cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Պահպանողականությունը Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում
Այլ հարցեր
Պահպանողականները, որպես կանոն, կարծում են, որ կառավարության գործողությունները այնպիսի խնդիրների լուծում չեն, ինչպիսիք են աղքատությունն ու անհավասարությունը։  Նրանցից շատերը կարծում են, որ աղքատներին օգնելու կառավարական ծրագրերը իրականում խրախուսում են կախվածությունը և նվազեցնում են ինքնապահովումը։ Պահպանողականների մեծ մասը դեմ է դրական խտրականության քաղաքականությանը, այսինքն՝ զբաղվածության, կրթության և այլ ոլորտներում, որոնք հատուկ առավելություններ են տալիս այն խմբերին պատկանող մարդկանց, որոնք պատմականորեն խտրականության են ենթարկվել։ պահպանողականները կարծում են, որ կառավարությունը չպետք է հատուկ օգուտներ տա մարդկանց խմբային ինքնության հիման վրա և դեմ է դրան որպես «հակառակ խտրականություն»։
Պահպանողականները սովորաբար հանդես են գալիս ահաբեկիչների դեմ պայքարի և ժողովրդավարության առաջխաղացման համար ամերիկյան ռազմական հզորության օգտագործման օգտին։
Քըրքի պահպանողականության սկզբունքները
Հեղինակավոր քաղաքական փիլիսոփա Ռասսել Քըրքը, որը հայտնի է 20-րդ դարի ամերիկյան պահպանողականության վրա իր ազդեցությամբ, մշակել է պահպանողականության վեց «կանոն»։
Քըրքը կարծում էր, որ քրիստոնեությունն ու արևմտյան քաղաքակրթությունը «աներևակայելի են առանց միմյանց», և որ «ամբողջ մշակույթն առաջանում է կրոնից։  Երբ կրոնական հավատը ոչնչացվում է, մշակույթը պետք է ընկնում, թեև հաճախ թվում է, որ այն ծաղկում է տարածության հետո կրոնի, որն ունի աճեցված, նա ընկել է անհավատություն»։
Ավելի ուշ աշխատանքներում Քըրքը ընդլայնել է այդ ցուցակը՝ ձևակերպելով «պահպանողականության տասը սկզբունքներ», որոնք հետևյալն են։
Ամերիկյան բացառիկությունը
Ամերիկյան պահպանողականները սովորաբար ամերիկյան բացառիկությունը ներկայացնում են որպես այն գաղափարը, որ Միացյալ Նահանգներն իր էությամբ տարբերվում է այլ երկրներից և պարտավոր են իրենց վրա վերցնել աշխարհում ժողովրդավարության և ազատ շուկայի տարածման նախաձեռնությունը։ Ռեյգանը հատկապես հստակ ձևակերպեց այդ դերը (և նրա հետ նույնպես համաձայն են նաև շատ լիբերալները)։ Նրանք կարծում են, որ ամերիկյան արժեքները ծագել են ամերիկյան հեղափոխության արդյունքում՝ աստիճանաբար վերածվելով այն բանի, որ քաղաքագետ Սեյմուր Մարտին Լիպսետը անվանել է «առաջին նոր ազգ» և զարգացնելով եզակի, միայն Ամերիկային հատուկ գաղափարախոսությունը՝ «ամերիկիզմը՝ հիմնված ազատության, էգալիտարիզմի, անհատականության, հանրապետականության, ժողովրդավարության, կապիտալիզմի, չմիջամտելու սկզբունքի և հուդա-քրիստոնեական արժեքների վրա»։
Չնայած այս տերմինը պարտադիր չէ, որ նշանակում է գերազանցություն, Շատ նեոկոնսերվատորներ և այլ ամերիկյան պահպանողական հեղինակներ խրախուսում են դրա օգտագործումը այս իմաստով։ Նրանց համար ԱՄՆ-ը նման է աստվածաշնչյան«բլրի վրա գտնվող քաղաքին, որը առաջացել է դեռևս 1630 թվականին Մասաչուսեթսում պուրիտանյան բնակիչների մոտ, և նշանակում է ազատվել Պատմական ուժերից, որոնք ազդում են այլ երկրների վրա։
Գիտնականները պնդում են, որ եվրոպական և Բրիտանական պահպանողականությունը ոչ մի կապ չունի ամերիկյան ավանդույթների հետ։ Քաղաքագետ Լուիս հարցի խոսքով, քանի որ Միացյալ Նահանգները բաց է թողել պատմության ֆեոդալական փուլը, ամերիկյան հանրությունը միավորվել է լիբերալ սկզբունքներով, Իսկ«վիգերի»ևդեմոկրատների» միջև հակամարտությունը լիբերալ շրջանակներում հակամարտություն էր։ Այս տեսանկյունից այն, ինչ Ամերիկայում անվանում են պահպանողականություն», եվրոպական պահպանողականությունը չէ (նրա թագավորական իշխանությամբ, հողատիրական արիստոկրատիայով,«էլիտար սպայական կորպուսով և հեղինակավոր եկեղեցիներով), այլ ավելի շուտ XIX դարի դասական լիբերալիզմը՝ տնտեսական ազատության և ձեռներեցության շեշտադրմամբ։ Դա հակասում է տեսակետին, ըստ որի՝ բերկյան պահպանողականությունը մի շարք ունիվերսալ սկզբունքներ ունի, որոնք կարող են կիրառվել բոլոր հասարակությունների նկատմամբ։ Ամերիկացի պահպանողական քաղաքագետ Ռասսել Քըրքը իր the Conservative Mind (թարգմանաբար անգլ.՝ թարգմանաբար՝ «պահպանողական գիտակցություն») պնդում էր, որ ամերիկյան հեղափոխությունը «պահպանողական արձագանք էր անգլիական քաղաքական ավանդույթում թագավորական նորարարությունների դեմ»։ Լիբերալ պատմաբան Ռիչարդ Հոֆշտադերը քննադատել է ժամանակակից ամերիկացի պահպանողականներին որպես «կեղծ պահպանողականների», քանի որ Հարրի Թրումենի քաղաքականությանը նրանց բացասական արձագանքը ցույց է տվել« ամերիկյան կյանքի, ավանդույթների և ինստիտուտների անբավարարությունը», ևքանի որ նրանք «քիչ ընդհանրություններ են ունեցել ճշմարիտ պահպանողականության չափավոր և փոխզիջումային ոգու հետ»։
Իրավաբանական և դատական ​​համակարգ
Ավանդաբար, ամերիկյան պահպանողականները մեծ նշանակություն են տալիս դատական համակարգին։ Այսպես, 27-րդ նախագահ Ուիլյամ Հովարդ Թաֆտ (1909-1913), սահմանադրական իրավունքի իրավաբան։ Ավելի ուշ Գերագույն դատարանը գլխավորեց անկախ դատավորներին՝ որպես արդարադատության փորձագետներ և սահմանադրական հարցերով վերջնական դատավորներ։
Պահպանողականների տեսակետները դատարանների վրա հիմնված են իրենց համոզմունքների վրա.գործերի ներկայիս վիճակի պահպանումը, ավանդական և կանոնակարգային կողմնորոշումը, և պետական իշխանության դժգոհությունը։ Ժամանակակից պահպանողականությունը դատապարտում է «դատական ակտիվիզմը, այսինքն՝ այն դատավորներին, ովքեր իրենց պարտականությունն են համարում փոխարինել ներկայացուցչական իշխանությունը, երբ այն «կամ չի գործում, երբ դա անհրաժեշտ է, կամ ընդունում է օրենքներ, որոնք խախտում են հիմնարար սահմանադրական արժեքները»՝ «Ուորեն դատարանի նմանությամբ 1960-ականներին։  Նման պրակտիկան ակտիվորեն դատապարտվում Է պահպանողականների կողմից ռեդիստրիկտինգի, դեսեգրեգացիայի և հանցագործությունների մեջ մեղադրվողների իրավունքների վերաբերյալ որոշումների համար։ Բրիտանուհին Առցանց Այս դիրքորոշումը թվագրվում է դաշնային դատավորների վրա Ջեֆերսոնի հարձակումներին և Աբրահամ Լինքոլնի հարձակումներին Դրեդ Սքոթի 1857 թվականի գործով Գերագույն դատարանի որոշման վրա։
1980-ական թվականներին ձևավորվել է «բնօրինակ»՝ իրավական տեսություն և միաժամանակ դոկտրին Գերագույն դատարանի գործունեության մեջ՝ հիմնված Սահմանադրության տեքստի միանշանակության և անփոփոխության սկզբունքների, ինչպես նաև դատավորների կողմից որոշումների ընդունման վրա՝ բացառապես Սահմանադրության տեքստի մեկնաբանման հիման վրա՝ առանց հաշվի առնելու դրա ժամանակավոր կոնյունկտուրային ըմբռնումը և անձնական քաղաքական — սոցիալական և տնտեսական պատկերացումները։  «Օրիգինալիզմի» հետևորդները կարծում են, որ Միացյալ Նահանգների Սահմանադրությունն անհրաժեշտ է մեկնաբանել սահմանադրական դրույթների մշակմանը մասնակցած անձանց մտադրությունների բացահայտման միջոցով։  Ինքնատիպությունը չպետք է շփոթել նմանատիպ պահպանողական գաղափարախոսության, խիստ կոնստրուկտիվիզմի հետ, որը զբաղվում է Սահմանադրության գրավոր մեկնաբանությամբ, բայց պարտադիր չէ այն ժամանակի համատեքստում, երբ այն ընդունվել է։ Մեր ժամանակներում «բնօրինակ» տերմինը օգտագործվել է Գերագույն դատարանի դատավոր Անտոնին Սկալիայի, դաշնային նախկին դատավոր Ռոբերտ Բորկի և որոշ այլ պահպանողական իրավաբանների կողմից՝ իրենց համոզմունքները բացատրելու համար։
Ընդդիմություն բնապահպանությանը
Նախկինում պահպանողականները աջակցում էին բնության պահպանության ջանքերին՝ Յոսեմիթյան հովտի պաշտպանությունից մինչև շրջակա միջավայրի պահպանության գործակալության ստեղծումը։ Սակայն հետագայում պահպանողականները սկսեցին հանդես գալ շրջակա միջավայրի չափից ավելի պաշտպանության դեմ։  Հանրապետական կուսակցության առաջնորդները, ինչպիսիք են Նյուտ Գինգրիչը և Միշել Բահմանը, հանդես են գալիս շրջակա միջավայրի պահպանության գործակալության վերացման օգտին՝ այն անվանելով «Ամերիկայում աշխատատեղեր սպանող կազմակերպություն»։
Պահպանողական վերլուծական կենտրոնները 1990-ականներից դեմ են հանդես գալիս մարդածին գլոբալ տաքացման հայեցակարգին, վիճարկելով գիտական ապացույցները, նշելով, որ դրանք համարում են գլոբալ տաքացման օգտակար ասպեկտներ, և պնդելով, որ տաքացման դեմ պայքարի առաջարկվող միջոցները ավելի շատ վնաս կբերեն, քան օգուտ։ Հայեցակարգը մարդածին գլոբալ տաքացման շարունակում է մնալ առարկա վեճերի շրջանում պահպանողականների Միացյալ Նահանգներում, բայց մեծ մասը պահպանողականների մերժում գիտական կոնսենսուսի վերաբերյալ, թե ինչ է կլիմայի փոփոխությունը պայմանավորված է մարդկանց։ 2015 թվականի հարցումը ցույց է տվել, որ հանրապետականների 73 տոկոսը կարծում է, որ մարդիկ և նրանց գործունեությունը գլոբալ տաքացման պատճառ չեն եղել։
Ամերիկյան պահպանողականները, ընդհանուր առմամբ, աջակցում են աղտոտման կարգավորման չեղարկմանը և ածխածնի արտանետումների սահմանափակումների նվազեցմանը։  Նույն կերպ պահպանողականների մեծ մասը հանդես է գալիս նավթի հորատանցքերի հորատման ծավալների ավելացման օգտին փոքր նորմատիվ միջամտության դեպքում, այդ թվում՝ Ալյասկայի Ազգային Արկտիկայի արգելոցում նավթային հորերի հորատման օգտին։ 2008 թվականի ընտրություններում drill, baby, drill (թարգմանաբար անգլ.՝  թարգմանաբար՝ «փոթորիկներ, երեխա, փոթորիկներ») օգտագործվել է այդ հարցի վերաբերյալ հանրապետականների դիրքորոշումը արտահայտելու համար։
Նախագահ Դոնալդ Թրամփը չեղյալ է հայտարարել Օբամայի վարչակազմի ավելի քան 76 կանոնները, որոնք վերաբերում են շրջակա միջավայրին։ Նախագահ Թրամփը նաև հայտարարել է, որ ԱՄՆ-ն կդադարեցնի վճարումներ կատարել ՄԱԿ-ի «Կանաչ կլիմայական հիմնադրամ» ծրագրին։
Ընդդիմությունը սոցիալիզմին
«Սոցիալիզմ» տերմինը պահպանողականների կողմից օգտագործվում է որպես «հռետորական զենք» հակառակորդների դեմ, ընդ որում ոչ միայն ձախերի, 19-րդ դարի վերջին։  Դևիդ Հինշոուն գրում է, որ Ուիլյամ Ալլեն Ուայթը՝ Կանզասի քաղաքային թերթի խմբագիրը, 1895 թվականից ի վեր օգտագործել է «սոցիալիզմ» տերմինը որպես «իր մեծ զենքը՝ պայթեցնելու արմատական ընդդիմությանը»։  Ուայթը «ամերիկիզմն» առաջարկել է որպես սոցիալիզմին այլընտրանք՝ նախազգուշացնելով, որ «ընտրությունները կսատարեն ամերիկացիներին կամ կսատարեն սոցիալիզմին»։ Ուայթը հայտնի դարձավ այն բանից հետո, երբ հանրապետական թեկնածու Ուիլյամ Մաքքինլիի ընտրարշավի ղեկավար Մարկ Հաննան տարածեց Ուայթի հոդվածի ավելի քան մեկ միլիոն օրինակ, որպեսզի համախմբեր Ուիլյամ Ջենինգս Բրայանին՝ ինչպես Դեմոկրատական, այնպես էլ պոպուլիստական կուսակցությունների թեկնածու։
1950-ական թվականներին պահպանողական մամուլը հայտնաբերեց, որ «սոցիալիզմ» բառը «հաջողված նսեմացուցիչ էպիտետ էր, այլ ոչ թե նկարագրական պիտակ քաղաքական այլընտրանքի համար»։  1952 թվականի հանրապետականների ազգային համագումարում նախկին նախագահ Հերբերտ Հուվերը կրկնել է Ուայթի նախազգուշացումները՝ խոսելով «նոր կուրսի» քաղաքականության երկու տասնամյակների մասին՝ «դաշնային կառավարության իշխանության յուրացում, ազատության կորուստ Ամերիկայում, ամերիկյան տնտեսության թունավորում ֆաշիզմով, սոցիալիզմով և քեյնսիյանությամբ, դաշնային բյուրոկրատիայի հսկայական աճ»։  Բարրի Գոլդուոթերը 1960 թվականին կոչ է արել հանրապետականներին միասնության հասնել Ջոն Ֆ.Քենեդիի և «դեմոկրատների կողմից ներկայացված սոցիալիզմի հայեցակարգի» դեմ։ «Դեմոկրատական կուսակցությունը հավատում է, որ ես սոցիալիզմ եմ անվանում, և եթե դա ինչ-որ մեկին խանգարում է, թույլ տվեք հիշեցնել ձեզ, որ մեր տնտեսության Կենտրոնական պլանավորումը սոցիալիզմ է»։ Ռոնալդ Ռեյգանը հաճախ է մեջբերել Նորման Թոմասին, ով 1928-1948 թվականներին վեց անգամ առաջադրվել է Ամերիկայի Սոցիալիստական կուսակցությունից ԱՄՆ նախագահի թեկնածու։ 2010 թվականին Նյուտ Գինգրիչը «սոցիալիզմը լայն իմաստով» սահմանել է որպես «պետության կողմից կառավարվող, բյուրոկրատական ճանապարհով վերահսկվող և քաղաքական գործիչների թելադրած Կենսակերպ»՝ Բարաք Օբամային մեղադրելով սոցիալիզմի այդ ձևին հավատարիմ մնալու մեջ։
Հակադրվելով հարաբերականությանը
Հետմոդեռնիզմը հումանիտար գիտություններում ընդունված մոտեցում է, որն անհանգստացնում է պահպանողական մտավորականությանը։ Հիմնական խնդիրը, որը նրանք համարում են հարաբերականության և բացարձակ ճշմարտությունների դիմակայությունը։ Քաղաքագետ Էլեն Գրիգբին գրում է. «Հետմոդեռնիստական ​​տեսակետները պնդում են, որ ցանկացած գաղափարախոսություն, որը բացարձակ հավակնություններ է առաջացնում որպես հավերժ ճշմարտություններ, պետք է ընդունվի խորը թերահավատությամբ» ։ Ամերիկացի փիլիսոփա Դուգլաս Կելներն ասում է. «Հետմոդեռնիստական ​​դիսկուրսը հաճախ պնդում է, որ բոլոր դիսկուրսներն ու արժեքները սոցիալական կառուցվածքի մեջ են և հագեցված են հետաքրքրություններով և նախապաշարմունքներով։ Մշակութային պահպանողականները դեմ են հետմոդեռն ու լիբերալ հարաբերականությանը`հանուն համընդհանուր ճշմարտության արժեքների և բարու և չարի բացարձակ չափանիշների»։
Պահպանողական մտավորականները պաշտպանում են «բարձր պահպանողական մոդեռնիզմ» -ը, որը պնդում է համընդհանուր ճշմարտությունների առկայությունը և դեմ է այն մոտեցումներին, որոնք հերքում են համընդհանուր ճշմարտությունների առկայությունը։ Նրանցից շատերը պնդում են, որ բնական օրենքը հավերժական ճշմարտությունների պահեստ է:Ալլան Բլումը իր չափազանց ազդեցիկ աշխատության մեջ «Ամերիկայի մտքի փակումը» (1987) փաստեց, որ բարոյական դեգրադացիան արդյունք է այն մեծ դասականների, ովքեր ձևավորում էին արևմտյան մշակույթը։ Նրա գիրքը լայնորեն վկայակոչվել է պահպանողական մտավորականների կողմից որպես փաստարկ, որը հաստատում է, որ դասականները պարունակում էին համընդհանուր ճշմարտություններ և հավերժական արժեքներ, որոնք անտեսվում են մշակութային ռելատիվիստների կողմից։
Ժամանակակից լրատվամիջոցներ
Պահպանողականները ձեռք են բերել կարևոր նոր հաղորդակցական միջավայր՝ 1970-ականներին և 1980-ականներին «խոսակցական ռադիոյի» վերածննդով։ Ըստ քաղաքագետ Ուիլյամ Մայ Մայերի, «պահպանողականները գերակշռում են ուշագրավ աստիճանի ճնշող, զվարճալի ռադիոյով»։ Այս գերիշխանությունը նրանց թույլ տվեց շատ ավելի արդյունավետ կերպով տարածել իրենց տեսակետները լայն հասարակության շրջանում, որոնք նախկինում սահմանափակված էին հիմնականում Մեծ երեք հեռուստաալիքներով (ABC, CBS և NBC): Քաղաքագետներ Ջֆրի Մ. Բերին և Սառա Սոբիերաջը եզրակացնում են, որ «պահպանողականները սիրում են«խոսակցական ռադիո», քանի որ կարծում են, որ դա նրանց ասում է ճշմարտությունը։ Լիբերալները կարծես շատ ավելի գոհ են հիմնական լրատվամիջոցներից և, ամենայն հավանականությամբ, հավատում են, որ ճշգրիտ են»։
Fox News հեռուստաալիքը հայտնի է իր պահպանողական դիրքորոշմամբ, ինչը նրա եթերում գրավում է բազմաթիվ հայտնի պահպանողական ռադիոհաղորդավարների։ Նման առաջատարներից մեկը Շոն Հեննիտին է, ով ունի նաև ռադիոհաղորդում։ Նախկին առաջատար ալիքից մեկը՝ Մեթ Դրաջը, Fox News-ում աշխատելուց առաջ և հետո գլխավորել է օրավարձի Report պահպանողական լրատվական ագրեգատորը։ Fox News-ը ավելի պահպանողական է, քան Միացյալ Նահանգների այլ էլեկտրոնային լրատվամիջոցները, ինչպիսիք են «Ազգային հանրային ռադիոն» և CNN-ը։ Կանադա-ամերիկյան քաղաքական մեկնաբան Դևիդ Ֆրումը այդ զարգացման քննադատն էր և պնդում էր, որ պահպանողական ռադիոալիքների և Fox News-ի ազդեցությունը վնաս է հասցրել ամերիկյան պահպանողականությանը՝ այն ծայրահեղականության և հակամարտությունների ստեղծման համար «շուկայական սեգմենտ» դարձնելով «քաղաքական փիլիսոփայությունից»՝ «վատ քաղաքականության համար, բայց գերազանց հեռուստատեսության համար» կարգախոսի ներքո։
Բարձրագույն կրթություն
Լիբերալ և ձախ հայացքները գերակշռում էին բարձրագույն ուսումնական հաստատություններում 1970-ականներից, ըստ բազմաթիվ հետազոտությունների, մինչդեռ պահպանողականները ավելի լավ ներկայացված են քաղաքականության վրա հիմնված վերլուծական կենտրոններում։ 2004 թվականին անցկացված հարցման տվյալները ցույց են տվել, որ բուհերի դասախոսների 72 տոկոսը, որոնք աշխատում են լրիվ դրույքով, իրենց դասել են լիբերալների շարքին և միայն 9-18 տոկոսն է իրեն համարում պահպանողական։ Պահպանողական ինքնակառավարման նույնականացումը ուսուցիչների շրջանում ավելի հաճախ գրանցվում է երկամյա քոլեջներում, քան բարձրագույն կրթության այլ հաստատություններում, սակայն, ընդհանուր առմամբ, նվազում է։ Բնական և տեխնիկական գիտությունների, ինչպես նաև բիզնես կրթության մասնաբաժինը լիբերալ դասախոսների ավելի ցածր է, քան սոցիալական և հումանիտար գիտությունների։ 2005-ի ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ դասախոսների շրջանում լիբերալ հայացքների տարածվածությունը աճել է ավելի վաղ ուսումնասիրությունների համեմատ։ Հարցվածների միայն 15 տոկոսն է իրեն անվանել աջ կենտրոնամետ, մինչդեռ ձախ և ձախ կենտրոններին իրենց դասել է հետազոտության մասնակիցների 67 տոկոսը։ Լիբերալների բիզնեսում և տեխնիկայում պահպանողականների թվաքանակով գերազանցում են երկու անգամ։  Հետազոտությունը նաև ցույց է տվել, որ ավելի շատ քրիստոնյաներ և հանրապետականներ գործող կանայք ավելի ցածր վարկանիշ ունեցող բուհերում են դասավանդում, քան կարելի էր ակնկալել օբյեկտիվորեն չափված մասնագիտական ձեռքբերումներից։
Թիլբուրգի համալսարանի (Նիդեռլանդներ) հոգեբաններ Յոել Ինբարի և Յորիս Լամարսի անցկացրած հետազոտությունը, որը հրապարակվել է 2012 թվականի սեպտեմբերին Perspectives on Psychological Science ամսագրում, ցույց է տվել, որ սոցիալական հոգեբանության և անձի հոգեբանության մեջ հարցվածների մոտավորապես մեկ երրորդը պնդում է, որ մի փոքր չափով կաջակցի լիբերալ տեսակետին պահպանողական տեսակետի համեմատությամբ։ 2007 թվականի հարցումը ցույց է տվել, որ ամերիկացիների 58 տոկոսը բուհերի դասախոսների քաղաքական կողմնակալությունը համարում էր «լուրջ խնդիր», ընդ որում այդ տեսակետի հետ համաձայնեցին «շատ պահպանողական» մեծահասակների 91 տոկոսը և լիբերալների ընդամենը 3 տոկոսը։ Նույն թվականին թողարկվեց «Indoctrinate U» վավերագրական ֆիլմը, որում պատմվում է գիտական շրջանակներում ենթադրվող կողմնակալության մասին։
Մյուս կողմից, լիբերալ քննադատ Փոլ Կրուգմանը The New York Times-ում գրել է, որ այս երևույթը ավելի շատ կապված է անձնական ընտրության հետ, քան որևէ խտրականության կամ դավադրության, նշելով, որ, օրինակ, ռազմական մասնագիտությունները շատ ավելի պահպանողական են։ Բացի այդ, քաղաքական գիտությունների ամերիկյան ասոցիացիայի կողմից հրապարակված երկու ուսումնասիրությունները թույլ են տալիս ենթադրել, որ դասախոսների քաղաքական կողմնորոշումը աննշան ազդեցություն է ունենում ուսանողների քաղաքական համոզմունքների վրա։
Ընտրազանգված
Gallup-ի 2014 թվականի հարցման համաձայն՝ ամերիկացի ընտրողների 38 տոկոսն իրեն համարում է «պահպանողական» կամ «շատ պահպանողական», 34 տոկոսը՝ «չափավոր», 24 տոկոսը՝ «լիբերալ» կամ «շատ լիբերալ»։ Այս հարաբերակցությունը եղել է բավականին մշտական միջև 1990-ից 2009 թ., երբ պահպանողականությունը կարճ ժամանակ վաստակել ժողովրդականություն,և ապա վերադարձել է բուն միտումը, իսկ Լիբերալ տեսակետները սոցիալական խնդիրների հասել է նոր բարձր։ Սոցիոլոգների ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ տարբերությունը բաշխումը չափավոր և պահպանողականների կամ լիբերալների միջև Հանրապետական և դեմոկրատական կուսակցությունների։ Այսպես, դեմոկրատների շրջանում 44 տոկոսն իրեն նույնականացրել է լիբերալներով, 19տոկոսը՝ պահպանողականներով, իսկ 36 տոկոսը՝ չափավոր։ Հանրապետականների շրջանում 70 տոկոսն իրեն պահպանողական է անվանել, 24 տոկոսը՝ չափավոր, իսկ 5 տոկոսը՝ ազատական։
Պահպանողականությունը ուժեղանում է «նվազագույն Ապահովված, նվազագույն կրթված, կապույտ մանյակներով, տնտեսապես առավել տուժած նահանգներով», սոցիոլոգ Ռիչարդ Ֆլորիդայի խոսքով։
Աշխարհագրություն
{{legend|#ca2521;|49% և բարձր}} {{legend|#d54a42;|45–48%}} {{legend|#df7064;|41–44%}} {{legend|#ea9585;|37–40%}} {{legend|#f4baa6;|33–36%}} {{legend|#ffe0c8;|32% և ցածր}}Ավանդաբար պահպանողականների համար հիմնական շրջաններն են Հարավայինը, Մեծ հարթավայրերը, ժայռոտ լեռները և Ալյասկան։ Հյուսիսարևելյան, Մեծ լճերի մարզը, Արևմտյան ափը և Հավայան կղզիները լիբերալների հիմնական հենակետերն են։ 21-րդ դարում Միացյալ Նահանգների գյուղական բնակավայրերը, որոնց մեծ թվով կապույտ օձիք աշխատողներ, ավետարանիչներ կան, ավելի հին են, քան Միացյալ Նահանգների այլուր, և գերակշռող սպիտակները, որպես կանոն, պահպանողական հիմունքներ են։ Խոշոր քաղաքների քաղաքային կենտրոններում ընտրողները հիմնականում ավելի ազատ և ժողովրդավարական են։ Այսպիսով, յուրաքանչյուր նահանգում տարբերակում կա քաղաքային, ծայրամասային, ծայրամասային և գյուղական վայրերի միջև։
2010 թվականին ԱՄՆ չորս չորս նահանգում անցկացվող Gallup- ի հարցման համաձայն, մարդիկ, ովքեր որպես պահպանողական են ճանաչում, 50% կամ ավելի էին (Վայոմինգ, Միսիսիպի, Յուտա և Հարավային Դակոտա), ևս 22 նահանգում հարցվածների 40-ից 49% -ը իրենց համարում էին պահպանողականներ, ավելի քիչ։ պահպանողականների ընդհանուր թիվը Կոլումբիայի շրջանում էր (17%), Հավայան կղզիներում (28%), Դելավերում և Ռոդ-Այլենդում (յուրաքանչյուրը 29%)։ Gallup- ի կողմից 2018 թվականին անցկացված հարցումը ցույց է տվել, որ իրավիճակը որոշ չափով փոխվել է հօգուտ լիբերալների։ Միայն Միսիսիպի նահանգում պահպանողականները ստացան 50%, իսկ մնացած 13 նահանգներում հարցվածների 40-ից 46% -ը իրենց անվանում են պահպանողականներ, իսկ ամենաքիչ պահպանողականները եղել են Մասաչուսեթսում (21%), Հավայան կղզիներում (22.0%) և Նյու Յորքում։ (27%), Վաշինգտոնի, Վերմոնտ և Նյու Հեմփշիր նահանգները (յուրաքանչյուրը 28%)։
Պատմագրություն
Վերջին տարիներին պատմաբանները համաձայնել են, որ պետք է վերաիմաստավորեն պահպանողականության դերը ամերիկյան նորագույն պատմության մեջ։ Նոր մոտեցումը մերժում է հին պնդումը, որ լիբերալիզմը գերիշխում է ամերիկյան պատմության մեջ։ Աշխատանքի պատմաբանները Ջեֆերսոն Քոուին և Նիկ Սալվատորեն  պնդում են, որ «Ռուզվելտի նոր կուրսը» միայն կարճաժամկետ պատասխան էր մեծ դեպրեսիային և չէր նշանավորվում ամերիկյան հասարակության և իշխող էլիտաների մշտական հանձնառությամբ «համընդհանուր բարօրության պետության» գաղափարով, պնդելով, որ Ամերիկան միշտ էլ եղել է շատ անհատական և չափազանց թշնամական արհմիությունների հանդեպ, որպեսզի երբևէ լիբերալիզմ ընդունի երկար ժամանակով։ Այս նոր մեկնաբանության պնդում է, որ պահպանողականությունը հիմնականում գերակշռում է ամերիկյան քաղաքականության, քանի որ 1920-ական թվականներին, բացառությամբ կարճ բացառությունների «Նոր գործարքի դարաշրջան»(1933-1938) և «մեծ հասարակության» (1964-1966)։ Սակայն պատմաբան Ջուլիան Զելիզերը պնդում է, որ «պահպանողականության հետևողականությունը չափազանցված է»։ Շարժումը նույնքան փխրուն էր, որքան «Նոր կուրսի» կոալիցիան, որին այն փոխարինեց։ [ ... ] Այսպիսով, քաղաքականության փոփոխությունը շատ ավելի դժվար էր, քան պահպանողականները հույս ունեին։ ​​Զելիզերը հայտնաբերել է չորս ոլորտներ, որոնցում պահպանողականներն իսկապես լուրջ փոփոխություններ են կատարել՝ ներքին ծրագրերի կրճատում, հարկերի կրճատում, ապակարգավորում և հակազդեցություն արհմիություններին։ «Բանն այն է, որ լիբերալիզմը պահպանողականության աճ է ապրել»։
Մտածողներն ու առաջնորդները
thumb | ճիշտ | Դոնալդ Թրամփը խոսում է CPAC- ի վրա | Վիլյամ Բուքլի կրտսեր, պահպանողական հեղինակ և քաղաքական դիտորդի իրավունքը | thumb | Սառա Պալինը խոսում է CPAC- ի մատում | Բիլ Քրիստոլ, քաղաքագետ, նեոկոնսերվատիվ thumb | Ակտիվիստ Ֆիլիս Շլաֆլին խոսում է CPAC 2011 thumb | աջ | | Փոխնախագահ Դիկ Չեյնին (աջ), Պաշտպանության նախարար Դոնալդ Ռամսֆիլդը (ձախ) և Նախագահ Georgeորջ Բուշը (կրտսեր) (կենտրոն) thumb | աջ | Սենատոր Բարի Գոլդուդրը (աջ) և նախագահ Ռոնալդ Ռեյգանը (ձախ) Օվալաձև գրասենյակում (1984) ) thumb | Ուսուցիչ Բիլի Գրահմա։ Հետևյալը ամերիկյան հայտնի պահպանողականների ցուցակն է։
Ֆիլիպպո Գրանդի
Ֆիլիպպո Գրանդի (Filippo Grandi,, Իտալիա), իտալացի դիվանագետ և քաղաքական գործիչ, որը հիմնականում ակտիվ է Միավորված Ազգերի Կազմակերպության մարդասիրական գործողություններում։ 2010 թվականից 2014 թվականը նա զբաղեցրել է ՄԱԿ-ի Մերձավոր Արևելքում Պաղեստինի փախստականների օգնության և աշխատանքների գործակալության (ՄԱՕԱԳ) գլխավոր հանձնակատարի պաշտոնը ։ Նա ավելի վաղ (2005 թվական), աշխատել է որպես Գլխավոր հանձնակատարի տեղակալ ։ 2015 թվականի նոյեմբերի 11-ին ՄԱԿ-ի Գլխավոր քարտուղար Բան Կի Մունը հայտարարել է, որ Ֆիլիպպո Գրանդիին մտադիր է նշանակել որպես ՄԱԿ-ի Փախստականների հարցերով գերագույն հանձնակատարի գրասենյակ գերագույն հանձնակատար։ 2016 թվականից նա զբաղեցրել է գերագույն հանձնակատարի պաշտոնը ։
Կրթություն
Ֆիլիպպո Գրանդին Վենետիկի և Միլանի համալսարաններում, Հռոմի Պապական Գրիգորյան համալսարանում ունեցել է փիլիսոփայության բակալավրի աստիճան։
Կարիերա
Ֆիլիպպո Գրանդին սկսել է իր կարիերան 1988 թվականից, աշխատելով ՄԱԿ-ի Փախստականների հարցերով գերագույն հանձնակատարի գրասենյակում (ՄԱՓԳՀ), ինչպես նաև աշխատել է տարբեր երկրներում, այդ թվում՝ Սուդանում, Սիրիայում, Թուրքիայում Իրաքում։ Նա նաև ղեկավարել է մի շարք արտակարգ գործողություններ, այդ թվում՝ Քենիայում, Բենինում, Գանայում, Լիբերիայում, Կենտրոնական Աֆրիկայի մեծ լճերի շրջանում, Եմենում և Աֆղանստանում։
1996 թվականից 1997 թվականը նա Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետությունում քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ ՄԱԿ-ի մարդասիրական գործողությունների և փախստականների հարցերով կոմիտեի դաշտային համակարգողն էր։
1997 թվականից 2001 թվականը նա աշխատեց Ժնևում փախստականների հարցերով կոմիտեի գործադիր գործակալությունում որպես հատուկ ասիստենտ և հետո անձնակազմի ղեկավար։
2001 թվականից 2004 թվականը նա աշխատել է որպես ՄԱԿ-ի Փախստականների հարցերով գերագույն հանձնակատար։
Այնուհետև 2014 թվականին Գրանդին տեղափովեց և միացավ Աֆղանստանում Միավորված ազգերի կազմակերպության աջակցության առաքելությանը, որտեղ ծառայեց որպես Քաղաքական հարցերով Գերագույն հանձնակատարի հատուկ ներկայացուցիչ 2004-2005 թվականներին։ 2005 թվականին տեղափոխվեց ՄԱՕԱԳ (ՄԱԿ-ի Մերձավոր Արևելքում Պաղեստինի փախստականների օգնության և աշխատանքների գործակալություն), նախ որպես Գլխավոր հանձնակատարի տեղակալ, այնուհետև 2006 թվականից 2014 թվականը որպես գլխավոր հանձնակատար։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:ՄԱԿ Կատեգորիա:Իտալացի դիվանագետներ Կատեգորիա:Իտալիայի քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Միլանի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:ՄԱԿ-ի պաշտոնյաներ Կատեգորիա:Իտալացի փիլիսոփաներ Կատեգորիա:Իտալացի պատմաբաններ
Համաշխարհային պատմություն
Համաշխարհային պատմություն, այլ կերպ՝ մարդկության պատմություն, հիմնվում է հնագիտության, մարդաբանության, գենետիկայի, լեզվաբանության և գիտության այլ ճյուղերի, գրի գյուտից հետո ստեղծված գրավոր պատմության և երկրորդական աղբյուրների և ուսումնասիրությունների վրա։
Մարդկության գրավոր պատմությանը նախորդել է նրա նախապատմությունը՝ սկսած պալեոլիթից (վաղ քարե դար), որին հաջորդել է նեոլիթը (նոր քարի դար)։ Նեոլիթի դարաշրջանում սկսվել է գյուղատնտեսության հեղափոխությանը, որ տեղի է ունեցել մեր թվարկությունից 8000-5000 տարի առաջ Միջին Արևելքի Բարեբեր մահիկի տարածքում։ Այս ժամանակաշրջանում մարդիկ սկսել են զբաղվել համակարգված գյուղատնտեսությամբ` մշակելով բույսեր և պահելով ընտանի կենդանիներ։ Գյուղատնտեսության զարգացմանը զուգահեռ մարդկանց մեծամասնությունը քոչվորությունից անցում է կատարել նստակյաց կյանքի՝ որպես երկրագործներ, որոնք ունեին իրենց մշտական բնակավայրերը։ Հարաբերական անվտանգությունն ու գյուղատնտեսության հետզհետե աճող արտադրողականությունը համայնքներին թույլ է տվել ընդարձակվելու՝ վերածվելով համեմատաբար ավելի մեծ համայնքների, ինչին նպաստել է տեղափոխության միջոցների զարգացումը։
Ե՛վ նախապատմական ժամանակներում, և՛ մեր թվարկության ընթացքում մարդիկ մշտապես ստիպված են եղել գտնվել խմելու ջրի հաստատուն աղբյուրի մոտ։ Բնակավայրերը զարգացել են գետերի ափերին արդեն մեր թվարկությունից 3000 տարի առաջ Միջագետքում, Եգիպտոսի Նեղոս գետի ափին, Ինդոս գետի հովտում և Չինաստանի գետերի ափերին։ Հողագործության զարգացմանը զուգահեռ զարգացել է հացահատիկային բույսեր մշակումը և խթանել աշխատանքի բաժանումը, որպեսզի սնդամթերքը պահպանվի այն աճեցնելու սեզոնների միջև ընկած ժամանակահատվածների ընթացքում։ Աշխատանքի բաժանումը հանգեցրել է հարուստ վերնախավի բարգավաճմանն և քաղաքների զարգացմանը, ինչը հիմք է դարձել քաղաքակրթության ձևավորման համար։ Մարդկային հասարակության կառուցվածքի բարդացումն առաջացրել է հաշվման ու գրի համակարգերի ստեղծման անհրաժեշտություն։
Քաղաքակրթության զարգացմանը զուգահեռ հին աշխարհը (հին ժամանակներ, ներառյալ անտիկ դարաշրջանը մինչև մ.թ.ա. 500 թվականը) ականատես է եղել կայսրությունների վերելքների և անկումների։ Հետդասական ժամանակաշրջանում (Միջնադար, 500-1500 թվականներ) տեղի են ունեցել քրիստոնեության վերելքը, Իսլամի ոսկեդարը (750-1258 թվականներ) և վաղ իտալական Վերածնունդը (1300-ականներ)։ 15-րդ դարի կեսերին հայտնաբերվել է ժամանակակից տպագրությունը շարժական տպագրերի օգտագործմամբ հեղափոխություն է կատարել հաղորդակցման ոլորտում և խթանել ինֆորմացիայի ավելի լայն տարածմանը՝ նպաստելով միջնադարի վերջանալուն և Գիտական հեղաշրջման սկսվելուն։ Վաղ ժամանակակից շրջանը, որ հաճախ կոչվում է նաև «Եվրոպական դարաշրջան» և տևել է 1500-ականներից մինչև 1800-ական թվականնները, ներառել է Լուսավորության դարաշրջանը և Աշխարհագրական մեծ հայտնագործությունների ժամանակաշրջանը։ 18-րդ դարում գիտելիքի և տեխնոլոգիաների կուտակումը հասել է կրիտիկական զանգվածի, ինչն էլ հանգեցրել է Արդյունաբերական հեղափոխության, և սկսվել է ուշ ժամանակակից դարաշրջանը, որ սկիզբ է առել 1800-ականներին և շարունակվում է մինչ օրս։
Պատմության պարբերացման նախագիծը (պատմության բաժանումն անտիկ, հետդասական, վաղ ժամանակակից և ուշ ժամանակակից շրջանների) հիմնականում վերաբերում է Հին աշխարհին, մասնավորապես Եվրոպային և Միջագետքին։ Այս տարածաշրջանից դուրս, ներառյալ հին Չինաստանը և հին Հնդկաստանը, պատմական ժամանակաշրջանները տարբեր ձև են դրսևորվել։ Այնուամենայնիվ, մինչև 18-րդ դար միջազգային առևտրի և գաղութացման շնորհիվ շատ քաղաքակրթությունների պատմություններ դարձել են գլոբալ։ Անցած քառորդ հազարամյակում բնակչության աճի տեմբերի մեծացումը, գիտելիքի, տեխնոլոգիաների, հաղորդակցման, առևտրի, կործանիչ զենքերի զարգացումը և միջավայրի անկումը զգալիորեն արագացել են՝ ստեղծելով հնարավորություններ և վտանգներ, որոնք ներկայում ծառացած են մարդկանց համայնքների առաջ։
Նախամարդիկ
Գենետիկ չափումները ցույց են տալիս, որ այն կապիկները, որոնք հանգեցրել են բանական մարդու ծագմանը, առանձնացել են ներկայում մարդու ամենամոտ կենդանի ցեղակիցներ հանդիսացող շիմպազեների ու բոնոբոների նախնիներից շուրջ 4,6-ից 6,2 միլիոն տարի առաջ։ Անատոմիայի տեսանկյունից ժամանակակից համարվող մարդիկ հայտնվել են Աֆրիկայում 300 000 տարի առաջ և հասել են ժամանակակից վարքագծի մոտավորապես 50 000 տարի առաջ ։
Ժամանակակից մարդիկ Աֆրիկայից արագորեն տարածվել են Եվրոպայի և Ասիայի ոչ ցուրտ տարածքներում 60 000 տարի առաջ ։ Մարդկության արագ տարածումը Հյուսիսային Ամերիկայում և Օվկիանիայում սկսվել է վերջին սառցե դարաշրջանի հանգույցային պահին, երբ ներկայիս բարեխառն տարածքները եղել են չափազանց անհյուրընկալ։ Այնուամենայնիվ, մարդիկ բնակություն են հաստատել Երկիր մոլորակի՝ սառույցից ազատ բոլոր տարածքները մինչև Սառցե դարաշրջանի ավարտը՝ մոտավորապես 12 000 տարի առաջ։ Այլ հոմինիդները, ինչպիսին է, օրինակ, Homo erectus-ը, հազարամյակների ընթացքում փայտից ու քարից պատրաստված գործիքներ, բայց ժամանակի ընթացքում գործիքները դարձել են ավելի նուրբ ու բարդ։
Հնարավոր է, որ 1,8 միլիոն տարի առաջ, բայց հաստատ 500 000 տարի առաջ մարդիկ սկսել են օգտագործել կրակը ջերմության ապահովման և սննդի պատրաստման համար։ Նրանք նաև մշակել են լեզու պալեոլիթյան ժամանակաշրջանում և գաղափարական համակարգ, ներառյալ հանգուցյալների թաղումը։ Վաղ արվեստի արտահայտություններ կարելի է գտնել քարանձավային պատկերների և քանդակների տեսքով, որ ստեղծվել են փղոսկրից, քարից և ոսկորից և ներկայացնում են կրոնական ընկալումները, որ հաճախ բնութագրվում են որպես անիմիզմ, կամ նույնիսկ շամանիզմ։ Այս ժամանակաընթացքում բոլոր մարդիկ ապրել են որպես որսորդներ ու հավաքորդներ և մեծ մասամբ եղել են քոչվոր։ Հնէաբանական և գենետիկական ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ պալեոլիթի որսորդ-հավաքորդների նախնական պոպուլյացիաներն ապրել են նոսր անտառների շրջանում և հետո սփռվել են առաջնային բարձր արտադրողականություն ունեցող շրջաններում՝ միաժամանակ խուսափելով խիտ անտառածածկ տարածքներից ։
Քաղաքակրթության ծաղկում
Նեոլիթյան հեղափոխությունը, որ սկսվել է մեր թվարկությունից 10 000 տարի առաջ, հանգեցրել է գյուղատնտեսության զարգացմանը, որը հիմնովին փոխել է մարդկանց կյանքը։ Հողագործությունը զարգացել է մեր թվարկությունից 10 000 տարի առաջ Միջին Արևելքում, մեր թվարկությունից 7000 տարի առաջ այժմյան Չինաստանի տարածքում, մեր թվարկությունից 6000 տարի առաջ Ինդոսի հովտում ու Եվրոպայում և մոտավորապես մեր թվարկությունից 4000 տարի առաջ Ամերիկայում։ Հացահատիկային բույսերի մշակումը և կենդանիների ընտելացումը տեղի է ունեցել մեր թվարկությունից 8500 տարի առաջ Միջին Արևելքում, որտեղ ցորենը և գարին մշակվել են առաջին անգամ և ընտելացվել են ոչխարն ու այծը։ Ինդոսի հովտում բույսերի մշակումն ու խոշոր եղջերավոր անասունների ըտելացումը տեղի է ունեցել մեր թվարկությունից 6000 տարի առաջ։ Չինաստանում՝ Դեղին գետի հովտում, աճեցվել է կորեկաձավար և այլ հացահատիկներ մեր թվարկությունից 7000 տարի առաջ, իսկ Յանցզի գետի հովտում աճեցվել է բրինձ ավելի վաղ՝ մոտավորապես մեր թվարկությունից 8000 տարի առաջ։ Ամերիկայում արևածաղիկը մշակվել է մեր թվարկությունից 4000 տարի առաջ, եգիպտացորենը և լոբին աճեցվել են Կենտրոնական Ամերիկայում մեր թվարկությունից 3500 տարի առաջ։ Կարտոֆիլն առաջին անգամ մշակվել է Հարավային Ամերիկայում՝ Անդերում, որտեղ ընտելացվել է նաև լաման։ Մեր թվարկությունից 6000 տարի առաջ սկսվել է մետաղամշակումը․ սկսել են մշակել պղինձը, որն առաջինն է օգտագործվել գործիքների և զարդարանքների պատրաստման համար։ Շուտով դրան հետևել նաև ոսկին, որը հիմնականում օգտագործվել է զարդերի պատրաստման համար։ Մետաղի հանքանյութերի պահանջը խթանել է առևտրի զարգացումը, քանի որ նախկինում մարդկանց բնակեցրած շրջանների մի մասում չեն բավականացրել հանքանյութերը։ Բրոնզը, որը պղնձի և անագի խառնուրդ է, առաջին անգամ հայտնի է դարձել մեր թվարկությունից 2500 տարի առաջ, բայց այն սկսել է լայնորեն օգտագործվել ավելի ուշ։
Թեև վաղ «քաղաքները» հայտնվել են Իերիխոնում և Չաթալ Հույուքում մեր թվարկությունից մոտավորապես 6000 տարի առաջ, առաջին քաղաքակրթությունները ձևավորվել են մեր թվարկությունից 3000 տարի առաջ Եգիպտոսում և Միջագետքում։ Այս մշակույթներում են տեղի ունեցել անվի հայտնագործումը, մաթեմատիկայի ծնունդը, սկսվել բրոնզի մշակումը, ստեղծվել առագաստանավը, բրուտագործական անիվը, գործված հագուստը, սկսվել մոնումենտալ կառույցների շինարարությունը և կատարվել գրի գյուտը։ Գրային համակարգերը զարգացել են միմյանցից անկախ, տարբեր ժամանակներում և երկրի հինգ տարածաշրջաններում՝ Եգիպտոսում (մեր թվարկությունից մոտ 3200 տարի առաջ), Հնդկաստանում (մեր թվարկությունից շուրջ 3200 տարի առաջ), Միջագետքում (մեր թվարկությունից շուրջ 3000 տարի առաջ), Չինաստանում (մեր թվարկությունից շուրջ 1600 տարի առաջ) և Մեզոամերիկայում (մեր թվարկությունից շուրջ 600 տարի առաջ)։
Հողագործությունը հնարավորություն է ստեղծել խիտ բնակեցման համար, ինչի շնորհիվ ժամանակի ընթացքում կազմավորել են պետությունները։ Գյուղատնտեսությա շնորհիվ առաջացել է սննդի ավելցուկ, ինչի շնորհիվ կարող էին սննդով ապահովվել այն մարդիկ, որոնք ուղղակիորեն զբաղված չէին սննդամթերքի հայթայթմամբ։ Գյուղատնտեսության զարգացումը թույլ է տվել ստեղծել առաջին քաղաքները։ Դրանք եղել են առևտրի, մշակող արդյունաբերության և քաղաքական իշխանության կենտրոններ։ Քաղաքներն իրենց շրջապատող գյուղերի հետ հիմնադրել են սիմբիոզներ՝ վերցնելով գյուղատնտեսական մթերքներ և դրա փոխարեն ապահովելով արտադրական ապրանքներ և ռազմական վերահսկողության ու պաշտպանության տարբեր մակարդակներ։
Արևը, Լուսինը, Երկիրը, երկինքն ու ծովը հաճախ աստվածացվել են։ Շատացել են սրբատեղիները, որոնք վերածվել են տաճարային կառույցների և ունեցել կրոնավորների, քրմերի և այլ պաշտոնյաների բարդ հիերարխիա։ Նեոլիթին հատուկ է եղել մարդակերպ աստվածությունների պաշտամունքը։ Պահպանված հնագույն կրոնական գրավոր աղբյուրների թվում են եգիպտական Բուրգերի տեքստերը, որոնցից ամենահինն ստեղծվել է մեր թվարկությունից 2400-2300 տարի առաջ ։
Քաղաքակրթության ծնունդ
Բրոնզե դարաշրջանը Երեք դարաշրջանների համակարգի մաս է (Քարե դար, Բրոնզի դար, Երկաթի դար), որն աշխարհի որոշ տարածաշրջանների համար լավ է բնութագրում քաղաքակրթության պատմության վաղ շրջանը։ Այս ժամանակաշրջանի ընթացքում երկրի բերքառատ շրջաններում տեղի է ունեցել քաղաք-պետությունների և առաջին քաղաքակրթությունների զարգացումը։ Դրանք հիմնականում կենտրոնացված էին գետերի արգասավոր հովիտներում, ինչպիսիք են Տիգրիսը և Եփրատը Միջագետքում, Նեղոսը Եգիպտոսում, Ինդոսը Հնդկական թերակղզում, Յանցզի և Դեղին գետերը Չինաստանում։ Շումերը, որը գտնվում էր Միջագետքում, առաջին հայտնի բարդ քաղաքակրթությունն է, որտեղ զարգացել են առաջին քաղաք-պետությունները մեր թվարկությունից առաջ 4-րդ հազարամյակում։ Այդ քաղաքներում են ստեղծվել ամենավաղ գրերը՝ սեպագրեր, որ ստեղծվել են մեթ թվարկությունից 3000 տարի առաջ։ Սեպագիրն սկիզբ է առել որպես պատկերագրերի համակարգ, որոնք ժամանակի ընթացքում դարձել են ավել պարզ և ավելի վերացական։ Սեպագիր արձանագրությունները գրվել են կավե սալիկների վրա, որի վրա նշանները պատկերվել են անտաշ եղեգով, որն օգտագործվել է որպես ստիլոս։ Գրությունը անհամեմատ ավելի է հեշտացրել մեծ պետության կառավարումը։
Տեղափոխման հարցը հեշտացել է ջրային ուղիների՝ գետերի և ծովերի շնորհիվ։ Միջերկրական ծովը, որը տեղակայված է երեք մայրցամաքների միջև, նպաստել է ռազմական ուժի կարևորմանը և ապրանքների, մտքերի և գյուտերի փոխանակմանը։ Այս դարաշրջանում ի հայտ են եկել նոր ցամաքային տեխնոլագիաներ, ինչպիսիք են՝ հեծելազորն ու կառքերը, որոնք զորքին օգնել են ավելի արագ տեղաշարժվել։
Այս զարգացումները նպաստել են տարածքային իշխանությունների և պետությունների ձևավորմանը։ Միջագետքում գերակշռել են ինքնուրույն պատերազմող քաղաք-պետությունները և ազատ գերիշխանությունը, որ տեղափոխվել է մի քաղաքից մյուսը։ Եգիպտոսում, ընդհակառակը, սկզբում տեղի է ունեցել բաժանում Վերին և Ստորին Եգիպտոսների, որին շուտով հետևել է բոլոր տարածքների միավորումը մեր թվարկությունից 3100 տարի առաջ, որին էլ հաջորդել է մշտական խաղաղությունը։ Կրետեում Մինոյան քաղաքակրթությունը մտել է Բրոնզի դար մեր թվարկությունից 2700 տարի առաջ և ճանաչվել որպես առաջին քաղաքակրթություն Եվրոպայում։ Հաջորդ հազարամյակում այլ գետերի հովիտներում ստեղծվել են միապետական կայսրություններ։ Մեր թվարկությունից առաջ 25-21-րդ դարերում Միաջագետքում ձևավորվել են Աքքադական և Շումերական պետությունները Միջագետքում։
Հաջորդ հազարամյակների ընթացքում քաղաքակրթությունները զարգացել են ամբողջ աշխարհում։ Առևտուրը գնալով դարձել է իշխանության աղբյուր, որովհետև այն պետությունները, որոնք ունեին անհրաժեշտ ռեսուրսներ կամ վերահսկում էին առևտրական կարևոր ճանապարհները, դարձել են գերիշխող։ Մեր թվակությունից 1400 տարի առաջ սկսել է զարգանալ Միկենյան Հունաստանըը։ Հնդկաստանում այս ժամանակաշրջանը եղել է վեդայական դարաշրջան, երբ դրվել են հինդուիզմի և վաղ հնդկական հասարակույթան այլ մշակութային սպեկտների հիմքերը, և որն ավարտվել է մեր թվարկությունից առաջ 6-րդ դարում։ Մեր թվարկությունից մոտավորապես 550 տարի առաջ այդտեղ ստեղծվել են բազմաթիվ անկախ թագավորություններ և հանրապետություններ, որոնք հայտնի են որպես Մահաջանապադաներ։
Քանի դեռ Արևելյան կիսագնդում զարգացել են բարդ քաղաքակրթությունները, Հյուսիսային և Հարավային Ամերիկայի բնիկ ժողովուրդները մնացել են համեմատաբար ցածր զարգացման մակարդակի վրա և բաժանվել են տարբեր կրոնական մշակույթների։ Մեզոամերիկայում ձևավորման փուլի (formative stage) ընթացքում (մ.թ.ա. 1500-ից մինչև մ.թ. 500-ական թվականներին) սկսել են զարգանալ ավելի բարդ և կենտրոնացված քաղաքակրթություններ ներկայիս Մեքսիկայի, Կենտրոնական Ամերիկայի և Պերուի տարածքներում։ Դրանց թվում եղել են այնպիսի քաղաքակրթություններ, ինչպիսիք են օլմեկները, մայաները, սապոտեկները, մոչեները և նասկաները։ Նրանք զարգացրել են գյուղատնտեսությունը՝ մշակելով եգիպտացորեն, կարմիր պղպեղ, կակաո, լոլիկ և կարտոֆիլ, որոնք աճել են միայն Ամերիկայում, և ստեղծել են տարբեր մշակույթներ ու կրոններ։ Այս հին բնիկ հասարակությունները հետագայում կրել են եվրոպական ազդեցությունը (հօգուտ կամ ի վնաս իրենց) ժամանակակից դարաշրջանի սկզբում։
Առանցքային ժամանակ
Մեր թվարկությունից առաջ 8-րդ դարում՝ «Առանցքային ժամանակում», ձևավորվել են փիլիսոփայական և կրոնական գաղափարախոսություններ, առավել հաճախ՝ միմյանցից անկախ և շատ տարբեր վայրերում։ Չինական Կոնֆուցիականությունը, հնդկական բուդդայականությունն ու ջայնիզմ և հրեական միաստվածությունը, ըստ որոշ գիտնականների, բոլորն էլ ձևավորվել են մեր թվարկությունից առաջ 6-րդ դարում։ (Կառլ Յասպերսի Առանցքային ժամանակվա տեսությունը ներառում է նաև պարսկական զրադաշտականությունը, բայց ուրիշ գիտնականներ ստույգ չեն համարում զրադաշտականության համար նրա ներկայացրած ժամանակը)։ Մեր թվարկությունից առաջ 5-րդ դարում Սոկրատեսը և Պլատոնը մեծ հաջողությունների են հասել Հին հունական փիլիսոփայության զարգացման մեջ։
Արևելքում այդ ժամանակ չինական մտածողության մեջ գերակշռող էին գաղափարախոսական երեք դպրոցներ մինչև 20-րդ դարը։ Դրանք էին դաոսականությունը, լեգալիզմը և կոնֆուցիականությունը։ Կոնֆուցիական ավանդույթները, որոնք գնալով ավելի գերակշռող էին դառնում, քաղաքական բարոյականությունը որոնել է ոչ թե օրենքի ուժի մեջ, այլ ավանդույթի ուժով և օրինակով։ Հետագայում կոնֆուցիականությունը տարածվել է Կորեական թերակղզում և Ճապոնիայում։
Արևելքում հունական փիլիսոփայական ավանդույթները, որ վերամեկնաբանվել են Սոկրատեսի, Պլատոնի, Արիստոտելի և այլ փիլիսոփաների կողմից, գիտության կուտակված ձեռքբերումների, տեխնոլոգիաների և մշակույթի հետ միասին տարածվել են Եվրոպայում, Եգիպտոսում, Միջին Արևելքում և Հնդկաստանի հյուսիս-արևելքում սկսած մ․թ․ա․ 4-րդ դարից՝ Ալեքսանդր III-ի (Ալեքսանդր Մակեդոնացի) նվաճումներից հետո։
Կայսրություններ
Մեր թվարկությունից առաջ 500 թվականից մինչև մեր թվարկության 500 թվականն ընկած հազարամյակում ստեղծվել են մի շարք թագավորություններ, որոնք հասել են աննախադեպ մեծ չափերի։ Լավ պատրաստված պրոֆեսիոնալ բանակը, միասնականացված գաղափարախոսությունները և առաջադեմ բյուրոկրատիաները կայսրերի համար հնարավորություն են ստեղծել իշխել մեծ տարածքներում, որոնց բնակչությունը կարող էր հասնել տասնյակ միլիոնների։ Մեծ կայսրությունները հիմնված են եղել տարածքներ ռազմական անեքսիայի վրա և պաշտպանված բնակավայրերի ձևավորման վրա, որպեսզի դառնան գյուղատնտեսական կենտրոններ։ Հարաբերական խաղաղությունը, որ բերել են կայսրությունները, խրախուսել է միջազգային առևտուրը․ առավել հայտնի են առևտրական խոշոր ուղիները Միջերկրական ծովում, ծովային առևտրի ցանցը Հնդկական օվկիանոսում և Մետաքսի ճանապարհը։ Հարավային Եվրոպայում հույները (հետագայում՝ հռոմեացիները), մի ժամանակաշրջանում, որը հայտնի է «անտիկ դարաշրջան» անվանումով, ստեղծել են մշակույթ, որի օրենքները և սովորույթները համարվում են ժամանակակից արևմտյան մշակույթի հիմքը։
Այս ժամանակաշրջանում եղել են մի շարք տեղական կայսրություններ։ Մեդեսի թագավորությանն օգնել է ոչնչացնել Ասորեստանը քոչվոր սկյութները և բաբելացիների հետ միասին։ Ասորեստանի մայրաքաղաք Նինվեն թալանվել է Մեդեսի կողմից մ․թ․ա․ 612 թվականին։ Մեդեսի թագավորությունը ճանապարհ է բացել հետագա իրանական թագավորությունների համար, ներառյալ՝ Աքեմենյան պետությունը (550–330 մ.թ.ա), Պարթևաստանը (մեր թվարկությունից առաջ 247-ից մինչև մեր թվարկության 224 թվականը) և Սասանյան Պարսկաստան (224-651 թվականներ)։
Այժմյան Հունաստանի տարածքում եղել են առանձին պետություններ։ Առաջինը եղել է Աթենական ծովային միությունը (մ.թ.ա 477 թվականից), հաջորդը՝ Աթենական պետությունը (մ․թ․ա․ 454-404 թվականներ) այժմյան Հունաստանի կենտրոնական տարածքում։ Հետագայում Ալեքսանդր Մակեդոնացին (մ.թ.ա․ 356-323) ստեղծել է նվաճողական պետություն, որը ձգվում էր այժմյան Հունաստանից մինչև այժմյան Հնդկաստան ։ Թագավորությունը մասնատվել է նրա մահվանից կարճ ժամանակ անց, բայց հելլենիզմի ազդեցությունը մնացել է երկար ժամանակ՝ սկիզբ դնելով Հելլենականության դարաշրջանին (մ.թ.ա. 323-31) ողջ տարածաշրջանում։
Ասիայում ձևավորված Մաուրյաների պետությունը (մ.թ.ա. 322-185) գոյություն է ունեցել այժմյան Հնդկաստանի տարածքում ։ Մ․թ․ա․ 3-րդ դարում հարավային Ասիայի մեծ մասը միավորվել է Մաուրյաների պետության մեջ Չանդրագուպտա Մաուրիայի կողմից և բարգավաճել Աշոկա Մեծի օրոք։ 3-րդ դարում Գուպտա դինաստիայի իշխանության ժամանակաշրջանը կոչվել է հին Հնդկաստանի ոսկեդար։ 4-6-րդ դարերում հյուսիսային Հնդկաստանը կառավարել են Գուպտա թագավորները։ Հարավային Հնդկաստանում ձևավորվել են Դրավիդյան երեք թագավորություններ՝ Չերաները, Չոլաների դինաստիան և Պանդիյան դինաստիան։ Դրան հաջորդած կայունությանը նպաստել է հինդուիզմի մշակույթի ոսկեդարի ծավալմանը 4-5-րդ դարերում։
Եվրոպայում Հռոմեական կայսրությունը, որ գտնվում էր ներկայիս Իտալիայի տարածքում, ստեղծվել է մեր թվարկությունից առաջ 7-րդ դարում։ Մեր թվարկությունից առաջ 3-րդ դարում Հռոմեական հանրապետությունն սկսել է ընդարձակել իր տարածքը նվաճումների և միությունների շնորհիվ։ Օկտավիանոս Օգոստոսի կառավարման ժամանակ (մ.թ.ա. 63-ից մինչև մեր թվարկության 14 թվականը), որ եղել է առաջին հռոմեական թագավորը, Հռոմն ամրապնդել է իր իշխանությունը Միջերկրական ծովի շրջակա տարածքների մեծ մասի վրա։ Կայսրությունը շարունակում էր հզորանալ՝ իշխելով Անգլիայից մինչև Միջագետք ընկած տարածքները և հասնելով իր հզորության գագաթնակետին Տրայանոս կասեր օրոք (մահացել է 117 թվականին)։ 3-րդ դարում կայսրությունը բաժանվել է արևելյան և արևմտյան մասերի, որոնք ունեցել են առանձին կայսրեր։ Արևմտյան կայսրությունը 476 թվականին ընկել է գերմանացիների տիրապետության տակ Օդոակրի օրոք։ Արևելյան կայսրությունը, որ ներկայում հայտնի է Բյուզանդական կայսրություն անվանումով, և որի մայրաքաղաքը Կոստանդնուպոլիսն էր, գոյատևել է դեռ հազար տարի՝ մինչ Կոստանդնուպոլսի նվաճումը Օսմանյան կայսրության կողմից 1453 թվականին։
Չինաստանում Ցին դինաստիան (մ.թ.ա. 221-206), որ առաջին կայսերական դինաստիան էր երկրում, հաջորդել է Հան դինաստիային (մեր թվարկությունից առաջ 206-ից մինչև մեր թվարկության 220 թվականը)։ Հան դինաստիան իր ուժով և ազդեցությամբ համեմատվել է Հռոմեական կայսրության հետ, որ գտնվում էր Մետաքսի ճանապարհի վերջում։ Հանական Չինաստանում զարգացել են առաջադեմ քարտեզագրությունը, նավաշինությունը և նավարկությունը։ Չինացիները ստեղծել են դոմնային վառարանները և պղնձե գործիքներ։ Դասական ժամանակաշրջանի այլ պետությունների նման Հանական Չինաստանը առաջադիմել է կարևոր բնագավառներում՝ կառավարություն, կրթություն, մաթեմատիկա, աստղագիտություն, տեխնոլոգիա և այլն ։
Աֆրիկայում Աքսումական թագավորությունը, որ գտնվել է ներկայիս Եթովպիայի տարածքում, առաջին դարում ամրապնդել է իր դիրքերը որպես առևտրական խոշոր կայսրություն՝ իշխելով հարևան Արաբական թերակղզում և Քուշ թագավորությունում և վերահսկելով առևտուրը Կարմիր ծովում։ Կայսրությունն ստեղծել է սեփական դրամական համակարգը և իրենց թագավորների գերեզմանների վրա կառուցել ահռելի ստելաներ, ինչպիսին է Աքսումի կոթողը։
Հաջողակ տարածքային կայսրություններ են ստեղծվել նաև Ամերիկայում՝ հիմնվելովմեր թվարկությունից 2500 տարի առաջ ձևավորված մշակույթների վրա։ Մեզոամերիկայում ստեղծվել են հսկայական նախակոլումբյան հասարակությունները, որոնցից ամենանշանակալին եղել են Սապոտեկյան պետությունը (մ.թ.ա. 700-ից 1521 թվական) և Մայաների քաղաքակրթությանը, որը հասել է իր զարգացման գագաթնակետին Մեզոամերիկյան դասական շրջանում (250–900 թվականներին), բայց շարունակել է զարգանալ հետդասական ժամանակաշրջանում՝ մինչև իսպանացիների հարձակումները 16-րդ դարում։ Մայաների քաղաքակրթությունը ձևավորվել է Օլմեկների մայր մշակույթը անկմանը զուգահեռ։ Մայաների խոշոր քաղաք-պետությունները գնալով ավելացել են իրենց թվաքանակով ու նշանակությամբ, և Մայաների մշակույթը տարածվել է Յուկատան թերակղզում և մերձակա շրջաններում։ Ավելի ուշ ստեղծված Ացտեկների կայսրությունը հիմնվել է հարակից մշակույթների վրա և կրել նվաճված ժողովրդի ազդեցությունը, ինչպիսին են տոլտեկները։
Որոշ տարածքներում նկատվել է դանդաղ, բայց կայուն տեխնոլոգիական առաջընթաց, ընդ որում՝ այնպիսի կարևոր հայտնագործություններ, ինչպիսին են ասպանդակները և գութան, կատարվել են մի քանի դարը մեկ։ Այնուամենայնիվ, որոշ տարածքներում եղել են սրընթաց տեխնոլոգիական առաջխաղացումներ։ Ամենակարևորը հավանաբար եղել է Միջերկրական ծովի շրջակայքում Հելլենականության դարաշրջանը, երբ կատարվել են հարյուրովոր տեխնոլոգիաների գյուտեր ։ Այդ ժամանակաշրջաններին հաջորդել է տեխխնոլոգիական անկման ժամանակաշրջանը, ինչպես Հռոմեական կայսրության անկում և դրան հաջորդած վաղ միջնադարյան ժամանակաշրջանը։