cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Արցախի Հանրապետության մշակութալուսավորական հիմնարկներ
Հովհաննես Թումանյանի անվան հանրապետական մանկական գրադարան
Հովհաննես Թումանյանի անվան հանրապետական մանկական գրադարանը բացվել է 1947 թվականին Ստեփանակերտում։ 1965 թվականին գրադարանին տրվել է մարզային մանկական, գրադարանի կարգավիճակ և կոչվել Հովհաննես Թումանյանի անվան։ Սկզբնական շրջանում գրքային ֆոնդը 50 հազար միավոր էր, 1988 թվականին՝ 120 հազար միավոր։ 1992 թվականին գրադարանի շենքը ռմբակոծությունից փլվել է, գրքային ֆոնդի 70 %-ը ոչնչացել։ Ներկայումս գրադարանը տեղավորված է ԼՂՀ մշակույթի և երիտասարդության պալատի առաջին հարկում, գրքային ֆոնդը 46,7 հազար միավոր է, ընթերցողների թիվը՝ 7,6 հազար, ունի 42 շրջիկ կետեր, սպասարկման, համալրման և մշակման բաժիններ։ Գրադարանը հանրապետության բոլոր դպրոց, գրադարանների համար մեթոդ, կենտրոն է։
Մուրացանի անվան քաղաքային գրադարան
Մուրացանի անվան քաղաքային գրադարանը բացվել է 1965 թվականին Ստեփանակերտի Բոգդան Կնունյանցի անվան զբոսայգում՝ որպես Մաքսիմ Գորկու անվան մարզային գրադարանի մասնաճյուղ։ Հետագայում գրքային ֆոնդը համալրվել է, իսկ գրադարանը կոչվել է Մուրացանի անվան։ 1981 թվականին Ստեփանակերտի տարբեր թաղամասերում բացվել են գրադարանի 6 մասնաճյուղեր, ստեղծվել է կենտրոնացված գրադարանային համակարգ, որը վերացվել է 1996 թվականին՝ մասնաճյուղ գրադարանների լուծարումով (պահպանվել է միայն Հայերեն, մեծ պատերազմի վետերանների ակումբին կից գրադարանը)։ Մինչև Արցախյան ազատամարտը (1991-1994) գրադարանի գրքային ֆոնդը 110 հազար միավոր էր պատերազմի ժամանակ մեծ մասը ռմբակոծությունից ոչնչացել է։ Ներկայումս ունի 56,5 հազար միավոր գիրք, ընթերցողների թիվը՝ 3,2 հզ։
Շրջանային գրադարաններ
1977-1978 թվականներին ԼՂԻՄ-ի շրջկենտրոնների գրադարանների հիմքի վրա կազմավորվել է շրջակա գրադարանների կենտրոնացված համակարգ (ԳԿՀ), որտեղ ներառված էին նաև գյուղական գրադարանները։ ԳԿՀ-ն գործել է մինչև 1995 թվականը, որից հետո շրջկենտրոնների գրադարանները վերակազմավորվել են շրջակա գրադարանների, իսկ գյուղական մասնաճյուղ-գրադարանները՝ դպրոցական գրադարանների։
Մարտունիի շրջանային գրադարան
Մարտունիի շրջանային գրադարանը նախապես ունեցել է 2,5 հազար միավոր գիրք։ 1977 թվականին ԳԿՀ շրջանակներում այն միավորել է շրջանի 38 գյուղ. գրադարաններ։ 1992 թվականին գրադարանի շենքը ռմբակոծվել է 65 հազար միավոր գրականությունից պահպանվել է միայն 1000 գիրք։ Ներկայումս գրքային ֆոնդը 16,4 հազար միավոր է, ընթերցողների թիվը՝ 2,4 հազար։
Հադրութի Ավետիք Իսահակյանի անվան շրջանային գրադարան
Հադրութի Ավետիք Իսահակյանի անվան շրջանային գրադարանն ստեղծվել է 1932 թվականին, ունեցել է 1,2 հազար միավոր գիրք, որը հետագայում հասել է 30 հազարի։ 1978 թվականին միավորել է 39 գյուղ, գրադարաններ։ Ներկայումս գրքային ֆոնդը 37,4 հազար միավոր է, ընթերցողների թիվը՝ 580։
Մարտակերտի շրջանային գրադարան
Մարտակերտի շրջանային գրադարանը 1968 թվականին ունեցել է 32 հազար միավոր գիրք և միավորել է 55 գյուղ. գրադարաններ։ 1992 թվականին գրավելով Մարտակերտը՝ ադրբեջանցիներն ամբողջովին ոչնչացրել են նաև գրադարանի գրքային ֆոնդը։ Վերաբացվել է 1994 թվականին՝ 1,5 հազար միավոր գրքով։ Ներկայումս գրքային ֆոնդը 20,4 հազար միավոր է, ընթերցողների թիվը՝ 650։
Ասկերանի Գուրգեն Գաբրիելյանի անվան շրջանային գրադարան
Ասկերանի Գուրգեն Գաբրիելյանի անվան շրջանային գրադարանը մինչև Արցախյան ազատամարտն ունեցել է 300 հազար միավոր գիրք, 5 բաժին, միավորել է 47 գյուղ, գրադարաններ։ Ներկայումս գրքային ֆոնդը 9,3 հազար միավոր է, ընթերցողների թիվը՝ 500։
Շուշիի շրջանային գրադարան
Շուշիի շրջանային գրադարանը բացվել է 1993 թվականին՝ գրադարանի հին շենքում՝ բնակիչների նվիրաբերած նախնական գրքային ֆոնդի հիման վրա, որը հետագայում համալրվել է։ Ներկայումս գրքային ֆոնդը 16,6 հազար միավոր է, ընթերցողների թիվը՝ 1000։
Քաշաթաղի շրջանի Բերձորի գրադարանը գործում է 1998 թվականից։ Գրքային ֆոնդը 12 հազար միավոր է, ընթերցողների թիվը՝ 920։
Շահումյանի շրջանի Քարվաճառի գրադարանը գործում է 2004 թվականից։ Գրքային ֆոնդը 3,6 հազար միավոր է, ընթերցողների թիվը՝ 300։
Թանգարաններ
Արցախում գործում են Տիգրանակերտի հնագիտական, Արցախի պետական (Ստեփանակերտում), Ասկերանի, Շուշիի, Մարտունիի, Մարտակերտի, Քաշաթաղի, Հադրութի՝ Արթուր Մկրտչյանի անվան, Քարվաճառի պատմաերկրագիտական, զոհված ազատամարտիկների և անհետ կորած ազատամարտիկների (երկուսն էլ՝ Ստեփանակերտում), Մարտունիի շրջանի Բերդաշեն գյուղի մարտական փառքի թանգարանները, Հադրութի շրջանի Մեծ Թաղեր գյուղում՝ ԽՍՀՄ ավիացիայի մարշալ Արմենակ Խանփերյանցի (Խուդյակով), Մարտունիի շրջանի Կոլխոզաշեն գյուղում՝ գեներալ, խորհրդային Միության հերոս Միքայել Պարսեղովի, Ասկերանի շրջանի Ծաղկաշատ գյուղում՝ հայ ազգային ազատագրական շարժման գործիչ Նիկոլ Դումանի, Մարտունու շրջանի Ննգի գյուղում՝ հաս-քաղաքական գործիչ Բոգդան Կնունյանցի, Մարտակերտի շրջանի Կուսապատ գյուղում՝ կուսակցական և պետական գործիչ Ալեքսանդր Բեկզադյանի տուն-թանգարանները և այլն։
Կատեգորիա:Գրադարաններ Կատեգորիա:Արցախ
Չինական մեծ պարիսպ
Չինական մեծ պարիսպ (長城, 长城, Chángchéng (Երկար պատ) կամ 萬里長城, 万里长城, Wànlǐ Chángchéng (Երկար պատ 10000 լի երկարությամբ), քարից, աղյուսից, հողից, փայտից և այլ նյութերից պատրաստված ամրությունների շարք։ Դրանք կառուցվել են հիմնականում արևելքից արևմուտք Չինաստանի հյուսիսային սահմանների երկայնքով՝ պաշտպանելու չինական պետություններն ու կայսրությունները Եվրասիական տափաստանների տարբեր քոչվոր խմբերի հարձակումներից և նվաճումներից։ Դեռևս մ.թ.ա. 7-րդ դարից սկսվել է պարսպի որոշ մասերի կառուցումը ։ Սրանք հետագայում միացվել են մյուս պարիսպներին Ցին Շի Հուանդի՝ Չինաստանի առաջին կայսեր կողմից (մ.թ.ա. 220–206 թվականներ)։ Այս պարսպից, իհարկե, շատ քիչ մասն է պահպանվել ։ Ավելի ուշ տարբեր դինաստիայի ներկայացուցիչներ վերակառուցել, նորոգել են հին պարիսպները՝ միևնույն ժամանակ ավելացնելով նոր շարքեր։ Պարիսպների ամենահայտնի հատվածը կառուցվել է Մին դինաստիայի (1368–1644 թվականներ) օրոք։
Պաշտպանական նշանակությունից բացի Չինական մեծ պարիսպը ունեցել է նաև սահմանների վերահսկողության նշանակություն՝ թույլ տալով Մետաքսի ճանապարհով ապրանքների անվնաս տեղափոխումը, առևտրի կանոնակարգումը, արտագաղթի և ներգաղթի վերահսկողությունը։ Դեռ ավելին՝ պարսպի պաշտպանական հատկանիշները բարելավվել են պահակակետ աշտարակների, զորանոցների, կայազորի կայանների, ծխի և կրակի միջոցով ազդանշաններ տալու համակարգերի ստեղծմամբ։ Միևնույն ժամանակ պետք է նշել, որ պարիսպների վրայի ուղին ինքնին եղել է նաև տրանսպորտային միջանցք։
Տարբեր դինաստիաների կողմից կառուցված սահմանամերձ պարիսպները ունեցել են մի քանի երթուղիներ։ Ընդհանուր առմամբ դրանք ձգվել են արևելքում Դանդունից մինչև արևմուտքում Լոբնոր լիճ, հյուսիսում ներկայիս ռուս-չինական սամանից մինչև հարավում Ցինհայ՝ ուրվագծելով մոնղոլական տափաստանի եզրը աղեղի ձևով։ Բարձրակարգ տեխնոլոգիաներով իրականացված հնագիտական հետազոտությունները թույլ են տվել եզրակացնել, որ Մին դինաստիայի կողմից կառուցված պարսպի երկարությունը եղել է 8850 կմ ։ Այն կազմված է 6259 կմ երկարությամբ իրական պարիսպներից, 359 կմ երկարությամբ խրամատներից և 2232 կմ երկարությամբ բլուրներից և գետերից կազմված բնական պաշտպանական արգելապատնեշներից ։ Մեկ այլ հնագիտական հետազոտության արդյունքում պարզ է դարձել, որ պարիսպը իր բոլոր ճյուղերով ունի մոտ 21,196 կմ երկարություն ։ Այսօր Չինական մեծ պարիսպը համարվում է պատմության մեջ ամենատպավորիչ ճարտարապետական գլուխգործոցներից մեկը ։ Մեծ պարիսպը 1987 թվականին ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կողմից ճանաչվել է Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտ ։
Անվանումներ
Չինական մեծ պարսպի ամրությունների ամբողջությունը պատմականորեն ունեցել է տարբեր անվանումներ ինչպես չինարենով, այնպես էլ անգլերենով։
Չինական պատմագրություններում «Երկար պատ(եր)» (長城, changcheng) տերմինը կարելի է հանդիպել Սիմա Ցյանի «Մեծ պատմաբանի գրառումները» աշխատության մեջ, որտեղ այդ տերմինը օգտագործվել է ինչպես Պատերազմող պետությունների միջև, այնպես էլ դրանցից հյուսիս ընկած պարսպի առանձին մասերը նկարագրելու համար, միևնույն ժամանակ այս տերմինը վերաբերել է Առաջին կայսեր կողմից կառուցված առավել միասնական կառույցին։ 城 չինական նշանը, որը նշանակում է քաղաք կամ ամրոց, «հող» ռադիկալի՝ 土, ձայնաիմաստաբանական բաղադրյալն է, իսկ 成՝ հնչյունաբանական, որի հին չինական արտասանության լեզվաբանական վերակառուցումն է deŋ-ը ։ Այն սկզբնապես վերաբերել է պաշտպանական կառույցին, որը շրջապատել է չինական հնագույն քաղաքները և օգտագործվել է հին չինական պետությունների շուրջ այս պատերի ընդարձակման համար․ այսօր, սակայն, այն ավելի հաճախ օգտագործվում է չինարեն «քաղաք» բառի համար ։
Չինական ավելի երկար «10 հազար մղոն երկարությամբ պատ» (萬里長城, Wanli Changcheng) անունը ծագում է Սիմա Ցյանի Գրառումներում տրված նկարագրություններից, չնայած նրան, որ Սիմա Ցյանը պարիսպներն այդպես չի կոչել։ 493 թվականի Սունի պատմությունը մեջբերել է առաջնագծի հրամանատար Թան Դաոժիի խոսքերը «10.000 մղոն երկարությամբ պատերի մասին»։ Չինական մղոնը (里, լի) անկանոն չափման միավոր էր, որն օգտագործվում էր ստանդարտ չափի գյուղերը չափելու համար և տեղանքով պայմանավորված փոփոխվում էր։ Ընդհանուր առմամբ այն կազմում էր անգլիական մղոնի մեկ երրորդը (540 մղոն) ։ 1930 թվականից ի վեր, երբ Չինաստանը անցում է կատարել մետրական համակարգի, չինական մղոնը հստակ հավասար է եղել 500 մետրի կամ 1600 ֆուտի, որի արդյունքում պարսպի անվանումը կնկարագրի շուրջ 5000 կմ հեռավորություն։ Այնուամենայնիվ, «10 հազար» (wàn) տերմինի կիրառությունը զուտ նկարագրական նշանակություն ունի ճիշտ այնպես, ինչպես միրյադ տերմինը անգլերենում և հունարենում, որը պարզապես նշանակում է «անհամար» կամ «անչափելի» ։
Ժամանակակից անգլերեն անունը ծագում է եվրոպացի ճանապարհորդների կողմից հիշատակվող «Չինական պատից»։ Մինչև 19-րդ դարը «Չինական մեծ պատ» տերմինը սովորական է դարձել անգլերենում և ֆրանսերենում, մինչդեռ եվրոպական այլ լեզուներում, օրինակ՝ գերմաներենում, շարունակել են օգտագործել «Չինական պատ» անունը ։
Առաջին պարիսպներ
Մ․թ․ա․ 8-5-րդ դարերում Չունցյու ժամանակաշրջանում (Գարնան և աշնան շրջան) չինացիները արդեն տիրապետում էին պատի կառուցման տեխնիկաներին ։ Այս և հետագա Պատերազմող երկրների ժամանակաշրջանում Ցին, Վեյ, Չժաո, Ցի, Յան և Չժունշան պետությունները կառուցել են ընդարձակ ամրություններ սեփական սահմանները պաշտպանելու նպատակով։ Թրերի և նիզակների հարվածներին դիմադրելու համար ստեղծված այս պատերը հիմնականում կառուցվում էին տրորված հողից և մանրախճից։ Մ․թ․ա․ 221 թվականին Ցին դինաստիայից Չժեն թագավորը պարտության է մատնել իր վերջին հակառակորդներին և միավորել Չինաստանը՝ իբրև առաջին կայսր Ցին դինաստիայից՝ Ցին Շի Հուանդի։ Վերջինս ցանկանում էր ստեղծել կենտրոնացված իշխանություն և կանխել ֆեոդալական լորդերի իշխանության վերականգնման հավանականությունը, ուստի Ցին Շի Հուանդին հրամայել է ոչնչացնել պատերի այն հատվածները, որոնք իր կայսրությունը բաժանում էին մյուս պետություններից։ Ցին Շի Հուանդին փորձում էր իր կայսրությունը պատրաստել ընդդեմ հյուսիսում բնակվող հոների, ուստի նա հրամայել է կառուցել նոր պատեր՝ միացնելու կայսրության այլ մասերում գտնվող ամրությունները հյուսիսի առաջնագծի հետ։ «Կառուցիր և առաջ անցիր» սկզբունքը հիմնականն էր պատերի կառուցման ժամանակ, ըստ որի չինացիները չէին ստեղծում մշտապես կայուն սահման ։ Շինարարության համար անհրաժեշտ մեծ քանակությամբ նյութերի տեղափոխումը բավականին բարդ խնդիր էր, ուստի կառուցողներն աշխատում էին հիմնականում օգտագործել տեղական ռեսուրսները։ Լեռնային հատվածներում օգտագործում էին լեռների քարերը, իսկ հարթավայրային մասերում՝ տրորված հողը։ Որևէ պատմական աղբյուր չկա, որը կփոխանցեր Ցին պատերի ճշգրիտ երկարությունն և շարքերի մասին տեղեկությունը։ Հին պատերից շատերը դարերի ընթացքում քայքայվել են, և մինչ օրս պահպանվել են միայն շատ քչերը։ Կառուցման ընթացքում մարդկային կորուստների հստակ թիվը հայտնի չէ, սակայն որոշ հեղինակների հաշվարկներով կառուցման աշխատանքների ժամանակ մահացածների թիվը կազմել է մի քանի հարյուր հազար, եթե ոչ միլիոն։ Ավելի ուշ՝ Հան, Սուի և այլ հյուսիսային դինաստիաներ տարբեր գներով վերանորոգել, վերակառուցել և ընդարձակել են Մեծ պատի հատվածները, որպեսզի կարողանան իրենց պաշտպանել հյուսիսից սպառնացող նվաճողներից։ Թան և Սուն դինաստիաները որևէ կարևոր քայլեր չեն ձեռնարկել տարածաշրջանում։  Լաո, Քին և Յուան դինաստիաները, որոնք ղեկավարել են Հյուսիսային Չինաստանը 10-13-րդ դարերի ընթացքում, 12-րդ դարում կառուցել են պաշտպանական պատեր, սակայն դրանք գտնվել են Մեծ պատից շատ հյուսիս՝ Ներքին Մոնղոլիայում կամ հենց Մոնղոլիայում։
Մին դինաստիայի դարաշրջան
14-րդ դարում Մին դինաստիան վերստին կյանքի կոչեց Մեծ պատի կառուցման գաղափարը, մինչ այդ Մին դինաստիայի զորքը պարտություն է կրել օյրատներից Թումուի ճակատամարտում։ Մին դինաստիան նույնիսկ հաջորդած պատերազմների ընթացքում չի կարողացել ամբողջական գերիշխանություն հաստատել մոնղոլական ցեղերի նկատմամբ, իսկ երկարատև հակամարտությունը բարդացրել է կայսրությունում իրավիճակը։ Ուստի այս դինաստիան նախաձեռնում է Չինաստանի հյուսիսային շրջաններում պատերի կառուցումը, որը կայսրության սահմաններից հեռու կպահեր քոչվոր ցեղերին։ Ընդունելով Օրդոս անապատում մոնղոլական գերիշխանությունը՝ Մին դինաստիան պատը կառուցել է անապատի հարավային սահմաններին՝ դուրս թողնելով Յանցզի գետը։
Ի տարբերություն վաղ շրջանի ամրությունների՝ Մին դինաստիայի կողմից կառուցված ամրությունները շատ ավելի ամուր էին և բարդ՝ պայմանավորված հողի փոխարեն աղյուսի և քարերի օգտագործմամբ։ Հաշվարկների համաձայն պատերի վրա կառուցվել են ավելի քան 25,000 դիտակետեր։ Այն պատճառով, որ մոնղոլական արշավանքները շարունակվել են տարիներ շարունակ, Մին դինաստիան բավականին շատ ռեսուրսներ է ներդրել պատերի վերանորոգման և ամրապնդման համար։ Հատկապես Մին դինաստիայի Պեկին մայրաքաղաքին մոտ գտնվող հատվածներն էին ամուր կառուցված։ 1567-1570 թվականներին Ցի Ցզիգուան նույնպես վերանորոգել և ամրացրել է պատերը՝ հողաշեն հատվածները ծածկելով աղյուսով, այնուհետև Շանհայգուանից մինչև Չանպին ավելացրել է 1,200 դիտակետեր, որոնք նախատեսված էին մոտեցող մոնղոլական ուժերը տեսնելու համար ։ 1440-1460-ական թվականներին Մին դինաստիան նաև կառուցել է այսպես կոչված «Լյաոդունի պատը»։ Իր նշանակությամբ այս պատը մոտ էր Մեծ պատին, սակայն կառույցի տեսանկյունից այնքան էլ ամուր չէր։ Լյաոդունի պատը իր մեջ ընդգրկում էր Լյաոդուն շրջանի գյուղատնտեսական հատվածները և ծառայում էր որպես պաշտպանական ամրություն ընդդեմ հյուսիսարևմուտքից ջուրչեն-մոնղոլական օրյանգանի և հյուսիսից քիանչաո ջուրչեն ցեղերի հավանական ներխուժման։ Չնայած Լյաոդունի պատի որոշ շրջաններ կառուցված էին քարից և կղմինդրից, դրա մեծ մասը իրականում կառուցված էր երկու կողմերում խրամ ունեցող հողե թմբերից։
Մին դինաստիայի ավարտին Մեծ պատի շնորհիվ կայսրությունը կարողացել է դիմադրել մանջուրների նվաճումներին, որոնք սկսել են իրենց հարձակումները մոտ 1600 թվականին։ Նույնիսկ ամբողջ Լյաոդունը կորցնելուց հետո Մին դինաստիայի բանակը կարողացել է պահել մեծապես ամրացված Շանհայի անցումը՝ թույլ չտալով մանջուրներին նվաճել չինական հարթավայրը։ Մանջուրները կարողացել են անցնել Մեծ պատը միայն 1644 թվականին այն բանից հետո, երբ Պեկինն արդեն անցել էր Լի Ցիչենի ապստամբներին։ Նախկինում մանջուրները բազմիցս անցել են Մեծ պատը ասպատակության համար, սակայն սա առաջին անգամ էր, որ պատն անցնում էին նվաճման համար։ Մին դինաստիայից մի զորավարի՝ Ու Սանգուի հրամանով, ով դարձել էր մանջուրների դաշնակիցը՝ հույսով, թե կկարողանա վերջիններիս օգնությամբ հեռացնել ապստամբներին Պեկինից, մայիսի 25-ին բացվել են Շանհայի դարպասները։ Մանջուրներին հաջողվել է արագորեն գրավել Պեկինը և ի վերջո պարտության մատնել ինչպես ապստամբ Շուն դինաստիային, այնպես էլ Մին դինաստիայի մնացորդներին՝ հիմք դնելով Ցին դինաստիային ողջ Չինաստանում։
Ցին դինաստիայի իշխանության ներքո Չինաստանի սահմանները ընդարձակվել են՝ նույնիսկ անցնելով պարիսպները և ընդգրկելով Մոնղոլիան կայսրության սահմանների մեջ։ Այս իսկ պատճառով Մեծ պատի կառուցման աշխատանքները դադարեցվել են։ Մյուս կողմից այսպես կոչված Ուռենիների ցանկապատը կառուցվել է Մանջուրիայում Ցին դինաստիայի ղեկավարների կողմից։ Դրա նշանակությունը, սակայն, պաշտպանական չէր․ այն կառուցվել էր հան չինացիների գաղթը դեպի Մանջուրիա կանխելու համար ։
Օտարերկրյա գրառումներ
Յուան դինաստիայի Չինաստան կամ Մոնղոլիա այցելած ոչ մի եվրոպացի՝ Մարկո Պոլո, Ջովանի Պլանո Կարպինի, Վիլյամ Ռուբրուք, Ջովանի դե Մարինոլի և Օդորիկո Պորդենոնե, չի հիշատակել Մեծ պատի մասին ։ Հյուսիսաֆրիկացի ճանապարհորդ Իբն Բատուտան, ով մոտ 1346 թվականին այցելել է Չինաստան Յուան դինաստիայի օրոք, հավանաբար լսել էր Մեծ պատի մասին դեռևս Չինաստան այցելելուց առաջ։ Նա իր «Ճանապարհորդություններ» («Նվեր նրանց, ովքեր մտորում են քաղաքների հրաշալիքների և ճանապարհորդության հույզերի մասին») ճանապարհորդական նոթատետրում նշել է, որ պատը Զեյթունից (ներկայիս Ցյուանժոու) «60 օրվա հեռավորության վրա» է գտնվում։ Նա այս պատը կապել է Ղուրանում հիշատակվող պատի լեգենդի հետ, որը Զուլ Քարնեյնը (հաճախ նույնացվում է Ալեքսանդր Մեծի հետ) կառուցել էր ծագող արևի տարածքում բնակվող մարդկանց Գոգի և Մագոգի չարագործություններից պաշտպանելու համար։ Սակայն Իբն Բատուտան չգիտեր որևէ մեկին, ով տեսել էր կամ գեթ լսել էր պատի մասին, որից կարելի է ենթադրել, որ եթե նույնիսկ պատի մնացորդները եղել են, դրանք շատ աննշան են եղել։
16-րդ դարի սկզբին եվրոպացիների՝ Մին դինաստիայի Չինաստան հասնելուց հետո Եվրոպայում սկսել են տարածվել Մեծ պատի վերաբերյալ տեղեկություններ՝ չնայած որ եվրոպացիները անձամբ այդ պատը տեսել են միայն մեկ դար անց։ Հավանաբար պատի՝ եվրոպական առաջին նկարագրությունները, ինչպես նաև թաթարների դեմ դրա ունեցած պաշտպանական նշանակությունը տեղ են գտել Ժուո դի Բարուշի 1563 թվականի «Ասիա» գրքում ։ Արևմտյան աղբյուրներում պատի մասին եղած վաղ գրառումներ ունեն Գասպար դա Քրուզը, Բենտո դե Գոյշը, Մատտեո Ռիչին և եպիսկոպոս Խուան Գոնզալեզ դե Մենդոզան։ 1559 թվականին Գասպար դե Քրուզը իր «Չինաստանի և հարակից շրջանների մասին» տրակտատում տալիս է Մեծ պատի վաղ նկարագրությունը։ Առաջին գրանցված դեպքը, երբ եվրոպացիները Չինաստան են մտել՝ անցնելով Մեծ պատը, եղել է 1605 թվականին, երբ պորտուգալացի Բենտո դե Գոյշը Հնդկաստանից հասել է հյուսիսարևմուտքում գտնվող պատի Ցյայու անցմանը։ Վաղ շրջանի եվրոպական արձանագրությունները բավականին անշուք էին, էմպիրիկ և ճշգրիտ արտացոլում էին պատի մասին չինական պատկերացումները, չնայած ավելի ուշ դրանք չափազանցվել են, օրինակ այն, որ Մին դինաստիայի կառուցած պատերը նույնն են, ինչ-որ մ․թ․ա․ 3-րդ դարում Առաջին կայսեր կողմից կառուցված պատերը։
Ափիոնային առաջին և երկրորդ պատերազմներում պարտություն կրելուց հետո, երբ Չինաստանը բացեց իր սահմանները օտարերկրյա առևտրականների և այցելուների համար, Մեծ պատը դարձել է զբոսաշրջիկների համար գլխավոր տեսարժան վայրերից մեկը։ 19-րդ դարի վերջերի ճանապարհորդական նոթերը այնքան են բարձրացրել Մեծ պատի նկատմամբ հետաքրքրությունն և տարածել դրա հետ կապված լենգենդներ, որ 20-րդ դարում թյուր կարծիք էր ձևավորվել, թե Չինական մեծ պատը տեսանելի է ոչ միայն Լուսնից, այլև Մարսից։
Շարքեր
Չնայած Մեծ պատի ֆորմալ սահմանման շուրջ համաձայնություն չի եղել, որն էլ դժվարացնում է Մեծ պատի ամբողջական նկարագրության գործը, հիմնական պատի որոշ շարքեր կարելի է նկարագրել՝ հիմնվելով Մին դինաստիայի կողմից պատի կառուցման ընթացքին։Ցյայուի անցումը, որը տեղակայված է Գանսու շրջանում, Մին դինաստիայի Մեծ պատի արևմտյան վերջնակետն է։ Չնայած Հանի ամրությունները, օրինակ՝ Յումենի անցում և Յանի անցում, գտնվում են հեռու արևմուտքում, այս անցումներ տանող պահպանված պատերը դժվար է գտնել։ Ցյայու անցումից սկսած պատերը ձգվում են մինչև Հեքսի միջանցք և Նինսյա-Հուեյի անապատներ, որտեղ այն մոտենում է Ինչուանում Յանցզի գետի արևմտյան եզրին։ Այստեղ Մին դինաստիայի կողմից կառուցված առաջին հիմնական պատերը անցնում են Օրդոս անապատով՝ հասնելով Յանցզի գետի արևելյան եզր։ Սինջոույի (Շանսիի նահանգ) Փիանտո անցման մոտ ( t 偏頭關, s 偏头关, Piāntóuguān) Մեծ պատը բաժանվում է երկու մասի՝ «Արտաքին մեծ պատ» ( t 外長城, s 外长城, Wài Chǎngchéng), որը ձգվում է Ներքին Մոնղոլիայի սահմանով մինչև Հեբեյ նահանգ, և «Ներքին մեծ պատ» ( t 內長城, s 內长城, Nèi Chǎngchéng), որը ձգվում է Փիանտո անցումից 400 կմ՝ անցնելով Փինսին անցումն ու Յամեն անցումը մինչև Պեկինի Յանցին մարզի Սիհայե (四海冶, Sìhǎiyě) քաղաքի մոտ միանում է Արտաքին մեծ պատին։
Հատկապես հայտնի են Պեկինի քաղաքապետարանի շուրջ Մեծ պատի հատվածները․ դրանք հաճախակի վերանորոգվել են և դարձել զբոսաշրջիկների մշտական այցելության վայրերից մեկը։ Չժանցզյաքոյի մոտակայքում գտնվող Բադալին մեծ պատը Չինական պարսպի ամենահայտնի մասն է, քանի որ սա Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետությունում հանրության առջև բացված առաջին հատվածն է եղել, ինչպես նաև ծառայել է ցուցանմուշ բարձրաստիճան պաշտոնյաների համար։ Բադալինից հարավ գտնվում է պատի Ջույոն անցումը․ այս հատվածը շատ պահակակետեր է ունեցել, քանի որ անհրաժեշտ էր պաշտպանել Չինաստանի մայրաքաղաք Պեկինը։ Քարից և աղյուսից պատրաստված այս հատվածը ունի 7,8 մ բարձրություն և 5 մ լայնություն։ Մին դինաստիայի Մեծ պատի ամենատպավորիչ հատվածը Ցինշանլինի խիստ թեքութունների վրա կառուցված հատվածն է։ Պատը ձգվում է 11 կմ երկարությամբ, որոշ տեղերում 5 մ, որոշ տեղերում 8 մ բարձրությամբ, 6 մ հաստությամբ ներքևի հատվածում և 5 մ՝ վերին հատվածում։ Վանցինլոն ( t 望京樓, s 望京楼, Wàngjīng Lóu) Ցինշանլինի 67 պահակակետերից մեկն է, որն ունի ծովի մակարդակից 980 մ բարձրություն։ Ցինշանլինից հարավարևելք ընկած է Մուտյանյուի մեծ պատը, որը 2,5 կմ ձգվում է բարձր և ժայռոտ լեռների հարավարևելքից մինչև հյուսիսարևմուտք։ Այն արևմուտքում միանում է Ջույոնգուան անցմանը, իսկ արևելքում՝ Գուբեյկոյին։ Սա առաջին հատվածն է եղել, որը Չինաստանի մշակութային հեղափոխության իրարանցումից հետո վերանորոգվել է։
2009 թվականին գլոբալ տեղորոշման համակարգերի և հատուկ ինֆրակարմիր ճառագայթներ արձակող սարքավորումների միջոցով հնարավոր եղավ հայտնաբերել բլուրներով, գետերով և խրամատներով ծածկված պատի 180 կմ երկարությամբ որոշ հատվածներ, որոնք նախկինում անհայտ էին ։ 2015 թվականի մարտին և ապրիլին Նինսյա-Հուեյ ինքնավար շրջանի և Գանսու նահանգի սահմանների երկայնքով հայտնաբերվեցին պատի՝ ընդհանուր առմամբ 10 կմ երկարությամբ 9 հատվածներ, որոնք հավանաբար Մեծ պատի մաս են կազմել ։
Առանձնահատկություններ
Մինչ պատի շինարարության մեջ աղյուսի կիրառումը հիմնականում օգտագործում էին հող, քարեր և փայտ։ Մին դինաստիայի կառավարման շրջանում սկսել են օգտագործել ոչ միայն աղյուս, այլև կղմինդր, կրաքար և քար։ Աղյուսի չափերն ու ծանրությունը աշխատանքը մի քանի անգամ հեշտացրին և արագացրին։ Բացի այդ աղյուսները ավելի շատ ծանրություն կարող են տանել և ավելի լավ են պահպանվում, քան հողը։ Մյուս կողմից քարը ինքն իր ծանրությունը ավելի լավ է պահում, քան աղյուսը, սակայն քարն առավել բարդ է օգտագործել։ Արդյունքում ուղղանկյուն կտրված քարերն օգտագործվում էին հիմքի, ներքին և արտաքին եզրերի և պատի դարպասների համար։ Պատերի վերին հատվածում սովորաբար կառուցվում էր ատամնավոր պարիսպ 30 սմ բարձրությամբ և 23 սմ լայնությամբ պաշտպանական արանքներով։ Հողապատնեշների հետևից պահակները կարող էին ազատորեն ուսումնասիրել ամբողջ շրջապատը։ Մեծ պատի երկայնքով զորամիավորումների միջև հաղորդակցությունը, մասնավորապես լրացուցիչ ուժերին կանչելու, կայազորին թշնամու շարժումների մասին տեղեկացնելու առումով, վերին աստիճանի կարևոր էր։ Պատի ամենաբարձր հատվածներում և հատկապես բլուրների վրա՝ առավել տեսանելի վայրերում, կառուցվում էին ազդանշանային աշտարակներ։ Փայտե դարպասները օգտագործվում էին իբրև թակարդ այդտեղով անցնողների համար։ Պատի ներքին մասում կառուցվում էին զորանոցներ, ախոռներ և զինանոցներ։
Ներկայիս վիճակ
Պեկինի հյուսիսային հատվածում և զբոսաշրջային կենտրոնների շրջանում Մեծ պատը լավ պահպանվել է և բազմիցս վերանորոգվել, մինչդեռ մի շարք այլ շրջաններում պատը իրենից ներկայացնում է ավերակների կույտ։ Նման հատվածներում պատի քարերը օգտագործվել են տներ և ճանապարհներ կառուցելու համար կամ նույնիսկ դարձել են գյուղի խաղահրապարակներ ։ Պատի շատ հատվածներ վանդալիզմի զոհ են դարձել կամ ծածկվել են գրաֆիտիներով, մինչդեռ աղյուսները գողացվել են և վաճառվել շուկաներում չինական 50 յուանով ։ Պատի որոշ հատվածներ ոչնչացվել են շինարարության ժամանակ ։ Ազգային մշակութային ժառանգության վարչության 2012 թվականի զեկույցի համաձայն Մին դինաստիայի Մեծ պատի 22%-ը անհետացել է ։ Գանսու նահանգում պատի ավելի քան 60 կմ անհետացել է 20 տարիների ընթացքում, որը հավանաբար քայքայվել է փոշոտ փոթորիկների հետևանքով։ Որոշ հատվածներում պատի բարձրությունը նվազել է 5 մ-ով՝ հասնելով 2 մ-ի։ Որոշ քառակուսի պահակակետ-աշտարակներ, որոնք պատի ամենահայտնի լուսանկարների մասն էին կազմում, անհետացել են։ Պատի արևմտյան որոշ հատվածներ կառուցվել են ցեխից և ոչ թե քարից կամ աղյուսից, ուստի տարիների ընթացքում քայքայման են ենթարկվել ։ 2014 թվականին Լյաուդոնի և Հեբեյի նահանգների սահմանագծին պատի մի հատված բետոնով վերակառուցվել է։ Սակայն այս քայլը խստիվ քննադատվել է ։
Լուսնից
Լուսնից Չինական մեծ պարսպի տեսանելիության մասին ամենավաղ հիշատակումը առկա է 1754 թվականին հնություններ հավաքող անգլիացի Վիլյամ Ստուկլեի նամակում։ Ստուկլեյը գրել է, որ «130 կմ երկարություն ունեցող վիթխարի պատը [[Հադրիանոսի պատ]] իր երկարությամբ զիջում է միայն Չինական պատին, որը գլոբուսի վրա նշանակալի օբյեկտ է և հավանաբար տեսանելի է նաև Լուսնից» ։ 1895 թվականին նմանատիպ հայտարարություն է արել նաև Հենրի Նորմանը՝ նշելով․ «աչքի ընկնելով ոչ միայն տարիքով՝ այս պատը նաև մարդկային ուժերով կառուցված միակ աշխատանքն է գլոբուսի վրա, որը տեսանելի է Լուսնից» ։ 19-րդ դարի վերջերին Մարսի ջրանցնքների խնդիրը բավականին հանրահայտ էր և կարող է հանգեցրած լինի նաև այն տեսակետին, թե երկար և բարակ առարկաները տեսանելի են տիեզերքից։ Չինական մեծ պատի՝ Լուսնից տեսանելիության մասին խոսվում է նաև 1932 թվականի Րիփլիի «Հավատում ես դրան, թե ոչ» գրքում և Ռիչարդ Հալիբյորթընի 1938 թվականի «Հրաշքների երկրորդ գրքում»։
Լուսնից Մեծ պատի տեսանելիության վարկածը բազմիցս հերքվել է, սակայն այն շարունակել է արմատացած մնալ հասարակության շրջանում ։ Պատը ունի առավելագույնը 9,1 մ լայնություն և իրեն շրջապատող հողի գույնի է։ Հիմնվելով տարրալուծվող ուժի օպտիկայի գաղափարի վրա (ծիածանաթաղանթի լայնությունն ընդդեմ հեռավորության՝ մարդկային աչքի համար մի քանի միլիմետր, հսկա հեռադիտակի համար մի քանի մետր)՝ միայն շրջապատի հետ գունային նշանակալի հակադրությամբ և 110 կամ ավելի տրամագծով առարկան կարող է անզեն աչքով տեսանելի լինել Լուսնից․ ի դեպ վերջինս Երկրից հեռու է 384,393 կմ։ Մեծ պատի մոտավոր լայնությունը Լուսնից ճիշտ այնքան է, որքան մարդու մազի հաստությունը 3 կմ հեռավորությունից։ Լուսնից պատը տեսնելու համար պահանջվում է սովորական տեսողությունից 17,000 անգամ ավելի լավ պատկերային տարրալուծում։ Զարմանալի չէ, որ որևէ տիեզերագնաց երբևէ չի պնդել, թե Լուսնից տեսել է Մեծ պատը։
Երկրի ցածր ուղեծրից
Մեկ այլ վիճելի հարց է այն, թե արդյոք Պատը երևում է Երկրի ցածր ուղեծրից (160 կմ բարձրություն)։ ՆԱՍԱ-ն հայտարարում է, որ այն հազիվ տեսանելի է, այն էլ՝ միայն կատարյալ պայմաններում․ իրականում այն նույնքան անտեսանելի է, որքան մարդու կողմից ստեղծված մյուս առարկաները ։ Այլ հեղինակներ բանավիճում են, թե աչքի օպտիկական համակարգի սահմանափակման և ցանցաթաղանթի լուսաընկալիչ բջիջների հեռավորության պատճառով անհնար է պատը անզեն աչքով տեսնել նույնիսկ ցածր ուղեծրից։ Դրա համար կպահանջվի 20/3 (սովորականի 7.7 անգամ լավ) տեսողական սրություն։ Տիեզերագնաց Վիլյամ Փոգը կարծել է, թե ինքը Սքայլաբից տեսել է Պատը, սակայն հետո բացահայտել է, որ իրականում իր տեսածը Պեկինի մոտակայքում գտնվող Չինական մեծ ջրանցքն է։ Նա կարողացել է հեռադիտակով տեսնել Մեծ պատը, սակայն նաև նշել է, որ «այն հնարավոր չէ տեսնել անզեն աչքով»։ Ասում են, թե ԱՄՆ սենատոր Ջեյք Գարնը կարողացել է անզեն աչքով տեսնել Մեծ պատը Սփեյս Շաթլի ուղեծրից 1980-ական թվականների սկզբին, սակայն այս հայտարարությունը ԱՄՆ մի քանի տիեզերագնացների կողմից կասկածի տակ է առնվել․ ԱՄՆ տիեզերագնաց Յուջին Սերնանը ասել է․ «100-200 մղոն բարձրություն ունեցող Երկրի ուղեծրի վրա Չինական մեծ պատը իսկապես տեսանելի է անզեն աչքով»։ Էդ Լուն, ով Միջազգային տիեզերական կայանում Expedition 7-ի գիտաշխատող էր, հավելել է, որ «այն ավելի քիչ է տեսանելի, քան այլ առարկաները։ Բացի այդ պետք է իմանաս, թե ուր ես նայում»։
2001 թվականին Նիլ Արմսթրոնգը Ապոլոն 11-ից երևացող տեսարանի մասին ասել է․ «Ես չեմ հավատում, որ գեթ իմ աչքերով կարող եմ տեսնել մարդու կողմից ստեղծված առարկաներ։ Ես դեռևս չեմ գտել մի մարդու, ով կարող է ասել, թե տեսել է Չինական մեծ պատը Երկրի ուղեծրից։ ․․․ Ես հարցրել եմ տարբեր մարդկանց, մասնավորապես կայանի մարդկանց, սակայն նրանցից ոչ ոք չի տեսել Պատը» ։
2003 թվականի հոկտեմբերին չինացի տիեզերագնաց Յան Լիվեյը հայտարարել է, որ ինքը չի կարողացել տեսնել Չինական մեծ պատը։ Դրան ի պատասխան Եվրոպական տիեզերական գործակալությունը մամուլի հաղորդագրություն է տարածել, որտեղ ասվում էր, թե 160-320 կմ հեռավորությամբ ուղեծրից անզեն աչքով կարելի է տեսնել Մեծ պատը։ Ամեն ինչ ավելի հստակեցնելու համար Եվրոպական տիեզերական գործակալությունը հրապարակել է լուսանկար, որտեղ ցածր ուղեծրից տեսանելի է Մեծ պատը։ Այնուամենայնիվ, մեկ շաբաթ անց տարածված մամուլի հաղորդագրության մեջ նրանք հերքել են այդ փաստը՝ նշելով, որ նկարի մեջ երևացող «Մեծ պատը» իրականում գետ է։
Լերոյ Չիաոն՝ չինացի-ամերիկացի տիեզերագնաց, Միջազգային տիեզերական կայանից մի նկար է արել, որտեղ երևում է պատը։ Պատկերն այնքան անորոշ է եղել, որ Չիաոն չի հավատացել, թե կարողացել է նկարել Պատը։ Հիմնվելով այս լուսանկարի վրա՝ China Daily-ն հյատրարություն է տարածել, թե տեսանելիության նորմալ պայմաններում Պատը հնարավոր է տեսնել տիեզերքից նույնիսկ անզեն աչքով, եթե իհարկե դիտորդը գիտի՝ ուր նայել ։ Այնուամենայնիվ, ֆոտոխցիկը շատ ավելի լավ կարող է գրանցել այն, ինչ մարդկային աչքը չի տեսնում, քանզի նրա օպտիկական համակարգը ավելի լավն է և կարող է ներկայացնել լուսանկարչական ապացույցներ, որոնք անզեն աչքը պարզապես տեսնել չի կարող։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Չինաստան Կատեգորիա:Աշխարհի նոր յոթ հրաշալիքներ Կատեգորիա:Պատեր
Շաքե
Շաքե, հայկական կանացի տարածված անուն է։ Անվան ծագման վերաբերեալ կան տարաձայնութիւններ ըստ "Հայոց լեզվի նոր բառարանի "անվան ծագումը յայտնի չէ անվան ծագում իսկ համաձայն "Է. Գ. Դուրգարյան, Անվանագրքի" Թուրքերեն saki բառից է, որ թարգմանաբար նշանակում է «տարաբախտ», «անբախտ», «ապերջանիկ»։ Հնում այս անունը չի եղել հայերի մեջ, միայն վերջերս է տարածվել սփյուռքահայերի միջոցով ։
Այլ աղբյուրների համաձայն` անունը նշանակում է լույս տարածող գավաթ կրող, և նմանեցվում է օրինակ հնդկական ծագում ունեցող Շակտի անվան հետ , որն էլ իր հերթին նշանակում է տիեզերական էներգիա, նաև հոգևոր կին, կանացի պահապան հրեշտակ և այլն ։ Այս անվանումն էլ իր հերթին հրեական-կաբալիստական ավանդությունում կոչվում է Շեքինա , որը համարվում է աստծո կանացի հոգի, առանց որի աստված լիարժեք չէ, քանի դեռ չի վերամիավորվել այդ հոգու հետ։ Կաբալիստական ավանդույթում կարևորվում է արական և իգական տիեզերական սկզբունքների միավորումը, ինչն էլ իր հերթին արտահայտվում է հեքսագրամում ։
Փոլ Բրեմեր
Լյուիս Փոլ Բրեմեր III (Lewis Paul Bremer III, ), ամերիկացի դիվանագետ, ամերիկյան օկուպացիոն վարչակազմի ղեկավար։ Իրաքում 2003-2004 թվականներին։
Կենսագրություն
Ծնվել է Հարթֆորդում (Կոնեկտիկուտ)։ Ավարտել է Եյլի (1963, բակալավր), Հարվարդի (1966, մագիստրոս) համալսարանները և Փարիզի քաղաքական հետազոտությունների ինստիտուտը։
1960-ականների վերջից դիվանագիտական ծառայության մեջ աշխատել է Աֆղանստանում, Մալավիում, Նորվեգիայում։ 1972-1976 թվականներին աշխատել է Հենրի Քիսինջերի թիմում։ 1983-1986 թվականներին Հոլանդիայում դեսպան է։ 1986-1989 թվականներին եղել է ահաբեկչության դեմ պայքարի հատուկ հանձնարարությունների դեսպան։ Պաշտոնաթող Է եղել դիվանագիտական ծառայությունից 1989 թվականին և դարձել Kissinger Associates-ի (Հենրի Քիսինջերի հիմնադրած միջազգային խորհրդատվական ընկերության) կառավարիչ։
2003 թվականին վերադարձել է պետական ծառայության։ Բրեմերը Իրաք Է ժամանել որպես ԱՄՆ նախագահի լիազոր ներկայացուցիչ 2003 թվականի մայիսին, իսկ մայիսի 11-ին փոխարինել է գեներալ-լեյտենանտ Ջեյ Գարներին՝ որպես վերակառուցման և հումանիտար օգնության վարչության տնօրեն։ Հունիսին, վարչությունը վերածվել է ժամանակավոր կոալիցիոն վարչակազմի, և Բրեմերը երկրում դարձել է գործադիր իշխանության ղեկավար։
2004 թվականի հունիսի 28-ին տեղական ժամանակով ժամը 10:26-ին ժամանակավոր վարչակազմը Իրաքի տարածքի իշխանությունը պաշտոնապես հանձնել Է Իրաքի ժամանակավոր կառավարությանը՝ նախատեսված ժամկետից երկու օր շուտ։ Բրեմերը երկիրը լքել է նույն օրը։ Իր հրաժեշտի խոսքում նա ասել է՝ «Ես ուրախությամբ եմ հեռանում Իրաքից, որ շատ բան է արվել, որպեսզի ձեր ապագան լի լինի հույսերով։ Իմ սրտի մի մասնիկն ընդմիշտ կմնա այստեղ՝ երկու գետերի միջև գտնվող գեղեցիկ հողում՝ իր բերրի հովիտներով, նրա փառահեղ լեռներով և նրա հրաշալի մարդկանցով...»:
2004 թվականի դեկտեմբերի 14-ին Բրեմերը պարգևատրվել է ԱՄՆ նախագահ Ջորջ Բուշի կողմից Ազատության նախագահական մեդալով, «ԱՄՆ-ի անվտանգության կամ ազգային շահերի, համաշխարհային խաղաղության, մշակութային կամ այլ կարևոր պետական կամ մասնավոր նախաձեռնությունների համար»։
Բրեմերը Ներկայումս GlobalSecure կորպորացիայի խորհրդատվական խորհրդի նախագահն է։
2010 թվականի նոյեմբերին Բրեմերը սկսեց աշխատել Համաշխարհային Տ. Ե. Ա. Մ. սպորտում (Arlington, Վիրջինիա)՝ որպես գլխավոր տնօրեն և նախագահ։
Ակ-Ջամի
Ակ-Ջամի, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Կիլիկիայի Ուրֆայի նահանգում ։
Փոլ Բրեմեր
Կենսագրություն
Բրեմերը միջազգային հանրապետական ինստիտուտի տնօրենների խորհրդի անդամ է։
Ակ-Ջամի
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Փոլ Բրեմեր
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Իրաքի պատերազմ Կատեգորիա:Ամերիկացի դիվանագետներ Կատեգորիա:Փարիզի համալսարանի շրջանավարտներ
Ակ-Ջամի
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կադիսի համալսարան
Կադիսի համալսարան (Universidad de Cádiz, հաճախ անվանում են նաև UCA), հանրային համալսարան Իսպանիայի Անդալուզիա համայնքի Կադիս պրովինցիայում։ Առավել հայտնի է բժշկական և ծովային գիտությունների ծրագրերով։ Հիմնադրվել է 1979 թվականին ։ Համալսարանի գլխավոր շենքը գտնվում է Կադիսում, այնտեղ է նաև ռեկտորատը։ 2007/2008 ակադեմիական տարում համալսարանն ունեցել է  17,280 ուսանող, 1698 դասախոսներ, 680 ադմինիստրատիվ աշխատողներ։
Պատմություն
Համալսարանի ստեղծման արմատները գալիս են դեռևս 15-րդ դարից` կապված «Colegio de Pilotos de los Mares de Levante y Poniente»-ի հետ։
Կադիսի ժամանակակից համալսարանը հիմնադրվել է 1979 թվականի հոկտեմբերի 30-ին։ Առաջին դասընթացը եղել է «Cajal, análisis literario de un carácter»-ը Սանտյագո Ռամոն ի Կախալի մասին ։ Առաջին ռեկտորի ընտրությունը կայացել է 1984 թվականին։
Համալսարանական կանոնադրությունն ու կանոնները հաստատվել են 1986 թվականի փետրվարին։ 1992 թվականին Պուերտո Ռեալ կամպուսում բացվել է «Անդալուսիական ռազմածովային ուսումնասիրությունների կենտրոնը» (Centro Andaluz Superior de Estudios Marinos):
2003 թվականից ուսումնական նպատակներով համալսարանը խթանում է նոր տեխնոլոգիաներ` WebCT, վիրտուալ կամպուս, այնուհետև` Moodle (ազատ ծրագրային ապահովում)։
Կամպուսներ
Ի լրումն Կադիսի գլխավոր կամպուսի` համալսարանն ունի ևս երեք կամպուսներ
Դպրոցներ
Համալսարանի կազմում գործող դպրոցներից են`
Համալսարանի ռեկտորներ
Համալսարանի պատմության ընթացքում ռեկտորի պաշտոնն զբաղեցրել են`
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իսպանիայի համալսարաններ
Ձորբերան (Երզնկայի գավառ)
Ձորբերան, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Երզնկայի գավառում ։ Գտնվում էր Ձորբերան ձորում, որտեղով հոսում էր Ձորբերանի Ջուր վտակը։
Բնակչություն
Հնում եղել է հայաբնակ։ XIX դարի վերջերից քրդաբնակ էր ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Վեդրեսևո
Վեդրեսևո (Ведресево, Ведресев), գյուղ Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Կրասնոկամսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2009 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 175 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Կրասնոկամսկի շրջանի բնակավայրեր
Հակասեմությունն առանց հրեաների
Հակասեմությունն առանց հրեաների, այն փաստը նկարագրող եզր, ըստ որի նույնիսկ այնտեղ, որտեղ չկա հրեական բնակչություն, հրեաների նկատմամբ կա թշնամական վերաբերմունք, որը երբեմն ավելի թշնամական է, քան մշտական հրեական բնակչություն ունեցող վայրերում։ Դրա հետևանքով հակասեմությունը հաճախ սկսում է ոչ թե այնտեղ, որտեղ հրեաները հարձակումների են ենթարկվում, այլ հակասեմական խորհրդանիշերի և վիրավորող անվանարկությունների տարածման շրջաններում։
Դրա հետ միասին տվյալ եզրը հրեաների նկատմամբ թշնամական վերաբերմունքի արտահայտման ձև է, որը միշտ չէ որ կարելի է նույնացնել հակասեմության ավանդական արտահայտումներին։ Այսպիսով, հակասեմություն առանց հրեաների շատ լայն դաշտ է ընդգրկում։
Հարցի պատմությունը
Հոլոքոսի ժամանակ այդ տարիների Եվրոպայի ամենամեծ հրեական համայնքի ՝ Լեհաստանի հրեական բնակչությունից (3.3 միլիոն մարդ 1939 սեպտեմբերի դրությամբ) ոչնչացվել է 2.8 միլիոն (ըստ այլ տվյալների՝ 3 մլն) ) մարդ, կամ հրեական բնակչության 85 %-ը ։
1950 թվականին մոտավորապես 150 հազար հրեա լքել է Լեհաստանը։ 1950-ականների կեսերիզ ազգայնականությունը Լեհաստանում պաշտոնական բնույթ է ստացել, ինչը դարձել նոր հակասեմական կամպանիայի հիմք՝ 1960-ականների սկզբից հրեաներին սկսել են դուրս մղել կուսակցա-պետական ապարատից։ Լեհաստանի այն ժամանակվա առաջնորդ Վլադիսլավ Գոմուլկայի կողմից հիմնված 1967-68 թթ. «սիոնականության դեմ պայքարը» արդյունք է դարձել երկրում մնացած 30 հազար հրեաների 2/3 մասի էմիագրացիայի. Այդպիսով, 1970 թվականին երկրում մնում էր միայն 6 հազար հրեա, որոնք մեծ մասամբ ծեր հասակում էին.
Ընթացիկ իրավիճակ
Չնայած նրա, որ այժմ Լեհաստանում հրեաների թիվը չնչին է, այստեղ դեռ կան ունեն զանգվածային հակասեմական տրամադրություններ և հակասեմական միջոցառումներ։ 1990-ականների վերջերում արված հարցումները ցույց են տալի Եվրոպայում հակասեմության ամենաբարձր ցուցանիշերի մեկը ։
Ճապոնիա
Ճապոնիայում, որտեղ որ հրեական բնակչույթուն համարյա չկա (127 միլիոնանոց բնակչությունից 1000 հրեա են ), գոյություն ունեն հակասեմական տրամադրությունները, որոնք արտահայտվում են նաև Հոլոքոստի ժխտման փորձերով։ «Մարկո Պոլո» անունով մի պարբերական Օսվենցիմից ազատման 50-ամյակի առթիվ 1995 թվականի հունվարին հոդված է հրապարակել, որտեղ հերքվում էր Հոլոքոստի փաստը։ Դրան հետևած բողոքների պատճառով պարբերականը փակել են ։ 1980-ականների երկրորդ կեսից հրեաների նկատմամբ բացասական ստերոտիպները և հակասեմական գրականությունը հիմնականում եվրոպական ծագում ունի։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հակասեմականություն Կատեգորիա:Ռասիզմ
Վերջին ռեպորտաժը
«Վերջին ռեպորտաժը» (Pēdējā reportāža), խորհրդային հեռուստատեսային գեղարվեստական ֆիլմ, որը նկարահանել է ռեժիսոր Ձիդրա Ռիտենբերգան Ռիգայի կինոստուդիայում գերմանացի գրող Գերտ Պրոկոպի «Լրագրողի մահը» վեպի մոտիվներով 1986 թվականին ։
(7113) Օստապբենդեր
(7113) Օստապբենդեր (Ostapbender), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1986 թվականի սեպտեմբերի 29-ին Լյուդմիլա Կարաչկինայի կողմից Նաուչնիում ։
Վերջին ռեպորտաժը
Ֆիլմի հեռուստատեսային պրեմիերան տեղի է ունեցել կենտրոնական հեռուստատեսությունում 1986 թվականի դեկտեմբերի 17-ին։
(7113) Օստապբենդեր
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,960679 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,8125 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,1088 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1860,74 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,193472 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 12,64° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1986 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Լյուդմիլա Կարաչկինայի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Վերջին ռեպորտաժը
Սյուժե
Արևմտյան հեղինակավոր պարբերականի ղեկավարությունը իր առաջատար լրագրող Պետեր Լոբենշտեյնին հանձնարարում է նյութ պատրաստել թերթի աշխատակից, հայտնի լրագրող Յորգենսենի առեղծվածային սպանության մասին։
Լոբենշտեյնը, որն զբաղված է մեկ այլ թեմայով, մեծ դժկամությամբ է ստանձնում հանձնարարված գործը։ Գործի նյութերն ուսումնասիրելով՝ նա պարզում է, որ իր գործընկերը սպանվել է իր վերջին լրագրողական հետաքննության պատճառով, այլ ոչ թե կենցաղային պատճառներով, ինչպես համառորեն նշել է տեղի ոստիկանության ղեկավարը։
Հետաքրքիր փաստեր
Նկարահանումներն անցկացվել են մեծ մասամբ Կլայպեդայում և նրա շրջակայքում։ Կադրերում կարելի է տեղնել Լիտվայի ծովագնացության շենքը, Պատկերասրահ, Կալվյու, Յոնո, Տուրգաուս, Աուկշտոյի (բակի կողմից), Դաուկանտո փողոցները, Տեատրո, Լիետուվնինկու, Դոնյալայչյո հրապարակները, Դանգե գետի ափը, Հին շուկայի մոտ կայանատեղին, Մանտո փողոցի 36 շենքը, ինչպես նաև «Կլայպեդա» հյուրանոցի ինտերիերը և հին քաղաքի «Բուրու ուժեյգա» սրճարանը, մեկ դրվագ նկարահանվել է Կաունասի Հին քաղաքում (երբ Լոբենշտեյնը զանգահարում է Էնգելխենին ավտոմատից), մնացածը՝ Ռիգայում։
Քննադատություն
«Վերջին ռեպորտաժը» կարծես հավակնում է համապատասխանել դետեկտիվ ժանրի օրենքներին։ Սակայն սցենարի հեղինակը, էներգիայի առյուծի բաժինը ծախսելով երկու սերիայումիրադարձությունների բաշխման վրա, «մոռացել է» դրանց մեջ ներդնել հակադիր ուժերի բախումները տարբեր ձևերով, ինչը կնպաստեր սյուժեի դինամիկությանը և կստեղծեր անհրաժեշտ լարվածություն։ Սցենարը գոյություն ունի կոնկրետ ժամանակից ու տարածությունից օտարված՝ առաջարկելով ոչ թե հերոս-կերպար (սոցիալական և ազգային պատկանելությունը, բնավորությունը և ենթագիտակցական, որոնք բոլորը միասին արտահայտվում են ճակատագրում), այլ հակառակը, հերոս-գործառույթ։ Եվ անմիջապես պատ է ի հայտ գալիս էկրանի և հեռուստադիտողի միջև։
Գրականություն
Կատեգորիա:Խորհրդային ֆիլմեր Կատեգորիա:Ռիգայի կինոստուդիայի ֆիլմեր Կատեգորիա:1986 ֆիլմեր Կատեգորիա:Ռուսերեն ֆիլմեր Կատեգորիա:Բնօրինակում անաղբյուր հոդվածներ
Վառնայի բժշկական համալսարան
Պատմություն
Ուսումնական հաստատության ստեղծման մասին որոշումը ընդունվել է 1960 թվականի նոյեմբերի 12-ին Բուլղարիայի Ազգային Հանրապետության ազգային ժողովի կողմից, իսկ 1961 թվականին Վառենի բժշկական ինստիտուտը սկսել է աշխատանքը ։
1962 թվականից ինստիտուտը սկսել է «Scripta Scientifica Medica» գիտական ամսագրի հրատարակումը։
1995 թվականին բժշկական ինստիտուտը ստացել է համալսարանի կարգավիճակ։
1997 թվականին համալսարանի կազմում է ընդգրկվել Վառնայում գտնվող բժշկական ուսումնարանը (հիմնադրված 1942 թվականին որպես գթության քույրերի դպրոց)։
2002 թվականին համալսարանին շնորհվել է բժիշկ և հասարակական գործիչ պրոֆեսոր Պարասկև Ստոյանովի անունն, որի առաջկցությամբ Վառնայում բացել է ոսկորների տուբերկուլոզի բուժման Բուլղարիայի առաջին մանկական առողջատունը։
2004 թվականին համալսարանը ընդունվել է Եվրոպայի համալսարանների ասոցիացիայի կազմի մեջ։
Ժամանակակից վիճակ
Համալսարանն ունի չորս ֆակուլտետ, բժշկական քոլեջ, գրադարան, թանգարան, ինչպես նաև մասնաճյուղեր Վելիկո Տիռնովո, Սլիվեն և Շումեն քաղաքներում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Բուլղարիայի բարձրագույն ուսումնական հաստատություններ Կատեգորիա:1961 հիմնադրումներ Բուլղարիայում Կատեգորիա:1961 հիմնադրումներ բարձրագույն ուսումնական հաստատություններ Կատեգորիա:Բուլղարիայի համալսարաններ Կատեգորիա:Բժշկական համալսարաններ
Դարհեմ (Հյուսիսային Կարոլինա)
Դարհեմ (անգլ. Durham, արտասանվում է «Դյուրհեմ»), քաղաք Հյուսիսային Կարոլինայի հարավ-արևելքում, նույնանուն շրջանի վարչական կենտրոն, զարգացնում է ծխախոտի և տեքստիլ արդյունաբերություններն և ունի 239 358 բնակիչ (2012)։
Դարհեմը Կարոլինայի խոշորոգույն կրթական կենտրոնն է։ Այստեղ է գտնվում Դյուքի համալսարանը, ինչպես նաև Գիտության և մաթեմատիկայի դպրոցը։
Աշխարհագրություն
Դարհեմը գտնվում է բլրավետ տեղանքում` Պիդմոնթ սարահարթի արևելակենտրոնական մասում ։ Քաղաքն ունի 245,8 կմ² ընդհանուր մակերես, որից 245,1 կմ²` հող է, իսկ 0,7կմ² (0,29 %)` ջուր։ Հողն  առավելապես կավոտ է, ինչը նպաստավոր չէ  գյուղատնտեսություն վարելու համար։ Մի քանի փոքր առուների հետ Դարհեմի միջով հոսում է Ինո գետը։
Պատմություն
Մեծ հնդկական առևտրի ուղին անցնում էր այն տարածքով, որտեղ գտնվում է Դարհեմը։ 1701 թվականին Դարհեմի գեղեցկությունը գնահատել է անգլիացի հետազոտող Ջոն Լոուսոնը, որը տարածաշրջանն անվանել է«Կարոլինաների ծաղիկը»։ Դարհեմի բնակչության կայուն աճն սկսել է այն պահից, երբ 1827 թվականին քաղաք է բերվել փոստը։ Երկաթուղային ենթակառուցվածքի մուտքը ուշանում էր, քանի որ բնակչությունը չէր ցանկանում  արոտավայրերը զիջել երկաթուղու կառուցման համար։ Սակայն 1849 թվականին Բարթլետ Ս.Դարհեմը նվիրել է իր հողերը դեպոյի կառուցման համար։ Բնակչության հետագա աճը շարունակվել է ԱՄՆ-ում Քաղաքացիական պատերազմից հետո, երբ Դարհեմում սկսվել է ծխախոտի արտադրությունը։ Ապրանքաշրջանառության ընդարձակումը թույլ է տվել Դարհեմին  1869 թվականի ապրիլի 10-ին ստանալ քաղաքի կարգավիճակ։ Այդ ժամանակ Դարհեմը գտնվում էր Օրինջ շրջանի կազմում։ 1881 թվականի  ապրիլի 17-ին քաղաքը դարձավ Դարհեմ նորաստեղծ շրջանի կենտրոն։
1893 թվականին սկսեց հրատարակվել «Հերալդ-Սան» (The Herald-Sun) խոշոր օրաթերթը։
Կլիմա
Ըստ Կյոպենի դասակարգման Դարհեմն ունի խոնավ մերձարևադարձային կլիմա` տաք և խոնավ ամառ, զով ձմեռ և մեղմ գարուն և աշուն։ Ամառը Դարհեմում առատ է որոտներով և տեղումներով։ Միջին հաշվով տարեկան տեղում է 170 մմ ձյուն, որը սովորաբար հալվում է մի քանի օրվա ընթացքում։
Քույր քաղաքներ
Դարհեմն ունի հինգ քույր-քաղաք
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1869 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի քաղաքներ Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի համալսարանական քաղաքներ Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի բնակավայրեր
50-րդ հարավային զուգահեռական
50-րդ հարավային զուգահեռականը հասարակածից 50° դեպի հարավ գտնվող լայնությունների շրջանագիծն է։
Անցնում է Հնդկական օվկիանոսով, Խաղաղ օվկիանոսով, Հարավային Ամերիկայով և Ատլանտյան օվկիանոսով։
Արտաշես Քարամյան
Արտաշես Հովհաննեսի Քարամյան, հայ ֆիզիոլոգ։ ԽՍՀՄ (1970) և ՀԽՍՀ (1963) ԳԱ թղթակից անդամ։ Լևոն Օրբելու աշակերտը։ ԽՄԿԿ անդամ 1940 թվականից։
Կենսագրություն
1935 թվականին ավարտել է Երևանի բժշկական ինստիտուտը։ Հայրենական պատերազմի տարիներին (1941-1945) Քարամյանը գործող բանակի հոսպիտալներում աշխատել է որպես նյարդավիրաբույժ։ 1946-1950 թվականներին Լևոն Օրբելու ղեկավարությամբ աշխատել է ԽՍՀՄ ԳԱ Ի․ Պավլովի անվան ֆիզիոլոգիայի ինստիտուտում, 1950-1958 թվականներին՝ ԽՍՀՄ ԲԳԱ փորձառական բժշկագիտության ինստիտուտում։ 1959 թվականից Քարամյանը ղեկավարել է ԽՍՀՄ ԳԱ Ի․ Սեչենովի անվան էվոլյուցիոն ֆիզիոլոգիայի և կենսաքիմիայի ինստիտուտի կենտրոնական նյարդային համակարգի համեմատական ֆիզիոլոգիայի լաբորատորիան, 1975 թվականից՝ նաև էվոլյուցիոն ֆիզիոլոգիայի բաժինը։ 1960-1977 թվականներին եղել է նույն ինստիտուտի տնօրենի գիտական գծով տեղակալը։ Եղել է ՀԽՍՀ ԳԱ Լևոն Օրբելու անվան ֆիզիոլոգիայի ինստիտուտի գիտական խորհրդատուն։
Գիտական գործունեություն
Քարամյանի գիտական հետազոտությունները վերաբերում են ողնաշարավորների ֆիլոգենետիկ շարքում ուղեղիկի և գլխուղեղի մեծ կիսագնդերի և ենթակեղևային գոյացությունների էվոլյուցիայի հարցերին։ Քարամյանը ձևակերպել է ինչպես ամբողջությամբ վերցրած ուղեղի զարգացման հիմնական օրինաչափությունները, այնպես էլ նրա առանձին ինտեգրատիվ համակարգերի զարգացման փուլերը սփռուն ձևերից մինչև կառուցվածքային և ֆունկցիոնալ տեսակետից մասնագիտացված ձևերը։ Քարամյանն առաջադրել է զգայական համակարգերի էվոլյուցիայում երկակի նյարդավորման սկզբունքը, մշակել կենտրոնական նյարդային համակարգի կրիտիկական փուլերի զարգացման սկզբունքը ողնաշարավորների ֆիլոգենեզում։ Եղել է ուղեղի միջազգային կազմակերպության անդամ։
Մրցանակներ և պարգևներ
Արժանացել է ԽՍՀՄ ԳԱ Ի․ Պավլովի անվան (1957) և Լ․ Օրբելու անվան (1974) մրցանակների։ Պարգևատրվել է Հայրենական պատերազմի 2-րդ աստիճանի, Ժողովուրդների բարեկամության և «Պատվո նշան» շքանշաններով ու մեդալներով։
Գորոդնյա (քաղաք, Ուկրաինա)
Գորոդնյա (Городня), քաղաք Ուկրաինայի Չեռնիգովի մարզի Գորոդնյայի շրջանում։
2009 թվականի տվյալներով Գորոդնյա քաղաքում բնակվում էր 12 932 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Չեռնիգովի մարզի Գորոդնյայի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի քաղաքներ
Մուցանո
Մուցանո (Muzzano), կոմունա Իտալիայի Պիեմոնտ մարզի Բիելլա գավառում։
Օվգորտ
Օվգորտ (Овгорт), գյուղ Ռուսաստանի Յամալ-Նենեցյան ինքնավար օկրուգի Շուրիշկարսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2006 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 1520 մարդ։
Ռոզի Ալֆարո
Մարիա դել Ռոսիո «Ռոզի» Ալֆարո, ամերիկուհի, որը դատապարտվել է 9-ամյա Օթեմ Ուոլեսի սպանության համար 1990 թվականին Անահայմ քաղաքում, Կալիֆոռնիա (ԱՄՆ)։ Ներկայումս Ռոզին մահապատժի է սպասում Կալիֆորնիայում։
Կենսագրություն
Ալֆարոն մեծացել է Անահայմում` ԱՄՆ–ի Կալիֆոռնիա նահնագում։ 13 տարեկանում նա թմրամոլ է եղել, 14 տարեկանում դարձել մարմնավաճառ, 15 տարեկանում՝ միայնակ մայր, 18 տարեկանում 4 երեխա է ունեցել և սպանություն կատարել։ Հայտնի է որպես Կալիֆոռնիա նահանգի Օրինջ շրջանում առաջին կինը, որը մահապատժի Է դատապարտվել 20 տարեկանում ։
Օթեմ Ուոլեսի սպանություն
1990 թվականի հունիսի 15-ին 9-ամյա Օթեմ Ուոլեսը (ծնված 1981 թվականի հունվարի 15-ին) Կալիֆոռնիա նահանգի Անահայմ քաղաքում տանը միայնակ էր և սպասում էր ավագ քրոջ կամ մոր աշխատանքից վերադարձին։ Ալֆարոն լավ գիտեր Ուոլեսի ընտանիքին և ավագ դուստրերից մեկի հետ ընկերություն էր անում։ Նա հույս ուներ կողոպտել նրանց, քանի դեռ ոչ ոք չկա։
Օթեմը բացեց դուռը իր քրոջ ընկերուհու համար, և վերջինս խնդրել է օգտվել լոգարանից։ Մինչ լոգարան հասնելը տան հետևից Ռոզին վերցրել է դանակ։ Խաբեությամբ աղջկան տարել է լոգարան և դանակի 57 հարված հասցրել։ Այնուհետև Ալֆարոն խուզարկել է տունը, որպեսզի թմրանյութ գնելու համար իրեր որոնի։ Թալանի համար նա ավելի ուշ ընդամենը 300 դոլար է ստացել։