cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Che vuoi
Ժեստը նախատեսված է դիմացինի ասածների վերաբերյալ անվստահություն հայտնելու և/կամ նրանց կարծիքը ծաղրելու համար։
Ժեստը ձևավորվում է, երբ մի ձեռքի բոլոր մատների ծայրերը միանում են իրար՝ ձևավորելով «դեպի վեր ուղղված կոն», այնուհետև ձեռքը շարժվում է վեր ու վար՝ կամ դաստակից, կամ նախաբազուկից սկսած ։ Այս ժեստը կատարելիս ձեռքը կարող է անշարժ լինել, կամ այնկարող է վեր ու վար շարժվել, եթե մարդը լրացուցիչ ցանկանում է արտահայտել անհամբերություն. Ուղղահայաց շարժման հաճախականությունն ու արագությունը ցույց են տալիս բանախոսի հիասթափության մակարդակը։ Չնայած ժեստը հատկապես տարածված է երկրի հարավում, այն լայնորեն օգտագործվում է ամբողջ Իտալիայում.
Ժեստի էմոջին (🤌) առաջարկվել է 2019 թվականին՝որպես L2/19-159, հավանության է արժանացել որպես Unicode 13.0 տարր 2020 թվականին և նույն թվականին ավելացվել է որպես U+1F90C ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իտալերեն բառեր և արտահայտություններ
Արգոն
Արգոն, քիմիական տարր է, որի նշանն է Ar, ատոմային թիվը՝ 18։ (Argon, άργός - անգործունյա), արգոնը գտնվում է տարրերի պարբերական համակարգի 8-րդ խմբի քիմիական տարր է։ Իներտ գազ է, կարգահամարը՝ 18, ատոմական զանգվածը՝ 39,948։ Արգոն р տարր է, նրա ատոմի արտաքին էլեկտրոնային թաղանթի կառուցվածքն է 3s²3p6։ Բնական արգոնը բաղկացած է 36Ar (0, 337%), 38Ar (0, 063%) և 40Ar (99, 600%) կայուն իզոտոպներից։ Արհեստական ռադիոակտիվ յոթ իզոտոպներից ամենակայունը 39Ar է (T1/2 = = 265 տարի)։
Բնության մեջ
Բնության մեջ հանդիպում է միայն ազատ վիճակում։ Իներտ գազերից ամենատարածվածն է, կազմում է օդի ծավալի 0, 933%-ը (1,6•10¹³ տ), արգոն են պարունակում նաև երկրի կեղևը՝ 1,65•10¹¹ տ, ջուրը՝ 7,52•10¹¹ տ։ 40Ar իզոտոպը մշտապես հանդիպում է կալիում պարունակող միներալներում․ այն 40K-ի ռադիոակտիվ քայքայման արդյունք է։ Դրանով է բացատրվում 40Аг-ի բարձր տոկոսը մթնոլորտում։
Ֆիզիկական հատկություններ
Սովորական պայմաններում անգույն, անհոտ, անհամ գազ է, խտությունը՝ 1, 7839 կգ/մ³ (0 °C-ում, 101325 կգ/մ2 ճնշման տակ), հալման ջերմաստիճանը՝ -189,3 °С, եռմանը՝ -185,9 °С։ Մոլեկուլը բաղկացած է մեկ ատոմից։ Լուծվում է ջրում (1 լիտրում՝ 51, 9 սմ³), ավելի լավ՝ օրգանական լուծիչներում, մետաղներում գործնականորեն չի լուծվում։
Արգոնի իոնացման էներգիան (Ar°—>Ar+1) մեծ է (15,755 էվ)։ Էլեկտրոնի նկատմամբ խնամակցություն չունի և քիմիապես պասիվ է։ Որոշ նյութերի հետ դոնորակցեպտորային կապի հաշվին առաջացնում է կոմպլեքսային միացություններ՝ Ar•n (R=H20, С6Н5ОН, СН3С5Н6 են)։ Ավելի լավ է ուսումնասիրված հիդրատը՝ Аr•6Н20, սինթեզել է Պ․ Վիյարը 1896 թվականին՝ ջուրը բյուրեղացնելով արգոնի մթնոլորտում (150 մթն ճնշման տակ)։
Երկնաքարում և միներալներում պարունակվող 40Ar-ի և 40K-ի քանակների հարաբերությամբ որոշում են նրանց տարիքը։
Կիրառություն
Արգոնը կիրառում են՝
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Արգոն Կատեգորիա:Ազնիվ գազեր Կատեգորիա:Ոչ մետաղներ Կատեգորիա:Սննդային հավելումներ Կատեգորիա:1892
Հայկական դիցաբանություն
Հայկական դիցաբանությունը հայ ժողովրդի նախաքրիստոնեական շրջանում տարածված հավատալիքներն էին։ Այն իրենից ներկայացնում էր Հայաստանում դավանվող Զրադաշտական կրոնի ձուլումը բուն հայկական հավատալիքների և հելլենիստական մշակույթի հետ։ Դիցարանը ժամանակի ընթացքում ենթարկվել է փոփոխության, և դրա պատմությունը կարելի է բաժանել 3 փուլի՝ ուրարտական (Վանի թագավորությունում, մ․թ․ա 10-6րդ դարեր), զրադաշտական (Երվանդունիների թագավորության շրջանում՝ մ.թ.ա. 6-2-րդ դարեր) և հելլենիստական (Արտաշեսյան և Արշակունյաց թագավորության շրջանում՝ մ.թ.ա. 2 - մ.թ. 4-րդ դարեր) ։
Հայկական դիցաբանությունը 4-րդ դարից սկսած իր դիրքերը զիջում է քրիստոնեությանը, որը Հայաստանում ընդունվել էր 301 թվականին։ Քրիստոնեությունը 301 թվականին չընդունած հայերի (արևորդիների) վերջին ներկայացուցիչները անհետացան մեծ եղեռնի թվականներին ։
Ուրարտական դիցարան
Վանի թագավորության (Բիայնիլի, Ուրարտու) դիցարանը հիշատակվում է Մհերի դռան արձանագրության մեջ։ Այն կազմված է եղել 70 աստվածությունից՝ 35 իգական և 35 արական (ամեն աստված ուներ իր նշանը), և շուրջ 100 սրբություններից։ Դիցարանը գլխավորել է գերագույն եռյակը՝ Խալդի, Թեյշեբա, Շիվինի։ Երկրպագել են նաև դաշտերի, լեռների, ծովերի և այլ աստվածությունների ։
Զրադաշտական Հայաստան
Զրադաշտականությունը Հայաստան մուտք է գործում մ․թ․ա․ 7րդ դարում, և արդեն Երվանդյան թագավորության օրոք դառնում է պետական կրոն։
Հայոց դիցարանը ղեկավարում է գերագույն եռյակը՝ Արամազդը՝ աստվածների հայրը, երկնքի ու երկրի արարիչը, լիություն, բարություն և արիություն պարգևողը (պաշտամունքային գլխավոր կենտրոնը եղել է Դարանաղյաց գավառի Անի ամրոցը), Անահիտը՝ արգասավորության, պտղաբերության մայր դիցուհին (գլխավոր կենտրոններն էին Եկեղյաց գավառի Երիզա/Երզնկա ավանը, Արտաշատը), Վահագնը՝ պատերազմի, քաջության և հաղթանակի աստվածը (գլխավոր մեհյանը Աշտիշատում էր, կոչվել է Վահեվանյան)։ Գլխավոր աստվածություններից է Աստղիկը՝ սիրո և գեղեցկության, երկնային լույսի և ջրի դիցուհին։
Հայոց դիցարանի ազդեցիկ դիցուհիներից է Արամազդի դուստրը՝ Նանեն՝ ընտանիքի պահապանը, իմաստնության, ողջախոհության և ռազմի աստվածուհին։ Նանեի պաշտամունքը սերտորեն կապված էր Անահիտ շի պաշտամունքի հետ։ Նանեի տաճարը Եկեղյաց գավառի Թիլ ավանում էր՝ Անահիտի տաճարի մոտակայքում։ Հիմա էլ հաճախ մեծ մորը՝ տատին, ասում են նաև նանի, նան, որը վկայում է Նանե դիցուհու՝ մարդաստվածության հետ կապի և ժողովրդի մեջ նրա անվան ու պաշտամունքի տարածվածության մասին։
Արեգակի, կրակի ու լույսի, մաքրության ու ճշմարտության աստվածը Արեգ-Միհրն է։ Ըստ հայոց հին հավատքի՝ Արեգակի սրտում ապրում են 365 սրբեր, որոնցից յուրաքանչյուրը տարվա 1 օրվա տերն է. վկայակոչվում են չարը խափանելու նպատակով։ Միհրի գլխավոր տաճարը Դերջան գավառի Բագառիճ ավանում էր։ Նրան է նվիրված նաև Գառնիի հեթանոսական տաճարը։ Միհրի անունից է ծագել հայոց հեթանոսական սրբավայրերին տրվող ընդհանուր՝ մեհյան անվանումը, ինչպես նաև բազմաթիվ հայկական և օտար անձնանուններ՝ Միհրան, Միհրդատ, Միհրներսեհ, Մեհրուժան և այլն։ Միհրի աստվածության հետագա վիպական մարմնավորումները «Սասնա ծռեր» էպոսի Մեծ և Փոքր Մհերներն են։
Դպրության, պերճախոսության, գիտությունների և ուսման, արվեստների հովանավոր աստվածը Տիրն է՝ Արամազդի ատենադպիրն ու սուրհանդակը։ Համարվել է մարդկանց ճակատագրերի գուշակն ու երազների մեկնիչը, նրանց չար ու բարի գործերի գրառողը։ Նրան նվիրված գլխավոր տաճարը հին Արտաշատի մերձակայքում էր՝ Երազամույն վայրում, և կոչվել է Արամազդի գրչի դիվան կամ գիտությունների ուսուցման մեհյան։ Տիրին անվանել են նաև Երազացույց ու Երազահան։ Տիր աստծու անունից են ծագել մի շարք անձնանուններ (Տիրան, Տիրատուր, Տիրայր, Տրդատ) և տեղանուններ (Տիրինկատար լեռը, Տիրակատար քաղաքը, Տրե և Տիրառիջ գյուղերը), ծիածանի՝ Տիրական կամ Ծիրանի գոտի անվանումը և այլն։
Վանատուրը հին հայերի դիցարանում հյուրընկալության աստվածն է՝ պանդուխտների, օտար ճամփորդների հովանավորը, նրանց ապաստան ու օթևան տվողը։ Վանատուրի տոնը նշել են հին հայոց տարեգլխի՝ Ամանորի առաջին օրը, որի համար հաճախ նրան անվանել են նաև Ամանորի դից, նույնացրել Նոր տարին անձնավորող Ամանոր աստծու հետ։
Հայկական դիցարանում անդրաշխարհի աստվածը Սպանդարամետն է, պաշտվել են նաև Անգեղ(Ներգալ), Դեմմետր, Գիսանե, Բարշամին և այլ աստվածություններ։
Հելլենիզմ
Հայոց դիցաբանության մեջ հեթանոսական կոչվող շրջանը համապատասխանում է հելլենական ժամանակաշրջանին, սկսվում և ավարտվում է այդ մշակույթով։ «Հայոց հեթանոս» աստվածների՝ խառնածին դիցարանը ձևավորվել է հունական, ասորական և տեղական կրոնապաշտամունքային հավատալիքների (տոտեմիզմ, ոգեպաշտություն, բնապաշտություն, հմայական մոգություն) ազդեցությամբ։
Դիբսիզ Գյոլ
Դիբսիզ Գյոլ, լճակ Հայկական լեռնաշխարհում, Բայազետ քաղաքից հյուսիս, Սարիսո գետի հովտում։ Թուրքերենից թարգմանաբար նշանակում է «անհատակ լիճ»։ Հիշատակում է Ղևոնդ Ալիշանը («Այրարատ», էջ 491) ։
Հայկական դիցաբանություն
Հելլենիզմ
Հելլենիստական մշակույթի և նրա ավանդությունների զարգացման մի արտահայտությունն եղավ Աստվածությունների հայկական պանթեոնի համադրումը հելլենականի։ Այսպիսով, Արամազդը նույնացվեց Ջևսի կամ Դիոսի հետ, Անահիտը Արտեմիսի, Միհրը և Բարշամինան Հեփեստոսի, Վահանգնը՝ Հերակլեսի, Աստղիկը՝ Ափրոդիտեի, Նանեն՝ Աթենասի, Տիրը՝ Ապոլոնի հետ։ Դրսից բերվեցին այդ աստվածությունների արձանները և դրվեցին հայկական մեհյաններում։ Հելլենական մշակույթի տարածումից հետո հայ հեթանոս աստվածները նույնացվել են հունական համապատասխան աստվածների հետ՝
Դիբսիզ Գյոլ
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Թուրքիայի լճեր Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի լճեր
Հայկական դիցաբանություն
Հելլենիզմ
և այլն՝ պահպանելով, սակայն, իրենց ազգային, պաշտամունքային ինքնատիպ հատկանիշները։ Հեթանոս հայերն իրենց աստվածներին չեն առանձնացրել օտար աստվածներից և հավասար նվիրել են հատուկ տոներ, նրանց համար կառուցել տաճարներ, մեհյաններ, նվիրատվություններ արել, կենդանիներ զոհաբերել։ Նրանց անուններով են կոչել հայ հեթանոսական տոմարի ամիսները, օրերը, տեղանուններ, անձնանուններ և այլն։
Հայաստանում քրիստոնեության տարածման շրջանում ոչնչացվել են հեթանոս աստվածներին նվիրված արձաններն ու քանդակները, մեհենական արժեքները, ինչպես նաև տաճարները, բագինները. պահպանվել են միայն Անահիտի պղնձաձույլ արձանի գլուխն ու նրա պատկերով մի մեդալիոն, Գառնիի հեթանոսական տաճարը։ Վերջին տարիներին մի շարք հնավայրերի պեղումների ժամանակ հայտնաբերվել են հեթանոսական մշակույթի նորանոր արժեքներ, հեթանոս աստվածներին նվիրված տարբեր իրեր։
Քրիստոնեությունը Հայաստանում պետական կրոն հռչակելուց հետո հեթանոս աստվածներին նվիրված որոշ սովորույթներին, պաշտամունքային տարրերին քրիստոնեական շունչ է հաղորդվել՝ կապելով Հայ եկեղեցու տարբեր տոների կամ արարողությունների հետ։
Հայկական դիցարանին վերաբերող բացառիկ ու արժեքավոր տեղեկություններ են պահպանվել Ագաթանգեղոսի, Մովսես Խորենացու, Զենոբ Գլակի, Փավստոս Բուզանդի և այլ հայ ու օտար (Հերոդոտոս, Քսենոփոն, Ստրաբոն, Պլուտարքոս և ուրիշներ) պատմիչների ու հեղինակների աշխատություններում։ Հայ ժողովրդի հնագույն հավատքի մասին պատկերացում է տալիս նաև «Սասնա ծռեր» էպոսը։ Հայոց նախաքրիստոնեական կրոնի ուսումնասիրության առումով մեծ արժեք ունի Հայոց տոմարը։
Համաստեղություններ
Երկնային լուսատուները և համաստեղությունները մարդիկ վաղուց ի վեր դիտում էին իբրև կենդանի էակների և կենդանակերպերի և նրանց իշխանություն էին վերագրում մարդկանց ծնունդի ու մահվան, ուժի ու զորության, բախտի և դժբախտության նկատմամբ։ Եզնիկ Կողբացին, Անանիա Շիրակացին և 5-7-րդ դարերի այլ հեղինակներ պահպանել են որոշ տեղեկություններ հին հայկական հավատալիքների և սնոտիապաշտական ըմբռնումների մասին։ Կախված նրանից, թե երկնակամարում որ կենդանակերպն է երևացել, մարդուն ծնվելիս արդեն վերագրում էին երկար կամ կարճատև կյանք, բախտ կամ դժբախտություն։ Օրինակ, Առյուծը 12 կենդանակերպներից մեկն էր, և «զառեվծէն ասեն՝ թե որ ի նմայն ծնանի, քաջասիրտ և հպարտ կլինի», իսկ Այծեղջյուր կենդանակերպի տակ ծնվի՝ «խոհեմ, գոռոզ և դավաճան լինի» կամ «զցլին ասեն՝ թե ըստ նմանութեան ցլու զորաւոր և անձնեայ է և որ ի նմայն ծնանի»։
Եզնիկ Կողբացին, արտահայտելով դեռևս իր ժամանակ պահանված հավատալիքները, խոսում է այն պատկերացումների մասին, թե վիշապները երկինք էին բարձրանում եզների միջոցով։ Ինչպես տեսնում ենք, եզների և վիշապների շուրջ հյուսված առասպելները, որոնք գալիս էին գնագույն ժամանակներից, տակավին պտտվում էին ժողովրդի մեջ։ Պատկերացում կար նհանգների՝ չար հրեշտակների մասին, որոնք կարող էին հափշտակել կալի բերքը կամ երեխաներին։ Նման առասպելական զրույցների ու հավատալիքների թիվը մեծ էր։ Չկարողանալով ճանաչել բնության ու կյանքի շատ ու շատ երևույթները, մարդը նրանց գերբնական ուժ էր վերագրում կամ համարում էր նման ուժերի գործողությունների արգասիք, ինքն էլ դիմելով իրակեղծ և սնոտի միջոցների օգնությանը։
Դարեր շարունակ մարդիկ մշակել էին բնության և հասարակական կյանքի երևույթները բացատրելու և նրանց ընթացքի վրա «ներգործելու» բազմազան միջոցներ, եղանակներ, հմայական գործողություններ, ծեսեր և արարողություններ, կախարդանքներ, հմայություններ, աղոթքներ և անեծքներ, հարցուկներ և գուշակություններ։ Պաշտամունքի հետ կապված արարողությունները, ծեսերը, կրոնական և կենցաղային հանդեսները, ընդհուպ մինչև ծննդի, հարսանիքի հանդեսներն ու թաղման ծեսերն ուղեկցում էին թատերականացված ներկայացումներով, երգ ու պարով, նվագով։
Հելլենիստական դարաշրջանում երկրի տնտեսության, քաղաքների, արհեստների, գիտության և արվեստի բավականաչափ բուռն զարգացման, հին աշխարհի մշակույթին հաղորդակից լինելու հետ միասին, մեծ առաջադիմություն ունեցան նաև հասարակական միտքը, աշխարհաճանաչողությունը։ Սակայն բնության երևույթների իրական, պարզունակ, մատերիալիտական ըմբռնումների կողքին դեռևս շատ ավելի լայն տարածում ունեին իրակեղծ առասպելաբանական և պաշտամունքային բնույթ ստացած ըմբռնումներն ու պատկերացումները և դրանց վրա հենվող սնոտիապաշտությունը։
Տիեզերաբանությունը և երկնային մարմինները
Առասպելներում երկինքը կարծես քաղաքի էր նման, շրջապատված քարե պատերով և պղնձե դարպասներով։ Անհատակ ծովի մոտ, որը բաժանում էր երկինքն ու երկիրը, գտնվում էր դրախտը։
"Երկինքն ու երկիրը ամուսիններ են, երկինքը հայր է, երկիրը՝ մայր։ Երկնքի և երկրի արանքում է գտնվում երկնային ծիրանի ծովը։ Երկինքը նաև քաղաք է, երբեմն կոչվում է Անգին քաղաք, շրջապատված պղնձե դարպասներ ունեցող քարե բարձր պարիսպներով։ Երկնային քաղաքը մի լույս տաճար է կամ ծիածանաքարով կառուցված՝ վեհ կամարներով շողշողուն պալատ։ Ամեն ինչ այնտեղ լույս ու փայլ է, հրաշալիք, այնտեղ ոչ խավար կա, ոչ ցուրտ։ Դա «անմահության տուն ու տեղ է»։"
Դրախտի դարպասներին կից հոսում էր հրե գետը, որի վրայով էլ ձգված էր կամուրջը մեկ մազե թելիկից։ Դժոխքը գտնվում էր երկրի տակ։ Դժոխքում տանջանք ապրող հոգիները դուրս էին գալիս դժոխքից և բարձրանում կամուրջի վրա, սակայն այն չի դիմանում նրանց մեղքերի ծանրությանը, պատռվում է և հոգիները ընկնում են հրե գետը։ Ըստ մեկ այլ առասպելի, կամուրջը ձգված էր դժոխքի վրայով։ Եվ աշխարհի վերջի ժամանակ, երբ բոլոր մահացածները հարություն կառնեն, յուրաքանչյուրը պետք է անցնի այդ կամրջով. մեղսավորները կընկնեն դժոխք, իսկ արդար մարդիկ կանցնեն դրախտ։
Երկրագունդը, ըստ մի վարկածի, մի ցուլի կոտոշների վրա է տեղավորված։ Երբ նա ցնցում է գլուխը, երկրաշարժ է տեղի ունենում։ Ըստ մեկ այլ վարկածի, երկիրը շրջապատված է մեծամարմին ձկնով՝ Լևիաթանով (Lekeon կամ Leviathan), ով լողում է օվկիանոսում։ Ձուկը ջանում է բռնել իր պոչը, բայց չի կարողանում։ Իր շարժումներից երկրաշարժեր է առաջանում։ Սակայն եթե ձուկը կկարողանա բռնել իր պոչը, ապա դա կբերի աշխարհի ոչնչացմանը։
"Երկիրը հանգչում է եզի եղջյուրների վրա. երբ նա թափահարում է գլուխը, երկրաշարժ է առաջանում։: Ուրիշ պատկերացումների համաձայն՝ երկիրը գտնվում է օվկիանոսի վրա, չորս կողմից շրջափակված Լևիաթան1 ձկան մարմնով, նրա գլուխը եկել և մեկ թիզ տարածություն է մնացել, որ հասնի պոչին։ Ձուկը կարծում է, թե իր պոչը օտար կենդանի է, որ միշտ խաղում է իր քթի տակ։ Ուստի նա շարունակ հետամտում է նրան, ուզում է բռնել ու կծել, բայց չի կարողանում, որովհետև աշխարհի ստեղծման օրից մինչև վախճանը Լևիաթանը մազաչափ անգամ չի աճում։ Եթե հանկարծ նրան հաջողվի բռնել իր պոչը, այնժամ աշխարհը քարուքանդ կլինի։ Իսկ երբ նա իր պոչը բռնելու նպատակով շարժումներ է անում, երկիրը ցնցվում է, և երկրաշարժ է առաջանում։"
Սստղերի հետ սերտորեն կապված էր նախնիների պաշտամունքը։ Հայկը՝ աստղե աղեղնաձիգը, նույնացվել է Օրիոնի համաստեղությանը։
Համաձայն Անանիա Շիրակացու հիշատակած մի առասպելի՝ Ծիր կաթինը առաջացել է, երբ հայոց նախնի Վահագնը ձմռան ցրտերի ժամանակ հարդ է գողացել իր ժողովրդին տաքացնելու համար, ճանապարհին հարդը թափթփվել է երկնքում, որից հետո հայոց մեջ այն կոչվել է նաև Հարդագողի կամ Դարմանագողի ճամփա։ Մեծ Արջի համաստեղությունը կամ Յոթ սանամոր աստղերը յոթ շատախոս և բամբասող աղջիկ էին, որոնք շարժել էին աստծո զայրույթը, ինչի պարճառով էլ աստվածը փոխակերպում է նրանց աստղերի։ Մեկ այլ վարկածով դրանք յոթ սանամեր են եղել, որոնք ունեցել են մի քավոր։ Յոթից յուրաքանչյուրը մտածել է, թե մյուսը կհոգա քավորի հոգսերը, և քավորը մնացել է առանց խնամքի ու քաղցից մեռել։ Դրանից հետո Աստվածը նրանց փոխակերպում է յոթ աստղերի։
Կշիռ համաստեղության աստղերը Հայկ նահապետի զավակներն են՝ երեքը տղա, երեքը աղջիկ, որոնք կոչվում են նաև հայկեր (խեքեր)։
Նաև համոզմունք կար, որ յուրաքանչյուր ոք ունի իր աստղը երկնքում, և եթե այն խամրի, այդ մարդուն վտանգ կսպառնա, նույնիսկ՝ մահ։
Հուր, ջուր և կայծակ
"Կրակն ու ջուրը քույր ու եղբայր են. կրակը քույրն է, ջուրը՝ եղբայրը։ Մի անգամ քույր ու եղբայր վիճում են, թե իրենցից ով է ավելի ուժեղ։ Որոշում են չափել իրենց ուժերը։ Կրակը իր ուժը ցույց տալու համար սկսում է այրել սարերի ամբողջ չոր խոտը։ Եղբայր-ջուրը գալիս է և անմիջապես հանգցնում հրդեհը։ Այդ օրվանից քույր ու եղբայր բաժանվում են իրարից։"
Ըստ մեկ այլ ավանդությանը, հուրը ստեղծել էր Սատանան, խփելով երկաթով կայծքարին։ Այս կրակը հետագայում սկսեց օգտագործել ժողովուրդը։
"Աստված զայրանում է սատանայի վրա, որ նա կրակի գաղտնիքը հայտնել է մարդկանց, ասում է. — Սպասիր, քո պատճառով այնպիսի կրակ ստեղծեմ, որից սարսափեն մարդիկ։ Եվ նա ստեղծում է աստծո կրակը՝ կայծակը, ուղարկում է երկիր։"
Կրակի հետ կապված են նաև հարսանիքների և կնունքների ծեսերը։ Տրնդեզի տոնին, որը քրիստոնեության օրոք վերածվել է մանուկ Հիսուսի տաճարընծակման տոնի, ծիսական խարույկ են վառում, որի շուրջ պարում են ու նորապսակներին թռցնում մարմրող կրակի վրայով այն հավատով, որ չարը կխափանվի ու նորստեղծ ընտանիքը պտղաբեր կլինի։
Արտաքին հղումներ
դ
Ինոգ Մբիկուսիտա-Լևանիկա
Նորին գերազանցություն դոկտոր Ինոգ Մբիկուսիտա-Լևանիկա (Inonge Mbikusita-Lewanika, ), զամբիացի քաղաքական գործիչ, որը ԱՄՆ-ում ծառայում է որպես Զամբիայի Հանրապետության դեսպան։ 2003 թվականի փետրվարի 26-ին նա իր հավատարմագրերը հանձնեց Միացյալ Նահանգների նախագահ Ջորջ Բուշին։
Կենսագրություն
Դոկտոր Լևանիկան, ով սովորել է Նյու Յորքի համալսարանում, իր կարիերան սկսել է որպես ուսուցիչ։ Նրա բարձրագույն կրթությունը սկսվել է 1964 թվականին, երբ Կալիֆորնիայի Պոլիտեխնիկական պետական համալսարանից հաջորդ տարի ստացավ տնային տնտեսության բակալավրի և մագիստրոսի աստիճան։ Տարրական կրթության ոլորտում նրա դոկտորի աստիճանը եկել է Նյու Յորքի համալսարանից ։
Զամբիայի համալսարանում եղել է դասախոս և կրթության պրոֆեսոր։ Հետագայում նա աշխատանքի է անցել ՅՈՒՆԻՍԵՖ-ում՝ որպես Աֆրիկայի տարածաշրջանային խորհրդատու։ 1991 թվականին նա ընտրվել է Բազմակուսակցական Ժողովրդավարության շարժման պառլամենտում, որը 1972 թվականից ի վեր առաջին բազմակուսակցական քվեարկությունն էր։ 2003 թվականին ԱՄՆ-ում նշանակվել է դեսպան, իսկ 2006 թվականին իր երկրի աունից կատարած աշխատանքի համար ճանաչվել է «տարվա դեսպան» ։ 2008 թվական նա դեռ ծառայում էր որպես դեսպան ։ Նա պառլամենտի անդամ էր մինչև 2001 թվականը ։ Նա 2001 թվականին Զամբիայի նախագահի պաշտոնի ընտրություններում հաղթողի հավակնորդ երկու կանանցից մեկն էր։ Ընտրություններից հետո նա դարձել է Զամբիայի նախագահ Լևի Մվանավասիի դեսպանը և հատուկ դեսպանորդը։ Այդ ժամանակ Լևի Մվանավասին Աֆրիկյան Միության նախագահն էր ։
2009 թվականին իր ալմա մատերից՝ Կալիֆորնիայի Պոլիտեխնիկական պետական համալսարանից ստացել է Իրավունքի դոկտորի աստիճան ։
Ընտանիք
Նա թագավոր Լևանիկա II Բարոցելենդցիի դուստրն է։ Նրա եղբայրը՝ Ակաշամբաթվա Մբիկուսիտա-Լևանիկան, նույնպես քաղաքական գործիչ է ։ Ամուսնացած է, ունի երկու դուստր։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Զամբիայի ազգային ժողովի անդամներ Կատեգորիա:Զամբիայի կին քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:21-րդ դարի կին քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:20-րդ դարի կին քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:ՅՈՒՆԻՍԵՖ-ի բարի կամքի դեսպաններ Կատեգորիա:Նյու Յորքի համալսարանի շրջանավարտներ
Գոլորշացում
Գոլորշացում, հեղուկ կամ պինդ վիճակից ջրի անցումը գազային վիճակի՝ գոլորշու։ Բնական պայմաններում գոլորշացումը ցամաքի և ջրի մակերևույթից մթնոլորտին խոնավություն հաղորդելու միակ ձևն է և կազմում է ջրի շրջապտույտի հիմնական բաղադրիչը։ Պինդ մարմինների գոլորշացումը կոչվում է սուբլիմում։ Գոլորշացման սաստկության վրա ազդում են օդի ջերմաստիճանը, գոլորշունակ մակերևույթը, օդում ջրային գոլորշու պարունակությունը, քամու ուժգնությունը և այլն։ ՀՀ-ում տարեկան տեղումների 620 մմ-ից մոտ 410 մմ գոլորշանում է, 210 մմ մակերևութային հոսքն է։ Սևանա լճի մակերևույթից տարեկան գոլորշանում է միջին հաշվով 1000 մմ ջուր, իսկ լճամերձ հողատարածքից՝ մոտ 350 մմ։ Արարատյան դաշտում ջրից գոլորշացումը 1200-1400 մմ է, իսկ հողից՝ 400 մմ։ Ըստ բարձրության՝ գոլորշացման մեծությունը նվազում է, 3000 մ բարձրներում՝ մոտ 200 մմ գոլորշացման առավելագույն արժեքները դիտվում են ամռանը։
Hail to the Thief
Hail to the Thief, Radiohead ռոք խմբի 6-րդ ալբոմը։ «Hail to the Thief» ալբոմը լույս է տեսել 2003 թվականին։ Այս ալբոմի ամենահայտնի երգերն են՝ «2 + 2 = 5»-ը, «We Suck Young Blood»-ը և «Go to Sleep »-ը։ Այս ալբոմում հիմնականում պատմվում է այն մասին, թե մարդիկ գտնվում են գերմանացիների տիրապետության տակ և գերմանաից իշխում են ամբողջ աշխարհը։ Կան նաև այլ երգեր, որոնք նույնպես հայտնություն են ձեռք բերել, դրանք են՝ «Where I End and You Begin» և «I Will» երգերը։
Գոլորշացում
Ընդհանուր տեղեկություններ
Մոլեկուլների ջերմային շարժման հետևանքով գոլորշացում տեղի է ունենում ցանկացած ջերմաստիճանում․ գոլորշացման արագությունը մեծանում է ջերմաստիճանի, այսինքն՝ մոլեկուլների ջերմային շարժման ինտենսիվության աճին զուգընթաց։ Մեկուսացված տարածության մեջ (փակ անոթում) տվյալ ջերմաստիճանում գոլորշացումը շարունակվում է այնքան ժամանակ, քանի դեռ հեղուկից (կամ պինդ մարմնից) ազատ ծավալը չի լցվել հագեցած գոլորշիով։ Հագեցած գոլորշու ճնշումը կախված է միայն ջերմաստիճանից և վերջինիս բարձրացման զուգընթաց մեծանում է։
Hail to the Thief
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Երաժշտական ալբոմներ Կատեգորիա:Անգլալեզու ալբոմներ Կատեգորիա:2003 ալբոմներ
Գոլորշացում
Ընդհանուր տեղեկություններ
Հագեցած գոլորշու ճնշման և ջերմաստիճանի կապը պատկերող կորը կոչվում է գոլորշացման հավասարակշռության կոր։ Եթե հեղուկի միկրոխոռոչներում պարունակվող հագեցած գոլորշու ճնշումը հավասարվում կամ գերազանցում է գազային փուլի ճնշումը, ապա գոլորշացումը անցնում է եռման։ Եռման առավելագույն ջերմաստիճանը տվյալ նյութի կրիտիկական ջերմաստիճանն Է։ Կրիտիկական ջերմաստիճանով և ճնշումով է որոշվում կրիտիկական կետը՝ գոլորշացման հավասարակշռության կորի վերջնական կետը։ Այդ կետից վեր երկու փուլերի՝ հեղուկի և գոլորշու հավասարակշռությունը անհնար է։ Գոլորշացման ժամանակ հեղուկից պոկվող մոլեկուլը պետք է հաղթահարի մյուս մոլեկուլների ձգողության ուժը։ Այդ ուժի, ինչպես նաև արտաքին ճնշման դեմ կատարած աշխատանքի (մոլեկուլների ջերմային շարժման կինետիկ էներգիայի հաշվին) հետևանքով հեղուկը սառչում է։ Ուստի, նյութը հաստատուն ջերմաստիճանում գոլորշացնելու համար նրա զանգվածի յուրաքանչյուր միավորին պետք է հաղորդել ջերմության որոշակի քանակություն, որը կոչվում է գոլորշիացման ջերմություն։ Տեղակի գոլորշացման գազային միջավայրում, օրինակ՝ օդում, ավելի դանդաղ է ընթանում, քան վակուումում, քանի որ գազի մոլեկուլների հետ բախման ևետևանքով գոլորշու մոլեկուլների մի մասը վերադառնում է հեղուկ (կոնդենսացում)։ գոլորշացումը ընկած է շոգեէներգետիկայի, սառնարանային և այլ սարքավորումների աշխատանքի և նյութերի չորացման բոլոր պրոցեսների հիմքում։
Կատեգորիա:Բնական երևույթներ Կատեգորիա:Փուլային անցումներ Կատեգորիա:Թերմոդինամիկա Կատեգորիա:Ֆիզիկական էֆեկտներ և երևույթներ
Ալեքսեյ Անդրեև
Ալեքսեյ Անդրեև (Алексей Петрович Андреев, ), խորհրդային բանակի գեներալ-մայոր, Առաջին համաշխարհային և Հայրենական Մեծ պատերազմների մասնակից։
Կենսագրություն
Ալեքսեյ Պետրովիչ Անդրեևը ծնվել է 1896 թվականի նոյեմբերի 11-ին չուվաշական ընտանիքում, Տոյգիլդինո գյուղում (ներկայումս Թաթարստանի Մուսլյումովսկի շրջան) ։ Ծառայել է ցարական բանակում, մասնակցել է Առաջին համաշխարհային պատերազմին։ 1918 թվականին Անդրեևը կամավոր ծառայության է անցնում Բանվորա-գյուղացիական Կարմիր բանակում։ Երկար տարիներ ծառայել է ԽՍՀՄ և Խորհրդային Ռուսաստանի տարբեր տարածաշրջանների զինկոմիսարիատներում ։ 1941 թվականի օգոստոսին գնդապետ Ալեքսեյ Պետրովիչ Անդրեևը նշանակվում է Բանվորա-Գյուղացիական Կարմիր բանակի զորքերի կազմավորման և հավաքագրման Գլխավոր վարչության 1-ին բաժնի պետի օգնական, այնուհետև` գլխավոր տեսուչ և նույն բաժնի պետ ։
Պատերազմի ավարտից հետո Անդրեևը շարունակում է ծառայությունը Խորհրդային բանակում։ 1946-1949 թվականներին նա զբաղեցնում էր ԽՍՀՄ պաշտպանության նախարարի Քարտուղարության պետի պաշտոնը, այնուհետև չորս տարի ԽՍՀՄ Նախարարների Խորհրդի նախագահի տեղակալի օգնականն էր։ 1953-1958 թվականներին Անդրեևը նորից ղեկավարում էր ԽՍՀՄ պաշտպանության նախարարի Քարտուղարությունը և ԽՍՀՄ Նախարարների Խորհրդի նախագահի տեղակալն էր։ 1953 թվականին նրան շնորհվում է գեներալ-մայորի կոչում։ 1958 թվականին Անդրեևը պաշտոնաթող է լինում և բնակվում Մոսկվայում ։ Մահացել է 1975 թվականի մայիսի 4-ին, թաղված է Մոսկվայի Վեդենսկոե գերեզմանատանը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ Կատեգորիա:Լենինի շքանշանի ասպետներ Կատեգորիա:Հայրենական պատերազմի 1-ին աստիճանի շքանշանակիրներ Կատեգորիա:«1941-1945 թթ. Հայրենական մեծ պատերազմում Գերմանիայի դեմ տարած հաղթանակի համար» մեդալակիրներ Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակիցներ Կատեգորիա:Կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ Կատեգորիա:Կարմիր աստղի շքանշանի ասպետներ
Հարություն Կիվիրյան
Հարություն Կիվիրյան, առաջին հայն է խորհրդային, ռուսական տիեզերագնացների ջոկատում ։
2021 թվականի հունվարի 27-ին տիեզերագնացների ընտրության միջգերատեսչական հանձնաժողովի կողմից ընտրվել է «Ռոսկոսմոսի» տիեզերագնացների ջոկատում փորձարկող տիեզերագնացի մասնագիտությունը ուսանելու համար։ Տիեզերագնացների ընտրության ծրագիրը մեկնարկել էր 2019 թվականին, որի արդյունքում Յուրի Գագարինի անվան տիեզերագնացների պատրաստման գիտահետազոտական փորձարարական կենտրոնին առաջարկվել էր 2 229 թեկնածուներից «Ռոսկոսմոսի» տիեզերագնացների ջոկատում որպես փորձարկող տիեզերագնաց նշանակել չորս հոգու՝ Հարություն Կիվիրյանին, Սերգեյ Իրտուգանովին, Ալեքսանդր Կոլյաբինին և Սերգեյ Տետերյատնիկովին ։
Կենսագրություն
Հարություն Կիվիրյանը ծնվել է 1993 թվականի օգոստոսի 23-ին Մայկոպում։ 2015 թվականին ավարտել է Սանկտ Պետերբուրգի Ուստինովի անվան բալթյան պետական տեխնիկական համալսարանը, որպես ինժեներ, մասնագիտացումը` հրթիռաշինություն։
2012 թվականից մինչև 2015 թվականը ուսանել է «թևավոր հրթիռների համալիրների շահագործում և վերանորոգում» ռազմական ամբիոնում, ստացել՝ լեյտենանտի կոչում ։
2019 թվականին Ս.Պ. Կորոլյովի անվան տեխնիկումում ուսանել է ծրագրային ղեկավարմամբ հաստոցների օպերատորի մասնագիտությունը՝ ստանալով 4-րդ կարգի որակավորում ։
Օլգա Օրոսկո
Օլգա Օրոսկո (Olga Noemí Gugliotta Orozco, ), արգենտինացի բանաստեղծուհի, ժուռնալիստ։
Կենսագրություն
Գրականության մեջ Օլգան պատկանում էր այսպես կոչված երրորդ ավանգարդին, որը ձևավորվել է սյուրռեալիզմի ազդեցության տակ։
Օլգա Օրոսկոն բազմաթիվ մրցանակների դափնեկիր, այդ թվում՝ Գաբրիելա Միստրալի անվան և Խուան Ռուլֆոյի անվան մրցանակների (1998 թ.)։ Նրա բանաստեղծությունները թարգմանվել են մի շարք եվրոպական լեզուներով։
1994 թվականին բանաստեղծուհու հայրենի քաղաքում բացվել է նրա տուն-թանգարանը, որը համարվում է մշակութային կենտրոն ։ Տուն-թանգարանում պահվում Օրոսկոյի գրադարանը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Արգենտինացի գրողներ Կատեգորիա:Արգենտինացի բանաստեղծներ Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:20-րդ դարի բանաստեղծուհիներ Կատեգորիա:Գրողներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Լրագրողներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Շվեյցարացի բանաստեղծներ Կատեգորիա:Բնօրինակում անաղբյուր հոդվածներ
Դաշտաձոր
Դաշտաձոր, գետ Սևանա լճի ավազանում, Մարտունի գետի վտակը։ Հոսում է Մարտունու շրջանի տարածքով ։
Նյուպորտ Նյուս
Քաղաքում գտնվում է ծովային թանգարան, որը հանդիսանում է աշխարհի խոշորագույն ծովային թանգարաններից մեկը։
Պատմություն
1607 թվականին Ամերիկայում՝ Ջեյմսթաունում անգլիական առաջին բնակեցման ավարտից հետո գաղութատերերը սկսել են ուսումնասիրել և սեփականացնել ծովախորշերի և նավահանգիստներին սահմանակից հողերը, որոնք հայտնի էին «Հեփտոն Ռոուդս» անունով։ 1610 թվականի հուլիսի 9-ին անգլիացի գաղութատերերը գրավեցին հնդկական Լելուտան գյուղը, որը գտնվում էր Հեմպտոն առվի գետաբերանին և այնտեղ հիմնեցին սեփական բնակավայր անգլիական եկեղեցով, դառնալով Ամերիկայում շարունակաբար գոյություն ունեցող անգլիական բնակավայր ը։
1619 թվականին Վիրջինիայի գաղութը բաժանվեց չորս «քաղաքների», այդ վայրերը դարձան Էլիզաբեթ Սիթիի (Elizabeth Cittie) մի մասը։ Լոնդոնյան կոմպանիայի սնանկացումից հետո Վիրջինիան դարձավ թագավորական գաղութ և բաժանվեց ութ «կոմսությունների », 1634 թվականին այդ վայրերը մտան Ուորիկ ռիվերշիր (Warwick River Shire) կոմսության կազմի մեջ, 1643 թվականին վերանվանվեց Ուորիկ շրջան։ Դա գյուղատնտեսական շրջան էր, 1704 թվականին այստեղ գրանցված էր 125 մասնավոր սեփականություն. :
1837 թվականին Նյուպորտ Նյուս Պոյնտ գյուղ է այցելում Կոլիս Հանթինգթոնը, ով հետագայում դարձավ խոշոր երկաթուղային մագնատ։ Երբ քաղաքացիական պատերազմից հետո ԱՄՆ-ում սկսվեց վերակառուցման դարաշրջան, 1870 -ական թվականներին Վիլյամս Վիկհեմը ներգրավեց Հանթինգթոնին Վիրջինիայում երկաթուղիների շինարարություն սկսելու մեջ։
Երկաթուղիները թույլ տվեցին Արևմտյան Վիրջինիայում ածուխի մշակում սկսել, սակայն պահանջվում էր խորջրյա նավահանգիստ ածուխի արտահանման համար, Ռիչմոնդի շրջանում գտնվող Յորկ գետը շատ փոքր էր ածխային փոխադրամիջոցների համար։ Հանթինգթոնը որոշեց, որ Ուորիկ շրջանի հարավարևելյան մասը լավագույն վայրն է ածուխի երկաթուղով մինչև ծովային տրանսպորտ տեղափոխման համար և 1881 թվականին սկսվեց երկաթուղային գծով շարժումը մինչև Նյուպորտ Նյուս,  ափի մոտ գտնվող ֆերմերային շրջանը դարձավ արագ զարգացող նավահանգիստ։
Երկաթուղիների շինարարությունը Հանթինգթոնի Վիրջինիայի զարգացման համար նախատեսված պլանի առաջին մասն էր։ 1886 թվականին նա կառուցեց Newport News Shipbuilding and Drydock Company նավաշինարանը, ածխային տերմինալին մոտեցող նավերի վերանորոգման համար։ 1891 թվականին նավաշինարանը կառուցեց իր առաջին նավը, բուքսիր «Դորոտին» (Dorothy): 1897 թվականին «Նյուպորտ Նյուսը» կառուցեց երեք մեծ նավ ԱՄՆ-ի համար, հրետանավակ «Նեշվիլ» (Nashville), «Ուիլմինգտոն» (Wilmington) և «Հելենա» (Helena): Կարճ ժամանակում Ուորիկ շրջանի իշխանությունը Դենբայից տեղափոխվեցին Նյուպորտ Նյուս։ Սակայն Նյուպորտ Նյուսն այնքան արագ էր աճում, որ 1896 թվականին Վիրջինիայի գլխավոր ասամբլեայի որոշմամբ Նյուպորտ Նյուսը դարձավ անկախ քաղաք։
1952 թվականին Ուորիկ շրջանը ձևափոխվեց Ուորիկ անկախ քաղաքի։ 1958 թվականին Ուորիկի բնակչությունը հանրաքվեի ժամանակ քվեարկեցին երկու քաղաքների միավորման համար, և ընտրեցին «Նյուպորտ Նյուս» անվանումը։
Տնտեսություն
Քաղաքը հայտնի է որպես ամերիկյան նավաշինության կենտրոններից մեկը։ Քաղաքում գտնվում է Huntington Ingalls Industries ընկերության նավաշինարանները։
Northrop Grumman  ընկերության «Newport News Shipbuilding» նավաշինարանը՝ ԱՄՆ-ի ռազմական նավաշինության խոշորագույն ձեռնարկությունը, որտեղ կառուցվել են բոլոր ատոմային ավիակիրները և ԱՄՆ-ի ստորջրյա մակույկների զգալի մասը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ատլանտյան օվկիանոսի նավահանգիստներ Կատեգորիա:Վիրջինիայի քաղաքներ Կատեգորիա:Բնակավայրեր այբբենական կարգով Կատեգորիա:1881 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Ալլա Միքայելյան
Ալլա Անատոլիի Միքայելյան (օրիորդական ազգանունը՝ Կապչիկաևա, ), խորհրդային դահուկորդուհի, մարզիչ։ 1998 թվականի Ձմեռային օլիմպիական խաղերի մասնակից ։
Կենսագրություն
Ալլա Անատոլևնան դահուկավազքով զբաղվել սկսել է տսնմեկ տարեկանից ։ Իր կարիերայի հիմնական հաջողություններին հասել է պատանեկան տարիքում։ 1988 թվականի ԽՍՀՄ առաջնությունում նվաճել է բրոնզե մեդալ Պրոֆմիության թիմի կազմում։
1995 թվականին ընտանիքի հետ տեղափոխվել է Հայաստան, ինչից հետո համաձայնել է վերսկսել կարիերան և ներկայացնել երկիրը 1998 թվականին Նագանոյում անցկացվող Օլիմպիական խաղերում, որտեղ եղել է հավաքականի դրոշակակիրը խաղերի բացման արարողության ժամանակ ։ Օլիմպիական խաղերի ժամանակ իր միակ մրցավազքում (30 կմ ազատ ոճով) զբաղեցրել է վերջին՝ 58-րդ տեղը։
Ամուսնու՝ Արթուր Միքայելյանի հետ զբաղվել է մարզչական գործունեությամբ, նրանց «ենթակաների» թվում եղել են Օլիմպիական խաղերի մասնակիցներ, ինչպիսիք են նրանց որդիներ Սերգեյը (1992) և Միքայելը (1999), ինչպես նաև Արթուր Եգոյանը ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ դահուկորդներ
Իսլամը Թուրքիայում
Իսլամը Թուրքիայում, Թուրքիայում առաջին կրոնը դավանողների թվով և նշանակությամբ։ Ժամանակակից Թուրքիայի տարածքում իսլամի հաստատումն ավարտվեց 11-րդ դարի երկրորդ կեսին, երբ սելջուկ թուրքերը էքսպանսիա կատարեցին Արևելյան Անատոլիայում։ ԿՀՎ-ի տվյալներով՝ Թուրքիայի բնակչության 99,8 %-ը մահմեդական է ։ Սոցիոլոգիական հարցումների տվյալներով՝ Թուրքիայի բնակչության 97,8 %-ը մահմեդական է։ Մահմեդականների մոտ 80 %-ը սուննիներ են, իսկ շիաները՝ ալևիներ, կազմում են մահմեդական բնակչության մոտ 20 %-ը ։ Մահմեդական բնակչության մոտ 3 %-ը կազմում են շիաներ ։
Չնայած այն հանգամանքին, որ Աթաթուրքի բարեփոխումներից հետո Թուրքիան պաշտոնապես համարվում է աշխարհիկ պետություն, այդ երկրում կրոնը կարևոր նշանակություն ունի։
Իսլամը Օսմանյան կայսրությունում
Սուլթանի անունից երկրի հոգևոր իշխանությունը ղեկավարում էր շեյխ-ուլ-իսլամը՝ կայսրության բարձրագույն մահմեդական հոգևորականը։ Բարձրագույն հոգևորականությունը՝ ուլեման, բաղկացած էր քադիներից՝ մահմեդական դատարանների դատավորներից, մուֆթիներից՝ իսլամական աստվածաբաններից և մուդերիսներից՝ մեդրեսեի ուսուցիչներից ։ Հոգևորականության ազդեցությունը բացատրում է այն փաստը, որ մինչև 19-րդ դարը նրա ձեռքում գտնվող անօտարելի ունեցվածքը (վակուումային հողերը) կազմում էին Օսմանյան կայսրության բոլոր մշակվող հողերի գրեթե մեկ երրորդը ։ Շեյխ-ուլ-իսլամը բացառիկ իրավունք ուներ մեկնաբանել կայսրության իշխանությունների որոշումը Ղուրանի և շարիաթի տեսանկյունից։ Նա հրատարակեց ֆաթվաներ՝ սուլթանի հրամանագրերը հաստատող փաստաթղթեր ։
Իսլամը ոչ միանշանակ դեր է խաղացել Օսմանյան կայսրության զարգացման գործում։ Հաճախ կրոնական խավարամտությունից տառապող եվրոպացիները ապաստան էին գտնում Օսմանյան սուլթանի մոտ ։ 15-րդ դարում միլետայի կրոնական համայնքները սկսեցին ղեկավարել հոգևոր և որոշ քաղաքացիական գործեր։ Այս համայնքների ղեկավարների միջոցով իշխանությունները հարկեր (ընկերներ) գանձեցին ոչ մահմեդականներից (օզիմիներ)։ Հունա-ուղղափառ և հայ-գրիգորյան համայնքների պատրիարքները, ինչպես նաև հրեական համայնքի գլխավոր ռաբբին որպես միջնորդներ են դրվել սուլթանի և ոչ մահմեդական բնակչության միջև։ Սուլթանները ողորմություն էին տալիս համայնքների ղեկավարներին՝ որպես վճար իրենց հոտին հնազանդ պահելու համար ։
Մայրաքաղաք Կոստանդնուպոլիսը տարբերվում էր ամբողջ երկրից. 1450-ական թվականներին մահմեդականները կազմում էին բնակչության միայն 44 %-ը ։ Սակայն 1478 թվականին քաղաքում ապրում էր մուսուլմանների 58,11 %-ը և ոչ մուսուլմանների 41,89 %-ը։ 1520-1530 թվականներին այս հարաբերակցությունը նույնն էր՝ մահմեդականներ՝ 58,3 % և ոչ մահմեդականներ՝ 41,7 %։ 17-րդ դարում ճանապարհորդները նշում էին մոտավորապես նույն հարաբերակցությունը ։ Ոչ մուսուլմանների մուտքը սահմանափակվել է վարչական կամ ռազմական կարիերայով։ Այդ պատճառով Ստամբուլի մահմեդականները չէին զբաղվում արհեստով և առևտրով։ Բացառություն էին կազմում Ոսկե եղջյուրի եվրոպական ափին գտնվող Ֆանար թաղամասի հարուստ հույները. նրանք հիմնականում զբաղեցնում էին դրագոմանների (թարգմանիչների) պաշտոնները ։ Չնայած սահմանափակումներին՝ օզինները զբաղվում էին գիտությամբ և ֆինանսներով։ 1839 թվականին «Կիչիկ Կայնարում» Ռուսաստանի և Օսմանյան կայսրությունների միջև ստորագրվեց համաձայնագիր ոչ մահմեդականներին քաղաքական իրավունքներ տալու մասին ։ 1856 թվականին Ղրիմի պատերազմի ավարտից հետո ընդունվեց «բարեփոխման հրամանագիր», որը ոչ մուսուլմանների կրոնական իրավունքները հավասարեցրեց մահմեդականների իրավունքներին։ Չեղյալ են հայտարարվել մի շարք հարկեր և օրենքներ, որոնք սահմանափակում են ոչ մուսուլմանների իրավունքները։ Օսմանյան-թյուրքական պետության 1860 թվականի Սահմանադրության համաձայն՝ ոչ մուսուլմանները իրավունք ստացան մասնակցել պետության կառավարմանը ։
Աթաթուրքի բարեփոխումներ
Օսմանյան կայսրությունում գործում էր հայրենատիրական սուլթանությունը, որը հենվում էր սուլթանի անձնական գվարդիայի (ենիչերիներ) և աշխարհիկ բյուրոկրատիայի (կապիկլու) վրա, որոնք «սուլթանի ստրուկներ» էին և հավաքագրվում էին կախված մարդկանցից։ Մուսթաֆա Քեմալը «մոդեռնիստական էլիտայի» ներկայացուցիչն էր, որի իդեալները որոշվել էին 19-րդ դարում՝ աշխարհիկություն, թյուրքիզմ, հանրապետականություն և եվրոպականացում։ Ղուրանը թարգմանվել է թուրքերեն ։
Լաիցիզմ
Չնայած այն հանգամանքին, որ լաիցիզմը (աշխարհիկ սկզբունքը) ազդել է կառավարման և կրթության ոլորտի վրա, Աթաթուրքի օրոք իսլամը միշտ մնացել է քաղաքացիների անձնական կյանքի կարևոր մասը։ Այս սկզբունքը հանդիպեց ամենամեծ դիմադրությանը։ Բազմիցս ապստամբության փորձեր են ձեռնարկվել։ 1980-ական թվականներին Թուրգութ Օզալի հայտնվելը քաղաքական ասպարեզում նշանավորվեց թուրք-իսլամական սինթեզի վարդապետությամբ։ Նրա կարծիքով՝ իսլամը պետք էր դաշնակից դարձնել ազատականացման և արդիականացման համար ։
Սուֆիզմ
Թուրք սուննիների շրջանում գործում են մոտ քսան տարբեր սուֆիական տարիկատներ (եղբայրություններ)։ 1925 թվականից կառավարության որոշմամբ Թուրքիայի տարածքում արգելվել է սուֆիական բոլոր թարիկատների գործունեությունը։
Ժամանակակից Թուրքիայում հիմնական տարիկատներն են՝ Նակշբանդիականություն, Կադիրիան, Մևլևին և Թիջանիան։
Ժամանակակից Թուրքիա
«Սոցիալական կառուցվածքը և կրոնը Թուրքիայում» (2008-2011) թեմայով հետազոտության համաձայն՝ հավատացյալների թվին են դասվում կանանց 67 %-ը, ինչը 10 %-ով ավելի բարձր է, քան իրենց հավատացյալ տղամարդկանց։ Կրոնականությունը ավելի տարածված է գյուղական բնակավայրերում (71 %), քան քաղաքներում։ Եկամտի և կրոնականության մակարդակների միջև կա հակադարձ համամասնական հարաբերություն։ Իրենց հավատացյալների շարքին դասող ամենամեծ խմբի եկամուտը կազմում է 450-ից մինչև 1000 թուրքական լիրա ։ 2012 թվականի վերջին դատավարություն սկսվեց աշխարհահռչակ դաշնակահար Ֆազիլ Սայայի դեմ՝ իսլամի նկատմամբ ատելություն հրահրելու և մահմեդական արժեքները վիրավորելու մեղադրանքով ։
Կրոնական կրթություն
2012 թվականի գարնանը Թուրքիայի խորհրդարանը հավանություն տվեց օրինագծին, որը նախատեսում է Ղուրանի, Մուհամմադ մարգարեի Սուննայի, ինչպես նաև արաբերենի դասավանդումը որպես տարրական և միջնակարգ դպրոցում ընտրովի առարկաներ։
Թաշկինակներ կրել
Թուրքիան առաջին մահմեդական երկիրն է, որը 1925 թվականին պաշտոնապես արգելել է կանանց հիջաբ կրել։ Հիջաբ կրելու արգելքը վերացնելու փորձեր կատարվել են մի քանի անգամ։ Առաջին անգամ 1984 թվականին «իսլամի հետ հաշտեցման» քաղաքականության շրջանակներում, որը վարում էր Թուրքիայի վարչապետ Թուրգութ Օզալը։ Այնուամենայնիվ, աշխարհիկ հասարակության ճնշման ներքո նա ստիպված եղավ վերսկսել արգելքը 1987 թվականին։ 2008 թվականին Թուրքիայի կառավարությունը՝ Ռեջեփ Էրդողանի գլխավորությամբ, կրկին փորձեց չեղարկել համալսարաններում հիջաբի արգելքը, սակայն Սահմանադրական դատարանն ուժի մեջ թողեց արգելքը։ 2010 թվականին արգելքը հանվեց ։ 2013 թվականին վերացվել է պետական հաստատություններում մահմեդական գլխաշոր կրելու արգելքը։ Սակայն համազգեստը, որը չի ենթադրում հիջաբ կրել, ուժի մեջ է մնացել անվտանգության մարմինների, դատական հիմնարկների (դատավորներ, դատախազներ), ինչպես նաև ռազմական կառույցների աշխատակիցների համար  ։
2014 թվականի սեպտեմբերին Թուրքիայի փոխվարչապետ Բյուլենթ Արընչը հայտարարել էր պետական դպրոցների ավագ դասարաններում հիջաբ կրելու բազմամյա արգելքի վերացման մասին ։
2015 թվականի մարտին Թուրքիայի բարձրագույն ռազմական դատարանը չեղյալ էր հայտարարել զինվորական զորանոցների և բանակային սոցիալական ենթակառուցվածքների տարածքում զինծառայողների հարազատների (ամուսինների, դուստրերի և մայրերի) կողմից գլխաշոր կրելու արգելքը ։
Արմատական խմբեր
Արմատականությունն ունի թյուրքական ազգայնականության, քրդական անջատողականության, պանիսլամիզմի տարրեր։ Նրա սոցիալական կազմը նույնպես շատ տարասեռ է ։
Արմատականության պատճառները ինչպես ներքին, այնպես էլ արտաքին գործոններն են։ Ներքին են ագրարային բնակչության գերակշռությունը, որոնք գործնականում չեն ենթարկվել արդիականացման և չեն ընդունում արևմտամետ կողմնորոշում․ մեծ թվով տնտեսապես ընկճված շրջանների առկայություն․ քրդական հարցը և այլ պատճառներ ։
Կան մի քանի ծայրահեղական կազմակերպություններ, որոնք ձգտում են հաստատել Շարիաթական պետություն և խալիֆայություն, որը վերացվել է Քեմալ Աթաթուրքի կողմից ։
Հայտնի է «Մեծ Արևելքի իսլամական նվաճողների ճակատի» գործունեության մասին, որը հիմնված է Նեջիփ Ֆազիլ Կիսակյուրեկի (1905-1983) և նրա աշակերտ Սալիհ Իզզեթ Էրդիշեմի (ծնվել է 1950 թվականին, հայտնի է որպես Սալիհ Միրզաբեյօղլու)։ Ճակատը դեմ է Իրանի հետ համագործակցությանը, կողմ է շիաների, ալևիների ոչնչացմանը և հրեական և քրիստոնեական «ներկայության» հեռացմանը քաղաքականությունից ։
Թուրքիայում գործում էին արտասահմանյան ծայրահեղական շարժումներ («Երուսաղեմի մարտիկներ», «Հիզբ-ութ Թահրիր» և «Իսլամական շարժման կազմակերպություն»)։ 2000 թվականին նրանց ղեկավարները գերեվարվեցին իշխանությունների կողմից և դատապարտվեցին ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իսլամը Թուրքիայում Կատեգորիա:Իսլամ ըստ երկրի Կատեգորիա:Իսլամը Ասիայում Կատեգորիա:Կրոնը Թուրքիայում
Ֆերնանդո Կոլումբոս
Ֆերնանդո Կոլումբոս կամ Կոլոն (Fernando (Hernando) Colomb (Colón), ), իսպանացի գրող և տիեզերագետ, հոր՝ Քրիստափոր Կոլումբոսի կենսագիր։
Կենսագրություն
Ֆերնանդո Կոլոնը վայելում էր կայսր Կարլ V-ի բարեհաճությունը, կատարել է որոշ կարևոր գործառույթներ, բայց ավելի շատ զբաղված էր գիտության մեջ և մեծ գրադարան էր հավաքում իր մարմարյա պալատում, որը կառուցել էր Սևիլյայում, և որտեղ ապրում էր իրական փառք՝ ստանալով մինչև 200 հազար ֆրանկ մեկ տարվա եկամուտ։
Գրադարան
Կոլումբոսը հայտնի էր որպես մեծ գիտնական։ Նա հսկայական եկամուտ ունեցավ իր հոր Նոր Աշխարհից՝ թողած ժառանգությունից, և դրա մեծ մասն օգտագործեց գրքեր գնելու համար։ Կոլումբոսը շրջագայել է ամբողջ Եվրոպայում, գրքեր հավաքել և վերջապես ստեղծել է 15000 հատորանոց անձնական գրադարան ստեղծել ։ Այս գրադարանը հովանավորվել է Իսպանիայում և այլուր կրթված մարդկանց կողմից, այդ թվում նաև հոլանդացի փիլիսոփա Էրազմուսի կողմից։
Թամասլու
Թամասլու, լեռ Ղարաբաղի բարձրավանդակում, Շուշիի գավառում, բարձրությունը 1800 մետր է ։
Ֆերնանդո Կոլումբոս
Գրադարան
Զարմանալիորեն մեծ գրադարանը եզակի էր մի քանի ձևով.
Թամասլու
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արցախի լեռներ
Ֆերնանդո Կոլումբոս
Գրադարան
Այս ժամանակահատվածում վիճահարույց սեփականության իրավունքի գրադարնը կրճատվել է մոտ 7000 անուն գրքերով։ Դա աստիճանաբար կրճատվել է ավելի քան 4000 գրքերով, դառնալով նախնական գրադարանի շուրջ քառորդ մասը ։ Այնուամենայնիվ, Ֆերնանդո Կոլումբոսի գրադարանի մնացորդներից պահպանվել է Մայր տաճարի կողմից և ստացել է Կոլումբոսի գրադարան անվանումը։ Այսօր այն հասանելի է ինչպես գիտնականների, ուսանողների, այնպես էլ մատենասերների խորհրդատվության համար ։
Մահ
Ֆերնանդո Կոլոնը մահացել է 1539 թվականին Սևիլյայում և ինչպես իր հայրը՝ Քրիստափոր Կոլումբոսը, թաղված է Սևիլյայի տաճարում։
Դիլքանգոմ (առվակ)
Դիլքանգոմ, առվակ Ճորոխի ավազանում, Օլթիի վտակ Բարդուզի (Բարդուս) աջակողմյան օժանդակը, որի ափին գտնվում էր համանուն գյուղը ։
Գեզա Անդա
Կենսագրություն
Սովորել է Ֆերենց Լիստի երաժշտական ակադեմիայում՝ Էռնեստ ֆոն Դոնանիի և Զոլտանա Կոդայի մոտ։ 1939 թվականին՝ ավարտելուց հետո, առաջին անգամ հանդես է եկել Բուդապեշտում Բրամսի Երկրորդ կոնցերտով։ Ուսումը շարունակել է Բեռլինում։
1943 թվականին գնացել է Շվեյցարիա, որտեղ մնացել է մինչև կյանքի վերջ (1954 թվականին ստացել է Շվեյցարիայի քաղաքացիություն)։ 1951 թվականին մասնակցել է Զալցբուրգի փառատոնին։ 1959-1968 թվականներին Լյուցերնի կոնսերվատորիայում դաշնամուրի դասեր է տվել։ 1969 թվականից կուրսեր է անցկացնում Ցյուրիխում։
Կենդանության օրոք բացառիկ ճանաչում է ունեցել։ Հյուրախաղեր է ունեցել Եվրոպայում, Հյուսիսային և Հարավային Ամերիկաներում, Ավստրալիայում։ 1953-1958 թվականներին Կլարա Հասկիլի հետ դաշնամուրային դուետով է հանդես եկել։
Վիլհելմ Ֆուրտվենգլերը նրան անվանել է «ստեղնաշարի աշուղ»։ Հատկապես գնահատվել են Մոցարտի (նա կատարել է նրա բոլոր 27 դաշնամուրային կոնցերտները), Շումանի, Բրամսի, Բարտոկի ստեղծագործությունների նրա մեկնաբանությունները։
Հաճախ հանդես է եկել նաև որպես դիրիժոր։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հունգարացի դաշնակահարներ Կատեգորիա:Հունգարացի դիրիժորներ Կատեգորիա:Արվեստի և գրականության ֆրանսիական շքանշանի ասպետներ Կատեգորիա:Հունգարացի կոմպոզիտորներ
JVC
JVC (Japan Victor Company Ltd.), ճապոնական ընկերություն, հիմնված 1927 թվականին։ Ընկերությունը զբաղվում է կենցաղային, աուդիո և վիդեոտեխնիկայի, ծրագրային ապահովման և մեդիա սարքավորումների արտադրանքով։ Հայտնի դարձավ 1950-ական թվականներին, երբ թողարկեցին ճապոնական շուկա առաջին զանգվածային հեռուստացույցը։
Շտաբ-գրասենյակը գտնվում է Յոկոհամայում (Ճապոնիա)։ Աշխատողների ընդհանուր թիվը կազմում է 19.000 մարդ (2008)։ 2004-2005 ֆինանսական տարում եկամուտը կազմել է 840 միլիարդ իեն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ճապոնական ընկերություններ Կատեգորիա:Էլեկտրոնիկա արտադրողներ Կատեգորիա:Ճապոնական ապրանքանիշեր
Պավել Դոլուխանով
Պավել Մարկովիչ Դոլուխանով (Па́вел Ма́ркович Долуха́нов, ), աշխարհագրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, պրոֆեսոր-էմերիտ (2002 թվականից), ռուս և բրիտանացի հնաաշխարհագրագետ և հնագետ, ՌԳԱ Նյութական մշակույթի պատմության ինստիտուտի (1959-1989) և Նյուքասլի համալսարանի աշխատակից (1990-2009), Հյուսիսային Եվրասիայի հնագիտության և հնագրության բնագավառի մասնագետ։ Դասավանդել է Լենինգրադի պետական համալսարանում, Նյուքասլի համալսարանում, Փարիզի մարդու հնէաբանության ինստիտուտում և Ճապոնագիտության միջազգային հետազոտական կենտրոնում (Կիոտո, Ճապոնիա)։
Կենսագրություն
Պավել Դոլուխանովը ծնվել է 1937 թվականի հունվարի 1-ին Լենինգրադում, Էլեկտրատեխնիկական ինստիտուտի պրոֆեսոր Մարկ Պավլովիչ Դոլուխանովի (1907-1975)  ընտանիքում։  Կոմպոզիտոր Ալեքսանդր Դոլուխանյանի ազգականն է։ 1959 թվականին ավարտել է  Լենինգրադի պետական համալսարանի աշխարհագրության ֆակուլտետը, «աշխարհագրագետ-գեոմորֆոլոգ» մասնագիտությամբ և սկսել է աշխատել ԽՍՀՄ ԳԱ Հնագիտության ինստիտուտի հնագիտական տեխնոլոգիաների Լենինգրադի մասնաճյուղի լաբորատորիայում, Սերգեյ Ռուդենկոյի ղեկավարությամբ։ Սկսելով ավագ լաբորանտի պաշտոնից, 1988 թվականին  Դոլուխանովը դարձավ լաբորատորիայի վարիչ։
1965 թվականին Դոլուխանովը պաշտպանում է թեկնածուական ատենախոսություն «Բալթիկ ծովի և նրա ավազանի հնագիտական մշակույթի  վաղ և հետսառցադաշտային պատմությունը» թեմայով, իսկ 1985 թվականին   դոկտորական ատենախոսություն «Արևմտյան Եվրոպայի և Առաջավոր Ասիայի բնական միջավայրի և նախնադարյան տնտեսության զարգացման պատմությունը վաղ փլեյստոցենի-հոլոցենի շրջանում» թեմայով։
Գիտական գործունեության հետ մեկտեղ նա գրել է արձակ ստեղծագործություններ, որոնք տպագրվել են Ռուսաստանի և Ֆինլանդիայի ամսագրերում։ 2003 թվականին լույս տեսավ նրա «Ռուսական սեզոն» պատմվածքների ժողովածուն, իսկ հետմահու՝ 2010 թվականին, «Լենինգրադ-Թիֆլիս» վեպը (Լիմբուս Պրեսս, 2009)՝ Պավել Դոլոխով ծածկանունով։
Գիտական գործունեություն
Նրա գիտական աշխատանքները հիմնականում նվիրված են պալեոէկոլոգիային և հնագիտությանը, մասնավորապես հնագիտական մշակույթների հարմարեցումը բնական միջավայրի փոփոխություններին։ Վաղ գիտակցելով ռադիոածխածնային մեթոդի հսկայական հնարավորությունները, Դոլուխանովը ԽՍՀՄ-ում առաջիններից մեկն էր, որ օգտագործեց նրա տվյալները տարբեր ժամանակագրական հետազոտությունների ընթացքում։
Դուաբի լեռներ
Դուաբի, լեռներ Հայկական Տավրոս լեռնահամակարգում, նրա կենտրոնական մասում Բիթլիս քաղաքից հյուսիս-արևմուտք։ Հյուսիս-արևելքի լանջերը անտառապատ են։ Նշանակված են Կովկասի 5-վերստանոց քարտեզում ։
Պավել Դոլուխանով
Գիտական գործունեություն
1960-ական թվականներից Դոլուխանովը սկսեց զբաղվել Բալթյան տարածաշրջանի նախապատմական հնագիտական մշակույթի խնդիրներով։ Նա մասնակցում է Պսկովի, Սմոլենսկի և Կալինինգրադի մարզերի տարածքում իրականացվող պեղումներին և հետազոտություններին, Ռուսաստանի և Մորդովիայի տարածքում կազմակերպվող պալեոլիթյան արշավախմբերին։ Դոլուխանովը ղեկավարում էր Ռուսաստանի հյուսիսարևմտյան տարածքի լճերում և ճահճուտներում հորատման աշխատանքներ իրականացնող պալեոգրաֆիկ ջոկատը, որը հետազոտում էր Բալթիկ ծովի և շրջակա լճերի պալեոկլիմայի փոփոխությունների պատմությունը։ Դոլուխանովը շրջել է գրեթե ողջ Խորհրդային Միությունում, մասնակցել Թուրքմենիայում, Ուզբեկստանում, Սիբիրում, Ռուսաստանի միջին գոտում, Ուկրաինայում և Մոլդովայում իրականացված դաշտային հետազոտություններին։
Դոլուխանովը ղեկավարել է ԻՆՏԱՍ-ի, ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի և Եվրոմիության միջազգային դրամաշնորհները, որոնց մասնակցել են ՌԳԱ-ի ՆՄՊԻ-ի, Էրմիտաժի, Լենինգրադի համալսարանի, ՌԳԱ-ի լճագիտության ինստիտուտի, Նյուքասլի համալսարանի և այլ գիտական կենտրոնների աշխատակիցներ։ Նրա ղեկավարությամբ ուսումնասիրվել են Ռուսական հարթավայրում հողագործության խնդիրները, ջրային ուղիները, Ռուսաստանի Հյուսիս Արևմուտքից և Սև ծովյան, Միջերկրածովյան միջանցքից հինավուրց բնակչության միգրացիան, ինչպես նաև մշակաբույսերի հարմարվողականությունը ծովի մակարդակի փոփոխություններին։ Նրա գիտական աշխատանքներն առանձնանում են աշխարհագրական գիտության, էկոլոգիայի և հնագիտության մեթոդների համադրմամբ և հնագիտության վիճակագրական ու մաթեմատիկական մեթոդների ստեղծագործական կիրառմամբ։
Ռուսաստանում, միջազգային հրատարակչություններում և գիտական ամսագրերում հրապարակված բազմաթիվ գիտական մենագրությունների և հոդվածների հեղինակ և համահեղինակ է։
Գիտական հոդվածներ
Ավելի քան 200 հոդվածների հեղինակ է, այդ թվում՝