cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ալեքսանդր Գասպարյան
Դերեր
2001 թվականին Ֆրանսիայում և Բելգիայում մասնակցել է «ՖԻՏԱ» միջազգային փառատոնին՝ «Ընտրություն» ներկայացումով։ 2008 թվականին Մոսկվայում մասնակցել է «Կարոտ» հայկական փառատոնին, որտեղ խաղացել է թուրք փաշայի դերը Պերճ Զեյթունցյանի «Ոտքի, դատարանն է գալիս» ներկայացման մեջ և արժանացել դիպլոմի ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ դերասաններ Կատեգորիա:Երևանի թատրոնի և կինոյի պետական ինստիտուտի շրջանավարտներ
Ֆրանսիայի տնտեսական պատմություն
Ֆրանսիայի տնտեսական պատմությունը 18-րդ դարի վերջից ի վեր կապված է եղել երեք հիմնական իրադարձությունների և միտումների հետ՝ Նապոլեոնի դարաշրջան, Մեծ Բրիտանիայի և մյուս հարևանների հետ մրցակցություն «ինդուստրացման» համար և «տոտալ պատերազմներ» 19-րդ և 20-րդ դարասկզբին։
Միջնադարյան Ֆրանսիա
Հռոմեական կայսրության փլուզումը առանձնացրեց ֆրանսիական տնտեսությունը Եվրոպայից։ Քաղաքը, քաղաքային կյանքն ու առևտուրը անկում ապրեցին, և հասարակությունը սկսեց հիմնվել ինքնաբավ կալվածքի վրա։ Այն, ինչը սահմանափակում էր միջազգային առևտուրը Մերովինգների դարաշրջանում, հիմնականում այնպիսի շքեղ ապրանքները, ինչպիսիք էին մետաքսը, պապիրուսը և արծաթը, իրականացվում էին արտասահմանյան առևտրականների կողմից, որոնցից էին օրինակ Ռադհանիները։
Գյուղատնտեսական արտադրանքը սկսեց աճել կարոլինգների դարաշրջանում՝ նոր մշակաբույսերի առաջացման, գյուղատնտեսական արտադրության բարելավման և լավ եղանակային պայմանների արդյունքում։ Սակայն դա չհանգեցրեց քաղաքային կյանքի վերածնունդին։ Փաստը այն է,որ կարոլինգների դարաշրջանում քաղաքային ակտիվությունը նույնիսկ ավելի նվազեց՝ քաղաքացիական պատերազմի, արաբների հարձակումների և վիկինգների արշավանքների արդյունքում։ Պիրենեյի հիպոթեզները ենթադրում են, որ այդ բացը վերջ դրեց ավելի հեռու տարածքներ ընդգրկող առևտրին, առանց որի քաղաքակրթությունը նահանջեց՝ զուտ գյուղատնտեսական բնակավայրերով և մեկուսացված ռազմական, եկեղեցական և թագավորական կենտրոններով։ Երբ առևտուրը վերածնվեց, այդ կենտրոնները դարձան նոր քաղաքների և բնակավայրերի միջուկը, որոնց շուրջ տարածվեցին առևտրականների և արհեստավորների արվարձանները։
13 տասնամյակներ՝ 1335-1450 թվականները, ծնեցին մի շարք տնտեսական աղետներ, որոնք ուղեկցվեցին վատ բերքով, սովով, համաճարակներով և պատերազմներով, որոնք հարվածեցին ֆրանսիացիների չորս սերունդների։ Բնակչությունը մեծանում էր, ինչն էլ ավելի անվստահելի էր դարձնում պարենի մատակարարումը։ Բուբոնյան ժանտախտը (սև մահ) 1347 թվականին խոցեց Արևմտյան Եվրոպան՝ սպանելով բնակչության մեկ երրորդը, և դրան հետևեցին մի քանի ոչ մեծ համաճարակներ 15 տարվա ընդմիջումից հետո։ Ֆրանսիական և անգլիական բանակները Հարյուրամյա պատերազմի ժամանակ ամբողջ երկրում ետ և առաջ էին շարժվում․ նրանք թալանում էին և այրում քաղաքները, սպառում պարենի պաշարները, ավերում գյուղատնտեսությունն ու առևտուրը՝ իրենց հետևից թողնելով հիվանդություններն ու սովը։ Թագավորական իշխանությունը թուլացել էր, քանի որ տեղի ազնվականները փորձում էին իշխանությունը իրենց ձեռքը վերցնել և պայքարում էին իրենց հարևանների հետ՝ տեղական տարածաշրջանի վերահսկողության համար։ Ֆրանսիայի բնակչությունը 130 տարվա ընթացքում 17 միլիոնից կրճատվեց մինչև 12 միլիոն։ Ի վերջո, 1450-ական թվականներից սկսվեց վերականգնման երկարատև ցիկլ ։
Վաղ Ժամանակակից Ֆրանսիա
Հետևյալ բաժնում նշված թվերը ներկայացված են լիվրերով, որը ստանդարտ դրամական միավոր է, որն օգտագործվել է այդ ժամանակահատվածում։ Ժամանակակից թվերի հետ համեմատությունը չափազանց դժվար է. սննդամթերքը համեմատաբար էժան էր, իսկ շքեղության ու գործվածքների պարագաները՝ շատ թանկ։ XV դարում արհեստավորը կարող էր տարեկան մոտ 30 լիվր վաստակել, խոշոր ազնվականը կարող էր ունենալ 6000-ից մինչև 30 000 լիվր և ավելի եկամուտ ։ Փարիզում XVII դարի վերջին մասնագիտություն չունեցող աշխատողը տարեկան վաստակում էր մոտ 250 լիվր, մինչդեռ համեմատաբար հաջողակ գրողին համեստ հարմարավետության համար տարեկան 4000 լիվր եկամուտը բավարար էր ։ 18-րդ դարի վերջին բարեկեցիկ ընտանիքը կարող էր տարեվերջին ունենալ 100 000 լիվր, չնայած ամենահեղինակավոր ընտանիքները կարող էին ստանալ կրկնակի կամ եռակի ավել, մինչդեռ գավառական ազնվականության համար տարեկան 10 000 լիվր եկամուտը թույլ էր տալիս ունենալ նվազագույն գավառական շքեղություն։
Վերածնունդ
Ֆրանսիայի տնտեսությունը Վերածննդի առաջին կես դարի ընթացքում բնութագրվում է դինամիկ ժողովրդագրական աճով, գյուղատնտեսության և արդյունաբերության զարգացմամբ։ Մինչև 1795 թվականը Ֆրանսիան Եվրոպայում ամենախիտ բնակեցված երկիրն էր և բնակչության թվով երրորդ երկիրն աշխարհում ՝ զիջելով միայն Չինաստանին և Հնդկաստանին։ 1400 թվականի 17 միլիոն բնակչությամբ, 17-րդ դարի 20 միլիոն բնակչությամբ և 1789 թվականի 28 միլիոն բնակչությամբ, նա գերազանցում էր նույնիսկ Ռուսաստանին և երկու անգամ ավելի մեծ էր Բրիտանիայից և Հոլանդիայից։ Ֆրանսիայում Վերածննդի դարաշրջանը նշանավորվել է քաղաքային բնակչության զանգվածային աճով, թեև, ընդհանուր առմամբ, Ֆրանսիան խորապես գյուղական երկիր էր, որտեղ բնակչության 10 տոկոսից պակասն էր ապրում քաղաքային շրջաններում։ Փարիզը Եվրոպայի ամենախիտ բնակեցված քաղաքներից մեկն էր, և XVIII դարի վերջին նրա բնակչությունը գնահատվում էր 650 000 մարդ։
Ընդլայնվում էր տարբեր սննդամթերքների գյուղատնտեսական արտադրությունը՝ ձիթապտղի յուղ, գինի, խնձորօղի և զաֆրան։ Հարավում աճեցվում էին արտիճուկներ, սեխ, սմբուկ, սինձ, նեխուր, սամիթ, մաղադանոս և առվույտ։ 1500 թվականից հետո Նոր աշխարհի մշակույթներում հայտնվեցին լոբի, եգիպտացորեն, դդում, լոլիկ, կարտոֆիլ և բուլղարական պղպեղ։ Արտադրության տեխնիկան մնում էր միջնադարյան ավանդույթներին կապված և ցածր բերք էր տալիս։ Արագ աճող բնակչության հետ սկսել էին չբավականացնել գյուղատնտեսության վարման համար պիտանի հողերը, և անհրաժեշտ էին լրացուցիչ հողեր։ Իրավիճակը խորանում էր 1550-ական թվականներին կրկնվող բերքի աղետների պատճառով։
Արդյունաբերական զարգացումը մեծապես ազդեց տպագրության (ներդրվել է 1470 թվականին Փարիզում, 1473 թվականին՝ Լիոնում) և մետալուրգիայի վրա։ Ֆրանսիայի հյուսիս-արևելքում բարձր ջերմաստիճանի դարբնոցի ներդրումը և օգտակար հանածոների արդյունահանման ավելացումը կարևոր իրադարձություններ էին, թեև Ֆրանսիան դեռևս ստիպված էր ներմուծել բազմաթիվ մետաղներ, այդ թվում՝ պղինձ, բրոնզ, անագ և կապար։ Հանքերը և ապակիների գործարանները մեծապես շահեցին շուրջ քսան տարի թագավորական հարկային արտոնությունների շնորհիվ։ Մետաքսի արտադրությունը (ներկայացվել է 1470 թվականին Տուր]]ում և 1536 թվականին Լիոնում) ֆրանսիացիներին թույլ տվեց դուրս գալ բարգավաճող շուկա, սակայն ֆրանսիական արտադրանքն որակային հատկանիշներով զիջում էր իտալական մետաքսին։ Լայնորեն տարածված էր բրդի արտադրությունը, ինչպես նաև կտավատի և կանեփի արտադրությունը (երկուն էլ հիմնական արտահանման արտադրանք էին)։
Փարիզից հետո Ռուանը Ֆրանսիայի մեծությամբ երկրորդ քաղաքն էր (1550 թվականին 70 000 բնակիչ), մեծ մասամբ իր նավահանգստի շնորհիվ։ Մարսելը Ֆրանսիայի երկրորդ խոշոր նավահանգիստն էր, որը մեծապես օգտվեց Ֆրանսիայի՝ 1536 թվականին Սուլեյման Առաջինի հետ ստորագրված առևտրային համաձայնագրերի շնորհիվ։ Ծովային ակտիվությունը մեծացնելու համար Հռոմի Պապ Ֆրանցիսկոսը 1517 թվականին հիմնեց Հավր նավահանգստային քաղաքը։ Այլ կարևոր նավահանգիստներ էին Տուլոնը, Սեն Մալոն և Լա Ռոշելը։
Լիոնը Ֆրանսիայի բանկային և միջազգային առևտրային շուկաների կենտրոնն էր։ Շուկայի տոնավաճառներն անցկացվում էին տարեկան չորս անգամ և նպաստում ֆրանսիական ապրանքների, ինչպիսիք են կտորներն ու գործվածքները, ինչպես նաև իտալական, գերմանական, հոլանդական, անգլիական ապրանքների ներկրմանը։ Այն նաև թույլատրում էր էկզոտիկ ապրանքների ներմուծումը, որոնցից են մետաքս, շիբ, ապակի, բուրդ, համեմունքներ, ներկանյութեր։ Եվրոպական բանկային ընտանիքների մեծ մասը Լիոնում ունեին տներ, այդ թվում՝ Ֆուգերը և Մեդիչիները։ Տարածաշրջանային շուկաները և առևտրային ուղիները Լիոնը, Փարիզը և Ռուանը կապում էին երկրի մնացած մասի հետ։ Ֆրանցիսկոս 1-ինի և Հենրի 2-րդի օրոք ֆրանսիական ներմուծումների և դեպի Անգլիա և Իսպանիա արտահանումների միջև հարաբերությունները ձևավորվում էին հօգուտ Ֆրանսիայի։ Նիդեռլանդների հետ առևտուրը գրեթե հավասարակշռված էր, բայց Ֆրանսիան մշտապես առևտրային մեծ դեֆիցիտ էր զգում Իտալիայի հետ՝ մետաքսների և էկզոտիկ ապրանքների պատճառով։ Հետագա տասնամյակների ընթացքում անգլիական, հոլանդական և ֆլամանդական ծովային գործունեությունը ստեղծեց մրցակցություն ֆրանսիական առևտրի հետ, որը, ի վերջո, դուրս դուրս բերեց հիմնական շուկաները հյուսիս-արևմուտք, ինչը հանգեցրեց Լիոնի անկմանը։
Չնայած նրան, որ Ֆրանսիան, ի սկզբանե ավելի շատ հետաքրքրված էր իտալական պատերազմներով, ուշ սկսեց հետազոտությունները և Ամերիկայի գաղութացումը, մասնավոր նախաձեռնությունները և ծովահենությունը՝ բերելով բրետոնացիներին, նորմաններին և բասկերներին դեպի ամերիկյան ջրեր։ 1524 թվականից սկսած Հռոմի Պապ Ֆրանցիսկոսը Առաջինը սկսեց հովանավորել Նոր աշխարհի հետազոտությունը։ Ֆրանսիական դրոշի ներքո նավարկող ականավոր հետազոտողների թվում են Ջովանի դա Վերացցանոն և Ժակ Կարտիեն։ Ավելի ուշ Հենրի II-ը հովանավորեց Նիկոլաս Դյուրան Դե Վիլեգանոնի հետազոտությունները, ով 1555-1560 թվականներին Ռիո դե Ժանեյրոյում հիմնեց կալվինիստների մեծ գաղութ։ Որոշ ժամանակ անց, Ռենե Գուլեն Դե Լաուդոնյերը և Ժան Ռիբոն Ֆլորիդայում հիմնեցին բողոքական գաղութ (1562-1565 թվականներ)։
16-րդ դարի կեսերին Ֆրանսիայի ժողովրդագրական աճը, սպառողական ապրանքների աճող պահանջարկը, Աֆրիկայից ու Ամերիկայից ոսկու և արծաթի արագ հոսքը հանգեցրին գնաճի (հացահատիկը 1600 թվականին հինգ անգամ ավելի թանկ էր 1520 թվականի համեմատությամբ) և աշխատավարձի ստագնացիայի։ Թեև շատ հողատերեր և գործարար առևտրականները կարողացան հարստանալ այդ բումի ժամանակ, գյուղացիների կենսամակարդակը խիստ ընկավ, ովքեր միաժամանակ ստիպված էին պայքարել վատ բերքատվության դեմ։ Սա հանգեցրեց գնողունակության և արտադրության անկման։ Դրամական ճգնաժամը ստիպեց Ֆրանսիային հրաժարվել (1577 թվականին) լիվրերից՝ որպես իր վճարային միջոց՝ հօգուտ էքյուի շրջանառության և արգելելու համար արտասահմանյան արժույթների մեծ մասը։
Մինչդեռ, Ֆրանսիայի ռազմական ձեռնարկությունները Իտալիայում և աղետալի քաղաքացիական պատերազմները պահանջեցին հսկայական կանխիկ գումարներ, որոնք հավաքվեցին թեյլի և այլ հարկերի միջոցով։ Թեյլը, որը հիմնականում գանձվում էր գյուղացիությունից, 1515-1551 թվականներին 2,5 միլիոն լիվրից աճեց մինչև 6 միլիոն, իսկ 1589 թվականին հասավ ռեկորդային 21 միլիոն լիվրի։ Ֆինանսական ճգնաժամերը թագավորական տնտեսությանը բազմիցս հարվածեցին, և այդ պատճառով 1523 թվականին Ֆրանցիսկոսը Փարիզում պետական պարտատոմսերի համակարգ սահմանեց՝ «rentes sure l ' Hôtel de Ville»:
Կրոնական պատերազմները Ֆրանսիայում ուղեկցվում էին անողոքությամբ և համաճարակներով։ Պատերազմող կողմերը նաև զբաղվում էին զանգվածային «Այրված երկիր» ռազմավարություններով՝ զրկելու համար իրենց թշնամիներին սննդից։ Բարգավաճում էին ավազակախմբերը և ինքնապաշտպանական լիգաները, դադարում ապրանքների փոխադրումները, գյուղացիները փախչում էին անտառներ և լքում իրենց հողերը, քաղաքները հրկիզվում էին։ Այս ամենից հատկապես տուժեց հարավը՝ Օվերնը, Լիոնը, Բուրգունդիան, Լանգեդոկը։ Այդ շրջաններում գյուղատնտեսական արտադրությունը նվազեց մոտ 40 տոկոսով։ Բանկիրական մեծ տները լքեցին Լիոնը․ 75 իտալական տներից 1568-1597 թվականներին մնացին միայն 21-ը ։
Գյուղական հասարակություն
17-րդ դարում հարուստ գյուղացիները, որոնք կապեր ունեին շուկայական տնտեսության հետ, ապահովում էին ներդրումների զգալի մասը, որոնք անհրաժեշտ էին գյուղատնտեսության աճի համար, և հաճախ գյուղից տեղափոխվում էին գյուղ (կամ քաղաք)։ Աշխարհագրական շարժունակությունը, որն անմիջականորեն կապված էր շուկայի և ներդրումային կապիտալի կարիքի հետ, սոցիալական շարժունակության հիմնական ճանապարհն էր։ Ֆրանսիական հասարակության «կայուն» կորիզը՝ քաղաքային վաճառականները և գյուղական աշխատողները, ներառում էր սոցիալական և աշխարհագրական անընդհատության ցնցող դեպքերը, բայց նույնիսկ այս միջուկը պահանջում էր կանոնավոր թարմացում։ Այս երկու հասարակությունների գոյության ճանաչումը, նրանց միջև գոյություն ունեցող մշտական լարվածությունը, ինչպես նաև շուկայական տնտեսության հետ կապված աշխարհագրական և սոցիալական շարժունակությունը՝ կապված շուկայական տնտեսության հետ, բանալին է ավելի հստակ հասկանալու Վաղ ժամանակակից Ֆրանսիայի սոցիալական կառուցվածքի, տնտեսության և նույնիսկ քաղաքական համակարգի էվոլյուցիան։ Քոլինսը (1991 թվականին) պնդում էր, որ Աննալների դպրոցի հարացույցը թերագնահատեց շուկայական տնտեսության դերը, չկարողացավ բացատրել գյուղական տնտեսության կապիտալ ներդրումների բնույթը և խիստ չափազանցրեց սոցիալական կայունությունը ։
Տասնյոթերորդ դար
1597 թվականից հետո Ֆրանսիայում տնտեսական իրավիճակը բարելավվեց, և գյուղատնտեսական արտադրությանը նպաստեց ավելի մեղմ եղանակը։ Հենրի IV-ը, իր նախարար Մաքսիմիլեն Դե Բեթյունի հետ միասին, ընդունեց դրամական բարեփոխումների նախագիծ։ Այն ներառում էր բարելավված դրամահատում, լիվր թեյլի վերադարձ որպես վճարային միջոց, պարտքի նվազեցում, որը կազմում էր 200 մլն լիվր 1596 թվականին, և գյուղացիների հարկային բեռի նվազեցում։ Հենրի IV-ը պայքարեց չարաշահումների դեմ, ձեռնամուխ եղավ համապարփակ վարչական բարեփոխումների անցկացման, ավելացրեց պաշտոնական պաշտոնյաների վճարները, գնեց օտարված թագավորական հողերը, բարելավեց ճանապարհները և ֆինանսավորեց ջրանցքների կառուցումը, ինչպես նաև ցանեց պետության կողմից վերահսկվող մերկանտիլիզմի փիլիսոփայության սերմերը։ Հենրի IV-ի օրոք սկսվեցին գյուղատնտեսական բարեփոխումներ, որոնք հիմքերը դրեցին Օլիվյե դե Սերերը։ Գյուղատնտեսական և տնտեսական այս բարեփոխումները, ինչպես նաև մերկանտիլիզմը եղան նաև Լյուդովիկոս XIII-ի նախարար Կարդինալ Ռիշելյեի քաղաքականությունը։ Ձգտելով հակազդել օտարերկրյա ներմուծմանը և հետախուզությանը՝ Ռիշելյեն փորձում էր դաշինք կնքել Մարոկկոյի և Պարսկաստանի հետ, խրախուսում էր նոր Ֆրանսիայի, Անտիլյան կղզիների, Սենեգալի, Գամբիայի և Մադագասկարի հետախուզությունները, թեև նրանցից միայն առաջին երկուսը անմիջապես հաջողություն ունեցան։ Այդ բարեփոխումները պետք է հիմք հանդիսանային Լյուդովիկոս XIV-ի քաղաքականության համար։
Լյուդովիկոս XIV-ի փառքը անքակտելիորեն կապված էր երկու մեծ նախագծերի՝ ռազմական նվաճման և Վերսալի շինարարության հետ, որոնցից երկուսն էլ պահանջում էին հսկայական գումարներ։ Այդ նախագծերը ֆինանսավորելու համար Լյուդովիկոսը ստեղծել էր մի քանի լրացուցիչ հարկային համակարգեր, այդ թվում՝ «կապիտուլյացիա» (սկսվել է 1695 թվականին), որը հարկադրում էր յուրաքանչյուր մարդու, այդ թվում՝ ազնվականների և հոգևորականների, թեև կարելի էր գնել հարկերից ազատում՝ մի մեծ միանվագ գումարով, և «dixième» (բառացի թարգմանությամբ՝ տասներորդ, 1710-1717 թվականներ, վերսկսվել է 1733 թվականին), որը եկամուտների և գույքի արժեքի իրական հարկ էր և նախատեսված էր զինվորականներին աջակցելու համար։
Լյուդովիկոս XIV-ի ֆինանսների նախարար Ժան Բատիստ Կոլբերը դրեց մերկանտիլ համակարգի սկիզբը, որն օգտագործեց հովանավորչությունը և պետության կողմից հովանավորվող արտադրությունը՝ մնացած տնտեսությունների նկատմամբ շքեղության առարկաների արտադրությունը խթանելու համար։ Պետությունը ստեղծում էր արդյունաբերության նոր ճյուղեր (թագավորական գոբելենային գործարաններ Բովայում, մարմարի ֆրանսիական կարիերա), վերահսկողության տակ վերցնում արդյունաբերության հաստատված ճյուղերը (գոբելենային գործարաններ), պաշտպանում գյուտարարներին, հրավիրում այլ երկրների աշխատողներին (Վենետիկի ապակու և ֆլամանդական գործվածքների արտադրություն) և արգելում ֆրանսիացի աշխատողներին արտագաղթել։ Արտաքին շուկաներում ֆրանսիական ապրանքների բնույթը պահպանելու համար Կոլբերը յուրաքանչյուր առարկայի որակը և չափը սահմանել էր օրենքին համապատասխան և խստորեն պատժում էր կանոնների խախտման համար։ Այս հսկայական ներդրումները շքեղ իրերի և պալատական կյանքի մեջ (նորաձևություն, ձևավորում, խոհանոց, քաղաքային բարեկարգում և այլն) տվեցին Ֆրանսիային եվրոպական ճաշակի մրցավարի դերը ։
Նահանգից նահանգ ապրանքների տեղափոխման համար մաքսատուրքերը չեղարկելու հնարավորություն չունենալով ՝ Կոլբերն արել էր հնարավոր ամեն ինչ, որպեսզի նահանգին ստիպի հավասարեցնել դրանք։ Նրա ռեժիմը բարելավեց ճանապարհները և ջրանցքները։ Խրախուսելու համար խոշոր ընկերությունների, որոնցից էր Ֆրանս-հնդկական արևելյան ընկերությունը (հիմնադրվել է 1664 թվականին), Կոլբերը հատուկ արտոնություններ տրամադրեց Լևանտի, Սենեգալի, Գվինեայի և այլ երկրների հետ առևտրի համար՝ սուրճի, բամբակի, ներկանյութերի, մորթու, պղպեղի և շաքարի ներմուծման մասով, սակայն այդ ձեռնարկություններից ոչ մեկը չհաջողվեց։ Կոլբերը հասավ տևական ժառանգության՝ Ֆրանսիայի թագավորական նավատորմի ստեղծման համար։ Նա վերակառուցել է Տուլոնի գործարանները և զինանոցները, հիմնեց Ռոշֆորի նավահանգիստն ու զինանոցը, ինչպես նաև Ռոշֆորի, Դիեպի և Սեն Մալոյի ռազմածովային դպրոցները։ Սեբաստիան Լը Պրետր դը Վոբանի օգնությամբ նա ամրացրեց բազմաթիվ նավահանգիստներ, այդ թվում՝ Կալե, Դյունկերկ, Բրեստ և Հավր։
Կոլբերի տնտեսական քաղաքականությունը առանցքային տարր էր Լյուդովիկոս XIV-ի կենտրոնացված և ամրապնդված պետության ստեղծման և կառավարության փառքի խթանման մեջ։ Սակայն շինարարության մեջ նրանք ունեին բազմաթիվ տնտեսական ձախողումներ։ Վերջինս չափազանց սահմանափակված էր աշխատողների համար, խոչընդոտում էր հնարամտությունը և պահպանվում էր անհիմն բարձր սակագներով։
Պատերազմներն ու եղանակը դարավերջին երկրի տնտեսությունը բերեցին անդունդի եզրին։ Գյուղական վայրերում պայմանները մռայլ էին 1680-ականներից մինչև 1720-ական թվականներ։ Հարկային մուտքերի ավելացման համար աճել էր թեյլը, ինչպես նաև վարչակազմի և դատական համակարգի պաշտոնական հրապարակումների գները։ Քանի որ սահմանները հսկվում էին պատերազմի պատճառով, միջազգային առևտուրը խիստ դժվարացել էր։ Ֆրանսիայի բնակչության ճնշող մեծամասնության՝ հիմնականում հասարակ ֆերմերների տնտեսական վիճակը չափազանց անկայուն էր, իսկ «Սառցե փոքր ժամանակաշրջան»-ը հանգեցրեց հետագա անապահովության։ 1693-1694 թվականներին վատ բերքատվությունը սովի պատճառ դարձավ՝ խլելով բնակչության 10-րդ մասի կյանքը ։ Չցանկանալով վաճառել կամ բանակ տանել այդքան անհրաժեշտ հացահատիկը՝ շատ գյուղացիներ ապստամբում էին կամ հարձակվում հացահատիկ տեղափոխող տրանսպորտի վրա, սակայն՝ ճնշվում պետության կողմից։ 1689 և կրկին 1709 թվականներին, ի նշան իր տառապյալ ժողովրդի հետ համերաշխության, Լյուդովիկոս XIV-ը հալեցրեց իր ընթրիքի թագավորական ամանեղենը և ոսկուց ու արծաթից պատրաստված այլ իրեր։
Տասնութերորդ դար
Ֆրանսիան մեծ և հարուստ երկիր էր, որը դանդաղ տնտեսական և ժողովրդագրական աճ էր ապրում Լյուդովիկոս XIV-ի մահին (1715 թվական) հաջորդող առաջին տասնամյակներին ։ Դրամական վստահությունը կարճ ժամանակով պայթեցվել էր Ջոն Լոի կողմից ներկայացված աղետալի «թղթային փողեր» համակարգի պատճառով 1716-1720 թվականներին։ 1726 թվականին Լյուդովիկոս XV-ի նախարար Կարդինալ Ֆլերիի օրոք ներդրվեց դրամական կայունության համակարգ, որը հանգեցրեց ոսկու և արծաթի միջև խիստ վերահաշվարկված կուրսի և սահմանեց Ֆրանսիայում շրջանառության մեջ գտնվող մետաղադրամների արժեքը ։
Սկսելով ուշ 1730-ականներին և վաղ 1740-ականներին և շարունակելով առաջիկա 30 տարիների ընթացքում՝ Ֆրանսիայի բնակչությունը և տնտեսությունը ենթարկվեց ընդլայնման։ Աճող գները, հատկապես գյուղատնտեսական արտադրանքի մասով, չափազանց ձեռնտու էին խոշոր հողատերերին։ Արհեստավորներ և վարձակալող ֆերմերները նաև աշխատավարձի բարձրացում ունեցան, բայց ընդհանուր առմամբ նրանք ավելի քիչ էին շահում աճող տնտեսությունից։ Գյուղատնտեսության հիմնական ձեռքբերումները, ինչպիսիք են ցանքաշրջանառության ժամանակակից մեթոդները և պարարտանյութերի օգտագործումը, որոնք հաջող ձևավորված էին Անգլիայում և Իտալիայում, սկսեցին ներդրվել Ֆրանսիայի որոշ մասերում։ Սակայն մի քանի սերունդ պահանջվեց, որպեսզի այդ բարեփոխումները տարածվեն ամբողջ Ֆրանսիայում։ Նոր Աշխարհի վերջին մշակաբույսերի, այդ թվում եգիպտացորենի և կարտոֆիլի գյուղատնտեսությունը շարունակում էր ընդլայնվել և դարձել էր սննդակարգի կարևոր մասերից մեկը։
Այդ ժամանակաշրջանի արդյունաբերական առավել դինամիկ ճյուղերն էին հանքարդյունաբերությունը, մետաղագործությունը և տեքստիլ արդյունաբերությունը (մասնավորապես՝ տպագիր գործվածքները, որոնցից շատերը պատրաստվում էին Քրիստոֆ-Ֆիլիպ Օբերկամպֆի կողմից)։ Այդ ոլորտների առաջընթաց հաճախ պայմանավորված էր լինում բրիտանական գյուտարարների շնորհիվ։ Այդպիսի օրինակներ էին Ջոն Քեյի թռչող մանածագործական հաստոցի գյուտը,որը հեղափոխություն կատարեց տեքստիլ արդյունաբերության մեջ, և Ջեյմս Ուատտի շոգեմեքենան, որը փոխեց այն արդյունաբերությունը, որով մինչ այդ գիտեին ֆրանսիացիները։ Այնուամենայնիվ, առևտրային ձեռնարկությունների համար կապիտալի ներգրավումը դեռևս դժվար էր, և պետությունը մնում էր ծայրահեղ մերկանտիլիստական, պրոտեկցիոնիստական և ինտերվենցիոնիստական իր ներքին տնտեսության մեջ՝ հաճախ սահմանելով արտադրանքի որակի և արդյունաբերական ստանդարտների պահանջները և սահմանափակելով արդյունաբերությունը որոշակի քաղաքներում։
1749 թվականին ներդրվեց նոր հարկատեսակ, որը ստեղծվել էր «dixième»-ի օրինակով և կոչվում էր «vingtième» (կամ քսաներորդ), որպեսզի նվազեցնի թագավորական դեֆիցիտը։ Այդ հարկատեսակը պահպանվեց հին ռեժիմի ողջ ընթացքում։ Այն հիմնված էր բացառապես եկամուտների վրա, պահանջում էր հողից, սեփականությունից, առևտրից և արդյունաբերությունից ստացվող զուտ եկամուտի 5 %-ը, և պետք է վերաբերեր բոլոր քաղաքացիներին՝ անկախ նրանց կարգավիճակից։ Սակայն հոգևորականները, տարածաշրջանները և խորհրդարանները բողոքում էին, ինչի արդյունքում հոգևորականները ստացան հարկային արտոնություններ, իսկ խորհրդարանը դադարեցրեց նոր եկամուտների հայտարարագրումը։ Փաստորեն, «vingtième»-ը դարձավ շատ ավելի քիչ արդյունավետ հարկ, քան այն նախատեսված էր լինել։ Յոթնամյա պատերազմի ֆինանսական կարիքները հանգեցրին երկրորդ (1756-1780), ապա երրորդ (1760-1763) «vingtième»-ի ստեղծմանը։ 1754 թվականին «vingtième» ստեղծեց 11,7 մլն լիվր ։
Այս վերջին տասնամյակների ընթացքում, ֆրանսիական արդյունաբերությունը շարունակում էր զարգանալ։ Ներդրվել էին մեխանիզմներ, ստեղծվել էին ֆաբրիկաներ, ավելի տարածված էին դարձել մենաշնորհները։ Սակայն այդ աճը բարդացել է Անգլիայի՝ տեքստիլ և բամբակյա արդյունաբերությունների մրցակցության պատճառով։ Մյուս կողմից, ֆրանսիական առևտրային ձեռնարկությունները շարունակում էին ընդլայնվել ինչպես երկրի ներսում, այնպես էլ միջազգային մակարդակով։ Ամերիկյան հեղափոխական պատերազմը հանգեցրեց առևտրի կրճատման (բամբակ և ստրուկներ), սակայն 1780-ական թվականներին ամերիկյան առևտուրն ավելի ուժեղացավ, քան նախկինում։ Նմանապես, Անտիլյան կղզիները եվրոպական շաքարի և սուրճի հիմնական աղբյուրն էին, և այն ստրուկների հսկայական ներմուծող էր Նանտով։ Փարիզը վերջին տասնամյակների ընթացքում դարձել էր Ֆրանսիայի միջազգային բանկային և ֆոնդային առևտրի կենտրոնը (ինչպես Ամստերդամը և Լոնդոնը)։ Թղթե վճարամիջոցները վերաթողարկվեցին՝ արտահայտվելով լիվրերով, և մնացին շրջանառության մեջ մինչև 1793 թվականը։
1770-ական և 1780-ական թվականների գյուղատնտեսական և կլիմայական խնդիրները հանգեցրին աղքատության զգալի աճի։ Պատմաբանների գնահատմամբ, հյուսիսային որոշ քաղաքներում աղքատները կազմում էին քաղաքային բնակչության ավելի քան 20 տոկոսը։ Բնակչության տեղաշարժը և հանցագործությունը, հիմնականում գողությունները, ավելացել էին, և մուրացկանների ու ավազակների խմբերի աճը դարձել էր խնդիր։ Չնայած ազնվականները, բուրժուազիան և հարուստ հողատերերը կրեցին վնասներ դեպրեսիայի պատճառով, այս ժամանակահատվածում ամենից շատ տուժեցին աշխատանքային դասը և գյուղացիները։ Մինչ պետության հանդեպ նրանց հարկային բեռը, ընդհանուր առմամբ, նվազեց, ֆեոդալական վճարները աճեցին ։
Երկրի միջազգային առևտրի կենտրոնները տեղակայված էին Լիոնում, Մարսելում, Նանտում և Բորդոյում։ Նանտում և Բորդոյում ֆենոմենալ աճ էր գրանցվել Իսպանիայի և Պորտուգալիայի հետ ապրանքաշրջանառության ավելացման շնորհիվ։ Կադիսը դարձել էր ֆրանսիական տպագիր գործվածքների առևտրի կենտրոն, որն արտահանվում էր Հնդկաստան, Ամերիկա և Անտիլյան կղզիներ (սուրճ, շաքար, ծխախոտ, ամերիկյան բամբակ), ինչպես նաև Աֆրիկա (ստրուկների առուծախ) ։
Ստրուկների վաճառք
Ստրկատիրական գործունեությունը սկսել է ծավալել Նանտում, Լա Ռոշելում, Բորդոյում և Հավրում 1763-1792 թվականների ընթացքում։ Սևամորթները գինեգործներ էին, որոնք մասնագիտացած էին Կարիբյան գաղութներում գերված բեռների ֆինանսավորմամբ և ուղեկցմամբ, որտեղ մահացության բարձր մակարդակ էր և մշտական թարմ մատակարարումների պահանջ ուներ։ Սևամորթները միմյանց ընտանիքների միջև խառնամուսնություններ էին կազմում, և նրանց մեծ մասը բողոքականներ էին։ Նրանք վճռականորեն դեմ էին սևամորթների նկատմամբ Մարդու իրավունքների հռչակագրի կիրառմանը։ Չնայած նրան, որ նրանք ծաղրում էին ստրուկներին՝ անվանելով կեղտոտ ու վայրի, հաճախ վերցնում էին սևամորթ տան սպասուհիներ։ Ֆրանսիայի կառավարությունը շռայլ պարգև վճարեց գաղութներում վաճառված յուրաքանչյուր գերու համար, ինչը այդ բիզնեսը դարձրեց ավելի շահութաբեր և հայրենանվեր։ Նրանք ակտիվորեն պաշտպանում էին իրենց բիզնեսը 1789 թվականին տեղի ունեցած ստրկության վերացման դեմ շարժման հանդեպ ։
1789–1914 թվականներ
Ֆրանսիական տնտեսական պատմությունը 18-րդ դարի վերջից ի վեր կապված է եղել երեք հիմնական իրադարձությունների և միտումների հետ՝ նապոլեոնյան դարաշրջան, Անգլիայի և այլ հարևանների հետ մրցակցություն՝ ինդուստրացման համար, և «տոտալ պատերազմներ» 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին։ Քանակական վերլուծությունը ցույց են տալիս, որ Ֆրանսիայի տնտեսությանը աճի տեմպը մեկ շնչի հաշվով փոքր-ինչ ավելի ցածր է, քան Մեծ Բրիտանիայում։ Վերջինիս բնակչությունն ավելացել էր երեք անգամ, այն դեպքում, երբ Ֆրանսիան աճել էր միայն մեկ երրորդով, այնպես որ ընդհանուր բրիտանական տնտեսությունն ավելի արագ էր աճում։ Ֆրանսուա Կրուզեն ամփոփել է 1815-1913 թվականներին Ֆրանսիայի մեկ շնչին ընկնող տնտեսական աճի վերելքներն ու անկումները հետևյալ կերպ․ 1815-1840 թվականներ - անկանոն, բայց երբեմն արագ աճ, 1840-1860 թվականներ - արագ աճ, 1860-1882 թվականներ - դանդաղ աճ, 1882-1896 թվականներ - լճացում, 1896-1913 թվականներ - արագ աճը։
1870-1913 թվականներին Անգուս Մեդիսոնը 12 արևմտյան զարգացած երկրների համար աճի միտումներ է նկատել՝ 10-ը Եվրոպայում, ինչպես նաև Միացյալ Նահանգները և Կանադան ։ Մեկ շնչի հաշվով աճի տեսանկյունից Ֆրանսիան մոտավորապես միջին երկիր էր։ Սակայն բնակչության աճը կրկին շատ դանդաղ էր, այնպես որ տնտեսության ընդհանուր աճի տեմպերով Ֆրանսիան նախավերջին տեղում էր՝ մի փոքր առաջ անցնելով Իտալիայից։ 12 երկրներում արտադրության ընդհանուր ծավալը կազմում էր տարեկան միջինը 2,7 տոկոս, իսկ Ֆրանսիայում՝ միայն 1,6 տոկոս էր ։ Կրուզը պնդում է, որ Ֆրանսիայում արդյունաբերական ձեռնարկությունները միջինում ավելի քիչ էին, քան այլ զարգացած երկրներում։ Սարքավորումները, ընդհանուր առմամբ, այդքան էլ զարգացած չէին, արտադրողականությունը ցածր էր, իսկ ծախսերը ավելի բարձր էին։ Ներքին համակարգը և արհեստագործական արտադրությունը երկար ժամանակ պահպանվել էին, իսկ ժամանակակից խոշոր գործարանները հազվադեպ էին։ Հին ռեժիմի տնտեսության մնացորդները պահպանվել էին։ Ընդհանուր առմամբ, բրիտանական և ֆրանսիական տնտեսությունների միջև նկատվում էր որակային շատ տարբերություններ։ Սա շարունակվեց դիտարկվող ամբողջ ժամանակահատվածի ընթացքում, իսկ ավելի ուշ նման հետընթացը նկատվեց նաև Ֆրանսիայի և մի շարք այլ երկրների՝ Բելգիայի, Գերմանիայի, Միացյալ Նահանգների միջև։ Ֆրանսիան չկարողացավ հասնել Անգլիային, բայց առաջ անցավ իր մի քանի մրցակիցներից ։
Ֆրանսիական հեղափոխություն
Ֆրանսիական հեղափոխությունը վերացրեց տնտեսության բազմաթիվ սահմանափակումներ, որոնք առաջացել էին հին ռեժիմի օրոք։ Այն վերացրեց գիլդիական համակարգը որպես ֆեոդալիզմի անօգուտ մնացորդ ։ Այն նաև չեղյալ համարեց հարկային գյուղատնտեսության խիստ անարդյունավետ համակարգը, ինչի միջոցով անհատները հարկեր հավաքում էին ահռելի վարձավճարներ։ Կառավարությունը բռնագրավեց հիմնադրամներ, որոնք ստեղծվել էին (սկսած XIII դարից) հիվանդանոցների ամենամյա եկամուտների հոսքը ապահովելու, աղքատներին օգնելու և կրթությանը աջակցելու համար։ Պետությունը վաճառեց հողերը, բայց, որպես կանոն, տեղական իշխանությունները չփոխարինեց ֆինանսավորման ուղղությունները, և, հետևաբար, երկրի բարեգործական և դպրոցական համակարգերի մեծ մասը արդեն զանգվածաբար ոչնչացվեց ։
Ասիգնատի արժեքը 1794 թվականի հուլիս ամսին 31 % էր, որը 1795 թվականի մարտին նվազեց մինչև 8 % ։ Ասիգնատի արժեզրկման հիմնական պատճառը անընդհատ փոփոխվող հեղափոխական կառավարությունների ավելորդ արտանետումներն էին, որոնք սկսում էին տպել ավելի շատ թղթադրամներ՝ աճող ծախսերը ֆինանսավորելու համար, հատկապես 1792 թվականին սկսված պատերազմից հետո։ 1797 թվականին տպագրվեց շուրջ 45 մլրդ լիվր արժողությամբ թղթադրամ, որոնք իրենց արժողությամբ կազմում էին մեկ յոթերորդ անգամ ավելի քիչ, քան 1790 թվականի գներով արտահայտված նույնքան գումարը ։ Ասիգնատի արժեզրկումը ոչ միայն հանգեցրեց պարույրային գնաճի, այլև ավերիչ ազդեցություն ունեցավ ամբողջ տնտեսության վրա։ Քանի որ ասիգնատը օրինական վճարամիջոց էր, այն կարող էր օգտագործվել անվանական արժեքով պարտքերը սպասարկելու համար, թեև դրա իրական արժեքը կազմում է այդ գումարի միայն մի մասը։ Վնասները, որոնք պարտատերերը կրեցին դրա արդյունքում, ստիպեց նրանց խստացնել վարկավորումը և բարձրացնել տոկոսադրույքները։ Նմանապես, ազգային հողերի իրական արժեքը, որոնց հետ կապված էին ասիգնատները, կորցրին իրենց անվանական արժեքի միայն 25 %-ը ։ Ասիգնատը հանվեց 1796 թվականին, բայց դրա փոխարինումը իր հետ բերեց գնաճ։ Այն վերջնականապես դադարեցվեց Նապոլեոնի կողմից 1803 թվականին՝ ոսկե ֆրանկի ներդրման միջոցով որպես նոր արժույթ ։
Ազնվականության և հոգևորականության տնտեսական հզորության նվազումը նույնպես լուրջ ավերիչ հետևանքներ ունեցավ ֆրանսիական տնտեսության համար։ Քաղաքներում փակելով վանքեր, կապիտուլներ և տաճարներ, ինչպիսիք են Տուրը, Ավինյոն կամ Բայեն, հազարավոր ծառաներ, արհեստավորներ և առևտրականներ զրկվեցին ապրուստից։ Նմանապես, ազնվականության ելքը ավերեց շքեղ ապրանքների առևտուրը և հանգեցրեց ծառաների համար ավելի մեծ դժվարությունների, ինչպես նաև ազդեց արդյունաբերության և մատակարարման ցանցերի վրա՝ կապված ազնվականների սպառման հետ։ Այն ազնվականների համար, ովքեր մնացել էին Ֆրանսիայում, թեժ հակադեմոկրատական սոցիալական միջավայրը թելադրում էր հագուստի և սպառման ավելի համեստ մոդելներ, իսկ ասիգնատների պարույրային գնաճը կտրուկ իջեցնում էր նրանց գնողունակությունը։ Օրինակ մետաքսի շուկայի անկումը ցույց տվեց, որ մետաքսի մայրաքաղաք Լիոնի արտադրության ծավալը կիսով չափ նվազեց 1789-1799 թվականների ընթացքում, ինչը հանգեցրեց Լիոնի նախահեղափոխական բնակչության գրեթե մեկ երրորդի կորստին ։
Քաղաքներում ծաղկում էր մանր ձեռներեցությունը, քանի որ սահմանափակող մենաշնորհները, արտոնությունները, արգելքները, կանոնները, հարկերը և գիլդիաները զիջում էին իրենց տեղը։ Սակայն բրիտանական շրջափակումը, որը սկսվեց 1793 թվականին, լուրջ վնաս հասցրեց անդրծովյան առևտրին։ Նույն թվականին Ազգային կոնվենտի կողմից ներկայացվեցին ռազմական անհրաժեշտությունների պահանջներ՝ արգելել առաջին անհրաժեշտության ապրանքների արտահանումը և չեզոք նավերի մուտքը ֆրանսիական նավահանգիստներ, քանի որ իրավիճակը վատթարացրել էր։ Չնայած այդ սահմանափակումները հանվեցին 1794 թվականին, անգլիացիներին հաջողվեց զավթել տրանսատլանտյան ծովային ուղիները, ինչն էլ ավելի կրճատեց ֆրանսիական ապրանքների իրացման շուկաները։ 1796 թվականին արտաքին առևտուրը կազմում էր ֆրանսիական տնտեսության միայն 9 տոկոսը՝ 1789 թվականի 25 տոկոսի համեմատ ։
Գյուղատնտեսություն
Գյուղատնտեսությունը վերափոխվեց հեղափոխության ազդեցությամբ։ Այն չեղյալ էր հայտարարել տասանորդ պարտքերը տեղական եկեղեցիների հանդեպ, ինչպես նաև ֆեոդալական վճարները, որոնց պարտատերերը տեղական հողատերերն էին։ Արդյունքում տուժեցին վարձակալները, որոնք վճարում էին ինչպես ավելի բարձր վարձավճարներ, այնպես էլ ավելի բարձր հարկեր ։ Հեղափոխությունը ազգայնացրեց բոլոր եկեղեցական հողերը, ինչպես նաև այն հողերը, որոնք պատկանում էին արտաքսման մեկնած ռոյալիստ թշնամիներին։ Փարիզի կառավարությունը ծրագրում էր օգտագործել այդ գրավված հողերը՝ ասիգնատի թողարկման ծախսերը ֆինանսավորելու համար։ Եկեղեցու և ազնվականության կողմից կառավարվող և վարձու աշխատողների կողմից մշակվող խոշոր կալվածքների փլուզմամբ գյուղական Ֆրանսիան ընդմիշտ վերածվեց փոքր անկախ տնտեսություններով երկրի։ Գյուղական պրոլետարիատն ու ազնվականությունը իրենց տեղը զիջեցին առևտական ագարակատերերին ։ Կոբբանն ասում է, որ հեղափոխությունը ժողովրդին «կտակեց» հողատերերի գերիշխող դասը ։ Այդ նոր հողատերերի մեծ մասը բուրժուական ծագում ունեին, քանի որ 1790-ականների տնտեսական անորոշությունը և վաճառքի գրասենյակներ վերացումը հողատիրությունը դարձրին կապիտալի ներդրման համար գրավիչ և անվտանգ ։
Սակայն Ֆրանսիայի Հանրապետության ռազմական կարիքները 1792-1802 թվականների միջև հանգեցրին գյուղատնտեսական աշխատողների պակասի։ Գյուղացիները՝ բանակ տեղափոխվելով, նույնպես ներկայացնում էին իրենց տնային կենդանիների պահանջները. գոմաղբի շարունակական կորուստները բացասաբար էին անդրադառնում հողի բերրիության և արտադրողականության վրա ։
Ընդհանուր առմամբ, հեղափոխությունը չփոխեց ֆրանսիական գործարար համակարգը և, հավանաբար, օգնեց սառեցնել փոքր բիզնեսի սեփականատերերի հորիզոնները։ Տիպիկ գործարարը ուներ փոքր գործարան կամ խանութ, որտեղ աշխատում էին ընտանիքի անդամները և մի քանի վարձու աշխատողներ։ Խոշոր արդյունաբերությունը ավելի քիչ էր տարածված, քան այլ ինդուստրիալացված երկրներում ։
Նապոլեոնի և Բուրբոնների արձագանքը։ 1799-1830 թվականներ
1799 թվականից հետո Նապոլեոնը իր թանկարժեք պատերազմների համար բազմիցս վճարեց՝ սկսած խարխլված ֆինանսական համակարգի արդիականացումից ։ Նա հավաքագրեց զինվորներ՝ ցածր աշխատավարձով, բարձրացրեց հարկերը, խոշոր փոխառություններ տվեց, վաճառեց այն հողերը, որոնք նախկինում պատկանում էին Կաթոլիկ եկեղեցուն, Լուիզիանան վաճառեց Միացյալ Նահանգներին, թալանեց նվաճված տարածքները և գրավեց սննդամթերքի պաշարները, ինչպես նաև բռնագրավում էին իրենց վերահսկողության տակ գտնվող երկրները, ինչպես օրինակ՝ Իտալիան ։
1795-1815 թվականների նապոլեոնյան դարաշրջանի մշտական «ռազմական հենարանը» խթանեց արտադրությունը ներդրումների և աճի հաշվին։ Սպառազինությունների և այլ ռազմական պաշարների արտադրությունը, պաշտպանական կառույցների և, ընդհանուր առմամբ, հասարակության՝ զանգվածային զորքերի ստեղծման և պահպանման ուղղվածությունը ժամանակավորապես ավելացրին տնտեսական ակտիվությունը հեղափոխության մի քանի տարիներից հետո։ Հեղափոխական դարաշրջանի անսանձ գնաճը կանգնեցվեց նրանով, որ նոր արժույթը տպագրվեց ոչ այնքան արագ։ Մերձափնյա մայրցամաքային շրջափակումը, որն իրականացվեց Նապոլեոնի հակառակորդների կողմից և բավականին արդյունավետ հարկադրվեց թագավորական նավատորմի կողմից, աստիճանաբար կտրեց ցանկացած տնտեսական ասպարեզ, որտեղ ֆրանսիական տնտեսությունը ինքնաբավ չէր։ 1815 թվականը նշանավորվեց ֆրանսիական զորքերի վերջնական պարտությամբ և նրանց ռազմաբազայի կործանմամբ։ Դա հանգեցրեց ողջ Եվրոպայում համեմատաբար խաղաղ ժամանակաշրջանի մինչև 1914 թվականը, որի ընթացքում հնարավոր եղավ իրականացնել կարևոր ինստիտուցիոնալ բարեփոխումներ, ինչպիսիք են բարձր ռացիոնալացված իրավական համակարգի ներդրումը ։
Նապոլեոնի ազդեցությունը Ֆրանսիայի տնտեսության վրա երկարաժամկետ հեռանկարում շատ համեստ էր։ Նա, իրոք, ոչնչացրեց հին գիլդիաները, մենաշնորհներն ու առևտրային սահմանափակումները։ Նապոլեոնը մտցրեց մետրային համակարգ և նպաստեց ինժեներական գործի ուսումնասիրությանը։ Ամենակարևորն այն է, որ նա բացեց հնարավորություններ ֆրանսիական Ֆինանսների համար՝ ստեղծելով անփոխարինելի Ֆրանսիայի բանկը։ Սակայն գործարարներն այդ բարեփոխումներից օգտվելու քիչ հնարավորություններ ունեին։ Նապոլեոնը ապահովեց պաշտպանված մայրցամաքային շուկան՝ համակարգված բացառելով Բրիտանիայից բոլոր ներկրումները։ Դա հանգեցրեց նրան, որ Բրիտանիայում, որտեղ արդեն ողջ թափով ընթանում էր արդյունաբերական հեղափոխությունը, խրախուսվեն նորարարությունները, իսկ Ֆրանսիայում նորարարությունների պահանջարկը նվազել էր։ Բոլոր նորամուծությունները կենտրոնացված էին բանակի սպառազինության վրա և քիչ նշանակություն ունեցան խաղաղ ժամանակ։ Ֆրանսիայում 1810-1812 թվականների գործարար ճգնաժամը պայթեցրեց այն հաջողությունները, որոնց հասել էին գործարարները ։
1814 թվականին Բուրբոնների վերականգնումից հետո հետադիմական արիստոկրատիան, արհամարհանքով ձեռնարկատիրության նկատմամբ, վերադարձավ իշխանության։ Բրիտանական ապրանքները ողողեցին շուկան, ինչին Ֆրանսիան պատասխանեց բարձր սակագներով և պրոտեկցիոնիզմով, որպեսզի պաշտպանի իր ստեղծած ձեռնարկությունները, հատկապես արհեստները և մանր արտադրությունը, որոնցից էր գործվածքների արտադրությունը։ Երկաթի արտադրանքի սակագինը հասավ 120 տոկոսի ։
Գյուղատնտեսությունը երբեք պաշտպանության կարիք չէր ունեցել, բայց այժմ դրա պահանջարկը ավելի ցածր էր քան ներմուծվող սննդամթերքինը, ինչպես օրինակ ռուսական հացահատիկը ։ Ֆրանսիական խաղողագործներն ամեն կերպ աջակցում էին այդ սակագնին։ Նրանց գինիները դրա կարիքը չունեին, բայց ֆրանսիացիները պնդում էին սահմանել բարձր սակագին թեյի ներկրման վրա։ Նրանք պնդում էին, որ թեյը ոչնչացնում է իրենց ազգային բնույթը՝ վերածելով ֆրանսիացիներին սառը և ձանձրալի նորդիկական տեսակների, մինչդեռ գինին հոգու մեջ արթնացնում է այն նուրբ ուրախությունը, որը ֆրանսիացիներին տալիս է իրենց սիրալիր և սրամիտ ազգային բնավորությունը ։ Ֆրանսիայի կառավարությունը կեղծեց վիճակագրական տվյալները՝ պնդելով, որ արտահանումն ու ներմուծումն աճում են, սակայն իրականում տեղի էր ունենում լճացում, իսկ 1826-1829 թվականների տնտեսական ճգնաժամը հիասթափեցրեց գործարար շրջանակներին և նրանց պատրաստեց 1830 թվականին աջակցել հեղափոխությանը ։
Բանկային գործ և ֆինանսներ
Թերևս, տնտեսության միակ հաջողակ և նորարարական հատվածը բանկային գործն էր ։ Փարիզը հանդես էր գալիս որպես միջազգային ֆինանսական կենտրոն XIX դարի կեսերին՝ զիջելով միայն Լոնդոնին ։ Այն ուներ ուժեղ ազգային բանկը և բազմաթիվ ագրեսիվ մասնավոր բանկեր, որոնք ֆինանսավորում էին ծրագրեր ամբողջ Եվրոպայում և ընդլայնվող Ֆրանսիական կայսրությունում։ Նապոլեոն III-ը նպատակ ուներ գրավել Լոնդոնը, որպեսզի Փարիզը դարձնի աշխարհի գլխավոր ֆինանսական կենտրոնը, սակայն 1870 թվականի պատերազմը նվազեցրեց Փարիզի ֆինանսական ազդեցության շրջանակը ։ Առանցքային իրադարձություններից մեկը Ռոտշիլդների ընտանիքի գլխավոր մասնաճյուղերից մեկի ստեղծումն էր։
1812 թվականին Ջեյմս Մայեր Ռոթշիլդը Ֆրանկֆուրտից ժամանեց Փարիզ և հիմնեց «De Rothschild Frères» բանկը ։ Այս բանկը ֆինանսավորեց Նապոլեոնի վերադարձը Էլբայից և դարձավ եվրոպական ֆինանսների առաջատար բանկերից մեկը։ Ռոթշիլդների ֆրանսիական բանկային ընտանիքը ֆինանսավորեց Ֆրանսիայի խոշոր պատերազմներն ու գաղութային էքսպանսիան ։ Ֆրանսիայի բանկը, որը հիմնադրվեց 1796 թվականին, օգնեց լուծել 1848 թվականի ֆինանսական ճգնաժամը և դարձավ հզոր Կենտրոնական բանկ։ «Փարիզի Ազգային Կոմպուար» բանկը (CNEP) ստեղծվել է ֆինանսական ճգնաժամի և 1848 թվականի Հանրապետական հեղափոխության ժամանակ։ Նրա նորամուծությունները ներառում էին խոշոր նախագծերի ֆինանսավորումը ինչպես մասնավոր, այնպես էլ պետական հատվածներում, ինչպես նաև տեղական բաժանմունքների ցանցի ստեղծումը՝ ավելի մեծ թվով ավանդատուների ընդգրկման համար։
Պերեյր եղբայրները հիմնել են «Crédit Mobilier»-ը։ Այն դարձավ հզոր և դինամիկ ֆինանսական գործակալություն՝ ֆինանսավորելով խոշոր նախագծեր Ֆրանսիայում, Եվրոպայում և ամբողջ աշխարհում։ Այն մասնագիտացել էր օգտակար հանածոների հանքավայրերի մշակման մեջ։ Ֆինանսավորում էր այլ բանկերի, այդ թվում Օսմանական կայսերական բանկը և ավստրիական հիփոթեքային բանկը, ինչպես նաև երկաթուղու կառուցումը ։ Այս կառույցը ֆինանսավորում էր նաև ապահովագրական ընկերություններին և շինարարական կապալառուներին։ Բանկը խոշոր ներդրումներ ունեցավ տրանսատլանտյան շոգենավային գծում, քաղաքային գազային լուսավորությունում, թերթում և «Paris Metro» հասարակական տրանսպորտի համակարգում ։ Մյուս խոշոր բանկերն էին «Société Générale»-ը և«Crédit Lyonnais»-ը, որը գործում էր նահանգներում։ 1871 թվականին կրած պարտությունից հետո Ֆրանսիան ստիպված էր վճարել Գերմանիայի հսկայական փոխհատուցումները, ընդ որում գերմանական բանակը շարունակեց օկուպացիան այնքան ժամանակ, քանի դեռ պարտքը չվճարվեց։ Այդ 5 միլիարդ ֆրանկը կազմում էր Ֆրանսիայի Համախառն ազգային եկամտի մեկ չորրորդը և Գերմանիայի ՀՆԱ-ի մեկ երրորդը, ինչը գրեթե կրկնակի գերազանցում էին Ֆրանսիայի սովորական տարեկան արտահանմանը։ Դիտորդները կարծում էին, որ փոխհատուցումը հնարավոր չէ վճարել և նախատեսված է Ֆրանսիայի թուլացման և ռազմական օկուպացիայի երկար տարիների արդարացման համար։ Սակայն Ֆրանսիան վճարեց Գերմանիայի պարտքը երեք տարուց պակաս ժամկետում։ Ոսկու վճարումները գործում էին որպես հզոր խթան, որը կտրուկ ավելացրել էր ֆրանսիական արտահանման ծավալը և, ընդհանուր առմամբ, դրական տնտեսական օգուտներ էր բերում Ֆրանսիային ։
Փարիզի բորսան կամ ֆոնդային բորսան դարձել էր առանցքային շուկա ներդրողների համար, ովքեր գնում և վաճառում էին արժեթղթեր։ Դա առաջին հերթին ֆորվարդային շուկա էր, և նախաձեռնել էր ստեղծել փոխադարձ երաշխիքների հիմնադրամ, որպեսզի խոշոր բրոքերների անհաջողությունները չվերաճեն ավերիչ ֆինանսական ճգնաժամի։ 1880-ական թվականների այն սպեկուլյանտները, որոնց դուր չէր գալիս բորսայի նկատմամբ վերահսկողությունը, օգտագործում էին ավելի քիչ կարգավորվող այլընտրանքը՝ «Coulisse»-ը։ Սակայն այն փլուզվեց 1895-1896 թվականներին մի շարք բրոքերների միաժամանակյա ձախողման պատճառով։ Բորսան ապահովեց օրենսդրությունը, որը երաշխավորում էր իր մենաշնորհ, ուժեղացրեց արժեթղթերի շուկայի վերահսկողությունը և նվազեցրեց նոր ֆինանսական խուճապի ռիսկը ։
Ինդուստրացում
Ֆրանսիան 1815 թվականին ճնշող մեծամասնությամբ գյուղացիական տնտեսությունների երկիր էր՝ որոշ արհեստագործական արդյունաբերությամբ։ Փարիզը և այլ շատ ավելի փոքր քաղաքային կենտրոններ ունեին չնչին արդյունաբերություն։ 19-րդ դարի սկզբին Ֆրանսիայում մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ն ավելի ցածր էր, քան Մեծ Բրիտանիայում և Նիդեռլանդներում։ Դա, հավանաբար, կապված էր ավելի բարձր տրանսակցիոն ծախսերի հետ, որոնք հիմնականում պայմանավորված էին անարդյունավետ սեփականության իրավունքներով և տրանսպորտային համակարգով, որն ուղղված էր ավելի շատ ռազմական կարիքների, քան տնտեսական աճի ապահովման ։
Պատմաբանները դժկամությամբ են օգտագործում «արդյունաբերական հեղափոխություն» տերմինը Ֆրանսիայի համար, քանի որ, ընդհանուր առմամբ, դանդաղ տեմպը կարծես չափազանցություն է Ֆրանսիայի համար ։ Արդյունաբերական հեղափոխությունն արդեն ամբողջապես ընթանում էր Անգլիայում, երբ ավարտվեցին նապոլեոնյան պատերազմները, և շուտով տարածվեցին Բելգիայի և ավելի քիչ՝ հյուսիսարևելյան Ֆրանսիայի վրա։ Մնացածը մնացին քիչ փոփոխված։ Աճող շրջաններում զարգացել էր արդյունաբերությունը, որը հիմնականում հիմնված էր տեքստիլ արդյունաբերության վրա, ինչպես նաև հանքարդյունաբերության որոշ տեսակների։ Ինդուստրացման տեմպերը շատ ավելի ցածր էին, քան Անգլիայում, Գերմանիայում, Միացյալ Նահանգներում և Ճապոնիայում։ 1685 թվականից հետո բողոքական Հուգենոտների նկատմամբ հալածանքները հանգեցրին ձեռնարկատիրական և մեխանիկական տաղանդների զանգվածային փախուստի, որոնք փոխարնելը շատ դժվար էր։ Փոխարենը, ֆրանսիական գործարար պրակտիկան բնութագրվում էր սերտ ընտանեկան ընկերություններով, որոնք ընդգծում էին ավանդապաշտությունը և պատեռնալիզմը։ Այս առանձնահատկությունները աջակցեցին ուժեղ բանկային համակարգին, ինչը Փարիզը դարձրեց շքեղ արհեստագործական արտադրության համաշխարհային կենտրոն, բայց նաև դանդաղեցրեց խոշոր գործարանների և հսկա կորպորացիաների կառուցումը։ Նապոլեոնը առաջ էր տանում ինժեներական կրթությունը և վճարում լավ պատրաստված շրջանավարտների ուսման վարձերը, ովքեր զարգացնում էին տրանսպորտային համակարգը, հատկապես երկաթուղիները 1840 թվականից հետո ։
Մանրածախ առևտուր
Փարիզը հայտնի դարձավ նրանով, որ սպառողականությունը դարձրեց սոցիալական առաջնահերթություն և տնտեսական ուժ, հատկապես շնորհիվ իր բարձրակարգ կամարակապ սրահների, որոնք լի էին շքեղ խանութներով և հանրախանութներով։ Դրանք «երազանքի մեքենաներ» էին, որոնք սահմանում էին սպառման համաշխարհային չափանիշներ ինչպես գերազանց արտադրանքի, այնպես էլ աճող միջին դասի համար ։ Փարիզը զբաղեցնում էր միջազգային առաջատար դիրքը հանրախանութների զարգացման գործում, որն ընդգրկում են բարձրակարգ սպառողներին համար նախատեսված շքեղ և բարձրորակ ապրանքներ՝ ներկայացված նոր և շատ գայթակղիչ նորաձևության մեջ։ Փարիզի հանրախանութն իր արմատներն ուներ Նորույթների խանութում (magasin de nouveautés): Առաջին խանութը՝ Tapis Rouge-ը, ստեղծվել է 1784 թվականին։ Դրանք ծաղկում էին վաղ 19-րդ դարում, որոնցից էին La Belle Jardiniere-ը (1824), Aux Trois Quartiers-ը (1829) և Le Petit Saint Thomas-ը (1830)։ Բալզակը վերջիններիս գործունեությունը նկարագրել է իր «Սեզար Բիրոտո» վեպում։ 1840-ական թվականներին նոր երկաթուղիները Փարիզ էին բերում ամենահարուստ սպառողներին ամենատարբեր շրջաններից։ Շքեղ խանութներն ավելացել էին չափերով, և դրանցում հայտնվել էին ապակե ցուցափեղկեր, ֆիքսված գներ և գնապիտակներ, ինչպես նաև գովազդ թերթերում ։
Գործարար Արիստիդ Բուսիկոն 1852 թվականին վերցրեց «Au Bon Marché»-ը, որը Փարիզում փոքր խանութ էր, սահմանեց ֆիքսված գներ (առանց խոսելու կլերկերի հետ) և առաջարկեց երաշխիքներ, որոնք թույլ են տալիս փոխանակել և վերադարձնել գումարները։ Նա մեծ միջոցներ ներդրեց գովազդի մեջ և ավելացրեց ապրանքների բազմազանությունը։ 1860 թվականին վաճառքի ծավալները հասան հինգ միլիոն ֆրանկի։ 1869 թվականին նա տեղափոխվեց ավելի մեծ տարածքներ և վաճառքը հասավ 72 միլիոնի 1877 թվականին։ Բազմաթիվ ոլորտներ ունեցող ձեռնարկությունը զբաղեցնում էր հիսուն հազար քառակուսի մետր և ուներ 1788 աշխատակից։ Աշխատողների կեսը կանայք էին․ չամուսնացած ծառայողներն ապրում էին վերին հարկերում գտնվող հանրակացարաններում։ Այս հաջողությունը ոգեշնչեց բազմաթիվ մրցակիցների, որոնք մրցում են բարձրակարգ հաճախորդների համար ։
Ֆրանսիացիները հպարտանում էին ազգային հեղինակությամբ, որն իրենց հետ բերել էին Փարիզի մեծ խանութները ։ Մեծագույն գրող Էմիլ Զոլան (1840-1902) բեմադրեց իր «Կանացի երջանկություն» (Au Bonheur des Dames; 1882-1883 թվականներ) վեպը տիպիկ հանրախանութում։ Զոլան այն ներկայացրեց որպես նոր տեխնոլոգիայի խորհրդանիշ, որը միաժամանակ բարելավել է հասարակությունն ու խժռել այն։ Վեպը նկարագրում է մերչենդայզինգը, կառավարման մեթոդները, մարքեթինգը և սպառողականությունը ։
Այլ մրցակիցներ տեղափոխվեցին ավելի ստորին սանդղակի շուկա, որպեսզի ձեռք բերեն շատ ավելի մեծ թվով գնորդներ։ «Grands Magasins Dufayel»-ն առանձնանում էր էժան գներով և աշխատակիցներին սովորեցնում էր թե ինչպես կազմակերպել առևտուրը նոր անդեմ միջավայրում։ Վերջինիս գովազդը խոստանում էր հնարավորություն մասնակցելու ամենանոր, ամենանորաձև կոնսյումերիզմին ողջամիտ գնով։ Ներկայացվեցին նորագույն տեխնոլոգիաներ, ինչպիսիք էին կինոթատրոնները և գյուտերի ցուցանմուշներ՝ ռենտգենյան սարքեր (օգտագործվում էին կոշիկի տեղադրման համար) և գրամոֆոնը ։ 1870-ից հետո խանութների աշխատուժն ավելի շատ կանաք էին, ինչը բացում էր երիտասարդ կանանց համար աշխատանքի հիանալի հնարավորություններ։ Չնայած ցածր աշխատավարձին և երկար աշխատանքային ժամերին, նրանք վայելում էին նորագույն և ամենանորաձև ապրանքների, ինչպես նաև բարձրակարգ հաճախորդների հետ հետաքրքիր բարդ փոխազդեցությունները ։
Երկաթուղիներ
Ֆրանսիայում երկաթուղիները դարձել էին հետամնաց տարածաշրջանների արդիականացման ազգային միջոց, և այդ մոտեցման առաջատար կողմնակիցն էր բանաստեղծ-քաղաքական գործիչ Ալֆոնս դը Լամարթինը։ Մի գրող հույս ուներ, որ երկաթուղին կբարելավի «ժողովուրդներին, որոնք երկու-երեք հարյուրամյակ հետ են մնացել իրենց եղբայրներից», և կվերացնի «մեկուսացման ու տառապանք առաջացնող վայրի բնազդները» ։ Հետևաբար, Ֆրանսիան կառուցեց կենտրոնացված համակարգ, որը արտանետվեց Փարիզի կողմից (գումարած գծերի, որոնք կտրում էին արևելքը արևմուտքի հարավից)։ Այս նախագիծը ուղղված էր քաղաքական և մշակութային նպատակների իրականացմանը, այլ ոչ թե արդյունավետության բարձրացմանը։ Որոշ կոնսոլիդացումից հետո վեց ընկերություններ վերահսկեցին իրենց տարածաշրջանների մենաշնորհները՝ ենթարկվելով կառավարության կոշտ վերահսկողությանը՝ սակագների, ֆինանսների և նույնիսկ ամենափոքր տեխնիկական դետալների մասով։ Կամուրջների և երթեկելի մասերի կենտրոնական կառավարական դեպարտամենտը ներգրավեց բրիտանական ինժեներների ու բանվորների, կատարեց շինարարական աշխատանքների մեծ մասը, ապահովեց ինժեներական փորձաքննության և պլանավորման, հողի ձեռքբերման և ենթակառուցվածքների մշտական շինարարության աշխատանքներ, ինչպես օրինակ կամուրջների և թունելների կառուցում։ Այն նաև սուբսիդավորեց գերմանական սահմանի երկայնքով ռազմական առումով անհրաժեշտ գծերը, որոնք անհրաժեշտ էին ազգային պաշտպանության համար ։
Մասնավոր շահագործող ընկերությունները ապահովում էին կառավարումը, աշխատուժ էին վարձում, ռելսեր էին դնում, կառուցում ու շահագործում էին կայանները։ 1880 թվականին շահագործման հանձնվեցին 6000 շոգեքարշեր, ինչը տարեկան միջինում փոխադրում էր 51 600 ուղևոր կամ 21 200 տոննա բեռ։ Սարքավորումների մեծ մասը ներկրվում էր Մեծ Բրիտանիայից և այդ պատճառով էլ չէր խթանում մեքենաներ արտադրողներին։ Չնայած նրան, որ ամբողջ համակարգի անմիջապես մեկնարկը քաղաքականապես նպատակահարմար էր, այն հետաձգվեց և ստիպեց ավելի շատ ապավինել Մեծ Բրիտանիայից ժամանակավոր ներմուծումներից։ Ֆինանսավորումը նույնպես խնդիր էր։ Վերջինիս լուծումը Ռոտշիլդների և Փարիզի բորսայի նեղ շրջանակների միջոցով ֆինանսավորման նեղ բազան էր, ուստի Ֆրանսիան չէր զարգացնում նույնատիպ ազգային ֆոնդային բորսան, որը ծաղկում էր Լոնդոնում և Նյու Յորքում։ Այս համակարգը, իրոք, օգնեց բարելավել Ֆրանսիայի գյուղական մասերը, բայց չօգնեց ստեղծել տեղական արդյունաբերական կենտրոններ ։ Քննադատները, ինչպես օրինակ Էմիլ Զոլան, բողոքում էին, որ այն երբեք չի հաղթահարել քաղաքական համակարգի կոռումպացվածությունը, այլ ավելի շուտ նպաստել է դրան ։