cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Արաբական խալիֆայություն
Խալիֆայության տարածքը ներառել է երեք աշխարհամասերից խոշոր հատվածներ։ Հյուսիսում նրա սահմանները հասել են Կովկասյան լեռներին ու Միջին Ասիային, հարավում՝ Հնդկական օվկիանոսին ու Սահարա անապատին։ Արևմուտքում պետության մեջ էին ընդգրկված Պիրենեյան թերակղզին ու Մաղրեբը, արևելքում՝ Ինդոս գետի հովիտն ու Աֆղանստանը։ Այսպիսով՝ այն ներառում էր հսկայական մի տարածք՝ Հայկական լեռնաշխարհը, Իրանական բարձրավանդակը, Միջին Ասիան, արևմտյան Հնդկաստանը, Արաբական թերակղզին, Հյուսիսային Աֆրիկան և մասամբ՝ Հարավային Եվրոպան։ Այսօր այդ տարածքներում գոյոթյուն ունեն շուրջ 4 տասնյակ ազգային պետություններ։
Մադինայական համայնք
Արաբական խալիֆայության պատմությունը սկսում է Մադինայում (المدينة المنورة` լուսավորյալ քաղաք) ձևավորված իսլամադավան համայնքից։ Դեռ 610 թվականին քառասունամյա Մուհամմեդը սկսում է իսլամի քարոզը, որի համար տարիներ անց ստիպված է լինում լքել հայրենի Մեքքան (مكة المكرمة՝ պատվարժան Մեքքա), իսկ 622 թվականին գաղափարակիցների հետ վերջնական հաստատվում է Մադինայում։ Այդ թվականը հայտնի է որպես Հիջրայի թվականության սկիզբ։
Նախաիսլամական Մադինան հայտնի էր «Յասրիբ» (يثريب) անունով։ Այն Մեքքայից հյուսիս գտնվող օազիս էր, որը բնակեցված էր արաբական հեթանոս աուս և խազրաջ ցեղերով, ինչպես նաև հուդայականներով։ Երկու կրոնական համայնքները երկարատև պայքարի մեջ են եղել՝ հանուն բարեբեր հողերի։ Այդ խնդիրը լուծելով՝ Մուհամմադ մարգարեն հաստատվեց Յասրիբում, որտեղ վերոնշյալ ցեղերը իսլամ ընդունեցին։ Նրանք հորջորջվեցին «զինակիցներ» (أنصار՝ անսար), իսկ Մեքքայից և այլ վայրերից Մադինա տեղափոխվածները՝ ներգաղթյալներ (مهاجر՝ մուհաջիր)։ Այդպես ձևավորվեց իսլամադավան առաջին համայնքը՝ ումման (أمّة)։
Մադինայական համայնքը դարձավ իսլամական պետության կորիզը, որտեղ հաստատվելով՝ Մուհամմադ մարգարեն տարածում է իր ազդեցությունը Արաբական թերակղզում։ Մեքքացիների դեմ մղելով մի քանի հաղթական ճակատամարտեր՝ 630 թվականին նա վերադառնում է հայրենի քաղաք։ Երկու տարի անց մարգարեն մահանում է, և իրեն փոխարինելու է գալիս առաջին բարեպաշտ խալիֆը՝ իր զինակից Աբու Բաքրը։ Նա իսլամ ընդունած առաջին անձանցից էր, և դեռ մարգարեի կենդանության օրոք երբեմն ինքն էր կատարում ուրբաթօրյա աղոթքը։ Աբու Բաքրի դուստրը՝ Այիշան, մարգարեի երկրորդ կինն էր։
632 թվականին Մադինայում խալիֆ է հռչակվում Աբու Բաքրը, որով սկսվում է Բարեպաշտ խալիֆների ժամանակաշրջանը։
Բարեպաշտ խալիֆներ
Իսլամական առաջին պետության պատմության առաջին շրջանում կառավարել են չորս «բարեպաշտ» խալիֆները (الخلفاء الرشيدون՝ ալ-խուլաֆա ալ-ռաշիդուն) ։ Նրանք էին՝ Մուհամմադ մարգարեի զինակիցներ և բարեկամներ Աբու Բաքրը (632-634), Օմար իբն Խատտաբը (634-644), Օսման իբն Աֆֆանը (644-656) և Ալի իբն Աբի Տալիբը (656-661)։ Առաջին երեքի ժամանակ մայրաքաղաքը շարունակում էր մնալ Մադինան, իսկ Ալիի ժամանակ դարձել էր Մեքքան, թեև քաղաքական կենտրոնը համարվում էր Միջագետքը (Իրաք)։
Բարեպաշտ խալիֆները մարգարեի հաջորդներն էին։ Նրանք ընտրվում էին իսլամական համայնքի կողմից և հանդիսանում էին համայնքի հոգևոր և աշխարհիկ առաջնորդները։ Նրանց իշխանության տարիներին Արաբական խալիֆայությունը դուրս եկավ թերակղզու սահմաններից և ներառեց հարևան ու հեռավոր տասնյակ երկրներ։ Արաբները կարողացան հաղթել Մերձավոր Արևելքի երկու կայսրություններին՝ պատերազմից թուլացած Բյուզանդական կայսրությանը և Սասանյան Պարսկաստանին։ Դրանցից առաջինի տարածքը կրճատվեց չորս անգամ՝ արաբներին զիջելով Արևելյան Միջերկրականը և Հյուսիսային Աֆրիկան, իսկ երկրորդը վերացավ աշխարհի քաղաքական քարտեզից։ Արաբներին ենթարկվեցին նաև Հնդկաստանի որոշ նահանգներ՝ Ինդոս գետի հովտում, Միջին Ասիան, Հայկական լեռնաշխարհն ու Կովկասը, ավելի ուշ՝ 8-րդ դարի սկզբին՝ Իսպանիան։
Առաջին բարեպաշտ խալիֆը Աբու Բաքրը մարգարեի երկրորդ կնոջ՝ Այիշայի հայրն էր, և նրա հավատարիմ զինակիցը։ Նա ծնունդով Մեքքայից էր։ Մուհամմադի մահից հետո հիասթափված արաբական ցեղերը վերստին վերադառնում են հեթանոսությանը։ Կարևոր էր Աբու Բաքրի գործը՝ Արաբական թերակղզին վերստին միավորելու, և իսլամի կանաչ դրոշի ներքո արաբական պետություն ստեղծելու կապակցությամբ։ Նրա մահից հետո արաբակական իսլամադավան համայնքը իր ղեկավար և մարգարեի հաջորդ ընտրեղ Օմար իբն Խատտաբին, ով իշխեց 10 տարի (634-644)։ Նա ևս Մուհամմադի զինակիցներից էր և ծագում էր Կուրեյշ ցեղից։ Նրա իշխանության տարիներին արաբները բազմաթիվ արշավանքներ կատարեցին հարևան ու հեռավոր երկրներ։ Կարևոր էր 638 թվականին Երուսաղեմի գրավումը, ապա՝ Բյուզանդական կայսրությունից ասիական ու հյուսիսաֆրիկյան տարածքների զավթումը։ 642 թվականին Նեհավենդի ճակատամարտում արաբները կործանեցին Սասանյան պետությունը և նվաճեցին Իրանը և Իրաքը։ Այդ ընթացքում նրանք երկու անգամ (640, 642) արշավեցին Հայաստան։
644 թվականին, Օմարի մահից հետո, խալիֆ է ընտրվում Օսմանը։ Նա Մուհամմադի առաջին զինակիցներից էր, իր 4 դուստրերից երկուսի ամուսինը։ Պատմության մեջ հայտնի է նաև Երկու լույսերի տիրակալ (ذو النّورين՝ զու ան-նուրեյն)։ Նրա օրոք շարունակվում են նվաճողական արշավանքները Միջին Ասիա և Հնդկաստան, դրվում են նորաստեղծ կայսրության կառավարման հիմքերը։ Հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ Ղուրանը անգիր հիշող և Մուհամմադին ճանաչող մարդկանց թիվը հետզհետե նվազում է, և նոր կրոնը կարող է հայտնվել վտանգի տակ, Օսմանը հրամայում է գրի առնել Ղուրանի սուրբ գիրքը։ Օսման խալիֆը չի մահանում իր բնական մահով. ծերունահասակ տարիքում նրան սպանում են իր տան մոտ՝ 656 թվականին։
Օմայյան խալիֆայություն
Օմայյան դինաստիան Արաբական խալիֆայությունում իշխել է մոտ մեկ դար (661-750)։ Դա առաջին ժառանգական դինաստիան էր, որը ստեղծվել էր վերջին բարեպաշտ խալիֆի՝ Ալի իբն Աբի Տալիբի և Դամասկոսի արաբ կառավարիչ Մուավիայի պայքարի արդյունքում։ Ալիին հրաժարվում էին ճանաչել որպես օրինական խալիֆա՝ Մուհամմադի զինակիցներից Տալհան, ալ-Զուբեյրը, սպանված խալիֆ Օսմանի հորեղբորորդին, Սիրիայի կառավարիչ Մուավիան, Այիշան՝ Աբու Բաքրի դուստրը և Մուհամմադի ամենասիրելի կինը։ Սա ավելի մեծացրեց Մուավիայի ազդեցությունը իսլամական ումմայում։ Սկզբնական շրջանում հաջողությունը Ալի կողմն էր, սակայն Մուավիան ևս ուներ զգալի ռազմական ուժ և չէր պատրաստվում հեշտ հանձնվել։ Ալին իր նստավայրը տեղափոխեց Իրաք՝ Քուֆա, որտեղից սկսեց պայքարել սիրիացիների դեմ։ 657 թվականին Սիֆֆինի ճակատամարտում, երբ Ալին արդեն հաղթում էր, Մուավիայի զորքերը իրենց նիզակների վրա բարձրացրեցին Ղուրանի թերթիկները. դա իսլամական ավանդույթ էր, ինչը նշանակում էր հարցը լուծել դատարանում՝ Ղուրանի օրենքների համաձայն։ Ալին համաձայնվեց, բայց դատարանում Մուավիայի ներկայացուցիչը կարողացավ ապացուցել իրենց ճշմարտացի լինելը։ Այսինքն՝ Աստծո որոշումը՝ ճակատամարտում հաղթանակը, նա կասկածի տակ դրեց, և դատը հանձնեց մարդկանց, ինչպես գնահատում էին ժամանակակիցները։ Ալին փաստորեն իր ձեռքից բաց թողեց հաղթանակը, որի պատճառով նրա շատ կողմնակիցներ լքեցին նրանց։ Դրանից հետո նա այլևս ի վիճակի չէր շարունակել պատերազմը, մանավանդ, որ նրանից հեռացողները, որոնք կոչվեցին խարիջիներ, պայքար սկսեցին նաև Ալիի դեմ։ Հենց նրանց հասցրած նիզակի հարվածից էլ Ալին սպանվեց Քուֆայի մզկիթ մտնելու պահին 661 թվականին։ Այսպիսով պայքարն ավարտվեց Մուավիայի հաղթանակով։ Մուավիան արաբական պետության մայրաքաղաք դարձրեց Դամասկոսը։
Մուավիան իր ժառանգորդ նշանակեց որդուն՝ Յազիդ I-ին (680-683)։ Դինաստիական-ժառանգական սկզբունքը դարձավ արաբական բոլոր պետությունների կառավարման միակ ձևը։ Մուավիան կարողացավ հնազանդեցնել ոչ միայն շիաներին ու խարիջիներին, այլև Արաբիայի վերնախավին։ Յազիդին հաջորդեց Մուավիա II-ը, ով սակայն ժանտախտի զոհ դարձավ։ Հաջորդ խալիֆի ընտրությունը կանգ առավ Մրվան իբն ալ-Հաքիմի վրա։ Նրա խալիֆա դառնալով գահը Օմայանների Աբու Սուֆյանի ճյուղից անցավ Մրվանյան ճյուղին։ Մրվանի որդի Աբդ ալ-Մալիքը (685-705) շարունակեց նախորդների նվաճողական քաղաքականությունը։ Աբդ ալ-Մալիքի օրոք սկսվեց նաև Հայաստանի նվաճումը։ Արաբները գրավեցին Հայաստանը, ապա Վիրքը, Աղվանքը, մերձկասպյան տարածքները։ Նվաճված տարածքներում 701 թվականին նրանք ստեղծեցին նոր վարչական տարածք՝ Արմինիա կուսակալություն՝ Դվին կենտրոնով։ Մինչ այդ Հայաստանը ընդունել էր արաբների գերագահությունը՝ Դամասկոսի պայմանագրով (652), սակայն պահպանում էր իր ինքնուրույնությունը։ Աբդ ալ-Մալիքի որդի և հաջորդ Վալիդը 711-716 թվականներին նվաճեց Իսպանիան. դրանով արաբական նվաճումները Եվրոպայում կանգ առան։ Արևելքում 713-715 թվականներին հպատակեցվեց Միջին Ասիան։
8-րդ դարի 20-30-ականներից սկսվում է տնտեսական վիճակի վատթարացումը՝ կապված պետական գանձարան եկամուտների մուտքի պակասելու հետ։ Արաբները արդեն նվաճել էին այն, ինչ հնարավոր էր և այլևս եկամուտների աղբյուր չկար։ Օմայյաններից վերջնականապես երես թեքեց Մեքքայի և Մադինայի արաբական վերնախավը։ Միայն 744 թվականին գահին եղել է 4 խալիֆ՝ Վալիդ II (743-744), Յազիդ III (744), Իբրահիմ (744) և վերջապես Օմայյան վերջին խալիֆ Մրվան II (744-750)։ Օգտվելով խալիֆայության ներքին դժվարություններից, ակտիվացան շիաները, ապստամբեց Միջին Ասիան (721-728), Սիրիայի բնակչությունը (744-745), Իրաքի խարիջիները, Արմինիան (748-750)։
Այսպիսով ամբողջ խալիֆայությունը համակել էր ապստամբական շարժումներով և Օմայյաններին տապալելու համար անհրաժեշտ էր վճռական հարված, որը հասցրին Աբբասյանները՝ Մուհամմադ մարգարեի հորեղբոր՝ Աբբասի ժառանգները։ Ժխտելով Օմայյանների իրավունքները գահի նկատմամբ՝ հայտարարեցին, որ իրենք են միակ օրինական կառավարիչները և 747 թվականին ապստամբության դրոշ բարձրացրին Մերվի օազիսում։ Այն ղեկավարում էր ծագումով պարսիկ Աբու Մուսլիմը։ Նրա հրամանով սև շորեր հագած ապստամբները հունիսի 9-ի վաղ առավոտյան վառեցին խարույկները և բարձրացրին սև դրոշները։ Սևը հենց այդ ժամանակից դարձավ Աբբասյանների պաշտոնական գույնը։ Նրանք գրավեցին ամբողջ Իրանը և շարժվեցին դեպի Իրաք և գրավեցին Քուֆան։ Օմայանների և Աբբասյանների միջև վճռական ճակատամարտը տեղի ունեցավ 750 թվականին Միջագետքում՝ Մեծ Զաբ գետի ափին, որտեղ Օմայանները պարտություն կրեցին և Մրվանը փախավ Եգիպտոս։ Օմայյան դինաստիան, որը կառավարում էր 90 տարի, տապալվեց։
Աբբասյան խալիֆայություն
Աբբասյան խալիֆայության հիմնադիրն է Աբու ալ-Աբբասը (750-754)։ Նա սերում էր Մուհամմադ մարգարեի հորեղբայր Աբբասի գերդաստանից։ Այս դինաստիան ամենաերկարակյացն էր (750-1258)։ Աբու ալ-Աբբասը խալիֆ էր հռչակվել դեռևս 749 թվականին, երբ ապստամբները մտան Իրաքի Քուֆա քաղաք։ Նա իրեն կոչեց «առատաձեռն» (السفّاح‎՝ ալ-սաֆահ)։ Օմայաններից միայն մեկը, ում հաջողվել էր կենդանի մնալ՝ Աբդ ալ-Ռահման իբն Մուավիան, փախավ Իսպանիա, որտեղ 756 թվականին հիմնադրեց Կորդովայի Օմայան խալիֆայությունը։ Օմայանների տոհմի բնաջնջումից հետո ընդվզեց Սիրիան, որը պետության կենտրոնը Իրաք տեղափոխվելուց հետո վերածվել էր մի սովորական նահանգի։ Լարվեցին հարաբերությունները նաև շիաների հետ, ովքեր օգնել էին Աբբասյաններին Օմայանների դեմ պայքարում։ Հաղթելով թշնամիներին՝ Աբու ալ-Աբբասը հաջողությամբ գահը ժառանգեց եղբորը՝ Աբու Ջաֆար ալ-Մանսուրին (754-775)։ Նրա անվան հետ է նաև կապված Բաղդադի կառուցումը 762 թվականին։ Նոր մայրաքաղաքը կոչվեց «Մադինաթ ալ-Սալամ» (مدينة السلام)՝ «խաղաղության քաղաք»։ 786 թվականին գահ է բարձրացել ալ-Մանսուրի հայտնի թոռը՝ Հարուն ալ-Ռաշիդը (786-809)։
Մամունը Ամինին ընդունեց որպես խալիֆ և հավատարմության երդում տվեց։ Ամինը 810 թվականին գահի ժառանգորդ նշանակեց ոչ թե Մամունին, այլ իր որդուն։ Մամունը հայտնեց իր անհամաձայնությունը, ինչի համար Ամինը հրովարտակ արձակեց նրան արևելյան շրջանների փոխարքայի պաշտոնից զրկելու համար։ Մամունը չընդունեց նրա որոշումը։ Եղբայրների միջև պատերազմի ընթացքում Մամունի զորքերը շրջապատեցին Բաղդադը։ Ամինը հայտարարեց, որ պատրաստ է հրաժարվել գահից հօգուտ Մամունի։ 813 թվականին Բաղդադը գրավվեց, իսկ Ամինը սպանվեց։ Գահը անցավ Մամունին (813-833)։
Կենտրոնական իշխանության և խալիֆի ինստիտուտի դիրքերի թուլացման արդյունքում 9-րդ դարում խալիֆայությունը սկսեց բաժանվել մասերի։ Սկզբնական շրջանում խալիֆները կարողանում էին արաբա-պարսկական հակամարտությունը պահել իրենց հսկողության տակ։ Սակայն այս հակամարտությունը գործում էր նաև Ամինին և Մամունին հաջորդած խալիֆաների գահակալության շրջանում։ Տեղական կառավարիչները ստեղծում էին իրենց սեփական զինված ուժերը։ Դեռ Հարուն ալ-Ռաշիդի ժամանակ Բաղդադ բերված միջինասիացի թուրքական գվարդիաները դարձել էին կարևոր ռազմական ուժ։ Նրանք 847 թվականին խալիֆա Վասիկի մահից հետո խալիֆ «դարձրին» նրա եղբորը՝ Մութավաքիլին, ով սպանվեց 861 թվականին՝ իր թուրք հրամանատարների ձեռքով՝ ավագ որդի Մուսթանսիրի գիտությամբ։ Այսպիսով, Արաբական խալիֆայությունը որպես պետություն թուլացել էր, և սկսվում էր իր տրոհումը։
Պետության թուլացում ու անկում
8-րդ դարի ընթացքում տեղի ունեցած ապստամբական ելույթները 9-րդ դարում վերածվել էին ազատագրական հզոր շարժման, ինչի արդյունքում խալիֆայության մի շարք նահանգներ անկախության կարգավիճակ ձեռք բերեցին։ 8-րդ դարի 50-ական թվականներին՝ կապված քաղաքական կենտրոնը Սիրիայից Իրաք տեղափոխելու Աբբասյանների որոշման հետ՝ ապստամբության դրոշ էին բարձրացրել Դամասկոսի, Հաուրանի և այլ քաղաքների բնակիչները։ 759-760 թվականներին խալիֆայության դեմ ապստամբեց ժամանակակից Լիբանանը, 774-775 թվականներին՝ Արմինիան։ Կորդովայում նախկին գահի առաջնորդները՝ Օմայյանները, ապստաբություն բարձրացրին, ինչի արդյունքում արաբական Իսպանիան անկախացավ՝ որպես Կորդովայի (Անդալուսի) իշխանություն։ Սա առաջին անջատումն էր։
9-րդ դարի 10-ական թվականներին խռովության ալիք է բարձրացնում Եգիպտոսի արաբ և ղպտի բնակչությունը։ 816-837 թվականներին խալիֆայությունը հիմնահատակ ցնցում է Բաբեկի ապստամբությունը Ատրպատականում, որը արագ տարածվում է։ Հերթական գյուղացիական ընդվզումների մեջ հատկապես աչքի ընկավ Ստրուկ-զանջիների ապստամբությունը, որը տևեց շուրջ 15 տարի (869-883)։
Այսպիսով՝ թուլացած ու տրոհված խալիֆայության վերահսկողության տակ էին մնացել միայն Իրաքը և Արաբական թերակղզին։ Ուստի պետությունը կարող էր հեշտորեն նվաճվել օտարների կողմից։ 945 թվականին Բաղդադը գրավվեց Բուիների կողմից, ովքեր դարձան աշխարհիկ տիրակալներ (945-1055)։ Խալիֆը այսուհետ դարձավ միայն հոգևոր պաշտոն։ Այդ ընթացքում Հյուսիսային Աֆրիկայում հիմնադրվեց Ֆաթիմյան (909-1171), իսկ Իսպանիայում՝ Կորդովայի խալիֆայությունը (929-1031)։
Բուիներին հաջորդեցին սելջուկները, ապա 1258 թվականին Բաղդադը գրավեցին ու հրկիզեցին մոնղոլները։ Արաբական խալիֆայության պատմությունն ավարտվեց։
Վարչական բաժանում
Արաբական պետության կառավարման համակարգը անցում է կատարել ցեղային միությունների մակարդակից մինչև կազմակերպված պետության ստեղծում։ Այդ ճանապարհին զգալիորեն նպաստել են Մերձավոր Արևելքի նախկին երկու հզոր կայսրությունները՝ Բյուզանդիան և Սասանյան Պարսկաստանը։ Եթե բարեպաշտ խալիֆները ապրում էին Մեքքայի կամ Մադինայի սովորական տներում և ճոխությունների չէին ձգտում՝ արաբական սովորույթների համաձայն, ապա Օմայյան խալիֆները արդեն փորձում էին նմանվել բյուզանդական կայսրերին։ Խալիֆն իր ձեռքում էր կենտրոնացրել ոչ միայն քաղաքական ու կրոնական, այլև ռազմական ու դատական բարձրագույն իշխանությունը։ Նա պետությունը կառավարում էր տեղական փոխարքաների կամ կուսակալների միջոցով։
Օմայյանների ժամանակ խալիֆայությունը բաժանվում էր 9 կուսակալության՝
Հետագայում նվաճվեցին նաև ամբողջ Միջին Ասիան և Պիրենեյան թերակղզին։ Վարչական միավորները հաճախ ենթարկվել են փոփոխությունների։ Փոխարքաները խալիֆի հենարանն էին և պետականության կազմակերպողը։ Նրանց պաշտոնն ընտրովի էր։ Ազդեցիկ փոխարքաները կարող էին հասնել խալիֆի աստիճանի։
Խալիֆ
Խալիֆը (خليفة, փոխանորդ) աշխարհիկ ու քաղաքական միապետական պաշտոն էր, որը պետք է տրվեր Մուհամմադ մարգարեի իրավահաջորդներին։ Նրան հաջորդած առաջին 4 բարեպաշտ խալիֆներն էին՝
Խալիֆը միջնադարյան ավատատիրական պետության գլխավոր ղեկավարն էր ու առաջնորդը, ում իրավունքներն ու լիազորությունները անսահմանափակ էին։ Նրանք հոգևոր և աշխարհիկ առաջնորդներ էին, և համարվում էին Ալլահի ստվերը երկրի վրա (ինչպես փարավոնները Եգիպտոսում կամ շահերը Իրանում)։
Պետական ատրիբուտներ
Օմայյան խալիֆ Աբդ ալ-Մալիքի օրոք արքունի և նահանգային գործավարությունը սկսեցին կատարել արաբերենով։ Դա կարևոր քայլ էր միասնական արաբական պետություն կայացման ճանապարհին։ Հաջորդ կարևոր քայլը ազգային արաբական դրամի ստեղծումն էր։ Մինչ այս, արաբների պաշտոնական գրագրությունը և առևտուրը, այսինքն՝ քաղաքական ու տնտեսական կյանքը, իրականացվում էր օտար ճանապարհով՝ օտար լեզուների ու օտար դրամների հիման վրա։
Արաբները ցեղային ջոկատներից կարողացան ստեղծել կանոնավոր բանակ։ Այն բաժանվում էր 5 կորպուսի՝ կենտրոն, աջապահ, ձախապահ, առաջապահ, վերջապահ։ Զորքը բաղկացած էր հետևակից ու հեծելազորից։ Այնտեղ սկսեցին ներգրավվել ոչ միայն արաբները, այլև խալիֆայության մյուս ժողովուրդների ներկայացուցիչները։ Բացի հիմնական զորքից՝ խոշոր քաղաքներում ու բերդերում տեղակայվում էր աշխարհազոր, որը ենթարկվում էր կուսակալին։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Արաբական խալիֆայություն Կատեգորիա:Թուրքիայի պատմություն
Ուզկայա (Շապինայի վտակ)
Ուզկայա (Узкая), գետ Կամչատկա թերակղզի, Ռուսաստանում։ Գետի երկարությունը մոտ 16 կմ է։ Հոսում է Տիգիլսկի շրջանում և Կամչատկայի երկրամասում։ Թափվում է Շապինա գետը, 95 կմ հեռավորության վրա։
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Անադիր Կոլսկի ավազանային շրջանին։
Տվյալներն ըստ ջրային ռեսուրսների ֆեդերատիվ տեսչության
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր
Ուդովա
Ուդովա (Удова), գետ Ռուսաստանում,Կամչատկայի երկրամասի հյուսիս-արևմտյան մասում։ Գետի երկարությունը մոտ 103 կմ է։ Հոսում է Պենժինսկի շրջանում և Կամչատկայի երկրամասում. Թափվում է Օխոտի ծովում։
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Անադիր Կոլսկի ավազանային շրջանին։
Տվյալներն ըստ ջրային ռեսուրսների ֆեդերատիվ տեսչության.
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր Կատեգորիա:Օխոտյան ծովի ավազանի գետեր
Լև Դումբրովա
Լև Դումբրովա (Лев Трофимович Думброва (Думбров), ), ռուս զորապետ, գեներալ-մայոր։
Կենսագրություն
Լև Դումբրովան ծնվել է 1865 թվականի փետրվարի 21-ին  (նոր տոմարով մարտի 5-ին), եղել է Պոդոլսկի նահանգի քաղքենի ազնվականներից։ Քիշինևի 2-րդ գավառական ուսումնարանն ավարտելուց հետո 1882 թվականին ռազմական ծառայության է անցել որպես 3-րդ կարգի հոժարակամ շարքային զինվոր 54-րդ Մինսկի Բոլգարսկի Ցարի հետևակային գնդում։ Նույն տարվա օգոստոսին ընդունվել է Օդեսայի հետևակային յունկերական ուսումնարանի նախապատրաստական դասարան։ Ուսումնարանի գիտության դասընթացն ավարտելուց հետո 1885 թվականին ստացել է ենթապրապորշչիկի կոչում և գործուղվել իր գունդ։
1904 թվականի նոյեմբերին ծառայության է նշանակվել Գլխավոր Շտաբում, 1906 թվականին` Գերագույն շտաբի գլխավոր վարչությունում։ 1908 թվականի դեկտեմբերին գերազանց ծառայության համար ստացել է գնդապետի կոչում։ 1909 թվականին Լյուբլինյան 59-րդ հետևակային գնդում անցել է գումարտակի հրամանատարական ցենզ և 1910 թվականի հոկտեմբերի 5-ին Գերագույնի հրամանով նշանակվել 48-րդ հետևակային դիվիզիայի շտաբի պետ։
Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկզբում Դումբրովան եղել է Ռիմնիկի 192-րդ հետևակային գնդի ժամանակավոր հրամանատար, 1914 թվականին նշանակվել է 34-րդ հետևակային դիվիզիայի շտաբի պետ, 1915 թվականի մարտի 4-ին ստանձնել է 311-րդ Կրեմենեցկի հետևակային գնդի հրամանատարությունը։ 1915 թվականի հուլիսի 5-ին մարտական հաջողությունների համար ստացել է գեներալ-մայորի կոչում ։ 1916 թվականի մարտի 5-ին նշանակվել է 28-րդ հետևակային դիվիզիայի շտաբի պետ` փոխադրվելով Գերագույն շտաբ։
1916 թվականի փետրվարի 29-ից գտնվել է Պետրոգրադի ռազմական օկրուգի պահեստազորում (այլ տվյալներով հաշվառված է եղել Կիևյան ռազմական օկրուգի շտաբի բանակային հետևակի ռեզերվում)։
1917 թվականի ապրիլի 13-ին (նոր տոմարով ապրիլի 26-ին) հանկարծամահ է եղել ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուս ռազմական գործիչներ Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ Կատեգորիա:Սուրբ Ստանիսլավի 3-րդ աստիճանի շքանշանի ասպետներ
Ուեսլեյան համալսարան
Համալսարանն առաջարկում է ուսման բակալավրի աստիճան հայցելու 47 ծրագիր։ Նշվածներից վեց ուղղությամբ տրվում են մագիստրոսի և փիլիսոփայության դոկտորի կոչումներ։ Համալսարանում աշխատում, սովորում են 2800 ուսանող, որոնցից 400-ը սովորում են հեռակա, իսկ 300-ը՝ որպես ասպիրանտ։ Ուսանողներին հասու է գրեթե 900 կուրս ։
Պատմություն
Ուեսլեյան համալսարանը հիմնվել է 1831 թ. մեթոդական եկեղեցու և Միդլթաունի քաղաքացիների կողմից։ Առաջին ուսումնական տարում գրանցվել են տարբեր տարիքային խմբերի 48 ուսանող, որոնց դասավանդում էին 3 պրոֆեսոր և մեկ ուսուցիչ, ուսման վճարը կազմում էր տարեկան 36 ամերիկյան դոլար ։
Համալսարանը անվանակոչել են ի պատիվ Ուեսլի Ջոնի, որը մեթոդական եկեղեցու հիմնադիրն է և բարձրագույն մեթոդական ուսումնական հաստատությունների առաջին հիմնադիրներից մեկը ԱՄՆ-ում։ Այդ շարժումը կարևոր դեր խաղաց նմանատիպ համալսարանների կառուցման և լիբերալային արվեստի նախապատրաստման համար, և ոչ աստվածաբանությունը։ Առաջին պրեզիդենտը դարձավ Ուիլբուր Ֆիսկը՝ հայտնի մեթոդիստ-մանկավարժ, երդմնակալության ժամանակ՝ 1831 թվականի սեպտեմբերին, իր խոսքում նշել է, որ կրթությունը ծառայում է երկու նպատակի՝ «անձնական մտքի լուսավորման և ի օգուտ խաղության» ։ Հիմնադրման պահից սկսած՝ համալսարանը հայտնի դարձավ մի շարք նորամուծություններով։ Մինչդեռ ամերիկյան մի շարք բարձրագույն համալսարաններ հետևում էին եվրոպական կրթական մոդելին, հիմքում դնելով դասական ուսումնասիրությունների մեթոդը, պրեզիդենտ Ֆիսկը կենտրոնացել էր ժամանակակից լեզուների ուսուցման, գրականության և բնական գիտությունների վրա՝ հավասար պայմաններ ստեղծելով դասական ծրագրերի համար։ 1870 թ. հիմնվել է Ջադ-Խոլը, որտեղ այժմ գործում է հոգեբանության ֆակուլտետը, այդ շինությունը երկրում այն եզակիներից է, որն ամբողջությամբ նախատեսված է միայն գիտական ուսումնասիրությունների համար ։
Սկզբում ուսանողները բացարձակապես միայն սպիտակամորթ տղամարդիկ էին, 1872 թվականից սկսեցին համատեղ դասավանդումներ, սակայն թույլ էին տալիս սակավաթիվ կանանց։ Տղամարդ ուսանողները բացասական վերաբերմունք էին ցուցաբերում նմանատիպ դասավանդմանը և վստահեցնում էին, որ կրթության մակարդակը նվազում է այլ բուհերի նկատմամբ։ 1912 թ. համատեղ ուսուցման եղանակը դադարեցվեց, բայց նախորդ տարվա որոշ կին շրջանավարտներ օգնել էին հիմնել կանանց Կոնեկտիյան քոլեջը Նոր-Լոնդոնում, որպեսզի լրացնեն առաջացած դատարկությունը ։ XX դարում եկեղեցական մեթոդի կապը էական նվազեց։ 1937 թվականին համալսարանը դարձել է ամբողջությամբ անկախ։ Վիկտոր Բետերֆիլդի կառավարման ընթացքում՝ 1943-ից մինչև 1967 թվականը, զարգացավ հետազոտական կարգապահությունը։ Հեռանկարային ուսումնասիրությունները առաջ բերեցին հաջողակ գիտնականների և հասարակական գործիչների, որոնք սերտորեն աշխատում էին դասավանդողների և ուսանողների հետ։ 1950-ականներին բացվեց Գրականության և սոցիալական գիտությունների քոլեջը ։
Սկսած 1960 թվականից՝ համալսարանը սկսեց գրավել նաև աֆրոամերիկյան ռասայի ուսանողներին։ Ուեսլեյան համալսարանի դասավանդողները, ուսանողները և աշխատակիցները ակտիվ մասնակցություններ են ունեցել մարդու իրավունքների համար մղվող շարժմանը, հոգևորական Մարտին Լյութեր Քինգը մի քանի անգամ հյուրնկալվել է Ուեսլեյան ճամբարում։ 1968 թ. կրկին բացվեցին ուսումնական հաստատության դռները կանանց համար և 1970 թ., սկսած 1909 թվականից առաջին անգամ, առաջին կուրսում ընդգրկվեց ուսանողուհի։ Համատեղ դասավանդումը կտրուկ մեծացրեց ուսանողների թիվը ։
1974 թվականին ձևավորվեց Աֆրիկյան ուսումնասիրությունների կենտրոն՝ 1969 թվականին ստեղծված Աֆրոամերիկյան ինստիտուտի հիմքի վրա։ 1973 թվականի աշնանը ի հայտ եկավ Գիտությունների կենտրոնը, որի շինությունը նախագծել են ճարտարապետներ Քևին Ռոչը և Ջոն Դինկելոն։ Արևելյան Ասիայի գիտության կենտրոնը՝ Մենսֆիլդ Ֆրիմանը, բացվել է 1987 թվականին, իսկ 1998 թվականին բացվեց Ամերիկյան կոնտինենտի ուսումնասիրման կենտրոնը ։
2000 թվականից մինչև 2005 թվականը համալսարանի կարիքների համար դրամահավաք արշավ է կազմակերպվել, վերջնական հաշվարկով հանգանակվեց 281 միլիոն ամերիկյան դոլար, որոնք ուղղվեցին կարիքավոր ուսանողներին և դասավանդողներին, ինչպես նաև ուսումնական պրոցեսներին և ճամբարների թարմացմանը ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի համալսարաններ
Ռոզա Փաշինյան
Ռոզա Հմայակի Փաշինյան, հասարակական-քաղաքական գործիչ, ՀԼԿԵՄ կենտկոմի երկրորդ քարտուղար (1949-1952), ՀԽՍՀ երկրորդ գումարման Գերագույն խորհրդի պատգամավոր (1947-1952), հայ պատմաբան, պատմական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ։
Գիտական աշխատանքները
Ողջ գիտահետազոտական գործունեությունը նվիրված է մի թեմայի՝ հայ կինը պատմության տարբեր շրջադարձային ժամանակահատվածներում։ Սկզբում նրա ուսումնասիրության կենտրոնում հայ հեղափոխական կանայք էին, որոնց նվիրված էր թե ատենախոսությունը և թե առաջին մենագրությունը («Հայ ռևոլյուցիօն կանայք», Երևան, 1963)։ Օգտվելով ԽՍՀՄ-ի տարբեր քաղաքների արխիվային ու թանգարանային հարուստ նյութերից, ինչպես նաև հին հեղափոխականների հուշերից, հեղինակը՝ Հանրապետության տարբեր պարբերականներում լույս է ընծայում բազմաթիվ հոդվածներ, նվիրված հայ հեղափոխական կանանց, մասնավորապես՝ Լուսիկ Լիսինյանին, Աղավնի Բուդումյանին, Վերգինե Մխիթարյանին, Արփինե Նազարբեկյանին, Փառանձեմ Բաբայանին և բազմաթիվ այլ կանանց, 300-ից ավելի հեղափոխականներին, տարբեր հերոսներին, նույնիսկ այլ ազգի՝ Վալենտինա Դրուժինինայն ։
Այնուհետև, հեղինակի մի շարք հոդվածներ նվիրված են հայ կանանց մասնակցությանը Հայրենական մեծ պատերազմին։
Հետագայում, պատմական նոր ժամանակաշրջանում, դարձյալ կանայք, բայց այս անգամ արցախյան հերոսամարտի հերոսուհիները՝ բուժքույր, մայր, դերասանուհի (Աղավնի Սահակյան, Ժաննա Գալստյան, Գայանե Մեջլումյան, Սիրանուշ Առուշանյան և շատ ու շատ ուրիշներ)։
Վերջապես հեղինակը անդրադարձել է 19-ռդ դարի վերջին արևմտահայ ազգային ազատագրական պայքարին՝ ՈՒրֆայի ու Վանի, Շատախի ինքնապաշտպանական մարտերի հերոսուհիներին։ Նա ուսումնասիռել է նաև Տարոնի ու Սասունի, Մուսալեռան ու Շապին Գարահի սարի, Զեյթունի պայքարին իրենց ներդրումը բերած հայ կանանց գործունեությանը։ Վերը նշված պատմական իրադարձություններին նվիրված բազմաթիվ հոդվածներից մի մասը՝ 60-ից ավելի հոդվածներ, ընդգրկված են «Նվիրում» ժողովածուի մեջ ։ Բացի դրանից, այդ թեմաներին նվիրված զեկուցումներով նա հանդես է եկել Հանրապետության մի շարք գիտական կոնֆերանսներում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ պատմաբաններ Կատեգորիա:Կին պատմաբաններ Կատեգորիա:Պատմական գիտությունների թեկնածուներ Կատեգորիա:20-րդ դարի պատմաբաններ Կատեգորիա:Խորհրդային պատմաբաններ Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ Կատեգորիա:ՀՊՄՀ շրջանավարտներ
Ալեն (Օդի գավառ)
Ալեն (Alaigne), համայնք Ֆրանսիայի Օկսիտանիա մարզի Օդ գավառում ։
Բնակչությունը 2014 թվականի դրությամբ կազմում է 335 մարդ, բնակչության խտությունը` 24.17 մարդ/կմ²։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 13.86 կմ² տարածք։
Աշխարհագրություն
Գտնվում է Փարիզ քաղաքից 640 կմ հարավ, Մոնպելիե քաղաքից` 155 կմ արևմուտք, Կարկասոն քաղաքից` 25 կմ հարավ-արևմուտք։
Բնակչություն
Բնակչության քանակը ըստ տարիների
Աղբյուրներ` Ֆրանսիայի սոցիոլոգիական գիտությունների բարձրագույն դպրոցի տվյալներ
Տնտեսություն
2010 թվականին ուներ 211 աշխատունակ (15-64 տարեկան) բնակիչ, որոնցից ակտիվ էին 125-ը, իսկ ոչ ակտիվները` 86։ Ակտիվության ցուցանիշը կազմում է 59,2 %։ 125 աշխատունակ մարդկանցից աշխատել է 105 անձ (59 տղամարդ և 46 կին)։ Գործազուրկ են եղել 20 անձ (11 տղամարդ և 9 կին)։ 86 անաշխատունակներից 13-ը եղել են աշակերտներ կամ ուսանողներ, 24-ը` թոշակառուներ, իսկ 49-ը չեն աշխատել տարբեր պատճառներով ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ֆրանսիայի համայնքներ
Մարի Ալարդ
Մարի Ալարդ (Marie Allard, ), բալետի ֆրանսիացի պարուհի։
Կյանքը և ստեղծագործությունը
Պար սովորել է նախ Մարսելում, ապա՝ Լիոնում, 1756 թվականից՝ Փարիզում՝ Կոմեդի ֆրանսեզ թատրոնում։ 1761 թվականին նա իր առաջնելույթն է ունեցել Երաժշտական թագավորական ակադեմիայում՝ հանդես գալով Պալե-Ռոյալի բեմում՝ Ժան Ֆիլիպ Ռամոյի «Զաիս» պաստորալում։
Երաժշտական թագավորական ակադեմիայում Ալարդի առավել հայտնի աշխատանքների շարքում են Մեդեայի դերը «Յասոն և Մեդեա» բալետում (Գաետանո Վեստրիսի բեմադրությունը, Ժան Ժորժ Նովերի բեմադրության վերականգնումը, 1770), Մոցարտի երաժշտությամբ «Կախազարդեր» (ժ. ժ. Նովերի բեմադրությունը, 1778 թվականի հունիսի 11), La Chercheuse d'esprit (Մ. Գարդելի բեմադրությունը, 1778): Հատկապես հռչակավոր է դարձել պար-դիվերտիսմենթներով. գավոտ, ռիգոդոն, տամբուրին։
Արտաքուստ նրբագեղ էր, բեմի վրա աչքի էր ընկնում հուզականությամբ։ Նովերն ընդգծում էր, որ նա «հրաշալի պարուհի է՝ մնջախաղում հրաշալի կերպով հանդես եկող, որը ստեղծել է սեփական անտրեն անթերի ճաշակով՝ առանց բալետմաստերի օգնության»։
Մասնակցություն է ունեցել նաև Գաետանո Վեստրիսի աշխատանքներին, ում հետ նրան հատուկ հարաբերություններ էին կապում. 1760 թվականին, երբ 17 տարեկան էր, նա Վեստրիսից տղա է ունեցել՝ Օգյուստը, որը հետագայում դարձել է նշանավոր պարող։
Աստիճանաբար անցել է կատակերգական և կերպարային դերերի ։
Փարիզի օպերայի բեմը թողել է 1781 թվականին։
Մարի Ալարդը մահացավ ինսուլտից 1802 թվականին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Բալետի արտիստներ Կատեգորիա:Ֆրանսիացի պարուհիներ Կատեգորիա:Ֆրանսիացի դերասանուհիներ
Գաթա
Գաթա, հայկական ազգային հրուշակեղեն, որը տարածում ունի ինչպես Հայաստանում, այնպես էլ հայկական սփյուռքում։ Այս ճարպային խմորեղենը, ի դեմս այլ հայկական և վրացական ուտելիքների, Վրաստանի ադրբեջանցիների շնորհիվ տարածում է գտել նաև ժամանակակից Ադրբեջանում ։ Պատահական չէ, որ ադրբեջանական խոհանոցում առկա չորս տարատեսակներից (Բաքվի, Ղարաբաղի, Գանձակի, Նախիջևանի) երեքը կոչված են հայկական տարածքների անուններով։
Ստուգաբանություն և ծագում
Առաջին անգամ այն հիշատակել են հայ առակագիր և քարոզիչ Վարդան Այգեկցին «Խոզը և գաթան» առակում ։ Անվան ստուգաբանությունը անհայտ է ։ Նմանությունը ֆրանսերեն gateau բառի հետ ամենայն հավանականությամբ պատահական է  ։ Որպես հնարավոր ստուգաբանություն առաջարկվել է հայկական կաթը, սակայն ակադեմիկոս Հրաչյա Աճառյանը իր աշխատություններում այս վարկածը հերքել է ։
Հին ժամանակներում հայերը գաթան թխում էին թոնրի մեջ։ Լավաշի մեծ քանակների թխման գործընթացից հետո տաք վառարանը օգտագործվում էր այլ ուտեստների և քաղցրավենիքների համար։ Խմորը բաղկացած է կարագից, ալյուրից և մածնից, իսկ լցոնումը (խորիզ) բաղկացած է կարագից և շաքարից, երբեմն ավելացնելով ընկույզ։
Տարածաշրջանային տեսակներ
Հայաստանում գաթայի շատ տարբերակներ կան։ Հաճախ քաղաքները կամ մարզերը ունեն իրենց սեփական տարբերակը։ Հանդիպում է տարբեր ձևերով ու չափսերով։ Նախկինում գաթան թխում էին թոնրի մեջ, բայց հիմա թխում են նաև վառարաններում։ Քաղցրավենիքը գործածական է տոներին (Բարեկենդան), հանդիսությունների ժամանակ և այլն։ Բարեկենդանը նշվում է ձմռան վերջին կամ վաղ գարնանը։ Ընտանեկան մեծ գաթան պարունակում էր նաև փոքրիկ մետաղադրամ։ Այն հավասարապես բաժանում էին ընտանիքի անդամների միջև. ի դեպ, այդպիսիք էին նաև շները և կատուները։ Մետաղադրամը ստացած անձի համար տարին հաջող ընթացք էր ունենալու։ Այսօր գաթան գործածական է առօրյա կյանքում, հաճախ մատուցվում է թեյի կամ սուրճի հետ ։ Գաթան թխվում է ինչպես կլոր տարբերակով, այնպես էլ հատիկներով․ Խմորը լայն բացվում է, ամբողջ տարածքով շաղ է տրվում խորիզը, այնուհետև գլանաձև ոլորվում է և դանակով, գեղեցկության համար նաև զոլավոր դանակով շեղակի կտրատվում է գլանակը վերածելով գեղեցիկ գաթայի կտորների։ Գաթայի վրա փայլն ապահովելու համար ձվի դեղնուց է քսվում կաթի հետ խառնած, կամ մուգ սև թեյ ի թուրմ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայկական քաղցրավենիքներ Կատեգորիա:ՀՀ ոչ նյութական մշակութային ժառանգություն
Դավիթ II (Իմերեթի արքա)
Դավիթ II (, Վրաստան), Իմերեթի թագավոր, վրաց Բագրատունիների արքայատոհմից, եղել է Իմերեթի թագավոր (Արևմտյան Վրաստան) 1784-1789 թվականներին։
Գեորգի IX-ի որդին էր։
Պատմություն
Երբ մահանում է Դավիթի հորաքրոջ որդին՝ Սողոմոն I-ը, ժամանակավոր կառավարիչ է դառնում Դավիթը։ Գահին հավակնորդ իշխանները դա չէին ուզում և խանգարում էին նրան։ Բայց Կացիա II Դադիանի՝ Մեգրելիայի արքայազնի աջակցությամբ նրան հաջողվում է նստել գահին՝ 1784 թվականի մայիսին ինքնիրեն թագավոր հռչակելով։ Նա փորձում է հարաբերություններ հաստատել Ռուսական կայսրության հետ և սահմանափակել հզոր իշխանների իրավունքները՝ իրեն ենթարկելով նրանց։ Դավիթ II-ի քաղաքականությունը առաջ է բերում ազնվականների(նաև Մեգրելիայի իշխան Գրիգոր Դադիանի) զայրույթը և ըմբոստությունը։ Վրաստանի թագավոր Հերակլ II-ը բանակ է ուղարկում Իմերեթ և օգնում Սողոմոնին(Սողոմոն II) թագավոր դառնալ։ Դավիթ II-ը գահընկեց է արվում և ուղարկվում Ախալցխա, որը Օսմանյան տարածք էր։ 1790 թվականին, թուրքական զորքերի գլուխ անցած, Դավիթ II-ը վերադառնում է Իմերեթ՝ Սողոմոնին գահընկեց անելու, բայց չի կարողանում. զորքը պարտություն է կրում, և նա փախչում է Իմերեթից։ Ավելի ուշ Հերակլ II-ի միջնորդությամբ Դավիթին թույլատրվում է վերադառնալ Իմերեթ և այնտեղ կալվածք ստանալ։ 1792-1794 թվականներին Դաղստանի վարձկանների միջոցով Դավիթը նորից է փորձում գահին տիրանալ, սակայն դա նրան չի հաջողվում։ Նա հեռանում է Իմերեթից և հետագայում Ախալցխայում մահանում ծաղիկ հիվանդությունից.
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իմերեթի արքաներ Կատեգորիա:Բագրատիոնիներ
Լասե Շյոնե
Լասե Շյոնե (Lasse Schöne, ), դանիացի պրոֆեսիոնալ ֆուտբոլիստ։ Ներկայումս հանդես է գալիս Ջենոայի և Դանիայի ազգային հավաքականի կազմում։ Խաղում է հենակետային կիսապաշտպանի դիրքում ։
Դե Գրաֆսխապ
Շյոնեն Հերենվենի ակադեմիայի սան է։ 2006 թվականին նա միացավ Դե Գրաֆսխապին։ Իր պրոֆեսիոնալ դեբյուտը նշեց 2006 թվականի օգոստոսի 11-ին՝ Գո Ըհեդ Իգլսի դեմ խաղում ։ Իր առաջին գոլը առաջնությունում խփեց հոկտեմբերի 13-ին՝ Դորդրեխտի դեմ խաղում ։ 2006-07 մրցաշրջանում Դե Գրաֆսխապը Շյոնեի հետ հաղթեց Նիդերլանդների երկրորդ դիվիզիոնը՝ տեղափոխվելով Էրեդիվիզի։ 2007 թվականի օգոստոսի 26-ին դանիացին 2 գոլային փոխանցում տվեց Գրոնինգենի դեմ խաղում՝ 2-0 հաշվով հաղթանակ պարգևելով իր թիմին ։ Հոկտեմբերի 19-ին նա գոլի և գոլային փոխանցման հեղինակ դարձավ Սպարտա Ռոտերդամի դեմ խաղում ։ Դե Գրաֆսխապի կազմում Շյոնեն անցկացրեց 74 հանդիպում՝ դառնալով 16 գոլի հեղինակ և 2007-08 մրցաշրջանում ճանաչվելով ակումբի տարվա լավագույն ֆուտբոլիստ։
ՆԵԿ
2008 թվականի ամռանը Շյոնեն տեղափոխվեց ՆԵԿ։ Իր դեբյուտը ակումբի կազմում նշեց օգոստոսի 30-ին՝ Դե Գրաֆսխապի դեմ խաղում ։ Առաջին հանդիպումը եվրոպական առաջնություններում անցկացրեց սեպտեմբերի 18-ին՝ ՈՒԵՖԱ Գավաթի Դինամո Բուխարեստի դեմ խաղում ։ Իր առաջին գոլը ՆԵԿ-ի կազմում խփեց սեպտեմբերի 25-ին՝ դուբլ ձևակերպելով Նիդերլանդների գավաթի Բի Քուիք 1887-ի դեմ խաղում ։ Նոյեմբերի 30-ին՝ Վոլենդամի դեմ խաղում Շյոնեն դարձավ 2 գոլի և գոլային փոխանցման հեղինակ՝ օգնելով իր թիմին հաղթել 6-1 հաշվով ։ 2009 թվականի ապրիլի 25-ին նա դուբլ ձևակերպեց ՆԱԿ Բրեդայի դեմ խաղում ։ Իր առաջին մրցաշրջանում Շյոնեն անցկացրեց 45 հանդիպում բոլոր մրցաշարերում՝ դառնալով 11 գոլի ու 6 գոլային փոխանցման հեղինակ և ճանաչվելով ՆԵԿ-ի տարվա լավագույն ֆուտբոլիստ։
Այաքս
2012 թվականի ապրիլի 18-ին Շյոնեն 3 տարվա պայմանագիր կնքեց Այաքսի հետ ։ Իր դեբյուտը նշեց օգոստոսի 5-ին՝ փոխարինման մտնելով Նիդերլանդների սուպերգավաթի ՊՍՎ Էյնդհովենի դեմ խաղում ։ Օգոստոսի 19-ին նա 2 գոլային փոխանցում տվեց ՆԵԿ-ի դեմ խաղում ։ Իր առաջին գոլը Այաքսի կազմում խփեց սեպտեմբերի 15-ին՝ Վալվեյկի դեմ խաղում ։ Առաջին հանդիպումը Չեմպիոնների Լիգայում Շյոնեն անցկացրեց սեպտեմբերի 18-ին՝ Բորուսիա Դորտմունդի դեմ խաղում ։ Հոկտեմբերի 20-ին նա գոլի և 2 գոլային փոխանցման հեղինակ դարձավ Հերակլեսի դեմ խաղում, իսկ հանդիպումն ավարտվեց 3-3 հաշվով ։ Իր առաջին մրցաշրջանում Շյոնեն անցկացրեց 32 հանդիպում առաջնությունում՝ դառնալով 6 գոլի և 10 գոլային փոխանցման հեղինակ ։
2013 թվականի սեպտեմբերի 25-ին Շյոնեն դուբլի հեղինակ դարձավ Նիդերլանդների գավաթի Վոլենդամի դեմ խաղում՝ 4-2 հաշվով հաղթանակ պարգևելով Այաքսին ։ 2014 թվականի փետրվարի 16-ին նա հետ-տրիկ ձևակերպեց Հերենվենի դեմ խաղում, իսկ հանդիպումն ավարտվեց 3-0 հաշվով ։ Մարտի 30-ին դանիացին գոլի և գոլային փոխանցման հեղինակ դարձավ Տվենտեի դեմ խաղում ։ 2013-14 մրցաշրջանում Շյոնեն դարձավ 14 գոլի և 10 գոլային փոխանցման հեղինակ անցակցրած 42 խաղերում ՝ ճանաչվելով Այաքսի տարվա լավագույն ֆուտբոլիստ ։
2014 թվականի օգոստոսի 10-ին Շյոնեն 2 գոլի և գոլային փոխանցման հեղինակ դարձավ Վիտեսի դեմ խաղում օգնելով Այաքսին հաղթել 4-1 հաշվով ։ Նոյեմբերի 1-ին նա դուբլ ձևակերպեց Դորդրեխտի դեմ խաղում ։ Դեկտեմբերի 10-ին դանիացին դուբլի հեղինակ դարձավ ԱՊՕԷԼ-ի դեմ Չեմպիոնների Լիգայի խաղում ։ 2015 թվականի մարտի 2-ին նա երկարաձգեց իր պայմանագիրը մինչև 2017 թվականը ։ 2016 թվականի մարտի 6-ին Շյոնեն գոլի և գոլային փոխանցման հեղինակ Վիլեմ II-ի դեմ խաղում՝ օգնելով իր թիմին հաղթել 4-0 հաշվով ։ Առաջին անգամ Այաքսի ավագի թևկապով խաղադաշտ դուրս եկավ սեպտեմբերի 21-ին՝ Նիդերլանդների գավաթի Վիլեմ II-ի դեմ խաղում ։ Նոյեմբերի 20-ին Շյոնեն գոլի և գոլային փոխանցման հեղինակ դարձավ ՆԵԿ-ի դեմ խաղում ։
2017 թվականի փետրվարի 22-ին Շյոնեն երկարաձգեց իր պայմանագիրը Այաքսի հետ մինչև 2019 թվականը  ։ Նոյեմբերի 18-ին նա գոլի և 2 գոլային փոխանցման հեղինակ դարձավ ՆԱԿ Բրեդայի դեմ խաղում, իսկ հանդիպումն ավարտվեց 8-0 հաշվով ։ Դեկտեմբերի 2-ին դանիացին դուբլ ձևակերպեց Տվենտեի դեմ խաղում ։ 2018 թվականի մարտի 18-ին՝ Սպարտա Ռոտերդամի դեմ խաղում Շյոնեն դարձավ գոլի և գոլային փոխանցման հեղինակ՝ օգնելով Այաքսին հաղթել 5-2 հաշվով ։ 2017-18 մրցաշրջանում Շյոնեն անցկացրեց 36 հանդիպում ՝ դառնալով 11 գոլի ու 4 գոլային փոխանցման հեղինակ և ընդգրկվելով Էրեդիվիզիի խորհրդանշական հավաքականում ։
2019 թվականի մարտի 5-ին Շյոնեն գոլի հեղինակ դարձավ Չեմպիոնների Լիգայի 1/8 եզրափակչի Ռեալ Մադրիդի դեմ խաղում՝ օգնելով իր թիմին հաղթել 4-1 հաշվով ։ Մայիսի 5-ին նա թիմի մեկնարկային կազմում խաղադաշտ դուրս եկավ Նիդերլանդների գավաթի եզրափակչի Վիլեմ II-ի դեմ խաղում, իսկ Այաքսը հաղթեց 4-0 հաշվով և նվաճեց գավաթը  ։ 2018-19 մրցաշրջանում Շյոնեն անցկացրեց 51 հանդիպում բոլոր մրցաշարերում ՝ դառնալով 7 գոլի ու 8 գոլային փոխանցման հեղինակ և ընդգրկվելով Էրեդիվիզիի խորհրդանշական հավաքականում ։ Այաքսը հաղթեց նաև Նիդերլանդների առաջնությունը և հասավ ՈՒԵՖԱ Չեմպիոնների Լիգայի կիսաեզրափակիչ, որտեղ սակայն հոլանդական ակումբը տնային խաղում բաց թողած գնդակների պատճառով պարտվեց Տոտենհեմին  ։ Այաքսի կազմում Շյոնեն անցկացրեց 287 հանդիպում՝ դառնալով 64 գոլի և 52 գոլային փոխանցման հեղինակ  ։
Ջենոա
2019 թվականի օգոստոսի 9-ին ազատ գործակալի կարգավիճակով միացավ Ջենոային՝ ակումբի հետ կնքելով 2 տարվա պայմանագիր   ։ Իր դեբյուտը նշեց օգոստոսի 16-ին՝ թիմի մեկնարկային կազմում խաղադաշտ դուրս գալով Իտալիայի գավաթի Իմոլեզեի դեմ խաղում և այս խաղում դառնալով գոլի հեղինակ ։ Առաջին հանդիպումը Սերիա A-ում անցկացրեց օգոստոսի 25-ին՝ Ռոմայի դեմ խաղում  ։ Իտալիայի առաջնությունում իր առաջին գոլը խփեց հոկտեմբերի 5-ին՝ Միլանի դեմ խաղում  ։
Մշուշում (ֆիլմ)
«Մշուշում» (В тумане), Սերգեյ Լոզնիցայի պատերազմական ֆիլմը, որը նկարահանվել է Վասիլ Բիկովի համանուն վիպակի հիման վրա։ Կինոնկարը մասնակցել է 2012 թվականի Կաննի կինոփառատոնի հիմնական մրցույթային ծրագրին, որտեղ արժանացել է Կինոքննադատների միջազգային ֆեդերացիայի հատուկ մրցանակին ։ Մեկնաբանելով Կաննի ընտրողների որոշումը, կինոգետ Անդրեյ Պլախովը նշել է, որ Լոզնիցայի նոր ժապավենում, ում նախկին ֆիլմը «Երջանկությունն իմ»-ն էր՝ միանշանական ընդունվել է Ռուսաստանում, «չկար ոչ մի ցնցող կամ հակահայրենասիրական բան»։ Քննադատի խոսքերով «Մշուշում» ֆիլմը համարվում է «էգզիստենցիալ դրամա՝ պարտիզանական նյութի վրա» ժանրի ստեղծագործություն ։ Այն 2012 թվականի Երևանի միջազգային կինոփառատոնում հաղթել է Ոսկե ծիրան մրցանակը։
Սյուժե
1942 թվական, Բելառուսն օկուպացվել է գերմանական բանակների կողմից։ Շոգենավի գնալու պատճառով կատարվող քննության ժամանակ ձերբակալում են երկաթգծի հսկիչ Սուշյոնյային, սակայն հետո անսպասելիորեն բաց թողնում։ Տեղի բնակիչները սկսում են կասկածել նրան զավթողների հետ իր ունեցած համագործակցության մեջ։ Երկու պարտիզաններ Բուրովն ու Վոյտիկը նրան քարշ են տալիս անտառ և պատրաստվում սպանել՝ որպես դավաճանի։ Մահապատժի վայրում, ինչը չեն հասցնում իրականացնել նրանք, հայտնվում են թակարդում, որը լարել էին օկուպանտները՝ Սուշոնյանին որպես ծուղակ օգտագործելով, որպեսզի բռնեն պարտիզաններին։ Բուրովը ստանում է ծանր վնասվածք։ Սուշոնյան մնուն է նրա հետ մենակ և հնարավորություն ստանում ապացուցելու իր անմեղությունը։
Լասե Շյոնե
Միջազգային կարիերա
2012 թվականին Շյոնեն մասնակցեց Եվրոպայի առաջնությանը ՝ անցկացնելով 2 հանդիպում, իսկ Դանիան դուրս մնաց խմբային փուլից ։ 2014 թվականի մայիսի 22-ին նա գոլի հեղինակ դարձավ Հունգարիայի դեմ խաղում, իսկ հանդիպումն ավարտվեց 2-2 հաշվով ։ 2018 թվականի մայիսին Շյոնեն ընդգրկվեց աշխարհի առաջնության համար վերջնական կազմում  ։ Առաջնությունում նա անցկացրեց 3 հանդիպում , իսկ Դանիան դուրս մնաց 1/8 եզրափակչում  ՝ հետխաղյա 11-մետրանոցների հարվածաշարում պարտվելով Խորվաթիային  ։
Մշուշում (ֆիլմ)
Կարծիքներ
Մի հատված ֆիլմի կարծիքից՝ «Сеанс» ամսագրում։ Սերգեյ Լոզնիցայի «Մշուշում» ֆիլմը շատ քննադատների համար թվաց հին, մի փոքր սովետական, որը մրցանակ է ստացել Կաննի կինոքննադատների միջազգային ֆեդերացիայի կողմից և Պլեսում հաղթել դժվար մրցույթ։ Այդ ամենի կողքին, «հնատիպության» մեջ է հենց իր քաջությունն ու ժամանակակիցությունը ։.
Լասե Շյոնե
Ակումբային վիճակագրություն
2019 թվականի հոկտեմբերի 10-ի դրությամբ
Միջազգային վիճակագրություն
2019 թվականի հոկտեմբերի 10-ի դրությամբ
Մշուշում (ֆիլմ)
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:2012 ֆիլմեր Կատեգորիա:Ֆիլմեր Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասին Կատեգորիա:Դրամա ֆիլմեր Կատեգորիա:Գրական ստեղծագործությունների էկրանավորումներ Կատեգորիա:Ռուսերեն ֆիլմեր Կատեգորիա:Ռուսական ֆիլմեր Կատեգորիա:2010-ականների դրամա ֆիլմեր Կատեգորիա:Գերմանական ֆիլմեր Կատեգորիա:Հոլանդական ֆիլմեր Կատեգորիա:Ֆիլմեր, որոնց գործողությունները տեղի են ունենում 1940-ականներին Կատեգորիա:Ռուսական դրամա ֆիլմեր Կատեգորիա:Ֆիլմեր Հայրենական մեծ պատերազմի մասին Կատեգորիա:Ռուսական ռազմական ֆիլմեր Կատեգորիա:Գերմանական դրամա ֆիլմեր Կատեգորիա:Հոլանդական ռազմական ֆիլմեր Կատեգորիա:Գերմանական պատմական ֆիլմեր Կատեգորիա:Հոլանդական պատմական ֆիլմեր Կատեգորիա:Ռուսական պատմական ֆիլմեր Կատեգորիա:Հոլանդական դրամա ֆիլմեր Կատեգորիա:Գերմանական ռազմական ֆիլմեր
Լասե Շյոնե
Ակումբային
Դե Գրաֆսխապ
Այաքս
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ Կատեգորիա:Դանիացի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Դանիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Հերենվենի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Դե Գրաֆսխապի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:ՆԵԿ-ի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Այաքսի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Ջենոայի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:2018 թվականի ֆուտբոլի աշխարհի առաջնության մասնակիցներ Կատեգորիա:Իտալիայի լեգեոներ ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:ՈՒԵՖԱ Եվրո 2012-ի ֆուտբոլիստներ
Խոմուտինա (գետ, թափվում է Օխոտի ծով)
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Անադիր Կոլսկի ավազանային շրջանին։
Տվյալներն ըստ ջրային ռեսուրսների ֆեդերատիվ տեսչության.
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր Կատեգորիա:Օխոտյան ծովի ավազանի գետեր
Լոնդոնյան քար
Լոնդոնյան քար (London Stone), համարվում է Լոնդոնի տեսարժան վայրերից մեկը ։
Իրականում քարը,  հռոմեական ժամանակներում ծառայել է որպես  տեղորոշման միջոց,  ցույց տալով  Լոնդոնի կենտրոնը։  Քարի մասին առաջին  գրավոր հիշատակումները եղել են  Էթելսթանի ժամանակներում,  իսկ  քարտեզի վրա  առաջին  անգամ  նշվել է 1198  թվականին։  Միջնադարում նրա  հրապարակումները  կարդացել   և  երդում  է  տվել Ջեք Քեդը,  1450   թվականին  գրավելով   Լոնդոնը իր   սրով (կամ գավազանով) հարվածել է քարին,  այդպես ընդգծելով  իր  իշխանությունը քաղաքի  վրա։
18-րդ դարում քարը երկու անգամ տեղափոխվեց (1742 և 1798 թվականներին)։ Տեղադրվել է Սուրբ Սվիտի  եկեղեցում,  սակայն 1940   թվականին  գերմանական ռմբակոծիչների կողմից ոչնչացվեց (բայց քարը հաջողվել է պահպանել)։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Լոնդոնի տեսարժան վայրեր Կատեգորիա:Քաղաքային լեգենդներ Կատեգորիա:Քարեր
Հոմոֆոբիա
Հոմոֆոբիա (ὁμός - «նման, միատեսակ» + φόβος - «վախ, երկյուղ»), նույնասեռական մարդկանց հանդեպ ատելության ու անվստահության զգացում, նաև նույնասեռականության նկատմամբ իռացիոնալ վախ, ինչպես նաև նույնասեռական մարդկանց նկատմամբ ատելության ու անվստահության զգացում։ «Հոմոֆոբիա» տերմինն օգտագործվում է եվրոպական պաշտոնական փաստաթղթերում , որտեղ այդ երևույթը, որոշ դեպքերում, դիտարկվում է ռասիզմի, այլատյացության, հակասեմականության, սեքսիզմի հետ մեկտեղ ։ «Հոմոֆոբիա» տերմինը քննադատվում է այն պատճառով, որ այդ հասկացությունը կլինիկական իմաստով ֆոբիա չի համարվում, տերմինը չի համարվում ամբողջությամբ համապատասխանող ։
Տերմինի կիրառման պատմություն
«Հոմոֆոբիա» տերմինն առաջին անգամ տպագիր տարբերակով կիրառվել է 1960-ական թվականներին, հոդվածում, որը հրատարակվել է 1969 թվականի մայիսի 5-ին պոռնկագրական «Screw» թերթում, որտեղ ամերիկացի գեյ ակտիվիստ Ջեկ Նիկոլասը (Jack Nichols) և Լի Քլարկը (Lige Clarke) այդ բառի ենթատեքստում նկատի ունեին այն, որ ոչ նույնասեռական տղամարդիկ վախենում էին, որ իրենց կընդունեն որպես՝ նույնասեռական։ Մեկ ամիս անց «հոմոֆոբիա» բառն օգտագործվել է «The Homosexual in America» հոդվածում, որին նվիրված էր Time ամսագրի շապիկը։ Գիտական հրատարակությունում «հոմոֆոբիա» տերմինն օգտագործել է Կեննեթ Սմիթը (Kenneth Smith) 1971 թվականին իր «Homophobia: A Tentative Personality Profile» հոդվածում ։
«Հոմոֆոբիա» տերմինն իր աշխատանքներում լայնորեն կիրառում է ամերիկացի կլինիկական հոգեբան Ջորջ Վայնբերգը։ Նա առաջին անգամ տպագիր տարբերակով այն օգտագործեց 1971 թվականին իր «Words for the New Culture» հոդվածում, այնուհետև, 1972 թվականի իր «Society and the Healthy Homosexual» մենագրությունում (առաջին գիտական աշխատությունը, որտեղ կիրառվել է տերմինը), որտեղ նա հոմոֆոբիան նկարագրում էր որպես «նույնասեռականներին մոտ լինելու վախ, իսկ նույնասեռականների դեպքում՝ ինքնահրաժարում» ։ 2012 թվականին Վայնբերգն The Huffington Post հրատարակության իր բլոգում կոչ արեց հոմոֆոբիան պաշտոնապես ընդգրկել հոգեկան խանգարումների ցուցակում ։ Գրեգորի Հերեկը նոր տերմինի առաջացումն անվանեց ԼԳԲՏ պատմության մեջ «ուղենշան», որը բյուրեղացնում է մերժման, թշնամանքի, ատելության ամբողջ փորձը, որը Հյուսիսային Ամերիկայի նույնասեռական տղամարդիկ և կանայք 20-րդ դարի ընթացքում կրել են իրենց կյանքում ։ Դրա հետ մեկտեղ, Հերեկը՝ Վայնբերգի հոմոֆոբիան ախտաբանական ոլորտ մտցնելու փորձն անվանեց ավելի շատ քաղաքական, քան՝ տեսական ։
Հոմոֆոբիա տերմինը փոխարինեց ավելի վաղ կիրառվող հոմոսեքսոֆոբիա հասկացությանը։ Այդ բառի հավանական ստուգաբնական տարբերակը հոմոէրոտոֆոբիա (homoerotophobia) բառն է ։ Ավելի ուշ, 1980 թվականին, Հադսոնն ու Ռիկետսը ընդլայնում են տերմինը․ «տագնապի, զզվանքի, զայրույթի, անհարմարության, վախի զգացում, որը կարող են զգալ հետերոսեքսուալները՝ լեզբուհիների և գեյերի նկատմամբ» ։
Հանրագիտարանային սահմանում
«Նույնասեռականության հանրագիտարանը» (1990) մատնանշում է «հոմոֆոբիա» տերմինի տարբեր սահմանումներ, ընդգծելով նրանց ընդհամուր գիծը․ նույնասեռական մարդկանց և նույնասեռականության նկատմամբ վերաբերմունքը։ Նաև նշվում է, որ սեռական նախընտրությունների բնութագրումը որպես ֆոբիա, ենթարկվում է քննադատության մի քանի պատճառներով․ սեռական նախընտրություններն իրենցից ներկայացնում են իռացիոնալ վախ և անհատական ախտաբանական, այլ ոչ թե մշակութային նորմերի դրսևորումներ։ Չնայած առկա թերություններին, «հոմոֆոբիա» տերմինն անգլերենում լայն կիրառում ստացավ։ Հեղինակները շեշտը դնում են նրա վրա, որ հոմոֆոբիան պետք է նույնականացնել նախապաշարմունքի հետ, այլ ոչ թե իռացիոնալ վախի, ինչպիսիք են՝ կլաուստրոֆոբիան և ագորաֆոբիան ։
Բրիտանական հանրագիտարանը հոմոֆոբիան սահմանում է որպես մշակույթով պայմանավորված վախ կամ կանխակալ կարծիք՝ ընդդեմ նույնասեռական մարդիկ, որոնք կարող են ի հայտ գալ իրավունքների սահմանափակումներում, կամ, ծայրահեղ դեպքում, նրանց նկատմամբ ծաղրանքների և բռնության ձևով։ Հանրագիտարանում նշվում է, որ չնայած տերմինը իր կազմում ունի «ֆոբիա» բառը, որը կիրառվում է իռացիոնալ վախերի նկարագրման համար, այս դեպքում խոսքը բացասական դրույթի մասին է, սկսած թեթև անբարյացկամությունից և վերջացրած՝ ամբողջական զզվանքից, այն մարդկանց նկատմամբ, ում սեռական տեսանկյունից գրավում են նույն սեռի մարդիկ։ Ընդգծվում է, որ հոմոֆոբիան հանդիսանում է մշակույթով պայմանավորված ռեակցիա, և նույնասեռականության նկատմամբ վերաբերմունքը կարող է էապես տարբերվել տարբեր մշակույթներում և ժամանակահատվածներում ։
Օքսֆորդի բառարանը տալիս է հետևյալ սահմանումը․ «նույնասեռական մարդկանց նկատմամբ զզվանք կամ նախատրամդրվածություն» ։
Հոմոֆոբիայի հասկացությունը սոցոլոգիայում
Ըստ որոշ կարծիքների, հոմոֆոբիան իրենից ներկայացնում է ֆոբիայի ձև, որը դրսևորվում է անբացատրելի վախով, իռացիոնալ անբարյացկամությամբ կամ ատելությամբ՝ նույնասեռական և բիսեքսուալ մարդկանց հանդեպ։ Գույություն ունի կարծիք, որ հոմոֆոբիան կարող է հիմնավորվել նույնասեռական բնույթի սեփական ֆանտազիաների վախով և համարվում է անգիտակցական նույնասեռականության հատկանիշ  ։
Որոշ գիտանկաններ տալիս են հոմոֆոբիայի ավելի լայն սահմանում, որն է․ «փախուստ, վախ, անբարյացակամություն, խտրականություն կամ բռնություն՝ լեզբուհիների, գեյերի, բիսեքսուալների և տրանսսեքսուալների նկատմամբ» ։
Տերմինի քննադատություն
The New York Times հրատարկությունը ամփոփում է, որ «հոմոֆոբիա» տերմինի քննադատությունը (ինչպես հետերոսեքսուալների, այնպես էլ՝ նույնասեռականների տեսանկյունից) վկայում է այն մասին, որ այդ տերմինը հաճախ օգտագործվում է որպես քաղաքական գործիք, քանի որ հոմոֆոբիան չի ենթադրում իռացիոնալ վախ, օրինակ՝ օձերից կամ բարձրությունից, այլ հոմոֆոբիայի հետ կապված էմոցիաները իրենցից ներկայացնում են ավելի շատ զզվանք ու տհաճություն, քան՝ վախ։ Նրանց խոսքերով, այդ տերմինի նշանակությունը ժամանակի ընթացքում այնքան խեղաթյուրվել է, որ այսօր նրանում ներառվում է ֆիզիկական ակտից, մինչև՝ մտքերը և ղեկավարության քաղաքականությունը ։
Հոմոֆոբիայի հասկացությունը հոգեբուժության մեջ
Հունական «ֆոբիա» վերջածանցը ենթադրում է տհաճ ֆիզիկական և հոգեբանական ռեակցիա, ինչը չի համապատասխանում կլինիկական «ֆոբիա» ախտորոշմանը՝ ներառելով չափազանց, իռացիոնալ, անտեղի և անընդհատ վախ օբյեկտի կամ իրավիճակի նկատմամբ։
«Հոմոֆոբիա» տերմինը չի համապատասխանում այդ չափանիշներին, քանի որ․