Քոբայրի_վանք
Մեծ եկեղեցի
Մեծ եկեղեցին (12-րդ դարի վերջ) գտնվում է հուշարձանախմբի հարավարևելյան մասում` ժայռերի միջանկյալ հարթակներից մեկի վրա, որտեղից անմիջականորեն սկսվում է անդունդը։ Կիսավեր վիճակում է. պահպանվել են խորանը` գմբեթազարդի կես բարձրությամբ, հյուսիսային և արևմտյան պատերը, հարավայինի ստորին երկու շարքը։ Երկայնական ձգված միանավ դահլիճ է (10,40x8,50մ չափերով), որ ծածկված է եղել թաղակիր կամ,արներով ուժեղացված կիսագլանաձև թաղով։ Որմնամուլթերը իրար հետ կախված են նաև որմնակամարներով։ Ունի հարուստ եզրակալներով երկու մուտք. գլխավորը հյուսիսայինն է, որ բացվում է դեպի արտաքին  սրահ (ներկայումս ավերված)։ Մյուսը բացվում է արևմուտքից` հանդիպակած ժայռից ունենալով ընդմենը 1,5-2 մ հեռավորություն։ Խորանն ունի երկու շարքում տեղադրված հինգ պատուհան (երեքը` ստորին շարքում), որոնց երկու կողմում եռանկյունաձև կտրվածքով մեկական խորշեր են։ Հյուսիսային պատի եզրային որմնանկարների միջկամարային  բացվածքներում եղել են նեղ պատուհաններ, որոնք ներկայումս փակված են։ Գմբեթազարդի հարավային քանդված մասից երևում է, որ ավելորդ լիցքից խուսափելու նպատակով արևելյան պատի անկյունները թողնվել են դատարկ։ Եկեղեցին պսակված է հյուսվածքազարդերով պատած գոգավոր բարձր քիվով։ Ունի շեշտված կիսագլանիկներով և ուղղանիստ ձևերով զուգորդված բարդ տրամատի որմնախարիսխ։ Արևելյան պատը կանգուն է ողջ բարձրությամբ, ավարտվում է երկկողմանի մեծ թեքության վերնամասով, որի վրա պահպանվում են քիվը և կարմրավուն ֆելզիտից ծածկասալեր։ Այդ ճակատում աչքի են ընկնում ճարտարապետական տարրերով, զարդաքանդակներով և վարդյակներով զուգորդված պատուհանների շքեղ պարակալները, բարձրության մեծ մասը բռնող հյուսկենն խաչը, վերասլաց ճակտոնը։ Պատերը բազալտից են` արտաքուստ և ներսի ստորին մասերում` սրբատաշ, իսկ մնացած տեղերում` կիսամաքրատաշ։ Ներքուստ եղել են սվաղված և որմնանկարներով պատած։ Վերջիններիս մնացորդները, կատարված բարձր արվեստով ու  նրբագունությամբ, պահպանվել են խորանի վրա և բեմի հյուսիսային պատին։ Խորանի որմնանկարները կազմում են երեք շարք, որոնցից վերևինում (գմբեթարդի վրա)  պատկերված է Աստվածամայրը Մանկան հետ (Օդիգիտրիա), որի  երկու կողմերում ՝ հրեշտակապետներն են, միջին շարքում «Հաղորդության» տեսարանն է (Եվխարիստիա), ներքևում, ողջ հասակով՝ ութ սուրբ, որոնց թվում՝ Սուրբ Գրիգոր Աստվածաբանը, Սուրբ Բարսեղ Մեծը, Սուրբ Հովհաննես Ոսկեբերանը և Սուրբ Կյուրեղ Ալեքսանդրացին:Շարքերն իրարից բաժանված են զարդագոտիներով։ Բեմի պատերին ներկայացված են եղել մարգարեների ֆիգուրներ, որոնցից համեմատաբար  լավ վիճակում պահպանվել է հյուսիսային պատի Եղիայի ֆիգուրը։ Հյուսիսային մուտքի աջ և ձախ կողմերում կան վրացերեն ընդարձակ արձանագրություններ, որոնցում հիշատակվում  է Շահնշահի որդի Գիորգի աբեղայի կողմից 1276թ. եկեղեցին նորոգելու, բակի հետ միասին սալարկելու, իսկ վեց տարի հետո` 1282թ. որմնանկարմանը ձեռնամուխ լինելու մասին։ 1967թ. կատարվել են մաքրման աշխատանքներ։ 1971թ.-ին ամրացվել են որմնանկարները։ Մեծ եկեղեցուն հյուսիսից, հավանաբար, մատուռ-ավանդատուն հետ միաժամանակ կցվել է նաև բաց սրահ, որից պահպանվել են եկեղեցուն կից որմնակամարը, երեք անկյունների որմնամույթերը, հյուսիսարևմտյան մույթը և հյուսիսային կողմի միջանկյալ երկու սյուների ութանկյուն խարիսխները։ Սրահը հյուսիսից ունեցել է կամարային երեք բացվածք, իսկ արևմուտքից` մեկը։ Ծածկի արևելյան անկյունային մասերի մնացորդներից երևում է, որ սրահի տաշտաձև թաղը անկյուններում հատված է եղել կամարներով կոշտացված փոքր կորության թաղերով։ Ներսում պահպանվել են որմնանկարների հետքեր։ Հատակը ծածկված է վրացերեն մակագրություններ ունեցող տապանաքարերով։ Մեծ եկեղեցու արևելյան կողմում` անմիջականորեն ժայռի եզրին կիսավեր վիճակում գտնվում է միանավ թաղածածկ <արիամաշեն եկեղեցին։ Կիսագլանաձև թաղը եզրային մասերում ուժեղացված է եղել թաղակիր կամարներով։ Մուտքն արևմուտքից է` եզերված կիսաշրջանագծային պսաով, որի հորիզոոնական թևերը նստում են հնաոճ, միմյանցից տարբեր պարզ տրամատ ունեցող պատուհանների վրա։ Մուտքից բարձր գտնվում է փոքր կլոր պատուհան`եզերված շերտավոր զարդանախշեր ունեցող օղակներով։ Ավելի վերևում պատկերված է շրջանագծի մեջ առնված հավասարաթև խաչ։ Եկեղեցու պատերին կան մեծ թվով հայերեն արձանագրություններ; Մուքտի բարավորի շինարարական արձանագրության համաձայն եկեղեցին կառուցվել է  Կյուրիկե Բ թագավորի դուստր Մարիամի կողմից` 1171-ին։ Փաստորեն այն Քոբայրի հուշարձանախմբի ամենավաղ թվագրում ունեցող հուշարձանն է, որը, ոճական և հորինվածքային յուրահատկություններից բացի, մյուսներից առանձնանում է նաև ծակոտկեն (չեչոտ) քարով և դրա կոպիտ մշակմամբ։ Կարևոր նշանակություն ունի որպես կապող օղակ Կյուրիկյանների և Զաքարյանների  շինարարական գործունեության միջև։ Մարիամաշեն եկեղեցի հարավային պատին հետագայում կցվել է սրբատաշ խոշոր քարերով կառուցված մատուռ, որն իր կառուցվածքային ոճով, քարերի մշակվածությամբ ավելի մոտ է մյուս հուշարձաններին։ Մի ուրիշն էլ, ավելի փոքր չափերով, դարն կցվել է արևելյան կողմից։ Մեծ եկեղեցուց մոտ 10 մ դեպի արևմուտք եղել է ևս մի մատուռ, որից պահպանվել են միայն կոպտատաշ բազալտից իրականացված արևելյան թևի ստորին շարքերը։