Ճարտար_(քաղաք)
Խաղողագործություն
Խաղողագործությունը նախկինում տարածված էր գյուղին հարակից նախալեռնային վայրերում, հետագայում այդպիսի այգիներ են հիմնվել նաև հարթավայրային (Ալաբալի, Կլազնի ձոր) մասերում, որտեղ 1 հեկտարից ստացվում էր մինչև 200-250 ց խաղող։ Խաղողի այգիների տարածքը 1970-[[1980|80-ական թվականներին]] կազմել է 700 հեկտար։ Ըստ որում, ամբողջ Ճարտարի հողային ֆոնդը կազմել է 11 հազ. հեկտար, վարելահողերը՝ շուրջ 3,0 հազ. հեկտար։ Խաղողագործության բնագավառում այդպիսի հաջողությունները պայմանավորված էին նրանով, որ ճարտարեցիները հարթավայրային վայրերում ստեղծել էին խաղողի այնպիսի այգիներ, որտեղ աշխատանքները մեքենայացված էին, կիրառվում էին խաղողագործության ժամանակակից գիտական մեթոդներ, և, որ շատ կարևոր է, ստեղծվել էր ոգոռման կատարելագործված համակարգ։ Ալաբալու հարթավայրի ընդերքում գտնվող ստորերկրյա ջրի պաշարները արտեզյան ջրհորների միջոցով օգտագործվում էին նոր ստեղծված այգիները ոռոգելու համար։ Բացի դրանից, Ճարտարի այգեգործները խաղողի այգիները մշակում էին շատ խնամքով, խաղողի վազից բացի, այդ այգիներում հնարավոր չէր գտնել որևէ այլ բույս, մոլախոտ։ Խաղողի այգիները դարձել էին ցուցահանդեսներ, որոնք տեսնելու, Ճարտարի առաջավոր փորձը ուսումնասիրելու համար բազմաթիվ վայրերից գալիս էին գիտնականներ, ղեկավար աշխատողներ։ Արտադրված մեծ քանակությամբ խաղողը մշակվում էր գինու 2 գործարաններում։ Դրանցից 1-ը գտնվում էր անմիջապես Ճարտարում՝ Գյունե Կալերում, իսկ մյուսը՝ Ալաբալու խաղողի այգիների մոտ։ Մինչև կոլեկտիվ տնտեսության կազմակերպումը, Ճարտարի խաղողագործները իրենց մասնավոր այգիներում աճեցնում էին հիմնականում խնդողնի, շրնե տեսակի խաղող։ Այդ սև խաղողը ունի որակական բարձր հատկանիշներ, բարձր շաքարայնություն, որից էլ ստացվում անուշահամ գինի։ Կոլեկտիվ տնտեսություն կազմակերպելուց հետո, երբ պետությունը պահանջում էր ավելացնել խաղողի արտադրությունը, պետական պլան կատարելու նպատակով նոր ստեղծված այգիներում արմատավորվում են ավելի բարձր բերքատու, արդյունաբերական նշանակություն ունեցող խաղողի տեսակներ, հիմնականում սպիտակ գույնի։ 1960-[[1970|70-ական թվականներին]] տարեկան արտադրվում էր մինչև 15 հազ. տոննա խաղող, ինչը Արցախում եզակի ցուցանիշ էր։ Ռուս ճանապարհորդ Վ. Վերեշչագինը 1860-ական թվականներին Արցախում եղած ժամանակ շատ մեծ տպավորություն է ստացել Ճարտարում արտադրվող գինուց։ Նա նշում է, որ Արցախում արտադրվում է լավ գինի, բայց տարօրինակ համի խառնուրդով, այն քաղցր է, ինչպես թունդ մեղրը։ Խոսքը խնդողնի տեսակի խաղողից արտադրված գինու մասին է։ Նշենք, որ ռուս մեծ բանաստեղծ Ալեքսանդր Պուշկինի Անդրկովկաս կատարած ճանապարհորդության ժամանակ Թիֆլիսում հյուրընկալվելիս նրան հյուրասիրում են Ճարտարում արտադրված խնդողնու սև գինով։ Այն շատ դուր է գալիս բանաստեղծին, որը և նշում է, որ խնդողնի գինին ավելի լավ է, քան բուրգունդյան գինին։ Վերջինս ֆրանսիական առավել հանրահայտ, լայն ճանաչում ստացած գինու տեսակ է։ Դեռ շատ հնուց Ճարտարում զարգացել է նաև պտղաբուծությունը։ Մինչև 1930-ական թվականները Գյունե և Ղուզե Ճարտարների հարակից նախալեռնային մասերում խաղողի այգիներին զուգահեռ գյուղացիները ունեին իրենց պտղատու այգիները, որտեղ աճեցնում էին հիմնականում խնձոր և տանձ։ Տարածված էին նաև կեռասի, բալի, սերկևիլի, թզի, հոնի, ընկույզի ու այլ պտղատեսակներ։ Կոլտնտեսային համակարգի արմատավորումից հետո գյուղի նախալեռնային հատվածներում, անտառների բացատներում պտղատու նախկին մասնավոր այգիներին ուշադրություն չէր դարձվել, և դրանք հիմնականում վայրենանում ու վերանում են։ 1950-ական թվականներից սկսած՝ ցածրադիր, հարթավայրային մասերում խաղողի այգիների հետ միասին ստեղծվել են նաև պտղատու այգիներ։ Մասնավորապես, Ալաբալիում, Կլազին ձորում և այլուր ստեղծվել են դեղձի, ծիրանի, նռան այգիներ։ 1988-94 թթ. Արցախյան ազատագրական պատերազմի ժամանակ այդտեղի խաղողի, պտղատու այգիները մեծապես տուժել են։