cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Բերանի խոռոչ
Հիվանդություններ
Պարտադիր կատարվում է նախադպրոցական և դպրոցական տարիքի երեխաների (տարին 2 անգամ), հղի կանանց, մասնագիտական վնասակարություններ ունեցող արդյունաբերական ձեռնարկությունների աշխատողների, տուբերկուլոզով, ռևմատիզմով հիվանդների բերանի խոռոչի առողջացում։ Դա կարևոր նշանակություն ունի հարատամնային հյուսվածքների, բերանի խոռոչի լորձաթաղանթի, սուր և քրոնիկական ընդհանուր հիվանդությունների կանխարգելման համար, որովհետև ոսկրափուտով ախտահարված ատամները քրոնիկ, վարակի աղբյուր են և վնասակար ներգործություն են ունենում օրգանիզմի վրա։
Վարակի օջախի առաջացումը կանխելու համար խիստ կարևոր է ատամների և բերանի խոռոչի ճիշտ խնամքը, որի համար պետք է ամեն օր ատամները մաքրել խոզանակով, բերանը ողողել ջրով կամ հատուկ լուծույթներով, ուտելուց հետո միջատամնային հատվածները մաքրել ատամնամաքրիչով (փայտե կամ ոսկրե)։ Ատամների, լնդերի, լեզվի հիվանդությունների առաջին իսկ ախտանշանների դեպքում դիմել ստոմատոլոգի։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Բերանի խոռոչ Կատեգորիա:Մարսողական համակարգ Կատեգորիա:Կենդանու անատոմիա
Միացյալ Հայաստան (այլ կիրառումներ)
Միացյալ Հայաստան կարող է նշանակել.
Վիլլա Սան Սեկոնդո
Վիլլա Սան Սեկոնդո  (Villa San Secondo), կոմունա Իտալիայի Պիեմոնտ մարզի Աստի գավառում ։
Բնակչությունը կազմում է 396 մարդ (2008)։ Բնակչության խտությունը՝ 66 մարդ/կմ²։ Տարածքը կազմում է 6 կմ²։ Փոստային ինդեքս՝ 14020։ Հեռախոսային կոդ՝ 0141։
Կենտավրոսներ (ֆիլմ)
«Կենտավրոսներ» («Кентавры»), խորհրդային ​​երկմաս ֆիլմ, որը նկարահանել է ռեժիսոր Վիտաուտաս Ժալակյավիչյուսը սոցիալ-քաղաքական դրամայի ժանրում։ «Լատինականաամերիկյան եռերգության» եզրափակիչ մասն է («Ողջ ճշմարտությունը Կոլումբոսի մասին» («Вся правда о Колумбе»), «Այս քաղցր բառը՝ ազատություն» («Это сладкое слово — свобода!») ։ Խորհրդային Միության, Հունգարիայի, Չեխոսլովակիայի և Կոլումբիայի կինոգործիչների համատեղ արտադրություն է։
Սյուժե
Գործողությունները տեղի են ունենում Լատինական Ամերիկայի անանուն նահանգում (ենթադրվում է՝ Չիլի)։ Ռազմական շրջանակներում դավադրություն է հասունանում, որը խրախուսվում է օտարերկրյա հետախուզական ծառայությունների կողմից։ Ակցիան, որը կրում է «Կենտավրոս» ծածկանունը, մտահղացվել է Վաշինգտոնում։ Ժողովուրդը հավատում է նախագահին, բայց դավադիրները գեներալ Պինի գլխավորությամբ ուժ են ստանում հեղաշրջում կազմակերպելու համար։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Խորհրդային ֆիլմեր Կատեգորիա:Ռուսերեն ֆիլմեր Կատեգորիա:«Մոսֆիլմ» ստուդիայի ֆիլմեր Կատեգորիա:Խորհրդային դրամա ֆիլմեր Կատեգորիա:1978 ֆիլմեր Կատեգորիա:Հունգարական ֆիլմեր Կատեգորիա:Հունգարական դրամա ֆիլմեր Կատեգորիա:Իրական դեպքերի հիման վրա նկարահանված ֆիլմեր
Փոխան
Փոխան, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Ալաշկերտի գավառակում ։ Գտնվում էր Արածանիի Մանկասար վտակի միջին հոսանքի ափին, Ալաշկերտ քաղաքից 35 կմ հարավ-արևելք։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
(5535) Աննեֆրանկ
(5535) Աննեֆրանկ (Annefrank), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1942 թվականի մարտի 23-ին Կառլ Ռեյնմուտի կողմից Հայդելբերգում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,212195 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,0707 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,3536 ա. մ., իսկ Երկրի ուղեծրին Աննեֆրանկ աստերոիդը նվազագույնը մոտենում է 1,087 ա. մ. հեռավորության վրա ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1201,8 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,29955 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 4,25° անկյուն։
Աննեֆրանկ աստերոիդը պատկանում է Աուգուստայի աստերոիդների ընտանիքին, որը տեղաբշխված է հիմնական աստերոիդների գոտում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Աուգուստայի ընտանիքի աստերոիդներ Կատեգորիա:1942 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Կառլ Ռեյնմուտի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ Կատեգորիա:Աննա Ֆրանկ
194 (թիվ)
194 (հարյուր իննսունչորս), բնական թիվ է։
Խոլմ (գյուղ, Սմոլենսկի շրջան)
Խոլմ (Холм), գյուղ Ռուսաստանի, Սմոլենսկի մարզի Սմոլենսկի շրջանի կազմում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Սմոլենսկի շրջանի բնակավայրեր
Սոկոլի (այլ կիրառումներ)
Սոկոլի, կարող է վերաբերել՝
Անդրեյ Մոլոչկով
Անդրեյ Մոլոչկով (Андре́й Фёдорович Молочко́в, ), ռուս դիվանագետ։
Կենսագրություն
1973 թվականին ավարտել է ԽՍՀՄ արտաքին գործերի նախարարության Մոսկվայի Լոմոնոսովի անվան պետական համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետը և 1985 թվականին ԽՍՀՄ արտաքին գործերի նախարարության բարձրագույն դիվանագիտական դպրոցը։ Տիրապետում է իսպաներենին և անգլերենին։
1973 թվականից զբաղվում է դիվանագիտական գործունեությամբ։
Անձնական կյանք
Ամուսնացած է, ունի երեք երեխա։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Դիվանագետներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Խորհրդային դիվանագետներ Կատեգորիա:Ռուս դիվանագետներ Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետի շրջանավարտներ
Ռուսկայա Գվոզդյովկա
Ռուսկայա Գվոզդյովկա (Русская Гвоздёвка), գյուղ Ռուսաստանի Վորոնեժի մարզի Ռոմոնսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2011 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 1003 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Վորոնեժի մարզի Ռոմոնսկի շրջանի բնակավայրեր
Կեավա
Կեավա (Keava), գյուղական ավան Էստոնիայի Ռապլամաա նահանգի Կեհտնա շրջանում։
2011 թվականի տվյալներով գյուղական ավանում բնակվում էր 270 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Ռապլամաա նահանգի Կեհտնա շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղական ավաններ
195 (թիվ)
195 (հարյուր իննսունհինգ), բնական թիվ է։
Տես նաև
Կատեգորիա:195
Այտ
Կատեգորիա:Դեմք
Տանկային բիաթլոն
Տանկային բիաթլոն, տանկերի անձնակազմերի միջև անցկացվող ռազմա-սպորտային մրցույթ։ Մրցույթի ընթացքում գնահատվում է տանկեր վարելու վարպետությունը և գնդացիրներից ու հրանոթներից կրակելու ճշգրտությունը։
Միջազգային մրցույթներ
Տանկային բիաթլոնի առաջին (ըստ ռուսական պաշտոնական աղբյուրների) միջազգային պաշտոնական մրցույթը տեղի է ունեցել 2013 թվականի օգոստոսին, որին մասնակցել են 4 պետություններ ներկայացնող տանկային անձնակազմեր։ Մրցույթի արդյունքներով հաղթել է Ռուսաստանի հավաքականը, նրան հաջորդել են՝ Ղազախստանի, Բելառուսի և Հայաստանի տանկիստները ։
Սակայն տանկային մրցույթները ավելի հին պատմություն ունեն, մասնավորապես ՆԱՏՕ-ի պետությունները Կանադայի գավաթի շրջանակներում անցկացրել են տանկային մրցույթներ՝ 1963 - 1991 թթ.-ին (en:Canadian Army Trophy)։ Տանկային մրցույթներ անցկացվել են նաև ԽՍՀՄ-ում՝ 1970-ականների վերջերին՝ Կրասնոդարի երկրամասում, որը նույնպես բիաթլոն էր կոչվում։ Սիրողական մակարդակի մրցույթներ կազմակերպվում են նաև հիմա՝ Ռուսաստանում՝ ռադիոկառավարվող տանկային մոդելների միջև (որոշ տվյալների համաձայն դեռևս 2009 թ.-ից սկսած)։
Տանկային բիաթլոնի աշխարհի առաջնություն, 2014 թ.
Տանկային բիաթլոնի 2014 թվականի աշխարհի առաջնությունը տեղի ունեցավ օգոստոսի 4-16-ը Ռուսաստանի մերձմոսկովյան Ալաբինո պալիգոնում։ Առաջնությանը մասնակցեցին 12 պետությունների ներկայացուցիչներ. Բացի այս 12 պետություններից, ավելի քան 20 պետություններ ուղարկել էին իրենց դիտորդներին։ ՆԱՏՕ-ի անդամ պետությունները հրաժարվել էին մասնակցել առաջնությանը (որպես մասնակից)։
Առաջնությունը բաղկացած է եղել 4 փուլից։ Առաջին երեք փուլերի արդյունքում Ռուսաստանը հավաքել է 294 բալ, Ղազախստանը՝ 266 բալ, Չինաստանը՝ 220 բալ, իսկ Հայաստանը՝ 213 բալ։ Հենց այս 4 հավաքականներն էլ իրավունք են ստացել մասնակցելու եզրափակիչ փուլին՝ մեկական տանկով և անձնակազմի փոխարինմամբ (3 խումբ անձնակազմով, ընդ որում յուրաքանչյուր անձնակազմ պետք է երեքական շրջան անցներ)։ 1-ին շրջանում չէին կրակում, երկրորդ շրջանում կանգնած դիրքից զենիթային գնդացիրների միջոցով կրակում էին թիրախին՝ պայմանական ուղղաթիռին, իսկ երրորդ շրջանի ժամանակ երեք հրանոթային կրակոցներով պիտի խոցեին երեք թիրախ՝ պայմանական տանկերի։ Առաջնության հաղթող (չեմպիոն) դարձավ Ռուսաստանի հավաքականը, որը բոլոր մրցույթային արգելքները հաղթահարել էր 1 ժամ 15 րոպե և 13 վայրկյան արդյունքով։ Փոխչեմպիոն դարձավ Հայաստանի հավաքականը՝ 1 ժամ 20 րոպե և 03 վայրկյանով, իսկ բորնզե մեդալակիրներ դարձան Չինաստանի տանկիստները՝ 1 ժամ 30 րոպե և 56 վայրկյան արդյունքով։ 4-րդ տեղ զբաղեցրեց Ղազախստանի հավաքականը՝ 1 ժամ 34 րոպե և 11 վայրկյան արդյունքով։
Հայաստանի հավաքականը որպես լավագույն արտասահմանյան հավաքական նվեր ստացավ Տ-90 նոր տանկ ։ Ըստ առաջնության կազմակերպիչների մրցույթային օրերին ընդհանուր առմամբ մոտ 70 հզ. այցելու է եկել դիտումների։
Իսկ անձնակազմերի անհատական ցուցանիշների հաշվարկով՝ առաջին և երկրորդ տեղերը զբաղեցրել են Ռուսաստանի ներկայացուցիչները, իսկ երրորդ տեղը՝ Ղազախստանի անձնակազմը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Տանկեր
Էնթոնի Բենեթ
Ուսանողական առաջնությունում հանդես է եկել Նևադայի համալսարանի «Ռեբելս» ակումբում։ Ընտրվել է NBA-ի 2013 թվականի դրաֆթի առաջին ռաունդի ամենաառաջին ընտրությամբ՝ «Կլիվլենդ Կավալիերսի» կողմից՝ դառնալով առաջին № 1 ընտրությամբ ընտրված կանադացին ։
Բենեթն իր NBA-ի մեկնարկային մրցաշրջանը չափազանց թույլ է սկսում և համարվում է վերջին ժամանակների դրաֆթների վատագույն առաջին համարի ընտրությունը ։ Անցկացված 36 հանդիպումներում Բենեթի միջին տվյալներն ընդամենը կազմել են 3, 0 միավոր և 2, 4 անդրադարձ և 11, 6 րոպե ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1993 ծնունդներ Կատեգորիա:Կանադացի բասկետբոլիստներ Կատեգորիա:Մարտի 14 ծնունդներ Կատեգորիա:Կլիվլենդ Կավալիերսի բասկետբոլիստներ Կատեգորիա:Մինեսոտա Թիմբերվուլվզի բասկետբոլիստներ
Օբերտասովո
Օբերտասովո (Обертасове), գյուղ Ուկրաինայի Կիրովոգրադի մարզի Կոմպանեևսկի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Օբերտասովո գյուղում բնակվում էր 29 մարդ։
(5536) Հանիքաթ
(5536) Հանիքաթ (Honeycutt), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1955 թվականի օգոստոսի 23-ին Ինդիանայի համալսարանի կողմից Բրուկլինում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,249099 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,039 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,4592 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1232 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,292207 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 6,78° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1955 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Ինդիանայի համալսարանի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Մարսողական համակարգ
[[Պատկեր:Digestive system diagram numbered.svg|մինի|300px|Մարդու մարսողական ուղու սխեմա։''
4. Լեզու
6. Թքագեղձեր
7. Ենթալեզվային թքագեղձեր
8. Ենթածնոտային թքագեղձեր
9. Հարականջային թքագեղձեր
11. Կերակրափող
12. Լյարդ
13. Լեղապարկ
14. Ընդհանուր լեղածորան
15. Ստամոքս
16. Ենթաստամոքսային գեղձ
17. Ենթաստամոքսային գեղձի ծորան
21. Բարակ աղիք
22. Ապենդիքս
23. Հաստ աղիք
24. Միջաձիգ աղիք
25. Վերել աղիք
26. Կույր աղիք
27. Վայրէջ աղիք
29. Ուղիղ աղիք
30. Անալ անցք ]] Մարսողական համակարգ ` օրգանների համակարգ, որի դերն է ընդունած սննդանյութերը ենթարկել մեխանիկական և քիմիական մշակման, այնուհետև մշակված նյութերը՝ ներծծման, իսկ չմարսվածները՝ արտաթորել որպես կղանք։ Ավելի բարձր կազմակերպված կենդանիների ու մարդու մարսողական խողովակները (Canalis digestorius) տարբերակվում են ավելի բարդ ձևերով՝ կախված նրա զանազան բաժինների մասնագիտացումից։ Մարսողական խողովակի ամբողջ երկարությամբ նկատվում են կառուցվածքի բազմաթիվ հաջորդումներ։
Մարդու մարսողական խողովակն ունի մոտ 8-10 մ երկարություն և ստորաբաժանվում է հետևյալ բաժինների՝ բերանի խոռոչ, ըմպան, կերակրափող, ստամոքս, բարակ աղիք (նրբաղի) և հաստ աղիք։ Վերին երեք բաժինները, որոնք տեղավորված են գլխի, վզի և կրծքի շրջաններում, պահպանում են համեմատաբար ուղիղ դիրք։ Ըմպանում մարսողական խողովակը խաչաձևվում է շնչառական ուղիների հետ. ըմպանի վերին մասը բացառապես շնչառական է և առջևից խոանների միջոցով հաղորդակցվում է քթի խոռոչի հետ, իսկ կողքերից եվստախյան փողերի միջոցով՝ միջին ականջի խոռոչի հետ. ըմպանի ստորին մասում առջևից բացվում է կոկորդը։
Մարսողական խողովակը, անցնելով ստոծանու միջով, լայնանում է և կազմում ստամոքսը, որին հաջորդող նրբաղին իր հերթին բաղկացած է երեք բաժնից՝տասներկումատնյա աղի, աղիճ աղի և զստաղի։ Հաստ աղիքի կազմության մեջ մտնում են կույր աղին իր որդանման ելուն, վերելով, միջաձիգ, վայրէջ և սիգմայաձև աղիները և, վերջապես, ուղիղ աղին։ Մարսողական խողովակի նշված 10 բաժիններն ըստ իրենց ծագման սաղմնային խողովակի երեք մասերից (առաջնային, միջին կամ հետին) որևէ մեկի ածանցյալներն են։
Մարսողական խողովակի պատերը, բացի բերանի խոռոչից և ուղիղ աղիքի վերջնահատվածից, կազմված են 4 թաղանթից՝ լորձաթաղանթ, ենթալորձային հենք, մկանային թաղանթ և, արտաքին դասավորությամբ՝ շճային թաղանթ։ Կախված մարսողության խողովակի համապատասխան բաժնի առանձնահատկություններից՝ վերը նշված շերտերի զարգացվածությունը տարբեր կերպ է դրսևորված։
Մարսողության նշանակությունը
Մարսողական համակարգը կատարում է նաև արտազատման ֆունկցիա՝ օրգանիզմից հեռացնելով սննդի չմարսված մնացորդները։
Մարսողության օրգանների կառուցվածքը
Մարսողական համակարգը կազմված է մարսողության օրգաններից և գեղձերից։ Մարսողության օրգաններն են բերանի խոռոչը, ըմպանը, կերակրափողը, ստամոքսը, բարակ և հաստ աղիները։ Մարսողական գեղձերն են թքագեղձերը, լյարդը, ենթաստամոքսային գեղձը, ստամոքսի գեղձը, որոնք գտնվում են մարսողական խողովակից դուրս։
Մարսողական խողովակի պատերը եռաշերտ են։ Արտաքինից պատված է ամուր շարակցական հյուսվածքով, որի տակ գտնվում է հարթ մկանային շերտը։ Ներքին շերտը՝ լորձաթաղանթը, կազմված է էպիթելային հյուսվածքից։ Լորձաթաղանթի մակերեսը ծալքավոր է, այն պատված է բազմաթիվ մանր գեղձերով, որոնք մարսողական հյութ են արտադրում։ Մարսողական հյութը պարունակում է սննդանյութերը ճեղքող ֆերմենտներ։
Ատամներ
Բերանի խոռոչում են գտնվում ատամները, որոնք տեղակայված են վերին և ստորին ծնոտների վրա, ընդ որում՝ ստորին ծնոտն ունի չափազանց ուժեղ մկաններ, որի շնորհիվ կարող է բարձրացնել մինչև 400 կգ զանգված։ Բերանի խոռոչում կա 32 ատամ, որոնք նորածնի մոտ բացակայում են, իսկ 6 ամսականից մինչև երկու տարեկան ձևավորվում են թվով 20 ատամներ, որոնք կոչվում են կաթնատամներ, վերջիններս փոխվում են մշտական ատամների 10-12 տարեկան հասակում, իսկ վերջին զույգ ատամները, որոնք կոչվում են իմաստության ատամներ, հայտնվում են 20-22 տարեկանում։ Ատամներն ըստ ձևի և ֆունկցիայի բաժանվում են 4 խմբի։
Առջևի և ստորին ծնոտներում գտնվում են 4-ական կտրիչների, դրանց կողքին յուրաքանչյուր կողմում կան երկու ժանիքներ։ Կտրիչները և ժանիքները ունեն մեկ արմատ։ Դրանք սնունդը բռնելու և կտրատելու դեր են կատարում։ Ժանիքների կողքին յուրաքանչյուր կողմում կան 4 փոքր և 6 մեծ աղորիքները, օժտված լինելով մեծ մակերեսով, ծամում, մանրացնում են սնունդը։
Յուրաքանչյուր ատամ ունի արմատ, որը տեղավորված է ատամնաբնում, լնդի մեջ խորասուզված վզիկ և բերանի խոռոչում երևացող պսակ։ Ատամի հիմնական նյութը դենտինն է (ատամոսկրը), որը պսակի շրջանում ծածկված է էմալով (արծին), իսկ արմատի շրջանում՝ ցեմենտով։ Ատամի խոռոչը լցված է փուխր շարակցական հյուսվածքով՝ կակղանով, որտեղ գտնվում են արյունատար անոթները և նյարդերը։
Ատամների հիգիենա
Ատամների հիվանդության դեպքում մարսողությունը խանգարվում է, քանի որ ստամոքս է ընկնում անբավարար ծամված և քիմիական վերամշակման չնախապատրաստված սնունդ։ Որքան սնունդը խնամքով է մանրացվում բերանում, այնքան ավելի լավ է նախապատրաստվում ֆերմենտներով մշակմանը։ Անհրաժեշտ է ատամները պահպանել վնասելուց։ Երբեք չի կարելի ատամով կոտրել ընկույզ, պտուղների կորիզներ, տաք կերակրից անմիջապես հետո սառը ջուր խմել կամ ուտել պաղպաղակ։ Ատամներին մեծ վնաս է հասցնում նաև նիկոտինը։ Այդ բոլորը էմալի վրա առաջացնում են վնասվածքներ, և ատամնանյութի մեջ թափանցում են մանրէներ։ Ատամը հիվանդանում է և աստիճանաբար քայքայվում։ Էմալի վրա վնասվածքներ հայտնաբերելիս պետք է անհապաղ դիմել ատամնաբույժի։ Ուտելուց հետո անհրաժեշտ է ատամները ողողել ջրով, որովհետև ատամների արանքում մնում են սննդի մնացորդներ, որոնք նպաստավոր պայմաններ են ստեղծում մանրէների բազմացման համար։
Բերանի խոռոչում սնունդը թրջվում է թքով, շաղախվում և վերածվում սննդագնդիկի, որը լեզվի օգնությամբ հրվում է ըմպան, ապա կերակրափող։
Ստամոքս
Ստամոքսի լորձաթաղանթը պատված է հյութ արտադրող բազմաթիվ գեղձերով։ Նրանց մի մասն արտադրում է ֆերմենտներ, մյուսը՝ լորձ, իսկ երրորդը՝ աղաթթու։ Սննդագնդիկի խառնվելը ստամոքսահյութով և նրա տեղաշարժը դեպի աղիք կատարվում է ստամոքսի պատերի կծկումների շնորհիվ։
Բարակ աղիք
Մարսողական խողովակի հաջորդը բաժինը բարակ աղիքն է։ Այն ունի 4,5-6 մ երկարություն։ Բարակ աղիքի սկզբնական բաժինը տասներկումատնյա աղիքն է, որն ունի տասներկու մատի երկարություն։ Նրա մեջ համատեղ բացվում են լեղածորանը և ենթաստամոքսային գեղձի արտատար ծորանը։ Բարակ աղիքի լորձաթաղանթը պատված է աղիքային հյութ արտադրող գեղձերով և թավիկներով։ Սննդի շաղախումը աղիքահյութով և տեղաշարժը կատարվում են աղիքի պատերի օղակաձև և երկայնակի մկանների ու թավիկների կծկումների շնորհիվ։ Բարակ աղիքում տեղի է ունենում սննդի վերջնական մարսում և ներծծում։
Հաստ աղիք
Հաստ աղիքի երկարությունը 1,5-2 մ է։ Նրա սկզբնահատվածը կույր աղիքն է, որի ստորին մասից դուրս է գալիս որդանման հատվածը։ Այն ունի 10-15 սմ երկարություն, հարուստ է ավշային հանգույցներով և կոչվում է աղիքային նշիկ։ Որդանման հավելվածում գտնվում է աղիքային ցուպիկը, որը, ընկնելով հաստ աղիք, ճնշում է ախտահարույց բակտերիաների բազմացումը։ Հաճախ որդանման հավելվածը բորբոքվում է, որի հետևանքով ավշային հանգույցները մեծանում են, առաջանում է հավելվածի պատի ուռչեցում։ Բորբոքման պատճառ կարող են լինել տարբեր վարակներ, անգինան, ինչպես նաև նրա մեջ կարող են անցնել չմարսված սնունդ, մրգերի կորիզներ։ Այդպիսի դեպքերում անհրաժեշտ է վիրաբուժական միջամտություն։
Հաստ աղիքի վերջնահատվածը ուղիղ աղիքն է, որն ավարտվում է հետանցքով։
Մարսողական ֆերմենտներ և դրանց դերը
Օրգանական նյութերի քայքայման գործընթացում կատարվում է մարսողական հյութերի (թուք, ստամոքսահյութ, աղիքահյութ, ենթաստամոքսային հյութ) ազդեցության շնորհիվ։ Դրանք պարունակում են սպիտակուցային ծագում ունեցող ֆերմենտներ,որոնք արագացնում են քիմիական ռեակցիաները։ Ֆերմենտների ազդեցությունը խիստ յուրովի է։ Դա նշանակում է, որ յուրաքանչյուր ֆերմենտ ազդում է միայն որոշակի նյութի վրա։ Օրինակ՝ սպիտակուցները ճեղքվում են պեպսին ֆերմենտի (ստամոքսում), ճարպերը՝ լիպազի, իսկ ածխաջրերը՝ ամիլազի կողմից (12-մատնյա աղիում)։ Ֆերմենտները գործում են միայն որոշակի միջավայրում, օրինակ՝ պեպսինը՝ թթվային, ամիլազը՝ հիմնային։ Ֆերմնետները ազդում են միայն որոշակի ջերմաստիճանում, մեծ մասամբ՝ 36-37°С։
Մարսողությունը բերանի խոռոչում
Բերանի խոռոչի մուտքը սահմանափակվում է շրթունքներով, որոնք ունեն նուրբ մաշկ՝ հարուստ արյան անոթներով և նյարդային վերջույթներով։ Սննդի մշակումը սկսվում է բերանի խոռոչում, որտեղ սնունդը շաղախվում է թքով, ենթարկվում նախնական ճեղքման, և ձևավորվում է սննդագունդը։
Թուք
Թուքն արտադրվում է երեք զույգ խոշոր թքագեղձերի՝ հարականջային, ենթալեզվային, ենթածնոտային,լեզվի ու բերանի խոռոչի լորձաթաղանթում գտնվող բազմաթիվ մանր թքագեղձերի կողմից։ Թուքն անգույն, մածուցիկ, թույլ հիմնային ռեակցիա ունեցող պղտոր հեղուկ է, որի 99,4 %-ը ջուր է և 0,6 %-ը՝ պինդ նյութ։ Օրվա ընթացքում արտադրվում է ավելի քան մեկ լիտր թուք։ Անօրգանական նյութերից թքում կան քլորիդներ, ֆոսֆատներ և այլ աղեր,օրգանական նյութերից՝ սպիտակուցներ,միզանյութ, լիզոցիմ։ Թքի մեջ պարունակվում է պտիալին ֆերմենտը, որը օսլայի մի մասը քայքայում է և դարձնում մալթոզ շաքար, սա էլ մալթազ ֆերմենտի ներգործությամբ ճեղքավորվում է գլյուկոզի։ Լիզոցիմը մանրէասպան նյութ է և բուժում է բերանի խոռոչի լորձաթաղանթի վնասվածքները։ Բերանի խոռոչում բարդ ածխաջրերի լիարժեք ճեղքում տեղի չի ունենում, քանի որ սնունդը բերանում մնում է 16-18 վրկ։ Եթե հացը երկար ծամվի, զգացվում է քաղցր համ։
Թքազատություն
Թքազատումը տեղի է ունենում ռեֆլեքսային ճանապարհով։ Սննդի ազդեցությունից գրգռվում են բերանի խոռոչի լորձաթաղանթում գտնվող ընկալիչները, գրգիռը կենտրոնաձիգ նյարդերով հաղորդվում է թքազատության կենտրոն, որը գտնվում է երկարավուն ուղեղում և ողնուղեղի կրծքային բաժնի կողմնային եղջյուրներում։ Այստեղից ազդակները հյութազատիչ նյարդաթելերով փոխանցվում են թքագեղձերին, և տեղի է ունենում թքազատում։ Սա թքարտադրության ոչ պայմանառեֆլեքսային ուղին է։ Սննդի տեսքը, հոտը, խոսակցությունը նրա մասին, ինչպես նաև ուրիշ գրգռիչներ, որոնք նախապես, ժամանակի առումով, համընկել են կերակրման գործընթացին, առաջացնում են պայմանառեֆլեքսային թքարտադրություն։ Անծանոթ սնունդը պայմանառեֆլեքսային թքազատություն չի առաջացնում։
Թքազատության վրա որոշակի ներգործություն ունեն մի շարք հումորալ գրգռիչներ՝ հիպոֆիզի, վահանագեղձի, ենթաստամոքսային գեղձի հորմոնները։ Գոյություն ունեն նաև թքարտադրությունն արգելակող գործոններ՝ ցավային գրգռիչները, բացասական հույզերը, մտավոր լարումը, ադրենալինը։
Կլլում
Կլլումը բարդ ռեֆլեքսային գործողություն է։ Երբ սննդագնդիկը շփվում է քիմքին, լեզվի հիմքին և ըմպանի հետին պատին, գրգռվում են այնտեղի ընկալիչները։ Գրգիռը կենտրոնաձիգ նյարդերով հասնում է կլլման կենտրոն, որը տեղադրված է երկարավուն ուղեղում։ Կենտրոնաձիգ նյարդերով ազդակներ են հաղորդվում բերանի խոռոչի, ըմպանի, կոկորդի մկաններին, որոնց համաձայնեցված կծկումներով սննդագնդիկը հրվում է ըմպանի ստորին հատվածը, ապա՝ կերակրափող։ Սննդագնդիկը շարժման ժամանակ չի ընկնում շնչուղիներ, որովհետև փափուկ քիմքը բարձրանում և փակում է քթըմպանը, իսկ մակկոկորդը՝ կոկորդի մուտքը։
Մարսողությունը ստամոքսում
Չափահաս մարդու ստամոքսի տարողությունը 2-3 լ է, ընդ որում՝ տղամարդկանցն ավելի մեծ է։ Ստամոքսի լորձաթաղանթը պատված է բազմաթիվ գեղձերով,որոնք օրվա ընթացքում արտադրում են մինչև 2 լ ստամոքսահյութ։ Ստամոքսում սննդանյութը մնում է 4-6 ժամ, որի ընթացքում այն վերափոխվում է կիսահեղուկ կամ հեղուկ շիլայանման սննդախյուսի, և միաժամանակ տեղի է ունենում մարսման գործընթացը։
Ստամոքսահյութ
Ստամոքսի պատի միջին շերտը կազմված է հարթ մկանաթելերից, որոնց կծկումների շնորհիվ սնունդը շարունակվում է շաղախվել ստամոքսահյութով։ Բացի այդ, մկանների պարբերաբար կծկման շնորհիվ ստամոքսահյութով շաղախված սնունդը տեղաշարժվում է բարակ աղիների սկզբնամաս՝ 12-մատնյա աղի։ Ստամոքսում ածխաջրերը ճեղքող ֆերմենտ չկա։ Սակայն սննդագնդիկի խորքում թքի ազդեցությամբ շարունակվում է ածխաջրերի ճեղքումն այնքան ժամանակ, մինչև այն ամբողջապես ներծծվի ստամոքսահյութով։ Ստամոքսահյութը պարունակում է նաև կաթի ճարպը ճեղքող ֆերմենտ։ Տարբեր սննդանյութերի դեպքում արտադրված հյութի քանակը և որակը տարբեր են։
Ստամոքսի պաշտպանական ռեֆլեքսներ
Եթե մարդն ընդունում է ոչ որակյալ սնունդ, առաջանում է փսխման ռեֆլեքս, և ստամոքսի պարունակությունը թափվում է դուրս։ Փսխումը կարելի է առաջացնել նաև լեզվի հիմքը գրգռելու միջոցով։
Ստամոքսի հյութազատության նյարդային և հումորալ կարգավորում
Սնունդը բերանի խոռոչ ընկնելուց մի քանի րոպե հետո սկսվում է ստամոքսի հյութազատումը։ Բերանի խոռոչի ընկալիչներից գրգիռը հաղորդվում է երկարավուն ուղեղ՝ հյութարտադրության կենտրոն, որտեղից թափառող նյարդի հյութազատիչ թելերով ազդակները հաղորդվում են ստամոքսի գեղձերին,և տեղի է ունենում հյութազատում։
Ստամոքսի հյութարտադրության ռեֆլեքսային բնույթն ապացուցելու նպատակով Ի. Պ. Պավլովը ստամոքսի խուղակ ունեցող կենդանու կերակրափողը հատել է և հատված մասերը դուրս բերել պարանոցի մաշկի վրա ու կարել։ Կենդանուն կերակրելիս սնունդը հատված կերակրափողի անցքից թափվում է, սակայն ստամոքսում սկսվում է հյութազատում։ Այդպիսի կերակրումը կոչվում է կարծեցյալ սնուցում։
Բերանի խոռոչի ընկալիչների գրգռման դեպքում ստամոքսի հյութազատումը ոչ պայմանառեֆլեքսային է։
Ստամոքսի հյութազատումն ավելի հուսալի է դառնում, եթե սնունդը գրգռում է ստամոքսի լորձաթաղանթի մեխանաընկալիչները։ Այդ ընկալիչներից գրգիռները թափառող նյարդի զգացող թելերով հասնում են երկարավուն ուղեղ, այնտեղից նույն նյարդի հյութազատիչ թելերով պատասխանը հաղորդվում է ստամոքսի գեղձային բջիջներին և ապահովում հյութազատման նյարդային փուլը։ Ստամոքսի պայմանառեֆլեքսային հյութազատում տեղի է ունենում սննդի տեսքից, հոտից, սննդի ընդունմանն ուղեկցող այլ գրգիռներից։ Ի. Պ. Պավլովն այդ հյութն անվանել է ախորժաբեր, այն ստամոքսը նախապատրաստում է մարսողության համար։
Ստամոքսի հյութազատումը կատարվում է նաև հումորալ ճանապարհով։ Հումորալ գրգռիչներից են սպիտակուցների ճեղքումից առաջացած նյութերը, մսի և ձկնեղենի արգանակը, բանջարեղենի հյութերը, մրգահյութերը և այլն, որոնք ներծծվում են արյան մեջ և ուժեղացնում ստամոքսի գեղձերի ակտիվությունը։ Որոշ հումորալ գործոններ ճնշում են հյութազատումը (ադրենալին, սննդի ճարպը և ուրիշ)։ Ստամոքսի գեղձերի վրա թունավոր ներգործություն ունեն նիկոտինը, ալկոհոլի չարաշահումը։ Դրանք գրգռում են ստամոքսի լորձաթաղանթը և առաջացնում բորբոքումներ։ Հաճախ նիկոտինի ազդեցությամբ սեղմվում են ստամոքսի արյունատար անոթները, խանգարվում է արյան շրջանառությունը և առաջանում է խոց։ Ստամոքսի խոցով հիվանդների 90 %-ը ծխողներ են։ Ալկոհոլի ներգործությունից վնասվում են նաև լյարդը։ Առաջանում է ցիռոզ հիվանդություն։
Ստամոքսի գեղձերի վրա թունավոր ներգործություն ունեն նիկոտինը, ալկոհոլի չարաշահումը։ Դրանք գրգռում են ստամոքսի լորձաթաղանթը և առաջացնում բորբոքումներ։ Հաճախ նիկոտինի ազդեցությամբ սեղմվում են ստամոքսի արյունատար անոթները, խանգարվում է արյան շրջանառությունը և առաջանում է խոց։ Ստամոքսի խոցով հիվանդների 90 %-ը ծխողներ են։ Ալկոհոլի ներգործությունից վնասվում են նաև լյարդը։ Առաջանում է ցիռոզ հիվանդություն։
Ենթաստամոքսային գեղձի, լյարդի և աղիքային գեղձերի դերը մարսողության գործընթացում
Ստամոքսահյութով շաղախված և մասնակի մարսման ենթարկված սննդախյուսը ստամոքսի պատերի կծկումների շնորհիվ առանձին բաժիններով անցնում է մարսողական խողովակի հաջորդ բաժին՝ տասներկումատնյա աղիք։ Այստեղ այն ենթարկվում է ենթաստամոքսային գեղձի մարսողական հյութի, լեղու և աղիքահյութի ազդեցությանը։
Ենթաստամոքսային գեղձ
Ենթաստամոքսային գեղձը տեղակայված է ստամոքսի հետևում՝ գոտկային երկրորդ ողի մակարդակում։ Այն կազմված է գլխիկից, մարմնից և պոչից։ Նրա գլխիկը շրջապատված է 12-մատնյա աղիով, իսկ պոչային հատվածը հարում է փայծաղին։ Ենթաստամոքսային գեղձի արտատար ծորանը, միանալով լեղածորանին, բացվում է 12-մատնյա աղիքի մեջ։ Գլխավոր ծորանից բացի կարող է ունենալ հավելյալ ծորան, որն առանձին է բացվում 12-մատնյա աղիքի մեջ։ Ենթաստամոքսային հյութն արտադրվում է սնունդը ընդունելուց 3-5 րոպե հետո և կարող է շարունակվել 6-14 ժամ։
Ենթաստամոքսային հյութ
Տարբեր սննդանյութերի դեպքում արտադրված հյութի քանակը և որակը տարբեր են։ Ենթաստամոքսային հյութն անգույն, հիմնային ռեակցիա ունեցող հեղուկ է, պարունակում է բոլոր սննդանյութերը ճեղքող ֆերմենտներ։ Այն պարունակում է սպիտակուցները ճեղքող տրիպսին ֆերմենտը, որը ճեղքում է մինչև ամինաթթուների։ Ամիլազ և մալթազ ֆերմենտները ավարտվում են բերանի խոռոչում սկսված ածխաջրերի ճեղքումը։ Լիպազ ֆերմենտները ճեղքում են ճարպերը ճարպաթթուների և գլիցերինի։ Նրանում կա նաև նուկլեինաթթուները ճեղքող նուկլեազ ֆերմենտը։
Ենթաստամոքսային գեղձի հյութազատման կարգավորում
Ենթաստամոքսային հյութազատման գրգռիչ է համարվում ինչպես սննդի տեսքը, հոտը, այնպես էլ ծամելը, կլլումը։ Հյութազատման հզոր խթան է ստամոքսից ներթափանցող աղաթթուն։ Օրական ենթաստամոքսային գեղձն արտադրում է 1,5-2 լ հյութ։ Տասներկումատնյա աղիքում սնունդը ենթարկվում է նաև լեղու ազդեցության, որն արտադրվում է լյարդում։
Լյարդ
Մարդու օրգանիզմի ամենախոշոր գեղձը լյարդն է։ Այն տեղակայված է աջ կողատակում՝ անմիջապես ստոծանու տակ։ Չափահաս մարդու լյարդը մոտավորապես 1500 գ է։ Կազմված է աջ և ձախ բլթերից, որոնցից ձախը ծածկում է ստամոքսի զգալի մասը։ Լյարդի դրունքում են գտնվում նյարդերը, անոթները և լեղածորանը, որոնք պատված է ամուր շարակցահյուսվածքային թաղանթով։ Խոշոր անոթով (դռներակ) լյարդի մեջ է մտնում աղեստամոքսային ուղուց դուրս եկող ամբողջ երակային արյունը։ Լյարդում լեղի արտադրվում է անընդհատ և կուտակվում լեղապարկում, ուր ջրի ներծծման հետևանքով խտանում է։
Լեղապարկ
Լեղապարկը տանձաձև օրգան է, նրա ծորանը, միանալով լյարդի ծորանին, կազմում է ընդհանուր լեղածորան, որը բացվում է տասներկումատնյա աղիքի մեջ։ Օրվա ընթացքում արտազատվում է 1-1,5 լ լեղի։
Լեղի
Լեղին կարևոր դեր է կատարում մարսողության գործընթացում։ Այն չի պարունակում մարսողական ֆերմենտներ և հիմնային միջավայր է ստեղծում տասներկումատնյա աղիքում գործող ֆերմենտների համար, ակտիվացնում է ճարպը ճեղքող ֆերմենտը, խթանում աղիների շարժողական ակտիվությունը և արգելակում նեխման գործընթացները, ունի մանրէասպան հատկություն։ Լեղին նպաստում է ճարպալույծ վիտամինների ներծծմանը։ Լեղին տասներկումատնյա աղիք է մղվում սնունդ ընդունելուց 7-10 րոպե հետո։
Լեղաատության կարգավորում
Լեղու մուտքը տասներկումատնյա աղիք իրականանում է լեղապարկի և լեղածորանի սեղմանի համաձայնեցված գործունեությամբ։ Թափառող նյարդի գրգռումը նպաստում է լեղամղմանը, իսկ սիմպաթիկ նյարդերինը՝ դադարեցնում լեղու մուտքը տասներկումատնյա աղիք։ Լեղամղման հումորալ խթանիչ են 12-մատնյա աղու լորձաթաղանթից արտադրվող քիմիական որոշ նյութեր, ինչպես նաև ճարպը, կաթը, ձվի դեղնուցը, նաև՝ լեղին։
Լյարդի ֆունկցիաներ
Տասներկումատնյա աղիքում սնունդը ենթարկվում է նաև աղիքահյութի ազդեցությանը։ Այն ունի հիմնային ռեակցիա, պարունակում է բոլոր սննդանյութերը ճեղքող ֆերմենտներ։ Տասներկումատնյա աղիքում սնունդը կարճատև է մնում և տեղաշարժվում է բարակ աղիքի մնացած բաժիններ։
Մարսողությունը բարակ աղիքում
Խոռոչային մարսողությունը տեղի է ունենում աղիների խոռոչում ֆերմենտների ազդեցության տակ.սննդի խոշոր մասնիկները մտնում են աղիքի խոռոչ, որտեղ կատարվում է մարսողությունը։ Առպատային մարսողությունը կատարվում է աղիքի լորձաթաղանթի մակերեսային շերտում, որտեղ սննդի մասնիկները թափանցում են միջթավիկային տարածություն։
Բարակ աղիում մարսողական հյութով շաղախված և ապա նաև մասրված սննդանյութերը տեղաշարժվում են վերևից ներքև։ Դա կատարվում է աղիքի պատի օղակաձև և երկայնակի մկանաթելերի պարբերական կծկման շնորհիվ։ Օղակաձև մկանաթելերն աղիքի մի մասն կծկվում են, իսկ հարևան տեղամասում թուլանում, և այդ ընթացքում սննդանյութերը տեղաշարժվում են կծկման հատվածից թուլացման հատվածը։ Աղիների մկանների կծկումը դրդում և արգելակվում է կենտրոնական նյարդային համակարգից հաղորդվող ազդակներով։ Թափառող նյարդի գրգռումն ուժեղացնում, իսկ սիմպաթիկ նյարդերինը՝ արգելակում է աղիների կծկումները։
Ներծծում
Ներծծումը բարդ ֆիզիոլոգիական պրոցես է։ Դա նյութերի փոխադրումն է մարսողական օրգաններից միջբջջային տարածություն, ապա արյուն և ավիշ։
Մարսողական օրգաններում ներծծումը տեղի է ունենում տարբեր արագությամբ և քանակով։ Բերանի խոռոչում ներծծվում են միայն որոշ դեղանյութեր,ստամոքսում՝ որոշ քանակով ջուր և նրանում լուծված հանքային աղեր, գլյուկոզ, ալկոհոլի թույլ լուծույթ։ Տասներկումատնյա աղիքում ներծծումն աննշան է, քանի որ սնունդ այնտեղ երկար չի մնում։ Ներծծումը հիմնականում կատարվում է բարակ աղիքի մնացած բաժիններում։
Բարակ աղիքի լորձաթաղանթում կան հսկայական քանակությամբ թավիկներ, որոնք մեծացնում են ներծծման մակերեսը։ Յուրաքանչյուր թավիկ մոտ 1 մմ երկարություն ունեցող լորձաթաղանթի ելուն է, որի պատի ծածկված է միաշերտ էպիթելով, իսկ ներսում գտնվում են արյան և ավշային անոթներ, նյարդաթելերով։ 1 սմ2 վրա կա մոտավորապես 2500 թավիկ, որոնք մեծացնում են ներծծման մակերեսը։ Թավիկների ֆունկցիան սննդանյութերի ներծծումն է։ Եթե լորձաթաղանթի թավիկները թունավորենք, ապա ներծծումը կդադարի։ Ջրում լուծելի ամինաթթուները և գլյուկոզը ներծծվում են երակային արյան մեջ։ Գլիցերինը և ճարպաթթուները թափանցում են թավիկների էպիթելային բջիջների մեջ։ Հենց այստեղ էլ սինթեզվում են մարդու օրգանիզմին բնորոշ ճարպեր և մանրագույն կաթիլների ձևով ներծծվում ավշային անոթներ, ապա անցնում արյան մեջ։ Ճարպերի առկայության պատճառով աղիներից հոսող ավիշը կաթնագույն է։ Գլյուկոզ և ամինաթթուներ պարունակող արյունը հոսում է լյարդ, ուր տեղի է ունենում ածխաջրերի կուտակում։
Թավիկները կատարում են նաև պաշտպանական ֆունկցիա՝ արգելում են աղիներում բնակվող մանրէների թափանցումն արյան և ավշի մեջ։
Ներծծման գործընթացը ընթանում է էներգիայի մեծ ծախսով և կարգավորվում է ինչպես նյարդային, այնտեղ էլ հումորալ մեխանիզմով։
Մարսողությունը հաստ աղիքում
Ուղիղ աղիքի դատարկումը բարդ ռեֆլեքսային գործողություն է, որի կենտրոնը գտնվում է ողնուղեղի սրբանային բաժնում։
Մարսողության,նյարդային և հումորալ կարգավորում
Մարսողական համակարգի գործառույթը կարգավորվում է նյարդային և հումորալ եղանակներով։ Այսպես՝ սնունդը գրգռում է բերանի խոռոչի ընկալիչները, որոնց գրգիռը կենտրոնաձիգ նյարդերով անցնում է երակավուն ուղեղ (թքարտադրության կենտրոն)։ Այստեղից կենտրոնախույս նյարդերով գրգիռն անցնում է թքագեղձեր, և թքարտադրությունն ուժեղանում է։ Դա ոչ պայմանական ռեֆլեքս է։ Սակայն թքազատությունը կարող է ուժեղանալ սննդի տեսքից, հոտից (պայմանական ռեֆլեքս)։ Մարսողական գեղձերի հումորալ կարգավորումն իրականանում է սննդանյութերի և նրանց քայքայման արգասիքների միջոցով։ Սննդանյութերի քայքայումից հետո նրանցում գտնվող կենսաբանական ակտիվ նյութերը ստամոքսի պատից ներծծվում են արյան մեջ և նպաստում ստամոքսահյութի արտադրմանը։
Մարսողական օրգանների հիգիենան
Սննդի արտաքին տեսքը, գեղեցիկ ձևավորված կերակուրը, սեղանի հրապուրիչ սպասքադրումն առաջացնում են պայմանառեֆլեքսային հյութազատություն, որը նպաստում է մարսողությանը։ Բնականոն մարսողության կարևոր պայմանը չափավոր ուտելն է, քանի որ հագեցման մասին ազդակները գլխուղեղ են հաղորդվում ուտելուց միայն 20 րոպե հետո։ Չի կարելի ուտել արագ, որովհետև խանգարվում է սննդի ծամելը, նրա կոշտ մասնիկներն ընկնելով ստամոքս գրգռում են լորձաթաղանթը, վատանում է հյութազատումը և մարսումը։
Սննդի լավ մարսման համար այն պետք է լինի թարմ պատրաստված, ունենա լավ համ և հոտ։ Կարելի է սկզբում ուտել այն կերակուրները, որոնք հյութազատիչ ազդեցություն ունեն (արգանակ, ապուր, հյութ)։ Օրվա մեջ պետք է ուտել մի քանի անգամ.նախաճաշը պետք է կազմի օրաբաժնի 25 %-ը, ճաշը՝ 50 %-ը, հետճաշիկը՝ 15 %-ը, ընթրիքը՝ 10 %-ը։ Ցանկալի է սնունդ ընդունել միևնույն ժամին։ Այդ դեպքում ժամանակի նկատմամբ մշակվում է պայմանական ռեֆլեքս, մարսողական հյութերն արտազատվում են մինչև ուտելը, որը նպաստում է լավ մարսմանը։
Մշտապես չափից ավելի ուտելն առաջացնում է ստամոքս-աղիքային ուղու գործունեության, նյութափոխանակության խանգարում, մարմնի ավելցուկային զանգվածի կուտակում։ Թերշարժունության հետ մեկտեղ մարմնի ավելորդ զանգվածը նպաստում է սիրտ-անոթային ծանր հիվանդությունների առաջացմանը։ Ուտելիս ընթերցելը, աղմուկը, ուշադրության շեղումը, կողմնակի զբաղմունքը վատացնում են մարսողությունը։
Ախորժակ, քաղց, հագեցում
Ախորժակ է կոչվում որոշակի սննդի նկատմամբ պահանջի զգացումը։ Տարբեր կերակուրներ, սալաթներ, սննդին ոչ մեծ քանակով տաքդեղ, մանանեխ ավելացնելը գրգռում են ախորժակը։
Մարդը սնուդն ընդունում է՝ կողմնորոշվելով քաղցի և հագեցման զգացումով։ Քաղցի զգացման մեջ առաջատար դերը պատկանում է սննդային կենտրոնին, որի ֆունկցիան սննդային վարքագծի կարգավորումն է, սննդի հայթայթումը և ընդունումը։ Սննդային վարքագծի կարգավորման գլխավոր դերը պատկանում է ենթատեսաթմբին, որտեղ գտնվում են քաղցի և հագեցման կենտրոնները։
Ստամոքս-աղիքային, ճիճվային հիվանդություններ և դրանց կանխումը
Անորակ սնունդը սովորաբար ունենում է անդուր տեսք, գույն, հոտ, նեխման կամ խմորման նշաններ։ Սակայն որոշ դեպքերում հիվանդածին մանրէներով սննդի վարակվածությունը արտաքինից չի երևում։ Այդպսի սննդի օգտագործումն առաջացնում է սննդային թունավորում, որն արտահայտվում է ինքնազգացման վատացմամբ, գունատությամբ, թուլությամբ, սրտի աշխատանքի, շնչառության խանգարմամբ, որովայնի ցավով, փսխումով։ Առաջին օգնություն ցուցյ տալու համար անհրաժեշտ է առաջացնել փսխում և ստամոքսից արագ հեռացնել անորակ սնունդը։ Դրա համար տուժածին տալիս են խմել 2-3 բաժակ գոլ սոդայաջուր և փսխում առաջացնելու նպատակով թեյի գդալով գրգռում լեզվի արմատը կամ ըմպանի հետին պատը։
Սննդի հետ հաճախ մարսողական խողովակ կարող են անցնել ախտածին մանրէներ։ Դրանց մի մասը ոչնչանում է բերանի խոռոչում թքի, մյուսները՝ ստամոքսում աղաթթվի ներգործությամբ։ Բայց կան մանրէներ, որոնք կայուն են և չեն ոչնչանում։ Աղիներում նրանք բազմանում են, առաջացնելով վարակիչ հիվանդություններ՝ որովայնային տիֆ, դիզենտերիա, խոլերան։ Այդ հիվանդություններն ուղեկցվում են սովորաբար ջերմության բարձրացմամբ, աղիների աշխատանքի խանգարմամբ։ Նման դեպքերում պետք է շուտափույտ դիմել բժշկի օգնության։
Խոլերայի հարուցիչ բակտերիան ունի ստորակետի ձև։ Այն բավական կայուն է, հատկապես ջրային միջավայրում, սակայն հեշտությամբ մահանում է քլորակրի ազդեցությունից։ Այդ պատճառով խոլերայի համաճարակների ժամանակ խորհուրդ է տրվում օգտագործվող ջուրը,կաթը եռացնել, ուտելուց առաջ ձեռքերը մշակել քլորակրի լուծույթով և ապա լավ լվանալ մաքուր ջրով։ Խոլերան հաճախ դրսևորվում է վարակից 2-3 օր հետո։ Խոլերայի հարուցիչները, ընկնելով բարակ աղի, արագորեն բազմանում են, արտազատում են թույն, որն առաջացնում է լուծ, երբեմն արյունախառն արտաթորանքով։ Այդ ընթացքում օրգանիզմը կորցնում է մեծ քանակությամբ ջուր և հանքային աղեր։ Հիվանդին կարելի է փրկել միայն հակաբիոտիներ օգտագործելու միջոցով։
Մարդու համար չափազանց վտանգավոր են բոտուլիզմի հարուցիչները, որոնք ապրում են խոշոր եղջերավոր անասունների, խոզերի, ձիերի, կրծողների աղիներում, սակայն նարանց մոտ որևէ հիվանդության ախտանիշ չի հայտնաբերվում։Հողի մեջ ընկնելիս տարածվում են մրգերի, բանջարեղենի վրա և դրանցից օգտվող մարդուն վարակում բոտուլիզմով։ Այդ հիվանդության մանրէները կարող են արագ բազմանալ։ Դրանց սպորները չափազանց կայուն են, կարող են ոչնչանալ միայն մի քանի ժամ եռացնելուց հետո։ Այդ է պատճառը, որ հիվանդությամբ ավելի հաճախ վարակվում է պահածոյացված մթերք, սնկեր, ձկնեղեն օգտագործողները։ Բոտուլիզմ հիվանդությունը սովորաբար զարգանում է վարակված սնունդ ընդունելուց 12-24 ժամ հետո։ Դիտվում է գլխացավ, սրտխառնոց, փսխում, ավելի ուշ՝ 1-2 օր հետո, խանգարվում է տեսողությունը։
Ստամոքսաղիքային հիվանդությունների փոխանցողները համարվում են ճանճերը և այն միջատները, որոնք սնվում են սննդի մնացորդներով։ Միջատները բավականին արագ են բազմանում։ Այդ պատճառով հիվանդությունների կանխարգելման համար անհրաժեշտ է սննդամթերքը պահել սառնարանում, խնամքով լվանալ։
Աղիքային վարակների դեմ պայքարելու համար օգտագործվում են հակաբիոտիկներ, որոնք ախտահարույց մանրէների հետ սպանում են նաև օգտակար բակտերիաներին։ Բակտերիաների կենսունակությունը վերականգնելու նպատակով հիվանդներին խորհուրդ է տրվում սննդի օրաբաժնում օգտագործել կաթնաթթվային մթերք, բանջարեղեն։ Կաթնամթերքները միաժամանակ հաստ աղիքում ստեղծում են թթվային միջավայր և ճնշում նեխման բակտերիաների գործունեությունը։ Ուստի բոլորին խորհուրդ է տրվում երեկոյան օգտագործել կաթնամթերք։
Ճիճվային հիվանդությունների հարուցիչները հաճախ տեղակայվում են մարդու և կենդանիների աղիներում, իսկ երբեմն էլ այլ օրգաններում։ Նրանք չափազանց բեղուն են, արտազատում են հսկայական քանակությամբ ձվեր, որոնք, ընկնելով սննդամթերքների վրա, կարող են դառնալ վարակի աղբյուր։
Մակաբույծ որդերով վարակված հիվանդների մոտ դիտվում է արագ հոգնածություն, հաճախակի գլխացավեր, սրտխառնոց, փսխումներ, կարող է զարգանալ սակավարյունություն՝ անեմիա։ Վարակն այդ որդերով տեղի է ունենում ոչ մաքուր, ոչ լավ լվացված մրգերի, բանջարեղենի, ինչպես նաև ընտանի կենդանիների հետ շփման միջոցով։ Որոշ մակաբույծ որդերով (երիզորդ) մարդը կարող է վարակվել վատ եփած մսամթերք, ձկնեղեն օգտագործելիս։ Ամենից հաճախ մարդը վարակվում է սրատուտով, ասկարիդով, երիզորդով, որոնք չափազանց բեղուն են, արագ բազմանում են։
Ստամոքսաղիքային հիվանդությունները հաճախ կոչվում են ոչ մաքուր, կեղտոտ ձեռքերի հիվանդություններ։ Նրանց հարուցիչներն ընկնում են սննդամթերքների, որտեղից էլ՝ ձեռքերի վրա և ապա բերանի խոռոչ։
Շրթունք
Շրթունքները (labia oris) բերանի շրջանաձև մկանի մկանաթելերն են, որոնք դրսից ծածկված են մաշկով, իսկ ներսից՝ լորձաթաղանթով։
Կառուցվածք
Բերանի բացվածքի անկյուններին շրթունքները միանում են իրար կպուկների միջոցով (commissura labiorum)։ Շրթունքների մաշկը աստիճանաբար փոխանցվում է բերանի լորձաթաղանթի, որը վերին շրթունքից (labium superiorius) անցնելով լնդերի (gingiva) մակերեսին, միջին գծի վրա առաջացնում է բավականին լավ արտահայտված սանձիկը (frenulum labii superioris)։ Ստորին շրթունքի (labium inferiorius) սանձիկը (frenulum labii inferioris) սովորաբար թույլ է արտահայտված։
Շրթունքի հաստության մեջ գտնվում են միջաձիգ զոլավոր մկաններ։
Շրթունքի մաշկային բաժին
Շրթունքի մաշկային բաժինն ունի մաշկին նման կառուցվածք։ Այն ծածկված է բազմաշերտ տափակ եղջերացող էպիթելով, ունի ճարպային գեղձեր, քրտնագեղձեր ու մազեր։ Այդ շերտի էպիթելը տեղադրված է հիմային թաղանթի վրա, իսկ թաղանթի տակ գտնվում է նոսր թելակազմ շարակցական հյուսվածքը, որն առաջացնում է էպիթելի մեջ ներհրվող բարձր պտկիկներ։
Շրթունքի միջանկյալ բաժին
Շրթունքի միջանկյալ բաժինն իր հերթին կազմված է երկու գոտիներից՝ Արտաքին գոտում էպիթելի եղջերային շերտը պահպանվում է, բայց դառնում է բարակ ու թափանցիկ։ Այս մասում մազեր չկան, քրտնագեղձերն աստիճանաբար վերանում են, պահպանվում են միայն ճարպագեղձերը, որոնց ծորանները բացվում են էպիթելի մակերեսին։ Վերին շրթունքն ավելի հարուստ է ճարպագեղձերով, հատկապես բերանի անկյան շրջանում։ Լորձաթաղանթի սեփական թիթեղը հանդիսանում է մաշկի շարակցահյուսվածքային մասի շարունակությունը։ Նրա պտկիկներն այդ գոտում բարձր չեն։ Նորածինների ներքին գոտին ծածկված է էպիթելային պտկիկներով, որոնց երբեմն անվանում են թավիկներ։ Այդ էպիթելային պտկիկներն օրգանիզմի աճին զուգընթաց աստիճանաբար հարթվում են և դառնում քիչ նկատելի։
Մեծահասակ մարդու շրթունքի անցումային բաժնի ներքին գոտու էպիթելը 3-4 անգամ հաստ է, քան արտաքին գոտում, զուրկ է եղջերային շերտից։ Որպես կանոն, ճարպագեղձերն այստեղ բացակայում են։ Էպիթելի տակ գտնվող նոսր թելակազմ շարակցական հյուսվածքը, ներհրվելով էպիթելի մեջ, առաջացնում է շատ բարձր պտկիկներ, որոնցում գտնվում են բազմաթիվ մազանոթներ։ Նրանց միջով շրջանառող արյունը թափանցում է էպիթելի միջով և պայմանավորում է շրթունքի կարմիր գույնը։ Պտկիկները պարունակում են հսկայական քանակությամբ նյարդային վերջավորություններ, այդ պատճառով շրթունքի կարմիր եզրը շատ զգայուն է։
Շրթունքի լորձաթաղանթային բաժին
Շրթունքի լորձաթաղանթային բաժինը ծածկված է բազմաշերտ տափակ չեղջերացող էպիթելով։ Սակայն էպիթելի մակերեսային շերտի բջիջներում կարելի է հայտնաբերել ոչ մեծ քանակությամբ կերատինի հատիկներ։ Շրթունքի լորձաթաղանթային բաժնի էպիթելը զգալիորեն ավելի հաստ է, քան մաշկայինում։ Այստեղ լորձաթաղանթի սեփական թիթեղն առաջացնում է պտկիկներ, որոնք ավելի կարճ են, քան մոտ գտնվող անցումային բաժնում։ Լորձաթաղանթում մկանային թիթեղը բացակայում է և այդ պատճառով սեփական թիթեղն առանց կտրուկ սահմանի անցնում է ենթալորձային հիմի, որն էլ անմիջականորեն հարում է միջաձիգ զոլավոր մկաններին։
Շրթունքների մաշկի և լորձաթաղանթի միջև գտնվող շարակցահյուսվածքային ենթալորձային հիմում տեղադրված են մկաններ և շրթունքային թքագեղձերի սեկրետոր բաժինները։ Շրթունքի զանգվածի մեջ տեղավորված մկանները հարմարված են ոչ միայն բերանի ճեղքի բացմանը կամ փակմանը, այլև հնարավորություն են տալիս կատարելու տարբեր տեսակի շարժումներ։
Շրթունքի թքագեղձեր
Շրթունքի թքագեղձերը, բավական խոշոր են, երբեմն հասնում են սիսեռի հատիկի մեծության։ Նրանք տեղադրված են շրթունքների ենթալորձային հիմում և կենտրոնցաված են գլխավորապես շրթունքների ձուլանի՝ բերանի անկյունների մոտ, մինչդեռ նրանց առջևի մասում, հատկապես ստորին շրթունքում, նրանք շատ նոսր են տարածված։ Ըստ կազմության դրանք բարդ բշտախողովակակազմ գեղձեր են, ըստ գեղձազատուկի բնույթի՝ համարվում են խառը՝ շճալորձային գեղձեր։ Արտատար ծորանները ներսից պատված են բազմաշերտ տափակ չեղջերացող էպիթելով և բազմաթիվ անցքերով բացվում են բերանի նախադռան շրթունքային մասում՝ շրթունքների մակերեսին։
Պոլդնևայա (Բաբիցայի վտակ)
Պոլդնևայա (Полдневая), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Դարովսկի շրջանում, Կիրովի մարզում։ Գետաբերանը տեղակայված է Բաբիցա գետի աջ ափին՝ 13 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը 28 կմ է։
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Տվյալներն ըստ ջրային ռեսուրսների ֆեդերատիվ տեսչության.
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Կամայի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը Վյատկա գետն է, գետի ենթաավազանը Վյատկա գետն է։ Գետի գետային ավազանը Կամա գետն է.
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր
Խոլմ (գյուղ, Տյոմկինսկի շրջան)
Խոլմ (Холм), գյուղ Ռուսաստանի, Սմոլենսկի մարզի Տյոմկինսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 0 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Տյոմկինսկի շրջանի բնակավայրեր
Վալևո
Վալևո (Ваљево), քաղաք Սերբիայում, Վալևո համայնքի և Կոլուբարայի շրջանի վարչական կենտրոնը։ Տեղակայված է Սերբիայի մայրաքաղաք Բելգրադից 100 կմ դեպի հարավ-արևմուտք։ Վալևոյի պատմական կենտրոնը տեղակայված է Կոլուբարա գետի հովտում՝ ծովի մակարդակից 185 մ բարձրության վրա։
Վալևոն ամենահին սերբական քաղաքներից մեկն է։ Առաջին անգամ հիշատակվում է 1393 թվականի փաստաթղթում։ Իր գոյության ընթացքում քաղաքը բազմիցս տեսել է վերելք և անկում՝ կորցնելով և նորից ստանալով քաղաքի կարգավիճակ։ Այժմ համարվում է Արևմտյան Սերբիայի տնտեսական և մշակութային կենտրոններից մեկը։
Անվան ծագումնաբանություն
Վալևո անվան հստակ նշանակությունն անհայտ է։ Ըստ տարբերակներից մեկի՝ այն ծագում է հին սլավոնական Վալ անունից և որից հետևում է, որ Վալևո անունը նշանակում է «Վալի սեփականություն», այսինքն՝ քաղաքի տարածքում եղել են հողատարածքներ կամ տեղի ֆեոդալի բնակավայրը ։
Տեղակայում
Քաղաքը տեղակայված է Սերբիայի արևմտյան հատվածում՝ մայրաքաղաք Բելգրադից 100 կմ դեպի հարավ-արևմուտք՝ Կոլուբարա գետի վրա։ Հյուսիսում Վալևոն սահմանակցում է Ուբ և Կոցելևա համայնքների հետ, արևմուտքում՝ Լյուբովիա և Օսեչինա համայնքների հետ, հարավում՝ Բաինա Բաշտա և Կոսիերիչ համայնքների հետ, իսկ արևելքում՝ Միոնիցա և Լյուկովաց համայնքների հետ։ Քաղաքը տեղակայված է ծովի մակարդակից 185 մետր բարձրության վրա ։
Կլիմա
Կլիման բարեխառն ցամաքային է։ Տարեկան միջին ջերմաստիճանը կազմում է +11 °C։ Ամենասառը ամիսը հունվարն է, որի ժամանակ օդի միջին ջերմաստիճանը կազմում է −0,2 °C, իսկ ամենատաք ամիսը՝ հուլիսն է, որի ժամանակ միջին ջերմաստիճանը կազմում է +21,4 °C։ Ամենաբարձր ջերմաստիճանը, որը սահմանվել է Վալևոյում, +42,5 °C է, իսկ ամենացածր ջերմաստիճանը՝ −29,6 °C։ Օդի միջին խոնավությունը 75% է ։
Կենդանական և բուսական աշխարհ
Քաղաքի մերձակայքում գտնվող անտառները, ինչպես նաև քաղաքի բուսականությունը հիմնականում արհեստական ծագում ունեն։ Փշատերև անտառներում աճում են սոճիներ, եղևնիներ, բրգաձև սոճիներ և գիհիեր։ Անտառներում բնակվում են եղնիկներ, աղվեսներ, գորշուկներ և այլն ։
Բնության հուշարձանները կազմում են քաղաքի տարածքի 5,1%-ը։ Պաշտպանության տակ են գտնվում հետևյալ օբյեկտները ՝
Ջրագրություն
Վալևոն տեղակայված է այն տարածքում, որտեղ Օբնիցա և Յաբլանիցա գետերը ձևավորում են Կոլուբարան, որն իր հերթին Սավայի վտակն է։ Քաղաքի սահամաններում Կոլուբարա են թափվում Լյուբոստինյա և Գրադաց գետերը, իսկ Կոլուբարայի ափերը ամրացված և բարեկարգ են։ Յաբլանիցա գետի վրա՝ Վալևայից 15 կմ հեռավորության վրա, կառուցված է Ռովնի ջրամբարը ։ Այն ջուր է մատակարարում Վալևոյին, Լազարևացին, Լայկովացին, Ուբին և Միոնիցուին։ Ջրամբարի կառուցման ընթացքում ջրի տակ է անցել Տուբրավիչի Սուրբ Միքայել հրեշտակապետի եկեղեցին, որը հանրության մոտ դժոգություն առաջացրեց ։
Բնակչություն
2011 թվականի մարդահամարի տվյալների համաձայն՝ Վալևոյում բնակվում է 59 073 մարդ, իսկ համայնքի այլ բնակավայրերում՝ ևս 31 239 մարդ ։ Վիճակագրության հանրապետական ինստիտուտի 2013 թվականի տվյալներով՝ քաղաքում ծնվել է 670 մարդ, իսկ մահացել՝ 1273 մարդ։ Բնական աճն այսպիսով բացասական է և կազմում է 603 մարդ ։
Վիճակագրության հանրապետական ինստիտուտի տվյալների համաձայն՝ 2015 թվականին՝ Վալևոյում բնակվում էր 87 944 մարդ ։
Ըստ 2015 թվականի տվյալների՝ քաղաքում գործազրկությունը կազմում է 8,19%։ Թոշակառուները կազմում են քաղաքի ընդհանուր բնակչության 21,52%-ը, իսկ երեխաները՝ 12,89% ։
Մշակույթ
1951 թվականին քաղաքի իշխանությունները ստեղծեցին Ժողովրդական թանգարան ։Հավաքածուներում ընդգրկված են իրեր, որոնք պատմում են Կոլուբարայի շրջանի բնակավայրերի պատմությունն ու մշակույթը։ 1959 թվականից թանգարանը սկսել է գրքերի ինքնուրույն հրապարակումը։ Այժմ այն իրականացնում է մշակութային ժառանգության պահպանման, տուրիզմի զարգացման և այլ գործառույթներ։ Վալևոյի թանգարանը դարձել է Սերբիայի Թանգարանների միության և Սերբիայի Զբոսաշրջային կազմակերպության մի շարք պարգևների մրցանակակիր ։ Այն նաև զբաղվում է նաև քաղաքի մշակութային վեց հուշարձանների պահպանմամբ ։
1985 թվականին Վալևոյում բացվել է Ժամանակակից պատկերասրահ  ։
Վալևոյի մշակույթի և կրթության մեջ մեծ դեր է կատարում «Љубомир Ненадовић» գրադարանը, որը հիմնադրվել է 1868 թվականին վերջում։ Այնտեղ պահպանվում է ավելի քան 160 հազար գիրք ։