cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Պավլովսկ (թանգարան-արգելոց)
Կայսերական աթոռանիստ
1796 թվականի թագադրությունից հետո կայսրը շարունակում է պնդել պալատի չափերի մեծացման մասին, ուստի պալատը վերակառուցվեց և ընդլայնվեց, ինչը տալիս էր նրան ավելի մեծ վսեմություն ու շքեղություն։ Այդ ժամանակ շինարարության պատասխանատու նշանակվել է Կամերոնի օգնական իտալացի ճարտարապետ Վիչենցո Բրեննան։
Զբոսաշրջություն
Պալատը և հարող պարկը կարևոր նշանակություն ունեն ինչպես ներռուսական, այնպես էլ միջազգային զբոսաշրջության համար։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի բնության հուշարձաններ Կատեգորիա:18-րդ դարի հիմնադրումներ Ռուսաստանում Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգություն Ռուսաստանում
Սենտրո (Մադրիդ)
Սենտրո Մադրիդի կենտրոնական թաղամասը։ Տարածքը 5,23կմ² ։ Բնակչությունը 148,714 և բնակչության խտությունը՝ 28434,8/կմ²։
Կատեգորիա:Մադրիդի թաղամասեր
Նովլուդարա
Նովլուդարա, գյուղ Արևելյան Հայաստանի Ելիզավետպոլի նահանգի Զանգեզուրի գավառում ։
Բնակչություն
1886 թվականին գյուղն ունեցել է 113, 1907-ին՝ 158, իսկ 1908-ին՝ 184 կովկասի թաթար բնակիչ ։
Սելիկ
Սելիկ, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Մալաթիայի գավառում ։ Գտնվում էր Եփրատ գետի աջ կողմում, Սամոսատ քաղաքից 8 կմ հյուսիս ։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Թուրքիայի գյուղեր Կատեգորիա:Ադըյամանի մարզի բնակավայրեր
Աձվի
Աձվի (აძვი), գյուղ Վրաստանում։ Գտնվում է Շիդա Քարթլի մարզի Գորիի շրջանում ։
Դիրք
Գտնվում է ծովի մակարդակից 840 մետր բարձրության վրա։ Շրջկենտրոն Գորիից հեռու է 22 կմ։
Բնակչություն
Ըստ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալների, գյուղի բնակչությունը կազմում է 353 մարդ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Գորիի շրջան
Ալան Քրուբալյան
Ալան Քրուբալյան (Alain Croubalian, ), հայկական արմատներով բազելաբնակ երաժիշտ, լրագրող, սցենարիստ ։
1985-2005 թվականներին եղել է շվեյցարական Maniacs փանկ ռոք խմբի բասահար, կիթառահար և երգիչ, 1998 թվականից՝ The Dead Brothers ֆոլք ռոք խմբի ղեկավարը։ 2002 թվականին ստեղծել է Day of the Dead («Մահացածների օրը») մյուզիքլը շվեյցարական Expo.02 ազգային ցուցահանդեսի համար, ինչպես նաև երաժշտություն Անդրեա Շուլերի և Օլիվեր Ռուտսի «Flammend' Herz» ֆիլմի համար։ Որպես երաժիշտ և դերասան՝ աշխատել է ռեժիսորներ Կարին Հենկելի, Մերեթ Մատերի և Լարս-Օլե Վալբուրգի հետ, ի թիվս այլոց, Շաուսպիելհաուս Ցյուրիխում, Շլախտհաուս Բեռնում, Բազելի թատրոնում և Հանովերի Ստատսթատրոնում ։
Կենսագրություն
Ալան Քրուբալյանը ծնվել է 1964 թվականին, Մոնրեալում, հայ Հայկ Պողոսի և շվեյցարուհի Մարիանի ընտանիքում։ Հայրը՝ Հայկ Պողոսը, Մոնրեալ է տեղափոխվել Կահիրեից։ Նրա ընտանիքը Հայոց ցեղասպանությունից մազապուրծ հաստատվել է Մարսելում, ապա տեղափոխվել Նյու Յորք, Դետրոյթ, Սան Պաուլո, այնուհետև վերադարձել Կահիրե, որտեղ Հայկ Պողոսը լուսնկարչատուն է բացել։ Լուսնկարել է նաև Եգիպտոսի թագավոր Ֆարուքին ։
1972 թվականին ընտանիքը տեղափոխվել է Շվեյցարիա, շուրջ 15 տարի ապրել են Ժնևում, ապա տեղափոխվել են Կահիրե, քանի որ հայրը նշանակվել է Շվեյցարական բանկի ներկայացուցիչ ։
1982-1988 թվականներին սովորել և ավարտել է Ժնևի համալսարանի միջազգային հարաբերությունների, պատմության և քաղաքագիտության բաժին։ Տիրապետում է ֆրանսերեն, անգլերեն, գերմաներեն և իտալերեն լեզուներին ։
Թղթակցել է տարբեր լրատվամիջոցների, այդ թվում Tribune de Geneve պարբերականին, Շվեյցարական ռադիոյում ֆրանսերենով վարում է առավոտյան լուրերի բաժինը։ Լուրերի ծրագիրը 2021 թվականին արժանացել է Շվեյցարական ազգային ռադիոյի՝ RTS-ի հատուկ մրցանակին ։
Maniacs և The Dead Brothers
Ալան Քրուբալյանը հիմնել է Maniacs և The Dead Brothers երաժշտական խմբերը ։ Երաժշտական գործունեության ընթացքում թողարկել է 16 ալբոմ։ Երգերը ձայնագրել է չորս լեզվով։
«Արմենիա» ֆիլմ
2015 թվականին, Հայոց ցեղասպանության 100-րդ տարելիցին, մեկնել է Երևան և նկարահանել «Արմենիա» (Հայաստան) ֆիլմը (ռեժիսոր և սցենարիստ՝ Մ․ Լիթթլեր)։ Ֆիլմում ներկայացրել է հոր՝ Հայկ Պողոսի պատմությունը, որը Բազելից ճամփորդում է Մարսել՝ իր մանկության քաղաքը, ապա հայրենիք՝ Հայաստան, վերագտնելու իր պապերի անցած ճանապարհը ցեղասպանությունից մինչև մեր օրեր, բացահայտելու հայկական ինքնությունն ու մշակույթը, լինում է արխիվներում, կարդում ցեղասպանության մասին գրքեր և իր ընտանիքի մասին հին թղթեր գտնում ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայերը Շվեյցարիայում Կատեգորիա:Շվեյցարացի երգիչներ Կատեգորիա:Շվեյցարացի երաժիշտներ Կատեգորիա:Շվեյցարացի լրագրողներ Կատեգորիա:Շվեյցարացի սցենարիստներ Կատեգորիա:Հայ կիթառահարներ
Թոնի Մոչամա
Թոնի Ադամ Մոչամա (Tony Mochama, ), քենիացի բանաստեղծ, գրող, հեղինակ և Standard Media Group թերթի ավագ լրագրող ։ Մոչաման Բերտի մրցանակի եռակի դափնեկիր է երիտասարդ աֆրիկացիների համար գրականության համար, ինչպես նաև ստացել է Miles Morland Writing կրթաթոշակը  ։
Կրթություն
Մոչաման սովորել է կաթոլիկ տարրական դպրոցում և 1993 թվականին ավարտել է Ջեֆրի Գրիֆին հիմնադրած Starehe Boys 'Centre-ը, վերջինս նկատել էր նրա ստեղծագործական տաղանդը ։ 1997 թվականից մինչև 2001 թվականը Նայրոբիի համալսարանում ուսումնասիրել է իրավագիտություն, նախքան տեղծագործական նամակներին և լրագրությանը անցնելը։ 2003–2006 թվականներին մասնակցել է Գերցենի համալսարանի ամառային գրական սեմինարներին, որպեսզի հղկի իր ստեղծագործական վարպետությունը։
Կարիերա
2003 թվականի սկզբին Մոչաման սկսել է աշխատել «eXpression Today»-ում, որը լույս է տեսնում երկու շաբաթը մեկ անգամ և նվիրված է հիմնականում մամուլի ազատության հարցերին։ Եղել է նաև «The Nation» թերթի արտահաստիքային թղթակից, որը լուսաբանել է մարդկային շահերը, ինչպես նաև թատրոնի և գրքերի տեսությունները։ Նույն թվականին տեղափոխվել է Standard Media Group (SMG), որտեղ դարձել է ավագ գրող և այժմ վարում է չորս շաբաթական սյունակ։ Հրատարակել է ավելի քան տասը գիրք, այդ թվում՝ «Կուրտկա Ահմատի համար» (2017) և «2063՝ վերջին մղոն», «Աֆրո-ֆուտուրիստական» (2018)։
Մոչաման PEN ակումբի (Քենիա) դուստր ընկերության և գրողների միության գլխավոր քարտուղարն է ։ 2016 թվականին եղել է Քենիայի պատվիրակը Իսպանիայի Օրենսե քաղաքի PEN 82-րդ կոնգրեսում։ Ամառային կրթաթոշակների ծրագրի շրջանակներում Ռուսաստանի Սանկտ Պետերբուրգ քաղաքի Գերցենի համալսարանում մասնակցել է ամառային գրական սեմինարների (SLS) ստեղծագործական նամակների ուսումնասիրության համար, այնպիսի ստեղծագործական գրողների կողմից անցկացվող դասընթացների ժամանակ, ինչպիսիք են Ջորջ Սոնդերսը։ 2004–2006 թվականը Մոչաման մասնակցել է SLS-ի ևս երեք սեմինարի, որպեսզի կատարելագործի իր հմտությունները արձակում և պոեզիայում։
Մոչաման 2013 թվականին եղել է Իտալիայի Վենետիկ քաղաքի Կա’Ֆոսկարի համալսարանի ռեզիդենտ բանաստեղծ և 2019 թվականին Էմիլի Հարվի հիմնադրամի ռեզիդենտ։ Նա նաև տարբեր գրական միջոցառումների շրջանակներում այցելել է Կանադա, Լոնդոն, Պորտուգալիա և Գերմանիա՝ որպես զեկուցող, ընթերցող և թարգմանիչ ։
Դատական գործընթաց
2014 թվականին Մոչաման մեղադրվել է ասիա-քենիացի բանաստեղծ և ֆեմինիստ ակտիվիստ Շաիլա Պատելի նկատմամբ սեռական բռնության մեջ ։ Պրոֆեսոր Վամբուի Մվանգին բարձրացրել է հասարակական հնչեղություն, որը մեղադրանքից հետո մի քանի օրվա ընթացքում հեղեղել է Twitter-ը։ Ավելի ուշ Նայրոբիի դատարանը բեկանել է գործը՝ այն պաշտոնապես ներկայացնելով որպես չարամիտ և ուշացած։ Այնուհետև Մոչաման դատի է տվել Շաիլա Պատելին և պրոֆեսոր Վամբուի Մվանգիին և որպես վնաս նշել է նրա հեղինակությանը՝ 2015 թվականի 399 քաղաքացիական հայցի համաձայն պահանջելով 4 մլն քենիական շիլինգ ։ 2019 թվականի օգոստոսի 6-ին հայտարարվել է, որ Քենիայի դատարանն ազատ է արձակել և Մոչամային 9 մլն շիլինգ շնորհել դիֆամացիայի համար ։ Դատարանը նաև պարտավորեցրել է Շաիլա Պատելին և պրոֆեսոր Վամբուի Մվանգին 14 օրվա ընթացքում դատարանով ներողություն խնդրել Մոչամայից ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Քենիացի բանաստեղծներ Կատեգորիա:Քենիացի լրագրողներ Կատեգորիա:Քենիացի գրողներ Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Գ
Գ, գ, հայերեն այբուբենի երրորդ տառն է։ Ստեղծել է Մեսրոպ Մաշտոցը 405 թվականին։ Անունն է «գիմ»։ Իբրև թվանշան նշանակել է 3, իսկ բյուրի նշանով գ = 30000։ Թվային կարգի արժեքով նշանակում է երրորդ։
Ստեղծումը և ձևերը
Ստեղծել է Մեսրոպ Մաշտոցը 405 թվականին տառակերտման սեփական սկզբունքով Դ տառի հենքի վրա, իր հորինած այբուբենի բոլոր տառերի հետ միասին։ Ի տարբերություն նախորդող Բ տառի Գ-ի կարճ տարրը գտնվում է երկարի ձախ կողմում, երեք ուղղաձիգ տարրերը իջնում են վերից վար, իսկ լայնը մնում է աջ կողմում։ Հորիզոնական նուրբերը երկարին են միանում կարճը՝ վերին և ստորին ծայրերից, իսկ լայնը միջին մասին՝ վերին ծայրից։
Ունի աղյուսակ կամ գրչագիր, գլխագիր կամ երկաթագիր, բոլորգիր կամ բոլորակ գիր և շղագիր տառատեսակները։
Արտասանությունը
«Գ» նշանագրում է հայերենի գ բաղաձայնը, որը ետնալեզվային հնչյուն է և առաջանում է լեզվի ստորին մասի ու քիմքի արգելքի հաղթահարումից։ Արևելահայ գրական լեզվում Գ բառամիջում և բառավերջում երբեմն խլանալով հնչում է ք (մարգարիտ>մարքարիտ, կարգ>կարք), արևմտահայ գրական լեզվում ամենուրեք խլանում է (գիշեր>քիշեր, հարգել>հարքել, երգ>երք)։ Բառարաններում հանդես է գալիս բազմապիսի փոփոխություններով։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հայերենի այբուբեն
Նովոուպտինո
Նովոուպտինո (Новоуптино, Яны Опто), գյուղ Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Չիշմինսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2009 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 32 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Չիշմինսկի շրջանի բնակավայրեր
Մենամարտ դիմակահանդեսից հետո
Մենամարտ դիմակահանդեսից հետո (Suites d'un bal masqué), ֆրանսիացի նկարիչ Ժան Լեոն Ժերոմի նկարը, ստեղծված 1857 թվականին։ Մենամարտերը բավականին հայտնի էին երրորդ դասի մոտ՝ Երկրորդ ֆրանսիական կայսրության դարաշրջանում։ Գտնվելով մի մենամարտի ազդեցության տակ, որը տեղի է ունեցել 1856-1857- ական թվականների ձմռանը, Բուլոնյան անտառում, Ժերոմը նկարեց նկարը, որի մեջ ըստ քննադատների, նկարագել է մենամարտերի ողբերգական ավարտի ամբողջ դրամատիզմը, որը խորտակում է անհոգ երիտասարդներին։ Աշխատանքը ցուցադրվել է Փարիզյան սրահում 1857 թվականին, որտեղ արժանացավ դիտողների համակրանքին, այնուհետև վաճառվեց Էռնեստ Գամբարին, ով նկարը տեղադրեց Լոնդոնի իր արվեստի սրահում։ Որոշ ժամանակ անց կտավը գնեց Անգլիայում արտաքսման մեջ գտնվող դուքս Օմալսացին, ումից Ժերոմը վերցրեց նկարը 1867 թվականին Փարիզում կայացած Համաշխարհային ցուցահանդեսին ներկայացնելու համար, որտեղ գեղանկարչության ասպարեզում ստացավ գլխավոր մրցանակը։ 1871 թվականին վերադառնալով Ֆրանսիա դուքս Օմալեցին նկարը տեղավորեց քաղաքամերձ տանը գտնվող հավաքածույի մեջ, որտեղ գտնվում է մինչ օրս։ Բացի դրանից, հայտնի է Ժերոմի նախնական նկարների տեղը, ինչպես նաև նկարի երկու տարբերակ, որոնք պահվում են Ուոլթերսի Գեղարվեստի թանգարանում՝ Բալթիմորում և Սանկտ Պետերբուրգի Պետական Էրմիտաժում ։
Ստեղծման պատմություն
Ֆրանսիացի գեղանկարիչ Ժան Լեոն Ժերոմը (1824—1904 թվականներ) սովորել է հայտնի նկարիչներ՝ Պոլյա Դելարոշի և Շառլ Գլեյերի մոտ, ովքեր մնացյալ կյանքի ընթացքում նրան են ներարկել կիրք՝ ճանապարհահորդությունների նկատմամբ, տարբեր ազգերի ավանդությունների ուսումնասիրման, ինչպես նաև սեր Արևելքի նկատմամբ ։ Ժերոմի առաջին նկարները բարձր գնահատեց Թեոֆիլ Գոթիեն՝ ամենահարգված և ազդեցիկ գեղարվեստական քննադատներից մեկը, համատեղությամբ նկարչի ընկերը ։ Զանգվածային մշակույթի ծննդյան լուսաբացին գավառական Ժերոմը ընդառաջ գնաց բուրժուական Ֆրանսիայում ձևավորվող նոր հասարակությանը, հայտնի դառնալով արիստոկրատների շրջանում, ծանոթացնեով նրանց ինչպես իր ակադեմիկական դիմանկարների և մելոդրամիկ կտավների, այնպես էլ նապալեոնական արշավների և արաբական շուկաների կյանքի մասին պատմող նկարների, նաև դիցաբանական և էրոտիկ թեմաներով նկարների հետ։ Գտնվելով իր կարիերայի գագաթնակետին, Ժերոմը կայսերական ընտանիքի մշտական հյուրն էր, և պրոֆեսորի պաշտոն էր զբաղեցնում Գեղեցիկ արվեստների ազգային բարձրագույն դպրոցում ։ Նրա արվեստանոցը նկարիչների, դերասանների, բանաստեղծների հանդիպման վայր էր, իսկ Ժերոմը դարձել էր լեգենդար և հարգված վարպետ, հայտնի իր խայթող սրամտությամբ, կարգապահության նկատմամբ արհամարհական վերաբերմունքով, սակայն դասավանդման խիստ կանոնակարգված մեթոդներով և իմպրեսիոնիզմի հանդեպ ծայրահեղ թշնամանքով։ Նկարը  Ժերոմը նկարել է 1857 թվականին (50 × 72 սմ չափսերով), յուղաներկով, կտավի վրա, ուսուցչի՝ Դելարոշի մահից մեկ տարի անց։ Նույն տարում աշխատանքը ցուցադրվել է փարիզյան սրահում, որտեղ մեծ հաջողության ունեցավ հասարակության և քննադատների շրջանում, ովքեր ակտիվ վիճում էին, թե ինչ միջադեպ է իր ստեղծագործության համար որպես հիմք վերցրել Ժերոմը։ Մենամարտերը սրերով և ատրճանակներով ֆրանսիական միջին դասի շրջանում հայտնի են դարձել 19-րդ դարում։ Մենամարտերը արտահայտում էին ոչ այնքան արիստոկրատական հպարտությունը, որքան բուրժուական պարկեշտություն և պատկառելիություն, ինչպես նաև ինքնասպանության մտադրություններ, որոնց մասին հնարավոր չէ բացահայտ խոսել։
Ըստ Էդմոն Աբույի, այդ թեման Ժերոմի արվեստում հայտնվեց, այն մենամարտերի ազդեցության տակ, որոնց ներկա է եղել Բուլոնյան անտառում, հատկապես  1856-1857-ական թվականների ձմռանը երկու քաղաքական գործիչների՝ կայսրության նախարար Դելեն Մոնտոյի և Սիմֆորեն Բուտալեյի ։ Նույն տարվա ընթացքում Դելեն Մոնտոյի և Սիմֆորեն Բուտալեյի մենամարտի ազդեցության տակ Թոմա Կունյուրը ստղծեց իր «Մենամարտ դիմակահանդեսից հետո», նկարը, որտեղ պատկերված է մենամարտիկների զրույցը մարտավկաների հետ, բայց այլ եղանակի։ Ուշագրավ է, որ 1861 թվականին, Ժերոմը ինքն է մասնակցել մենամարտի, ընդունելով Արթուր Ստիվենսի մարտահրավերը, ով մասնակցել էր 99 մենամարտերի, իր կնոջ Մատիլդայի պահվածքի պատճառով ։
Մենամարտի արդյունքում, նկարիչը լինելով ոչ հմուտ հրաձիգ ողջ մնաց, բայց վիրավորվեց աջ ձեռքից։
Նկարագրություն
Մենամարտի ողբերգական ավարտը, տեղի ունեցավ վեց մարդու ներկայությամբ, ձմեռային մի մառախլապատ առավոտ Բուլոնյան անտառում ։ Սև կոստյում հագած Պերոն, մենամարտի ժամանակ մահացու վիրավորվեց սուսերի հարվածից և ընկավ ընկերոջ ձեռքերին, ով հագնված էր ինչպես դուքս Գիզը ։ Վիրաբույժը վենետիկյան դոժի հագուստով զննում է մահացու գունատ Պերոյի սրտի ձախակողմյան վերքը և փորձում է դադարեցնել արյան հոսքը, այն ժամանակ, երբ կոստյումով մարդը՝ Դոմինոն ծնկի  եկավ և հուսահատության ժեստով ձեռքերով բռնեց գլուխը։ Ողջ մնացած մենամարտիկը՝ հագնված ինչպես հնդկացի, նետեց սուրը իր գլխի զարդարանքի մոտ։ Նա գնում է ձեռք ձեռքի իր մարտավկայի՝ Առլեկինի հետ, դեպի նրանց սպասող ծածկակառքը։ Ծածկակառքի մոտ, անտառի եզրին քայլում են մի քանի մարդ։ Նկարը բաղկացած է երկու մասից. աջ մասում հաղթողը հեռացել է երկրորդ պլան, ձախ մասում՝ պարտվածը շրջապատված երեք մարդկանցով։ Կտավի կենտրոնում Ժերոմը լայն բաց տարածություն է թողել՝ անցած մենամարտի հետքերով, թողնելով հանդիսատեսին պատկերացնել, թե ինչ է տեղի ունեցել այդ վայրում, ձյունածածք գետնին մի քանի փետուր էր ընկած, հնդկացու գլխարկից և սրից, որի ուղղությամբ կարելի է գտնել պարտվածին, այնուհետև հաղթողին ։ Սառը, մռայլ անտառի համայնապատկերը թվում է անվերջանալի, սաստկացնելով ողբերգության և դատարկության զգացումները, ի լրումն անհեթեթության զգացման և կատարվածի թատերականության, որը ձևավորվում է դիտողների մոտ, մենամարտի մասնակիցների վառ հագուստների պատճառով  ։ Նկարում նկատելի է Ժերոմի անցումը պատմական գեղանկարչությունից  օրիենտալիզմի, որպես գեղանկարչության ժանրի։ Մասնակցելով մենամարտի, Ժերոմը իր նկարում ցանկանում էր ցույց տալ սրահի մշտական հաճախորդներին, այդ մենամարտի իրական արդյունքը, որը թաքնված է  կոմեդիա դել'արտեի ետևում։ Մենամարտի տեսարանը բնութագրվում է մոխրագույն ֆոնի և վառ հանդերձանքի անհամաձայնությամբ։ Ինչպես նշում է Վոլֆ Նորբերտը, նկարը լի է ճշմարիտ դրամատիկայով շնորհիվ  հմուտ գունային որոշումների, համադրելով իր մեջ սպիտակ գույնի վառ ճողոփյունը, երանգավորված կարմիր և սև գույներով, որոնք հավասարակշռում են հիմնագույնի «մելամաղձոտ չեզոքությամբ»։ Կենտրոնացված ուշադրությունը դիակի վրա, և վերացականությունը մարդասպանի կերպարից, բազմիցս կրկնվել է Ժերոմի կողմից, օրինակ՝ «Մարշալ Նեյի մահը» (1865 թվական) և  «Կեսարի մահը» (1867 թվական) նկարներում։
Ճակատագիր
1858 թվականին «Մենամարտ դիմակահանդեսից հետո» նկարը գնվել է Էռնեստ Գամբարի կողմից, 20 հազար ֆրանկով, ինչից հետո ցուցադրվում էր նրա լոնդոնյան պատկերասրահում։ «The Times» ամսագրի հոդվածում հատկապես ընդգծվել է կերպարների վառ գունավորությունը և կտավի արտահայտչականությունը, քանի որ «Մենք երբեք չենք տեսել կերպար, որի յուրաքանչյուր գծի վրա գրված լիներ մահ, և անձնավորություն՝ ազնիվ և պարզ, ինչպես մահացու վիրավորված Պերոն»։ Ակնարկելով ֆրանսիական բարոյականությունը, քննադատը նշեց, որ մենամարտի պատկերմամբ նկարը, «բարոյախոսություն է Ժերոմի կողմից, ավելի ճշգրիտ, քան Հոգարթի մոտ»։ Ցուցահանդեսից հետո նկարը ձեռք բերվեց Օմալի դուքս Հենրի Օրլեանացու կողմից, ով Անգլիայում գտնվում էր արտաքսման մեջ և ապրում էր Տուիկենեմում։ Ժերոմը կարծում էր, որ այդ նկարը իր մեծագույն գործերից էր։ 1867 թվականին, նա վերցրեց նկարը դուքս Օմալացուց, իրենց ընդհանուր ընկերոջ՝ Շարլ Ժալաբերի միջոցով, Փարիզում կայանալիք համաշխարհային ցուցահանդեսին ներկայացնելու համար։ Ըստ Թեոֆիլ Գոթիեի վկայության, աշխատանքը «հաջողություն ունեցավ ցուցահանդեսի ժամանակ, նկարը մեծ չէր, և պետք էր հերթ կանգնել այն տեսնելու համար»]։
Կրկնօրինակներ
1859 թվականին Նյու Յորքի Դիզայնի ազգային ակադեմիայի ցուցահանդեսի ժամանակ նկարի կրկնօրինակը 2500 ԱՄՆ դոլարով ձեռք է բերվել կոլեկցիոներ եւ գործարար Ուիլյամ Տոպսոն Ուոլթերսի կողմից։ Կրկնօրինակի իսկությունը հաստատվել էր Ժերոմի անձնական նամակով, այն դեպքում, որ նկարի ձախ մասում կար նրա ստորագրությունը ։ Գրեթե նույն ժամանակ Ուոլթերը զբաղվում էր արվեստի գործերի հավաքումով և տեղափոխվեց Բալթիմորի ամենանորաձև շրջաններից մեկը՝ Մաունտ-Վերնոն, իսկ ավելի ուշ ստեղծեց իր պատկերասրահը ։ 1894 թվականին Ուիլյամ Ուոլթերիսի մահից հետո նրա տունը ամբողջ հավաքածույով ժառանգաբար անցավ իր որդուն՝ Հենրի Ուոլթերսին։ 1909-1910-ական թվականների ձմռանը Բալթիմորի բնակիչների հետ անցկացված հարցման ժամանակ առաջարկվեց  որոշել 55 սիրելի արվեստի ստեղծագործությունները, որի արդյունում առաջին տեղում հայտնվեց «Մենամարտ դիմակահանդեսից հետո» նկարը։ Հենրի Ուոլտերսը ի շահ հասարակության շենքը և հավաքածուն ժառանգեց Բալթեմորի քաղաքային խորհրդին և քաղաքապետին, 1931 թվականին նրա մահից հետո նկարը փոխանցվեց Բալթեմորում գտնվող Ուոլթերսի գեղարվեստի թանգարանին, որտեղ գտնվում է մինչ օրս։
Սեփական նկարների կրկնօրինակի նկարումը տարօրինակ էր այդ ժամանակների համար, սակայն Ժերոմը ևս երկու տարբերակ ստեղծեց՝  Օսմանյան կայսրության Մեծ վեզիր Ալի փաշայի և ռուսաական կայսր Ալեքսանդր 2-րդի համար։ Վերջինս պատվիրվել էր կոմս Կուշելյով Բեզբորոդկոյի կողմից, ցանկությամբ՝ փոխել բովանդակությունը, որպեսզի անհասկանալի լինի, թե ով է սպանել Պերոյին՝ Արլիկինը թե հնդկացին, այդ ցանկությունը ընդունվեց Ժերոմի կողմից՝ նա փոխեց հնդկացու կերպարի դիքը։
Նկարը ցուցադրվում է Սանկտ Պետերբուրգի գեղարվեստի ակադեմիայում։ 1922 թվականին կրկնօրինակը Գեղարվեստի թանգարանից փոխանցվում է Սանկտ Պետերբուրգի Պետական Էրմիտաժ։ Ինչպես նաև հայտնի է Ժերոմի երկու նախնական նկարների գտնվելու վայրը՝ մեկը մասնավոր հավաքածույում, մյուսը՝ Սֆորցա ամրոցի նկարների գրասենյակում՝ Միլանում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Նկարներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:1857 նկարներ Կատեգորիա:Ժան Լեոն Ժերոմի նկարներ Կատեգորիա:Կոնդե թանգարանի նկարներ Կատեգորիա:Էրմիտաժի նկարներ Կատեգորիա:Ֆրանսիայի արվեստ
Հրաչ Հովհաննիսյան
Հրաչ Հովհաննիսյան, հայ հունահռոմեական ոճի ըմբշամարտիկ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ապրող անձինք Կատեգորիա:Ըմբշամարտիկներ Կատեգորիա:Ըմբշամարտիկներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Ըմբշամարտիկներ ըստ ազգության Կատեգորիա:Հայ մարզիկներ Կատեգորիա:Հայ ըմբշամարտիկներ
Խորհրդա-մարոկկոյական հարաբերություններ
Խորհրդա-մարոկկոյական հարաբերություններ, պատմական դիվանագիտական հարաբերությունները Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միության (ԽՍՀՄ) և Մարոկկոյի միջև։
Երկրների միջև դվանագիտական հարաբերությունները հաստատվել են 1958 թվականին։ Ստորագրվեցին առևտրի, վճարային (1958), օդային հաղորդակցության (1962), տնտեսական և տեխնիկական, գիտատեխնիկական, մշակույթներ համագործակցության, Մարոկկոյին մեքենաներ և սարքավորում մատակարարելու (1966), Կասաբլանկայում ԽՍՀՄ գլխավոր հյուպատոսություն հաստատելու (1966-1967), ծովագնացության (1971), փոխադարձ ապրանքամատակարարման (1974), ծովային ձկնորսության (1978), երկարաժամկետ առևտրի (1979) համաձայնագրեր ու արձանագրություններ, մշակութային ու գիտատեխնիկական համագործակցության ծրագիր (1981)։
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ-ի երկկողմ հարաբերություններ Կատեգորիա:Մարոկկոյի երկկողմ հարաբերություններ
Յուրի Սայադյան (այլ կիրառումներ)
Յուրի Սայադյան անունը կարող է վերաբերել հետևյալ անձանց.
Աձվիսթավի
Աձվիսթավի (აძვისთავი), գյուղ Վրաստանում։ Գտնվում է Շիդա Քարթլի մարզի Գորիի շրջանում ։
Դիրք
Գտնվում է ծովի մակարդակից 880 մետր բարձրության վրա։ Շրջկենտրոն Գորիից հեռու է 20 կմ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Գորիի շրջան
Սեյութ
Սեյութ, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Մալաթիայի գավառում ։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ջայպուր
Ջայպուր (जयपुर, ), քաղաք Հնդկաստանում, Ռաջաստան նահանգի վարչական կենտրոնը։ Բնակչությունը կազմում է ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հնդկաստանի քաղաքներ Կատեգորիա:1727 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Իրինա Գևորգյան
Իրինա Մուրադովնա Գևորգյան, հայազգի ուզբեկստանցի շախմատիստուհի, կանանց միջազգային վարպետ , ՖԻԴԵ-ի մրցավար , սպորտի վարպետ։
Կենսագրություն
Ծնվել է 1990 թվականի հունվարի 18-ին Տաշքենդ քաղաքում։ Շախմատ խաղալ սովորել է 6 տարեկանից։ Ավարտել է Տաշքենդի թիվ 60 միջնակարգ դպրոցը և ընդունվել Տաշքենդի պետական տնտեսագիտական համալսարանը և ավարտել է այն 2010 թվականին։
Ուզբեկստանի հնգակի չեմպիոն է։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Շախմատիստներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Ուզբեկ շախմատիստներ Կատեգորիա:Հայ շախմատիստներ Կատեգորիա:Շախմատի միջազգային վարպետներ
Մարուլկ (գազակոնդենսատային հանքավայր)
Մարուլկ, գազի հանքավայր, որը գտնվում է Նորվեգիայի մայրցամաքային տարածքների խութում։ Շահագործումը սկսվել է 1992թ.-ին։
Գազային շերտի առաջացումը կապված է Մելային ժամանակաշրջանի հետ։ Հանքավայրի պաշարները գնահատվում են 71 միլիոն բարլ.:
Մարլուկի հանքավայրը շահագործում են մի քանի ընկերություններ, որոնք են՝ Eni (20% բաժնեմաս), Dong Energy (30% բաժնեմաս) և Ստատօիլ (50% բաժնեմաս)։
Արտաքին հղումներ
Ստատօիլ ընկերության պաշտոնական կայք: (անգլերեն)
Կատեգորիա:Գազի հանքավայրեր Նորվեգիայում
Դեր Զորի կայանատեղի
Դեր Զորի կայանատեղի - Սիրիական անապատում գտնվող այն վայրը, որտեղ հազարավոր հայ գաղթականներ ուղարկվում էին մահվան Հայոց ցեղասպանության ժամանակ ։ Հետագայում Դեր Զորում կառուցվել է հայկական եկեղեցի և թանգարան զոհերի հիշատակին։
Հղումներ
Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանություն Կատեգորիա:Սիրիայի պատմություն Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանության բնաջնջման կենտրոններ
Լուկովո (գյուղ, Իրշավայի շրջան)
Լուկովո (Луково), գյուղ Ուկրաինայի Անդրկարպատյան մարզի Իրշավայի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Լուկովո գյուղում բնակվում էր 1 558 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 2096 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 0,74 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Անդրկարպատյան մարզի Իրշավայի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1500 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Աստերոիդների ցանկ (245701-245800)
Աստերոիդների ցանկ (245601-245700) * Աստերոիդների ցանկ * Աստերոիդների ցանկ (245801-245900)
(7817) Զիբիթարթլ
(7817) Զիբիթարթլ (Zibiturtle), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1988 թվականի սեպտեմբերի 14-ին Շելտ Բասի կողմից Սերո Տոլոլոյում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,786209 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,669 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,9034 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1698,71 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,211926 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 0,56° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1988 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Շելտ Բասի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Վաղ միջնադարի հայ գրականություն
Վաղ միջնադարի գրականություն, հայոց գրերի գյուտից (405) հետո գրագիտության տարածմանը զուգընթաց Մեսրոպ Մաշտոցի, Սահակ Պարթևի և նրանց աշակերտների ու հետևորդների ջանքերով կատարվել են թարգմանություններ, ստեղծվել ինքնուրույն գործեր։ Սկզբնավորվել է ազգային մատենագրությունը, որը ծառայել է ազգի ինքնության պահպանմանը և քրիստոնեության ամրապնդմանը։
V դարում ազգային դպրությունը, հայ հին գրականությունը հասել են շատ բարձր մակարդակի, ստեղծվել են հին գրականության դասական նմուշներ՝ Ագաթանգեղոսի, Կորյունի, Եղիշեի, Փավստոս Բուզանդի, Մովսես Խորենացու, Ղազար Փարպեցու պատմությունները, Եզնիկ Կողբացու աստվածաբանափիլիսոփայական երկը, որոնք մեծ ազդեցություն են ունեցել հին և միջին դարերի գրականության ընթացքի վրա։ 5-րդ դարը հետագայում կոչվել է ոսկեդար։
Հելլենիզմ
Գրականության աննախընթաց թռիչքը պայմանավորված էր մի քանի գործոններով։ Հայաստանը նախորդ դարերում մշտական շփումների մեջ էր Հին Արևելքի և հատկապես անտիկ ու հելլենիստական մշակույթների հետ։ Հայաստանում առկա էր մշակութային որոշակի մթնոլորտ, այստեղ ապաստան էին գտել և նույնիսկ պետական հովանավորության արժանացել իրենց հայրենիքից հալածված գիտության ու մշակույթի հույն գործիչներ։ Պատմագիր Պլուտարքոսի վկայությամբ՝ Տիգրան Մեծի (մ.թ.ա. 1-ին դար) պալատում են եղել հույն հայտնի հռետորպատմիչներ Ամփիիկրատես Աթենացին և Մեթրոդորոս Սկեպսիացին, Արտաշատում է ապրել «Բաբելո նականք»ի հեղինակ Յամբլիքոսը (2-րդ դար)։ Արտաշատի թատրոնում հանդես են եկել նաև հույն դերասաններ։ Մ.թ.ա. 53 թվականին այնտեղ ներկայացվել է Եվրիպիդեսի «Բաքոսուհիներ» ողբերգությունը։
Թարգմանչական գրականություն
Մի քանի տասնամյակների ընթացքում հունարենից և ասորերենից թարգմանվել են Աստվածաշունչը, եկեղեցական արարողական գրքեր, քրիստոնեական նշանավոր հեղինակների (Եփրեմ Ասորի, Բարսեղ Կեսարացի, Գրիգոր Աստվածաբան, Գրիգոր Նյուսացի, Հովհան Ոսկեբերան, Կյուրեղ Ալեքսանդրացի, Աթանաս Ալեքսանդրացի, Կյուրեղ Երուսաղեմցի և ուրիշներ) գործեր։ «Թարգմանչաց դարում» (5-րդ դարը անվանել են նաև այդպես) թարգմանել են ոչ միայն կրոնաեկեղեցական, այլև աշխարհիկ՝ փիլիսոփայական, քերականական, գեղագիտական, պատմական գրքեր։ Հունական դպրոցի ներկայացուցիչները (5-րդ դար և 6-րդ դարի սկիզբ) շարունակել են անտիկ աշխարհի և վաղ քրիստոնեական շրջանի մեծ մտածողների՝ Արիստոտելի, Պլատոնի, Պորփյուրի, Դիոնիսիոս Թրակացու, Ափթոնիոսի, Սոկրատ Սքոլաստիկոսի գործերի թարգմանությունները։ Թարգմանվել են նաև գեղարվեստական գրականություն հուշարձաններ, ինչպես՝ Կեղծ Կալլիսթենեսի «Աղէքսանդրի պատմութիւնը», Խիկար Իմաստունի «Պատմութիւնք եւ խրատք»ը, վարքեր և վկայաբանություններ։ Որոշ հայերեն թարգմանությունների, մասնավորապես փիլիսոփայական և քերականական աշխատություններին կցվել են սեփական մեկնություններ։ Հայերեն որոշ հնագույն թարգմանություններ բնագրի արժեք և համաշխարհային նշանակություն ունեն, որովհետև նրանց բնագրերը չեն պահպանվել կամ պահպանվել են մասամբ, դրանցից են Հերմես Եռամեծի «Սահմանք», Ձենոնի «Յաղագս բնութեան», Եվսեբիոս Կեսարացու «Քրոնիկոն», Փիլոն Եբրայեցու «Յաղագս նախախնամութեան», «Վասն լինելութեան», «Լուծմունք Ելիցն», «Առանց պատրաստութեան ի Սամփ սովն», «Յաղագս բան ունել եւ անասուն կենդանեացդ», Արիստիդեսի «Ջատա գովութիւն», Տիմոթեոս Կուզի «Հակա ճառութիւն», Թեոն Ալեքսանդրացու «Յաղագս ճարտասանական կրթու թեանց» երկերը, Իրինեոսի և Հովհան Ոսկեբերանի ճառերն ու աստվածաբանական գրվածքները, Արիստոտելի «Յաղագս մեկնութեան» և «Ստորոգութիւնք» երկերի մեկնությունները՝ վերագրված նորպլատոնականության ներկայացուցիչ Յամբլիքոսին։
Հնագույն հայերեն թարգմանություններն աչքի են ընկնում բնագրին բացառիկ հարազատությամբ ու ճշգրտությամբ։ Դրանք ընդլայնել են զարգացման ավելի բարձր աստիճանի հասած ժողովուրդների հոգևոր արժեքներին հաղորդակցվելու հնարավորությունները, նպաստել թարգմանչական արվեստի, գիտական մտքի ու գեղագիտական ճաշակի զարգացմանը, նոր տերմինների ստեղծմանը, ազգային գրական լեզվի հարստացմանը։
Հայկական ավանդույթներ
Հին գրականության սկզբնավորման մեջ կարևոր դեր են կատարել նաև հայկական ավանդույթները։ Որոշ փաստեր հնարավորություն են տալիս խոսելու հեթանոսական շրջանի գրականություն մասին՝ անկախ այն բանից, թե ինչ գրերով կամ լեզվով է գրվել։ Ըստ հնագույն տվյալների՝ Մեթրոդորոսը գրել է Տիգրանի մասին պատմություն (այն մեզ չի հասել)։ Պլուտարքոսը վկայում է, որ Հայոց Արտավազդ թագավորը (մ.թ.ա. 55-34) հունարեն գրել է ողբերգություններ, ճառեր ու պատմական գործեր։ Մովսես Խորենացին հաղորդում է հեթանոսական տաճարներում պահվող «Մեհենական պատմությունների» մասին (հեղինակներից հիշատակվում է Ողյումպ քրմի անունը), որն ասորի Բարդածան Եդեսացին (2-3-րդ դարեր) թարգմանել է ասորերեն և հունարեն։ Դրանից էլ օգտվել է Խորենացին «Պատմութիւն Հայոց»ը գրելիս։ Ոաումնասիրողները հեթանոսական շրջանի գրականություն են համարել նաև Մար Աբաս Կատինայի մատյանը, որը Խորենացու գլխավոր սկզբնաղբյուրներից է։
Հունական և ասորական գրականություն
Ազգային գրական ավանդույթների ձևավորման մեջ նշանակալի են 3-4-րդ դարերի հունական և ասորական գրականությունները, որոնք գրվել են հատկապես հայ ընթերցողի կամ ունկնդրի համար (օր.՝ Գրիգոր Լուսավորչի «հաճախագույն», «դժվարապա տում» ճառերը, որոնց մասին նշում է Ագաթանգեղոսը)։
Հայերեն ժողովրդական բանահյուսություն
Բազում դարերի ընթացքում՝ մինչև գրի ու գրականության առաջացումը, ժողովրդական բանասացների կողմից ստեղծվել են առասպելներ ու ավանդություններ, հեքիաթներ ու առակներ, հերոսական վիպերգություններ և քնարական երգեր։ Այդ ամենը հաղորդվել են սերնդից սերունդ։ Այդ ժանրերի ստեղծագործությունները միասին վերցրած կոչվում են ժողովրդական բանահյուսություն։ Գրի առաջացումից հետո էլ՝ մինչև մեր ժամանակները, շարունակում են ստեղծվել բանահյուսական նորանոր երկեր։ Գրի առաջացման հետ ժողովրդական բանահյուսական երկերը սկսել են գրի առնվել։ Մեր պատմիչներից Ագաթեագեղոսն ու Փավստոսը լայնորեն օգտվել են ժողովրդական ավանդույթներից, իսկ Խորենացին բառացիորեն գրի է առել ՝ ընդգծելով որ դրանք եղել են որևէ պատմական իրադարձության արձագանք։ Հայոց հին գրականություն սկզբնավորման և ձևավորման մեջ կարևոր դեր է ունեցել հայերեն ժողովրդական բանահյուսությունը, որը եղել է առաջին դասական հեղինակների հիմնական աղբյուրներից։ Գրականության լեզուն հին հայերենն է՝ գրաբարը, որի ճոխության ու մշակվածության մասին են վկայում ազգային առաջին մատենագիրների երկերն ու առաջին թարգմանությունները, որոնցից Աստվածաշնչինը համարվել է «թարգմանությունների թագուհի» :
Վարքեր և վկայաբանություններ
Վարքերի և վկայաբանությունների սկզբնավորման շրջանում թարգմանվել են ասորական և հունական բնագրերի մի մասը, տեղայնացվել է։ Հետագայում հայ հեղինակներն այս ժանրերով ստեղծել են ինքնուրույն երկեր, որոնք էլ դարձել են օտար տիրապետության և նրա կրոնական հալածանքների դեմ ուղղված զորեղ ապացույցներ։ Այս ժանրերի (հատկապես՝ վկայաբանությունների) ստեղծագործությունների զգալի մասը դրամատիկ, բախումներով հարուստ, հավատին ու հայրենիքին նվիրված նահատակների վառ կերպարներով, պատկերավոր լեզվով ու գունեղ նկարագրություններով պատումներ են։ Վաղ շրջանի լավագույն գործերից է Վարդան Մամիկոնյանի դստեր՝ Շուշանիկի հերոս, կյանքի ու նահատակության պատմությանը նվիրված վկայաբանու թյունը (5-րդ դար) գոյություն ունի այդ երկի նաև վրացերեն խմբագրությունը։
5-րդ դարի պատմագրական երկերի մեջ են մտել և դրանց անխզելի մաս են կազմում Գրիգոր Լուսավորչի ու Ներսեսի վարքերը, Հռիփսիմյան կույսերի վկայաբանությունը և այլն։ Արաբսկսն տիրապետության շրջանին է վերաբերում Վահան Գողթնացու վկայաբանությունը (8-րդ դար )։
Կորյուն
Վարք Մաշտոցի երկը հայերեն տառերով գրված առաջին գործն է և առաջին հայ վարքագրության օրինակը, որը նա որոշում է գրել Մաշտոցի մահից հետո նրա աշակերտներից Հովսեփ Վայեցձորեցի կաթողիկոսի «հրամանով» և մյուսների «քաջալերությամբ»։ Հավանաբար գրել է 443-450 թվականների միջև։ Գիրքը մեզ է հասել երկու տարբեր խմբագրությամբ, ընդարձակ և համառոտ։
Կառուցվածք
Գիրքը կազմված է չորս մասից. Մուտք, առաջաբանություն, բուն շարադրանք և վերջաբան։ «Վարքը» վերջանում է ժամանակագրական մի հատվածով, որն առաջին ժամանակագրությունն է հայ մատենագիտության մեջ. այն հաղորդում է տվյալներ Մաշտոցի կենսագրության, գրերի գյուտի տարեթվի վերաբերյալ։
Բովանդակությունը
Գիրքը Մեսրոպ Մաշտոցի կյանքի ու գործի մասին է. շարադրվում է հայոց գրերի հայտնագործման պատմությունը և գրերը ստեղծողի վարքկենսագրությունը։ Առաջաբանը, որ հաջորդում է ներածական մասին, բավական ընդարձակ է։ Այնտեղ կան մեջբերումներ, օրինակներ, որոնցով հիմնավորում է, թե որքանով է թույլատերելի գրել «կատարյալ մարդկանց վարքի մասին»։ Քանի որ ժամանակին վարքեր գրվում էին միայն սրբերի մասին։ Քրիստոնեական գրականությունից հայտնի են Բարսեղ Կեսարացու, Հովհան Ոսկեբերանի, Գրիգոր Նազնազանցու և այլոց վարքերը։ Այդ պատճառով նա փորձում է Մաշտոցի մասին գրելու իրավունք ձեռք բերել և Սբ. Գրքից փաստեր է մեջբերում, որպեսզի հիմնավորի աստվածաշնորհ իր հերոսի առաքինի վարքը անմահացնելու իրավունքը։ Նա առաջինն է խիզախում դուրս գալ ասորական հոգևորականության և ժամանակի կաշկանդումների դեմ և վարքագրության սեռում հաստատում է գովաբանության ընդհանուր ավանդը։ Կորյունի համոզմամբ Մաշտոցը լիապես արժանի է քրիստոնեական գրականության մեջ երանելի մարդկանց շարքը դասվելու։ Նա ստեղծել է Մաշտոցի կերպարը, ով ներկայանում է իբրև ուժեղ կամքի ու անսպառ եռանդի տեր մարդ, ով չգիտի ընկրկել դժվարությունների առաջ, համբերատար է, ուժեղ, լի մարդու և ազգի նկատմամբ սիրով։ Մաշտոցը դառնում է պատմականությամբ ու անհատականությամբ օժտված առաջին գրական կերպարը հայ գրականության մեջ, որը ներկայանում է իբրև գաղափարական հերոս, կատարելության օրինակ ապագա սերունդներին։ Հեղինակը դրսևորել է նաև ուսուցողական և բարոյախոսական մոտեցում։
Իբրև ականատես հեղինակ Կորյունը նկարագրում է իրական հանգամանքներն, աշակերտների, բարեկամների ու հովանավորների միջավայրում դժվարին կյանքով ու ճիգերով ապրող իրական մարդուն ու նրա գործը։ Համեմատաբար ընդարձակ է խոսում Սահակ Պարթևի մասին, նրան անվանում հայ մշակույթի ռահվիրա։ Կորյունի գիրքը նաև սկզբնաղբյուր է հույն, ասորի, վրացի ու աղվան թագավորրական ու եկեղեցական գործիչների մասին։ Այն աղբյուր է հանդիսացել նաև հայ շարականագիրների՝ Հովհան Մանդակունու, Կոմիտաս կաթողիկոսի, Անանիա Շիրակացու, Հովհան Օձնեցու և այլոց համար։ «Վարք Մաշտոցին» ներբողական ստեղծագործություն է, քանի որ նպատակ է ունեցել ներկայացնել ու փառաբանել գրերի գյուտն ու նրա ստեղծողին։ Այն միակ հավաստի աղբյուրն է հայ գրերի գյուտի և դպրության սկզբնավորման մասին ։
Ոճը
Շարահյուսությունը ըմբռնելի է, լեզուն բավական ճոխ է ու պատկերավոր։ Թեև կա ոճի որոշ երկարաբանություն ու խրթինություն, սակայն հեղինակն ունի աշխույժ պատմելաձև, երբեմն նույնիսկ հուզական նկարագրություններ։
Շարական
Շարականը, որն այդ անվանումը ստացել է 12-րդ դարում, հայ հոգևոր երգի ամենատարածված տեսակն է։ Այն համաձայն Ս.Երրորդության խորհրդի (Հայր, Որդի և Ս. Հոգի), բաղկացած է երեք տներից, որոնք երգվում են միևնույն եղանակով։ Եթե շարականները անմիջական առնչություն ունեն եկեղեցական տոների ու ծիսակատարությունների հետ, ապա հոգևոր երգի մի ուրիշ տեսակը, որը կոչվում է տաղ, նվիիրվում է տարբեր հոգևորկրոնական իրադարձությունների՝ անմիջականորեն չկապվելով եկեղեցու արարողությունների հետ։
Մաշտոցի շարակնները
Հոգևոր երգեր ստեղծելու համար Մաշտոցը դիմում է հեթանոսական հին պաշտամունքի ձևերին (արևի, լույսի պատկերներին), գուսանական բանարվեստին, թարգմանական չափածոյին և ավելի շատ՝ Աստվածաշնչին, որից քաղած հրեական բանաստեղծության բազմաթիվ նմուշներ հայացնում է։ Մաշտոցը ստեղծեց հայ գրավոր չափածոյի առաջին օրինակները, որոնք աչքի էին ընկնում քնարականությամբ, հղկվածությամբ, կանոնավորությամբ։ Այսօր Մաշտոցին է վերագրվում 100-ից ավելի շարականներ, որոնց մեջ կարևոր են ապաշխարության երգերը, որոնք Հարցեր, Ողորմիաներ և Տեր յերկնիցներ կոչվող շարականների մի մասն են :
Հարցերը
Մաշտոցի շարականներում բաղկացած են երեք տնից։ Դրանք Դանիելի մարգարեությունից առնված Բաբելոնի երեք մանուկների պատմությունն են արտահայտում և ամբողջությամբ օրհներգություն են։ Բոցերի մեջ կենդանի մնացած երեք մանուկները մերժում են Բաբելոնի Նաբուգոդոնոսոր թագավորի կուռքին։ Այն բաղկացած է վեցական տներից կազմված 42 երգից։ Ամեն մի երգը իր հերթին բաժանվում է 2 մասի։ Առաջին երեք տները կոչվում են հարց, որում հեղինակը արտահայտում է գաղափարը, իսկ հաջորդ երեքը՝ գործք, ուր փառաբանվում է Տերը։ Հայոց առաջին շարականները արձակ բանաստեղծություններ են, որոշ չափական տարրերով։
Տեր Յերկնիցները
Տեր Յերկնիցները, որոնք երեքչորս տներից են բաղկացած, ընդհանրապես փառաբանական բնույթ են կրում և ունեն միևնույն «Օրհնեցէք Տէր», «Բարձր արարէք զնա յաւիտեան» դարձերը, այսինքն, կրկնվող տողարտահայտությունները՝ եզրը։
Ողորմիաներ
Մաշտոցի ողորմիաներում արտահայտվել է աշխարհական կրքրից հեռանալու և թողություն հայցելու ձգտումներ, անհատական զգացումներ, աղաչանքի ու զղջումի խնդրանքներով հոգեկան ապրումներ։ Իհարկե, Մաշտոցը օգտվել է Սաղմոսից ապաշխարության ու զղջումի ոգին արտահայտելու համար, վերցրել է կրկնակը, բայց նրա շարականները ինքնուրույն են ու ինքնատիպ։
Ողորմեաները Մաշտոցի շարականների պսակն են կազմում, քանի որ գրված են զգացմունքային ուժեղ շեշտադրումներով և պոետականությամբ։ Նա իբրև մոլորված մի ոչխար, վերջին դատաստանից սարսափած, մարդասեր Աստծուց խնդրում է բացել իր ողորմության դռները, ներել իր բազում մեղքերը, որոնք «ծանր են քան զաւազ ծովու»։ Մաշտոցյան ինքնաձակման ու ինքնանվաստացման մոտիվները հետագայում շարունակվեցին մյուս շարականագիրների կողմից, իսկ Նարեկացու վրա ունեցան հզոր ազդեցություն։ Նրա ստեղծած Ողորմեաները իրենց ողբերգական ապրումների սուր զգացողությամբ տարածվեցին և վերաճեցին անհատական քնարերգության, մարդու հոգեկան աշխարհի ալեկոծություններն արտահայտող ստեղծագործությունների։ Դրան նպաստեց շարականների հետզհետե ազգայնացումը, դարձերի ու կրկնակների փոփոխությունները՝ ավելի մեծ տեղ տալով անհատական ազատ զգացողությանը։
Շարականների կառուցվածքը
Մաշտոցի շարականները ավարտուն երգեր են իրենց արտահայտած բովանդակությամբ և գեղարվեստական վարպետությամբ։ Հայ գրավոր չափածոյի առաջին ինքնուրույն օրինակներն են։ Մաշտոցյան շարականները բաղկացած են երեք տներից, տները՝ հավասարաչափ տողերից (2 կամ 3, 4 կամ 5), որոնք ունեն բառահանգեր և կրկնակներ։ Երբեմն կրկնակը տան վերջին տողում է, երբեմն էլ առաջին, երբեմն էլ և՛ առաջին, և՛ վերջին։
Ենթադրվում է, որ կրկնումների արվեստը հայերը ժառանգել են հին մեհենական և գուսանական երգերից, որոնք կիրառվում էին նաև չափածո աղոթքների մեջ։ Մաշտոցն ինքն իր երգերը անվանել է «օրհներգութիւններ», և դրանք ժամանակին երգվել են, քանի որ ունեն երաժշտական կշռույթ, թեթև չափ, ներքին օրոր, շեշտային տաղաչափություն և նույնիսկ հանգավորում։ Նրա որոշ բանաստեղծություններ կազմված են 10 կամ 12 վանկերից և ունեն 2 կամ 3 ոտք։
Գեղագիտական առումով Մաշտոցի շարականները պարզ են ու դյուրամատույց։ Չկան զգացումնքային խոր ընդվզումներ, տրամաբանական թռիչքներ կամ մեծ երևակայություն։ Լեզուն անպաճույճ է, առանց պատկերավոր նկարագրությունների, արտահայտած տրամադրությունները մեղմ են ու խաղաղ և մատչելի ամենքի համար. այդ պատճառով դրանք տեղ են գտել բազմաթիվ ձեռագրերում՝ ժամագրքերում, շարակնոցներում ու մաշտոցներում։
Սահակ Պարթևի շարականները
Պարթևի շարկանները Ավետարանի բովանդակությունից քաղված երգեր են, որոնք Նոր Կտակարանը ուսուցանելու նպատակ ունեին։ Դրանք թվով երկու տասնյակից ավելի են, հորինված են Ավագ հինգշաբթի գիշերվա ծեսի համար, երբ կատարվում է Հիսուսի մահվան արարողությունը՝ ոտնլվայից մինչև թաղումը («Այսօրկանգնեցավ», «Արծաթասիրրությամբ», «Ի գիշերին յորում», «Ով սքանչելի»)։
Ուրբաթ և շաբաթ օրերին, Ծաղկազարդի տոնի առթիվ գրված նրա շարականներում պատկերվում է Քրիստոսի մուտքը Երուսաղեմ («Զ գալուստ քո Քրիստոս այսօր», «Թագավոր գոլով», «Հորժամ եկն Հիսուս», «Ի հարության օր», «Ուրախ լեր մայր լուսոյ » և այլն, երբ ցնծում է Երուսաղեմն ու ողջ բնությունը՝ Սիոնի և Ձիթենեաց լեռները։ Ավագ շաբաթվա կանոնի մաս են կազմում Ղազարի հարությանը վերաբերող շարականները («Օրհնություն», «Տեր Երկնից», «Ողորմեա», «Ճաշու» և «Տուն տնօրինության»), որոնք Ծաղկազարդի 2-րդ և Ավագ հինգշաբթի 3-րդ օրվա տոների շարականների հետ մեկտեղ ներկայացնում են Քրիստոսի մանկությունն ու տանջալից մահը՝ պարզ վիպական պատկերումով, իսկ երբեմն ներքին ապրումներով (հատկապես խաչելության պատկերներում)։ Պարթևը օգտագործել է այլաբանություն և հակադրություն՝ տպավորիչ ազդեցություն թողնելու համար։
Մաշտոցի և Պարթևի համեմատությունը
Գերմանացի հայագետ պրոֆեսոր Յ.Մարկուարտը համեմատել է Մաշտոցի և Պարթևի գործունեությունը գերմանացի լուսավորիչներ Պեպինի և Վինֆրիդի հետ և ասել.
Մովսես Խորենացու շարականները
Խորենացին եղել է նաև փայլուն շարականագիր։ Գրել է տերունական տոների վերաբերյալ բազմաթիվ հոգևոր երգեր (թվով 44), որոնցից նշանակալից են հատկապես Աւետեաց, Ծննդեան Կանոնի շարականները և հատկապես Մեծացուսցէները («Ուրախացիր Սրբուհի», «Այսօր Բանն ի Հօրէ», «Անեղանելի բնութիւն», «Լոյս ի լուսոյ», «Ուրախ լեր Մարիամ, սուրբ Աստվածածին» և այլն)։ Խորենացու ամենահայտնի և սիրված շարականներից է «Խորհուրդ մեծ եւ սքանչելի» երգը, որը երգվել է նաև եկեղեցուց դուրս։ Հեղինակը փառաբանում է Քրիստոսի ծնունդը և ավետում է ամբողջ աշխարհին՝ ցնծալու մարդկանց Աստծո գալուստը։
Ծննդյան տոնի շարականներում Խորեացին Քրիստոսին դիտում է լույսի, հույսի ու փրկության աղբյուր։ Ստեղծում է նաև Աստվածածնի կերպարը, ով աստվածային շողերով օժտված մի կին է, որն «անապական տաճար» է և «սիւն լուսոյ»։
Մեծացուսցէ շարականներում Խորեացին փառաբանում է լույսի ու բնության պաշտամունքը։ Դրանքը հիշեցնում են լուսներգության հեթանոսական երգերը.
Սիւն լուսոյ եւ ամպհովանի, սուրբ կոյս, Որ ցօղեցեր ի մեզ զցօղն երկնային, Զքեզ բարեբանեմք, աստվածածին կոյս։ Անկէզ մորենի եւ սրովբէ հողեղէն, սուրբ կոյս, Քանզի պտուղն կենաց ի քէն տուաւ մեզ, Զքեզ բարեբանեմք, աստվածածին կոյս։
Խորենացին գրել է նաև Տեառնընդառաջի և Վերափոխման տոների վերաբերյալ շարականներ, որոն նյութը Նոր Կտակարանն է՝ պարզ ու մատչելի նյութերով, երբեմն կրկնություններրով։
Մանդակունու շարականները
Թարգմանիչներին նվիրված հինգ շարականներում Մանդակունին գովում է նրանց նվիրվածությունն ու գաղափարականությունը, որոնք արհամարհելով երկրային կյանքը՝ ապավինեցին հոգևոր փառքին և ժողովրդի հոգեկան պետքերի համար թարգմանեցին հսկայական գրականույթուն, Աստվածաշունչը և անմահացրին իերնեց անունները։ Մանդակունու գրվածքների մեջ հատուկ տեղ են գրավում Մաշտոցին նվիրված շարականները («Անճառելի շնորհօք լցեալ», «Նմանեալ Մովսէսի»), որտեղ նրա կյանքը մարտիրոսություն է դիտվում հայ մշակույթի համար։ Գրիգոր Լուսավորչից հետո Մանդակունին թարգմանչաց սերունդն է համարում ամենակարևոր երևույթը ազգային կյանքում, որոնք լուսավորեցին հայությունը
Հովհաննես Գ Օձնեցու շարականները
Մեզ հասած Հովհաննես Գ Օձնեցու հեղինակած շարականները նվիրված են Դավիթ, Հակոբոս, Ստեփանոս, Պետրոս և Պողոս մարգարեներին ու առաքյալներին. (Դավիթ մարգարեի և Հակոբ առաքյալի կանոնը (ունի 5 շարական. Օրհնություն՝ «Յաղթող գտաւ», Հարց՝ «Մեղաք յամենայնի», Ողորմեա՝ «Անսկիզբն Աստուած», Տեր երկնից՝ «Երդուաւ Տէր», Մանկունք՝ «Օրհնեցէք զՏէր»), Ստեփանոս Նախավկայի կանոնը (7 շարական, որոնցից 2-ը՝ Օրհնություն, մնացածը՝ Հարց, Ողորմեա, Տեր երկնից, Մանկունք, Ճաշու), Պետրոս և Պողոս առաքյալների կանոնը (6 շարական. Օրհնություն՝ «Ցնծայ այսօր եկեղեցի», Հարց՝ «Որ խոստացար տալ», Ողորմեա՝ «Ամոլք հաւատոյ», Տեր երկնից՝ «Երանելի սուրբ առաքեալքն», ստեղի Մանկունք՝ «Որ արփիահրաշ», ստեղի Համբարձի՝ «Որ անպարագիրն է»), Որոտման որդիների կանոնը (5 շարական. Օրհնություն՝ «Որ էն էութեան», Հարց՝ «Որ զամենայնըն յոչընչէ արարեր», Ողորմեա՝ «Որդիքն Որոտման», Տեր երկնից՝ «Հոգի իմ կանխէ առ քեզ, Աստուած», ստեղի Մանկունք՝ «Որ յանստուեր ի լուսոյն»)։ Այս բոլոր շարականներին հատուկ է աստվածաբանական և դավանաբանական խորություն, դրանք գրված են գեղեցիկ լեզվով։ Օձնեցին Դավթին «Աստվածահայր» է անվանում, իսկ Հակոբոս առաքյալին՝ «Տեառնեղբայր։ Ստեփանոսի նահատակաությունը՝ երկնքի արքայությաննն արժանանալու երաշխիք է Օձնեցու համար, որին նա կոչում է բազմատեսակ մակդիրներով, սքանչացած նրա ուժեց և վեհացած բնութագրումով։ Քարկոծվելիս անգամ Ստեփանոսը Աստծուց ներում ու թողություն է խնդրում իրեն քարկոծողների համար։ Դրանվ էլ նա արժանանում է Քրիստոսի առաջին վկան դառնալու պատվին։ Օձնեցու ինչպես այս, այնպես էլ Պողոս, Պետրոս, Հակոբ և Հովհան առաքյալների մասին գրած շարականներում կան նուրբ ու քնարական տողեր, որոնք սակայն բանաստեղծական պատկերավորություն չեն ստեղծում։
Այլ ստեղագործողներ
Հայ հոգևոր Երգն արժեքավոր քերթվածներով հարստացրել են Ստեփանոս Սյունեցին, Սահակ Ձորոփորցին, Հովհաննես Օձնեցին, կին ստեղծագործողներ Խոսրովիդուխտ Գողթնացին (Վահան Գողթնացու քույրը), Սահակադուխտը (շարականների համար հորինել է նաև մեղեդի)։ Հետագա դարերում հոգևոր երգը հարստացրել են Գրիգոր Մագիստրոսը, Պետրոս Գետադարձը, Հովհաննես Սարկավագը, Հովհաննես Երզնկացին և հատկապես Ներսես Շնորհալին, որի անվան հետ է կապված այդ ժանրի զարգացման վերջին ու ամենաբարձր փուլը։
Դավանաբանական գրականություն
6-8-րդ դարերում դարերում վերելք է ապրել դավանաբանական, գրականությունը, որը պայքարել է քաղկեդոնականության և բյուզանդական գերիշխանության դեմ։
Պատմագրություն
5-րդ դարում հայ մատենագրության մեծ նշանակությամբ, հետագա դարերի գրականություն վրա թողած ազդեցությամբ առանձնացել է պատմագրությունը կամ պատմական արձակի ժանրը, որը, գոյատևելով հարյուրամյակներ, դարձել է հայ ժողովրդի գեղարվեստական տարեգրությունը։ Ժանրի գլխավոր յուրահատկությունները հստակորեն ձևավորվել են սկզբնավորման ու զարգացման փուլերում (5-րդ դարի 2-րդ կես) և տարբեր դրսևորումներով պահպանվել հետագա դարերում։ 5-րդ դարի պատմագրությունն արժեքավոր պատմական սկզբնաղբյուր է։
Այդ շրջանի հայ հեղինակները կրոնավորներ էին։ Եվ բնականաբար կրոնական դրոշմը հայ պատմագրության վրա բացահայտ է։ Այստեղ լայն տեղ են գրավում ավետարանական նյութերը՝ ուղղակի կամ անուղղակի մեջբերումներով, աստվածաբանական գրություններ, եկեղեցական ընթերցումներ և այլն։ Նրանց ստեղծածը հայոց անցյալի հանրագիտարաններ են, որոնք և՛ քրիստոնեական գրականություն են, և՛ պատմություն, և՛ գրականություն, և՛ մշակութային իրադարձություններ, և՛ բանահյուսական պատառիկներ։
Ժանրի յուրահատկություններ
Այն գրված է հռետորական բարձր արվեստովվ և օժտված է գեղարվեստական գրականությանը բնորոշ մի շարք առանձնահատկություններով (պատմական անձերի անհատականացում, տիպականացում, քնարական շնչով հագեցած գեղեցիկ պատկերներ, գործողությունների արտահայտիչ նկարագրություններ, կենդանի երկխոսություններ, պատկերավոր լեզու և ոճ)։ 5-րդ դարի պատմագրության կարևոր յուրահատկություններից է նաև նրա կապը ժողովրդական բանահյուսության հետ, որ ցայտուն կերպով դրսևորվել է Ագաթանգեղոսի և հատկապես Մովսես Խորենացու ու Փավստոս Բուզանդի երկերում։
Ագաթանգեղոս
Ագաթանգեղոսի «Պատմութիւն Հայոց» մատյանն ընդգրկում է 226-330 թվականների իրադարձությունները։ Քրիստոնեության մեծարման, Հայ առաքելական եկեղեցու իրավունքների հաստատման նպատակով պատմիչն իրական փաստերի շարադրանքին միահյուսել է վարքագրական վկայաբանությունը, պատմություններ, հրաշքներ, տեսիլքներ, ժողովրդական զրույցներ ու ավանդություններ։
Եղիշե
5-րդ դարի պատմագրության գեղարվեստական արժանիքներն առավել ցայտունորեն դրսևորվել են Եղիշեի «Վասն Վար դանայ եւ հայոց պատերազմին» երկում, որը բացառիկ դեր է կատարել ինչպես պատմական արձակի ժանրի ձևավորման, այնպես էլ առհասարակ ազգային գեղարվեստական գրականություն զարգացման մեջ։ Երկը նվիրված է Սասանյան Պարսկաստանի բռնապետության դեմ 451 թվականի ժողովրդական ազատագրական ապստամբությանը, որը պատմության մեջ հայտնի է «Վարդանանց պատերազմ» անունով։
Բովանդակություն
«Վարդանի և Հայոց պատերազմի մասին» երկի բովանդակությունը կազմում են այն պատմական իրադարձությունները, որոնք կապվում են հայ ժողովրդի պատմության մեջ նշանավոր Վարդանանց ապստամբության հանգամանքներին։ Նույն պատերազմի մասին գրել են նաև 5­-րդ դարի պատմիչ Ղազար Փարպեցին, ավելի ուշ՝ Սեբեոսը, Հովհաննես Դրասխանակերտցին, Թովմա Արծրունին, Մեսրոպ Վայոցձորեցին, Կիրակոս Գանձակեցին և ուրիշներ։ Սակայն հետագա դարերի պատմիչները հիմնականում կրկրնում են Եղիշեին ու Փարպեցուն։ Պատմական փաստերի տեսանկյունից 5-րդ դարի երկու պատմիչների փաստերը համընկնում են, ինչն ապացուցում է նրանց պատմածի հավաստիությունը, սակայն ապստամբության հետ կապված հանգամանքների վերլուծության տեսակետից կան տարբերություններ, ինչը բխում է երկու պատմիչների անհատական մոտեցումներից։ Եղիշեն Վարդանանց պատմության առաջին պատմիչն է և նկարագրած դեպքերի ժամանակակիցն ու ականատեսը։
Կառուցվածք
«Վարդանի և Հայոց պատերազմի մասին» երկը բաղկացած է յոթ գլուխներից կամ «եղանակներից» և մի վերջին հատվածից կամ գլխից, որ կոչվում է «Արտաքոյ եւթն յեղանակին ութերորդ», որտեղ պատմում է Ղևոնդյան քահանաների նահատակության մասին, իսկ երկու հավելվածները՝ «Վասն խոստովանողացն հայոց Խորէնայ եւ Աբրահամու» և «Անուանք նախարարացն…» խորագրերով, ներկայացնում են նահատակված «երանելիների» աշակերտների մաքառումը, հայ կանանց աննկուն կամքի գեղարվեստական նկարագրությունը։
Եղիշեն իր երկը, փորձելով բացահայտել երկրում ստեղծված ծանր վիճակի պատճառներն ու հետևանքները, բաժանել է երեք մասի՝ «ՍԿԻԶԲ», ուր քննում է Վարդանանց պատերազմին հանգեցնող հանգամանքները, «ՄԻՋՈՑ», ուր տալիս է դեպքերի զարգացումն ու ընթացքը, և «ԱՎԱՐՏ», ուր պատմում է ապստամբության վախճանի ու հետևանքների մասին։