cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Աթեիզմը Հայաստանում
19-րդ դար
Հայաստանում ազատամտությունն ու աթեիզմը 19-րդ դարի երկրորդ կեսին ընդգրկում էին տարբեր խնդիրների լայն շրջանակ, որոնց թվում առանձնացան այնպիսի խնդիրներ, ինչպիսիք են կրոնի քննադատության սոցիալ-պատմական հիմքերը, բնագիտական ձեռքբերումները` որպես կրոնի դեմ պայքարի միջոց, աշխարհիկ էթիկայի և կրոնական էթիկայի հակադրությունը, կրոնի հաղթահարման ուղիների որոնումը և այլն։ Աթեիզմի արմատական խնդիրների մշակումը էական դեր է խաղացել 20-րդ դարասկզբին Հայաստանում աթեիզմի հետագա ընկալման մեջ ։
Ըստ Իսայանի`19-րդ դարի երկրորդ կեսը բացառապես կարևոր դեր է խաղացել Հայաստանի հոգևոր կյանքում իր բովանդակությամբ և ուղղվածությամբ, քանի որ հենց այդ ժամանակահատվածում է ընկնում մտածողների լուսավոր համաստեղության ի հայտ գալը, որոնցից Միքայել Նալբանդյանն առանձնանում է որպես առաջամարտիկ գործիչներից մեկը, ում նյութապաշտությունը դասավորվել է որպես փիլիսոփայության համակարգ, իսկ աշակերտներն ու հետևորդները կարողացել են այդ նյութապաշտությունը հասցնել մարտնչող աթեիզմի ։
Նշանակալի է այն փաստը, որ աթեիզմը Հայաստանում 19-րդ դարի երկրորդ կեսին զարգացել է գիտության և մշակույթի արագ զարգացման պայմաններում։ Այս ժամանակահատվածը ներառում է աստղագիտության, ֆիզիկայի, քիմիայի, երկրաբանության, կենսաբանության, բժշկության, Չարլզ Դարվինի էվոլյուցիոն ուսմունքի ժամանակակից նվաճումների տարածումը։ Նույն ժամանակահատվածում տեղի է ունեցել հայտնի բնագետ-դարվինիստ Նազարեթ Տաղավարյանի, «Դարվինականություն» բնօրինակ աշխատության հետ կապված գործունեությունը ։
Ինչպես նշում է Իսայանը, ժամանակակից հայ աթեիզմը մեծապես հիմնված է 19-րդ դարի այնպիսի հայ լուսավորիչների աշխատանքների վրա, ինչպիսիք են պատմաբան-հայագետներ Մկրտիչ Էմինը և Ղևոնդ Ալիշանը, որոնք մշակել են տարեգրական և այլ սկզբնաղբյուրներ՝ նոր հայտնագործություններով հարստացնելով ազգային պատմագրությունը, Խաչատուր Աբովյանը, հայ գրականության դասական գրող-դեմոկրատ Պերճ Պռոշյանը, բանաստեղծ Սմբատ Շահազիզը, ականավոր գրող Րաֆֆին, ականավոր գրող, սոցիալ-քաղաքական սատիրայի վարպետ Հակոբ Պարոնյանը։
Աթեիզմի տարածումը Հայաստանում նաև նպաստեց տպագիր նյութերի թողարկման կտրուկ աճին և դրանում աշխարհիկ գրքերի համամասնությանը։ Բազմաթիվ պարբերականների, երգիծական և այլ ամսագրերի հայտնվելը մեծապես պայմանավորված էր հայ լուսավորիչներ Միքայել Նալբանդյանի, Ստեփանոս Նազարյանի, Հարություն Սվաճյանի, Գրիգոր Արծրունու ծավալած գործունեությամբ։ Հատկապես նշանակալի է պատմական ասպարեզում Միքայել Նալբանդյանի՝ փիլիսոփայության, դեմոկրատի և հեղափոխականի հայտնվելը գործնականում` քաղաքական գործունեության մեջ։
19-րդ դարի երկրորդ կեսի հայ լուսավորիչները, լինելով իրենց ժամանակի առաջավոր մարդիկ, համատեղում էին քաղաքական արմատականությունը, որը դրսևորվում էր բոլորի մոտ տարբեր աստիճաններով, առաջադեմ փիլիսոփայական և գիտական հայացքներով, իրենց ստեղծագործություններում հաճախ էին անդրադառնում կրոնական աշխարհայացքի դեմ ։
Ինչպես նշում է Իսայանը, հայ ազատամտությունն ու աթեիզմը 19-րդ դարի երկրորդ կեսին դրսևորվել են նախևառաջ երեք հիմնական ձևերով `
19-րդ դարի հայ լուսավորության գործիչներն իրենց ստեղծագործություններում հենվել են ժողովրդական ազատամտության և բնագիտության նվաճումների վրա՝ համադրելով հակակրոնական փաստարկները։ Այսպիսով, 19-րդ դարի երկրորդ կեսին հայկական աթեիզմի դրսևորումները բազմազան էին ինչպես ձևով, այնպես էլ գաղափարական բովանդակությամբ։ Այսպես՝ Նազարեթ Տաղավարյանի, Մատթեոս Մամուրյանի, Ե. Շահազիզյանի, Ս. Ոսկանյանի աշխարհայացքում արտացոլվեց տարերային նյութապաշտությունը, որը նրանց մոտ հաճախ քողարկվում էր դեիզմով։ Գրիգոր Արծրունին և Ստեփանոս Նազարյանը կիսում էին նյութապաշտական պատկերացումները։ Միքայել Նալբանդյանը, Գալուստ Կոստանյանը, Րաֆֆին, Մ. Մալաքյանը, Ա. Հայկունին բացահայտ պաշտպանում էին նյութապաշտությունը։ Ինչպես նշում է Իսայանը, հենց նյութապաշտական գաղափարներն են, որոնք ավելի կամ պակաս չափով բնորոշ էին հայ լուսավորության բոլոր հիմնական ներկայացուցիչներին, որոնք հիմք էին հանդիսանում կրոնի հանդեպ իրենց քննադատության համար ։
Ինչպես նշում է Իսայանը, հայ ազատամտությունն ու աթեիզմը, ինչպես նախկինում, կառուցվել են լուսավորչական փիլիսոփայության պարզ, բավարար չափով յուրացված ընդհանուր դրույթների հիման վրա։ Նյութապաշտությունը գիտելիքի տեսության մեջ, սոցիալ-քաղաքական ոլորտում, որն ուղղված է նախախնամականության դեմ բնական իրավունքի տեսությանը, գիտության հանդեպ խորը հարգանքին, տգիտության և ակնածանքի հանդիմանությանը, մարդկային մտքի ուժի առաջնակարգների անվերապահ ճանաչմանը։ Այս ամենը ընկած էր 19-րդ դարի երկրորդ կեսի հայկական աթեիզմի հիմքում։ Միևնույն ժամանակ, կրոնական աշխարհայացքի հիմքերը քննադատվում էին ոչ միայն աթեիզմի, այլև պանթեիզմի դեիզմը, ինչպես նաև կրոնական թերահավատությունը։
Հայաստանում 19-րդ դարն ավելի շատ էր աչքի ընկնում քրիստոնեության քննադատության փորձի նկատմամբ մեծ հետաքրքրությամբ, քան նախորդ դարաշրջանները։ Դրա հետ մեկտեղ, տվյալ շրջանի հայ լուսավորիչներն ընդունել են արևմտաեվրոպական փիլիսոփայության որոշակի գաղափարներ ։ Այսպիսով, Միքայել Նալբանդյանն ու Գևորգ Արծրունին հաճախ վկայակոչում էին Ժան-Ժակ Ռուսոյին, Դիդրոյին ու Վոլտերին։
Հատկանշական է, որ 19-րդ դարի երկրորդ կեսի հայ աթեիստական գրականությունն առանձնանում էր նրանով, որ Հայաստանում ստեղծված կոնկրետ պատմական պայմաններում հենց գեղարվեստական գրականության միջոցով ավելի ազատ և միևնույն ժամանակ ավելի հասկանալի կարող էր փոխանցվել եկեղեցու և կրոնի քննադատությունը, ազատամտության և աթեիզմի գաղափարները։
Ինչպես նշում է Իսայանը, 19-րդ դարում Հայ Եկեղեցու ներկայացուցիչները ակտիվորեն նպաստում էին հայ ժողովրդի բնածին կրոնավորության հայեցակարգին՝ վկայակոչելով հայերի ազգային մտածելակերպին, նրանց ինքնագիտակցությանը, ենթադրաբար ամբողջովին նպատակ ունենալով գտնել այլ ուղիներ այլ աշխարհում։
1896 թվականին արքեպիսկոպոս Մեսրոպ Սմբատյանցը գրել է, որ «սրտի մեծ ցավով ընդունում ենք, որ ինչպես քաղաքային, այնպես էլ գյուղական բնակչությունը աստիճանաբար հեռանում է հայրենի եկեղեցուց, այն եկեղեցուց, որը եղել է և պետք է մնա ազգային ամբողջականության միակ ու ամուր հենարանը» ։ Վարդապետ Գարեգին Հովսեփյանը վկայեց, որ «աթեիզմը տարբեր ճանապարհներով տարածվում է հասարակ ժողովրդի մեջ։ Գյուղերում էլ հաճախ ենք լսում նույն թեթևամիտ դատողությունները, անհարգալից վերաբերմունք եկեղեցու և նրա ծառաների նկատմամբ» ։ Պարբերաբար պարբերականում արտացոլվել է նաև Հայաստանում հակաեկեղեցական տրամադրությունների մեծացման գործընթացը, աթեիզմի տարածումը ։
Իրավիճակի բարդության մասին տեղեկացված լինելը կրոնի համար վտանգավոր է նաև եկեղեցու գաղափարական պաշտպանների մի շարք աշխատություններում։ Գիտակցելով աթեիզմի և կրոնի դիմակայության բնագիտական գիտելիքների նշանակությունը, եկեղեցու կողմնակիցները պնդում էին, որ պետք է ավելի մեծ ուշադրություն դարձնել հայկական դպրոցներում կրոնական առարկաների ուսուցմանը, պնդում էին աստվածաբանական դավանանքների նորացման անհրաժեշտության մասին։ Եպիսկոպոս Գրիգոր Աղամիրյանը «Անհավատություն» հոդվածում նշում էր․
Ըստ Եսայանի դիտարկումների՝ հայ գրականության մեջ մինչև 20-րդ դարի սկիզբը աթեիզմը Հայաստանում գրեթե չի լուսաբանվել։ Աթեիստական միտքը, որպես հետազոտության թեմա, ընդհանրապես բացակայում էր։ Միայն մի շարք հոդվածներ, գրական, պատմական և փիլիսոփայական բնույթի այս կամ այն շարադրությունների առանձին գլուխներ, որտեղ խոսք է գնում հայ ազատամտության մասին, կարող են առնչվել Հայաստանում աթեիզմի խնդիրներին։
Ինչպես վկայում է Իսայանը, 19-րդ դարի երկրորդ կեսին աթեիստական մտքի զարգացումը Հայաստանում աչքի է ընկել եկեղեցու նկատմամբ անհանդուրժողականության աճով և ընդհանրապես կղերականության աճով։
Կրոնական արձագանքը աթեիստական գաղափարների տարածման համար
Ի պատասխան 19-րդ դարի երկրորդ կեսին Հայաստանում աթեիզմի դիրքերի ամրապնդման, եկեղեցին և նրա աջակիցները ուժեղացրին հարձակումները աթեիստական աշխարհայացքի հետևորդների նկատմամբ։ Այսպիսով ըստ Իսայանի, շատ հայ մտածողների դեիստական արտահայտությունները եկեղեցական պատմագրությունը ներկայացնում էր որպես աստվածաբանական։ Այսպես, հայտնի է, որ նույնիսկ Միքայել Նալբանդյանը կրոնական հեղինակների լուսաբանման մեջ հայտնվում էր որպես «աստվածավախ մտավորական» ։ Նման մի բան, Իսայանի, կատարվել է եկեղեցական պատմագրության միջոցով` կապված Ստեփանոս Նազարյանի հետ, թեև վերջինս նյութապաշտ չէր, այնուամենայնիվ, շեշտը դրվեց նրա գիտելիքների ենթադրաբար սիրողականության վրա, ինչը պայմանավորում էր նրա քննադատությունը քրիստոնեության և եկեղեցու վերաբերյալ։ Միաժամանակ, Ստեփանոս Նազարյանի մասին իր հուշերում Գաբրիել Տեր-Հովհաննիսյանը գրում է, որ «Երբ խոսք էր գնում, Նազարյանը հուզված խոսում էր հոգևորականության մասին և կրկնում, որ ներկայիս հայ հոգևորականությունը պետք է ջնջվի երկրի երեսից... արմատախիլ արվի,.. ոչնչացվի» ։
Հատկանշական է դատավոր Գալուստ Կոստանդյանի՝ եկեղեցու հետ ունեցած հարաբերությունների համատեքստում։ Իր գործունեության սկզբում հանդես գալով որպես սպիրիտուալիստ (1860-1870-ական թվականներին), Կոստանդյանը հետագայում զգում է արևմտաեվրոպական նյութապաշտության, ինչպես նաև նրա ժամանակակից բնագիտական գաղափարների ազդեցությունը և էվոլյուցիա է իրականացնում դեպի աթեիզմ։ Նա դրական էր վերաբերվում 18-րդ դարի վերջի նյութապաշտական և հակակրոնական մտածողին, մասնավորապես, Դյուպյուիին, Վոլնեին՝ տարածելով նրանց հակակրոնական գաղափարները։ Բացի այդ, լինելով խորագիտակ գրող՝ նա իր աշխատանքին ներգրավել է գրական ծավալուն նյութ, ինչպես դա եղել է իր պատրաստած «Մեթոդի վրա» աշխատությունում, որը լույս է տեսել 1879 թվականին, այն թողել է «անսպասելիորեն պայթած ռումբի» տպավորություն ։ Կոստանդյանը վկայակոչում է Հեկկելի («Մարդաբանություն, կամ մարդու զարգացման պատմություն»), Դարվինի («Մարդու ծագումը և սեռական ընտրությունը»), եգիպտագետ Գաստոն Մասպերոյի («Արևելքի ժողովուրդների հնագույն պատմություն»), Շտրաուսի («Հիսուսի կյանքը») աշխատությունները, անդրադարձել է Հումբոլդտի, Կանտի, Բենեդիկտի, Բեկոնի, Մարքսի թեզերին ։
Աթեիզմը ներկայիս Հայաստանում
Գեորգի Դերլուգյանի կարծիքով, Հայաստանի առանձնահատուկ պատմական զարգացման շնորհիվ այսօր երկրում հայերից քչերն են իրենց անվանում ամբողջական աթեիստ, ինչպես և դժվար կլինի գտնել հայերի և կրոնական ֆունդամենտալիստների շրջանում ։
Աթեիստների թիվ
Ամերիկյան Գելափի ինստիտուտի տվյալների համաձայն՝ Հայաստանի բնակչության 18 %-ը իրեն ոչ կրոնական է համարում ։ Հայաստանի 2011 թվականի մարդահամարի տվյալների համաձայն, 34 373 քաղաքացիներ, այսինքն ամբողջ բնակչության մոտ 1.1%-ը, կրոնական համոզմունքների սյունակում նշել են «ոչ կրոնական» ։
Ոչ կրոնականությունը, այդ թվում աթեիզմը, ներկայումս որևէ ինստիտուցիոնալ ձևով ներկայացված չէ Հայաստանում, այնուամենայնիվ կա զգալի աթեիստական շարժում։ Աթեիստների միջև գաղափարների փոխանակման հարթակ են հանդիսանում սոցիալական ցանցերը ։
Հայաստանում Pew Research Center-ի անցկացրած հարցման համաձայն՝ Հայաստանում հարցվածների 5%-ը չի հավատում Աստծուն, 95%-ը հավատում է, իսկ Հայաստանի բնակչության 85%-ը իրեն համարում է քրիստոնյա ։
Աթեիստների իրավունքը Հայաստանում
Հայաստանի Սահմանադրության 17-րդ հոդվածի համաձայն «Հայաստանի Հանրապետությունում երաշխավորվում է կրոնական կազմակերպությունների գործունեության ազատությունը» և «կրոնական կազմակերպություններն առանձնացված են պետությունից»։ Այնուամենայնիվ, Սահմանադրության 18-րդ հոդվածը սահմանում է, որ «Հայաստանի Հանրապետությունը ճանաչում է Հայաստանյաց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու որպես ազգային եկեղեցու բացառիկ առաքելությունը հայ ժողովրդի հոգևոր կյանքում, նրա ազգային մշակույթի զարգացման և ազգային ինքնության պահպանման գործում» ։
Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության 29-րդ հոդվածը սահմանում է խտրականության արգելք՝ կախված սեռից, ռասայից, մաշկի գույնից, էթնիկ կամ սոցիալական ծագումից, գենետիկական հատկանիշներից, լեզվից, կրոնից, աշխարհայացքից, քաղաքական կամ այլ հայացքներից, ազգային փոքրամասնությանը պատկանելուց, գույքային վիճակից, ծնունդից, հաշմանդամությունից, տարիքից, անձնական կամ սոցիալական բնույթի այլ հանգամանքներից ։
ՀՀ Սահմանադրության 41-րդ հոդվածը սահմանում է, որ.
Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության 77-րդ հոդվածը սահմանում է սահմանադրական կարգը բռնի տապալելուն, ազգային, ռասայական, կրոնական ատելություն հրահրելուն, բռնություն կամ պատերազմ քարոզելուն ուղղված հիմնական իրավունքների և ազատությունների չարաշահման արգելքը ։
Չնայած մտքի, խղճի և կրոնի ազատության իրավունքի օրենքի (ՀՀ Սահմանադրության 41-րդ հոդված), խտրականության արգելմանը, այդ թվում կրոնի, աշխարհայացքի, քաղաքական կամ այլ հայացքների (ՀՀ Սահմանադրության 29-րդ հոդված) հիման վրա, այնուամենայնիվ, այդ իրավունքը հաճախ մնում է խախտված և անպաշտպան, իսկ խտրականությունը չի պատժվում ։
Այսպես, ժամանակակից Հայաստանում աթեիստների խտրականությունը դրսևորվում է առաջին հերթին Հայ Առաքելական եկեղեցու ներկայացուցիչների կողմից ։ Այսպիսով, Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի թանգարանների և արխիվների տնօրեն քահանա Ասողիկ Կարապետյանը 2013 թվականին հեռուստահարցազրույցներից մեկում եկեղեցու անունից հայտարարեց, որ «հայ աթեիստը թերի հայ է», հետագայում ոչ միայն չհրաժարվելով իր խոսքերից, այլև հաստատելով դրանք։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Անկրոնություն ըստ երկրի Կատեգորիա:Աթեիզմ Կատեգորիա:Աթեիզմ ըստ երկրի Կատեգորիա:Աթեիստներ
Բաքվի նահանգ
Բաքվի նահանգ (Бакинская губерния), Ցարական Ռուսաստանի նահանգներից մեկը Հարավային Կովկասի արևելյան մասում 1859-1917 թվականներին։ Հյուսիսում սահմանակցում էր Դաղստանի մարզին, արևմուտքում՝ Ելիզավետպոլի նահանգին և հարավից՝ Պարսկաստանին։ Արևելյան ամբողջ սահմանի երկարությամբ Կասպից ծովն է։
Համապատասխանում է ներկայիս Ադրբեջանական հանրապետության արևելյան հատվածին՝ ներառելով Թալիշստանը։
Վարչական կենտրոնը Բաքու քաղաքն էր։ Այլ խոշոր քաղաքներ էին Շամախին և Լենքորանը։ Նախքան 1859 թվականը Բաքվի նահանգի տարածքը Շամախու նահանգի մաս էր կազմում։ Այն ընդգրկում էր Հյուսիսային Իրանի խանություններից Բաքվի, Թալիշի, Շամախու, Շիրվանի, Ղուբայի և Ջավադի խանությունները։
Պատմություն
1846 թվականին, հաշվի առնելով այն, որ երկրամասի կիսումը երկու մասի հաշվի չի առնում տարածաշրջանի ժողովուրդների մշակութային, պատմական, տնտեսական ու քաղաքական առանձնահատկությունները, Նիկոլայ Ռոմանովը նոր հրաման արձակեց, որով Անդրկովկասը ենթարկվեց վարչական բաժանման։ Ձևավորվեցին Թիֆլիսի, Քութայիսի, Դերբենդի ու Շամախու, ավելի ուշ՝ Երևանի նահանգները։
1859 թվականին Շամախիում տեղի ունեցավ կործանիչ երկրաշարժ, և կառավարական ու պատկան մարմինները տեղափոխվեցին ծովափնյա Բաքու։ Այդպես նահանգը վերանվանվեց Բաքվի ։ 1860 թվականին նրան միացվեց Ղուբայի գավառը։ 1868 թվականին Բաքվի նահանգից անջատվեցին և նորաստեղծ Ելիզավետպոլի նահանգին միացվեցին Շուշիի գավառը (ամբողջ Ղարաբաղը և Զանգեզուրը) և Շաքիի գավառը (Նուխի)։ Այդ քրիստոնեաբնակ շրջաններին միացվեցին նաև Գանձակ քաղաքը՝ իր շրջակայքով, Ղազախը և Շամշադինը։ Այսպիսով, Ելիզավետպոլի նահանգը դարձավ գլխավորապես քրիստոնեաբնակ, իսկ Բաքվի նահանգը՝ մուսուլմանաբնակ։
Աշխարհագրական դիրք
Բաքվի խանության տարածքը գլխավորապես հարթավայրային է։ Հյուսիսային հատվածում բարձրանում են Կովկասյան լեռները (ամենաբարձր գագաթ՝ Բազարդյուզու լեռ, 4466 մ)։ Ծայր հարավում համեմատաբար ցածր Թալիշի լեռներն են։ տարածքի մեծագույն մասը զբաղեցնում է Կուր-Արաքսյան դաշտավայրը։ Կլիման մերձարևադարձային է՝ մեղմ ձմեռներով ու շոգ ամառներով։ Նպաստավոր պայմանների շնորհիվ գյուղատնտեսությունը դրված է լավ հիմքերի վրա. հարթավայրային մասում բնակիչները զբաղվում են երկրագործությամբ, այգեգործությամբ, աճեցնում են բամբակ։ Տարածված են ձիթենու, խաղողի, նռան և պտղատու մրգերի այգիները, ցորենի, գարու ու բամբակի դաշտերը, մշակում են նաև թեյ։
Բաքու քաղաքում ու նրա շրջակայքում կային բազմաթիվ նավթահորեր, որոնք մեծ եկամուտներ էին բերում Ռուսական կայսրությանը։ Արդյունաբերության զարգացման շնորհիվ Բաքուն գավառական ավանից դարձավ խոշոր քաղաք, մշակութային կենտրոն։ 20-րդ դարի սկզբին նրա բնակչությունը անցնում էր 100 000-ից, և այդ ցուցանիշով նա կայսրության խոշորագույն քաղաքներից էր։
Կասպից ծովին կից լինելը նպաստում էր նաև ծովային արդյունաբերության, ձկնորսության, ծովային ու ցամաքային առևտրի զարգացմանը։ Այդ տեսանկյունից կարևոր էին Բաքվի և Լենքորանի նավահանգիստները, Շամախի քաղաքը։
Բնակչություն
1897 թվականին անցկացված մարդահամարի տվյալների համաձայն, Բաքվի նահանգի բնակչությունն ուներ հետևյալ կազմը.
Կրոնական կազմ
Բաքվի նահանգը գլխավորապես մուսուլմանաբնակ էր։ Քրիստոնյաները գերազանցապես բնակվում էին Բաքու և Շամախի քաղաքներում։ Կրոնական կազմն ուներ հետևյալ տեսքը՝
Այս թվերից երևում է, որ 6,3 տոկոսը կազմել են հայերը, այնինչ հայ առաքելական եկեղեցու հետևորդները՝ 8 տոկոս։ Նույնպիսի անհամատեղություն կա ռուսների (8.9 տոկոս) և ուղղափառների (9 տոկոս) միջև. ուղղափառ են նաև հույները, վրացիները, որոնց թիվլ ավելին էր, քան 0.1 տոկոսը։ Եվ վերջապես, կովկասյան թաթարները (58.7 տոկոս), ովքեր շիադավան են եղել, այնինչ շիաների տոկոսը չի անցել 49-ից։
Սա բացատրվում է նրանով, որ հայերի, ռուսների, թաթերի ու թալիշների մեջ եղել են զգալի թվով մարդիկ, ովքեր խոսել են ոչ մայրենի լեզվով, իսկ մարդահամարի անցկացման գլխավոր հենակետը դա է եղել, այսինքն՝ կովկասյան թաթարները ոչ թե ադրբեջանցիներն էին, այլ ադրբեջաներենով խոսող մարդիկ։
Նման թյուրիմացությանը ու խառնաշփոթին նպաստել է գրագիտության ու տառաճանաչության ծայրահեղ ցածր մակարդակը (7.9 տոկոս), ովքեր ապրել են հիմնականում Բաքվում ու Շամախիում, իսկ գյուղերում առհասարակ տարածված չի եղել կրթական համակարգը։ Բաքվում աստիճանաբար կուտակվել է կովկասյան արիստոկրատիան, ինչպես նաև՝ ռուսական ազնվականությունը։ Հրավիրվել են մասնագետներ տարբեր երկրներից։
Տրանսպորտ
Բաքվի նահանգում եղել է ժամանակին համահունչ զարգացած տրանսպորտային համակարգ։ Գլխավորապես զարգացած է եղել Բաքու քաղաքը։ Այստեղ էր գտնվում հիմնական նավահանգիստը, երկաթուղային ցանցը, ձիակառքը և տրամվայը։ Բարձր արագությամբ աշխատում էր փոստը, հեռախոսը և հեռագիրը։
Բաքվում երկաթուղին կառուցվել է 19-րդ դարի վերջին։ Կասպից ծովը Սև ծովին կապող երկաթուղին անցնում էր Բաքու քաղաքից մինչև Բաթում՝ անցնելով Կուր-Արաքսյան դաշտավայրով ու ժամանակակից Վրաստանի կենտրոնով։ Երկաթուղու հիմնական կայարաններն էին նահանգային կենտրոններ՝ Բաքուն, Ելիզավետպոլը, Կովկասի փոխարքայության մայրաքաղաք Թիֆլիսը, Քութայիսը և Բաթում նավահանգիստը։ Հետագայում երկաթուղին Թիֆլիսից ճյուղավորվում է Հայաստան՝ Երևանի նահանգ ու Կարսի մարզ։
Ավելի ուշ կառուցվում են Բաքու-Մոսկվա և Բաթում-Մոսկվա երկաթուղիները, ինչի շնորհիվ քաղաքը կապ է հաստատում Ռուսաստանի հետ։ Բաքվի նավահանգիստը Ռուսական կայսրության ամենահարավային խոշոր նավահանգիստն էր։ Այն իրականացնում էր ջրային կապը կայսրության կենտրոնի հետ, տարանցիկ կարևոր հանգույց էր ռուսահպատակ Միջին Ասիայի, ինչպես նաև՝ Իրանի՝ ռուսական գերիշխանությունն ընդունող հյուսիսային գավառների հետ։ Բացի ռազմավարական ու տնտեսական կարևորոությունից՝ այն առևտրի խոշոր կենտրոն էր։ Կասպից ծովից արդյունահանող բարիքների առևտրով զբաղվում էին քաղաքի շուկաներում. զարգացած էր ձկնորսությունը, թեթև և սննդի արդյունաբերությունը։
Կոսուգե
Կոսուգե (小菅村), գյուղ Ճապոնիայում։ Գտնվում է Յամանասի պրեֆեկտուրայում։ Գյուղի ամբողջ մակերեսը կազմում է 52,65 կմ², բնակչությունը՝ 706 մարդ, իսկ խտությունը 13,41 մարդ/կմ²։
Բաքվի նահանգ
Տնտեսություն
Տնտեսության գլխավոր ճյուղերն էին համարվում նավթարդյունահանումը և վերամշակումը, գինեգործությունը և ալյուրի պատրաստումը։
Կոսուգե
Աշխարհագրական դիրք
Գյուղը գտնվում է Հոնսյու կղզում, Յամանասի պրեֆեկտուրայում Տյուբու տարածաշրջանում։ Այն սահմանակից է Տաբայամա գյուղին։
Բաքվի նահանգ
Տնտեսություն
1870-ական թվականներից Բաքվի շրջանը դառնում է Ռուսաստանի ամենամեծ նավթարդյունահանող կենտրոնը։ Եկամուտները գլխավորապես պատկանում էին Ռուսաստանի գլխավոր նավթային կորպորացիային, անգլո-հոլանդական «Շելլ», ինչպես նաև՝ «Նոբել» ընկերություններին, Նավթային ֆինանսական կորպորացիային։ 19-րդ դարի վերջում նահանգում հաշվվում էր 209 նավթաարդյունաբերական ձեռնարկություն, 930 նավթահոր (1906-1908 թվականներին՝ 1600-ից ավելի)։ 19-րդ դարի վերջին կար 247 մետաքսագործական ու մեաքսաբուծական, 125 խեցեգործական ֆաբրիկա և այլն։
Կոսուգե
Բնակչություն
Բնակչությունը կազմում է 706 մարդ (2014 թվականի օգոստոսի 1), խտություն 13,41 մարդ/կմ²։
Բաքվի նահանգ
Տնտեսություն
1915 թվականին Բաքվում սկսվում է տոլուոլի արտադրությունը։
Կոսուգե
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ճապոնիայի բնակավայրեր
Բաքվի նահանգ
Կառավարում
20-րդ դարի սկզբին Բաքվի նահանգի մեջ են մտել 6 գավառներ՝
Հայերը Բաքվի նահանգում
Բաքվի նահագում, գլխավորապես՝ Շամախի և Բաքու քաղաքներում, հայերը ծավալել են տնտեսական ու մշակութային լայն գործունեություն, աչքի ընկել առևտրի ու նավթարդյունաբերության ասպարեզում։ Շամախի քաղաքում 1844 թվականին հիմնվել է հոգևոր սեմինարիա, 1869 թվականին՝ Սանդուխտյան օրիորդաց դպրոցը, 1864 թվականին՝ Սուրբ Ստեփանոս Նախավկա վանքին կից վանական դպրոցը։ 1870 թվականին՝ Մադրասա գյուղում բացվել է ծխական մեկդասյա դպրոց, 1872 թվականին՝ Օրիորդաց ծխական դպրոց։ 1916 թվականին Շամախիում գործել է 14 եկեղեցի, 1914-1915 ուսումնական տարում՝ 23 ծխական դպրոց։ Բաքվում առաջին հայկական դպրոցը 1860-ին բացվել է Ա. Տեր-Ղևոնդյանի ջանքերով։ 19-րդ դարավերջին գործում էր հայկական 12 դպրոց։ 1903-ի մարդահամարի տվյալներով՝ բաքվեցիների մեջ բարձրագույն կրթություն ունեցողների թվի 1,2 տոկոսը ռուսներ էին, 1,5-ը՝ հայեր, իսկ թաթարները պարսիկների հետ կազմել են 0,1 տոկոսը։
19-րդ դարի վերջին կազմակերպվել են մի շարք հայկական ընկերություններ։ Հայ գործարարներն իրենց գործիմացության ու եռանդի շնորհիվ վաստակել են մեծ հարստություն և ազդեցություն՝ կարևոր դեր խաղալով ամբողջ նահանգի տնտեսության զարգացման գործում։ «Միրզոև և եղբայրներ», «Մանթաշև և ընկերներ», «Ղուկասով եղբայրներ», «Լիանոզով և ընկերներ», «Արաֆելով և ընկերներ», «Փիլիպոսյանց եղբայրներ», «Աստվածահաճո ձկնարան», «Արամազդ», «Արարատ», «Մասիս», «Աստղիկ», «Սյունիք», «Արալո-Կասպիական» և հայերին պատկանող տասնյակ այլ ընկերություններ զբաղվել են գերազանցապես նավթարդյունաբերությամբ, ունեցել սեփական փոխադրամիջոցներ (այդ թվում՝ ծովային), իրենց արտադրանքն արտահանել մոտիկ ու հեռու շուկաներ։ Միրզաբեկյանները զբաղվել են ծխախոտագործությամբ, Մայիլյան եղբայրները, Կամոևները, Փիթոևները, Վենեցովները նշանակալի դեր են խաղացել ձկնարդյունաբերության զարգացման գործում, Արունյանները՝ գինեգործության, Փիլիպոսյանները՝ շոկոլադագործության։
Մեծ էր հայերի դերակատարումը Բաքվի թատրոնի, գիտությունների զարգացման և այլ ասպարեզներում։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Օրվա հոդված Կատեգորիա:Բաքվի նահանգ Կատեգորիա:Ադրբեջանի պատմություն Կատեգորիա:Հարավային Կովկաս Կատեգորիա:Բաքու Կատեգորիա:1859 հիմնադրված պետություններ և տարածքներ
Մարինա Բեռլուսկոնի
Մարինա Բեռլուսկոնի, (պաշտոնական անունը` Մարիա Էլվիրա Բեռլուսկոնի, (Marina Berlusconi, Maria Elvira Berlusconi), ), իտալացի գործարար։
Կենսագրություն
Մարիա Էլվիրա Բեռլուսկոնին Սիլվիո Բեռլուսկոնիի և նրա առաջին կնոջ՝ Կառլա Էլվիրա Լուչիա Դալլ՚Օլոյի (Carla Elvira Lucia Dall'Oglio) դուստրն է, Պիերա Սիլվիո Բեռլուսկոնիի ավագ քույրը ։
Ավարտել է Մոնցայի Լեոն Դիոնի ինստիտուտի դասական վարժարանը։ Սկսել է ուսումնասիրել իրավունք, հետո՝ քաղաքական գիտություններ, սակայն առաջին տարում կիսատ է թողել ուսումը և չի շարունակել կրթությունը ։
1996 թվականին դարձել է «Fininvest»-ի փոխնախագահ, 2005 թվականի հոկտեմբերին զբաղեցրել է հոլդինգի նախագահի պաշտոնը։ 2003 թվականին փոխարինել է մահացած Լեոնարդո Մոնդադորին՝ «Arnoldo Mondadori Editore» հրատարակչության գլխավորությամբ։ Եղել է «Mediaset» բաժնետիրական ընկերության տնօրենների խորհրդի («Consiglio di amministrazione») անդամ, 2008 թվականի հոկտեմբերից մինչև 2012 թվականի ապրիլը եղել է «Mediobanca»-ի տնօրենների խորհրդի անդամ, նախկինում՝ «Medusa Film»-ի և «Mediolanum»-ի տնօրենների խորհրդի անդամ ։
Անձնական կյանք
2008 թվականի դեկտեմբերի 13-ին ամուսնացել Է Լա Սկալա թատրոնի բալետային խմբի պարող Մաուրիցիո Վանադիայի հետ, նրանց միավորում էր երկարատև հարաբերությունները։ Ունեն երկու երեխա՝ Գաբրիելեն (ծնված 2002 թվականին) և Սիլվիոն (ծնված 2004 թվականին) ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իտալացի գործարարներ Կատեգորիա:20-րդ դարի գործարարներ
Ստեն Վան Գանդի
Ստեն Վան Գանդի (Stanley Alan "Stan" Van Gundy, ), ամերիկացի պրոֆեսիոնալ բասկետբոլային մարզիչ։ Մարզիչի կարիերան սկսել է 1981 թվականին։ 2014 թվականից «Դետրոյթ Փիստոնս» թիմի մարզիչը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի բասկետբոլային մարզիչներ
Քնախոտ
Քնախոտ (Pulsatilla), զարկաչ, գորտնուկազգիների (հրանունկազգիներ) ընտանիքի բազմամյա կոճղարմատավոր խոտաբույսերի ցեղ։ Հայտնի է մոտ 40 (այլ տվյալներով՝ 35) տեսակ։
Կարգաբանություն
Pulsatilla դասը առաջին անգամ անվանվել է 1754 թվականին անգլիացի բուսաբան Ֆիլիպ Միլլերի կողմից ։
Տեսակներ
2020 թվականի ապրիլի տվյալներով, Քյուի «Աշխարհի բույսերը առցանց» տարբերակում է Pulsatilla դասի 42 տեսակ `• Pulsatilla ajanensis Regel & Tiling
• Pulsatilla albana (Steven) Bercht. & J.Presl
• Pulsatilla alpina (L.) Delarbre
• Pulsatilla ambigua (Turcz. ex Hayek) Zämelis & Paegle
• Pulsatilla aurea (Sommier & Levier) Juz.
• Pulsatilla bungeana C.A.Mey.
• Pulsatilla campanella (Regel & Tiling) Fisch. ex Krylov
• Pulsatilla cernua (Thunb.) Bercht. & J.Presl
• Pulsatilla chinensis (Bunge) Regel
• Pulsatilla dahurica (Fisch. ex DC.) Spreng.
• Pulsatilla georgica Rupr.
• Pulsatilla grandis Wender.
• Pulsatilla halleri (All.) Willd.
• Pulsatilla herba-somnii Stepanov
• Pulsatilla integrifolia (Miyabe & Tatew.) Tatew. & Ohwi ex Vorosch.
• Pulsatilla kostyczewii (Korsh.) Juz.
• Pulsatilla magadanensis A.P.Khokhr. & Vorosch.
• Pulsatilla millefolia (Hemsl. & E.H.Wilson) Ulbr.
• Pulsatilla montana (Hoppe) Rchb.
• Pulsatilla multiceps Greene
• Pulsatilla nipponica (H.Takeda) Ohwi
• Pulsatilla nuttalliana (DC.) Spreng.
• Pulsatilla occidentalis (S.Watson) Freyn
• Pulsatilla orientali-sibirica Stepanov
• Pulsatilla pratensis (L.) Mill.
• Pulsatilla reverdattoi Polozhij & A.T.Malzeva
• Pulsatilla rubra (Lam.) Delarbre
• Pulsatilla scherfelii (Ullep.) Skalický
• Pulsatilla taraoi (Makino) Zämelis & Paegle
• Pulsatilla tatewakii Kudô
• Pulsatilla tenuiloba (Turcz.) Juz.
• Pulsatilla tongkangensis Y.N.Lee & T.C.Lee
• Pulsatilla turczaninovii Krylov & Serg.
• Pulsatilla usensis Stepanov
• Pulsatilla vernalis (L.) Mill.
• Pulsatilla violacea Rupr.
• Pulsatilla vulgaris Mill.
• Pulsatilla wallichiana (Royle) Ulbr.
• Pulsatilla zimmermannii Soó«Աշխարհի բույսերը առցանց» նշում է տաս հիբրիդ տեսակներ ՝
Կենսաբանական նկարագիր
Գորտնուկազգիների ազգին պատկանող, 10 - 30 սմ ցողունի բարձրությամբ բազմամյա խոտաբույս է։ Ունի երկարավուն, կրկնակի փետրաբաժան, արմատամերձ, խոշոր, միայնակ, ցողունների ծայրերին նստած լայն զանգակաձև, բաց մանուշակագույն ծաղիկներ։ Պտուղը երկարավուն ընկուզիկ է։ Արմատները ուղղաձիգ են, մուգ դարչնագույն, հողի մեջ թափանցող։ Բույսի ամբողջ վերգետնյա մասը ծածկված է խիտ, արծաթանման մազմզուկներով։ Արմատամերձ տերևները կոթունավոր են, իսկ ցողունայինները՝ նստադիր, տերևափնջերով, փետրաբաժան։
Ծաղկում է ապրիլ-մայիս ամիսներին։ Տերևներն ի հայտ են գալիս միայն ծաղկելուց հետո։ Պտուղները հասունանում են ամռան ամիսներին և տարածվում քամու միջոցով։ Բազմանում է սերմերով։ Պտղակալում է ոչ կանոնավոր, լավ է տանում ցուրտը և երաշտը, խիստ պահանջկոտ է լույսի նկատմամբ։ Կովկասում աճում են 8, իսկ Հայաստանում՝ միայն 4 տեսակ, որոնցից մանուշակագույնը և հայկականը ունեն բուժական նշանակություն։ Բույսն աճում է մեր հանրապետության ենթալպյան և ալպյան մարգագետիններում, թփուտներում, քարքարոտ վայրերում, ժայռոտ լեռնալանջերին, ուր բարձրանում է ծովի մակերևույթից մինչև 3800-3900 մետր բարձրության վրա, տեղ-տեղ տալով ընդարձակ բուսուտներ։
Քիմիական բաղադրությունը
Բույսը պարունակում է գլիկոզիդ ռանունկուլին, որը ճեղքվելով, տալիս է գլյուկոզ և ցնդող, կծու համով, սուր հոտով, մաշկը գրգռող պրոտոանեմոնին, որն էլ իր հերթին ճեղքվելով, վեր է ածվում անեմոնինի և վերջապես՝ անեմոնաթթվի։ Բացի սրանից, քնախոտի մեջ հայտնաբերվել են նաև սապոնիններ, ֆիտոնցիդներ, դաբաղիչ նյութեր և խեժ։ Պրոտոանեմոնինը համարվում է բջջային թույն։
Բուժական նշանակություն
Բուժական նպատակով օգտագործվում է հիմնականում բույսի վերգետնյա մասը, իսկ որոշ դեպքերում՝ նաև արմատը։ Վերգետնյա մասը մթերում են ամռան ամիսներին, չորացնում հով տեղում միջանցիկ քանու տակ, ապա փշրում, հեռացնում կոշտ մասերը, փաթաթումնթղթով և պահում չոր տեղում։ Արմատը մթերում են աշնան ամիսներին, մշակում նույն եղանակով։
Ժողովրդական բժշկություն
Դեաբույսը ժողովրդական բշժկության մեջ ունի կիրառման հին պատմություն։ Որպես հանգստացնող, ցավազրկող, սպազմալիտիկ, հակաբորբոքիչ և քնաբեր, այն կիրառվում է նևրալգիաների, միգրենի, սպազմոֆիլիայի, անքնության, նևրասթենիայի, թոքային պալարախտի, կապույտ հազի, բրոնխիալ ասթմայի, բրոնխիտների, կարմրուկի, ծանր ֆիզիկական ընդարմության, ատամնացավի, գինեկոլոգիական և վեներական հիվանդությունների, ստամոքսային, ռևմատիկ և հոդատապային ցավերի, ինչպես նաև ծննդաբերության ժամանակ ոչ միայն ցավազրկման, այլև ծննդաբերության ակտն արագացնելու նպատակով։
Արտաքին ձևով դեղաբույսի թուրմով լվանում են թարախային վերքերը, մաշկի սնկային ախտահարված օջախները։ Թարմ տերևները կերատոլիտիկ նպատակով դնում են թարախապալարների վրա, թարմ հյութվ բուժում քոսը, այրվածքը, այն քսում մաշկի թմրած կամ զգայունությունը կորցրած օջախներին։ Արմատն ունի հակաջերմային նորգործություն։ Մանկական պրակտիկայիում բույսի եփուկը տալիս են կարկամային կծկումների և սպազմոֆիլիայի նոպաների ժամանակ։
Կողմնակի ազդեցություններ
Ֆարմակոլոգիական հետազոտություններով պարզվել է, որ քնախոտը մեծ դոզաներով, կենդանիների մոտ առաջ է բերում սուր գաստրոէնտերիտ, արյունամիզություն, ցնցումներ, ընդհուպ մինչև կաթվածահարություն։ դեղաբույսի ազդեցությունը շատերը կապում են պրոտոանեմոնինի և ծաղիկների մեջ պարունակվող ներկանյութերի հետ։
Պրոտոանեմոնինը կործանարար է ազդում ախտածին մանրէների և սնկերի վրա, միաժամանակ ոչնչացնելով բորբոսասնկերի և մի շարք բակտերիանրի սպորավոր ձևերը։ Ուշագրավ է, որ պրոտոանեմոնինի 1/60000 նոսրացումով լուծույթը դարձյալ հակազդում է ոսկեգույն ստաֆիլոկոկերի վրա։ Քնախոտը սրտանոթային համակարգի վրա ունենում է մատնոցուկանման ազդեցություն։ Բոլոր դեպքերում անհրաժեշտ է զգուշորեն օգտագործել դեղաբույսը, քանի որ դոզաների չարաշահումը գրգռում է ստամոքսաղիքային տրակտը, միզուղիները և կարող է նույնիսկ կաթված առաջացնել։
Կիրառությունը բշժկության մեջ
Դեաբույսը քսուքի և թրջոցների ձևով կիրառվում է տարբեր ծագման սուր և քրոնիկական արթրիտների, նևրիտների և միոզիտների ժամանակ։ Քսուքը պատրաստվում է բույսի վերգետնյա մասի փոշուց, իսկ թրջոցների համար թարմ բուսահյութը թ անգամ նոսրացվում է ֆիզիոլոգիական ;ուծույթով։ ԻՆչպես քսուքից, այնպես էլ հյութից պատրաստված կոմպրեսները դրվում են մարմի ախտահարված մասին, մեկ օր տևողությամբ, 2-3 շաբաթ շարունակ։ Հիվանդները դեղաբույսի պատրաստուկերից նշել են այրոց, ախտահարված մասի տաքացում, ցավերի մեղմացում, իսկ հետագայում՝ ցավերի լրիվ վերացում, այտուցների ներծծում, ախտահաված մասի՝ հատկապես վերջույթների ֆունկցիաների ֆունկցիաների վերականգնում։ Էլեկտրաթերմոմետրիկ եղանակով ստուգելով տվյալ հատվածի ջերմային ռեակցիան, պարզվել է, որ քնախոտի պատրաստուկների ազդցության տակ մարմնի լոկալ ջերմությունը բարձրանում է 0.8-1.8 աստիճանով, մի հանգամանք, որ դրական ազդեցություն է ունեցել հյուսվածքների տրոֆիկ տեղաշարժերի վրա։
Գրականություն
Կատեգորիա:Բույսեր այբբենական կարգով Կատեգորիա:Հրանունկազգիներ Կատեգորիա:Դեղաբույսեր Կատեգորիա:Թունավոր բույսեր Կատեգորիա:2023 երիտասարդական ամառային վիքիճամբարի դասընթացի ժամանակ ստեղծված կամ բարելավված հոդվածներ
Վեզիր Քյոփրյուի գավառակ
Վեզիր Քյոփրյու, գավառակ, գյուղախումբ Փոքր Հայքում, իսկ ապա Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիայի վիլայեթի Ամասիայի գավառում ։ Կենտրոնը Վեզիր Քյոփրյու ավանն էր։ Որպես գյուղախումբ ընդգրկված է եղել Մարզվանի գավառակի կազմում։
Գավառակը զբաղեցնում էր Ալիս գետի ստորին հոսանքի տարածքը ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գավառներ
(3250) Մարտեբո
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 3,017096 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,7123 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,3219 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1914,18 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,18807 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 9,55° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1979 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Կլաս-Ինգվար Լագերկվիստի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Ժովտնևոե (ավան, Լոզովայայի շրջան)
Ժովտնևոե (Жовтневе), ավան Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Լոզովայայի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1901 թվականին։
2001 թվականի տվյալներով Ժովտնևոե ավանում բնակվում էր 94 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,313 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 300,32 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Լոզովայայի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի ավաններ Կատեգորիա:1901 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կեսելդորֆ
Կեսելդորֆ (Kesseldorf), համայնք Ֆրանսիայի Գրանդ Էստ մարզի Ստորին Հռենոս գավառում ։
Բնակչությունը 2006 թվականի դրությամբ կազմում է 407 մարդ, բնակչության խտությունը` 56.06 մարդ/կմ²։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 7.26 կմ² տարածք։
Աշխարհագրություն
Գտնվում է Փարիզ քաղաքից 420 կմ արևելք, Ստրասբուրգ քաղաքից` 45 կմ հյուսիս-արևելք։
Բնակչություն
Աղբյուրներ` Ֆրանսիայի սոցիոլոգիական գիտությունների բարձրագույն դպրոցի տվյալներ
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ֆրանսիայի համայնքներ
Խինիդին
Խինիդին՝ խինածառի կեղևի հիմնական ալկալոիդն է, խինինի ստերեոիզոմերը։ Բժշկության մեջ կիրառվում է որպես հակաառիթմիկ միջոց։
Պատմություն
Ցինխոնայի կեղևի օգտակար ազդեցությունը սրտի գործունեության վրա հայտնի է եղել դեռևս սրտի ֆիզիոլոգիայի բացահայտումից շատ առաջ։ Հիշատակվել է Սենակի կողմից 1749 թվականին ։ Նրա ազդեցության տակ ցինխոնայի կեղևի հանուկները օգտագործվել են որպես բուժման հավելյալ միջոց մատնոցուկի հետ միասին։
Խինիդինը հայտնաբերվել է 1833 թվականին Henry և Deloudre կողմից և ընդունվել որպես խինինի հիդրատ, իսկ 1848 թվականին Հայնինգենը հաստատեց, որ դա անկախ ալկալոիդ է։ Ցինխոնայի հակաառիթմիկ ազդեցությունը պատահաբար նկատվել է 1912 թվականին Կարել Վեկենբախի հիվանդներից մեկի մոտ, իսկ 1918 թվականին պարզվեց, որ խինիդինը խինինի չորս իզոմերներից ամենաարդյունավետն է ։
Ֆարմակոլոգիա
Խինիդինը արգելակում է բջիջներիի պոտենցիալ կախյալ նատրիումական անցուղիները, դա հանգեցնում է ապաբևեռացման արագության նվազմանը և, համապատասխանաբար, գործողության պոտենցիալի նվազմանը սրտի հաղորդչական համակարգի բջիջներով և կարդիոմիոցիտներով։ Արգելելով նատրիումական անցուղիները, այն նվազեցնում է դանդաղ սպոնտան ապաբևեռացումը երկրորդ կարգի ավտոմատացման կենտրոններում (ատրիովենտիկուլյար հանգույց, Հիսի խուրձ, Պուրկինյեի թելիկներ), գործնականում չի ազդում սինոատրիալ հանգույցի վրա, քանի որ դանդաղ սպոնտան ապաբևեռացման և ապաբևեռացման փուլերը պայմանավորված են կալցիումի իոնների հոսքով կալցիումական անցուղիներում։
Խինիդինը արգելակում է նաև պոտենցիալ կախյալ կալիումական անցուղիները (դանդաղեցնում է կալիւմի իոնների արտահոսքը բջջից) ,ինչը հանգեցնում է վերաբևեռացման ժամանակի երկարմանը։ Այն ունի հակախոլիներգիկ ազդեցություն (արգելափակում է թափառող նյարդի ազդեցությունը սրտի վրա), ինչը հանգեցնում է միջին ծանրության տախիկարդիայի։
Խինիդինը ցուցաբերում է α-ադրենոպաշարիչ ազդեցություն, որի հետևանքով առաջացնում է զարկերակային ճնշման անկում ։
Հղումներ
Կատեգորիա:Խինոլիններ Կատեգորիա:Ալկալոիդներ
Բուլատ-Ելգա
Բուլատ-Ելգա (Булат-Елга, Булатйылға), գյուղ Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Յանաուլսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2009 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 92 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Յանաուլսկի շրջանի բնակավայրեր
Վլադիմիր Պոգաչիչ
Վլադիմիր Պոգաչիչ (Pogacic, ), հարավսլավացի կինոռեժիսոր և սցենարիստ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Խորվաթ գրողներ Կատեգորիա:1919 ծնունդներ Կատեգորիա:1999 մահեր Կատեգորիա:Զագրեբի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Սերբ կինոռեժիսորներ
Միխայիլո Լալիչ
Միխայիլո Լալիչ (Михаило Лалић, սերբ գրող, սցենարիստ և լրագրող։ Սերբիայի գիտությունների և արվեստի ակադեմիայի անդամ է 1968 թվականից, Չեռնոգորիայի գիտությունների և արվեստի ակադեմիայի անդամ՝ 1973 թվականից։ ՀՍՖՀ սոցիալիստական աշխատանքի հերոս է։
Կենսագրություն
Ծնվել է գեղջուկի ընտանիքում։ Վաղ տարիքում որբացել է։ Միջին դպրոցն ավարտելուց հետո 1933 թվականին իրավունք է սովորել Բելգրադի համալսարանում։ 1934 թվականից սկսել է ակնարկներ, քննադատական հոդվածներ, պատմվածքներ, նորավեպեր տպագրել սերբական մամուլում։ Իրավագիտության, լրագրության, գրականության հետ զուգահեռ հետաքրքրվել է քաղաքականությամբ, սկսել է այցելել Մարքսի և Լենինի գործերն ուսումնասիրող խմբակի նիստերի։ 1936 թվականից եղել է Հարավսլավիայի կոմունիստների միության անդամ։ Կոմունիստական շարժման ակտիվ անդամներից էր, մի քանի անգամ ձերբակալվել է։ Ազատություն վերադառնալով՝ լրագրող և գրող Լալիչը չզղջաց, այլ շարունակեց համագործակցել սոցիալիստական մամուլի հետ։ Այդ բոլոր տարիները (1934-1940) Լալիչը հետագայում անվանեց «գրական ուսումնառություն»։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Սերբ գրողներ Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա Կատեգորիա:Բելգրադի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:20-րդ դարի վիպասաններ Կատեգորիա:Սերբ սցենարիստներ Կատեգորիա:Սերբ լրագրողներ Կատեգորիա:Սոցիալիստական աշխատանքի հերոսներ
Ականիս (լեռ)
Ականիս, լեռ Պատմական Հայաստանի հարավային մասում, Հայկական Տավրոս լեռնաշղթայի արևելյան ծայրամասում, Վանա լճից հարավ-արևելք, Անձևացիք և Աղբակ գավառների սահմանում, այժմյան Մեծ Զավ գետի աջակողմյան վտակներից մեկի ձախ ափին։ Կոչվել է նաև Աքաղայու կատար (այսինքն՝ «աքաղաղի կատար») լեռնագագաթի կատարաձև լինելու պատճառով։ Ականիսը Հայկական Տավրոսը կապում է Կորդվաց լեռներին և համապատասխանում է այժմյան Մերքեզ լեռանը (բարձրությունը՝ 3350 մ) ։
Յափալակ Փոքր
Յափալակ Փոքր, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Կիլիկիայի Մարաշի գավառում ։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
FHM
FHM (For Him Magazine), անգլիական ժամանցային ամսագիր, որը հիմնադրվել է 1985 թվականին Քրիս Օստրիջի կողմից։
Պատմություն
Ամսագիրը սկսել է հրատարակվել 1985 թվականին Մեծ Բրիտանիայում «For Him» անվանումով և փոխել է իր անվանումը «FHM»-ով միայն 1994 թվականին, երբ «Emap Consumer Media» ընկերությունը գնել է ամսագիրը, թեև «For Him Magazine» անվանումը շարունակում է տպագրվել յուրաքանչյուր թողարկմանը ։
2008 թվականի փետրվարին FHM-ը վաճառվել էր EMAP գերմանական Bauer Media Group ընկերությանը ։
2015 թվականի նոյեմբերին հայտարարվել էր հրատարակչությունը փակելու սեփականատերերի մտադրության մասին ։ Հրատարակությունը դադարել է գոյություն ունենալ 2016 թվականի սկզբին, վեբ-կայքը շարունակել է իր աշխատանքը։
Նկարագրություն
Ամսագիրը տպագրվում էր փայլուն թղթի վրա՝ բարձրորակ լուսանկարներով։
FHM Ռուսաստանում
Ռուսաստանում սկսել է հրատարակվել 2001 թվականից։ EMAP լիցենզիայով թողարկվում էր Independent Media Sanoma Magazines-ը։
2006 թվականի աշնանը Independent Media Sanoma Magazines-ի և Ռոդիոնովի հրատարակչական տան (ՌՀՏ) միջև պայմանավորվածություն էր ձեռք բերվել վերջինիս լիցենզիան փոխանցելու վերաբերյալ ։
2016 թվականի սկզբին ամսագիրը դադարել է հրատարակվել ։
Աշխարհի 100 ամենասեքսուալ կանայք
Ամեն տարի ամսագրին կից հրապարակվել է «աշխարհի ամենասեքսուալ 100 կանանց» ցուցակը (100 Sexiest woman in the World)։
Ի սկզբանե FHM ամսագրի ընթերցողները կազմել են աշխարհի ամենասեքսուալ և գրավիչ աղջիկների և կանանց 100 հավակնորդների ցուցակը, իսկ հետո անցկացվել է քվեարկություն, որի շնորհիվ շնորհվել են այս կամ այն տեղերը։ Վերջնական վարկանիշը հրապարակվել է հունիսին։
Տարբեր տարիներին այդ ցուցակը գլխավորում էին՝
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Միացյալ Թագավորության ամսագրեր
Քրիստինա Յուլլենշերնա
Քրիստինա Նիլսդոտտեր Յուլլենշերնա Ֆոգելվիկցի (Kristina Nilsdotter (Gyllenstierna), ), շվեդ ազնվական, Շվեդիայի պատմության մեջ ամենահայտնի կանանցից մեկը։ Ամուսնացել է Ստեն Ստուրե Կրտսերի հետ, որը մեկ տարի անց դարձել է Կալմարյան միության մաս կազմող Շվեդիայի ռեգենտ (1512-1520) ։ Ամուսնու մահից հետո ղեկավարել է շվեդական դիմադրությունն ընդդեմ Դանիայի Քրիստիան II թագավորի, կազմակերպել է երկրի պաշտպանությունը և շարոնակել է ղեկավարել Ստոկհոլմի պաշտպանությունը պետական խորհուրդի՝ ռիքսրադի (riksrådet) կողմից Շվեդիայի թագավոր նշանակված Քրիսիան II- ից (1520-1521) ։
Ընտանիք
1512 թվականի հունվարի 2-ին, Ստեն Ստուրեի հոր մահից հետո Շվեդիայի ռեգենտ էր նշանակվել Գերագույն խորհրդի խորհրդական Էրիկ Տրոլը, բայց Ստենը՝ Կրիստինայի ամուսինը ապստամբելով նրա դեմ, 1512 թվականի հուլիսի 23-ին Գերագույն խորհրդի կողմից նշանակվել է Շվեդիայի ռեգենտ ։ Կառավարել է մինչև 1520 թվականը՝ զոհվելով Մելարեն գետի մոտակայքում, Ստոկհոլմի համար մղվող մարտում։
Ստեն Ստուրեն ռեգենտ
1512 թվականին Ստեն Ստուրեն հոր մահից հետո փոխարինեց նրան որպես Շվեդիայի ռեգենտ։ Այս ժամանակահատվածում Դանիան, Նորվեգիան և Շվեդիան պաշտոնապես Կալմարյան միության մաս էին կազմում՝ Դանիայի թագավորի ներքո գտնվող անձնական ունիայի միջոցով, բայց իրականում Շվեդիան փաստացի անկախ թագավորություն էր, որը ղեկավարվում էր բնիկ ազնվականության կողմից ընտրված « ռեգենտների » (Riksföreståndare) կողմից։
Ռեգենտ Ստենը դեռևս 1504 թվականին առաջարկվել էր որպես Շվեդիայի նոր թագավոր ընտրելու թեկնածու՝ Դանիայի արքա Յոհանի փոխարեն, որը 1497 թվականին ընտրվել էր Շվեդիայի թագավոր, բայց 1502 թվականին վտարվել էր այնտեղից։ Յոհանի մահից հետո՝ 1513 թվականին, կրկին առաջարկվել էր Շվեդիայի թագավոր ընտրել Ստենին, այլ ոչ թե Յոհանի որդուն՝ Քրիստիան II Դանիացուն, և Ստենը պատրաստվեց ընտրությունների՝ ներառյալ հասնելով Հռոմի Հուլիոս II պապի աջակցությանը ։
Հավանական է համարվում, որ Կրիստինան մասնակցել է պետական ​​գործերին և գործել որպես իր ամուսնու քաղաքական խորհրդական՝ հաշվի առնելով նրա հետագայում ունեցած դերակատարումը։ Իրականում, Ստենը և Կրիստինան արդեն գործում էին որպես Շվեդիայի թագավոր և թագուհի։ 1519 թվականին Վաստերոսի եպիսկոպոս Պեդեր Մոնսոնը Վադստենայի աբբայության միանձնուհի Աննա Գերմունդսդոտտերին Հռոմից ուղարկած նամակում իր զարմանքն է արտահայտել այն մասին, որ Ստենը դեռ չի թագադրվել, իսկ Ստոկհոլմի այդ ժամանակվա տարեգրության մեջ Կրիստինան հիշատակվում է որպես «Մեր շնորհալի արքայադուստրը» ։ Նրանք իրենց հավակնություններով դարձան Դանիայի արքա Քրիստիան II-ի իսկական թշնամիները, թեև հավակնում էին Շվեդիայի թագավոր ընտրվել և Շվեդիան կրկին դարձնել Կալմարի միության մի մասը ոչ միայն խոսքով, այլև գործնականում։
Ստենը հակասություններ ունեցավ արքեպիսկոպոս Գուստավ Տրոլեի հետ, որն իր նախորդ մրցակից՝ Շվեդիայի ռեգենտ Էրիկ Տրոլեի որդին էր։ Արքեպիսկոպոսը պահանջում էր ավելի մեծ ինքնավարություն եկեղեցու համար։ 1516 թվականին Ստենը պաշարեց Ստակետը՝ Տրոլե արքեպիսկոպոսի ամրոցը, և հաջորդ տարի Ստակետը գրավելով՝ հրամայեց ապամոնտաժել բերդը։ Տրոլեին գերեվարեց, բանտարկեց և արքեպիսկոպոսի պաշտոնից հեռացրեց։ Արքեպիսկոպոսի պաշտոնանկության արդյունքում Հռոմի պապը Ստեն Ստուրեին վտարեց եկեղեցուց և աջակցեց Քրիստիան II- ին Ստեն Ստուրեի դեմ իր պլաններում։ 1520 թվականի Նոր տարուն Քրիստիան II- ը ներխուժեց Շվեդիա։
Ստոկհոլմի պաշտպան
1520 թվականի հունվարի 19-ին Ռեգենտ Ստենը մահացու վիրավորվեց Բոգեսունդյան ճակատամարտում։ Ֆրու Կրիստինան դարձավ Ստուրեի կողմնակիցների առաջնորդ և իր որդու իրավունքի պաշտպան։ Նա ստանձնեց Ստոկհոլմ քաղաքի և Ամրոցի հրամանատարությունը իր անչափահաս որդու անունից և աջակցություն ստացավ գյուղացիության և բուրգերի դասի մեծամասնության կողմից։ Թագավորության ամենակարևոր ամրոցների հրամանատարները իրենց հավատարմությունն էին խոստանում նրան։ Դրանք էին Վեստերոս ամրոցը, Նյուչեփինգ ամրոցը, Կալմար ամրոցը, ինչպես նաև Ֆինլանդիա պրովինցիան ։ Այնուամենայնիվ, նրան չհաջողվեց ապահովել ազնվականության բավարար աջակցությունը. «Ոմանք հայտարարեցին իրենց կամքը պայքարելու լորդ Ստենի երեխաների համար, մինչդեռ նրանց մի մասը խիստ ընդդիմացավ Լորդ Ստենի այրուն՝ Ֆրու Կրիստինային, և նրա հետևորդներին» ։ 1520 թվականի մարտի 6-ին Շվեդիայի Գաղտնի խորհրդի մի քանի անդամներ ենթարկվեցին Քրիստիան II- ին՝ նրան ընտրելով Շվեդիայի թագավոր Ուփսալայում։ Կենտրոնական Շվեդիայի գյուղացիությունը, որը ոգեշնչված էր Կրիստինայի հայրենասիրությամբ, զենք բարձրացրեց և ջախջախեց դանիացի զավթիչներին Բալունդսոսում (Balundsås) մարտի 19-ին, և միայն մեծ դժվարությամբ դանիացիներին հաջողվեց պարտության մատնել շվեդներին, որը տեղի ունեցավ Ուփսալայի արյունալի ճակատամարտում, ապրիլի 6-ին ։
Մայիսի վերջին ժամանեց Դանիայի նավատորմը, իսկ Ստոկհոլմ քաղաքը ցամաքով ու ծովով պաշարվեց դանիացիների կողմից Քրիստիան II- ի օրոք։ Դրանից առաջ Կրիստինան հասցրել էր իր ավագ որդուն՝ յոթ տարեկան Նիլս Ստենսոն Ստուրեին տեղափոխել Լեհաստանի Դանցիգ քաղաքում մի անվտանգ տեղ՝ Ստուրեի ընտանիքի կանցլեր Պեդեր Յակոբսոնի (Sunnanväder) գլխավորած մի դեսպանորդի հետ ։ Դա արվել էր Սիգիզմունդ I Ծերի և Հանզեական լիգայի հետ բանակցություններ վարելու համար՝ Դանիայի դեմ աջակցություն ստանալու նպատակով։ Դանցիգում Կրիստինայի դեսպանորդը հայտարարել էր, որ նա ղեկավարում է թագավորությունը, մինչև իր որդիները չափահաս կդառնան և կկարողանան ստանձնել ռեգենտությունը ։ Կրիստինան աջակցում էին Ստոկհոլմի բյուրգերները, որոնք նրան անվանում էին իրենց Արքայադուստր։ Ֆրու Կրիստինան ստանձնել էր հրամանատարությունը Ստոկհոլմում և համառորեն պահում էր իր դիրքերը, իսկ Շվեդիայի երկրորդ հենակետը՝ Կալմարը, գտնվում էր քաղաքի կառավարչի այրու՝ Աննա Էրիկսդոտտերի հրամանատարության ներքո։
1520 թվականի սեպտեմբերի 7-ին, չորս ամիս պաշարումից հետո, Կրիստինային համոզվեց կապիտուլյացիայի գնալ՝ համաներման նամակի դիմաց։ Քրիստիան II- ի կողմից տրված համաներման նամակում չափազանց հստակ համաներում էր խոստացում հենց Կրիստինային, նրա մահացած ամուսնուն և նրանց բոլոր հետևորդներին՝ Քրիստիան II- ի, նրա հայր թագավոր Յոհանի և նրա պապ Քրիստիանի դեմ ուղղված նախկին բոլոր գործողությունների համար, անտեսելով նաև եպիսկոպոս Տրոլեի դեմ կատարված բոլոր գործողությունների։ Անձամբ Կրիստինային էր վերադարձվում Համե ամրոցը և շրջանը, Ֆինլանդիայի Կուհմո նահանգը, Սոդերմանլանդի Հորնինգսհոլմ ամրոցը և Սմոլանդի Էքսյո կալվածքը (Eksjö estate) ։
Ստոկհոլմի արյան բաղնիք
Նոյեմբերի 1-ին Քրիստիան II- ը հռչակվեց Շվեդիայի Քրիստիան I թագավոր, որին հաջորդեց սեպտեմբերի 4-ին թագադրումը Ստորկիրկանում՝ վերականգնված արքեպիսկոպոս Գուստավ Տրոլեի կողմից։ Թագադրմանը հաջորդեցին եռօրյա տոները, որին մասնակցում էին շվեդ ազնվականները, որի ընթացքում նա պարում էր Կրիստինայի հետ պարահանդեսում։
Նոյեմբերի 7-ին թագավոր Քրիստիան շվեդ ազնվականությանը հրավիրեց հանդիպման Ստոկհոլմի ամրոցի գահակա դահլիճում։ Հանդիպումը սկսվելուց հետո դռները փակվեցին պահակախմբի հսկողությամբ, և արքեպիսկոպոս Տրոլեն իր պաշտոնանկության համար մեղադրեց Կրիստինային, նրա մորը, նրա հանգուցյալ ամուսնուն և Ստուրեի հետևորդներին և պահանջեց փոխհատուցում և պատիժ ։ Ֆրու Կրիստինան առաջ եկավ և մատնանշեց այն փաստը, որ եպիսկոպոս Տրոլեի պաշտոնանկությունը Խորհրդարանի միասնական որոշումն էր, որ բոլորը ստորագրել էին օրինագիծը՝ պատասխանատվությունը դնելով ամբողջ թագավորության վրա և անհնարին դարձնելով որևէ մեկին անհատապես մեղադրելը և պատժելը։ Ավելին, թագավորի կողմից տրված համաներման ժամկետով անհնարին է դառնում թագավորի և նրա հետևորդների նկատմամբ իրականացված գործողությունների համար որևէ մեկին պատժելը։ Կրիստինան որպես ապացույց մատնանշեց 1517 թվականի ժողովի արձանագրությունը, երբ կայացվել է Տրոլեի հեռացման որոշումը և թագավորին հանձնեց ստորագրություններով փաստաթուղթը։ Համաներման պատճառով շվեդներն այդ հարցը լուծված էին համարել ։
Այնուամենայնիվ, Քրիստիանը գտել էր մի սողանցք, որը շվեդներն անտեսել էին․ Դանիայի արքեպիսկոպոս Դիդրիկ Սլաղեկը և եպիսկոպոս Յենս Անդերսեն Բելդենակը նախկինում խորհուրդ էին տալիս հերետիկոսներին տված խոստումները չպահել։ Այդպիսով, Քրիստիանը հայտարարեց, որ արքեպիսկոպոսի պաշտոնանկությունը հանցագործություն է եկեղեցու դեմ, և որ միապետը իրավասու չէ հերետիկոսություն կատարած որևէ մեկից ներողություն խնդրել։ Փաստորեն, սա նշանակում էր, որ թագավորը կարող էր անտեսել համաներումը և իր դեմ ապստամբած մասնակիցներին մահապատժի ենթարկել՝ նրանց դատելով եկեղեցու օրենքներով որպես հերետիկոս, այլ ոչ թե աշխարհիկ դատարանի օրենքներով մեղադրելով դավաճանության մեջ ։ Դա հանգեցրեց Ստեն Ստուրեի հետևորդների նկատմամբ իրականացրած Ստոկհոլմի տխրահռչակ արյունահեղությանը, որը պատմության մեջ հայտնի է «Ստոկհոլմի արյան բաղնիք» (Stockholm Bloodbath) անվամբ։
Սակայն Շվեդիայում Դանիայի տիրապետության համար սպառնալիք դարձավ Կրիստինայի խորթ քրոջ՝ մոր առաջին ամուսնուց ունեցած դստեր, որդին՝ Գուստավ Վազան, որը շուտով դառնալու էր Շվեդիայի ազատագրական պատերազմի առաջնորդը։ 1521 թվականի գարնանը Կրիստինան և նրա խորթ քույր Սեսիլիան (Գուստավի մայրը) ստիպված էին գրել Գուստավ Վազային՝ փորձելով համոզել նրան հանձնվել Դանիային ։