cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Օլտեն
Պատմություն
Քաղաքի ներկայիս տարածքում ու նրա շրջակայքում հնագիտական պեղումների արդյունքում հայտնաբերվել են Մագդալենյան ժամանակաշրջանի (մեզանից մոտավորապես 16.000-14.000 տարի առաջվա) բազմաթիվ արտեֆակտներ, ինչպես նաև միջին ու նոր քարի դարերի մարդկանց գործունեության հետքեր: Հայտնաբերվել են նաև հին հռոմռական ժամանակների ոչ մեծ բնակավայրի՝ վիկուսի և Աար գետի վրա արդեն իսկ այդ ժամանակներում գցված կամրջի, ինչպես նաև՝ ավելի ուշ կառուցված հռոմեական մեծ ամրոցի ավերակներ, որոնց մերձակայքում էլ հիմնվել է միջնադարյան բնակավայրը: Պատմական փաստաթղթերում առաջին անգամ այն հիշատակվել է 1201 թվականին՝ որպես Oltun (ուսումնասիրողների կարծիքով այդ անվանումն առաջացել է գալլերեն *Olodunum-ից, որ նշանակել է գետի մոտի բերդ). : 13-րդ դարում եղել է Ֆրոբուրգի կոմսերի սեփականությունը, 1377 թվականին անցել Կիբուրգներին, վերջիններից էլ, յոթ տարի անց՝ Հաբսբուրգներին: 1407 թվականից գտնվել է Բազելի ենթակայության ներքո, 1411 և 1422 թվականներին հրդեհներից ավերվել և 1426 թվականին վաճառվել Զոլոտուրնին: Շվեյցարական Համադաշնությանը միացել է երկարատև դիմադրությունից հետո:
Պատմամշակութային հուշարձաններ
Օլտենի մի շարք պատմամշակութային հուշարձաններ ընդգրկված են Շվեյցարիայի համազգային նշանակության պատմամշակութային ժառանգության ցանկում, այդ թվում՝ հին հռոմեական վիկուսը, նախապատմական, հին հռոմեական, միջնադարյան և վաղ նորդարյա ժամանակների բնակավայրերի ավերակներն ու պահպանված կառույցները, Աար գետի վրայի փայտե ծածկած կամուրջը, երկաթուղային կայարանը, բնության թանգարանը: Քաղաքն ամբողջությամբ ներառված է Շվեյցարական ժառանգության գույքացուցակում :
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Բնակավայրեր այբբենական կարգով Կատեգորիա:Շվեյցարիայի քաղաքներ Կատեգորիա:Շվեյցարիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Զոլոտուրնի կանտոնի բնակավայրեր
Կրասնի Օստրով (գյուղ, Սեչենովսկի շրջան)
Կրասնի Օստրով (Красный Остров), գյուղ Ռուսաստանի Նիժնի Նովգորոդի մարզի Սեչենովսկի շրջանի կազմում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Նիժնի Նովգորոդի մարզի Սեչենովսկի շրջանի բնակավայրեր
Շուչան
Շուչան, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Դիարբեքիրի վիլայեթի Դիարբեքիրի գավառում ։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կազանի Աստվածամոր տաճար (Սանկտ Պետերբուրգ)
Կազանի Աստվածամոր տաճար (Казанский собор), տաճար Սանկտ Պետերբուրգում։ Ճարտարապետական հուշարձան է՝ կառուցված 1801-1811 թվականներին՝ ռուսական կլասիցիզմի ոճով (ճարտարապետ՝ Անդրեյ Վորոնիխին)։
Խաչաձև-գմբեթավոր հորինվածքով կառույցի կողային ձգված ճակատներին կից են 6 սյուն պորտիկներով կիսաշրջանաձև սյունաշարերը, որոնցից հյուսիսը բացվում է դեպի Նևսկի պողոտա։ Գլխավոր մուտքը արևմուտքից է, փոքր հրապարակից, որը շըրջափակված է թուջե կիսաշրջանաձև պարսպով։ Քանդակային հարդարանքի հեղինակներն են Ի. Մարտոսը, Ի. Պրոկոֆևը, Վ. Դեմուտ-Մալինովսկին, Ֆ. Շչեդրինը և ուրիշներ։
Տաճարում է թաղված (1813) Միխայիլ Կուտուզովը։ 1932 թվականին Կազանի Աստվածամոր տաճարում բացվել է Կրոնի և աթեիզմի պատմության թանգարանը։
Գրականություն
Կատեգորիա:Տաճարներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի տաճարներ
Աստերոիդների ցանկ (133101-133200)
Աստերոիդների ցանկ (133001-133100) * Աստերոիդների ցանկ * Աստերոիդների ցանկ (133201-133300)
|}
Կույանովկա (գյուղ, Բելոպոլիեի շրջան)
Կույանովկա (Куянівка), գյուղ Ուկրաինայի Սումիի մարզի Բելոպոլիեի շրջանում։ Հիմնադրվել է 18-րդ դարում։
2001 թվականի տվյալներով Կույանովկա գյուղում բնակվում էր 1 063 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Սումիի մարզի Բելոպոլիեի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:18-րդ դարում հիմնադրված բնակավայրեր
Վռամշապուհ Թադևոսյան
Վռամշապուհ Սամսոնի Թադևոսյան, հայ իրավաբան, պետական աշխատող։ Իրավաբանական գիտությունների դոկտոր (1959), պրոֆեսոր (1962)։ ՌԽՖՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (1974)։
Փիլիսոփայական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Էդուարդ Թադևոսյանի հայրն է։
Կենսագրություն
1925 թվականին ավարտել է Մոսկվայի պետական համալսարանը։ 1925-1927 թվականներին աշխատել է ՌԽՖՍՀ գերագույն դատարանում, 1932-1935 թվականներին՝ արդարադատության ժողկոմատում, 1935-1952 թվականներին՝ ԽՍՀՄ դատախազությունում։ 1946 թվականին Տոկիոյի դատավարության մասնակից՝ որպես ԽՍՀՄ պետական մեղադրողի օգնական։ 1948-1949 թվականներին՝ ՀԽՍՀ դատախազ, 1927 թվականից՝ միաժամանակ դասավանդել է ՄՊՀ-ում, 1939-1940 թվականներին՝ ռազմաիրավաբանական ակադեմիայում, 1948-1949 թվականներին՝ ԵՊՀ-ում, 1952 թվականից՝ ԽՍՀՄ ԳԱ Պետության և իրավունքի ինստիտուտի գիտաշխատող, 1958-1963 թվականներին՝ տնօրենի տեղակալ, 1960-1963 թվականներին՝ քաղաքական գիտությունների խորհրդային ընկերակցության նախագահ։
Աշխատությունները վերաբերում են քաղաքացիական, ընտանեկան իրավունքների դատախազական հսկողության հարցերին   ։
Ֆլորա Վարդանյան
Ֆլորա Ստեփանի Վարդանյան (Օհանջանյան, ), Անդրկովկասում հեղափոխական շարժումների մասնակից։ ԽՄԿԿ անդամ 1917 թվականից։ Մինչ այդ եղել է հնչակյան կուսակցության անդամ։
Կենսագրություն
Ավարտել է Թիֆլիսի իգական գիմնազիան (1897) և Լոնդոնի կանանց համալսարանի մանկավարժության բաժինը (1901)։ 1901 թվականից ագիտացիոն-պրոպագանդիստական աշխատանք է տարել Բաքվի բանվորների շրջանում, որի համար արտաքսվել է Ռուսաստանի Մարիուպոլ գավառը։ 1915 թվականին Վարդանյանի նախաձեռնությամբ Բաքվի Բալախանիի շրջանում հիմնադրվել է «Առանց ազգերի խտրության գաղթականներին օգնող ընկերություն», որը Բաքվի բոլշևիկյան կազմակերպությունն օգտագործել է ագիտացիոն աշխատանք տանելու համար։ 1917 թ. Փետրվարյան հեղափոխությունից հետո ընտրվել է ՌՍԴԲԿ Բաքվի կոմիտեի կազմում։ 1918 թվականից եղել է կուսակցության Թիֆլիսի կոմիտեի անդամ, կատարել պրոպագանդիստական աշխատանք, փոխադրել զենք, դրամ և գրականություն։ Վրաստանում խորհրդային իշխանություն հաստատվելուց հետո աշխատել է որպես Վրաստանի կոմկուսի Թիֆլիսի քաղկոմի ագիտ-պրոպագանդայի բաժնի վարիչ։ 1923 թվականից՝ ՎԿ(բ) կ ԿԿ-ի կին-բաժնի վարիչի տեղակալ, ապա՝ բաժնի վարիչ։ Մեծ աշխատանք է տարել անապաստան երեխաների դաստիարակության ուղղությամբ։ 1924 թվականից միաժամանակ «Հայաստանի աշխատավորուհի» ամսագրի պատասխանատու խմբագիրն էր։ 1927 թվականից՝ ՀԽՍՀ Կենտգործկոմի նախագահության անդամ։ Ղեկավարել է Կենտգործկոմին կից կանանց կենցաղը բարելավող հանձնաժողովի աշխատանքները։ Եղել է ՀԿ(բ) կ Կենտկոմի և ՀԽՍՀ Կենտգործկոմի անդամ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ հեղափոխականներ Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Ստեֆան Շապյուիզա
Ստեֆան Շապյուիզա (Stéphane Chapuisat ), շվեյցարացի ֆուտբոլիստ, հարձակվող։
Կենսագրություն
Ստեֆանի հայրը՝ Պիեր Ալբեր Շապյուիզան (ծ. 1948 թ.) շվեյցարական ակումբներում խաղացել է որպես պաշտպան։
Ստեֆանը մեծ հաջողությունների է հասել Դորտմունդի «Բորուսիայում», որի կազմում 2 անգամ դարձել է Գերմանիայի չեմպիոն (1994-95, 1995-96), մեկական անգամ էլ հաղթել է Չեմպիոնների Լիգայում (1996-97) և Մեժկոնտինենտալային գավաթում (1997)։
15 տարեկան ժամանակից խաղացել է Շվեյցարիայի հավաքականում, որի կազմում անցկացրել է 100-ից ավելի (այդպիսի նվաճման են հասել բացի նա նաև 2 ֆուտբոլիստ՝ Հայնց Հերմանը և Ալեն Գեյգերը)։ Մասնակցել է 1994 թվականի աշխարհի առաջնությանը։
2003 թվականին ՈՒԵՖԱ-ի կողմից ճանաչվել է շվեյցարիայի առաջնության վերջին 50 տարվա լավագույն ֆուտբոլիստ։
Ակումբային
Բորուսիա (Դորտմունդ) Գրասսհոպպերս
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Շվեյցարացի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Շվեյցարիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Բունդեսլիգայի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Ֆուտբոլի հարձակվողներ Կատեգորիա:Բորուսիա Դորտմունդի ֆուտբոլիստներ
Վելիմիր Իվիչ
Վելիմիր Իվիչ (Велимир Ивић,), սերբ շախմատիստ, գրոսմայստեր (2020)։
Կենսագրություն
2017 թվականին մինչև 18 տարեկան պատանիների շախմատի Եվրոպայի թիմային առաջնությունում Վելիմիր Իվիչը Սերբիայի հավաքականի կազմում թիմային հաշվարկում նվաճել է արծաթե մեդալ, իսկ անհատական հաշվարկում՝ ոսկե մեդալе ։
2021 թվականին Սոչիում նա մասնակցել է շախմատի աշխարհի գավաթի խաղարկությանը, որտեղ 1-ին տուրում 1,5:0,5 հաշվով հաղթել է ամերիկացի գրոսմայստեր Ռոբերտ Հունգասկուն, 2-րդ տուրում՝ իսպանացի Ֆրանսիսկո Վալիեխո Պոնսին, երրորդ տուրում՝ գերմանացի Մատիաս Բլյուբաումին, չորրորդ տուրում՝ ռուս գրոսմայստեր Դմիտրի Անդրեյկինին։ Եվ միայն այդ մրցաշարի 1/8 եզրափակչում Իվիչի հաղթանակների շարքը կանգնեցրել է մեկ այլ ռուս գրոսմայստեր Վլադիմիր Ֆեդոսեևը՝ 3։1 հաշվով ։
Վելիմիր Իվիչը ներկայացրել է Սերբիայի հավաքականը շախմատի խոշորագույն թիմային մրցաշարերում՝ երկու անգամ մասնակցել է շախմատի օլիմպիադաներին (2016-2018), երկու անգամ՝ շախմատի Եվրոպայի թիմային առաջնությանը (2019-2021 թթ.)։
2021 թվականի նոյեմբերին Ռիգայում տեղի ունեցած ՖԻԴԵ-ի գրանդ շվեյցարական մրցաշարում Վելիմիր Իվիչը գրավել է 82֊րդ տեղը ։
Մրցաշարերում հաջողության հասնելու համար ՖԻԴԵ-ն 2018 թվականին Վելիմիր Իվիչին շնորհել է միջազգային վարպետի (IM) կոչում, իսկ 2020 թվականին՝ միջազգային գրոսմայստերի։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Շախմատի գրոսմայստերներ Կատեգորիա:Շախմատիստներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Սերբ շախմատիստներ Կատեգորիա:Շախմատային օլիմպիադաների մասնակիցներ
Կանաչ Էվգլենա
Կանաչ էվգլենան (Euglenophyta), միաբջիջ կենդանի է։
Կենսակերպը, կառուցվածքը և շարժումը
Կանաչ էվգլենան, ինչպես և սովորական ամեոբան, ապրում է նեխած տերևներով կեղտոտված լճակներում, ջրափոսերում և կանգնած ջրով այլ ջրամբարներում։ Նրա առջևի ծայրը բութ է, իսկ հետևինը՝սուր։ Էվգլենայի ցիտոպլազմայի արտաքին շերտը խիտ է, այն մարմնի շուրջը առաջացնում է թաղանթ։ Թաղանթի շնորհիվ էվգլենայի մարմնի ձևը շարժման ժամանակ քիչ է փոխվում ։ Էվգլենան կարող է միայն թեթևակի կծկվել, որի հետևանքով կարճանում ու լայնանում է։ Էվգլենայի մարմնի առջևի ծայրում գտնվում է ցիտոպլազմայի նուրբ թելանման ելուստ՝մտրակ։ Մտրակը պտուտակաձև շարժելով՝Էվգլենան խրվում է ջրի մեջ և դրա շնորհիվ լողում բութ ծայրով առաջ։ Մեկ կամ մի քանի մտրակներով տեղաշարժվող կենդանիները պատկանում են Մտրակավորների դասին։ Գիտնականները ենթադրում են, որ 1,5 միլիարդ տարի առաջ ապրած հնադարյան մտրակավորներից առաջացել են նախակենդանիների ժամանակակից դասերը։Արմատները սնվում են պատրաստի օրգանական  նյութերով։Ամեոբան  կեղծ  ոտիկների  օգնությամբ շրջապատում  և  կուլ  է  տալիս  սսնդի  մասնիկը։
Սննդառությունը
Էվգլենայի ցիտոպլազմայի մեջ կան 20-ից ավելի ձվաձև, կանաչ քլորոպլաստներ, որոնք նրան տալիս են կանաչ գույն։ Քլորոպլաստներում կա քլորոֆիլ։ Էվգլենան սնվում է լույսի պայմաններում, ինչպես կանաչ բույսերը, իր մարմինը կառուցելով օրգանական նյութերից, որոնք առաջանում են լույսի տակ ֆոտոսինթեզի միջոցով։ Ցիտոպլազմայում կուտակվում են օսլայի բաղադրությանը նման պաշարային սննդանյութերի մանր հատիկներ, որոնք ծախսվում են էվգլենայի սոված ժամանակ։ Եթե էվգլենային երկար ժամանակ տեղավորենք մթության մեջ, նրա քլորոֆիլը կանհետանա, նա կդառնա անգույն։ Դրա հետևանքով ֆոտոսինթեզը դադարում է, և էվգլենան սկսում է յուրացնել լուծված օրգանական նյութերը, որոնք առաջանում են մահացած տարբեր օրգանիզմների քայքայման ժամանակ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մտրակավորների դաս
Ֆաետանո
Ֆաետանո (Faetano), այն ինը քաղաք-կոմունաներից մեկը, որոնք գտնվում են Սան Մարինոյում, իր կազմի մեջ ունի 4 ծխական համայնք։
2010 թվականի տվյալներով բնակչությունը կազմել է 1175 մարդ։ Տարածքը՝ 7.75 կմ²: Սահմանակից է՝ Մոնտեջարդինո, Ֆիորենտինո, Բորգո Մաջորե և Դոմանյանո կոմունաներին, ինչպես նաև իտալական մունիցիպալիտետներ՝ Կորիանոին, Մոնտեսկուդո և Սասոֆելտրիոին։
Վարչական բաժանում
Բաժանված է 4 ծխական համայնքների՝
Կատեգորիա:Սան Մարինոյի քաղաքներ
Բիկովսկայա Ստեպ
Բիկովսկայա Ստեպ (Быковская Степь), գյուղ Ռուսաստանի Ռյազանի մարզի Կորաբլինսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը վերջին գրանցված տվյալներով կազմում էր 150 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Ռյազանի մարզի Կորաբլինսկի շրջանի բնակավայրեր
Դոբրովոլիե (գյուղ, Բլիզնյուկովի շրջան)
Դոբրովոլիե (Добровілля), գյուղ Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Բլիզնյուկովի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1630 թվականին։
2001 թվականի տվյալներով Դոբրովոլիե գյուղում բնակվում էր 724 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,9 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 804,44 մարդ/կմ²։
Գումեդին Վարդանյան
Գումեդին Սուրենի Վարդանյան, հայ խորհրդային մեխանիկ։ Տեխնիկական գիտությունների դոկտոր (1976), պրոֆեսոր (1979)։ ՌԴ գիտության և տեխնիկայի վաստակավոր գործիչ (1997):
Աուտիզմ
Աուտիզմ, զարգացման խանգարում, որը բնորոշվում է շփման ու հաղորդակցման խախտումներով և կրկնվող ու սահմանափակ վարքագծով ։ Երեխայի մեկից երկու տարեկան հասակում ծնողները հաճախ չեն նկատում դրանք ։ Այս նշաններն ի հայտ են գալիս աստիճանաբար, քանի որ հաճախ աուտիզմ ունեցող երեխաներն օրինաչափ են զարգանում, սակայն որոշակի պահից զարգացման հետընթաց (ռեգրես) է տեղի ունենում  ։
Գումեդին Վարդանյան
Կենսագրություն
Ավարտել է Երևանի համալսարանը (1957)։ 1966 թվականից աշխատում է Մոսկվայի ինժեներա-շինարարական ինստիտուտում, 1976 թվականից՝ բարձրագույն մաթեմատիկայի ամբիոնի պրոֆեսոր, 1977 թվականից՝ ֆոտոառաձգականության պրոբլեմային լաբորատորիայի սողքի մոդելավորման բաժնի վարիչ։ Աշխատությունները վերաբերում են դեֆորմացվող պինդ մարմինների եզրային խնդիրների մոդելավորման մեթոդներին և ծերացող նյութերի սողքի տեսությանը։ Վարդանյանի ստեղծած ջերմային լարում Գ․ Մ․ Վարդանյան Գ․ Ս․ Վարդանյանների մոդելավորման մեթոդը լայնորեն կիրառվում է մեքենաշինության և շինարարության մեջ։ Եղել է ԽՍՀՄ Պետշինին առընթեր բետոնի սողքի և կծկման մշտական հանձնաժողովի անդամ (1975)։ Արժանացել է ԽՍՀՄ Պետական մրցանակի (1980)։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ մեխանիկոսներ Կատեգորիա:Տեխնիկական գիտությունների դոկտորներ Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ Կատեգորիա:ԵՊՀ շրջանավարտներ Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Աուտիզմ
Աուտիզմի պատճառը գենետիկական և էկոլոգիական գործոնների համադրությունն է ։ Ռիսկի գործոնների շարքում են հղիության ընթացքում վարակները, օրինակ՝ կարմրախտը, ինչպես նաև հղիության ընթացքում որոշ նյութերի, օրինակ՝ ալկոհոլի կամ կոկաինի օգտագործումը ։ Հիվանդության առաջացման վիճելի պատճառների շարքում են էկոլոգիական գործոնները, օրինակ՝ պատվաստումների վարկածը, որը հերքվեց ։
Վաղ շրջանում խոսքային կամ վարքային միջամտությունները կարող են օգնել աուտիզմ ունեցող երեխաներին ձեռք բերել ինքնասպասարկման, շփման և հաղորդակցման հմտություններ ։ Չնայած աուտիզմի բուժումը հայտնի չէ, սակայն կան երեխաներ, որոնք հաղթահարել են այն ։ Աուտիզմ ունեցող մեծահասակներից քչերն են կարողանում ինքնուրույն ապրել, այնուամենայնիվ ոմանք հաջողում են ։
Ընդհանուր առմամբ, 2015թվականի դրությամբ, աուտիզմով տառապում են 24.8 մլն․ մարդ ։ 2000-ական թվականներին հիվանդների թիվը աշխարհում կազմում էր 1-2 մարդ՝ յուրաքանչյուր 1,000 մարդու հաշվարկով ։ Զարգացած երկրներում 2017 թվականի տվյալներով երեխաների մոտ 1.5%-ն աուտիզմ ունի ։
Այս ցուցանիշը կրկնակի գերազանցում է 2000 թվականին Միացյալ Նահանգներում աուտիզմ ունեցողների թիվը, որը կազմում էր երեխաների 0,7%-ը ։ Աուտիզմը արական սեռի մոտ 4-5 անգամ ավելի շատ է հանդիպում, քան իգական սեռի մոտ ։ Աուտիզմ ախտորոշում ունեցողների թիվը կտրուկ աճել է 1960-ական թվականների սկզբին, մասամբ՝ ախտորոշիչ մեթոդների փոփոխությունների շնորհիվ, սակայն իրական աճի հարցն առայժմ անպատասխան է ։
Սոցիալական զարգացում
Սոցիալական խանգարումները տարբերակում են աուտիզմը և նրա հետ կապված սպեկտրալ խանգարումներն այլ տարածված հիվանդություններից ։ Աուտիզմով հիվանդ մարդիկ ունեն շփման խանգարումներ և հաճախ չեն հաղորդակցվում այլ մարդկանց հետ, այն դեպքում, երբ շատ մարդիկ կարևորում են դա։ Աուտիստիկ Թեմփլ Գրանդինը նշել է, որ ինքը չի հասկանում հիվանդների և նորմալ զարգացում ունեցող մարդկանց սոցիալական շփումներն, և իր զգացմունքները արտահայտել է «Ինչպես անթրոպոլոգը Մարսի վրա» աշխատության մեջ ։
Մեծ Վիկտորևկա
Մեծ Վիկտորևկա (Большая Викторьевка), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Կեմերովսկի շրջանում։ Գետի երկարությունը 13 կմ է։
Աուտիզմ
Սոցիալական զարգացում
Աուտիզմ ունեցող մեծ երեխաները և հասուն անհատներն ունեն դեմքերի և զգացմունքների ճանաչողության ավելի խորացված բարդություններ, չնայած, դա կարող է մասամբ պայմանավորված լինել անձի սեփական զգացմունքներն որոշելու ավելի ցածր ունակությամբ ։
Մեծ Վիկտորևկա
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Տվյալներն ըստ ջրային ռեսուրսների ֆեդերատիվ տեսչության.
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Վերին Օբի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը Տոմ գետն է, գետի ենթաավազանը Տոմ գետն է։ Գետի գետային ավազանը (Վերին) Օբ գետն է՝ մինչև Իրտիշի.
Աուտիզմ
Սոցիալական զարգացում
Շատ զավեշտալի զեկույցներ կան, բայց քիչ թվով սիստեմատիկ ուսումնասիրություններ աուտիզմ ունեցող անհատների մասին, որոնք ագրեսիա և բռնություն են ցուցաբերում։ Սահմանափակ տվյալները ցույց են տալիս, որ աուտիզմը կապված է ագրեսիայի, սեփականության ոչնչացման և հիստերիայի հետ ։
Մեծ Վիկտորևկա
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Մինչև 50 կմ երկարությամբ գետեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր Կատեգորիա:Վերին Օբի ավազանային շրջանի գետեր
Աուտիզմ
Հաղորդակցություն
Աուտիզմ ունեցող անհատների մոտավորապես երկու երրորդը բավականաչափ չի զարգացնում բնական խոսք՝ ամենօրյա հաղորդակցական կարիքները բավարարելու համար ։ Հաղորդակցական տարբերությունը աուտիզմ ունեցող անհատների մոտ ի հայտ է գալիս կյանքի առաջին տարիներին և կարող է ներառել ուշացած թոթովանք, անսովոր ժեստեր, արձագանքման ցածր մակարդակ և ձայնային նախատիպեր, որոնք համաչափ չեն խնամակալների հետ։ Կյանքի երկրորդ և երրորդ տարիներին աուտիզմ ունեցող երեխաները ավելի քիչ հաճախականության և բազմազան թոթովանքներ, բաղաձայն հնչյուններ, բառեր և բառակապակցություններ են արտահայտում։ Նրանց ժեստերը ավելի քիչ են համապատասխանեցվում խոսքի հետ։ Պակաս հավանականություն կա, որ աուտիզմ ունեցող երեխաները ինչ-որ բան կխնդրեն կամ փորձով կփոխանակվեն, բայց ավելի շուտ կկրկնօրինակեն ուրիշներին ։ Սահմանափակ ուշադրությունը կարևոր է ֆունկցիոնալ խոսքի համար, իսկ սահմանափակ ուշադրության բացակայությունը աուտիզմ ունեցող երեխաներին տարբերում է աուտիզմ չունեցող երեխաներից ։ Օրինակ՝ նրանք կարող են նայել ցույց տվող ձեռքին, այլ ոչ թե ցույց տրվող իրին և նրանք անընդհատ ցույց չեն տալիս իրերը, որպեսզի կիսվեն փորձով ։ Աուտիզմ ունեցող երեխաները կարող են ցուցաբերել բարդություններ ստեղծագործական խաղերում և նշանները բառերում ճիշտ տեղադրելու ժամանակ ։
Մի քանի ուսումնասիրությունների համաձայն բարձր գործառութային աուտիզմ ունեցող 8–15 տարեկան երեխաները և հասուն անձինք բառարանների օգտագործմամբ հիմնական լեզվային վարժությունները կատարել են նույն արագությամբ։ Երկու աուտիստիկ խմբերն էլ վատ են կատարել այն բարդ լեզվական վարժությունները, որոնք վերաբերվում էին խոսքը հասկանալուն, գրելուն և արտաբերելուն։ Մարդիկ հաճախ, առաջին հերթին, չափում են նրանց լեզվական հմտությունները, ուստի այս ուսումնասիրությունները ենթադրում են, որ աուտիզմ ունեցողների հետ շփվող մարդիկ, մեծ հավանականությամբ, թերագնահատում են իրենց լսարանի հասկանալու ունակությունները ։
Կրկնվող վարքագիծ
Աուտիզմ ունեցող անհատները ցուցաբերում են կրկնվող կամ սահմանափակ վարքագծի շատ ձևեր (RBS-R), որոնց դասակարգումը ներկայացված է ստորև ․
Թվում է, թե կրկնվող կամ ինքնավնասման վարքագիծ հատուկ չէ աուտիզմին, սակայն միայն աուտիզմն ունի այս վարքագծերի առաջացման և սրացման բարձր մակարդակ ։
Այլ ախտանիշներ
Աուտիզմ ունեցող անհատները կարող են ունենալ ախտանիշներ, որոնք չեն ազդում ախտորոշման ընթացքի վրա, սակայն դրանք կարող են ազդել անհատների կամ նրանց ընտանիքների վրա ։ Աուտիզմ ունեցող անհատների 0.5%-ից մինչև 10%-ը ցույց է տալիս անսովոր կարողություններ ։ Աուտիզմ ունեցող շատ մարդիկ ցուցաբերում են ընկալման և ուշադրության գերազանց ունակություններ՝ համեմատած ընդհանուր հասարակության հետ ։ Զգայական փոփոխություններ ի հայտ են գալիս աուտիզմ ունեցող անձանց 90 %-ի մոտ, սակայն ոչ մի ապացույց չկա, որ այս փոփոխությունը տարբերակում է աուտիզմը այլ զարգացման խանգարումներից ։ Աուտիզմ ունեցող մարդկանց մի զգալի տոկոս (60-80%) ունի շարժական նշաններ, վատ մկանային ճնշում, շարժումների անհամաձայնեցվածություն և ոտքերի ծայրերին քայլելու սովորություն ։ Անհավասարակշռված շարժումները լայն տարածում ունեն աուտիզմ ունեցողների մոտ ։ Անսովոր ուտելու վարքագիծը ի հայտ է գալիս աուտիզմ ունեցող երեխաների երեք չորրորդի մոտ։ Սնվելու ժամանակ ընտրելն ամենատարածված խնդիրն է, չնայած ուտելու արարողություն և սննդի մերժում նույնպես հանդիպում է, սակայն սա թերսնման պատճառ չի դառնում։ Աուտիզմ ունեցող որոշ երեխաներ ունեն աղեստամոքսային ախտանիշներ, սակայն դրա մասին հստակ տվյալներ պարունակող աշխատությունները բացակայում են ․ կան հակասական ուսումնասիրություններ ու աուտիզմի և աղեստամոքսային ախտանիշների միջև կապը դեռ բացահայտված չեն ։
Աուտիզմի պատճառներ
Վաղուց հայտնի է, որ աուտիզմի բնութագիր երեք ախտանիշների՝ գենետիկ, ճանաչողական և նյարդային մակարդակների, հիմքում ընկած է մի ընդհանուր պատճառ ։ Սակայն կասկածն աճում է այն հանգամանքի վերաբերյալ, որ աուտիզմը մի բարդ փոփոխությունների համակարգ է, որի առանցքային ուղղություններն հստակ պատճառներ ունեն, որոնք հաճախ միասին են առաջանում ։
Աուտիզմն ունի ամուր գենետիկական հիմք, իսկ նրա գեները մի բարդ համակարգ են կազմում, բայց դեռ անհասկանալի է, թե աուտիզմի սինդրոմը ավելի շուտ բացատրվում է եզակի մուտացիաներով, որոնք ունեն խոշոր հետևանքներ, թե ընդհանուր գենետիկական տարբերակների եզակի մուլտիգենային փոխազդեցությամբ ։ Բարդությունն ի հայտ է գալիս էպիգենետիկ գործոնների, շրջապատի և բազմաթիվ գեների փոխազդեցության հետևանքով, որը ԴՆԹ-ում փոփոխություններ չի կատարում, բայց ժառանգական է և ազդում է գենային արտահայտության վրա ։ Հիվանդների և նրանց ծնողների գենոմների սեքվենավորման արդյունքում հայտնաբերվում են աուտիզմի հետ կապված մի շարք գեներ ։
Երկվորյակների ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ ժառանգականությունը հանդիպում է 0.7 աուտիզմ ունեցող անձանց և 0.9 աուտիստիկ սպեկտրալ փոփոխություններ ունեցողների մոտ, իսկ նրանց եղբայների և քույրերի մոտ 25 անգամ ավելի մեծ հավանականություն կա աուտիզմ ունենալու, քան ընդհանուր բնակչության մոտ ։ Այնուամենայնիվ մեծ թվով մուտացիաներ, որոնք մեծացնում են աուտիզմի առաջանալու ռիսկը, չեն հայտնաբերվել; Աուտիզմը չի կարելի դասակարգել Մենդելի մուտացիաների շարքին կամ եզակի քրոմոսոմային անոմալիաների դասին, և աուտիզմի սպեկտրալ խնդիրների ոչ մի գենետիկական համախտանիշ ցույց չի տվել ընտրովի պատճառ ։
Հղիության ընթացքում աղտոտված, հատկապես ծանր մետաղներով և մասնիկներով հարուստ օդը կարող է բարձրացնել աուտիզմի առաջացման ռիսկերը ։ Էկոլոգիական գործոնները, որոնք նպաստում կամ սրում են աուտիզմը, բայց դեռևս չեն հաստատվել հուսալի ուսումնասիրությունների շնորհիվ, շրջակա միջավայրի հետ կապված գործոններն են՝ որոշակի սնունդ, վարակիչ հիվանդություններ, ծանր մետաղներ, լուծիչներ, դիզելային արտանետումներ (PCB), պլաստիկ արտադրանքում օգտագործվող ֆենոլներ, պեստիցիդներ, բրոմացված հակապիրիններ, ալկոհոլ, ծխախոտ, թմրանյութեր, պատվաստանյութեր, նախածննդաբերական սթրես։ Նշվածներից որոշներն, ինչպես օրինակ կարմրուկի պատվաստանյութը, ամբողջովին հերքվել են ։
Սովորական պատվաստման ժամանակ ծնողները իրենց երեխաների մոտ կարող են նկատել աուտիզմի նշաններ։ Սրա արդյունքում ի հայտ են եկել չհաստատված վարկածներ, որ պատվաստումների շարքը կամ, օրինակ կարմրուկի պատվաստանյութը կարող է աուտիզմի առաջացման պատճառ դառնալ ։ Այս վարկածը ուսումնասիրվել է դատական համակարգի ֆինանսավորման կողմից, այն պահից սկսած, երբ ցույց է տրվել «բարդ խաբեբայությունները» ։
Չնայած այս վարկածների ունեն ապացույցների կարիք և կենսաբանորեն ճիշտ չեն ՝ հետաքրքրությունը պատվաստանյութերի նկատմամբ, որպես աուտիզմի առաջացման պատճառ, բերել է մանկության հասակում պատվաստումներ ստանալու ցածր մակարդակների, որոշ երկրներում նախկինում կառավարելի մանկական հիվանդությունների համաճարակների առաջացման և մի քանի երեխաների կանխարգելի մահ ։
Մեխանիզմ
Աուտիզմի ախտանիշներն ի հայտ են գալիս հասունացման հետ կապված փոփոխությունների հետևանքով՝ ուղեղի տարբեր համակարգերում։ Թե ինչպես է աուտիզմն առաջանում, անհասկանալի է։ Աուտիզմի առաջացման մեխանիզմըկարող ենք բաժանել երկու մասի. ուղեղի կառուցվածքի պաթոֆիզիոլոգիական փոփոխություններ և ուղեղի կառուցվածքի և վարքագծի միջև եղած նյարդաֆիզիոլոգիական կապեր ։ Վարքագիծն, ըստ երևույթին, ունի մի շարք պաթոֆիզիոլոգիական դրսևորումներ ։
Պաթոֆիզիոլոգիա
Ի տարբերություն ուղեղի շատ այլ խանգարումների, օրինակ Պարկինսոնի համախտանիշի, աուտիզմը չունի մոլեկուլային, բջջային կամ համակարգերի մակարդակային պարզ միասնական մեխանիզմ. հայտնի չէ, թե աուտիզմը համակենտրոնացվող ընդհանուր մոլեկուլային ուղիների մուտացիաների արդյունքում առաջացող մի քանի փոփոխությունների պատճառ է, թե (ինտելեկտուալ փոփոխության նման) տարբեր մեխանիզմներով փոփոխությունների մեծ շարք։ Աուտիզմը զարգացման գործոնների արդյունք է, որը ազդում է ուղեղի համակարգի ամբողջ կամ մասնակի գործոնների վրա ։
Նյարդակազմաբանական ուսումնասիրությունները և տերատոգեների հետ ասոցիացումներն առաջարկում են այն միտքը, որ աուտիզմի մեխանիզմները ներառում են ուղեղի զարգացման փոփոխություններ ։ Այս անոմալ երևույթի հետևանքով ուղեղում առաջանում են ախտաբանական երևույթներ, որոնց վրա էլ էականորեն ազդում են շրջակա միջավայրի գործոնները ։ Անմիջապես ծնունդից հետո, աուտիզմ ունեցող երեխայի ուղեղը սկսում է սովորականից արագ զարգանալ, որին հաջորդում է ավելի դանդաղ աճը մանկության ընթացքում։ Հայտնի չէ, թե այս փոփոխությունները աուտիզմ ունեցող բոլոր երեխաների մոտ է կատարվում, թե ոչ։ Ըստ երևույթին փոփոխությունները առավել ակնհայտ են ուղեղի տեղեկատվության և ճանաչողության բաժիններում ։ Ախտաբանական վաղ աճի մոլեկուլային և բջջային հիմքերի վերաբերյալ հիպոթեզները ներառում են հետևյալը․
Իմունային համակարգիը նույնպես կարևոր դեր է կատարում աուտիզմի ժամանակ։ Աուտիզմ ունեցող երեխաների մոտ հայտնաբերվել են ախտահարումներ ինչպես ծայրամասային, այնպես էլ կենտրոնական իմունային համակարգում, որի մասին են վկայում ցիտոկինների բարձր մակարդակը և միկրոգլեայի համեմատաբար ակտիվացումը  ։ Անոմալ իմունային գործառույթների կենսամարկերները ասոցացվում են նաև վարքագծային մեծ թվով խանգարումների հետ,ինչպիսիք են սոցիալական շփումների և հաղորդակցման խանգարումներ, որոնք աուտիզմի հիմնական բնութագրիչներից են ։
Նեյրոնների հայելային համակարգ (MNS) ունեցող աուտիզմի վարկածն ենթադրում է, որ MNS–ի զարգացման խեղաթյուրոումները հանգեցնում են աուտիզմի հիմնական նշաններին՝ սոցիալական շփումների և հաղորդակցման խանգարումների։ MNS գործում է, երբ կենդանին կատարում է գործողություն, կամ հետևում է մեկ այլ կենդանու։ MNS կարող է ազդել անհատի այլ մարկանց հասկացողության վրա՝ թույլ տալով վերլուծել և մոդելավորել նրանց պահվածքը, վարքը և զգացմունքները ։ Մի քանի ուսումնասիրություններ փորձարկել են այս վարկածը․ Աուտիզմ ունեցողների MNS–ի շրջաններում առաջացրել են կառուցվածքային անոմալիաներ և հետևել են MNS–ի ակտիվության նվածման և աուտիզմի խորացման կորելիացիաները երեխաների մոտ ։ Այնուամենայնիվ աուտիզմ ունեցող անհատներն, MNS–ի շրջաններից բացի, ունեն գլխուղեղի մի շարք անոմալ գործառույթներ և MNS–ի վարկածն չի բացատրում աուտիզմ ունեցող երեխաների ընդօրինակման վարժությունների կատարելը, որն էլ հենց ուսումնասիրման առարկան կամ նպատակն է ։
Գոյություն ունի աուտիզմի վարկածների հետ չկապակցված ենթադրություն, ըստ որի աուտիզմը բնորոշվում է նեյրոնային միացումների և նրանց համաչափության չկապակցվածության բարձր մակարդակով՝ գործընթացների ցածր մակարդակի հետ միասին ։ Այս վարկածի ապացույցը հայտնաբերվել է աուտիզմ ունեցող անհատների մոտ՝ գործառույթային նեյրոնների ձևաբանական ուսումնասիրությունների և գլխուղեղային ալիքների ուսումնասիրությունների շնորհիվ։ Դրանց արդյունքում պարզվեց, որ աուտիզմ ունեցող հասուն անհատները ունեն գլխուղեղի կեղևի տեղային անջատումներ և թույլ գործառույթային կապեր գլխուղեղի մեծ կիսագնդերի կեղևի և դիմային մասի միջև ։ Այլ փաստարկները ցույց են տալիս, որ չկապակցվածությունը մեծ մասամբ առկա է գլխուղեղի երկու կիսագնդի կեղևների միջև և որ աուտիզմը կեղևային միավորումների խանգարում է ։
Աուտիզմ ունեցող անհատների ուսումնասիրությունների արդյունքում պարզվեց, որ ի պատասխան գրգռիչներին ուղեղի էլեկտրական ակտիվությունը անցումային շրջանում կրում է փոփոխություններ՝ ուշադրության կենտրոնացման մեջ, ձայնային և տեսողական գրգռիչների նկատմամբ օրիենտացիայում, լեզվական և դիմային գործընթացներում և տեղեկատվության պահպանման դեպքում։ Մի քանի աշխատություններում էլ հայտնաբերվել է սոցիալական գրգռիչների նկատմամբ փոփոխությունների գերակայությունը ։ Որպես օրինակ՝ Էլեկտրաուղեղագրության ուսումնասիրությունների արդյունքում աուտիզմ ունեցող երեխաների մոտ գտնվել են գլխուղեղում ձայնային ազդակների վերամշակման պատասխանի ուշացումների ապացույցներ ։
Գենետիկ տվյալների համաձայն հայտնաբերվել են աուտիզմի և շիզոֆրենիայի միջև կապեր՝ հիմնված քրոմոսոմների դուպլիկացիաների և դելեցիաների առաջացման վրա։ Հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ շիզոֆրենիան և աուտիզմն առավել հաճախ ի հայտ են գալիս 1q21.1 դելեցիոն համախտանիշի հետ միասին։ Աուտիզմ– շիզոֆրենիա կապի հետազոտությունները 15–րդ (15q13.3), 16–րդ (16p13.1) և 17–րդ (17p12) քրոմոսոմների դեպքում վճռորոշ չեն ։ Գործառույթային կապի ուսումնասիրությունները հայտնաբերել են հիպո– և հիպերկապվածություն աուտիզմ ունեցող մարկանց ուղեղներում։ Հիպոկապվածության դեպքերը գերազանցում են, հատկապես միջկիսագնդային և կեղևի տարբեր բաժինների միջև գործառույթային կապերի դեպքում ։
Նեյրոհոգեբանություն
Աուտիստիզմ ունեցող անհատի ուղեղի և վարքագծի միջև եղած կապերի մասին ճանաչողական տեսությունների երկու հիմնական տեսություններ են առաջարկվել. առաջին կարծիքը կենտրոնանում է հասարակական-իմացական խանգարումների վրա։ Ըստ Սիմոն Բարոն Կոհենի շեշտադրող-համակարգող վարկածի՝ աուտիզմ ունեցող անհատները կարող են համակարգել, այսինքն նրանք կարող են զարգացնել գործելու ներքին կանոններ՝ կարգավորելու ուղեղում տեղի ունեցող իրադարձությունները, սակայն ոչ շեշտադրել՝ կարգավորելով այլ ազդակների կողմից առաջացվող պատասխաններ ։ Այս վարկածը կապված է Բարոն Կոհենի նախորդ վարկածի հետ, ոստ որի աուտիզմ ունեցողների վարքագիծը առաջանում սեփական և ուրիշների հոգեբանական վիճակը բացատրելու անկարողության արդյունքում։ Այս իմացական վարկածը հաստատվում է աուտիզմ ունեցող երեխաների այլ մադկանց մոտիվները բացատրելու համար նախատեսված Սալլի–Էնի թեստին տրված ատիպիկ պատասխաններով, իսկ նեյրոնների հայելային համակարգի վարկածը, որը բնութագրվել է Պաթոֆիզիոլոգիայում, ամբողջովին համապատասխանում է այս վարկածին ։ Այնուամենայնիվ, գերակշիռ ուսումնասիրություններում հայտնաբերված չեն ապացույցներ, որոնք կհաստատեն աուտիզմ ունեցող անհատների այլ մարդկանց մտադրությունների կամ նպատակների հասկացողության վատթարացումներ․ դրա փոխարեն փաստերը վկայում են, որ խանգարումները առաջանում են ավելի բարդ սոցիալական զգացմունքների և աշխարհայացքի հասկացողությունների ոլորտում ։
Երկրորդ տեսությունը կենտրոնանում է ոչ հասարակական կամ ընդհանուր գործընթացի վրա։ Հիմնական գործընթացներն են աշխատանքային հիշողությունը, պլանավորումը, զսպվածությունը։ Քենուորթին իր տեսության մեջ հաղորդում է, որ հիմնական փոփոխության նպատակը, որպես պատճառահետևանքային գործոն, աուտիզմում շատ հակասական է, այնուամենայնիվ ակնհայտ է, որ կատարողական գործընթացների փոփոխությունները կարևոր դեր են խաղում հասարակական և ճանաչողական փոփոխություններում աուտիզմ ունեցող անձանց մոտ ։ Ուշ մանկությունից մինչ պատանեկության հասակում կատարված հիմնական կատարողական գործընթացների թեստերը, ինչպիսիք են աչքի շարժման առաջադրանքները, բարելավվում են հիվանդի վիճակը, սակայն գործընթացների կատարումը երբեք չի հասնում չափահաս մարդուն բնորոշ մակարդակներին ։ Վարկածը նշում է նաև ստերիոտիպային վարքագիծ և հետաքրքրությունների նեղ շրջանակ ։ Կան ուսումնասիրությունների երկու թույլ կողմեր․ առաջինը այն է, որ կատարողական գործառույթը դժվար է չափել, իսկ երկրորդը՝ որ աուտիզմ ունեցող փոքր երեխաները զուրկ են կատարողական գործընթացների խանգարումներից ։
Թույլ կենտրոնացած կապվածության տեսությունը վկայում է, որ աուտիզմ ունեցողների գործընթացների ամբողջական, մեծ պատկերը տեսնելու դժվարությունը հանգեցնում է կենտրոնական փոփոխության։ Այս տեսության նպատակներից մեկն աուտիզմ ունեցող անձանց մեծամասնության գործողություններում հատուկ տաղանդներ և պիկեր հայտնաբերելն է ։ Տեսության հետ կապված՝ նշենք նաև, որ աուտիզմ ունեցող անհատների մոտ գերակշռում են տեղային կողմնորոշվածությունը և ընկալողական գործողությունները ։
Մեկ այլ տեսության համաձայն աուտիզմի պատճառը ճանաչողական և հասկացողական գործընթացների բարելավման փոձերն են, որի արդյունքում անջատվում են այլ գործողությունները ։
Այս տեսությունները սերտորեն կապված են աուտիզմի հետ, սակայն մինչ օրս ոչ մի տեսություն չի բավարարում աուտիզմը բացատրելու համար։ Առաջին տեսություն չի բացատրում աուտիզմի ժամանակ նկատվող կրկնվող վարքագիծը, իսկ երկրորդ տեսությունը՝ աուտիզմի ժամանակ նկատվող սոցիալական շփումների և հաղորդակցման ընթացքում առաջացող բարդությունները ։ Բազմաթիվ դեֆիցիտների հիման վրա ձևավորված համակցված տեսությունը ավելի արդյունավետ կարող է լինել ։
Ախտորոշում
Ախտորոշումը հիմնված է վարքագծի վրա՝ հաշվի չառնելով դրանց առաջացման ճանապարհները ։ Ըստ DSM-IV-յան (հոգեկան հիվանդությունների ախտորոշման և վիճակագրության տեղեկատու) աուտիզմը սահմանվում է որպես ամենաքիչը 6 ախտանիշ արտահայտող փոփոխություն՝ ներառելով առնվազն երկու որակական խնդիրների ախտանիշ սոցիալ շփման մեջ և առնվազն երկուսը՝ սահմանափակ և կրկնվող վարքագծի։ Այս խանգարումները ի հայտ են գալիս վաղ մանկության ժամանակ՝ երեխայի մինչև երեք տարեկան հասակը և բերում են կլինիկական զգալի խանգարումների առաջացման ։ Նման ախտանիշներ են սոցիալ կամ զգացմունքային փոխադարձ վերաբերմունքի պակաս, լեզվի կրկնվող կամ յուրօրինակ լեզվի օգտագործումը և առարկաների մասերով անընդհատ զբաղվելը։ Խախտումները չպետք է բացատրել Ռետտի համախտանիշով, մտավոր հետամնացությամբ կամ էլ զարգացման ընդհանուր հետամնացությամբ ։ ՀՄԴ-10 նույնպես օգտագործում է նման նկարագրություն ։
Կան մի քանի ախտորոշիչ մեթոդներ։ Դրանցից երկուսը սովորաբար օգտագործվում են հետածոտություններում, մասնավորապես՝ աուտիզմի ախտորոշման հարցազրույց (վերանայված) (ADI-R) ծնողների հետ և Աուտիզմի ախտորոշման դիտարկման ժամանակացույցը (ADOS), որը ներառում է երեխայի վարքագծի հետևողականություն և նրա հետ փոխազդեցություն։ անկական աուտիզմի վարկանշային սանդղակը (CARS) մեծ մասամբ կիրառվում է կլինիկական պայմաններում՝ աուտիզմի սրությունը գնահատելու համար և հիմնված է երեխայի նկատմամբ հետևողականության վրա ։ Սոցիալ շփման և հաղորդակցման խանգարումները (DISCO) հայտնաբերելու համար կատարվող ախտորոշիչ հարցազրույցը նույնպես կարող է կիրառվել ։
Մանկավարժը սովորաբար կատարում է նախնական հետազոտություն երեխայի զարգացման պատմության և նրա ֆիզիկական կառուցվածքի մասին։ Եթե թույլատրվում է, ապա ախտորոշումը և գնահատում կատարվում է ASD (աուտիզմի հետ կապված սպեկտրալ փոփոխություններ) մասնագետների մասնակցությամբ, ճանաչողական, հաղորդակցական, ընտանեկան և այլ գործոնների գնահատմամբ և հետևողականությամբ հատուկ ստանդարտեցված սարքավորումների կիրառմամբ և ուշադրություն դարձնելով դրա հետ կապված կամայական բժշկական պայմաններ ։
Կլինիկական գենետիկների աշխատանքը սովորաբար կատարվում է ASD–ի ախտորոշումից հետո, հատկապես, երբ մնացած ախտանիշները մատնանշում են առկա գենետիկական հիմքերը ։ Չնայած գենետիկական տեխնոլոգիաները կլինիկական գենետիկներին թույլ է տալիս հիվանդության միայն 40%–ը կապել գենետիկական նախադրյալների հետ ՝ ԱՄՆ–ն և Մեծ Բրիտանիան երաշխավորում են բարձր մասնագիտացված քրոմոսոմային և փխրուն X հետածոտությունները ։ Հետազոտությունների առաջին գենոտիպային մոդելը պարբերաբար գնահատում էր գենոմում կրկնօրինակների թիվը ։ Նոր գենետիկական թեստերի զարգացմանը զուգընթաց առաջանում են էթնիկ, իրավական և սոցիալական խնդիրներ։ Թեստերի առևտրային հասանելիությանը պետք է նախորդի այն սթափ միտքը, թե ինչպես են օգտագործվելու հետածոտության արդյունքները՝ հաշվի առնելով աուտիզմի գենետիկայի բարդությունները ։ Նյութափոխանակային և նյարդաբանական թեստերն, երբեմն, օգտակար են լինում, բայց ոչ որոշիչ ։
ASD հաճախ կարող է ախտորոշվել մինչև 14 ամսական հասակը, չնայած վերջնական ախտորոշումը կատարվում է մինչև երեխայի կյանքի առաջին երեք տարիները ընկած ժամանակահատվածում․ որպես օրինակ՝ հավանականությունը, որ մեկ տարեկան երեխան կհամապատասխանի ASD–ի ախտորոշիչ չափանիշներին ավելի քիչ է քան երեք տարեկան երեխայի դեպքում ։ Մեծ Բրիտանիայում երեխաների համար աուտիզմի ազգային պլանը երաշխավորում է երեսուն շաբաթից ոչ ավել ժամանակ՝ ախտորոշում իրականացնելու համար՝ սկսած երեխայի նկատմամբ խնամքից մինչև ամբողջական ախտորոշում և գնահատում, չնայած որոշ պատճառներ արտահայտվում են ավելի կարճ ժամանակահատվածում ։ Չնայած աուտիզմի և աուտիզմի հետ կապված սպեկտրալ փոփոխությունների ախտանիշները սկվում են ի հայտ գալ վաղ մանկությունում՝ նրանք, երբեմն, չեն նկատվում․ տարիներ անց, հասուն անհատները կարող են փնտրել ախտորոշումներ նրանց կամ նրանց ընկերներին օգնելու համար, և, որպեսզի ընտանիքի անդամները հասկանան իրենց, իսկ աշխատավայրում որոշակի փոաստեր հաշվի առնվեն կամ նշվեն նրանց անաշխատունակության մասին։ Սովորաբար աղջիկների մոտ աուտիզմը ախտորոշվում է ավելի ուշ քան, թե տղաների մոտ ։
Ախտորոշումների ճիշտ թիվը կարևոր նշանակություն ունի և, ըստ երևույթին, վերջերս հայտնաբերված աուտիզմով հիվանդների թվի աճը պայմանավորված է ախտորոշիչ մեթոդների փոփոխություններով։ Թմրամոլության բուժման դեղերի աճող հանրաճանաչելությունն և դրանցից ստացված շահույթների աճը խթանել է աուտիզմը ախտորոշմանը, որը բերել է շատ երեխաների մոտ անորոշ ախտանիշների ախտորոշմանը։ Եվ հակառակը, դիտարկման և ախտորոշման վրա ծախսված միջոցները և ֆինանսավորում ստանալու կանչերը կարող են խանգարել կամ հետաձգել ախտորոշու ։
Աուտիզմը հատկապես դժվար է ախտորոշել տեսողական խնդիրներ ունեցողների մոտ, մասամբ այն պատճառով, որ որոշ ախտորոշիչ չափանիշներ կախված են տեսողությունից, և, մասամբ էլ այն պատճառով, որ աուտիզմի ախտանիշները համընկնում են ընդհանուր կուրության համախտանիշների հետ ։
Դասակարգում
Աուտիզմի արտահայտումն ունի լայն սպեկտր, որը տատանվում է խորը խանգարումներ՝ համրություն, հաշմանդամություն և ձեռքերի շարժումների խախտումներ ունեցող անհատների մոտ և բարձր զարգացվածություն ունեցող անհատների մոտ, որոնք կարող են ունենալ ակտիվ, բայց ոչ նորմալ ակներև սոցիալ մոտեցումներ, հետաքրքրությունների նեղ շրջանակ և բազմաբառություն, մանրախնդիր հաղորդակցում ։ Քանի որ վարքագծային սպեկտրը շարունակական է՝ ախտորոշման դասակարգման միջև եղած սահմանները ինչ–որ ձևով, կարելի է ասել, պատահական են ։
Երբեմն աուտիզմի համախտանիշը բաժանվում է ցածր, միջին և բարձր գործառույթային աուտիզմի (հմապատասխանաբար՝ LFA, MFA, և HFA), որը հիմնված է IQ-ի սահմանների վրա կամ, թե որքան կարիքներ է ունենում անհատը օրվա ընթացքում։ Այս ենթաբաժանումները ստանդարտացված չեն և հակասական են։ Աուտիզմը կարելի է նաև դասակարգել համախտանիշային և ոչ համախտանիշային աուտիզմի։ Համախտանիշային աուտիզմը ասոցացվում է ծանր հաշմանդամության կամ էլ ֆիզիկական ախտանիշներով ի ծնե համախտանիշի, ինչպես օրինակ բորբոքային սկլերոզի հետ ։ Չնայած Ասպերգերի համախտանիշ ունեցող անհատները ունեն ճանաչողական ավել բարձր մակարդակ քան թե այս տեսակի աուտիզմ ունեցողները՝ Ասպերգերի համախտանիշի, բարձր– գործառույթային աուտիզմի և ոչ համախտանիշային աուտիզմի համընկնման աստիճանը հայտնի չէ ։
Աուտիզմ ունեցող երեխաների մոտ կատարված որոշ ուսումնասիրություններ հաղորդում են, որ լեզվական կամ սոցիալական հմտությունների կորուստը հակադրվում է առաջընթաց ունենալու կորստին՝ սովորաբար 15-30 ամսականում։ Այս տարբերակման հիմնավորումը մնում է հակասական. հնարավոր է, որ հետընթաց ապրող աուտիզմը որոշակի ենթատեսակ է  կամ շարունակական վարքագիծ գոյություն ունի հետընթաց ունեցող և չունեցող առաջընթաց աուտիզմի տեսակների միջև ։
Պատճառների հայտնաբերմանը խոչընդոտում են աուտիզմ ունեցող բնակչության շրջանում կենսաբանորեն նշանակալի ենթախմբերի բացահայտման անկարողությունը և հոգեբանության, ֆիզիոլոգիայի, նյարդաբանության և մանկավարժության միջև եղած սահմանները ։ Նոր տեխնոլոգիաները, օրինակ գործառույթային մագնիսառեզոնանսային տոմոգրաֆիան և դիֆուզիոն տենոր նկարահանումը, կարող են օգնել կենսաբանորեն նշանակալի ֆենոտիպային (նկատելի հատկանիշներ) ենթախմբերի հայտնաբերմանը, որը կարող է տեսանելի լինել գլխուղեղի սկանավորման արդյունքում։ Այս հետազոտությունները կնպաստեն աուտիզմի նեյրոգենետիկական ուսումնասիրությունների զարգացմանը ։ Օրինակ գլխուղեղի դիմային բաժնի ակտիվության նվազումը, որը կապված է հիվանդի, ի տարբերություն առարկաների՝ մարդկանց չհասկանալու խանգարման հետ ։ Առաջարկվել է դասակարգել աուտիզմը՝ օգտագործելով գենետիկայի տվյալները և վարքագիծը ։
Աուտիզմի դրսևորումներ
Աուտիզմ ունեցող երեխաների ծնողների մոտավորապես կեսը նկատում են իրենց երեխաների անսովոր վարքագիծը արդեն 18 ամսականում, և մոտավորապես չորս հինգերորդը նկատում է 24 ամսականում ։ Համաձայն "Աուտիզմ և զարգացող փոփոխություններ" ամսագրի մի հոդվածի այս կարևոր կատարողականներից որևէ մեկը չնկատելը "բացարձակ նշան է հետագա գնահատականները շարունակելու համար"։ Դա հետաձգում է հիվանդության ախտորոշումն ու բուժումը և բացասաբար է ազդում արդյունքների վրա ։
Աուտիզմի դրսևորումներն են․
2016թ․-ին ԱՄՆ Կանխարգելիչ Ծառայությունների Նպատակային Խումբը պարզել է, որ հայտնի չէ օգտակար, թե վնասակար էր խնդիրներ չունեցող երեխաների մոտ ստուգումների իրականացումը ։ Ճապոնական պրակտիկայում աուտիզմի համար ստուգվում են 18 և 24 ամսական բոլոր երեխաները՝ օգտագործելով աուտիզմ- սպեցիֆիկ ֆորմալ ցուցադրական թեստեր։ Ի տարբերություն դրան՝ Մեծ Բրիտանիայում ուսումնասիրվում են միայն այն երեխաները, որոնց մոտ ընտանիքի անդամները կամ բժիշկները նկատում են աուտիզմին բնորոշ բացասական նշաններ։ Հայտնի չէ, թե որի մոտեցումն է ավելի արդյունավետ ։ Սուգման գործիքները ներառում են երեխաների մոտ աուտիզմի ստուգման փոփոխված ցանկը (M-CHAT), աուտիզմի նշանների վաղ ստուգման հարցարանը և առաջին տարվա ցուցակագրումը։
M-CHAT-ի նախնական տվյալները և դրանց նախորդողները՝ երեխաների մոտ աուտիզմի ստուգման ցանկը 18–30 ամսականների մոտ, ենթադրում է, որ այն առավել հարմար է օգտագործել կլինիկական պայմաններում և, որ այն ունի փոքր զգայնություն (շատ սխալ- հերքումներ), բայց լավ սպեցիֆիկություն (մի քանի կեղծ հաստատումներ). Դա կարող է լինել ավելի ճշտգրիտ, եթե ընթանում է լայնածավալ ստուգման հետ, որը չի տարբերակում աուտիզմը այլ զարգացման խանգարումներից ։ Ստուգման գործիքները նշանակալի են մեկ մշակութային նորմերի համար, քանի որ աչքի տեսող կան կապի նմանման վարքագիծը կարող է անհամապատասխան լինել այլ մշակույթի համար ։ Չնայած աուտիզմի համար գենետիկական էկրանավորումը դեռևս, որպես օրենք, ոչ պրակտիկ է՝ դա կարող է դիտարկվել մի քանի դեպքերում, ինչպես օրինակ երեխաների մոտ, որոնք ունեն նյարդաբանական ախտանիշներ և դիմագծերի կառուցվածքային առանձնահատկություններ ։
Կանխարգելում
Չնայած հղիության ընթացքում կարմրախտի վարակը առաջացնում է աուտիզմի դեպքերի ավելի քան 1% -ը ՝ նրա դեմ պատվաստումը կարող է կանխարգելել այս դեպքերից շատերը ։
Աուտիզմի կառավարում
Աուտիզմ ունեցող երեխաների բուժման ժամանակ գլխավոր նպատակը դրա հետ ասոցացված խանգարումների և ընտանիքի անդամների հույզերի նվազեցումն է և կյանքի որակն ու գործառույթային անկախության մեծացումն է։ Ընդհանուր առմամբ, առավել բարձր IQ-ն կորելացվում է բուժման նկատմամբ ավելի մեծ զգայնության հետ և բարելավվում է բուժման արդյունքները ։ Ոչ մի բուժում լավագույնը չէ և բուժումը ինքնին համապատասխանեցվում է երեխաների պահանջներին ։ Ընտանիքը և կրթական համակարգը մոտեցման հիմնական միջոցերն են ։ Միջամտությունների ուսումնասիրությունները ունեն որոշակի մեթոդոլոգիական խնդիրներ, որոնք խոչընդոտում են էֆեկտիվության մասին վերջնական եզրակացությունների հանգմանը, սակայն վերջին տարիներին միջամտությունների ապացույցների թիվը աճել է ։
Չնայած շատ սոցիալ-հոգեբանական միջամտություններ ունեն որոշակի դրական ապացույցներ՝ մեթոդոլոգիական մոտեցումն այն դասակարգման, որում ենթադրվում է, որ բուժման որոշ ձևեր ավելի նախընտրելի են, քան բուժման մյուս ձևերը, ընդհանուր առմամբ սխալ էր․ նրանց կլինիկական արդյունքները մեծ մասամբ նախնական էին և բավականաչափ ապացույցներ չկային բուժման ձևերի հարաբերական էֆեկտիվության մասին ։
Ինտենսիվ, կայուն հատուկ կրթական ծրագրերը և վարքագծային թերապիան կյանքի վաղ շրջանում կարող է օգնել երեխաներին ձեռք բերել իրենք իրենց մասին հոգ տանելու, սոցիալական և աշխատանքային հմտություններ, և հաճախ բարելավում են գործառույթային ունակությունը և նվազեցնում ախտանիշների սրացումը և չարամիտ վարքագծերը ։ Այն պնդումները, որ մոտավորապես 3 տարեկանում միջամտություններ կատարելը վճռական է, հիմնավորված չեն ։
Առկա մոտեցումները ներառում են կիրառված վարքագծի վերլուծություն, զարգացման մոդելներ, կառուցվածքային ուսուցում, խոսքային և լեզվական թերապիա և մասնագիտացված թերապիա ։ Այս մոտեցումների թվում միջամտությունները կամ բուժում են աուտիզմային առանձնահատկությունները համակողմանիորեն, կամ էլ բուժումը կենտրոնացնում են որևէ հատուկ խանգարման վրա ։ Մի քանի ապացույցներ կան, որ վաղ ինտենսիվ վարքագծային միջամտությունը, մի քանի տարվա ընթացքում շաբաթական 20- 40 ժամ տևողությամբ, աուտիզմ ունեցող որոշ երեխաների համար բուժման արդյունավետ եղանակ է ։
Մանկական հասակում միջամտությունների մասին երկու տեսական հիմքերն էլ ներառում են կիրառական վարքագծային վերլուծություններ (ABA) և զարգացման պրակտիկ մոդելներ (DSP) ։ ՄԻ միջամտության ռազմավարությունը վերաօգտագործում է ծնողների դասընթացների մոդելը, որը սովորեցնում է ծնողներին ինչպես իրագործել տարբեր կիրառական վարքագծային վերլուծություններ և զարգացման պրակտիկ մոդելներ, որը թույլ կտա ծնողներին ինքնուրույն կիրառել միջամտություններ ։ Տանը ծնողների իրականացման միջոցով միջամտությունների համակարգը ցույց տալու համար մշակված են զարգացման պրակտիկ մոդելների տարբերակներ։ Չնայած ծնողների ուսուցման մոդելների վերջին տարիներին զարգացմանը՝ այս միջամտությունները շատ հետազոտություններում ցուցաբերում են արդյունավետություն, ուստ գնահատվում են որպես բուժման արդյունավետ միջոց ։
Ուսուցում
Կրթական միջամտությունը կարող է արդյունավետ լինել՝ կախված աուտիզմի մակարդակից։ Ինտենսիվ կիրառական վարքագծային վերլուծությունը արդյունավետ է եղել․ ընդլայնել է երեխաների գլոբալ գործունեությունը նախադպրոցական շրջանում և լավ երաշխավորված է երեխաների ինտելեկտուալ ցուցանիշների լավացման համար ։ Նույն կերպ, ուսուցիչ- միաջամտություն կատարողը, ով վերաօգտագործում է կիրառական վարքագծային վերլուծությունը զարգացման սոցիալ-պրակտիկ մոտեցման հետ միասին, ցույց է տրվել, որ երաշխավորված է մեծացնել մարդկանց հետ շփման ունակությունները փոքր երեխաների մոտ, չնայած նրա գլոբալ ախտանիշների բուժման ապացույցները բացակայում են ։ Նյարդահոգեբանական զեկույցները հաճախ քիչ են հասանել են կրթողների համար զեկույցի երաշխավորման և դասախոսին հասցնելու միջև ընկած ժամանակահատվածի պատճառով ։ Հայտնի չէ, թե երեխաների բուժման ձևերի ծրագրերը երեխայի մեծանալուց հետո արդյունավետ են, թե ոչ, իսկ մեծ տարիքայի խմբերի համար առկա ծրագրերի արդյունավետության սահմանափակ ուսումնասիրությունները տալիս են խառը արդյունքներ ։ Ընդհանուր բնակչության կրթական ծրագրերում աուտիզմի հետ կապված սպեկտրալ փոփփոխություններ ունեցող երեխաների ներգրավման համատեղելիությունը կրթողների և հետազոտողների վիճելի հարցերի շարքում է ։
Դեղորայք
Շատ դեղորայքներ օգտագործվում են երեխայի տանը կամ դպրոցում ներգրավմանը խանգարող աուտիզմի հետ կապված սպեկտրալ խանգարումների ախտանիշները բուժելու համար այն դեպքում, երբ վարքագծային բուժումը ձախողվում է ։ ԱՄՆ-ում աուտիզմը ախտորոշած երեխաների կեսից ավելիին նշանակաված են հոգեակտիվ դեղեր կամ հակացավազրկողներ, ընդ որում դեղերի ամենատարածված դասերից են հակադեպրեսանտները, խթանիչները և հոգեմետ դեղերը ։ Հոգեմետ դեղերը, ինչպես օրինակ ռիկպերիդոնը և արիպիպրազոլը, պարզվել է, որ օգտակար են բուժման դյուրագրգռության, կրկնվող վարքագծի և անքնության դեպքում։ Վերջինս հաճախ հանդիպում է աուտիզմի ժամանակ։ Նշված դեղորայքի օգտագործման ժամանակ պետք է հաշվի առնեն, որ նրանց կողմնակի ազդեցությունները պետք է հավասարակշռվեն պոտենցիալ առավելությունների հետ, և աուտիզմ ունեցող մարդիկ կարող են ատիպիկ պատասխան ցույց տա դրանց հանդեպ ։ Քիչ հավանական հետազոտություններ կան աուտիզմի հետ կապված սպեկտրալ խանգարումներ ունեցող դեռահասակների և հասուն անհատների բուժման դեղերի արդյունավետության կամ անվտանգության մասին ։ Հայտնի չէ, թե արդյոք դողորայքը թուլացնում է աուտիզմի հիմնական ախտանիշներ՝ սոցիալ շփման և հաղորդակցման խանգարումները ։ Մկան վրա կատարված փորձարկումները ցույց են տվել, որ աուտիզմի որոշ ախտանիշներ փոխվել կամ թուլացել են գեների գործառույթի փոխարինման կամ փոփոխման միջոցով ՝ թերապիան նշանադրվել է որոշակի հազվագյուտ մուտացիաներ ուղղությամբ, որոնք աուտիզմի առաջացման պատճառ կարող են դառնալ ։
Այլընտրանքային դեղեր
Չնայած շատ այլընտրանքային թերապիաներ և միջամտություններ հասանելի են՝ դրանցից միայն մի քանիսն են հատուկ ուսումնասիրվում ։ Բուժման մոտեցումները ունեն փոքր փորձնական աջակցություն կյանքի որակի համատեքստում, և շատ ծրագրեր կենտրոնանում են հաջողության չափման վրա, որը չունեն կանխատեսումային հավաստիություն և իրական նշանակություն ։
Գիտական ապացույցներն, ըստ երևույթին, պակաս կարևոր են ծառայություններ մատուցողների համար, քան թե ծրագրային կառավարումը, ուսուցման հասանելիությունը և ծնողների հարցումները ։ Որոշ այլընտրանքային բուժումներ կարող են երեխային վտանգի ենթարկել։ 2008թ․ իրականացված ուսումնասիրությունները գտել են, որ իրենց հասակակիցների համեմատությամբ կազեինիազուրկ սննդակարգ դեպում աուտիզմ ունեցող տղաները ունեին զգալիորեն ավելի բարակ ոսկրեր ։ 2005թ․-ին անհաջողակ խելատային թերապիան սպանեց աուտիզմ ունեցող 5-ամյա երեխային ։ Ավելի վաղ կատարված հետազոտությունները ցույց են տվել, որ հնարավոր է աուտիզմ ունեցող երեխաների գերճնշումային բուժում ։
Չնայած մարդկությունը օգտագործում է աուտիզմ ունեցող մարդկանց բուժման այլընտրանքային ձևեր՝ չկան լավ ապացույցներ, որ գլյուտենազուրկ սննդակարգը օգտակար է  ։ Մարդկանց ենթաբազմազանության մոտ, ովքեր ունեն գլյուտենային զգայնություն, կան սահմանափակ ապացույցներ, որ գլյուտեինազուրկ սննդակարգը կարող է լավացնել աուտիզմին բնորոշ որոշ վարքագծեր   ։ Նախնական ապացույցներ կան, որ երաժշտական թերապիան կարող է բարելավել սոցիալական փոխազդեցությունները, բանավոր և ոչ-բանավոր հաղորդակցուման հմտությունները ։
(2798) Վերգիլիուս
(2798) Վերգիլիուս (Vergilius), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1960 թվականի սեպտեմբերի 24-ին Կոռնելիս վան Հաուտենի, Ինգրիդ վան Հաուտեն-Գրունևելդի և Թոմ Գերելսի կողմից Պալոմարում ։