Թովմաս_Նազարբեկյան
Ռազմական գործունեություն
Ռուս-ճապոնական պատերազմի ավարտից հետո ցարական իշխանությունն անօրինակ հալածանքներ էր սկսել հայ ժողովրդի դեմ։ Զինվորական շտաբների հրամանտարությանը գաղտնի հրահանգ էր իջեցվել, հայ սպաներին այլևս գնդապետից բարձր զինվորական կոչում չշնորհել, որքան էլ նրանք արժանավոր լինեն ու վաստակած լինեն այդ կոչումը։ Այդպես, Նազարբեկովը նույնպես ընկնում և սև ցուցակի մեջ, քանի որ նա ևս պետք է ստանար գեներալի կոչում։ Այդ օրերին նրա ապրումներն ու գործողությունները նկարագրել է Դրաստամատ Կանայանը։ Զորավար Դրոն 1948թվականին «Հայրենիք» ամսագրում հրատարակած իր «Ինչպես գեներալ Նազարբեկովը վերադարձավ հայության գիրկը» վերնագրով հուշարության մեջ։ Այս պատմությունը Դրոն լսել էր սկզբում ռուսներից, ավելի ուշ հարց ու փորձելով Նազարբեկովին, վստահացել դրա արժանահավատության և հավաստիության մեջ։ Ըստ այդ պատմության, Մուկդենի ճակատամարտի հերոս Նազարբեկովը ռուս-ճապոնական պատերազմում զինադադարի կնքումից հետո մտնում է հրամանատարական կենտրոն, ուր նրա անմիջական հրամանատարը համբույրներով ու շնորհավորանքով է դիմավորում ու հայտնում ցավով, որ ըստ գաղտնի հրամանի, հայերն այլևս չեն կարող գնդի հրամանտարի պաշտոնից ավելի բարձր պաշտոնի հավակնել, այն էլ, միայն Հայաստանից դուրս, ինչպես նաև գնդապետի կոչումից ավելի բարձր ուսադիներ ստանալ։ Զորաբաժնի հրամանատարը նաև առաջարկում է ընտրել ցանկացած գունդ, ցանկացած  վայրում, և ինքը Նազարբեկովին կնշանակի այդ գնդի հրամանատար։ Նազարբեկովը հրաժարվում է և ներկայանում կովկասյան զորքերի հրամատարին։ Վերջինս նախ տեղեկացնում է, որ գնդապետը ռուս-ճապոնական պատերազմում ցուցաբերած հերոսության համար պարգևատրվել է ոսկե սրով։ Նազարբեկովը շնարհակակության հետ նաև ցանկություն է հայտնում անհապաղ ղեկավարել երևանյան գունդը։ Կովկասյան զորքերի ընդհանուր հրամանատարը նշելով, որ չի կարող դա թույլ տալ, ավելացնում է․ «Եվ զինվորը, չգիտեմ թե ինչ հիմքով և ինչ քաղաքականությամբ է նման հրաման տրվել, դա միայն ձեզ չի վերաբերվում, այլ հայկական ծագում ունեցող բոլոր հայ սպաներին»։ Նազարբեկովը պատասխանում է․ «Մինչև օրս ես ինձ զգացել եմ ռուսական քաղաքացի, և ռուս բանակի ու ռուս կայսրության ամենից հավատարիմ սպան։ Այսօր ես խատիվ ունեմ հայտարարելու, որ ես ոչ միայն ծագումով են հայ, այլ ուղղակի հայ եմ, և իմ հայության նկատմամբ այս անարդար անվստահությունից հետո միայն մի պատասխան կարող եմ տալ,ես դուրս եմ գալիս բանակից»։ Նա սեղանին է դնում հրաժարականի նախօրոք պատրաստած դիմումը։ Այդ դիմումին 4 ամիս ընթացք չեն տալիս, փորձելով հետ համոզել այդ օրվանից արդեն վերջնականապես Թովմաս Նազարբեկյան դարձած հայ զորականին։ Բայց նա մնում է հաստատակամ, չի զղջում նույնիսկ այն դեպքում, երբ ռուսական հրամանատարությունը, այնուամենայնիվ, նրան գերենալ մայորի կոչում է շնորհում։ Նազարբեկովը այդպես 8 տարի ապրում է որպես պաշտոնաթող գեներալ։ Այդ տարիների մասին Հայաստանի առաջին Հանրապետության ապագա վարչապետ Համո Օհանջանյանը գրում է․«Հիշում եմ, թե ինչպես մենք՝ պատանիներս, Թիֆլիսի փողոցներում, երբ տեսնում էինք Թովմաս Նազարբեկյանի հաղթանդամ հասակը, հպարտությամբ և պարծանքով իրար մատնանշում էինք նրան, և կարծես մենք էլ մի քիչ նրա փառքից մեզ բաժին հանած էինք զգում»։										Երբ 1914 թվականին սկիզբ առավ առաջին համաշխարհային պատերազմը, գեներալ Նազարբեկյանին նորից հրավիրեցին ռուսական բանակ՝ նկատի ունենալով նրա տարիքը (նա 60-ի շեմին էր)։ Առաջարկեցին թիկունքային գեներալի պաշտոն։ Ինքը՝ վաղուց արդեն հայության գիրկը վերադարած գեներալը, վաղուց արդեն այլ ծրագրեր ուներ։ Գիտեր, որ ռուս-թուրքական կամ կովկասյան ճակատում իր ազգի բախտն էր տնօրինվում։ Դրա համար պայման է դնում, որ ինքը բանակ կվերադառնա, եթե իրեն կովկասյան ճակատ գործուղեն։ Շուտով նշանակվում է հրաձգային դիվիզիայի հրամանատար։ 1914թվականի հոկտեմբերից արդեն մասնակցում էր մարտական գործողությունների։ Նրա դիվիզիայի կազմում էին կռվում հայկական մի քանի կամավորական, այդ թվում նաև Անդրանիկ Օզանյանի հրամանատարության գործող գունդը։ Հենց այդ օրերից էլ կապվում է գեներալ Նազարբեկյանի ու հայության ճակատագրերը և մինչև բոլշևիկների կողմից ձերբակալվելը, այսինքն 1921թվականը, զորավարը  շատ մեծ նմանություններով կրկնեց հայ ժողովրդի ու հայոց նորաստեղծ պետականության ճակատագիրը։ Առաջին աշխարհամարտում Թովմաս Նազարբեկյանը՝ որպես դեռ ռուսական բանակի գեներալ,մի շարք փայլուն հաղթանակներ տարավ։ Թուրքական բանակի կովկասյան ճակատի հրամանարը՝ նույն ինքը՝ ռազմական հրամանատար Էնվեր փաշան էր։ Թուրքերը նպատակ ունեին գրավելու ողջ Ռուսահայաստանն ու Վրաստանը, հասնել Բաքու, այնտեղից միանալ Առաջավոր Կովկասի լեռնացի մուսուլմաններին, ու իրականացնել պանթուրանիզմի ծրագիրը։ Սակայն ռուսական բանակը Սարիղամիշի ճակատամարտում ռուսական բանակը նրան այնպիսի պարտության մատնեց, որ Էնվերը մի կերպ, այն էլ Հովհաննես Չաուշ անունով թուրքական բանակի հայ զինվորի օգնությամբ կարողացավ գլուխն ազատել։ Սարիղամիշի ճակատամարտում Էնվերի կրած պարտությունից հետո դեռևս ամեն ինչ բարեհաջող էր ընթանում հայության համար։ Հաջորդը՝ Դիլմանի ճակատամարտն էր,եթե Էնվերը շարժվում էր դեպի Կովկաս, նպատակ ունելալով շարժվել Թիֆլիս ու Բաքու, ապա Խալիլ փաշան իր բանակը հարավով տանում էր դեպի պարսկական Ատրպատական։ Նրանց դեմը կտրում է Նազարբեկյանի հրամանատարությամբ գործող դիվիզիան ու Անդրանիկի կամավորական գունդը։ Փայլուն զորավարական տաղանդ ցուցաներելով՝ Նազարբեկյանն այնպես է ամրացնում իր բանկի դիրքերը, որ թուրքերը մի քանի անհաջող հարձակումից հետո նահանջի հրաման են տալիս։ Այդ ժամանակ արդեն հայ կամավորներն ու ռուսական բանակն անցնում են սրընթաց հակահարձակման և գրեթե գլխովին ջանջախում թուրքերին։ Այստեղից էլ Խալիլ փաշան է մի կերպ ճողոպրում։ Հետագայում հենց ինքը խոստովանում է, որ չհասցրեց անգամ կոշիկները հագնել։ 1919թվականի մարտի 25-ին Թովմաս Նազարբեկյանը նշանակվել է Հայաստանի Հանրապետության բանակի ռազմական խորհրդի նախագահ, 1919թվականի ապրիլի 24-ին միաժամանակ նշանակվել է զինված ուժերի գլխավոր հրամանատար-սպարապետ։ Հայաստանում խորհրդային իշխանության հաստատվելուց հետո բռնադատվել է և աքսորվել։ Բանակում ծառայել է 39 տարի։