cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Փրինս
Ամբողջ աշխարհում վաճառվել են նրա ալբոմների մոտ 100 միլիոն պատճեններ։ Նա 7 «Գրեմմի», «Օսկար» և «Ոսկե գլոբուս» մրցանակ ունի։ 2004 թվականին Փրինսի անունը ներառվել է Ռոքնռոլի փառքի սրահ։
Վաղ տարիներ
Փրինսի վաղ աշխատանքները հեղափոխական էին ռիթմ ընդ բլյուզի համար։ Նրանից հետո ռիթմ ընդ բլյուզի բաժանումը երկու ուղղությունների վրա՝ լիրիկ սոուլի և պարային փանքի, կորցրել է արդիականությունը։ Նրա յուրաքանչյուր կոմպոզիցիան իրենից ներկայացնում է այդ ուղղությունների օրիգինալ սինտեզ։ Այդ գծերը արտահայտվել են արտիստի երկրորդ «Prince» ալբոմում, որը ներառում էր իր «I Wanna Be Your Lover» առաջին հիթը։ Dirty Mind ալբոմը մեծ աղմուկ է առաջացրել իր պրովոկացիոն տեքստերի պատճառով ։ Շշուկներ են սկսել նրա ոչ ավանդական սեքսուալ կողմնորոշման մասին, որոնք Փրինսը ամրապնդում էր «Controversy» կոմպոզիցիայի տեքստով։
Արթուր Ռուբինշտեյն
Արթուր Գրիգորևիչ Ռուբինշտեյն, լեհ դաշնակահար։
Փրինս
Անձնական կյանք
Մի քանի տարիների ընթացքում Փրինսը հարաբերությունների մեջ է նկատվել մի քանի աստղերի հետ՝ Քիմ Բեյսինգերի, Մադոննայի, Վենիթիի, Շեյլոյի, Կարմեն Էլեկտրոյի, Սյուզանա Հոֆսի և Աննա Ֆանտաստիկի։
Արթուր Ռուբինշտեյն
Ծնվել է 1886 թվականի (կամ 1887 թվականի) հունվարի 28-ին Լոձում։ Աշակերտել է Ա. Ռուժիցկուն (Վարշավա), Հ. Բարչին (Բեռլին), Ի. Պադերևսկուն (Մորժ, Շվեյցարիա)։ Դեբյուտը տեղի է ունեցել 1898 թվականին, Բեռլինում։ 1910 թվականին մասնակցել է Անտոն Ռուբինշտեյնի անվան դաշնակահարների և կոմպոզիտորների միջազգային մրցույթին (Պետերբուրգ)։ Հյուրախաղերով համերգներ է տվել աշխարհի տարբեր երկրներում (Ռուսաստանում՝ 1910, 1911, 1912, ՍՍՀՄ-ում՝ 1932, 1935, 1964)։ 1939 թվականից ապրել է ԱՄՆ-ում, 1954 թվականից՝ Ֆրանսիայում։ Ռուբինշտեյնի նվագը աչքի է ընկնում ռոմանտիկական գծերով՝ բանաստեղծականությամբ, մեծ զգացմունքայնությամբ, վիրտուոզությամբ, նրբագեղությամբ։ Նվագացանկում՝ Ֆ. Շոպենի (ձայնագրել է նրա բոլոր երկերը), Ռ. Շումանի, Ֆ. Լիստի, Բրամսի, Կ. Շիմանովսկու, XX դ. կոմպոզիտորների ստեղծագործություններն են։ Գրել է «Իմ պատանեկության օրերը» հուշերը (1973)։ Նկարահանվել է կինոյում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Լեհ դաշնակահարներ Կատեգորիա:«Գրեմմի» մրցանակի դափնեկիրներ Կատեգորիա:Ազատության նախագահական մեդալով պարգևատրվածներ Կատեգորիա:«Իտալիայի Հանրապետությանը մատուցած ծառայությունների համար» շքանշանի մեծ խաչի ասպետներ Կատեգորիա:Լեհ երաժիշտներ
Փրինս
Անձնական կյանք
Փրինսը նշանադրվել էր Սյուզանա Մելվոինի հետ 1985 թվականին։ 37 տարեկանում նա ամուսնացել է 22-ամյա պարուհի և բեք վոկալիստ Մայթ Գարսիայի հետ։ 1996 թվականի հոկտեմբերի 16-ին նրանք որդի են ունեցել, ով մի շաբաթ անց մահացել է։ Փրինսը և Մեյթը ամուսնալուծվել են 1999 թվականին։
2013 թվականի մարտի 28-ին Փրինսը դարձել է Եհովայի վկա։ Նա սկսել է ուսումնասիրել Աստվածաշունչը իր ընկերոջ՝ Լարի Գրեհեմի հետ, ով նույնպես դարձել է Եհովայի վկա 1975 թվականին ։ Փրինսը Եհովայի վկա է մնացել մինչև կյանքի վերջ      ։
Մահ
2016 թվականի ապրիլի 15-ին Փրինսը հոսպիտալացվել է Ատլանտայի համերգներից հետո ։ Փրինսի ներկայացուցիչները նշել են, որ նա պայքարում է գրիպի դեմ։ 2016 թվականի ապրիլի 21-ին Փրինսը մահացել է Մինեսոտայում՝ Փեյսլի Պարկ կալվածքում։ Մահվան պատճառ է անվանվել ֆենտանիլի վերադոզավորումը, որը նա ընդունում էր ծանր ցավերի պատճառով  ։
2015 թվականի դեկտեմբերին ախտորոշվել է, որ նրա մոտ ՁԻԱՀ է զարգացել ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի երգիչներ Կատեգորիա:Օսկարակիրներ Կատեգորիա:Ամերիկացի պրոդյուսերներ Կատեգորիա:«Գրեմմի» մրցանակի դափնեկիրներ Կատեգորիա:Ամերիկացի ռոք կիթառահարներ Կատեգորիա:«Ոսկե ազնվամորի» մրցանակի դափնեկիրներ Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոպրոդյուսերներ Կատեգորիա:Ամերիկացի սցենարիստներ Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոդերասաններ Կատեգորիա:«Ոսկե գլոբուս» մրցանակի դափնեկիրներ Կատեգորիա:Brit Awards մրցանակի դափնեկիրներ Կատեգորիա:Ամերիկացի երաժիշտներ Կատեգորիա:Ամերիկացի երաժշտական պրոդյուսերներ Կատեգորիա:Ամերիկացի դերասաններ Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի երգիչներ
Սկուբյատինո
Սկուբյատինո (Скубятино), գյուղ Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Ռուդնյանսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 11 մարդ։
Սուրբ Ներսես Մեծ եկեղեցի
Սուրբ Ներսես Մեծ կամ Սուրբ Ներսես, հայ առաքելական եկեղեցի Իրանի Սպահանի նահանգում՝ Նոր Ջուղա քաղաքում։ Պատկանում է Մեծի Տանն Կիլիկիո կաթողիկոսության Սպահանի թեմին։ Գտնվում է Քոչեր թաղում։ Այս թաղը անցյալում կոչւել է Գավռաբադ, իսկ պարսկերենով «Մահալլէ Սանգթարաշհա» (քարակոփների թաղ), ուր հիմնման օրերին բնակվելիս են եղել մեծ թվով քարտաշներ ։
Գաբրիել Արկալիյան
Գաբրիել Արկալիյան (Գաբոր Ագարդի, Agárdy Gábor, ), հայկական ծագումով հունգարացի դերասան, Հունգարիայի ժողովրդական արտիստ (2000)։ Նրա պապը Հայոց Ցեղասպանությունից հետո ապաստան է գտել Հունգարիայում։
Սուրբ Ներսես Մեծ եկեղեցի
Պատմություն
Կառուցվել է 1666 թվականին Ավետիս Գիլանյանի միջոցներով։ Հետագայում, երբ այստեղ է բերվել երբ սուրբ Ներսես Մեծի մասունքը, կոչվել է սուրբ Ներսես։ Եկեղեցու բակի արևելյան և արևմտյան կողմերում կան մի քանի սենյակներ։ Բակում կան մեծ թվով տապանաքարեր, որոշները՝ մարմարյա։ Դրանցից 11-ը պատկանում են վրացիների և ունեն վրացերեն և հայերեն արձանագրություններ։ Համալիրն ունի երկու մուտք` հիմնական մուտքը արևելյան կողմում և փոքր մուտքը հյուսիս-արևմտյան անկյունում։ Հիմնական մուտքը բացվում է դեպի գավիթը ։
Գաբրիել Արկալիյան
Կենսագրություն
Մահացել է 2006 թվականի հունվարի 19-ին։
Սուրբ Ներսես Մեծ եկեղեցի
Ճարտարապետություն
Շինությունը կառուցված է կավից և աղյուսից։ Ներքին պատերը ծածկված են գիպսով. նկարներում բացակայում են ։ Եկեղեցին ունի փոքր բեմ, որի առջևում խորանատաշ քարեր են։ Այստեղ դրված է սուրբ Աստվածածնի նկարը, եզրերին՝ առաքյալները, վերևում՝ երրորդությունը։ Գլխավոր գմբեթն ունի ութ փոքր պատուհան։ Սեղանի աստիճանները արծաթապատ են, խաչերի ու ծաղիկների քանդակներով զարդարված ։
Սուրբ Ներսեսը հարուստ է խաչքարերով, քանդակներով, կամարակապ շրջանակներով։ Սա բացատրվում էր տվյալ թաղամասի քարտաշների արհեստի մասին։
Ծանոթագրություններ
ն ն ն
Ստրադելա
Ստրադելա (Stradella), կոմունա Իտալիայի Լոմբարդիա մարզի Պավիա գավառում ։
Բնակչությունը կազմում է 10 922 մարդ։ Խտությունը կազմում է 596 մարդ/կմ²։ Տարածքը 18 կմ² է։ Փոստային ինդեքս՝ 27049։ Հեռախոսային կոդ՝ 0385։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր
Երգի ու պարի փառատոն (Լատվիա)
Երգի ու պարի համալատվիական փառատոն (Vispārējie latviešu Dziesmu un Deju svētki), մշակութային ավանդական միջոցառում Լատվիայում, ժողովրդական երգչախմբերի ու ազգային պարերի խմբերի փառատոն։
Փառատոնը կազմակերպվում է երեք-հինգ տարին մեկ Ռիգայում։ 1873 թվականից ի վեր այն կազմակերպվել է 25 անգամ։ Փառատոնին մասնակցում են մոտ 30.000 մարդ` երգչախմբերի, փողային նվագախմբերի, պարային խմբերի, ժողովրդական-ազգագրական խմբերի կազմում Լատվիայից և այլ երկրներից։
Միջոցառման շրջանակներում որոշվում են լավագույն կատարողները, պարգևատրվում են փառատոնի դափնեկիրները։
Երգի փառատոնն ընդգրկված է Լատվիայի մշակութային կանոնակարգում ։
Պատմություն
19-րդ դարի սկզբին Լատվիայի որոշ քաղաքներում գերմանացիների օրինակով սկսել են երգչախմբեր և պարային խմբեր ձևավորել։ 1857 թվականին Տալլինում և 1861 թվականին Ռիգայում անկացվել են գերմանա-բալթյան երգչախմբերի մասշտաբային փառատոներ։ 1864 թվականին հոգևորական, գրականագետ Յուրիս Նեյկենսը, հետևելով բալթյան գերմանացիների օրինակին, Դիկլիում կազմակերպել է արական լատիշական երգչախմբերի փառատոն, որին մասնակցել է վեց երգչախումբ` 120 մասնակիցներով։ Դրան հետևել են համանման մի քանի միջոցառումներ, այդ թվում` Կուրզեմեում և Դոբելեում կազմակերպված տոնակատարությունները, որին մասնակցել է մոտ 400 մարդ ։
1873 թվականի ամռանը նորաստեղծ «Ռիգայի լատիշական միությունը» կազմակերպել է երգի համաբալթիական առաջին փառատոնը (I Vispārīgie latviešu Dziedāšanas svētki), որին հաջորդել են երկրորդ, երրորդ, չորրորդ, հինգերերոդ փառատոները։
20-րդ դար
Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ փառատոններ չեն կազմակերպվել։ Անկախ Լատվիայում կազմակերպվել են VI, VII, VIII և IX փառատոները։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ նույնպես փառատոներ չեն կազմակերպվել ։
Խորհրդային Լատվիայի երգի առաջին երկու տոները (1948 և 1950 թվականներ) անց են կացվել Ռիգայի կենտրոնում` ներկայիս Էսպլանադա զբոսայգու տարածքում։ Բազամահազարանոց երգչախումբը տեղավորվել է հատուկ այդ տոնակատարության համար պատրաստված ժամանակավոր էստրադայում։
1955 թվականին կառուցվել է Ռիգայի մշակույթի ու հանգստի Մեժապարկ զբոսայգու Մեծ էստրադան, որը նախատեսված է եղել երգի փառատոների համար։ Ճարտարապետները եղել են Վ. Շնիտնիկովը և Գ. Իրբիտեն։ Էստրադան տեղավորում էր 10.000 երգիչ և 30.000 հանդիսատես ամֆիթատրոնում։
Խորհրդային շրջանում տոներն ունեցել են այլընտրանքային համարակալում և հաճախ համընկել են կոմունիստական տոնակատարություններին, օրինակ` 1970 թվականին այն նշվել է Լենինի ծննդյան հարյուրամյակի հետ, իսկ 1977 թվականին` Հոկտեմբերյան հեղափոխության 60-ամյակի հետ։ 1960 թվականից սկսած` հիմնական փառատոնին զուգընթաց կազմակերպվել են նաև երգի ու պարի դպրոցական ու պատանեկան փառատոներ ։
Երգի ու պարի 20-րդ փառատոնը կայացել է 1990 թվականի ամռանը` Լատվիայի անկախության ձեռքբերումից քիչ անց։
21-րդ դար
2013 թվականին անց է կացվել Երգի ու պարի 25-րդ փառատոնը, իսկ 2018 թվականին` 26-րդը, որը նվիրված է եղել Լատվիայի Հանրապետության 100-ամյակին ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Տոներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:1873 հիմնադրումներ Լատվիայում Կատեգորիա:Լատվիայի մշակույթ
Բետինո Քրաքսի
Բենեդետո (Բետինո) Քրաքսի (Benedetto (Bettino) Craxi, ), իտալացի քաղաքական գործիչ, 1983 թվականի օգոստոսի 4-ից մինչև 1987 թվականի ապրիլի 17-ը Իտալիայի նախարարների խորհրդի նախագահ։
Կենսագրություն
Ծնվել է 1934 թվականի փետրվարի 24-ին Միլանում՝ փաստաբանի Վիտորիո Քրաքսիի և տնային տնտեսուհի Մարիա Ֆերարիի ընտանիքում։ 19 տարեկանում միացել է Իտալիայի Սոցիալիստական կուսակցության միլանյան ֆեդերացիային և հետագայում դարձել այդ ֆեդերացիայի ֆունկցիոնալիստներից մեկը ։
Բետինո Քրաքսին միացել է «Սոցիալիստական երիտասարդություն» (Gioventù socialista) կազմակերպության ղեկավարության շարքերին։ 1957 թվականին դարձել է Իսպանիայի կենտրոնական կոմիտեի անդամ և կուսակցության ինքնավար թևի ակտիվիստ։ 1965 թվականին մտել է Իտալիայի սոցիալիստական ​​կուսակցության (Direzione) վարչություն, որտեղ միավորվել է սոցիալ-դեմոկրատների հետ։ 1970 թվականին դարձել է կուսակցության քարտուղարի տեղակալ։ 1976 թվականին՝ խորհրդարանական ընտրություններում սոցիալիստների ծանր պարտությունից հետո, նրան փոխարինել է Ֆրանչեսկո Դե Մարտինոյին՝ Իսպանիայի գլխավոր քարտուղարի պաշտոնում։ Քրաքսին, ղեկավարելով կուսակցությունը, ձգտել է տարանջատվել կոմունիստներից, որոնք քննադատության են ենթարկվել իրենց՝ գաղափարախոսության և ԽՍՀՄ-ի հետ կապերի համար, և ավելի սերտ հարաբերություններ հաստատել աջակողմյան կուսակցությունների հետ, այդ թվում՝ ՔԴԿ-ի, որի հետ Իտալիայի Սոցիալիստական կուսակցությունը գրեթե տասնհինգ տարի մասնակցել է կառավարական կոալիցիաներին։ Այդ ժամանակաշրջանի սոցիալիստների առավել տեսանելի հաջողությունների թվին է պատկանում 1978 թվականի նախագահական ընտրություններում Ալեսանդրո Պերտինիի տարած հաղթանակը ։
1968-1994 թվականներին Քրաքսին եղել է Իտալիայի պատգամավորների պալատի կազմում՝ 5-ից մինչև 11-րդ գումարմանը։ 1983 թվականի օգոստոսի 4-ին՝ խորհրդարանական ընտրություններում ԻՍԿ-ի հարաբերական հաջողությունից հետո, նա կազմավորել է իր առաջին կառավարությունը, որին 1986 թվականի օգոստոսի 1-ին փոխարինելու է եկել Քրաքսիի երկրորդ կառավարությունը, որը մնացել է իշխանության ղեկին մինչև 1987 թվականի ապրիլի 17-ը ։ Երկրի կառավարման շրջանում Իտալիան դարձել է աշխարհի արդյունաբերական զարգացվածությամբ հինգերորդ երկիրը, սակայն ինֆլյացիան շատ արագ աճել և գերազանցել է պետական պարտքի համախառն ներքին արդյունքի մակարդակը։ Սակայն 1987 թվականին սոցիալիստները տանուլ են տվել ընտրությունները։
1992 թվականին 7 միլիոն լիրա կաշառք ստանալու համար ձերբակալվել է սոցիալիստ պատգամավոր Մարիո Կյեզան․ այդ սկանդալն անդրադարձել է ամբողջ կուսակցությանը։ Այն բանից հետո, երբ 1993 թվականին դատարանը դիմել է Քրաքսիին՝ դատական հետապնդման թույլտվության համար, վերջինս հրաժարական է տվել քարտուղարի պաշտոնից, իսկ Իսպանիայի Սոցիալիստական կուսակցությունը ծանր պարտություն է կրել Լոմբարդիայի տեղական ընտրություններում։ Պարզվել է, որ Քրաքսին հովանավորել է իր բազմաթիվ ընկերների բիզնեսիններին, այդ թվում՝ Սիլվիո Բերլուսկոնիի բիզնեսին։ Չնայած կուսակցության ֆինանսական խնդիրներին, Քրաքսին շքեղ ամառանոց է ունեցել Թունիսում և ապրել հռոմեական թանկարժեք «Ռաֆայել» հյուրանոցում։ 1994 թվականին Քրաքսին, ձգտելով խուսափել կոռուպցիայի մեղադրանքով ձերբակալությունից, փախել է Թունիս՝ ավտորիտար նախագահ Բեն Ալիի մոտ, որի իշխանության գալուն նա ժամանակին նպաստել է։ Քրաքսին հեռակա կարգով դատապարտվել է 27 տարվա ազատազրկման, որը կրճատվել է մինչև 9 տարի և 8 ամիս։
Ընտանիք
Բետինոն ունեցել է մեկ դուստր՝ Քրաքսի Ստեֆանիան, որը 1960 թվականի հոկտեմբերի 25-ին։ Ստեֆանիան զբաղվել է քաղաքականությամբ, 2008-2011 թվականներին Բեռլուսկոնիի չորրորդ կառավարության արտաքին գործերի նախարարության կրտսեր պետքարտուղարն էր։ Նա է 2000 թվականի հունվարի 19-ին առաջինն է հայտանաբերել մահացած հոր մարմինը Համամետի վիլլայում ։
Ստեֆանիայի կրտսեր եղբայրը՝ Վիտորիոն, որի մականունը «Բոբո» էր, ծնվել է 1964 թվականի օգոստոսի 6-ին։ Նա քրոջ քաղաքական հակառակորդն էր, 2006-2008 թվականներին Պրոդիի երկրորդ կառավարությունում արտաքին գործերի նախարարության կրտսեր պետքարտուղարն էր ։
Վորժա
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 210 մարդ։
Թաջ Մահալ
Թաջ Մահալ (հնդկերեն՝ ताज महल; պարսկերեն՝ تاج محل, /ˌtɑːdʒ məˈhɑːl, ˌtɑːʒ-/, թարգմանաբար՝ «Պալատի թագ» ), փղոսկրասպիտակ դամբարան Հնդկաստանի Ագրա քաղաքում՝ Ջամնա գետի հարավային ափին։ Հիմնադրվել է 1632 թվականին Շահ Ջահան մողոլ կայսեր (կառավարել է 1628-1658 թվականներին) կողմից իր սիրելի կնոջ՝ Մումթազ Մահալի համար, որը մահացել էր 14-րդ երեխային լույս աշխարհ բերելիս (հետագայում այստեղ է թաղվել նաև ինքը՝ Շահ Ջահանը)։ Դամբարանը, որը ունի 74 մետր բարձրություն և հինգ գմբեթներ, իսկ չորս անկյունների մոտ տեղակայված են չորս մինարեներ (դրանք փոքր-ինչ թեքված են, որ կործանվելու դեպքում չվնասեն դամբարանը), գտնվում է 17 հա տարածք զբաղեցնող համալիրի կենտրոնում, որ ներառում է նաև մզկիթ և հյուրատուն և տեղակայված է երեք կողմից ատամնավոր պարսպով շրջապատված այգում։
Դամբարանի կառուցումը հիմնականում ավարտվել է 1943 թվականին, սակայն առանձին աշխատանքներ շարունակվել են ևս տասը տարի, և համարվում է, որ Թաջ Մահալի կառուցումն ավարտվել է 1953 թվականին։ Համալիրի կառուցման համար ծախսվել է այն ժամանակվա գումարով շուրջ 32 մլն ռուփի, ինչը 2015 թվականին կլիներ մոտ 52,8 մլրդ ռուփի (827 մլն դոլար)։ Շինարարական աշխատանքներին մասնակցել են շուրջ 20 հազար արհեստավորներ ու վարպետներ ճարտարապետների խորհրդի գլխավորությամբ, որի կազմում ընդգրկված են եղել Դեշենով Անուն, Մակրամատ Հանան և Ուստադ Ահմադ Լահաուրին։ Վերջինս եղել է պալատական ճարտարապետ և նախագծի հիմնական հեղինակը ։
Թաջ Մահալը (որին կարճ անվանում են նաև պարզապես «Թաջ») համարվում է մոնղոլական ճարտարապետության եզակի ու փայլուն նմուշը, որն իր մեջ միաձուլում է պարսկական, հնդկական և իսլամական ճարտարապետության տարրեր ։ 1983 թվականին ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն Թաջ Մահալը ճանաչել է համաշխարհային ժառանգության օբյեկտ՝ այն կոչելով ««մուսուլմանական արվեստի մարգարիտ Հնդկաստանում, ժառանգության համընդհանուր ճանաչում ունեցող գլուխգործոցներից մեկը, որով հիանում են ամբողջ աշխարհում»։ Ամեն տարի Թաջ Մահալ է այցելում շուրջ 7-8 մլն մարդ։ 2007 թվականին այն հայտարարվել է «Աշխարհի նոր յոթ հրաշալիքները» (New7Wonders of the World, 2000-2007) նախաձեռնության հաղթող։
Կառուցում
Թաջ Մահալի կառուցումը հանձնարարվել է Շահ Ջահանի կողմից 1631 թվականին ի հիշատակ իր կնոջ՝ պարսից արքայադուստր Մումթազ Մահալի, որ մահացել է իրենց 14-րդ երեխային՝ Գաուհարա Բեգումին (1631-1706) ծննդաբերելիս ։ Շինարարությունն սկսվել է 1632 թվականին ։ Կայսերական պալատի փաստաթղթերում ներկայացված է Շահ Ջահանի տառապանքը կնոջ մահվանից հետո և նրանց սիրո պատմությունը, որն էլ ոգեշնչել է ստեղծելու Թաջ Մահալը ։
Թաջ Մահալը կառուցվել է պարսպով շրջապատված Ագրա քաղաքից հարավ ընկած տարածքում։ Շահ Ջահանը մահարաջա Ջայ Սինգհին պատկանող այդ տարածքը փոխանակել է Ագրայի կենտրոնում գտնվող մեծ պալատի հետ ։ Մոտ 1,2 հա տարածքը փորվել է, հողը փոխվել է ներսփռման նվազեցման նպատակով, գետինը բարձրացվել է 50 մետր գետի ափի մակադակից։ Դամբարանի տեղակայման տարածքում փորվել են ջրհորներ, որոնք, լցվելով որմնաքարով, ձևավորել են կառույցի հիմքը։ Բամբուկի փոխարեն աշխատողները կառուցել են աղյուսե հսկայական լաստակ։ Վերջինս այնքան մեծ է եղել, որ վարպետները գնահատել են, թե այն ապամոնտաժելու համար կպահանջվեն տարիներ ։
Ըստ ավանդության՝ Շահ Ջահանը հայտարարել է, թե յուրաքանչյուր ոք կարող է լաստակից վերցնել և իրեն պահել այնքան աղյուս, որքան ցանկանում է, և արդյունքում գյուղացիներն այն քանդել են մեկ գիշերվա ընթացքում։ Մարմարի և այլ շինանյութերի՝ շինհրապարակ տեղափոխման համար կառուցվել է 15 կմ երկարությամբ թեք հարթություն, և քսան կամ երեսուն ցուլեր քաշել են քարակտորները հատուկ սայլերով ։ Քարակտորներն անհրաժեշտ բարձրության հասցնելու համար օգտագործվել է բարդ կառուցվածք ունեցող փայտե ճախրանվակային համակարգ։ Շինարարության համար անհրաժեշտ ջուրը վերցվել է գետից պարանների և անասունների ուժի օգտագործմամբ, լցվել մեծ շտեմարանի մեջ, որտեղից այն անցել է երեք հարակից բաքեր, որոնցից էլ խողովակներով մատակարարվել է ամբողջ համալիրին։
Դամբարանի կառուցումն ավարտվել է 1643 թվականին, իսկ այգին ու շրջակա կառույցները՝ մինարեները, մզկիթը, ջավաբն ու մուտքը, վերջնական տեսքի են բերվել շուրջ տասը տարի անց ։ Համալիրի կառուցման համար ծախսվել է շուրջ 32 մլն հնդկական ռուփի , ինչը 2015 թվականի արժեքով կլիներ շուրջ 52,8 միլիարդ ռուփի ($827 մլն) ։
Հետագա տարիներ
Աբդուլ Համիդ Լահաուրին իր «Բադշահնամա» գրքում Թաջ Մահալը կոչում է ռաուզա-ի մունավարա, որ նշանակում է լուսավոր կամ հռչակավոր դամբարան ։ Թաջ Մահալի կառուցումն ավարտելուց կարճ ժամանակ անց Շահ Ջահանը գահընկեց է արվել իր որդու՝ Աուրանգզեբի կողմից և տնային կալանքի ենթարկվել Ագրայի ամրոցի մոտակայքում։ Մահվանից հետո նա թաղվել է Թաջ Մահալում՝ կնոջ կողքին ։ 18-րդ դարում Բհարատպուրի Ջատ տիրակալները ներխուժել են Ագրա և հարձակվել Թաջ Մահալի վրա։ Նրանք տարել են երկու ջահերը (մեկը ագաթից, մյուսը՝ արծաթից), որ կախված էին գլխավոր կենոտաֆի վրա, ինչպես նաև ոսկե և արծաթե ցանց։ Մողոլական պատմագիր Կանդոն նշել է, որ գլխավոր գմբեթի 4,6 մետր բարձրություն ունեցող ֆլերոնի ոսկե ծածկույթը նույնպես հանվել է այդ ժամանակ ։
Մինչ 19-րդ դարի վերջը կառույցների մի մասը հայտնվել է անմխիթար վիճակում։ 1857 թվականի Հնդկական ապստամբության ժամանակ Թաջ Մահալն ավերվել է բրիտանացի զինվորների և պետական պաշտոնյաների կողմից, ովքեր տարել են դրա պատերի վրայի թանկարժեք քարերն ու լաջվարդը։ 19-րդ դարի վերջին բրիտանական փոխարքա Լորդ Քերզոնը պատվիրել է վերակառուցման լայնամասշտաբ նախագիծ, որ ավարտին է հասցվել 1908 թվականին ։ Նա նաև պատվիրել է մեծ ջահ ներսի սրահի համար, որ պատրաստվել է Կահիրեի մզկիթի ջահի օրինակով։ Այդ ժամանակ այգին վերափոխվել է, և ստեղծվել են բրիտանական ոճի սիզամարգեր, որ շարունակում են մնալ մինչ օրս։
Պաշտպանություն
1942 թվականին կառավարությունը կառուցել է տվել պաշտպանական լաստակ, որը դամբարանը պետք է պաշտպաներ ճապոնական օդային ուժերի սպասվող հարձակումից ։ Պակիստանա-հնդկական պատերազմի ժամանակ նույնպես կառուցվել է լաստակ ռմբակոծիչների օդաչուներին շփոթեցնելու նպատակով ։
Հետագա տարիներին հուշարձանին սպառնացող վտանգը եղել է շրջակա միջավայրի աղտոտումը Ջամնա գետի ափերին, ներառյալ թթվային անձրևը Մաթհուրայի նավթամշակման գործարանի պատճառով, որի դեմ հանդես է եկել Հնդկաստանի գերագույն դատարանը ։ Աղտոտման պատճառով Թաջ Մահալն ստացել է դեղին գույն։ Աղտոտման վերահսկմանը նպաստելու նպատակով Հնդկաստանի կառավարությունն ստեղծել է Թաջ տրապեցիում գոտին, և դամբարանի շրջակա 10 400 կմ² տարածքում սահմանվել են արտանետումների խիստ չափանիշներ ։
21-րդ դարում Թաջ Մահալին սպառնացող հիմնական վտանգը Ջամնայի ջրավազանի ստորգետնյա ջրերի մակարդակի անկումն է, որ իջնում է տարեկան 1,5 մետրով։ 2010 թվականին դամբարանի վրա հայտնվել են ճաքեր, իսկ նրա շուրջը տեղակայված մինարեները ցույց են տվել թեքվելու նշաններ, քանի որ դամբարանի փայտե հիմքը կարող է փտել ջրի անբավարարության պատճառով։ Սակայն քաղաքական գործիչները նշել են, թե մինարեները նախագծվել են մի քիչ դեպի դուրս թեքված, որպեսզի երկրաշարժի դեպքում չընկնեն դամբարանի վրա։ 2011 թվականին հայտարարվել է, թե որոշ կանխատեսումների համաձայն՝ դամբարանը կկործանվի 5 տարվա ընթացքում ։
Ճարտարապետություն և դիզայն
Թաջ Մահալը միավորել և զարգացրել է պարսկական և վաղ մողոլական ճարտարապետական ավանդույթները։ Հատկապես ներշնչման աղբյուր են ծառայել Թեմուրյանների և Մողոլների կողմից ստեղծված կառույցները, ներառյալ Գուր-Էմիրը (Լենկթեմուրի դամբարանը Սամարղանդում), Հումայունի դամբարանը, Իթմադ Ուդ Դաուլահի դամբարանը (երբեմն կոչվում է Փոքր Թաջ) և Շահ Ջահանի Ջամա Մասջիդը Դելիում։ Նախկինում Մողոլների շինությունները հիմնականում կառուցվում էին կարմիր ավազաքարից, սակայն Շահ Ջահանը խթանել է սպիտակ մարմարի օգտագործումը՝ ներզարդված կիսաթանկարժեք քարերով։ Նրա հովանու ներքո ստեղծված կառույցները ներկայացնում են նրբաճաշակության նոր մակարդակ
Դամբարան
Դամբարանը գտնվում է Թաջ Մահալի ընդհանուր համալիրի կենտրոնում։ Այն սպիտակ մարմարից կառուցված շենք է, որ տեղակայված է հենահարթակի վրա և ներկայացնում է այվանով (կամարաձև մուտք) սիմետրիկ կառույց, որ պսակվում է մեծ գմբեթով։ Մողոլների դամբարանների մեծ մասի նման Թաջ Մահալի հիմնական տարրերը նույնպես ունեն պարսկական ծագում ։
Հիմնական կառույցն ունի եզրահատված անկյուններ և ներկայացնում է ոչ համաչափ ութանկյուն, որի չորս երկար կողմերն ունեն մոտ 55 մետր երկարություն։ Այվանը երկու կողմից շրջանակված է հսկայական պիշտաքով կամ կամարակապ անցումով։ Երկու կողմերում կան միանման ձևավորված կամարակապ պատշգամբներ։ Պիշտաքների մոտիվը կրկնված է եզրահատված անկյունների հատվածներում, ինչի շնորհիվ կառույցի դիզայնը լիովին սիմետրիկ է բոլոր կողմերից։ Դամբարանը շրջապատում են չորս մինարեները, որ տեղակայված են հենահարթակի չորս անկյուններում՝ դամբարանի եզրահատված անկյունների դիմաց։ Գլխավոր կառույցում են գտնվում Մումթազ Մահալի և Շահ Ջահանի կեղծ սարկոֆագները. իսկական գերեզմանները գտնվում են ստորին մակարդակում ։
Դամբարանի առավել տպավորիչ առանձնահատկությունն այն ծածկող մարմարե գմբեթն է։ Վերջինս ունի գրեթե 35 մ բարձրություն, ինչը մոտ է հատակի երկարությանը։ Իր ձևի շնորհիվ գնբեթը հաճախ կոչվում է աոխուկանման գմբեթ կամ ամրուդ (գուավանման գմբեթ) ։ Գմբեթի գագաթը զարդարված է լոտոսանման դիզայնով, ինչը նույնպես ընդգծում է նրա բարձրությունը։ Մեծ գմբեթի ջևը կրկնում են չորս փոքր գմբեթները, որ տեղակայված են անկյուններում։ Գմբեթը փոքր-ինչ ասիմետրիկ է ։ Դրանց սյունաձև հիմքերով լույս է ներթափանցում դամբարանի ներս։ Դեկորատիվ երկար սրաձողերը, որ բարձրանում են հիմնական պատերի ծայրերին, կրկին վիզուալ տեսանկյունից ընդգծում են գմբեթի բարձրությունը։ Լոտոսի մոտիվը կրկնվում է փոքր գմբեթների և սրաձողերի վրա։ Մեծ և փոքր գմբեթների վրա կան ոսկեզօծ ֆլերոններ, որոնք ներկայացնում են պարսկական և հնդկական դեկորատիվ տարրերի խառնուրդ։
Գլխավոր ֆլերոնը սկզբում պատրաստված է ոսկուց, սակայն 19-րդ դարի սկզբում փոխարինվել է ոսկեզօծ բրոնզե տարբերակով։ Այն պարսկական և հնդկական ավանդույթների միաձուլման վառ օրինակ է ։ Ֆլերոնի վրա տեղադրված է լուսին, ինչը մուսուլմանական ավանդական մոտիվ է, որի ծայրերն ուղղված են դեպի երկինք ։
Մինարեները, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի ավելի քան 40 մետր բարձրություն, ցուցադրում են նախագծի հեղինակի հակումը դեպի համաչափությունները։ Դրանք կառուցվել են որպես գործող մինարեներ. վերջիններս մզկիթների ավանդական մաս են, որոնք օգտագործվում են մուսուլման հավատացյալներին աղոթքի կանչելու համար։ Յուրաքանչյուր մինարե բաժանված է երեք հավասար մասերի երկու գործող պատշգամբների միջոցով։ Աշտարակի գագաթին գտնվում է վերջին պատշգամբը, որի վերևում բարձրանում է դամբարանի փոքր գմբեթների նման գմբեթ։ Վերջինս նույնպես կրում է լոտոսի դիզայն և ոսկեզօծ ֆլերոն։ Մինարեները կառուցված են հենահարթակից մի փոքր դուրս, որպեսզի փլուզման դեպքում (ինչը հաճախ էր պատահում այդ ժամանակվա բարձր կառույցներում) դրանցից պոկված քարերն ընկնեն դամբարանից հեռու։
Արտաքին ձևավորում
Թաջ Մահալի արտաքին ձևավորումը լավագույններից մեկն է մողոլական ճարտարապետության մեջ։ Մակերեսի փոփոխմանը զուգահեռ զարդարանքները նույնպես փոխվել են համամասնաբար։ Դեկորատիվ տարրերը ստեղծվել են ներկելու միջոցով, սվաղմամբ, քարերի ներդրմամբ և փորագրմամբ։ Քանի որ իսլամն արգելում է օգտագործել մադակերպ տարրեր, որպես զարդարանք կիրառվել են գեղագրական տարրեր, վերացական պատկերներ և բուսական մոտիվներ։ Ներսում ներկայացված են հատվածներ Ղուրանից, որ ներառում են դեկորատիվ տարրեր։ Վերջին ժամանակներում ենթադրվել է, որ այդ հատվածներն ընտրվել են Ամանաթ Խանի կողմից ։
Գլխավոր մուտքի վրայի գրությունը հետևյալն է. «Օ՜ Հոգի, որ հանգստացել ես։ Վերադարձիր Աստծո մոտ խաղաղությամբ Նրա հետ, և Նա խաղաղությամբ քեզ հետ» ։ Գեղագրությունն ստեղծվել է 1609 թվականին Աբդուլ Հաք անունով գեղագրի կողմից։ Շահ Ջահանը նրան շնորհել է Ամանաթ Խան տիտղոսը՝ որպես երախտագիտություն իր «ապշեցուցիչ վարպետության» համար ։ Ղուրանից վերցված տողերի կողքին՝ գլխավոր գմբեթի հիմքի մոտ, գրված է. «Գրվել է աննշան արարածի՝ Ամանաթ Խան Շիրազիի կողմից» ։ Գեղագրության մեծ մասը արված է թուլութ գրատեսակով հասպիսով կամ սև մարմարով, որ ներդրված են սպիտակ մարմարե քարի մեջ։ Ավելի բարձր գրություններն արված են մի քիչ ավելի մեծ տառատեսակով, որպեսզի նվազեցվի խոտորման էֆեկտը ներքևից նայելիս։
Վերացական պատկերներն օգտագործվել են ամենուր, հատկապես հենահարթակի, մինարեների, մուտքի, մզկիթի, ջավաբի և համեմատաբար ավելի քիչ դամբարանի վրա։ Ավազաքարե կառույցների գմբեթների ու կամարների վրա արված զարդարանքները ստեղծում են բարդ երկրաչափական պատկերներ։ Եղևնաձև շարված դրվագազարդերը տեղակայված են կառույցի հատվածների միացումներում։ Սպիտակ դրվագազարդերն օգտագործվել են ավազաքարե կառույցներում, մուգ կամ սև դրվագազարդերը՝ սպիտակ մարմարից կառուցված շինություններում։ Վնասված հատվածները ներկվել են հակադիր գույներով, ինչի շնորհիվ ստեղծվել է երկրաչափական զարդանախշերի բարդ համախումբ։ Հատակը և շավիղները կառուցվել են հակադիր գույների սալիկներով կամ մանրահատակի կաղապարով բլոկներով։
Դամբարանի ստորին պատերին սպիտակ մարմարից դադոներ են՝ զարդարված ծաղիկներ և խաղողի վազեր պատկերող ռեալիստական խորաքանդակներով։ Մարմարը հղկվել է, որպեսզի ընդգծվի փորագրությունների մանրամասնությունները։ Դադոյի շրջանակները և կամարակապ մուտքերը զարդարվել են խաղողի վազերի, ծաղիկների և մրգերի պատկերներով։ Ներդրվագված են դեղին մարմար, հասպիս և նեֆրիտ, որ հղկվել են և հավասարեցվել պատերի մակերևույթին
Ներքին ձևավորում
Թաջ Մահալ դամբարանի ներքին ձևավորումը դուրս է գալիս ավանդական դեկորատիվ տարրերի սահմաններից։ Օգտագործվել է ոչ թե pietra dura տեխնիկա, այլ զարդարված է թանկարժեք և կիսաթանկարժեք քարերով ։ Դամբարանի գլխավոր կառույցը ներսից ութանկյուն է, որի դիզայնը թույլ է տալիս մտնել ցանկացած կողմից, սակայն օգտագործվում է միայն դեպի այգին բացվող հարավային դուռը։ Ութ պիշտաքներ բարձրանում են հատակից, և ինչպես դրսի կողմից է, ամեն մի ստորին պիշտաքի վերևում՝ սկսած պատի կեսից, բարձրանում է երկրորդը ։ Չորս կենտրոնական վերին կամարները կազմում են պատշգամբներ կամ դիտահրապարակներ, և յուրաքանչյուր պատշգամբի պատուհան ունի ջալի մարմարից, որոնցով լույս է թափանցում ներս։ Դրանից բացի, լույս է ներթափանցում նաև տանիքի անցքերով, որոնք ծածկված են չատրիներով անկյուններում։ Ութանկյուն մարմարե ցանցերը կամ ջալիները, որ ծածկում են կենոտաֆները, պատրաստված են մարմարե ութ սալերից։ Ներքին մակերեսի մնացած մասը ձևավորված է կիսաթանկարժեք քարերից արված զարդարանքներով, որ ձևավորում են ոլորվող վազեր, մրգեր և ծաղիկներ։ Պատերից յուրաքանչյուրը զարդարված է դադո խորաքանդակներով ։
Մուսուլմանական ավանդույթներն արգելում են մանրամասն զարդարել գերեզմանները։ Այդ պատճառով էլ Մումթազ Մահալի և Շահ Ջահանի մարմինները դրվել են համեմատաբար հասարակ գետնադամբարանում, իսկ նրանց դեմքերը շրջված են աջ՝ դեպի Մեքքա։ Մումթազ Մահալի կենոտաֆը գտնվում է ներքին սրահի ուղիղ կենտրոնում՝ 1,5x2 մետր չափերով մարմարե ուղղանկյուն պատվանդանի վրա։ Ե՛վ պատվանդանը, և՛ աճյունասափորը խնամքով զարդարված են թանկարժեք և կիսաթանկարժեք քարերով։ Աճյունասափորի վրայի փորագրությունները պատմում են Մումթազ Մահալի մասին և գովերգում նրան։ Աճյունասափորի վրա կա բարձրացված շեղանկյուն հատված, որ ներկայացնում է գրելու տախտակ։ Շահ Ջահանի կենոտաֆը տեղակայված է Մումթազ Մահալի շիրմի արևմտյան կողմում, և դա միակն ասիմետրիկ տարրն է ողջ համալիրում։ Շահ Ջահանի կենոտաֆը ավելի մեծ է, քան իր կնոջինը, սակայն բաղկացած է նույն մասերից. ավելի մեծ աճյունասափորը տեղադրված է մի քիչ ավելի բարձր պատվանդանի վրա, որ զարդարված է թանկարժեք ու կիսաթանկարժեք քարերով և նրա մասին պատմող փորագրություններով։ Աճյունասափորի վրա փոքր գրչատուփի ավանդական քանդակ է ։
Գրչատուփը և գրելու տախտակը Մողոլների շիրիմների ավանդական տարրեր են և զարդարում են տղամարդու և կնոջ շիրիմները համապատասխանաբար։ Ալլահի 99 անունները փորագրված են Մումթազ Մահալի իրական դամբարանում։ Գետնադամբարանի ներսում արված գրություններից է` «Օ՜ Ազնվական, Օ՜ Փառահեղ, Օ՜ Վսեմ, Օ՜ Միակ, Օ՜ Հավերժական, Օ՜ Փառավոր...»։ Շահ Ջահանի դամբարանում առկա է հետևյալ գրությունը. «Նա մեկնեց այս աշխարհից Հավերժության հանդիսասրահ Ռաջաբ ամսի քսանվեցի գիշերը, Հիջրիի 1076 թվականին» ։
Այգի
Համալիրը տեղակայված է 300 մետրանոց քառակուսի չարբախի կամ մողոլական այգու շուրջ։ Այգում կառուցվել են բարձրացված ուղիներ, որոնք այգու չորս մասերից յուրաքանչյուրը բաժանում են 16 պարտերների կամ ծաղկաթմբերի։ Դամբարանի և մուտքի կիսաճանապարհին՝ այգու կենտրոնում, տեղակայված է մարմարե արտացոլող ջրավազանը, որում արտացոլվում է դամբարանը։ Ջրավազանը կոչվում է «ալ Հավդ ալ-Կաուտար» որպես հղում Մուհամմադին խոստացված «Առատության ջրավազանի» ։
Դրանից բացի, այգում կան ծառուղիներ, որտեղ նշված են ծառերի տարածված և գիտական անվանումները, ինչպես նաև շատրվաններ։ Չարբախ այգին, որի դիզայնի համար ոգեշնչման աղբյուր են ծառայել պարսկական այգիները, Հնդկաստան է ներմուծվել առաջին Մողոլ կայսեր՝ Բաբուրի կողմից։ Այն խորհրդանշում է Ջանահից (Դրախտ) հոսող չորս գետերը և արտացոլում Դրախտային այգին, որ վերցվել է Պարսկական պարիդաեզայից, ինչը նշանակում է «պարսպապատ այգի»։ Մողոլների դարաշրջանի միստիկական իսլամական տեքստերում դրախտը նկարագրվում է որպես առատության կատարյալ այգի, որի կենտրոնում գտնվող աղբյուրից կամ սարից հոսում են չորս գետեր՝ այգին բաժանելով հյուսիսային, արևմտյան, հարավային և արևելյան հատվածների։
Մողոլական չարբախների մեծ մասն ուղղանկյուն են, իսկ նրանց կենտրոնում տեղակայված է դամբարան կամ տաղավար։ Թաջ Մահալի այգին եզակի է նրանով, որ այնտեղ գլխավոր կառույցը՝ դամբարանը, տեղակայված է ոչ թե կենտրոնում, այլ այգու վերջում։ Ջամնայի մյուս ափին Մահթաբ Բաղի կամ «Լուսնի լույսի այգու» բացահայտումից հետո Հնդկաստանի հնագիտական վարչության կողմից նշվել է, թե Ջամնա գետն ինքը ներառվել է այգու դիզայնի մեջ և դիտարկվել է որպես Դրախտի չորս գետերից մեկը ։ Պլանավորման և ճարտարապետական տեսանկյուններից Շալիմար այգիների հետ ունեցած նմանությունների հիման վրա ենթադրվել է, որ երկու այգիներն էլ կարող են նախագծված լինել նույն ճարտարապետի՝ Ալի Մարդանի կողմից ։ Վաղ շրջանի աղբյուրներում նկարագրվում է Թաջ Մահալի այգու հարուստ բուսականությունը, ներառյալ մեծ քանակի վարդերը, նարգիզները և պտղատու ծառերը ։ Մողոլական տերության անկմանը զուգահեռ Թաջ Մահալն ու նրա այգին նույնպես անկում են ապրել։ Մինչ 19-րդ դարի վերջը Բրիտանական կայսրության վերահսկողության տակ էր գտնվում Հնդկաստանի տարածքի ավելի քան երեք հինգերորդը, այդ թվում նաև Թաջ Մահալը։ Նրանք փոխել են կանաչապատման ձևը՝ այն ավելի շատ նմանեցնելով Լոնդոնի սիզամարգերին ։
Հարակից կառույցներ
Թաջ Մահալ համալիրը երեք կողմից շրջապատված է կարմիր ավազաքարից ատամնավոր պարսպով, իսկ գետի կողմում պատ չկա։ Պարսպից դուրս տեղակայված են մի քանի այլ դամբարաններ, որոնց թվում են Շահ Ջահանի մյուս կանանց դամբարանները և Մումթազի սիրելի ծառայի ավելի մեծ դամբարանը ։
Գլխավոր մուտքը (դարվազա) մոնումենտալ կառույց է, որ ստեղծվել է հիմնականում մարմարից և հիշեցնում է ավելի վաղ շրջանի մողոլական ճարտարապետությունը։ Այն նման է գլխավոր դամբարանի կամարակապ մուտքին, իսկ նրա պիշտաքները կրում են այն գեղագրություններից, որ զարդարում են դամբարանը։ Կամարակապ առաստաղն ու պատերը զարդարում են երկրաչափական բարդ պատկերներ, որ հանդիպում են համալիրի մյուս ավազաքարե շինություններում ։
Համալիրի ծայրերում՝ դամբարանի երկու կողմերում, տեղակայված են կարմիր ավազաքարե երկու մեծ շինություններ։ Դրանք հետևի կողմից զուգահեռ են արևմտյան և արևելյան պատերին։ Արևմտյան կառույցը մզկիթ է, իսկ մյուսը՝ ջավաբ, որը, ինչպես ենթադրվում է, կառուցվել է ճարտարապետական հավասարակշռության պահպանման համար, չնայած կարող էին օգտագործվել որպես հյուրատուն։ Այդ երկու կառույցները տարբերվում են նրանով, որ ջավաբը չունի միհրաբ (որմնախորշ մզկիթի պատին, որ ուղղված է դեպի Մեքքա), ինչպես նաև հատակի դիզայնով. մզկիթի հատակին առանձնացված են 569 աղոթքի գորգերի տեղեր սև մարմարից։ Մզկիթի հիմնական դիզայնն իր երկար սրահով և երեք գմբեթներով նման է Շահ Ջահանի ստեղծած այլ կառույցների, մասնավորապես Մասջիդ-ի Ջահան-Նումա կամ Ջամա Մասջիդ մզկիթին, որ գտնվում է Դելիում։ Այդ շրջանի մողոլական մզկիթների սրահը բաժանված է երեք մասի՝ հիմնական սրբավայրը և երկու ավելի փոքր հատվածներ դրա կողքերին։ Թաջ Մահալում այդ հատվածներից յուրաքանչյուրը պսակվում է գմբեթով։ Դամբարանին հարակից շինությունների կառուցումն ավարտվել է 1653 թվականին ։
Զբոսաշրջություն
Թաջ Մահալը գրավում է մեծ թվով զբոսաշրջիկների։ Ըստ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի տվյալների՝ 2001 թվականին Թաջ Մահալ է այցելել ավելի քան 2 միլիոն մարդ, իսկ 2014 թվականին նրանց թիվը հասել է շուրջ 7-8 միլիոնի ։ Այնտեղ գործում է արժեքային երկու համակարգ. Հնդկաստանի բնակիչները վճարում են ավելի քիչ, օտարերկրացիները՝ համեմատաբար ավելի թանկ։ Ավելի շատ զբոսաշրջիկներ Թաջ Մահալ այցելում են զով ամիսներին՝ հոկտեմբերին, նոյեմբերին և փետրվարին։ Մթնոլորտն աղտոտող տրանսպորտային միջոցների մոտենալը համալիրին արգելված է, այդ պատճառով էլ մեքենաների կայանման վայրից մինչև դամբարան զբոսաշրջիկները գնում են ոտքով կամ էլեկտրական ավտոբուսով։ Կհավասպուրաները (հյուսիսային բակեր) նույնպես վերականգնվել են և հասանելի են զբոսաշրջիկների այցելության համար ։
Թաջ Մահալից հարավ գտնվող փոքր քաղաքը, որ հայտնի է որպես Թաջ Գանջի կամ Մումթազաբադ, սկզբում ունեցել է քարվանսարաներ, շուկաներ ու խանութներ և հիմնադրվել է այցելուների և աշխատողների կարիքների բավարարման համար ։ Թաջ Մահալը հաճախ ընդգրկվում է ճանապարհորդական ուղեցույցներում որպես այցելության համար երաշխավորվող վայրեր, ինչպես նաև Աշխարհի նոր յոթ հրաշալիքների տարբեր ցանկերում, որոնցից մեկը կազմվել է 2007 թվականին 100 մլն մասնակցի քվեարկության արդյունքում ։
Լեգենդներ
Կառուցման ժամանակից ի վեր Թաջ Մահալը հիացմունքի աղբյուր է եղել ոչ միայն Հնդկաստանում, այլև նրա սահմաններից դուրս, ինչի պատճառով անձնական ու էմոցիոնալ գնահատականները մթագնել են հուշարձանին տրված գիտական գնահատականները ։ Երկար տարիներ տարածված լեգենդի համաձայն՝ Շահ Ջահանը ծրագրել է կառուցել սև մարմարից դամբարան՝ Սև Թաջ Մահալ, Ջամնա գետի մյուս ափին՝ Թաջ Մահալի դիմաց ։ Այդ միտքը տարածվել է Ժան-Բատիստ Տավերնիեի աշխատանքներից, որն այցելել է Ագրա 1665 թվականին։ Ենթադրվում է, որ Շահ Ջահանը գահընկեց է արվել իր որդու՝ Աուրանգզեբի կողմից, նախքան կսկսեր դրա շինարարությունը։ Գետի մյուս ափին՝ Լուսնի այգում կամ Մահթաբ բաղում հայտնաբերված սևացած մարմարի ավերակները նպաստել են այն կարծիքի ամրապնդմանը, թե այդ լեգենդը հավաստի է։ Սակայն 1990-ական թվականներին կատարված պեղումները ցույց են տվել, որ դրանք ոչ թե սև, այլ սևացած սպիտակ մարմարի կտորներ են ։ Սև դամբարանի մասի լեգենդի ստեղծման ավելի հավաստի պատճառներ են հայտնաբերվել 2006 թվականին, երբ հնագետների կողմից վերականգնվել է Լուսնի այգու ջրավազանի մի մասը, որի մեջ կարելի է տեսնել սպիտակ դամբարանի մուգ արտացոլանքը ։
Չկան վկայություններ այն պնդման վերաբերյալ, թե իբր Շահ Ջահանը մահապատժի է ենթարկել կամ անդամահատել տվել դամբարանի շինարարությանը մասնակցած ճարտարապետների ու վարպետների։ Ըստ որոշ աղբյուրների՝ շինարարության մասնակիցները ստորագրել են պայմանագիր, որ հետագայում չեն մասնակցի նմանատիպ նախագծի։ Նման պատմություններ տարածվել են բազմաթիվ հայտնի շինությունների հետ կապված ։ Չկա վկայություն նաև այն պնդման համար, թե Լորդ Ուիլյամ Բենտինկը, որը եղել է Հնդկաստանի գեներալ-նահանգապետը 1830-ական թվականներին, ցանկացել է քանդել Թաջ Մահալն ու մարմարը վաճառել աճուրդով։ Բենտինկի կենսագիր Ջոն Ռոսելին նշել է, թե այդ պատմությունն սկիզբ է առել նրանից, որ Բենտինկը վաճառել է Ագրայի ամրաշինությունների քարերից ։
2000 թվականին Հնդկաստանի գերագույն դատարանը մերժել է հնդիկ գրող Պ. Ն. Օուկի հայցը, որով նա պահանջում էր հայտարարել, թե Թաջ Մահալը կառուցել է հնդիկ թագավորը ։ 2005 թվականին նմանատիպ հայցը մերժել է Ալահաբադի բարձրագույն դատարանը։ Այդ դեպքերի պատճառը եղել է սոցիալական աշխատող և քարոզիչ Ամար Նաթ Միշրան, որ ասել է, թե Թաջ Մահալը կառուցվել է Հնդկաստանի Պարման Դև թագավորի կողմից 1196 թվականին ։
2017 թվականի տվյալներով՝ դատարանի կողմից մերժվել են մի քանի հայցեր, որոնք պահանջել են Թափ Մահալը հայտարարել հինդուիստական տաճար՝ ոգեշնչվելով Օուկի տեսությունից ։ 2017 թվականի օգոստոսին Հնդկաստանի հնագիտական վարչությունը հայտարարել է, թե ոչ մի ապացույց չկա այն մասին, որ դամբարանի կառույցը երբևէ եղել է տաճար ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգություն Հնդկաստանում Կատեգորիա:Դամբարաններ Կատեգորիա:17-րդ դարի կառույցներ Կատեգորիա:Աշխարհի նոր յոթ հրաշալիքներ Կատեգորիա:Գմբեթներ
Նիկոլայ Ռուբինշտեյն
Նիկոլայ Գրիգորևիչ Ռուբինշտեյն (Никола́й Григо́рьевич Рубинште́йн, ), ռուս դաշնակահար, դիրիժոր, մանկավարժ, երաժշտական-հասարակական գործիչ։
Անտոն Ռուբինշտեյնի եղբայրը։
Կենսագրություն
Դաշնամուր նվագել սովորել է մոր, այնուհետև Թ․ Կուլլակի և Ա․ Վիլլուանի մոտ։ Երաժշտական տեսական առարկաներն անցել է Զ․ Դենի մոտ՝ Բեռլինում, եղբոր՝ Ա․ Ռուբինշտեյնի հետ։
Ռուբինշտեյնի նախաձեռնությամբ և ղեկավարությամբ Մոսկվայում սկսել են գործել՝ ռուսական երաժշտական ընկերության բաժանմունքը (1860) և կոնսերվատորիան (1866, մինչև կյանքի վերջը եղել է տնօրենը և պրոֆեսոր)։
Աշակերտներից են Սերգեյ Տանեևը, Ալեքսանդր Զիլոտին, Է․ Զաուերը։ Ռուբինշտեյնն իր ժամանակի խոշոր դաշնակահարներից և դիրիժորներից էր։ Նրա ղեկավարությամբ Մոսկվայում հնչել են արևմտաեվրոպական և ռուսական կոմպոզիտորների, հատկապես Չայկովսկու երկերը (Մոսկվայի կոնսերվատորիայի ուսանողների ուժերով ներկայացվել է «Եվգենի Օնեգին» օպերայի առաջին բեմադրությունը, 1879)։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ռուս դաշնակահարներ Կատեգորիա:Ռուս դիրիժորներ Կատեգորիա:Ռուս մանկավարժներ Կատեգորիա:Ռուսաստանի հրեաներ Կատեգորիա:Ռուս երաժիշտներ Կատեգորիա:Ռուս հասարակական գործիչներ
Մաիդլա (գյուղ, Սաուե շրջան)
Մաիդլա (Maidla), գյուղ Էստոնիայի Հարյումաա նահանգի Սաուե շրջանում։
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 216 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Հարյումաա նահանգի Սաուե շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղեր
Աարոն Գորդոն
Աարոն Գորդոն (անգլ.` Aaron Gordon, ծնվ.` սեպտեմբերի 16, 1995 թ.), ամերիկացի պրոֆեսիոնալ բասկետբոլիստ, հարձակվող։ Ներկա պահին հանդես է գալիս Բասկետբոլի ազգային ասոցիացիայի (NBA) «Դենվեր Նագեթս» ակումբում։
Մեկ ուսումնական տարի (2013–14) հանդես է եկել Արիզոնայի համալսարանի «Ուայլդքեթս» ակումբում։
Ծնվել է Սան Խոսե բնակավայրում (Կալիֆորնիա նահանգ)։ Հանդես է եկել Սան Խոսեի «Արչբիշոպ Միտի» կոչվող ավագ դպրոցի բասկետբոլային թիմում, որի կազմում երկու անգամ հաղթել է Կալիֆորնիայի առաջնությունը, ինչպես նաև երկու անգամ արժանացել «Կալիֆորնիայի Միստր Բասկետբոլ» տիտղոսին։ Համալսարանում անցկացրած ժամանակահատվածում ընդգրկվել է «All-Pac-12 առաջին թիմ» խորհրդանշական հավաքականում։
Ընտրվել է NBA-ի 2014 թվականի դրաֆթի առաջին ռաունդի 4-րդ ընտրությամբ՝ «Օռլանդո Մեջիքի» կողմից ։
Մասնակցել է նաև ՖԻԲԱ-ի մինչև 19 տարեկանների աշխարհի առաջնությանը՝ ներկայացնելով Միացյալ Նահանգների երիտասարդական հավաքականը և նվաճելով ոսկե մեդալ։ Հավաքականի կազմում եղել է առաջատար միավորների և անդրադարձների կատեգորիայում ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1995 ծնունդներ Կատեգորիա:Սեպտեմբերի 16 ծնունդներ Կատեգորիա:Ամերիկացի բասկետբոլիստներ Կատեգորիա:Օռլանդո Մեջիքի բասկետբոլիստներ Կատեգորիա:Դենվեր Նագեթսի բասկետբոլիստներ
(6207) Բուրվիլ
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,331896 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 1,8681 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,7957 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1300,66 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,276784 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 2,97° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1988 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Սեյձի Ուեդայի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Հիրոսի Կանեդայի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Գրյունվալդի ճակատամարտ
Գրյունվալդի ճակատամարտ, Ժալգիրիսի ճակատամարտ, Թանենբերգի առաջին ճակատամարտ տեղի է ունեցել Լեհ-լիտվական միության և Տևտոնական օրդենի միջև, Գրյունվալդ գյուղի մոտ, 1410 թվականի հուլիսի 15-ին։
Օրդենի զորքը կազմված էր գերմանական, ֆրանսիական և այլ երկրների ասպետներից ու վարձկան ջոկատներից, դաշնակցային զորքը՝ լեհական, լիտվական, ռուս, (այդ թվում՝ ուկրաինացիներ և բելառուսներ), վալախական, չեխամորավական, ժմուդական, հայկական, հունգարական և թաթարական ջոկատներից։ Խաչակիրները քանակով զիջել են դաշնակիցներին, սակայն ավելի լավ էին զինված և վարժեցված։ Ճակատամարտն սկսել են գերմանական ասպետները, որոնք մեկժամյա մարտից հետո նեղել են լեհ-լիտվական զորքին։ Դրությունը փրկել են ռուսական, սմոլենսկյան երեք գնդերը, որոնք պաշտպանել են կենտրոնը։ Այդ գնդերը, գամելով խաչակիրների մի մասին, շարժվել են դեպի լեհերի աջ թևը։ Լեհական զորքերն անցել են հարձակման, ճեղքել խաչակիրների աջ թևը, շրջապատել այն։ Օրդենը մարտադաշտ է մտցրել պահեստային ուժերը, սակայն լեհական թագավոր Յագայլոն նրանց դեմ նետել է իր զորքերի երրորդ շարքը, որոնց աջակցել են մարտի դաշտ վերադարձած լիտվական ուժերը։ Խաչակիրները շրջապատվել են և մեծ մասը կոտորվել։ Դաշնակցային զորքերի հաղթանակը սկիզբ է դրել Տևտոնյան օրդենի քայքայմանը։
1960 թվականին Գրյունվալդի ճակատամարտի տեղում կանգնեցվել է հուշարձան։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ճակատամարտեր այբբենական կարգով Կատեգորիա:1410 հակամարտություններ Կատեգորիա:ճակատամարտեր Լեհաստանում
Դաղստանի լեռնային ոչխարի ցեղ
Դաղստանի լեռնային ոչխարի ցեղ (Дагестанская горная порода овец), ստեղծվել է 1934-1950 թվականներին, Դաղստանի ԻԽՍՀ-ում (այժմ՝ Դաղստանի Հանրապետություն), տեղական ոչխարների և վյուրտեմբերգյան խոյերի տրամախաչման միջոցով։
Մաքիների միջին կենդանի քաշը 52-55 կգ է, առավելագույնը՝ մինչև 92 կգ, խոյերինը՝ 80-85 և 132 կգ։ Մաքիների բրդատվությունը 3,3-3,5 կգ Է, խոյերինը՝ 5,5-6 կգ։ Բուրդը սպիտակ է, միատարր, նուրբ, 8-8,5 սմ երկարությամբ և 60 որակի։ Տարածված են լեռնային և հատկապես արտագնաց արոտային պահվածքի պայմաններին։
Կատեգորիա:Ոչխարի ցեղեր
Ժուրավլյովկա (գյուղ, Չեռնոմորսկոեի շրջան)
Ժուրավլյովկա (Журавлівка, Juravlövka), գյուղ Ուկրաինայի Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետության Չեռնոմորսկոեի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Ժուրավլյովկա գյուղում բնակվում էր 195 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետության Չեռնոմորսկոեի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Սկուգարեևկա
Սկուգարեևկա (Скугареевка), գյուղ Ռուսաստանի Ուլյանովսկի մարզի Տերենգուլսկի շրջանի կազմում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:1680 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Ուլյանովսկի մարզի Տերենգուլսկի շրջանի բնակավայրեր
Կեսարիայի վերաշինական միավորում
Կեսարիայի վերաշինական միավորում, հայրենակցական միություն։
Պատմություն
Հիմնադրվել է 1905 թվականի հունվարի 8-ին, Նյու Յորքում՝ Աբրահամ Կյուրյունլյանի, Արմենակ Մեծյանի, Ավետիս Մերտինյանի և ուրիշների նախաձեռնությամբ։ Մասնաճյուղեր ունի Ֆրանսիայում, Միրիայում, Լիբանանում և այլուր։ Մինչև 1929 թվականը կոչվել է «Կեսարիո աղքատախնամ ընկերություն», ապա «Կեսարիայի վերաշինական միություն»՝ նպատակ ունենալով առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ կորցրած Կեսարիայի փոխարեն Խորհրդային Հայաստանում հիմնադրել համանուն բնակավայր և այնտեղ փոխադրել տարբեր երկրներում ապաստանած կեսարացիներին։
Խորհրդային Հայաստանի կառավարությունը, ընդառաջելով կեսարացիների խնդրանքին, 1934 թվականի հուլիսի 12-ին որոշում ընդունեց Նոր Կեսարիա ավանի հիմնադրման մասին։ 1934 թվականի նոյեմբերից միությունը հրատարակել է «Նոր Կեսարիա» ամսագիրը (խմբագիր՝ Արշավիր Քաղցրունի, լույս է տեսել մինչև 1937 թվականը), որի էջերում կեսարահայերին կոչ է արվել համախմբվել կառուցվելիք Նոր Կեսարիայում։
1935 թվականի հունվարին կեսարիայի վերաշինական միավորումը և ֆենեսեցիների «Ռուբինյան ուսումնասիրաց ընկերությունը» կազմեցին «Նոր Կեսարիայի համագործակցական միություն»-ը, որի կանոնադրության մեջ նշվեց.
Համագործակցական միության անդամ կազմակերպություններ դարձան նաև Թոմարզայի, էվերեկի, էֆքերեի, Պելեկեսիի, Թաշխանի հայրենակցական միությունները։
Խորհրդային Հայաստանի քարտեզի վրա 1969 թվականի հունվարին երևաց Նոր Կեսարիա անունը, երբ ՀԽՍՀ Գերագույն խորհրդի հրամանագրով Հոկտեմբերյանի շրջանի խորդենու արտադրության պետական տնտեսության քաղաքատիպ ավանը անվանակոչվեց Նոր Կեսարիա (ավանի փողոցները կոչվեցին Արգեոս լեռան և Թոմարզա, էվերեկ, Թալաս բնակավայրերի անուններով)։ Կեսարիայի վերաշինական միավորումը (կենտրոնական վարչության ատենապետ՝ Հարություն Հազարյան, քարտուղար՝ Արամ Բագրատունի) սերտ կապերի մեջ է Նոր Կեսարիայի հետ։
Կատեգորիա:Հայրենակցական միություններ Կատեգորիա:Ամերիկահայ հասարակական կազմակերպություններ
Վորիպաևկա
Վորիպաևկա (Ворыпаевка), գյուղ Ռուսաստանի Մոսկվայի մարզի Կոլոմենսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2005 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 19 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Մոսկվայի մարզի Կոլոմենսկի շրջանի բնակավայրեր
Մաիդլա (գյուղ, Մյառյամաա շրջան)
Մաիդլա (Maidla), գյուղ Էստոնիայի Ռապլամաա նահանգի Մյառյամաա շրջանում։
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 95 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Ռապլամաա նահանգի Մյառյամաա շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղեր
Մորդովիայի հանրապետական միացյալ գավառագիտական թանգարան
'''Մորդովիայի Ի. Դ. Վորոնինի անվան հանրապետական միացյալ գավառագիտական թանգարան''' (Мордо́вский республика́нский объединённый краеве́дческий музе́й и́мени И. Д. Воро́нина), գավառագիտական թանգարան Սարանսկում։ Մորդովիայի Հանրապետության մշակութային ամենահին հաստատություններից մեկն է։
Պատմություն
Հիմնադրվել է 1918 թվականի նոյեմբերի 29-ին ժողովրական կրթության գավառագիտական վարչության հրամանով քաղաքային մտավորականության խմբի նախաձեռնությամբ։ Թանգարանի զարգացմանն ակտիվորեն նպաստել է «Հայրենի երկրի ուսումնասիրությունների միությունը», որը Յակով Պետրովիչ Նարովչատսկու գլխավորությամբ համախմբել էր մոտ հարյուր գավառագետների։ Թանգարանային ֆոնդերի հավաքագրման համար որոշ ժամանակ պահանջվեց։ Առաջին այցելուների համար թանգարանը բացվեց 1919 թվականի հունիսի 15-ին։ Այն ժամանակ կոչվում էր «Սարանսկի հայրենիքի երկրամասի գավառական թանգարան» ։
Ի սկզբանե թանգարանը գտնվում էր քաղքենի Ն. Պ. Վետչինկինի Պենզայի փողոցի   (այժմ՝ Ռաբոչայա փողոց) տանը, 1920 թվականին տեղափոխվել է տան նախկին քաղաքապետ Մ. Գ. Նիկիտինի Իլինսկի փողոցի (այժմ՝ Բոլշևիկյան փողոց)  վրա գտնվող տունը, 1925 թվականին՝ Կ. Մարքսի փողոցի (այժմ՝ Լև Տոլստոյի փողոց) վրա գտնվող նախկին տանը, 1928 թվականին՝ Վլադիմիրսկի եկեղեցու  Պետրոպավլովյան վանքի նախկին շենքում։ 1935 թվականից թանգարանը գտնվում է Մոսկովյան փողոցում, նախկին երեք Սրբերի եկեղեցու (18-րդ դարի ճարտարապետական հուշարձան) նախկին շենքում։
Մորդովիայի Հանրապետության կառավարության 2005 թվականի օգոստոսի 8-ի որոշմամբ թանգարանը կոչվել է գրականագետ, գրող, հասարակական գործիչ, Ռուսաստանի և Մորդովիայի մշակույթի  վաստակավոր գործիչ, Մորդովիայում գիտական գավառագիտության հիմնադիր Իվան Դմիտրիևիչ Վորոնինի անունով, ով զգալի ներդրում է ունեցել Մորդովիայի պատմության և մշակույթի ուսումնասիրության գործում։
2001 թվականին Մորդովիայի Ի. Դ. Վորոնինի անվան հանրապետական միացյալ գավառագիտական թանգարանն ​​ընդգրկվել է Մորդովիայի հանրապետության առավել արժեքավոր մշակութային ժառանգությունների ցանկում ։
Թանգարանի ֆոնդեր և ցուցադրություն
Գավառագիտական թանգարանի ֆոնդերում պահվում են ավելի քան 200 հազար ցուցանմուշներ, այդ թվում՝ կենցաղային իրեր, գործիքներ, զենքեր, ազգային հագուստ, դեկորատիվ-կիրառական արվեստի նմուշներ, հին գրքեր և պատմական փաստաթղթեր, դրամագիտական հավաքածու, ինչպես նաև հնէաբանական, բուսաբանական, միջատաբանական հավաքածուներ, լցոնված կենդանիներ և թռչուններ, որոնք բնակեցվել են Մորդովիայի տարածքում։
Թանգարանի մշտական ցուցադրությունը ներառում է երեք բաժին`պատմական բաժին (Մորդովիայի պատմություն մինչև 1917 թ.), Ժամանակակից պատմություն (1917 թվականից մինչև մեր օրեր) և Մորդովիայի բնության բաժինը։ Բացի այդ, գործում է ցուցասրահ։
Թանգարանն իրականացնում է ակտիվ հետազոտական և հրատարակչական գործունեություն, ինչպես նաև Մորդովիայի Հանրապետության բոլոր թանգարանների համար համարվում է գիտական և մեթոդաբանական կենտրոն։
Թանգարանի մասնաճյուղեր
Թանգարանը մասնաճյուղեր ունի հանրապետության մարզերում՝
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Մորդովիայի թանգարաններ Կատեգորիա:1918 հիմնադրումներ