cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Մեծ արգելախութ
Բնապահպանություն
Խութային համակարգում բնակվում են ամենաքիչը 330 տեսակ ասցիդիաներ` 1-10 սմ տրամագծով։ Խութերի մեջ բնակվում են 300-500 տեսակ կակղամորթներ ։ Արգելախութում կան 400 տեսակ կորալներ` ինչպես փափուկ (Alcyonacea), այնպես էլ պինդ (Scleractinia)։ Նրանց գամետների մեծ մասը բազմանում են զանգվածաբար` պայմանավորված գարնանն ու ամռանը ծովի ջրի ջերմաստիճանի բարձրացմամբ, լուսնի և օրվա շրջափուլերով։ Մեծ արգելախութում արտաքին խութերը երևում են մեկ շաբաթվա ընթացքում հոկտեմբերի լիալուսնից հետո, իսկ ներքին խութերն ի հայտ են գալիս նոյեմբեր-դեկտեմբերին ։ Արգելախութի ընդհանուր փափուկ կորալները պատկանում են 36 տեսակի ։ Խութաթմբերում առկա են մոտ 500 տեսակ ջրիմուռներ` ներառյալ Halimeda ջրիմուռի 13 տեսակ, որոնք զբաղեցնում են կրաքարային` 100-110 մ լայնությամբ` նրանց մակերևույթին ձևավորելով մինիէկոհամակարգեր, որոնք համապատասխանում են խոնավ անտառների ծածկույթին ։
Բնապահպանական վտանգներ
Կլիմայական փոփոխությունները, աղտոտվածությունը, ծովաստղերը (Acanthaster planci) և ձկնորսությունը Մեծ արգելախութի համակարգին սպառնացող հիմնական վտանգներն են։ Վտանգ են ներկայացնում նաև նավերի վթարները, նավթի արտահոսքը, արևադարձային ցիկլոնները ։ Խութի կմախքային գիծը կորալների հիվանդություն է, որ պայմանավորված է Halofolliculina corallasia նախակենդանիներով և սպառնում է 31 տեսակ կորալների ։ ԳԱԱ հետազոտությունների համաձայն, որ կատարվել է 2012 թվականին` 1985 թվականի համեմատությամբ Մեծ արգելախութը կորցրել է իր կորալների կեսից ավելին, որի երկու երրորդը պայմանավորված է վերոնշյալ պատճառներով ։
Կլիմայի փոփոխություն
Մեծ արգելախութի ծովային պարկի ղեկավարությունը կարծում է, որ Մեծ արգելախութին ավելի շատ սպառնում է կլիմայի փոփոխությունը, որի հետևանքով տաքանում են օվկիանոսի ջրերը` առաջացնելով կորալների գունազրկում ։ Բարձր ջերմաստիճանի պատճառով կորալների գունազրկման զանգվածային դեպքեր են տեղի ունեցել 1998, 2002, 2006 թվականներին ։ Սպասվում է, որ ադ երևույթը կկրկնվի արդեն ամեն տարի ։ Պայմանավորված գլոբալ տաքացման շարունակական բնույթով` կորալները լրջագույն վնաս են կրում ջրերի տաքացումից։ Ջրի ջերմաստիճանի` նույնիսկ 1° բարձրացման դեպքում պոլիպներում ապրող ջրիմուռները ոչնչանում են, և տեղի է ունենում գունազրկում, ինչն էլ հանգեցնում է հիվանդությունների. դրանք իրենց հերթին կործանարար հետևանք կարող են հանդիսանալ խութային համակարգի համար ։
2017 թվականի հուլիսին Լեհաստանի Կրակով քաղաքում կայացել է Համաշխարհային ժառանգության կոմիտեի նիստը։ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն հիմնահարցի լուծման ծրագրում, որը քննարկվել է 2017 թվականի հունիսին խորհրդակցության ձևով, իր մտահոգությունն է արտահայտել Մեծ արգելախութում կորալների գունազրկման հետևանքների հարցի շուրջ։ Ծրագրի շրջանակներում Ավստրալիային զգուշացրել են, որ առանց ջրի մաքրությունը պահպանելու լուրջ նախաձեռնությունների մինչև 2050 թվականը ավելի մեծ խութ չենք ունենա ։
Կլիմայի փոփոխություններն իրենց հետևանքն են թողնում նաև խութի այլ կենսատեսակների վրա. ջրի ջերմաստիճանի տատանումները ստիպում են որոշ ձկների կեցության նոր միջավայր գտնել` դրանով իսկ վտանգելով նրանց կյանքը ավելի մեծ գիշատիչների ու ծովային թռչունների համար կեր դառնալով։ Կլիմայի փոփոխությունը ազդում է նաև ծովային կրիաների կենսակերպի վրա ։
Մեծ արգելախութում կորալներում գունազրկման երևույթները 20 մ-ից խոր հատվածում այնքան էլ լավ ուսումնասիրված չեն, ինչպես ծանծաղ ջրերում հանդիպող համանման երևույթները, սակայն վերջերս կատարված ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ օվկիանոսի ջրերի տաքացումը իր բացասական ազդեցությունն է ունենում նաև այդ խորության գոյացությունների վրա։ Հաստատվել է, որ առավել խոշոր հինգ կորալային խութերը գունազրկվել են ջրի ջերմաստիճանի բարձրացման արդյունքում` հաստատելով այն փաստարկը, որ հիմնային կորալները զգայուն են ջերմաստիճանի հանդեպ ։
Աղտոտվածություն
Արմատական մեկ այլ վտանգ, որին առնչվում է Մեծ արգելախութը, ջրի որակի վատացումն ու աղտոտվածությունն է։ Հյուսիսարևելյան Ավստրալիայի գետերը արևադարձային մակընթացությունների ժամանակ աղտոտում են Արգելախութը։ Աղտոտվածության 90 %-ը բաժին է ընկնում ֆերմաների կեղտաջրերին ։ Մեծ արգելախութի շրջակա հողերի 80 %-ն օգտագործվում է գյուղատնտեսական նպատակով` ներառյալ շաքարի ճակնդեղի մշակումը և խոշոր եղջերավոր անասունների արոտը։ Հողագործությունը և անասնապահությունը վտանգում են Մեծ արգելախութը գյուղատնտեսական գործունեության հետևանքով առաջացած կեղտագրերի հոսքի պատճառով, որոնք պարունակում են սննդային ու քիմիական տարրեր` պարարտանյութեր, հերբիցիդներ, պեստիցիդներ։ Դրանք մեծագույն սպառնալիք են կորալների առողջությանն ու խութերի կենսաբազմազանությանը ։ Մեծ արգելախութի և Տոռեսի նեղուցի համար վտանգ են ներկայացնում նաև տեղումները, որոնք պարունակում են մեծ քանակությամբ պղինձ և այլ ծանր մետաղներ, որոնք արդյունահանվում են Պապուա Նոր Գվինեայի Ok Tedi Mine հանքավայրում ։
Կորալների ուսումնասիրության կենտրոնի վկայությամբ կորալների մոտ 67 %-ը ոչնչացել է Արգելախութի հյուսիսային հատվածում ։
Ափամերձ ջրաճահճային հանդավարների կորուստ
Հոսքի խնդիրը խորանում է ափամերձ ջրաճահճային հանդավարների կորստի հետ, որոնք տոքսինների համար ծառայում են իբրև բնական ֆիլտր և օգնում են զտել նստվածքը  ։ Համարվում է, որ ջրի վատ որակը պայմանավորված է լույսի և թթվածնի համար ջրիմուռների մրցակցության ուժեղացմամբ ։
Էվտրոֆիկացիա
Ֆերմերային գործունեությունը հանգեցնում է ազոտի, ֆոսֆորի և կալիումի արտանետմանը օվկիանոսային համակարգ, ինչը նպաստում է ջրիմուռների աճին։ Դրա հետևանքով ավելանում է թթվածնի սպառումը, ինչը փոքրացնում է վնասված շրջանների կենսաբազմազանությունը` փոխելով խութերի կենդանատեսակների կազմը։ Ավստրալիայի ծովային գիտությունների ինստիտուտի աշխատակիցներ Կատարինա Ֆաբրիցիուսի (Katharina Fabricius) և Գլեն Դեթի (Glen Death) ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ խութերի այն շրջաններում, որոնք հեռու են գյուղատնտեսական տարածքներից, կարծր կորալների քանակը գրեթե կրկնապատկվել է ։
Փոշոտման արդյունքում մեծանում է ֆիտոպլանկտոնի քանակությունը, որը հասանելի է ծովաստղերի ձկնկիթին։ Հետազոտությունը ցույց է տվել, որ քլորոֆիլի կրկնապատկումը ջրում հանգեցնում է ծովաստղերի ձկնկիթի կենսունակության տասնապատկմանը։
Նստվածքային արտանետում
Ֆերմերային տնտեսությունների նստվածքային արտանետումները քիմիական տարրեր են տեղափոխում խութերի միջավայր, ինչպես նաև պակասեցնում են թափանցող լույսի քանակությունը, որը հասանելի կլիներ կորալներին` նվազեցնելով նրանց` շրջակա միջավայրից էներգիա կլանելու հատկությունը։
Պեստիցիդներ
Պեստիցիդները, որոնք օգտագործվում են գյուղատնտեսության մեջ, բաղկացած են այնպիսի ծանր մետաղներից, ինչպիսիք են սնդիկը, կապարը, մկնդեղը և թունավոր այլ նյութեր, որոնք շրջակա միջավայր են արտանետվում գյուղատնտեսական նշանակության հողերի էրոզիայի արդյունքում, ինչը քայքայիչ ազդեցություն է ունենում կորալների վրա։
Կեղտոտում հանքարդյունաբերությունից
«Քվինսլենդ նիկել» հանքարդյունաբերական ընկերությունը 2009-2011 թվականներին նիտրատների բարձր պարունակությամբ ջրեր է բաց թողել դեպի Մեծ արգելախութ` արտանետելով մոտ 516 տ կեղտահոս ջրեր։ Մեծ արգելախութի ծովային պարկի ղեկավարությունը հատարարել է. «Մենք հետևողականորեն հայտնել ենք ընկերությանը ուսումնասիրել այլ տարբերակների հնարավորություն, որոնց արդյունքում արտանետումները շրջակա միջավայր բաց չեն թողնվի, և ծրագիր մշակել այդ վտանգը չեզոքացնելու համար, սակայն պարկի ընկերությունն օրեսդրական իրավասություն չունի վերահսկելու Յաբուլու ամբարտակի պոչամասը» ։
Ծովաստղեր
Ծովաստղերը սնվում են կորալային պոլիպներով։ Արգելախութի հետազոտական կենտրոնի տվյալներով 2000 թվականին նրանց թվաքանակի աճը հանգեցրել է որոշ խութերում կորալային ծածկույթի 66 % կորստին։ Նման աճը պայմանավորված է բնական ցիկլով, ջրի որակի վատացմամբ և ծովաստղերով սնվող գիշատիչների որսի աճով  ։
Որս
Ձկնորսության ծավալների աճը սննդային շղթայի խախտման առիթ է հանդիսացել, ինչը չափազանց կարևոր է խութի կյանքի համար։ Ձկնորսությունը Արգելախութի վրա բացասաբար է ազդում նաև նավերի կողմից ջուրն աղտոտելու, ցանկալի տեսակների (դելֆիններ, կրիաներ) որսի և ձկնորսական ցանցերի, խարիսխների նետման առումով ։ 2004 թվականի կեսերի դրությամբ Մեծ արգելախութի ծովային պարկի մեկ երրորդը պաշտպանված է ցանկացած տեսակի որսից` առանց գրավոր թույլտվության ։
Նավարկություն
Նավերի վթարները էական խնդիր են հանդիսանում, քանի որ նավային մի քանի առևտրական ուղիներ անցնում են Մեծ արգելախութի վրայով ։ Չնայած այդ ուղին այնքան էլ դյուրին չէ, սակայն նավագնացության մեջ այն առավել հարմարավետ ուղի է համարվում, քանի որ մեխանիկական խափանման դեպքում նավերը կարող են անվտանգ գնալ վերանորոգման ։ Մեծ արգելախութի շրջանում գրանցվել է մոտ 1.600 նավաբեկություն ։ 2010 թվականի ապրիլի 3-ին ածուխի խոշոր տեղափոխող Shen Neng 1 բալկերը կայանել է Դուգլաս Շոալսի ծանծաղուտում` ջրի մեջ 4տ յուղ արտանետելով և դրանով իսկ Մեծ արգելախութին զգալի վնաս հասցնելով ։
Կիրառում մարդու կողմից
Մեծ արգելախութը հայտնի է վաղուց և օգտագործվել է Ավստրալիայի բնիկների և Տոռեսի նեղուցի կղզիների բնակիչների կողմից։ Ավստրալիայի բնիկներն այս կողմերում ապրել են ամենաքիչը 40.000 տարի, իսկ Տոռեսի նեղուցի կղզիների բնակիչները` 10.000 տարի առաջ ։ Ցեղային մոտ 70 խմբերի համար Արգելախութը մշակութային կարևոր սեփականություն է համարվել ։
1768 թվականին ֆրանսիացի ծովակալ Լուի դե Բուգենվիլը հայտնաբերել է Արգելախութը հետազոտական առաքելության ժամանակ, սակայն չի պնդել, որ տարածքը համարվի Ֆրանսիայինը ։ 1770 թվականի հունիսի 11-ին HM Bark Endeavour նավը կապիտան Ջեյմս Կուկի գլխավորությամբ կայանել է Մեծ արգելախութի ծանծաղուտում` ստանալով զգալի վնասվածք։ Նավի գործարկումը վրահաս մակընթացության ժամանակ ի վերջո փրկել է նրան ։ Այս շրջանում խորտակված ամենահայտնի նավերից մեկը Pandora-ն է, որը խորտակվել է 1791 թվականի օգոստոսի 29-ին։ Դրա հետևանքով մահացել է 35 մարդ։ Քվինսլենդի թանգարանը 1983 թվականին հնագիտական պեղումներ է անցկացրել Պանդորա նավի մոտ ։ Քանի որ Արգելախութի մոտ օղակակղզիներ չեն եղել, 19-րդ դարում այն բավականաչափ չի ուսումնասիրվել։ Այս ընթացքում խութային կղզիներից մի քանիսն առանձնացվել են գուանոյի (չղջիկների ու ծովային թռչունների թռչնաղբ) պարունակությամբ, նրանց վրա կառուցվել են փարոսներ ։ Դրա ամենավաղ օրինակը Ռեյն կղզին է ։ 1922 թվականին Մեծ արգելախութի կոմիտեն սկսում է շարունակել խութի` վաղ շրջանում կատարված հետազոտությունները ։
Կառավարում
Թագավորական հանձանաժողովներն արգելել են նավթի հորանցքեր բացել Մեծ արգելախութի հարևանությամբ, իսկ 1975 թվականին Ավստրալիայի կառավարությունը ստեղծել է Մեծ արգելախութի ծովային պարկը (Great Barrier Reef Marine Park)` արգելելով մարդու տարաբնույթ գործունեությունը ։ Ծովային պարկը չի ընդգրկում Արգելախութի ողջ տարածքը։ Պարկի հետ համագործակցությամբ տարածքը վերահսկում է Քվինսլենդի կառավարությունը նրա կայունությունն ապահովելու նպատակով։ Արգելախութի պահպանման նպատակով տարածքը բաժանվել է հատվածների, մշակվել են կառավարման, թույլտվությունների, կրթության ու խթանման ծրագրեր (օրինակ` էկոզբոսաշրջության թույլտվություն) Արգելախութը պահպանելու նպատակով ։
1999 թվականին Ավստրալիայի խորհրդարանն ընդունել է շրջակա միջավայրի ու կենսաբազմազանության պահպանման մասին օրենք, որը բարելավել է ազգային օրենսդրության աշխատանքը։ Ծովային կենսաշրջանի կառավարումն իրականացվում է այս օրենքով։ Գործընթացի արդյունքում պահպանվում է ջրային կենսաբազմազանությունը` ամբողջության մեջ դիտարկելով էկոհամակարգը, որտեղ ապրում է տեսակը։
Դրա համար կա երկու քայլ։ Առաջին քայլը սահմանում է տարածքի առաջնությունները ծովային հինգ շրջաններում։ Երկրորդ քայլով որոշվում են ծովային արգելավայրերը (պահպանվող տարածքներ կամ ծովային պարկեր), որոնք ավելացվելու են պահպանվող ծովային շրջանների` Ավստրալիայի ազգային համակարգին։ Ցամաքում պահպանվող տարածքների նմանությամբ ստեղծվում են համանման ծովային տարածքներ` հաջորդ սերունդների համար պահպանելու ծովային կենսաբազմազանությունը։ Ծովային արգելանոցային տարածքները սահմանվում են Ավստրալիայի և Նոր Զելանդիայի` Շրջակա միջավայրի պահպանության խորհրդի «Պահպանվող ջրային ազգային տարածքների ստեղծման ղեկավարող սկզբունքներ» փաստաթղթով, որը հայտնի է նաև «Ղեկավարող սկզբունքներ» անունով։ Այս սկզբունքները ճանաչված են ազգային մակարդակով և տեղական մասշտաբով իրականացվում են ավստրալիական բնապահպանական քաղաքականության համաձայն։
Ամեն շրջանի համար սկզբունքներն ընտրվում են մարդկային ու բնապահպանական վտանգները հաշվի առնելով, ինչի նպատակով էլ մշակվում են ծովային կենսաբանական տարածքների պլաններ։ Տարբեր շրջանների սկզբունքները մշակելիս ձեռնարկվում են երեք քայլեր. նախ ստեղծվում է կենսատարածքային պրոֆիլ։ Երկրորդ քայլով կազմվում է կենսատարածքի նախագիծը, իսկ երրորդ քայլով ավարտում են նախագիծը։ Ծրագիրն ավարտելուց հետո տարբեր կենսատարածքներում սահմանափակվում է գործունեությունը` կախված համապատասխան վտանգներից, որոնք կարող են սպառնալիք հանդիսանալ ։
Արգենտինական CL-44 ինքնաթիռի պատահար
Պատահար արգենտինական CL-44 ինքնաթիռի հետ, ավիավթար, որը տեղի է ունեցել 1981 թվականի հուլիսի 18-ին Canadair CL-44 տիպի ինքնաթիռի հետ։ Ինքնաթիռը խոցվել է Խորհրդային Հայաստանի տարածքում։ Զոհվել է 4 մարդ։
Մեծ արգելախութ
Կառավարում
2001 թվականին Մեծ արգելախութի ծովային պարկը հրապարակել է հաշվետվություն Մեծ արգելախութի ջրի որակի իջեցման մասին` մանրամասնորեն ներկայացնելով այդ հարցը։ Դրան ի պատասխան` 2003 թվականին Ավստրալիայի կառավարությունը և Քվինսլենդի իշխանությունները սեփական նախաձեռնությամբ ձեռնարկել են Արգելախութ մտնող ջրի որակի բարելավման գործընթացը ։ Վերջին 150 տարիներին ջրի որակի իջեցումը նպաստել է կորալների գունաթափմանը, ջրիմուռների ծաղկմանը և պեստիցիդներով աղտոտմանը։ Աղտոտման այս ձևերը խութը պակաս կայուն են դարձրել կլիմայի փոփոխության հանդեպ։
Երբ 2003 թվականի հոկտեմբերին ընդունվել է ծրագիրը, այն ի սկզբանե պարունակում էր 65 գործողություն, որոնք հիմնված էին նախորդ օրենսդրության վրա։ Դրա մոտակա նպատակն այն էր, որ միջոցներ ձեռնարկվեն Արգելախութի տարածք մտնող ջրերի որակի վատացումը կանխելու համար, և ջրի որակը բարելավվի այնքան, որ այն կործանարար ազդեցություն չունենա խութի գոյության վրա։ Այս նպատակներին հասնելու համար որոշվել է պակասեցնել Մեծ արգելախութ մտնող ջրերում աղտոտող նյութերի քանակությունը և պահպանել խութի այն հատվածները, որոնք նպաստում են ջրերի կեղտոտվածությունը նվազեցնելուն։ Վերոնշյալ նպատակներին հասնելու համար առանձնակի ուշադրություն է հատկացվում աղտոտվածության աղբյուրներին, որոնք պայմանավորված չեն միայն մեկ աղբյուրով, օրինակ` թափոնների արտանետմամբ։
Արգենտինական CL-44 ինքնաթիռի պատահար
Պատմություն
Դեպքի առիթով Վազիանի ռազմաբազայից օդ են բարձրացել չորս Су-15ТМ տիպի ռեակտիվ ինքնաթիռներ, սակայն հրամանատարության անորոշությունից և ոչ կվալիֆիկացիոն գործողությունների արդյունքում ինքնաթիռները ժամանակից շուտ ծախսել են վառելիքը և ստիպված եղել վերադառնալ ավիաբազա։ Այդ ժամանակ նշանառման գործընթացը հանձնարարվել է մեկ այլ ինքնաթիռի, որի հրամանատարը եղել է Վալենտին Կուլյապինը։ Ինքնաթիռը զինված է եղել միջին հեռահարության Р-98М «երկիր-երկիր» հրթիռներով։ Ինքնաթիռի առջև դրվել էր առաջադրանք՝ իջեցնել սահմանախախտին։ Փորձելով իրականացնել հրամանը՝ ինքնաթիռը մոտեցել է թիրախին, որի արդյունքում անհնարին է դարձել հրթիռների կիրառումը։ Այդ ժամանակ սահմանախախտ ինքնաթիռը մոտենալիս է եղել ԽՍՀՄ օդային տարածք։ Կուլյապինը որոշել է խոցել CL-44 ինքնառիը և երկրորդ փորձով իր ինքնաթիռի կմախքի (ֆյուզելյաժ) և ողնափայտի միջոցով կարողացել է տակից հարվածել սահմանախախտի կայունացուցչին ։ Միևնույն ժամանակ, արևմտյան որոշ ավիացիոն փորձագետներ ենթադրում են, որ բախումը պատահաբար է տեղի ունեցել, իսկ խոցման հետ կապված պատմությունը մշակվել է հետագայում՝ խորհրդային օդաչուի արդարացման համար ։
Տրանսպորտային ինքնաթիռը կորցրել է հավասարակշռությունը և ընկել սահմանից մի քանի կիլոմետր հեռավորության վրա։ Ինքնաթիռի տախտակամածում գտնվող 4 ուղևորները, որոնցից մեկը Մեծ Բրիտանիայի քաղաքացի էր, զոհվել են։ Կուլյապինը հաջողությամբ կատապուլտվել է, խոցման համար արժանացել «Կարմիր դրոշի» շքանշանի ։
Մեծ արգելախութ
Կառավարում
Ծրագիրը կոնկրետ ուղղված է սննդային նյութերին, պեստիցիդներին, նստվածքներին, որոնք խութ են ներթափանցում գյուղատնտեսական գործունեության արդյունքում։ Աղտոտման այլ աղբյուրների գործունեությունը, որոնք վերաբերում են քաղաքային շրջաններին, կարգավորվում են տարբեր օրենքներով։ 2009 թվականին նորացվել է ծրագիրը, որում, սակայն, հայտնվում է, որ մինչ օրս ջրի որակի բարելավմանն ուղղված և ոչ մի միջոցառում հաջողություն չի գրանցել։ Նոր ծրագրով հարցը փորձում են լուծել առաջնային արդյունքների սահմանմամբ, քաղաքական ու նորմատիվային նոր շրջանակների ընդգրկմամբ (Արգելախութի հինգերորդ ծրագիր)։ Նոր ծրագիրը հստակություն է հաղորդել նախորդ ծրագրին, դրանով բարելավվել են հաշվետվության, մոնիտորինգի ու գնահատման մեխանիզմները։ 2009 թվականի հաշվետվությամբ սահմանվում է, որ 65 գործողություններից 41-ը համապատասխանում են իրենց սկզբնական նպատակներին, սակայն 18 ցուցանիշներ չեն բարելավվել, իսկ 6-ը գնահատվել են որպես առաջընթացի անբավարար մակարդակ ունեցող։
Արմատական որոշ ձեռքբերումներ, որոնք ստացվել են 2003 թվականի սկզբնական ծրագրով, վերաբերում էին Արգելախութի որակը պահպանելու համագործակցության ստեղծմանը, նպատակներին հասնելու առաջընթացի դիտարկմանը, հողօգտագործողների կողմից հողերի վիճակի բարելավմանը։ Մշակվել են ծրագրեր ջրի որակը բարելավելու, կառավարման փոփոխությունների ուղղությամբ, որոնք անհրաժեշտ էին նախանշված նպատակներին հասնելու համար։
Արգենտինական CL-44 ինքնաթիռի պատահար
Պատմություն
Նախորդ չվերթով արգենտինական ինքնաթիռը Իրանի համար բերել էր ռազմամթերք և տանկերի համար նախատեսված պահեստամասեր։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1981 Հայաստանում
Մեծ արգելախութ
Կառավարում
Հիմնադրվել է նաև գիտնականների խումբ, որպեսզի գնահատի ծրագրերի տարբեր մասերի ազդեցությունը Արգելախութ մտնող ջրի որակի վրա։ Նրանք փաստել են, որ նպատակադրումներից շատերը չեն իրականացել, սակայն ապացուցել են, որ Մեծ արգելախութի ջրի որակի լավացումը կամրապնդի նրա կայունությունը կլիմայի փոփոխության նկատմամբ. 2008 թվականին Reefocus գագաթնաժողովում, որը մանրամասն նկարագրված է հաշվետվության մեջ, հանգել են նման եզրակացության։ Դրանից հետո ձևավորվել է հետաքրքրված կողմերի աշխատանքային խումբ, որը համագործակցել է մի քանի խմբերի, ինչպես նաև Ավստրալիայի ու Քվինսլենդի կառավարությունների հետ։ Ծրագրի նորացված տարբերակը ուշադրությունը կենտրոնացնում է ռազմավարական առաջնային ուղղություններին 2013 թվականին սահմանված նպատակներին հասնելու համար։
Ջրի որակի բարելավման նպատակի որոշ դրույթներ սահմանում են, որ 2013 թվականի ավարտին 20 %-ով կպակասի նստվածքային հոսքը։ Ծրագրում նշվում են մի շարք քայլեր, որոնք պիտի ձեռնարկեն հողի սեփականատերերը, որպեսզի աջակցեն անասունների արոտավայրերի, հողի, սննդային տարրերի բարելավման արդյունավետ մեթոդներ ստեղծելուն։
Այս միջոցառումների շնորհիվ` Ավստրալիայի ու Քվինսլենդի կառավարությունները մինչև 2013 թվականը հույս ունեն բարվոքելու ջրի որակը։ 2013 թվականի նախագծում գնահատվել է ջրի որակը, և քննարկվել են այն ծրագրերը, որոնք անհրաժեշտ են հետագայում կատարելու համար ։
2006 թվականին վերանայվել է Մեծ արգելախութի ծովային պարկի պահպանման 1975 թվականի ծրագիրը, և որոշում է կայացվել, որ մինչև 2013 թվականն այն այլևս փոփոխություն չի կրի, և որ ամեն հինգ տարին մեկ պետք է հրապարակվի հաշվետվություն, որը կներկայացնի Արգելախութի իրավիճակը, կառավարումն ու ազդեցությունը շրջակա միջավայրի վրա ։ Ամեն հաշվետվության մեջ պահանջվում է մի քանի գնահատական։ Ամեն գնահատական ունի իր առաջնայնությունները, որոնք թույլ են տալիս ավելի լավ ներկայացնել եղած ապացույցները։ Խութի հեռանկարի մասին ամեն գնահատական թույլ է տալիս հետևել եղած փաստարկումներին և ժամանակի հետ տվյալների փոփոխությանը։ Հաշվետվություն կազմլու համար նոր ուսումնասիրություններ չեն կատարվում ։
Աբոթ Փոյնթ նավահանգիստը` հողահանման աշխատանքների վիճաբանության առիթ
2013 թվականի դեկտեմբերին Ավստրալիայի բնապահպանության նախարար Գրեգ Հանթը հաստատել է ստորրջրյա աշխատանքների նախագիծը ածխի արդյունահանման աշխատանքներով պայմանավորված երեք նավամատույցային տերմինալների ստեղծման ուղղությամբ։ Համապատասխան փաստաթղթերի համաձայն` գործընթացի արդյունքում կստեղծվի մոտ 3 միլիոն քառակուսի մետր ստորջրյա մակերևույթ Մեծ արգելախութի ծովային պարկի տարածքում, որտեղ կդատարկվի ծովային նստվածքը ։
2014 թվականի հունվարի 31-ին Ծովային պարկը հաստատել է թույլտվությունը, որով 3 միլիոն քառակուսի մետր տարածքի ծովային տիղմը Աբոթ Փոյնթ (Abbot Point) նավահանգստից (Բոունեց հյուսիս) պետք է դատարկվի Մեծ արգելախութի ծովային պարկի տարածք։ Այս աշխատանքի պոտենցիալ վտանգի մասին հայտարարվել է խորջրյա նստվածքի դուրսբերման աշխատանքները սկսելու կապակցությամբ, քանի որ ծովի հատակի ալեկոծումն այս շրջանում և և օդի ներգործությունը նրա վրա կարող են բացասական հետրանքներ ունենալ։ Նախ նոր հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ դրագայի (հունափոր մեքենա) աշխատանքի արդյունքում մանր մասնիկները կարող են մնալ ջրում` արգելափակելով արևի լույսը, ինչի հետևանքով 80 կմ հեռավորության վրա գտնվող կորալներն ու ջրիմուռները կարող են տուժել նաև քամու ու ջրի հոսանքի պատճառով։ Բացի այդ` դրագայի աշխատանքը կարող է ճնշել խութին և ջրիմուռներին, փոթորիկներն էլ իրենց հերթին կարող են այդ մասնիկները կրկին քշել` շարունակելով խութի վրա ունեցած բացասական ներգործությունը։ Եվ երկրորդ. ծովային խախտված հատակը կարող է թունավոր նյութեր արտազատել շրջակա միջավայր ։
Ծրագիրը հաստատվել է բնապահպանական 47 նոր պայմանների առկայությամբ, որոնք ներառում են հետևյալ պահանջները.
Ավստրալիայի պետական կառավարությունը 2014 թվականի նոյեմբերի 13-ին հայտարարել է, որ արդեն կգործի արգելք ստորջրյա նյութերը Մեծ արգելախութի ծովային տարածք նետելու առումով։ Համաշխարհային ժառանգության կոմիտեն խնդրել է բնապահպանության նախարար Գրեգ Հանթին ուսումնասիրել և գտնել այլընտրանքային տարբերակներ։ Քվինսլենդի կառավարությունը մշակել է այլընտրանքային տարբերակ և ներկայումս հորատման աշխատանքները կատարվում են ցամաքում ։
Զբոսաշրջություն
Մեծ կենսաբազմազանության, տաք ու թափանցիկ ջրերի, զբոսաշրջային նավերի հասանելիության, այսպես կոչված «կենդանի անապատների» գոյության շնորհիվ Մեծ արգելախութը հանրաճանաչ տեղ է դարձել հատկապես սկուբա դայվինգով զբաղվողների համար։ Մեծ արգելախութում զբոսաշրջությունը կենտրոնացված է Քերնսի շրջանում, ինչպես նաև Ուիթսանդում դրանց մատչելիության շնորհիվ։ Այս տարածքները զբաղեցնում են պարկի տարածքի 7-8 %-ը ։ Ուիթսանդն ու Քերնսը ունեն կառավարման սեփական ծրագրերը ։ Քվինսլենդի ափի շատ քաղաքներում կազմակերպվում են նավակներով ամենօրյա ուղևորություններ։ Մայրցամաքային ու կորալային մի քանի կղզիներ ներկայումս հանգստավայրեր են` ներառյալ Գրին ու Լեդի Էլիոթ կղզիները։ 1996 թվականից ի վեր Մեծ արգելախութի մերձակա 27 կղզիներ հանգստավայրեր են հռչակվել։
Ամենատարբեր նավակներով զբոսանքներ են առաջարկվում մեկօրյա ուղևորությունից մինչև շատ ավելի երկարատև ուղևորություններ։ Նավակների չափերը ևս տարբեր են` ամենափոքր նավակներից մինչև մեծ զբոսանավեր ։ Տարածում ունեն նաև ուղղաթիռային չվերթերը ։ Ներկայումս Մեծ արգելախութում ամենամեծ պահանջարկ վայելող միջոցառումները դայվինգն ու սնորքելինգն են։ Շրջանը հաճախ արգելափակում են ցանցերով։ Մեծ արգելախութի ներքին մասը ջրի որակի շնորհիվ գերադասելի է նման գործունեության համար։
Մեծ արգելախութում զբոսաշրջության կառավարումը բնապահպանական կայունության նպատակ է հետապնդում։ Անընդհատ մեծանում են այն ներդրումները, որոնք ուղղված են Մեծ արգելախութի ուսումնասիրմանը։ Այդ գումարը կազմում է Ծովային պարկի տարեկան եկամտի 20 %-ը ։ Ոստիկանները խարսխակայաններում, ինչպես նաև հատուկ նավերով սահմանափակում են շարժումը Մեծ արգելախութի շրջանում։
Խնդիրները, որոնց առնչվում են Մեծ արգելախութում զբոսաշրջության կազմակերպման հետ, վերաբերում են նաև զբոսաշրջային մեծ պլատֆորմների անընդհատ հոսքին։ Դրանք մեծ նավեր են, որոնք զբոսաշրջիկների համար բազայի դեր են կատարում Արգելախութում ստորջրյա լողի կազմակերպման համար։ Ծովային թռչուններն իջնում են այդտեղ, թողնում իրենց կղանքը, ինչը վերջնական արդյունքում լվացվում և ջուրն է լցվում։ Դրա հետևանքով ջրում մեծանում է ազոտի, ֆոսֆորի, դուստի, սնդիկի քանակությունը, որն էլ առաջացնում է տարբեր հիվանդություններ, օրինակ` ասպերգիլեզ։ Ոչ զբոսաշրջային տարածքներում հիվանդ կորալների թիվը կազմում է 1.1 %, իսկ զբոսաշրջային պլատֆորմներով տարածքներում` 12 % ։ Զբոսաշրջությունը շրջանում տնտեսական կարևոր գործունեություն է հանդիսանում։ Այդպիսով, թեև որոշ շրջաններում կարող են լինել ոչ մշտական պլատֆորմներ, հնարավոր է, անհրաժեշտ են մշտական պլատֆորմներ։ Առաջարկվել է թռչունների սիֆոնային արտանետումները ուղղել ջրազտիչ խողովակներ` փորձելով պակասեցնել ջրի մեջ դրանց թափանցումը, որոնք կորալների հիվանդության պատճառ են հանդիսանում ։
Մեծ արգելախութի ծովային պարկը տեղադրել է բազմաթիվ հիմնական հենակետեր ընդհանուր օգտագործման տարածքների հարևանությամբ։ Դրանք գործում են խութի վնասումը նվազեցնելու փշրվող փափուկ կորալների ազդեցությունից և նստվածքներից, քանի որ դրանք իջնում են ներքև։ Զբոսաշրջության օպերատորները հետևում են այդ տարածքներում նավերի արագության սահմանափակմանը, որպեսզի նրանց հետքը վնասակար ազդեցություն չունենա Արգելախութի վրա։
Ձկնորսություն
Մեծ արգելախութում ձկնային արդյունաբերությունը, որը վերահսկվում է Քվինսլենդի կառավարության կողմից, տարեկան մեկ միլիարդ դոլար է կազմում։ Այդ ոլորտում ներգրավված է մոտ 2.000 մարդ։ Ձկնորսությունը Մեծ արգելախութում կազմակերպվում է առևտրական, հանգստի և ընտանիքին կերակրելու ավանդական միջոց լինելու տեսանկյուններից ։
Դյուգոնների որս
1993 թվականի Բնիկ ժողովուրդների կարգավիճակի մասին օրենքով տեղի իրավասուներին իրավունք է վերապահված դյուգոնների և կանաչ կրիաների որսով զբաղվելու անձնական, ընտանեկան կամ ոչ առևտրային պահանջմունքները բավարարելու նկատառումներով ։
Իրավատերերի ավանդական չորս խմբեր 2011 թվականին համաձայնել են այս շրջանում դադարեցնել դյուգոնների որսը մասնավորապես Cyclone Yasi ջրիմուռների քանակի արագ նվազման պատճառով ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Խաղաղ օվկիանոսի կղզիներ Կատեգորիա:Ավստրալիայի կղզիներ Կատեգորիա:Ավստրալիայի Համաշխարհային ժառանգություն Կատեգորիա:Կղզեխմբեր այբբենական կարգով
Նոյեմբերյան Սուրբ ծնունդ
Նոյեմբերյան Սուրբ Ծնունդ, Նոյեմբերյան Սուրբ ծնունդը 2010 թվականի ամերիկյան ֆիլմ է, որի հիմքում Գրեգ Քոփփայի կողմից գրված կարճ պատմությունն է։ Նրա պրեմիերան կայացել է 28.2010 թվականին CBS-ով։ Ներկայացվել է Հոլմարք Հոլ Ֆեմի միջոցով։ Ռոդ կղզու համայնքը շաբաթներ առաջ ուզում է ստեղծել Հելլոուինի և Ծննդյան տոների պահեր ծանր, անբուժելի հիվանդ Վանեսայի համար, որը ընդամենը ութ տարեկան էր :
Պատմություն
Ֆիլմի սկզբում հայրը(Ջոն Գորբեթ) Վանեսային տալիս է մի թափանցիկ գունդ, որի ներսում փոքրիկ աղջիկն էր՝ նմանատիպ մի գունդ ձեռքում պահած։ Մայրը(Սարա Պաուլսոն), Վանեսային ասում է, որ ինքը կարող է թափահարել ձնագունդը և տեսնել թափվող ձյան փաթիլները։ Վանեսան հիանում է ձյունով(առաջ երբեք չէր տեսել այն) և ցանկություն է հայտնում տեսնել Ծննդյան տոները։ Հայրը, լսելով այդ, մտահոգվում է, որովհետև Վանեսան չէր կարող ապրել մինչև դեկտեմբեր։ Նրանց հարևանը ֆերմեր էր(Սամ էլլիոթթ)։ Հելլոուինի տոնակատարության համար պետք էր ունենալ դդում, իսկ ծննդյան տոնի համար՝ ծառեր։ Գնելիք դդումի և Ծննդյան ծառերի մասին Վանեսային հայրը խոսում է հարևանի հետ, և Ֆերմերը հասկանում է, որ նա փորձում է արագացնել տոների գալուստը, որպեսզի Վանեսան ապրի Ծննդյան տոների պահերը մահվանից առաջ։ Գյուղացին որոնում է դդումներ գտնելու միջոց և, ի զարմանս ընտանիքի, դրանք կարողանում է ձեռք բերել։ Վերականգնվում է հին բարեկամությունը ընկերների միջև, որ կորել էր, երբ մահացել էր ֆերմերի միակ որդին։ Գյուղացին վարձատրվում է նրանով, որ հանձին Վանեսայի հոր ձեռք է բերում լավագույն ընկեր, և հին ընկերությունը վերականգնվում է։
Ժամանակից շուտ նշված Ծննդյան տոները
Հայրը ուզում է աղջկա համար պատրաստել Հելլոունի տոնակատարությունը։ Թեև մայրը կարծում է, որ դեռ շուտ է տոնին, այնուամենայնիվ Վանեսան և եղբայրը սկսում են պատրաստել իրենց զգեստները։ Հայրը հրավիրում է հարևաններին մասնակցելու տոնակատարությանը։ Ֆերմերը նրանց տալիս է Հելլոուինի զարդարանքներ, որպեսզի զարդարեն տունը։ Գալիս են համայնքի բնակիչները, որ օգնեն զարդարելու գործում։ Այսպիսով, Ֆերմերը, նրա ծեր ընկերը և համայնքի մյուս անդամները օգնում են ընտանիքին տոնել Հելլոուինը և մյուս տոնը մի ամիս առաջ, և դա արվում է միասին ամբողջ համայնքի ուժերով և սովորեցնում բոլորին, որ կյանքում ինչքան կարևոր է սերը միմյանց հանդեպ։ Վանեսան հերթական անգամ տարվում է հիվանդանոց, և երբ ընտանիքի մյուս անդամների հետ Վանեսան հիվանդանոցից վերադառնում է տուն, տեսնում է, որ հարևանը զարդարել է իրենց տունը և փողոցները ադամանդյա լույսերով։ Նա մեծ ուրախություն ու հրճվանք է ապրում, երբ մեքենայի միջից դիտում է տոնական զարդարանքներով զարդարված փողոցները(մի ամբողջ ամիս տոնից առաջ)։ Իսկ ֆերմերը, նրա ընկերը, համայնքի մյուս անդամները ողջունելու էին եկել նրանց։ Վանեսան երջանիկ էր։ Նա դուրս է գալիս իր ձնագնդով։ Վերևից թափվում են ձյան փաթիլները։ Ծննդյան տոների տպավորությունը ստեղծված էր։
Գիրք Վանեսայի կյանքի մասին
Հետո Թեմին գրում է երեխաների գիրքը Վանեսայի կյանքի մասին, որտեղ տեղադրված էին նաև այն նկարները, որոնք Վանեսան նկարել էր հիվանդ եղած ժամանակ։ Երեխաները լսում են Վանեսայի մասին գրվածը։ Վերջում նրանց բացատրվում է, որ Վանեսան կարողանում է վաղ Ծննդյան օրերից հետո դիմանալ հիվանդությանը և հետո իր ընտանիքի և ֆերմերի հետ միասին պատրաստվում է զարդարել քաղաքի տոնածառը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:2010 ֆիլմեր Կատեգորիա:2010-ականների դրամա ֆիլմեր Կատեգորիա:Ամերիկյան ֆիլմեր Կատեգորիա:Ամերիկյան հեռուստաֆիլմեր
Պատրիկ Ֆիորի
Պատրիկ Ֆիորի (Patrick Fiori), բուն ազգանունը Պատրիկ Ժան-Ֆրանսուա Շուշանյան (Patrick Jean-François Chouchayan, ), նշանավոր ֆրանսահայ երգիչ։ Երգում է ֆրանսերենով։ «Փարիզի Աստվածամոր տաճարը» (Notre Dame de Paris) երաժշտական ներկայացման աստղ. կատարել է արքայական հրաձիգների հրամանատարի՝ Ֆեբա դե Շատոպերի դերը։
Կենսագրություն
Պատրիկ Ֆիորին ծնվել է 1969 թ. սեպտեմբերի 23-ին Մարսելում, իսկ այնուհետև ծնողները տեղափոխվել են Կորսիկա։ Հայրը հայազգի Ժակ Շուշայանն է, իսկ մայրը կորսիկուհի է։ Ֆիորին խոստովանում է, որ իր գործունեության սկզբում ընտանիքում մշտապես փողի խնդիր է եղել, և ծնողները ստիպված են եղել շատ աշխատել, որպեսզի ապահովեն երեխաներին։ Ինքը նույնպես կատարել է տարբեր աշխատանքներ, որպեսզի ինչ-որ կերպ օգնի հարազատներին՝ փորձելով իր ուժերը որպես պիցցայի վաճառող, էլեկտրիկ, դեկորատոր։ Ֆիորին նշում է.
Հիմա իր սիրելի կատարողների շարքում Պատրիկը նշում է Շառլ Ազնավուրին, Ժակ Բրելին, Էդիթ Պիաֆին, Տոտո Կուտունյոյին։ Առաջին ալբոմը նա թողարկել է 17 տարեկան հասակում։ Ապագա աստղի դեբյուտը կայացել է 12 տարեկան հասակում, հայտնի արտիստ Ֆրանկ Ֆեռնանդելի հրավերով՝ մասնակցելու նրա երաժշտական կոմեդիային։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆրանսահայ երգիչներ Կատեգորիա:Ծագումով հայ երաժիշտներ Կատեգորիա:Ֆրանսիացիներ հայկական սերմամբ
Ռաու (Ինզերի վտակ)
Ռաու  (Рау), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Արխանգելսկի մարզում, Կոմի Հանրապետությունում։ Գետաբերանը տեղակայված է Ինզերի գետի ձախ ափին՝ 66 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը 16 կմ է։
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը՝ հյուսիսային Դվինա գետն է, գետի ենթաավազանը Վիչեգդա և Վագա գետերն են։ Գետի գետային ավազանը Հյուսիսային Դվինան գետն է՝ մինչև հյուսիսային Դվինի միախառնման կետը։ Գետավազանը՝ Հյուսիսային Դվինա։
Տվյալներն ըստ ջրային ռեսուրսների ֆեդերատիվ տեսչության.
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր
Ուզունթալա
Ուզունթալա (უზუნთალა), գյուղ Վրաստանում։ Գտնվում է Կախեթի մարզի Լագոդեխի շրջանում ։
Բնակչություն
Ըստ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալների, գյուղի բնակչությունը կազմում է 1786 մարդ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Լագոդեխի շրջան
Էլ Ռոուրել
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իսպանիայի քաղաքներ
Եդեսիա (գյուղ)
Եդեսիա (Эдиссия, Едесия), գյուղ Ռուսաստանի Ստավրոպոլի երկրամասի Կուրսկայայի շրջանում։
Ձևավորում է գյուղ Եդեսիայի մունիցիպալ միավորը գյուղական համայնքի կարգավիճակով՝ որպես նրա կազմի մեջ մտնող միակ բնակավայր ։
Աշխարհագրություն
Հեռավորությունը երկրամասի կենտրոնից 233 կմ է, շրջանային կենտրոնից՝ 5 կմ։
Մոտակա երկաթուղային Մոզդոկ կայարանը գտնվում է 45 կմ հարավ։
Պատմություն
Գյուղը հիմնադրվել է 1797 թվականին Պավել I կայսեր հրամանով. «Լսելով Դերբենտի և նրա շրջակայքի հայերի խնդիրքը՝ հանձնարարում եմ, որ նրանք, ովքեր ցանկանում են վերաբնակվել, այդպիսի վերաբնակեցում կատարել և ժամանելուն պես ընտրել իրենց հատուկ ապրելակերպ՝ հող ստանալով օգտագործման համար»։
Բնակչություն
Ըստ 2010 թվականի մարդահամարի տվյալների ՝
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1797 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր Կատեգորիա:Ստավրոպոլի երկրամասի Կուրսկայայի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի հայաբնակ գյուղեր
Թարքան
Թարքան (Tarkan, ծննդյան անունով՝ Թարքան Թևեթօղլու, ), թուրք երգիչ։ Հայտնի երգերից են՝ "Şımarık" (1998), "Şıkıdım" (1999), "Bu Gece" (1999), "Kuzu Kuzu" (2001), "Hüp" (2001), "Bounce" (2005), "Uyan" (Օրհան Քենջեբայ-ի հետ, 2008)։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Թուրք երգիչներ Կատեգորիա:21-րդ դարի թուրք երգիչներ Կատեգորիա:Թուրք փոփ երգիչներ Կատեգորիա:Թուրքական ծագմամբ գերմանացիներ Կատեգորիա:Թուրք երգիչ-երգահաններ Կատեգորիա:Թուրքիայի մշակույթ Կատեգորիա:Թուրք տղամարդ երգիչներ Կատեգորիա:Ոսկե թիթեռ մրցանակի դափնեկիրներ
Կանանց քոլեջներ ԱՄՆ-ում
Ծագում և տեսակներ
Կանանց բարձրագույն կրթության հաստատությունները, սակայն, հիմնականում հիմնադրվել են 19-րդ դարի սկզբին, մեծ մասը՝ որպես ուսումնական սեմինարիաներ։ Ինչպես նշված է կանանց քոլեջների կոալիցիայում՝"Աղջիկների և կանանց պաշտոնական ուսումնառությունն սկսվել է 19 -րդ դարի կեսերից և սերտորեն կապված է եղել այն հայեցակարգի հետ, որ հասարակությունն ունեցել է կանանց պատշաճ դերի մասին։ Հանրապետական կրթությունն աղջիկներին նախապատրաստում էր որպես մայր ու կին նրանց ապագա դերի համար՝ դասավանդելով կրոն, երգեցողություն, գրականություն և այլն։ Ակադեմիական կրթությունն աղջիկներին նախապատրաստում էր համայնքների ղեկավարների և սոցիալական բարերարների դերի համար, և կրթական այնպիսի տարրեր էր պարունակում, որոնք ուսուցանվում էին տղաներին։ Սեմինարիաները պատրաստում էին կանանց միայն մեկ սոցիալապես ընդունելի զբաղմունքի համար՝ դասավանդելու։ Միայն չամուսնացած կանայք կարող էին ուսուցիչներ դառնալ։ Վաղ շրջանի կանանց քոլեջների մեծ մասն սկսել են որպես իգական սեմինարիաներ, ու պատասխանատու էին մանկավարժների կարևոր կորպուսի ստեղծման համար ։"Այրին Հարվարթը, Մինդի Մալինն ու Էլիզաբեթ ԴեԲրան հետագայում նշել են, որ «կանանց քոլեջները հիմնադրվել են 19-րդ դարի կեսերին և վերջին` ի պատասխան կանանց բարձրագույն կրթության անհրաժեշտության, այն ժամանակ, երբ նրանք չէին ընդունվում բարձրագույն կրթության հաստատություններից շատերը» ։ Կանանց կրթության առաջին կողմնակիցներից էին՝ Սառա Փիերսը (Լիչֆիլդի կանանց ակադեմիա, 1792), Քեթրին Բիչերը (Հարթֆորդի կանանց սեմինարիա, 1823), Զիլպա Պ․ Գրանտ Բանիստերը (Իպսվիչի կանանց սեմիանարիա, 1828), և Մերի Լայոնը․ վերջինս ընդգրկված է եղել և՛ Հարթֆորդի, և՛ Իպսվիչի կանանց սեմիանարիաների բացման, ինչպես նաև 1834 թվականին Վիթոնի կանանց սեմինարիայի ստեղծման մեջ (մերօրյա Վիթոն քոլեջ, Մասաչուսեթս)։ 1837 թվականին Լայոնը հիմնադրել է Մաունտ Հոլյոկ իգական ճեմարանը (Մաունտ Հոլյոկ քոլեջը), որը 1888 թվականին գրանցվել է որպես քոլեջ ։ Հարվարթը, Մալինն ու ԴեԲրան հետագայում նշել են, որ «Մաունտ Հոլյոկի նշանակությունն այն է, որ այն օրինակ է դարձել ամբողջ երկրի բազմաթիվ կանանց քոլեջների համար» ։ Վասար քոլեջն ու Ուելսլի քոլեջը ստեղծվել են Մաունտ Հոլյոկի օրինակով ։ Ջորջիայի Մակոն քաղաքի Վեսլեյան քոլեջը կանանց համար գրանցված առաջին քոլեջն է եղել․ գրանցումն ստացել է 1836 թվականին։ Վասար քոլեջը առաջինն էր «յոթ քույրերից», որը գրանցվել է 1861 թվականին։ Վաղ շրջանի որոշ քոլեջներ հիմնադրվել են, սակայն չեն հարատևել։ Թեև եղել են համատեղ ուսուցմամբ մի քանի քոլեջներ (ինչպիսիք են՝ 1833 թվականին հիմնադրված Օբեռլին քոլեջը, 1837 թվականին հիմնադրված Գիլֆորդ քոլեջը, 1847 թվականին հիմնադրված Լոուրենս համասարանը, 1853 թվականին հիմնադրված Անտիոք քոլեջը և 1855 թվականին հիմնադրված Բեյթս քոլեջը), համարյա բոլոր քոլեջներն ու համալսարաններն այդ ժամանակաշրջանում բացառապես տղամարդկանց համար էին։ Առաջին ընդհանուր ընդունված համակարգված քոլեջը՝ Հ․ Սոֆի Նյուքոմի հիշատակի քոլեջը (Տուլեյնի համալսարանի), հիմնադրվել է 1886 թվականին, որին մեկ տարի անց հաջորդել է Կանանց Էվելի քոլեջը, Փրինսթոնի համալսարանի համակարգված քոլեջը։ Այս օրինակն արագորեն կրկնօրինակվել է այլ հեղինակավոր համալսարանների կողմից։ 19-րդ դարի հանրահայտ համալսարանական քոլեջներից էին՝ Բարնարդ քոլեջը (Կոլումբիայի համալսարանի հետ), Պեմբրոկը (Բրաունի համալսարանի հետ) և Ռեդքլիֆ քոլեջը (Հարվարդի համալսարանի հետ)։
Թեև կանանց քոլեջների մեծամասնությունը մասնավոր հաստատություններ են, կան նաև մի քանի հասարակական քոլեջներ։ 1884 թվականին Միսսիսիպի նահանգի օրենսդիր մարմինը հիմնադրել է ԱՄՆ-ում առաջին հասարակական քոլեջը կանանց համար՝ Միսիսիպի կանանց համալսարանը։ Դրան հաջորդել են այլ նահանգներ՝ 1889 թվականին Ջորջիան բացել է Ջորջիայի քոլեջ և պետական համալսարանը, 1891 թվականին Հյուսիսային Կարոլինայում բացվել է Հյուսիսային Կարոլինայի համալսարանը Գրինսբորոյում, իսկ 1905 թվականին Ֆլորիդան իր համակրթական պետական քոլեջը վերածել է միայն կանանց դպրոցի։ Սա նման է Դուգլասի բնակելի քոլեջի հիմնադրմանը, որը 1918 թվականին ստեղծվել է որպես Նյու Ջերսիի կանանց քոլեջ Մեյբլ Սմիթ Դուգլասի կողմից ։
Կանանց քոլեջների օրինակներ են նաև «Յոթ քույրեր» քոլեջները, սևամորթ կանանց կրթական հաստատությունները, փոքրիկ կաթոլիկ կանանց քոլեջները և Կանանց քոլեջները Միացյալ Նահանգների հարավում։
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ
1942 թվականի սկզբին, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում բանավեճ է սկսվել պատերազմի ընթացքում քոլեջների և ուսանողների դերի վերաբերյալ։ Զինվորական ծառայության ժամկետն իջեցվել է մինչև 18 տարեկան ու մի քանի հարց է առաջացել․ ո՞ր տղամարդիկ պետք է քոլեջ գնան, որոնք՝ Միացյալ Նահանգների բանակ, նավատորմ կամ առափնյա պահակախումբ, ինչպես պետք է վերապատրաստվեն քոլեջի ուսանողները, և արդյոք քոլեջները ղեկավարելու են ռազմական կազմակերպությունները, թե՞ մանկավարժները։
Բանավեճի մեջ մտել է նաև կանանց և կանանց քոլեջների կարգավիճակը․ «Անհրաժեշտ համարելով կանանց ծառայությունների ազգային ակտը, կրթության հարցերով ամերիկյան խորհրդի նախագահ Ջորջ Քուկն ասել է. «Հասկանալի է, որ կին ուսանողները չեն կարող ակնկալել սովորականի նման սովորել քոլեջում, մինչ իրենց եղբայրներն ու տղամարդ ընկերները շտապ հեռանում են։ Կանանց դասընթացները կկրճատվեն ու կուղղվեն դեպի պատերազմական ծառայության հատուկ տեսակների պատրաստում։ Պատերազմական այս աշխատանքները քոլեջի կանանց ծանր և տհաճ են թվալու։ Ավելի ուժեղ բառեր կարելի է օգտագործել այն ամենի համար, ինչի միջով անցնում են տղամարդիկ» ։
Կանանց քոլեջների կոալիցիա
Կանանց քոլեջների կոալիցիան (WCC) հիմնադրվել է 1979 թվականին և բնութագրվում է որպես «Պետական և մասնավոր, անկախ և եկեղեցական, երկամյա և քառամյա կանանց քոլեջների և համալսարանների ասոցիացիա Միացյալ Նահանգներում և Կանադայում, որոնց հիմնական առաքելությունը կանանց կրթությունն ու առաջընթացն է» ։
Համակրթություն
1950-ական թվականներին Միացյալ Նահանգների Գերագույն դատարանի վերաքննիչ դատարանի մակարդակով մի քանի դատավարություններից հետո, որոնք պնդում էին, թե միասեռ համալսարանները խախտում են ԱՄՆ սահմանադրության Հավասար պաշտպանության հոդվածը, կանանց շատ քոլեջներ որոշել են ընդունել տղամարդկանց։ 1960-ական թվականներին առկա 281 կանանց քոլեջներից հետո այս հաստատությունների թիվը կտրուկ նվազել է ։ 1960-ական թվականների ընթացքում և դրանից հետո «յոթ քույրեր» քոլեջներից երկուսն անցել են համակրթության։ Առաջինը՝ Ռեդքլիֆ քոլեջը միացել է Հարվարդի համալսարանին։ 1963 թվականից ի վեր Ռեդքլիֆի ուսանողներն ստացել են Հարվարդի դիպլոմ, որն ստորագրվում էր Ռեդքլիֆի ու Հարվարդի տնօրենների կողմից, իսկ 1970 թվականից սկսվել է համատեղ մեկնարկային գործունեությունը։ Նույն տարում Հարվարդի ու Ռեդքլիֆի մի քանի հանրակացարաններ սկսել են փորձնականորեն փոխանակել ուսանողներին, իսկ 1972 թվականին լիարժեք համատեղ բնակություն է հաստատվել։ Երկու կրթօջախների աթլետիկայի բաժինները կարճ ժամանակ անց միավորվել են։ 1977 թվականին Հարվարդն ու Ռեդքլիֆը համաձայնագիր են ստորագրել, որը մագիստրատուրայում ուսանող կանանց ամբողջությամբ տեղավորել է Հարվարդի քոլեջում։ 1999 թվականին Ռեդքլիֆը լուծարվել է, իսկ Հարվարդի համալսարանը ստանձնել է ամբողջ պատասխանատվությունը բակալավրիատի կին ուսանողների գործերի նկատմամբ։ Այժմ Ռեդքլիֆը Հարվարդի համալսարանի Կանանց ուսումնասիրությունների Ռեդքլիֆի առաջադեմ ինստիտուտն է։ Երկրորդը՝ Վասար քոլեջը, մերժել է Եյլի համալսարանին ձուլվելու առաջարկն ու 1969 թվականին դարձել համակրթական։ «Յոթ քույրերի» մյուս քոլեջները հրաժարվել են համակրթական դառնալ։
Սևամորթ կանանց մի քանի քոլեջներ նույնպես համակրթական են դարձել․ Բարբեր-Սկոտիա քոլեջը համատեղ ուսուցման է անցել 1954 թվականին, Թիլոթսոն քոլեջը (1926-1935 թվականներին գործած կանանց քոլեջ) այժմ համակրթական Հյուստոն-Թիլոթսոն համալսարանն է, Հարթշորն հիշատակի քոլեջը 1932 թվականին միձուլվել է Վիրջինիայի համալսարանին, իսկ Ալեն սեմինարինան 1933 թվականին է դարձել համակրթական։ Որպես համակրթական դպրոց հիմնադրված Բենեթ քոլեջը 1926 թվականին դարձել է կանանց քոլեջ։
Հետպատերազմյան դարաշրջանում շատ հանրային կանանց դպրոցներ են անցել համատեղ կրթության։ Այս դարաշրջանում անցում կատարած առաջին դպրոցներից մեկը Վիրջինիայի Մեդիսոն քոլեջն էր, որը 1976 թվականից ի վեր հայտնի է որպես Ջեյմս Մեդիսոնի համալսարան։ Վիրջինիայի երեք այլ հանրային կանանց դպրոցներ հետագայում հետևել են Մեդիսոն քոլեջի օրինակին՝ 1970 թվականին Մերի Վաշինգտոն քոլեջը, այժմ՝ Մերի Վաշինգտոնի համալսարան, 1972 թվականին Ռեդֆորդ քոլեջը, այժմ՝ Ռեդֆորդի համալսարան, 1976 թվականին Լոնգվուդ քոլեջը, այժմ՝ Լոնգվուդ համալսարան։ Հյուսիսային Կարոլինայում 1963 թվականին Հյուսիսային Կարոլինայի համալսարանի կանանց քոլեջը վերածվել է Գրինսբորոյի Հյուսիսային Կարոլինայի համակրթական համալսարանի։ 1967 թվականին այն ժամանակ որպես Ջորջիայի կանանց քոլեջ հայտնի հաստատությունը դարձել է համակարթական՝ այժմյան Ջորջիայի քոլեջ և պետական համալսարանը։ Միսսիսիպիի կանանց համալսարանը փոփոխության է ենթարկել ընդունելության միասեռ կարգը և 1982 թվականից ընդունել նաև տղամարդկանց։
1972 թվականին Տեխասի կանանց համալսարանը տղամարդկանց ընդունել է իր առողջապահական գիտությունների ասպիրանտուրան։ 1994 թվականին համալսարանը բացել է բոլոր ծրագրերը արական սեռի ուսանողների համար։ Չնայած համալսարանն ընդունում է նաև տղամարդկանց, նրա հիմնական առաքելությունը մնում է կանանց ծառայելը։ Այսօր ուսանողների մոտավորապես 90% -ը կանայք են ու ղեկավարվում են կին ռեկտորի կողմից ։
21-րդ դար
Համակրթության միտումը շարունակվել է 21-րդ դարում։ Օհայոյի Նոտր Դամ քոլեջը 2001 թվականին ընդունել է իր առաջին տղամարդ ուսանողներին։ Փենսիլվանիայում Սեթոն Հիլ համալսարանը 2002 թվականին դարձել է համակրթական, իսկ Չեսթնաթ Հիլ քոլեջն 2003 թվականին է ընդունել արական սեռի առաջին ուսանողներին։ 2005 թվականին Իմակուլատա համալսարանն ու Լեսլի քոլեջն են հայտարարել համակրթաության անցնելու մասին։ 2006 թվականին Հ․ Սոֆի Նյուքոմի հիշատակի քոլեջը լուծարվել է Կատրինա փոթորկի հետևանքով։ 2007 թվականին Ռատգերսի համալսարանի Դուգլաս քոլեջը միացել է համակրթական Ռատգերս քոլեջի հետ և ստացել Դուգլասի բնակելի քոլեջ անունը։ Լինելով Ռատգերսի մի մասը՝ այն հանրակացարաններ ու դասեր է առաջարկում բացառապես կանանց համար։ Ռեգիս քոլեջը համակրթական է դարձել 2007 թվականին։
Կանանց մի շարք քոլեջներ քայլեր են ձեռնարկել տրանսգենդեր ուսանողների ընդունելության քաղաքականություն որդեգրելու ուղղությամբ։ 2015 թվականի հունիսի դրությամբ՝ կանանց յոթ քոլեջներ (Բեռնարդի քոլեջ, Բրին-Մար, Միլս, Մաունտ Հոլյոկ, Սիմոնս, Սկրիփս և Սմիթ քոլեջներ) արտահայտվել են տրանսգենդեր դիմորդների ընդունելության վերաբերյալ քաղաքականության մասին   ։
Թոփ 10 վարկանիշ
Քոլեջնեի վարկանիշներով զբաղվող հանրաճանաչ «Նիշե» վեբ կայքը նշել է կանանց հետևյալ քոլեջներին որպես Ամերիկայի լավագույն տասնյակ․ Բառնարդ քոլեջ, Ուելսլի քոլեջ, Սմիթ քոլեջ, Բրին-Մար քոլեջ, մաունտ Հոլյոկ քոլեջ, Սկրիփս քոլեջ, Սպելման քոլեջ, Ագնես Սկոտի քոլեջ, Սուրբ Բենեդիկտի քոլեջ և Սիմոնս համալսարան ։
Կանանց քոլեջների նշանավոր շրջանավարտներ
Միացյալ Նահանգների կանանց քոլեջները թողարկել են մի շարք կարևոր շրջանավարտներ արվեստի, բիզնեսի, քաղաքականության և գիտության ոլորտներում ։
Միացյալ Նահանգների կանանց ներկայիս քոլեջների և համալսարանների ցանկ
* Բնակելի քոլեջներ աստիճաններ շնորհող համալսարանների կազմում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Կանանց բարձրագույն ուսումնական հաստատություններ
Ռութ Բրանդթ
Ռութ Բրանդթ (Rut Brandt, ), նորվեգացի և գերմանացի գրող, Գերմանիայի կանցլեր Վիլի Բրանդթի երկրորդ կինը։
Կենսագրություն
Գերմանիայից արտագաղթած Վիլի Բրանդթը 1942 թվականին ներկա է եղել Բերգաուստների հարսանիքին, սակայն մտերմանում են նրանք 1944 թվականին։ Չնայած այն բանին, որ երկուսն էլ ամուսնացած էին, նրանց մեջ սիրավեպ է սկսվում։ 1947 թվականին Ռութը, հետևելով Բրանդթին, մեկնում է Բեռլին` դառնալով նրա քարտուղարը նորվեգական ռազմական ծրագրերում։ Նույն թվականի վերջին նրանք ազատվում են աշխատանքից։ Բրանդթի ամուսնալուծությունից հետո 1948 թվականին նրանք ամուսնանում են` ունենալով երեք երեխաներ` Պետեր (ծնված` 1948), Լարս (ծնված` 1951), Մատիաս (ծնված` 1961)։
Բրանդթի` կանցլերի պաշտոնից ազատվելուց հետո Վիլիի և Ռութ Բրանդթի կյանքի ճանապարհները բաժանվում են։ 1979 թվականի գարնանը Ռութը, իմանալով ամուսնու և գերմանացի պատմաբան Բրիգիտա Զեեբահերի կապի մասին, ամուսնալուծվում է նրանից։ Ամուսնալուծությունից հետո Ռութը շարունակում է ակտիվ մասնակցություն ունենալ Բոննի քաղաքական և հասարակական կյանքին ։ 1992 թվականի հոկտեմբերին մահանում է Վիլի Բրանդթը, սակայն Ռութը ներկա չի լինում թաղմանը։ 2004 թվականին Ռութը տեղավորվում է Բեռլինի ծերանոցներից մեկում և երկարատև հիվադությունից հետո մահանում 2006 թվականին։ Թաղված է Բեռլինի` Ցելենդորֆի անտառային գերեզմանոցում։
Գրականություն
Կատեգորիա:Նորվեգացի գրողներ Կատեգորիա:Գերմանացի գրողներ Կատեգորիա:Կին ինքնակենսագիրներ Կատեգորիա:Նորվեգիայի դիմադրության անդամներ Կատեգորիա:Գերմանացի կին գրողներ Կատեգորիա:Գերմանացի ինքնակենսագիրներ
Սևանի ավազանի ֆիզիկաաշխարհագրական շրջան
Սևանի ավազանի ֆիզիկաաշխարհագրական շրջան, ընդգրկում է Հայաստանի Հանրապետության Գեղարքունիքի մարզի հիմնական մասը, Սևանա լիճն իր ավազանով։ Տարածքը մոտ 5348 կմ² է։ Միջլեռնային եռանկյունաձև տեկտոնոնական իջվածք է՝ 1900-3000 մ բարձրությունների վրա, առավելագույնը՝ 3597 մ (Աժդահակ), որի հատակը զբաղեցնում է Սևանա լիճը։ Եզրավորված է Արեգունու, Սևանի, Արևելյան Սևանի, Վարդենիսի, Փամբակի լեռնաշղթաներով, Գեղամա լեռնավահանով։
Պաշարներ
Կան ոսկու (Սոթք), քրոմի (Շորժա), սնդիկի, պեռլիտի, վանակատի, բազալտի, անդեզիտի, հրաբխային խարամի, հրակայուն ապարների, տորֆի (Մասրիկի դաշտ), հանքային (Սևան, Լիճք, Գավառ) և արտեզյան (Մասրիկի արտեզյան ավազան) ջրերի պաշարներ։
Ջրագրություն
Ջրագրական ցանցը պատկանում է Սևանա լճի ավազանին։ Շրջանում կան 29 գետ ու գետակ, առավել խոշոր են Գավառագետը, Արգիճին, Վարդենիսը, Մասրիկը, Ձկնագետը, որոնք թափվում են Սևանա լիճ։ Լճից սկիզբ է առնում միայն Հրազդան գետը։ Տարածքում են Որոտան-Արփա-Սևան ջրատեխնիկական համալիրի հյուսիսային մասը, Գեղարքունիքի, Լանջաղբյուրի ջրամբարները, Սարուխանի, Նորատուսի ջրանցքները։ Հողաբուսական ծածկույթն ու կենդանական աշխարհը բազմազան են և ենթակա վերընթաց լանդշաֆտային գոտիականության։ Գերիշխողը լեռնային տափաստանն է։
Բուսականություն
Լեռների բարձրադիր գոտում տիրապետում են մարգագետինները, 2800 մ-ից բարձր՝ ալպյան գորգերը։ Ձկնագետի հովտում պահպանվել են անտառների մնացուկներ, Սևանի լեռնաշղթայի արևմտյան լանջերին՝ կաղնուտներ։ Լճի ջրից ազատված տարածքը (մոտ 166 կմ²) անտառապատված է փշարմավի, բարդու, ուռենու, սոճու տնկարկներով։ Սևանա լճում կան իշխան, բախտակ, կոդակ, սիգ (կլիմայավարժեցված), գետերում՝ կարմրախայտ։ Շրջանի կենտրոնական հատվածը ներառված է Սևան ազգային պարկի մեջ։ Լճափերին ստեղծվել է հանգստյան գոտի։
Կատեգորիա:Հայաստանի ֆիզիկաաշխարհագրական շրջաններ
Օրհան Գենջեբայ
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Թուրք երգիչներ Կատեգորիա:Թուրք կինոդերասաններ Կատեգորիա:Թուրք երգիչ-երգահաններ Կատեգորիա:Թուրք տղամարդ երգիչներ
Սուվորովի տնակ (Ակսայ)
Սուվորովի տնակ (Домик Суворова), երկհարկանի շենք, որը գտնվում է Ռոստովի մարզի Ակսայ քաղաքում։ Սուվորովի տնակը թանգարան է և համարվում է տեղական նշանակության տեսարժանություն, քանի որ 1783-1784 թվականների ձմռանը այստեղ է բնակվել ռուս մեծանուն զորահրամանատար Ալեքսանդր Վասիլևիչ Սուվորովը։
Հասցեն` Ռոստովի մարզ, քաղաք Ակսայ, Գուլաևի փողոց, 110։
Պատմություն
Տեղացի բարեկեցիկ կազակ Ռուդուխայի տունը, որը պահպանվել է XVII դարի սկզբից և որը կարելի է համարել Ակսայ քաղաքի ամենահին շինությունը, 1773-1774 թվականներին դարձավ ռուս անվանի զորահրամանատար Ալեքսանդր Վասիլևիչ Սուվորովի ձմեռային կացարանը ։
1948 թվականին Ակսայի ռազմապատմական թանգարանը բացվեց որպես դպրոցական թանգարան։ Թանգարանի կայացման գործին մասնակցել են հայտնի մանկական բանաստեղծ Սամուիլ Մարշակը և գրող Ալեքսանդր Սկրիպովը ։
1979 թվականը կարելի է համարել թանգարանի հիմնադրման տարի։ Ներկայումս թանգարանին պատկանում է 7 շենք` XVII - XX դարերի պատմության և մշակույթի հուշարձաններ, որոնք կապված են Ակսայում Ռուսաստանի բազմաթիվ ականավոր գործիչների գտնվելու հետ ։ Թանգարանային համալիրի տարածքը ավելի քան 180 հեկտար է, որտեղ մինչ օրս պահպանվել է ավելի քան 100 հնադարյան հուշարձան։ Թանգարանի կազմում են 112 հեկտար մակերեսով արգելոցային տարածքը և երեք պահպանվող գոտիներ` Ռատնոյե բնասահմանավայրը Պայծառակերպության եկեղեցու և գերեզմանոցի հետ, Մոնաստիրսկոյե բնասահմանավայրը և Աննայի ամրոցը։
Անդրեյկա (ֆիլմ)
«Անդրեյկա» («Андрейка»), խորհրդային գեղարվեստական ֆիլմ, որը նկարահանել է ռեժիսոր Նիկոլայ Լեբեդևը։
Էկրան է բարձրացել 1958 թվականի սեպտեմբերի 25-ին։ 1959 թվականին Կիևի համամիութենական կինոփառատոնում արժանացել է Առաջին մրցանակի որպես լավագույն մանկական ֆիլմ։