cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Պրադեր-Վիլի համախտանիշ
Նեյրոկոգնիտիվ
Աուդիտորական տեղեկատվության վերամշակումը և հաջորդական վերամշակումը համեմատաբար աղքատ է, ինչպես թվաբանական և գրավոր հմտությունները, տեսողական և լսողական կարճաժամկետ հիշողությունը և լսողական ուշադրությունը։ Դրանք երբեմն բարելավվում են տարիքի հետ, սակայն այդ ոլորտներում դեֆիցիտը մնում է մեծահասակների շրջանում ։
Պրադեր-Վիլի համախտանիշը կարող է կապված լինել հոգեբուժական ախտաբանության հետ ։
Վարքագծային
Պրադեր-Վիլի համախտանիշը հաճախ ասոցացվում է հաստատուն, ծայրահեղ, գարշելի, չհագեցվող ախորժակի հետ, անկախ նրանից, թե տվյալ հիվանդը ինչքան է ուտում, և դա սովորաբար հանգեցնում է ախտաբանական ճարպակալման զարգացմանը։ Խնամակալները պետք է խստորեն սահմանափակեն սննդի հետ հիվանդների կոնտակտը, սովորաբար տեղադրում են կողպեքներ սառնարանների և բոլոր այն առանձնասենյակների և կաբինետների վրա, որտեղ պահվում է սնունդը ։ Դա մանկական ճարպակալման ամենատարածված գենետիկական պատճառներից է ։ Ներկայումս այս ախտանիշի պատճառի վերաբերյալ համաձայնության չկա, չնայած որ 15-րդ քրոմոսոմում գենետիկական անոմալիաները խանգարում են հիպոթալամուսի բնականոն գործունեությունը ։ Հաշվի առնելով, որ հիպոթալամուսի աղեղնաձև կորիզը կարգավորում է բազմաթիվ հիմնական գործընթացներ, ներառյալ ախորժակը, կարող է կապ գոյություն ունենալ։ Հայտնաբերվել է, որ Պրադեր-Վիլի համախտանիշ ունեցող մարդկանց հիպոթալամուսում առկա նյարդային բջիջներն, որոնք արտադրում են օքսիտոցին հորմոնը, ոչ նորմալ են։ Կա կարծիք, որ այդ հորմոնը նպաստում է հագեցվածությանը։
Պրադեր-Վիլի համախտանիշ ունեցող մարդկանց մոտ նկատվում է գրիլինի բարձր մակարդակ, և կա կարծիք, որ այն ուղղակիորեն նպաստում են այս համախտանիշի դեպքում նկատվող ախորժակի բարձրացմանը, հիպերֆագիային (շատակերություն) և ճարպակալմանը ։ Քասսիդին նշում է վարքագծային ակնկալիքների հստակ սահմանազատման, վարքագծային սահմանների ամրապնդման և կանոնավոր ռեժիմների հաստատման անհրաժեշտության մասին։
Պրադեր-Վիլի համախտանիշ ունեցող մարդկանց կողմից զգացվող հիմնական հոգեկան առողջության դժվարությունները ներառում են կոմպուլսիվ վարքագիծը (սովորաբար դրսևորվում է մաշկի ընտրության ժամանակ) և անհանգստությունը ։ Հոգեբուժական ախտանիշները, օրինակ, հալյուցինացիաները, պարանոիան և դեպրեսիան նկարագրվել են որոշ դեպքերում և ազդում են երիտասարդ մեծահասակների մոտ 5-10% -ի վրա ։ Հիվանդները հաճախ չափազանց համառ են և հակված են զայրույթի ։ Հոգեբուժական և վարքային խնդիրները հոսպիտալացման ամենատարածված պատճառն են ։
Սովորաբար, տուժած անհատների 70-90% -ի մոտ վարքագծի այս ձևերը զարգանում են վաղ մանկության շրջանում ։ Այս օրինաչափությունների ասպեկտները կարող են ներառել համառությունը, խառնաշփոթությունը, վերահսկող և մանիպուլյատիվ վարքը, առօրյայի փոփոխության դժվարությունն և հարկադրանքի նման վարքը ։
Էնդոկրին
Պրադեր-Վիլի համախտանիշի մի քանի ասպեկտներ աջակցում են աճի հորմոնի անբավարարության հայեցակարգին։ Մասնավորապես, Պրադեր-Վիլի համախտանիշ ունեցող անձինք ունեն կարճ հասակ, ճարպակալում են մարմնի աննորմալ կազմով, նվազած է մարմնի ճարպազերծված զանգվածը, ինչպես նաև նվազած է մարմնի մկանային զանգվածն ու էներգիայի ընդհանուր ծախսերը։ Այս ամենին զուգահեռ նվազում է ոսկրերի խտությունը։
Ակնաբուժական
Պրադեր-Վիլի համախտանիշը սովորաբար կապված է շլության (ստրաբիզմ) զարգացման հետ։ Մեկ ուսումնասիրության ընթացքում հիվանդների ավելի քան 50% -ը ունեցել են շլություն, հիմնականում՝ էզոտրոպիայով, այսինքն համամիտվող շլությամբ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հիվանդություններ և խանգարումներ ըստ համակարգի Կատեգորիա:Գենետիկա Կատեգորիա:Բնածին արատներ Կատեգորիա:Ժառանգական հիվանդություններ Կատեգորիա:Գենոդերմատոզներ
Կուկ-Կարագայ
Կուկ-Կարագայ (Кук-Карагай (река)), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Ալթայի երկրամասում, Ալթայի Հանրապետությունում։ Գետաբերանը տեղակայված է Ժասատեր գետի աջ ափով՝ 37 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը 12 կմ է։
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Վերխնեոբսկոմի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը Օբ գետն է, գետի ենթաավազանը Բիա և Կատուն գետերն են։ Գետի գետային ավազանը (Վերին) Օբ գետն է՝ մինչև Իրտիշի հետ միախառնման կետը։ Տվյալներն ըստ ջրային ռեսուրսների ֆեդերատիվ տեսչության
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր Կատեգորիա:Վերին Օբի ավազանային շրջանի գետեր
Խորհրդավոր ծերունին (ֆիլմ)
«Խորհրդավոր ծերունին» («Таинственный старик»), խորհրդային լիամետրաժ գունավոր մանկական գեղարվեստական ֆիլմ, որը բեմադրվել է «Լենֆիլմ» կինոստուդիայում 1980 թվականին ռեժիսոր Լեոնիդ Մակարիչևի կողմից ։ Նկարահանվել է Արկադի Մինչկովսկու «Ծերունին թաքնվում է ստվերում» («Старик прячется в тень», 1976) վեպի հիման վրա։
Ֆիլմի պրեմիերան ԽՍՀՄ-ում տեղի է ունեցել 1981 թվականի մարտին։
Սյուժե
1927 թվականին երեք ընկերներ՝ հնագույն Կրուտով քաղաքից բնակիչ տղաներ, իմանում են իշխան Մեշչյորսկու թանգարանային հավաքածուից «Ծերունին մոմով» դիմանկարի գողության մասին։ Գտնելով կտավը՝ տղաները վերադարձնում են այն քաղաքային թանգարան։
Սոնյա Բատա
Կանադայի շքանշանակիր, Կանադայի «Վաստակավոր ծառայության» մեդալակիր Սոնյա Ի․ Բատա (Sonja I. Bata կամ Սոնյա Բատովա, ծնյալ՝ Վեթստայն, ), շվեյցարական ծագմամբ կանադացի գործարարուհի, բարերար, հավաքորդ ու թանգարանի հիմնադիր, որն ունեցել է ճարտարապետի կրթություն  ։
Կենսագրություն
Baťa կոշիկ արտադրող ընկերության հիմնադիր Թոմաս Ջ․Բատայի հետ ամուսնությունից հետո թողել է ճարտարապետի ուսումը և 1946 թվականին տեղափոխվել Տորոնտո՝ ընկերանալով ճարտարապետական համայնքի ներկայացուցիչների հետ։ Ռայմոնդ Մորիյաման նախագծել է Բատա կոշիկների թանգարանը։ Ջոն Քրեսվել Պարկինը նախագծել է Բատա կոշիկների տպավորիչ Դոն Միլսի գլխամասային գրասենյակն ու ընտանիքի ամառանոցը Բատավայում ։ Չնայած ավելի վաղ նա իրեն մեծ ճարտարապետ է պատկերացրել, իր նախագծերը դրել է Bata Shoe ընկերությունը բարելավելու ուղղությամբ։
1940-ական թվականներին սկսել է կոշիկներ հավաքել և ուսումնասիրել դրանց պատմությունը։ 1979 թվականին ստեղծել է «Բատա կոշիկի թանգարան» հիմնադրամը։ 1995 թվականին հիմնադրված Բատա կոշիկի թանգարանն աշխարհի ամենամեծ կոշիկի թանգարանն է, որի հիմնական հավաքածուն վերագրվում է Բատային։ Նա թանգարանի նախագահն էր։
1970-ական թվականներին Բատան նաև Ազգային դիզայնի խորհրդի նախագահն էր։ Օգնել է հիմնել Տորոնտոյի ֆրանսիական դպրոցը, եղել Օնտարիոյի գեղարվեստի պատկերասրահի տնօրենը, անդամագրվել վայրի Բնության համաշխարհային հիմնադրամին։
Մահացել է Տորոնտոյի իր տանը 2018 թվականի փետրվարի 20-ին՝ ամուսնու մահից հետո ապրելով ինը տարի։
Անձնական կյանք
Ունեցել է չորս երեխա։ Սոնյայի սկեսրայրը՝ Թոմաշ Բատյան, «Բատա կոշիկներ» ֆիրմայի հիմնադիրն էր ։
Բերիլ Դեդեօղլու
Բերիլ Դեդեօղլու (Beril Dedeoğlu, ), թուրք պետական և քաղաքական գործիչ։ 2015 թվականի սեպտեմբերի 22-ից մինչև 2015 թվականի նոյեմբերի 17-ը զբաղեցրել է Թուրքիայի ԵՄ հարցերով նախարարի պաշտոնը։
Կենսագրություն
Բերիլ Դեդեօղլուն ծնվել է 1961 թվականին Անկարայում։ Ավարտել է Գալաթասարայի ավագ դպրոցը։ Այնուհետև սովորել է Ստամբուլի համալսարանի տնտեսագիտության ֆակուլտետը։
1995 թվականից աշխատում է Գալաթասարայի համալսարանում։ 1995 թվականին դարձել է դոցենտ, իսկ 2005 թվականից ունի պրոֆեսորի գիտական կոչում ։ Դասավանդում է նաև Կադիր Հասայի համալսարանում և Ստամբուլի Այդըն համալսարանում ։ Դեդեօղլուն մի քանի գրքերի հեղինակ է։ Մասնակցել է Samanyolu Haber և TRT 2 Haber հեռուստաալիքներով հեռարձակվող մի շարք հաղորդաշարերի ։
2012 թվականի փետրվարի 6-ին 4 տարի ժամկետով նշանակվել է Թուրքիայի կրթության բարձրագույն խորհրդի անդամ ։
2012 թվականի դեկտեմբերին ընթանում էր Թուրքիայի և Քրդական բանվորական կուսակցության խաղաղ բանակցությունների հերթական շրջափուլը։ Այդ կոնֆլիկտը սկսվել էր դեռևս 1980-ական թվականներից։ Կոնֆլիկտի հանգուցալուծմանը պետք է նպաստեր «իմաստունների խորհրդի ստեղծումը», որի անդամ պետք է դառնային Թուրքիայի աշխարհագրական 7 շրջաններից ներկայացուցիչներ։ Դեդեօղլուն նշանակվել է Կենտրոնական Անատոլիայի շրջանից։ 2013 թվականի կեսերին նա պլանավորել և անց է կացրել մի շարք կոնֆերանսներ այս հարցի վերաբերյալ ։
2015 թվականի սեպտեմբերի 22-ից մինչ 2015 թվականի նոյեմբերի 17-ը զբաղեցրել է Թուրքիայի ԵՄ հարցերով նախարարի պաշտոնը։
Գրել է հոդվածներ «Star», «Today's Zaman», «Zaman», «Ակօս» և «Yeni Şafak» թերթերի համար ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Թուրքիայի նախարարներ Կատեգորիա:Ստամբուլի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Թուրքիայի կին քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Գալաթասարայի վարժարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Թուրք կին ակադեմիկոսներ Կատեգորիա:Անձինք Անկարայից Կատեգորիա:Թուրք գրողներ Կատեգորիա:Թուրք ակադեմիկոսներ Կատեգորիա:Թուրքիայի կառավարության կին նախարարներ Կատեգորիա:Թուրք պետական գործիչներ
Պլեթանցի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Հադրութի շրջան)
Այս հոդվածը ներկայացնում է Արցախի Հանրապետության Հադրութի շրջանի Պլեթանց գյուղի պատմության և մշակույթի հուշարձանների ցանկը ։ Ցանկում ներառված է ընդամենը 1 հուշարձան։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հադրութի շրջանի հուշարձանների ցանկեր
Ռուիլա
Ռուիլա (Ruila), գյուղ Էստոնիայի Հարյումաա նահանգի Կեռնու շրջանում։
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 161 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Հարյումաա նահանգի Կեռնու շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղեր
Samsung Galaxy Z Fold 3
Samsung Galaxy S22, Android օպերացիոն համակարգով աշխատող բջջային հեռախոս, որը մշակվել և թողարկվել Samsung Electronics ընկերության կողմից և պատկանում է Galaxy S շարքին։ Այս մոդելը համարվում է Galaxy S21 և Galaxy Note 20 սմարթֆոնների հաջորդողը։ Սմարթֆոն առաջին անգամ ցուցադրվել է 2022 թվականի փետրվարի 9-ին Samsung Galaxy Unpacked միջոցառման շրջանակներում։ Վաճառքը սկսկել է նույն թվականի մարտի 1-ից ։ Վաճառքը Ռուսաստանի Դաշնությունում չեղարկվել է։
Պրոցեսոր
S22 շարքը ունի երեք մոդել, որոնք օժտված են տարբեր սարքային ապահովումներով՝ միջազգային մոդելների համար նախատեսված մոդելը աշխատում է Exynos 2200 չիպով, իսկ ամերիկյան, կորեական և չինական մոդելները աշխատում են Qualcomm Snapdragon 8 Gen 1 միջուկով։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Բջջային հեռախոսներ Կատեգորիա:Բջջային հեռախոսներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Բջջային հեռախոս արտադրողներ Կատեգորիա:Տեղեկատվական տեխնոլոգիաներ
(9378) Նենսի-Լորեյն
(9378) Նենսի-Լորեյն (Nancy-Lorraine), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1993 թվականի օգոստոսի 18-ին Էրիկ Էլստի կողմից Կոսոլում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 3,176262 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,8097 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,5428 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 2067,63 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,174112 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 2,07° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1993 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Էրիկ Էլստի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Գայանե Աթայան
Գայանե Արմենի Աթայան, ուկրաինացի նկարչուհի, նկարչուհի Տատյանա Յաբլոնսկայայի և Արմեն Աթայանի դուստրը։
Կենսագրություն
Գայանե Աթայանը ծնվել է 1959 թվականի սեպտեմբերի 23-ին Կիևում, նկարիչներ Տատյանա Յաբլոնսկայայի և Արմեն Աթայանի ընտանիքում ։ 1983 թվականին ավարտել է Կիևի պետական գեղարվեստի ինստիտուտը (մանկավարժ-մասնագետ` Վիկտոր  Շատալին) ։ Նկարիչն իր հիմնական ուսուցիչ համարում է մորը։
1982 թվականից մասնակցել է բազմաթիվ ցուցահանդեսների, 1986 թվականից Ուկրաինայի նկարիչների միության անդամ է ։ Գայանե Աթայանի աշխատանքները ցուցադրվում են Կիևի ազգային պատկերասրահում, Զապորոժիեի, Խմելինսկի կերպարվեստի թանգարաններում, Թայվան կղզու «Դրակոն» թանգարանում, Ուկրաինայի բազմաթիվ պատկերասրահներում։ Շատ գործեր դարձել են Ուկրաինայի մշակույթի նախարարության հիմնական ցուցադրության գործեր, որոշներն էլ Ռուսաստանի և Ուկրաինայի մշակույթի, ինչպես նաև Ուկրաինայի ազգային բանկի և Գրադոբանկի հիմնական ցուցադրման նմուշներ ։
Ստեղծագործություններ
Գայանե Աթայանը հայտնի բնանկարիչ է, աշխատում է ավանդական ուղղություններով։ Սիրած ժանրը բնանկարն է ։
Հիմնական ստեղծագործություններն են `
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինացի նկարչուհիներ Կատեգորիա:Ուկրաինայի նկարիչների ազգային միության անդամներ
Ռայմոնդա (Գլազունով)
Ռայմոնդա, բալետ, բաղկացած է չորս տեսարան ունեցող երեք գործողությունից։ Հեղինակ՝ ռուս կոմպոզիտոր Ալեքսանդր Գլազունով։ Լիբրետոյի հեղինակներ՝ Մարիուս Պետիպա և Իվան Վսեվոլոժսկի՝ ըստ Լիդիա Պաշկովայայի սցենարի։ Սյուժեի հիմքում ընկած է ասպետական սիրո մասին հնօրյա մի լեգենդ։
Առաջին գործողություն
Ռայմոնդան, որ կոմսուհի Սիբիլլա դը Դորիսի ազգականուհին է, կոմսուհու միջնադարյան ամրոցում նշում է իր անվանակոչության տարեդարձը։ Պալատական երիտասարդ տղաները զվարճանում են՝ ոմանք սուսերամարտի հնարքներ ցույց տալով, ոմանք՝ միմյանց հետ մրցելով նվագածությամբ։ Գեղեցիկ երաժշտության հնչյունների ներքո երիտասարներին են միանում պալատական օրիորդները՝ Ռայմոնդայի ընկերուհիները։ Հայտնվում է նաև կոմսուհի Սիբիլլան՝ պալատական տիկնանց հետ։ Այդ պահին ամրոցի պահպանության պետը հայտարարում է, որ սուրհանդակ է ժամանել ասպետ Ժան դը Բրիենից՝ Ռայմոնդայի նշանածից։ Նամակում հայտնվում էր, որ շուտով Ժան դի Բրիենը վերադառնալու է արքա Անդրեա 2-րդի ղեկավարությամբ անհնազանդների դեմ կատարված արշավանքից։ Իսկ Ռայմոնդան ասպետից որպես նվեր է ստանում նրա դիմանկարը, որն իսկույն կախվում է պատից։ Դրանից հետո ամրոցի պահպանության պետը զեկուցում է սարակինոսների արքա Աբդեռահմանի ժամանման մասին։ Հայտնվում է Աբդեռահմանը՝ շքախմբի ուղեկցությամբ։ Նրանք ողջունում են Ռայմոնդային, քանի որ սարակինոսների արքան գերված է վերջինիս գեղեցկությամբ, և հանձնում են թանկարժեք նվերներ։ Տոնահանդեսն ավարտվում է, և Ռայմոնդայի կողքին մնում են միայն մի քանի օրիորդներ ու երիտասարդներ։ Ռայմոնդան վին է նվագում, իսկ երիտասարդները, զույգերի բաժանված, պարում են։ Երաժշտությունը շարունակում է հնչել, իսկ Ռայմոնդան միանում է երիտասարդներին, կատարելով մի հեզաճկուն պար՝ ձեռքերին բռնած սպիտակ քող։
Պարից հետո Ռայմոնդան գնում է իր սենյակը և քնում։ Նա երազում տեսնում է, որ Ժան դը Բրիենը հանկարծ դուրս է գալիս դիմանկարից։ Նա նետվում է նշանածի գիրկը և միասին գնում են մառախուղով պարուրված այգի։ Հանկարծ Ժան դը Բրիենն անհետանում է, և նրա փոխարեն հայտնվում է սարակինոսների արքա Աբդեռահմանը, որը նրան սեր է խոստովանում։ Ռայմոնդան ուշագնաց է լինում և ընկնում։ Արթնանալով, նա հասկանում է, որ իր տեսածը նախազգուշացնող երազ է տեսել։ Այսպիսով ավարտվում է առաջին արարը։
Երկրորդ գործողություն
Երկրորդ գործողությունը սկսվում է Դորիսի պալատի ներքին բակում կայացող տոնակատարության տեսարանով։ Կոմսուհին ու Ռայմոնդան կանգնած են՝ շքախմբով շրջապատված։ Ռայմոնդան անհամբերությամբ սպասում է նշանածին։ Մյուս հյուրերի շարքում գալիս է նաև Աբդեռահմանը՝ ճոխ շքախմբի ուղեկցությամբ։ Կոմսուհի Սիբիլլան խորհուրդ է տալիս Ռայմոնդային՝ ընդունել Աբդեռահմանին։ Վերջինս, ինչպես առաջին հանդիպման ժամանակ, հիացած է Ռայմոնդայով։ Սարակինոսների արքան պարի է հրավիրում գեղեցիկ օրիորդին։ Եվ ինչպես երազում, այժմ էլ իրականում նա սեր է խոստովանում Ռայմոնդային և իր շքախմբին հրամայում է հյուրասիրել ներկաներին։ Հյուրերը զվարճանում են և գինի խմում։ Իսկ Աբդեռահմանը, արբեցած Ռայմոնդայի գեղեցկությամբ, իր շքախմբի օգնությամբ փորձում է առևանգել աղջկան։
Հանկարծ հայտնվում են արշավանքից վերադարձող ազնվազարմ ասպետները՝ Ժան դը Բրիենի և արքա Անդրեա 2-րդի հետ։ Ժանը փրկում է Ռայմոնդային և վիճում Աբդեռահմանի հետ։ Արքա Անդրեա 2-րդն առաջարկում է վեճը որոշել մենամարտով։ Մենամարտի ժամանակ Ժանը սրով մահացու վիրավորում է Աբդեռահմանին։ Նրա շքախումբը տանում է արքայի մարմինը, իսկ սիրահարներն ամուր գրկում են միմյանց։
Երրորդ գործողություն
Երրորդ արարում կայանում է Ռայմոնդայի ու ասպետ Ժան դը Բրիենի հարսանիքը՝ կոմսուհու ամրոցում։ Երիտասարդներին օրհնում է արքա Անդրեա 2-րդը։
«Ռայմոնդան» և ՀՀ պետական օրհներգը
Բալետի երրորդ գործողության երկրորդ տեսարանում կա մի հատված, որի երաժշտությունը հիշեցնում է ՀՀ պետական օրհներգի մեղեդին։ Դրա շուրջ ծավալվեցին քննարկումներ, թե որն է ստեղծվել ավելի շուտ, և արդյոք Բարսեղ Կանաչյանն է օգտվել Ալեքսանդր Գլազունովի ստեղծագործությունի՞ց, թե՞ հակառակը։ «Ռայմոնդա» բալետը գրվել է 1897 թվականին։ Մինչդեռ Հայաստանի հանրապետության ներկայիս պետական օրհներգն առաջին անգամ որպես երգ հնչել է Թիֆլիսում՝ «Արծրունի» թատրոնում կայացած հայկական առաջին քառաձայն համերգի սկզբում 1885 թվականի մարտի 15-ին, այսինքն ռուս կոմպոզիտորի ստեղծագործությունից դեռևս 12 տարի առաջ։ Որոշ աղբյուրներում նշվում է, թե երաժշտության հեղինակը Բարսեղ Կանաչյանն է, սակայն այլ աղբյուրներ նշում են, որ Կանաչյանը, ինչպես նաև Քրիստափոր Կարա-Մուրզան ընդամենը մշակել են հայ ժողովրդի մեջ տարածված մեղեդին։ Իսկ որտեղի՞ց է Գլազունովը վերցրել այս մեղեդին. նախ հայտնի է, որ կոմպոզիտորները ոչ միայն ստեղծել են նոր երաժշտություն, այլ հաճախ մշակել, հղկել են հենց ժողովրդական մեղեդիները։ Օրինակ Անտոնիո Վիվալդիի, Ալեսանդրո Սկարլատիի ստեղծագործություններում կարելի է որսալ իտալական ժողովրդական մեղեդիներ, Բեթհովենի կամ Շումանի գործերում՝ գերմանական և այլն։ Բայց նրանք չէին սահմանափակվում միայն իրենց ժողովուրդների ազգային երաժշտությամբ. շրջելով հարևան երկրներում, հաճախ գյուղացիների ու քաղաքացիների շուրթերից լսում էին գեղեցիկ մեղեդիներ, որոնք հավանելով՝ իսկույն գրի էին առնում ու հետագայում օգտագործում իրենց ստեղծագործությունների մեջ։ Այդպիսի ստեղծագործություններ ունի, օրինակ, ավստրիացի կոմպոզիտոր Յոհան Շտրաուս կրտսերը, որը գրել է պարսկական, եգիպտական, իսպանական քայլերգեր՝ օգտագործելով այդ ժողովուրդների երաժշտական ավանդույթները։ Հետևաբար, բնավ բացառված չէ, որ ռուս կոմպոզիտոր Ալեքսանդր Գլազունովը Բարսեղ Կանաչյանի ու Կարա-Մուրզայի պես մի հայից լսած լիներ այս մեղեդին, հավաներ և ներառեր իր ստեղծագործության մեջ։ Մանավանդ որ այն ժամանակ էլ, ինչպես հիմա, հայերը մեծ թիվ էին կազմում Ռուսաստանում։
Առաջին բեմադրությունը
Բալետի պրեմիերան կայացել է 1898 թվականի հունվարի 7-ին։ Գլխավոր դերակատարները եղել են իտալուհի Պիեռինա Լենյանին (Ռայմոնդա), Սերգեյ Լեգատը (Ժան դը Բրիեն) և Պավել Գերդտը (Աբդեռահման)։ Ռայմոնդայի ընկերուհիների դերերում հանդես են եկել Կլավդիա Կուլիչևսկայան (Կլեմանս) և Օլգա Պրեոբրաժենսկայան (Հենրիետա)։
Սերգեյ և Յուլիա Սկրիպալների թունավորում
Սերգեյ Սկրիպալի և նրա դստեր՝ Յուլիայի թունավորումը տեղի է ունեցել 2018 թվականի մարտի 4-ին Սոլսբերիում (Մեծ Բրիտանիա)։ Բրիտանական հատուկ ծառայությունների հետախուզական վարչության նախկին աշխատակից Սերգեյ Սկրիպալը, որն ունի երկու քաղաքացիություն՝ Ռուսաստանի և Մեծ Բրիտանիայի, և նրա դուստրը՝ Ռուսաստանի քաղաքացի Յուլիան, որը Մոսկվայից ժամանել էր տեսակցելու հորը, թունավորվել են նյարդակաթվածահարական նյութով և անգիտակից վիճակում տեղափոխվել են հիվանդանոց։ Ստացված թունավորման հետևանքով հոսպիտալացվել է նաև քրեական ոստիկանության սերժանտ Նիկ Բեյլին, որն առաջինն էր, որ ստուգում էր տուժածների տունը։ Մարտի 29-ին Յուլիան ուշքի է եկել և սկսել է խոսել, ապրիլի 10-ին նրան դուրս են գրել հիվանդանոցից և տեղափոխել բրիտանական ռազմաբազայի հոսպիտալ։ Մայիսի 18-ին Սերգեյ Սկրիպալը նույնպես դուրս է գրվել հիվանդանոցից ։ 2018 թվականի հուլիսի 4-ին հայտնի է դարձել «Նովիչոկ» տեսակի նյութից թունավորման ևս մեկ դեպքի մասին, այս անգամ դրա զոհ են դարձել Էյմսբերի քաղաքի բնակիչները, որը գտնվում է Սոլսբերիից 11 կմ հյուսիս։
Բրիտանացի փորձագետները «Պորտոն դաուն» քիմիական գաղտնի լաբորատորիայից պարզել են, որ թունավորման ժամանակ օգտագործվել է «Նովիչոկ» տեսակի A-234 մարտական թունավոր նյութ, սակայն դրա արտադրության վայրը չեն պարզել։ Ավելի ուշ բրիտանացի փորձագետների եզրակացությունները թունավոր նյութի տեսակի մասին հաստատել են քիմիական զենքի արգելման կազմակերպությունում։
Մեծ Բրիտանիայի կառավարությունը Ռուսաստանին մեղադրել է Սկրիպալների սպանության փորձին մասնակցության և քիմիական զենքի արգելման մասին կոնվենցիայի խախտման մեջ։ Մոսկվան այդ մեղադրանքները կտրականապես մերժել է և հայտարարել, որ թունավորումը սադրանք է, որը կարող էր կազմակերպվել Մեծ Բրիտանիայի կամ ԱՄՆ-ի հատուկ ծառայությունների կողմից։ Սկսվել է դիվանագիտական հակամարտություն։ Թունավորմանը ի պատասխան Լոնդոնն արտաքսել է 23 ռուս դիվանագետի։ Եվրամիության երկրների մեծ մասը, ինչպես նաև ԱՄՆ-ը, Կանադան, Ավստրալիան և մի շարք այլ երկրներ համերաշխությունից համանման քայլեր են ձեռնարկել։ Ռուսաստանը դրան պատասխանել է հայելային միջոցներով։ 2018 թվականի օգոստոսին ԱՄՆ-ը Ռուսաստանի դեմ պատժամիջոցներ է սահմանել քիմիական և կենսաբանական զենքի վերահսկողության և դրա ռազմական կիրառման արգելքի մասին 1991 թվականի օրենքին համապատասխան։ 2019 թվականի օգոստոսին ԱՄՆ-ի Պետդեպարտամենտը հայտարարել է Ռուսաստանի դեմ պատժամիջոցների երկրորդ փաթեթի սահմանման մասին։
2018 թվականի սեպտեմբերի 5-ին բրիտանական ոստիկանությունը հրապարակել է Սկրիպալների թունավորման մեջ կասկածվող երկու ռուս քաղաքացիների անունները և հրապարակել նրանց լուսանկարները։ Բրիտանական հատուկ ծառայությունների տվյալներով՝ նրանք ԳՀՎ սպաներ են, որոնք Մեծ Բրիտանիա են ժամանել կեղծ անուններով ։ Մեծ Բրիտանիայի վարչապետ Թերեզա Մեյը հայտարարել է, որ թունավորումն արտոնվել է Ռուսաստանի ղեկավարության կողմից, իսկ Մեծ Բրիտանիայի անվտանգության նախարար Բեն Ուոլեսը թունավորման պատասխանատվությունը բարդել է անձամբ Վլադիմիր Պուտինի վրա։ Ռուսաստանը հերթական անգամ մերժել է բոլոր մեղադրանքները։
Թունավևոման հանգամանքներ
2018 թվականի մարտի 4-ին՝ տեղական ժամանակով ժամը 13:40-ին, Սերգեյ Սկրիպալը դստեր հետ սեփական ավտոմեքենայով ժամանել է Maltings առևտրի կենտրոն։ Նրանք կարճ ժամանակով մտել են The Mill փաբ, որից հետո մոտավորապես 14:20-ից մինչև 15:35-ը ճաշել են իտալական Zizzi ռեստորանում, որը գտնվում է նույն առևտրի կենտրոնում։ Հանկարծ երկուսն էլ իրենց վատ են զգացել, և դուրս են եկել մաքուր օդ շնչելու։ Կենտրոնի աշխատակիցները «շտապօգնություն» են կանչել (առաջին զանգը ստացվել է 16:15-ին), որի ժամանումից առաջ Սերգեյն ու Յուլիան մնացել էին առևտրի կենտրոնի մոտ գտնվող նստարանին ։ 17:10-ին տուժածները տեղափոխվել են շրջանային հոսպիտալ ։
Յոդի հետքերը, որի զոհ են դարձել Սերգեյ և Յուլիա Սկրիպալը, հայտնաբերվել են ինչպես Zizzi ռեստորանում, որտեղ նրանք ճաշել են, այնպես էլ «The Mill» պանդոկում ։ Սակայն թունավորող նյութի առավելագույն կոնցենտրացիան (ինչպես հետևում է մարտի 28-ին հրապարակված դատաբժշկական հետաքննության արդյունքներից) հայտնաբերվել է տան մուտքի դռան բռնակի վրա, որտեղ բնակվում էր Սկրիպալը ։ Բացելով դուռը առաջինը, Սերգեյը ստացել է թույնի ամենամեծ մասը, Ջուլիան երկրորդն է դիպել դռանը, հետևաբար ավելի քիչ չափաբաժնով է թունավորվել։ Երրորդ տուժողը՝ սերժանտ Նիկ Բեյլին, առաջին ոստիկանն էր, որը ստուգում էր Սկրիպալների տունը, որտեղ նա նույնպես դիպել է թունավորված դռանը։ Ավելի ուշ բժշկական օգնության համար դիմել է ևս 46 մարդ , այդ թվում՝ քրեագետ փորձագետը, որն անմիջականորեն ուսումնասիրել է Սկրիպալներին պատկանող իրերը ։
Հետաքննության սկզբում լրատվամիջոցները հայտնել էին թունավորման այլ վարկածների մասին։ Միջադեպից հետո առաջին մի քանի օրերին վարկած է հայտնվել այն մասին, որ թունավոր նյութը Սկրիպալին է փոխանցվել ծաղիկների ծաղկեփնջի հետ միասին (առավոտյան հայրն ու դուստրը այցելել են Սոլսբերիի գերեզմանատուն, որտեղ թաղված են Սերգեյ Սկրիպալի կինն ու որդին ): Այնուհետև հայտնվել է ևս մեկ վարկած, ըստ որի Նովիչոկը եղել է Յուլիա Սկրիպալի ճամպրուկում ։ Լեոնիդ Ռինկը, որը խորհրդային տարիներին մասնակցել է քիմիական զենքի մշակմանը, այդ վարկածն անվանել է «լիակատար ախինեա» և հայտարարել, որ այդ տարբերակի դեպքում Յուլիա Սկրիպալը չէր կարողանա կենդանի հասնել Լոնդոն ։ Մարտի կեսերին ամերիկյան ԶԼՄ-ներում հայտնվել է ևս մեկ վարկած, որի համաձայն Սկրիպալները թունավորվել են ավտոմեքենայում օդափոխության համակարգի միջոցով ։
Ոստիկանության գնահատումների համաձայն՝ միջադեպի ժամանակ շուրջ 500 մարդ կարող էր ներկա գտնվել նույն վայրերում, որտեղ կարող էին թունավորվել Սկրիպալն ու նրա դուստրը, իսկ ընդհանուր առմամբ թունավոր նյութի հետ շփմանը կարող էր մասնակցել 131 մարդ ։
2018 թվականի ապրիլին Վիլ Միրզայանովը (որին լրատվամիջոցները անվանում են «Նովիչոկ» մշակողներից մեկը) կարծիք է հայտնել, որ Սերգեյն ու Յուլիա Սկրիպալին չեն մահացել այն պատճառով, որ այդ օրը Սոլսբերիում ուժեղ մառախուղ ու բարձր խոնավություն է եղել, ինչն անհնար է դարձրել թույնի լիարժեք օգտագործումը (այդ խմբի թունավոր նյութերը ոչնչացվում են ջրում)։ Այլ գիտնականներ նաև կարծիք են հայտնել այն մասին, որ Սկրիպալները ողջ են մնացել նաև այն պատճառով, որ խոնավությունը թուլացրել է «Նովիչոկի» թունավոր ուժը ։
Տեղանքի մաքրումը թույնից
Այն օբյեկտները, որտեղ հայտնաբերվել են թունավոր նյութի հետքեր, երեք մետր երկարությամբ ցանկապատով են ծածկել։ 2018 թվականի ապրիլի կեսերին Մեծ Բրիտանիայի շրջակա միջավայրի պաշտպանության նախարարությունը Սոլսբերիում կազմակերպել էր տեղանքը թույներից մաքրելու աշխատանքներ ։ Նախարարությունից հայտնել են, որ մաքրման աշխատանքները կտևեն մի քանի ամիս։ Ընդ որում, բրիտանական իշխանությունները հայտարարել են, որ Սոլսբերին «անվտանգ» է, և որ բնակիչներին և եկողներին պետք չէ նախազգուշական միջոցներ ձեռնարկել ։
Մեծ Բրիտանիայում Ռուսաստանի դեսպանատունը ենթադրել է, որ Սոլսբերիում տեղանքի վարակազերծման անվան տակ իրականացվում է իրեղեն ապացույցների ոչնչացման գործողություն, որպեսզի խանգարի միջադեպի թափանցիկ հետաքննությանը ։
Սերգեյ և Յուլիա Սկրիպալների հետագա ճակատագիրը
Մարտի 29-ին պաշտոնապես հայտարարվեց, որ Յուլիա Սկրիպալը գիտակցության է եկել և սկսել է խոսել։ Մեկ շաբաթ անց հայտարարվեց, որ Սերգեյ Սկրիպալը նույնպես դուրս է եկել կոմայից և ապաքինվել է։ Բրիտանական կառավարության աղբյուրը ապրիլի 8-ին The Sunday Times թերթին հայտնել է, որ Սկրիպալները շուտով կսկսեն օգնել հետաքննությանը, և որ Մի-6 գաղտնի ծառայությունը ԿՀՎ-ի հետ քննարկել է հորինված անուններով նրանց ԱՄՆ տեղափոխելու հնարավորությունը՝ նրանց նոր մահափորձերից պաշտպանելու նպատակով ։ Թերթը նաև հայտնել է, որ Յուլիա Սկրիպալը հրաժարվել է Ռուսաստանի կողմից հյուպատոսական աջակցությունից, ինչը վկայել է Արևմուտքում մնալու նրա ցանկության մասին ։ Ապրիլի 10-ին Յուլիա Սկրիպալը դուրս է գրվել հիվանդանոցից և տեղափոխվել Ուիլթշիրի կոմսության Բրիտանական ռազմակայաններից մեկի հոսպիտալ ։ Մայիսի 18-ին հայտարարվել էր, որ Սերգեյ Սկրիպալը նույնպես դուրս է գրվել հիվանդանոցից ։ Ենթադրվում էր, որ վերամիավորումից հետո Սկրիպալների ընտանիքը կմնա Լոնդոնի բրիտանական հատուկ ծառայությունների գաղտնի բնակարանում ։ Մայիսի 23-ին Յուլիա Սկրիպալը թունավորումից հետո առաջին անգամ հայտնվել է տեսախցիկների առաջ։ Նա հայտարարել է, որ իր բախտը բերել է թունավորումից հետո ողջ մնալու համար, շնորհակալություն է հայտնել Սոլսբերիի հոսպիտալի աշխատակիցներին և հույս հայտնել, որ երբևէ կվերադառնա Ռուսաստան ։
Հատուկ ծառայություններին մոտ The Telegraph հրատարակության աղբյուրի տվյալներով՝ 2019 թվականի հունվարի դրությամբ Սկրիպալին մնացել է բժիշկների հսկողության տակ և հատուկ ծառայությունների պահպանության տակ, իսկ Յուլիա Սկրիպալը աշխատանքի է տեղավորվել և հանդիպել իր մտերիմ ընկերներից մի քանիսի հետ։ Պարբերականի աղբյուրները նաև հայտնել են, որ Սկրիպալներն արտաքնապես փոխվել են։ Սերգեյ Սկրիպալը շատ է նիհարել և, հնարավոր է, չի ցանկանում հարցազրույց տալ, որպեսզի չբացահայտի իր ներկայիս տեսքը ։
2020 թվականի հունիսի 7-ին The Sunday Times-ը հայտնել էր, որ Սկրիպալները տեղափոխվել են Նոր Զելանդիա ։
Հետաքննություն
Բրիտանական ոստիկանության ներկայացուցիչների խոսքով՝ Սկրիպալի և նրա դստեր թունավորման հանգամանքների հետաքննությունը դարձել է «ամենամասշտաբային և ամենաբարդերից մեկը, որոնք երբևէ ձեռնարկել է բրիտանական ոստիկանության հակաահաբեկչական բաժինը» ։
Թունավորող նյութի նույնականացում
Թունավորումից հետո առաջին օրերին բրիտանական ԶԼՄ-ները հայտնել են, որ թունավորումը կատարվել է հազվագյուտ նյարդապարալիզացնող նյութով, որը արտադրում են աշխարհի միայն մի քանի լաբորատորիաներում ։ Մարտի 7-ին ոստիկանությունը հայտնել էր, որ թույնը նույնականացվել է, բայց մի քանի օրվա ընթացքում քննության շահերից ելնելով՝ այդ փաստը թաքցվել է ։ Մարտի 12-ին Մեծ Բրիտանիայի վարչապետ Թերեզա Մեյը խորհրդարանի առջև ունեցած ելույթում հայտնել էր, որ թունավորումը պայմանավորված է եղել «Նովիչոկ» տեսակի մարտական նյարդապարալիտիկ նյութով, որը, նրա խոսքով, մշակվել է Ռուսաստանում ։
Մարտի 22-ին բրիտանական դատարանը թույլատրել է Սերգեյ Սկրիպալի և կոմայի մեջ գտնվող նրա դստերից արյան անալիզներ վերցնել ։ Ավելի ուշ դատավորը հայտարարել է, որ փորձաքննության արդյունքները հաստատել են, որ Սկրիպալը և նրա դուստրը թունավորվել են «Նովիչոկ» դասի նյարդապարալիտիկ նյութով կամ նրան մոտ նյութով ։ Այս տեղեկությունը դատարանին տրամադրել է «Պորտոն դաուն» լաբորատորիայի փորձագետը, որտեղ արյան անալիզ է իրականացվել ։
2018 թվականի ապրիլի 3-ին Պորտոն Դաունի լաբորատորիայի ղեկավար Գարի Էյթքենհեդը հայտարարել էր, որ բրիտանացի գիտնականները չեն պարզել «Նովիչոկ»-ի ծագման երկիրը և նման խնդիր չեն դրել իրենց առջև ։ Նա, մասնավորապես, նշել է. «մեր աշխատանքն այն է, որ գիտական ապացույցներ ներկայացնենք, որ դա նյարդապարալիտիկ նյութ է։ Մենք հայտնաբերեցինք, որ այն վերաբերում է այս որոշակի դասին, և որ այն ռազմական նշանակության է, բայց դա մեր գործը չէ պարզել, թե որտեղ է այն արտադրվել» ։ Էյթքենհեդի խոսքով՝ նյութի աղբյուրը պետք է որոշեն այլ մեթոդներով, որոնք առկա են բրիտանական կառավարության զինանոցում ։ Ընդ որում Էյթքենհեդը հաստատել է ավելի վաղ արված ենթադրություններն այն մասին, որ «Նովիչոկը», ամենայն հավանականությամբ, կարող էր արտադրվել միայն պետական մակարդակի հզորությունների վրա, քանի որ դրա արտադրության համար պահանջվում են բարձր տեխնոլոգիական մեթոդներ ։ Էյթքենհեդը նաև հերքել է ռուսական կողմի հայտարարություններն այն մասին, որ նյութի հնարավոր աղբյուրը Պորտոն Դաունում գտնվող իրենց լաբորատորիան է, որը գտնվում է Սոլսբերիից 13 կմ հեռավորության վրա ։
Ապրիլի 12-ին քիմիական զենքի արգելման կազմակերպությունը (ՔԶԱԿ) հրապարակել է զեկույցի հակիրճ տարբերակը, որը «հաստատում է բրիտանական կողմի եզրակացությունները գործակալի տեսակի մասին», որը կիրառվել է Սոլսբերիում։ Փաստաթղթում նշվում է, որ գործակալի տեսակի մասին եզրակացություններն արվել են տուժածների վիճակի, արյան անալիզների, ինչպես նաև դեպքի վայրում ՔԶԱԿ-ի փորձագետների վերցրած նմուշների հիման վրա։ Վերլուծության ընթացքում պարզվել է նաև, որ կիրառված նյութն առանձնանում է բարձր մաքրությամբ և գրեթե չի պարունակում աղտոտող խառնուրդներ։ Միևնույն ժամանակ զեկույցում բացակայում է քիմիական նյութի կոնկրետ անվանումը։ Բացի այդ, չի նշվում նյութի հնարավոր ծագումը, քանի որ դա չի եղել փորձագետների առաջադրանքների մեջ ։ Բացի այդ, ՔԶԱԿ-ը հայտարարել է, որ իր կողմից հրապարակվել է ամբողջական զեկույց, որի տեքստը գաղտնի է, սակայն հասանելի է կազմակերպության անդամ բոլոր երկրներին։ ՔԶԱԿ-ի հաղորդագրության համաձայն՝ այս զեկույցում տեղ է գտել հետազոտված նյութի անվանումը և բերված քիմիական կառուցվածքը ։
2018 թվականի ապրիլի 14-ին ՌԴ արտաքին գործերի նախարար Սերգեյ Լավրովը հայտարարություն է արել՝ վկայակոչելով Շպից քաղաքում շվեյցարական ռադիոլոգիական և քիմիակենսաբանական վերլուծության կենտրոնի զեկույցի չհրապարակված տվյալները, որը Սոլսբերիից մասնակցել է նմուշների վերլուծությանը, որ փորձաքննությունը դրանցում հայտնաբերել է BZ և A-234 («Նովիչոկ-7») թունավոր նյութերի առկայությունը, ընդ որում վերջինիս՝ ինչպես քայքայման մթերքների տեսքով, այնպես էլ մահացու համակենտրոնացման սկզբնական տեսքով։ Լավրովի կարծիքով՝ կլինիկական պատկերն ավելի շատ համապատասխանում է BZ-ի ազդեցությանը։ ՔԶԱԿ-ի պաշտոնական զեկույցում տեղ են գտել միայն A-234-ի մասին տեղեկությունները ։ Ապրիլի 18-ին ՔԶԱԿ-ի գործադիր խորհրդի նիստում դրա գլխավոր տնօրեն Ահմեդ Ուզյումջյուն բացատրել է, որ BZ-ի պրեկուրսորը օգտագործվել է որպես հսկիչ փորձանմուշներ լաբորատորիաներում աշխատանքի որակը ստուգելու և Սոլսբերիից նմուշների հետ կապ չունի ։ Ռուսաստանն այդ բացատրությունները չի ընդունել ։
Ապրիլի 20-ին Լոնդոնում ՌԴ դեսպանատունը ենթադրել է, որ բրիտանական հատուկ ծառայությունները Յուլիա Սկրիպալին ներարկել են ՔԶԱԿ-ի լաբորատորիաներից նմուշներ վերցնելուց առաջ ։
Թունավոր նյութի ծագում
The Times թերթի հաղորդմամբ, հղում անելով անանուն աղբյուրին, ՆԱՏՕ-ի անդամների համար փակ խորհրդակցության ժամանակ բրիտանական հետախուզությունը հայտնել է, որ «Նովիչոկը», որոնց թունավորել են Սերգեյ Սկրիպալը և նրա դուստրը՝ Յուլիան, արտադրվել է Սարատովի մարզի Շիխանա քաղաքի ռազմական գիտահետազոտական բազայում ։ Դրա հետ մեկտեղ թերթը պարզաբանել է, որ հատուկ ծառայությունների աղբյուրները 100 %-ով վստահ չեն, որ լաբորատորիան գտնվում է հենց նշված վայրում ։
Ռուսաստանի դիրքորոշումը հայտնել Է Վլադիմիր Պուտինը, որը հայտարարել է, որ քիմիական արդյունաբերության զարգացման ժամանակակից մակարդակում «Նովիչոկին» նման թունավոր նյութերը կարող են արտադրվել աշխարհի 20 երկրներում ։ 2008 թվականին նույն Վիլ Միրզայանովը իր գրքում (անգլերեն լեզվով հրատարակված ԱՄՆ-ում) հրապարակել է А-234 գաղտնի թունավոր նյութի բանաձևը և դրա արտադրության ողջ տեխնոլոգիան ։
Մարկ Սեդվիլի նամակը
2018 թվականի ապրիլի 12-ին բրիտանական առաջատար ԶԼՄ-ները հրապարակել են Մեծ Բրիտանիայի ազգային անվտանգության հարցերով խորհրդական Մարկ Սեդվիլի նամակը ՆԱՏՕ-ի գլխավոր քարտուղար Յենս Ստոլտենբերգին, որում ներկայացվել են բրիտանական հետախուզության տվյալները, որոնք, ըստ Սեդվիլի, հաստատում են թունավորմանը Ռուսաստանի մասնակցության վարկածը ։ Մասնավորապես, նամակում նշվում է, որ ԽՍՀՄ-ում մշակված «Նովիչոկի» վրա աշխատանքը շարունակվել է Ռուսաստանում 1993 թվականից հետո, երբ Ռուսաստանը միացել է քիմիական զենքի արգելման մասին կոնվենցիային, և որ վերջին տասը տարում արտադրվել է դրա փոքր քանակությունը։ Հեղինակի խոսքով՝ 2000-ական թվականների կեսերին Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինն ինքն էր «ներգրավված» քիմիական զենքի մշակման ծրագրում ։ Ինչպես հետևում է նամակի տեքստից, 2000-ական թվականներին Ռուսաստանում զբաղվել են քիմիական զենքի կիրառման մեթոդների ուսումնասիրությամբ (այդ թվում՝ դռան բռնակի միջոցով թույնի տարածման վարկածը) և հատուկ ստորաբաժանումների համապատասխան ուսուցում են անցկացրել ։ Սեդվիլն իր նամակում նաև պնդում է, որ առնվազն 2013 թվականից ԳՀՎ-ի մասնագետները փորձել են մուտք գործել Յուլիա Սկրիպալի էլեկտրոնային փոստը։ Այսպիսով, նամակի հեղինակը ընդգծում է, որ «...միայն Ռուսաստանն ունի և տեխնիկական միջոցներ, և օպերատիվ փորձ, և Սկրիպալների վրա հարձակման դրդապատճառ» ։
Կասկածյալների և թունավորման հանգամանքների պարզում
2018 թվականի ապրիլի 20-ին The Daily Telegraph թերթը հայտնել էր, որ բրիտանական ոստիկանությունն ու հատուկ ծառայությունները պարզել են Սկրիպալների դեմ մահափորձի գլխավոր կասկածյալներին և որ նրանք գտնվում են Ռուսաստանի տարածքում ։ Հոդվածում, վկայակոչելով հատուկ ծառայությունների անանուն ներկայացուցիչներին, ասվում էր, որ հանցագործությունն իրականացնողները, գործելով Ռուսաստանի ղեկավարության ուղղակի ցուցումով, Սերգեյ Սկրիպալի տան դռան բռնակ են հասցրել «Նովիչոկ» տեսակի նյարդապարալիտիկ նյութ պարունակող հեղուկ։ Հեղինակի պնդմամբ՝ ենթադրյալ կատարողները կարող էին հաստատվել Մեծ Բրիտանիա ժամանած և երկրից շուտով հեռացած մարդկանց մասին տվյալների ստուգման միջոցով, ինչպես նաև դիտարկման տեսախցիկների տեսագրությունների և ավտոմոբիլային համարների ճանաչման տեսախցիկների տվյալները ուսումնասիրելու միջոցով ։
2018 թվականի սեպտեմբերի 5-ին Սքոթլենդ Յարդի հակաահաբեկչական բաժնի պետ Նիլ Բասուն հայտնել Է Մեծ Բրիտանիայի մոտ բավարար ապացույցների առկայության մասին, որպեսզի մեղադրանքներ առաջադրեն Ռուսաստանի երկու քաղաքացիների, ԳՀՎ սպաների դեմ, որոնք Մեծ Բրիտանիայի տարածք են մուտք գործել «Ալեքսանդր Պետրով» և «Ռուսլան Բոշիրով» կեղծ անուններով ։ Ինչպես պնդում էին, նրանց իրական անուններն այդ պահին արդեն հայտնի էին քննությանը ։ Պետրովն ու Բոշիրովը Մեծ Բրիտանիա են ժամանել մարտի 2-ին և լքել երկրի տարածքը մարտի 4-ին ։ Նշվում է, որ Լոնդոնի City Stay Hotel հյուրանոցի համարում, որտեղ նրանք կանգ են առել, հայտնաբերվել են «Նովիչոկի» հետքեր ։ Հետաքննության ընթացքում պարզվել է, որ «Նովիչոկը» գտնվել է իր տեղափոխման համար հատուկ պատրաստված տարայում, որը նմանակում է Nina Ricci օծանելիքի «Premier Jour» սրվակը ։ Թագավորական դատախազական ծառայությունը հայտարարել է, որ կասկածյալների ձերբակալման եվրոպական օրդեր Է տրվել, սակայն նրանց արտահանձնման մասին հարցում չի լինի, քանի որ ՌԴ քաղաքացիների արտահանձնումն արգելված է ՌԴ Սահմանադրությամբ ։
Սեպտեմբերի 12-ին Վլադիվոստոկի Արևելյան տնտեսական համաժողովում իր ելույթի ժամանակ Վլադիմիր Պուտինը հայտարարել էր, որ ռուսական իշխանությունները գտել են նրանց, ում Մեծ Բրիտանիան կասկածյալ է համարում։ Նա հավելել է, որ այդ մարդիկ քաղաքացիական են, և նրանց գործողություններում ոչ մի հատուկ և քրեական բան չկա, ինչպես նաև հույս է հայտնել, որ նրանք կհայտնվեն և կպատմեն իրենց մասին։ Սեպտեմբերի 14-ին RT հեռուստաընկերությունը YouTube-ում հրապարակել Է հեռուստաալիքի գլխավոր խմբագիր Մարգարիտա Սիմոնյանի հարցազրույցը երկու տղամարդկանց հետ, որոնց լուսանկարները Մեծ Բրիտանիայի կողմից հրապարակվել են որպես կասկածյալների լուսանկար։ Նրանք հայտնել են, որ Ալեքսանդր Պետրովն ու Ռուսլան Բոշիրովը իրենց իրական անուններն են, և հայտարարել են, որ Սոլսբերի այցելել են որպես զբոսաշրջիկներ ։
«Ֆոնտանկա.ռու»-ն, «The Insider»-ը և «Bellingcat»-ը կատարել են Պետրովի և Բոշիրովի անձնագրերի տրամադրման դաշնային միգրացիոն ծառայության ծառայողական փաստաթղթերի պատճենների հրապարակումը, որոնցում եղել են «տեղեկություններ չտալու» նշումներ ։ Սեպտեմբերի 25-ին ԱԴԾ-ն սկսել է ՆԳՆ աշխատակիցների հետախուզումը, որոնք լրագրողներին արտասահմանյան անձնագրեր ստանալու հարցաթերթիկներ և Պետրովի և Բոշիրովի ավիաթռիչքների վերաբերյալ տվյալներ են տրամադրել ։
Սեպտեմբերի 26-ին «The Insider» և «Bellingcat» ինտերնետ-հրատարակությունները հայտարարել էին, որ «Ռուսլան Բոշիրովը» Ռուսաստանի Գլխավոր հետախուզական վարչության գնդապետ Անատոլի Չեպիգան է  ։
Սեպտեմբերի 28-ին The Telegraph թերթը, վկայակոչելով բրիտանական հետախուզությանը, հայտնել էր երրորդ կասկածյալի մասին, որը մեկնել էր Սոլսբերիում, որպեսզի տեղեկություններ հավաքի Ալեքսանդր Պետրովի և Ռուսլան Բոշիրովի համար, որոնք, ըստ Լոնդոնի վարկածի, արդեն ավելի ուշ «Նովիչոկը» բերել էին երկիր ։
Հոկտեմբերի 10-ին «Չեխական ռադիո» ռադիոընկերությունը, վկայակոչելով Չեխիայի հատուկ ծառայություններում իր աղբյուրը, հայտնել էր, որ Ռուսլան Բոշիրովը և Ալեքսանդր Պետրովը 2014 թվականին լրտեսել են Սերգեյ Սկրիպալին, երբ Սկրիպալը պետք է հանդիպեր չեխական հատուկ ծառայությունների ներկայացուցիչների հետ ։
2018 թվականի դեկտեմբերի 19-ին ԱՄՆ ֆինանսների նախարարությունը պատժամիջոցներ է սահմանել Անատոլի Չեպիգիի (նա Ռուսլան Բոշիրովն է) և Ալեքսանդր Միշկինի (նա Ալեքսանդր Պետրովն է) դեմ։ Գերատեսչության հայտարարության մեջ նրանք անվանվել են ԳՀՎ աշխատակիցներ, որոնք պատասխանատու են Սերգեյ Սկրիպալի և նրա դստեր վրա հարձակման համար ։
2019 թվականի հունվարի 6-ին The Telegraph հրատարակությունը հաղորդել էր, որ բրիտանական իշխանությունները պարզել են Սկրիպալների դեմ մահափորձի բոլոր մանրամասները ։
2019 թվականի հունվարի 21-ին Եվրամիությունը պատժամիջոցներ է սահմանել ռուսական ռազմական հետախուզության չորս աշխատակիցների՝ Անատոլի Չեպիգիի (Ռուսլան Բոշիրովի), Ալեքսանդր Միշկինի (Ալեքսանդր Պետրովի), Գլխավոր հետախուզական վարչության ղեկավար Իգոր Կոստյուկովի և նրա տեղակալ Վլադիմիր Ալեքսեևի դեմ, որոնք, Եվրամիության կարծիքով, պատասխանատու են Սոլսբերիում քիմիական զենքի պահպանման, փոխադրման և կիրառման համար  ։
2019 թվականի փետրվարին «The Insider» և «Bellingcat» ինտերնետ-հրատարակությունները գրել էին թունավորման մեջ երրորդ կասկածյալի ինքնությունը պարզելու մասին։ Նրանց տեղեկատվության համաձայն՝ նա եղել է Գլխավոր հետախուզական վարչության բարձրաստիճան սպա 1973 թվականին ծնված Դենիս Վյաչեսլավովիչ Սերգեևը, որը ստացել է Սերգեյ Վյաչեսլավովիչ Ֆեդոտովի կեղծ տվյալներով անձնագիր ։
Հետաքննության արդյունքների արձագանք
2018 թվականի սեպտեմբերի 5-ին, ելույթ ունենալով Համայնքների պալատում, Մեծ Բրիտանիայի վարչապետ Թերեզա Մեյը հայտարարել է, որ թունավորումն արտոնվել է Ռուսաստանի ղեկավարության կողմից։
Մեծ Բրիտանիայի անվտանգության նախարար Բեն Ուոլեսը թունավորման պատասխանատվությունը բարդել է անձամբ Վլադիմիր Պուտինի վրա. «Ի վերջո պատասխանատվություն է կրում նա, քանի որ նա նախագահ չէ իր երկրի, իր կառավարությունը ֆինանսավորում և կառավարում է գործունեության հատուկ ծառայությունների հետախուզական վարչության միջոցով պաշտպանության նախարարությունը։ Չեմ կարծում, որ որևէ մեկը կարող է ասել, որ ինքը չի վերահսկում այն, ինչ կատարվում է իր երկրում» ։
Ֆրանսիայի, Գերմանիայի, ԱՄՆ-ի, Կանադայի և Մեծ Բրիտանիայի համատեղ հայտարարության մեջ ողջունել է բրիտանական կողմի կողմից Սկրիպալների թունավորման հետաքննության առաջընթացը ։
Մեծ Բրիտանիա
Մարտի 12-ին Սոլսբերիում տեղի ունեցած միջադեպի հետաքննության վերաբերյալ Համայնքների պալատում իր զեկույցում Մեծ Բրիտանիայի վարչապետ Թերեզա Մեյը հայտարարել է, որ Սերգեյ Սկրիպալը և նրա դուստրը թունավորվել են Ռուսաստանում մշակված «Նովիչոկ» մարտական թունավոր նյարդապարալիտիկ նյութով ։ Նրա խոսքով՝ նյութը նույնականացվել է պաշտպանության, գիտության և տեխնոլոգիաների ոլորտի առաջատար փորձագետների կողմից Պորտոն Դաունի լաբորատորիայից։
Մարտի 12-ին Մեծ Բրիտանիայի ԱԳՆ-ն Լոնդոնում Ռուսաստանի դեսպանից բացատրություն էր պահանջել։ ՌԴ արտգործնախարար Բորիս Ջոնսոնը ՌԴ դեսպան Ալեքսանդր Յակովենկոյին հայտարարել է, որ Մոսկվան պետք է ամբողջական տեղեկատվություն տրամադրի քիմիական զենքի արգելման կազմակերպության «Նովիչոկ» թույնի մասին։ Նախարարը ռուսական կառավարությանը նախազգուշացրել է հնարավոր պատժամիջոցների մասին, եթե ապացուցվի, որ թունավորման հետևում կանգնած է Մոսկվան։ Մարտի 14-ին Թերեզա Մեյը Ռուսաստանին պաշտոնապես մեղադրել էր Սկրիպալի և նրա դստեր սպանության փորձի մեջ։ Մեյը հայտարարել է, որ ի պատասխան թունավորման, Ռուսաստանի հետ բարձր մակարդակի երկկողմ շփումները կդադարեցվեն և Մեծ Բրիտանիայից կարտաքսվեն 23 ռուս դիվանագետներ, որոնք, հնարավոր է, լրտեսական գործունեությամբ են զբաղվում ։ Հայտնի է դարձել նաև, որ Մեծ Բրիտանիան կնվազեցնի ներկայացվածության մակարդակը ֆուտբոլի աշխարհի առաջիկա առաջնությունում. Ռուսաստան չեն մեկնի բարձրաստիճան պաշտոնյաներն ու թագավորական ընտանիքի անդամները։ Մեյը նաև հայտարարել է, որ ակնկալում է նոր միջազգային միջոցներ ձեռնարկել Ռուսաստանի նկատմամբ և այդ նպատակով Մեծ Բրիտանիան ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի արտահերթ նիստ կհրավիրի։ Բացի այդ, Մեյը նշել է բրիտանական բանկերում ռուսական պետական միջոցների սառեցման հնարավորությունը  ։ Նույն օրը՝ մարտի 14-ին, The Independent թերթը հաղորդել է, որ Թերեզա Մեյը ծրագրում է Ռուսաստանի դեմ տնտեսական պատերազմ սկսել  ։ Աղբյուրի տվյալներով՝ բրիտանական կառավարությունը չի ցանկանում թույլ տալ, որ Վլադիմիր Պուտինի «գանգստերական» արարքները անպատիժ մնան ։ Հաղորդվում էր, որ բրիտանացի բարձրաստիճան պաշտոնյաներն ու թագավորական ընտանիքի անդամները կբոյկոտեն Ռուսաստանում կայանալիք ֆուտբոլի աշխարհի առաջնությունը ։
Մարտի 14-ին ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի նիստի ընթացքում Մեծ Բրիտանիան պաշտոնապես մեղադրել Է Ռուսաստանին քիմիական զենքի արգելման մասին կոնվենցիայի խախտման մեջ։ ՄԱԿ-ում բրիտանական մշտական ներկայացուցչի պաշտոնակատարը հայտարարել է, որ «Ռուսաստանը չի տեղեկացրել «Նովիչոկ» նյարդապարալիտիկ նյութի մշակման ծրագրի մասին» ։
Մարտի 15-ին Բորիս Ջոնսոնը հայտարարել է, որ բրիտանական կառավարությունն ունի Սկրիպալի թունավորմանը Ռուսաստանի մասնակցության «ապշեցուցիչ» ապացույցներ, սակայն նա չի հստակեցրել, թե կառավարությունն ինչ ապացույցներ ունի ։ Նույն օրը Մեծ Բրիտանիայի պաշտպանության նախարար Գևին Ուիլյամսոնը հայտարարել էր Պորտոն Դաունի քիմիական, կենսաբանական, ռադիոլոգիական և միջուկային պաշտպանության կենտրոնին կից գաղտնի ռազմական լաբորատորիայի արդիականացման համար 48 միլիոն ֆունտ ստեռլինգ հատկացնելու մասին ։
Մեծ Բրիտանիայում ուժեղացվել են մասնավոր ավիափոխադրողների վերահսկողության միջոցառումները, կառավարությունը հայտարարել է օտարերկրյա պետությունների թշնամական գործունեության դեմ նոր օրենք ընդունելու մտադրության մասին, բրիտանական բանակի զինծառայողներին առաջարկվել է սիբիրախտի դեմ պատվաստում անցնել ։
Մարտի 26-ին Մեծ Բրիտանիայի պաշտպանության նախարար Գևին Ուիլյամսոնը հայտարարել էր «Սկրիպալի գործի» կապակցությամբ կասկածելի ծագում ունեցող ռուսական ունեցվածքի ձերբակալման թույլտվություն տալու մասին     ։
Ռուսաստան
Մարտի 6-ին ՌԴ նախագահի մամուլի քարտուղար Դմիտրի Պեսկովը, կապված արևմտյան ԶԼՄ-ներում տարածված այն պնդումների հետ, թե ռուսական կողմը մեղսակից է միջադեպին, հայտարարել է, որ Կրեմլում որևէ տեղեկություն չունեն նախկին հետախույզի թունավորման մասին, սակայն Մոսկվան պատրաստ է համագործակցել հետաքննության հետ ։
Նույն օրը Մեծ Բրիտանիայում Ռուսաստանի դեսպանատունը բրիտանական իշխանություններին խնդրել էր միջադեպի մասին տեղեկություններ տրամադրել։ Նշվել է նաև, որ «մեդիա տարածության իրադրությունը արագորեն վերաճում է Մեծ Բրիտանիայում ընթացող հակառուսական արշավի նոր փուլի։ Ընթերցողի ուշադրությանն են առաջարկվում տարբեր շահարկումներ, որոնց էությունը վերջին հաշվով հանգում է Ռուսաստանի սևացմանը» ։
Մարտի 12-ին Վլադիմիր Պուտինը և նրա մամուլի քարտուղարը չեն պատասխանել միջադեպի մասին մամուլի հարցերին՝ հայտարարելով, որ ինքը կապ չունի Ռուսաստանի հետ։ Պեսկովը բացատրել է, որ այդ հարցի վերաբերյալ Մեծ Բրիտանիայի կառավարության պաշտոնական հայտարարություն չի արվել, այն դեպքում, երբ «Ռուսաստանի վերոհիշյալ քաղաքացին աշխատել է Մեծ Բրիտանիայի գաղտնի ծառայություններից մեկում», և միջադեպը տեղի է ունեցել բրիտանական հողում  ։
Մարտի 13-ին ի պատասխան Թերեզա Մեյի վերջնագրի, որում նա Ռուսաստանից պահանջել էր 24 ժամվա ընթացքում բացատրություն տալ Սերգեյ Սկրիպալի և նրա դստեր թունավորմանը Ռուսաստանի մասնակցության մասին, ՌԴ ԱԳ նախարար Սերգեյ Լավրովը հայտարարել էր, որ Ռուսաստանը ոչ մի կապ չունի այդ միջադեպի հետ ։ Նախարարը պահանջել է Մոսկվային փոխանցել թունավոր նյութի նմուշները, որով թունավորվել են Սկրիպալը և նրա դուստրը, և կշտամբել է Մեծ Բրիտանիային քիմիական զենքի արգելման մասին կոնվենցիայի պահանջները չպահպանելու համար ։
Մարտի 16-ին Ռուսաստանի Քննչական կոմիտեն քրեական գործ է հարուցել ՌԴ ՔՕ 105-րդ հոդվածի 2-րդ մասի «ե» կետով (մահափորձ, որը կատարվել է ընդհանուր վտանգավոր եղանակով)՝ ՌԴ քաղաքացի Յուլիա Սկրիպալի՝ Սերգեյ Սկրիպալի դստեր սպանության փորձի կապակցությամբ ։ Մարտի 28-ին Ռուսաստանի Քննչական կոմիտեն Ռուսաստանի Գլխավոր դատախազության միջոցով պաշտոնական հարցում է ուղարկել Մեծ Բրիտանիայի իրավասու մարմիններին՝ Յուլիա Սկրիպալի սպանության գործով քրեական գործին իրավական օգնություն ցուցաբերելու վերաբերյալ և հանցագործության հետաքննության հարցում համագործակցելու պատրաստակամություն է հայտնել ։
Մարտի 31-ին Ռուսաստանի ԱԳՆ-ն հրապարակել է 14 հարցից բաղկացած ցանկը, որոնք Լոնդոնում Ռուսաստանի Դաշնության դեսպանատունը Մեծ Բրիտանիայի ԱԳՆ է ուղարկել «Սկրիպալների գործի» կապակցությամբ ։ Մասնավորապես, Ռուսաստանը բրիտանական կողմից պահանջել է պարզաբանել, թե ինչու է իրեն մերժել բրիտանական տարածքում տուժած երկու ռուս քաղաքացիների հյուպատոսական հասանելիության իրավունքը, ինչ հակադոտներ և ինչ ձևով են մտցվել տուժածներին, ինչպես նաև ինչպես են այդ հակադոտները հայտնվել բրիտանացի բժիշկների մոտ՝ միջադեպի վայրում ։
Նույն օրը Ռուսաստանի ԱԳՆ-ն հրապարակել է 10 հարցից բաղկացած ցանկը, որոնք Փարիզում Ռուսաստանի Դաշնության դեսպանատունը ուղարկել է Ֆրանսիայի ԱԳՆ-ին ։ Մասնավորապես, Ռուսաստանը պահանջել է ֆրանսիական կողմից պարզաբանել, թե ինչ հիմքով են Ֆրանսիային ներգրավել համագործակցության Սոլսբերիում տեղի ունեցած միջադեպի հետաքննության գործում և արդյոք ֆրանսիական կողմը պաշտոնական ծանուցում է ուղարկել ՔԶԱԿ-ին գործին միանալու վերաբերյալ։ Ռուսաստանը նաև կցանկանար տեղեկություն ստանալ այն մասին, թե գործով ինչ ապացույցներ են բրիտանական մարմինները փոխանցել Ֆրանսիային, արդյոք ֆրանսիացի փորձագետները ներկա են եղել Սկրիպալների բիոմյութերի վերցմանը և արդյոք Ֆրանսիայում կատարվել են փորձանմուշների հետազոտություններ ։