Պարկապզուկ
Պարկապզուկի հիշատակություններ հայկական միջնադարյան ձեռագրերում
Երևանի Մաշտոցի անվան Մատենադարանում պահպանվում է միջնադարյան հայ հեղինակների ինքնուրույն և թարգմանական գործեր, որոնք տեղեկություններ են հաղորդում ոչ միայն նվագարանների ծագման ու կատարելագործման մասին, այլև փաստեր ներկայացնում դրանց դերի ու նշանակության մասին հայկական երաժշտատեսական մտքի ձևավորման ու զարգացման ոլորտում։ Ժողովրդական նվագարանների գոյության մասին վկայություններ են պարունակում հայ միջնադարյան գրքային կամ ձեռագրական մանրանկարները, որոնցում տեղ են գտել սիրված և տարածված պարկապզուկի պատկերները, նվագողների կերպարներ։ 17-րդ դարի մի ձեռագրում պահպանվել է պարկապզուկ նվագող կնոջ պատկեր։ Այդ նկարը հաստատում է, որ միջնադարում եղել են նաև կին նվագածուներ։ Պարկապզուկ նվագող հայ երաժիշտի է պատկերել նաև 19-րդ դարի ամերիկացի օրիենտալիստ նկարիչ Հենրի Ջոն վան Լեննեփը։ Օրիենտալիստ նկարիչները Արևմուտքի, այսինքն՝ եվրոպացի և ամերիկացի այն նկարիչներն էին, որոնք իրենց ժողովուրդներին ներկայացնում էին Արևելքի ժողովուրդների կենցաղը և մշակույթը։ Նրանց ուշադրության կենտրոնում էր հատկապես Օսմանյան կայսրությունը՝ իր բազմազան ժողովուրդներով։ Պարկապզուկը հնագույն ժամանակներից հայոց կենցաղի անբաժանելի մասն է եղել։ Այդ մասին վկայություններ կան Ագաթանգեղոսի, Փավստոս Բուզանդի, Մովսես Խորենացու, Եղիշեի, Սեբեոսի, Գրիգոր Նարեկացու և երաժիշտ-բանաստեղծների ձեռագրերում։ Պարկապզուկը դեռ վաղ ֆեոդալական ժամանակներից եղել է շրջիկ երաժիշտների մենաշնորհը։ Նրանք անցնելով գյուղից գյուղ, քաղաքից քաղաք, իրենց նվագով ու խաղով հաճախ հանդես էին գալիս ծաղրածուի, խեղկատակի դերում՝ զվարթ մթնոլորտ ստեղծելով լարախաղացների հետ ու բարձր տրամադրություն հաղորդելով հավաքված ժողովրդին։ Պարկապզուկ նվագողները սպասված ու ցանկալի մասնակիցն են եղել ժողովրդական տարբեր տոնախմբությունների, ծիսական արարողությունների՝ հարսանիք, Զատիկ, Տյառնընդառաջ, Բարեկենդան և այլն։ Հետաքրքիր է նաև, որ Հայաստանի տարբեր շրջաններում հանդիպում են տապանաքարեր, որոնց վրա քանդակված են պարկապզուկ և այլ նվագարաններ նվագող երաժիշտներ, պարող մարդիկ։ Դրանք հավանաբար հենց երաժիշտների կամ նվագարան պատրաստող վարպետների գերեզմաններ են, կամ մարդկանց, որոնք ինչ-որ կերպ առնչություն են ունեցել երգ-երաժշտության հետ։ Շատ հաճախ էլ գործիքը պատրաստող վարպետը հենց ինքն էլ նվագում էր այն։ Երաժշտագետ-տեսաբան Արամ Քոչարյանը հաղորդում է, որ գործիքագիտության ասպարեզում հետաքրքիր հայտնություն է երգեհոնի նախատիպը՝ պարկապզուկը՝ բազմափող սրինգով։ Այն պատկերված է նախկին Դարալգյազի՝ Կարախվանք գյուղի 13-րդ դարի տապանաքարերից մեկի վրա։ Այստեղ փորագրված է կենդանուց հանած մի տիկ, որի առջևի ձախ ոտքը վերածվել է փչանցքի, որտեղ հավանորեն հագցված է եղել կրկնալեզվակը (մունդշտուկ)։ Հարթաքանդակում պարկապզուկի ձայնանցքավոր հնչյունափողերին փոխարինում է ինը փողանի երգեհոնը։ Ի դեպ, պատմական խոշոր նշանակություն ունի այն փաստը, որ վաղ միջնադարյան Հայաստանում գործածվել է երգեհոնը։ 15-րդ դարի հայ մատենագիր Առաքել Սյունեցին այսպես է նկարագրում պարկապզուկը. «Իսկ փչմամբ և տկզարք, որն զտիկն փչէ և զանազան ձայն հանէ, սոյնպէս և երգեհոնն» (թարգմանաբար՝ Փչելով է նվագում տկզարը (տիկ նվագող երաժիշտը), որը փչելով՝ օդ մղելով տիկի մեջ՝ զանազան ձայներ է հանում երգեհոնի նման)։ Այսպիսով, կարևոր նախադրյալներ կան ենթադրելու, որ տապանաքարին պատկերված օրինակը եզակի չէ։ Ամենայն հավանականությամբ նրա պատրաստման սկզբունքը տարածված է եղել Հայաստանի տարբեր գավառներում։ Կոմիտասը պարկապզուկը համարում է զուտ ժողովրդական համամարդկային նվագարան։