cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Պատճառականություն
Պատմություն
Պատմության քննարկման ժամանակ իրադարձությունները երբեմն դիտվում են այնպես, կարծես ինչ-որ կերպ գործակալներ են, որոնք այնուհետև կարող են առաջացնել այլ պատմական իրադարձություններ։ Այսպիսով, աղքատ բերքի, գյուղացիների դժվարությունների, բարձր հարկերի, ժողովրդի ներկայացվածության բացակայության և թագավորական ապիկարության կոմիբինացիան Ֆրանսիական հեղափոխության պատճառներից են։ Սա փոքր-ինչ պլատոնական և հեգելյան տեսակետ է, որն իրականացնում է պատճառները որպես գոյաբանական սուբյեկտներ։ Արիստոտելյան տերմինաբանության մեջ այս օգտագործումը մոտ է արդյունավետ պատճառի դեպքին։
Պատմության որոշ փիլիսոփաներ, ինչպիսիք են Արթուր Դանտոն, պնդում են, որ «պատմության մեջ և այլուր բացատրությունները» նկարագրում են «ոչ թե պարզապես իրադարձություն, ինչ-որ բան, որը տեղի է ունենում, այլ փոփոխություն» ։ Ինչպես շատ պրակտիկ պատմաբաններ, նրանք վերաբերվում են պատճառներին որպես հատվող գործողություններ և գործողությունների մի շարք, որոնք բերում են «ավելի մեծ փոփոխություններ», Դանթոյի խոսքերով. որոշել «որոնք են այն տարրերը, որոնք պահպանվում են փոփոխության արդյունքում», «բավականին պարզ» է, երբ վերաբերվում է անհատի «վերաբերմունքի փոփոխությանը», բայց «դա զգալիորեն ավելի բարդ և մետաֆիզիկապես դժվար է, երբ մենք շահագրգռված ենք այնպիսի փոփոխությամբ, ինչպիսին է, ասենք, ֆեոդալիզմի քայքայումը կամ ազգայնականության առաջացումը» ։
Պատճառների մասին պատմական բանավեճերի մեծ մասը կենտրոնացած է հաղորդակցական և այլ գործողությունների, եզակի և կրկնվող գործողությունների, ինչպես նաև գործողությունների, գործողությունների կառուցվածքների կամ խմբային և ինստիտուցիոնալ համատեքստերի և ավելի լայն պայմանների միջև փոխհարաբերությունների վրա ։ Ջոն Գադիսը տարբերակել է բացառիկ և ընդհանուր պատճառները (հետևելով Մարկ Բլոխին) և պատճառահետևանքային կապերի «առօրյա» և «տարբերակիչ կապերի» միջև.
«1945 թվականի օգոստոսի 6-ին Հիրոսիմայում տեղի ունեցածը հաշվի առնելով՝ մենք ավելի կարևորում ենք այն փաստը, որ նախագահ Թրումենը հրամայել է ատոմային ռումբ նետել, քան բանակի օդային ուժերի որոշումը՝ կատարել իր հրամանները» ։
Նա նաև մատնանշել է անմիջական, միջանկյալ և հեռավոր պատճառների տարբերությունը ։ Իր հերթին, Քրիստոֆեր Լլոյդը առաջ է քաշում պատմության մեջ օգտագործված չորս «պատճառականության ընդհանուր հասկացություններ». « էմպիրիկ (կամ հյումյան) օրինաչափության հայեցակարգը, որը հիմնված է այն գաղափարի վրա, որ պատճառահետևանքը իրադարձությունների մշտական կապերի խնդիր է. «ֆունկցիոնալ/թելեոլոգիական/հետևանքային հասկացությունը», որը «նպատակային է, որպեսզի նպատակները պատճառներ լինեն»; և «ռեալիստական, ստրուկտուրիստական և դիսպոզիցիոնալ մոտեցումը, որը որպես երևույթների պատճառ տեսնում է փոխհարաբերությունների կառուցվածքները և ներքին հակումները» ։
Իրավունք
Իրավունքի և իրավական պրակտիկայի համաձայն՝ պետք է ապացուցվի օրինական պատճառ՝ մեղադրյալին պատասխանատվության ենթարկելու հանցագործության կամ իրավախախտման համար (այսինքն՝ քաղաքացիական սխալ, ինչպիսին է անփութությունը կամ իրավախախտումը)։ Պետք է ապացուցվի, որ պատճառահետևանքային կապը կամ «բավարար պատճառահետևանքային կապը» վերաբերում է ամբաստանյալի գործողություններին խնդրո առարկա քրեական իրադարձությանը կամ վնասին։ Պատճառահետևանքային կապը նաև էական իրավական տարր է, որը պետք է ապացուցվի միջազգային առևտրային իրավունքի համաձայն իրավական պաշտպանության միջոցների համար ։
Հինդու փիլիսոփայություն
Վեդայական դարաշրջանի (շուրջ մ.թ.ա. 500) գրականությունը կարմայի արևելյան ծագումն ունի ։ Կարման Սանատանա Դհարմայի և հիմնական կրոնների կողմից հաստատված համոզմունքն է, ըստ որի մարդու գործողությունները որոշակի ազդեցություն են ունենում ընթացիկ կյանքում և/կամ ապագա կյանքում՝ դրական կամ բացասական։ Տարբեր փիլիսոփայական դպրոցները (դարշանները) տարբեր պատկերացումներ են տալիս թեմայի վերաբերյալ։ Սատկարյավադայի վարդապետությունը հաստատում է, որ հետևանքը ինչ-որ կերպ մտնում է պատճառի մեջ։ Հետևաբար, հետևանքը պատճառի կամ իրական կամ ակնհայտ ձևափոխումն է։ Ասատկարյավադայի վարդապետությունը հաստատում է, որ հետևանքը չի մտնում պատճառի մեջ, այլ նոր ծագում է։ Նյայա դպրոցում պատճառականության տեսության որոշ մանրամասների համար տե՛ս Նյայայի թեոլոգիան։ Բրահմա Սամհիտայում Բրահման նկարագրում է Կրիշնային որպես բոլոր պատճառների հիմնական պատճառ ։
Բհագավադ-գիտա 18.14-ը սահմանում է բոլոր գործողությունների հինգ պատճառ (որոնց իմացությունը կհանգեցնի կատարելության). մարմինը, անհատական հոգին, զգայարանները, ջանքերը և գերհոգին ։
Ըստ Մոնյե-Ուիլիամսի՝ Նյայա պատճառահետևանքային տեսության Սուտրա I.2.I,2 -ում Վայեշեշիկա փիլիսոփայության մեջ պատճառային չգոյությունց առաջանում է հետևանքային չգոյություն. բայց, ոչ հետևանքային չգոյություն պատճառային չգոյությունից։ Պատճառը նախորդում է հետևանքին։ Թելերի և կտորի փոխաբերությունների դեպքում կան երեք պատճառներ.
Մոնյե-Ուիլիամսը նաև առաջարկեց, որ Արիստոտելի և Նյայայի պատճառականությունը համարվում են պայմանական ագրեգատներ, որոնք անհրաժեշտ են մարդու արդյունավետ աշխատանքի համար ։
Բուդդայական փիլիսոփայություն
Կարման պատճառականության սկզբունքն է, որը կենտրոնանում է
վրա, որտեղ մտքի երևույթներն են առաջնորդում այն գործողությունները, որոնք գործողը կատարում է։ Բուդդայականությունը վարժեցնում է գործողի գործողությունները շարունակական և հոժարակամ ողջախոհ արդյունքների համար, որոնք ուղղված են տառապանքը նվազեցնելուն։ Սա հետևում է ենթակա–ստորոգյալ–խնդիր կառուցվածքին։
Պրատիտյասամուտպադայի (կամ «համատեղ ծագող» կամ «համատեղ բարձրացող» կամ «փոխկապակցված համատեղ բարձրացող») ընդհանուր կամ համընդհանուր սահմանումն այն է, որ ամեն ինչ առաջանում է կախված բազմաթիվ պատճառներից և պայմաններից. ոչինչ գոյություն չունի որպես եզակի, անկախ գոյ։ Բուդդայական տեքստերի ավանդական օրինակն այն է, որ երեք փայտերը ուղղահայաց են, միմյանց հենված են և աջակցում են միմյանց։ Եթե մի փայտը հանվի, մյուս երկուսը կընկնեն գետնին ։
Պատճառականությունը ըստ Չիտտամատրին բուդդայական դպրոցի, Ասանգայի (մոտ մ.թ. 400 թվական) միայն մտքի վրա հիմնված բուդդայական դպրոցի, պնդում է, որ օբյեկտները մտքի պատկերով գիտակցություն են առաջացնում։ Քանի որ պատճառները նախորդում են արդյունքներին, որոնք պետք է լինեն տարբեր սուբյեկտներ, ապա սուբյեկտն ու օբյեկտը տարբեր են։ Այս դպրոցի համար չկան օբյեկտներ, որոնք ընկալող գիտակցության նկատմամբ արտաքին գոյեր են։ Չիտտամատրին և Յոգաչարա Սվատանտրիկա դպրոցներն ընդունում են, որ դիտորդի պատճառահետևանքից դուրս օբյեկտներ չկան։ Սա հիմնականում համընկնում է Նիկայա մոտեցմանը   ։
Վայբհաշիկան (մոտ մ.թ. 500 թվական) վաղ բուդդայական դպրոց է, որը կողմնակից է օբյեկտների անմիջական շփմանը և ընդունում է միաժամանակ պատճառն ու հետևանքը։ Սա հիմնված է գիտակցության օրինակի վրա, որն ասում է, որ մտադրություններն ու զգացմունքները փոխադարձաբար ուղեկցող մտավոր գործոններ են, որոնք աջակցում են միմյանց, ինչպես եռոտանու ոտքերը։ Ճիշտ հակառակը, պատճառի և հետևանքի միաժամանակության մերժողներն ասում են, որ եթե հետևանքն արդեն գոյություն ունի, ապա այն չի կարող կրկին նույն կերպ ազդել։ Այն, թե ինչպես են ընդունվում անցյալը, ներկան և ապագան, հիմք է հանդիսանում բուդդայական տարբեր դպրոցների պատճառահետևանքային տեսակետների համար  ։
Բոլոր դասական բուդդայական դպրոցները ուսուցանում են կարմա։ «Կարմայի օրենքը պատճառի և հետևանքի օրենքի հատուկ օրինակ է, ըստ որի մարմնի, խոսքի և մտքի մեր բոլոր գործողությունները պատճառներ են, և մեր բոլոր փորձառությունները դրանց հետևանքներն են» ։
Արիստոտելյան
[[Պատկեր:Aristotle's_Four_Causes_of_a_Table.svg|մինի|Արիստոտելի չորս պատճառները՝ եռոտանի սեղանի օրինակով՝ material-նյութական (փայտ), formal-ֆորմալ (կառուցվածք), efficient-ազդող/արդյունավետ- (ատաղձագործություն), final-վերջնական (ճաշկերույթ):
]]Արիստոտելը տարբեր «Ինչու՞» հարցերի համար առանձնացրել է չորս տեսակի պատասխան կամ բացատրական ձև։ Նա կարծում էր, որ ցանկացած թեմայի համար կարևոր են բոլոր չորս տեսակի բացատրական եղանակները, որոնցից յուրաքանչյուրը` յուրովի։ Մասնագիտական փիլիսոփայական լեզվում՝ հին հունարեն, լատիներեն և անգլերեն թարգմանություններով, «պատճառ» բառն է այժմ առկա մասնագիտացված փիլիսոփայական գրվածքներում, որոնք օգտագործում են Արիստոտելի չորս տեսակները բացատրելու համար ։ Սովորական լեզվով «պատճառ» բառն ունի տարբեր իմաստներ, որոնցից ամենատարածվածը վերաբերում է արդյունավետ պատճառականությանը, որը սույն հոդվածի թեման է։
Նյութական պատճառ, նյութ, որտեղից ինչ-որ բան է առաջացել կամ այն, որը պահպանվում է մինչ այն փոխվում է, ինչպես օրինակ՝ մեկի մայրը կամ արձանի բրոնզը (տես նաև սուբստանցի տեսություն) ։
Ֆորմալ պատճառ, ըստ որի իրի դինամիկ ձևը կամ ստատիկ ձևը որոշում է իրի հատկությունները և գործառույթը, քանի որ մարդը տարբերվում է մարդու արձանից կամ ինչպես արձանը տարբերվում է բրոնզե զանգվածից ։
Արդյունավետ պատճառ, որը հաղորդում է առաջին համապատասխան շարժումը, ինչպես մարդը բարձրացնում է քարը կամ բարձրացնում արձանը։ Սա է սույն հոդվածի հիմնական թեման։
Վերջնական պատճառ, ավարտի չափանիշը կամ նպատակը (Telos). այն կարող է վերաբերել գործողությանը կամ անշունչ գործընթացին։ Օրինակներ. Սոկրատեսը ընթրիքից հետո զբոսնում է հանուն իր առողջության. հողը գետնին է, քանի որ այդպիսին է նրա բնույթը։ Երբ ջուրն իջնում է ամենացածր մակարդակին, մակընթացության է։
αἰτία
Արիստոտելը ենթադրում էր, որ արդյունավետ պատճառականությունը փորձառության հիմնական փաստ է, որը չի կարելի բացատրել կամ հանգեցնել ավելի հիմնարար կամ հիմնական որևէ բանի։
Արիստոտելի որոշ աշխատություններում չորս պատճառներն են`
Այս ցուցակում հիմնական պատճառի հայտարարությունը ցույց է տալիս, որ նշված օբյեկտը համապատասխանում է բառի սահմանմանը, որը վերաբերում է դրան։ Տրամաբանական հենքի հայտարարությունը փաստարկ է, թե ինչու է օբյեկտի հայտարարությունը ճշմարիտ։ Սրանք այն գաղափարի հետագա օրինակներն են, որ «պատճառը»` Արիստոտելի օգտագործած համատեքստում գլխավոր «բացատրությունն» է ։
Այստեղ օգտագործվող «արդյունավետ» բառը Արիստոտելից կարող է թարգմանվել նաև որպես «շարժվող» կամ «նախաձեռնող» ։
Արդյունավետ պատճառականությունը կապված էր Արիստոտելյան ֆիզիկայի հետ, որը ճանաչեց չորս տարրերը (հող, օդ, կրակ, ջուր) և ավելացրեց հինգերորդ տարրը (եթեր)։ Ջուրն ու երկիրը, ըստ իրենց ներքին հատկության գրավիտները կամ ծանրություններ են, որոնց ի սկզբանե ներհատուկ է ներքև ընկնելը, մինչդեռ օդն ու կրակն իրենց ներքին հատկությամբ՝ լևիտներ կամ թեթևություն են, որոնք ի սկզբանե ուղիղ գծով հեռանում են Երկրի կենտրոնից՝ տիեզերքի անշարժ կենտրոնից, աստիճանաբար արագանալով իր բնական նյութին մոտենալուն զուգընթաց։
Այնուամենայնիվ, քանի որ օդը մնում է Երկրի վրա և չի արտահոսում Երկրից, դեռ ավելին, ի վերջո, հասնում է անսահման արագության, ինչը անհեթեթություն է, Արիստոտելը եզրակացրել է, որ տիեզերքը չափերով սահմանափակ է և պարունակում է անտեսանելի նյութ, որը պահում է Երկիր մոլորակը և նրա մթնոլորտը՝ ենթալուսնային ոլորտը (Sublunary sphere), տիեզերքի կենտրոնում։ Եվ քանի որ երկնային մարմինները Երկիր մոլորակի շուրջը պտտվում են անփոփոխ կապերով, ցույց են տալիս հավերժական, չարագացող շարժում, Արիստոտելը եզրակացրեց, որ հինգերորդ տարրը՝ այթերը (αἰθήρ) - մաքուր օդը, որը լցնում է տարածությունը և շրջապատում երկնային մարմինները, ներքուստ շարժվում է հավերժական շրջաններով՝ լինելով միակ մշտական շարժումը երկու կետերի միջև։ (Օբյեկտը, որը ուղիղ գծով անցնում A կետից B կետ և ետ, պետք է կանգ առնի այդ կետերից որևէ մեկում, նախքան մյուս կետ վերադառնալը) ։
Ինքն իրենով՝ ինչը կատարում է բնական շարժում, բայց կարող է, ըստ Արիստոտելյան մետաֆիզիկայի, դրսևորել պարտադրված շարժում` արդյունավետ պատճառից դրդված։ Բույսերի ձևը բույսերին օժտում է սնուցման և վերարտադրության գործընթացներով, կենդանիների ձևը ավելացնում է շարժումը, իսկ մարդու ձևը դրանց վրա ավելացնում է բանականությունը։ Քարը սովորաբար ցուցաբերում է բնական շարժում, որը բացատրվում է նրանով, որ քարի նյութական պատճառը կազմված է երկիր տարրից, բայց կենդանի արարածը կարող է բարձրացնել քարը, դրան հաղորդել պարտադրված շարժում` շեղելով քարը իր բնական տեղից և բնական շարժումից: Բացի այդ, Արիստոտելը պարզաբանում է վերջնական պատճառը՝ նշելով ավարտի նպատակը կամ չափանիշը, որի լույսի ներքո պետք է ինչ-որ բանը հասկացվի ։
Արիստոտելը հետագայում առանձնացրել է պատճառականության երկու ձև՝ սեփական (բուն, նախնական) պատճառականություն և պատահական (դիպված) պատճառականություն։ Բոլոր պատճառները՝ սեփական և պատահական, կարող են արտահայտվել որպես պոտենցիալ կամ ակտուալ, մասնակի կամ ընդհանուր։ Նույնը վերաբերում է պատճառների հետևանքներին, այնպես որ ընդհանուր հետևանքները վերագրվում են ընդհանուր պատճառներին, մասնակի հետևանքները՝ ընդհանուր պատճառներին, իսկ ակտուալ հետևանքները՝ ընթացիկ պատճառներին ։
Խուսափելով անսահման հետահայաց հիմնավորումից (infinite regress)՝ Արիստոտելը եզրակացրեց, որ առաջին շարժողը՝ անշարժ շարժողն է (առաջին անպատճառ պատճառը կամ այն, ինչը շարժվում է առանց շարժվելու)։ Առաջին շարժողի շարժումը նույնպես պետք է առաջացած լիներ, բայց, լինելով անշարժ շարժող, պետք է շարժվեր միայն դեպի որոշակի նպատակ կամ անհրաժեշտություն։
Պիրոնիզմ
Սկեպտիկական փիլիսոփայական դպրոցը` Պիրոնիզմը (Պիրոն Հիլիդացու անվամբ) ընդունում էր ինչպես պատճառահետևանքային կապի հավանականությունը, այնպես էլ այն, որ հավանական է, որ ոչինչ որևէ բանի պատճառ չէ ։
Միջդարում
Արիստոտելյան տիեզերագիտությանը համահունչ Թովմա Աքվինացին դրեց հիերարխիա՝ առաջնահերթություն տալով Արիստոտելի չորս պատճառներին՝ «վերջնական > արդյունավետ > նյութական > ֆորմալ» ։ Աքվինացին ձգտում էր բացահայտել առաջին արդյունավետ պատճառը, այժմ պարզապես առաջին պատճառը, այն անվանել է Աստված։ Ավելի ուշ միջնադարում շատ գիտնականներ ընդունեցին, որ առաջին պատճառը Աստված է, բայց բացատրեցին, որ շատ երկրային իրադարձություններ տեղի են ունենում Աստծո դիզայնի կամ ծրագրի շրջանակներում, և այդպիսով գիտնականները ազատություն էին փնտրում՝ ուսումնասիրելու բազմաթիվ երկրորդական պատճառները ։
Հետ-միջնադար
Աքվինացիից առաջ Արիստոտելյան փիլիսոփայության համար պատճառ բառը լայն իմաստ ուներ։ Դա նշանակում էր «ինչու հարցի պատասխան» կամ «բացատրություն», և արիստոտելյան գիտնականները ճանաչում էին չորս ձևի պատասխաններ։ Միջնադարի վերջի հետ շատ փիլիսոփայական գործածություններում «պատճառ» բառի իմաստը նեղացավ։ Այն հաճախ կորցնում էր այդ լայն իմաստը և սահմանափակվում էր չորս տեսակներից միայն մեկով։ Այնպիսի հեղինակների համար, ինչպիսիք են Նիկոլո Մաքիավելին քաղաքական մտածողության ոլորտում, և Ֆրենսիս Բեկոնը ընդհանուր առմամբ գիտությանը վերաբերող ոլորտում, Արիստոտելի շարժվող պատճառը նրանց հետաքրքրության կենտրոնում էր։
Պատճառականության լայնորեն կիրառվող ժամանակակից սահմանումը այս նոր նեղացված իմաստով ընդունվել է Դեյվիդ Հյումի կողմից ։ Նա ձեռնարկել է շարժվող պատճառ հասկացության իմացաբանական և մետաֆիզիկական հետազոտություն։ Նա ժխտեց, որ մենք երբևէ կարող ենք ընկալել պատճառն ու հետևանքը, բացառությամբ մտքի սովորություն կամ սովորույթ զարգացնելու, երբ մենք սկսում ենք կապել երկու տեսակի առարկաներ կամ իրադարձություններ, որոնք միշտ հարակից են և տեղի են ունենում մեկը մյուսի հետևից ։ Իր «Մարդկային բնության տրակտատ» գրքի III մասում, XV բաժնում, Հյումն այն ընդլայնել է ութ միջոցի ցանկով՝ դատելու, թե ինչքանով երկու իրերը կարող են լինել պատճառ և հետևանք։ Առաջին երեքը.
Որից հետո գալիս են լրացուցիչ երեք փոխկապակցված չափանիշներ, որոնք բխում են մեր փորձից և որոնք «մեր փիլիսոփայական հիմնավորումների մեծ մասի աղբյուրն են».
1. «Միևնույն պատճառը միշտ առաջացնում է նույն հետևանքը, իսկ նույն հետևանքը երբեք չի առաջանում, եթե ոչ` միևնույն պատճառից։ Այս սկզբունքը մենք ածանցում ենք փորձից և այն մեր փիլիսոփայական դատողությունների մեծ մասի աղբյուրն է»։
2. Կախված վերը նշվածից՝ Հյումն ասում է, որ «որտեղ մի քանի տարբեր առարկաներ առաջացնում են նույն հետևանքը, դա պետք է լինի ինչ-որ որակի միջոցով, որը մենք հայտնաբերում ենք, որ ընդհանուր է նրանց միջև»։
2. «Օբյեկտը, որը գոյություն ունի ցանկացած ժամանակ իր լիարժեք կատարելության մեջ, առանց որևէ հետևանքի, այդ հետևանքի միակ պատճառը չէ, բայց պահանջում է ինչ-որ այլ սկզբունքի աջակցություն, որը կարող է նպաստել դրա ազդեցության ու ընթացքի վրա»։1949 թվականին ֆիզիկոս Մաքս Բորնը սահմանումը (determination) առանձնացրեց պատճառականությունից։ Նրա համար սահմանումը նշանակում էր, որ իրական իրադարձություններն այնքան կապված են բնության օրենքներով, որ, անկասկած, հուսալի կանխատեսումներ և հետադարձ կանխատեսումներ կարելի է անել դրանց վերաբերյալ առկա բավարար տվյալների հիման վրա։ Նա նկարագրում է երկու տեսակի պատճառականություն՝ անվանական (nomic) կամ ընդհանուր պատճառականություն և առանձնահատուկ պատճառականություն։ Անվանական պատճառահետևանքը նշանակում է, որ պատճառն ու հետևանքը կապված են քիչ թե շատ որոշակի կամ հավանական ընդհանուր օրենքներով, որոնք ներառում են բազմաթիվ հնարավոր կամ պոտենցիալ դեպքեր. սա կարելի է ճանաչել որպես Հյումի 3-րդ չափանիշի հավանական տարբերակ։ Առանձնահատուկ պատճառականության առիթը իրադարձությունների որոշակի համալիրի որոշակի երևույթ է, որոնք ֆիզիկապես կապված են նախորդությամբ և հարակիցությամբ, որոնք կարող են ճանաչվել որպես Հյումի 1 և 2 չափանիշներ ։
Տես նաև
{{Սյուն|3}|colwidth=20em}}
Գրականություն
{{Սյուն|3}|colwidth=20em}}
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Պատճառականություն Կատեգորիա:Իմացաբանության հասկացություններ Կատեգորիա:Գիտության փիլիսոփայություն
Պարթևստան
Պարթևական թագավորություն կամ Պարթևական տերություն, պետություն Իրանական բարձրավանդակում մ․թ․ա․ մոտ 250-ից մինչև մ․թ․ 224 թվական։ Սկիզբ է առել Իրանի Պարթևք կամ Պարթևստան նահանգում՝ Կասպից ծովի հարավային և հարավարևելյան շրջաններում, որտեղ մ․թ․ա․ 3-րդ դարի կեսերին սկյութական պարն ցեղը իշխանություն է հաստատել Սելևկյան տերության թուլացման պայմաններում։
Պատմություն
Արևելյան իրանական պարն կամ ապարն ցեղը, որն Ալեքսանդր Մակեդոնացու ժամանակ բնակվում էր Սիրդարյա և Ամուդարյա գետերի միջագետում, գաղթել է Սելևկյան տերության Պարթևստան նահանգ մ․թ․ա․ 3-րդ դարում։ Մ.թ.ա. մոտ 245 թ. Պարթևստանի կառավարիչ Անդրագորասը հռչակում է իր անկախությունը Սելևկյաններից։ Պարներն իրենց առաջնորդ Արշակի գլխավորությամբ, օգտվելով այս հնարավորությունից, մ․թ․ա․ մոտ 238 թվականին հարձակվում են Պարթևստանի վրա։ Անդրագորասը սպանվում է մարտում, ինչը թույլ է տալիս պարներին գրավել ամբողջ Պարթևստանը և քիչ ժամանակ անց նաև հարևան Վրկանաց աշխարը (Հյուրկանիա)։ Սելևկյան տերության փորձերը վերահսկողություն վերահաստատել Պարթևստանի նկատմամբ ձախողվում են։ Պարներն աստիճանաբար ձուլվել են տեղացի պարթևների հետ, ընդունելով նրանց լեզուն (պարթևերեն), ցեղանունը, մշակույթը և կրոնը (զրադաշտականություն)։ Տերության հիմնադիր Արշակի անվամբ Պարթևստանի իշխող հարստությունը կոչվել է Արշակունի։
Պարթևական թագավորությունը զգալիապես ընդարձակվել է Միհրդատ Ա-ի և նրա ժառանգների օրոք, դառնալով Արևելքի գլխավոր տերություններից մեկը։ Մ․թ․ա․ 148 թվականին պարթևները գրավել են Ատրպատականը, իսկ մ․թ․ա․ 141 թվականին՝ Բաբելոնը և Սելևկիան (Տիրգիս գետի ձախ ափին)։ Հնարավոր է՝ հենց Միհրդատ Ա-ի ժամանակ էր, որ հիմնադրվեց և թագավորության մայրաքաղաք դարձավ Տիզբոնը՝ Սելևկիայի մոտերքում։ Միհրդատի ժառանգի՝ Հրահատ Բ-ի գահակալության ժամանակ պարթևները նորից պարտության են մատնել Սելևկյան տերությունը, ինչից հետո վերջինս դադարել է պարթևների համար լուրջ մրցակից լինելուց։ Կարճ ժամանակ անց Պարթևստանի վրա հարձակվում են տարբեր քոչվոր ժողովուրդներ (քուշաններ, սականեր, մասքութներ), որոնց հետ պատերազմի ժամանակ զոհվում են Հրահատ արքան ու իր հաջորդ Արտավանը։ Միաժամանակ թագավորությունը տարածքներ է կորցնում Միջագետքում։ Այսպիսի ծանր պայմաններում գահ է բարձրանում Միհրդատ Բ-ը, որը վերահաստատել է պարթևների գերիշխանությունը Միջագետքում և հարաբերություններ հաստատել Հայոց թագավորության հետ, թագավորեցնելով Տիգրան Բ-ին՝ Ատրպատականում որոշ կալվածքների դիմաց։ Այսուհետ Պարթևստանն ու Հայաստանն անընդհատ հարաբերվել են իրար հետ՝ երբեմն բարեկամաբար, երբեմն էլ՝ թշնամաբար։
Միհրդատը վերականգնել է պարթևների իշխանությունը նաև արևելքում և հաշտություն կնքնել սակերի հետ, ստեղծելով պարթևական Սակաստան սատրապությունը (հետագայի Սիստան)։ Աքեմենյանների օրինակով Միհրդատ Բ Մեծն ընդունել է արքայից արքա տիտղոսը մ․թ․ա․ մոտ 109/8 թվականին։ Մ․թ․ա․ մոտ 115 թվականին նա պատվիրակություն է ընդունել Չինաստանի կայսրից և առևտրի մասին համաձայնություն կնքել, ինչի արդյունքում զարգացել է Մետաքսի ճանապարհը։ Միհրդատն ընդհարվել է պարթևական ազնվականության հետ, որի սանձարձակ ազդեցությունը հետագայում Պարթևական թագավորության անկման պատճառներից մեկն է հանդիսացել։ Պարթևստանում քաոսային իրավիճակ է տիրել Միհրդատ Բ-ի մահից հետո (մ․թ․ա 88/7 թ․)։ Օգտվելով Պարթևստանի թուլացած վիճակից, Հայոց արքա Տիգրան Բ-ը հետ խլեց Ատրպատականում նախկինում հանձնված տարածքները, ինչպես նաև պարթևական Միջագետքի մի մասը։ Այս ժամանակահատվածի պարթևաց արքաների մասին մանրամասները սակավ են։
Մ․թ․ա․ 69 թվականին պարթևաց արքա Հրահատ Գ-ը հրաժարվել է օգնություն ցուցաբերել հռոմեացիների հետ պատերազմող Տիգրան Մեծին, ինչի հետևանքով Եփրատ գետը դարձավ Հռոմեական կայսրության և Պարթևական թագավորթության միջև սահմանը։ Այնուհետ Հրահատ անհաջող փորձ է կատարել Հայոց գահին դնել Տիգրան Կրտսերին և հռոմեացիներից խլել Կորդուքը։ Հրահատ Գ-ը սպանվել է իր որդիների կողմից, որոնք այնուհետ սկսեցին պայքարել միմյանց դեմ գահի համար։ Այս պայքարի արդյունքում գահ է բարձրացել Որոդես Բ-ը։ Մ․թ․ա․ 53 թվականին հռոմեացի զորավար Մարկոս Կրասսոսը արշավանք է սկսել Պարթևստանի դեմ և ջախջախից պարտություն կրել Խառանի ճակատամարտում։ Այս հաղթանակից հետո պարթևներն առաջացել են և գրավել հռոմեական ընդարձակ տարածքներ Փոքր Ասիայում, Սիրիայում և Պաղեստինում, որոնք, սակայն, հռոմեացիները վերստին գրավել են մ․թ․ա․ 39 թվականին։
Որոդեսին հաջորդել է որդին՝ Հրահատ Դ-ը, որ սպանել է իր հորը, եղբայրներին և որդուն և հալածել ազնվականությանը։ Մ․թ․ա․ 36 թվականին Մարկոս Անտոնիոսը 100.000-անոց զորքով արշավել է պարթևների դեմ։ Թեև հռոմեացիների այս արշավանքն էլ ձախողությամբ ավարտվեց, բայց Պարթևական թագավորությունը թույլ վիճակում մնաց շարունակական ներքին խժդժությունների հետևանքով։ Երբ մ․թ․ա․ 20 թվականին Հռոմը զորք ուղարկեց Հայաստան, Հրահատ Դ-ը հաշտություն կնքեց հռոմեացիների հետ, համաձայն որի Եփրատը ճանաչվեց իբրև երկու տերությունների միջև սահմանը և Հայաստանն անցավ հռոմեական ազդեցության տակ։ Այնուամենայնիվ, Պարթևստանն ու Հռոմը հետագայում բազմիցս բախվեցին Հայաստանի նկատմամբ գերիշխանության հարցի կապակցությամբ։ Մ․թ․ առաջին դարում շարունակվեց ներքին անկայունությունը Պարթևական թագավորությունում, որը թույլ էր տալիս հռոմեացիներին ազդել Պարթևստանի ներքին գործերի վրա։ 62 թվականին պարթևաց արքա Վաղարշ Ա-ը հռոմեական զորք օղակի մեջ առավ Հռանդեայի մոտ։ Բանակցությունների արդյունքում կնքվեց Հռանդեայի պայմանագիրը․ հռոմեացիները նահանջեցին Հայաստանից և Վաղարշի եղբայր Տրդատը հաստատվեց Մեծ Հայքի գահին, հիմնադրելով Հայոց Արշակունիների հարստությունը, որն իշխեց Հայաստանում (որոշ ընդհատումներով) մինչև Հայոց թագավորության անկումը 428 թվականին։
Հռոմեա-պարթևական պատերազմները, ինչպես նաև քաղաքացիական կռիվները Պարթևստանում, պարբերաբար բռնկեցին նաև Հռանդեայի պայմանագրի կնքումից ի վեր։ Թուլանալով այս պատերազմների ընթացքում՝ Պարթևական թագավորությունը դադարել է գոյություն ունենալուց մ.թ. 220-ական թթ.՝ ընկնելով իրենց հպատակ պարսիկների ապստամբության արդյունքում։ Արտաշիր Ա-ի գլխավորությամբ ապստամբները սպանեցին պարթևաց վերջին թագավոր Արտավան Գ-ին և հիմնադրեցին Սասանյան կայսրությունը։
Արքաներ
Գահակալության տարիները վեճի առարկա են և մոտավոր։ Շեղագրով են նշված այն թագավորները, որոնց պատմականությունը կասկածելի է։
Տես նաև
Կատեգորիա:Պարթևստան Կատեգորիա:Թուրքիայի պատմություն Կատեգորիա:Արևմտյան Ասիայի պատմություն Կատեգորիա:Մերձավոր Արևելքի պատմական պետություններ
Խոփուր
Խոփուր, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Բաբերդի գավառակում ։ Գտնվում էր Ճորոխ գետի աջ կողմում, Խոփուր գետակի ափին ։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Թուրքիայի գյուղեր
ՀՀ ԳԱԱ տեղեկագիր․ Երկրի մասին գիտություններ
ՀՀ ԳԱԱ տեղեկագիր․ Երկրի մասին գիտություններ, ընդգրկված է Հայաստանի բարձրագույն որակավորման հանձնաժողովի (ՀՀ ԲՈՀ) սահմանած դոկտորական և թեկնածուական ատենախոսությունների հիմնական արդյունքների և դրույթների հրատարակման համար ընդունելի պարբերական գիտական հրատարակությունների ցուցակում։
Աղբյուր
Կատեգորիա:ՀՀ ԳԱԱ գիտական ամսագրեր Կատեգորիա:Հայաստանի հանդեսներ Կատեգորիա:Հայկական ԽՍՀ հանդեսներ Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Հելիոէներգետիկան Հայաստանում
Հելիոէներգետիկայի կանոնավոր հետազոտությունները Հայաստանում սկսվել են 1960-ական թվականներին՝ Հոսանքի աղբյուրների համամիութ, ԳՀԻ-ի՝ 1964 թվականին ստեղծված հայկական բաժանմունքում։ Այստեղ են արտադրվել նախկին ԽՍՀՄ-ում առաջին արևային մարտկոցները, որոնց հիման վրա կառուցվել են մինչև 10 կՎտ հզորության արևային լուսաէլեկտրակայաններ։ Ստեղծվել են 1,5, 2 և 10 կՎտ հզորությամբ բարձրջերմաստիճանային արևային վառարաններ, մշակվել է դրանցով դժվարահալ ու հատուկ նշանակության գերմաքուր նյութերի ջերմալուսասինթեգի տեխնոլոգիա։ Ստեղծվել են կիսահաղորդչային կատալիգորդների միջոցով ջրից ջրածնի ստացման արևակայանքներ։
Թեև արեգակնային տեխնոլոգիաները Հայաստանում զանգվածային կիրառում չեն ստացել, սակայն հանրապետությունում արդեն տեղակայված են տարբեր կառուցվածքային առանձնահատկություններով տասնյակ արեգակնային ջրատաքացուցիչ համակարգեր, որոնք նախատեսված են ջրի տաքացման, լողավազանների ջրատաքացման, սրահների տաքացման և հովացման համար։ Շարունակվում են լուսաէլեկտրահամակարգերի մշակումները։ 1990 թվականին Գյումրիում (Բայրոնի անվան դպրոց) ջեռուցման նպատակով տեղակայվել է խոշորագույն ինքնավար էլեկտրամատակարարման համակարգ։ ԱՊՀ երկրներից առաջինը ՀՀ-ում են իրականացվել գիտատեխնիկական աշխատանքներ՝ ցանցային լուսաէլեկտրակայան ստեղծելու ուղղությամբ։ Շուրջ 10 կՎտ հզորությամբ այս կայանը տեղադրված է Հայ-ամերիկյան առողջապահյան կենտրոնի շենքում։ Շարունակվում են ԳՀ աշխատանքները տարբեր կառուցվածքների հայելիների կիրառմամբ հզոր արեգակնային կայանների և նոր տեսակի բարձրարդյունավետ լուսաէլեկտրափոխակերպիչների մշակման ուղղությամբ։
Կատեգորիա:Հելիոէներգետիկա Կատեգորիա:Հայաստանի էներգետիկա
Պոյակոնդա
Բնակչությունը 2010 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 78 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Մուրմանսկի մարզի Կանդալակշսկի շրջանի բնակավայրեր
Ալբերտ Հայրապետյան
Ալբերտ Ալեքսանդրի Հայրապետյան, հայ նյարդաֆիզիոլոգ։ Կենսաբանական գիտությունների դոկտոր (1983)։
Կենսագրություն
Ալբերտ Հայրապետյանը ծնվել է 1926 թվականին Թավրիզում։ 1951 թվականին ավարտել է Երևանի բժշկական ինստիտուտը։ 1958-1998 թվականներին աշխատել է ՀՀ ԳԱԱ Լևոն Օրբելու անվան ֆիզիոլոգիայի ինստիտուտում, 1961-1964 թվականներին՝ գիտական քարտուղար, 1973-1998 թվականներին՝ գլխուղեղի ենթակեղևային կառուցվածքների էվոլյուցիայի լաբորատորիայի վարիչ։ Աշխատանքները վերաբերում են շարժողական վերլուծիչի, ներքին արգելակման նուրբ տեղակայման ֆիզիոլոգիայի հարցերին, ինչպես նաև տեսողական բուրգի առբերիչ ու արտատար գործունեության նեյրոնային մեխանիզմներին։ 1992 թվականից նշված լաբորատորիայում զբաղվում են մարդկանց միա- և երկլեզվային խոսքային գրգռիչների պայմաններում սովորեցման և հիշողության հոգեֆիզիոլոգիական հետազոտություններով։ Ուղեղի ուսումնասիրության միջազգային կազմակերպության անդամ (1981)։
Կատեգորիա:Դեկտեմբերի 25 ծնունդներ Կատեգորիա:1926 ծնունդներ Կատեգորիա:Թավրիզ քաղաքում ծնվածներ Կատեգորիա:Փետրվարի 7 մահեր Կատեգորիա:Երևան քաղաքում մահացածներ Կատեգորիա:Իրանահայ բժիշկներ Կատեգորիա:Հայ նյարդաֆիզիոլոգներ Կատեգորիա:Կենսաբանական գիտությունների դոկտորներ Կատեգորիա:Երևանի պետական բժշկական համալսարանի շրջանավարտներ
Կառլ Հագլունդ
Կառլ Քրիստոֆեր «Կալլե» Հագլունդ (Carl Christoffer ”Calle” Haglund, ), ֆինն քաղաքական գործիչ։ Եվրախորհրդարանի (2009-2012) անդամ, Ֆինլանդիայի Շվեդիայի ժողովրդական կուսակցության նախագահ (2012-2016), Ֆինլանդիայի պաշտպանության նախարար (2012-2015), Ֆինլանդիայի խորհրդարանի անդամ (2015-2016)։
Կենսագրություն
Կառլ Հագլունդը ծնվել է 1979 թվականի մարտի 29-ին, Ֆինլանդիայի Էսպոո քաղաքում։ Ստացել է բարձրագույն տնտեսագիտական կրթություն։ Էսպոոյի Մաթլիդենս գիմնազիայում ավարտել է միջազգային բակալավրիատ կրթական ծրագիրը, այնուհետև ուսումը շարունակել է Սիդվաստիս պոլիտեխնիկում (այժմ՝ Կիրառական գիտությունների նովիա համալսարան), որտեղ եղել է ուսանողների միության գլխավոր քարտուղար։ Ավելի ուշ հանրային կառավարում է ուսանել Աբո ակադեմիական համալսարանում, 2007 թվականին տնտեսագիտության մագիստրոսի կոչում է ստացել Հանկեն տնտեսագիտության դպրոցից։
2009 թվականի հուլիսից մինչև 2012 թվականի հուլիսի 5-ը եղել է Եվրախորհրդարանի անդամ Ֆինլանդիայից։ 2012 թվականի ապրիլին Հագլունդը հայտարարեց Շվեդիայի ժողովրդական կուսակցության նախագահ առաջադրվելու իր մտադրության մասին։ 2012 թվականի հունիսի 9-10-ը Կոկկոլայում անցկացված կուսակցության համագումարում, նա առաջ անցավ Աննա-Մայա Հենրիկսոնից (144 ձայն, 106-ի դիմաց) և ընտրվեց կուսակցության նոր ղեկավարը ։ Այս ընտրությունների կապակցությամբ հայտարարվեց, որ Հագլունդը պետք է փոխարինի կուսակցության նախկին նախագահ Ստեֆան Վալլինին` որպես Ֆինլանդիայի պաշտպանության նախարար։
2013 թվականի հունիսին` կուսակցության հաջորդ համագումարում, Հագլունդը վերընտրվեց Շվեդիայի ժողովրդական կուսակցության նախագահ։ 2015 թվականի հունիսին նա նորից վերընտրվեց, բայց 2016 թվականին հայտարարեց կուսակցության նախագահ մնալու իր մտադրության մասին և կենտրոնանալու ընտանիքի և խորհրդարանում գործունեության վրա։ Ըստ Հագլունդի, նա կորցրեց հավատը ռացիոնալ քաղաքականության նկատմամբ ։
Հունիսին Հագլունդը հայտարարեց, որ հեռանում է խորհրդարանից և ստանձնում Sunshine Kaidi New Energy Group կենսաէներգետիկ ընկերության գործադիր տնօրենի տեղակալի պաշտոնը և պատասխանատու կլինի Եվրոպայում ընկերության ներդրումային ռազմավարության համար։ Հագլունդը հրաժարական տվեց որպես Ֆինլանդիայի խորհրդարանի անդամ 2016 թվականի հուլիսի 31-ին ։ 2018 թվականին Հագլունդը միացավ Accenture-ին որպես բանկային և ապահովագրական բիզնեսի ղեկավար
Ընտանիք
Կառլ Հագլունդն ամուսնացած է, ունի երկու երեխա։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆինլանդիայի քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Ֆինլանդիայի պաշտպանության նախարարներ
Հյուսիսային խորխորատ (Մարս)
Հյուսիսային խորխորատ (Chasma Boreale ), երկար և լայն կիրճ Մարս մոլորակի Հյուսիսային բևեռային գլխարկում, տեղակայված 83° հյուսիսային լայնության և 47,1° արևմտյան երկայնության կոորդինատներով։ Կիրճը, ունենալով մոտ 560 կմ երկարություն, հանդիսանում է Մարսի հյուսիսային բևեռի մոտ գտնվող ամենահետաքրքիր, տեսանելի և առեղծվածային մասերից մեկը։
Հյուսիսային խորխորատի մանրամասն լուսանկարներ հնարավոր եղավ ստանալ ՆԱՍԱ-ի «Մարիներ-9» և «Մարս Ռեքոնաիսանս Օրբիթեր» ԱՄԿ-ների միջոցով։ Գիտնականներին միանգամից հետաքրքրեց այս հսկայական ճեղքվածքի առաջացումը։ Նախնական վարկածների համաձայն, ճեղքը հանդիսանում է հրաբխային գործունեություն, որը հալեցրել է սառույցի շերտը, քամու էրոզիայի կամ ինչ-որ աղետային երևույթի հետևանք, որը տեղի է ունեցել 5 - 10 միլիոն տարի առաջ։ Սակայն Տեխասի համալսարանի Գեոֆիզիկայի ինստիտուտից դոկտոր Ջեք Հոլտը, ով հետազոտում էր Մարսի բևեռային գլխարկը SHARAD (Shallow Subsurface Radar) ռադարի միջոցով, համադրելով ստացված տվյալները Մարս Ռեքոնաիսանս Օրբիթեր ԱՄԿ-ից ստացված տվյալների հետ, հանգեց եզրակացության, որ ճեղքը ունի ավելի հին և բարդ ծագում՝
Քամու մշտական ուղղությունը որոշվում է տեղանքի ռելիեֆով։ Խորխորատի տարածքում փչող քամիները զուգորդվում են հզոր փոշու փոթորիկներով, որոնք ծածկում են սառույցը փոշով, որն էլ իր հերթին նպաստում է սառույցների հետագա հալմանը ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Մարսի շրջաններ
Ռեչ Յոլ
Ռեչ Յոլ (Речь-Ёль), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Կոմի Հանրապետությունով։ Գետաբերանը գտնվում է Պրուպտ գետի աջ ափին՝ 20 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը կազմում է 23 կմ։
Ջրագրության տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տեղեկությունների համաձայն՝ գետը պատկանում է Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը՝ Վիչեգդա գետն է, սկսած ակունքից մինչև Սիկտիվկար քաղաք, գետի ենթաավազանը՝ Վիչեգդա, գետի գետային ավազանը՝ Հյուսիսային Դվինա ։
Ըստ աշխարհագրական տեղեկատվական համակարգի՝ ջրային բաժնի տարածքում Ռուսաստանի Դաշնության պատրաստած դաշնային գործակալության ջրային ռեսուրսների ՝
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր Կատեգորիա:Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանի գետեր
Դրամագիտությունը Հայաստանում
Հայկական դրամագիտության սկզբնավորումը
Հայկական դրամագիտությունն սկզբնավորվել է Եվրոպայում՝ սելևկյան, պարթևական, հռոմեական, բյուզանդական ու խաչակրաց դրամագիտության շրջանակներում։ Առաջին հրատարակությունը (հեղափոխական՝ Ժան Տրիստան դե Սենտ Աման), որտեղ հիշատակվել է Կիլիկյան Հայաստանում թողարկված մի դրամ, լույս է տեսել Փարիզում 1644 թվականին։ Հայ թագավորների դրամներին իրենց աշխատություններում անդրադարձել են եվրոպացի մի շարք գիտնականներ։ Հին և միջնադարյան հայկական դրամների առաջին ուսումնասիրողներից է ֆրանսիացի հայագետ Վիկտոր Լանգլուան, որի աշխատությունները տպագրվել են Փարիզում 1855 թվականին և 1859 թվականին։ Էռնեստ Բաբելոնը 1890 թվականին հրատարակած գրքում ներկայացրել է Փարիզի ազգային գրադարանի հավաքածուի հին հայկական դրամները՝ մանրամասն նկարագրություններով ու մեկնաբանություններով։ Պատմամշակութային անցյալի նկատմամբ աճող հետաքրքրությունը նպաստել է, որ հայ մտավորականներից ոմանք հավաքեն հայկական հին դրամներ։ Հայր Կղեմես Սիպիլյանը (հայ դրամագիտության սկզբնավորողներից, Վիեննայի Մխիթարյան միաբանության անդամ), հայր Սիմոն Աևտոնյանը, Սերովբե Ալիշանը մեծապես նպաստել են Վենետիկի և Վիեննայի միաբանությունների թանգարանների դրամագիտական հավաքածուների կազմավորմանն ու հարստացմանը։ Կղմես Սիպիլյանն առաջին անգամ գիտականորեն դասակարգել է Կիլիկիայի հայկական թագավորության դրամները։ Նրա գիրքը հետմահու հրատարակվել է Կ. Պոլսում 1892 թվականին։ 20-րդ դարում հայկական դրամների ուսումնասիրությանն անդրադարձել են եվրոպացի, ամերիկացի և ռուս գիտնականները։ Կարապետ Բասմաջյանն առաջինն է ներկայացրել հայ և օտար տիրակալների՝ Հայաստանում թողարկած կամ Հայաստանին վերաբերող դրամները (Վենետիկ, 1936)։ Հայ դրամագիտության մեջ առանձնահատուկ ներդրում ունեն Ջարեհ Պտուկյանը և Եղիա Ներսեսյանը (ԱՄՆ), որոնք տասնյակ հոդվածներում ու գրքերում անդրադարձել են հին, միջնադարյան և նորագույն ժամանակաշրջանների դրամագիտության գրեթե բոլոր խնդիրներին։ 1971 թվականին Լոս Անջելեսում ստեղծված Հայ դրամագիտական ընկերակցությունը 1975 թվականից հրատարակում է «Հայ դրամագիտական հանդեսը»՝ գիտության այս ճյուղի միակ հայկական պարբերականը, որի անփոփոխ խմբագիրը Եղիա Ներսեսյանն է։ Հանդեսի օրինակներից պարբերաբար ուղարկվում է հայրենիք՝ գրադարաններին։
Դրամագիտության կաբինետի ստեղծումը
1946 թվականին ստեղծվել է դրամագիտության կաբինետը (1977 թվականին վերակազմավորվել է որպես դրամագիտության բաժին), որը մինչև 1959 թվականըը ղեկավարել է Ասլան Շահնազարյանը. նրա օրոք սկսվել է ֆոնդի գիտական մշակումն ու համակարգումը։ Մինչև 1992-ը՝ դրամագիտության կաբինետը, ապա՝ բաժինը գլխավորել է Խաչատուր Մուշեղյանը, որը համարվում է Հայաստանում դրամագիտության հիմնադիրը։ Նա մեծ ներդրում ունի ինչպես բաժնի կայացման, հավաքածուի հարստացման ու դասակարգման, այնպես էլ դրամագիտական ուսումնասիրությունները նոր որակի բարձրացնելու և թանգարանը գիտական հետազոտությունների կենտրոն դարձնելու գործում։ 1992-2000 թվականներին բաժինը ղեկավարել է Հենրիկ Սարգսյանը՝նշանակալի ավանդներդնելով մասնավորապես հայկական մեդալային արվեստի պատմության ուսումնասիրման ոլորտում, 2000 թվականից՝ Ռուբեն Վարդանյանը։ 2011 թվականին լույս է տեսել «Sylloge» ձևաչափով առաջին կատալոգը։ Հայաստանի պատմության թանգարանի արդիականացված ցուցադրության մեջ տեղ են գտել աննախադեպ քանակությամբ հին և միջնադարյան մետաղադրամներ, ինչպես նաև մեդալներ, պարգևանշաններ, թղթադրամներ և նամականիշներ։ Վերջին տարիներին համացանցում ձևավորված մասնագիտացված կայքերն էապես ընդլայնել են դրամագիտական ժառանգության հասանելիության և որոնողական հետազոտությունները։
Կատեգորիա:Դրամագիտություն Կատեգորիա:Գիտությունը Հայաստանում
Պարթևներ
Պարթևներ, իրանական ժողովուրդ, Պարթևական պետության հիմնադիրներ։ Սկզբնապես բնակվել են ժամանակակից Իրանի հյուսիսարևելյան շրջաններում։ Խոսել են պարթևերեն, որը չպետք է շփոթել դրան ազգակից պեհլևի (միջին պարսկերեն) լեզվի հետ, որը ժամանակի ընթացքում դարձավ Պարթևական տերության պաշտոնական լեզուն։
Անվան ծագումնաբանություն
Պարթևների անվան ծագումնաբանությունն անբաժան է հնդկաիրանական ցեղերի անուններից՝ Ռիգվեդայում պարշու, պարսիկներ։ *Parśṷ(a)- բառացի նշանակում է «կրծքեղ», այսինքն «ամրակազմ», «դյուցազուն» ։ Մինչդեռ հին - պարսիկների անվան և Պարսկաստանի ծագումնաբանությունն իրենից ներկայացնում է այդ անվան հին ձևը (*pārśṷa «դյուցազնական ցեղից սերող»)։
Էթնոգենեզ
Անտիկ շրջանում Կենտրոնական Ասիայի տափաստաններում ապրում էին մասքութների՝ քոչվորական ցեղեր, սկյութական ծագումով։ Մոտ մ.թ.ա. 3-րդ դարում այդ ցեղերից մի քանիսը միավորվեցին ցեղային միավորման մեջ՝ «դակեր» ընդհանուր անվան տակ։ Այդ ցեղերի մեջ առաջնային դեր ստացավ «պարնը» ցեղը, որից ծագեցին Պարթևստանի ապագա առաջնորդները և հիմնադիրները՝ Արշակը և Տրդատը։ Ցեղերն իրենց իշխանության տակ միավորելով Արշակի գլխավորությամբ, դակերը ներխուժեցին մի տարածք։ Հնացած կարծիքն այն մասին, որ զավթիչները ձուլվել են տեղի բնակչության հետ, որոնց անունն էր պարթևներ, չի համապատասխանում իրականությանը։ Նախապարթևական դարաշրջանի աղբյուներում բացակայում էր պարթևներ տերմինը։ Պարթևներ անունը նրանց տրվել էր հավանաբար հույների կողմից, Պարթևստան շրջանի անունով, որը գրավվել էր պարների ցեղերի կողմից։ Հենց «պարթևներն» իրենց անվանում էին «պարնա» (Pahlavan) իշխող ցեղի ինքնանվամբ։ Մ.թ.ա. 256 Արշակունիների ղեկավարությամբ ստեղծում են ինքնուրույն պետություն, որը ժամանակի ընթացքում ընդարձակում է իր տարածքները ներառելով Եփրատի և Ինդոս գետի, Կասպից ծովի և Հնդկական օվկիանոսի միջև ընկած շրջանները։ Գոյատևում է մինչը մ.թ. 226 թ., երբ փոխարինվում է սասանյան Պարսկաստանի կողմից։
Լեզու
Պարթևների լեզուն պատկանում էր իրանական լեզվի արևելյան խմբին, ինչպես և իրանական քոչվորական սակերի և մասքութների ցեղերի լեզուները։ Պարթևական տերության հիմնադրումից հետո նրանք աստիճանաբար անցան իրենց բազմահազարանոց ենթակաների լեզվին, որոնք խոսում էին արևմտյան իրանական լեզվով, որի վրա էլ հիմնվեց պարթևական լեզուն, որը պատկանում է իրանական լեզուների հյուսիսարևմտյան խմբին։
Պատմություն
Պարթևները ռազմատենչ ժողովուրդ էին, հմուտ և լավ ձիավորներ ու նետաձիգներ։ Մ.թ.ա. 256 թվականին Արշակունիների գլխավորությամբ ստեղծեցին ինքնուրույն պետություն, որը ժամանակի ընթացքում վերածվեց խոշոր կայսրության, որը ներառում էր Եփրատի և Ինդոսի, Կասպից ծովի և Արաբական ծովի միջև ընկած տարածքը։ Պարթևական պետությունը գոյություն ունեցավ մինչև մ.թ. 226 թվականը, երբ այն փոխարինեց պարսկական նոր՝ Սասանյանների կայսրությունը։ Արշակունյաց դինաստիայի անկումից հետո պարթևները, այնուամենայնիվ պահպանեցին իրենց արտոնյալ կարգավիճակը Սասանյանների պետությունում։ Դրա մասին է վկայում պարթևների հաճախակի հիշատակումը սասանյան դարաշրջանի ժայռափոր գրություններում։ Նրանք պահպանեցին իրենց իշխող դերը զորքում, ինչպես նաև Սասանյանների կայսրության բազում նահանգներում ։ Պարթևական 3 խոշոր ցեղեր՝ Միհրանը, Կարենը և Սուրենը, համարվում էին Սասանյան գահի հենարանը ։ Նույնիսկ Արշակունիների անկումից 3 դար անց պարթևական ինքնագիտակցությունը պահպանվում էր։ Հատկանշական է Վահրամ Չուբինի պատմությունը, որը 6-րդ դարում տապալեց սասանյան Որմիզդ IV շահին և հռչակեց Պարթևստանի վերստեղծումը։ Հետագայում պարթևների մի մասը, որը ապրում էր Իրանի ներքին շրջաններում ձուլվեց պարսկական բնակչության հետ, իսկ ժամանակակից Թուրքմենստանի և Կենտրոնական Ասիայի տարածքներում բնակվող պարթևները, ձուլվեցին թյուրքերի կողմից կազմելով թուրքմենների էթնիկ բաղադրիչներից մեկը ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հին ազգեր Կատեգորիա:Իրանական ազգեր
Վաշտի օրապահ
Վաշտի օրապահը պարտավոր է՝
Օրապահին արգելվում է ծառայության կատարման ընթացքում նստել, հանդերձանքը հանել կամ համազգեստի կոճակներն արձակել։
Ատիկա (գյուղ, Աբյա շրջան)
Ատիկա (Atika), գյուղ Էստոնիայի Վիլյանդիմաա նահանգի Աբյա շրջանում։
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 75 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Վիլյանդիմաա նահանգի Աբյա շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղեր
Իշտիրյակովո
Իշտիրյակովո (Иштиряково, Иштирәк), գյուղ Ռուսաստանի, Բաշկորտոստան հանրապետության Բալտաչևսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2009 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 267 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Բալտաչևսկի շրջանի բնակավայրեր
Քուրդ Բ
Քուրդ Բ Ամբերդեցի (ծննդյան թվականն անհայտ - 1340/1350-ական թթ-ին), հայ ռազմական և պետական գործիչ, Արարատյան կողմնակալության հրամանատար-կողմնակալ, իշխանաց-իշխան, Վաչուտյան իշխանատոհմի իշխան։
Գործունեությունը
Արարատյան կողմնակալության հիմնադիր Վաչե Ա-ի որդու՝ Քուրդ Ա-ի թոռն է, Տայիրի որդին և կողմնակալության գահին հաջորդել է հորեղբորը՝ Դավիթ Վաչուտյանին։ 1316-1335 թվականների միջև գրված մի ձեռագրի հիշատակարանում նշված է, որ նա գահակալել է մոնղոլ Ղազան խանի /գահակալել է 1295-1304 թթ-ին/, Խուդաբանդ խանի /գահակալել է 1304-1316 թթ-ին/, Աբու Սայիդ խանի /գահակալել է 1316-1335 թթ-ին/ օրոք՝ 13-րդ դարավերջից մինչև 1340-ական թվականները։
Դստերը՝ Թաթունին կնության էր տվել Խաչենի Ծարա ճյուղից Հասան Գ-ի որդի Հասան Դ-ին։ Թշնամիների դեմ տարած հաղթանակները Քուրդ Բ-ն հավերժացրել է Կարբիի հաղթակամար-եկեղեցու կառուցումով, որի շինարարությունն ամենայն հավանականությամբ ավարտվել է 1338 թ-ին և որը իր գաղափարական մատուցմամբ՝ հաղթակամար-եկեղեցի, եզակի երևույթ է հայկական միջավայրում։
Գրականություն
Կատեգորիա:Վաչուտյաններ Կատեգորիա:Հայ ռազմական գործիչներ Կատեգորիա:Հայ պետական գործիչներ Կատեգորիա:Հայ իշխաններ
Նոր հայկական բժշկական հանդես
Նոր հայկական բժշկական հանդես, հանդեսում հրատարակվում են բժշկա-կենսաբանական կոնկրետ ուղղություններով և հիմնախնդիրներով գիտահետազոտական հրապարակումներ։
Աղբյուր
Կատեգորիա:Հայկական գիտական պարբերականներ Կատեգորիա:Հայաստանի հանդեսներ Կատեգորիա:Հայկական բժշկական մամուլ Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Հարավային աստղ (վեպ)
Հարավային աստղ (L’Étoile du sud), ֆրանսիացի գրող Ժյուլ Վեռնի արկածային վեպը, որը մտնում է «Անսովոր ճանապարհորդություններ» շարքի մեջ։ Վեպը գրվել է 1884 թվականին՝ Անդրե Լորիի հետ համատեղ։ Վեպը հայտնի է նաև «Ադամանդների երկիր» անվանումով։ Վեպի առաջին հրատարակությունը կայացել է Պիեռ Ժյուլ Էտցելի «Magasin d’Éducation et de Récréation» անսագրում 1884 թվականի հունվարի 1-ից (№ 457) մինչև նույն թվականի դեկտեմբերի 15-ը (№ 480)՝ «Հարավային աստղ։ Ադամանդների երկրում» (ֆր.«L’Étoile du sud. Le Pays des diamants») անվանումով։ Առանձին հրատարակությունով վեպը՝ նույն անվանումով, լույս է տեսել 1884 թվականի նոյեմբերի 6-ին։
Սույն վեպը՝ Լեոն Բենետտի 60 նկարազարդումներով, «Արշիպելագը կրակի մեջ» վեպի հետ համատեղ, մտել է «Անսովոր ճանապարհորդություններ»-ի տասնիններորդ «երկակի» հատորի կազմի մեջ, որը լույս է տեսել 1884 թվականի նոյեմբերի 13-ին։
Ռուսերեն լեզվով վեպը թարգմանվել և լույս է տեսել 1886 թվականին Մոսկվայում՝ Վ. Ռիխտերի հրատարակչությունում։ 1907 թվականին այն մտել է Ժյուլ Վեռնի ստեղծագործությունների ամբողջական հավաքածուի քսանիններորդ հատորի կազմի մեջ, որը հրատարակվել է Պ. Պ. Սոյկինի կողմից ։
Սյուժե
Վեպի գործողությունները տեղի են ունենում Հարավային Աֆրիկայում՝ ադամանդի հանքավայրերի տարածքում, Գրիգոլանդ շրջանում։ Հողի մեծ մասը գտնվում է հարուստ հանքագործ պարոն Ջոն Ուոտկինսի ենթակայության տակ։ Քաղաքը օրըստօրե ընդարձակվում է՝ շատերը հույս ունեին հարստանալ ադամանդի արդյունահանումով։
Սիպրիենի հետ՝ Մատակիին փնտրելու, ուղևորվում են նրա ընկերները՝ չինացի Լին և Բարդիկը։ Ճանապարհին նրա երեք մրցակիցները՝ Ֆրիդելը, Ջեյմս Հիլտոնը և Հանիբալ Պանտալակին մահանում են կենդանիների հետ կռվի ժամանակ և հիվանդություններից։ Վերջ ի վերջո Սիպրիենին հաջողվում է գտնել Մատակիին, որը հայտարարում է, որ ադամանդը իր մոտ չի և նա այն չի էլ վերցրել։ Նա փախել է միայն այն պատճառով, որ վախեցել է կախաղան բարձրացվելուց՝ ադամանդի կողոպուտի համար, անարդարացիորեն։ Սիպրիենը Մատակիի հետ վերադառնում է Գրիգոլանդ։
Թվում է ադամանդը վերջնականապես անհայտացել է։ Սակայն այն հայտնաբերվում է շատ անսովոր տեղում։ Պարզվում է այն կուլ է տվել Էլիսի սիրելի ջայլամ Դադան և այն գտնվում է նրա ստամոքսում։ Անզգայնացնելով ջայլամին, նրանք ստամոքսից հանում են ադամանդը։
Բոլոր ադամանդ հանքարդյունահանողները դժգոհ են արհեստական ադամանդ ստանալու Սիպրիենի հայտնագործությունից։ Նրանք ենթադրում են, որ արհեստական ադամանդ ստեղծելով նա լուրջ հարված է հասցնում նրանց և այդ մրցակցությունը իրենց օգտին չի լինի։ Սակայն Սիպրիենին փրկում է Մատակիի խոստովանությունը։ Մատակին խոստովանում է, որ ադամանդը իսկական է և նա է գտել այն հողի տակից՝ սողանքի ժամանակ։ Նա այն տեղադրել է Սիպրիենի վառարանի մեջ ի նշան երախտագիտության և նրա նկատմամբ սիրո։ Չանհանգստանալով ադամանդի ծագման մասին, պարոն Ուոտկինսը նոր խնջույք է կազմակերպում՝ ի նշան ադամանդի վերադարձի։
Պարոն Վանդերգաարտը, որը այդ հողերի նախկին սեփականատերն էր, խնջույքի ժամանակ ներխուժում է և ցույց տալիս վկայականը, ըստ որի, այդ հողերը նորից իր սեփականությունն են և պատկանում են իրեն։
Այդ միջադեպի ժամանակ ադամանդը փշուր-փշուր է լինում։ Պարոն Ջոն Ուոտկինսը, ցնցված այդ ամենից, հաջորդ օրը մահանում է։ Սիպրիենը և Էլիս Ուոտկինսը ամուսնանում են և ապրում երկար ու երջանիկ։
Բովանդակություն
Գիրքը բաժանված է քսան գլուխների։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:1884 վեպեր Կատեգորիա:Ֆրանսերեն վեպեր
Գլուխ
Գլուխ (caput), մարդու և կենդանիների մարմնի առաջային (վերին) հատվածը, որը պարանոցով սահմանազատված է իրանից։ Գլխի կմախքը գանգն է, որը ատլասծոծրակային հոդով միացած է ողնաշարի հետ։ Գլխում են տեղավորված կենտրոնական նյարդային համակարգի բարձրագույն բաժինը՝ գլխուղեղը, որոշ զգայարանների, շնչառական ու մարսողական համակարգերի սկզբնական մասերը։
Ստուգաբանություն
Ռուսերեն գլուխ բառը եկել է սլավոներեն golva բառից ։
Գլխի հիմնական հատվածները
Արտաքին Ներքին
Դեմք
Դեմքը մարդու գլխի առջևի մասն է։ Բացառությամբ ձեռքերի ՝ մարդու մարմնի միակ բաց հատվածը։
Մորֆոլոգիա, մարդաչափություն
Հայտնի են մարդու դեմքի դասական, գեղարվեստական համամասնություններ, որոնք նշված են Լեոնարդո դա Վինչիի Վիտրուվյան մարդ տեքստում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Անատոմիա Կատեգորիա:Գլուխ
Լյուիս
Լյուիս ( անգլերեն` Lewis)` գերմանական Լուդվիգ ( գերմաներեն` Ludwig) անվան անգլերենացված ձևն է։ Գործածվում է նաև որպես ազգանուն։
Hotel
Hotel հավաքածուն՝ լույս է տեսել 2005 թվականին։
Սկավառակ Hotel:Ambient B-Sides
Կատեգորիա:2005 ալբոմներ Կատեգորիա:Մոբիի ալբոմներ
Բորշչովկա (այլ կիրառումներ)
Բորշչովկա, կարող է վերաբերել՝
Պոյանդայկինո
Պոյանդայկինո (Пояндайкино, Эскетен), գյուղ Ռուսաստանի Չուվաշիա հանրապետության Շումերլինկսկի շրջանի կազմում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:1744 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Չուվաշիա հանրապետության Շումերլինկսկի շրջանի բնակավայրեր
Քեյթ Բուման
Բումանը մեծացել է ԱՄՆ-ի Ինդիաննա նահանգում և ավարտել է West Lafayette Junior - ավագ դպրոցը 2007 թվականին։ Նա առաջին անգամ լսեց Event Horizon Telescope ի մասին դպրոցում 2007 թվականին։
= Կրթություն = Քեյթը էլեկտրոնային ինժիներիա է սովորել  Միչիգանի համալսարանում, այն ավարտելով 2011 թվականին։ Նա Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտի էլեկտրա-ինժիներիայում մագիստրոսի և դոկտորի աստիճաններ է ստացել։ Նրան կրթաթոշակով աջակցել է Ազգային գիտություն հիմնադրամը, որին այսօր շատերն են շնորհակալ տաղանդաշատ աղջկան ուսումը շարունակելու հնարավորություն տալու համար։ Նրա մագիստրատուրայի թեզը, Հյուսվածքների հատկանիշների գնահատումը շարժման դիտարկման միջոցով արժանացել է Էրնստ Գուիլեմի մրցանակին `լավագույն մագիստրոսական թեզի համար։  Բաումանը Հարվարդի համալսարանին միացավ որպես Event Horizon Telescope պատկերավորում թիմի  մասնագետ։ 2016 թվականին Քեյթը ներկայացրեց TEDx- ի զեկույցը, «Ինչպես նկարել սև անցքը» վերնագրով, բացատրելով ծրագրի կողմից օգտագործվող ալգորիթմները։  Նա MIT- ից 2017 թվականին ստացել է էլեկտրաինիներիայի և համակարգչային գիտությունների դոկտորի աստիճան ։ Նրա դոկտորական թեզը վերնագրված է [http://dspace.mit.edu/handle/1721.1/113998 ''Ֆիզիկական մոդելի ներթափանցման միջոցով ծայրահեղ տեսապատկերների ստացում. Սև անցքի պատկերում''] :
= Կարիերան և հաջողություններ =
Քեյթը մշակել է ալգորիթմ, որը օգտագործվել է Messier 87 գալակտիկայի գերծանր սև անցքի պատկերը ստանալու համար։ Նկարված Սև անցքը արդեն անուն ունի ՞Պուեհի՞(՞Powehi՞). Հավայերենում բառն օգտագործվում է ՞անեզր ստեղծագործման զարդարված մութ աղբյուր՞ իմաստով,- գրում է Քեյթը իր ֆեյսբուքյան էջում։
Ալգորիթմերի ստեղծման փուլում անհրաժեշտություն է առաջացել, որ Քեյթը կարճ ժամանակում ուսումնասիրի և սովորի հարաբերականության տեսությունը, ինչպես նաև սև անցքերի մասին։ Անհրաժեշտություն է առաջացել նաև, որ հեռադիտակներից ստացված տվյալների բացթողումները լրացվի արհեստական ինտելեկտի օգտագործմամբ։ Ուսումնասիրվել է 5 պետաբայթ (5,242,880 գեգաբայթ) ինֆորմացիա։
Քեյթը, որպես պրոֆեսորի օգնական միացել է Կալիֆորնիայի տեխնոլոգիական համալսարանին և հիմա աշխատում է նկարների թվայնացման նոր համակարգի բարելավման ուղղությամբ։
Հղումներ
<references group="" responsive="1">
Կատեգորիա:Միչիգանի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Ապրող անձինք Կատեգորիա:1989 ծնունդներ Կատեգորիա:Pages with unreviewed translations Կատեգորիա:Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի դասախոսներ Կատեգորիա:Ամերիկացի գիտնականներ Կատեգորիա:Ամերիկացի ճարտարագետներ Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի ինֆորմատիկայի ոլորտի գիտնականներ Կատեգորիա:Ամերիկացի ֆիզիկոսներ Կատեգորիա:Ամերիկացի աստղագետներ Կատեգորիա:Ամերիկացի ծրագրավորողներ Կատեգորիա:Հրեա կին գիտնականներ Կատեգորիա:Ամերիկացի կին համակարգչային գիտնականներ