cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Թուրք-թաթարական խռովություններ
Թուրք-թաթարական խռովություններ, Հայաստանի առաջին հանրապետությունում բնակվող մուսուլմանների՝ կովկասյան թաթարների և թուրքերի ընդվզումը հայոց պետության կենտրոնական իշխանության դեմ 1919-1920 թվականին։ Դրանք հրահրվում էին Քեմալական Թուրքիայի և Մուսավաթական Ադրբեջանի կողմից, որոնք ցանկանում էին վերացնել հայոց անկախությունը, գրավել Հայաստանի տարածքները և ունենալ անմիջական սահմանային կապ։ Հակահայկական խռովությունների օջախներ էին Վեդին, Զանգիբասարը (Մասիսի շրջան), Շարուր-Նախիջևանը, Արդահանը, Սուրմալուն և այլն։
1918 թվականի վերջին, երբ ավարտվեց Առաջին համաշխարհային պատերազմը, օսմանյան բանակի հեռացման ժամանակ Հայաստանում մնացին որոշ զորահրամանատարներ, որոնք պետք է հավաքագրեին տեղի մուսուլմաններին և խռովություններ բարձրացնեին։ Խռովարարները չէին ենթարկվում հայկական օրինական իշխանություններին. հալածում էին հայ խաղաղ բնակչությանը, փակում ճանապարհներ, կատարում ահաբեկչական գործողություններ։ Երևանում հավատարմագրված Ադրբեջանի դիվանագիտական ներկայացուցիչ Խան Թեքինսկին վարում էր բացահայտ հետախուզական գործունեություն ընդդեմ Հայաստանի։
1919 թվականի կեսերին թուրք-թաթարական խռովությունը ստացավ բացահայտ ռազմական բնույթ։ Նրանք ստեղծում էին տեղական «անկախ հանրապետություններ», որոնք ունեին սեփական ղեկավար խորհուրդներ։ Այդպիսի հանրապետություններից էին Կարսի տարածքում ստեղծված Արևմտյան Կովկասի հանրապետությունը, Նախիջևանի, Շարուրի, Սուրմալուի, Զանգիբասարի և Վեդիբասարի տարածքներում ստեղծված Արևելյան Կովկասի կամ Արաքսյան հանրապետությունը։ Այս ինքնահռչակ հանրապետությունները բաժանվում էին ավելի փոքր վարչաքաղաքական մարզերի ։
Այս հանրապետությունները հաճախ անհարմարություններ էին պատճառում Հայաստանի քաղաքական և տնտեսական կյանքում, քանի որ գտնվում էին կարևոր նշանակություն ունեցող ճանապարհների վրա։ Իրավիճակը ստիպեց հայկական իշխանություններին դիմել վճռական քայլերի, որոնք ուղղված էին տարաձայնությունների հարթմանը։ Սկզբում փորձ արվեց այն լուծել խաղաղ ճանապարհով, սակայն թուրքերը և թաթարները դա ընդունեցին որպես հայկական կողմի թուլություն։ Հայկական բանակի առաջ խնդիր դրվեց օր առաջ ճնշել երկրի հիմքերը թուլացնել փորձող ազգային փոքրամասնությունների ռազմական ապստամբությունը։ 1920 թվականի ամռանը հայկական բանակը հիմնականում լուծել էր իր առաջ դրված խնդիրը և ճնշել էր հակառակորդի խռովությունները։ Հայաստանի իշխանությունը այդ ժամանակ տարածվում էր Ղարաբաղից մինչև Օլթի։ Այս ապստամբությունների ճնշումը նպաստեց Հայաստանի առաջին հանրապետության հիմքերի ամրապնդման և կայացման գործում։
Չկարողանալով հասնել իրենց նպատակին՝ թուրքերը և թաթարները սկսեցին հեռանալ Հայաստանի տարածքից։ Նրանց գյուղերում բնակեցվեցին ցեղասպանությունից փրկված կամ Ադրբեջանից տեղահանված հայ գաղթականները։
Պատմություն
Թյուրքալեզու ցեղերը Հարավային Կովկասում բնակություն են հաստատել 17-18-րդ դարերից սկսած։ Սեֆյան Պարսկաստանը ձգտում էր ամայացնել Հայաստանը և նրանց փոխարեն այնտեղ բնակեցնել իր իշխանությանը հավատարիմ թյուրքալեզու և քրդալեզու ցեղեր։ Աստիճանաբար հայերի տոկոսը խսիտ նվազեց. 19-րդ դարի սկզբին ժամանակակից Հայաստանի տարածքում (Սյունիքից և Լոռի-Տավուշից բացի՝ 26000 կմ2) բնակվում էր 34 հազար հայ և 64 հազար մուսուլման։ Աստիճանաբար հայերի ներգաղթի և թյուրքալեզու ցեղերի հեռացման հետևանքով 19-րդ դարի վերջին Արևելյան Հայաստանի բոլոր գավառներում (98000 կմ2) հայ բնակչության թիվը մոտեցավ 900 հազարի, իսկ թյուրքերինը՝ 775 հազար, քրդերինը՝ մոտ 100 հազար ։ Հայերի և կովկասյան թաթարների միջև առաջին լուրջ բախումները տեղի ունեցան 1905-1907 թվականներին։ Չցանկանալով Անդրկովկասում թույլ տալ հեղափոխության տարածումը՝ ռուսական իշխանությունները բախումներ հրահրեցին, որը մեծացրեց լարվածությունը երկու ազգերի միջև ։
1918 թվականին Խորհրդային Ռուսաստանը դուրս է գալիս Առաջին համաշխարհային պատերազմից, որի արդյունքում Անդրկովկասի սեյմը միայնակ էր մնում թուրքական ներխուժման դեմ։ Անդրկովկաս-Թուրքիա պատերազմը վերաճեց հայ-թուրքական պատերազմի, որի ժամանակ հայկական կողմից մեծ դժվարություններ էին պատճառում կովկասյան թաթարները։ Նրանք բնակվում էին ռազմավարական նշանակություն ունեցող ճանապարհների վրա, հաճախ խոչընդոտում էին հայկական բանակի առաջխաղացմանը ։ Սակայն ի վերջո հայերը կարողացան հաղթանակներ տանել և հռչակել Հայաստանի առաջին հանրապետությունը։ Թուրքական զորքերի՝ Հայաստանը լքելու ժամանակ օսմանյան կառավարությունը Հայաստանի տարածքում հրամայեց մնալ մի շարք թուրք սպաների, որոնց նպատակն էր լինելու հավաքագրել մուսուլամանների և խռովություններ բարձրացնել նորանկախ հանրապետության տարածքում։
Ընդհարումներ խռովության նախօրյակին
Ցանկանալով տիրանալ Հայաստանի նորանկախ հանրապետության մի շարք տարածքների՝ Կարսին, Լեռնային Ղարաբաղին, Զանգեզուրին, Նախիջևանին, Շարուր-Դարալայազին, Սուրմալուին՝ Մուսավաթական Ադրբեջանը և Քեմալական Թուրքիան ձգտում էին ընդվզումներ հրահրել Հայաստանում՝ օգտագործելով իսլամադավան բնակչությանը։ Այդիպիսի բախումները, որոնք դեռևս չէին վերածվել համընդհանուր խռովության, ղեկավարում էին թուրք-թաթարական գործակալները։ Վերոնշայլ տարածքները իր իշխանության տակ պահելու համար Թուրքիան կազմակերպում էր «անկախ հանրապետություններ»՝ դրանք հայտնի էին «շուրաներ» անվամբ։ Մինչև համընդհանուր խռովությունը դրանց թիվը հասնում էր ավելի քան 20-ի։ Այս ինքնիշխան հանրապետությունները հրաժարվում էին ենթարկվել հայկական օրինական իշխանություններին։
Խռովությանը նախապատրաստվելու համար լուրջ դրամական աջակցություն էր ցուցաբերում Մուսավաթական Ադրբեջանը, իսկ Թուրքիան զինում էր խռովարարաներին, նրանց զինվորական ուսում տալիս իր հատուկ պատրաստված սպաների միջոցով։ Ադրբեջանի իթթիհադականները ձգտում էին խռովությունների միջոցով հայկական զինված ուժերին զբաղեցնել ներքին խռովությունները ճնշելով, ինչը թույլ կտար ընթացող պատերազմում հեշտորեն գրավել Զանգեզուրը և շարժվել դեպի Երևան ։
Սելիմի և ուրիշների կողմից կազմակերպվում էին ավազակախմբեր, որոնք Աղբաբայում, Զոդում, Զարիշատում և այլ վայրերում հարձակումներ էին գործում հայկական զորամասերի վրա, գաղտնի ժողովներ գումարում և կոչ անում չընդունել հայկական իշխանությունը։ Թուրք-թաթարական ինքնահռչակ իշխանություններից Շարուր-Նախիջևանի առաջնորդները պնդում էին, որ կարող են 10-հազարանոց զորաբանակ դուրս բերել Հայաստանի դեմ, Զանգիբասարում այդ թիվը հասնում էր 5 հազարի, իսկ Բոյուք-Վեդիում՝ 4 հազարի։ Ընդհարումները նշված վայրերում կազմակերպում էին համապատասխանաբար Խալիլ բեյը, Մահմեդ բեյը, Մուստաֆա բեյը և այլք։
1918 թվականի հունվարի 21-ին Զանգիբասարում խռովարարներից բռնագրավվել էր 1209 հրացան, իսկ 1919 թվականի մայիսի 23-ին՝ «Նագան» տիպի 762 ռևոլվեր, 13124 ժանդարմական հրացան, 10276 «Բրաունինգ» տիպի հրազեն, 30151 եռագիծ հետևակային հրացան, մոտ 3,5 մլն փամփուշտ։ Դրությունը լարված էր նաև Արդահան-Օլթիում. միլիցիայի պետը օգոստոսի 6-ին զեկուցում էր, որ ազգամիջյան հարաբերությունները գտնվում են ծայրահեղ լարված վիճակում ։
1918 թվականի օգոստոսի 19-ին Էջիածնի կայարանից քիչ հեռու խոշտանգվում և սպանվում են Հայկական 1-ին միլիցիոն գնդի 4 զինվորներ։ Նույն ժամանակ չոբանքարեցիները հայտարարել էին իրենց անկախ և կազմել 100 հոգանոց ավազակախումբ։ Որոշ ժամանակ անց հայտնաբերվում է նաև Մարգարա գյուղում սպանված 3 հայեր, որոնց թվում 4 տարեկան երեխա ։
1919 թվականի փետրվարի 5-ին Հայկական դիվիզիայի պետին ուղղված զեկուցագրում 1-ին ռազամամիլիցիոն գնդի հրամանատար կապիտան Մնացականյանը նշում է, որ իր Իջևանի գումարտակի հրամանատարը իրեն տեղեկացրել է Չարդախլու գլուղի (Ելիզավետպոլի գավառ) բնակիչների պատմածների մասին ։ Պարզվեց, որ Ադրբեջանում հավաքագրել են թաթարների զորամասեր, որոնք պետք է հայերից ազատեին Գետաշենից մինչև Բադաքենդ հատվածը։ Երբ հայերը հարցրել են, թե ինչու են նրանք հեռանում, նրանց պատասխանել են, որ այդ վայրերում գարնանը ուժեղ մարտեր են տեղի ունենալու։
Մարտի 3-ին ներքին գործերի նախարարությանը ուղարկված հեռագրում նշվում է, որ Վեդիբասարի շրջանի թաթարները հարձակվել էին Ղամարլուից (Արտաշատ) Դավալու (Արարատ) գնացող հայերի վրա և սպանել 8 հոգու, վիրավորել 1-ին, իսկ 11-ը փախուստի դիմելով փրկվել էին։ Այս հարձակումները հետագայում շարունակվում են ։
1919 թվականի ապրիլ-մայիս ամիսներին բրիտանական զորքերի օգնությամբ Հայաստանի հանրապետությունը կարողացավ իր հսկողության տակ վերցնել նախկին Երևանի նահանգն ու Կարսի մարզը։ Նույն թվականի ապրիլի 24-ին հայ-բրիտանական ուժերի մտան Կարս և վերացրին այնտեղի ինքնաշռչակ իշխանությունը, ձերբակալեցին շուրայի անդամներին։ Բրիտանացիների օգնությամբ Հայաստանի գերիշխանությունը ճանաչեց նաև Նախիջևանի իսլամադավան թուրք-թաթարական բնակչությունը, որից հետո՝ մայիսի 20-ին, հայկական ուժերը մտան Նախիջևան։
Անգլիական զորքերի դուրս բերումից հետո սկսեցին համընդհանուր խռովությունները։
Խռովություններ
Մինչ այդ թուրք-թաթարական խռովությունները զսպելու գործում մեծ դեր խաղացած անգլիական զորքերի հեռացումը հանգեցրեց լայնածավալ թուրք-թաթարական խռովությունների, որոնք սկսվեցին Վեդիից և տարածվեցին Օլթիից մինչև Գողթն, նաև Զանգիբասարում ու Վեդիբասարում։ Նախնական շրջանում հայկական իշխանությունները փորձեցին խաղաղ ճանապարհով հանդարտեցնել իսլամադավան բնակչությանը, որոնք ցանկանում էին միանալ ազգակից Ադրբեջանին կամ Թուրքիային, սակայն հայկական կառավարության այս փորձը նրանց կողմից ընդունվեց որպես թուլության նշան։ Վեդին լուրջ կապեր էր հաստատել Արալըխի քրդերի հետ։ Այս հարաբերությունները լուրջ սպառանլիք դարձան Շարուր-Նախիջևանում գտնվող հայկական զորքերի և երկաթուղային հաղորդակցության համար։ Բեյուք-Վեդիից հետո խռովությունները ընդգրկեցին Շարուր-Նախիջևանը։ 1919 թվականի հուլիսի կեսերին Շահթախտ եկավ Խալիլ բեյը։ Նա թուրք սպաների ու 200-300 զինվորների հետ միասին անցավ մուսուլմանական շարժման գլուխ։ Հուլիսի 20-21-ին խռովությունը ընգրկեց ամբողջ Շարուր-Նախիջևանը։ Ջուլֆայի, Նախիջևանի, Շահթախտի ու Բաշ-Նորաշենի սակավաթիվ հայկական զորքերը շրժապատվեցին թաթարական զինված բազմության կողմից և մի քանի օր արյունալի մարտեր տվեցին։ Ի վերջո հուլիսի 25-ին Նախիջևանի հայկական զորքերը, վերցնելով տեղի հայկական բնակչության մի մասին, նահանջեցին Զանգեզուր ։ Հայաստանում Ադրբեջանի դեսպան Խան Թեքինսկու՝ Բաքու ուղարկվող հեռագրերը ապացուցում են, որ Ադրբեջանը լայն հովանավորություն էր ցույց տալիս խռովությունների կազմակերպման համար։ 1919 թվականի օգոստոսի 1-ին Խան Թեքինսկին իր հեռագրում ծածկագրով գրում է.
Ապա ադրբեջանական դեսպանը, որը հետախուզական գործունեություն էր ծավալում, Ադրբեջանի վարչապետ Ֆաթալի Խան Խոյսկուն ուղղված հեռագրում օգոստոսի 3-ին գրում է.
1919 թվականի օգոստոսին Էջմիածինը ընկավ լուրջ սպառնալիքի տակ. շրջակա գյուղերում խռովարարների կողմից սպանվեցին 8 հայ։ Ապստամբեց ամբողջ Զանգիբասարը և հրաժարվեց ճանաչել հայերի օրինական իշխանությունը։ Իրավիճակը Կարսում ավելի վերահսկելի էր։ Մինչև ընդհանուր խռովությունը կազմված շուրայի անդամները նախօրոք ձերբակալվել էին հայ-բրիտանական ուժերի կողմից, սկայան ընդհանուր խռովության օրերին այդ շուրան նորից վերակազմվեց, սակայն Կարսի շուրան գործում էր ավելի զգույշ։ Ղեկավարելով Կարսի մարզի մուսուլմաններին՝ այնտեղի շուրան ապստամբական գործողություններ չսկսեց, որպեսզի չգրգռի տեղի հայկական ուժերին։ Կարսի շուրայի անդամները նախընտրեցին հետևել իրադարձություններին և սպասել քեմալականների զորքի հնարավոր ներխուժմանը, որից հետո նրանք առանց մարտերի կազատագրվեին։ Կարսի շուրայի այս սպասողական վճակը նպաստավոր եղավ հայկական իշխանությունների համար։ Հետագայում սակայն ընդվզումնեը իրենց արձագանքը գտան նաև Կարսում, սակայն տեղի իշխանության վարած հաշտարար քաղաքականության հետևանքով դրանք չվերածվեցին արյունահեղության ։ 1919 թվականի աշնանը Արդահանը մտնում էր հայկական իշխանության տակ։ Ալեքսանդրապոլից Ախուրյան գետով անջատված Աղբաբայի շրջանը (Ամասիա) ինքնիշխան էր և չէր ենթարկվում հայկական իշխանությանը. հետագայում Ախուրյանից արևմուտք գտնվող դե յուրե հայկական տարածքները բոլորը ինքնիշխան էին։ Զարիշատի շրջանը կառավարվում էր քրդերի և թուրքերի կողմից։ Օլթիում հաստատվել էր եզդի քրդերի իշխանություն։ Կաղզվանը գտնվում էր հայկական իշխանության տակ, սակայն քիչ հեռու՝ մինչև Կողբ, առանձին տեղական իշխանություններ էին հաստատվել։ 1919 թվականի սեպտեմբերին հայկական ուժային կառույցները՝ ՆԳՆ-ն և բանակը սկսում են ճնշել խռովությունները Հայաստանի ամբողջ տարածքում ։
1920 թվականի սկզբին Կարսում կային հայկական իշխանության մուսուլման կողմնակիցներ, սակայն գերակշռում էին քեմալականներին և մուսավաթականներին հարողները, որոնք հակահայ գործողություններ էին կատարում։ 1920 թվականի հունվարի կեսին մի քանի ադրբեջանցի սպաներ եկան Զարիշատ, որից հետո սկսվեց հարձակումներ տեղի ունենալ հայ բնակչության վրա։ Իբիշում սպանվեցին 8 հայեր, ապա Զարիշատից դուրս քշվեցին հայ պաշտոնյաները և ուժային կառույցները։ Ապստամբությունը ներառեց Զարիշատը, Աղբաբան և Չըլդըրը։ Փետրվարի կեսերին սկսվեց այդ շրջանների հնազանդեցման գործողությունը հայոց բանակի կողմից։ Գործողությունները ղեկավարում էր Արտյոմ Հովսեփյանը։ Ըմբոստացած շրջանը հնազանդեցվեց, որից հետո մուսուլման ղեկավարները փախան, իսկ շրջանի 25 ներկայացուցիչներ հայտնեցին տեղի իսլամադավան բնակչության հպատակությունը Հայաստանի կառավարությանը։
Կառավարությունը 1920 թվականի հունիսի 23-ին հայտարարություն է տարածում, որտեղ ասվում էր.
Զանգիբասարի գրավումից հետո՝ 1920 թվականի հուլիսի 10-ին Հայաստանի կառավարությունը հրահանգեց պատժիչ գործողություններ իրականացնել Վեդիի անջատողական հայացքներով տոգորված թաթարների հանդեպ, որից հետո երկաթուղու միջոցով վերականգնվեց Ղամարլուի կապը Երևանի հետ։ Թուրք-թաթարական խռովությունները պատժիչ գործողությունների միջոցով ճնշվեցին նաև Շարուր-Նախիջևանում և Զոդ-Բասարգեչարում։ Այս պատժիչ գործողությունների արդյունքում ավարտվեցին թուրք-թաթարական խռովությունները ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հայաստանի առաջին հանրապետության պատերազմներ Կատեգորիա:Ադրբեջանի պատմություն Կատեգորիա:Հայ-ադրբեջանական հարաբերություններ Կատեգորիա:Հայ-թուրքական հարաբերություններ Կատեգորիա:1919 Հայաստանում Կատեգորիա:1920 Հայաստանում Կատեգորիա:1918 Հայաստանում
Ինտերսեկցիոնալություն
Ինտերսեկցիոնալություն, հաճախ նաև՝ ինտերսեկցիոնալ ֆեմինիզմ, ֆեմինիզմի ճյուղ, որը ցույց է տալիս, թե ինչպես են սոցիալական և քաղաքական խտրականության տարբեր կողմերը համընկնում գենդերի հետ ։ Այն ոչ էմպիրիկ որակական վերլուծության ձև է, որը նույնականացնում է, թե ինչպես է ուժի և իշխանության փոխկապակցված համակարգն ազդում հասարակության մեջ առավել մարգինալիզացված անձանց վրա ։
Տերմինն առաջադրել է սև ֆեմինիստ գիտնական Քիմբերլի Ուիլյամս Քրենշոուն 1989 թվականին  ։ Ինտերսեկցիոնալ ֆեմինիզմի և դրա սոցիալ-մշակութային ազդեցության ուսումնասիրման կենտրոնում են սոցիալական շերտավորման տարբեր ձևերը՝ դասը, ռասան, սեռական կողմնորոշումը, տարիքը, կրոնը, դավանանքը, հաշմանդամությունը և գենդերը։
Ինտերսեկցիոնալության նպատակն է հաստատել, որ խտրականության այս ձևերը կապված են միմյանց հետ և հաշվի առնել այդ հարաբերությունները՝ սոցիալական և քաղաքական հավասարության խթանման ուղղությամբ աշխատելիս ։ Այս տեսությունն ի սկզբանե հասարակության մեջ մաշկի տարբեր երանգներ ունեցող կանանց ճնշումների ուսումնասիրություն էր, որը հետագայում ընդլայնվեց՝ ներառելով սոցիալական ինքնության տարբեր կողմերը նույնպես։
Ինտերսեկցիոնալությունը կարող է կապված լինել նաև «եռակի կեղեքում» տերմինի հետ, որը նույնպես վերաբերում է առնչվող թեմաներին։ Քննադատները նշում են, որ ինտերսեկցիոնալությունն ամբողջությամբ հենվում է ոչ օբյեկտիվ հասկացությունների վրա, ինչպիսիք են «իշխանական համակարգերը», որոնք նյութական արտահայտում չունեն և հետևաբար չեն կարող էմպիրիկ հիմք համարվել։ Ըստ քննադատների՝ սրանով ինտերսեկցիոնալությունը դառնում է գաղափարների հավաքածու և ոչ թե պատշաճ սոցիոլոգիական հայեցակարգ։
Պատմություն
Ինտերսեկցիոնալության հայեցակարգը նպատակ ուներ վերհանել այն օրինաչափությունները, որոնք հաճախ անտեսվում էին ֆեմինիստական շարժումների և տեսության կողմից ։ Ինտերսեկցիոնալության առաջացման վերաբերյալ բելլ հուքսը ասել է, որ այն՝ «կասկածի տակ է դրել մոտեցումը, թե «գենդերը» կնոջ ճակատագիրը որոշող հիմնական գործոնն է» ։
ԱՄՆ-ում ֆեմինիստական շարժումից սևամորթ կանանց բացառումը բերեց նրան, որ 19-րդ և 20-րդ դարերում հայտնվեցին շատ սևամորթ ֆեմինիստներ, որոնցից էր Աննա Ջուլիա Կուպերը մարտահրավեր նետեցին սևամորթ կանանց բացառմանը։ Այս շարժումը վիճարկում էր հիմնականում սպիտակ միջին դասի կանանց կողմից առաջնորդվող ֆեմինիստական ավելի վաղ շարժումների գաղափարները, օրինակ այն, թե կանայք միատարր կատեգորիա են, որոնք կիսում էին նույն կյանքի փորձը ։ Ընդունելով, որ սպիտակ միջին դասի կանանց հանդեպ ճնշման ձևերը տարբերվում են սև, աղքատ կամ հաշմանդամություն ունեցող կանանց ճմշումներից, ֆեմինիստները սկսեցին ուսումնասիրել, թե ինչպես է սեռը, ռասան և դասը համատեղվում՝ «որոշելով կնոջ ճակատագիրը» ։
Ռասայական անհավասարությունն այն գործոններից մեկն էր, որը հիմնականում անտեսվում էր ֆեմինիզմի առաջին ալիքի կողմից, քանի որ վերջինս հիմնականում ուղղված էր տղամարդկանց և կանանց միջև քաղաքական հավասարություն ձեռք բերելուն։ Կանանց իրավունքների վաղ շարժումները հաճախ վերաբերում էին միայն սպիտակ կանանց մասնակցությանը, մտահոգություններին և պայքարին ։ Ֆեմինիզմի երկրորդ ալիքը, որը ծագում է Բեթի Ֆրիդանի «Կանացիության առեղծվածը» աշխատությունից, ցանկանում էր արմատախիլ անել կանանց տնային տնտեսության մեջ դիտարկող սեքսիզմը սեքսիզմը։ Թեև այս ընթացքում ֆեմինիստները հաջողության էին հասել հավասար վճարման և աբորտի ազատության ուղղություններով, նրանք շարժման հարթակներից հիմնականում արտամղել և օտարացրել էին սևամորթ կանանց ։  1980-ականների վերջում՝ «ինտերսեկցիոնալություն» տերմինի ծագումից քիչ անց ձևավորված ֆեմինիզմի երրորդ ալիքը մատնանշում է ֆեմինիստական շարժումներում ռասայի, դասի, սեռական կողմնորոշման և գենդերային ինքնության նկատմամբ կենտրոնացվածության պակասը և փորձում է հնարավոր դարձնել քաղաքական և սոցիալական անհավասարություններին անդրադառնալը ։ Ինտերսեկցիոնալությունը ճանաչում է սոցիալական արդարության ձգտող վաղ շարժումների կողմից անտեսված այս խնդիրները։ Վերջին շրջանի շատ գիտնականներ, ինչպիսին օրինակ Լեսլի Մաքալն է, պնդում է, որ ինտերսեկցիոնալիության տեսության ներդրումը կենսական նշանակություն ուներ սոցիոլոգիայի համար, և որ տեսության զարգացումից առաջ եղել են շատ քիչ հետազոտություններ, որոնք մասնավորապես անդրադարձել են հասարակության մեջ բազմաթիվ ճնշումների ենթարկված մարդկանց փորձին ։
Կեղեքման փոխկապակցված համակարգը
Սոցիալական անհավասարության տարբեր ձևերի փոխկապակցվածությունը Քոլինզն անվանել է «գերիշխանության մատրիցա», որը հայտնի է նաև որպես «կեղեքման և արտոնության վեկտորներ» ։ Այս տերմինները ցույց են տալիս, թե ինչպես մարդկանց միջև առկա տարբերությունները (սեռական կողմնորոշումը, դասը, ռասան, տարիքը և այլն) կանանց նկատմամբ ծառայում են ճնշող միջոցներ ծառայում և փոփոխում հասարակության մեջ որպես կին ապրելու փորձառությունը։
Դիրքորոշման իմացաբանություն և «ներսում օտար»
Քոլինզը և Դորոթի Սմիթը առաջարկել են դիրքորոշման տեսության (standpoint theory) սոցիոլոգիական բնութագիրը։ Դիրքորոշումը կամ տեսակետը (standpoint) անհատի յուրօրինակ աշխարհայացքն է։ Այս մոտեցման տեսական հիմքը սոցիալական գիտելիքները դիտարկում են անհատին հատուկ աշխարհագրական միջավայրի համատեքստում։ Իր հերթին, գիտելիքը դառնում է անհատական և սուբյեկտիվ, այն տարբերվում է ՝ կախված ստեղծման սոցիալական պայմաններից ։
«Ներսում օտար» (outsider within) լինելու գաղափարը վերաբերում է այն ինքնատիպ դիրքորոշմանը, որն ընդգրկում է ինքնը, ընտանիքը և հասարակությունը ։ Սա վերաբերում է հիմնական մշակութային աշխարհից (այսինքն ՝ ընտանիքից) դեպի ժամանակակից հասարակություն տեղափոխվելիս մարդու ունեցած փորձառությանը ։ Հետևաբար, չնայած կինը և հատկապես՝ սևամորթ կինը, կարող է ազդեցիկ դառնալ որոշակի ոլորտում, նա կարող է զգալ, որ այդտեղ չի պատկանում։ Նրանց անձնավորությունը, վարքը և մշակութային էությունը հասարակության մեջ ստվերում է նրանց արժեքը որպես անհատ, որի պատճառով նրանք դառնում են «ներսում օտար» ։
Դիմադրելով կեղեքմանը
Քոլինզը հիշեցնում է Բրիտանի և Մայնարդի խոսքերը, որ «գերիշխանությունը միշտ ենթադրում է դոմինանտման ենթարկվողի օբյեկտիվացում/առարկայացում. ճնշման բոլոր ձևերը ենթադրում են ճնշվածի արժեզրկում» ։ Հետագայում նա նշում է, որ ինքնագնահատումը և ինքնասահմանումը ճնշումներին դիմադրելու երկու եղանակներն են։ Ինքնատեղեկացվածությունը կեղեքման ենթարկվող խմբին օգնում է պահպանել ինքնագնահատականը՝ թույլ տալով խուսափել ցանկացած անմարդկային ազդեցություններից։
Մարգինալացված խմբերը հաճախ «մյուս» կամ «օտար» լինելու կարգավիճակ են ստանում ։ Ըստ էության, դու «այլ» կամ «օտար» ես, եթե տարբերվում ես նրանից, ինչ Օդրի Լորդն անվանում է «առասպելական նորմա»։ «Օտարները» գրեթե բոլորն են, որոնք դուրս են միջին վիճակագրական սպիտակ տղամարդու սոցիալական սխեմայից ։ Գլորիա Անզալդուան այս սոցիոլոգիական գործընթացն անվանում է «այլանալ» կամ «օտարանալ» (othering) ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Գենդերային հետազոտություններ Կատեգորիա:Խտրականություն Կատեգորիա:Քննադատական տեսություն
Cream (երգ)
«Cream», Փրինսի և The New Power Generation խմբի երգը։ Թողարկվել է որպես սինգլ 1991 թվականին։ Ներառվել է նույն թվականին ավելի ուշ թողարկված Diamonds and Pearls ալբոմում (եղել է այդ ալբոմի լիդ սինգլը)։
ԱՄՆ-ում երգը երկու շաբաթ զբաղեցրել է Billboard Hot 100 հիթ-շքերթի առաջին հորիզոնականը (1991 թվականի նոյեմբեր) ։ Սինգլն այդ երկրում ստացել է ոսկե հավաստագիր։
Մեծ Բրիտանիայում այն ընդգրկվել է լավագույն քսան երգերի ցանկում՝ հասնելով 16-րդ հորիզոնականին։
Ստեղծման պատմություն
Ըստ Փրինսի խոսքերի՝ նա այդ երգը գրել է հայելու առաջ կանգնած։
Հերբերտ Քամալով
Հերբերտ Լեոնի Քամալով (Камалов Герберт Леонович, ), ազգությամբ հայ ուկրաինացի քիմիկոս, քիմիական գիտությունների դոկտոր, Ուկրանիայի ԳԱԱ և ՀՀ ԳԱԱ անդամ. , Ուկրաինայի ԳԱԱ Ա. Վ. Բոգատսկու անվան ֆիզիկաքիմիական ինստիտուտի բաժնի վարիչ, Ուկրաինայի գիտության և տեխնիկայի վաստակավոր գործիչ, Ուկրանիայի պետական մրցանակակակիր ։
Կենսագրություն
Հերբերտ Քամալովը մոտ 600 գիտական ​​աշխատության, մեկ մենագրության, 14 գրախոսության, 235 հոդվածի, 38 գյուտի հեղինակ է։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինացի քիմիկոսներ Կատեգորիա:ՀՀ ԳԱԱ արտասահմանյան անդամներ
Գառնիկ Անանյան
Գառնիկ Գուրգենի Անանյան, հայ գրականագետ, հրապարակախոս, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր (1986), Երևանի պետական համալսարանի ժուռնալիստիկայի ֆակուլտետի հիմնադիր դեկան, 2006 թվականից Ազգային ակադեմիայի թղթակից անդամ, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1974 թվականից։
Կենսագրություն
Ծնվել է Իջևանում։ 1958 թվականին ավարտել է Երևանի համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը։ 1958-1959 թվականներին աշխատել է Իջևանի «Լենինյան ուղիով» շրջանային թերթում, 1960-1961 թվականներին՝ ՀԼԿԵՄ Իջևանի շրջկոմում որպես առաջին քարտուղար։ 1962-1965 թվականներին սովորել է Երևանի համալսարանի ասպիրանտուրայում։
1965 թվականից դասախոսել է Երևանի համալսարանում։ 1965 թվականին «Հայ գեղարվեստական գրականությունը և քննադատությունը «Մուրճ» ամսագրում (90-ական թվականներ)» թեմայով դիսերտացիա է պաշտպանել և ստացել բանասիրական գիտությունների թեկնածուի աստիճան։ 1982 թվականին «Եղիշե Չարենց (կյանքի և ստեղծագործության պրոբլեմներ)» թեմայով դիսերտացիա է պաշտպանել և ստացել (1983) բանասիրական գիտությունների դոկտորի աստիճան։
1977-1985 թվականներին եղել է Երևանի համալսարանի հրատարակչության տնօրենը։ Նախաձեռնողն է «Ուսանողի գրադարան», «Հայագիտական հետազոտությունների մատենաշար», «Քրեստոմատիա» շարքերի։ 1985-1996 թվականներին եղել է ԵՊՀ բանասիրական ֆակուլտետի դեկանը, ապա ժուռնալիստիկայի ամբիոնի բազայի վրա ստեղծել ժուռնալիստիկայի ֆակուլտետը, որի դեկանն էր մինչև մահ   ։
Եղել է «Ժուռնալիստիկա» տարեգրքի խմբագիրը ։ ԽՄԿԿ անդան 1959 թվականից։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ գրականագետներ Կատեգորիա:Հայ հրապարակախոսներ Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ Կատեգորիա:Բանասիրական գիտությունների դոկտորներ
Խիժաճարճատուկ կնյունանման
Խիժաճարճատուկ կնյունանման, թաղաղուազգիների ընտանիքին պատկանող դեղաբույս։
Նկարագրություն
50-100 սմ բարձրությամբ թավոտ, հիմքից ճյուղավոր ցողունով երկամյա խոտաբույս է։ Փշաձև խոզանները գտնվում են ցողունի ստորին հատվածում։ Ատամնամերձ տերևները տաշեղանման են։ Բարակ ճյուղերի վրա հերթադիր դասավորված ցողունային նստադիր տերևները նեղ-նշտարաձև են և տափակ։ Ճյուղերի գագաթներին առաջանում են դեղին, նստադիր, սակավաթիվ ծաղիկներից կազմված զամբյուղներ։ 4 մմ երկարությամբ սպիտակ փուփուլիկով, վերին մասում թեփուկներով ծածկված պտուղը ակոսավոր սերմնիկ է ։
Տարածվածություն
Աճում է ստորին և միջին լեռնային գոտիների ավազոտ հողերում, չոր քարքարոտ լանջերին, աղբավայրերում։ Տարածված է Շիրակի, Արագածոտնի, Տավուշի, Վայոց ձորի, Սյունիքի, Արմավիրի, Արարատի, Գեղարքունիքի մարզերում և Արցախում ։
Նշանակություն
Բուժական նպատակներով օգտագործում են արմատները, կանաչ զանգվածը, ծաղիկներն ու կաթնահյութը։ C վիտամին պարունակող տերևները կիրառում են սննդի մեջ։ Երիտասարդ տերևներից պատրաստում են մարսողությանը նպաստող աղցաններ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Դեղաբույսեր Կատեգորիա:Խոտաբույսեր Կատեգորիա:Ծածկասերմեր Կատեգորիա:Թաղաղուազգիներ Կատեգորիա:1753 թվականին նկարագրված բույսեր Կատեգորիա:Եվրոպայի բուսական աշխարհ
Գիտատեխնիկական հեղափոխություն
Գիտատեխնիկական հեղափոխություն, պատմության նորագույն շրջան, որն իրավամբ կարելի է համարել քաղաքակրթության գիտատեխնիկական հզոր առաջընթացի դարաշրջան։ Անընդհատ բնույթ ստացած այդ գործընթացի արդյունքում շարունակաբար տեղի են ունենում հասարակական կյանքի արմատական փոփոխություններ։ Գիտության և տեխնիկայի նվաճումների աննախադեպ ներդրման շնորհիվ կտրուկ վերելք ապրեց տնտեսությունը, զարգացան մշակույթի բոլոր բնագավառները, ի հայտ եկան սպասարկման և հանգստի նոր ոլորտներ, էականորեն բարելավվեց մարդկանց կենսամակարդակը։ Այս դարակազմիկ փոփոխությունների հիմքում ընկած էին գիտության, տեխնիկայի և արտադրության թռիչքաձև զարգացումն ու միաձուլումը։
Այս գործընթացները սկիզբ էին առել դեռևս XIX դարում սակայն գիտությունը, տեխնիկան և արտադրությունը մինչև XX դարի 30–ական թվականներին հասարակական կյանքի ինքնուրույն, առանձին ոլորտներ էին։
1940–ական թվականների երկրորդ կեսին սկսվեց գիտատեխնիկական առաջընթացի մի նոր փուլ, որն ստացավ գիտատեխնիկական հեղափոխություն (ԳՏՀ) անվանումը։ Այդպես է կոչվել, որովհետև գիտությունն ու արտադրությունը ոչ միայն թռիչքաձև զարգացան, այլև դրանց միաձուլման արդյունքում գիտությունը դարձավ արտադրողական ուժ։ Եթե մինչ այդ գիտական հայտնագործությունների և նվաճումների պահից մինչև արտադրության մեջ դրանց ներդրումը տևում էր տասնյակ տարիներ, ապա ԳՏՀ–ի պայմաններում այն կատարվում էր շատ արագ, գյուտերը և նորույթները ներդրվում էին անմիջապես։ Գիտությունն աշխատում էր արդյունաբերության և տնտեսության մյուս ոլորտների համար, իր հերթին տնտեսությունը նորանոր պահանջներ ու խնդիրներ էր առաջադրում գիտությանը։ Այս միասնացված գործընթացը նպաստում էր գիտության, տեխնիկայի և արտադրության փոխկապակցված զարգացմանը։ ԳՏՀ–ն շարունակվում է նաև մեր օրերում և ընդունված է նրա պատմությունը բաժանել երկու փուլի՝
Գիտատեխնիկական հեղափոխությունը գիտությունը հասարակական արտադրության զարգացման առաջատար գործոնի վերածելու հիմքի վրա արտադրողական ուժերի արմատական, որակական վերափոխում։ Գիտատեխնիկական հեղափոխության ժամանակ, որն սկսվել է XX դարի կեսերին, սրընթաց զարգանում է և ավարտվում գիտությունն անմիջական արտադրողական ուժի վերաճելու պրոցեսը։ Գիտատեխնիկական հեղափոխությունը փոփոխում է հասարակական արտադրության ողջ դեմքը, աշխատանքի պայմանները, բնույթն ու բովանդակությունը, արտադրողական ուժերի, աշխատանքի հասարակական բաժանման և հասարակության ճյուղային և պրոֆեսիոնալ կառուցվածքը, հանգեցնում աշխատանքի արտադրողականության կտրուկ աճի, ներազդում հասարակական կյանքի բոլոր կողմերի վրա՝ ներառյալ գյուղատնտեսությունը, տրանսպորտը, կապը, մշակույթը, կենցաղը, մարդկանց հոգեբանությունը, բնության հետ հասարակության փոխհարաբերությունը և այլն, շեշտակի արագացնում գիտատեխնիկական առաջընթացը։ Գիտատեխնիկական հեղափոխությունը մարդկության պատմության օրինաչափ էտապ է՝ բնորոշ կապիտալիզմից կոմունիզմի անցման դարաշրջանին։ Այն համաշխարհային երևույթ է, սակայն դրսնորման ձևերը, ընթացքը և հետևանքները սոցիալիստական ու կապիտալիստական երկրներում սկզբունքորևն տարբեր են։
Գիտատեխնիկական հեղափոխությունը երկարատև պրոցես է, ունի երկու գլխավոր նախադրյալ՝ գիտատեխնիկական և սոցիալական։ Գիտատեխնիկական հեղափոխության նախապատրաստման գործում կարևորագույն դեր խաղացին XIX դարի վերջի և XX դարի սկզբի բնագիտության նվաճումները, երբ մատև երիայի վերաբերյալ հայացքներում կատարվեց արմատական հեղաշրջում՝ ձևավորվեց աշխարհի նոր պատկերը։ Դա Վ․ Ի․ Լենինն անվանևց նորագույն հեղափոխություն բնագիտության մեջ։ Այն սկզբնավորվեց էլեկտրոնի, ռադիումի հայտնաբերումով, քիմիական տարրերի փոխարկմամբ, հարաբերականության և քվանտային տեսությունների ստեղծմամբ։ XX դարի առաջին տասնամյակներին էապես կերպափոխվեցին քիմիայի տեսական հիմունքները, սկսվեց ներթափանցումը ժառանգականության մեխանիզմի մեջ, զարգացավ գենետիկան, ձևավորվեց քրոմոսոմային տեսությունը, հայտնագործվեց ռադիոն, ծնվեց ավիացիան, հեղափոխական առաջընթաց տեղի ունեցավ տեխնիկայում, առաջին հերթին՝ արդյունաբերության մեջ և տրանսպորտում էլեկտրականության կիրառման շնորհիվ։ 40-ական թվականներին գիտությունը լուծեց ատոմի միջուկի ճեղքման պրոբլեմը, մարդկությունը տիրապեւոեց ատոմային էևերգիային։ Կարևորագույն նշանակություն ունեցավ կիբեռնետիկայի ծնունդը։ 50-ական թվականների․ 2-րդ կեսից ԽՍՀՄ-ում Տիեզերքի հետազոտության, գիտության կազմակերպման ու պլանավորման փորձի ազդեցության ներքո մի շարք տերություններում ստեղծվեցին գիտական գործունեության պլանավորման և կառավարման համապետական մարմիններ։ Մեծ թափ ստացավ գիտության և գիտահետազոտական կազմակերպությունների ֆինանսավորումը, գիտության նվաճումները արագորեն սկսեցին ներդրվել արտադրության մեջ, գիտությունն ու արտադրությունը օրգանապես միահյուսվեցին։ 50-ական թվականներին ստեղծվեցին և գիտական հետազոտություններում, արտադրության մեջ, ապա կառավարման բնագավառում լայնորևն կիրառվեցին էլեկտրոնային հաշվիչ մեքենաներ (ԷՀՄ), որոնք դարձան գիտատեխնիկական հեղափոխության խորհրդանիշը։ ԷՀՄ-ի ստեղծմամբ մարդկանց տրամաբանական, մտավոր ֆունկցիաների կատարումը մասամբ փոխանցվեց մեքենային, հեռանկարում հնարավորություն ստեղծվեց անցնել արտադրության ու կառավարման համալիր ավտոմատացմանը։ ԷՀՄ սկզբունքորեն նոր տիպի տեխնիկա է, որը փոխում է մարդու դիրքն ու դերը արտադրության պրոցեսում, մարդ-մեքենա հարաբերությունում։ Այսպիսով, 40—50-ական թվականներին մարդկությունը թևակոխեց գիտատեխնիկական հեղափոխության ժամանակաշրջանը։
Զարգացման արդի էտապում գիտատեխնիկական հեղափոխության հատուկ են հետևյալ հիմնական գծերը․
Գիտատեխնիկական հեղափոխությունը ստեղծում է մարդկանց գործունեության կարևորագույն ոլորտների միասնական համակարգի առաջացման նախադրյալներ, բնության ու հասարակության օրինաչափությունների տեսական ճանաչման (գիտություն), բնության վերափոխման փորձի ու տեխնիկական միջոցների համալիրի (տեխնիկա), նյութական բարիքների արտադրության պրոցեսի (արտադրություն) և արտադրության պրոցեսում պրակտիկ գործունեության եղանակների ռացիոնալ փոխկապակցություն (կառավարում)։ Արմատապես և որակապես վերափոխելով արտադրական պրակտիկան, կյանքի կոչելով սկզբունքորեն նոր առաջադեմ ճյուղեր (ռադիոէլեկտրոնիկա, ատոմային էներգետիկա, սինթետիկ նյութերի քիմիա, ԷՀՄ-ի արտադրություն ևն), տեխնոլոգիական պրոցեսներ ու էներգիայի նոր աղբյուրներ, ցանկալի հատկություններով նյութերի ստացում՝ գիտատեխնիկական հեղափոխության նվազեցնում է մարդկանց կախյալ վիճակը բնությունից։ Այն նախադրյալներ է ստեղծում արմատապես վերափոխելու արտադրության բնույթը և գլխավոր արտադրողական ուժի՝ աշխատավորության ֆունկցիաները, ծնում նոր մասնագիտություններ (ծրագրավորող, կարգավորող, կառավարող ևն)։ Գիտատեխնիկական հեղափոխությանը, ինչպես և ամեն մի տեխնիկական հեղաշրջմանը «․․․ անխուսափելիորեն հետևում է արտադրության հասարակական հարաբերությունների ամենասուր բեկում» ։
Գիտատեխնիկական հեղափոխության նվաճումների կապիտալիստական կիրառումը ելնում է առաջին հերթին մոնոպոլիաների շահերից և ուղղված է նրանց տնտեսական և քաղաքական դիրքերի ամրապնդմանը։ Կապիտալիզմի պայմաններում գիտատեխնիկական հեղափոխության ունի հակամարտ բնույթ, նրա ըստ ամենայնի զարգացումը խոչընդոտվում է կապիտալիստական արտադրաեղանակի շրջանակների սահմանափակությամբ, խորացնում աշխատանքի և կապիտալի միջև անհաշտելի հակասությունները, հանգեցնում տնտեսական և քաղաքական ճգնաժամերի, մեծ մասշտաբների հասցնում գործազուրկների թիվը։ Այն ուժեղացնում է կապիտալիզմից սոցիալիզմի անցման օբյեկտիվ անհրաժեշտությունը, դառնում ևամաշխարհային հեղափոխական պրոցեսի արագացուցիչ գործոններից մեկը։ Սոցիալիստական երկրներում, ընդհակառակը, գիտատեխնիկական հեղափոխության ընթանում է անխաթար, և կոմունիզմի, նյութատեխնիկական բազայի ստեղծումը ենթադրում է դրա նվաճումների օրգանական միացում սոցիալիզմի առավելությունների հետ, քանի որ դրանում կենսականորեն շահագրգռված են հասարակության բոլոր անդամները։ Վերջիններիս նյութական ու կուլտուրական բարեկեցության անընդհատ բարձրացման նպատակին է ծառայում գիտատեխնիկական հեղափոխության, դրա բարեհաջող ընթացքը նպաստում է կոմունիստական շինարարության տնտեսական և սոցիալական համալիր խնդիրների լուծմանը՝ համակողմանի ու ներդաշնակ անհատ ձևավորելու համար նյութական ու հոգևոր նախադրյալներ ստեղծելուն։ Գիտատեխնիկական հեղափոխության էության և սոցիալական հետևանքների մեկնաբանումը մարքսլենինյան ու բուրժուական գաղափարախոսությունների սուր պայքարի ասպարեզ է։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Սոցիալական զարգացում Կատեգորիա:Արդյունաբերական հեղափոխություն Կատեգորիա:Տեղեկատվական տեխնոլոգիաներ Կատեգորիա:Հեղափոխություններ
Ժոզեֆ Մարի Վիեն
Ժոզեֆ Մարի Վիեն (Joseph-Marie Vien; ), ֆրանսիացի նկարիչ։
Կյանք և ստեղծագործություն
Նկարել սովորել է Նկարչության և քանդակագործության թագավորական ակադեմիայում, նկարիչ Շառլ-Ժոզեֆ Նատուարի գլխավորությամբ, նրա օգնությամբ մասնակցել է նաև Փարիզյան սալոնների ցուցահանդեսներին։ 1743 թվականին արժանացավ Գրան Պրիի, և ստացել է թագավորական կրթաթոշակ՝ դեպի Իտալիա իր ուսումնական մեծ ճանապարհորդության համար։ 1744 թվականի սկզբին ժամանեց Հռոմ, որտեղ ընդունվեց Հռոմի ֆրանսիական ակադեմիա։
Ֆրանսիա վերադառնալուց հետո ապրել և աշխատել է որպես ազատ նկարիչ, 1750 թվականին բացեց նկարչության սեփական դպրոցը։ 50-ականներին վայելեց արվեստի հանրաճանաչ պատմաբան, գեղանկարչության սիրահար կոմս դե Կեյլուսի հովանավորչությունը։ Նրան օգնել է նաև Դիդրոն, որը նրա նկարները գովազդում էր իր ընկերների և ծանոթների մոտ։ 1781 թվականին վերադարձավ Փարիզ և 1789 թվականին նշանակվեց Լյուդովիկոս XVI թագավորի գլխավոր պալատական նկարիչը։
Ծանոթագրություններ
<references group="" responsive="1">
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի նկարիչներ Կատեգորիա:Ֆրանսիայի քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Ֆրանսիացի դիզայներներ
Թթվառվույտ եղջրավոր
Թթվառվույտ եղջրավոր, թթվաշուկազգիների ընտանիքին պատկանող դեղաբույս։
Նկարագրություն
Բարակ, հորիզոնական կոճղարմատով և առանցքային արմատով մեղրատու գեղազարդային երկամյա կամ բազմամյա խոտաբույս է։ 5-40 սմ երկարությամբ համեմատաբար հաստ, ուղղաձիգ կամ գետնատարած ցողունները ծածկված են սպիտակ մազիկներով։ Հերթադիր, եռամսյա տերևները թավոտ են։ Տերևներից երկար ծաղկասլաքները նույնպես թավոտ են և տերևներից երկար։ Դեղին, հնգանդամ ծաղիկները կանոնավոր են, մանր, կողավոր, շագանակագույն կամ գորշ սերմերով պտուղը երկարավուն, հինգփեղկավոր տուփիկ է ։
Նշանակություն
Բույսի վերգետնյա մասը պարունակում է մեծ քանակությամբ թրթնջուկաթթու, որն ապահովում է բույսի հաճելի թթվաշ համը։ Թթվառվույտը պարունակում է նաև այլ օրգանական թթուներ, վիտամին C, ռուտին և այլն։ Վերգետնյա մասից պատրաստում են թեյ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Դեղաբույսեր Կատեգորիա:Խոտաբույսեր Կատեգորիա:Մեղրատու բույսեր Կատեգորիա:Դեկորատիվ բույսեր Կատեգորիա:Երկամյա բույսեր Կատեգորիա:Բազմամյա բույսեր Կատեգորիա:Ծածկասերմեր Կատեգորիա:Թթվաշուկազգիներ Կատեգորիա:1753 թվականին նկարագրված բույսեր
Էպիբլաստ
Էպիբլաստ (հին հունարենից. ерí – «վրա» և – «սաղմ, ընձյուղ»), բջջապատի արտաքին շերտ բարձրագույն ողնաշարավորների մոտ։ Էպիբլաստն էկտոդերմին հոմոլոգ չէ, քանի որ իր մեջ պարունակում է բոլոր երեք սաղմնային թերթիկների նյութը։ Ենթադրյալ էնտոդերմի և մեզոդերմի բջիջները գաստրուլյացիայի գործընթացի ընթացքում գաղթում են էպիբլաստից սաղմի մեջ։ Որոշ կենդանիների մոտ էպիբլաստը առանձնացված է ներքի շերտից (հիպոբլաստ) հատուկ խոռոչով` բլաստոցելով։
Մկների մոտ էպիբլաստի բջիջներից ձևավորվում են առաջնային սաղմնային բջիջները ։ Թռչնի սաղմում գաստրուլյացիան տեղի է ունենում էպիբլաստում։ Էպիբլաստի տեղային խտացումը, որը հայտնի է որպես Քոլլերի մանգաղ (Koller's sickle), առանցքային դեր ունի նախնական շերտի ձևավորման մեջ, որի միջոցով տեղի է ունենում գաստրուլյացիան ։
Մարդու սաղմում էպիբլաստը ձևավորվում է բեղմնավորումից մոտավորապես 7-8 օր հետո։ Զարգացման այս փուլում մարդու սաղմը բլաստոցիտ է, որն իրականացնում է  իմպլանտացիա (ներդրում արգանդի պատի մեջ) և ունի երեք բջջային կառուցվածք՝ էպիբլաստ, հիպոբլաստ և տրոֆոբլաստ։ Ապագա  երեխայի մարմինը ձևավորվում է միայն էպոբլաստի սերնդի բջիջներից։ Հիպոբլաստը անհետանում է բեղմնավորումից մոտավորապես 10 օր անց՝ իրականացնելով իր տարածական-կազմակերպչական ֆունկցիան, տրոֆոբլաստի ածանցյալները սկիզբ են դնում խորիոնի էկտոդերմային բջիջների։ Էպիբլաստը՝ որպես կառույց, անհետանում է գաստրուլյացիայի գործընթացի ընթացքում, այսինքն՝ բեղմնավորումից մոտավորապես 10 օր անց։ Էպիբլաստի ածանցյալները սկիզբ են դառնում պտղի զարգացման գրեթե բոլոր մյուս կառույցների համար (հենց պտուղը, ինչպես նաև ամնիոն, խորիոնի մեզոդերմ, դեղնուցապարկ, ալանտոիս)։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Սաղմնաբանություն
Մեդեյնա
Մեդեյնա կամ Մեդեյնե (անունը ծագել է medis (ծառ) և medė (անտառ) բառերից, հաճախ շփոթվում է Ժվորունեի կամ Ժվորունայի հետ (գալիս է žvėris (գազան) բառից), անտառների, ծառերի և կենդանիների աստվածուհի, լիտվական դիցաբանության գլխավոր աստվածություններից մեկը։ Համապատասխանում է լատվիական դիցարանի Մեցա Մատե աստվածությանը ։ Սրբազան կենդանին նապաստակն է ։
Ամենավաղ հիշատակությունը պահպանվել է 13-րդ դարից Հիպատևյան ձեռագրում, որտեղ նկարագրված են 1252 թվականի իրադարձությունները։ Անունն առկա է Մինդովգ արքայի պաշտած հեթանոսական աստվածների թվարկման մեջ ։ Ձեռագրում հիշատակված է Մեդեյնան և անանուն նապաստակ աստվածուհին։ Կան կարծիքներ, որ Մեդեյնան հենց նապաստակ աստվածուհու անունն է, որոշ մասնագետներ էլ կարծում են, որ դրանք երկու առանձին աստվածություններ են ։
Հովհաննես Մալալասի ժամանակագրության մեջ (1261 թվական) Մեդեյնայի փոխարեն հիշատակված են Ժվորունան և ևս երեք այլ աստվածություններ։ 15-րդ դարի լեհ պատմագիր Յան Դլուգոշը համեմատել է Մեդեյնային հռոմեական Դիանայի հետ։ Նրան հիշատակել են նաև Միկալոյուս Դաուկշան, Յան Լասիցկին, Բիխովցի ժամանակագրությունում ։
Որպես դիցարանի աստվածուհի՝ Մեդեյնան իրենից ռազմական հետաքրքրություն է ներկայացրել զինվորների համար և ավելի ուշ փոխարինվել է Ժեմինայով, որը երկրի աստվածությունն էր և գյուղացիների համար ուներ գյուղատնտեսական նշանակություն ։
Ալգիրդաս Յուլիուս Գրեյմասի կարծիքով՝ Մեդեյնան պատկերվել է միայնակ, զգացմունքային, գեղեցիկ, սակայն ամուսնանալ չցանկացող աղջիկ, որսորդուհի կամ գայլուհի (Վիլկմերգե՝ երիտասարդ գայլուհի)։ Համաձայն հեղինակի՝ Մեդեյնան կարող էր լինել և՛ աստվածային, և՛ դիվային գծերով։ Նրա պաշտամունքը չէր օգնում որսորդներին, բայց պաշտպանում էր անտառը ։
Համարվում է, որ որոշ սրբազան քարեր, որոնք կոչվել են «նապաստակի ներբաններ», եղել են Մեդեյնայի պաշտամունքի վայրերը ։
Քրիստոնեացումից հետո Լիտվայում Մեդեյնայի պաշտամունքն աստիճանաբար մարել է, նրա կարգավիճակը համեմատվել է անտառների ոգի Լաումայի հետ ։
Մեդեյնան համեմատության եզրեր ունի նաև հունական Արտեմիսի և հռոմեական Դիանայի հետ, այդ իսկ պատճառով երբեմն կոչվել է նաև Դիանա ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Լիտվական դիցաբանություն Կատեգորիա:Բնության աստվածուհիներ Կատեգորիա:Սլավոնական աստվածուհիներ Կատեգորիա:Որսորդության աստվածուհիներ Կատեգորիա:Կույս աստվածուհիներ Կատեգորիա:Բնության ոգիներ Կատեգորիա:Լիտվայի մշակույթ
(727) Նիպպոնիա
(727) Նիպպոնիա (Nipponia), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1912 թվականի փետրվարի 11-ին Ադամ Մեսինգերի կողմից Հայդելբերգում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,567292 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,2993 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,8353 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1502,49 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,239602 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 15,06° անկյուն։
Նիպպոնիա աստերոիդը դասվում է Մարիայի աստերոիդների ընտանիքին, որի մեջ ներառված են այս պահին հայտնի 81 անդամներ։ Նրանց առանձնահատկությունն է համեմատաբար մեծ ուղեծրի թեքումը 15° - 17° ։ Այս ընտանիքի աստերոիդները շարժվում են Արեգակի շուրջ 2,5 - 2,625 ա. մ. միջակայքում ընկած մեծ կիսաառանցքներով, որը համապատասխանում է Յուպիտերի հետ 3:1 ուղեծրային ռեզոնանսին։
Ըստ Տոլենի սպեկտրալ դասակարգման պատկանում է D դասին ։
Տրոիցկոե (գյուղ, Սլավյանսկի շրջան)
2001 թվականի տվյալներով Տրոիցկոե գյուղում բնակվում էր 377 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Դոնեցկի մարզի Սլավյանսկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Ապաքինող Ադամսը
Ապաքինող Ադամսը (Patch Adams), ռեժիսոր Տոմ Շեդյակի կողմից արտադրված կենսագրական տրագիկոմեդիա՝ հիմնված հայտնի բժիշկ և հիվանդանոցային ծաղրածու Պատչ Ադամսի կյանքի վրա։ Արտադրված տարվա ընթացքում այն արձագանք չստացավ ո՛չ քննադատների, ո՛չ հենց Պատչի կողմից։ Սակայն այն հաջողված էր վարձույթով, ինչպես նաև հետաքրքրություն առաջացրեց բժիշկ Պատչի նկատմամբ։
Սյուժե
Խորը ընկճախտի մեջ ընկած «Պատչ» Ադամսը ընկնում է հոգեբուժարան։ Բայց բժիշկները չեն կարող նրան օգնել, նրան փրկում են հիվանդները։ Նրանք ստիպում են Պատչին կողքից նայել սեփական կյանքին, հումորով մոտենալ դրան։ Սեփական փորձով Ադամսը համոզվում է, որ ծիծաղը կարող է գործել հրաշքներ և բուժել մարդուն։ Լավագույն դեղը ծիծաղն է, որոշ դեպքերում էլ՝ նոու-հաուն։ Պատչը իսկապես փրկում է մարդկանց։
Նկարչական առանձնահատկություններ
Ֆիլմը երբեմն ներկայացնում է Պատչ Ադամսի կյանքի իրական պատմությունը՝ դրան ավելացնելով նկարչական դետալներ և իրական փաստեր։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Անգլերեն ֆիլմեր Կատեգորիա:Ամերիկյան ֆիլմեր Կատեգորիա:Universal Pictures ֆիլմեր Կատեգորիա:Ամերիկյան կատակերգական դրամա ֆիլմեր Կատեգորիա:Ամերիկյան կենսագրական դրամա ֆիլմեր
Քեփթն Ջեք
Քեփթն Ջեք (Captain Jack), եվրադանս ժանրում կատարող գերմանական խումբ։ Խումբը առավելապես հայտնի է "Captain Jack" երգի շնորհիվ, որը բազմաթիվ եվրոպական երկրներում ժամանակին գլխավորում էր լավագույն չարթերը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էլեկտրոնիկ երաժշտության գերմանական խմբեր Կատեգորիա:Տնային երաժշտության գերմանական խմբեր Կատեգորիա:Տեխնոերաժշտության գերմանական խմբեր Կատեգորիա:Եվրադանս ժանրի խմբեր Կատեգորիա:Գերմանական երաժշտական խմբեր Կատեգորիա:Վիդեոխաղերի երաժիշտներ Կատեգորիա:Դուետներ
Իվետ Շովիրե
Իվետ Շովիրե (Yvette Chauviré),, բալետի ֆրանսիացի պարուհի, բալետային արվեստի ուսուցիչ, համաշխարհային բալետի ամենավառ աստղերից մեկը ։ 1964 թվականին արժանացել է Պատվավոր Լեգեոնի շքանշանի ։
Կենսագրություն
Իվետ Շովիրեն ծնվել է 1917 թվականի ապրիլի 22-ին Փարիզում։ Բալետով զբաղվել է 10 տարեկանից՝ հաճախելով «Գրանդ» օպերային կից դպրոցը (1927-1931 թթ.) : Սովորել է Բ. Կնյազևի և Վ. Գզովսկու մետ։ 13 տարեկանից հայտնվում է մասնագետների ուշադրության կենտրոնում։ Արդեն 1941 թվականից Շովիրեն դառնում է «Գրանդ» օպերայի առաջատար պարուհին :
Կարիերա
Սկսած 1963 թվականից Շովիրեն հանդես է գալիս նաև բալետային այլ հեղինակավոր խմբերի կազմում, այդ թվում՝ Փարիզի «Ելիսեյան դաշտերի թատրոնի» և Միլանի «Լա Սկալայի»։ Այս տարիներին նա արդեն համաշխարհային բալետի ամենահայտնի ու պահանջված աստղերից էր։  «Գրանդ» օպերայի  բեմում Շովիրեի վերջին ելույթը կայացել է 1972 թվականին։ Նույն թվականին Ֆրանսիայում ստեղծվել է «Իվետ Շովիրեի անվան մրցանակը։ Կարիերայի ավարտից հետո Շովիրեն դասավանդում էր «Գրանդ» օպերային կից դպրոցում։
Շովիրեն հատկապես փայլել է Ա. Ադանի «Ժիզել», Բ. Բարտոլինի՝ Չայկովսկու երաժշտության հիման վրա ստեղծված «Ռոմեո և Ջուլիետ» բալետներում։ Նա բազմիցս հանդես է եկել համաշխարհային բալետի լեգենդար ներկայացուցիչներից մեկի՝ Ռուդոլֆ Նուրիևի հետ։ Վերջինս Իվետին «լեգենդ» էր անվանում։
Շովիրեն նաև բեմադրիչ էր. նա «Լա Սկալայում» բեմադրել է «Ժիզելը», «Ռոմեո և Ջուլիետը» և այլ բալետներ։ Տաղանդավոր պարուհին նկարահանվում էր նաև ֆիլմերում։ 1997 թվականին հրատարակում է իր ինքնակենսագրությունը։
Պարգևներ
Պատվավոր Լեգեոնի շքանշան
Արտաքին հղումներ
• Marie-Claude Pietragalla & Yvette Chauviré: Les Deux Pigeons YouTube video; retrieved 22 January 2016.
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Պատվո լեգեոնի շքանշանի կոմանդորներ Կատեգորիա:Պեր Լաշեզ գերեզմանատանը թաղվածներ
Քսան տարի անց (պատմվածք)
«Քսան տարի անց» (After Twenty Years), Օ. Հենրիի գրած կարճ պատմվածք, որն առաջին անգամ տպագրվել է 1906 թվականին նրա «Չորս միլիոն» անթոլոգիայում ։
Սյուժե
Ջիմի Ուելսը և Բոբը ծնվել են Նյու Յորքում և մեծացել են որպես շատ մտերիմ ընկերներ։ Երբ դառնում են չափահաս, նրանց ճանապարհները տարբերվում են, Բոբը շարժվում է դեպի արևմուտք՝ կարողություն ձեռք բերելու համար, իսկ Ջիմին մնում է Նյու Յորքում։ Մինչ նրանց բաժանվելը Բոբն ու Ջիմին պայմանավորվում են հանդիպել քսան տարի անց այն ռեստորանում, որտեղ վերջին անգամ տեսել էին միմյանց։
Քսան տարի անց Բոբը նշանակված տեղում սպասում է Ջիմիին։ Պարեկային ծառայության մեջ գտնվող ոստիկանը կանգ է առնում և հարցուփորձ անում սպասողին, իսկ Բոբը պարեկին պատմում է իր պատմությունը։ Բոբը պարծենում է, թե որքան լավ է ճանփորդել և ասում է ոստիկանին, որ կասկած չունի, որ Ջիմին կհայտնվի։
Ավելի ուշ գալիս է «Ջիմի Ուելսը», և երբ նրանք գնում են լուսավորված տարածք, Բոբը հայտնաբերում է, որ այդ մարդը այն Ջիմին չէ, քանի որ ինքը գիտեր, որ քսան տարին չի կարող փոխել տղամարդու քիթը։ Տղամարդը հայտնում է, որ ինքը քաղաքացիական հագուստով ոստիկան է, և ձերբակալում է հետախուզման մեջ գտնվող հանցագործ Բոբին։ Ոստիկանական բաժանմունք գնալուց առաջ նա Բոբին նամակ է տալիս Ջիմիից։ Բոբը կարդում է այն և հասկանում, որ այն ոստիկանը, որին ավելի վաղ հանդիպել էր, իրականում Ջիմի Ուելսն էր։ Նամակում Ջիմին բացատրում է, որ երբ ինքը ժամանել է նշանակված վայր և հասկացել, որ իր հին ընկերը՝ Բոբը, այն հանցագործն է, որին ոստիկանությունը փնտրում էր, սիրտ չի արել նրան ձերբակալել։ Փոխարենը նա քաղաքացիական հագուստով սպա է ուղարկել դա անելու համար։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1906 պատմվածքներ Կատեգորիա:Օ. Հենրիի պատմվածքներ Կատեգորիա:Ամերիկյան կարճ պատմվածքներ Կատեգորիա:Անգլերեն գրքեր Կատեգորիա:Անգլերեն գրականություն
Ալեքսանդր Իսբախ
Ալեքսանդր Աբրամովիչ Իսբախ (Александр Абрамович Исбах, իսկական ազգանունը՝ Իսբախ-Բախրախ), ռուս խորհրդային գրող, գրականագետ։
Լույս են տեսել Իսբախի «Հրացանով ու գրքով» (1926 թ.), «Առաջավոր գծի մարդիկ» (1960 թ.), «Եվրոպայի ճանապարհներին» (1964 թ.), «Պատանություն իմ, կոմերիտմիություն իմ» (1966 թ.) և այլ պատմվածքների ժողովածուներ, ինչպես նաև «Արհեստավորներ» վեպը (1966 թ.)։ Հեղինակ է «Լուի Արագոն։ Կյանքը և ստեղծագործությունը» (1962 թ.), «Ֆարմանով» (1968 թ.), ինչպես նաև խորհրդային ու արտասահմանյան գրողների գիտագեղարվեստական կենսագրականների։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ռուս գրողներ Կատեգորիա:Ռուս գրականագետներ Կատեգորիա:Մոսկվա քաղաքում մահացածներ Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ Կատեգորիա:Խորհրդային գրողներ Կատեգորիա:Խորհրդային լրագրողներ
Մուրադ Ամիրխանյան
Մուրադ Ամիրխանյան, Ադամ Բարրո (, այժմ՝ Գյումրի), հայ օպերային երգիչ։
Կենսագրություն և գործունեություն
Մուրադ Ամիրխանյանը ծնվել է 1974 թվականի հուլիսի 6-ին՝ Լենինականում (այժմ՝ Գյումրի)։
1998 թվականին ավարտել է Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի Մարիաննա Հարությունյանի երգեցողության դասարանը։ 2000 թվականին ավարտել է ասպիրանտուրան։ 2001թվականին տեղափոխվել է Ֆրանսիա, որտեղ 2004 թվականին բարձրագույն դիպլոմով ավարտել է Փարիզի բարձրագույն երաժշտական դպրոցը։ 2006 թվականին Փարիզի Սկոլա Կանտորումը (ուսուցիչ` Աննա Մարիա Բոնդին) նրան շնորհել է վարպետության բարձրագույն դիպլոմ։ 2007 թվականին արժանացել է նաև Սկոլա Կանտորումի մեներգչի բարձրագույն դիպլոմի։ Զուգահեռաբար հետևել է Ժոզե Վան Դամի, Ֆրանսուա Լը Ռուի, Չեչիլիա Բարտոլիի և Գաբրիել Բաքյեի վարպետության դասերին։