cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Գյումրի
Կրթություն
XIX դ-ի կեսերին քաղաքում գործել է 10 դպրոց ու վարժարան (Արղության, Սահականուշյան և այլն), տպարան (1870-ից)։ XIX դարի վերջին և XX դարի սկզբին Ալեքսանդրապոլում գործել են առևտրական, հոգևոր, ծխական, օրիորդաց դպրոցներ, քաղաքային ուսումնարաններ, իգական գիմնազիա։ Սակայն ժողկրթությունը բուռն վերելք է ապրել Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո։ 1977/78 ուս. տարում Գյումրին ուներ 68 նախադպրոցական հիմնարկ (7860 երեխա), 36 հանրակրթական ցերեկային (31684 սովորող), 7 երեկոյան (1870 սովորող), 6 գիշերօթիկ (810 սովորող) դպրոց և մեկ ուսումնական կոմբինատ։ Աշխատում էր շուրջ 2 000 ուսուցիչ (հիմնականում բարձրագույն կրթությամբ)։ Ուներ 14 պրոֆտեխնիկական ուսումնարան (5200 սովորող)։
Գյումրիում են գտնվում Միքայել Նալբանդյանի անվան Գյումրիի մանկավարժական ինստիտուտը, Հայաստանի պետական ճարտարագիտական համալսարանի Գյումրու մասնաճյուղը, ստացիոնար և հեռակա բաժիններով (բացվել է 1959 թ., շուրջ 3000 ուսանող), հաստոցագործիքա-շինական (676 սովորող), թեթև արդյունաբերության (554 սովորող), երկաթուղային տրանսպորտի (375 սովորող), շինարարական (560 սովորող), դաշտավարական (679 սովորող) տեխնիկումները, Մռավյանի անվան մանկավարժական (346 սովորող), Կարա-Մուրզայի անվան երաժշտական (400 սովորող), բժշկական (954 սովորող) ուսումնարանները, Սերգեյ Մերկուրովի անվան նկարչական, Նիկողայոս Տիգրանյանի, Կոմիտասի, Արմեն Տիգրանյանի, Ա. Բրուտյանի, Ա․Շիշյանի անվ. № 6 երաժշտական (2300 սովորող ու 315 ուսուցիչ) դպրոցները։ Մինչև 1988 թ. Սպիտակի երկրաշարժը գործում էին Մռավյանի անվան դրամատիկական և տիկնիկային թատրոններ, Հայհամերգ միավորման Լենինականի բաժանմունքն իր գեղարվեստական խմբերով, 5 մշակույթի պալատ (Ե. Սեյանի անվան երկաթուղայինների, տեքստիլագործների, շինարարների, գուլպայի «Արշալույս» արտադրական միավորման և երիտասարդության), 12 ակումբ և տուն (սպայի տուն, ուսուցչի տուն, արվեստի աշխատողների տուն և այլն), պիոներների պալատ, ավելի քան 30 մասսայական գրադարան (դրանցից 17-ը միավորված է կենտրոնական միասնական գրադարանային համակարգում, որի կենտրոնը Ավետիք Իսահակյանի անվան մարզային գրադարանն է), 9 մասսայական և 8 մանկական (ընդամենը 1 320 000 գրքային ֆոնդ, 1978 հունվար), 16 կինոթատրոն, երկրագիտական թանգարան, տուն-թանգարաններ (Ավետիք Իսահակյանի, Բագրատ Ղարիբջանյանի և այլն), որոնց այցելուների թիվը տարեկան կազմում է մոտ 100 000։
Գյումրիում են գտնվում ՀՍՍՀ ԳԱ գեոֆիզիկայի ու ինժեներական սեյսմոլոգիայի ԳՀԻ կոնստրուկտորական բյուրոներ, «Հայպետնախագիծ» ինստիտուտի ճարտարապետական արվեստանոցը։ 1980 թ. դրությամբ Գյումրին ունեցել է խաղողագործության, գինեգործության ու պտղաբուծության ինստիտուտի հատուկ բաժանմունք։
Գործում են 30 նախադպրոցական հիմնարկ, 57 հանրակրթական, 9 երաժշտական և արվեստի, 31 մարզային դպրոցներ, 7 պետական և 1 ոչ պետական միջին մասնագիտական հաստատություններ, Միքայել Նալբանդյանի անվան մանկավարժական ինստիտուտը, ԵՊՃՀ-ի և ԵՊՏՀ-ի մասնաճյուղերը, ոչ պետական 2 բուհ, 15 գրադարան, 6 հյուրանոց, 15 ամբուլատոր-պոլիկլինիկական հիմնարկներ, 11 հիվանդանոց, քաղաքային մարզադաշտ, ծածկած լողավազան և ՀՀ հյուսիսային տարածաշրջանի սեյսմիկ պաշտպանության կենտրոնը, ՀՀ ԳԱԱ Երկրաֆիզիկական և ճարտարագիտական սեյսմաբանության ԳՀԻ-ն, Վարդան Աճեմյանի անվան դրամատիկական և Ալիխանյանի անվան տիկնիկային թատրոնները, հայրենագիտական թանգարանը, Ավետիք Իսահակյանի (1963), Մինաս Ավետիսյանի (1982), Սերգեյ Մերկուրովի (1984), «Կումայրի» պատմամշակութային արգելոցը (1985), Երանուհի և Մարիամ Ասլամագյան քույրերի (1987), Հովհաննես Շիրազի (2003) թանգարանները, Մհեր Մկրտչյանի (2006) տուն-թանգարանը և այլն, 4 հեռուստա և ռադիոընկերություններ, մարզային նշանակության մշակութա-լուսավորական կենտրոններ։
Տպագրություն
Գյումրիում (Ալեքսանդրապոլ) գրքի տպագրությունը սկիզբ է առել 1876 թ., երբ գյումրեցի Գևորգ Սանոյանը քաղաքում բացել է առաջին տպարանը, որը տպագրում էր պաշտոնական-գրասենյակային զանազան ձևեր ու գրքույկներ ռուսերեն և հայերեն լեզուներով։ Շուտով այդ տպարանին հաջորդել են նորերը՝ Աբրահամ Մալխասյանի «Այգ», Հովհաննես Ափինյանի «Շիրակ», Հակոբ Ղասաբյանի տպարանը և այլն։
Նշված տպարանները նշանակալի չափով նպաստել են Գյումրիի մշակութային և հոգևոր կյանքի զարգացմանը։ Դրանցում են տպագրվել աշուղներ Ջիվանու, Շերամի, Խայաթի (Սուքիաս Զահրիյան), Ջամալի (Մկրտիչ Տալյան), Նազանու, բանաստեղծներ Ավետիք Իսահակյանի, Աթաբեկ Խնկոյանի, բանասեր Գ. Լևոնյանի և հայ մշակույթի մի շարք այլ նշանավոր գործիչների մի շարք գործեր՝ հայերեն (աշխարհաբար և գրաբար) և ռուսերեն լեզուներով։
Ներկայումս քաղաքում հրատարակվում են «Շիրակ» (1991) հանդեսը, «Կումայրի» (1998), «Շրջապատ» (1999), «Հինգշաբթի» (2005) և այլ թերթեր ։
Հեռուստատեսություն
Գյումրիում գոյություն ունեն հետևյալ հեռուստաալիքները.
Ռադիո
Գյումրիում (1930 թ.) գործում է ռադիոհաղորդումների հանգույց, Երևանի հեռուստատեսության ստուդիայի ծրագրերի վերահաղորդման կայան։
Գյումրիում հեռարձակվում են հետևյալ ռադիոները.
ԶԼՄ
Գյումրիում են լույս տեսել հետևյալ պարբերականները՝
Սպորտ
Սպորտային կյանքը Գյումրիում աշխուժացավ միայն խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո։ 1920-ական թթ. սկսած Գյումրիում ֆիզկուլտուրան և սպորտը ծավալեցին Հ. Գարգալոյանը, Ա. Չարչօղլյանը, «Բազե» ընկերության նախկին անդամներ Հ. Փարսադանյանը, Հ. Մաթևոսյանը, Վ. Մինասյանը և ուրիշներ։
1921 - 1922 թթ. Կ. Լիբկնեխտի անվան երիտասարդական ակումբին կից կազմակերպվեցին «Սպարտակ» և «Կարմիր սպորտ» ֆիզկուլտուրայի խմբակները։ Այստեղ մեծ տարածում գտավ ֆուտբոլը, ձեռքի գնդակը, ծանրամարտը, մարմնամարզությունը, թեթև աթլետիկան։ 1923 թ. Ալեքսանդրապոլի գավառային գործկոմին կից ստեղծվեց ֆիզկուլտուրայի խորհուրդ, բացվեցին մարզական նոր օջախներ։ Մ. Հայրբաբամյանի, Ս. Խոյեցյանի ու Ա. Ալանակյանի նախաձեռնությամբ 1923 - 1924 թթ. երկաթգծում կազմակերպվեցին մարմնամարզության, ծանրամարտի, թեթև աթլետիկայի, իսկ 2 տարի անց՝ նաև բասկետբոլի, վոլեյբոլի ու ըմբշամարտի խմբակներ։ Այստեղ բացվեցին քաղաքում առաջին կանացի սեկցիաները, մարմնամարզություն ու թեթև աթլետիկա սպորտաձևերում տղաների հետ մեկտեղ սկսեցին մարզվել Մ. Տեր-Մարտիրոսյանը, քույրեր Լ. և Գ. Ժամկոչյանները, Ժ. Պետրոսյանը, Ա. Բիշարյանը, Դ. Ավետիսյանը, Ա. Հայրբաբամյանը, Հ. Ալանակյանը՝ հանրապետության կանացի սպորտի ջահակիրները։
Մարզական սեկցիաներ ստեղծվեցին տեքստիլում, խորառծառի ու կառուցողների ակումբներին կից։ 1926 թ. Լենինականի գավառի մարզիկների թիվը կազմում էր 391, որոնցից 50-ը՝ կանայք։ Բազմակողմանի մարզիկներ էին Ց. Հայկազյանը, Կ. Գարգալոյանը, եղբայրներ Ա. և Խ. Մանդալյանները, Հ. Մարգարյանը, Գ. Կիրակոսյանը, Պ. Հարոյանը, եղբայրներ Մ. և Ե. Թոփչյանները, իսկ կանանցից՝ Ա. Խաչատրյանը, Խ. Մատինյանը, Ա. Մխիթարյանը և ուրիշներ։ 1926 թ. Լենինականի պատվիրակությունը մասնակցեց հանրապետական առաջին սպարտակիադային։ 1927 թ., Գ. Մինասյանի նախաձեռնությամբ, արտադրական մարմնամարզությունը արմատավորվեց տեքստիլ կոմբինատում։ 1932 - 1936 թթ. Լենինականում հիմնադրվեցին «Դինամո», «Սպարտակ» և «Կառուցող» մարզընկերությունները, ստեղծվեցին նոր բազաներ, սկսվեց քաղաքային մարզադաշտի շինարարությունը։ Քաղաքի էնտուզիաստների օգնությամբ շրջակա գյուղերում ևս արմատավորվեց սպորտը։
1936 թ. այստեղ 13 մարզաձևերով պարապում էր մոտ 500 մարդ։ Իսկ քաղաքում 1939 թ. մարզիկների թիվն հասավ 2440-ի։ 1939 - 1940 ուս. տարում բացվեց առաջին մարզադպրոցը, որտեղ գործում էին մարմնամարզության, թեթև աթլետիկայի ու սպորտային խաղերի խմբեր։
Հայրենական պատերազմից հետո Լենինականում ևս ավելացավ մարզընկերությունների, նրանցում արմատավորված մարզաձևերի թիվը։ «Շիրակ» ֆուտբոլային թիմը դուրս եկավ միութենական ասպարեզ։ Բասկետբոլի կանանց և տղամարդկանց թիմերը մասնակցեցին երկրի առաջնության մրցումներին։ Դահուկորդ Լ. Մնացականյանը 17 տարի անընդմեջ հանրապետության չեմպիոնն էր։ Տեքստիլագործ ծանրորդ Վ. Սուքիասյանը դարձավ Լենինականում առաջին սպորտի վարպետը։ Թեթև աթլետիկայում վարպետների ընտանիքը համալրեց Ա. Մխիթարյանը։ Հայաստանի բազմակի չեմպիոններ են եղել Ա. Հակոբյանը, Հ. Անտիկյանը, Ֆ. Հովհաննիսյանը, Ս. Մինասյանը (դահուկավազք), Հ. Ստեփանյանը, Ժ. Մխիթարյանը (թեթև աթլետիկա), Մ. Շիրինյանը, Ա. Գրիգորյանը, Հ. Սարգսյանը (ըմբշամարտ), Հ. Մաղաքյանը (բռնցքամարտ), Մ. Հովսեփյանը (հրաձգություն), Օ. Մուրադյանը (մարմնամարզություն)։ Մարզական մեծ նվաճման հասան կիսամիջին քաշի ծանրորդներ, օլիմպիական խաղերի արծաթե մեդալակիր, Եվրոպայի չեմպիոն, միջազգային կարգի սպորտի վարպետ Վ. Միլիտոսյանը և աշխարհի չեմպիոն, սպորտի վաստակավոր վարպետ Յուրի Վարդանյանը։ 1977 թ. բակային «Գյումրի» թիմի ֆուտբոլիստները երկրում առաջին տեղը գրավեցին «Կաշվե գնդակ» համամիութենական մրցաշարում՝ կրկնելով 1976 թ. պատանիների «Շիրակ» թիմի հաջողությունը։
1977 թ. վերջին Լենինականում կար 117 ֆիզկուլաուրային սկզբնական կոլեկտիվ՝ 34616 ֆիզկուլտուրնիկներով։ 1973 - 1977 թթ. քաղաքում պատրաստվել է մեկ սպորտի վաստակավոր վարպետ, 3 միջազգային կարգի սպորտի վարպետ, 77 սպորտի վարպետ և 187 վարպետության թեկնածու։ Գործում էր 13 մարզադպրոց, որտեղ աշխատում է ՍՍՀՄ սպորտի մեկ վաստակավոր մարզիչ (Հ. Առաքելյան, թեթև աթլետիկա), ՀՍՍՀ սպորտի 26 վաստակավոր մարզիչ։ Գործում էին նաև «Արագած» և Մ. Նալբանդյանի անվան մանկավարժական ինստիտուտի մարզակումբները։
Գյումրին հումորի քաղաք
Գյումրու քաղաքային կենցաղում մշտապես տեղ են գտել զվարճախոսությունները։ Գյումրին իր ուրույն ավանդույթներով, կենցաղով և հոգեբանությամբ՝ նաև բարբառով, հայրենասիրությամբ, կատակասիրությամբ, սրամտությամբ, հումորով, անլեգալ դարձվածքներով, ստեղծել է յուրատեսակ մի միջավայր, որը ծնունդ և սնունդ է տվել զվարճախոսություններին։
Գյումրու բանարվեստը տվել է տեղական և համահայկական նշանակության մի շարք զվարճախոսներ, որոնց մասին կան բազմաթիվ գրառված նյութերը։ Ամենանշանավոր գյումրեցի զվարճախոսը Պոլոզ Մուկուչն է (Մկրտիչ Ղազարի Մելքոնյան), այլ նշանավոր երգիծախոսներից էին Ծիտրո Ալեքը, Նալն Կարոն, Սաբի Կարոն, Ջղեր Խաչիկը, Կուժիը և այլք ։
1989 թվականին լույս է տեսել Հրաչյա Իկիլիկյանի «Գյումրին, Պոլոզ Մուկուչը և երգիծական մանրապատումներ» գիրքը, իսկ 2013 թվականին Գագիկ Վարդանյանի «Հումորի հայրաքաղաք՝ Գյումրի» գիրքը, որտեղ տեղ են գտել տարբեր ժամանակներում Գյումրիում ապրած հայտնի ու անհայտ սրախոս մարդկանց կատակների ընտրանին։
Գյումրիի պատվավոր քաղաքացիներ
Գյումրիում սահմանված է պատվավոր քաղաքացու կարգավիճակ, պատվավոր քաղաքացիներ են գրանցված ակադեմիկոս Վիկտոր Համբարձումյանը, նկարիչ Մարտիրոս Սարյանը, կոմպոզիտոր Արամ Խաչատրյանը, ԽՍՀՄ մարշալ Հովհաննես Բաղրամյանը, բանաստեղծ Ավետիք Իսահակյանը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Գյումրի Կատեգորիա:1837 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Ալեքսանդր Խոխոլնիկով
Ալեքսանդր Խոխոլնիկով (Александр Николаевич Хохоликов, ), խորհրդային և ռուս դիվանագետ։ 1-ին դասի արտակարգ և լիազոր դեսպանորդ (2018 թվականի հունիսի 13) ։
Կենսագրություն
1987 թվականին ավարտել է ԽՍՀՄ արտաքին գործերի նախարարության Մոսկվայի Լոմոնոսովի անվան պետական համալսարանը և ԽՍՀՄ արտաքին գործերի նախարարության բարձրագույն դիվանագիտական դպրոցը։ Տիրապետում է իսպաներենին և անգլերենին։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Դիվանագետներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Խորհրդային դիվանագետներ Կատեգորիա:Ռուս դիվանագետներ Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետի շրջանավարտներ
Ղազիքուրդալու
Ղազիքուրդալու, գյուղ Արևելյան Հայաստանի Ելիզավետպոլի նահանգի Զանգեզուրի գավառում ։ Գտնվում էր Գորիս քաղաքից 19 կմ հյուսիս-արևելք, լեռներով շրջապատված։
Բնակչություն
1886 թվականին գյուղն ունեցել է 300, իսկ 1908-ին՝ 550 կովկասի թաթար բնակիչ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Պետրաշովկա (գյուղ, Հերցայի շրջան)
Պետրաշովկա (Петрашівка), գյուղ Ուկրաինայի Չեռնովցիի մարզի Հերցայի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Պետրաշովկա գյուղում բնակվում էր 2 008 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Չեռնովցիի մարզի Հերցայի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Բենալմադենա
Բենալմադենա (Benalmádena), մունիցիպալիտետ Իսպանիայում։ Գտնվում է Մալագա պրովինցիայում՝ Անդալուսիա ինքնավար համայնքում ։ Մունիցիպալիտետը գտնվում է Կոստա Դել Սոլ Օքսիդենտալ շրջանում ։ Զբաղեցնում է 27 կմ² մակերես։ Բնակչությունը կազմում է 61383 մարդ (2010 թվական)։ Վարչական կենտրոնից գտնվում է 22 կմ հեռավորության վրա։
Պատմություն
Բենալմադենան պատմականորեն բնակեցված է եղել տարբեր մշակույթների կրողներով դեռևս Բրոնզե դարից։ 2003 թվականին արևմտյան երկրների ամենամեծ ստուպան (स्तूप, stūpa)՝ 33 մ բարձրությամբ։ 1456 թվականին բերդն ու քաղաքն ավերվել է Կաստիլիայի Էնրիկե IV թագավորի հրամանատարության տակ գտնվող Քրիստիանի բանակի կողմից։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Մալագա պրովինցիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Իսպանիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Անդալուսիայի բնակավայրեր
Փոքր Հայքի մանրանկարչության դպրոց
Փոքր Հայքի մանրանկարչության դպրոց, հայկական մանրանկարչության դպրոց, որը սկզբնավորվել է Փոքր Հայքում՝ 11-րդ դարում։
Պատմություն
11-րդ դարում՝ Մեծ Հայքում, նույն դարի 2-րդ կեսից նաև Փոքր Հայքում ստեղծված ձեռագրերում (Անի-Արշարունիքի և Փոքր Հայքի ու Մելիտենեի) շարունակվել է Մլքե թագուհու (պահպանվել են հելլենա-քրիստոնեական արվեստի առավել արժեքավոր առանձնահատկությունները) և Էջմիածնի Ավետարանների պատկերազարդման տիպը ։ 11-րդ դարի առաջին հայկական պատկերազարդ ձեռագիրը «Ադրիանուպոլսի Ավետարանն» է, որտեղ ավետարանիչների և «Աստվածամայրը Մանկան հետ» դիմապատկերներն աղոտ հիշեցնում են Մակեդոնիայի 12-րդ դարի բյուզանդական որմնանկարների (Օխրիդ, Կուրբինովո, Ներեզի) ոճը։ 11-րդ դարում Փոքր Հայքում, Հյուսիսային Միջագետքում, Բարձր Հայքում, Կապադովկիայում, որտեղ հայերը գրեթե հունացել էին, վերականգնվել է հայկական աշխույժ կյանքը, երևան են եկել զանազան գրչատներ։ Կղոտ գավառի Թալաշա վանքում (Եփրատ գետի ափին) 1018 թվականին տիկին Ծովուկի պատվերով ընդօրինակվել է մի ձեռագիր՝ պարզունակ խորաններով, թռչնապատկերներով, չորս ավետարանիչների դիմանկարներով, որոնք հիշեցնում են Աղթամարի Սուրբ Խաչ եկեղեցու որմնանկարների դեմքերը ։
10-11-րդ դարերի գլուխգործոց է 1038 թվականի Ավետարանը (գրիչ՝ Եվարգրիս, Մատենադարան, ձեռագիր թիվ 6201), որը ոճով մոտ է «Ծուղրութի Ավետարան»-ին և «Վեհափառի Ավետարան»-ին։ 1038 թվականի մատյանի և «Վեհափառի Ավետարան»-ի մի քանի մանրանկարներում խորանների կառուցվածքը կորցրել է ճարտարապետական տրամաբանությունը, համակենտրոն կամարները հանգչում են ոչ թե խոյակին, այլ սյան քիվին, պահպանվել է Դուրա-Եվրոպոսի (3-րդ դար) ասորա-պաղեստինյան վաղքրիստոնեական պարզագույն ոճը։ Ասորա-եգիպտական ազդեցությունը նկատվում է նաև պատկերագրության մեջ (Մարիամը և Հովսեփը ներկայացված են լուսապսակներով՝ դեմ դիմաց, և այլն) ։
Գրաֆիկ-սխեմատիկ այս ուղղությունը շարունակվել է նաև 11-րդ դարի կեսերին, հիմնականում՝ Փոքր Հայքում ստեղծված ձեռագրերում, որոնք վանական արվեստի հազվագյուտ նմուշներ են։ 1041 թվականին Սեբաստիայում ընդօրինակված «Մալաթիայի Ավետարան»–ի (Երուսաղեմի մատենադարան, ձեռագիր թիվ 3624) հիշատակարանում նշված են գրիչ Սամուելի, Բյուզանդիայի Միքայել կայսեր և Հայոց Պետրոս Ա Գետադարձ կաթողիկոսի անունները ։
Փոքր Հայքի ձեռագրերի խորանները զարդարված են բուսական ու երկրաչափական մոտիվներով, թռչնապատկերներով և հուշկապարիկներով։ «Մալաթիայի Ավետարանը», նաև 1057 թվականի ձեռագիրը (Մատենադարան, ձեռագիր թիվ 3784) ունեն ընդարձակ պատկերաշար։ Տերունական շարքն ավարտվում է չորս ավետարանիչների և Խաչի պատկերներով։ Պատկերաշարի վրա նկատելի է բյուզանդական ազդեցությունը, որոնք թերևս ոչ թե պատմողական (ինչպես «Վեհափառի Ավետարանը»), այլ ծիսական բնույթի են։ Ասորական ազդեցությամբ ստեղծված «Խորհրդավոր ընթրիքին» հատուկ է կիսաբոլոր սեղանը։ Ի հայտ են եկել նաև նոր թեմաներ՝ «Հուդայի համբույրը», «Թաղումը», «Դժոխքի ավերումը»։ Մարդկանց և առարկաների պատկերները խիստ պայմանական են և սխեմատիկ, ձեռագրերը հարուստ են շղագիր և բոլորգիր մակագրություններով ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայկական մանրանկարչական դպրոցներ
Սադովի (այլ կիրառումներ)
Սադովի, կարող է վերաբերել՝
Դալի ավազամուկ
Դալի ավազամուկ, Հայաստանում բնակվող, Կարմիր գրքում հայտնված կենդանի։
Կարգավիճակ
Արարատյան հարթավայրի էնդեմիկ տեսակ է։ Գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում ։ Տեսակն ընդգրկված է ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակում (ver. 3.1) «Endangered B1ab(iii)» կարգավիճակով։ ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակի չափորոշիչներով գնահատվում է որպես «Տարածաշրջանում անհետացած»` RE: Տարածվածությունը։ Նախիջևան (սահմանամերձ գ. Սադարակի շրջակայք), հավանաբար, Թուրքիայի Արալիխյան ավազուտներ։ Արաքս գետի ձախափնյա շրջանում տարածման մակերեսը գնահատվում է մոտ 300 հեկտար։
Տարածվածությունը Հայաստանում
Հայաստանում հայտնաբերվել է գգ. Գոռավանի, Շիդլուի, Փոքր Վեդու, Ռանչպարի, Մարգարայի շրջակայքում` ռելիկտային ավազուտներում։ Վերջին տարիների հետազոտությունների արդյունքում Հայաստանի տարածքում Դալի ավազամկան պոպուլյացիաներ չեն հայտնաբերվել։
Ապրելավայրեր
Ստենոբիոնտ է՝ տիպիկ պսամոֆիլ։ Հայաստանի սահմաններում ապրելավայրերը կապված են ավազուտային, հիմնականում՝ բլրային, թույլ կապված ավազների հատվածների հետ, ծովի մակարդակից 600–1000 մ բարձրություններում։
Կենսաբանական առանձնահատկություններ
Ակտիվ է կլոր տարի։ Ձմռանը ակտիվ է ամբողջ օրվա ընթացքում մնացած ժամանակահատվածում ակտիվությունը մթնշաղագիշերային է։ Բները, սովորաբար, տեղադրվում են ավազուտային բլուրներում՝ ջուզգունի կամ թամարիքսային թփուտների առկայությամբ։ Սնվում են աճող տարբեր բույսերով։ Ամռանը և ձմռանը հիմնական կերը սերմերն են։ Սնվում են նաև միջատներով։ Բազմացումը տեղի է ունենում մարտի վերջին–ապրիլի սկզբին։ Մեկ տարում տալիս են մինչև 3 սերունդ։ Ձագերի թվաքանակը՝ 2–7 (ավելի հաճախ՝ 4–6)։
Թվաքանակը և դրա փոփոխման միտումներ
Հազվադեպ, սակավաթիվ տեսակ է։ Հայաստանում պոպուլյացիաներ չեն հայտնաբերվել։
Վտանգման հիմնական գործոններ
Մարդու տնտեսական գործունեությունը։ Ենթաարաքսյան պոպուլյացիաների համար՝ նաև գետի վարարումները, որոնք ուժեղացել են՝ կապված կլիմայի փոփոխման հետ։
Պահպանության միջոցառումներ
«Գոռավանի ավազուտներ» արգելավայրում» պահպանվող օբյեկտներից մեկն է։ Անհրաժեշտ է ճշգրտել արդի կարգավիճակը Հայաստանում, արգելել «Գոռավանի ավազուտներ» արգելավայրում» ցանկացած տնտեսական գործունեությունը։ Ստեղծել կայուն լաբորատոր պոպուլյացիաներ տեսակի բազմացման և ռեինտրոդուկցման համար։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Կենսաբանություն Կատեգորիա:Կարմիր գրքեր Կատեգորիա:Հայաստանի կենդանական աշխարհ
Սադովկա (այլ կիրառումներ)
Սադովկա, կարող է վերաբերել՝
Գյոզալդաղ (լեռ)
Գյոզալդաղ, լեռ Վիրահայոց լեռներում։ Ունի 873 մ բարձրություն ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի լեռներ
Սազոնովո (այլ կիրառումներ)
Սազոնովո, կարող է վերաբերել՝
Ղալա (Զանգեզուրի գավառ)
Ղալա, գյուղ Արևելյան Հայաստանի Ելիզավետպոլի նահանգի Զանգեզուրի գավառում ։
Բնակչություն
1907-1908 թվականներին գյուղն ունեցել է 30 կովկասի թաթար բնակիչ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Լասկո քարանձավ
Լասկո կամ Լյասկո քարանձավ (Grotte de Lascaux), Ֆրանսիայում գտնվող ուշ քարեդարյան կարևորագույն հուշարձան` պահպանված ժայռապատկերների քանակի, որակի և պահպանվածության առումով։ Երբեմն Լասկոն անվանում են «նախնական գեղանկարչության Սիքստինյան կապելլա»։ Այնտեղ գտնվող նկարված ու փորագրված պատկերների ստեղծման ճշգրիտ ժամանակը հայտնի չէ. դրանք ի հայտ են եկել մ. թ. ա. 18-15-րդ հազարամյակներում։ Երկար ժամանակ դրանք վերագրվում էին մադլենյան մշակույթին, սակայն վերջին հետազոտությունները ցույց են տվել, որ դրանք ամենայն հավանականությամբ վերաբերում են ավելի վաղ շրջանի սոլյուտրեյան մշակույթին։
Աշխարհագրություն
Քարանձավը գտնվում է Ֆրանսիայի պատմական Պերիգոր (Périgord) շրջանի Մոնտինյակ համայնքում (Դորդոն դեպարտամենտ)` Պերիգյո քաղաքից մոտ 40 կմ հարավ-արևելք։ Այն գտնվում է Վեզեր գետի ձախ ափին` կրաքարե բլրի վրա։ Ի տարբերություն այդ շրջանում գտնվող շատ այլ քարանձավների` Լասկոն համեմատաբար չոր քարանձավ է. անջրաթափանց մարմարի շերտը խոչընդոտել է ջրի ներծծումը և կալցիտային գոյացությունների առաջացումը։
Բացահայտում
Քարանձավը պատահաբար բացահայտվել է 1940 թվականի սեպտեմբերի 12-ին չորս դեռահասների կողմից ։ Նրանք հանդիպել են մի նեղ բացվածքի, որ առաջացել էր կայծակնահար սոճու ընկնելուց հետո։ Մարսել Ռավիդան, Ժակ Մարսելը, Ժորժ Անյելը և Սիմոն Կոենկան այդ բացվածքի մասին տեղեկությունը հայտնել են իրենց ուսուցչին։
Նախնադարի պատմության մասնագետ Անրի Բրեյլը, որ գերմանական օկուպացման ժամանակ թաքնվել էր այդ շրջանում, 1940 թվականի սեպտեմբերի 21-ին Ժան Բուիսնիի, Անդրո Շեյնիեի, ապա նաև Դենի Պեյրոնի և Անրի Բեգուենի հետ դառնում է քարանձավի առաջին այցելուն։ Բրեյլը առաջինն է բացահայտել ժայռապատկերները` նկարագրելով և ուսումնասիրելով դրանք ։ 1940 թվականի ավարտին նա, մի քանի ամիս անցկացնելով տեղանքում, շարդեն բազմաթիվ չափագրումներ էր իրականացրել` ուսումնասիրելով նախնադարյան նկարչությունը և այն վերագրելով պերիգորյան մշակույթին։
Մի քանի տարի Անրի Բրեյլը անցկացնում է Իսպանիայում, Պորտուգալիայում և Հարավային Աֆրիկայում, սակայն 1949 թվականին վերադառնում է Ֆրանսիա` Սևերին Բլանի և Մորիս Բուրգոնի հետ ձեռնամուխ լինելով Լասկո քարանձավի պեղմանը։ Նա այնտեղ հուղարկումներ գտնելու հույս ուներ, բայց փոխարենը հայտնաբերում է բազմաթիվ այլ ժայռապատկերներ։ Բրեյլը հետագայում այսպես է բնորոշել Լեսկոն.
1952-1963 թվականներին Բրեյլի խնդրանքով Անդրե Գլորին 120 մ² մակերեսով տարածքում նոր պեղումներ է իրականացնում` հայտնաբերելով ևս 1433 պատկեր (ներկայումս դրանց թիվը մոտ 1900 է)։
Հետագայում Լասկոյի ժայռապատկերներն ուսումնասիրել են Անետ Լամինգ-Ամպերերը, Անդրե Լերուա-Գուրանը, իսկ 1989-1999 թվականներին` Նորբեր Օժուլը ։
Դասակարգում
Բացահայտումից անմիջապես հետո` 1940 թվականի դեկտեմբերի 27-ին, Լասկո քարանձավը հռչակվել է Ֆրանսիայի պատմական հուշարձան։
1979 թվականի հոկտեմբերին Լասկոն Վեզեր գետի հովտի այլ քարանձավների նախապատմական ժայռապատկերների հետ ընդգրկվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության ցանկում։
Զբոսաշրջություն և պահպանություն
1948 թվականին քարանձավի մուտքը հարմարեցվել է զբոսաշրջային այցելությունների համար, ինչի թիվն օրեցօր ավելանում էր` սպառնալով պատկերների պահպանմանը։ Պահպանումն ավելի լավ իրականացնելու նպատակով ձեռնարկվում են հողային լուրջ աշխատանքներ` փոփոխելով քարանձավի գրունտի հատկություններն ու մակարդակը։ Բացի այդ` անցկացվում է էլեկտրական լուսավորություն և կառուցվում է հատուկ աստիճան, ինչը հեշտացնում է «ցլերի սրահ» մուտքը, իսկ քարանձավի մուտքին բրոնզե ծանր դուռ է տեղադրվում։
1955 թվականին նկատվում են պատկերների վնասման առաջին նշանները։ Դրանք այցելուների արտաշնչումից առաջացած ածխաթթու գազի ավելցուկի արդյունք են եղել. գազը և խոնավությունը ռեակցիայի մեջ են մտել կալցիտային աղերի հետ, որոնք պատկերները ծածկող լաքի շերտի դեր են կատարել ։ Արդյունքում առաջացել է կալցիումի հիդրոկարբոնատի (HCO3)2) լավ լուծվող շերտ, ինչը վնասում էր ժայռապատկերները։
1957 թվականին քարանձավում տեղադրվում է առաջին համակարգը, որը պետք է վերականգներ բնական մթնոլորտը` կայունացնելով խոնավությունն ու ջերմաստիճանը։ Սակայն այցելությունների թիվը գնալով աճում էր` օրական հասնելով 1000-ի։ Այսինքն` օրական արտադրվում էր մոտ 2.500 լ ածխաթթու գազ և 50 կգ ջրային գոլորշի այն դեպքում, երբ քարանձավն ուներ բավական փոքր չափեր` մոտ 1.500 մ³ : Գլորին, ով այդ ժամանակ պեղումներ էր իրականացնում Լասկոյում, աշխատում էր գիշերով, որ չխանգարի զբոսաշրջիկների մեծ հոսքին։
1960 թվականին Լասկոյում ի հայտ եկավ այսպես կոչված «կանաչ հիվանդություն». ածխաթթու գազի ավելցուկը, համեմատաբար բարձր ջերմաստիճանը և արհեստական լուսավորությունը քարանձավի պատերին ջրիմուռների առաջացման պատճառ հանդիսացան։ Դրանից հետո միջավայրի` ածխածնի դիօքսիդով հարստանալու պատճառով տարածվեց «սպիտակ հիվանդությունը», այսինքն` պատերն ու պատկերները ծածկվեցին կալցիտային ծածկույթով։ 1963 թվականին միկրոօրգանիզմները շարունակում էին արագ տարածվել` չնայած օզոնային ֆիլտրացման համակարգի տեղադրմանը։ 1963 թվականի ապրիլին մշակույթի նախարար Անդրե Մալրոն որոշում ընդունեց կասեցնել լայն հասարակության մուտքը քարանձավ։
1965-1967 թվականներին ջերմությունն ու խոնավությունը կարգավորող համակարգերը վերջապես կարողացան վերականգնել բնական նախկին պայմանները, ինչը գոյություն ուներ հազարամյակներ շարունակ։ Սառեցնող համակարգի սկզբունքը բնական կոնվեկցիան էր որոշակի տեղում ջրային գոլորշիների կոնդենսացման համար։
1970-ական թվականների սկզբներին սկսվում են քարանձավի շահագործման աշխատանքները, ինչի արդյունքում 1983 թվականին լայն հասարակության համար բացվում է քարանձավի կրկնօրինակը` ստանալով Լասկո II անվանումը։
2000 թվականին քարանձավում փոխում են կլիմայի կարգավորման համակարգը։ 2001 թվականի գարնանը Բրյունո Դեպլան և Սանդրին վան Սոլինը, ովքեր քարանձավի հսկիչներ էին նշանակված, քարանձավում նկատում են բորբոս. գրունտը ծածկվել էր ֆուզարիում սնկերով, ինչը պայմանավորված էր հիդրոթերմիկ նոր համակարգով։ Սնկերը կայուն էին ֆորմալդեհիդի նկատմամբ, ինչով տասնամյակներ շարունակ դեզինֆեկցվել են քարանձավ մտնողների կոշիկները։ Սնկերը տարածվում էին նաև պատկերների վրա, որոնք շուտով ծածկվում են սնկերի սպիտակ շերտով։ Ֆուզարիումը սիմբիոզ եղանակով գոյատևում էր նաև Pseudomonas fluorescens բակտերիայի հետ, որի դեմ մինչ այդ կիրառվում էր ֆունգիցիդ։ Սկսեցին կիրառել համակցված անտիբիոտիկներ։
2002 թվականի Ֆրանսիայի մշակույթի նախարարությունը ստեղծում է Լասկո քարանձավի ուսումնասիրման միջազգային հետազոտական կոմիտե, որը պետք է լուծեր այդ հարցը։ 2006 թվականին վարակը գրեթե վերացվում է, սակայն երկու շաբաթը մեկ պաշտպանիչ հատուկ համազգեստով մասնագետների խումբը պետք է ձեռքով մաքրեր պատերը սնկերի մնացորդներից, քանի որ դրանք, անկախ ամեն ինչից, շարունակում էին գոյանալ  ։
Զբոսաշրջիկների 15-ամյա ակտիվ այցելությունը խաթարել էր քարանձավի բալանսը, ինչի շնորհիվ Լասկոն պահպանվել էր հազարամյակներ շարունակ. եզակի ժայռապատկերների գոյությունը վտանգված էր։
Նկարագրություն
Լասկո քարանձավը համեմատաբար այնքան էլ մեծ չէ. սրահի ամբողջական երկարությունը մոտ 250 մ է, միջին բարձրությունը` 30 մ։ Քարանձավի նկարազարդված մասը հիմնականում համակարգի վերին մասում է։
Ժամանակակից մուտքը համապատասխանում է նախապատմական մուտքին` բացառությամբ այն հանգամանքի, որ ներկայումս այն ունի հողմարգելի համակարգ։ Նախնական մուտքը պետք է որ ավելի երկար եղած լինի, սակայն հնում քարանձավի վերին մասի փլուզման հետևանքով թեքություն է առաջացել, որից ներկայումս օգտվում են քարանձավի այցելուները։
Նկարագրությունը հեշտացնելու նպատակով քարանձավը պայմանականորեն բաժանել են մի քանի մասերի։ Պատկերային այդ անվանումները առաջարկել է Անրի Բրեյլը։ Դրանք են.
Հնագիտական բացահայտումներ
Հնագիտական բացահայտումների մեծ մասն արել է Ա. Գլորին, երբ մուտքի մոտ և սրահներում հողմարգելի համակարգի տեղադրման աշխատանքներ էին կատարվում, իսկ հետո նաև պեղումների ժամանակ հատկապես «Հանքահորում»։ Հնագիտական հանածոների թվում կան քարե (403), ոսկորե (28), բուսական ծագման առարկաներ (113), զարդեր (10 խեցի), բազմաթիվ բեկորներ և գույների մնացուկներ։
«Նավում» հայտնաբերվել են ջահեր, ներկված իրեր և ուտելիքի մնացորդներ։ Մի շարք կարևոր իրեր են հայտնաբերվել «Աբսիդում»` արոսի սայրեր, քերոցներ, հատիչներ, ջահեր։ «Հանքահորում» հայտնաբերվել են ներկած իրերի մնացորդներ, թիակներ, խեցիներ, ջահեր։
Ներկված իրերի ուսումնասիրություններ են կատարվել էլեկտրոնային միկրոսկոպով, ինչի արդյունքում հաստատվել է, որ սև գույնը ստացվել է մանգանի օքսիդից, իսկ դեղին, նարնջագույն և կարմիր գույները` երկաթի օքսիդից։ Դրանք բոլորն օգտագործվել են մաքուր ձևով` առանց ջերմային մշակման և խառնուրդների ։
Ժայռապատկերներ
Իրար դիմաց պատկերված է զուբրերի երկու շարք. մի կողմից` երկու, մյուս կողմից` երեք զուբր։ Հյուսիսային պատի երկու զուբրերին ուղեկցում են տասնյակ ձիեր և մի հսկա կենդանի, որի ճակատին եղջյուրանման ելուստ է. դրա համար այն ստացել է «Միաեղջյուր» անվանումը։ Հարավային պատին երեք մեծ զուբրեր են պատկերված կարմիր գույնի երեք ավելի փոքր զուբրերի, վեց եղջերուների և մեկ արջի հետ, որը պատկերված է զուբրերից մեկի փորին և այդ պատճառով էլ դժվար է տարբերակվում։ Համարվում է, որ զուբրերից մեկի գլխին պատկերված վեց կետերը խորհրդանշում են Բազմունքի կուտակումը Ցուլ համաստեղության մեջ։
Ամենայն հավանականությամբ այս տեսարանը ներկայացնող բոլոր առարկաները սերտորեն առնչվում են իրար, և դա սոսկ պայմանավորված չէ նույն պատին դրանց պատկերումով։ Ֆրանսիացի հնագետ Անդրե Լերուա-Գուրանը հայտնել է տեսակետ, որի համաձայն` տեսարանը դիցաբանական հիմք ունի, որի նշանակությունը բացահայտված չէ և այլևս հնարավոր էլ չէ բացահայտել ։
2000 թվականին գերմանացի գինական Միախայել Ռապենգլյուկը պատկերային համակարգում հայտնաբերել է ամառա-աշնանային եռանկյունը (առավել լավ նկատելի եռանկյուն աստղային համակարգում), որ ձևավորել էին բիզոնի աչքը, մարդը և թռչունը։
Գեղարվեստական հնարանքներ
Նախնադարյան նկարիչների կիրառած հնարանքներից են.
Մեկնաբանություններ
Լասկոյի պատերին պատկերված կենդանիները հիմնականում ձիեր են, զուբրեր, բիզոններ, եղջերուներ, քարայծեր։ Այլ կենդանիների պատկերներ հազվադեպ են հանդիպում. դրանք մարդու համար վտանգ ներկայացնող կենդանիներ են` արջ, ռնգեղջյուր, կատվազգի խոշոր գիշատիչներ։
Նկարված կենդանիները այնպիսի կենդանիներ չեն, որոնց որսացել է նախնադարյան մարդը կամ օգտագործել տարբեր կարիքների համար` միս, մորթի, ոսկոր։ Փորագրված պատկերներից միայն հյուսիսային եղջերվի ոսկորներից են հայտնաբերվել քարանձավում (գտնված ոսկորների 80 %-ը)։
Պատկերները ռեալիստական են (դա հատկապես վերաբերում է կենդանիների կազմվածքին և դիրքին), սակայն Լասկոյի նկարիչները չեն ձգտել դրանց անթերի պատկերմանը։ Ի տարբերություն քարեդարյան այլ ժայռապատկերների` նկարներում չկան բույսեր, արտացոլված չէ լանդշաֆտը։
Ակնհայտ է, որ նկարների որոշ տարրեր սիմվոլներ են պատկերում։ Այդպիսին են, օրինակ, երեք զույգ կետերը, որոնք հայտնաբերվել են «Կատվի սողանցքի» խորքում և «Հանքահորում»։ Այդպիսին են նաև ատամնաձև սիմվոլները, «գերբերը» և առանձին կետերը, որոնք ցրված են քարանաձավի տարբեր մասերում։
Թվագրում
Լասկոն քարեդարյան առաջին քարանձավներից է, որի թվագրումը կատարվել է ռադիոածխածնային հետազոտությամբ, որ կատարել է Ուիլարդ Լիբին։ Այս վերլուծությունը կատարվել է քարանձավի սրահներից մեկից` «Հանքահորից» վերցված քարածխի անալիզով։ Ստացված առաջին արդյունքը վկայում էր, որ Լասկոն ամենայն հավանականությամբ վերաբերում է մադլենյան մշակույթին (մ. թ. ա. 15.5 հազար տարի), սակայն այդ տեսակետը շուտով կասկածի տակ է դրել Անրի Բրեյլը, ով կարծում էր, որ ժայռապատկերները վերաբերում են գրավետյան մշակույթին ։
1998 թվականին կատարված ռադիոածխածնային և և փայտե ցուպի մաս-սպեկտրոսկոպիայի հետազոտությունների արդյունքում ստացվել է մ. թ. ա. 18.6 հազար տարի առաջվա թվագրություն, ինչը ցույց է տալիս, որ քարանձավը սոլյուտրեյան մշակույթի շրջանին է վերաբերում ։ Սակայն հարց է` արդյոք մարդիկ քարանձավ են մտել` ժայռապատկերներ ստեղծելու՞, թե՞ նայելու արդեն եղածներին։
Ժայռապատկերների և փորագրությունների անմիջական հետազոտություն կարելի էր կատարել քարանձավում, եթե դրանք ածխով նկարված լինեին։ Սակայն Լասկոյում այդպիսի պատկերներ չկան, դրանք նկարվել են մանգանով։ Պատերին ներկերի հետքեր են գտնվել տարբեր շերտերի հնագիտական պեղումների ժամանակ։ Դրանք թույլ են տվել եզրակացնել, որ որոշ պատկերներ ստեղծվել են այն նույն ժամանակ, ինչ որոշ գտածոներ` կայծքարե զենքեր, սրածայր տեգեր, ճարպի ջահեր։ Սակայն նման առարկաները բնորոշ են եղել ինչպես մադլենյան, այնպես էլ սոլյուտրեյան մշակույթին։ Այդ պատճառով մինչ օրս ժայռապատկերների ճշգրիտ ժամանակագրությունը որոշված չէ։ Ն. Օժուլի կարծիքով կան որոշ ապացույցներ, որ Լասկոն վերաբերում է սոլյուտրեյան մշակույթին ։ Դրանք են.
Լասկո II
Քարանձավը պահպանելու նպատակով լայն հասարակության համար մուտքը փակելուց հետո 1960-ական թվականներին Ֆրանսիայի աշխարհագրական ինստիտուտը (IGN) քարանձավի նկարազարդված բոլոր մակերևույթներին անցկացրել է ձայնա-ֆոտոգրամետրային տեսագրություն։ Դրանից հետո Լասկոն հսկող ընկերությունը առաջարկել է ստեղծել քարանձավի տարբեր մասերի ճշգրիտ կրկնօրինակները։ Ծրագիրը մասամբ ֆինանսավորվել է 1972 թվականին Լասկոն պետությանը վաճառելու հաշվին։ Աշխատանքներն ընդհատվել են 1980 թվականին, ապա շարունակվել Դորդոն դեպարտամենտի կողմից։
Կառուցվել է բետոնե շինություն, որի ներսում Ֆրանսիայի աշխարհագրական ինստիտուտի նկարների հիման վրա վերարտադրվել են Լասկոյի որոշ մասերի պատկերներ։ Աշխատանքները ղեկավարել է Մ. Պեյտրալը ։ Քարանձավի կրկնօրինակը, որ կոչվել է Լասկո II, գտնվում է իսկական քարանձավից 200 մ հեռավորության վրա։ Այն այցելությունների համար բացվել է 1983 թվականի հուլիսի 18-ին։ Ժայռապատկերների այլ վերարտադրություններ ներկայացված են Թո պալատի այգում` Մոնտինյակից մի քանի կիլոմետր հեռո։
Նովի Վասյուգան
Նովի Վասյուգան (Новый Васюган), գյուղ Ռուսաստանի Տոմսկի մարզի Կարգասոկսկի շրջանի կազմում։
Լասկո քարանձավ
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Քարանձավներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգություն Ֆրանսիայում Կատեգորիա:Ժայռապատկեր Կատեգորիա:Նախնադարյան արվեստ
Նովի Վասյուգան
Բնակչությունը 2012 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 2265 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:1933 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Տոմսկի մարզի Կարգասոկսկի շրջանի բնակավայրեր
Բիրկալեն (լեռնանցք)
Բիրկալեն, լեռնանցք Հայկական լեռնաշխարհում, Արևմտյան Տիգրիսի ձախակողմյան վտակ Զիբենեսուի ակունքների շրջանում, որտեղով անցնում է ճանապարհը դեպի Արածանի։ Երկրորդ լեռնանցքը նույն ուղղությամբ գնացող ճանապարհի վրա Գյոգդարա լեռնանցքն է։ Նիկողայոս Ադոնցի կարծիքով Բիրկալեն նույնը պիտի լինի Իլիրիսոնի հետ, որը հիշատակում է Պրոկոպիոսը, և հավանաբար ընկած է Տիգրիսի Բիրակլեն գետնուղուց հարավ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի լեռնանցքներ Կատեգորիա:Լեռնանցքներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Թուրքիայի լեռնանցքներ
Զերանիկ
Զերանիկ, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Օվաջիկի գավառակում ։ Գտնվում էր Մնձուր գյուղից 12 կմ հեռու։
Բնակչություն
XX դարի սկզբին ուենր 40 տուն՝ 400 հայ և 70 տուն՝ 420 քուրդ բնակիչ։
Տնտեսույթուն
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը անասնապահություն, երկրագործությունն ու արհեստներն էր։
Պատմամշակութային կառույցներ
Զերանիկի մոտ կային երկու եկեղեցիների ավերակներ և հին հայկական գերեզմանոց ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Քեմասորբում
Քեմասորբում, քիմիական սnրբում, նյութերի կլանումը հեղուկ կամ պինդ մարմիններով, որն ուղեկցվում է քիմիական ռեակցիայով և նոր միացությունների առաջացմամբ։ Քեմասորբում տերմինը հաճախ օգտագործվում է նեղ իմաստով, որպես պինդ նյութի մակերևույթի և կլանվող նյութի միջև ընթացող քիմիական ռեակցիայով ուղեկցվող ադսորբում։ Քեմասորբումը ջերմության անջատմամբ ընթացող և այդ պատճառով սովորաբար ոչ դարձելի երևույթ է։ Քեմասորբմանը բնորոշ է ընտրողականությունը, որը պայմանավորված է կլանվող նյութի և սորբենտի մակերևույթի քիմիական խնամակցությամբ։ Քեմասորբումը կարևոր դեր է խաղում տարասեռ կատալիզի, գազերի մաքրման և վակուումային տեխնիկայի համար։ Քեմասորբման հետևանք է մետաղների պասիվացումը օդում, ազոտական թթվում և կոռոզիայի ինհիբիտորների առկայությամբ։
Կատեգորիա:Քիմիական ռեակցիաներ
Գուլյանիցկոե
Գուլյանիցկոե (Гуляницьке), գյուղ Ուկրաինայի Նիկոլաևի մարզի Վրադիևկայի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1922 թվականին։
2001 թվականի տվյալներով Գուլյանիցկոե գյուղում բնակվում էր 524 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,82 կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Նիկոլաևի մարզի Վրադիևկայի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1922 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
(7522) 1991 AJ
(7522) , աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1991 թվականի հունվարի 9-ին Մասարու Արաիի և Հիրոսի Մորիի կողմից Յորիում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 3,197805 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,6421 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,7535 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 2088,7 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,172356 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 10,36° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1991 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Մասարու Արաիի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Հիրոսի Մորիի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Վիերվիլ սյուր Մեր
Վիերվիլ սյուր Մեր (Vierville-sur-Mer), համայնք Ֆրանսիայի Ստորին Նորմանդիա մարզի Կալվադոս գավառում ։
Բնակչությունը 2008 թվականի դրությամբ կազմում է 241 մարդ, բնակչության խտությունը` 37.60 մարդ/կմ²։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 6.41 կմ² տարածք։
Աշխարհագրություն
Գտնվում է Փարիզ քաղաքից 250 կմ արևմուտք, Կան քաղաքից` 45 կմ հյուսիս-արևմուտք։
Բնակչություն
Աղբյուրներ` Ֆրանսիայի սոցիոլոգիական գիտությունների բարձրագույն դպրոցի տվյալներ
Տնտեսություն
2010 թվականին ուներ 131 աշխատունակ (15-64 տարեկան) բնակիչ, որոնցից ակտիվ էին 97-ը, իսկ ոչ ակտիվները` 34։ Ակտիվության ցուցանիշը կազմում է 74,0 %։ 97 աշխատունակ մարդկանցից աշխատել է 81 անձ (42 տղամարդ և 39 կին)։ Գործազուրկ են եղել 16 անձ (7 տղամարդ և 9 կին)։ 34 անաշխատունակներից 7-ը եղել են աշակերտներ կամ ուսանողներ, 23-ը` թոշակառուներ, իսկ 4-ը չեն աշխատել տարբեր պատճառներով ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ֆրանսիայի համայնքներ
Սաիտկուլովո (այլ կիրառումներ)
Սաիտկուլովո, կարող է վերաբերել՝
BIGBANG
Առանձին արտիստների ալբոմներ
Թաեյանգ
G-Dragon
Ծովակ լիճ
Չլդըր (Ծովակ Հյուսիսո) (Çıldır), լիճ Հայկական լեռնաշխարհի հյուսիս-արևելքում։ Գտնվում է Թուրքիայի Արդահանի մարզում, լավային արգելափակման ծագում ունի։ Հայելու մակերեսը 85 կմ² է, գտնվում է ծովի մակարդակից 1959 մ բարձրության վրա, խորությունը 42 մ է։ Այն տեկտոնական գոգավորության մեջ է և նախկինում խորը հովիտ է եղել, փակվել է լավային պատվարով։ Երկարությունը հյուսիսից հարավ մոտ 20 կմ է, լայնությունը՝ հյուսիսում 16 կմ։
BIGBANG
Առանձին արտիստների ալբոմներ
T.O.P.
Ծովակ լիճ
Ջուրը քաղցրահամ է, լճից դուրս է գալիս Չըլդըր (անվանում են նաև Մեծաջուր) գետը։ Ձմռանը սառցակալում է։ Սնումը խառն է։ Լճում և գետում ապրում է կարմրախայտը։1578թվականին, օգտագործելով Պարսկաստանում սկիզբ առած գահակալական կռիվները, թուրքերը վերսկսեցին պատերազմը Չըլդրի ափին։ Չըլդըրը բացի "Ծովակ" անվանումից հայերեն այլ անվանում չունի։
Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի լճեր Կատեգորիա:Թուրքիայի լճեր Կատեգորիա:Արդահանի մարզ
BIGBANG
Առանձին արտիստների ալբոմներ
Սընգ Րի
Տե Սոնգ
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հարավկորեական պարային երաժշտական խմբեր Կատեգորիա:2006 հիմնադրված երաժշտական խմբեր Կատեգորիա:Գինեսի գրքի ռեկորդակիրներ Կատեգորիա:Քեյ փոփ երաժշտական խմբեր
Սարսալ
Վերջին շրջանում տոնը առավել հայտնի է «Չարշամա Սոր» անվանումով, որը եզդիերենից թարգմանաբար նշանակում է «Կարմիր Չորեքշաբթի»։ Տոնը եզդիների շրջանում ասոցացվում է կարմիր գույնի հետ։
Պատմություն
Ըստ եզդիական ավանդության՝ մի քանի հազար տարի առաջ այս օրը Մալաք Թավուսը իջել է երկիր ու Աստծո պատգամները տվել եզդիներին, այդ իսկ պատճառով չորեքշաբթին եզդիների մոտ սուրբ օր է։ Չորեքշաբթի օրերն ընդհանրապես, ու հատկապես տոնի չորեքշաբթին եզդիները չպետք է աշխատեն։ Այդ օրը նրանք պետք է նվիրեն հոգևոր կյանքին։
Չարշամա Սորը գոյություն ուներ դեռ Հին Իրանում՝ «Չախար Շանբե Սուրի» անվանմամբ, որը պահլավերենից թարգմանվում է «Չորեքշաբթիի տոնը» կամ էլ «Տոն չորեքշաբթի օրը»։ Հին Իրանում օրացույցների փոփոխման հետ կապված տեղափոխվում էր նաև տոների ժամանակացույցը։ Սասանյանների ժամանակ Պարսկաստանում օգտագործվում էր երկու օրացույց` «յայրի»` 365 օր տևողությամբ, և «սարեդխա»` 365.24224 օր տևողությամբ։ Առաջինը նրանք անվանել են «օշմուրդիկ», որը նշանակում էր «հաշվարկի համար նախատեսված, պիտանի», իսկ երկրորդը` «վիխզակիկ», որը նշանակում էր «շարժական»։
Ծիսակարգ
Եզդիների հոգևոր առաջնորդը նախ բացում է եզդի ժողովրդի պահապան Մալակե Թաուսի Սուրբ սինջակը։ Տոնին նախորդող երեքշաբթի օրը տանտիրուհին 1 հատ մեծ գաթա է թխում, որը կոչվում է կլոճ, և ևս 7 հատ փոքր գաթա, ինչը համապատասխանում է 7 հրեշտակներին կամ շաբաթվա 7 օրերին։ Մեծ գաթայի մեջ մեկ սև ուլունք է դրվում, ում բաժին հասնի, նրան էլ կժպտա հաջողությունը։ Կլոճը դրվում է տան սրբատեղիում, որը եզդիները կոչում են ստեռ և թողնում են մինչև առավոտ։ Առավոտյան տան ավագը մի քանի սրբի անունով կտրում է գաթան և այն բաժանում ընտանիքի այն անդամներին, ովքեր, ըստ իրենց արդեն հասկանում են չարն ու բարին (սովորաբար 13-14 տարեկան և բարձր), իսկ ավելի փոքրերի համար բաժին է հատկացվում մնացած 7 գաթաներից։ Այնուհետև եզդիներն այցելում են գերեզմանոցներ և առաջինը ննջեցյալներին են շնորհավորում, այնուհետև շնորհավորում են ողջերի տոնը ։
Ծիսակարգի մաս է կազմում նաև չորս գույնով հավկիթներ ներկելը՝ սպիտակ, դեղին, կանաչ և կարմիր, որը խորհրդանշում է աշխարհի արարումը։ Չորեքշաբթի օրն առավոտյան եզդի աղջիկները գնում են դաշտ, ծաղիկներ են բերում, զարդարում տան դռներն ու պատուհանները, ինչն էլ խորհրդանշում է գարնան գալուստը։ Տոնի օրը պետք է հաշտվեն միմյանց հետ գժտված եզդիները։ Նրանք այցելում են նաև վերջին ժամանակներում հարազատ մարդ կորցրած եզդիներին։
Տոնի ավանդական ուտեստներն են խաշլաման, սաջի խորովածը` գառի մսով, բրնձով ու չամիչով փլավը և ներկված  ձվերը ։
Հայտնի է, որ այս տոնը, կամ այլ անվանումով՝ Չարշամա Սորը Իրանում նշվում էր տարվա վերջին չորեքշաբթի օրը։ Վերջին երեքշաբթի օրվա երեկոյան մարդիկ հավաքվում էին և մինչև չորեքշաբթի առավոտ կրակ էին վառում, ցատկում դրանց վրայով։ Ծիսական արարողության մաս էր կազմում «Իմ դեղինը (հիվանդություն, գունատություն) քոնն է, իսկ քո կարմրությունը (կյանք, առողջություն)` իմը» բացականչությունը։ Այդ ծիսակատարությունը մինչ այժմ էլ պահպանվել է Իրանում, որը կատարվում է Նոռուզից առաջ՝ մարտ ամսին ։
Բրիգիտա Կրեն
Բրիգիտա Կրեն (գերմաներեն՝ Brigitte Kren, ), ժամանակակից ավստրիացի դերասանուհի, ով գլխավոր դերեր է խաղացել մի շարք կինոնկարներում, վարել Ավստրիայում ժողովրդականություն վայելող հեռուստաշոուներ (ինչպես, օրինակ, «Պարող աստղեր»-ի ավստրիական 7-րդ տարեշրջանը)։ Բրիգիտան խորամուխ է եղել ոչ միայն դերասանի, այլև բալետի պարուհու, մինչև անգամ՝ բուժաշխատողի մասնագիտությունների մեջ, իր ուժերը փորձել է նաև որպես կինոսցենարիստ ։
Սարսալ
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Եզդիական մշակույթ
Բրիգիտա Կրեն
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ավստրիացի դերասանուհիներ Կատեգորիա:Ավստրիացի կինոդերասանուհիներ
Մոնպելիե
Մոնպելիե (ֆր.՝ Montpellier,  ), քաղաք Ֆրանսիայի հարավում, Միջերկրական ծովի ափին։ Այն Էրո դեպարտամենտի մայրաքաղաքն է։ Տեղակայված է Օքսիթընի շրջանում։ 2016 թվականին 607,896 մարդիկ ապրում էին քաղաքային այդ շրջանում և 281,613-ը հենց քաղաքում։ Բնակչության մոտ մեկ երրորդը ուսանողներ են երեք համալսարաններից և բարձրագույն ուսումնական հաստատություններից, որոնք քաղաքի համալսարանի շրջանակներից դուրս են  ։
Կարգավիճակ
Մոնպելիեն մեծությամբ երրորդ ֆրանսիական քաղաքն է Միջերկրական ծովի ափին՝ Մարսելից և Նիսից հետո։ Այն մեծությամբ յոթերորդ քաղաքն է Ֆրանսիայում, նաև ամենաարագ զարգացող քաղաքն է երկրում վերջին 25 տարիների ընթացքում։
Բարեփոխումից հետո
16-րդ դարում ռեֆորմացիայի ժամանակ Մոնպելիեի շատ բնակիչներ բողոքականներ դարձան (կամ Հուգենոտներ՝  ինչպես նրանք հայտնի թին Ֆրանսիայում), և քաղաքը դարձավ կաթոլիկ ֆրանսիացիների գահի դեմ բողոքականների դիմադրության ամրոց։ 1922 թվականին Լյուդովիկոս XIII Արդարը պաշարեց քաղաքը, որը հանձնվեց երկու ամսվա պաշարումից հետո (Մոնպելիեի պաշարումը), որից հետո կառուցեցին Մոնպելիեի միջնաբերդը՝ պաշտպանության նպատակով։ Լուի Արև արքան Մոնպելիեն դարձրեց Ներքին Լանգդոկի մայրաքաղաքը, և քաղաքը սկսեց գեղեցկանալ, պամական կենտրոնում կառուցվեցին Պեյրուի թագավորական հրապարակը, մեծ քանակությամբ տներ ։ Ֆրանսիական հեղափոխությունից հետո քաղաքը դարձավ ավելի փոքրիկ Էրոյի մայրաքաղաքը։
Ժամանակակից պատմություն
19-րդ դարի ընթացքում քաղաքը բարգավաճեց գինու մշակույթի շրջանակներում, այն կարող էր գինի արտադրել ողջ տարվա ընթացքում՝ արևի առատության շնորհիվ։ Ֆրանսիայում գինու սպառումը Մոնպելիեի քաղաքացիներին թույլ տվեց հարստանալ, մինչև 1890-ական թվականները, երբ սնկային հիվանդություն տարածվեց խաղողի այգիներում, և մարդիկ այլևս անկարող էին գինի ստանալու համար խաղող աճեցնել ։  Այս ամենից հետո քաղաքը ծաղկեց,քանի որ այն ընդունել էր փախստականներ Ալժիրից և հյուսիսային Աֆրիկայի այլ մասերից՝ Ալժիրի անկախությունից հետո։
Քաղաքը մեկ այլ բնակչության ներհոսք ունեցավ վերջերս, մեծապես ուսանողության շնորհիվ,ովքեր կազմում են Մոնպելիեի բնակչության մեկ երրորդը։ Բժշկական դպրոցը քաղաքի բարգավաճող ուսանողական մշակույթի մեկնարկը տվեց, չնայած շատ այլ համալսարաններ հենց այստեղ են հիմնադրվել։ Ափամերձ քաղաքը նաև այնպիսի զարգացումներ է ունեցել,ինչպես Կորումը և Անտիգոնը, որոնք գրավել են մի շարք ուսանողների ուշադրությունը։
Աշխարհագրությունը
Քաղաքը տեղակայված է լեռնային հիմքի վրա՝ Միջերկրական ափից 10կմ դեպի ներս,Լեզ գետի ափին։ Քաղաքի անվանումը,որը սկզբում եղել է Monspessulanus, mont pelé -ի(մերկ լեռ, որովհետև բուսականությունը աղքատ է եղել) կամ le mont de la colline-ի(բլուրի լեռ) համարժեքն է եղել։
Մոնպելիեն գտնվում է Մարսելից՝170կմ, Թուլուզից՝ 242կմ և Փարիզից 748կմ հեռավորության վրա։
Քաղաքը կառուցված է երկու բլուրների վրա՝ Մոնպելիե և Մոնպելիերե,այսպիսով քաղաքի փողոցներից որոշները բարձրության մեծ տարբերություն ունեն։ Փողոցներից որոշները նաև չափազանց հին են և նեղ,որը քաղաքին ավելի գողտրիկ տեսք է տալիս։
Կլիման
Մոնպելիեի կլիման Միջերկրածովյան է (Կյոպպենի կլիմաների դասակարգում), մեղմ, խոնավ ձմեռներով և շոգ,բավականին չոր ամառներով։ Ամսական միջին ջերմաստիճանը տատանվում է հունվարին 7.2 C մինչև հուլիսին 24.1 C: Քամու ուժգնացումը 630մմ, ամենամեծը աշնանն է և ձմռանը։ Ծայրահեղ ջերմաստիճանները տատանվել են -17.8 °C փետրվարի 5-ին և 43.5 °C 2019 թվականի հունիսի 28-ին։
Շրջաններ
2011 թվականից ի վեր, Մոնպելիեն բաժանված է եղել յոթ շրջանների,որոնք էլ իրենց հերթին բաժանված են եղել ենթաշրջանների։
Բնակչություն
Ամբողջ մայրաքաղաքային տարածքը 2006թ. ունեցել է 510,400 բնակչություն։ Ըստ Վիճակագրության և տնտեսական ուսումնասիրությունների ազգային ինստիտուտի կատարած ուսումնասիրության,2001-ից 2012թթ. ընթացքում Մոնպելիեի բնակչությունը ամենամեծ աճն է գրանցել,առաջ անցնելով Փարիզից և Լիոնից։
Իր պատմության մեջ և նույնիսկ այսօր,Մոնպելիեն հայտնի է իր նշանակալի իսպանական բնակչությամբ, ժառանգությամբ և ազդեցությամբ։ Մոնպելիեն նաև օթևան է տվել ալժիրյան և իտալական համայնքների։
Պատմություն
Մոնպելիեի համալսարանը աշխարհում ամենահին համալսարաններից է՝ հիմնադրված 1160թ., որը կանոնադրություն է ստացել 1220թ. կարդինալ Կոնրադ ֆոն Ուրախի կողմից,որը հաստատվել է Նիկոլա IV-ի կողմից 1289թ.: Այն արգելվեց Ֆրանսիական հեղափոխության ընթացքում,սակայն վերահաստատվեց 1896թ.:
Ճշգրտորեն հայտնի չէ,թե որ թվականին են գրականության դպրոցները հիմնադրվել,որոնք հետագայում զարգացան որպես Մոնպելիեի արվեստի բաժին. կարող է այնպես լինի,որ նրանք գալա-հռոմեական դպրոցների շարունակությունն են։ Իրավագիտության դպրոցը հիմնադրվել է Պլացենտիուսի կողմից,ով դոկտոր էր Բոլոնիայի համալսարանում։ Նա եկել էր Մոնպելիե 1160թ., այնտեղ դասավանդել էր երկու տարբեր ժամանակահատվածներում և մահացել այդտեղ 1192թ.: Բժշկական դպրոցը հավանաբար հիմնադրվել է մուսուլմանական իսպանական բժշկական դպրոցների մի շրջանավարտի կողմից։ Հաստատված է,որ 1137-ական թվականներին Մոնպելիեում կային երկու հզոր բժիշկներ։ 1220թ. կարդինալ Կոնրադի՝ Հոնորիուս III-ի պապական դեսպանի կողմից ներկայացված կանոնադրությունը,որը ամբողջացավ 1240թ. Պիեռ դը Կոնքի կողմից, այս դպրոցը հանձնեց Մագլոնի եպիսկոպոսի ղեկավարությանը։ 1289թ. Նիկոլա IV-ը հրամանագիր առաջ քաշեց ,համախմբելով բոլոր դպրոցները մի համալսարանի ներքո,որը եպիսկոպոսի ղեկավարության տակ էր,բայց փաստորեն նաև ինքնավարության մեծ բաժին ուներ։
Աստվածաբանությունը նախ և առաջ ուսուցանվում էր մենաստաններում, որտեղ Անտոնիո Պադովացին, Ռայմունդ Լուլին և Բերնար դը լա Տրեյն էին դասավանդում։ Ջոն արքայի երկու նամակները ապացուցում են,որ աստվածաբանության բաժինը Մոնպելիեում գոյություն է ունեցել մենաստաններից անկախ 1350թ. հունվարին։ 1420 թվականի հրամանագրի համաձայն, Մարտին V-ը այս բաժին բերեց կանոնական ինստիտուտը և սերտորեն այն կապեց իրավագիտության բաժնի հետ։ 16-րդ դարում աստվածաբանության բաժինը ժամանակավորապես անհետացավ,երբ կալվինականությունը տիրում էր քաղաքում Ֆրանսիայի արքա Հենրի II-ի գահակալության ժամանակ։ Այն վերսկսեց իր գործառույթները այն ամենից հետո, երբ Լյուդովիկոս XIII Արդարը վերահաստատեց արքայական իշխանությունը Մոնպելիեում 1622թ.,բայց Դոմինիկյան միաբանության և Հիսուսի միաբանության մրցակցությունը լրջորեն խանգարեց բաժնի հակամետությանը,որը անհետացավ հեղափոխության ժամանակ։ Իրավագիտության բաժնի հռչակավոր աշակերտների ցանկում են Պետրարկան, ով չորս տարի անցկացրեց Մոնպելիեում, նրա դասախոս Գիյոմ դը Նոգարեն,  Ֆիլիպ IV Գեղեցիկը, Գիյոմ դը Գրիմոարը, ով հետագայում ստացավ Ուրբանոս V անվանումը և հակապապ Բենեդիկտ XIII-ը։ Բայց 15-րդ դարից հետո այս բաժինը, ինչպես նաև արվեստի բաժինը անկում ապրեցին Ֆրանսիայի արքա Հենրի IV-ի օրոք,չնայած ժամանակավորապես։
Մոնպելիեի բժշկական դպրոցը իր հաջողության համար պարտական է Գիյեմի կառավարմանը, քաղաքի իշխանությանը,որի միջոցով յուրաքանչյուր լիցենզավորված բժիշկ կարող էր դասախոսել այդտեղ; դպրոցում չկար ուսուցիչների ֆիքսված սահման,դասախոսությունները բազմաթիվ էին, և դասավանդելու առատություն կար։ Ֆրանսուա Ռաբլեն իր բժշկական աստիճանը ստացել է Մոնպելիեում։ Հենց այս դպրոցում էր,որ ծագել է վիտալիզմի կենսաբանական թեորիան Բարտի կողմից(1734–1806թթ.): Ֆրանսիական հեղափոխությունը չխանգարեց բժշկության բաժնի գոյությանը։
Գիտության և գրականության բաժինները վերահիմնադրվեցին 1810թ., իրավագիտության բաժինը՝ 1880թ.: Համալսարանի 600-ամյակի առիթով էր, 1889թ., որ Ֆրանսիայի կառավարությունը հայտարարեց իրենց մտադրության մասին,որը այդ ժամանակվանից իրագործվել է՝ վերակազմավորել Ֆրանսիայի նահանգային համալսարանները։
Տրանսպորտ
Մոնպելիեում գործում է երկաթուղի՝ ներառյալ TGV արագընթաց գնացքները։ Մոնպելիեի գլխավոր երկաթուղային կայարանը Սբ. Ռոշն է։ Արագընթաց երկաթուղի կառուցելու ծրագրեր կան, որը կկապի Նիմը և Մոնպելիեն LGV Méditerranée (Միջերկրական արագընթաց ուղի)-ի միջոցով ։ Մոնպելիե-Միջերկրական օդանավակայանը տեղակայված է Ֆրեջորգում, Մոգիո քաղաքում՝ Մոնպելիեի հարավ-արևելքում։