cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Վիսբյու
Վիսբյու (Visby), շվեդական Գոթլանդ կղզու գլխավոր քաղաքը և Գոթլանդ լենի վարչական կենտրոնը։ Ամենալավ պահպանված միջնադարյան քաղաքը Սկանդինավիայում, որը զբոսաշրջային կենտրոն է, ինչպես նաև՝ Համաշխարհային ժառանգության հուշարձան։
Պատմություն
Դեռևս 12–րդ դարում, սաքսոնական դուքս Հենրիխ Լևը հասկացավ, որ Լյուբեկից դեպի արևելք՝ մորթեղենով և մեղրամոմով հարուստ Նովգորոդ տանող ճանապարհը կարող են անցնել միայն Գոթլանդ կղզու և իր մետրոպոլիտ Վիսբյուի միջով։ Այն գերմանացիների համար ծառայում էր որպես ցատկահարթակ դեպի ռուսական շուկա, որտեղից, համաձայն 1161 թվականի պայմանագրի, նորեկ–եկվորները ստիպված էին խաղաղ կերպով դուրս մղել գոթլանդցիներին։
1282 թվականից մինչև 1470 թվականը քաղաքը մտնում էր Հանզայական առևտրային միության մեջ և մինչև Լյուբեկի ծաղկումը եղել է կարևորագույն կենտրոն նրա առևտրային գործունեության համար։
1361 թվականին դանիացի արքա Վալդեմար IV Ատտերդագի զորքերը նվաճել են քաղաքը։ Այնուհետև այն բազմիցս ավերվել է ծովահենների ու գերմանացիների կողմից։
Համաձայն Բրեմսեբրուսկի խաղաղության պայմանագրի (ըստ որի 1645 թվականին ավարտվեց դաջնիա–շվեդական պատերազմը) քաղաքը կրկին անցել է Շվեդիային։
1808 թվականին ռուսական զորքերը երկու ամսով պաշարել են այն։
Տեսարժան վայրեր
Քաղաքում պահպանվել են միջնադարյան եկեղեցիներ և 3,4 կմ երկարությամբ 12-14–րդ դարերի 44 աշտարակներով քաղաքային պարիսպ (Ringmuren), որy, ըստ պահպանվածության աստիճանի, նմանը չունի Հյուսիսային Եվրոպայում։
20-րդ դարի սկզբին պատահաբար հայտնաբերվել են զինվորների զանգվածային գերեզմաններ (1186 մարդ երեք եղբայրական գերեզմաններում), ովքեր զոհվել են դանիա–շվեդական ճակատամարտում, որը տեղի է ունեցել 1361 թվականի հուլիսի 27–ին Վիսբյուի մոտ։ Հետագա երկարատև հնագիտական հետազոտությունների նյութերը, ինչպես նաև 14–րդ դարի կեսերին պաշտպանական զրահների եզակի համալիրների վերակառուցումը, 1939-1940 թվականներին հրատարակվել է երկհատորում, որը դարձել է միջնադարյան ռազմական հնագիտության դասական ձեռնարկ։
Մշակույթ և արվեստ
Շվեդ հեղինակ Մարի Յունգստեդտը ստեղծել է ինը դետեկտիվ վեպ Գոթլանդ կղզու վեաբերյալ։ Գլխավոր հերոսը ԴՍ Անդերս Կնուտասն է, որը Վիսբյուում հիմնել է ոստիկանության շտաբ։ Վեպերում կան բազմաթիվ նկարագրական հատվածներ քաղաքի և կղզու մասին։
Հայաո Միյաձակին նշել է, որ Վիսբյու քաղաքի համար հիմնական վիզուալ ներշնչման աղբյուրը Կիկիի առաքման ծառայությունն է, այլ վայրերի տարրերով, ինչպիսին է Ստոկհոլմը ։
1971 թվականին Ինգմար Բերգմանը Բիբի Անդերսոնի, Մաքս ֆոն Սյուդովի և Էլլիոտ Գուլդի հետ Վիսբյուում նկարահանել է «Հպումը» (1971) (Beröringen) ֆիլմը ։
Վիսբյուն «Բալթիկ Կենտոն»–ի գրողների և թարգմանիչների, ինչպես նաև Վիսբյու Միջազգային կենտրոնի կոմպոզիտորների տունն է ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Շվեդիայի քաղաքներ
Ջալիլ Մամեդկուլիզադեի տուն-թանգարան (Բաքու)
Ջալիլ Մամեդկուլիզադեի տուն-թանգարան (Cəlil Məmmədquluzadənin ev-muzeyi), տուն-թանգարան, որտեղ ապրել է ադրբեջանցի նշանավոր գրող, հրապարակախոս և հայտնի «Մոլլա Նասրեդին» ամսագրի հիմնադիր Ջալիլ Մամեդկուլիզադեն 1920-1932 թվականներին։
Պատմություն
1978 թվականին որոշում կայացվեց ստեղծել Ջալիլ Մամեդկուլիզադեի տուն-թանգարան։ 1994 թվականի դեկտեմբերի 28-ին Ջալիլ Մամեդկուլիզադեի տուն-թանգարանը բացվեց գրողի 125-ամյակի կապակցությամբ։ Թանգարանը գտնվում է Բաքվում, Սուլեյման Թաղուզադե փողոցում ։
Գործունեություն
Թանգարանի հիմնադրամն ունի 3000 ցուցահանդես, նրանցից 500-ը ցուցադրվում են։ Թանգարանը մի շարք վայրերում հանդիպումներ, հիշատակի օրեր, մրցույթներ և այլ միջոցառումներ է իրականացնում։ Ամեն տարի տեղի է ունենում գրողի հիշատակի օրերը թանգարանում։
Ցուցահանդես
Ցուցահանդեսը բաղկացած է հինգ սենյակից ։ Թանգարանում ցուցադրվում են ցուցահանդեսներ, որոնք արտացոլում են մանկությունը, երիտասարդությունը և կրթական տարիները, ինչպես նաև գրողի գրական գործունեությունը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Բաքվի թանգարաններ Կատեգորիա:1978 հիմնադրումներ Ադրբեջանում Կատեգորիա:Ադրբեջանի գրական թանգարաններ Կատեգորիա:Տուն-թանգարաններ Ադրբեջանում
Կիրիլ Պեյչինովիչ
Կիրիլ Պեյչինովիչ  (Кирил Пейчинович, Кирил Пејчиновиќ, հին սլավոներեն` Күриллъ Пейчиновићь, սերբերեն` Кирил Пејчиновић, ), սրբազան ծառայող, կրոնական գրող և լուսավորիչ, եկեղեցական լեզվի փոխարեն ժամանակակից բուլղարերենի օգտագործման առաջին կողմնակիցներից, բուլղարական ազգային վերածննդի առաջին գործիչներից մեկը     ։ Մակեդոնիայի Հանրապետությունում Պեյչինովիչը համարվում է ժամանակակից մակեդոնական գրականության առաջին գրողներից մեկը, քանի որ նրա աշխատանքների մեծ մասը գրված են իր հարազատ բարբառով, որը նա առավել տարածված էր համարում Ստորին Մյոզիայում ։
Կյանք
Պեյչինովիչը ծնվել է այժմյան Մակեդոնիայի Հանրապետության տարածքի Պոլոգ շրջանի մեծ գյուղում (իր ժամանակ տարածքը մտել է Օսմանյան կայսրության կազմի մեջ)։ Նրա աշխարհիկ անունը հայտնի չէ։ Ըստ նրա գերեզմանաքարի գրության` նա նախնական կրթություն է ստացել Լեշոկ գյուղում։ Հավականան է` ավելի ուշ նա սովորել է Դեբարի մոտ գտնվող Բիգորսկի վանքում։ Կիրիլի հայրը` Պեյչինը, վաճառել է գյուղի իր ունեցվածքն ու եղբոր ու որդու հետ տեղափոխվել է Աթոս սրբազան լեռան Հիլանդար վանքը, որտեղ երեքն էլ հոգևորականներ են դարձել։ Պեյչինն վերցրել է Պիմեն, նրա եղբայրը` Դալմանթ, իսկ որդին` Կիրիլ անունները։ Ավելի ուշ Կիրիլը վերադարձել է Տետովո, այնտեղից մեկնել է Կիչև, Սուրբ Տիրամոր վանք, որտեղ էլ դարձել է աբեղա։
Մարկո վանքի վանահայր
1801 թվականից Պեյչինովիչը դարձել է Սկոպյեից ոչ հեռու գտնվող Մարկո վանքի վանահայրը։ Վանքը, որ գտնվում էր Տորբեշիա շրջանում, Մարկով գետի ափին, պոմակների, թուրքական ու ալբանական գյուղերի միջև, ողբալի վիճակում էր։ Բացի հիմնական եկեղեցուց, մնացած գրեթե բոլոր շինություններն ավերված էին։ Այնտեղ անցկացրած 17 տարվա ընթացքում հայր Կիրիլը լուրջ ջանքեր է գործադրել` վանքը վերականգնելու ուղղությամբ` մեծ ուշադրություն դարձնելով հատկապես վանական գրադարանի վերակառուցմանն ու ընդլայնմանը։ Այս վանքում Կիրիլը գրել է իր ամենահայտնի աշխատանքներից մեկը` Книга сия Zovomaya Ogledalo: Աշխատանքը տպագրվել է 1816 թվականին, Բուդապեշտում։
Լեշոկ վանքի վանահայր
Հայտնի չէ, թե ինչ պատճառով է հայր Կիրիլը թողել Մարկո վանքը։ Ըստ զրույցների, նրա և հույն միտրոպոլիտի միջև ծագած վեճը դարձել է նրա հեռացման պատճառը։ 1818 թվականին Պեյչոնովիչը կրկին մեկնում է Աթոս լեռ` տեսնելու իր հորն ու հորեղբորը, իսկ դրանից հետո դառնում է Աթանաս Ալեքսանդրացու վանքի վանահայր (վանքն ավերվել էր 1710 թվականին, ենիչերիների կողմից)։ Տեղացի բուլղարների օգնությամբ Կիրիլը վերականգնում է վանքը, որը 100 տարի լքված էր, և վերածում է այն բուլղարական ազգային ինքնագիտակցության կենտրոնի։ Կիրիլն իրեն նվիրում է լուսավորության, գրականության ու դաստիարակչական աշխատանքին։ Այստեղ նա դպրոց է բացում և փորձում է գրատպություն սկսել, քանի որ մեծ համոզմունք ուներ տպագիր գրքի կարևորության վերաբերյալ։ Հայր Կիրիլը Սալոնիկում վերականգնել է 1839 թվականին այրված տպարանը։ 1840 թվականին տպագրվել է Պեյչինովիչի երկրորդ գիրքը։ Հայր Կիրիլ Պեյչինովիչը մահացել է 1845 թվականի մարտի 12-ին, Լեշոկ վանքում, թաղված է եկեղեցու բակում։ 1934 թվականին Ռուսեի մարզի Բուրումլի գյուղն ի պատիվ հայր Կիրիլի անվանակոչվել է Պեյչինովիչ։
Աշխատանքներ
Կիրիլ Պեյչինովիչը երեք` երկու տպագիր և մեկ ձեռագիր գրքերի հեղինակ է։ Երեք գրքերն էլ կրոնական բովանդակություն ունեն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Բուլղարացի գրողներ
Հունաստանի օդանավակայանների ցանկ
Հունաստան, պաշտոնապես՝ Հունաստանի Հանրապետություն։ Պետություն է հարավարևելյան Եվրոպայում։ Տարածքը գրեթե ամբողջությամբ գտնվում է Բալկանյան թերակղզու վրա, իսկ հարավային հատվածը Էգեյան ծովի փոքրիկ կղզիների վրա։ Սահմանակցում է հյուսիսում Ալբանիային, Մակեդոնիային, հյուսիս-արևելքում Բուլղարիային։ Արևեմքում սահմանակցում է Թուրքիային։ Երկրի ափերը ողողում են Հոնիական, Էգեյան և Միջերկրական ծովերը։
Հունաստանը պաշտոնապես բաժանված է 13 մարզերի, այդ թվում նաև չորս կղզեախմբերի։ Դրանք իրենց հերթին բաժանված են շրջանների, իսկ շրջանները 74 համայնքային միավորների։ Երկրի տարածքի մեծ մասը կազմում են կղզիները (1400 կղզիներից 227-ը բնակեցված են)։ Կղզիներից ամենախոշորը Կրետեն է, որը հունական քաղաքակրթության օրրաններից է։ Մայրաքաղաքը և ամենամեծ քաղաքը Աթենքն է, որնտեղ ել գտնվում է երկրի կարևորագույն օդանավակայանը՝ միջազգային ավեաուղիներով։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Օդանավակայանների ցանկեր Կատեգորիա:Հունաստանի օդանավակայաններ Կատեգորիա:Ցանկեր:Հունաստան
Լոպուխինկա (գյուղ, Լենինգրադի մարզ)
Լոպուխինկա (Лопухинка), գյուղ Ռուսաստանի, Լենինգրադի մարզի Լոմոնոսովսկի շրջանի կազմում։
Նովոսերգեևկա (այլ կիրառումներ)
Նովոսերգեևկա, կարող է վերաբերել՝
Լոպուխինկա (գյուղ, Լենինգրադի մարզ)
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Լենինգրադի մարզի Լոմոնոսովսկի շրջանի բնակավայրեր
Կալիկյուլա (գյուղ, Պիլտսամաա շրջան)
Կալիկյուլա (Kaliküla), գյուղ Էստոնիայի Յիգևամաա նահանգի Պիլտսամաա շրջանում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Յիգևամաա նահանգի Պիլտսամաա շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղեր
Օդեսա (ֆիլմ)
«Օդեսա» («Одесса»), 2019 թվականի ռուսական դրամատիկական ֆիլմ, որը նկարահանել է ռեժիսոր Վալերի Տոդորովսկին   ։ Գլխավոր դերերում նկարահանվել են Լեոնիդ Յարմոլնիկը, Իրինա Ռոզանովան և Եվգենի Ցիգանովը։ Ֆիլմի պրեմիերան Ռուսաստանում կայացել է 2019 թվականի սեպտեմբերի 5-ին։ Հեռուստատեսային պրեմիերան կայացել է 2020 թվականի մայիսի 1-ին «Ռոսիա 1» հեռուստաալիքով։
Սյուժե
Ֆիլմի գործողությունները ծավալվում են 1970-ականների սկզբին Օդեսայում, որը փակվել է խոլերայի համաճարակի պատճառով։ Գրիգորի Իոսիֆովիչ (Լեոնիդ Յարմոլնիկ) և Ռաիսա Իրովնա (Իրինա Ռոզանովա) Դավիդովների տանը, որտեղ տոնական սեզոնին արդեն հյուրընկալվել են իրենց երկու չափահաս դուստրերը՝ Լորան (Քսենյա Ռապոպորտ) և Միրան (Եվգենիա Բրիկ) իրենց ամուսինների հետ, հյուրընկալվում է Մոսկվայում բնակվող նրանց փեսան՝ լրագրող-միջազգայնագետ Բորիսն իր ութամյա որդու՝ Վալերիկի հետ (կինը պետք է երկու օր հետո միանա ընտանիքին)։ Սակայն հենց նրանց ժամանման օրը քաղաքում կարանտին են հայտարարում, և քաղաքը փակում են։ Սեղանի շուրջ զրույցից պարզվում է, որ Միրան ամուսնու հետ վաճառում է բնակարանը, որպեսզի մեկնի Իսրայել։ Դա հանգեցնում է ընտանիքում մրցակցության (այսպես, Բորիսն իր հերթին պատրաստվում է մեկնել Գերմանիա)։
Հետագա ֆաբուլան զարգանում է Բորիս (Բորյա) և 15-ամյա Իրինայի միջև պլատոնական «սիրավեպի» շուրջ։
Նկարահանումներ
Նկարահանումների հիմնական մասը տեղի է ունեցել «Մոսֆիլմ» կինոստուդիայում, որտեղ դեկորատորները վերարտադրել են Օդեսայի բակ՝ պատշգամբներով ու ծածկապատշգամբներով։ Ռեկվիզիտի մի մասը հատուկ բերվել է Օդեսայից։ Քաղաքային փողոցները նկարահանվել են Տագանրոգում և Դոնի Ռոստովում, իսկ ծովային տեսարանները՝ Սոչիում։
Ֆիլմի բյուջեն կազմել է 300 մլն ռուբլի։ Ֆիլմն արժանացել է ՌԴ մշակույթի նախարարության աջակցությանը ։
Ֆիլմում որոշ հերոսներ երկար խոսքեր են ասում իդիշ լեզվով, որոնք գնում են առանց կադրից դուրս թարգմանության. ամենաերկար խոսքն ասում է Իրինա Ռոզանովայի հերոսուհին։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսական ֆիլմեր Կատեգորիա:Ռուսերեն ֆիլմեր Կատեգորիա:2019 ֆիլմեր Կատեգորիա:Վալերի Տոդորովսկու ֆիլմեր Կատեգորիա:Ռուսական դրամա ֆիլմեր
Գիա Լոպիս դա Լագունա
Գիա Լոպիս դա Լագունա (Guia Lopes da Laguna), համայնք Բրազիլիայում՝ Մատու Գրոսու դու Սուլ նահանգի կազմում։ Գտնվում է Մատու Գրոսու դու Սուլ նահանգի հյուսիսարևելյան մարզում։ Բնակչությունը կազմում է 12 555 մարդ՝ 2006 թվականի տվյալներով։ Գրավում է 1 210,472 կմ2 տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում է՝ 10,4 մարդ/կմ2։
Պատմություն
Քաղաքը հիմնադրվել է 1938 թվականի մարտի 19-ին։
Վիճակագրություն
Կատեգորիա:Բրազիլիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Մատու Գրոսու դու Սուլ նահանգի բնակավայրեր Կատեգորիա:1938 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
(5380) Սպրիգ
(5380) Սպրիգ (Sprigg), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1991 թվականի մայիսի 7-ին Ռոբերտ ՄաքՆոտի կողմից Սայդինգ Սփրինգում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,578164 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,0311 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,1252 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1512,04 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,238088 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 9,31° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1991 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Ռոբերտ ՄաքՆոտի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Միվատն
Միվատն (Mývatn), լիճ Իսլանդիայի հյուսիսում։
Ընդհանուր տեղեկություններ
Գտնվում է կղզու հյուսիսային մասում։ Լճի երկարությունը մոտ 10 կմ է, լայնությունը՝ 8 կմ։ Լճի վրա տեղակայված է ավելի քան 50 կղզի։ Լիճը հարուստ է ձկներով։
Հրաբխային ջերմության պատճառով լճի որոշ հատվածներ երբեք չեն սառչում։ Լճից սկիզբ է առնում Լախսաու գետը, որը թափվում է Սկյաուլվանդի ծոց։
ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտ
2011 թվականին լիճը և Լախսա գետը ներառվել են Համաշխարհային ժառանգության ցանկում՝ որպես եզակի երկրաբանական և կենսաբանական օբյեկտներ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իսլանդիայի լճեր Կատեգորիա:Եվրոպայի լճեր
Մեծ Սարգայա (Բելայայի վտակ)
Ջրագրության տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տեղեկությունների համաձայն՝ գետը պատկանում է Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը՝ Վիչեգդա գետն է սկսած ակունքից մինչև Սիկտիվկար քաղաք, գետի ենթաավազանը Վիչեգդա, գետի գետային ավազանը Հյուսիսային Դվինա ։
Ըստ աշխարհագրական տեղեկատվական համակարգի՝ ջրային բաժնի տարածքում Ռուսաստանի Դաշնության պատրաստած դաշնային գործակալության ջրային ռեսուրսների ՝
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մինչև 50 կմ երկարությամբ գետեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր
Ակոլա
Ակոլա (Akola, अकोला), քաղաք Հնդկաստանի Մահարաշտրա նահանգում, Ակոլա շրջանի վարչական կենտրոն ։
Աշխարհագրություն և կլիմա
Քաղաքի կլիման արևադարձային է` չոր ձմեռներով և անձրևոտ ամառներով։ Տարեկան միջին ջերմաստիճանը 24,9°C է։ Ամենաշոգ ամիսը մայիսն է, միջին ջերմաստիճանը` 29,9°C: Ամենացուրտ ամիսը հունվարն է, միջին ջերմաստիճանը` 20,7°C: Այս կերպ ամսական միջին ջերմաստիճանի ամպլիտուդը 9,2°C է։ Տարեկան միջին տեղումները մոտ 644 մմ են։ Ամենաչոր ամիսը հունվարն է (միջին մակարդակը՝ 0 մմ), ամենախոնավը` հուլիսը (199 մմ)։ Անձրևոտ սեզոնը տևում է հունիսից սեպտեմբեր ։
Բնակչություն
2011 թվականի մարդահամարի տվյալներով քաղաքի բնակչությունը կազմում է 427 146 մարդ ։
Համաձայն Հնդկաստանի 2001 թվականի մարդահամարի տվյալների՝ քաղաքում ապրել է 399 978 մարդ, որոնցից 52%-ը տղամարդիկ էին, 48%-ը` կին։ Մեծահասակ բնակչության գրագիտության մակարդակը կազմել է 75% (Հնդկաստանի 59,5% ցուցանիշի դեպքում)։ Բնակչության 13%-ը 6 տարեկանից փոքր էր։
Տնտեսություն
Քաղաքի և նրա շրջակայքի տնտեսությունը հիմնված է բամբակի և լոբազգիների, տեքստիլ արդյունաբերության և այլ մշակությունների վրա։ Զարգացած է առևտուրը։ Ակոլայում կա ջերմաէլեկտրակենտրոն։
Տրանսպորտ
Տեղական թռիչքներ ընդունող Ակոլայի օդանավակայանը գտնվում է քաղաքից 7 կմ հեռավորության վրա։ Մոտակա միջազգային օդանավակայանները գտնվում են Նագպուրում (250 կմ) և Աուրանգաբադում (265 կմ)։ Քաղաքով է անցնում Սուրաթը և Կալկաթան միացնող № 6 ազգային մայրուղին (NH6): Այս մայրուղին ասիական № 46 մայրուղու (AH46) մասն է կազմում։ Քաղաքապետարանի մոտով են անցնում նաև № 68 և № 69 մայրուղիները։ Առկա է երկաթուղային հաղորդակցություն։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հնդկաստանի քաղաքներ Կատեգորիա:Մահարաշտրայի քաղաքներ
Անատոլիևկա (գյուղ, Դոբրովելիչկովի շրջան)
Անատոլիևկա (Анатолівка), գյուղ Ուկրաինայի Կիրովոգրադի մարզի Դոբրովելիչկովի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Անատոլիևկա գյուղում բնակվում էր 30 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,203 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 147,78 մարդ/կմ²։
Դերենիկ Դումանյան
Դերենիկ Հրանտի Դումանյան, ՀՀ առողջապահության նախարար (2012-2014), ՀՀԿ գործադիր մարմնի անդամ, բժշկական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր։
Կենսագրություն
Ծնվել է 1953 թվականի հունվարի 1-ին Երևանում, արմատներով Շամշադինի Արծվաբերդ գյուղից է։
1994 թվականին պարգևատրվել է ՀՀ ՊՆ անվանական պարգևով։ Ունի բժշկական ծառայության պահեստի սպայի զինվորական կոչում։ Կանխարգելիչ բժշկության և առողջապահության կազմակերպում 045 մասնագիտական խորհրդի նախագահն է, ՌԴ Բնական գիտությունների ակադեմիայի իսկական անդամ, ՌԴ Բժշկատեխնիկական ակադեմիայի իսկական անդամ։
Աշխատություններ
Ավելի քան 70 գիտական հոդվածների և 1 մենագրության հեղինակ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ բժիշկներ Կատեգորիա:Հայաստանի Հանրապետության առողջապահության նախարարներ Կատեգորիա:ՀՀԿ անդամներ Կատեգորիա:Հայաստանի հանրային խորհրդի անդամներ Կատեգորիա:Բժշկական գիտությունների դոկտորներ Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ Կատեգորիա:Երևանի պետական բժշկական համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Կաստոս (կղզի)
Կաստոս (Καστός), հունական կղզի, որը գտնվում է Լեֆկադա կղզուց արևելք։ 2011 թվականին տեղական ինքնակառավարման բարեփոխման պահից այն Լեֆկադա համայնքի մի մասն է, որից հետո այն համարվում է մունիցիպալիտետ ։ Մինչև 1974 թվականը, երբ կղզին Լեֆկադա պրեֆեկտուրայի մի մասն էր, գտնվում էր Իտակա նահանգի Կեֆալոնիա պրեֆեկտուրայի կառավարման ներքո ։ Ամենամոտ կղզին Կալամոսն է, նրանց միջև կա ջրանցք։ Մայրցամաքը գտնվում է մոտավորապես 5 մետր հյուսիս-արեւելք Էտոլիա-Աքարնանիայից։
Աշխարհագրություն
Կղզում կա միայն մեկ գյուղ` համանուն Կաստոսը, որը գտնվում է կղզու արևելյան ափին։ Կղզու բնակչությունը կազմում է մոտ 80 մարդ, որոնք հիմնականում զբաղվում են ձկնորսությամբ և տուրիզմով։ Ամռանը տարբեր երկրներում ապրող կաստոսցիները վերադառնում են հայրենիք, շրջում զբոսանավերով և վայելում իրենց արձակուրդը։ Կղզու երկարությունը հյուսիսից հարավ 7 կիլոմետր է, լայնությունը՝ 800 մետր։ Տարածքը կազմում է 5,901 կմ2, իսկ ամենաբարձր գագաթն ունի 142 մետր բարձրություն` հաշված Միջերկրական ծովի մակերևույթից։ Կաստոսն ունի երկու եկեղեցի` «Agios Ioannis Prodromos», որը գտնվում է գյուղի կենտրոնում, և «Agios Emilianos», որը գտնվում է գյուղից մոտ 4 կիլոմետր հյուսիս-արևելք։ «Agios Ioannis» եկեղեցին զարդարված է հայտնի Էֆթանեզյան նկարիչ Սպիրիդոն Գազիսի որմնանկարներով։ Բացի այդ, կղզում կա երկու հողմաղաց և ձիթապտղի երեք վերամշակման կետ, նրանցից ոչ մեկը ներկայումս չի գործում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հունաստանի կղզիներ Կատեգորիա:Հոնիական ծովի կղզիներ
Բրյուսովի փողոց (Երևան)
Բրյուսովի փողոց, փողոց Երևանի Կենտրոն վարչական շրջանում։ Անվանվել է ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, գրականագետ և պատմաբան Վալերի Բրյուսովի պատվին։
Տվյալներ
Սկսվում է Արշակունյաց պողոտայի №16 շենքի և տրամվայի նախկին հավաքակայանի անցուղուց, հասնում Արտաշատի ոռոգիչ ջրանցքի ձախ ափ՝ Արշակունյաց պողոտայի 1-ին նրբանցք։ Հատվող փողոցներ չունի։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Երևանի փողոցներ
Նովոսյոլկա (այլ կիրառումներ)
Նովոսյոլկա, կարող է վերաբերել՝
Իբրահիմ (անուն)
Իբրահիմ (ابراهيم), արաբական ծագման արական անձնանուն, տարածված մուսուլմանական և պատմականորեն իսլամ դավանող այլ ազգերի մեջ։ Աստվածաշնչյան Աբրահամ անվան արաբական ձևը, որը նշանակում է «ժողովուրդների հայր», «վեհացած հայր» ։
Այլ տարբերակներ. Իբրագիմ, Իբրաիմ, Իբրաիմա, Իբրահիմ
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արական անձնանուններ
Մամիկոն Ղարիբյան
Մամիկոն Հմայակի Ղարիբյան, հայ շախմատիստ, միջազգային վարպետ (2020), գրոսմայստեր (2023)։
Կենսագրություն
Մամիկոն Ղարիբյանը բազմիցս ներկայացրել է Հայաստանը շախմատի Եվրոպայի պատանեկան և աշխարհի պատանեկան առաջնությունների տարբեր տարիքային խմբերում, որտեղ նվաճել է երկու ոսկե մեդալ՝ 2014 թվականին Բաթումում՝ մինչև 10 տարեկանների Եվրոպայի պատանեկան առաջնությունում և 2016 թվականին Պրահայում՝ մինչև 12 տարեկանների Եվրոպայի պատանեկան առաջնությունում ։
2020 թվականին Նորվեգիայում տեղի ունեցած Կրագերո Ռեզորթ միջազգային մրցաշարում Մամիկոն Ղարիբյանը 9 հնարավորից վաստակել է 7,5 միավոր և դարձել մրցաշարի հաղթող՝ լրացնելով նաև գրոսմայստերի նորմա ։
Մամիկոն Ղարիբյանը երեք անգամ մասնակցել է Հայաստանի բարձրագույն խմբի առաջնությանը։ 2020 թվականին, լինելով ՖԻԴԵ-ի վարպետ, նա մրցել է միայն գրոսմայստերների հետ և զբաղեցրել 5-րդ տեղը (4,5 միավոր 9-ից) ։ 2021 թվականին նրա մրցակիցները կրկին միայն գրոսմայստերներ էին։ 11 հնարավորից նա վաստակել է 5,5 միավոր և զբաղեցրել է 9-րդ տեղը ։ 2022 թվականի առաջնությունում Մամիկոնը 11 հնարավորից նա վաստակել է 5 միավոր և, ունենալով մասնակիցների մեջ ամենացածր վարկանիշը, զբաղեցրել է 7-րդ տեղը ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հայ շախմատիստներ
Յան Կոլլար
Յան Կոլլար (Ján Kollár),, սլովակ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ։
Ստեղծագործություններ
Գլխավոր ստեղծագործությունն է համարվում «Սլավայի դուստրը» (1824) պոեմը։ Գրել է «Սլավոնների գրական կապերի մասին» (1836) տրակտատը, ուսումնասիրել ժողովրդական բանահյուսությունը, հավաքել ժողովրդական երգեր (Պավել Յոսեֆ Շաֆարիկի հետ), երկու հատորով լույս է ընծայել «Սլովակների ազգային երգերը կամ աշխարհիկ երգերը Հունգարիայում» (1834-1835)։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Սլովակիա Կատեգորիա:Չեխ բանաստեղծներ Կատեգորիա:19-րդ դարի բանաստեղծներ Կատեգորիա:Չեխ լեզվաբաններ Կատեգորիա:Չեխ փիլիսոփաներ Կատեգորիա:Չեխ մանկավարժներ Կատեգորիա:Չեխիայի քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Ենայի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Սլովակ փիլիսոփաներ Կատեգորիա:Սլովակ գիտնականներ Կատեգորիա:Սլովակ հնագետներ Կատեգորիա:Սլովակիայի քաղաքական գործիչներ
Շլեխինգ
Շլեխինգ (Schleching), գերմանական կոմունա Բավարիայում։
Ենթարկվում է Վերին Բավարիա վարչական շրջանին։ Մտնում է Տրաունշտայն շրջանի կազմի մեջ։ Բնակչությունը կազմում է 1744 մարդ (ըստ 31 դեկտեմբերի 2010 թվականի տվյալով) ։ Զբաղեցնում է 45,17 կմ քառ. տարածք, պաշտոնական կոդը՝ 09 1 89 141։
Գեղարվեստի թանգարան (Գենտ)
Գենտի գեղարվեստի թանգարան (Museum voor Schone Kunsten (MSK)), գեղարվեստի թանգարան Բելգիայի Գենտ քաղաքում։ Տեղակայված է Ցիտադել զբոսայգու արևելյան հատվածում (Գենտի ժամանակակից արվեստի քաղաքային թանգարանի հարևանությամբ)։
Պատմություն
Թանգարանը հիմնադրվել է 1798 թվականին։ Համարվում է Բելգիայի ամենահին թանգարաններից մեկը։ Հայտնի է հավաքածուների բազմազանությամբ, ներառում է միջնադարից մինչև 20-րդ դարասկիզբ ընկած ժամանակահատվածը։ Հիմնական հավաքածուն ներառում է ֆլամանդական արվեստի (Հարավային Նիդերլանդներ) նմուշներ, ունի նաև եվրոպական` մասնավորապես ֆրանսիական արվեստի նմուշներ։ Մշտական հավաքածուի ցուցադրմանը զուգահեռ թանգարանը կազմակերպում է նաև ժամանակավոր ցուցահանդեսներ (տարին երկու անգամ)։
Թանգարանն անդամակցում է Ֆլամանդական արվեստի հավաքածուին, որը միավորում է ֆլամանդական գեղարվեստի երեք խոշոր թանգարանները` Գեղարվեստի թագավորական թանգարանը, Գրունինգե թանգարանը և Գենտի գեղարվեստի թանգարանը։ Թանգարանների հավաքածուները մշակվել են նույն կերպ և լրացնում են միմյանց` ներկայացնելով 15-ից 20-րդ դարերի ֆլամանդական արվեստը։ Որպես բելգիական մշակութային ժառանգության միևնույն պատասխանատվությունը կրող կառույց` երեք թանգարաններն իրականացնում են փորձի փոխանակում, ձգտում են ավելի կայուն, բարձր որակի կառավարման և իրենց հավաքածուների միջազգային իրազեկման բարձրացման` մասնավորապես համաշխարհային ժառանգության մաս կազմող աշխատանքների։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Բելգիայի թանգարաններ Կատեգորիա:1798 հիմնադրված թանգարաններ
Թոնուսի գավառակ
Թոնուս, գավառակ Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիայի վիլայեթի Սեբաստիայի գավառում։ Վարչական կենտրոնը Կեմերեկ ավանն է։
Կեմերեկից բացի հայտնի էին նաև Թոնուս և Շարգլա գյուղերը։
Պատմություն
1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ հայերը զանգվածաբար ոչնչացվեցին։ Ըստ թուրք վալիի ներկայացված տվյալների սպանվածների թիվը 31620 էր։
Բնակչություն
Բնակավայրերից 25-ը հայաբնակ էր և 1915 թվականին Թոնուսն ուներ մոտ 40000 հայ բնակիչ։
Տնտեսություն
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը անասնապահություն, հողագործություն, այգեգործություն, արհեստներն ու առևտուրն էր
Բուղգաան
Դիրք
Գյուղը գտնվում է ծովի մակարդակից 1060 մետր բարձրության վրա։ Մարզկենտրոն Ախմետայից հեռու է 5 կմ։
Բնակչություն
Ըստ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալների, գյուղի բնակչությունը կազմում է 6 մարդ.
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ախմետայի շրջան
Կալինա (գյուղ, Մյաետագուսե շրջան)
Կալինա (Kalina), գյուղ Էստոնիայի Իդա-Վիրումաա նահանգի Մյաետագուսե շրջանում։
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 67 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Իդա-Վիրումաա նահանգի Մյաետագուսե շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղեր
Մաքս Ֆակտոր
Մաքս Ֆակտոր, իսկական անունը Մաքսիմիլիան Աբրամովիչ Ֆակտորովիչ (Max Factor, ), Ռուսական կայսրությունից գաղթած հրեական ծագմամբ ամերիկացի գործարար։ «Max Factor» ընկերության հիմնադիր։
Կենսագրություն
Մաքսիմիլիան Ֆակտորովիչը Լեհաստանի հրեա է, որը ծնվել է Լոձում աշխատող աշխատավոր ընտանիքում։ Նա յոթ տարեկանում թատրոնում կոնֆետ է վաճառել, ութ տարեկանում աշխատել է դեղատանը, ինը տարեկանում դարձել է կեղծամ պատրաստող ենթավարպետ, տասներեքում՝ բեռլինցի հայտնի վարսավիրի աշակերտ է եղել։ 14 տարեկանում տեղափոխվել է Մոսկվա և աշխատել է Մեծ թատրոնում՝ որպես գրիմարարի օգնական։ Թատրոնում ձեռք բերված հմտությունները Ֆակտորին հետագայում շատ են օգնել։
Ֆակտորովիչը պարտադիր զինվորական ծառայության է անցել ռուսական բանակում, զորացրումից հետո 1895 թվականին Ռյազանում բացել է իր սեփական խանութը, որտեղ վաճառել է իր կողմից պատրաստած կարմրաներկ, քսուքներ, օծանելիք և կեղծամներ։ Տունը, որտեղ գտնվել է նրա առաջին խանութը, պահպանվել է․ այն գտնվում է Ռյազան քաղաքում՝ Սաբորնի փողոց, տուն 48։
Մի անգամ Ռյազանում թատերական խումբ է ժամանել և մի քանի շաբաթ անց լեհաստանցի հրեայի արտադրանքն արդեն ճանաչում էին արքունիքում։
1904 թվականին ընտանիքի հետ մեկնել է ԱՄՆ ։ Հիմնադրել է «Max Factor» ընկերությունը։
Մահացել է 65 տարեկանում՝ Բևեռլի Հիլզում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գործարարներ Կատեգորիա:Ամերիկացի քիմիկոսներ Կատեգորիա:Ամերիկացի դիմահարդարներ Կատեգորիա:20-րդ դարի գործարարներ
Գաղութացում
Գաղութացում (Colonialism), զարգացած երկրների խմբերի` աշխարհի մնացած մասին տիրապետելու համակարգ 16-20-րդ դարերում ։
Ռյաբկովո (գյուղ, Վելիժսկի շրջան)
2007 թվականին գրանցված տվյալներով բնակչությունը կազմել է 3 մարդ։ Ռյաբկովոն գտնվում է շրջանի հյուսիս-արևմտյան մասում, Վելիժից 12 կմ հյուսիս-արևելք, P133 Սմոլենսկ-Նևել մայրուղուց 14 կմ հյուսիս։ Ռուդնյա երկաթուղային կայարանը գտնվում է գյուղից 82 կմ հարավ՝ Սմոլենսկ-Վիտեբսկ գծի վրա։
Գաղութացում
Գաղութացման քաղաքականությունը նվաճման և ռազմական, տնտեսական մեթոդներով այլ ժողովուրդների, երկրների ու տարածքների (սովորաբար տնտեսապես ավելի ցածր զարգացում ունեցող) մասնակի շահագործման քաղաքականությունն է ։
Ռյաբկովո (գյուղ, Վելիժսկի շրջան)
Պատմություն
Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ՝ 1941 թվականի հուլիսին, նացիստական զորքեր գրավել են գյուղը։ Այն ազատագրվել է 1943 թվականի սեպտեմբերին ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Վելիժսկի շրջանի բնակավայրեր
Գաղութացում
Նոր ժամանակաշրջանի վաղ փուլ
Կապիտալի սկզբնական կուտակման գաղութային քաղաքականությանը բնորոշ են նվաճված տարածքներում առևտրում մենաշնորհների հաստատումը, տեղի բնակչության նկատմամբ շահագործման ֆեոդալական ու ստրկատիրական ձևերի հաստատումը։ Այս քաղաքականությունը Եվրոպայի երկրներում հանգեցրել է գաղութների թալանի ու ստրուկների վաճառքի հաշվին մեծ կապիտալի կուտակման, որը հատկապես զգալի է եղել 17-րդ դարի երկրորդ կեսին` խթան հանդիսանալով Անգլիայի` ժամանակի առավել զարգացած երկիր համարվելու։
Ստրկացված երկրներում գաղութային քաղաքականությունը հանգեցրել է արտադրական ուժերի ջախջախման, արգելակել է այդ երկրների տնտեսական, քաղաքական զարգացումը, հանգեցրել է հսկայական տարածքների թալանին ու տեղի ժողովուրդների շահագործմանը։ Ռազմական բռնության մեթոդները գլխավոր դեր են խաղացել այդ ժամանակաշրջանում գաղութների շահագործման գործում։ Դրա վառ օրինակ է Բրիտանական արևելահնդկական ընկերությունը 1757 թվականին իր կողմից նվաճված Բենգալիայում։ Նման քաղաքականության հետևանք է եղել 1769-1773 թվականների սովը, որի զոհն են դարձել տասը միլիոն բենգալացիներ։ Իռլանդիայում 16-17-րդ դարերում բրիտանական կառավարությունը բռնազավթել և անգլիացի գաղութարարներին է փոխանցել գրեթե բոլոր հողերը, որոնք պատկանել են բնիկ իռլանդացիներին։
Նոր ժամանակաշրջան
Մանուֆակտուրաներից արտադրական մեծ գործարանների անցումով պայմանավորված` գաղութային քաղաքականության մեջ կատարվել են զգալի փոփոխություններ։ Գաղութները տնտեսապես ավելի սերտորեն են կապվել մետրոպոլիաների հետ, որոնք նրանց վերածել են ագրարային-հումքային կցորդների` գյուղատնտեսության զարգացման ուղղվածությամբ, և դարձել են արդյունաբերական ապրանքի սպառման շուկաների և մետրոպոլիայի կապիտալիստական աճող արդյունաբերության հումքի աղբյուր։ Այսպես` 1814-1835 թվականներին անգլիական բամբակաթղթային կտորների արդյունահանումը Հնդկաստան աճել է 65 անգամ։
Շահագործման նոր մեթոդների տարածումը, գաղութային կառավարման հատուկ մարմինների ստեղծման անհրաժեշտությունը, որոնք կամրապնդեին տեղի ժողովուրդների նկատմամբ գերիշխանությունը, ինչպես նաև մետրոպոլիայում բուրժուազիայի տարբեր շերտերի մրցակցությունը հանգեցրին գաղութային առևտրական մոնոպոլիաների վերացմանը և գրավված երկրների ու տարածքների` մետրոպոլիայի կողմից պետական կառավարմանը։
Գաղութների շահագործման ձևերի ու մեթոդների փոփոխությունը չի ուղեկցվել դրանց ինտենսիվության նվազմամբ։ Դրանց կիրառումը հանգեցրել է Եվրոպայում ու Հյուսիսային Ամերիկայում սոցիալ-տնտեսական զարգացման արագացմանը։ Չնայած գաղութարարները հետաքրքրված են եղել գաղութներում գյուղատնտեսական ապրանքների աճով, սակայն նրանք հաճախ սատարել են ֆեոդալական ու մինչֆեոդալական հարաբերությունները` այդ խավը համարելով իրենց սոցիալական հենարանը գաղութներում։
Արդյունաբերական դարաշրջանի սկզբին գաղութային խոշոր տիրապետություն է համարվել Մեծ Բրիտանիան։ 18-19-րդ դարերի երկարատև պայքարում պարտության մատնելով Ֆրանսիային` այն Ֆրանսիայի, ինչպես նաև Նիդերլանդների, Իսպանիայի ու Պորտուգալիայի հաշվին մեծացրել է իր տարածքները։ Մեծ Բրիտանիան իրեն է ենթարկել Հնդկաստանը։ 1840-1842 թվականներին և Ֆրանսիայի հետ համատեղ 1856-1860 թվականներին նա Չինաստանի դեմ մղել է այսպես կոչված Ափիոնային պատերազմները, որոնց արդյունքում նա Չինաստանին պարտադրել է իր համար շահավետ պայմաններ։ Նա տիրել է Սյանգանին (Հոնկոնգ), փորձել է հպատակեցնել Աֆղանստանը, գրավել է հենակետային տարածքներ Պարսից ծոցում (Ադեն)։ Գաղութային մոնոպոլիան արդյունաբերական մոնոպոլիաների հետ ապահովել է Մեծ Բրիտանիայի` որպես գերտերության դիրքերը ամբողջ 19-րդ դարում։ Գաղութացում իրականացրել են այլ տերություններ ևս։ Ֆրանսիան հպատակեցրել է Ալժիրը (1830-1848), Վիետնամը (19-րդ դարի 50-80-ական թվականներ), իր գերիշխանությունն է հաստատել Կամբոջայի (1863) և Լաոսի (1893) նկատմամբ։ 1855 թվականին Կոնգոն անցել է բելգիական Լեոպոլդ II թագավորի տիրապետությանը, երկրում հաստատվել է հարկադիր աշխատանքի համակարգը։ 20-րդ դարի սկզբին Ցին կայսրությունը հայտարարել է Տիբեթի ու Մոնղոլիայի գաղութացման «նոր քաղաքականությունը»։
Գաղութային տերությունները վարչականորեն արտահայտվել են կա'մ դոմինիոնի (գաղութի ուղղակի կառավարում փոխարքայի, գեներալ-կապիտանի կամ գեներալ-նահանգապետի միջոցով), կա'մ պրոտեկտորատի ձևերով։
Գաղութացման գաղափարական հիմնավորումն ուղեկցվել է մշակույթի տարածման անհրաժեշտության պատրվակով։ Գաղութացման իսպանական տարբերակը ենթադրում էր կաթոլիկության էքսպանսիա, իսպաներենի հաստատում էնկոմիենդայի եղանակով։ Գաղութացման հոլանդական ձևը Հարավային Աֆրիկայում ենթադրում էր ապարտհեյդ, տեղի բնակչության վտարում։ Գաղութարարները ձևավորել են տեղի բնակչությունից լիովին անկախ համայնքներ, որոնք ներառում էին ամենատարբեր շերտերի մարդկանց` ներառյալ հանցագործների ու արկածախնդիրների։ Լայնորեն տարածված են եղել նաև կրոնական համայնքները (Նոր Անգլիայում` պուրիտաններ, Վայրի Արևմուտքում` մորմոններ)։ Գաղութային իշխանությունն իրականացվել է «բաժանի'ր և տիրի'ր» սկզբունքով` որով պայմանավորված այն սատարել է տեղի իշխանավորներին, որոնք հաճույքով ընդունել են իշխանության արտաքին նշանները և ղեկավարման մեթոդները։
Ապագաղութայնացում
Գաղութային համակարգը վերջնական հարվածն է ստացել Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո՝ հումանիստական ու ժողովրդավարական գործընթացների մեկնարկով պայմանավորված։ Ապագաղութացումը խրախուսվել է այն ժամանակվա երկու գերտերությունների՝ ԱՄՆ-ի (Էյզենհաուեր) և ԽՍՀՄ-ի (Ստալին, Խրուշչով) կողմից։
Մեծ դժվարությամբ է ազգային անկախություն ձեռք բերել Հնդկաստանը՝ մեծ մասամբ շնորհիվ Մահաթմա Գանդիի սկսած պասիվ դիմադրության շարժման։ 1947 թվականին անկախություն է ձեռք բերել Հնդկաստանը, իսկ 1960 թվականին՝ աֆրիկյան մի շարք պետություններ։ Դիենբյենֆուի պարտությունից հետո ֆրանսիացիները հեռացան ֆրանսիական Հնդկաչինից։ Համեմատաբար հանգիստ է վերափոխվել Նիդերլանդների երբեմնի հզոր կայսրությունը։
Գաղութային կախվածությունը թոթափած երկրները ստացել են Երրորդ աշխարհի երկրները անվանումը։ Հետգաղութային շրջանում զարգացած երկրները տնտեսապես ու քաղաքականապես գերազանցել են Երրորդ աշխարհի երկրներին։ Երրորդ աշխարհի որոշ երկրներ դեռևս հանդես են գալիս որպես հումք մատակարարող երկրներ, ինչը թույլ է տալիս ապահովել բնակչության բարեկեցության որոշակի մակարդակ, իսկ որոշ դեպքերում նույնիսկ գերազանցում է եվրոպական երկրներին (օրինակ՝ Արաբական Էմիրաթներ)։ Աշխատավարձի ցածր մակարդակը նրանց դարձնում է էժան աշխատուժի պահեստարան, ինչը հնարավորություն է տալիս միջազգային ընկերություններին նվազագույնի հասցնել իրենց ուշացումները՝ նրանց ընդգրկելով իր արտադրության մեջ՝ առաջին հերթին լայն սպառման ապրանքների։
Գաղութային համակարգի վերացման ոչ բոլոր հետևանքներն են եղել դրական, քանի որ մետրոպոլիայի ու տեղի իշխանավորների միախառնված վարչակարգի փոխարեն իշխանության են եկել կոռումպացված թույլ ռեժիմներ, որոնք ի վիճակի չեն եղել հասնելու ներքին շուկայում գների արդարացի ձևավորման, ապահովելու հարկերի հավաքումը սեփական կրթական ու գիտական ոլորտների զարգացման համար։ Զարգացող շատ երկրներում աճում է պարտքը։
Ազդեցություն
Գաղութային քաղաքականության ազդեցությունը պետության ու նրա բնակչության վրա զգալի է ու համընդգրկուն ։ Տարբեր են ազդեցությունները, որոնք կարող են լինել կարճաժամկետ և երկարաժամկետ․ դրանց թվում կարող են ներառվել հիվանդությունները, հասարակական ոչ հավասար հարաբերությունների հաստատումը, բնակչության շահագործումն ու ստրկացումը, եվրոպական որոշ էթնոսների էնթոցիդը, միևնույն ժամանակ բժշկության զարգացումը, սոցիալական նոր ինստիտուտները, աբոլիցիոնիզմը, ենթակառուցվածքների կատարելագործումն ու տեխնոլոգիական ընդհանուր առաջընթացը ։ Գաղութացումը նպաստել է նաև լեզուների, գրականության տարածմանը՝ երբեմն նաև հանգեցնելով մշակույթի ընդհանուր փոխարինման։
Գաղութացման համաճարակային հետևանքները
Տեղաբնիկ ժողովուրդների ու նոր հողերը նվաճողների շփումները հաճախ հանգեցրել են նոր հիվանդությունների դրսևորումների, որոնք որոշ դեպքերում վերածվել են տեղային համաճարակների՝ վիրուլենտության մեծ աստիճանով ։ Այսպես՝ մինչկոլումբոսյան Ամերիկայում չեն եղել այնպիսի հիվանդություններ, ինչպիսիք են բնական ծաղիկը, կարմրուկը, մալարիան ։
Հիվանդությունը 16-րդ դարում ոչնչացրել է Կանարյան կղզիների տեղաբնիկներին ամբողջությամբ․ 1518 թվականին ծաղիկից մահացել է Հաիթիի հնդկական բնակչության կեսը։ Բնական ծաղկի համաճարակ է բռնկվել նաև Մեքսիկայում 1520-ական թվականներին, որտեղ միայն Տենոչտիտլանում մահացել է 150,000 մարդ՝ ներառյալ կայսրը, իսկ Պերուում 1530-ական թվականներին նույն հիվանդությունը որոշակի օգնություն է եղել եվրոպական նվաճողների համար։ 17-րդ դարում Մեքսիկայի բնիկները տուժել են ծաղիկից, որի հետևանքով նահացել է մոտ երկու միլիոն մարդ։ 1618-1619 թվականներին ծաղիկի համաճարակից Մասաչուսեթսի ծոցի ամերիկյան հնդկացիների շրջանում մահացությունը կազմել է 90 % ։ Այս հիվանդության համաճարակներ են բռնվել 18-րդ դարի երկրորդ կեսին և 19-րդ դարի առաջին կեսին Մեծ հարթավայրերի հնդկացիների շրջանում, որը նույնպես հանգեցրել է տեղաբնիկների թվաքանակի զգալի կրճատման ։ Որոշ հետազոտողներ ենթադրում են, որ Ամերիկայի բնակչության մոտ 95 %-ը մահացել է հիվանդությունից, որոնք Ամերիկա են թափանցել Հին աշխարհից ։ Հիվանդությունների բազմադարյան շփման ընթացքում եվրոպացիները այդ հիվանդությունների հանդեպ ձեռք էին բերել որոշակի կայունություն, մինչդեռ ամերիկյան տեղաբնիկները դրանց հանդեպ ոչ մի իմունիտետ չեն ունեցել ։
Բրիտանական գաղութացման վաղ շրջանում բնական ծաղիկը թափանցել է նաև Ավստրալիա, որտեղ դրանից մահացել է աբորիգենների մոտ 50 %-ը ։ Դրանից տուժել են նաև Նոր Զելանդիայի տեղաբնիկները ։ 1848-1849 թվականներին Հավայան կղզիներում տարածվել են կապույտ հազն ու գրիպը, որի արդյունքում մահացել է այնտեղ ապրող 150,000 բնակիչներից 40,000-ը։ Ներմուծված հիվանդությունները, հատկապես ծաղիկը, գրեթե ամբողջությամբ ոչնչացրել է Զատկի կղզու բնակչությունը ։ 1875 թվականին Ֆիջի կղզում բռնկված ծաղկի համաճարակի հետևանքով մահացել է մոտ 40,000 մարդ, որը կազմել է բնակչության մոտ մեկ երրորդը ։ Բացի այդ՝ 19-րդ դարում էականորեն կրճատվել է այնուների թվաքանակը հիմնականում վարակիչ հիվանդությունների պատճառով, որոնք ներթափանցել էին Հոկայդո կղզու ճապոնացի վերաբնակիչների միջոցով ։
Գիտնականները ենթադրում են, որ իր հերթին մյուս մայրցամաքներից Եվրոպա են ներթափանցել որոշ հիվանդություններ, օրինակ՝ սիֆիլիսը։ Այս ուղղությամբ հետազոտությունները ցույց են տվել, որ գոյություն ունեցող արևադարձային բակտերիան, որոնք բերել են վերադարձող եվրոպացիները, իր համար նոր պայմաններում մուտացիայի է ենթարկվել՝ առողջության համար ավելի վտանգավոր դառնալով ։ Վերածննդի շրջանում հիվանդությունը բնորոշվել է մահացության ավելի բարձր աստիճանով, քան ներկայումս է ։ Բենգալիայում սկսվել է խոլերայի առաջին համաճարակը, որը տարածվել է ամբողջ Հնդկաստանով․ այնտեղ հիվանդությունից մահացել են մոտ 10,000 բրիտանացի զինվոր և բազմաթիվ հնդկացիներ ։ Վլադիմիր Խավկինը, ով աշխատել է Հնդկաստանում 19-րդ դարի վերջին, մշակել է խոլերայի ու բուբոնային ժանտախտի պատվաստանյութ։
Հիվանդությունների դեմ պայքար
1803 թվականին իսպանական գահը կազմակերպել է առաքելություն, որի նպատակը եղել է բնական ծաղկի պատվաստանյութով ապահովել գաղութներն ու իրականացնել բնակչության զանգվածային պատվաստում ։ 1832 թվականին ԱՄՆ-ի դաշնային կառավարությունը հաստատել է բնիկ հնդկացիների զանգվածային պատվաստման ծրագիրը ։ Համանման ծրագիր է ընդունվել Հնդկաստանում Մաունտստյուարտ Էլֆինստոնի նախաձեռնությամբ ։ 20-րդ դարի սկզբից գաղութային տերություններն իրենց ջանքերը կենտրոնացրել են հիվանդությունների դեմ պայքարին և արևադարձային երկրներում դրանց վերահսկմանը ։ Այսպես՝ Աֆրիկայում կանխվել է քնախտի տարածումը՝ շնորհիվ մոբիլային խմբերի աշխատանքի, որոնք պարբերաբար հետազոտել են միլիոնավոր մարդկանց՝ հիվանդության ռիսկային գոտում գտնվող ։ Արդյունքում 20-րդ դարում մարդկության թվաքանակի աննախադեպ աճ է գրանցվել՝ հիմնականում շատ երկրներում մահացության մակարդակի նվազեցման շնորհիվ․ դա պայմանավորվել է բժշկության առաջընթացով ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Գաղութատիրություն Կատեգորիա:Մշակութային աշխարհագրություն Կատեգորիա:Միջազգային հարաբերությունների տեսություն Կատեգորիա:Միջազգային հարաբերություններ
Միր Ջաֆար Բաղիրով
Միր Ջաֆար Աբբաս օղլու Բաղիրով (Mircəfər Abbas oğlu Bağırov, Мир Джафар Аббасович Багиров), Ադրբեջանական ԽՍՀ-ի կոմունիստ առաջնորդ 1932-1953 թվականներին՝ Իոսիֆ Ստալինի խորհրդային կառավարման ներքո ։
Վաղ կյանք
Բաղիրովը ծնվել է 1896 թվականին Բաքվի նահանգի Ղուբա քաղաքում, մանկավարժություն է սովորել Պետրովսկում։ 1915–1917 թվականներին Մ. Ջ. Բաղիրովն աշխատել է Խուդաթի գյուղերից մեկում որպես դպրոցի ուսուցիչ ։ 1917 թվականի մարտին միացել է բոլշևիկներին և ընտրվել Ղուբայի հեղափոխական կոմիտեի նախագահի տեղակալ ։ 1918 - 1921 թվականներին մասնակցել է Հոկտեմբերյան հեղափոխությանը և Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմին՝ որպես գնդի հրամանատար, ադրբեջանական դիվիզիայի զինվորական կոմիսար, ռուսական ռազմական հրամանատարության կովկասյան կորպուսի խորհրդական և ադրբեջանական դիվիզիայի հեղափոխական տրիբունալի պետ։ Խորհրդային Միության կողմից Ադրբեջանի բռնակցումից հետո Բաղիրովը նշանակվեց Ադրբեջանի Ղարաբաղի հեղկոմի նախագահ։ Հաղորդվել է, որ Բաղիրովն աշխատել է նաև Ադրբեջանի Դեմոկրատական Հանրապետության ոստիկանությունում։ 1921 թվականի փետրվարին նա միացավ Չեկային։ 1927–1929 թվականներին աշխատել է Անդրկովկասի ջրաբաշխման բաժնի տնօրեն։ 1929 թվականի դեկտեմբերից մինչև 1930 թվականի օգոստոսը Բաղիրովը եղել է Ադրբեջանի ազգային անվտանգության ծառայությունների ղեկավար։
Հարաբերությունները Բերիայի հետ
1921 թվականին Չեկայում Բաղիրովի ենթականերից մեկը երիտասարդ Լավրենտի Բերիան էր, ում կարիերան նա հովանավորում էր ։ Բերիան նրան հատուցեց, երբ 1932 թվականին նա նշանակվեց Անդրկովկասյան երեք հանրապետությունների (Ադրբեջան, Հայաստան և Վրաստան) ղեկավար՝ նախ կազմակերպելով, որ Բաղիրովը նշանակվի Խորհրդային Միության Կոմկուսի Կենտկոմի Ադրբեջանում «պատասխանատու հրահանգիչ», իսկ հետո՝ Ադրբեջանի կոմկուսի նախագահ։ Ըստ Բերիայի որդու՝ Սերգոյի.
Կոմունիստական կուսակցության առաջին քարտուղար
Բաղիրովը Ադրբեջանի կոմունիստական կուսկացության կենտրոնական կոմիտեի առաջին քարտուղարն էր 1933 թվականի դեկտեմբերից մինչև 1953 թվականի ապրիլին։ Նա Լենինգրադում Անդրեյ Ժդանովից բացի միակ տարածաշրջանային կուսակցական ղեկավարն էր, որը պաշտոնավարեց ստալինյան բռնաճնշումների ողջ ընթացքում, որի ընթացքում Ադրբեջանում ավելի քան 10000 մարդ գնդակահարվեց Բաղիրովի դեմ մահափորձ կազմակերպելու մեղադրանքով ։ 1937 թվականի հոկտեմբերին նա դարձավ Խորհրդային Միության կոմկուսի կենտրոնական կոմիտեի լիիրավ անդամ այն բանից հետո, երբ մի խումբ գործող պաշտոնյաներ դատապարտվեցին որպես «ժողովրդի թշնամիներ»։
1953 թվականի մարտի 7-ին՝ Իոսիֆ Ստալինի մաից անմիջապես հետո, Բաղիրովը դարձավ Կենտրոնական կոմիտեի նախագահության թեկնածու անդամ, ինչը նշանակում էր, որ ինքը Ռուսաստանից դուրս ավելի փոքր խորհրդային հանրապետություններում ծնված ամենաբարձրաստիճան կոմունիստ պաշտոնյան էր ։ Ապրիլի 21-ից ինքն իրեն տեղափոխեց՝ նշանակելով Ադրբեջանական ԽՍՀ-ի Նախարարների խորհրդի նախագահի պաշտոնում, բայց հուլիսի 19-ին հեռացվեց՝ Բերիայի ձերբակալությունից հետո։
Դատավարություն և մահապատիժ
Բաղիրովը ձերբակալվել է 1954 թվականին և մեղադրվել Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ ավազակ լինելու մեջ, որը պատասխանատու է ստալինյան բռնաճնշումների ժամանակ մեծ թվով ադրբեջանցի կոմունիստների, այդ թվում՝ Գազանֆար Մուսաբեկովի, Հուսեյն Ռահմանովի մահվան համար։ 1956 թվականի ապրիլի 12-26-ին Բաքվում ԽՍՀՄ Գերագույն դատարանի ռազմական կոլեգիայի հատուկ նիստում նա դատվեց հինգ այլ անձանց հետ միասին ։ Դատարանի առջև իր վերջին 17 րոպեանոց ելույթում նա կողմ է արտահայտվել դատավճռին և հրաժարվել ներման խնդրանքով դիմելուց։ Բաղիրովը մահապատժի է ենթարկվել 1956 թվականին ։
Միր Ջաֆար Բաղիրովը Ադրբեջանի պատմության մեջ հակասական կերպար է։ Մինչև 1940 թվականը Բաղիրովի օրոք իրականացված զտումների հետևանքով մահացել էր մոտ 70000 ադրբեջանցի ։ Մտավորականությունը ոչնչացվեց, ջարդվեց և վերացավ՝ որպես սոցիալական ուժ, իսկ հին գվարդիայի կոմունիստական էլիտան փլուզվեց։ Սակայն Բաղիրովը նույնպես հաջողությամբ դիմադրեց Ադրբեջանական ԽՍՀ-ի կազմում գտնվող Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզը Հայկական ԽՍՀ-ին հանձնելու հայկական պահանջներին ։
Նրան էին վերագրում կրտսեր որդուն վերաբերվել որպես սովորական խորհրդային քաղաքացու։ Բաղիրովը որդուն՝ Վլադիմիր (Ջահանգիր) Բաղիրովին՝ ռազմական օդաչու, ուղարկեց խորհրդային բանակ՝ նացիստական Գերմանիայի դեմ կռվելու։ Նա զոհվել է մարտում 1943 թվականի հունիսին՝ օդային հարված կատարելուց հետո։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ադրբեջանում հրազենից մահացածներ Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 3-րդ գումարման պատգամավորներ Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 2-րդ գումարման պատգամավորներ Կատեգորիա:Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ Կատեգորիա:Կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ Կատեգորիա:Լենինի շքանշանի ասպետներ Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմի մասնակիցներ Կատեգորիա:Մահապատժի ենթարկված քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Բոլշևիկներ Կատեգորիա:Ադրբեջանի հեղափոխականներ Կատեգորիա:Ադրբեջանցի աթեիստներ Կատեգորիա:1956 մահեր Կատեգորիա:1896 ծնունդներ Կատեգորիա:Category:20-րդ դարի ադրբեջանցի քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Category:Ղուբա քաղաքում ծնվածներ
Լինդսի Դունկան
Լինդսի Դունկան (Lindsay Duncan, ), շոտլանդացի դերասանուհի, ով իր ամենամեծ հաջողություններին հասել է թատերական ներկայացումների միջոցով։ 2009 թվականին նրան շնորհվել է Բրիտանական կայսրության շքանշան դրամատիկական վարպետության ասպարեզում ձեռք բերած նվաճումների համար ։ Դունկանն արժանացել է ամերիկյան Թոնի մրցանակի «Լավագույն դերասանուհի» անվանակարգում՝ «Անձնական կյանք» (2001) ֆիլմում իր դերակատարման համար. նախկինում նա առաջադրվել էր այդ մրցանակին « Վտանգավոր կապեր» ֆիլմի համար (1985-1986) ։ Բացի այդ, նրան երկու անգամ շնորհվել է Լոուրենս Օլիվյեի անվան մրցանակ՝ լավագույն դերասանուհի անվանակարգում։
Կենսագրություն
Դունկանը ծնվել է Էդինբուրգում (Շոտլանդիա)։ Ավարտել է Լոնդոնի համալսարանի դրամատիկական դպրոցը, որից հետո սկսել է ելույթ ունենալ Շեքսպիրյան թագավորական ընկերությունում՝ Royal Shakespeare Company- ում, որտեղ էլ ծանոթացել ու մտերմացել է իր ապագա ամուսնու՝ դերասան Հիլթոն Մաքրեյի հետ ։ Բեմում իր կարիերային զուգահեռ Դունկանը երբեմն հանդես է եկել բրիտանական հեռուստատեսությամբ։ 1985 թվականին նա նշել է իր նորամուտը մեծ էկրանին՝ «Անփույթ կապեր» կատակերգության գլխավոր հերոսուհու կերպարի մարմնավորմամբ, իսկ հետագայում երկրորդական դերեր է ստանձնել «Ականջներդ սրեք» (1987), «Քաղաքապետարան» (1996) և «Իդեալական ամուսին» (1999), « Մենսֆիլդ Պարկ » (1999), «Խփել նշանակետին» (2004), « Ալիսան հրաշքների աշխարհում » (2010), «Բոյֆրենդ՝ ապագայից » (2013) և « Թռչուն-մարդը » (2014) ֆիլմերում։:
2013 թվականին Դունկանն արժանացել է բրիտանական անկախ կինոյի մրցանակին՝ «Շաբաթավերջը Փարիզում» ֆիլմում գլխավոր հերոսուհու կերպարը տպավորիչ կերպով մարմնավորելու համար ։ Նա նկարահանվել է նաև «Հայելանման մաշկ» (1990) և «Տոսկանյան արևի տակ» (2003) ֆիլմերում։ Համեմատաբար հաճախ Դունկանն աշխատել է հեռուստատեսությունում, որտեղ  գլխավոր և երկրորդական դերեր է խաղացել տարբեր մինի-սերիալներում և ֆիլմերում՝ երեք անգամ առաջադրվելով BAFTA հեռուստատեսային մրցանակի ։ 2005-ից 2007 թվականներին նա նկարահանվել է BBC / HBO-ի «Հռոմ» սերիալում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Լոուրենս Օլիվիեի մրցանակի դափնեկիրներ Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:Վիքիդատայի հայերեն չթարգմանված տարրեր պարունակող հոդվածներ Կատեգորիա:Բրիտանացի հեռուստատեսային դերասանուհիներ Կատեգորիա:Բրիտանացի դերասանուհիներ Կատեգորիա:21-րդ դարի դերասանուհիներ Կատեգորիա:20-րդ դարի դերասանուհիներ Կատեգորիա:Դերասանուհիներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Անձինք այբբենական կարգով Կատեգորիա:Ապրող անձինք Կատեգորիա:1950 ծնունդներ Կատեգորիա:Նոյեմբերի 7 ծնունդներ Կատեգորիա:Էդինբուրգ քաղաքում ծնվածներ Կատեգորիա:Շոտլանդացի դերասանուհիներ Կատեգորիա:21-րդ դարի բրիտանացի դերասանուհիներ Կատեգորիա:Բրիտանացի հեռուստատեսային դերասաններ Կատեգորիա:Բրիտանացի կինոդերասանուհիներ
Մարտակերտ
Մարտակերտ, քաղաք Արցախի Հանրապետության Մարտակերտի շրջանում։
Անվանում
Անվանումը «Մատուռակերտի» հնչյունափոխված ձևն է։ Կան նաև «Մարդակերտ»՝ մարդու կերտած, կամ «Մարտակերտ»՝ մարտերում կերտված տարբերակները։ Գորանբոյ գործողության ընթացքում՝ 1992 թվականի հուլիսի 4-ին ադրբեջանցիները գրավում են Մարտակերտը և անվանում այն «Աղդերե»՝ այն կցելով Թարթառի շրջանին։ Քաղաքի ադրբեջաներեն անվանումը նշանակում է «սպիտակ ձոր»։
Աշխարհագրություն
Մարտակերտ քաղաքը գտնվում է Թարթառ գետի միջին հոսանքի աջ կողմում և ծովի մակերևույթից մարձր է 450 մետր։
Պատմություն
Մարտակերտը որպես գյուղ հիշատակվում է առնվազն 19-րդ դարից, երբ այստեղ կառուցվել է սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցին։ Այդ ժամանակ վարչականորեն գտնվում էր Ելիզավետպոլի նահանգի Ջևանշիրի գավառի մեջ։ 1923 թվականին, երբ կազմավորվում է Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզը, գյուղը խոշորագույնն էր դրա հյուսիսում, ուստի դառնում է շրջանի կենտրոն։ Քաղաքատիպ ավանի կարգավիճակ է ստանում 1960 թվականին՝ Մատաղիսից հետո (1943)։ Արցախի անկախության տարիներին բնակավայրը ստանում է քաղաքի կոչում։
Խորհրդային տարիներին Մարտակերտը հայտնի էր հիմնականում գյուղատնտեսական և սննդի արդյունաբերությամբ, տնտեսական կապի մեջ էր իրենից ոչ հեռու գտնվող Մարգուշևան (Լենինավան, Մարաղա) հայկական և Միր-Բաշիր (Թարթառ) ադրբեջանական քաղաքների հետ։ Երկաթուղային կապն ապահովվում էր Աղդամ և Բարդա, հազվադեպ՝ մարզկենտրոն Ստեփանակերտ քաղաքների հետ։ Ավտոխճուղով կապված էր վերոնշյալ քաղանքերին, ինչպես նաև՝ Քելբաջարին (Քարվաճառ)։ Վերջինս Ադրբեջանական ԽՍՀ մյուս շրջանների հետ կապվում էր միայն ԼՂԻՄ Մարտակերտի շրջանով։ Քաղաքի բնակչությունն աճեց ավելի քան երկու անգամ։