cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Բեռլինի պատի փլուզում
Տոնակատարություններ
Տարիներ շարունակ շարունակվում էին նույնանման խնդրահարույց քննարկումներ առ այն, թե արդյո՞ք նոյեմբերի 9-ը կդառնա Գերմանիայի ազգային տոն, որի նախաձեռնողներն էին Արևելյան Գերմանիայի քաղաքական ընդդիմության նախկին անդամները, ինչպիսիք են՝ Վերներ Շուլցը։ Բացի դրանից, Արևելյան Գերմանիայի խաղաղ հեղափոխության էմոցիոնալ բարձրակետը՝ նոյեմբերի 9-ը, 1918 թվականի Վիլհեմ II կայսրի պաշտոնաթողության և Վայմարյան Հանրապետության՝ Գերմանիայի առաջին հանրապետության հռչակման օրն է նաև։ Այնուամենայնիվ, նոյեմբերի 9-ը Ռոբերտ Բլումի մահապատժի օրն է նաև, որին հետևում են 1848 թվականի Վիեննայի ապստաբությունները, 1923 թվականի Գարեջրային հեղաշրջումը (գերմ․՝ Beer Hall Putsch) և 1938 թվականի նացիստների կողմից հրեաների դեմ իրականացված ջարդերը՝ անհայտ Բյուրեղապակյա գիշերը (գերմ․՝ Kristallnacht)։  Խաղաղության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր Էլի Վիզելը քննադատել է առաջին բերկրաթմբիրը՝ նկատելով․ «Նրանք մոռացել են, որ նոյեմբերի 9-ն արդեն մտել է պատմության մեջ, որը բնութագրվում է 51 տարի առաջ տեղի ուեցած Բյուրեղապակյա գիշերով» ։ Քանի որ վերամիավորումը մինչև հոկտեմբերի 3-ը (1990) ոչ պաշտոնական և անավարտ էր, այդ օրն ի վերջո ընտրվեց որպես Գերմանական միասնության օր։
20-րդ տարելիցին նվիրված տոնակատարություններ
2009 թվականի նոյեմբերի 9-ին Բեռլինը տոնեց Բեռլինի Պատի փլուզման 20-րդ տարելիցը «Խաղաղության փառատոնով», որին ներկա էին բարձրաստիճան պաշտոնյաներ ամբողջ աշխարհից՝ մասնակցելու Բրանդենբուրգյան Դարպասների մոտ տեղի ունեցող երեկոյան տոնակատարությանը։ Տոնակատարությունը իր բարձրակետին հասավ, երբ շուրջ 1,000 գունավոր, փրփուրից պատրաստված դոմինոյի հախճասալիկներ՝ յուրաքանչյուրը 8 ոտնաչափ բարձրությամբ (2․4մ), որոնք իրար վրա դասավորված էին նախկին Պատի տեղում, քաղաքի կենտրոնում շրջելով ցած գլորվեցի՝ մոտենալով Բրանդենբուգյան Դարպասներին ։
Թվիթերում Բեռլինի Թվիթերյան Պատ է ստեղծվել՝ օգտատերերին թույլ տալու հաղորդագրություններ հրապարակել՝ նշելով 20-րդ տարելիցը։ Չինաստանի կառավարությունն անմիջապես փակեց Թվիթերյան Պատին հաղորդագրություններ ուղարկելու հնարավորությունը, այն բանից հետո, երբ չինացի օգտատերերը սկսեցին օգտագործել այն որպես միջոց Չինական մեծ հրեպատի դեմ  ։
Միացյալ Նահանգներում Գերմանիայի Դեսպանատունը համակարգեց հանրային դիվանագիտական քարոզարշավ «Ազատություն առանց պատերի» կարգախոսով՝ հիշատակելու Բեռլինի Պատի փլուզման 20-րրդ տարելիցը։ Քարոզարշավի նպատակն էր քոլեջի ուսանողների շրջանում իրազեկության բարձրացումը Բեռլինի Պատի փլուզման մասին։ 2009 թվականի վերջին շուրջ 30 համալսարանների ուսանողներ մասնակցեցին «Ազատություն առանց պատերի» կարգախոսով իրադարձություններին։ Ազատություն առանց պատերի խոսքի մրցույթում առաջին տեղը զբաղեցրած Ռոբերտ Կաննոնը ստացավ 2010 թվականին Գերմանիա ճանապարհորդելու հնարավորություն ։
Mauerreise (Պատի ճանապարհորդություն) անունը կրող միջազգային ծրագիր իրականացվեց մի շարք երկրներում։ 2009 թվականի մայիսից սկսած պատի քսան խորհրդանշական սալեր ուղարկվեցին Բեռլինից, որոնց վերջնակետն էր Կորեան, Կիպրոսը, Յեմենը և այլ երկրներ, որտեղ ամենօրյա կյանքը բնութագրվում է բաժանումով և սահմանային անջատմամբ։ Այս վայրերում սալիկները դառնալու էին դատարկ կտավ արվեստագետների, մտավորականների և երիտասարդների համար՝ վերացնելու «պատ» կոչվող երևույթը ։
Բեռլլինի Պատի փլուզման 20-րդ տարելիցը նշելու նպատակով՝ Twinity անունը կրող, Պատի կրկնօրինակմամբ 3D առցանց, վիրտուալ աշխարհ է վերակառուցվել վիրտուալ Բեռլինում ։ Նոյեմբերի 5-ին, MTV Եվրոպական մրցանակաբաշխության ժամանակ U2 իռլանդական ռոք խումը և Տոկիո Հոթել գերմանական փոփ ռոք խումբը երգեր կատարեցին նվիրված Բեռլինի Պատին։ U2-ը ելույթ ունեցավ Բրնդենբուրգյան Դարպասների մոտ, իսկ Տոկիո Հոթելը կատարեց «World Behind My Wall» (Աշխարհը պատի ետևում) երգը։
Քալանդիա քաղաքի պաղեստինցիները Հորդանան գետի արևմտյան ափին ցույցի ժամանակ քանդեցին Իսրայելական բաժանիչ արգելապատը՝ ի նշան Բեռլինի Պատի փլուզման 20-րդ տարելիցի ։
Վաշինգտոն ԿՇ-ում գտնվող Լրտեսների միջազգային թանգարանը հյուրընկալեց Տրաբանտ մեքենաների ավտովազքը, որում 20 Տրաբանտներ հավաքվել էին ի նշան Բեռլինի Պատի փլուզման 20-րդ տարելիցի։ Մրցավազքի ընթացքում ամեն կես ժամը մեկ մի Տրաբանտ մխրճվում էր Բեռլինի Պատի մեջ։ Տրաբանտը խորհրդանշում էր արևելագերմանացիների այն մեքենան, որով ԳԴՀ-ի հազարավոր քաղաքացիներ լքել են երկիրը փլուզումից հետո ։
Բեռլինի Դահլեմ շրջանում գտնվող Միավորված թանգարանում (գերմ․՝ Alliierten Museum) մի շարք իրադարձություններ են տեղի ունեցել նվիրված Բեռլինի Պատի փլուզման քսաներորդ տարելիցին։ Թանգարանում տեղի է ունեցել «Պատի պահակախումբ - Արևմտյան ուժերը և Բեռլինի պատը 1961-1990-ականներին» խորագիրը կրող հատուկ ցուցահանդես, որը շեշտը դրել էր Արևմտյան ուժերի կողմից տեղակայված ամենօրյա պարեկների վրա՝ Բեռլինի պատի մոտակայքում տիրող իրավիճակը և Գերմանիայի Դաշնային հանրապետության սահմանի ամրությունները հսկելու նապատակով ։ Բեռլինի վետերան և  www.berlinbrigade.com կայքի վեբծրագրավորող Դեյվիդ Գուերրայի կողմից թանգարանին է ներկայացվել «Ամերիկացները Բեռլինում» անունը կրող թերթ՝ ի հիշատակ Voices Under Berlin վեպի հեղինակ՝ Թոմաս Հայնրիխ Էդվարդ Հիլլի կողմից նախագծված ոչ փոստային դրոշմակնիքների։ Դրոշմակնիքները սքանչելիորեն ցույց են տալիս, որ անգամ քսան տարի հետո Բեռլինում ծառայության մեջ եղած վետերանները դեռևս վերաբերում են իրենց ծառայությանը որպես իրենց կյանքի կարևորագույն կետերից մեկը ։
30-րդ տարելիցին նվիրված տոնակատարություններ
Բեռլինում պլանավորվել էր մեկշաբաթյան արվեստների փառատոն իրականացնել՝ 2019 թվականի նոյեմբերի 4-ից 10-ն ընկած ժամանակահատվածում, իակ նոյեմբերի 9-ին՝ երաժշտական փառատոն ամբողջ քաղաքում՝ պատի փլուզման նշելու երեսուներրորդ տարելիցը ։ Նոյեմբերի 4-ին բացօթյա ցուցահանդեսներ բացվեցին Ալեքսանդրփլացում, Բրանդենբուրգյան Դարպասների մոտ, Իստ Սայդ թանգարանում, Գեթսմանեի եկեղեցում, Կուրֆյուրշտենդամմում և Լիխթենբերգում գտնվող նախկին Պետական անվտանգության նախարարության գլխամասում ։
Պակիստանի վարչապետ Իմրան Խանը դիտավորյալ ընտրել էր այդ օրը՝ 2019 թվականի նոյեմբերի 9-ը՝ հայտարարելու Կարտարպուրի միջանցքի երկար սպասված բացման մասին՝ թույլ տալով Հնդկաստանի հավատացյալներին առանց վիզայի, ազատ հատել սահմանը՝ այցելելու հատկապես իրենց կրոնի համաձայն Պակիստանի տարածքում գտնվող սուրբ վայրերը։ 2019 թվականի նոյեմբերի 9-ին, Հերթա Բեռլին ֆուտբոլային ակումբը նշեց Բեռլինի պատի փլուզման 30-րդ տարելիցը՝ Ռեդ Բուլ Լայպցիգ ակումբի դեմ ֆուտբոլային խաղի ժամանակ՝ պատռելով Բեռլինի կեղծ Պատը ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Բեռլինի պատ Կատեգորիա:1989 թվականի միջազգային հարաբերություններ Կատեգորիա:Բեռլինը 1989 թվականին Կատեգորիա:Արևմտյան Գերմանիան 1989 թվականին Կատեգորիա:Արևելյան Գերմանիան 1989 թվականին
Քարտուն
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Նիզամի Գյանջևիի անվան ադրբեջանական գրականության թանգարան
Նիզամի Գյանջևիի անվան ադրբեջանական գրականության թանգարան (Nizami Gəncəvi adına Azərbaycan ədəbiyyatı muzeyi), հիմնադրվել է 1939 թվականին Բաքվում։ Տեղակայված է ադրբեջանական մայրաքաղաքի հենց կենտրոնում, Շատրվանների հրապարակից ոչ հեռու, Իչարի Շահարի մուտքի մոտ։ Ներկայումս այս թանգարանն ադրբեջանական հոգևոր մշակույթի խոշորագույն ու ամենահարուստ կենտրոններից է։
Հիմնական նպատակները
Հիմնական նպատակը ադրբեջանական գրականության ու մշակույթի մասին նյութերի հավաքագրումը, ուսումնասիրությունն ու պահպանումն են, դրանց ներկայացումը ցուցահանդեսներում ու պատկերասրահներում։ Թանգարանում նաև իրականացվում են խոշորածավալ գիտական հետազոտություններ, գրվում ու հրատարակվում են գրքեր, մենագրություններ։
Թանգարանի պատմությունը
Շինությունը, որտեղ տեղակայված է թանգարանը, կառուցվել է 1860-ական թվականներին՝ որպես երկհարկանի Քարվանսարա։ Ճարտարապետը Քազիմ բեկ Հաջիբաբաբեկովն է ։ 1915 թվականին շենքը դարձավ «Մետրոպոլ» հյուրանոցի մասնաշենք և ավարտին հասցվեց երկրորդ հարկը։ Այնուհետև, 1918-1920 թվականներին այստեղ էին ապրում ու աշխատում Ադրբեջանի Դեմոկրատական հանրապետության Նախարարների պալատի աշխատակիցները, իսկ 1920-30-ական թվականներին այստեղ հաստատվեց Ադրբեջանական արհմիությունների խորհուրդը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Բաքվի թանգարաններ Կատեգորիա:Ադրբեջանական գրականություն Կատեգորիա:1939 հիմնադրումներ Ադրբեջանում Կատեգորիա:1939 հիմնադրված թանգարաններ Կատեգորիա:Ադրբեջանի գրական թանգարաններ
Պետրովկա (գյուղ, Երշիչսկի շրջան)
Պետրովկա (Петровка), գյուղ Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Երշիչսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 17 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Երշիչսկի շրջանի բնակավայրեր
(4519) Վորոնեժ
(4519) Վորոնեժ (Voronezh), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1976 թվականի դեկտեմբերի 18-ին Նիկոլայ Չեռնիխի կողմից Նաուչնիում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,203792 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,0722 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,3354 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1194,96 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,301265 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 3,21° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1976 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Նիկոլայ Չեռնիխի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Կոկեր
Կոկեր (-հատիկ), գնդաձև բակտերիաներ, որոնց տրամագիծը 0, 5-2 միկրոմետր է։ Անշարժ են, գրամդրական, սպորներ չեն առաջացնում, բազմանում են լայնությամբ կիսվելով։ Կոկերին են պատկանում միկրոկոկերը, ստրեպտոկոկները, ստաֆիլակոկերը, դիպլոկոկերը, սարցինները։ Լինում են շղթայաձև, զույգ-զույզ, խառը կամ խորանարդաձև կուտակումներով, ինչպես նաև ձվաձև կամ նշտարաձև։ Սննդարար խիտ միջավայրում կոկեր գոյացնում են կլոր, հարթ, ուռուցիկ գաղութներ, որոնք ունենում են սպիտակ, դեղին, կարմիր կամ մոխրագույն գունավորում։ Ստրեպտոկոկերը և ստաֆիլակոկերը խմորում են ածխաջրերը, անջատում են պրոտեոլիտիկ ֆերմենտներ, պնևմոկոկերն ունեն միայն սախարոլիտիկ ակտիվություն։ Կոկերը լայնորեն տարածված են բնության մեջ, հողում, օդում, սննդանյութերում։ Կաթնաթթվային ստրեպտոկոկերը կիրառվում են կաթի, թթվասերի, մածնի պատրաստման համար։ Ախտածին կոկեր առաջացնում են մաշկի, լորձաթաղանթի և շարակցական հյուսվածքի թարախային բորբոքումներ, անգինաներ, էնդոկարդիտներ, սննդային թունավորումներ։
Կատեգորիա:Բակտերիաներ
Պալնիկ Յոլ (Լեբեդի վտակ)
Պալնիկ Յոլ (Пальник-Ёль), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Կոմի Հանրապետությունով։ Գետաբերանը գտնվում է Լեբեդ գետի ձախ ափին՝ 37 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը կազմում է 12 կմ։
Ջրագրության տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տեղեկությունների համաձայն՝ գետը պատկանում է Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը՝ Պեչորա, գետի ենթաավազանը՝ Պեչորա գետի ավազաների վտակները մինչև թափվելը Ուսա, գետի գետային ավազանը՝ Պեչորա ։
Ըստ աշխարհագրական տեղեկատվական համակարգի՝ ջրային բաժնի տարածքում Ռուսաստանի Դաշնության պատրաստած դաշնային գործակալության ջրային ռեսուրսների ՝
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր Կատեգորիա:Կոմի Հանրապետության գետեր Կատեգորիա:Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանի գետեր
Լեզվի փոխանակում
Լեզվի փոխանակումը լեզվական ուսուցման մեթոդ է, որը հիմնված է փոխադարձ լեզվով զբաղվելու վրա `ուսուցանելով գործընկերների, որոնք տարբեր տարբեր լեուներով են խոսում։ Դա սովորաբար կատարվում է մայրենի լեզվով խոսող երկու  անձանց  կողմից, ովքեր սովորեցնում են միմյանց իրենց մայրենի լեզուն։  Լեզվի փոխանակումը տարբերվում է Լեզվի ուսուցման այլ մեթոդներից, քանի որ ընդհանրապես չկա ծրագրային պլան կամ գործունեություն։ Լեզվի փոխանակումը երբեմն անվանում են Tandem լեզվի ուսուցում։
Ժամանակակից համատեքստում «լեզուների փոխանակումը» հաճախ վերաբերում է գործընկերների առաջին լեզուների փոխադարձ ուսուցմանը։ Լեզվի փոխանակումները սովորաբար օգտակար են լեզվի իմացության զարգացման համար, հատկապես խոսելու ունակության եւ լսողության հասկացության մեջ։ Լեզվի փոխանակումները, որոնք տեղի են ունենում գրավոր կամ տեքստային զրույցների միջոցով, նաեւ բարելավում են ընթերցանության ըմբռնումն ու գրելու ունակությունը։ Լեզվի փոխանակման նպատակն է զարգացնել եւ բարձրացնել լեզվի գիտելիքները եւ միջմշակութային հմտությունները։ Դա սովորաբար կատարվում է մայրենիի հետ սոցիալական փոխազդեցության միջոցով։ Հաշվի առնելով, որ լեզուների փոխանակումը սովորաբար տեղի է ունենում տարբեր երկրների բնակիչների միջև, կա նաեւ միջմշակութային հաղորդակցության բարելավման օգուտ։
Պատմություն
Այս պրակտիկան վաղուց արդեն օգտագործվել է օտար լեզուների գիտելիքների փոխանակման նպատակով։ Օրինակ, Ջոն Միլթոնը հնարավորություն տվեց Ռոջեր Ուիլյամսին կիրառել եբրայերեն, հունարեն, լատիներեն և ֆրանսերեն։ Լեզվի փոխանակումը առաջին անգամ սկսվեց 1800-ականների սկզբին, երբ Անգլիայում դպրոցական տարիքի երեխաները ծանոթացան նորացված ծրագրին։ Այնպիսի երկրներում, ինչպիսիք են Բելգիան եւ Շվեյցարիան, լեզուների փոխանակման ծրագիրը շատ հեշտ է գործել, քանի որ նույն երկրում շատ լեզուներով են խոսում։  Ֆրանսիացի և գերմանացի երիտասարդները 1968 թ. փոխանակեցին իրենց լեզուները, որոնք տարածվեցին դեպի Թուրքիա և Մադրիդ։
Ուսման մեջ
Համալսարանները փորձարկում են լեզուների փոխանակման հետ, որպես լեզվի ուսուցման ուսումնական ծրագրի մաս։ Այս առումով, լեզուների փոխանակումը դերակատարություն ունի ստեղծելու միջավայր, որտեղ լեզու սովորողը պետք է օգտագործի օտար լեզու `դասարանի պարապմունքներից դուրս իրական հաղորդակցման համար։ Լեզվի ճանապարհորդությունը զգալիորեն ավելացել է վերջին երեք տարիների ընթացքում `67 տոկոսով։  Այնուամենայնիվ, կան մտահոգություններ, որ լեզուների փոխանակումը չի կարող օգտագործվել որպես պաշտոնական լեզվի ուսուցման փոխարինում, հաշվի առնելով լեզվի փոխանակման օգտագործման դժվարությունը ֆորմալ քերականության և գրելու հմտությունների ուսուցման մեջ։
Օգուտները
Լեզվի փոխանակումները դիտվում են որպես օգտակար գործիք, լեզվական դպրոցներում լեզվի ուսուցման համար։ Լեզվի փոխանակումները սովորաբար օգուտ են բերում բանավոր մակարդակի տիրապետման, խոսակցական բառապաշարների ձեռքբերման և տեղական օգտագործման համար։ Լեզվի փոխանակման մեծ օգուտը մայրենիի մշակույթի բացահայտումն է։ Մեկ այլ օգուտ այն է, որ դուք բարեկամական և ոչ ֆորմալ միջավայրում եք, դա նշանակում է, որ ճնշում չկա, որպեսզի ամեն ինչ ճիշտ լինի, քանի որ երկու բանախոսները փորձում են սովորել և հասկանալ։ Սա նաև հնարավորություն է տալիս ուսումնական միջավայրը զվարճալի դարձնելև արդյունավետ մթնոլորտ ապահովել։
Տեխնոլոգիա
Ինտերնետի սոցիալական ցանցերի եւ ձայնային տեխնոլոգիաների աճով, օգտագործող լեզուների փոխանակումները դարձել են ավելի տարածված։ Լեզվի ուսուցման սոցիալական ցանցերը այժմ ուսանողներին հնարավորություն են տալիս ամբողջ աշխարհում լեզուների գործընկերներ գտնել և խոսել կամ տեքստային զրուցել ակնթարթային նամակների միջոցով։ Սա թույլ է տվել այն ուսանողներին, ովքեր նախկինում չկարողացան գտնել օտար լեզուների գործընկերներ, առցանց որոնել։ Այժմ կան ավելի քան 24 տարբեր օնլայն լեզվի փոխանակման խմբեր։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Լեզվական կրթություն
Սպիտակաջուր (գյուղ, Քաշաթաղի շրջան)
Աշխարհագրություն
Գյուղը տեղակայված է Արցախի Հանրապետության արևմտյան հատվածում՝ Քաշաթաղի շրջանում՝ նախկինում՝ Սյունիքի Աղահեճք գավառում։ Սպիտակաջուրը Հոչանց գետի ջրահավաք ավազանի ամենաբարձրադիր բնակավայրն է։ Ծովի մակարդակից գյուղի բարձրությունը հասնում է 1780–1850 մետրի ։
Պատմություն
Սպիտակաջուրը Սյունիքի հնագույն բնակավայրերից է։ Գյուղի մասին տեղեկություններ է հայտնել 13–րդ դարի պատմիչ Ստեփանոս Օրբելյանը։ Այդ պատմափուլում գյուղը կրում էր Ակունք անունը։
17–18–րդ դարերում գյուղը շարունակում է պահպանել Սպիտակաջուր անունը ։
18–րդ դարի վերջերին և 19–րդ դարի սկզբներին Ղարաբաղի խաների և քրդական ցեղերի ճնշման տակ տարածաշրջանի բնակավայրերը, այդ թվում` Սպիտակաջուրը, հայաթափվել են։
Ուսումնասիրողներից Ալեքսան Հակոբյանը, գտնում է, որ գյուղի եկեղեցու հիմքերի վրա քրդերը գոմ են կառուցել, որի փլված պատի մեջ ագուցված խաչքարերի ո տապանաքարերի կտորներն այսօր տեսանելի են։ 16–րդ դարի երկու տապանաքարերի վրա էլ պահպանվել են հայերեն արձանագրություններ։
Հոչանցի վրա տեսանելի է նաև մի քանի ջրաղացների ավերակներ ։
Սպիտակաջուրը 1923 թվականին գտնվում էր ԱԽՍՀ Կարմիր Քուրդիստանի օկրուգի, իսկ 1930 թվականին` Զանգելանի շրջանի կազմում ։
1993 թվականին Արցախի Հանրապետության Պաշտպանության բանակի հարվածների տակ գյուղը ազատագրվեց։
1998 թվականին այստեղ, որպես վերաբնակներ, հաստատվել են ՀՀ բնակավայրերից, մասնավորապես Սյունիքի մարզից, մի քանի ընտանիքներ։ Գյուղը նորից ստացավ Սպիտակաջուր անունը ։
2020 թվականի Արցախյան երկրորդ պատերազմի հետևանքով բնակավայրը հայաթափվել և անցել է Ադրբեջանի հսկողության տակ ։
Բնակչություն
Բնակավայրի ազգաբնակչության փոփոխությունը.
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արցախի Հանրապետության աշխարհագրություն
Մարկ Մորդովցև
Մարկ Գեորգիևիչ Մորդովցև (Мордовцев, Марк Георгиевич, ), ռուս լողորդ, որը մասնագիտացված է բրաս լողաձևում։ Ձմեռային լողի աշխարհի չեմպիոն, աշխարհի 2018 և 2020 թվականների առաջնության հնգակի մրցանակակիր ։
Կենսագրություն
Մարկը ծնվել է 1996 թվականի հունվարի 28-ին Պսկովում, մեծացել է բազմազավակ ընտանիքում։ Նրա ծնողները՝ Իռինա Մարդացևան և Գեորգիա Մարդացևան ունեն 6 երեխա։ Ընտանիքում բոլորը ակտիվորեն զբաղվում են պրոֆեսիոնալ սպորտով ։ Մարկը գնացել է իր մոր հետքերով․ 7 տարեկանում նրան տվել են լողի պարապմունքների։
Անցնելով նախնական վերապատրաստում մարզիչ Նադեժդա Յուրևնա Ֆլոտցկայայի մոտ, նա 13-18 տարեկան մարզվել է Ֆեդոսեև Գենադի Իգորևիչի հետ Պսկովի օլիմպիական արգելոցի «Բարս» լողի մարզադպրոցում ։
2013 թվականին Մարկը նշանակվել է Պսկովի մարզի և Սանկտ Պետերբուրգի Ռուսաստանի երիտասարդական մարզական միություն տարածաշրջանային ղեկավար ։
2014 թվականին Մարկը տեղափոխվել է Սանկտ-Պետերբուրգ Լեսգաֆտի անվան համալսարանում սովորելու համար, որի բազայի վրա շարունակել է զբաղվել լողով ։
2016 թվականից աշխատում է որպես ֆիզկուլտուրայի ուսուցիչ, ունի բարձրագույն որակավորման կատեգորիա ։
2018 թվականին նա ավարտել է Լեսգաֆտի անվան համալսարանը ։
2020 թվականին պաշտպանել է մագիստոսի թեզը ։
2022 թվականին նշանակվել է «Պսկովի մարզի ձմեռային լողի ֆեդերացիայի» շրջանային հասարակական կազմակերպության նախագահ ։
Կրթություն
2014-2018 թվականը սովորել է Լեսգաֆտի անվան համալսարանում, ունի գերազանցության դիպլոմ ։
2020 թվականին գերազանցությամբ պաշտպանել է մագիստրոսի թեզը ։
2020 թվականից՝ Սանկտ Պետերբուրգի ֆիզկուլտուրայի գիտահետազոտական ինստիտուտի ասպիրանտ ։
Անձնական կյանք
Ամուսնացած չէ ։
Հասարակական գործունեություն
Ակտիվ աշխատանք է տանում երիտասարդների շրջանում հետևյալ ուղղություններով՝ առողջ ապրելակերպի քարոզչություն, սպորտային միջոցառումների կազմակերպում և անցկացում, երիտասարդության ներգրավում համակարգված սպորտով զբաղվելու մեջ, սպորտի միջոցով երիտասարդների վնասակար սովորությունների կանխարգելում ։
2021 թվականին նրան շնորհվել է ուսուցչի որակավորման բարձրագույն աստիճան ։
2022 թվականին նշանակվել է «Պսկովի մարզի ձմեռային լողի ֆեդերացայի» շրջանային հասարակական կազմակերպության անդամ ։
Բացի սպորտից
2005 թվականից Մարկը զբաղվում է վիդեոբլոգինգով, իր ավագ եղբոր հետ YouTube վիդեոհոսթինգում ժամանցային ալիք է վարում Պարոդիաներ անվանումով ։ 2011 թվականի հոկտեմբերի 8-ին Մարկը գրանցել է իր սեփական ալիքը, որը կոչվում է «Жить в Кайф TV Mark», որտեղ նա խոսում է սպորտի և ճանապարհորդության մասին։ 2014 թվականից զբաղվում է զբոսաշրջությամբ և ճանապարհորդություններով, եղել է աշխարհի ավելի քան 20 երկրում։ Մարկ Գեորգիևիչը հարցազրույցներ է տալիս տարբեր տեղական և դաշնային ալիքներում՝ հանրահռչակելով առողջ ապրելակերպը ։
2022 թվականին նկարահանվել է «Թագավորը և ծաղրածուն» հեռուստասերիալում՝ երկրպագուի դերում   ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուս մարզիկներ Կատեգորիա:Ռուս լողորդներ
Դիքլորմեթան դեհալոգենազ
Դիքլորմեթան դեհալոգենազ (ՖՀ 4.5.1.3, դիքլորմեթան քլորիդ-լիազ), ֆերմենտ, լիազի տեսակ, որը կատալիզում է հետևյալ քիմիական ռեակցիան
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:ՖՀ 4.5
Խաչիկ Հովհաննիսյան (այլ կիրառումներ)
Խաչիկ Հովհաննիսյան անվամբ հայտնի են մի քանի անձնավորություններ.
Everybody (երգ, DJ BoBo)
«Everybody», շվեյցարական երգիչ, պրոդյուսեր DJ BoBo-ի սինգլը, Dance with Me ալբոմում՝ թողարկված 1993 թվականին։ Սա DJ BoBo-ի միակ երգն է, որը Գերմանիայում դարձել է պլատինե։
2013 թվականին ստեղծագործությունը վերաձայնագրվել է ռումինացի երգչուհի Իննայի մասնակցությամբ։
Նովոսելիցա (գյուղ, Սումիի շրջան)
Նովոսելիցա (Новоселиця), գյուղ Ուկրաինայի Սումիի մարզի Սումիի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Նովոսելիցա գյուղում բնակվում էր 436 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Սումիի մարզի Սումիի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Կոկաին
Կոկաին, բենզոիլմեթիլէկգոնինի մեթիլէսթեր, էկգոնինի ածանցյալ, տրոպանային շարքի ալկալոիդ, ունի տեղային անզգայնացնող և հոգեներգործուն ազդեցություն։ Այլ ալկալոիդների հետ միասին պարունակվում է Erythroxylum ցեղին պատկանող բույսերում (Erythroxylum laetevirens, Erythroxylum novogranatense, Erythroxylum recurrens, Erythroxylum steyermarkii, Erythroxylum coca (կոկայի թուփ)), որոնք տարածված են Հարավային Ամերիկայի արևադարձային շրջաններում ։
Իրենց ցավազրկող և թմրեցնող հատկությունների շնորհիվ՝ կոկայի տերևները (Erythroxylum coca var. coca) երկար ժամանակ օգտագործվել են Հարավային Ամերիկայի բնիկ հնդկացիների կողմից։ 19-րդ դարի կեսերին կոկայի տերևներից մաքուր կոկաին ստանալու եղանակը տարածվել է Եվրոպայում և ԱՄՆ-ում։ Սկզբնապես այն օգտագործվել էր բժշկության մեջ, սակայն 20-րդ դարում նոր միջոցների հայտնաբերման պատճառով ամբողջովին դուրս է մղվել դեղամիջոցների շարքից։
Կոկաինն օփիոիդներից հետո՝ մեթամֆետամինի և ամֆետամինի հետ միասին, երկրորդ «խնդրահարույց թմրամիջոցն» է (թմրամիջոցներ, որոնց գործածումն առաջ է բերում ոչ միայն առողջական, այլև սոցիալ-հոգեբանական լուրջ խնդիրներ )։ Կոկայի թփի մշակման և քիմիապես մաքուր կոկաինի արտադրության շրջանների աշխարհագրական մոտ դասավորությամբ պայմանավորված՝ կոկաինի գործածումը առավելապես տարածված է Հարավային և Հյուսիսային Ամերիկաներում. նրանց բաժին է ընկնում կոկաինի համաշխարհային սպառման շուրջ 70%-ը, իսկ 22%-ը բաժին է ընկնում Արևմտյան Եվրոպային ։
Կոկաինն ունի բազմաթիվ ժարգոնային անվանումներ, օրինակ՝ ջանկոյ, կոկս, մարաֆետ, կոկոս, թանկ, առաջին, սպիտակ ձի, կոկա, ձյուն, օրտ, կորս, սի, ընկույզ, չարլի, կեկս, ապակի, փքված, ալյուր, թարմ, խոնավ, արագացուցիչ, էներգիա և այլն։
Պատմություն
Որպես հոգեմետ միջոց՝ կոկաինը հայտնի էր դեռևս մ.թ.ա. 3-րդ դարում Հարավային Ամերիկայի հնդկացիների շրջանում : Ինկերի կայսրությունում կոկայի տերևներ ծամելը տարածված էր քահանաների և իշխանավորների շրջանում ։ Դրանից օգտվում էին նաև կայսրության կառավարական մարմինների անդամները ։ Ինկերը չունեին ձիեր ու այլ փոխադրամիջոցներ և բոլոր կարևոր տեղեկությունները փոխանցում էին սուրհանդակների միջոցով, ովքեր հոգնածության վերացման և դիմացկունության բարձրացման համար իրենց հետ վերցնում էին կոկայի չորացրած տերևներ ։ Մարտիկներին հարձակումից առաջ նույնպես տրվում էր կոկաինի չափաբաժին, ինչը թույլ էր տալիս արագացնել առաջխաղացումը և հաղթահարել մեծ հեռավորություններ  ։ Կոկայի տերևներ ծամելն այնքան էր մտել հնդկացիների առօրյա կյանք, որ նույնիսկ դարձել էր երկարության և ժամանակի չափման յուրօրինակ միավոր։
Ինկերի կողմից տերևները օգտագործվում էին կրոնական և բժշկական նպատակներով, ինչպես նաև սովի և հոգնածության զգացումների վերացման համար։ Մարդիկ կարծում էին, որ աշխարհի ու հոգիների միջև կապը հաստատվում էր կոկայի տերևների միջոցով, և դրա շնորհիվ կոփվում էին մարմինն ու հոգին։ Կոկայի բերքահավաքից առաջ հնդկացին գիշերն անց էր կացնում իր կնոջ հետ, որպեսզի «Կոկա մայրը» դրական տրամադրվեր։ Ընդ որում, բույսից պատրաստված հյութը լցնում էին արական սեռական օրգանի վրա՝ պոտենցիայի ուժեղացման և հաճույքի զգացման երկարացման նպատակով ։
16-րդ դարում իսպանացիները, գրավելով ինկերի կայսրության տարածքը, արգելեցին ժողովրդին օգտագործել կոկա, սակայն համընդհանուր դժգոհությունների պատճառով արգելքը վերացվեց։ 1575 թվականից եվրոպացիները ամբողջությամբ սկսեցին կառավարել կոկաինի առևտուրը։ Այդ ժամանակ Պերուում բնակվող եվրոպացիների 82%-ը զբաղված էր կոկայի մշակմամբ ։ 1567 թվականին Լիմայի Երկրորդ ժողովը ընդունեց մի կանոն, որով արգելվում էր կոկայի օգտագործումը, քանի որ այն որակավորվում էր որպես հեթանոսական ծիսակարգ։ Նույն թվականին հայտնի իրավաբան Խուան դե Մատենսոն հայտարարեց.
Այս հայտարարությունն արվեց, քանի որ կոկան Պերուի, համապատասխանաբար նաև Իսպանիայի եկամտի կարևորագույն աղբյուրներից մեկն էր։
Պերուի մասին իր զեկույցում Դիեգո դե Ռոբլեսը (1570-ական թվականներ) ասել է.
Նա նկատի ուներ կոկայի բերքի հավաքման անբարենպաստ պայմաններից ծագած համաճարակը, որից մահացան շատ մարդիկ ։ Այդ մասին Իսպանիայի արքային ուղղված իր զեկույցում ասել է պաշտոնյա Ֆերնանդո Սանտիլյան ։ Նա ասում էր, որ հնում կոկա օգտագործում էր միայն վերին խավը, և հենց կոնկիստայի պատճառով է, որ այն այդքան մեծ տարածում է գտել հասարակ բնակչության շրջանում։
Այն բանից հետո, երբ Պերուում իսպանական իշխանությունների կողմից պաշտոնապես թույլատրվեց կոկայի օգտագործումը, ամեն օր աշխատավորներին 3-4 անգամ տրվում էր կոկայի տերևներ կարճ ընդմիջումներին օգտագործելու նպատակով ։ Շահույթը կառավարում էր կաթոլիկ եկեղեցին ։ 1539 թվականին եպիսկոպոս Կուսկոն կոկայի յուրաքանչյուր բերքհավաքի համար սահմանեց 10% հարկ ։ Այդ ժամանակ նոր կառավարությունը թույլատրեց գրավել 15-րդ դարում ինկերի ստեղծած կոկայի բոլոր դաշտերը ։
Կոկայի տարածվածությունը
Կոկայի տերևները առաջին անգամ Եվրոպա է բերել Ամերիգո Վեսպուչին ։ Իսպանացիներն սկզբում ուշադրություն չէին դարձնում հնդկացիների սովորույթներին և կոկայի տերևների օգտագործումը դիտարկում էին որպես կրոնական ծիսակարգ։ Սակայն այդ կարծիքը փոխվեց. իսպանացիներն սկսեցին կոկան անվանել «կյանքի բուժահեղուկ» ։ 1569 թվականին Նիկոլա Մոնդարդեսը կոկայի օգտագործումից հետո ունեցած զգացումը անվանեց «գերագույն հաճույք»` նշելով, որ բույսը օգտագործվում է տեղաբնիկների կողմից «խելագարության վիճակի» անցնելու համար ։ Հայտնաբերվեցին կոկայի բուժիչ հատկությունները։ Որպես կոտրվածքների և թարախակալած վերքերի վերականգնման միջոց կոկայի օգտագործման վերաբերյալ 1609 թվականին փաստել է ճիզվիտ Բլաս Վալերա պադրեն.
Գիտական աշխատություններում կոկայի առաջին հիշատակումը վերագրվում է 1708 թվականին և պատկանում է Գերման Բուրգավեին («Institutions Medicae») :
Ամբողջ 18-րդ դարի ընթացքում կոկայի նկատմամբ հետաքրքրությունը Եվրոպայում անընդհատ աճում էր։ 1814 թվականին բրիտանական «The Gentleman's Magazine» թերթը հորդորեց գիտնականներին լրջությամբ հետազոտել բույսը, որպեսզի.
Շատ եվրոպացի գիտնականներ պայքարում էին կոկայի ակտիվ ալկալոիդի առանձնացման համար։ Առաջին անգամ 1855 թվականին դա հաջողվեց գերմանացի քիմիկոս Ֆրիդրիխ Գեդկեին։ Ստացված ալկալոիդը՝, անվանելով էրիթրօքսիլին ՝ նա հրապարակեց այդ նյութի մասին տեղեկությունները «Archiv der Pharmazie» ամսագրում ։
Կոկաինի առաջացումը և տարածումը
1856 թվականին բժիշկ Կարլ Շերցերը «Novara» նավով կատարել է շուրջերկյա ճանապարհորդություն և Վոլյերի լաբորատորիայի հանձնարարությամբ 1859 թվականին Պերուից բերել է կոկայի տերևներ, որոնք փոխանցվել են քիմիկոս Ալբերտ Նիմանին ։ Զարգացնելով ալկալոիդի մաքրման տեխնիկան ՝ նա անվանել է այդ նյութը կոկաին ։ Ստացվել է նաև կոկաինի մեղրամոմը՝, և մի շարք այլ միացություններ։ Նիմանը իր կատարած գործողությունները քայլ առ քայլ նկարագրել է «Նոր օրգանական միացություներ, որոնք մտնում են կոկայի տերևի բաղադրության մեջ» (Über eine neue organische Base in den Cocablattern) աշխատության մեջ։ Վերջինս հրապարակվել է 1860 թվականին, որի համար Նիմանն ստացել է դոկտորի աստիճան ։ Նիմանը մահացել է՝ անավարտ թողնելով իր աշխատանքը։ Մայշ և Վիլյամ Լեսսենների հետազոտությունները թույլ տվեցին ճշգրիտ իմանալ նյութի բանաձևը՝ : Կոկաինի ամբողջական սինթեզը հաջողվեց 1897 թվականին Ռիխարդ Վիլշտետերին Այնխորնա լաբորատորիայում ։
1879 թվականից սկսած՝ Վ.Կ. Անրեպի հետազոտություններից հետո, սկսվեց կոկաինի անզգայնացնող հատկությունների հիման վրա նոր ցավազրկող միջոցներ հայտնաբերելու աշխատանքը։ Կարլ Կոլերը առաջին անգամ կոկաինն օգտագործեց ակնաբուժության մեջ, իսկ Հենրիխ Կվինկեն այն օգտագործեց ողնաշարի բուժման համար՝ որպես տեղային անզգայացնող միջոց ։
1859 թվականին իտալացի բժիշկ Պաոլո Մանտեգացը, կոկայի տերևներով վերադառնալով Պերուից, սկսեց դրանք փորձարկել իր վրա և արդյունքները հրապարակեց «Կոկայի հիգիենիկ և բժշկական յուրահատկությունները» գրքում։ Հեղինակը առաջարկեց օգտագործել այն ատամները սպիտակեցնելու համար ։
1863 թվականին Մանտենգացի հրապարակումից ոգեշնչված Անջելո Մարիանին սկսեց «Մարիանի գինի» (Mariani Wine) անվանմամբ խմիչքի արտադրությունը։ Ըմպելիքն ալկոհոլի և կոկայի տերևների յուրատեսակ խառնուրդ էր, որում ալկոհոլը լուծիչ էր՝ միջինում 6 մգ կոկայի տերև, 1 ունցիա ալկոհոլ հարաբերությամբ ։ Լևոն 13-րդ Հռոմի պապը իր հետ ամեն տեղ տանում էր կոկաինային «Մարիանի» գինին։ Խմիչքի համար Հռոմի պապը Անջելո Մարիանիին պարգևատրել է Վատիկանյան ոսկե աստղով ։ Մարիանին հավատեցնում էր, որ կարող է օգտագործողների շնորհակալագրերից հրատարակել 13 հատորանոց գիրք, որոնք տրվել են տարբեր պաշտոնյաներից, դերասաններից և Եվրոպայի արքաներին սպասարկող համարյա բոլոր բժիշկներից ։ 1883 թվականին Թեոդոր Աշենբրանտը խորհուրդ տվեց կառավարությանը օգտագործել կոկաինը զինուժում, բացատրելով, որ կոկաինն բարձրացնում է զորքի տոկունությունը և արագացնում արշավները։ Այդ հայտարարությունը շատ բժիշկների ներգրավեց կոկաինի ուսումնասիրության գործում, այդ թվում նաև Զիգմունդ Ֆրոյդին ։ 1884 թվականին Ֆրոյդը սկսեց ուսումնասիրել կոկաինի հոգեներգործուն հատկությունները՝ իր վրա փորձարկելով նյութը։ Նա հրատարակեց հոդված («Über Coca»), որում կոկաինը ներկայացնում էր որպես դեպրեսիայի, տարբեր նյարդային հիվանդությունների, սիֆիլիսի, ալկոհոլիզմի, մորֆիական կախվածության դեմ դեղամիջոց և սկսեց ակտիվորեն օգտագործել այն իր հոգեբուժական պրակտիկայում։ Հետագայում նա կոկաինի առաջացրած զգացումի մասին գրել է.
Այս և մի քանի այլ հոդվածներից հետո եվրոպական մտավորականությունը սկսեց օգտագործել կոկաին ։
1869 թվականին կոկան ներթափանցեց Նյու Յորք, «Կյու Գարդենս» շուկայում հայտնվեցին առաջին սերմերը ։ 1876 թվականին կոկայի տերևները դարձան սպորտային դոպինգ, նույնիսկ 1885 թվականին Եվրոպայում սպորտային քայլքի ժամանակ մարզիկները ծամում էին կոկայի տերևներ ։
1885 թվականին շուկա ներգործեց Ջոն Պեմբերտոնի հայտնագործությունը՝ Կոկա Կոլան, որը պարունակում էր կոկաին։ Այս ըմպելիքի կազմի մեջ մտնում էին կոկայի տերևները և կոլայի ընկույզները, ինչով էլ պայմանավորված էր ըմպելիքի անվանումը։ 1906 թվականին ԱՄՆ-ի «Մաքուր սնունդ և դեղորայք» (Pure Food and Drug Act) որոշման ընդունումից հետո կոկաինն ամբողջությամբ հանվեց ըմպելիքի բաղադրությունից, և որպես փոխարինող միջոց օգտագործվեց կոֆեինը ։ 1885 թվականին ամերիկյան Parke-Davis ընկերությունը սկսեց կոկաինը վաճառել տարբեր ձևերով, այդ թվում՝ հեղուկացված՝ ներերակային ընդունման համար, որի հետ տրվում էր նաև հատուկ ասեղ ։ Գովազդում ասվում էր.
Մոսկվայում գերմանական կոկաինը վաճառվում էր դեղատներում 1 ռուբլի արժողությամբ ։ Նույն պատկերն էր նաև ԱՄՆ-ում։ Մեմֆիսում, Թեննեսիում 20-րդ դարի սկզբին Միսիսիպիի աշխատավորները կոկաինը օգտագործում էին որպես խթանիչներ, ընդ որում՝ սպիտակամորթներն արգելում էին սևամորթներին օգտվել կոկաինից ։ Ռոնալդ Զիգելը գրում էր.
Հոկտեմբերյան հեղափոխության ժամանակ շատ էր խոսվում «բալթյան թեյի» մասին, որն օգտագործում էին հեղափոխականները։ Այն կոկաինի լուծույթն էր էթիլ սպիրտում կամ այլ ալկոհոլում։ Լուծույթն ունենում էր ավելի երկարատև ազդեցություն, քանի որ նրանում առաջանում էր կոկաէթիլեն, որն ավելի լավ էր յուրացվում օրգանիզմի կողմից, քան կոկաինը։
«Կոկաինի պանիկա» և արգելում
1880-ական թվականներին առաջին անգամ առաջ քաշվեց տեսակետ, որ կոկաինն ունի կախվածություն առաջացնող հատկություն։ Սակայն ԱՄՆ-ի հասարակությանը դա մտահոգեց միայն 20-րդ դարում։ Երկիրը պատեց «Կոկաինային պանիկան» ։ 1900 թվականից ստեղծվեցին հակակոկաինային ընկերություններ։ 3 տարի անց Journal of Pharmacy թերթը ներկայացավ անհիմն հայտարարությամբ. Այս ամենը չազդեց թմրամիջոցի ինտենսիվ արտադրության վրա։ 1910 թվականին Ամստերդամում հիմնական արտադրող ընկերությունների՝ Merck, Sandoz և Hoffmann–La Roche կողմից ստորագրվեց պատմության մեջ առաջին կոկաինային համաձայնագիրը, որը կրում էր Cocaine Manufacturers Syndicate անվանումը, ընդ որում՝ դրա առկայությունը գաղտնի էր պահվում։ Մի քանի տարի անց Ճավա կղզու կոկայի հոլանդական հողատարածքների տերը ստեղծեց հակամետ սինդիկատ։
Այդ ժամանակ ամերիկյան մամուլում հակակոկաինային ընկերությունները հեղինակություն էին ձեռք բերում։ 1914 թվականին դոկտոր Քրիստոֆեր Կոխը հայտարարեց.
Դ. Մուստոն ասում էր.
1912 թվականին կոկաինը դասվում էր թմրամիջոցների շարքին ։ Պարզվեց, որ այն մահաբեր նյութ է. այդ շրջանում ԱՄՆ-ում գրանցվել էր 5 հազար մահացության դեպք՝ պայմանավորված կոկաինի օգտագործմամբ ։ 1914 թվականին ԱՄՆ-ում Հարիսոնի (Harrison Narcotics Tax Act) կողմից ընդունվեց թմրամիջոցների հարկերին վերաբերող օրենքը, ինչն արգելակեց կոկաինի տարածումը։ Կոկաինը 1922 թվականին պաշտոնապես գրանցվեց որպես թմրամիջոց ։
Կոկաինի քիմիական բաղադրության բացահայտումը զարկ տվեց քիմիային, հնարավորություն ընձեռնվեց սինթեզել տեղային անզգայնացնող դեղամիջոցներ, օրինակ՝ անեսթեզին, նովոկաին և այլն։ Այդ միջոցների հայտնագործմամբ 20-րդ դարում կոկաինը լիովին դուրս մղվեց բժշկական պրակտիկայից ։ Սակայն մինչև պատերազմյան տարիները կոկաինի արտադրությունը նույն տեմպերով շարունակում էր զարգանալ, ընդ որում՝ գերիշխող դիրք էր գրավել Ճապոնիան, որին 1930 թվականին բաժին էր ընկնում համաշխարհային արտադրության 23.3%-ը, ԱՄՆ-ին՝ 21.3%-ը, Գերմանիային՝ 15%-ը, Մեծ Բրիտանիային՝ 9.9%-ը, Ֆրանսիային 8.3%-ը։
Նորագույն ժամանակներ
1963 թվականին կոկան և կոկաինը ՄԱԿ-ի կողմից որակավորվեցին որպես արգելված միջոցներ։ Սակայն թմրամիջոցի օգտագործումը տարբեր ձևերով շարունակում էր աճել։ 1970-ական թվականներին մամուլում խոսվում էր Հարավային Ամերիկայում «կոկաինային համաճարակի» մասին։ Այստեղ լայն կիրառում էր ստացել թմրամիջոցի այն ձևը, որն օգտագործվում էր շնչառական ճանապարհով և կոչվում էր «բազուկո»։ Առաջին անգամ նրա վտանգավորության մասին խոսում էին պերուական դեղագետները, հայտնվեց տեղեկատվություն (ինչը սկզբնական շրջանում անտեսված էր ԱՄՆ-ում) թմրամոլների մասին (basuco pastaleros), որոնք անընդհատ ծխելով հասնում էին ցնորության, երբեմն էլ՝ մահվան ։
1976-1980 թվականներին կոկաինի ներկրման ծավալը ԱՄՆ-ում կրկնապատկվեց։ Դրա գինը կտրուկ ընկավ Բոլիվիայի հեղափոխության պատճառով։ 1982 թվականի հոկտեմբերին նախագահ Ռոնալդ Ռեյգանը պաշտոնապես պատերազմ սկսեց կոկաինի դեմ՝ հայտարարելով. «Անել ամեն ինչ, որպեսզի կասեցվի թմրամիջոցի վտանգը» ։ Շոշափելի արդյունքներ չդիտվեցին։ 1988 թվականին ԱՄՆ-ում 300 հազար նորածիններ ծնվեցին կոկաինային կախվածությամբ ։
2000 թվականին Հարավային Ամերիկայի երկրները արտահանել են 1000 տոննա կոկաին ։ ԱՄՆ-ում (2005 թվականի տվյալներով) կոկաինի շուկայի շահույթը կազմել է 50 միլիարդ դոլլար ։ 2009 թվականի տվյալներով 12 տարեկանից բարձր 34 միլիոն ամերիկացի գոնե մեկ անգամ փորձել է կոկաին։ ԱՄՆ-ում տարեկան մահանում են 15 հազար մարդ, որոնց մահը կապված է կոկաինի հետ ։
Ամերիկացիների մոտ 2%-ը օգտագործում են կոկաին ամեն օր։ Այդ նիշին հասել է նաև Մեծ Բրիտանիան, որտեղ կոկաինը ամենահայտնի թմրամիջոցն է ։ 2008 թվականին այստեղ դիտվել է 25%-անոց աճ. 2009 թվականի տվյալներով 1 միլիոն բրիտանացի ամեն օր օգտագործում են կոկաին ։ Ամբողջ աշխարհի չափահաս բնակչության 6.8%-ը երբևէ օգտագործել է կոկաին։ Այդ ցուցանիշն ամենաբարձրը Եվրոպայում է (Իսպանիայում՝ 4.9%)։ Ի դեպ, վերջին 15 տարիների ընթացքում Մեծ Բրիտանիայում թմրամոլների թիվը աճել է շուրջ 3 անգամ ։
Որակական վերլուծություն
Նմուշը, որում ենթադրաբար գտնվում է կոկաին, մշակում են կոբալտի ռոդանիդի լուծույթով։ Կոկաինի առկայության մասին վկայում է կապույտ գունավորումը ։
Կոկաինի հիդրոքլորիդի զանազանման համար օգտագործում են կալիումի պերմանգանատի հետ ընթացող ռեակցիան, որի արդյունքում գոյանում են բնութագրական բյուրեղներ, որոնք տեսանելի են մանրադիտակի տակ։
Պաշտոնապես հաստատված և նախընտրելի եղանակը Էրլիխի ռեակցիան է։ Նմուշը ենթարկվում է կաթիլային վերլուծության նախապես պատրաստված ռեակտիվի միջոցով, որը ստացվում է 0.5 գ պ-դիմեթիլամինոբենզալդեհիդի լուծումից 3:2 հարաբերությամբ (ըստ ծավալի) էթանոլ և խիտ ծծմբական թթու պարունակող 50 մլ լուծույթում։ Փորձերի անցկացման ժամանակ լուծույթին ավելացվում են հայտածիչ նյութի կաթիլներ, ապա լուծույթը տեղափոխում են մութ վայր, որից հետո խառնուրդը տաքացնում են մինչև 100 °C ջերմաստիճան և այդ ջերմաստիճանում պահում երեք րոպե։ Կարմիր գունավորումը վկայում է կոկաինի առկայության մասին ։
Կենսասինթեզ
Կոկաինի և այլ տրոպանային ալկալոիդների կենսաքիմիական հիմքը օրնիտին ամինաթթուն է։
N-մեթիլացված կատիոնը ացետիլկոֆերմենտ A-ի (ացետիլ-CoA) հետ մասնակցում է Մանիխի ռեակցիային։ Ռեակցիայի ընթացքում առաջանում են R- և S- էնանտիոմերներ. կոկաինի առաջացմանը մասնակցում է միայն S-էնանտիոմերը. այն ենթարկվում է Կլայզենի կոնդենսացման ևս մեկ ացետիլ -CoA մոլեկուլի հետ։ Ստացված միացությունը օքսիդացվում է մինչև նոր N-մեթիլպիրոլինային կատիոնի ստացումը, որը նորից մասնակցում է Մանիխի ռեակցիային (ներմոլեկուլային), որի շնորհիվ ձևավորվում է տրոպանային կմախքը։ Մեթիլէկգոնին առաջանում է SAM-ի և նիկոտինամիդադենինդինուկլեոտիդ (ՆԱԴ) վերակագնիչի ազդեցությամբ, որին հաջորդում է էսթերի առաջացումը բենզոիլ-CoA-ի հետ ։
Ստացման եղանակներ
Այս ալկալոիդներից կոկաինն ունի ցավազրկող և հոգեմետ հատկություններ, իսկ ցինամիլկոկաինի դեպքում դրանք ավելի թույլ են արտահայտված։ Կոկաինի հումքի մշակումից ստացված մաքուր նյութի ելքը կազմում է 1%։ Ընդ որում՝ առաջացած հավելանյութերը չեն կարող օգտագործվել առանց վերամշակման ։
Առաջնային մշակումից մնացած հումքը ենթարկվում է հիդրոլիզի՝ թթվի հետ տաքացման պայմաններում, ինչի արդյունքում ալկալոիդները ճեղքվում են մինչև էկգոնին։ Առաջած էկգոնինից կոկաին կարելի է ստանալ երկու եղանակով.
Տրոպինի և պսևդոտրոպինի ամբողջական սինթեզն առաջին անգամ կատարել է Ռիխարդ Վիլշտետերը 1903 թվականին ։ Հետագայում Ռոբերտ Ռոբինսոնի կողմից հայտնագործվել է սինթեզի ավելի ռացիոնալ մեթոդ ։
Կոկայի մածուկ
Մատչելի արտադրանք, որն ստացվում է կոկայի տերևների առաջնային էկստրակցիայից։ Սպիտակավուն կամ մարմնագույն փոշի է, հիմնականում խոնավ, կազմված է մատի ճնշման դեպքում հեշտությամբ քայքայվող մասնիկներից։ Բացի կոկաինը պարունակում է նաև էկստրակցիայի համար օգտագործված նյութեր, օրինակ՝ մանգանի կարբոնատ։ Կոկաինի պարունակությունը տատանվում է 40-90% միջակայքում ։
Կոկաինի հիդրոքլորիդ
Կոկաինի աղն ամենատարածված ձևն է։ Կոկաինային բժշկական միջոցները նույնպես իրենցից ներկայացնում են կոկաինի հիդրոքլորիդի լուծույթներ ։ Սպիտակ, մի փոքր դեղնավուն կամ մարմնագույն փոշի է, պարունակում է պինդ թափանցիկ բյուրեղիկներ ։
Նյութը, որը ձեռք է բերվում անմիջապես արտադրողից կամ փորձառու վաճառականից, շատ մաքուր, 80-95% կոկաին և շատ քիչ այլ ալկալոիդներ պարունակող արտադրանք է։ Որպես բալաստային նյութեր կարող են օգտագործվել օրգանական հավելումներ, օրինակ՝ ամֆետամին, կոֆեին և այլն ։
Այդպիսի գործընթացը թույլ է տալիս 2-3 անգամ մեծացնել չափաբաժինը, ինչը դժվար նկատելի է գնորդի համար։ Օգտագործվում են նաև ավելի էժան բալաստային նյութեր՝ շաքարի փոշի, չոր կաթ, որոնք նվազեցնում են կոկաինի հարաբերական պարունակությունը, բայց թույլ են տալիս առաջին չափաբաժնից ստանալ երկրորդային 5-6 չափաբաժին ։
Կրեկ
Կրեկը (Crack) կոկաինի ավելի էժան տարբերակն է, նախատեսված է ծխելու համար։ Իրենից ներկայացնում է ազատ հիմք (free base, ունի չպրոտոնացված ամինախումբ), որը ստացվում է լուծիչների (եթեր) ալկալային էկստրակցիայի ճանապարհով։ Քանի որ կոկաինի հիդրոքլորիդը թանկ էր և քայքայվում էր բարձր ջերմաստիճանում, 1970-ական թվականների կրեկը մեծ տարածում գտավ։ Ավելի բարձր քայքայման ջերմաստիճանի շնորհիվ այս միջոցը հնարավոր էր օգտագործել ծխելու եղանակով։ 20-րդ դարի վերջին կոկաինի այս տեսակը տարածվեց ԱՄՆ-ում և Լատինական Ամերիկայում։ Իր անվանումը ստացել է ծխելու ժամանակ արձակած յուրօրինակ ձայնի շնորհիվ, ինչը պայմանվորված է բյուրեղների քայքայմամբ։ Կրեկի հալման ջերմաստիճանը 98 °C է, ինչի շնորհիվ այն առանց թմրամիջոցի կորստի հեշտությամբ հնարավոր է ծխել։ Կրեկն օգտագործվում է նաև տաքացված միջոցի տեսքով, այսպես կոչված՝ հերոինային մեթոդ, որի էությունը թեյի գդալով տաքացման և ընդունման մեջ է։ Դա այսպես կոչված կոկսերն է ։
Սպիդբոլ
Սպիդբոլը (Speedball) կրեկի և հերոինի խառնուրդ է, հանդիսանում է կոկաինի ամենավտանգավոր տարատեսակը։ Առողջության համար մեծ վնաս ներկայացնելը կապված է օփիոիդային թմրամիջոց հերոինի և հոգեմետ կոկաինի միջև առաջացած կապի հետ։ Այսպիսի միացությունը կարող է լուրջ խնդիրներ առաջացնել սրտանոթային համակարգում՝ առաջացած կախվածության հետևանքով ։
Ազդեցության մեխանիզմ
Կոկաինն ազդում է նյարդային համակարգի երեք կենտրոնական շրջանների վրա՝ դոֆամինային, նորադրենալինային և սերոտոնինային։ Կապելով մոնոամինների փոխադրիչները՝ կոկաինը խախտում է նախասինապսային թաղանթի կողմից նեյրոմեդիատորների հետադարձ նեյրոնային կլանումը։ Այդպիսով, նեյրոմեդիատորը մնում է սինապսային ճեղքում և նյարդային ազդակի յուրաքանչյուր փոխանցումից մեծանում է նրա կոնցենտրացիան ենթասինապսային թաղանթում։ Միաժամանակ սպառվում է նեյրոմեդիատորային պաշարը աքսոնային հաստուկում։ Այս երևույթն ավելի արտահայտված է կոկաինի շարունակական օգտագործման դեպքում։ Յուրաքանչյուր նյարդային ազդակի հետ անջատվում է ավելի քիչ նեյրոմեդիատոր և, հակադարձաբար, աճում է ընկալիչների քանակը ենթասինապսային թաղանթում. այս երևույթը ավելի նկատելի է դոֆամինային ընկալիչների դեպքում ։
Կոկաինի տեղային անզգայնացնող հատկությունը կապված է Na^+ իոնի արգելակմամբ։ Կենտրոնական նյարդային համակարգի անզգայնացման համար անհրաժեշտ է կոկաինի մեծ քանակություն, որը մոտավորապես հավասար է մահացու չափաբաժնին ։
Ֆարմակոկինետիկա
Ոչ պարբերաբար կոկաին գործածող մարդու համար նախատեսված չափաբաժիններն ունեն հետևյալ տեսքը.
Տարբեր տեսակների կիսատրոհման պարբերությունը T_{1/2} է.
Կենսամատչելիությունը %-ներով տարբեր ձևերի համար.
Նյութափոխանակություն
Կոկաինը, ներթափանցելով օրգանիզմ, արագորեն բաշխվում է շրջանառվող արյան ամբողջ ծավալով և լյարդային էսթերազայի ազդեցությամբ փոխակերպվում է բենզոիլէկգոնինի և էկգոնինի։ Այս գործընթացում գերակշիռ դեր ունի պսևդոխոլինէսթերազան։ Կոկաինի փոխարկման արագության վրա ազդում են բազմաթիվ գործոններ, օրինակ՝ լյարդի արյունամատակարարման ճնշումը։ Կոկաինի և ֆոսֆորային օրգանական միացությունների համատեղ օգտագործումը բերում է կոկաինի կոնցենտրացիայի մեծացման՝ պսևդոխոլինէսթերազայի լրիվ կամ մասնակի ապաակտիվացման պատճառով ։
Կոկաինը, ներթափանցելով մարդու օրգանիզմ, անցնում է փոխարկումների հետևյալ շղթայով.
Ֆիզոլոգիական pH միջավայրում մեթիլէկգոնինը, ի տարբերություն բենզոիլէկգոնինի, չի լուծվում արյան մեջ ։
Օրգանիզմից կոկաինի արտանետման 80 %-ը կատարվում է երիկամների միջոցով՝ բենզոիլէկգոնինի և էկգոնինի տեսքով։ Հարկ է նշել, որ էթանոլի և կոկաինի համատեղ օգտագործման դեպքում առաջանում է կոկաէթանոլ, ինչը բերում է կոկաինային նյութերի կիսատրոհման պարբերության մեծացմանը ։
2-3 օրվա ընթացքում կոկաինի չափաբաժնի 90-95 %-ը դուրս է գալիս օրգանիզմից հետևյալ հարաբերակցությամբ.
Մեթաբոլիտների հարաբերակցությունը մեծապես կախված է թմրամիջոցի ընդունման եղանակից։
Կլինիկական ազդեցություններ
Կոկաինի թողած ազդեցությունը կարելի է բաժանել երկու տեսակի՝ կենտրոնական և ծայրամասային (պերիֆերիկ)։ Առանձնացվում են նաև կոկաինի ընդունման եղանակի հետ կապված բարդությունները ։
Կենտրոնական ազդեցություններ
Պայմանավորված են գլխուղեղում նեյրոմեդիատորների (նեյրոմոդուլյատորներ) փոխանակության վրա թողած ազդեցությամբ, այդ թվում.
Աստերոիդների ցանկ (174301-174400)
Աստերոիդների ցանկ (174201-174300) * Աստերոիդների ցանկ * Աստերոիդների ցանկ (174401-174500)
Կոկաին
Ծայրամասային ազդեցություններ
Պայմանավորված են ծայրամասային նյարդային համակարգում նեյրոմեդիատորների փոխանակության վրա թողած ազդեցությամբ, այդ թվում.
Աստերոիդների ցանկ (174301-174400)
|}
Կոկաին
Երկարատև օգտագործման հետևանքներ
Հետևյալ կողմնակի ազդեցություններն առաջանում են երկարատև օգտագործման դեպքում, երբ օրգանիզմը և նեյրոմեդիատորներն առանց թմրամիջոցի չեն կարողանում նորմալ աշխատել.
Երկարատև օգտագործման ժամանակ մարմնի քաշի անկումը կապված չէ ախորժակի բացակայության հետ։ Դա պայմանավորված է նյութափոխանակության ընթացքում ճարպերի քայքայմամբ։ Կոկաինից հրաժարվելու դեպքում ախորժակի բարելավումը բերում է քաշի կտրուկ աճի ։
Բժշկական
Կոկաինի բժշկական կիրառման սկիզբը կարելի է համարել 1859 թվականը, երբ Նիմանն առաջին անգամ ստացավ կոկաին կոկայի տերևներից։ Նոր նյութը անմիջապես հետաքրքրեց բժշկական հասարակարգին։
Առաջին անզգայնացնող միջոցը ստացավ ռուս քիմիկոս, Սանկտ Պետերբուրգի կլինիկական ինստիտուտի պրոֆեսոր Վասիլի Կոնստանտինովիչ ֆոն Անրեպը։ Ապագա բժիշկը, վերապատրաստվելով Վյուրցբուրգի համալսարանում, սկսեց ներարկել իր մաշկի տակ կոկաին և եկավ եզրահանգման, որ այն անզգայություն է առաջացնում ասեղնածակոցների նկատմամբ։ 1879 թվականին Անրեպը կատարեց փորձ գորտի վրա, որով ապացուցվեց ալկալոիդի ցավազրկող հատկությունը , ինչի մասին հրապարակեց «Պլյուֆգերի արխիվ» թերթը «Կոկաինի ֆիզիոլոգիական հատկությունները» հոդվածով։ Անրեպն ասում էր.
Կարլ Կոլլերն առաջին անգամ օգտագործեց կոկաինի 1%-անոց լուծույթը ակնաբուժության ոլորտում։ Նրա նպատակը բբի լայնացումը և տեղային անզգայնացումն էր ։ 1884 թվականին Կոլլերի՝ կոկաինի տեղային անզգայնացնող հատկությունների մասին զեկույցից հետո կոկաինն սկսվեց օգտագործվել ակնաբուժության մեջ ։ Մեկ տարի անց Ուիլյամ Հալստեդը նկարագրեց ալկալոիդների նյարդաչեզոքացնող հատկությունը ։ 1898 թվականին Հենրիխ Քվինկեն օգտագործեց կոկաինը ողնաշարը ցավազրկելու համար։ Կոկաինի տարածման գործում մեծ դեր է ունեցել վիրաբույժ Կարլ Լյուդվիգ Շլեյխը, ով սեփական օրգանիզմի վրա բազմաթիվ փորձերից հետո սկսեց օգտագործել այն վիրաբուժության ոլորտում՝ որպես տեղային անզգայացնող միջոց ։
20-րդ դարի սկզբում վիրաբույժների հետաքրքրությունը կոկաինի նկատմամբ վերացավ նրա թերությունների պատճառով։ 1911 թվականին սինթեզվեց նովոկաինը, որը կոկաինը դուրս մղեց մրցակցությունից։ Մինչև 1920-ական թվականները կոկաինը վաճառվում էր որպես հարբուխի դեմ դեղամիջոց՝ կաթիլների ձևով։ 1912 թվականին Ազգերի լիգայի կողմից քննարկվող Կոնվենցիան ընդունվեց 1920 թվականին, որում արգելվում էր թմրամիջոցների տարածումը։ Այդ պատճառով կոկաին պարունակող միջոցների պաշտոնական վաճառքը սահմանափակվեց ։
Ներկայումս բժշկության մեջ գործնականորեն կոկաին չի օգտագործվում։ Գոյություն ունեն մի քանի գրական աշխատանքներ, որոնցում խոսվում է ակնաբուժության մեջ կոկաինի օգտագործման մասին, սակայն այդ մեխանիզմի անհայտության, կոկաին պարունակող միջոցների դժվարամատչելիության և թմրամիջոցային կախվածություն առաջացնելու պատճառով այդ մեթոդները չեն օգտագործվում ։
Որպես թմրամիջոց
Ներկայումս կոկաինը հիմնականում գործածվում է որպես թմրամիջոց։ Այս թմրամիջոցը հայտնի է իր խթանիչ հատկության շնորհիվ, ինչը բարձրացնում է մարդու տրամադրությունը և աշխատունակությունը։ Կոկաինը չունի համ և հոտ, այդ հատկությունները այն ստանում է խառնուրդների շնորհիվ ։
Գործածման եղանակներ
Քանի որ կոկաինն ավելի լավ է ներծծվում լորձաթաղանթի միջոցով, դրա այդ հատկությունն օգտագործվում է գործածման ամենատարածված եղանակների դեպքում։ Կոկաինն օրգանիզմ ներթափանցում է նաև դեղամիջոցների ընդունման ավանդական այլ ճանապարհներով։ Առավել լայն տարածում ունեն հետևյալ մեթոդները.
Հարկ է նշել, որ կոկաինի և ալկոհոլի համատեղ գործածումը բերում է կոկաինի կիսատրոհման ժամանակի դանդաղեցմանը, քանի որ առաջանում է էթիլկոկաին (կոկաէթիլեն) ։ Հետևաբար, ի տարբերություն բենզիլէկգոնինի և էկգոնինի՝ կոկաինն ավելի հեշտությամբ է հաղթահարում հեմատոէնցեֆալիտային արգելքը ։
Զրկանքի համախտանիշ
Կոկաինի հանդեպ հակվածությունը կախված է ընդունման եղանակից։ Ամենաարագ արդյունքը դիտվում է ծխելու և ներերակային ներարկման եղանակների ժամանակ։ Նյութի ներծծման դեպքում գործընթացն ավելի սահուն է ընթանում։ Կոկաինի հանդեպ առաջանում է ուժեղ կախվածություն, որն առաջին հայացքից դիտվում է որպես հոգեբանական կախվածություն, սակայն դրա հիմքում ընկած են ֆիզիոլոգիական գործոնները։ Կոկաինից հրաժարվելու դեպքում դիտվում է բնավորության բացասական փոփոխություն։ Գլխավոր կլինիկական ախտանիշը դիսֆորիան (էյֆորիայի հակառակ բնույթը) է, որն արտահայտվում է հետևյալ ձևերով.
Մի շարք հեղինակներ կարծում են, որ այս ախտանիշները պայմանավորված են միայն հոգեբանական գործոններով ։