեծ էին, ոչ ծնողները, ոչ հարազատները չեն ճանաչել այդ հագուստը)։ Իսկ երբ դիակները լվացել են հուղարկավորությունից առաջ, պարզվել է, որ Հասանի մարմնի վրա եղել է 8 հրազենային վնասվածք, Նաբիի մոտ՝ 11, իսկ բաճկոնների վրա եղել է ընդամենը 2 գնդակային անցք։ Մարմինների կողքին եղել են ինքնաձիգեր, մարգարիտկաներ և բերցիներ, ընդ որում՝ հողաթափերը, որոնք սովորաբար կրում էին եղբայրները, ընկած են եղել նրանց կողքին։ Մահոմեդովը զանգահարել է համագյուղացիներին, և հովիվների գնդակահարության վայրում մարդկանց բազմություն է հավաքվել։ Այդ ժամանակ ոստիկանները պատգարակով ժամանել էին ։ Մարմինների հետևից եկած ոստիկանները նրանց տարել են՝ վկայակոչելով վերադասի հրամանը։ Գյուղացիներն ու շրջակա գյուղերի բնակիչներն այն պահին, երբ սպանության վայրում հավաքվածները փորձում էին պարզել, թե երբ նրանք կկարողանան վերցնել մարմինները (իսլամական սովորությամբ հուղարկավորության արարողությունն անհրաժեշտ է կատարել մահվան օրը՝ մինչև արևածագը)։ Ոստիկանները, չհասկանալով իրավիճակի բարդությունը, պատասխանել են, որ մարմինները կհանձնեն բաժնում քննչական միջոցառումներից հետո։ Մինչդեռ հովիվների սպանության մասին լուրը հուզել է շրջակա գյուղերը՝ Խինդախը, Կախիբն ու Գոորը վարչականորեն մտնում են գյուղական մի բնակավայրի մեջ, ու թեև անվանապես տարբեր գյուղեր են, բայց գտնվում են մոտ ու ապրում են ընդհանուր կյանքով։ Տղամարդիկ սկսել են գալ շրջանային կենտրոն, որտեղ ոստիկանները տարել են մարմինները։ Այնտեղ պարզվել է, որ մարմինները ոչ ոք չի պատրաստվում տալ, այլ պլանավորում են դրանք տեղափոխել Մախաչկալա «հետագա քննչական գործողությունների համար»։ Այդ ձևակերպումը նշանակում էր, որ մարմինները երբեք չեն վերադարձնի. «գրոհայինների» մարմինները չեն տալիս։ Նրանց թաղում են Մախաչկալայի գերեզմանատանը գտնվող համարների տակ անանուն գերեզմաններում։ Դրանից հետո գյուղացիները ուղևորվել են շրջանային կենտրոն՝ դեպի Շամիլսկի շրջանի ոստիկանության շենք։ Այնտեղ նրանք կոտրել են դարպասները և ոստիկանների ձեռքից խլել եղբայրների մարմինները ։
Եղբայրների հուղարկավորություն
Ոստիկանությունը չի ցանկացել հանձնել Հասանգուսեյն եղբայրների մարմինները։ Շրջանային բաժնի աշխատակիցները դիակները տեղափոխել են շրջկենտրոն՝ Խեբդա գյուղ, իսկ հետո հրաժարվել են հանձնել նրանց հարազատներին։ Մարմինները հաջողվել է ստանալ մոտակա բոլոր գյուղերից եկած բնակիչների համառությամբ։ Ոստիկանության աշխատակիցներին սպանած եղբայրների մարմինները հանձնելու համար նրանք փակել են շրջկենտրոնից դուրս գալու միակ ճանապարհը։ Գոոր-Խինդահ գյուղի բնակիչը պատմել է, որ կանայք ներխուժել են ոստիկանության բաժին, զինաթափել այնտեղ գտնվող աշխատակիցներին և դուրս բերել երիտասարդների դիերը։ Վարկածներից մեկի համաձայն՝ ոստիկանապետը կրակել է օդ և բղավոցներով փորձել կանգնեցնել մարդկանց, սակայն նրան ոչ ոք չի լսել ։
Ընդհանուր տեղեկություններ հանցագործության մասին
Սպանության օրը Շամիլսկի շրջանի ՆԳՎ-ի պաշտոնակատար մայոր Իբրահիմ Ալիևը հայտնել է, որ Գոոր-Խինդահ գյուղի և Կախիբ գյուղի տարածքում օպերատիվ-հետախուզական միջոցառումների անցկացման ընթացքում անհայտ անձինք կրակ են բացել իրավապահ մարմինների աշխատակիցների վրա։ Պատասխան կրակով նրանք ոչնչացվել են ։ Այս հաղորդագրության արդյունքն են ՌԴ Քրեական օրենսգրքի 222-րդ հոդվածի և 317-րդ հոդվածի քրեական գործերը՝ «իրավապահ մարմինների աշխատակիցների կյանքի նկատմամբ ոտնձգությունը» և «ապօրինի զենք պահելն ու կրելը» անհայտ անձանց նկատմամբ ։
Սպանվածների հարազատներին ասել են, որ եղբայրները զինյալ են եղել և մասնակից են մի քանի հանցագործությունների՝ Թելեթլ գյուղի դպրոցի հրկիզմանը, Խեբդա գյուղի հեռուստաաշտարակի պայթյունը, համերկրային դատավոր Ուբայդուլա Մագոմեդովի սպանությունը Շամիլի շրջանի Ասաբ գյուղից ։
Հետաքննության ընթացքում աշխատանք է կատարվել և նյութեր են հավաքվել. գենետիկ փորձաքննություն, որը պետք է ցույց տար, որ եղբայրները կրակել են ավտոմատ զենքից և այլն։ Ընդամենը 23 հատոր նյութ է, սակայն այդ նյութերում իրավապահ մարմինների աշխատակիցների մասին ոչ մի տեղեկություն չի նշվել, ոչ ստորաբաժանման անվանումը, ոչ էլ այլ տվյալներ ։
2017 թվականի հունվարին սպանված եղբայրների հայրը դիմում է ներկայացրել քննչական մարմիններին՝ սպանության փաստով քրեական գործ հարուցելու պահանջով։ Երկար ժամանակ քննչական մարմինները մերժել են գործի հարուցումը։ Միայն մարտի վերջին Դաղստանի դատախազը խոստովանել է, որ սպանված զինյալներին համարելու ոչ մի հիմք չկա, և քրեական գործ հարուցելու համար նյութեր է ուղարկել լրացուցիչ ստուգման։ 2017 թվականի վերջին եղբայրների նկատմամբ քրեական գործերը կարճվել են, և վերջապես քրեական գործ է հարուցվել ՌԴ ՔՕ 105-րդ հոդվածով՝ «սպանություն», և Մուրթազաալի Հասանգուսեյնովի հայրը ճանաչվել է տուժող ։
Ներքին գործերի նախարարության պաշտոնական ներկայացուցիչներից տեղեկություն է ստացվել, որ այս օրերին Շամիլսկի շրջանում հատուկ գործողություն չի իրականացվել։ ԱԴԾ-ից նաև հայտնել են, որ այդ օրը հատուկ գործողություն չեն իրականացրել ։
Մինչև Սպանության հոդվածով քրեական գործ հարուցելը (2017 թվականի նոյեմբերին) քննչական մարմինների պաշտոնական դիրքորոշումը եղել է իրավապահ մարմինների աշխատակիցների կողմից եղբայրների սպանության մեջ։ Նոր քրեական գործ հարուցելուց հետո այն վարվում է արդեն չպարզված անձանց նկատմամբ։
2018 թվականի մարտի վերջին հանրապետության նոր դատախազ Դենիս Պոպովը պահանջել էր նյութեր տրամադրել Շամիլսկի շրջանի Ռուսաստանի ՆԳՆ ղեկավարի պաշտոնակատար Իբրահիմ Ալիևի նկատմամբ։ Հենց նա է 2016-ի օգոստոսի 23-ին հայտնել հատուկ գործողության մասին ոչ հավաստի տեղեկություններ և այդ պատճառով ավելի քան մեկ տարի է, ինչ հետաքննությունը սխալ ուղղությամբ է աշխատել, այն է՝ հետաքննել է սպանված եղբայրների գործերը ։
Հասանգուսեյնների գործի յուրահատկությունն այն է, որ սա առաջին դեպքն է Դաղստանում, որպեսզի հատուկ գործողությունից հետո քրեական գործ հարուցվի հատուկ գործողության զոհերի սպանության համար ։
Հիշողության ակցիաներ
Սպանված եղբայրների ծնողները պարբերաբար դուրս են գալիս Մախաչկալայի կենտրոնական հրապարակ՝ հանրապետության ղեկավարության հետ հանդիպելու համար։ Նրանք պահանջում են «մաքրել իրենց որդիների բարի անունը», պաշտոնական ներողություն խնդրել հանրապետության ղեկավարությունից և ուժային գերատեսչությունների ղեկավարներից, ինչպես նաև անաչառ հետաքննություն անցկացնել և պատժել այդ հանցագործության մեղավորներին   ։
Ծնողները փորձում են պայմանավորվել զանգվածային աջակցության հավաքի շուրջ՝ իրենց որդիների սպանության արդար հետաքննության համար։ Ընտանիքի փաստաբանը պարբերաբար համաձայնեցման հայտեր է ներկայացնում, սակայն արդարադատության նախարարությունը մերժում է՝ վկայակոչելով տոնավաճառի անցկացումը հայտում նշված օրերին, հայտում նշված վայրում ։ 2020 թվականի մարտի 7-ի դրությամբ ստացվել է 57 պաշտոնական մերժում ։
2018 թվականի հոկտեմբերի 1-ին, տարբեր գնահատականներով, երեք հարյուրից հինգ հարյուր մարդ է հավաքվել կառավարության շենքի դիմաց գտնվող Մախաչկալայի գլխավոր հրապարակում չարտոնված հանրահավաքի։ Ակցիան խաղաղ է անցել, իրավապահ մարմինները չեն ցրել և ձերբակալել մարդկանց ։ Հանրահավաքի ժամանակ Դաղստանի ՆԳ նախարար Աբդուրաշիդ Մագոմեդովը խոստացել է հանդիպել սպանված եղբայրների ծնողների հետ։ Սակայն, նրա խոսքով, նա առաջին անգամ է լսում այն մասին, որ եղբայրները կարող էին սպանվել իրավապահ մարմինների աշխատակիցների կողմից և կտրականապես մերժել այդ վարկածը ։ Այս ակցիայի արդյունքում սպանված եղբայրների ծնողներին հաջողվել է հանդիպել ՌԴ Քննչական կոմիտեի Դաղստանի քննչական վարչության ղեկավար Սերգեյ Դուբրովինի հետ, իսկ հաջորդ օրը գործը փոխանցվել է Ռուսաստանի Քննչական կոմիտե ։
2019-ի փետրվարին սպանության վայրում՝ Գոոր-Խինդախ գյուղի մոտակայքում, հուշաքար է տեղադրվել։ Նաև այդ վայրում իրականացրել են ջրամատակարարում ։
Սպանության արձագանք
Այս հանցագործության դաժանությունն ու ցինիզմը, ինչպես նաև իրավապահ մարմինների աշխատակիցների հետագա գործողություններն անտարբեր չթողեցին հանրապետության բնակիչներին և սոցիալական ցանցերի խմբերում տեղի ունեցած դեպքերից հետո առաջին օրերին թեման ամենաքննարկվողներից էր։ Հիմնականում, ուժայինների հասցեին զայրացած հաղորդագրություններից բացի, մարդիկ իրադարձությունները մեկնաբանել են այն բանով, որ գործը «կիջեցնեն արգելակների վրա», և որ «համակարգը չի խոստովանում իր սխալները և չի ընդունում»։ Շատերը նաև ցավակցություն են հայտնել սպանվածների ծնողներին։ Սակայն սոցիալական ցանցերից հետո տեղեկատվությունը գրեթե չի անցել։ Գործի մասին ԶԼՄ-ներում գրել են ընդդիմադիր համարվող մի քանի պարբերականներ՝ Մեդուզա, Նովայա գազետա, Կովկաս Ռեալի։ Տարբեր ժամանակներում հետաքննությանը փորձել են միանալ հասարակական գործիչներ լրագրող Մաքսիմ Շևչենկոն, Սաժիդ Սաժիդովը ։ Բայց նրանք չկարողացան զգալի հասարակական հնչեղություն ստեղծել այդ սպանության շուրջ, որը կարող էր անկախ հետաքննություն սկսելու կատալիզատոր դառնալ ։ Իրավիճակը սկսել է փոխվել տեղի ունեցածից մոտավորապես երկու տարի անց՝ 2018-ի հոկտեմբերին, երբ Մախաչկալայում չարտոնված հանրահավաքից հետո գործը տեղափոխել են Ռուսաստանի Քննչական կոմիտեի կենտրոնական աշխատակազմ, իսկ այնուհետև 2018-ի դեկտեմբերին Դաղստան ժամանած լրագրող Ելենա Եսկինան ուղիղ գծի եթերում խնդրել է ՌԴ նախագահ Վլադիմիր Պուտինին օգնել այդ գործին։ Դրանից հետո, ըստ ընտանիքի փաստաբան Ջամբուլատ Հասանովի՝ հետաքննության դրական միտում է նկատվել, գործում նոր հանգամանքներ են ի հայտ եկել, աճել է ԶԼՄ-ների հետաքրքրությունը ։
Դաղստանի հանրապետության ղեկավարի արձագանք
Ռամազան Աբդուլատիպովն այդ պահին եղել է հանրապետության գործող ղեկավարը։ Իրադարձությունից մեկ շաբաթ անց Ինստագրամ սոցիալական ցանցի իր էջում ուղերձ է հրապարակել հանրապետության բնակիչներին՝ համբերություն ստանալու խնդրանքով և խոստացել, որ գործը «արգելակների վրա չի իջեցվի» և ժամանակի ընթացքում բոլոր հարցերին կպատասխանեն ․
Վերջին օրերին ԶԼՄ-ներում քննարկվում է իրավիճակը, որը տեղի է ունեցել Խարդա Բաք տեղանքում՝ Շամիլսկի շրջանի Գոոր-Խինդահ բնակավայրից երկու կիլոմետր հեռավորության վրա։ Ինչպես հայտնել են իրավապահ մարմինները, անցկացման ընթացքում օպերատիվ-հետախուզական միջոցառումների փոխհրաձգություն է տեղի ունեցել մարմինների աշխատակիցների հետ երկու անհայտ անձանց կողմից։ Արդյունքում զոհվել են 1997 և 1999 թվականների ծնված երիտասարդներ։ Նաև տեղում հայտնաբերվել է զենք։ Դեպքի առթիվ Դաղստանի քննչական կոմիտեի Դաղստանի քննչական վարչության կողմից հարուցվել է քրեական գործ։ Սպանվածների հարազատներն ու համագյուղացիները հերքում են ապօրինի զինված կազմավորումներին երիտասարդների մասնակցության հնարավորությունը։ Որոշ լրատվամիջոցներ նաև կասկածի տակ են դնում իրավապահ մարմինների տեղեկությունները։ Այս գործով դատաքննություն է անցկացվում։ Ես հանրապետության դատախազի հետ քննարկել եմ այս խնդիրը, նա հետաքննությունը վերահսկողության տակ է պահում։ Խնդրում ենք համբերություն ձեռք բերել։ Բոլոր նրանք, ովքեր ունեն կասկածներ, պատասխան կստանան ։
Դաղստանի հանրապետության ներքին գործերի նախարարի արձագանք
2018 թվականի հոկտեմբերի 1-ին չարտոնված հանրահավաքի ժամանակ Դաղստանի հանրապետության ներքին գործերի նախարար Աբդուրաշիդ Մագոմեդովը հայտարարել է, որ առաջին անգամ է լսում սպանությանը իրավապահ մարմինների աշխատակիցների մասնակցության մասին վարկածը։ Ավելի ուշ նա ուղղեց իր հայտարարությունը և բացատրեց, թե ինչ նկատի ուներ, որ ՆԳՆ աշխատակիցները հաստատ առնչություն չունեն այդ հանցագործությանը, սակայն հետագա մեկնաբանությունները հրաժարվեց տալ՝ պատճառաբանելով, որ պաշտոնապես հետաքննությունը վարում է Քննչական կոմիտեն ։
ՌԴ նախագահի արձագանք
2018 թվականի դեկտեմբերի 20-ին Ռուսաստանի Դաշնության նախագահ Վլադիմիր Վլադիմիրովիչ Պուտինի մամուլի ասուլիսի ժամանակ Դաղստանի պետական հեռուստառադիոընկերության լրագրող Ելենա Եսկինան հարց է ուղղել այդ սպանության մասին և օգնություն խնդրել։ Պուտինը պատասխանել է, որ առաջին անգամ է լսում այդ մասին և անպայման կզբաղվի այդ հարցով, ինչպես նաև հանձնարարել է ՌԴ ՔԿ ղեկավար Բաստրիկինին զբաղվել այդ գործով ։
Դաղստանի հանրապետության հաջորդ ղեկավարի արձագանք
2019 թվականի հունվարին Դաղստանի ղեկավար Վլադիմիր Վասիլևը առաջին անգամ մեկնաբանել է այդ գործը։ Պարբերականի հետ հարցազրույցում նա նոր գործ է հայտնել, որ եղբայրները սպանվել են իրավապահ մարմինների աշխատակիցների կողմից, սակայն հավելել է, որ տեղի ունեցածը ողբերգական սխալ էր, և ոչ մի դեպքում չի կարելի կանխամտածված սպանություն համարել։ Նաև հավելել է, որ գոյություն ունի մարդկանց խումբ, որոնք փորձում են «բարձրացնել իրենց հեղինակությունը»՝ զբաղվելով այդ գործի մասին տեղեկատվության տարածմամբ ։
2020 թվականի մարտի 26-ին Դաղստանի Ժողովրդական ժողովի նստաշրջանում 2019 թվականի աշխատանքների վերաբերյալ հաշվետվությամբ հանդես է եկել հանրապետության ներքին գործերի նախարար Աբդուրաշիդ Մագոմեդովը։ Հաշվետվությունից հետո պատգամավոր Օմարգաջի Ալիևը նրան մեղադրել է եղբայրների սպանության հետաքննության արդյունքների բացակայության մեջ։ Նա նաև նշել է, որ նախարարի պնդումները, թե ներքին գործերի նախարարության աշխատակիցներն առնչություն չունեն այդ գործի հետ և առաջարկել է հանձնաժողով ստեղծել այդ հարցը քննարկելու համար և խնդրել է հանրապետության ղեկավար Վասիլևին այդ գործը վերցնել իր հսկողության տակ։ Վլադիմիր Վասիլևն իր պատասխանում անդրադարձել է ԱՄՆ-ում տիրող իրավիճակին։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքների խախտումը իրավապահ մարմինների կողմից Կատեգորիա:2016 սպանություններ
Ամատ (բերդ)
Ամատ, բերդ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի նահանգի Ալաշկերտի շրջանի Ամատ գյուղից 8 կմ հյուսիս, մի բարձր լեռան գագաթին։ 1914-1918 թթ. շրջակա գյուղերի հայերը թուրքերի հետապնդումներից ազատվելու համար ապաստանել էին այստեղ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Թուրքիայի ամրոցներ Կատեգորիա:Էրզրումի նահանգ Կատեգորիա:Ամրոցներ այբբենական կարգով
Ֆյոզելեկ
Ֆյոզելեկ (főzelék), հունգարական խոհանոցի տիպիկ բուսական ուտեստ։ Իրենից ներկայացնում է խիտ ապուր և համարվում է հիմնական ուտեստ, ոչ թե զարդարանք։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Բանջարեղենով ուտեստներ Կատեգորիա:Հունգարական խոհանոց
Գաբոնի խորհրդարան
Գաբոնի խորհրդարան (ֆրանսերեն՝ Parlement du Gabon), Գաբոնի օրենսդիր մարմին։
Կազմ
Ժամանակակից խորհրդարանը բաղկացած է երկու պալատներից ։
Իշխանություն
Սենատի կազմը բաղկացած է 102 սենատորներից։ Ազգային ընդհանուր ժողովը կազմված է 120 պատգամավորներից, որոնք ընտրվում են գաղտնի քվեարկությամբ, 5 տարի ժամկետով։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Խորհրդարաններ ըստ երկրի Կատեգորիա:Գաբոնի քաղաքականություն
Նյուդալա (Իլեկսայի վտակ)
Նյուդալա (Нюдала), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Վոլոգդայի մարզում։ Գետաբերանը տեղակայված է Իլեկսա գետի ձախ ափում՝ 9 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը 15 կմ է։
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Բալթյան ավազանային շրջանին, գետային ավազանը Նևի, ենթաավազանը՝ Սվիրի։ Գետի ջրատնտեսային տեղամասը Օնեժսկի ավազանն է։ Տվյալներն ըստ ջրային ռեսուրսների ֆեդերատիվ տեսչության
Տվյալներն ըստ ջրային ռեսուրսների ֆեդերատիվ տեսչության.
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր
Կարդո Տորջա
Կարդո Տորջա (Cardo-Torgia), համայնք Ֆրանսիայում, Կորսիկա մարզի Հարավային Կորսիկայի գավառում։ Մտնում է Տարավո Օրնանո կանտոնի կազմի մեջ։ Հանդիսանում է Այաչչո շրջանը։
Համայնքի INSEE կոդ՝ 2A064։
Բնակչություն
Համայնքի բնակչությունը 2008 թվականին կազմում էր 58 մարդ։
Տնտեսություն
2007 թվականի տվյալներով 27 աշխատունակ տարիքի մարդկանցից (15-64 տարեկան) 18-ը տնտեսապես ակտիվ էին, 9-ը անգործունակ (ակտիվության ցուցանիշը 66,7 %, 1999 թվականին եղել է՝ 52,9 %)։ 18 աշխատունակ բնակիչներից 14-ը աշխատում էին (10 տղամարդ և 4 կին), անաշխատանք էին 4-ը (2 տղամարդ ր 2 կին)։ 9 անգործունակ մարդկանցից 3-ը աշակերտներ կամ ուսանողներ են, 3-ը թոշակառու, 3-ը անաշխատունակ էին այլ պատճառներով ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի համայնքներ
Կարջակա
Համայնքի INSEE կոդ՝ 2A066։
Տնտեսություն
2007 թվականի տվյալներով 30 աշխատունակ տարիքի մարդկանցից (15-64 տարեկան) 18-ը տնտեսապես ակտիվ էին, 12-ը անգործունակ (ակտիվության ցուցանիշը 60,0 %, 1999 թվականին եղել է՝ 35,0 %)։ 18 աշխատունակ բնակիչներից 15-ը աշխատում էին (9 տղամարդ և 6 կին), անաշխատանք էին 3-ը (2 տղամարդ ր 1 կին)։ 12 անգործունակ մարդկանցից 1-ը աշակերտներ կամ ուսանողներ են, 5-ը թոշակառու, 6-ը անաշխատունակ էին այլ պատճառներով ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի համայնքներ
Ալիս Կոլոնյո
Կենսագրություն
Ալիս Կոլոնյոն ծնվել է 1924 թվականի, Մարսելում, Վոքլյուզի հնաբնակ ընտանիքներից մեկում։ Ավարտել է Մարսելի գեղարվեստի բարձրագույն դպրոցը, որտեղ ստացել է մի քանի առաջին և երկրորդ կարգի աստիճաններ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին Ալիս Կոլոնյոն սովորել է Մոնպելիեի Ֆոնկարադ կերամիկական մասնագիտական դպրոցում, որից հետո տեղափոխվել է Օրանժի մոտակայք ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո՝  մինչև 1980-ականները, կավը դարձել է  Ալիս Կոլոնյոյի տաղանդի արտահայտման ձևը։ Նրա ստեղծած կերամիկական արտադրանքները  բնութագրվում էին վառ գույներով և միշտ ձեռքով էին պատրաստվում՝ առանց կավագործական կաղապարներ  օգտագործելու։
1953 թվականին Ալիս Կոլոնյոն դարձել է Գեղարվեստական արհեստների ֆեդերացիայի անդամ։ 1953 և 1954 թվականներին մասնակցել է դեկորատիվ արվեստի ցուցահանդեսին։ 1955 թվականին Ալիսն իր աշխատանքներն է ներկայացրել Կաննում ժամանակակից կերամիկայի գլուխգործոցների ցուցահանդեսում, որի արդյունքում Փարիզի ժամանակակից արվեստի թանգարանը և Ֆաենցա կերամիկայի թանգարանը (Իտալիա) ձեռք են բերել նրա որոշ ստեղծագործություններ։ 1961 թվականին Ալիսը ոսկե մեդալ է նվաճել Արվեստի ազգային ցուցահանդեսում։
Ալիսն աշխատել է իր ժամանակի այնպիսի նշանավոր դեկորատորների հետ, ինչպիսիք են Ժան Ռոյերը, Մորիս Ռանկը և Ժյուլ Լյոլյոն, որի համար նա ստեղծել է երկու հոյակապ կերամիկական պատկերներ, որոնք հետագայում զարդարել են Պիեռ Լոտի նավի լողավազանը։ 50-ականների վերջին աշխատել է ճարտարապետների հետ և մասնակցել քաղաքային կառույցների հարդարման աշխատանքներին, ինչպիսիք են Իլ Սյուր Սորգում գտնվող փոստային բաժանմունքը, Ավինյոնում գտնվող Ֆրեդերիկ Միստրալ քաղաքի դպրոցը, նույնիսկ մասնակցել է Ռոեի, Սաբլեի և Վալրեայի  եկեղեցիների  զոհասեղանների հարդարման աշխատանքներին։  20-րդ դարի  60-ականներին Ալիս Կոլոնյոն տեղափոխվել է Ռոե քաղաքի Վոքլյուզի դեպարտամենտ։ Այստեղ նա կառուցել է իր տունը, ինչպես նաև մատուռ, որը անձամբ է հարդարել։ Նույն տարիներին նա ուսումնասիրել է գեղանկարչություն և զբաղվել գրքերի  նկարազարդմամբ։
1997 թվականին Ալիսը նկարազարդել է Ռենե Լաշիոյի «Տաճարականները. Արևելքի և Արևմուտքի ասպետները» խորագրով գիրքը։
2013 թվականի սեպտեմբերին, երբ Մարսելն ընտրվել է Եվրոպայի մշակութային մայրաքաղաք, Լե Բո դը Պրովանսում կայացել է «Կերամիկայի և ապակու սեպտեմբեր» առաջին ցուցահանդեսը, որում ներկայացվել են Ալիս Կոլոնյոյի և Ժան-Պոլ Վան Լիտի ստեղծագործությունները ։ Այս ցուցահանդեսում ցուցադրվել են Ալիս Կոլոնյոյի գործերը, որոնք նախկինում երբևէ չէին ներկայացվել լայն հասարակությանը, մասնավորապես, նկարչի անձնական սպասքը, ինչպես նաև իր համար ստեղծած զարդերը ։
Վեզոն լա Ռոմենում (Vaison-la-Romaine) փողոցներից մեկը կոչվում է Ալիս Կոլոնյոյի անունով։ Նրա ստեղծագործությունները ցուցադրվում  են Փարիզի ժամանակակից արվեստի ազգային թանգարանում, Իտալիայի Ֆաենցայի Կերամիկայի միջազգային թանգարանում, ինչպես նաև  տարբեր երկրների  մասնավոր հավաքածուներում։
Պարգևներ
1961 թվականին Ալիս Կոլոնյոն արժանացել է Արվեստի ազգային ցուցահանդեսի ոսկե մեդալի։