cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ռուսաստանը և Հայկական հարցը
Համիդյան ջարդերը և Ռուսաստանի դիրքորոշումը
Ռուսական կառավարության հակահայկական քաղաքականությունը հայ հասարակական-քաղաքական շրջաններին, հատկապես Դաշնակցություն կուսակցությանը, հարկադրում է հենարան որոնել համաթուրքական հեղափոխական շարժման մեջ, որի նախաձեռնությամբ 1907 թվականին Փարիզում տեղի է ունենում հակասուլթանական բոլոր ընդդիմադիր ուժերի համագումարը, որը մշակում է Թուրքիայում պետական հեղաշրջում կատարելու ծրագիր։ 1908 թվականի երիտթուրքական հեղաշրջումից հետո հայկական հարցը թևակոխում է զարգացման նոր փուլ, երբ արևմտահայությունն իր իղձերի իրականացումը սկսում է կապել թուրքական պետականության բարեփոխման հետ։ Սակայն հիասթափությունը շուտ վրա է հասնում, երբ 1909 թվականին երիտթուրքական կառավարության հրահրմամբ տեղի է ունենում Ադանայի և դրա շրջակայքի ավելի քան 30 հազար հայության կոտորածը։ Ադանայի իրադարձություններից հետո հայ քաղաքական շրջանները փոխում են դիրքորոշումը և կրկին կողմնորոշվում դեպի Ռուսաստան, որը հասունացող պատերազմի նախօրեին արդեն շահագրգռված էր հայերի համակրանքը շահելու մեջ։ Կադետների պարագլուխ Պավել Միլյուկովի արտահայտությամբ, «Ռուսաստանի և Թուրքիայի խաչմերուկում նստած հայերը» քաղաքական մեծ նշանակություն էին ստանում, և սկսված Բալկանյան պատերազմների (1912-13) պայմաններում ռուսական դիվանագիտությունը ստանձնում էր «ճնշված հայերի» պաշտպանի դերը։ Մոտ երկու տարի տևած դիվանագիտական քաշքշուկից հետո, որին մասնակցում էին եվրոպական վեց տերությունների՝ Կոստանդնուպոլսի դեսպանությունները, Ռուսաստանին հաջողվում է Թուրքիային պարտադրել բարենորոգումների մի նոր ծրագիր, որով արևմտահայերը պետք է ստանային բավականին լայն ինքնավարություն՝ կառավարչության, դատարանների, լեզվի, զինծառայության և այլ բնագավառներում՝ տերությունների, և, ամենից առաջ, Ռուսաստանի վերահսկողության ներքո։ Ծրագիրը, սակայն նույնպես մնում է թղթի վրա՝ սկսված համաշխարհային պատերազմի պատճառով, այն նույնիսկ հող է նախապատրաստում Ռուսաստանի «հայապաշտպան» դիրքորոշումից զայրացած երիտթուրքական կառավարության համար՝ իրագործելու վաղուց որդեգրած հայասպան քաղաքականությունը։ Սակայն առաջին համաշխարհային պատերազմում Թուրքիան դառնում է Գերմանիայի դաշնակիցը, ինչը նշանակում էր, որ հայկական հարցում սկսվում է Ռուսաստանի քաղաքականության նոր փուլ։ ռազմական գործողությունները Կովկասյան ճակատում սկսվեցին 1914 թվականի դեկտեմբերին, թուրքական զորքերի հարձակմամբ դեպի Կարս։ Սակայն շուտով ռուսական զորքերը կասեցնում են հարձակումը ու անցնում հակահարձակման և 1914-16 թվականների ընթացքում մի շարք հաջող գործողություններից հետո, 1917 թվականին դուրս են գալիս Մոսուլի և Սեբաստիայի մերձակայքը, գրավում արևմտյան Հայաստանի մեծ մասը, որտեղ, սակայն, գրեթե հայ չէր մնացել՝ պատերազմի սկսվելուց հետո թուրքական իշխանությունների կողմից կատարված Մեծ Եղեռնի պատճառով։
Ռուսական քաղաքականությունը գրավված տարածքներում
Արևելահայ հասարակական-քաղաքական շրջանները ոուսական բանակի հաջողությունների հետ կապում էին որոշակի հույսեր՝ արևմտյան Հայաստանի ազատագրումը և ավելին՝ հայկական պետականության վերաստեդծումը։ Սակայն այդ հույսերը շատ շուտով հօդս են ցնդում, քանի որ ցարական կառավարությունը նման մտադրություն չի ցուցաբերում։ Գրավելով արևմտյան Հայաստանի տարածքի մի մասը՝ ռուսական հրամանատարությունը անհրաժեշտ է համարում հաստատել միասնական ռազմավարչական իշխանություն։ Պատերազմի առաջին շրջանում ստեղծվում են մի քանի ռազմավարչական միավորներ՝ օկրուգներ, որոնց պետերը ենթարկվում էին տվյալ օկրուգի տարածքում տեղակայված Կովկասյան բանակի զորամասերի հրամանատարներին։ 1916 թվականի սկզբին կառավարությունը կազմավորում է հատուկ հանձնաժողով, որը պետք է մշակեր կանոնադրություն՝ պատերազմի ընթացքում Թուրքիայից գրաված տարածքներում կառավարելու համար։
1916 թվականի հունիսի 5-ին ցարը հաստատում է այդ կանոնադրությունը, համաձայն որի կազմավորվում էր պատերազմի իրավունքով գրաված Թուրքիայի մարզերի զինվորական գեներալ-նահանգապետություն։ Այն հանգամանքը, որ նահանգապետության անվանման մեջ նույնիսկ չէր հիշատակված Արևմտյան Հայաստանը, վկայում է, որ ցարական կառավարությունը բոլորովին չէր էլ մտածում որևէ հայկական ինքնավարություն ստեղծելու մասին, որ պատերազմի ավարտից հետո, եթե տարածքը մնար Ռուսաստանի ձեռքում, ապա գեներալ-նահանգապետությունը կարող էր դառնալ սովորական նահանգ Ռուսաստանի կազմում։
Ցարական կառավարության իսկական մտադրությունները արևմտյան Հայաստանի վերաբերյալ ի հայտ են գալիս գրաված տարածքները գաղութացնելու ծրագրերում։ Իշխանությունները նույնիսկ չէին ձգտում պայմաններ ստեղծել, որպեսզի արևմտյան Հայաստանի բնիկ ժողովուրդը՝ հայերը, վերադառնան իրենց տները, ընդհակառակը՝ ծրագրվում էր արևմտյան Հայաստանը բնակեցնել ռուս վերաբնակիչներով։ Այս նախաձեռնության հեղինակը երկրագործության նախարար Կրիվոշեինն էր, բայց Կովկասյան բանակի հրամանատար Նիկոլայ Յուդենիչը նույնպես անհրաժեշտ էր համարում Ռուսաստանի հետ սահմանային բնակավայրերը՝ Ալաշկերտը, Դիադինը և Բայազետը բնակեցնել Կուբանից ու Դոնից բերված կազակներով և ստեղծել, այսպես կոչված, «նորեփրատյան կազակություն», որպես ռուսական ցարիզմի հուսալի պատվար։ Այդ իսկ պատճառով ցարական իշխանություններն ամեն կերպ խոչընդոտում էին Կովկասից հայ գաղթականների վերադարձն իրենց նախկին բնակության վայրերը։ Սակայն դա նրանց չի հաջողվում, մինչ աշխատանք էր տարվում Ռուսաստանի խորքերից մարդկանց հանել և բերել արևմտյան Հայաստան, այստեղ արդեն սկսվել էին վերակառուցման աշխատանքները, անհրաժեշտ էր հողը մշակել, ուստի իշխանությունները հարկադրված թույլ են տալիս հայ գաղթականներին վերադառնալ իրենց բնակավայրերը։ Սակայն հայերը չէին կարող ստանալ իրենց նախկին հողերը, քանի որ դրանք հայտարարվել էին ոուսական պետության սեփականություն։ Հայերն իրավունք են ստանում միայն ծանր կապալով օգտվել իրենց հողերից։
Պատերազմի տարիներին ցարական կառավարությունը որոշակի միջոցներ է ձեռնարկում՝ տնտեսապես յուրացնելու արևմտյան Հայաստանը, կառուցվում են նոր երկաթգծեր, ավտոճանապարհներ, սկսվում են Տրապիզոն և Ռիգե նավահանգիստների վերակառուցումը և այլն։ Սակայն 1917 թվականի Փետրվարյան հեղափոխությունը խափանում է գաղութացման բոլոր ծրագրերը։
Հոկտեմբերյան և փետրվարյան հեղափոխությունները և Հայաստանը
Ցարի տապալումը, քաղաքական իրավիճակի փոփոխությունը Ռուսաստանում նորից հայկական հարցի լուծման հույսեր են ծնում հայ ժողովրդի մոտ։ 1917 թվականի մարտի 4-ին ժամանակավոր կառավարությունը հրապարակեց «խղճի և ազգային սահմանափակումների վերացման մասին» որոշումը։ Մարտի 14-ին և 23-ին Ամենայն հայոց կաթողիկոս Գևորգ Ե-ն ողջույնի հեռագիր է ուղարկում պետական դումայի ժամանակավոր կոմիտեի նախագահ Մ. Ռոձյանկոյին և ժամանակավոր կառավարության նախարար-նախագահ Գ. Լվովին, որտեղ ժամանակավոր կառավարությունը դիտվում էր «փոքր ժողովուրդների, այդ թվում և հայերի միակ պաշտպան և պատերազմը մինչև հաղթական վախճանը իրականացնող» և հույս էր հայտնվում, որ «Ռուսաստանը նախկին տաճկական վիլայեթների վրա կստեղծի Հայաստան»։ Այս նպատակով Ամենայն հայոց կաթողիկոսությունը նախաձեռնում է «Տաճկաստանի տեղահանված վայրերի Հայոց միություն»-ը։ 1917 թվականի մարտի 26-ին, Փետրվարյան հեղափոխության միամսյակի առթիվ արդարադատության նախարար Ա. Կերենսկին հայտարարում է. «Օրերս կհայտնվի փաստաթուղթ այն մասին, որ Ռուսաստանը հրաժարվում է ամեն կարգի նվաճողական ձգտումներից»։ Դա «Ազգերի ինքնորոշման մասին» ժամանակավոր կառավարության ապրիլի 9-ի որոշումն էր։ Մայիսի 12-ին Կերենսկին ռուս զինվորներին արդեն կոչ էր անում շարունակել պատերազմը «ոչ թե նվաճումների ու բռնության, այլ ազատ Ռուսաստանի փրկության համար»։ Հայ հասարակական-քաղաքական շրջանները հանդես էին գալիս պատերազմը շարունակելու օգտին, քանի որ Ռուսաստանի հաղթանակը և Թուրքիայի պարտությունը նշանակում էր արևմտյան Հայաստանի ազատագրումը և հայկական պետության վերականգնումը։ Սրանով էր պայմանավորված հայ քաղաքական կուսակցությունների զգալի մասի աջակցությունը ժամանակավոր կառավարությանը՝ նրա «պատերազմ մինչև հաղթական ավարտ» կարգախոսին։ Փետրվարյան հեղափոխությունից հետո հայ հասարակայնությունը որոշակի պահանջներ է ներկայացնում, այն, որ հայ ժողովուրդը որպես ռուսական ագատ պետության իրավահավասար մասը, պետք է օգտվի դեմոկրատական նվաճումներից, նախևառաջ ագգային իրավահավասարության իրավունքից, և միայն այդքանը։ Հայ գրեթե բոլոր քաղաքական ուժերը գտնվում էին սպասողական դրության մեջ։
Հետփետրվարյան փուլում հայկական հարցի լուծումը չուներ որոշակի մշակված ուղղվածություն և մարտավարություն։
Անդրկովկասի ազգամիջյան սուր հակասությունների մթնոլորտում, հայ իրականության համար հայկական հարցը ընդգրկում էր նաև անդրկովկասյան ներքին ազգային խնդիրները, այսպես կոչված՝ «վիճելի տարածքների» հարցը։ Իրենց հերթին արևմտահայերը պահանջում էին իրենց լքված բնակավայրերը վերադառնալու հնարավորու թյուններ ստեղծել, կայուն քաղաքացիական իշխանություն արևմտյան Հայաստանում, հանրապետական, դեմոկրատական կարգեր, ժողովրդավարական ընտրություններ, թիկունքի ավազակների զինաթափում, ցարական պաշտոնյաների վերացում, հայկական միլիցիայի ստեղծում, հայրենիք վերադառնալու խոչընդոտների վերացում, պետական աջակցություն վերաշինության գործին։ Ցարի տապալումից հետո էլ Արևմտյան Հայաստանում պահպանվում էր պատերազմի իրավունքով գրավված մարզերի գեներալ-նահանգապետությունը։
1917 թվականի ապրիլի 26-ին հրապարակվում է ժամանակավոր կառավարության որոշումը, համաձայն որի, պատերազմի իրավունքով Թուրքիայից գրավված արևմտյան Հայաստանի տարածքի քաղաքացիական կառավարումը անմիջականորեն դրվում էր ժամանակավոր կառավարության տնօրինության տակ։ Ստեղծվում է Թուրքահայաստանի և Թուրքիայից գրավված տարածքների գեներալկոմիսարի պաշտոն, որը տրվում է Կովկասյան ճակատի մատակարարման պետ Պ. Ավերյանովին։ Գեներալ-կոմիսարին էին ենթարկվելու ստեղծվող վարչական մարմինները։ Օգոստոսի 6-ին հիմնվում է կոմիսարության քաղաքացիական մասի երկրորդ տեղակալի պաշտոն, որը ստանձնում է Յակով Զավրիևը (Հակոբ Զավրյան)։ 1917 թվականի սեպտեմբերի 9-ին, Պ. Սվերյանովի հրամանով, արևմտյան Հայաստանի մարզերից ձևավորվում են երեք նահանգներ՝ էրզրումի (կոմիսար՝ Յակով Գլոտով), Խնուսի (կոմիսար՝ Ն. Նիկոնենկո), Վանի (կոմիսար՝ Կ. Համբարձումյան)։ Յուրաքանչյուր նահանգում կոմիսարին կից ստեղծվում են նահանգային խորհուրդներ։
Չնայած որոշակի միջոցառումներին ու ջանքերին, 1917 թվականի հունիս-դեկտեմբեր ամիսներին արևմտյան Հայաստանում չի ստեղծվում կայուն քաղաքացիական կարգ, իսկ խորացող անիշխանության փաստը վկայում էր, որ արևմտյան Հայաստանը ժամանակավոր կառավարությանը հետաքրքրում էր նախևառաջ տնտեսապես, հայ բնակչության ճակատագիրը նրա ուշադրությունից դուրս էր։
1917 թվականի հոկտեմբերին Ռուսաստանում տեղի է ունենում սոցիալիստական հեղափոխություն, տապալվում է ժամանակավոր կառավարությունը։ Նորաստեղծ խորհրդային կառավարությունը հրաժարվում է Ռուսաստանի կնքած բոլոր պայմանագրերից, հռչակում իր արտաքին և ազգային քաղաքականության սկզբունքները, 1917 թվականի դեկտեմբերի 29-ին ընդունում է Դեկրետ «Թուրքահայաստանի մասին», որով հայտարարում է ի լուր աշխարհի, որ ինքը պաշտպանում է Թուրքահայաստանի հայերի ազատ ինքնորոշման իրավունքը՝ ընդհուպ մինչև լիակատար անկախություն։ Սակայն դեկրետով նախատեսված միջոցառումները իրականություն դաոնալու համար չեն ամրապնդվում գործնական երաշխիքներով, միևնույն ժամանակ ռուսական զորքերը թողնում են պատերազմի ընթացքում գրաված արևմտյան Հայաստանի տարածքը։ Այսպիսով դեկրետը չի իրականանում։ Հռչակելով հաշտության մասին դեկրետը, խորհրդային կառավարությունը բանակցություններ է սկսում Գերմանիայի և վերջինիս դաշնակիցների հետ՝ հաշտության պայմանագրով խորհրդային Ռուսաստանը պատերազմից հանելու նպատակով։ 1918 թվականի մարտին կնքված Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագրի համաձայնագրով խորհրդային Ռուսաստանը տարածքային զիջումներ է անում Գերմանիային, իսկ Թուրքիային զիջում է ամբողջ արևմտյան Հայաստանը, ինչպես նաև արևելյան Հայաստանի մի մասը, ինչի հետևանքով Հայաստանի տարածքը, որտեղ 1918 թվականի մայիսին վերականգնվել էր հայկական պետականությունը հանձին՝ Հայաստանի Հանրապետության, որի տարածքը հազիվ կազմում էր 10 հազար կմ2:
Գրիգորիս Պալաքյան
Գրիգորիս Պալաքյան, եկեղեցական, ազգային և հասարակական գործիչ։
Ռուսաստանը և Հայկական հարցը
Հոկտեմբերյան և փետրվարյան հեղափոխությունները և Հայաստանը
Խորհրդային Ռուսաստանի և Հայաստանի Հանրապետության փոխհարաբերությունները զարգանում էին խիստ բարդ, հիմնականում դրանք պայմանավորվում էին խորհրդային Ռուսաստանի ու Թուրքիայի միջև հարաբերություններով և հատկապես այն բանից հետո, երբ Թուրքիայում սկսվում է ծավալվել քեմալական շարժումը։ Ռուսաստանը ձգտում էր կտրել Հայաստանը Անտանտից, միաժամանակ աջակցում էր քեմալական Թուրքիային՝ վերջինիս դիտելով իբր հակաիմպերիալիստական գործոն Մերձավոր Արևելքում։ Ընդ որում լրիվ անտեսվում էր քեմալական Թուրքիայի զավթողական քաղաքականությունը Հայաստանի նկատմամբ։
Գրիգորիս Պալաքյան
Կենսագրություն
Սովորել է Թոքաթի, ապա՝ Կարինի Սանասարյան վարժարաններում, 1913-1914 թթ. Բեռլինի համալսարանում հետևել աստվածաբանության և փիլիսոփայության դասընթացների։ 1914-1915 թթ. Երզնկայի գավառի հայոց առաջնորդական տեղապահ։ 1915 թվականի ապրիլի 24-ին հայ այլ մտավորականների հետ ձերբակալվել է և աքսորվել։ Եղել է Այաշի, Չանկըրի, Չորումի, Թոմարզայի և այլ համակենտրոնացման ճամբարներում։ Բանտարկված է եղել Կոմիտասի, Ակնունու, Սիամանթոյի, Ռուբեն Սևակի և այլոց հետ։ Հրաշքով փրկվելով մահից՝ գերմանացու անվան տակ 1917 թ. գնացել է Կ. Պոլիս։ 1919 թ. տեղափոխվել է Ֆրանսիա, ապա՝ Անգլիա։ 1921 թվականին, Ս. Թեհլիրյանի դատի ժամանակ հանդես գալով իբրև վկա, մերկացրել է երիտթուրքերի հայաջինջ քաղաքականությունը։ Ընտրվել է Մանչեստրի, ապա Մարսելի հայ համայնքների հոգևոր առաջնորդ (ծայրագույն վարդապետ)։ Գրել է մի շարք աշխատություններ (մի մասն անտիպ է)։ «Հայ գողգոթան» աշխատությունը (հ. 1. Վիեննա., 1922, հ. 2. Փարիզ, 1959) հայերի ցեղասպանության պատմության ուսումնասիրության կարևոր սկզբնաղբյուր է։ Փաստական հարուստ նյութերի հիման վրա տալիս է հայ ժողովրդի ողբերգության մանրամասները՝ իբրև ականատես և արհավիրքից վերապրող։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ Կատեգորիա:1879 ծնունդներ Կատեգորիա:1934 մահեր Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանության ականատեսներ Կատեգորիա:Հայերն Օսմանյան կայսրությունում Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանությունից փրկվածներ Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության անձինք Կատեգորիա:Հայ տղամարդ գրողներ
Ռուսաստանը և Հայկական հարցը
Հետագա իրադարձությունները
1919 թվականին Էրզրումի և Սվազի իրենց կոնգրեսներում քեմալականներն ընդունում են որոշումներ, որոնց համաձայն Հայաստանին ոչ մի թիզ հող չպետք է զիջվեր։ Հետագայում այդ որոշումները դրվում են թուրքական պառլամենտի ընդունած «Ազգային ուխտի» հիմքում։ 1920 թվականի հուլիս-օգոստոս ամիսներին Մոսկվայում հրավիրված առաջին ռուս-թուրքական կոնֆերանսում խորհրդային Ռուսաստանի կառավարությունը պաշտոնապես ճանաչում է «Ազգային ուխտի» պահանջները։ Այդ էր պատճառը, որ նույն ժամանակ Մոսկվայում խորհրդային կառավարության բանակցությունները Հայաստանի Հանրապետության պատվիրակության հետ ոչ մի արդյունք չեն տալիս։ Դրանով է բացատրվում նաև այն հանգամանքը, որ 1920 թվականի օգոստոսի 10-ին Թիֆլիսում խորհրդային Ռուսաստանի և Հայաստանի Հանրապետության միջև կնքված համաձայնագրում խոսվում է միայն արևելյան Հայաստանում ստեղծված պետականությունը ճանաչելու և տարածքային հարցերը կարգավորելու մասին, իսկ արևմտյան Հայաստանի տարածքների ճակատագիրը ընդհանրապես չի քննվում։
1920 թվականի հոկտեմբերի 28-ին խորհրդային Ռուսաստանի և Հայաստանի Հանրապետության պատվիրակությունները Երևանում ստորագրում են խաղաղության պայմանագրի նախագիծ, համաձայն որի, ճանաչվում էր Հայաստանի Հանրապետության անկախությունը, Թուրքիան իր զորքերը հետ էր քաշում մինչև 1914 թվականի սահմանները, Զանգեզուրը և Նախիջևանը մնում էին Հայաստանին։ Ընդունվում էր խորհրդային Ռուսաստանի միջնորդությունը արևմտյան Հայաստանի հարցի լուծման գործում։ Պայմանագրի նախագծում ասվում էր. «Հայաստանի Հանրապետությունը, ելնելով Թուրքահայաստանում վիճելի տարածքների հարցը Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի կառավարության հետ բարեկամաբար լուծելու մտադրությունից, պատրաստ է ընդունել ՌԽՖՍՀ կառավարության բարեկամական միջնորդությունը այդ խնդիրների լուծման մեջ»։ խորհրդային կառավարության աջակցությանը Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը համաձայնում էր, եթե կատարվեին հետևյալ պայմանները.
Պայմանագիրը ուժի մեջ մտնելու համար պետք է ստանար խորհրդային Ռուսաստանի և խորհրդային Ադրբեջանի կառավարությունների հավանությունը։ 1920 թվականի հոկտեմբերի 4-ին Բաքվում տեղի է ունենում ՌԿ(բ)Կ ԿԿ Կովկասյան բյուրոյի և Ադրբեջանի կոմկուսի ԿԿ քաղբյուրոյի համատեղ նիստը, որին մասնակցում էր նաև Իոսիֆ Ստալինը, ով մերժում է պայմանագրի նախագիծը։ Քանի որ նիստին մասնակցում էր Ստալինը՝ ՌԿ (բ) կ ԿԿ անդամ էր, պայմանագրի նախագծի մերժումը համարվում է վերջնական և քննարկման չի դրվում Մոսկվայում։
Կարդանախ
Դիրք
Գյուղը գտնվում է ծովի մակարդակից 510 մետր բարձրության վրա։ Շրջկենտրոն Գուրջաանից հեռու է 14 կմ։
Ռուսաստանը և Հայկական հարցը
Հետագա իրադարձությունները
1920 թվականի աշնանը Հայաստանի պարտությունը թուրք-հայկական պատերազմում արմատապես փոխում է խորհրդային Ռուսաստանի վերաբերմունքը Հայաստանի Հանրապետության նկատմամբ։ Պատերազմում պարտված, փակուղում հայտնված Հայաստանի Հանրապետությանը խորհրդային Ռուսաստանի կառավարությունը հարկադրում է 1920-ի դեկտեմբերի 2-ին Երևանում կնքել համաձայնագիր, ըստ որի, իշխանությունը որոշ պայմաններով անցնում էր բոլշևիկներին, Հայաստանում հաստատվում էին խորհրդային կարգեր։ Սակայն իշխանությունը վերցնելուց հետո բոլշևիկները չեն կատարում համաձայնագրով նախատեսված պայմանները։ Համաձայնագրում հայկական հարցն ընդհանրապես չէր արծարծվում։
Կարդանախ
Բնակչություն
Ըստ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալների, գյուղի բնակչությունը կազմում է 3873 մարդ, մեծամասնությունը՝ վրացիներ (99,7%)։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Գուրջաանի շրջան
Ռուսաստանը և Հայկական հարցը
Հետագա իրադարձությունները
1921 թվականի փետրվարի 26-ից մարտի 16-ը Մոսկվայում տեղի է ունենում ռուս-թուրքական երկրորդ կոնֆերանսը, որը կոչված էր կարգավորելու Թուրքիայի և խորհրդային հանրապետությունների հարաբերությունները։ Թուրքիայի պահանջով Հայաստանի պատվիրակությանը թույլ չի տրվում մասնակցել կոնֆերանսին, որը պետք է քննարկեր հայ ժողովրդի համար խիստ կենսական հարցեր։ Կոնֆերանսի ավարտից հետո, 1921 թվականի մարտի 16-ին, Մոսկվայում կնքվում է ռուս-թուրքական պայմանագիր, որով Թուրքիային էին տրվում ոչ միայն արևմտյան Հայաստանի տարածքները, այլև Կարսի մարզը և Սուրմալուի գավառը, Հայաստանից վերցվում և Ադրբեջանական ԽՍՀ-ին էին տրվում Նախիջևանի գավառը, Շարուր-Դարալագյազի գավառի մեծ մասը։ 1921 թվականի մարտի 16-ի պայմանագրով խորհրդային Ռուսաստանը և Թուրքիան փաստորեն վերաբաժանում են Հայաստանի տարածքները։ խորհրդային Ռուսաստանը այդ պայմանագրով պարտավորվում էր «Անդրկովկասյան հանրապետությունների նկատմամբ դիմել քայլերի, որպեսզի այդ հանրապետությունների կողմից Թուրքիայի հետ կնքվելիք պայմանագրերում անպատճառ ճանաչվեն սույն պայմանագրի այն հոդվածները, որոնք անմիջաբար վերաբերում են իրենց։
Ամփոփում
Այսպիսով, առանց խորհրդային Հայաստանի մասնակցության, ըստ էության, հայ ժողովրդի թիկունքում, լուծվում են Հայաստանի կենսական շահերը շոշափող հարցերը։ Մարտի 16-ի պայմանագրին օրինական բնույթ տալու համար որոշվում է հրավիրել հատուկ կոնֆերանս՝ Թուրքիայի, Անդրկովկասի երեք հանրապետությունների և խորհրդային Ռուսաստանի ներկայացուցիչների մասնակցությամբ։ Կոնֆերանսը տեղի է ունենում Կարսում, որի մասնակիցները 1921 թվականի հոկտեմբերի 13-ին ստորագրում են պայմանագիր՝ հաստատելով Մոսկվայի մարտի 16-ի (Լենին-Քեմալ եղբայրության պայմանագիր) պայմանագրի պայմանները. 1921 թվականի Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրերում խորհրդային Ռուսաստանը ճանաչում է Թուրքիայի իրավունքը՝ տիրելու այն տարածքները, որոնք մտցված էին 1920 թվականի հունվարի 28-ի թուրքական պառլամենտի հռչակած «Ազգային ուխտի» մեջ, ինչը վկայում է, որ խորհրդային Ռուսաստանը շահագրգռված չէր հայկական հարցի լուծմամբ։ Իսկ Կարսի պայմանագրով ռուսական կառավարությունը հարկադրում է խորհրդային Հայաստանի կառավարությանը նույնությամբ ընդունել Մոսկվայի պայմանագրի իրեն վերաբերող բոլոր կետերը։
Գրականություն
Կատեգորիա:Հայկական հարց Կատեգորիա:Հայկական հարցը և արտերկիրը
Սավա (Արդեշի գավառ)
Սավա (Savas), համայնք Ֆրանսիայի Օվրեն-Ռոն-Ալպեր մարզի Արդեշ գավառում ։
Բնակչությունը 2008 թվականի դրությամբ կազմում է 802 մարդ, բնակչության խտությունը` 64.47 մարդ/կմ²։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 12.44 կմ² տարածք։
Աշխարհագրություն
Գտնվում է Փարիզ քաղաքից 440 կմ հարավ-արևելք, Լիոն քաղաքից` 55 կմ հարավ, Պրիվա քաղաքից` 65 կմ հյուսիս։
Բնակչություն
Աղբյուրներ` Ֆրանսիայի սոցիոլոգիական գիտությունների բարձրագույն դպրոցի տվյալներ
Տնտեսություն
2010 թվականին ուներ 551 աշխատունակ (15-64 տարեկան) բնակիչ, որոնցից ակտիվ էին 408-ը, իսկ ոչ ակտիվները` 143։ Ակտիվության ցուցանիշը կազմում է 74,0 %։ 408 աշխատունակ մարդկանցից աշխատել է 382 անձ (206 տղամարդ և 176 կին)։ Գործազուրկ են եղել 26 անձ (13 տղամարդ և 13 կին)։ 143 անաշխատունակներից 54-ը եղել են աշակերտներ կամ ուսանողներ, 52-ը` թոշակառուներ, իսկ 37-ը չեն աշխատել տարբեր պատճառներով ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ֆրանսիայի համայնքներ
Լարրի Ուոլ
Լարրի Ուոլը (Larry Wall, ), համակարգչային ծրագրավորող է և հեղինակ։ Նա ստեղծել է Perl ծրագրավորման լեզուն։
Անձնական կյանք
Ուոլը մեծացել է Լոս Անջելեսում, իսկ հետո Բրեմերթոնում, նախքան 1976 թվականին բարձրագույն կրթությունը Սիթլ Փեսիֆիք համալսարանում շարունակելը, մասնագիտացել է քիմիայի և երաժշտության, ավելի ուշ նախաբժշկական բնագավառներում, դադարներով նաև աշխատել է համալսարանի համակարգչային կենտրոնում նախքան բնական և արհեստական լեզուների բնագավառում բակալավրի կոչում ստանալը ։
Նախքան Բերկլիի կալիֆոռնյան համալսարանի ավարտական դպրոցը, Ուոլը և նրա կինը սովորում էին լեզվաբանություն դեռևս չճանաչված լեզու հայտնաբերելու, օրինակ Աֆրիկայում, և դրա համար գրելու համակարգ ստեղծելու մտադրությամբ։ Հետագայում նրանք օգտագործելու էին նոր համակարգն այդ լեզվով տարբեր տեքստեր թարգմանելու համար, այդ թվում նաև Աստվածաշունչը ։ Առողջական խնդիրների պատճառով նրանց պլանները ձախողվեցին, նրանք մնացին Միացյալ նահանգներում, և փոխարենը Լարրին դպրոցն ավարտելուց հետո միացավ ՆԱՍԱ-ի ինքնաթիռների շարժիչների լաբորատորիայի թիմին ։
Ուոլը Նազարյան եկեղեցու ակտիվ անդամ է ։
Ձեռքբերումներ
Ուոլը  հաղորդավարի և լայնորեն օգտագործվող   ծրագրերի հեղինակն է։ Նա երկու անգամ հաղթել է International Obfuscated C Code Contest-ում և առաջինն է ստացել Free Software Foundation մրցանակը 1998 թվականին ։
Նրա տեկնիկական հմտությունների հետ մեկտեղ, նա հայտնի էր իր սուր և ծաղրանքային հումորի զգացումով, որը նա ցուցադրում էր իր աղբյուրի կոդի մեկնաբանման ժամանակ։ Օրինակ․«Մենք լիովին համաձայն ենք փոխզիջման անհրաժեշտությանը։ Մենք ուղղակի չենք կարող համաձայնել, երբ զիջելը անհրաժեշտ է » և ․
"Օրինակ, մի քանի տարի է անցել այն պահից, երբ Աստվածաշնչի թարգմանությունները տարածվել են, և դուք կնկատեք օրինակները՝ Նոր Անգլերեն Աստվածաշունչը, Նոր Ամերիկյան Ստանդարտ Աստվածաշունչը, Նոր Միջազգային տարբերակը և այլն։ Դա իրոք զվարճալի է։ Ես կասկածում եմ, որ մենք դեռևս «այս նոր» և «այդ նոր» անուններն ենք ասում հարյուրավոր տարիներ։ Դա շատ նման է Օքսֆորդի նոր քոլեջին։ Դուք գիտե՞ք այն երբ է հիմնադրվել, կա՞ն ենթադրություններ, նոր քոլեջը եղել է նոր 1379 թվականին ։"
Ուոլը ստեղծել է Perl լեզվի ինտերպրետատորը երբ աշխատում էր System Development Corporation-ում, որը հետագայում դարձավ Unisys-ի մի մասը ։ Նա Programming Perl գրքի համահեղինակն է, ինչպես նաև խմբագրել է Perl Cookbook գիրքը։ Այնուհետև նա լիովին աշխատել է  O'Reilly Media-ում հետագայում Perl  լեզուն զարգացնելու և այդ առարկայի վերաբերյալ գրքեր գրելու համար ։
Ուոլի ուսումը որպես լեզվաբան ակնհայտորեն երևում է նրա գրքերում, հարցազրույցներում և դասախոսություններում։ Նա հաճախ էր hամեմատում Perl լեզուն բնական լեզվի հետ և բացատրում էր նրա դիզայնի հետ կապված իր որոշումները լեզվաբանական հիմնավորմամբ։ Ինչպես նաև նա հաճախ էր օգտագործում լեզվաբանական տերմիններ Perl լեզվի կառուցվածքում, ավանդական տերմինների փոխարեն,ինչպիսին էին "variable", "function" և "accessor" տերմինները, նա երբեմն ասում էր «noun(գոյական)», «verb(բայ)» և «Topic»(թեմա)։
Ուոլի քրիստոնեական հավատքը ազդել է Perl լեզվի տերմինաբանության վրա ։ Նմանատիպ մեջբերումներ են օրինակ ֆունկցիաների անունները՝ «bless» և այլն։
Ուոլը շարունակում է հսկել Perl լեզվի հետագա զարգացումը և ծառայում է  Perl բարեգործական նախագծի ղեկավար։ Perl լեզվի պաշտոնական փաստաթղթերում նշվում է՝
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ծրագրավորողներ
Վիլյամ Կառլոս Վիլյամս
Կենսագրություն
Վիլյամսը ծնվել է 1883 թվականի սեպտեմբերի 17-ին Նյու Ջերսի նահանգի Ռեզերֆորդ քաղաքում։ Նրա հայրը ներգաղթյալ էր Անգլիայից, իսկ մայրը Պուերտո Ռիկոյի բնիկ ։ Նրա աշխատանքները մեծ նմանություն ունեն գեղանկարչության հետ, ինչով նա հետաքրքրվել է ամբողջ կյանքի ընթացքում։
Վիլյամսը նախնական և միջնակարգ կրթությունը ստացել է Ռեզերֆորդում մինչև 1897 թվականը, երբ նրան երկու տարով ուղարկել են Փարիզի Կոնդորսի վարժարանում սովորելու։ Նյու Յորք վերադառնալուց հետո նա սովորել է Հորացիա Մաննի դպրոցում, և հատուկ քննություն հանձնելով, 1902 թվականին ընդունվել Է Փենսիլվանիայի համալսարանի բժշկական դպրոցը, որն ավարտել է 1906 թվականին ։ Համալսարանն ավարտելուց հետո Վիլյամսը վերապատրաստվել է Նյու Յորքի ֆրանսիական և մանկական հիվանդանոցներում, այնուհետև մեկնել Լայպցիգ՝ մանկաբուժության խորը ուսումնասիրության համար ։ 1909 թվականին հրատարակել է իր առաջին «Բանաստեղծություններ» գիրքը ։
1912 թվականին, երբ Վիլյամսը վերադարձել է Գերմանիայից, ամուսնացել է Ֆլորենս Հերմանի հետ (1891-1976) ։ Նրանք տեղափոխվել են Ռեզերֆորդի (Նյու Ջերսի նահանգ) տուն, որը տարիներ շարունակ իրենց է եղել։ Դրանից կարճ ժամանակ անց լոնդոնյան մամուլը, իր ընկեր Էզրա Փաունդի օգնությամբ, որի հետ նա ծանոթացել էր Փենսիլվանիայի համալսարանում սովորելու ժամանակ, հրապարակել է իր «Բնավորություններ» բանաստեղծությունների երկրորդ գիրքը։ 1914 թվականին ծնվել է Վիլյամսի և նրա կնոջ առաջին որդին՝ Վիլյամ Վիլյամսը, որը հետևել է հոր օրինակին և դարձել բժիշկ, իսկ 1917 թվականին ծնվել է նրանց երկրորդ որդին՝ Փոլ Վիլյամսը ։
Վիլյամսը մի քանի պիեսների, երեք վեպերի, գրական-քննադատական էսեիստիկայի երկու հատորների հեղինակ է։
1948 թվականին ինֆարկտ է ստացել, իսկ 1949 թվականից հետո մի քանի անգամ՝ սրտի կաթված։ Հոգեբուժարանում բուժվել է դեպրեսիայից։
Գրական գործունեություն
Պոեզիայում նա հեռացել է Պաունդի և Էլիոտի գրականությունից։ Շարժվելով ավանգարդի հունով՝ նա դիմել է իր ժամանակակիցների զուտ տեղական թեմաներին և անձնական առօրյային (Վիլյամսի էպիկական պոեմը դարձել է ամերիկացի շարքային քաղաքի՝ Պատերսոնի մասին, 1946-1958)։
Ճանաչում
Բոլլինգենի մրցանակ (1953) և այլ մրցանակներ։ Վիլյամսի մահից հետո ամերիկյան բանաստեղծական ընկերությունը հիմնադրել է նրա անվան ամենամյա մրցանակը։ Ռեզերֆորդում ստեղծվել է Վիլյամսի կենտրոնը, հրատարակվում է նրան նվիրված հանդեսը ։
2016 թվականին ամերիկացի ռեժիսոր Ջիմ Ջարմուշը նկարահանել է Փաթերսոն ֆիլմը, դրա ոգեշնչման աղբյուրներից մեկը Վիլյամ Կառլոս Վիլյամսի ստեղծագործությունն է։
Լիսանդրո Ալոնսո
Լիսանդրո Ալոնսո (Lisandro Alonso, ), արգենտինացի կինոռեժիսոր, սցենարիստ, պրոդյուսեր, indie-մշակույթի վառ ներկայացուցիչ։ 2001 թվականից նրա նկարահանած լիամետրաժ ու կարճամետրաժ ֆիլմերը կապված են «Նոր արգենտինական կինո» շարժման հետ ։ 2001 թվականին նրա նկարահանած «Ազատություն» ֆիլմը ցուցադրվել է Կաննի կինոփառատոնի «Հատուկ հայացք» ծրագրում ։ 2014 թվականին նկարահանած «Խաուխա» (Դրախտային երկիր) ֆիլմը ներկայացվել է Կաննի 2014 թվականի կինոփառատոնի «Հատուկ հայացք» ծրագրում և արժանացել FIPRESCI մրցանակի ։
Կենսագրություն
Լիսանդրո Ալոնսոն ծնվել է Բուենոս Այրեսում։ Սովորել է Բուենոս Այրեսի կինոմատոգրաֆիայի համալսարանում։ 1995 թվականին նկարահանել է առաջին կարճամետրաժ ֆիլմը։ Մի քանի տարի աշխատել է որպես խաղարկային ֆիլմերի ռեժիսորի օգնական։ Ալոնսոնի առաջին լիամետրաժ ֆիլմը թողարկվել է 2001 թվականին և անմիջապես արժանացել քննադատների ուշադրությանը։ Ռեժիսորի ֆիլմերի հետահայաց ցուցադրությունները տեղի են ունեցել Միացյալ Նահանգներում և Կանադայում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Արգենտինացի ռեժիսորներ Կատեգորիա:Արգենտինացի կինոռեժիսորներ Կատեգորիա:Արգենտինացի սցենարիստներ Կատեգորիա:Արգենտինացի պրոդյուսերներ
Իրան-Սաուդյան Արաբիա սառը (պրոքսի) հակամարտություն
Իրան֊Սաուդյան Արաբիա պրոքսի հակամարտությունը տարածաշրջանային ազդեցության համար մղվող պայքար է Իրանի Իսլամական Հանրապետության և Սաուդյան Արաբիայի Թագավորության միջև ։ Այս պետությունները տարբեր աստիճանի օգնություն են ցույց տալիս տարածաշրջանի հակամարտող կողմերին, ներառյալ նաև քաղաքացիական պատերազմները Սիրիայում , Եմենում  և Իրաքում ։ Հակամարտությունը տարածվում է նաև Բահրեյնի , Լիբանանի , Կատարի , Պակիստանի  և Աֆղանստանի խնդիրների վրա ։ Այն ներառում է նաև մրցակցություն Հարավային և Կենտրոնական Ասիայում ազդեցության տարածման համար  ։ Սա հաճախ անվանվում է նաև սառը պատերազմ Մերձավոր Արևելքում, քանի որ այն իրենից ներկայացնում է աշխարհաքաղաքական, տնտեսական և կրոնական պայքար  ։ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների և իր դաշնակիցների աջակցությունը Սաուդյան Արաբիային, իսկ Ռուսաստանի Դաշնության աճող աջակցությունը Իրանին ստեղծել է մի իրավիճակ, որը Ռուսաստանի վարչապետ Դմիտրի Մեդվեդևը անվանել է Նոր սառը պատերազմ:
Պատմական ակնարկ
Պրոքսի հակամարտությունը հասկանալու համար պետք է հետ գնալ դեպի 1979 թվականի Իրանի իսլամական հեղափոխությունը, երբ Իրանի միապետությունը վերածվեց իսլամական հանրապետության։ Հեղափոխականները կոչ էին անում հեռացնել միապետներին, աշխարհիկ ռեժիմները և ստեղծել իսլամական պետություններ Սաուդյան Արաբիայում, Իրաքում, Քուվեյթում և Պարսից ծոցի մյուս արաբական պետություններում, որոնց մեծ մասը շիա բնակչությամբ միապետություններ էին։ Իսլամիստ հեղափոխականները ըմբոստություն ցուցաբերեցին Սաուդյան Արաբիայում 1979 թվականին, Եգիպտոսում 1981 թվականին, Սիրիայում 1982 թվականին և 1983 թվականին Լիբանանում։ Իրանի հեղափոխությունից առաջ այս երկու պետությունները կազմում էին Նիքսոնի հայեցակարգի «երկու սյուները» Մերձավոր Արևելքում ։ Միապետությունները, մասնավորապես Իրանը, դաշնակցում էր ԱՄՆ֊ի հետ Պարսից ծոցում կայունությունը ապահովելու և Խորհրդային Միության ազդեցությունը զսպելու համար Սաուդյան Արաբիայի և Եգիպտոսի միջև ընթացող Արաբական սառը պատերազմի ժամանակ։ Այս դաշինքը զսպող դեր ուներ Իրան֊Սաուդյան Արաբիա հարաբերությունների զարգացման գործում ։ Սաուդյան Արաբիան հովանավորեց 1962 թվականին Մեքքայում գումարված Իսլամական կոնֆերանսը։ Այնտեղ ստեղծվեց «Իսլամական աշխարհի լիգան», որի նպատակն էր իսլամի տարածումը և մուսուլմանների համերաշխության ամրապնդումը։ Լիգան «չափազանց արդյունավետ» էր իսլամը, մասնավորապես վահաբիզմը տարածելու գործում ։ Սաուդյան Արաբիան նաև աջակցում էր Իսլամական համագործակցության կազմակերպության կայացմանը 1969 թվականին։
1980 թվականին Սադամ Հուսեյնը փորձեց օգտագործել Իրանի ապստամբական անհանգստությունը՝ այն իր ազդեցության ենթարկելով։ Զգուշանալով վերահաս հնարավոր հեղափոխական ալիքի տարածումից, որը սպառնում էր նաև Իրաքի կայունությանը, Սադամ Հուսեյնը 1980 թվականի սեպտեմբերի 20֊ին հարձակվեց Իրանի վրա, որով սկիզբ դրվեց ութ տարի տևողությամբ Իրան֊Իրաք պատերազմին։ Սադամը պատերազմի ընթացքում փորձում էր ապահովել Սաուդյան Արաբայի աջակցությունը․ այդ նպատակով էլ 1980 թվականի օգոստոսին այցելեց Էր֊Ռիադ ։ Արդյուքնում Իրաքը ստացավ ռազմական և նյութական աջակցություն Սաուդյան Արաբիայից, Եգիպտոսից, Քուվեյթից, Հորդանանից, Կատարից և Արաբական Միացյալ Էմիրություններից՝ Իրանի ազդեցությունը զսպելու և հեղափոխության տարածումը կանխելու համար։
Արաբական գարունը 2011 թվականին հեղափոխական ալիք էր, որ բռնկվեց ամբողջ Մերձավոր Արևելքում և Հյուսիսային Աֆրիկայում։ Արդյունքում հեղափոխություններ տեղի ունեցան Թունիսում, Եգիպտոսում, Եմենում, ինչպես նաև քաղաքացիական պատերազմներ Լիբիայում և Սիրիայում։ Ի պատասխան Սաուդյան Արաբիան կոչով հադես եկավ Ծոցի Միության պետությունների միջև կապերը ամրապնդելու համար Ծոցի Համագործակցության Խորհրդի շրջանակներում։ Առաջարկը արտացոլում էր Սաուդյան Արաբիայի կառավարության գերմտահոգությունը հնարավոր ըմբոստությունը կանխելու հարցում ։ Միությունը կկենտրոնացներ Սաուդյան Արաբիայի ազդեցությունը տարածաշրջանում՝ նրան ընձեռելով հնարավորություն ավելի մեծ քաղաքական, տնտեսական և ռազմական ազդեցություն ունենալ անդամ պետությունների վրա։ Բացառությամբ Բահրեյնի՝ անդամները մերժեցին դաշնություն ստեղծելու տարբերակը, քանի որ Օմանը, Կատարը, Քուվեյթը և Արաբական Միացյալ Էմիրությունները զգուշանում էին, որ դա կհանգեցնի Սաուդական գերակայության ։
Իսրայելա֊պաղեստինյան հակամարտության նշանակության թուլացումը Ծոցի Խորհրդի պետությունները օգտագործեցին Իսրայելի հետ հարաբերությունները և համագործակցությունը խորացնելու համար, որը ներառվաած էր պրոքսի հակամարտության մեջ Իրանի դեմ ։ Սաուդյան Արաբիան հետզհետե ավելի մտահոգ էր դառնում ԱՄՆ֊ի՝ որպես դաշնակցի և անվտագության երաշխավորի նվիրվածությամբ։ Ասիայի նկատմամբ ամերիկյան արտաքին քաղաքականությունը, նրա ավելի քիչ կապվածությունը սաուդական նավթին և հարաբերությունների հնարավոր բարելավումը Իրանի հետ մղեց Սաուդյան Արաբիայի ավելի հաշվենկատ արտաքին քաղաքականություն իրականացնել ։ Արաբական ձմռան սկզիբը ավելի խորացրեց Սաուդյան Արաբիայի մտահոգությունը Իրանի նկատմամբ, ինչպես նաև իր ներքին կայունության նկատմամբ։ Սա դրդրեց Ռիադին ավելի ազդեցիկ քայլեր ձեռնարկել Բահրեյնի և սահմանամերձ պետությունների նկատմամբ ստատուս քվոն պահպանելու համար․ այս նոր քաղաքականությունը նկարագրվում է որպես «Բրեժնևի դոկտրինի 21֊րդ դարի տարբերակ» ։ Իրանը հակառակ քաղաքականություն էր որդեգրել՝ ձգտելով օգտվել տարածաշրջանային անկայունությունից և մեծացնել իր ներկայությունը շիաների շրջանում և ստեղծել Իրաքից Լիբանան ձգվող ազդեցության միջանցք․ այդ նպատակով Իրանը աջակցություն էր ցույց տալիս շիա զինյալներին Իրաքում Իսլամական պետության դեմ պայքարելու համար  ։ Չնայած Իրանով մտահոգված լինելում՝ Սուննի կառավարությունները, Ծոցի Խորհրդի շրջանակներում և դրանցի դուրս, դեմ էին իսլամի քաղաքականացմանը։ Սաուդյան Արաբիայի վահհաբիստ կրոնական հաստատությունները և պետական բյուրոկրատիան տարբերվում են իր որոշ դաշնակցիներից, ինչպես Կատարից, որը աջակցում է Մուսուլման եղբայրներ կազմակերպությանը, որը, սակայն, համարվում է ահաբեկչական կազմակերպություն Ծոցի Համագործակցության Խորհրդի (ԾՀԽ) մյուս պետությունների կողմից՝ բացառությամբ Օմանի, և տարածում է պոպուլիստական սուննի իսլամիստական պլատֆորմում, այնպես ինչպես Էրդողանը Թուրքիայում։ Մյուս կողմից Արաբական Միացյալ Էմիրությունները աջակցում է հակաիսլամիստ ուժերին Լիբիայում, Եգիպտոսում և ավելի շատ կենտրոնացած է ներքին խնդիրների վրա, ինչպես Եգիպտոսը Աբդել Ֆատահ Էլ֊Սիսիի իշխանության ներքո։ Սա փաստում է այն մասին, որ այս տարաձայությունները թույլ չեն տա սուննիական աշխարհին համախմբվել Իրանի և ահաբեկչության դեմ ։ Տնտեսական և անվտանգության մտահոգությունների բարդ բնույթը, գաղափարական տարանջատվածությունը համեմատականներ ունի Եվրոպայի հետ մինչ Առաջին համաշխարհային պատերազմը ։
Իրանի և Սաուդյան Արաբիայի միջուկային ծրագրեր
Չնայած և՛ Իրանը, և՛ Սաուդյան Արաբիան ստորագրել են Միջուկային զենքի չտարածման պայմանագիրը համապատասխանաբար 1970 և 1988 թվականներին, հնարավոր միջուկային մրցավազքը տարիներ շարունակ եղել է երկու պետությունների մտահոգության առարկա։ Երկու կառավարությունն էլ պնդում են, որ իրենց ծրագրերը ունեն խաղաղասիրական նպատակներ, բայց միջազգային կազմակերպությունները և կառավարությունները մեղադրում են երկուսին էլ միջուկային զենք ստեղծելու ուղղությամբ քայլեր ձեռնարկելու համար։
Իրանի ընթացիկ «Միջուկային ծրագիրը» մեկնարկել է դեռևս 1950֊ական թվականներից, երբ Իրանը գտնվում էր Շահի իշխանության ներքո։ Այս գործընթացում այն համագործակցում էր ԱՄՆ֊ի հետ «Ատոմները խաղաղության համար» ծրագրի շրջանակներում։ Համագործակցությունը շարունակվեց մինչև 1979 թվականի Իրանի իսլամական հեղափոխությունը ։ Այդ ժամանակից սկսած Իրանի նկատմամբ կիրառվում էին պատժամիջոցներ, որոնք ընդլայնվեցին 2006 թվականին ՄԱԿ֊ի Անվտանգության խորհրդի 1737 բանաձևի հիման վրա, որը Իրանի՝ ուրան հարստացնելու ծրագրի պատասխանն էր։
Տաղավար (այլ կիրառումներ)
Տաղավար, կարող է վերաբերել՝
Իրան-Սաուդյան Արաբիա սառը (պրոքսի) հակամարտություն
Իրանի և Սաուդյան Արաբիայի միջուկային ծրագրեր
Սաուդյան Արաբիան քննարկում էր Իրանի միջուկային ծրագրի դեմ պայքարի հնարավոր տարբերակները․ այն կարող էր հանդես գալ սեփական միջուկային ծրագրով, որն ունենալու էր զսպող դեր Իրանի համար, Սաուդյան Արաբիան նաև կարող էր դաշինքի մեջ մտնել միջուկային տերության հետ կամ էլ ձգտել տարածաշրջանը դարձնել միջուկազերծ գոտի՝ պայմանագրային հիմքի վրա ։ Հիմքեր կան ենթադրելու, որ Սաուդյան Արաբիան 1974 թվականից աջակցում էր Պակիստանի միջուկային ծրագրին, որը մեկնարկել էր Պակիստանի վարչապետ Ալի Բհուտոյի պաշտոնավարման ժամանակ։ Ըստ որոշ աղբյուրների՝ 2003 թվականին Սաուդյան Արաբիան մարտավարական որոշում կայացրեց ձեռք բերել միջուկային պատրաստի զենքեր Պակիստանից․ այս հաղորդումով հանդես են եկել ամերիկյան բարձրաստիճան պաշտոնյաները ։ 2003 թվականին «Վաշինգտոն Թայմսը» հաղորդում տարածեց, որ Սաուդյան Արաբիան և Պակիստանը կնքել են գաղտնի միջուկային գործարք Սաուդյան Արաբիայի միջուկային ձգտումներին աջակցելու համար՝ փոխարենը գնելով էժան նավթ սաուդցիներից ։ Այս տարաձայնությունները, անվտանգության մտահոգությունները համեմատականներ ունեն մինչ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմյա իրավիճաի հետ։
Բահրեյն
Սուննի պետությունները մշտապես մտավախություն են ունեցել, որ Իրանը կարող է օգտագործել շիա փոքրամասնությանը երկրներում անհնազանդություն հրահրելու համար։ Խոսքը հատկապես Բահրեյնի մասին է։ Ալ Խալիֆայի ռեժիմի կայունությունը մեծապես կախված է Սաուդյան Արաբիայի աջակցությունից։ Կղզին կապված է Սաուդյան Արաբիայի հետ 25 կիլոմետր երկարությամբ ճանապարհով,և վերջինիս մոտ լինելը Սաուդյան Արաբիայի նավթով հարուստ շրջաններին (մեծ մասամբ շիա բնակչություն ունեցող արևելյան շրջաններին) Ռիադի համար այն դարձնում է ազգային անվտըանգության հարց։ Շիաների ցանկացած հաջողություն Բահրեյնում սաուդցիները դիտարկում են որպես Իրանի ձեռքբերում ։
Ի պատասխան 2011 թվականին բռնկված Արաբական գարնան` ԾՀԽ֊ի կառավարական ռեժիմները ձգտում էին պահպանել իրենց լեգիտիմությունը սոցիալական բարեփոխումների ժամանակ։ Անդամ պետությունները նաև աջակցում էին Բահրեյնի և Օմանի նավթային պաշարների համատեղ օգտագործման ծրագրին՝ կայունությունը ապահովելու համար ։ Սաուդյան Արաբիայի գլխավորած ԾՀԽ ուժերը արագորեն միջամտեցին և օժանդակեցին Ալ Խալիֆայի ռեժիմին հակակառավարական ըմբոստությունների դեմն առնելու համար։ Բահրեյնի կառավարությունը հրապարակորեն մեղադրեց Իրանին ցույցեր հրահրելու համար, բայց Բահրեյնի անկախ հանձնաժողովը (Bahrain Independent Commission of Inquiry) հերքեց այդ մեղադրանքները՝ փոխարենը մատնանշելով մարդու իրավունքի խախտման դեպքերը կառավարական ուժերի կողմից ։ Բողոքի ցույցերը, Իրանի միջուկային գործարքի հետ մեկտեղ, բարդացրեցին Բահրեյնի հետ ԱՄՆ֊ի հարաբերությունները։ Արդյուքնում Բահրեյնը փորձում է ավելի սերտ հարաբերություններ հաստատել Ռուսաստանի հետ, սակայն Սաուդյան Արաբիայի հետ դաշինքի մեջ լինելը թույլ չի տալիս դա իրականացնել ։
2015 թվականի օգոստոսին Բահրեյնի իշխանությունները ձերբակալեցին Սիտրայի պայթեցման մեջ մեղադրվող հինգ անձնանց։ Պաշտոնյաները այն կապեցին Իսլամական հեղափոխական կորպուսի և Հեզբոլլահի հետ, բայց Իրանը հերքեց մասնակցություն ունենալու մասին բոլոր լուրերը ։ 2016 թվականի հունվարին այն միացավ Սաուդյան Արաբիային և դադարեցրեց դիվանագիտական հարաբերությունները Թեհրանի հետ․ դա տեղի ունեցավ 2016 թվականին Իրանում Սաուդյան Արաբիայի դիվանագիտական ներկյացուցչության վրա հարձակումից հետո ։
Սիրիա
Սիրիան, 2011 թվականին սկսված իր քաղաքացիական պատերազմով, շարունակում է մնալ պրոքսի հակամարտության հիմնական թատերաբեմը։ Իրանը և ԾՀԽ֊ի պետությունները ռազմական և ֆինանսական տարբեր մասշտաբների աջակցություն են ցույց տալիս հակամարտության կողմերին․ Իրանը աջակցում է կառավարությանը, իսկ Սաուդյան Արաբիան՝ ապստամբ զինյալներին։
Սիրիան Իրանական ազդեցության կարևոր շրջան է, և Բաշար ալ֊Ասադի կառավարությունը նրա երկարատև և ուժեղ դաշնակցին է։ Արաբական Գարնան սկզբնական փուլերում Իրանի գերագույն առաջնորդ Ալի Խամեյնին իր աջակցությունը արտահայտեց Թունիսում և Եգիպտոսում ընթացող հեղափոխություններին՝ վերջիններիս ներկայացնելով որպես 1979 թվականի Իսլամական հեղափոխությունը թուլացնող տարրեր։ Երբ հակակառավարական ցույցերը բռկվեցին Սիրիայում, Իրանը փոխեց իր վերաբերմունքը և դատապարտեց նրանց՝ համեմատեով դրանք 2009 թվականի Իրանի նախագահական ընտրությունների ցույցերի հետ, և մեղադրեց ԱՄՆ֊ին և Իսրայելին անհնանգստություններ հրահրելու համար ։
Պատերազմը սպառնում է Իրանի դիրքերին, իսկ Սաուդյան Արաբիան և իր դաշնակցիները փորձում են իրավիճակը օգտագործել Իրանին թուլացնելու համար։ Տարիներ շարունակ իրանական ուժերը ընդգրկված են եղել Իսլամական հեղափոխական կորպուսի գվարդիայում և ունեցել են ծանր կորուստներ ։ 2014 թվականին Իրանը մեծացրեց իր աջակցությունը սիրիական բանակին՝ տրամադրելով բարձր մարտունակությամբ ստորաբաժանումներ։ Իրանը աջակցում է նաև Հեզբոլլահ խմբավորման մարտիկներին ։
Ռուսաստանը ներգրավվեց Սիրիայում ընթացող գործողություններում 2015 թվականի սեպտեմբերին Ասադի կատռավարությանը աջակցելու և աբստամբական խմբերին թիրախավորելու համար՝ համագործակցելով նաև Իրանական օդուժի և ավիաբազաների հետ ավիահարվածներ հասցնելու նպատակով ։ Սաուդյան Արաբիան մեծացրեց աջակցությունը իր դաշնակցիներին և տրամարդեց ամերիկյան արտադրության հակատանկային հրթիռներ․ մի քայլ, որ դանդաղեցրեց Ռուսաստանի և Սիրիայի ուժերի առաջընթացը ։
2015 թվականին Իրանը և Սաուդյան Արաբիան համաձայնվեցին մասնակցել Վիեննայի խաղաղ բանակցություններին ԱՄՆ պետքարտուղար Ջոն Քերիի և Ռուսաստանի Արտգործնախարար Սերգեյ Լավրովի հետ, բայց բանակցությունները ձախողվեցին ։
Եմեն
Եմենը պրոքսի հակամարտության հիմնական ճակատներից մեկն է, որը հեղափոխության և քաղաքացիական պատերազմի (2015 թվականից–մինչ օրս) արդյունքն է ։ Տարիներ շարունակ Եմենը եղել է սաուդական ազդեցության գոտում։ Տասնամյակների տևողությամբ Հութի ապստամբությունը թեժացրեց լարվածությունը Իրանի հետ։ 2015 թվականի ՄԱԿ֊ի հաղորդագորթյունը պնդեց, որ Իրանը 2009 թվականին աջակցել էր Հութի ապստամբներին ֆինասնական միջոցներով, վարժեցնելով և զինելով ։ Բայց այս լուրերը Իրանի կառավարությունը հերքեց  ։ Եմենի 2014֊2015 թվականների հեղաշրջումը սաուդցիների կողմից դիտարկվեց որպես անմիջական սպառնալիք, որը կարող էր օգտագործվել Իրանի կողմից տարածաշրջանում հենակետ հաստատելու նպատակով։ 2015 թվականի մարտին արաբական պետությունների՝ Սաուդյան Արաբիայի ղեկավարած կոալիցիան ներխուժեց երկիր և ավիահարվածներ հասցրեց երկրում՝ հայտարարելով Սաադա կառավարությունը որպես ռազմական հենակետ․ նաև երկիրը ենթարկեց ծովային շրջափակման ։
ԱՄՆ֊ը միջամտեց 2014 թվականի հոկտեմբերին, երբ ԱՄՆ֊ի ռազմանավը ենթարկվեց հարձակման, որը այդտեղ էր գտնվում նավթատար նավորի անվտանգությունը ապահովելու համար։ ԱՄՆ֊ը մեղադրեց ապստամբներին և հրթիռային հարձակման ենթարկեց նրանց ապաստարանները Կարմիր ծովի առափնյա շրջաններում։ Ապստամբները սա վերագրեցին ԱՄՆ֊ի՝ Սաուդյան Արաբիային աջակցելու ծրագրին ։
Աֆղանստան
Մրցակցությունը և թշնամանքը նպաստեցին Աֆղանստանի անկայունության խորացմանը։ Աֆղանստանը պատմական կապեր ունի Իրանի հետ և մարտավարական առումով կարևոր նշանակություն ունի Սաուդյան Արաբիայի համար։ Սառը պատերազմից հետո կոմունիզմի տարածման դեմ պայքարելու Սաուդյան Արաբիայի արտաքին քաղաքականությունը փոխարինվեց Իրանի ազդեցությունը պահպանելով Հարավային և Կենտրոնական Ասիայում ։ Սաուդյան Արաբիան մեկն էր այն երեք պետություններից, որը պաշտոնապես ճանաչեց սուննի Թալիբանի կառավարությունը 1996 թվականին․ մյուս երկուսը Պակիստանը և Արաբական Միացյալ Էմիրություններն էին։ 2001 թվականին բռկված Աֆղանստանի պատերազմից և Թալիբանի հեռացումից շահեց Իրանը, որը արդեն պատերազմի եզրին էր այդ խմբավորումների հետ։ Նոր ձևավորված ռեժիմը վերացրեց իր առաջնային սպառնալիքը արևելյան սահմաններին։ Սադամ Հուսեյնի իշխանության վերացումից երկու տարի անց նոր ռեժիմը ամրապնդեց իր դիրքերը՝ հնարավորություն ունենալով վերակենտրոնացնել իր ջանքերը Մերձավոր Արևելքի այլ շրջաններում, ինչպիսիք էին Սիրիան և Եմենը ։
Պակիստան
1989 թվականից ի վեր Պակիստանում մոլեգնում են կրոնական հակամարտությունները։ Պետության բնակչությունը ոչ միայն իսլամի տարբեր ուղղությունների հետևորդ է, այլև տարբեր գաղափարախոսությունների կրող։ Երկրում կան շիադավան, սուննիադավան, ահմադիադավան մեծաքանակ համայնքներ, ինչպես նաև հինդուիստ, քրիստոնեական և սիքհ փոքրամասնություններ։ Բնակչության մեծամասնությունը սուննիադավան է, իսկ շիադավանները կազմում են 10֊15 տոկոսը։ 0․22֊2․2 տոկոսը ահմադիադավաններ են։ Մոտ 3․6 տոկոսը հինդուիստ են, քրիստոնեական, սիքհ և բուդդիստ ։ Իսկ բուդդիզմի և ջայնիզմի հետևորդների քանակը շատ փոքր է։
Կատար
Կատար֊Սաուդյան Արաբիա հարաբերությունները լարված են Արաբական գարնան բռնկումից հետո ։ Կատարը շարունակում է մնալ Իրան֊Սաուդյան Արաբիա պայքարի թատերաբեմ՝ կապված վերջինիս մտահոգությունների հետ Իրան֊Կատար հարաբերությունների և Իրանի կողմից աջակցվող զինյալ խմբերի վերաբերյալ ։
2017 թվականի հունիսին Սաուդյան Արաբիան, Արաբական Միացյալ Էմիրությունները, Բահրեյնը, Եգիպտոսը, Մալդիվները և Եմենը դադարեցրեցին դիավանագիտական հարաբերությունները Կատարի հետ և արգելափակեցին Կատարի օդուղիների հետ հարաբերությունները։ Սա կապված էր Իրանի և Կատարի՝ ահաբեկչական խմբերին ցուցաբերվող ենթադրյալ հովանավորության հետ ։ Այս իրադարձությունները հաջորդել էին էմիր Թամիմ բին Համադ Ալ Թհանիի մայիսին ունեցած ելույթից հետո, որում էմիրը ենթադրաբար Իրանին և Համասին աջակցելու կոչ արեց, Իրանին կոչեց Իսլամական տերություն և քննադատեց Դոնալդ Թրամփի թշնամական կեցվածքը Իրանի նկատմամբ ։ Կատարը հերքեց ենթադրությունները և պնդեց, որ համակարգչային հակերներն են նման հրապարակում տեղադրել «Կատարի լուրեր» պետական լրատվական գործակալության էջում ։ ԱՄՆ֊ի հետաքննիչները հավատում են, որ լրատավական գործակալության կայքէջը հարձակման է ենթարկվել ռուս հակերների կողմից, որը կազմում է կեղծ լուրերի արշավի ծրագրի մի մասը․ դա նպատակադրված է վատացնել ԱՄՆ֊ի հարաբերությունները տարածաշրջանի իր դաշնակիցների հետ։ Կրեմլը հերքեց ներգրավվածության մասին լուրերը, և Կատարի կառավրությունը պնդեց, որ հակերական այս հարձակումը, որը մտահղացվել է Պարսից ծոցի պետությունների հարաբերությունները վատացնելու համար Ռուսաստանի կողմից չի նախաձեռնվել   ։ Կատարը պլանավորում է դատական կարգով պայքարել շրջափակման ենթարկած պետությունների դեմ ։ Հանկարծակի տնտեսական մեկուսացումը ստիպեց Կատարին թեքվել դեպի Թուրքիայի և Իրանի կողմը սննդի և ջրի մատակարարումներ ստանալու համար ։
Արաբական լրատվամիջոցները պնդում են, որ Կատարը գաղտնիորեն համաձայնվել է դառնալ Իրանի շիայական ազդեցության շրջանի, որին Թեհրանը ձգտում է հասնել Մերձավոր Արևելքում, և որը կներառի Լիբանանը (Հեզբոլլահ), Սիրիան (Ասադ) և Իրաքը (շիադավան մեծամասնությամմբ կառավարություն) ։ Իրանի նախագահ Հասան Ռոհանիի հետ ունեցած հեռախոսազրույցում էմիր Ալ Թհանին նշել էր, որ ցանկանում է ստեղծել ավելի ուժեղ կապեր, քան երբևէ ։ Կատարը պնդում է, որ Իրանի օժադակած ՀԵբոլլահը դիմադրության շարժում է Իսրայելի օկուպացիայի դեմ, այլ ոչ թե ահաբեկչական կազմակերպություն ։
Սաուդյան Արաբիայի ղեկավարած խմբավորման անդամ պետությունները Կատարին ներկայացնում են մի շարք նախապայմաններ դիվանագիտական հարբերությունները վերականգնելու համար։ Պահանջները հետևյալներն են․ Իրանի հետ հարաբերությունները իջեցնել նախկին մակարդակի, հեռացնել Թուրքիայի ռազմական բազան, վերջ դնել Սաուդյան Արաբիայում, ԱՄԷ֊ում, Եգիպտոսում և Բահրեյնում առկա ընդիմությունների հետ կապերին, դադարեցնել կապերը ԻՊ֊ի, մուսուլմանական եղբայրության և Հեզբոլլահի հետ։ Մյուս պահանջները ավելի պատժող բնույթ ունեն․ Կատարը պետք է իր բոլոր որոշումների մասին տեղյակ պահի ԾՊԽ֊ի հետ և տրամադրի կանոնավոր զեկույցներ իրենց գործունեության մասին։ Նրանք նաև պահանջում են նաև արտահանձնել բոլոր քաղաքական ապաստանյալներին դեպի ԾՊԽ֊ի անդամ պետություններ ։
Լիբանան
Իրանի պառլամենտի խոսնակ Ալի Լարիջանին հայտարարել է, որ Սաուդյան Արաբիան տվել է մարտավարական նշանակության հետախուզական տեղեկություն Իսրայելին 2006 թվականի Լիբանանի պատերազմի ժամանակ ։ 2008 թվականին Սաուդյան Արաբիան առաջարկեց ստեղծել ՆԱՏՕ֊ի և ԱՄՆ֊ի ծովային և օդայնին ուժերի աջակությամբ գործող արաբական զինված ուժեր Լիբանան ներխուժելու և Իրանի հովանավորյալ Հեզբոլլահին ոչնչացնելու համար․ այս տեղեկությունը հրապարակվել է Վիքիլիքսի կոմղից։ Համաձայն աղբյուրի Սաուդյան Արաբիան հայտարարել է, որ Իրանի աջակցությամբ Հեզբոլլահի հաղթանակը Սինիորայի կառավարության նկատմամբ աղետ կլինի ԱՄՆ֊ի և ամբողջ տարածաշրջանի համար ։ 2016 թվականի փետրվարին Սաուդյան Արաբիան և Արաբական Միացյալ Էմիրությունները արգելեցին իրենց քաղաքացիներին այցելել Լիբանան և կասեցրեցին ռազմական օգնությունը Իրանի հնարավոր ազդեցության և 2016 թվականի Իրանում Սաուդյան Արաբիայի դիվանագիտական ներկայացուցչության վրա հարձակման գործողությունը դատապարտելուց Լիբանանի հրաժարվելուց հետո ։