Խորհրդահայ_երաժշտություն
1920-ական թվականներ
Հայաստանում սովետական կարգերի հաստատումը (1920) արմատապես վերափոխեց դրությունը։ Ստեղծագործական և կատարողական լավագույն ուժերի միավորման գործում մեծ աշխատանք են տարել ՀԿԿ և Խորհրդային Հայաստանի կառավարությունը։ Նրանց կոչով տարբեր տեղերից հանրապետություն են եկել նշանավոր կոմպոզիտորներ, կատարողներ, երաժշտական գործիչներ (Ալեքսանդր Սպենդիարյան, Ռոմանոս Մելիքյան, Ս․ Մելիքյան, Ա․ Տեր–Ղևոնդյան, Ա․ Ադամյան, Ա․ Դաբրիելյան, Շարա Տալյան, Հ․ Դանիելյան և ուրիշներ)։ 1921 թվականին Երևանում բացվել է երաժշտական ստուդիա, որի հիման վրա ստեղծվել է կոնսերվատորիա (1923)։ Դրանց կազմակերպման գործում կարևոր դեր է խաղացել կոմպոզիտոր և երաժշտական–հասարակական գործիչ Ռ․ Մելիքյանը։ Շուտով կոնսերվատորիային կից ստեղծվել են սիմֆոնիկ նվագախումբ (ղեկավարներ՝ Ա․ Սպենդիարյան, Ա․ Ադամյան), երգչախումբ (կապելլա, ղեկավար՝ Ս․ Մելիքյան)։ Այդ ժամանակ էլ կազմակերպվել են ժողովրդական և գուսանական երաժշտությունը պրոպագանդող կոլեկտիվներ (այդ թվում՝ ժողովրդական գործիքների անսամբլ՝ Արամ Մերանգուլյանի ղեկավարությամբ, 1926), կամերային անսամբլներ (դրանց թվում՝ հետագայում լայն ճանաչման արժանացած Կոմիտասի անվան կվարտետը, 1925), երաժշտական հրատարակչություն, երաժշտական ռադիոհաղորդումներ։ Կազմակերպված բնույթ է ստացել համերգային կյանքը, որը ներառել է տեղացի և հյուրախաղերի ժամանած ականավոր երաժիշտ կատարողների ելույթներ։ 1925 թվականին Լենինականում բացվել է երաժշտական ստուդիա, 1929 թվականին Երևանում՝ երաժշտական դպրոց (հետագայում՝ Ա․ Սպենդիարյանի անվ․)։ Սովետահայ երաժշտությունը առաջին իսկ տարիներից հանդես է եկել որպես անցյալի ազգային երաժշտական մշակույթի դեմոկրատական և առաջադիմական ավանդույթների հավատարիմ պահապան և շարունակող։ Յուրօրինակ կապող օղակ է հանդիսացել այն կոմպոզիտորների գործունեությունը, որոնք, ստեղծագործական ասպարեզ իջնելով դեռևս նախահեղափոխական շրջանում, ակտիվորեն մասնակցել են Սովետական Հայաստանի նոր երաժշտ․ արվեստի զարգացման գործին։ Հատկապես մեծ է Ա․ Սպենդիարյանի դերը, որը 1924 թվականին տեղափոխվեց Երևան։ Սովետական շրջանում նրա ստեղծագործությունը ներառնում է տարբեր ժանրեր։ Նա կատարել է հեղափոխական երգերի, ուկրաինական և հայկական ժողովրդական երգերի խմբերգային մշակումներ, ձայնի և դաշնամուրի կամ նվագախմբի համար մշակումներ (այդ թվում՝ Սայաթ-Նովայի «Ղարիբ բլբուլ» երգը)։ Սպենդիարյանի այդ շրջանի ստեղծագործության մեջ կենտրոնական տեղ են գրավում «Երևանյան էտյուդներ»-ը սիմֆոնիկ նվագախմբի համար (1925) և «Ալմաստ» օպերան (1928)։ «Երևանյան էտյուդներ»-ի հիմքում ընկած են բուն ժողովրդական մեղեդիներ։ Գունագեղորեն և հնարամտորեն իրագործված դրանց սիմֆոնիկ մշակումը ընդգծում է ժողովրդական մեղեդիների գեղեցկությունն ու ինքնատիպությունը։ ժողովրդների մեղեդիների ոգուն և բնույթին օրգանապես համապատասխանող Սպենդիարյանի հայտնագործած երաժշտական արտահայտչամիջոցները վճռական նշանակություն են ունեցել հայկական սիմֆոնիզմի ինքնատիպ ազգային ոճի հաստատման գործում։ «Ալմաստ» օպերան (ըստ Թումանյանի «Թմկաբերդի առումը» պոեմի) աչքի է ընկնում մոնումենտալ մասշտաբներով, նրանում զուգակցվում են էպիկական և հոգեբանական ժանրի օպերաների հատկանիշներ։ Հերոսների բնավորությունների պատկերման ռեալիստական խորությունը, երաժշտական լեզվի հարստությունը, հեղինակի անթերի վարպետությունն ապահովել են «Ալմաստ» օպերայի առանձնահատուկ տեղը հայկական երաժշտության պատմության մեջ, այն դասել XX դարի երաժշտական թատրոնի լավագույն ստեղծագործությունների շարքը։ Երևանից բացի «Ալմաստ»-ը հաջողությամբ բեմադրվել է Մոսկվայում, Թբիլիսիում, Օդեսայում, Նովոսիբիրսկում, Տաշքենդում։