cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Էժեն Մյուլեր
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գրողներ
Էգիր (արբանյակ)
Էգիր, Սատուրնի անկանոն արբանյակն է, հայտնաբերվել է Դեվիդ Ջուիտի կողմից 2004 թվականին։
Կատեգորիա:Սատուրնի արբանյակներ
Նուրբանու Սուլթան
Աֆիֆե Նուրբանու Սուլթան (Afife Nûr-Banû Sultan, نور بانو سلطان, ), հարճ, ապա օսմանյան սուլթան Սելիմ II-ի կինը (կրել է հասեկի տիտղոսը), Մուրադ III-ի մայրը, կանանց սուլթանատի շրջանի առաջին վալիդե սուլթանը։
Ծագում
Հիմնական է համարվում Վենետիկի երկու ազնվական ընտանիքներից Նուրբանուի ծագման վարկածը․ նրա հայրը եղել է Նիկոլո Վենյերը՝ Վենետիկին պատկանող հունական Պարոս կղզու նահանգապետը և Վենետիկի դոժ Սեբաստիանո Վենյերի հարազատ եղբայրը, մայրը՝ Վիոլանտ Բաֆոն էր։ Սեսիլիա Վենյեր-Բաֆո անունով աղջիկը, համարվել է ապօրինածին, քանի որ նրա ծնողները ամուսնացած չեն եղել։ Բացի այդ, որոշ պատմաբաններ նշել են, որ Նիկոլոյի և Վիոլանտի ենթադրյալ դստեր անունը Օլիվիա է եղել։
Այլ վարկածների համաձայն՝ Նուրբանուն կարող էր հրեա լինել Նասիի ընտանիքից կամ հույն՝ Կորֆու կղզուց ։
Ժառանգորդի հարճ
1537 թվականին, երբ ծովահեն ու ծովակալ Հայր–ադ–դին Բարբարոսան գրավեց Պարոսը, 12-ամյա աղջիկը հայտնվեց ստրկության մեջ։ Նա Բարբարոսայի կողմից, որպես ստրկուհի, Ստամբուլում հանձնվել է սուլթանական հարեմ, որտեղ դարձել է շեհզադե Սելիմի հարճը։ 1543 թվականին Նուրբանուն, հավանաբար, ուղեկցել է Սելիմին Կոնիայում, որտեղ նա զբաղեցնում էր էյալեթի սանջակբեյի (փաշայի) պաշտոնը։ Այստեղ 1544 թվականին Նուրբանուն ծնել է իր առաջնեկին՝ Շահ Սուլթան դստերը, իսկ հետո, երկու տարի անց, որդուն՝ Մուրադին։ Ինչպես նշել է Լեսլի Փիրսը, Մուրադը Սելիմի միակ որդին էր, որը ծնվել էր մինչև նրա գահակալությունը, 1566 թվականին։
Ինչպես գրել է Վենետիկի դեսպանը, սանջակբեյ եղած ժամանակ Սելիմը շատ «վավաշոտ» էր, սակայն եթե անգամ նա այլ հարճեր էլ է ունեցել, ապա այդ ընթացքում միայն Նուրբանուն է ծննդաբերել։ Նա Սելիմի առնվազն չորս երեխաների մայրն էր. բացի Շահ Սուլթանից և Մուրադից, նա ունեցել է ևս երկու դուստր՝ Գևխերհանը և Էսմեհանը, որոնք ծնվել են առաջին դստեր և որդու լույս աշխարհ գալու միջև ընկած ժամանակաշրջանում։ Սելիմի վերջին զավակը, որը ծնվել է մինչև նրա գահակալությունը, եղել է Ֆաթմա Սուլթանը, ով լույս աշխարհ է եկել մոտավորապես 1559 թվականին, նրա մայրը նույնպես համարվում է Նուրբանուն։
Սուլթանի ֆավորիտ
1558 թվականին շեհզադե Մուրադը նշանակվել է Աքշեհիրի սանջակբեյի պաշտոնում։ Ավանդույթի համաձայն, շեհզադեի մայրը պարտավոր էր նրա հետ մեկնել էյալեթ, որտեղ պետք է կատարեր այնպիսի գործառույթներ, ինչպիսիք են սուլթանին կից վալիդեի գործառույթները։ Սակայն Նուրբանուն, ինչպես և նախկինում Սելիմի մայրը՝ Հյուրեմը, չի մեկնում սանջակ, այլ մնում է ամուսնու կողքին։ Երբ Սելիմը դառնում է սուլթան, իսկ Մուրադը տեղափոխվում է Մանիսա, Նուրբանուն, հակառակ սպասումների, մեկնում է Ստամբուլ։
Մինչև Սելիմի գահ բարձրանալը, Նուրբանուն նրա միակ ֆավորիտն է եղել։ Քանի որ սուլթանի՝ միայն մեկ որդի ունենալը բարդ դրության մեջ էր դնում դինաստիան, Սելիմը ևս մի քանի ֆավորիտուհի է ունեցել, որոնք նրա համար, ըստ տարբեր տվյալների, լույս աշխարհ են բերել հինգից մինչև իննը որդիներ․ Լեսլի Փիրսի կարծիքով՝ կառավարման ութ տարիների ընթացքում Սելիմը վեց որդիների հայր է դարձել, որոնցից մեկը մահացել է դեռևս հոր կենդանության օրոք (ենթադրաբար դա եղել է շեհզադե Մեհմեդը, որը թաղվել է Հյուրեմ Սուլթանի դամբարանում), հայտնի է նաև Սելիմի չորս հարճերի մասին, որոնք նրա կառավարման վերջում նույնպես որդիներ են ծնել։ Ընդ որում, նա, հավանաբար, պահպանել է «մեկ ֆավորիտ՝ մեկ որդի» սկզբունքը։
Այն փաստը, որ Սելիմի գահ բարձրանալուց հետո Նուրբանուն ոչ մի երեխա չի ունեցել, կարող է խոսել այն մասին, որ նա դադարել է լինել սուլթանի սեքսուալ պարտնյորը, սակայն նա պահպանել է գլխավոր ֆավորիտի կարգավիճակը, քանի որ հենց նրա որդին է հռչակվել գահի ժառանգորդ։ Մայրաքաղաք տեղափոխվելուց հետո Նուրբանուի վիճակը պալատում բարդ է եղել. նա պետք է գլխավորեր սուլթանական հարեմը՝ չունենալով ազդեցիկ հովանավորներ և հաստատված կապեր։  Վենետիկի դեսպանների փոխանցած տեղեկությունների համաձայն՝ առաջին տարիներին մայրաքաղաքում Նուրբանուի հեղինակությունը բացառապես հենվել է նրա հանդեպ Սելիմի տածած սիրո վրա։
Իր հոր նման Սելիմը որոշել է պաշտոնապես ամուսնանալ։ Ջակոմո Ռագացցոնին վենետիկյան սենատին 1571 թվականին ուղղված իր զեկույցում գրել է՝ «22 տարեկան Ամուրադ Սուլթանը [Մուրադ, Սելիմի ավագ որդին] տաղանդավոր է և լավ կրթված, ուշադիր հետևում է կրոնական ծիսակատարություններին, ուստի շատ սիրելի է բոլորի և իր հոր՝ Մեծ Սենյորի կողմից՝ ի հեճուկս օսմանների ավանդույթների։ Վեց ամիս առաջ նրա հայր Սենյորը, որպես սիրո նշան, չեբին է արել, ինչը նշանակում է, որ նա օրինական կնոջ է վերցրել [արքայազնի] մորը՝ չերքեշենկային [sic], և նրան 110 հազար դուկատ օժիտ է տվել՝ ցանկանալով գերազանցել իր հորը, որը Սելիմի մորը օժիտ էր տվել միայն 100 հազար»։ Ինչպես Սուլեյմանի և Հյուրեմի հարսանիքը, այնպես էլ Սելիմի և Նուրբանուի ամուսնական արարողությունը ոչ մի կերպ չի լուսաբանվել օսմանյան աղբյուրներում, ինչը, հավանաբար, պայմանավորված է եղել նման ամուսնությունների՝ օսմանյան պալատական ավանդույթներին հակասությամբ։
Սելիմ II-ի կառավարման վերջում Նուրբանուն օրական ստացել է 1100 ակչեի չափով ռոճիկ, մինչդեռ սուլթանի մյուս ֆավորիտները ստանում էին միայն քառասուն ակչեն, որդու կառավարման ժամանակ Նուրբանուն օրական մոտ 2 հազար ակչե էր ստանում, ինչը ամբողջ կայսրության ամենաբարձր ռոճիկն էր և երեք անգամ գերազանցում էր սուլթանի ռոճիկը։
Սուլթանի մայր
Նուրբանուի ամուսինը մահացել է 1574 թվականին, և գահին է նստել նրա 28-ամյա որդին՝ Մուրադը, իսկ ինքը՝ Նուրբանուն արժանացել է վալիդե սուլթանի տիտղոսին և նրան հասանելիք արտոնություններին։ Նա առաջինն է սկսել պաշտոնապես օգտագործել այս տիտղոսը։ Դառնալով նոր սուլթանի մայրը՝ Նուրբանուն սկսել է ակտիվ նամակագրություն վարել օտարերկրյա ղեկավարների հետ։ Այսպես, երկար տարիներ, ընդհուպ մինչև իր մահը, Նուրբանուն պարբերաբար նամակներ է ուղարկել, ինչպես նաև նվերներ է փոխանակել ֆրանսիացի թագավորների մոր՝ Եկատերինա Մեդիչիի հետ։ Համարվում է, որ Նուրբանուն կողմնակից է եղել վենետիկամետ, և, հետևաբար, խիստ հակագենուեզական քաղաքականությանը։ Դրա պատճառով նույնիսկ լուրեր են պտտվել, որ նրան թունավորել է գենուեզական դեսպանը։ Մուրադը հենվել է մոր աջակցության վրա, ով հսկայական հեղինակություն է վայելել ընդհուպ մինչև իր մահը՝ 1583 թվականը։ Պետության մեջ նման իրավիճակը շատերին, և առաջին հերթին նոր մեծ վեզիր Սինան փաշային չի գոհացրել․ վերջինս այդ պաշտոնը զբաղեցրել է 1580 թվականին Նուրբանուի փեսայի մահից հետո։ Սուլթանի մոր և մեծ վեզիրի հակամարտությունը ավարտվել է Նուրբանուի մահից մեկ տարի առաջ․ Սինան փաշան հեռացվել է պաշտոնից և արտաքսվել մայրաքաղաքից, և, ինչպես գրել է Վենետիկի դեսպան Կոնտարինին, Մուրադ III-ի մայրը մեղսակից է եղել այդ պաշտոնանկությանը, իսկ նրա նպատակն էր այդ պաշտոնին նստեցնել իր դրածոյին։ Սուլթանի մոր և մեծ վեզիրի դիմակայության ավարտից հետո սկսվել է նորը՝ Մուրադ III-ի մոր և նրա ֆավորիտուհու միջև։
Մահ
Նուրբանուն մահացել է 1583 թվականի դեկտեմբերին։ Հատուկ պատվի չարժանանալով կենդանության օրոք՝ նա դրան արժանացել է հետմահու․ Մուրադ III-ը շքեղ թաղում է կազմակերպել մոր համար․ կնոջ թաղումը պատկերված է Սեիդ Լոքմանի մանրանկարներից մեկում՝ Օսմանյան կայսրությունում միակը համարվող մանրանկար «Շեխինշահնամեում»։ Սուլթանը մեկն էր այն մարդկանցից, ովքեր վալիդեի դագաղը տանում էին Մեհմեդ Նվաճողի մզկիթ, որտեղ պետք է թաղման աղոթք կարդային։ Հենց այդ՝ պալատից ամենահեռավոր սուլթանական մզկիթներից մեկի ընտրությունը գիտակցաբար էր արվել. այդպիսով Մուրադը հույս ուներ, որ իր մոր հոգու համար ավելի շատ մարդ է աղոթելու, քան դա կարող էր լինել մոտակա մզկիթներում։ Չորս օր շարունակ Ղուրան էին կարդում, և չորս օր բարձրաստիճան պաշտոնյաներն ու կրոնական գործիչները գալիս էին Նուրբանուի դագաղի մոտ՝ հարգանքի տուրք մատուցելու նրան։ Մուրադ III–ի կարգադրությամբ մայրը թաղվել է Այա Սոֆիա մզկիթում՝ հոր կողքին։ Այսպիսով, Նուրբանուն դարձել է սուլթանի առաջին հարճը, որը թաղվել է իր ամուսնու կողքին։ Այդ արարքով Մուրադն իր վալիդեին ճանաչել է իշխող դինաստիայի լիիրավ անդամ, և ընդգծել իր ծագումը ինչպես սուլթան Սելիմ II–ից, այնպես էլ Նուրբանու Սուլթանից։ Նուրբանուի հուղարկավորությունը փոխել է դինաստիայի անդամների թաղման ավանդույթը, ըստ որի սուլթանները եղել են իրենց դամբարանների միանձնյա «տերերը», իսկ նրանց ժառանգները, կանայք և մայրերը թաղվել են առանձին (բացառություն է եղել Միհրիմահը, ով թաղվել է 1578 թվականին հոր կողքին, որով ընդգծվել է սուլթանի միակ դստեր հատուկ կարգավիճակը)։
Սուլթանների կանանց և մայրերի առանձնաշնորհներից մեկը մզկիթների կառուցումն էր։ Աթիկ Վալիդե մզկիթը պատվիրվել է հայտնի ճարտարապետ Սինանին Նուրբանուի կողմից, կառուցումն ավարտվել է նրա մահվան տարում։ Աթիկ Վալիդեն դարձել է կնոջ կողմից կառուցված առաջին մզկիթը՝ երկու մինարեթներով։
Գրականություն
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության սուլթաններ
Քաղաքական փիլիսոփայություն
Քաղաքական փիլիսոփայություն կամ քաղաքական տեսություն, կառավարման փիլիսոփայական հետազոտություն, որն ուսումնասիրում է հանրային ծառայողների և ինստիտուտների միջև փոխհարաբերությունները, դրանց բնույթը, օրինականությունը և շրջանակը։ Քաղաքական փիլիսոփայության ուսումնասիրության թեմաներից են քաղաքականությունը, արդարությունը, ազատությունը, սեփականությունը, իրավունքներն ու օրենքները և իշխանության կողմից օրենքների կիրարկումը։ Այն փորձում է պատասխանել հետևյալ հարցերին՝ ինչն է իշխանությունը դարձնում օրինական, ինչ իրավունքներ և ազատություններ պետք է այն պաշտպանի, ինչ ձև այն պետք է ունենա, ինչ է օրենքը, ինչ պարտականություններ ունեն քաղաքացիները օրինական իշխանության նկատմամբ, եթե ունեն այդպիսիք, և ինչպես կարող է այն օրինական կերպով տապալվել։
Քաղաքական տեսությունը նաև անդրադառնում է ավելի լայն շրջանակի հարցերի՝ փորձելով անդրադարձ կատարել այնպիսի երևույթների քաղաքական բնույթին, ինչպիսիք են ինքնությունը, մշակույթը, ռասան, քաղաքական տնտեսությունը, քաղաքական էթիկան, մարդ-կենդանի հարաբերությունները, քաղաքական աստվածաբանություն և այլն։
Քաղաքական փիլիսոփայությունը փիլիսոփայության մի ճյուղ է, սակայն այն մեծ դեր է խաղացել նաև քաղաքագիտության մեջ, որում պատմականորեն շեշտ է դրվել ինչպես քաղաքական մտքի պատմության, այնպես էլ ժամանակակից քաղաքական տեսության վրա (նորմատիվ քաղաքական տեսությունից մինչև տարբեր քննադատական մոտեցումներ)։
Հին Հնդկաստան
Հնդկական քաղաքական փիլիսոփայությունը հնագույն ժամանակներում հստակ սահմանազատում է դրել 1) ազգի և պետության, 2) կրոնի և պետության միջև։ Հինդու պետությունների սահմանադրությունները ժամանակի ընթացքում զարգացել են և հիմնվել քաղաքական և իրավական տրակտատների և գերիշխող սոցիալական ինստիտուտների վրա։ Պետական ինստիտուտները բաժանված են եղել հետևյալ կատեգորիաների՝ կառավարման, դիվանագիտական, վարչարարական, պաշտպանական, իրավական և կարգապահական։ Մանթրանգան՝ այս պետությունների գլխավոր կառավարման մարմինը, կազմված էր թագավորից, վարչապետից, բանակի հրամանատարից, թագավորի քրմապետից։ Վարչապետը գործադիրի ղեկավարի (մահա ամատյա) հետ միասին գլխավորում էր նախարարների հանձնաժողովը։
Չանակյան մ.թ.ա. 4-րդ դարի հնդիկ քաղաքական փիլիսոփա է։ Չանակյայի հեղինակած « Արտհաշաստրա » աշխատությունը տրամադրում է քաղաքականության գիտության մասին տեղեկություններ խելացի ղեկավարի համար, քաղաքականություններ՝ միջազգային հարաբերությունների և պատերազմների համար, տեղեկություններ լրտեսական պետության համակարգի մասին, պետության հսկողության և տնտեսական կայունության մասին ։ Չանակյան մեջբերում է մի շարք հեղինակությունների, այդ թվում՝ Բրուհասպատիին, Ուշանասին, Պրաչետասա Մանուին, Պարասարային և Ամբիին, իսկ ինքն իրեն ներկայացնում է որպես քաղաքական փիլիսոփաների տոհմի ժառանգ ։ Քաղաքական փիլիսոփայության վերաբերյալ գոյություն ունեցող հնդկական մեկ այլ ազդեցիկ տրակտատ է Սուկրա Նետին ։ Հնագույն Հնդկաստանում օրենսգրքի օրինակ է Մանուսմրտին կամ Մանուի օրենքները ։
Հին Չինաստան
Չինական քաղաքական փիլիսոփայությունը սկիզբ է առել Գարնանային և աշնանային ժամանակաշրջանից, իսկ ավելի կոնկրետ՝ մ.թ.ա. 6-րդ դարում Կոնֆուցիոսից։ Չինական քաղաքական փիլիսոփայությունը զարգացել է՝ ի պատասխան երկրի քաղաքական և սոցիալական անկման, որը բնորոշ է եղել Գարնանային և աշնանային ժամանակաշրջանին և Պատերազմող պետությունների ժամանակաշրջանին։ Սույն ժամանակաշրջանի հիմնական փիլիսոփայությունները՝ կոնֆուցիականություն, լեգիզմ, մոհիզմ, ագրարիզմ և դաոսականություն, յուրաքանչյուրն ունեցել է իր քաղաքական ասպեկտը։ Այնպիսի փիլիսոփաներ, ինչպիսիք են Կոնֆուցիոսը, Մեն Ցզին և Մո Ցզին, իրենց քաղաքական փիլիսոփայության հիմքում դրել են քաղաքական միասնության և քաղաքական կայունության գաղափարը։ Կոնֆուցիոսը պաշտպանել է հիերարխիկ, մերիտոկրատական կառավարման համակարգը, որը հիմնված է կարեկցանքի, հավատարմության և միջանձնային հարաբերությունների վրա։ Լեգիզմը պաշտպանում է ավելի ավտորիտար կառավարումը՝ հիմնված դրակոնյան պատժամիջոցների և օրենքների վրա։ Մոհիզմը պաշտպանում է կոմունալ, չկենտրոնացված կառավարումը՝ հիմնված խնայողության և ասկետիզմի վրա։ Ագրարիզմը պաշտպանում է գյուղական ուտոպիական կոմունալիզմի և հիմնված է էգալիտարիզմի վրա ։ Դաոսականությունը պաշտպանում է պրոտոանարխիզմը։ Լեգիզմը Ցին դինաստիայի գերիշխող քաղաքական փիլիսոփայությունն էր, որը փոխարինվել է պետական կոնֆուցիականությամբ Հան դինաստիայի օրոք։ Նախքան Չինաստանի կողմից կոմունիզմի ընդունումը՝ մինչև 20-րդ դարը Չինաստանի գերիշխող քաղաքական փիլիսոփայությունը եղել է պետական կոնֆուցիականությունը ։
Հին Հունաստան
Արևմտյան քաղաքական փիլիսոփայությունը սկիզբ է առնում Հին Հունաստանի փիլիսոփայությունից, որտեղ քաղաքական փիլիսոփայությունը թվագրվում է առնվազն Պլատոնի ժամանակաշրջանով ։ Հին Հունաստանում կային քաղաք-պետություններ, որոնք քաղաքական կազմակերպման տարբեր ձևեր էին փորձարկում. դրանք Պլատոնը համախմբել է հինգ կատեգորիաների մեջ՝ ըստ նվազող կայունության և բարոյականության` միապետություն, թիմոկրատիա, օլիգարխիա, ժողովրդավարություն և բռնապետություն։ Քաղաքական փիլիսոփայության ամենակարևոր դասական աշխատություններից է Պլատոնի «Հանրապետությունը», որին հաջորդել են Արիստոտելի «Նիկոմաքյան էթիկա» և «Պոլիտիկա» աշխատությունները ։ Հռոմեական քաղաքական փիլիսոփայությունը կրել է ստոիկների և հռոմեական պետական գործիչ Կիկերոնի ազդեցությունը ։
Օգոստինոս Երանելի
Օգոստինոս Երանելու վաղ քրիստոնեական փիլիսոփայությունը մեծապես կրել է Պլատոնի ազդեցությունը։ Քրիստոնեական մտքի բերած գլխավոր փոփոխությունն ստոիցիզմի չափավորությունն էր և հռոմեական աշխարհի արդարադատության տեսությունը, ինչպես նաև կարեկցանքը՝ որպես բարոյական օրինակ կիրառելու մեջ պետության դերի շեշտադրումը։ Օգոստինոսը նաև քարոզում էր, որ մարդը սրա կամ նրա քաղաքի անդամ չէ, այլ կա՛մ Աստծո քաղաքի (Civitas Dei), կա՛մ Մարդու քաղաքի քաղաքացի է (Civitas Terrena)։ Օգոստինոսի «Աստծո քաղաքը» այս ժամանակաշրջանի ազդեցիկ աշխատություն է, որը հարված է հասցրել շատ քրիստոնյա հռոմեացիների շրջանում տարածված այն թեզին, թե քրիստոնեական տեսակետը կարող է իրականացվել Երկրի վրա ։
Թովմա Աքվինացի
Թովմա Աքվինացին մանրակրկիտ կերպով զբաղվել է իրավունքի փիլիսոփայության տարատեսակներով։ Ըստ Աքվինացու, կա օրենքի 4 տեսակ՝
Աքվինացին երբեք չի քննարկում կանոնական իրավունքի բնույթը կամ դասակարգումը։ Թոմիստական ​​իրավաբանական շրջանակներում գիտական ​​բանավեճեր կան կանոնական իրավունքի տեղի մասին։
Բնական իրավունքի ավանդույթի մեջ Աքվինացին եղել է առանձնակի ազդեցիկ մտածող։
Մութազիլիներն ընդդեմ աշարիների
Իսլամի վերելքը, որը հիմնված էր ինչպես Ղուրանի, այնպես էլ Մուհամմադի վրա, միջերկրածովյան շրջանում կտրուկ փոխել է ուժերի հավասարակշռությունը և իշխանության ծագման վերաբերյալ ընկալումները։ Վաղ իսլամական փիլիսոփայությունը ընդգծում է գիտության և կրոնի միջև անքակտելի կապը, ինչպես նաև ճշմարտությունը գտնելու համար իջթիհադի գործընթացը. իրականում ամբողջ փիլիսոփայությունը «քաղաքական» էր, քանի որ այն իրական հետևանքներ ուներ կառավարման վրա։ Այս տեսակետը վիճարկվել է «ռացիոնալիստ» մութազիլիական փիլիսոփաների կողմից, որոնք ունեին ավելի հելլենական հայացքներ՝ բանականությունը հայտնությունից վեր է, և ժամանակակից գիտնականներին հայտնի են որպես իսլամի առաջին սպեկուլյատիվ աստվածաբաններ։ Նրանք ստանում էին աշխարհիկ արիստոկրատիայի աջակցությունը, որը ցանկանում էր գործողությունների ազատություն ստանալ խալիֆայությունից։ Սակայն մինչև ուշ անտիկ շրջան իսլամի «ավանդապաշտ» աշարիական հայացքը ընդհանուր առմամաբ հաղթանակել է։ Ըստ Աշարիների՝ բանականությունը պետք է ենթարկվի Ղուրանին և Սուննային ։
Ժամանակի մյուս հայտնի քաղաքական փիլիսոփաներից է Նիզամ ալ-Մուլքը՝ պարսիկ գիտնական և Սելջուկյան կայսրության վեզիր, ով հեղինակել է Սիյասաթնաման կամ հայերենով «Քաղաքականության գիրքը»։ Այս աշխատության մեջ նա մանրամասն ներկայացնում է պետության դերը քաղաքական հարցերի (օրինակ՝ ինչպես գործել քաղաքական հակառակորդների հետ առանց իշխանության կերպարը խաթարելու), ինչպես նաև աղքատներին պաշտպանելու և արժանիներին պարգևատրելու տեսանկյունից։ Իր մյուս աշխատության մեջ նա բացատրում է, թե ինչպես պետք է պետությունը գործի այնպիսի հարցերում, ինչպիսին է թուրքմենների նման ներգաղթյալներին աշխատանքով ապահովելը, որոնք գալիս էին հյուսիսից (ներկայիս Ռուսաստանի հարավից, Ղազախստանից, Թուրքմենստանից և Ուզբեկստանից) ։
Իբն Խալդուն
14-րդ դարի արաբ գիտնական Իբն Խալդունը համարվում է մեծագույն քաղաքական տեսաբաններից մեկը։ Բրիտանացի փիլիսոփա-մարդաբան Էռեստ Գելլերը իշխանության վերաբերյալ Իբն Խալդունի ձևակերպումը՝ «...ինստիտուտ, որը կանխում է այն անարդարությունը, որը ինքը չի գործում», համարում է քաղաքական տեսության պատմության մեջ լավագույնը։ Իբն Խալդունի համար իշխանությունը պետք է նվազագույնի հասցվի, քանի որ որպես անհրաժեշտ չարիք՝ դա մարդկանց սահմանափակումն է այլ մարդկանց կողմից ։
Միջնադարյան Եվրոպա
Եվրոպայում միջնադարյան քաղաքական փիլիսոփայությունը մեծապես կրել է քրիստոնեական մտածողության ազդեցությունը։ Այն շատ ընդհանրություններ ուներ մութազիլիական իսլամական մտածողության հետ այն առումով, որ հռոմեական կաթոլիկները կարծում էին, որ փիլիսոփայության ստորադասումն աստվածաբանությանը չի նշանակում, որ բանականությունը ենթարկվում է հայտնությանը, սակայն հակասությունների դեպքում կարծում էին, որ բանականությունը ենթարկվում է հավատին այնպես, ինչպես աշարիները։ Սխոլաստիկները միավորում էին Արիստոտելի փիլիսոփայությունը Օգոստինոս Երանելու քրիստոնեական փիլիսոփայության հետ՝ շեշտելով պոտենցիալ ներդաշնակությունը, որը բնորոշ է բանականությանն ու հայտնությանը ։ Թերևս միջնադարյան Եվրոպայի ամենաազդեցիկ քաղաքական փիլիսոփան եղել է Թովմա Աքվինացին, ով օգնել է կրկին ներկայացնել Արիստոտելի աշխատությունները, որոնք կաթոլիկ Եվրոպային էին փոխանցվել մուսուլման Իսպանիայի կողմից Իբն Ռուշդի մեկնաբանություններով։ Աքվինացու կողմից դրանց օգտագործումը սահմանել է միջնադարյան Եվրոպայի քաղաքական փիլիսոփայության «օրակարգը», քանի որ սխոլաստիկ քաղաքական փիլիսոփայությունը գերիշխել է եվրոպական մտածողության մեջ դարեր շարունակ՝ ընդհուպ մինչև Վերածնունդ ։
Եվրոպական վերածնունդ
Վերածննդի ժամանակաշրջանում ավելի քան մեկ դար տևած աստվածաբանական քաղաքական փիլիսոփայության տարածումից հետո Եվրոպայում սկսել է վերելք ապրել աշխարհիկ քաղաքական փիլիսոփայությունը։ Չնայած միջնադարում աշխարհիկ քաղաքականությունը գործնականում նկատվել է Սրբազան հռոմեական կայսրության իշխանության ներքո, ակադեմիական ոլորտն ամբողջությամբ սխոլաստիկ է եղել և ուստի իր բնույթով եղել է քրիստոնեական։
Եվրոպական լուսավորություն
Լուսավորության ժամանակաշրջանում Ամերիկա մայրցամաքում այլ հասարակությունների բացահայտման և քաղաքական հասարակությունների փոփոխվող կարիքներին (հատկապես Անգլիական հեղափոխության, Ամերիկյան հեղափոխության, Ֆրանսիական հեղափոխության և Հայիթիի հեղափոխության ժամանակ) զուգահեռ նոր տեսություններ են ծագել մարդու գոյության մասին, իրականության սահման և դրա ընկալման մասին։ Այս նոր տեսությունները հանգեցնում են նոր հարցերի և պատկերացումների այնպիսի մտածողների կողմից, ինչպիսիք են Թոմաս Հոբսը, Ջոն Լոկը, Բենժամեն Կնոստանը և Ժան-Ժակ Ռուսոն։
Այս տեսաբաններն առաջնորդվում են երկու հիմնական հարցերով՝ ինչ իրավունքով կամ անհրաժեշտությամբ են մարդիկ ստեղծում պետություններ և որն է պետության լավագույն ձևը։ Այս հիմնարար հարցերը պարունակում են հայեցակարգային տարբերակում «պետություն» և «կառավարություն» հասկացությունների միջև։ Որոշվեց, որ «պետությունը» վերաբերելու է այն ինստիտուտների ամբողջությանը, որոնց միջոցով բաշխվում է իշխանությունը և արդարացվում է վերջինիս կիրառումը։ «Կառավարություն» տերմինը վերաբերում է մարդկանց առանձին խմբի, որոնք զբաղեցնում են պետության ինստիտուտներ, մշակում են օրենքներ և որոշումներ, որոնց ենթակա են բոլոր մարդիկ, այդ թվում նաև այդ խմբի ներկայացուցիչները։ Այս հայեցակարգային տարբերակումը շարունակում է գործել քաղաքագիտության մեջ, թեև որոշ քաղաքագետներ, փիլիսոփաներ, պատմաբաններ և մշակութային մարդաբաններ պնդում են, որ ցանկացած հասարակության մեջ քաղաքական գործընթացների մեծ մասը տեղի է ունենում պետությունից դուրս, և որ կան հասարակություններ, որոնք կազմակերպված պետություններ չեն ստեղծել, որոնք, սակայն, ևս պետք է դիտարկել քաղաքական առումով։ Քանի դեռ բնական կարգ հասկացությունը չէր ներդրվել, հասարակական գիտությունները չէին կարող զարգանալ անկախ թեիստական մտածողությունից։ 17-րդ դարում Անգլիայում մշակութային հեղափոխությունից ի վեր, որը տարածվեց Ֆրանսիայում և Եվրոպայի մնացած երկրներում, հասարակությունը համարվում է ֆիզիկական աշխարհի նման բնական օրենքներին ենթակա ։
Քաղաքական և տնտեսական հարաբերությունները մեծապես կրել են վերը նշված տեսությունների ազդեցությունը, արդյունքում գիլդիաների հայեցակարգը ստորադասվել է ազատ առևտրի տեսությանը, և հռոմեական կաթոլիկ եկեղեցու գերակայությունը գնալով վիճարկվել է յուրաքանչյուր ազգային պետությանը ենթակա բողոքական եկեղեցիների կողմից, որտեղ քարոզը կարդում էին տվյալ շրջանի մայրենի լեզվով։ Ազատ առևտուրը, ի հակադրություն այս կրոնական տեսությունների, առևտրային քաղաքականություն է, որը չի սահմանափակում ներկրումն ու արտահանումը։ Այն կարելի է հասկանալ նաև որպես միջազգային առևտրի համար կիրառվող ազատ շուկայի գաղափար։ Կառավարությունում ազատ առևտուրը հիմնականում պաշտպանվում է քաղաքական կուսակցությունների կողմից, որոնք զբաղեցնում են ազատական տնտեսական դիրքեր, մինչդեռ տնտեսապես ձախ և ազգայնական քաղաքական կուսակցությունները հիմնականում պաշտպանում են հովանավորչությունը, որը հակասում է ազատ առևտրի գաղափարին։ Սակայն լուսավորությունը բացահայատ հարձակում էր կրոնի՝ մասնավորապես քրիստոնեության վրա։ Ֆրանսիայում եկեղեցու ամենաբացահայտ քննադատը Ֆրանսուա Մարի Արուե դը Վոլտերն էր՝ լուսավորության ներկայացուցիչը։
Պատմաբանները քրիստոնեության պատմության մասին Վոլտերի նկարագրությունը որակել են որպես «քարոզչական»։ Վոլտերը մասամբ պատասխանատու է եկեղեցու հայրերին «Ես հավատում եմ, որովհետև դա աբսուրդ է» (Credo quia absurdum) արտահայտությունը սխալ վերագրելու համար։ 1767 թվականի հունվարի 5-ով թվագրվող և Պրուսիայի թագավոր Ֆրիդրիխ II-ին ուղղված նամակում նա քրիստոնեության մասին գրել է հետևյալը. «Մերը [քրիստոնեությունը] անկասկած ամենածիծաղելին է, ամենաաբսուրդային և ամենաարյունոտ կրոնը, որը երբևէ վարակել է այս աշխարհը։ Ձերդ մեծությունը մարդկությանը հավիտենական ծառայություն կմատուցի՝ վերացնելով այս տխրահռչակ սնահավատությունը, չեմ ասում ավազակների շրջանում, որոնք արժանի չեն լուսավորվելու և հարմար են ցանկացած լծի։ Նկատի ունեմ ազնիվ մարդկանց շրջանում, այն մարդկանց շրջանում, ովքեր մտածում են և ցանկանում են մտածել… Մահանալու համար միակ ափսոսանքս այն է, որ ես չեմ կարող օգնել ձեզ այս ազնիվ գործում՝ ամենալավն ու հարգարժանը, որը կարող է մարդկային միտքը հղանալ»։ Վոլտերից հետո կրոնն այլևս երբեք նույնը չէր լինի Ֆրանսիայում ։
Այս ուսմունքը տարածում չի գտել Նոր աշխարհում և ացտեկների, մայաների, ինկերի, մոհիկանների, Դելավերի, հյուրոնների և հատկապես իրոկեզների զարգացած քաղաքակրթությունների շրջանում։ Մասնավորապես իրոկեզների փիլիսոփայությունը շատ բան է տվել ժամանակի քրիստոնեական մտքին և շատ դեպքերում ոգեշնչել է ԱՄՆ-ի կողմից ընդունված մի շարք ինստիտուտներին, օրինակ՝ Բենջամին Ֆրանկլինը եղել է իրոկեզների համադաշնության որոշ մեթոդների մեծ համակիր, և վաղ ամերիկյան գրականության մեծ մասը շեշտել է տեղաբնիկների քաղաքական փիլիսոփայությունը։ Իրոկեզները պատմականորեն Հյուսիսային Ամերիկայի հյուսիսարևելյան բնիկ ամերիկացիների ամենահզոր համադաշնությունն են կազմում։ Նրանք գաղութատիրության տարիներին ֆրանսիացիների շրջանում հայտնի էին որպես Իրոկեզների լիգա, իսկ ավելի ուշ՝ Իրոկեզների համադաշնություն, իսկ անգլիացիների շրջանում՝ «Հինգ ազգեր», որոնց մեջ ներառված էին մոհոկները, օնոնդագան, օնաիդան, կայուգան և սենեկան։ 1722 թվականից հետո նրանք իրենց համադաշնության մեջ են ներառել հարավարևելյան տուսկարորա ցեղը, քանի որ վերջիններս էլ էին իրոկեզների լեզվով խոսում. արդյունքում հայտնի են դարձել որպես «Վեց ազգեր» ։
Ջոն Լոկ
Ջոն Լոկը ներկայացրել է քաղաքական տեսության այս նոր ժամանակաշրջանը իր «Երկու տրակտատ կառավարման մասին» աշխատության մեջ։ Այս աշխատության մեջ Լոկն առաջարկում է բնության վիճակի տեսությունը, որն ուղղակիորեն լրացնում է նրա պատկերացումն այն մասին, թե ինչպես է տեղի ունենում քաղաքական զարգացումը և ինչպես կարող է այն ստեղծվել պայմանագրային պարտավորությունների միջոցով։ Լոկը հերքել է Սըր Ռոբերտ Ֆիլմերի ստեղծած քաղաքական տեսությունը հօգուտ բնության վրա հիմնված բնական համակարգի։ Թագավորների աստվածային իրավունքների տեսությունը վերածվել է անցողիկ շքեղության, որը ենթարկվել է Ջոն Լոկի ծաղրանքին։ Ի տարբերություն Մաքիավելու և Հոբսի, բայց Աքվինացու նման Լոկն էլ կընդուներ Արիստոտելի այն տեսակետը, որ մարդը, որպես սոցիալական էակ, սոցիալական ներդաշնակության վիճակում ձգտում է երջանիկ լինել։ Սակայն ի տարբերություն սկզբնական մեղքից հոգու փրկության մասին Աքվինացու տեսակետի, Լոկը կարծում է, որ մարդու միտքն այս աշխարհ է գալիս որպես «տաբուլա ռազա»։ Լոկի համար գիտելիքը ո՛չ բնածին է կամ բացահայտված և ո՛չ էլ հիմնված է հեղինակության վրա, այլ ենթակա է անորոշության, որը կարգավորվում է բանականությամբ, հանդուրժողականությամբ և չափավորությամբ։ Ըստ Լոկի, Հոբսի կողմից առաջարկված բացարձակ տիրակալը անհրաժեշտ չէ, քանի որ բնական օրենքը հիմնված է բանականության և մարդու գոյության և խաղաղության փնտրտուքի վրա։
Ջոն Ստյուարտ Միլ
Ըստ Միլի, «գլխավոր խոչընդոտը» վերաբերում է կանանց ինտելեկտուալ կարողությանը։ «Կանանց հպատակեցումը» աշխատության մեջ Միլը պնդում է, որ կանանց ինտելեկտուալ պոտենցիալի նվազեցումը նշանակում է բնակչության կեսի գիտելիքների և հմտությունների վատնում. նման կորսված գիտելիքները կարող են ձևավորել գաղափարներ, որոնք կարող են առավելագույն հասցնել հաճույքը հասարակության համար։
Բենժամեն Կոնստան
Կոնստանը՝ «լիբերալ» անունը կրող առաջին մտածողներից մեկը, Հին Հռոմի փոխարեն Բրիտանիայի մեծ, առևտրային հասարակությունն է օգտագործել՝ որպես ազատության գործնական օրինակ։ Նա տարբերակում է դրել «նախնիների ազատության» և «ժամանակակիցների ազատության» միջև։ Նախնիների ազատությունը մասնակցային հանրապետական ազատություն էր, որը քաղաքացիներին իրավունք էր տալիս ուղղակիորեն ազդել քաղաքականության վրա հանրային ժողովների ընթացքում բանավեճերի և քվեարկության միջոցով։ Մասնակցության այս աստիճանը ապահովելու համար քաղաքացիությունը ծանր բարոյական պարտականություն էր, որը պահանջում էր ժամանակի և էներգիայի զգալի ներդրում։ Արդյունքում՝ ստրուկների ենթահասարակությունը պետք է կատարեր արտադրողական աշխատանքի մեծ մասը՝ քաղաքացիներին տալով ազատություն՝ քննարկումներ իրականացնելու հանրային հարցերի շուրջ։ Նախնիների ազատությունը սահմանափակված էր նաև համեմատաբար փոքր և միատարր հասարակություններով, որտեղ մարդիկ կարող էին հարմար կերպով հավաքվել մեկ տեղում՝ հասարակական գործերը վարելու համար։
Ժամանակակիցների ազատությունը, ընդհակառակը, հիմնված էր քաղաքացիական ազատությունների, օրենքի գերակայության և պետական չափից ավելի միջամտությունից ազատության վրա։ Ուղղակի մասնակցությունը կլիներ սահմանափակ՝ որպես հետևանք ժամանակակից պետությունների չափերի, ինչպես նաև առևտրային հասարակության ստեղծման, որտեղ ստրուկներ չկային, բայց գրեթե բոլորը պետք է ապրուստը վաստակեին աշխատանքով։ Փոխարենը ընտրողները կընտրեին ներկայացուցիչներ, որոնք ժողովրդի անունից քննարկումներ կանցկացնեին խորհրդարանում և կազատեին քաղաքացիներին առօրյա քաղաքական ներգրավվածության անհրաժեշտությունից։
Ավելին՝ Կոնստանը կարծում էր, որ ժամանակակից աշխարհում առևտուրը ավելի գերակա է, քան պատերազմը։ Նա քննադատել է Նապոլեոնի մարտական ախորժակն այն հիմնավորմամբ, որ այն անօրինական էր և չէր համապատասխանում ժամանակակից առևտրային սոցիալական կազմակերպմանը։ Նախնիների ազատությունը ավելի ռազմատենչ էր, մինչդեռ Ժամանակակից ազատության սկզբունքներով կազմակերպված պետությունը կլիներ խաղաղության մեջ բոլոր խաղաղ ազգերի հետ։
Թոմաս Հոբ
Հոբսի քաղաքական տեսության հիմնական եզրակացությունն այն է, որ պետությունը կամ հասարակությունը չի կարող անվտանգ լինել, եթե բացարձակ միապետի տրամադրության տակ չէ։ Սրանից բխում է այն տեսակետը, որ ոչ մի անհատ միապետի նկատմամբ սեփականության իրավունքներ չի կարող ունենալ, և միապետը կարող է առանց իր հպատակների համաձայնության վերցնել նրանց պատկանող ապրանքները։
«Լևիաթանում» Հոբսը ներկայացրել է պետությունների և օրինական կառավարությունների հիմնադրման և բարոյականության օբյեկտիվ գիտության ստեղծման իր ուսմունքը։ Գրքի մեծ մասը նպատակ ունի ցույց տալ ուժեղ կենտրոնական իշխանության անհրաժեշտությունը՝ խուսափելու տարաձայնությունների և քաղաքացիական պատերազմի չարիքից։
Սկսելով մարդկանց և նրանց կրքերի մեխանիկական ըմբռնումից՝ Հոբսը ենթադրում է, թե ինչպիսին կլիներ կյանքը առանց կառավարության, մի իրավիճակ, որը նա անվանում է բնության վիճակ։ Այս վիճակում յուրաքանչյուր մարդ ունի իրավունք կամ արտոնություն աշխարհում ամեն ինչի նկատմամբ։ Հոբսը պնդում է, որ սա կհանգեցնի «պատերազմի՝ բոլորը բոլորի դեմ»։
Ժան Ժակ Ռուսո
«Սոցիալական պայմանագիրը» նախանշում է դասական հանրապետականության շրջանակներում օրինական քաղաքական կարգի հիմքը։ Տպագրվելով 1762 թվականին՝ այն դարձել է արևմտյան ավանդույթում քաղաքական փիլիսոփայության ամենաազդեցիկ աշխատություններից մեկը։ Այն զարգացրել է Դիդրոյի հանրագիտարանում ներկայացված ավելի վաղ շրջանի «Դիսկուրս քաղաքական տնտեսության մասին» (Discours sur l'oeconomie politique) հոդվածում առաջ քաշված որոշ գաղափարներ։ Այս տրակտատը սկսում է շատ դրամատիկ նախադասությամբ. «Մարդը ծնվում է ազատ, և ամենուր նա շղթաներով է։ Նրանք, ովքեր իրենց համարում են ուրիշների տերը, իրականում ավելի մեծ ստրուկներ են, քան նրանք»։
Ռուսոն պնդում էր, որ բնության վիճակը առանց օրենքի և բարոյականության պարզունակ վիճակ էր, որից մարդիկ հեռացան՝ հանուն համագործակցության բարիքների և անհրաժեշտության։ Հասարակության զարգացմանը զուգընթաց աշխատանքի և մասնավոր սեփականության բաժանումը ստիպեց մարդկությանը ընդունել իրավունքի ինստիտուտներ։ Հասարակության այլասերված փուլում մարդը հակված է հաճախակի մրցակցության մեջ մտնել իր մերձավորների հետ` միաժամանակ ավելի ու ավելի շատ հայտնվելով նրանցից կախվածության մեջ։ Այս կրկնակի ճնշումը սպառնում է և՛ նրա գոյատևմանը, և՛ ազատությանը։
Արդյունաբերացում և ժամանակակից շրջան
Մարքսիզմի կողմից կապիտալիզմի քննադատությունը, որը մշակել էր Ֆրիդրիխ Էնգելսը, լիբերալիզմի և ֆաշիզմի հետ միասին 20-րդ դարի որոշիչ գաղափարական շարժումներից մեկն էր։ Արդյունաբերական հեղափոխությունը զուգահեռ հեղափոխություն առաջացրեց քաղաքական մտքում։ Ուրբանիզացիան ու կապիտալիզմը մեծապես վերաձևեցին հասարակությունը։ Այս ժամանակաշրջանում նաև սկսեց ձևավորվել սոցիալիստական շարժումը։ 19-րդ դարի կեսին ձևավորվեց մարքսիզմը, և սոցիալիզմը սկսեց ընդհանուր առմամբ ձեռք բերել աճող ժողովրդական աջակցություն, հատկապես քաղաքային բանվոր դասակարգի շրջանում։ Առանց կտրվելու անցյալից Մարքսը ստեղծեց սկզբունքներ, որոնք օգտագործվելու էին 20-րդ դարի հեղափոխականների կողմից՝ Վլադիմիր Լենին, Մաո Զցե Դուն, Հո Շի Մին և Ֆիդել Կաստրո։ Թեև Հեգելի պատմության փիլիսոփայությունը նման է Իմանուել Կանտի փիլիսոփայությանը, և Կարլ Մարքսի՝ ընդհանուր բարօրությանն ուղղված հեղափոխության տեսությունը մասամբ հիմնված է պատմության վերաբերյալ Կանտի տեսակետի վրա, Մարքսը հայտարարել է, որ նա շրջում է Հեգելի դիալեկտիկան, որը «կանգնած էր գլխի վրա», «կրկին ճիշտ կողմի վրա» ։ Ի տարբերություն Մարքսի, ով հավատում էր պատմական մատերիալիզմին, Հեգելը հավատում էր ոգու երևութաբանությանը ։ Մինչև 19-րդ դարի վերջ սոցիալիզմը և արհմիությունները դարձել են քաղաքական դաշտի հաստատված անդամներ։ Որոշակի նշանակալիություն են ձեռք բերել անարխիզմի տարբեր ճյուղերը, որոնց մտածողներից էին Միխայիլ Բակունինը, Պիեռ Ժոզեֆ Պրուդոնը և Պյոտր Կրոպոտկին, և սինդիկալիզմը։ Անգլո-ամերիկյան աշխարհում հակաիմպերիալիզմը և պլյուրալիզմը սկսել են տարածվել 20-րդ դարի սկզբին։
Առաջին համաշխարհային պատերազմը մարդկության պատմության մեջ ջրբաժան գիծ էր, որը փոխեց կառավարությունների և քաղաքականության վերաբերյալ տեսակետները։ 1917 թվականի Ռուսական հեղափոխությունը համաշխարհային հարթություն բերեց կոմունիզմը (և նմանատիպ, թեև պակաս հաջողված, հեղափոխություններ եվրոպական շատ այլ երկրներում), ավելի կոնկրետ լենինիզմի քաղաքական տեսությունը, ինչպես նաև ավելի փոքր մակարդակի վրա լյուքսեմբուրգիզմը (աստիճանաբար)։ Միևնույն ժամանակ, սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցությունները հաղթեցին ընտրություններում և առաջին անգամ ձևավորեցին կառավարություններ՝ շատ դեպքերում համընդհանուր ընտրական իրավունքի ներդրման արդյունքում ։
Ժամանակակից քաղաքական փիլիսոփայություն
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից մինչև 1971 թվականը, երբ Ջոն Ռոլզը հրապարակեց «Արդարության տեսությունը», քաղաքական փիլիսոփայությունն անկում է ապրել անգլո-ամերիկյան ակադեմիական աշխարհում, քանի որ անալիտիկ փիլիսոփաները թերահավատորեն էին մոտենում այն հնարավորությանը, թե նորմատիվ դատողություններն ունեն ճանաչողական բովանդակություն, արդյունքում քաղաքագիտությունը շրջվել է դեպի վիճակագրական մեթոդներ և բիհեյվորիալիզմ։ Մյուս կողմից մայրցամաքային Եվրոպայում հետպատերազմյան տասնամյակների ընթացքում քաղաքական փիլիսոփայությունը հսկայական ծաղկում է ապրել, և գերիշխող է եղել մարքսիզմը։ Սա Ժան-Պոլ Սարտրի և Լուի Ալտյուսերի ժամանակներն էին. և Մաո Ցզե Դունի հաղթանակը Չինաստանում և Ֆիդել Կաստրոյի հաղթանակը Կուբայում, ինչպես նաև 1968 թվականի մայիսի իրադարձությունները հանգեցրին հեղափոխական գաղափարախոսության նկատմամբ հետաքրքրության աճին, հատկապես Նոր ձախերի շրջանում։ Մեծ Բրիտանիա և ԱՄՆ գաղթած մի շարք մայրցամաքային եվրոպացիներ, այդ թվում՝ Կարլ Պոպերը, Ֆրիդրիխ Հայեկը, Լեո Շտրաուսը, Հաննա Արենդտը, Իսայա Բեռլինը, Էրիկ Ֆյոգելինը և Ջուդիթ Շկլարը, խրախուսել են քաղաքական փիլիսոփայության շարունակական ուսումնասիրությունը անգլո-ամերիկյան աշխարհում, բայց 1950-ականներին և 1960- ականներին նրանք և իրենց ուսանողները հակասության մեջ են հայտնվել անալիտիկ շրջանների հետ։
Հատկապես 1950-1960-ական թվականներին կոմունիզմը մնացել է ուշադրության կենտրոնում։ Գաղութատիրությունն ու ռասիզմը առաջացած կարևոր խնդիրներից էին։ Ընդհանուր առմամբ, նկատվում էր ոչ թե փիլիսոփայական, այլ պրագմատիկ մոտեցում քաղաքական հարցերին։ Ակադեմիական բանավեճերի մեծ մասը վերաբերում էր երկու պրագմատիկ թեմաներից մեկին կամ էլ երկուսին՝ ինչպես (կամ արդյոք) կիրառել ուտիլիտարիզմը քաղաքական քաղաքականության խնդիրների մեջ, կամ ինչպես (կամ արդյոք) կիրառել տնտեսական մոդելները (օրինակ՝ ռացիոնալ ընտրության տեսությունը) քաղաքական հարցերում։ Ֆեմինիզմի, ԼԳԲՏ սոցիալական շարժումների աճը և գաղութային կառավարման ավարտը և այնպիսի փոքրամասնությունների քաղաքական բացառումը, ինչպիսիք են աֆրոամերիկացիները և զարգացած աշխարհում սեռական փոքրամասնությունները, հանգեցրել են նրան, որ ֆեմինիստական, հետգաղութատիրական և բազմամշակութային միտքը դարձել է նշանակալի։ Սա հանգեցրել է նրան, որ փիլիսոփա Չարլզ Ու. Միլսը «Ռասայական պայմանագիր» գրքում քննադատել է սոցիալական պայմանագիրը, որը բացառում է «գունավոր» մարդկանց, իսկ Քերոլ Փեյթմանը իր «Սեռական պայմանագիր» գրքում մարտահրավեր է նետել սոցիալական պայմանագրի տեսությանը՝ նշելով, որ այն բացառում է կանանց։
Անգլո-ամերիկյան ակադեմիական քաղաքական փիլիսոփայության մեջ Ջոն Ռոլզի «Արդարության տեսություն» աշխատության հրապարակումը 1971 թվականին համարվում է կարևոր իրադարձություն։ Ռոլզն օգտագործել է մտավոր փորձ՝ նախասկզբնական վիճակ, որտեղ կողմերը կատարում են արդարության սկզբունքների ընտրություն հասարակության հիմնական կառուցվածքի համար՝ լինելով անտեղյակության շղարշի ներքո։ Ռոլզը նաև քննադատել է քաղաքական արդարադատության հարցերում ուտիլիտար մոտեցումները։ Ռոբերտ Նոզիկի 1974 թվականի «Անարխիա, պետություն և ուտոպիա» գիրքը, որն արժանացել է Գրքի ազգային մրցանակի, արձագանքել է Ռոլզին լիբերտարիզմի տեսանկյունից և ակադեմիական հարգանք է ձեռք բերել լիբերտարական տեսակետների համար ։
Անգլ-ոամերիկյան մտքի անալիտիկ ուղղության վերելքին զուգընթաց Եվրոպայում 1950-1980-ական թվականներին առաջացան փիլիսոփայության մի քանի նոր ուղղություններ, որոնք ուղղված էին գոյություն ունեցող հասարակությունների քննադատությանը։ Դրանցից շատերը վերցրել են մարքսիստական տնտեսական վերլուծության տարրեր, բայց դրանք համատեղել են ավելի մշակութային կամ գաղափարական շեշտադրման հետ։ Ֆրանկֆուրտյան դպրոցի այնպիսի մտածողներ, ինչպիսիք են Հերբերտ Մարկուզեն, Թեոդոր Վ. Ադորնոն, Մաքս Հորկխայմերը և Յուրգեն Հաբերմասը միավորել են մարքսյան և ֆրոյդական տեսակետները։ Մի փոքր տարբեր ուղղություններով մի շարք այլ մայրցամաքային մտածողներ, որոնք դեռևս մեծապես ազդված էին մարքսիզմից, նոր շեշտադրումներ են դրել ստրուկտուալիզմի և «Հեգելին վերադառնալու» վրա։ (Հետ-) ստրուկտուրալիստական (թեև հիմնականում չեն ընդունում այդ պիտակը) ուղղության մեջ ներառված են այնպիսի մտածողներ, ինչպիսիք են Ժիլ Դըլյոզը, Միշել Ֆուկոն, Կլոդ Լեֆորը և Ժան Բոդրիյարը։ Սիտուացիոնիստներն ավելի շատ Հեգելի ազդեցության տակ էին. Գի Դեբորդը, մասնավորապես, ապրանքային ֆետիշիզմի մարքսիստական վերլուծությունը տեղափոխել է սպառման տիրույթ և դիտարկել է սպառողականության և գերիշխող գաղափարախոսության ձևավորման հարաբերությունները։
20-րդ դարավերջին ի հայտ եկած համընկնող քաղաքական երկու տեսակետներ են հանրապետականությունը (կամ նեո-կամ քաղաքացիական-հանրապետականությունը) և կարողությունների մոտեցումը։ Վերածնվող հանրապետական շարժումը նպատակ ունի այլընտրանքային սահմանում տալ ազատությանը՝ տարբերակելով Իսայա Բեռլինի ազատության դրական և բացասական ձևերից, այն է՝ «ազատությունը որպես գերիշխանության բացակայություն»։ Ի տարբերություն ամերիկյան ազատական շարժման, որն ազատությունը հասկանում է որպես «միջամտության բացակայություն», «գերիշխանության բացակայությունը» ենթադրում է, որ անհատները չենթարկվեն որևէ այլ անձի կամքին։ Հանրապետականի համար ուղղակի ստրուկի կարգավիճակը, անկախ նրանից, թե ինչպես են վերաբերվում այդ ստրուկին, անընդունելի է։ Նշանավոր հանրապետականներից են պատմաբան Քվենտին Սքինները, իրավաբան Քասս Սանսթեյնը և քաղաքական փիլիսոփա Ֆիլիպ Պետիտը։ Կարողությունների մոտեցումը, որի սկիզբը դրել են տնտեսագետներ Մահբուբ ուլ Հակը և Ամարտյա Սենը, և հետագայում մշակել է իրավաբան Մարթա Նուսբաումը, ներկայացնում է ազատությունը իրական աշխարհում գործելու կարողության տեսանկյունից։ Կարողությունների մոտեցումը առաջ է քաշում այն տեսակետը, որ մարդը իր ցանկացած բարեկեցիկ կյանքին հասնելու համար պետք է կենտրոնանա կարողությունների վրա, այլ ոչ թե դրան հասնելու իրավունքի կամ ազատության ։ Ե՛վ կարողությունների մոտեցումը, և՛ հանրապետականությունը ընտրությանը վերաբերվում են որպես մի բանի, որը պետք է ռեսուրսներ ունենա։ Այսինքն՝ բավարար չէ օրինական կերպով ինչ-որ բան անելու ունակ լինելը, այլ դա անելու իրական տարբերակ ունենալը։
1990-ականներից սկսած Ֆրիդրիխ Նիցշեն, Միշել Ֆուկոն, Ժակ Դերիդան, Ժիլ Դըլյոզը և այլք, լայնորեն կիրառելով «ծագումնաբանական մոտեցումը», «դեկոնստրուկցիան» և «թույլ գոյաբանությունը», ընդլայնել են քաղաքական տեսության շրջանակը և տարբեր փաստարկներ են ներկայացրել այնպիսի թեմաների շուրջ, ինչպիսիք են պլյուրալիզմը, ագոնիզմը, գենդերային կատարողականությունը, աշխարհականությունը և այլն։ Ջուդիթ Բաթլերի, Ուիլյամ Ի. Քոնոլիի, Վենդի Բրաունի, Ջեյն Բենեթի, Բոնի Հոնիգի և Շանթալ Մուֆֆի աշխատանքները համապարփակ ձևով անդրադառնում են այս հարցերին։
Ազդեցիկ քաղաքական փիլիսոփաներ
Ստորև ներկայացված են առավել կանոնիկ և կարևոր մտածողները և հատկապես նրանք, որոնց ուշադրության կենտրոնում եղել է քաղաքական փիլիսոփայությունը, և/կամ որոշակի մտքի դպրոցի ակնառու ներկայացուցիչներ են։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Քաղաքական փիլիսոփայություն Կատեգորիա:Քաղաքականություն Կատեգորիա:Սոցիալական գիտությունների փիլիսոփայություն Կատեգորիա:Սոցիալական փիլիսոփայություն Կատեգորիա:Քաղաքական տեսություններ
Բանդաժ
Բանդաժ (աղեկապ), հարմարանք, որի օգնությամբ կանխում են որովայնի խոռոչի օրգանների արտանկումը ճողվածքային դռներով, ամրացնում որովայնային մամլակը և բնականոն դիրքում պահում իջնող ներքին օրգանները։
Տեսակներ
Ըստ նշանակության՝ տարբերում են կանխարգելիչ (բանդաժ-որովայնակալ, նախածննդյան և հետծննդյան), բուժիչ, ինչպես նաև ճողվածքային բանդաժներ։
Կանխարգելիչ բանդաժ խորհուրդ է տրվում կրել հղիության ժամանակ և ծննդաբերությունից հետո՝ կապված որովայնի (հատկապես թուլացած մկանունքով կանանց) պատի չափից ավելի ձգվածության հետ։ Օգտագործում են նաև որովայնի խոռոչի ծավալուն վիրահատությունների դեպքում՝ որովայնի պատի ճողվածքը կանխելու նպատակով։
Նախածննդյան բանդաժը լայն, կողքից կոճկվող, ամուր գործվածքից պատրաստված գոտի է։ Չափսը ընտրում են կոնքի շրջագծի երկարությամբ, քուղերի օգնությամբ այն կարելի է ավելացնել՝ պտղի մեծությանը համապատասխան։ Բանդաժը հագնում են առավոտյան, անկողնում պառկած՝ կոնքը թեթևակի բարձրացնելով։ Քուղերը կապում են ներքևից՝ որովայնը չափից ավելի չձգելով։ Ճիշտ հագած բանդաժը հարմար է, թեթևացնում է քայլելը։
Բուժիչ բանդաժն օգտագործում են բժշկի նշանակմամբ՝ ներքին օրգանների (օրինակ՝ ստամոքսի, աղիքների, երիկամների) իջվածքի ժամանակ։ Դա, այսպես կոչված, ցածր բանդաժն է։ Դրանք պատրաստվում են հատուկ արհեստանոցներում, անհատ պատվերով։ Որովայնի կամ գոտկատեղի որևէ հատվածի վրա բանդաժի սեղմումը կարելի է ուժեղացնել լրացուցիչ քուղերով և ռետինե երիզներով։ Բանդաժը հագնում են պառկած՝ կոնքը բարձրացնելով։ Բուժիչ բանդաժը պահանջում է բժշկական խիստ հսկողություն՝ կապված շփաբորբի, պառկելախոցերի, շնչառության դժվարացման հնարավոր առաջացման հետ։
Ճողվածքային բանդաժ կրում են միայն ուղղվող ճողվածքների ժամանակ՝ որոշակի ժամկետում, երբ այս կամ այն պատճառով վիրաբուժական միջամտությունն անհնար է։ Ճողվածքային բանդաժը փափուկ կաշվից կարած, ճողվածքային դռների վրա սեղմող պողպատե զսպանակավոր թիթեղ է՝ հատուկ բարձիկներով։ Տարբերում են աջակողմյան, ձախակողմյան և երկկողմանի բանդաժներ։ Դրանք ընտրում են անհատականորեն, բժշկի հսկողությամբ։ Բանդաժը հագնում են միայն պառկած՝ ճողվածքի արտափքվածքն ուղղելուց հետո։
Կատեգորիա:Բժշկական սարքավորումներ Կատեգորիա:Օրթոպեդիա
Էտրյո
Էտրյո (Étreux), համայնք Ֆրանսիայում, գտնվում է Պիկարդիայի մարզում՝ Էնա գավառում։ Մտնում է Իրսոն կանտոնի կազմի մեջ։ Համայնքի շրջանը՝ Վերվեն։
Բնակչություն
2010 թվականի տվյալներով՝ համայնքի բնակչությունը կազմում է 353 մարդ։
Բուրլացկոե (ավան, Վելիկոնովոսյոլկովսկի շրջան)
Բուրլացկոե (Бурлацьке), ավան Ուկրաինայի Դոնեցկի մարզի Վելիկոնովոսյոլկովսկի շրջանում։
Էտրյո
Տնտեսություն
2010 թվականին համայնքի 1015 աշխատունակ (15-64 տարեկան) բնակիչներից 646-ը տնտեսապես ակտիվ էին, 369-ը՝ ոչ ակտիվ (ակտիվության ցուցանիշը կազմել է 63,6%, 1999 թվականին եղել է 64,9%)։ 646 տնտեսապես ակտիվ բնակիչներից աշխատում էին 520-ը (300 տղամարդ և 220 կին), գործազուրկ էին 126 մարդ (63 տղամարդ և 63 կին)։ 369 տնտեսապես ոչ ակտիվ բնակիչներից 76-ը եղել են աշակերտներ կամ ուսանողներ, 115- ը՝ թոշակառուներ, 178-ը տնտեսապես ոչ ակտիվ էին այլ պատճառներով ։
Բուրլացկոե (ավան, Վելիկոնովոսյոլկովսկի շրջան)
2001 թվականի տվյալներով Բուրլացկոե ավանում բնակվում էր 203 մարդ։
Էտրյո
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էնա դեպարտամենտի կանտոններ
Բուրլացկոե (ավան, Վելիկոնովոսյոլկովսկի շրջան)
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Դոնեցկի մարզի Վելիկոնովոսյոլկովսկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի ավաններ
Սուրբ Հովհաննես եկեղեցի (Գանձակ)
Սուրբ Հովհաննես եկեղեցի (Müqəddəs İohann kilsəsi), հայկական եկեղեցի է Գանձակ քաղաքում, ներկայիս Աբբասզադեի փողոցում ։
Պատմություն
Ըստ դռան վրա փորագրած արձանագրության՝ եկեղեցին կառուցվել է 1633 թվականին և վերականգնվել է 1860-ին։ Մինչև 1990 թվականը եկեղեցին եղել է գործող, բայց երբ հայկական ուժերն ազատագրեցին Արցախը, ադրբեջանական կառավարությունը որոշեց եկեղեցին վերածել համերգային ակումբի։ Կառույցի հայկական ծագումը թաքցնելու համար՝ ադրբեջանցիները վերացրել են (ներկել կամ տաշել) հայկական մակագրությունները ներսից և դրսից։
Ներկա վիճակ
Եկեղեցուց հանված են խաչերը, հայկական մակագրությունները հեռացված են, և շենքում գործում է երաժշտական ակումբ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Գանձակի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ հ
1849
Մահեր
Կատեգորիա:1849 Կատեգորիա:Տարեթվեր
Էպինալ
Էպինալ (Épinal. ; Spinal), քաղաք և համայնք Ֆրանսիայի հյուսիսարևելյան մասում՝ Վոգեզներ դեպարտամենտում, Մոզել գետի ափին, Նանսի քաղաքից մոտավորապես 60 կիլոմետր դեպի հարավ։ Այդ դեպարտամենտի, ինչպես նաև իր անունով կոչվող շրջանի և Էպինալ-1 ու Էպինալ-2 կանտոնների վարչական կենտրոնն է։ Երկաթուղով կապված է Փարիզի, Ստրասբուրգի, Բելֆորի, Նանսիի և այլ բնակավայրերի հետ։ Զբաղեցնում է 59,24 քառակուսի կիլոմետր տարածք։ 1999 թվականի տվյալներով բնակչության թվաքանակը եղել է 35 794։
Ժողովրդագրություն
2018 թվականի տվյալներով բուն քաղաքում ապրում էր 32.223, իսկ նրա ֆունկցիոնալ տարածքում՝ 119.955 մարդ ։
Տնտեսություն
Էպինալը համբավվել է այսպես կոչված՝ «էպինալյան պատկերներով»։ Դրանք լայն տարածում գտած տպվածքներ են, որ թողարկել է տեղի Imagerie d'Épinal ընկերությունը (նախկին անվանումը՝ Imagerie Pellerin)։ Փայտի վրա արված այդ գունագեղ տպվածքների հիմնական թեմաներն են զինվորական գործը, նապոլեոնյան պատմությունները, պատմական նշանավոր դեմքերն ու դեպքերը, ժողովրդական ավանդազրույցները։ Ընկերությունը հիմա էլ է գործում՝ ավանդական եղանակով շարունակելով թողարկել անտիկ թեմաներով տպվածքներ, որոնք, ըստ որոշ ուսումնասիրողների, նպաստել են կոմիքսի ժանրի առաջացմանն ու տարածմանը։
Քաղաքի տնտեսության կարևոր ճյուղերն են տեքստիլ արդյունաբերությունը, մետաղագործությունը, կաշվեղենի և ճշգրիտ գործիքների ու հեծանիվների արտադրությունը։
Տեսարժան վայրեր
Էպինալի տեսարժան վայրերից են Վոգեզների հրապարակը, Սենտ Մորիս բազիլիկը, միջնադարյան ամրոցի ավերակները, ռոմանական ճարտարապետության նմուշ հանդիսացող տունը, որը համարվում է 11-13-րդ դարերի կառույց։ Քաղաքին գեղեցիկ տեսք են հաղորդում զբոսայգիներն ու պարտեզները, մերձակա անտառը՝ իր տնկարանով (Arboretum de la Forêt d'Épinal)։ Տեղացիների շրջանում տարածված մի ավանդազրույցի համաձայն՝ Նապոլեոն Բոնապարտի ուրվականը ամեն տարի սեպտեմբերի 9-ին ժամը 05։00-ին շրջում է ամրոցի ավերակներում (1811 թվականի այդ օրը Նապոլեոնն այդտեղ ճառով է հանդես եկել և մարտակոչով դիմել էպինալցիներին)։
Քույր քաղաքներ
Էպինալի քույր քաղաքներն են ՝
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի քաղաքներ Կատեգորիա:Ֆրանսիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ֆրանսիայի համայնքներ
Յուրի Կվաշնին
Յուրի Կվաշնին (Юрий Алексеевич Квашнин, ), ԽՍՀՄ գեղասահորդ, 1983 թվականի ԽՍՀՄ առաջնության արծաթե մեդալակիր, 1984 թվականի ԽՍՀՄ առաջնության բրոնզե մեդալակիր, աշխարհի կրկնակի չեմպիոն պատանիների կարգում (1982 և 1983), 1984 թվականի Օլիմպիական խաղերի մասնակից զուգասահք ձևում ։
Կենսագրություն
Հանդես է եկել զուգասահքում Մարինա Ավստրիյսկայայի հետ։ 1982 և 1983 թվականների Աշխարհի առաջնություններին պատանիների կարգում զույգը դարձել է աշխարհի չեմպիոն, 1983 թվականին` ԽՍՀՄ առաջնության բրոնզե մեդալակիր և ԽՍՀՄ առաջնության արծաթե մեդալակիր`1 984 թվականին։ 1984 թվականի Օլիմպիական խաղերում զույգը զբաղեցրել է 9-րդ հորիզոնականը։
ԽՍՀՄ միջազգային կարգի սպորտի վարպետ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ միջազգային կարգի սպորտի վարպետներ Կատեգորիա:Ռուս գեղասահորդներ
Դենիզ Ալեքսանդեր
Դենիզ Ալեքսանդեր  (Denise Alexander,  — օճառապղպջակային օպերայի ամերիկացի դերասանուհի։ Նա առավել հայտնի է դարձել իր Լեսլի Ուեբբեր դերի շնորհիվ հին օճառապղպջակային Ամերիկյան հեռարձարկման ընկերության (ABC) «Գլխավոր հոսպիտալ» օպերայում։ ABC «Գլխավոր հոսպիտալ» պարբերաբար 1973 թվականից մինչի 1984 թվականը և 1996 թվականից պարբերաբար։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի հեռուստատեսային դերասանուհիներ Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոդերասանուհիներ Կատեգորիա:Դերասանուհիներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի դերասանուհիներ Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի դերասանուհիներ Կատեգորիա:Ամերիկացի դերասանուհիներ
Եյլի իրավունքի դպրոց
Եյլի իրավունքի դպրոց (Yale Law School), Եյլի համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետը, գտնվում է Նյու-Հեյվենում (Կոնեկտիկուտ, ԱՄՆ)։ Հիմնադրվել է 1824 թվականին։
Հեղինակություն և կրթական ծրագրեր
Եյլի իրավունքի դպրոցի փոքր չափը և ունեցած հեղինակությունը նրան թույլ են տալիս ուսանողների ընտրության հարցում ներկայացնել ավելի խիստ չափորոշիչներ՝ ԱՄՆ-ի այլ իրավաբանական դպրոցների համեմատությամբ ։
Ամեն տարի դպրոցը ԱՄՆ-ի իրավաբանական դպրոցների վարկանշային աղյուսակում զբաղեցնում է առաջին տեղը այն բանից հետո, երբ U. S. News and World Report ամսագիրը սկսեց հրապարակել նման գնահատականներ  ։
Համապատասխան դասընթացի ավարտից հետո դպրոցի ուսանողները կարող են ստանալ իրավունքի ոլորտում հետևյալ աստիճանները` J. D., LL.M., J. S. D. և M. L. S. ։ 2013 թվականից սկսած YLS-ն առաջարկում է նաև կրթություն Ph.D. աստիճանի համար ։
Ամեն տարի J. D. աստիճան ստանալու եռամյա ծրագիրն ընդունում է շուրջ 200 ուսանող։
Գրադարան և ամսագիր
Լիլիան Գոլդմանի իրավաբանական գրադարանն աշխարհի ամենախոշոր  իրավաբանական գրադարաններից մեկն է, որն ունի 800 հազար հատոր, այդ թվում նաև շուրջ 200 հազար հատոր միջազգային իրավունքի և օտարերկրյա պետությունների իրավունքի վերաբերյալ։
Դպրոցը հրատարակում է իր ամսագիրը՝  «Yale Law Journal»։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Համալսարաններ այբբենական կարգով Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի դպրոցներ Կատեգորիա:1824 հիմնադրումներ ԱՄՆ-ում
Լևոն Ղամբարյան
Լևոն Սարգսի Ղամբարյան, հայ ֆիզիոլոգ։ Բժշկական գիտությունների դոկտոր (1960), պրոֆեսոր (1961):