cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Կարաքիլիսա (Դիարբեքիրի գավառ)
Կարաքիլիսա, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Դիարբեքիրի վիլայեթի Դիարբեքիրի գավառում ։ Գտնվում էր Խարբերդ-Դիարբեքիր ճանապարհի ձախ կողմում, Դիարբեքիր քաղաքից 11 կմ հյուսիս։
XIX դարի կեսերին գյուղում ապրում էին նաև հայեր ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Տելպոս
Տելպոս (Тельпос), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Կոմի Հանրապետությունով։ Գետաբերանը գտնվում է Շուգոր գետի ձախ ափին՝ 147 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը կազմում է 75 կմ, ջրհավաք ավազանը 860 կմ2։
Ջրագրության տվյալներ
Ըստ աշխարհագրական տեղեկատվական համակարգի՝ ջրային բաժնի տարածքում Ռուսաստանի Դաշնության պատրաստած դաշնային գործակալության ջրային ռեսուրսների ՝
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր Կատեգորիա:Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանի գետեր
Տազտուբա
Տազտուբա (Тазтуба, Таҙтүбә), գյուղ Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Բուրաևսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2009 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 20 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Բուրաևսկի շրջանի բնակավայրեր
Քասաղի կամուրջ
Քասաղի կամուրջ, կամուրջներ Հայաստանի Հանրապետության Արագածոտնի մարզում, Աշտարակ քաղաքում, Քասաղ գետի վրա ։
Հին կամուրջ
Ամենահինը եռաթռիչք, տուֆակերտ կամուրջն է՝ կառուցված 1664 թվականին, 12-13-րդ դարերի կամրջի մնացորդների հարևանությամբ ։
Նոր կամուրջ
Նորը շահագործման է հանձնվել 1955 թվականին։ Սա միաթռիչք է, որն իրար է կապում Քասաղի աջ և ձախ ափերին գտնվող թաղամասերը։ Կառուցված է երրորդ՝ կախովի կամուրջը, որով Երևան-Գյումրի մայրուղին փոխադրվել է Աշտարակ քաղաքից հյուսիս, իսկ քաղաքի ձախափնյա թաղամասից կենտրոն տանող ճանապարհը զգալիորեն կրճատվել է ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայաստանի կամուրջներ
Սոբոլինի
Սոբոլինի (Соболины), գյուղ Ռուսաստանի Տվերի մարզի Սանդովսկի շրջանի կազմում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Տվերի մարզի Սանդովսկի շրջանի բնակավայրեր
15-րդ հարավային զուգահեռական
15-րդ հարավային զուգահեռականը հասարակածից 15° դեպի հարավ գտնվող լայնությունների շրջանագիծն է։
Անցնում է Աֆրիկայով, Հնդկական օվկիանոսով, Խաղաղ օվկիանոսով, Հարավային Ամերիկայով, Ավստրալիայով և Ատլանտյան օվկիանոսով։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հարավային զուգահեռականներ
Աստերոիդների ցանկ (213901-214000)
Աստերոիդների ցանկ (213801-213900) * Աստերոիդների ցանկ * Աստերոիդների ցանկ (214001-214100)
Հեթուեյների տան ուրվականը
Հեթուեյների տան ուրվականը (The Haunted Hathaways), «Nickelodeon» ալիքի ամերիկյան հեռուստասերիալ, որը հեռարձակվել է 2013 թվականի հուլիսի 13-ից մինչև 2015 թվականի մարտի 5-ը ։
Հեռարձակում
YTV ալիքը հեռուստասերիալը հեռարձակել է Կանադայում 2013 թվականի  հոկտեմբերի 7-ից։ Միացյալ Նահանգներում, Ռուսաստանում, Ավստրալիայում, Նոր Զելանդիայում, Մեծ Բրիտանիայում և Իռլանդիայում այն հեռարձակվել է «Nickelodeon» ալիք-ով։ Հարավարևելյան Ասիայում հեռարձակվել է 2013 թվականի նոյեմբերի 18-ից, Աֆրիկայում` 2013 թվականի դեկտեմբերի 9-ից։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Անգլերեն հեռուստասերիալներ Կատեգորիա:Ամերիկյան կատակերգական հեռուստասերիալներ Կատեգորիա:2010-ականների ամերիկյան հեռուստասերիալներ
Աստերոիդների ցանկ (33201-33300)
Աստերոիդների ցանկ (33101-33200) * Աստերոիդների ցանկ * Աստերոիդների ցանկ (33301-33400)
Յասնոե (ավան, Ջանկոյի շրջան)
Յասնոե (Ясне, Yasnoye), ավան Ուկրաինայի Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետության Ջանկոյի շրջանում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետության Ջանկոյի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի ավաններ
Աիլտոն Ֆեռեյրա
Աիլտոն Սիլվա Ֆեռեյրա (պորտ.` Ailton Ferreira Silva, ), բրազիլացի ֆուտբոլիստ, ձախ պաշտպան։ Հանդես է գալիս գերմանական «Շտուտգարտ»-ի կազմում։
Ակումբային կարիերա
2015/16 մրցաշրջանում Աիլտոն Ֆեռեյրան վարձավճարով հանդես է եկել ադրբեջանական «Նեֆտչի Բաքու» ֆուտբոլային ակումբի կազմում։
2016 թվականին վարձակալական հիմունքներով ֆուտբոլիստը տեղափոխվել է «Էշտորիլ-Պրայա», որի կազմում հանդես է եկել մեկ մրցաշրջան` մասնակցելով 18 հանդիպման։
2017 թվականի հուլիսի 1-ին Աիլտոն Ֆեռեյրան տեղափոխվել է գերմանական «Շտուտգարտ» ։ Տրանսֆերը արժեցել է 1 միլիոն եվրո, իսկ ֆուտբոլիստը թիմի հետ կնքել է 4 տարվա պայմանագիր ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլի պաշտպաններ Կատեգորիա:Շտուտգարտի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Բունդեսլիգայի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Բրազիլացի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Ֆլումինենսեի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Բրագայի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Էշտորիլ Պրայայի ֆուտբոլիստներ
Բյարնի Բենեդիկտսոն
Բյարնի Բենեդիկտսոն (Bjarni Benediktsson, ), Իսլանդիայի վարչապետ, կառավարել է 1963 թվականի նոյեմբերի 14-ից մինչև 1970 թվականի հուլիսի 10-ը։
Կենսագրություն
24 տարեկանում դարձել է Իսլանդիայի համալսարանի իրավունքի պրոֆեսոր։
1934 թվականին ընտրվել է Ռեյկյավիկի քաղաքային խորհրդի անդամ՝ ներկայացնելով պահպանողական Անկախության կուսակցությունը։
1940-1947 թվականներին ընտրվել է որպես Ռեյկյավիկի քաղաքապետ։
1947-1956 թվականներին զբաղեցրել է տարբեր նախարարական պաշտոններ, այդ թվում՝ արտաքին գործերի նախարարի պաշտոնը, դարձել է Իսլանդիայի նորաստեղծ ՆԱՏՕ-ի կազմի մեջ մտնելու նախաձեռնողներից մեկը ։
1956 թվականին, ձախակողմյան կառավարության ձևավորումից հետո, անցել է լրագրության։
1959 թվականին արդարադատության նախարար էր Օլաֆուր Տորսի կոալիցիոն կառավարությունում, որը ձևավորվել էր Անկախության կուսակցության և սոցիալ-դեմոկրատների կողմից։
1961 թվականին ընտրվել է Անկախության կուսակցության նախագահ ։
1963 թվականին ընտրվել է Իսլանդիայի վարչապետ ։ Ողբերգական կերպով մահացել է Թինգվելիրի կառավարական ամառանոցում բռնկված հրդեհի հետևանքով ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վարչապետներ Կատեգորիա:Իսլանդիայի վարչապետներ Կատեգորիա:20-րդ դարի քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Ռեյկյավիկի քաղաքապետներ Կատեգորիա:Լրագրողներ
Էդոարդո Պացցալյի
Էդոարդո Պացցալյի (Edoardo Pazzagli, ), իտալացի պրոֆեսիոնալ ֆուտբոլիստ, դարպասապահ։ Հանդես է գալիս իտալական Սերիա D-ում ելույթ ունեցող «Պիստոյեզե» ակումբում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իտալացի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Ֆուտբոլի դարպասապահներ Կատեգորիա:Միլանի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Ֆիորենտինայի ֆուտբոլիստներ
Իլիասու Շիլլա
Իլիասու Շիլլա Ալհասան (Illiasu Shilla Alhassan, ), գանացի ֆուտբոլիստ, նախկին պաշտպան։ Հանդսես է եկել Գանայի ազգային հավաքականի կազմում։
Ակումբային կարիերա
Ֆուտբոլով սկսել է զբաղվել 7 տարեկանից, Տամալեի ակադեմիայում։ Խաղացողի պրոֆեսիոնալ կարիերան սկսվել է 2002 թվականին՝ Գանայի բարձրագույն լիգայի առաջնությունում հանդես եկող «Քինգ Ֆեյսալ Բեյբս» ակումբում, իսկ հետո համալրել է «Ասանտե Կոտոկո» ակումբի շարքերը, վերջինիս հետ էլ արժանացել է երկրի չեմպիոնի տիտղոսին ։
2006 թվականին Գերմանիայում կայացած աշխարհի առաջնությանը մասնակցելուց հետո, խաղացողի ծառայություններով սկսեցին հետաքրքվել բազում եվրոպական ակումբներ, որոնցից էին անգլիական «Արսենալը», «Բլաքբըրնը», ֆրանսիական «Լիոնը» և հունական «Օլիմպիակոսը»։ Այդ ակումբներում բուժզննում անցելուց հետո նա տեղափոխվեց Ռուսաստան ։
Առավել շահավետ պայմաններ առաջարկեց Ռամենսկոյեի «Սատուռնը», ուր նա տեղափոխվել է 2006 թվականին։ Մինչև 2008 թվականը հանդես է եկել «Սատուռնի» կազմում։ 2008 թվականին ծանր վնասվածք է ստացել և տեղափոխվել է Գերմանիա՝ վիրահատվելու։ Վերականգնումը տեղի է ունեցել հայրենի Գանայում, ուր տեղափոխվել է վիրահատությունից հետո։ Որոշ ժամանակ անց առաջարկ է ստացել Գանայի բարձրագույն առաջնությունում հանդես եկող «Ռեալ Տամալե Յունայթեդից» ։
2011 թվականի սկզբին պայամանագիր է կնքել այդ ակումբի հետ։ Կես մրցաշրջան խաղալուց հետո, իր գործակալի խորհրդով, ամառային տրանսֆերային պատուհանի ընթացքում փոխել է ակումբային գրանցումը՝ համլրելով Դիլիջանի «Իմպուլս» ակումբի շարքերը։ Վերջինիս հետ կնքած պայմանագիրը վավեր էր մինչև մրցաշրջանի ավարտը ։
Ելույթների վիճակագրություն
Տվյալները 2012 թվականի դեկտեմբերի 12-ի դրությամբ
Կարիերան հավաքականում
«Ասանտե Կոտոկոյում» հանդես գալու ընթացքում առաջին անգամ հրավիրվել է ազգային հավաքական։ Այդ ընթացքում ազգային հավաքականը գլխավորում էր սերբ մասնագետ Ռատոմիր Դույկովիչը։ Նորամուտը հավաքականի կազմում նշել է 2006 թվականին ԱՖրիկյան ազգերի գավաթի շրջանակներում Զիմբաբվեի հավաքականի դեմ կայացած հանդիպման ժամանակ։ Շիլլան իր խաղով արժանացել է Դույկովիչի ուշադրությանը և որպես հետևանք հրավիրվել ազգային հավաքական՝ 2006 թվականին Գերմանիայում կայանալիք աշխարհի առաջնությանը մասնակցելու համար։ Ֆուտբոլիստի համար հիշարժան է դարձել Չեխիայի հավաքականի դեմ հանդիպումը, որի ժամանակ Գանան 2։ 0 հաշվով հաղթանակ է տարել ։
Անձնական կյանք
Ամուսնացած է, ունի երկու երեխա։ Ունի երկու քույր և երկու եղբայր։ Տիրապետում է անգլերենին և ռուսերենին ։
Հետաքրքրություններ և նախասիրություններ
Սիրելի առաջնությունը իսպանական Պրիմերան է, թիմը՝ Լոնդոնի Արսենալը, ֆուտբոլիստը՝ կամերունցի Սամուել Էտո'Օն, մարզիչը՝ Ժոզե Մոուրինյոն, հավաքականը՝ Իսպանիան։
Սիրում է լսել Սելին Դիոնի երգերը, զբաղվել համակարգչով, դիտել CNN հեռուստաալիքը, ճաշակել համեղ ուտեստներ, խաղալ սեղանի թենիս ։
Մեհիկոոռմա
Մեհիկոոռմա (Mehikoorma), գյուղական ավան Էստոնիայի Տարտումաա նահանգի Մեեկսի շրջանում։
2011 թվականի տվյալներով գյուղական ավանում բնակվում էր 186 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Տարտումաա նահանգի Մեեկսի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղական ավաններ
Արամ Թոսունյան
Արամ Թոսունյան, հայ ֆուտբոլիստ, խաղում է հարձակվողի և կիսապաշպանի դիրքում։ Հանդես է գալիս Հայաստանի բարձրագույն լիգայում։ Խաղում է «Շիրակ» ֆուտբոլային ակումբում։
Ակումբային կարիերա
Թոսունյանը ծնվել է Հայաստանի Գյումրի քաղաքում։ Ֆուտբոլի հանդեպ սերը առաջացել է 9 տարեկան հասակից։ Սերը դեպքի ֆուտբոլ ստիպել է Թոսունյանին զբաղվել ֆուտբոլով։ Ֆուտբոլով զբաղվել է Հայաստանի «Շիրակ» ֆուտբոլային ակումբի մանկապատանեկան հավաքականում, որտեղ անցկացրել է 8 տարի։
2011 թվականին երիտասարդ խաղացողին նկատում են գլխավոր շտաբի սկաուտները։ «Շիրակ» ֆուտբոլային ակումբի ղեկավարությունը շտապում է վերակնքել Արամի հետ պայմանագիրը և պահել նրան «Շիրակում»։ Այդ նույն տարում Արամը նշեց իր նորամուտը Հայաստանի պրեմիեր լիգայում։ Մայիսի 7-ի տնային խաղում ընդդեմ «Միկա» ֆուտբոլային ակումբի Թոսունյանը դուրս եկավ փոխարինաման 92-րդ րոպեին, Կարեն Խաչատրյանի փոխարեն ։
Անձնական կյանք
Ծնողները՝ Արա և Մերի, ամուսնացած չի։
Հողմածաղիկ
Հողմածաղիկ, գորտնուկազգիների (հրանունկազգիներ) ընտանիքի բազմամյա խոտաբույսերի ցեղ։ Հայտնի է 90 (այլ տվյալներով՝ 160 ) տեսակ, ՀՀ-ում՝ 4-5։ Աճում է Սյունիքի, Վայոց ձորի, Գեղարքունիքի և այլ մարզերում։
Կենսաբանական նկարագիր
Ցողունի բարձրությունը 10-85 սմ։ Արմատամերձ տերևները թաթաձև-բաժան են, ցողունայինները՝ բլթկավոր, օղակաձև դասավորված, ծաղկաբույլը՝ կիսահովանոց, ծաղիկը՝ սպիտակ, դեղին, վարդագույն, պտուղը՝ բազմաընկուզիկ։
Բազմամյա խոտաբույսեր են՝ կոճղարմատով և արմատամերձ տերևներով։ Ծաղկացողունները տերևազուրկ են, միայն ծաղկի տակ ունեն կարծես տերևների պարուրակ։ Ծաղկապատի թերթերը, անդրոցեյումը և գինեցեյումը անորոշ թվով մասերով, դասավորությունը պարուրաձև է։ Պտուղը բազմակուտ է։
Հայաստանում
ՀՀ-ում՝5 տեսակ՝
Տարածում
Տարածված է Արագածոտնի, Լոռու, Տավուշի, Գեղարքունիքի, Սյունիքի մարզերի միջին լեռն, գոտիներում։ Աճում է անտառներում, թփուտներում, բացատներում, ենթալպյան, հազվադեպ՝ ալպյան մարգագետիններում։
Նշանակություն
Դեղաբույս է։ Պարունակում է ալկալոիդներ, սապոնին, ներկանյութ և այլն։ Պտուղը բազմընկուզիկ է։ Որոշ տեսակներ դեղաբույսեր են. Պատրաստուկներն օգտագործում են ռևմատիկ ցավերի, գլխացավի, ատամնացավի, գորտնուկի բուժման ժամանակ, նաև որպես միզամուղ, քրտնաբեր, արյան մակարդելիությունը բարձրացնող միջոց։ Տեսակների մեծ մասը թունավոր է։
Տեսակներ
Ընդգրկում է մոտ 160 տեսակ։
Արտաքին հղումներ
Հողմածաղիկ պսակավոր, բազմամյա արմատապալարավոր ծաղկաբույս է․ պատկանում է հրանունկազգիների ընտանիքին։ Հայրենիքը Փոքր Ասիայի լեռներն են(այս բույսի մի քանի տեսակներ աճում են նաև )
Կատեգորիա:Հրանունկազգիներ Կատեգորիա:Հայաստանի բուսական աշխարհ
Հերբերտ Լոմ
Հերբերտ Լոմ (Herbert Lom, ծննդյան անունը՝ Հերբերտ Կարել Անջելո Կուխաչեվիչ զե Շլյուդեպրախերու, սեպտեմբերի 11, 1917 թվական Պրահա - սեպտեմբերի 27, 2012 թվական, Լոնդոն), ծագումով չեխ բրիտանացի դերասան։ Աշխատել է կինոյում ավելի քան 60 տարի, սկզբում խաղացել է չարագործների դերեր, ապա՝ «ազատ մասնագիտության» տեր մարդկանց։ Առավել հայտնի է Բլեյք Էդվարդսի «Վարդագույն հովազ» ֆիլմի մասերում խաղացած Շարլ Դրեյֆուսի, Դեյվիդ Կրոնենբերգի «Մեռյալ գոտի» ֆիլմում դոկտոր Վեյզեկի և «Պառավին սպանողները» ֆիլմում ավազակ Լուիս Հարվիի դերերով։
Կենսագրություն
Հերբերտ Լոմը ծնվել է 1917 թվականին սեպտեմբերի 11-ին Պրահայում Օլգայի (օրիորդական ազգանունը՝ Գոթլիբ) և Չարլզի ընտանիքում ։ Հայրը եղել է սնանկացած կոմս ։ Հերբերտի առաջին ֆիլմը «Žena pod křížem» («Խաչով կինը») էր, որից հետո նա սկսում է խաղալ երկրորդական դերեր չեխական ֆիլմերում։
1939 թվականին տեղափոխվում է Անգլիա, նկարահանվում 1940-ականների բազմաթիվ բրիտանական ֆիլմերում՝ խաղալով հիմնական բացասական կերպարներ, որոնց թվում նաև որոշ կատակերգականներ։ Մարմնավորել է Նապոլեոնին սև-սպիտակ «Երիտասարդ պարոն Փիթը» ֆիլմում, մի քանի տարի անց խաղացել է նույն դերը Քինգ Վիդորի «Պատերազմ և խաղաղություն» գունավոր ֆիլմում։ Մտադիր է եղել տեղափոխվել ԱՄՆ, բայց քաղաքական նկատառումներով նրան հրաժարվում են տրամադրել վիզա։ Լոմի հազվադեպ գլխավոր դերերից են երկվորյակների դերը «Երկակի ալիբի» ֆիլմում, թագավոր Սիամը «Թագավորն ու ես» ֆիլմում և հանցագործներից մեկը «Պառավին սպանողները» ֆիլմում։
1953 թվականին, Կանադայով շրջանցելով ճանապարհը, Լոմը վերջապես հասնում է Ամերիկա։ 1960-ականներին դերասանը խաղում է բազմատեսարան դերեր այնպիսի ֆիլմերում, ինչպիսիք են «Սպարտակ», «Էլ Սիդ», «Խորհրդավոր կղզին» և այլն։ Խաղացել է գլխավոր դերեր բազմաթիվ սակավաբյուջե սարսափ ֆիլմերում, որոնց թվում էին Hammer Film Productions կինոընկերության «Օպերայի ուրվականը» և գերմանական արտադրության մի քանի այլ նշանակալի ֆիլմեր՝ «Սատանայի կնիքը», «Կոմս Դրակուլա»։
Հերբերտի ամենահայտնի կերպարը դարձավ բազմաչարչար տեսուչ Շարլ Դրեյֆուսի դերը Բլեյք Էդվարդսի 7 ֆիլմերում՝ «Կրակոց մթության մեջ» (1964), «Վարդագույն հովազի վերադարձը» (1975), «Վարդագույն հովազը կրկին հարվածում է» (1976), «Վարդագույն հովազի վրեժը» (1978), «Վարդագույն հովազի հետքը» (1982), «Վարդագույն հովազի անեծքը» (1983), «Վարդագույն հովազի որդին» (1993)։ Բացի այս, նա խաղացել է Ագաթա Քրիստիի հայտնի «Տասը փոքրիկ սևամորթներ» վեպի 2 էկրանավորումներում՝ դոկտոր Արմսթրոնգին 1975 թվականի տարբերակում և գեներալ ՄակԱրթուրին 1989 թվականի տարբերակում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի վիպասաններ Կատեգորիա:Բրիտանացի դերասաններ Կատեգորիա:Չեխ դերասաններ Կատեգորիա:Բրիտանացի հեռուստատեսային դերասաններ Կատեգորիա:Բրիտանացի կինոդերասաններ Կատեգորիա:Անգլիացի կինոդերասաններ Կատեգորիա:20-րդ դարի դերասաններ Կատեգորիա:21-րդ դարի դերասաններ
Դոն Կիխոտը վերադառնում է
«Դոն Կիխոտը վերադառնում է» («Дон Кихот возвращается», Дон Кихот се завръща), ռուս-բուլղարական հեղինակային ֆիլմ, որն ստեղծել է Վասիլի Լիվանովը (ռեժիսոր, պրոդյուսեր, սցենարիստ և գլխավոր դերակատար )։ Ծաղրերգություն-ֆարս է Միգել դե Սերվանտեսի «Հնարամիտ իդալգո Դոն Կիխոտ Լամանչեցին» վեպի մոտիվներով։
Յասնոպոլյանսկոե (գյուղ, Ջանկոյի շրջան)
Յասնոպոլյանսկոե (Яснополянське, Yasnopolânskoye), գյուղ Ուկրաինայի Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետության Ջանկոյի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1964 թվականին։
Մրջյուններ
Մրջյունները պատկանում են թաղանթավորների կարգի միջատների ընտանիքն։Ի տարբերություն կարգի մյուս ընտանիքների՝ մրջյունների կուրծքը փորիկին է միանում 1-2 հատվածներից կազմված բարակ, շարժուն ցողունիկով։ Հայտնի է մոտ 7000 եվ ավելի տեսակ։
Դոն Կիխոտը վերադառնում է
Սյուժե
Իսպանիա, 17-րդ դարի սկիզբ։ Դոն Կիխանոն տարեց մարդ է, որը բնակվում է տարեց սենյորայի և նրա դստեր տանը։ Տարված լինելով ստեղծագործական մտքերով՝ Նա շրջապատին թվում է «մի քիչ ոչ այս աշխարհից, տարված ասպետական վեպերով»։ Նա տեղացի հովիվ Սանչո Պանսային խոստանում է, որ նրան իր մոտ կվերցնի որպես զինակիր, և նա շուտով կդառնա «իրենց նվաճած որևէ տարածքի» նահանգապետը։ Մի գիշեր նրանք ձի ու էշի վերցնելով փախչում են՝ արկածներ որոնելու…
Յասնոպոլյանսկոե (գյուղ, Ջանկոյի շրջան)
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետության Ջանկոյի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1964 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Մրջյուններ
Արտաքին հատկանիշ
Մրջյունների մարմնի երկարությունը 0,8-30 մմ է, աչքերը լինում են պարզ եվ բարդ։ Բեղիկները բարակ են, ծնկաձև, 12-13 հատվածանի։ Բերանային ապարատը ծամող է։ Կան թևավոր և անթև տեսակներ։
Դոն Կիխոտը վերադառնում է
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսական ֆիլմեր Կատեգորիա:Ռուսական կինոկատակերգություններ Կատեգորիա:1997 ֆիլմեր Կատեգորիա:Ռուսերեն ֆիլմեր Կատեգորիա:Բուլղարական ֆիլմեր Կատեգորիա:Ռուսական դրամա ֆիլմեր Կատեգորիա:Դոն Կիխոտ Կատեգորիա:«Մոսֆիլմ» ստուդիայի ֆիլմեր
Մրջյուններ
Վարք
Շատ փոքր, խաղաղասեր եւ ջերմասեր են, տեսակների թիվն ու քանակը արևադարձային երկրներում ավելի շատ է, քան բարեխառն գոտում։ Զարգացած բնազդներով հասարակական միջատներ են։ Մրջյունների գաղութը սովորաբար կազմված է ձու ածող մեկ կամ մի քանի էգերից («թագուհիներ»), սեռապես չզարգացած բազմաթիվ էգերից («չաշխատավորներ») և թևավոր արուներից ու էգերից («աշխատավորներ»)։
Աշխատանքի բաժանումը կատարվում է խոշոր, միջին ու փոքր մրջյունների միջև։ Գաղութի ամենաբազմանդամ խմբի՝ աշխատավորների վրա են դրված բույն կառուցելու, սնունդ հայթայթելու, մատղաշներին կերակրելու, թշնամիներից պաշտպանելու պարտականությունները։ Մրջյունները երբեք չեն քնում։
Սննդառություն
Մրջյունները սնվում են բուսական ու կենդանական կերով, որոշ տեսակներ՝ առավելապես լվիճների քաղցր արտաթորանքով։ Աշխատավոր մրջյունների թագուհուն և թրթուրներին սնում են իրենց թգագեղձերի արտադրած հյութով՝ տրոֆոլաքսիսով։
Հետաքրքիր է
Գոյություն ունեն մրջյուններ, որոնք համարվում են մեղրի կենդանի անոթներ։ Այս մրջյունները գաղութում ոչինչ չեն անում և պարարտանում են այլ մրջյունների հավաքած ամենահամեղ կերակուրներով։ Արդյունքում նրանք այնքան են ուռչում, որ դառնում են խաղողի հատիկի չափ։ Նրանց մարմինը լցված է լինում քաղցր հեղուկով։ Երբ գաղութում դժվար ժամանակներ են սկսվում, այս մրջյունները ետ են տալիս կերածը և այլ մրջյուններին կերակրում քաղցր հեղուկով։ Այս մրջյուններով սնվում են նաև այլ գաղութներից ժամանածները, այլ կենդանիներ, նույնիսկ անապատում բնակվող մարդիկ։
Մրջյունները հայտնի հովիվներ են։ Նրանք փնտրում են լվիճներ և խմում են նրանց մարմնից արտազատվող օգտակար հեղուկը։ Մրջյունները լվիճներին պաշտպանում են գիշատիչներից և պատրաստ են նույնիսկ իրենց կյանքը զոհաբերել նրանց կյանքը փրկելու համար։ Մրջյունները հաճախ ուտում են նաև լվիճների թևերը, որպեսզի նրանք չկարողանան թռչել և հեռանալ։ Հայտնի է նաև որ մրջյունները լվիճներին տեղափոխում են իրենց բները և պահում իրենց հարմար վայրում՝նրանց նեկտարից մշտապես օգտվելու համար։
Կատեգորիա:Թաղանթաթևավորներ Կատեգորիա:Հասարակական միջատներ
Տելպոսյու
Տելպոսյու (Тельпосъю), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Կոմի Հանրապետությունով։ Գետաբերանը գտնվում է Պյատիդիրկա գետի ձախ ափին՝ 10 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը կազմում է 13 կմ։
Ջրագրության տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տեղեկությունների համաձայն՝ գետը պատկանում է Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը՝ Պեչորա, գետի ենթաավազանը՝ Պեչորա գետի ավազաների վտակները մինչև թափվելը Ուսա, գետի գետային ավազանը՝ Պեչորա ։
Ըստ աշխարհագրական տեղեկատվական համակարգի՝ ջրային բաժնի տարածքում Ռուսաստանի Դաշնության պատրաստած դաշնային գործակալության ջրային ռեսուրսների ՝
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր Կատեգորիա:Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանի գետեր
Մորատալյա
Մորատալա (Moratalla), Իսպանիայում գտնվող մունիցիպալիտետ, մտնում է Մուրսիա պրովինցիայի կազմի մեջ։ Մունիցիպալիտետը գտնվում է նաև Նորոեստե համայնքի մեջ։ Տարածքը կազմում է 961 կմ²։ Բնակչության թիվը ըստ 2010 թվականի տվյալների կազմում է 8444 մարդ։ Նահանգի վարչական կենտրոնից հեռավորությունը կազմում է 85 կմ։
Քաղաքի հովանավորը համարվում է Խեսուկրիստո Ապարեսիդոն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իսպանիայի բնակավայրեր
Դիմիտրիոս Տոֆալոս
Դիմիտրիոս Տոֆալոս (Δημήτριος Τόφαλος,  ), հույն ծանրամարտիկ, Հունաստանի բազմակի չեմպիոն, Օլիմպիական խաղերի չեմպիոն, աշխարհի կրկնակի ռեկորդակիր, որի անունը 20-րդ դարի կեսին հունարենում սկսել է կիրառվել որպես հաղթանդամ տղամարդու հոմանիշ (τόφαλος) ։
Կենսագրություն
Դիմիտրիոս Տոֆալոսը ծնվել է 1884 թվականին Պատրաս քաղաքում, առևտրականի ընտանիքում։ Եղել է երեք երեխաներից ավագը ։ Դպրոցում չի փայլել առաջադիմությամբ, բայց ամրակազմ և բարձրահասակ երեխան իր բարի վարքագծի շնորհիվ սիրված է եղել ուսուցիչների կողմից։ 16 տարեկան հասակում նրա քաշը կազմել է 102 կգ։ 1899 թվականին Տոֆալոսը ընդունվել է Պանահայիկի սպորտային ակումբ (Παναχαϊκή, հիմնադրվել է 1891 թվականին )։ Չնայած իր ֆիզիկական թերությանը (12 տարեկան հասակում դժբախտ պատահարի պատճառով նրա մի ձեռքը կարճ է եղել մյուսից) նա շատ հաղթանակներ է տարել ծանրամարտում և դարձել այդ ժամանակների Հունաստանի ամենահայտնի ծանրամարտիկը։ 1901 թվականին, Հունաստանի ծանրամարտի առաջնության ժամանակ, նա դարձել է արծաթե մրցանակակիր։ Արդյունքում, Տոֆալոսը դարձել է Հունաստանի բազմակի չեմպիոն։ 1904 թվականին նա սահմանել է աշխարհի ռեկորդ։ Տոֆալոսն իր ծանրամարտիկի կարիերայի ընթացքում նվաճել է 140 մրցանակ։
Դիմիտրիոս Տոֆալոսը մահացել է 1966 թվականի նոյեմբերի 15-ին Պատրասում՝ 82 տարեկան հասակում։ Նրա մարմինը հուղարկավորվել է Պատրասի առաջին գերեզմանատանը։
Հիշատակ
Պատրասի փողոցներից մեկը անվանվել է Տոֆալոսի պատվին ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հույն ծանրամարտիկներ Կատեգորիա:Օլիմպիական չեմպիոններ Կատեգորիա:Ռեկորդակիրներ
Ֆալկեն
Ֆալկեն (նաև՝ Ֆոլ), գյուղ Տրապիզոնի վիլայեթի Տրապիզոնի գավառում, Տրապիզոն քաղաքից մոտ 50 կմ հարավ-արևմուտք, Ֆալկեն գետի վերին հոսանքի շրջանում։ Գյուղից 7 կմ հարավ գտնվում էր Ֆալկեն ամառանոցավայրը։ Նշանակված է Կովկասի 5-վերստանոց քարտեզում ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության հայաբնակ գյուղեր
Հայեղիկ
Հայեղիկ, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Դիարբեքիրի վիլայեթի Դիարբեքիրի գավառում ։ Գտնվում էր Տիգրիս գետի աջ կողմում, Դիարբեքիր քաղաքից 10-12 կմ հեռու, այգեվետ հարթավայրում։
Բնակչություն
XIX դարի երկրորդ կեսին ուներ 38 տուն հայ և քուրդ բնակիչ։
Տնտեսություն
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը այգեգործություն, երկրագործություն, բամբակագործություն և մանր առևտուրն էր։
Պատմամշակութային կառույցներ
Հայեղիկն ուներ եկեղեցի։
Կրթություն
Գյուղում գործում էր դպրոց ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
(6269) Կավասակի
(6269) Կավասակի (Kawasaki), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1990 թվականի հոկտեմբերի 20-ին Տակեշի Ուրատայի կողմից Օոհիրայում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,39532 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,0814 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,7093 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1354,08 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,265864 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 6,21° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1990 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Տակեշի Ուրատայի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Սոբչակովո
Սոբչակովո (Собчаково), գյուղ Ռուսաստանի Ռյազանի մարզի Սապոժկովսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը վերջին գրանցված տվյալներով կազմում էր 330 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Ռյազանի մարզի Սապոժկովսկի շրջանի բնակավայրեր
Տաիշևո (գյուղ, Գաֆուրիյսկի շրջան)
Տաիշևո (Таишево, Тайыш), գյուղ Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Գաֆուրիյսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2009 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 212 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Գաֆուրիյսկի շրջանի բնակավայրեր
Չեռնավոդե
Անվան ծագում
Քաղաքի անունը ծագել է Սլավոներեն (ավելի ճիշտ՝ Բուլղարերեն) černa voda (черна вода Կիրիլիցայով)արտահայտությունից, նշանակում է «սև ջուր» ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ռումինիայի քաղաքներ
Տաթևի վանք
Տաթևի վանք, միջնադարյան վանական համալիր Հայաստանում։ Գտնվում է Սյունիքի մարզի Տաթև գյուղի հարավում՝ Որոտան գետի վտակի ձորի աջափնյա եզերքին։ Ավանդության համաձայն՝ վանքը կոչվել է Թադեոս առաքյալի աշակերտ Եվստաթեոսի անունով։
Ըստ Ստեփանոս Օրբելյանի, ով հեղինակել է «Սիսական նահանգի պատմություն» աշխատությունը, Տաթևի վանքի առաջին եկեղեցին կառուցվել է 4-րդ դարում, ունեցել անշուք տեսք, սակավաթիվ ճգնավոր միաբաններ։ 8-րդ դարի վերջին եղել է Սյունյաց եպիսկոպոսության աթոռանիստը։ Այստեղ են բերվել Քրիստոսի խաչափայտի մասունքով արծաթե հսկա (մարդաչափ) «Բաբկենյան խաչը» (պատրաստել էր Բաբիկ իշխանի որդի Վասակը), Բյուզանդիայից՝ «Աստվածամուխ սուրբ Նշանը», սուրբ Հովհաննեսի, սուրբ Ստեփանոս Նախավկայի, տասնմեկ առաքյալների, սուրբ Գրիգոր Ա Լուսավորչի, սուրբ Հռիփսիմեի մասունքները, Աստվածածնի մազերը։
Կալվածքներ գնելու և նվիրատվությունների շնորհիվ վանքը դարձել է խոշոր ավատատեր։ 848 թվականին իշխան Փիլիպե Սյունին կառուցել է սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին։ Սյունյաց գահերեց իշխան Աշոտ Սյունու պատվերով Հովհաննես եպիսկոպոսը ձեռնարկել է հայկական ամենախոշոր եկեղեցիներից մեկի՝ սուրբ Պողոս-Պետրոս տաճարի կառուցումը, ինչին օժանդակել է Շուշանիկ տիկինը։ Տաճարի հիմքը դրվել է 895 թվականին, շինարարությունն ավարտվել 906 թվականին։ Օծմանը ներկա են եղել Սմբատ Ա թագավորը, Վասպուրականի Գագիկ Արծրունի իշխանը, կաթողիկոս Հովհաննես Ե Դրասխանակերտցին, Աղվանից Սիմոն Բ կաթողիկոսը, հոգևոր ու ազնվական դասի ներկայացուցիչներ։ Բացվում է Տաթևի մատենադարանը։
Սյունիքի թագավորության (987-1170) անկումից հետո Տաթևի վանքը որոշ ժամանակով ամայացել է, իսկ հոգևորականները տեղափոխվել են Նորավանք։ Կարճ ժամանակ անց Վրաց թագավորության զորքերի գլուխ անցած՝ Զաքարե ամիրսպասալար և Իվանե աթաբեկ Զաքարյանները ազատագրում են հյուսիսարևելյան Հայաստանը։ Սյունիքը, Արցախը, Այրարատը, Ուտիքի ու Գուգարքի մի մասը մտնում են Զաքարյան իշխանապետության կազմի մեջ։ Սյունիքի իշխաններ Օրբելյանները խթանում են վանքի հետագա զարգացումը։ 14-րդ դարում հիմնադրվում է Տաթևի համալսարանը, որը դառնում է գիտության խոշոր կենտրոն։ Դրան կից բացվում է Տաթևի մանրանկարչության դպրոցը։
Ուշ միջնադարում և նոր ժամանակներում Տաթևի պարսպապատ վանքը ու նրան կից նորաբաց Տաթևի անապատը ունեցել են կարևոր ռազմավարական նշանակություն։ 1722-30 թվականներին Տաթևը եղել է Սյունիքի ազատագրական պայքարի, 1919-21 թվականներին՝ Զանգեզուրի ինքնապաշտպանության կարևոր օջախներից մեկը։ 1931 թվականին տեղի ունեցած երկրաշարժի հետևանքով եկեղեցական համալիրը գրեթե ամբողջությամբ ավերվել է, գետնին է հավասարվել Տաթևի համալսարանը, հողով ծածկվել վանքի մուտքը։ 1974-1998 թվականներին վանական համալիրի մեծ մասը վերականգնվել է. կիսակառույց են շարունակում մնալ զանգակատունը և հարակից մի քանի կառույցներ, այդ թվում՝ պարիսպների մի մասը։
2010 թվականին շահագործման է հանձնվում աշխարհի ամենաերկար հետադարձելի՝ ՏաԹևեր ճոպանուղին (5.7 կմ), որը նպաստում է տարածաշրջանի զբոսաշրջության զարգացմանը ։
Տաթևի վանքի վերականգնումը, վանական կյանքի վերածնունդը և վանքի կրթական նշանակության վերականգնումը «Տաթևի Վերածնունդ» նախագծի հիմնական նպատակներից է, որի մի մասն է կազմում նաև «ՏաԹևեր» ճոպանուղին ։
Անվանում
Տաթևի վանքի անվան հետ կապված կա երկու տարբերակ։ Դրանցից մեկի համաձայն, «Տաթև» անունը ծագում է հայերեն «տա թև» արտահայտությունից ։
Երկորրդ տարբերակի համաձայն՝ վանքը կոչվել է Թադեոս առաքյալի աշակերտ Եվստաթեոսի անունով։ Նա այս վայրերում տանջամահ է եղել, իսկ 4-րդ դարում իր գերեզմանի վրա կառուցվել է եկեղեցի, որն օծել է սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչը։ Բերդի պարիսպների ետևում պահպանվել են եկեղեցու ավերակները, որոնք հեռու չեն Տաթևի վանքին։
Ավանդություն
Լենկ Թեմուրը կամեցել է հիմնահատակ կործանել Տաթևի վանքը և արմատախիլ անել նրա մոտ գտնվող շարժական Գավազան սյունը։ Դրա համար նա հրամայել է իր հրոսակներին լծել զույգ գոմեշ, գութանի շղթայով կապել սյունը և ձգել։ Հենց որ գոմեշները սկսում են ձգել, շղթան կտրվում է և նրանք տապալվում են ձորը։ Տեսնելով այդ՝ Լենկ Թեմուրը հեռանում է Տաթևից։
Գալով Տաթև՝ Լենկ-Թեմուրը կարգադրում է փայտ դիզել վանքի մեջ և այրել։ Կրակը ընկնում է նաև զանգակատունը և փչացնում զանգերը։ Դրանից հետո վանքի զանգերի ձայնը խզվում է   ։
Վաղ միջնադար
Տաթևի վանքը եղել է հոգևոր-մշակութային կենտրոն, խոշոր վանական կալվածատիրական հաստատություն Մեծ Հայքի թագավորության Սյունիք աշխարհ-նահանգի Ծղուկք գավառում (այժմ՝ Սյունիքի մարզի Տաթև գյուղում)։ Հայաստանում ավատատիրական կարգերի հաստատումից հետո նահանգի ժառանգական կառավարումը հանձնվում է Արշակունի արքայական ընտանիքին առավել մոտ կանգնած հզոր իշխանական տան՝ Սյունիներին։ Վերջինիս գերիշխանության տակ էին ոչ միայն Սյունիքի բարձրավանդակն ու Զանգեզուրի լեռնաշղթան (այժմ՝ ՀՀ Սյունիքի մարզ), այլև Վայոց ձոր և Գեղարքունիք գավառները։ Սյունի իշխանները ձեռնամուխ են լինում բազմաթիվ վանքերի ու եկեղեցիների կառուցման, դրանք շրջապատում պարիսպներով։
Վանական համալիրի առաջին շինությունները կառուցվել են 4-րդ դարում, երբ Հայաստանում քրիստոնեությունն ընդունվել է պետական պաշտոնական կրոն։ 387 թվականին տեղի է ունենում Հայաստանի առաջին բաժանումը, իսկ ավելի ուշ Հայաստանը վերածվում է պարսկական մարզպանության (428)։ Վաղ միջնադարում, երբ արևելյան Հայաստանը գտնվել է պարսկական տիրապետության ներքո, Տաթևի վանքը եղել է դպրության առաջնակարգ կենտրոն։ 701 թվականին Հայաստանը, Վրաստանը ու Աղվանքը մտնում են Արաբական խալիֆայության կազմ՝ որպես վարչաքաղաքական մեկ միավոր՝ Արմինիա կուսակալություն։ Նույն դարի վերջից Տաթևի վանքը դառնում է Սյունյաց եպիսկոպոսության աթոռանիստը։
Զարգացած միջնադար
Տաթևի վանքի տարածքը 9-րդ դարում արդեն չի բավարարել Սյունյաց եպիսկոպոսական աթոռի պահանջները։
839 թվականին Դավիթ եպիսկոպոսը Սյունյաց Փիլիպե իշխանից գնել է վանքի շրջակայքի «Արծիվ» կոչված տարածքը։ 844 թվականին նա նույն իշխանից նվեր է ընդունել Տաթև գյուղը, որտեղ և հիմնադրել է հետագայում հռչակ ստացած վանքը։ Կալվածքներ գնելու և նվիրատվությունների շնորհիվ վանքը դարձել է խոշոր ավատատեր։ 844 թվականին Կովսական գավառի իշխան Հրահատը Տաթևի վանքին է նվիրել Նորաշենիկ գյուղը, 848 թվականին իշխան Փիլիպեն կառուցել է սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին։ 881 թվականին վանահայր Սողոմոն եպիսկոպոսը գնել է Դարատափ գյուղը, վանքին վերադարձրել Խոտ գյուղը և սուրբ Նշանի համար ճարտար վարպետների ձեռքով պատրաստել թանկ արժեք քարերով զարդարված ոսկե խաչ։ Սյունյաց գահերեց իշխան Աշոտ Սյունու և Շուշանիկ տիկնոջ պատվերով Հովհաննես եպիսկոպոսը ձեռնարկել է հայկական ամենախոշոր եկեղեցիներից մեկի՝ սուրբ Պողոս-Պետրոս տաճարի կառուցումը։ Տաճարի հիմքը դրվել է 895 թվականին, շինարարությունն ավարտվել 906 թվականին։ Սրբատաշ բազալտից կառուցված տաճարի գմբեթը հենվում է երկու խոշոր մույթերի և արևմտյան ավանդատների անկյունների վրա։ Մույթերը խորհրդանշում են Պողոս և Պետրոս առաքյալներին, որոնց մասունքները դրվել են մույթերի հիմքերում և անկյուններում։
Տաճարի օծմանը ներկա են եղել Սմբատ Ա Բագրատունի թագավորը, Գագիկ Արծրունի իշխանը (հետագայում՝ Վասպուրականի թագավոր), կաթողիկոս Հովհաննես Ե Դրասխանակերտցին, Աղվանից Սիմոն Բ կաթողիկոսը, ազնվական ու հոգևորական բարձրաստիճան ներկայացուցիչներ։ Օծման առթիվ ներկա գտնվողները Տաթևի վանքին գյուղեր և կալվածքներ են նվիրել Բաղք, Ծղուկ, Հաբանդ, Գեղարքունիք, Արևիք գավառներում։ Վանքին նվիրված մոտակա Ցուրաբերդ, Տամալեք և Բերդ գյուղերի բնակիչներն ըմբոստացել են այդ որոշման դեմ, չեն ենթարկվել, իսկ 915 թվականին ցուրաբերդցիները ապստամբել են, կողոպտել վանքը, միաբաններից ոմանց սպանել։ Հովհաննես եպիսկոպոսը սուրբ Պողոս-Պետրոս տաճարի կառուցումը նշանավորել է նրա հարավային մուտքի դիմաց սուրբ Երրորդությանը նվիրված հուշասյուն կանգնեցնելով (կոչվել է «Գավազան»), որը շարնիրային սկզբունքով իրականացված հիմքի շնորհիվ ճոճվել է Տաթևի վանքը պարսպապատվել է, թեք տեղանքը բարձր հենապատերի միջոցով հարթվել, կառուցվել են թաքստոցներ, նկուղներ, դեպի բակը բացվող խցեր, սեղանատուն, արհեստանոցներ, մթերանոցներ, գրատուն, տաճարի առջև՝ գավիթ (որպես աղոթատեղի) և Սյունյաց իշխանների տապանատուն։ 9-րդ դարում Տաթևի վանքը Բագրատունյաց Հայաստանի ամենախոշոր ու նշանավոր վանքն էր. ունեցել է շուրջ 500 միաբան, վարդապետարան։ Վանքում աշխատել, ստեղծագործել են փիլիսոփաներ, երաժիշտներ, մանրանկարիչներ, գրիչներ։
918 թվականին Հովհաննես եպիսկոպոսը վախճանվել է (թաղվել է Տաթևի վանքի բակում), և Հովհաննես Ե Դրասխանակերտցին Սյունյաց եպիսկոպոս է նշանակել Հակոբ Դվինեցուն, որը շարունակել է Տաթևի վանքի կալվածքների ընդլայնման գործը։ Հակոբ եպիսկոպոսը 932 թվականին գնել է Վարարակ գետի ջուրը, կառուցել երկար ջրանցք՝ մինչև վանքի մոտ գտնվող Ցաքուտ ամայի վայրը, և այն մշակելի դարձրել։
Տնտեսապես հզորանալով՝ Տաթևի եպիսկոպոսությունը 940-950-ական թվականներին փորձել է անկախանալ Հայոց հայրապետական աթոռից։ Ի պատասխան Հակոբ եպիսկոպոսի անջատողական գործողությունների՝ կաթողիկոս Անանիա Ա Մոկացին բանադրել է նրան։ Օգտվելով դրանից՝ Գեղարքունիքի, Երնջակի, Գողթնի հոգևոր առաջնորդները հրաժարվել են ճանաչել Տաթևի վանքի գերագահությունը և հիմնել են առանձին եպիսկոպոսություններ, իսկ աշխարհիկ իշխանները տիրացել են վանքի կալվածքների մեծ մասին։ 958 թվականին եպիսկոպոս ընտրված Վահան Սյունեցուն (968-969 թվականներին՝ կաթողիկոս Վահան Ա Սյունեցի) հաջողվել է մասամբ վերականգնել Տաթևի վանքի իրավունքներն ու կալվածքները։ Ավելի ուշ հիմնադրվում է Սյունիքի թագավորությունը (987-1170), և Տաթևի դերն ու նշանակությունը ավելիէ բարձրանում։ 11-րդ դարում Ցուրաբերդի բնակիչները վերսկսել են իրենց պայքարը Տաթևի վանքի դեմ։ 1003 թվականին ապստամբ գյուղացիները սպանել են եպիսկոպոսին, ինչի համար Սյունյաց Վասակ Ա թագավորը հիմնահատակ ավերել է Ցուրաբերդը։ 1006 թվականին կաթողիկոս Սարգիս Ա Սևանցու շրջաբերականով Տաթևի եպիսկոպոսությանն են վերադարձվել նրա նախկին բոլոր վիճակները։ 1043 թվականին Հովհաննես եպիսկոպոսը կառուցել է սուրբ Պողոս-Պետրոս տաճարին հարավից կից սրահը։ 1044 թվականին հարևան ամիրայությունների զորքերը հարձակվել են Տաթևի վանքի վրա, սպանել միաբաններին, կողոպտել վանքը, հրկիզել ու ավերել սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին, բնակելի շենքերը, արհեստանոցները, որոնք շուտով վերականգնվել են։ 1046 թվականին Հովհաննես եպիսկոպոսը Սյունյաց Սմբատ Բ թագավորի օժանդակությամբ վերակառուցել է սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին՝ որմնասյան վերևում ագուցելով Գրիգոր Ա Լուսավորչի մասունքը։ Նրա հաջորդը՝ Գրիգոր եպիսկոպոսը, 1087 թվականին կառուցել է գավիթներ, հովանոցներ, վանքի դարպասը՝ վրան կենտրոնագմբեթ սուրբ Աստվածածին եկեղեցին, Սյունյաց Սենեքերիմ Ա թագավորի հրամանով հետ ստացել Տաթևի վանքից խլված կալվածքները։
1138 թվականի երկրաշարժից ընկել է Տաթևի վանքի սուրբ Պողոս-Պետրոս տաճարի գմբեթը, ավերվել սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին։ 1170 թվականին, երբ սելջուկ-թուրքերը գրավել են Բաղաբերդը և կործանել Սյունիքի թագավորությունը, կողոպտել են Տաթևի եպիսկոպոսարանի գանձերը, այրել 10 000-ի հասնող ձեռագրերը, երկիրն ավերակ ու անմարդաբնակ դարձրել։ Ամայացել է նաև Տաթևի վանքը։ Նրա առաջնորդները տեղափոխվել են Վայոց ձորի Նորավանքը։ 1216 թվականին այնտեղ եպիսկոպոսություն է հիմնվել, և Սյունյաց աթոռը տրոհվել է երկու մասի։ 1261 թվականին Սմբատ և Տարսայիճ Օրբելյանները նորոգել ու բարեկարգել են Տաթևի վանքը։ 1273 թվականին Տարսայիճ Օրբելյանը սուրբ Պողոս-Պետրոս տաճարին է նվիրել թանկարժեք սպասք, հանդերձանք, Տաթևի վանքին վերադարձրել նրա նախկին տիրույթները։ 1270-ական թվականներին Հայրապետ եպիսկոպոսը նորոգել է սուրբ Պողոս Պետրոս տաճարի ծածկերը և տանիքը։ 1282 թվականին մեկնել է Կիլիկիա և Լևոն Գ թագավորից վանքի համար բերել բյուզանդական արքունական մետաքսից գործված և շքեղ զարդարված եկեղեցական հանդերձանք, թանկարժեք սկիհներ, խաչեր և այլ նվերներ։ Տաթևի վանքը վերստին հզորացել է, երբ 1286 թվականին Կիլիկիայում Կոստանդին Բ Կատուկեցի կաթողիկոսը Ստեփանոս արքեպիսկոպոս Օրբելյանին օծել է Սյունյաց աթոռի մետրոպոլիտ և հայոց պրոտոֆրոնտ ես (նախաթոռ եպիսկոպոս)։ Նա միավորել է Սյունյաց տարանջատված եպիսկոպոսարանները, մեկնել Մոնղոլիա՝ Արղունխանի մոտ և հաստատել Տաթևի վանքի գերագահությունը Սյունիքի բոլոր թեմերի նկատմամբ։ 1295 թվականին Ստեփանոս արքեպիսկոպոս Օրբելյանը հիմնովին վերակառուցել է երկրաշարժից ավերված սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին և Տաթևի վանքին նվիրել սեփական Արիտ գյուղը, 1297 թվականին վանքում ավարտել է «Պատմութիւն նահանգին Սիսական» աշխատությունը։ 1302 և 1304 թվականներին արքեպիսկոպոսի պատվերով Տաթևի վանքի համար ձուլվել են երկու խոշոր պղնձե զանգեր։ 13-րդ դարի վերջին վանքը դարձել է ունիթորության դեմ մղվող պաքարի կենտրոն։ 14-րդ դարում Տաթևի վանքը գիտամշակութային վերելք է ապրել։ Այստեղ են հավաքվել ժամանակի աչքի ընկնող աստվածաբաններ, փիլիսոփաներ, աստղագետներ, տրամաբաններ, երաժիշտներ, նկարիչներ։ Կրոնավորների թիվը գնալով մեծացել է՝ հասել մոտ 1000-ի։ Վերակառուցվել է վանական կրթարանը, 895 թվականին հիմնված վարդապետարանը դարձել է համահայկական մշակութային կենտրոն, հիմք է դրվել նոր, բարձր տիպի դպրոցի՝ Տաթևի համալսարանի։ Վանքին կից 10-րդ դարում գործել է Տաթևի մատենադարանը, որը համալսարանի գոյության տարիներին հարստացել է և գոյատևել մինչև 1911-12 թվականները, իսկ ավերից ու ավարառություններից փրկված 140 ձեռագիր մատյաններ տեղափոխվել են Էջմիածին, ապա՝ Երևանի Մատենադարան։ Համալսարանին կից գործել է մանրանկարչության դպրոց։
13-14-րդ դարերում Տաթևի վանքի եպիսկոպոսությունն ուներ 677 հարկատու գյուղեր՝ իր թեմում գտնվող 14 գավառներում (Ծղուկ, Եվայլախ, Վայոց ձոր, Գեղարքունի, Սոթք, Աղահեճ, Հաբանդ, Բաղք, Քաշունիք, Կովսական, Արևիք, Ձորք, Երնջակ, Ճահուկ), բազմաթիվ վանքեր։
14-րդ դարում Հովհան Որոտնեցին Տաթևի վանքի գավթի վրա կառուցել է կամարակապ, երկհարկանի զանգակատուն։ 1381-87 թվականներին Լենկթեմուրի՝ Սյունիք կատարած արշավանքի ժամանակ վանքը կողոպտվել է, հրկիզվել, կորցրել կալվածքների մեծ մասը։ 1434 թվականի թեմուրյան գահակալ Շահռուխի ասպատակությունից հետո Շմավոն եպիսկոպոսը միաբանների հետ տեղափոխվել է Սանահինի վանք։
Ուշ միջնադար
Տաթևի վանքը վերստին բարգավաճել է ուշ միջնադարում՝ 17-18-րդ դարերում, երբ իշխանական ու հոգևորական դասի հզորացումը խթանում է հայկական կարևոր կենտրոնների բարգավաճումը։ Ավելի ուշ ազատագրական պայքար է սկսվում Սյունիքում (1722-1730) և Արցախում (1724-1731)։ Առավել հիշարժան իրադարձություններ են՝
Նոր ժամանակներ
1801 թվականին Արևելյան Վրաստանը (Քարթլի-Կախեթի թագավորություն), համաձայն թագավոր Գեորգի XII-ի կտակի, միացվում է Ռուսական կայսրությանը։ Դրանից հետո տեղի են ունենում երկու՝ առաջին (1804-1813) և երկրորդ (1826-1828) ռուս-պարսկական պատերազմները։ 1813 թվականին կնքված Գյուլիստանի պայմանագրով ամրագրվում է Արևելյան Հայաստանի գավառների մեծ մասի՝ Գուգարքի, Ուտիքի, Արցախի և Սյունիք նահանգի մեծ մասի անցումը ռուսական տիրապետության ներքո։ Տաթևի վանքը, այդպիսով, պարսկական լծից ազատագրվում է այդ ժամանակ։ 15 տարի անց կնքված Թուրքմենչայի պայմանագրով հաստատվում է նախորդ հաշտության պայմանագիրը, և Արևելյան Հայաստանն անցնում է Ռուսական կայսրությանը։
1828 թվականին Տաթևի վանքի վանահայր Մարտիրոս եպիսկոպոսը ռուսական իշխանությունների միջոցով վերադարձրել է վանքից խլված կալվածքները, հիմնովին նորոգել Տաթևի վանքային համալիրը, Տաթև գյուղի ճանապարհը, Կաքավասարից ջուր անցկացրել, տնտեսական նոր շենքեր կառուցել։ 1837 թվականին Տաթևի վանքի մետրոպոլիտությունը վերացվել է, և Սյունիքը կազմել է Երևանի թեմի մի մասը։ 1858 թվականին Տաթևի վանքը ունեցել է 70 հարկատու գյուղեր, 1898 թվականին՝ 15 գյուղ և 5 միաբան։ 1862 թվականին սուրբ Պողոս-Պետրոս տաճարի արևելյան կողմը նորոգել է Հովհաննես արքեպիսկոպոս Ասլանյանը, 1865 թվականին վանքի հսուրբ կողմի շենքերը՝ վանահայր Սարգիս Գասպարյանցը։ 19-րդ դարի վերջին քանդել են վանքի գավիթն ու զանգակատունը և 20-րդ դարի սկզբին, տաճարի արևմտյան ճակատին կից, կառուցել բարձր, եռահարկ, քանդակազարդ զանգակատուն։
Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքում՝ 1917 թվականին, տեղի են ունենում Փետրվարյան և Հոկտեմբերյան հեղափոխությունները։ Դրա արդյունքում Ռուսաստանը պարտություն է կրում բոլոր ճակատներում, իսկ Անդրկովկասը աստիճանաբար սկսում է անկախանալ։ Քաղաքացիական կռիվների արդյունքում 1917 թվականի մարտին հիմնված Անդկովկասյան Հատուկ Կոմիտեն (1917 նոյեմբերից՝ Անդրկովկասյան կոմիսարիատ) բաժանման ու անկախացման ճանապարհին է կանգնում։ Դրան գումարվում է նաև 1917 թվականի դեկտեմբերին Երզնկայի զինադադարը խախտած օսմանյան զորքերի հարձակումը. թուրքերի դեմ պայքարելու ցանկություն չունենալով՝ Կայզերական Գերմանիայի աջակցությամբ 1918 թվականի մայիսի 28-ին իր անկախությունն է հռչակում Վրաստանի Դեմոկրատական Հանրապետությունը։ Դրան հաջորդում է մինչ այդ գոյություն չունեցած մի պետության՝ Մուսավաթական Ադրբեջանի ստեղծումը Օսմանյան կայսրության օժանդակությամբ, որը Հարավային Կովկասի մուսուլմանների միության ձև էր՝ բաղկացած Ռուսական կայսրության Բաքվի և Ելիզավետպոլի նահանգներից։ Դրան հաջորդում է հայոց պետականության վերականգնումը։
Հայ-ադրբեջանական հարաբերությունները ի սկզբանե լարված էին՝ կապված այն փաստի հետ, որ հայկական Ղարաբաղը, Զանգեզուրը ու Նախիջևանը մուսուլմանները ցանկանում էին ներառել իրենց սահմաններում։ 1919-21 թվականների Զանգեզուրի ինքնապաշտպանությունը ղեկավարում է Գարեգին Նժդեհը։ Պայքարի ակտիվ կենտրոններից մեկն է դառնում Տաթևի վանքը։ 1920 թվականի դեկտեմբերի 25-ին, երբ Դաշնակցություն կուսակցությունը մոտ մեկ ամիս վայր էր դրել իր իշխանությունը և Հայաստանում հաստատվել էին խորհրդային կարգեր, Տաթևի վանքում հրավիրվեց համազանգեզուրյան առաջին համագումարը, որը երկրամասը կոչեց «Լեռնահայաստան»։ Հայաստանի խորհրդայնացման ընթացքը հեշտացնելու նպատակով նոյեմբերի 30-ին Ադրբեջանի հեղկոմի ղեկավար Նարիման Նարիմանովը հայտարարեց Նախիջևանից, Զանգեզուրից և Լեռնային Ղարաբաղից հօգուտ Խորհրդային Հայաստանի հրաժարվելու մասին ։ Համագումարի ընթացքում սակայն, որոշվեց Զանգեզուրը ժամանակավորապես հռչակել անկախ պետություն, մինչև պարզ կդառնար Հայաստանին միանալու հնարավորությունը։ Սպարապետ դարձավ Գարեգին Նժդեհը։ 1921 թվականի ապրիլի 27-ին՝ անհաջող փետրվարյան ապստամբությունից հետո դարձյալ Տաթևի վանքում կայացավ համազանգեզուրյան երկրորդ համագումարը, որը երկրամասը կոչեց «Հայաստանի Հանրապետություն»՝ հակադրվելով Խորհրդային Հայաստանին։
1931 թվականի Զանգեզուրի երկրաշարժից հետո Տաթևի վանքը երկրաշարժից ավերվել է, քանդվել են սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ և սուրբ Աստվածածին եկեղեցիները, տաճարի գմբեթը, զանգակատունը, սյունասրահը։ Երկար տարիներ՝ խորհրդային իշխանության տարիներին, վանական համալիրը մնացել է լքված՝ անուշադրության մատնված լինելով իշխանությունների կողմից։ 1960-ականների ազգային վերածնունդից հետո՝ 1974 թվականից սկսած, վերակառուցվել են գրեթե բոլոր եկեղեցիները, տաճարի գմբեթը, նորոգվել բնակելի և տնտեսական շենքերը, պարիսպի մեծ մասը, զանգակատան առաջին հարկը։
Շինություններ
Տաթևի համալիրը մեծ տարածություն է գրավում։ Տաթև և Որոտան գետերի կիրճերի միջև եռանկյունաձև ձգվում է ժայռեղեն մի թերակղզի, որի վրա կառուցված է վանքը։ Զառիթափ ժայռերի բարձրությունը հասնում է 700-800 մետրի։ Մյուս կողմերից վանքը շրջապատված է աշտարակներով և հաստ պարսպապատերով՝ լուսամուտների նեղ բացվածքներով։ Համալիրը ներկայացնում են պարսպատերերը, ձիթհանը, սուրբ Պողոս-Պետրոս տաճարը, սուրբ Աստվածածին մատուռ-եկեղեցին, սուրբ Գրիգոր եկեղեցին, սուրբ Գրիգոր Տաթևացու դամբարանը, «Գավազան» հուշարձանը, սեղանատունը, դասասենյակները, մատենադարանը, ուխտագնացների հյուրատունը, բնակելի տարածքները, խոհանոցը, բազմաթիվ ծառայողական շինությունները և վանական խցերը։
Եկեղեցիներ ու վանքեր
Տաթևի վանական համալիրի պահպանված հնագույն կառույցը Պողոս-Պետրոս տաճարն է։ Այն հիմնադրվել է 895 թվականին Հովհաննես եպիսկոպոսի նախաձեռնությամբ, Սյունյաց գահերեց իշխան Աշոտի և իշխաններ Գրիգոր Սուփանի ու Ձագիկի նյութական օժանդակությամբ, շինարարությունն ավարտվել է 906 թվականին ։ Տաճարը ճարտարապետական հորինվածքով արևմուտքից արևելք ձգված ուղղանկյուն դահլիճ է, արևելքում աբսիդով և նրան հարող զույգ ավանդատներով։ Արևելյան ճակատը մասնատված է խոր խորշերով, որոնցից վերև տեղավորված են Աշոտ Սյունի գահերեց իշխանի և նրա կնոջ՝ իշխանուհի Շուշանի դիմաքանդակները։ Նրանցից աջ և ձախ, խորշերի պսակների մեջ վիշապ օձերի, այլ ավանդական պահպանիչ էակների քանդակներ են։ Տաճարի պատերը 930 թվականին ծածկվել են հարուստ որմնանկարներով, որոնցից այժմ քիչ բան է պահպանվել։ Տաճարի գլխավոր աբսիդում պատկերված է եղել գահի վրա նստած Քրիստոսը, ավելի ցած՝ առաքյալներ և սրբեր։ Արևմտյան պատի վրա մնացել են ահեղ դատաստանի մեծ կոմպոզիցիայի մնացորդները, իսկ հյուսիսային պատին ծննդյան սյուժեի հետ առնչվող տեսարաններ։
Տաթևի վանքի սուրբ Պողոս-Պետրոս տաճարում պահպանվել է 10-րդ դարի որմնանկարչական ամբողջական հարդարանքը, որը պատկերացում է տալիս վաղմիջնադարյան հայ եկեղեցական նկարազարդման համակարգի մասին։ Պատկերներն արվել են ֆրեսկո տեխնիկայով, հայկական որմնանկարչությանը հատուկ 3-4 մմ հաստության սվաղի վրա՝ տեղական բնական հանքաներկերով, մասնավորապես՝ լաջվարդով։ Խորանի կոնքում պատկերված է եղել «Քրիստոսը Փառքի մեջ» տեսարանը։ Կոր պատի վրա երեք նախշերիզված շարքերով, կամարների ներքո ներկայացված են մարգարեները, առաքյալները և Հայ եկեղեցու հայրերը՝ սրածայր խույրերը գլխներին։ Առաքյալների շարքում կենտրոնական պատուհանի հյուսիսային և հարավային կողմերից նկարված են, համապատասխանաբար, Հովհաննես Մկրտիչը և Աստվածամայրը՝ Քրիստոսի հետ կազմելով «Դեիսուսի» պատկերագրությունը։ Այս հիերարխիկ հորինվածքն արտահայտում է Երկնային և Երկրային եկեղեցիների, Հին և Նոր կտակարանների հաջորդությունը խորհրդանշող գաղափարները և համընկնում վաղմիջնադարյան որմնանկարչական պատկերագրությանը։ Խորանի հանդիսավոր հորինվածքին հակադրված է արևմտյան պատի «Ահեղ դատաստանի» խիստ դինամիկ տեսարանը, որից պահպանվել են կենտրոնական և ստորին հատվածները։ Տեսարանն ամբողջական մեծ հորինվածքում ներառում է «Ահեղ դատաստանը» և «Փրկչի երկրորդ գալուստը»՝ ըստ Մատթեոսի Ավետարանի (24.30-31) ու Հովհաննեսի Հայտնության գրքի։ Վերևում պատկերված է եղել «Երկնային դատաստանը»։ Քրիստոս-Դատավորին երկու կողմից շրջապատել են առաքյալները. Պողոսը՝ Քրիստոսի աջ կողմից, Պետրոսը՝ ձախ, առանձնացած։ Գահի տակ երկու բացված գրքեր են, որոնցով, ըստ Հովհաննեսի Հայտնության, պետք է դատվեին մեռյալները (20.12)։ Հորինվածքի միջնամասը զբաղեցնում են երկու մեծ հրեշտակներ՝ տեքստերով գալարակները ձեռքերին, աջ գալարակի վրա Հայտնության գրքի խոսքերն են՝ «Եկաւ... մեռելների ժամանակը որ դատվեն» (11.18)։ Աջ կողմում դրախտի Կենաց ծառն է, ձախ կողմում՝ դժոխքի հրե գետը, որն այստեղ մեծ մասամբ կապույտ է, ինչպես Հայտնությ ան գրքի «կենդանի ջուրը» (22.1)։ Հորինվածքի ամենաուշագրավ մասը ստորին հատվածն է՝ ծածկված մեռելների հարության տեսարանով։ Դեն նետելով դագաղների կափարիչները՝ Փրկչի Երկրորդ գալստյան դատին են ելնում կանգնում մեռելները. նրանց կենտրոնում են Ադամն ու Եվան։ Հսուրբ պատին պատկերված «Ծննդյան» հորինվածքից պահպանվել են պատուհանների մեջտեղի երկու հատվածները՝ «Մանկան լոգանքը» և «Հովիվների ավետումը»։
Ուսումնական կենտրոն
Տաթևի վանական համալիրը եղել է ոչ միայն հոգևոր, այլև կրթամշակութային խոշոր կենտրոն։ Զաքարյան իշխանապետության տարիներին հիմնադրվել էր հայ իրականության մեջ առաջին բարձրագույն դպրոցը՝ Գլաձորի համալսարանը։ Մինչ այդ գոյություն էր ունեցել Անիի վարդապետարանը։ Գլաձորի սաները 14-րդ դարի վերջում տեղափոխվում են Տաթև, որտեղ հիմնում են նոր համալսարան։ Այն գործել է 1373-1435 թվականներին ու մեծ համբավ ունեցել Հովհան Որոտնեցու և Գրիգոր Տաթևացու ուսուցչապետության տարիներին։ Տաթևի համալսարանը հովանավորել են Օրբելյան իշխանական տունը և Սյունյաց մետրոպոլիտությունը։ Ունեցել է երեք լսարան (ուսումնարան)՝ ուսումնարան սուրբ, ներքին և արտաքին գրոց, գրչության արվեստի, երաժշտության։ Դասավանդվում էին փիլիսոփայություն, կրոն, հայոց լեզու և քերականություն, գրականություն, պատմություն, ճարտասանություն, գրչարվեստ, մանրանկարչություն և գեղանկար, բնագիտություն և աստղաբաշխություն, մաթեմատիկա, ճարտարապետություն, երաժշտություն և երգեցողություն, ուսուցչություն և հասարակական գիտություններ, այլ առարկաներ։ Համալսարանն ունեցել է հարուստ ձեռագրատուն-մատենադարան, որտեղ պահպանվել են 10 հազարից ավելի ձեռագիր գրքեր։ Ուսումը, ինչպես և Գլաձորի համալսարանում, տևում էր 7-8 տարի։
Գրիգոր Տաթևացին կատարելագործել է համալսարանի ծրագիրը, կազմել դասագրքեր («Գիրք հարցմանց», «Գիրք քարոզութեան...», «Ոսկեփորիկ»), որոնք եղել են նաև քարոզության արվեստի, աստվածաբանության և Հայ եկեղեցու դավանության լավագույն ձեռնարկներ։ Գրիգոր Տաթևացու գործունեությունը նպաստել է Գրչության արվեստի զարգացմանը։ Նա վարել է գրչության տեսական դասընթաց և անցկացրել գործնական պարապմունքներ։ Պատրաստել է մոտ 60 գրիչ։ Համալսարանի սաներից են Թովմա Մեծոփեցին, Առաքել Սյունեցին, Գրիգոր Արարատեցին, Սարգիս Սալնապատեցին, Բարսեղ Բաղիշեցին, Մատթեոս Ջուղայեցին, Հակոբ Անձղնապատեցին, Սիմեոն Եղվարդեցին, Մկրտիչ Նահապետենցը և ուրիշներ։ 1435 թվականին համալսարանը և մատենադարանը կողոպտվել են օտար նվաճողների կողմից։ Տաթևի մատենադարանը գոյատևել է մինչև 1911-1912 թվականները։ Այնուհետև 140 ձեռագիր մատյան փոխադրվել է Էջմիածին, որոնք այժմ պահվում են Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանում։
Տաթևի համալսարանին կից գործել է մանրանկարչության դպրոցը, որտեղ նկարազարդում էին դասագրքեր և ստեղծում նորերը։ Այն շարունակում էր Գլաձորի դպրոցի ավանդույթները և հասակակից էր Վասպուրականի ու Կիլիկյան Հայաստանի դպրոցներին։ Գրիգոր Տաթևացին իր աշխատություններում բազմիցս շոշափել է գեղագիտությանը վերաբերող հարցեր, որոնք կիրառել է իր ստեղծագործություններում։ Նկարչի վարպետությունն արտահայավել է նկարների բացառիկ գունաշարով, որտեղ աչքի են ընկնում վառ կարմիրն ու կապույտը՝ համադրված շագանակագույնի ու դեղինի երանգների հետ։ Նրա ստեղծագործություններն առանձնանում են մոնումենտալությամբ, կերպարների համաչափությունների պահպանմամբ։ Տերունական պատկերներում գեղանկարչական մանրամասներն ընդգծում են նկարչի ձգտումը՝ պատկերել մոնումենտալ բնույթի իրական երևույթներ։ Մարդկանց դեմքերը շատ նուրբ են, արտահայտիչ դիմագծերով, որոնց առավել կենդանություն է տրված այտերի բնական կարմրությամբ։ Տաթևի մանրանկարչության դպրոցում նկարազարդվել են նաև բազմաթիվ այլ բնույթի մատյաններ, որոնցում թեմատիկ նկարներ չկան։ Դրանք հարդարված են միայն կիսախորաններով, գլխազարդերով ու լուսանցազարդերով, որոնք կատարված են վարպետորեն և մեծ մասամբ ունեն գրաֆիկական ոճավորում։