Գոթֆրիդ_Լայբնից
Վիճաբանություն Լայբնիցի և Նյուտոնի միջև
1708 թվականին բռնկվեց Լայբնիցի և Իսահակ Նյուտոնի տխրահռչակ վեճը՝ դիֆերենցիալ հաշվի հայտնագործման գիտական առաջնության համար։ Հայտնի է, որ Լայբնիցը և Նյուտոնը դիֆերենցիալ հաշվի վրա աշխատում էին զուգահեռ և որ Լոնդոնում Լայբնիցը ծանոթացել էր Նյուտոնի որոշ չտպագրված աշխատանքների ու նամակների, բայց եկել էր միևնույն արդյունքին ինքնուրյուն։ Հայտնի է նաև, որ Նյուտոնը ստեղծել էր մաթանալիզի իր տարբերակը, «ֆլյուքսիաների մեթոդը» («Ֆլյուքսիա» (fluxion)՝ Նյուտոնի տերմինն է, սկզբնապես նշանակվում էր մեծության վրա կետ դրվելով ․ «Ֆլյուքսիա» տերմինը «ածանցյալ» է նշանակում ), 1665 թվականից ոչ ուշ, չնայած իր արդյունքները հրատարակեց շատ տարիներ անց, Լայբնիցը առաջինը ձևակերպեց և հրատարակեց «անվերջ փոքրերի հաշվարկը» և մշակեց սիմվոլիկան, որն այնքան հարմար ստացվեց, որ այն օգտագործում են մինչ հիմա։ 1693 թվականին, երբ Նյուտոնը, վերջապես հրատարակեց իր տարբերակի առաջին համառոտ շարադրանքը, այդ ժամանակ նա Լայբնիցի հետ ընկերական նամակագրական կապ էր վարում։ Նյուտոնը հայտնեց․ "Մեր Վալիսը իր «Հանրահաշվին» է միացրել, հենց նոր լույս տեսած, մի քանի նամակներ, որոնք ես գրել էի քեզ ժամանակին։ Ընդ որում նա պահանջեց ինձնից, որ ես բացահայտորեն շարադրեմ այն մեթոդը, որը այն ժամանակ թաքցրել եմ քեզնից տառերի տեղափոխմամբ, ես դա արեցի այնքան համառոտ, որքան հնարավոր է։ Հուսով եմ, որ միևնույն ժամանակ չեմ գրել ոչինչ, որը քեզ դուր չէր գա, եթե այնուամենայնիվ դա տեղի է ունեցել, ապա խնդրում եմ տեղեկացնել, որովհետև ինձ համար ընկերները մաթեմատիկական հայտնագործություններից ավելի թանկ են։" Նյուտոնի անալիզի հրատարակումից հետո Լայբնիցի «Acta eruditorum» ամսագրում հայտնվեց անանուն գրախոսություն, Նյուտոնի «Օպտիկայի» վերաբերյալ վիրավորական ակնարկներով։ Գրախոսության մեջ հստակ ասվում էր, որ նոր հաշվարկի հեղինակը հանդիսանում է Լայբնիցը, չնայած ինքը Լայբնիցը կտրականապես հրաժարվում էր, որ գրախոսությունը իրենն է, բայց պատմաբանները գտել էին գրախոսության նրա ձեռագրով գրված սևագիրը։ Նյուտոնը ծաղրեց Լայբնիցի հոդվածը, բայց նրա աշակերտները վրդովված պատասխանեցին, որից հետո էլ թեժացավ համընդհանուր եվրոպական հեղինակային պատերազմը ։ 1713 թվականի հունվարի 31-ին Թագավորական ընկերությունը հաշտության ձևակերպում պարունակող նամակ ստացավ Լայբնիցից՝ նա համաձայն էր, որ Նյուտոնը ինքնուրույն է ստացել անալիզը, «ընդհանուր սկզբունքներով, մերին համանման», Նյուտոնը պահանջեց միջազգային հանձնաժողով կազմավորել, և առաջնությունը վերագրվեց անգլիացի մաթեմատիկոսին ։ 1713 թվականի ապրիլի 24-ին ընթերցվեց Լայբնիցին տհաճություն պատճառող վճիռը ։ Լայբնիցին սատարում էին Բեռնուլի եղբայրները և կոմիտետի այլ մաթեմատիկոսներ, իսկ Ֆրանսիայում սատարում էին Նյուտոնին ։ Կարոլինա Բրանդենբուրգ-Անսբախսյանը բոլոր ուժերով, բայց անարդյունք, փորձում էր հաշտեցնել հակառորդներին, նա Լայբնիցին գրում էր հետևյալը ․ "Իսկական ցավով տեսնում եմ, որ այդպիսի գիտական մեծության մարդիկ, ինչպիսին Դուք եք և Նյուտոնը, չեք հաշտվում։ Աշխարհը անսահմանորեն կարող է շահել, եթե դուք նորից մտերմանայիք, բայց մեծ մարդիկ նման են այն կանանց որոնք վիճում են սիրեկանի պատճառով։ Սա է իմ տեսակետը ձեր վեճի վերաբերյալ, պարոնայք։" Իր հաջորդ նամակում նա գրում է ․ Զարմանում եմ, մի՞թե, եթե Դուք և Նյուտոնը բացահայտել եք միևնույնը միաժամակ, կամ մեկդ մյուսից շուտ կամ ուշ, ապա դրանից հետևում է, որ դուք պետք է միմյանց բզկտեք։ Դուք երկուսդ էլ մեր ժամանակի հանճարեղ մարդիկ եք։ Դուք մեզ ապացուցեք, որ աշխարհը ոչ մի տեղ դատարակ մասեր չունի։ Նյուտոնը և Կլարկը թող ապացուցեն դատարկությունը։ Մենք, կոմսուհի Բյուկենբուրգը, Պյոլնիցը և ես, ներկա կգտնվենք և կձևացնենք Մոլիերի «Գիտուն կանանց»։ Նյուտոնի և Լայբնիցի վեճին խառնվեցին նաև զանազան գիտնականներ, որոնցից մեկը ծանակագիր էր գրում Լայբնիցի հասցեին, մյուսները՝ Նյուտոնի ։ 1713 թվականի ամռանից Եվրոպա էին ներմուծվում անանուն բրոշյուրներ, որոնք պնդում էին Լայբնիցի գերապատվություննը և պնդում, որ «Նյուտոնը իրեն է վերագրևմ ուրիշին պատկանող պատիվը», դրանցում գրված էր նաև, որ Նյուտոնը գողացել է Ռոբերտ Հուկի և Ջոն Ֆլեմստիդի արդյունքները։ Նյուտոնի ընկերները, իրենց կողմից, մեղադրում էին հենց Լայբնիցին գրագողության մեջ, նրանց կարծիքով, Լոնդոնում եղած ժամանակ (1676) Լայբնիցը Թագավորական ընկերությունում ծանոթանալով Նյուտոնի չհրատարակված աշխատանքներին և նամակներին, այնտեղ եղած մտքերն ու գաղափարները հրատարակել է իր անվան տակ ։ Լայբնիցի և Նյուտոնի գիտական գերապատվության վեճը հայտնի դարձավ ինչպես «մաթեմատիկայի ամբողջ պատմության մեջ ամենաամոթալի խառնակչությունը»։ Այս երկու հանճարների երկպառակությունը թանկ արժեցավ գիտության համար՝ անգլիական մաթեմատիկական դպրոցը շուտով խամրեց մեկ դարով, իսկ եվրոպականը արհամարհելով Նյուտոնի հանճարեղ գաղափարները, բացահայտեց դրանք շատ ավելի ուշ ։