Հայկական_երաժշտությունը_մինչև_20-րդ_դարի_սկիզբը
Տիգրան Չուխաջյանի դերը երաժշտության ասպարեզում
1860-ական թվականներին հանդես եկավ նոր շրջանի հայկական կոմպոզիտորական արվեստի մեծերից մեկը՝ Տիգրան Չուխաջյանը։ Նա առաջին հայ և առհասարակ արևելցի կոմպոզիտորն է, որ մասնագիտական բարձրագույն կրթություն է ստացել Եվրոպայում, և, լծվելով արևմտյան ու արևելյան (մասնավորապես հայկական) երաժշտարվեստների տարրերի համադրության հեռանկարային գործին, հասել փայլուն հաջողությունների։ Հասարակական հայրենանվեր, բազմաբեղուն գործունեությամբ Չուխաջյանը ծավալել է լուսավորական, կազմակերպչական (նվագավարի), կատարողական ու ստեղծագործական վիթխարի աշխատանք։ Հորինել է վոկալ, դաշնամուրային, նվագախմբային ու թատերական երաժշտություն, այդ թվում՝ օպերային դարագլուխ կազմող գործեր։ 1868 թվականին Կ․ Պոլսում, սուլթանական Թուրքիայի հետամնաց միջավայրում, հեռու հայրենիքից, բռնության ու ձուլման դեմ, հանուն ազգային արժանապատվության և մշակութային զարգացման իրավունքի արիաբար պայքարող հայկական գաղթավայրի պայմաններում, Չուխաճյանը ավարտեց «Արշակ Բ» օպերան, որով նշանավորվում է հայկական օպերային արվեստի զարգացման սկիզբն ու եվրոպական պրոֆեսիոնալ արվեստի ավանդույթների մուտքը հայկական և ողջ Մերձավոր Արևելքի երաժշտության մեջ։ 1870-ական թվականներին Չուխաճյանը դիմեց երաժշտական կատակերգության ժանրին։ Մեկը մյուսի ետևից հրապարակ են գալիս «Արիֆի խարդախությունը», «Քյոսե Քեհյա»-ն և «Լեբլեբիջի Հոր–հոր աղա»-ն, որոնք հաջողություն, լայն ճանաչում, համբավ ու հսկայական ժողովրդականություն են բերում հեղինակին ինչպես Թուրքիայում, այնպես էլ Անդրկովկասում, Եգիպտոսում, Բալկաններում, արևմտյան ուրիշ երկրներում։ Վառ անհատականությամբ կնքված իր հիշյալ և մյուս ստեղծագործություններում Չուխաճյանը հմտորեն մեկտեղել ու վարպետ ձեռքով միաձուլել է անցած դարակեսի եվրոպական երաժշտարվեստի արտահայտչամիջոցները՝ հայ քաղաքային բնակչության շրջաններում տարածված և հայոց հոգևոր երգարվեստից, նոր շրջանի հայ քաղաքային–ժողովրդական և ազգային–հայրենասիրական երգերից ու նաև ընդհանուր արևելյան երաժշտությունից եկեղ ելեէջների հետ։ Ազգային երաժշտության վառ ինքնատիպ գծերն առավել անաղարտ վիճակում պահպանած հայ գեղջուկ երգին հատուկ բնորոշ ելևէջումը ներառնված չէ Չուխաջյանի արվեստի մեջ լոկ այն պատճառով, որ 1860–1870-ական թվականներին դեռևս չէր սկսվել երաժիշտ մտավորականությունը դեպի գեղջուկ–ժողովրդական բանահյուսությունը տանող շարժումը, ո՛չ հայրենիքում, ո՛չ արևելյան, ոչ էլ արևմտյան հայկական գաղթավայրերում։ Այդ շարժումը հայ ողջ իրականության մեջ նկատելի է 1880-ական թվականներին։ Անցած դարի վերջին քսանամյակում ստեղծագործող հայ երաժիշտների շրջանում խորապես գիտակցվել էր ազգային հոգևոր ու աշխարհիկ հնավանդ միաձայնությունը ներքուստ հաղթահարելով, այն պրոֆեսիոնալ բազմաձայն արվեստի զարգացման ուղու վրա տեղադրելու անհրաժեշտությունը։ Հայկական հոգևոր մեղեդիների մի մեծ ու կարևոր խումբ գրառված ու հրապարակված էր արդեն։ Հին ու միջնադարյան մեղեդիական տոհմիկ գեղեցկությունների ավելի ևս հին, առաջնային և խոշոր պահեստարանը ներկայացնում էին հայ գեղջուկ երգերը, որոնց հավաքումը և ուսումնասիրությունը օրակարգի հարց էր դարձել։ Գեղագիտական–ստեղծագործական բուն խնդիրն էր՝ հայկական հոգևոր ու աշխարհիկ միաձայնային երգերը հնչեցնել բազմաձայնի վերածված ձևի մեջ։ Սկզբունքային բացառիկ նշանակություն ունեցող գործին լծվում են Ք․ Կարա–Մուրզան, Մ․ Եկմալյանն ու Կոմիտասը։ Կարա–Մուրզան հայաբնակ շատ վայրերում երգչախմբեր ստեղծելով և համերգներ կազմակերպելով՝ ազգային միաձայնային երգերը քառաձայն մատչելի մշակմամբ կատարելու, լսելու, ընկալելու և գնահատելու ընդունակ բազմահարյուր երաժշտասերներ դաստիարակեց։ Բազմաձայնության պարզագույն միջոցները, որոնք նա կիրառել է հայ գեղջուկ, հոգևոր ու եվրոպական երաժշտամտածողությանն այս կամ այն չափով մոտ քաղաքային ու ազգային–հայրենասիրական երգերը մշակելիս, առավել օրգանական կերպով մերվել են վերջիններին։ Կոմպոզիտոր և խմբավար Եկմալյանը, խստագույն ընտրությամբ որոշելով դասականորեն պարզ արտահայտչամիջոցներին՝ հայկական միաձայնային կոթողների մշակման համար ոճական տեսակետից առավել պատշաճող մի ամբողջություն, նախ իր «Պատարագ»-ով հանդես եկավ որպես լայն կտավի ստեղծագործությունների ճարտարակերտական յուրահատկություններին գիտակ, եվրոպական ներդաշնակության և հատկապես հոմոֆոնիկ բազմաձայնության սկզբունքները ազգային երաժշտության շրջանակներում կիրառելու ընդունակ, ինչպես նաև մարդկային ձայնի կատարողական հնարավորությունների և երգչախմբային գրության ձևի խոշոր վարպետ։ Եկմալյանը նաև արդյունավետ աշխատանք կատարեց հայկական ազգային ռոմանսի ու դաշնամուրային ոճի ստեղծման ուղղությամբ։