cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ԼԳԲՏ ինքնասպանություններ
Թվեր և փաստեր
National College Health Assessment-ի 2008-2009 թվականների հետազոտության արդյունքների համաձայն, որի ընթացքում ուսումնասիրվել է 18-24 տարեկան 89.199 մարդու տվյալները, «ԼԳԲՏ բոլոր ռասայական/էթնիկ խմբերում անձինք զգալիորեն ավելի հակված են եղել վնաս պատճառել իրենց, տառապել ինքնասպանության մտքերով, ինքնասպանության փորձեր կատարել և դեպրեսիայի մեջ գտնվել, քան ԼԳԲՏ-ին չպատկանող անձինք» ։ Նմանատիպ եզրակացություններ են արվել նաև երիտասարդ գեյերի և լեսբիների վերաբերյալ այլ հետազոտություններով      ։
Հետազոտության համաձայն՝ ամերիկացի գեյերի 20-30%-ը ինքնասպանության փորձեր է կատարել, դա շատ ավելի մեծ է, քան ցանկացած այլ սոցիալ-տարիքային խմբում ։ Նախկին ԳԴՀ-ում հարցվածների 36%-ն ասել է, որ մտածել է ինքնասպանության մասին, իսկ 13%-ը փորձել է այն իրականացնել ։
ԱՄՆ-ի առողջապահության դեպարտամենտի կողմից 1989 թվականին հրապարակված հետազոտությունները նաև ցույց են տվել, որ հոմոսեքսուալ դեռահասները 2-3 անգամ ավելի հաճախ են ինքնասպանության փորձեր կատարում, քան նրանց հետերոսեքսուալ հասակակիցները։ Ամեն տարի երիտասարդների շրջանում ինքնասպանությունների 30%-ը կատարվում է երիտասարդ գեյերի և լեսբիների կողմից, իսկ ինքնասպանությունն առաջինն է նրանց մահվան պատճառների ցուցակում ։
Massachusetts Youth Risk Behavior Survey հետազոտության տվյալների համաձայն, որն ուսումնասիրել է սեռական կողմնորոշման և դեռահասների շրջանում ինքնասպանությունների միջև կապը, ԼԳԲՏ դեռահասները 2,76 անգամ ավելի հաճախ են իրենց վնաս պատճառել և 2,73 անգամ ավելի հաճախ են ինքնասպանության փորձեր ձեռնարկել, քան նրանց հետերոսեքսուալ հասակակիցները։ 2007 թվականին անցկացված հարցաշարին մասնակցել է 3131 մարդ։ Իրենց հոմոսեքսուալ վերագրվող դեռահասների 7%-ին բաժին է ընկել բոլոր մարմնական վնասվածք հասցնելու դեպքերի 67%-ը և ինքնասպանության բոլոր փորձերի 80%-ը (տես նաև )։
Տրանսգենդերների ինքնասպանություններ
Սեռափոխության վիրահատության հետ կապված ինքնասպանության հաճախականության և ինքնասպանության փորձերի դեպքերը չափազանց բարձր են։ Օրինակ, հետազոտողները պարզել են, որ ինքնասպանությունների մակարդակը հետվիրահատական տրանսգենդեր մարդկանց մոտ ԱՄՆ-ի բնակչության շրջանում կազմում են ինքնասպանությունների ընդհանուր մակարդակի 80-ապատիկ ավելին։ Տրանսգենդեր անձանց շրջանում ինքնասպանության փորձերի նման բարձր տոկոսը նշվում է նաև այլ երկրների ուսումնասիրություններում, օրինակ, Նիդերլանդներում։ Սեռափոխության վիրահատություն նախատեսող տրանսգենդեր մարդկանց շրջանում ինքնասպանություն գործած անձանց մասնաբաժինը գնահատվում է 19-25%։ 2000-ական թվականների սկզբի ուսումնասիրությունները նույնիսկ ավելի բարձր ցուցանիշ են տվել։ Հարցված տրանսգենդեր մարդկանց մինչև մեկ երրորդը գոնե մեկ անգամ ինքնասպանության փորձ է կատարել։ Բացի այդ, հետազոտողները նշում են, որ ինքնասպանության փորձեր ավելի հաճախ նկատվում են տրանսգենդեր դեռահասների և երիտասարդների խմբում, քան ավելի մեծ տարիքային խմբերի մոտ։
Տրանսգենդեր անձանց ինքնասպանության հակվածության աճի պատճառների շարքում հետազոտողները հայտնաբերել են դեպրեսիան, վախը և թմրանյութերի չարաշահումը։ Առավել ծանր սթրեսը, հատկապես տրանսգենդեր դեռահասների համար, առաջացնում է ծնողների մերժումը և խտրականության բարձր մակարդակը։ 2000 թվականին անցկացված շուրջ 6,5 հազար ամերիկացի տրանսգենդեր մարդկանց շրջանում անցկացված հարցման արդյունքում նշվել է, որ տրանսգենդեր կարգավիճակի պատճառով խնդիրներ են առաջացել աշխատանք գտնելու (44%) կամ նույնիսկ իրենց ներկայիս աշխատանքից հեռացնելու հետ (27%)։ Հարցված տրանսգենդերները գործազրկության մասին հայտնել են երկու անգամ ավելի հաճախ, քան ԱՄՆ-ի միջին բնակչությունը, և դեպքերի միայն 40%-ն է նշել, որ ունեն հիմնական բժշկական ապահովագրություն։ Հարցվածների շուրջ 97%-ը նշել է վիրավորանքի, բանավոր նվաստացման և ֆիզիկական բռնության առկայությունը աշխատավայրում` տրանսգենդերության հետ կապված պատճառներով։
Ինքնասպանության կանխարգելում և ինքնասպանության կանխարգելման ծրագրեր
ԼԳԲՏ մարդկանց համար ինքնասպանությունների կանխարգելումն ուղղված է նախևառաջ մարդու մոտ նույնասեռականության հետ կապված հոգեբանական ապրումների նվազեցման ռազմավարությունների մշակմանը։ Հոմոսեքսուալ մարդիկ, որոնք հոգեբանական աջակցության կարիք ունեն, պետք է ստանան հատուկ վերապատրաստված մասնագետի օգնություն, որը տեղյակ է ԼԳԲՏ անձանց խնդիրներից և դժվարություններից, որը չի խորացնի հիվանդի վիճակը` հիմնվելով իրենց կրոնական հայացքների վրա կամ այլ պատճառներով։ Շատ երկրներում բացվել են «թեժ գծեր» և հատուկ ճգնաժամային կենտրոններ` սուիցիդալ միտումներով ԼԳԲՏ մարդկանց օգնության համար ։
ԱՄՆ-ում ԼԳԲՏ դեռահասների շրջանում ինքնասպանության կանխման հայտնի նախագծերի օրինակներ կարող են ծառայել Trevor Project-ի և It gets Better-ի նախագծերը։
1998 թվականին ռեժիսորներ Ջեյմս Լիսեսնի, Պեգգի Ռայսկիի և Ռենդի Սթոունի կողմից կազմակերպված Trevor Project-ը ԼԳԲՏ երիտասարդների շրջանում ինքնասպանությունների կանխման աշխատանքներով զբաղվող կազմակերպություն է։ Նախագիծը ստացել է անուն՝ ի պատիվ 13-ամյա մի դեռահասի` գեյի, որը փորձել է ինքնասպան լինել ։ «Trevor» նախագիծն ունի թեժ հեռախոսագիծ, որից կարող է օգտվել ցանկացած ԼԳԲՏ դեռահաս, որը դժվարության մեջ է հայտնվել իր կողմնորոշման պատճառով։ 2008 թվականին ծրագրի վստահության հեռախոսի ստացած զանգերի քանակը նախորդ ժամանակների համեմատ ավելացել է երեք անգամ ։
It gets Better նախագիծը ստեղծվել է ամերիկացի լրագրող և ԼԳԲՏ ակտիվիստ Դեն Սավաջի կողմից (Dan Savage) այն բանից հետո, երբ մի քանի միասեռական դեռահաս ինքնասպան է եղել 2010 թվականի աշնանը ԱՄՆ-ում։ Նրան են միացել բազմաթիվ հայտնի մարդիկ` Էնն Հեթեուեյը, Լեդի Գագան, Լարի Քինգը, Դարրեն Հեյզը, Էլեն Դեջեներեսը, Կեշան, Բարաք Օբաման, Հիլարի Քլինթոնը, Ջո Բայդենը, Ջուելը, Իան Սոմերհոլդերը, Ջուլի Բենցը, Քրիստոֆեր Քոլֆերը, Դեյն Քուքը, Էդրիան Կարին, Գլորիա Էստեֆանը, Իվ Ջեֆերսը, Ջեսի Տայլեր Ֆերգյուսոնը, Թիմ Գանը, Ջենիֆեր Լավ Հյուիթը, Պերես Հիլթոնը, Ջանեթ Ջեքսոնը, Նիլ Հարիսը, Սիարան և շատ ուրիշներ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:ԼԳԲՏ
Բայրակ (գյուղ, Վոլչանսկի շրջան)
Բայրակ (Байрак), գյուղ Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Վոլչանսկի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1785 թվականին։
2001 թվականի տվյալներով Բայրակ գյուղում բնակվում էր 42 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 1,16 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 36,21 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Վոլչանսկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1785 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Վարկային քարտ
Վարկային (կրեդիտային) քարտ (Credit card), վճարային գործիք է, որը հնարավորություն է տալիս քարտապանին (ֆիզիկական կամ իրավաբանական անձ, որը թողարկողի հետ կնքել է վճարային քարտի թողարկման և սպասարկման համար բանկային հաշվի գրավոր պայմանագիր) կատարել վճարումներ՝ գնված ապրանքների, մատուցված ծառայությունների դիմաց կամ ստանալ կանխիկ գումար՝ քարտապանի համար բացված գումարի սահմաններում ։ Այն նախատեսված է քարտապանի կողմից գործառնություններ իրականացնելու համար` թողարկողի (Հայաստանի Հանրապետության տարածքում վճարային քարտ թողարկող բանկեր) կողմից քարտապանին տրամադրված վարկային պայմանագրի պայմանների համաձայն վարկային միջոցների հաշվին ։ Վարկային քարտը պլաստիկ քարտի տեսակ է, որն օգտագործվում է կանխիկ դրամ ստանալու կամ անկանխիկ եղանակով վճարումներ կտարելու համար։ Վարկային քարտը հանդիսանում է քարտ թողարկող բանկի սեփականությունը, որովհետև թողարող բանկը կրեդիտային քարտի սպասարկաման ողջ ընթացքում առաջացած վճարման պարտականությունների կատարման երաշխավորն է։ Քարտապանը հանդիսանում է միայն օգտատեր, և կրեդիտային քարտի տրամադրման ժամանակ իրականացվում է վերջինիս պերսոնալիզացումը, այսինքն՝ կրեդիտային քարտի վրա գրանցվում են տվյալներ, որոնք հնարավորություն են տալիս իդենտիֆիկացնել քարտը և իրականացնել քարտերի վճարունակության ստուգումը :։ Ի տարբերություն դեբետային քարտի, որը կիրառվում է քարտային (ընթացիկ) հաշվի մնացորդի սահմաններում և որի հաշվի դեբետագրումը կատարվում է անմիջապես ապրանքներ գնելիս, ծառայություններ մատուցելիս կամ կանխիկը ստանալիս, և ի տարբերություն հաշվարկային քարտի, որը նախատեսված է քարտապանին պատկանող դրամական միջոցների սահմաններում գործառնություններ իրականացնելու համար` պայմանագրի հիման վրա թողարկողի կողմից տրամադրված վարկի (օվերդրաֆտի) հաշվին, կրեդիտային քարտն օգտագործվում է անկախ քարտապանի քարտային հաշվի մնացորդից՝ տրամադրված վարկի լիմիտի սահմաններում, փաստացի օգտագործված գումարը փոխհատուցելով քարտային պայմանագրով սահմանված ժամկետներում։ Այսպիսով՝ վարկային (կրեդիտային) քարտը նախատեսված է քարտապանի կողմից գործառնություններ իրականացնելու համար` թողարկողի կողմից քարտապանին տրամադրված վարկային պայմանագրի պայմանների համաձայն վարկային միջոցների հաշվին ։ Ներկայումս ՀՀ-ում բանկերի կողմից թողարկվում եւ սպասարկվում են ոչ միայն Arca քարտեր (ArCa Platinum, ArCa Affinity, ArCa Affinity վարկային քարտեր ), այլև միջազգային վճարային համակարգերի քարտեր (Visa, MasterCard, AMEX, Diners Club եւ այլն)։ Արդի ժաանակաշրջանում քարտապանները հնարավորություն ունեն ԱԳՄ (Ավտոմատ գանձման մեքենա կամ բանկոմատ)-ներով իրականացնել կանխիկացում, կոմունալ և այլ վճարումներ, ինչպես նաև՝ քարտերի միջոցով քարտապանները կարող են անկանխիկ վճարումներ կատարել առևտրի կետերում, գնումներ կատարել համացանցում, քարտից քարտ փոխանցումներ կատարել և այլն ։
Պատմություն
Վարկային քարտերն առաջին անգամ ստեղծել է Ջոն Ս. Բիգինսը, ով Բրուքլինի Flatbush National Bank-ի սպառողական վարկավորման մասնագետներից էր։ 1946 թվականին նա կազմակերպեց Charge-it վարկային սխեման, որը տրամադրում էր անդորրագրեր հաճախորդներին՝ տեղական խանութներում գնումներ ատարելու համար։ Գնման ավարտից հետո խանութը այդ անդորրագրերը հանձնում էր բանկին, ինչի դիմաց բանկը վճարում էր գնորդների հաշիվներից։ 1949 թվականին հինադրվում է առաջին զանգվածային վարկային քարտերի համակարգը՝ Diners Club-ը, որը, ի տարբերություն նախորդ համակարգերի, ուներ միջնորդ հաճախորդների և առևտրային ընկերությունների միջև։ Սա հնարավորություն տվեց Diners Club-ին դառնալ առաջին և ունիվերսալ վարկային քարտը։ Ֆինանսական սխեմայի ստեղծման այս նախագիծը ծնվեց այն ժամանակ, երբ Մանհեթենի կենտրոնում՝ Major’s Cabin Grill ռեստորանում, հանդիպում են ամերիկյան խոշորագույն հանրախանութներից մեկի հիմնադրի թոռը՝ Ալֆրեդ Բլումինգդեյլը և նրա վաղեմի ընկեր՝ Ֆրենսիս ՄաքՆամարուին, ով այն ժամանակ ղեկավարում էր Hamilton Credit Corp. ֆինանսական ընկերությունը։ Ընթրիքի ժամանակ նրանց ուշադրությունը գրավեց McNamara-ի հաճախորդի խոսակցությունը, ով թույլ էր տալիս հարևաններին օգտագործել իր բանկային հաշիվը որոշակի տոկոսի դիմաց։ Վաճառողները զանգահարում էին նրան հեռախոսով և, թույլտվություն ստանալով, գնումների արժեքը գրանցում էին նրա հաշվին։ Ապագա գործընկերներին գրավում է միջնորդի առկայության նորամուծությունը, ով, օգտագործելով իր վարկունակությունը, փոխառություն էր տրամադրում այն մարդկանց, ովքեր այլ կերպ չէին կարողանում այն ստանալ։ Ֆինանսական սխեման գրավիչ էր, միայն ուներ մեկ թերություն՝ վարկային գծի բացակայությունը։ Հետևաբար՝ նոր շահույթի զարգացման ամենահաջող վայրը համարեցին ռեստորանը։ Զանգահարելով ռեստորանի տիրոջը՝ հարցնում են, թե որքան է նա մտադիր վճարել այն հաճախորդների համար, որոնց կուղարկեն իրենք։ Սեփականատերն անմիջապես պատասխանում է. «Յոթ տոկոս»։ Այսպես ծնվում է այն դրույքաչափը, որը տասնամյակներ շարունակ սահմանվել է վարկային քարտերի ոլորտում։ Որպես հաճախորդի նույնականացում՝ հիմնադիրները որոշում են օգտագործել դաջված թիթեղներ, որոնք այդ ժամանակ արդեն բավականին տարածված էին։ Գործող ֆինանսական սխեմայում ընդգրկվում են քաղաքի 10-12 ռեստորաններ։ Առաջին ամսվա ընթացքում շրջանառությունը կազմում է 2 հազար դոլար, իսկ չորս ամիս հետո՝ 250 հազար դոլար։ Բիզնեսը զարգացնելու համար հրատապ վարկային միջոցներ էին անհրաժեշտ, և գործընկերները որոշում են միավորել իրենց ընկերությունները։ Նոր ընկերությունը կոչվում է Diners Club: Մեկ տարի անց արդեն 285 առևտրային և ծառայությունների մատուցման կազմակերպություններ սպասարկում են ընկերության 35000 քարտապանների։ Diners Club-ը իր հաճախորդներից կանոնավոր կերպով գանձում էր 3 դոլար տարեկան սպասարկման վճար քարտի համար։ 1951 թվականին արդեն ընկերությունն իր սեփականատերերի համար 6,2 միլիոն դոլարի շրջանառությամբ 61,222 դոլար շահույթ է ստանում։ Ավելին, Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների շուկայի զարգացմանը զուգընթաց, ամենուր սկսեցին ներդրվել քարտային գործարքները։ 1951թ.-ին Diners Club-ը Մեծ Բրիտանիայում տալիս է իրենց ֆինանսական սխեմաների և դրանց անվան օգտագործման առաջին արտոնագիրը։ Դրանից հետո հայտնվեցին այնպիսի հայտնի վճարային համակարգեր, ինչպիսիք են՝ Visa-ն, Mastercard-ը և American Express-ը ։
Էդվարդ Բելամիի հայեցակետ
Դեռևս 1887 թվականին Էդվարդ Բելլամին իր ուտոպիստական «Հետ նայելով» վեպում նկարագրել է գնումների համար քարտ օգտագործելու հայեցակետը ։ Այստեղ հեղինակը տասնմեկ անգամ կիրառել է վարկային (կրեդիտ) քարտ հասկացությունը, չնայած այն վերաբերում էր շահաբաժինների ծախսմանը և ոչ թե պարտք վերցնելուն ՝ նմանեցնելով դեբետային քարտին։
Վարկային քարտի սկզբնատիպ
19-րդ դարից սկսած վճարային քարտերը ստանում են նոր ձև և չափ։ Դրանք պատրաստվում էին ցելյուլոիդից (վաղ պլաստմասա,), պղնձից, ալյումինից, պողպատից և սպիտակավուն մետաղների այլ տեսակներից ։ Դրանց մի մասը մետաղադրամների տեսքով էին՝ փոքրիկ անցքով, որը հնարավորություն էր տալիս այն դնել առանքային օղակի մեջ, իսկ մասը՝ ուղղանկյունների։ Այս մետաղադրամները սովորաբար տալիս էին այն հաճախորդներին, ովքեր հյուրանոցներում կամ առևտրի կետերում ունեին վճարային հաշիվներ։ Յուրաքանչյուր մետաղադրամ ուներ իր վճարային հաշվեհամարը, վաճառականի անունը և պատկերանշանը։ մետաղադրամը հնարավորություն էր տալիս վաճառքի կտրոնում տպագրել մետաղադրամը, որը վճարային հաշվեհամարը պատճենելու ամենապարզ և ամենարագ միջոցն էր ։ 1928 թվականից սկսած լայն տարածում ստացած այս մետաղադրամները դարձան վարկային (կրեդիտային) քարտի նախատիպերը, որոնք շրջանառվում էին ԱՄՆ-ում 1930-ական թվականներից մինչև 1950-ական թվականները։ Դրանք 64 մմ × 32 մմ չափով մետաղական թիթեղյա ուղղանկյուններ էին, որոնց վրա դաջված էին հաճախորդի անունը, քաղաքը և նահանգը։ Մետաղադրամի դարձերեսին կար մի փոքրիկ թղթե բացիկ, որն օգտագործվում էր ստորագրության համար։ Գնումը գրանցելիս մետաղադրամը դրվում էր տպիչի խորքում, որի վրա դրվում էր թղթե «լիցքավորման թերթիկ»։ Գործարքի արձանագրությունն իրենից ներկայացնում էր դաջված տեղեկատվություն՝ կատարված տպիչի կողմից ժապավենի՝ թանաքով լիցքաթափման միջոցով ։ Այս մետաղադրամները Farrington Manufacturing ընկերության ապրանքանիշերն էին ։ Ընկերության կողմից այս մետաղադրամները թողարկվում էին իրենց մշտական հաճախորդների համար։ Սրանք արագացնում էին հաշվապահական հաշվառումը և կանխում ձեքռով արված գրանցումների սխալները։
Air Tavel քարտ
1934 թվականին American Airlines ընկերության և Air Transport ասոցիացիայի համատեղ ջանքերով ստեղծվեց Air Travel քարտը, ինչը բավականին հեշտացրեց գործընթացը։ Հիմքում ստեղծված համարակալման սխեման էր, որը նույնացնում էր քարտ թողարկողին և հաճախորդի հաշիվը։ Սա է պատճառը, որ ժամանակակից UATP քարտերը դեռ սկսվում են 1 համարով։ Air Travel քարտը ուղևորներին հնարավորություն էր տալիս «գնել հիմա, վճարել հետո» պայմանով տոմս ձեռք բերել փոխառության դիմաց և ստանալ 15% զեղչ ցանկացած ավիաընկերությունում։ 1940-ական թվականներին ԱՄՆ-ի բոլոր խոշոր ավիաընկերությունները առաջարկում էին Air Travel քարտեր, որոնք կարող էին օգտագործվել 17 տարբեր ավիաընկերություններում։ Մինչև 1941 թվականը ավիաընկերությունների եկամուտների մոտ կեսը ստացվում էր Air Travel քարտի համաձայնագրով։ Ավիաընկերությունները սկսեցին գայթակղիչ առաջարկներ անել՝ պոտենցիալ ճանապարհորդների գրավելու համար։ Արդեն 1948 թվականին Air Travel քարտը դարձավ առաջին միջազգային վավերական վճարային քարտը Air Transport ասոցիացիայի բոլոր անդամների համար ։
Ընդհանուր նշանակության վճարային քարտեր
1950 թվականին Diners Club-ի հիմնադիրներ՝ Ռալֆ Շնայդերը և Ֆրենկ ՄաքՆամարան, ընդլայնեցին իրենց հայեցակետը՝ մի քանի քարտեր միավորելու համար, որովհետև հաճախորդները տարբեր առևտրականներին վճարում էին միևնույն քարտով։ Diners Club-ը, որը մասամբ ստեղծվել է Dine and Sign-ի հետ միաձուլման արդյունքում, թողարկեց առաջին՝ «ընդհանուր նշանակության» վճարային քարտը՝ պահանջելով վճարել ամբողջ հաշիվը առանձին քաղվածքով։ Դրան հաջորդեց Carte Blanche-ը, իսկ 1958-ին՝ American Express-ը, որը ստեղծեց վարկային քարտերի համաշխարհային ցանց։ Չնայած դրանք ի սկզբանե վճարային քարտեր էին, սակայն հետագայում ստանձնեցին վարկային քարտերի գործառույթները ։
Քարտային համակարգի տարածաշրջանային ընդլայնում
Համաձայն Glass-Steagall Act-ի՝ ԱՄՆ բանկային համակարգի կարգավորմամբ վարկային քարտերը շատ ճանապարհորդների համար դարձան իրենց վարկն այնպիսի վայրեր տեղափոխելու միջոց, որտեղ նրանք չէին կարող ուղղակիորեն օգտագործել իրենց բանկային հնարավորությունները։ Ֆիզիկական անձանց համար գործում էր շրջանառվող վարկի հիմնական հայեցակետի տատանումներ՝ ներառյալ կազմակերպության ապրանքանիշով վարկային քարտերը, կորպորատիվ օգտագործողների վարկային քարտերը և խանութի քարտերը։ 1966 թվականին Ամերիկայի Միացյալ Թագավորությունում Barclaycard-ը թողարկեց առաջին վարկային քարտը Միացյալ Նահանգներից դուրս։ Չնայած վերջին 20-րդ դարում վարկային քարտերը լայն շրջանառություն են ունեցել ԱՄՆ-ում, Կանադայում, Մեծ Բրիտանիայում, Ավստրալիայում և Նոր Զելանդիայում, սակայն այս վայրերում վարկային քարտերի ընդունումը սկզբում շատ ավելի դանդաղ էր ։ Բանկային օվերդրաֆտների հետ կապված խիստ կանոնակարգերի պատճառով որոշ երկրներ, մասնավորապես՝ Ֆրանսիան, շատ ավելի արագ մշակեցին և ընդունեցին չիփի վրա հիմնված վարկային քարտեր, որոնք համարվում են խարդախության դեմ պայքարի վարկային հիմնական սարքեր։ Մինչև 1990-ականները ԱՄՆ-ում, Կանադայում և Մեծ Բրիտանիայում պահանջվեց հասնել ձեռք բերված շուկայական տոկոսային որոշակի մակարդակի։ Որոշ երկրներում ձեռքբերումը դեռևս ցածր էր մնում, քանի որ վարկային քարտերի համակարգի օգտագործումը կախված էր յուրաքանչյուր երկրի բանկային համակարգից, իսկ մյուսներում երկիրը երբեմն ստիպված էր զարգացնել իր վարկային քարտերի ցանցը, ինչպես՝ Մեծ Բրիտանիայի Barclaycard-ը և Ավստրալիայի Bankcard-ը։ Ճապոնիան շարունակում էր մնալ դրամական որպես կողմնորոշված հասարակություն, որտեղ վարկային քարտերի ընդունումը սահմանափակվում է հիմնականում խոշորագույն առևտրականներով։
Վարկային քարտերի ձևավորում
Վերջին տարիներին վարկային քարտի ձևավորումն ինքնին դարձել է վաճառքի հիմնական երևույթ ։ Դրամագիտության (փողի ուսումնասիրություն) կամ էքսոնումիայի (փողի նման առարկաների ուսումնասիրություն) զարգացող ոլորտի շատ կոլեկցիոներներ ձգտում են հավաքել վարկային քարտերի տարբեր նախանմուշներ՝ արդի դարաշչրանում հայտնի պլաստիկ քարտերից մինչև հին թղթե առևտրական քարտեր և նույնիսկ մետաղական նշաններ, որոնք ընդունվել են որպես վարկային քարտեր։ Վաղ վարկային քարտերը պատրաստված էին ցելյուլոիդ պլաստիկից, հետո՝ մետաղից և մանրաթելից, ապա՝ թղթից և այժմ հիմնականում պոլիվինիլքլորիդային (PVC) պլաստիկ են։ Այդուամենայնիվ, վարկային քարտերի չիպային մասը պատրաստվում է մետաղներից ։
Վարկային քարտերի տեխնիկական բնութագիր
Համաձայն միջազգային չափանիշների՝ վարկային քարտի չափը պետք է լինի 85,60 x 53,98 մմ՝ 2,88–3,48 միլիմետր կլորացված անկյուններով։ Վարկային քարտերն ունեն դաջված բանկային քարտի համար, որը համապատասխանում է համարակալման ISO/IEC 7812 ստանդարտին։ Քարտի համարի նախածանցը, որը կոչվում է բանկի նույնականացման համար (արդյունաբերության մեջ հայտնի է որպես BIN) և որը սկզբնական թվերի հաջորդականությունն է, նույնականացնում է այն բանկը, որին պատկանում է տվյալ վարկային քարտը։ Այս երկու ստանդարտներն էլ աջակցվում և մշակվում են ISO/IEC JTC 1/SC 17/WG 1-ի կողմից։ Վարկային քարտն ունի մագնիսական շերտ, որը համապատասխանում է ISO/IEC 7813 ստանդարտին։ Բացի համարից՝ վարկային քարտն ունի նաև թողարկման և ժամկետի ավարտի (մինչև մոտակա ամիսը ճշգրտությամբ) ամսաթիվ, ինչպես նաև՝ լրացուցիչ կոդեր, ինչպիսիք են թողարկման համարները և անվտանգության ծածկագրերը ։
Կանխիկ կանխավճար
Կանխիկ կանխավճարը վարկային քարտով գործարք է, որի դեպքում վարկային քարտի օգտատերը ոչ թե որևէ գնում է կատարում, այլ պարզապես կանխիկ գումար է ստանում։ Գործընթացն իրականացվում է բանկոմատի կամ բանկի դրամարկղի միջոցով՝ մինչև որոշակի սահմանաչափով։ Կանխիկ կանխավճար ստանալու համար հաճախ գանձվում է փոխառված գումարի 3-5%-ը։ Վարկային քարտ պատրաստելիս տոկոսները հաճախ ավելի բարձր են, քան այլ վարկային քարտերով գործարքների դեպքում։ Տոկոսները հաշվարկում են՝ սկսած գումարի փոխառության օրվանից։ Կանխիկ կանխավճար է համարվում նաև կանխիկ համարվող ապրանքների՝ վարկային քարտով կատարված որոշ գնումներ, որոնք հաշվարկվում են ավելի բարձր տոկոսադրույքով և առանց արտոնյալ ժամանակաշրջանի։ Դրանք հաճախ ներառում են դրամական պատվերներ, կանխավճարային դեբետային քարտեր, վիճակախաղի տոմսեր, խաղային չիպսեր, բջջային վճարումներ և կառավարությանը վճարվող որոշակի հարկեր և վճարներ ։ Այնուամենայնիվ, եթե վաճառականը չբացահայտի գործարքների իրական բնույթը, դրանք կվերամշակվեն որպես վարկային քարտով սովորական գործարքներ։ Շատ առևտրականներ էլ վարկային քարտի վերամշակման վճարները փոխանցել են վարկայն քարտատերերին՝ չնայած վարկային քարտի սեփականատերը որևէ լրացուցիչ վճար պետք է չունենա՝ վարկայն քարտով գործարք կատարելու համար։ Քարտի սխեմայի կանոնների համաձայն՝ վարկային քարտի օգտատիրոջը, որը ներկայացնում է նույնականացման ընդունված ձևը, պետք է կանխիկ գումար տրամադրվի ցանկացած բանկում, որը տրամադրում է այդ տեսակի վարկային քարտ, նույնիսկ եթե քարտատերը չի կարող տալ իր PIN կոդը։
Գործածություն
Վարկային քարտ թողարկող ընկերությունը՝ բանկը, պայմանագրեր է կնքում առևտրային կազմակերպությունների հետ, որպեսզի նրանք ընդունեն իրենց վարկային քարտերը։ Վերջիններս հաճախ գովազդում են իրենց ցուցանակներում կամ ընկերության այլ նյութերում, թե որ քարտերն են ընդունում՝ ցուցադրելով լոգոները։ Վարկային քարտ թողարկողը հաճախորդին վարկային քարտ է տրամադրում այն բանից հետո, երբ հաշիվը հաստատվել է վարկային մատակարարի կողմից։ Այնուհետև քարտապանները կարող են օգտագործել այն՝ այդ քարտն ընդունող առևտրային կազմակերպություններից գնումներ կատարելու համար։ Երբ գնում է կատարվում, քարտատերը համաձայնում է վճարել քարտ թողարկողին։ Քարտատերը նշում է վճարման համաձայնությունը՝ ստորագրելով անդորրագիրը՝ քարտի մանրամասների գրառումով և նշելով վճարման ենթակա գումարը կամ մուտքագրելով անձնական նույնականացման համարը (PIN): Այժմ արդեն շատ առևտրաային կազմակերպություններ կարող են բանավոր թույլատրել՝ օգտագործելով համացանցը, որը հայտնի է որպես քարտով չներկայացված գործարք (CNP): Էլեկտրոնային ստուգման համակարգերը առևտրային կազմակերպություններին թույլ են տալիս մի քանի վայրկյանում ստուգել, որ քարտը վավեր է, և քարտապանը բավարար վարկ ունի՝ կատարած գնումների դիմաց վճարելու համար։ Ստուգումն իրականացվում է վարկային քարտի վճարման տերմինալի կամ վաճառքի կետի (POS) համակարգի միջոցով՝ առևտրային կազմակերպության՝ ձեռքբերող բանկի հետ կապի հղումով։ Քարտից տվյալները ստացվում են քարտի մագնիսական շերտից կամ չիպից։ Վերջին համակարգը Անգլիայի Միացյալ Թագավորությունում և Իռլանդիայում կոչվում է Chip և PIN և ներդրվում է որպես EMV քարտ։ Քարտով չներկայացված գործարքների դեպքում, որտեղ քարտը ցուցադրված չէ (էլեկտրոնային առևտուր, փոստով պատվերներ և հեռախոսային վաճառքներ), առևտրային կազմակերպությունները հավելյալ ստուգում են՝ խնդրելով լրացուցիչ այնպիսի տեղեկություններ, ինչպիսիք են քարտի հետևի մասում տպված անվտանգության կոդը, ժամկետի ավարտի ամսաթիվը և վճարման հասցեն՝ համոզվելու համար՝ հաճախորդն ունի՞ քարտ և արդյո՞ք լիազորված օգտվողն է։ Յուրաքանչյուր ամիս քարտապանին ուղարկվում է քաղվածք, որտեղ նշվում են քարտով կատարված գնումների, բոլոր չվճարված վճարների, պարտքի ընդհանուր գումար և վճարման նվազագույն չափի մասին։ Շատ բանկեր այժմ առաջարկում են նաև էլեկտրոնային քաղվածքների տարբերակ՝ ֆիզիկական քաղվածքների փոխարեն կամ ի լրումն, որոնք քարտապանը կարող է ցանկացած պահի դիտել թողարկողի առցանց բանկային կայքի միջոցով։ Նոր քաղվածքի առկայության մասին ծանուցումը սովորաբար ուղարկվում է քարտատիրոջ էլեկտրոնային փոստի հասցեին։ Եթե քարտ թողարկողը որոշել է թույլ տալ, քարտատերը կարող է վճարման այլ տարբերակներ ունենալ, բացի ֆիզիկական չեկից, օրինակ՝ դրամական միջոցների էլեկտրոնային փոխանցումը հաշվարկային հաշվից։ Կախված թողարկողից՝ քարտատերը կարող է նաև մի քանի վճարումներ կատարել մեկ քաղվածքի ժամանակահատվածում, ինչը հնարավորություն կտա նրան մի քանի անգամ օգտագործել քարտի վարկային սահմանաչափը։
Նվազագույն վճարում
Քարտատերը պետք է վճարի սահմանված պարտքի գումարի նվազագույն մասը մինչև վճարման ժամկետը։ Վարկային քարտ թողարկողը տոկոս է գանձում չվճարված մնացորդի համար, եթե հաշվարկված գումարն ամբողջությամբ չի վճարվում (սովորաբար շատ ավելի բարձր տոկոսադրույքով, քան պարտքի այլ ձևերի մեծ մասը)։ Բացի այդ՝ եթե քարտապանը չկարողանա կատարել առնվազն նվազագույն վճարումը մինչև սահմանված ժամկետը, թողարկողը կարող է ուշացման վճար կամ այլ տույժեր կիրառել։ Դա մեղմելու համար որոշ ֆինանսական հաստատություններ կարող են կազմակերպել ավտոմատ վճարումների հանում քարտապանի բանկային հաշվից՝ այդպիսով ընդհանրապես խուսափելով նման տույժերից, քանի դեռ քարտապանն ունի բավարար միջոցներ։ Այն դեպքերում, երբ նվազագույն վճարումը պակաս է հաշվարկային ցիկլի ընթացքում գնահատված ֆինանսական ծախսերից և վճարներից, չմարված մնացորդը կաճի, ինչը կոչվում է բացասական ամորտիզացիա։ Նման պրակտիկան ձգտում է մեծացնել վարկային ռիսկը և քողարկել վարկատուի պորտֆելի որակը, որի պատճառով էլ արգելվել է ԱՄՆ-ում 2003 թվականից ի վեր ։
Տոկոսավճարներ
Վարկային քարտ թողարկողները սովորաբար հրաժարվում են տոկոսագումարներից, եթե մնացորդն ամբողջությամբ վճարվում է ամեն ամիս, բայց սովորաբար չմարված մնացորդից գանձում են ամբողջական տոկոսներ, եթե ընդհանուր մնացորդը չվճարվի։ Տոկոսների գանձման ճշգրիտ ձևը սովորաբար մանրամասնվում է քարտապանի պայմանագրով, որը ամփոփվում է ամսական քաղվածքով։ Ֆինանսական հաստատությունների մեծամասնության կողմից օգտագործվող ընդհանուր հաշվարկման բանաձևը գանձվող տոկոսների չափը որոշելու համար հետևյալն է՝ պտտվող օրերի քանակը։ Վերցրեք տարեկան տոկոսադրույքը (APR) և բաժանեք 100-ի, այնուհետև բազմապատկեք միջին օրական մնացորդի (ԱԶԲ) չափին։ Արդյունքը բաժանեք 365-ի, այնուհետև վերցրեք այս գումարը և բազմապատկեք այն օրերի ընդհանուր թվով, որը տևել է մինչև հաշվին վճարում կատարելը։ Ֆինանսական հաստատությունները տոկոսներին վերաբերվում են որպես մանրածախ ֆինանսավորման մնացորդային վճարի (RRFC), որոնք հետ են գանձվում գործարքի սկզբնական ժամանակից մինչև վճարումը։ Այսպիսով՝ գումարը շրջանառվելուց և վճարումը կատարելուց հետո քարտից օգտվողը դեռևս կստանա տոկոսագումարներ իր քաղվածքի հիման վրա՝ հաջորդ քաղվածքն ամբողջությամբ վճարելուց հետո (իրականում քաղվածքը կարող է գանձել միայն տոկոսների համար, որոնք հավաքագրվել են մինչև լրիվ մնացորդի վճարման ամսաթիվը, այսինքն՝ երբ մնացորդը դադարել է շրջանառվել)։ Վարկային քարտը կարող է պարզապես ծառայել որպես շրջանառվող վարկի ձև, կամ այն կարող է դառնալ բարդ ֆինանսական գործիք՝ բազմաթիվ մնացորդի հատվածներով՝ յուրաքանչյուրը տարբեր տոկոսադրույքով՝ հնարավոր է մեկ վարկային սահմանաչափով, կամ տարբեր մնացորդի համար կիրառելի առանձին վարկային սահմանաչափերով։ Սովորաբար, այս տարանջատումը թողարկող բանկի հատուկ խրախուսական առաջարկների արդյունք է՝ խրախուսելու այլ թողարկողների քարտերից մնացորդային փոխանցումները։ Եթե մի քանի տոկոսադրույքներ կիրառվում են մնացորդի տարբեր սեգմենտների վրա, ապա վճարումների տեղաբաշխումը հիմնականում թողարկող բանկի հայեցողությունն է, և, հետևաբար, վճարումները սովորաբար բաշխվում են ամենացածր տոկոսադրույքով մնացորդներին, քանի դեռ դրանք ամբողջությամբ չեն վճարվել, մինչև որևէ գումար վճարվի ավելի բարձր տոկոսադրույքով մնացորդներին։ Տոկոսադրույքները կարող են զգալիորեն տարբերվել քարտից քարտ փոխանցելիս։ Քարտի տոկոսադրույքը կարող է կտրուկ ցատկել, եթե քարտի օգտագործողը ուշացնում է այդ քարտի կամ որևէ այլ վարկային գործիքի վճարումը։
Արտոնյալ ժամանակաշրջան
Վարկային քարտի արտոնյալ ժամկետն այն ժամանակն է, որի ընթացքում քարտապանը պետք է վճարի մնացորդը՝ մինչև չմարված մնացորդի դիմաց տոկոս գանձելը։ Արտոնյալ ժամանակահատվածը կարող է տարբեր լինել, բայց սովորաբար տևում է 20-ից 55 օր՝ կախված վարկային քարտի տեսակից և թողարկող բանկից։ Որոշ կանոններ թույլ են տալիս վերականգնել՝ որոշակի պայմանների պահպանումից հետո։ Սովորաբար՝ եթե քարտապանը ուշացնում է մնացորդի վճարումը, ապա հաշվարկվում են ֆինանսական ծախսերը, և արտոնյալ ժամկետը չի գործում։ Կատարված ֆինանսական ծախսերը կախված են արտոնյալ ժամանակաշրջանից և մնացորդից։ Վարկային քարտերի մեծ մասի դեպքում արտոնյալ ժամանակաշրջան չկա, եթե առկա են պարտքեր նախորդ հաշվարկային ցիկլից կամ քաղվածքից (այսինքն՝ տոկոսները կիրառվում են ինչպես նախորդ մնացորդի, այնպես էլ նոր գործարքների նկատմամբ)։ Այնուամենայնիվ՝ կան որոշ վարկային քարտեր, որոնք գանձում են միայն ֆինանսական վճարներ նախկին կամ հին մնացորդից՝ բացառելով նոր գործարքները։
Գործառնության կողմեր
Քարտ թողարկող բանկն այն ֆինանսական հաստատությունն է կամ այլ կազմակերպությունը, որը քարտապանին տրամադրում է վարկային քարտ։ Թողարկող բանկը վճարում է սպառողին մարման համար և կրում է քարտը խարդախությամբ օգտագործելու ռիսկը։ Այլ երկրների քարտապանների համար բանկերի կողմից թողարկված քարտերը հայտնի են որպես օֆշորային վարկային քարտեր։ Քարտապանը վարկային քարտի օգտատերն է, ով օգտագործում է քարտը գնումներ կատարելիս կամ մատուցված ծառայությունների դիմաց վճարումներ կատարելիս։ Առևտրային կազմակերպությունը այն ֆիզիկական կամ իրավաբանական անձն է, որն ընդունում է վարկային քարտով վճարումներ՝ քարտապանին վաճառված ապրանքների կամ մատուցված ծառայությունների համար։ Սպասարկող բանկը (էքվայեր բանկ) այն ֆինանսական հաստատությունն է, որը վճարում է ձեռք բերված ապրանքների կամ մատուցված ծառայությունների համար քարտապանի անունից։ Անկախ վաճառքի կազմակերպությունը էքվայեր բանկի ծառայությունների վերավաճառողներն են։ Առևտրային հաշիվը վերաբերում է էքվայեր բանկին կամ անկախ վաճառքի կազմակերպությանը, բայց, ընդհանուր առմամբ, այն կազմակերպությունն է, որի հետ գործ ունի առևտրային կազմակերպությունը։ Քարտերի ասոցիացիան քարտ թողարկող բանկերի ասոցիացիան է, ինչպիսիք են, օրինակ՝ Discover, Visa, MasterCard, American Express և այլն, որոնք սահմանում են գործարքների պայմաններ առևտրային կազմակերպությունների, քարտ թողարկող բանկերի և էքվայեր բանկերի համար։ Գործարքների ցանցն իրենից ներկայացնում է մի համակարգ, որն իրականացնում է էլեկտրոնային գործարքների սխեման։ Կարող է շահագործվել անկախ ընկերության կողմից, իսկ մեկ ընկերություն կարող է շահագործել մի քանի ցանցեր։ Մերձավոր գործընկերներն այն հաստատություններն են, որոնք իրենց անունները տալիս են թողարկողին, որպեսզի ներգրավեն այնպիսի հաճախորդներ, ովքեր ունեն հաստատուն հարաբերություններ այդ հաստատությունների հետ, և տալիս են վճար կամ վճարում են մնացորդի տոկոս իրենց անունով թողարկված յուրաքանչյուր քարտի համար։ Տիպիկ մերձավոր գործընկերների օրինակներ են սպորտային թիմերը, համալսարանները, բարեգործական կազմակերպությունները, մասնագիտական կազմակերպությունները և մեծածախ ու մանրածախ առևտուրը։ Ապահովագրության մատակարարները ապահովագրողներն են, որոնք ապահովագրում են տարբեր բնագավառներում՝ ներկայացնելով որպես վարկային քարտի արտոնություններ, օրինակ՝ ավտոմեքենաների վարձույթի ապահովագրություն, գնումների ապահովագրություն, Ճամփորդական բժշկական ապահովագրություն և այլն։ Այս կողմերի միջև տեղեկատվության և փողի հոսքը, որը միշտ իրականցվում է քարտային ասոցիացիաների միջոցով, հայտնի է որպես փոխանակում և բաղկացած է մի քանի քայլերից։
Վարկային քարտի ռեեստր
Վարկային քարտի ռեեստրը գործառնությունների գրանցամատյանն է, որը նախատեսված է ապահովել վարկային քարտի՝ վարկային սահմանաչափից բավականաչափ ցածր մնացորդը վարկային քարտի օգտգործման արդյունքում ավելացող մնացորդից։ Վարկային քարտի ռեեստրը հնարավորություն է տալիս հետևել բանկի կողմից սահմանված թույլտվությունների պահումներին և դեռևս չստացված վճարումներին, ինչպես նաև՝ հեշտությամբ փնտրել և գտնել այն գործառնությունները, որոնք իրականացվել են անցյալում՝ ելնելով տարբեր նպատակներից (ֆինանսավորում, հաշտեցում և այլն)։ Գրանցամատյանը բանկային գործառնությունների անձնական գրառումն է։ Սա կիրառվում է վարկային քարտով գնումներ կատարելու կամ մատուցված ծառայության դիմաց վճարումներ կատարելու համար, որովհետև վերջիններս ազդում են բանկային հաշվի միջոցների կամ առկա վարկի վրա։ Բացի սա՝ ծածկագրի սյունակում նշվում է վարկային քարտը։ Հաշվեկշռի սյունակը ցույց է տալիս առկա միջոցները գնումներից հետո։ Երբ վարկային քարտով կատարվում է համապատասխան վճարումը, մնացորդն արդեն արտացոլում է ծախսված միջոցները։ Վարկային քարտի մուտքագրման դեպքում ավանդի սյունակը ցույց է տալիս հասանելի վարկը, իսկ վճարման սյունակը ցույց է տալիս ընդհանուր պարտքը, որի գումարը հավասար է վարկի սահմանաչափին։ Գրանցամատյանում գրի է առնվում յուրաքանչյուր գործառնություն՝ թե՛ կանխիկի դուրսգրումը, թե՛ վարկային քարտով իրականացվող ցանկացած վճարումը ։
Բիզնես վարկային քարտ
Բիզնես վարկային քարտը մասնագիտացված վարկային քարտ է, որը տրամադրվում է գրանցված բիզնեսի անունով, և սովորաբար այն օգտագործվում է միայն բիզնեսի նպատակներով։ Վերջին տասնամյակների ընթացքում բիզնես վարկային քարտի օգտագործումն աճել է։ Բավական է արձանագրել, որ 1998թ.-ին փոքր ձեռնարկությունների 37%-ը նշել է, որ օգտագործում է բիզնես վարկային քարտ, իսկ մինչև 2009 թվականը այդ թիվն աճել է մինչև 64% ։ Բիզնես վարկային քարտերն առաջարկում են բիզնեսին հատուկ մի շարք առանձնահատկություններ։ Նրանք հաճախ առաջարկում են հատուկ պարգևներ այնպիսի ոլորտներում, ինչպիսիք են առաքումը, գրասենյակային պարագաները, ճանապարհորդությունը և բիզնես տեխնոլոգիաները։ Այս դիմումները գնահատելիս թողարկողների մեծ մասն օգտագործում է դիմողի անձնական վարկային միավորը։ Բացի այդ` տարբեր աղբյուրներից եկամուտը կարող է օգտագործվել որակավորման համար, ինչը նշանակում է, որ այս քարտերը կարող են հասանելի լինել նորաստեղծ ձեռնարկություններին ։ Բացի այդ` այս քարտի որոշ թողարկողներ հաշվի գործունեության մասին կամ չեն հայտնում սեփականատիրոջ անձնական վարկի մուտքերը, կամ անում են միայն այն դեպքում, եթե հաշիվը ժամկետանց է ։ Այդ դեպքերում բիզնեսի գործունեությունը տարանջատվում է սեփականատիրոջ՝ անձնական վարկային գործունեությունից։ Բիզնես վարկային քարտեր առաջարկում են American Express-ը, Discover-ը, Visa և MasterCard քարտերի գրեթե բոլոր հիմնական թողարկողները։ Որոշ տեղական բանկեր և վարկային միություններ նույնպես առաջարկում են բիզնես վարկային քարտեր, սակայն American Express-ը այցեքարտերի միակ խոշոր թողարկողն է Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում։
Կանխավճարային վարկային քարտ
Կանխավճարային վարկային քարտը, որը հայտնի է որպես պահպնված արժեքով քարտ կամ նվեր քարտ, նման է դեբետային քարտին, քանի որ քարտ թողարկողի կողմից վարկ չի առաջարկվում. քարտատերը ծախսում է այն գումար, որը պահվել է քարտապանի կամ մեկ ուրիշի կողմից՝ որպես նախնական ավանդ։ Այն կոչվում է վարկային քարտ, քանի որ կրում է վարկային քարտի ապրանքանիշ (օրինակ՝ Discover, Visa, MasterCard, American Express կամ JCB) և օգտագործվում է նույն ձևով, ինչպես վարկային քարտը։ Բացի այդ՝ ի տարբերություն դեբետային քարտի, կանխավճարային վարկային քարտը հիմնականում չի պահանջում PIN՝ բացի EMV չիպով կանխավճարային վարկային քարտը։ Վերջիններս պահանջում են PIN, եթե վճարումը մշակվում է Chip-ի և PIN տեխնոլոգիայի միջոցով։ Քարտը գնելուց հետո քարտապանը համալրում է հաշիվը ցանկացած գումարով՝ մինչև քարտի կանխորոշված սահմանաչափը, այնուհետև քարտը օգտագործում է գնումներ կատարելու համար, ինչպես սովորական վարկային քարտը։ Կանխավճարային քարտերը կարող են տրամադրվել անչափահասներին (13-ից բարձր), քանի որ այս քարտը վարկային գծի հնարավորություն չունի։ Ապահովված վարկային քարտի նկատմամբ հիմնական առավելությունն այն է, որ քարտապանից հաշիվ բացելու համար որոշակի գումար չի պահանջվում։ Կանխավճարային վարկային քարտը կարող է օգտագործվել ամբողջ աշխարհում, հատկապես՝ զարգացող երկրներում, որտեղ միջազգային դրամական փոխանցումները և բանկային անդորրագրերը ժամանակատար են, բարդ և ծախսատար ։ Քանի որ կանխավճարային վարկային քարտերը օգտագործվում են բրենդային ապրանքներ ձեռք բերելու և օգտագործելու համար, Կանադայի ֆինանսական սպառողների գործակալությունը դրանք նկարագրում է որպես «սեփական փողերը ծախսելու թանկ միջոց» ։
Թվային քարտ
Թվային քարտը ցանկացած տեսակի նույնականացման կամ վճարային քարտ է, որը թվային ամպի վրա տեղակայված վարկային քարտի վիրտուալ նույնականացումն է ։
Վարկային քարտերի առավելությունների համեմատություն
Ստորև ներկայացվում է աղյուսակ, որը պարունակում է վարկային քարտերի արտոնությունները ԱՄՆ-ում։ Առաջարկվող առավելությունները տարբեր են յուրաքանչյուր վարկային քարտի համար։
Բարձր տոկոսադրույք և սնանկություն
Վարկային քարտի սահմանված ցածր գները սահմանափակվում են ֆիքսված ժամկետով (սովորաբար 6-ից 12 ամիս), որից հետո գանձվում է ավելի բարձր դրույքաչափ։ Վարկային բոլոր քարտերի համար գանձվում են վճարներ և տոկոսներ։ Երբեն որոշ հաճախորդներ այնքան պարտք են կուտակում իրենց վարկային քարտը թողարկող մատակարարի հանդեպ, որ նրանք սնանկության են ենթարկվում։ Որոշ վարկային քարտերի համար հաճախ սահմանվում են 20-30% տոկոսադրույք։ Այլ դեպքերում գանձվում է հաստատագրված վճար՝ առանց տոկոսադրույքի փոփոխության։ Որոշ դեպքերում կարող է կիրառվել համընդհանուր դեֆոլտ։ Դեֆոլտի բարձր դրույքաչափը կիրառվում է լավ կարգավիճակ ունեցող քարտի նկատմամբ։ Սա կարող է հանգեցնել ձնագնդի էֆեկտի, որի դեպքում սպառողը խեղդվում է անսպասելի բարձր տոկոսադրույքներից։ Ավելին՝ քարտապանների պայմանագրերի մեծ մասը թույլ է տալիս վարկային քարտ թողարկողին կամայականորեն բարձրացնել տոկոսադրույքը ցանկացած պատճառով, որը նպատակահարմար է տվյալ պահին։ Առաջին Պրեմիեր Բանկը մի պահ առաջարկեց վարկային քարտ 79,9% տոկոսադրույքով, սակայն նրանք դադարեցրին այս քարտը 2011 թվականի փետրվարին՝ մշտական դեֆոլտի պատճառով ։
Ինքնակարգավորման թուլացում
Մի քանի ուսումնասիրություններ ցույց են տվել, որ սպառողները, ամենայն հավանականությամբ, ավելի շատ գումար են ծախսում, երբ վճարում են վարկային քարտով։ Հետազոտողները եկան այն եզրահանգման, որ երբ մարդիկ վճարում են վարկային քարտերով, նրանք չեն զգում վճարման վերացական ցավը ։ Ավելին՝ նրանք վստահ էին, որ վարկային քարտերի օգտագործումը կարող է մեծացնել անառողջ սննդի սպառումը` կանխիկ գումարով ձեռք բերած սննդի հետ համեմատած ։
Գների ուռճացում
Առևտրային կազմակերպությունները, որոնք ընդունում են վարկային քարտեր, պետք է վճարեն փոխանակման վճարներ և զեղչեր վարկային քարտով բոլոր գործարքների համար ։ Որոշ դեպքերում առևտրային կազմակերպություններին արգելվում է իրենց վարկային պայմանագրերով այդ վճարներն ուղղակիորեն փոխանցել վարկային քարտի հաճախորդներին կամ սահմանել գործարքի նվազագույն գումար (այլևս արգելված չէ Միացյալ Նահանգներում, Միացյալ Թագավորությունում կամ Ավստրալիայում) ։ Արդյունքը եղավ այն, որ առևտրականներին դրդեցին են բոլոր հաճախորդներին (ներառյալ նրանց, ովքեր չեն օգտագործում վարկային քարտեր) առաջարկել ավելի բարձր գներ՝ վարկային քարտով գործարքների վճարները ծածկելու համար ։ Սադրանքն ուժեղ էր, քանի որ առևտրային կազմակերպության վճարը վաճառքի գնի տոկոսն է, որն անհամաչափ ազդեցություն է ունենում այն ձեռնարկությունների շահութաբերության վրա, որոնք հիմնականում վարկային քարտով գործարքներ են կատարում, եթե դրանք փոխհատուցվում են ընդհանուր առմամբ գների բարձրացմամբ։ Միացյալ Նահանգներում 2008 թվականին վարկային քարտերի ընկերությունները հավաքել են ընդհանուր առմամբ 48 միլիարդ ԱՄՆ դոլար փոխանակման վճարներ՝ մեկ գործարքի համար մոտ 2% միջին վճարով ։
Առևտրային կազմակերպություններին տրված առավելությունները
Առևտրային կազմակերպությունների համար վարկային քարտի վրա հիմնված գնման արժեքը նվազեցնում է դիմադրությունը՝ կանխիկ վճարման հետ համեմատած ։ Վարկային քարտով գործարքը հաճախ ավելի ապահով է, քան վճարման այլ ձևերը (օրինակ՝ չեկերը), քանի որ թողարկող բանկը պարտավորվում է վճարել առևտրային կազմակերպությանը գործարքի կատարման պահին՝ անկախ նրանից, թե սպառողը կատարե՞լ է վարկային քարտով վճարում, թե՞ ոչ (բացառությամբ օրինական վեճերի, որոնք կարող են հանգեցնել գումարի վերադարձի)։ Քարտերը նույնիսկ ավելի ապահով են, քան կանխիկ գումարը, քանի որ դրանք նվազեցնում են գողության հավանականությունը։ Վերջապես, վարկային քարտերը նվազեցնում են չեկերի, կանխիկի մշակման և բանկ տեղափոխելու ծախսերը։ Մինչ վարկային քարտերի կիրառումը յուրաքանչյուր առևտրային կազմակերպություն պետք է գնահատեր յուրաքանչյուր հաճախորդի վարկային պատմությունը՝ նախքան վարկ տրամադրելը։ Այդուհետ այդ խնդիրը կատարում են վարկային ռիսկը ստանձնած բանկերը։ Լրացուցիչ շրջանառությունն առաջանում է նրանից, որ հաճախորդը կարող է անմիջապես գնել ապրանքներ և ծառայություններ, և նրան ավելի քիչ են խանգարում գրպանում եղած կանխիկ գումարը և հաճախորդի բանկային մնացորդի անմիջական վիճակը։ Յուրաքանչյուր գնման համար բանկը վաճառողից գանձում է միջնորդավճար (զեղչի վճար) այդ ծառայության համար և կարող է որոշակի ուշացում լինել՝ մինչև վաճառողի կողմից համաձայնեցված վճարը ստանալը։
Առևտրային կազմակերպության ծախսեր
Վարկային քարտեր ընդունելու համար առևտրային կազմակերպություններից գանձվում են մի քանի վճարներ։ Սովորաբար գանձվում է միջնորդավճար՝ յուրաքանչյուր գործարքի արժեքի մոտ 0,5-4% չափով, որը վճարվում է վարկային քարտով։ Առևտրային կազմակերպությունը յուրաքանչյուր գործարքի համար կարող է վճարել նաև փոփոխական վճար, որը կոչվում է առևտրի զեղչի դրույքաչափ։ Շատ ցածր արժեք ունեցող գործարքների դեպքում վարկային քարտերի օգտագործումը զգալիորեն նվազեցնու է շահույթի մարժան կամ հանգեցնում է գործարքի գումարի կորստի։ Շատ ցածր կամ շատ բարձր արժեքներով գործարքների դեպքում առևտրային կազմակերպությունները հակված են վարկային քարտեր ընդունելուն։ Որոշ դեպքերում առևտրականները կարող են օգտատերերից գանձել վարկային քարտի հավելում (կամ հավելավճար), ֆիքսված գումար կա՛մ տոկոս վարկային քարտով վճարման համար ։ Այս պրակտիկան արգելված էր Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների վարկային քարտերի պայմանագրերի մեծ մասում մինչև 2013 թվականը, երբ առևտրականների և վարկային քարտերի ընկերությունների միջև տեղի ունեցած խոշոր հաշվարկը թույլ տվեց առևտրային կազմակերպություններին գանձել հավելավճարներ։ Մանրածախ առևտրականներից շատերը սկսեցին չօգտագործել վարկային քարտի հավելավճարները հաճախորդներ կորցնելու վախից ։ 2005 թվականից սկսածն Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների առևտրային կազմակերպությունները պայքարում են վարկային քարտերի ընկերությունների կողմից գանձվող անարդարացիորեն բարձր վճարների դեմ։ Նրանք մեղադրում են, որ վարկային քարտերի մշակման երկու հիմնական ընկերությունները՝ MasterCard-ը և Visa-ն, օգտագործել են իրենց մենաշնորհային իշխանությունը։ 2013 թվականի դեկտեմբերին դաշնային դատավորը հավանություն է տալիս 5,7 միլիարդ դոլար արժողությամբ գործին, ինչը ԱՄՆ պատմության մեջ ամենամեծ հակամենաշնորհային կարգավորումն էր։ Որոշ առևտրային կազմակերպություններ, ինչպիսիք են Wal-Mart-ը և Amazon-ը, այնուամենայնիվ, նախընտրեցին չմասնակցել այս կարգավորմանը և շարունակեցին իրենց օրինական պայքարը վարկային քարտերի ընկերությունների դեմ ։ 2015 թվականի ապրիլին Եվրամիությունը սահմանեց փոխանակման վճարը մինչև 0,3% սպառողական վարկային քարտերի և 0,2% դեբետային քարտերի համար ։ Առևտրային կազմակերպություններից պահանջվում է նաև վարձակալել կամ գնել վերամշակող սարքավորումներ։ Նրանք պետք է ապահովեն տվյալների անվտանգության համապատասխանության չափանիշները, որոնք շատ տեխնիկական և բարդ են։ Շատ դեպքերում առևտրային կազմակերպությունների կողմից բանկային հաշվին գումար մուտքագրելը մի քանի օր ուշանում է։ Քանի որ վարկային քարտի վճարների կառուցվածքը շատ բարդ է, փոքր առևտրային կազմակերպությունները թերանում են վճարների վերլուծության և կանխատեսման հարցում։ Վերջապես, առևտրային կազմակերպություներն իրենց վրա են վերցնում սպառողների կողմից հետվճարման ռիսկը։
Կոդ 10
Կոդ 10-ով զանգերը կատարվում են, երբ առևտրային կազմակերպությունները կասկածում են վարկային քարտ ընդունելու հարցում։ Այնուհետև օպերատորը տալիս է մի շարք՝ այո կամ ոչ հարցեր՝ պարզելու, թե արդյո՞ք առևտրային կազմակերպությունը կասկածում է քարտին կամ քարտապանին։ Առևտրային կազմակերպությունից կարող է պահանջվել պահել քարտը, եթե դա անվտանգ է։ Առևտրային կազմակերպությունը կարող է պարգևատրվել առգրավված քարտերը թողարկող բանկին վերադարձնելու համար, հատկապես՝ ձերբակալության դեպքում ։
Փոխանակման վճար
Բացի քարտատիրոջ կողմից վճարվող վճարներից՝ առևտրային կազմակերպությունները պետք է վճարեն նաև փոխանակման վճարներ քարտ թողարկող բանկին և քարտային ասոցիացիային ։ Տիպիկ վարկային քարտ թողարկողի համար փոխանակման վճարներից եկամուտները կարող են կազմել ընդհանուր եկամուտների մոտ մեկ քառորդը։ Այս վճարները սովորաբար կազմում են յուրաքանչյուր վաճառքի 1-6%-ը, սակայն դրանք կարող են տարբերվել։ Փոխանակման վճարի վրա, որը կիրառվում է որոշակի գործառնության համար, ազդում են նաև բազմաթիվ փոփոխականներ, այդ թվում՝ առևտրային կազմակերպության տեսակը, վարկային քարտի վաճառքի ընդհանուր ծավալը, միջին գործարքի գումարը, արդյո՞ք քարտերը ֆիզիկապես առկա են եղել, ինչպես է եղել գործարքի համար պահանջվող տեղեկատվությունը, ստացված քարտի կոնկրետ տեսակը, երբ կատարվել է գործառնությունը, և լիազորված ու մարված գործառնությունների գումարները։ Որոշ դեպքերում առևտրային կազմակերպությունները վարկային քարտերին հավելավճար են ավելացնում՝ փոխանակման վճարը ծածկելու համար՝ խրախուսելով իրենց հաճախորդներին փոխարենը օգտագործել կանխիկ, դեբետային քարտեր կամ նույնիսկ չեկեր։ 2022-ին առաջարկվող փոփոխությունը փոխանակման վճարների մեջ, որը խրախուսում է բազմաթիվ քարտային ցանցերի օգտագործումը, քննադատության ենթարկվեց որպես խարդախության հայտնաբերումը նվազեցնելու հավանականություն ։
Տոկոսներ չմարված մնացորդի նկատմամբ
Քարտ թողարկողից քարտ թողարկող տոկոսադրույքները շատ տարբեր են։ Հաճախ կան թիզերի դրույքաչափեր կամ գովազդային APR-ներ, որոնք գործում են սկզբնական ժամանակաշրջանների համար (մինչև զրոյական տոկոս), մինչդեռ սովորական դրույքաչափերը կարող են հասնել մինչև 40 տոկոսի։ ԱՄՆ-ում չկա դաշնային սահմանափակում այն տոկոսների կամ ուշ վճարների վերաբերյալ, որոնք վարկային քարտ թողարկողները կարող են գանձել։ Տոկոսադրույքները սահմանվում են նահանգների կողմից։ Որոշ նահանգներ, ինչպիսին Հարավային Դակոտան է, չունեն տոկոսադրույքների և վճարների առաստաղ և որոշ բանկերի հրավիրում են գործառնություններ իրականացնել այնտեղ իրենց վարկային քարտով։ Մյուս նահանգները, օրինակ՝ Դելավերը, վաշխառության մասին շատ թույլ օրենքներ ունեն։ Թիզերի դրույքաչափն այլևս չի գործում, եթե հաճախորդը ժամանակին չի վճարում իր հաշիվները, և այն փոխարինվում է տուգանային տոկոսադրույքով (օրինակ՝ 23,99%), որը կիրառվում է հետադարձ ուժով։
Տրանսակտորներ և ռևոլվերներ
Վարկային քարտերի վերլուծաբանները պիտակավորում են որոշ հաշիվներ տրանսակտորի (ամբողջությամբ վճարում է) կամ ռևոլվերի շարունակականության վրա։ Թողարկողին անհրաժեշտ են երկու տեսակի քարտապաններ։ Ոմանք տոկոս են վճարում, մյուսները ստիպում են առևտրային կազմակերպություններին առաջին հերթին միջնորդավճար վճարել։
Պտտվող հաշիվ
Շրջանառվող հաշիվը ֆինանսական հաստատության կողմից ստեղծված հաշիվ է, որը թույլ է տալիս հաճախորդին վերցնել պարտքը, որը կապված է հաշվի հետ, և վարկառուն պարտավոր չէ ամեն ամիս ամբողջությամբ վճարել այդ հաշվի չմարված մնացորդը։ Վարկառուից կարող է պահանջվել նվազագույն վճարում կատարել մնացորդի հիման վրա։ Այնուամենայնիվ՝ վարկառուն սովորաբար իրավունք ունի վճարելու վարկատուին ցանկացած գումար նվազագույն վճարման և ամբողջական մնացորդի միջև։ Եթե մինչև ամսական հաշվարկային ժամանակաշրջանի ավարտը մնացորդն ամբողջությամբ չվճարվի, կփոխանցվի հաջորդ ամիս։ Այս գումարի վրա տոկոսներ են գանձվում և ավելացվում մնացորդին։ Շրջանառվող հաշիվը վարկային գծի ձև է` սովորաբար վարկային սահմանաչափով։ Ոչ բոլոր վարկային քարտերն ունեն վարկային սահմանաչափ ։
Հաճախորդներից գանձվող վճարներ
Վարկային քարտի հիմնական վճարները հետևյալն են` ԱՄՆ-ում 2009 թվականի Վարկային քարտերի մասին օրենքը սահմանում է, որ վարկային քարտերի ընկերությունները պետք է ծանուցում ուղարկեն քարտապաններին 45 օր առաջ, մինչև նրանք կարողանան բարձրացնել կամ փոխել որոշակի վճարները։ Սա ներառում է տարեկան վճարներ, կանխիկ կանխավճարներ և ուշ վճարներ ։
Հակասություն
Հակասական ոլորտներից մեկը շահերի խնդիրն է։ Այն վերաբերում է տոկոսներին, որոնք հաշվեգրվում են մնացորդին ամսական հաշվետվությունը կազմելուց հետո մինչև մնացորդի մարումը։ Այդ լրացուցիչ տոկոսը սովորաբար ավելացվում է հաջորդ ամսական հաշվետվությանը։ ԱՄՆ սենատոր Կարլ Լևինը բարձրացրել է այն հարցը, որ միլիոնավոր ամերիկացիներ տուժել են թաքնված վճարներից, բարդ տոկոսներից և գաղտնի պայմաններից։ Նա բարձրաձայնեց, որ հարկավոր է ուշադրության կենտրոնում պահել վարկային քարտերի ընկերությունները և անհրաժեշտ են օրենսդրական գործողություններ՝ արդյունաբերությունը մաքրելու համար ։ 2009 թվականին ստորագրվեց CARD ակտը՝ Լևինի կողմից բարձրացված բազմաթիվ խնդիրների պաշտպանության համար։
Թաքնված ծախսեր
1990 թվականին Միացյալ Թագավորությունում առևտրային կազմակերպությունները իրավունք են ստանում վարկային քարտերի միջոցով հաճախորդներից գանձել տարբեր գներ (գների խտրականություն)՝ ըստ վճարման եղանակի ։ Սա հետագայում հանվեց Եվրոմիության կողմից վճարային ծառայությունների 2-րդ հրահանգով։ Ըստ U.K. Payments Administration Ltd.-ի տվյալների՝ 2007 թվականի դրությամբ Միացյալ Թագավորությունը աշխարհի՝ վարկային քարտերով ամենաինտենսիվ երկրներից մեկն էր՝ յուրաքանչյուր սպառողի համար 2,4 վարկային քարտով ։ Միացյալ Նահանգներում մինչև 1984 թվականը դաշնային օրենքն արգելում էր հավելավճարները քարտով գործարքների համար։ Թեև դաշնային Truth in Lending Act-ի դրույթները, որոնք արգելում էին հավելավճարները, սպառվել էին այդ տարի, մի շարք նահանգներ այդ ժամանակվանից ընդունել են օրենքներ, որոնք շարունակում են օրենքից դուրս ճանաչել այդ պրակտիկան։ Կալիֆոռնիայում, Կոլորադոյում, Կոնեկտիկուտում, Ֆլորիդայում, Կանզասում, Մասաչուսեթսում, Մեյնում, Նյու Յորքում, Օկլահոմայում և Տեխասում գործում են օրենքներ հավելավճարների դեմ։ 2003 թվականին մեկ շնչին ընկնող վարկային քարտերի հարաբերակցությունը ԱՄՆ-ում կազմում էր գրեթե 4:1, 2006 թվականին՝ 5:1 : 2006 թվականի դրությամբ Միացյալ Նահանգներն ուներ մեկ շնչին ընկնող վարկային քարտերի ամենաբարձր հարաբերակցությունը աշխարհում։