cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ալֆրեդ Վինդիշգրեց
1848-1849 թվականների ապստամբությունների ճնշում
Շուտով ահուզումներ են սկսվում նաև Պրահայում։ 1848 թվականի հունիսի 11-ին կրակահերթի հետևանքով սպանվում է Ալֆրեդ Վինդիշգրեցի կինը, իսկ որդին վիրավորվում։ Վինդիշգրեցը զորքերը կենտրոնացնում է Պրահայի մոտ և պաշարում այն։ Այնուհետև սկսւոմ է քաղաքի հրետակոծությունը և հունիսի 17-ին դաժանորեն ճնշում ապստամբությունը։
Երբ 1848 թվականի հոկտեմբերի 6-ին Վիեննայում սկսվեց ապստամբությունը (այդ օրը կախաղան է բարձրացվել ավստրիական ռազմական նախարար Լատուրը), հոկտեմբերի 16-ին Ալֆրեդ Վինդիշգրեցը ստացավ ֆելդմարշալի կոչում և դարձավ ամբողջ ավստրիական զորքերի հրամանատար, բացի (Ռադեցկու Իտալական կորպուսի։ Հոկտեմբերի 31-ին գրոհով վերցրեց մայրաքաղաքը և ապստամբների նկատմամբ դաժան հաշվեհարդար իրականացրեց։ Գնդակահարվածների մեջ էր նաև Ֆրանկֆուրտյան հավաքի պատգամավոր Ռոբերտ Բլումը։
Այնուհետև Ալֆրեդ Վինդիշգրեցը ղեկավարել է Հունգարական ապստամբության դեմ արշավը՝ Կապոլնայի ճակատամարտ հաղթելով գեներալ Դեբինսկուն։ Սակայն հետագայում գործել է անհաջող՝ Իսաշեգի ճակատամարտում պարտություն կրելով Գեորգիիցև նահանջելով դեպի Պեշտու։ Ապրիլի 12-ին Ալֆրեդ Վինդիշգրեցը ազատվում է հրամանատարի պաշտոնից։
Կյանքի վերջին տարիներ
Ալֆրեդ Վինդիշգրեցը նշանակվում է Օլոմոուցի զորքերի հրամանատար։ 1850 թվականին ստացել է Մարիա Թերեզայի շքանշանի մեծ խաչ։
1859 թվականին Բեռլինում կատարում է առաջադրանք, իսկ 1861 թվականից եղել է Ռեիխստագի Վերին պալատի անդամ։
Հայտնի է նրա արտահայտած մտքերից մեկը, որը արտահայտում է նրա՝ մարդկանց հանդեպ վերաբերմունքը.
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ավստրիայի ռազմական պատմություն
Ուֆայի շրջան
Ուֆայի շրջան (Уфимский район, Өфө районы), մունիցիպալ շրջան Ռուսաստանի Դաշնության Բաշկորտոստան հանրապետությունում։
Ստեղծվել է 1930 թվականին։ Վարչական կենտրոնը՝ Ուֆա ։
Աշխարհագրություն
Շրջանի տարածքի մակերեսը կազմում է 1513 կմ²։
Բնակչություն
2010 թվականի մարդահամարի արդյունքներով շրջանում բնակվում էր 61503 մարդ։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 40,65 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Բաշկորտոստան Կատեգորիա:Ռուսաստանի շրջաններ ըստ դաշնային սուբյեկտների
Ամադեուս VIII
Ամադեուս VIII (Amedeo VIII di Savoia, ), Սավոյայի կոմս (1391—1434) և հակապապ՝ Փելիքս V անունով (1439—1449)։ Համարվում է վերջին պատմական հակապապը։
Կենսագրություն
Ամադեուսը հաջորդել է իր հորը՝ կոմս Ամադեուս VII-ին։ Մինչև 1398 թվականը գտնվել է իր տատիկի՝ Բոննա Բուրբոնի խնամակալության տակ։ 1401 թվականին ամուսնացել է կոմսուհի Մարիա Բուրգունդիի հետ (1386—1422)։ Վերջինս կոմս Ֆիլիպ II Բուգունդիի դուստրն էր։ 1416 թվականին Ամադեուսը ստացել է կոմսի տիտղոս՝ օգնելով Սիգիզմունդ I կայսրին հուսիտների դեմ պայքարում։
1434 թվականին Ամադեուս VIII հրաժարվում է գահից և ընդունում է վանականություն։ Բազելի տաճարը նրան ընտրում է պապ՝ ընդդեմ Եվգենիոս IV-ի և տալիս Փելիքս V անունը՝ հույսով, որ վերջ կդրվի թագավորության պառակտմանը։ Պապ դառնալուց հետո նա շարունակում է ապրել Շվեյցարիայում։ Նա գահակալել է 1439 թվականի նոյեմբերից մինչև 1449 թվականի ապրիլը։ Երբ Բազելի տաճարը լուծարվում է, Ամադեուսն ընդունում է Նիկողայոս V-ի պապականությունը, և նրանից ստանում կարդինալ տիտղոսը։ Ապա որպես բնակավայր ընտրում է Ռիպայլյան աբբայությունը, որը գտնվում է ֆրանսիական Տոնոն-լե-Բեն ֆրանսիական քաղաքի մոտ՝ Ժնևի լճի ափին։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Միջնադարյան երեխա կառավարիչներ
Վալես Օքսիդենտալ
Վալես Օքսիդենտալ (Vallès Occidental, Vallès Occidental), շրջան Իսպանիայում։ Գտնվում է Կատալոնիա ինքնավար համայնքում՝ Բարսելոնա նահանգում։ Շրջանի մայրաքաղաքը Սաբադելն է։ Շրջանը զբաղեցնում է 583,2 կմ² մակերես, որը կազմում է Կատալոնիայի տարածքի 1,82 %-ը։ Այստեղ բնակվողները կազմում են Կատալոնիայի բնակչության 11,66 %-ը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իսպանիայի բնակավայրեր
Սան Խուան շրջան (այլ կիրառումներ)
Սան Խուան շրջան, կարող է վերաբերել՝
Օֆելյա Առաքելյան
Օֆելյա Վազգենի Առաքելյան, հայ մանկավարժ։ Մանկավարժական գիտությունների դոկտոր (2003)։ ՌԴ մանկավարժական և սոցիալական ԳԱ թղթակից անդամ (2004)։
Մոսկվայում` Սպիտակի երկրաշարժից տուժած երեխաների վերականգնողական կենտրոնում բացել է հայկական դպրոց, որի հենքի վրա 1991 թվականին ստեղծվել է միջնակարգ ուսումնական հաստատության նոր մոդել` համաշխարհային մշակույթի ոգով անձի ուսուցման և դաստիարակության բազմազգ դպրոց ։
Աշխատությունները նվիրված են անհատի բազմամշակութային կրթության, էթնոհոգեբանության և ազգամիջյան հակադրությունների հաղթահարման ու հանդուրժողականության դաստիարակման հարցերին ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ Կատեգորիա:Մանկավարժական գիտությունների դոկտորներ
Rhythm Divine
«Rhythm Divine» (թարգմ․՝ Աստվածային ռիթմ), իսպանացի երգիչ Էնրիկե Իգլեսիասի Enrique անգլիալեզու ալբոմի երկրորդ սինգլը, որը թողարկվել է 1999 թվականի հոկըեմբերին Interscope Records լեյբլում։ Երգը թարգմանվել է իսպաներեն «Ritmo Total» վերնագրով և թողարկվել ռադիոեթերում Լատինական Ամերիկայում։
Երգերի ցանկ
''
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:1999 սինգլներ
Մահաբադ
Մահաբադը Մահաբադ քաղաքի կենտրոնն է և Իրանի Հյուսիսային Քրդստան նահանգի քրդաբնակ քաղաքներից մեկը։ Այս քաղաքը, որը գտնվում է գավառի հարավում և Մակարյան պատմական տարածքում, եղել է Մակարի տիրակալների կառավարության կենտրոնը՝ այս քաղաքում մետաղադրամներ հատող կառավարությունը։ Մահաբադը կանաչ քաղաք է և գտնվում է մի քանի լեռների մեջ։ Երկրի 2015 թվականի բնակչության և բնակարանների ընդհանուր մարդահամարի տվյալներով՝ այս քաղաքի բնակչությունը կազմել է 168 393 մարդ։ Մահաբադը, որը հայտնի է որպես Արևմտյան Ադրբեջանի գոհար, ամեն տարի այս նահանգում ընդունում է ամենամեծ թվով զբոսաշրջիկների։ Այս քաղաքի զբոսաշրջային տեսարժան վայրերից են Մահաբադ գետը և ամբարտակը, որն աշխարհի բնակավայրերին ամենամոտ ամբարտակներից է, շուկաները և Մահաբադի Տանակուրայի մեծ շուկան, որը համարվում է այլ շուկաների հագուստի հիմնական մատակարարը։ և երկրում Տանակուրայի խանութները և Մահաբադի այլ զբոսաշրջային վայրերը ներառում են Բրազան հանքային ծովածոցը, Քափի Բաբա Ալին, Ֆախրիգահ Մադի գաղտնարանը Ագրիկաշ գյուղում և Սեհոլանի քարանձավը (Իրանի երկրորդ ամենամեծ ջրային քարանձավը) Մահաբադ-Բուկան ճանապարհին։
Մահաբադն ի սկզբանե փոքր բնակավայր էր, որը 1038 լուսնային տարում և Շահ Աբբաս Սաֆավիի գահակալության վերջում Իլ Մաքրիի կառավարիչ Բադագ սուլթանը իր իշխանությունը տեղափոխեց Մահաբադ և կառուցապատեց այս քաղաքը բազմաթիվ շինարարական միջոցառումներով։ Մահաբադի Հանրապետության մայրաքաղաքն է, 1946 թ. Մահաբադի շրջանը ժամանակակից դարաշրջանում հաճախակի քաղաքական հակամարտությունների թատերաբեմ էր, այնպես որ 11-ամսյա Մահաբադի Հանրապետությունից հետո այս քաղաքը դարձավ Իրանի քրդերի մի մասի ազգայնականության կենտրոնը, իսկ 1357թ. կարճ ժամանակ քրդերի վերահսկողության տակ։
Մահաբադը հյուսիսից սահմանակից է Միանդավաբին, արևմուտքից՝ Փիրանշահրին և Նաքդեհին, արևելքից՝ Բուքանին, հարավից՝ Սարդաշտին։
Իսլամից առաջ
Երեկվա Սավջբալագը կամ այսօրվա Մահաբադը համարվում է մարդկանց հնագույն բնակավայրերից մեկը՝ շնորհիվ իր արտոնյալ աշխարհագրական դիրքի՝ բարեբեր հարթավայրերով ու հարթավայրերով։ Գիտական ​​հետազոտությունները վկայում են գյուղատնտեսական քաղաքակրթություն ունեցող և «նախշերով խեցեղեն» ունեցող մարդկանց գոյության մասին, որոնք միաժամանակ եղել են Մետաքսի 3 և Սուսայի քաղաքակրթությունների հետ։ Այս քաղաքակրթությունների մարդիկ հարաբերություններ են ունեցել Իրանական բարձրավանդակի և Միջին գետի քաղաքակրթությունների հետ մ.թ.ա. 3500 թվականին։ Սա ապացուցում են Շահր Վիրանի և Յուսուֆ Քանդիի հնագիտական ​​հետազոտությունները [անհրաժեշտ է մեջբերում]։ Այս քաղաքակրթությունները համեմատաբար կայուն են եղել մինչև մ.թ.ա. առաջին հազարամյակում ասորիների արշավանքը։
Ասորիների ներխուժումից և Ուրարտուի և Մանա քաղաքակրթությունների ոչնչացումից հետո նրանց ժողովուրդը գաղթեց ներկայիս Արևմտյան Ադրբեջան նահանգի հարավային և հարավ-արևմտյան շրջաններ։ Իրենց պաշտպանվելու համար նրանք ամրոցներ կառուցեցին այս շրջանների լեռնային շրջաններում, որոնց մնացորդները մինչ օրս առկա են տարածաշրջանում, օրինակ՝ Քալաթ Շահը։ Այս շրջանի խաղաղ ժամանակաշրջանում նրանում սկսել են ապրել մարերը։ Ֆախրիկաի դամբարանն այս տարածքում նրանց ներկայության ապացույցն է. [Աղբյուրը անհրաժեշտ է] Բայց ասորիների ներխուժմամբ խաղաղությունն այս տարածաշրջանից կվերանա. Այնպես որ մինչև Աքեմենյան ժամանակաշրջանը այս տարածաշրջանում կյանքը շարունակվել է միայն բերդերում և լեռնային վայրերում՝ ցեղային տիրապետությամբ և հովվական տնտեսությամբ։ Աքեմենյան ժամանակաշրջանում տարածաշրջանում հաստատվել էր հարաբերական անվտանգություն, սակայն պայմանավորված այն հանգամանքով, որ այս շրջանը հույների համար Իրանի վրա հարձակվելու անցումներից մեկն էր, անվտանգությունը կրկին վերացավ տարածաշրջանից։ Այս տարածքը մեծ վնասներ է կրել հույների կրկնվող հարձակումների պատճառով։ Այդ իսկ պատճառով այս տարածքում ստեղծվեց պարթևական բանակի ամենափորձառու կուսակցական ճյուղերից մեկը։ Մինչև Սասանյան ժամանակաշրջանը շրջանը պահպանեց իր ռազմավարական ռազմավարական դիրքը։
Պտղոմեոսը նաև անվանել է Մահաբադ Դարուշահ, իսկ Ռավլինուսը՝ Դարյաս, իսկ այսօր ներկայիս քաղաքից երեք մղոն հեռավորության վրա կա Դարյազ (Դարյաս) անունով գյուղ, որտեղից հայտնի է եղել Դարյաս քաղաքը։։
Իսլամից հետո
Մահաբադը (Saujblag Makri) հին քաղաք է, որը նախկինում եղել է քրդական շրջանների (Makrian) կենտրոնը։ Այս քաղաքի հետաձգումը վերաբերում է առնվազն Սեֆյանների դարաշրջանին։ [աղբյուրը անհրաժեշտ է]
Մահաբադ քաղաքն իր ներկայիս տեսքով կառուցվել է քրդական թագավոր Սաուջբլագ Մոքրի Սարեմբեկի կողմից 11-րդ դարի սկզբին հյուսիսային մասում Մահաբադ գետի ոլորանին մոտ՝ ներկայիս Բաղ Սիսե թաղամասում [պահանջում է աղբյուրը]։
Սեֆյանների կայսրությունը ոչնչացրեց Դարիազ Մահաբադը շիա իսլամի անունով և սուննի քրդերի դեմ:
Կատեգորիա:Իրանի քաղաքներ Կատեգորիա:Քրդաբնակ տարածաշրջաններ
Մծարա
Մծարա (աբխազ.` Мҵара, վրաց.` მწარა), գյուղ Աբխազիայի Գուդաութայի շրջանում, Գուդաութայից 17 կմ հյուսիս-արևելք, նախալեռնային գոտում։ Գտնվում է ծովի մակարդակից 270 մ բարձրության վրա։
Սան Մարտին (այլ կիրառումներ)
Սան Մարտին, կարող է վերաբերել՝
Մծարա
Ընդհանուր տեղեկություն
Մծարա գյուղը հանդիսանում է Մծարայի գյուղական խորհրդի կենտրոնը, որը միավորում է թվով 6 գյուղակ։ Այդ գյուղերը, որոնք մոտ են Բզիբի լեռնաշղթային, ավանդաբար ունեն Վերին Մծարա, իսկ հարթավայրային գյուղերը` Ներքին Մծարա անվանումները։
Բնակչությունը
1959 թվականի տվյալներով, գյուղում բնակվում էր 447 մարդ (այդ թվում, Ներքին Մծարայում` 348 մարդ, իսկ Վերին Մծարայում` 99 մարդ), հիմնականում հայեր, իսկ Մծարայի գյուղական խորհրդի տարածքում` 1273 մարդ, կրկին հիմնականում հայեր ։ 1989 թվականի տվյալներով Մծարայի գյուղական խորհրդի տարածքում ապրում էր 793 մարդ, բուն Մծարայում` 398 մարդ (Ներքին Մծարայում` 254 մարդ, Վերին Մծարայում` 144 մարդ), հիմնականում հայեր և աբխազներ ։
2011 թվականին Մծարայի գյուղական խորհրդի տարածքում ապրում էր 383 մարդ, որից 337 (88,0%) - հայեր, 29 (7,6%) - աբխազներ, 15 (3,9%) - ռուսներ, 2 (0,5%) - հույներ ։
1881 թվականից ի վեր, երբ Սամսունից եկած հայերի կողմից հիմնադրվել էր Մծարան, այն դարձել էր Աբխազիայի առաջին հայկական կանոնավոր գյուղը։ 1879 թվականի հոկտեմբերին եկել էր համշենահայերի 20 ընտանիք, իսկ մեկ տարի անց ևս 117 մարդ։ 2004 թվականին, Աբխազիայում նշվել է հայկական Մծարա գյուղի 125-ամյակը։
Չեկմագուշի շրջան
Չեկմագուշի շրջան (Чекмагушевский район, Саҡмағош районы), մունիցիպալ շրջան Ռուսաստանի Դաշնության Բաշկորտոստան հանրապետությունում։
Ստեղծվել է 1930 թվականին։ Վարչական կենտրոնը՝ Չեկմագուշ ։
Աշխարհագրություն
Շրջանի տարածքի մակերեսը կազմում է 1692 կմ²։
Բնակչություն
2010 թվականի մարդահամարի արդյունքներով շրջանում բնակվում էր 32321 մարդ։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 19,1 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Բաշկորտոստան Կատեգորիա:Ռուսաստանի շրջաններ ըստ դաշնային սուբյեկտների
Սան Պեդրո (այլ կիրառումներ)
Սան Պեդրո, կարող է վերաբերել՝
Կաստելբիսբալ
Կաստելբիսբալ (Castellbisbal), մունիցիպալիտետ Իսպանիայում։ Գտնվում է Կատալոնիա ինքնավար համայնքում՝ Բարսելոնա նահանգի Վալես Օքսիդենտալ շրջանում ։ Զբաղեցնում է 31.2 կմ² մակերես։ Բնակչությունը կազմում է 12,267 մարդ (2010 թվական)։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իսպանիայի բնակավայրեր
Հայկական լեռնաշխարհ
Հայկական լեռնաշխարհ, ֆիզիկաաշխարհագրական տարածք, հայ ժողովրդի բնօրրան։ Գտնվում է Առաջավոր Ասիայում՝ Իրանական և Փոքրասիական սարահարթների միջև։ Հյուսիսում Կովկասյան լեռներն են և Սև ծովը, հարավում՝ Միջագետքի դաշտավայրը։ Երբեմն Հայկական լեռնաշխարհ և Հայկական բարձրավանդակ հասկացությունները նույնացնում են, սակայն աշխարհագրության հայ մասնագետները հաճախ հստակորեն սահմանազատում են դրանք։ Մասնավորապես, Հայկական լեռնաշխարհը ֆիզիկաաշխարհագրական առանձին ռեգիոն է, որն իր մեջ ընդգրկում է մի շարք մասեր, այդ թվում Հայկական բարձրավանդակը, որը զբաղեցնում է Հայկական լեռնաշխարհի կենտրոնական մասը։
Անվան ի հայտ գալը
«Հայկական լեռնաշխարհ» տեղանունը առաջին անգամ օգտագործել և գործածության մեջ է դրել գերմանացի երկրագետ Հերման Աբիխը։ Նա հրատարակել է «Երկրագիտական հետազոտություններ Կովկասյան երկրներում» (1878–1887) եռահատոր աշխատությունը, որի 2-րդ և 3-րդ հատորները նվիրված են Հայկական լեռնաշխարհին, որով և շրջանառության մեջ է դրել «Հայկական լեռնաշխարհ» (Armenian Highland) ֆիզիկաաշխարհագրական անվանումը։
Դիրքը հարակից երկրների նկատմամբ
Հայկական բարձրավանդակը նկատելիորեն տարբերվում է շրջակա տարածքներից. այն ունի 1500-1800 մետր միջին բարձրություն, իսկ առանձին գագաթներ ունեն ավելի քան 3 000 - 4 000 մետր բացարձակ բարձրություն։ Գերմանացի աշխարհագետ Կարլ Ռիտտերը Հայկական լեռնաշխարհն անվանել է օդով և ջրով հարուստ «լեռնային կղզի»՝ գերմաներեն՝ ՙԲերգինզելն՚: Հայկական լեռնաշխարհի ամենաբարձր կետը Մեծ Մասիսն է (Արարատ, 5 165 մ)։ Բարձրությամբ լեռնաշխարհում երկրորդն է Սավալանը (Հայկական կամ Ղարադաղի լեռներում, Իրան, բարձրությունը՝ 4 811 մետր), երրորդը՝ Ջիլոն (Կորդվաց լեռներում, 4 168 մ), չորրորդը՝ Արագածը (Հայաստան, 4 090 մ), հինգերորդը՝ Սիփանը (Վանա լճի արևմտյան ափի մոտ, բարձրությունը՝ 4 058 մ)։
Տարածք
Հայոց Լեռնաշխարհի տարածքը մոտ 450 հազար քառակուսի կիլոմետր է, եթե վերցնենք միայն Մեծ Հայքը և Փոքր Հայքը։ Իսկ եթե Հայոց Լեռնաշխարհի մեջ հաշվենք նաև Հայոց Կիլիկիան կամ Սիսվանը և Հայոց Միջագետքը, ապա Լեռնաշխարհի տարածքը 586 հազար քառակուսի կիլոմետր է։ Լեռնաշխարհի տարածքում գոյություն ունի Հայաստանի Հանրապետությունը և նրա Արցախի մարզը, որն առայժմ ձևականորեն կոչվում է Արցախի Հանրապետություն, սակայն պետք է վերջնականապես միանա Մայր Հայրենիքին՝ Հայաստանի Խորհրդարանի 1989 թվականի դեկտեմբերի 1–ի որոշման համաձայն Հայաստանի Խորհրդարանի 1989 թվականի դեկտեմբերի 1–ի Որոշման տեքստը։ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԽՍՀ ԳԵՐԱԳՈՒՅՆ ԽՈՐՀՈՒՐԴ ԵՎ ԼԵՌՆԱՅԻՆ ՂԱՐԱԲԱՂԻ ԱԶԳԱՅԻՆ ԽՈՐՀՈՒՐԴ։ Ո Ր Ո Շ ՈՒ Մ։ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԽՍՀ-Ի ԵՎ ԼԵՌՆԱՅԻՆ ՂԱՐԱԲԱՂԻ ՎԵՐԱՄԻԱՎՈՐՄԱՆ ՄԱՍԻՆ։ Հիմնվելով ազգերի ինքնորոշման համամարդկային սկզբունքների վրա և արձագանքելով հայ ժողովրդի` բռնի ուժով բաժանված երկու հատվածների վերամիավորման օրինական ձգտմանը, Հայկական ԽՍՀ Գերագույն խորհուրդը և Լեռնային Ղարաբաղի Ազգային խորհուրդը որոշում են.
2. Հայկական ԽՍՀ Գերագույն խորհուրդը ճանաչում է Լեռնային Ղարաբաղի լիազոր-ներկայացուցիչների համագումարը և նրա ընտրած Ազգային խորհուրդը որպես մարզի ներկայումս գործող միակ օրինական իշխանություն։
3. Հայկական ԽՍՀ Գերագույն խորհուրդը և Լեռնային Ղարաբաղի Ազգային խորհուրդը հռչակում են Հայկական ԽՍՀ-ի և Լեռնային Ղարաբաղի վերամիավորումը։ Լեռնային Ղարաբաղի բնակչության վրա տարածվում են Հայկական ԽՍՀ-ի քաղաքացիության իրավունքները։
4. Հայկական ԽՍՀ Գերագույն խորհուրդը և Լեռնային Ղարաբաղի Ազգային խորհուրդը ստեղծում են համատեղ հանձնաժողով (իր աշխատանքային ապարատով)` Հայկական ԽՍՀ-ի և Լեռնային Ղարաբաղի վերամիավորումն իրագործելու ուղղությամբ գործնական քայլեր մշակելու համար։
5. Հայկական ԽՍՀ Գերագույն խորհուրդը և Լեռնային Ղարաբաղի Ազգային խորհուրդը պարտավորվում են ներկայացնել Հյուսիսային Արցախի Շահումյանի շրջանի և Գետաշենի ենթաշրջանի հայ բնակչության ազգային շահերը։
1 դեկտեմբերի 1989 թվականի, քաղ. Երևան, N 1650-XI։ ։ Հայաստանի Հանրապետության տարածքը ԽՍՀՄ–ում՝ մինչև Արցախյան ազատագրական պատերազմում տարած հաղթանակը՝ կազմում էր մոտ 29 800 քառ. կմ։ Սակայն, Արցախի հիմնական մասի, ինչպես նաև հարակից Սյունիքի ու Ուտիքի նահանգների որոշ տարածքների ազատագրումից հետո, Հայաստանի Հանրապետության ներկայիս տարածքը՝ Արցախ մարզի հետ միասին հասնում է մոտ 42 000 քառ. կմ–ի, այդպիսով կազմելով Հայկական լեռնաշխարհի տարածքի մոտ 9 տոկոսը։ Գրեթե նույնքան տարածք է զբաղեցնում Հայկական լեռնաշխարհի այն հատվածը, որը պատկանում է Իրանի Իսլամական Հանրապետությանը։ Ադրբեջանի Հանրապետությունում տարածքում են գտնվում լեռնաշխարհի նահանգներից Ուտիքը՝ իր մեծագույն մասով՝ ներառյալ Գարդման գավառը, Մեծ Հայքի Սյունիքի նահանգի Երնջակ     , Ճահուկ   ,, գավառները, Նախիջևանը, Գողթնը  , ինչպես նաև Մեծ Հայքի Այրարատ աշխարհի Շարուր  , գավառը, որոնք ներկայումս մտնում են Ադրբեջանի կողմից բռնազավթված հայկական Նախիջևան երկրամասի (Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության) մեջ, որը Ադրբեջանին է անցել Հայաստանի դեմ 1920թ․ տեղի ունեցած ռուս–թուրքական համատեղ ագրեսիայի հետևանքով։ Այսպիսով Ադրբեջանին է անցել Հայաստանի պատմական տարածքների գրեթե ինից տասը տոկոսը՝ մոտ 42–45 հազ․ քառ. կմ։ Հայկական լեռնաշխարհի զգալի մակերեսով տարածքներ կան Վրաստանում՝ Ջավախքը, Թռեղքը (Թռէղք), կենտրոնը՝ Ծաղկա (Ծաղկայ), Բողնոփոր գավառը, կենտրոնը՝ Բողնիս, Մանգլյաց փոր գավառը (Մանգլեաց փոր), կենտրոնը՝ Սակուրեթ (Սակուրէթ)։ Ընդամենը շուրջ 20 հազ․ քառ․ կմ։ Հայկական բարձրավանդակի մոտ երեք քառորդը՝ գրեթե 440 հազ․ քառ․ կմ, այժմ գտնվում է Թուրքիայի Հանրապետության կազմում։
Լեռնագրություն
Հայկական լեռնաշխարհն ընդարձակ երկիր է՝ շուրջ 450–586 հազար քառ. կմ տարածքով։ Նրա կենտրոնական մասն զբաղեցնում է Հայկական հրաբխային բարձրավանդակը ։ Տարածքը կտրտված է բազմաթիվ լեռնաշղթաներով, որոնց միջև ընկած են արգավանդ հարթավայրեր ու սարահարթեր։ Հայկական լեռնաշխարհի կենտրոնական նահանգները (Այրարատ, Վասպուրական, Տուրուբերան) ստացել են Միջնաշխարհ անունը։
Հայկական լեռնաշխարհը սեյսմիկ գոտի է։ Այստեղ հաճախ են ցնցումները։ 1988 թվականի դեկտեմբերի 7-ին՝ առավոտյան ժամը 11:41, տեղի ունեցավ ամենախոշոր՝ Սպիտակի երկրաշարժը, որի պատճառով մեր ՀԽՍՀ–ն ունեցավ մարդկային և նյութական մեծ կորուստ։
Կան նաև բազմաթիվ հանգած հրաբուխներ։ Այստեղ է Առաջավոր Ասիայի միակ գործող հրաբուխը՝ Թոնդրակը կամ Թոնդուրեկը՝ Ծաղկանց լեռներում։ Հրաբխային ակտիվություն, սակայն, դրսևորել են շատ լեռներ։ Օրինակ՝ Վանա լճի արևմտյան ափին բարձրացող Նեմրութ լեռան վերջին ժայթքումը տեղի է ունեցել 1441 թվականին։ Այժմ նրա խառնարանում լիճ է գոյացել, որն իր մեծությամբ աշխարհի ամենամեծ խառնարանային լճերից է։
Երկրի լեռնային ռելիեֆի և արտաքին ազդակների հետևանքով Հայկական լեռնաշխարհի բնական պայմանները՝ կլիման, հողերը, բույսերը, կենդանիները, բազմազան են։ Դրանք բոլորը ենթարկված են ուղղաձիգ գոտևորման օրենքին։ Այստեղ առկա են կիսաանապատներից մինչև լեռնային «տունդրան» և նույնիսկ լեռնային-բևեռային բնական բոլոր գոտիները։ Եվ այդ ամենն իրար հաջորդում են ընդամենը 75-200 մետրի վրա։ Բնական պայմանների այդպիսի տարատեսակությունն էլ պայմանավորել է երկրի առանձին շրջաններում տարբեր զբաղմունքների առաջացումն ու զարգացումը։
Սահմաններ
Հայկական լեռնաշխարհում ապրել ու իր բազմադարյան պատմությունը կերտել հայ ժողովուրդը։ Այն բնական պայմանների յուրօրինակ համալիր է, ֆիզիկաաշխարհագրական առանձին միավոր։ Բարձրավանդակն աչքի է ընկնում մակերևույթի ինքնատիպ երիտասարդ հրաբխային լանդշաֆտով ու միջլեռնային գոգավորություններով, բարձրլեռնային լճերով ու արագահոս գետերով, ցայտուն արտահայտված վերընթաց գոտիականությամբ։ Այստեղ հանդիպում են երկրագնդի գրեթե բոլոր բնական գոտիներն ու զոնաները՝ մերձարևադարձայինից մինչև ձնամերձ։ Ամենաբարձր կետը Մասիս (Արարատ) լեռն է, որն ունի 5 165 մետր բարձրություն։ Լեռնաշխարհի հյուսիսային սահմանը Փոքր Կովկասի և Արևելապոնտական լեռնային համակարգերն են։ Արևելքում սահմանը Փոքր Կովկասով հասնում է մինչև Ղարադաղի լեռներ ու Սոհունդ լեռ։ Թեքվելով դեպի Ուրմիո լճի կողմը՝ ներառում է լճի ափամերձ գավառները և հասնում Հայկական Տավրոսի շարունակությունը համարվող Կորդվաց լեռնաշղթային։ Լեռնաշխարհի հարավային սահմանը հասնում է Մարդինի կամ Մասիուս լեռներ և Հայկական (Արևելյան) Տավրոս։ Հասնելով Եփրատ գետին՝ արևմտյան սահմանը Անտիտավրոս լեռներով հասնում է Սև ծովին ու Արևելապոնտական լեռներին։ Հարևան երկրներից՝ Փոքրասիական բարձրավանդակից ու Իրանական լեռնաշխարհից բարձրադիր լինելու պատճառով գերմանացի արևելագետներն այն անվանել են «լեռնային կղզի»։ Լեռնաշխարհն ունի ծովի մակերևույթից 1500-1800 մետր միջին բարձրություն։ Ընդհանուր տարածքը մոտ 400 000 քառ. կմ է։
Փոքր Կովկաս
Փոքր Կովկասի լեռնահամակարգն ունի ծալքավոր կառուցվածք։ Այն սկսվում է Վրաստանի ծովափին գտնվող Բաթում քաղաքից և աղեղնաձև շարունակվում է մինչև Հայաստանի հարավային սահմանը՝ Մեղրի։ Լեռնահամակարգն ունի մի քանի լեռնաբազուկներ. հյուսիսում Մեսխեթի ու Թրիալեթի լեռնաշղթաներն են ու Ջավախքի բարձրավանդակը (Վրաստան), կենտրոնում՝ Բազումի, Փամբակի, Գուգարաց և Սևանի լեռները (Հայաստան)։ Հարավում Փոքր Կովկասը ճյուղավորվում է 2 լեռնաբազուկների՝ Արցախի լեռներ (ԼՂՀ) և Զանգեզուրի լեռնաշղթա (Հայաստան)։
Փոքր Կովկասի լեռները խոնավ են ու անտառապատ։ Ամենաբարձր լեռնագագաթը Կապուտջուղն է (3906 մ)։ Փոքր Կովկասին կից են Գեղամա հրաբխային լեռնաշղթան և Հայաստանի ամենաբարձր կետը՝ Արագած լեռնագագաթը՝ 4096 մ բարձրությամբ։ Մեսխեթի ու Թրիալեթի լեռնաշղթաները հյուսիսից եզերում են Հայկական լեռնաշխարհը։ Նրանց և Մեծ Կովկաս լեռնային համակարգի մեջտեղում է Ռիոնի հովիտը։ Այս լեռնաշղթաներին են հարում նաև Շավշեթի լեռները, որոնք գտնվում են Թուրքիայի տարածքում։ Մեսխեթի լեռնաշղթան, որը հայտնի է նաև որպես Աջարա-իմերեթյան, ձգվում է Սև ծովի աջարական ափից մինչև Կուր գետի Բորժոմի կիրճը։ Երկարությունը 150 կմ է, բարձր կետը՝ մինչև 2850 մ (Մեփիսծղարո)։ Թրիալեթա լեռնաշղթայի երկարությունը նույնպես մոտ 150 կմ է, բարձր կետը՝ Շավիկլդե լեռը, նույնպես ունի 2850 մ բացարձակ բարձրություն։ Այս լեռնաշղթաները կազմված է առավելապես ֆլիշային և հրաբխածին ապարներից։ Հյուսիսային լանջերն անտառապատ են։ Գերակշռում են բարձր լեռնային տափաստաններն ու ենթալպյան մարգագետինները։
Ջավախքի լեռնաշղթան գտնվում է Վրաստանի հարավում և Հայաստանի Լոռու, Շիրակի մարզերի սահմանագլխին։ Երկարությունը մոտավորապես 50 կմ է և ձգվում է Թրիալեթից մինչև Բազումի լեռնաշղթա։ Այստեղ են Աշոցքի և Լոռվա սարահարթերը։ Ամենաբարձր գագաթը Աչքասարն է Հայաստանի տարածքում, որն ունի ծովի մակերևույթից 3196 մ բարձրություն։ Ջավախքի լեռնաշղթան հայտնի է նաև իր ջրվեժներով։ Լեռնաշղթան հիմնականում ծածկված է ալպյան մարգագետիններով և կանաչ արոտավայրերով։ Բազմաթիվ են փոքրիկ լճերը Ջավախքի լեռնաշղթայի վրա և նրա շրջակայքում։
Հայաստանի Լոռու մարզում են գտնվում Բազումի, Փամբակի և Վիրահայոց լեռնաշղթաները։ Գուգարաց լեռները բնական սահման են Լոռու և Տավուշի մարզերի միջև։ Տավուշում են գտնվում Միափորի, Հախում, Տավուշ, Խնձորուտ և այլ լեռնաշղթաներ։ Հյուսիսային Հայաստանի այս լեռնաշղթաներից ամենաբարձրը Թեժլեռն է (3101 մ)։
Սևանից ճյուղավորվում են երկու լեռնաշղթաներ՝ Զանգեզուրի և Արցախի լեռները։ Զանգեզուրի լեռնաշղթան Վայոց ձորի և Սյունիքի մարզերի, ապա՝ Հայաստանի և Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության բնական սահմանն է։ Բարձր կետը Կապուտջուղն է (3906 մ)։ Արցախի լեռերը գրեթե ամբողջությամբ գտնվում են հայկական երկրորդ պետության՝ Արցախի Հանրապետության տարածքում։ Նրանք ամբողջովին անտառապատ են, տեղ-տեղ՝ կուսական։ Ամենաբարձր գագաթը Գոմշասարն է կամ Մռավ լեռը (3724 մ)։
Արևելապոնտական լեռներ
Արևելապոնտական կամ Խաչքարի լեռները Պոնտական լեռնային համակարգի բաղկացուցիչ մասն են։ Հյուսիսից եզերում են Հայկական լեռնաշխարհը։ Լեռնահամակարգը ձգվում է Սև ծովի հարավարևելյան ափին զուգահեռ, Մելետ գետից (արևմուտքում) մինչև Ճորոխի ստորին հոսանքը (արևելքում)։ Երկարությունը 400 կմ է, լայնությունը՝ մինչև 100 կմ, բարձր կետը՝ մինչև 3 937 մ (Քաջքար լեռ)։
Կազմված է կավճի և երրորդականի բյուրեղային, մետամորֆային և նստվածքա-հրաբխածին ապարներից (կրաքարեր, տուֆոգեններ և գրանիտներ)։ Հարուստ է բազմամետաղային հանքավայրերով, հատկապես արծաթով (Գյումուշխանե)։ Լեռնաշղթաների (Գիրեսուն, Զիգանա, Քաջքար, Լազիստանի, Սպեր) միջին բարձրությունը գերազանցում է 3 000 մետրից, իսկ առանձին գագաթներ ծածկված են հավերժական ձյունով։ Կան անթրոպոգենի սառցապատումների հետքեր։ Հարմար և անցանելի է միայն Զիգանայի լեռնանցքը։
Լեռները մասնատված են Խարշատ, Դագիրման և այլ գետերի հովիտներով։ Հյուսիսահայաց լանջերին (տեղումները 3000 մմ) տարածված են մերձարևադարձային սաղարթավոր (մինչև 400 մ), խառը (400-1250 մ) և փշատերև (մինչև 1900 մ) անտառներ, հարավահայաց չորային լանջերին՝ միջերկրածովային չորասեր անտառներ ու թփուտներ (կան նաև Հայկական բարձրավանդակին հատուկ չորասեր տեսակներ), 2000 մ-ից բարձր ենթալպյան և ալպյան մարգագետիններ են։
Արևելապոնտական լեռնային համակարգը բաղկացած է Լազիստանի, Տրապիզոնի, Գյումուշխանեի և այլ լեռնաշղթաներից, որոնք ամբողջությամբ գտնվում են Թուրքիայի տարածքում։ Հողմահայաց լանջերն անտառապատ են և զառիթափ, ուստի մեծ քաղաքներ այստեղ չեն կառուցվել։ Խոշորագույն քաղաքները նախկին հունական պոլիսներ էին, որոնք մտել են Հռոմեական, ապա՝ Բյուզանդական կայսրության կազմում։ Թուրքական տիրապետության շրջանում բնակեցված են եղել գերազանցապես քրիստոնյաներով։ Մինչ այժմ Լազիստանի լեռներում՝ արևելյան մասում, բնակվում են 1 000 000-ից ավելի հայեր, ովքեր Մեծ եղեռնից հետո իսլամ են ընդունել։ Համշենահայերն իրենց ինքնության մասին բարձրաձայնել են Հայաստանի անկախացումից հետո՝ 1990-ական թվականներին։
Հայկական Տավրոս
Հայկական Տավրոսը կազմում է Տավրոսյան լեռնահամակարգի արևելյան՝ ամենաերկար հատվածը։ Ձգվում է Ջահան գետի ակունքներից (Կիլիկիա) մինչև Ուրմիա լճի մոտերքը։ Երկարությունը 650 կմ է, լայնությունը՝ 35-100 կմ, միջին բարձրությունը՝ 1 800 - 2 300 մ։ Բարձր կետը Ջիլոն (4 168 մ) է՝ լեռնաշխարհի հարավային սահմանին՝ Կորդվաց (Քրդստանի) լեռներում։
Իշխանասար, Սիմսար, Մարութասար գագաթները ունեն 3 000 մ բարձրություն։ Հայկական Տավրոսի մակերևույթը մասնատված է Եփրատի, Տիգրիսի և նրանց վտակների հովիտներով։ Դրանցից մի քանիսը միջանցիկ կիրճեր են, որոնցով Հայկական Տավրոսը բաժանվում է 3 մասի. Կիլիկիայի և Եփրատի կիրճերի միջև, միջին՝ մինչև Բիթլիսի կիրճը և արևելյան՝ մինչև Բոհտանի կիրճը։ Հաճախ են հիշատակվում Հայկական Տավրոսի երեք գագաթները՝ Արտոսն ու Ընձաքիարսը (Կապուտկող)՝ Վանա լճի հարավային ափին, և Անդոկը՝ լեռնաշղթայի կենտրոնական հատվածում։
Հայկական Տավրոսին են միանում Նեմրութ լեռնագագաթի (3 050 մ) լավաները, իսկ Նեմրութից հյուսիս-արևելք՝ Վանա լճի հյուսիսային ափին, բարձրանում է Հայկական լեռնաշխարհի երկրորդ բարձր լեռը՝ Սիփանը (4 434 մ)։ Հայկական Տավրոսի արևելյան մասի առանձին լեռնաճյուղեր տարածվում են դեպի Վանա լիճ, հասնելով Վարագասար՝ տրոհվում առանձին լեռնազանգվածների և ձուլվում Հայոց ձորի հովտի բլրային լանդշաֆտին։ Արևելյան կողմում՝ Վան քաղաքից ոչ հեռու, Վարագա լեռն է՝ իր համանուն վանքով։ Վասպուրականի կամ Կոտուրի լեռնաշղթան ձգվում է հյուսիսից հարավ՝ Մասիսից դեպի Միջագետք։
Հայկական Տավրոսի ինտենսիվ ծալքավորված պալեոզոյան և մեզոզոյան կրաքարերի և թերթաքարերի դեպի հարավային շրջված թեփուկներով և վրաշարժայի կառուցվածքի լեռնային համակարգ է, բարդացած նորագույն տեկտոնական կամարաձև բարձրացումներով և բարձրակողմանի խզումներով։
Բիթլիսի շրջանում նստվածքային շերտերը ձեղքված են և ներարկված օձաքարային հզոր ինտրուզիվ զանգվածներով։ Հյուսիսային լանջը ենթարկվել է հզոր խորքային բեկվածքի, որի ուղղությամբ ձգվում է Խարբերդի, Բալուի, Մուշի, Վանա լճի իջվածքային գոգավորությունների գոտին։ Հաճախակի են ռելիեֆի կարստային ձևերը, բնորոշ կառային դաշտերով։ Կան ստորերկրյա քարանձավներ։ Արևելյան Տիգրիսի շատ վտակներ սնվում են կարստային հզոր աղբյուրներից։ Օգտակար հանածոներից կան նավթ, պղինձ և բազմամետաղներ, քրոմ, ծծումբ. առատ են շինանյութերը։ Լեռնահամակարգի գլխավոր լանջերի դիրքադրությունն առաջացրել է կլիմայական և լադշաֆտային առանձնահատկություններ։
Հյուսիսային լանջի կլիման ցամաքային է՝ տաք ամառներով և ցուրտ ձմեռներով։ Տարեկան տեղումներն աճում են 300 մմ-ից մինչև 1 000 մմ։ Ստորոտներում մոխրագույն հողերի վրա տարածված են կիսաանապատային, միջին մասերում, շագանակագույն հողերի վրա՝ չոր տափաստաններ, լեռնակատարներում՝ ենթալպյան բարձրախոտ մարգագետիններ և քարացրոններ։ Հարավային լանջի կլիման բնորոշ է շոգ ամառներով և մեղմ ձմեռներով, տեղումները 400-500 մմ-ից 1 000-1 500 մմ են։ Միջին բարձրություններում, գորշ անտառային և դարչնագույն հողերի վրա աճում են սոճի, լիբանանյան մայրի, կաղնի, մշտադալար մերձարևադարձային անտառներ, որոնք դեպի ստորոտ տեղի են տալիս ֆրիգանայի, կիսաանապատային և անապատային խմբակցությունների։
Արարատ
Հայկական լեռնաշխարհի բարձրագույն կետ Արարատը (5 165 մետր) Մերձավոր Արևելքի ամենաբարձր գագաթներից է։ Նրանից ավելի բարձր են Դամավանդը (5 670 մետր) Իրանում և Էլբրուսը (5 642 մետր) Կովկասում։ Գրեթե նույն բարձրությունն ունեն Կովկասի Շխարա (5 193 մետր) և Դըխտաու (5 205 մետր) լեռները Մեծ Կովկաս լեռնաշղթայում։ Հարաբերական բարձրությամբ Արարատը ամբողջ մոլորակի ամենաբարձր լեռն է. Արարատյան դաշտից (800 մետր) բարձր է 4 365 մետրով։ Արարատը հանգած հրաբուխ է։ Այն գտնվում է ՀՀ պետական սահմանից 32 կմ, իսկ Իրանի սահմանից՝ 16 կմ հեռավորության վրա։ Լեռն ունի երկու գագաթ՝ մեծ (Մասիս 5 165 մ) և փոքր (Սիս 3 925 մ)։ Մասիսն ունի դեպի հյուսիս թեքված զառիթափ ու ժայռոտ գագաթ՝ 12 կմ² հիմքի մակերեսով։ Հյուսիսարևելյան լանջին է «Վիհ Մասեաց» կամ «Փլած Մեծի լերինն» անունով խորխորատը, որը ձգվում է ստորոտից՝ գագաթ շուրջ 10 կմ, իսկ գագաթի մոտ նրա առավելագույն խորությունը հասնում է 1 000 մետրի։ Գագաթը պատված է հավերժական ձյունով ստորին սահմանը (4 100-4 250 մ), որոնցից սկիզբ է առնում մոտ 30 սառցադաշտ։ Հարավարևմտյան լանջին դրանք իջնում են մինչև 3850-3950 մ, բայց Մասյաց վիհում սառույցն իջած է մինչև 2754 մ բարձրությունը։
Լեռան հիմքի մակերեսը գրավում է 1200 կմ² տարածք, իսկ պարագիծը 130 կմ է։ Գագաթները բաժանվում են 2688 մ ձգվածություն ունեցող տաշտաձև թամբարդով։ Գագաթների միջև հեռավորութունը 11 500 մ է։ 2 800-3 000 մ բարձրությունների վրա այստեղ նկատելի են անթրոպոգենյան շրջանի հետքեր՝ լանջերն ու հատկապես մերձգագաթնային սարավանդները ծածկված են հողմահարված հրաբխային ապարների քարակարկառներով, որոնք անվանում են «քարե ծովեր»։ Լեռան վրա լավ արտահայտված է կլիմայական ուղղաձիգ գոտիականությունը։ Ձմեռը խիստ է, կայուն ու հզոր ձյունածածկույթով։ Հունվարի միջին ջերմաստիճանը տատանվում է - 6 °C-ից (ստորոտում) մինչև 20-25 °C (գագաթին), հուլիսին 26 °C-ից (ստորոտում) մինչև 0 °C և պակաս (գագաթում)։ Արարատի միջին գոտու (1 500 մ - 3 500 մ) բուսական ծածկույթը համեմատաբար փարթամ է։ Ստորին գոտում (1500 մ-ից ցած) ծածկված է կիսաանապատային բույսերով։ Հարուստ է նաև կենդանիներով և թռչուններով։ Հնում հռչակված է եղել որպես Հայոց արքունի որսատեղի։
Արարատից արևմուտք լեռնաշխարհն արևելքից արևմուտք կիսում է Հայկական Պար լեռնաշղթան՝ բաժանելով այն հյուսիսային և հարավային մասերի։ Այն լեռնաշխարհի ամենաբարձր լեռնաշղթան է։ Գտնվում է Հայկական հրաբխային բարձրավանդակի կենտրոնում՝ Բյուրակն ու Մասիս (Մեծ Արարատ, 5 165 մ) լեռնազանգվածների միջև։ Ունի աղեղնաձև կառուցվածք, ուռուցիկ մասով՝ դեպի հյուսիս։ Երկարությունը մոտ 250 կմ է, լայնությունը՝ 30-35 կմ։ Առավելագույն բարձրությանը հասնում է Սուկավետ գագաթում՝ 3 445 մ։ Ջրբաժան է Սև, Կասպից ծովերի ու Պարսից ծոցի ավազանների միջև։ Կազմված է վերին կավճի ու պալեոգենի նստվածքային ծալքավորված ապարներից ու գերհիմնային ներժայթուքներից՝ ծածկված անդեզիտային ու բազալտային լավաներով։ Նեոգեն-անթրոպոգենի լեռնակազմական շարժընթացների հետևանքով ճեղքատվել ու ենթարկվել է տեկտոնական բարձրացումների։ Լանջերը ժայռոտ ու զառիթափ են՝ կտրտված բազմաթիվ կիրճերով։
Արագած
Արագածն անցյալում եղել է խոշոր հրաբուխ։ Խառնարանը 400 մ խորություն և 3 կմ տրամագիծ ունի։ Այն շրջապատում են լեռան չորս կատարները՝ հյուսիսային (4090.1 մետր), արևմտյան (3995.3 մետր), արևելյան (3908.2 մետր) և հարավային (3887,8 մետր)։ Խառնարանը հարավարևելյան կողմից բաց է և կապվում է շրջապատին։ Կատարները դասավորված են կիսաշրջանաձև և կազմում են 270 աստիճանի աղեղ։ Խառնարանից է սկիզբ առնում Քասախի վտակ Գեղարոտ գետը։ Արագածի մերձակայքում ցրված են բազմաթիվ պարազիտային կոներ, որոնք անցյալում պարբերաբար արտավիժել են հրաբխային նյութեր։ Հրաբխային ժայթքումների հետևանքով Արագածի լանջերը հսկայական տարածության վրա (ընդհուպ մինչև ստորին փեշերը) ծածկված են լավաներով։ Արագածը հարուստ է հրաբխային ծագում ունեցող օգտակար հանածոներով (տուֆ, պեմզա, պեռլիտ և այլն)։ Արագածի գագաթներին մշտական ձյուն է նստած, իսկ փեշերին արտահայտվում են տարվա բոլոր եղանակները՝ իրենց նրբերանգներով։ Լեռնային շրջաններում կլիման փոփոխվում է ըստ բարձրությունների մերձգագաթային գոտում զով է, իսկ գագաթում ցուրտ է նաև ամռանը։
Արագածը հայտնի է իր սառնորակ աղբյուրներով, որոնք ձնհալի ջրերի ու սառցադաշտերի հետ միասին սկիզբ են տալիս մի շարք գետերի ու գետակների (Գեղարոտ, Ամբերդ, Մանթաշ, Թալիշ, Գետաձոր, Ծաղկահովիտ և այլն)։ Արագածի ընդերքի ջրերով է սնվում նաև Մեծամոր լիճը։ Գագաթին և լանջերին կան մի քանի տասնյակ գեղատեսիլ լճակներ (Քարի, Ամբերդի, Լեսինգի և այլն)։ Դրանցից ամենամեծը Քարի լիճն է, որն ունի քաղցրահամ ջուր և 3250 մ բարձրության վրա է։ Լճին առանձին հրապույր են տալիս շրջակա ալպյան մարգագետիները, բազմագույն ծաղիկները, լեռնային մաքուր օդը և Արագածի ձյունափայլ գագաթի մերձակցությունը։
Ճոխ բուսականությամբ ծածկված հիասքանչ գետահովիտներով ու ձորակներով հոսող գետերը տեղ-տեղ առաջացնում են ջրվեժներ ու սահանքներ։
Դաշտեր և հովիտներ
Արարատյան դաշտը գտնվում է Արաքսի ջրահավաք ավազանի ուղիղ կենտրոնում, և լայն իմաստով, տարածվում է Ախուրյան գետից մինչև Մեղրու կիրճը։ Այն եղել է լեռնաշխարհի կարևորագույն պատմական, տնտեսական, քաղաքական, մշակութային կենտրոնը։ Այստեղ են կառուցվել պատմական Հայաստանի 11 մայրաքաղաքներից Արմավիրը, Երվանդաշատը, Արտաշատը, Վաղարշապատը, Դվինը, և այժմյան՝ 12-րդ մայրաքաղաք Երևանը։
Նույնպիսի արգավանդություն ունեն Արածանի գետահովտում սփռված Ալաշկերտի, Մանազկերտի, Մուշի, Բալահովիտի, Խարբերդի և Կարինի (էրզրումի), Դերջանի (Աշկալայի և Մամախաթունի), Երզնկայի ու Կամախի դաշտերը։
Աշխարհագրական առանձին շրջաններ են կազմում Վանա լճի եռանկյունաձև ավազանը, որում հայտնի են Հայոց ձորի, Սևջրի ու Աբաղայի դաշտերը, Կուր գետի վերնագավառը՝ Արդահանի ու Ջավախքի սարահարթերով, Ճորոխ գետի անտառապատ հովիտը և Արածանիի ու Արևմտյան Եփրատի ստորին հոսանքների միջև ընկած լեռնային ու անտառաշատ Դերսիմը։
Հայկական բարձրավանդակը արևելքից եզերում է ընդարձակ Կուր-Արաքսյան դաշտավայրը։
Ջրագրություն
Հայկական լեռնաշխարհը Մերձավոր Արևելքի ջրային գլխավոր աղբյուրն է, քաղցրահամ ջրի համաշխարհային եզակի օջախներից մեկը։ Դեռ հնադարում բազմաթիվ աղբյուրներ, այդ թվում՝ ասորեստանյան սեպագիր արձանագրություններում, Հայկական լեռնաշխարհը հիշատակել են որպես գետերի երկիր՝ Նաիրի:
Հայկական լեռնաշխարհը՝ իր լեռնային բարձր դիրքի շնորհիվ, Առաջավոր Ասիայի խոշոր ջրաբաշխն է։ Այստեղից են սկիզբ առնում Առաջավոր Ասիայի խոշոր գետեր՝ Եփրատը և Տիգրիսը (թափվում են Պարսից ծոցը), Ճորոխը և Հալիսը (Սև ծով), Կուրը և Արաքսը (Կասպից ծով)։ Դրանց վրա գոյացել են ջրվեժներ ու լճակներ։
Հայկական բարձրավանդակում կան բազմաթիվ լճեր ու լճակներ։ Հատկապես հայտնի են երեք լճերը՝ Սևանը, Վանը և Ուրմիան։ Դրանք խոշորագույն ոչ միայն Հայկական լեռնաշխարհի, այլև ամբողջ Մերձավոր Արևելքի տարածքով խոշորագույն լճերն են։
Գետեր
Հայկական լեռնաշխարհի գետերը լեռնային բնույթ ունեն, արագահոս են և փրփրալից։ Նրանց անկման ուժը հին և միջին դարերում օգտագործվել է շատ չնչին չափով ջրաղացներ գործի դնելու համար։ Գետերը արագահոսության և մեծ անկման պատճառով նավարկության համար պիտանի չեն։ Գետերի նշանակությունը առանձնապես մեծ է եղել ոռոգման և ձկնորսության համար։
Եփրատ
Եփրատ գետը մարդկության պատմության հնագույն քաղաքակրթությունների օջախներից է. նրա հատվածներում պատմության տարբեր փուլերում ձևավորվել են Շումերի, Աքքադի, Բաբելոնի, Սիրիական քաղաք-պետությունների ու հայկական պետական կազմավորումներն ու պետությունները։ Եփրատի միջին հոսանքում է գտնվել Հին աշխարհի հռչակավոր քաղաքներից Բաբելոնը։
Արածանին հոսում է Ծաղկանց լեռների հյուսիսային մասից՝ մոտ 3060 մ բարձրությունից։ Այն հոսում է Հայկական Տավրոսին զուգահեռ, վերին հոսանքում անցնում է խոր կիրճով դեպի հյուսիս, ապա հյուսիս–արևմուտք, դուրս գալիս Ալաշկերտի դաշտ և հոսում հարավարևմտյան ուղղությամբ։ Գետն անցնում է Մուշի, Բալուի դաշտերով ու հասնում Խարբերդի դաշտ, որտեղ միանում է Արևմտյան Եփրատին։ Երկարությունը 722 կմ է, ավազանը՝ 40 000 քառ. կմ։ Հին ժամանակներում գետն ամբողջությամբ հոսել է Մեծ Հայքի թագավորության տարածքով։ Ներկայումս հոսում է Թուրքիայի տարածքով։ Արածանի գլխավոր վտակներն են Բագրևանդը, Խնուսը, Բյուրակնը (աջից), Մանազկերտը, Մեղրագետը, Ճապաղջուրը (ձախից)։ Հորդանում է ապրիլ–մայիսին, դաշտային մասերում ողողում շրջակա տարածությունները. ցածր մակարդակը՝ հուլիս–օգոստոսին։ Ձմռանը սառցակալում է։ Արածանիի հովիտը հայ ժողովրդի բնօրրաններից է։ Այստեղ է ձևավորվել հայկական հինավուրց պետական կազմավորումներից մեկը՝ բրոնզեդարյան շրջանի Նաիրիի ղցեղապետությունը, որը ներառել է տասնյակ ցեղեր, այդ թվում՝ Ուրմեն (Տարոն), Արմեն (Շուպրիա) և այլն։ Կա տեսակետ, որ այս ցեղերի անուններից է առաջացել հայերի արմեն անվանումը։ Դրանք երկարատև ու համառ պայքար են մղել Հայկական լեռնաշխարհում հաստատված Վանի թագավորության դեմ, և մեծ ավանդ ներդրել համահայկական առաջին պետության՝ Երվանդունիների թագավորության կայացման գործում։ Այստեղ նույնպես կառուցվել են հեթանոսական տաճարներ, որոնց հաջորդել են եկեղեցական համալիրները։ Նրանց մեջ առանձնապես շքեղ էին Մուշի սուրբ Առաքելոց եկեղեցին, որտեղ կար նաև դպրոց, և սուրբ Կարապետ վանական համալիրը։
Այն եղել է Հայաստանի սրբազան պաշտամունքի գետը։ Նրա ակունքների մոտ էր գտնվում Հայոց զորքի գլխավոր բանակատեղին՝ Շահապիվանը, որտեղ գումարվում էին աշխարհաժողովներ և կատարվում նավասարդի տոները։ Մ.թ.ա. 68 թվականին Արածանի ափին տեղի ունեցավ Արածանիի ճակատամարտը՝ հայոց և հռոմեական զորքերի միջև։ Հայաստանում քրիստոնեությունը պաշտոնական կրոն հռչակելիս Արածանիում մկրտվեցին Հայոց թագավոր Տիգրան Գ-ն, զորքը և ժողովուրդը։ Արածանի ավազանի բնակչությունը մինչև Մեծ եղեռնը հիմնականում կազմում էին հայերը։ Ըստ նրանց մեջ տարածված ավանդության, Արածանու հովտում է եղել դրախտը։ Խարբերդի դաշտում՝ Եփրատ գետի արևմտյան ու արևելյան ճյուղերի միախառնման տեղում, կառուցվել է Քեբանի ջրամբարը, որի պատճառով խիստ նվազել է Սիրիա և Իրաք հոսող ջրի ծավալը։ Այսպիսով՝ Եփրատ գետը Հայկական լեռնաշխարհից դուրս գալով՝ մտնում է Սիրիայի տարածք (Ասորիք), և Միջագետքի դաշտավայրում միանում է Տիգրիսին։ Իրաքում և Սիրիայում գետը հայտնի է ալ-Ֆուռաթ անունով (الفرات)։
Եփրատը խառը սնման գետ է, հորդանում է գարնանը, այս սեզոնում անցում է գետի հոսքի շուրջ 60%-ը։ գետի վերին հոսանքներում՝ Կամախից վեր՝ Բարձր Հայքում, հովտի լանջերի մեծ թեքության պատճառով հոսքի գործակիցը համեմատաբար մեծ է՝ 0.6: Մինչև Քեբանի ջրամբար հասնելը տարեկան միջին ծախսը կազմում է 350-400 խոր. մ/վրկ, տարեկան հոսքը՝ 10-12 միլիարդ խոր.մ, Արածանիի հետ միասին Եփրատի միջին ծախսը կազմում է 750-800 խոր. մ/վրկ։ Գարնան ինտենսիվ ձնհալի ժամանակ ծախսը կարող է հասնել մոտ 7000 խոր. մ/վրկ։ Տարեկան հոսքը 26 խոր. կմ է։
Գետի ջրերը վերին հոսանքներում քաղցրահամ են՝ մինչև 100 մգ/լ աղիությամբ, Արածանիի հետ խառնուրդում՝ 250-300 մգ/լ։ Գետի գումարային կոշտ հոսքը տարեկան կազմում է մոտ 20 միլիոն տ։ Եփրատը Կամախի կիրճում ունի ջրաէներգետիկ պաշարներ և կարող է օգտագործվել էլեկտրակայանների կառուցման համար։ Արածանիի հետ միացման հատվածում կառուցվել է Քեբանի ջրամբարը և էլեկտրակայանը։
Տիգրիս
Տիգրիսը Հայկական լեռնաշխարհի գետերից ամենաջրառատն է։ Այն նույնպես, ինչպես Եփրատը, կազմավորվում է երկու ճյուղերից՝ Արևմտյան Տիգրիս (Տիգրիս, Տգլաթ) և Արևելյան Տիգրիս (նաև՝ Ջերմ, այժմ՝ Բոհտանսու)։ Երկու բազուկներն էլ սկիզբ են առնում Հայկական Տավրոսի բարձունքներից։ Նրա վտակները հոսում են խորը կիրճերով, առաջացնում են անտեցեդենտ հովիտներ և դուրս գալիս դաշտավայր՝ ստեղծելով արտաբերման կոներ, որոնք կուտակում են մեծ քանակի գետաբերուկներ և սելավային նստվածքներ։ Տիգրիսը հոսում է Թուրքիայի և Իրաքի տարածքով։ Տիգրիսի երկարությունը 1900 կմ է, ջրահավաք ավազանը՝ 375 000 քառ. կմ։ Դա հիմնականում Իրաքի ավազանն է, իսկ Հայկական բարձրավանդակում այն ոչ ավելի է, քան 40 000 քառ. կմ։
Արևմտյան Տիգրիսը Արղանա անվամբ սկիզբ է առնում Ծովք լճից, ապա միանալով Զիբենեին՝ մտնում է բնական թունել և դուրս գալիս Վերին (Հայոց) Միջագետք։ Նրա մեջ թափվող վտակներից ամենահայտնին Քաղրիգն է (կամ Նիմֆիոս, այժմ՝ Բաթմանսու), որի աջակողմյան փոքրիկ օժանդակներից՛ մեկի՝ Ֆարկինի (կամ Ֆարկինսու) ափին գտնվում են Տիգրանակերտ մայրաքաղաքի ավերակները։ Արևելյան Տիգրիսի ակունքը գտնվում է Կորդվաց լեռների և Հայկական Տավրոսի կազմած անկյունում։ Նրա աջակողմյան վտակներից հայտնի են Մոկս և Բաղեշ (Բիթլիս) գետերը։ Երկու Տիգրիսները Սղերդ քաղաքի մոտ իրար միանալով կազմում են Տիգրիսը։ Արևելյան Տիգրիսը սկիզբ է առնում Հայկական Տավրոս և Կորդվաց լեռների կազմած անկյունից և գրեթե միշտ հոսում դեպի արևմուտք՝ մինչև Սղերդ քաղաքից հարավ-արևմուտք, որտեղ միանում է Արևմտյան Տիգրիսին։ Արևելյան Տիգրիսը (Բոհտանի գետ) Քսենոֆոնն անվանում է Կենտրիտես։ Վտակներն են Մոկսի, Խիզանի, Բաղեշի, Խարզան գետերը։ Իսկ Արևմտյանին միանալուց հետո Տիգրիսի վտակներն են Խաբուր, Մեծ Զավ, Բարազգիր և այլն։
Բաղդադի մոտ Տիգրիսի տարեկան միջին ծախսը 1240 խմ/վրկ է, կարող է հեղեղել մշակվող հողատարածությունները, քանի որ վարարման դեպքում ծախսն անցնում է 13 000 խոր. մ/վրկ-ից և բազմաթիվ անգամ աղետներ է բերել։ Այժմ կառուցված է հատուկ ջրանցք, որով Տիգրիսի ջրերը տանում են դեպի Եփրատ և փրկում շրջապատի տարածքը ողողումից։ Հայկական լեռնաշխարհի սահմաններում Տիգրիսի հոսքը 40 հազար քառ. կմ սահմաններից կազմում է 15-16 խոր.կմ, միջին ծախսը 530 խմ/վրկ է, առավելագույնը կարող է հասնել 5000 խմ/վրկ-ի, նվազագույնը՝ 69 խմ/վրկ, տարբերությունը ավելի քան 82 անգամ է։ Նման տարբերությունը պայմանավորված է նրանով, որ ամռան երկրորդ կեսին Տավրոսի ամբողջ համակարգն ընկում է արևադարձային չոր օդային զանգվածների ազդեցության տակ, տեղումներ չեն լինում, իսկ Տավրոսի համակարգում առատ աղբյուրներ չկան, եղած ջրերն էլ օգտագործվում են բնակիչների կողմից։ Իրաքում Տիգրիսը հայտնի է որպես Դիջլա (دجلة)։
Արաքս
Արաքս (Երասխ) գետը Հայկական լեռնաշխարհի ամենախոշոր գետերից է։ Այն սկզբնավորվում է Բյուրակն լեռներից և միակն է, որ ամբողջությամբ հոսում է Հայկական լեռնաշխարհի տարածքով և Կուրին միանալով՝ թափվում է Կասպից ծովը։ Արաքսի և իր վտակների միջոցով ոռոգվում է Հայաստանի Հանրապետության գլխավոր՝ Արարատյան դաշտը, որտեղ գտնվում է մայրաքաղաք Երևանը։ Հայ ժողովուրդն Արաքսն անվանել է «Մայր գետ»։ Արաքսն ունի 933 կմ (որոշ չափումներով 914 կմ) երկարություն։ Գետը վաղնջական ժամանակներից հայոց քաղաքակրթության կարևոր բնօրրաններից մեկն էր, հոսում էր Մեծ Հայքի թագավորության ուղիղ կենտրոնով։ Այն ջուր է մատակարարել Մեծ Հայքի, Այրարատ, Սյունիք, Արցախ, Փայտակարան, Վասպուրական նահանգներին։ Միանալով Կուր գետին՝ Արաքսը թափվում է Կասպից ծով։ Ստրաբոնի վկայությամբ, հնում Արաքսը, հատելով Մուղանի դաշտը, թափվել է Կասպից ծով՝ առանց Կուրին միանալու։
Բյուրակն լեռներում Արաքսի ջրերն ունեն ոչ ավելի 3-3,5° ջերմություն։ Գետի լայնությունը մերձարաքսյան հարթությունում հասնում է 30-130 մետրի (Մեղրիի մերձ կիրճերում՝ 6-7 մետրի)։ Խորությունը 3-4,5 մետր է։ Արաքսը տարվա գրեթե բոլոր ամիսներին պղտոր է լինում։ Արագահոս գետ է (1,5 մ/վ), իր փոխադրած տիղմով Նեղոսից հետո աշխարհում գրավում է երկրորդ տեղը։ Արարատյան դաշտում Արաքսը աջից ընդունում է Կարմիր և Դեղին գետերը, ձախից Ախուրյանը, Սև ջուրը, Հրազդանը, Ազատը, ապա Նախիջևանը ։ Հայկական Պար լեռնաշղթան անցնելիս՝ Բասենի դաշտից սկսած, Արաքսը դառնում է արագահոս։ Այստեղ նրան է միանում Մուրց (Հասան-կալա) գետը, որից հետո նա անցնում է Կաղզվանի անձուկ ձորերով և, նոր վտակներ ընդունելով, աստիճանաբար հորդանում է ու դառնում է ջրառատ գետ, որը մեծ աղմուկով մտնում է Արարատյան դաշտ։ Այստեղ Արաքսը հոսում է դանդաղ, սակայն Նախիջևանի մոտ անցնում է զառիվեր, տեղ-տեղ ոլորապտույտ ափերով։ Այստեղ նրա ձախակողմյան ափը սկսում է նկատելիորեն բարձրանալ՝ աստիճանաբար դեպի նրա հունն իջնող լեռնաբլուրների շնորհիվ։ Ջուղայի մոտ Արաքսը մտնում է խոր և նեղ կիրճ, այնուհետև կարճ տարածություն վրա կրկին դուրս է գալիս հարթավայր, բայց Օրդուբադից մի փոքր ներքև երկու կողմերից գետին են մոտենում առանձին լեռնաբազուկներ. գետի հունն աստիճանաբար նեղանում է, առաջանում են սահանքներ։ Մեղրիի մոտ գետին են մոտենում Զանգեզուրի և Ղարադաղի լեռները, որոնք տեղ-տեղ ուղղակի կախված են գետահունի վրա։ Սեղմված այդ լեռներով, Արաքսը հոսում է Մեղրիի հայտնի երկար ու խոր կիրճերով։ Այստեղ Արաքսի ջրերը խելահեղ արագությամբ զարնվում են ափամերձ ժայռերին, փրփրում և սրընթաց վազում առաջ՝ մինչև Բարգուշատ և Հագարի գետերի խառնուրդը։ Գետը տարեկան դեպի Կասպից ծով է տանում 3 միլիարդ խոր. մետր ջուր։
Ռուս-պարսկական պատերազմից հետո Արաքսը դարձել է Իրանի հյուսիսային սահմանը։ Արաքսի ձախ ափին գտնվող հայկական հողերը մտել են Ռուսական կայսրության մեջ՝ որպես Երևանի և Ելիզավետպոլի նահանգներ։ Այժմ այդ տարածքների մեծ մասում ձևավորվել են հայկական երկու պետություններ՝ Հայաստանի և Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունները։
Լճեր
Հայկական լեռնաշխարհը ջրառատ երկիր է։ Այն ունի խոշոր լճեր և բազմաթիվ լճակներ։ Կա բավական զարգացած գետային ցանց և սառնորակ, հորդաբուխ աղբյուրներ, հանքային ջրեր։ Հայկական լեռնաշխարհի լճերն են՝
Այս երեք խոշոր լճերից բացի կան բազմաթիվ մանր քաղցրահամ լճեր՝ Փարվանա, Չըլդր (Ծովակ Հյուսիսո), Ծովք, Արճակ, Գայլատու և այլն։
Սևանա լիճ
Սևանա լիճը Հայկական լեռնաշխարհի ամենամեծ քաղցրահամ լիճն է, գտնվում է Հայաստանի Գեղարքունիքի մարզում։ Աշխարհի բարձրադիր լճերի շարքում երկրորդն է ծավալի մեծությամբ՝ Տիտիկակա լճից հետո (Անդեր)։ Գտնվում է ծովի մակերևույթից 1916 մ բարձրության վրա, մակերեսը 1240 քառ. կմ է, խորությունը հասնում է 84 մետրի։ Լճի մեջ լցվում է 28 գետ ու գետակ, որոնց տարեկան գումարային հոսքը շուրջ 0.8 խոր. կմ է, իսկ լճից սկիզբ առնող միակ գետի՝ Հրազդանի միջոցով իրականացվող ջրերի տարեկան արտահոսքը 0.7 խոր. կմ։ Սևանա լիճը նախկինում ունեցել է մեկ կղզի, որը ջրի մակարդակի իջեցման հետևանքով վերածվել է թերակղզու։
Լճում էնդեմիկ տեսակներց է իշխան ձուկն իր չորս տեսակներով՝ գեղարքունի, ամառային բախտակ, ձմեռային բախտակ, բոջակ։ Լճի մակարդակի արհեստական իջեցման հետևանքով իշխանի համար կենսաբանական պայմանները խիստ վատացել են։ Այն այժմ ոչնչացման եզրին է և գրանցված է Կարմիր գրքում։ 1924 թվականից Լադոգա և Չուդ լճերից Սևան է բերվել սիգը։ Սևանի ձկնատեսակներից է նաև կողակը։
Ջրի մակարդակի իջնելը 1950 թվականից էներգետիկ կարիքների և ոռոգման նպատակով լճից մեծ քանակությամբ ջրի բաց թողնման հետևանք էր։ Այն հանգեցրեց շատ ձկնատեսակների ոչնչացման, ափամերձ հատվածների ճահճացման և բնապահպանական աղետի իրական վտանգի առաջացման։ 1980-ական թվականներին լճից ջրի բացթողումը էապես կրճատվեց, և կառուցվեց 48 կիլոմետր երկարությամբ Արփա-Սևան թունելը՝ Արփա գետի ջրերը լիճ տեղափոխելու համար։ Այդուհանդերձ, լճի ներկայիս մակարդակը 11 մետրով ցածր է նախնականից, որը 2000 մետրով բարձր է եղել ծովի մակերևույթից։ Լճի իջնելուն համընթաց բարձրանում է նաև ջրի ջերմաստիճանը և այդ պատճառով տուժում են ձկներն ու բուսատեսակները, որոնք սովոր էին սառը ջրին։
Լիճը վարակվեց կապտականաչ ջրիմուռներով, խախտվեց նաև գազային ռեժիմը՝ պակասեց թթվածնի քանակը, որը և իր հերթին անդրադաձավ կենդանական և բուսական աշխարհի վրա։
Վանա լիճ
Հայկական լեռնաշխարհի լճերի շարքում Վանա լիճն իր մեծությամբ Կապուտանից հետո գրավում էր երկրորդ տեղը (3 674 քառ. կմ)։ Այժմ Կապուտանի ջրերը զգալիորեն քչացել են, փոքրացել է հայելին։ Վանա լիճը Մերձավոր Արևելքի՝ տարածքով ամենախոշոր լիճն է։ Վանա լճի ափին է կառուցվել Տուշպա ամրոցը (Վան)՝ Հայկական լեռնաշխարհի առաջին պետության՝ Վանի թագավորության մայրաքաղաքը։ Ապա այն դարձել է համահայկական առաջին պետության՝ Երվանդունիների թագավորության մայրաքաղաքը՝ վերածվելով առաջավորասիական քաղաքական, ռազմական, տնտեսական ու մշակութային կենտրոնի։ Նախքան այդ, Վանա լճի արևմտյան ափին՝ Արածանիի հովտում, ձևավորվել էր լեռնաշխարհի հնագույն պետական կազմավորումներից բրոնզեդարյան Նաիրի ցեղային միությունը։
Լճի բարձրությունը ծովի մակերևույթից 1720 մետր է։ Լիճը փակ է, ջրերը՝ աղի ու բորակով հարուստ։ Հայտնի է իր տառեխ ձկնատեսակով։ Լճի մեջ թափվող գետերից են Խոշաբը, Սևջուրը և Բերկրին։ Վերջինիս վրա է գտնվում Բերկրիի ջրվեժը։ Վանա լճի հայելին գրեթե 2.5 անգամ մեծ է Սևանա լճի հայելուց։ Ունի անկանոն քառանկյան տեսք, խիստ կտրված է, հաճախ՝ զառիթափ ափերով։ Հյուսիս–արևելքում Արճեշի խորշն է, ափերին՝ Դևեբոյնի, Ծղուկ, Կտուց հրվանդանները։ Վաղ շրջանում լիճն ունեցել է 7 կղզի, այժմ մնացել են 4-ը՝ Լիմ, Առտեր, Կտուց, Աղթամար։
Վանա լճից արևելք է գտնվում Արճակ, արևմուտք՝ Նազիկ լճերը։
Կապուտան
Հայկական լեռնաշխարհի, ինչպես նաև ողջ Մերձավոր Արևելքի 3 խոշոր լճերից ամենամեծն էր մինչև 20-րդ դարի վերջը։ Հայտնի է նաև Ուրմիո լիճ անունով։ Լիճ թափվող գետերի ջուրն անխնա օգտագործելու պատճառով Կապուտանի մակերեսը զգալիորեն կրճատվել է, ափերը աղակալել են, կտրուկ բարձրացել է ջրի աղիությունը։ Այդ պատճառով առաջնությունը զիջել է Հայկական լեռնաշխարհի մեկ այլ լճի՝ Վանին։ Այժմ Իրանի Իսլամական Հանրապետության կառավարությունը նախաձեռնել է Արաքսի ջրերի մի մասը ուղղել Ուրմիո լիճ ։ Լճի երկարությունը 140 կմ է, մակերեսը՝ մոտ 5800 կմ², խորությունը՝ մինչև 15 մ, ավազանը՝ մոտ 50000 կմ²։ Գտնվում է տեկտոնական իջվածքում, 1275 մ բարձրության վրա։ Սնվում է անմիջապես լճի մակերեսին թափվող տեղումներով, գետերի միջոցով և մասամբ ստորերկրյա ջրերով։ Կապուտան են թափվում բազմաթիվ գետեր՝ Սալմաստի գետը, Ջահատու, Կարմիրջուր (Աջի), Կադեր, Մարի (Բարանդուզ), Նազլու։ Համեմատաբար խոշոր գետերը լճափին դելտաներ են առաջացնում։ Գետերի դելտաները հաճախ ճահճացած են՝ բերված տիղմի պատճառով, հատկապես Զագրոսի համակարգից իջնող գետերը, ունենալով մեծ անկում կատարում են ուժեղ էրոզիա և բերում են մեծ քանակությամբ տիղմ։