cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Աթեիզմ
Աթեիստ փիլիսոփաներ
Արժեքաբանական կամ կառուցողական աթեիզմը մերժում է աստծո գոյությունը՝ ի նպաստ բացարձակ մեծության, ինչպիսին է մարդկությունը։ Աթեիզմի այս տեսակը օգնում է մարդկությանը՝ որպես ազգային արժեքների բացարձակ աղբյուր, և թույլ է տալիս անհատներին լուծել բարոյական և ազգային խնդիրները՝ առանց Աստծուն դիմելու։ Մարքսը և Ֆրոյդը օգտագործում էին այս փաստարկը ազատագրության, անկախության և անխափան երջանկության մասին հաղորդագրություններ տարածելու համար ։ Աթեիզմը քննադատողներ այս պնդմանը հակադարձում են հետևյալ կերպ՝ աստծո գոյության ժխտումը կամ հանգեցնում է բարոյական հարաբերականապաշտության և թողնում է մարդուն առանց բարոյական հիմքերի կամ դարձնում է կյանքը անիմաստ և խղճուկ ։ Բլեզ Պասկալը վիճարկել է այս տեսակետը իր «Մտքերում» ։
Ֆրանսիացի փիլիսոփա Ժան Պոլ Սարտրը իրեն ներկայացնում է որպես աթեիստական էկզիստենցիալիզմի ներկայացուցիչ, ով մտահոգված չէ Աստծո գոյությունը մերժելով, այլ նշում է, որ մարդը պետք է գտնի ինքն իրեն նորից և հասկանա, որ ոչինչ չի կարող փրկել իրեն՝ իրենից, անգամ Աստծո գոյության ճշգրիտ ապացույցը։ Սարտրն նշում էր, որ «եթե Աստված գոյություն չունի, ապա կա նվազագույնը մեկ արարած, որի գոյությունը նախորդում է էությանը, արարած, ով գոյություն ունի մինչև նա կարող է որոշվել ինչ-որ հայեցակարգով և․․․այդ արարածը մարդն է»։ Աթեիզմի այս տեսակի պրակտիկ հետևանքները որպես գաղափար նկարագրվել են Սարտրի կողմից հետևյալ կերպ․ «Չկան ապրիորի կանոններ կամ բացարձակ արժեքներ, որոնք կոչված են ղեկավարելու մարդկային վարքագիծը, և մարդիկ «դատապարտված» են իրենց համար դրանք ստեղծելու՝ դարձնելով «մարդուն» բացարձակ պատասխանատու այն ամենի համար, ինչն ինքն անում է»։
Կապ աշխարհայացքների և սոցիալական վարքագծերի հետ
Սոցիոլոգ Ֆիլ Ցուկերմանը վերլուծեց նախորդ սոցիալական գիտությունների հետազոտությունները աշխարհիկության և անհավատության մասին, և եզրակացրեց, որ սոցիալական բարօրությունը փոխկապակցված է անհավատության հետ։ Նա հայտնաբերել էր, որ կան զգալիորեն ավելի քիչ թվով աթեիստներ աղքատների շրջանում և թույլ զարգացած երկրներում (մասնավորապես՝ Աֆրիկայում և Հարավային Ամերիկայում), քան ինդուստրիալ ժողովրդավարական երկրներում ։ Նա որոշակի հետազոտություններ կատարելուց հետո՝ կապված ԱՄՆ-ի հետ, որը աչքի է ընկնում մեծ թվով աթեիստներով, եկավ այն եզրակացության, որ աթեիստները և աշխարհիկ մարդիկ ավելի քիչ ազգանամոլ են, անտիսեմիստիկ (ատելություն եվրեյների հանդեպ), ռասիստ, դոգմատիկ, ազգայնակենտրոն, սահմանափակ մտածելակերպով և բռնապետական։ ԱՄՆ-ում, որտեղ աթեիզմի ամենաբարձր ցուցանիշներն են, սպանության մակարդակը միջինից ցածր է, իսկ առավել կրոնապաշտ նահանգներում սպանության մակարդակը բավականին բարձր է միջինից  ։
Անհավատություն
Մարդիկ, ովքեր իրենց ներկայացնում են որպես աթեիստներ հաճախ ենթադրվում է, որ անհավատ են, բայց հիմնական կրոնների որոշ աղանդներ մերժում են արարիչ աստծո գոյությունը ։ Վերջին տարիներին, հիմնական կրոնական դավանանքները կուտակել են մեծ թվով բացահայտ աթեիզմի հետևորդների, ինչպիսիք են աթեիստական և մարդասիրական հուդայականության հետևորդները և Քրիստոնյա աթեիստները   ։
Դրական աթեիզմի անգամ ամենախիստ զգացումը չի հանգում որևէ հատուկ համոզմունքի։ Աթեիստները կարող են ունենալ ցանկացած հոգևոր համոզմունք՝ սկսած բարոյական ունիվերսալիզմից մինչև մարդասիրություն, ինչը ենթադրում է, որ բարոյական օրենսգիրքը պետք է կիրառվի հետևողականորեն բոլոր մարդկանց համար, մինչև բարոյական նիհիլիզմ, ինչը ենթադրում է, որ բարոյականությունը անիմաստ է ։ Աթեիզմը ընդունվում է որպես փիլիսոփայական դիրքորոշում հինդուիզմի, ջայնիզմի և բուդդիզմի որոշ տարբերակներում ։
Աստծո կանոններ
Համաձայն Պլատոնի Եվտոֆրոնի դիլեմայի, աստվածների դերը ճիշտը սխալից զանազանելու համար կամ ավելորդ է, կամ ինքնակամ։ Փաստարկը, որ բարոյականությունը պետք է ժառանգել Աստծուց, և այն չի կարող գոյություն ունենալ առանց իմաստուն արարչի, վերածվել է ավելի շատ քաղաքական բանավեճերի թեմայի, քան փիլիսոփայական ։ Բարոյական նորմերը, ինչպիսին է «մարդասպանությունը սխալ է», դիտվում են որպես աստծո կանոններ, և աստված համարվում է դատավոր։ Այնուամենայնիվ, շատ աթեիստներ պնդում են, որ բարոյականությանը օրենքով վերաբերելը սխալ է, և բարոյականությունը կախված չէ օրենքներից ։ Ֆրիդրիխ Նիցշեն նշեց, որ բարոյականությունը անկախ է թեիստական համոզմունքներից և հայտարարեց, որ Աստծո վրա հիմնված բարոյականությունը «ունի ճշմարտություն միայն այն դեպքում, եթե Աստված ճշմարտություն է. այն կանգնած է կամ ընկնում է հավատքով»  ։
Փիլիսոփաներ Սյուզեն Նեյմանը և Ջուլիան Բագգինին (մի շարք այլ փիլիսոփաների հետ) ենթադրում են, որ միայն Աստծո օրենքների համար բարոյական լինելը պարզապես կույր հնազանդություն է։ Բագգինին նշում է, որ աթեիզմը վերադաս հիմք է բարոյականների համար և պնդում, որ բարոյական հիմքերը կրոնական պատվիրաններին անհրաժեշտ են, որպեսզի գնահատեն իրենց պատվիրանների բարոյական և ոչ բարոյական լինելը և կարողանան իմանալ, օրինակ, որ «գողությունը» անբարոյական է, նույնիսկ եթե ինչ-որ կրոն դա թույլատրում է, իսկ աթեիստները, հետևաբար, ունեն առավելություն, ավելի հակված են ինքնուրույն նման գնահատականներ տալու ։ Ժամանակակից բրիտանացի քաղաքական փիլիսոփա Մարտին Քոհենը առաջարկել է կրոնական կարգադրությունների առավել պատմական օրինակ՝ տանջանքների և ստրկության հետ կապված աստվածաշնչյան կարգադրությունները՝ որպես ապացույց այն բանի, որ կրոնական կարգադրություններն են հետևում քաղաքական և սոցիալական սովորույթներին, ոչ թե հակառակը ։ Քոհենը մանրամասնում է այս փաստարկը Քաղաքական փիլիսոփայությունը Պլատոնից մինչև Մաո աշխատության մեջ, որտեղ նա պնդում է, որ Ղուրանըդեր է ունեցել սոցիալական կանոնների պահպանման գործում աղ 7-րդ դարում՝ չնայած աշխարհիկ հասարակության մեջ կատարված փոփոխություններին ։
Կրոնի քննադատում
Որոշ ականավոր աթեիստներ, մասնավորապես Քրիստոֆեր Հիթչենսը, Դենիել Դեննեթը, Սեմ Հարրիսը և Ռիչարդ Դոքինզը, հետևելով այնպիսի մտածողների, ինչպիսիք են Բերտրանդ Ռուսսելը, Ռոբերտ Ինգերսոլը, Վոլտերը և վիպասան Ժոզե Սարամագոն, քննադատել են կրոնները՝ նշելով կրոնական պրակտիկաների և վարդապետությունների վնասակար կողմերը ։ 19-րդ դարում գերմանացի քաղաքագետ և սոցիոլոգ Կառլ Մարքսը կրոնը անվանում էր «ճնշված արարածի հոգոց, անսիրտ աշխարհի սիրտ, և անհոգի դեպքերի հոգի, դա մարդկության համար օփիոն է»։ Նա, շարունակելով միտքը, նշում էր, որ «Կրոնի վերացումը՝ որպես ժողովրդի պատրանքային երջանկություն, նրանց իսկական երջանկության հասնելու պայմանն է։ Կոչ անել նրանց ոչնչացնել պատրանքները իրենց կարգավիճակի մասին՝ նշանակում է կոչ անել ոչնչացնել իրենց կարգավիճակը, որը պահանջում է պատրանքներ» ։ Լենինը ասել է, որ «ամեն կրոնական և աստծո գաղափար աննկարագրելի նենգություն է՝ իր ամենավտանգավոր դրսևորումներով, «վարակի» ամենազզվելի տեսակը։ Միլիոնավոր մեղքերը, կեղտոտ գործերը, դաժան վարքագիծը և ֆիզիկական բոլոր տեսակի վարակները առավել քիչ վտանգավոր են, քան Աստծո մասին մեղմ, հոգևոր գաղափարը՝ զարդարված խելացի և գաղափարական հագուստներով» ։
Սեմ Հարրիսը քննադատում է Արևմտյան կրոնները, նշելով, որ դրանք հենվում են աստվածային իշխանության վրա՝ աջակցելով ավտորիտարիզմը և դոգմատիզմը։ Կա հարաբերակցություն կրոնական ֆունդամենտալիզմի ու բացառիկ կրոնի (երբ կրոնը պահպանվում է, քանի որ այն ունի արտաքին շահեր) և ավտորիտարիզմի ու դոգմատիզմի միջև ։ Այս փաստարկները պատմական իրադարձությունների միջոցով ներկայացնում են կրոնի վտանգները, ինչպիսիք են խաչակրաց արշավանքները, ինկվիզիցիան, Սալեմի վհուկների դատավարությունը և ահաբեկչական հարձակումները․ օրինակները օգտագործվել են ի պատասխան կրոնի օգտակարության մասին պնդումներին ։ Հավատացյալները հակառակն են պնդում, որ որոշ ռեժիմներ, որոնք պաշտպանում են աթեիզմը, ինչպիսին եղել է ԽՍՀՄ-ը, նույնպես մեղավոր են եղել զանգվածային սպանությունների մեջ ։ Ի պատասխան այդ պնդումներին, մի շարք աթեիստներ, ինչպիսիք են Սեմ Հարրիսը և Ռիչարդ Դոքինսը, նշել են, որ Ստալինյան բռնաճնշումները պայմանավորված էին ոչ թե աթեիզմով, այլ դոգմատիկ մարքսիզմով, և այն, որ Ստալինը և Մաոն եղել են աթեիստներ, չի նշանակում, որ իրենց գործերը կատարել են աթեիզմի անունից ։
Ստուգաբանություն
Հին Հունաստանում átheos (ἄθεος, ἀ- + θεός «աստված») նշանակում էր «անաստված»։ Այն առաջին անգամ օգտագործվել է որպես պարսավանք՝ «անաստված» կամ «անհավատ» իմաստով։ Մ․թ․ա 5-րդ դարում, հասկացությունը սկսեց ցույց տալ ավելի գիտակից կամ ակտիվ անաստվածություն՝ «աստվածների հետ հարաբերությունների դադարում» կամ «աստվածների ժխտում» իմաստով։ ἀσεβής (asebēs) տերմինը հետագայում սկսվեց օգտագործվել նրանց դեմ, ովքեր ժխտում կամ անհարգալից վերաբերմունք էին ցույց տալիս տեղի աստվածների նկատմամբ, եթե անգամ նրանք հավատում էին ուրիշ աստվածների։ Դասական տեքստերի ժամանակակից թարգմանությունները երբեմն ներկայացնում են átheos բառը որպես անաստված։ Որպես վերացական գոյական, նաև կար ἀθεότης (atheotēs)՝ «աթեիզմ»։ Ցիցերոնը թարգմանեց հունարեն բառը լատիներեն átheos։ Տերմինը սկսեց հաճախ օգտագործվել վաղ քրիստոնյաների և հելլենիստների միջև բանավեճերի ժամանակ՝ վերագրելով այն մի կողմը մյուսին՝ նվաստացուցիչ իմաստով ։
Աթեիստ հասկացությունը (ֆր. athée)՝ «նա, ով ժխտում է Աստծո կամ աստվածների գոյությունը» իմաստով, անգլերենում առաջին անգամ օգտագործվել է 1566թ․ , ապա՝ 1571թ. ։ Աթեիստը, որպես պրակտիկ անաստվածության պիտակ, օգտագործվել է դեռևս 1577թ․ ։ Աթեիզմ հասկացությունը ծագել է ֆրանսերեն athéisme բառից և հայտնվել անգլերենում 1587-ին ։ Առավել հին աշխատություններում՝ սկսած 1534թ․-ից օգտագործվել է աթեոնիզմ հասկացությունը ։ Առնչվող բառերը առաջացել են ավելի ուշ՝ դեիստը՝ 1621թ․, թեիստը՝ 1662թ․ դեիզմը՝ 1675թ․ և թեիզմը՝ 1678 ։ Այդ ժամանակ «դեիստ» և «դեիզմ» արդեն ունեին իրենց այժմյան իմաստները։ Թեիզմ հասկացությունը առաջացել էր ի հակադարձ դեիզմի։
Կարեն Արմսթրոնգը գրում է, որ «16-րդ և 17-րդ դարերում, «աթեիստ» բառը դեռևս օգտագործվում էր բացառապես բանավեճերի ժամանակ․․․ Աթեիստ տերմինը վիրավորանք էր։ Ոչ ոք չէր փորձի իրեն անվանել աթեիստ»"։
Աթեիզմը առաջին անգամ օգտագործվել է նկարագրելու համար 18-րդ դարում Եվրոպայում անկախ ճանաչված հավատքը, որը ենթադրում էր անհավատություն մոնոթեիստական Աբրահամ աստծո նկատմամբ ։ 20-րդ դարում գլոբալիզացիան հանգեցրեց հասկացության ընդլայնմանը և նշանակում էր «անվստահություն բոլոր աստվածների նկատմամբ», թեպետ այն մնում է նույն իմաստով Արևմտյան հասարակությունում՝ աթեիզմը նկարագրելով որպես ուղղակի «անհավատություն Աստծո նկատմամբ»։
Պատմություն
Աթեիզմ բառի ամենավաղ հայտնաբերված կիրառումը եղել է 16-րդ դարում Ֆրանսիայում ։ Գաղափարները, որոնք այսօր կարող են համարվել աթեիստական, վերագրվում են վեդիական քաղաքակրթությունից մինչև անտիկ ժամանակները։
Վաղ հնդկական կրոն
Հին հնդկական գաղափարախոսութան մեջ աթեիստական դպրոցներ գոյություն են ունեցել պատմական վեդիական կրոնի ժամանակաշրջանում ։ Հինդուիստական փիլիսոփայության 6 ուղղափառ ուսմունքներից Սամխյան, որը փիլիսոփայական գաղափարախոսությամբ ամենահին դպրոցն էր, չէր ընդունում Աստծուն, Միմանսան նույնպես ժխտում էր Աստծո մասին գաղափարը ։ Խորապես նյութապաշտ և հակաթեիստական փիլիսոփայությամբ Չարվակա (Լոկայաթա) դպրոցը, որը ծագել էր Հնդկաստանում մ․թ․ա․ 6-րդ դարում, հավանաբար ամենաակնհայտ աթեիստական դպրոցն էր Հնդկաստանի փիլիսոփայությունում, որը հունական կինիզմի դպրոցի նմանօրինակն էր։ Հնդկական փիլիսոփայության այս ճյուղը համարվում էր այլադավան կամ ոչ ուղղափառ՝ կապված նրանց կողմից Վեդայի իշխանությունը մերժելու հետ և, հետևաբար, չի համարվում Հինդուիզմի 6 ուղղափառ դպրոցներից, բայց այն ուշագրավ է և հանդիսանում է ապացույց Հինդուիզմի նյութապաշտական շարժման մասին ։ Չատտերժին և Դաթթան բացատրում են, որ Չարվակա փիլիսոփայության մասին մեր ընկալումները կցկտուր են՝ հիմնված մեծ մասամբ այլ դպրոցների կողմից կատարված քննադատությունների վրա :"Չնայած նյութապաշտությունը այս կամ այն ձևով միշտ ներկայացվել է Հնդկաստանում, և պատահական հղումներ են հայտնաբերվել Վեդասում՝ բուդդայական վիպագիրների գրականությունում, ինչպես նաև ուշ փիլիսոփայական աշխատություններում չկա ոչ նյութապաշտության մասին որևէ համակարգային աշխատություն, ոչ որևէ հետևորդներ ունեցող կազմավորված դպրոց, ինչպես մնացած փիլիսոփայական ուսմունքներում։ Բայց մնացած դպրոցների գրեթե ամեն աշխատությունում նշվում են նյութապաշտական տեսակետերի հերքման մասին։ Մեր գիտելիքները հնդկական նյութապաշտության մասին հիմնականում հիմնված են հենց դրանց վրա։" Այլ հնդկական փիլիսոփայություններից, որոնք ներկայացված են որպես աթեիստական, նշվում են Միմանսան և Սամխյան։ Անձնական արարիչ Աստծո մերժումը առկա է նաև ջայնիզմում և բուդդայականությունում ։
Անտիկ ժամանակաշրջան
Արևմտյան աթեիզմը գալիս է նախասոկրատեսյան հունական փիլիսոփայությունից, բայց այն ժամանակ աթեիզմի այժմյան իմաստը գոյություն չուներ կամ հազվադեպ էր օգտագործվում Հին Հունաստանում ։ Նախասոկրատեսյան ատոմիստներից Դեմոկրիտոսը բնորոշում էր կրոնը որպես մարդու արձագանքը բնական երևույթներին , բայց ակնհայտորեն չէր ժխտում աստծո գոյությունը ։ Մ․թ․ա 5-րդ դարում հույն քնարերգու Դիագորաս Մելոսացին մահվան է դատապարտվել Աթենքում՝ «անաստված մարդ» (ἄθεος) լինելու համար այն բանից հետո, երբ ծաղրել է Էլուսինյան գաղտնիքները   , բայց նա փախել էր քաղաքից՝ պատժից խուսափելու համար   ։ Հետագայում տարբեր հեղինակներ նրան բնորոշել են որպես «առաջին աթեիստ» , բայց նա հավանաբար աթեիստ չէր, եթե հաշվի առնել հասկացության այժմյան իմաստը ։
Սիսիփոսի սատիրական դրամայի, որը վերագրվում է Կրիտիասին և Էվրիպիդեսին, պնդում է, որ ինչ- որ խելացի մարդ ստեղծել է «աստվածներից վախը», որպեսզի ստիպի մարդկանց բարոյական վարքագիծ դրսևորել  ։ Այս պնդումը, այնուամենայնիվ, իրականում չի նշանակում, որ աստածներ գոյություն չունեն, այլ ուղղակի նրանց հզորության և ուժի մասին պատկերացումները խաբեություն են ։ Աթեիստական պնդումներ են վերագրվում նաև հույն փիլիսոփա Պրոդիկուսին։ Ֆիլոդեմուսը նշում է, որ «Պրոդիկուսը հավատում էր, որ հանրաճանաչ հավատքների աստվածները գոյություն չունեն, և ոչ ոք չգիտի դրանց մասին, բացի հասարակ մարդուց․ երկրի պտուղները և գրեթե ամեն ինչ հանգեցնում են նրա գոյությանը»։ Պրոտագորասը երբեմն համարվում էր աթեիստ, բաց նրա տեսակետերը ավելի շատ ագնոստիկ կողմնորոշում ունեին․ նա նշում էր, որ «ինչ վերաբերում է աստվածներին, ես անզոր եմ բացահայտել, թե նրանք արդյոք գոյություն ունեն թե ոչ, կամ ինչի են նրանք նման, դա պարզելու ճանապարհին առկա են շատ խոչընդոտներ, որոնցից են առարկայի անորոշությունը և մարդկային կյանքի կարճատևությունը» ։
Աթենական հասարակությունը ասոցացնում էր Սոկրատեսին (մ․թ․ա․ 470–399թթ․) նյութապաշտական ուսումնասիրությունների մասին նախասոկրատեսյան փիլիսոփայության և բնական երևույթները աստծո միջամտությամբ բացատրելու միտումների հետ ։ Արիստոփանեսի «Ամփեր» կոմիկական ներկայացման մեջ (մ․թ․ա․ 423թ․) Սոկրատեսը իր ուսանողներին սովորեցնում է, որ ավանդական հունական աստվածները գոյություն չունեն  ։ Ավելի ուշ Սոկրատեսը դատապարտվել և մահապատժի է ենթարկվել՝ մեղադրվելով տեղի աստվածների փոխարեն օտար աստվածներին երկրպագելու մեջ  ։ Սոկրատեսը իր դատավարության ժամանակ կտրականապես հերքել է աթեիզմի մասին մեղադրանքները , և նրա մասին պահպանված բոլոր աղբյուրներում նշվում է, որ նա բարեպաշտ անձնավորություն էր, ով աղոթում էր ծագող արևին և հավատում էր, որ Դելֆյան պատգամախոսը Ապոլոնի խոսքն է ասում ։ Էվգեմերոսը (մ․թ․ա․ 300թ․) հրապարակել է իր տեսակետը, որ աստվածները ուղղակի կառավարիչներ են, նվաճողներ և անցյալում հայտնագործներ, և իրենց մշակույթն ու կրոնները անհետացած թագավորությունների և ավելի վաղ քաղաքական կառույցների շարունակությունն էին ։ Չնայած լինելով ոչ խիստ աթեիստ՝ Էվգեմերոսը ավելի ուշ քննադատվել է աստվածներին աշխարհից ոչնչացնելու կոչեր տարածելու համար ։
Աթեիզմի զարգացման գործընթացում ամենահայտնի հույն մտածողը Էպիկուրուսն էր(մ․թ․ա․ 300թ․) ։ Հիմնվելով Դեմոկրիտեսի և Ատոմիստների գաղափարների վրա, նա ընդունում էր նյութապաշտական փիլիսոփայությունը, որի համաձայն տիեզերքը կառավարվում է հավանականության օրենքներով, չկա աստծո միջամտության կարիքը (տե՛ս դետերմինիզմ) ։ Չնայած դրան Էպիկուրուսը հավատում էր, որ աստվածներ գոյություն ունեն նա ուղղակի կարծում էր, որ աստվածները հետաքրքրված չեն մարդկանց գործերով ։ Էպիկուրուսի հետևորդների նպատակն էր հասնել ատարաքսիայի («մտքի ներդաշնակություն»), և սա անելու կարևորագույն ճանապարհը աստվածային բարկության նկատմամբ վախի անմտության բացահայտումն է։ Էպիկուրուսը նաև ժխտում էր մահից հետո կյանքի գոյությունը, և հարկավոր չէ վախենալ մահից հետո աստծո պատիժներից ։ Մ․թ․ա․ 3-րդ դարում հույն փիլիսոփաներ Թեոդոր Կիրենացին և Ստրատոն Լամպսակացին չէին հավատում աստվածների գոյությանը։ Հռոմեացի փիլիսոփա Սեքստոս Էմպիրիկոսը գտնում էր, որ պետք է ընդհատել բոլոր կրոնների մասին դատողությունները։ Նրա ուսմունքը իրենից ներկայացնում էր սկեպտիցիզմի ճյուղ՝ հայտնի պիրոնիզմ անվանումով, ինչը ենթադրում էր, որ ոչինչ ժառանգաբար չար չէ, և, որ ատարաքսիայի կարելի է հասնել հրաժարվելով մեկի համոզմունքներից։ Նրա՝ բավականին մեծ թվով պահպանված աշխատությունները զգալի ազդեցություն են ունեցել հետագա փիլիսոփաների աշխատությունների վրա ։
«Աթեիստ» բառի նշանակությունը փոփոխվել է անտիկ ժամանակաշրջանի ընթացքում ։ Վաղ քրիստոնյաները հաճախ համարվում էին «աթեիստներ», որովհետև նրանք չէին հավատում Հունահռոմեական աստվածների գոյությանը  ։ Հռոմեական կայսրության տարիներին քրիստոնյաները մահապատժի էին ենթարկվում հիմնականում հռոմեական աստվածներին մերժելու և կայսրերին չերկրպագելու համար ։ Երբ քրիստոնեությունը դարձավ Հռոմի պետական կրոնը Թեոդոսիոս 1-ինի օրոք 381թ․, հերեսը (ինչ-որ մեկի կողմից ճշգրիտ համարվող որևէ կրոնական ուսմունքի գիտակցված մերժումը) դարձավ պատժելի հանցագործություն ։
Վերածննդի վաղ միջին դարեր
Վաղ միջին դարերի ընթացքում Իսլամական աշխարհը ոսկե դար ունեցավ։ Գիտության և փիլիսոփայության առաջընթացին զուգընթաց, արաբական և պարթևական աշխարհներում ի հայտ եկան բացահայտ աթեիստներ, որոնցից էին Մուհամեդ ալ Վարրակը (9-րդ դարերում), Իբն ալ Ռավանդին (827–911), Ալ Ռազին (854–925) և Աբու ալ-Ալա ալ-Մաարրին (973–1058)։ Ալ-Մաարրին գրում էր, որ «կրոնը ինքն իրենով առակ է՝ ստեղծված անտիկների կողմից» և, որ մարդիկ «երկու տիպի են՝ նրանք, ովքեր ունեն ուղեղ, բայց ոչ կրոն, և նրանք, ովքեր ունեն կրոն, բայց ոչ ուղեղ» ։ Չնայած լինելով բեղմնավոր գրողներ, նրանց աշխատությունների չնչին մասն է պահպանվել, հիմնականում պահպանվել են առավել ուշ գրված իսլամական ապոլոգներում (խրատական բովանդակությամբ այլաբանական կարճ պատմվածքներ) և մեջբերումներում, որոնք փորձում էին հերքել դրանք ։ Ոսկե դարի այլ նշանավոր ուսուցանողներ ունեին ռացիոնալիստական, ինչպես նաև աթեիստական գաղափարներ, չնայած հաշվի առնելով ներկայիս իսլամական աշխարհի գաղափարական մթնոլորտը և սակավաթիվ ապացույցները, որ փրկվել են այդ ժամանակաշրջանից, այս տեսակետը վիճելի է համարվում։
Եվրոպայում աթեիստական տեսակետերի ըմբռնումը հազվադեպ էր Վաղ միջին և միջին դարերում, մետաֆիզիկան և աստվածաբանությունը կրոնի հետ կապված դոմինանտ հետաքրքրութուններն էին ։ Այնուամենայնիվ, այս ժամանակաշրջանում կային շարժումներ, որոնք նպաստեցին քրիստոնեական աստծո նկատմամբ այլակրոն պատկերացումների առաջացմանը, ներառյալ՝ բնության և աստծո ճանաչելիության մասին պատկերացումների։ Տարբեր անհատներ և խմբեր, որոնցից էին փիլիսոփաներ Հովհան Սկոտ Էրիուգենան,Դավիդ Դինանտը, Ամալրիկ Բենացին և «Ազատ ոգու եղբայրներ» շարժումը, պահպանեցին քրիստոնեական տեսակետերը՝ պանթեիստական միտումներով։ Նիկոլայ Կուզանացին հետևում էր Ֆիդեիզմի մի ուղղության, որը նա անվանում էր docta ignorantia («տգիտության իմացություն»), որը ենթադրում էր, որ աստված մարդու դասակարգումից վեր է, և այդպիսով մեր գաղափարները նրա մասին սահմանափակ են ենթադրություններ անելու համար։ Ուիլյամ Օկկամը ոգեշնչում էր հակամետաֆիզիկական միտումները՝ եզակի օբյեկտներին մարդու գաղափարների իր նոմինալիստական սահմանափակումներով և ենթադրում էր, որ աստվածային էությունը հնարավոր չէ ինտուիտիվ կամ ռացիոնալ ձևով հասկանալ։ Օկկամի հետևորդները, ինչպիսիք էին Ջոն Միրեկորտը և Նիկոլաս Օտրեկուրացին, հետագայում զարգացրին այս տեսակետը։ Արդյունքում հավատքի և բանականության բաժանումը ազդեցություն ունեցավ հետագայում ռադիկալ և ռեֆորմիստ աստվածաբանների վրա, որոնցից էին Ջոն Ուիկլիֆը, Յան Գուսը և Մարտին Լյութերը ։
Վերածննդի դարաշրջանը մեծ աշխատանք է կատարել մտքի ազատության ոլորտի ընդլայման ուղղությամբ։ Մի շարք անհատներ, որոնցից էր Լեոնարդո դա Վինչին, փորձեր էին կատարում, որպեսզի կարողանան բացատրել և հակադարձել կրոնական հեղինակների փաստարկներին։
Այս ժամանակաշրջանի կրոնի և եկեղեցու այլ քննադատներից հատնի էին Նիկոլա Մաքիավելին, Բոնավենտյուր դե Պերիերը, Միշել դը Մոնտենը և Ֆրանսուա Ռաբլեն ։
Վաղ ժամանակակից շրջան
Պատմաբան Ջեֆրի Բլեյնին գրել է, որ Ռեֆորմացիան ճանապարհ հարթեց աթեիստների համար՝ հարձակվելով կաթոլիկ եկեղեցու իշխանության վրա, որը «աննկատորեն ոգեշնչեց այլ հեղինակներին՝ գրոհելու նոր բողոքական եկեղեցիների իշխանության վրա» ։ Դեիզմի ազդեցությունը տարածվեց Ֆրանսիայում, Պրուսիայում և Անգլիայում։ Համաձայն Բլեյնիի՝ փիլիսոփա Բենեդիկտ Սպինոզան ժամանակակից դարաշրջանում հավանաբար «առաջին հայտնի «կիսաաթեիստն» էր, որ իրեն հայտարարեց քրիստոնեական երկրում»։ Սպինոզան հավատում էր, որ բնության օրենքները բացատրում են տիեզերքի աշխատանքը։ 1661թ․ նա հրապարակեց «Աստծո մասին կարճ տրակտատ» աշխատությունը ։
Համաձայն ժամանակակից աղբյուրների՝ քրիստոնեության քննադատումը աստիճանաբար ավելի հաճախ դարձավ 17-րդ և 18-րդ դարերում, հատկապես Ֆրանսիայում և Անգլիայում, որտեղ այն սկսվեց համարվել կրոնի չարաշահում։ Որոշ բողոքական մտածողներ, օրինակ՝ Թոմաս Հոբսը, աջակցում էին մատերիալիստական փիլիսոփայությունը և թերահավատությունը գերբնական երևույթների նկատմամբ, մինչդեռ Սպինոզան ժխտում էր աստվածային նախախնամությունը՝ ի նպաստ պանենթեիստական նատուրալիզմի։ 17-րդ դարի վերջին դեիզմը սկսվեց բացահայտ ընդունվել մի շարք մտածողների կողմից, ինչպիսին է Ջոն Թոլանդը, որը սկիզբ դրեց «պանթեիստ» հասկացությանը ։
Առաջին հայտնի բացահայտ աթեիստը գերմանացի կրոնական քննադատ Մատիաս Կնութզեն էր՝ 1674թ․-ին գրած 3 աշխատություններով ։ Նրա կողմնակիցներն էին երկու բացահայտ աթեիստ գրողներ՝ նախկինում իեզուիտ լեհ Կասիմիր Լիշինսկին և 1720-ական թթ․ ֆրանսիացի քահանա Ժան Մելիեն ։ 18-րդ դարի ընթացքում նրանց ուսմունքներին սկսեցին հետևել նաև այլ բացահայտ աթեիստ մտածողներ, ինչպիսիք էին Պոլ Անրի Հոլբախը, Ժակ Անդրե Նեժոնը և ալ ֆրանսիացի մատերիալիստներ ։ Ջոն Լոքը, ընդհակառակը, չնայած լինելով հանդուրժողականության կողմնակից, կոչ էր անում իշխանություններին չհանդուրժել աթեիզմը, հավատալով, որ Աստծո գոյության ժխտումը կարող է քայքայել հասարակական կարգը և հանգեցնել քաոսի ։
Փիլիսոփա Դեյվիդ Հյումը զարգացրեց էմպիրիզմով հիմնավորված սկեպտիկ իմացաբանությունը, և Էմանուել Կանտի փիլիսոփայությունը խիստ կասկածի տակ դրեց մետաֆիզիկական գիտելիքի հնարավորությունները։ Երկու փիլիսոփաներն էլ փորձեցին ոչնչացնել բնական աստվածաբանության մետաֆիզիկական հիմնավորումները՝ քննադատելով Աստծո գոյության դասական փաստարկները։ Բլեյնին նկատեց, որ, չնայած Վոլտերը հեղափոխության ժամանակ ընկալվել է որպես աթեիստական հայացքներ ունեցող, նա նաև կարծում էր, որ աստծո հանդեպ վախը խոչընդոտում է հետագա խառնաշփոթին՝ ասելով, որ եթե Աստված գոյություն չունենար, հարկավոր կլիներ նրան ստեղծել ։ «Մտորումներ ֆրանսիական հեղափոխության մասին» (1790թ․) աշխատությունում Էդմոնդ Բյորկը դատապարտեց աթեիզմը՝ գրելով, որ «աթեիզմը գրական խարդավանք է, որը մի քանի տարի առաջ կանոնավոր կերպով ձևավորվել է՝ քրիստոնեական հավատքը կործանելու համար։ Այս օբյեկտը նրանք հետապնդում էին անբացատրելի եռանդով՝ չնայած մինչ այժմ դրանք բացահայտվել էին միայն աստվածապաշտական որոշ համակարգերի քարոզիչների մոտ․․․Այս աթեիստական հայրերը ունեն իրենց բնորոշ ֆանատիզմը»։ Բայց, Բյորկը նշում է, որ «մարդը իր էությամբ կրոնական կենդանի է» և «աթեիզմը դեմ է ոչ միայն մեր գաղափարին, այլև բնազդին և․․․դա չի կարող երկար գոյություն ունենալ» ։
Պոլ Անրի Հոլբախը Ֆրանսիայի լուսավորության դարաշրջանի նշանավոր դեմքերից էր, որը ավելի շատ հայտնի էր իր աթեիզմով և մեծածավալ հակակրոնական աշխատություններով, որոնցից ամենահայտնին «Աթեիստների աստվածաշունչ» աշխատությունն է (1770), ինչպես նաև «Քրիստոնեությունը բացահայտված է»։ Ֆրանսիական հեղափոխության նպատակներից մեկը հոգևորականության վերակազմավորումն ու ենթակայության սահմանումն էր պետության նկատմամբ՝ հոգևորականների քաղաքացիական սահմանադրությամբ։ Այն իրականացնելու փորձերը հանգեցրին հակակլերիկալիստական բռնությանը և Ֆրանսիայից շատ հոգևորականների արտաքսմանը, որը տևեց մինչև Թերմիդորյան հեղաշրջումը։ Արմատական յակոբինիստները բռնազավթեցին իշխանությունը 1793թ․-ին, որից հետո սկսվեց «ահաբեկչական դարաշրջանը»։ Յակոբինիստները դեիստներ էին և ներկայացնում էին «գերագույն արարածի մշակույթը» որպես Ֆրանսիայի նոր պետական կրոն։ Ժակ Էբերին շրջապատող որոշ աթեիստներ փոխարենը ձգտել են հաստատել գաղափարի մշակույթը, որը իրենից ներկայացնում է աթեիստական կեղծ կրոնի ձև, որը երկրպագում էր գաղափարի աստվածուհուն։ Նապոլեոնի դարաշրջանը հետագայում ինստիտուցիոնալացրեց ֆրանսիական հասարակության աշխարհիկացումը։
19-րդ դարի 2-րդ կեսին աթեիզմի գաղափարախոսությունը տարածվեց ռացիոնալիստների և ազատ մտածող փիլիսոփաների շրջանում։ Այս ժամանակաշրջանի շատ նշանավոր գերմանացի փիլիսոփաներ ժխտում էին աստվածների գոյությունը և քննադատորեն էին վերաբերում կրոնին, որոնցից էին Լյուդվիգ Ֆոյերբախը, Արթուր Շոպենհաուերը, Մաքս Շտիրները, Կառլ Մարքս և Ֆրիդրիխ Նիցշեն ։
Ջորջ Հոլիոկը վերջին մարդն էր (1842թ․), որ բանտարկվեց Մեծ Բրիտանիայում՝ աթեիստական համոզմունքներ ունենալու պատճառով։ Լոուն նշում է, որ նա, հնարավոր է, եղել է նաև հենց առաջին մարդը, ով բանտարկվել է այս մեղադրանքով։ Ըստ Ստեֆան Լոուի՝ հենց Հոլիոկն է ստեղծել «աշխարհիկություն» հասկացությունը ։
Սկսած 1990 թվականից
Աթեիզմը, հատկապես գործնական աթեիզմի տեսքով, 20-րդ դարում զարգացավ շատ հասարակություններում։ Աթեիզմի գաղափարը տարածում գտավ նաև այլ փիլիսոփայություններում․ դրանցից էին էքզիստենցիալիզմը, օբյեկտիվիզմը, աշխարհիկ մարդասիրությունը, նիհիլիզմը, անարխիզմը, տրամաբանական պոզիտիվիզմը,մարքսիզմը, ֆեմինիզմը և ընդհանուր գիտական և ռացիոնալիստական շարժումը։ Ի հավելումն, այդ ժամանակաշրջանում պետական աթեիզմ առաջացավ Արևելյան Եվրոպայում և Ասիայում, մասնավորապես ԽՍՀՄ-ում՝ Վլադիմիր Լենինի և Իոսիֆ Ստալինի իշխանության օրոք, և կոմունիստական Չինաստանում՝ Մաո Ցզե Դունի կառավարման օրոք։ Սովետական միությունում աթեիստական և հակակրոնական քաղաքականությունը ներառում էր բազմաթիվ օրենսդրական ակտեր, օրինակ՝ դպրոցներում կրոնական ուսուցման և մարտնչող աթեիստների միության արգելման մասին օրենքները ։ Մաոյից հետո, Չինաստանի կոմունիստական կուսակցությունը մնաց աթեիստական և կարգավորեց, բայց չարգելեց կրոնի պրակտիկան Չինաստանի տարածքում  ։
Մինչդեռ Ջեֆրի Բլեյնին գրել է, որ երկրորդ աշխարհամարտի ամենադաժան ղեկավարները աթեիստներն ու աշխարհիկներն էին, որոնք թշնամացած էին հուդայականության և քրիստոնեության դեմ ։ Ռիչարդ Մեդսենը նշել է, որ Հիտլերը և Ստալինը եկեղեցիները բացում և փակում էին քաղաքական նպատակով, և Ստալինը այդ ընթացքում մեղմացրեց իր դիրքորոշումը քրիստոնեության նկատմամբ, որպեսզի բարելավի հասարակության կողմից իր ռեժիմի ընդունումը պատերազմի ժամանակ ։ Բլեքֆորդը և Շուկլենկը գրել են, որ «Սովետական միությունը անկասկած աթեիստական պետություն էր, և նույնը վերաբերում է նաև Մաոիստական Չինաստանին և 1770-ական թթ․ Կոլումբիայում Փոլ Փոթի «Կարմիր կխմերներ» ֆանատիկ ռեժիմին։ Դա, այնուամենայնիվ, չի նշանակում, որ այս տոտալիտար բռնապետության կողմից արված վայրագությունները աթեիստական համոզմունքների կամ կոմունիզմի համապատասխան ձևերի աթեիստական կողմերի արդյունքն են» ։ Տրամաբանական պոզիտիվիզմը և սցիենտիզմը ճանապարհ հարթեցին նեոպոզիտիվիզմի, անալիտիկ փիլիսոփայության, ստրուկտուրալիզմի և նատուրալիզմի զարգացման համար։ Նեոպոզիտիվիզմը և անալիտիկ փիլիսոփայությունը անտեսեցին դասական ռացիոնալիզմը և մետաֆիզիկան՝ հօգուտ խիստ էմպիրիցիզմի և իմացաբանական նոմինալիզմի։ Կողմնակիցները, ինչպիսին էր Բերտրան Ռասելը, կտրականապես մերժում էին Աստծո գոյությունը։ Իր վաղ աշխատություններում Լյուդվիգ Վինգենշթայնը փորձում էր բաժանել մետաֆիզիկան և գերբնական լեզուն ռացիոնալ դատողությունից։ Այերը ենթադրում էր, որ կրոնական հայտարարությունները անիմաստ են և չհաստատված՝ նշելով իր՝ էմպիրիկ գիտությունների նկատմամբ հավատարմությունը։ Հետագայում Լիվի-Շտրաուսի կիրառական կառուցվածքաբանությունը հանգեցրեց նրան, որ մարդկային ն կրոնական լեզուն ժխտում էր նրա տրանսցենդենտալ իմաստը։ Ջոն Ֆինդլին և Ջոն Սմարթը պնդում էին, որ աստծո գոյությունը տրամաբանորեն անհրաժեշտ է։ Նատուրալիստները և մատերիալիստ (նյութապաշտ) մոնիստները, որոնցից էր Ջոն Դյուին, աշխարհը համարում էին ամեն ինչի հիմքը՝ ժխտելով Աստծո գոյությունը և հավերժականությունը ։
Այլ զարգացումներ
Այլ առաջնորդներ, որոնց թվում էր Հնդկաստանի նշանավոր աթեիստ առաջնորդ Պերիյար Ռամասամին, պայքարում էին Հինդուիզմի և Բրահմանիզմի դեմ՝ տարբեր խավերի և կրոնների միջև խտրականություն դնելու և մարդկանց բաժանելու համար ։ Սա առաջ է քաշվել 1956թ․-ին, երբ նա կազմակերպեց հինդուիստական աստծո համեստ կերպարով արձանի տեղադրումը և արեց աթեիստական հայտարարություն ։
Աթեիստ Վաշտի Մաքքոլումը 1948թ․ հայցվոր էր Գերագույն դատարանում, ինչի արդյունքում դադարեցվեց ԱՄՆ-ի հանրային դպրոցներում կրոնի ուսանումը ։ Մադալին Մյուրեյը ամերիկացի հավանաբար ամենաազդեցիկ աթեիստն էր․ նա 1963թ․ հայց ներկայացրեց Գերագույն դատարան, ինչի արդյունքում հանրային դպրոցներում պարտադիր աղոթքը վերացվեց ։ 1966թ․ «Թայմ» ամսագրում տպագրվեց այսպիսի հարց՝ «Աստված մահացե՞լ է» ՝ ի պատասխան Աստծո մահ աստվածաբանական շարժման՝ նշելով, որ հակակրոնական իշխանությունների ներքո ապրող ամբողջ մարդկության գրեթե կեսը և միլիոնավոր մարդիկ Աֆրիկայում, Ասիայում և Հարավային Ամերիկայում անտեղյակ են աստվածաբանության քրիստոնեական տեսակետերից ։ «Ազատություն կրոնից» հիմնադրամը ստեղծվել է Էննի Նիկոլ Գեյլորի և նրա դստեր Էննի Լաուրա Գեյլորի կողմից 1976թ․ ԱՄՆ-ում (պետականորեն բացել է 1978թ․ին)։ Այն նպաստել է եկեղեցու և պետության բաժանմանը։.
Բեռլինի պատի փլուզումից հետո ակտիվ հակակրոնական վարչակարգերի թիվը աստիճանաբար նվազեց։ 2006թ․-ին Պյու հետազոտական կենտրոնից Թիմոթի Շահը նկատեց մեկ ընդհանուր միտում բոլոր հիմնական կրոնական խմբերում, որը ենթադրում էր, որ «աստծո և հավատքի վրա հիմնված շարժումները առավել վստահություն և ազդեցություն ունեն՝ ի դեմս աշխարհիկ շարժումների և գաղափարախոսությունների» ։ Այնուամենայնիվ, Փոլ Գրեգորին և Ֆիլ Զակերմանը սա միֆ էին համարում և ենթադրում էին, որ այժմյան իրավիճակը առավել բարդ է ։
2010թ․ հարցման արդյունքում պարզվեց, որ նրանք, ովքեր իրենց ներկայացնում են աթեիստ կամ ագնոստիկ, ավելի շատ են տեղեկացված կրոնից, քան հավատքի հետևորդները։ Անհավատները առավել շատ են պատասխանել պրոտեստանտների և կաթոլիկ հավատքի մասին հարցերին։ Միայն մորմոնական և հրեական կրոնի հետևորդներն են պատասխանել նույնչափ հարցերի, ինչքան աթեիստները և ագնոստիկները ։
2012թ․ առաջին «Կանայք աշխարհիկության մեջ» կոնֆերանսը տեղի ունեցավ Վիրժինիա նահանգի Արլինգտոն շրջանում ։ Աշխարհիկ կին հասկացությունը ձևավորվել է 2012թ․՝ որպես ազգային կազմակերպություն կրոն չունեցով կանանց համար ։ Աթեիստ ֆեմինիստների շարժումը աթեիստական շարժման հետ մեկտեղ աստիճանաբար նաև վերածվեց սեռային խտրականության և սեռական բռնության դեմ պայքարի ։ 2012թ․ օգոստոսին Ջեննիֆեր Մաքքրեյթը հիմք դրեց աթեիստական շարժման՝ հայտնի Աթեիզմ պլյուս անունով կամ Ա+, որը «ուներ թերահավատություն ամեն ինչի նկատմամբ, ներառյալ՝ սոցիալական հարցերը, ինչպիսիք են սեքսիզմը, ռասիզմը, աղքատությունը և հանցագործությունները»  ։
2013թ․ ամերիկյան կառավարության կողմից առաջին աթեիստական հուշարձանը կանգնեցվեց Բրադֆորդի դատարանում, որն իրենից ներկայացնում էր 1500 ֆունտ գրանիտե նստարան և վրան քաղվածքներ՝ գրված Թոմաս Ջեֆֆերսոնի, Բենջամին Ֆրանկլինի և Մադալին Մյուրրեյի կողմից ։
Նոր աթեիզմ
«Նոր աթեիզմը» անվանում է, որ տրվել է վաղ 21-րդ դարում աթեիստ գրողների շարժմանը, որոնք պաշտպանում էին այն տեսակետը, որ «կրոնը չպետք է ուղղակի հանդուրժվի, այլ պետք է հակադարձվի և քննադատվի ռացիոնալ փաստարկներով» ։ Շարժումը հիմնականում ասոցացվում է Սեմ Հարրիսի, Դենիել Դեննեթի, Ռիչարդ Դոքինզի, Վիկտոր Սթենջերի, Քրիստափոր Հիթչենսի և որոշ չափով Այան Հիրսի Ալիի հետ ։ Այս հեղինակների կողմից մի քանի լավ վաճառված գրքեր, հրատարակված 2004-ից 2007թթ․ ընթացքում, հիմքեր ստեղծեցին «նոր» աթեիզմի մասին քննարկումների տարածման համար։
Ամենավաճառված գրքերում կային կրոնից ոգեշնչված 2001թ․ սեպտեմբերի 11-ի ահաբեկչական գործողությունների և Սիեթլի բացահայտման ինստիտուտի կողմից մասնակի հաջողված փորձերի մասին՝ փոխելու ամերիկյան գիտական պլանը և ներառելու տարբեր ստեղծագործողների մտքերը՝ Ջորջ Բուշի կողմից 2005թ․ արված գաղափարների հետ մեկտեղ, որոնք մեջբերվում էին այնպիսի հեղինակների կողմից, ինչպիսիք էին Հարրիսը, Դեննեթը, Դոքինզը, Սթենջերը և Հիթչենսը՝ որպես առավել աշխարհիկ հասարակության վերածվելու անհրաժեշտության ապացույց ։
Ժողովրդագրություն
Դժվար է ճշգրիտ հաշվարկել ամբողջ աշխարհի ընդհանուր աթեիստների թիվը։ Կրոնական թեմաներով հարցվողները հնարավոր է սխալ ընկալեն «աթեիզմ» հասկացությունը կամ չտարբերեն աթեիզմն ու ոչ կրոնական հավատալիքները և ոչ թեիստական կրոններն ու հոգևոր համոզմունքները ։ Հինդուիստ աթեիստները կարող են ներկայանալ որպես հինդուիստ՝ չնայած միևնույն ժամանակ լինելով աթեիստ ։ 2010թ․ բրիտանական հանրագիտարանում հրապարակված հարցման համաձայն՝ աշխարհի բնակչության 9․6%-ը ոչ կրոնական է, իսկ 2%-ը՝ աթեիստ, որոնց մեծամասնությունը ապրում է Ասիայում։ Թիվը չի ներառում նրանց, ովքեր հետևում են աթեիստական կրոնների, որոնցից է Բուդդայականությունը ։ Միջին տարեկան փոփոխությունը աթեիստների թվում 2000-ից 2010թթ․ կազմել է -0․17% ։ Լայն գնահատմամբ ամբողջ աշխարհում նրանց թիվը, ովքեր ունեն աստծո հանդեպ հավատի բացակայություն, տատանվում է 500 միլիոնից 1,1 միլիարդի սահմաններում ։
«Գելլափ Ինթերնեյշնլ» ասոցիացիայի ուսումնասիրությունների համաձայն՝ 2012թ․ հարցվածներից «համոզված աթեիստ» են 13%-ը, 2015թ․՝ 11%-ը և 2017թ․՝ 9%-ը ։ 2012թ․ հարցվածների մեջ ամենաշատ «համոզված աթեիստներ» ունեցող երկրների տասնյակում են Չինաստանը (47%), Ճապոնիան (31%), Չեխիան (30%), Ֆրանսիան (29%), Հարավային Կորեան (15%), Գերմանիան (15%), Նիդեռլանդները (14%), Ավստրիան (10%), Իսլանդիան(10%), Ավստրալիան (10%) և Իռլանդիայի Հանրապետությունը (10%) ։
Եվրոպա
Ըստ 2010թ․ Եվրոբարոմետրի հարցման՝ հարցվածներից նրանք, ովքեր համաձայն էին «դուք չեք հավատում որևէ ոգու, Աստծո կամ կյանքի ուժի գոյությանը» պնդմանը, բարձր ցուցանիշներ էին գրանցվել Ֆրանսիայում (40%), Չեխիայում (37%), Շվեդիայում (34%), Նիդեռլանդներում (30%) և Էստոնիայում (29%), միջին ցուցանիշներ՝ Գերմանիայում (27%), Բելգիայում (27%), Մեծ Բրիտանիայում (25%), ցածր ցուցանիշներ՝ Լեհաստանում (5%), Հունաստանում (4%), Կիպրոսում (3%), Մալթայում (2%) և Ռումինիայում (1%), իսկ ընդհանուր ԵՄ-ում՝ 20% ։ 2012թ․ խտրականության ուղղութամբ Եվրոբարոմետրի՝ ԵՄ տարածքում կատարած հարցման արդյունքում՝ հարցվածների 16%-ը իրենց համարում են անհավատներ կամ ագնոստիկներ, իսկ 7%-ը՝ աթեիստներ ։
Ըստ Պյու հետազոտական կենտրոնի 2012թ․ հարցման՝ ոչ կրոնականները (ներառյալ ագնոստիկները և աթեիստները) կազմել են եվրոպացիների 18%-ը ։ Նույն հարցման համաձայն՝ նրանք մեծամասնություն են կազմում եվրոպական ընդամենը երկու երկրում՝ Չեխիա (75%) և Էստոնիա (60%) ։
Ասիա
Կան ևս չորս երկիր, որտեղ ոչ կրոնականները կազմում են բնակչության մեծամասնությունը՝ Հյուսիսային Կորեա (71%), Ճապոնիա (57%), Հոնկոնգ (56%) և Չինաստան (52%) ։
Ավստրալիա
Ավստրալիայի վիճակագրության բյուրոյի համաձայն՝ ավստրալիացիների 30%-ը «չունի կրոն»․ ցուցանիշի մեջ ներառված են նաև աթեիստները ։
2013թ․ մարդահամարի արդյունքում պարզվել է, որ նորզելանդացիների 42%-ը հայտնել է, որ կրոն չունի՝ 30%-ով ավելի, քան 1991թ․-ին, ընդ որում՝ նրանց մեջ տղամարդկանց թիվը գերազանցում էր։
Ամերիկայի Միացյալ նահանգներ
Ըստ 2014թ․ Համաշխարհային արժեքների հետազոտության՝ ամերիկացիների 4.4%-ը ներկայացել է աթեիստ ։ Այնուամենայնիվ, նույն հարցումը ցույց է տվել, որ ընդհանուր հարցվողների 11.1%-ը «ոչ» է պատասխանել այն հարցին, թե արդյոք հավատում են աստծուն ։ 1984թ․ այս նույն ցուցանիշները եղել են համապատասխանաբար 1.1% և 2.2%: Պյու հետազոտական կենտրոնի 2014թ․ զեկույցի համաձայն՝ ԱՄՆ-ի չափահաս բնակչության 3.1%-ը ներկայացել են որպես աթեիստ՝ 1.6%-ով բարձր, քան 2007թ․-ին, իսկ 13.6%-ը՝ ոչ կրոնական ։ 2015թ․ ընդհանուր սոցհարցման համաձայն՝ աթեիստների և ագնոստիկների թիվը ԱՄՆ-ում մնացել է համեմատաբար նույնն է մնացել վերջին 23 տարիների ընթացքում՝ 1991թ․ սկսած միայն 2%-ն է ներկայացել աթեիստ և 4%-ը ագնոստիկ և 2014թ․ միայն 3%-ը աթեիստ և 5%-ը ագնոստիկ ։
Ոչ կրոնական
Ամերիկյան ընտանեկան հարցման համաձայն՝ 34%-ը ոչ կրոնական են պարզվել 2017թ․ (23% «մասնավորապես ոչինչ», 6%-ը՝ ագնոստիկ, 5%-ը՝ աթեիստ) ։ Ըստ Պյու հետազոտական կենտրոնի՝ 2014թ․ ամերիկյան բնակչության 22․8%-ը չունի կրոն՝ ներառյալ աթեիստները (3.1%) և ագնոստիկները (4%) ։ Կրոնի հետազոտման հանրային ինստիտուտի կատարած հարցման համաձայն՝ բնակչության 24%-ը ոչ կրոնական են․ աթեիստները և ագնոստիկները միասին կազմում են այս ցուցանիշի մեկ քառորդը ։
Արաբական աշխարհ
Վերջին տարիներին աթեիզմի ցուցանիշները արաբական աշխարհում էականորեն աճել են ։ Տարածաշրջանի խոշոր քաղաքներում, ինչպիսին է Կահիրեն, աթեիստները հավաքույթներ են կազմակերպում սրճաններում, ինչպես նաև ակտիվ են սոցիալական կայքերում՝ չնայած բռնապետական կառավարության ճնշումներին ։ 2012թ․ Գելլափ Ինթերնեյշնլը պարզել է, որ Սաուդյան Արաբիայի բնակիչների 5%-ը իրենց համարում է «համոզված աթեիստ» ։ Այնուամենայնիվ, շատ քիչ երիտասարադներ իրենց ընկերական շրջապատում ունեն աթեիստներ։ Մի ուսումնասիրության համաձայն՝ այդ ցուցանիշը 1% է կազմում Մարոկկոյում, Եգիպտոսում, Սաուդյան Արաբիայում և Հորդանանում, 3-ից 7%՝ ԱՄԷ-ում, Բահրեյնում, Քուվեյթում և Պաղեստինում ։ Երբ հարց է ուղղվել, թե արդյոք նրանք տեսել կամ լսել են որոշակի ինֆորմացիա աթեիստների մասին իրենց բնակավայրում, համայնքում կամ շրջապատում, բոլոր երկրները միասին մոտ 3-ից 8%-ն է դրական պատասխան տվել։ Բացառություն է կազմել ԱՄԷ-ն՝ 51% ցուցանիշով ։
Կրթություն և բարեկեցություն
Ուսումնասիրությունները նշում են Ամերիկայում կրթական մակարդակի և աշխարհիկության, այդ թվում՝ աթեիզմի միջև դրական փոխհարաբերությունների մասին ։ Համաձայն էվոլյուցիոն հոգեբան Նիգել Բարբերի՝ աթեիզմը ծաղկում է ապրում այն վայրերում, որտեղ մարդիկ իրենց տնտեսապես անվտանգ են զգում, հիմնականում՝ Եվրոպայի ժողովրդավարական երկրներում, քանի որ առավել քիչ անհստակություն կա ապագայի նկատմամբ՝ սոցիալական ապահովության, ավելի լավ առողջապահական ծառայությունների պայմաններում, ինչը հանգեցնում է կյանքի բարձր որակի և կյանքից ավելի շատ սպասելիքների։ Դրան հակառակ՝ թույլ զարգացած երկրներում ըստ էության աթեիստներ չկան ։
2008թ․ ուսումնասիրողները եկան այն եզրահանգման, որ մտավոր կարողությունների բարձր մակարդակը Եվրոպայում և ԱՄՆ-ում բացասականորեն է ազդում կրոնական հավատների տարածման վրա։ 137 երկրների օրինակով ազգային IQ-ի և Աստծո նկատմամբ անհավատության միջև հարաբերությունը կազմել է 0․60 ։ Նիգել Բարբերը նշում է, որ պատճառը, որ աթեիստները ավելի խելացի են, քան կրոն ունեցողները բացատրվում է սոցիալական, բնապահպանական և բարեկեցության գործոններով, որոնք հանգեցնում են նաև կրոնական հավատի կորստին։ Նա կասկածում էր, որ կրոնը հանգեցնում է հիմարացման, չնայած այն հանգամանքին, որ եղել են մտավոր բարձր կարողություններ ունեցող մարդիկ, որոնք կրոնական են եղել, բայց նա ասում էր, որ հնարավոր է, որ բարձր ինտելեկտը բերում է անհավանական կրոնական հավատալիքների մերժմանը, և, որ բարձր մտավոր կարողությունների և կրոնական հավատալիքների միջև իրավիճակը շատ բարդ է ։
2017թ․ հետազոտությունը ցույց է տվել, որ ի համեմատ կրոնասեր անհատների՝ աթեիստները ավելի բարձր մտավոր հնարավորություններ ունեն և կարծես տարբերությունը կապված չէ սոցիալ-ժողովրդագրական այնպիսի գործոնների հետ, ինչպիսիք են տարիքը, կրթությունը և ծագման երկիրը ։
Վերաբերմունք աթեիզմին
Վիճակագրությունը ցույց է տալիս, որ ամբողջ աշխարհում վատ են վերաբերում աթեիստներին։ Ոչ աթեիստները դիտում են աթեսիտներին որպես անբարոյական վարքագիծ դրսևորողների՝ սկսած զանգվածային սպանություններից մինչև ռեստորաններում չվճարելը  ։ 2016թ․ Պյուի հետազոտական կենտրոնի արված հայտարարության համաձայն՝ ֆրանսիացիների 15%-ը, ամերիկացիների 45%-ը և ինդոնեզիացիների 99%-ը հավատում են, որ անձը պետք է հավատա աստծուն, որպեսզի համարվի բարոյական։ Պյուն հետագայում նկատեց, որ ԱՄՆ-ի կրոնական հարցումներում աթեիստները և մուսուլմանները ամենացածր վարկանիշն ունեն խոշոր կրոնների մեջ, երբ գնահատում են իրենց վերաբերմունքը այլ կրոնների նկատմամբ ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Կրոնական փիլիսոփայություն Կատեգորիա:Աթեիզմ
Երմակի (գյուղ, Կրասնինսկի շրջան)
Երմակի (Ермаки), գյուղ Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Կրասնինսկի շրջանի կազմում։
Արգավանդ (Արմավիրի մարզ)
Բնակչություն
Արգավանդի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում` ստորև.
Երմակի (գյուղ, Կրասնինսկի շրջան)
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 29 մարդ։
Արգավանդ (Արմավիրի մարզ)
Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է այգեգործությամբ և անասնապահությամբ։
Երմակի (գյուղ, Կրասնինսկի շրջան)
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Կրասնինսկի շրջանի բնակավայրեր
Արգավանդ (Արմավիրի մարզ)
Պատմամշակութային հուշարձաններ
Ունեցել է Սբ. Աստվածածին եկեղեցի, որն ավերված է։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Արմավիրի մարզի գյուղեր Կատեգորիա:Արմավիրի մարզի բնակավայրեր
(4262) ԴեՎորկին
(4262) ԴեՎորկին (DeVorkin), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1989 թվականի փետրվարի 5-ին Մասարու Արաիի և Հիրոսի Մորիի կողմից Յորիում ։
Անվանվել է ի պատիվ ամերիկացի աստղագիտության պատմագետ Դեվիդ ԴեՎորկինի։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,302619 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 1,7974 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,8078 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1276,24 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,282079 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 7,32° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1989 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Մասարու Արաիի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Հիրոսի Մորիի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Չերեմշանկա (գյուղ, Ստարովիժևի շրջան)
Չերեմշանկա (Черемшанка), գյուղ Ուկրաինայի Վոլինի մարզի Ստարովիժևի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1570 թվականին։
2001 թվականի տվյալներով Չերեմշանկա գյուղում բնակվում էր 100 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,044 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 2272,73 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Վոլինի մարզի Ստարովիժևի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1570 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Ուին շրջան (Լուիզիանա)
Ուին շրջան (Winn Parish), ԱՄՆ Լուիզիանա նահանգի 64 վարչական միավորներից մեկը։ Ընդհանուր տարածությունը 2.479 կմ² է, բնակչությունը՝ 15.313 մարդ (2010 թ. տվյալներով)։ Շրջկենտրոնն է Ուինֆիլդ բնակավայրը։ Կազմավորվել է 1852 թ.։
Կատեգորիա:Լուիզիանայի շրջաններ
Էբհաուզեն
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Գերմանիայի բնակավայրեր
Էմիլ Ժակ-Դալկրոզ
Էմիլ Ժակ-Դալկրոզ (Émile Jaques-Dalcroze, իսկական ազգանունը՝ Ժակ, ), շվեյցարացի կոմպոզիտոր, մանկավարժ։
Ստեղծել է երաժշտական-ռիթմական դաստիարակության համակարգ, դասավանդել Ժնևի կոնսերվատորիայում (1892-1910 թթ.), Հելլերաուի դպրոցում (1911-1914 թթ.), Ժնևի՝ իր հիմնած ինստիտուտում (1915 թ.-ից)։ Նմանատիպ դպրոցներ և ինստիտուտներ են հիմնադրվել Ստոկհոլմում, Փարիզում, Վիեննայում, 1924 թ.-ին՝ Մոսկվայում և Պետրոգրադում, 1924 թ.-ին՝ Թիֆլիսում (ռիթմի և պլաստիկայի ինստիտուտը, ղեկավար՝ Ս. Լիսիցյան)։ Գրել է 7 օպերա ։
Գրականություն
Կատեգորիա:Անձինք այբբենական կարգով Կատեգորիա:Շվեյցարացի կոմպոզիտորներ Կատեգորիա:1865 ծնունդներ Կատեգորիա:Հուլիսի 6 ծնունդներ Կատեգորիա:1950 մահեր Կատեգորիա:Հուլիսի 1 մահեր Կատեգորիա:20-րդ դարի դասական կոմպոզիտորներ Կատեգորիա:Շվեյցարացի մանկավարժներ Կատեգորիա:Շվեյցարացի երաժշտագետներ
Դագիրմանդաղ (այլ կիրառումներ)
Դագիրմանդաղ, կարող է վերաբերել՝
Նիկիտինկա (գյուղ, Երմեկեևսկի շրջան)
Նիկիտինկա (Никитинка, Никитинка), գյուղ Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Երմեկեևսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2009 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 13 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Երմեկեևսկի շրջանի բնակավայրեր
Արփի (գյուղ)
Արփի, գյուղ Հայաստանի Վայոց ձորի մարզում, մարզկենտրոնից 8 կմ հարավ-արևմուտք, Արփա գետի աջ ափին։ Գյուղի միջով է անցնում Երևան-Մեղրի միջպետական ավտոմայրուղին։
Բնակչություն
Արփիի ազգաբնակչության փոփոխությունը.
Տնտեսություն
Արփիի համայնքն ունի 328 տնտեսություն, 1261 բնակիչ, որի 75 տոկոսն ապահովված է բնակարանով։
Պետական կառույցներում և տեղական ինքնակառավարման մարմնում աշխատում են համայնքի շուրջ 70 բնակիչներ։
Պատմություն
Գյուղը հիմնադրվել է 1965 թվականին Եղեգնաձորի շրջանի Գնիշիկ գյուղի տարհանված բնակչության բազայի հիման վրա։
Պատմամշակութային կառույցներ
Արփի համայնքի վարչական սահմաններում գտնվում է Էրթիջ հին գյուղատեղին, որն, ըստ ավանդության, որպես բերդ է ծառայել տարածաշրջանի համար։ 1930-ական թվականներին վերջին բնակիչները լքել են գյուղը խմելու և ոռոգման ջրի բացակայության պատճառով։
Հին գյուղատեղին հարակից «Ջրով վանքի» տարածքում բխող բնական աղբյուրի ջուրը, որը գյուղը խմելու ջրով ապահովելու միակ աղբյուրն է, հնուց ի վեր ուխտատեղի է։ Ըստ ավանդության, այս աղբյուրի ջուրն ունի մաշկային հիվանդություններ բուժելու հատկություն։
Համայնքում կա 4 հուշարձան–կոթող, ի հիշատակ՝ Մեծ եղեռնի զոհերի, Հայրենական պատերազմում զոհված գնիշիկցիների ու նույն պատերազմի հերոս Վահիկ Լևոնյանի և Արցախյան պատերազմում զոհված ազատամարտիկների։
Հասարակական կառույցներ
Ունի միջնակարգ դպրոց, բուժկետ, գյուղապետարան, մանկապարտեզ, բենզալցակայան, շուկա, հանգստի գոտիներ։ Դպրոցը հիմնանորոգված է և բարեկարգ։ Այն կրում է Հայրենական Մեծ պատերազմի հերոս Վահիկ Լևոնյանի անունը։ Դպրոցի մոտ տեղադրված է հերոսի կիսանդրին (քանդակագործ՝ Ադիբեկ Գրիգորյան)։
Գործում է գյուղի գրադարանը, իսկ դպրոցի դահլիճում իրականացվում են մշակութային միրոցառումներ։
Համայնքում գործում է գինու 2 և քարի մշակման 1 արտադրամաս։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վայոց ձորի մարզի բնակավայրեր Կատեգորիա:Վայոց ձորի մարզի գյուղեր Կատեգորիա:1965 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Մորդվաներ
Մորդվաներ, ազգ, Մորդովիայի հիմնական բնակիչներ։ Բնակվում են նաև ՌԴ Սարատովի, Պենզայի, Ուլյանովսկի, Գորկու, Օրենբուրգի, Կույբիշևի մարզերում, Թաթարական, Չուվաշական, Բաշկիրական հանրապետություններում, Սիբիրում, Միջին Ասիայում և եռավոր Արևելքում։ Ընդհանուր թիվը՝ 850 հզ․ (2020)։ Բաժանվում են 2 հիմնական խմբի՝ մորդվաներ-էրզյաներ և մորդվաներ-մոկշաներ, որոնցից յուրաքանչյուրը պահպանում է իր ինքնանվանումը, նյութական մշակույթի և ժող. ստեղծագործության որոշ առանձնահատկություններ։ Նրանց լեզուները գրական են, կազմում են ուզրա-ֆիննական լեզուների հատուկ խումբ, որոնցով հրատարակվում են գիտական ու գեղարվեստական գրականություն, թերթեր և այլն (դպրությունը ստեղծվել է խորհրդային շրջանում)։ Հավատացյալ մորդվաներն ուղղափառներ են։ Խորհրդային իշխանության տարիներին մորդվաները ստացան ինքնավարություն (1930)։
Մաթեմատիկական նշանակումների պատմություն
Լավ մտածված նշանակումները, որոնք արտահայտում են հետազոտվող օբյեկտի որոշակի հատկություններ, օգնում են խուսափել գնահատման անճշտություններից ու սխալներից, ուսումնասիրությունը տեղափոխում են տեխնիկական մակարդակ, երբեմն «հուշում են» լուծման ճիշտ ճանապարհը։ Ալֆրեդ Ուայտհեդի խոսքերով հաջող նշանակումների շնորհիվ ուղեղը անիմաստ աշխատանք կատարելու փոխարեն կենտրոնանում է բուն առաջադրանքի վրա։
Ի սկզբանե, (օրինակ, Էվկլիդեսի «Սկզբունքներ»-ում) մաթեմատիկական պնդումները ձևակերպվում էին բառերով։ Այդպիսի գրառումը ծավալուն էր, հաճախ՝ ոչ միանշանակ, իսկ հանրահաշվական ձևափոխությունները հատուկ դասակարգումներ էին պահանջում։ Նշանակումների համակարգի զարգացման գործում մեծ ավանդ ունեցավ Ֆրանսուա Վիետը (XVI դար)։ Նա, մասնավորապես, սկսեց թվային նշանակումներ օգտագործել՝ կոնկրետ թվերի փոխարեն։ Աստիճանաբար, մաթեմատիկական բանաձևերում կիրառվող գրեթե բոլոր բառերը (գործողություններ, համեմատական հարաբերություններ, հատկություններ արտահայտող) փոխարինվեցին հատուկ սիմվոլներով. մաթեմատիկան ձեռք բերեց սեփական լեզու, որը թարգմանության կարիք չուներ, որում ցանկացած «բառ» հստակ որոշված իմաստ էր արտահայտում, ինչը թույլ էր տալիս ճշգրիտ պնդումներից ստանալ նույնչափ ճշգրիտ այլ պնդումներ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Մաթեմատիկայի պատմություն Կատեգորիա:Մաթեմատիկական նշաններ
Սեմյոն Բաբայան
Սեմյոն Հմայակի Բաբայան, պետական գործիչ։ Տեխնիկական գիտությունների թեկնածու (1960)։ ԼՂԻՄ ժողպատգամավոր (1985-1988 ) և մարզգործկոմի անդամ։
Գործունեությունը
Ավարտել է Բաքվի թիվ 160 միջնակարգ դպրոցը, այնուհետև՝ նավթի և քիմիայի ինստիտուտը (1954)։ 1960-1984 թվականներին աշխատել է Բաքվի նավթամեքենաշինական և Երևանի հաստոցաշինական գործարաններում (1973 թվականին տեղափոխվել է Երևան)։ 1984 թվականին հրավիրվել է Ստեփանակերտ և 1984-1988 թվականներին եղել Ստեփանակերտի գյուղատնտեսական մեքենաշինական գածարանի տնօրեն, 1988-1989 թվականներին՝ ԼՂ մարզգործկոմի նախագահ, 1989-1990 թվականներին՝ Կառավարման հատուկ կոմիտեի անդամ, 1992-1994 թվականներին՝ ԼՂՊՊԿ Շուշիի լիազոր ներկայացուցիչը։ 1991 թվականի հուլիսից եղել է ՀՀ արդյունաբերության փոխնախարար, կապիտալ  շինարարության վարչության պետ՝ համակարգելով երկրաշարժի գոտու վերականգնման աշխատանքները և մինչև 1993 թվականը միաժամանակ հանդիսանալով այդ կառույցի ներկայացուցիչը ԱՀ-ում։ 1997 թվականից բնակվում է ՌԴ Կալուգա քաղաքում և աշխատում Ռուսաստանի Դաշնությունում ԱՀ մշտական ներկայացուցչության աշխատակազմում։
1988 թվականի սեպտեմբերի 9-29-ին մասնակցել է Մոսկովյան հացադուլին՝ բողոքելով «ԼՂ-ում տեղի ունեցող անօրինականությունների ու Միխայիլ Գորբաչովի անգործության դեմ» և պահանջել, որ վերականգնվեն ԼՂԻՄ-ի իրավական-վարչավան մարմինները, նրա սահմանադրական իրավունքները։
2008-2012 թվականներին եղել է Արցախի գիտական կենտրոնի հիմնադիր տնօրեն ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հայ պետական գործիչներ Կատեգորիա:Տեխնիկական գիտությունների թեկնածուներ
Թափառող նյարդ
Թափառող նյարդ, (պատմականորեն հայտնի որպես ստամոքսաթոքային նյարդ), գանգային նյարդերի 10-րդ զույգն է, որը կատարում է սրտի, թոքերի, մարսողական ուղու պարասիմպատիկ նյարդավորումը։ Թափառող նյարդերը հիշատակվում են եզակի թվով։ Այն մարդու մարմնի վեգետատիվ նյարդային համակարգի ամենաերկար նյարդն է։ Թափառող նյարդի վերջնամասը հայտնի է որպես սպինալ հավելյալ կորիզ ։