cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ալիս Համիլթոն
Վաղ տարիները Չիկագոյի Հուլ Հաուսում
Համիլթոնը դարձավ Ջեյն Ադամսի անձնական բժիշկը, և կամավոր կերպով Հուլ Հաուսում սկսեց սովորել անգլերեն լեզու և արվեստ։ Նա նաև ղեկավարում էր տղամարդկանց սուսերամարտի ու մարմնամարզության ակումբները, աշխատեցնում էր երեխաների կլինիկա, և այցելում էր հիվանդներին իրենց տներում ։ Հուլ Հաուսի մյուս բնակիչների թվում էին Ալիսի քույր Նորան և նրա ընկերներ Ռեյչլն ու Վիկտոր Յարոսսը։ Չնայած Համիլթոնը հեռացավ Չիկագոյից 1919 թվականին, երբ ընդունեց Հարվարդի Բժշկական քոլեջում պրոֆեսորի օգնականի պաշտոնը, վերադարձավ Հուլ Հաուս և մնաց այնտեղ մի քանի ամիս, մինչև 1935 թվականին Ջեյն Ադամսի մահը։
Հուլ Հաուսում նրա համագործակցության ու աշխատանքի և աղքատ հասարակության հետ կողք կողքի ապրելու ընթացքում, Համիլթոնը ականատես եղավ այնպիսի ազդեցությունների, ինչպես վտանգավոր առևտրականներն ունեին բանվորների առողջության վրա կարբոնային միաօքսիդից անպաշտպանությունը, որը տանում էր դեպի թունավորում։ Որպես արդյունք, նա մեծապես սկսեց հետաքրքրվել բանվորներին բախված խնդիրներով, հատկապես վնասվածքներով ու հիվանդություններով ։ Այդ փորձառությունը Համիլթոնի համար խթան առաջացավ սկսել ենթադրել, թե ինչպես միացնել բժշկական գիտությունների և սոցիալական բարեփոխումների իր հետաքրքրությունները՝ բարելավելու համար ամերիկացի բանվորների առողջությունը։
Երբ 1902 թվականին փակվեց Կանանց Բժշկական դպրոցը, Համիլթոնը Ինֆեկցիոն Հիվանդությունների ինստիտուտում դարձավ մանրէաբան՝ աշխատելով Լյուդվիգ Հեկտոենի հետ։ Այդ ժամանակահատվածում նա նաև ընկերացավ մանրէաբան Ռուդ Տունիկլիֆի հետ ։ Համիլթոնը բացահայտեց որովայնային տիֆի համաճարակը Չիկագոյում՝ նախքան արդյունաբերական հիվանդությունների բացահայտման իր հետազոտությունը։ Այս ոլորտում Համիլթոնի ուսումնասիրություններից մի քանիսը պարունակում էին տիֆի և թոքախտի պատճառի մոտեցումներ Հուլ Հաուսի համայնքում։ 1902 թվականին նրա աշխատությունը տիֆի վերաբերյալ Չիկագոյի Առողջապահական համակարգի կողմից տարավ դեպի գլխավոր սանիտարահիգիենիկ վարչության տեսուչի փոխարինման ։
Արդյունաբերական բժշկության ուսումնասիրությունը դարձել էր մեծապես կարևոր, որովհետև ուշ 19-րդ դարի Արդյունաբերական հեղափոխությունը աշխատավայրերում տարել էր դեպի նոր վտանգների։ 1907 թվականին Համիլթոնը սկսեց բացահայտել արտասահմանյան գրականության առկայությունը և նկատեց, որ արդյունաբերական բժշկությունը այնքան էլ չէր ուսումնասիրվել Ամերիկայում։ Նա ձեռնարկեց իրավիճակային փոփոխություն և 1908 թվականին հրատարակեց այդ թեմայով իր առաջին հոդվածը ։
Բժշկական հետազոտող
Համիլթոնը 1910 թվականին սկսեց հանրային առողջության և աշխատավայրի անվտանգությանը վերաբերող իր աշխատանքային երկար կարիերան, երբ Իլինոյսի նահանգապետ Չարլզ Դինին Իլինոյսի նոր ձևավորված հիվանդությունների վերահսկման խորհրդում նրան նշանակեց որպես բժիշկ-հետազոտող ։ Համիլթոնը ղեկավարում էր խորհրդի հետազոտական աշխատանքները, որոնք վերաբերում էին արդյունաբերական թունաքիմիկատներին, ինչպիսիք էին արճիճն ու այլ տոքսիններ ։ Նա նաև ղեկավարում էր «Իլինոյսի տեսություն»-ը, որը խորհրդի զեկույց էր, այն փաստահավաք զեկույց էր նյութերի արդյունաբերական ընթացքների հայտնագործությունների մասին, ինչն ազդում էր բանվորների վրա և տանում էր դեպի թունավորում և այլ հիվանդություններ։ Խորհրդի ջանքերը 1911 թվականին Իլինոյսում, 1915 թվականին Ինդիանայում, և այլ նահանգներում գոյություն ունեցող հիվանդությունների դիմաց հասան նրան, որ ըստ օրենսդրության բանվորները առաջին անգամ փոխհատուցում ստացան։ Նոր օրենքը գործատուներին թույլատրում էր նախազգուշացնող ապահով միջոցներ ձեռնարկել աշխատակիցներին պաշտպանելու համար։
1916 թվականին Համիլթոնը դարձել էր Ամերիկայում արճիճի թունավորման դեմ առաջատար հեղինակություն։ Հաջորդ տասնամյակում նա հայտնագործեց մի շարք թողարկումներ պետության և առողջապահական դաշնային կոմիտեի հանար։ Համիլթոնն իր հայտնագործությունները կենտրոնացրեց թունավոր քայքայիչ հիվանդությունների վրա, զննելով նյութերի այնպիսի ազդեցություններ, ինչպիսիք են անիլինային նյութերը, կարբոնային թթուները, սնդիկ, տետրաէթիլ նյութեր, ռադիում, բենզոլ, կարբոնային երկսուլֆիդ, ջրածնի սուլֆիդային գազեր։ 1925 թվականին Հասարակական առողջապահական ծառայության բենզինի նյութի օգտագործման վերաբերյալ խորհրդաժողովի ժամանակ նա վկայություն տվեց կապարի օգտագործման դեմ, և զգուշացրեց մարդկանց և շրջակա միջավայրի նկատմամբ դրա վտանգների մասին  ։ Այնուամենայնիվ, բենզինի նյութը թույլատրվեց օգտագործել։ 1988 թվականին Շրջակա միջավայրի պահպանության գործակալությունը գնահատեց, որ շուրջ 60 տարի 68 միլիոն երեխա տառապում էր արճիճի վառելիքի թունավորման հետևանքով ։
Սպիտակ կապարի և կապարի օքսիդի վերաբերյալ նրա աշխատությունը որպես ԱՄՆ-ի Աշխատավորական վիճակագրության բյուրոյի հատուկ հետազոտական աշխատանք, համարվում է «նշաձողային հետազոտություն»։ Հենվելով նախապես «կաշվե կոշիկի համաճարակաբանության» (անհատական այցելություններ տարբեր գործարաններ, բանվորների հետ հարցազրույցների անցկացում, և հավաքել մանրամասն տեղեկություններ թունավորում ստացած դեպքերի մասին) և թունաքիմիկատների արտակարգ իրավիճակների լաբորատորիայի վրա՝ Համիլթոնն ավարտեց մասնագիտական համաճարակաբանության և հիգիենայի բաժինը։ Նա Միացյալ նահանգներում նաև ստեղծեց արդյունաբերական բժշկության մասնագիտացված ճյուղ։ Նրա գյուտերը գիտականորեն համոզիչ էին, և ազդեցին առողջապահական բարեփոխումների նորացմանը, ինչը փոխեց օրենքը և ընդհանուր գործունեությունը աշխատողների առողջության որակը բարելավելու համար ։
Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքում ամերիկյան բանակը Համիլթոնին հանձնարարեց Նյու Ջերսիի ռազմամթերքի բաժնի ցուցարար աշխատակիցների հանելուկային վատառողջության խնդիրը լուծել։ Նա ղեկավարում էր այնպիսի թիմ, որի կազմում էր Հարվարդի Բժշկական համալսարանի պրոֆեսոր Ջորջ Մայնոտը։ Նա եզրակացրեց, որ բանվորները հիվանդացել էին պայթուցիկ քիմիական նյութի հետ շփումից։ Նա խորհուրդ տվեց բանվորներին կրել պաշտպանիչ հագուստ տեղափոխման ու յուրաքանչյուր փոխնորդի լվացման համար, այդպիսով խնդիրը լուծելով ։
Համիլթոնի ամենահայտնի հետազոտական աշխատանքն ընդգրկում էր ամերիկյան պողպատագործների կարբոնային մենօքսիդով, սնդիկով թունավորման և «աշխատանքնային մուրճի օգտագործումից ձեռքերի թուլացման» մասին հետազոտություններ։ ԱՄՆ-ի Աշխատավորական կուսակցության խնդրանքով նա նաև հայտնագործեց ուժգին պայթուցիկ նյութերի արդյունաբերութուն, որը Ինդիանայի Բեդֆորդ քաղաքում, կրաքար կտրողների, Մասաչուսեթսի Քուինսի և Վերմոնտի Բերի գրանիտի գործարաններում գերեզմանափորների մոտ թոքախտի արտասովոր բարձր առկայության համար հայտնի է որպես «մեռած մատների անեմիա»։ Համիլթոնը նաև Տուբերկուլոզից Մահացության գիտահետազոտական խորհրդի անդամ էր, ում ջանքերի շնորհիվ կատարվեցին բազմաթիվ ուսումնասիրություններ և արդյունաբերության մեջ լայնորեն կիրառվեցին բարեփոխումներ։
Կանանց իրավունքների ու խաղաղության ակտիվիստ
Հուլ Հաուսում գտնվելու տարիներին Համիլթոնն ակտիվ գործունեություն էր ծավալում կանանց իրավունքների և խաղաղության կողմնակիցների շարժման մեջ։ Նա Ջեյն Ադդամսի և Էմիլի Գրին Բոլչի հետ 1915 թվականին մասնակցեց Հաագայի Կանանց միջազգային խորհրդին, որտեղ էլ հանդիպեցին հոլանդացի խաղաղասեր, ֆեմինիստ և կանանց ընտրական հավասար իրավունքների շարժման մասնակից Ալետտա Յակոբսին ։ 1915 թվականի մայիսի 25-ին վերագտած պատմական տեսանյութը ցույց է տալիս Գերմանիա կատարած այցելության ժամանակ Բեռլինի Բրանդենբուրգյան դարպասներում Ադդամսի, Համիլթոմի և Յակոբսի հանդիպումը կառավարության առաջնորդների հետ։ Նա նաև այցելեց Բելգիա։
1919 թվականի մայիսին Համիլթոնը վերադարձավ Եվրոպա, որպեսզի Շվեյցարիայի Ցյուրիխ քաղաքում մասնակցի Կանանց միջազգային խորհրդաժողովին ։ Բացի այդ, Համիլթոնը, Ադդամսը, Յակոբսը և ամերիկացի քվակեր Կարոլինա Մ. Վուդը, ընդգրկվեցին Գերմանիա սննդօգնություն տրամադրելու և սովի մասին զեկույցներ հրապարակելու մարդասիրական առաքելության մեջ։
Հարվարդի Բժշկական համալսարանում որպես պրոֆեսորի օգնական
1919 թվականին Համիլթոնը Հարվարդի Բժշկական համալսարանում ընդունեց նոր ձևավորված ֆակուլտետի (իսկ 1925 թվականից հետո Հասարակական առողջության դպրոց) պրոֆեսորի օգնականի պաշտոնը, ինչը նրան դարձրեց Հարվարդի համալսարանի ցանկացած ոլորտում առաջին կին աշխատակից։ Նրա նշանակումը New York Tribune լրագրում հավանության արժանացավ «Կին Հարվարդի ֆակուլտետում, վերջին միջնաբերդն ընկել է» գլխագրով։ Նրա մեկնաբանությունը այս առնչությամբ հետևյալն էր. «Այո, ես Հարվարդի համալսարանում առաջին կին աշխատակիցն եմ, բայց առաջինը չեմ, ով պետք է նշանակված լիներ» ։
Հարվարդում անցկացրած տարիներին, 1919-ից մինչև 1935 թվականին թոշակի անցումը, Համիլթոնը երբեք ֆակուլտետում առաջխաղացում չստացավ, և աշխատեց միայն երեք տարի։ Իր խնդրանքով յուրաքանչյուր տարում մեկ կիսամյակի համար կես դրույքով աշխատանքը նրան թույլ տվեց շարունակել իր հետազոտական աշխատանքները և յուրաքանչյուր տարի Հուլ Հաուսում անցկացնել մի քանի ամիս։ Նրան հանեցին սոցիալական գործունեություններից, և նա չկարողացավ մտնել Հարվարդի Միության մեջ, հաճախել Ֆակուլտետի ակումբ, կամ ֆուտբոլային տոմսերի քվոտա ստանալ։ Բացի այդ, Համիլթոնին չէր թույլատրվում քայլել համալսարանի դիպլոմների հանձման արարողությունների ժամանակ, ինչպես որ անում էին ֆակուլտետի արական սեռի անդամները ։
Համիլթոնը Հարվարդի համար դարձավ հաջողակ դրամահավաք, քանի որ շարունակում էր գրել և հետազոտություն անցկացնել վտանգավոր արհեստների մասին։ Բացի այդ, «ԱՄՆ-ի Աշխատավորական կուսակցության զեկույցների» հրատարակումը կապված էր Արիզոնայի պղնձի հանքավայրերում և Ինդիանայի կրաքարի քարհանքում աշխատող քար կրտողների մասին, 1925 թվականին Համիլթոնը նաև գրեց «Միացյալ Նահանգներում արդյունաբերական թունաքիմիկատներ» առաջին ամերիկյան գիրքը, և այդ թեմային առնչվող այլ գրքեր` «Արդյունաբերական թունաբանություն» 1934 թվականին։ 1925 թվականին Վաշինգթոնում անցկացված տետրաէթիլի կապարի համաժողովի ժամանակ Համիլթոնը աչքի ընկնող քննադատ էր գազոլինի մեջ տետրաէթիլային կապարի ավելացման շուրջ թեմայի վերաբերյալ  ։
Համիլթոնը նաև սոցիալական բարեփոխումներում ակտիվ ջանքեր էր գործադրում։ Կանանց համար նրա հատուկ հետաքրքրությունները քաղաքացիական ազատության, խաղաղության, ծնելիության վերահսկման և աշխատանքային օրենսդրության պահպանման հանդեպ որոշ քննադատների համար պատճառ դարձավ նրան համարելու «արմատական» և «կործանարար» անձնավորություն։ 1924-1930 թվականներին ծառայություն էր մատուցում Ազգերի Լիգայի Առողջապահական կոմիտեում որպես միակ կին անդամ ։ 1924 թվականին Համիլթոնը նաև այցելեց Սովետական Միություն, իսկ 1933 թվականի ապրիլին՝ Նացիստական Գերմանիա։ Համիլթոնը գրեց «Երիտասարդությունը, ով Հիտլերի ուժն է», և այն հրատարակվեց Նյու Յորք Թայմս ամսագրում։ Հոդվածը նկարագրում էր Նացիստական Գերմանիայի կողմից երիտասարդության շահագործումը երկու համաշխարհային պատերազմների տարիների ընթացքում։ Նա նաև քննադատաում էր նացիստական կրթությունը, հատկապես աղջիկների ընտանեկան դասընթացները ։
Վերջին տարիները
1935 թվականին Հարվարդում թոշակի անցնելուց հետո Համիլթոնը ԱՄՆ-ի Աշխատավորական ստանդարտների բաժանման կազմակերպությունում դարձավ բժշկական խորհրդատու ։ 1937-1938 թվականներին նրա վերջին ոլորտային հետազոտությունը բացահայտեց կպչուն արհեստական մետաքսի մասին։ Բացի այդ, 1944-1949 թվականներին Համիլթոնը Ազգային սպառողների լիգայում աշխատեց որպես նախագահ։
Համիլթոնը թոշակի անցած տարիներն անցկացրեց քրոջ՝ Մարգարեթի հետ Հեդլայմում, Կոնեկտիկուտում, այն տանը, որը գնել էր 1916 թվականին։ Համիլթոնը շարունակում էր ակտիվ գրող մնալ այդ տարիներին։ Նրա՝ «Վտանգավոր փորձությունների բացահայտում» վերնագրով ինքնակենսագրականը հրատարակվեց 1943 թվականին ։ Համիլթոնն ու համահեղինակ Հարիեթ Լուի Հարդին 1949 թվականին սրբագրեցին «Արդյունաբերական թունաբանություն» հոդվածը, որը նախապես 1934 թվականին գրել էր Համիլթոնը։ Համիլթոնին նաև դուր էին գալիս ժամանցային գործունեությունները, ինչպես՝ ընթերցանությունը, ուրվապատկերներ նկարելը, գրագրությունը, ինչպես նաև ընտանիքի և ընկերների հետ ժամանակն անցկացնելը։
Մահ և ժառանգություն
Համիլթոնը մահացավ կաթվածից Հեդլայմի իր տանը, 1970 թվականի սեպտեմբերի 22-ին, 101 տարեկան հասակում։ Նա հուղարկավորված է Հեդլայմի Քովի գերեզմանատանը։
Համիլթոնը աշխատավայրերում թունավոր նյութերի օգտագործման դեմ նվիրյալ հետազոտող էր։ 1970 թվականին նրա մահվան երեք ամիսների ընթացքում ԱՄՆ-ի Կոնգրեսը անցկացրեց Աշխատանքային անվտանգության և առողջապահական ակտ, որպեսզի բարելավվի ԱՄՆ-ում աշխատավայրերի անվտանգությունը։
Հրատարակված աշխատությունների ընտրանի
Գրքեր`
Հոդվածներ`
Արիկանդուվա
Արիկանդուվա (Aricanduva), համայնք Բրազիլիայում՝ Մինաս Ժերայս նահանգի կազմում։ Գտնվում է Ժեկիտինոնյա նահանգում։ Մտնում է Կապելինյա գավառի կազմի մեջ։ Բնակչությունը կազմում է 4528 մարդ՝ 2006 թվականի տվյալներով։ Գրավում է 243,539 կմ2 տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում է՝ 18,6 մարդ/կմ2։
Պատմություն
Քաղաքը հիմնադրվել է 1995 թվականի դեկտեմբերի 21-ին։
Վիճակագրություն
Կատեգորիա:Բրազիլիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Մինաս Ժերաիս նահանգի բնակավայրեր
Վասիլիևկա (գյուղ, Բելոգորսկի շրջան)
Վասիլիևկա (Василівка, Vasilyevka), գյուղ Ուկրաինայի Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետության Բելոգորսկի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Վասիլիևկա գյուղում բնակվում էր 1 506 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետության Բելոգորսկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Արփենիկին
«Արփենիկին», Հովհաննես Թումանյանի բանաստեղծություններից`գրված 1917 թվականին ։
Պատմություն
Հովհաննես Թումանյանն այս բանաստեղծությունը գրել է 1917 թվականի հունվարի 31-ին։ Բանաստեղծությունը նվիրված է Թումանյանի դուստր Արփենիկին։
Թումանյանի ընտանեկան արխիվում պահվում է մեկ ինքնագիր ։
Բանաստեղծությունն առաջին անգամ տպագրվել է 1929 թվականին « Նոր ուղի » ամսագրի 1-ին համարում (էջ 8), այնուհետև` Երևանում 1940-1959 թվականներին լույս տեսած Հովհաննես Թումանյանի երկերի ժողովածուի գիտական հրատարակության առաջին հատորում (էջ 532)։
Հովհաննես Թումանյանի երկերի լիակատար ժողովածուի 1-ին հատորում արտատպվել է ինքնագրից ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Բանաստեղծություններ Կատեգորիա:Հովհաննես Թումանյանի բանաստեղծություններ Կատեգորիա:1917 ստեղծվածներ
Լեպա
Լեպա (Lepa), գյուղ Էստոնիայի Վալգամաա նահանգի Տահևա շրջանում։
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 27 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Վալգամաա նահանգի Տահևա շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղեր
Սուսանց
Սուսանցում կար Ս. Գևորգ անունով հայկական եկեղեցի և ուսումնարան։
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը անասնապահություն, հացահատիկի մշակություն և արհեստներն էին։
Գյուղն ավերվել, իսկ բնակչությունը կոտորվել կամ տարագրվել է 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Վիսոկոգորսկ
Վիսոկոգորսկ (Высокогорск), գյուղ Ռուսաստանի Պրիմորիեի երկրամասի Կավալերովսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2010 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 282 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Պրիմորիեի երկրամասի Կավալերովսկի շրջանի բնակավայրեր
Saudi Arabian Airlines
Saudi Arabian Airlines, Սաուդյան Արաբիայի խոշորագույն ավիաընկերություններից։ Գլխավոր գրասենյակը գտնվում է Ջիդդայում։ Ավիաընկերությունը հիմնականում չվերթներ է իրականացնում հետևյալ երկրներում՝ Մերձավոր Արևելք, Աֆրիկա, Ասիա, Եվրոպա և Հյուսիսային Ամերիկա։ Ավիաընկերությունը հիմնադրվել է 1945 թվականին։
Պատմություն
Ավիաընկերությունը 1945 թվականին հիմնադրել է Աբդել ալ֊Ազիզը։ Առաջին շահագործվող ինքնաթիռը Douglas DC-3֊ն է։ 1946 թվականի սկզբից ավիաընկերությունը կանոնավոր չվերթներ է իրականացրել։ 1950֊ական թվականներին ավիաընկերությունը բացել է նոր չվերթներ հետևյալ ուղղություններով՝ Ստամբուլ, Քուվեյթ, Կարաչի, Ամման, Քուվեյթ, Ասմարա և Պորտ Սուդան։ 1962 թվականին ավիաընկերությունը ձեռք բերեց 2 հատ ինքնաթիռ Boeing 720 արտադրության։ 1965 թվականին ավիաընկերությունը կանոնավոր չվերթներ է իրականացնում հետևյալ երկրներում՝ Շարջա, Թեհրան, Տրիպոլի, Թունիս, Ռաբաթ, Ժնև, Ֆրանկֆուրտ և Լոնդոն։ 1980 թվականին ավիաընկերությունը բացեց նոր չվերթներ դեպի՝ Հունաստան, Կոլոմբիա, Բրյուսել, Դակար, Կուալա Լումպուր, Սինգապուր, Ամստերդամ, Ռուսաստան և Դելի  ։
Ավիաընկերության համաձայնագրերը
2010 թվականի նոյեմբերին ավիաընկերությունը պայմանագիր է կնքել հետևյալ ավիաընկերությունների հետ՝
Չվերթը
2014 թվականի օգոստոսին ավիաընկերության չվերթը բաղկացած էր հետևյալ ինքնաթիռներից      ՝։
Ուռենի Վիլհելմսի
Ուռենի Վիլհելմսի, ուռազգիների ընտանիքի, ուռենի ցեղի բույս։
Saudi Arabian Airlines
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Օդային տրանսպորտի միջազգային ասոցիացիայի անդամներ
Ուռենի Վիլհելմսի
Նկարագրություն
Տերևաթափ խոշոր թուփ կամ փոքր ծառ է՝ 6-7 մ բարձրությամբ, նուրբ, ճիպոտանման, խիտ տերևակալած, գորշ շագանակագույն ճյուղերով, որոնք երիտասարդ տարիքում մոխրագույն են, մետաքսանման։ Բողբոջները ձվաձև են, գագաթում աղվամազապատ։ Տերևակիցներ չունի։ Տերևները նստադիր են, համարյա գծանման, հիմքում և գագաթում սեղմված, ամբողջաեզր և գեղձիկապատ ատամնաեզր, 2-6 սմ երկարությամբ և 0,4-0,6 սմ լայնությամբ, թեթևակի ոլորված եզրերով, ներքևից դուրս ցցված ջղով, երկու կողմից էլ ծածկված մետաքսանման աղվամազով, երբեմն հետագայում մերկ։ Կատվիկները բացվում են տերևների հետ միասին կամ մի փոքր ավելի ուշ, համարյա նստադիր են, ուղղահայաց դիրքով, 2-3 սմ երկարությամբ, խտածաղիկ։ Ծաղկակից թեփուկները ձվաձև են, սրավուն, բաց դեղնավուն։ Առէջները երկուսն են, դեղին փոշանոթներով։ Սերմնարանը նստադիր է, ձվաձև-կոնաձև, աղվամազածածկ։
Կիրառություն
Ընձյուղներն օգտագործում են շքեղ զամբյուղներ գործելու համար։ Մշակության հավանական շրջանները 3, 7-10, 12-14, 17-21 ։
(5999) Պլեսցիա
(5999) Պլեսցիա (Plescia), աստերոիդ Մարսի ուղեծիրը հատող աստերոիդների խմբում։ Հայտնաբերվել է 1987 թվականի ապրիլի 23-ին Կարոլին Շումեյկերի և Յուջին Շումեյկերի կողմից Պալոմարում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,280025 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 1,5842 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,9758 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1257,5 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,286282 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 23,17° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1987 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Կարոլին Շումեյկերի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Յուջին Շումեյկերի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Մարսի ուղեծիրը հատող աստերոիդներ
Ալբարեդո Առնաբոլդի
Ալբարեդո Առնաբոլդի (Albaredo Arnaboldi), կոմունա Իտալիայում, գտնվում է Լոմբարդիա մարզի Պավիա գավառում ։
Բնակչությունը 201 մարդ է (2008 թվականի տվյալներով)։ Բնակչության միջին խտությունը՝ 22 մարդ/կմ²։ Զբաղեցնում է 9 կմ² տարածք։ Փոստային ինդեքս՝ 27040։ Հեռախոսային կոդը՝ 0385։
Ժողովրդագրություն
Բնակչության թվաքանակի փոփոխությունները.
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր
Սուրբ Սարգիս
Սուրբ Սարգիս, Զորավար Սուրբ Սարգիս, ըստ ավանդության՝ քրիստոնեական հավատի համար նահատակված և սրբադասված մեծ վկա։
Ներսես Շնորհալու կազմած մի վարքագրության մեջ Սուրբ Սարգիսը համարվում է Կեսարիայի հռոմեական զորավար, որը, խուսափելով Հուլիանոս Ուրացող կայսեր (361-363) հալածանքից, ապաստանել է նախ Հայոց Արշակ Բ արքայի մոտ, ապա վերջինիս խորհրդով անցել Պարսկաստան, կարգվել Շապուհ II-ի զորահրամանատար։ Սակայն շուտով ձեբակալվել է՝ պարսկական զինվորների մեջ քրիստոնեություն տարածելու մեղադրանքով և, մերժելով արևապաշտությունն ընդունելու առաջարկը, իր Մարտիրոս որդու և 40 քրիստոնյա զինվորների հետ նահատակվել։ Հավատացյալները նրա դին առևանգել և տարել են Ասորիք։ Մեսրոպ Մաշտոցը Սուրբ Սարգսի մասունքները բերել է Հայաստան, ամփոփել Կարբի ավանում ու Դագա դաշտում՝ հիմնել Սուրբ Սարգիս անունով երկու եկեղեցի։ Հետագա դարերում Սուրբ Սարգսի անունով եկեղեցիներ են հիմնվել Հայաստանի բազմաթիվ բնակավայրերում, նրա պաշտամունքը մեծ տարածում է ստացել հայերի մեջ։ Սուրբ Սարգսին են վերագրվում նաև նախաքրիստոնեական պաշտամունքների և հավատալիքների մի շարք գծեր։ Հայերի մեջ տարածված սովորույթ էր՝ Սուրբ Սարգսին նվիրված պասքի վերջին շաբաթ օրվա գիշերը (փետրվարին) բակերում ու տանիքներին դնել ամանների մեջ լցված փոխինդ, որի վրա Սուրբ Սարգիսը իբր պիտի դրոշմեր իր ձիու սմբակի կամ պայտի հետքը (համարվել է բարիքի, երջանկության խորհրդանշան)։ Արվեստում, հատկապես մանրանկարչության մեջ, Սուրբ Սարգիսը պատկերվել է արագավազ և ճերմակ նժույգի վրա զինավառ ու գեղեցիկ տղամարդու կերպարանքով, հաճախ վիշապօձին (չարության մարմնավորում) նիզակով շամփրելիս։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Քրիստոնեական սրբեր Կատեգորիա:4-րդ դարի քրիստոնեական սրբեր Կատեգորիա:4-րդ դարի հռոմեացիներ Կատեգորիա:Հռոմեական Անատոլիայում ծնված սրբեր Կատեգորիա:Կապադովկիայի հույներ
Սաֆարիի արքան
Սաֆարիի արքան (Khumba), լիամետրաժ մուլտֆիլմ, որը նկարահանվել է Հարավաֆրիկյան Հանրապետության կողմից։ Մուլտֆիլմի համաշխարհային պրեմիերան կայացել է Կանադայի կինոփառատոնի ժամանակ, 2013 թվականի սեպտեմբերի 8-ին։
Արկադի Հարությունյան (այլ կիրառումներ)
Արկադի Հարությունյան անվամբ հայտնի են մի քանի անձնավորություններ.
Սաֆարիի արքան
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:2013 մուլտֆիլմեր Կատեգորիա:Լիամետրաժ անիմացիոն ֆիլմեր Կատեգորիա:Համակարգչային անիմացիոն ֆիլմեր Կատեգորիա:Մուլտֆիլմեր կենդանիների մասին Կատեգորիա:Անգլերեն ֆիլմեր Կատեգորիա:2010-ականների արկածային ֆիլմեր Կատեգորիա:3D մուլտֆիլմեր
Աստերոիդների ցանկ (26601-26700)
Աստերոիդների ցանկ (26501-26600) * Աստերոիդների ցանկ * Աստերոիդների ցանկ (26701-26800)
Արփենիկի ալբոմից
«Արփենիկի ալբոմից», Հովհաննես Թումանյանի բանաստեղծություններից` գրված 1917 թվականին ։
Պատմություն
Հովհաննես Թումանյանն այս բանաստեղծությունը գրել է 1917 թվականի փետրվարի 5-ին։
Արփենիկի ալբոմը և դրա մեջ գտնվող ինքնագիրը պահվում է Թումանյանի ընտանեկան արխիվում, վերնագրված` «Դու չգիտե՞ս» ։
Բանաստեղծությունն առաջին անգամ տպագրվել է 1921 թվականին «Գեղարվեստ» ամսագրի 7-րդ հատորում՝ «Արփենիկի ալբոմից» վերնագրով (էջ 66), այնուհետև` Երևանում 1940-1959 թվականներին լույս տեսած Հովհաննես Թումանյանի երկերի ժողովածուի գիտական հրատարակության առաջին հատորում «Դու չգիտե՞ս» վերնագրով (էջ 191) ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Բանաստեղծություններ Կատեգորիա:Հովհաննես Թումանյանի բանաստեղծություններ Կատեգորիա:1917 ստեղծվածներ
Անժելա Հարությունյան
Անժելա Հարությունյան, հայ բուժքույր։
Կենսագրություն
Ավարտել է Բլագովեշչենսկի (Ռուսաստան) բժշկական ուսումնարանը (1983)։ 1983-1989 թվականներին աշխատել է Բաքվի երկաթգծի հիվանդանոցում։ Բաքվի ջարդերի ժամանակ բռնագաղթել է և մեծ դժվարությամբ տեղափոխվել Ստեփանակերտ։ 1990-1992 թվականներին՝ Ստեփանակերտի «Դիագնոստիկա» կենտրոնի լաբորանտ, 1992 թվականից՝ Ստեփանակերտի կենտրոնական զինվորական հրապիտալի վիրաբուժական բաժանմունքի բուժքույր։ 1992-1994 թվականներին կենտրոնական զինվորական և ռազմադաշտային շարժական (Չլդրան, Դրմբոն, Ցեխ-Ձոր, Խանանլու, Աղդամ) հոսպիտալներում առաջին բուժօգնություն է ցույց տվել հարյուրավոր վիրավոր ազատամարտիկների։ Վիրավորվել է Չլդրան գյուղի ազատագրական մարտերի ժամանակ։
Կատեգորիա:Փետրվարի 6 ծնունդներ Կատեգորիա:1963 ծնունդներ Կատեգորիա:Հայ բուժքույրեր
Բոլորի պատերազմն ընդդեմ բոլորի
«Բոլորի պատերազմը բոլորի դեմ», սոցիալական փիլիսոփայության հայեցակարգ , որն առաջարկել է անգլիացի փիլիսոփա Թոմաս Հոբսը իր հայտնի «Լևիաթան»  աշխատության մեջ։ Նա պնդում է, որ բնական վիճակում մարդիկ ապրում են միմյանց հետ մշտական պայքարի և պատերազմի մեջ՝ ռեսուրսների և իշխանության համար մրցակցության պատճառով։ Արդյունքում նման պայմաններում մարդկանց կյանքը դառնում է «միայնակ, ստոր, դաժան ու կարճ»։ Հոբսը կարծում էր, որ այս դաժանությունից խուսափելու համար մարդիկ պետք է իրենց իրավունքները փոխանցեն պետությանը։ Նա կարծում էր, որ պետությունը պետք է ունենա բռնության կիրառման մենաշնորհ, որպեսզի կարողանա պաշտպանել իր քաղաքացիներին ներքին ու արտաքին սպառնալիքներից։ Հոբսը պնդում էր, որ պետությունը պետք է լինի ուժեղ և կենտրոնացված, որպեսզի կարողանա արդյունավետորեն կատարել իր գործառույթները և կանխել հակամարտությունները հասարակության մեջ։
Այսպիսով, «Բոլորի պատերազմը բոլորի դեմ»-ը Հոբսի նախազգուշացումն է, որ առանց պետության և կառավարության մարդիկ չեն կարող ապրել խաղաղ և անվտանգ, և որ պետության ստեղծումը անհրաժեշտ պայման է կարգուկանոնի ապահովման և հասարակության բոլոր անդամների շահերի պաշտպանության համար։
Գրականություն
Государство и 'война всех против всех'.
Կատեգորիա:Լատիներեն բառեր և արտահայտություններ Կատեգորիա:17-րդ դարի նորաբանություններ Կատեգորիա:Քաղաքական փիլիսոփայություն Կատեգորիա:Բարոյականության հասկացություններ Կատեգորիա:Թևավոր խոսքեր Կատեգորիա:Քաղաքական տերմինաբանություն Կատեգորիա:Փիլիսոփայական տերմինաբանություն Կատեգորիա:Փիլիսոփայական հասկացություններ Կատեգորիա:Քաղաքագիտության տեսություններ Կատեգորիա:Քաղաքական կոնցեպտներ
Լեպե (գյուղ, Մեռեմյաե շրջան)
Լեպե (Lepä), գյուղ Էստոնիայի Վիրումաա նահանգի Մեռեմյաե շրջանում։
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 10 մարդ։
Սերեդեյսկի
Սերեդեյսկի (Середейский), քաղաքատիպ ավան Ռուսաստանի Կալուգայի մարզի Սուխինիչսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2010 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 1645 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքատիպ ավաններ Կատեգորիա:1953 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Կալուգայի մարզի Սուխինիչսկի շրջանի բնակավայրեր
Արկուս (Մինաս Ժերայս)
Արկուս (Arcos), համայնք Բրազիլիայում՝ Մինաս Ժերայս նահանգի կազմում։ Գտնվում է Մինաս Ժերայս նահանգի Արևմտյան մասում։ Մտնում է Ֆորմիգա գավառի կազմի մեջ։ Բնակչությունը կազմում է 35 988 մարդ՝ 2006 թվականի տվյալներով։ Գրավում է 510,048 կմ2 տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում է՝ 71,7 մարդ/կմ2։
Քաղաքի տոնը նշվում է հուլիսի 16-ին։
Պատմություն
Քաղաքը հիմնադրվել է 1938 թվականի դեկտեմբերի 17-ին։
Վիճակագրություն
Կատեգորիա:Բրազիլիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Մինաս Ժերաիս նահանգի բնակավայրեր Կատեգորիա:1938 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Հայերը Նիդերլանդներում
Պատմական ակնարկ
Հայ ֊հոլանդական առնչությունների մասին առաջին հիշատակությունը վերաբերում է IV դարինմ, երբ Նիդերլանդներում է հաստատվել ծագումով հայ հոգևորական սուրբ Սերվատիոսը (ըստ որոշ աղբյուրների՝ նրա անունը Սրբատիոս-Սերովբե է, իսկ հոլանդերեն նրան կոչում են նաև Սինտ Սերվաս)։ Լատինական աղբ¬ յուրների համաձայն՝ նա եղել է Նիդերլանդների առաջին եպիսկոպոսը և վախճանվել է 384-ին։ Նրա մասունքները պահվում են Մաստրիիաւի նշանավոր Սինտ Սերվասկերկ եկեղեցում։ Հոլանդացիներն ու հայերը առնչվել են նաև Խաչակրաց արշավանքների ժամանակ։ Հայտնի է նաև, որ ХШ դ. Արևելք մեկնելու ճանապարհին հոլանդացի վաճառականներն այցելել են Կիլիկյան Հայաստան, և նրանց ու տեղի հայ վաճառականների միջև հաստատվել են գործնական կապեր։ Ամստերդամ այցելած հայ վաճառականների մասին առաջին տեղեկությունները գրանցվել են 1560 65-ին։ Նիդերլանդների մայրաքաղաքում նրանք հիմնադրել են առևտրական աներ, զբաղվել ներկերի, համեմունքների, գորգերի, թանկարժեք քարերի, մետաքսի (որի առևտրի մենաշնորհը մինչև 1765-ը հայերի ձեռքին էր) վաճառքով։ XVII դ. 1-ին կեսին Ն. են գաղթել փոքր թվով ջուղայեցիներ։ 1660-ական թթ. Ամսաերդամում եղել է ձևավորված հայ համայնք։ 1700-ական թթ. այստեղ արդեն բնակվել է ավելի քան 70 հայ ընտանիք՝ ներառյալ միջազգային առևտրական աների հայ ներկայացուցիչները, որոնց գործունեության կենտրոնը Ամստերդամն էր։ Նրանք ունեցել են շուկա (հայտնի էր «Արևելյան շուկա» անունով), առևարանավեր, որոնք նավարկել են հոլանդական դրոշի ներքո, հայտնի էին «Հայ պղնձեմարդ», «Հայ վաճառական» նավերը։ XVIII դ. վերջին հայերի թիվը Նիդերլանդներում հասել է 800-ի։
Հայկական տպագրություն
XVII XVIII դդ. Ամսաերդամը եղել է հայ գրատպության նշանավոր կենտրոններից։ 1660 թվականին Ամստերդամում հիմնվել է տպարան, որի հեղինակը Մատթեոս Ծարեցին էր։ Այդ տպարանը 1664 թվականից ղեկավարել է Ոսկան Երևանցին։ Հենց ադ տպարանոմ է իրականացվել է Աստվածաշնչի հայերեն առաջին տպագրությունը։ Հայերեն գրքերի տպագրության գործն իրականացրել են Սուրբ էջմիածնից եկած քահանաները։ 1714-ին Ամսաերդամում կառուցվել է Սուրբ Հոգի հայկական եկեղեցին։ Հետագա տարիներին, նապոլեոնյան արշավանքների հետևանքով, հայ համայնքը սկսել է անկում ապրել։ XVIII դ. վերջին, երբ ֆրանսիական զորքերը գրավել են Նիդերլանդները, փակվել են առևտրական ուղիները, Ամսաերդամը և այլ ծովափնյա քաղաքներ կորցրել են երբեմնի առևտրական դերը։ Հայերի զգալի մասն արտագաղթել է երկրից, իսկ մնացած մա¬ սը ժամանակի ընթացքում ձուլվել։ Ամստերդամի հայկական գաղութի անկումից հետո, մինչև XX դ. Նիդերլանդներում հիմնականում բնակվել են ինդոնեզահայ վաճառականներ, որոնք ունեցել են իրենց երկրորդ բնակավայրը Նիդերլանդներում։
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին մի խումբ հայեր՝ խորհրդային բանակի նախկին զինվորներ և սպաներ, գործուն մասնակցություն են ունեցել հոլանդական Դիմադրության շարժմանը։ 1942-ին ֆաշիստական Գերմանիայի զինված ուժերի հրամանատարության նախաձեռնությամբ խորհրդային ռազմագերիներից կազմվել են ազգային զորամասեր՝ լեգեոններ, ստեղծվել է նաև հայկական լեգեոն, որը տեղակայվել է Լեհաստանում։ 1942-ի վերջին լեգեոնի գումարտակներից մեկում ստեղծվել է ընդհատակյա հակաֆաշիստական կազմակերպություն, որի հայտնաբերումից հետո ֆաշիստները 1943-ին գումարտակը փոխադրել են Նիդերլանդների Շոուվեն (Սխաուվեն-Դոյվելանդ) կղզի։ Այստեղ հայ լեգեոնականներին հոլանդահայ ձեռնարկատեր Ալեքսանդր Հակոբյանի միջոցով հաջողվել է կապ հաստատել հոլանդական Դիմադրության շարժման հետ և մասնակցել գերմանական զավթիչների դեմ հոլանդացի հայրենասերների մղած պայքարին։ Հոլանդական հողում մարտնչել են Բաբկեն Սաքանյանը, Աբրահամ Աբրահամյանը, Ազատ Խաչատրյանը, Անդրանիկ Միրզոյանը, Մարգիս Կարապետյանը և ուրիշներ, որոնց սխրանքները բարձր են գնահաաել Դիմադրության շարժման ղեկավարները։
Ներկայիս հայ համայնքի ձևավորումը
Նիդերլանդների ներկայիս հայ համայնքը կազմավորվել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո։ 1948 թվականին մոտ 50 հայ ընտանիք գաղթել է Նիդերլանդներ Ինդոնեզիայից՝ Նիդերլանդների նախկին գաղութից։ 1956-ին բավական թվով հայ ընտանիքներ են եկել Հունաստանից, իսկ 1963-ին՝ Իրանից։ 1960 - 1970-ական թթ. Թուրքիայի տարբեր քաղաքներից շուրջ 400 հայ (թուրք բանվորների զանգվածային հոսքի հետ) տեղափոխվել են Նիդերլանդներ՝ աշխատանք գտնելու նպատակով։ 1960 70-ական թթ. Նիդերլանդներում հաստատվել է մոտ 800 հայ Դիարբեքիրից՝ հիմնականում Իրաքի հետ Թուրքիայի հարավարևելյան սահմանակից քրդական Շիրնակ գյուղից, Ցոզղատից։ 1970-80-ական թթ.Նիդերլանդների հայ համայնքը համալրվել է Իրանից, Իրաքից, Լիբանանից։ Խորհրդային միության փլուզումից հետո շեշտակիրոն աճել է Նիդերլանդներում հայերի քանակը՝ հիմնականում Հայաստանի և մի շարրք այլ խորհրդարյին հանրապետություններից ներգաղթի հաշվին։ Վերջին տարիներին՝ Իրաքից և Սիրիայից մի քանի հարյուր ընտանիք մշտական բնակություն է հաստատել Նիդերլանդներում։ Ներկայումս (2020) Ն-ում բնակվում է շուրջ 40000. հայ։ Նրանք կենտրոնացած են Ամստերդամում, Ալմելոյում, Ամերսֆորտում, Հաագայում, Լեյդենում, Դորդրեխտում, Ռոտերդամում, Ասենում, Նայմեխենում, Ուտրեխտում, Մաաստրիխտում և այլուր։
Նիդերլանդների հայերը պատկանում են միջին և բարձր դասին, հին և նոր ձեռնարկատերեր ու վաճառականներ, մտավորականներ, ճարտարագետներ, ճարտարապետներ, բժիշկներ, իրավաբաններ, բարձրագույն դպրոցի դասախոսներ, բարձրաստիճան պաշտոնյաներ, արվեստի ու գիտության գործիչներ են։ Տասնյակ ճարտարագեաներ աշխատում են հոլանդական «Ֆիլիպս» և «Տելեֆունկեն» հանրահայտ ընկերությունների ձեռնարկություններում։ Զգալի թիվ են կազմում տեքստիլ արդյունաբերության մեջ աշխատողները։ Համայնքի ազգային կյանքը կազմակերպում են եկեղեցին, մշակութային միությունները։ Գրեթե բոլոր հայաբնակ քաղաքներում գործում են կրթամշակութային կազմակերպություն ներ, պատանեկան սկաուաական ջոկատներ, մարզական խմբեր, կազմակերպվում են հայոց լեզվի դասընթացներ (համայնքում մեծ է քրդախոս կամ թրքախոս հայերի թիվը)։ Հոլանդահայ համայնքում հայտնի են պատմաբան և լեզվաբան, Կաթոլիկ համալսարանի ֆրանսիական բաժանմունքի ղեկավար, պրոֆեսոր Բեռնարդ Բիչակջյանը, բժշկագիտության դոկտոր, Ամստերդամի համալսարանի պրոֆեսոր Հայրապետ Կարիպյանը, իրավաբաններ Ինգա Ֆիսսերը (Հովհաննիսյան), էդգար Զոհրաբը և Արի Չիկիկյանը, ճարտարապետներ, մի շարք գյուտերի հեղինակներ Գևորգ Գևորգյանը, Ժան-Պիեռ Դինգջյանը, Ֆելիքս Բաղդասարյանը, Ուտրեխտի համալսարանի երկրաբանության դասախոս, դոկտոր, Թադե Գրիգորյանը, արվեստի գործիչներ կինոբեմադրող Հայկ Բալյանը, նկարիչ Գրիգոր Մոմջյանը և ուրիշներ։
Սպիտակի երկրաշարժ
Հայաստանում 1988-ի Սպիտակի երկրաշարժից հետո հոլանդահայերը ստեղծել են աղետի գոտուն օգնող կոմիտե, կազմակերպել հանգանակություն, Հայաստան ուղարկել մթերք, դեղորայք, դրամական միջոցներ։ 1989-ից սկսած՝ Նիդերլանդներում գործող «Պաքս Քրիստի» կազմակերպությունն աղետի գոտուց երեխաներ է հրավիրում Հոլանդիա, որոնք հյուրընկալվում են հոլանդական ընտանիքներում։
Եկեղեցի
Հայաստանյայց առաքելական եկեղեցու Հոլանդիայի հոգևոր հովվությունը կազմավորվել է 1989 թվականին։ Ընդգրկված է Արևմտյան Եվրոպայի հայրապետական պատվիրակության կազմում։ Կենտրոնը Ամստերդամի Սուրբ Հոգի եկեղեցին է. կառուցվել է 1714-ին՝ հայ վաճառականների միջոցներով։ Եկեղեցին դարձել է Ամստերդամի հայերի հասարակականմշակութային կյանքի կենտրոնը։ Հայերի թվի նվազման պատճառով եկեղեցին 1828 թվականին վաճառվել է կաթոլիկ միաբանությանը, որն այն վերածել է դպրոցի։ Եկեղեցուն պատկանող գույքի մի մասը տեղափոխվել է էջմիածին։ 1987 թվականին ՀԲԸՄ-ի, Մայր աթոռ Ս. էջմիածնի և այլ բարերարների նվիրատվություններով Ամստերդամիհայ համայնքը հետ է գնել եկեղեցու շենքը։ 1989 թվականի նոյեմբերին կատարվել է Սուրբ Հոգի եկեղեցու վերաօծման արարողությունը։ Եկեղեցու հգոևոր հովիվն է Տեր Տարոն Բաղդասարյանը։
Ալմելոյի Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին գործում է 2003 թվականից։ 1991 թվականին Ալմելո քաղաքի հայ բնակչության և հոլանդական եկեղեցու նվիրատվություններով գնվել է դպրոցի շենք, որի սրահներից մեկը վերածվել է աղոթատեղիի, իսկ 2003 թվականի մայիսին օծվել իբրև Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի։ Նիդերլանդների հայ համայքնի հոգևոր հովիվն է Տեր Մաշտոց Բաղադասրյանը։
Տես նաև
Կատեգորիա:Նիդերլանդահայ հասարակություն
Այնթապի ինքնապաշտպանություն (1920-1921)
Այնթապի ինքնապաշտպանություն, Այնթապի հայերի պաշտպանական մարտերը թուրք ջարդարարների դեմ։ 1918 թվականի Մուդրոսի զինադադարից հետո, երբ թուրքական զորքերը թողեցին Կիլիկիան, Այնթապ վերադարձան 1915 թվականին քաղաքից տարագրված հայերի մի մասը (շուրջ 10 հազար) և սեբաստահայ գաղթականները (8 հազար)։ Սակայն 1919 թվականիի աշնանը Այնթապում թուրք ազգայնական շարժման ծավալումը և քաղաքը գրաված ֆրանսիական զինվորական իշխանությունների երկդիմի քաղաքականությունը խիստ անապահով կացություն ստեղծեցին հայ բնակչության համար։ Հայերը պատրաստվեցին դիմադրության։ Կիլիկիայում տեղական հայկական իշխանությանը՝ Ազգային միությանը կից ստեղծվեց զինվորական կենտրոնական մարմին (Ա. Լևոնյանի և Ա. Գաւեմքարյանի գլխավորությամբ), որը հաշվառման ենթարկեց զենքն ու զինամթերքը, սահմանեց գիշերային հսկողություն, կազմակերպեց ռումբեր պատրաստելու գործը և այլն։ Այնթապի ինքնապաշտպանության ականավոր կազմակերպիչներից էր տեր Ներսես քահանա Թավուգճյանը։ Օգտվելով Մարաշից ֆրանսիական զորքերի անփառունակ նահանջից, ինչպես նաև Այնթապից ֆրանսիական զորամասերի մասնակի հեռացումից՝ թուրքերը 1920 թվականի ապրիլի 1-ին հարձակվեցին հայերի և տեղում մնացած ֆրանսիական կայազորի վրա։ Հայերը դիմեցին ինքնապաշտպանության։ Դիրքերը բաժանվեցին պաշտպանական 11 շրջանների, ստեղծվեց շուրջ 750 հոգուց բաղկացած զորախումբ, որը կապ հաստատեց ֆրանսիական զորքերի հետ։ Մարտերը շարունակվեցին մինչև մայիսի վերջերը։ Անկարայում 1920 թվականի մայիսի 30-ին ստորագրված ֆրանս-թուրքական զինադադարի համաձայն, ֆրանսիական զորքերը պետք է հեռանային Այնթապից՝ հայ ազգաբնակչությանը փաստորեն մատնելով կոտորածի վտանգի։ Տեսնելով, որ ֆրանսիական ուժերին ապավինել այլևս չի կարելի, հայերը որոշեցին թուրք-ֆրանսիական հետագա բախումների դեպքում պահպանել զինված չեզոքություն։ Սակայն կռվող կողմերի միջև հուլիսի 29–ին վերսկսված ռազմական գործողությունները և թուրքական ոտնձգություններն Այնթապի հայերի նկատմամբ վերջիններիս հարկադրեցին վերստին դիմել ինքնապաշտպանության (մինչև 1921 թվականի փետրվարի 8-ը)։ Բայց Ֆրանսիայի և Թուրքիայի միջև 1921 թվականի հոկտեմբերի 20-ին Անկարայում կնքված պայմանագրից հետո Այնթապի հայությունը ստիպված եղավ թողնել իր հարազատ քաղաքը և սփռվել աշխարհով մեկ։
Գրականություն
Կատեգորիա:Հայ ազատագրական շարժում
Դանիայի և Նորվեգիայի միացյալ թագավորություն
Դանիա-Նորվեգական միություն կամ թագավորություն (Danmark-Norge, Danmark-Noreg), ուշմիջնադարյան պետություն Սկանդինավյան թերակղզում, Յուտլանդիա թերակղզում և Ատլանտյան օվկիանոսի հյուսիսային կղզեխմբերում 1536-1814 թվականներին։ Հիմնադրել է Դանիայի արքա Քրիստիան III-ը 1536 թվականին ։ Երկիրը կառավարել է Օլդենբուրգների արքայատոհմը ։ Տարածքը կազմել է առավելագույնը 487 476 կմ²՝ Քրիստիան VII արքայի օրոք (1766-1808) ։
Թագավորության մայրաքաղաքն էր Կոպենհագենը, քանի որ միության մեջ գերիշխող դերը Դանիայինն էր։ Պետական լեզուներն էին դանիերենն ու գերմաներենը, իսկ պետության առաջնորդը կրում էր «Դանիայի և Նորվեգիայի, վենդերի ու գոթերի արքա» տիտղոսը ։ Հզորության շրջանում, երբ երկրում զարգացել էր ծովագնացությունը, ներառել է բազմաթիվ հարևան և հեռավոր կղզիներ՝ Ատլանտյան օվկիանոսի տարածքում՝ հասնելով մինչև Գրենլանդիա, Իսլանդիա, Ֆարերյան և այլ կղզիներ՝ սահմանաբաժան դառնալով Հյուսիսային սառուցյալ և Ատլանտյան օվկիանոսների միջև։ Դանիայի կազմում են եղել նաև Շլեզվիգի և Հոլշտեյնի կոմսությունները (ժամանակակից Գերմանիայի նահանգներից Շլեզվիգ Հոլշտայնը)։ Թագավորությունն ունեցել է գաղութներ Հնդկաստանում, Աֆրիկայում ու Կարիբյան ծովում ։
16-րդ դարի սկզբին, երբ Շվեդիայում գահ է բարձրանում Գուստավ I Վազան, Կալմարյան միությունը լուծարվում է։ Վերջինս միավորում էր երեք սկանդինավյան երկրներ։ Դրանից հետո Նորվեգիան անցնում է Դանիայի գերիշխանության ներքո, թեև նրանց թագավորությունը դարձյալ միության սկզբունքներով էր գործում։ Նորվեգիայում մեծապես զարգանում է գրական լեզուն՝ բուկմոլը, որն իրենից ներկայացնում էր դանիերենի տարատեսակ՝ նորվեգերենի հիմքով։ Նապոլեոնյան պատերազմների և Կոպենհագենի ռմբակոծումից հետո անգլիացիները կարողանում են ծնկի բերել այս միությունը։ 1807-1814 թվականների դանիա-անգլիական պատերազմից հետո Դանիան կնքում է Քիլի պայմանագիրը, որի համաձայն Նորվեգիայի ցամաքային տարածքը զիջում է Շվեդիայի թագավորությանը ։
Նորվեգացիներն ընդդիմանում են Քիլի պայմանագրի որոշմանը և իրենց թագավոր ընտրում ապագա Քրիստիան VIII-ին, սակայն այդ թագավորությունը մեկ տարվա կյանք է ունենում ։ Առաջանում է մեկ այլ միություն, որի մեջ մտնում է Նորվեգիան՝ Շվեդիայի և Նորվեգիայի միացյալ թագավորությունը ։
Պատմություն
Սկանդինավյան թերակղզու երկու երկրները՝ Շվեդիան և Նորվեգիան, Դանիայի հետ կնքելով դաշինք՝ 1397 թվականին հիմնադրել են Կալմարյան միությունը ։ Շվեդիան դուրս է եկել այս միությունից մի քանի անգամ՝ մինչև 1521 թվականը, երբ վերջնականապես դարձել է ինքնիշխան թագավորություն։ Դանիա-Նորվեգական միության մեջ մտել են երկու պետությունների գաղութները՝ բազմաթիվ կղզիներ ու կղզեխմբեր Ատլանտյան և Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսներում։
Հյուսիսային յոթնամյա պատերազմ
Հյուսիսային յոթնամյա պատերազմը տեղի է ունեցել 1563-1570 թվականներին՝ մի կողմից՝ Շվեդիայի, մյուս կողմից՝ Լեհաստանի և Դանիա-Նորվեգական միության միջև։ Դրա հրահրման պատճառը Դանիայի՝ Կալմարյան միությունը վերականգնելու ցանկությունն էր։ Երբ Դանիայի արքա Քրիստիան III-ը (1534-1559) իր զինանշանի մեջ ներառում է շվեդական ավանդական նշանները, Շվեդիան դա ընկալում է որպես ոտնձգություն՝ սեփական տարածքների հանդեպ։ Էրիկ XIV-ը (1560-1568) իր հերթին ավելացնում է դանիա-նորվեգական նշանը իր զինանշանին։
Դրանից հետո Էրիկը թշնամանում է լեհական քաղաքների հետ։ Վերջիններս Մոսկվայի մեծ իշխանության հետ ունեին առևտրական հարաբերություններ։ Հարաբերությունների սրման արդյունքում Ռեչ Պոսպոլիտան (Լեհական թագավորություն և Լիտվական մեծ իշխանություն) ընդհանուր դաշինք է կնքում Դանիա-Նորվեգական միության հետ՝ ընդդեմ Շվեդիայի։ Պատերազմն ավարտվեց 1570 թվականին՝ Շտետինի պայմանագրով։ Ըստ երևույթին, սահմանային լուրջ փոփոխություններ տեղի չունեցան, և պատերազմը հաստատեց Կալմարյան միության լուծարումը, ինչի արդյունքում կողմերը հրաժարվեցին միմյանց հանդեպ ունեցած ոտնձգություններից ու տարածքային պահանջներից։ Պատերազմի արդյունքում կայացավ շվեդական մշտական բանակը, բացի այդ, 150 000 ռիքսթալերի դիմաց Շվեդիան գնեց Էլվսբորգը ։
Կալմարյան պատերազմ
Բալթիկ և Հյուսիսային ծովերում ունենալով գերակայություն՝ Դանիա-Նորվեգական միությունը առևտրական ու ծովային հարկեր էր վերցնում Շվեդիայից։ Վերջինիս արքա Կառլ IX Վասան ցանկանում է առևտրական հարաբերություններ հաստատել Լապլանդիայի հետ՝ ծովային ճանապարհը շրջանցելու նպատակով։ 1607 թվականին նա իրեն հայտարարում է Նորդլանդի լապերի արքա, և սկսում է հարկ գավաքել Նորվեգիայի այդ տարածքից։
Դանիայի արքա Քրիստիան IV-ը (1588-1648), դժգոհ լինելով Շվեդիայի այս քայլից, պատերազմ է հայտարարում Կառլին և փորձում է հաղթանակի դեպքում վերստեղծել Կալմարյան միությունը՝ Դանիայի դրոշի ներքո։ 1611 թվականին 6000 զինվորներով Դանիան գրավում է Կալմար քաղաքը։ 1613 թվականի հունվարի 20-ին Քներեդի հաշտությամբ Դանիան ետ է գրավում Լապլանդիան, և շվեդական կողմը նրան վճարում է 1 միլիոն շվեդական արծաթե ռիկսթալեր ռազմատուգանք։ Շվեդիան, այնուամենայնիվ, հնարավորություն է ունենում դուրս գալ Սաունդ Թոլ, որի մենաշնորհը տրված էր միայն Անգլիային ու Հոլանդիային։ Դանիայի հաղթանակին որոշ չափով նպաստում է նաև Շվեդիայում տեղի ունեցած գահակալական փոփոխությունը ։
Պատերազմի հաղթական ավարտից հետո Դանիայի արքան հիմնադրում է մի քանի քաղաքներ՝ իր անունով, և նվաճումներ սկսում հեռավոր Հնդկաստանում։
Երեսնամյա պատերազմ
Կալմարյան պատերազմից քիչ անց, միացյալ թագավորությունը մասնակցություն է ունենում մեկ այլ՝ առավել մեծ պատերազմում։ Դա սկսվել էր 1618 թվականին՝ Գերմանիայի բողոքականների ու կաթոլիկների միջև տեղի ունեցած հակամարտության արդյունքում, և ընդգրկեց գրեթե ամբողջ Եվրոպան։ Բողոքական նահանգների սատարմամբ հանդես են գալիս Եվրոպայի՝ ոչ կաթոլիկ (այդ թվում՝ բողոքական և ուղղափառ) գրեթե բոլոր երկրները՝ այդ թվում՝ Շվեդիան և Դանիա-Նորվեգական միությունը։ Պատերազմին մասնակցություն է ունենում նաև Օսմանյան կայսրությունը՝ ընդդեմ կաթոլիկների, իսկ բուն Իտալիայի տարածքում՝ Սավոյան դքսությունն ու Վենետիկի հանրապետությունը։
Քրիստիան IV թագավորը ցանկանում էր ղեկավարել գերմանական լյութերական նահանգ-պետությունները, սակայն մի քանի անհաջող ճակատամարտերից հետո Դանիան դուրս է գալիս պատերազմից։ Մյուս կողմից, Շվեդիան, որը զինակցում էր այս միությանը պատերազմի ժամանակ, ռազմական բախում է ունենում նրա հետ. այդպես տեղի է ունենում Դանիա-շվեդական պատերազմը ։
Շվեդիան կարողանում է առավել հաջող մասնակցություն ունենալ Երեսնամյա պատերազմին։ Օգտվելով սրանից՝ նա ցանկանում է վերադասավորել ուժերի հարաբերակցությունը Հյուսիսային Եվրոպայում։ 1643 թվականին շվեդական դեսպանը հայտարարում է մի շարք շրջաններ Շվեդիային միացնելու պահանջով։ Պատերազմում Դանիան պարտվում է, և Շվեդիան կարողանում է ստանալ դրանք։ 1645 թվականին կնքված Բրոմսբերոյի հաշտության պայմանագրով Դանիան Շվեդիային է զիջում ընդարձակ տարածքներ՝ Սկանդինավյան թերակղզում, և երկու կղզի Բալթիկ ծովում։ Դրանով սկսվում է Շվեդական կայսրության պատմությունը։
Դանիա-Շվեդական երկրորդ պատերազմը տեղի է ունենում 1657-1658 թվականներին, և հանդիսանում է Հյուսիսային երկրորդ պատերազմի մասը ։ Դրա արդյունքում,կրելով ռազմական մեծ կորուստներ, Դանիան պետք է զիջեր իր տարածքների կեսը Շվեդիային։ Սակայն կորուստները երկու տարի անց՝ 1660 թվականին կնքված Կոպենհագենի պայմանագրով, վերականգնվեցին։
Բացարձակ միապետություն
1521 թվականին Շվեդիայի՝ Կալմարյան միության կազմից դուրս գալու արդյունքում, Նորվեգիայում ու Դանիայում սկսվեցին քաղաքացիական ու ներկրոնական պատերազմներ։ Դրանց հետևանքով առավել զորեղացավ լյութերական եկեղեցին, ապա նաև՝ կենտրոնաձիգ արքայական իշխանությունը. 1660 թվականին լուծարվեց ռիգսռաադը ։ Դրանով միացյալ թագավորությունը վերջնական անկախություն ձեռք բերեց, իսկ նրա միապետի իշխանությունը դարձավ բացարձակ։ Երկիրը սկսեց կառավարվել ժառանգական սկզբունքով, ինչպիսին այն Նորվեգիայում էր զարգացած միջնադարում։ Այս փոփոխություններն ամրագրվեցին 1665 թվականի նոյեմբերի 14-ին ։
Նորվեգիան ունեցավ իշխանության սեփական մարմինը և զինված ուժերը, նույնիսկ՝ դրոշը։ Սակայն որոշ ժամանակ անց այն զրկվեց իր առավելություններից։ Վերջինը՝ Դանիայի պետական դրոշը, որը հաստատվեց ընդհանուր՝ պետության համար, տեղի ունեցավ 1748 թվականին։
Սկանիայի պատերազմ
Դանիան նախորդ պատերազմներում կորցրել էր իր տարածքները Սկանիայում՝ Ռոսկիլդի հաշտությամբ։ Այն կա՛մ պետք է վերանվաճեր դրանք, կամ ընդուներ Շվեդիայի գերակայությունը դրանց հանդեպ։ Քրիստիան V-ը (1670-1699) Դանիա-Նորվեգական միացյալ թագավորության նախկին դիրքը վերականգնելու համար մասնակցեց ֆրանկ-հոլանդական պատերազմին, որի արդյունքում 1675 հարձակվեց Շվեդիայի վրա։
Շվեդիայի 19-ամյա թագավոր Կառլ XI-ը (1675-1697) կարողացավ արժանի հակահարված տալ դանիական արշավանքին։ Չորս տարի տևած պատերազմի արդյունքում կնքվեց Լունդի պայմանագիրը, և երկու կայսրությունների միջև հաստատվեց ստատուս-քվո։ Բացի այդ, կողմերը պարտավորվեցին չզինակցել երրորդ պետության՝ միմյանց դեմ պատերազմելու համար ։
Նապոլեոնյան պատերազմներ
Ֆրանսիական հեղափոխության պատերազմների (1792-1802) ընթացքում Դանիայի և Նորվեգիայի միացյալ թագավորությունը ձգտել է չեզոք հարաբերություններ ունենալ ինչպես Ֆրանսիայի, այնպես էլ Մեծ Բրիտանիայի նկատմամբ։ Դանիայի՝ Զինված չեզոքության լիգա մուտք գործելուց հետո անգլիական նավատորմը 1801 թվականին հարձակվում է Դանիայի մայրաքաղաք Կոպենհագենի վրա ։
1807 թվականին բրիտանացիները երկրորդ անգամ են հարձակվում Կոպենհագենի վրա՝ ձգտելով ոչնչացնել դանիա-նորվեգական նավատորմը ։ Վերջինս Տրաֆալգարի ֆրանս-իսպանական ծովամարտից հետո միակն էր Եվրոպայում, որ կարող էր սպառնալիք լինել Անգլիայի համար։ Զգալով, որ սեփական ուժերը բավարար չեն բրիտանացիներին դիմակայելու համար՝ Դանիայի արքա Քրիստիան VII-ը (1766-1808) ռազմական դաշինք է կնքում Ֆրանսիայի հետ՝ ընդդեմ Անգլիայի։ Համագործակցությունը շարունակում է նրա հաջորդը՝ Ֆրեդերիկ VI-ը (1808-1839)։ 1814 թվականին Ֆրանսիայի կայսր Նապոլեոն Բոնապարտը պարտություն է կրում եվրոպական տերություններից։ Արդյունքում Դանիա-Նորվեգական միության հարցը քննարկվում է նույն թվականին՝ Քիլի պայմանագիրը կնքելիս։ Նապոլեոնն աքսորվում է Միջերկրական ծովում գտնվող Էլբա կղզի։ Քիլի պայմանագիրը կյանքի է կոչվում. դրա համաձայն Դանիան կորցնում է Շլեզվիգը և Հոլշտայնը՝ հօգուտ Պրուսիայի, և Նորվեգիայի սկանդինավյան տարածքը՝ հօգուտ Շվեդիայի, իրեն պահելով Նորվեգիայի ծովային տիրույթները՝ Իսլանդիա և Գրենլանդիա կղզիները ։ Նորվեգացիներն ընդդիմանում են և 1814 թվականի մայիսի 17-ին Քրիստիան Ֆրեդերիկ արքայազնին ընտրում իրենց թագավոր։ Այդպես ստեղծվում է Նորվեգիայի թագավորությունը, որ ունենում է մեկ տարվա կյանք։
1815 թվականին Նապոլեոն Բոնապարտը կարողանում է փախչել Էլբա կղզուց. սկսվում են «հարյուր օրերը», որի ավարտին՝ 1815 թվականի հունիսի 18-ին տեղի ունեցած Վաթեռլոոյի ճակատամարտում Ֆրանսիան վերջնական պարտություն է կրում։ Կայսրն աքսորվում է Ատլանտյան օվկիանոսի հարավում գտնվող սուրբ Հեղինե կղզի։ Նորվեգական թագավորությունը պատերազմից հետո բռնակցվում է Շվեդիային. նոր՝ Շվեդա-Նորվեգական միությունը գոյատևում է մինչև 1905 թվականը։
Գաղութներ
Դանիայի և Նորվեգիայի միացյալ թագավորությունն ունեցել է բազմաթիվ գաղութներ, որոնք գտնվել են բուն երկրից հարյուրավոր ու հազարավոր կիլոմետրերի հեռավորության վրա։ Դա կապված էր ծովագնացության ու նավաշինության զարգացման հետ։ Վաղ ժամանակներում գաղութներն էին հիմնականում անբնակ կղզիները, որոնք գտնվում էին Հյուսիսային Եվրոպայում ու Հյուսիսային Ամերիկայում, մասնավորապես՝ ժամանակակից Էստոնիայի տարածքում գտնվող կղզիներ, Իսլանդիա, Գրենլանդիայի ծովափնյա հատվածներ, Ֆարերյան կղզիներ։ Դանիայի գաղութային կայսրությունը գոյատևել է ավելի քան 4 հարյուրամյակ՝ 1536-1953 թվականներին։ 17-րդ դարից Դանիա-Նորվեգական նավատորմը կարողանում է գաղութացնել ընդարձակ տարածքներ Աֆրիկայում, Հնդկաստանում ու Կարիբյան ծովում։ Դանիայի հետաքրքրությունը Հնդկաստանի հանդեպ սկսել էր դեռ 17-րդ դարից։ Հիմնական գաղութները՝ Տրանկեբարը և Սերամպորը, Դանիան պահում է իր հսկողության տակ ընդհուպ մինչև 1845 թվականը, իսկ Հնդկական օվկիանոսի հյուսիս-արևելքում գտնվող Նիկոբարյան կղզիները վաճառվում են Մեծ Բրիտանիային 1869 թվականին։
1658-1850 թվականներին Դանիայի և Նորվեգիայի (1814 թվականից՝ Դանիայի) գերիշխանության տակ էր գտնվում Աֆրիկայի արևմուտքում՝ Գվինեական ծոցի ափին գտնվող «Ոսկե ափը»։ Այն վաճառվում է Մեծ Բրիտանիային՝ որպես վերջինիս գաղութ։ Հետագայում Դանիական Ոսկե ափը հայտնի է դառնում որպես Գանա։
Նատալի Սառոտ
Նատալի Սառոտ (Nathalie Sarraute, ի ծնե Նատալյա Իլյինիչնա Չեռնյակ (Наталья Ильинична Черняк), ), ֆրանսիացի գրող, 1907 թ.-ից ապրում էր Ֆրանսիայում։