Սարգիս_Վարդանյան
Ազոտ պարունակող հետերոցիկլեր
Ազոտ պարունակող հետերոցիկլերը նոր դեղանյութեր որոնելու և ընտրելու համար օգտագործվող քիմիական միացությունների հիմնական խմբերից են։ Ոչ պակաս հետաքրքրություն են ներկայացնում հագեցած հետերոցիկլերի այնպիսի սակավ ուսումնասիրոած համակարգերը, ինչպիսիք են տետրահիդրոպիրանը և տետրահիդրոթիոպիրանը, որոնք պիպերիդինից տարբերվում են միայն հետերոատոմով՝ օղակում։ Առաջին անգամ ցույց է տրված, որ տարբեր կառուցվածք ունեցող տետրահիդրոպիրան-4-ոնները, տետրահիդրոթիոպիրան-4-ոնները և 4-պիպերիդոնները փոխադարձաբար փոխարկելի են։ Այսպիսով լաբորատորիայում հայտնաբերվեց հետերոցիկլիկ միացությունների քիմիայի համար կարևոր՝ նշված հետերոցիկլերի փոխադարձելիությունը։ Միացությունների բոլոր երեք համակարգերի հետ զուգահեռաբար տարվող հետազոտությունները թույլ տվեցին բացահայտել օղակում հետերոատոմի դերն ու նշանակությունը ինչպես օրգանական քիմիայի դիրքերից, այնպես էլ միացությունների ակտիվության տեսակետից։ Նման մեթոդաբանական մոտեցում էր կիրառված հագեցած հետերոցիկլերի ածանցյալների սինթեզի և փոխարկումների ուսումնասիրության հիմքում։ Հետազոտությունների հիմնական ուղղություններ հանդիսացան 4-և 4,4- տեղակալված տետրահիդրոպիրանների և պիպերիդինների սինթեզը, հետերոցիկլերի բիցիկլիկ ածանցյալների ստեղծումը, որոնք իրենցից ներկայացնուն են հիմնական հետերոցիկլերի կոնդենսված, չկոնդենսված և սպիրոցիկլիկ ածանցյալներ։ Կենսաբանորեն ակտիվ նյութերի ստեղծման ասպարեզում ձեռք բերված հաջողությունները սերտորեն կապված են նոր սինթետիկ մեթոդների և ռեակցիաների մշակման հետ, որոնք թույլ են տալիս ստանալ պոլիֆունկցիոնալ սինտրոններ՝ նրանց ռեակցիոն կենտրոններն առաջադրված խնդիրների լուծման համար օգտագործելու նպատակով։ Այսպիսով, սինթեզված հագեցած վեցանդամանի 4-կետոնները օգտագործվեցին մի շարք դեռևս անհայտ ամինների, հիդրազինների, ալդեհիդների ու կետոնների, թթուների, նիտրիլների, β-կետոէսթերների ու β-դիկետոնների, β-կետոալդեհիդների, օքսինիտրիլների և ամինաթթուներիստացման համար։ Վերջինները լայնորեն օգտագործվեցին կոնդենսված, չկոնդենսված, չկոնդենսված և սպիրոցիկլիկ համակարգերի սինթեզի համար։ Մասնավորապես 3-ֆորմիլ-4-կետոտետրահիդրոպիրանների, տետրահիդրոթիոպիրանների և պիպերիդինների օգտագործումը հետերոցիկլացման ռեակցիաներում տարբեր ռեագենտների հետ թույլ տվեցին ստանալ վերը նշված հետերոցիկլերով կոնդենսված մի շարք պիրազոլներ, իզոքսազոլներ և պերիմիդիններ։ Վերջինների նատրիումական աղերի՝քլորական արիլդիազոնիումի հետ փոխազդեցության և ստացված հիդրազոնների հետագա ցիկլացման հետևանքով սինթեզվեցին ինդոլատետրահիդրոպիրաններ և պիպերիդիններ։ Կոնդենսված պոլիցիկլիկ համակարգերի ստացմանն է հանգեցնում նաև վերը նշված հետերոցիկլիկ 4-կետոնների փոխազդեցությունը մալոնական թթվի նիտրիլի կամ ցիանքացախաթթվի էսթերի հետ՝ ծծմբի առկայությամբ, որի հետևանքով ստացվում են 2-ամինա-3-էթօքսիկարբոնիլ (ցիանա) թիոֆեններ՝ կոնդենսված տետրահիդրոպիրանային, տետրահիդրոթիոպիրանային և պիպերիդինային օղակներով։ Ստացված միացություններում ֆունկցիոնալ խմբերի օգտագործումը թույլ տվեց ստանալ ավելի բարդ պոլիցիկլիկ համակարգեր և, մասնավորապես, թիենոպիրիմիդիններ՝ կոնդենսված թթվածին, ծծումբ և ազոտ պարունակող հագեցած վեցանդամանի հետերոցիկլերի հետ։ Լայնորեն հետազոտվեցին ուսումնասիրվող հետերոցիկլերի ֆունկցիոնալ ածանցյալների հետերոցիկլացման ռեակցիաները, որոնք հանգեցնում են չկոնդենսված բիհետերոցիկլերի սինթեզին։ Ուսումնասիրվեցին, մասնավորապես, տետրահիդրոպիրանի և տետրահիդրոթիոպիրանի ստացված դիկարբոնիլային ածանցյալների փոխազդեցության ռեակցիաները տարբեր 1,2-, 1-3- և 1,4 – բինուկլեոֆիլների, ինչպես նաև նույն բինուկլեոֆիլների փոխազդեցությունը դիկարբոնիլային ածանցյալներին համապատասխանող էթօքսիմեթիլենային ածանցյալների հետ։ Լայնորեն օգտագործված են տետրահիդրոպիրանի, տետրահիդրոթիոպիրանի և պիպերիդինի 4-ֆորմիլածանցյալները նոր, նախկինում անհայտ սպիրոհետերոցիկլիկ համակարգերի սինթեզի համար։