cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Մանկաբարձությունը և գինեկոլոգիան Հայաստանում
Ներդրվել է շնչահեղձված նորածինների վերակենդանացման եղանակ, մշակվել են կանանց միզասեռական օրգանների վնասվածքների ու խուղակների վիրահատական բուժման եղանակներ (Ա. Տրդատյան)։ Մշակվել են հակաբիոտիկների ներորովայնային կիրառման միջոցով գինեկոլոգիական վիրահատությունների հետվիրահատական բարդությունների կանխման (Վ. Խաչատրյան), քաղցկեղային գոյացությունների զարգացումը դանդաղեցնող դեղամիջոցների (Ն. Այլամագյան) ընտրության հարցերը։
Գինեկոլոգիական, ներզատաբան, հետազոտություններով պարզաբանվել են պատանեկան արյունահոսությունների, աղջիկների սեռական հասունացման շրջանում առաջացող հիպոթալամուսային համախտանիշի ախտածնությունը, ղրանց կլինիկ, ընթացքը, մշակվել են տարբերակիչ ախտորոշման և բուժման եղանակներ (Ռ. Սարգսյան, Գ. Ավագյան, Ռ. Միրիմանովա)։
Կարևոր են պտղի ներարգանդային աճի դանդաղման կլինիկայի, ախտորոշման և բուժման եղանակների վերաբերյալ աշխատանքները (Մ. Վարդանյան)։ Մանկաբարձության և գինեկոլոգիայի համար 1 ամբիոնում (1999 թվականից վարիչ՝ Գ. Բեգլարյան) հետազոտվում են հղիության կրելախախտի, կանանց սեռական խանգարումների, արգանդի պարանոցի և ներարգանդենու նախաքաղցկեղային հիվանդությունների գործիքային ախտորոշման ու բուժման հարցերը։
Վերջին տարիներին Գ. Բեգլարյանի ղեկավարությամբ հրատարակվել են 1 դասագիրք և 3 մենագրություն։ Մանկաբարձության և գինեկոլոգիայի համար 2 ամբիոնի վարիչ Ռ. Աբրահամյանի նախաձեռնությամբ 1993 թվականին Հանրապետական ծննդատան (հիմնվել է՝ 1975 թվականին) հիմքի վրա կազմավորված վերարտադրողական առողջության, պերինատոլոգիայի, մանկաբարձության և գինեկոլոգիայի հանրապետական կենտրոնում կատարվում են վերարտադրողական հիմնախնդիրների ուսումնասիրման, նորագույն տեխնոլոգիաների փորձարկման, գիտական նորույթների ներդրման ու դրանց արդյունավետության գնահատման, անհետաձգելի գինեկոլոգիական ախտաբանությունների դեպքում բուժօգնության կազմակերպման սկզբունքների վերաբերյալ (Ռ. Աբրահամյան), նորագույն մոտեցումների և տեխնոլոգիաների, այդ թվում՝ ընդերադիտման ներդրման ու արդյունավետության գնահատման (Ա. Դրամփյան, Լ. Աբրահամյան, Վ. Գյուլխասյան), հղիության ախտաբանության և գինեկոլոգ, որոշ հիվանդությունների ժամանակ կլինիկա-իմունաբանական առանձնահատկությունների ուսումնասիրման, կանխորոշիչ միջոցների մշակման (Ա. Բլբուլյան), դոպլերոֆլուսոչափության եղանակով մայր-պտուղ-արգանդային համակարգի ուսումնասիրման (Ա. Խուդավերդյան), հիպերտենզիաների և ծննդաբերական գործունեության անոմալիաների ժամանակ ադրեներգիկ համակարգի դերի պարզաբանման, հակաօքսիդանտների միջոցով այդ բարդ կենսաքիմիական գործընթացների շտկման (Գ. Աբրահամյան, Վ. Գրիգորյան) աշխատանքներ։
Փորձարարական և կլինիկական ճանապարհով ապացուցվել է պրոստագլանդինների դերը ծննդաբերության կարգավորման ու խթանման շարժընթացում (Լ. Աբրահամյան)։ Հիմնարար հետազոտություններ են կատարվել միզասեռական խլամիդիոզի մանկաբարձապերինատալ և վերարտադրողական հայեցակետերի ուսումնասիրության (Գ. Ավագյան) ուղղությամբ։
Ամբիոնի աշխատակիցները մասնակցել են «Մարդու վերարտադրողական առողջության և վերարտադրական իրավունքների մասին» Հայաստանի օրենքի (2002 թվական), «Վերարտադրողական առողջության բարելավման ազգային ռազմավարության ծրագրի և ժամանակացույցի» (2007 թվական) մշակման ու ներդրման աշխատանքներին։ Ռ. Աբրահամյանի ղեկավարությամբ հրատարակվել են մանկաբարձությանը և գինեկոլոգիային վերաբերող դասագրքեր, ձեռնարկներ, ուղեցույցներ, մենագրություններ։
Հայաստանի մանկաբարձ-գինեկոլոգների և նեոնատոլոգների ընկերակցությունը հրատարակում է «Մանկաբարձություն, գինեկոլոգիա և նեոնատոլոգիա» գիտագործնական հանդեսը (գլխավոր խմբ.՝ Ռ. Աբրահամյան)։ Հայաստանի առողջապահության ԱԱԻ-ի մանկաբարձության և գինեկոլոգիայի ամբիոնում (1999 թվականից վարիչ՝ Գ. Օկոև) աշխատանքներ են կատարվել գերձայնային հետազոտությունների ներդրման, կնոջ, մոր և նորածևի առողջության պահպանության հարցերի գիտական հայեցակարգերի մշակման (Գ. Օկոև, Պ. Մազմանյան) ուղղությամբ։ Հատկապես նշանակալի են գինեկոլոգիական ներզատաբանության և սեռավարակների (է. Տոտոյան, Կ. Առուստամյան), գինեկոլոգիական որոշ ախտաբանությունների՝ էնդոմետրիոգի, գերաճական շարժընթացների (Գ. Օկոև) ախտորոշմանը, բուժմանն ու կանխարգելմանը վերաբերող աշխատանքները։ Ռազմիկ Աբրահամյան
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հայաստանի առողջապահություն
UTC+6
UTC+6-ը ժամային գոտի է, որն օգտագործվում է հետևյալ պետություններում և տարածքներում.
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ժամային գոտիներ
Օտյաններ
Օտյաններ, 19-20-րդ դարերի հայ հասարակական-քաղաքական մի շարք գործիչների, գրողների, մանկավարժների գերդաստան էր Կոստանդնուպոլսում ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ մտավորական ընտանիքներ
Լազեշչինա
Լազեշչինա (Лазещина), գյուղ Ուկրաինայի Անդրկարպատյան մարզի Ռախովի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Լազեշչինա գյուղում բնակվում էր 4 174 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 10,78 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 390 մարդ/կմ²։
Տրիվիլյանո
Տրիվիլյանո (Trivigliano), կոմունա Իտալիայում, գտնվում է Լացիո շրջանում՝ Ֆրոզինոնե պրովինցիայում։ Բնակչությունը կազմում է 1683 մարդ (2008 թվականի տվյալներով ), բնակչության խտությունը՝ 132 մարդ/կմ²։ Տարածքը կազմում է 13 կմ²։ Փոստային ինդեքս՝ 3010։ Հեռախոսային կոդ՝ 0775։
Կոմունայի հովանավորն է Սուրբ Օլիվա Անանյիցին։ Տոնը նշվում է հունիսի 11-ին։
Ժողովրդագրություն
Բնակչության գրաֆիկը.
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Իտալիայի քաղաքներ
Խուրրիական հասարակություն
Խուրրիական հասարակություն
Դաշտավայրերում ապրող խուրրիները հիմնականում երկրագործներ էին, բայց ունեին նաև զարգացած արհեստագործություն։ Երկրագործ բնակչությունն ապրում էր մեծ ընտանեկան համայնքներով, որոնք խուրրիերեն կոչվում էին դիմաու՝ «աշտարակ» և իսկապես բնակվում էին յուրաքանչյուրը մի ամրոց–աշտարակի մեջ։ Դրանցից յուրաքանչյուրն ուներ իր ամբողջական հողամասը, որը կոչվում էր տիրույթ (էվրու) և գտնվում էր նահապետի (էվրի) տնօրինության տակ։ Մի ժամանակ ամբողջ հողամասը, հավանաբար, մշակվել է համատեղ բայց մեղ հասած աղբյուրների համաձայն այն արդեն առանձին հողաբաժիններով բաշխվում էր մեծ ընտանեկան համայնքի չաֆահաս անդամների միջև, չնայած դրան, այդպիսի համայնքի բոլոր անդամները արտավոր էին փոխադարձ օգնություն ցույց տալ և միասին էին կատարում համայնական պարհակներ, որոնց հետագայում դառնում են պետական։
Աճելով մեծ ընտանիքը տրոհվում էր, սակայն արտադրողական ուժերի վիճակը չէր նպաստում անհատ ընտանիքի պահպանմանը որպես ինքնուրույն տնտեսական միավորի, Զրկված լինելով այն հնարավորություննրից, որ մեծ ընատանեկան համայնքում ընձեռում էր փոխադարձ օգնությունը, նրանք կամ կործանվում էին, կամ որդեգրվում ուրիշ համայնքների կողմից ակամա արագ մեծանալով, կազմում էին նոր մեծատոհմ համայնքներ։ Առավել խոշոր մեծատոհմ համայնքի տրոհման ճանապարհով առաջացած համայնքները չարորակում էին կապված մնալ միմյանց, մասնավորապես ընդհանուր պաշտամունքով։
Կատեգորիա:Միտաննի
Յունգֆրաու
Յունգֆրաու (Jungfrau), Շվեյցարիայի ամենահայտնի լեռնագագաթներից մեկը; Բարձրությունը ծովի մակերևույթից 4158 մետր է։ Այդ ցուցանիշով երրորդ տեղն է գրավում Բեռնյան Ալպերում և Այգեր (Eiger) ու Մյոնխ (Mönch) սարերի հետ կազմավորում է լեռնագագաթային նշանավոր եռյակը ։
Հակիրճ տեղեկատվություն
2001 թվականի դեկտեմբերի 13-ին Յունգֆրաու-Ալեչ-Բիչհորնի կազմում Յունգֆրաու լեռը ներառվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկում՝ դառնալով Ալպյան լեռներում առաջին բնական օբյեկտը, որ ընդգրկվել է այդ ցանկում։
Լեռան անվանումն առնչվում է նրա ստորոտից ոչ հեռու գտնվող կուսանոցի ինտերլակենցի միանձնուհիների հետ (Յունգֆրաու՝ գերմաներենից բառացի թարգմանած՝ նշանակում է կույս աղջիկ, օրիորդ) ։ Այդ անվանումով լեռն առաջին անգամ նշվել է 1577 թվականի տոպոգրաֆիկ քարտեզներից մեկում։ Դեպի Յունգֆրաուի գագաթ առաջին վերելքն իրականացրել են շվեյցարացիներ Յոհան Ռուդոլֆն ու Հիերոնիմ Մայերը՝ ուղեկցորդներ Յոզեֆ Բորտիսի և Ալոիս Ֆոլկերի հետ (ընդ որում՝ բարձրացել են Գրիմզելի կողմից)։ Այդ ժամանակից ի վեր ժողովրդի մեջ սարը երբեմն կատակով անվանում են Տիկին Մայեր։
1896-ից մինչև 1912 թվականը այստեղ կառուցվել է «Յունգֆրաու» երկաթուղին, որ ամենաբարձրադիրն է Եվրոպայում։ Եվ նրա վերջին կայարանը՝ «Եվրոպայի գագաթ» անվանումով, ամենաբարձրադիր կայարանն է մայրցամաքում։ Սարի վրա գտնվող աստղադիտարանի ու օդերևութաբանական կայանի դիտահարթակներից հիասքանչ տեսարան է բացվում՝ ընդգրկելով Եվրոպայի ամենաերկար սառցադաշտը՝ 24 կիլոմետր երկարություն ունեցող Ալեչը և Թուն լճի շուրջը սփռված հովիտը։ Հանրահայտ տեսարժան վայրերից է նաև Յունգֆրաուի սառցապալատը, որ գտնվում է Ալեչ սառցադաշտից 20 մետր ցած, ունի շուրջ 1000 քառակուսի մետր մակերես և սառույցից պատրաստված բազմաթիվ ուշագրավ ցուցանմուշներ։
Լեռան ստորոտին գտնվող Վենգեն գյուղը, մերձակա Մյուռենի, Գրինդելվալդի ու Լաուտերբրունենի հետ կազմավորում է լեռնադահուկային համբավավոր մի շրջան՝ Յունգֆրաու թոփ ռեգիոն անվանումով։
Շեստերնի (գյուղ, Դեմիդովսկի շրջան)
Շեստերնի (Шестерни), գյուղ Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Դեմիդովսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 0 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Դեմիդովսկի շրջանի բնակավայրեր
Շենգարիևկա (գյուղ, Զենկովի շրջան)
Շենգարիևկա (Шенгаріївка), գյուղ Ուկրաինայի Պոլտավայի մարզի Զենկովի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Շենգարիևկա գյուղում բնակվում էր 453 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 2889 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 156,8 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Պոլտավայի մարզի Զենկովի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Վահան Արծրունի (4-րդ դար)
Վահան Արծրունի, հայ նախարար Մեծ Հայքում, Վասպուրական աշխարհի Մեծ Աղբակ գավառի տանուտերը, Մուշեղ Արծրունու որդին, Վաչե Արծրունու հայրը, Արծրունիների նախարարական տոհմից ։
Կենսագրություն
Վահան Արծրունին, Մեծ Հայքի արքա Խոսրով Գ Կոտակի (330-338) ժամանակակիցն է
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արծրունիներ Կատեգորիա:3-րդ դարի հայեր Կատեգորիա:4-րդ դարի հայեր
Բուչա
Բուչա (Буча), մարզային նշանակության քաղաք Ուկրաինայի Կիևի մարզում։
Բնակչությունը՝ ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 26,57 կմ²։
2022 թվականի մարտին՝ Ռուսաստանի Ուկրաինա ներխուժման, ռուսական զորքերը նահանջից առաջ ռուսները գնդակահարել են մոտավորապես 280 քաղաքաբնակների ։
Ռուս-ուկրաինական պատերազմ
2022 թվականի մարտի 22-ին Կիևի մարզային ռազմական վարչակազմի ղեկավար Ալեքսանդր Պավլյուկը հայտարարեց, որ Բուչա քաղաքը գտնվում է ռուսական բանակի վերահսկողության տակ ։
2022 թվականի մարտի 31-ին Բուչան ազատագրվեց ռուսական բռնազավթումից      ։ Քաղաքում հայտնաբերվեցին խաղաղ բնակիչների բազմաթիվ դիակներ, այդ թվում՝ մեջքի ետևում կապած ձեռքերով  ։ Սպանվածների թվում էին կանայք և երեխաներ   ։
Ապրիլի 4-ին Ուկրաինայի ներքին գործերի նախարարի խորհրդական Վադիմ Դենիսենկոն հայտնեց, որ Բուչա քաղաքում ռուսական զորքերի կողմից բռնազավթման ժամանակ զոհվել է առնվազն 400 մարդ ։
Ապրիլի 7-ին Բուչայի քաղաքապետ Անատոլի Ֆյոդորուկը հայտնեց, որ զոհված բնակիչների գրեթե 90% մոտ հայտնաբերվել են ոչ թե բեկորային, այլ գնդակային վնասվածքներ ։
Ապրիլի 7-ին ռուսական Meduza առցանց լրատվամիջոցը հրապարակեց դրանից տեսանյութ, որը նկարահանվել է 2022 թվականի մարտի 23-30-ը Բուչայում. այն ապացուցում է, որ մարդիկ սպանվել են ռուսաստանցիների կողմից քաղաքի բռնազավթման ժամանակ ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի քաղաքներ
Պիերա
Պիերա (Piera), մունիցիպալիտետ Իսպանիայում։ Գտնվում է Բարսելոնա պրովինցիայում (Կատալոնիա ինքնավար համայնքում)։ Մունիցիպալիտետը գտնվում է Անոյա շրջանում։ Տարածքը կազմում է 57.11 կմ2։ Բնակչությունը՝ 14576 մարդ (2010 թվականի տվյալներով)։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իսպանիայի քաղաքներ Կատեգորիա:Իսպանիայի բնակավայրեր
Լուգ (գյուղ, Ռախովի շրջան)
2001 թվականի տվյալներով Լուգ գյուղում բնակվում էր 1 985 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 3,75 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 530 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Անդրկարպատյան մարզի Ռախովի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Սուրբ Պետրոս եկեղեցի (Մոնրեալ)
Սուրբ Պետրոսի եկեղեցի (Église Saint-Pierre-Apôtre), կաթոլիկ եկեղեցի Կանադայի Մոնրեալ քաղաքում։ Գտնվում է ժամանակակից Մոնրեալի Le Village թաղամասի կենտրոնում։ Եկեղեցին Քվեբեկի պատմական և մշակութային հուշարձան է ։
Պատմություն
Մոնրեալի հիմնադրման օրվանից քաղաքում գործում էին Սուրբ Սուլպիչիուսի կաթոլիկ միսիոներները, որոնք մասնակցել են Բոնսեկուրի և Մոնրեալի Աստվածամոր տաճարների ու Սուրբ Պատրիկի եկեղեցու շինարարությանը։
19-րդ դարի կեսերին Մոնրեալի թեմի երկրորդ եպիսկոպոսը՝ Իգնատիուս Բուրժեն, կաթոլիկ միսիոներներին հրավիրում է իր թեմում աշխատելու, որոնք 1848 թվականի դեկտեմբերի 8-ին կառուցում են առաջին փոքր մատուռը։ 1851 թվականին վերջիններիս նախաձեռնությամբ այս մատուռի տարածքում սկսվեց Սուրբ Պետրոսի եկեղեցու կառուցումը, որի նախագիծը կազմել էր ճարտարապետ Վիկտոր Բուրգոն։ Նա, որպես կառույցի մոդել, վերցրել էր Բրուքլինի Սուրբ Երրորդության տաճարը։
1931 թվականին եկեղեցում տեղադրվել են վարդագույն մարմարից պատրաստված խորաններ, որոնք նվիրված էին Թերեզ Լիզյոացուն և Կանադայի նահատակներին։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Կանադայի ճարտարապետություն Կատեգորիա:Մոնրեալի հուշարձաններ Կատեգորիա:Մոնրեալի եկեղեցիներ
Կալիանո (Տրենտոյի գավառ)
Կալիանո (Տրենտոյի գավառ)  (Calliano), կոմունա Իտալիայի Տրենտինո Ալտո Ադիջե մարզի Տրենտո գավառում ։
Բնակչությունը կազմում է 1408 մարդ (2008 թվականի տվյալներով)։ Բնակչության խտությունը՝ 80 մարդ/կմ²։ Տարածքը՝ 17 կմ²։ Փոստային ինդեքս՝ 38060։ Հեռախոսային կոդ՝ 0464։
Ժողովրդագրություն
Բնակչության աճը՝
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր
Սև խոռոչ
Տեսականորեն տարածաժամանակային այսպիսի շրջանների գոյության հնարավորությունը հետևում է Այնշտայնի հավասարումների մի քանի ճշգրիտ լուծումներից, որոնցից առաջինը 1915 թվականին ստացել է Կառլ Շվարցշիլդը։ Տերմինի ճշգրիտ հայտնագործողը հայտնի չէ, բայց բուն անվանումը մասսայականցվել է կողմից և առաջին անգամ հրապարակորեն օգտագործվել է նրա «Մեր տիեզերքը՝ հայտնին և անհայտը» հանրահայտ դասախոսության ժամանակ (Our Universe: the Known and Unknown)  թվականի դեկտեմբերի 29-ին : Ավելի վաղ այսպիսի աստղագիտական օբյեկտներին անվանում էին «կոլապսացված աստղեր կամ » (collapsed stars), ինչպես նաև «սառած աստղեր (frozen stars): Սև խոռոչների գոյության փաստը սերտորեն կապված է գրավիտացիոն տեսության իրական լինելու հետ, որից հետևում է նրանց գոյությունը։ Ժամանակակից ֆիզիկայում, ամենից լավ փորձնականորեն հաստատված,  ստանդարտ գրավիտացիոն տեսություն է հանդիսանում ընդհանուր հարաբերականության տեսությունը (ԸՀՏ), որը վստահորեն կանխագուշակում է սև խոռոչների կազմավորումը (բայց նրանց գոյությունը հնարավոր է այլ մոդելների շրջանակներում, (տես ): Այդ առթիվ դիտարկված տվյալները վերլուծվում ու մեկնաբանվում են ՀՀՏ շրջանակներում։ Չնայած այս տեսությունը դեռ թեստավորված չի համարվում ժամանակատարածական բնագավառին համապատասխանող աստղային մասսաների սև խոռոչների հորիզոնին անմիջական մոտ ինտենսիվ փորձարարական պայմանների համար (սակայն լավ հաստատված է գերզանգվածային սև խոռոչներին համապատասխանող պայմաններին , և մինչև 94 % ճշգրտությամբ համաձայնեցվում է ): Այդ պատճառով, որպես սև խոռոչների անմիջական գոյության ապացույց, պետք է հասկանալ աստղագիտական այնպիսի խիտ ու զանգվածեղ, ինչպես և այլ որոշ նկատվող հատկություններ կրող օբյեկտները, որոնց, հատուկ հարաբերականության տեսության մեջ, կարելի է մեկնաբանել ինչպես սև խոռոչներ։
Տարբերում են սև խոռոչների կազմավորման չորս սցենար՝
Միչելից մինչև Շվարցշիլդ (1796–1915)
XIX դարի ընթացքում իր զանգվածայնության շնորհիվ աննկատելի դարձած մարմնի գաղափարը, գիտնականների մոտ չառաջացրեց հետաքրքրություն։ Դա կապված էր նրա հետ, որ դասական ֆիզիկայի շրջանակներում լույսի արագությունը չունի ֆունդամենտալ նշանակություն։ Սակայն XIX դարի վերջում և XX դարի սկզբին հաստատվել է, որ Ջեյմս Կլերկ Մաքսվելի ձևակերպած էլեկտրադինամիկայի օրենքները, մի կողմից կատարվում են բոլոր իներցիալ հաշվանքի համակարգերում, իսկ մյուս կողմից ինվարիանտ չեն Գալիլեյյան ձևափոխությունների համեմատ։ Դա նշանակում է, որ ֆիզիկայում ձևավորված ենթադրությունները մի իներցիալ հաշվանքի համակարգից մյուսին անցնելիս պահանջում են նշանակալից շտկումներ։
Հենդրիկ Անտոն Լորենցի կողմից էլեկտրադինամիկայի հետագա մշակման ընթացքում առաջարկվել է տարածաժամանակային ձևափոխության նոր կոորդինատներ, ներկայումս հայտնի ինչպես Լորենցյան ձևափոխումներ, որի համեմատ Մաքսվելի հավասարումները մնացին ինվարիանտ։ Անրի Պուանկարեն զարգացնելով Լորենցի գաղափարները առաջարկեց, որ բոլոր մնացած ֆիզիկական օրենքները նույնպես ինվարիանտ են այս ձևափոխումների համեմատ։
թվականին Ալբերտ Այնշթայնը օգտագործեց Լորենցի և Պուանկարեյի շտկումները իր հատուկ հարաբերականության տեսության (ՀՀՏ) մեջ, որում իներցիալ հաշվանքի համակարգերի օրենքը գալիլեյյան ձևափոխումներից անցնում էր լորենցյանին։ Դասական (գալիլեյյան-ինվարիանտային) մեխանիկան այդ ընթացքում փոխարինվեց մեխանիկայի։ Վերջինիս շրջանակներում լույսի արագությունը դարձավ սահմանային արագություն, որը կարող է զարգացնել ֆիզիկական մարմինը, և դա կտրուկ փոխեց սև խոռոչների նշանակությունը տեսական ֆիզիկայում։
Սակայն նյուտոնյան ձգողության տեսությունը (որի վրա ի սկզբանե հիմնված էր սև խոռոչների տեսությունը) չի հանդիսանում լորենց-ինվարիանտային։ Այդ պատճառով այն չի կարող կիրառվել լույսի կամ նրան մոտ արագությամբ շարժվող մարմինների համար։ Այս թերությունից զրկված ձգողության ռեյլատիվիստիկ տեսությունը ստեղծվել է հիմնականում Այնշթայնի կողմից (1915 թվականի վերջում այն վերջնականապես ձևակարպված) և ստացել է ընդհանուր հարաբերականության տեսություն (ԸՀՏ) անվանումը: Հենց նրա վրա էլ հիմնված է աստղաֆիզիկական սև խոռոչների ժամանակակից տեսությունը:
Տարածաժամանակային թեքման կապը իր մեջ պարփակված մասսայի շարժման և տեղաբաշխման բնույթով տրվում է Այնշթայնի հավասարումների տեսության հիմնական հավասարումներով։
Այնշտայնի հավասարումների լուծումները սև խոռոչների համար
Քանի որ սև խոռոչները հանդիսանում են լոկալ և համեմատաբար կոմպակտ գոյացություններ, ապա նրանց տեսության կառուցման ժամանակ զերծ են մնում առկայությունից, որովհետև նրանց էֆեկտները այդպիսի խնդրի բնութագրիչ չափերի համար անհամեմատելի փոքր են։ Այդ ժամանակ ՀՀՏ-ն շրջանակներում սև խոռոչների ստացիոնար լուծումները, ավելացված հայտնի նյութական դաշտերով, բնութագրվում են ընդամենը երեք պարամետրերով՝ զանգվածով (
M
), իմպուլսի մոմենտով (
L
) և էլեկտրական լիցքով (
Q
), որոնք գումարվում են կոլապսի ժամանակ սև խոռոչ մտնող համապատասխան բնութագրիչներին և նրա մեջ ընկնող մարմիններին ու ճառագայթումին (եթե բնության մեջ գոյություն ունի մագնիսական մոնոպոլ), ապա սև խոռոչները կարող են ունենեալ նաև մագնիական լիցք (
G
), բայց դեռ այդպիսի մասնիկներ հայտնաբերված չեն)։ Ցանկացած սև խոռոչ ձգտում է, արտաքին փոխազդեցությունների բացակայության ժամանակ, վերածվել ստացիոնարայինի, որը ապացուցվել է բազմաթիվ ֆիզիկոս-տեսաբանների կողմից, որոնցից հատուկ կարելի է շեշտել նոբելյան մրցանակի դափնեկիր Սուբրամանյան Չանրասեկարի ներդրումը, որի գրչին է պատկանում այս ուղղության «Սև խոռոչների մաթեմատիկական տեսություն» ֆունդամենտալ մենագրությունը: Առավել ևս, ենթադրվում է, որ ուրիշ այլ բնութագրիչներ, բացի այս երեքից, ներսից չգրգռված սև խոռոչում չեն կարող լինել, որը ձևակերպվում է Ուիլերի տիպական «Սև խոռոչները չունեն վարսեր» ֆրազայով.
Համապատասխան բնութագրիչներով սև խոռոչների համար այնշթայնի հավասարումների լուծումները՝
Պտտվող սև խոռոչի համար լուծումը չափազանց բարդ է։ Նրա դուրս բերումը շատ համառոտ նկարագրել է Կերը, 1963 թվականին և միայն մեկ տարի անց մանրամասները հրատարակվեցին Կերի և Շիլդի կողմից կոնֆերենցիայի աշխատանքներում։ Կերի և Կեր-Նյումանի լուծման դուրսբերման առավել մանրամասն նկարագրությունը 1969 թվականին հրատարակվեց Դեբնեյի, Կերի և Շիլդի հայտնի աշխատանքում: Ավելի քան տասնհինգ տարի անց Չանդրասեկարը կատարեց Կերի լուծման հաջորդական դուրսբերումը:
Համարվում է, որ աստղաֆիզիկայի համար առավել մեծ նշանակություն ունի Կերի լուծումը, քանի որ լիցքավորված սև խոռոչները պետք է շուտ լիցքաթափվեն տիեզերական տարածությունից ձգելով կամ կլանելով հակառակ լիցքով լիցքավորված իոններ ու փոշի։ Գոյություն ունի նաև հիպոթեզ, Գամմա-ճառագայթը էլեկտրոն-պոզիտրոն զույգի առաջացման ճանապարհով վակուումից լիցքավորված սև խոռոչների պայթյունային չեզոքացման պրոցեսի հետ կապող ( աշխատակիցների հետ), բայց այն նկարագրվում է մի շարք գիտնականների կողմից:
«Վարսերի բացակայության» մասին թեորեմ
«Վարսերի բացակայության» (No hair theorem) թեորեմը ասում է այն մասին, որ ստացիոնար սև խոռոչի արտաքին բնութագրիչները, զանգվածի, իմպուլսի մոմենտի և որոշակի լիցքերի (տարբեր նյութական դաշտերին բնորոշ) հետ համատեղ չեն կարող լինել (այդ թվում նաև շառավղի), և նյութի մասին մանրամասն ինֆորմացիան պետք է և գրավիտացիոն կոլապսի ժամանակ մասնակիորեն ճառագայթվի դուրս։ Տարբեր ֆիզիկական դաշտերի համար այդպիսի թեորեմների ապացուցման գործում մեծ ներդրում ունեն, Իզրաել Վերները, Ռոջեր Պենրոուզը, Պյոտր Խրուսցելը (Chruściel), Հոյսեր Մարկուսը։
Այժմ ենթարկվում է, որ տվյալ թեորեմը ճշմարիտ է ներկայումս հայտնի դաշտերի համար, չնայած որոշ էկզոտիկ դեպքերում, երբ բնության մեջ նրանց համանմանությունը հայտնաբերված չէ, այն խախտվում է։
Հիմնական հատկությունները
Շվարցշիլդի լուծման մեջ սև խոռոչներին բնորոշ երկու կարևոր գծերն են՝ իրադարձությունների հորիզոնի առկայությունը (այն ըստ որոշման առկա է կամայական սև խոռոչի մոտ) և գրավիտացիոն սինգուլյարությունը, որը բաժանված է այդ հորիզոնով մնացած Տիեզերքից:
Շվարցշիլդի լուծման բոլոր բնութագրիչները միանշանակ որոշվում են մեկ պարամետրով՝ զանգվածով։ Քանի որ գրավիտացիոն սև խոռոչի զանգվածի M շառավիղը հավասար է որտեղ
G
c
-ն լույսի արագությունը։ Երկրի զանգվածին հավասար զանգվածով սև խոռոչը կունենար Շվարցշիլդի շառավղին հավասար շառավիղ՝ մոտավորապես 9 մմ (այսինքն Երկիրը կարող է դառնալ սև խոռոչ, եթե ինչ որ մի բան կարողանար նրան սեղմել մինչ այդ չափերը)։ Արեգակի համար Շվարցշիլդի շառավիղը կկազմեր մոտ երեք կիլոմետր։
Այն օբյեկտները, որոնց չափերը մոտ են իրենց Շվարցշիլդի շառավղին, բայց սև խոռոչներ չեն՝ իրենցից ներկայացնում են նեյտրոնային աստղեր։
Կարելի է մտցնել սև խոռոչի «միջին խտության» գաղափարը՝ բաժանելով նրա զանգվածը իրադարձությունների հորիզոնի տակ պարփակված «ծավալի» վրա ։
Միջին խտությունը ընկնում է սև խոռոչի զանգվածի մեծացմանը զուգընթաց։ Որովհետև, եթե արեգակի զանգվածի կարգի զանգվածով սև խոռոչը ունի միջուկայն խտությունը գերազանցող խտություն, ապա 109 արեգակնային զանգվածով գերզանգվածային սև խոռոչը (այսպիսի սև խոռոչներ գոյություն ունեն քվազարներում) ունեն 20 կգ/մ³ կարգի խտություն, որը էականորեն փոքր է ջրի խտությունից։ Այսպիսով, սև խոռոչ կարելի է ստանալ ոչ միայն եղած նյութի ծավալի սեղմամբ, այլև էքստենսիվ ճանապարհով մեծ քանակի նյութի կուտակմամբ։
Իրական սև խոռոչների առավել ճշգրիտ նկարագրության համար անհրաժեշտ է իմպուլսի պահի հաշվարկի առկայությունը։ Բացի դրանից, փոքր, բայց սկզբունքորեն կարևոր սև խոռոչների հավելումները՝ աստղաֆիզիկական զանգվածը, Ստարոբինյանի և Զելդովիչի ու Հոկինգի ճառագայթումը հետևում են քվանտային ճշգրտումներից։ Հաշվի առնվող այս տեսությունը (այսինքն ՀՀՏ-ը, որում Այնշթայնի հավասարումների աջ մասը դա քվանտային վիճակով էներգիա-իմպուլսի միջինն է) սովորաբար անվանում են «կիսադասական գրավիտացիա»։ Ենթադրվում է, որ շատ փոք սև խոռոչների համար այս քվանտային շեղումները պետք է որոշիչ լինեն, սակայն դա ճշգրտորեն հայտնի չէ, քանի որ բացակայում է քվանտային գրավիտացիայի անիրարամերժ մոդելը:
Տաղաչափական նկարագրություն և անալիտիկ շարունակություն
Կարլ Շվարցշիլդը 1915 թվականին դուրս բերեց Այնշթայնի հավասարումները դատարկ տարածության համար առանց կոսմոլոգիական անդամի սֆերիկ համաչափ ստատիկ դեպքում (ավելի ուշ ցույց տվեց, որ ստատիկ ենթադրությունը ավելորդ է ): Այս լուծումը դարձավ տարածա-ժամանակային \mathcal M տոպոլոգիայով և  ինտերվալով, որը հանգեցնում է այս տեսքի
t
— ժամանակային կոորդինատն է վայրկյաններով,
r
— շառավղային կոորդինատն է մետրերով,
φ
— ազիմուտային անկյունային կոորդինատն է ռադիաններով,
զանգվածով մարմնի Շվարցշիլդի շառավիղն է մետրերով։
Ժամանակային կոորդինատը համապատասխանում է ժամանականման \partial_t, որը տալիս է տարածա-ժամանակային ստատիկության պատասխանը, ընդ որում նրա մասշտաբը ընտրված է այնպես, որ t-ն անվերջ հեռացված ժամերով չափվող ժամանակն է։ Շառավղային r կոորդինատին կցված ժամերը առանց  պտույտի, կարող են հոսել  անգամ դանդաղ  հաշվին։
-ի երկրաչափական իմաստն այն է, որ գնդի մակերևույթի մակերեսը
4\pi r_0^2.-ն է։ Կարևոր է, որ
կոորդինատը ընդունում է r_s-ից մեծ արժեքներ, իսկ
պարամետրի արժեքները ի տարբերություն լապլասյան դեպքի, չի հանդիսանում «կենտրոնից հեռավորությունը», քանի որ \mathcal M շվարցշիլդյան տարածությունում կենտրոնը որպես կետ (իրադարձությունները ինչ-որ մարմնի վրա իրական գծի վրա) ընդհանրապես չկա։
Վերջապես,
θ
և
անկյունային կոորդինատները համապատասխանում են խնդրի սֆերիկ համաչափությանը և կապված են նրա и --> 3 Կիլլինգի վեկտորների հետ։
-ի ժամանակ գործակիցները պահում են իրենց -ով պաթոլոգիորեն, որտեղ և տեղաբաշխվում է Շվարցշիլդի սև խոռոչի իրադարձությունների հորիզոնը, Շվարցշիլդի այսպիսի լուծման համար գոյություն ունի կոորդինատային սինգուլյարությունը։ Այս պաթոլոգիաները, սակայն, կոորդինատի ընտրության հարցում ընդամենը էֆեկտներ են (համանման նրան, որ կոորդինատների սֆերիկ համակարգում երբ
– ի կամայական արժեք նկարագրում է միևնույն կետը)։ Շվարցշիլդի \mathcal M տարածությունը կարելի է, ինչպես ասում են, «հորիզոնից այն կողմ շարունակել», և եթե այնտեղ նույնպես տարածությունը համարենք ամենուր դատարկ, ապա դրա հետ մեկտեղ ծագում է մեծ, որը կոչվում է հիմնականում Շվարցշիլդի տարածության մաքսիմալ շարունակություն կամ հազվադեպ Կուսկալի տարածություն։
Որպեսզի ծածկվի այս մեծ տարածությունը միասնական կոորդինատական քարտեզով, կարելի է նրանում մտցնել, օրինակ, Կուսկալի կոորդինատը։ ինտերվալը այս կոորդինատներում ունի  տեսքը, որտեղ  իսկ r(u, v) ֆունկցիան որոշվում է (անիրական)  հավասարումով։  տարածությունը մաքսիմալորեն, այսինքն այն արդեն չի կարելի հավասարաչափորեն տեղադրել ավելի մեծ տարածա-ժամանակի մեջ (նրան չի կարելի «շարունակել»)։ Ելքային \mathcal M տարածությունը հանդիսանում է -ի լոկ մի մասը ՝ — I շրջանի համար նկարի վրա։ Լույսից դանդաղ շարժվող մարմինի տիեզերական գիծը թեքված է ուղղաձիգից 45°-ից փոքր թեքության անկյունով, տես
γ
կոորդինատը, հորիզոնի տակ ընկած, փոքրանում է և ձգտում զրոյի, երբ նրա սեփական ժամանակը
τ
Որպեսզի պատկերացնենք 4-չափանի ժամանակա-տարածությունը, ավելի հարմար է պայմանականորեն դիտարկել ինչպես 3-չափանի տարածության էվոլյուցիա։ Դրա համար պետք է ներմուծել T=(u+v)/2 կոորդինատը և T=const հատումը (դա տարածանման մակերևույթներ են, կամ «միաժամանակության մակերևույթներ») ընդունել ինչպես  «ժամանակի տվյալ պահին»։ նկ. 2-ի վրա ցույց են տված ժամանակի տարբեր
T
պահերի համար այդպիսի հատումներ։ Մենք տեսնում ենք, որ սկզբում առկա են երկու անկախ 3-չափանի տարածություն։ Նրանցից յուրաքանչյուրը համաչափ է և ասիմպտոտորեն հարթ։ r=0 կետը բացակայում է և r\to 0-ի դեպքում թեքությունը անսահմանափակորեն աճում է (սինգուլյարություն)։ Ժամանակի T=-1 պահին երկու սինգուլյարությունն էլ անհետանում են և սկզբում անկախ տարածությունների միջև ծագում է «անցում» (ժամանակակից տերմինոլոգիայով խլուրդային անցք)։ Նրա բկանցքի շառավիղը աճում է մինչև r_s T=0, հետո սկսում է փոքրանալ և T=1-ի դեպքում անցքը նորից խզվում է թողնելով չկապված երկու տարածությունները:
Ռեյսներ-Նորդստրյոմի լուծում
Այնշթայնի հավասարումների (ժամանակից անկախ կոորդինատի) ստատիկ լուծում սֆերիկ-ստատիկ լիցք ունեցող և առանց պտույտի սև խոռոչի համար։
Ռեյսներ-Նյորդստրյոմի տաղաչափությունը սև խոռոչի համար՝ որտեղ
— լույսի արագություն, մ/վ,
t
— ժամանակային կոորդինատը (անվերջ հեռու անշարժ ժամացույցով չափվող ժամանակը), վայրկյաններով,
r
— շառավղային կոորդինատը (հավասարաչափ գնդի «հասարակածի» երկարությունը, բաժանված 2\pi-ի), մետրերով,
θ
— բևեռային անկյունային կոորդինատը, ռադիաններով,
— ազիմուտային անկյունային կոորդինատը, ռադիաններով,
M զանգվածով մարմնի Շվարցշիլդի շառավիղը (մետրերով)
,
Q
էլեկտրական լիցքին համապատասխանող երկարության մասշտաբը (մետրերով), (Շվարցշիլդի շառավղի համանման, միայն ոչ թե զանգվածի, այլ լիցքի համար) որոշվող ինչպես
որտեղ  — Կուլոնի հաստատունն է։
Սև խոռոչի պարամետրերը չեն կարող կամայական լինել։ Մաքսիմալ լիցքը, որը կարող է ունենեալ Ռեյսներ-Նորդստրյոմի սև խոռոչը, հավասար է որտեղ
-ն էլեկտրոնի լիցքն է։ Դա Կերր-Նյումանի սահմանափակման մասնավոր դեպք է զրոյական իմպուլսի մոմենտով ՍԽ-ի համար (առանց պտույտի՝ J=0): Այս կրիտիկական լիցքի մեծացման հետ Այնշթայնի հավասարման լուծումը ձևականորեն գոյություն ունի, բայց «հավաքել» այսպիսի լուծումը արտաքին լիցքավորված նյութից հնարավոր չեղավ՝ գրավիտացիոն ձգողականությունը չի կարող կոմպենսացնել մատերիայի սեփական էլեկտրական վանողությունը (տես՝ ): Բացի դրանից, պետք է նշել, որ սև խոռոչները իրական դեպքերում չեն կարող ինչ-որ զգալիորեն լիցքավորված լինել:
Այս լուծումը, հորիզոնից այն կողմ շարունակելիս, շվարցշիլդյանին համանման, ծնում է ժամանակա-տարածային զարմանալի երկրաչափություն, որում սև խոռոչներով միանում են անթիվ քանակությամբ «տիեզերքներ», որոնց մեջ կարելի է հայտնվել, սև խոռոչի մեջ ընկղմվելով:
Կերրի լուծումը
Կերրի սև խոռոչը օժտված է մի շարք հիանալի հատկություններով։ Իրադարձությունների հորիզոնի շուրջ գոյություն ունի էրգոսֆերա կոչվող թաղանթ, որի մեջ հեռացված դիտորդների համեմատ մարմինները չեն կարող գտնվել դադարի վիճակում։ Նրանք կարող են միայն պտտվել սև խոռոչի շուրջը նրա պտտման ուղղությամբ: Այս էֆեկտը կոչվում է «» (frame-dragging) և դիտվում է կամայական պտտվող մարմնի շուրջ, օրինակ, Երկրի և Արեգակի շուրջը, բայց համեմատաբար փոքր աստիճանով։ Սակայն էրգոսֆերան դեռ կարելի է լքել, այս շրջանը կլանող չէ։ Էրգոսֆերայի չափերը կախված չեն պտտման անկյունային մոմենտից։
Այս լուծումը հորիզոնից այն կողմ նրան շարունակելիս նույնպես ծնում է ժամանակա-տարածային զարմանալի երկրաչափություն ։ սակայն պահանջվում է համապատասխան կոնֆիգուրացիայի կայուն անալիզ, որը կարող է խախտվել քվանտային դաշտերի փոխազդեցության և այլ էֆեկտների պատճառով։ Կերրի ժամանակ-տարածության համար Սուբրամանյան Չանդրասեկարի և ուրիշ ֆիզիկոսների կողմից արվել է անալիզ։ Հայտնաբերվել է, որ Կերրի սև խոռոչը կամ ավելի ճիշտ նրա արտաքին մասը կայուն է։ Շվարցշիլդյան խոռոչների մասնավոր դեպքերի համանման, Իսկ ալգորիթմի մոդիֆիկացիյան թույլ տվեց ապացուցել և Ռեյսներ-նորդստյոմյան սև խոռոչների կայունությունը: Տես., սակայն, բաժինը հետագայում Պտտվող սև խոռոչների կառուցվածքը։
Կերր-Նյումանի լուծում
Կեր-Նյումանի լուծման եռապարամետրիկ լուծումը՝ սև խոռոչների արտաքին դաշտերի կողմից գրգռած հավասարակշռության վերջին վիճակին համապատասխանող, առավել տարածված լուծում է (համաձայն ֆիզիկական դաշտերի «Վարսերի բացակայության» թեորեմների)։ Բոյներ-Լինդկվիստի (Boyer — Lindquist) կոորդինատներով և G = c = 1 երկրաչափական միավորներով Կեր-Նյումանի չափայնությունը տրվում է հետևյալ արտահայտությունով՝ որտեղ ; и, որտեղ J — իմպուլսի մոմենտն է։
Այս ֆորմուլայից հեշտորեն հետևում է, որ իրադարձությունների հորիզոնը շառավղով է, և հետևաբար սև խոռչի պարամետրերը չեն կարող լինել կամայական՝ էլեկտրական լիցքը և անկյունային մոմենտը չեն կարող; -ինհամապատասխանող արժեքներից մեծ լինել, սա Կերր-Նյումանի սահմանափակումն է ՍԽ-ի համար։
Եթե այս սահմանափակումները խախտվում են, իրադարձությունների հորիզոնը անհետանում է, և սև խոռոչի փոխարեն սկսում է նկարագրվել այսպես կոչված «», բայց այնպիսի օբյեկտները, համաձայն տարածված տեսակետների, իրական Տիեզերքում գոյություն ունենեալ չեն կարող (համաձայն դեռևս չապացուցված, սակայն ճշմարտանման Տիեզերական ցենզուրայի սկզբունքի)։ Ալտերնատիվորեն, հորիզոնի տակ կարող է գտնվել կոլապսացված մատերիայի աղբյուր, որը ծածկում է սինգուլյարությունը, և դրա համար էլ Կերրի կամ Կերր-Նյումանի արտաքին լուծումը պետք է անընդհատորեն միաձուլվի այդ մատերիայի էներգիա- իմպուլսի թենզորի Այնշթայնի ներքին հավասարումների հետ։ Ինչպես նկատել է Բ. Քարտերը (1968), Կերր-Նյումանի լուծումը օժտված է g=2 երկակի, այնպես ինչպես և համաձայն Դիրակի հավասարումների էլեկտրոնը:
Կերր-Նյումանի չափայնությունը (և պարզապես Կերրի և Ռեյսներ-Նորդստրյոմի, բայց ոչ Շվարցշիլդի) կարելի է անալիտիկորեն շարունակել նույնպես հորիզոնից այն կողմ այնպես, որ սև խոռոչում միավորվեն բազմաթիվ «անկախ» տարածություններ։ Դա կարող են լինել ինչպես «ուրիշ» տիեզերքներ, այնպես էլ մեր տիեզերքի հեռացված մասեր։ Այս կերպ ստացված տարածություններում կա ՝ ճանապարհորդը կարող է, փաստորեն, ընկնել իր անցյալը, այսինքն հանդիպել ինքն իրեն:Պտտվող լիցքավորված սև խոռոչի իրադարձությունների հորիզոնի շուրջ նույնպես գոյություն ունի էրգոսֆերա կոչվող շրջան, որը պրակտիկորեն ակվիվալենտ է Կերրի լուծման էրգոսֆերային, այնտեղ գտնվող ստացիոնար դիտորդը պետք է պտտվի դրական անկյունային արագությունով (սև խոռոչի պտտման ուղղությամբ):
Սև խոռոչների թերմոդինամիկան և գոլորշիացումը
Սև խոռոչի մասին պատկերացումները, ինչպես բացարձակ կլանող օբյեկտ, ձևակերպել են և Յակով Բորիսովիչ Զելդովիչը  թվականին՝ պտտվող սև խոռոչների համար, իսկ հետո, ընդհանուր դեպքում,  թվականին Ուիլյամ Սթիվեն Հոքինգը։ Ուսումնասիրելով սև խոռոչների մոտոկայքի քվանտային դաշտերի վարքը, Հոկինգը առաջարկեց, որ սր խոռոչը անպայման արատաքիհ միջավայր է ճառագայթում մասնիկներ և դրանով իսկ կորցնում են իրենց քաշը: Այս էֆեկտը կոչվում է : Պարզ ասած, գրավիտացիոն դաշտը բևեռացնում է վակուումը, որի արդյունքում հնարավոր է ոչ միայն վիրտուալ, այնպես էլ իրական Տարրական մասնիկ, մասնիկ-հակամասնիկ զույգի առաջացումը։ Իրադարձությունների հորիզոնից քիչ ներքև գտնվող այդպիսի մասնիկներից մեկը, ընկնում է սև խոռոչի ներսը, իսկ մյուսը, հայտնվելով հորիզոնից քիչ վերև, թռչում է՝ իր հետ տանելով սև խոռոչի էներգիան (այսինքն զանգվածի մի մասը)։ Սև խոռոչի ճառագայթման հզորությունը հավասար է իսկ զանգվածի կորուստը
Ենթադրվում է, որ ճառագայթման բաղադրությունը կախված է սև խոռոչի չափերից. մեծ խոռոչների համար դրանք հիմնականում անզանգված ֆոտոններ են և թեթև ննեյտրինոններ, իսկ թեթև սև խոռոչների սպեկտրում սկսում են գտնվել նաև ծանր մասնիկներ։ Հոկինգյան անզանգված դաշտերի ճառագայթման սպեկտրը պարզվեց խիստ համընկնում է բացարձակ սև խոռոչի ճառագայթման հետ, որը հնարավորություն տվեց սև խոռոչին ջերմաստիճան վերագրել՝ որտեղ \hbar — h գծիկ Պլանկի հաստատունն է, c՝ լույսի արագությունը, k — Բոլցմանի հաստատունը, G ՝ գրավիտացիոն հաստատունը, M՝ սև խոռոչի զանգվածը։ Այս հիմնավորության վրա կառուցվեց սև խոռոչների թերմոդինամիկան, ընդ որում մտցվեց Թերմոդինամիկական էնտրոպիայի առանցքային գաղափարը, որը պարզվեց համեմատական է նրա իրադարձությունների հորիզոնին՝ որտեղ A իրադարձություների հորիզոնի մակերեսն է։
Գոլորշիացման հետևանքով բոլոր սև խոռոչները կորցնում են իրենց զանգվածը և նրանց կյանքի տևողությունը դառնում է վերջավոր՝
Այդ նույն ժամանակ, մեծ սև խոռոչները, որոնց ջերմաստիճանը ցածր է Տիեզերքի Ռելիկտովյան ճառագայթման ջերմաստիճանից (2, 7 К), Տիեզերքի զարգացման ժամանակակից էտապում կարող են միայն աճել, քանի որ նրանցից ճառագայթված ճառագայթումը ունի կլանվածից փոքր էներգիա։
Առանց գրավիտացիայի քվանտայինն տեսության հնարավոր չէ նկարագրել գոլորշիացման եզրափակիչ փուլը, երբ սև խոռոչը դառնում են միկրոսկոպական (քվանտային) ։
Անկում աստղաֆիզիկական սև խոռոչ
Գրավիտացիոն ուժերի ազդեցության տակ անկում կատարող մարմինը գտնվում է անկշռության վիճակում և կրում է միայն մակընթացային ուժերի ազդեցությունը, որոնք մարմնին շառավղի ուղղությամբ ձգում են, իսկ շոշափողի ուղղությամբ` սեղմում։ Այս ուժերի մեծությունը r\to 0-ով աճում է և հասնում անվերջության (որտեղ r-ը մինչ խոռոչի կենտրոն եղած հեռավորությունն է)։
Սեփական ժամանակի որոշակի պահի մարմինը հատում է իրադարձությունների հորիզոնը։ Մարմնի հետ անկում կատարող դիտորդի տեսանկյունից այս պահը ոչ մի ձևով չի արտահայտվում, սակայն հետադարձ արդեն չկա։ Մարմինը, որը հայտնվում է բկանցքում (նրա շառավիղը այն կետում որտեղ մարմինն է r-ն է), այնպիսի արագությամբ է սեղմվում, որ դուրս թռչել այնտեղից մինչ վերջնական կլանումը (այսինքն սինգուլյարությունը) արդեն հնարավոր չէ, նույնիսկ եթե շարժվում է լույսի արագությամբ։
Իսկ հեռացված դիտորդի տեսանկյունից անկումը սև խոռոչ կընթանա այլ կերպ։ Ենթադրենք, օրինակ, մարմինը փայլում է, և բացի դրանից, որոշակի հաճախությամբ ազդանշաններ է ուղարկում հետ։ Սկզբում հեռացված դիտորդը կտեսնի, որ մարմինը, գտնվելով ազատ անկման պրոցեսում, անընդհատ ծանրության ուժերի ազդեցությամբ արագացվում է դեպի կենտրոն։ Մարմնի գույնը չի փոխվում, դետեկտված ազդանշանների հաճախությունը հաստատուն է։ Բայց երբ մարմինը կսկսի մոտենալ իրադարձությունների հորիզոնին, նրանից դուրս եկած ֆոտոնները կկրեն երկու պատճառներով՝ Դոպլերի էֆեկտով և առաջացած ավելի ու ավելի մեծ կարմիր տեղաշարժ, և գրավիտացիոն դաշտի պատճառով հեռացված դիտորդի տեսանկյունից բոլոր ֆիզիկական պրոցեսները կընթանան ավելի ու ավելի դանդաղ, օրինակ, այն ժամացույցով, որով Շվարցշիլդյան տարածաժամանակայում առանց պտույտի  շառավղային r կոորդինատին է ամրացված, ժամանակը կհոսի դանդաղ՝ անվերջ հեռացվածից  անգամ։ Հեռավորությունը ևս կընկալվի այլ կերպ։ Հեռացված դիտորդին կթվա, թե անսահման տափակած մարմինը կդանդաղի` մոտենալով իրադարձությունների հորիզոնին, և վերջնականապես կկանգնի։ Ազդանշանի հաճախությունը կտրուկ կընկի:
Կա սակայն մի պահ, որից սկսած հեռացված դիտորդը այլևս չի կարող ազդել ընկնող մարմնի վրա։ Մարմնի հետևից արձակված լույսի ճառագայթը նրան կամ ընդհանրապես չի հասնի կամ կհասնի արդեն հորիզոնից այն կողմ։ Բացի դրանից, մարմնի և հորզոնի միջև հեռավորությունը, ինչպես նաև տափակած մարմնի «հաստությունը» (կողմնակի դիտորդի տեսանկյունից) բավականին արագ կհասնի Պլանկյան երկարություն և (մաթեմատիկայի տեսանկյունից) հետագայում էլ կփոքրանա։ Իրական ֆիզիկական դիտորդի համար (որը չափում է ժամանակը պլանկյան ճշգրտությամբ) դա հավասարազոր է նրան, որ սև խոռոչի զանգվածը աճում է ընկնող մարմնի զանգվածից, այսինքն` իրադարձությունների հորիզոնի շառավիղը աճում է, և ընկնող մարմինը հայտնվում է վերջավոր ժամանակում իրադարձությունների հորիզոնի «ներսում»: Համանմանորեն կդիտվի այս պրոցեսը և գրավիտացիոն կոլապսի պրոցեսը հեռացված դիտորդի համար։ Սկզբում նյութը կհոսի դեպի կենտրոն, բայց հորիզոնի մոտ այն կտրուկ կդանդաղի, նրա ճառագայթումը կգնա դեպի ռադիոդիապազոն, արդյունքում դիտորդը կտեսնի, որ աստղը մարեց:
Մոդել հիմնված լարերի բազայի վրա
Լարերի տեսությունը թույլ է տալիս բացարձակապես խիտ և փոքրամաշտաբ կառուցվածքներ կամավորել հենց լարերից ու այլ անվտանգություն նկարագրող օբյեկտներից, որոնց մի մասը ունեն համարյա երեք չափայնություն։ Միևնույն ժամանակ սև խոռոչը կարող է բաղկացած լինել լարերից ու անվտանգության բազմաթիվ հնարավորություններից, իսկ ամենահետաքրքրականն այն փաստն է, որ միկրովիճակների այդ թիվը համապատասխանում է 1970-ականներին Սթիվեն Հոկինգի և նրա կոլեգա նախանշած սև խոռոչի էնտրոպիային։ Դա 1990-ականներին ստացված լարերի տեսության ամենահայտնի արդյունքն է։
թվականին լարային տեսաբաններ և Կումրուն Վաֆան, հիմնվելով ավելի վաղ արդյունքների վրա  և Ամարտյա Սենի հրատարակեցին «Յակով Բեկենշտեյն և Սթիվեն Հոկինգի էնտրպիայի միկրոսկոպական բնույթը»։ Այդ աշխատանքում Ստրոմինջերն ու Վաֆան հնարավորինս օգտագործեցին միկրոսկոպական կոմպոնենտներից որոշված զագվածով սև խոռոչի կազմավորման լարերի տեսությունը, այսպես կոչված Ռեյսներ-Նորդստրյոմի փորձնական լիցքավորված խոռոչների համար,  ինչպես նաև այդ բաղդրիչների էնտրոպիայի մեջ նրանց ճշգրիտ ներդրման համար։ Աշխատանքը հիմնված էր խոտորումների տեսության շրջանակներից մասնակի դուրս եկած նոր մեթոդի կիրառման վրա, որը օգտագործուն էին 1980-ականների և 1990-ակնների սկզբներին։ Աշխատանքի արդյունը ճշգրտորեն համընկնում էր Բեկենշտեյնի ու Հոկինգի ավելի քան քսան տարի առաջ արած կանխատեսումներին։
Ստրոմինջերը և Վաֆան կարողացան հաշվարկել սև խոռոչների վերադասավորման միկրոսկոպական բաղադրիչների թիվը, ընդ որում ընդհանուր դիտվող բնութագրիչները, օրինակ զանգվածը և էլեկտրական լիցքը, մնում են անփոփոխ։ Այդ դեպքում այդ վիճակի էնտրպիյան ըստ որոշման հավասար է ստացված թվի՝ թերմոդինամիկական համակարգի հնարավոր միկրոսկոպական թվի լոգարիթմին։ Այնուհետ նրանք համեմատեցին սև խոռոչի իրադարձությունների հորիզոնի մակերեսի արդյունքը՝ այդ մակերեսը համեմատական է սև խոռոչի էնտրոպիային, այնպես ինչպես կանխատեսել են Բեկենշտեյնն ու Հոկինգը դասական պատկերացման հիման վրա: Ծայրահեղ դեպքում էքստրեմալ սև խոռոչների դասի համար Ստրոմինջերին ու Վաֆային հաջողվեց, մի քանի շաբաթների տարբերությամբ, համարյա էքստրեմալ սև խառաչների այդպիսի էնտրոպիայի արդյունք տվեցին նաև Պրինստոնից Կրուտ Կապլանը և ::
Այս խմբի արդյունքները, սակայն, տարածվեցին հետագայում։ Քանի որ նրանք կարողացան կազմավորել ոչ լրիվ էքստրեմալ սև խոռոչ, նրանք հաշվարկեցին նաև տվյալ բյեկտի գոլորշիացման արդյունքը, որը համընկավ Հոկինգիինի հետ:Այդ արդյունքը նույն տարվա մեջ հաստատվեց երկու հնդիկ ֆիզիկների՝ Սամիթ Դասի և Սամիր Մատուրի աշխատությունով, և Գուատամ Մանդալն ու Սպենտա Վադյան նույնպես ստացան գոլորշիացման նույն արդյունքը։ Այս հաջողությունը հանդիսացավ սև խոռոչում ինֆորմացիայի անհետացման բացակայության ապացույցներից մեկը սև խոռոչի կազմավորման և գոլորշիացման ժամանակ:
2004 թվականին Սամիր Մատուրի թիմը Օհայոյի համալսարանից, սկսեց զբաղվել սև խոռոչի ներքին լարային կառուցման հարցերով։ Արդյունքում նրանք ցույց տվեցին, որ համարյա միշտ առանձին լարերի զանգվածի փոխարեն ծագում է մեկ՝ շատ երկար լար, որի մասերը միշտ «դուրս են ցցվում» իրադարձությունների հորիզոնից այն կողմ քվանտային ֆլուկտուացիաների հաշվին, և համապատասխանաբար կկտրվեն, ապահովելով սև խոռոչի գոլորշիացումը։ Գրավիտացիոն սինգուլյարությունը այդպիսի կծիկի ներսում չի կազմավորվի, իսկ նրա չափերը ճշգրտորեն կհամընկնի դասական հորիզոնի չափերին։ Մեկ այլ մոդելում, որը զարգացրին Հէրի Հորովիցը և Հուան Մալդասենը, սինգուլյարությունը ներկա է, բայց նրա մեջ ինֆորմացիան չի ընկնում, քանի որ Քվանտային տելեպորտացիայի հաշվին, դուրս է գալիս սև խոռոչից, փոխելով Հոկինգի ճառագայթման բնույթը, որը այժմ դառնում է ոչ այնքան ջերմային՝ այս կառուցումները հիմնվում են AdS/CFT-հետևության հիպոթեզի վրա։ Բոլոր այսպիսի մոդելները, սակայն, մինչ այժմ կրում են նախնական բնույթ:
Սպիտակ խոռոչներ
Սպիտակ խոռոչը հանդիսանում է սև խոռոչի ժամանակավոր հակապատկերը ՝ եթե սև խոռոչից հնարավոր չէ դուրս գալ, ապա սպիտակի մեջ հնարավոր չէ ընկնել։ Սպիտակ խոռոչ հանդիսանում է IV շրջանը ընդլայնված Շվարցշիլդյան տարածաժամանակում՝ այնտեղ հնարավոր չէ ընկնել I և III շրջաններից, իսկ այ այնտեղից հնարավոր է I և III շրջան ընկնել։ Քանի որ հարաբերականության ընդհանուր տեսությունը և գրավիտացիայի այլ տեսությունների մեծամաասնությունը ժամանակի մեջ հետադարձելի են, ապա կարելի է Գրավիտացիոն կոլապսի լուծումը ծավալել ժամանակի ընթացքում և ստանալ մի օբյեկտ, որը չի որսվում, իր շուրջ ստեղծելով ապագայի իրադարձությունների հորիզոն և սինգուլյարություն նրա տակ, այլ ընդհակառակը, որը ծնվում է անտեսանելի սինգուլյարությունից անցյալի իրադարձությունների հորիզոնի տակ և հետո ցվրվում է, ոչնչոցնելով հորիզոնը (մտովի կոլապսի նկարը վերածեք հաջորդ բաժնում)՝ դա էլ հենց սպիտակ խոռոչն է։
Շվարցշիլդի տարածաժամանակայինի լրիվ քարտեզը պարունակում է ինչպես սև, այնպես էլ սպիտակ խոռոչ, իսկ առանձին «մաքուր» հավերժ սև խոռոչ (այսինքն այնպիսին, որը չի առաջանա նյութի գրավիտացիոն կոլապսից) կամ «մաքուր» հավերժ սպիտակ խոռոչ քարտեզի վրա սկզբունքորեն չի կարող լինել:
Մինչ այսօր հայտնի չեն ֆիզիկական օբյեկտներ, որոնք հնարավոր լինի լիարժեք համարել սպիտակ խոռոչներ։ Ավելին, հայտնի չեն և նրանց առաջացման տեսական մեխանիզմներ մնացուկայինի համեմատ, Մեծ պայթյունից անմիջապես հետո, ինչպես նաև բոլորովին սպեկուլյատիվ գաղափարներ են, որոնց հնարավոր չէ հաստատել հաշվարկով, որ սպիտակ խոռոչները կարող են կազմավորվել սև խոռոչի նյութը իրադարձությունների հորզոնից դուրս գալու պատճառով, գտնվելով այլ ժամանակում։ Չկա և սպիտակ խոռոչների որոնման մեթոդների նախադրյալներ։ ելնելով դրանից, սպիտակ խոռոչները այժմ համարվում են հիպոտեկական օբյեկտներ, ընդհանուր հարաբերականության տեսությունից հասանելի, բայց հազիվ թե գոյություն ունեն տիեզերքում, ի տարբերություն սև խոռոչների։
Հրեա աստղագետներ Ալոն Ռետտերը և Շլոմո Հելլերը ենթադրում են, որ GRB 060614 անոմալ ճառագայթումը, որը տեղի է ունեցել 2006 թվականն, «սպիտակ խոռոչ» էր :
Տիեզերքի սև խոռոչներ
Սև խոռոչների տեսական կանխատեսումի ժամանակից բաց է մնացել նրանց գոյության հարցը, քանի որ «սև խոռոչ» լուծման առկայությունը դեռ չի ապահովում, որ նմանատիպ օբյեկտների կազմավորման մեխանիզմ գոյություն ունի Տիեզերքում։ Մաթեմատիկական տեսակետից հայտնի է, որ որպես մինիմում գրավիտացիոն ալիքների կոլապսը հարաբերականության ընդհանուր տեսությունից կայուն կերպով տանում է իրադարձություների հորիզոնի ձևավորմանը, և հետևաբար, և սև խոռոչները, ինչպես ապացուցված է Դեմետրիոս Կրիստոդուլույի կողմից 2000-ականներին ( 2011 թվակինից հետո)։ Ֆիզիկայի տեսանկյունից հայտնի են մեխանիզմներ, որոնք կարող են տանել նրան, որ որոշակի շրջան տարածաժամանակային կունենա այն նույն հատկությունները (նույն երկրաչափությունը), որը և համապատասխանում է սև խոռոչի համապատասխան շրջանը։ Այսպես, օրինակ, աստղի կոլապսի արդյունքում կարող է տարածաժամանակ ձևավորվել։
Մուգ հատվածը լցված է աստղի նյութով և նրա չափայնությունը որոշվում է այդ նյութի հատկություններով։ Հենց այդպիսի իրավիճակների աստղաֆիզիկայում խոսում են ինչպես սև խոռոչների կազմավորման, որ ձևական տեսակետից հանդիսանում է խոսքի որոշակի ազատություն:Արտաքինից, այնուամմենայնիվ, արդեն շատ վաղուց այս օբյեկտը վերածվում է գործնականում սև խոռոչից չտարբերվող, դրա համար էլ տվյալ տերմինը կիրառելի է ստացված կոնֆիգուրացիայի համար շատ մեծ ճշտությամբ:
Իրականում նյութի ակկրեցիայից, մի կողմից, և (հնարավոր է) հոկինգյան ճառագայթումը, մյուս կողմից, ժամանակտարածայինը կոլապսարի շրջակայքի շեղվում է վերը ներկայացված Այնշթայնի հավասարումների ճշգրիտ լուծումներից։ Եվ չնայած ցանկացած փոքր շրջանում (բացառությամբ սինգուլյարության մոտակայքի) չափայնությունը շեղված է աննշան, ժամանակատարածայինի գլոբալ պատճառային կառուցվածքը կարող է հիմնավորապես տարբերվել։ մասնավորապես, ներկայիս ժամանակտարածայինը կարող է, մի քանի տեսություններով, արդեն և չունենալ իրադարձությունների հորիզոն: Դա կապված է նրա հետ, որ հորիզոնի առկայությունը կամ բացակայությունը, այլնի հետ, և իրադարձությունների, որոնք տեղի են ունենում անվերջ հեռու ապագայի դիտորդի համար: Ժամանակակից ենթադրությունների համաձայն, սև խոռոչի կազմավորման չորս սցենար գոյությու ունի ։
Աստղային զանգվածների սև խոռոչներ
կազմավորվում են ինչպես աստղի կյանքի վերջնական փուլ, ջերմամիջուկային վառելիքի այրումից և ռեակցիայի ավարտից հետո տեսականորեն աստղը պետք է հովանա, որից կհետևի ներքին ճնշման փոքրացման և գրավիտացիայի ազդեցությամբ այն արդեն կսեղմվի:Սեղմումը կարող է դադարել որոշակի փուլում, կամ կարող է վերածվել նպատակային գրավիտացիոն կոլապսի։ Կախված աստղի զանգվածից և պտտման մոմենտից հնարավոր են հետևյալ վերջնական վիճակները՝