cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Յան Չիխոլդ
Գրքի ձևավորում
Գրքի ձևավորումը գրքի բովանդակության, ոճի, ձևաչափի և նրա զանազան այլ բաղադրիչների միավորումն է մեկ ամբողջության մեջ։ Յան Չիխոլդի խոսքերով՝ գրքի ձևավորումը, «թեպետ մեծապես մոռացված է այսօր, սակայն նրա մեթոդներն ու կանոնները, որ ձևավորվել են դարերի ընթացքում, անհնար է կատարելագործել։ Կատարյալ գրքեր հրատարակելու համար այս կանոնները պետք է կյանքի կոչվեն և կիրառվեն» ։
1923 թվականին այցելելով Բաուհաուզի առաջին վեյմարյան ցուցահանդեսը՝ Չիխոլդը տարվում է մոդեռնիզմով։ Նա դառնում է նոր ոճի գլխավոր կողմնակիցը տիպոգրաֆիկայում. սկզբում՝ 1925 թվականին, հանդես է գալիս ազդեցիկ հանդեսների էջերում, 1927 թվականին անցկացվում է նրա անհատական ցուցահանդեսը, իսկ հետո լույս է տեսնում նրա հանրահայտ «Նոր տիպոգրաֆիկան»։ Այդ գիրքը դառնում է իսկական մոդեռնիստական մանիֆեստ։ Չիխոլդն այդ գրքում հանդես էր գալիս բոլոր հին տառատեսակների դեմ՝ նախընտրելով առանց սերիֆների տառատեսակները, հանդես էր գալիս կողմ ասիմետրիկ շարվածքին (ի տարբերություն հին սիմետրիկ շարվածքի) և տպագիր ստանդարտացված ձևաչափերին։ Գիրքը պարունակում էր գործնական խորհուրդներ և բազմաթիվ նմուշներ մոդեռնիստական տիպոգրաֆիկայից, որոնք ամբողջ Գերմանիայում խորը ազդեցություն ունեցան տպագրիչների վրա։ Նա ասում էր.
Չնայած Չիխոլդը մի քանի անգամ այցելել էր Անգլիա Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից առաջ։ Նրա մի քանի հոդվածներ 1945-ին թարգմանվում են անգլերեն։
Չնայած նրան, որ «Նոր տիպոգրաֆիկան» այժմ էլ դասական աշխատանք է համարվում, Չիխոլդն աստիճանաբար հրաժարվում է իր մոդեռնիստական կոշտ հայացքներից։ 1931 թվականին նա թողարկում է քնարական և նուրբ «Saskia» տառատեսակը։ 1932 թվականին Չիխոլդը սկսում է գրքերի հիմնական տեքստը հավաքել սերիֆ դասական տառերով։ Տիպոգրաֆիկայում նա աստիճանաբար հակվում էր դեպի դասական ոճը։ Հետագայում Չիխոլդը դատապարտեց իր «Նոր տիպոգրաֆիկան» որպես մաքսիմալիստական։ Մոդեռնիզմը (ըստ երևույթին, նրա վաղ՝ ավանգարդիստական շրջանը) Չիխոլդը գնահատում էր որպես ավտորիտար, ըստ էության՝ ֆաշիստական ոճ։
1947-1949 թվականներին Չիխոլդը ապրել է Անգլիայում՝ նոր ձևավորում մշակելով «Penguin Books» հրատարակչության համար։ Չիխոլդը ստանդարտացրել է տիպոգրաֆիկայի կանոնները հրատարակչության գրքերի համար, մշակել է նոր սերիական կազմեր։ Նրա ստեղծած ոճը ընդհանուր առմամբ կիրառվում է մինչ օրս։
Տառատեսակներ
1926-1929 թվականներին Չիխոլդը մշակում է «ունիվերսալ այբուբեն», որը պետք է մաքրեր գերմաներենը որոշ տառային համադրություններից (որոնք օգտագործվում էին մեկ հնչյունի համար)։ Այսպես, օրինակ, նա հորինեց բոլորովին նոր նշաններ, որոնք պետք է փոխարինեին «ch»-ի համադրություններին (ꜧ՝ ռուսական «х») և sch (ſ՝ ռուսական «ш»): Նա առաջարկում էր աստիճանաբար փոխել ուղղագրությունը՝ փոխարինելով «eu» → «oi», «w» → «v», «z» → «ts»: Տևական ձայնավորները պետք է նշվեին ՝ տեղադրված տառի տակ, իսկ ավանդական գերմանական դեռ մնում էր տառի վրա։ Այբուբենը ներկայացվում էր միայն դաջված տառերով փոքրատառերի շարքով։
XVI դարի ֆրանսիական տառատեսակների մոտիվներով նկարված «Սաբոն» (Sabon) անտիկ տառատեսակը նախագծվել էր այնպես, որ հարմար լինի ինչպես մոնոտիպ, այնպես էլ լինոտիպ մեքենաների համար։ «Սաբոն»-ով հավաքված առաջին գրքերից մեկը դարձավ (դիզայներ Բրեդբերի Թոմփսոն) Աստվածաշունչը։ Հետագայում "Լինոթայփ" ընկերությունը թողարկեց «Սաբոն»-ը «Sabon Next» անվամբ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Լայպցիգ քաղաքում ծնվածներ Կատեգորիա:Գերմանացի արվեստագետներ Կատեգորիա:Գերմանացի գրաֆիկական դիզայներներ Կատեգորիա:Բեռլինի գեղարվեստի ակադեմիայի անդամներ Կատեգորիա:Տիպոգրաֆիկա
Ջիմի Ուայթ
Ջիմի Վարեն Ուայթ, Բրիտանական կայսրության խորհրդի անդամ, անգլիացի նախկին պրոֆեսիոնալ սնուկերիտ։ Նրան տրվել է «Հողմապտույտ» մականունը՝ նրա սահուն, հարձակվողական ոճի համար։ Ուայթը 6 անգամ խաղացել է Աշխարհի առաջնության եզրափակչում, 1980 թվականին դարձել է սիրողական սնուկերի աշխարհի առաջնության, 2009 թվականին Վեց կարմիր գնդով սնուկերի աշխարհի առաջնության, 2010 թվականին Մեծահասակների աշխարհի առաջնության չեմպիոն և 1984 թվականին` Աշխարհի կրկնակի չեմպիոն Ալեքս Հիգինսի հետ միասին։
Բացի աշխարհի առաջնությունների մրցանակներից`Ուայթը հաջողություններ է արձանագրել նաև այնպիսի մրցաշարերում, ինչպիսիք են Մեծ Բրիտանիայի առաջնությունը, Մասթերսը և Ազգերի գավաթը։ Երկու անգամ հաղթել է Աշխարհի առաջնությունում և Բրիտանիայի առաջնությունում։ Ուայթը նաև առաջին ձախլիկ խաղացողն է և ընդհանուր երկրորդ խաղացողը, ով գրանվել է մաքսիմում քանակությամբ բրեքեր Աշխարհի առաջնության ժամանակ։
Կենսագրություն
Ուայթը ծնվել է Անգլիայում`Լոնդոնում` Թութինգ շրջանի Սթրեթբուրն փողոցում և սովորել է Հիլքրոֆթ Կոմպրեհենսիվում (ավելի ուշ անվանափոխվել է Բևին քոլռջում)։ Նա երբեք ակադեմիական հաջողության չի հասել, քանի որ 8-9 տարեկան հասակից սկսած հաճախ էր բաց թողնում դպրոցի դասերը` ավելի ու ավելի շատ ժամանակ անցկավնելով "Zans"-ում` Թեդ Զանոնչելիի սնուկերի սրահում։ Ակումբը Թեդի մահից հետո` 1978 թվականին, փոխանցվեց իր աղջկան։ Հենց այդ ժամանակ էր, որ Ուայթը հանդիպեց Թոնի Մեոյին, ում հետ նա շատ այլ վայրերում խաղադրույքային խաղերում պետք է մրցեր ։ Նրա սնուկերիստական հմտությունների շնորհիվ նա սիրողական սնուկերիստների շրջանում հաջողությունների հասավ։ 1979 թվականին Անգլիայի սիրողական առաջնությունը հաղթելուց մեկ տարի հետո նա 18 տարեկան հասակում դարձավ Անգլիայի սիրողական առաջնության ամենաերիտասարդ հաղթողը։ Ռեկորդը մինչ այժմ գերազանցել են Յան Փրիսը և Հուսեն Վաֆաեյը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Սնուկերիստներ այբբենական կարգով
Ծերունի Ավետարան (1391)
Պատմություն
Ծերուն Ծաղկողի նկարազարդած Մ. 8772 ձեռագիրը՝ Ավետարան, Մատենադարանի հավաքածու է մուտք գործել 1939 թ.: Այս մատյանը գրվել է 1359 թ. Վանում, գրիչն է Արիստակեսը։ Նկարազարդվել է 1391 թ. Ծերուն Ծաղկողի կողմից։ Ավետարանի առաջին ստացողը եղել է Գրիգորը, իսկ երկրորդը՝ Սիմեոն քահանան։ Վերջինիս պատվերով էլ կատարվել են Ծերունի նկարազարդումները։
Այս Ավետարանն ունի 275 թերթ՝ թուղթ։ Չափերն են՝ 15,5×11,5: Գրված է երկսյուն, բոլորգրով, տողերի քանակը՝ 26: Զարդագրությունը կատարված է հանգուցագրով։ Ունի մագաղաթյա 2 պահպանակ «Ճառընտիր»՝ գրված ուղղագիծ երկաթագրով։ Ձեռագիրն ունի արծաթյա ականակուռ կրկնակազմ՝ զույգ խաչերով զարդարված։ Ունի հիշատակարան գրչի՝ 70ա, 270բ, ծաղկողի՝ 15բ, 271բ, հետագայի՝ 1բ, 272բ, 273ա։ Ձեռագիրն ունի 24 տերունական պատկեր, որոնք հավաքված են տեքստի սկզբում՝ «Դժոխքի ավերումը»` 2բ, «Աստվածամոր նինջը»՝ 3ա, «Աբրահամի զոհաբերությունը»՝ 3բ, «Ավետում»՝ 4ա, «Մոգերի երկրպագությունը»՝ 4բ, «Ծնունդ»՝ 5ա, «Ընծայումն տաճարին»՝ 5բ, «Մկրտություն»՝ 6ա, «Պայծառակերպություն»՝ 6բ, «Հարսանիքը Կանայում»՝ 7ա, «Պետրոսի թերահավատությունը»՝ 7բ, «Անդամալույծի բժշկումը»՝ 8ա, «Դիվահարի բժշկումը»՝ 8բ, «Նկանակի բաշխումը»՝ 9ա, «Ղազարոսի հարությունը»՝ 9բ, «Մուտք Երուսաղեմ»՝ 10ա, «Թացեալ պատառ»՝ 10բ, «Ոտնլվա»՝ 11ա, «Մատնություն»՝ 11բ, «Պիղատոսը լվանում է ձեռքերը»՝ 12ա, «Խաչելություն»՝ 12բ, «Հարություն»՝ 13ա, «Համբարձում»՝ 13բ, «Մարիամը և առաքյալները»՝ 14ա, «Չորեքկերպյան աթոռ»՝ 14բ, «Հոգեգալուստ»՝ 15ա։
Ավետարանական հաջորդական նկարաշարից զատ մեր ձեռագրում հատուկ տեղ են գրավում նաև Ծերունի ինքնանկարը (թերթ 15բ), և պատվիրատու Սիմեոն քահանայի ու նրա որդու՝ Աստվածատուրի դիմանկարը (թերթ 17ա)։
Գրականություն
Կատեգորիա:Մատենադարանի ձեռագրեր
Էմոմալի Ռահմոն
Էմոմալի Ռահմոն ((Эмомалӣ Раҳмон, ) մինչև 2007 թվականի մարտի 21-ը՝ Էմոմալի Շարիպովիչ Ռահմոնով (Эмомалӣ Шарифович Раҳмонов ), ), Տաջիկստանի պետական և քաղաքական գործիչ։ Տաջիկստանի Հանրապետության երրորդ նախագահ` 1994 թվականի նոյեմբերի 16-ից։ 1992 թվականի նոյեմբերի 27-ից մինչև 1994 թվականի նոյեմբերի 16-ը եղել է Տաջիկստանի Հանրապետության Գերագույն Խորհրդի նախագահը՝ հանդիսանալով պետության փաստացի ղեկավարը, այդ ընթացքում երկրում վերացվել է նախագահի պաշտոնը։ 1998 թվականի մարտի 18-ից նաև Տաջիկստանի խորհրդարանում իշխող ձախ կենտրոնամետ Ժողովրդա-դեմոկրատական կուսակցության առաջնորդն է։ 1999 թվականի սեպտեմբերի 30-ին ընտրվել Է ՄԱԿ-ի Գլխավոր Ասամբլեայի նախագահի տեղակալ՝ մեկ տարի ժամկետով։
2015 թվականի դեկտեմբերի 25-ից Էմոմալի Ռահմոնը կրում է Պեշվոի միլլատ (Ազգի առաջնորդ) ցմահ տիտղոսը, որի լրիվ անվանումը Խաղաղության և ազգային միասնության հիմնադիրն է՝ Ազգի առաջնորդ։ Չորս անգամ (1994, 1999, 2006 և 2013 թվականներին) հաղթել է նախագահական ընտրություններում, բացի այդ, երկարացրել և բարեփոխել է իր լիազորությունները 1999 և 2003 թվականների համաժողովրդական սահմանադրական հանրաքվեների արդյունքում։ 2016 թվականի մայիսի 22-ին կայացած վերջին համաժողովրդական սահմանադրական հանրաքվեի արդյունքում ընդունվել են փոփոխություններ, որոնք Տաջիկստանի նախագահից հանում են նախագահի պաշտոնում վերընտրվելու թվի սահմանափակումներն ու նվազեցնում նախագահի տարիքային ցենզը 35-ից մինչև 30 տարեկանը։ Հայտնի է դարձել 1992 թվականին՝ երկրում նախագահի պաշտոնը լուծարելուց հետո, երբ քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ (1992-1997 թվականներն) դարձել է Տաջիկստանի Գերագույն Խորհրդի նախագահը ՝ որպես կոմպրոմիսային թեկնածու մի կողմից կոմունիստների և նեոկոմունիստների, մյուս կողմից՝ Իսլամական, ազգայնական և լիբերալ-դեմոկրատական ուժերի (միասնական տաջիկական ընդդիմություն) միջև։ Հակասական գործիչ։ Էմոմալի Ռահմոնի կողմնակիցները նրան համարում են անձ, որը Տաջիկստանի Միավորված ընդդիմության հետ փոխզիջումների և բանակցությունների միջոցով կարողացել է կանգնեցնել յոթամյա քաղաքացիական պատերազմը և պահպանել երկրում կայունությունն ու խաղաղությունը, իսկ նրա հակառակորդները նրան մեղադրում են ավտորիտար կառավարման, երկրից իր քաղաքական մրցակիցներին և իրական ընդդիմությանը հեռացնելու կամ արտաքսելու, անձի պաշտամունքի, մարդու իրավունքների և ազատությունների խախտման, ծանր սոցիալ-տնտեսական իրավիճակի, երկրում գործազրկության, կոռուպցիայի և նեպոտիզմի ծաղկման մեջ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ Կատեգորիա:Պետության գործող ղեկավարներ Կատեգորիա:20-րդ դարի քաղաքական գործիչներ
Բար սյուր Սեն
Բար սյուր Սեն (Bar-sur-Seine), համայնք Ֆրանսիայի Գրանդ Էստ մարզի Օբ գավառում ։
Բնակչությունը 2010 թվականի դրությամբ կազմում է 3233 մարդ, բնակչության խտությունը` 117.44 մարդ/կմ²։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 27.53 կմ² տարածք։
Աշխարհագրություն
Գտնվում է Փարիզ քաղաքից 175 կմ հարավ-արևելք, Շալոն ան Շամպայն քաղաքից` 95 կմ հարավ, Տրուա քաղաքից` 31 կմ հարավ-արևելք։
Բնակչություն
Բնակչության քանակը ըստ տարիների
Աղբյուրներ` Ֆրանսիայի սոցիոլոգիական գիտությունների բարձրագույն դպրոցի տվյալներ
Տնտեսություն
2010 թվականին ուներ 2002 աշխատունակ (15-64 տարեկան) բնակիչ, որոնցից ակտիվ էին 1354-ը, իսկ ոչ ակտիվները` 648։ Ակտիվության ցուցանիշը կազմում է 67,6 %։ 1354 աշխատունակ մարդկանցից աշխատել է 1110 անձ (587 տղամարդ և 523 կին)։ Գործազուրկ են եղել 244 անձ (116 տղամարդ և 128 կին)։ 648 անաշխատունակներից 218-ը եղել են աշակերտներ կամ ուսանողներ, 186-ը` թոշակառուներ, իսկ 244-ը չեն աշխատել տարբեր պատճառներով ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ֆրանսիայի համայնքներ
Միշտ (ֆիլմ, 2011)
«Միշտ» կամ «Միայն դու» (오직 그대만), մելոդրամա, որը պատմում է բռնցքամարտիկի և կույր աղջկա սիրո մասին։ Հարավային Կորեայում ֆիլմի պրեմիերան տեղի ունեցավ 2011 թվականի հոկտեմբերի 20-ին, Տայվանում՝ 2012 թվականին 15 կինոթատրոններում։ Տոմսերի առցանց վաճառքի ժամանակ, մոտ 2000 տոմս վաճառվել է ռեկորդային 7 վայրկյան ժամանակում  ։ Ֆիլմի ցուցադրությունը տեղի է ունեցել 2011 թվականին՝ Պուսանի Միջազգային կինոփառատոնի ժամանակ  ։
Սյուժե
Ֆիլմը հարավակորեական ժամանակակից նախկին բռնցքամարտկի՝ Չան Չյոլ Մինի (Սո Ջի Սոպի) և կույր աղջկա՝ Հա Ջոն Հվաի (Հան Հյո Ջուի) սիրո պատմության մասին է։ Պատահական հանդիպումը երկու տարբեր մարդկանց մոտ առաջացրեց սիրո զգացում և շուտով նրանց սրտերը լցվեցին անսպառ սիրով։ Հանուն սիրելիի կանես ամեն ինչ, հատկապես, եթե դու ես նրա ֆիզիկական կարողությունների զրկանքը։
Թարգմանություն
Ռուսերեն լեզվով թարգմանությունը գոյություն ունի միայն միաձայն սիրողական կամ ենթավերնագրերով տեսահոլովակերում։ Գույություն ունեն մի քանի թարգմանություն, որոնք իրականացվել են կորեական կինեմատոգրաֆիա սիրող հետևյալ կեղծանուն ունեցող մարդկանցով՝
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հարավկորեական դրամա ֆիլմեր Կատեգորիա:2011 ֆիլմեր Կատեգորիա:Կորեերեն ֆիլմեր Կատեգորիա:2010-ականների ռոմանտիկ դրամա ֆիլմեր
Ֆլումերի
Ֆլումերի  (Flumeri), կոմունա Իտալիայում, գտնվում է Կամպանիա մարզի Ավելինո գավառում ։
Բնակչությունը կազմում է 3325 մարդ, բնակչության խտությունը կազմում է 98 մարդ/կմ²։ Զբաղեցնում է 34 կմ² մակերես։ Փոստային ինդեքս՝ 83040, հեռախոսային կոդ՝ 0825։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր
Use Somebody
Use Somebody, ամերիկյան Kings of Leon ռոք խմբի երգը նրանց Only by the Night չորրորդ ստուդիական ալբոմից, որը որպես առանձին սինգլ թողարկվել է 2008 թվականի դեկտեմբերի 9-ին ։ 2010 թվականի հունվարի 31-ին երգն արժանացել է Գրեմմի մրցանակի երեք անվանակարգերում՝ Տարվա լավագույն ձայնագրություն, Լավագույն ռոք երգ, Լավագույն վոկալային ռոք կատարում խմբի կողմից, ինչպես նաև ներկայացվել է ևս մեկ անվանակարգում՝ «Գրեմմի» տարվա լավագույն երգի համար ։
Պատմություն
Երգն ստացել է դրական արձագանքներ երաժշտական քննադատների ու առցանց հրատարակությունների կողմից, ինչպիսիք են Միքայել Վուդը (Mikael Wood, Entertainment Weekly, Նիք Լևայնը (Nick Levine, Digital Spy) , Գևին Հայնսը (Gavin Haynes, NME) ։
Ավստրալիայում սինգլը վեց շաբաթ գլխավորել է Official Airplay Chart հիթ-շքերթը ։ Միացյալ Նահանգներում «Use Somebody» երգը գլխավորել է տարբեր ձևաչափերի մի շարք հիթ-շքերթներ՝ դառնալով չորրորդ երգը պատմության մեջ, որը գլխավորել է Mainstream Top 40, Adult Top 40, Alternative Songs և Triple A ռադիո հիթ-շքերթներ (առաջին երեքը եղել են Goo Goo Dolls խմբի «Slide», Sugar Ray խմբի «Every Morning» և Green Day խմբի «Boulevard of Broken Dreams» երգերը)։ Սինգլը 57 շաբաթ ընդգրկվել է Hot 100 հիթ-շքերթում, հասել չորրորդ հորիզոնականին համազգային Hot 100 հիթ-շքերթում և առաջին հորիզոնականին Pop Songs ու Billboard Hot Modern Rock Tracks (ներկայում՝ «Alternative» chart) հիթ-շքերթներում՝ դառնալով խմբի երեք չարթփոփերներից երկրորդն այդ ռոք հիթ-շքերթում։ «Use Somebody» երգը գլխավորել է նաև Adult Top 40 Chart հիթ-շքերթը ։
Սինգլն ունեցել է առևտրային մեծ հաջողություն և ստացել պլատինե կարգավիճակ Ավստրալիայում ու Միացյալ Նահանգներում (որտեղ վաճառվել է ավելի քան 4 մլն օրինակ), ավելի քան մեկ մլն օրինակով վաճառվել է Մեծ Բրիտանիայում , որտեղ այն հասել է բրիտանական UK Top 75 հիթ-շքերթի երկրորդ հորիզոնականին՝ 65 շաբաթ մնալով հիթ-շքերթում և դառնալով ութերորդ սինգլը պատմության մեջ՝ ըստ հիթ-շքերթում ընդգրկվելու երկարատևության (Top 100-ում այն մնացել է 85 շաբաթ) ։
Հիրոկի Յամադա
Հիրոկի Յամադա ( 山田 大記 Յամադա Հիրոկի, ), ճապոնացի ֆուտբոլիստ, «Կառլսրուե» ակումբի կիսապաշտպան։
Կարիերա
Նա իր ֆուտբոլային կարիերայի ընթացքում խաղացել է «Ջուբիլո Իվատա», «Կառլսրուե» ակումբներում։ 2013 թվականին խաղացել է Ճապոնիայի հավաքականում, 2 խաղ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ճապոնացի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ
Նշան Նահիկյան
Նշան Տեր-Վահրամի Նահիկյան (1883, օգոս­տո­ս, Խար­բեր­դի նա­հան­գ, Խար­բեր­դի գա­վառի Հյու­սեյ­նիկ գյուղ - 1915), հայ բժիշկ։
Կենսագրություն
Նշան Տեր-Վահրամի Նահիկյանը ծնվել է 1883 թվականի օգոստոսին, Խար­բեր­դի նա­հան­գի Խար­բեր­դի գա­վառի Հյու­սեյ­նիկ գյուղում։ 1895 թվականին սուլթան Աբ­դուլ Հա­միդ II-ի կազմակերպած հայկական ջարդերի ժամանակ թուրքերը հորը՝ Տեր Վահրամ քահանային կացնահար սպանել են։ Վայրենիները սրախողխող են արել նաև երկու եղբայրներին ու երկու քույրերին։
12-ամյա Նշանը սրունքից ու գլխից կացնահար վիրավոր, ուժասպառ և արյունաքամ վիճակում հանձնվել է մորը, որի գլխին ևս կացնի հարվածի 3 վերքեր կային։ Նշանը բուժվել է Մեզիրեի ֆրանսիական քոլեջի հիվանդանոցում։ Այնուհետև մոր, կրտսեր եղբոր, երեք քույրերի և զարմիկի հետ ապաստանել է լատին կապուչինյան միաբանության որբանոցում։ 1900 թվականին ավարտել է Մեզիրեի ֆրանսիական քոլեջը։ 1900-1902 թվականներին նույն քոլեջում դասատու է աշխատել։ 1902-1904 թվականներին կապուչինյան միաբանության ղեկավարը նրան ուղարկել է Եդե­սիա, որտեղ դասատու է աշխատել։ 1904/1905-1909 թվականներին կապուչինյան միաբանության ղեկավար փեր (հայր) Ռաֆայելի նյութական աջակցությամբ ընդունվել է Բեյրութի Սեն Ժոզեֆ Ֆրանսիական համալսարանի բժշկական ֆակուլտետ։ 1905 թվականին լինելով ուսանող, մասնակցել է Բեյրութում ՀՅԴ կոմիտեի հիմնադրմանը։
1909 թվականի աշնանը վերադարձել է Մեզիրե և ամուսնացել տեղացի անվանի փաստաբան Միքայել Արսլանյանի դստեր հետ։ Կա­րի­նում բժիշկ, ապա՝ բժշկապետ է աշխատել, եղել սիրված ու հարգված անձնավորություն։ Եղել է հասարակական և քաղաքական եռանդուն գործիչ։
Հասարակական գործունեություն
Շուտով դարձել է Ծոփաց բարձրավանդակի (Խարբերդի շրջանի [կուսակցական ծածկագրությամբ՝ Լեռնասարի]) ՀՅԴ ակնառու դեմքերից մեկը, ընտրվել ՀՅԴ Լեռնասարի կենտրոնական կոմիտեի անդամ, հերթապահ։ Նրա միջոցով են պահպանվել ՀՅԴ հարաբերությունները նահանգապետի և կառավարական մարդկանց հետ։
Նրա տունը դարձել էր ՀՅԴ կուսակցության տունը, ուր հաճախ գալիս էին կուսակցական գործիչները։ 1914 թվականին, Առաջին աշխարհամարտը սկսվելուց հետո զորակոչվել է օսմանյան բանակ, ուղարկվել Հասան կալե և գերմանացի հրամանատարի ղեկավարության տակ զինվորական բժիշկ ծառայել։
Բժշկական գործունեություն
1915 թվականի ապրիլին, կարճատև արձակուրդ ստանալով, հանգստանալու և ապաքինվելու նպատակով Կարինից եկել է Խարբերդ /Մեզիրե՝ ընտանիքի մոտ։ Մեզիրեում թուրք բժիշկներ Թևֆիկը և Զիան պահանջել են, որ նա ոչ պաշտոնապես օգնի իրենց, քանի որ բժշկական աշխատանքների կարիք կար։ Նշանը, կրկին ռազմաճակատ չուղարկվելու ակնկալիքով, նրանց հետ ամեն հանձնարարություն կատարելուն սիրահոժար համաձայնել է։ Նրան զինվորական կենտրոնական հիվանդանոցի գիշերապահ բժիշկ են նշանակել։
Երբ բժշկի հանգստանալու ժամկետը լրացել է և նրան հետ են կանչել կենտրոնից, զինվորական հրամանատարությունը պահանջել է, որ նա մնա Խարբերդում, ինչը բժշկի համար մեծ մխիթարություն է եղել։ Խարբերդում գտնված ժամանակ իր զորամասից գոհունակության թղթեր է ստացել և նորից զինվորական աստիճանի բարձրացման արժանացել։
Խարբերդում մեծ ծառայություններ է մատուցել հայազգի զինվորներին։ Մի քանի օրից վերադարձել է Հասան կալե՝ զինվորական ծառայության։
1915 թվականի ապրիլի վերջերին, սովորականի պես գնացել է զորանոց՝ իր բժշկական պարտականությունները կատարելու, բայց նկատել է, որ զինվորներն իրեն չեն բարևում և միմյանց հետ փսփսում են։ Այդ օրը, նա հերթապահելիս է եղել բժիշկ Զիայի փոխարեն։
Այնուհետև երկու սվինավոր զինվորների ուղեկցությամբ նրան Մեզիրեի կենտրոնական բանտ են տարել։ 1915 թվականի ապրիլ-մայիս ամիսներին օսմանյան կառավարությունը Խարբերդում և Մեզիրեում բազմաթիվ հայ մտավորականների ձերբակալություններ է իրականացրել։
Թուրք ոստիկանները նրանց շղթայակապ տարել են փողոցներով ու շուկաներով, և գազազած թուրք ամբոխը նրանց վրա քարեր է նետել, հարվածել, ծեծել։ Նրանց բոլորին բանտարկել են Մեզիրեի բանտում և կտտանքների ենթարկելով փորձել տեղեկություններ կորզել զենքեր, ռումբեր և քաղաքական գաղտնիքներ թաքցնելու մասին։ Կեսգիշերին, արաբկիրցի ոստիկան Ալի օնբաշին բանտապահ Հասան Էֆենդիի հետ եկել է բանտ և հրամայել, որ մեկ առ մեկ դուրս գան և Եդեսիա տեղափոխվելու պատրաստվեն։
Բժիշկ Նշան Նահիկյանը համարձակորեն առաջ գալով ասել է. «Եթե դուք մեզ իրոք Եդե­սիա պի­տի ու­ղար­կեք, ավե­լի լավ է, որ ցե­րե­կով ու­ղար­կեք, որ­պես­զի ժո­ղո­վուր­դը իմա­նա, որ մենք Եդե­սիա ենք գնում, իսկ եթե ձեր հե­տին դի­տա­վո­րու­թյու­նը մեզ սպա­նելն է, կրկին ցե­րե­կով սպա­նեք և կա­խեք, որ­պես­զի հա­մայն Խար­բեր­դի ժո­ղո­վուր­դն ակա­նա­տես լի­նի մեր մա­հին»։ Չնայած ոստիկանը ժխտել է նրանց սպանելու մտադրությունը, բանտարկյալները հասկացել են, որ պատրաստվում են իրենց սպանել, ուստի հրաժարվել են կատարել գիշերով բանտից շղթայակապ դուրս գալու հրամանը։ Լուրը հաղորդել են գնդապետ Ֆերիդ բեյին, որը հրամայել է բոլորին սրախողխող անել։
35 տարեկան Էդվարդ Թաշճյանը և 32 տարեկան Նշան Նահիկյանը կրակի բոցերի միջից դուրս են եկել կիսամեռ վիճակում։ Ոստիկանները սվիններով պատառոտել են նրանց։ 37 բանտարկյալների կիսամոխրացած դիակներն աղբատար կառքով տարել և լցրել են Չոր աղբյուրի մոտ գտնվող մի փոսում։
Ժառանգներ
Նշան Նահիկյանի այրին ու որդի Վահրամը տարագրվել են Հա­լեպ, ապա՝ Բեյ­րութ, որտեղ Վահրամը ֆրանսիական դեսպանատան ակնառու պաշտոնյաներից մեկն է դարձել։
Աղբյուր
Կատեգորիա:Հայ բժիշկներ Կատեգորիա:1883 ծնունդներ Կատեգորիա:Հյուսեյնիկ գյուղում ծնվածներ Կատեգորիա:1915 մահեր Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանության զոհեր Կատեգորիա:ՀՅԴ անդամներ
Տուֆո
Տուֆո (Tufo), կոմունա Իտալիայում, գտնվում է Կամպանիա մարզի Ավելինո գավառում ։
Բնակչությունը կազմում է 951 մարդ, բնակչության խտությունը կազմում է 190 մարդ/կմ²։ Զբաղեցնում է 5 կմ² մակերես։ Փոստային ինդեքս՝ 83010, հեռախոսային կոդ՝ 0825 ։
Կոմունայի հովանավորն է Սուրբ Միքայել Հրեշտակապետը։ Տոնը նշվում է մայիսի 8-ին։
Ժողովրդագրություն
Բնակչության թվաքանակի փոփոխությունները
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր
Հունաստանի աշխարհագրություն
Հունաստանը տեղաբաշխված է Եվրոպայի հարավում, Բալկանյան թերակղզու հարավային մասում, ինչպես նաև Միջերկրական, Էգեյան և Հոնիական ծովերի կղզիների վրա։
Աշխարհագրական դիրք
Տարածքը կազմում է 132 հազ․ կմ², կղզիները զբաղեցնում են 25,1 հազ․ կմ² ։Հունաստանի տարածքն ընկած է մոտավորապես հյուսիսային լայնության 35°00՛-42°00՛ և արևելյան երկայնության 19°00՛-28°30՛ սահմաններում։ Սահմանակից է Բուլղարիայի (սահմանի երկարութունը՝494կմ), Մակեդոնիայի (228կմ), Թուրքիայի (206կմ) և Ալբանիայի (282կմ) հետ։
Ափերը ողողվում են Միջերկրական, Հոնիական, էգեյան և Լիբիական ծովերի ջրերով, ափագծի երկարությունը ավելի քան 15000 կիլոմետր է։ Կղզիների թիվը 3000-ից ավելի են։ Կղզիները միավորված են մի քանի կղզիախմբերում։ Կղզիների ամբողջական տարածքը կազմում է 24800 կմ²,որը կազմում է տարածքի 20%-ը։
Հունաստանի տարածքը բաժանված է երեք մասի․
Մակերևույթ
Մակերևույթը հիմնականում լեռնային է։ Պետության տարածքի 80%-ը զբաղեցնում են լեռներն ու բլուրները, ընդ որում լեռնազագվածներն զբաղեցնում են տարածքի 25%-ը, տիրապետում են միջին բարձրության լեռները՝ 1200-1800 մ բարձրությամբ։ Հունաստանի լանդշաֆտները` դրանք միմյանց հաջորդող ժայռոտ,սովորաբար անտառազուրկ լեռներն են, խտաբնակ հարթավայրերը, բազմաթիվ կղզիները, նեղուցներն ու ծովածոցերը։ Կրաքարերի լայն տարածվածությունը, հատկապես արևմուտքում, բերել է նրան, որ այստեղ առաջացել են բազմաթիվ կարստային ձագարներ ու քարանձավներ։
Արևելյան հատվածը՝ Պելոպոնեսը, առափնյա գոտին (Ամվրակիկոս նեղուցի վրա՝ Արտոս քաղաքը, արևմտյան առափնյա գոտին, Վոլոս և Լիմիոս քաղաքները) հիմնականում հարթավայրային են։
Մայրցամաքային Հունաստանի կենտրոնական մասում տեղաբաշխված է Պինդոս լեռնազանգվածը (Դինարյան բարձրավանդակը)։ Թերակղզու արևմտյան մասում (Էպիրոս) տարածված են կրաքարերը։Երկրի հարավային մասի ռելիեֆը պայմանավորված է մարմարի և գնեյսի, ինչպես նաև կրաքարերի տարածվածությամբ (հյուսիսային Պինդոս)։ Արևելքում՝ բարձրավանդակներ են ու գրաբեններ։ Հունաստանի ամենաընդարձակ միջլեռնային գոգավորությունը Թեսսալիայի հարթավայրն է։
Հունաստանի ամենաբարձր լեռը Օիմպոսն է (2917մ)։ Կորնթոսի նեղուցի վրա վեր է խոյանում Պառնաս լեռը (2457մ)։Երկու լեռներն էլ մտնում են Պինդոս լեռնային համակարգի մեջ։ Լեռներով են բաժանվում Ատտիկայի և Բեոտիայի հարթավայրերը։ Ափամերձ գոտիները ձևավորվել են ժայռոտ կիրճերով։
Պելոպոնեսը՝ թերակղզի է, որը միացած է մայրցամաքին Կորնթոսի պարանոցով։ Պելոպոնեսի լեռները Պինդոս լեռնային համակարգի շարունակությունն են։ Դեպի հարավ և հարավ-արևելք շարժվելիս այդ լեռաշղթաները ձևավորում են ծոցեր (Ակրիտաս,Մատապանոս և Մալեոս)։ Արևելքում՝ Արգոլիդոս թերակղզին, գտնվում է Սարոնիկոս և Արգոլիկոս ծոցերի միջև։ Ափերին առանձնացվել և ձևավորվել են Էլիդոս, Արգոլիդոս և Լակոնիայի հարթավայրերը։
Հունական Մակեդոնիան և Թրակիան սահմանափակում են Էգեյան ծովի հյուսիսային ափը։ Բալկանյան թերակղզուց սկիզբ են առնում Ալյակմոն, Վարդար, Ստրիմոն և Նեստոս գետերը։ Հարթավայրերը մասնատված են բլուրներով։ Դրանք լցված են չոր ավազներով և տիղմով։ Թրակիայում են գտնվում Ռոդոպներ լեռները։ Էգեյան ծովի հյուսիսային մասում է գտնվում Խալկիդիկի թերակղզին։ Նրա մասերից են Կասանդրան, Սիտոնիան և Այոն-Օրոսը։ Այոն-Օրոսում է գտնվում Աֆոն լեռը (2033մ)
Կղզիներ
Հունաստանի տարածքում ընդգրկված են ավելի քան 3000 կղզիներ, ինչպես խոշոր (Կրետե,Էվբեա), այնպես էլ շատ փոքր (Պատմոս,Քրիսի,Մեյիստոս)։ Դրանց բաժին է ընկնում Հունաստանի ամբողջ տարածքի 20 %-ը։
Կղզիները բաժանվում են մի քանի խմբերի․
Օգտակար հանածոներ
Առավել տարածված օգտակար հանածոներից է լինգիտը՝ թույլ ածխացված կարմիր ածուխը։ Այն համարվում է Հունաստանի հիմնական վառելիքային ռեսուրսը։ 20-րդ դարի վերջին Էգեյան ծովում հայտնաբերվել են նավթի և գազի ոչ մեծ պաշարներ։ Ներկայումս շարունակվում է դրանց շահագործումը։
Համեմատաբար հարուստ է մետաղական օգտակար հանածոներով։ Դրանցից են երկաթի, մանգանի, նիկելի, քրոմի, պղնձի և բազմամետաղների հանքաքարերը։ Ատտիկայում՝ Լավրիոն քաղաքի մերձակայքում, դեռևս հնագույն Աթենական պետության ժամանակաշրջանից արդյունահանվել է արծաթ և կապար։ Թրակիայում արդյունահանվում է նիկել և սուլֆիդներ։
Նաքսոս կղզում է տեղաբաշխված աշխարհում խոշորագույնը համարվող հղկաքարի հանքավայրը։ Սանտորինի և Նիսիրոս կղզիներում կատարվում է պեմզայի զանգվածային արդյունահանում։Քանի որ այս կղզիները հրաբխային ծագում ունեն և հաճախ են ժայթքել հրաբուխներ,դրանով էլ պայմանավորված է պեմզայի հանքաքարի լայն տարածումը։
Կիկլադներում արդյունահանում են շինարարական նյութեր՝ մարմար, գրանիտ, կրաքար և ավազաքար։
Կան նաև բոքսիտների՝ ալյումինի հանքաքարի նշանակալի պաշարներ։ Երկրաբանների գնահատմամբ Հունաստանի ընդերքում կուտակված է 650 տոննա հանքաքար․ այս թանկարժեք հանքաքարով՝ բոքսիտներով, Հունաստանը Եվրոպայում առաջին տեղերից մեկն է զբաղեցնում։
Կլիմա
Միջերկրածովային տիպի կլիման դասվում է մերձարևադարձային կլիմայի տիպին, բնորոշվում է մեղմ,խոնավ ձմեռներով, և տաք ու չոր ամառներով։ Այս տիպի կլիմա ունեն Կիկլադները, Դոդեկանեսը, Կրետեն, Պելոպոնեսի արևելյան մասը և Հունաստանի կենտրոնական մասը։ Ջերմաստիճաններն այստեղ ոչ հաճախ են գրանցում ռեկորդային ցուցանիշներ, իսկ ձմռանը Կիկլադներում և Դոդեկանես կղզում կարող են գրանցվել ձյան տեսքով տեղումներ՝ ձմեռային ամիսների ընթացքում։
Ալպիական տիպի կլիման բնորոշ է երկրի լեռնային շրջաններին՝ Էպիրոս, Կենտրոնական Հունաստան, Արևմտյան Մակեդոնիա, Թեսսալիայիմի մասը, ինչպես նաև Աքեոս, Արկադիա և Լակոնիա նոմերը։
Արևելյան Մակեդոնիան և Թրակիան կարելի է դասել չափավոր կլիմա ունեցող տարածաշրջանների շարքին՝ համեմատաբար սառը, խոնավ ձմեռներով և տաք, չոր ամառներով։
Աթենքը գտնվում է անցումային զոնայում, որտեղ միախառնվում են կլիմայի երկու տիպերը՝ միջերկրածովային և անցումային։ Աթենքի հյուսիսային մասում գերիշխում է չափավոր, իսկ կենտրոնական և հարավային շրջաններում՝ միջերկրածովային կլիմա։
Ջրագրություն
Գերիշխում են հիմնականում լեռնային կարճ, արագահոս գետերը՝ գեղեցիկ ջրվեժներով և գետաբերաններով, որոնք նեղ կիրճերով հոսում են դեպի ծովերը։ Հունստանի ամենաերկար գետը Ալյակմոնն է (ավելի քան 300կմ)։ Մյուս խոշոր գետերն են՝ Էբրոս, Նեստոս, Ստրիմոն, Վարդար, Աքելոս։ Գետերը նավարկելի չեն, սակայն ունեն մեծ ջրաէներգետիկ նշանակություն։
Հունստանում հաշշվում են ավելի քան 20 լճեր՝ 10-100 կմ² մակերեսով։ Նրանցից ամենախոշորներն ու մեծ խորություն ունեցողներն ունեն տեկտոնահրաբխային ծագում։ Դրանցից են Տրիխոնիսը (95,5կմ²), Վոլվին (75,6 կմ²), Վեգորիտիսը (72,5 կմ²)։ Շատ են կարստային լճերը։ Նրանք սովորաբար մեծ չեն, սնվում են հիմնականում ստորգետնյա ջրերով։ Խոշորագույնը Յանինան է (22 կմ²)։
Բուսական և կենդանական աշխարհ
Հունաստանի տարածքում չեն պահպանվել վայրի կենդանիների շատ տեսակներ, դրանց քանակը մեծ չէ։ Դա պայմանավոված է երկրի հազարամյա պատմությամբ՝ ավելի քան 8000 տարի առաջ մարդիկ սկսել են ոչնչացնել վայրի կենդանիներն ու բույսերը Հունաստանի ամբողջ տարածքում։ տարածքին բնորոշ կենդանիներից են նապաստակները, խլուրդները, մացառախոզերը և մկների տարբեր տեսակներ։
Խոշոր կաթասուններից առավել տարածված են գորշ արջը, շնագայլը, աղվեսը, լուսանը և վայրի խոզը։ Կենդանիների շատ տեսակներ գրանցված են կարմիր գրքում։ Դրանցից են կարետտա տեսակի միջերկրածովյան կրիան և ճգնավորը կոչվող փոկը։ Հագույն ժամանակներում Հունաստանում եղել են նաև առյուծներ։
Հունաստանում շատ են սողունները՝ օձերն ու մողեսները։
Չռչուններից ավելի շատ հանդիպում են վայրի բադեր, ծղնիներ և կաքավներ, գիշատիչ թռչուններից՝ բվեր, արծիվներ և ուրուրներ։
Ափամերձ տարածքներում շատ են որորները, իսկ ջրերում՝ կակղամորթերի և ձկների հսկայական բազմազանությունը, չնայած որ վերջին ժամանակաշրջանում դրանց պաշարները շատ են կրճատվել։
Հունաստանի տարածքում հանդիպում են բույսերի ավելի քան 5000 տեսակ։ Լայն տարածում ունեն ոչ խոշոր բույսերն ու թփուտները՝ մակվիսը և ֆրիգանան։ Խալկիդիկի թերակղզում հաճախ են հանդիպում սոճու անտառներ։ Տարածված են սոսին և նոճին։ Դրանց տարիքը երբեմն հասնում է մի քանի հազար տարվա։ Շատ է տարածված ձիթենին՝ Հունաստանի և միջերկրածովյան ավազանի թանկարժեք ծառատեսակներից մեկը։
Բնական աղետներ և բնապահպանական հիմնախնդիրներ
Հունաստանին բնորոշ բնական աղետներից են երկրաշարժերը, երաշտները, անտառային հրդեհները։ Հունաստանի պատմության մեջ առավել հայտի երկրաշարժերն են Հռոդոսի երկրաշարժը և 365 թվականի երկրաշարժը։ Ուժեղ երկրաշարժով է ուղեկցվել նաև Տիրա (Սանտորին) կղզու վրա Մինոսյան հրաբխի ժայթքումը,որը տեղի է ունեցել մ․թ․ա․ 1628 և 1500 թվականներին։ Դրա հետևանքով, ինչպես նաև առաջացած ցունամիի պատճառով կործանվում է Մինոսյան քաղաքակրթությունը Կրետե կղզում։ Վերջին շրջանի երկրաշարժերից հայտնի է Կրետեի 2011 թվականի երկրաշարժը։
Ընդհանուր առմամբ Հունաստանի տարածքը բնապահպանական տեսանկյունից քիչ խոցելի տարածաշրջաններից է, իսկ տեխնոգեն ծարաբեռնվածությունը թույլատրելի սահմաններում է գտնվում։ Անբարենպաստ բնապահպանական իրավիճակ է ձևավորվել միայն Աթենք և Սալոնիկ քաղաքային ագլոմերացիաների շրջաններում, որտեղ բնակվում են մոտ 3 միլիոն մարդ կամ երկրի ազգաբնակչության 26%-ը։ Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության տվյալներով այդ տարածքի շրջակա միջավայրի առավել սուր խնդիրներից է մթնոլորտի աղտոտվածության բարձր մակարդակը՝ մթնոլորտ արտանետված ածխաթթու գազի, ծծմբական և ազոտական միացությունների քանակը, նչպես նաև հոսքաջրերի մաքրման կայանների ոչ բավարար վիճակը ։ Ջրերի աղտոտվածության հետևանք են արդյունաբերական արտանետումները և գյուղատնտեսության մեջ օգտագործվող պարարտանյութերի և քիմիկատների միջոցով աղտոտումները։ Սարոնիկոսի ծոցը,ամբողջ հյուսիսային և արևելյան ափամերձ գոտին, որն զբաղեցնում են Աթենքը և Պիրոսը՝ ամենաաղտոտվածներից են։ Հունաստանն ունի 54 կմ³ ջրային ռեսուրսներ, դրանց 81%-ը օգտագործվում է գյուղատնտեսության մեջ, իսկ 3%-ը՝ արդյունաբերության ։ Մթնոլորտի աղտոտման հիմնախնդիրն առաջացել է արդյունաբերության արագ աճի ժամանակ, 1970-ականներին, և քաղաքների անկառավարելի ու անհավասարակշիռ աճի պայմաններում,երբ չէին կիրառվում բնապահպանական միջոցառումներ․ օրինակ, Աթենքի արդյունաբերական ձեռնարկությունների 50%-ը կառուցվել են քաղաքի կենտրոնում։ Բացի դրանից, Ատտիկայի գեոմորֆոլոգիական պայմանները նպաստում են օդի մեջ աղտոտվածության արագ տարածմանը։ Մասնավորապես, 2009 թվականի անտառային հրդեհների արդյունքում Աթենքի երկնակամարում ձևավորվել էին ծխամուժեր ։
Պետական ծրագրերը, որոնք ուղղված էին մթնոլորտում ածխաթթվի երկօքսիդի և կապարի քանակության նվազմանը, սկսեցին կիրառվել 1978 թվականին, երբ Ատտիկայի բնակիչները զանգվածային ձևով սկսեցին դիմել հիվանդանոցներ՝ շնչառական խնդիրների և սիրտ-անոթային համակարգի գանգատներով։ 1982 թվականի հունիսից մինչև օգոստոս կառավարությունը փակել է 87 ձեռնարկություն, 73 ձեռնարկությունների պարտադրվել է կրճատել արտանետումների քանակը, ավտոմեքենաներին արգելվել է երթևեկել քաղաքի՝ Աթենքի կենտրոնական մասով։ 988 թվականի հունվարին Աթենքի տաքսիների քանակը նվազել է 50%-ով,իսկ մասնավոր ավտոմոբիլներին արգելվել է երթևեկել քաղաքի երեք հիմնական մայրուղիներով։ ԾԾմբի երկօքսիդի արտանետումների նվազման համար արգելվել է քաղաքային կենրոնացված ջերմամատակարարման համար հում նավթի օգտագործումը և միջոցներ են ձեռնարկվել դիզելային վառելիքի և հում նավթի մեջ ծծմբի քանակի նվազեցման ուղղությամբ։ Խնդրի լուծմանը նպաստեց Աթենքի մետրոպոլիտենի 2-րդ և 3-րդ ճյուղերի կառուցումը ։ Դրա հետևանքով 2000-ականների սկզբից ծխամուժի խնդիրն այլևս լուծվեց բարեհաջող, իսկ ածխածնի երկօքսիդի և ծծմբական ու ազոտական թթուների մակարդակը ստաբիլ պահպանվեց նորմայի թույլատրելի մակարդակի վրա։
Ջրային ռեսուրսների կառավարումը Հունաստանում նույնպես նշանակալի աճ է գրանցել վերջին տարիներին, հատկապես ջրօգտագործման և ջրամատակարարման նոր հայեցակարգերի իրավական կարգավորումներից հետո։ 1992 թվականից մինչև 2002 թվականը ընկած ժամանակահատվածում գյուղատնտեսության համար օգտագործվող ջրերի քանակը կրճատվել է 2,5%-ով։ Բայց և այնպես, Հունաստանի որոշ խոշոր գետեր (Աքսիոս, Նեստոս, Մարիցա) և լճեր (Դոյրան, Պրեսպա) սնում են ոչ միայն Հունաստանի տարածքով հոսող վտակներից, այլև հարևան երկրների։ Այդ պատճառով Հունաստանի համար շատ կարևոր է այլ պետությունների հետ իր ջանքերի կոորդինացման անհրաժեշտությունը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հունաստանի աշխարհագրություն
Լյումինալ
Ֆենոբարբիտալ, նաև հայտնի որպես ֆենոբարբիտոն կամ ֆենոբարբ, Առողջապահության Համաշխարհային կազմակերպության կողմից հաստատված, զարգացող երկրներում որոշ տեսակի էպիլեպսիաների բուժման համար նախատեսված դեղամիջոց ։ Զարգացած երկրներում այն սովորաբար կիրառվում է նորածինների շրջանում նոպաների բուժման համար, միևնույն ժամանակ այլ դեղամիջոցները կիրառվում են ավելի բարձր տարիքի երեխաների և մեծահասակների կողմից ։ Այն ներմուծվում է ներերակային, միջմկանային և բերանի միջոցով ։ Ներարկումների տեսքով այն կարող է կիրառվել էպիլեպտիկ ստատուսի բուժման համար ։ Ֆենոբարբիտալը երբեմն կիրառվում է անքնության, տագնապային խանգարումների և դեղերի հանման համախտանիշի, ինչպես նաև վիրաբուժական միջամտության ժամանակ ։ Սովորաբար այն իր ազդեցությունը թողնում է 5 րոպեների ընթացքում՝ ներերակային ներարկման ժամանակ, և 30 րոպեների ընթացքում՝ բերանի միջոցով կիրառելիս ։ Ազդեցությունը տևում է 4 ժամից մինչև 2 օր ։
Կողմնակի ազդեցություններից է համարվում դրդունակության նվազումը, շնչառության դժվարեցման հետ միասին ։ Գոյություն ունի մտահոգություն ինչպես դեղի չարաշահման, այնպես էլ երկարատև կիրառման հետևանքով հանման համախտանիշի զարգացման վերաբերյալ ։ Այն կարող է բարձրացնել նաև ինքնասպանության ռիսկը ։ Միացյալ Նահանգներում այն պատկանում է հղիության B կամ D դասին (կախված նրանից, թե ինչպես են այն կիրառում), իսկ Ավստրալիայում D դասին, ինչը նշանակում է, որ այն վնասակար է հղիության ժամանակ կիրառելիս ։ Կրծքով կերակրման ժամանակ դրա կիրառումը կարող է բերել երեխայի մոտ քնկոտության զարգացման ։ Ավելի ցածր դեղաչափերը խորհուրդ են տրվում կիրառել լյարդի և երիկամների ախտահարումներով, ինչպես նաև տարեց մարդկանց ։ Ֆենոբարբիտալը համարվում է բարբիտուրատ, որը ազդում է ԳԱԿԹ արգելակող նեյրոտրանսմիտերի ակտիվության բարձրացման միջոցով ։
Ֆենոբարբիտալը հայտնաբերվել է 1912 թվականին և համարվում է հաճախակի կիրառվող ամենահին հակացնցումային դեղերից մեկը ։ Այն ներառվել է Առողջապահության Համաշխարհային կազմակերպության հիմնական դեղերի ցուցակում, որպես առողջապահության համակարգին անհրաժեշտ առավել անվտանգ ու արդյունավետ դեղամիջոց ։ Այն համեմատաբար թանկարժեք դեղամիջոց է՝ մոտ 5 ԱՄՆ դոլար զարգացող երկրներում ։ Սակայն սրա մուտքը կարող է դժվարացված լինել, քանի որ որոշ երկրներ պիտակավորում են այն որպես վերահսկման ենթակա դեղ ։
Բժշկական կիրառում
Ֆենոբարբիտալը կիրառվում է բոլոր տիպերի ցնցումների բուժման համար, բացի էպիլեպտիկ աբսանսի ։ Այն ավելի քիչ արդյունավետ է ցնցումների կարգավորման ժամանակ, քան ֆենիտոնինը, այնուամենայնիվ ֆենոբարբիտալի նկատմամբ տոլերանտությունը ցածր է ։ Ֆենոբարբիտալը համեմատած կարբամազեպինի հետ ավելի արդյունավետ է մասնակի նոպաների ժամանակ։ Կարբամազեպինը ֆենոբարբիտալի հետ համեմատած ավելի արդյունավետ է համակարգային տոնիկ-կլոնիկ նոպաների ժամանակ ։ Դրա ակտիվ կիսատրոհման պարբերության երկարատևության պատճառով, այն չի թույլատրվում կիրառել որոշ մարդկանց կողմից ամեն օր, հատկապես մի քանի շաբաթների կամ ամիսների ընթացքում դեղաչափի կարգավորումից հետո, երբ նոպաները արդյունավետորեն կարգավորվում են։
Էպիլեպտիկ ստատուսի բուժման առաջնային դեղամիջոցներին են պատկանում բենզոդիազեպինները, ինչպիսիք են լորազեպամը կամ դիազեպամը։ Եթե այն անարդյունավետ է, ապա կարելի է փոխարինել ֆենիտոնինով, ԱՄՆ-ում ֆենոբարբիտալը այլընտրանքային է, բայց Մեծ Բրիտանիայում համարվում է երրորդային միջոց ։ Սխալ է կարծել, որ միակ բուժումնանզգայացումն է ինտենսիվ թերապիայի բաժանմունքում ։ Զարգացող երկրներում Առողջապահության Համաշխարհային կազմակերպությունը խորհուրդ է տալիս այն որպես առաջնային միջոց և լայնորեն կիրառվում է տվյալ երկրներում ։
Ֆենոբարբիտալը համարվում է նորածինների մոտ ցնցումների բուժման առաջնային միջոցը  ։ Կան մտահոգություններ, որ ցնցումները կարող են դարձնել երեխաներին ֆիզիկապես ավելի ագրեսիվ։ Սակայն սրա մասին հավաստի տվյալներ չկան ։
Ֆենոբարբիտալը երբեմն կիրառվում է ալկոհոլի և բենզոդիազեպինի թունազերծման համար՝ հանգստացնող և հակացնցումային ազդեցությունների շնորհիվ։ Ալկոհոլի թունազերծման համար բենզոդիազեպինները՝ քլորդիազեպօքսիդը (լիբրիում) և օքսազեպամը (սերաքս) զգալիորեն դուրս են մղել ֆենոբարբիտալին ։
Չնայած ֆենոբարբիտալը կիրառվում էր անքնության ժամանակ՝ այն խորհուրդ չի տրվում կիրառել կախվածության զարգացման վտանգի և այլ կողմնակի ազդեցությունների պատճառով ։
Կիրառման այլ ոլորտներ
Ֆենոբարբիտալը կարող է արդյունավետ լինել բենզոդիազեպինների կիրառման հանկարծակի դադարեցման հետևանքով առաջացած տրեմորի և ցնցումների ժամանակ։
ֆենոբարբիտալը համարվում է ցիտոքրոմ Р450-ի խթանիչը և կիրառվում է որոշ դեղերի թունավոր ազդեցության նվազեցման համար։ Ֆենոբարբիտալը ցածր դեղաչափերով օգնում է բիլիռուբինի կոնյուգացմանը՝ Կրիգլեր-Նայարի համախտանիշով (II տիպի) կամ ժիլբերտի համախտանիշով պացիենտների մոտ։
Ֆենոբարբիտալը կարող է կիրառվել նաև ցիկլիկ փսխման ախտանշանների թեթևացման համար։
Ֆենոբարբիտալը լայն տարածված բարձր աստիճանի մաքրության և դեղաչափման դեղամիջոց, որը կիրառվում է մահապատժի դատապարտված հանցագործներին մահացու ներարկումների համար։
Նորածինների մոտ լեղուղիների ատրեզիայի կասկածի դեպքում ֆենոբարբիտալը կիրառվում է 99mTc-IDA հեպատոբիլիարային համակարգի հետազոտման նախապատրաստման համար (HIDA, հեպատոբիլիարային 99mTc-իմինոերկքացախաթթվի), որը տարբերակում է ատրեզիան հեպատիտից և խոլեստազից (լեղականգ)։
Ֆենոբարբիտալը, որպես երկրորդային միջոց, կիրառվում է նեոնատալ հանման համախտանիշով նորածինների բուժման համար՝ առաջացած մոր ընկերքում օպիոիդային դեղերի ազդեցության հետևանքով հանման համախտանիշի դրսևորման դեպքում։
Մեծ դեղաչափերով ֆենոբարբիտալը նշանակվում է անբուժելի հիվանդներին՝ բժշկի օգնությամբ ինքնասպանություն իրականացնելու համար ։
Ինչպես այլ բարբիտուրատները, ֆենոբարբիտալը կարող է կիրառվել որպես հանգստացնող միջոց, սակայն համեմատաբար հազվադեպ ։
Կողմնակի ազդեցություններ
Ֆենոբարբիտալի հետևանքով դրսևորված հիմնական կողմնակի ազդեցություններին են պատկանում սեդացիան և հիպնոզը (երբեմն դրանք ենթադրյալ ազդեցություններ են համարվում)։ Կենտրոնական նյարդային համակարգի ազդեցությունները՝ գլխապտույտը, նիստագմը (ակնախաղ) և ատաքսիան նույնպես տարածված են։ Տարեց պացիենտների մոտ այն կարող է նպաստել գրգռված և հուզական վիճակի, իսկ երեխաների մոտ պարադոքսալ գերակտիվության դրսևորմանը։ Հաջորդ հազվադեպ դրսևորվող կողմնակի ազդեցությունն է անկատար ամելոգենեզը։
Ֆենոբարբիտալը խթանում է լյարդային ցիտոքրոմ Р450 ֆերմետները։ Այն կապում է տրանսկրիպցիայի գործոնի ընկալիչները, որոնք ակտիվացնում են ցիտոքրոմ Р450-ի տրանսկրիպցիան, դրանով իսկ բարձրացնելով դրա քանակությունը և հետևաբար նաև ակտիվությունը։ Այդ պատճառով CYP450-ի բարձր քանակության դեպքում, CYP450 ֆերմենտով նյութափոխանակության ենթարկվող դեղերը ցածր ակտիվություն են դրսևորում։ Դա կապված է այն բանի հետ, որ CYP450-ի բարձր ակտիվությունը մեծացնում է դեղամիջոցի կլիրենսը, կրճատելով դրանց ազդեցության տևողությունը ։
Երեխաներին այն պետք է մեծ զգուշությամբ նշանակել։ Հակացնցումային դեղերի հետևանքով վարքագծային խանգարումները հաճախ հանդիպում են կլոնազեպամի և ֆենոբարբիտալի կիրառման ժամանակ ։
Գերդեղաչափում
Ֆենոբարբիտալը բերում է օրգան համակարգերի դեպրեսիայի, գլխավորապես կենտրոնական և ծայրամասային նյարդային համակարգի։ Այսպիսով, ֆենոբարբիտալի գերդեղաչափման հիմնական բնութագրերն են օրգանիզմի գործունեության «դանդաղեցումը», այդ թվում գիտակցության մթագնումը (նույնիսկ կոմա), հազվասրտությունը, հազվաշնչությունը, հիպոթերմիան և հիպոտոնիան (զանգվածային գերդեղաչափման դեպքում)։ Գերդեղաչափումը կարող է բերել թոքերի այտուցների և սուր երիկամային անբավարարության՝ որպես շոկի հետևանք, որն էլ կարող է մահացու լինել։
Ֆենոբարբիտալի գերդեղաչափման դեպքում մարդու էլեկտրաուղեղագրության վրա կարող է նկատվել էլեկտրական ակտիվության զգալի նվազում, մինչև գլխուղեղի մահի։ Այն դրսևորվում է կենտրոնական նյարդային համակարգի խորը դեպրեսիայի հետևանքով և սովորաբար դարձելի բնույթ է կրում ։
Ֆենոբարբիտալի գերդեղաչափման շտկումը օգտակար է և հիմնականում ներառում է շնչուղիների անցանելիության վերակագնումը (շնչափողի ինտուբացիայի և թոքերի արհեստական օդափոխման միջոցով), հազվասրտության և հիպոտոնիայի կարգավորումը (անհրաժեշտության դեպքում ներարկման լուծույթների և անոթասեղմիչների օգնությամբ) և օրգանիզմից որքան հնարավոր է մեծ քանակության դեղամիջոցի հեռացումը։ Դեղի ընդունման պահից անցած ժամանակից կախված, դրան կարելի է հասնել ստամոքսի լվացման (ստամոքսի պոմպավորում) կամ ակտիվացրած ածխի կիրառման միջոցով։ Հեմոդիալիզը արդյունավետ է օրգանիզմից ֆենոբարբիտալի հեռացման համար և կարող է կրճատել դրա կիսատրոհման պարբերությունը մինչև 90% ։ Բարբիտուրատներով թունավորման դեմ ոչ մի կոնկրետ հակաթույն գոյություն չունի ։
Բրիտանացի անասնաբույժ Դոնալդ Սինքլեյրը, Ջեյմս Հերրիոթի «Բոլոր էակները հսկա և փոքր են» գրքերում ավելի շատ հայտնի որպես «Զիգֆրիդ Ֆարնոն», ինքնասպանություն է կատարել 84 տարեկանում, ընդունելով ֆենոբարբիտալի բարձր դեղաչափեր։ Ակտիվիստ Էբբի Հոֆֆմանը ապրիլի 12-ին 1989թ․ նույնպես ինքնասպանություն է կատարել՝ ընդունելով ֆենոբարբիտալը ալկոհոլի հետ զուգակցված, դիահերձման ժամանակ հակտնաբերվել է մոտ 150 դեղահատ ։ Նաև 1996 թվականին գերդեղաչափման հետևանքով մահացել է դերասանուհի/մոդել Մարգո Հեմինգուեյը։ Ճապոնացի սպաները գերմանական ստորջրյա U-234 նավակողի վրա ինքնասպանություն են կատարել ֆենոբարբիտալի միջոցով, միևնույն ժամանակ գերմանացի անձնակազմի անդամները ուղղվում էին դեպի ԱՄՆ՝ հանձնվելու համար (բայց մինչև Ճապոնիայի հանձնվելը)։
UFO «Երկնքի դարպասներ» կրոնական խմբավորման 39 անդամներ խմբակային ինքնասպանություն են կատարել 1997թ․ մարտին, խմելով օղու և ֆենոբարբիտալի մահացու դեղաչափեր, այնուհետև պառկել են մահանալու համար՝ հույս ունենալով հայտնվել այլմոլորակայինների տիեզերական նավի վրա ։
Ազդեցության մեխանիզմ
ԳԱԿԹ-երգիկ ընկալիչների վրա ազդեցության շնորհիվ ֆենոբարբիտալը բարձրացնում է քլորիդ-իոնների ներհոսքը դեպի նեյրոն, ինչը նվազեցնում է հետսինապտիկ նեյրոնի զգայունությունը։ Տվյալ հետսինապտիկ մեմբրանի հիպերպոլյարիզացիան բերում է հետսինապտիկ նեյրոնի ընդհանուր գրգռականության նվազեցմանը։ Նեյրոնի դեպոլյարիզացիայի դժվարեցման պատճառով հետսինապտիկ նեյրոնի ազդեցության ընդհանուր ներուժը կնվազի։ Ֆենոբարբիտալը խթանում է ԳԱԿԹ-ը տվյալ հիպերպոլյարիզացիային հասնելու համար։ Ենթադրվում է նաև, որ գլուտամատի գրգիռների փոխանցման ուղիղ արգելակումը նպաստում է հիպնոտիկ/հակացնցումային ազդեցությանը, որը նկատվում է բարբիտուրատների կիրառման ժամանակ։
Անասնաբուժական ոլորտում կիրառում
Ֆենոբարբիտալը համարվում է շների էպիլեպսիայի բուժման առաջնային միջոցներից մեկը և առաջին ընտրության դեղապատրաստուկ՝ կատուների էպիլեպսիայի բուժման համար ։
Այն նաև կիրառվում է կատուների մոտ գերզգայունության համախտանիշի բուժման համար, երբ հակապսիխոտիկ բուժումը անարդյունավետ է ։
Պատմություն
ֆենոբարբիտալի քնաբեր, հանգստացնող և հիպնոտիկ ազդեցությունները հայտնի են դեռևս 1912 թվականին, սակայն դեռ հայտնի չէր, որ այն համարվում է արդյունավետ հակացնցումային միջոց։ Երիտասարդ բժիշկ Ալֆրեդ Հաուպտմենը նշանակել է այն իր պացիենտներին որպես տրանկվիլիզատոր և հայտնաբերել է, որ նրանց նոպաները զգայուն են դեղապատրաստուկի նկատմամբ։ Հաուպտմենը երկար ժամանակ մանրակրկիտ հետազոտել է իր պացիենտներին։ Այդ պացիենտների մեծամասնությունը կիրառել են միակ արդյունավետ դեղապատրաստուկ՝ բրոմիդը, որը առաջացնում էր վտանգավոր կողմնակի ազդեցություններ և սահմանափակ արդյունավետություն։ Ֆենոբարբիտալի կիրառման ժամանակ նրանց վիճակը զգալիորեն բարելավվեց՝ ծանր պացիենտների մոտ նկատվում էին թեթև ցնցումներ, իսկ որոշների մոտ ցնցումները ամբողջությամբ վերացան։ Բացի դրանից նրանց մոտ բարելավվեց ֆիզիկական և հոգեկան վիճակը, քանի որ բրոմիդների կիրառումը դադարեցվել էր։ Ծանր էպիլեպսիայով հոսպիտալացված պացիենտները դուրս են գրվել, և որոշ դեպքերում շարունակել են իրենց աշխատանքը։ Հաուպտմենը մերժեց այն հասկացությունը, որ դրա արդյունավետությունը ցնցումների ժամանակ կարող է բերել օրգանիզմում դեղի կուտակմանը, որը պետք է «արտազատվի»։ Ինչպես և նա ենթադրում էր՝ դեղապատրաստուկի դադարեցումը բերեց ցնցումների հաճախականության բարձրացմանը՝ դա բուժում չէր համարվում։ Դեղը շատ արագ ընդունվեց որպես առաջնային լայն սպեկտրի արդյունավետ հակացնցումային միջոց, չնայաց Առաջին համաշխարհային պատերազմը հետաձգեց դրա ներմուծումը ԱՄՆ ։
1939թ․ գերմանացի ընտանիքը խնդրեց Ադոլֆ Հիտլերին սպանել նրանց հաշմանդամ որդուն։ Հինգ ամսական երեխային տրվեց Լյումինալի մահացու դեղաչափ այն բանից հետո, երբ Հիտլերը ուղարկեց իր սեփական բժշկին՝ երեխային հետազոտելու համար։ Մի քանի օր անց 15 հոգեբույժներ հրավիրվեցին Հիտլերի դեսպանատուն և հրաման ստացան գաղտագողի սկսել էյթանազիայի ծրագիրը ։ 1940թ․ Գերմանիայում Անսբախի կլինիկայում, սահմանափակ մտավոր կարողություններով ավելի քան 50 երեխաների ներարկվել է Լյումինալ և այդպիսով մահվան ենթարկվել։ Նրանց գերեզմանաքարը 1988թ․ տեղադրվել է տեղական հիվանդանոցում Feuchtwanger  Strasse 38 հասցեում, չնայաց նոր գերեզմանաքարը չի հիշեցնում, որ պացիենտները տեղում սպանվել են բարբիտուրատի միջոցով  ։ Լյումինալը կիրառվել է նացիստական մանկական էյթանազիայի ծրագրում, առնվազն մինչև 1943թ․  ։
ֆենոբարբիտալը կիրառվել է նորածինների մոտ դեղնախտի բուժման համար՝ լյարդում նյութափոխանակության բարձրացման և հետևաբար բիլիռուբինի մակարդակի իջեցման ճանապարհով։ 1950թթ․ ի հայտ եկավ լուսաբուժությունը և դարձավ բուժման ստանդարտ մեթոդ ։
Ֆենոբարբիտալը ավելի քան 25 տարի կիրառվել է որպես կանխարգելիչ միջոց՝ ֆեբրիալ ցնցումների բուժման ժամանակ ։ Չնայած նրան, որ այն արդյունավետ միջոց է համարվում ֆեբրիալ ցնցումների կրկնման կանխարգելման համար՝ այն դրական ազդեցություն չի ցուցաբերել պացիենտի ելքի կամ էպիլեպսիայի զարգացման ռիսկի վրա։ Հասարակ ֆեբրիալ ցնցումների բուժումը հակացնցումային պրոֆիլակտիկայի միջոցով այլևս խորհուրդ չի տրվում ։
Անվանումներ
Ֆենոբարբիտալը՝ միջազգային չարտոնագրված անվանումն է, իսկ ֆենոբարբիտոնը՝ բրիտանական հաստատված անվանումը։
Սինթեզ
Բարբիտուրատները ստանում են դիէթիլմալոնատի և միզանյութի ածանցյալների միջև կոնդենսացման ռեակցիաների ճանապարհով՝ ուժեղ հիմքի առկայությամբ։ Ֆենոբարբիտալի սինթեզի ժամանակ տվյալ ընդհանուր մոտեցումը նույնպես կիրառում է, բայց տարբերվում է այդ մալոնատի ածանցյալի ստացման մեթոդից։ Այդ տարբերության պատճառը կայանում է նրանում, որ արիլհալոգենիդները ինչպես և ալիֆատիկ օրգանոսուլֆատները կամ հալոգենածխաջրածինները սովորաբար չեն ենթարկվում նուկլեոֆիլ տեղակալման մալոնաթթվի բարդ եթերների սինթեզի ժամանակ։ Քիմիական ռեակցիոնունակության անբավարարության հաղթահարման համար մշակվել են երկու գերակշռող սինթետիկ մոտեցումներ բենզիլցիանիդի կիրառմամբ՝ որպես ելային նյութ։
Առաջին մեթոդը կազմված է բենզիլցիանիդի Պինների ռեակցիայից՝ էթիլ եթերի ֆենիլքացախաթթվի ստացմամբ ։ Արդյունքում այդ բարդ եթերը ենթարկվում է Կլայզենի խաչաձև կոնդենսացման՝ դիէթիլօքսալատի կիրառմամբ, ստանալով ֆենիլօքսոբութանդիոնաթթվի դիէթիլ եթեր։ Տաքացման պայմաններում այդ միջանկյալ միացությունը շատ հեշտությամբ կորցնում է ածխածնի մոնօքսիդը՝ դիէթիլֆենիլմալոնատի առաջացմամբ ։ Մալոնաթթվի բարդ եթերի սինթեզը էթիլբրոմիդի կիրառմամբ բերում է բարդ եթերի՝ ֆենիլ-α-էթիլմալոնաթթվի առաջացմանը։ Վերջապես, միզանյութի հետ կոնդենսացման ռեակցիայի արդյունքում ստացվում է ֆենոբարբիտալը ։
Երկրորդ մոտեցման ժամանակ կիրառվում է դիէթիլկարբոնատ ուժեղ հիմքի առկայությամբ՝ α-ֆենիլցիանոքացախային եթերի ստացման համար ։ Այդ բարդ եթերի ալկիլացումը էթիլբրոմիդի կիրառմամբ անցնում է միջանկյալ նիտրիլային անիոնի միջով՝ բարդ եթեր α-ֆենիլ-α-էթիլցիանոքացախաթթվի ստացմամբ ։ Տվյալ արգասիքը այնուհետև վերածվում է 4-իմինոդերիվատիվի՝ միզանյութի հետ կոնդենսացման ժամանակ։ Վերջապես, ստացված արգասիքի թթվային հիդրոլիզը բերում է ֆենոբարբիտալի առաջացանը ։