cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Բրոնզի դարը Հայկական լեռնաշխարհում
Արհեստներ
Չունենալով պղնձի հանքավայրեր, հին շումերներն օգտվում էին Ամանի, Փոքր Ասիայի, Հայկական լեռնաշխարհի պղնձից։ Տավրոսի, Ռշտունյաց, Տայոց, Սասնո, Կորճայքի սարերն ու Հայկական Միջագետքը (Արղանա) պղնձի, կապարի, արծաթի անսպառ շտեմարաններ էին։ Ակնհայտ է, որ Հայաստանի նշված շրջանների բնակչությունը հնուց ի վեր պետք է մասնագիտանար մետաղահանութան ու մետաղաձուլության մեջ։ Եփրատի հովիտն ու Հայկական Միջագետքը կապող օղակներ էին Հայաստանի և հարևան երկրների միջև։
Մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակի հնավայրերում հայտնաբերված մետաղաձուլական բազմաթիվ իրերի ուսումնասիրությունը մի կողմից ցույց է տալիս տեղական մետաղամշակության զարգացման բավական հասուն մակարդակ, երբ արդեն հսկայական տեխնիկական թռիչք էր կատարվել դեպի իսկական մետաղամշակությունը և մկնդեղով բրոնզի ստացումը, և, մյուս կողմից, այն աղերսները, որոնցով կապված էին Հայկական լեռնաշխարհն ու Միջագետքի երկրները, մասնավորապես Շումերն ու Աքքադը։ Մետաղահանության հնագույն օբյեկտներն ու պղնձաձուլական վառարաններն այժմ խոր ուսումնասիրության չեն ենթարկված։ Սակայն Շենգավթի, Գառնիի, Նախիջևանի, Քյուլ-թափայի բրոնզաձուլական կաղապարների հայտնագործությունը ինքնըստինքյան վկայում է մետաղամշակության խոշոր առաջընթացի մասին։ Այս կաղապարների մի մասը, մասնավորապես Շենգավիթինն ու Գառնիինը, ծառայում էին կոթառավոր սեպաձև կացիններ ձուլելու համար, որոնց քարե նախատիպերը հայտնի են Շենգավթի, Քեթիի, Մարմարաշենի էնեոլիթյան հնավայրերից, իսկ մկնդեղ-բրոնզից պատրաստած օրինակները՝ Գյումրիի, Բերդաձորի բնակատեղիների պեղումներից։
Նման կացինների կավե հնագույն մոդելների (4-րդ հազարամյակի 2-րդ կես-3-րդ հազարամյակի առաջին կես) առկայություն Շումերում՝ մի կողմից, և բրոնզից պատրաստված հետսագույն օրինակների գոյությունը Կուբանի մարզում՝ մյուս կողմից, որոշակիորեն մատնացույց է անում Հայկական լեռնաշխարհի դերն ու նշանակությունը հինարևելյան մշակույթի զարգացման ու տարածման ուղիներում։ Պատմա-հնագիտական նույն կապակցությունների մեջ են ներկայանում սեպաձև կացիներին ուղեկցող զենքերը՝ լայնաշեղբ դաշույններն ու փետրաձև նիզակների գեղարդները։ Կամոյի նիզակի գեղարդը իր զուգահեռներն ունի Միջագետքի, Արևելյան Փոքր Ասիայի, Վրաստանի, Կուբանի դամբարանային հուշարձաններում, իսկ Վանաձորի գեղարդը՝ գերազանցապես Հարավային Միջագետքի քաղաքներում, Իրանի և Վրաստանի հնավայրերում հայտնաբերված նյութերի մեջ։
Հետաքրքիր է, որ նիզակների վերը ներկայացված տիպերը Սաչխերեում հանդիպում են սվինաձև նիզակների ուղեկցությամբ, որոնց նմանները լայն տարածում էին գտել Միջագետքում։ Մ.թ.ա. 3-րդ հազարայակի 2-րդ կեսին Աշուրից ծագող նիզակներից մեկը կրում էր Սարգոն Աքքադացու որդի Մանիշտուսուի անունը (մ.թ.ա. 22-րդ դար), մյուսը՝ Էլամի կառավարիչ Պուզուր-Շուշինակի անունը։
Միաժամանակ կտցավոր կացինների և ուղեկցող այլ գործիքների՝ վերջերս Երևանում հայտնաբերված նշանավոր գանձը՝ իրերի մեծ քանակով, տարբերակներով, բազմազան չափերով, ձևաբանական ու որակական հատկանիշներով ոչ միայն գերազանցում է հին աշխարհի հնագիտական հուշարձաններից հայտնի համանման նմուշներին և հավաստում նրանց տեղական արտադրության ակնհայտ փաստը, այլև համոզում է, որ Հայկական լեռնաշխարհն իսկապես նման զենքերի արտադրության առաջավորասիական խոշոր կենտրոններից մեկն էր։ Հայաստանի և Վրաստանի մի շարք այլ հնավայրերում հայտնաբերված մետաղե առարկաների համեմատական ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ուրվագծելու տեղական մետաղամշակության զարգացման հաջորդական փուլերը։ Մետաղե զենքերի և գործիքների զգալի կատարելագործում է նկատվում Արծնի, Էլարի, Էջմիածնի հավաքածուներում և Վրաստանի տարածքում հայտնաբերված մի քանի հետաքրքրական համալիրներում։
Հայաստանի վաղբրոնզեդարյան մշակույթի վերջին փուլում՝ մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակի վերջերին, հանդես են գալիս այսպես կոչված խողովակակոթառ մարտական կացինները, որոնց նախատիպերը հանդիպում են Շումերի հին քաղաքներում և ապա տարածվում Իրանական սարահարթում, Կովկասում, Կենտրոնական Ռուսաստանում և մերձդանուբյան շրջաններում։ Փոքր Ասիայում և Բալկաններում այս տիպի զենքերի բացակայությունը մատնանշում է նրանց տարատեսակների ներթափանցման հայաստանյան ուղիները, որոնք Կովկասն ու Արևելյան Եվրոպան կապում էին Առաջավոր Ասիայի քաղաքակրթության հետ։
Ժամանակի մշակութային ու տնտեսական փոխհարաբերությունների մեջ որոշակի նշանակություն ուներ Տիգրիսից Ինդոս, Օքսոսից ու Եփրատից Նեղոս տարածվող հինարևելյան առևտրական լայն ցանցը, որի մեջ լիովին ընդգրկված էր Հայաստանը՝ Եփրատ-Տիգրիսյան և Արարատյան նշանավոր իր ճանապարհներով և, որ գլխավորն է, իր նյութական արտադրության բավականաչափ բարձր մակարդակով։ Հնագիտական նյութերի ուսումնասիրությունն ակնհայտորեն ցույց է տալիս, որ Առաջավոր Ասիայի հյուսիսային ծայրամասում ընկնող Հայկական լեռնաշխարհը մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակում իրենից ներկայացնում էր հինարևելյան մշակույթի մի տեղական օջախ՝ տնտեսության հիմնական ճյուղերի զարգացման համեմատաբար բարձր մակարդակով։ Նրա տեղական մշակույթի խոր արմատները գնում են դեպի Միջագետք։ Հայաստանը կրում է Միջագետքի ազդեցությունը, սակայն ինքն էլ որոշակի առաջադիմական դեր է կատարում նույնիսկ Առաջավոր Ասիայի մշակութային զարգացման մեջ։
Միջին բրոնզե դար
Հայկական լեռնաշխարհը հարուստ է մեգալիթյան աչքի ընկնող հուշարձաններով։ Անասունների և արոտավայրերի համար մղվող միջցեղային անընդմեջ պայքարը հասցրել էր թշնամական հարաբերությունների և հանապազօրյա զինական բախումների։ Այդ պայմաններում Հայաստանի տեղաբնակ ցեղերի շատ ու շատ բնակավայրեր վերածվում են անառիկ ամրոցների, էնեոլիթի և վաղ բրոնզի դարաշրջանից պահպանված հին ամրոցները ընդլայնվում են, վերակառուցվում։
Արևելյան Հայաստանի տերիտորիայում այդպիսի ամրոցների թվին են պատկանում Շիրակի րարձրաղիր Հոռոմ ամրոցը, Ոսկեվազի անդնդախոր ձորի շուրթին կանգնեցված հզոր ամրոցը, Հրազդանի ձորի եզրին, Քանաքեռի դիմաց բարձրացող Թազաքենդի բերդը և այլն, որոնց ամրացված են կանոնավոր, շատ լայն ու բարձր պարիսպներով, անկյունային աշտարակներով ու որմնահեցերով, ունեն ճարտարապետական հասուն ձևեր ու մանրամասեր։ Երկրի լեռնային շրջանների համար բնորոշ են ամրոց-բնակատեղիները։ Դրանցից մեկը Երիվարաց դաշտի (Ղոշունդաշի) բնակավայրն է Սիսիանի արևելյան մասում, մի բարձրագիր հարթակի վրա։ Նրա ապառաժ ժայռաբեկորներից կազմված կրկնակի պարիսպները, համայնական, իրար կից տների քարակերտ պատերի հետքերը, ներմիջանցքներն ու փողոցները, բնակատեղին շրջապատող տարբեր տիպի կրոմլեխները, դամբանաթմբերը, մենհիրները, սալածածկ, հսկա «քարարկղային» դամբարանները անջնջելի տպավորություն են թողնում։ Բնակավայրի ամբողջ տարածությունը ծածկված է կարմրափայլ գունազարդ խեցեղենի բեկորներով, որոնք մարդու երկարամյա կենսական գործունեության համեստ վկաներն են։
Ուշ բրոնզի դար
Ուշ բրոնզի դարում (մեր թվարկությունից առաջ 16-րդ դարի վերջ- 13-րդ դարի առաջին կես) ընդգծվում է վաղ բրոնզի դարաշրջանի և միջին բրոնզի դարաշրջանի մշակույթների խաչասերման և «ժողովրդագրական պայթյունի» հետ զուգադրվող Լճաշեն-Մեծամորյան մշակույթի ծավալումը։
Գտածոների մեջ առանձնանում են ծիսական անոթները, սպիտակ ու կարմիր ներկերով զարդարված խեցեղենը, բրոնզե դաշույններ, նետասլաքներ, ուլունքներ և այլն։ Հայաստանում Երկաթի դարն սկսվել է մ. թ. ա. II հազարամյակում։ Երկաթի պաշարներով հարուստ լեռնաշխարհը (Սյունիք, Մուշ, Խնուս և այլն) դարձել է Առաջավոր Ասիայում հումքի գլխավոր մատակարար և գերիշխող դիրք գրավել։ Երկաթեդարյան հայտնի հուշարձաններից են Մեծամորը, Շամիրամը, Դվինը, Կարմիր բլուրի նախաուրարտական բնակավայրը, Այգեշատը, Թալինը, Լոռի բերդը և այլն։ Հնավայրերից հայտնաբերված երկաթի ձուլման հնոց-արհեստանոցները վկայում են տնտեսության ու արհեստների աննախադեպ զարգացման մասին։
Բրոնզի դարում Հայկական լեռնաշխարհի բնակչությունն ստեղծել է հարուստ հոգևոր մշակույթ, որն արտացոլվել է մասնավորապես պաշտամունքային արվեստի և դամբարանային հուշարձաններում։ Այդ դարաշրջանի մարդկանց աշխարհայացքն արտացոլվել է նաև մեզ հասած գեղարվեստական ստեղծագործության մի քանի բնագավառների՝ մոնումենտալ արվեստի, մանր քանդակի, դեկորատիվ-կիրառական արվեստի հուշարձաններում, ինչպես նաև ժայռապատկերներում։ «Վիշապ» կոչվող քարե կոթողները կապված են եղել ջրի և արգասավորման պաշտամունքին։ Հայտնաբերվել են առանձնակի կամ այլ խոշոր առարկաների մաս կազմող ուշբրոնգեդարյան և վաղերկաթեդարյան արձանիկներ (Լճաշեն, Լոռի բերդ, Պառավաքար, Արթիկ, Շիրակավան, Տոլորս, Վերին Նավեր և այլն), որոնք պատկերում են մարտակառքեր, ցլեր, եղջերուներ, քարայծեր, առյուծներ, զինվորներ, աստվածություններ և այլն։ Հայկական լեռնաշխարհի բնակչությունը մ. թ. ա. III հազարամյակից պատկերացում է ունեցել նաև արեգակնային տարվա՝ օրացույցի բրոնզե տապարների մասին։
Պաշտամունքներ
Նախնադարյան տիեզերական պատկերացումները, պաշտամունքն ու հավատալիքն ընդհանրապես զարգացման բարձրակետին են հասնում ուշ բրոնզի և վաղ երկաթի դարում։ Կիրառական արվեստի մեջ համապատասխանաբար փոխվում, զարգանում են կորնապաշտամունքային իրերն ու առարկաները։ Հոգևոր կյանքում և արվեստում սինթեզվում, բյուրեղանում են բրոնզի դարի ընդերքում առաջացող ուրարտական և հայկական մշակույթի հերթական տարրերն ու առանձնահատկությունները։
Արև
Արևի պաշտամունքը ուշբրոնզեդարյան Հայաստանում հաստատվել է հնէաբանական ուսումնասիրությունների արդյունքում։
Ինչպես հնում, այնպես էլ այժմ ամենագլխավորը արևի պաշտամունքն էր։ Հնագիտական նյութերում առատորեն են ներկայացված արևը պատկերող բրոնզե բազմապիսի սկավառակներ կամ թռչնակերպ կախիկներ։ Մ.թ.ա. երկրորդ հազարամյակի վերջերին և առաջինի սկզբներին պատկանող հիասքանչ բրոնզե գոտիների վրա արևը պատկերվում է անիվի, սայլի, մարտակառքի ձևով։ Սրանց վրա կամ կողքին գծանկարվում են արևի ու ամպրոպ-կայծակի սպառազեն մարդակերպ աստվածություններ։
Հին արևելյան կրոնա-պաշտամունքային գրավոր աղբյուրների և հայկական բանահյուսության համաձայն արև-աստվածն երկնային օրապտույտը կատարում էր ոչ միայն մարտակառքով, սայլով, մակույկով, այլև հրեղեն ձիերի կամ երկնային ցուլերի օգնությամբ։ Հայաստանի բրոնզե գոտիների և կիրառական արվեստի այլ հուշարձաների վրա արևը պատկերվում էր զանազան կենդանիների ու թռչունների՝ առյուծի, ցուլի, ձիու, արագիլի, սարյակի միջոցով։ Ուսումնասիրողները ենթադրում են, որ եթե ձին ու ցուլը արևի մշտական ուղեկիցներն էին, ապա թռչուններն ավելի բնորոշ էին գարնանային արևին, իսկ առյուծները՝ ամառային։
1920
Մահեր
Կատեգորիա:1920 Կատեգորիա:Տարեթվեր
Բրոնզի դարը Հայկական լեռնաշխարհում
Արև
Հետաքրքիր է, որ տիեզերական ուժերը մարմնավորող Սասնա դյուցազունների կերպարները ևս կապված են կենդանիների ու թռչունների անվան հետ։ Արևի Միհր աստծո կրկնակ Մհեր դյուցազնը էպոսում կոչվում է առյուծաձև Մհեր, նրա մշտական ուղեկիցն է ագռավը։ Սասնա բոլոր հերոսները հանդես են գալիս հրեղեն ձիով։
Արևի հետ սերտ կապ ուներ նաև լուսատուների պաշտամունքը։ Կիրառական արվեստի հուշարձանների վրա արևի աստղաձև նշանի շուրջը պատկերվում են լուսատուներ կամ որևէ համաստեղություն խորհրդանշող համապատկերներ՝ փոքրիկ աստղիկների ձևով (Վանաձորի շրջան)։ Բրոնզե գոտիներից մի քանիսի վրա երկնային լուսատուները ներկայացվում են թռչունների, վայրի այծերի, ոչխարների ու այլ կենդանիների գծանկարներով։ Սրանց պոչերը երբեմն զարդարված են խաչաձև, աստղաձև, ծաղկաձև նշաններով, որոնք մատնանշում են այդ կենդանիների երկնային մարմիններ լինելու հանգամանքը։
Ուշբրոնզեդարյան կիրառական արվեստի նոր նմուշները ուղղակիորեն կապվում են հայ ժողովրդական այն հանելուկների հետ, որոնց մեջ աստղազարդ երկինքը պատկերվում է ծաղկազարդ պոչեր ունեցող կենդանիների, ոչխարների հոտի, հավերի ու ճտերի այլաբանական պատկերներով։
Բրոնզեդարյան հոգևոր մշակույթի ավանդությունները պահպանվում և հետագա զարգացումն են ապրում Հայաստանում Վանի թագավորության շրջանում։ Ուրարտական պանթեոնի մեջ ևս արևի, ամրոպ-կայծակի, լուսատուների պաշտամունքը հսկայական դեր է խաղում։ Հետաքրքիր է ուրարտական կնիքներից մեկի վրա պատկերված ճառագայթաձև վերջավորություններ ունեցող արևի կամ ամրոպ-կայծակի մարդակերպ աստվածության կերպարը, կենաց ծառի ու ճառագայթաձև երկնային պեգասի հետ միասին, որը տվյալ դեպքում հանդես է գալիս ոչ թե անասնապահական, այլ երկրագործական պտղաբերության իր ֆունկցիայով։ Ուրարտական մի այլ կնիքի զույգ երեսներին ներկայացված են մի կողմից՝ ցուլի վրա կանգնած ճառագայթավոր թևերը վեր պարզած ամրոպ-կայծակի աստվածը, մյուս կողմից՝ արևի ճառագայթաձև աստծո ծնկաչոք մարդաձև ֆիգուրը՝ ասորեստանյան արև աստծո թևավոր սկավառակի տակ։ Կնքի վրա եղած այս երկրորդ պատկերը ցույց է տալիս, որ բրոնզեդարյան ժամանակների ամրոպ-կայծակի հետիոտն աստվածն այստեղ բարձրանալով ցուլի վրա՝ ընդունում է տարերքի Թեչուր աստծո խուրրիական անունը, իսկ նույնքան հին արևի տեղական աստվածը՝ Շիվինի անունը։ Ուրարտական կնիքների վրա փորագրված պատկերների ներքին սեմանտիկ առնչությունները ժայռապատկերների հետ բացահայտվում են նաև այլ համադրությունների մեջ, կնիքների վրա պատկերված վիշապ-օձերի, եղջերուների, այծերի, դիմակավոր աղեղնավորների գծային պատկերներով և ուղեկցող աստղային պատկերագիր և գաղափարագիր նշաններով։ Գեղամա լեռների ժայռապատկերների զուգահեռները ուշբրոնզեդարյան և ուրարտական արվեստի ու պաշտամունքի հուշարձաններում ակնհայտորեն մատնանշում են հազարամյա ավանդույթների հիման վրա առաջադիմած երկրագործ-անասնապահական գաղափարաբանության միանական բնույթը՝ սոցիալ-տնտեսական, քաղաքական ու էթնիկական փոփոխությունների ֆոնի վրա։
Ջուր
Ջրի պաշտամունքը մարմնավորվում են կիրառական արվեստի հուշարձանների վրա հանդիպող ջրային թռչունների, օձերի, ձկների պատկերները, ալիքավոր գծերը, նույնքան կարևոր դեր է խաղում նախնադարի պատմության հոգևոր կյանքում, որքան արևինը։
Ջուրն էլ արևի նման պատկերացվում էր տիեզերական եռամիացության մեջ՝ իրական ու երկնային ծովի, աղբյուրների, գետերի ակունքների ձևով։ Այդ պատճառով էլ ջրի պաշտամունքի հետ կապված էակները շատ հաճախ հանդես են գալիս մերթ օձի և այծի (վիշապաքաղ), մերթ օձի և թռչունի (թռչող վիշապ), մերթ վիշապաձկների կերպարներով, որոնց վրա պատկերված են ցուլերի գլուխներ, թռչուններ և օձեր։
Հետաքրքիր է, որ վիշապ բառը Եզնիկ Կողբացու միջնորդությամբ մեզ հասած ժողովրդական հավատալիքներում մեկնաբանվում է որպես բազմակերպար էակ (օձ, գրաստ, ցուլ, կով, ուղտ և այլն) և կապվում ամպրոպ-կայծակի, օդերևույթի հետ։ Հին խեթական աստվածներից նախահայկական վիշապին մոտ էր Դատան, որը պատկերվում էր իբրև ձուկ, ցուլ և պատանի։ Նրա ձկնակերպ արձանը դրված էր Խարջալաշի քաղաքի աղբյուրի ակունքի մոտ։ Հայաստանում էլ վիշապ ձկների հսկա քարակոթողները տեղադրված են ջրանցքների ու ջրավազանների մոտ։ Նրանք, մեր նախնիների համոզմամբ, պահում, պահպանում էին սրբազան ջուրը։ Հետագայում այդ էակները ժողովրդական մտածողության մեջ դարձան չար վիշապներ, որոնք փակում էին աղբյուրների ակունքները, զոհեր պահանջում և այլն։ Այդ է պատճառը, որ ուշ շրջանի հայ ազգագրության մեջ ջրի պաշտամունքը հանդես է գալիս չար վիշապների հետ կապված կամ էլ լոկ իբրև տարերքի պաշտամունք, տարերք, որը հրաշագործ ուժ ու ունակություններ ունի։
Գանձակի շրջանում մինչև վերջերս էլ հավատում էին, որ անմատչելի վայրերում կան անմահություն բերող աղբյուրներ, որոնց վրա հսկում են վիշապներն և յոթ գլխանի դևերը։ Բուլանխում պատմում էին, որ մատակը մտավ Վանա ծովը և հրեղեն գոմեշից հղիացած ձագ ունեցավ։ Նույնը պատմում էին Սևանա լճի ափերին Նորատուսի գյուղացիները։ Վասպուրականի սրբազան աղբյուրներից մեկը բխեցրել էր Քուռկիկ Ջալալին՝ սմբակի հարվածով և այլն։ Նախնիների խոր համոզմամբ լեռնային աղբյուրների ու գետերի ջրերը ամոքում էին արդկանց տխրությունըմ վիշտը, հոգեկան ու ներքին հիվանդությունները, անասունների տարափոխիկ հիվանդությունները։ Հմայական գործողություներով. ջրի օգնությամբ, մարդիկ ձգտում էին պայքարել երաշտի, մորեխի և այլ բնասատուների դեմ, ամուլ կանայք ձգտում էին երեխա ունենալ, նորահարսերը ցորենի հատիկներ էին գցում աղբյուրների մեջ և այլն։ Այս ամենը անքակտելի կապի մեջ էր օրգանական աշխարհի վերածնման և զարթոնքի գաղափարի հետ։ Այդ պատճառով էլ շատ աղբյուրներ ու գետեր, նույն թվում Արաքսը, Եփրատն ու Տիգրիսը, սրբազան էին համարվում։ Տիգրիսի ակունքը մինչև վերջերս էլ պաշտվում էր Շատախի հայ, ասորի ու քուրդ բնակիչների կողմից, Եփրատն անցնող մարդը նվիրական էր համարվում, աղջիկ երեաների անունները հաճախ Արաքս ու Եփրատ էին դնում։
Երկրագործություն
Երկրագործության բարձր զարգացման մասին են խոսում ոչ միայն կավե ամանեղենի վրա պահպանված բուսական հարուստ զարդապատկերներն ու պտղաբերության՝ կանացի կուռքերը, որ հանդիպում են ամենուրեք բրոնզեդարյան բնակավայրերում, այլև զանազան նյութերից բաղկացած գործիքների քանակն ու բազմազանությունը, որոնք ծառայում էին վարի ու ցանքսի, բերքահավաքի ու գյուղատնտեսական մթերքների վերամշակման համար։ Առանձնապես մեծ թվով են ներկայացված կիկլոպյան բերդերի ապառաժ քարերի մեջ կռղք֊կողքի փորված սանդերը, տաշտակներն ու հսկա հնձանները, բազալտ քարերից պատրաստված սանդերն ու սանդակոթերը, մակույկաձև ու քառանկյունի աղորիքներն ու փայտե, ոսկրե կամ կավե հիմքի վրա ագուցված վանակատից պատրաստված մանգաղների ներդիրները, որոնք հնադույն ժամանակներից լայնորեն տարածված էին Անդրկովկասում, Միջագետքում, Եգիպտոսում ։
Վերջին ժամանակներս թե՛ Հայաստանում, թե՛ Անդրկովկասում հայտնաբերվել են մեծ քանակությամբ բրոնզյա կեռ մանգաղներս նրանց զարգացման ձևերն ու տարատեսակները ցույց են տալիս, որ հազարամյակի վերջում Հայաստանում երկրագործական տեխնիկան անշեղորեն զարգանում էր։ Բախտավոր պատեհությամբ Անդրկովկասի տարբեր շրջաններում պահպանվել են փայտից ու վանակատից պատրաստված կամերի մնացորդներ, որոնք ոչնլով շեն տարբերվում այսօրվա կամերից ։ Այս գործիքներին զուգահեռ Հայաստանի մի շարք շրջաններում հնուց պահպանվել և օգտագործվում են քարե կալսիչները։
Այսպիսով, ուշբրոնզեդարյան Հայաստանն ուներ գյուղատնտեսական գործիքների բոլոր այն տեսակները, որոնք հետագա հազարամյակների ընթացքում շարունակել են օգտագործվել հայ շինականի կողմից։
Երկրագործությունը զարգանում էր գերազանցապես մեծ ու փոքր գետերի, արհեստական ջրանցքների ու առուների ջրերով ոռոգվող հարթակներում ու բարեբեր հովիտներում, որոնց ընդերքն առանց այն էլ հարուստ էր հրաբխային լավաներով և լճային նստվածքներով։
Այդուհանդերձ, ուշ բրոնզի դարաշրջանում էլ Հայաստանում չստեղծվեր մշտական ոռոգման հաստատուն և բարդ սիստեմ։ Այդ պատճառով էլ երկրագործությունն այստեղ ետ էր մնում Միջագետքի առաջավոր շրջանների համեմատությամբ։
Անասնապահություն և որսորդություն
Մ.թ.ա. 2 հազարամյակի երկրորդ կեսին է սկիզբ է դրվել կիսաքոչվորական անասնապահությանը Հայկական բարձրավանդակում և ողջ Անդրկովկասում։ Բնակավայրերին կից արոտները այլևս չէին կարող բավարարել աճող անասնապահության պահանծները, իսկ լեռնային արոտավայրերի խելամիտ օգտագործումը անսահմանափակ հնարավորություններ էր ընձեռում նրա նշանակալից վերելքի, անասունների գլխալանակի ավելացման համար։ Երկրի բարձրադին շրջաններում, ալպյան մարգագետիններին կից, ստեղծվում էր ջրանցքների ու ջրավազանների մի ամբողջ համակարգ, որոնց հետքերն այժմ էլ նկատելի են Արագածին ու Գեղամա լեռների լանջերեն։
Անասնապահության հետ մեկտեղ նոր վերելք է ապրում նաև որսորդությունը՝ քոչվոր անասնապահների սննդի աղբյուրներից մեկը։ Դամբարանային նյութերի մեջ հաճախ են հանդիպում եղնիկնրի ու եղջերուների, վարազների, քարայծների ու զանազան թռչունների ոսկորներ։ Անդրկովկասի և Հյուսիսային Կովկասի պղնձե լայն գոտիների վրա բրոնզեդարյան նկարիչները պատկերել են որսի հմայական տեսարաններ (Քալաքենդ, Նոյեմբերյան, Թռեղք, Տլի և այլն), որոնց մեջ կենդանիների ու որսորդների հետ միասին պատկերված են նաև որսորդական շներ։ Նախնադարյան որսորդները օգտագործում էին գերազանցապես նետն ու աղեղը։ Նրանք ներկայացված են գոտիների վրա Հայկ նահապետի զենքն հիշեցնող «լայնալիճ» աղեղներով և մետաղասլաք նետերով լի կապարճներով։
Սևանի, Սպիտակի, Շամքորի, Գանձակի և Հայկական լեռնաշխարհի այլ շրջանների այժմյան լերկ ու բուսականությունից զուրկ սարալանջերը ուշ բրոնզի դարաշրջանում դեռևս ծածկված էին հաստաբուն ծառերի խիտ անտառներով, որոնք, սակայն, ուժգնորեն ոչնչացվում էին ինչպես զարգացող անասնապաության, մետաղագործության, խեցեգործության, փայտամշակության ու շինարարության հետևանքով, այպես էլ երկրագործական ցանքատարածությունների ընդլայնման հաշվին։
Երկրագործության, անասնապահության արտադրանքի աճը, հարստությունների կուտակումն առանձին անձանց, ընտանիքների ու տոհմերի ձեռքում, ապրանքափոխանակության զարգացումը և այլն պահանջում էին աշխատող լրացուցիչ ձեռքեր։ Այդ պատճառով ստրկացված ռազմագերինեը սկսում էին օգտագործվել տնտեսական տարբեր աշխատանքներում և նրանց «ընդոծին» սերունդները շարունակում էին ստրուկ մնալ։ Ըստ երևույթին ստրուկներ էին ձեռք բերվում նաև ոսկու և արծաթի միջոցով՝ մեծ մասամբ Միջերկրականի ափերին տիրող փյունիկյան ստրկավաճառներից, որոնք փոխանակում էին իրենց ապրանքը մարդկանց հետ։
Դամբարանային պեղումները ցույց են տվել, որ ստրուկները իրենց մարդաբանական կերպարով տարբերվում էին տեղական բնակչությունից։
Պոպերեչկա (Սետովկայի վտակ)
Պոպերեչկա, գետ Ռուսաստանում՝ Ալթայի երկրամասում։ Գետի գետաբերանը գտնվում է Սետովկա գետի ձախ ափին՝ 19 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը 20 կմ է։
Բրոնզի դարը Հայկական լեռնաշխարհում
Անասնապահություն և որսորդություն
Գավառի ներքին Ադիաման գյուղի իշխանական հարուստ դամբարանում սայլի ու եզների հետ միասին թաղված էին սայլապանն ու «ուղեկցող» ստրուկների մի մեծ խումբ։ Այդպիսի օրինակները ցույց են տալիս, որ ուշբրոնզիդարյան Հայաստանում ձևավորվել էր տնային ստրկությունը, որպես առանձին տնտեսական ինստիտուտ։
Պոպերեչկա (Սետովկայի վտակ)
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալներով՝ գետը պատկանում է Վերխնեօբսկիի ավազանային շրջանին, Կատուն գետի վտակ, Բիյա և Կատուն գետերի ջրային ավազան։ Գետի գետային ավազանը՝ Օբը մինչ Իրտիշ թափվելը ։
Բրոնզի դարը Հայկական լեռնաշխարհում
Ոսկերչություն
Ոսկերչությունը մետաղագործության զարգացած ճյուղերից մեկն է։ Լճաշենի և Տոլորսի հարուստ ննջեցյալները պճնված էին ոսկյա խոշոր պես-պես (գլանաձև, գնդաձև, թեփուկավոր, սկավառակաձև) ուլունքներով, նշաձև քարերով ագուցված հատիկավոր նախշ ունեցող կոճակներով, սկավառակատիպ տափակ զարդերով, թանկարժեք կամ կիսաթանկարժեք քարերից պատրաստված մանյակներով և այլն։
Պոպերեչկա (Սետովկայի վտակ)
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր Կատեգորիա:Վերին Օբի ավազանային շրջանի գետեր
Բրոնզի դարը Հայկական լեռնաշխարհում
Ոսկերչություն
Ինչպես նյութական արտադրության այլ ճյուղերում, այնպես էլ ոսկերչության մեջ մեծ դեր էին կատարում Հին արևելյան ավանդույթները։ Վերը հիշատակված մանյակների մի զգալի մասը հանդիպում է դեռևս հին Շումերի վաղ դինաստիական ժամանակաշրջանում և տարածվում մինչև Մոխենջոդարոյի հովիտը։ Առանձնապես լայն տարածում են գտնում ոլորագալարզարդերը պղնձի ու վաղ բրոնզի ժամանակաշրջանի Կրետե-Միքենյան և Տրոյական հուշարձաններում։ Հնագետները արդարացիորեն նշումեն, որ Տրոյայի գանձերի ոսկյա զարդերը մատնանշում են ոչ միայն այդ քաղաքի հարստությունն ու լայն առևտրական կապերը, այլ նաև զարդերի մի զգալի մասի ուրույն արևելյան գծերը, որոնք կարելի է դիտել որպես Շումերի ոսկերչական արտադրանք։ Զարմանալի չէ, որ ոսկերչության այդ երկու խոշոր կենտրոնների միջև ընկած Հայաստանն ու ներզարգացած ոսկերչությունը, որը ոչ միայն պահպանում, այլև զարգացնում էր հին ավան­դույթները, ստեղծում Հայաստանի համար նոր տիպի զարդեր, որոնք հանդիպում են շատ հաճախ Կենտրոնական և Հյուսիսային Միջագետքի XIV—XIII դարերի վաղ ասորեստանյան հնավայրերում և, մանավանդ, նշանավոր Սարի քաղաքի հարուստ դամբարաններում։
Խեցեգործություն
Խեցեգործության արտադրանքը անհամեմատ ավելի լայն ու բազմակողմանի էր, քան մետաղագործությանը։ Մետաղե իրերի տասնյակ կամ հարյուրավոր տիպերի դիմաց խեցեգործության մեջ մենք ունենք կավե առարկաների հազարավոր տեսակներ ու նմուշներ, որոնք հնարավորություն են տալիս ավելի ևս ճշգրտելու ուշ բրոնզի դարաշրջանի զարգացման ժամանակագրական փուլերը։
Հետաքրքություն են ներկայացնում սև փայլեցված պաշտամունքային ամանները՝ իրենց վերագիր ու փորագիր պատկերներով կամ նախնադարյան նկարիչների ու փորագրիչների կողմից ստեղծված ամբողջական կոմպոզիցիաներով։ Հայաստանի պետական թանգարանում այժմ հիանալի սերիաներով ներկայացված ե երկրաչափական հարուստ մոտիվներով նախշված երկբուրգ մեծ սափորների բազմապիսի տեսակներ, ցուլերի ռելիեֆ գլխիկներով կամ կենդանիների ամբողջական պատկերներով զարդարված ցածրավիզ ամաններ, ամաններ, որոնք զարդարված են վագրերի ու օձերի վերագիր ռելիեֆ քանդակներով, զահաբերվող կենդանիներին ներկայացնող քանդակային տեսարաննրով։Եղնիկների, քարայծերի, ու այլ կենդանիների մի ուրիշ խումբ ներկայացված է գծավոր փորագիր զարդերով։ Այս տիպի ամանեղենի վրա երբեմն պատկերվում են նույնիսկ որսի ամբողջական տեսարաններ, մարտակառքերի ու մարդակերպ էակների մասնակցությամբ։ Կավե ամանների այս խումբը մոտենում է Շամքորի շրջանի սև փայլեցրած խեցեղենին, որի վրա գծային տեխնիկայով պատկերված են որսորդական հմայության ամբողջ տեսարաններ։ Այդ տեսակետից մեծ հետաքրքություն են ներկայացնում որսորդական ինքնատիպ հորինվածքների հարթաքանդակ պատկերներով զարդարված Դվինի խոր շերտերի հսկա կարասները։
Զանգեզուրի և Սևանի շրջաններում հանյտնաբել են ռեալիստորեն մշակված կոշկաձև անոթների ուշագրավ նմուշներ, որոնք ներկայացնում են ցածրակրունկ, փափուկ ճտկավոր կոշիկների տարբեր ձևերն ու մանրամասները։Հայաստանի անոթների այս խումբը առանձնահատուկ տեղ է գրավում Կովկասում լայնորեն տարածված նույնատիպ խեցեղենի մեջ՝ որոշ ընդհանրություններ, դրսևորելով միայն Մինգեչաուր-Նախիջևանյան խմբի և Հյուսիսային Իրանի մ.թ.ա. 11-10-րդ դարերի նմուշների հետ։
Ի տարբերություն արհեստների այլ ճյուղերի, բրոնզեդարյան Հայաստանի խեցեգործությունը համեմատաբար քիչ ընդհանրություններ ունի Հին Արևելքի և Կովկասի նույնատիպ արտադրանքի հետ և լավագույն ձևով է դրսևորում տեղական արհեստի զարգացման առանձնահատկությունները։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Նախնադարյան Հայաստան Կատեգորիա:Բրոնզի դար Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհ
Գարաքյոյ
Գարաքյոյ, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Կիլիկիայի Ադանայի նահանգի Քոզանի գավառակում։ Գտնվում էր Կարաքյոյ՝ Ծամնդավ (Զամանդի) գետի ձախ կողմում ։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականին Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Բլոկկտինդեն
Բլոկկտինդեն (Blokktinden կամ Blokktind), լեռ Նորվեգիայի Ռյոդյոյ համայնքում՝ Խոնգսֆորդի հարավային մասում։ Բարձունքից բացվում է տեսարան դեպի Սվարտիսեն սառցադաշտը և ափամերձ կղզիները։ Բարձրությունը կազմում է 1032 մ։
ԱՆվանում
Անվան առաջին վանկը՝ blokk, նշանակում է սար, իսկ վերջին վանկը՝ tind, նշանակում է լեռնագագաթ։
Օկտյաբրսկոե (գյուղ, Օկտյաբրսկի շրջան)
Օկտյաբրսկոե (Октябрьское), գյուղ Ռուսաստանի Չելյաբինսկի մարզի Օկտյաբրսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 7562 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:1899 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Չելյաբինսկի մարզի Օկտյաբրսկի շրջանի բնակավայրեր
Վասիլևկա (գյուղ, Երշիչսկի շրջան)
Վասիլևկա (Василевка), գյուղ Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Երշիչսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 6 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Երշիչսկի շրջանի բնակավայրեր
Աստերոիդների ցանկ (48901-49000)
Աստերոիդների ցանկ (48801-48900) * Աստերոիդների ցանկ * Աստերոիդների ցանկ (49001-49100)
Յուրայինների մեջ օտար, օտարների մեջ յուրային
«Օտարների մեջ յուրային, յուրայինների մեջ օտար» («Свой среди чужих, чужой среди своих»), 1974 թվականի խորհրդային ֆիլմ իստերնի ժանրում ։ Ռեժիսոր Նիկիտա Միխալկովի առաջին աշխատանքն է լրամետրաժ կինոյի ոլորտում, որի հիմքում ընկած է նրա և Էդուարդ Վոլոդարսկու «Կարմիր ոսկի» վիպակը, որը գրվել է «Կոմսոմոլսկայա պրավդա» թերթում տպագրված նշումների հիման վրա։ Գլխավոր դերերը կատարել են Յուրի Բոգատիրյովը, Ալեքսանդր Կայդանովսկին, Նիկիտա Միխալկովը։
Սցենարի նախնական վերնագիրը եղել է՝ «Կես միլիոն ոսկով, լողալով, ոտքով և քարշ տալով» («Полмиллиона золотом, вплавь, пешком и волоком»)։ Ռեժիսորի համար ոգեշնչման աղբյուր են ծառայել Սերջիո Լեոնեի և Քլինթ Իսթվուդի (գլխավոր դերերում) մասնակցությամբ նկարահանված ֆիլմերը ։
Ռուսսոյի տուն (Տագանրոգ)
Պատմություն
Մինչև 1870-ական թվականները տունը պատկանել է վաճառական Միոտիին, ապա նրա կնոջը՝ Եվդոկիային։ 1880-ական թվականների վերջին տունը ձեռք է բերել կոլեգիալ քարտուղարի կին, ժառանգական ազնվական Մարիա Նիկանորովնա Մասլակովան։ Մահացել է 1911 թվականի հունվարի 4-ին 81 տարեկանում լյարդի քաղցկեղից։ Նրա ամուսինը՝ Նիկոլայ Իվանովիչը, մահացել է 1898 թվականի մարտի 3-ին 79 տարեկան հասակում աղեոլորքից։ Երկուսի հոգեհանգիստն էլ կատարվել է Վերափոխման տաճարում ։
Տան վերջին սեփականատերերն են եղել Լուկա Եգորովիչը, նրա կինը` Աննա Պետրովնան, և Սեմյոն Լուկիչ Ռուսսոն։ Լուկա Գեորգիևիչը (Եգորովիչը) ծնվել է 1839 թվականի հուլիսի 16-ին Բալակլավայի ամրության ռուս շարքայինի և Մարթա Իվանովնայի ընտանիքում։ Հունական եկեղեցում մկրտության հաղորդությունը կատարել է ավագ երեց Եվստաֆի Սակելարիդին` սարկավագ Ռեզնիկովի սպասավորությամբ։ Հասնելով չափահաս տարիքի` Լուկան Բոլշայա Կիրսանովկա գյուղի Սուրբ Երրորդություն եկեղեցում նշանվել է ազնվական Աննա Մաքսիմովնայի (ի ծնե` Յաիչնայա) հետ։ Յաիչնիների ցեղում ազնվականի տիտղոսը 1785 թվականի ապրիլի 21-ին Կիևի նահանգում շնորհվել է կոռնետ Վասիլի Վասիլևիչին ։
Յուրայինների մեջ օտար, օտարների մեջ յուրային
Կինոնկարն արժանացել է խիստ քննադատության, որը պնդում էր, որ դրանում չափազանց շատ է էքշնը, հերոսները հիշեցնում են ամերիկյան կովբոյների, ընդ որում՝ սյուժեից հնարավոր չէ հասկանալ, թե ով ում կողմից է, և բացի այդ, ֆիլմը չունի վառ և հետաքրքիր կերպարներ ։ Որոշ քննադատներ ենթադրել են, որ սա ոչ թե արկածային ֆիլմ է, այլ դետեկտիվ արկածային ֆիլմի մեջ։ Իր հերթին, ռեժիսոր Ալեքսեյ Գերմանը համարում էր, որ ֆիլմը նորարարական է ։
Ռուսսոյի տուն (Տագանրոգ)
Պատմություն
1857-1866 թվականներին Լուկա Եգորովիչ Ռուսսոն ծառայել է քաղաքային դումայում որպես գրասենյակային աշխատող, այնուհետև` սեղանավարիչի օգնականի գրագիր։ 1873 թվականին նրան նշանակել են վարչության գործավարի օգնական։ Բոլոր գործերը կատարել է անթերի ։
Յուրայինների մեջ օտար, օտարների մեջ յուրային
Ֆիլմը ճանաչվել է կուլտային, չնայած վարձույթում այն զբաղեցրել է միայն 22-րդ տեղը ։
Ռուսսոյի տուն (Տագանրոգ)
Պատմություն
1917-1918 թվականներին տանը կից հողամասում հիմնադրվել է այգի, տնկվել են գաճաճ և կաղապարման պտղատու ծառեր, ինչպես նաև բուսաբանական դեկորատիվ բույսեր` տանձենիներ, խնձորենիներ, բիգարո կեռասենիներ, սալորենիներ, սերկևիլենիներ, ծիրանենիներ, դեղձենիներ։ Այգում աճել են վարդեր, կապույտ եղևնիներ, գիհիներ, կենսածառեր, վայրի խաղող, «Crimson Rambler» փաթաթվող վարդեր։ Թփերից աճել են` եղրևանի, ցախակեռաս, Xanthoceras sorbifolium ընկույզ, եղրևանին նշենու մեջ, ամելանխիեր ամբողջատերև, ծորենի, հաղարջ, ինչպես նաև բարդի, անտառային ընկույզ, ֆելլոդենդրոն ամուրյան։ Այգում եղել են շուշաններ, հիրիկներ, քաջվարդեր, բոցենիներ, ռուդբեկիա, գայլլարդիա, երիցուկ բազմամյա և շատ այլ ծաղիկներ, ընդամենը` 72 տեսակի։ Ընդհանուր ցանքատարածությունը եղել է 330 քառակուսի սաժեն (1500 մ²) ։
Ճարտարապետական նկարագրություն
Տունը մեկուկես հարկանի է։ Ճակատին ունի վեց պատուհան։ Անկյունները կոպտատաշ քարից են։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:1860 հիմնադրումներ Կատեգորիա:Տագանրոգի շենքեր և կառույցներ Կատեգորիա:Տագանրոգի տեսարժան վայրեր
Յուրայինների մեջ օտար, օտարների մեջ յուրային
Սյուժե
Շիլովի սենյակում անսպասելիորեն հայտնաբերում են այլանդակված դիակ, որը սխալմամբ համարում են Եգորի մարմինը։ Գավկոմի քարտուղար Սարիչևը գաղտնիության պահպանման համար որոշում է ոսկին ուղարկել նույն օրը գաղտնի և նվազագույն պահակախմբի ուղեկցությամբ, որի գլխավոր է նշանակվում Լիպյագինը, իսկ զրահավագոնը թողնել կայարանում՝ բոլորի աչքի առաջ։ Արտակարգ հանձնաժողովում եղած դավաճանն այդ մասին հայտնում է հինգ նախկին սպիտակգվարդիականներից բաղկացած խմբին, որոնք երկաթուղագործ Վանյուկինի (Ալեքսանդր Կալյագին) օգնությամբ, հարձակվելով չեկիստների վագոնի վրա և գնդակահարելով նրանց, գրավում են այն և տիրանում ոսկուն։ Այնուհետև սպաների գնացքը կողոպտում է եսավուլ Բրիլովի (Նիկիտա Միխալկով) գլխավորած ավազակախումբը։ Զոհվում են բոլոր սպիտակները, բացառությամբ ռոտմիստր Լեմկեի (Ալեքսանդր Կայդանովսկի), որից իրարանցման ընթացքում գողանում են թանկարժեք զարդերով ուղեպայուսակը։ Հայտնաբերելով ոսկու կորուստը և պարզելով, որ Բրիլովը դրա մասին ոչինչ չգիտի, Լեմկեն որոշում է միանալ ավազակախմբին՝ ուղեպայուսակը գտնելու և վերադարձնելու նպատակով։ Եսաուլն ընդունում է Լեմկեին, բայց չի վստահում նրան։
Շիլովին կենդանի, բայց կիսաանգիտակից վիճակում և առանց փաստաթղթերի գտնում են բակերից մեկում։ ՉԿ-ում Եգորը պնդում է, որ չի հիշում իր հետ կատարվածը։ Չհավատալով Շիլովի անբացատրելի ամնեզիային՝ նրան ձերբակալում են։ Ճանապարհին Շիլովի հիշողությունը մասամբ վերականգնվում է, նա հիշում է Վանյուկինին և փախչում պահակախմբի հսկողությունից։ Գտնելով Վանյուկինին՝ Եգորն իմանում է Բրիլովի ավազակախմբի կողմից ոսկին գողանալու մասին և երկաթուղագործին ստիպում է մեղայականով ներկայանալ ՉԿ։ Հարցաքննության ժամանակ Վանյուկինը հայտնում է, որ կատարել է մի մարդու ցուցումները, որին չի ճանաչել, նրա հետ շփվել է միայն հեռախոսով կամ «պարոնայք սպաների» միջոցով։ Իսկ Շիլովին իր տանը պահել է թմրանյութեր ներարկելով, որպեսզի նա ոչինչ չհասկանար։ Սարիչևը որոշում է հանցագործներին գտնել Վանյուկինի օգնությամբ՝ նրան դարձնելով իրազեկիչ։
Ներթափանցելով ավազակախմբի մեջ և Բրիլովի ու Լեմկեի հետ պայմանավորվելով ոսկին գտնելուց հետո այն հավասարապես իրենց միջև բաժանելու վերաբերյալ՝ Շիլովը մնում է ավազակախմբում։ Բացի այդ, նա հույս ունի Լեմկեից իմանալ ՉԿ-ում եղած դավաճանի անունը։
Բրիլովի ավազակախումբը վերացնելու համար Զաբելինը նշանակվում է հեծելազորային էսկադրոնի հրամանատար։ Էսկադրոնի հեռանալուց հետո ՉԿ-ի պետ Կունգուրովը Սարիչևին հաղորդում է, որ գիշերը սպանել են ձերբակալված Վանյուկինին։ Նախքան զոհին դանակահարելը մարդասպանը ձախ ձեռքով հարվածել է Վանյուկինին։ Սարիչևը հասկանում է, որ մարդասպանը ձախլիկ է, և նա իր աշխատակիցների մերձավոր շրջապատից է։ Ստուգելով կասկածյալներին մեկը մյուսի հետևից՝ Սարիչևը համոզվում է, որ Կունգուրովը կապ չունի հանցագործության հետ, երբ նա իրեն նետված լուցկու տուփը բռնում է աջ ձեռքով։ Վերջինս Սարիչևին ցույց է տալիս սպանված Վանյուկինի խցում գտնված Զաբելինի ծխափողը, որը նախօրեին նա կորցրել էր, իսկ դավաճանն այն թողել էր սպանվածի խցում՝ հետքերը խառնելու համար։
Շիլովը ուղեպայուսակի շղթայի շնորհիվ հասկանում է, որ ոսկին գողացել է թաթար Կայումը (Կոնստանտին Ռայկին)։ Ուղեպայուսակին տիրանալու համար սկսված պայքարում Կայումը, փորձելով Շիլովին գցել անդունդից, ընկնում է վարար գետը և սկսում խորտակվել, բայց Շիլովը փրկում է նրան։ Շիլովի և Կայումի զրույցը լսում է Բրիլովին ծառայող տղան։
Չեկիստները պարզում են, որ իրենց շարքերում միակ ձախլիկը բանվոր Նիկոդիմովն է (Նիկոլայ Զասուխին)։ Պարզվում է, որ իսկական Նիկոդիմովը սպանվել է երկու տարի առաջ Օմսկից ծառայության վայր տանող ճանապարհին, իսկ ինքնակոչը կողոպտիչների գործակալն է։ Այս կեղծ Նիկոդիմովը մասնակցել է ոսկու գնացքի վրա հարձակման նախապատրաստմանը, և նա է ուղևորի դիակը նետել Շիլովի սենյակ։ Ձերբակալության ժամանակ նա փորձում է զինված դիմադրություն ցույց տալ, և չեկիստները նրան սպանում են։
Ավազակախումբը ոչնչացվում է, բայց ոսկին ու Շիլովը չեն գտնվում։ Սարիչևը, որը կազմակերպել էր այդ գործողությունը, իրեն է մեղադրում ձախողման համար և պատրաստ է պատասխան տալ դրա համար ամենայն խստությամբ։
Շիլովը, գործի դնելով իր վերջին ուժերը, շալակած տանում է վիրավոր Լեմկեին և ոսկով ուղեպայուսակը։ Ի վերջո, նա հասնում է յուրայինների մոտ։ Ընկերները նկատում են նրան և ուրախ վազում ընդառաջ։
Ստեղծում
Ֆիլմի սցենարի համար հիմք է ծառայել Նիկիտա Միխալկովի և Էդուարդ Վոլոդարսկու համահեղինակությամբ գրված «Կարմիր ոսկի» վիպակը ։ Վիպակի գործողությունները տեղի են ունենում Սիբիրում՝ Մոնղոլիայի հետ սահմանին։ Գլխավոր հերոսի եղբայրն անդրբայկալյան կազակ է, որը կռվել է ատաման Սոմյոնովի մոտ։ Ոսկու գնացքը Մոսկվա պետք է գնա Չելյաբինսկով։
Սյուժեն վերցվել է ամսագրային փոքր գրառումից, որը պատմում է բուրժուզիայից առգրավված ոսկին տեղափոխող գնացքի՝ Սիբիրից Մոսկվա կատարած ուղևորության պատմությունը և այն մասին, թե ինչպես է այն գրավվել սպիտակգվարդիական ավազակախմբի կողմից և ձեռքից ձեռք անցել, մինչև վերջապես հասել է չեկիստներին ։
Նկարահանումների նախապատրաստությունը տևել է ընդամենը մի քանի շաբաթ, իսկ Միխալկովը կարողացել է աշխատանքն սկսել միայն բանակում ծառայելուց հետո ։ Ֆիլմի ստեղծման համար ոգեշնչման աղբյուր են հանդիսացել Քլինթ Իսթվուդի մասնակցությամբ նկարահանված ֆիլմերը ։ Էդուարդ Արտեմևի հուշերի համաձայն՝ երաժշտության վրա աշխատանքն ընթացել է հեշտ և արագ։ Ռեժիսորի հետ հանդիպումից հետո, որը պատմել է, թե ինչ է ուզում և ցույց տվել օրինակներ ամերիկյան կինեմատոգրաֆիայից, Արտեմևը գրեթե «հընթացս նստեց և նվագեց» ֆիլմի գլխավոր երաժշտական թեման ։ Քառասուն տարի անց այդ թեմայի ակորդների տակ մարել է օլիմպիական կրակը Սոչիի Ձմեռային օլիմպիական խաղերի փակման արարողության ժամանակ ։
Նկարահանումների հիմնական մասը կատարվել է Չեչեն-Ինգուշեթիայում՝ Գրոզնիի մոտ։ Ֆիլմը Չեչնիայում նկարահանել Նիկիտա Միխալկովին խորհուրդ է տվել պարող Մահմուդ Էսամբաևը՝ Միխալկովների ընտանիքի ընկերը և այդ վայրերում ծնված ամենահայտնի մարդկանցից մեկը։ Նա պնդում էր, որ իր հայրենիքի նման գեղեցիկ բնություն այլևս չկա ։ Բացի այդ, ռեժիսորի հայրը՝ բանաստեղծ Սերգեյ Միխալկովը, ժողովրդական պատգամավոր էր Չեչենա-Ինգուշական ԻԽՍՀ-ից ։ Երբ գնացքի կողոպուտի դրվագն արդեն նկարահանված էր, պարզվել է, որ այդ տեսարանի նկարահանման գրեթե ամբողջ ժապավենը խոտան է եղել։ 1973 թվականի նոյեմբերի սկզբին Չեչնիայում հանկարծակի վատացել է եղանակը և առատ ձյուն է տեղացել։ Նման պայմաններում նկարահանելն անհնար է դարձել, և ստիպված են եղել տեսարանը նորից նկարահանել արդեն Ադրբեջանում՝ Բաքվի մերձակայքում ։
Դավաճանի գնդակահարության տեսարանը վերցված է կինոփորձերից։ Դերասանը սկզբում մի շապիկով է, մեկ րոպե անց՝ ուրիշով, սկզբում առանց մորուքի է, ապա մորուքով ։
Նկարահանումների ժամանակ մենք իսկապես խեղդվում էինք, հենց դուբլի ժամանակ։ Արգունը սարսափելի ընթացք ունի՝ 12 մետր մեկ վայրկյանում, 40 կիլոմետր ժամում։ Մինչև ծնկներդ ընկնում ես ջրի մեջ ոտքով, քեզ անմիջապես տապալում է, ասես տակից կտրեցին, և տանում է հորձանուտի մեջ։ Իսկ ջուրը սառցե է։ Ամուդարյայից կանչվել էր լաստի մասնագետը։ Երբ նա ինչ-որ բան սարքեց, բոլորը նախապատրաստվեցին մեզ այդտեղ էլ թաղել․ Արգունի վրա լաստեր երբեք չէին եղել։ Չեչենական ջրում նկարահանումներից հետո ինձ մոտ սկսվեց սարսափելի ֆուրունկուլյոզ ։
Ճաշի ընդմիջման ժամանակ կասկադյորների խումբը քննարկում էր գնացքի կողոպուտի տեսարանը. ինչպես պետք է ցատկել գնացքի վրա, ինչ արագությամբ այն պետք է ընթանա, ինչպես պետք է վարգեն ձիերը։ Եվ այս ամենը տեղի է ունենում երկար, հանգամանալից։ Իսկ իմ «բանդան» բաղկացած էր տեղացիներից։ Կար մի երիտասարդ գեղեցկադեմ տղա փարթամ բեղով։ Նա լսեց զրույցը, ցատկեց ձիու վրա, հասավ գնացքին, որը գնում էր դեպի դեպո՝ «ճաշի»։ Թռավ թամբից գնացքի վրա, հետո ետ թռավ թամբի մեջ և քմծիծաղ տալով վերադարձավ իր տեղը։ Կասկադյորներից դա ծնկի բերեց բացարձակապես։
Ինձ մոտ նկարահանվել են բազմաթիվ տեղացիներ։ Խիզախ տղաներ։ Գալիս են, հարցնում․ «Զենք դո՞ւք եք տալու, թե՞ մենք մերը բերենք»։
Մենք կառուցեցինք մասսայական տեսարանը, հաշվեցինք՝ մեկ, երկու։ Ասացին՝ առաջինները թալանված գնացքի ուղեւորներն են, երկրորդըները՝ ավազակները։ Չեչեններն առաջիններից բոլորը գնացին ավազակների մոտ։ Ասացին․ «Մեզ թալանե՞ն։ Ի՞նչ եք ասում»։ Նրանց համար դա վիրավորական էր ։
Նիկիտա Միխալկովի դեմ ցանկացել են քրեական գործ հարուցել կաշառակերության մեղադրանքով, քանի որ զանգվածային տեսարանների նկարահանումների համար հրավիրվել էին տեղի բնակիչները, որոնք սխալ են մեկնաբանել ֆիլմի ադմինիստրատորի խոսքերը՝ որոշելով, որ դրան մասնակցելու համար պետք է վճարել հինգից տասը ռուբլի՝ կախված ձիու առկայությունից, և նկարահանումների համար գումար են բերել, որը դրել են անձնագրերի մեջ։ Ռեժիսորին դժվարությամբ է հաջողվել ազատվել Սոցիալիստական ​​սեփականության գողության դեմ պայքարի վարչության-ի մեղադրանքներից՝ շնորհիվ իր հոր միջամտության ։
Ըստ սյուժեի՝ Բոգատիրյովի հերոս Շիլովն պետք է հարվածեր Կայդանովսկու հերոսի՝ Լեմկեի ականջին։ Յուրի Բոգատիրյովը չի ցանկանում դա անել՝ կտրականապես հրաժարվելով ծեծել ընկերոջը։ Նրան փորձել են համոզել և՛ ռեժիսորը, և՛ ինքը՝ Ալեքսանդր Կայդանովսկին՝ խնդրելով, իսկ հետո պահանջելով հարվածել նրան։ Վերջապես Միխալկովը չի դիմացել և բղավելով, Այնուամենայնիվ, ստիպել է Բոգատիրյովին հարվածել Կայդանովսկուն՝ դա պատճառաբանելով պարզ ճշմարտությամբ, որ վերջինս մարմնավորում է սպիտակգվարդիականի, իսկ առաջինը՝ չեկիստի։ Բոգատիրյովն այևս չի վիճել, և տեսարանը նկարահանվել է ։
Ֆիլմի նկարահանումների ժամանակ ռեժիսորը ամուսնության առաջարկություն է արել մանեկենուհի Տատյանա Շիգաևային։ Հարսանիքն անցկացվել է Չեչնիայում նկարահանող (ամուսնությունը գրանցվել է Գրոզնիի ՔԿԱԳ-ում) ողջ նկարահանող խմբի մասնակցությամբ՝ գրեթե առանց կինոարտադրությունից կտրվելու։ Տատյանան նկարահանվել է ֆիլմի մի էպիզոդում՝ մարմնավորելու Բրիլովի հուշերի կնոջը ։
Նկարահանումների ժամանակ դժբախտ պատահարի հետևանքով մահացել է ներկարարներից մեկը, որը նախօրեին բավականին մեծ քանակությամբ ալկոհոլ էր օգտագործել, բայց այնուամենայնիվ ադմինիստրատորն նրան ուղարկվել է նկարահանման հրապարակ՝ այրվող նյութերով ավտոբուսով, որտեղ նա փորձել է ծխել, ինչը հանգեցրել է հրդեհի և նրա մահվան։
Ֆիլմում սև-սպիտակ տարբերակով տեսարանների առկայությունը բացատրվում է ոչ այնքան գեղարվեստական մտահղացմամբ, որքան Kodak ներմուծված գունավոր կինոժապավենի պակասով, որի վրա նկարահանվել է հիմնական նյութը։ Սև-սպիտակ կինոժապավենի վրա նկարահանվել են տեսարաններ, որոնք ստեղծվել են բաց թողնված գունավոր ժապավենի սահմանաչափի ավարտից հետո, այդ թվում՝ գնացքի կողոպուտի տեսարանը ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Նիկիտա Միխալկովի ֆիլմեր Կատեգորիա:1974 ֆիլմեր Կատեգորիա:«Մոսֆիլմ» ստուդիայի ֆիլմեր Կատեգորիա:Ռուսերեն ֆիլմեր Կատեգորիա:Խորհրդային սև-սպիտակ ֆիլմեր Կատեգորիա:Ռուսական ռազմական ֆիլմեր Կատեգորիա:Խորհրդային ֆիլմեր Կատեգորիա:Ռուսական ֆիլմեր Կատեգորիա:Ֆիլմեր, որոնց գործողությունները տեղի են ունենում 1920-ականներին Կատեգորիա:Ֆիլմեր, որոնց գործողությունները տեղի են ունենում Ռուսաստանում
Գրացի օպերա
Գրացի օպերա (Opernhaus Graz, Գրացի օպերային թատրոն), Ավստրիայի երկրորդ ամենամեծ օպերային թատրոն։ Գտնվում է Գրացում։ Թատրոնում հանդես է գալիս Գրացի ֆիլհարմոնիկ նվագախումբը (Grazer Philharmonisches Orchester): Ունի բարոկկո և ռոկոկո ոճերով նախագծված շուրջ 1400 նստատեղ։ Օպերային թատրոնում ներկայացվում են բազմաբնույթ երաժշտական ոճեր՝ բալետ, սարսուելա, տարբեր երաժշտական ներկայացումներ՝ ժամանակակից ոճով դիմագրավելով ավանդականին։
Պատմություն
Օպերան Գրացում գործել է 17-րդ դարից Հաբսբուրգների թագավորական կալվածքի վերափոխված վագոն-տնակում։ 1776 թվականին կառուցված Ազգային թատրոնում (Schauspielhaus Graz) բեմադրվել են Մոցարտի վաղ շրջանի օպերաները, թեև այսօր (վերակառուցումներից հետո) այնտեղ ներկայացվում են պիեսներ ։
Քաղաքի առաջին օպերան և Գրացի թատրոնի նախորդը հանդիսանում էր Թալիա թատրոնը, որը 1864 թվականին հարմարեցվել է հին կրկեսի դահլիճից։ Քաղաքի աճող չափերից ու կարևորությունից ելնելով՝ 1887 թվականին առաջարկվեց նոր թատրոնի նախագիծը, որը պետք է լիներ «գերմանական արվեստի նոր տուն» ։
Ֆերդինանդ Ֆելների և Հերման Հելմերի նեոբարոկկո ոճով նախագծած Գրաց օպերային թատրոնի բացումը կայացել է 1889 թվականին Ֆրիդրիխ Շիլլերի «Վիլհելմ Տելլ» ներկայացմամբ, որին մի քանի օր անց հետևել է Ռիխարդ Վագների «Լոհենգրին» օպերան։ Օպերային թատրոնի շենքը վնասվել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, սակայն պատերազմից հետո վերականգնվել և վերաբացվել է։ 1983-1985 թվականներին շենքը վերանորոգվել է 15 միլիոն դոլարով, որի ընթացքում զինվել է ժամանակակից սարքավորումներով`առանց շենքի բնօրինակ և ներքին հարդարանքները զգալիորեն փոխելու ։
Վակուոլ
Վակուոլներ (vacuole, ՝ դատարկ), խոռոչներ բուսական, կենդանական և միաբջիջ օրգանիզմների բջիջներում։ Որոշ նախակենդանիների, բազմաբջիջ անողնաշարավորների (սպունգներ, աղեխորշավորներ, թարթիչավոր որդեր և այլն) և բարձրակարգ կենդանիների ֆագոցիտներին հատուկ են մարսողական ֆերմենտներ պարունակող մարսողական վակուոլներ։ Բարձրակարգ կենդանիների մյուս բջիջների վակուոլները պարունակում են աղեր, ֆերմենտներ և նյութափոխանակության արգասիքներ։ Բազմաթիվ միաբջիջ օրգանիզմներ ունեն նաև կծկվող կամ բաբախող վակուոլներ, որոնք պարբերաբար արտաքին միջավայր են նետում իրենց պարունակությունը։ Նախակենդանիների կծկվող վակուոլները հիմնականում ծառայում են օսմոտիկ ճնշման կարգավորման և քայքայման արգասիքների արտազատման համար։ Բուսական բջիջների վակուոլները ցիտոպլազմայից բաժանվում են կիսաթափանցիկ թաղանթով, պարունակում են շաքարներ, ալկալոիդներ, դաբաղանյութեր և այլն, օսմոսի ուժի շնորհիվ ապահովում են ջրի և սննդանյութերի մուտքը բջիջ, ստեղծում բջիջների ու հյուսվածքների մեխանիկական լարվածություն (Տուրգոր)։ Բջջի աճմանը զուգընթաց վակուոլներն աճելով միավորվում են մեկ մեծ վակուոլում։
Գրացի օպերա
Պատմություն
2015 թվականի հունվարի 1-ից թատրոնի գլխավոր տնօրենն է Նորա Շմիդը, որը փոխարինել է Էլիզաբեթ Սոբոտկային ։ Ընկերության նախկին գլխավոր երաժշտական տնօրեններն են եղել Նիկսա Բարեզան (1981-1990), Ֆիլիպ Ջորդանը (2001-2004), Յոհաննես Ֆրիցշը (2006-2013) և Դիրք Կաֆթանը (2013-2017) ։ Օկսանա Լինիվն առաջին անգամ ընկերության հետ հանդես է եկել 2016 թվականի աշնանը՝ Տրավիատա օպերայի ներկայացմամբ։ 2017 թվականի փետրվարին Լինիվը նշանակվել է գլխավոր երաժշտական դիրիժոր։ Լինիվը Գրացի օպերայի առաջին կին դիրիժորն է ։  Լինիվը գլխավոր դիրիժորի պաշտոնավարումը կավարտի 2019-2020 թվականների եթերաշրջանի ավարտին։ 2018 թվականի դեկտեմբերին ընկերությունը հայտարարել է, որ  2020-2021 թվականների եթերաշրջանի գլխավոր դիրիժորը կլինի Ռոլանդ Քլատիգը, նախնական 3 եթերաշրջան պայմանագրով  ։
Վակուոլ
Նշանակություն
1. Ջրա-աղային փոխանակության կարգավորում ։ Քանի որ վակուոլների բջջահյութի խտությունը բարձր է, ուստի դրանք բջջի գլխավոր օսմոտիկ մասերն են, որոնք պահպանում են տուգորը
Գրացի օպերա
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ավստրիայի օպերային թատրոններ Կատեգորիա:Գրացի շենքեր և կառույցներ Կատեգորիա:Գրացի տեսարժան վայրեր Կատեգորիա:1899 հիմնադրումներ Ավստրո-Հունգարիայում Կատեգորիա:1899 կառուցումն ավարտված թատրոններ
Վակուոլ
Նշանակություն
2. Կուտակում են ցածրամոլեկուլային ջրալույծ նյութեր:
3. Նյութափոխանակության գործընթացում հեռացնում են թունավոր նյութերը:
4. Կատարում են նաև լիզոսոմներին բնորոշ գործառույթ, որի հետևանքով բույսերի բջիջներում լիզոսոմները քիչ են:
Կատեգորիա:Օրգանոիդներ
Դավիդյան
Դավիդյան, հայկական ազգանուն։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայկական ազգանուններ Կատեգորիա:Ազգանուններ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Եբրայերեն հիմքով ազգանուններ Կատեգորիա:Յան վերջածանցով ազգանուններ Կատեգորիա:Անձնանվանական հիմքով ազգանուններ
Բրեգենվուրստ
Բրենգվուրստ (Bregenwurst), կիսաապխտած երշիկ, բնորոշ է Գերմանիայի հյուսիսարևմտյան և կենտրոնական շրջաններին։ Բրենգվուրստը Ստորին Սաքսոնիայում և Սաքսոնիա–Անհալթում ավանդական երշիկ է։ Իր կազմում ներառում է՝ նիհար խոզ, սոխ, աղ և սև պղպեղ։ Ինչպես կանոնն է, սեղանին մատուցվում է կանաչ կաղամբի հետ։ Այս դեպքում Բրենգվուրստը որոշ ժամանակ հագենում է կաղամբով։ Շատ հաճախ այս կերակուրը պատրաստում են հյուսիսային Գերմանիայի տոներին։ Գերմանիայում Bregen կամ Brägen նշանակում է «ուղեղ», որը ցույց է տալիս, որ նախկինում այս երշիկի կազմում ընդգրկվել է խոզի ուղեղ։ Ներկայումս արգելվում է Բրենգվուրստի մեջ խոզի ուղեղը։
Փոքր Սևկ
Փոքր Սևկ (Малая Севк), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Արխանգելսկի մարզում։ Գետաբերանը տեղակայված է Մեզեն գետի ձախ ափին՝ 700 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը 23 կմ է։
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը՝ հյուսիսային Դվինա գետն է, գետի ենթաավազանը Վիչեգդա և Վագա գետերն են։ Գետի գետային ավազանը Հյուսիսային Դվինան գետն է՝ մինչև հյուսիսային Դվինի միախառնման կետը։ Գետավազանը՝ Հյուսիսային Դվինա։
Տվյալներն ըստ ջրային ռեսուրսների ֆեդերատիվ տեսչության.
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր Կատեգորիա:Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանի գետեր
Ամերիկյան պիտբուլտերիեր
Ամերիկյան պիտբուլտերիեր (American Pit Bull Terrier), կրճատ՝ պիտբուլ (Pitbull), ամերիկյան շան ցեղատեսակ։
Նկարագրություն
Պիտբուլը բաժանվում է երկու տեսակի՝ տերիեր և բուլդոգ, հանդիպում է նաև այս երկու տեսակների խառնուրդը։ Քաշը չունի խիստ սահմանափակումներ և կարող են տարբերվել 12-36 կգ, բայց նորմալ քաշը 14-28 կգ է։ Պիտբուլը ապրում է 8-15 տարի։
Պիտբուլի մաշկը կարող է լինել ամեն ձև՝ պինդ, վագրանման, նշաններով։ Ականջները կարող են կտրած լինել և կարող են կտրած չլինել։ Պոչը սովորաբար չեն կտրում։ Գլուխը կարող է լինել ինչպես բուլդոգի գլուխը՝ լայն և կարճ։
Պիտբուլտերիերների բնավորություններից մեկը ուժեղ կամքն է, նրանք աչքի են ընկնում իրենց համարձակությամբ և ուժեղ մարտական ոգով։ Պիտբուլտերիերները իրենց ընդհանրապես անհարմար չեն զգում սովորական բնակարանում, բայց նրանց անհրաժեշտ են կանոնավոր սպորտային զբոսանքներ և շփում իրենց հարազատների հետ։ Նրանք իրենց շատ հարմար են զգում հյուրընկալ ընտանիքում, այնպես որ անընդհատ մենակ լինելը շատ բացասական է ազդում շների հոգեբանության վրա։ Պիտբուլտերիերների նվազագույն խնամքը պետք է լինի լողացնելը և բուրդը սանրելը։