cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Կարժեզ
Տնտեսություն
2007 թվականի տվյալներով 708 աշխատունակ տարիքի մարդկանցից (15-64 տարեկան) 476-ը տնտեսապես ակտիվ էին, 232-ը անգործունակ (ակտիվության ցուցանիշը 67,2 %, 1999 թվականին եղել է՝ 59,5 %)։ 476 աշխատունակ բնակիչներից 405-ը աշխատում էին (240 տղամարդ և 165 կին), անաշխատանք էին 71-ը (24 տղամարդ և 47 կին)։ 232 անգործունակ մարդկանցից 61-ը աշակերտներ կամ ուսանողներ են, 76-ը թոշակառու, 95-ը անաշխատունակ էին այլ պատճառներով ։
Տնտեսության հիմքը կազմում է տուրիզմը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի համայնքներ
Ռուվրուա սյուր Օդրի
Ռուվրուա սյուր Օդրի (Rouvroy-sur-Audry), համայնք Ֆրանսիայի Շամպայն-Արդեն մարզի Արդեններ գավառում ։
Բնակչությունը 2008 թվականի դրությամբ կազմում է 564 մարդ, բնակչության խտությունը` 61.64 մարդ/կմ²։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 9.15 կմ² տարածք։
Աշխարհագրություն
Գտնվում է Փարիզ քաղաքից 190 կմ հյուսիս-արևելք, Շալոն ան Շամպայն քաղաքից 95 կմ հյուսիս, Շառլվիլ Մեզիեր քաղաքից 16 կմ արևմուտք։
Բնակչություն
Բնակչության քանակը ըստ տարիների
Տնտեսություն
2010 թվականին ուներ 365 աշխատունակ (15-64 տարեկան) բնակիչ, որոնցից ակտիվ էին 255-ը, իսկ ոչ ակտիվները` 110։ Ակտիվության ցուցանիշը կազմում է 69,9 %։ 255 աշխատունակ մարդկանցից աշխատել է 225 անձ (137 տղամարդ և 88 կին)։ Գործազուրկ են եղել 30 անձ (13 տղամարդ և 17 կին)։ 110 անաշխատունակներից 23-ը եղել են աշակերտներ կամ ուսանողներ, 31-ը` թոշակառուներ, իսկ 56-ը չեն աշխատել տարբեր պատճառներով ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ֆրանսիայի համայնքներ
Ռենտգենաբուժություն
Ռենտգենաբուժություն, ռենտգենաթերապիա, ուռուցքային և ոչ ուռուցքային մի շարք հիվանդությունների բուժումը ռենտգենյան ճառագայթներով։ Ռադիոթերապիայի մեթոդներից է։ Ռենտգենաբուժությունն առաջին անգամ առաջարկել է Ի․ Թարխանովը՝ 1896 թվականին, իսկ 1897 թվականին Լ․ Ֆրեժունդն առաջինն է կիրառել թերապևտիկ նպատակով (մանկաբուժության մեջ)։ 1900 թվականին Ռենտգենաբուժությունն արդեն կիրառվում էր Եվրոպայի գրեթե բոլոր երկրներում, ինչպես նաև Ռուսաստանում։ Բժշկության մեջ ռենտգենյան ճառագայթների օգտագործումը հիմնված է հյուսվածքների ճառագայթներ կլանելու և վերջիններիս կենսաբանական ազդեցության վրա։ Հիվանդներին ճառագայթահարում են ռենտգենաբուժական սարքերի օգնությամբ։ Կախված ճառագայթվող հատվածի խորությունից, ընտրում են ճառագայթման անհրաժեշտ ֆիզիկատեխնիկական պայմաններ։ Խորը Ռենտգենաբուժության դեպքում, երբ լարումը 180-200 կվ է, օգտագործում են 0,5-2,0 մմ հաստությամբ պղնձյա ֆիլտր, այդ դեպքում հյուսվածքների խորքն են թափանցում հոմոգեն կոշտ ճառագայթներ։ Մակերեսային Ռենտգենաբուժության դեպքում կիրառվում է 80, 100 կամ 120 կվ լարում, օգտագործում են 0,5-3 մմ հաստությամբ ալյումինե ֆիլտր։ Ռենտգենյան ճառագայթների թերապևտիկ ազդեցությունը կախված է կիրառվող ճառագայթների տեսակից, քանակությունից, ճառագայթման ժամանակից, հիվանդության բնույթից և օրգանիզմի ռեակցիայից։
Ռոբրեկա
Ռոբրեկա (Робрека), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Վոլոգդայի մարզում։ Գետաբերանը տեղակայված է Վոդլիցա գետի ձախ ափում՝ 46 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը 7 կմ է։
Ռենտգենաբուժություն
Կատեգորիա:Բուժում
Ռոբրեկա
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Բալթյան ավազանային շրջանին, գետային ավազանը Նևի, ենթաավազանը՝ Սվիրի։ Գետի ջրատնտեսային տեղամասը Օնեժսկի ավազանն է։
Տվյալներն ըստ ջրային ռեսուրսների ֆեդերատիվ տեսչության.
25 (ալբոմ, Ադել)
Նախապատրաստական շրջան
Գրեթե հինգտարվա երաժշտական դադարը կապված էր նաև անձնական հարցերի հետ։ 2012-ի հունվարին Ադելը հայտնեց, որ հանդիպում է էտոն քոլեջի ուսուցիչ Սայմոն Քոնեկիի հետ, որի հետ առաջին անգամ հանդիպել էր 2011-ի ամռանը։ Ավելի ուշ հայտնի դարձավ, որ Ադելը և Սայմոնը սպասում են իրենց առաջնեկին, ով ծնվեց 2012-ի հոկտեմբերի 10-ին։ Տղային կոչեցին Անջելո Ջեյմս։ Սա էլ իր հերթին նպաստեց Ադելի երաժշտական կարիերայի դադարին։
2012-ի ապրիլի 2-ին Ադելը հայտնեց, որ իր երրորդ ալբոմը հնարավոր է թողարկվի երկու տարի հետո։ 2013-ի փետրվարի 10-ին Գրեմմիին և փետրվարի 23-ի Օսկարին ներկա գտնվելու համար Լոս-Անջելոս եկած երգչուհին հաստատեց, որ իր երրորդ ալբոմը դեռևս գտնվում է սկզբնական փուլում։ Առաջին ջանքերը ալբոմ ստեղծելու անհաջող էին և ապարդյուն։ Նա կսկսեր ձայնագրվել մի այն ժամանակ, երբ զգար, որ պատրաստ է։ Ադելը վերադարձավ ստուդիա, երբ նրա տղան արդեն 18 ամսական էր, ինչն էլ նրան ոգեշնչել էր գրել երգեր մայրության մասին։ BBC ONE-ին ասվել էր, որ ամբողջ ալբոմը գրեթե պատրաստ է, սակայն երգչուհին կարծում է, որ դրանք չափից ավելի տխուր են ստացվել։
Մինչ ալբոմի պաշտոնապես թողարկվելը, լրագրողները հայտարարեցին, որ այն կկոչվի 25։ Իր 26 ամյակի նախօրեին Ադելը թվիթերում հետևյալ հաղորդագրությունը տեղադրեց.«Հաջող, հաջող 25.կհանդիպենք ավելի ուշ այս տարի»։ Այսկերպ նա ակնարկեց ալբոմի հավանական անունը՝25: 2014-ի աշնանը պաշտոնապես հաստատվեց այդ անվանումը։
«Hello»-ի թողարկումից հետո, փորձագետները նշում էին, որ ալբոմը իր դեբյուտային շաբաթվա ընթացքում կվաճառվի 1.3-իվ մինչև 1.8մլն օրինակ, ինչը կին կատարողների համար ռեկորդային է,նախկինում նման հաջողության հասել էր Բրիտնի Սպիրսը(Oops!... I Did It Again)`վաճառելով 1,32մլն օրինակ։Թողարկումից օրեր առաջ հայտնվեցին տեղեկություններ ալբոմի հնարավոր վաճառքի ցուցանիշների մասին։Կանխատեսվում էր,որ կվաճառվի 3,6 մլն օրինակ դեբյուտային շաբաթում։Ավելի քան 15 տարի այդ ռեկորդը պատկանում էր No Strings Attached (’N Sync) ալբոմին,որը թողարկվել էր 2000 թվականի մարտի 21-ին և ռելիզի առաջին շաբաթում վաճառվել էր 2,4 մլն օրինակով։Նոյեմբերի 19-ին Նյու Յորք Թայմս-ը հաղորդեց,որ ալբոմը չի տարածվելու Apple Music և Spotify տիրույթներում։
Համերգային շրջագայություն
2015-ի հունիսի 26-ին Ադելը հայտարարեց նոր համերգային շրջագոյության մասին։ Adele Live 2016-ը մեկնարկեց նույն տարվա փետրվարին։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:2015 ալբոմներ Կատեգորիա:Անգլալեզու ալբոմներ Կատեգորիա:Ադելի ալբոմներ Կատեգորիա:Billboard 200 գլխավորած ալբոմներ Կատեգորիա:Գրեմմի մրցանակակիր ալբոմներ
Սառա Քորնինգ
Սառա Քորնինգ, (1872, Կանադա- 1969, Կանադա) հայոց ցեղասպանության ականատես, գթության քույր, փրկել է 5000 հայ երեխա։
Կենսագրություն
Սառա Քորնինգը ծնվել է 1872 թվականին Կանադայում։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին ԱՄՆ Կարմիր Խաչի բուժքույր էր։ Հայոց ցեղասպանության մասին տեղեկանալով կանադական մամուլից։ Ինչպես հետագայում նշել է Քորնինգի հեռավոր ազգականներից մեկը՝ «նրա կարեկցանքը թելադրված էր գործնական մոտեցմամբ»։
1921 թվականից Քորնինգը գլխավորում է Արարատ լեռան ստորոտում գտնվող որբանոցներից մեկը։ Տեղում նա հիվանդներին ու վիրավորներին խնամելու նպատակով երկու համակիրների հետ միասին հիմնում է հիվանդանոց, որն օսմանյան զորքերը շատ արագ փակել են տալիս։ Երկրորդ հիվանդանոցն արժանանում է միեւնույն ճակատագրին՝ ավելի ծանր սպառնալիքով։ «Դրանից հետո քաղաքը կողոպուտի ենթարկվեց, իսկ հետո սկսեցին հրդեհել այն»,- տարիներ անց գրել է Քորնինգը։ Երբ բարեգործական միությունները, այդ թվում՝ Ամերիկյան օգնության կոմիտեն, կազմակերպում են մարդկանց տարհանումը ծովով։ Քորնինգը վազում է դեպի ամերիկյան որբանոցներից մեկը եւ գերմարդկային ջանքերով հավաքում երեխաներին և տանում նավամատույց։ Նրան հաջողվում է փրկել 5000 երեխա։
Քորնինգն հայ երեխաների հետ ամերիկյան ռազմանավով ուղեւորվում է Հունաստան, որտեղ հիմնում է որբանոց եւ նվիրվում նրանց կրթությանն ու դաստիարակությանը։
1923 թ. Հունաստանի արքա Գեորգիոս Երկրորդը Սառա Քորնինգին պարգեւատրելում է պետության բարձրագույն շքանշանով՝ Փրկչի արծաթե խաչով։ Կյանքի վերջին տարիներին նա վերադառնում է Կանադա։ Սառա Քորնինգը մահանում է 1969 թվականին 97 տարեկանում։
Կենտրոնական Տորոնտոյից հյուսիս՝ գեղեցիկ անուններ կրող Փարքվուդզ եւ Փլեզընթ Վյու թաղամասերի միջեւ, Օնտարիո մայրուղու հարեւանությամբ ընկած են Սբ. Մարիամ Աստվածածին հայկական եկեղեցին, Տորոնտոյի «Հայ կեդրոնը» եւ Սառա Քորնինգի անվան Ցեղասպանագիտության կրթական կենտրոնը։ Վերջինս նվիրված է ցեղասպանագիտության եւ մարդու իրավունքների ոլորտի հետազոտություններին ու կրթությանը, կոչված է ի պատիվ կանադացի գթության քույր Սառա Քորնինգի, ով գերմարդկային ջանքերով 1922 թ. Զմյուռնիայի (ներկայիս Թուրքիայի Իզմիր քաղաքը) կործանումից փրկեց 5000 հայ որբերի։ Սա, լինելով Քորնինգի առաքելություններից կարեւորագույնը, այնուամենայնիվ, նրա միակ մարդասիրական նվաճումը չէր։ Նրա տապանաքարի վրա փորագրված է՝ "Սառա Քորնինգն ապրեց ուրիշներին ծառայելու համար"։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանության ականատեսներ Կատեգորիա:1872 ծնունդներ Կատեգորիա:1969 մահեր
Ռյուկյու պետության հուշարձանների ցանկ
Ռյուկյու Թագավորության «գուսուկու» ամրոցներ և առնչվող հուշարձաններ, ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտ, բաղկացած է ինը հուշարձաններից, որոնք տեղակայված են Ճապոնիայի Օկինավա պրեֆեկտուրայի տարածքում։ Ժառանգության օբյեկտն իր մեջ ներառում է երկու ուտակի (Օկինավայի սուրբ վայրեր, որոնցից մեկը Սուրբ դարպաս է, իսկ մյուսը՝ պուրակ), Թամաուդուն դամբարան, այգի և հինգ գուսուկու ամրոց, որոնցից չորսն այժմ ավերակներ են, իսկ մեկը վերակառուցված է։ Այդ վայրերը ներառվել են Ճապոնիայում Համաշխարհային ժառանգության ցանկում, քանի որ, ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կարծիքով, նրանք բազմակողմանի ներկայացնում են Ռյուկյու Թագավորության մշակույթը, որը հանդիսանում է ճապոնական և չինական մշակութային ազդեցությունների խառնուրդը և այդ երկու պետությունների միջև տնտեսական և մշակութային «կամուրջներից» մեկը ։
Օբյեկտները, որոնք ներառված են Համաշխարհային ժառանգության ցանկում, իրենցից ներկայացնում են Ռյուկյու Թագավորության պատմության տարբեր ժամանակաշրջանների հուշարձաններ՝ 500 տարի ձգվածությամբ (12-րդ դարից մկնչև 17-րդ դար) ։ Դրանք ցանկում ընդգրկվել են 2000 թվականի նոյեմբերի 30-ին ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգություն Ճապոնիայում Կատեգորիա:Ճապոնիայի տեսարժան վայրեր Կատեգորիա:Հնագիտական օբյեկտներ Կատեգորիա:Ճապոնիայի ճարտարապետություն
Կոտելնիկովսկի շրջան
Կոտելնիկովսկի շրջան (Котельниковский муниципальный район), մունիցիպալ շրջան Ռուսաստանի Դաշնության Վոլգոգրադի մարզում։
Ստեղծվել է 1928 թվականին։ Վարչական կենտրոնը՝ Կոտելնիկովո ։
Աշխարհագրություն
Շրջանի տարածքի մակերեսը կազմում է 3471 կմ²։
Բնակչություն
2010 թվականի մարդահամարի արդյունքներով շրջանում բնակվում էր 34568 մարդ։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 9,96 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Վոլգոգրադի մարզ Կատեգորիա:Ռուսաստանի շրջաններ ըստ դաշնային սուբյեկտների
ILY (ժեստ)
ILY, հապավում, որն ամերիկյան ժեստերի լեզվով նշանակում է I Love You («Ես սիրում եմ քեզ»)։
Ժեստն առաջացել է խուլ աշակերտների շրջանում, որպեսզի մատների օգնությամբ կարողանան արտահայտել I, L, Y տառերի համարդրությամբ ժեստ (I Love You) ։ Սա ոչ ավանդական միջոց է դրական էմոցիաներից մինչև սիրո խոստովանությունը արտահայտելու համար։
Պատմություն
Ենթադրվում է, որ ժեստն առաջացել է 20-րդ դարի սկզբին, բայց ակտիվորեն սկսել է օգտագործվել 1970-ականների խուլ ու համրերի մանկավարժության մեջ։ Ժեստի տարածման մեջ զգալի ներդրում ունեն զանգվածային լրատվության միջոցները։
Ժեստը հաճախ օգտագործել են դերասան և կատակերգու Ռիչարդ Դուսոնը, պրոֆեսիոնալ ըմբշամարտիկ Ջիմի Սնուկան, 1995 թվականի «Միս Ամերիկա» մրցույթում առաջին խուլ հաղթող Հիզեր Ուայթսթունը , նախագահ Ջիմի Քարթերը, ինչպես նաև Բարակ Օբաման և Հիլարի Քլինթոնը (նախընտրական քարոզարշավի ժամանակ) ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ժեստեր Կատեգորիա:Սեր
Խաղող ամուրյան
Խաղող ամուրյան 20-22 մ երկարությամբ հզոր լիան է։ Խաղողի ամենահյուսիսային և ցրտադիմացկուն տեսակներից է։
Դիմանում է -40 0C սառնամանիքներին։ Ծաղկում է հունիսին, պտուղները հասնում է հոկտեմբերին։
Հյուսիս-արևմտյան և Հյուսիսային Չինաստանի Ֆլորիստիկա գավառի դենդրոֆլորան նույնպես աչքի է ընկնում ցրտադիմացկուն ու երաշտադիմացկուն բազմաթիվ տեսակների առկայությամբ։
Գրականություն
«Ծառագիտություն», Հ. Ժ. Վարդանյան
Կատեգորիա:Խաղողազգիներ
Մի թագավորությունում...
Մի թագավորությունում... (В некотором царстве...), խորհրդային նկարված մուլտֆիլմ, որն ստեղծել են 1957 թվականին, ռեժիսորներ Իվան Իվանով-Վանոյի և Միխայիլ Բոտովի կողմից, «Սոյուզմուլտֆիլմ» կինոստուդիայում, ըստ ռուսական ժողովրդական «Գայլաձկան հրամանով» հեքիաթի մոտիվների։
Սյուժե
Էմելյան տարեց մոր հետ ապրում էր գյուղի խրճիթում։ Մի անգամ նա ջրի երես է դուրս գալիս սառցե անցքին, և նրան գայլաձուկ է հանդիպում։ Նա խնդրում է թույլ տալ իրեն, որ գնա երեխաների մոտ, և Էմելյան ազատ է թողնում նրան գետում։ Դրա համար գայլաձուկը խոստանում է իրականացնել ցանկացած ցանկություն, բավական է ասել. «Գայլաձկան հրամանով, իմ ցանկությամբ»։
Իսկ թագավորի պալատում թագավոր Ոլոռն իր դստեր` Մարիե արքայադստերը հայտնում է առաջիկա հարսանիքի մասին։
Այդ ժամանակ արտածովյան արքայազնը գալիս է թագավորի մոտ` ամուսնանալու նրա դստեր հետ։ Նույն ժամանակ մայրը հորդորում է Էմելյային վառելափայտի հետևից անտառ գնալ, և վերջինս համաձայնում է դա անել։ Այդ պատճառով` շշնջալով ասում է «Գայլաձկան հրամանով, իմ խնդրանքով», և գնում է սահնակով վառելափայտ բերելու։ Բայց, պատահաբար, ճանապարհին նա ոչ միայն զարմացնում և վախեցնում է անցորդներին, այլև քանդում է ուրիշի խրճիթի տանիքը, այլև քշում է դեպի ծածկակառքը, որի մեջ գտնվում էին իշխանը և նրա նախարարը, և նրանք նույնիսկ չէին լսում նրա «Զգուշացեք» նախազգուշացումը։ Ծածկակառքը, բոլոր ուղևորների և անձնակազմի հետ միասին, գետնին են հայտնվում։ Բայց երբ իշխանը սկսում է ընկնել ու հայհոյել Էմելյային, և Էմելիի հետքը վաղուց արդեն չկար։ Հասնելով թագավորին` իշխանը սպասում էր արքայադստեր հետ հանդիպմանը, և այդ ժամանակ սկսվում է պարը։
Այդ ժամանակ Էմելյան գտնում է գեղեցիկ արքայադուստրի դիմանկարը, որը պատահաբար ընկնում էր արքայազնի սայլակից, և ցանկանում է, որ նա անպայման սիրահարվի իրեն։ Վերջինս ուշագնաց է լինում և, արթնանալով, արդեն սիրում է մեկ ուրիշին։ Դրա համար թագավորը նրան դնում է աշտարակի մեջ, մինչև խոստովանի, թե ում է սիրահարված։ Դրանից հետո նա իմանում է իշխանին նեղացնողի մասին և իր գլխավոր գեներալին հրամայում է Էմելային բերել պալատ։ Գեներալը հասնում է Էմելիի մոտ և հրամայում է գնալ թագավորի մոտ, բայց գլխի վրա կախարդական ձևով թմբուկի հարվածներ է ստանում։
Տնից դուրս թռչելով` գեներալը հրամայում է թմբկահարին ստիպել Էմելիին կատարել թագավորական հրամանը, կամ նա կմնա ոչ միայն առանց թմբուկի, այլև` առանց գլխի։ Էմելյան խղճում է թմբկահարին և ինքնաթիռով հասնում է պալատ։ Թագավորը բարկանում է և հրամայում, որ Էմելյան աշտարակի մեջ գցվի, բայց նա արդեն զբաղված էր արքայադստեր կողմից։ Այնուհետև թագավորը հրամայում է Մարիային իջնել և գնալ այն մարդու մոտ, որին սիրում է։ Բայց թագավորը շատ է զարմանում, երբ տեսնում է, որ իր դուստրը ընտրել է գյուղացուն և ոչ թե արքայազնին։ Դրա պատճառով իշխանը վիրավորվում է և հեռանում է` պատերազմ հայտարարելով պետության դեմ և հրամայում է իր զինվորներին հարձակվել։ Բայց Էմելյան, շնորհիվ կախարդական խոսքերի, հաղթում է ամբողջ թշնամու բանակին։ Այնուհետև, թողնելով թագավորին, Էմելյան և արքայադուստրը սկսում են երջանիկ կյանքով ապրել։
Տեսաերիզ
1990-ականների սկզբին մուլտֆիլմը թողարկվել է PAL համակարգով` «Խոշոր պլան» ընկերության կողմից։ 1990-ականների կեսերին մուլտֆիլմը թողարկվել է լավագույն խորհրդային մուլտֆիլմերի հավաքածուում` VHS ձևաչափով։ 2002 թվականին VHS և DVD ձևաչափով կրկին թողարկվել է «Սոյուզ վիդեո» ստուդիայի կողմից, «Ռուսական հեքիաթներ» մուլտֆիլմերի հավաքածուի մեջ։ Մուլտֆիլմի վերականգնված տարբերակը DVD ձևաչափով թողարկվել է «Խոշոր պլան» ընկերության կողմից, «Ռուսական ժողովրդական հեքիաթներ» մուլտֆիլմերի հավաքածուում ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1957 մուլտֆիլմեր Կատեգորիա:«Սոյուզմուլտֆիլմ» ստուդիայի մուլտֆիլմեր Կատեգորիա:Իվան Իվանով-Վանոյի մուլտֆիլմեր
Անդոկ
Անդոկ, Անդովկ, Անդոք, Անգոքսաար, Անասգ, Անտոկ, Անտող, Անտոք, Հանդոք, լեռ Հայկական լեռնաշխարհում, Հայկական Տավրոսի լեռնաշղթայում, Մուշ քաղաքից հարավ-արևմուտք, բարձրություն 2830 մ, բարձրադիր լանջերը ծածկված են ալպյան բուսականությամբ, ավելի ցած աճում են նաև որոշ ծառատեսակներ ու թփուտներ։ Անդոկը Մուշի և Սասունի հայերի ապաստանն է եղել վտանգի ժամանակ։ 1915—1916 թթ Անդոկի վրա էին ապաստանել թուրք ջարդարարներից հալածված փախստական հայեր, որոնց մեծ մասը զոհվեց (տե՛ս Սասունի ինքնապաշտպանություն)։ Անդոկին սասունցիները մի տեսակ սրբազան, փրկարար սար են համարել։ Նրա մասին երգվել են երգեր, հորինվել ավանդություններ։ Անունը իբր ծագում է Անտոն ճգնավորի անունից ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մուշի մարզի լեռներ
Բյուզանդական կայսրություն
Բյուզանդական կայսրություն (Բյուզանդիա, երբեմն նաև Արևելյան Հռոմեական կայսրություն), Ուշ անտիկ ժամանակաշրջանում և Միջին դարերում գոյություն ունեցած կայսրություն։ Մայրաքաղաքը՝ Կոստանդնուպոլիս։ Հարևանները և կայսրության բնակիչները կոչում էին այն Հռոմեական կայսրություն (հունարեն՝, Basileia Rhōmaiōn) կամ Ռոմանիա ։ Բյուզանդական կայսրությունը բուն Հռոմեական կայսրության իրավահաջորդն էր ։ Սակայն ներկայումս Բյուզանդիան առանձնացվում է Հին Հռոմից, քանի որ Բյուզանդական կայսրությունում տիրապետում էր հունական մշակույթը հռոմեականի, քրիստոնեությունը հռոմեական հեթանոսության և հունարենը լատիներենի փոխարեն ։
Ուսումնասիրողները բաժանում են Բյուզանդական կայսրության պատմությունը հետևյալ հիմնական փուլերի.
Հռոմեական կայսրությունից Բյուզանդական կայսրություն անցման տարեթիվը հնարավոր չէ որոշել, սակայն այդ ճանապարհին կարևոր քայլ էր Կոստանդիանոս Ա Մեծի կողմից 324 թվականին մայրաքաղաքը Նիկոմեդիա քաղաքից (Փոքր Ասիա) Բյուզանդիոն տեղափոխելը։ Վերջինս հետագայում վերանվանվեց Կոստանդնուպոլիս, «Կոստանդիանոսի քաղաք» («Նոր Հռոմ»):
Հռոմեական կայսրությունը վերջնականապես բաժանվեց երկու մասի 395 թ․-ին Թեոդոսիոս I Մեծ-ի օրոք (379-395 թվականներ)։ Սակայն «բուն» Բյուզանդական կայսրության պատմությունը սկսվում է Հերակլիոս Ա-ից (610-641 թվականներ), որը վերակառուցեց պետական կառուցվածքն ու բանակը, բաժանեց կայսրությունը բանակաթեմերի և փոխեց կայսրության պաշտոնական լեզուն լատիներենից հունարենի ։
Բյուզանդական կայսրությունը գոյատևեց ավելի քան հազար տարի՝ 4-րդ դարից մինչև 1453 թվականը։ Իր պատմության մեծ մասի ընթացքում Բյուզանդիան մնում էր իր ժամանակի հզորագույն պետություններից մեկը, չնայած տարածքային լուրջ կորուստների Բյուզանդա-Սասանյան և Բյուզանդա-արաբական պատերազմների հետևանքով։ Արաբական նվաճումներից հետո կայսրությունը 10-րդ դարի վերջում Հայկական հարստության օրոք վերանվաճեց կորցրած տարածքների մի մասը և դարձյալ վերածվեց Մերձավոր Արևելքի հզորագույն պետությունների մեկի։
Չնայած 1261 թվականին Պալեոլոգոսների հարստության օրոք Կոստանդնուպոլիսը ետ նվաճվեց, Բյուզանդիան այլևս երբեք չվերականգնեց երբեմնի հզորությունը։ Սակայն կայսրության վերջին 200 տարիները համընկան մշակութային վերելքի հետ ։
14-րդ դարում պարբերաբար բռնկվող քաղաքացիական պատերազմների պայմաններում, կայսրությունը չկարողացավ դիմագրավել հզորացող Օսմանյան պետությանը։ Բյուզանդական կայսրությունը դադարեց գոյություն ունենալ Կոստանդնուպոլսի և կայսրության մնացորդների՝ 15-րդ դարում Օսմանյան կայսրության կողմից նվաճվելուց հետո։
Անվանում
Բյուզանդական կայսրությունն իր բնակիչների կողմից անվանվում էր Հռոմեական կայսրություն, Հռոմեացիների կայսրություն (Լատիներեն։ Imperium Romanum, Imperium Romanorum, Հունարեն:, Basileía tôn Rhōmaíōn,, Archḕ tôn Rhōmaíōn), Ռոմանիա (Լատիներեն։ Romania, Հունարեն։ , Rhōmanía), Հռոմի Հանրապետություն (Լատիներեն։ Res Publica Romana, Հունարեն։ , Politeίa tôn Rhōmaíōn) , Graikía (Greek: Γραικία) , նաև Rhōmaḯs (հունարեն։ ) :
Չնայած Բյուզանդական կայսրությունն ուներ խառն ազգաբնակչություն ՝ այն հայտնի դարձավ իր հունական տարրի շնորհիվ ։ Դրա հետևանքով կայսրությանը երբեմն նաև անվանում էին Հույների կայսրություն (Լատիներեն։ Imperium Graecorum), իսկ կայսրին Imperator Graecorum (Հույների կայսր)
Պարսիկները, թուրքերը և սլավոնները կայսրությունը համարում էին Հռոմեական կայսրության ուղիղ իրավահաջորդ և ուղղակի անվանում էին روم (Ռոմ, "Հռոմ") :
Ժամանակակից ուսումնասիրողները 395-610 թվականների միջև ընկած ժամանակահատվածի Բյուզանդիան սովորաբար անվանում են Արևելյան Հռոմեական կայսրություն, իսկ 610 թվականից սկսած, երբ Հերակլիոս Ա-ն փոխեց պետության պաշտոնական լեզուն լատիներենից հունարենի (որն արդեն օգտագործվում էր բնակչության մեծ մասի կողմից), երկիրը կոչում են Բյուզանդական կայսրություն։
Նախապատմություն
Հռոմեական կայսրությանը հաջողվել էր նվաճել Արևմտյան Եվրոպան և Միջերկրածովյան շրջանը։ Այս տարածքներում ապրող ազգերը տարբերվում էին միմյանցից մշակույթով և զարգացվածության աստիճանով։ Արևելյան Միջերկրական ծովի պրովինցիաներն ավելի ուրբանիզացված էին և սոցիալապես զարգացած, նախկինում միավորվել էին Մակեդոնական տերության իշխանության տակ և հելլենացված էին։ Ի հակադրություն դրան՝ արևմտյան նահանգները նվազ զարգացած էին։ Հելլենացված Արևելքի և լատինականացված Արևմուտքի միջև այս հակադրությունը դարերի ընթացքում ավելի էր խորանում և վերջիվերջո հանգեցրեց կայսրության բաժանմանը ։
Հռոմեական կայսրության բաժանում
293 թվականին Դիոկղետիանոս կայսրը ստեղծեց նոր վարչական համակարգ (չորրորդապետություն) ։ Նա իրեն նշանակեց կառավարչակից՝ «օգոստոս»։ Յուրաքանչյուր «օգոստոս» իր հերթին իրեն գահակից՝ «կեսար» էր նշանակում, որը հետագայում պետք է հաջորդեր «օգոստոսին»։ Սակայն այդ համակարգը կայուն չգտնվեց և շուտով Կոստանդիանոս Ա Մեծի կողմից փոխարինվեց դինաստիական ժառանգման համակարգով ։
Կոստանդիանոսը փոփոխություններ էր կատարում՝ հենվելով Դիոկղետիանոսի համակարգի վրա ։ Նա կարգավորեց մետաղադրամների հատումը (նրա կողմից շրջանառություն մտցված ոսկե սոլիդուսը դարձավ կայուն արժեք), և բարեփոխեց բանակը։ Կոստանդիանոսի օրոք կայսրությունը վերականգնեց իր ռազմական հզորությունը և վայելում էր կայունության և բարգավաճման շրջան։
Արևելյան Հռոմեական կայսրությունը ի վիճակի եղավ դիմակայել այն մարտահրավերներին, որոնց հանդիպեց Արևմտյան Հռոմեական կայսրության հետ միասին 3-րդ և 4-րդ դարերի ընթացքում, շնորհիվ ավելի բարձր զարգացվածության և ավելի մեծ տնտեսական հնարավորությունների։ Կաշառելով կամ հարկ վճարելով ներխուժող ցեղերին, ինչպես նաև իր բանակ ներգրավելով օտարազգի վարձկանների՝ Բյուզանդիային հաջողվեց զերծ պահել երկիրը հարձակումներից ։ Թեոդոսիոս Բ կայսրն ավելի ամրացրեց Կոստանդնուպոլսի պարիսպները՝ դարձնելով քաղաքը անառիկ։ Քաղաքը չնվաճվեց մինչև 1204 թվականը։ Թեոդոսիոսի պատի մեծ հատվածներ պահպանվել են մինչ մեր օրերը։
Աթթիլայի մահից հետո Արևելահռոմեական կայսրությունը մտավ կայունացման շրջան, իսկ Արևմտահռոմեականը՝ վերջնականապես կազմալուծվեց (սովորաբար Արևմտահռոմեական կայսրության ավարտը համարվում է 476 թվականը, երբ գերմանացի վարձկանների հրամանատար Օդոակրը գահընկեց արեց վերջին կայսրին՝ Հռումուլուս Ավգուտուլուսին)։
Իտալիան վերանվաճելու համար Զենոն կայսրը բանակցություններ սկսեց ներխուժած օստգոթերի հետ։ Նա Իտալիա ուղարկեց գոթերի արքա Թեոդորիք Մեծին որպես magister militum per Italiam ("Իտալիայի զորքերի գերագույն հրամանատար"), որպեսզի գահընկեց անի Օդոակրին։ Դրդելով Թեոդորիքին նվաճելու Իտալիան՝ Զենոնը ազատեց կայսրությունը վտանգավոր հակառակորդից և ձեռք բերեց ձևական իշխանություն Իտալիայի նկատմամաբ ։ Օդոակրի ջախջախումից հետո՝ 493 թվականին, Թեոդորիքը սկսեց միանձնյա կառավարել Իտալիան։
491 թվականին գահ բարձրացավ Անաստասիոս Ա կայսրը, ով 498 թվականին ճնշեց Իսավրյան ապստամբությունը ։ Անաստասիոսը կատարեց մի շարք կարևոր և արմատական բարեփոխումներ։ Նա կատարելագործեց Կոստանդինի դրամային փոփոխությունները և վերականգնեց պղնձե «ֆոլլիս» մետաղադրամը ։ Կայսրը նաև վերացրեց «խրիսարգիրոն» հարկը, որը գանձվում էր առևտրով զբաղվող քաղաքացիներից։ Անաստասիոսի մահվան տարում՝ 518 թ-ին, պետական գանձարանում պահվում էր 145, 150 կգ ոսկի ։
Արևմտյան նահանգների վերանվաճում
527 թվականին գալով իշխանության՝ Հուստինիանոս Ա կայսրը սկսեց արևմտյան նահանգների վերանվաճումը։ Ծագումով գյուղացի Հուստինիանոսն արդեն իր հորեղբոր՝ Հուստինոս Ա-ի օրոք (518-527) զբաղեցնում էր կարևոր պաշտոններ ։ 532 թ-ին Հուստինիանոսը Սասանյան Պարսկաստանի շահ Խոսրով Ա Սասանյանի հետ ստորագրեց հաշտության պայմանագիր, որով պարտավորվում էր վճարել մեծ չափի տարեկան հարկ։ Հուստինիանոսը ճնշեց մայրաքաղաք Կոստանդնուպոլսում տեղի ունեցած «Նիկե» ապստամբությունը, որի հետևանքով մահապատժի ենթարկվեցին 30,000-35,000 մարդ ։ Այդ հաղթանակը ավելի ուժեղացրեց Հուստինիանոսի իշխանությունը ։ Հուստինիանոսը նաև փորձեց վերականգնել Հռոմի Պապի հետ հարաբերությունները՝ Հռոմի Պապի միջնորդությամբ Կոստանդնուպոլսի պատրիարքի պաշտոնից հեռացնելով միաբնակ Անֆիմոս Ա-ին։
Արևմտյան նվաճումները սկսվեցին 533 թվականին, երբ Հուստինիանոսը Աֆրիկա ուղարկեց իր նշանավոր զորավարներից մեկին՝ Բելիսարիոսին։ Նախկին հռոմեական Աֆրիկա պրովինցիան 429 թվականից գտնվում էր վանդալների իշանության տակ ։ Մի քանի տարվա ընթացքում վանդալները ջախջախվեցին, սակայն տեղի ցեղային միությունները վերջնականապես հնազանդվեցին միայն 548 թ-ին ։ Իտալիայում օստգոթերի Թեոդորիք Մեծ արքայի, նրա ժառանգ Աթալարիքի և դստեր՝ Ամալասունթայի սպանությունը հնարավորություն էր տվել գահին բազմելու հեղինակություն չվայելող Թեոդահադին։ 535 թվականին բյուզանդական փոքրաթիվ ուժերը կարողացան մի շարք փոքր հաջողությունների հասնել Սիցիլիայում, սակայն գոթերը շուտով ուժեղացրին դիմադրությունը։ Բյուզանդական զորքերը կարողացան հասնել խոշոր հաջողությունների միայն 540 թվականին, երբ Բելիսարիուսը մի քանի պաշարումներից հետո գրավեց Հռավեննա, Նեապոլ և Հռոմ քաղաքները ։
Շուտով օստգոթերը միավորվեցին Տոտիլա արքայի շուրջը և 546 թվականի դեկտեմբերի 17-ին ետ գրավեցին Հռոմը։ Հուստինիանոսը 549 թվականին հետ կանչեց Բելիսարիուսին ։ Նրա փոխարեն Իտալիա ուղարկվեց մեկ այլ նշանավոր զորավար՝ հայազգի Նարսեսը (551 թվական) 35․000 զորքով։ Նարսեսը մեկը մյուսի հետևից հաղթանակներ էր տանում գոթերի նկատմամբ, իսկ Բուստա Գալորումի ճակատամարտում նա վերջնականապես ջախջախեց գոթերի վերջին մնացորդներին (552 թվականի հոկտեմբեր)։ Չնայած մի քանի գոթական կայազորների դիմադրությանը և ֆրանկների ու ալեմանների ցեղերի երկու արշավանքներին, պատերազմը Իտալիայում ավարտվեց Բյուզանդիայի լիակատար հաղթանակով ։
551 թվականին վեստգոթ ազնվական Աթանագիլդը Հուստինիանոս Ա-ի օգնությամբ հաջողությամբ ապստամբեց Իսպանիայի վեստգոթական թագավորության արքայի դեմ։ Ապստամբոթյան հետևանքով Իսպանիայի հարավարևելյան մի հատված անցավ Բյուզանդիային՝ մնալով վերջիններիս իշխանության տակ մինչև Հերակլիոս Ա-ի գահակալումը ։
Արևելքում բյուզանդա-պարսկական պատերազմները շարունակվեցին մինչև 561 թվականը, երբ Հուստինիանոսն ու Խոսրով Սասանյանը կնքեցին 50-ամյա խաղաղության պայմանագիր։ Արդեն 550-ական թվականներին Հուստինիանոսը հաջողության էր հասել բոլոր ճակատներում, բացառությամբ Բալկանների, որտեղ անընդհատ հարձակումներ էին գործում սլավոնական ցեղերը։ 559 թ-ին կայսրություն ներխուժեցին կուտրիգուրների և սկլավենների ցեղերը։ Հուստինիանոսը նորից ծառայության կանչեց պաշտոնաթող Բելիսարիուսին, և վերջինս կարողացավ հաջողությամբ չեզոքացնել հոնական նոր ներխուժումը։ Դանուբի նավատորմի հզորացումը ստիպեց կուտրիգյան հոներին խաղաղության պայմանագիր կնքել և հեռանալ կայսրության սահմաններից։
529 թվականին տասը հոգուց բաղկացած խորհուրդը հռոմեական օրենքների հիման վրա ստեղծեց «Հուստինիանոսի օրենսգիրքը»։ 534 թվականին այն թարմացվեց և մտցվեց շրջանառության մեջ՝ կիրառվելով բնակչության կողմից մինչև կայսրության անկումը ։ Այս և այլ բարեփեխումներն իրավունքի և օրենքի բնագավառում հայտնի դարձան "Corpus Juris Civilis" անվամբ։
6-րդ դարի ընթացքում ավանդական հունա-հռոմեական մշակույթը դեռևս մեծ ազդեցություն ուներ Բյուզանդական կայսրությունում։ Այդ մշակույթի կարկառուն ներկայացուցիչներից էր փիլիսոփա Հովհաննես Ֆիլոպոնոսը։ Սակայն քրիստոնեական մշակույթը սկսեց աստիճանաբար դուրս մղել նախկինում լայն տարածված հունա-հռոմեականը։ Հուստինիանոսրի օրոք կառուցվեց իր ժամանակի մեծագույն տաճարը՝ Սուրբ Սոֆիան, որ մինչ այսօր էլ համարվում է բյուզանդական ճարտարապետության գլուխգործոցներից մեկը ։ 6-7-րդ դարերում կայսրությունում բռնկվեցին մի շարք համաճարակներ (դրանցից մեկը պատմության մեջ մտել է «Հուստինիանոսի ժանտախտ» անունով), որոնց զոհ գնացին բազմաթիվ բնակիչներ և որոնք բավականին թուլացրեցին երկիրը ։
Հուստինիանոս Ա-ի մահից հետո՝ 565 թվականին, նրա հաջորդը՝ Հուստինոս Բ-ն հրաժարվեց վճարել խոշոր, տարեկան հարկը պարսիկներին։ Նույն տարում գերմանական լանգոբարդ ցեղը ներխուժեց Իտալիա. դարի վերջում Իտալիայի միայն մեկ երրորդն էր մնացել Բյուզանդիայի վերահսկողության տակ։ Հուստինոսի հաջորդ Տիբերիոս Բ-ն կաշառքի միջոցով՝ ժամանակավորապես հանգստացրեց ավարներին և պատերազմ սկսեց Սասանյան Իրանի դեմ։ Չնայած Տիբերիոսի հրամանատար Մորիկը հաջող ճակատամարտեր էր մղում արևելյան ռազմաճակատում, ավարները դրժեցին խոստումը և անցան հարձակման։ 582 թվականին նրանք Բալկանյան թերակղզում գրավեցին Սիրմինիում ամրոցը, ինչի հետևանքով սլավոնները հատելով Դանուբ գետը սկսեցին մտնել կայսրության տարածք։ Մորիկը, դառնալով կայսր, միջամտեց պարսկական քաղաքացիական պատերազմին՝ օգնելով գահի թեկնածուներից Խոսրով Բ-ին և կնության տալով նրան իր դստերը։ Գահ բարձրանալով՝ Խոսրով Բ-ն բյուզանդացիներին հանձնեց խոստացված Արևելյան Հայաստանի զգալի մասը. դրանով Բյուզանդական կայսրությունը արևելքում ունեցավ զգալի տարածքային աճ։ Բացի դրանից պարսիկները հրաժարվեցին Բյուզանդական կայսրությունից գանձվող տարեկան հարկից։ Հաղթանակ տոնելով արևելյան ռազմաճակատում՝ Մորիկը մի շարք հաջող արշավանքներից հետո, 602 թ-ին Բալկաններում կարողացավ ետ մղել ավարներին ու սլավոններին և դարձյալ վերականգնել Դանուբ գետը որպես կայսրության հյուսիսային սահման ։
Հերակլիոսների հարստություն
Մորիկի սպանությունից հետո գահ բարձրացավ Փոկասը։ Խոսրով Սասանյանը օգտագործեց սպանությունը որպես պատրվակ բյուզանդական Միջագետք նահանգ ներխուժելու համար ։ Փոկասը, ով չէր վայելում ժողովրդավարություն և երբեմն բնութագրվում էր որպես "բռնապետ", 610 թ-ին գահընկեց արվեց հայազգի զորավար Հերակլ Ա-ի կողմից, ով նավատորմով հասավ Կոստանդնուպոլիս Կարթագենից ։ Շուտով Սասանյանները թափանցեցին Փոքր Ասիայի խորքերը, գրավեցին Դամասկոսը, Եգիպտոսը և Երուսաղեմը։ Երուսաղեմից պարսիկները Տիզբոն տարան Խաչափայտը ։ Պարսիկները անգամ պաշարեցին Կոստանդնուպոլիսը, սակայն չկարողանալով գրավել այն, նահանջեցին։ Հերակլ կայսեր հակահարձակումն ընդունեց Սրբազան Պատերազմի բնույթ ։ Սասանյանների բանակի կորիզը ոչնչացվեց Նինվեյի ճակատամարտում 627 թ-ին, իսկ 629 թ-ին Հերակլը հանդիսավորությամբ Երուսաղեմ վերադարձրեց Խաչափայտը ։ Պատերազմը հյուծեց և Բյուզանդիային և Սասանյան Իրանին, ինչի հետևանքով նրանք չկարողացան լուրջ դիմադություն ցույց տալ իսլամի ներքո միավորված արաբական ցեղերի արշավանքերին ։ Բյուզանդացիները արաբներից ջախջախիչ պարտություն կրեցին Յարմուք գետի ճակատամարտում 636 թ-ին, իսկ Սասանյան Պարսկաստանի մայրաքաղաք Տիզբոնը երկուամսյա պաշարումից հետո հանձնվեց արաբներին 634 թ-ին ։
Նվաճելով Սիրիան և Սուրբ Երկիրը, արաբները սկսեցին արշավանքներ ձեռնարկել Փոքր Ասիա և 674-678 թվականներին պաշարեցին բուն Կոստանդնուպոլիս քաղաքը։ Բյուզանդական նավատորմը վերջիվերջո հունական կրակի միջոցով ջախջախեց արաբականը, և Բյուզանդիայի ու Արաբական խալիֆայության միջև ստորագրվեց 30-ամյա հաշտության պայմանագիր ։ Սակայն արաբական արշավանքերը Փոքր Ասիա շարունակվում էին, որի հետևանքով էլ աստիճանաբար սկսում է անկում ապրել քաղաքային կյանքը ։ Չնայած արաբները երկրորդ անգամ պաշարեցին Կոստանդնուպոլիսը բյուզանդացիները ևս մեկ անգամ էլ կարողացան հետ մղել արաբներին։ Սակայն Կոստանդնուպոլիսի բնակչության թիվը նվազեց՝ 500․000-ից հասնելով 40–70 հազարի։ Այդ ամենը բացատրվում է նրանով, որ 618 թվականին կայսրությունը պարսիկներին կորցրեց (դարձյալ վերանվաճեց 629 թ-ին, բայց կորցրեց 642 թ-ին արաբներին) իր ցորենի գլխավոր մատակարարին՝ Եգիպտոսին ։ Կենտրոնական իշխանությունն ամրապնդելու նպատակով կիսանկախ իշխանությունները ձևափոխվեցին թեմերի ։
Մեծ քանակությամբ զորքի տեղափոխումը Բալկանյան թերակղզուց դեպի արևելք՝ պարիսկների, իսկ հետագայում արաբների դեմ պատերազմելու, ճանապարհ բացեց սլավոնների հարավ՝ դեպի կայսրություն գաղթելուն։ Գաղթի հետևանքով այնտեղ նույնպես սկսեց անկում ապրել քաղաքային կյանքը ։ 670-ական թվականներին բուլղարները ղազարների ճնշման տակ անցան Դանուբ գետը և մուտք գործեցին կայսրություն։ 680 թ-ին բյուզանդական բանակը, որն ուղարկվել էր վերացնելու բուլղարների նոր բնակավայրերը ջախջախիչ պարտություն կրեց։ Մյուս տարում Կոստանդին Դ կայսրը պայմանագիր կնքեց բուլղարների խանի՝ Ասպարուխի հետ, և նորաստեղծ բուլղարական պետությունը իր մեջ ընդգրկեց մի շարք սլավոնական ցեղերի, որոնք նախկինում գոնե ձևականորեն ենթարկվում էին կայսրությանը ։ 687-688 թվականներին Հուստինիանոս Բ-ն հաջող արշավանքներ ձեռնարկեց ընդդեմ սլավոնների և բուլղարների, սակայն այն փաստը, որ բյուզանդացիները ստիպված էին ետ նվաճել Թրակիայից մինչև Մակեդոնիա ընկած տարածքները, ցույց է տալիս, թե ինչքան էր թուլացել Բյուզանդիայի իշխանությունը հյուսիսային Բալկաններում ։
Հերակլիոսների հարստության վերջին ներկայացուցիչը՝ Հուստինիանոս Բ-ն փորձեց նվազեցնել քաղաքային ազնվականության իշխանությունը հարկերի միջոցով։ Սակայն նա հեռացվեց իշխանությունից 695 թ-ին, և ստիպված էր ապաստանել ղազարների, իսկ հետագայում բուլղարների մոտ։ 705 թվականին Հուստինիանոսը բուլղարների օգնությամբ երկրորդ անգամ գահ բարձրացավ, և սկսեց հետապնդումները իր թշնամիների նկատմամբ։ 711 թվականին հայազգի զորավար Փիլիպպիկոս-Վարդանի (հետագայում հռչակվեց կայսր) կազմակերպած երկրորդ ապստամբության հետևանքով Հերակլիոսների հարստության վերջին ներկայացուցիչը վերջնականապես հեռացվեց իշանությունից ։
Իսավրյան հարստությունից մինչև Բարսեղ Ա-ի թագադրում
Լևոն Գ Իսավրացին անցավ հակահարձակման 718 թվականին և բուլղարների օգնությամբ, ովքեր միայն մեկ ճակատամարտում սպանեցին 32.000 արաբի, հասավ փայլուն հաղթանակի մուսուլման արաբների նկատմամբ։ Լևոնը նաև որոշ փոփոխությունների ենթարկեց թեմերի համակարգը։ Լևոն Գ-ի հաջորդը՝ Կոստանդին Ե-ն տարավ մի շարք հաղթանակներ Սիրիայում և որոշակիորեն թուլացրեց բուլղարների հզորությունը։
Օգտվելով կայսրության թուլացումից Թոմաս Սլավոնի գլխավորությամբ բարձրացրած ապստամբությունից հետո, արաբները 820-ական թվականներին անցան հարձակման, նվաճեցին Կրետե կղզին և փորձ կատարեցին նվաճելու Սիցիլիա կղզին։ Սակայն Սիցիլիայում 863 թվականի սեպտեմբերի 3-ին գեներալ Պետրոնասը Լալակաոնի ճակատամարտում ջախջախիչ պարտության մատնեց արաբներին։ Բուլղարիայի կայսեր՝ Կրումի օրոք, Բուլղարական կայսրությունը դարձյալ սկսեց սպառնալ կայսրությանը, սակայն Կրումի որդին՝ Օմորտագը 814 թվականին խաղաղության պայմանագիր կնքեց Բյուզանդական կայսրության հետ ։
8-9-րդ դարերում սկիզբ առավ պատկերամարտությունը։ Լևոն և Կոստանդին կայսրերի օրոք արգելվեցին սրբապատկերները, որի հետևանքով ողջ կայսրությամբ մեկ տեղի ունեցան մի շարք խռովություններ և ապստամբություններ։ Նիկիայի Բ տիեզերական ժողովում որոշում ընդունվեց, ըստ որի վերականգնվեց սրբապատկերների պաշտամունքը, սակայն արգելվեց երկրպագել նրանց ։ 813 թվականին Լևոն Ե Հայ կայսրը դարձյալ արգելեց սրբապատկերների պաշտամունքը, սակայն 843 թվականին Թեոդորա կայսրուհին դարձյալ թույլատրեց սրբապատկերների պաշտամունքը ։ Պատկերամարտությունը էլ ավելի տարանջատեց Բյուզանդական կայսրությունը արևմուտքից։
Հայկական կամ Մակեդոնական հարստություն
Բյուզանդական հարստությունը հասավ իր հզորության գագաթնակետին Հայկական հարստության կայսրերի օրոք 9-րդ դարի վերջում, 10-րդ դարում և 11-րդ դարի սկզբներին։ Հայկական հարստության օրոք Բյուզանդիան վերականգնեց դիրքերը Ադրիատիկ ծովում, հարավային Իտալիայում և գրավեց Բուլղարական Առաջին Կայսրությունը։ Կայսրության քաղաքները սկսեցին մեծանալ, իսկ պրովինցիաները, անվտանգության ապահովման հետևանքով սկսեցին բարգավաճել։ Բնակչությունն աճեց, ապրանքների արտադրանքը մեծացավ, առևտուրը զարգացավ։ Տնտեսական աճը համընկավ մշակութային ուժեղ առաջընթացի հետ ("Հայկական կամ Մակեդոնական վերածնունդ")։ Թափ առան ճարտարապետությունն ու եկեղեցաշինությունը։ Չնայած Հուստինիանոսի ժամանակների հետ համեմատած կայսրությունը զգալիորեն փոքր էր տարածքով, այն ավելի հզոր էր, քանի որ կայսրության տիրույթներն աշխարհագրորեն ավելի մոտ էին իրար գտնվում։
Պատերազմներն ընդդեմ մուսուլմանների
Արդեն 867 թ-ին Բյուզանդական կայսրությունը վերականգնել էր իր դիրքերը և՛ Արևմուտքում և՛ Արևելքում, ինչի շնորհիվ բյուզանդական կայսրերը ձեռնամուխ եղան արևելքում կորցրած տարածքների վերանվաճմանը։
Վերանվաճումը սկզբից ընթանում էր փոփոխակի հաջողությամբ։ Կրետե կղզու ժամանակավոր գրավմանը (843) հաջորդեց ջախջախիչ պարտությունը Բոսֆորում։ Բացի դրանից Բյուզանդիան չէր կարողանում կասեցնել մուսուլման արաբների առաջխաղացումը Սիցիլիայում, որի նվաճումը արաբների կողմից սկսվեց 827 թ-ին և տևեց մինչև 902 թվականը։ Օգտագործելով ներկայիս Թունիսի տարածքը որպես հենակետ, արաբները 831 թ-ին գրավեցին Պալերմոն, 842 թ-ին՝ Մեսինան, 859 թ-ին՝ Էնան, 878 թ-ին՝ Սիրակուզան, 900 թ-ին՝ Կատանիան և 902 թ-ին՝ վերջին բյուզանդական հենակետը Սիցիլիայում՝ Տաորմինա ամրոցը։
Այս պարտություններին հաջորդեցին հաջող արշավանքը Դամիետա՝ Եգիպտոս (856), Մալաթիայի էմիրի ջախջախումը (863), Դալմաթիայի նկատմամբ կայսերական իշխանության հաստատումը (867) և Բարսեղ Ա-ի հաջող արշավանքները Եփրատ գետի երկայնքով (870-ական թթ.)։ Չնայած Սիցիլիայի կորստին, Բարսեղը կարողացավ իր ձեռքում պահել հարավային Իտալիան, և այն մնաց կայսրության կազմում հաջորդող երկու դարերի ընթացքում։
904 թ-ին Բյուզանդական կայսրության մեծությամբ երկրորդ քաղաքը՝ Սալոնիկը գրավվեց և թալանվեց արաբական նավատորմի կողմից։ Բյուզանդիան դրան պատասխանեց արաբական նավատորմի ոչնչացմամբ 908 թ-ին և Սիրիայի Լաոդիկեա քաղաքի ավերմամբ երկու տարի անց։ Չնայած այդ հաջողություններին՝ բյուզանդացիներն արաբներից ջախջախիչ պարտություն կրեցին Կրետե կղզում 911 թ-ին։
Շուտով վարյագները, ովքեր պաշարել էին Կոստանդնուպոլիսը 860 թ-ին, 941 թ-ին հայտնվեցին Բոսֆորի ասիական ափին։ Սակայն ի տաբերություն առաջին հարձակման, երբ բյուզանդացիները միայն հաշտություն կնքելով կարողացան հեռու պահել կայսրությունից վարյագներին, երկրորդ հարձակման ժամանակ վարյագները գլխովին ջախջախվեցին։ Այդ հաղթանակը ցույց տվեց 907 թ-ին բյուզանդական բանակում կատարված բարեփոխումների դրական արդյունքը։ Վարյագներին պարտության մատնողը հայտնի հայազգի զորավար Հովհաննես Կուրկուաս Բ-ն էր, ով ծագում էր հայկական Կուրկուաս տոհմից։ Շուտով Հովհաննես Կուրկուասը մի շարք հաղթանակներ տարավ նաև Միջագետքում (943)։ Դրանցից առավել նշանակալիցը Եդեսիայի ազատագրումն էր (944), որի հետևանքով Կոստանդնուպոլիս վերադարձվեց Մանդիլիոնը։
Զինվոր-կայսրեր Նիկեփոր Փոկասը (կառավարել է 963–969 թթ.) և Հովհաննես Չմշկիկը (969–976 թթ.) վերագրավեցին նոր տարածքներ Սիրիայում, ջախջախեցին հյուսիսարևմտյան Իրաքի էմիրներին և վերանվաճեցին Կրետեն և Կիպրոսը։ Բյուզանդական զորքերը նույնիսկ սպառնում էին Երուսաղեմին։ Հալեպի էմիրները և նրա հարևան այլ մուսուլմանական էմիրությունները վերածվեցին Բյուզանդիայի վասալների։ Բյուզանդական կայսրության համար արևելքում ամենամեծ վտանգը ներկայացնում էր Ֆաթիմյան խալիֆայությունը ։ Մի քանի արշավանքների հետևանքով Բարսեղ Բ կայսրը 40, 000 զորքի գլուխ անցած ոչնչացրեց Սիրիայում արաբական վերջին սպառնալիքները։ Ի շնորհիվ հաղթանակների Բուլղարիայում և Սիրիայում, Բարսեղ Բ Բուլղարասպան կայսրը մտադրվել էր ազատագրելու արաբներից Սիցիլիան։ Սակայն նրա մահը 1025 թ-ին ձգձգեց արշավանքը։ Այն ի վերջ տեղի ունեցավ 1040-ական թվականներին և ունեցավ միայն սկզբնական որոշ հաջողություններ։
Պատերազմներն ընդդեմ Բուլղարական Կայսրություն
Արդեն երկար ժամանակ շարունակվում էր ավանդական դարձած պայքարը Հռոմի Պապի և Կոստանդնուպոլսի Պատրիարքի միջև։ Այս անգամ պայքար սկզիբ առավ վերջերս Քրիստոնեություն ընդունած բուլղարների նկատմամբ իշխանություն հաստատելու նպատակով։ Սակայն չնայած այն փաստին, որ բուլղարներն արդեն քրիստոնյա էին, բուլղարական ցար Սիմեոն Ա-ն արշավանք կազմակերպեց Բյուզանդիայի դեմ 894 թ-ին, սակայն պարտվեց բյուզանդացիներին օգնության հասած հունգարներից։ Սակայն 896 թ-ին բյուզանդացիներն իրենք պարտվեցին բուլղարներից Բուլղարոֆիգոնի ճակատամարտում և ստիպված եղան հարկ վճարել Բուլղարական Կայսրությանը։ Հետագայում (912 թ.) Սիմեոնը նույնիսկ ստիպեց իրեն շնորհել բասիլևս (կայսր) տիտղոսը և կնության առավ Կոստանդին Ծիրանածին կայսեր դստերը։ Իսկ երբ Բյուզանդական կայսրությունում դարձյալ սկիզբ առան գահակալական կռիվներ, բուլղարները մտան Թրակիա և գրավեցին Ադրիանուպոլիս քաղաքը ։
Բուլղարների դեմ կազմակերպվեց մեծ արշավանք Լևոն Փոկասի և Ռոմանոս Ա Լեկապենոսի գլխավորությամբ, սակայն այն ավարտվեց բյուզանդացիների ջախջախիչ պարտությամբ Արխելուսի ճակատամարտում (917), և արդեն մյուս տարի բուլղարներն ազատ ասպատակում էին հյուսիսային Հունաստանը՝ ընդհուպ մինչև Կորինթոս քաղաքը։ Ադրիանուպոլիս քաղաքը դարձյալ գրավվեց Բուլղարական Կայսրության կողմից 923 թ-ին և 924 թ-ին բուլղարական բանակը անհաջող պաշարեց Կոստանդնուպոլիսը։ Բյուզանդիայի դրությունը թեթևացավ 927 թ-ին Ցար Սիմեոնի մահից հետո։ 968 թ-ին Բուլղարիա՝ Սվիատոսլավ Կիևցու գլխավորությամբ ներխուժեցին ռուսական ցեղերը, սակայն երեք տարի անց հայազգի Հովհաննես Չմշկիկ կայսրը ջախջախեց նրանց և նվաճեց արևելյան Բուլղարիան։
Բուլղարական Կայսրությունը վերստին հզորացավ Կոմետոպուլի հարստության օրոք, սակայն հայազգի Բարսեղ Բ կայսրը (գահակալել է 976–1025 թթ.) իր արտաքին քաղաքականության հիմնական նպատակը դարձրեց Բուլղարիայի նվաճումը։ Բարսեղի առաջին արշավանքը Բուլղարիա ավարտվեց բյուզանդացիների խայտառակ պարտությամբ։ Մինչև հաջորդող մի քանի տարիների ընթացքում Բարսեղ Բ կայսրը զբաղված էր Փոքր Ասիայում տեղի ունեցող խռովություններն ու ապստամբությունները ճնշելով, բուլղարները մեծացնում էին իրենց տիրույթները Բալկաններում։ Սակայն բյուզանդացիների հաղթանակները Սպերխեյոսի և Սկոպյեի ճակատամարտերում թուլացրեցին բուլղարական բանակի հզորությունը։ Վերջիվերջո 1014 թ-ին Կլեյդիոնի ճակատամարտում բուլղարները գլխովին ջախջախվեցին Բյուզանդիայից ։ Բուլղարական բանակը գերի վերցվեց և յուրաքանչյուր 100 զինվորից 99-ը կուրացվեցին, իսկ 100-րդի միայն մեկ աչքը կուրացվեց, որպեսզի նա կարողանա մյուսներին հայրենիք ուղեկցել։ Ընդհանուր առմամբ կուրացվեց մոտ 15.000 բուլղար, որի համար Բարսեղ Բ կայսրը ստացավ «Բուլղարասպան» մականունը։ Երբ Ցար Սամուիլը տեսավ իր զորքի մնացորդները, նա մահացավ ցնցումից։ Արդեն 1018 թ-ին Բուլղարիայի վերջին ամրոցները հանձնվեցին Բյուզանդական կայսրությանը։ Այս հաղթանակի շնորհիվ՝ առաջին անգամ սկսած Հերակլիոս Ա կայսեր ժամանակներից, որպես կայսրության հյուսիսային սահման վերականգնվեց Դանուբ գետը ։
Հարաբերությունները Կիևյան Ռուսիայի հետ
850 և 1100 թթ-ի միջև կայսրությունը ոչ միանշանակ քաղաքականություն էր վարում Սև ծովի հյուսիսում ձևավորված Կիևյան Ռուսիա պետության նկատմամբ։ Այդ փոխազդեցությունը Բյուզանդիայի և վարյագների միջև ունեցավ մեծ ազդեցություն արևելյան սլավոնների պատմության վրա։ Կայսրությունն արագորեն դարձավ Կիևյան Ռուսիայի առևտրի և մշակույթի հիմնական գործընկերը, սակայն նրանց միջև հարաբերությունները միշտ չէ, որ բարեկամական էին։ Երկու տերությունների միջև ամենանշանակալից հակամարտությունը 968–971 թթ-ին էր Բուլղարիայում, սակայն տեղի են ունեցել նաև մի շարք այլ արշավանքներ Ռուսիայի կողմից Սև ծովի բյուզանդական քաղաքների և Կոստանդնուպոլսի վրա։ Չնայած բյուզանդացիները կարող էին գտնվում ետ մղել վարյագներին, պատերազմների հետևանքով կնքվեցին մի շարք առևտրային պայմանագրեր, որոնց մեծ մասը շահական էին Ռուսիային։
Ռուս-բյուզանդական հարաբերությունները դարձան ավելի բարեկամական Աննա արքայադստեր և Վլադիմիր Մեծի ամուսնությունից և Կիևյան Ռուսիայի Քրիստոնեություն ընդունելուց հետո. բյուզանդացի հոգևորականները, արվեստագետները և ճարտարապետները հրավիրվեցին Կիևյան Ռուսիա։ Որոշ վարյագներ էլ ծառայության անցան բյուզանդական բանակում և կազմեցին առանձին ստորաբաժանում՝ Վարյագյան Գունդը։
Կայսրությունը հզորության գագաթնակետին
Իր հզորության գագաթնակետին՝ Բարսեղ Բ կայսեր օրոք Բյուզանդական կայսրությունը արևելքում ձգվում էր մինչև Հայաստան, իսկ արևմուտքում՝ Կալաբրիա, հարավային Իտալիա ։ Կայսրությունն արձանագրեց բազմաթիվ հաջողություններ, սկսած Բուլղարիայի ամբողջական, Հայաստանի և Վրաստանի որոշ շրջանների նվաճումից մինչև եգիպտացիների ջախջախումը Անտիոք քաղաքի մոտ։ Սակայն նույնիսկ այդ հաղթանակները Բարսեղին չէին գոհացնում. նա չէր կարող համակերպվել այն մտքի հետ, որ Պունիկյան առաջին պատերազմի ժամանակներից Հռոմի իշխանության տակ գտնվող Սիցիլիա կղզին նվաճվել էր արաբների կողմից։ Նա արդեն պատրաստվում էր գլխավորել արշավանքը դեպի Սիցիլիա։ Սակայն նրա մահը 1025 թ-ին վերջ դրեց կղզին ազատագրելու ծրագրերին ։
Այդ ժամանակ կայսրության մայրաքաղաք Կոստանդուպոլսի բնակչությունը շուրջ 400.000 էր հաշվվում։
Ճգնաժամ և մասնատում
Այդ նույն ժամանակ հայտնվեցին նոր, վտանգավոր հակառակորդներ։ Հարավային Իտալիայի նահանգներ 11-րդ դարից սկսեցին արշավել նորմանները։ Կոստանդնուպոլսի և Հռոմի հակամարտության ժամանակ, որն ավարտվեց Արևելք-Արևմուտք խզումով 1054 թ-ին, նորմանները դանդաղ, սակայն հաստատուն քայլերով շարունակում էին իրենց առաջխաղացումը Բյուզանդական Իտալիա ։ Ռեջիոն՝ Կալաբրիա տագմայի կենտրոնը, գրավվեց 1060 թ-ին Ռոբերտ Գուիսկարդի կողմից, որին հետևեց Օտրանտոյի անկումը 1068 թ-ին։ Բարին՝ Ապուլիայի բյուզանդական հիմնական հենակետը պաշարվեց 1068 թ-ին և գրավվեց 1071 թ-ի ապրիլին ։ Բյուզանդացիները նաև կորցրեցին Դալմաթիայի ծովափնյա քաղաքները Խորվաթիային 1069 թ-ին ։
Սակայն ամենամեծ աղետը տեղի ունեցավ Փոքր Ասիայում։ Սելջուկ-թուրքերի առաջին արշավանքները Բյուզանդական Հայաստան տեղի ունեցան 1065 և 1067 թթ-ին։ 1068 թ-ին Փոքր Ասիայի ռազմական ազնվականությունը կայսր ընտրեց իրենց թեկնածուին՝ Ռոմանոս Դիոգենեսին։ 1071 թ-ին Ռոմանոսը կազմակերպեց մեծ արշավանք սելջուկ-թուրքերին ջախջախելու նպատակով։ Սակայն Մանազկերտի ճակատամարտում կայսրն իր զորքով ոչ միայն ջախջախիչ պարտություն կրեց, այլև գերի ընկավ Ալփ Արսլան սուլթանին։ Ալփ Արսլանն ազատեց կայսրին կայսրության արևելյան նահանգների՝ այդթվում Հայաստանը, իրեն զիջելու դիմաց ։ Այդ նույն ժամանակ Կոստանդնուպոլսում տեղի ունեցավ հեղաշրջում, որի հետևանքով գահ բարձրացավ Միքայել Դուկասը։ Արդեն 1081 թ-ին սելջուկները նվաճեցին ահռելի տարածքներ և ստեղծեցին կայսրություն, որ տարածվում էր արևելքում մինչև Հայաստան, իսկ արևմուտքում մինչև Բյութանիա։ Նորաստեղծ կայսրության մայրաքաղաք ընտրվեց Նիկեա քաղաքը, որը գտնվում էին մայրաքաղաք Կոստանդնուպոլսից ընդամենը 90 կմ հեռավորության վրա ։
Կոմնենոսների հարստություն ու Խաչակրաց արշավանքներ
Կայսրության 1081-1185 թթ-ի պատմությունը երբեմն կոչվում է Կոմնենոսյան շրջան, ի պատիվ կառավարող՝ Կոմնենոսների հարստության։ Հինգ Կոմնենոսյան կայսերը (Ալեքսիոս Ա, Հովհաննես Բ Կոմնենոս, Մանուել Ա, Ալեքսիոս Բ և Անդրոնիկոս Ա) կառավարեցին ընդհանուր առմամբ 104 տարի, որը համընկավ հաջողված, սակայն անավարտ ռազմական, տարածքային, տնտեսական և քաղաքական վերականգնման հետ։ Կայսրությունն ունեցավ առանցքային դեր Խաչակրաց արշավանքներում։ Հովհաննես և Մանուել կայսրերը մեծացրեցին կայսրության ազդեցությունը խաչակրաց պետությունների նկատմամբ, իսկ Ալեքսիոսը խաղաց առանցքային դեր Առաջին խաչակրաց արշավանքի կազմակերպման մեջ։ Հենց Կոմնենոսների օրոք էր, որ Բյուզանդիայի և լատինական Արևմուտքի միջև հարաբերությունները մտան ամենակարևոր փուլը։ Վենետիկցի և այլ իտալացի առևտրակնները դարձան կայսրության առտրի անբաժանելի մասը (միայն 60–80, 000 'լատիններ' բնակվում էին Կոստանդնուպոլիս քաղաքում), իսկ Ալեքսիոսի կողմից վարձված արևմտյան վարձկաններն օգնեցին արևմուտքում տարածել բյուզանդական մշակույթը, ռազմարվեստը և այլն։ Այս ժամանակաշրջանում Բյուզանդական կայսրությունն ունեցավ ահռելի և հեռու գնացող հետևանքներ թողնող ազդեցություն լատինական Արևմուտքի վրա։
Ալեքսիոս Ա և Առաջին խաչակրաց արշավանք
Մանազկերտի խայտառակ պարտությունից հետո կայսրությունը Կոմնենոսների օրոք մասնակի վերականգնվեց (Կոմնենոսյան վերականգնում) ։ Հարստության առաջին ներկայացուցիչը Իսահակ Ա-ն էր (1057–1059), իսկ երկրորդը Ալեքսիոս Ա-ն։ Գահակալման հենց առաջին տարիներից Ալեքսիոս Ա-ն հանդիպեց ուժեղ թշնամիների ի դեմս նորման Ռոբերտ Գվիսկարի և իր որդու՝ Բոհեմունդ Անտիոքցու, որոնք կարողացան գրավել Դիրաքիումն ու Կորֆուն և պաշարեցին Լարիսան Թեսալիայում։ Ռոբերտ Գվիսկարի մահը 1085 թ-ին ժամանակավորապես թեթևացրեց նորմաններից եկող վտանգը։ Հաջորդ տարի սելջուկ սուլթանը մահացավ, որի հետևանքով Իկոնիայի սուլթանությունը մասնատվեց։ Իսկ 1091 թ-ի ապրիլի 28-ին Ալեքսիոսը ջախջախիչ պարտության մատնեց պեչենեգներին ։
Ալեքսիոսը սպասում էր օգնություն վարձկանների տեքսով և պատրաստ չէր այն ահռելի և անկարգապահ «օգնությանը», որ ժամանել էր կայսրություն։ Ալեքսիոսի համար նաև տհաճ էր այն փաստը, որ արշավանքի ութ առաջնորդներից չորսը նորման էին. նրանց թվում էր Բոհեմունդը։ Սակայն քանի որ խաչակիրները անցնելու էին Կոստանդնուպոլսով, կայսրը կարողացավ որոշակիորեն զսպել նրանց։ Կայսրը խաչակրաց արշավանքի առաջնորդներից պահանջեց երդում, ըստ որի յուրաքանչյուր քաղաք կամ ամրոց, որը կազատագրվի թուրքերից Սուրբ Երկրի ճանապարհին, պետք է հանձնվի Բյուզանդիային։ Դրա փոխարեն կայսրը արշավանքի մասնակիցներին տրամադրեց ռազմական օգնություն ։ Խաչակրաց արշավանքի շնորհիվ Ալեքսիոսը կարողացավ վերանվաճել Փոքր Ասիայի գրեթե ողջ արևմուտքը։ Չնայած դրան խաչակիրները չեղյալ համարեցին իրենց երդումը, քանի որ Ալեքսիոսը չեկավ նրանց օգնության Անտիոքի պաշարման ժամանակ (Ալեքսիոսն իրականում զորքով գալու էր խաչակիրներին օգնության և արդեն ճանապարհին էր, երբ նրանք հանդիպեցին խաչակիրների, ովքեր հավաստիացրեցին կայսրին, որ արշավանքը ձախողվել է) ։ Բոհեմունդը՝ ով իրեն հռչակել էր Անտիոքի դուքս, կարճ պատերազմ մղեց բյուզանդացիների դեմ, սակայն 1108 թ-ին ստիպված եղավ ճանաչել իրեն Բյուզանդիայի վասալ. դրանով ավարտվեց նորմաններից եկող վտանգը Ալեքսիոս Ա կայսեր գահակալման օրոք ։