cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Էլլա Ֆիցջերալդ
1940-ական թվականներ, Decca ստուդիա
Սվինգ ժանրի գալուստը և բիգ բենդերի մարումը մեծ փոփոխություններ է բերել ջազային երաժշտություն։ Նոր զարգացող բիբոպ ոճը Ֆիցջերալդին թույլ է տվել Ֆիցջերալդին բազմազան դարձնել իր վոկալային կարողությունները՝ հատկապես Դիզի Գիլեսպիի հետ հատատեղ աշխատելուց առաջ։ Հենց այդ ընթացքում է Էլլան երգելու ժամանակ սկսել օգտագործել սկետի տարրեր, որոնք ավելի ուշ դարձել են նրա ոճի այցեքարտային մասնիկներից մեկը։ Ինչպես ավելի ուշ ասել է ինքը, Գիլեպսի հետ հանդես գալու ընթացքում ինքը «միայն ընդօրինակում էր նվագախմբի գործիքների հնչողությունը» ։
1945 թվականին Էլլա Ֆիցջերալդи «Flying Home» երգը գործիքավորել է Վիկ Շոենը, որից հետո այն անվանել են «տասնամյակի ջազային հիմնահաստատուն ձայնագրություններից մեկը …այդտեղ երաժիշտները, ինչպես Լուի Արմսթրոնգը, կատարում էին արդեն հայտնի իմպրովիզացիաները, Էլլա Ֆիցջերալդը չէր վախենում փորձարարել և ստեղծել նորերը» ։ Եվս մեկ ստեղծագործություն՝ 1947 թվականին ստեղծված «Oh, Lady Be Good!»-ը, Ֆիցջերալդի հեղինակությունն էլ ավելի է բարձրացրել ջազային երգիչուհիների շարքում ։
1950-1960-ական, Verve ստուդիա, գործունեության գագաթնակետ
Ֆիցջերալդը համերգներում հանդես է եկել մինչև 1955 թվականը, այնուհետև լքել է Decca ստուդիան։ Նորման Գրանցը՝ արդեն լինելով մենեջերը, հատուկ նրա համար ստեղծել է Verve Records լեյբլը։ Ինքը Ֆիցջերալդը այդ շրջանը համարել է իր գործունեության ամենակարևոր պահերից մեկը։
Ella Fitzgerald Sings the Cole Porter Songbook ալբոմը լույս է տեսել 1956 թվականին, դա առաջինն էր այն 8 ալբոմներից, որոնք Էլլան ձայնագրել է 1956-1964 թվականների ընթացքում։ Ամեն այդպիսի երգը իրենից ներկայացնում էր այս կամ այն կոմպոզիտորի կամ բանաստեղծի երգերի հավաքածուն, որոնց ստեղծագործությունները ներկայացված էին Great American Songbook-ում։ Այդ ձայնագրություններում Ֆիցջերալդը ներկայացրել էր ոչ միայն դասական ջազային կատարումներ, ինչպես նաև քիչ հայտնի հազվագյուտ ստեղծագործություններ։ Ella Fitzgerald Sings the Duke Ellington Songbook ալբոմը միակն էր, որի ստեղծման մեջ Ֆիցջերալդից բացի անմիջականորեն ընդգրկված էին հեղինակը և գրողը։ Դյուկ Էլինգթոնը և Բիլի Սթրեյհորնը հատուկ Ֆիցջերալդի համար գրել են երկու նոր երգ՝ «The E and D Blues»-ը և «Portrait of Ella Fitzgerald»-ը
Songbook շարքը դարձել է Ֆիցջերալդի ամենահաջողված նախագծերից մեկը և նրան մեծ ճանաչում է բերել։ The New York Times-ը գրել է, որ «երգերի այդ հավաքածուն այդ տեսակի նախագծերից առաջինն էր, որը նվիրված էր որևէ հեղինակի արվեստին. փոփ ալբոմը դարձել էր լուրջ երաժշտություն ստեղծելու եղանակ» ։
Երգերի ձայնագրման 40-45 շաբաթների ընթացքում Էլլլա Ֆիցջերալդն անընդհատ հյուրախաղեր էր ունեցել և համերգներ էր տվել ամբողջ Ամերիկայում։ Համերգների կազմակերպման հովանավոր Նորման Գրանցը, համոզված էր, որ Էլլան դարձել է ամենահաջողակ համերգներ տվող երգչուհիներից մեկը ։ Ամենահայտնի համերգային ծրագրերից էին՝ At the Opera House, Ella in Rome, Twelve Nights in Hollywood և Ella in Berlin: Վերջին ալբոմում ներառված «Մեկի Նոժի մասին բալլադ» երգը Էլլային Գրեմմի մրցանակ է բերել։ Ձայնագրություններում լսելի է, որ համարի կատարման ժամանակ Էլլան մոռացել է բառերը, սակայն սկետ երգելով դուրս է եկել իրավիճակից՝ ի ցույց դնելով իր վարպետությունը ։
Ուշ տարիներ
1961 թվականին MGM կազմակերպությունը 3 միլիոն դոլարով գնել է Verve Records ստուդիան, իսկ 1967 թվականին նրանք Ֆիցջերալդի հետ դադարել են պայմանագիր կնքել։ Հաջորդ 5 տարիներին նա սկսել է աշխատել Atlantic, Capitol և Reprise ստուդիաների հետ, իսկ հաջորդ հաստվածում Էլլան սկսել է երաժշտական ժանրերում փորձարարություններ անել և դուրս գալ դասական ջազի ոճից։ Capitol լեյբլում թողարկվել է նրա «Brighten the Corner» ալբոմը, որը տարբեր տոնական երգերի հավաքածու էր, «Ella Fitzgerald’s Christmas»՝ ավանդական սուրբծննդյան հիմներ, «Misty Blue»՝ քանթրի ոճի ալբոմ էր, իսկ «30 by Ella»՝ վեց երգերի պոպուրի։ Ֆիցջերալդի «Get Ready» երգը, որը Սմոքի Ռոբինսոնի երգի քավրն էր, դարձել է նրա ստեղծագործական ուղու վերջին երգը, որը հայտնվեց ամերիկյան հիթ շքերթներում ։
1972 թվականին Jazz at Santa Monica Civic '72 ալբոմի անսպասելի հաջողությունը դրդել է Նորման Գրանցին հիմնել Pablo Records-ը՝ նրա առաջին լեյբլը Verve-ի վաճառքից հետո։ Ֆիցջերալդը հատուկ այդ լեյբլի համար ձայնագրել է 20 ձայնասկավառակ ։ 1974 թվականին կիթառահար Թոմի Ֆլենագանի, կիթառահար Ջո Պասի, կոնտրաբասիստ Քեթթեր Բետսի և թմբկահար Բոբի Դերեմի հետ կենդանի ձայնով ելույթների «Ella in London» ձայնագրությունը շատ ջերմ ընդունելություն է գտե,լ և շատերն այն համարել են Ֆիցջերալդի լավագույն աշխատանքներից մեկը։ Հաջորդ տարի նա Համբուրգում գերմանական հեռուստատեսությամբ կրկին հանդես է եկել Պասի հետ։ 1970-ականների կեսերին քննադատները նկատել են երգչուհու վոկալային տվյալների վատթարացումը. նա սկսել էր օգտագործել ավելի կարճ, սուր ֆրազավորումներ, իսկ ձայնը դարձել էր ավելի կոպիտ։ 1991 թվականին առողջական խնդիրների պատճառով Ֆիցջերալդը ստիպված է եղել ավարտել գործունեությունը, նրա վերջին ելույթը տեղի է ունեցել 1993 թվականին Սան Ֆրանցիսկոյում ։
Կյանքի վերջին տարիներ և մահ
1989 թվականին Ֆիցջերալդը հրավիրվել է մասնակցելու Քուինսի Ջոնսի Back on the Block ալբոմի ձայնագրություններին, որը նրանց հետագայում բերել է մի քանի Գրեմմի մրցանակ ։ Առողջական սուր խնդիրները խանգարել են Էլլայի ստեղծագործական գործունեությանը. 1986 թվականին երգչուհին սրտի վիրահատության է ենթարկվել, տեսողությունը վատթարացել է, դեռևս 1972 թվականին նրա մոտ կատարակտ է գոյություն ունեցել ։ 1990 թվականին Էլլան Հոլանդիայում հյուրախաղերի ժամանակ նորից հայտնվել է հիվանդանոցում ։
«Ջազի առաջին լեդին» շարունակել է իր ելույթները մինչև 1980-ական թվականների վերջ։ 1993 թվականին շաքարախտի հետևանքով ծնկից վերև անդամահատվել են Էլլայի երկու ոտքերը ։ 1996 թվականի վերջին հոսպիտալացումից հետո նա իր կյանքի վերջին օրերն անցկացրել է Բևերլի Հիլզի իր տանը, այնտեղ նա անվասալյակով էր շարժվում։ Երգչուհուն շրջապատում էին իր հարազատները, այդ թվում որդին՝ Ռեյը և 12-ամյա թոռնիկը՝ Էլիսը։ Այդ օրերին նա ասել էր. «Ցանկանում եմ միայն մաքուր օդ շնչել, լսել թռչունների երգը և Էլիսի ծիծաղի ձայնը»
1996 թվականի հունիսի 15-ին Կալիֆորնիայում 79 տարեկան հասակում մահացել է Էլլա Ֆիցջերալդը ։ Երգչուհուն հուղարկավորել են Ինգլվուդ Պարկ գերեզմանատանը ։ Էլլա Ֆիցջերալդի կենսագրությունը և արխիվային նյութերը պահվում են Ամերիկայի պատմության թանգարանի Սմիթսոնովյան ինստիտուտում։ Երգչուհու նոտային արխիվը, որը ներառում է բազմաթիվ երգերի գործիքավորումներ, պահվում է Կոնգրեսի գրադարանում ։ Խոհանոցային գիրքը, Էլլայի հավաքած բոլոր բաղադրատոմսերը պահվում են Հարվարդի համալսարանի Շլեզինգեր (Schlesinger) գրադարանում ։
Էլլայի մահից երեք տարի հետո ԱՄՆ նախագահ Բիլ Քլինթոնը հանդես եկավ հատուկ հայտարարությամբ. «Այսպիսի տաղանդի, նրբագեղության և մակարդակի մարդու մահը մեծ կորուստ է ջազի աշխարհի և ամբողջ երկրի համար»։
«Ջազի ժամ»-ի վերջին թողարկումներից մեկի ժամանակ, որը նվիրված էր Էլլա Ֆիցջերալդի 100-ամյա հոբելյանին։ Նշանավոր հայ ջազմեն, ջազի տեսաբան Արմեն Թութունջյանը (Չիկո) այսպես է բնութագրել «Ջազի առաջին տիկնոջը». "«Գրեթե անհնար է գտնել որևէ մի ջազային երգչուհու, լինի դա արդեն կայացած աստղ, թե սկսնակ երգչուհի, ով իր վրա չի զգացել Էլլա Ֆիցջերալդի արվեստի հզոր ազդեցությունը։ Այո, Էլլա Ֆիզջերալդի արվեստը շատ հզոր է, այն բազմերանգ է, և նրա երաժշտական ժառանգությունն ուղղակի հսկայական է։ Էլլա Ֆիզջերալդի արվեստը հուզում է ոչ միայն ջազի սիրահարներին։ Նրան սիրելու համար պետք է պարզապես սիրել երաժշտությունը։ Եվ բավական է ունկնդրել գոնե մեկ նրա կատարում, և դուք անմիջապես կմիանաք Էլլա Ֆիցջերալդի բազմամիլիոնանոց երկրպագուների բանակին»:"
Համագործակցություն
Ֆիցջերալդն ամենաարդյունավետն աշխատել է այնպիսի երաժիշտների հետ, ինչպիսիք են Բիլ Քենը և նրա վոկալային The Ink Spots խումբը, շեփորահար Լուի Արմսթրոնգը, կիթառահար Ջո Պասը, Քաունթ Բեյսը և Դյուկ Էլինգթոնը։
Էլլա Ֆիցջերալդի կարիերայի չիրականացրած ամենամեծ նախագծերից էր Ֆրենկ Սինատրայի հետ համագործակցությունը, իրենց ամբողջ կարիերայի ընթացքում նրանք չեն ձայնագրել ոչ մի համատեղ ստուդիական կամ համերգային ալբոմ։ Սինատրան և Ֆիցջերալդը միասին հայտնվել են տարբեր հեռուսաշոուներում, մասնավորապես A Man and His Music + Ella + Jobim (1967) հաղորդմանը և միասին հանդես են եկել համերգներում։
Ձայնային տվյալներ
Էլլա Ֆիցջերալդը երաժշտական կրթություն չի ստացել, նա կյանքում ոչ մի անգամ երգեցողության դասի չի հաճախել, իսկ ելույթներից առաջ սովորություն չուներ «ձայնը բացելու» ։ Նրա ձայնը մեցցո-սոպրանո էր, նա կարողանում էր երգել ինչպես բարձր, այնպես էլ ցածր տոնայնությամբ։ Նրա ձայնածավալը երեք օկտավա էր կազմում՝ փոքր օկտավայի ռե բեմոլից մինչև երրորդ օկտավայի ռե բեմոլը։
Ամերիկացի գրող, լրագրող ու երաժշտական քննադատ Ուիլ Ֆրիդուոլդը գրել է, որ ի տարբերություն բազում այլ երգիչների, Էլլան տիրապետում էր իրոք բացառիկ ու արժեքավոր ձայնի, որը «կարելի է անվանել ամենակատարյալն ու գեղեցիկը երբևէ մարդու լսած ձայների մեջ»։ Երաժշտագետ Հենրի Փլեզենթսը ասել է, որ Ֆիցջերալդն ավելի լայն ձայնային դիապազոն ուներ, քան օպերային շատ երգիչներ։ Նրանցից շատերը, ներառյալ Դիտրիխ Ֆիշեր Դիսկաուն, նրա գործունեության երկրպագուն էին։ Էլլայի երգչային ինտոնացիաները Ֆրիդուոլդի խոսքերով «ուղղակի աստվածային էին»։
Էլլա Ֆիցջերալդը կինոյում և հեռուսատեսությունում
Կինոյում Ֆիցջերալդի ամենահայտնի դերը 1955 թվականի Ջեք Ուեբի «Փիթ Քելի բլյուզ» երաժշտական ֆիլմում էր, որտեղ խաղում էին նաև Փեգի Լին և Ջանեթ Լին։ Չնայած նրան, որ Էլլան արդեն խաղում էր Էբոտի և Կոստելլոյի «Քշի՛ր նրան, կովբո՛յ» կոմեդիայում, Նորման Գրանցը նրան հրավիրել է խաղալու Warner Bros.-ի ֆիլմում, որը դարձել է նրա գործունեության գագաթնակետը։ The New York Times-ի գրախոսները սառն են ընդունել ֆիլմը, բայց նշել են, որ «ֆիլմի 95 րոպեից 5 րոպեն էր միայն արժանի նայելու, այն էլ այն րոպեները, երբ Էլլա Ֆիցջերալդն էր իր ողջ հմայքով հայտնվում էկրանին» ։ «Փիթ Քելի բլյուզ»-ը ֆիլմից հետո 1958 թվականին Ֆիցջերալդը կամեոյով հանդես է եկել «Սենտ Լուիս բլյուզ» ֆիլմում, իսկ 1960 թվականին՝ «Ոչ ոք ինձ համար դամբանագիր չի գրի» ֆիմում։ Ավելի ուշ՝ 1980-ականներին, նա սկսել է խաղալ «Սպիտակ ստվեր» սերիալում։
Ֆիցջերալդը հաճախ է հանդես եկել հայտնի հեռուստաշոուներում, այդ թվում Էնդի Ուիլյամսի, Ֆրենկ Սինատրայի, Նետա Քինգ Քոուլի, Դինա Մարտինի և շատ ուրիշների ։ Նա եղել է «Էդ Սալիվանի շոու»-ի մշտական հյուրերից մեկը։ Երգչուհուն շատ են հրավիրել նկարահանվելու բազմաթիվ գովազդային հոլովակներում. նա գովազդել է Memorex մագնիսական ժապավենները և KFC-ն ։ Էլլայի մասնակցությամբ վերջին գովազդը 1988 թվականին նկարահանված American Express ֆինանսական գործակալության գովազդն էր, երգչուհուն լուսանկարահանել է Էնի Լեյբովիցը ։
Բարեգործական գործունեություն
Էլլա Ֆիցջերալդն ակտիվ օգնել է այնպիսի բարեգործական կազմակերպությունների, ինչպիսիք են Ամերիկյան սրտային ասոցիացիան և «Հույսի քաղաք» ազգային բժշկական կենտրոնը։ 1993 թվականին նա հիմնադրել է Էլլա Ֆիցջերալդի անվան բարեգործական ֆոնդը, որն զբաղվում էր երիտասարդ երաժիշտների կրթությամբ, հումանիտար օգնությամբ, ինչպես նաև օգնում էր դիաբետով հիվանդ մարդկանց։ Սրան զուգահեռ Էլլան մասնակցել է շատ ակցիաների, որոնցից մեկն էլ կոչվում էր «A Book Just for Me!»։ Այն ներառում էր ավելի քան 100.000 նոր գրքեր, որոնք տրամադրվում էին ունեզուրկ ընտանիքների երեխաներին ։
Բնավորություն
"«Ինչ-որ մանչուկներ ինձ Իտալիայում «Մամա ջազ» էին անվանում, դա այնքա՜ն հուզիչ է։ Միայն թե «Տատիկ ջազ» չանվանեն»:"
Ֆիցջերալդի խոսքերով՝ նա դժվարությամբ էր ելույթ ունենում մարդկանց մեծ բազմության առաջ ։ Նա շատ համեստ էր և ամաչկոտ, մտերիմ հարաբերություններ չուներ անգամ այն երաժիշտների հետ, որոնց հետ աշխատել էր, և նրանց հետ հանդիպում էր միայն ձայնագրման կամ համերգների ժամանակ։ Շեփորահար Մարիո Բաուզան, որը նվագակցել է Էլլային Չիկ Ուեբբի հետ նրա համագործակցության տարիներին, հիշում էր, որ «Էլլան խնջույքներ շատ չէր սիրում, նա միայն երաժշտությանն էր նվիրված, նա ներփակված ողջ Նյու Յորքում»։
Երգչուհի Ջենիս Սիգելը հիշում է 1983 թվականի իրենց համատեղ փորձը ։
Ընտանիք և անձնական կյանք
Էլլա Ֆիցջերալդը պաշտոնապես ամուսնացել է երկու անգամ, գոյություն են ունեցել նաև երրորդ ամուսնության մասին չհաստատված տեղեկություններ ։ 1941 թվականին նա ամուսնացել է Բեննի Քորնեգեյի հետ, որը թմրավաճառ էր և աշխատում էր տեղի նավաշինարանում։ Երկու տարի անց ամուսնությունն անվավեր է ճանաչվել։
1947 թվականի դեկտեմբերին երգչուհին ամուսնացել է հայտնի կոնտրաբասահար Ռեյ Բրաունի հետ, որին նա հանդիպել էր Դիզզի Գիլեսփիի նվագախմբի հետ հյուրախաղերի ժամանակ։ Զույգը որդեգրել է Էլլայի զարմիկին՝ Ֆրանսիս դա Սիլվայի որդուն, որին նրանք տվել են Ռեյ Բրաուն Կրտսեր անունը։ Հետագայում նա ևս հայտնի ջազմեն է դարձել։ Ֆիցջերալդն ու Բրաունը բաժանվել են 1953 թվականին, քանի որ գործունեությունը խանգարում էր նրանց անձնական կյանքին։ Չնայած ամուսնական կյանքի ընդհատմանը՝ նրանք շարունակում էին հաջողությամբ համագործակցել երաժշտության ոլորտում ։
1957 թվականի հուլիսին Reuters գործակալությունը հայտնել է Էլլայի և նորվեգացի Թոր Էյնար Լարսենի գաղտնի ամուսնության մասին։ Սակայն այդ բոլոր խոսակցությունները դադարել են այն ժամանակ, երբ Լարսենը դատապարտվել է մի կնոջից փող կորզելու համար, որի հետ մինչ այդ նշանված էր։
Հիշատակ
1998 թվականին Նյուպորտ Նյուսում Քրիստոֆեր Նյուպորտի համալսարանի աջակցությամբ անցկացվել է Էլլա Ֆիցջերալդի անվան առաջին երաժշտական փառատոն, որը կոչված էր ջազի և Ֆիցջերալդի երաժշտական ժառանգության ժողովրդականացմանը ։ Տարբեր տարիներին փառատոնին մասնակցել են Պատտի Օսթինը, Ջեյն Մոնհայտը, Դի Դի Բրիջուոթերը, Դայանա Կրոլը, Արթուրո Սանդովալը, Արետա Ֆրանկլինը, Ֆիլ Վուդսը, Կասանդրա Ուիլսոնը, Էն Հեմփթոնը և ուրիշներ։
Կելոուեյը, Բրիջուոթերը և Օսթինը առանձին որպես երախտիք ստեղծել են մի քանի թրիբյուտ ալբոմ ։ Կելոուեյի ալբոմը՝ «To Ella with Love» (1996), ներառում էր Ֆիցջերալդի կատարմամբ 14 ջազային ստանդարտներ։ Ձայնագրման ժամանակ Կելոուեյին ձայնակցել է փողահար Ուինտոն Մարսալիսը։ Բրիջուոթերի «Dear Ella» (1997) ձայնասկավառակի ձայնագրման ժամանակ ևս ներառված էին երաժիշտներ, որոնք աշխատել էին Էլլայի հետ, նրանցից էին դաշնակահար Լոու Լևին, փողահար Բենի Փաուելը, Էլլայի նախկին ամուսին կոնտրաբասահար Ռեյ Բրաունը ։ Բրիջուոթերի հաջորդ՝ «Live at Yoshi’s» ալբոմը ձայնագրվել է 1998 թվականի ապրիլի 25-ին՝ Ֆիցջերալդի ծննդյան 81-ամյակին ։
Պատի Օսթինի «For Ella» ձայնասկավառակը առաջադրվել է 2002 թվականի Գրեմմի մրցանակաբաշխությանը, այն ներառում էր 12 երգ, որոնք հիմնականում հնչել էին Էլլա Ֆիցջերալդի կատարմամբ ։
2007 թվականին՝ Ֆիցջերալդի 90-ամյակին, մի շարք երաժիշտներ և խմբեր, այդ թվում Սթիվի Ուանդերը, Մայքլ Բուբլեն, Նատալի Քոուլը, Չակա հանը, Քուին Լաթիֆան, Լինդա Ռոստանդը և այլք ձայնագրել են «We All Love Ella« թրիբյուտը ։ Թոմի Ֆլենագանը և Օդետա Հոլմսը նույնպես ձայնագրել են Էլլա Ֆիցջերալդին նվիրված թրիբյուտներ, որոնց անվանումներն էին «Lady Be Good… For Ella» (1994) և «To Ella» (1998) :
Մի քանի երաժիշտներ ևս Էլլային նվիրել են տարբեր ստեղծագործություններ, օրինակ Ֆրանս Գալի «Ella, elle l’a», Սթիվի Ուանդերի «Sir Duke», Փեգի Լիի «I Love Being Here With You», պորտուգալացի երգիչ Նիկի Յանովսկու «First Lady», Ֆրենկ Սինատրայի «Mack the Knife»-ը և այլն։
2008 թվականին Նյուպորտ Նյուս քաղաքի Դաունինգ Գրոս մշակութային կենտրոնում բացվել է Էլլա Ֆիցջերալդի անվան 276 տեղանոց թատրոն. այն Էլլայի ծննդավայր Մարշալ Ավենյուից գտնվում էր ընդամենը մի քանի թաղամաս հեռավորության վրա ։ Բացման հանդիսավոր արարողությունը տեղի է ունեցել հոկտեմբերի 11-ին և 12-ին՝ Ռոբերտա Ֆլեքի և Քուին Էսթեր Մերրուի մասնակցությամբ ։
Յոնկերս քաղաքում բացվել է Էլլա Ֆիցջերալդի բրոնզե ցուցատախտակը, որի հեղինակը ամերիկացի քանդակագործ Վինի Բենգվելն էր ։ Երգչուհու գիպսե կիսանդրին գտնվում է Կալիֆորնիա նահանգի Օրինջ քաղաքի Չեփմենի համալսարանում։
2007 թվականի հունվարի 10-ին Ֆիցջերալդի հիշատակին ԱՄՆ-ի փոստային ծառայությունը լույս է ընծայել 39 ցենտանոց նամականիշ, որը ներառված էին «Սև ժառանգություն» (անգլ. Black Heritage) շարքում ։
Սկավառակագրություն
Էլլա Ֆիցջերալդի սկավառակագրությունը ներառում է 54 ստուդիական ալբոմ, 23 համերգային ալբոմ, 6 ժողովածու, 7 միասնական աշխատանք և 72 սինգլ։
Մրցանակներ և առաջադրումներ
Իր 50-ամյա գործունեության ընթացքում Էլլա Ֆիցջերալդն ստացել է 13 «Գրեմմի», և անձնական նվաճումների համար հատուկ մրցանակ, նրա կատարմամբ 2 երգ և 4 ալբոմ ներառվել են «Գրեմմի» մրցանակաբաշխության փառքի սրահում ։ 1960 թվականին Հոլիվուդյան փառքի սրահում բացվեց Ֆիցջերալդի աստղը ։ Տարբեր տարիների նա պարգևատրվել է Անկախության նախագահական մեդալով, Արվեստի ազգային մեդալով, Արվեստի և գրականության ֆրանսիական շքանշանով և այլ մեդալներով։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ջազմեններ Կատեգորիա:Ամերիկացի երգչուհիներ Կատեգորիա:1917 ծնունդներ Կատեգորիա:1996 մահեր Կատեգորիա:Ապրիլի 25 ծնունդներ Կատեգորիա:Հունիսի 15 մահեր Կատեգորիա:«Գրեմմի» մրցանակի դափնեկիրներ Կատեգորիա:Ամերիկացի մեցցո-սոպրանոներ Կատեգորիա:Ազատության նախագահական մեդալով պարգևատրվածներ Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոդերասանուհիներ Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի երգչուհիներ
Դոդեկանոլ
Դոդեկանոլ (միջազգային անվանակարգման համաձայն դոդեկան-1-ոլ կամ 1-դոդեկանոլ)՝ ճարպերի բաղադրության մեջ մտնող և սպիրտների դասին պատկանող օրգանական նյութ։ Քիչ քանակությամբ հանդիպում է որոշ ցիտրուսային բույսերի պտուղների մեջ։
Ստացում
Ստանում են
Կիրառում
Դոդեկանոլը և նրա եթերները օգտագործվում են պարֆյումերիայում և սննդի արդյունաբերության մեջ՝ հոտավետ նյութերի կազմում, իսկ դոդեկանոլի և ծծմբական թթվի եթերները՝ լվացող միջոցների արտադրության մեջ։
Թունավորություն
Դոդեկանոլը կարող է գրգռել մաշկը։ Թունավորության չափով այն հավասարվում է էթանոլի թունավորության կեսին, բայց այն շատ վտանգավոր է ծովային կենդանիների համար ։
Գեորգի III (Իմերեթի թագավոր)
Գեորգի III (გიორგი III, ), Բագրատունիների դինաստիայից, եղել է Իմերեթիի արքայատնից 1605-1639 թվականներին։ Գեորգին եղել է խորթ եղբայրը Իմերեթի Ռոստոմի։ Նրա հեղինակությունը լրջորեն ընկել է Լեվան II Դադյանի՝ Մեգրելիի իշխանի պատճառով, որի ազդեցությունը տարածվում էր Արևմտյան Վրաստանի վրա։ Գեորգին փորձել է սահմանափակել նրա իշխանությունը, բայց չի հաջողվել։ 1623 թվականին Լեվանը մեգրելական բանակի հետ միասին ծանր պարտություն է կրել թագավորական զորքերից։ Դաշնակիցներ փնտրելիս Գեորգին ամուր կապեր է ստեղծել Արևելյան Վրաստանի ազդեցիկ Գեորգի Սաակաձեի հետ, որը օգտագործել է իմերեթական ուժերը ընդդեմ թագավորի` Թեյմուրազ I Կախեթցու։ Սաակաձեի պարտությունից հետո` 1626 թվականին, Գեորգին կապ է հաստատում Թեյմուրազի հետ և ամուսնացնում իր որդուն` Ալեքսանդր III Իմերեթցուն Թեյմուրազի դստեր` Դարեջանի հետ (1629): Սակայն դա չի չի կանխում ֆեոդալական անարխիաները, և  շարունակվում են։ Իր գահակալության ավելի ուշ շրջանում Գեորգին հերթական անգամ Լեվան Դադյանի դեմ է դուրս գալիս, բայց պարտվում է և գերի վերցվում։ Նրան ազատում է որդին` Ալեքսանդրը, բայց Գեորգին երկար չի ապրում, մահանում է 1939 թվականին։
Գեորգի III-ը ամուսնացել է Թամարի հետ։ Նա ունեցել է չորս որդի և մեկ դուստր։
Գրականություն
История Царства Грузинского: Жизнь Имерети
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Բագրատունիներ
(7091) 1992 JA
(7091) , աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1992 թվականի մայիսի 1-ին Քենեթ Լոուրենսի և Էլեանոր Հելինի կողմից Պալոմարում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,346992 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 1,8792 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,8148 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1313,31 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,274118 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 24,08° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1992 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Քենեթ Լոուրենսի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Էլեանոր Հելինի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Աշտարակի ջրանցք
Աշտարակի ջրանցք, ջրանցք ՀՀ Արագածոտնի մարզում։ Կառուցվել է 7-րդ դարում։ Սկիզբ է առնում Գեղարոտ գետից։ Երկարությունը 10 կմ է, ջրթողունակությունը՝ 5 մ³/վ։ Ջրառը կատարվում է պատվարային եղանակով։ Ջրանցքի վրա կառուցված են 25 ջրատեխնիկական կառույցներ։ Ոռոգում է մարզի հողատարածքները ։
Ծանոթագրություններ
ջ Կատեգորիա:Արագածոտնի մարզի ջրանցքներ
Ավգուստ Մակե թանգարան
Պատմություն
Տունը կառուցվել է 1877 թվականին և ձեռք է բերվել Ավգուստ Մակեի աներոջ` Հենրիխ Գերհարդթի կողմից 1884 թվականին։ Գերհարդթի մահից հետո Մակեն իր զոքանչին, որը ժառանգել էր տունը, ստիպում է, որ նա տան ձեղնահարկն իր համար ստուդիա դարձնի։ 1911 թվականին Մակեն, նրա կինը` Էլիզաբեթը, և նրանց որդին տեղափոխվում են այդտեղ։ Այդ տանն ապրելու ընթացքում նկարիչը նկարել է ավելի քան 400 նկար։ 1914 թվականին Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Մակեի մահից հետո Էլիզաբեթ Մակեն իր երկրորդ ամուսնու և երեխաների հետ ապրել է այդ տանը մինչև 1925 թվականին Բեռլին տեղափոխվելը։ Տունը վարձով է տրվել, բայց մնացել է ընտանիքի սեփականությունը։ Էլիզաբեթ Մակեն 1948 թվականին վերադարձել է Բոն և ապրել այդ տանը մինչև իր մահը` 1975 թվականը ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Թանգարաններ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Բոնի թանգարաններ Կատեգորիա:Ավգուստ Մակե
Էուջենիո Մոնտի
Էուջենիո Մոնտի (Eugenio Monti, ), իտալացի բոբսլեյիստ, կրկնակի օլիմպիական չեմպիոն և աշխարհի իննակի չեմպիոն (յոթ անգամ՝ զույգերով, երկու անգամ՝ քառյակներով) ։ Սպորտային վարպետության սկզբունքների համար 1964 թվականին պարգևատրվել է Պիեռ դը Կուբերտենի անվան շքանշանով։
Կենսագրություն
Ծնված լինելով Դոբիակոյում՝ «Թռչող կարմրագլուխը» դարձել է իտալացի լավագույն երիտասարդ լեռնադահուկորդը, որը ազգային չեմպիոնական տիտղոսներ է նվաճել սլալոմում և մեծ սլալոմում։ Սակայն 1951 թվականին կտրել է երկու ոտքերի ծնկների հոդակապերը և դադարեցրել դահուկային սպորտի կարիերան։ Դրանից հետո Մոնտին անցել է բոբսեյի։
1954 թվականին նա նվաճել է իր Իտալիայի առաջին առաջնությունը, իսկ 1957 թվականին՝ աշխարհի առաջնությունը։ 1956 թ Կորտինա դ՚ Ամպեցոյի օլիմպիական խաղերում նա նվաճել է երկու արծաթե մեդալ՝ զույգերով և քառյակներով։ 1960 թվականին նա չի կարողացել մասնակցել Օլիմպիական խաղերի, քանի որ տնտեսական պատճառներով դրանում բոբսլիգ չի անցկացվել։
1968 թվականին Գրենոբլում վերջապես Մոնտիի զույգը և քառյակը նվաճել են ոսկի։ Սակայն Իտալիան զույգի մեջ ցույց է տվել նույն ժամանակը, ինչ Գերմանիան, և առաջնությունը տվել են Մոնտիին դե Պաոլիսի հետ միասին միայն այն պատճառով, որ նույն ուղու վրա նրանք ռեկորդ են սահմանել։ Մոնտին ուզում էր դիմել դատավորներին, որ ԳԴՀ-ին նույնպես ոսկի շնորհվի, քանի որ «մեր բախտը բերել է միայն առաջին մրցավազքում», և արդարություն պետք է լինի։ Հազիվ չորս գործընկերներ համոզել են նրան, որ մեդալը պահի իրեն։
Գրենոբլում անցկացվող օլիմպիական խաղերից հետո նա հեռացել է սպորտից և զբաղվել է Կորտինա Դ'Ամպեցոում գտնվող բոբսլեի իր ուղով՝ հոգ է տարել դրա մասին, կազմակերպել մրցումներ։
Նրա որդին դարձել է թմրամոլ և շուտով մահացել։ Իր կյանքի վերջում Մոնտին հիվանդացել է Պարկինսոնի հիվանդությամբ։ Այն պատճառով, որ այլևս չէր կարող սպորտով զբաղվել և ընդհանրապես վարել ակտիվ կյանք, 2003 թվականին 75 տարեկան հասակում ինքնասպան է եղել հրազենով։
Բոյ բենդ
Բոյ բենդ կամ բոյբենդ (boy band կամ boyband, բառացի թարգմ.՝ «տղաների խումբ»), սովորաբար տարբերակվում է որպես վոկալ փոփ խումբ, որը բաղկացած է երիտասարդ տղաներից։
Անվանում
«Բոյ բենդ» տերմինը ինքնին առաջացել է 90-ական թվականներին, և երևույթի հանրաճանաչությունը ԱՄՆ-ում և Եվրոպայում հասել է իր գագաթնակետին 90-ականների երկրորդ կեսին, երբ նմանատիպ խմբերը առաջանում էին սնկերի պես և զբաղեցնում էին հիթ շքերթների առաջին հորիզոնականները ։ Սակայն այս ձևաչափը ծագել է ավելի վաղ։
Էություն
Որպես կանոն, բոյ բենդներ ստեղծվում են պրոդյուսերի կողմից՝ զուտ առևտրային նպատակով, ի տարբերություն այն խմբերի, որոնք ստեղծվում են ընկերների միավորման ընթացքում, և իրենք էլ գրում են երգերի բառերը։ Պրոդյուսերը մտածում է բոյ բենդի հայեցակարգը, իսկ խմբի անդամները հավաքագրվում են մի շարք լսումների արդյունքում։ Բացի այդ, պրոդյուսերը զբաղվում է երգացանկի ընտրությամբ։ Չնայած կան բացառություններ. մասնակիցներից չի ակնկալվում, որ նրանք կարող են խաղալ երաժշտական գործիքների վրա ոչ բեմում և ոչ էլ ստուդիայում, բայց առանձնակի ուշադրություն է տրամադրվում պարային պատրաստությանը։
Բոյ բենդերի ելույթները իրենցից ներկայացնում են երաժշտական համարներ՝ տպավորիչ պարերով, որոնք նախատեսված են տղաների ֆիզիկական տվյալները ներկայացնելու համար։
Ներկայումս Արևմուտքում աղջիկների ուշադրությունը տեղափոխվել է դեպի տղաների փոփ ռոք խմբերը ։ Արևելյան Ասիայում, որտեղ բոյ բենդերը կոչվում են իդոլ խմբեր, շատ սիրված են։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Փոփ երաժշտական ժանրեր Կատեգորիա:Երաժշտական խմբերի տեսակներ
Տարիեգո դե Սեռատո
Տարիեգո դե Սեռատո (Tariego de Cerrato), բնակավայր և մունիցիպալիտետ Իսպանիայում։ Մտնում է Կաստիլիա և Լեոն ինքնավար համայքնի կազմում գտնվող Պալենսիա պրովինցիայի մեջ։ Մունիցիպալիտետը գտնվում է Էլ Սեռատո Պալենտինո շրջանի (կոմարկի) կազմում։ Զբաղեցնում է 20,68 կմ² մակերես։ Ըստ 2010 թվականի մարդահամարի տվյալների՝ բնակչությունը 538 մարդ է։ Հեռավորությունը պրովինցիայի վարչական կենտրոնից 14 կմ է։
Պատմություն
Քաղաքը հիմնադրվել է 1545 թվականին։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իսպանիայի բնակավայրեր
Պյոտր Ստրաուտմանիս
Պյոտր (Պետերիս) Յակուբի Ստրաուստմանիս (Pēteris Strautmanis, ), լատիշ խորհրդային պետական և կուսակցական գործիչ, ԽՄԿԿ անդամ (1944)։
Ծնվել է գյուղացու ընտանիքում։ Ավարտել է ԽՄԿԿ ԿԿ-ին կից բարձրագույն կուսակցական դպրոցը (1954 թվականին)։ 1940 թվականին մտել է Լատվիայի կոմունիստական երիտասարդական միության (ԼԿԵՄ) մեջ։ Մասնակցել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին։ 1944 թվականից կատարել է կուսակցական աշխատանք, 1950-1960 թվականներին եղել է կուսակցության Ապսի շրջկոմի առաջին քարտուղար, Լատվիայի կոմկուսի ԿԿ բաժնի վարիչի տեղակալ, Լատվիական ԽՍՀ սովխոզների նախարար։ 1960-1965 թվականներին՝ Լատվիայի կոմկուսի ԿԿ քարտուղար։ 1965-1974 թվականներին՝ Լատվիական ԽՍՀ նախարարների խորհրդի նախագահի առաջին տեղակալ, 1974-1985 թվականներին՝ Լատվիական ԽՍՀ Գերագույն խորհրդի նախագահության նախագահ, ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահության նախագահի տեղակալ։
1976 թվականից ԽՄԿԿ ԿՎՀ-ի անդամ։ Լատվիայի կոմկուսի ԿԿ բյուրոյի անդամ։ ԽՍՀՄ 7-9-րդ գումարումների Գերագույն խորհրդի պատգամավոր։
Պարգևատրվել է «Հոկտեմբերյան հեղափոխության» և այլ շքանշաններով։
Կատեգորիա:Խորհրդային պետական գործիչներ Կատեգորիա:1919 ծնունդներ Կատեգորիա:Ապրիլի 24 ծնունդներ Կատեգորիա:2007 մահեր Կատեգորիա:Հունիսի 27 մահեր Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ Կատեգորիա:Կուսակցական գործիչներ Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 11-րդ գումարման պատգամավորներ Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 10-րդ գումարման պատգամավորներ
Էմմա Միհրանյան
Կենսագրություն
Էմմա Միհրանյանը ծնվել է Երևանում։ Ավարտել է Երևանի Ռոմանոս Մելիքյանի անվան ուսումնարանի կոմպոզիցիայի բաժինը (դասատու՝ Էդուարդ Բաղդասարյան)։ 1968 թվականին ավարտել է Երևանի պետական կոնսերվատորիան (Գրիգոր Եղիազարյանի դասարան)։ 1967 թվականից դասավանդել է Երևանի Կոստանտին Սարաջևի անվան երաժշտական դպրոցում ։
Ստեղծագործական գործունեություն
Միհրանյանի մեծածավալ ստեղծագործությունները «Պատանեկան» սիմֆոնիան է (կատարել են նաև Սևաստոպոլի և Յալթայի սիմֆոնիկ նվագախմբերը) և ալտի կոնցերտը։ Կազմել է «Պիեսներ և սոնատիններ։ Դաշնամուրի համար» (1985) նոտաների ժողովածուները։ Հայաստանի կոմպոզիտորների միության մանկապատանեկան գեղագիտական դաստիարակչության հանձնաժողովի նախագահ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ կին կոմպոզիտորներ Կատեգորիա:Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Ստեպովոե (գյուղ, Նիկոլաևի շրջան)
Ստեպովոե (Степове), գյուղ Ուկրաինայի Նիկոլաևի մարզի Նիկոլաևի շրջանում։ Բնակավայրը նախկինում նաև անվանվել է Կարլսրուե։ Հիմնադրվել է 1809 թվականին։
2001 թվականի տվյալներով Ստեպովոե գյուղում բնակվում էր 1 869 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 8512 կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Նիկոլաևի մարզի Նիկոլաևի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1809 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կապլունովսկի գյուղական խորհուրդ (Խարկովի մարզ)
Կապլունովսկի գյուղական խորհուրդ  (Каплунівська сільська рада), Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Կրասնոկուտսկի շրջանում ։
2001 թվականի տվյալներով Կապլունովսկի գյուղական խորհրդում բնակվում էր 892 մարդ։ Տարածքը՝ 53.91 կմ²։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 16.55 մարդ/կմ²։ Խորհրդում կա 2 բնակավայր։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Խարկովի մարզ Կատեգորիա:1920 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Նոբուհիրո Կիյոտակի
Նոբուհիրո Կիյոտակի (|清滝 信宏|, ), ճապոնացի տնտեսագետ, Փրինսթոնի համալսարանի տնտեսագիտության պրոֆեսոր։
Կենսագրություն
1978 թվականին Նոբուհիրոն Տոկիոյի համալսարանի տնտեսագիտության ֆակուլտետում ստացել է բակալավրի աստիճան, իսկ 1981 թվականին՝ տնտեսագիտության մագիստրոսի աստիճան։ Իր ուսումը շարունակել է արդեն ԱՄՆ-ում, որտեղ 1985 թվականին Հարվարդի համալսարանում ստացել է դոկտորական աստիճան ։
1985-1991 թվականներին դասախոսել է տնտեսագիտության ամբիոնում որպես Մադիսոնի Վիսքոնյան համալսարանի դոցենտ։ Զուգահեռ դասախոսություններ է կարդացել Արևմտյան Օնտարիոյի համալսարանում (1987 թվական)։ 1989-1990 թվականներին դասախոսել է Հիտոցուբասի համալսարանում, իսկ 1989-1991 թվականներին՝ Լոնդոնի տնտեսագիտության և քաղաքական գիտությունների դպրոցի տնտեսագիտության ամբիոնում։
1991-1997 թվականներին եղել է Մինեսոտայի համալսարանի տնտեսագիտության ամբիոնի դոցենտ, որից հետո հրավիրվել է դասավանդելու որպես Լոնդոնի տնտեսագիտության և քաղաքական գիտությունների դպրոցի տնտեսագիտության ֆակուլտետի պրոֆեսոր մինչև 2006 թվականը։ Զուգահեռ 1995-1996 թվականներին դասախոսություններ է կարդացել Լոնդոնի տնտեսագիտության և քաղաքական գիտությունների դպրոցի տնտեսագիտության ամբիոնում՝ որպես հրավիրված պրոֆեսոր, ինչպես նաև Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտի տնտեսագիտության ամբիոնում՝ 2000-2001 թվականներին։
2005-2006 թվականներին աշխատել է Նյու Յորքի Դաշնային պահուստային բանկում՝ որպես ավագ տնտեսագետ, իսկ 2006 թվականից՝ որպես խորհրդատու ։
2006 թվականին նշանակվել է Փրինսթոնի համալսարանի տնտեսագիտության պրոֆեսոր, որտեղ և աշխատում է մինչ օրս։ 2010-2011 թվականներին եղել է Լոնդոնի տնտեսագիտության և քաղաքական գիտությունների դպրոցի հրավիրյալ պրոֆեսոր։ Էկոնոմետրիկ հասարակության, Բրիտանական ակադեմիայի, Եվրոպական տնտեսական ասոցիացիայի, Ճապոնական տնտեսական ասոցիացիայի անդամ է, ինչպես նաև Economics Letters գիտական թերթի խմբագրի օգնական ։
Thomson Reuters մեդիաընկերությունը մեջբերումների բարձր ցուցանիշների հիման վրա Կիյոտակիին ներառել է Նոբելյան մրցանակի հավանական դափնեկիրների իր ցուցակում ։
Հիմնական մտքեր
Նոբուհիրո Կիյոտակին և Օլիվյե Բլանշարը մակրոտնտեսական մոդելավորման ժամանակ մենաշնորհային մրցակցության պարտադիր պայման են սահմանել, որպեսզի հասնեն հարաբերական գների գոյության հետ տեսական համաձայնեցման ավելի իրատեսական և կայուն վիճակի, վերլուծել են այս պայմանների ազդեցությունը համախառն պահանջարկի բազմապատկչի վրա։ Այժմ բոլոր Նոր կեյնսիանյան մոդելները ունեն մենաշնորհային մրցակցության թույլտվություն ։
Կիյոտակին Ջոնն Մուրի հետ մշակել է Կիյոտակի-Մուրի մոդելը, որը ցույց է տալիս, թե ինչպես տնտեսության փոքր ցնցումները կարող են ամրապնդվել մեծ տատանումների միջոցով անշարժ գույքի գների փոխկապակցվածության և վարկի մատչելիության սահմանափակումների միջոցով ։
Կիյոտակին Ճապոնիայի կառավարության համար իր հանձնարարականներում պաշտպանել է այն տեսակետը, որ բյուջետային ճգնաժամի պայմաններում անհրաժեշտ է կրճատել ծախսերը, այդ թվում՝ սոցիալական՝ ավելացնելով կենսաթոշակային տարիքը, ինչպես նաև բարձրացնելով սպառողական հարկը ։
Մրցանակներ
Կիյոտակին իր մատուցած նշանակալից ծառայությունների համար արժանացել է հետևյալ մրցանակներին ․
Թոմաս Յունգ
Թոմաս Յունգ (Thomas Young, ), անգլիացի ականավոր բազմապրոֆիլ գիտնական, ֆիզիկոս (լույսի ալիքային տեսության ստեղծողներից, մեխանիկական էներգիա, ինչպես նաև առաձգականության մոդուլ տերմիններների ներմուծողը), մեխանիկ, բժիշկ (առաջինն է նկարագրել աստիգմատիզմի երևույթը), աստղագետ, բանասեր և արևելագետ (ներմուծել է հնդեվրոպական լեզուներ հասկացությունը)։ Պոլիգլոտ էր (տիրապետել է 13 լեզվի)։ Եղել է Լոնդոնի թագավորական ընկերության արտասահմանյան նամակագրության գիտական քարտուղարը (1804-1829), 1801-1803 թվականներին՝ Լոնդոնի թագավորական համալսարանի պրոֆեսոր։
1818 թվականից Երկայնությունների բյուրոյի քարտուղար, ինչպես նաև «Ծովային ալմանախի» խմբագիր։ Ֆրանսիական գիտությունների ակադեմիայի (1827) և Շվեդական գիտությունների թագավորական ակադեմիայի (1828) անդամ։
Զբաղվել է եգիպտագիտությամբ և հնագույն եգիպտական հիերոգլիֆների վերծանությամբ։ Անգլախոս աշխարհում հենց Յունգը, այլ ոչ թե ֆրանսիացի գիտնական Շամպոլյոնն է համարվում եգիպտական գրի վերծանողը։
Կենսաբան Էնդրյու Ռոբինսոնը լայն մտահորիզոն ունենալու և գիտության մեջ մեծ ավանդ ունենալու համար նրան որակել է որպես «վերջին մարդը, որ գիտեր ամեն ինչ»։
Կենսագրության աղբյուրներ։ Ծագում
Թոմաս Յունգի կենսագրության կարևոր աղբյուր է հանդիսանում նրա ինքնակենսագրականը, որը նախատեսված է եղել «Բրիտանական հանրագիտարանի» համար։ Հավանաբար Յունգն այն գրել է իր մահից երկու-երեք տարի առաջ՝ հարսի խնդրանքով։ Ձեռագիրը ծառայել է իր առաջին կենսագիրների՝ Հադսոն Հենրիի և Ջորջ Պիկոկի համար, իսկ 1860-ական թվականներին օգտագործվել է Գալտոնի կողմից՝ հանճարի ժառանգման թեորիայի մասին աշխատությունը գրելիս։ Հենց նրա արխիվային ֆոնդի կազմում էլ 1970-ական թվականներին կրկին հայտնաբերվել է Յունգի ինքնակենսագրականը։ Է. Ռոբինսոնի բառերով՝ Թոմաս Յունգն իր տեսության մեջ ներառվելու արժանի թեկնածու չի հանդիսանում, քանի որ նա ժառանգներ չի թողել և ոչ էլ արտառոց հատկություններով օժտված ազգականներ է ունեցել։ Նրա հայրը՝ Թոմաս ավագը, եղել է Սոմերսեթ կոմսության Միլվերտոն գյուղից և կտորեղեն վաճառող էր։ Մայրը՝ Սառան, տեղացի վաճառականի դուստր էր։ Նրա ազգական դոկտոր Ռիչարդ Բրոկլսբին, ով Լոնդոնում բժշկական վերապատրաստում էր անցել, նշանակալի դեր է ունեցել Թոմասի կյանքում։
Յունգն իր ինքնակենսագրականում գրեթե չի հիշատակում ո՛չ իր ծնողներին, ո՛չ էլ քույրերին և եղբայրներին՝ սահմանափակվելով իր ծննդյան ամսաթվով և այն փաստով, որ ինքը եղել է ընտանիքի տասը երեխաներից ավագը։
Ընտանիքը պատկանում էր քվակերների աղանդին, որը հայտնի էր կենցաղում իր դաժան ասկետիզմով և դաստիարակության ու վարքի խստությամբ։ Հավանաբար հենց դրանով էլ բացատրվում է իր հարազատների հանդեպ Յունգի սառնությունը։
Հերնի Ռոբինսոնին իր հուշերում նշել է, որ Յունգի ծագումնաբանությունը մեծ դեր է խաղացել նրա կրթության գործում, քանի որ քվակերները ձգտում էին բարձրացնել իրենց սոցիալական դիրքը ինտելեկտուալ աշխատանքի միջոցով և ամեն կերպ խրախուսում էին իրենց երեխաների բոլոր ընդունակությունները։ Բրիտանիայում 18-19-րդ դարերում բազմաթիվ բժիշկներ և գիտնականներ սերում էին հենց քվակերներից։ Յունգին բնորոշ էր սեփական արժանապատվության զգացողությունը, որը հասնում էր ընդհուպ որոշակի ինքնահավանության և ֆանատիզմի։
Կրթություն։ Դաստիարակություն
Յունգի ծնունդից մի քանի ամիս անց նրան տվել են առևտրական Ռոբերտ Դևիսին՝ մայրական գծով պապիկին։ Դևիսը Մայնհեդից էր, որը Միլվերթոնից տասնհինգ մղոն հեռավորության վրա էր գտնվում։ Պապը, որը դասական կրթություն ուներ, առաջինն է բացահայտել նրա բացառիկ կարողությունները։ Երկու տարեկանում Յունգը Ավետարանը կարդալ է սովորել, իսկ չորս տարեկանում նա արդեն երկու անգամ կարդացել էր այն։ Բացի դրանից նա լրջորեն հետաքրքրվում էր Պոուպի և Գոլդսմիթի պոեզիայով, որոնց բանաստեղծություններից շատերը անգիր գիտեր։ Վեց տարեկանում նա արդեն կարդացել էր «Ռոբինզոն Կրուզոն» և «Գուլիվերի ճանապարհորդությունները»։
Է. Ռոբինսոնի կարծիքով Յունգի բախտը բերել էր, որ նրա վաղ տարիներն անցել էին քվակերների շրջանում, որտեղ իշխում էր համեստությունը։ Նրա հանճարեղ ընդունակությունները չեն դարձել շահագործման կամ հանրային ցուցադրման առարկա։ Մինչև վեց տարեկանը նրա կրթությամբ զբաղվել է հարևան հոգևորականը, որը հատուկ մանկավարժական ունակություններով օժտված չէր, բայց և այնպես սկսել էր Թոմասին լատիներեն սովորեցնել։ Հետագայում նրան ուղարկել են Բրիստոլի մոտ գտնվող մի պանսիոնում սովորելու, որտեղ նա անցկացրել է մեկուկես տարի։ Ութ տարեկանում նրան այնտեղից հանել են, քանի որ նա արդեն թվաբանության գրքի ավարտին էր հասել, այն դեպքում, երբ նրա համադասարանցիները հազիվ էին հասել խնդրագրքի կեսին։
1782 թվականին Թոմաս Յունգին, որի ինը տարեկանն էլ դեռ չէր լրացել, ուսման են տվել Կոմպտոնի (Դորսեթշիր) մասնավոր ուսումնարան, որի տնօրենը թույլատրում էր աշակերտներին ինքնուրույն տնօրինել սեփական ժամանակը և ընտրել ուսումնասիրության նյութեր։ Այստեղ նա յուրացրել է դասական բանասիրությունը և բնօրինակ լեզուներով հաճույքով կարդում էր Վերգիլիոս, Գորա, Քսենոփոն և Հոմերոս։ Հետաքրքրվելով պատկերազարդ ֆրանսերեն և իտալերեն գրքերով, որ ունեին իր ընկերները, նա կարճ ժամանակում այս լեզուներն էլ է յուրացրել։ 13 տարեկանում նա հիանում էր արևելյան գրականությամբ։ Նա սկսել էր սերտել հին եբրայերենից, որպեսզի կարդա Ավետարանը բնօրինակ լեզվով։ Հաջորդիվ սկսել է մասնակցել արևելյան լեզուների բանավեճերին, և որպեսզի համոզվի, որ դրանք էլ եվրոպական լեզուների նման իրար մեջ տարբերություններ ունեն, նա ինքնուրույն սկսել է ուսումնասիրել արաբերեն ու պարսկերեն։ Հարևանն այդ մասին իմանալով նրան է նվիրել եբրայերեն, արամերեն, սիրիական լեզուների քերականական ուղեցույցներ, ինչպես նաև «Աստծո աղոթքները 100 լեզուներով» և Ուիլյամ Ջոնսոնի «Պարսկերենի քերականություն» գիրքը։ Յունգն իր հաջողությունների գաղտնիքը համարել է այն, որ նա իր համադասարանցիներից մեկ ժամ առաջ էր արթնանում և նրանցից մեկ ժամ ուշ էր անկողին մտնում։ Դրա շնորհիվ նրա ժամանակը բավականացնում էր բոլոր առարկաների համար։
Յունգի ունակությունների մասին տարբեր պատմություններ էին շրջանառվում նրա վաղ տարիքում։ Ամենահայտնիներից մեկը կապված է մորաքրոջ՝ Մերիի հետ Լոնդոն այցելելու հետ։ Խիստ ոճի սև գույնի կոստյումով մտնելով գրախանութ՝ փոքրիկ տղան ինքնամոռաց սկսել է թերթել անտիկ դասականների ինչ֊որ հազվադեպ հրատարակություն։ Գրավաճառը թերահավատորեն խոստացել է նվիրել նրան գիրքը, պայմանով, եթե նա կարողանար թարգմանել գոնե մի էջ։ Պատանի Թոմասը միանգամից թարգմանել է տեքստը գրական անգլերենով, ինչից հետո նա ստացել է խոստացված նվերը։
Հումանիտար առարկաներին զուգահեռ՝ Յունգը հավասարապես հաջողություններ է ունեցել ճշգրիտ գիտությունների ոլորտում։ Նրա գլխավոր ուսուցիչը դարձել է կրտսեր մասնագետ Ջոսայա Ջեֆրին, որն առաջարկել է Թոմասին Բենջամին Մարտինի «Բնափիլիսոփայության դասախոսություններ»։ Յունգին հատկապես հետաքրքրել է օպտիկայի բաժինը։ Նրան թույլատրում են օգտվել էլեկտրական մեքենայից։ Ջերֆին Թոմասին դասավանդել է նկարչություն և գործնական քիմիա (ներկերի պատրաստումն ու խառնումը)։ Երբ Յունգը հետաքրքրվել է բուսաբանությամբ և մանրադիտակի կարիք է ունեցել, նա յուրացրել է խառատի մասնագիտությունը և ոսպնյակներ հղկելու արհեստը, ինչում նրան օգնել են հայրն ու պապը։
Յունգն իր առաջին գումարը՝ 5 անգլիական շիլլինգ (մոտ 28 ֆունտ ստեռլինգ ըստ 2015 թվականի գների) վաստակել է կազմաքաշում անելով։ Արձակուրդների ժամանակ հայրը նրա համար գնել է Ժոզեֆ Պրիստլի գիրքը մթնոլորտի մասին։ Այդ ժամանակ էլ նա ծանոթացել է հարևան տեղագրագետի հետ՝ Կինգդոն ազգանունով, որն ուներ Բրիտանական հանրագիտարանի եռահատորը, որտեղից հնարավոր էր տեղեկատվություն քաղել մաթեմատիկական և ֆիզիկական գործիքների մասին։
Տարիներ Յունգսբերիում
Յունգն իր կյանքի ամենաբեղուն շրջանը համարել է 1787֊1792 թվականները։ Լսելով Յունգի կարողությունների մասին՝ տասնչորսամյա տղային իր Յունգսբերի կալվածք է հրավիրել քվակերների համայնքի առաջնորդներից մեկը՝ բանկիր և գարեջրագործ Դևիդ Բերկլին։ Տարվա երկու երրորդ մասն անցկացնում էին գյուղում, իսկ ձմեռը՝ Լոնդոնում։ Թոմասը պիտի լիներ Բերկլիի թոռան՝ Հադսոն Գերնիի դասընկերը։ Գերնիի գլխավոր ուսուցիչն էր Ջոն Գոդկինը։ Նրանք միասին մի հիասքանչ ինտելեկտուալ եռյակ էին ձևավորել։ Նրանց թե՛ հետաքրքրությունները, թե՛ հնարավորությունները փոխլրացնում էին իրար։
Ըստ լեգենդի, Բերկլին, ցանկանալով ստուգել Թոմասի վայելչագրության հմտությունները, նրան հանձնարարել է մի քանի նախադասություն արտագրել գրքից։ Յունգը առանձնանալու թույլտվություն է խնդրել և շուտով ներկայացրել է այդ գրվածքի ինը լեզուներով նույնանման արտատպումները։ Այդ տարիներին Յունգն իր օրագիրը վարում էր տասներեք լեզուներով։ 1807 թվականին Գոդկինը և Յունգը հրատարակել են հունական վայելչագրության առանձին ձեռնարկ։
Ճշգրիտ գիտությունների ոլորտում Յունգը շարունակել էր զբաղվել բուսաբանությամբ և միջատաբանությամբ, իսկ 1790 թվականին նա տարվել է նյուտոնյան մեխանիկայով և օպտիկայով։ Իր օրագրում նա մանրակրկտորեն նշել է իր կարդացած գրքերը, օրինակ՝ 1790 թվականին այնտեղ նշվել են Ջոն Բյորտոնի «Հունական պենտոլոգիա», «Բույսերի տիպեր», «Բուսաբանության փիլիսոփայություն», Կառլ Լիննեյ, Կոռնեյլ, Հեսիոդոս, Ցիցերոն, Սոփոկլես, Յուվենալիս, Մարցիալիս, Նյուտոնի «Օպտիկան», Շառլ Ռոլլենի «Հնագույն պատմությունը», «Քվակերների պատմությունը» և այլն։ Հատկանշական է, որ իր ինքնակենսագրության մեջ Յունգը ծայրահեղականորեն է մոտենում իր ունակություններին և հաստատում է, որ չնայած շատ ու արագ է գրել, բայց կարդացել է դանդաղ և հիսուն տարեկանում հազիվ մինչև 1000 հատոր հաղթահարած լինի։ Նա իրեն համեմատում էր իր ժամանակներում արդեն մոռացված պոետ Ուիլյամ Քինգի հետ, որը միայն յոթ տարվա ընթացքում Օքսֆորդում հասցրել էր ավելի քան 7000 գիրք կարդալ։
Տասնհինգ տարեկանում Յունգը լրջորեն հիվանդացել է, այս մասին ակնարկվում է նրա ինքնակենսագրության մեջ։ Նրան տրվել է «թոքերի տուբերկուլոզ» ախտորոշում։ Հիվանդությունը ուղեկցվել է և՛ թոքերի արյունահոսությամբ, և՛ շնչահեղձությամբ և՛ այլ ախտանիշներով։ Նա այս թեմային անդրադարձել է 1815 թվականին «» գրքում։ Յունգի բուժմամբ էին զբաղվում հայտնի քվակեր բժիշկները, այդ թվում Թոմաս Դիմսդեյլը և Էդմունդ Բյորկը։ Նրան բուժում էին հինայով կաթնաթթվային սննդակարգով, երկու տարում հիվանդությունը ամբողջությամբ հաղթահարված էր։ Այս ընթացքում շփում է ձևավորվել Յունգի և պապիկի եղբոր` Ռիչարդ Բրոկլսբիի միջև ։ Բրոկլսբին շատ է կապվել Թոմասի հետ և հանձն է առել օժանդակել նրան հավատքի և հոգևոր կրթության հարցերում, համարելով, որ հոգևոր և ֆիզիկական առողջությունը անքակտելի են մեկը մյուսից։ Նա հատկապես ջանում էր ազատել նրան գոռոզությունից։ Յունգը, ինչպես և այլ շատ քվակերներ, դեմ էին ստրկությանը, և այդ հիմնավորումով նա հրաժարվել էր քաղցրից, քանի որ շաքարը արտադրվում էր ստրուկ աշխատուժի միջոցով։ Այդպես նա շուրջ յոթը տարի հեռու է մնացել այս մթերքից։ 1795 թվականին Դավիթ Բերկլին 3000 ֆունտ ստեռլինգ է ծախսել (մերօրյա հաշվարկով 280 000), որպեսզի ազատագրի 30 ստրուկ, որոնց ժառանգել էր Ճամայկայի կալվածքի հետ։ Բրոկլսբիի և Բյորկի շնորհիվ Յունգը ընդունվել է Լոնդոնի ինտելեկտուալ մարդկանց շարքերը (Ջոշուա Ռեյնոլդս, Թոմաս Լոուրենց և ուրիշներ)։ Յունգը այդ ժամանակ իր հորեղբորը ուղարկել էր Շեքսպիրի «Հենրիխ VIII» պիեսից մի քանի բանաստեղծություններ (Ուոլսի խոսքը ուղղված Կրոմվելին)՝ թարգմանված հունարեն։ Արդյունքում 1791 թվականի նոյեմբեր և դեկտեմբեր ամիսները Յունգը անցկացրել է ոչ թե Բերկլիի, այլ Բրոկլսբիի լոնդոնյան տանը։ Յունգի օրագրում նկարագրված է 1791 թվականի դեկտեմբերի 12֊ի ընկերական ընթրիքը, որի ժամանակ Թոմաս Լոուրենցը, սըր Ջոն Բեյկերը և Ռիչարդ Պորսոնը կարդում էին Սեմյուել Ջոնսոնի լատիներեն պոեմը, և Յունգը նրանց հետ հավասար քննարկում էր հունական տաղաչափության շատ նուրբ պահեր։
Հենց այդ օրերին էր որոշվել Յունգի հետագա ճակատագիրը։ Բյորկը խորհուրդ է տվել նրան շարունակել դասական բանասիրության իր դասերը և սովորել իրավաբանություն։ Թոմասին ավելի հոգեհարազատ էր զբաղվել ճշգրիտ գիտություններով կամ բժշկությամբ, նամանավանդ որ անսերունդ Բրոկլսբին ակնարկել էր, որ կարող է հոգալ համալսարանի ծախսերը, տեղավորել նրան Լոնդոնի իր տանը և փոխանցել նրան իր փորձը։ Բժշկությունը համարվում էր ազնիվ և բարձր վարձատրվող աշխատանք, որը պահանջում էր թե՛ հումանիտար, և թե՛ բնագիտական իմացություն։ Այս որոշումը լարում է առաջացրել Յունգի և ծնողների միջև, որ ակնարկվում է նրանց նամակագրության մեջ։ Վերջին կես տարին անցկացնելով Յունգսբերիում՝ տասնիննամյա Յունգը տեղափոխվել է Վեսթմինսթր՝ բժշկական դպրոցին մոտ ապրող իր պապիկի եղբոր տուն։ Դեռևս 1791 թվականին լույս է տեսել նրա տպագիր աշխատանքը «Monthly Review» ամսագրում՝ կարճ ուսումնասիրություն խունկի մասին՝ ծանոթագրություններում նշելով նյութի սկզբնաղբյուրները։
Լոնդոն։ Թագավորական ընկերություն
Իր ինքնակենսագրականում Յունգը գրեթե չի հիշատակել իր լոնդոնյան ուսուցիչներին։ Իր ժամանակի մեծ մասը նա անցկացրել է Սբ. Վարֆոմոլեյ հիվանդանոցում, որտեղ զբաղվել է բուսաբանությամբ և դեղագործությամբ, լսել մանկաբարձության դասեր և գործնական փորձ ձեռք բերել։ Հենց այս ժամանակին է վերագրվում նրա գիտական աշխատանքը, որը վերաբերում էր աչքի հարմարեցմանը՝ ուսումնասիրված եզան աչքի անատոմիայի հիման վրա։
1793 թվականի մայիսի 30-ին նա ընդհանրացրել է իր հետազոտությունները, որոնք վերաբերում էին «Տեսողության գործընթացի հետազոտում» զեկույցին։ Հետագայում այս աշխատանքը հրապարակվել է Թագավորական հասարակության փիլիսոփայական աշխատություններում։ Մինչև Յունգը գոյություն են ունեցել Կեպլերի և Դեկարտի հիփոթեզները. առաջինի կարծիքով ոսպնյակը աչքի մկաններով առաջ ու հետ է շարժվում օպտիկական սարքերի լինզայի նման։ Դեկարտը կարծում էր, որ ոսպնյակը օպտիկանորեն անշարժ է, իսկ հարմարեցումը կատարվում է նրա ձևի փոփոխության հաշվին։ Յունգը անատոմիկ տեսանկյունից ապացուցել է, որ աչքի ոսպնյակը մանրաթելային կառուցվածք ունի և ունի իր ձևի փոփոխության ունակություն ։ Զեկույցը կարդացել է Բրոկլսբին, քանի որ նրա զարմիկ Յունգը դեռևս ընդամենը քսան տարեկան էր։ Խիստ ընդդիմություն է ցուցաբերել Ջոն Հանթերը, որը թագավորական հասարակության նախագահ Ժոզեֆ Բենկսին պաշտոնական նամակ է գրել և պահանջել պաշտոնական բանավեճ, որի ժամանակ պատրաստվում էր կարդալ իր առարկությունները։ Սակայն նա վախճանվել է՝ այդպես էլ չհասցնելով ավարտել իր զեկույցը, որը կարդաց նրա ժառանգորդ Խոումը, որն ինքն էլ համաձայն չէր իր ղեկավարի տեսակետի հետ։
Հենց այդ ժամանակ խոսակցություններ գնացին, որ Յունգի գաղափարը 1791 թվականի նոյեմբերին Ջոշուա Ռեյնոլդսի ժողովին բարձրաձայնվել է։ Յունգը անմիջապես կապ հաստատեց Ռեյնոլդսի ինտելեկտուալ խորհրդի անդամների հետ, ովքեր էլ պաշտոնապես հայտարարեցին, որ վերոնշյալ թեման վերոնշյալ ժամանակ ժողովի ընթացքում չի բարձրացվել։ Բացառություն էր պրն Բլեջենը, ով էլ տարածել էր շշուկները։ Սկանդալը գրավեց բոլորի ուշադրությունը  և Յունգի  21֊րդ տարեդարձից մեկ շաբաթ անց՝  1794 թվականի հունիսի 19֊ին նա ընտրվեց Թագավորական հասարակության անդամ։  Նրա ընտրման փաստաթղթերը ստորագրվել էին բոլոր առաջատար  բժիշկների կողմից, այդ թվում և Ռիչարդ Բրոկլսբիի։ Դեռ մայիսին Թոմասը այցելել էր իր ծնողներին, ովքեր անհանգստացած էին, որ իրենց որդին չափազանց հայտնի էր։ Շփումը ցույց տվեց, որ Յունգը բավականին հեռացել էր Քվակերությունից։ Բատում նա այցելեց դուքս Ռիչմոնդսկիին, ում հետ հեռակա ծանոթացել էր իր պապիկի եղբոր շնորհիվ։ Դուքսը Բրոկլսբիին գրում էր, որ  իր վրա դրական տպավորություն է թողել աֆֆեկտացիայի բացակայությունը և երիտասարդ գիտնականի  բազմակողմանի զարգացած լինելը։ Նույն տարվա օգոստոսին, թագավորական հասարակության ընտրությունից հետո, դուքսը Յունգին առաջարկեց անձնական քարտուղարի և ադյուտանտի պաշտոնը։ Այս առաջարկությունը նրան շատ դժվար կացության մեջ դրեց։ Թոմասը իր մայրիկին գրել էր, որ իր հրաժարվելու գլխավոր պատճառը քվակերյան գաղափարախոսությունն էր։ Սրա մասին իր ինքնակենսագրականում ոչինչ գրված չէր։ Հակառակը՝ Յունգը այնտեղ հաստատում է, որ չէր ձգտում հասարակական ակտիվության, այլ ցանկանում էր գիտությամբ զբաղվել հանգիստ պայմաններում՝ իր խոսքերով «իմ տաղանդին և սովորություններին ավելի հարմար պայմաններում»²։ Այս հարցի շուրջ Բրոկլսբիի վերաբերմունքի մասին ոչինչ հայտնի չէ, սակայն Պիկոկի կենսագրականում նշված է, որ Յունգի լավագույն ընկերներ Բյորկը և Վինդխեմը նույնպես խորհուրդ էին տալիս չընդունել այդ առաջարկությունը։ Թոմաս Յունգը որոշում կայացրեց շարունակել ուսումը բժշկության ոլորտում։