Հայերը_Ղրիմում
Տնտեսություն
Ղրիմահայերի տնտեսական կյանքում մեծ դեր էին խաղում առևտուրը, արհեստներն ու երկրագործությունը։ Համայնքը բաժանված էր սոցիալական տարբեր խմբերի։ Ունևոր դասը ներկայացնում էին հարուստ վաճառականները, հողատերերը, վաշխառուները (Կաֆայում՝ Պահլավունիք, Մուղալենք, Դարիջանենք, Աղամալենք գերդաստաները), ուռճացած արհեստավորները, որոնք կրում էին իշխան, խոջա, էմիր, բեյ տիտղոսները։ Դասակարգային սանդուղքի ստորին ծայրում գտնվում էին քայքայված առևտրականներն ու արհեստավորները, աշխատավոր գյուղացիները՝ «ռամիկ ժողովուրդը»։ Կաֆայում և Սուդակում 14-15-րդ դարերում կային նաև վարձու հայ բանվորներ։ Հայ աշխատավորությունը ենթակա էր կրկնակի՝ սոցիալական և ազգային ճնշման, հարկեր ու տուրքեր էր վճարում մի կողմից «սեփական» վերնախավին և եկեղեցուն, մյուս կողմից՝ ջենովական և թուրք-թաթարական իշխանություններին։ Ջենովացիներին հայերը վճարում էին հողային, աղի, պարենային, շինարարության հարկ, տարատեսակ առևտրական մաքսեր, բարձր գլխահարկ (հույների 179 և հրեաների 75 սոմոյի դիմաց՝ 749 սոմո), իսկ Ղրիմի խանության գանձարանին՝ ուշուր (բերքի տասնորդական մասը), զիքեաթ (անասուններից և թռչուններից ստացված եկամտի 1/5-ը), հոգևոր հարկ։ Հայերին կաթոլիկացնելու նպատակով, Կաֆայում Հռոմի ստեղծած (1318) եպիսկոպոսության և հայ դոմինիկյան միաբանության (1333) գործ դրած ջանքերով, ջենովական գաղութային իշխանությունների աջակցությամբ 14-15-րդ դարերում որոշ հաջողություն ձեռք էր բերվել միայն հայ առևտրա-վաշխառուական վերնախավի շրջանում, իսկ հայ աշխատավորական զանգվածը համառ դիմադրություն էր ցույց տալիս։ 13-14-րդ դարերում հայերի հիմնական զբաղմունքը առևտուրն էր, որը հետագա դարերում գնալով ծավալվեց։ Հենվելով հզորացած առևտրա-վաշխառուական կապիտալի վրա՝ հայ ունևոր դասը 14-15-րդ դարերում Ղրիմում գրավում էր առաջատար տնտեսական դիրք։ 13-րդ դարից սկսած մինչև 1475 թվականը Ղրիմի ինչպես ներքին, այնպես էլ Արևելքի և Արևմուտքի միջև տարանցիկ առևտրում առաջատար տեղը պատկանում էր հայ և ջենովացի, իսկ 14-18-րդ դարերում՝ հայ և ռուս վաճառականներին։ Հայերի առևտրական գործունեությունը 13-18-րդ դարերում կենտրոնացած էր Կաֆա, Սուդակ, Սուրխաթ, Ղարասուբազար և Արմյանսկի բազար վաճառաշահ քաղաքներում։ Ղրիմահայերը առևտրական գործուն կապեր էին հաստատել Եվրոպայի և Ասիայի բազմաթիվ երկրների հետ (Լեհաստան, Գերմանիա, Վենետիկի և Ջենովայի հանրապետություններ, Ռուսաստան, Ռումինիա, Թուրքիա, Պարսկաստան, մոնղոլական տիրույթներ)։ Հայ առևտրական առավել ունևոր դասից առաջացել էին վաճառական-բանկիրներ, որոնք վարկավորում էին առևտրական մեծ գործարքները։ 15-րդ դարում Կաֆայում կային 10 հայ խոշոր բանկիրներ։ 19-րդ դարի վերջին Ղրիմում հաստատված առևտրական գիլդիաների 10 տոկոսից ավելին, որը կազմում էր թվով 523 վաճառականներ, հայեր էին։ Ղրիմահայերի մեջ հատկապես առանձնացել են խոշոր հողատերերը. այդպիսիք էին օրինակ Սերեբրյակովները, որոնք ունեցել են շուրջ 7000 դեսյատին, Սպենդիարովները՝ ավելի քան 6000 դեսյատին, Ստեփանյանները 2000 դեսյատին, նրանց փոքր-ինչ զիջում էին Օբերովները, Թոփալովները, Բենկլիևները և ուրիշներ։ Հայ առևտրականները Ղրիմ էին բերում մետաքսյա և բրդյա գործվածքներ, պատրաստի հագուստեղեն, բրինձ, գինի, ձեթ, սուրճ, պղինձ, ձյութ, շինանյութ և այլն, արտահանում՝ կաշվեղեն, ալյուր, ցորեն, վարսակ, բուրդ և այլն։ Ղրիմահայ վաճառականները մասնակցում էին Ռուսական կայսրության քաղաքներում կազմակերպված տոնավաճառներին։ Ղրիմի պատերազմի ժամանակ (1853-56) հայ վաճառականությունը իր վրա էր վերցրել Սևաաոոպոլի ռազմական կարիքների մատակարարման զգալի բաժինը, իսկ 1860-70-ական թվականներին նկատելի ներդրում կատարեց նահանգում ծավալված երկաթուղային շինարարության մեջ։ Դարավերջին Ղրիմում միայն գիլդիաների մեջ ընդգրկված 4936 վաճառականներից 523-ը (10, 6%-ը) հայեր էին, առևտրի մեջ նրանց ներդրած կապիտալը հավասար էր 5 մլն ռուբլի։ Սակայն ղրիմահայ առևտրական կապիտալի զգալի բաժինը կազմում էր գիլդիաներից և հաշվառումից դուրս տարատեսակ արտոնագրերով մանրածախ առևտուր անող հայ ընտանիքների դրամագլուխը։ Ղրիմահայերի շրջանում նշանակալից տեղ ունեին արհեստները։ Կիսաքոչվոր թաթարները մեծ մասամբ անասնապահներ էին, հետևաբար արհեստները հիմնականում հայ և հույն համայնքների մենաշնորհն էին։ Հայ արհեստավորների մի մասը միավորված էր համքարություններում, որոնց անդամները հաճախ հանդես էին գալիս նաև որպես առևտրականներ։ Համքարությունների կազմը միատարր չէր, առկա էր դասային շերտավորում։ Հայերը ճանաչված արհեստավորներ էին Հին Ղրիմում, Ղարասուբազարում, Թեոդոսիայում, Սիմֆերոպոլում և Արմյանսկում։ Տեղի հայերի ձեռնարկատիրական ոլորտները նույնպես ավանդական հայկական էին. ոսկերչություն, դերձակություն, կոշկակարություն, ներկարարություն, գինեգործություն, կաշեգործություն, հյուսնություն, դարբնություն, որմնադրություն, ջուլհակություն, բրուտագործություն և այլն։ Ղրիմի տնտեսության մեջ 19-րդ դարում շարունակում էր կարևոր դեր խաղալ արհեստագործությունը։ Հայերը ճանաչված ոսկերիչներ էին, հյուսներ, դարբիններ, որմնադիրներ, քարտաշներ, դերձակներ, հացթուխներ, գինեգործներ։ Մեծ թիվ էին կազմում արևմտահայ արհեստավորները։ Որոշ ունևոր հայեր 19-րդ դարի երկրորդ կեսից իրենց կապիտալը ներդրել էին գործարանային արտադրության մեջ․ ունեին կաշեմշակման և կոշիկի, պահածոների, կղմինդրի և աղյուսի, օճառի ու մոմի, սննդի և այլ ձեռնարկություններ (Մոմջյաններ, Ռաֆայելյաններ, Կևորկովներ, Սրապիոնյաններ)։