cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Սարյակներ
Սարյակ (Sturnus), ճնճղուկանմանների կարգի թռչուններ։ Դրանիկների ցեղի մեջ մտնում են գրեթե 111 տեսակներ, որոնց ներկայացուցիչները քիչ են տարբերվում միմյանցից թե արտաքինով և թե կենսակերպով։ Հայաստանում հանդիպում են 2 տեսակ՝ սովորականը և վարդագույնը։ Սարյակ բառը պարսկերեն է, հայերեն անվանումը ,,Դրանիկ-հայերեն-զարդարուն,, է, կա նաև բարբառային ,,Սարասմայ-Sturnus vulgaris-caucasicus-հայերեն -սարասել-հարմարել,կարգել,, և ,,Պորշոլկ-Sturnus vulgaris purpurascens-հայերեն-փորշողք-փայլփոր,, ձևերը։
Ապրելակերպ
Գարնան ու ամռան ամիսներին նրա փետրածածկը սևավուն է, արևի լույսի տակ՝ մանուշակագույն՝ կանաչ փայլով, իսկ աշնանն ու ձմռանը փետրածածկը բաց գույնի է՝ համաչափ տարածված սպիտակ պուտերով, ինչը թռչնին գրավչություն է տալիս։ Սովորական սարյակները գարնան ավետաբերներ են։ Մեծ երամներով նրանք վերադառնում են մարտ–ապրիլին և բնադրում չոր խոտերից, բրդի ծվեններից ու փետուրներից ծառերի փչակներում, պատերի ճեղքերում հյուսում են իրենց բույնը, բնադրում են նաև մարդու անմիջական հարևանությամբ՝ արհեստական բներում։ Մայիսի սկզբին էգը 4–5 երկնագույն ձվեր է դնում։ Նույն ամսի կեսերին հայտնվում են ձագերը, որոնք 3 շաբաթ անց թռչում հեռանում են բնից և սկսում ինքնուրույն կյանք վարել։ Հայաստանի տարածքում սովորական սարյակները հանդիպում են ամենուրեք՝ բացառությամբ ցածրադիր վայրերի։ Վարդագույն սարյակներն իրենց ձմեռանոցներից վերադառնում են մայիսի առաջին կեսին։
Արտաքին տեսք
Մարմնի չափերով (երկարությունը 21,5 սմ է, կենդանի զանգվածը՝ 70–90 գ) նրանք գրեթե չեն տարբերվում սովորական սարյակից, միայն թե նրանց մեջքի և որովայնի փետուրները վարդագույն են, իսկ գլուխը, թևերն ու պոչը՝ սև։ Արուները գլխին ունեն երկար, փուփուլանման փետուրներ։ Վարդագույն սարյակները բնադրում են մեծ գաղութներով (ավելի քան 10 հազար թռչուն)։ Թեև կեր են հայթայթում նաև մարդկանց բնակավայրերի մոտ, բայց բնադրում են նրանցից հեռու՝ քարակույտերի մեջ, ժայռերի ծերպերում։ Վարդագույն սարյակների բնադրագաղութներ կան Արագածի, Գեղամա լեռների քարքարոտ լանջերին։ Բույնը պատրաստում են չոր խոտերից, բարակ ցողուններից։ Դնում են 4–6 երկնագույն ձվեր, որոնցից հունիսի 2-րդ կեսին դուրս են գալիս ձագերը։
Սարյակները սնվում են հիմնականում միջատներով, նաև զանազան պտուղներով (գերադասում են թութը) և հատապտուղներով։
Սարյակները շատ օգտակար թռչուններ են. ոչնչացնում են բազմաթիվ վնասատու միջատների, հատկապես՝ մորեխների։ Վարդագույն սարյակները 1 գաղութի սահմաններում կարող են ոչնչացնել մեծ քանակության վնասատու միջատներ։ Ուստի սարյակներին հարկավոր է պահպանել։
Պատկերասրահ
Կատեգորիա:Ճնճղուկանմաններ Կատեգորիա:Հայաստանի թռչուններ Կատեգորիա:Թռչունների ցեղեր
Հայկական սփյուռքի կրթօջախներ
Հայկական սփյուռքի կրթօջախներ, Մեծ եղեռնից հետո աշխարհի տարբեր երկրներում սփռված հայերն օտար միջավայրում նոր կյանք սկսելու դժվարությունների հաղթահարմանը զուգահեռ հիմնել են նաև ազգային դպրոցներ կամ հների կողքին ստեղծել նորերը։ Սկզբնական շրջանում սփյուռքահայ ուսումնական հաստատությունները հիմնականում կենտրոնացած էին Մերձավոր և Միջին Արևելքի երկրներում՝ Լիբանանում, Սիրիայում, Եգիպտոսում, Պաղեստինում, Իրանում, Իրաքում և այլն։ Դրանք որբանոց-կրթարաններ էին, որտեղ պատսպարվել, սնվել ու կրթվել են հազարավոր որբեր։ Գաղթավայրերի կայունացմանը զուգընթաց բացվել են նաև դպրոցներ՝ կրթական որոշակի ծրագրով, որոնք մշտապես եղել են բարեսիրական, մշակութային, հայրենակցական կազմակերպությունների, կուսակցությունների ու անհատ բարերարների հոգածության ներքո։ Ներկայումս Սփյուռքում գործում են ամենօրյա 4 տիպի շուրջ 400 կրթական հաստատություններ՝ տարրական, թերի միջնակարգ (նախակրթարան), միջնակարգ (երկրորդական) և բարձրագույն (լիցեյ, քոլեջ), ինչպես նաև շուրջ 500 մեկօրյա (շաբաթօրյա կամ կիրակնօրյա) դպրոցներ։ Սփյուռքի գրեթե բոլոր հայկական ամենօրյա դպրոցները մասնավոր են և, ի տարբերություն պետականների, վճարովի։ Այդ դպրոցներում ուսուցանում են տվյալ երկրի պետական ուսումնական ծրագրով և պետական լեզվով, որը պարտադիր պայման է ավարտական պետական վկայականը պետության կողմից ճանաչվելու համար։ Հայկական ամենօրյա դպրոցների ամենակարևոր առանձնահատկությունն այն է, որ երեխաները սովորում են նաև հայոց լեզու և գրականություն, հայ ժողովրդի և Հայ եկեղեցու պատմություն, հայկական երգ ու պար։ Խիստ կարևոր է նաև այդ դպրոցներում ստեղծված մթնոլորտը, որի շնորհիվ հայ երեխաների մեջ ձևավորվում է ազգային ինքնագիտակցություն՝ ի տարբերություն կիրակնօրյա դպրոցների, որոնք չեն կարող բավարարել ազգային դաստիարակության և կրթության պահանջները։
Կոստանդնուպոլիս
Մեծ եղեռնին հաջորդած տարիներին Կ. Պոլսում պահպանված հայկական դպրոցները դարձել են գավառներից եկած հայ որբերի ապաստան։ Սակայն 1930-ական թվականների քաղաքական անբարենպաստ պայմանների հետևանքով հայերն սկսել են արտագաղթել, և խիստ նվազել է աշակերտության թիվը։ Փակվել են Սկյուտարի ճեմարանը, Պերպերյան և Հինդլյան վարժարանները, մի շարք նախակրթարաններ ու տարրական վարժարաններ։ Ներկայումս Կ. Պոլսում գործում են (աշակերտների նվազ թվով և հայագիտական առարկաների սեղմված ծրագրով) 17 կրթական հաստատություններ՝ Սահակյան-Նունյանը (1812 թվականից), Վիեննական Մխիթարյանը (1825 թվականից), Կեդրոնականը (1886 թվականից), Եսայանը (1895 թվականից), Սբ Խաչ դպրեվանքը (1953 թվականից, բոլորը՝ լիցեյ), Սեմերճյան (1838 թվականից) և Գալֆայան (1866 թվականից) ճեմարանները, Պեգճյան (1715 թվականից), Լևոնյան-Վարդուհյան (1820 թվականից), Սամաթիայի և Բանկալթիի Անարատ հղության քույրերի (1868 թվականից), Ներսեսյան-Երմոնյան (1872 թվականից), Արամյան-Ունճյան(1874 թվականից), Թարգմանչաց (1884 թվականից), Տատյան (1892 թվականից), Վենետիկյան Մխիթարյան հայ կաթոլիկ (1908 թվականից), Մերամեթճյան (1912 թվականից) վարժարանները, Կարագյոգյան որբանոցը (1913 թվականից)։ Կ. Պոլսի գրեթե բոլոր հայաշատ թաղամասերն ունեն երկրորդ, կամ նախակրթական վարժարաններ՝ իրենց ծաղկոցներով։ Վարժարաններում ուսուցանվում են հայոց լեզու, կրոնի պատմություն (հայոց պատմության դասավանդումն արգելված է)։ Թուրքիայի պատմության և աշխարհագրության, թուրքերենի ուսուցիչները պարտադիր թուրքեր են։
Լիբանան
Սփյուռքահայ ամենակազմակերպված և ստվարաթիվ դպրոց, ցանցերից մեկը Լիբանանում է։ Անդրանիկ դպրոցը Ձմմառի դպրեվանքն է (գործում է 18-րդ դարի կեսից)։ 1920-ական թվականներին Լիբանանում հիմնադրված 10 որբանոցներում ապաստանել են ավելի քան 7 հազար հայ որբեր։ Միաժամանակ հայկական դպրոցներ են հիմնադրվել Լիբանանի գրեթե բոլոր այն քաղաքներում ու գյուղերում, որտեղ հաստատվել են նույնիսկ փոքրաթիվ հայ գաղթականներ։ 1922-1926 թվականներին Հայ առաքելական եկեղեցին այնտեղ ունեցել է 15, կաթոլիկ եկեղեցին՝ 8, ավետարանականը՝ 6 դպրոց։ 1975 թվականին Բեյրութում, Տրիպոլիում, Ձահլեում, Այնճարում և այլ տեղերում կային շուրջ 60 վեցամյա, միջնակարգ, երկրորդ, հայկական վարժարաններ և այլ ուսումնական հաստատություններ՝ 21 հգ. Կ. Պոլսի Սահակյան-Նունյան վարժարանը (գործում է 1812 թվականից) Կ. Պոլսի Կեդրոնական վարժարանը (1886 թվականից) Կ. Պոլսի Արամյան-Ունճյան վարժարանը (1912 թվականից) բեյրութի Սելանքթոն և Հայկ Արսլանյան ճեմարանը (1930 թվականից) Այնճարի Ազգային Հառաջ-Գալուստ Կյուլպենկյան վարժարանը (1941 թվականից) Բեյրութի Հայկազյան համալսարանի նոր մասնաշենքի բացման արարողությունը (2010) աշակերտով։ Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի (1975-1990 թթ.) պատճառով սկսված արտագաղթի, ինչպես նաև ծնունդների նվազման և հայ երեխաների՝ օտար վարժարաններ հաճախելու հետևանքով տեղի հայկական դպրոցներում կտրուկ նվազել է սովորողների թիվը։
Ներկայումս Բեյրութում և արվարձաններում գործում են Համազգայինի Մելանքթոն և Հայկ Արսլանյան ճեմարանը (1930 թվականից), Սրբոց Հռիփսիմյանց բարձրագույն (1922 թվականից), Հայ ավետարանական Շամլյան-Թաթիկյան (1922 թվականից), Հայ ավետարանական կեդրոն, բարձրագույն (1922 թվականից), Հայ կաթողիկե Մեսրոպյան (1939 թվականից), ՀԲԸՄ Դարուհի-Հովակիմյան (1939 թվականից), ազգային Հառաջ-Գալուստ Կյուլպենկյան (1941 թվականից), Հայ կաթողիկե պատրիարքարանի Գևորգ Հարպոյան (1960 թվականից), ազգային Եղիշե Մանուկյան (1962 թվականից) երկրորդ., Սահակյան-Լևոն Մկրտիչյան (1923 թվականից), Հայ կաթողիկե անարատ հղության քույրերու Ս. Ագնես (1929 թվականից), Վահան Թեքեյան (1951 թվականից), ազգային Սուրեն Խանամիրյան (1963 թվականից) միջնակարգ վարժարանները, Հայ ավետարան. (1923 թվականից) և ազգային Սոֆիա-Հակոբյան (1964 թվականից) քոլեջները, ազգային Աքսոր Գասարճյան (1929 թվականից), ազգային Քառասնից մանկանը (1930 թվականից), Հայ ավետարանական Կերթմենյան (1931 թվականից), ազգային Աբգարյան (1932 թվականից), ազգային Ռուբինյան (1935 թվականից), Նազարյան (1962 թվականից), Պողոս Կարմիրյան (1974 թվականից) նախակրթարանները, Զմմառի (1830-ական թվականներից) և Մեծի Տանն Կիլիկիո Զարեհյան (1930 թվականից) դպրեվանքերը և այլն։ Լիբանանահայ դպրոցներն առաջնորդվում են պետական կրթական ծրագրով, զուգահեռաբար պարտադիր դասավանդում են հայագիտական առարկաներ՝ հայոց լեզու, հայ գրականություն, հայոց պատմություն և աշխարհագրություն։ Բեյրութում է Սփյուռքի միակ պետական բարձրագույն ուսումնական հաստատությունը՝ Հայկազյան համալսարանը (1955 թվականից, մինչև 1996 թվականը՝ քոլեջ)։ Համալսարանում ուսումնառությունն անգլերեն է, հայկական և արաբական մշակույթներին վերաբերող առարկաները դասավանդվում են հայերեն և արաբերեն։ Դա անում են թե՝ հայեր, թե՝ օտարազգիներ։ Շրջանավարտներն ստանում են արվեստի պսակավորի (բակալավր) և գիտության պսակավորի, արվեստի մագիստրոսի տիտղոսներ, որոնք 1971 թվականից պետականորեն հավասարազոր են Լիբանանի պետական համալսարանի շնորհած աստիճանին։ Ունի հայագիտական ամբիոն։ Համալսարան հաճախող յուրաքանչյուր հայ ուսանող, անկախ ընտրած մասնագիտությունից, ուսման ընթացքում պարտավոր է հետևելու հայագիտական առնվազն 2 առարկայի դասընթացի։ Համալսարանն ունի հայագիտական հարուստ գրադարան, հրատարակում է Դամասկոսի Ազգային Թարգմանչաց ճեմարանը (1898 թվականից) «Հայկազյան հայագիտական հանդեսը» (1970 թվականից) և այլ պարբերականներ։
Սիրիա
Դպրոցների կազմակերպված համակարգ ունի նաև սիրիահայ համայնքը։ Սիրիայում առաջին հայկական դպրոցը հիմնվել է 1848 թվականին Քեսաբում։ 1850-ական թվականներին Հալեպում բացվել է Հայկազյան ազգային վարժարանը, 1898 թվականին Դամասկոսում՝ ազգային Թարգմանչաց ճեմարանը (գործում են ցայսօր)։
Մեծ եղեռնից փրկված հայերը Սիրիայում հիմնադրել են 100-ից ավելի դպրոցներ։ Ներկայումս Հալեպում գործում են 12 ամենօրյա հայկական կրթօջախներ՝ Կիլիկյան (1921, 1960 թվականներից որպես ճեմարան) և ազգային «Կարեն Եպպե» (1947 թվականից) ճեմարանները, Հայկազյան ազգային (1850-ական թվականներից), ազգային Մեսրոպյան (1923 թվականից), Հայ ավետարանական Բեթել (1923 թվականից), Կրթասիրաց (1924 թվականից), Ազգային Զավարյան (1925 թվականից), Ազգային Սահակյան (1927 թվականից), ազգային Կյուլպենկյան (1930 թվականից), Ազգային Մխիթարյան (1936 թվականից), Լագար Նաճարյան և Գալուստ Կյուլպենկյան (1954 թվականից) և Հայ կաթողիկե Զվարթնոց (1965 թվականից) վարժարանները, Դամասկոսում՝ ազգային Թարգմանչաց (1898 թվականից), ազգային միացյալ (1929 թվականից), Կյուլապի Կյուլպենկյան (1929 թվականից), Ալիշան (1965 թվականից), Քեսաբում՝ Հայ ավետարան, երկսեռ (1848 թվականից), ազգային ոաումնասիրաց միացյալ (1933 թվականից), Ռաքքայում՝ ազգային Նուպարյան (1924 թվականից), Յագուպիեում՝ ազգային վերածնունդ (1929 թվականից), Թել Աբյադում՝ ազգային Խորենյան (1930-1932), Ռաս ուլ Այնում՝ ազգային նահատակաց (1932 թվականից), Կամիշլիում՝ ազգային (1932 թվականից), Հասիչեում՝ ազգային Մեսրոպյան (1939 թվականից), Դերիկում՝ ազգային ազատության (1945 թվականից) վարժարանները, Լաթաքիայում՝ Սբ Հակոբյան նախակրթարանը (1922 թվականից) և այլն։ Վարժարաններում առաջնորդվում են պետական ուսումնական ծրագրով։ Ոաուցումն արաբերեն է։ Հայերենով արտոնված է դասավանդել հայոց լեզու, հայ գրականություն և կրոն։
Իրան
Իրանում հայկական համայնքի բոլոր եկեղեցիներին կից, դեռևս 1630-ական թվականներից, գործել են ծխական դպրոցներ, իսկ առաջին աշխարհիկ դպրոցներն ստեղծվել են 19-րդ դարի կեսին։ Առավել հայտնիներից են Թավրիզի Արամյան (1851), Հայկազյան (1875), Թեմական կենտրոնական (1909), Թեհրանի Հայկազյան (1870) և Քուշեշ-Դավթյան դպրոցը (1903 թվականից) Ջուղայի ազգային կենտրոնական (1880) և այլ դպրոցներ։ 1936 թվականին սկսված «իրանացման» քաղաքականության հետևանքով փակվել են բոլոր ազգային դպրոցները։ Վերաբացվել են 1942-1943 թվականին, հայկական դպրոցները՝ 1956-1957 թվականին՝ պարսկերենով դասավանդման պարտադրանքով։ Հայոց լեզուն, պատմությունը և կրոնը դասավանդվել են ծրագրից դուրս։ Իսլամական հեղափոխությունից (1979) հետո 1981 թվականին ընդունված շրջաբերականով բոլոր ազգային դպրոցները հայտարարվել են պետական, մանկավարժական կազմը փոխարինվել է պարսիկներով։ Ծայր առած բողոքի ցույցերից և դասադուլներից հետո թույլատրվել է Թեհրանի հայկական դպրոցներում շաբաթը 2 ժամ հայոց լեզու և գրականություն դասավանդել։ 1981-1982 թվականներին հայ ուսուցիչների և թեմական առաջնորդի ջանքերով առաջնորդարանում բացվել են հայերենի դասընթացներ։ 2000-2001 ուսումնական տարվանից հայկական դպրոցներում նշանակվել են նաև հայ տեսուչներ և փոխտեսուչներ։ Ի տարբերություն Թեհրանի՝ Շահին-շահր, Ռաշթ և այլ քաղաքների հայկական դպրոցներում պետական ծրագրի սահմաններում ներառվել են նաև հայոց լեզվի և գրակ-յան, կրոնի հավելյալ դասաժամեր՝ առաջնորդարանի հովանավորությամբ։ Ներկայումս Իրանի ազգային դպրոցներից 25-ը (Քուշեշ-Դավթյան, Սահակյան, Ռոստով, Արաքս, Նաիրի, Արարատ, Թունյան, Կյուլպենկյան, Գոհար, Ալիշան, Նոր Անի, Շանթ, Իրան Փիրուզ, Թովմասյան, Մարի Մանուկյան, Սողոմոնյան, Մարիամ և այլն) և մանկապարտեզներից 3-ը (Ահարոնյան, Սասուն, Քուշեշ) Թեհրանում են։ ազգային դպրոցներ կան նաև Թավրիզ, Նոր Ջուղա, Շահինշահր, Ռաշթ և այլ քաղաքներում։
Եգիպտոս
Եգիպտոսում հայկական առաջին դպրոցը՝ Եղիազարյան դպրատունը, բացվել է 1828 թվականին Կահիրեում (1865 թվականից՝ Գալոատյան ազգային վարժարան, գործում է ցայսօր)։ 1920 թվականից ընդլայնվել է եգիպտահայ գաղութի կրթական ցանցը։ 1935 թվականին այնտեղ կար 20 դպրոց։ 1950 թվականից բազմաթիվ եգիպտահայերի արտագաղթի հետևանքով շատ դպրոցներ փակվել են։ Ներկայիս գործող ուսումնական հաստատություններից են Կահիրեի Գալուստյան (1828 թվականից) ու Նուբարյան (1925 թվականից) և Ալեքսանդրիայի Պողոսյան (1845 թվականից) ազգային վարժարանները (մանկապարտեզներով), դասավանդվում են հայագիտական առարկաներ, մատենագիտություն, ֆրանսերեն, անգլերեն, արաբերեն, բնական գիտություններ, արվեստ և այլն։ Վարժարանները երկրի լուսավորության նախարարության համակարգում են, և կրթական բարձր մակարդակի շնորհիվ շրջանավարտներն իրավունք են ստանում առանց մուտքի քննությունների և անվճար սովորելու Եգիպտոսի 20 համալսարաններից ցանկացածում։
Իրաք
Իրաքում առաջին դպրոցը՝ Հայկական կրթարանը, հիմնադրվել է 1852 թվականին Բաղբաղում, 1876 թվականին այնտեղ բացվել է Սրբոց Թարգմանչաց վարժարանը, 1890 թվականին՝ Ձապելյան օրիորդացը, 1922 թվականին՝ Սվաճյանը։ 1948 թվականին Սվաճյանի և Սրբոց Թարգմանչացի միավորումով ստեղծվել է Սրբոց Թարգմանչաց-Սվաճյան ազգային ամենօրյա միջնակարգ վարժարանը (գործում է ցայսօր)։ 1920-ական թվականներից Բասրայում բացվել է Հայ ազգային վարժարան-նախակրթարանը, որին 1964 թվականին միավորվել են Ղարիբյան և Մարգիլի ազգային վարժարանները։ Մոսուլում, Կիրկուկում կան նախակրթարան, կիրակնօրյա դպրոց և այլն։
Երուսաղեմում (Իսրայել) գործում են ժառանգավորաց (1843 թվականից), Սրբոց Թարգմանչաց (1929 թվականից), Ամմանում (Հորդանան)՝ Յուզպաշյան-Կյուլպենկյան, Ադիս Աբեբայում (Եթովպիա)՝ ազգային Գևորգով (1918 թվականից), էլ Քուվեյթում (Քուվեյթ)՝ Հայ ազգային (1961 թվականից) ամենօրյա վարժարանները, Աբու Դաբիում (Արաբական Միացյալ էմիրություններ)՝ կիրակնօրյա դպրոց և այլն։
Հնդկաստան
Հնդկաստանում բարգավաճ են եղել հատկապես Ագրայի, Կալկաթայի, Մադրասի, Բոմբեյի համայնքները, որոնք ունեցել են իրենց դպրոցները։ Առավել նշանավորն ու երկարակյացը Կալկաթայի Հայոց մարդասիրական ճեմարանն է (1821 թվականից), որտեղ սովորում են 7-18 տարեկան աշակերտներ (այդ թվում՝ ՀՀ-ից)։ Անապահով երեխաների ուսումն անվճար է։ Դասավանդվում են հայագիտական առարկաներ, կրոն, լեզուներ, աշխարհագրություն, մաթեմատիկա և այլն։ 1888 թվականից դասվել է Կալկաթայի համալսարանի քոլեջների կարգը։ 1999 թվականից հանձնվել է Ամենայն հայոց կաթողիկոսության տնօրինությանը։
Ֆրանսիա
Ֆրանսիայում առաջին հայկական դպրոցը Սամվել Մուրադյան վարժարանն էր (1846-1995 թթ., Փարիզ)։ 1855-1899 թվականներին Փարիզի Գոնել արվարձանում գործել է Հայկազյան ամենօրյա վարժարանը, 1928 թվականին Փարիզի Ռենսի արվարձանում բացվել է Դպրոցասեր տիկնանց վարժարանը (գործում է ցայսօր)։ Ֆրանսահայ համայնքի կրթական կյանքը վերելք է ապրել 1980-ական թվականներին։ Հիմնվել են երկլեզվյան Սբ Մեսրոպ (Ալֆորվիլ), Մարգարյան-Փափազյան (Լիոն), Պարսամյան (Նիս), Թարգմանչաց (Իսի լե Մուլինո) ամենօրյա վարժարանները, Համազգային լիցեյը և Անարատ հղության քույրերի վարժարանը (Մարսել), որտեղ ուսուցանում են ֆրանսիական միջնակարգ դպրոցի պետական ծրագրով։ Հանրակրթական առարկաներին զուգահեռ դասավանդում են հայոց լեզու և գրականություն, հայոց պատմություն և աշխարհագրություն, հայ մշակույթի պատմություն, կրոն և այլն։ Ֆրանսահայ համայնքներում գործում են նաև շուրջ 50 մեկօրյա դպրոցներ, որոնք ինքնատիպ հայապահպան կենտրոններ են։ 1994 թվականից Ֆրանսիայի կառավարության որոշումով հային տրվել է առաջին կարգի օտար լեզվի կարգավիճակ։
Հունաստան
Հունաստանում մինչև Երկրորդ աշխարհամարտը (1939-1945 թթ.) եղել են շուրջ 30 հայկական վարժարաններ, որոնցից 16-ը՝ Աթենքում։ Ներկայումս գործում են 4 ամենօրյա՝ Ձավարյան (1926 թվականից), Գալփակյան (1957 թվականից), Սոֆի և Լևոն Հակոբյան (1963 թվականից), ճենազյան միջնակարգ վարժարանները (պետական ծրագրին զուգահեռ ուսուցանվում են հայոց լեզու և գրականություն, կրոն, հայոց պատմություն և աշխարհագրություն), ինչպես նաև կիրակնօրյա դպրոցներ, մանկապարտեզ։
Կիպրոս
Կիպրոսը նույնպես Սփյուռքի կրթական կենտրոններից է։ Առաջին հայկական դպրոցը բացվել է 1870 թվականին Նիկոզիայում։ 1886 թվականից գործել են Վարդանանց և Շուշանյան տարրական դպրոցները։ Մեծ եղեռնից հետո հիմնադրվել են բազմաթիվ նոր դպրոցներ։ 1924 թվականին Նիկոզիայում հիմնվել է Սփյուռքի հայտնի կրթօջախներից մեկը՝ Մելգոնյան կրթական հաստատությունը. 1940 թվականից՝ բարձրագույն երկրորդ, վարժարան՝ ճեմարանական, առևտրական և գիտական բաժիններով, ընդունվել են 12-14 տարեկան տղաներ ու աղջիկներ։ Դասավանդվել է հայոց լեզու, հայ գրականություն, գրաբար, ընդհանուր պատմություն, հայոց պատմություն, բնագիտական առարկաներ, արփ, օտար լեզուներ։ Դասավանդման հիմնական լեզուն անգլերեն էր։ Հրատարակել է «Այգ» դպրոց, տարեգիրքը, «Ցոլք» պարբերաանները, 1998 թվականից՝ «Հայացք» ամսաթերթը։ 2007 թվականին փակվել է։
1972 թվականից Կիպրոսի Նիկոզիա, Լառնակա, Լիմասոլ քաղաքներում գործում են «Նարեկ» ազգային միջնակարգ վարժարանները (մինչև 2007 թվականը՝ նախակրթարաններ), որոնք ղեկավարում է ընդհանուր տնօրինությունը։ Կրթօջախների ուսումնական ծրագրերում մեծ տեղ է հատկացվում ազգային դաստիարակությանը, հայագիտական առարկաներին։
Իտալիա
Իտալիայում հայկական դպրոցներ հիմնել է Մխիթարյան միաբանությունը (առաջինը՝ 1732 թվականին)։ Մեծ համարում է ունեցել Վենետիկի Մուրատ-Ռափայելյան վարժարանը (1836-1997 թթ.)։ 1883 թվականից Հռոմում գործում է Լևոնյան հայ վարժարանը (դպրեվանք), որը Հայ կաթոլիկ եկեղեցու համար պատրաստում է վարդապետներ. շրջանավարտներն իրավունք ունեն ուսումը շարունակելու Հռոմի բուհերի աստվածաբան. ֆակուլտետներում։
Բուլղարիա
Բուլղարիայի հայկական համայնքը նույնպես հնագույններից է, որտեղ հատուկ ուշադրություն է դարձվել հայեցի կրթությանը։ 19-րդ դարի վերջին այնտեղ կար 10 վարժարան՝ 950 աշակերտով, 1937-1988 թվականներին՝ 16 վարժարան՝ 2212 աշակերտով։ 1960-1970-ական թվականներին Բուլղարիայի իշխանությունները վարել են այլազգիների «բուլղարացման» քաղաքականություն։ Փակվել են ազգային (այդ թվում՝ հայկական) Պլովդիվի Վիկտորիա և Գրիգոր Թյությունճյաև դպրոցի (վերաբացվել է 1990 թվականին) սաները դպրոցները։ 1990-1994 թվականներին Պլովդիվում, Սոֆիայում, Վառնայում, Ռուսեում, Խասկովոյում և այլ քաղաքներում վերաբացվել են հայկական տարրական և միջնակարգ դպրոցները։ Հայտնիներից է Պլովդիվի Վիկտորյա և Գրիգոր Թյությունճյան վարժարանը։ Ռումինիայում հայկական եկեղեցիների հետ ստեղծվել են նաև դպրոցներ։ Դեռևս 15-րդ դարում Սուչավայի Զամկա վանքին կից գործել է վանական դպրոց։ Հնագույններից են Գեռլայի (1670) և Դումբրվենի (1685) դպրոցները։ 1840-ական թվականներին հայկական դպրոցները ձեռք են բերել պետական հովանավորություն, շրջանավարտներն իրավունք են ստացել ուսումը շարունակելու Ռումինիայի բուհերում կամ արտասահմանում։ Հայկական դպրոցներ են եղել Բուխարեստում, Կոնստանցայում, Յասսիում, Ֆոկշանում, Ռոմանում, Գալացում, Բազարջիկում և այլ քաղաքներում։ Հայկական վերջին դպրոցը և մանկապարտեզը փակվել են 1962 թվականին։ 1992 թվականին Բուխարեստում բացվել է հայկական մանկապարտեզ, 1994 թվականից Բուխարեստում, Կոնստանցայում և Պիտեշտիում գործում են շաբաթօրյա դասընթացներ՝ ռումինական դպրոց հաճախող հայ աշակերտների համար։ Կա նաև կիրակնօրյա դպրոց՝ Բուխարեստի հայկական եկեղեցուն կից։
Շվեդիա
Շվեդիայի կրթական օրենքով՝ երկրի ազգային փոքրամասնություններին, այդ թվում՝ հայ երեխաներին, ընձեռված է պետական դպրոցներում մայրենի լեզու սովորելու հնարավորություն (հայերենի ուսուցիչները վարձատրվում են պետական բյուջեից)։ Կան նաև շաբաթօրյա դպրոցներ։
Մեծ Բրիտանիա
Հայկական կիրակնօրյա կամ շաբաթօրյա դպրոցներ են բացվել Վիեննայում (Ավստրիա), Բրյուսելում (Բելգիա), Բեռլինում, Մայնի Ֆրանկֆուրտում, Շտուտգարդում, Քյոլնում (Գերմանիա), Մադրիդում, Բարսելոնում, Սևիլյայում, Վալենսիայում, Մալագայում (Իսպանիա), Ցյուրիխում, Բադենում, Շտայնամրայնում, Քրոյցլինգենում, Ռայնեգում (Շվեյցարիա), Պրահայում (Չեխիա), Լատվիայում, Լիտվայում, էստոնիայում, Դանիայում, Նիդեռլանդներում, Հունգարիայում և այլուր։
ԱՄՆ
Ամերիկայի Միացյալ նահանգների հայ համայնքն ամենամեծն է Ամերիկա աշխարհամասում, վերջին տարիներին այն ավելի է ստվարացել (շուրջ 1,2 մլն)։ Վենետիկի Մուրատ-Ռափայելյան վարժարանը (1836-1997 թթ.) Հռոմի Լևոնյան հայ վարժարանը (1883 թվականից) Լոնդոնի Գևորգ Թահթայան կիրակնօրյա ազգային վարժարանի (1978 թվականից) սաները Շառլոթ և էլիզ Մերտինյան հայ ավետարանական վարժարանը (Շեր ման Օքս, ԱՄՆ, 1980 թվականից) Մոնրեալի ՀԲԸՄ Արմեն Քեպեք-Ալեք Մանուկյան վարժարանը (1970 թվականից) Բուենոս Այրեսի Արմենիո-Արգենտինա վարժարանը (1968 թվականից) 920 Առաջին հայկական դպրոցը՝ Վարդուկյանը, հիմնադրվել է 1880-ական թվականների վերջին Նյու Յորքում։ Ներկայումս ԱՄՆ-ի տարբեր քաղաքներում կան 26 ամենօրյա դպրոցներ՝ Սբ Ներսես հոգևոր ճեմարանը, Սրբոց նահատակաց Ֆերահյան ազգային, Մեսրոպյան, Ալեք Մանուկյան, Ռոզ և Ալեք Փիլիպոս, Մանուկյան-ԴԵմիրճյան, Վահան և Անուշ Շամլյան, Համագաղութային հայ, Սբ Գրիգոր Լուսավորիչ, Մխիթարյան հայրերի, Գռուզյան-Ձաքարյան Վասպուրական, Սահակ-Մեսրոպ, Արշավ Տիգրանյան, Հայ քույրերի, Շառլոթ և էլիգ Մերտինյան, Ալֆրեդ և Մարգարիտ Հովսեփյան, Արի Կիրակոս Մինասյան վարժարանները, էմանուել Աստվածաշնչային և Մաշտոց քոլեջները, Դավթյան-Մա- րիամյան և Մխիթարյան կրթական հաստատությունները և այլն, 131 մեկօրյա դպրոցներ, ինչպես նաև մանկապարտեզներ։
Արգենտինա
Արգենտինայում ներկայումս գործում են հայկական 9 ամենօրյա դպրոցներ, այդ թվում՝ Արծրունի ազգային, Մխիթարյան, Պահչեճյան ազգային, Վիսենտե Լոպեսի ազգային, Արմենիո-Արգենտինա վարժարանները, հյրիմյան, Սբ Գրիգոր Լուսավորիչ, Մարի Մանուկյան կրթական հաստատությունները և այլն։ Դասավանդում են պետական կրթական ծրագրով, լրացուցիչ արտոնվում է ուսուցանել հայոց լեզու և կրոնի պատմություն (հայերեն)։
Բրազիլիա
Բրազիլիայում գործում են Դուրյան ազգային, Փառեն և ՌԵգինա Պազարյան ամենօրյա, ինչպես նաև մեկօրյա վարժարաններ։
Ուրուգվայ
Ուրուգվայում առաջին հայկական դպրոցը հիմնադրվել է դեռևս 1923 թ.-ին։ 1940-ական թվականների սկզբին այնտեղ կար հայկական 6 դպրոց։ Ներկայումս գործում են 2 ամենօրյա հայկական վարժարաններ՝ Նուբարյան-Ալեք Մանուկյան և Ներսեսյան։ Ուրուգվահայ երիտասարդ սերնդի գերակշիռ մասը իսպանախոս է, հայ երեխաները հիմնականում հաճախում են պետական վարժարաններ։
Սանտյագոյում (Չիլի) գործում է կիրակնօրյա դպրոց, Կարակասում (Վենեսուելա)՝ շաբաթօրյա վարժարան։
Ավստրալիա
Ավստրալիայում առաջին հայկական դպրոցը (կիրակնօրյա) հիմնվել է 1960 թվականին Սիդնեյում։ Ներկայումս գործում են 3 ամենօրյա՝ Սբ Գրիգոր Լուսավորիչ (1985 թվականից), Արշակ և Սոֆի Գոլստըն (1986 թվականից), Ալեքսանդր (1991 թվականից, երեքն էլ՝ Սիդնեյի ՀԲԸՄ Ալեքսանդր վարժարանի (1990 թվականից) սաները Սիդնեյում) վարժարանները, ունեն մանկապարտեզ և նախակրթարան։ Ոսումը պետական ծրագրով է, դասավանդվում են նաև հայոց լեզու և պատմություն, կրոն, հայկական երգ ու պար։ Կան նաև եկեղեցիներին կից 6 շաբաթօրյա դպրոցներ։
Ռուսաստան
Ռուսաստանի հայկական համայնքներում դպրոցներ են հիմնադրվել 18-րդ դարի վերջից. առաջինը Նոր Նախիջևանի Սբ Խաչ վանքի դպրոցն էր (1784 թվականից, գործել է շուրջ 140 տարի)։ Հայտնի էին նաև Աստրախանի Աղաբաբյան դպրոցը (1810-1917 թթ.), Մոսկվայի Լազարյան ճեմարանը (1810-1924 թթ.), Եկատերինոդարի, Ստավրոպոլի, Արմավիրի, Մոզդոկի, Ղզլարի, Կիսլովոդսկի և այլ Աստրախանի հայոց հոգևոր սեմինարիան (1906-1920-ական թվականներ) քաղաքների հայկական դպրոցները։ 19-րդ դարի սկզբից, հատկապես Արևելյան Հայաստանի՝ Ռուսաստանին միանալուց հետո հայկական համայնքների ազգային կյանքում գլխավորը դարձել է կրթ, մշակութային գործունեությունը։
1990-ական թվականների սկզբներից կտրուկ ստվարացել է հայերի թիվը ՌԴ-ում (շուրջ 2,2 մլն), մասնավորապես՝ Կրասնոդարի և Ստավրոպոլի երկրամասերում, Ռոստովի մարզում, Մոսկվայում, Ուրալի և Սիբիրի արդյունաբերական կենտրոններում, Սև ծովի կովկասյան ափի քաղաքներում։ Ներկայումս Կրասնոդարի երկրամասի մի շարք գյուղերում (Սերգեյ Պոլե, Մոլղովկա, Ներքին Շիշլովկա, Չերեշնյա, Լոռ և այլն), Արմավիրում, Ստավրոպոլի երկրամասի Եդեսիա հայկական գյուղում (2 միջնակարգ և ութամյա), Ռոստովի մարզի Մյասնիկյանի շրջանի հայկական գյուղերում (Չալթր, Մեծ Սալա, Թոփթի, Սուլթան Սալա և այլն) շարունակում են գործել կամ վերաբացվել են հայկական միջնակարգ դպրոցներ։
ՌԴ-ի գրեթե բոլոր հայ համայնքներում համայնքային կազմակերպություններին կից և նրանց հովանավորությամբ ստեղծվել են մեկօրյա դպրոցներ, պետական դպրոցներում՝ հայկական դասարաններ, հայոց լեզվի, հայ գրակ-յան, հայոց պատմության ուսուցման խմբակներ, դասընթացներ, Մոսկվայում 1990-ական թվականների սկզբին հիմնադրվել են հայկական և բազմազգ, ամենօրյա դպրոցները, «Վերածնունդ» և Ռուսաստանի հայերի միության Մոսկվայի բաժանմունքին կից կիրակնօրյա դպրոցները, «Հայորդաց տուն» դաստիարակության, «Լույս» մշակութային կենտրոնները, Կալուգայում՝ ազգային կրթության կենտրոնը, և այլն։
2018 թվականին Մոսկվայում հիմնուվում է Սուրբ Գրիգոր Նարեկացու անվան վարժարանը։ Վարժարանը դարձավ առաջին հայկական դպրոցը ՌԴ-ում, որը ստացել է կրթական ծառայությունների մատուցման ամբողջական իրավունք։
Վրաստան
Վրաստանն այն բացառիկ երկրներից էր, որտեղ հայկական դպրոցները գործել են պետական հովանավորությամբ, առաջնորդվել ՀՀ գիտության և կրթության նախարարության ծրագրով ու մեթոդ, գրականությամբ։ Վրաստանի անկախացումից հետո պատկերը կտրուկ փոխվել է. հայկական միջնակարգ դպրոցներում դադարեցվել է հայոց պատմության դասավանդումը։
Վրաստանի կրթական նոր օրենքի համաձայն՝ Վրաստանի հանրային դպրոցներում (այդ թվում՝ հայկական) դասավանդման լեզուն վրացերեն է, որը լուրջ խոչընդոտ է դարձել հայաբնակ Ախալքալաքի և այլնի- նոծմինդայի շրջանների շուրջ 130 հայկական դպրոցներում սովորող հայ Երեխաների համար։ Կրճատվել է նաև Թբիլիսիի հայկական դպրոցների թիվը, նախկին 8-ի փոխարեն ներկայումս 3-ն են։ 2010 թվականից Քութայիսում ՀՀ ԿԳՆ Կրթության ազգային ինստիտուտի աշխատանքային խումբն անցկացնում է հայկական դպրոցների ուսուցիչների վերապատրաստման դասընթացներ՝ «Հայոց պատմություն», «Հայոց լեզու», «Հայ գրականություն» առարկաների և տարր, դպրոցներում դասավանդող ուս ուցիչների համար, որին մասնակցում են Ախալքալաքի, Ախալցխայի, Նինոծմինդայի, Բորժոմի, Մառնեուլի, Թբիլիսիի հայկական դպրոցների ուսուցիչները։
Աբխազիա
Աբխագիայում գործում են 32 պետական հայկական դպրոցներ (յուրաքանչյուրում՝ 30- 60 աշակերտ, ընդամենը՝ 2 հազար), որոշ դպրոցներում կան նախապատրաստական դասարաններ՝ լեզվ. դժվարությունները հաղթահարելու համար։ Քիշնևում (Մոլդովա) 1990-ական թթ- ից ռուս, դպրոցի հիմքի վրա գործում է հայկական դպրոց, որտեղ դասավանդվում են հայոց լեզու և գրականություն, հայոց պատմություն, աշխարհագրություն, ազգային երգ ու պար։ Բացվել է նաև կիրակնօրյա դպրոց։
Ուկրաինա
Ուկրաինայի որոշ քաղաքներում (Կիև, Օդեսա, Յալթա, Սիմֆերոպոլ, Եվպատորիա, Թեոդոսիա, Կազարատ, Սևաստոպոլ և այլն) նույնպես բացվել են կիրակնօրյա հայկական դպրոցներ։
Վերջին 2 տասնամյակում ստվարացել են նաև Միջին Ասիայի հանրապետությունների հայկական համայնքները, որն էլ հանգեցրել է հայկական կրթական կյանքի աշխուժացմանը։ Աշգաբադ և Թուրքմենբաշի (Թուրքմենստան), Ալմաթի (Ղագախստան), Բիշքեկ (Ղրղըզստան), Սամարղանդ (Ուզբեկստան) և այլ քաղաքներում գործում են կիրակնօրյա հայկական դպրոցներ, Սամարղանդի պետական դպրոցներից մեկում բացվել է հայկական դասարան։ Սփյուռքահայ կրթօջախների մեծ մասը սերտ կապի մեջ է մայր հայրենիքի հետ։ Սփյուռք են առաքվում գիտական հրատներ, դասագրքեր (նաև էլեկտրոնային տարբերակով), տեսաժապավեններ։ Սփյուռքի հայտնի կրթական կենտրոններում դասընթացներ կարդալու են հրավիրվում Հայաստանի բուհերի լավագույն հայագետների, գրականագետների, պատմաբանների, և հակառակը՝ միջազգային համբավ ունեցող սփյուռքահայ մասնագետներին հնարավորություն է տրվում դասավանդելու ՀՀ կրթօջախներում՝ ներգրավելով նրանց կրթության համակարգի զարգացման ծրագրերում։ 2000 թվականից Երևանում կազմակերպվում են սփյուռքահայ ուսուցիչների ամենամյա դասընթացներ և սեմինարներ։
Արտերկրում հայապահպանության խնդիրների լուծմանը, ազգային ավանդույթների պահպանմանը, սփյուռքահայ դպրոցների գործունեությանը մեծապես նպաստում են ՀՀ Սփյուռքի նախարարությունը և ՀՀ ԿԳՆ-ի սփյուռքի բաժինը. 1964-1998 թվականներին այդ գործառույթն իրականացրել է Սփյուռքահայության հետ մշակութային կապի կոմիտեն։
2004 թվականից ՀՀ ԿԳՆ-ն 2 տարին մեկ կազմակերպում է համահայկական կրթական խորհրդաժողովներ՝ ՀՀ-ի, ԼՂՀ-ի և Սփյուռքի կրթական ոլորտի ներկայացուցիչների մասնակցությամբ։ ՀՀ Սփյուռքի նախարարության նախաձեռնությամբ 2010 թվականից անցկացվում է «Սփյուռքի լավագույն կրթօջախ» մրցույթը։ Սփյուռքահայ դպրոցների շատ շրջանավարտներ բարձրագույն կրթություն են ստանում Հայաստանի բուհերում։
Այդուհանդերձ, սփյուռքահայ համայնքների հայկական ամենօրյա դպրոցներում սովորում է հայազգի երեխաների փոքր մասը, հայ երիտասարդության ճնշող մեծամասնությունը լավագույն դեպքում հաճախում է մեկօրյա դպրոց և տիրապետում է ընդամենը խոսակցական հայերենին, որն էլ իր հերթին բացասաբար է անդրադառնում Սփյուռքում հայկական մամուլի, հայալեզու գրականությանյաև և հայկական մշակույթի զարգացման վրա։
Կատեգորիա:Հայկական սփյուռքի կրթօջախներ
Դիխդաշ
Դիխդաշ, Դըխդաշ, լեռնաճյուղ Հայկական լեռնաշխարհում, Փոքր Կովկաս լեռնահամակարգում, ձգվում էր նախկին Բորչալուի և Ղազախի գավառների տարածքով։ Բարձրությունը՝ 2257 մետր։ Ռուսերեն թարգմանությամբ՝ Դըխդաշ ։
«Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 2-րդ աստիճանի մեդալ (Հայաստան)
2005-2014 թթ.
2006-2014 թթ. պարգևատրվողների շրջանակ օրենքով սահմանված չէր։
Ներկայումս
2014 թ. օգոստոսի 9-ից «Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 2-րդ աստիճանի մեդալով պարգևատրվում են Հայաստանի Հանրապետության զինված ուժերի և այլ զորքերի զինծառայողները, այլ պետական մարմինների ծառայողները, ինչպես նաև Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիները և ազգությամբ հայ՝ Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացի չհանդիսացող անձինք՝ հայրենիքին մատուցած այլ նշանակալի ծառայությունների համար ։
2014 թ. օգոստոսի 9-ից հանձնվող մեդալի նկարագրությունը և նմուշը, դրա վկայականի նմուշը, մեդալի շերտաձողիկի նկարագրությունը և նմուշը հաստատում է Հայաստանի Հանրապետության Նախագահը։
«Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 2-րդ աստիճանի մեդալի սկավառակը պատրաստված է արծաթագույն մետաղից։ Սկավառակի տրամագիծը 28 մմ է, իսկ հաստությունը՝ 1,5 մմ։ Սկավառակի կենտրոնում նույն մետաղի համաձուլվածքից պատկերված է 36 մմ տրամագծով և 1,5 մմ հաստությամբ՝ արիության խորհրդանիշ հանդիսացող խաչաձև պատկեր, որի կողմերը դրսի մասում ունեն 14 մմ լայնություն, իսկ դեպի կենտրոն՝ 5 մմ կորություն։ Խաչաձև պատկերի կողմերը 4 միլիմետրով հավասարապես դուրս են բերված սկավառակի տրամագծից և դեպի դուրս ունեն 45 աստիճան թեքություն։ Խաչաձև պատկերի կողմերն արծնապատված են մուգ կապույտ գույնով և ունեն 1,5 մմ լայնությամբ արծաթափայլ եզրաշերտ։ Խաչաձև պատկերի կենտրոնական մասում պատկերված է 12 մմ տրամագծով շրջան՝ 1 մմ եզրաշերտով։ Շրջանի եզրագծից 1 մմ դեպի կենտրոն ամբողջ ծավալով պատկերված է Հայաստանի Հանրապետության զինանշանի ոսկեփայլ ցայտաքանդակը։
Խաչաձև պատկերի կողմերի միջնամասում՝ սկավառակի վրա պատկերված է հավասարակողմ եռանկյունի, որի կողմի երկարությունը 8 մմ է, իսկ հաստությունը՝ 1,5 մմ։ Եռանկյան միջնամասերում տեղադրված են մեկական՝ 0,3 կարատ չափի ադամանդե քարեր։ Եռանկյան դրսի կողմը 2 միլիմետրով դուրս է բերված սկավառակի տրամագծից և ունի ուռուցիկ տեսք։
Սկավառակի հակառակ երեսին՝ 5 զուգահեռ տողով, ուռուցիկ տառերով գրված են «ՀԱՅՐԵՆԻՔԻՆ ՄԱՏՈՒՑԱԾ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՄԱՐ II ԱՍՏԻՃԱՆ» բառերը։ Տողերից ներքև՝ սկավառակի ներքևի մասում պատկերված է ուղղանկյուն շերտիկ, որի վրա փորագրված է մեդալի հերթական համարը։
Մեդալի շերտաձողի չափերն են՝ 24 x 12 մմ։ Շերտաձողը պաստառապատված է մուգ կարմիր գույնի մետաքսե (մուարե) ժապավենով։ 2-րդ աստիճանի մեդալի ժապավենի կենտրոնով՝ վերից վար անցնում է մուգ կապույտ գույնի 4 մմ լայնություն ունեցող 2 շերտագիծ, որոնք իրարից անջատված են 2 մմ հեռավորությամբ ։
Պարգևատրման վիճակագրությունը
ՀՀ Նախագահ Ս. Սարգսյանի կողմից (2008 թ. ապրիլի 9-ից առ 2016 թ. մարտի 2-ը) «Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 2-րդ աստիճանի մեդալով պարգևատրվել է 316 անձ։
316 պարգևատրվածներից 302-ը ՀՀ, 14-ը՝ օտարերկրյա քաղաքացիներ են։ 14 օտարերկրյա քաղաքացիներից 6-ը՝ Ռուսաստանի Դաշնության, 3-ը՝  ԱՄՆ, 1-ը՝  Շվեյցարիայի և 4-ը՝  ԼՂՀ քաղաքացիներ են։
316 պարգևատրվածներից 305-ը տղամարդ են, 11-ը՝ կին։ Ըստ պարգևատրվածների կարգավիճակի պատկերը հետևյալն է.
Ըստ պարգևատրվածների կոչումների պատկերը հետևյալն է.
«Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 2-րդ աստիճանի մեդալակիրներ
Հիմնական հոդված՝ «Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 2-րդ աստիճանի մեդալակիրների ցանկ
1552
Մահեր
Կատեգորիա:1552 Կատեգորիա:Տարեթվեր
Քնքշություն
Քնքշություն, կապվածության ձև, որը տարբերվում է զգայունությամբ և բարեհամբույր վերաբերմունքով մեկ այլ մարդու նկատմամբ՝ պայմանավորված նրա հանդեպ սիրով ։ Քնքշությունն արտահայտվում է հատուկ ժեստերում՝ մեղմությունում, նրբանկատությունում, քնքշության առարկայի կարիքների նկատմամբ ուշադրությունում, առանձնահատուկ հայացքում, ձայնում, հարգանքում։ Քնքշությունը թույլ է տալիս ստեղծել ընկերականից սիրայինի անցումային հարաբերություններ։ Պետք է նշել, որ քնքշությունը պարտադիր չէ, որ համընկնի սեռական ցանկությունների հետ, բայց ընտանեկան հարաբերություններում կարող է լինել առանցքային տարր։
Քնքշությունը մշակույթում
1997 թվականին Ժերալդ Պաժեն Ավինյոնում ստեղծել է Քնքշության փառատոն։ Մի քանի տարվա ընթացքում նա միավորել է արվեստի խոշորագույն մասնագետներին՝ նպատակ ունենալով ցույց տալ քնքշության կարևորությունը կյանքում։ Ժուլիետ Բինոշը առանցքային մասնակիցներից էր։ Որպես այլընտրանք Զիգմունդ Ֆրոյդի աշխատանքների որոշ մեկնությունների՝ շատ հոգեբույժներ և հոգեթերապևտներ կոչ են արել մարդկային հարաբերությունները լավացնելու նպատակով մարդկանց միջև ավելի մեծ քնքշություն ցուցաբերել։
Միևնույն ժամանակ «Մշակույթը շարժման մեջ» ամենամսյա փիլիսոփայական ամսագիրը փառատոնին հայտարարել է «Քնքշությունը քաղաքակրթության մեջ» անվամբ մեծ հավաքածուի հրապարակման մասին։
Ներկայումս Քնքշության փառատոնը վերափոխվել է Մարդասիրության և խղճի օրերի, որոնք ամեն տարի նոյեմբերի առաջին արձակուրդների ժամանակ անցկացվում են Պերրոս-Գիրեկ պալատում ։
Բուդդայականություն
Չոգյամ Տրունգպան իր «Շամբալա, մարտիկի սրբազան ուղին» գրքում քնքշությունը կապել է քաջության հետ․
"Ճշմարիտ քաջությունը քնքշության արդյունք է։ Քաջությունը հայտնվում է, երբ մենք թույլ ենք տալիս աշխարհին դիպչել մեր գեղեցիկ և մերկ սրտին։ Մենք պատրաստ ենք բացվելու առանց դիմադրության, առանց երկչոտության և նայում ենք աշխարհին։ Մենք պատրաստ ենք կիսել մեր սիրտը մեկ ուրիշի հետ։"
Գրականություն
Կատեգորիա:Հուզական գործընթացներ Կատեգորիա:Սեր Կատեգորիա:Զգացմունքներ
Քադիր Թոփբաշ
Կադիր Թոփբաշ (Kadir Topbaş, ), թուրք քաղաքական գործիչ, ճարտարապետ և բիզնեսմեն։ 2004-2017 թվականներին զբաղեցրել է Ստամբուլի քաղաքապետի պաշտոնը։
Կենսագրություն
Ծնվել է 1945 թվականին Արդվինի մարզի Յուսուֆելի քաղաքում։ Ընտանիքի հետ 1946 թվականին տեղափոխվել է Ստամբուլ։ Բարձրագույն կրթությունը ստացել է Ստամբուլի համալսարանի ճարտարապետության պատմության բաժնում։ 1972 թվականին ավարտել է աստվածաբանության ֆակուլտետը, իսկ 1974 թվականին՝ ճարտարապետության բաժինը։ Աշխատել է որպես քարոզիչ և ուսուցիչ Էդիրնեում։ 1994- 1998 թվականներին եղել է Ստամբուլի նախկին քաղաքապետ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի խորհրդական՝ զբաղվելով օսմանյան պատմական պալատների և շենքերի վերականգնմամբ։ Նա Բեյօղլուում ունի սեփական ռեստորան՝ «Saray Muhallebicisi» անվամբ։ Էրդողանի վարչապետ նշանակվելուց հետո, Թոփբաշը դարձել է Բեյօղլու շրջանի ղեկավար, որտեղ էլ բնակվում է ներկայումս։ Դեռևս 1977 և 1987 թվականներին առաջադրել էր իր թեկնածությունը՝ Արդվինի մարզից Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի պատգամավոր դառնալու համար, սակայն երկու փորձն էլ ձախողվել է։ Մահացել է 2021 թվականի փետրվարի 13-ին, Ստամբուլում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ստամբուլի քաղաքապետեր Կատեգորիա:Թուրքիայի քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Ստամբուլի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Թուրքիայի Արդարություն և զարգացում կուսակցության քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Թուրք սուննի մուսուլմաններ Կատեգորիա:20-րդ դարի թուրք քաղաքական գործիչներ
1553
Մահեր
Կատեգորիա:1553 Կատեգորիա:Տարեթվեր
Դավիթ Կեզերաշվիլի
Դավիթ Շոթայի (Շաբթաշեվիչ) Կեզերաշվիլին (დავით კეზერაშვილი, ), վրացի քաղաքական և ռազմական գործիչ է։ Կեզերաշվիլին ունի հրեական ծագում։ Եղել է Վրաստանի պաշտպանության նախարարը։ Ըստ ռուսական «Արգումենտի նեդելի» թերթի, Կեզերաշվիլին ունի Իսրայելի քաղաքացիություն։ Ավարտել է Թբիլիսիի պետական համալսարանը։ Բացի վրացերենից, Կեզերաշվիլին տիրապետում է անգլերեն, ռուսերեն, իտալերեն և եբրայերեն լեզուներին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Թբիլիսիի պետական համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Անձինք Թբիլիսիից Կատեգորիա:Վրացի ռազմական գործիչներ
1554
Մահեր
Կատեգորիա:1554 Կատեգորիա:Տարեթվեր
Փոդքասթ
Փոդքասթ (podcast ), ասմունքի թվային աուդիո ֆայլերի դրվագային շարք, որը օգտատերը կարող է ներբեռնել իր անձնական սարք հեշտ լսելու համար։ Հոսքային հավելվածները և փոդքասթի ծառայությունները ապահովում են անձնական սպառման հերթերի կառավարման հարմարավետ, ինտեգրված միջոց շատ փոդքասթային աղբյուրներում և նվագարկիչ սարքերում։ Որպես կանոն փոդքասթներն ունեն որոշակի թեմաներ և թողարկման պարբերականություն։
10 "/50 ծովային թնդանոթ
10 "/50 ծովային թնդանոթ, 254 մմ տրամագծով թնդանոթ, որը մշակվել է բրիտանական Vikkers ընկերության կողմից։ Առաջին անգամ օգտագործվել է 1908 թվականին։ Այդ զենքերով զինված է եղել ռուսական կայսերական նավատորմի «Ռյուրիկ II» զրահապատ հածանավը։ Հետագայում արտադրվում էին Օբուխովի գործարանի կողմից՝ գնդակը դուրս հրող փողը փոխարինելու համար ։ Զենքերը կիրառվել են Առաջին համաշխարհային պատերազմում։
Փոդքասթ
Պատմություն
Փոդքասթների հայտնվելուն աջակցել է մի շարք նոր տեխնոլոգիաների ի հայտ գալը․ RSS, MP3 աուդիոձևաչափ և թվային աուդիոնվագարկիչներ ։ Առաջին անգամ փոդքասթինգն օգտագործել է Ադամ Քարին, ով 2004 թվականին գրել է ծրագրի կոդ, որը թույլ էր տալիս ավտոմատ կերպով բեռնել նոր աուդիո ֆայլեր, օգտագործելով RSS։ Ֆայլերը կարող էին միացվել համակարգչի վրա կամ տեղափոխվել շարժական MP3-նվագարկիչների վրա ։
10 "/50 ծովային թնդանոթ
Արտաքին հղումներ
10"/50 Pattern 1908
Փոդքասթ
Պատմություն
Տերմինն առաջին անգամ օգտագործել է բրիտանացի լրագրող Բեն Համերսլին 2004 թվականի փետրվարի 12-ին The Guardian թերթի «Ձայնային հեղափոխություն» հոդվածի «Հեռուստատեսային ինդուստրիա» բաժնի համար, որտեղ նա նշել է․
10 "/50 ծովային թնդանոթ
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1908 հիմնադրումներ
Փոդքասթ
Տերմինաբանություն
Փոդքասթ՝ կամ առանձին աուդիոֆայլ (հիմնականում MP3, AAC, Ogg/Vorbis ձևաչափում (աուդիոյի համար); Flash Video և AVI (տեսափոդքասթների համար), կամ այնպիսի ֆայլերի մշտապես թարմացվող շարք, որոնք հրատարակվում են համացանցի մեկ աղբյուրում, բաժանորդագրվելու հնարավորությամբ ։
Փոդքասթեր՝ անձ, ով զբաղվում է փոդքասթինգով սիրողական կամ մասնագիտական հիմքով։
Փոդքասթ տերմինալ՝ կայք, որն աջակցում է մեդիաֆայլերի հոսթինգը և ինչ-որ չափով ավտոմատացված է դարձնում ձայնագրությունների տեղաբաշումը և թարմացումների համար բաժանորդագրությունը։
Փոդքասթ հաճախորդ (փոդքասթ մենեջեր)՝ փոդքասթներ լսելու համար մասնագիտացված հավելված ։ Առավել հայտնի հավելվածներն են Apple Podcasts-ը, Spotify-ը, Pocket Casts-ը, Google Podcasts-ը, Overcast-ը, Castro-ն և այլն։
Տեխնոլոգիա
Փոդքասթինգի տեխնոլոգիական բազան RSS կամ Atom ձևաչափն է enclosure («ներդրանք») հատուկ տարրով, որը նկարագրում է միացվող մեդիաօբյեկտը (պատկերը, տեսահոլովակը, ձայնագրման ֆայլը և այլն) ․
Տարրն ունի հետևյալ ատրիբուտները․
Փոդքասթի հրապարակման
Փոդքասթի ստեղծման և տեղադրման ընթացքը տեղի է ունենում մի քանի փուլերով․
Վոլնովախա
Վոլնովախա (Волнова́ха), քաղաք Ուկրաինայի Դոնեցկի մարզի Վոլնովախսկի շրջանում, շրջկենտրոն։ Հիմնադրվել է 1881 թվականին։
2011 թվականի տվյալներով Վոլնովախա քաղաքում բնակվում էր 23 442 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 21 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 1174 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Դոնեցկի մարզի Վոլնովախսկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի քաղաքներ Կատեգորիա:Դոնեցկի Ժողովրդական Հանրապետության քաղաքներ Կատեգորիա:1881 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Գնացքի ժամանումը Լա-Սյոտի կայարան
Գնացքի ժամանումը Լա-Սյոտի կայարան (L’Arrivée d’un train en gare de la Ciotat), 1895 թվականի կարճամետրաժ վավերագրական կինոնկար է։ Լյումիեր եղբայրների առաջին և ամենահայտնի կինոնկարներից է։ Կինոնկարը անվանվում է նաև «Գնացքի ժամանումը» կամ «Փոստային գնացքի ժամանումը»։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիական ֆիլմեր
Ժպիտ (ֆիլմ, 1975)
«Ժպիտ» (Smile) կինոկատակերգություն, որի ռեժիսորը Մայքլ Ռիտչին է, նկարահանվել է 1975 թվականին ։ Գլխավոր դերերում նկարահանվել են Բրյուս Դերնը, Բարբարա Ֆելդոնը և Ջեֆրի Լյուիսը ։ Մելանի Գրիֆտի առաջին դերերից մեկը նկարահանվել է այս ֆիլմում ։ Ֆիլմի պրեմիերան կայացել է 1975 թվականի հուլիսի 9-ին ։
Սյուժե
Սյուժեն պտտվում է մրցույթի մասնակիցների և մարդկանց, ովքեր ներգրավված են Կալիֆոռնիայի Սանտա Ռոզա քաղաքում անցկացվող «Երիտասարդ միսս Ամերիկա» մրցույթին։
Մեծ Բոբ Ֆրեյլենդերը՝ գլխավոր դատավորը, օգտագործված ավտոմեքենաների վաճառող է։ Բրենդա Դիկառլոն մրցույթի գործադիր տնօրենն է, իսկ նրա ամուսին Էնդին հարբեցող է։
Մեծ Բոբը և Բրենդան անց են կացնում «Երիտասարդ միսս Ամերիկա» մրցույթը ։
Առանձին ենթաբլոկներում ֆիլմը կենտրոնանում է Էնդիի դժբախտության վրա, քանի որ նա պատրաստվում է տեղափոխվել եղբայրական հասարակության մեջ։
Ուիլսոն Շիրզը, որը արտադրող է, բախումներ է ունենում Հոլիվուդից բերված խորեոգրաֆի՝ Թոմի ֆրանսիացու հետ, ով ցինիկ և կոպիտ է։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Անգլերեն ֆիլմեր Կատեգորիա:United Artists ֆիլմեր Կատեգորիա:Ամերիկյան դրամա ֆիլմեր Կատեգորիա:Ամերիկյան կատակերգական դրամա ֆիլմեր Կատեգորիա:Ամերիկյան ֆիլմեր
Հովհաննես Բաբաջանյան
Հովհաննես Թևոսի Բաբաջանյան, հայ ճարտարապետ, ՀԽՍՀ վաստակավոր շինարար (1959)։ Հայաստանի ճարտարապետների միության անդամ (1935) ։
Կենսագրություն
1937 թվականին ավարտել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտը։
1934-1936 թվականներին` ԵՊԻ տնօրեն, 1949-1955 թվականներին՝ Հայաստանի ճարտարապետների միության նախագահ, 1955-1958 թվականներին` Հայպետնախագիծ, 1958-1961 թվականներին՝ Երևաննախագիծ ինստիտուտների ճարտարապետ, արվեստանոցի ղեկավար ։
Ստեղծագործական գործունեություն
Բաբաջանյանի և համահեղինակների նախագծերով Երևանում 1950-ական թվականներին կառուցապատվել է Թամանյան փողոցը, կառուցվել են Աբովյան փողոցի (Սայաթ-Նովա-Թումանյան հատվածը), այժմյան Տիգրան Մեծի պողոտայի և այլ մայրուղիների բնակելի տներ ու վարչական շենքեր, Ջերմուկում, Էջմիածնում՝ կինոթատրոններ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ ճարտարապետներ Կատեգորիա:Հայաստանի ճարտարապետների միության անդամներ Կատեգորիա:ՀԽՍՀ վաստակավոր շինարարներ
Լիանարս
Լիանարս  ( Llanás) մունիցիպալիտետ Իսպանիայում։ Գտնվում է Ժիրոնա պրովինցիայում (Կատալոնիա ինքնավար համայնքում)։ Մունիցիպալիտետը գտնվում է Ռիպոլիես շրջանում։ Տարածքը կազմում է 24․7 կմ2, բնակչությունը՝ 571 մարդ (2010 թվականի տվյալներով)։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իսպանիայի քաղաքներ Կատեգորիա:Իսպանիայի բնակավայրեր
Կարմա
Կարմա (կաստա, սանսկրիտ, արարք, վարմունքի հետևանք), խորհրդավոր զորություն կամ կանոն բրահմայական և բուդդայական և հինդու կրոնական պատկերացումներում։ Ըստ Կարմայի, մարդու մահից հետո նրա հոգին փոխադրվում է այլ մարմին։ Հոգու վերամարմնավորման բնույթը կանխորոշվում է մարդու արարքներով։ Եթե նրա արարքները «արդարացի ու ազնիվ» են, ապա հոգին տեղափոխվում է ավելի «վեհ ու ազնիվ» մարմին, իսկ եթե «անարդարացի ու անազնիվ» են՝ «ստոր» և անգամ ստորակարգ կենդանու մարմին։ Բրահմանները նույնիսկ սահմանել են, որ մտացածին մեղքի համար հոգին փոխադրվում է ցածր կաստայի մարդու, արտահայտած մեղքի համար՝ այս կամ այն կենդանու մարմին, կատարած, գործած մեղքի համար՝ անշունչ առարկայի մեջ։ Կարմայի համաձայն, ամենաարդար մարդիկ հասնում են հոգու փրկության (մոկշի), այսինքն՝ հոգին ազատվում է վերամարմնավորման տառապանքից և ձուլվում «համընդհանուր ոգուն»՝ Աստծուն, իսկ ըստ բուդդայականության՝ հասնում նիրվանայի։
Կատեգորիա:Բուդդայականության հասկացություններ Կատեգորիա:Հինդուիզմ Կատեգորիա:Ջայնիզմ Կատեգորիա:Թեոսոֆիա Կատեգորիա:Էզոթերիզմ
1556
Մահեր
Կատեգորիա:1556 Կատեգորիա:Տարեթվեր
Դինամո (մարզահամալիր, Եկատերինբուրգ)
«Դինամո» մարզահամալիր (Спорткомплекс «Динамо»), բազմաֆունկցիոնալ մարզական համալիր Ռուսաստանի Դաշնության Եկատերինբուրգ քաղաքում, որը ներառում է 6400 մարդ տարողությամբ մարզադաշտ, մակույկների կայան, երկու ուղյակով լողավազանով վարչական շենք , մարզական դահլիճներ  և հրաձգարան ։ Մականախաղի «Դինամո» (Եկատերինբուրգ) ակումբի տնային խաղերի անցկացման վայրն է, «Դինամո» (Եկատերինբուրգ) ֆուտբոլային ակումբի նախկին մարզադաշտը 1936-1950 թվականներին։
Կառուցվել է 1929-1934 թվականներին ճարտարապետ Վենիամին Դմիտրիևիչ Սոկոլովի նախագծով։
Հասցեն` Երյոմինի, 12։
Պատմություն
1920-1930-ական թվականներին Սվերդլովսկը, որպես Ուրալի արդյունաբերական և հասարակական կենտրոն, ապրում էր շինարարական աննախադեպ աճի ժամանակաշրջան։ Հասարակական շենքերի ճարտարապետությունը պետք է արտացոլեր համընդհանուր մշակութային հեղափոխությունը, այնպես որ անհնար էր ավանդական ոճերի` ամպիրի, մոդեռնի կամ կլասիցիզմի օգտագործումը։ Բացի այդ, երկիրն ուներ տնտեսական դժվարություններ, շինանյութերի ընտրությունը սահմանափակ էր, և նախագծերին ներկայացվում էին տնտեսական խիստ պահանջներ ։
«Դինամո» ակումբի (Ֆիզկուլտուրայի տուն) նախագծման ժամանակ Վ. Սոկոլովը ձգտում էր հեռանալ մարզական ակումբներին ներկայացվող ձևավորված ճարտարապետական ​​կարծրատիպերից։ Ստեղծագործական որոնումների արդյունքը եղավ նավի տեսքով տան կերպարը։ Հիմնական շենքի դիմաց կառուցվեց դեպի ջուրը տանող գրանիտե զառիթափ, հարևանությամբ գտնվում էր ջրային կայանը` ջրացատկի հրապարակներով, լողավազաններով և մանկական լողարաններով։ Լճակի մյուս ափին տրիբունաներն էին ։
Հետագայում` խորհրդային և հետխորհրդային տարիներին, լճակի ափին լողափ էր։ Ափը և պուրակը վերակառուցվել են 2000-ական թվականներին ։
1980 թվականին քաղաքի իշխանությունները ցանկացել են քանդել Ֆիզկուլտուրայի տունը և տեղում կառուցել Հայրենական մեծ պատերազմում զոհվածների հուշահամալիր, սակայն քաղաքի բնակիչները կարողացել են պահպանել սիրված հուշարձանը ։
«Դինամո» պուրակը քաղաքացիների սիրված վայրերից է։ «Դինամո» մարզադաշտը մինչ օրս գործում է, խաղադաշտում հաճախ մարզվում են ֆուտբոլիստները։ Տրիբունաների տակ գտնվող տարածքում կա փակ լողավազան։ Նավ-տանը գործում են տարբեր մարզական կազմակերպություններ և մասնավոր ընկերություններ ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի ֆուտբոլային մարզասրահներ Կատեգորիա:Եկատերինբուրգի շենքեր և կառույցներ Կատեգորիա:1934 հիմնադրումներ Ռուսաստանում
1558
Մահեր
Կատեգորիա:1558 Կատեգորիա:Տարեթվեր
Տարասովկա (գյուղ, Վոլնովախսկի շրջան)
2001 թվականի տվյալներով Տարասովկա գյուղում բնակվում էր 13 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Դոնեցկի մարզի Վոլնովախսկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1904 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Օմարի լեռնանցքի մարտական գործողություն
Օմարի լեռնանցքի մարտական գործողություն (1993—1994 ձմեռ), Արցախյան ազատամարտի եզրափակիչ փուլի արյունալի դրվագներից մեկը։