cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Իլյա Ռեպինի հուշարձան (Մոսկվա)
Նկարագրություն
Պատվանդանի վրայի զարդատախտակին գրված է.
Հուշարձանը ֆիլատելիայում
1959 թվականին Խորհրդային Միությունում թողարկվել է 10 կոպեկ անվանական արժեքով փոստային նամականիշ, որի վրա պատկերված է Ռեպինի հուշարձանը։ Նամականիշի նկարիչն է Խ. Ուշենինը ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հուշարձաններ այբբենական կարգով Կատեգորիա:1958 հիմնադրումներ Կատեգորիա:Մոսկվայի հուշարձաններ Կատեգորիա:Հուշարձաններ նամականիշների վրա
Ագրոնոմիա (գյուղ, Նիկոլաևի մարզ)
Ագրոնոմիա (Агрономія), գյուղ Ուկրաինայի Նիկոլաևի մարզի Արբուզինկայի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1920 թվականին։
2001 թվականի տվյալներով Ագրոնոմիա գյուղում բնակվում էր 1 035 մարդ։
Բրյուս Դերն
Բրյուս Դերն (Bruce Dern, ), ամերիկացի դերասան։ Առաջադրվել է «Օսկար» (1979, 2014), «Ոսկե Գլոբուս» (1975, 1979, 2014), BAFTA (2014) և «Էմմի» (2011) մրցանակների, իսկ մրցանակակիր դարձել է Բեռլինի և Կաննի կինոփառատոներին։
Կենսագրություն
Բրյուս Մաքլիշ Դերնը ծնվել է ամերիկացի արիստոկրատների ապահովված ընտանիքում։ Նրա հարազատ հորեղբայրը հայտնի բանաստեղծ և դրամատուրգ Արչիբալդ Մաքլիշն է։
Նա ստացել է հիանալի կրթություն․ ավարտել է երկու հեղինակավոր դպրոց և ընդունվել է Փենսիլվանիայի Համալսարանը։ Սակայն անսպասելիորեն նա որոշում է դադարեցնել իր հետագա կրթությունը և ընդունվում է Լի Ստրասբերգի դերասանական ստուդիա։ Շուտով Բրյուսին սկսում են վստահել առաջնակարգ դերեր։ 1958 թվականին դերասանը խաղաց առաջին դերը Բրոդվեյում։ Մի քանի տարի անց նա նկարահանվեց Էլիա Կազանի ֆիլմում։ Այնտեղ նրան նկատեց Ալֆրեդ Հիչքոքը, ով Դերնին հրավիրեց նկարահանվելու իր «Մարնի» ֆիլմում, որտեղ նկարահանման հրապարակում իր գործընկերները դարձան Շոն Քոններին և Թիփփի Հեդրենը։
Ջեք Նիկոլսոնի հետ ընկերության շնորհիվ Դերնը խաղաց մի քանի փոքր դեր համաշխարհային անուն ունեցող ռեժիսորների ֆիլմերում։ Խաղաց նաև շատ հեռուստասերիալներում, որոնք հաջողություն ունեցան։ Սակայն ժամանակի հետ նա հեռացավ հեռուստատեսային աշխատանքներից՝ որոշելով կենտրոնանալ կինոկարիերայի վրա։ 70-ական թվականներին Դերնը հաջողություններ ունեցավ․ Թոմ Բյուքենենի դերի համար «Մեծ Գեթսբի» ֆիլմում և կապիտան Բոբ Հայդի դերի համար «Վերադարձ տուն» ֆիլմում նա առաջադրվեց «Ոսկե Գլոբուս» մրցանակի։ Երկրորդ աշխատանքի համար առաջադրվեց նաև «Օսկար»-ի։
1982 թվականին Դերնը «Դաջվածք» ֆիլմում գլխավոր դերի համար դարձավ «Ոսկե ազնվամորի» հակամրցանակին առաջադրված մասնակիցներից մեկը։ Բայց արդեն մեկ տարի անց դերասանը հաջողություն ունեցավ Բեռլինի կինոփառատոնում, որտեղ նա ստացավ մրցանակ լավագույն տղամարդու դերի համար՝ հիանալի կատարելով Ջորջ Սիտկովսկիի դերը ռեժիսոր Ջեյսոն Միլլերի «Հենց այն առաջնությունը» ֆիլմում։ Հետագայում Բրյուս Դերնը սկսեց ստաբիլ նկարահանվել էր կինոյում, սակայն նրա դերերը ոչ միշտ էին խոշոր և վառ։ Բացառություն է Ջո Դանթեի «Արվարձան» սև կատակերգությունը, որտեղ Դերնը խաղաց Թոմ Հենքս, ով հետագայում երկու անգամ առաջադրվեց Օսկարի։
2011 թվականին էկրան դուրս եկավ Ֆրենսիս Ֆորդ Կոպպոլայի «Միջև» ֆիլմը, որտեղ Դերնը խաղաց բոբբի Լագրանժի դերը։
Անձնական կյանք
Բրյուսը երեք անգամ ամուսնացած է եղել։ Երկրորդ կինը եղել է դերասանուհի Դայան Լեդդը։ Զույգը երկու դուստր է ունեցել․ Դայանը, ով փոքր հասակում մահացել է և Լոռան, ով գնացել է ծնողների հետքերով։ 1969 թվականին զույգը բաժանվել է։ Երրորդ ամուսնությունը հաջող է եղել․ Բրյուս Դերնը և իր կինը՝ Անդրեան մինչ այժմ ապրում են միասին։
Ընտրված ֆիլմագրություն
Իր ամբողջ կարիերայի ընթացքում Դերնը խաղացել է ավելի քան 140 դեր կինոյում և հեռուստատեսությունում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի դերասաններ Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ կինոդերասաններ
Ղուկաս Պողոսյան
Ղուկաս Պողոսյան, հայ ֆուտբոլիստ։ Որպես կիսապաշտպան հանդես է գալիս «Փյունիկ» ֆուտբոլային ակումբում, ազգային և երիտասարդական հավաքականներում։
Ակումբային կարիերա
Պողոսյանը «Փյունիկ» ֆուտբոլային ակումբի խաղացող է։ 16 տարեկան հասակում հանդես է եկել ակումբի երրորդ հավաքականում։ Մեկ տարի անց, «Փյունիկ» ակումբի մարզչական կազմը որոշեց, որ Ղուկասը պետք է հանդես գա ակումբի հիմնական կազմում։ Այդ թվականին կայացավ Ղուկասի նորամուտը դեպի պրեմիեր լիգա։ Նորամուտը եղել է 2011 թվականի ապրիլի 2-ին «Ուլիս» ակումբի դեմ խաղում, որտեղ Ղուկասը խաղադաշտ է դուրս եկել 84-րդ րոպեի, Էդգար Մանուչարյանի փոխարեն ։ Սեպտեմբերին Ղուկասը մասնակցեց Հայաստանի Սուպեր գավաթին։ Մրցաշրջանը Ղուկասը ավարտեց բրոնզե մեդալով։
Ելույթների վիճակագրություն
Տվյալնները 2012 թվականի հուլիսի 5-ի
Կարիերան ազգային հավաքականում
2010 թվականին Պողոսյանը հրավիրվեց ազգային հավաքական։ Դեբյուտը տեղի ունեցավ Հայաստանի երիտասարդական հավաքականի կազմում։ 2010 թվականի սեպտեմբերի 22-ին և 24-ին Պողոսյանը անցկացրեց շատ կարևոր հանդիպումներ թուրքիայի երիտասարդականի հավաքականի (որտեղ խաղը ավարտվեց 0:3 հաշվով) և Չեխիայի երիտասարդական հավաքականի դեմ (1:1). Ղուկասի երկար սպասված պահը տեղի ունեցավ 2012 թվականի փետրվարի 28-ին, որտեղ Ղուկասը դուրս եկավ խաղադաշտ Հայաստանի ազգային հավաքականի կազմում, խաղալով Սերբիայի դեմ։ Խաղը ավարտվեց 0:2 հաշվով ։
Ընդամենը։ 1 խաղ/ 0 գոլ; 0 հաղթանակ, 0 ոչ-ոքի, 1 պարտություն
Ղազախստանի տնտեսություն
Ղազախստանի տնտեսությունն ամենամեծն է Կենտրոնական Ասիայում և՛ բացարձակ, և՛ մեկ շնչի հաշվով, սակայն 2013-2016 թվականներին Ղազախստանի դրամը կտրուկ արժեզրկվել է։
Ղազախստանն ունի նավթի մեծ պաշարներ, ինչպես նաև օգտակար հանածոներ և մետաղներ։ Այն նաև ունի զգալի գյուղատնտեսական ներուժ՝ հսկայական տափաստանային հողեր, որտեղ զբաղվում են ինչպես անասնապահությամբ, այնպես էլ հացահատիկի մշակությամբ։ Հարավում գտնվող լեռներում կան խնձորի և ընկույզի վայրի ծառեր։ Ղազախստանի արդյունաբերությունը հիմնված է բնական պաշարների արդյունահանման և վերամշակման վրա։
ԽՍՀՄ փլուզումը և Ղազախստանի ծանր արդյունաբերության արտադրանքի պահանջարկի նվազումը 1991 թվականին հանգեցրին տնտեսության կտրուկ անկմանը 1991 թվականից ի վեր, իսկ ավելի կտրուկ անկում գրանցվեց 1994 թվականին։ 1995-1997 թվականներին տնտեսական բարեփոխումների տեմպը և սեփականաշնորհումն արագացավ, ինչը հանգեցրեց համակենտրոնացման։ 2000 և 2002 թվականներին Ղազախստանը ԵՄ-ի և ԱՄՆ-ի կողմից ստացել են «շուկայական տնտեսության երկրի» կարգավիճակ ։
1996 թվականի դեկտեմբերին Կասպյան նավթամուղի համաձայնագրով պետք է կառուցվեր նոր նավթամուղ Ղազախստանի արևմտյան Թենգիզ հանքավայրից դեպի Սև ծով. սա ուներ զգալի մեծ նավթարտահանման հեռանկարներ։ 1998 թվականին նավթի գնի անկման և Ռուսաստանում օգոստոսյան ֆինանսական ճգնաժամի հետևանքով Ղազախստանի տնտեսությունն անկում ապրեց. ՀՆԱ ցուցանիշը կրճատվեց 2.5%-ով։ 1999 թվականին միակ հույսը նավթի միջազգային գների վերականգնումն էր, ինչը դուրս կբերեր տնտեսությունը ռեցեսիայից։
1990-ական թվականներին ՀՆԱ մեկ շնչի ցուցանիշը կրճատվել է 26%-ով ։ 2000-ական թվականներին Ղազախստանի տնտեսությունը կտրուկ աճ գրանցեց, որին նպաստեց համաշխարհային շուկաներում Ղազախստանի արտահանած ապրանքի` նավթի, մետաղների և հացահատիկի գնաճը։ 2000 թվականին ՀՆԱ-ն աճեց 9,6%, մինչդեռ 1999 թվականին 1,7% էր։ 2006 թվականին, Ռուսաստանում և Չինաստանում Ղազախստանի հիմնած բիզնեսների, ինչպես նաև հարևան Անկախ պետությունների համագործակցության (ԱՊՀ) երկրների շնորհիվ ՀՆԱ ցուցանիշը կայուն մնաց և նույնիսկ աճեց 10,6%-ով ։ Տնտեսական աճը հանգեցրեց ֆինանսային շրջադարձի. 1999 թվականին բյուջեն ուներ ՀՆԱ-ի 3.7% կանխիկ պակասուրդ, իսկ 2000 թվականին այն վերածվեց 0,1% հավելուրդի։ Երկրում տնտեսական աճի տեմպերը դադարեցին 2014 թվականից ի վեր, որը պայմանավորված էր նավթի գների անկմամբ և ուկրաինական ճգնաժամով ։ Դրամը 2014 թվականին արժեզրկվել էր 19%-ով, իսկ 2015 թվականին՝ 22%-ով։
2017 թվականին Համաշխարհային տնտեսական ֆորումը կազմել է իր Գլոբալ մրցունակության վարկանիշային աղյուսակը, որի համաձակյն Ղազախստանը 144-րդ տեղից անցել է 57-րդը ։ Վարկանիշի բարձրացման համար հաշվի է առնվել բազմաթիվ մակրոտնտեսական և ֆինանսական գործոններ, ինչպիսիք են շուկայի չափը, ՀՆԱ-ն, հարկերի դրույքաչափերը, ենթակառուցվածքային զարգացումը և այլն ։ 2012 թվականին Համաշխարհային տնտեսական ֆորումը կոռուպցիան համարեց երկրում բիզնես վարելու ամենամեծ խնդիրը, իսկ Համաշխարհային բանկը Ղազախստանին համարեց Անգոլային, Բոլիվիային, Քենիային, Լիբիային և Պակիստանին հավասար կոռուպցիոն թեժ կետ ։ 2018 թվականին «Transparency International»-ը Ղազախստանի Կոռուպցիայի տարածվածության գործակիցը գնահատեց 100-ից 31 միավոր, ինչը վկայում է երկրում կոռուպցիայի բարձր մակարդակի մասին ։
Համաշխարհային բանկի Եվրոպայի և Կենտրոնական Ասիայի մասնաճյուղի փոխնախագահ Սիրիլ Մյուլլերը 2017 թվականի հունվարին այցելել է Աստանա (այժմ հայտնի է որպես Նուր-Սուլթան), որտեղ բարձր է գնահատել Համաշխարհային բանկի հետ 25-ամյա գործընկերության ընթացքում երկրի առաջընթացը ։ 2017 թվականին Համաշխարհային բանկի «Doing Business» զեկույցում Մյուլլերը հայտնել է նաև Ղազախստանի բարելավված դիրքի մասին։ Ըստ Մյուլլերի` Ղազախստանն աշխարհի 190 երկրների շարքում զբաղեցնում էր 35-րդ տեղը ։
2018 թվականին «Մտավոր սեփականության համաշխարհային կազմակերպության» գլոբալ ինովացիոն ինդեքսում Ղազախստանը Կենտրոնական և Հարավային Ասիայի տարածաշրջանային վարկանիշում զբաղեցրել է 3-րդ տեղը ։
Մակրոտնտեսական միտումներ
Այս աղյուսակը ցույց է տալիս Ղազախստանի համախառն ներքին արդյունքը ։
Ստորև բերված աղյուսակը ցույց է տալիս 1980–2017 թվականներին տնտեսական հիմնական ցուցանիշները։ Կանաչով նշվածը 5%-ից ցածր գնաճն է ։
Տնտեսական աճ և ՀՆԱ
2014 թվականի հունվարից սեպտեմբեր ընկած ժամանակահատվածում Ղազախստանի ՀՆԱ-ն աճել է 4,1% ։
Նախատեսվում էր, որ Ղազախստանի ՀՆԱ-ն 2014 թվականին կհասնի 4.3%-ի։ 2014 թվականին Ղազախստանում տնտեսության հիմնական շարժիչ ուժը ծառայությունների ոլորտն էր։ Ղազախստանում ծառայությունների ոլորտը հիմնականում խթանում է մանրածախ վարկերի տրամադրմանը ։
Ղազախստանի ՀՆԱ-ի աճը 2014 թվականի առաջին եռամսյակում կազմել է 3,8% ։
Ղազախստանի կառավարությունը 2014 թվականի մայիսի 1-ին ստորագրել է Framework Partnership համաձայնագիրը BRD-ի, IFC-ի, MIGA-ի հետ։ Ըստ սույն համաձայնագրի Համաշխարհային բանկը 2,5 միլիարդ դոլար պետք է հատկացներ Ղազախստանին` տնտեսության դիվերսիֆիկացման և կայուն զարգացման հասնելու համար ։
Համաշխարհային բանկի զեկույցը ցույց է տալիս, որ Ղազախստանը, 2015 թվականի դրությամբ, հասել է միջինից բարձր եկամուտ ունեցող (ՀՆԱ-ն` 170 միլիարդ) ԱՄՆ դոլար երկրի մակարդակի ։
2015 թվականին Ղազախստանի գյուղատնտեսական արդյունաբերության մեջ ուղղակի օտարերկրյա ներդրումներն աճել են 30%-ով, իսկ էլեկտրաէներգիայի ոլորտում` 80%-ով ։
2016 թվականին Ղազախստանի տնտեսությունը սկսեց վերականգնվել և դուրս գալ նավթի ցածր գների ու տենգեի արժեզրկման հետևանքով առաջացած ճգնաժամից։ Ըստ Ղազախստանի ազգային էկոնոմիկայի նախարարի, 2016 թվականի ինն ամսում ՀՆԱ-ի աճը հասել է 0,4%-ի։ Տնտեսության մեջ ամենաբարձր աճն ունեցած արդյունաբերական ճյուղերն էին շինարարությունը (6,9%), գյուղատնտեսությունը (4,9%) և տրանսպորտը (4,0%) ։
Համաշխարհային բանկի «Doing Business 2020» զեկույցում Ղազախստանը 190 երկրների մեջ 25-րդն էր։ Երկիրը նախորդ տարվա համեմատ զգալիորեն բարելավել էր իր տնտեսական վիճակը։ Արդյունքում Ղազախստանն առաջ էր նույնիսկ Իսլանդիայից (26-րդ տեղ), Ավստրիայից (27-րդ տեղ), Ռուսաստանից (28-րդ տեղ), Ճապոնիայից (29-րդ տեղ) և այլն ։
Ղազախստանն առաջնային է համարել տնտեսության ոչ նավթային ճյուղերի զարգացումը, որին բաժին է ընկել երկրի` 2019 թվականին ունեցած տնտեսական աճի 85%-ը ։
2020 թվականի առաջին յոթ ամիսներին Ղազախստանը զգալիորեն ավելի շատ ապրանքներ է արտահանել, քան նախորդ տարի, այդ թվում գրանցվել է նաև ավտոմեքենաների արտահանման յոթ անգամ ավելի մեծ աճ։ Երկրի ՀՆԱ-ն կրճատվել է 3%-ով` ծառայության ոլորտում COVID-19 համաճարակի պատճառով գրանցած անկման հետևանքով, բայց տնտեսության մնացած կարևոր ճյուղերը զգալիորեն աճել են։ Գյուղատնտեսությունը, շինարարությունը և արտադրությունը 2020 թվականի առաջին ութ ամիսներին արտադրության մեծ աճ են գրանցել ։
2020 թվականին ամենամեծ աճը գրանցվել է ավտոմոբիլային արդյունաբերության մեջ (+53,6%), դեղագործությունում (+39,7%), վերամշակված մետաղական արտադրանքներում (+19,5%), մեքենաշինությունում (+16,5%), ինչպես նաև թեթև արդյունաբերության ոլորտում (+16,4%) :] Մեծ աճ են գրանցել նաև շինարարությունը (+10,7%) և տեղեկատվական ոլորտը (+8,2%) :
Նավթ և գազ
Ղազախստանը համաշխարհային կարգի նավթ արտահանելու համար հեռանկարային ներուժ ունի։ Ղազախստանում նշանակալի օտարերկրյա ներդրում է կատարում «TengizChevroil» ձեռնարկությունը, որի բաժնետոմսերը 50%-ով պատկանում են ChevronTexaco-ին, 25%` ExxonMobil-ին, 20%` Ղազախստանի KazMunaiGas-ին և 5%` Ռուսաստանի LukArco-ին ։ Կարաչագանակի բնական գազի և գազի խտացման հանքավայրը զարգացվում է BG, Agip, ChevronTexaco և Lukoil ընկերությունների կողմից։ Agip-ի գլխավորած օֆշորային Ղազախստանի կոնսորցիումը Կասպից ծովի հյուսիսային շրջանում հայտնաբերել է Կաշագանի հսկայական նավթահանք։ Ղազախստանը տնտեսական մեծ հեռանկարներ ունի` նավթի և գազի պաշարներով պայմանավորված։ ՀՆԱ-ի աճը կախված կլինի նավթի գնից, ինչպես նաև նոր ավանդներ ստեղծելու հնարավորությունից։
Հանքարդյունաբերություն
Ղազախստանը բազմաթիվ օգտակար հանածոների, այդ թվում՝ աղի, ուրանի, ֆերոխրոմի, տիտանի, կադմիումի, կալիումի, մագնեզիումի, ռենիումի, պղնձի, բոքսիտի, գալիումի և ցինկի առաջատար արտահանող է ։
Շարժիչային մեքենաներ
2014 թվականի հունիսին Ղազախստանի Կոստանայ քաղաքում մեկնարկեց Toyota Fortuner-ի CKD (Complete Knock-Down) մոդելի հավաքումը ։ Ակնկալվող տարեկան արտադրանքը շուրջ 3000 մեքենա պետք է լիներ ։
Ղազախստանի ավտոարդյունաբերությունն արագ զարգանում էր 2014 թվականին՝ տարեկան արտադրելով 2 միլիարդ դոլարի արտադրանք ։ Սակայն արդյունաբերությունն անկում ապրեց, 2016 թվականին վաճառքի ծավալները պակասեցին՝ կազմելով ընդամենը 46,000 դոլար ։
2020 թվականին, չնայած COVID-19 համաճարակին, Ղազախստանի տնտեսությունն ամենամեծ աճն (53,6%) ունեցավ իր ավտոմոբիլային արդյունաբերության մեջ ։
Երկաթուղիներ
GE Transport-ը ձեռք է բերել Lokomotiv Kurastyru Zauyty-ի բաժնետոմսերի 50%-ը Ղազախստանի ազգային երկաթուղային ընկերության Temir Zholy-ի հետ համատեղ ձեռնարկության մեջ ։
Տեխնոլոգիաներ
2014 թվականի դեկտեմբերի 22-ին Համաշխարհային բանկը հաստատեց 88 միլիոն ԱՄՆ դոլարի վարկ, որով կաջակցեր Ղազախստանին` տեխնոլոգիական առևտրի զարգացման և սոցիալական կենսունակ նորարարությունների հարցում ։ Արդյունաբերական նորարարության խթանման նախագիծը նպատակ ունի բարելավել տեխնոլոգիական նորարարությանը նպաստող տնտեսության մնացյալ ճյուղերը ։
Մանրածախ առևտուր
Ըստ 2015 թվականի «A.T. Kearney»-ի մանրածախ առևտրի համաշխարհային գլոբալ ինդեքսի, Ղազախստանը 30 երկրներից 13-րդ տեղն է զբաղեցնում ։ 2016 թվականի մանրածախ առևտրի համաշխարհային գլոբալ ինդեքսում Ղազախստանը զբաղեցնում էր 4-րդ տեղը` վաստակելով 100-ից 56,5 միավոր ։ Ղազախստանի շուկան համալրվեց խոշոր միջազգային մանրածախ առևտրային կազմակերպությունների մասնաճյուղերով, ինչպիսիք են Carrefour-ի և Leroy Merlin-ի ֆրանսիական մանրածախ ցանցերը, ինչպես նաև McDonald’s]]-ի և KFC-ի սննդային ցանցերը ։
Զբոսաշրջություն
Ղազախստանն իր տարածքով իններորդ երկիրն է և ամենամեծ երկիրը, որ ելք չունի դեպի ծով։ Այսօր զբոսաշրջությունը տնտեսության գլխավոր բաղադրիչը չէ։ 2014 թվականի դրությամբ զբոսաշրջությանը բաժին է ընկնում Ղազախստանի ՀՆԱ-ի 0,3%-ը, սակայն կառավարությունը նախատեսում է մինչև 2020 թվականը այս ցուցանիշը հասցնել 3%-ի ։ Երկիրը ժառանգել է հին Մետաքսի ճանապարհի, քոչվորական և Խորհրդային Միության մշակույթը, և հենց դրանք էլ մեծ ազդեցություն ունեցան զբոսաշրջության ձևավորման ու զարգացման վրա։ Այս մշակութային խառնուրդի շնորհիվ Ղազախստանն առանձնանում է տարածաշրջանի և աշխարհի ցանկացած այլ երկրներից։
2017 թվականին համաշխարհային տնտեսական ֆորումի ճամփորդության և զբոսաշրջության մրցունակության վերաբերյալ զեկույցի համաձայն, Ղազախստանում ճամփորդությանը և զբոսաշրջությանը բաժին ընկնող ՀՆԱ-ն կազմում է 3,08 միլիարդ դոլար կամ ընդհանուր ՀՆԱ-ի 1,6%-ը։ WEF-ն իր 2017 թվականի զեկույցում Ղազախստանին կարգել է 81-րդ տեղը, որը չորս հորիզոնականով բարձր է նախորդ շրջաններում երկրի զբաղեցրած դիրքերի համեմատ ։ Ղազախստանում 2016 թվականին եկել է 6,5 միլիոն զբոսաշրջիկ։
Մոլեխաղեր
Ղազախստանում մոլեխաղերը զարգացել են ցարական Ռուսաստանի ժամանակաշրջանից սկսած, հետո կազմակերպվել են նաև վիճակախաղեր։ 1698 թվականին Պետրոս Առաջին ցարը հրամանագիր է ստորագրել, որն առաջին անգամ օրենքով թույլատրեց վիճակախաղերի կազմակերպումը։ Հետագա տարիներին վիճակախաղեր կազմակերպվել են նաև խորհրդային երկրներում` այդ թվում և Ղազախստանում։ Ղազախստանի Հանրապետության ֆինանսների նախարարությունը մոլեխաղերի ազատ գործունեության վերաբերյալ լիցենզիաներ սկսել է տրամադրել միայն 1999 թվականից։ 2007 թվականին Ղազախստանի կառավարությունը մտցրեց նոր օրենք, որով արգելվեց մոլեխաղերի կազմակերպումը Ղազախստանի ողջ տարածքում, բացի երկու վայրերից, որոնք պետք է դառնային Ռուսաստանի հատուկ խաղային գոտիներ։ Այս տարածքներից դուրս գոյություն ունեցող խաղատները պետք է փակվեին կամ տեղափոխվեին այնպիսի վայրեր, ուր հնարավոր էր օրինական գործունեություն ծավալել։ Առաջին օրինական խաղատունը, որը բացվեց վերոնշյալ օրենքի սահմանումից հետո, Կազչագայի Ֆլամինգո խաղատունն էր, որը բացվեց 2008 թվականի հոկտեմբերի 1-ին։ 2018 թվականին Ղազախստանում մոլեխաղային ընկերություններից ստացված եկամուտները կազմում էին 19,5 միլիարդ տենգե։ Սա 16,1%-ով շատ է 2017 թվականի ցուցանիշից (շուրջ 16,8 միլիարդ տենգե) ։
Առևտուր
Ղազախստանն ունի 11 անդրմայրցամաքային երթուղիներ` երկաթուղային և ավտոմոբիլային, ինչպես նաև բազմաթիվ նավթատար ու գազատար խողովակներ։ Երկրի աշխարհագրական դիրքը թույլ է տալիս ապրանքները Չինաստանից Եվրոպա տեղափոխել երեք-չորս անգամ ավելի արագ, քան մյուս երթուղիները ։
Ղազախստանի առևտրաարդյունաբերական պալատի խորհրդական Շերին Սուժիկովան և Թայվանի արտաքին առևտրի զարգացման խորհրդի գլխավոր քարտուղար Չաո յոն-չուանը 2006 թվականի հոկտեմբերի 13-ին Թայպեյում համաձայնագիր են ստորագրել տնտեսական հարաբերությունները բարելավելու մասին. դա պետք է արվեր շուկայական տեղեկատվության փոխանակման և առևտրի մասնագետների այցելությունների միջոցով։ TAITRA-ն գրասենյակ ունի Ղազախստանի Ալմաթի քաղաքում ։
Բարձր տեխնոլոգիական արտահանումների տոկոսային բաժինը Ղազախստանում 2014 թվականին հասել է 37,17%-ի (1995 թվականին` 4,46%)։ Այս աճը խթանող հիմնական գործոններից մեկը Համաշխարհային բանկի խմբի և Ղազախստանի կառավարության կողմից մշակված և իրականացված տեխնոլոգիական առևտրայնացման նախագիծն էր։ Այս նախագծի միջոցով 65 ղազախական տեխնոլոգիական ստարտափեր ֆինանսավորում, ուսուցում և օգնություն ստացան՝ իրենց նորամուծությունները շուկա դուրս բերելու հարցում ։
Չինաստանը համարվում է Ղազախստանի կարևոր առևտրային գործընկերը։ 2015 թվականի մարտի վերջին երկու երկրները 33 գործարք են կնքել 23,6 մլրդ դոլար արժողությամբ ։ Գործարքները վերաբերում էին տարբեր արդյունաբերական ոլորտների, ինչպիսիք են նավթի վերամշակումը, մեքենաշինությունը, մետաղաձուլությունը ։
Ղազախստանի արտաքին առևտրի շրջանառությունը 2018 թվականին կազմել է 93,5 մլրդ դոլար, ինչը 19,7%-ով շատ է 2017-ի ցուցանիշից։ Արտահանված ապրանքից ստացված եկամուտը կազմել է 67 մլրդ դոլար (+25,7%), իսկ ներմուծումից ստացվածը` 32,5 մլրդ դոլար (+9,9%) :
Ղազախստանի կառավարությունն աջակցում է ղազախ արտահանողներին, որոնք գործում են արտաքին շուկաներում իրենց QazTrade ինկուբատորի միջոցով։ 2019 թվականի սեպտեմբերից ծրագիրը ընտրում է բիզնեսը և աջակցում կառավարության ընտրած արտաքին շուկաներին` ինչպիսիք են Գերմանիան, Թուրքիան, Արաբական Միացյալ Էմիրությունները, Իրանը և Չինաստանը, միանալու հարցում ։
Ազգային ներդրումային ռազմավարություն
Ղազախստանի կառավարությունը 2017 թվականի օգոստոսին հաստատեց ազգային ներդրումային ռազմավարությունը, որի նպատակն է 5 տարվա ընթացքում 26%-ով ավելացնել օտարերկրյա ներդրումները և ստեղծել առավել բարենպաստ ներդրումային պայմաններ։ Ռազմավարությունը նաև սահմանել է 27 երկրներ` որպես ներդրումների ամենակարևոր աղբյուրներ ։ Այս երկրների թվում են ԱՄՆ-ը, Մեծ Բրիտանիան, Չինաստանը, Ռուսաստանը, Գերմանիան, Ֆրանսիան, Իտալիան, Թուրքիան, Ճապոնիան, ԱՄԷ-ն, Հարավային Կորեան և այլն։ Ներդրումների և զարգացման նախարարությունն աշխատում է Արտաքին գործերի նախարարության հետ` յուրաքանչյուր երկրի հետ անհատապես ծրագրեր մշակելու համար ։
FDI-ի 26% աճին հասնելու համար Ղազախստանը տնտեսական դիվանագիտություն է իրականացրել։ Ղազախստանի արտաքին տնտեսական քաղաքականությամբ հիմնականում զբաղվում են Արտաքին գործերի նախարարությունը, Ղազախստանի առևտրի և ինտեգրման նախարարությունը, KazakhInvest-ը and Qaztrade-ն ։
Օտարերկրյա ուղղակի ներդրումներ
ԱՊՀ բոլոր երկրների ընդհանուր և տարեկան ուղղակի օտարերկրյա ներդրումներից ամենաշատը ստանում է Ղազախստանը։ OECD-ը նշել է այն քայլերը, որոնք կատարել է Ղազախստանի կառավարությունը` երկիրը միջազգային ներդրումների առաջ բաց անելու և ներդրումների համար քաղաքականության շրջանակը բարելավելու ուղղությամբ ։ 2017 թվականին Ղազախստանը OECD-ի կողմից հրավեր էր ստացել դառնալու OECD միջազգային ներդրումների և բազմազգ ձեռնարկությունների մասին հռչակագրի անդամ ։
2014 թվականի հունիսին Ղազախստանի նախագահ Նուրսուլթան Նազարբաևը ստորագրել է արտասահմանյան ներդրումները խթանելու մասին հարկային կոնսեցիաներ, որոնք ներառում էին կետեր կորպորատիվ հարկից 10-ամյա, գույքային հարկից 8-ամյա ազատման և մյուս որոշ հարկերի սառեցման վերաբերյալ ։ Այլ միջոցառումներից է նաև արտադրական օբյեկտի շահագործումից հետո կապիտալ ներդրումների մաքսիմում 30%-ը վերադարձնելը ։ Կապիտալ ներդրումների թիվը շատացնելու համար Ղազախստանն իջեցրեց հարկաերը, որոնք վճարում էին օտարերկրյա ներդրողները։ Կորպորատիվ եկամտահարկի դրույքաչափը 30%-ից հասավ 20%-ի։ Կառավարությունը նաև 2009 թվականին իջեցրեց ԱԱՀ-ն մինչև 12%, մինչդեռ 2006 թվականին 16% էր ։
2014 թվականի սեպտեմբերի 30-ի դրությամբ, Ղազախստանում օտարերկրյա ընդհանուր ներդրումները հասել են 211,5 միլիարդ ԱՄՆ դոլարի։ Այդ ընդհանուր գումարից զուտ օտարերկրյա ուղղակի ներդրումները կազմում էին 129,3 միլիարդ ԱՄՆ դոլար, իսկ այլ ներդրումները` մնացած 82,2 միլիարդ ԱՄՆ դոլարը ։
2015 թվականի հուլիսի դրությամբ Ղազախստանը վերջին հինգ տարվա ընթացքում արտադրական արդյունաբերության մեջ ներդրել է 16 միլիարդ դոլար, ինչը 2,5 անգամ ավելին է նախորդ հինգ տարիների ընթացքում ներդրած գումարից ։ Ղազախստանը շահագործման է հանձնել չորս հարյուր նոր արտադրանք, ինչպիսիք են ավտոարդյունաբերությունը, երկաթուղային ճարտարագիտությունը, քիմիական, ուրանի և հազվագյուտ մետաղների արդյունաբերությունները ։ Նոր ձեռնարկությունների ծավալը կազմել է 580 միլիարդ տենգե ։
2015 թվականի հունիսից 2016 թվականի հունիսն ընկած ժամանակահատվածում Ղազախստանում օտարերկրյա ներդրողներին պատկանող ձեռնարկությունների ընդհանուր թիվն աճել է 2,3%-ով և հասել 9000-ի։ Ղազախստանում գործող 6691 արտասահմանյան ընկերությունները փոքր բիզնեսներ են համարվում ։
2016 թվականի սկզբի դրությամբ, 1992 թվականից Համաշխարհային բանկը Ղազախստանում ներդրել է ավելի քան 6,8 միլիարդ դոլար գումար։ Այս միջոցները ներդրվել են ճանապարհների և սոցիալական այլ ենթակառուցվածքների զարգացման, փոքր և միջին ձեռնարկատիրությունների մրցունակության բարձրացման, կրթության, առողջապահության, շրջակա միջավայրի պահպանության և այլ ոլորտներում ։
2012 թվականին Ղազախստանը կատարել է OECD ներդրումային ստանդարտների առաջին վերանայումը, որի արդյունքում ստացվել է երկրի ներդրումային միջավայրը բարելավելու մասին 12 առաջարկություն։ Պետական-մասնավոր գործընկերության մասին օրենքն ընդունելուց հետո Ղազախստանը 2016 թվականին սկսեց OECD-ի երկրորդ վերանայումը ։
Ղազախստանում ներդրումների և զարգացման նախարարության զեկույցի համաձայն, 2016 թվականի մայիսի դրությամբ նավթի վերամշակման ոլորտում օտարերկրյա ներդրումների թիվն աճել է 80%-ով, սննդի արդյունաբերության ոորտում` 30%-ով, ճարտարագիտության ոլորտում` 7 անգամ։ Նախարարությունը նաև հաղորդել է, որ երկրում կա 200 ներդրումային նախագիծ, որոնք գերազանցում են 40 միլիարդ դոլարը ։
2016 թվականի կեսերին մի խումբ ընկերություններ Chevron-ի գլխավորությամբ հայտարարեցին Ղազախստանի Թենգիզ նավթային հանքավայրը շահագործելու համար 36,8 միլիարդ դոլար ներդնելու մասին ։
2016 թվականի առաջին եռամսյակում Ղազախստանում ներդրվել է 2,7 միլիարդ դոլար։ Ղազախստանի տնտեսության մեջ ամենամեծ ներդրողը Նիդեռլանդներն է (66 միլիարդ դոլար), որին հաջորդում են ԱՄՆ-ը (26 միլիարդ դոլար) և Շվեյցարիան (15 միլիարդ դոլար) ։ Ըստ Ղազախստանի ազգային բանկի նախագահի, օտարերկրյա ներդրումների թիվը մեծացնելու հարցում կարևորագույն գործոն է «Նուրլի ժոլ» պետական ծրագրի իրականացումը, որով կստեղծվեն բարենպաստ պայմաններ։ 2016 թվականի սեպտեմբերի դրությամբ Ղազախստանի տնտեսությունում օտարերկրյա ներդրումները կազմել են 5,7 մլրդ դոլար, ինչը 4,8%-ով ավելին է նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածում կատարած ներդրումներից ։
Ամփոփելով 2016 թվականը՝ Ղազախստանի արտաքին գործերի նախարար Էրլան Իդրիսովը նշեց, որ Ղազախստանը տարվա ընթացքում ստացել է 20 միլիարդ դոլարի ուղղակի օտարերկրյա ներդրումներ ։ 2016 թվականին ուղղակի օտարերկրյա ներդրումների ընդհանուր թիվը 2015-ի համեմատ աճել է 40%-ով և գերազանցել 2008-ի ռեկորդը։ Ղազախստանում գործող օտարերկրյա բիզնեսների թիվը, 2015-ի համեմատ, 2016 թվականին աճել է 25%-ով ։ Օտարերկրյա ուղղակի ներդրումները կատարվել են լեռնահանքային արդյունաբերության, երկրաբանական հետախուզման ու վերամշակման ոլորտներում։ Ամենամեծ ներդրումներ կատարած երկրներն են Նիդեռլանդները, Միացյալ Նահանգները, Շվեյցարիան և Ֆրանսիան ։
Ղազախստանը 2017 թվականից առանց վիզայի երկիր մուտք կատարելու ռեժիմ սահմանեց ԵԱՏՄ-ի, OECD-ի, Մոնակոյի, Մալայզիայի, Արաբական Միացյալ Էմիրությունների և Սինգապուրի քաղաքացիների համար ։
Գյուղատնտեսությունը Ղազախստանի ամենակարևոր ոլորտներից մեկն է. այս ոլորտում երկիրը ձգտում է ամենաշատ օտարերկրյա ներդրումները ստանալ` տնտեսության այս ոլորտի մրցունակությունը խթանելու համար։ Այդ նպատակով, 2017 թվականին KazAgro-ն Եվրոպական ներդրումային բանկի (EIB) հետ բանակցություններ վարեց 15 տարի ժամկետով 200 միլիոն եվրո վարկ ստանալու համար ։
1991-2019 թվականներին Ղազախստանը ստացել է 330 միլիարդ ԱՄՆ դոլարի չափ ուղղակի օտարերկրյա ներդրումներ, որը շուրջ 120 երկրներում կատարված ներդրումներից շատ է։ Ղազախստանում օտարերկրյա ներդրումների ավելի քան 50%-ը կատարել է Եվրամիությունը (ԵՄ), 15%-ը (48,4 միլիարդ ԱՄՆ դոլար)` Միացյալ Նահանգները, և 5-ական տոկոս Միացյալ Թագավորությունն ու Չինաստանը։ Սեպտեմբերի 2-ի իր ելույթում նախագահ Կասիմ-Ժոմարտ Տոկաևն առաջնային է համարել օտարերկրյա ներդրումները ։ 2018 թվականին Ղազախստանը ստացել է 24 միլիարդ դոլար օտարերկրյա ներդրումներ։ Ղազախստանի արտաքին գործերի նախարարությունը կարևոր դեր է խաղում երկիր օտարերկրյա ներդրումների գործում ։
2019 թվականին Ղազախստանում օտարերկրյա ներդրումները կազմել է 24,1 մլրդ դոլար։ 2019 թվականին հանքարդյունաբերությունը և մետաղագործությունը ստացել են օտարերկրյա ամենամեծ ներդրումները՝ 56,3%: Արդյունաբերությունը ստացել է ռեկորդային 13,586 միլիարդ դոլարի օտարերկրյա ներդրումներ։ Արդյունաբերությունն ու առևտուրը ներդրողների համար երկրորդ և երրորդ ոլորտներն էին։ 2019 թվականին 3,5 միլիարդ ԱՄՆ դոլարի ՕՈՒՆ են կատարվել արտադրական արդյունաբերության և 3 միլիարդ դոլար առևտրում ։
2019 թվականին Ղազախստանի տնտեսության մեջ առավելագույն ներդրումներ կատարող առաջատար հնգյակը մնացել է անփոփոխ։ Նիդեռլանդները Ղազախստանում ներդրել է 7,3 միլիարդ դոլար (ներդրումների 30,2%-ը), որին հաջորդում են ԱՄՆ-ը՝ 5,5 միլիարդ դոլար (23,0%) և Շվեյցարիան՝ 2,2 միլիարդ դոլար։ Ներդրումների տեսանկյունից Չինաստանը գերազանցել է Ռուսաստանի Դաշնությանը և զբաղեցրել 4-րդ տեղը՝ 1,7 միլիարդ դոլար (7,0%), մինչդեռ Ռուսաստանի Դաշնությունը զբաղեցնում էր 5-րդ տեղը` 1,4 միլիարդ դոլար (5,8%) ներդրմամբ ։
Հատկանշական է, որ Ղազախստանի օտարերկրյա ներդրումների թիվը 2018 թվականին աճել է 15,8%-ով, իսկ 2019 թվականից մնացել նույնը` 24 միլիարդ դոլար, չնայած այդ ժամանակահատվածում այլ երկրների տնտեսություններում նկատվել են ներդրումների նվազում ։
Չնայած COVID-19 համաճարակին, 2020 թվականին Ղազախստանի 14 մարզերից 13-ում գրանցվել է ներդրումների աճ։ Ներդրումների մեծ աճը գրանցվել է շինարարության ոլորտում, մասնավորապես` Թուրքեստանի և Ժամբիլի տարածաշրջաններում, ինչպես նաև Շիմկենտ քաղաքում ։
Ներդրողների աջակցություն
Ոլորտը, որում ներդրումներ կատարելու անհրաժեշտություն կա, որոշվում է Ղազախստանի կառավարության և օտարերկրյա նորդրողների կողմից։ Օտարերկրյա ներդրումների հոսքը մեծացնելու համար երկիրը ստեղծեց ներդրումային ազգային ընկերություն։ Ղազախստան Ինվեստը ներդրողների համար մի ցանց է, որը տալիս է ներդրումային գաղափարներ և հասնում դրանց իրագործմանը, ինչպես նաև հոգում է տվյալ ոլորտի հետագա կարիքները։ 2018 թվականին Ղազախստան Ինվեստն օգնեց մշակել ավելի քան 70 ներդրումային պլաններ արդյունաբերության տարբեր ճյուղերում` մետաղագործություն, նավթաքիմիա, սննդի արդյունաբերություն, զբոսաշրջություն և այլն։ Այն իր մեջ ներառում էր նաև բիզնես պլանի ձևավորում, ֆինանսական մոդելի ստեղծում և կարճ նկարագիր ։
Օտարերկրյա ներդրումները հեշտացնելու համար Ղազախստանը 2020 թվականին գործարկել է elicense.kz առցանց պորտալը, որը թույլ է տալիս առցանց ներդրումային պայմանագրեր կնքել` կրճատելով բյուրոկրատիան : Պորտալի միջոցով կնքված առաջին համաձայնագիրը «Kaz Solar 50»-ի և գերմանական «Solarnet Investment GmbH» ընկերությունների միջև կնքված պայմանագիրն էր, որը նախագծում էր վերականգնվող էներգիայի ծրագիր ։
Մտավոր սեփականություն
Ղազախստանը օրենսդրորեն անդրադարձել է մտավոր սեփականության իրավական կարգավորման, արտոնագրային օրենսդրության և հեղինակային իրավունքի պաշտպանության խնդիրներին ։
«Nurly Zhol» նոր տնտեսական քաղաքականություն
Չորրորդ արդյունաբերական հեղափոխության ընթացքում Ղազախստանը սահմանել է պետության և տնտեսության արդիականացման հինգ առաջնային պլաններ ։
Բիզնես
Համաշխարհային բանկի 2018 թվականին հրապարակած «Ease of Doing Business» զեկույցում Ղազախստանը 36-րդն էր։ Զեկույցում գնահատվել է բիզնեսի ճիշտ կարգավորումը և սեփականության իրավունքի ամրությունը։
Վաշինգտոնի «The Heritage Foundation» կոչվող հետազոտական կենտրոնը «Տնտեսական ազատության ինդեքս-2018»-ում Ղազախստանը դասում է 41-րդ տեղը։ Այս ընդհանուր գնահատականն աճել է 0,1-ով ։
Ղազախստանը նպատակ ունի խթանել տնտեսության աճը` ներգրավելով մասնավոր ներդրողների, ովքեր հետաքրքրված են ազգային ընկերությունների զարգացմամբ։ Սա է սեփականաշնորհման հիմնական նպատակը, որը, հավանաբար, կկրճատի հանրային ունեցվածքի մասնաբաժինը ՀՆԱ-ում մինչև 15%-ով։ Ակնկալվում է, որ որոշ ընկերություններ, օրինակ` Ղազախստանի երկաթուղիները, Սամրուկ-Էներգոն, Կազատոմպրոմը, Կասպոստը, ԿազՄունայԳազը և Էյր Աստանան, վաճառվելու են IPO-ի միջոցով ։
2018 թվականի IMD համաշխարհային մրցունակության վարկանիշային աղյուսակում Ղազախստանը 32-րդից իջել է 38-րդ տեղը։ Զեկույցը գնահատել է բիզնեսի արդյունավետությունը, պետական ֆինանսները և ներքին տնտեսությունը ։
Հատուկ տնտեսական գոտիներ
Հատուկ տնտեսական գոտին` SEZ-ը, Ղազախստանի տարածքի մի մասն է, որն ունի հատուկ իրավական ռեժիմ՝ բոլոր անհրաժեշտ ենթակառուցվածքներով՝ առաջնահերթ գործունեություն ծավալելու համար ։
Ղազախստանի Հանրապետության տարածքում կան 12 հատուկ տնտեսական գոտիներ՝ տարբեր ոլորտային կողմնորոշումներով։ Դրանք են`
Փոքր և միջին ձեռնարկատիրություններ
2015 թվականի մայիսին վերակառուցման և զարգացման եվրոպական բանկը համաձայնեց տրամադրել 41 միլիոն եվրո տեխնիկական համագործակցության ծրագրերի, փոքր և միջին ձեռնարկությունների խորհրդատվական աջակցության, ինչպես նաև «Կանայք բիզնեսում» ծրագրի համար ։
2016 թվականին Ղազախստանի հեռահաղորդակցության սկսնակ ձեռնարկությունների թիվը 2015 թվականի համեմատ աճել է 10%-ով։ 2016 թվականի դրությամբ երկրում գրանցված են եղել շուրջ 9,400 փոքր հեռահաղորդակցական ընկերություններ :]
Ղազախստանի կառավարությունը լայն աջակցություն է ցուցաբերում բիզնեսին, հատկապես փոքր և միջին ձեռնարկատիրություններին։ Դրանց զարգացումը Ղազախստանի «Բիզնես ճանապարհային քարտեզ 2020» պետական ծրագրի բաղկացուցիչ մասն է։ Ղազախստանի ՀՆԱ-ում փոքր և միջին ձեռնարկատիրությունների մասնաբաժինը 2018 թվականին հասել է 28,4%-ի, մինչդեռ 2015 թվականին 24,9% էր։ Ղազախստանը նախատեսում է այս ցուցանիշը մինչև 2050 թվականը հասցնել 50%-ի ։
2014 և 2015 թվականների զարգացումը
2014 թվականից սկսած երկրում տնտեսական աճի տեմպերի դանդաղեցում նկատվեց նավթի գների ցածրացման և ուկրաինական ճգնաժամի հետևանքով ։ 2014 թվականի փետրվարին տենգեն արժեզրկվեց 19%-ով ։ Եվս 22% արժեզրկում տեղի ունեցավ 2015 թվականի օգոստոսին ։ Ղազախստանը, 2017 թվականին Ֆրեյզերի ինստիտուտի կողմից հրապարակված զեկույցում զբաղեցնում էր 54-րդ տեղը աշխարհի տնտեսապես զարգացած երկրների շարքում, բայց Գենդերային անհամամասնության ինդեքսի համաձայն 66 տեղից զբաղեցրել է 12-րդը. այս ինդեքսը կանանց և տղամարդկանց նույն իրավունքներն ունենալու ցուցանիշն է ողջ աշխարհի մակարդակով, որը փոխկապակցված է տնտեսական ազատության գնահատականի հետ ։
Ղազախստանում մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ն 2017 թվականի դրությամբ 2013-ի համեմատ նվազել է մոտ 40%-ով ։
2016-2020 թվականների մասնավոր սեփականություններ
2015 թվականի դեկտեմբերին Ղազախստանի կառավարությունը հաստատել է առաջիկա 2016-2020 թվականների սեփականաշնորհման նոր ծրագիրը ։ Դա մասնավորեցման լայնածավալ ծրագիր է, որը շարունակում է 2014 թվականի ծրագիրը և ներառում 60 խոշոր պետական ընկերություններ ևս ։ Ըստ Ղազախստանի ֆինանսների նախարարության, 2016 թվականի սեպտեմբերի 20-ի դրությամբ 2014-2016 թվականների սեփականաշնորհման ծրագրի շրջանակներում ձեռք բերված գործարքներից պետական բյուջեն ստացել է 6,99 միլիարդ տենգե (20,6 միլիոն դոլար)։ Ղազախստանի մասնավորեցման ծրագիրը նպատակ ունի շուրջ 15%-ով կրճատել տնտեսության զարգացման մեջ պետության ներգործությունը. սա համարվում է Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության երկրների համար սահմանված մակարդակ ։
Այլ
Վերջին տարիներին Ղազախստանի և Միացյալ Նահանգների միջև առևտրային ուղի է ստեղծվել, որով արտահանվում և ներմուծվում է տարեկան 350,000 տոննա աղ (աշխարհում աղի արտահանված ու ներմուծված աղի 54%-ը) ։
Անատոլի Կամենսկի
Կենսագրություն
1895 թվականին Կամենսկին, որը ցածր կոչում ունեցող պաշտոնյայի որդի էր, ավարտել է Աստրախանի գիմնազիան և ընդունվել Պետերբուրգի պետական համալսարանը։ Երկու տարի անց թողել է ուսումը և ընդունվել Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետը։ Կամենսկին ավարտել է այն 1902 թվականին և կարճ ժամանակ անց ծառայության է անցել Ֆինանսների նախարարությունում։ Այդ ժամանակ է հրատարակել գեղարվեստական ստեղծագործությունների շարք, որը նվիրված էր ժամանակակից քաղքենիության բարոյական անկմանը՝ իդեալականցնելով դրա հակակշիռ գավառական բարոյականությունը։ Հետագայում Կամենսկին գնացել է դեպի ֆրեյդիզմ, նրա ստեղծագործությունները լուսաբանում էին սեքսուալության բացահայտումը, ինչի համար էլ նա քննադատվել է պոռնոգրաֆիայի հասնող էրոտիզմի համար։
1913 թվականին նա սկսել է կինոսցենարիստի գործունեություն ծավալել։ Նրա սցենարներով նկարահանվել են ավելի քան 30 ֆիլմ։
Հեղափոխությունից հետո Կամենսկին արտագաղթել է Բեռլին, որտեղ հանդես է եկել սիրո մասին պատմվածքների ժողովածուով։ 1924 թվականին նա վերադարձել է հայրենիք, որտեղ զբաղվել է խորհրդային գրողների տեքստերի խմբագրմամբ։ 1930 թվականին Կամենսկին գործուղման է մեկնել նախ Գերմանիա, ապա՝ Ֆրանսիա, 1934 թվականին վերադարձել է։
Խորհրդային գրողների միությանը կից Լիտֆոնդ գրախանութներում աշխատել է որպես խորհրդատու։ 1938 թվականին սեպտեմբերի 3-ին ձերբակալվել է լրտեսության մեղադրանքով, 1939 թվականի ապրիլին ԽՍՀՄ Ներքին գործերի ժողովրդական կոմիսարիատին առընթեր հատուկ խորհրդակցության որոշմամբ 8 տարով բանտարկվել է ուղղիչ-աշխատանքային գաղութում, իսկ 1941 թվականին մարտին դատապարտվել է ևս 10 ազատազրկման «զրպարտության» մեղադրանքով։ Մահացել է 1941 թվականի դեկտեմբերին Վետլոսյան գյուղում։ Հեղինակությունը վերականգնվել է 1957 թվականին։
Գրականություն
Կատեգորիա:Խորհրդային գրողներ Կատեգորիա:Ռուս գրողներ Կատեգորիա:Ռուս արձակագիրներ Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիական ծառայության առաջին դասի պետական խորհրդական
Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիական ծառայության առաջին դասի պետական խորհրդական, Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիական ծառայողներին շնորհվող բարձրագույն դասային աստիճան։ Այն բարձր է Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիական ծառայության երկրորդ դասի պետական խորհրդականի դասային աստիճանից։ Աստիճանը շնորհում է Հայաստանի Հանրապետության Նախագահը։ Այն շնորհվում է բացառապես քաղաքացիական ծառայության բարձրագույն պաշտոն զբաղեցնող անձանց (աշխատակազմերի ղեկավարներ, նրանց տեղակալներ և առանձնացված ստորաբաժանումների ղեկավարներ)։
Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիական ծառայության առաջին դասի պետական խորհրդականները
Հիմնական հոդված՝ Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիական ծառայության առաջին դասի պետական խորհրդականների ցանկ
Կատեգորիա:ՀՀ բարձրագույն դասի դասային աստիճաններ
Հայ-ֆիջիական հարաբերություններ
Հայաստանի և Ֆիջիի Կղզիների Հանրապետության միջև դիվանագիտական հարաբերությունները հաստատվել են 2010 թ. հունիսի 7-ին։
Առևտրատնտեսական հարաբերություններ
Հայաստանի և Ֆիջիի միջև ապրանքաշրջանառության ծավալները (հազար ԱՄՆ դոլար).
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հայ-ֆիջիական հարաբերություններ
Սպաս-Լիպկի
Սպաս-Լիպկի (Спас-Липки), գյուղ Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Սմոլենսկի շրջանի կազմում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Սմոլենսկի շրջանի բնակավայրեր
Տիխոնովո (կայարան, Մենդելեևսկի շրջան)
Տիխոնովո (Тихоново, Тихоново), կայարան Ռուսաստանի Թաթարստան հանրապետության Մենդելեևսկի շրջանի կազմում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի կայարաններ Կատեգորիա:1981 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Թաթարստան հանրապետության Մենդելեևսկի շրջանի բնակավայրեր
Լեոնիդ Մարտիրոսով
Լեոնիդ Արմենակի Մարտիրոսով, հայ ռազմական գործիչ, հրետանավոր։ ՀՀ բանակի գեներալ-մայոր (1996)։
Կենսագրություն
Լեոնիդ Մարտիրոսովը ծնվել է 1939 թվականին Բաքվում։ 1961 թվականին ավարտել է Թբիլիսիի բարձրագույն հրետանային ռազմական ուսումնարանը, 1975 թվականին՝ Լենինգրադի ռազմահրետանային ակադեմիան։ 1961-1991 թվականներին ծառայել է ԽՍՀՄ ԶՈՒ Անդրկովկասյան, Միջինասիական ռազմական օկրուգներում, ԳԴՀ-ում տեղակայված ԽՍՀՄ զորախմբում՝ եղել բրիգադի հրամանատարի տեղակալ, բրիգադի հրամանատար, Անդրկովկասյան ռազմական օկրուգի 4-րդ բանակի շտաբի պետ։
1988- 1992 թվականներին եղել է ՀՀ պաշտպանության կոմիտեի օպերատիվ բաժնի ավագ սպա, 1992-1993 թվականներին՝ ՀՀ ԶՈՒ գլխավոր շտաբի օպերատիվ վարչության պետի տեղակալ, 1993-1997 թվականներին՝ վարչության պետ, 1991- 2000 թվականներին՝ գլխավոր շտաբի օպերատիվ վարչության պետ-գլխավոր շտաբի պետի տեղակալ, 2000 թվականից՝ ՀՀ գլխավոր ռազմական տեսուչի առաջին տեղակալ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ ռազմական գործիչներ Կատեգորիա:«Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշանի ասպետներ
Պանդո (Ուրուգվայ)
Պանդո (Pando), բնակավայր Ուրուգվայի հարավարևելյան մասում, Կանելոնես դեպարտամենտում։
Բնակչություն
Բնակչությունը ըստ 2011 թվականի տվյալների կազմում է՝ 25 947 մարդ.
Արտաքին հղումներ
Instituto Nacional de Estadística de Uruguay
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ուրուգվայի քաղաքներ Կատեգորիա:Ուրուգվայի բնակավայրեր Կատեգորիա:1788 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
(6533) Ջուզեպինա
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,637995 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,5412 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,7348 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1564,98 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,230035 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 22,75° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1995 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Կառլ Հերջենրոտերի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Հարավային օվկիանոս
4 օվկիանոսներից՝ Խաղաղ օվկիանոս, Ատլանտյան օվկիանոս, Հնդկական օվկիանոս, Հյուսիսային Սառուցյալ օվկիանոս, բացի երբեմն առանձնացնում են 5-րդ օվկիանոսը՝ Հարավային օվկիանոս, որը ընդգրկում է Անտարկտիդային հարող շրջանները կամ վերը նշված առաջին 3 օվկիանոսների հարավային շրջանները։ Մակերեսը կազմում է 20,327,000 քառակուսի կիլոմետր, եթե հաշվենք, որ հյուսիսային սահմանը հարավային լայնության 60 աստիճանն է:
Այս օվկիանոսն անվանվում է նաև Անտարկտիկական կամ Ավստրալիական ,, }} Մեծությամբ չորրորդ օվկիանոսն է՝ իր զբաղեցրած տարածքով մեծ լինելով միայն Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսից ։ Այս օվկիանոսի սահմանագծային գոտին այնտեղ է, որտեղ անտարկտիկական դեպի հյուսիս հոսող սառը ջրերրը միախառնվում են մերձանտարկտիկական համեմատաբար տաք ջրերին։
Միջազգային ջրագրական կազմակերպության [International Hydrographic Organization] (IHO) ներկայացուցիչ, կոմոնդոր Ջոն Լիչի (Commodore John Leech) կարծիքով՝ վերջին շրջանում իրականացված օվկիանոսագրական հետազոտությունները բացահայտել են Հարավային ջրաշրջանառության կարևորությունը, և անհրաժեշտություն է, որ գործածվի Հարավային օվկիանոս եզրույթը՝ բնորոշելու համար ջրային այն մեծ տարածքը, որն ընկած է այդ ջրաշրջանառության հյուսիսային սահմանագծից դեպի հարավ ։ Հարավային օվկիանոսի հարցում IHO-ի պաշտոնական տեսակետը ներկայումս վերոշարադրյալն է, քանզի 60-րդ զուգահեռականը որպես սահմանագիծ ճանաչելու վերաբերյալ տեսակետը հավանության չի արժանացել։ Ոմանք էլ իբրև բնական սահմանագիծ են ընդունում անտարկտիկական սեզոնային տատանվող կոնվերգենցիան ։
2000 թվականին Միջազգային հիդրոբանական կազմակերպությունը (International Hydrographic Organization, IHO ) որոշում ընդունեց համաշխարհային օվկիանոսը բաժանել հինգ օվկիանոսների՝ առանձնացնելով Հարավային օվկիանոսը Խաղաղ, Ատլանտյան և Հնդկական օվկիանոսներից ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հարավային օվկիանոս
Օհակվեռե
Օհակվեռե (Ohakvere), գյուղ Էստոնիայի Իդա-Վիրումաա նահանգի Իլուկա շրջանում։
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 19 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Իդա-Վիրումաա նահանգի Իլուկա շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղեր
Քեչիտ
Քեչիտ, գյուղ Արևելյան Հայաստանում, Կարսի մարզի Կարսի գավառում ։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Հայերը բռնությամբ տեղահանվել են 1920 թվականի հայ-թուրքական պատերազմի ժամանակ և բնակություն հաստատել Արևելյան Հայաստանում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Կրակենի ծով
Կրակենի ծով (Kraken Mare), խոշորագույն ածխաջրածնային ծովն է Սատուրնի արբանյակ Տիտանի վրա։ Այն ամենախոշոր հեղուկ պարունակող աշխարհագրական օբյեկտն է Տիտանի վրա, 2008 թվականին անվանվել Կրակեն ծովային հրեշի անունով ։
Նկարագրություն
Գտնվում է հյուսիսային կիսագնդում, կենտրոնի կոորդինատներն են — 68°N, 50°W Ծովը հայտնաբերվել է 2007 թվականին Կասսինի զոնդի միջոցով և մեկ տարի անց անվանվել է Կրակենի` առասպելական ծովային հրեշի պատվին։ Սպեկտրոմետրիայի միջոցով հաստատվել է, որ Կրակենի ծովը ածխաջրածնային նյութերից է կազմված։
Ծովի երկարությունը 1170 կմ է, մակերեսը` մոտ 400 000 կմ² — մի քիչ ավել, քան Կասպից ծովը Երկրի վրա ։ Թրեվայզ նեղուցի միջոցով այն հաղորդակցվում է Լիգեայի ծովի հետ ։ Ծովի հյուսիսային մասում գտնվում է Մայդա կղզին։ 2014 թվականին ռադիոլոկացիայի միջոցով հետազոտվել է ծովի հատակը, որի ժամանակ գետաբերանի մասում ֆիքսել է 20-35մ խորություն, իսկ հետո՝ 200 կմ հեռավորությամբ տարածության վրա ռադիոլոկացիոն արձագանք չի գրանցվել, ինչը վկայում է կամ 200 մետրից ավել խորությունների մասին այդ հատվածում (ինչն անուղղակիորեն հաստատվում է կտրուկ ափերի առկայությամբ), կամ ծովի հեղուկի կողմից կլանող մեծ հատկության առկայությամբ (ավելի մեծ, քան Լիգեայի ծովում) ։
Տիտանի հետազոտման նոր պլանավորվող առաքելության շրջանակներում (Titan Saturn System Mission) իջեցվող լողացող զոնդի միջոցով հստակեցվելու է Կրակենի ծովի ճշգրիտ քիմիական կազմը և ճշտվելու է նրա խորությունը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Տիտանի (մոլորակ) լճեր Կատեգորիա:Աստղագիտություն Կատեգորիա:Մոլորակագիտություն
Արհեստակցական միությունների մշակույթի պալատ (Վոլգոգրադ)
Արհեստակցական միությունների մշակույթի պալատ (Дворец культуры профсоюзов, Աշխատանքի պալատ, Միությունների տուն), մշակութային հաստատություն Վոլգոգրադ քաղաքում։ Գտնվում է Լենինի պողոտայում։ Կառույցը տարածաշրջանային նշանակության մշակութային ժառանգության օբյեկտ է ։ Այս շենքում, ինչպես նաև Սովետսկայա փողոցի վրա գտնվող հարակից բարձրահարկ շենքում է գտնվում Վոլգոգրադի արհեստակցական միությունների տարածաշրջանային խորհուրդը։
Պատմություն
Շենքը կառուցվել է 1957 թվականին ճարտարապետ Վադիմ Մասլյաևի նախագծով։ Այն ընդգրկում է Լենինյան պողոտա նայող կիսաշրջանաձև ծավալը և բակային հատվածի ուղղանկյուն ծավալը։ Շենքի բոլոր ճակատները զարդարված են սյունաշարերով և տարբեր դեկորատիվ տարրերով, որոնց շնորհիվ  պալատը համարվում է քաղաքի վերջին ուշ ստալինյան ճարտարապետության օրինակներից։ Կենտրոնական մուտքի վերևում տեղադրված է ստալինյան կարգախոսը՝ «ԽՍՀՄ-ում աշխատանքը պատվի, փառքի, արժանապատվության և հերոսության հարց է»։ Քանի որ 1951 թվականին շենքի կառուցման նախահաշվի հաստատման և դրա շահագործման հանձնելու ընթացքում տեղի է ունեցել ԽՄԿԿ XX համաժողովը, որտեղ դատապարտվել է Ստալինի անհատականության պաշտամունքը, վերը նշված մեջբերումը ստորագրություն չի պարունակում, իսկ դրանից վերև  պատկերված է Լենինի պրոֆիլը ։
Արհեստակցական միության պալատի շենքի կիսակլոր ձևի հարևանությամբ գտնվող «Օբլսովպրոֆ» բարձրահարկ հյուրանոցի շենքի պատճառով ժողովուրդը շենքն անվանում է «զուգարանակոնք» ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Վոլգոգրադի տեսարժան վայրեր Կատեգորիա:Վոլգոգրադի շենքեր և կառույցներ Կատեգորիա:1957 հիմնադրումներ
Արբուզինկա
Արբուզինկա (Арбузинка), քաղաքատիպ ավան Ուկրաինայի Նիկոլաևի մարզի Արբուզինկայի շրջանում, շրջկենտրոն։ Հիմնադրվել է 1780 թվականին։
2011 թվականի տվյալներով Արբուզինկա քաղաքատիպ ավանում բնակվում էր 6 457 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Նիկոլաևի մարզի Արբուզինկայի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի քաղաքատիպ ավաններ Կատեգորիա:1780 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Վիլյալբա (քաղաք)
Վիլյալբա (Villalba), քաղաք և համայնք Իսպանիայում՝ գալիսիական Լուգո պրովինցիայի Տերրա-Չա շրջանում։ Տարածքը՝ 379 կմ2։ Բնակչությունը՝ 15.327 (2010 թվականի տվյալներով)։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իսպանիայի քաղաքներ
Անոթ կափարիչով՝ եռագույն (մ․թ․ա․ 16-15-րդ դարեր, Քարաշամբ)
Անոթ կափարիչով՝ եռագույն, մ․թ․ա․ 16-15-րդ դարերում Քարաշամբում հայտնաբերված անոթ, որը ներառված է Հայաստանի պատմության թանգարանի հավաքածուում 3060-200 համարի ներքո։
Նկարագրություն
Տակառի ձև ունեցող անոթ է։ Շուրթը ուղիղ է, կտրած, շրթեզրին ունի երկու զույգ միջանցիկ անցքեր կախելու համար։ Իրանի մակերեսը սև է, անգոբապատ, փայլեցված և բաժանված չորս սեկտորների, որոնք մեկընդմեջ հարդարված են կարմիր օխրայով և սպիտակ ներկով ընդելուզված եռանկուններով։ Սեկտորները մեկը մյուսից առանձնացված են ուղղահայց զույգ գծերի մեջ ներառված ալիքազարդերով։ Կափարիչը սկավառաձև է, գոգավոր՝ հարդարված չորս եռանկյուններից կազմված հավասարաթև խաչի պատկերով։ Խաչաթևերի հատման կետում միջանցիկ անցք է արված ։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Հայաստանի պատմության թանգարանի նմուշներ Կատեգորիա:Հնագիտական գտածոներ
Լաուրա Բոլդրինի
Լաուրա Բոլդրինի (Laura Boldrini, ), իտալացի լրագրող և քաղաքական գործիչ, Իտալիայի խորհրդարանի Պատգամավորների պալատի նախագահ (2013-2018)։
Կենսագրություն
1985 թվականին ավարտել Է Լա Սապիենցայի համալսարանի իրավագիտության ֆակուլտետը, որից հետո աշխատել Է RAI հեռուստառադիոընկերությունում։ 1989-1993 թվականներին աշխատել է Պարենի համաշխարհային կազմակերպության մամուլի ծառայությունում։ 1993-1998 թվականներին աշխատել է Պարենի համաշխարհային ծրագրում՝ որպես Իտալիայի ներկայացուցիչ։ 1998-2012 թվականներին Լաուրա Բոլդրինին եղել է ՄԱԿ-ի Փախստականների հարցերով գերագույն հանձնակատարի ներկայացուցիչը, Հարավային Եվրոպայում տեղեկատվական գործունեության համակարգող, մասնակցել է բազմաթիվ առաքելությունների «թեժ կետերում», այդ թվում՝ նախկին Հարավսլավիայում, Աֆղանստանում, Պակիստանում, Իրաքում, Իրանում, Սուդանում, Կովկասում, Անգոլայում և Ռուանդայում։