cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Վրաստանի պաշտպանության նախարարության Գեորգի Աբրամիշվիլիի անվան զինվորական հոսպիտալ
Հիվանդանոցը նախատեսված է 176 մահճակալի համար և տրամադրում է ընդհանուր բժշկական ու վիրաբուժական օգնություն, ինչպես նաև շուրջօրյա շտապ օգնության ծառայություն ինչպես զինծառայողների, այնպես էլ քաղաքացիական անձանց համար։ Հիվանդանոցում ցանակացած պահի բուժվող հիվանդների մոտ 25 %-ը քաղաքացիական անձինք են ։ Այն գործում է նաև որպես Թբիլիսիի պետական բժշկական համալսարանին կից ուսումնական հիվանդանոց ։
Պատմություն
Զանգվածային կորուստներով իրադարձություններին արձագանքելու հիվանդանոցի կարողությունը փորձության է ենթարկվել 2008 թվականի օգոստոսին՝ Ռուսաստանի հետ պատերազմի ժամանակ։ Բացի վրացի զինծառայողներից, Գորիում կամ նրա շրջակայքում վիրավորված քաղաքացիական անձանց մեծ մասն ի սկզբանե տեղափոխվել է Գորիի հիվանդանոց՝ բուժման նպատակով։ 2008 թվականի օգոստոսի 13-ին, տեղական ժամանակով ժամը 14:00-ի սահմաններում, ռուսական ռազմական ուղղաթիռից արձակված հրթիռը հիվանդանոցի բակում հարվածել է բժշկական անձնակազմի խմբին, ինչի հետևանքով մահացել է շտապ օգնության բաժանմունքի բժիշկ Գեորգի Աբրամիշվիլին, որը նախորդ չորս օրերին վիրահատել էր ռազմական գործողությունների ընթացքում վիրավորված մարդկանց։ Մարդու իրավունքների պաշտպանությունը խոստովանել է, որ հիվանդանոցի վրա հարձակումը, որը հստակ նշված էր « Կարմիր խաչով», «միջազգային մարդասիրական իրավունքի լուրջ խախտում էր» ։ Հիվանդանոցն Աբրամիշվիլիի անունն ստացել էր 2013 թվականի օգոստոսին ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ռազմական հիվանդանոցներ Կատեգորիա:Ռուս-վրացական պատերազմ Կատեգորիա:2006 հիմնադրումներ Վրաստանում Կատեգորիա:Հիվանդանոցներ Կատեգորիա:Վրաստանի շենքեր և կառույցներ
1947 թվականը գրականության մեջ
Միջազգային
Գրականության Նոբելյան մրցանակ – Անդրե Ժիդ, «Խորը և գեղարվեստորեն կարևոր ստեղծագործությունների համար, որոնց մեջ մարդկային խնդիրները ցուցադրված են դեպի իրականությունը մեծ սիրով և հոգեբանական խորաթափանցությամբ»։
Լաթերանյան կոթող
Լաթերանյան սյուն, ամենամեծ եգիպտական անտիկ կանգուն սյունն աշխարհում։ Այն նաև ամենաբարձր սյունն է Իտալիայում։ Բնօրինակը կշռում էր 455 տոննա, սակայն փլուզումից հետո վերականգնելիս կարճանում է 4 մետր, ըստ այդմ կշռում է 330 տոննա ։ Սյունը տեղակայված է Լաթերանի բազիլիկի և Սան Ջիովանի Ադդոլորատա հիվանդանոցի դիմաց՝ Սան Ջիովանի ին Լաթերանո հրապարակում։
Պատմություն
Սկզբում սյունը կանգնեցված է եղել Ամոնի տաճարում, Կառնակում։ 4-րդ դարի սկզբին Կոստանդիոս Երկրորդը Թեոդոսիոսի սյան հետ միասին նավով բերել է Ալեքսանդրիա։ Կայսրը մտադիր էր երկու սյուներն էլ տանել Հռոմեական կայսրության նոր մայրաքաղաք՝ Կոստանդնուպոլիս։
Մեծ Կրկես
Մի քանի տասնամյակ Ալեքսանդրիայում մնալուց հետո Կոստանդիոս II սյունը տարավ Հռոմ 357 թվականին (իր առաջին այցելության ժամանակ)։ Սյունը կանգնեցվեց Ֆլամինիո եգիպտական սյան մոտ, որը Մեծ Կրկեսում տեղադրել էր Օգոստոս կայսրը Ք․ա․ 10 թվականին։ Երկուսն էլ այստեղ կանգուն մնացին մինչև 5-րդ դար։ Արևմտյան Հռոմեական կայսրության անկումից հետո Մեծ կրկեսը լքվեց, և արդյունքում սյուները փլուզվեցին։ Դրանք որոշ ժամանակ մնացին այնտեղ թաղված։
Սան Ջիովանի ին Լաթերանո հրապարակ
Չնայած սյան կտորները հայտնաբերվեցին 14-15-րդ դարերի ընթացքում, սակայն լուրջ պեղումներ իրականացվեցին միայն Սիքստոս V Պապի օրոք։ Լաթերանյան սյան երեք կտորները վերահանվեցին 1587 թվականին։ Ճարտարապետ Դոմենիկո Ֆոնտանայի կողմից վերականգնելուց հետո՝ սյունը 4 մետր կարճացավ բնօրինակից։ 1588 թվականի օգոստոսի 9-ին այն կանգնեցվեց Լաթերանյան պալատի և բազիլիկի մոտ՝ համարվելով վերջին կանգնեցված անտիկ եգիպտական սյունը Հռոմում։ Սյան տեղում նախկինում գտնվել էր Մարկոս Ավրելիոսի հեծյալ արձանը, որը 1538 թվականին տեղափոխվեց Կապիտոլիում բլուր՝ Կամպիդոջլիո հրապարակ։
Սյան գագաթին խաչ է, իսկ պատվանդանը ձևավորված է եգիպտական պատմությունը ներկայացնող և Ալեքսանդրիայից Հռոմ նավարկությանը վերաբերող արձանագրություններով, ինչպես նաև նշվում է Կոստանդիանոս կայսեր մկրտության մասին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հին Հռոմի ճարտարապետություն
Լինքոլն զբոսայգի (Լոս Անջելես)
Լինքոլն զբոսայգի Լոս Անջելեսում, Կալիֆոռնիա, 1881 թ.-ին Լոս Անջելեսի քաղաքային իշխանությունները ստեղծեցին զբոսայգի Ջոն Ստրոտեր Գրիֆինի կողմից նվիրաբերված տարածքում։ Դա Լոս Անջելեսի առաջին զբոսայգիներից մեկն էր։ Այն սկզբնական շրջանում կոչվում էր «Արևելյան Լոս Անջելեսի» զբոսայգի, ապա վերանվանվեց «Eastlake» զբոսայգի 1901 թվականին։ 1917 թ. մայիսի 19-ին այգին ի վերջո վերանվանվեց «Լինքոլն» ։
Զբոսայգին ունի, մեծ լիճ (Լինքոլն զբոսայգու լիճ, ի սկզբանե արևելյան լիճ), հանգստի կենտրոն, խաղահրապարակ, պիկնիկի սեղաններ և գնդաձև դաշտեր։
Այգին գտնվում է «Բուլվարի հովիտ» (Valley Boulevard) պողոտայի և «Առաքելության Ճանապարհ» (Mission Road) փողոցի խաչմերուկում։ Այստեղ են գտնվում մետրոպոլիտենի 76, 78, 79 և 378 գծերը։
Լինքոլն այգին նախկինում եղել էր Լոս Անջելեսի քաղաքային սահմաններից դուրս՝ Հարավային Պասադենայի սահմաններում ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Լոս Անջելես
Վլադիմիր Կամեշ
Վլադիմիր Կամեշ (Vladimirs Kamešs, ), լատվիացի ֆուտբոլիստ, «Չայկա» (Պեսչանոկոպսկոե) ակումբի և Լատվիայի հավաքականի հարձակվող։
Կենսագրություն
Վլադիմիր Կամեշը Լիեպայայի «Մետալուրգի» սան է։ 2005 թվականին կատարել է նորամուտը Լատվիայի բարձրագույն լիգայում, հիմնականում խաղացել է երիտասարդական թիմում։ 2010 թվականի հուլիսին խաղային պրակտիկա ստանալու համար վարձավճարով տեղափոխվել է «Գուլբենե 2005» մինչև մրցաշրջանի ավարտը ։ Դարձել է Լատվիայի Առաջին լիգայի հաղթող, ինչպես նաև ճանաչվել է առաջին լիգայի մրցաշրջանի լավագույն ֆուտբոլիստ ։
2011 թվականի օգոստոսին Կամեշն ընտրվել է բարձրագույն լիգայի ամսվա լավագույն խաղացող, իսկ 2012 թվականին նորից ճանաչվել է ամսվա լավագույն խաղացող հոկտեմբեր-նոյեմբերին ։ Դարձել է 2012 թվականի առաջնության լավագույն կիսապաշտպան և ֆուտբոլիստ ։
2013 թվականի փետրվարի 18-ին պայմանագիր է կնքել Պերմի «Ամկարի» հետ երկուսուկես տարի ժամկետով ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Լատիշ ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Լատվիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Ամկար Պերմի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ Կատեգորիա:Ռուսաստանի Պրեմիեր Լիգայի խաղացողներ
Գյուղատնտեսություն
Գյուղատնտեսություն կենդանիների, բույսերի, սնկերի և սննդի համար օգտագործվող այլ կենսաբանական արտադրանքների բազմացումն ու բուծումն է ։
Գյուղատնտեսությունը ամենակարևոր ոլորտներից է, որը գործնականորեն առկա է բոլոր երկրներում։ Աշխարհի գյուղատնտեսությունում զբաղված է մոտ 1 մլրդ. տնտեսապես ակտիվ բնակչություն։
Գյուղատնտեսության խնդիրների հետ ուղիղ կապ ունեն այնպիսի գիտություններ, ինչպիսիք են ագրոնոմիան, անասնապահությունը, հողաբարելավումը, բուսաբուծությունը և այլն։
Գյուղատնտեսության առաջացումը կապված է այսպես կոչված արտադրության միջոցների «նեոլիտական հեղափոխության» հետ, որը սկսվել է մոտ 12 հազար տարի առաջ և բերել է արտադրող տնտեսության առաջացմանը և քաղաքակրթության հետագա զարգացմանը։
Պատմություն
Գյուղատնտեսության շատ պրոցեսներ ինչպիսին են ոռոգումը, մշակաբույսերի ռոտացիան, պարարտանյութերի և թունաքիմիկատների կիրառումը և անասունների ընտելացումը զարգացել են շատ վաղուց, բայց մեծ առաջընթաց են ապրել վերջին դարաշրջանում։ Գյուղատնտեսության պատմությունը կարևոր դեր է ունեցել մարդկության պատմության մեջ, քանի որ գյուղատնտեսական առաջընթացը էական դեր է խաղացել համաշխարհային սոցիալ-տնտեսական համակարգում։ Գյուղատնտեսական հասարակության մեջ աշխատանքի բաժանումը ընդհանուր մասնագիտացումը դարձրեց հազվադեպ իրողություն մշակաբույսերի վարել-ցանելու պրոցեսում, որն էլ խթան հանդիսացավ ավելի բարդ հասարակության՝ քաղաքակրթության ձևավորմանը։
Երբ գյուղատնտեսները կարողացան իրենց ընտանիքների պահանջից ավել մթերք արտադրել, հասարակության մյուս անդամները հնարավորություն ստացան զբաղվել այլ ոլորտներով քան սննդամթերքի արտադրությունն է։ Պատմաբաններն ու մարդաբանները երկար վիճել են քաղաքակրթության զարգացման մեջ գյուղատնտեսության ունեցած ավանդի վերաբերյալ։ Աշխարհի բնակչության քանակը երևի թե երբեք 15 միլիոնը չէր հատի, եթե չլիներ գյուղատնտեսական զարգացումը։
Ըստ աշխարհագրագետ Ջերիդ Դայմնդի՝ գյուղատնտեսության բացասական հետևանքները եղել են՝ օրական աշխատաժամանակի երկարացումը, սննդի վատթարացումը, վարակիչ հիվանդությունների ավելացումը և կյանքի տևողության կրճատումը ։
Նախապատմական շրջան
Անտառային այգեգործությունը՝ բուսական մթերքների արտադրության համակարգը, համարվում է աշխարհի ամենահին գոյահամակարգը ։ Անտառային այգիները պատմություն են առնում նախապատմական ժամանակներից։ Նրանք գտնվում էին խիտ անտառներով ծածկված գետափերի երկայնքներում և մուսսոնային խոնավ նախալեռնային շրջաններում։ Ընտանիքների անմիջական միջավայրի բարելավման աստիճանական ընթացքում առանձնացել են օգտակար ծառերի և որթատունկերի տեսակները, պահպանվել և բարելավվել, մինչդեռ անցանկալի տեսակները վերացվել են։ Վերջ ի վերջո, ընտրվել են ամենալավ օտարերկրյա տեսակները և ներառվել ընտանիքի այգում ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Գյուղատնտեսություն
Բարդի մոխրագույն
Բարդի մոխրագույն, ուռազգիներ ընտանիքի, բարդի ցեղի բույս։
Նկարագրություն
Տերևաթափ ծառեր են՝ մինչև 30 մ բարձրությամբ, 1-1,5 մ բնի տրամագծով և լայն ձվաձև կամ վրանաձև սաղարթով։ Բունը, որը կարող է հասնել մինչև 1-1,5 մ հաստության, ծածկված է մոխրագույն, խոր ճաքերով պատված կեղևով։ Բողբոջները մանր են, դեղնա-շագանակագույն, որոշ չափով մազմզուկապատ։ Ընձյուղները սկզբում մոխրաթաղիքավոր են, հետագայում՝ մերկ, գլանաձև, ձիթամոխրավուն։ Երկարացած ընձյուղների վրա տերևները կլորավուն են, անկանոն, բլթակավոր կամ սրտանման, թաթաբլթակաձև կամ սպիտակ, բամբականման մազմզուկներով ծածկված, կարճ, մերկ տերևակոթուններով։ Սպոնտան (բնական) հիբրիդ է, որն առաջացել է սպիտակ բարդու և կաղամախու տրամախաչումից։
Տարածվածություն
Բնական պայմաններում տարածված է Կովկասում, Հայաստանի եվրոպական մասում, Ղրիմում, Բալկանյան թերակղզում, Փոքր Ասիայում։ Մեր հանրապետության պայմաններում տարածված է հյուսիսարևելյան շրջաններում, Զանգեզուրում ու Մեղրիում, Արաքս գետի հովտում, ստորին լեռնային գոտում, ծովի մակերևույթից մինչև 1000 մ բարձրության վրա, գետափերին, համեմատաբար խոնավ և հզոր հողերում։ Էկոլոգիական խումբը՝ IX: Մշակության հավանական շրջանները՝ 3, 6-10, 17-20, 22-28, 30-32 :
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ուռազգիներ
Ֆոկաչա
Ֆոկաչա (focaccia,, բառացի՝ «օջախում թխված հաց»), ցորենից պատրաստված իտալական հաց (լիպոշ), որը պատրաստվում է տարբեր խմորներից։ Ավանդական focaccia խմորը պարունակում է երեք բաղադրիչ` ալյուր, ջուր և ձիթապտղի յուղ:
Ֆոկաչան լինում է կլորավուն և ուղղանկյունաձև, բարակ կամ հաստ (բայց սովորաբար լինում է բարակ), դա կախված է հացթուխի նախապատվությունից: Երբեմն կաթ է ավելացվում խմորին (դա երբեք չի կիրառվում պիցցայի պատրաստման մեջ), և այն դառնում է ավելի փքուն։ Եթե խմորիչը չի ավելացվում, ապա այն լինում է բարակ և փխրուն։ Երբեմն ֆոկաչան պատրաստվում է լցոնմամբ, ավելի հաճախ` պանրով։ Ֆոկաչան լինում է և՛ քաղցր, և՛ աղի։
Պատմություն և ներկայում
Ներկայիս Իտալիայում ֆոկաչան համարվում է պիցցայի հնագույն ձևը, որը սովորական սննդամթերք էր գյուղացիների և զինվորների համար։ Որոշ հեղինակներ կարծում են, որ ֆոկաչան պիցցայի նախորդն է։
Պատրաստման մեթոդը գրեթե նույնն է, ինչպես պիցցայինը, բայց ֆոկաչան եփվում է արագ և բարձր ջերմաստիճանում (280-320 °C): Այն, ինչպես և պիցցան, դրվում է ջեռոցում և դուրս բերվում այնտեղից թիակով, բայց եթե պատրաստի պիցցայի միայն եզրերն են բարձրանում, ապա ֆոկաչան բարձրանում է ամբողջությամբ։
Ավանդական ֆոկաչան պարունակում է պարզ «լցոն»` ձիթապտղի յուղ և աղ։ Ավելի ուշ ավելի բարդ խճողակներ առաջացան, ինչպես օրինակ համեմունքներ (ռեհան, օրեգանո), պանիր, լոլիկ, ձիթապտուղ, սոխ, մրգեր և այլն։ Բաղադրիչներից շատերը թխվելուց առաջ դրվում են խմորի վրա, բացառությամբ թարմ կանաչուց, սխտորից և ձիթապտղի յուղից։ Դրանք ավելացվում են այն ժամանակ, երբ արդեն լիպյոշը պատրաստ է և տաք։
Իտալիայի յուրաքանչյուր շրջանում ֆոկաչան պատրաստվում է յուրովի․
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Թխվածքներ Կատեգորիա:Իտալական խոհանոց
Եգիպտական թանգարան (Միլան)
Եգիպտական թանգարան (Museo Egizio di Milano), թանգարան Միլանի Սֆորցա ամրոցում։
Նկարագրություն
Սֆորցան Միլանի հայտնի ճարտարապետական կառույցներից մեկն է։ Այստեղ տեղակայված են մի շարք թանգարաններ, այդ թվում Միլանի հնագիտական թանգարանի եգիպտական բաժինը, Հին արվեստի թանգարանը, Սֆորցա ամրոցի պատկերասրահը, Երաժշտական գործիքների թանգարանը։
Եգիպտական թանգարանն ունի յոթ բաժին`
Մումիաների, սարկոֆագների և հուղարկավորության դիմակների բաժնում են գտնվում հունա-հռոմեական ժամանակաշրջանի Թեբեից պեղված մումիաներ և հին եգիպտական սարկոֆագներ, հուղարկավորության ծիսակարգի բաժնում կան պապիրուսներ Մեռյալների գրքից։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Միլանի թանգարաններ Կատեգորիա:Իտալիայի եգիպտական հավաքածուներ Կատեգորիա:Հնագիտական թանգարաններ Կատեգորիա:Միլանի տեսարժան վայրեր
Իրիդիումի յոդիդ(IV)
Իրիդիումի յոդիդ(IV), անօրգանական միացություն, իրիդիումի ու յոդաջրածնական թթվի աղը` IrI4 բանաձևով, սև բյուրեղներ, չի լուծվում ջրում։
Ֆիզիկական հատկություններ
Իրիդիումի յոդիդը առաջացնում է սև բյուրեղներ, չի լուծվում ջրում, լուծվում է էթանոլում։
Գրականություն
Կատեգորիա:Իրիդիումի յոդիդներ
Կունդայի մշակույթ
Կունդայի մշակույթ, Մեզոլիթյան մշակույթ Ք.ա. VIII-V հազարամյակներ, տարածված է Մերձբալթյան արևելյան շրջանում՝ Լեհաստանից մինչև Լենինգրադի մարզ և Ֆինլանդիայից հարավ ։ Անվանվել է Էստոնիայի Կունդա քաղաքի պատվին։
Զարգացել է սվիդերսկյան մշակույթի հիման վրա։ Կունդայի մշակույթի Պուլլի բնակավայրը համարվում է տարածքում ամենաառաջին մարդու ներկայության վայրը, որը հիմա պատականում է Էստոնիային։ Բելառուսի տարածքում հայտնի են երեք բնակավայրեր, երկուսը՝ Պոլոցկի շրջանում և մեկը՝ Վերխնեդվինսկում։
Մշակույթի ներկայացուցիչները հաճախ գործիքներ ու զենքեր պատրաստելու համար օգտագործում էին եղջյուրներ և ոսկորներ, ինչը պայմանավորված էր տարածաշրջանում կայծքարի հազվագյուտ հանքավայրերով։ Մահացածներին հուղարկավորում էին ուղղաձիգ դիրքով միայնակ կամ խմբերով (երբեմն մի քանի հարկերով), դիակները հաճախ թաղում էին կավաքարերի մեջ և նրանց կողքին դնում էին աշխատանքային գործիքներ։
Կունդայի մշակույթի Զվեյինեկիի ներկայացուցչի մոտ (Լատվիյա), ով ապրում էր մոտավորապես 8.3 հազար տարի, հայտնաբերված է միտոքոնդրիալ U5a1c հապլոխումբ .: Լիտվայի Spiginas4 նմուշն ունի միտոքոնդրիալ U4a2 հապլոխումբ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Էստոնիայի պատմություն Կատեգորիա:Լատվիայի պատմություն Կատեգորիա:Եվրոպայի հնագիտական մշակույթներ Կատեգորիա:Լիտվայի պատմություն Կատեգորիա:Քարի դար Կատեգորիա:Ֆինլանդիայի պատմություն Կատեգորիա:Հնագիտությունը Ռուսաստանում
Անջելո Մարիանի (քիմիկոս)
Անջելո Մարիանի (Angelo Mariani), ինչպես նաև՝ Անժ-Ֆրանսուա Մարիանի (Ange-François Mariani, ), Նյոյի սյուր Սենի լաբորատորիայում աշխատող ֆրանսիացի քիմիկոս ։
Մարիանին լայնամասշտաբ ճանաչման հասավ 1863 թվականին՝ որպես «Մարիանի գինի» կոկաինային գինու ստեղծող և արտադրման կազմակերպիչ։ «Մարիանի գինի»-ն համարվում է ժամանակակից Կոկա Կոլայի նախնին ։ Մարիանին, կազմակերպելով կոկա բույսի տերևների զանգվածային ներկրում, դարձավ առաջինը, ով այս մթերքը հասանելի դարձրեց լայն հանրությանը։ «Մարիանի գինու» հիմնական օգտագործողները եվրոպական ազնվականության վերնախավի ներկայացուցիչներն էին, մասնավորապես՝ բազմաթիվ թագավորական ընտանիքների անդամներ։ Հռոմի պապ Լեո XIII-ն, ով ամենուր իր հետ տանում էր տափակաշիշ՝ «Մարիանի գինու» համար, Անջելո Մարիանիին պարգևատրեց Վատիկանի ոսկե աստղով ։
Մարիանին, լինելով ֆրանսիացի առաջին միլիոնատերերից մեկը, պատվիրեց կոկայի մի քանի հուշարձան։ Նյոյի սյուր Սենում կառուցվեց շքեղ, նրբաճաշակ ձևավորմամբ ճարտարապետական համալիր, որում տեղակայված էին լաբորատորիաներ, սրահ, ջերմոց։ Կոկան՝ որպես զարդարանքի տարր, առկա էր ձևավորման յուրաքանչյուր բաղադրիչում։ «Կոկան նրա հոբբին է, նրա ապաքինման և թուլացման եղանակը, նրա մշտական հաճույքի աղբյուրը» , - գրել է Մարիանիի ընկերներից մեկը։
«Մարիանի գինի»-ն արգելված էր Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին։ Անջելո Մարիանին մահացել է 1914 թվականի ապրիլի 1-ին. թաղված է Փարիզի Պեր Լաշեզ գերեզմանատանը ։ Մարիանիի լաբորատոր համալիրը և Կոկա-սրահը փլուզվեցին 1947 թվականին։
Մարիանիի ալբոմ
Մարիանին մեծ ուշադրություն էր դարձնում իր կողմից ստեղծված գինու գովազդին։ Այդ նպատակով նա մանրակրկիտ կերպով հավաքում էր իր ապրանքի մասին հայտնի մարդկանց բոլոր մեկնաբանությունները։ Իրենց ուղերձներն են թողել գրողներ Անատոլ Ֆրանսը, Էմիլ Զոլյան, Ժյուլ Վեռնը, Ալեքսանդր Դյուման, Հերբերտ Ուելսը, Արթուր Կոնան Դոյլը, կոմպոզիտորներ Ժյուլյա Մասնեն, Գունոն, Մեծ Բրիտանիայի թագուհի Վիկտորիան, Իսպանիայի թագավոր Ալֆոնսո XIII-ը, Պարսկաստանի շահ Մոզֆերեդդին շահ Քաջարը, ԱՄՆ 25-րդ նախագահ Ուիլյամ Մաք-Քինլին և շատ ուրիշներ։ Ավելի ուշ այդ կարծիքները և ուղերձները՝ դրանց հեղինակների լուսանկարների և կենսագրությունների հետ միասին, հրապարակվեցին Անջելո Մարիանիի ընկերոջ՝ գրքասեր և գրականագետ Օկտավ Յուզանոյի (1851-1931) կողմից՝ «Ժամանակակիցներ դիմանկարները՝ Մարինիի ալբոմից»(Figures contemporaines tirées de l’Album Marian) :
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի քիմիկոսներ Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գյուտարարներ
Բատալիայի վանք
Սանտա Մարիա դա Վիտորիա վանք Բատալիայում (Santa Maria da Vitória na Batalha), դոմինիկյան վանք Պորտուգալիայի Բատալիա քաղաքում։ Ընդգրկված է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության, ինչպես նաև Պորտուգալիայի յոթ հրաշալիքների ցանկում ։
Պատմություն
Վանքի կառուցումը սկսվել է 1385 թվականին Ժուան I արքայի նախաձեռնությամբ` ի նշան Մարիամ Աստվածածնի նkատմամբ երaխտագիտության, որի շնորհիվ արքան Ալժուբարոտի ճակատամարտում հաղթանակ է տարել կաստիլացիների համդեպ։ Հետագa վեց արքաները շարունակել են վանքի շինարարությունը` այստեղ գտնելով իրենց հավերժական հանգիստը։ Նրանց թվում է Հենրիխ Ծովագնացը։ Վանքը կառուցվել է միջազգային գոթական ոճով, իսկ շինարարությունն ավարտվել է 1517 թվականին, երբ բոլոր հիմնական ուժերն ուղղվել են Ժերոնիմուշի վանքի կառուցմանը Բելեմում։ XIX դարում Բատալիեում անցկացվել են մասշտաբային վերականգնողական աշխատանքներ, իսկ 1980 թվականին այստեղ բացվել է ազգային թանգարան։
Ճարտարապետություն
Վանքն առանձնացած է ամբողջ քաղաքից, և չնայած շատերը չեն սիրում վանքի հարևանությամբ կառուցված նոր հյուրանոցները, սակայն միշտ կարելի է հիանալ XVIII դարի հետաքրքիր տներով, գիլիոտինային պատուհաններով և վանքի` մանուելյան ոճի գլխավոր մուտքով։
Արևմտյան ճակատը, որն ուղղված է գեներալ Նունու Ալվարես Պերեյրայի հեծյալ արձանին, բաժանված է երեք որմնահեցերով և հսկայական որմնասյուներով։ Աջ կողմում գտնվում է Անավարտ ժամատունը (Capelas Imperfeitas), որ հիմնական շինությանն ավելացված ութանկյուն կառույց է։
Գլխավոր մուտքը զարդարում են 78 քանդակները, որոնք բաժանված են վեց շարքերի։ Դրանք ներկայացնում են աստվածաշնչյան արքաների, հրեշտակների, մարգարեների, որոնք պատսպարված են ամպհովանիներով։ Քանդակազարդ ճակատամասը ներկայացնում է գահին բազմած Քրիստոսին, ով շրջապատված է 4 ավետարանիչներով, որոնցից յուրաքանչյուրը իր խորհրդանիշով է։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգություն Պորտուգալիայում Կատեգորիա:Կաթոլիկ վանքեր Կատեգորիա:Գոթական ճարտարապետություն Կատեգորիա:1385 հիմնադրումներ Պորտուգալիայում Կատեգորիա:Պորտուգալիայի վանքեր
Տոտինոսին Ցույոսի
Լևան Գորգաձե (ლევან გორგაძე,, հայտնի է որպես Տոտինոսին Ցույոսի) սումոյի պրոֆեսիոնալ մարտիկ։ 2018 թվականին նվաճել է «Կայսրի գավաթը» եվրոպական երրորդ ըմբիշներից (բուլղարացի Կոտոոսյուից և էստոնացի Բարուտոյից հետո)։ Մայիսյան բասյոյից հետո 2018 թվականին ստացել է օձեկի կոչում, նույնպես եղել է եվրոպացիներից երրորդը։
Գործունեություն
Ըմբշամարտով զբաղվել է մանուկ հասակից։ Ձյուդոյի և սամբոյի Եվրոպայի պատանեկան առաջնությունների մրցանակակիր։ 2005 թվականին դարձել է սումոյի պատանեկան առաջնության արծաթե մեդալակիր (անձնական և թիմում), որտեղ նրա հետ հանդես է եկել ապագա կոմուսուբի Գագամարուն։ Վերապատրաստվել է Նիհոն համալսարանում, 2005 թվականին ընդունվել է Կասուգանո-Բեյ։ Հասել է մակուուտիին 13 մրցաշարերում։ Բարձրագույն դիվիզիոնում երեք անգամ ցույց է տվել  փոխչեմպիոնի ցուցանիշ։ Հինգ անգամ խրախուսվել է մրցանակներով`մարտական ոգու համար և մեկ անգամ տեխնիկական գերազանցության մրցանակով։ Կարիերայի համար բարձրագույն կոչումը օձեկներն են։ Նրա ուսուցիչը պնդում է, որ նա ավելի լավն է, քան իսկական ճապոնացիները։
2013-ի հուլիսին Տոկուսերյուի հետ հաղթական գոտեմարտում ստացել է ծնկի լուրջ վնասվածք, որի արդյունքում բաց է թողել երեք մրցաշար և կորցրել սեքիտորիի կարգավիճակը՝ դուրս մնալով մաքուսիտայի դիվիզիոնից։ Վերադարձել է Դոհա 2014 թվականի մարտին։ Չորս անընդմեջ ցածր լիգաներում հաղթելով՝ արդեն նույն թվականին վերադարձել է մակուուտի։ Տոտինոսինի համար հաղթական է դարձել 2018 թվականի հունվարյան Խացու Բասեն, երբ մրցումների ավարտից մեկ օր առաջ Լևանը երաշխավորել է առաջին տեղը ։ Պրոֆեսիոնալ սումոյի պատմության մեջ առաջին անգամ վրացի մարզիկը դարձավ Կայսերական մեծ Գավաթի հաղթող։
Ըմբշամարտի ոճ
Գերադասում է ակտիվ, հարձակողական ուժային ըմբշամարտ։  Գրեթե չի օգտագործում պաշտպանական մեթոդներ։
Ընտանիք
Գինեգործի ընտանիքի երկու որդիներից մեծն է։
Ծանոթագրություններ
<references group="" responsive="1">
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Պատվո շքանշանի ասպետներ (Վրաստան)
Վլադիմիր Անգիլեև
Վլադիմիր Անգիլեև (Влади́мир Ива́нович Ангиле́ев, ), Առաջին համաշխարհային պատերազմի հերոս, Սպիտակ շարժման մասնակից, գեներալ-մայոր։
Aphodius scrofa
Իմագոն ունի 3-4.1 մմ երկարություն ։ Մարմնի վերին մասը ծածկված է մանր, մոխրագույն մազիկներով, անփայլ, սև։ Ենթաթևերը և կողմնային եզրերի առաջնամեջքերը երբեմն շագանակագույն-գորշ են։ Բզեզները բնութագրվում են հետևյալ առանձնահատկություններով.
Վլադիմիր Անգիլեև
Կենսագրություն
Միջնակարգ կրթությունը ստացել է Բաքվի ռեալական ուսումնարանում։ 1899 թվականին ավարտել է Թբիլիսիի հետևակային յունկերական ուսումնարանը, 2-րդ կարգով, ստանալով ենթապրապորշչիկի կոչում, ծառայության է անցնում 155-րդ Կուբինյան հետևակային գնդում։ 1900 թվականի մարտի 1-ին ստանում է պոդպորուչիկի կոչում։ Աստիճանակարգեր`
Aphodius scrofa
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Թերթաբեղիկավորներ
Վլադիմիր Անգիլեև
Կենսագրություն
Ռուս-ճապոնական պատերազմի ժամանակ եղել է գեներալ Միշչենկոյի շտաբում, վիրավորվել է։ Մարտական գերազանցության համար պարգևատրվել է մի շարք շքանշաններով, այդ թվում Սուրբ Աննայի 4-րդ աստիճանի շքանշան «քաջության համար» մակագրությամբ։ 1907 թվականին փոխադրվում է Սահմանապահ զորախմբի Առանձնակի կորպուս։ 1909 թվականի հունվարի 1-ից, շտաբս-ռոտմիստրի կոչումով ծառայել է Բաքվի սահմանապահ բրիգադում։  1913 թվականից   հաշվառվել է ՆԳՆ գերատեսչության բանակային հետևակում, որպես Բաքվի ոստիկանության 5-րդ տողամասի պրիստավ։ Առաջին համաշխարհային պատերազմին մասնակցել է Վորոնեժի 124-րդ հետևահային գնդի կազմում արժանանալով Սուրբ Գեորգիի 4-րդ աստիճանի շքանշանի։ 1915 թվականի հունիսի 12-ին ստանում է կապիտանի աստիճան, նույն թվականի սեպտեմբերի 23-ին փոխգնդապետ և ծառայության անցնում 124-րդ հետևակային գնդում։ Գնդապետի կոչում ստանում է 1917 թվականի մարտի 17-ին և հետագայում նշանակվում գնդի հրամանատար։ 1918 թվականին միանում է կամավորական բանակին, այնուհետև Ռուսաստանի հարավի Զինված ուժերին և Վրանգելի Ռուսական բանակին։
1920 թվականի ամռանը ծանր վիրավորվում է Հյուսիսային Տավրիայում, գտնվելով 1-ին կորպուսի կազմում։ Այնուհետև ստանում է գեներալ-մայորի կոչում։ Ալեքսեևյան գնդի կազմում մասնակցում է Գալիպոլիի ճակատամարտին, 1921 թվականին տեղափոխվում Բուլղարիա։
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին ծառայում է Բալկաններում, Ռուսական կորպուսում։ 1942 թվականի սեպտեմբերի 7-ին նշանակվում է 3-րդ գնդի 7-րդ վաշտի հրամանատար (հաուպտմանի կոչումով), 1943 թվականի օգոստոսի 17-ին, նույն գնդի շտաբային վաշտի հրամանատար։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո ապրել է Գերմանիայում։ 1948 թվականին ընտրվում է Գեորգիևյան ասպետների միության նախագահ, իսկ 1949 թվականին, Ռուսական հաշմանդամ զինվորների միության նախագահ։ Մահացել է 1951 թվականին Դորնշտադտում, թաղված է տեղի գերեզմանատանը։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ Կատեգորիա:Սուրբ Ստանիսլավի 3-րդ աստիճանի շքանշանի ասպետներ Կատեգորիա:Սուրբ Ստանիսլավի 2-րդ աստիճանի շքանշանի ասպետներ
Կիլյոտա
Կիլյոտա (Quillota), քաղաք Չիլիում։ Նույնանուն համայնքի վարչական կենտրոնն է։ Քաղաքի բնակչությունը կազմում է 62231 մարդ (2002)։ Քաղաքն ու կոմունան մտնում են Քիլոտա նահանգի և Վալպարաիսո շրջանի կազմի մեջ։
Աշխարհագրական դիրք
Քաղաքը գտնվում է նահանգի վարչական կենտրոն Վալպարաիսո քաղաքից 40 կմ հյուսիս-արևելք։
Կոմունան սահմանակից է․
Ժողովրդագրություն
2012 թվականի մարդահամարի ընթացքում Վիճակագրության ազգային ինստիտուտի (INE) կողմից հավաքված տեղեկությունների համաձայն՝ համայնքի բնակչությունը կազմում է ։
== Կարևոր բնակավայրեր ==
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Չիլիի քաղաքներ
Խուան Բաուտիստա Էգուսկիսա
Խուան Բաուտիստա Էգուսկիսա Իսասի (Juan Bautista Egusquiza Isasi, ), Պարագվայի նախագահ 1894 թվականի նոյեմբերի 20-ից 1898 թվականի նոյեմբերի 25-ը։ Նա ընտրվել է 4 տարի ժամկետով, ինչպես իր ժամանակի նախագահների մեծ մասը։ Խուան Բատիստան Կոլորադո կուսակցության անդամ էր։
Կատեգորիա:1845 ծնունդներ Կատեգորիա:Պարագվայի քաղաքական գործիչներ
Զարբխանեի ձոր
Զարբխանեի ձոր, ձոր, ձորահովիտ Հայկական լեռնաշխարհում, Ստորին Բասենի հարավ–արևելյան կողմում։ Այդպես է կոչվում Զառաբխանասու գետակի հովիտը։ Այստեղ կան օգտակար հանածոների երևակներ։ Արևմտահայերեն տառադարձությամբ՝ Զարպխանեի ձոր ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհ Կատեգորիա:Ձորեր այբբենական կարգով Կատեգորիա:Թուրքիայի աշխարհագրություն Կատեգորիա:Կարսի մարզ
Իլիա Աբուլաձե
Իլիա Վլադիմիրի Աբուլաձե, վրացի բանասեր, հայագետ, ՎՍՍՀ ԳԱ թղթակից անդամ (1950), գիտությունների վաստակավոր գործիչ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր։
Կենսագրություն
Ծնվել է նոյեմբերի 24-ին, Զեդա–Սաքարայում (Վրաստանի Զեստափոնի շրջան), ուսուցչի ընտանիքում։ Կրթությունը ստացել է Քութայիսի առաջին գիմնազիայում։ Ավարտել է Թբիլիսիի պետական համալսարանը։ Աշակերտել է Հրաչյա Աճառյանին, Մելիքսեթ-Բեկին, Ա. Շանիձեին։ Հիմնականում զբաղվել է հայ և վրաց բանասիրությանը վերաբերող հարցերի ուսումնասիրությամբ։ Համալսարանը գեբազանց ավարտելուց հետո նա ընդունվել է ասպիրանտուրա հայ-վրացական բանասիրության գծով։
Պրոֆեսոր Աբուլաձեի նախաձեռնությամբ է, որ հիմնադրվել է Կեկելիձեի անվան ձեռագրերի ինստիտուտը, որի անփոփոխ տնօրենը եղել է նա, ղեկավարել ձեռագրերի նկարագրության 15 հատորանոց մատենաշարը, հրատարակել «Վրացական գրի նմուշներ» նշանավոր հավաքածուն։
Աբուլաձեն երկար տարիներ Թբիլիսիի համալսարանում դասավանդել է հին հայերեն, բազմիցս եղել Հայաստանում, ուսումնասիրություններ կատարել Էջմիածնի գրապահոցում, իսկ այնուհետև՝ Մատենադարանում, զեկուցումներով հանդես է եկել Հայաստանում կազմակերպված գիտաժողովներում, հոդվածներ տպագրել հայագիտական հանդեսներում։ Երկար տարիներ նա եղել է «Պատմաբանասիրական հանդեսի» խմբագրական կոլեգիայի անդամ։ Նրա դոկտորական դիսերտացիան է եղել «Հայ և վրաց գրականությունների առնչությունները 9-10-րդ դարերում» ուսումնասիրությունը։
Մահացել է հոկտեմբերի 9-ին, Թբիլիսիում։
Ուսումնասիրություններ
Շուրջ 100 տպագիր աշխատությունների հեղինակ է։ 1938 թ. հրատարակել է «Վկայաբանություն Շուշանիկի» վարքագրության վրացերեն և հայերեն տեքստերը։ Գրել է «Հայ–վրացական գրական կապերը IX–X դարերում» աշխատությունը (1944), տպագրել վրաց ժողովրդի հնագույն պատմության՝ «Քարթլիս ցխովրեբա»–ի գրաբար տեքստը, վրացերեն թարգմանությունը և դրան նվիրված հետազոտությունը (1953)։
Աբուլաձեի «Հովհաննես Դրասխանակերտցի» ուսումնասիրությունը (1937) վրաց հայագիտության նվաճումներից է։ Կազմել է գրաբարի (1935), վրացերենի (հայկական դպրոցների համար, 1965) դասագրքեր և «Հին վրացերեն–գրաբար բառարան» (անտիպ)։ 1937 թ.-ին Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանի № 7117 ձեռագրում Աբուլաձե հայտնաբերել է աղվանական գիրը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրացի հայագետներ Կատեգորիա:Թբիլիսիի պետական համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Բանասիրական գիտությունների դոկտորներ Կատեգորիա:Վրացի պրոֆեսորներ Կատեգորիա:Վրացի բանասերներ Կատեգորիա:Վրացի պատմաբաններ Կատեգորիա:20-րդ դարի պատմաբաններ
Լա Սելյերա դե Տեր
Լա Սելյերա դե Տեր (La Cellera de Ter), մունիցիպալիտետ Իսպանիաում, գտնվում է Ժիրոնա պրովինցիայում (Կատալոնիա ինքնավար համայնքում)։ Մունիցիպալիտետը գտնվում է Սելվա շրջանում։ Տարածքը կազմում է 14,63 կմ2։ Բնակչությունը՝ 2141 մարդ (2010 թվականի տվյալներով)։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իսպանիայի բնակավայրեր
Ալտենբուրգի աբբայություն
Ալտենբուրգի աբբայություն (Stift Altenburg), բենեդիկտյան վանք Ալտենբուրգ կոմունայում՝ Կրեմս ան դեր Դոնաու քաղաքից 30կմ հյուսիս։
Պատմություն
Վանքը հիմնվել է 1144 թվականին, սակայն հետագայում մի քանի անգամ ավերվել է տարբեր պատերազմներից։ Առաջին հարձակումը կատարվել է 1251 թվականին։ 14-րդ դարում վանքը տուժել է ղփչաղների հարձակումից, իսկ 1427-1430 թվականներին՝ Հուսյան հեղափոխական շարժումից ։ Աբբայության վրա հետագայում հարձակումներ են կատարել Բոհեմիայի, Մորավիայի և Հունգարիայի զորքերը 1448 թվականին, Թուրքիայի զորքերը՝ 1552 թվականին։ 1645 թվականին աբբայությունը խիստ ավերվել է շվեդների կողմից ։
Երեսնամյա պատերազմից հետո վանքը զարգացում է ապրել, սակայն 1793-1794 թվականներին արգելվել է նոր վանականներ ընդունել։ Ի տարբերություն շատ այլ վանքերի՝ Ալտենբուրգի աբբայությունը պահպանվել է։ 1848 թվականի հեղափոխության ժամանակ վանքը թալանվել է։
1938 թվականին աբբան մերժել է դրոշին սվաստիկայի պատկեր ներմուծելը, որի հետևանքով աբբայությունը փակվել է, իսկ նրա տարածքում տեղակայվել են նացիստական Գերմանիայի զորքերը։ Միայն խորհրդային զորքերի կողմից Ավստրիան ազատագրելուց հետո՝ 1945 թվականին, աբբայությունը սկսել է վերականգնվել (վերականգնումը ավարտվել է 1960-ական թվականներին)։
Կառույցներ
Ալտենբուրգի աբբայությունը մի շարք կառույցների համալիր է՝ հիմնականում բարոկկո ոճով. ինտերիերում կան նաև ռոկոկոյի տարրեր։ Նախնական շրջանում եղել են ռոմանական արվեստի ոճով շինություններ։
Աբբայության վանքը նվիրված է Սուրբ Լամբերտին, ունի օվալաձև տեսք։ Վերակառուցվել է 1730-ական թվականներին։ Հրդեհից տուժած աշտարակը վերականգնվել է 1820 թվականին։
Աբբայությունը հայտնի է իր գրադարանով, որը կառուցվել է 1740 թվականին բարոկկո ոճով։ Գրադարանի սրահը եռահարկ է, ունի 48մ երկարություն ։ Գրադարանի տակ կա մեծ կրիպտե՝ զարդարված ֆրեսկոներով։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ավստրիայի ճարտարապետություն
Սևանի բեղլու
Սևանի բեղլու, սևանի բեղաձուկ, ծածանաձկների ընտանիքին պատկանող միջին չափի ձուկ, որը գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։
Տարածվածություն
Հայաստանում տարածված է միայն Սևանա լճում և նրա մեջ թափվող գետերում։ Առաջացնում է լճային, լճագետային և գետային պոպուլացիաներ, որոնք իրարից հիմնականում տարբերվում են իրենց բնակվելու և բազմանալու վայրով։ Տեսակը Սևանա լճի ավազանից դուրս չի հանդիպում։
Տեսողության խանգարում
Տեսողության խանգարում, հայտնի նաև որպես տեսողական խանգարում կամ տեողության կորուստ, տեսողության այն աստիճանի անկում, որը հնարավոր չէ վերացնել սովորական մեթոդներով՝ դեղորայքային կամ ակնոցի կիրառմամբ, ինչպես նաև այն դեպքերում, երբ տեսողության նվազում է դիտվում կոնտակտային ոսպնյակ կամ ակնոց կիրարելու անհնարության հետևանքով ։ Տեսողության խանգարումներ կարող են տեղի ունենալ տարբեր վնասվածքների, ժառանգական կամ դեգեներատիվ հիվանդությունների հետևանքով։ Այն սահմանվում է որպես տեսողության սրության շտկում 20/40 կամ 20/60 աստիճան ։ Կուրություն եզրույթը օգտանգործվում է տեսողության մասնակի կամ ամբողջական կորուստի դեպքում ։ Տեսողության խանգարումները դժվարացնում են ամենօրյա ակտիվությունը ։
Սևանի բեղլու
Նկարագրություն
Մարմինը գլանաձև է, երկարությունը՝ 15-18 (երբեմն մինչև 30) սմ, զանգվածը՝ 500 գ։ Կիսալուսնաձև կտրվածքով ստորին բերանի անկյուններում և վերին շրթունքի վրա կան մեկական զույգ կարճ բեղիկներ։ Խռիկային առէջները կարճ են՝ բահանման ծայրով։ Պոչային լողակը մկրատաձև է։ Թեփուկները կողագծում 54-72 հատ են։ Մեջքային լողակում կա 12 ճառագայթ, հետնալողակում՝ 8։ Մեջքային լողակի վերջին չճյուղավորված ճառագայթը հաստացած է և կրում է համեմատաբար թույլ զարգացած մանր ատամիկներ։ Ալանային ատամները եռաշարք են, երբեմն՝ երկշարք։ Ընդհանուր գունավորումը դեղնամոխրավուն է։ Մեջքը մոխրագույն է կամ մոխրականաչ, կողքերը՝ մոխրադեղնականաչավուն՝ ոսկեգույն նրբերանգով։ Փորիկը սպիտակ է, դեղնավուն կամ մոխրասպիտակավուն։ Մարմնի վրա ցրված են բազմաթիվ մանր պտեր, որոնք խոշոր առանձնյակների մոտ կարող են ի հայտ չգալ։ Մեջքային և պոչային լողակները մոխրագույն կամ գորշանարնջագույն են, կրծքայինները՝ նարնջագույն կամ նարնջամոխրագույն, իսկ փորային լողակները և հետնալողակը՝ մարմնագույն։ Աչքի ծիածանաթաղանթը ոսկեգույն է կամ դեղնավուն։
Տեսողության խանգարում
Տեսողության խանգարումների հետևանքով կարող են առաջանալ չշտկվող ռեֆրակտիվ սխալներ (43%), կատարակտ (33%) և գլաուկոմա (2%) ։ Ռեֆրակտիվ սխալները ընդգրկում են կարճատեսություն, հեռատեսություն, պրեսբիոպիա և աստիգմատիզմ ։ Կատարակտը հանդիսանում է կուրության հիմնական պատճառ ։ Տեսողական խնդիրներ առաջացնող մնացած հիվանդությունների շարքում են դեղին բծի տարիքային դիստրոֆիան, դիաբետիկ ռետինոպաթիան, եղջերենու պղտորումը, մանկական կուրացումը և մի շարք ինֆեկցիաները ։ Տեսողության խանգարումները կարող են առաջանալ ուղեղային որոշ խնդիրների դեպքում՝ կաթվածի, վաղաժամ ծնունդի, վնասվածքների հետևանքով ։ Այս դեպքերը հայտնի են որպես կեղևային տեսողության խանգարումներ ։ Տեսողության խնդիրների սքրինինգը երեխաների դեպքում կարող է հետագայում բարելավվել տեսողությունը և կրթական նվաճումները ։ Մեծահասկների դեպքում ախտանիշների սքրինինգը արդյունաավետ չէ ։ Ախտորոշումը կատարվում է աչի զննման արդյունքում ։
Սևանի բեղլու
Բազմացում
Սեռահասուն է դառնում 3-4 տարեկանում, երբեմն՝ ավելի ուշ։ Բազմանում է հունիս-օգոստոսին՝ ջրի 14-18 °C ջերմաստիճանային պայմաններում։ Ձվադրում է բաժիններով՝ 1 տարվա ընթացքում 2-3 անգամ։ Բեղունությունը կարող է հասնել մինչև 26,5 հազար նարնջագույն է կամ դեղնավուն ձկնկիթի։ Հանդիպում է վտառներով։ Վարում է մերձհատակային կենսակերպ։
Տեսողության խանգարում
Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության (ԱՀԿ) գնահատմամբ տեսողության խանգարումների 80 %֊ը հնարավոր է կանխարգելել կամ բուժել ։ Դրանց շարքին են դասվում կատարակտը, օնխոցերկոզը, տրախոման, գլաուկոման, դիաբետիկ ռետինոպաթիան, չշտկվող ռեֆրակտիվ սխալները և մանկական կուրության որոշ ձևերը ։ Տեսողական խանգարումներով մեծ թվով հիվանդների դեպքում արդյունավետ են լինում տեսողական վերականգնումն, շրջակա միջավայրի փոփոխությունը և աջակցող սարքերի կիրառումը ։
Սևանի բեղլու
Սննդառություն
Սնվում է միջատներով ու նրանց թրթուրներով, խեցգետնակերպներով, փափկամարմիններով, ձկնկիթով, երբեմն՝ բույսերով։ Ունեցել է արդյունաբերական նշանակություն, այժմ որսն արգելված է։
Տեսողության խանգարում
2015 թվականի տվյալների համաձայն 940 միլիոն մարդկանց մոտ գրանցվել է տարբեր աստիճանի տեսողության վատթարացում ։ 246 միլիոն մարդ ունի թույլ տեսողություն, իսկ 39 միլիոն մարդ կույր է ։ Թույլ տեսողություն ունեցող մարդկանց մեծ մասը բնակվում է զարգացող երկրներում ։ 1990 թվականից տեսողական խանգարումների տոկոսը զգալիորեն նվազել է ։ Տեսողական խանգարումների զգալի տնտեսական ծախսերը կապված են ուղղակիորեն բուժման ծախսերի և անուղղակիորեն աշխատելու ունակության նվացման հետ ։
Սևանի բեղլու
Պահպանություն
Խոցելի, տեղային տարածվածությամբ և կրճատվող թվաքանակով էնդեմիկ տեսակ է, որը գրանցված էր նախկին ԽՍՀՄ-ի Կարմիր գրքում։ ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակի չափորոշիչներով գնահատվում է որպես խոցելի տեսակ։
Տեսողության խանգարում
Դասակարգում
Տեսողության խանգարումը բնութագրվում է տեսողության նվազմամբ, որը հնարավոր չէ շտկել ակնոցի կամ կոնտակտային ոսպնյակների միջոցով։ Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը կիրառում է տեսողության խանգարումներրի դասակարգումը՝ ակնոցի միջոցով կատարվող լավագույն աջքի առավելագույն կորեկցիայի հիման վրա․
Սևանի բեղլու
Պահպանություն
Վտանգման հիմնական գործոններն են լճային բիոտիպի հիմնական ապրելավայրերի և ձվադրավայրերի չորացումը, լճի մակարդակի իջեցումը, հիմնական ձվադրային գետերի ջրի աղտոտումը, ձվադրման ժամանակ ոռոգման նպատակով ջրերի օգտագործումը, ինչպես նաև լճում, ձվադրային գետերում և գետային ձևի բնակեցման վայրերում որսագողությունը։
Տեսողության խանգարում
Դասակարգում
Համաձայն Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության ձևակերպման կուրությունը սահմնավում է վերոհիշյալ մեծությունների 20/500֊ի կամ տեսողության դաշտի 10 աստիճանից ցածր մեծության դեպքում ։ Այս սահմանումը տրվել է 1972 թվականին, սակայն մինչև օրս տեղի են ունենում քննարկումներ՝ սահմանման մեջ չշտկվող ռեֆրակտիվ սխալների ընդգրկամ վերաբերյալ ։
Սևանի բեղլու
Պահպանություն
Արհեստական բազմացում չի կատարվել, իսկ արհեստական վերարտադրության մեթոդները մշակված չեն։ 1981 թվականից որսը Սևանա լճում արգելված է։ Պահպանվում է «Սևան» ազգային պարկում ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ծածանակերպեր Կատեգորիա:Ողնաշարավորներ Կատեգորիա:Քորդավորներ Կատեգորիա:Ծածանազգիներ Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Տեսողության խանգարում
Մեծ Բրիտանիա
Չափազանց ծանր խանգարումներ
Ծանր խանգարումներ
Ցածր տեսողություն
Մեծ Բրիտանիայում Տեսողության խանգարման սերտիֆիկատ տրվում չափազանց ծանր կամ ծանր խանգարումների առկայության դեպքում Ձևակերպվում է հետևյալ կերպ՝ «Անձը որակավորվում է որպես չափազանց ծանր տեսողական խանգարումներ ունեցող, եթե նա այն աստիճանի կույր է, որ ի վիճակի չէ կատարելու որևիցե տեսողական գործողություններ պահանջող աշխատանք»։ Այդ դեպքում կատարվում է գնահատում թեստավորման միջոցով, որի ընթացքում որոշվում է տեսողական ֆուկցիայի անհրաժեշտությունը որոշակի աշխատանք կատառելու պարագայում "
Գործնականում, սահմանումը կախված է անձի տեսողության սրությունից և նրա տեսողական դաշտի սահմաններից։ Առողջապահության նախարարությունը չափազանց ծանր խանգարումները բաժանում է երեք խմբի՝
Ըստ Առողջապահության նախարարության որակավորման չափազանց ծանր խանգարումներ ունեցողների շարքին դասվում են նաև վերջերս տեսողությունը կորցրած, ինրպես նաև ոչ ծեր տարիքի անձինք, որոնք դժվար են հարմարվում նոր պայմաններին տեսողության բացակայության դեպքում ։
ԱՄՆ
Միացյալ Նահանգներում անձը համարվում է օրինականորեն կույր, եթե նրա տեսողությունը հնարավոր չէ շտկել 20/200–ից բարձր, կամ եթե դիտվում է տեսողական դաշտի նվազեցում մինչև 20 աստիճան։ Նման անձինք կարող են ընդգրկվել կառավարության կոմից ֆինանսավորվող որոշակի ծրագրերում։
Միացյալ Նահանգներում «մասամբ կույր», «ցածր տեսողություն ունեցող», «օրինականորեն կույր» կամ «ամբողջությամբ կույր» սահմանումները օգտագործվում են դպրոցների, քոլեջների և այլ ուսումնական հաստատությունների կողմից՝ տեսողության խանգարումներ ունեցող ուսանողներին որակավորելու նպատակով ։ Որակավորումը կատարվում է հետևյալ կերպ՝
1934 թվականին Ամերիկյան բժշկական ասոցիացիան ընդունել է կուրության հետևյալ սահմանումը՝ Եթե կոնտակտային ոսպնյակների կամ ակնոցի միջոցով տեսողության շտկման արդյունքում 20/200 կամ ցածր տեսողության սրության պայմաններում գոյություն ունի տեսողական դաշտի թերություն, որի դեպքում տեսողական դաշտի առավելագույն տրամագիծը համապատասխանում է 20 աստիճանից որ ավել անկյունային տարածությանը ։
1935 թվականին Միացյալ Նահանգների Կոնգրեսը ընդգրկել է կուրության սահմանումը Կույրորի Հանրային անվտանգության օգնության ծրագրում 1972 թվականին Կույրերի օգնության ծրագիրը և երկու այլ ծրագրեր միավորվոլ են Հանրային անվտանգության որոշման Վերնագիր XVI խորագրի ներքո ։ հետևյալ բովանդակությամբ՝ "Անձը համարվում է կույր, եթե նրա կենտրոնական տեսողության սրությունը տեսողության շտկման արդյունքում 20/200 է կամ ցածր։ Հիմնվելով այս սահմանվանը տվյալ անձը կարող է ընդգրկվել համապատասխան ծրագրում՝ օգնություն ստանալու նպատակով ։"
Այլ
Քուվեյթը այն բազմաթիվ երկրների ցանկում է, որոնք կիրառում են 6/60 չափանիշները օրինական կուրության սահմանման նպատակով ։
Հետևանքներ
Տեսողական խանգարումները լինում են տարբեր տեսակների և տարբեր աստիճանների։ Տեսողության սրությունը ոչ միշտ է հանդիսանում հիվանդության բարդության ցուցանիշ։ Որոշ դեպքերում հարաբերական լավ տեսողության պարագայում (20/40) կարող են լինել դժվարություններ ամենօրյա գործունեության ընթացքում։ Մեկ այլ դեպքում վատ տեսողություն ունեցող անձինք (20/200) ի վիձակի են նորմալ գործել այն դեպքում, երբ նրանց գործունեության ընթացքում չեն պահանջվում բարձր տեսողական ունակություններ։
Այս կատեգորիային պատկանող անձինք կարող են օգտագործել իրենց մնացորդային տեսողությունը ամենօրյա գործունեության ընթացքում առանց այլընտրանքային մեթոդների դիմելու։ Մասնագետի (ակնաբույժի) դերը այս դեպքում կայանում է օպտիկական կամ ոչ օպտիկական մեթոդներով պացիենտի տեսողության ֆունկցիոնալ մակարդակի բարելավվումը։ Առաջին հերթին դա հեռավորության վրա գտնվող առարկաների համար պատկերի խոշորացումն է հեռահաղորդակցական համակարգերի միջոցով և օպտիկական կամ էլեկտրոնային խոշորացումն է մոտ տարածության վրա գտնվող օբյեկտների համար։
Զգալիորեն նվազած տեսողությամբ անձանց համար կարող են օգտակար լինել նախապատրաստում անցած տեխնիկական սարքավորումներ սպասարկող մանսագետի կողմից անց կացվող մարզումները։ Թույլ տեսողության վերականգնմամբ զբաղվող մասնագետները, որոնցից ոմանք կարող են կապի մեջ լինել կույրերի համար հաստատությունների հետ, կարող են խորհուրդ տալ պայծառության և հակադրության վերաբերյալ՝ մնացորդային տեսողությունը առավելագույնի հասցնելու նպատակով։
Վերականգնողական գործիքներից օգտվող մաիյնակ անձինք պահպանում են իրենց շարժունությունը և զբաղվածությունը, նվազագույն ընկճված են և դեպռեսիվ, ինքնասպանության ռիսկի ցածր ցուցանիշներով և սոցիալական ինտեգրացման բարձր մակարդակով։
Հնարավոր կուրության կանխատեսմամբ վատթարացող տեսողությամբ օժտված անձինք ցուցաբերում են ինքնասպանության ռիսկի համեմատաբար բարձր մակարդակ և կարիք ունեն աջակցող ծառայությունների։ Կուրություն սպառնացող և տեսողական ծանր խախտումներ ունեցող անձանց համար մշակվում են թերապեվտիկ և կանխարգելիչ ծրագրեր, որոնցում ընդգրկվում են անձինք, որոնք չեն դասվում կույրերի շարքին։ Ակնաբույժները պետք է տեղեկացված լինեն հնարավոր հետևանքների վերաբերյալ և նման պացիենտների բուժման նպատակով միավորվեն հոգեկան առողջությունը ապահովող մասնագետների հետ՝ հնարավոր դեպռեսիվ ախտանիշները կանխարգելու, ինքնասպանությունից խուսափելու, ինչպես նաև կյանքի վորակը բարելավվելու նպատակով։
Նման միջամտումը պետք է ձևավորվի ախտորոշման վաղ փուլում, մասնավորապես՝ ինչպես ցույց են տվել հետազոտությունները, լուրջ տեսողական հաշմանդամության անհապաղ հաստատումը հանգեցնում է ավելի արդյունավետ վերականգնողական ծրագրերի կիրառմանը։
Ավելին, հոգեբանական դիսթրեսը հասել է բարձր աստիճանի տեսողության մասնակի կորստի դեպքում, սակայն կանխատեսումը անբարենպաստ է։ Հետևաբար, վաղ միջամտությունը անհրաժեշտ է հոգեբանական կարգավորում ապահովելու համար ։
Համակցված խնդիրներ
Կուրությունը կարող է գոյանալ մի շարք պայմանների առկայության դեպքում՝ մտավոր թերզարգածության, աուտիզմի սպեկտրի հիվանդությունների, մանկական ուղեղային կաթվածի, լսողական խանգարումների և էպիլեպսիայի ։ Գոյություն ունի նաև լսողական կորստի հետ համակցված կուրություն։
Գնահատված է, որ բացարձակ կույրերի կեսից ավելիի մոտ խախտված է ցիրկադային ռիթմը, որի դեպքում 24֊ժամյա ռիթմը լինում է սովորականից երկար և լույսի և մութի ցիկլը սինխրոնիզացված չէ ։
Պատճառներ
2010 թվականի տվյալների համաձայն տեսողության խանգարումների ցանկ՝
2010 թվականի տվյալների համաձայն կուրության ցանկ՝
Տեսողական խանգարումներով տառապող անձանց 90%-ը բնակվում է զարգացող երկրներում ։ Զարգացող երկրներում կուրության հիմնական պատճառ են հանդիսանում դեղին բծի տարիքային դեգեներացիան, գլաուկոման և դիաբեթիկ ռետինոպաթիան ։
Անգլիայում և Ուելսում 2010 թվականին աշխատունակ բնակչության կուրության հիմնական պատճառներն են ՝
Կատարակտ
Կատարակտը >65%, կամ ավելի քան 22 միլիոն դեպքերում հանդիսանում է կուրության պատճառ, իսկ գլաւկոման՝ 6 միլիոնի դեպքում։
Կատարակտը դա բնածին և մանկական պաթոլոգիա է, որը իրենից ներկայացնում է բյուրեղային ոսպնյակի գոռշացում կամ պղտորում և հանդիսանում է ներարգանդային ինֆեկցիաների, մետաբոլիկ հիվանդությունների և գենետիկորեն փոխանցվող համախտանիշների հետևանք ։ Կատարակտը հանդիսանում է մանկական և մեծահասակների կուրության հիմնական պատճառ, տարածվածությունը կրկնապատկվում է ամեն 10 տարին՝ 40 տարեկանից հետո ։ Այդ պատճառով կատարակտը ավելի հաճախ հանդիպում է մեծահասակների մոտ ։ Այսինքն, տարիքի հետ կատարակտի զարգացումը դառնում է ավելի հավանական։ Այնուամենայնիվ, մանկական կատարակտի բուժումը ստեղծում է մեծ ֆինանսական և էմոցիոնալ ծանրաբեռնվածություն, քանզի պահանջում է թանկարժեք ախտորոշում, երկարատև վերականգնում և վիզուալ օգնություն ։ Բացի այդ, որոշ դեպքերում պացիենտների մոտ կատարակտի մանկաբուժական վիրահատության հետևանքով առաջանում է անդարձելի ամբլիոպիա, քանի որ կատարակտը արգելակում է տեսողության նորմալ զարգացումը վիրահատությունից առաջ ։ Չնայած դիտվում է բուժման ընթացքի որոշակի առաջընթաց, կատարակտը այնուամենայնիվ գլոբալ խնդիր է ներկայացնում ինչպես զարգացող, այնպես էլ զարգացած երկրներում ։ Ներկայումս կատարակտի զարգացման ռիսկի ամենաարդյունավետ նվազեցումը ծխախոտի չօգտագործելն է, ինչպես նաև արևի (ՈՒՄ ճառագայթման) երկարատև ազդեցությունից խուսափելը ։
Գլաուկոմա
Գլաուկոման աչքի բնածին մանկական պաթոլոգիա է, որը բնութագրվում է ներակնային ճնշման բարձրացմամբ ։ Գլաուկոման առաջացնում է տեսադաշտի կորուստ, ինչպես նաև տեսողական նյարդի ատրոֆիա ։ Վաղ ախտորոշումը և բուժումը անհրաժեշտ է, քանի որ այն առաջանում է ներակնային ճնշման մակարդակի փոփոխության հետևանքով ։ Բացի այդ, գլաուկոմայի հստակ ախտորոշման մեկ այլ խնդիրը կայանում է նրանում, որ այդ հիվանդության առաջացումը պայմանավորված է չորս պատճառներով՝ 1) ներակնային գերճնշման բորբոքային համախտանիշ, 2) առաջային խցիկի անկյան փակում, 3) կորտիկոստերոիդներով առաջացած, 4) կառուցվածքային փոփոխություններով և քրոնիկ բորբոքումով պայմանավորված հետերոգեն մեխանիզմներ ։ Ներկայումս, երեխաների մոտ մանկական գլաուկոմայի նշան է հանդիսանում ներակնային աչքի ճնշման 21 մմ֊ից բարճր ցուցանիշը ։ Մանկական գլաուկոմայի առաջացմանը նպաստում է նաև կատարակտի վիրահատումը, ինչը տեղի է ունենում նորածին երեխաների մոտ 12.2%-ի և 10 տարեկան երեխաների մոտ 58.7%-ի մոտ ։
Ինֆեկցիաներ
Մանկական կուրության պատճար կարող են հանդիսանալ հղիության այնպիսի պայմանները, ինչպիսիք են բնածին կարմրախտի համախտանիշը և անհաս երեխայի ռետինոպաթիան։ Բորոտությունը և օնխոցերկոզը զարացող երկրներում առաջացրել են կուրություն մոտ 1 միլիոն անձանց մոտ։ Տրախոմայի հետևանքով կուրացած մարդկանց քանակը նվազել է 6 միլիոնից մինչև 1.3 միլիոն վերջին 10 տարիների ընթացքում։ Եղջերաթաղանթի կենտրոնական խոցը պատճար է հանդիսանում մոնոկուլյար կուրացման տարածմանը աշխարհում, միայն Հնդկաստանում տարեկան գրանցվում է կուրացման 850,000 դեպք։ Արդյունքում եղջերաթաղանթի սպիացումը հանդիսանում է կուրացման չորս պատճառներից մեկը ամբողջ աշխարհում ։
Վնասվածքներ
Աչքի վնասվածքները հաճախակի պատահում են 30֊ից ցածր տարիքի անձանց մոտ և հանդիսանում են մեկ աչքի կուրության պատճառ։ Վնասվածքները և կատարակտը ախտահարում են աչքը, իր հերթին տեսողական նյարդի հիպոպլազյան ախտահարում են տեսողական նյարդաթելերը որոնք ուղարկում են ազդակներ աչքից դեպի գլխուղեղի հետին գալար, ինչը առաջացնում է տեսողության սրության անկում։
Ծոծրակային բլթի վնասվածքների հետևանքով առաջացած կեղևային կուրությունը աղավաղում է տեսողական նյարդից եկող ազդակների ճիշտ մեկնաբանումը։ Կեղևային կուրության ախտանիշները շատ անհատական են և խորանում են սթրեսի կամ հյուծվածության դեպքում։
Կուրացումը որոշ դեպքերում օգտագործվել է որպես վրեժխնդրության և խոշտանգումների գործիք, նպատակ ունենալով զրկելու անձին աշխարհի հետ փոխկապակցվելու, լիովին անկախ գործելու հնարավորությունից, գիտակցելու շրջապատող իրադարձություննրը։ Օրինակ կարող է ներկայանալ Էդիպի մասին պատմությունը, ով կուրացնում է ինքն իրեն, երբ գիտակցում է, որ կատարվել է իր մասին սարսափելի մարգարեությունը։ Հաղթելով Բուլղարացիներին, բյուզանդական կայսր Բարսեղ II֊ը նախկան ազատ արձակելը կուրացրել է 15000 բուլղար ռազմագերիների ։ Ժամանակակից մեթոդներից է այլանդակելու մտադրությամբ թթվով։
Գենետիկական թերություններ
Ալբինիզմը հաճախ զուգորդվում է տեսողության կորստով, սակայն իրական կուրություն առաջանում է այդ հիվանդությամբ տառապող ոչ բոլոր անճանց մոտ։ Լեբերի բնածին ամավրոզը առաջացնում է բացարձակ կուրություն կամ տեսողության ծանր անկում վաղ մանկության շրջանում։ Մարդկային գենոմի քարտեզավորման ժամանակակից մեթոդների շնորհիվ հայտնաբերվել են գենետիկական հիվանդությունների հետևանքով առաջացած թույլ տեսողության կամ կուրության այլ արտահայտումներ։ Դրանցից է Բարդե֊Բիդլի համախտանիշը։
Թունավորումներ
Կուրությունը երբեմն առաջանում է դեղամիջոցների կիրառման հետևանքով։
Հայտնի լավագույն օրինակներից է մեթանոլը, որը այնքան էլ տոքսիկ չէ և առաջացնում է թույլ թունավորում։ Սակայն մեթանոլը տրոհվում է միջնալդեհիդի և մրջնաթթվի, որոնք կարող են առաջացնել ինչպես կուրություն, այնպես էլ այլ առողջական խնդիրներ՝ ընդհուպ մինչև մահ ։
Ախտորոշում
Կարևոր է, որ պացիենտները հետազոտվեն թույլ տեսողությամբ զբաղվող մասնագետների կողմից՝ խնդիրը վիրաբուժորեն լուծման մոտեցումից խուսափելու և ճիշտ ակնոցի և օպտիկական միջոցների ընտրման համար ռեֆրակցիան որոշելու նպատակով։ Միայն մասնագետը կարող է գնահատել տեսողական համակարգին սպառնացող վտանգները ։
Կանխարգելում
Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության գնահատմամբ տեսողության կորստի դեպքերի 80%-ը հնարավոր է կանխարգելել կամ բուժել դեղորայքի միջոցով ։ Սրանց են վերաբերվում կատարակտը, տրախոման, օնխոցերկոզը, գլաուկոման, դիաբետիկ ցանցենախտը, ոչ ճշտված ռեֆրակտիվ սխալները և մանկական կուրության որոշ դեպքերը ։