cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Հայաստանի անտառներ
Տարածվածություն
Ըստ 1993 թվականի տվյալների անտառները կազմում էին Հայաստանի տարածքի 11,2%-ը կամ 334,1 հազ հեկտար։ Ներկայումս Հայաստանի ընդամենը 10-11%-ն է անտառածածկ։ Հայաստանի տարածքում անտառները բաշխված են խիստ անհավասարաչափ։ Բնակչության մեկ շնչին բաժին հասնող անտառածածկը կազմում է ընդամենը 0,1 հա։ Գերակշռող մասը՝ ավելի քան 60%-ը տարածված է հյուսիսարևելյան, 35-38%-ը՝ հարավարևելյան հատվածում։ Հայաստանի անտառները միայն վերջին երկու հարյուր տարվա ընթացքում երկու անգամ ենթարկվել են գերհատումների։ 1930-50-ականներին տարեկան հատվում էր 450 հազար մետր խորանարդ բնափայտ։ Ըստ կարգի պետք է հատվեին ֆաուստային և հիվանդ ծառերը, բայց իրականում հատվում էին հիմնականում լավագույն ծառերը, իսկ լրիվությունն իջեցվում է 0,2-0,5-ի։ Հատումների երկրորդ ալիքը սկսվեց 1990-ական թվականներին կապված Հայաստանի էներգետիկ ճգնաժամի հետ ։
Անտառածածկ տարածքների միայն 8%-ն է ասեղնատերևավոր՝ 26,1 հազար հա, մնացած 308 հազար հա-ը կազմում են լայնատերև սաղարթավոր տեսակները։ Հայաստանում անտառների տարածվածությունը բաժանում են երեք հիմնական լեռնային գոտու մեջ։ Առաջին նախալեռնային անտառները տարածված են 550-1100 մ բարձրությունների վրա, ներառում են ցածրարտադրողական կաղնուտներ։ Երկրորդ՝ միջին անտառային գոտին տարածված է 1100-1700 մ բարձրությունների վրա, հաճարկուտները գտնվում են հյուսիսային թեքությունների, իսկ կաղնուտներըէ հավահայաց լեռնալանջերին։ Վերջին՝ վերին անտառային գոտին ներառում է 1700-2400 (2500) մետր բարձրությունները, այստեղ տարածված են կաղնու և հաճարենու ցածր լրիվությամբ և անբավարար ցուցանիշներով, ցածր արտադրական անտառները։Հայաստանի հատուկ պահպանվող տարածքների ընդհանուր մակերեսը կազմում է մոտ 311 հազար հեկտար, տարածքի մեծամասնությունը, մոտ 90%-ը կազմում են անտառային ֆոնդի տարածքները ։
2010 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ կազմում են 459.9 հազ. հեկտար, որից անտառածածկ հողերը՝ 334.1 հազար հեկտար (11,2%)։ Համաձայն 2011 թվականին Գերմանիայի միջազգային համագործակցության ընկերության «Հայաստանում կենսաբազմազանության ինտեգրված կառավարում» ծրագրի կողմից հեռահար զոնդավորման մեթոդով ստացված տվյալների, Հայաստանի անտառածածկի մակերեսը կազմում է 332.333 հեկտար կամ երկրի ընդհանուր տարածքի շուրջ 11.17%-ը ։ Հայաստանի անտառները պետական սեփականություն են։ Նշված անտառային հողերից 344,2 հազար հեկտարը կամ 74,8 տոկոսը գտնվում է «Հայանտառ» պետական ոչ առևտրային կազմակերպության տնօրինության ներքո ։
Դենդրոֆլորա
Հայաստանի տարածքի ընդամենը 1/10-ը զբաղեցնող անտառները հարուստ են ծառերի ու թփերի՝ 118 ցեղի, 54 ընտանիքի պատկանող 323 տեսակներով։ Տեսակային կազմով ամենամեծաքանակը Զանգեզուրն է, ապա Հայաստանի կենտրոնական շրջանը և ամենավերջում Սևանի ավազանը ։ Այս տեսակներից 125-ը ծառեր են, 111-ը՝ թփեր, 30-ը՝ թփիկներ, 48-ը՝ կիսաթփեր և 9-ը՝ բնափայտավոր լիաններ։ Դրանք հնադարյան, քսերոֆիլ, բորեալ, անապատային և կովկասյան ֆլորաների ներկայացուցիչներ են։ Ամենահին տեսակները ծագել են պալեոգենում և ավելի վաղ դարաշրջանում։ Դրանք են՝ կենի հատապտղային, սոճի կովկասյան, գիհիներ, էֆեդրա բարձր և սովորական։ Երկրորդ խումբը մշտադալար լայնատերև տեսակներն են, որոնք են կովկասյան մրտավարդ, անդրկովկասյան դափնյակ, սովորական բաղեղ, հունական շրջահյուս և այլն։
Քսերոֆիլ տեսակները կազմում են տեսակների հիմնական մասը։ Դրանք են գիհիները, նեղատերև տանձենիները, վրացական թխկին, խնկենին, ֆենցլիի նշենին և այլն։ Մյուս խումբը անապատային ծագում ունեցող ծառաբույսերն են՝ ոլոռաթուփ, կարմրան, շորան և այլն։ Բուն կավկասյան տեսակներին են պատկանում տանձենին, արևելյան խնձորենին, բարձրալեռնային թխկին և այլն։ Անապատային ծագում ունեցող տեսակների պես այս խմբի տեսակները նույնպես մեծաքանակ չեն։ Բորեալ կամ հյուսիսային տարրերը անտառի հիմնական ծառատեսակներն են։ Այս խմբից են, օրինակ՝ արևելյան հաճարենին, կովկասյան բոխին, սրատերև և դաշտային թխկիները, անտառային բարդին և այլն։ Տեսակների կազմում են ներառվել նաև մի շարք աբորիգեն ծառեր և մի շարք պտղատու տեսակներ, որոնք շատ վաղուց ներմուծվել և աճեցվել են Հայաստանի տարբեր շրջաններում և հանդիպում են նաև այս տեսակների վայրիացած օջախները։
Տարածված 54 ընտանիքներից ամենատարածվածը վարդազգիների ընտանիքն է՝ 18 ցեղով և ավելի քան 100 տեսակով, երկրորդը բակլազգիներն են, ուռազգիները և այլ ընտանիքներ ։
Էնդեմիկ և ռելիկտային տեսակներ
Հայաստանի դենդրոֆլորայում էնդեմիկ տեսակների ցուցանիշը կազմում է 9%, ներկայացված են 28 տեսակներով, որոնք պատկանում են 11 ցեղի և 5 ընտանիքի։ Ամենաբարձր ցուցանիշը վարդազգիների ընտանիքում է, տանձենի ցեղում ներկայացված է 20 տեսակ՝ համաշխարհային գենոֆոնդը ներկայացնող 60 տեսակներից․ այդ 20 տեսակից 12-ը էնդեմիկ են։ Էդնեմիկ տեսակների մեծամասնությունը հազվագյուտ և անհետացող տեսակներ են, զբաղեցնում են սահմանափակ արեալ և գրանցված են Հայաստանի Կարմիր գրքում ։ Կովկասի ընդհանուր 42 ռելիկտային տեսակներից, Հայաստանում հանդիպում են 29 ցեղի 31 տեսակներ, որոնք աճում են ապաստաններում՝ հիմնականում երրորդական ռելիկտային ֆլորայի որոշակի օջախներում։ Հյուսիսարևեկյան շրջանում տարածված է 17 տեսակ, օրինակ՝ բաղեղ սովորական, լեռնավարդ կովկասյան, արջատխլենի և այլն, իսկ հարավարևելքում՝ Զանգեզուրում և Մեղրիում՝ 18 տեսակ՝ սոսի արևելյան, շրջահյուս հունական, բարդի եփրատի և այլն։ Ռելիկտային տեսակների մեծ մասը նույնպես գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում ։
Կենսաէկոլոգիա
Հայաստանում ըստ կենսաէկոլոգիական առանձնահատկությունների և տնտեսական նշանակության, անտառների տեսակները բաժանվում են հետևյալ խմբերի՝
Գլխավոր կամ անտառկազմող տեսակները (հաճարենի, կաղնի, բոխի, սոճի) անտառային համակեցության գերիշխող, դիմացկուն ամենախոշոր ծառերն են, որոնք գրավում են առաջին շարահարկը և զբաղեցնում են մեծ տարածք։ Հիմնական անտառակազմող տեսակները ըստ նոր հաշվարկների կաղնուտները կազմում են 96,6, բոխուտները՝ 55,1, սոճուտները՝ 17,7 հազար հեկտար տարածություն։ Նշված խմբերը միասին կազմում են անտառածածկ տարածքների 86,6%-ը կամ 289,4 հազար հեկտարը։ Բնափայտի պաշարներով հաճարենին առաջին դիրքում է, ապա կաղնին է, բոխին և սոճին։ Անտառների մեկ հեկտարի միջին պաշարը 125 մետր խորանարդ է ։
Երկրորդական կամ ստորադաս տեսակները (արևելյան բոխի, թխկի, լորենի, կեչի, թեղի, հացենի և այլն) ստվերասեր են, խոնավասեր, զբաղեցնում են երկրորդ շարահարկը։
Լուսասեր և չորադիմացկուն տեսակները (գիհի, վրացական թխկի, Ֆենցլի նշենի, խնկենի և այլն) կազմում են «լուսավոր» նոսր անտառները։
Հազվագյուտ տեսակները զբաղեցնում են սահմանափակ տարածք կամ բուսաշխարհի հնագույն ներկայացուցիչներն են։ Դրանք բաժանվում են հետևյալ խմբերի՝
Արժեքավոր թփերը (սովորական բռնչի, գերիմաստի, ցախակեռաս, դրախտածառ, դժնիկ և այլն) էվոլյուցիոն տեսակետից ավելի զարգացած են, քան ծառերը, և օժտված են արտաքին միջավայրի անբարենպաստ պայմաններին հարմարվելու մեծ ունակությամբ։
Ռիչարդ II
Փխրուն խաղաղություն
Երբ ներքին կայունությունը հաստատված էր, Ռիչարդը սկսեց բանակցել Ֆրանսիայի հետ ժամանակավոր խաղաղության շուրջ։
Հայաստանի անտառներ
Կենսաէկոլոգիա
Վայրի պտղատուները (խնձորենի, տանձենի, սերկևիլենի, կեռասենի, նշենի, շլորենի, ընկուզենի, տխլենի, բալենի և այլն) աճում են բազմազան հողակլիմայական պայմաններում և տարբերվում են իրենց էկոլոգիական առանձնահատկություններով։ Միատեսակ ծառերից (օրինակ՝ կաղնուց) կազմված անտառները կոչվում են զուտ, տարբեր տեսակներից (օրինակ՝ կաղնուց և հաճարենուց) կազմվածները՝ խառը։
Ռիչարդ II
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Անգլիայի միապետներ Կատեգորիա:Կապիչի շքանշանի ասպետներ
Հայաստանի անտառներ
Ֆլորիստիկական մարզեր
Հայաստանի անտառներն իրենց ծառատեսակներով ու բուսածածկույթով պատկանում են Կովկասյան և Հայկական-իրանական մարզերին։ ՀՀ Կովկասյան մարզի մեջ մտնող ներկայիս անտառների հիմնական ծառատեսակները (հաճարենի, բոխի, թխկի, կաղնու շատ տեսակներ, խնձորենի, լորենի, կեռասենի, դժնիկ, թեղի, հացենի և այլն) տարածվել են վերին միոցենում։ Սառցադաշտային ժամանակաշրջանում վերջնականապես ոչնչացել են անտառների խոնավասեր ու ջերմասեր տեսակները, և մերձարևադարձային փարթամ անտառներն իրենց տեղը զիջել են տերևաթափ անտառներին, որտեղ գերիշխում են հաճարենին, կաղնին և ցրտադիմացկուն այլ տեսակներ։
Հետսառցադաշտային ժամանակաշրջանում Հայաստանի անտառածածկը նոր փոփոխության է ենթարկվել։ Հայկական-իրանական մարզի (ՀՀ սահմաններում ընդգրկում է Միջին Արաքսյան գոգավորության հատակն իր նախալեռներով, Արփա գետի ավազանը, Զանգեզուրի հարավային մասը) անտառներն աչքի են ընկնում չորասեր բուսատեսակներով։ Երրորդական ժամանակաշրջանից հետո տուժել են չորասեր նոսր անտառները։ Առավել անտառածածկ են ՀՀ հյուսիսարևելյան մարզերը, որտեղ բուսականության հիմնական տիպը հաճարենու անտառներն են (արևելյան հաճարենու գերակշռությամբ)։ Ենթալպյան անտառային գոտում տարածված են հաճարենու խոնավ անտառները, որոնց ներսում և եզրերին լայնորեն տարածված են կաղնու զուտ և խառը ծառուտները։ Զուտ կաղնու անտառները հիմնականում հարմարված են հարավային չոր լանջերի միջին և վերին գոտիներին, իսկ կաղնու խառը անտառները՝ արևմտյան և արևելյան լանջերին։ Հյուսիս-արևելյան մասի կաղնուտներում հիմնական անտառկազմող ծառատեսակներն են վրացական և արևելյան կաղնիները։ Կաղնու առավել տիպիկ անտառները տարածված են Լոռու մարզում։ ՀՀ հյուսիսում տեղ-տեղ հանդիպում են սոճու անտառների ոչ մեծ տեղամասեր։ Ամենամեծը Գյուլագարակի և Շահալիի սոճուտներն են։ Հարավում անտառների համեմատաբար ընդարձակ տարածքներ հանդիպում են Սյունիքի մարզում (հիմնականում՝ վրացական կաղնի, հացենի, թխկի, բոխի, կովկասյան տանձենի, խնձորենի, նաև սզնի, ընկուզենի, հոնի, մրտավարդ, ծառանման տխլենի և այլն)։ Ապարանում, Բյուրականից հյուսիս, Սևանի լեռնաշղթայում, Արեգունու լճեզերքին, Վեդի գետի ավազանում, Վայքում պահպանվել են արևելյան կաղնու անտառների առանձին, փոքր կղզյակներ։ Հայկական լեռնաշխարհում հատկապես անտառածածկ են Արևելապոնտական լեռների հարավային և հյուսիսարևելյան, Հայկական Տավրոսի, Ներքին Տավրոսի հարավային, Արցախի լեռնաշղթայի արևելյան լանջերը։
Նշանակություն
Ըստ իրենց նպատակային նշանակության՝ Հայաստանի անտառները դասակարգվում են՝
Հիմնախնդիրներ
Հայաստանի անտառային ոլորտում առկա են տարբեր խնդիրներ պայմանավորված անտառամերձ համայնքներում չքավորության և փայտանյութի պահանջարկի բարձր մակարդակի, ապօրինի անտառհատումների շարունակման, չհամակարգված անտառօգտագործման, ինստիտուցիոնալ բարեփոխումների դանդաղ ընթացքի, «Հայանտառ» ՊՈԱԿ-ի կարգավիճակի և կառուցվածքի անկատարության, ֆինանսական և մարդկային ռեսուրսների սակավության և այլ պատճառներով, ինչը հանգեցնում է ոչ արդյունավետ կառավարմանը, անտառների որակական և քանակական հատկանիշների նվազեցմանը։ Բացակայում են անհրաժեշտ կառուցվածքային մաիվորները, թույլ է համագործակցությունը անտառակառավարման և որոշումների կայացման մեջ համայնքների և տեղական բնակչության ներգրավման հարցերում ։
Բնական և մարդածին գործոնները նվազեցնում են անտառակազմող արժեքավոր տեսակների թիվը, իսկ անտառների զանգվածային ոչնչացումը խախտում է շրջակա միջավայրի էկոլոգիական հավասարակշռությունը։ Տարածքների կրճատումը հանգեցնումէ  բուսական և կենդանական պոպուլյացիաների կրճատմանն ու մասնատմանը ։
Ներկայումս Հայաստանի բնական անտառների մոտ 70%-ը կազմալուծված ու ծերացած է, համեմատաբար դժվարամատչելի հասուն և գերհասուն անտառներում կենտրոնացած են փայտանյութի զգալի պաշարներ, որոնք ռելիեֆի կտրտվածության և դժվար հասանելիության պատճառով զերծ են մնում անտառօգտագործման շատ տեսակներից։
Վերջին հարյուրամյակում մարդու տնտեսական գործունեության հետևանքով Հայաստանի անտառների տարածքը կրճատվել է մոտ 2 անգամ, ընկել է անտառների արտադրողականությունը և պաշտպանական ունակությունը։ Անտառածածկ տարածքի ընդարձակման, էրոզացված լեռնալանջերի անտառբարելավման նպատակով Հայաստանում կատարվում են արհեստական անտառտնկումներ։
Օրենսդրություն
Հայաստանի անտառների և անտառային հողերի կայուն կառավարման՝ պահպանության, պաշտպանության, վերականգնման, անտառապատման և արդյունավետ օգտագործման, ինչպես նաև անտառների հաշվառման, մոնիթորինգի, վերահսկողության և անտառային հողերի հետ կապված հարաբերությունները կարգավորում է Հայաստանի անտառային օրենսգիրքը (2005) ։
Իսկ անտառային բնագավառում հարաբերությունները կարգավորվում են Հայաստանի Սահմանադրությամբ, Հայաստանի քաղաքացիական օրենսգրքով, անտառային օրենսգրքով, հողային օրենսգրքով և այլ իրավական ակտերով ։
2017 թվականի դեկտեմբերի 13-ին ընդունվել է «Անտառային ոլորտի բարեփոխումների հայեցակարգը», որն ուղղված է անտառային ոլորտի կայուն կառավարման, անտառների պահպանության, պաշտպանության, վերարտադրության և օգտագործման վիճակի բարելավման ու ապօրինի հատումների դեմ պայքարի արդյունավետության բարձրացման խնդիրների լուծմանը ։ Փոփոխության համաձայն՝ «Հայանտառ» ՊՈԱԿ-ը վերակազմավորվում է որպես կոմիտե և տեղափոխվում Բնապահպանության նախարարության ենթակայության ներքո։ Անտառային ոլորտի բարեփոխումները կիրականացվի 3 տարվա ընթացքում՝ ինստիտուցիոնալ օրենսդրական բարեփոխումների, ինչպես նաև կառուցվածքային-կազմակերպչական զարգացման միջոցով ։
2018-ին վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը Հայաստանի անտառային ֆոնդի վիճակը բնութագրել է որպես «աղետալի» և ընդգծել խնդիրների լուծման անհրաժեշտությունը ։
Արտաքին հղումներ
*
Մսրձոր
Մսրձոր, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Խուլփի գավառակում։
1914 թվականին ուներ 17 տուն՝ 120 հայ բնակչով։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կորենյովշչինա
Կորենյովշչինա (Коренёвщина), գյուղ Ռուսաստանի Լիպեցկի մարզի Դոբրովսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2006 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 485 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Լիպեցկի մարզի Դոբրովսկի շրջանի բնակավայրեր
Ռեստիտուցիա
Ռեստիտուցիա ( - վերականգնում)։ Եթե գործարքը կնքվել է խաբեության, բռնության, սպառնալիքի ազդեցությամբ կամ կողմերից մեկը մյուսի հետ համաձայնություն է կնքել չարամտորեն, ինչպես նաև, երբ տուժողը գործարքը կնքել է ծանր հանգամանքներից դրդված, ռեստիտուցիա միակողմ է։ Այդ դեպքում մեղավորը տուժողին է վերադարձնում ողջ ստացածը կամ նրա արժեքը՝ փողով, ինչպես նաև հատուցում տուժողի վնասները, իսկ մեղավորից տուժողի ստացածը բռնագրավվում է հօգուտ պետության։ Երկկողմ ռեստիտուցիա կիրառվում է այն դեպքում, երբ գործարքն անվավեր է ճանաչվել օրենքի պահանջներին չհամապատասխանելու հետևանքով (օրինակ, եթե պայմանագիրը կնքվել է անչափահաս, անգործունակ ճանաչված անձի հետ)։ Այդ դեպքում կողմերից յուրաքանչյուրը մյուսին է վերադարձնում ողջ ստացածը կամ նրա արժեքը՝ փողով։ Եթե գործարքը կնքվել է պետության ու հասարակության շահերին ակնհայտ հակասող նպատակներով, ռեստիտուցիան չի կիրառվում, իսկ կողմերի ստացածը բռնագանձվում է հօգուտ պետության (ՀԽՍՀ Քաղաքացիական օրենսգիրք, հոդված 49)։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Միջազգային իրավունք Կատեգորիա:Քաղաքացիական իրավունք
Մոժաևկա (Տարասովսկի շրջան)
Մոժաևկա (Можаевка), գյուղ Ռուսաստանի Ռոստովի մարզի Տարասովսկի շրջանում։ Վոյկովսկի գյուղական համայնքի վարչական կենտրոնն է։
Կատեգորիա:Ռոստովի մարզի Տարասովսկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի խուտորներ
Արսլանբեկովո
Արսլանբեկովո (Арсланбеково, Арыҫланбәк), գյուղ Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Բուրաևսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2009 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 80 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Բուրաևսկի շրջանի բնակավայրեր
Գոլուբովկա (գյուղ, Ռուժինսկի շրջան)
Գոլուբովկա (Голубівка), գյուղ Ուկրաինայի Ժիտոմիրի մարզի Ռուժինսկի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1605 թվականին։
2001 թվականի տվյալներով Գոլուբովկա գյուղում բնակվում էր 822 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 2169 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 378,98 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Ժիտոմիրի մարզի Ռուժինսկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1605 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Սյուդյուրլանդ
Սյուդյուրլանդ (Suðurland - «Հարավային տարածաշրջան»)  - Իսլանդիայի 8 տարածաշրջաններից մեկը, որը գտնվում է երկրի հարավային մասում։ Վարչական կենտրոնը Սելֆոսսն է։
Տես նաև
Կատեգորիա:Սյուդյուրլանդ
Արշակունիների թագավորություն
Արշակունիների թագավորություն, 66-428 թվականներին գոյություն ունեցած հայկական թագավորություն, որի մայրաքաղաքներ են եղել Արտաշատը, Վաղարշապատը և Դվինը։ Այս թագավորությունում իշխող Արշակունիները ազգակցական կապեր են ունեցել Պարսկաստանում, Աղվանքում, Ատրպատականում, Վիրքում իշխող Արշակունիների հետ։ Թագավորությունը հիմնադրելու համար հայ-պարթևական ուժերը տարիներ շարունակ պատերազմել են հռոմեացիների դեմ․ այդ պատերազմը հայտնի է Տասնամյա պատերազմ անվամբ ։ Ի վերջո Հռանդեայի ճակատամարտի արդյունքում Հռոմը ընդունել է իր պարտությունը և Տրդատին կանչում Հռոմ, որպեսզի վերջինս թագ ստանա Ներոն կայսեր կողմից։
Թագավորության հիմնադիրը Տրդատ Ա-ն է, որը 66 թվականին թագադրվել է հռոմեական Ներոն կայսրի կողմից և գահակալել մինչև 88 թվական։ Նրա գահակալման ժամանակաշրջանում կառուցվել է Գառնիի հեթանոսական տաճարը, պատերազմ տեղի ունեցել ալանների դեմ։ Նրան հաջորդել է Սանատրուկը (88-110 թթ․), որը կառուցել է Մծուրք քաղաքը ։ Արիանոսը նրա մասին պատմելիս նշում է, որ նա միջահասակ արքա էր, որը կատարում էր մեծ գործեր։ Նրանից հետո գահի համար պայքար է ծավալվել, որը վերջապես լուծվել է 117 թվականին, երբ գահ է բարձրացել Վաղարշ Ա-ն (117-140 թթ․)։ Նրա օրոք Շրեշ բլրի վրա գտնվող Վարդգեսավան ավանը այնքան է զարգացել, որ Վաղարշը այդ քաղաքը պարսպապատել և իր անունով կոչել է Վաղարշապատ։ Վաղարշի մահը առիթ է դարձել հռոմեացիների համար, որպեսզի հայոց գահին բազմեցնեն սեփական թեկնածուին՝ Սոհեմոսին, որը հեռավոր ազգակցական կապ ուներ Արշակունիների հետ և Հռոմի ծերակույտի անդամ էր։ Սոհեմոսը գահակալել է 2 շրջանով՝ 140-161 թթ․ և 164-185 թթ․։ 161 թվականին պարսիկներն հաջողվել է հայոց գահին բարձրացնել Բակուր Արշակունուն, որը սակայն մի քանի տարի անց՝ 163 թվականին գահընկեց է արվել և գերեվարվել Հռոմ։ 185 թվականին Արշակունյաց գահը հանձնվել է Վաղարշ Բ-ին, որը հզոր դիվանագետ և քաղաքական գործիչ էր։ Նա կարողացել է հռոմեական գահի համար պայքարող երկու թեկնածուների միջև չեզոքություն պահպանել և վտանգի տակ չդնել երկրի անկախությունը։ Այս թագավորի օրոք Արշակունյաց թագավորության գահն սկսել է անցնել հորից ավագ որդուն՝ ժառանգաբար։ Նրա մահից հետո՝ 198 թվականին գահն անցել է որդուն՝ Խոսրով Ա-ին (198-215 թթ․), որը հոր մահվան համար վրեժխնդիր է եղել լեռնացիներից, որոնց հետ պատերազմի ժամանակ զոհվել էր Վաղարշ Բ-ն։ Վաղարշը դավադրաբար սպանվել է Հռոմի Կարակալա կայսեր կողմից։ Գահն անցնել է Տրդատ Բ-ին, որը գահակալել է 216-252 թվականներին։ Նրա օրոք Արշակունյաց թագավորությունը նորից հզորացել է։ 226 թվականին Պարսկաստանում տեղի է ունեցած հեղաշրջման ժամանակ այնտեղ իշխող Արշակունիները, որոնք բարեկամ էին հայ Արշակունիներին, զրկվել են իշխանությունից, և իշխանությունն անցել է Սասանյան պարսիկներին։ Նրանց օգնելու համար նույն թվականին Տրդատ Բ-ն արշավել է Տիզբոն և հաղթանակ տարել պարսիկների նկատմամբ, սակայն դա չի փրկել պարթև արշակունիներին։ Ի վերջո 252 թվականին պարսիկների ճնշման տակ Տրդատ Բ-ն հեռացել է Հռոմեական կայսրություն։ Տրդատ Բ-ի մահից հետո Հայաստանում իշխում էր Արտավազդը, որին հաջորդում է Խոսրով Բ-ն։ Հենց նրա սպանությունից հետո էլ Հայաստանում սկսվել է «ժամանակ անիշխանության», որը տևել է շուրջ 26 տարի։ Այս ընթացքում պարսիկները Հայաստանում գահ են բարձրացրել պարսկական գահի թագաժառանգներին։
Ի վերջո 287 թվականին Հռոմից վերադարձել է Խոսրով Բ-ի որդին՝ Տրդատ Գ Մեծը, որը կարողացել է 298 թվականին Մծբինի պայմանագրով վերջնականապես հաստատվել հայոց գահին։ Նրա օրոք՝ 301 թվականին Հայաստանը քրիստոնեությունն ընդունել է որպես պետական կրոն։ Նա գահակալել է մինչև 330 թվականը, որից հետո գահն անցել է Խոսրով Կոտակին, որը հայտնի է իր տնկած առաջին արհեստական անտառներով․ այդ անտառը ներկայումս կրում է նրա անունը՝ Խոսրովի անտառ։ Խոսրովը կառուցել է Դվինը և դիմակայել պարսիկների մի շարք ոտնձգումների։ Խոսրովից (330-338 թթ․) հետո գահին է բազմել Տիրանը (338-350 թթ․): Նա դեռևս հեթանոսական սովորություններով ապրող արքա էր, ինչի պատճառով էլ սրվել են արքայի և Հուսիկ կաթողիկոսի հարաբերությունները։ Այս ամենը պատճառ է դարձել, որ Հուսիկ Ա կաթողիկոսն արքայի հրամանով սպանվի։ Ի վերջո Տիրանը կուրացվել է պարսիկ արքայի կողմից և գահը թողել իր որդուն՝ Արշակ Բ-ին, որը դարձել է Արշակունիների թագավորության ամենանշանավոր արքաներից մեկը։ Նա տարիներ շարունակ դիմակայել է պարսիկների արշավանքներին, սակայն ի վերջո պարսից արքա Շապուհ Բ Երկարակյացի կողմից խաբվելով՝ գնացել է Տիզբոն և նետվել Անհուշ բերդ։ Այս ժամանակ Հռոմից Հայաստան է վերադարձել երիտասարդ արքա Պապը, որը վերականգնել է Հայաստանի անկախությունը և իշխել 370-374 թվականներին։ Նա 371 թվականին հաղթանակ է տարել Ձիրավի ճակատամարտում, ապա մի շարք բարեփոխումներ սկսել, որոնց թվում էր նաև եկեղեցական հողերի կրճատումը, նաև նրա օրոք Հայոց կաթողիկոսները սկսեցին ձեռնադրվել Մեծ Հայքում։374 թվականին նա սպանվեց, Հռոմի Վաղես կայսեր հրամանով։ Նրանից հետո Արշակունիների թագավորությունը սկսել է թուլանալ։
Միմյանց հաջորդել են թույլ արքաներ՝ Վարազդատ, Արշակ Գ, Խոսրով Դ, որոնց թագավորության ժամանակաշրջանում՝ 387 թվականին տեղի է ունեցել Հայաստանի առաջին բաժանումը Հռոմի և Պարսկաստանի միջև։ 405 թվականին՝ Վռամշապուհ արքայի գահակալման շրջանում, տեղի է ունեցել ազգահպահպան նշանակություն ունեցող մի գյուտ՝ Մեսրոպ Մաշտոցի կողմից ստեղծվել են հայոց գրերը։ Ի վերջո Արշակունիների թագավորությունը վերջնականապես անկում է ապրել Արտաշես Դ-ի օրոք՝ 428 թվականին։
Թագավորության հիմնում
Արտաշեսյանների թագավորության անկումից հետո Հայաստանը թատերաբեր է դառնում տարածաշրջանի երկու հզորագույն տերությունների համար։ Այստեղ անընդհատ իշխում էին դրածո արքաներ, որոնք կեղեքում էին ժողովրդին և թալանում պետական գանձարանը։ Այս ժամանակաշրջանում իշխած գրեթե բոլոր դրածո թագավորները դառնում են հայոց ավագանու կազմակերպած դավադրությունների զոհը, որի մասին Վերգիլիոսը գրել է «կամուրջներ չհանդուրժող Արքաս», այսինքն՝ օտար տիրապետություն չհանդուրժող Հայաստան։ Այս ժամանակշրջանում՝ 54 թվականին Պարթևստանում գահ է բարձրանում Վաղարշ Ա-ն, որը ցանկանում էր իր երկու եղբայրներին՝ Բակուրին և Տրդատին բազմեցնել հարևան երկրներում՝ Ատրպատականում և Հայաստանում։ Այս քայլի գլխավոր նպատակը Պարթևստանում ընթացքող գահակալական կռիվներին վերջապես վերջակետ դնելն էր։ Նա կարողանում է արագորեն Ատրպատականի գահ բարձրացնել իր Բակուր եղբորը, սակայն Հայաստանում նույնը անելու համար նրանից մեկ տասնամյակ և մեծ ջանքեր են պահանջվում։ Սկսվում է հռոմեա-պարթևական պատերազմը, որը տևում է տասը տարի՝ 54-64 թվականներին ։
Մինչ այդ՝ 52 թվականին, Տրդատը պարթևական զորքով արդեն ժամանում է Հայաստան և թագավոր հռչակվում, սակայն հայոց գահին վերջնական հաստատվելու համար ավելի երկար ժամանակ էր անհրաժեշտ։ Պարթևական զորքը չի դիմանում հայոց երկրի կիլմային և հեռանում է Պարթևստան։ Այդ ժամանակ Տրդատը մնում է առանց ռազական լուրջ ուժի, ինչի հետևանքով անհաջողություններ է կրում։ Հռոմի Ներոն կայրը 54 թվականին Արևելք է ուղարկում Կորբուլոնին, որն իր զորքրեը դասավորում է հայ-կապադովկիական սահմանին և 58 թվականին ներխուժում Հայաստան։ Մինչև ներխուժելը նա իր լրտեսական ցանցի միջոցով կարողանում է ներքին հակասություններ, ապստամբություններ հրահրել Պարթևստանում, ինչի արդյունքում պարթևական զորքերը չէին կարողանալու օգնության հասնել Տրդատին։ Վերջինս փորձում էր մանր դիմադրություններ կազմակերպել, սակայն ապարդյուն։ Կորբուլոնը գրավում է Արտաշատը և ավերում այն՝ պատճառաբանելով, որ բավարար զորք չունի այն պահելու համար։ Այս ամենից հետո Տրդատը հեռանում է Ատրպատական՝ իր եղբայր Բակուրի մոտ։ 59 թվականիկ Կորբուլոնը շարժվում է դեպի Տիգրանակերտ, որը նույնպես գրավվում է։
60 թվականին Հռոմի կողմից հայոց գահին է բազմեցվում Տիգրան VI-ը, որը կապադովկիական արքայատոհմից էր։ Այդ ընթացքում Վաղարշ Ա-ն կարողանում է հարթել Վրկանից աշխարհում առաջացած ապստամբությունը և նորից գալ Հայաստան, որով սկսվում է պատերազմի երկրորդ փուլը։ Այդ նույն միջոցին Կորբուլոնը հեռանում է Կապադովկիա և այդտեղից լուր ուղարկում Ներոն կայսերը, որ նրան փոխարինող է պետք Արևելքում, քանի որ Վաղարշի արշավաքնները սպառնում են նաև իր Սիրիա նահանգին։ Մինչ Վաղարշը զբաղված էր իր երկրի ներքին գործերով՝ Հայաստանի նորանշանակ արքա Տիգրան VI-ը հասցնում է արշավանք ձեռնարկել Ադիաբենեի դեմ։ Վաղարշը հայ-պարթևական ուժերի և ադիաբենեցիների հետ միասին հարձակվում է Տիգրանակերտի վրա և պաշարում այն ։ Բանակցություններ են սկսվում պարթևների և հռոմեացիների միջև, ինչի արդյունքում Տիգրան Զ-ն հռոմեական երկու լեգեոնների հետ հեռանում է Հայաստանից։ Սակայն այս բանակցությունները արդյունք չեն տալիս և այդ միջոցին՝ 61 թվականի ամռանը Արևելք է ուղարկվում Պետոս զորավարը։ Պետոսը 62 թվականին ներխուժում է Հայաստան և բանակում Հռանդեա կոչվող վայրում ։ Հայկական ուժերը շարժվում են հռոմեական ճամբար, իսկ պարթևական ուժերը, որոնք ղեկավարվում էին Վաղարշ Ա-ի կողմից, հասկանալով, որ Սիրիայի սահմանները շատ ամուր են, որոշում են միանալ հայերին Հռանդեայում և միասնական ուժերով ճակատամարտել։ Տեղի ունեցած Հռանդեայի ճակատամարտում հայ-պարթևական ուժերը ջախջախիչ հաղթանակ են տանում հռոմեական լեգեոնների նկատմաբ, զինաթափում նրանց և ստիպում անցնել հայերի նիզակներից կազմված լծի տակով, ինչը ամենաստորացուցիչ գործողությունն է զինվորական գործին նվիրված մարդու համար ։
Պետոսը լուր է ուղարկում Հռոմ, որ Արևելքում իրավիճակ չի փոխվել, սակայն Ներոն կայսրը ամեն ինչի մասին տեղյակ էր։ 64 թվականին Կորբուլոնի, Տրդատի և Վաղարշի միջև սկսվում են հռոմեա-պարթևական բանակցությունները, և հենց Հռանդեա կոչվող վայրում էլ տեղի է ունենում պայմանագրի կնքումը։ Ըստ Հռանդեայի պայմանագրի՝ Հռոմը ճանաչելու էր Արշակունիների թագավորության անկախությունը, իսկ Տրդատ Ա-ն պետք է մեկներ Հռոմ, որպեսզի թագադրվեր Ներոն կայսեր կողմից ։ 65 թվականին 3500-անոց պատվիրակությամբ, որի կազմում կային և՛ հայ, և՛ պարթև ազնվականներ, Տրդատը մեկնում է Հռոմ։ Նա հրաժարվում է ծովային ճանապարհորդությունից, քանի որ ըստ հին պարթևների կրոնի՝ արգելված է ծովի վրայով ճանապարհ գնալ։ Նրա ճանապարհորդության բոլոր ծախսերը հոգում էր հռոմեական գանձարանը։
Ի վերջո թագադրվելուց հետո՝ 66 թվականին Տրդատ Ա-ն վերադառնում է Հայաստան, և վերջնականապես հիմնադրվում է Արշակունիների թագավորությունը։
Տրդատ Ա
Տրդատը Հռոմում Ներոն կայսրից ստանում է մի մեծ գումար, որն ուղղվելու էր Արտաշատի վերականգման աշխատանքներին, քանի որ այն քարուքանդ էր արվել հռոմեական զորավար Կորբուլոնի կողմից։ 66 թվականին Տրդատը վերադառնում է Հայաստան և սկսում երկրի տնտեսության զարգազման, շինարարական աշխատանքներ։ 76 թվականին կառուցվում է Գառնիի հեթանոսական տաճարը, որն ունի 24 սյուն։ Սյուների քանակը խորհրդանշում է օրվա 24 ժամերը։ Գառնիի հեթանոսական տաճարը մաս է կազմել Գառնու ամրոցի, որը նույնպես կառուցվել է Տրդատ Ա-ի կողմից։ Պահպանվել է նաև խճանկարազարդ բաղնիք, որը տվյալ ժամանակաշրջանում հազվագյուտ երևույթ էր։ Հեթանոսական տաճարը ստեղծվել է երկթեք տանիքով, որը Վանի թագավորության գլխավոր աստված Խալդիի պաշտամունքային կենտրոնի՝ Արդինի-Մուսասիրի նմանությամբ է կառուցված։ Այն նվիրված է Միհր աստծուն ։ Տաճարը իր վրա կրում է նաև հունահռոմեական մշակույթի տարրեր, քանի որ կառուցվել է հելլենիզմի ժամանակաշրջանում։ Տրդատ Ա-ն երկու անգամ դիմակայել է նաև հյուսիսից լեռնային ցեղերի՝ ալանների արաշավանքներին, որի ժամանակ հազիվ է կարողացել փրկվել գերեվարվելուց ։
Սանատրուկ
Տրդատին 88 թվականին հաջորդում է Սանատրուկը, որը գահակալում է մինչև 110 թվականը։ Ըստ հույն պատմիչ Արիանոսի՝ նա միջահասակ էր, սակայն խելացի ու կշռադատ էր, որը հակված էր դեպի մեծ գործերը և մանավանդ ռազմական գործերը ։ Ըստ Խորենացու՝ Սանատրուկն արշավում է նաև դեպի Օսրոյենե և Ասորիք։ 91 թվականին նա պատերազմում է Օսրոյենեի արքա Աբգար Զ-ի դեմ և հաղթանակ տոնում նրա նկատմամբ։ Սանատրուկը տարածաշրանում կարողանում չեզոքություն պահպանել երկու տերությունների՝ Հռոմեական կայսրության և Պարթևստանի միջև։ Նա նաև շինարարական գործունեություն է ծավալում, կառուցում Մծուրք քաղաքը, որը գտնվում է Տարոն գավառի արևմտյան կողմում՝ Արածանիի և Մեղրագետի միախառնման տեղում՝ Արտաշատից Տիգրանակերտ տանող ճանապարհի վրա ։ Նա նաև սպանել է իր Սանդուխտ դստերը քրիստոնեություն ընդունելու համար, իսկ Թադեոս առաքյալին՝ քրիստոնեություն տարածելու։ Նա թաղվել է Բարձր Հայքի Դարանաղյաց գավառի Անի բերդում, որտեղ գտնվում էին նաև Արշակունի մյուս արքաների դամբարանները։ Դարեր անց, երբ պարսիկները գրավում են Անին, փորձում են բացել Սանատրուկի դամբարանը, բայց այն այնքան ամուր էր, որ դա նրանց չի հաջողվում ։
Վաղարշ Ա
Սանատրուկի մահից հետո՝ 110 թվականին գահ է բարձրանում Աշխադարը, որը գահակալում է մինչև 113 թվականը։ Աշխադարը 113 թվականին գահազրկվում է պարթև Խոսրով Ա-ի կողմից, որին փոխարինում է իր եղբայր Պարթամասիրը։ Հռոմը սա դիտում է որպես Հռանդեայի պայմանագրի խախտում, և 114 թվականին Տրայանոս կայսրը արշավում է Հայաստան, գրավում այն, գահընկեց անում Պարթամասիրին և հայտարարում այն որպես հռոմեական պրովինցիա։ Սակայն 116 թվականի ամռանը Վաղարշ Ա-ն գլխավորում է հայոց ազատագրական պայքարն ընդդեմ Հռոմի և կարողանում է հաղթանակ տանել։ Պարթևաց Խոսրով Ա արքայի օգնությամբ Վաղարշը 117 թվականին դառնում է հայոց թագավոր ։ Տրայանոսի մահից հետո Հադրիանոս կայսրը Հայաստանից դուրս է բերում հռոմեական զորքերը, և հայոց անկախությունը նորից վերականգնվում է։ Ըստ Մովսես Խորենացու՝ Վաղարշը Շրեշ բլրի վրա գտնվող Վարդգեսավան քաղաքը պարսպապատում է և իր անունով կոչում Վաղարշապատ (այժմ՝ Էջմիածին)։ 140 թվականին Վաղարշը գահընկեց է լինում Հռոմի Անտոնինոս Պիոս կայսեր կողմից․ Վաղարշին հայոց գահի վրա փոխարինում է Սոհեմոսը ։
Սոհեմոս և Վաղարշ Բ
Սոհեմոսը Հայաստանում թագավորում է երկու ժամանակահատվածով։ Առաջին շրջանում՝ 140-161 թվականներին, նրա կառավարումն ընդհատվում է, երբ մահանում է Անտոնինոս Պիոսը։ Այդ ժամանակ պարթևական զորքերը ներխուժում են Հայաստան և այստեղ գահ բարձրացնում Բակուր Արշակունուն, որն այստեղ կառավարում է ընդամենը 2 տարի՝ 161-163 թվականներին։ 163 թվականի ամռանը հռոմեական լեգեոնները մտնում են Հայաստան և այստեղ նորից վերականգնում Սոհեմոսի իշխանությունը, իսկ Բակուրը գերեվարվում է Հռոմ։ Այս անգամ Սոհեմոսը անխռով իշխում է մինչև 185 թվականը։ Նրան հաջորդում է Վաղարշ Բ-ն, որն օգտվելով հարմար առիթից կարողանում է երկրի տարածքից դուրս բերել հռոմեական լեգեոնները և երկիրն ամբողջապես անկախացնել։ Նրա կառավարման ժամանակաշրջանում կայսեր գահի համար պայքարում էին երկու թեկնածուներ՝ Նիգերը և Սևերոսը։ Նրանց միջև պայքարը վերածվում է քաղաքացիական պատերազմի։ Նիգերը օգնություն է խնդրում Վաղարշ Բ-ից, սակայն հեռատես քաղաքական գործիչը հասկանում էր, որ եթե Նիգերը պարտվեր, ապա դա հետագայում կարող էր լուրջ խնդիրներ առաջացնել հայերի համար։ Վաղարշը մերժում է նրան և չեզոքություն պահպանում։ Ի վերջո տեղի ունեցած Իսոսի ճակատամարտում հաղթանակ է տանում Սևերոսը և վերջնականապես հաստատվում կայսերական գահին ։ Հետագայում նա սկսում է հաշվեհարդար տեսնել այն մարդկանց հանդեպ, որոնք օժանդակել էի Նիգերին։ Նա գալիս է Միջագետք և բանակցություններ սկսում նաև Վաղարշի հետ, սակայն քանի որ Վաղարշը չէր օժանդակել Նիգերին, Սևերոսը հանում է հռոմեական զորքերը Հայաստանից և նույնիսկ հայոց բանակին կլորիկ գումար վճարում, որպեսզի նրանք պաշտպանեն Կովկասյան լեռնանցքերը լեռնացիների հարձակումներից։ Վաղարշը շարունակում է նաև Վաղարշապատ քաղաքի շինարարաությունը։ Նրա օրոք Արշակունիների թագավորությունն այնքան է զարգացել, որ գահն սկսել է անցնել հորից ավագ որդուն՝ ժառանգաբար ։
Խոսրով Ա և Տրդատ Բ
Վաղարշի որդին՝ Խոսրով Ա-ն, ժառանգում է գահը և թագավորում 198-217 թվականներին։ Նա վրեժխնդիր է լինում լեռնացիներից՝ խազրաց և բասլաց ցեղերից, որոնց դեմ ճակատամարտի ժամանակ էլ զոհվել էր իր հայրը՝ Վաղարշ Բ-ն։ 215 թվականին Արևելք է գալիս Հռոմի նոր կայսրը՝ Կարակալլան, որին այցելում է Խոսրով Ա-ն, սակայն այս այցելությունը ճակատագրական է լինում նրա համար, քանի որ նա թշնամաբար ձերբակալվում է և գերեվարվում։ Կարակալլայի այս արարքից հետո հայոց բանակը նոր արքա Տրդատ Բ-ի գլխավորությամբ ապստամբում է նրա դեմ, վերջինս ստիպված ազատ է արձակում Խոսրով Ա-ին։ Տրդատ Բ-ն գահակալում է 217-252 թվականներին։ 226 թվականին տեղի ունենում Սասանյան հեղաշրջումը, որով Պարթևստանում վերանում է Արշակունիների իշխանությունը, և այնտեղ սկսում են իշխել Պարսք նահանգի Սասանյանները ։ Նույն թվականին Տրդատ Բ-ն պարթև Արշակունիներին աջակցելու համար արշավանք է ձեռնարկում ընդդեմ Սասանյանների։ Նա հասնում է մինչև Տիզբոն, գրավում այն և մեծ փառքով վերադառնում Վաղարշապատ քաղաք։ Սակայն այս արշավանքը չի փրկում պարթև Արշակունիներին, և գահը անցնում է Սասանյաններին։ Այս հեղափոխությունից հետո Արշակունիների թագավորությունը ավելի հաճախ է հակվում դեպի Արևմուտք՝ Հռոմեական կայսրություն։ Ի վերջո 252 թվականին պարթև Շապուհ Ա արքայի ճնշումների տակ հեռանում է Հռոմեական կայսրության սահմաններ ։
Տրդատ Բ-ի հեռանալուց հետո Շապուհը գահը հանձնում է Արտավազդ Ե-ին, որի մասին տեղեկությունները շատ կցկտուր են։ Հռոմեացի պատմիչ Տրեբելոս Պոլիոնոսը պատմում է, որ 260 թվականին նրա զորքերը մասնակցել են Եդեսիայում Վալերիանոս կայսեր դեմ Շապուհ Ա–ի վարած ճակատամարտին։ Նրա իշանության ավարտը կապված է Հռոմի կայսր Ավրելիանոսի հետ։ Նա 272 թվականի Հայաստանում գահ է բարձրացնում Խոսրով Բ-ին, որը Տրդատ Բ-ի որդին էր։ Նրա մասին տեղեկությունները նույնպես սուղ են․ հայտնի է միայն, որ նա սպանվել է Անակ Պարթևի կողմից, ինչից հետո Հայաստանում սկսվել է «ժամանակ անիշխանության»։ Այս ժամանակաշրջանում Հայաստանում թագավորում էին ապագա պարթև արքաները, թագաժառանգները։ Սա տևում է մինչև 287 թվականը, երբ Տրդատ Գ-ն՝ Խոսրով Բ-ի որդին, վերադառնում է Հռոմից ։
Տրդատ Գ Մեծ
Թագավորությունն իր հզորության գագաթնակետին է հասել Տրդատ Գ-ի օրոք և մնացել իր դիրքերում մինչև Պապ թագավորի մահը։ Խոսրով Բ-ի սպանությունից հետո Տրդատի խնամակալները նրան փախցրել են կայսեր արքունիք՝ Հռոմ, որտեղ էլ նա մեծացել և դաստիարակվել է։ Նա 276 թվականին մենամարտել է գոթերի իշխանի հետ և հաղթել նրան, ինչով էլ օգնել է Հռոմի կայսրին և ազատել գլխացավանքներից։ Նա հաղթել է նաև օլիմպիական խաղերում։ 287 թվականին Հռոմի կայսրը Տրդատին օգնական բանակ է տվել և ուղարկել Հայաստան։ Տրդատը թագադրվել է Հայաստանի արքա, սակայն վերջնականապես չի կարողացել հաստատվել գահին։ Իսկ Խոսրով Բ-ին սպանած Անակ Պարթևի որդուն նրա խնամակալները փախցրել էին Փոքր Ասիայի Մաժակ Կեսարիա քաղաք, որտեղ նա ստացել է քրիստոնեական կրթություն։ Ցանկանալով հոր մեղքերը քավել՝ Անակի որդին՝ Գրիգորը, մեկնել է Հայաստան և ծառայության անցել Տրդատի արքունիքում։ Տեղի ունեցող հեթանոսական ծեսերից մեկի ժամանակ Գրիգորը բացահայտվել է, երբ նրան հրամայել են երկրպագել հեթանոս աստվածներին, իսկ նա հրաժարվել է։ Իմանալով Գրիգորի քրիստոնյա լինելու մասին՝ Տրդատը հրամայել է նրան բանտարկել Արտաշատի զնդանում, որտեղ Գրիգորը մնացել է շուրջ 13 տարի։ Հետագայում այդտեղ է կառուցվել Խոր Վիրապ եկեղեցին  ։
Դիոկղետիանոս կայսրից փախած 33 կույսեր եկել էին Հայաստան և պատսպարվել այնտեղ։ Տրդատը սիրահարվել է նրանցից Հռիփսիմեին, նրան ամուսնության առաջարկություն արել, սակայն մերժում ստացել, ինչից հետո էլ հրամայել է սպանել բոլոր կույսերին։ Այս ամենի հետևանքով Տրդատ Գ-ն հիվանդացել է։ Ըստ հին ավանդության՝ Տրդատը հերթական որսերից մեկի ժամանակ հիվանդացել է և խոզի կերպարանք ստացել։ Տրդատի քույրը՝ Խոսրովիդուխտը, երազ է տեսել, որտեղ ասվում էր, որ Տրդատին կարող է փրկել միայն Գրիգորը։ Նա հրամայել է ազատ արձակել Գրիգորին և վիրապից բերել արքունիք։ Գրիգորը կարողացել է բուժել Տրդատին, իսկ արքան այդպիսով ընդունել է քրիստոնեություն ։
Տրդատը հայոց գահին հաստատվել է միայն այն ժամանակ, երբ Պարսկաստանն սկսել է պատերազմել Հռոմի դեմ։ 297 թվականին տեղի է ունեցել Ոսխայի ճակատամարտը, որտեղ հայ-հռոմեական ուժերը ջախջախիչ հաղթանակի են հասել պարսիկների նկատմամբ։ 298 թվականին կնքվել է Մծբինի 40-ամյա հաշտության պայմանագիրը, որտեղ պարսիկները վերջնականապես ճանաչել են Տրդատին որպես հայոց արքա, նաև պարտավորվել չհարձակվել նրա վրա 40 տարի ։
Տրդատ Գ-ն հատուկ որոշմամբ Գրիգոր Լուսավորչին ուղարկել է Կեսարիա, որտեղ նա ձեռնադրվել է որպես եպիսկոպոս։ Գրիգորը, գալով Հայաստան, սկսել է արքունիքում, ապա նաև բոլոր գավառներում քարոզչություն կատարել, քանդել հեթանոսական հուշարձանները և դրանց վայրերում նոր եկեղեցիներ կառուցել։ Ի վերջո 301 թվականին քրիստոնեությունը Հայաստանում հռչակվել է որպես պետական կրոն։ Հետագայում տեսիլքի ձևով Աստված ցույց է տվել Գրիգոր Լուսավորչին, թե որտեղ պետք է կառուցվի Էջմիածնի Մայր Տաճարը, որի շինարարությունն ավարտվել է 303 թվականին   ։
Խոսրով Կոտակ
Տրդատ Գ-ին հաջորդել է Խոսրով Կոտակը, որը գահակալել է 330-338 թվականներին։ Նա իր «Կոտակ» մականունը ստացել է իր ցածր հասակի պատճառով, որը պահլավերեն բառ է և նշանակում է փոքր ։ Տրդատ Գ-ի մահից հետո Հայաստանում սկսվել են գահակալական խարդավանքներ, և մի շարք իշխաններ սկսել են պայքարել գահի համար․ այդ իշխաններից նշանավոր են հյուսիս–արևելյան սահմանակալ Սանատրուկ Արշակունին և հարավային սահմանապետ Աղձնիքի բդեշխ Բակուրը։ Նրանց օժանդակել է պարսից Շապուհ Բ արքան, սակայն գահին հաստատվել է Խոսրով Գ Կոտակը ։ Խոսրովի` գահին հաստատվելու գործում մեծ դեր է խաղացել հակապարսկական կուսակցությունը գլխավորող Վրթանես Ա Պարթև կաթողիկոսը, որը դիմել էր Կոստանդիանոս կայսրին։ Խոսրովը ճնշել է ապստամբներին, Հայկական Միջագետքը և Աղձնիքը նորից վերամիավորել Հայաստանին, ապա Վաչե Մամիկոնյանի հրամանատարությամբ ամբողջովին ոչնչացրել երկու նախարարական տների՝ Որդունիներին ու Մանավազյաններին, քանի որ նրանք միմյանց հետ կռվում էին վիճելի տարածքների համար։
Շապուհի սադրանքվ Սանեսանը սկսում է մազքութների արշավանքը դեպի Հայաստան։ Նա հյուսիսի լեռնական ցեղերի հետ միասին 335 թվականին մտել է Հայաստան և գրավել Վաղարշապատը, ապա մեկ տարի շարունակ իշխել ամբողջ երկրում ։ Այդ ժամանակ Խոսրով Կոտակը գտնվում էր Կագովիտ գավառի Դարույնք բերդում։ Այդ ժամանակ սպարապետ Վաչե Մամիկոնյանը միավորել է հավատարիմ նախարարների զորքերը, հաղթել Ցլու գլխում բանակած Սանեսանի զորքին, ապա 336 թվականի Օշականի ճակատամարտում Վաչե Մամիկոնյանը ջախջախել է պասիկների և Սանատրուկի միացյալ զորքերին։ Ճակատամարտից հետո սպարապետը գլխատել է գահի հավակնորդ Սանատրուկին։
Խոսրով Կոտակը հիմնել է նաև Դվին մայրաքաղաքը, որին զուգահեռ ստեղծվել է նաև աշխարհի առաջին արհեստական անտառներից մեկը, որն այժմ հայտնի է հենց արքայի անունով՝ Խոսրովի անտառ։ Այն բաղկացած է եղել Տաճարի մայր և Խոսրովակերտ մասերից։ 337 թվականին Շապուհ Բ Երկարակյացը երկու ճակատով հարձակման է անցել ընդդեմ Հայաստանի։ Հայոց արքան հրամայել է հարավային շրջանների իշխան Դատաբեին կասեցնել պարսիկների առաջախաղացումը, սակայն Դատաբեն անսպասելի անցել է պարսիկների կողմը և դավաճանել իր արքային ։ Հայոց սպարապետ Վաչե Մամիկոնյանի գլխավորույթամբ Վանա լճի հյուսիս–արևելյան ափին, Առեստ ավանի մոտ տեղի է ունեցել ճակատամարտ, որտեղ հայոց 30 հազարանոց զորքերը հաղթանակ են տոնել։ Հաղթանակից հետո Վաչե Մամիկոնյանը ոչնչացրել է Դատաբեի ամբողջ տոհմը ։ Այս դավաճանությունը առիթ է հանդիսացել, որ Խոսրով Կոտակը օրենք հրապարակի, ըստ որի՝ 1000 և ավելի զինվոր ունեցող աշխարհատեր իշխանները պետք է բնակվեն արքունիքում՝ արքայի հսկողության տակ։ Շուտով պարսիները նորից հարձակվել են Հայաստանի վրա, սակայն հայոց սպարապետը իր կյանքի գնով նորից կարողացել է հաղթանակ տոնել և դուրս վռնդել թշնամուն հայոց սահմաններից, իսկ արքան այդ դեպքերից քիչ անց մահացել է Դվինում․ նրա աճյունն ամփոփվել է Արշակունիների տոհմական գերեզմանոցում՝ Անիում։
Տիրան
Երբ պարսիկները 338 թվականի գարնանը ներխուժել են Հայաստան, արքայորդի Տիրանը և կաթողիկոս Վրթանեսը ստիպված հեռացել են Բյուզանդիա, որպեսզի ապահովության մեջ լինեն։ 339 թվականին, երբ արդեն մահացել էր Խոսրով Կոտակը, Տիրանը Հռոմի կայսեր՝ Կոստանդիանոսի, օգնությամբ վերադարձել է Հայաստան։ Նրա հետ կնքված հատուկ համաձայնությամբ Տիրանն ընդունել է Հռոմի գերակայությունը և իր Տրդատ որդուն և թոռներին պատանդ տվել հռոմացիներին։ Տիրանի իշխանության վերջին տարիները անհամեմատ ավելի անհանգիստ են անցել։ Այդ տարիներին հայ իշխաններից մի քանիսն սկսել են կենտրոնախույս քաղաքականություն վարել։ Սկսվել է նաև առաջին անգամ տեղի ունեցող բախումները պետության և եկեղեցու միջև։ Դրա հետևանքով Հուսիկ Ա կաթողիկոսն արգելել է արքային մտնել եկեղեցի՝ պատճառաբանելով նրա հեթանոսական վարքուբարքը։ Այս ամենը հանգեցրել են նրան, որ արքայի հրամանով Հուսիկ Ա կաթողիկոսը բրածեծ է արվել և նահատակվել ։
Օգտվելով երկրի ներքին խոցելի վիճակից՝ Ատրպատականի Վարազ իշխանը ներխուժել է Հայաստան և գերեվարել Տիրանին, ածուխով այրել նրա աչքերը և ուղարկել Շապուհ Բ-ի մոտ ։ Սակայն երբ Շապուհն իմանում է, որ հայերը Կոստանդիանոս կայսեր մոտ պատվիրակություն են ուղարկել, անմիջապես ազատ է արձակում Տիրանին, որը վերադառնում է Հայաստան և իր կյանքի վերջին տարիները անց կացնում Արագածի լանջին գտնվող Կոշ գյուղում ։
Արշակ Բ
Արշակ Բ-ն սկսել է գահակալել 350 թվականին։ Նրա օրոք Արշակունիների թագավորությունը հզորացել է։ Արշակը Տիրանի ավագ որդին չէր, սակայն քանի որ թագաժառանգ Արտաշեսը զոհվել էր, մյուս որդի Տրդատը պատանդ էր Հռոմում, Հռոմի համաձայնությամբ Հայաստանում գաահակալում է Արշակ Բ-ն։ 350 թվականին տեղի է ունենում Ոսխայի ճակատամարտը, որտեղ հայ-հռոմեական ուժերը հաղթանակ են տանում պարսիկների նկատմամբ։ Վալենտինիանոս I կայսրն Արշակին ճանաչում է որպես հայոց արքա, սակայն նա չի դառնում Հռոմի կամակատարը։ Այս ամենը հանգեցնում են նրան, որ Վալենտինիանոս I կայսրը սպանել է տալիս Հռոմում պահվող Արշակի Տրդատ եղբորը, ապա հզոր ուժերով հարձակվում հայոց վրա։ Արշակը հաշտություն է խնդրում Վալենտինիանոս I կայսրից և ճանաչում նրա գերիշխանությունը։ Ի նշանավորումն հաշտության՝ Արշակն ամուսնանում է կայսեր մահացած եղբոր կնոջ՝ Օլիմիայի հետ, իսկ կայսրն ազատ է արձակում Արշակի եղբայրներին՝ Գնելին ու Տիրիթին, որոնք պատանդ էին Հռոմում։ Սակայն կան նաև այլ վարկածներ, ըստ որի՝ Արշակը հենց իր գահակալման սկզբում պատվիրակություն է ուղարկում Հռոմ և որպես հաշտության նշան ամուսնանում Օլիմպիայի հետ ։
Արշակը սպարապետությունը նորից հանձնել է Մամիկոնյաններին և վերականգնել իր դիրքերը տարածաշրջանում․ նա սպարապետությունը փոխանցել է Վասակ Մամիկոնյանին ։ Կաթողիկոսությունը հանձնվել է Հուսիկի թոռանը՝ Ներսեսին, որը մինչ այդ զինվորական էր և արքունի սենեկապետ։ Ներսեսը 354 թվականին Աշտիշատում հրավիրել է առաջին եկեղեցական ժողովը, որտեղ մի շարք կարևորագույն որոշումներ են ընդունվել․ արգելվում էր մի շարք հեթանոսական սովորություններ և ծեսեր (օրինակ՝ մահացածների հետևից անվայելուչ լացը)։ Այս ժողովում ընդունվել են նաև դպրոցներ, հիվանդանոցմեր, աղքատանոցներ բացելու մասին որոշումներ ։ ժողովը կոչ էր անում աշխատավոր խավին հնազանդ լինել իրենց տերերին, իսկ տերերին՝ չափից շատ չշահագործել ռամիկներին։
Արշակը բանակը ամրացնելու համար զորքը բաժանել է 4 մասի և տեղադրել երկրի 4 կողմերում․ դրանով նա ցանակացել է էր պաշտպանել երկիրը հանկարծակի հարձակումներից։ Արշակի գահկալաման շրջանում եկեղեցական կալվածքները այնքան է մեծացել, որ սկսվել է պայքար աշխարհիկ և եկեղեցական դասերի միջև։ Այս ամենի մասին մենք պատկերացում ենք կազմում Փավստոս Բուզանդի փոխանցած տեղեկություներից։ Ըստ դրանց՝ արքունիքում մեծ դեր ունեցող Հայր Մարդպետը Աշտիշատում գտնվելու ժամանակ բարձրացել է տանիք և նայել ընդհարձակ կալվածքներին, ապա կաթողիկոսին հայտնել իր դժգոհությունը, թե ինչու են այս ընդհարձակ կալվածքները պատկանում «կանացիահանդերձ» հոգևորականներին։ Նա ասել է նաև, որ երբ վերադառնա արքունիք, համոզելու է Արշակ արքային, որ հետ վերցնի այդ կալվածքները եկեղեցուց։ Ներսես կաթողիկոսը պատասխանել է, որ եթե Հայր Մարդպետը այդպիսի չար մտադրություն ունի, ուրեմն նա արքունիք չի հասնի։ Մարգարեությունը կատարվում է, և նա ճանապարհին սպանվում է։ Այս պատմությունը ցույց է տալիս աշխարհիկ և եկեղեցական դասերի լարվածությունը, ինչը շարունակվում է նաև հետագա տարիներին։
Արշակ արքան սկսում է նոր մայրաքաղաքի կառուցապատումը, որի համար վայր է ընտրվել Մասիսի հարավային լանջերը՝ հին Բայազետի վայրը, որը հանդիսացել է առևտրական խաչմերուկ շատ առևտրականների համար։ Արշակավանի կառուցումը հետապնդել է երկու նպատակ՝ քաղաքը կդառնար առևտրական կենտրոն, ինչը մեծ եկամուտներ կբերեր պետությանը, և քաղաքում կտեղակայվեին մեծ քանակությամբ ռազմական ուժ, որը օգտակար կլիներ կենտրոնախույս նախարարների դեմ պայքարի մեջ։ Սակայն Արշակ արքայի համար հեշտ չէր մեծ թվով բնակչություն հավաքել քաղաքում, այդ պատճառով նա հրովարտակ է հրապարակել և իր կառուցած քաղաք հրավիրել բոլոր-բոլորին, նույնիսկ եթե եկվորները հանցագործներ կլինեին․ նրանք բոլորը ազատվելու էին իրենց հանցանքների պատասխանատվությունից։ Ըստ Փավստոս Բուզանդի՝ այս հրովարտակը պատճառ է հանդիսացել, որ երկրի բոլոր կողմերից այստեղ սկսում են հավաքվել հանցագործներ։ Կանայք, որոնք չէին ցանկանկացել այլևս ապրել իրենց ամուսինների հետ, փախել են և եկել Արշակավան։ Տարբեր մարդիկ վերցրել են ավանդներ և հեռացել Արշակավան քաղաք։ Նույն աղբյուրը հավաստում է նաև, որ Արշակավանը ունեցել է գեղեցիկ կերտվածքներ, եկեղեցիներ, արքունական պալատ։ Ի վերջո Արշակավանը դարձել է մեծ բնակչությամբ մի քաղաք։
Այս ամենը առաջացրել է գավառապետ իշխանների, հոգևորականների զայրույթը, քանի որ Արշակավան փախչողներից ոչ մեկի հանդեպ այլևս դատ ու դատաստան չէր կարելի կիրառել։ Նույնիս հայոց Խադ եպիսկոպոսը, որը որոշ ժամանակ փոխարինել էր Ներսեսին, քանի որ նա այդ պահին գտնվել է Բյուզանդիայում, եկել է արքունիք և իր դժգոհությունը հայտնել Արշակ արքային ու առաջարկել հետ կանգնել այդ անհեռատես մտքից, սակայն արքան չի լսել նրան և շարունակել է նույն կերպ վարվել։ Բյուզանդիայից վերադառնալուց հետո նույնը արել է նաև Ներսես կաթողիկոսը, որը առաջարկել է արքային, որ քանդի Արշակավան քաղաքը և դրա փոխարեն օրինական ճանապարհով կառուցի նոր քաղաք։ Այս առաջարկը նույնպես մերժվել է արքայի կողմից։ Այս հակասությունները այնքան են սրվել, որ հայ իշխանները դիմել են Պարսկաստանի արքա Շապուհ Բ-ին, որը առիթը օգտագործել է և հայ իշխանների տրամադրության տակ դրել իր զորամասերից մեկը։ Այս զորամասին միացել են նաև հայ իշխանների ուժերը և Ներսեհ Կամսարականզի հրամանատարությամբ հարձակվել Արշակավանի վրա ու հիմնահատակ ավերել այն, երբ Արշակը գտնվել է Վրաստանում։ Կան նաև մի քանի այլ տեսակետներ, ըստ որոնց՝ Արշակավանը կարող է կարծանված լինել երկ-րաշարժից կամ բնակչութոյւնը ամբողջապես մահացած լինեն համաճարակի հետևանքով։ Ըստ տարբեր պատմիչների տվյալների՝ Արշակավանում սպանվել է 18-20 հազար ընտանիք, այսինքն՝ նվազագույնը շուրջ 30-40 հազար մարդ։
Այդ ամենից հետո Արշակը վերադարձել է հայաստան և սկսել պատժել կենտրոնախույս ձգտումներ ունեցող հայ իշխաններին, սակայն Ներսես կաթողիկոսը հաշտեցրել է հայ իշխաններին արքայի հետ։ Սակայն այս պայքարը հետագայում նորից շարունակվել է և Արշակը հարձակվել է Կամսարականների կալվածքների վրա, գրավել այն, կոտորել ամբողջ Կամսարական տոհմին և այլ կենտրոնախույս ձգտումներ ունեցող իշխանական տոհմերին։ Արշակավանի կործանումը թվագրվում է մոտ 358 թվականին։
Կայսրը, հասկանալով որ Արշակը վարելու է չեզոք քաղաքականություն և չի դառնալու իր հնազանդ կամակատարը, փորձել է Գնելի և Տիրիթի միջոցով խռովություններ կազմակերպել Հայաստանում, սակայն Արշակ Բ-ն երկուսին էլ սպանել է և ամուսնացել Գնելի կնոջ՝ Փառանձեմի հետ։ Այս ամենը քրիստոնեական օրենքների բացահայտ խախտում էր, քանի որ ընդունված էր միակնություն, իսկ Արշակը արդեն ամուսնացած էր Օլիմպիայի հետ։ Այս ամենը հանգեցրել է նրան, որ Ներսես կաթողիկոսը եկել է Արշակի մոտ, ամբաստանել նրան և տեսնելով, որ իր կոչերը անիմաստ են՝ հրաժարվել է կաթողիկոսական աթոռից։
Հայաստանը նորից հայտնվել էր Բյուզանդիայի և Պարսկաստանի ուշադրության կենտրոնում և շարունակում էր կռվախնձոր հանդիսանալ այս երկու հզոր պետությունների միջև։ Այս ամենը երևում է Շապուհ Բ-ի և Կոստանդիանոս Ա Մեծի նամակագրությունից, որը տեղի է ունեցել 358 թվականին։ Այստեղ Շապուհը առաջարկել է իրեն հանձնել Միջագետքը և Հայաստանը, քանի որ այն իր պապերից խլված երկիր է։ Նա նաև իր խոսքերը հավաստել է օրինակ բերելով բժիշկներին, որոնք հաճախ կտրում են մարմնի որոշ մասեր, որպեսզի մարմնի մնացած մասերի համար դա խնդիրներ չառաջացնի։ Նույն կերպ էլ նա Բյուզանդիայի կայսրին առաջարկել է Հայաստանը և Միջագետքը հանձնել իրեն, որպեսզի խաղաղություն տիրի մնացած երկրամասերում։ Պատասխան նամակում Կոստանդիանոս Ա Մեը կտրուկ մերժել է Շապուհի այս առաջարկը և խորհուրդ տվել սին սպառնալիքներ չհնչեցնել։ Այս իրավիճակում Արշակը վարել է սիրաշահելու շրջահայաց քաղաքականություն․ նա դաշինք է կնքել և՛ Պարսկաստանի, և՛ Բյուզանդիայի հետ։
359 թվականին սկսվել է պատերազմը Բյուզանդիայի և Պարսկաստանի միջև։ Շապուհը 100 հազարանոց զորքով հարձակվել է Միջագետքում գտնվող Ամիդ (Դիարբեքիր) քաղաքի վրա և 73-օրյա պաշարումից հետո, 30 հազար զինվորների կյանքի գնով գրավել է այն։ Նույն միջոցին Կոստանդիանոս Ա Մեծը Արևմուտքում զբաղված էր ալամանների դեմ պատերազմով, ինչը ավարտելուց հետո նա գալիս է Կեսարիա, որպեսզի կասեցնի Շապուհի առաջխաղացումը։ Այս իրավիճակում կարևոր դեր կարող էր ունենալ Արշակ արքայի բռանծ դիրքը, որը կարող էր հաղթանակ պարգևել մեկ կամ մյուս կողմին։ Երկու տերությունների՝ Պարսկաստանի և Բյուզանդիայի առաջնորդները փորձել են սիրաշահել Արշակին։ 360 թվականին Կեսարիայում հանդիպում է տեղի ունենում Արշակի և Կոստանդիանոս Մեծի միջև, որի ժամանակ Արշակը հավաստիացրել է, որ «ինքն ավելի շուտ իր կյանքից կհրաժարվի, քան թե կդրժի կնքված դաշնադրությունը »։ 361 թվականի գարնանը կայսրը իր զորավարներից մեկին՝ Հուլիանոսին, իր լեգեոնների հետ միասին Թրակիայից տեղափոխել է Արևելք, սակայն Հուլիանոսը ապստամբել է և իրեն հռչակել կայսր։ Քաղաքացիական պատերազմ չի սկսվել, քանի որ Կոստանդիանոս Ա Մեծը մահանցավ 361 թվականի նոյեմբերի 3-ին։ Հուլիանոսը վճռականորեն շարունակել է պայքարը պարսիկների դեմ, սակայն Տիզբոնի ճանապարհին տեղի ունեցած ճակատամարտում զոհվել է։ Նրա փոխարեն կայսր է հռչակվել Հովիանոսը, որը չի շարունակել պատերազմը, այլ 363 թվականին կնքել է Մծբինի պայմանագիրը․ դեպքերի ժամանակակից Ամիանոս պատմիչը այս պայմանագիրը անվանել է «ամոթալի», քանի որ այդ պայմանագրով Բյուզանդիան պարտավորովել է չօգնել Հայաստանին, եթե Արշակը այդպիսի խնդրանք ուղղի նրան։ Պարսկաստանին են զիջվել նաև մի շարք հռոմեական տիրույթներ։ Այս պայմանագրի հետևանքով Հայաստանը ընկել է ծանր իրավիճակի մեջ, քանի որ պետք է միայնակ պայքար մղեր պարսկական հսկա ուժի դեմ։
Պայմանագրի կնքումից հետո Շապուհ Երկարակյացը պատերազմ է սկսել ընդդեմ Արշակունիների թագավորության։ Առաջին ներխուժման փորձը տեղի է ունեցել 363 թվականին։ Սասանյան Պարսկաստանը իր զորքերը կուտակել է Գանձակի մոտ և պատրաստվել ներխուժման, սակայն հայոց սպարապետ Վաչե Մամիկոնյանը, ճակատամարտելով հակառակորդի հետ, կասեցրել է նրա առաջխաղացումը։ Հետագայում նույնպես շարունակվել են հարձակումները։ Հաջորդ տարի Շապուհը նորից արշավել է Հայաստան՝ իր զորքը բաժանելով երեք մասի։ Տեղի ունեցած Երևյալի, Առեստի և Ոսխայի ճակատամարտերում հայերը նորից հաղթանակ են տարել թշնամու հանդեպ։