cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Սեռական հարաբերություն
Ռիսկեր
ԱՄՆ֊ում ամեն տարի գրանցվում է սեռական ճանապարհով փոխանցվող վարակների 19 միլիոն նոր դեպք ։ 2005 թվականին Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը ենթադրեց, որ ամեն տարի շուրջ 448 միլիոն 15-49 տարեկան մարդ վարակվում է բուժվող ՍՃՓՎ֊ով (սիֆիլիս, գոնորեա, քլամիդիոզ և այլն) ։ Որոշ ՍՃՓՎ֊եր կարող են առաջացնել սեռական օրգանների խոցեր․ եթե նույնիսկ խոց չեն առաջացնում, այս վարակները մեծացնում են ՄԻԱՎ֊ով վարակվելու և փոխանցելու հավանականությունը շուրջ տասն անգամ ։ ՄԻԱՎ֊ը մահացությունների թվով ամենատարածված վարակներից մեկն է աշխարհում։ 2010 թվականի հաշվարկներով ՄԻԱՎ֊ի էպիդեմիայի սկզբից մինչ օրս մահացել է 30 միլիոն մարդ։ 2010 թվականին աշխարհում գրանցված ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ֊ի 2,7 միլիոն դեպքերից 1,9 միլիոնը (70%) գրանցվել է Աֆրիկայում։ Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը նշում է նաև, որ 2010 թվականին 1,8 միլիոն գրանցված ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ֊ի մահացության դեպքերից մոտավոր հաշվարկներով 1,2 միլիոնը տեղի է ունեցել Աֆրիկայում ։ ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ֊ը ախտորոշվում է արյան թեստերով և քանի որ հիվանդության բուժում դեռ հայտնաբերված չէ, այն կառավարվում է հակառետրովիրուսային դեղամիջոցներով, որի արդյունքում պացիենտները կարող են շարունակել ապրել առողջ և արդյունավետ ։
Երբ ՄԻԱՎ֊ով վարակվելու կասկած կա, բուժական միջամտությունը օգտակար է բոլոր դեպքերում։ ՄԻԱՎ֊ի փոխանցումը օրալ սեքսի ժամանակ ավելի քիչ հավանական է, քան փոխանցումը անալ կամ վագինալ սեքսի ժամանակ, չնայած որ օրալ սեքսի պատճառով տեղի ունեցած փոխանցման դեպքերը հաշվելը բարդ է, քանի որ սեռականապես ավելի ակտիվ անհատները, որոնք ակտիվորեն զբաղվում են օրալ սեքսով, զբաղվում են նաև սեքսի վագինալ և/կամ անալ սեքսի ձևերով։ Որոշ գործոններ կարող են մեծացնել ՄԻԱՎ֊ով վարակվելու ռիսկը՝ խոցերը, արյունահոսող լնդերը, սեռական օրգանների վերքերը, այլ ՍՃՓՀ֊երի առկայությունը ։
2005 թվականին Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը հաշվեց, որ աշխարհում ամեն տարի հղիության 123 միլիոն դեպքերից մոտավորապես 87 միլիոնը կամ 70.7%֊ը չպլանավորված են։ 46 միլիոն հղիության դեպքեր ամեն տարի ընդհատվում են աբորտով ։
Համաձայն ՄԱԿ-ի Հայաստանի գրասենյակի՝ ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ի տվյալ վիճակագրությունը չի արտացոլում համաճարակի տարածվածության իրական պատկերը Հայաստանում։ ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ի իրավիճակի գնահատումը ցույց է տալիս, որ հանրապետությունում ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ի տարածվածության իրական չափերն ավելի քան 10-15 անգամ գերազանցում են պաշտոնական տվյալները, այսինքն հաշվարկային տվյալներով Հայաստանում կան մոտ 1500-2200 ՄԻԱՎ վարակակիրներ ։
Սեռական ակտիվությունը գլխուղեղի պարգևի կենտրոնում կարող է մեծացնել ΔFosB (դելտա FosB) գեների տրանսկրիպցիայի գործոնի էքսպրեսիան  ։ Չափից դուրս հաճախ սեռական ակտիվությունը կարող է բերել ΔFosB գործոնի գերէքսպրեսիային՝ կախվածություն առաջացնելով սեռական ակտիվությունից  ։ Սեռական կախվածությունը, հիպերսեքսուալությունը կամ գերսեռականությունը պատկանում է սովորությունների և ձգտումների խանգարումների խմբին և վարքային կախվածության տարատեսակ է։ Այն կապվում է դոֆամինի ատիպիկ մակարդակի հետ։ Առաջարկել են, որ «սեռական կախվածությունը» դասվի օբսեսսիվ-կոմպուլսիվային խանգարումների շարքին։ Համարում են, որ սեռական կախվածությունը կարող է ունենալ ժառանգական բնույթ։ Սեռական կախվածություն ունեցող մարդկանց գլխուղեղն ունի ավելի բարձր պատասխանի մակարդակ տեսողական սեռական ազդակների նկատմամբ ։ Հիպերսեքսուալության ձևերից է Քլեյն-Լևինի սինդրոմը։ Այն ուղեկցվում է հիպերսոմնիայով և հիպերսեքսուալությամբ և շատ հազվադեպ է հանդիպում ։
Սեռական ակտիվությունը կարող է մահվան պատճառ դառնալ, հատկապես սրտի պսակաձև անոթների արյան շրջանառության բարդություներ ունեցողների մոտ ։ Չնայած դրան սեռական հարաբերության ժամանակ առաջացող մահերը հազվադեպ են ։ Ֆիզիկապես պասիվ մարդկանց մոտ, որոնք ունեն սրտամկանի ինֆարկտի ռիսկ, սեռական հարաբերության ժամանակ կարող է առաջանալ հանկարծակի սրտային մահ ։ Պարբերական ֆիզիկական ակտիվությունը կրճատում է, բայց չի վերացնում այս ռիսկը ։ Շվեյցարիայի շտապ օգնության սեռական հարաբերությունների ժամանակ առաջացող դեպքերի բաժնի դիմումների 1%-ը սրտանոթային խնդիրներն են, 10%-ը՝ վնասվածքները, 12%-ը՝ նյարդաբանական խնդիրները, որոնցից ամենահաճախը գլխացավն է ։
Տևողություն և սեռական բարդություններ
Եթե սեռական հարաբերության մեջ ներգրավված է տղամարդ, ապա սերմնաժայթքումից հետո սեռական հարաբերությունը ավարտվում է, որի պատճառով զուգընկերը կարող է չհասնել հեշտանքի (օրգազմի) ։ Բացի այդ վաղաժամ սերմնաժայթքումը շատ տարածված է, իսկ կանայք՝ տղամարդկանց համեմատ ավելի շատ գրգռման կարիք ունեն օրգազմին հասնելու համար ։ Ըստ Ուեյթենի և այլոց հետազոտության՝ «Շատ զույգեր կարծում են, որ սեռական հարաբերության ժամանակ օրգազմի կարելի է հասնել միայն սեռական ակտի (առնանդամ-հեշտոցային սեքսի) միջոցով։ Նրանք կարծում են, որ նախախաղը միայն սեռական ակտին նախապատրաստվելու համար է։ Քանի որ կանայք բուն սեռական ակտի ժամանակ ավելի հազվադեպ են օրգազմի հասնում, ապա ավելի հավանական է, որ նրանք կեղծեն հեշտանքը՝ տղամարդ զուգընկերոջը բավարարելու նպատակով» ։
1991 թվականին Քինզի ինստիտուտի հետազոտողները ցույց տվեցին, որ «իրականում ներթափանցման և սերմնաժայթքման միջև եղած ժամանակահատվածը ոչ միայն տարբերվում է տարբեր տղամարդկանց մոտ, այլ նաև նույն տղամարդու տարբեր սեռական հարաբերությունների ժամանակ»։ Նրանք ավելացնում են, որ սեռական հարաբերության անհրաժեշտ երկարությունը այն ժամանակահատվածն է, երբ երկու զուգընկերներն էլ բավարարվում են։ Քինզին նաև նշել է, որ՝ «Տղամարդկանց 75%-ը սեռական հարաբերության ժամանակ սերմնաժայթքել է ներթափանցման առաջին երկու րոպեի ընթացքում»։ Բայց նա չի հարցրել, թե արդյոք երկու րոպեն բավարար է եղել միմյանց բավարարելու համար։ Վերջերս իրականացված հետազոտությունները նշում են երկու րոպեից մի փոքր ավելի երկարատև ժամանակահատված ։ Կանադացի և ամերիկացի սեռական թերապևտների 2008 թվականի զեկույցը ցույց է տալիս, որ հետերոսեքսուալ զույգերի սեռական ակտի միջին տևողությունը յոթ րոպե է․ 1-2 րոպեն համարվել է շատ կարճ, 3-7 րոպեն՝ բավարար, 7-13 րոպեն՝ ցանկալի, 10-30 րոպեն՝ շատ երկար ։
Անօրգազմիան սեռական գրգռումից հետո օրգազմին հասնելու դժվարությունն է, որը կարող է պատճառ դառնալ անձնական խնդիրների ։ Այս երևույթն ավելի տարածված է կանանց, քան տղամարդկանց մոտ ։ Սա կապվում է կնոջ մարմնի, օրինակ՝ ծլիկի օրգազմում ունեցած նշանակության մասին սեռական կրթության անբավարար որակի հետ, հատկապես՝ սեքս բացասական (անտիսեքսուալ, հակասեռական) մշակույթներում ։ Դասական սեռական ակտի ընթացքում առնանդամն ավելի շատ է գրգռվում, քան ծլիկը․ ծլիկի դիրքի պատճառով, որպեսզի կինը հասնի հեշտանքի, անհրաժեշտ է լինում ձեռքով կամ բերանային լրացուցիչ գրգռում ։ Կանանց 10%-ը երբեք չի ունեցել օրգազմ, 40-50%-ը կամ բողոքներ ունի օրգազմին հասնելու դժվարությունների վերաբերյալ, կամ կյանքի որոշակի շրջանում ունեցել է օրգազմին հասնելու դժվարություններ ։
Տղամարդկանց մոտ 40%-ը ունեցել է այս կամ այն տեսակի էրեկցիայի խանգարում կամ իմպոտենցիա ։ Վաղաժամ սերմնաժայթքումը ավելի տարածված է, քան էրեկցիայի խանգարումները, չնայած որոշ հետազոտություններ պնդում են հակառակը  ։ Վաղաժամ էրեկցիայի սահմանման անորոշության պատճառով հանդիպման հաճախականությունը դժվար է գնահատել  ։ Օրինակ՝ ըստ Մայո կլինիկայի՝ «մոտավորապես 3 տղամարդուց 1-ը կարող են կյանքի որոշակի ժամանակահատվածում ունենալ վաղաժամ սերմնաժայթքում» ։ Մասթերսը և Ջոնսոնը ենթադրել են, որ վաղաժամ սերմնաժայթքումն ամենատարածված սեռական դիսֆունկցիան է, չնայած որ տղամարդիկ բուժման են գնում ավելի շատ էրեկցիայի խանգարումների դեպքում։ Սրա պատճառն այն է, տղամարդիկ վաղաժամ սերմնաժայթքումը խնդիր չեն համարում, իսկ կանայք դժվարանում են արտահայտել իրենց սեռական կարիքները ։ Ամերիկայի ուռոլոգների ասոցիացիան հաշվարկել է, որ ԱՄՆ-ի տղամարդկանց մոտ 21%-ը կարող է ունենալ վաղաժամ սերմնաժայթքում ։
Հաշմանդություն և այլ բարդություններ
Մտավոր հաշմանդամություն ունեցող անձինք նույնպես բախվում են դժվարությունների։ Մտավոր հաշմանդամություն ունեցող կանայք հաճախ դժվարություններ են ունենում սեռական հարաբերության հետ կապված։ Այս մարդիկ կարող են ունենալ սեռական ոլորտի հետ կապված գիտելիքի պակաս, դժվարություններ՝ սեռական կապի մասին խոսելիս, սեռական կրթություն ստանալու սահմանափակ հնարավորություններ։ Բացի այդ նրանք կարող են ենթարկվել սեռական բռնության և հարձակման։ Այս հանցանքները սովորաբար մնում են աննկատ ։
Մեծահասակներ
Ալեքս Քոմֆորթը մարդու մոտ առանձնացնում է սեռական հարաբերության երեք հնարավոր առավելություն կամ սոցիալական ազդեցություն՝ վերարտադրում, հարաբերություն և հանգիստ (հաճույք) ։ Այս երեքը մեկը մյուսին չեն պայմանավորում։ 20-րդ դարի կեսին և վերջին հակաբեղմնավորման արդյունավետ ձևերի մշակումը բերեց այս երեքի տարանջատմանը, չնայած որոշ դեպքերում, դրանք այնուամենայնիվ համընկնում են։ Օրինակ՝ զույգը կարող է սեռական հարաբերություն ունենալ հաճույքի համար (հանգիստ) որպես զգացմունքային հարաբերության ձև՝ ավելի խորացնելով սոցիալական կապը (հարաբերություն), հարաբերությունը դարձնելով այնպիսին, որ հնարավոր դառնա երեխա ունենալն ու մեծացնելը (վերարատադրում)։ Այս զույգերը կախված իրավիճակից կարող են առանձնացնել և կարևորել սեռական հարաբերության այս կամ այն դրսևորումը՝ հաճույք ստանալ, ցույց տալ խորը զգացմունքային կապը կամ ձգտել հղիության ։
Սեռական կապի բացակայության պատճառով առաջացող սեռական անբավարարությունը, հատկապես տղամարդկանց մոտ, կարող է բարձրացնել ամուսնալուծության և հարաբերության խզման ռիսկը  ։ Հետազոտությունները, սակայն, ցույց են տալիս, որ ամուսնության հանդեպ ընդհանուր դժգոհությունը տղամարդկանց մոտ առաջանում է, երբ նրանց կինը սիրախաղում է, համբուրում կամ սեռական, զգացմունքային հարաբերություն ունենում այլ տղամարդու հետ (դավաճանություն)  ։ Մեկ այլ հետազոտության համաձայն՝ սեռական հարաբերությունը նշանակալի ազդեցություն չի գործում ապահարզանի վրա, չնայած որ կարող է պատճառներից մեկը լինել  ։ 2010 թվականին իրականացված ԱՄՆ-ի Սեռական առողջության և վարքի ազգային հարցման համաձայն՝ տղամարդիկ, որոնց վերջին սեռական կապը եղել է իրենց զուգընկերոջ հետ, ավելի ուժեղ սեռական գրգռում են ունեցել, ավելի շատ հաճույք զգացել և ունեցել ավելի քիչ խնդիրներ՝ էրեկցիայի, օրգազմի հետ կապված, համեմատած այն տղամարդկանց հետ, որոնք սեռական կապ են ունեցել ոչ զուգընկերոջ հետ ։
Կանայք սովորաբար դժգոհում են իրենց զուգընկերոջ սեռական ինքնաբերականությունից։ Այս կանանց մոտ սեռական ակտիվության անկումը կարող է պայմանավորված լինել իդեալական ֆիզիկական գրավչությունը պահպանելու ենթադրյալ ձախողման կամ զուգընկերոջ առողջական խնդիրների պատճառով ։ Որոշ կանայք կարծում են, որ ամենաբավարարող սեռական փորձառությունը եղել է, երբ նրանք կապվել են մեկին և սեռական բավարարվածությունը չեն կապել միայն օրգազմի հետ ։ Կանայք ավելի հավանական է, որ բաժանվեն իրենց ամուսնուց, եթե ամուսնությունը կառուցողական չէ և վիճահարույց է, իսկ ամուսինը դավաճանում է ։
Հետազոտությունները ցույց են տալիս նաև, որ չամուսնացած զույգերը, որոնք ապրում են միմյանց հետ, ավելի հաճախ են սեռական հարաբերություն ունենում և ավելի հավանական է, որ իրենց հարաբերությունից դուրս սեռական կապի մեջ ներգրավվեն։ Սա կարող է լինել «մեղրամիսի» երևույթի արդյունք, երբ ամուսնացած զույգերը ամուսնության տևողության հետ ավելի հազվադեպ են զբաղվում սեքսով ։ Տարիքը նույնպես ազդում է սեռական հարաբերության հաճախության վրա, տարիքով ավելի մեծ մարդիկ երիտասարդների համեմատ ավելի քիչ են ունենում սեռական հարաբերություն ։
Հայաստանում ՀԺԱՀ 2015-16-ի արդյունքների համաձայն՝ կանանց և տղամարդկանց մեծ մասը կյանքի ընթացքում առնվազն մեկ անգամ ամուսնանում է․ երբևէ չամուսնացածների մասնաբաժինը կտրուկ նվազում է՝ տարիքի աճին զուգընթաց՝ կազմելով 6 տոկոս 45-49 կանանց և 4 տոկոս 45-49 տարեկան տղամարդկանց շրջանում։ Հայաստանում տղամարդիկ ամուսնանում են կանանցից հինգ տարի ավելի ուշ ։
Անչափահասներ
Անչափահաները սեռական հարաբերություն են ունենում հաճույք ստանալու կամ հարաբերություն կառուցելու նպատակներով․ սեռական հարաբերությունը նրանց կյանքի վրա կարող է թողնել դրական կամ բացասական ազդեցություն։ Օրինակ՝ պատանեկան հղիությունը հիմնականում նսեմացվում է (հազվադեպ՝ խրախուսվում), իսկ վաղ սեռական հասունացման պատճառով երեխաների և պատանիների վրա հասարակական ճնշում է գործադրում, որն անկախ նրանց զգացմունքային և մտավոր պատրաստվածության ստիպում է իրենց պահեն մեծահասակների պես ։ Որոշ հետազոտություններ եզրակացնում են, որ սեռական հարաբերություն ունենալը պատանեկան տարիքում աղջիկների մոտ հաճախ առաջացնում է սթրես և դեպրեսիա, իսկ աղջիկներն ավելի հաճախ են ենթարկվում սեռական ռիսկի (օրինակ՝ չպաշտպանված սեռական հարաբերություն) ։ Այս ոլորտը սակայն դեռ ուսումնասիրման կարիք ունի ։ Որոշ երկրներում դպրոցական ուսումնական ծրագրում ներառված է սեռական կրթությունն ու պատանեկան սեռական կրթությունը՝ պատանիներին սեռական գործընթացների մասին կրթելու նպատակով։ Այս ծրագրերը հակասական են, մասնագետները վիճում են այն հարցի շուրջ, թե արդյոք սեռական հարաբերության և սեռական գործընթացների մասին երեխաներին և պատանիներին պետք է սովորեցնեն միայն ծնողները կամ այլ խնամակալները ։
1970-1990-ական թվականներին իրականացված մի շարք հետազոտություններ պատանիների ինքնագնահատականը կապում էին սեռական հարաբերության հետ ։ 1980-1990-ական թվականների այլ ուսումնասիրություններ պնդում էին, որ որևէ կապ չկա պատանիների ինքնագնահատականի և սեռական ակտիվության միջև ։ 1990-ական թվականներին հետազոտությունները հիմնականում փաստում էին վերջինս, հետագա հետազոտությունները պատանիների ինքնագնահատականի և սեռական ակտիվության միջև որևէ նշանակալի կապ չեն բացահայտել ։ Հետազոտող Լիզա Արայն այս առիթով ասել է․ «Այն միտքը, թե վաղ սեռական հարաբերությունը և հղիությունը կարող է պատճառ դառնալ ցածր ինքնագնահատականի, տարածված էր 20-րդ դարի երկրորդ կեսին, հատկապես ԱՄՆ-ում։ Բայց ինքնագնահատականի և պատանիների սեռական վարքի միջև եղած հարաբերության համակարգային ուսումնասիրությունը ոչ մի արժանահավատ կապ չի բացահայտել» ։ Այս կապը հաստատող հետազոտությունները գտնում են, որ ոչ կույս տղաները և աղջիկները, որոնք ունեն ցածր ինքագնահատական, ավելի խոցելի են ռիսկային վարք ունենալու հանդեպ (չպաշտպանված սեքս, մեկից ավելի զուգընկերներ և այլն)   ։
Հոգեբան Լին Փոնթոնը գրում է՝ «Բոլոր պատանիներն ունեն սեռական կյանք, անկախ նրանից նրանք սեռականապես ակտիվ են ուրիշների, իրենք իրենց, թե ոչ մեկի հանդեպ։ Պատանեկան տարիքի սեռականությունը որպես դրական փորձառություն դիտարկելը, պատանիներին կարող է օգնել ձևավորել ավելի առողջ վարք և կատարել ավելի դրական սեռական որոշումներ» ։ Հետազոտողները ցույց են տվել, որ երկարատև ռոմանտիկ հարաբերությունները պատանիներին օգնում են կարողություններ ձեռք բերել ապագայի ավելի բարձրորակ հարաբերությունների համար ։ Պատանիների մոտ դրական ռոմանտիկ հարաբերությունը կարող է հետագա կյանքի համար շատ նպաստավոր լինել և օգտակար լինել սոցիալական մրցակցության մեջ ։
Ազգային, կրոնական և իրավական հայացքներ
Սեռական հարաբերությունը մարդ տեսակի բազմացման բնական եղանակն է։ Մարդիկ, սակայն, ունեն սեռական հարաբերությունները կարգավորող բարոյական և ազգային բարդ ավանդույթներ, որոնք ամրագրված են կրոնական և իրավական օրենքներով։ Որոշ երկրներ և կրոններ խստորեն տարբերակում են «պատշաճ» սեռական վարքը «անպատշաճից», այդ թվում նաև արգելք դնելով թույլատրելի սեռական գործողությունների վրա։ Պատմականորեն ամենաարգելված և ղեկավարված սեռական հարաբերության տեսակը անալ սեռական հարաբերությունն է ։
Սեռական բռնություն
Մարդու կամքին հակառակ սեռական հարաբերությունը նրա նկատմամբ բռնություն գործադրելով անվանվում է բռնաբարություն կամ սեռական բռնություն։ Համարյա բոլոր երկրներում, այդ թվում՝ Հայաստանում, բռնաբարությունը համարվում է հանցագործություն ։ Բռնաբարության զոհերի ավելի քան 90%-կանայք են, բռնաբարողների 99%-ը՝ տղամարդիկ ։
Շատ երկրներում օրենսդրորեն սահմանված է սեռական համաձայնության նվազագույն տարիքը, որը սովորաբար 16-18 է, բայց կարող է լինել 12-20 տարեկան։ Հայաստանում սեռական համաձայնության նվազագույն տարիքը 16-ն է ։ Որոշ երկրներում սեռական համաձայնության նվազագույն տարիքը սահմանված է ավանդույթներով ։ Սեռական համաձայնության նվազագույն տարիքից փոքր անձի հետ սեռական հարաբերություն ունենալը, անկախ փոխհամաձայնությունից, հաճախ համարվում է սեռական բռնություն կամ բռնաբարություն։ Որոշ երկրներում պակաս կամ անբավարար մտավոր կարողություններ ունեցող անձանց հետ սեռական հարաբերությունն անկախ համաձայնության և տարիքի նույնպես համարվում է բռնաբարություն ։ Ռոբերտ Ֆրանկորը և ուրիշները նշել են, որ «1970-ականներից առաջ բռնաբարության սահմանումը ներառել է միայն առնանդամ-հեշտոցաային սեռական հարաբերությունը» ։ Հեղինակներ Պամելա Քալբֆլայշը և Մայքլ Քոդին նշել են, որ եթե «սեքսը միայն առնանդամ-հեշտոցային հարաբերությունն է, ապա բռնաբարությունը միայն առնանդամ-հեշտոցային բռնի գործողությունն է, իսկ մյուս սեռական բնույթի գործողությունները, օրինակ՝ ուրիշի սեռական օրգաններին առանց համաձայնության հպումը, ստիպողական օրալ և նույնասեռական հարկադրական սեռական հարաբերությունները չեն համարվում բռնաբարություն» ։ Քեն Փլամբեր նշել է, որ շատ երկրներում «բռնաբարություն ասելով նկատի են ունենում միայն այն բռնի սեռական հարաբերությունը, որի ժամանակ առնանդամը ներթափանցել է հեշտոց, իսկ կանանց հանդեպ այլ սեռական բռնության ձևերը, օրինակ՝ օրալ կամ անալ հարաբերությունը կամ հեշտոցի մեջ այլ առարկաներ մտցնելը, պակաս «լուրջ» սեռական բռնություն է համարվում» ։
Ժամանակի հետ աշխարհի տարբեր հատվածներում բռնաբարության սահմանումը լայնացել է՝ ներառելով սեռական բնույթի այլ գործողությունները՝ անալ հարաբերությունը, ֆելյացիան, կունիլինգուսը և անշունչ առարկաներով սեռական պենետրացիան ։ Որոշ դեպքերում սեռական գործողությունը բռնաբարություն որակելու համար պենետրացիան պարտադիր չէ ։
Միոտրակ Վարդանյան
Միոտրակ Վարդանյան, հայ գեղանկարիչ։
Սեռական հարաբերություն
Սեռական բռնություն
Աշխարհի հասարակությունների մեծամասնությունը ինցեստը՝ միջազգակցական սեռական հարաբերությունը, համարում են հանցագործություն։ Մոնաշի համալսարանի ավագ դասախոս Ջեյմզ Ռոֆին միջազգակցական սեռական հարաբերության հնարավոր վտանգը համարել է արատներով երեխաների ծնունդը ։ Օրենքը, սակայն, ավելի շատ անհանգստանում է այս հանցագործության հնարավոր զոհերի պաշտպանությամբ, որի պատճառով միջազգակցական սեռական կապը քրեականացված է, նույնիսկ, երբ կապը իրականացվել է փոխադարձ հարաբերությամբ։ Այս օրենքները վերաբերում են՝ ծնողներին, տատերին և պապերին, երեխաներին, քույրերին և եղբայրներին, մորեղբայրներին, հորեղբայրներին, մորաքույրներին և հորաքույրներին։ Այս օրենքը կարող է վերաբերել նաև խորթ, որդեգրյալ, կենսաբանական ծնողներին, խորթ քույրերին և եղբայրներին ։
Օրենսդրորեն արգելվող այլ սեռական երևույթ է զոոֆիլիան, որը պարաֆիլիա է և վերաբերում է մարդու և այլ կենդանու միջև սեռական բնույթի գործողություններին  ։ Որոշ արդարադատական համակարգերում մարդու և կենդանիների միջև սեռական կապը օրենսդրորեն նկարագրված չէ ։
Ամուսնություն և հարաբերություն
Սեռական հարաբարությունը ավանդաբար համարվում է ամուսնության կարևոր մասը։ Ամուսնության իրագործման համար հաճախ պահանջվում են մի շարք կրոնական ծեսեր, որոնք ամուսնությունը համարում են սեռական վերարտադրման համար ամենապատշաճ կապը ։ Այս դեպքերում ամուսնության պարտքի չկատարումը չեղյալ է դարձնում ամուսնությունը՝ առանց ամուսնալուծության գործընթացի։ Ժամանակակից և պատմական շատ երկրներում և հասարակություններում ամուսնական զուգընկերների միջև հարաբերությունը հայտնի է որպես «ամուսնական իրավունք», որտեղ հատկապես վերաբերում է ամուսնու իրավունքներին՝ կնոջ նկատմամբ  ։ Մինչև 20-րդ դարի վերջը սովորաբար ամուսնացած տղամարդուն թույլատրվում էր նույնիսկ բռնի կերպով սեռական հարաբերություն ունենալ կնոջ հետ ։ Հեղինակ Օշիյանան նշում է․ «Կնոջ իրավական կարգավիճակի փոփոխության հետ տղամարդու և կնոջ սեռական հարաբերություն ունենալու իրավական կողմը որպես ամուսնական իրավունք, սկսվեց ավելի քիչ կիրառվել» ։
Միոտրակ Վարդանյան
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Սեռական հարաբերություն
Ամուսնություն և հարաբերություն
Ամուսնական անհավատարմությունը կամ անառակությունը շատ երկրներում համարվում է հանցագործություն ։ Շատ երկրներում ամուսնացած զույգերի սեռական կապն ու համատեղ բնակությունը նույնպես անօրինական է  ։ Ի հակառակ դրան՝ շատ երկրներում սեռական հարաբերություն ունենալու համար ամուսնությունը սոցիալապես կամ իրավաբանորեն պարտադիր չէ, նույնիսկ վերարտադրողական նպատակներով (օրինակ՝ Իսլանդիայի, Նորվեգիայի, Շվեդիայի, Դանիայի, Բուլղարիայի, Էստոնիայի, Ֆրանսիայի, Բելգիայի ծնունդների մեծ մասը) ։
Հայաստանում պոռնկությունը վարչականորեն պատժելի արարք է։ Մինչ 2011 թվականը, պոռնկությունը կարգավորվել է Հայաստանի քրեական օրենսգրքով։ Ներկայումս Հայաստանի վարչական օրենսգրքի հոդված 179-ի առաջին մասը՝ «Պոռնկությամբ զբաղվելը» վերտառությամբ, նախատեսում է իրավական դրույթները և պատասխանատվության ձևերը ։
Նույն սեռի կամ գենդերի անձանց միջև սեռական հարաբերության վերաբերյալ կան տարբերվող իրավաբանական մոտեցումներ։ Օրինակ՝ 2003 թվականին Նյու Հեմփշիրի գերագույն դատարանը «Բլենչֆլաուերն ընդդեմ Բլենչֆլաուերի» գործի շրջանականերում որոշում կայացրեց, որ կանանց միջև նույնասեռական սեռական կապը և սեռական գործողությունները ընդհանրապես չեն կարող համարվել սեռական հարաբերություն՝ հիմք ընդունելով «Ուեբսթերի երրորդ նոր միջազգային բառարանի» (1961) գրառման, ըստ որի սեռական հարաբերությունը կոիտուսն է (առնանդամ-հեշտոցային հարաբերությունը). սրա պատճառով դավաճանության մեջ մեղադրվող կինը անմեղ ճանաչվեց ։ Որոշ երկրներում, այդ թվում՝ Իրանում, նույնասեռական սեռական վարքը հանցագործություն է և պատժվում է բանտարկմամբ կամ մահապատժով ։
Նույնասեռական անձանց ամուսնության ընդդիմացողները կարծում են, որ սեռական հարաբերությունը և սեռական կողմնորոշումը պետք է լինեն միայն տարասեռական բնույթի  ։ Նույնասեռական ամուսնությունների ճանաչումը ունի քաղաքացիական իրավունքի, քաղաքական, սոցիալական, բարոյական և կրոնական դժվարություններ և հիմնական վեճն այն խնդրի շուրջ է, թե արդյոք նույնասեռական զույգերը կարող են ամուսնական կապի մեջ մտնել կամ կազմել քաղաքացիական միություն, թե այսպիսի զույգերը ոչ մի իրավունք չպետք է ունենան  ։
Համաձայն Հայաստանի Սահմանադրության՝ «Ամուսնական տարիքի կանայք և տղամարդիկ ունեն ամուսնանալու և ընտանիք ստեղծելու իրավունք։» ։ Հայաստանի ընտանեկան օրենսգիրքը՝ «սահմանում է ամուսնության, ամուսնությունը դադարելու և անվավեր ճանաչելու պայմաններն ու կարգը, կարգավորում է անձնական ոչ գույքային և գույքային հարաբերություններն ընտանիքի անդամների միջև՝ ամուսինների, ծնողների և զավակների (որդեգրողների ու որդեգրվածների), իսկ ընտանեկան օրենսդրությամբ նախատեսված դեպքերում և շրջանակներում՝ մյուս ազգականների և այլ անձանց միջև, ինչպես նաև որոշում է առանց ծնողական խնամքի մնացած երեխաներին ընտանիքում տեղավորելու ձևերն ու կարգը» ։ Օրենքը ճանաչում է, որ «կանայք և տղամարդիկ ամուսնանալիս, ամուսնության ընթացքում, ամուսնալուծվելիս օգտվում են հավասար իրավունքներից» ։
Կրոնական մեկնաբանություններ
Ամուսնության ընթացքում կամ ամուսնությունից դուրս սեռական հարաբերության վերաբերյալ կրոնական պատկերացումները տարբերվում են՝
Որոշ դեպքերում երկու անձանց միջև սեռական հարաբերությունը համարվում է կրոնական օրենքին կամ կարգին հակասող։ Շատ կրոնական համայնքների, այդ թվում՝ կաթոլիկների և մահայա բուդդայականների կրոնական առաջնորդները հրաժարվում են սեռական կյանքից՝ իրենց կյանքը, ուշադրություն, էներգիան և հավատարմությունը նվիրելով կրոնական պարտականություններին ։
Այլ կենդանիներ
Կենդանաբանության մեջ զուգավորում կամ կոպուլյացիա ասելով նկատի ունեն այն գործընթացը, որի ժամանակ արուն սերմնահեղուկը կամ սպերման փոխադրում է էգի սեռական ուղի ։ Սարդերը ունեն առանձին արական և իգական առանձնյակներ։ Զուգավորումից առաջ արու սարդը գործում է սարդոստայն և սերմնաժայթքում է սարդոստայնի վրա։ Ապա այն կրում է իր մեծ պեդիպալպերի վրա, որտեղից սերմնահեղուկը փոխադրում է էգի սեռական օրգաններ ։
Շատ ջրային կենդանիներ բազմանում են արտաքին բեղմնավորմամբ, ներքին բեղմանվորումն առաջացել է ուշ օրդովիկի ժամանակաշրջանում՝ գամետները հեղուկ միջավայրում պահելու անհրաժեշտության պատճառով։ Շատ ողնաշարավորների մոտ (սողուններ, որոշ ձկներ, թռչունների մեծամասնությունը և այլն) ներքին բեղամնավորումը տեղի է ունենում կոյանոցի միջոցով, իսկ կաթնասունների մոտ բեղմնավորումը տեղի է ունենում հեշտոցային ճանապարհով։ Պարզագույն ողնաշարավորները բազմանում են արտաքին բեղմնավորմամբ ։
Պարզագույն միջատները սպերմատոզոիդները դնում են որևէ մակերեսի (սուբստրատի) վրա կամ այն պահեստավորում հատուկ կառույցներում։ Ապա սպերման տեղափոխվում է իգական սեռական ուղի ։ Ավելի զարգացած միջատների մոտ, արական առանձնյակներն օգտագործում են փորիկի ծայրային հատվածների ձևափոխումից առաջացած էդեագուսը՝ սերմնահեղուկը իգական սեռական ուղի տեղափոխելու համար ։
Բոնոբոները, շիմպանզեները և դելֆինները սեռական հարաբերության մեջ են մտնում նաև անկախ բազմացման շրջանի։ Այս տեսակները ցուցաբերում են նաև նույնասեռական սեռական վարք ։ Այս կենդանիների մոտ սեռական հարաբերությունը ունի նաև սոցիալական նշանակություն ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Սեքս Կատեգորիա:Բեղմնավորություն Կատեգորիա:Միջանձնային հարաբերություններ Կատեգորիա:Մարդու վերարտադրողականություն
Օբերստդորֆ
Օբերստդորֆ (գերմ.՝ Oberstdorf), կոմունա Գերմանիայի Բավարիա երկրամասում։
Ենթարկվում է Շվաբիա վարչական շրջանին։ Գտնվում է Վերին Ալգոյ շրջանի կազմում։ Բնակչությունը կազմում է 9889 մարդ (ըստ 2010 թվականի դեկտեմբերի 31-ի) ։ Տարածքը կազմում է 229,74 կմ²։ Պաշտոնական կոդ՝ 09 7 80 133։
Օբերստդորֆ հայտնի է ձմեռային սպորտաձևերի առաջնություներով։ Այստեղ 3 անգամ անցկացվել է Սկանդինավյան դահուկավազքի աշխարհի առաջնությունը (1931, 1987, 2005)։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Գերմանիայի բնակավայրեր
Հաբսբուրգներ
Հաբսբուրգներ (Habsburger), թագավորական դինաստիա, որը կառավարել է Ավստրիայում 1282-1918 թվականներին, Չեխիայում և Հունգարիայում՝ 1526-1918 թվականներին (1867 թվականից՝ Ավստրո-Հունգարիայում), Իսպանիայում և նրա տիրույթներում՝ 1516-1700 թվականներին, եղել են «Հռոմեական սրբազան կայսրության» կայսրեր 1438-1806 թվականներին (բացի 1742 - 1745)։ 1090 թվականից Հաբսբուրգները եղել են կոմսեր, 1135 թվականից՝ լանդգրաֆներ Վերին Հռենոսում և Միջին Շվեյցարիայում, որտեղ մոտ 1020 թվականին կառուցել են Հաբսբուրգ ամրոցը (այստեղից էլ՝ Հաբսբուրգ տոհմանունը)։ Կառլոս V-ի օրոք (1500-1558) Հաբսբուրգների իշխանությանն էր ենթարկվում հսկայական տարածք՝ Գերմանիան, Ավստրիան, Հոլանդիան, Չեխիան, Հունգարիան, Իտալիայի մի մասը, Իսպանիան և նրա ամերիկյան գաղութները։ 1521-1522 թվականների պայմանագրով Կառլոս V Հաբսբուրգի ավստրիական ժառանգական տիրույթները զիջեց եղբորը՝ Ֆերդինանդ I-ին, որը դարձավ Հաբսբուրգի ավստրիական ճյուղի հիմնադիրը։ 1556 թվականին Կառլոս V իսպանական գահից հրաժարվեց հօգուտ իր որդի Ֆիլիպ II-ի, որը դարձավ Հաբսբուրգների իսպանական ճյուղի հիմնադիրը։
1740 թվականին, երբ Հաբսբուրգի ավստրիական ճյուղն ընդհատվեց Կառլոս VI կայսրով, վերջինիս դուստր Մարիա Թերեզայի (իշխել է 1740-1780 թվականներին) և Լոթարինգիայի Ֆրանց Ստեֆան դքսի ամուսնությամբ սկզբնավորվեց Հաբսբուրգ-Լոթարինգյան դինաստիան։ 1867 թվականին Ֆրանց Իոսիֆ I-ի օրոք ավստրիական կայսրությունը վերակազմավորվեց երկմիասնական Ավստրո-Հունգարական կայսրության։ 1918 թվականի նոյեմբերի 11-ին, առաջին համաշխարհային պատերազմում Ավստրո-Հունգարիայի պարտության և հեղափոխական ու ազգային-ազատագրական շարժումների վերելքի պայմաններում Կառլոս I Հաբսբուրգ կայսրը (թագավորել է 1916-1918 թվականներին) հրաժարվեց գահից, և Հաբսբուրգի միապետությունն ընկավ։ 1919 թվականի ապրիլի 3-ին Ավստրիայի հանրապետության սահմանադիր ժողովը օրենք ընդունեց Հաբսբուրգին բոլոր իրավունքներից զրկելու, երկրից նրանց վտարելու և ունեցվածքը բռնագրավելու մասին։
Կատեգորիա:Արքայական ընտանիքներ Կատեգորիա:Եվրոպական թագավորական ընտանիքներ Կատեգորիա:Կաթոլիկ միապետներ
Երբեք մի ասա՝ մնաս բարով (ֆիլմ)
Երբեք մի ասա «Հաջողություն» (कभी अलविदा न कहना - Kabhi Alvida Naa Kehna), հնդկական ֆիլմ՝ նկարահանված 2006 թվականին Նյու-Յորքում։ Գլխավոր դերակատարներն են Շահրուխ Խանը, Ռանի Մուքհերջին, Պրեիտի Զինտան, Ամիթաբհ Բաչչանը, Աբհիշեկ Բաչչանը և Կիրոն Կխերը։ Ֆիլմը ցուցադրվել է  Տոկիյան միջազգային կինոփառատոնին։ Ֆիլմի սցենարը ստացել է շատ քննադատների ճանաչումը, և առաջարկվել է այն ներառել կինոմատոգրաֆիայի   արվեստի և գիտությունների ակադեմիական գրադարանում։
Սյուժե
Անցնում է չորս տարի։ Մայան և իր ամուսինը Ռիշին (Աբխիշեկ Բաչչան) չեն կարողանում ընդհանուր լեզու գտնել։ Ռիշին ամբողջ կյանքը անցկացնում է խնջույքներում, իսկ Մայան նրան բավականին ուշադրություն չի տրամադրում, բացի դրանից նա չի կարողանում երեխա ունենալ։
Այդ նույն ընթացքում ցուցադրում են Դեյվին, նա ունի կին՝ Ռիյան (Պրիտի Զինտա), ով իր կարիերայում մեծ վերելքներ ունի, և որդի։ Իսկ Դեյվը ոտքի վնասվածքից հետո դարձել է ավելի չար և դյուրագրգիռ, նա մշտապես վիրավորանքներ է ասում շրջապատի մարդկանց։
Եվ ահա մի օր Մայան և Դեյվը հանդիպում են, պարզվում է նրանք ընդհանուր շատ բան ունեն և ժամանակի ընթացքում դառնում են ընկերներ։ Մայան և Դեյվը ցանկանում են օգնել միմյանց պահպանել իրենց ամուսնությունները, բայց դրա փոխարեն ստացվում է ճիշտ հակառակը։ Նրանք սիրահարվում են և սկսում են գաղտնի հանդիպել։ Այդպես անցնում է կես տարի։ Բայց բոլոր գաղտնիքները ի վերջո բացահայտվում են, նրանց միասին տեսնում են Ռիշիի հայրը (Ամիթաբհ Բաչչան) և մայրը (Կիրոն Կխեր)։ Հիմա նրանք հասկանում են, որ ապրում են րենց սիրո վերջին վայրկյանները, որ ամեն-ինչ արդեն վերջացած է։ Նրանք պատմում են իրենց հարաբերությունների մասին Ռիյային ու Ռիշին, երկու ամուսնություններն էլ միանգամից քանդվում են, Մայան ու Դեյվը գնում են իրենց տներից, բայց ասում են մեկ մեկու, որ ամեն-ինչ կարգին է, նրանց ներել են ու ընտանիքում ամեն ինչ կարգավորվել է։
Արտադրություն
Ի սկզբանե Մայայի դերի համար առաջարկվել է Կադջոին, բայց «Կույր սեր» ֆիլմի նկարահանումների ձգձգման պատճառով, դերը անցավ նրա զարմուհուն Ռանիին ։ Ռիշիի դերի համար պայքարում էր նաև Ադջայ Դեվգան։
Նկարահանումները Նյու-Յորքում տևեցին 90 օր ։ Մի քանի դրվագներ նկարահանվել են Մումբայի կինոստուդիայում։
Ինչպես բոլոր անցած ֆիլմերի վերնագրերում, Կարանը օգտագործել է 4 բառ, որոնցից առաջինը սկսվում է «Կ» տառով։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հնդկական ֆիլմեր Կատեգորիա:Նյու Յորքում նկարահանված ֆիլմեր Կատեգորիա:2000-ականների դրամա ֆիլմեր Կատեգորիա:2006 ֆիլմեր Կատեգորիա:Հինդի լեզվով ֆիլմեր Կատեգորիա:Նյու Ջերսիում նկարահանված ֆիլմեր Կատեգորիա:2000-ականների ռոմանտիկ դրամա ֆիլմեր
Ազիզբեկյաններ
Ազիզբեկյաններ, Ազիբեկենք (Ազիզբեկ Ա իշխանի անունով), իշխանական տոհմ ուշ միջնադարյան Հայաստանում։ Ազիզբեկյանների տիրույթները տարածվում էին Արայի լեռան հարավարևմտյան մատույցներում, կենտրոնն էր Եղվարդը։ XIV դարում վասալական կախման մեջ էին Զաքարյաններից։ Ազիզբեկյանների մասին մեզ հասած առաջին գրավոր փաստաթուղթը Ներսես գրչի՝ Եղվարդում գրած մի հիշատակարանն է (1318), որի համաձայն, Ազիզբեկյանների նշանավոր ներկայացուցիչ Ազիզբեկ Ա-ն վերաշինել է թշնամիների ավերած Եղվարդը և իշխել այնտեղ՝ ծառայելով Շահնշահ Զաքարյանին։ Ազիզբեկ Ա-ն Քասաղ գետից ջրանցք է բացել, կառուցել Եղվարդի Ս. Հակոբ եկեղեցին։ XIV դարում Ազիզբեկյանների տոհմի հայտնի գործիչներից էր Արարատյան թեմի արքեպիսկոպոս Մանվելը։
XIV-XV դարերում Եղվարդում Ազիզբեկյանների հովանավորությամբ ծաղկում է կրթական գործը։ 1394-1404 թվականներին հայ մանկավարժ Սիմեոն Այրիվանեցու ջանքերով կազմվել են արժեքավոր տեղեկություններ պարունակող ձեռագիր հիշատակարաններ։ XV դարի երկրորդ կեսից Ազիզբեկյանների հոգևոր և աշխարհիկ իշխանությունը կենտրոնացված էր Եղվարդի արքեպիսկոպոս Մանվել III-ի ձեռքում։ Ազիզբեկյանների 1491 թվականից 1667 թվականի գործունեության մասին հիշատակություն չկա։ 1667 թվականին Բջնիում Ազիզբեկյանները նորոգել են Ազիզբեկ Ա-ի և նրա տիկնոջ՝ Վախախի ավետարանը։
Գրականություն
Կատեգորիա:Տոհմեր
Սիզրանի գավառագիտական թանգարան
Սիզրանի գավառագիտական թանգարան (Сызранский краеведческий музей), թանգարան Սամարայի մարզի Սիզրան քաղաքում։
Պատմություն
Սիզրանի գավառագիտական թանգարանի ստեղծումը մեծապես պայմանավորված է վարչաշրջանի վիճակագրական բյուրոյի նախագահ, սիրողական գավառագետ Նիկոլայ Վիկտորովիչ Գուրևի նախաձեռնությամբ։ Թանգարանի ստեղծման համար հիմք է հանդիսացել գյուղատնտեսական թանգարանը։ Ըստ էության, թանգարանի պատմությունը սկսվել է 1923 թվականի դեկտեմբերի 31-ին Սիզրանի քաղաքային սովետի գյուղատնտեսական և արդյունաբերական ցուցահանդեսով։ 1920-ական թվականներին կուտակվել են թանգարանային ֆոնդեր։ 1925 թվականին նմուշներ են ստացվել նախկին ազնվականների դաստակերտերից՝ իշխան Գագարինի (գյուղ Զաբորովկա), կոմս Օրլովներ-Դավիդովների Ուսոլսկի վոտչինաները (գյուղ Գուբինո Սիզրան), ինչպես նաև Յուրայի ժամանակաշրջանի հավաքածու։ Նույն տարում թանգարանին տրամադրվել է քարե շենք, որտեղ 1925 թվականի դեկտեմբերի 28-ին այցելուների համար բացվել է առաջին ցուցահանդեսը։
1927 թվականին թանգարանի հավաքածուն համալրվել է նկարիչներ Իվան Շիշկինի, Ալեքսեյ Սավրասովի, Հովհաննես Այվազովսկու նկարներով, որոնց հիման վրա ստեղծվել է թանգարանի գեղարվեստի բաժինը։
Թանգարանը շարունակել է գործել Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին։ 1949 թվականին Տեղական երկրամասի թանգարանը վերանվանվել է Սիզրանի գավառագիտական թանգարանի։
Թանգարանն այսօր
Թանգարանի հիմնական ցուցադրությունը բաժանված է բնագիտա-պատմական և պատմա-ազգագրական հատվածների, որոնց ընդհանուր ֆոնդը կազմում է ավելի քան 50 հազար միավոր։
Գավառագիտական թանգարանն իրականացնում է կրթական գործունեություն. կազմակերպվում են դասախոսություններ տեղական պատմության, գրականության վերաբերյալ, գիտական և գործնական գիտաժողովներ, թեմատիկ նիստեր և օրացուցային տոներ։
Թանգարանն ունի գրադարան, որն ունի Սիզրանի պատմությանն առնչվող մեծ ժողովածու, մեծ արխիվ, վավերագրական և պատմական նյութեր։ Թանգարանի աշխատակիցներն իրականացնում են նաև գիտական ​​հետազոտություններ։
Սիզրանի գավառագիտական թանգարանը սերտորեն համագործակցում է Սիզրանի մշակութային և կրթական այլ հաստատությունների հետ, Սամարայի մարզի և Ռուսաստանի այլ քաղաքների հետ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Սամարայի մարզի թանգարաններ Կատեգորիա:1923 հիմնադրումներ Ռուսաստանում
Մելորիա
Մելորիա (Torre della Meloria), ավազոտ կղզի Լիգուրյան ծովում, Լիվոռնոյից 7 կմ հեռավորության վրա ։ Կղզու վրա կա փարոս։
1241 թվականին կղզու կողքին, Էնցիո թագավորը հաղթեց Ջենովայի հանրապետության նավատորմին, որը պետք է Հռոմ բերեր պրելատներից։ Այստեղ, 1284 թվականին, տեղի է ունեցել ծովային ճակատամարտ, որում Պիզայի նավատորմը լիովին ավերվեց Ջենովիայի նավատորմի կողմից։ Դրանից հետո Պիզայի կարևորությունը այլևս երբեք չբարձրացավ իր նախկին դիրքին։
1284 թվականին այստեղ տեղի ունեցավ ծովային ճակատամարտ, որի ընթացքում Պիզայի նավատորմն ամբողջությամբ ոչնչացվեց գենուեզցիների կողմից, որից հետո Պիզայի արժեքը երբեք այլևս չբարձրացավ իր նախկին բարձրության վրա։
1709 թվականին Կոզիմո Մեդիչի III-ի օրոք կառուցվեց աշտարակը, որը ներկայումս չի ծառայում որպես փարոս։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իտալիայի կղզիներ Կատեգորիա:Անմարդաբնակ կղզիներ
Հալլե
Հալլե, քաղաք Գերմանիայում, Զաալե գետի ափին։ Հալե օկրուգի վարչական կենտրոնը։ 278, 7 հազար բնակիչ 1978 թ. տվյալներով։ Տրանսպորտային հանգույց է, ինդուստրիալ, քիմիական արդյունաբերության և գրահրատարակչական կենտրոն։ Զարգացած է բազմատեսակ մեքենաշինությունը, սննդի, քիմիա-դեղագործական, ցեմենտի, փայտամշակման արդյունաբերությունը։ Ունի բնական գիտությունների ակադեմիա (1652), համալսարան (1694-ից)։
Անվանում
Անվանման հիմքում ընկած է hal ― «աղ» բառը (քաղաքի շրջակայքում կան աղահանքեր)։ Քաղաքը 700 թվականին հիշատակվում է Hallorum (բառացի՝ «աղագործարաններ»), իսկ 806 թվականին՝ Halla («աղի, աղային») անուններով ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Գերմանիայի քաղաքներ
Ագ-դաղի հերոսամարտ
Ագ-դաղ լեռը, որը գտնվում էր Սեբաստիայի և Անկարայի նահանգների վարչական սահմանածի վրա, Սեբաստիա քաղաքից ավելի քան 90 կմ դեպի հարավ-արևմուտք, Հայոց մեծ եղեռնի ընթացքում դարձավ թուրք ցեղասպանների դեմ արևմտահայության մղած ինքնապաշտպանական հերոսամարտերի հայտնի օջախներից մեկը։ Լեռան վրա ապաստանած հարևան Չաթ գյուղի բնակչությունը, ինչպես նաև մի քանի այլ գյուղերի բնակչության ջարդերից փրկված բեկորները, մոտ 4 տարի պայքարեցին թուրք բարբարոսների դեմ և այդ պայքարից դուրս եկան հաղթանակած։ Ընդ որում գոյատևման պայքարը մղվում էր ոչ միայն թուրքերի, այլ նաև բնության դժնդակ պայմանների ու սովի դեմ, որոնք ոչ պակաս անողոք թշնամիներ էին։
Տենտիլի ինքնապաշտպանություն
Արևմտյան Հայաստանի շատ շրջանների նման, [Սեբաստիա գավառ]ի Թոնուսի գավառակն էլ զոհ գնաց Հայոց մեծ եղեռնի ամենակուլ մոլոքին։ Գավառակի կենտրոն Կամարակ գյուղաքաղաքը և ավելի քան երկու տասնյակ հայկական գյուղեր գլխովին ոչնչացվեցին։ Ինքնապաշտպանության դիմած միակ գյուղը Տենտիլը եղավ, որի բնակչության միայն շատ փոքր մասը կարողացավ փրկվել և ապաստանել Ագ-դաղ լեռան վրա։ Տենտիլի 4000-ոց բնակչությունը, հարևան գյուղերի դաժան ճակատգրին չարժանանալու համար, 200 զինված երիտասարդների պաշտպանության ներքո ապաստան գտավ գյուղի մերձակայքում գտնվող ժայռի հսկա քարանձավում։ Տենտիլցիների հետ էին նաև Պուրհան, Չեփնի, Թոփաճ և այլ հայկական գյուղերի փախած որոշ թվով հայ երիտասարդներ։ Շուտով թուրքական խոշոր ուժերը՝ 1300 կանոնավոր զիվոր և 500 հրոսակ, գրոհեցին քարանձավը, բայց այն գրավել չկարողացան։ Չօգնեց նաև թուրքական հրետանու գնդկոծությունը։ Այնժամ, հակառակորդն անցավ երկարատև շրջափակման և որոշեց ընբոստներին ծնկի բերել ծարավի միջոցով։ Սա, իրոք, շատ գործուն միջոց էր. Քարանձավի առջև կար հորդաբուխ աղբյուր, որից բնականաբար թուրքերը թույլ չէին տալիս օգտվելու ապստամբներին։ Սակայն որոշ ժամանակ անց, հայտնվելով ծարավից մեռնելու իրական վտանգի առջև, ավելի քան 150 զինված քաջեր, այդ թվում կանայք, դիմեցին խելահեղ գիշերայիին գրոհի։ Աղբյուրի մոտ դիքավորված հակառակորդը ետ շպրտվեց։ Չնայած հրետային կատաղի գնդակոծությանը, մինչև լուսաբաց հայ քաջերը կարողացան ջրի մեծ պաշար տեղափոխել քարանձավ և միառժամանակ ապահովել այնտեղ գտնվողների գոյությունը։ Այդ հաղթանակը, սակայն հեշտությամբ չտրվեց. 135 քաջեր ընկան գիշերային այդ ճակատամարտում։ 1 ամիս անց, պաշարվածները դիմեցին գրոհի՝ փորձելով ճեղքել մահվան օղակը։ Այդ անօրինակ գրոհի ընթացքում շատերը զոհվեցին, իսկ շատերն էլ գերի ընկան թշնամուն։ Եվ միայն 19 քաջերի հաջողվեց ճեղքել թուրքական շրջափակումը և հասնել Ագ-դաղի լեռ, ուր արդեն հանգրվանել էր Չաթ գյուղի բնակչությունը։
Պուրըն Գըշլա, Էյլենճե և Գումգույու գյուղերի բնակիչների ինքնապաշտպանությունը
Ինքնապաշտպանության դիմեցին նաև Կամարակի գավառակի հարևանությամբ գտնվող Յոզղաթի գավառի Բողազլանի գավառակի Պուրըն Գըշլա. Էյլենճե և Գումգույու հայկական գյուղերի բնակիչները՝ մոտ 8000 հոգի։ Դիմադրության վայր ընտրվեղ Գումգույուն։1915 թվականի հուլիսին սկսված օրհասական պայքարը շարունակվեց 1 ամիս։ Ապստամբների դիմադրությունն ընկճվեղ միայն այն բանից հետո, երբ ակառակորդը բերելով հրանոթներ ու գնդացիրներ՝ կործանիչ կրակ բացեց գյուղի վրա։ Բնակչության մի մասը զոհվեց, մի մասը գեվեց թշնամու կողմից. Զոհվածների մեջ էր նաև հերոսամարտի ղեկավար Աբիսողոմ Առաքելյանը` Էյլենճե գյուղից։ Հարյուրավոր մարդիկ, թուրք բարբարոսների ձեռքը չընկնելու համար` թույն ընդունելով ինքնասպան եղան։ Շրջապատման օղակը ճեղքել և Ագ-դաղ հասնել հաջողվեց միայն 8 քաջերի՝ Հաջի-Բեկ Փափազյանի գլխավորությամբ։
Չաթի ինքնապշտպանություն
Այլ կերպ ընթացան իրադարձությունները Չաթ գյուղում։ Ագ-դաղի հարավ-արևմտյան անտառոտ լանջին գտնվող և 4000 բնակիչ ունեցցող այդ գյուղը, 1895 թվականին համիդյան ջարդերի ընթացքում դիմել էր հերոսական ինքնապաշպանության և ջախջախիչ հակահարված տվել թուրքական հերոսակախմբերին։ Հայոց մեծ եղեռնի նախօրեյին գյուղը դարձյալ մարտականորեն էր տրամադրված։ Երբ 1915 թվականի ապրիլի 30-ին, Բողազլյանի գավառակապետ Քեման բեյը զենքերը հանձնելու երկօրյա վերջնագիր ներկայացրեց Չաթին, այդ նպատակով գումարված գյուղական ժողովում որոշվեց չկատարել այդ հրամանը։ Հատկապես վճռական էր տրամադրված գյուղի երիտասարդությունը, որի ներկայացուցիչներից մեկը՝ Առաքել Հաճի Առաքելյանը հայտարարեց. «Զենքերը հանձնել կնշանակե մեր ողջ գյուղը ոչխարի նման մորթոտել տալ թրքական յաթաղանին»։ ժողովից անմիջապես հետո, գյուղի մի քանի հարյուր երիտասարդներ՝ զենքը ձեռքերին բարձրացան Ագ-դաղ։ Մայիսի սկզբներին, վերջնագրի ժամկետը լրանալուն պես, Չաթ ժամանեց ոստիկանական հեծյալ հարյուրյակ՝ Հասըմ Բեյի գլխավորությամբ։ Թուրք ոստիկանների գործած վայրագությունները որևէ արդյունք չտվեցին. Գյուղում զենք չհայտնաբերվեց։ Դրանից հետո Բողազլյանից բերվեց ևս 200 ոստիկան, որից հետո վերսկսվեց գյուղի բարբարոսական խուղարկություն-թալանը. Ոստիկաններին աջակցում էին նաև Չաթ լցված հազարավոր թուրգ հրոսակներ։ Գյուղի 80 երևելիներ ձերակալվեցին և ուղարկվեցին Յոզղաթի բանտ։ Երբ այստեղ գտնվող 400 յոզղաթացիների հետ նրանք գիշերը դուրս բերվեցին՝ սպանության վայր ուղարկվելու համար, ճանապարհին չաթցիներից մեկի դանակով 80 համագյուղացիներ կտրեցին իրենց ձեռնակապերը և դիմեցին փախուստի։ Հետագայում, նրանց մի մասը նույնպես հայտնվեց Ագ-դաղի վրա։ Չաթից փախած 1000 գյուղացիներ էլ հավաքվեցին և դեպի լեռ ուղեկցվեցին Ադամ Չավուշի հայդուկների կողմից։ Ագ-դաղում հավաքված հայդուկների և անզեն փախստականների պարենամթերքի գործը գնալով դժվարացավ։ Կենսական այդ կարևորագույն խնդիրը լուծելու համար Ադամ Չավուշի խումբը հարձակում գործեց Չաթի պահապան ոստիկանական ուժերի վրա և ջախջախեց նրանց։ Արդյունքում ձեռք բերվեցհարուստ ռազմավար՝ պարեն, զենք և զինամթերք։ Ձեռք բերված պարենամթերքը Ագ-դաղի փախստական ժողովրդին բավարարեց երկու շաբաթ։ Ի պատասխան Չաթի վրա հարձակման, Բողազլյանից խոշոր ոստիկանական ջոկատ ուղարկեց դեպի լեռ։ Սըրըխլուի ձորում տեղի ունեցած բախումն ավարտվեց թուրքերի պարտությամբ. միայն որպես սպանված ալով 12 հոգի, ոստիկանները դիմեցին փախուստի։ Այս մարտին, հայդուկներից բացի, մասնակցում էին չաթցի կանայք և աղջիկներ, ովքեր բարձունքից ժայռաբեկորներ էին գլորում թշնամու վրա՝ զգալի վնասներ պատճառելով նրան։ Վերջին երկու պարտություններն այնպիսի իրարանցում առաջացրեցին Յոզղաթում, որ զինվորական խոշոր ուժեր ուղարկվեցին ապստամբների դեմ։ Չաթը դարձավ ուժեղ հենակետ,, ուր տեղակայվեցին մի քանի հարյուր ոստիկաններ։ Ագ-դաղը վերցրվեց շրջափակման մեջ։ Հայդուկները և անզեն ժողովուրդը ի վիճակի չլինելով ճակատելու նման ուժերի դեմ՝ բաժանվեցին խմբերի և քաշվեցին անտառների խորքերը և լեռան դժվարամատչելի վայրերը։ Հայ փախստականների զոհերի թիվը կտրուկ աճեց։
Ագ-դաղի մյուս հայդուկային ջոկատը
Սամվելի խմբից բացի Ալիս գետի մոտ կար 35 հոգանոց խումբ, որը 1916-1917 թվականների ձմեռն անցկացրեց գրեթե առանց դժվարության՝ օգտվելով չերէեզ Էմիր փաշայի հզոր աջակցությունից։ 1917 թվականի գարնանը, խմբի կողմից Սեբաստիայի նահանգապետին հղվեց մի յուրօրինակ դիմում-պահանձագիր, որտեղ իրենց ինքնապաշտպանության դիմելու հիմնավորումը տալուց և թուրքական իշխանություններին որպես ջարդերի կազմակերպիչ մերկացնելուց հետո, պահանջվում էր 15-օրյա ժամկետում հետ քաշել հետապնդող ջոկատները և հնարավորություն ընձեռնել՝ խաղաղ ձևով պարեն ձեռք բերելու թուրքական գյուղերից։ Հակառակ պարագայում, հայդուկները սպառնում էին ոչնչացնել շրջանի ավելի քան 100 թուրքական գյուղերը։ Նահանգապետն ընդունեց առաջադրված պայմանները, որից հետո երեք ամիս զինադադարեղավ։ Թուրքական կողմի մեղքով զինադադարը խզվեց։ 1917 թվականի հոկտեմբերի 2-րդ կեսին, այլևս նպատակահարմար չգտնելով իերնց գործունեությունը թշնամու թիկունքում, Ալիսի հայդուկները որոշեցին անցնել ռուսական ռազմաճակատ։ Ռուսների կողմում հայտնվելուց հետո, հայդուկներին որպես թուրքական «լրտեսների», բավական երկար ժամանակ պահեցին Տրապիզոնի բանտում և Բաթումի թուրք ռազմագետների ճամբարում։ Դրանից հետո, նրանք անցան Անդրանիկ Օզանյանի հրամանատարության ներքո և քաջաբար մարտնչեցին Կովկասյան ռազմաճակատում՝ [1918] թվականի հունվարի վերջից հարձակման անցան թուրքական զորքերի դեմ։
Գրականություն
Կատեգորիա:Հայկական դիմադրություն Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանություն Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմ Կատեգորիա:Օրվա հոդված
Սարգիս Վարդանյան (նկարիչ)
Սարգիս Հովսեփի Վարդանյան, հայ գեղանկարիչ։
Կենսագրություն
Ավարտել է Երևանի Գեղարդ տեխնիկումը։ 1942-1943 թվականներին մասնակցել է Հայրենական մեծ պատերազմին։ 1955 թվականին ավարտել է Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտը։ Ցուցահանդեսների մասնակցել է 1956 թվականից ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ Կատեգորիա:1923 ծնունդներ Կատեգորիա:Արմավիր քաղաքում ծնվածներ Կատեգորիա:Հայ գեղանկարիչներ Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակիցներ
Կոպարո
Կոպարո (Copparo), քաղաք Իտալիայում, գտնվում է Էմիլիա Ռոմանիա մարզի Ֆերերա գավառում ։
Բնակչությունը՝ 17859 մարդ։ Բնակչության միջին խտությունը՝ 115 մարդ/կմ²։ Զբաղեցնում է 157 կմ² տարածք։ Փոստային ինդեքս՝ 44034։ Հեռախոսային կոդը՝ (+39) 0532։
Կոմունայի հովանավորներն են սրբեր Պետրոս և Պողոս առաքյալները, տոնը նշվում է հունիսի 29-ին, և Սուրբ Լուչիա Սիրակուզացին, տոնը նշվում է դեկտեմբերի 13-ին։
Ժողովրդագրություն
Բնակչության թվաքանակի փոփոխությունները.
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Էմիլիա Ռոմանիայի քաղաքներ
Բանակային զինապահեստ (Նովոչերկասկ)
Բանակային զինապահեստ (Войсковой арсенал), շենք ՌԴ Ռոստովի մարզի Նովոչերկասկ քաղաքում։ Ճարտարապետ` Լուիջի Ռուսկա։
Պատմություն
Զինապահեստի շենքը նախագծել է ճարտարապետ Լուիջի Ռուսկան։ Երմակի պողոտայի և Տրոիցկի հրապարակի անկյունում 1820 թվականին այն կառուցել է բանակային ճարտարապետ Կ. Կ. Պեյկորը, որն ակտիվորեն մասնակցել է Նովոչերկասկի շինարարությանը նրա գոյության առաջին տարիներին։ Գտնվելով Հաղթական կամարի հարևանությամբ (Պետերբուրգյան զառիվայր, այժմ` Գերցենի զառիվայր)` զինապահեստի շենքը ոճով մոտ է նրան։ Այս շինությամբ Պեյկորը ցանկանում էր մեկ ամբողջություն դարձնել Պետերբուրգյան զառիվայրը և դեպի Մայր տաճարի հրապարակ տանող Երմակի պողոտան։ Մեկ հարկանի П-աձև շենքի կողային թևերը ճակատին ունեցել են չորսսյունանոց սյունասրահներ, որոնք զարդարված էին բրոնզե դրոշներով և զինվորական տարբերանշաններով (չեն պահպանվել)։ Զինապահեստի առջևի հարթակում, որը ցանկապատված էր շղթաներով, տեղադրված էին նաև թնդանոթներ և գնդեր, որոնք կազակները ձեռք էին բերել ինչպես ազովյան մարտերում, այնպես էլ անգլո-ֆրանսիական զավթիչներից Տագանրոգի պաշտպանության ժամանակ, երբ 1855 թվականի հուլիսին դեսանտ իջեցնելու պահին նրանք գրավել էին անգլիական ռազմական «Ջասպեր» շոգենավը ։
Ներկայումս զինապահեստի պահպանված մասերում զորամաս է ։
Հղումներ
Կատեգորիա:Նովոչերկասկի շենքեր և կառույցներ
Հաշվարկային սխեմա
Հաշվարկային սխեմա (շինարարական մեխանիկայում), կառույցի՝ հաշվարկի համար ընդունվող պարզեցված (պայմանական) պատկեր (մոդել)։ Հաշվարկային սխեմաները տարբերվում են հաշվարկի հիմքում դրված հիմնական հիպոթեզներով, ինչպես նաև օգտագործվող մաթեմատիկական ապարատով։ Հաշվարկային սխեման որքան ավելի ճշգրիտ է համապատասխանում իրական կառույցին, այնքան ավելի աշխատատար է դրա հաշվարկը։
Կատեգորիա:Համակարգիչներ
Աչք
Աչք, լուսային գրգիռներն ընկալող օրգան որոշ անողնաշարավոր, բոլոր ողնաշարավոր կենդանիների և մարդու մոտ։ Անողնաշարավորների մեծ մասի համար աչքի դեր են կատարում տեսողության ոչ բարդ օրգանները (տես Ֆասետային աչք)։
Կառուցվածք
Տես Մարդու աչք հիմնական հոդվածը
Ողնաշարավորների աչքերը զույգ են, ունեն նույնատիպ կառուցվածք, տեղավորված են գանգի ակնակապիճներում և կազմված են ակնագնդից ու օժանդակ օրգաններից (ակնաշարժ մկաններ, արցունքագեղձ, կոպեր, աչքի խորշանյաթ)։ Մարդու ակնագնդի տրամագիծը մոտ 24 մմ է։
Ակնագնդի արտաքին պատյանը կոչվում է սպիտապատյան (կարծրաթաղանթ), որին կպած են ակնագունդը շարժող 6 մկաններ։ Սպիտապատյանի առջևի ուռուցիկ մասը եղջերաթաղանթն է, որը բացարձակ թափանցիկ է և կատարում է լուսաբեկիչ դեր։ Ակնագնդի միջին պատյանը անոթաթաղանթն է, հարուստ ակնագունդը սնող արյանանոթներով։
Անոթաթաղանթը աչքի առաջային մասում գոյացնում է ծիածանաթաղանթ՝ լցված աչքի գույնը պայմանավորող պիգմենտային բջիջներով։ Ծիածանաթաղանթի կենտրոնում բիբն է, որտեղից լույսի ճառագայթները անցնում են ակնագնդի մեջ։ Ծիածանաթաղանթը ունի շրջանաձև և ճառագայթաձև դասավորված մկանախրձեր, որոնք ուժեղ լույսի դեպքում բիբը նեղացնում են, իսկ թույլ լույսի կամ մթության պայմաններում՝ լայնացնում։
Ծիածանաթաղանթի ներսի երեսին գոյություն ունեն թարթիչային մարմիններ, որոնց մկանախրձերը նուրբ թելիկներով կապված են երկուռուցիկ ոսպնյակը գրկող պատյանի հետ։ Թարթիչային մարմնի մկանները կծկվելով թուլացնում կամ ձգում են ոսպնյակի պատյանի կապանները՝ փոփոխելով նրա լուսաբեկիչ հատկությունները։ Հեռու գտնվող առարկաները դիտելիս ոսպնյակը տափակում է, մոտիկին նայելիս՝ դառնում ավելի ուռուցիկ (տես |աչքի ակոմոդացիա)։
Ակնագնդի պատի ներքին շերտը ցանցաթաղանթն է, որը կազմված է լուսային գրգիռներն ընկալող մի քանի շերտ նյարդաբջիջներից։ Վերջիններս նման են ցուպիկների և շշիկների։ Ցուպիկներն ընկալում են լույսի ամենաթույլ ճառագայթները (մթնշաղային տեսողություն), իսկ շշիկները՝ միայն վառ լույսի ճառագայթները (ցերեկային տեսողություն) և առարկայի գույնը։ Մարդու աչքում կան 110–125 մլն. ցուպիկներ և 6–7 մլն. շշիկներ։
Ցանցաթաղանթի ամենազգայուն տեղը դեղին բիծն է։ Յուրաքանչյուր ակնագնդում, ցանցաթաղանթի ներսի երեսից սկիզբ են առնում 800 հզ.–1 մլն. նյարդաթելեր, որոնք, միանալով միմյանց, կազմում են տեսողական նյարդը։ Վերջինս, մտնելով գանգի խոռոչը, միանում է մյուս աչքից եկող տեսողական նյարդի հետ, կիսախաչվում և կազմում տեսողական ուղին, որը շարունակվում է մինչև տեսողության բարձրագույն նյարդային կենտրոնը՝ գլխուղեղի ծոծրակային բլթի կեղևը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Աչք Կատեգորիա:Զգայական օրգաններ Կատեգորիա:Տեսողական համակարգ Կատեգորիա:Մարդու անատոմիա
Գրան Լավիե
Գրան Լավիե (Grand-Laviers), համայնք Ֆրանսիայի Պիկարդիա մարզի Սոմ գավառում ։
Բնակչությունը 2006 թվականի դրությամբ կազմում է 395 մարդ, բնակչության խտությունը` 41.58 մարդ/կմ²։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 9.5 կմ² տարածք։
Աշխարհագրություն
Գտնվում է Փարիզ քաղաքից 150 կմ հյուսիս, Ամյեն քաղաքից 45 կմ հյուսիս-արևմուտք։
Տնտեսություն
2010 թվականին ուներ 231 աշխատունակ (15-64 տարեկան) բնակիչ, որոնցից ակտիվ էին 172-ը, իսկ ոչ ակտիվները` 59։ Ակտիվության ցուցանիշը կազմում է 74,5 %։ 172 աշխատունակ մարդկանցից աշխատել է 161 անձ (91 տղամարդ և 70 կին)։ Գործազուրկ են եղել 11 անձ (3 տղամարդ և 8 կին)։ 59 անաշխատունակներից 13-ը եղել են աշակերտներ կամ ուսանողներ, 29-ը` թոշակառուներ, իսկ 17-ը չեն աշխատել տարբեր պատճառներով ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի բնակավայրեր
Եկատերինա Սվանիձե
Եկատերինա (Կատո) Սեմյոնովնա Սվանիձե (ეკატერინა (კატო) სვიმონის ასული სვანიძე-ჯუღაშვილი, ), Իոսիֆ Ջուգաշվիլիի (Ստալինի) առաջին կինը, նրա ավագ որդու՝ Յակովի մայրը։