cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Պողպատ
Խառնուկների ազդեցությունը պողպատի վրա
Ֆոսֆորի հիմնական աղբյուրն է հանքաքարերը, որոնցից ձուլվում է ելքային թուջ։ Ֆոսֆորը հանդիսանում է վնասակար խառնուկ, որը մինչև 1,2% քանակությամբ ունակ է լուծվել ֆերրիտում։ Լուծվելով ֆերրիտում՝ ֆոսֆորը նվազեցնում է նրա պլաստիկությունը։ Ֆոսֆորը կտրուկ տարբերվում է երկաթից բյուրեղացանցի տեսակով, ատոմների տրամագծով և նրանց կառուցվածքով։ Այդ իսկ պատճառով ֆոսֆորը զետեղվում է հատիկների սահմանների մոտ և նպաստում է նրանց փխրեցմանը՝ բարձրացնելով սառնաբեկունության ջերմաստիճանային շեմը։
Թաքնված խառնուկները՝ թթվածինը, ազոտը, ջրածինը, պողպատում ներկա են կամ ֆերրիտում պինդ լուծույթի տեսքով, կամ քիմիական միացություններում (նիտրիդներ, օքսիդներ), կամ մետաղի ծակոտիներում ՝ գտնվելով ազատ վիճակում։ Թթվածինն ու ազոտը ֆերրիտում քիչ լուծվող են։ Նրանք պողպատը աղտոտում են դյուրաբեկ ոչ մետաղական միացումներով, ինչը իջեցնում է պողպատի մածուցիկությունն ու պլաստիկությունը։ Ջրածինը գտնվում է պինդ լուծույթում և հատկապես ուժեղ փխրեցնում է պողպատը։ Ջրածնի պարունակության ավելացումը, հատկապես քրոմային և քրոմ-նիկելային պողպատներում, բերում է ներքին ճեղքերի՝ ֆլոկենների, ձևավորմանը։
Նույնիսկ գազերի ոչ մեծ կոնցենտրացիաները կտրուկ բացասական ազդեցություն են ցուցաբերում հատկությունների վրա՝ վատթարացնելով պողպատի պլաստիկ և մածուցիկ բնութագրերը։ Այդ իսկ պատճառով վակուումացումը կարևոր գործողություն է հանդիսանում պողպատի հատկությունների բարելավման համար։
Բացի այդ, ածխածնային պողպատներում ներկա են այնպիսի պատահական խառնուկներ, ինչպիսիք են Cr-ը, Ni-ը, Cu-ը, որոնց առկայությունը պայմանավորված է բովախառնուրդի աղտոտվածությամբ։
Կիրառություն
Լայնորեն կիրառվում է ամենատարբեր բնագավառներում՝
Արտադրություն
Թուջը պողպատի վերամշակման պրոցեսի էությունը ածխածնի և պողպատը փխրուն և բեկուն դարձնող վնասակար խառնուրդների՝ ֆոսֆորի և ծծմբի պարունակությունը պահանջվող քանակությանը հասցնելու մեջ է։
Չժանգոտող պողպատ
Չժանգոտող պողպատը մթնոլորտում և ագրեսիվ միջավայրերում կորոզիային դիմացող լեգիրացված պողպատ է։ Թթվային կորոզիային դիմադրելու քրոմի բարձր պարունակություն ունեցող պողպատի հատկությունը 1913 թվականին բացահայտել է Հարրի Բրեարլին։
Գրականություն
Կատեգորիա:Պողպատ Կատեգորիա:Շինարարական նյութեր Կատեգորիա:Պողպատի արտադրություն Կատեգորիա:Երկաթի համաձուլվածքներ
Լինդա Մարտին
Լինդա Մարտին (Linda Martin, ), իռլանդացի երգչուհի և հեռուստահաղորդավար, 1992 թվականի Եվրատեսիլ երգի մրցույթի հաղթող։
Կենսագրություն
Նա իր երաժշտական ​​կարիերան սկսել է 1969 թվականին «Chips» խմբի հետ, որը շուտով դարձավ Իռլանդիայի առաջատար խմբերից մեկը ։ 1972 թվականին Լինդան տեղափոխվեց «LyttlePeople» խումբ, բայց մեկ տարի անց նորից վերադարձել է «Chips»։ 1983 թվականին նա  «Edge of the Universe» երգով հաղթել է «Castlebar» երգի մրցույթում, որից հետո սկսել է հանդես գալ մենահամրգներով։ Նա ինը անգամ մասնակցել է երգի ազգային մրցույթին, ինչը ռեկորդային է իռլանդացի կատարողների շրջանում։ Լինդան երկու անգամ հաղթել է մրցույթում ևերկու անգամ ներկայացրել է իր երկիրը Եվրատեսիլ երգի մրցույթում։
Մարտինի առաջին ելույթը 1984 թվականի Եվրատեսիլ մրցույթում բերել է նրան երկրորդ տեղը «Terminal 3» երգով, իսկ երկրորդը՝ 1992 թվականի մրցույթում «Why Me» երգով առաջին տեղը։
2000-ական թվականներին նա իռլանդական հեռուստատեսությամբ վարել է մի շարք վիկտորինաներ և շոուներ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Երաժիշտներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Իռլանդացի երգիչներ Կատեգորիա:Եվրատեսիլ երգի մրցույթի հաղթողներ
Նովոպոդոլիե
Նովոպոդոլիե (Новоподілля), գյուղ Ուկրաինայի Նիկոլաևի մարզի Բերեզանկայի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Նովոպոդոլիե գյուղում բնակվում էր 117 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,453 կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Նիկոլաևի մարզի Բերեզանկայի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Ռիկսա Լոթարինգացի
Ռիկսա (Ռիխեզա, Ռիկսա) Լոթարինգացի , Լեհաստանի թագուհի, Մեշկո Կամբերտայի կինը 1013 թվականի հունվարից և Կազիմիր I-ի մայրը։ Ռիկսան եղել է Լոթարինգիայի պֆալցգրաֆ Էցցոյի և Մաթիլդա Սաքսոնացու դուստրը։ Նրա հայրը եղել է Սրբազան Հռոմեական կայսրության կայսր Օտտոն II-ի և Բյուզանդիայի արքայադուստր Թեոֆանոյի որդին։
Կենսագրություն
Ռիկսան ծագում է մի ընտանիքից, որը պատկանում է այն ժամանակների բարձրագույն գերմանական արիստոկրատիային։
Նա ուներ երեք եղբայր և վեց քույր՝ Ադելաիդա, Թեոֆանո, Ելվիգա, Մաթիլդա, Իդա և Սոֆիա, որոնց պատվին ներկայում գործում են վանքեր և վանական համալիրներ Քյոլնում, Մայնցում, Էսսենում, Նիվելում, Նոյսում, Դիտկիրխենում, Ֆիլլահեում և Հանդերսայմեում, իսկ եղբայրները՝ Լյուդոլֆը, Օտտոն և Գերմանը, զբաղեցրել են կարևոր եկեղեցական և աշխարհիկ պաշտոններ։
1036 թվականին Գերմանը դարձել է Քյոլնի արքեպիսկոպոսը և Իտալիայի կանցլերը, Օտտոնը 1035-1045 թվականներին եղել է Լոթարինգիայի պֆալցգրաֆը, իսկ հետո՝ Շվաբիայի դուքսը (1045-1047 թվականներին)։ 1025 թվականին ամուսնու հետ միասին Ռիկսան զբաղեցրել է Լեհաստանի գահը։ 1031 թվականի վերջին ստեղծված իրադրության պատճառով (Լեհաստանի իշխան Բեզմպրոմի և իր ամուսին Մեշկոյի միջև բռնկվել է տարաձայնություն և նրանք տեղափոխվել են Չեխիա), որոշել է վերադառնալ Գերմանիա։ Մեշկո II-ի հետ ամուսնության արդյունքում ունեցել են երեք երեխաներ․ 1016 թվականին՝ Կազիմիրին (Լեհաստանի ապագա իշխան) և Ռիսկային (անունը ոչ ճշգրիտ), 1020-1025 թվականների միջև ընկած ժամանակահատվածում՝ Գերտրուդին։ Ռիսկա Լոթարինգացին ունեցել է հիանալի կրթություն և այդ իսկ պատճառով զբաղվել է երեխաների դաստիարակությամբ և ուսուցումով։
Մեկնելով Գերմանիա, թագուհին իր հետ տարել է իր զավակներին և իր հասակակից մի կնոջ՝ Մաթիլդին, որը եղել է Բոլեսլավ Քաջի և իր չորրորդ կին Օդա Մեյսենսկու կրտսեր ազջիկը։ Այդպես էլ Ռիկսան Լեհաստան չի վերադարձել, սակայն մինչ կյանքի վերջը ունեցել է թագուհու տիտղոս։
Չնայած երկրում նրա բացակայության՝ այսուհանդերձ մեծ ազդեցություն է ունեցել Լեհաստանի կառավարման մեջ՝ Կազմիր I-ի և իր թոռ Բոլեսլավ II Համարձակի կառավարման տարիներին։ 1047 թվականին Ռիկսան դարձել է միանձնուհի Բրաուվայլերի վանքում, որը գտնվում է Քյոլն քաղաքից քիչ հեռու։ Այնտեղ նա ապրել է 16 տարի։ Մահից առաջ նա իր ունեցվածքը թողել է վանքին։
Ռիկսա Լոթարինգացին մահացել է 1063 թվականի մարտի 21-ին և թաղված է Քյոլնում։ 1817 թվականին կոստյոլի ապամոնտաժման ժամանակ Ռիկսայի մնացորդները տեղափոխվել են չզբաղեցրած եկեղեցի։
Պրոգրեսիվող պարալիզ
Պրոգրեսիվող պարալիզ, նաև՝ հարաճող լուծանք, հոգեկան ծանր խրոնիկական հիվանդություն՝ պայմանավորված կենտրոնական նյարդային համակարգի սիֆիլիսով։
Պատմություն
Նկարագրել է ֆրանսիացի հոգեբույժ Ա․ Բեյլը, 1822 թ., իսկ սիֆիլիսային ծագումն ապացուցել է ճապոնացի գիտնական Հ․ Նոգուչին, 1913 թ., որը պրոգրեսիվ պարալիչով տառապող հիվանդների գլխուղեղում հայտնաբերել է սիֆիլիսի հարուցիչներ՝ դժգույն սպիրոխետներ։ Պրոգրեսիվ պարալիչով հիվանդանում են սիֆիլիսով վարակվածների 2-5 տոկոսը առավել հաճախ տղամարդիկ՝ 35-50 տարեկանում։
Հիվանդությունը զարգանում
Հիվանդությունը զարգանում է սիֆիլիսով վարակվելուց 10-15, երբեմն նույնիսկ 20 տարի անց։ Հիվանդության ընթացքը բաժանվում է 3 շրջանի՝
Սկզբնական նևրասթենիկ շրջան
Սկզբնական նևրասթենիկ շրջանը բնորոշվում է գլխացավով, ընդհանուր թուլությամբ, արագ հոգնածությամբ, ակտիվության իջեցմամբ, քնի խանգարմամբ։ Սակայն, ի տարբերություն նյարդաթոելության, ի հայտ են գալիս նաև հոգեկան խանգարումներ՝ ինքնավերահսկողության թուլացում կամ կորուստ, որի հետևանքով հիվանդները դառնում են կոպիտ, անտակտ, կորցնում են ամոթի զգացումը, թույլ տալիս զանազան արարքներ։ Հաճախ նկատվում են խոսքի խանգարումներ։
Ծաղկման շրջան
Ծաղկման շրջանը բնորոշվում է զարգացող թուլամտությամբ՝ հիշողության խանգարումներն ավելի են ուժեղանում, դատողությունը մթագնում է, դադարում են հասկանալ իրենց հիվանդագին վիճակը։ Վարքը դառնում է անհեթեթ, զգացմունքներն ու հակումներն աղավաղվում են, ինտելեկտն ավելի է իջնում (պարալիտիկ թուլամտություն), որը բնորոշվում է անձի ու հոգեկան գործունեության բոլոր ոլորտների լրիվ քայքայմամբ։ Առաջանում են զառանցանքներ, էյֆորիա, ընկճվածություն, գրգռվածություն և այլն։ Խանգարվում է նյութափոխանակությունը հիվանդները գիրանում են կամ հյուծվում, առաջանում են պառկելախոցեր։
Վախճանի շրջան
Վախճանի շրջանում հիվանդները կորցնում են շրջապատի հետ հաղորդակցվելու ունակությունը, դադարում են ճանաչել անգամ հարազատներին, տարբերել ուտելի և ոչ ուտելի սննդամթերքները, ինքնուրույն հոգալ բնական պահանջները։ Խիստ հյուծվում են, որն ուղեկցվում է ոսկրերի ակամա կոտրվածքներով, գլխուղեղի արյունազեղումներով (կաթվածներ), էպիլեպսիանման նոպաներով են։ Մահն առաջանում է կաթվածից, էպիլեպսիայից կամ լրացուցիչ որևէ վարակից։
Ախտորոշում
Ախտորոշումը արյան և ողնուղեղային հեղուկի լաբորատոր քննության սիֆիլիսին բնորոշ տվյալներով։ Գոյություն ունեն պրոգրեսիվ պարալիչի կլինիկական տարբեր ձևեր, առավել հաճախ հանդիպում է կլասիկ կամ էքսպանսիվ (մանիակալ) ձևը, որի դեպքում տրամադրության էյֆորիկ ֆոնի վրա հանդես են գալիս անմիտ բնույթի մեծամոլական զառանցական մտքեր։
Հանդիպում են նաև դեպրեսիվ, զառանցանքային և այլ ձևեր, ինչպես նաև տաբոպարալիզ։ Երբեմն հանդիպում է պատանեկան պրոգրեսիվ պարալիչ, որն առաջանում է ժառանգական սիֆիլիսի հետևանքով և կարող է ի հայտ գալ համեմպատաբար ավելի ուշ՝ 5-6, առանձին դեպքերում՝ 15-20 տարեկանում։ Այս ձևի ժամանակ սովորաբար մի քանի տարուց հետո հիվանդները մահանում են։
Բուժում
Բուժումը արհեստական ջերմություն առաջացնելու (պիրոթերապիա) մեթոդով և հակասիֆիլիսային պատրաստուկներով։ Կանխարգելումը հիմնականում պայքար սիֆիլիսի դեմ, հիվանդների ժամանակին հայտնաբերում և բուժում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վեներական հիվանդություններ Կատեգորիա:Նյարդային համակարգի հիվանդություններ
Բաշխա
Բաշխա, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Դիարբեքիրի վիլայեթի Սիլվանի գավառակում ։
Պամտություն
Թուրքերի և քրդերի կողմից կողոպտվել և ավերվել է 1895 թվականի ջարդերի ժամանակ։ Բաշխան վերջնականապես ամայացել է 1915 թվականին։
Բնակչություն
XX դարի սկզբին ուներ 30 տուն հայ բնակիչ։
Տնտեսություն
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը անասնապահությունն ու երկրագործությունն էր։
Պատմամշակութային կառույցներ
Բաշխան ուներ հայկական եկեղեցի ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Տյուրյուշևո
Տյուրյուշևո (Тюрюшево, Түреш), գյուղ Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Բուզդյակսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2009 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 800 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Բուզդյակսկի շրջանի բնակավայրեր
ԱրմՖԱՆ
1935 թվականին հիմնադրվում է ԽՍՀՄ ԳԱ հայաստանյան մասնաճյուղը (Армянский филиал академии наук СССР հապավումը՝ АрмФАН կամ ԱրմՖԱՆ), որը 1943 թ. վերափոխվում է ՀԽՍՀ Գիտությունների Ազգային Ակադեմիա այնուհետև վերանվանվում ՀՀ Գիտությունների Ազգային Ակադեմիա։
Պատմություն
1927-1930 թվականներին ԽՍՀՄ ԳԱ Անդրկովկասյան հանձնաժողովը Հայաստանում սկսեց համակողմանի գիտական ​​հետազոտություններ, որոնք հիմնավորեցին Կովկասում մշտական ​​ակադեմիական բազա ստեղծելու անհրաժեշտությունը։
ՀԽՍՀ ԳԱ Անդրկովկասյան մասնաճյուղ
1932-1933 թվականներին ստեղծվել է ԽՍՀՄ ԳԱ Անդրկովկասյան մասնաճյուղը։
1935 թվականին Անդրկովկասի մասնաճյուղը վերափոխվեց և բաժանվեց ադրբեջանական (АзФАН), հայկական (АрмФАН) և վրացական (ГрФан) մասնաճյուղերի։
ՀԽՍՀ ԳԱ հայկական մասնաճյուղ
1935 թվականի փետրվարի 1-ին ԽՍՀՄ-ում հիմնադրվել է ԽՍՀՄ ԳԱ Անդրկովկասյան մասնաճյուղի հայկական մասնաճյուղը, որը կոչվում է ԽՍՀՄ ԳԱ հայկական մասնաճյուղ։
ԱրմՖԱՆի առաջին նախագահն է եղել Ֆրանց Յուլի Լեվինսոն-Լեսինգը, հաջորդ նախագահ է նշանակվել Հովսեփ Օրբելին։
ԱրմՖԱՆ Կառուցվածքը
ԱրմՖԱՆ-ի կենտրոնական գրադարան ԱրմՖԱՆը հաշվետու էր ԽՍՀՄ ԳԱ-ին և իր գործունեության առաջադրանքները, և կառավարման համակարգը որոշվում է ԽՍՀՄ ԳԱ-յում։
Հրատարակչական գործունեությունը
Տեղեկագիր ՍՍՌՄ ԳԱ հայկական մասնաճյուղի
Լավր Պրոսկուրյակով
Լավր (Լավրենտի) Դմիտրիևիչ Պրոսկուրյակով (Лавр Дмитриевич Проскуряков, ), կամրջաշինության և շինարարական մեխանիկայի բնագավառի խորհրդային գիտնական։
Կենսագրություն
1884 թվականին ավարտել է Պետերբուրգի հաղորդակցության ճանապարհների ինժեներների ինստիտուտը։ 1896 թվականից՝ Մոսկվայի ինժեներական ուսումնարանի (այժմ՝ Մոսկվայի երկաթուղային տրանսպորտի ինժեներների ինստիտուտը) պրոֆեսոր։
Պրոսկուրյակովի նախագծերով կամուրջներ են կառուցվել Նարվա, Վոլխով, Օկա, Ամուր, Ենիսեյ և այլ գետերի վրա։ Ենիսեյ գետի կամրջի նախագծի համար Փարիզի համաշխարհային ցուցահանդեսում արժանացել է ոսկե մեդալի (1900 թվականին)։ Առաջարկել է կամուրջների ֆերմաների հաշվարկի առաջավոր մեթոդներ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ռուս ինժեներներ Կատեգորիա:Ռուս ճարտարագետներ Կատեգորիա:Ռուս գիտնականներ Կատեգորիա:Ռուս գյուտարարներ
Էլիզաբեթ Գարեթ Անդերսոն
Էլիզաբեթ Գարեթ Անդերսոն (Elizabeth Garrett Anderson, ), բժիշկ և սուֆրաժիստ։ Առաջին բրիտանուհին, որը Բրիտանիայում բժիշկ և վիրաբույժ որակավորում է ստացել պաշտոնապաս (1870)։ Նա նաև առաջին հիվանդանոցի համահիմնադիրն է, որի անձնակազմը կազմված էր բացառապես կանանցից ։ Գարեթը եղել է Բրիտանական բժշկական դպրոցի առաջին դեկանը, Բրիտանիայի առաջին կինը, որն ընտրվել է դպրոցական խորհրդի անդամ, և որպես Օլդբորոյի (Aldeburgh) քաղաքապետ՝ Բրիտանիայի առաջին կին քաղաքապետը։
Վաղ տարիներ
Էլիզաբեթ Գարեթը ծնվել է 1836 թվականին Ուայթչեպել շրջանում (Լոնդոն)՝ լինելով Սաֆոլկ կոմսության Լեյսթոն քաղաքից Նյուսոն Գարեթի (1812-1893) և նրա լոնդոնցի կնոջ՝ Լուիզայի (մոտ՝ 1813-1903) տասնմեկ երեխաներից երկրորդը ։ Էլիզաբեթը երեք տարեկան էր, երբ ընտանիքը տեղափոխվել է Լոնդոնի կենտրոն բնակվելու, որտեղ հայրն աշխատում էր խոշոր լոմբարդի մենեջեր, իսկ երկու տարի անց արդեն ոսկերիչ էր։ Էլիզաբեթի ​​պապը ընտանիքի Richard Garrett & Sons ինժեներական գործարանի սեփականատերը, մահացավ 1837 թվականին՝ բիզնեսը թողնելով իր ավագ որդուն՝ Էլիզաբեթի հորեղբորը։ Չնայած ֆինանսական միջոցների սղությանը, Նյուսոնը վճռականորեն ձգտում էր հաջողության հասնել, և 1841 թվականին՝ 29 տարեկան հասակում, նա ընտանիքի հետ տեղափոխվեց Սաֆոլկ, որտեղ նա սկսեց զբաղվել գարու և ածխի վաճառքով Սնեյփում՝ կառուցելով Snape Maltings, շինությունների շարքը՝ գարեջրագործական բիզնեսի համար։
մինչև 1852 թվականը ընտանիքը բնակվում էր Ալդեբուրգում/Օլդբորոյում (Aldeburgh), գեորգյան ոճի քառակուսաձև տանը։ Նյուսոնի բիզնեսն ընդարձակվում էր։ 1850 թվականին Նյուսոնի հնարավորությունները ներում էին, և նա կառուցեց Alde House առանձնատուն Ալդեբուրգի մոտ գտնվող բլրի վրա։ Գարեթների ընտանիքը ​​մեծանում էր «տնտեսական հաղթական նորարարության» մթնոլորտում, և ​​երեխաները մեծանալով դառնալու էին ուշ Վիկտորիանական Անգլիայի ժամանակաշրջանի հաջողակ մասնագետներ։ Էլիզաբեթին խրախուսում էին հետաքրքրվել տեղական քաղաքականությամբ, և հակառակ ժամանակի տիրող բարքերին, նրան թույլատրվում էր ազատորեն ուսումնասիրել քաղաքը իր մոտակայքում գտնվող աղուտներով, լողափով և Սլոուդեն փոքր նավահանգստով՝ իր նավաշինարաններով և առագաստանավերով ։
Նախնական կրթություն
Օլդբորոյում (Aldeburgh) դպրոցներ չկային, ուստի Գարեթը նախնական կրթությունը ստացել է տանը։ Սկզբնապես, մայրը նրան սովորեցրել է կարդալ, գրել և թվաբանել, իսկ 10 տարեկանը լրանալուց հետո Գարեթին քրոջ հետ միասին դասավանդել է տնային դաստիարակչուհին՝ աղքատացած ազնվական միսս Էջվորտը։ Դասերը անում էին առավոտյան, որից հետո կեսօրին կանոնավորապես զբոսնում էին, երիտասարդ օրիորդների ուսուցումը շարունակվում էր նաև ընտանեկան ընթրիքների ընթացքում, որոնց ներկա էր լինում միսս Էջվորտը։ Գիշերը դաստիարակչուհին քնում էր աղջիկների ննջասենյակի վարագույրներով առանձնացած սենյակում։ Գարեթը տանել չէր կարողանում իր դաստիարակչուհուն և դասարանում փորձում էր խորամանկությամբ գերազանցել իր ուսուցչուհուն ։ Երբ Գարեթը 13 տարեկան էր, իսկ նրա քույրը՝ Լուին 15, նրանց ուղարկեցին Լոնդոնի Բլեքհիթի տիկնանց մասնավոր գիշերօթիկ դպրոց, որը վարում էր բանաստեղծ Ռոբերտ Բրաունինգի մորաքույրերը ։ Նրանք դասավանդում էին անգլերեն գրականություն, ֆրանսերեն, իտալերեն և գերմաներեն, ինչպես նաև վարվելաձև ։
Ավելի ուշ Գարեթը հիշել է այնտեղի ուսուցիչների հիմարությունը, չնայած մասնավոր դպրոցում սովորելը նրան օգնել էր զարգացնել սեր ընթերցանության նկատմամբ ։ Նրա հիմնական բողոքը բնական գիտությունների և մաթեմատիկայի դասավանդման բացակայությունը ։ Նրա սիրելի գրողների թվում էին Թենիսոնը, Վորդսվորթը, Քոլրիջը, Թրոլոփը, Թեքերեյը և Էլիոթը։ Էլիզաբեթը և Լուին առանձնանում էին նրանով, որ նրանց թույլատրվում էր տաք լոգանք ընդունել շաբաթը մեկ անգամ (իրենց հոր պնդմամբ), ինչի համար էլ ստացել են «Բաղնիք Գարեթներ» մականունը ։ Այնուամենայնիվ, մասնավոր դպրոցում սովորելն էր, որի շնորհիվ քույրերը մնացին ընկերներ ողջ կյանքի ընթացքում։ Երբ 1851 թվականին ավարտեցին ուսումը, նրանց կարճ ճանապարհորդության ուղարկեցին արտասահման, որն ավարտվեց Լոնդոնի Հայդ Պարկում Համաշխարհային ցուցահանդես հիշարժան այցով ։
Այս պաշտոնական կրթությունից հետո Գարեթը հաջորդ ինը տարին անցկացրել է տնային պարտականնություններ կատարելով՝ առավոտյան շարունակելով լատիներեն և թվաբանություն ուսումնասիրել և շատ ընթերցել։ Նրա քույրը՝ Միլիսենտը, հիշում էր Գարեթի ամենշաբաթյա դասախոսությունները «Կարևոր բաների մասին», երբ իր փոքր քույրերն ու եղբայրները հավաքվում էին, երբ նա քննարկում էր քաղաքականությունն ու ընթացիկ գործերը՝ սկսած Գարիբալդիից մինչև Մաքոլեյի «Անգլիայի պատմություն» ։ 1854 թվականին, երբ նա տասնութ տարեկան էր, Գարեթը և նրա քույրը երկար ճանապարհորդեցին Գեյթսհեդում բնակվող իրենց դպրոցական ընկերուհիներ Ջեյնի և Էն Քրոուի մոտ, որտեղ նա հանդիպեց Քեմբրիջի Գյորթոն քոլեջի ֆեմինիստ և ապագա համահիմնադիր Էմիլի Դևիսի (1830-1921) հետ։ Դևիսին վիճակված էր դառնալ նրա ցմահ ընկերը և վստահելի անձնավորություն, որը միշտ պատրաստ էր գործնական խորհուրդներ տալ Գարեթի գործունեության կարևոր որոշումների ժամանակ։ Գուցե հենց «Անգլիայի կանանց ամսագրում» էր, որն առաջին անգամ տպագրվել է 1858 թվականին, Գարեթն առաջին անգամ կարդաց Բլեքվելի (1821-1910) մասին, ով 1849 թվականին դարձավ ԱՄՆ առաջին կին բժիշկը ։ Երբ Բլեքվելը 1859 թվականին այցելեց Լոնդոն, Գարեթն ուղևորվեց մայրաքաղաք։ Այդ ժամանակ նրա քույր Լուին արդեն ամուսնացել էր և ապրում էր Լոնդոնում։ Գարեթը միացավ Կանանց զբաղվածության խթանման ընկերությանը, որը կազմակերպել էր Բլեքվելի դասախոսությունները «Բժշկությունը որպես մասնագիտություն կանանց համար» թեմայով և կազմակերպեց Գարեթի և բժշկի անհատական հանդիպումը ։ Տեսակետ կա, որ 1860 թվականին Ալդե Հաուսում (Alde House) եղած ժամանակ, մի երեկո բուխարիի մոտ նստած, Գարեթը և Դևիսը որոշել են գործունեության իրենց ուղին դարձնել կանանց իրավունքների սահմանները հաղթահարելը։ Ենթադրվում էր, որ Գարեթը բժշկական մասնագիտության ճանապարհը պետք է հարթեր կանանց համար, Դևիսը՝ կանանց համար համալսարանական կրթության ուղին, մինչդեռ 13-ամյա Միլիսենթ Ֆոսեթն էր հետագայում ներգրավվելու քաղաքականության և կանանց ընտրական իրավունքի մեջ ։ Սկզբում Նյուսոնը դեմ էր իր դստեր բժիշկ դառնալու արմատական ​​գաղափարին, բայց հետո համաձայնվեց հնարավոր ամեն ինչ անել, ինչպես ֆինանսապես, այնպես էլ այլ միջոցներով, աջակցել Գարեթին ։
Բժշկական կրթություն
Հարլի փողոցի առաջատար բժիշկներին այցելելու առաջին անհաջող փորձից հետո, 1860 թվականին Գարեթը որոշեց բժշկություն սովորել, ինչը այդ օրերին կնոջ համար չլսված էր թվում, իսկ հնաոճ մարդիկ կարող էին համարել գրեթե անպարկեշտ։ Գարեթին հաջողվեց համեմատաբար անկանոն նախնական բժշկական կրթություն ստանալ Լոնդոնի Միդլսեքս հիվանդանոցում (Middlesex Hospital), բայց այնտեղ էլ մերժեցին ընդունել որպես լիիրավ ուսանող, ինչպես իր փորձած բազմաթիվ այլ բժշկական դպրոցներում։ Նա մոտ վեց ամիս անցկացրեց Միդլսեքսի հիվանդանոցում և ապացուցեց, որ լավ բուժքույր է ։ Դրանից հետո նրան թույլատրվեց հաճախել ամբուլատոր կլինիկա և մասնակցել լատիներենի, հունարենի և դեղաբանության մասնավոր դասերին, ինչպես նաև ներկա գտնվել վիրահատությունների ժամանակ։ Նա շաբաթը երեք անգամ երեկոյան ժամերին աշխատում էր անատոմիայի և ֆիզիոլոգիայի ինքնուսույց ուսուցիչների հետ, ինչով վաստակեց քիմիայի դասախոսություններին մասնակցելու թույտվություն՝ հիվանդանոցի բժշկական դպրոցում և անատոմիական գրասենյակում։ Բայց չնայած ղեկավարության աջակցությանը, արական սեռի ուսանողների մեծ մասը դեմ էր աղջիկ դասընկեր ունենալուն ։ 1861 թվականին Գարեթը հիվանդանոցից հեռացավ՝ ստանալով քիմիայի և բժշկության մատեիայի գերազանցության վկայական։ Դրանից հետո նա փաստաթղթերով դիմել է մի քանի բժշկական դպրոցներ՝ ներառյալ Օքսֆորդը, Քեմբրիջը, Գլազգոն, Էդինբուրգը, Սենտ Էնդրյուսը և Վիրաբույժների թագավորական քոլեջը, բայց բոլորը հրաժարվել են ընդունել նրան ։
Այս մենամարտում նրան ընկերակցել է ավելի քիչ հայտնի բժիշկ Սոֆիա Ջեկս-Բլեյքը։ Չնայած երկուսն էլ համարվում են 19-րդ դարի վերջի «ականավոր» բժշկական գործիչներ, Գարեթը կարողացավ օգտագործել իր ստացված վկայականները՝ Արժանապատիվ դեղագործների ընկերության ընդունող հանձնաժողովի ընդունարանում «սողանցքի միջոցով» ։ Ստանալով անատոմիայի և ֆիզիոլոգիայի մասնավոր դիպլոմ, նա 1862 թվականին ընդունվեց դեղագործների հասարակություն, որը, ըստ իրենց կանոնադրության, իրավաբանորեն չէր կարող բացառել նրան սեռի հիման վրա ։ Նա նաև շարունակեց իր անատոմիայի ուսումնասիրությունը Լոնդոնի հիվանդանոցի բժշկական դպրոցում Սենտ Էնդրյուս համալսարանի և Թագավորական ծննդատան հիվանդանոցին առընթեր Էդինբուրգի բժշկական հեռակա դպրոցի պրոֆեսորների մի մասի հետ ։
1865 թվականին նա վերջապես անցավ քննությունը և արտոնագրվեց Դեղագործների ընկերության կողմից՝ դառնալով Բրիտանիայում պաշտոնապես որակավորված առաջին կին բժիշկը (նրանից առաջ բժշկի որակավորում ստացել էր Ջեյմս Բարրին, որը ծնվել և մեծացել էր որպես կին, բայց բժշկական դպրոցում սովորելու համար 20 տարեկանից ներկայացել էր որպես տղամարդ և հետագա կյանքն ապրել է որպես տղամարդ)։ Այդ օրը յոթ թեկնածուներից երեքը կարողացան հանձնել քննությունը, իսկ նրանցից ամենաբարձր գնահատականները ստացել էր Գարեթը ։ Դեղագործական ընկերությունն անմիջապես փոփոխություններ մտցրեց իր կանոններում՝ կանխելու համար այլ կանանց արտոնագիր ստանալը, ինչը նշանակում էր, որ Ջեկս-Բլեյքի համար սեռական պատկանելությամբ փակված էր կոչում ստանալու ճանապարհը. նոր կանոնը արգելում էր մասնավոր կրթություն ունեցող կանանց մասնակցել քննությանը ։ Միայն 1876 թվականին ընդունվեց Բժշկական ակտը, որը նոր օրենք էր, որը թույլ էր տալիս բրիտանական բժշկական մարմիններին լիցենզիա տրամադրել բոլոր որակավորված դիմորդներին՝ անկախ նրանց սեռից ։
Գործունեություն
Չնայած Գարեթն արտոնագիր ուներ, բայց նրա սեռը թույլ չէր տալիս նրան բժշկական պաշտոն զբաղեցնել ոչ մի հիվանդանոցում։ Ուստի 1865 թվականի վերջին Գարեթը բացեց իր սեփական գործունեությունը ծավալեց Լոնդոնի Վերին Բերկլի փողոց 20-ում ։ Սկզբում հիվանդները քիչ էին, բայց նրանց թիվը հետզհետե ավելացավ։ Վեցամսյա գործունեությունից հետո նա ցանկանում էր ամբուլատոր դիսպանսեր բացել, որպեսզի աղքատ կանայք բժշկական օգնություն ստանան իր սեռի որակավորված մասնագետից։ 1865 թվականին Բրիտանիայում խոլերայի բռնկում եղավ, որն ախտահարում էր ինչպես հարուստներին, այնպես էլ աղքատներին, և խուճապի մատնված որոշ մարդիկ մոռացան իրենց նախապաշարմունքները կին բժշկի նկատմամբ։ Խոլերայից առաջին մահը տեղի է ունեցել 1866 թվականին, բայց այդ ժամանակ Գարեթն արդեն բացել էր (հոր ֆինանսական աջակցությամբ) կանանց և երեխաների համար նախատեսված իր Սուրբ Մարիա ամբուլատորիան Սեյմուրի 69 հասցեում ։ Առաջին տարում նա խնամում էր 3000 նոր հիվանդների, ովքեր կատարել էին 9,300 ամբուլատոր դիսպանսեր այցելություն ։ Դիսպանսերը շուտով վերաճեց Կանանց նոր հիվանդանոցի (New Hospital), որտեղ էլ Անդերսոնը աշխատել է ավելի քան քսան տարի։ Տեղեկանալով, որ Փարիզի Սորբոնի համալսարանի բժշկության ֆակուլտետի դեկանը կանանց հավաքագրում է որպես բժշկական ուսանողներ, Գարեթը սկսեց ֆրանսերեն սովորել, որպեսզի կարողանա դիմել բժշկական գիտական աստիճանի, որը, որոշ դժվարություններով, բայց նա ստացավ 1870 թվականին ։
Նույն թվականին նա ընտրվեց Լոնդոնյան դպրոցի առաջին դպրոցական խորհրդի անդամ, որը վերջերս էր բացվել կանանց համար։ Բոլոր թեկնածուներից ամենաբարձր ձայնը ստացել է Գարեթը։ Նա նաև դարձել է Արևելյան Լոնդոնի մանկական հիվանդանոցի (հետագայում՝ Եղիսաբեթ թագուհու մանկական հիվանդանոց) այցելու բժիշկներից մեկը՝ դառնալով Մեծ Բրիտանիայի առաջին կինը, որը նշանակվել է բժշկական պաշտոնում ։ Բայց պարզվեց, որ այս երկու պաշտոններում պարտականություններն անհամատեղելի են նրա հիմնական աշխատանքի հետ, և 1873 թվականին նա երկուիսց էլ հրաժարական տվեց ։
1871 թվականին նա ամուսնացավ լոնդոնյան նավատեր Ջեյմս Ջորջ Սքելթոն Անդերսոնի հետ (մահացել է 1907 թվականին), բայց չհրաժարվեց բժշկական գործունեությունից։ 1872 թվականին ամբուլատորիան դարձավ կանանց և երեխաների նոր հիվանդանոց, որտեղ ամբողջ Լոնդոնից կանայք բուժվում էին գինեկոլոգիական հիվանդություններից։ Հիվանդանոցը 1874 թվականին տեղափոխվեց Մերիլեբոն փողոցում գտնվող նոր շինություն։ Այս շրջանում Գարեթը նաև անդրադարձել է կանանց կրթության վերաբերյալ տղամարդկանց բժշկական տեսակետին։ Շարժառիթ էր հանդիսացել Հենրի Մոդսլիի «Սեռը և գիտակցությունը կրթության մեջ» հոդվածը, որում պնդվում էր, որ կանանց համար կրթությունը չափազանց մեծ ծանրաբեռնվածություն է և դրանով իսկ նվազեցնում է նրանց վերարտադրողական կարողությունը՝ երբեմն առաջացնելով «նյարդային և նույնիսկ հոգեկան խանգարումներ» ։ Գարեթի հակափաստարկն այն էր, որ կանանց համար իրական վտանգը ոչ թե կրթությունն է, այլ ձանձրույթը, և որ մաքուր օդն ու ֆիզիկական վարժությունները գերադասելի են բուխարու մոտ սիրավեպով նստելուց ։ Ավելի ուշ Գարեթը դասախոս դարձավ Բրիտանիայի միակ ուսումնական հաստատությունում, որը դասընթացներ ուներ կանանց համար ։
Այդ ժամանակից սկսած երկու հաստատություններն էապես կատարելագործվել և հագեցվել էր բարձրորակ սարքավորումներով։ Նոր հիվանդանոցը (Իսթոն Ռոադում), որի ճարտարապետն էր Ջ․ Մ․ Բրայթոնը, ով որպես օգնական վարձել էր Անդերսոնի քրոջը՝ Ագնես Գարեթին և նրա զարմիկին՝ Ռոդ Գարեթին, ովքեր իրենց ներդրումն են ունեցել նախագծման գործում , կազմված էր բացառապես կին անձնակազմով, իսկ Գարեթի հիմնած դպրոցը (Հանթեր սթրիթ փողոցում) ուներ ավելի քան 200 կին ուսանողներ, որոնց մեծ մասը պատրաստվում էր ընդունվել Լոնդոնի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետ, որը կանանց համար բացվել է 1877 թվականին ։ 1874 թվականին Նոր հիվանդանոցն ուներ 26 մահճակալ, և Անգլիայի Գլխավոր բժշկական խորհուրդը ի սկզբանե դեմ էր դրա օգտագործմանը կրթական նպատակներով, քանի որ օրենքով միայն 150 մահճակալ և ավելի ունեցող հիվանդանոցն էր համարվում ուսանողների կրթության համար թույլատրելի։ Բայց երեք տարի տևած պայքարից և բողոքարկումներից հետո Կանանց բժիշկների դպրոցի և Գրեյս ին Ռոադի Թագավորական անվճար հիվանդանոցի կողմից կազմված դաշինքը կարողացավ չեղարկել այդ մասին պաշտոնական կանոնակարգերը։ Ապագա կին բժիշկների մի փոքր խմբի ջանքերը, որոնք ղեկավարում էր Գարեթը, ի վերջո հանգեցրին այն բանին, որ Խորհրդարանը 1876 թվականին ընդունեց մի օրենք, որը կանանց թույլ է տալիս համալսարանական բժշկական ֆակուլտետներ ընդունվելու քննություններ հանձնել։
Բրիտանական բժշկական ընկերության անդամություն
1873 թվականին Գարեթը դարձավ Բրիտանական բժշկական ասոցիացիայի (BMA) անդամ, բայց կարճ ժամանակ անց առաջարկ արվեց կանանց ամբողջությամբ բացառել ասոցիացիայից։ Դրան կտրականապես դեմ էր դոկտոր Նորման Քերը, որը պաշտպանում էր խորհրդի անդամների հավասար իրավունքները ։ Այս երևույթը դարձավ «մի քանի առանձնահատուկ դեպքերից մեկը, քանի որ Գարեթը կարողացավ մտնել մինչ այդ ամբողջությամբ արական բժշկական միություն, որը հետագայում մեծապես մտահոգված էր նրան հետևող այլ կանանց պաշտոնապես բացառմամբ» ։ 1892 թվականին վերացվեցին Բրիտանիայի բժշկական ասոցիացիային կանանց անդամակցության բոլոր սահմանափակումները։ Իսկ 1897 թվականին Գարեթ Անդերսոնը ընտրվեց Արևելյան Անգլիայի Բրիտանական բժշկական ասոցիացիայի նախագահ ։
Կանանց ընտրական իրավունք
1907 թվականին ամուսնու մահից հետո նա ավելի շատ ժամանակ և էներգիա է հատկացնում սոցիալական գործունեությանը։ 1908 թվականի նոյեմբերի 9-ին նա ընտրվեց Օլդբորոյի քաղաքապետ, դառնալով Բրիտանիայի պատմության մեջ առաջին կին քաղաքապետը։ Իր պաշտոնավարման ընթացքում նա ելույթներ է ունեցել կանանց ընտրական իրավունքի օգտին, նախքան շարժման մեջ արմատականացմանության աճը 1911 թվին հանգեցրեց նրա հրաժարականին ։ Նրա դուստրը՝ Լուիզան, որը նույնպես բժիշկ դարձավ, ավելի ակտիվ դիրք գրավեց և նույնիսկ մասնակցեց շարժման արմատական գործողություններին, որի համար հետապնդվեց և 1912 թվականին բանտարկվեց ։
Անձնական կյանք
Մի անգամ Էլիզաբեթ Գարեթ Անդերսոնը նկատել է, որ «բժիշկը երկու կյանք է վարում՝ մասնագիտական և անձնական, և նրանց միջև սահմանները երբեք չեն հատվում» ։ 1871 թվականին նա ամուսնացել է Ջեյմս Ջորջ Սքելթոն Անդերսոնի Անդերսոնի (մահացել է 1907 թվականին) հետ, որն Արևելյան բեռնափոխադրող ընկերությունան անդամ էր, որի համասեփականատերը նրա հորեղբայրն էր՝ Արթուր Անդերսոնը։ Ամուսնությունից հետո Էլիզաբեթը չհրաժարվեց բժշկական գործունեությունից։ Նա ունեցել է երեք երեխա՝ Լուիզան (1873-1943), Մարգարեթը (1874-1875), որը մահացավ մենինգիտից, և Ալանը (1877-1952)։
1902 թվականին նրանք տեղափոխվել են Օլդբորո, իսկ մեկ տարի անց՝ Էլիզաբեթի մոր մահից հետո տեղափոխվել են Ալդե Հաուս։ 1907 թվականին կաթվածից մահացել է ամուսինը՝ Սկելթոնը ։ Նրանք երջանիկ են եղել ամուսնական կյանքում։ Էլիզաբեթը զառամյալ հասակում ժամանակ է հատկացրել տան գործերին, այգեգործությանը և բազմանդամ ընտանիքի կրտսեր անդամների հետ ճանապարհորդությանը ։
Էլիզաբեթ Գարեթ Անդերսոնը մահացել է 1917 թվականին։ Նա թաղվել է իր հայրենի Օլդբորո քաղաքում՝ Սուրբ Պետրոս և Սբ Պողոս եկեղեցու գերեզմանատանը ։ Նրա որդին՝ Ալան Գարեթ-Անդերսոնը, 1917 թվականի օգոստոսին փոխարինել է Էրիկ Գեդդեսին նավատորմի տեսուչի պաշտոնում, իսկ դուստրը՝ Լուիզան, նույնպես բժիշկ է դարձել, Առաջին աշխարհամարտի տարիներին ղեկավարել է դաշտային հիվանդանոցներից մեկը։
Ժառանգություն
Բժշկական մասնագիտություն ստանալու կանանց շարժումը, որի անխոնջ ռահվիրան է եղել Էլիզաբեթ գարեթ Անդերսոնը Անգլիայում, տարածվել է եվրոպական շատ երկրներում, բացառությամբ Իսպանիայի և Թուրքիայի։
Էլիզաբեթ Գարեթ Անդերսոնի ստեղծած կանանց համար նախատեսված Նոր հիվանդանոցը կրում է նրա անունը 1918 թվականից և 2001 թվականին միացվել է մանկաբարձական հիվանդանոցին ՝ նախքան Լոնդոնի համալսարանական քոլեջ տեղափոխվելը։
Էլիզաբեթ Գարեթ Անդերսոնի անվան հիվանդանոցների նախկին շենքերը ներառված են ՄԱԿ-ի նոր ազգային շտաբ՝ UNISON- ում։ Էլիզաբեթ Գարեթ Անդերսոնի պատկերասրահը (Elizabeth Garrett Anderson Gallery) գտնվում է նորոգված հիվանդանոցի շենքում, որը տարբեր լրատվամիջոցների միջոցով պատմում է Գարեթ Անդերսոնի, նրա հիվանդանոցի և կանանց սոցիալական պայքարի մասին, որը մղվել է բժշկության մեջ հավասարության հասնելու համար 19-րդ և 20-րդ դարերում։
Իպսվիչի հիվանդանոցի ինտենսիվ թերապիայի կենտրոնը ստացել է «Գարեթ Անդերսոնի կենտրոն» անվանումը՝ ի նշան շնորհակալության Սաֆոլկ կոմսությունան հետ կապերի։
Նրա անունով է կոչվել Էլիզաբեթ Գարեթ Անդերսոն իգական ավագ դպրոցը Լոնդոնի Իսլինգտոն շրջանում։
Էլիզաբեթ Գարեթ Անդերսոնի արխիվը պահվում է Լոնդոնի տնտեսագիտական ​​դպրոցի կանանց գրադարանում ։ Էլիզաբեթ Գարեթ Անդերսոնի անվան հիվանդանոցի (նախկին՝ կանանց համար նախատեսված Նոր հիվանդանոցը) արխիվները պահվում են Լոնդոնի Մետրոպոլիտեն արխիվում ։
2016 թվականի հունիսի 9-ին Google Doodle- ը նշել է Գարեթ Անդերսոնի 180-ամյակը ։
NHS առաջնորդության ակադեմիայի Էլիզաբեթ Գարեթ Անդերսոնի ծրագիրը առաջնորդության և կառավարման մագիստրոսի կոչում է ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Անգլիացի ֆեմինիստներ Կատեգորիա:Անգլիացի սուֆրաժիստներ Կատեգորիա:Կին գիտնականներ Կատեգորիա:Բրիտանացի հասարակական գործիչներ Կատեգորիա:Անգլիայի քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Վիկտորյական դարաշրջանի անձինք Կատեգորիա:Փարիզի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Բրիտանացի կին գիտնականներ Կատեգորիա:20-րդ դարի քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Բրիտանացի ֆեմինիստներ Կատեգորիա:Բժշկուհիներ Կատեգորիա:Քաղաքապետեր
Նեձիխի
Նեձիխի (ნეძიხი), գյուղ Վրաստանում։ Գտնվում է Մցխեթ-Մթիանեթ մարզի Դուշեթի շրջանում ։
Դիրք
Գտնվում է ծովի մակարդակից 800 մետր բարձրության վրա։ Շրջկենտրոն Դուշեթից հեռու է 21 կմ։
Բնակչություն
Ըստ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալների, գյուղի բնակչությունը կազմում է 32 մարդ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Դուշեթի շրջան
Պինիլյա դե լոս Մորոս
Պինիլյա դե լոս Մորոս (Pinilla de los Moros), բնակավայր և մունիցիպալիտետ Իսպանիայում։ Գտնվում է Բուրգոս պրովինցիայում (Կաստիլիա և Լեոն ինքնավար համայնքում)։ Մունիցիպալիտետը գտնվում է Սիեռա դե լա Դեմանդա շրջանում։ Բնակչությունը՝ 42 մարդ (2010 թվականի տվյալներով)։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իսպանիայի բնակավայրեր
Պահկլա
Պահկլա (Pahkla), գյուղ Էստոնիայի Ռապլամաա նահանգի Կոհիլա շրջանում։
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 157 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Ռապլամաա նահանգի Կոհիլա շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղեր
Ստաշկովո (գյուղ, Ռուդնյանսկի շրջան)
Ստաշկովո (Сташково), գյուղ Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Ռուդնյանսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 4 մարդ։
Թոր Սագեն
Թոր Սագեն (Tore Sagen, 7 նոյեմբերի, 1980, Օսլո, Նորվեգիա), նորվեգիացի դերասան, կատակերգու։
Ստաշկովո (գյուղ, Ռուդնյանսկի շրջան)
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Ռուդնյանսկի շրջանի բնակավայրեր
Թոր Սագեն
Կենսագրություն
Թոր Սագենն ընտանիքի երկրորդ երեխան է։ Նա ունի ավագ եղբայր (ծնված 1975 թվականին)։ Մանուկ հասակում Սագենների ընտանիքը հաճախ է տեղափոխվել Օսլոյի մի թաղամասից մյուսը։
Միջնակարգ դպրոցն ավարտելուց հետո Թոր Սագենը ուղարկվել էր սովորելու Օսլոյի համալսարան, սակայն հրաժարվել էր` ստանալով Նորվեգիայի հաղորդակցական ընկերությունում խմբագրի օգնական դառնալու առաջարկություն։ Այնուհետև նա դարձել է ռեպորտյոր (լրահաղորդ)։ Թորը սովորել է նաև գովազդի դպրոցում, բայց թողել է այն, երբ առաջարկ է ստացել հանդես գալ որպես ռադիոհաղորդման պրոդյուսեր։ Այժմ Թորն աշխատում է ռադիոհեռուստաընկերությունում։ Հիմնականում կատարում է երգիծական դերեր ։
Որպես դերասան խաղացել է «Խիզախ Յուն» (Отважный Ю) (2010) և «Համարյա տղամարդ» (2012) ֆիլմերում։
Հիմա Թոր Սագենն ապրում է Օսլոյում, նա ունի իր տնակը և այգի բլրի վրա։ Ունի «Բիտտի» անունով շնիկ։ Երբեմն Թորը սիրում է ֆուտբոլ խաղալ։ Վարում է Mercedes-Benz ավտոմեքենա։ Հասակը 192 սմ է։ Հետաքրքրություններն են` խոհանոց, հեռուստատեսություն, հանգիստ արևի տակ, ընթերցանություն, խաչբառերի լուծում։ Տառապում է կարճատեսությամբ։ Թոր Սագենը հիանում է Ռուալ Ամուդսենի գործունեությամբ ։
2013 թվականի ամռանը Թոր Սագենն ամուսնացել է դերասանուհի Լիվե Նելվիկիի հետ ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Նորվեգացի դերասաններ Կատեգորիա:Նորվեգացի կատակերգուներ
Բուրբուր
Բնակչություն (2017) - 7097 մարդ։
Տնտեսություն
Բնակչության զբաղվածության կառուցվածքը.
Գործազրկության մակարդակը (2017) - 19,2% (Ֆրանսիան ամբողջությամբ՝ 12,8%, Նոր դեպարտամենտ՝ 17,2%)։
Среднегодовой доход на 1 человека, евро (2017) — 18 030 (Франция в целом — 25 140, департамент Нор — 18 575).
Ժողովրդագրություն
Բնակչության թվի դինամիկա, անձ.
Վարչակազմ
Էրիկ Գենսը (Eric Gens) Բուրբուրգի քաղաքապետն է 2020 թվականից։ 2020 թվականի քաղաքային ընտրություններում նրա գլխավորած անկախ ցուցակը հաղթել է 2-րդ փուլում՝ հավաքելով ձայների 51,01 տոկոսը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի քաղաքներ Կատեգորիա:Բնօրինակում անաղբյուր հոդվածներ
Արշակ Ալթունյան
Արշակ Ալթունյան, հայ արձակագիր։
Ծնվել է Կ. Պոլսում։ Նախնական կրթությունը ստացել է ծննդավայրի Պեզճյան վարժարանում, որն ավարտելուց հետո զբաղվել է ուսուցչությամբ։ 1877 թվականին ռուս-թուրքական պատերազմի օրերին ճանապարհորդել է Մոլդո-Վալաքիայում, Հունգարիայում և Լեհաստանում, գրել է «Տեղեկագրություն հայոց գաղթականության, որք ի Մոլդո-Վալաքիա, Հունգարիա և ի Լեհաստան» գիրքը, տպագրել Ֆոքշանում 1877 թվականին։ Այնուհետև մեկնել է Պոլիս. աշխատակցել պարբերական մամուլին։ Ապա տեղափոխվել է Եգիպտոս, բնակություն հաստատել Կահիրեում, որտեղ 1907 թվականին լույս է ընծայել «Աղքատին պատիվը» վեպը, որը շղարշված լինելով հանդերձ բարոյախոսական քարոզով, ճանաչողական արժեք է ներկայացնում Կ. Պոլսի ամիրայական հարուստ դասի կյանքի ու կենցաղի ցուցադրմամբ։ Այդ արժանիքին պետք է վերագրել, որ 1925 թվականին այն վերահրատարակվել է։ Տպագրել է նաև «Սիրո զոհեր» վերնագրով մի վեպ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտահայ արձակագիրներ
Ղազախի գավառ
Ղազախի գավառ, վարչաքաղաքական միավոր Ռուսական կայսրության կազմում։ Ձևավորվել է 1867 թվականին՝ Ելիզավետպոլի նահանգի կազմում։ Գավառի կենտրոնը Ղազախ քաղաքն էր։
Ղազախի գավառը արևելքից սահմանակցում էր Ելիզավետպոլի գավառին, հարավից՝ Երևանի նահանգին, հյուսիսից և արևմուտքից՝ Թիֆլիսի նահանգին։ Կենտրոնով անցնում էր Կուր գետը։
Պատմություն
Գավառը կազմվել է 1867 թվականին՝ անջատվելով Վրացական նահանգից (1801-1867)։ Նախկինում, նրա մի մասը մտել է Պարսկաստանի Գանձակի խանության (1747-1804), իսկ մեծ մասը՝ Ղազախի և Շամշադինի սուլթանության մեջ (1747-1801)։ Այդպիսով, Ղազախ-Շամշադինը՝ պատմական Տավուշը, Ռուսական կայսրությանը միացել էր ավելի քան 25 տարի Թուրքմենչայի պայմանագրից առաջ, և մնացել դրա կազմում մոտ հարյուր քսան տարի։
Ռուսական տիրապետության առաջին հինգ տասնամյակների ընթացքում տեղի են ունենում վարչատարածքային մի քանի փոփոխություններ։ 1840 թվականին լուծարվում է Վրացական նահանգը՝ որպես ինքնուրույն միավոր. Կովկասում ստեղծվում են վարչաքաղաքական երկու միավորներ՝ Վրացա-Իմերեթական նահանգ և Կասպիական մարզ։ Առաջինի կազմում ընդգրկվում են Ղազախը և Շամշադինը՝ Գանձակի գավառի կազմում։ 1846 թվականից վերոհիշյալ երկու միավորները կիսվում են երկուական մասի. Վրացա-Իմերեթական նահանգում ձևավորվում են Թիֆլիսի (1846-1918) և Քութայիսի (1846-1918) նահանգները։ Թիֆլիսի նահանգից առանձնացվում է Երևանի նահանգը (1849), ապա ևս երկու գավառ՝ Ղազախը և Ելիզավետպոլը։ Դրանք միանում են նորաստեղծ, Բաքվի նահանգից առանձնացած Ելիզավետպոլի նահանգի մեջ։ Ղազախի գավառը իր վերջնական սահմաններով ենթարկվում էր դրա նահանգապետին։
1918-1920 թվականներին Ղազախի գավառի մեծ մասը մտել է Հայաստանի առաջին հանրապետության մեջ, խորհրդայնացումից հետո կիսվել Խորհրդային Հայաստանի և Խորհրդային Ադրբեջանի միջև՝ ազգային սկզբունքով։
Վարչական բաժանում
1913 թվականին գավառի գյուղերը միավորված էին 37 գյուղական համայնքների միջև ՝
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ելիզավետպոլի նահանգի գավառներ Կատեգորիա:Տավուշի մարզի պատմություն
Բոբ Կոուզի
Ռոբերտ Ջոզեֆ «Բոբ» Կոուզի (Robert Joseph "Bob" Cousy,), ամերիկացի բասկետբոլիստ, հանդես է եկել Բասկետբոլի ազգային ասոցիացիայում «Բոստոն Սելտիքս» (1950-63) և «Սակրամենտո Քինգս» (1969-70) ակումբներում։
Բասկետբոլի ազգային ասոցիացիայի վեցակի չեմպիոն է (1957, 1959-63), եղել է 1956/1957 ժամանակաշրջանի բասկետբոլի ազգային ասոցիացիայի ամենաթանկարժեք բասկետբոլիստը, 12 անգամ ընդգրկվել է NBA բոլոր աստղերի հավաքականում (1952-61 – առաջին խումբ, 1962, 1963 – երկրորդ խումբ), 13 անգամ մասնակցել է NBA բոլոր աստղերի խաղին։ Նա մտնում է NBA-ի պատմության 50 մեծագույն բասկետբոլիստների կազմի մեջ, 1971 թվականին ընգրկվել է Բասկետբոլի փառքի սրահում։
Կենսագրություն
Կոուզին, ֆրանսիացի ներգաղթյալների որդին, մեծացել է Մանհեթենի Յորքվիլլ աղքատ թաղամասում։ Երբ Բոբը 12 տարեկան էր, նրա հայրը, տաքսու վարորդ աշխատելով, կարողացել է գումար կուտակել Քուինսի նոր տուն տեղափոխվելու համար։ Նոր թաղամասում Քոուզին տարվել է բասկետբոլով, թեև սկզբում նա խաղացել է ոչ լավ և երկու անգամ հեռացվել է Էնդրյու Ջեքսոնի անվան ավագ դպրոցի բասկետբոլային թիմից։ 13 տարեկանում, ընկնելով ծառից, Բոբը կոտրել է աջ ձեռքը եւ սկսել է մարզվելիս գնդակը նետել ձախ ձեռքով, ժամանակի ընթացքում դառնալով ամբիդեկստրոմ։ Այս նոր որակը համոզեց դպրոցական թիմի մարզիչ Լու Գրումոնդին ետ վերցնել Քոուզիին և վստահել նրան պաշտպանի դիրքը ։
Մեկ ու կես տարի անց Քոուզին Նյու Յորքի բասկետբոլի աճող աստղ էր։ Ի սկզբանե Բոբը չէր ծրագրում ընդունվել քոլեջ, սակայն սպորտային կրթաթոշակներ ստանալու հնարավորությունը նրան ստիպել է սովորել՝ առաջադիմությունը բարձրացնելու համար։1946 թվականին Կոուզին ստացել է սպորտային կրթաթոշակի առաջարկ Վուսթերի Սուրբ Խաչ քոլեջում (Մասաչուսեթս նահանգ), Բոստոնից 40 մղոն հեռավորության վրա։ Քոլեջի թիմի հիմնական կազմում Բոբին հաջողվել է ճանապարհ հարթել միայն երկրորդ կուրսում, սակայն մարզիչ Էլվին Ջուլիանը քոուզիին նորահարուստ է համարել եւ խիստ սահմանափակել է խաղահրապարակում նրան բաց թողած ժամանակը։ Այդ պատճառով Քոուզին նույնիսկ ցանկանում էր տեղափոխվել Սուրբ Իոնի համալսարան, սակայն բասկետբոլի մարզիչ Ջո Լեպչիկը խորհուրդ տվեց Բոբին մնալ Մասաչուսեթսում եւ նվաճել Ջուլիանի հարգանքը, որին նա անվանել է երկրի լավագույն բասկետբոլային մարզիչներից մեկը։
Մասնագիտական կարիերայի ավարտից հետո
Կարիերան ավարտելուց հետո Քոուզին 1963 թվականին թողարկել է ինքնակենսագրական «Basketball Is My Life» գիրքը։ Նույն թվականին նա դարձել է Բոստոնի քոլեջի մարզիչ։ 1965-ի մրցաշրջանում նա կարողացել է իր թիմին՝ «Իգլզ»–ին դուրս բերել եզրափակիչ, որտեղ 86:91 հաշվով պարտվել է Փրովիդենսին։ Փրովիդենսի մարզիչն էր Ջո Մալենին՝ Քոուզի համալսարանական Հոլլի Քրոսը թիմի նախկին ընկերը։ Բոստոնում յոթ մրցաշրջանների ընթացքում նրա թիմը տարել է 117 հաղթանակ՝ կրելով ընդամենը 38 պարտություն, իսկ Քոուզին 1968 և 1969 թվականներին դարձել է Նոր Անգլիայի տարվա մարզիչ։ Նա երեք անգամ «Իգլզին» դուրս է բերել NIT մրցաշար, ներառյալ 1969 թվականին մրցաշարի եզրափակիչ դուրս գալը, ինչպես նաև մասնակցել է երկու անգամ NCAA մրցաշարում, որտեղ 1967 թվականին կարողացել է հասնել Արևելյան տարածաշրջանային եզրափակիչ։
1960-ականների վերջին Կոուզին վերադարձավ NBA, սակայն արդեն որպես մարզիչ՝ գլխավորելով «Ցինցինատի Ռոյալզը», որտեղ այդ ժամանակ հանդես էր գալիս բասկետբոլի փառքի սրահի ապագա անդամ Օսկար Ռոբերտսոնը։ Հետագայում Կոունզին հայտնել է այդանցուղու մասին․ «Ես դա արել եմ փողի պատճառով։ Ինձ առաջարկ են արել, որից ես չէի կարող հրաժարվել» ։1970 թվականինին, 41-ամյա Կոուզին, նույնիսկ մի քանի անգամ  որպես խաղացող դաշտ է դուրս եկել որպեսզի բարելավի մասնակցությունը թիմի տնային խաղերում. Չնայած յոթ խաղերի ընթացքում նա խաղացել է ընդամենը 34 րոպե և վաստակել է 5 միավոր, տոմսերի վաճառքն աճել է 77 տոկոսով։ Ցինցինատիից Կանզաս Սիթի/Օմահու տեղափոխվելուց հետո նա որոշ ժամանակ զբաղեցրել է գլխավոր մարզչի պաշտոնը, սակայն 1973/74 մրցաշրջանի սկզբում նա հրաժարական է տվել։
1974-1979 թվականներին Կոուզին աշխատել է ամերիկյան ֆուտբոլային լիգայի կոմիսար ։ 1980-ականներին նա աշխատել «Սելտիկս» խաղերում որպես Հեռուստատեսային վերլուծաբան ։ Բացի այդ, նա ոչ մեծ դեր է խաղացել բասկետբոլի մասին «Ազարտային խաղ» ֆիլմում, որտեղ խաղացել է ուսանողական մարզական տնօրենի դերը։ Ներկայումս Քոուզին աշխատում է որպես խորհրդատու «Սելտիկս»-ում, ինչպես նաև երբեմն աշխատում է հեռուստատեսությամբ Մայք Գորմանի և իր նախկին թիմակից Թոմ Հեյնսոնի հետ ։
Չերքեզ Ահմեդ
Չերքեզ Ահմեդ (թուրք.` Cherkes Ahmet, ծնվ. Սերես - մահ. սեպտեմբերի 6, 1915, Դամասկոս, Սիրիա), թուրքական ռազմական հանցագործ։ Հայոց ցեղասպանության ժամանակ, ունենալով պետության հովանավորչությունն ու աջակցությունը, իր ավազակախմբով զբաղվել է սպանություններով ու դիակապտությամբ։
Գործունեություն
Չերքեզ Ահմեդը ծնվել է հունական Սերես քաղաքում, որն այն ժամանակ Օսմանյան կայսրության կազմի մեջ էր և հավանաբար ուներ չերքեզական ծագում։ 1913 թվականին, պետական հեղաշրջման ժամանակ սատարել է «Միություն և առաջադիմություն» կուսակցությանը, որից հետո Վանում եղել է Հատուկ կազմակերպության ակտիվ անդամ ։ Հայոց ցեղասպանության ժամանակ համագործակցել է այն ժամանակվա Վանի նահանգապետ Ջևդեթ բեյի հետ ։
1915 թվականի հուլիսին, Ուռհայում, Չերքեզ Ահմեդն ու իր ավազակները, աքսորի ճանապարհին սպանել են հայ նշանավոր գրող Գրիգոր Զոհրապին և հեղափոխական գործիչ, ազգային պատգամավոր Վարդգես Սերենգյուլյանին ։ Գրիգոր Զոհրապին սպանելուց հետո կողոպտել են նրա ձեռքի ժամացույցը, մատանին ու պայուսակը, որոնք վաճառել են Ուռհայի շուկայում։
«Եղբայր, այս վիճակը իմ պատվին է դիպչում։ Ես ծառայել եմ այս հայրենիքին։ Գնացեք և տեսեք` Վանն ու շրջակայքը վերածել եմ Քաաբայի։ Այսօր այնտեղ գեթ մեկ հայի չեք կարող հանդիպել։ Ես այդքան ծառայեցի հայրենիքիս, իսկ հետո Թալեաթի նման սրիկաները Ստամբուլում պիտի սառը գարեջուր վայելեն, բայց ինձ ոստիկանների ուղեկցությամբ այստե՞ղ բերեն։ Դա վիրավորում է իմ արժանապատվությունը»։
Հարցին, թե Զոհրապի հետ ի՞նչ պատահեց, նա ասել է.
1916 թվականին Չերքեզ Ահմեդի ավազակախմբի կողմից կատարված սպանությունները հիմք հանդիսացան Օսմանյան խորհրդարանի կողմից հետաքննություն սկսելուն, որը ղեկավարում էր Հալեպից ընտրված պատգամավոր Արթին Բոշգեզենյանը ։
Ծեր Սուլթանը
Ծեր սուլթանը (Der alte Sultan), Գրիմ եղբայրների հեքիաթներից, որը հրատարակվել է 1812 թվականի նրանց ժողովածուի առաջին հրատարակության առաջին հատորում։
Սյուժե
Գյուղացին Սուլթան անունով մի շուն ուներ, որը երկար տարիներ հավատարմորեն ծառայել էր իր տիրոջը, պաշտպանել նրա բարին, նաև՝ հենց նրան (գայլերից և չար մարդկանցից)։ Սակայն քանի որ շունը այլևս չէր կարող ծառայել այնպես, ինչպես ժամանակին, տերը որոշում է սպանել նրան «քանի որ նա այլևս ոչ մի բանի պիտանի չէր» և այդ մասին ասում է կնոջը։ Սուլթանը լսում է այդ ամենը և երեկոյան անտառում դժգոհում իր վաղեմի բարեկամ գայլին, որն առաջարկում է երեխայի հափշտակման բեմականացման ծրագիր։ Դա պետք է տեղի ունենար այն ժամանակ, երբ նրա տերերը կգնային խոտհունձի և իրենց հետ կվերցնեին երեխային, ինչի արդյունքում գյուղացին պետք է փոխեր իր վերաբերմունքը շան նկատմամբ։ Այդ առաջարկը դուր է գալիս ծեր շանը, և ինչպես որոշում են, այնպես էլ անում են։ Հաջորդ օրն այն բանից հետո, որբ գայլը գողանում է երեխային, որը ինչպես միշտ թողնվել էր խոտհունձի ցանկապատի տակ, խառնվում է Սուլթանը և հետ բերում նրան, ինչի համար երեխայի հայրը շատ է ուրախանում։ Այսպիսով նրանց պլանը հաջողությամբ է պսակվում, և այդ օրվանից սկսած Սուլթանը ապրում էր այնպես, ինչպես չէր էլ երազել։ Ավելի ուշ շունը և գայլը կռվում են, քանի որ վերջինս ուզում էր վնաս պատճառել տիրոջ սեփականությանը՝ հույս ունենալով, որ շունը հաշվի առնելով իրենց վաղեմի մտերմությունը և ավելի վաղ «նեղ օրերին» ցույց տված աջակցությունը, թույլ կտա անպատիժ տիրոջ բակից գողանալ մի յողոտ ոչխար։ Շունը մերժում է՝ ասելով, որ նա միշտ հավատարիմ կմնա իր տիրոջը և թույլ չի տա դա։ Գայլը մտածում է, որ Սուլթանի ասածները լուրջ չեն և մի գիշեր որոշում է գյուղացուց գառ գողանալ, բայց շունը բարձր հաչոցով նախազգուշացնում է տիրոջը գայլի մասին, որը բռնում է գայլին և «երկաթե շղթայով մի լավ ջարդում կողերը»։ Գայլը հազիվ կարողանում է փրկվել, բայց սպառնում է շանը, որ դրա համար դեռ կհատուցի։ Հաջորդ առավոտ գայլը վարազին ուղարկում է շանը անտառում մենամարտի կանչելու։ Ծեր Սուլթանը ոչ մեկին չի կարողանում գտնել որպես մարտավկա, բացառությամբ ծեր կատվի, որը եռոտանի էր։ Միասին ճամփա են ընկնում, կատուն կաղում է ու ցավից պոչը տնկում։ Գայլը և նրա վկան՝ վայրի խոզը, պայմանավորված վայրում սպասում են, երբ տեսնում են մոտեցող հակառակորդներին, նրանց թվում է՝ շունը հետը սուր է բերում (կատվի ցցած պոչը սրի տեղ են դնում)։ Իսկ կատվի կաղելուց նրանց թվում է, որ ամեն անգամ կռանում է քար վերցնի, որ շպրտի իրենց վրա։ Վախեցած վարազը թփերի կույտի տակ է մտնում, իսկ գայլը բարձրանում է ծառը։ Շունն ու կատուն հասնելով տեղ՝ զարմանում են ոչ ոքի չտեսնելով, բայց վայրի խոզը լավ թաքնված չի լինում և ականջների ծայրերը երևում էին։ Եվ երբ կատուն սկսում է կասկածամտորեն շուրջը նայել, խոզը շարժում է ականջները, և կատվին թվում է՝ մուկ է, թռչում է վայրի խոզի վրա և կծում ականջը։ Վարազը ճղճղալով փախչում է և բղավում․ «Գլխավոր մեղավորը ծառին է նստած»։ Շունը և կատուն նայում են վերև և տեսնում գայլին, որը ավելի է ամաչում իր վախկոտության համար և հաշտվում ծեր Սուլթանի հետ։
Սյուժեր վերամշակում և տարբերակներ
Բանահյուսական մոտիվներին մոտ ժողովրդական հեքիաթները տարածված են ողջ Եվրոպայում ։ Օրինակ՝ նախկին ԽՍՀՄ-ի երկրներում  «Կար-չկար մի շուն» մուլտիպլիկացիոն ֆիլմի շնորհիվ  նմանատիպ սյուժեով ավելի շատ հայտնի է ուկրաինական ժողովրդական Սիրկո (укр. Сірко) հեքիաթը։ Բրիտանական ազգագրագետ և վարքագրագետ Սաբին Բերինգ Գուլդը (Sabine Baring-Gould, 1834-1924) իր «Միջնադարյան առասպելներ և լեգենդներ» գրքի «Շուն Հելերտը» գլխում այս հեքիաթը դասում է բանահավաքների կողմից  «Բրահմաններ և Եգիպտական մանգուստ» (англ։The Brahmin and the Mongoose)   անվանումը ստացած հնդեվրոպական լայն տարածված առասպելաբանությանը։
Գրականություն
Կատեգորիա:Գրիմ եղբայրների հեքիաթներ Կատեգորիա:Գերմաներեն գրականություն
Գետնանուշ
Գետնանուշ, կոնճեղ, հավլոլիկ (Arachis), ծաղկավոր բույսերի ցեղ, ընտանիք` բակլազգիներ (Fabaceae):
«Գետնանուշ» անունը ստացել է հավանաբար αράχνη– սարդ բառից, պատճառը նրա պտուղների նմանությունն է սարդին։ Շատ տեսակներից՝ այս ցեղին պատկանող, աճում են հիմնականում Բրազիլիայում, միայն մի տեսակ՝ արդյունագործական գետնանուշը կամ հողային ընկույզը (Arachis hypogaea), շատ հայտնի է բոլոր երկրներում, դրա շնորհիվ ունի մեծ արդյունաբերական նշանակություն, արդյունահանվում է հիմնականում արևադարձային երկրներում՝ Ամերիկա, Ասիա և Աֆրիկա, Եվրոպական երկրներից, Իսպանիա, Իտալիա, Ուկրաինա և Ֆրանսիա։
Ունի մոտավորապես 70 տեսակ ։ Տեսակների մեծ մասը վայրի են։ Բոլոր տեսակները խոտային բույսեր են բարդ տերևներով։ Գետնանուշի սերմերը պարունակում են մինչև 60% յուղ և մինչև 34% սպիտակուց։ Յուղը օգտագործվում է անմիջապես սննդի, ինչպես նաև պահածոների, հրուշակեղենի և օծանելիքի արդյունաբերության մեջ։ Գետնանուշի քուսկը պարունակում է մինչև 48% սպիտակուց և 8% ճարպ։ Ցողուններով կարելի է կերակրել անասուններին։ Գետնանուշի միջին բերքը ոռոգվող հողերում կազմում է 10-12ց/հա։ Սակայն բարենպաստ պայմաններում և բարձր ագրոտեխնիկայի դեպքում գետնանուշի բերքը հասնում է 35ց/հա և ավելի։