cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Սնկային թունավորումներ
Մահացու թունավոր սնկեր
•	Լեպիոտա աղյուսագույն-կարմրավուն (Lepiota helveola)
•	Մորկեղ սովորական (Gyromitra esculenta)
•	Մորկեղ հսկա (Gyromitra gigas)
•	Թելիկասունկ հողային (Lnocybe geophylla)
•	Թելիկասունկ թելիկանման (Lnocybe fastigiata)
•	Կաղնեսունկ կամ կապտուկ (Boletus luridus)
•	Կարմիր ճանճասպան (Amanita muscaria)
•	Փսիլոցիբե մեքսիկանան (Psilocybe Mexicana)
•	Կոնոցիբե ցիանոպուս (Conocybe cyanopus)
•	Սատանայասունկ (Boletus satanas)
•	Շաքարասունկ ծծմբադեղին (Tricholoma sulphureum)
•	Էնտոլոմա դժգույն-սպիտակ (Entoloma lividoalbus)
•	Խոզուկասունկ բարակ (Paxillus involutus)
•	Սարդոստայնասունկ գեղեցկագույն (Cortinarius speciosissimus)
•	Սարդոստայնասունկ նարնջակարմիր (Cortinarius orellanus)
•	Ճանճասպան սմիտիանի (Amanita smithiana)
•	Շարքասունկ կանաչ (Tricholoma equestre)
•	Անձևրասունկ մարգարտյա (Licoperdon perlatum)
Սնկերի մասին թունաբանական փաստերը ներկայումս անբավարար է ուսումնասիրված և աղբյուրներից ստացված տվյալները հաճախ հակասական են։ Առաջին հերթին դա վերաբերում է սնկերի վրայի գծերին և կեղծ գունավորումներին, որոնց թունավոր լինելը հաճախ պայմանավորված է այն տարածքով, որտեղ նրանք աճում են։ Սնկերով թունավորումները պայմանավորված են հիմնականում նրանով, որ՝
•	Մարդիկ դժվարությանմբ են կարողանում տարբերակել ըստ արտաքին հատկանիշների, հաճախ շփոթելով ուտելի սնկերը թունավոր սնկերի հետ։
•	Սխալ ձևով են սունկ հավաքում, քանի որ սունկ տարբերակելը կատարվում է նրա ողջ պտղամարմինը մանրակրկիտ զննելով։ Այն հավաքելիս անհրաժեշտ է պահպանել պտղամարմնի ամբողջականությունը։ Եթե այն կտրվում է գլխիկին ավելի մոտ հատվածից, ապա թունավոր սնկին բնորոշ մի շարք հատկանիշներ կարող են չբացահայտվել։
•	Պայմանական ուտելի սնկերի ոչ ճիշտ մշակումը, քանի որ որոշ սնկեր պահանջում էն մշակման որոշակի եղանակներ՝ (չորացում, կրկնակի եռում), որի դեպքում քայքայվում կամ հեռացվում են սնկերում պարունակվող գրգռիչ մի շարք նյութեր, որոնք վնասակար են համարվում աղեստամոքսային տրակտի համար։
•	Սննդում «հիվանդ սնկեր» օգտագործելը։ Գերհաս համարվող սնկերը խոցելի են շատ բորբոսների, ախտածին մանրէների ու շրջապատի մի շարք վնասակար նյութերի կողմից, որոնք կարող են օրգանիզմում մի շարք թունավորումների պատճառ հանդիսանալ։
Թունավոր սնկերի խաբուսիկ «նշաններ»
Ժողովրդական դիտարկումների մի շարք փաստարկներ կան, որոնք «թույլ են տալիս բացահայտել թունավոր սունկը» հիմնված են թյուր կարծիքների վրա և թույլ չեն տալիս լուրջ պատկերացում կազմելու սնկերի վտանգավորության մասին։ Դրանցից մի քանիսն են՝
•	Թունավոր սունկն ունի տհաճ հոտ, իսկ ուտելի սունկը՝ հաճելի հոտ, այն դեպքում, որ դժգույն գարշասունկի հոտը գրեթե նույնական է շամպինյոնի հոտին, չնայած ըստ ոմանց, դժգույն գարշասունկն ընդհանրապես հոտ չունի։
•	«Ճիճուներ» (միջատների թրթուրներ) չեն հայտնաբերվում թունավոր սնկերի մոտ։
•	Բոլոր սնկերը ուտելի են երիտասարդ տարիքում, այն դեպքում, որ դժգույն գարշասունկը ցանկացած դեպքում մահացու թունավոր է։
•	Թունավոր սնկի եռման ժամանակ արծաթե առարկաները սևանում են, որն ամենևին չի համապատասխանում իրականությանը։
•	Եփվող սնկաջրում Սոխի կամ սխտորի գլուխը շագանակագույն է դառնում։
•	Թունավոր սնկով կաթը թթվում է։
Ուտելի և թունավոր սնկերի հստակ տարբերակման նախապաշարումները արտացոլվել է 16-17-րդ դարերի հերբարիումներում։ Մեծ հերբարիում՝ (Անգլիա, 1526 թվական) տրվում է հետևյալ նկարագրությունը.
«Ուտելիության կամ ոչ ուտելի» սկզբունքը նույնպես հիմք է հանդիսացել առաջին գիտական դասակարգումների, օրինակ՝ Կ.Կլուսիուսի դասակարգման մեջ (1601 թվական)։
Սնկերով թունավորումների դասակարգում
Սնկերի տեսակները բազմազան են, և դրանցում պարունակվող թույների դասակարգումը հիմնված է ըստ սնկերի տեսակի, պարունակվող թույների, գաղտնի շրջանի, թիրախ օրգանի, ինչես նաև ըստ կլինիկական ախտանիշների արտահայտման։ Սնկերի որոշ խմբեր՝ կախված թունավոր նյութերի պարունակությունից և առաջացրած թունավորման բարդության աստիճանից, դասակարգվում են խիստ թունավոր, թունավոր և թեթև թունավորոմ առաջացնող տեսակների:/էջ 10-/: Ըստ թույնի ազդեցության՝ սնկերով թունավորումների ժամանակ կարող են զարգանալ հետևյալ համախտանիշները՝ •	Ֆալորդային
•	Հիրոմիտրինային
•	Օրելանինային
•	Կոպրինային կկամ ացետալդեհիդային
•	Ռեզինոիդային
•	Սուդարինային
•	Ատրոպինային
•	Պաքսիլուսային
•	Մուսկարինային։
Ֆալորդային թունավորում
Առաջանում է որոշակի տեսակի սնկերի օգտագործման դեպքում, ինչպիսիք են դժգույն գարշսունկը, գարշահոտ թանձրուկը ։ Հետևյալ խիստ թունավոր նյութերը հայտնաբերվում են այս սնկերի խառնուրդում.
•	ֆալին
•	ֆալլոիդին
•	ամանիտինի մի քանի ձևեր։
Ֆալինը անվնաս է դառնում եռման ժամանակ, մինչդեռ մնացած թույնները դիմացկուն են ջերմային մշակմանը և չեն կարող ոչնչացվել։ Ֆալլոիդինը լյարդի բջիջներում խոր փոփոխությունների է ենթարկվում ընդունելուց անմիջապես հետո, և առաջին ախտանիշները հայտնվում են 6-24 ժամ անց, երբեմն երկու օր հետո։ Թունավորումը սկսվում է որովայնի ուժեղ ցավերի ի հայտ գալով, անզուսպ փսխումից, քրտնարտադրությունից և լուծից, իսկ մարմնի ջերմաստիճանը իջնում է։ Ծանր դեպքերում՝ (գրեթե բոլոր նման թունավորումները ծանր են), սկսվում է երիկամների և սրտի աշխատանքի անբավարարություն, տուժածը ընկնում է կոմայի մեջ, ապա մահանում է։ Թունավորումը կարող է տևել մինչև քսան օր։ Բուժման հուսալի մեթոդներ չկան, նույնիսկ ժամանակին բժշկական օգնություն ցուցաբերելու դեպքում, այդպիսի թունավորումների մինչև 70%-ը ունեն մահացու ելք։ Հաջող բուժումը կարող է իրականացվել միայն այն դեպքում, եթե ախտորոշումը ժամանակին հաստատվի՝ (նախքան ախտանիշների առաջացումը)։ Բուժման համար օգտագործվում են հակաֆալոիդ շիճուկ և թիօկտինաթթու։
Թունավորում կարմիր և հովազային ճանճասպանով
Կարող է ուղեկցվել տարբեր տեսակի ախտանիշներով, քանի որ այս սնկերը մեծապես տարբերվում են մի քանի թույնի պարունակությամբ։ Առավել հաճախ, թունավորումներ պայմանավորված է մուսցիմոլի և իբոտենաթթվի գերակշռությամբ։ Թունավորման հիմնական ախտանիշներն են նյարդային համակարգի խանգարումները, ուղեկցվող զառանցանքով, հալյուցինացիաներով, հիստերիայով և ուժեղ քնկոտությամբ։ Մուսկարիդինը առաջացնում է ստամոքս-աղիքային խանգարումներ որովայնի ցավերով, փսխում, լուծ, ավելացնում է քրտինքը, թքարտադրությունը, առաջ բերելով անուրիա, դանդաղեցնելով սրտի բաբախյունը։ Ախտանիշները սովորաբար հայտնվում են 1-2 ժամվա ընթացքում, ուստի ժամանակին բժշկական օգնությունը հնարավոր է ստամոքսի լվացման, նյարդային համակարգի և սրտի սիմպտոմատիկ աջակցության տեսքով։
Մուսկարինով թունավորում
Կան սնկեր, որոնք պարունակում են միայն մուսկարին և չեն պարունակում այլ թույններ։ Դրանք ներառում են մուսկարին պարունակող որոշ տեսակների՝ թելասունկ հողային և թելասունկ թելանմանի մոտ։ Այս սնկով թունավորումը դրսևորվում է 1-2 ժամվա ընթացքում, մուսկարինային համախտանիշի արտահայտմամբ, որը բնութագրվում է թքի ավելացումով, քրտինք, փսխում, լուծ, բրադիկարդիա, աչքի բբի նեղացում։ Ծանր դեպքերում տեղի են ունենում շնչառական անբավարարություն և թոքային այտուց, հանգեցնելով օրգանիզմի մահվան։ Առաջին օգնության դեպքում անհրաժեշտ է թույնը հեռացնել ստամոքսից։ Որպես հակաթույն օգտագործվում են ատրոպինը և այլ M- հակախոլիներգիկները։ Կարող են լինել նաև նշաններ` ադրեներգիկ ագոնիստների կամ գլյուկոկորտիկոիդների օգտագործման վերաբերյալ ։
Հիրոմիտինային թունավորում
Թունավորումը, որն առաջանում է հիրոմիտին պարունակող սնկերի Մորկեղ սովորական և Մորկեղ հսկա տեսակների կողմից, ոչ պատշաճ կերպով եփած ուտեստների օգտագործմամբ։ Հիրոմիտինային թույնները կարող են լինել ինչպես շատ, այնպես էլ՝ ջերմակայուն։ Օրգանիզմի վրա հիրոմիտիններն ունեն հեմոլիտիկ ազդեցություն, թունավորման ախտանիշներն են արյան մեջ հեմոգլոբինի պարունակության բարձրացումը, դեղնությունը, փսխումը, փորլուծությունը և տևական քնկոտությունը։ Համաձայն NAMA-ի (North Amarica Micological Assoiation), հիրոմիտինը առկա է հետևյալ սնկերում.
•	Gyromitra esculenta
•	Gyromitra ambigua
•	Gyromitra infula
•	Gyromitra- ի որոշ այլ տեսակների, հատկապես G. montanum, G. gigas, G. fastigiata (= brunnea), G. californica, G. sphaerospora
•	Ինչպես նաև որոշ ասկոմիցետներ, ինչպիսիք են որոշ Helvella, Verpa և  Cudonia spp :
Հալուցինոգենային թունավորում
Հալյուցինոգեն պարունակող սնկերից առավել ուսումնասիրված են Փսիլոցիբե տեսակի սնկերը, որոնք պարունակում են պսիլոցին և պսիլոցիբին ակտիվ հիմքեր։ Տեղեկատվություն կա, որ այդ սնկերը հալյուցինոգեն հատկությունների են դրսևորում։ Օրգանիզմի վրա ունենալով վտանգավոր ներգործություն, առաջանելով հոգեկան խանգարումներ։ Թունավորումն ուղեկցվում է արյան ճնշման արագ նվազմամբ, ուժեղ քրտնարտադրությամբ, բիբերի լայնացմամբ, ուժերի թուլացմամբ։ Շուտով հայտնվում են հալյուցինացիայով ծանր փսիխոզի նշաններ, տարածության և ժամանակի վերաբերյալ տեղեկատվությունն աղավաղվում են, կարող են լինել դեպրեսիվ վիճակներ, որոնք երբեմն հանգեցնում են ինքնասպանության ։
Կուպրինային թունավորում
Կուպրին պարունակող սնկատեսակները, որոնց մեջ առանձնանանում է Գոմաղբասունկ մոխրագույն տեսակը, համարում են որպես պայմանականորեն ուտելի, բայց եթե որոշ տեսակների հետ ալկոհոլ է օգտագործվում, ապա կարող է օրգանիզմում թունավորում առաջանալ ։ Թունավորվորում տեղի կունենա նաև այն դեպքում, եթե ալկոհոլ օգտագործվի այս սունկն ուտելուց հետո 1-2 օրվա ընթացքում։ Թունավորման նշաններն են՝ անհանգստությունը, դեմքի կարմրությունը, դանդաղ սրտի բաբախում և աղիների կծկումներ։ Սինդրոմը սովորաբար տևում է 2-3 օր։ Կոպրինը խանգարում է ալդեհիդ դեհիդրոգենազ ֆերմենտին՝ դրանով իսկ երկարաձգելով ալկոհոլի նյութափոխանակությունը ացետալդեհիդի առաջացման փուլում, որն ունի թունավոր ազդեցություն ։
Աղեստամոքսային համակարգի թունավորում
Ստամոքս-աղիքային տիպիկ ախտանիշների պատճառ կարող են լինել բազմաթիվ սնկերը, որոնք, ընդհանուր առմամբ, ունեն գրգռող ազդեցություն ստամոքսի և աղիների լորձաթաղանթների վրա, համարվում են մեղմ թունավոր, ինչպես նաև պայմանականորեն ուտելի, եթե ճիշտ չեն եփվել։ Նման թունավորումը կարող է առաջանալ նաև հին, գերհասուն սունկ ուտելուց կամ դրանցից, որոնք երկար ժամանակ պահվել են ոչ ճիշտ պայմաններում։ Ախտանիշները հայտնվում են մի քանի ժամվա ընթացքում`որովայնի ցավի, փսխման, լուծի և ջերմության տեսքով, ծանր դեպքերում` ուղեկցվող ցնցումներով և գիտակցության կորստով։ Թունավորումը սովորաբար անցնում է մի քանի օր անց, բայց դա կարող է լուրջ բարդություններ առաջացնել, հատկապես երեխաների և տարեցների մոտ։
Թեթև թունավորում առաջացնող սնկեր
Այս սնկերը դժվարամարս են, օգտագործման դեպքում զարգանում է թեթև, չբարդացած թունավորում։
•	Կեղծ անձրևասունկ նարնջագույն- Sclerodermus aurantium
•	Շամպինյոն դեղնամաշկ –Agaricus xanthodermus
•	Դառնասունկ –Tylopilus felleus
•	Լեզվասունկ դժգույն- Ramaria pallida
•	Կեղծ ցլասունկ – Hebeloma crustuliniforme
•	Դառնամատիղեղ դառնայրող-Russula emetica
•	Յուղասունկ պղպեղային –Chalciporus piperatus
•	Կաթնասունկ մոխրավարդագույն- Lactarius helvus
•	Կաթնասունկ զոնալ – Lactarius zonarius
Գիրք թղթոց
«Գիրք Թղթոց», հայ վաղ միջնադարյան մատենագրական կոթողային հուշարձաններից, կրոնադավանական բնույթի ժողովածու, Հայ առաքելական եկեղեցու ուղղափառ դավանությունը հավաստող հիմնական փաստաթղթերից։ Կազմվել է դավանաբանկական վեճերում Հայ եկեղեցու ուղղափառությունը հիմնավորելու, նրա անկախությունն ու միասնությունը պահպանելու անհրաժեշտությամբ։ Ենթադրվում է, որ «Գիրք թղթոց»-ի նյութերը հավաքվել են VII դարում՝ Կոմիտաս Ա Աղցեցու օրոք, ժողովածուն ամփոփվել VIII դարում՝ Հովհաննես Գ Օձնեցու կաթողիկոսության շրջանում։ Այն հետագայում լրացվել է V–XIII դդ. ընդգրկող նմանատիպ նոր նյութերով (թղթեր, նամակներ ևն)։
Սնկային թունավորումներ
Թեթև թունավորում առաջացնող սնկեր
•	Կաթնասունկ մոխրականաչ-Lactarius blennius
Գիրք թղթոց
«Գիրք թղթոցի» բովանդակությունը
Բովանդակում է Հայ եկեղեցու հայրերի նամականին, Հայոց կաթողիկոսների պաշտոնական թղթակցությունները հարևան ժողովուրդների եկեղեցիների առաջնորդների հետ, շրջաբերականներ, ժողովների արձանագրություններ, Հայ և Վրաց եկեղեցիների բաժանմանը վերաբերող վավերագրեր, դավանաբանական, ինքնուրույն և թարգմանչական գրություններ, հայ-բյուզանդական, հայ-լատինական եկեղեցական միությանը վերաբերող նյութեր և այլն։
Սնկային թունավորումներ
Թեթև թունավորում առաջացնող սնկեր
•	Կեղծ աղվեսասունկ-Higrophoropsis aurantiaca
Գիրք թղթոց
«Գիրք թղթոցի» բովանդակությունը
Կարևոր են հատկապես Ընդհանրական եկեղեցու մի շարք հայտնի գրությունների՝ «Հենոտիկոնի», Կ. Պոլսի Ակակիոս (471–489), Ալեքսանդրիայի Պետրոս Մոնգոս (483–490) պատրիարքների թղթակցությունների հայերեն թարգմանությունները ևն։ Թղթերում, որոնք հիմնականում հակաճառական բնույթի են, արծարծվել են աստվածաբանական, ծիսադավանաբանական բազմապիսի խնդիրներ, հերքվել արիոսականությունը, նեստորականությունը, երևութականությունը և աղանդավորական այլ վարդապետություններ, մերժվել Քաղկեդոնի ժողովը, Լևոնի տոմարը։
Սնկային թունավորումներ
Թեթև թունավորում առաջացնող սնկեր
•	Չփտուկ անվաձև- Marasmius rotula
•	Կլավարիա ոսկեգույն- Clavaria /Ramaria/ aurea
•	Կլավարիա ֆորմոզա- Clavaria Formosa:
Գիրք թղթոց
«Գիրք թղթոցի» բովանդակությունը
«Գիրք Թղթոց»–ը կարևոր աղբյուր է նաև Հայ եկեղեցու պատմության, ծեսերի և դավանանքի, ինչպես և հայ-ասորական, հայ-հունական, հայ-վրացական եկեղեցական հարաբերությունների ուսումնասիրման համար։ Ժողովածուն օգտագործվել է Հայ եկեղեցու և երկաբնակ (քաղկեդոնիկ) հայերի միջև ծիսադավանաբանական վիճաբանությունների ժամանակ։ «Գիրք թղթոց»-ի ուսումնասիրությամբ զբաղվել են Հ. Գյուլխանդարյանը, Նիկողայոս Ադոնցը, Կ. եպս. Տեր-Մկրտչյանը, Ն. Ակինյանը, Ե. Տեր-Մինասյանը, Պ. Անանյանը, Հ. Ջավախիշվիլին, Մ. Տալոնը, Ա. Շմիդտը և ուրիշներ։
Սնկային թունավորումներ
Թեթև թունավորում առաջացնող սնկեր
Ներկայացված սնկերի թույներն են կետոնները, ալդեհիդները, անհիդրիդները և այլն։ Նշված բոլոր սնկերը Հայաստանում կան, բացի վերջինից ։
Ծանր մետաղների ու ռադիոնուկլիդների կուտակիչներ
Ուտելի սնկերում մեծ քանակությամբ հայտնաբերվել են սնդիկ, կապար, թալիում, կադմիում, պղինձ։ Միկրոտարրերի առավել թունավոր ազդեցությունը մեծանում է, անօրգանական և օրգանական միացությունների կազմում, որոնք օժտված են ճարպաջրալույծ հատկություններով։ Եթե սնկերը մթնոլորտից աղտոտված են լինում ծանր մետաղներով, ապա նրանք տեղակայվում են սնկերի մակերեսին և հեշտությամբ հեռացվում են մեխանիկական մշակումով՝ լվանալով կամ վերին շերտը քերելով։ Առավել վտանգավոր է, երբ ծանր մետաղները հողից ներթափանցում են սնկերի մեջ և մասնակցելով կենսասինթեզին, առաջացնում են սնկերին ոչ բնորոշ թունավոր միացություններ, որոնց հեռացումը սնկից դառնում է գրեթե անհնար։ Նման սնկերի օգտագործման դեպքում կարող է առաջանալ ծանր մետաղական թունավորումներ։
Գիրք թղթոց
Ձեռագրերը
«Գիրք թղթոց»-ի հայտնի ձեռագիր օրինակից, նախկինում պատկանած Անտոնյան միաբանությանը, ընդօրինակված 1298-1299 թթ. Թովմա Հռոմկլայեցու կողմից, եւ որ ներկայումս պահվում է Զմմառի վանքի մատենադարանում, 431 համարի տակ, բարեխղճորեն իրականացվել է 1901 թ. թիֆլիսյան հրատարակությունը։ Ներկայումս հայագիտության մէջ բնագրագիտական հետազոտություններում լայնորեն շրջանառվում նաեւ «Էջմիածնական Թղթոց գրքի» եւս երկու ձեռագրեր, որ պահվում են Երեւանի մատենադարանում (ձեռ. 3062 եւ 2966), ինչպես նաեւ Երուսաղեմի Սրբոց Հակոբյանց մատենադարանի 858, 960, 1009 ձեռագրերը։
Սնկային թունավորումներ
Ծանր մետաղների ու ռադիոնուկլիդների կուտակիչներ
Ռադիոնուկլիդները մարդու, կենդանական և բուսական աշխարհի վրա ունեն առանձնահատուկ ազդեցություն։ Սնկերի որոշ տեսակներ ռադիոնուկլիդները կլանում են շատ, մյուսները քիչ, կախված սնկի տեսակային մետաբոլիկ և ֆերմենտային համակարգի առանձնահատկություններից։ Ճառագայթումն ավելի ակտիվորեն անցնում է սնկերի մեջ զարգացած միցելիումով։ Սնկերի պտղամարմնի գլխիկում ռադիոնուկլիդների կոնցենտրացիան 1,5-2 անգամ ավելի բարձր է, քան ոտիկում, սա հատկապես բնութագրվում է լավ զարգացած ցողունով սնկով (պորցինի, բոլետուս, բոլետուս, լեհական սունկ)։ Սնկով ցեզիում - 137 պարունակության իջեցումը կարելի է ձեռք բերել 30-60 րոպե եռացրած աղաջրում, քացախի կամ կիտրոնաթթվի ավելացումով, 2-3 անգամ ջնջումը փոխելով ։ Եփելուց առաջ հավաքված սունկը պետք է մաքրել մամուռից, աղբից, հողից, իսկ որոշ սնկերի համար մաշկը հանել գլխարկից։ Բացի այդ, ռադիոնուկլիդների պարունակությունը նվազեցնելու համար սունկը մեկ օրով ներծծվում են, դրանք մի քանի անգամ եփում են՝ ջուրը քամելով, սունկը լվանալով։
Քիմիապես աղտոտված սնկերով թունավորումներ
Սնկերն առանձնահատուկ ֆերմենտներ պարունակող օրգանիզմներ են, որոնց բարձր ակտիվության շնորհիվ դրանք ընդունակ են շրջակա միջավայրից ընտրողաբար կլանել ոչ միայն սնուցման համար անհրաժեշտ նյութեր, այլ նաև՝ այնպիսի քիմիական տարրեր, որոնք մարդկանց օրգանիզմ թափանցելու դեպքում կարող են առաջացնել թունավորում։ Վերջին տարիներին ուտելի սնկերի կազմում հայտնաբերվել է պեստիցիդների, ֆունգիցիդների, հերբիցիդների, դեֆոլիանտների, ծանր մետաղների, ռադիոակտիվ նյութերի մեծ քանակություն, որը կարող է առաջացնել թունավորում։ Քիմիական նյութերի ներգործության տակ գտնվող միջավայրերում աճելիս՝ ուտելի սնկերը ձեռք են բերում թունավոր հատկություն և որպես սննդանյութ դառնում են մարդու համար խիստ վտանգավոր։ Պեստիցիդներով, ֆունգիցիդներով հերբիցիդներով միջավայրը մշակելու դեպքում, օդային ճանապարհով դրանք կարող են ընկնել հարակից այնպիսի տեղանքներ, որտեղ աճում են սնկեր։ Կուտակվելով հողի վերին շերտերում՝ դրանք ազատ կարող են կլանվել սնկերի կողմից և օժտել դրանց թունավոր հատկություններով։
«Հիվանդ» սնկերով թունավորումներ
Սնկերը համարվում են «հիվանդ», երբ կորցնում են սպորագոյացման հատկություններն ու կենսազանգվածը։ Դա դիտվում է գերհաս սնկերի մոտ, երբ ծերացման պրոցեսների հետ կապված դիտվում է աուտոլիզ և առաջաում է թունավոր ամոնիում, ֆենոլ, ալկալոիդներ և ամինաթթուների մնացորդներ։ Նման սնկերը, հում կամ ջերմային մշակման փուլ անցնելուց հետո օրգանիզմում առաջացնում են թունավորում։ Սնկերը հիվանդանում են մանրէների ազդեցությամբ, որոնց համար սնկում պարունակվող ածխաջրատները, սպիտակուցները, ամինաթթուներըմիկրոտարրերը բարենպաստ սննդային միջավայր են հանդիսանում։ Մարդու համար վտանգ ներկայացնող մի շարք վտանգավոր մանրէներ՝ (ստաֆիլակոկեր,ստրեպտոկոկեր, աղիքային ցուպիկ,սալմոնելներ, կլեբսիելներ, պրոտեաներ, իերսիաներ և այլն) սնկերի արտաքին մակերեսի վնասման դեպքում հեշտությամբ կարող են թափանցել նրանց մեջ ու բազմանալ։ Նման ախտածին մանրէներ պարունակող սնկերը կարող են մի շարք վարակիչ հիվանդությունների պատճառ հանդիսանալ։ Երիտասարդ և չվնասված գլխիկներով սնկերին մանրադիտակային սնկերը՝ (միկրոմիցիտներ, ստորակարգ սնկեր կամ միկոֆիլներ)նույնպես կարող են հիվանդացնել։ Դրանք սինթեզելով խիտինազ, պրոտեինազ, գլյուկոնազ ֆերմենտներ, քայքայում են բջջային պատի ամրությունն ապահովող խիտինը և գլյուկանները վնասում են պտղամարմինները։ Այդ միկրոմիցետներ-մակաբույծների վարակումից պաշտպանվելու համար բնությունը սնկերին օժտել է որոշակի հակաբիոտիկային հատկությամբ։ Այսօրինակ վարակված սնկերը պոտենցիալ վտանգ են ներկայացնում մարդու համար։ «Հիվանդ սնկերի» բազմակի օգտագործման դեպքում կարող է զարգանալմ քրոնիկական նեֆրիտ։ Միկոտոքսիններով թունավորված սնկերը հատկապես վտանգավոր են լյարդի, երիկամների, աղեստամոքսային համակարգի ծանր ախտահարումներ առաջացնելու տեսակետից։
Տես նաև
Սնկաբանություն
Բարոն Մյունխհաուզեն (ֆիլմ, 1961)
«Բարոն Մյունխհաուզեն» (Baron Prášil), չեխոսլովակական անիմացիոն-խաղարկային ֆենտեզի ֆիլմ՝ ստեղծված 1961 թվականին ռեժիսոր Կարել Զեմանի կողմից Գոտֆրիդ Ավգուստ Բյուրգերի «Բարոն Մյունխհաուզենի զարմանալի ճանապարհորդությունները ջրում և ցամաքում» վեպի մոտիվներով։ Ռեժիսորը սյուժեում ավելացրել է ժամանակակից մարդու՝ տիեզերագնաց Տոնիկին, և այդպիսով ֆիլմի հիմքում ընկած է 18-րդ դարի ազնվականի ու 20-րդ դարի երիտասարդ գիտնական-տեխնոկրատի ֆանտազիաների մրցակցությունը։
Սնկային թունավորումներ
Տես նաև
Սնկեր
Գիրք թղթոց
Արտաքին աղբյուրներ
Կատեգորիա:Հայոց եկեղեցու փաստաթղթեր Կատեգորիա:Հայոց պատմության սկզբնաղբյուրներ Կատեգորիա:Կրոնական ստեղծագործություններ
Բարոն Մյունխհաուզեն (ֆիլմ, 1961)
Սյուժե
Երիտասարդ տիեզերագնաց Տոնիկը, իջնելով Լուսնի վրա, այնտեղ հանդիպում է Ժյուլ Վեռնի «Երկրից դեպի Լուսին» և «Լուսնի շուրջը» վեպերի հերոսներին, ինչպես նաև Սիրանո դը Բերժըրակին և բարոն Մյունխհաուզենին։ Նրանք բոլորը սկաֆանդր հագած Տոնիկին համարում են լուսնային բնակիչ։ Մյունխհաուզենը որոշում է «լուսնային մարդուն ցույց տալ Երկիրը։ Այդպես սկսվում են նրանց անհավատալի արկածները, որոնց թվում են թռիչքը Լուսնից Երկիր մի նավով, որ քաշում է թևավոր պեգասը, վենետիկյան արքայադստեր ազատումը թուրքական սուլթանի հարեմից, լողալը ծովերով հսկայական ձկան ներսում և մարտնչող պետությունների միջև պատերազմի դադարեցումն առանց մի հատիկ կրակոցի։
Գեղարվեստական առանձնահատկություններ
Ինչպես Կարել Զեմանի նախորդ աշխատանքում՝ «Բեք-Կապ կղզու գաղտնիքը», այնպես էլ «Բարոն Մյունխհաուզեն» ֆիլմում դերասաններ խաղը համադրված է անիմացիայի տարբեր ձևերի հետ, ընդ որում՝ նկարները ոճավորված են Գյուստավ Դորեի փորագրանկարների նման, որը նկարազարդել է Բյուրգերի վեպը ։ Ֆիլմի մեծ մասը նկարահանվել է սև-սպիտակ ժապավենով, որ հետագայում տոնավորվել է տարբեր գույներով համր ֆիլմերի նման ։
Սնկային թունավորումներ
Տես նաև
Էնտոմոպաթոգեն սնկեր
Օպորտունիստական սնկեր
Բարոն Մյունխհաուզեն (ֆիլմ, 1961)
Պրոմիերա
«Բարոն Մյունխհաուզեն» ֆիլմի պրեմիերան կայացել է 1962 թվականի հուլիսին, Լոկառնոյի միջազգային կինոփառատոնում, իսկ Չեխոսլովակիայի կինոթատրոններում ֆիլմի պրեմիերան կայացել է 1962 թվականի սեպտեմբերի 21-ին ։ Ամերիկյան վարձույթում ֆիլմը ներկայացվել է 1964 թվականին «Հոյակապ բարոն Մյունխհաուզենը» (The Fabulous Baron Munchausen) խորագրով ։ Խորհրդային Միությունում ֆիլմի պրեմիերան կայացել է 1963 թվականի փետրվարի 11-ին (կրկնօրինակվել է «Սոյուզմուլտֆիլմ» ստուդիայում 1962 թվականին )։
Վերականգնում
2016 թվականին ֆիլմն ամբողջովին վերականգնվել է։ Թվային ռեստավրացիան իրականացվել է «Nadace české bijáky» հիմնադրամի, Կարել Զեմանի թանգարանի և Չեխիայի հեռուստատեսության հետ միասին «Մաքրենք ֆանտազիայի աշխարհը» (Čistíme svět fantazie) նախագծի շրջանակներում մշակույթի նախարարության աջակցությամբ ։ Վերականգնումը հսկել է ռեժիսորի դուստրը՝ Լյուդմիլա Զեմանովան ։ Վերականգնված տարբերակի պրեմիերան կայացել է 2016 թվականի մայիսի 27-ին Զլինի մանկական ու երիտասարդական կինոյի փառատոնում ։ 2016 թվականի նոյեմբերին «Բարոն Մյունխհաուզեն» ֆիլմը թողարկվել է Blu-ray Disc սկավառակներով ։
Սնկային թունավորումներ
Տես նաև
Բոտուլիզմ
Գրականություն
http://ijevanlib.ysu.am/genetikakan_tunabanutyan_himunqner/Գալինա Հովհաննիսյան «Գենետիկական թունաբանության հիմունքներ»։
Բարոն Մյունխհաուզեն (ֆիլմ, 1961)
Ազդեցություն
Ըստ Թերրի Գիլիամի՝ այս ֆիլմը դարձել է այն աղբյուրներից մեկը, որ ոգեշնչել է Մյունխհաուզենի արկածների իր կինոտարբերակի ստեղծումը ։
Սնկային թունավորումներ
Գրականություն
https://haykkhachatryanblog.wordpress.com/Հայկ Խաչատրյան «Սնկեր»։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Սնկեր Կատեգորիա:Սննդային թունավորումներ Կատեգորիա:Թունաբանություն Կատեգորիա:Անավարտ հոդվածներ Բժշկության մասին Կատեգորիա:Անհետաձգելի բուժօգնություն Կատեգորիա:Թույներ Կատեգորիա:Կենսաբանություն Կատեգորիա:Հիվանդություններ
Սխիդ (գյուղ, Նովոուկրաինկայի շրջան)
Սխիդ (Схід), գյուղ Ուկրաինայի Կիրովոգրադի մարզի Նովոուկրաինկայի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Սխիդ գյուղում բնակվում էր 8 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Կիրովոգրադի մարզի Նովոուկրաինկայի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Ֆորմուլա 1
Ֆորմուլա 1 (FIA Formula One World Championship), ավտոմրցաշարի աշխարհի առաջնություն, որին մասնակցում են բաց անիվներով տիպի մեքենաներով, անց է կացվում օղակաձև ավտովազքուղիների վրա ։ Ֆորմուլա 1-ի առաջնությունը անց է կացվում ամեն տարի և բաղկացած է առանձին էտապներից որոնք անվանվում են Գրան-Պրի ։ Նույն տարվա վերջում պարզ է դառնում առաջնության հաղթողը ։ Ֆորմուլա 1-ում պայքարը գնում է ինչպես պիլոտների, այնպես էլ թիմերի միջև։ Պիլոտները պայքարում են աշխարհի չեմպիոնի տիտղոսի համար, իսկ թիմերը՝ Կոնստրուկտորների գավաթի ։
Ֆորմուլա 1-ը ավտոմրցաշարի տեսակ է, որը տեղի ունենում շրջանաձև վազքուղիներում հատուկ մեքենաներով ։ 1997-ից ավտոմեքենաների համար գործում են հետևյալ պայմանները՝ լայնությունը ոչ ավել 200 սմ-ից, բարձրությունը ոչ ավել 95 սմ-ից, իսկ քաշը չի կարող 600 կգ-ից քիչ լինել ։
Տարվա ընթացքում տեղի են ուենում մրցումներ, որոնց անվանում են Գրան-պրի։ Յուրաքանչյուր Գրան-պրիում առաջին 10 տեղերը զբաղեցրած մրցարշավորդները ստանում են միավորներ (2010-ից հետևյալ կարգով) 1 տեղ - 25 միավոր, 2 տեղ - 18 միավոր, 3 տեղ - 15 միավոր և այլն ։ Առաջին անգամ Ֆորմուլա 1-ը անցկացվել է 1950-ին, իսկ չեմպիոն է դարձել Ջուզեպպե Ֆարինան ։ Առավել հայտնի Ֆորմուլա 1-ի մրցարշավորդներից են՝ Միխայել Շումախերը, Նելսոն Պիկեն, Այրտոն Սեննան և Ալեն Պրոստը ։
Ֆորմուլա 1-ի բոլոր չեմպիոնները
1950 Ջուզեպպե Ֆարինա
1951 Խուան Մանուել Ֆանխիո
1952 Ալբերտո Ասկարի
1953 Ալբերտո Ասկարի
1954 Խուան Մանուել Ֆանխիո
1955 Խուան Մանուել Ֆանխիո
1956 Խուան Մանուել Ֆանխիո
1957 Խուան Մանուել Ֆանխիո
1958 Մայք Հաութորն
1959 Ջեք Բրեբհեմ
1960 Ջեք Բրեբհեմ
1961 Ֆիլ Հիլ
1962 Գրեմ Հիլ
1963 Ջիմ Քլարք
1965 Ջիմ Քլարք
1966 Ջեք Բրեբհեմ
1967 Դենի Հալմ
1968 Գրեմ Հիլ
1969 Ջեկի Ստյուարտ
1970 Յոխեն Ռինդտ
1971 Ջեկի Ստյուարտ
1972 Էմերսոն Ֆիտիպալդի
1973 Ջեկի Ստյուարտ
1974 Էմերսոն Ֆիտիպալդի
1975 Նիկի Լաուդա
1976 Ջեյմս Հանթ
1977 Նիկի Լաուդա
1978 Մարիո Անդրետտի
1979 Ջոդի Շեկտեր
1980 Ալան Ջոնս
1981 Նելսոն Պիկե
1982 Կեկե Ռոսբերգ
1983 Նելսոն Պիկե
1984 Նիկի Լաուդա
1985 Ալեն Պրոստ
1986 Ալեն Պրոստ
1988 Այրթոն Սեննա
1989 Ալեն Պրոստ
1990 Այրթոն Սեննա
1991 Այրթոն Սեննա
1993 Ալեն Պրոստ
1994 Միխայել Շումախեր
1995 Միխայել Շումախեր
1996 Դեյմոն Հիլ
1997 Ժակ Վիլնեուվ
1998 Միկա Հակինեն
1999 Միկա Հակկինեն
2000 Միխայել Շումախեր
Կալմաշ (գյուղ, Կալտասինսկի շրջան)
Կալմաշ (Калмаш, Ҡалмаш), գյուղ Ռուսաստանի, Բաշկորտոստան հանրապետության Կալտասինսկի շրջանի կազմում։
Ֆորմուլա 1
Ֆորմուլա 1-ի բոլոր չեմպիոնները
2001 Միխայել Շումախեր
Կալմաշ (գյուղ, Կալտասինսկի շրջան)
Բնակչությունը 2009 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 601 մարդ։
Ֆորմուլա 1
Ֆորմուլա 1-ի բոլոր չեմպիոնները
2002 Միխայել Շումախեր
Կալմաշ (գյուղ, Կալտասինսկի շրջան)
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Կալտասինսկի շրջանի բնակավայրեր
Ֆորմուլա 1
Ֆորմուլա 1-ի բոլոր չեմպիոնները
2004 Միխայել Շումախեր
2005 Ֆեռնանդո Ալոնսո
2006 Ֆեռնանդո Ալոնսո
2007 Կիմի Ռայկկոնեն
2008 Լյուիս Հեմիլթոն
2009 Ջենսոն Բատտոն
2010 Սեբաստիան Ֆետտել
2011 Սեբաստիան Ֆետտել
2012 Սեբաստիան Ֆետտել
2013 Սեբաստիան Ֆետտել
2014 Լյուիս Հեմիլթոն
2015 Լյուիս Հեմիլթոն
2016 Նիկո Ռոսբերգ
2017 Լյուիս Հեմիլթոն
2018 Լյուիս Հեմիլթոն
2019 Լյուիս Հեմիլթոն
2020 Լյուիս Հեմիլթոն
2021 Մաքս Ֆերստապպեն
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ֆորմուլա 1
Ջան Բոնոմո
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Թուրքիայի մասնակիցները Եվրատեսիլ երգի մրցույթում‎ Կատեգորիա:Թուրք երգիչներ Կատեգորիա:21-րդ դարի թուրք երգիչներ Կատեգորիա:Իզմիրում ծնված անձինք Կատեգորիա:Թուրք հեռուստադերասաններ Կատեգորիա:Թուրք երգիչ-երգահաններ Կատեգորիա:Թուրք տղամարդ երգիչներ Կատեգորիա:Եվրատեսիլ 2012 երգի մրցույթի մասնակիցներ
Գլոբալացում
XIX դարի վերջում և XX դարի սկզբում աշխարհի երկրների տնտեսական և մշակութային կապը մեծացավ։ Գլոբալացում տերմինը ի հայտ է եկել 1970-ական թվականներին ։
2000 թվականին Արժույթի միջազգային հիմնադրամը ճանաչեց գլոբալացման չորս տեսակետ՝ առևտուր և գործարքներ, կապիտալի և ներդրման շարժեր, միգրացիա և մարդկանց տեղաշարժ և կրթության տարածում և սերմանում ։ Գլոբալացման հետ կապված են նաև գլոբալ տաքացումը, ջրի և օդի աղտոտվածությունը, օվկիանոսի գերբնակեցումը ձկներով։ Գլոբալացման գործընթացը ազդում է բիզնես կազմակերպությունների, տնտեսության, սոցիալ-մշակութային ռեսուրսների և բնական միջավայրի վրա ։
Բառի ստուգաբանություն և գործածում
Գլոբալացում տերմինը ծագում է globalize բառից, որը վերաբերում է տնտեսական համակարգերի միջազգային ցանցի ի հայտ գալուն ։ Սկզբում այս տերմինը օգտագործվել է որպես գոյական 1930 թվականի «Towards New Education» վերնագրով մի հրատարակման մեջ, որտեղ այն նշանակում էր կրթության մեջ մարդկության փորձի մի ամբողջական տեսակետ ։ Դրա հետ առնչություն ունեցող մեկ ուրիշ տերմին՝ կորպորատիվ հսկաներ, 1897 թվականին ստեղծվել էր Չարլզ Թեյզ Ռասելի կողմից և վերաբերում էր մեծապես ազգային հիմնադրամներին և այդ ժամանակի հսկա ձեռնարկություններին ։
Մինչև 1960-ական թվականները այդ երկու տերմինները օգտագործվել են որպես հոմանիշներ տնտեսագետների և սոցիոլոգների կողմից։ Տնտեսագետ Թեոդոր Լեվիտը «գլոբալացում» տերմինը օգտագործել է իր «Շուկայի գլոբալացումը» հոդվածում ։ Նրա շնորհիվ տերմինը մեծ տարածում է գտել։ Այն շատ նշանակություններ է ունեցել, սակայն այժմ այն գործածվում է մեկ իմաստով ։
Սոցիոլոգներ Մարտին Ալբրոուն և Էլիզաբեթ Քինգը գլոբալացումը սահմանում են որպես «այն բոլոր գործընթացների ամբողջություն, որոնց միջոցով աշխարհի մարդիկ միավորվում են մի հասարակության մեջ» ։
«Արդիականության հետևանքները» գրքում Էնթոնի Գիդդենսը գրում է․ «Գլոբալացումը կարելի է սահմանել որպես համաշխարհային հասարակական կապերի ամրացում, որը թույլ է տալիս միավորել հեռավոր տարածաշրջաններն այպես, որ որևէ տեղում պատահած դեպք անմիջականորեն ազդեցություն է ունենում այդ վայրից կիլոմոտրերով հեռու մեկ այլ վայրի իրադարձությունների վրա» ։ 1992 թվականին Աբերդինի համալսարանի պրոֆեսոր Ռոլանդ Ռոբերթսոնը գլոբալացումը սահմանել է որպես «աշխարհի խտացում և աշխարհի՝ որպես մի ամբողջության միասնական գիտակցության մեծացում» ։
Պատմություն
Գլոբալացման վրա ազդել են և՛ արտաքին և՛ անմիջական գործոնները։ Գլոբալացումը մեծ թափ է ստացել XIX դարում ։
Նախնական շրջան
Նախնական գլոբալացումը պայմանականորեն վերաբերում է գլոբալացման պատմության այն փուլին, որն ընդգրկում է վաղ քաղաքակրթությունների ժամանակաշրջանից մինչև 1600-ական թվականների գլոբալացման գործընթացները և զարգացումը։ Այս տերմինն օգտագործվում է նկարագրելու համար համայնքների և նահանգների միջև հարաբերությունները, և թե ինչպես են դրանք ստեղծվել մտքերի և հասարակական կարգերի աշխարհագրական տարածման հետևանքով թե՛ տեղական և թե՛ մարզային մակարդակներով ։
Այս ուրվագծում առանձնացնում են գլոբալացման առաջացման երեք նախադրյալ։ Առաջինն Արևելյան ծագման գաղափարն է, որը ցույց է տալիս, թե ինչպես են արևմտյան պետություններն արևելքից ընդունել և գործածել տարբեր սկզբունքներ ։ Առանց արևելքի ավանդական գաղափարների արևմուտքում գլոբալացումը նույն կերպ չէր ընթանա։ Երկրորդ նախադրյալը տարածությունն է։ Նահանգների միջև փոխհարաբերությունները համաշխարհային բնույթ չունեին և բնորոշ էին միայն Ասիային, Հյուսիսային Աֆրիկային, Մերձավոր Արևելքին և Եվրոպայի որոշակի հատվածին ։
Վաղ ժամանակակից
Վաղ ժամանակակից գլոբալացումը ընդգրկում է 1600-1800 թվականների միջև ընկած ժամանակահատվածը։ Այս տերմինը նկարագրում է առևտրային կապերի և մշակութային հաղորդակցման փուլը, որը բնորոշ էր XIX դարի ժամանակակից գլոբալացմանը նախորդող ժամանակաշրջանին ։ Գլոբալացման այս փուլը բնորոշվում էր 16-17-րդ դարերում ծովափնյա Եվրոպական կայսրությունների առաջացմամբ։ XVII դարում համաշխարհային առևտուրն էլ ավելի զարգացավ, երբ հիմնադրվեցին չարտերային ընկերություններն, ինչպիսիք են Բրիտանական Օստ-Հնդկական ընկերությունը և Հոլանդական Օստ-Հնդկական ընկերությունը։
Ժամանակակից
XIX դարում գլոբալացումը դարձավ Արդյունաբերական հեղափոխության ուղղակի արդյունքի կրողը։ XIX դարում շոգենավերը նվազեցրին միջազգային տրանսպորտի գներն, իսկ երկաթուղիների շնորհիվ ցամաքային տրանսպորտն էժանացավ։ Տրանսպորտային հեղաշրջումը տեղի ունեցավ 1820-1850 թթ. : Միջազգային առևտրին միացան շատ երկրներ :Այս շրջանում գլոբալացումը ձևավորվեց XIX դարի իմպերիալիզմի շնորհիվ, որը գոjություն ուներ Աֆրիկայում և Ասիայում ։
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո գլոբալացումը նոր թափ ստացավ։ Դրան նպաստեցին տեխնոլոգիաների զարգացումը, որոնց շնորհիվ լավացան հաղորդակցումը և առևտուրը երկրների միջև։ Տարիֆների և առևտրի վերաբերյալ ընդհանուր համաձայնեցման շնորհիվ (GATT) նվազեցվեցին համաշխարհային առևտրին խոչնդոտող գործոնները։ GATT -ին հաջորդեց Առևտրի համաշխարհային կազմակերպությունը, որը ապահովեց առևտրային բանակցությունների և համաձայնությունների ընթացքը ։ 1970-ական թվականներից օդագնացությունը զարգացած երկրներում մատչելի է դարձել միջին դասի համար։ 1990-ականներին ցածր գներով հաղարդակցային ցանցերի աճը պակասեցրեց երկրների միջև հաղորդակցման ծախսերը։ Անկախ տեղանքից հնարավոր դարձավ համակարգիչների շնորհիվ ավելի շատ աշխատանք կատարել։
Համաշխարհային երկրորդ պատերազմից հետո հայտնի դարձան ուսանողների փոխանակման ծրագրերը, որոնք նախատեսված են մասնակիցների ըմբռնողականությունն այլ մշակույթների նկատմամբ մեծացնելու, ինչպես նաև լեզվական ունակությունները զարգացնելու և աշխարհայացքը մեծացնելու համար։ 1963-2006 թվականների միջև ընկած ժամանակահատվածում օտար երկրներում սովորող ուսանողների թիվը մեծացել է 9 անգամ ։
XIX դարի վերջին և XX դարի սկզբին աշխարհի երկրների միջև տնտեսական և մշակութային կապվածությունը աճեց մեծ արագությամբ։ Սակայն 1910-ական թվականներին այն նորից դանդաղեց Համաշխարհային պատերազմի և Սառը պատերազմի պատճառով ։ 1989 թվականի հեղափոխությունները և դրանց հաջորդող ազատագրական իրադարձությունները թույլ տվեցին մեծացնել համաշխարհային փոխկապակցվածությունը։
Գլոբալացման գործընթացում չի կարելի չնշել նաև գաղթը և մարդկանց վերաբնակեցումը։ 1965-1990 թթ. աշխատուժի գաղթը գրեթե կրկնապատկվեց։ Այն հիմնականում իրականանում էր զարգացող և քիչ զարգացած երկրների միջև ։ Տնտեսական ինտեգրման ուժգնացմանը զուգընթաց աշխատողները սկսեցին տեղափոխվել այն վայրեր, որտեղ առաջարկվում էր բարձր աշխատավարձ ։
Տնտեսական գլոբալացում
Գլոբալացման առկա միտումների ձևավորման գործում մեծ դեր ունեն զարգացած երկրների տնտեսությունները, որոնք ինտեգրվում են քիչ զարգացած երկրների տնտեսություններում, որոնք էլ տեղի են ունենում օտարերկրյա ուղղակի ներդրումների, առևտրի խոչընդոտների նվազեցման, ինչպես նաև այլ տնտեսական բարեփոխումների և շատ դեպքերում ներգաղթի միջոցով։
Միջազգային ստանդարտների առկայության պայմաններում ապրանքների և ծառայությունների առք ու վաճառքը դառնում է ավելի արդյունավետ։ Նմանատիպ չափանիշի օրինակ էր ինտերմոդալ տրանսպորտային միավորը։ Բեռնահամալիրի ստեղծումը զգալիորեն նվազեցրեց փոխադրման ծախսերը, նպաստեց հետպատերազմյան տարիներին միջազգային առևտրի վերելքին և առանցքային տարր հանդիսացավ գլոբալացման համատեքստում ։ Ստանդարտացման միջազգային կազմակերպությունը ստանդարտացման ազգային մարմիններից բաղկացած միջազգային կազմակերպություն է։
Բազմազգ կորպորացիան կամ համաշխարհային ձեռնարկությունը կազմակերպություն է, որը տնօրինում կամ վերահսկում է ապրանքների կամ ծառայությունների արտադրությունը մեկ կամ մի քանի այլ երկրներում ։ Այլ անվանումներն են՝ միջազգային կորպորացիա կամ վերազգային կորպորացիա ։
Ազատ առևտրի գոտին տարածաշրջան է, որն ընդգրկում է առևտրային բլոկը և որի մասնակից պետությունները ստորագրել են ազատ առևտրի համաձայնագիր (ԱԱՀ)։ Այդ համաձայնագրերը նախատեսում են առնվազն երկու երկրների միջև համագործակցություն, առևտրային արգելքները՝ ներկրման քվոտաները և սակագները նվազեցնելու և երկրների միջև ապրանքների և ծառայությունների առք ու վաճառքը խթանելու նպատակով ։ Եթե մարդիկ նաև կարող են ազատ տեղաշարժվել մի երկրից մյուսը, ազատ առևտրի համաձայնագրի շրջանակից դուրս, ապա այն կարող է համարվել նաև ազատ սահման։ Եվրոպական միությունը (ԵՄ) համարվում է ամենանշանակալից ազատ առևտրային գոտին աշխարհում, որը հիմնականում Եվրոպայում տեղակայված 28 անդամ երկրներից բաղկացած քաղաքական-տնտեսական միություն է։ ԵՄ-ն օրենքների ստանդարտացված համակարգի միջոցով ստեղծել է Եվրոպական ընդհանուր շուկա, որը կիրառվում է բոլոր անդամ երկրներում։ ԵՄ քաղաքականության նպատակն է ապահովել մարդկանց, ապրանքների, ծառայությունների և կապիտալի ազատ տեղաշարժ ներքին շուկայում ։
Առևտրի դյուրացումը դիտարկում է, թե ինչպես ընթացակարգերն ու հսկողության մեխանիզմները, որոնց միջոցով կարգավորվում է ապրանքների շարժը ազգային սահմաններից դուրս, կարող են բարելավել համապատասխան ծախսային բեռի նվազեցումը և բարձրացնել ծախսարդյունավետությունն՝ օրենքով սահմանված պահանջներին համահունչ։ Ծառայությունների ոլորտում գլոբալ առևտրի դերը ևս նշանակալից է։ Օրինակ՝ Հնդկաստանում բիզնես գործընթացի արտապատվիրումը բնորոշվում է որպես «հետագա մի քանի տասնամյակների ընթացքում երկրի զարգացումը խթանող առաջնային գործիք, որը մեծապես նպաստում է ՀՆԱ-ի աճին, աշխատանք գտնելու հնարավորությունների ընդլայնմանը և աղքատության նվազեցմանը» ։
Վիլյամ Ռոբինսոնը իր տեսական մոտեցումը գլոբալացման հարցերի շուրջ ներկայացնում է Ուոլերսթեյնի Համաշխարհային համակարգերի տեսության վերաբերյալ իր քննադատական հոդվածում։ Նրա համոզմամբ՝ ներկայիս գլոբալ կապիտալը 1980-ականներին սկիզբ առած գլոբալացման նոր և պարզորոշ ձևի դրսևորումն է։ Ռոբինսոնը համոզմունք է հայտնում, որ տնտեսական գործողություններրը ծավալվում են ոչ միայն ազգային սահմաններից դուրս, այլև միջազգային համատեքստում այս գործողությունները ֆրագմենտավորվում են ։ Ռոբինսոնի գլոբալացման տեսության կարևոր դրույթներից մեկի համաձայն՝ ապրանքների արտադրության գլոբալ միտումներն աճում են։ Դա նշանակում է, որ մի զույգ կոշիկը կարող է արտադրվել վեց տարբեր երկրներում, որոնցից յուրաքանչյուր երկիր իր ներդրումն ունի արտադրական գործընթացի մեջ։
Մշակութային գլոբալացում
Մշակութային գլոբալացումը վերաբերում է գաղափարների, իմաստների և արժեքների համաշխարհային տարածմանը՝ նպատակ ունենալով ընդլայնել և ամրապնդել սոցիալական հարաբերությունները:[1] Այս գործընթացը դրսևորվում է մշակույթների միասնական կիրառմամբ, որի տարածման աղբյուր է հանդիսացել համացանցը, փոփ մշակույթը, մեդիան և միջազգային ուղևորությունները։ Դրանք ավելացան ապրանքային բորսայի և գաղութացման գործընթացներին, որոնք աշխարհով մեկ մշակութային իմաստի տարածման ավելի երկար պատմություն ունեն։ Մշակույթների շրջանառումը հնարավորություն է տալիս մարդկանց ընդլայնված սոցիալական հարաբերությունների մաս դառնալ, որոնք հատում են ազգային և տարածաշրջանային սահմանները։ Նման սոցիալական հարաբերությունների ստեղծումը և ընդլայնումը չի դիտարկվում սոսկ նյութական մակարդակում։ Մշակութային գլոբալացումը ներառում է միասնական նորմերի և գիտելիքների ձևավորում, որի հետ մարդիկ ասոցացնում են իրենց անձնային և հավաքական մշակութային ինքնությունը։ Դա նպաստում է տարբեր ազգերի և մշակույթների միջև փոխկապվածության աճին:[2]
Միջմշակութային հաղորդակցության ոլորտն ուսումնասիրում է, թե ինչպես են տարբեր մշակույթներ ներկայացնող մարդիկ հաղորդակցվում միմյանց հետ՝ դիտարկելով ընդհանրությունները և տարբերությունները, և թե ինչպես են փորձում հաղորդակցվել տարբեր մշակույթների առկայության պայմաններում։ Ներմշակութային հաղորդակցությունը ուսումնասիրման հարակից ոլորտներից է։
Մշակույթի տարածումը մշակութային տարրերի՝ գաղափարների, նորաձևության, կրոնների, տեխնոլոգիաների, լեզուների և այլ ուղղությունների տարածումն է։ Մշակութային գլոբալացումը խթանել է միջմշակութային կապերի զարգացումը, սակայն կարող է հանգեցնել երբեմնի մեկուսացած համայնքների յուրօրինակության նվազեցմանը։ Օրինակ՝ սուշին տարածում է գտել Գերմանիայում և Ճապոնիայում, իսկ Դիսնեյլենդ Փարիզը, մարդկանց մեծ հոսքով, գերազանցում է Փարիզ քաղաք այցելողների թիվը, որն իր հերթին նվազեցնում է «իրական» ֆրանսիական հրուշակեղենի սպառումը:[3][4] Գլոբալացման դերը, իրենց իսկ ավանդույթներից մարդկանց օտարացման գործում, կարելի է աննշան համարել, եթե այն համեմատենք արդիականության ազդեցությունների հետ, որի մասին փաստում են Էքզիստենցիալիզմի ներկայացուցիչներ Ժան Պոլ Սարտրը և Ալբեր Քամյուն։ Գլոբալացման շնորհիվ ընդլայնվել են ռեկրեացիայի հնարավորությունները. տարածում է գտել փոփ մշակույթը, մասնավորապես՝ համացանցի և արբանյակային հեռուստատեսության միջոցով։
Կրոնները, մշակութային տարրերի շարքում, առաջին են ենթարկվել գլոբալացման, որոնք տարածվել են պարտադրաբար, բնակչության միգրացիայի արդյունքում, էվանգելիստների, իմպերիալիստների և առևտրականների կողմից։ Քրիստոնեությունը, Իսլամը, Բուդդիզմը և բոլորովին վերջերս տարածված սեկտաներից Մորմոնիզմը այն կրոններից են, որոնք արմատավորվել և ազդեցություն են թողել էնդեմիկ մշակույթների վրա այն վայրերում, որտեղ վերջիններս հեռացել են իրենց արմատներից:[6]
Գլոբալացումը մեծապես ազդել է սպորտաձևերի վրա:[7]: Օրինակ՝ ժամանակակից օլիմպիական խաղերին մասնակցում են մարզիկներ ավելի քան 200 երկրներից բազմասպորտային իրադարձություններում:[8]: ՖԻՖԱ-ի աշխարհի առաջնությունը ամենաշատ դիտումներ և հետևորդներ ունեցող սպորտային իրադարձությունն է աշխարհում, որը նույնիսկ գերազանցում է Օլիմպիական խաղերին։ Մոլորակի ամբողջ բնակչության մեկ իններորդը դիտել է 2006թ. ՖԻՖԱ-ի աշխարհի առաջնության եզրափակիչ մրցաշարը:[9][10][11][12] Գլոբալացում եզրույթը ենթադրում է փոխակերպում։ Մշակութային գործունեությունը, որը ներառում է ավանդական երաժշտությունը, կարող է անհետանալ կամ հանդես գալ փոխակերպված ավանդույթների տեսքով։ Գլոբալացումը կարող է վտանգել երաժշտական ժառանգության պահպանությունը։ Արխիվի մասնագետները կարող են ջանքեր գործադրել ռեպերտուարների հավաքագրման, ձայնագրման կամ վերարտադրման ուղղությամբ նախքան մեղեդիների համադրումը կամ փոփոխումը, իսկ տեղի երաժիշտները պայքարում են բնագրի պահպանության համար և ջանում են պահպանել տեղի երաժշտական ավանդույթները։ Գլոբալացման արդյունքում կատարողները կարող են նախընտրություն չտալ ավանդական գործիքներին։ Ժանրերի համադրումը կարող է վերլուծության համար հետաքրքիր թեմա հանդիսանալ:[13]
[18] Պիեռ Բուրդյոն այն համոզմունքին էր, որ «սպառում» հասկացությունը կարելի է դիտարկել որպես ինքնաճանաչում և ինքնության ձևավորում։ Երաժշտության տեսանկյունից դա նշանակում է, որ յուրաքանչյուր անհատ ունի իր սեփական երաժշտական ինքնությունը, որը պայմանավորված է նախասիրություններով և ճաշակով։ Այս նախասիրությունների և ճաշակների ձևավորման վրա մեծապես ազդում է մշակույթը, քանի որ դա հանդիսանում է անձի ցանկությունների և վարքագծի ամենահիմնարար պատճառը։ Գլոբալացման պատճառով սեփական մշակույթ հասկացությունը այժմ փոփոխության է ենթարկվում։ Բացի այդ, գլոբալացումը նպաստել է քաղաքական, անձնական, մշակութային և տնտեսական գործոնների փոխկախվածության մեծացմանը։
ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի 2005թ. զեկույցի համաձայն՝ [20] մշակութային փոխանակումը ավելի լայն տարածում է գտնում Արևելյան Ասիայում, սակայն Արևմտյան երկրները դեռևս շարունակում են մնալ մշակութային ապրանքների հիմնական արտահանողները։ 2002թ. ՄԹ-ից և ԱՄՆ-ից հետո Չինաստանը մշակութային բնույթի ապրանքների երրորդ ամենամեծ արտահանողն էր։ 1994-2002թթ. ընթացքում Հյուսիսային Ամերիկայից և Եվրոպական միությունից արտահանումների թիվը նվազել է, մինչդեռ Ասիան իր մշակութային բնույթի ապրանքների արտահանումների թվով գերազանցել է Հյուսիսային Ամերիկայի արտահանման ցուցանիշները։ Այդ հանգամանքը պայմանավորված է նրանով, որ Ասիայի բնակչությունը և տարածքը Հյուսիսային Ամերիկայից մի քանի անգամ մեծ է։ Ամերիկանացումը բնորոշվում է ամերիկյան քաղաքական մեծ ազդեցության շրջանով և ամերիկյան խանութների, շուկաների զգալի աճով և դեպի այլ երկրներ իրերի ներմուծումով։
Գլոբալացման շուրջ որոշ քննադատներ պնդում են, որ այն վտանգում է մշակույթների բազմազանությունը։ Երբ գլոբալացման արդյունքում գերիշխող երկրի մշակույթը ներդրվում է այն ընդունող երկրում, ապա դա կարող է սպառնալիք դառնալ տեղական մշակույթի բազմազանության համար։ Որոշներն էլ այն համոզմունքն են հայտնում, որ գլոբալացումը ի վերջո կարող է հանգեցնել մշակույթի Արևմտականացման կամ Ամերիկանացման, որի դեպքում տնտեսապես և քաղաքականապես ազդեցիկ արևմտյան երկրների գերիշխող մշակութային հայացքները տարածվում և վտանգ են ներկայացնում տեղական մշակույթների համար։
Գլոբալացումը բազմանշանակ երևույթ է, որն առնչվում է աշխարհի քաղաքական բազմակողմանի հարաբերություններին և նպաստում է երկրների միջև մշակույթը ներկայացնող տարրերի տարածմանը և շուկաների աճին։ Հնդկաստանի օրինակը արտացոլում է մշակութային գլոբալացման ազդեցությունը, մասնավորապես՝ Մշակութային պլյուրալիզմի համատեքստում:[21]
Տրանսմշակութային աշխարհընկալումը ենթադրում է՝ «մեկ այլ անձի մեջ ինքն իրեն տեսնելը»:[22] Տրանսմշակութային երևույթը[23] մեկնաբանվում է որպես «երևույթ, որն ներառում է ամբողջ մարդկության մշակույթը մշակույթի մակարդակները» և կամ «իր մեջ ընդգրկում կամ էլ համակցում է ավելի քան մեկ մշակույթի տարրեր» ։
Քաղաքական գլոբալացում
Ընդհանուր առմամբ, գլոբալացումը ի վերջո կարող է նվազեցնել ազգային պետությունների նշանակությունը։ Վերազգային կառույցները, ինչպիսիք են՝ Եվրոպական միությունը, Առևտրի համաշխարհային կազմակերպությունը, G8-ը կամ Միջազգային քրեական դատարանը փոխարինում կամ ընդլայնում են ազգային գործառույթները միջազգային համաձայնագրի իրականացումը խթանելու նպատակով ։
Միջկառավարումը վերաբերում է տարածաշրջանային ինտեգրման տեսությանը, որն ի սկբանե առաջարկվել է [[Սթենլի Հոֆմանի կողմից, իսկ երկրորդի դեպքում՝ պետությունները և ազգային կառավարությունը դիտվում են որպես ինտեգրումը խթանող առաջնային գործոններ ։
Բազմամակարդակ կառավարման մոտեցումը քաղաքագիտության և հանրային կառավարման տեսության մեջ կիրառելու համար հիմք են հանդիսացել Եվրոպական ինտեգրման վերաբերյալ ուսումնասիրությունները։ Բազմամակարդակ կառավարումը առաջ է քաշում այն գաղափարը, որ զարգացող գլոբալ քաղաքական տնտեսության ոլորտում գործում են բազմաթիվ փոխազդող իշխանական կառույցներ։ Դրանով է բացատրվում լիազորության ներպետական և միջազգային մակարդակների միջև առկա խնդիրը։