Հայերի_մասնակցությունը_Առաջին_համաշխարհային_պատերազմին
Միջազգային դիվանագիտությունը և Հայոց հարցը պատերազմի տարիներին
1916 թ. փետրվարին ռուսական Կովկասյան բանակն արագ թափով առաջ շարժվելով, մոտեցավ Միջագետքի ու Սիրիայի սահմաններին։ Երկյուղ կրելով, որ ռուսական զորքերը հեշտությամբ կարող են թափանցել արաբական երկրները, Անգլիան ոլ Ֆրանսիան որոշեցին այդ երկրների բաժանման մասին ընդունած իրենց որոշումները համաձայնեցնել Ռուսաստանի հետ։ 1916 թ. գարնանը Սայքսը և Պիկոն Պետրոգրադում բանակցությունների մեշ մտան ցարական կառավարության ներկայացուցիչների հետ։ Արդյունքն այն եղավ, որ Ռուսաստանը, ստանալով Անգլիայի ու Ֆրանսիայի ներկայացուցիչների համաձայնությունը պատերազմի հաղթական ավարտից հետո կարող էր կայսրությանը միացնել էրզրումի, Տրապիզոնի, Վանի, Բիթլիսի վիլայեթները, ապրիլի 26-ին իր ստորագրությունը դրեց Սայքս-Պիկոյի պայմանագրի տակ։ Այդ պայմանագրում ոչ մի տեղ «Հայաստան» անունը չէր երևում։ 1916 թ. օգոստոսից անգլո-ֆրանս-ոուսական պայմանագրին միացավ և Իտալիան, որը Թուրքիայի դեմ պատերազմի մեջ էր մտել Անտանտայի պե­տությունների կազմում։ Նախքան այդ պայմանագրին միանալը, բանակցու­թյունների ժամանակ Իտալիան պահանջում էր, որ պատերազմի հաղթական ավարտից հետո իրեն անցնի Փոքրասիական թերակղզու հարավային մասը՝ Կիլիկիայի Ադանա և Մերսին քաղաքներով։ Բայց քանի որ Կիլիկիան անցնելու էր Ֆրանսիային, ապա Անտանտայի պետությունները Իտալիային խոստացան Անատոլիայի հարավարևմտյան մասը՝ Զմյուռնիա, Այդին, Կոնիա և Ադալիա քաղաքներով։ Նշված պայմանագիրը կնքվեց արաբ և հայ ժողովուրդներից գաղտնի. այն լրիվ չեղյալ էր հայտարարում արաբական երկրների, Արևմտյան Հայաս­տանի և Կիլիկիայի անկախության մասին Անգլիայի, Ֆրանսիայի և Ռուսաս­տանի արած բոլոր հայտարարությունները։ Անտանտայի գաղութարարներին ձեռնտու էր, որ թուրք ջարդարարներն Արևմտյան Հայաստանը և Կիլիկիան մաքրագործել էին հայերից և դրանով իսկ դյուրացրել «Հայաստանն առանց հայերի» իրար մեջ բաժանելու և ուղղակի իրենց տիրապետություններին կցե­լու խնդիրը։ Չնայած այդ անդրկուլիսյան գործարքներին, Անտանտայի պետությունները շարունակում էին խաբել հայերին, թե կիրականացնեն նրանց ազ­գային ձգտումները։ «Հայանպաստ» պլատոնական ճառերով ու հայտարարու­թյուններով շարունակում էին հանդես գալ ֆրանսիական իմպերիալիստների պարագլուխներ Կլեմանսոն, Բրիանը, անգլիական գաղութակալական քաղա­քականության կենսագործողներ Լլոյդ Ջորջը, Բալֆուրը, Քերզոնը, ռուսա­կան կայսր Նիկոլայ II-ն ու նրա արտաքին գործերի նախարար Սազոնովը և շատ ուրիշներ։ Նրանք բոլորն էլ խոսքով հանդես էին գալիս «ինքնավար Հա­յաստանի» ստեղծման օգտին, հայերի «պաշտպանների» դերում, մինչդեռ իրականում հետամուտ էին միայն իրենց իմպերիալիստական նպատակնե­րին։ Այսպես, Սազոնովը բացեիբաց հայտարարում էր, «Մեր ուղղակի շահն է պաշտպանել հայերին։ Մենք դա անում ենք, իհարկե, ոչ թե ձեր (դիմելով հայերին) գեղեցիկ աչքերի համար, այլ ունենք մեր քաղաքական շահերը» ։ Մի այլ առիթով նա գրում էր Կովկասի փոխարքա Նիկոլայ Նիկոլաևիչին. «Ինչ վերաբերում է հայերին լայն ինքնավարություն տալուն, ապա պետք չէ մոռանալ, որ Մեծ Հայաստանի մեջ, որն այժմ նվաճել Է Ռուսաստանը, հայերը երբեք մեծամասնություն չեն կազմել, իսկ այն պատժիչ միջոցներից հետո, որ թուրքերը գործադրեցին նրանց վերաբերմամբ պատերազմի ժամանակ թվական այս հարաբերությունն Է՛լ ավելի փոխվեց ի վնաս հայերի, որոնք ներկայումս դժվար թե կազմեն բնակչության նույնիսկ մասը»։ Այնուհետև արդարության այդ «պաշտպանը» գրում Էր, որ «այդպիսի պայմաններում հայերի ինքնավարությունն իրապես այն անարդար հետևանքը կունենա, որ փոքրամասնությունը կստրկացնի մեծամասնություն կազմող տարրը»:! Փոխարքան 1916 թ. հուլիսի իր պատասխանում լիովին համամիտ Էր Սազոնովի հետ, գտնելով, որ Արևմտյան Հայաստանի հարցը լուծված Է հայերի բնաջնջումով։ Հայկական հարցը լուծված Էին համարում նաև Ֆրանսիայի ու Անգլիայի պետական ու դիվանագիտական գործիչները, չնայած շարունակում Էին շա­հարկել այդ խնդիրը։ Արևմտ յան Հայաստանը և Կիլիկիան բաժանելուց hետո Բրիանը երեսպաշտորեն հայտարարում Էր. էթե հնչի արդար հատուցման ժամը, Ֆրանսիան չպիտի մոռանա հայ ժողովրդի ցավագին փորձություննե­րը և, իր դաշնակիցների հետ համախորհուրդ, ձեռք կառնի հարկ եղաձ միջոց­ները՝ ապահովելու համար նրան խաղաղություն և բարգավաճ կյանք»։ Նույն Բրիանը 1916 թ. մարտի 12-ին Ամենայն Հայոց կաթողիկոսին ուղղած նամակում հավաստիացնում Էր. «Ձերդ սրբությունը կարող Է վստահ լինել և հավատացած, որ դաշնակից պետությունների համահաճությամբ այս միև­նույն զգացումներով կձեռնարկե նա հայ ժողովրդին ընձեռելու օրինական հատուցումներ, երբ հանգամանքներն այդ ներելու լինեն»։ Կլեմանսոն հայ­տարարում Էր, թե «Ֆրանսիան շարունակում Է հայ ազգը հաշվել այն ժողովուրդների շարքում, որոնց բախտը դաշնակիցները մտադիր են վճռել մարդ­կայնության և արդարության բարձրագույն կանոններին համեմատ»։ Անգլիայի վարչապետ Ասքվիթը 1916 թ. նոյեմբերին հայտարարում Էր թե իբր Անգլիայի նպատակն Է վերջ տալ թուրքական տիրապետությանը, ստեղծելով հայերի համար «ազատ երկիր»։ Իսկ Լլոյդ Ջորջը հուսադրում Էր հայերին, ասելով թե «Մեծ Բրիտանիայի կառավարությունը չի մոռանա իր պատասխանատվությունը Ձեր մարտիրոս ցեղի հանդեպ» ։