cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ստամբուլ
Վաղ շրջանի պատմություն
Համաձայն առասպելի, Դելփյան պատգամախոսն Բյուզանդին խորհուրդ է տվել այս վայրում կառուցել քաղաք՝ «կույրերի քաղաքի» դեմ հանդիման։ Այս կերպ անվանում էին Քաղկեդոնը նրա համար, որ քաղաքը կառուցվել էր առանց գուշակի հետ խորհրդակցության։
Բարեհաջող աշխարհագրական և ստրատեգիական դիրքը նպաստեցին քաղաքի ակտիվ զարգացմանը, ինչի արդյունքում Բյուզանդիոնը դարձավ, այն ժամանակների համար, խոշոր նավահանգիստ և առևտրային քաղաք։ Բյուզանդիոնի արքոնտները հսկում էին Բոսֆորի նեղուցը, ինչը նրանց թույլ էր տալիս հսկելու նաև Սև ծովից դեպի Եվրոպայի, Ասիայի, Աֆրիկայի նավահանգիստներ մեկնող նավերի երթևեկությունը։
III դարում քաղաքը մեծապես տուժել է բարբարոսների հարձակումներից։ 324 թվականին արդեն Կոստանդին Մեծը սկսեց Կոստանդնուպոլսի կառուցումը, իսկ արդեն 330 թվականին այն դարձավ երկրի մայրաքաղաք։
Կոստանդնուպոլսի և Բյուզանդական կայսրության վերելք և անկում
Կոստանդին Մեծը 324 թվականի սեպտեմբերին դարձել է Հռոմեական կայսրության կայսր ։ Երկու ամիս անց, նա սկսեց նախաձեռնել նոր քրիստոնեական քաղաքի կառուցման աշխատանքները, որը պետք է փոխարիներ Բյուզանդիոնին։ Լինելով կայսրության արևելյան մայրաքաղաք՝ քաղաքը կոչվեց Նովա Ռոմա։ Քաղաքն առավել հայտնի դարձավ Կոստանդնուպոլիս անվամբ, որը կիրառվել է ընդհուպ մինչև 20-րդ դարի կեսերը ։ 330 թվականի մայիսի 11-ին Կոստանդնուպոլիսը հռչակվել է Հռոմեական կայսրության մայրաքաղաք։ 395 թվականի հունվարի 17-ին Թեոդոսիոս I կայսեր մահվանից հետո կայսրությունը բաժանվել է երկու մասի, իսկ արևելյան հատվածի մայրաքաղաք է հռչակվել Կոստանդնուպոլիսը։ Հետագայում այն դարձել է նաև Բյուզանդական կայսրության մայրաքաղաք ։
Կոստանդնուպոլսի հիմնադրումը դարձավ Կոստանդինի ամենամեծ ձեռքբերումներից մեկը, քանի որ Կոստանդնուպոլիսը դարձավ դեպի Մերձավոր Արևելք հռոմեական առաջխաղացման գլխավոր հենասյունը։ Բացի այդ, Կոստանդնուպոլիսը դարձավ հունական մշակույթի և քրիստոնեության կենտրոնը ։ Քաղաքում կառուցվել են բազմաթիվ եկեղեցիներ, ներառյալ նաև Սուրբ Սոֆիայի տաճարը։ Վերջինս կառուցվել է Հուստինիանոս I-ի կողմից և մոտ հազար տարի եղել է աշխարհի ամենամեծ եկեղեցին ։ Կոստանդինը իրականացրել է նաև մեծածավալ շինարարական աշխատանքներ, որոնց թվում է նաև Կոստանդնուպոլսի ձիարշավարանը, որը գտնվել է Սուլթանահմեդ հրապարակի տարածքում։ Ապահովելով հազարավոր մարդկանց հանգստի անցկացման հնարավորությունը՝ ձիարշավարանը դարձել է քաղաքի հասարակական կյանքի կենտրոններից մեկը, իսկ 5-6-րդ դարերում՝ քաղաքական անհանգստությունների, ընդվզումների և ապստամբությունների կենտրոն (ամենահայտնին Նիկայի ապստամբությունն է) ։ Կոստանդնուպոլսի դիրքը հուշել է, որ քաղաքը կդիմանա պատմության փորձություններին։ Նրա պարիսպները և ծովեզրը պաշտպանել են Եվրոպան արևելքից և արևելյան, հատկապես իսլամադավան, քոչվոր ցեղերի և ազգությունների հարձակումներից ։ Միջնադարում, Կոստանդնուպոլիսը եղել է Եվրոպա աշխարհամասի և աշխարհի ամենամեծ և ամենահարուստ քաղաքը  ։
Կոստանդնուպոլիսը սկսել է անկում ապրել 1205 թվականից հետո, երբ հանկարծամահ է եղել Վասիլ II կայսրը։ Քաղաքին վերջին հարվածը տրվել է Խաչակրաց չորրորդ արշավանքի ժամանակ, երբ քաղաքը գրավվել է Ժոֆրուա դե Վիլարդուենի և Էնրիկո Դանդոլոյի զորքերի կողմից։ Խաչակիրները թալանել և ավերել են քաղաքը ։ Այնուհետ, Կոստանդնուպոլիսը դարձել է Լատինական կայսրության մայրաքաղաքը, որը հիմնվել էր կաթոլիկ խաչակիրների կողմից և պետք է փոխարիներ ուղղափառ Բյուզանդական կայսրությանը ։ 1204 թվականին Այա Սոֆիայի տաճարը վերաօծվել է որպես կաթոլիկ տաճար։ Բյուզանդական կայսրությունը վերահռչակվել է 1261 թվականին՝ չնայած կայսրության մոտալուտ փլուզմանը ։ Կոստանդնուպոլսի եկեղեցիները, պաշտպանական ամրոցները և հանրային կառույցները ավերված էին, իսկ բնակչությունը կրճատվել էր 100 000-ի։ Նախկինում քաղաքի բնակչությունը հասել է մինչև 1,5 միլիոնի։ 1261 թվականին կայսրության վերահռչակումից հետո՝ քաղաքի որոշ հուշարձաններ վերականգնվել են, իսկ այնպիսի հուշարձաններ, ինչպիսիք են Այա Սոֆիայի և Քարիյեյի Դեիսուսի խճանկարները՝ ստեղծվել։
Օսմանյան կայսրության և Թուրքիայի Հանրապետության ժամանակաշրջան
Կոստանդնուպոլսի անկումից անմիջապես հետո, Մեհմեդ II Ֆաթիհը ձեռնամուխ է եղել քաղաքի վերակառուցմանը և վերափոխմանը։ Հենց այդ ժամանակաշրջանից էլ որոշ գրավոր աղբյուրներում սկսել է կիրառվել քաղաքի Ստամբուլ անվանումը։ Նա պահանջել է, որ Կոստանդնուպոլիս վերադառնան քաղաքի բոլոր բնակիչները, ովքեր լքել էին այն պաշարման ժամանակ։ Բացի այդ, Մեհմեդը քաղաքում բնակեցրել է նաև մուսուլմանների, հրեաների և քրիստոնյաների (հիմնականում հայերի), ովքեր այստեղ էին գաղթել Անատոլիայի տարբեր ծայրերից։ Նրա պահանջով տարբեր ազգությունների և կրոնների հինգ հազար ընտանիքներ, մինչև սեպտեմբեր ամիսը, տեղափոխվել են Կոստանդնուպոլիս ։ Իսլամական կայսրության ողջ տարածքից պատերազմի ռազմագերիները և տեղահանված մարդիկ ուղարկվել են քաղաք։ Այս մարդկանց թուրքերեն անվանել են "Սյուրգյուն" (Sürgün, ) ։ Այդուհանդերձ, շատ մարդիկ հրաժարվեցին վերադառնալ քաղաք, որի արդյունքում էլ տեղի ունեցել որոշ բախումներ գյուղացիների և թուրք զինվորականների միջև։ Բացի այդ, Ստամբուլում սկսել էր գրանցվել ժանտախտի որոշ դեպքեր։ Արդյունքում, 1459 թվականին Մեհմեդը թույլատրեց տարհանված հույներին՝ վերադառնալ Կոստանդնուպոլիս ։ Նա հրավիրել է Եվրոպայի տարբեր երկրներում գտնվող մարդկանց ապրելու իր մայրաքաղաքում՝ ստեղծելով կոսմոպոլիտ հասարակություն, որը գերակա էր Կոստանդնուպոլսի բնակչության կազմում՝ Օսմանյան կայսրության հետագա տարիների ընթացքում ։ Ժանտախտի տարածումը, այդուհանդերձ, անխուսափելի էր։ Պատմաբանները վկայում են, որ 16-րդ դարը Ստամբուլի պատմության մեջ եղել է «հիվանդոտ» դարաշրջան։ Մասնավորապես, ժանտախտի բռնկումներ են գրանցվել 1520 թվականից սկսած։ Ժանտախտի բռնկման ընդմիջումներ են եղել 1529-1533, 1549- 1552 և 1567-1570 թվականներին։ Համաճարակը սկսվել էր Արևմուտքում և Օսմանյան կայսրության միջոցով տարածվել դեպի Հիջազ և Հարավային Ռուսաստան ։ Անատոլիայի բնակչության աճի շնորհիվ Ստամբուլը կարողացավ լրացնել բնակչության պակասը և 1800-ականների սկզբին այն հասավ 500 000-ի։ Մեհմեդ II-ը վերակառուցել է նաև քաղաքի վնասված ենթակառուցվածքները, ներառյալ նաև քաղաքի ջրային համակարգը, սկսել է իրականացնել Գրանդ բազարի և սուլթանի պաշտոնական նստավայրի՝ Թոփքափը ամրոցի կառուցումը ։ Մայրաքաղաքը Էդիրնեից (նախկինում՝ Ադրիանապոլիս) Կոստանդնուպոլիս տեղափոխելուց հետո, նոր կայսրությունը հայտարարվել է որպես Հռոմեական կայսրության ժառանգ և իրավահաջորդ ։
Օսմանյան դինաստիան Կոստանդնուպոլիսը քրիստոնեական մայրաքաղաքից վերածեց իսլամական մշակույթի կենտրոնի և խորհրդանիշի։ Ստեղծվեցին կրոնական հիմնադրամներ, որոնք պետք է զբաղվեին կայսերական շքեղ մզկիթների կառուցմամբ, որոնց կից կառուցվում էին նաև դպրոցներ, հիվանդանոցներ և հասարակական բաղնիքներ ։ Օսմանյան դինաստիան 1517 թվականին հայտարարել է խալիֆայության հիմնադրման մասին։ Այդպիսով, Ստամբուլը շուրջ չորս դար եղել է պատմության վերջին խալիֆայության մայրաքաղաքը ։ Սուլեյման I սուլթանը կառավարել է 1520- 1566 թվականներին։ Վերջինիս կառավարման ժամանակաշրջանը եղել է Օսմանյան կայսրության ծաղկման և զարգացման դարաշրջանը։ Հատկապես զարգացել են երկրի և քաղաքի տնտեսությունը և ճարտարապետությունը։ Օսմանյան ճարտարապետության ոլորտում հատկապես նշանակալի է հայազգի Սինան ճարտարապետի ունեցած ներդրումը։ Սինանը նախագծել և կառուցել է Ստամբուլի պատմական կառույցների և մզկիթների մի մասը։ Բուռն զարգացում են ապրել նաև կերամիկան, վիտրաժը, իսլամական վայելչագրությունը և օսմանյան մանրանկարչությունը ։ 18-րդ դարի վերջին Ստամբուլի բնակչությունը կազմել է 570,000 մարդ ։
19-րդ դարի սկզբում տեղի ունեցած ցույցերի և դժգոհությունների ժամանակաշրջանում օսմանյան գահին նստում է Մահմուդ II Բարեփոխիչ սուլթանը, որի կառավարման ժամանակ էլ ընդունվել է Թանզիմաթը։ Թանզիմաթի ընդունման արդյունքում Ստամբուլում տեղի ունեցան քաղաքական լուրջ բարեփոխումներ, ինչպես նաև նոր տեխնոլոգիաների ներդրում՝ Ստամբուլի կառավարման համակարգում ։ Այս ժամանակաշրջանում Ոսկեղջյուրի երկայնքով մեկ սկսել են կառուցվել կամուրջներ, իսկ արդեն 1880-ական թվականներին Ստամբուլը միացավ Եվրոպական երկաթուղային ցանցին ։ Ժամանակակից տեխնիկական հնարավորությունները, ինչպես օրինակ ջրի մատակարարման համակարգը, էլեկտրականությունը, հեռախոսը և տրամվայը, Ստամբուլում հայտնվել են հետագա մի քանի տասնամյակների ընթացքում, չնայած այն հանգամանքին, որ դրանք հայտնվել են ավելի ուշ, քաղ եվրոպական այլ քաղաքներում ։ Սակայն տեղի ունեցած բարեփոխումները չկանխեցին Օսմանյան կայսրության թուլացումը և անկումը։
20-րդ դարի սկզբում, Երիտթուրքերը տապալեցին սուլթան Աբդուլ Համիդ II-ին։ 20-րդ դարի առաջին կեսում Օսմանյան մայրաքաղաքի պատմությունը եղել է արյունոտ ։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ բրիտանական, ֆրանսիական և իտալական զորքերը բռնազավթեցին Կոստանդնուպոլիսը։ Քաղաքի հայ բնակչության մեծ մասը 1915 թվականի ապրիլի 24-ին դարձավ Կարմիր կիրակիի զոհը, որի ժամանակ հայ մտավորականության մեծ մասը ձերբակալվեց և հետագայում սպանվեց Հայոց ցեղասպանության մնացած զոհերի հետ միասին։ Ի հիշատակ Հայոց ցեղասպանության զոհերի, ապրիլի 24-ը հռչակվել է Ցեղասպանության զոհերի հիշատակի օր ։ Օսմանյան վերջին Մեհմեդ VI սուլթանը տապալվել է 1922 թվականի նոյեմբերին Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքի կողմից։ 1923 թվականի սեպտեմբերի 23-ին Լոզանի պայմանագրով ավարտվել է Կոստանդնուպոլսի բռնազավթումը։ Հենց նույն օրն էլ Թուրքիան Աթաթուրքի կողմից հռչակվել է որպես հանրապետություն ։
Հանրապետության առաջին տարիներին, երկրի մայրաքաղաքը Ստամբուլից տեղափոխվել է Անկարա։ Անկարայի ընտրության պատճառն այն է, որ Աթաթուրքը իր պայքարը սկսել է հենց այստեղից։ Բացի այդ, Անկարան գտնվում է երկրի կենտրոնում, այն դեպքում, երբ Ստամբուլը գտնվում էր երկրի հյուսիս-արևմուտքում։ Մայրաքաղաքի տեղափոխության պատճառներից մեկն էլ օսմանյան պատմությունից ազատումն էր ։ 1940-ական թվականների վերջին և 1950-ական թվականների սկզբին Ստամբուլում սկսել են տեղի ունենալ ճարտարապետական լուրջ փոփոխություններ։ Քաղաքում կառուցվել են նոր հրապարակներ, բուլվարներ և պողոտաներ, որոնք կառուցվել են քաղաքի տարբեր հատվածներում։ Դրանց մի մասը կառուցվել են պատմական հուշարձանների վայրերում։ Այսպես, Թաքսիմ հրապարակի տեղում նախկինում եղել են զորանոցներ, իսկ դրանից առաջ էլ՝ հայկական գերեզմանատուն ։ Ստամբուլի բնակչությունը սկսել է արագ տեմպերով աճել 1970-ական թվականներին։ Պատճառը Անատոլիայից ներգաղթած միգրանտների աճող թիվն էր, ովքեր Ստամբուլ էին գալիս նորակառույց գործարաններում աշխատանք փնտրելու նպատակով, որոնք կառուցվում էին քաղաքի ասիական հատվածում` հատկապես Քարթալում, Բեյքոզում, Թուզլայում, Մալթեփեում և Սուլթանբեյլիում։ Արդյունաբերական զարգացման արդյունքում, Ստամբուլի հարակից գյուղերը և անտառները աստիճանաբար ներառվել են քաղաքի մեջ և դարձել ներկայումս Եվրոպայի ամենամեծ քաղաքի թաղամասերից և շրջաններից մեկը ։
Աշխարհագրություն
Ստամբուլը գտնվում է Թուրքիայի հյուսիսարևմտյան մասում՝ Մարմարածովյան տարածաշրջանում։ Ընդհանուր առմամբ, Ստամբուլի տարածքը կազմում է 5.343 կիլոմետր քառակուսի (2 063 քառակուսի մղոն)։ Բոսֆորը, որն իրար է կապում Մարմարա և Սև ծովերը, քաղաքը բաժանում է երկու մասի՝ եվրոպականի, որտեղ գտնվում են քաղաքի պատմական թաղամասերը և կառույցները և ասիականի, որտեղ տեղակայված է քաղաքի գործարար հատվածը։ Եվրոպական հատվածը գտնվում է Արևելյան Թրակիա պատմական տարածաշրջանում, իսկ ասիականը՝ Անատոլիայում (Փոքր Ասիա թերակղզի)։ Ստամբուլի եվրոպական հատվածն իր հերթին բաժանվում է Ոսկեղջյուրով․ բնական նավահանգիստ, որի ափերին են հիմնադրվել պատմական Բյուզանդիոն և Կոստանդնուպոլիս քաղաքները։ Մարմարա ծովի, Բոսֆորի նեղուցի ր Ոսկեղջյուրի միախառնման վայրը, որը գտնվում է Ստամբուլի սրտում, հազարավոր տարիներ եղել է կռվախնձոր տարբեր գերտերությունների միջև։ Բացի այդ, այն կարևոր նշանակություն ունի քաղաքի լանդշաֆտի համար ։
Ինչպես Հռոմը, որը տեղակայված է յոթ բլուրների վրա, Ստամբուլը նույնպես տեղակայված է յոթ բլուրների վրա, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի առնվազն մեկ կայսերական մզկիթ։ Բլուրներից ամենաարևելյանը գտնվում է Սարայբուրնու պատմական թերակղզու վրա, որտեղ գտնվում է Թոփքափը կայսերական ամրոցը ։ Սարայբուրնուի դիմաց՝ Ոսկեղջյուրի հակադիր ափին, գտնվում մեկ այլ կոնային բլուր, որտեղ տեղակայված է Բեյօղլու (նախկինում՝ մինչր 1870 թվականի հրդեհը, թաղամասը կոչվել է Պերա) ժամանակակից թաղամասը։ Կապված իր տեղագրության հետ, Բեյօղլուի կառույցները ժամանակին կառուցվել են տեռասային պահպանվող պատերի միջոցով, իսկ ճանապարհները կառուցված են եղել աստիճանների տեսքով ։ Յուսքյուդարը (նախկինում Սկյուտար), որը գտնվում է Ստամբուլի ասիական հատվածում, հիմնականում ունի բլրային կառուցվածք, որը ձգվում է, ընդհուպ մինչև Բոսֆորի ափ։ Ստամբուլի Շեմսիփաշա և Այազմա թաղամասերի տեղանքն ավելի կտրուկ է՝ ձևավորելով մի յուրօրինակ հրվանդան։ Ստամբուլի ամենաբարձր կետը Չամլըջա բլուրն է, որն ունի 288 մետր բարձրություն ։ Ստամբուլի հյուսիսային մասը, ի տարբերություն հարավային ափի, ունի ավելի բարձր աշխարհագրական դիրք։ Այստեղ կան տեղանքներ, որոնց բարձրությունը գերազանցում է 200 մետրը (660 ոտնաչափ)։ Ստամբուլի հյուսիսային հատվածում գտնվող որոշ ժայռոտ ափեր նման են ֆյորդների, որոնք հիմնականում գտնվում են Բոսֆորի նեղուցի և Սև ծովի հատման վայրում։
Կլիմա
Կյոպպենի կլիմաների դասակարգման համաձայն, Ստամբուլի կլիման գտնվում է միջերկրածովյան կլիմայի (Csa), մերձարևադարձային կլիմայի (Cfa) և ծովային կլիմայի (Cfb) սահմանագծում, քանի որ քաղաքը գտնվում է տարանցիկ կլիմայական գոտում։ Ընդունված է ասել, որ Ստամբուլը գտնվում է չափավոր կլիմայական գոտում։ Դրա շնորհիվ այստեղ պարզ արտահայտվում են տարվա բոլոր չորս եղանակները։ Ամռան ամիսներին տեղումները կազմում են 20-65 մմ՝ կախված տեղանքից։ Այն չի կարելի դասակարգել որպես, լոկ, միջերկրական կամ մերձարևադարձային կլիմայական գոտի  ։ Շնորհիվ իր չափսերի, աշխարհագրական դիրքի, ծովային տեղագրության և վերջապես, ամենակարևորը, երկու տարբեր ջրային տարածություններում առկա ափագծերի՝ հյուսիսում և հարավում, Ստամբուլում առկա են միկրոկլիմաներ։ Քաղաքի հյուսիսային հատվածին, այդ թվում նաև Բոսֆորի ափագծին, բնորոշ են ծովային և մերձարևադարձային մուսսոնային կլիմաները։ Պատճառը Սև ծովից եկող խոնավությունն է, ինչպես նաև բուսականության բարձր կենտրոնացվածությունը շրջանում։ Կլիման քաղաքի առավել խիտ բնակեցված վայրերում, ընդհուպ մինչև Մարմարա ծով, տաք է, չոր և սակավ խոնավ ։ Քաղաքի հյուսիսային հատվածում (Բահչեքյոյ 1166.6 մմ) տեղումների միջին տարեկան քանակը կարող է երկու անգամ գերազանցել հարավային հատվածում տեղումների միջին տարեկան թվաքանակին (Ֆլորյա 635.0 մմ) ։ Ստամբուլի հյուսիսային և հարավային հատվածների տարեկան միջին ջերմաստիճանի միջև էական տարբերություններ կան։ Այսպես, Բահչեքյոյում տարեկան միջին ջերմաստիճանը կազմում է 12.8 C, իսկ Քարթալում՝ 15.03 C ։ Ստամբուլի մարզի այն հատվածները, որոնք հեռու են գտնվում երկու ծովերի ափերից ունեն մայրցամաքային կլիմային բնորոշ առանձնահատկություններ։ Մարզի մայրցամաքային և ծովային տարածաշրջաններում տարվա կտրվածքով տարբերվում են գիշերների և ցերեկների տարբերությունները, ինչպես նաև տարբեր են ամռան և ձմռան տարեկան միջին ջերմաստիճանները։ Մարզի որոշ հատվածներում ձմռանը, հատկապես գիշերվա ժամերին, ջերմաստիճանը զրոյից ցածր է։
Ստամբուլում, հատկապես առավոտյան ժամերին, խոնավությունը կարող է հասնել 80 տոկոսի ։ Խոնավության պատճառով, Ստամբուլում հաճախակի մառախուղ է՝ հատկապես քաղաքի հյուսիսային (Սարըյեր) և կենտրոնից հեռու գտնվող հատվածներում ։ Թանձր մառախուղը խանգարում է քաղաքի տրանսպորտային երթևեկությանը, այդ թվում նաև Բոսֆորով նավային երթևեկությանը։ Թանձր մառախուղը ավելի բնորոշ է աշնան և ձմռան ամիսներին, երբ առավոտյան ժամերին խոնավությունը կարող է հասնել առավելագույնի  ։ Ամռան ամիսներին խոնավությունը և մառախուղը սովորաբար վերանում են կեսօրին, սակայն խոնավությունը ամռան շոգը ուժգնացնում է ։ Ամռան ամիսների ընթացքում, բարձր ջերմաստիճանը միջինում հասնում է  29 °C, իսկ հորդառատ անձրևները հազվադեպ են լինում։ Հունիսից օգոստոս ամիսներին միայն մոտ 15 օր է, որ Ստամբուլում փոփոխական եղանակ է լինում ։ Ստամբուլում ամպրոպները ամենաշատը գրանցվում են հենց ամռան ամիսներին ։
Ստամբուլում ձմռանն ավելի ցուրտ է, քան Միջերկրական ավազանի մյուս քաղաքներում։ Ձմռան ամիսներին ջերմաստիճանը միջինում կազմում է 1 - 4 C ։ Լճի ձյան էֆեկտը, որը հիմնական տարածված Սևծովյան շրջանում, բավականին տարածված է երևույթ է։ Սակայն լճի ձյան էֆեկտը բավականին դժվար է կանխատեսել, բացի այդ այն կարող է կործանարար լինել քաղաքի ենթակառուցվածքների համար ։ Գարունը և ամառը մեղմ են, սակայն հաճախ խոնավ և անկանխատեսելի։ Հյուսիս-արևմուտքից փչող ցուրտ քամիները և հարավից փչող տաք օդային հոսանքները կարող են ջերմաստիճանի տատանումների պատճառ հանդիսանալ ։ Ընդհանուր առմամբ, Ստամբուլում տարվա մեջ մոտ 130 օր քամոտ է։ Քամու ուժգնությունը վայրկյանում հասնում է մինչև 810 մմ ։ Ջերմաստիճանի առավելագույն և նվազագույն ցուցանիշները գրանցվել են քաղաքի կենտրոնում՝ Մարմարա ծովի ափին 40.5 °C և -16.1 °C։ Մեկ օրվա ընթացքում տեղումների ամենամեծ ծավալը եղել է 227 մմ, իսկ ձնածածկույթի առավելագույն բարձրությունը եղել է 80 սմ ։
Քաղաքային պատկեր
Ֆաթիհ շրջանը, որն անվանվել է ի պատիվ օսմանյան Մեհմեդ II Ֆաթիհ (Հաղթանակ) սուլթանի (Fatih Sultan Mehmed), համապատասխանում է այն նույն շրջանին, որը որ եղել է մինչ Օսմանյան կայսրության կողմից 1453 թվականին Կոստանդնուպոլսի գրավումը, ինչպես նաև Կոստանդնուպոլիս քաղաքի ողջ տարածքը (ներկայումս այն կենտրոնական թաղամասերից մեկն և կոչվում է Ստամբուլի պատմական թերակղզի)։ Ֆաթիհի ափերը հարավից ողողվում են Ոսկեղջյուրի ջրերով։ Շրջանի հյուսիսային հատվածում գտնվում է ջենովական Գալաթայի աշտարակը ։ Գալաթան (Քարաքյոյ) թաղամաս է կենտրոնական Բեյօղլու (Պերա) շրջանում։ Վերջինս համարվում է Ստամբուլի առևտրային և ժամանցի կենտրոնը։ Բեյօղլու թաղամասում են գտնվում Իստիկլյալ պողոտան և Թաքսիմ հրապարակը ։
Դոլմաբահչե ամրոցը, որը եղել է օսմանյան սուլթանների նստավայրը կայսրության վերջին տարիներին, գտնվում է Ստամբուլի եվրոպական հատվածում՝ Բեշիկթաշ շրջանում։ Պալատը կառուցված է Բոսֆորի նեղուցի ափին։ Բեշիկթաշը շրջանը գտնվում է Բեյօղլուից դեպի հյուսիս։ Բարձր դուռ անվամբ (հայտնի է նաև Բաբ Ալի), որը դարձել էր օսմանյան կառավարության փոխանունը, բնորոշում էին Կայսերական դարպասները (Bâb-ı Hümâyûn), որոնք գտնվել են Թոփքափը ամրոցի հակադիր մասում։ Սակայն 18-րդ դարի վերջից, Բարձր դուռ (կամ ուղղակի Դուռ) անվամբ սկսել են բնորոշել Սադրազամլըքի (Վարչապետ) պալատը, որը գտնվել է Թոփքափը պալատի մոտ՝ Չաղալօղլու թաղամասում։ Այստեղ տեղակայված են եղել Մեծ վեզիրի (Sadrazam) և մնացած վեզիրների գրասենյակները։ Այստեղ են նաև ընդունվել օտարերկրյա դիվանագետները։ Օրթաքյոյ նախկին գյուղը գտնվում է Բեշիկթաշ շրջանում։ Այս թաղամասում է գտնվում հայտնի Օրթաքյոյ մզկիթը, որը գտնվում է Բոսֆորի կամրջի մոտ։ Մզկիթը կառուցվել է հայազգի Կարապետ և Նիկողայոս Բալյանների կողմից։ Կապելով Ստամբուլի եվրոպական և ասիական հատվածները՝ Բոսֆորի կամուրջը համարվում է Եվրոպայի ամենագեղեցիկ կամուրջներից մեկը։ Բոսֆորի երկու ափերին էլ կառուցված են յալըներ՝ շքեղ առանձնատներ, որոնք կառուցված են եղել օսմանյան արիստոկրատների և էլիտայի համար՝ որպես ամառանոցներ ։ Ծովափնյա հատվածից մի փոքր հեռու, քաղաքի հիմնական ավտոմայրուղիներից դուրս գտնվում են Լևենտ և Մասլաք շրջանները, որոնք համարվում են Ստամբուլի հիմնական բիզնես թաղամասերը ։
Օսմանյան ժամանակաշրջանում, Յուսքյուդարը և Քադըքյոյը ներառված չեն եղել Ստամբուլի քաղաքի կազմի մեջ և դիտարկվել են որպես ամառանոցային տարածքներ, որտեղ իրենը յալըները և այգիներն են ունեցել Ստամբուլի բնակիչները։ Սակայն 20-րդ դարի երկրորդ կեսին, Ստամբուլի ասիական հատվածը քաղաքային բուռն զարգացում ապրեց։ Քաղաքի այս շրջանի զարգացումը կատարելագործեց նաև ենթակառուցվածքները և քաղաքային պլանավորումը, ի տարբերություն քաղաքի մյուս հատվածների ։ Բոսֆորի ասիական հատվածի մեծ մասը հանդիսանում է արվարձան՝ եվրոպական Ստամբուլի տնտեսական և առևտրային կենտրոնների համար։ Այստեղ բնակվում է Ստամբուլի բնակչության մեկ երրորդը՝ քաղաքի աշխատավոր հատվածի մեկ քառորդը ։ 20-րդ դարում Ստամբուլում տեղի ունեցած էքսպոնենտալ աճի արդյունքում, քաղաքի նշանակալի մասը բաղկացած է գեջեքոնդուներից (թարգմանաբար՝ գիշերը կառուցված)։ Գեջեքոնդուները անօրինական կառուցված շինություններ էին, որտեղ բնակվում է Ստամբուլի համեմատաբար աղքատ բնակչությունը ։ Ներկայումս, որոշ գեջեքոնդու շրջաններ ամբողջությամբ քանդվել և փոխարինվել են ժամանակակից բնակելի բազմահարկ շենքերով ։ Ավելին, ներկայումս Ստամբուլում իրականացվում են լայնամասշտաբ շինարարական աշխատանքներ, ինչպես օրինակ Թարլաբաշըում ։ Որոշ նախագծեր և շինարարական աշխատանքներ, ինչպես օրինակ Սուլուքուլեում տեղի ունեցող շինարարությունը, ենթարկվում են բացահայտ քննադատության ։ Թուրքական կառավարությունն ունի լայնամասշտաբ ծրագրեր, որոնց հիմնական նպատակը դեպի արևմուտք քաղաքի ընդլայնումն է։ Այդպիսի նախագծերից մեկը Ստամբուլի նոր օդանավակայանն է, որն իր մեծությամբ լինելու աշխարհում ամենամեծը։ Ստամբուլի նոր օդանավակայանը կփոխարինի մյուս երկու՝ Աթաթուրքի անվան և Սաբիհա Գյոքչենի անվան միջազգային օդանավակայանները։ Քաղաքի նոր հատվածները կներառեն չորս տարբեր բնակավայրեր, որոնք ունենալու են հատուկ ենթակառուցվածքներ և նախատեսված են լինելու 1,5 միլիոն մարդու համար ։
Ստամբուլի չունի քաղաքային գլխավոր զբոսայգի, սակայն ունի բազմաթիվ կանաչ տարածքներ։ Գյուլհանե զբոսայգին և Յըլդըզ զբոսայգին ստամբուլցիների սիրած վայրերից մեկն են։ Այստեղ են գտնվում նաև Թոփքափը և Յըլդըզ ամրոցները։ Այս զբոսայգիները դարձել են հանրային միայն Թուրքական Հանրապետության առաջին տարիների ընթացքում ։ Զբոսայգիներից մյուսը Ֆեթհի փաշայի զբոսայգին է, որը տեղակայված է Ստամբուլի ասիական հատվածում՝ Բոսֆորի կամրջի մոտ։ Զբոսայգու հակադիր մասում՝ Բոսֆորից այն կողմ, գտնվում է Յըլդըզ ամրոցը։ Ֆեթհի փաշայի զբոսայգուց այն կողմ՝ քաղաքի եվրոպական հատվածում է գտնվում Էմիրղան զբոսայգին, որը հայտնի է նաև Կիպարադես (կիպարիսի անտառը)։ Զբոսայգի կառուցվել է բյուզանդական ժամանակահատվածում։ Օսմանյան ժամանակաշրջանում, այն առաջին անգամ 16-րդ դարում նվիրվել է նիշանջը Ֆերիդուն Ահմեդ փաշային։ 17-րդ դարում Մուրադ IV սուլթանը զբոսայգին նվիրել է սեֆյան էմիր Գյունե Խանին։ Այստեղից էլ առաջացել է Էմիրղան անվանումը։ 47 հեկտար (120 ակր) տարածք ունեցող զբոսայգին հետագայում (19-րդ դարում) ձեռք է բերվել Օսմանյան Եգիպտոսի և Սուդանի խեդիվ Իսմայիլ-Փաշայի կողմից։ Էմիրղան զբոսայգին հայտնի է իր բույսերով և վարդակակաչի ամենամյա փառատոններով, որոնք կազմակերպվում են 2005 թվականից ։ Արդարություն և զարգացում կուսակցության կառավարության մտադրությունը Թաքսիմ Գեզի զբոսայգին փոխարինելու Թաքսիմի ռազմական զորանոցների, որոնք գտնվել են Թաքսիմ հրապարակում և քանդվել 1940 թվականին, հանգեցրեց զանգվածային դժգոհությունների։ Թաքսիմ Գեզիի ցույցերի ժամանակ բարձրացվել են թուրք հասարակությանը անհանգստացնող բազմաթիվ հիմնախնդիրներ։ Ամառային ամիսներին Ստամբուլում բավականին հայտնի է Բելգրադի անտառը, որն ունի ավելի քան 5 000 հեկտար տարածություն (14 000 ակր) և գտնվում է քաղաքի հյուսիսային հատվածում։ Բյուզանդական և օսմանյան ժամանակաշրջանում անտառը եղել է խմելու ջրի հիմնական մատակարար, իսկ ջրամբարների մնացորդները կարելի է տեսնել մինչ օրս ։
Ճարտարապետություն
Ստամբուլը հայտնի է բյուզանդական և օսմանյան ժամանակաշրջանի իր հուշարձաններով, սակայն այդ ճարտարապետական կառույցները արտացոլում են տարբեր մարդկանց և կայսրությունների, որոնք իշխել են քաղաքի վրա։ Հռոմեական և ջենովական ճարտարապետությունը, օսմանյան ճարտարապետական հուշարձանների հետ միասին, բավականին տարածված և հայտնի են Ստամբուլում։ Ստամբուլում հունական ժամանակաշրջանի որևէ կառույց չի պահպանվել։ Սակայն հռոմեական ժամանակաշրջանի կառույցները պահպանվել են մինչ մեր օրերը։ Թեոդոսիոսի կոթողը (Թեոդոսիոսի օբելիսկը) կառուցվել է Հուստինիանոս I-ի կողմից և տեղադրված է եղել Կոստանդնուպոլսի հիպոդրոմում։ Ներկայումս հիպոդրոմը գտնվում է Սուլթանահմեդ հրապարակում։ Հռոմեական ժամանակաշրջանի հայտնի կառույցներից է նաև Վաղեսի ջրանցույցը, որը կառուցվել է 4-րդ դարում։ Ջրանցույցը (ակվեդուկը) գտնվում է Ֆաթիհ շրջանի ծայր արևմուտքում ։ Կոստանդինի կոթողը, որը կառուցվել է մ.թ. 330 թվականին՝ խորհրդանշելու Հռոմեական նոր մայրաքաղաքը, տեղադրված է հիպոդրոմից մի քանի հարյուր մետր այն կողմ ։
Վաղ շրջանի բյուզանդական ճարտարապետությունը նման է կամարների և սյուների դասական հռոմեական մոդելին, սակայն փոփոխության են ենթարկվել որոշ տարրեր, որոնք հատկապես բնորոշ են Սուրբ Սերգեյի և Բաքոսի եկեղեցուն։ Ստամբուլի ամենահին գործող բյուզանդական եկեղեցին (չնայած որ կիսաքանդ է) Ստուդիոսի եկեղեցին է։ Եկեղեցին կառուցվել է 454 թվականին։ Հետագայում վերաօծվել է որպես Իմրահոր մզկիթի ։  1261 թվականին, Կոստանդնուպոլսի գրավումից հետո, բյուզանդացիները մեծացրել են պահպանված երկու խոշոր եկեղեցիները եկեղեցիները՝ Խորայի եկեղեցին և Փամակարիստոսի եկեղեցին։ Բյուզանդական ճարտարապետության գլուխգործոցներից և Ստամբուլի ամենատեսարժան վայրերից մեկը համարվում է Այա Սոֆիան։ Գմբեթի հետ միասին տաճարն ունի 31 մետր (102 ոտնաչափ) բարձրություն ։ Մի քանի հարյուրամյակ շարունակ Այա Սոֆիան եղել է աշխարհի ամենամեծ տաճարը։ Հետագայում տաճարը վեր է ածվել մզկիթի։ 1935 թվականից սկսած Այա Սոֆիան գործող թանգարան է ։
Ստամբուլում օսմանյան ճարտարապետության պահպանված ամենահին հուշարձանները համարվում են Անադոլուհիսար և Ռումելիհիսար ամրոցները, որոնք ծառայել են օսմանցիներին՝ Կոստանդնուպոլսի պաշարման ժամանակ ։ Հաջորդող չորս դարերի ընթացքում, Օսմանյան դինաստիան մեծ ազդեցություն է ունեցել Ստամբուլի տեսահորիզոնի և ճարտարապետական ոճի վրա։ Օսմանյան ճարտարապետական ոճի մեջ ներառված են նաև աշտարակավոր մզկիթները և շքեղ ամրոցները։ Ամենամեծ Թոփքափը ամրոցը ճարտարապետական մի քանի ոճերի խառնուրդ է։ Օրինակ, կայսերական հարեմը զարդարված է բարոկկո ոճով, իսկ Էնդերուն  գրադարանը՝ նեոդասական ճարտարապետական ոճով ։ Կայսերական մզկիթները, որոնց կազմի մեջ մտնում են Ֆաթիհ մզկիթը, Բայեզիդ մզկիթը, Յավուզ Սելիմը, Կապույտ մզկիթը, Սուլեյմանիե մզկիթը և Նոր մզկիթը։ Բոլոր այս մզկիթները կառուցվել են Օսմանյան կայսրության ծաղկման փուլում՝ 16-17-րդ դարերում։ Հաջորդող դարերում, հատկապես Թանզիմաթի բարեփոխումներից հետո, օսմանյան ճարտարապետությունը ներազդվել է եվրոպական ոճով ։ Այդ օրինակներից մեկը կայսերական Նուրուօսմանիե մզկիթն է։ Իստիկլյալ պողոտայի վրա տեղակայված եվրոպական երկրների դեսպանատների շենքերը կառուցված են նեոդասական, վերածննդի դարաշրջանի և մոդեռն ճարտարապետական ոճերով, որոնք իրենց ազդեցությունն են ունեցել Բեյօղլու թաղամասի եկեղեցիների, խանութների, թատրոնների և պետական կառույցների շենքերի ճարտարապետության վրա (օրինակ՝ Դոլմաբահչե պալատը) ։
Կառավարում
Սկսած 2004 թվականից, Ստամբուլի համայնքային սահմանները համընկնում են Ստամբուլի մարզի սահմանների հետ ։ Քաղաքը, որը զուհագեռ համարվում է նաև համանուն մարզի կենտրոնը, ղեկավարվում է Ստամբուլի մարզային քաղաքապետարանի կողմից։ Ստամբուլ քաղաք-մարզը իր հերթին բաժանված է 39 շրջանների։
Քաղաքի ներկայիս կառուցվածքը ստեղծվել է 19-րդ դարում՝ Թանզիմաթի շրջանակներում տեղի ունեցած բարեփոխումների արդյունքում։ Մինչ այդ, քաղաքը ղեկավարել են իսլամական դատավորները և իմամը, որոնց գործունեությունն էլ վերահսկվել է մեծ վեզիրի կողմից։ Հետևելով ֆրանսիական քաղաքների մոդելին՝ քաղաքի կառավարման կրոնական մոդելը փոխարինվել է քաղաքապետով և համաքաղաքային խորհրդով, որի կազմում ներառված էին Ստամբուլ էթնիկ և կրոնական տարբեր խմբերի ներկայացուցիչներ (միլլեթ) ։ Օրենքները ուժի մեջ մտան 1876 թվականին Օսմանյան կայսրությունում ընդունված սահմանադրությունից հետո, որով նախատեսված էր ընդլայնել քաղաքի կառուցվածքը։ Հիմք ընդունելով Փարիզի վարչական բաժանումը՝ ձևավորվեց Ստամբուլի վարչական նոր բաժանում։ Սակայն այդ բաժանումը ամբողջությամբ չկիրառվեց ընդհուպ մինչև 1908 թվականը, երբ քաղաքը ստացավ մարզի կարգավիճակ՝ իրեն ենթակա 9 շրջաններով ։ Այս համակարգը շարունակեց գործեց նաև Թուրքիայի Հանրապետության հռչակումից հետո, սակայն մարզ բառը փոխարինվեց բելադիե (քաղաքապետարան) բառով։ Իսկ արդեն 1957 թվականին հեռացվեց նաև քաղաքապետարան բառը ։
1980-ական թվականների սկզբին փոքր քաղաքները, որոնք գտնվում էին մեծ քաղաքներին կից, այդ թվում նաև Ստամբուլին, սկսեցին աստիճանաբար միանալ մետրոպոլ քաղաքներին՝ ձևավորելով մետրոպոլային (համընդհանուր, միացյալ) համայնքներ քաղաքապետարաններ ։ Ստամբուլի մարզային քաղաքապետարանի հիմնական օրենսդիր մարմինը Համաքաղաքային խորհուրդն է, որը կազմված է առանձին շրջանների խորհուրդների անդամներից։
Համաքաղա խորհուրդը պատասխանատու է համաքաղաքային նշանակություն ունեցող հիմնախնդիրների համար, որը ներառում է բյուջեի կառավարումը, քաղաքացիական ենթակառուցվածքների նկատմամբ վերահսկողությունը և թանգարանների և մշակութային խոշոր կենտրոնների գործունեության նկատմամբ վերահսկողությունը ։ Քանի որ քաղաքի ղեկավարումը իրականացվում է "ուժեղ քաղաքապետ, թույլ խորհուրդ" սկզբունքով, խորհրդի նախագահ համարվող մարզային քաղաքապետը ունի իշխանություն ընդունելու արագ որոշումներ, որոնք հաճախ ընդունվում են թափանցիկության բավականաչափ բարձր մակարդակի պայմաններում ։ Համաքաղաքային խորհրդին կից գործում է նաև Համաքաղաքային գործադիր կոմիտեն, որը, սակայն, ունի սահմանափակ լիազորություններ՝ ինքնուրույն ընդունելու այս կամ այն որոշումը ։ Կոմիտեի բոլոր ներկայացուցիչները նշանակվում են մարզային քաղաքապետի և Խորհրդի կողմից։ Ընդորում, կոմիտեն կարող է գլխավոր քաղաքապետը կամ նրա կամ նրան ենթակա պաշտոնյայի կողմից նշանակված անձանցից մեկը ։
Շրջանային խորհուրդները հիմնականում պատասխանատու են իրենց շրջաններում թափոնների կառավարման և շինարարական նախագծերի իրականացման համար։ Նրանցից յուրաքանչյուրը ունի իր բյուջեն, չնայած այն հանգամանքին, որ մարզային քաղաքապետը իրավունք ունի վերանայելու շրջանային որոշումները։ Բոլոր շրջանների խորհուրդների անդամների մեկ հինգերորդը, ներառյալ նաև շրջանների ղեկավարները, ներկայացնում են իրենց շրջանը Համաքաղաքային խորհրդում ։ Շրջանների խորհրդի և Համաքաղաքային խորհրդի բոլոր անդամները, ներառյալ նաև մարզային քաղաքապետը, ընտրվում են հինգ տարի ժամկետով ։ Արդարություն և զարգացում կուսակցության անդամ Քադիր Թոփբաշ 2004-2017 թվականները եղել է Ստամբուլի քաղաքապետ։ 2017 թվականի սեպտեմբերի 28-ից 2019 թվականի մարտի 30-ը պաշտոնը զբաղեցրել է Մևլյութ Ույսալը ։ 2019 թվականի մարտի 31-ին քաղաքապետի պաշտոնում ընտրվել է Էքրեմ Իմամօղլուն։
Քանի որ Ստամբուլի մարզային քաղաքապետարանը և Ստամբուլի մարզպետարանը ունեն հավասարազոր իրավասություններ, մարզային կառավարությանը վերապահված են համեմատաբար ավելի քիչ լիազորություններ։ Ստամբուլի մարզային քաղաքապետարանի նման Ստամբուլի հատուկ մարզային վարչակազմը ունի ղեկավար, ժողովրդավարական ճանապարհով ընտրված օրենսդիր մարմին՝ մարզային խորհրդարանը, ինչպես նաև ընտրովի գործադիր կոմիտե։ մարզային մակարդակում իրականացնելով գործադիր մարմնի լիազորությունները՝ մարզային գործադիր կոմիտեն ունի գլխավոր քարտուղարություն և վարչությունների ղեկավարներ, ովքեր խորհրդատվություն են տրամադրում մարզային խորհրդարանին ։ Մարզային վարչակազմի լիազորությունները բավականին սահմանափակ են։ Վարչակազմի լիազորությունների մեջ մտնում են դպրոցների, նստավայրերի, կառավարական և վարչական կառույցների, ինչպես նաև ճանապարհների շինարարությունը և պահպանումը։ Վարչակազմը պատասխանատու է նաև Ստամբուլում արվեստների, մշակույթի և բնության պահպանման տարածման և խթանման համար ։ 2010 թվականի մայիսից մինչև 2014 թվականի հուլիսի 25-ը Ստամբուլի մարզպետը եղել է Հուսեյին Ավնի Մութլուն, իսկ ներկայումս այդ պաշտոնը զբաղեցնում է Վասիպ Շահինը ։
Ժողովրդագրություն
Իր պատմության ընթացքում, Ստամբուլը եղել է աշխարհի ամենամեծ քաղաքներից մեկը։ 500 թվականի դրությամբ, Կոստանդնուպոլիսը ունեցել է 400 000-ից 500 000 բնակչություն՝ գերազանցելով աշխարհի այդ ժամանակվա ամենամեծ քաղաքին՝ Հռոմին ։ Մինչը 12-րդ դարը Կոստանդնուպոլիսը, աշխարհի ամենամեծ քաղաքը լինելու համար, պայքարել է այնպիսի պատմական քաղաքների հետ, ինչպիսիք են Բաղդադը, Չանյանը, Քայֆինը և Մերվը։ Կոստանդնուպոլիսը այլևս երբեք չի եղել աշխարհի ամենամեծ քաղաքը, սակայն 1500-1750 թվականներին եղել է Եվրոպայի ամենամեծ քաղաքը, երբ իր բնակչությամբ գերազանցեց Լոնդոնին ։
Թուրքիայի վիճակագրական ինստիտուտի հաշվարկներով 2014 թվականին Ստամբուլի մարզի բնակչությունը կազմել է 14,377,019։ Այսինքն, Ստամբուլում բնակվել է Թուրքիայի բնակչության 19 %-ը ։ Մեկ այլ հաշվարկի համաձայն, միևնույն ժամանակ Ստամբուլի մարզի բնակչությունը, քաղաքի հետ միասին, կազմել է 14,657,434 ։ Եթե 2007 թվականի դրությամբ մարզի բնակչության միայն 89 %-ն էր բնակվում Ստամբուլ քաղաքում, ապա 2014 թվականի դրությամբ քաղաքում բնակվել է մարզի բնակչության 97–98%-ը ։ Համեմատելու համար պետք է նշել, որ 1980 թվականին քաղաքում բնակվել է մարզի բնակչության միայն 61 %-ը ։ Ստամբուլի եվրոպական հատվածում բնակվում է քաղաքի բնակչության 64.9%-ը, իսկ ասիական հատվածում՝ 35.1%-ը ։ Ներկայումս Ստամբուլը բնակչության թվաքանակով համարվում է 7-րդ խոշոր քաղաքը աշխարհում։ Ագլոմերացիոն ցուցանիշներով Ստամբուլն աշխարհում 24-րդն է։ Ստամբուլն իր մեծությամբ 18-րդ մեգապոլիսն է աշխարհում։ Պատճառն այն է, որ քաղաքը ավելի շատ համապատասխանում է ագլոմերացիոն կառուցվածքին, քան թե մեգապոլիսներին։ Այսօր, Ստամբուլը, Մոսկվայի հետ միասին, համարվում է Եվրոպայի ամենամեծ քաղաքային ագլոմերացիան։ Ստամբուլի բնակչության տարեկան աճը կազմում է 3,45 %, որն իր ցուցանիշներով 78-րդն է՝ Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության անդամ երկրների քաղաքների ցանկում։ Բնակչության աճի բարձր մակարդակը խոսում է երկրում ուրբանիզացման բարձր տենդենցի մասին, քանի որ ՏՀԶԿ անդամ երկրների քաղաքների ցանկում երկրորդ և երրորդ արագ աճող քաղաքները համարվում են Իզմիրը և Անկարան ։
Ստամբուլի բնակչության կտրուկ աճը տեղի է ունեցել 20-րդ դարի երկրորդ կեսին։ Արդյունքում, համեմատած 1950 թվականի հետ, Ստամբուլի բնակչությունը աճել է մոտ 10 անգամ ։ Բնակչության աճի պատճառներից մեկը Ստամբուլի սահմանների ընդլայնումն էր, որը տեղի է ունեցել 1980-1985 թվականներին։ Այս ժամանակաշրջանում Ստամբուլի բնակչության թվաքանակը կրկնապատկվել է ։ Բնակչության աճի պատճառներից մեկն էլ, և ներկայումս էլ է, Արևելյան Թուրքիայից միգրանտների ներհոսքի կայուն աճը, ովքեր աշխատանք գտնելու և կենսապայմանները բարելավելու նպատակով գաղթում են Ստամբուլ։ Ստամբուլում երկրի հյուսիսային և արևելյան մարզերից ներգաղթած մարդկանց թվաքանակը ավելի շատ է, քան այդ մարզերի բնակչության ընդհանուր թվաքանակը։ Միայն Սիվաս և Քասթամոնուի մարզներից ներգաղթյալների թիվը կազմում է մոտ 3 միլիոն ։ Համեմատական առումով, Ստամբուլի օտարազգի բնակչությունը փոքր է։ 2007 թվականի տվյալներով այն կազմում է 42 228 մարդ ։ Ստամբուլի բնակչության միայն 28 տոկոսն է, որ բնիկ ստամբուլցի է ։ Քաղաքի ամենախիտ բնակեցված շրջանները հյուսիս-արևմուտքում, արևմուտքում և հարավ-արևմուտքում (Ստամբուլի եվրոպական հատված)։ Ասիական հատվածի ամենախիտ բնակեցված շրջանը համարվում է Յուսքյուդարը ։
Էթնիկ և կրոնական խմբեր
Կոստանդնուպոլսի պատրիարքությունը տիեզերական պատրիարքության կարգավիճակ է ստացել 6-րդ դարում և հանդիսանում է ուղղափառ քրիստոնյա եկեղեցու առաջնորդը։ Այսօր, մոտ 300 000 000 մարդ ուղղափառ եկեղեցու հետևորդ է ։ Սկսած 1601 թվականից, Պատրիարքությունը տեղակայված է Ստամբուլի Սև Գևորգ եկեղեցում ։ 19-րդ դարում Ստամբուլի քրիստոնյա բնակչությունը կամ Հույն ուղղափառ եկեղեցու կամ Հայ առաքելական եկեղեցու հետևորդ էր ։ Թուրք ուղղափառ եկեղեցու գլխամասը նույնպես գտնվում է Ստամբուլում։ 20-րդ դարում տեղի ունեցած իրադարձությունների պատճառով, այդ թվում նաև 1923 թվականին տեղի ունեցած Հույն-թուրքական բնակչության փոխանակության, Ունևորության Տուրքը և 1955 թվականի Ստամբուլի ջարդերը, հույն բնակչության թվաքանակը, որը հիմնականում կենտրոնացած էր Ֆեներում և Սամաթիայում, կտրուկ նվազեց։ 21-րդ դարի սկզբին, Ստամբուլի հույն բնակչության թվաքանակը կազմում էր 3,000։ Ընդորում, 1923 թվականին քաղաքում հունական համայնքը ունեցել է 130 000 անդամ, իսկ 1910 թվականի մարդահամարի տվյալներով Թուրքիայում հույների թիվը կազմել է 850 000 ։ Ներկայումս Ստամբուլում բնակվում են 50 000 - 70 000 հայեր։ 1913 թվականի տվյալներով հայ համայնքի թիվը կազմել է 164 000։ Համայնքի կրճատման հիմնական պատճառը Հայոց ցեղասպանությունն էր ։ 1910 թվականի դրությամբ քրիստոնյաները կազմել են քաղաքի բնակչության կեսը ։
Ստամբուլի ամենամեծ էթնիկ խումբը քրդերն են, ովքեր այստեղ են գաղթել Թուրքիայի արևելյան և հարավարևելյան մարզերից։ Քաղաքում քրդական համայնքը առկա է դեռևս Օսմանյան կայսրության վաղ շրջանից ։ Դեպի քաղաք քրդերի ներհոսքը մեծացել է Թուրք-քրդական հակամարտության սկզբից ևեթ, երբ սկսեցին զինված բախումները թուրքական զինուժի և Քրդական բանվորական կուսակցության զինյալների միջև։ Զինված բախումները սկսվել են 1970-ական թվականների սկզբին ։ Ստամբուլի բնակչության 2-3 միլիոնը էթնիկ քրդեր են, ըստ այդմ քրդերը Ստամբուլում ավելի շատ, քան աշխարհի մեկ այլ քաղաքում    ։ Ստամբուլում կան այլ էթնիկ համայնքներ ևս։ Օրինակ, քաղաքի բոսնիական համայնքը ամբողջությամբ բնակվում է Բայրամփաշա թաղամասում ։ Բալաթ թաղամասում հիմնականում բնակվում են Սեֆարդյան հրեաներ, որոնք հիմնականում Ստամբուլ են գաղթել 1492 թվականին՝ Իսպանիայից վտարվելուց հետո ։ Ռոմանիոտ հրեաները և Աշկենազները քաղաքում բնակվել են մինչ Սեֆարդյանների ներգաղթը, սակայն նրանց թվաքանակը նվազել է։ Այսօր Ստամբուլի հրեաների միայն 1 %-ն է աշկենազ հրեա  ։ Հրեաների մեծ մասի Իսրայել արտագաղթելու պատճառով՝ հրեական համայնքը էականորեն կրճատվել է։ Եթե 1950 թվականին Ստամբուլում բնակվում էր 100 000 հրեա, ապա 2005 թվականի դրությամբ հրեական համայնքի թիվը կազմում է 18 000։ Թուրքիայի հրեաների մեծ մասը ապրում են Ստամբուլում և Իզմիրում ։ Լևանտենցիները՝ լատինական ծագմամբ քրիստոնյաներ, ովքեր բնակվում էին Գալաթայում, մինչ Օսմանյան ժամանակաշրջանը, մեծ ներդրում են ունեցել 19-20-րդ դարերում քաղաքի մշակութային և ճարտարապետական ոճերի ձևավորման ժամանակ։ Լևանտենցիները թվաքանակը էականորեն կրճատվել է, սակայն փոքրաթիվ համայնքը շարունակում է բնակվել քաղաքում ։ Թուրքիայի և Աֆրիկայի որոշ երկրների (հատկապես Սոմալի և Ջիբութի) միջև առկա խորը հարաբերությունների արդյունքում՝ մեծ թվաքանակով աֆրիկացի ուսանողներ և աշխատանքային միգրանտներ արտագաղթում են Թուրքիա՝ ավելի լավ կրթություն և աշխատանքային հնարավորություններ գտնելու համար։ Ստամբուլում կան նաև նիգերիական, կոնգոյական, կոնգոլեզյան և կամերունական փոքրաթիվ համայնքներ ։
Քաղաքականություն
Ստամբուլի բնակչության մեծամասնությունը քվեարկել է հաղթող կուսակցության օգտին՝ 1995 թվականի նախագահական ընտրությունների ժամանակ։ Սկսած 2002 թվականից, աջակողմյան Արդարություն և զարգացում կուսակցությունը հաղթել է նախագահական և տեղական բոլոր ընտրությունների ժամանակ։ Ստամբուլի էլեկտորատը կողմ է քվեարկել նաև ԱԶԿ-ի կառավարության առաջարկած 2007 և 2010 թվականների սահմանադրական բարեփոխումներին։ Սակայն, 2017 թվականի ապրիլի 16-ին տեղի ունեցած սահմանադրական հանրաքվեի ժամանակ Ստամբուլի մարզը ամբողջությամբ դեմ է քվեարկել նախագահ Էրդողանի կողմից առաջ քաշված սահմանադրական փոփոխություններին։ Թուրքիայի նախագահ և ԱԶԿ նակխին վարչապետ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը 1994 թվականի քաղաքային ընտրությունների ժամանակ ընտրվել է Ստամբուլի քաղաքապետ՝ որպես Բարեկեցության կուսակցության թեկնածու։ Նա հավաքել է ձայների 25,1 %-ը՝ հաղթելով կենտրոնամետ կուսակցությունների թեկնածուներին։ Պահպանողական կուսակցությունները սովորաբար ստանում են ավելի հին թաղամասերի աջակցությունը, որտեղ բնակչությունն ավելի խիտ է բնակեցված։ Այդպիսի շրջաններից են Բաղջըլարը, Ֆաթիհը, Սուլթանբեյլին և Էսենլերը։ Ընդդիմադիր ձախ կենտրոնամետ քեմալական Ժողովրդահանրապետական կուսակցությունը (CHP) ներկայումս քաղաքական երկրորդ խոշոր ուժն է թե Ստամբուլում, և թե Թուրքիայում։ Կուսակցության հիմնական էլեկտորատը կազմում են գյուղական թաղամասերի բնակիչները, ինչպես, օրինակ, Սիլիվրին, Չաթալջան և Սարըյերը։ Քաղաքային շրջանները, ինչպես օրինակ Բեշիկթաշը, Բաքըրքյոյը, Շիշլին և Քադըքյոյը, մեծ աջակցություն են ցուցաբերել Ժողովրդահանրապետական կուսակցությանը նախորդ ընտրությունների ժամանակ։ Այս կուսակցությունը հիմնականում ուժեղ է արևմուտքում, որտեղ շինարարական աշխատանքներ երբեք տեղի չեն ունենում։ Ստամբուլն ունի 39 շրջաններ՝ ավելի շատ քան Թուրքիայի այլ մարզ։ Քանի որ Ստամբուլը Թուրքիայի ամենամեծ քաղաքն է և սովորաբար քվեարկում է այնպես, ինչպես ամբողջ երկիրը, թուրքական հասարակության շրջանում տարածված է այն մոտեցումը, համաձայն որի քաղաքական ընտրությունների ելքը որոշում է Ստամբուլի էլեկտորատը։ Քաղաքական կուսակցությունների պայքարի հիմնական օբյեկտը Ստամբուլի բնակչության վստահության և քվեի ձեռքբերումն է։ Բավականին մեծ էլեկտորատ ունենալու պատճառով, վերջին ընտրությունների ժամանակ, Ստամբուլում գրանցվել են ամենամեծ թվաքանակով ընտրախախտումները։ Ամենաշատ թվաքանակով ընտրախախտումները գրանցվել են 2014 թվականի համայնքային ընտրությունների ժամանակ      ։
Ստամբուլի ներկայիս քաղաքապետը Ժողովրդահանրապետական կուսակցության ներկայացուցիչ Էքրեմ Իմամօղլուն է, որը 2019 թվականի մարտի 31-ի տեղական ինքնակառավարման ընտրություններում հաղթել է Բինալի Յըլդըրըմին։ Ժողովրդահանրապետական կուսակցության և խորհրդարանական ընդդիմության առաջնորդ Քեմալ Քըլըչդարօղլուն 2009 թվականի համայնքային ընտրությունների ժամանակ եղել է Թոփբաշի մրցակիցը։ Ներկայումս նա Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի անդամ է՝ ընտրված Ստամբուլի մարզից։ 2007- 2014 թվականներին վարչապետ Էրդողանը նույնպես եղել է խորհրդարանի պատգամավոր՝ ընտրված Ստամբուլի մարզից։ Նախագահական ընտրությունների ժամանակ, քաղաքը բաժանվում է երեք ընտրական տեղամասերի, իսկ խորհրդարանական ընտրությունների ժամանակ՝ 85 տեղամասերի։ 2014 թվականի նապագահական ընտրությունների ժամանակ, Ստամբուլի էլեկտորատի 49.83 %-ը քվեարկել է ԱԶԿ-ի թեկնածու Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի օգտին։ Չնայած, որ Էրդողանի օգտին քվեարկել է Ստամբուլի էլեկտորատի մեծ մասը, նա երբեք չի կարողացել հավաքել ձայների 50 %-ից ավելին։ Ընդդիմադիր թեկնածու Էքմելեդին Իհսանօղլուն պարտվել է Էրդողանին՝ հավաքելով ձայների 41,08 %-ը։ Քրդամետ Ժողովուրդների դեմոկրատական կուսակցության թեկնածու Սելահաթին Դեմիրթաշը հավաքել է ձայների 9.09%-ը ։ 2013 և 2014 թվականներին, հակակառավարական ուժեղ ցույցեր են սկսվել Ստամբուլում և տարածվել ողջ երկրով մեկ։
Տնտեսություն
Համախառն ներքին արդյունքի գնողունակության համարժեքությամբ, որը կազմում է 301.1 միլիարդ ԱՄՆ դոլլար, 2011 թվականի տվյալներով Ստամբուլը աշխարհի 29-րդ քաղաքն է ։ Սկսած 1990-ական թվականների կեսերից, Ստամբուլի տնտեսությունը Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության անդամ երկրների քաղաքների շարքում ամենարագ զարգացող տնտեսություններից մեկն էր ։ Ստամբուլին է բաժին ընկնում Թուրքիայի համախառն ներքին արդյունքի 27 %-ը։ Երկրի արդյունաբերական աշխատուժի 20 %-ը կենտրոնացած է Ստամբուլում ։ Ստամբուլի ՀՆԱ-ի մեկ շնչին բաժին ընկնող ցուցանիշը և արտադրողականությունը ավելի բարձր է, քան ողջ Թուրքիայի ՀՆԱ-ի մեկ շնչին բաժին ընկնող ցուցանիշը և արտադրողականությունը՝ համապատասխանաբար 70 % և 50%։ Պատճառներից մեկն այն է, որ միևնույն աշխատանքի կատարման համար աշխատողը Ստամբուլում ավելի բարձր է վարձատրվում, քան Թուրքիայի մեկ այլ քաղաքում։ Բնակչության մեծ թվաքանակի և թուրքական տնտեսության մեջ ունեցած ահռելի դերի պատճառով՝ Ստամբուլին բաժին է ընկնում երկրի հարկերի վճարման 2/5-րդը։ Այսինքն, Թուրքիայի հարկային եկամուտների 2/5-ը ձևավորվում է Ստամբուլի հաշվին ։ Ստամբուլ այսօր բնակվում են 37 միլիարդատերեր, որոնց տված հարկերը մեծ դերակատարություն ունեն թուրքական տնտեսության համար։ Այս ցուցանիշով Ստամբուլը աշխարհի քաղաքների շարքում հինգերորդն է ։
Իր ունեցած ահռելի չափերի պատճառով` Ստամբուլը ունի արդյունաբերական բազմազան տնտեսություն։ Ստամբուլում արտադրվում են տարբեր տեսակի ապրանքներ՝ սկսած ձիթապտղի ձեթից, ծխախոտից և փոխադրամիջոցներից, վերջացրած էլեկտրոնիկայով ։ Չնայած նրան, որ Ստամբուլում հիմնական ուշադրությունը դարձվում է բարձրարժեք և բարձր վարձատրվող աշխատանքների վրա, ցածրարժեք գործարանային հատվածը նույնպես էական նշանակություն ունի և ապահովում է Ստամբուլի ՀՆԱ-ի 26 %-ը, ինչպես նաև ընդհանուր արտահանման 4/5-ը ։ 2005 թվականի դրությամբ Ստամբուլում տեղակայված կազմակերպությունների արտահանման ընդհանուր ծավալը կազմել է 69.9 միլիարդ ԱՄՆ դոլլար։ Ներկրման ծավալները գերազանցում են արտահանման ծավալներին։ 2005 թվականի դրությամբ այն կազմել է 69.9 միլիարդ ԱՄՆ դոլլար։ Համեմատության համար պետք է նշել, որ այս ցուցանիշներով թուրքական արտահանման 57 %-ը բաժին է ընկնում Ստամբուլին, իսկ ներկրման ցուցանիշներով՝ 60 %-ը ։
Լինելով միակ ծովային ճանապարհը, որն իրար է կապում նավթով հարուստ Սև և Միջերկրական ծովերը՝ Բոսֆորը աշխարհի ամենածանրաբեռնված ծովային երթուղիներից մեկն է։ Ամեն տարի մոտ 200 միլիոն տոննա նավթ է տեղափոխվում նեղուցով։ Բացի այդ, Բոսֆորի նեղուցով նավարկությունը երեք անգամ գերազանցում է Սուեզի նեղուցով իրականացվող նավարկությանը ։ Որպես արդյունք, սկսել է կառուցվել ջրանցք՝ Ստամբուլի ջրանցքը, որը գտնվելու է քաղաքի եվրոպական հատվածով և լինեկու Բոսֆորի ջրանցքին զուգահեռ ։ Ստամբուլը ունի երեք խոշոր նավահանգիստներ՝ Հայդարփաշայի նավահանգիստը, Ամբարլըի նավահանգիստը և Զեյթինբուրնուի նավահանգիստը։ Բացի այդ, Բոսֆորի և Մարմարա ծովի ափին կան մի քանի փոքր նավահանգիստներ և նավթային տերմինալներ ։ Հայդարփաշան գտնվում է Բոսֆորի հարավարևելյան հատվածում։ Այն Ստամբուլի ամենամեծ նավահանգիստն էր, ընդհուպ մինչև 2000-ական թվականների սկիզբը։ Աշխատանքների մի մասի տեղափոխությունը Ամբարլը ստիպեց, որ Հայդարփաշա նավահանգիստը բեռնաթափվի, իսկ որոշ ժամանակ անց նախատեսվում է շահագործումից հանել նավահանգիստը ։ 2007 թվականին Ամբերլըն, որը գտնվում է Ստամբուլի քաղաքային հատվածի արևմուտքում, տարեկան կարողացել է ընդունել մինչև 1,5 միլիոն TEUs։ Համեմատության համար Հայդարփաշայինը կազմել է՝ 354.000։ Սրա շնորհիվ Ամբարլըն իր մեծությամբ չորրորդ կարգո տերմինալն է Միջերկրականում  ։ Զեյթինբուրնուի նավահանգիստը ավելի օգտավետ է, քանի որ մոտ է գտնվում ավտոմայրուղիներին և Աթաթուրքի անվան միջազգային օդանավակայանին ,։ Հետագա զարգացման նպատակով քայլեր են իրականացվում, որպեսզի իրար կապվեն բոլոր տերմինալները, ավտոմայրուղիները և երկաթուղային ցանցերը ։
Ստամբուլը զբոսաշրջության համաշխարհային կենտրոններից մեկն է։ Եթե 2000 թվականին Ստամբուլ այցելել է 2.4 միլիոն զբոսաշրջիկ, ապա 2015 թվականին Ստամբուլն ընդունել է 12.56 միլիոն օտարերկրացի զբոսաշրջիկ։ Այսպիսով, Ստամբուլը զբոսաշրջիկների այցելության ցուցանիշներով աշխարհում հինգերորդն է ։ Ստամբուլը Թուրքիայի երկրորդ խոշոր միջազգային դարպասն է՝ Անթալիայից հետո։ Այստեղ են այցելու երկրի զբոսաշրջիկների քառորդ մասը։ Ստամբուլի զբոսաշրջային արդյունաբերությունը հիմնականում զարգանում և տեղակայված է եվրոպական հատվածում։ Հենց այդ է պատճառը, որ քաղաքի հյուրանոցների 90 %-ը տեղակայված է այստեղ։ Էժան և միջին կարգի հյուրանոցները հիմնականում տեղակայված են Սարայբուրնուում, իսկ թանկարժեք հյուրանոցները գտնվում են քաղաքի ավելի էլիտար թաղամասերում՝ Էթիլեր, Բեշիկթաշ, Լևենտ, որոնք հիմնականում տեղակայված են Ոսկեղջյուրի ողջ երկայնքով։ Ստամբուլում գործում են ավելի քան 70 թանգարաններ։ Ամենաշատ այցելվող թանգարանները Թոփքափը ամրոց-թանգարանն ու Այա Սոֆիայի տաճարն են, որտեղ տարեկան այցելու է ավելի քան 30 միլիոն մարդ։ Քաղաքի զբոսաշրջային ցանցի մեջ ներառված են նաև 17 ամրոցներ, 64 մզկիթներ և 49 եկեղեցիներ, որոնք կարևոր նշանակություն են ունեցել Ստամբուլի պատմության տարբեր փուլերում ։
Մշակույթ
Ստամբուլը պատմականորեն ընդունված է համարել որպես մշակութային հանգույց, սակայն քաղաքի մշակութային լճացումը սկսվեց Թուրքիայի Հանրապետության հռչակումից հետո, երբ հիմնական շեշտը դրվեց Անկարայի վրա ։ Ազգային նոր կառավարությունը ստեղծել էր ծրագրեր, որոնք օգնում էին թուրքական հասարակությանը ծանոթանալու երաժշտական ավանդույթներին, հատկապես նրանց, որոնք ձևավորվել էին Եվրոպայում։ Այդուհանդերձ, երաժշտական հաստատությունները և օտարերկրացի դասական երաժիշտների ընդունելությունները և համերգները կազմակերպվում էին նոր մայրաքաղաքում ։ Թուրքական մշակույթի զարգացումը հիմնականում կապված էր Ստամբուլի հետ, սակայն 1980-1990-ական թվականներին Ստամբուլը կարողացավ ապացուցել, որ իր մշակութային կարևորությունը պայմանավորված չէ միայն իր պատմական փառահեղ անցյալով ։
19-րդ դարի վերջին, Ստամբուլը դարձել էր տարածաշրջանային մշակութային կենտրոնը։ Քաղաքը դեպի իրեն էր ձգում թուրք, եվրոպացի և ասիացի արտիստներին, ովքեր Պոլսում փորձում էին հասնել մեծ հաջողությունների։ Չնայած թուրքական իշխանությունների ջանքերին Անկարան դարձնելու երկրի մշակութային սիրտը՝ մինչ 1970-ական թվականները Ստամբուլում էին գտնվում արվեստի համալիր ինստիտուտները ։ Երբ 1980-ական թվականներին Ստամբուլում հիմնադրվեցին արվեստների լրացուցիչ համալսարաններ և արվեստների թեմաներով ամսագրեր, Անկարայում բնակվող արտիստները տեղափոխվեցին այստեղ ։ Բեյօղլուն դարձավ Ստամբուլի արվեստների կենտրոնը, որտեղ կողք կողքի բնակվում էին հին և նոր սերնդի ներկայացուցիչները։ 1980-ական թվականներին Եվրոպայից մեծ թվաքանակով թուրք արվեստագետներ հաստատվեցին Ստամբուլում։ Ժամանակակից արվեստների թանգարանները, ներառյալ Ստամբուլի ժամանակակից արվեստների թանգարանը, Պերա թանգարանը, Սաքըփ Սաբանջը թանգարանը և SantralIstanbul-ը բացվել են 2000-ական թվականներին՝ ի հավելումն ցուցահանդեսային տարածքների և աճուրդային տների, որոնք դարձել էին քաղաքի կոսմոպոլիտ միջավայրի անբաժանելի մասը ։ Այս թանգարանները դեռ չունեն հին թանգարանների հեղինակությունը, որոնք գտնվում են պատմական թերակղզու վրա, ներառյալ նաև Ստամբուլի հնագիտական և Թուրքական և իսլամական արվեստի թանգարանները, որոնց բացմամբ էլ մեկնարկել է ժամանակակից թանգարանների բացման գործընթացը Թուրքիայում ։
Առաջին ֆիլմը Թուրքիայում նկարահանվել է 1896 թվականին Յըլդըզում՝ Փարիզում տեխնոլոգիայի շնորհանդեսից մեկ տարի անց ։ Կինոթատրոնները արագ տարածվեցին Բեյօղլուում։ Ընդուրում, թատրոնները և կինոթատրոնները մեծապես տարածված էին Իստիկլյալ պողոտայում ։ Ստամբուլը դարձավ նաև թուրքական նորաստեղծ ֆիլմարտադրության սիրտը։ Այդուհանդերձ, թուրքական կինոարդյունաբերություն և ֆիլմերը մեծ տարածում չեն ունեցել ընդհուպ մինչև 1950-ական թվականները ։ Այդ պահից սկսած, Ստամբուլը դարձել է թուրքական դրամաների և կատակերգությունների ամենահայտնի վայրը ։ Թուրքական կինոարդյունաբերությունը սկսել է զարգանալ 20-րդ դարի երկրորդ կեսին։ Բավականին հայտնի են Հեռավորը (2002) և Իմ հայրը և իմ որդին (2005), որոնք երկուսն էլ նկարահանվել են Ստամբուլում։ 2000-ական թվականներին թուրքական կինոարդյունաբերությունը սկսեց արագ տեմպերով զարգանալ, հատկապես հեռուստասերիալների հատվածը։ Այսօր թուրքական հեռուստասերիալները ցուցադրվում են 70-ից ավելի երկրներում ։ Ստամբուլը և նրա արվարձանները դարձել են արտասահմանյան բազմաթիվ ֆիլմերի իրադարձությունների կենտրոն։ Այդ ֆիլմերից են Թոփքափը (1964), Ամբողջ աշխարհն էլ քիչ է (1999), Առաքելությունը Ստամբուլ (2008), Ինֆեռնո և այլն ։
Այս գործընթացների շրջանակներում էլ 1973 թվականին ստեղծվել է Ստամբուլի փառատոնը, որը հիմնական նպատակը թուրքական և համաշխարհային մշակույթի ներկայացումն էր Ստամբուլի բնակչությանը։ 1980-ական թվականների սկզբին այս փառատոնից առանձնացել են Ստամբուլի կինոփառատոնը և Ստամբուլի միջազգային ջազ փառատոնը։ Հիմնական շեշտը դնելով երաժշտության և պարերի վրա՝ Ստամբուլի փառատոնը 1994 թվականից կոչվում է Ստամբուլի միջազգային երաժշտական փառատոն անվամբ ։ Ամենահայտնի փառատոնը, որը Ստամբուլում միավորում է հազարավոր մարդկանց, Ստամբուլի բիեննալեն է։ Առաջին բիեննալեն անց է կացվել 1987 թվականին՝ երկու տարին մեկ։ Դրա առաջնային նպատակներից մեկը թուրքական վիզուալ արվեստների ներկայացումն էր։ Ներկայումս այն բաց է օտարերկրացի արտիստների համար։ Ստամբուլի միջազգային ամենաէլիտար բիեննալեներից մեկն է՝ Վենետիկի բիեննալեի և Սան Պաուլոյի արվեստների բիեննալեի հետ միասին ։