cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Իտամարի
Պատմություն
Քաղաքը հիմնադրվել է 1962 թվականին։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Բրազիլիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Բաիա նահանգի բնակավայրեր
Փոլ Կագամե
Փոլ Կագամե (Paul Kagame,, Ռուանդայի նախագահ, Ռուանդայի հայրենասիրական ճակատի (ՌՀՃ) հիմնադիր, Ռուանդայի զինվորական հետախուզության նախկին մայոր, ազգությամբ տուտսի է, որոնք Ռուանդայում կազմում են ազգային փոքրամասնություն։ 2018 թվականի հունվարի 28-ից Աֆրիկյան միություն կազմակերպության նախագահն է ։
Կենսագրություն
1959 թվականին տուտսիների հետապնդման ընթացքում ծնողները Պոլի հետ գաղթել են Ուգանդա։ 1979 թվականին ընդգրկվել է ազգային ընդդիմության ապստամբության բանակի շարքերը, որը 1985 թվականին վերցրեց իշխանությունը երկրում։
Նույն տարում Պոլ Կագամեն ստեղծել է տուտսի մարտիկներից կազմված Ռուանդական հայրենասիրական ճակատ։ 1990 և 1991 թվականներին երկու անգամ փորձել է ներխուժել հարազատ Ռուանդա։ Չնայած լավ պատրաստվածությանը՝ փորձերն անհաջող էին, քանի որ Ռուանդայի կառավարությունը ստանում էր Ֆրանսիայի աջակցությունը։ Կագամեն Ուգանդայի նախագահ Մուսևենի հետ ֆրանսիացիների կողմից դիտարկվում էր որպես ԱՄՆ-ի և Մեծ Բրիտանիայի շահերի տարածող ։
1994 թվականին իր կողմից գլխավորած Ռուանդայի հայրենասիրական ճակատը դադարեցրեց ցեղասպանությունը Ռուանդայում։ Թեպետ Պոլ Կագամեն փաստացի ստացել է երկրի գլխավոր իշխանությունը, նա գերադասեց ստեղծել կոալիցիոն կառավարություն՝ խուտուներից և տուտսիներից, ինչը նախատեսված էր 1993 թվականին Արուշում (Տանզանիա) կնքված խաղաղ համաձայնագրով։ Նախագահը դարձավ «չափավոր խուտու»-ի ներկայացուցիչը, իսկ Կագամեն դարձավ Ռուանդայի  հանրապետության  փոխնախագահ և պաշտպանության նախարար ։
1998 թվականին նա ակտիվորեն աջակցում էր հարևան Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետության կոնգոյական ժողովրդավարության համար շարժման ապստամբներին։
2000 թվականին ընտրվել է Ռուանդայի հանրապետության նախագահ։ Իր դիրքորոշումով ռուանդացի հայրենասեր է։ Որոշ վերլուծաբաններ նրան անվանում են ամերիկամետ բռնապետ։ 2000 թվականին իշխանության գալուց հետո ազատվել է հիմնական հակառակորդներից։ Կարճ ժամանակահատվածում իրենց պաշտոններից ազատվեցին Ազգային Ժողովի նախագահ Ժոզեֆ Կաբույե Սեբարենզին (գաղթել է), վարչապետ Պիեռ Սելեստեն Րվիգեման (գաղթել է)։ Նախկին նախագահ Բիզիմունգուն մնացել է երկրում, հիմնել է իր սեփական կուսակցությունը, սակայն հետապնդվել է և մի քանի անգամ բանտ է նստել։ 2003 թվականի ընտրությունների ժամանակ, Կագամեն, որն ամբողջությամբ վերահսկում էր քաղաքական դաշտը, հաղթել է՝ հավաքելով ձայների 95 %-ը ։ Կառավարման գործընթացն ընթացել է մարդու իրավունքների խախտումներով։ Կագամեն կիրառում է ցեղասպանության ժամանակաշրջանի օրենսդրությունը՝ ընդդիմադիրների հետ պայքարում ։
2003 թվականի նախագահական ընտրություններից հետո հայտարարվեց Vision 2020 ծրագիրը, համաձայն որի Ռուանդան իր առջև խնդիր է դրել մինչև 2020  թվականը դառնալ միջին բարեկեցիկ պետության և համաաֆրիկյան տեխնոլոգիական կենտրոն։
Պետությունում օտարերկրյա ներդրողները ակտիվորեն ներդրումներ արեցին, զարգացան տեղեկատվական տեխնալոգիան և այլընտրանքային էներգետիկան։ 2007 թվականին Կագամեն ձևավորեց նախագահական փորհուրդ, որի մեծամասնություն օտարերկրացիներ էին և նրանք միջազգային ասպարեզում  վայելում էին  հեղինակություն։
Նրանց օգնությամբ արտասահմանում՝ ԱՄՆ-ում, Մեծ Բրիտանիայում ստեղծվեցին երիտասարդ ռուանդացիների կրթական բազաներ։ Խորհրդի անդամներից մեկը, որը գաղթել էր Ռուանդայից, օգնել է կանադական և գերմանական ընկերությունների հետ կնքելու բազմամիլիոնանոց գործարք՝ էներգիայի այլընտրանքային աղբյուրների զարգացման և անտառների անհետացման հետ կապված։ Բանկային  սեկտորում կատարվել են ներդրումներ։
Կագամեի նախաձեռնությամբ Արևելաաֆրիկյան մասնակից պետությունների ընկերությունները պայմանագիր են ստորագրել ընդհանուր շուկայի վերաբերյալ։ Կագամեն հաջողության է հասել նաև կոռուպցիայի դեմ պայքարում․ Transparency International-ի գնահատականներով Ռուանդայում կոռուպցիայի մակարդակն ամենացածրն է Արևելյան Աֆրիկայում։ Կագամեն նշում  է Սինգապուրն ու Հարավային Կորեան որպես պետություններ, որոնց փորձի վրա նա կողմնորոշվել է ։
2010 թվականի օգոստոսի 9-ին Կագամեն մասնակցել է նախագահական ընտրություններին։ Ընտրություններից առաջ Կագամեն խոստացել է, որ ընտրություններն ազատ են լինելու։ Սակայն երեք այլ թեկնածուները, որոնք մասնակցել են ընտրություններին, եղել են Կագամեին աջակցող կուսակցության անդամներ։ Բացի այդ երկրում տեղի են ունեցել ընդդիմադիր քաղաքական գործիչների և լրագրողների սպանություններ։ Պառլամենտի նախկին խոսնակ Ժոզեֆ Սեբարենզին հրաժարվել է այդ ընտրություններն անվանել ազատ, քանի որ, իր խոսքերով բոլոր գրանցված թեկնածուները հանդիսացել են Կագամեի ընկերները, իսկ հայտնի ընդդիմադիր քաղաքական գործիչները գտնվել են բանտերում, կամ իրավունք չեն ունեցել մասնակցելու ընտրություններին։ Նախնական տվյալներով Կագամեն ստացել է ձայների 92,8 %-ը՝ 30-ից 11 շրջանների ձայների հաշվարկում, այսպիսով մնացել է նախագահ ։ Վերջնական տվյալներով Կագամեն ստացել է 4 638 530 (93,08 %) ձայն՝ ընդդեմ 256 488 (5,15 %)ձայնի, որը ստացել էր նրա մրցակիցը՝ Ժանա Դամասենա Նտավուկուրիրայոն։
2017 թվականին վերընտրվելու համար Կագամեին անհրաժեշտ է եղել փոփոխել օրենսդրությունը, որն ընդունված է եղել 2015 թվականին անցկացված հանրաքվեով։ Հանրաքվեի արդյունքներով գործող նախագահին թույլատրվել է մասնակցել ընտրություններին։ Նախագահի լիազորությունների ժամկետը կրճատվել է 7-ից՝ 5 տարի, սակայն այդ փոփոխությունները գործելու են միայն նախագահական հաջորդ ժամկետից (2024 թվականից), ընդ որում Կագամեն իրավունք է ունենալու ընտրվել ևս 2 ժամկետ, այսինքն՝ մինչև 2034  թվականը։
Ընտանիք
Կագամիի կինը քենիացի Ժանետ Կագամեն է։ Նրանք ամուսնացել են 1989 թվականի հունիսի 10-ին ։ Նրանք ունեն 4 երեխաներ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Պետության գործող ղեկավարներ Կատեգորիա:Ռուանդայի նախագահներ
Ալյոշա Պոպովիչ
Ալյոշա Պապովիչ (Алёша Попович), դյուցազնի ֆոլկլորային հավաքական կերպար ռուսական բիլինաներում։ Ալյոշա Պոպովիչը, որպես կրտսեր, իր նշանակությամբ մտնում է դյուցազուններ՝ Իլյա Մուրոմեցի և Դոբրինյա Նիկիտիչի եռյակի մեջ։ Ուկրաինական գրվածքներում նաև կոչվում է Ալեքսեյ Պոպովիչ։
Բիլինաների սյուժեներ
Ըստ Սերգեյ Ազբելևի, որը գրի է առել հերոսական բիլինաների 53 սյուժե, Ալյոշա Պապովիչը հանդիսանում է նրանցից երկուսի գլխավոր հերոսը ։
Բացի այդ, Ալյոշան կարևոր դեր է խաղում հայտնի «Դոբրինյան իր կնոջ հարսանիքին» բիլինայում («Դոբրինյան հեռավորության վրա», «Դոբրինայան և Ալյոշան»՝ № 18-ը ըստ Ազբելևի ուղեցույցի), որտեղ հանդիսանում է բացասական կեչպար։
Որպես հանրահայտ դեմք, Ալյոշան հաճախ հիշատակվում է այլ բիլինաներում, սովորաբար նշելով նրա թերությունները։
Ալյոշայի կերպարը բիլինաներում
Ալյոշա Պապովիչը տարբերվում է ոչ միայն ուժով (երբեմն նույնիսկ ընդգծված է նրա թուլությունը, նշվում է նրա կաղլիկությունը և այլն)։ Նրան բնորոշ են խիզախությունը, հարձակումը, խելամտությունը, հնարամտությունը, խորամանկությունը։ Կարողանում է գուսլի նվագել։ Ալյոշան պատրաստ են խաբել նույնիսկ իր նշյալ եղբորը՝ Դոբրինյային, փորձելով ոտնահարել նրա ամուսնական իրավունքները (Ալյոշա կեղծ լուր է տարածում Դոբրինյայի մահվան մասին, որպեսզի ամուսնանա նրա կնոջ՝ Նաստասյա Նիկուլիշնայի հետ)։ Ընդհանրապես Ալյոշան պարծենկոտ է, գոռոզ, խորամանկ և ճարպիկ. նրա կատակներն երբեմն ոչ միայն ուրախ էին, այլ նաև դավադիր, նույնիսկ չար, նրա դյուցազուն-ընկերները ժամանակ առ ժամանակ արտահայտում են իրենց կշտամբանքը և մեղադրանքը։ Ընդհանուր առմամբ, Ալյոշայի կերպարին բնորոշ են հակասականությունը և երկակիությունը։
Երբեմն Ալյոշային վերագրվում են հատկանիշներ, որոնք բնորոշ են Վոլգա Սվյատոսլավիչին՝ նրա ծնունդը ուղեկցվում է ամպրոպով, փոքրիկ Ալյոշան խնդրում է նրա բարուրել ոչ թե շղարշով այլ օղազրահով, ապա նա անմիջապես մորից օրհնություն է խնդրում քայլել լույս աշխարհում։ Պարզվում է, որ նա արդեն կարող է նստել ձիու վրա և կառավարել նրան, գործել նիզակով և սուսերով և այլն։ Ալյոշա Պապովիչի խորամանկությունն ու ճարպկությունը կապակցված են Վոլգայի խորամանկությամբ և իմաստությամբ, իսկ նրա կատակները և խախտումները մոտ են Վոլգայի կախարդական փոխակերպումներին։
Ալյոշա Պոպովիչի կինը բիլինաներում դառնում է Զբրոդովիչիյների  (Պետրովիչեյների և այլն) քույրը՝ Ելենան (Պետրովնա), նույն ինքը Ելենուշկան, Ալյոնան, Ալյոնուշկան (Վոլգայի կնոջ անունը նույնպես Ելենա է)։ Այս կանացի անունը, կապակցվում է նաև Ալյոշա Պապովիչի անվան հետ (Օլյոշա, Վալեշա և Ելեշենկա տարբերակները)՝  Ելենա և Ալյոնուշկա, և այդպիսով ձևավորվում է «համանուն» ամուսնական զույգը։ Բիլինաների տարբերակներից մեկում Սբրոդովիչեյներ եղբայրները իրենց քրոջը խայտառակելու համար կտրում են Ալյոշայի գլուխը (այս սյուժեի մյուս տարբերակներում Ալյոշային կրկին վտանգ է սպառնում, բայց ամեն ինչ բարեհաջող է վերջանում է)։
Լեզվական քաղաքականությունը Ֆրանսիայում
Լեզվական քաղաքականությունը Ֆրանսիայում, տարբեր ժամանակներում Ֆրանսիայի վարած լեզվական քաղաքականություն։ 1992 թվականից Ֆրանսիան ունի մեկ պաշտոնական լեզու` ֆրանսերենը ։ Ֆրանսիայի կառավարությունը չի միջամտում անհատների անձնական հրապարակումներում լեզվի ընտրությանը, սակայն առեւտրային եւ աշխատանքային հարաբերություններում օրենքով սահմանված է ֆրանսերենի օգտագործումը։ Ի լրումն Ֆրանսիայի Հանրապետության տարածքում ֆրանսերենի պարտադիր օգտագործմանը, Ֆրանսիայի կառավարությունը փորձում է աջակցել ֆրանսերենի տարածմանը Եվրոպական Միությունում եւ ամբողջ աշխարհում այնպիսի ինստիտուտների կիրառմամբ, ինչպիսին Ֆրանկոֆոնիան է։ Անգլիացման սպառնալիքը հուշում է ջանքեր գործադրել, որոնք ուղղված են Ֆրանսիայում ֆրանսերենի վիճակի պաշտպանությանը։
Ֆրանսերենից բացի, կան այլ ժողովրդական փոքրասնական` մինորիտար ֆրանսիական լեզուներ, ինչպես Եվրոպական Ֆրանսիայում, այնպես էլ անդրծովյան Ֆրանսիայում և ֆրանսիական անդրծովյան այլ տարածքներում։ Այդ լեզուները ճանաչվել են Ֆրանսիայի սահմանադրության հոդված 75-1 -ով ։ Ֆրանսիայում ըստ էության տեղական, կորսիկերեն, Բրետոն,Գալլո, Բասկերեն, Ֆրանս պրովանսալերեն, ակվիտաներեն, եւ կատալոներեն լեզուներն ունեն պաշտոնական կարգավիճակ այն շրջաններում, որտեղ նրանցով խոսում են։ 1999 թվականին գրված Բեռնար Սերքիգլինիի (Bernard Cerquiglini) զեկույցում  Ֆրանսիայի կառավարությունը առանձնացրել է 75 լեզուներ (այդ թվում` ութը հենց մայրցամաքային Ֆրանսիայում), որոնք կարող են հավակնել կառավարության կողմից ճանաչվելուն` վավերացվելով Տարածաշրջանային կամ փոքրամասնությունների լեզուների Եվրոպական խարտիայի կողմից (ներկայումս միայն ստորագրվել է, բայց չի վավերացվել)։
Ֆրանսիական ակադեմիա
Ֆրանսիական ակադեմիան հիմնադրվել է 1635 թվականին, որպես ֆրանսերենի օգտագործումը, բառապաշարը և քերականությունը ներկայացնող պաշտոնական հեղինակություն ունեցող մարմին, ինչպես նաև Ֆրանսիական ակադեմիայի բառարան պաշտոնապես հրապարակելու նպատակով։ Սակայն նրա առաջարկությունները իրավաբանական ուժ չունեն եւ երբեմն անտեսվում են նույնիսկ պետական մարմինների կողմից։ Վերջին տարիներին Ակադեմիան ֆրանսերենի անգլիկանացումը կանխելու փորձեր է անում ։
Ֆրանսիական Հեղափոխություն
Մինչեւ 1789 թվականի Ֆրանսիական հեղափոխությունը ֆրանսիական թագավորները լեզվական քաղաքականության հարցում խիստ քաղաքականություն չէին վարում իրենց հպատակների նկատմամբ։ Սակայն, վերացնելով հին նահանգները, Ֆրանսիական խորհրդարանները եւ օրենքները, հեղափոխությունը պետական մասշտաբով ամրապնդեց կառավարման միասնական համակարգը։ Նախ, հեղափոխականները հայտարարեցին Հանրապետության բոլոր քաղաքացիների լեզվի ազատության մասին։ Այդ քաղաքականությունը հետագայում փոխվեց հօգուտ միասնական լեզվի, որը կործանման եզրին էր կանգնեցնելու այլ լեզուների գոյությունը Ֆրանսիայում։ Այլ լեզուները դիտվում էին որպես գյուղացիական զանգվածների խավարամտության պահպանում։։
Այս նոր գաղափարը արտացոլվեց Պատուա լեզվի ոչնչացման եւ ֆրանսերեն լեզվի օգտագործման ունիվերսալացման անհրաժեշտության և միջոցների մասին զեկույցում։ Նրա հեղինակը Անրի Գրեգուարը (1750 - 1831) ափսոսանք է հայտնել, որ Ֆրանսիան, լինելով աշխարհում ամենաառաջադեմ երկիրը քաղաքականության առումով, Բաբելոնի աշտարակից այն կողմ չի զարգացել լեզուների առնչությամբ եւ երեք միլիոն բնակչությամբ Ֆրանսիայի ընդամենը 25 միլիոն բնակիչներն են խոսում Փարիզյան մաքուր ֆրանսերենով, որպես մայրենի լեզվով։ Այնուհետև, քաղաքական բանավեճի և վարչական փաստաթղթերի լեզուն հասկանալու բնակչության անկարղությունը սկսեց ընկալվել որպես հակաժողովրդավարական։
Այդ զեկույցը նույն տարում հրապարակվեց երկու օրենքներում, որում ասվում էր, որ ֆրանսերենը պետք է լինի միակ թույլատրելի լեզուն, որը կիրառվելու է Ֆրանսիայի հասարակական կյանքում և դպրոցներում։ Երկու տարի շարունակ ֆրանսերենը ֆրանսիական պետության ազգային միասնության խորհրդանիշը եղավ։ Այնուամենայնիվ, հեղափոխականները չունեին լեզվական քաղաքականություն իրականացնելու ժամանակ եւ գումար։
Երրորդ Հանրապետություն
1880-ական թվականներին Ֆրանսիայի Երրորդ Հանրապետությունը ձգտում էր արդիականացնել Ֆրանսիան և, մասնավորապես, բարձրացնել գրագիտության և բնակչության ընդհանուր կրթական մակարդակը, հատկապես գյուղական բնակչության, կազմակերպել պարտադիր անվճար տարրական կրթությունը։ Կրթության համար ֆրանսերենի ընտրությունը կարծես բնական էր թվում, հաշվի առնելով, որ այն Ֆրանսիայում միակ լայնորեն տարածված լեզուն էր, որով հասանելի էին զգալի թվով թերթեր եւ պատմական, գիտական եւ այլ գրքեր։
Ֆրանսերենը միակ լեզուն էր, որը թույլատրված էր տարրական դպրոցներում։ Մյուս բոլոր լեզուներն արգելված էին, անգամ դպրոցի բակում, եւ մեղավորները խստորեն պատժվում էին։ 1918 թվականից հետո գերմաներենի օգտագործումը Էլզաս Լոթարինգիայում հայտարարվեց օրենքից դուրս։ 1925 թվականին հանրային կրթության նախարար Անատոլ դե Մանզին հայտարարեց, որ «Ֆրանսիայի լեզվական միասնության տեսանկյունից բրետոներեն լեզուն պետք է անհետանա»։ Որպես հետեւանք, փոքրամասնությունների լեզուներով խոսողները սկսեցին ամաչել իրենց սեփական լեզուն օգտագործել, հատկապես կրթական համակարգում, և ժամանակի ընթացքում շատ ընտանիքներ դադարեցին սովորեցնել իրենց մայրենի լեզուն իրենց երեխաներին և փորձում էին միայն ֆրանսերեն խոսել նրանց հետ (լեզվական ասիմիլյացիա)։ Հարեւան Բելգիայում անցկացվում էր զուգահեռ լեզվական քաղաքականություն` ընդլայնելով ստանդարտ ֆրանսերենի օգտագործում։
Չորրորդ Հանրապետություն
1950-ական թվականներին առաջին անգամ Ֆրանսիական պետությունը ճանաչեց տարածաշրջանային լեզուների գոյության իրավունքը։ Օրենքով թույլատրվեցին տարածաշրջանային լեզուների ուսուցումը միջնակարգ դպրոցներում եւ դպրոցներում քաղաքական ճնշումների քաղաքականությունը վերացավ։ Այս ժամանակահատվածում բրետոներեն լեզուն սկսեց հայտնվել լրատվամիջոցներում։
Հինգերորդ Հանրապետություն
Ֆրանսիական կառավարության թույլտվությամբ բրետոներենն առաջին անգամ հնչել է տարածաշրջանային հեռուստատեսությամբ1964 թվականին և այն տևել է տվեց մեկ ու կես րոպե։ Բայց նույնիսկ 1972 թվականին նախագահ Ժորժ Պոմպիդու հայտարարել է, որ «Ֆրանսիայի մինորիտար լեզուներին վիճակված չէ իրենց հետքը թողնել Եվրոպայում» ։
1992 թվականին Սահմանադրության մեջ փոփոխություններ կատարվեցին, որում հստակ հայտարարվեց, որ «Ֆրանսիայի Հանրապետության լեզուն ֆրանսերենն է» ։
2006 թվականին Ամերիկյան ընկերության ֆրանսիական մասնաճյուղը ծրագրային եւ տեխնիկական փաստաթղթերը իր աշխատակիցներին միայն անգլերեն լեզվով տրամադրելու համար տուգանվել է €500,000 եվրո գումարի չափով, գումարած օրական 20.000 եվրո ընթացիկ տուգանքը (տես` Տուբոնի օրենք)։
2008 թվականին Վերսալում կայացած Կոնգրեսում խորհրդարանը վերանայեց Ֆրանսիայի սահմանադրությունը, որով պաշտոնապես ճանաչվեցին տարածաշրջանային լեզուները։
Տարածաշրջանային կամ փոքրամասնությունների լեզուների Եվրոպայի Խորհրդի կանոնադրության վեճեր
1999 թվականին Լիոնել Ջոսպինի սոցիալիստական կառավարությունը ստորագրվեց Եվրոպայի Խորհրդի Տարածաշրջանային կամ փոքրամասնությունների լեզուների Եվրոպական Միության խարտիան, բայց այն չվավերացվեց։ Ֆրանսիայի Սահմանադրական խորհուրդը հայտարարեց, որ կանոնադրությունը դրույթները հակասահմանադրական են, քանի որ Սահմանադրությունն ասում է, որ Ֆրանսիայի Հանրապետությունում պետական լեզուն ֆրանսերենն է ։
Տարածաշրջանային կամ փոքրամասնությունների լեզուների Եվրոպական խարտիան հանդիսանում է Եվրոպական կոնվենցիա (148 ЕТС), որը ընդունվել է 1992 թվականին Եվրոպայի Խորհրդի հովանու ներքո` պաշտպանելու և առաջ մղելու պատմական տարածաշրջանային եւ մինորիտար լեզուները Եվրոպայում։ Այն վավերացվել եւ իրականացվել է 25 պետությունների կողմից, սակայն ոչ Ֆրանսիայի կողմից առնվազն մինչև 2014 թվականը։ Խարտիան պարունակում է 98 հոդվածներ, որոնք պետք է առնվազն 35 ստորագրություն ունենային (Ֆրանսիա ստորագրել էր 39)։ Ստորագրումը եւ նրա վավերացման մերժումը, կանոնադրության վերաբերյալ հանրային բանավեճ էր առաջացրել ֆրանսիական հասարակության մեջ։
2015 թվականի հունիսի 4-ին Ֆրանսուա Օլանդը մի քանի պատգամավորներին ուղղված նամակում հայտարարել է, որ առաջիկայում ներկայացնելու է Եվրոպական խարտիայի տարածաշրջանային եւ մինորիտար լեզուների սահմանադրական վավերացման մասին օրինագիծը ։ 2015 թվականի հուլիսի 30-ին Պետական խորհուրդը անբարենպաստ եզրակացություն է տվել կանոնադրության վերաբերյալ ։ 2015 թվականի հոկտեմբերի 27-ին Սենատը մերժել է Տարածաշրջանային կամ փոքրամասնությունների լեզուների Եվրոպական խարտիայի օրենքի նախագիծը վավերացնելու մասին օրինագիծը` դուրս մղելով սահմանադրական բարեփոխումները ընդունելու մասին Կոնգրեսի տեսակետը, որը նշանակալի և լեգիտիմ կդարձներ տարածաշրջանային լեզուները ։
Փոքրամասնությունների լեզուները վտանգված
Ֆրանսիայի արտասահմանյան շրջաններում եւ այլ անդրծովյան տարածքներում օգտագործվող լեզուներից, ինչպես նաև վերջին ներգաղթյալների մայրենի լեզուներից բացի, Ֆրանսիայի փոքրամասնությունների շրջանում տարածված են հետեւյալ լեզուները.
Ոչ-ֆրանսիական` Օիլ լեզուները եւ ֆրանս պրովալսերենը խիստ վտանգի տակ են, քանի որ ստանդարտ ֆրանսերենին խիստ նման են. ուղղագրությունը և ֆոնոլոգիական արտաբերումը շատ ավելի հեշտ է։ Մյուս լեզուները, որոնցով մինչեւ օրս խոսում են, բոլորն էլ համարվում են անհետացման վտանգի տակ։
1940-ական թվականներին ավելի քան մեկ միլիոն մարդ խոսում էր բրետոներեն և դա նրանց հիմնական լեզուն էր։ Բրետանի արեւմտյան շրջաններում ճնշող մեծամասնությունը դեռեւս բրետոնախոս էր։ Այսօր, շուրջ 170 000 մարդ կարողանում է խոսել բրետոներեն (Բրետոնի տարածքի բնակչության շուրջ 8% -ը ավանդական բրետոներենով է խոսում), որոնց մեծ մասը տարեցներ են։ Այլ տարածաշրջանային լեզուները, որպես կանոն, հետեւում է նույն սխեմային. էլզասցիներն ու կորսիկացիները դիմադրում էին ավելի լավ, այն դեպքում, երբ օքսիտանցիներին դա այնքան էլ չի հաջողվել։
Լեզվի կիրառելիության վիճակի մասին ճշգրիտ տեղեկատվությունը բարդանում է (սահմանադրական նորմերից ելնելով) մարդահամարի ժամանակ լեզվի օգտագործման հարցերի վերաբերյալ պետության կողմից հարց տալու անկարողությամբ։
Եվրոպական խարտիայի վավերացումից հրաժարվելու պատճառով ֆրանսիական կառավարությանն առաջարվեց տարածաշրջանային լեզուներին խորհրդանշական աջակցություն ցուցաբերել օրենքի շրջանակներում։ Délégation générale à la langue française («Ֆրանսերեն լեզվի գլխավոր պատվիրակություն») պատվիրակությունը ձեռք բերել լրացուցիչ գործառույթ. հետևել և ուսումնասիրել Ֆրանսիայի լեզուները եւ իր անվան վրա կատարեց et aux langues de France" (...ու Ֆրանսիայի լեզունների) ավելացում։ Այդպիսով պատվիրակության անվանումը եղավ «Ֆրանսերենի և Ֆրանսիայի լեզուների գլխավոր պատվիրակություն»։
Ֆրանսիայի կառավարությունը 2003 թվականին առաջին անգամ հյուրընկալեց Ֆրանսիայի ազգային փոքրամասնությունների ներկայացուցիչներին, սակայն Ֆրանսիայի լեզուների այս ազգային կլոր սեղանը ընդգծեց մի կողմից մշակութային կազմակերպությունների եւ լեզվական ակտիվիստների, և մյուս կողմից` պետության մեջ կոնտրաստը։
Լեզվական քաղաքականության քննադատություն
Ֆրանսիան ներկայանում է որպես մեծ երկիր, որը պայքարում է մշակութային բազմազանության համաև, միջազգային հարաբերություններում անգլերենի գերակայության դեմ։ Համաձայն ֆրանսիական հանրապետական գաղափարախոսության (տես` Նաև աշխարհիկություն - Laïcité), բոլոր քաղաքացիները հավասար են, եւ, հետեւաբար, ոչ մի տեսակի խմբեր չեն կարող ունենալ լրացուցիչ իրավունքներ։ Սա ֆրանսիական հեղափոխության դրույթներից բխողի մի գաղափար է ի տարբերություն նախորդ իրավիճակի, որտեղ շատ խմբեր ունեին հատուկ իրավունքներ եւ արտոնություններ։
Մշակութային միատարրության այս քաղաքականությունը վիճարկվել է ինչպես աջ թևից, այնպես էլ ձախ թեւից։ 1970-ական թվականներին, ազգայնական կամ տարածաշրջանային շարժումներ առաջացան այնպիսի տարածաշրջաններում, ինչպիսիք են Բրետանը, Կորսիկան եւ Օքսիտանիան։ Թեեւ նրանք շարունակում են փոքրամասնություն կազմել, ստեղծվել են դպրոցների ցանցեր, որոնցում դասավանդվում են Ֆրանսիայի տարածաշրջանային այնպիսի լեզուներ, ինչպիսիք են Դիվան դպրոցը Բրետան պատմական տարածքում, Իկաստոլան Բասկերի Երկրում, Կալանդրետան Օքսիտանիայում, եւ Լա Բրեզոլա դպրոցները Հյուսիսային Կատալոնիայում։
Չնայած պաշտոնական ճանաչման հանրային պահանջարկին, տարածաշրջանային լեզվի ուսուցումը պետության կողմից աջակցության չի արժանանում ։ Սակայն որոշ շրջաններում, ինչպես, օրինակ, Բրետանի պատմական երկրի մարզային խորհուրդները աջակցում են երկլեզու վարժարանների գործունեությանը` օրենքի շրջանակներին համապատասխան։ Բրետոնում այլ կրթություն են ապահովում կաթոլիկ և մասնավոր դպրոցները, համապատասխանաբար, Դիհուն եւ Դիվան դպրոցների կողմից։ 2011 թվականին ֆրանս-բրետոներեն երկլեզու դպրոցներ ընդունվել են ընդամենը 14 000 աշակերտ, թեև 2006 թվականի համեմատ այդ թիվը աճել է մոտ 30% - ով, երբ աշակերտների թիվը ընդամենը 11 000 էր։ Բրետոներեն Հասարակական գործունեության գրասենյակը (Ofis Publik ar Brezhoneg) նաեւ հայտնել է, որ 2011 թվականին ևս 16 000 ուսանողներ վաղ մանկությունից մինչև հասուն տարիք սովորել են բրետոներեն` որպես երկրորդ լեզու (տարրական դպրոցներում, քոլեջներում, լիցեյներում, համալսարանում կամ երեկոյան դասընթացներում), ինչի արդյունքում բրետոներեն սովորողների ընդհանուր թիվը կազմել է առնվազն 30 000 աշակերտ ։
Ճանապարհային նշանների պահպանության երկարատեւ արշավը հանգեցրեց 1980-ական թվականներին առաջին երկլեզու նշանների ստեղծմանը։ Այժմ նրանք ավելի հաճախ հանդիպում են Բրետանիում` շնորհիվ շատ ճանապարհների, քաղաքապետարանների եւ այլ պաշտոնական նշանների երկլեզուացման աշխատանքներում «Ofis Publik ar Brezhoneg» բրետոնական գրասենյակի  ցուցաբերված օգնության։
Ինչ վերաբերում է լրատվամիջոցներին, ապա ռադիոալիքներում բրետոներեն քիչ է հնչում, թեեւ 1982 թվականից ի վեր մի քանի բրետոներենով հեռարձակվող ռադիոկայաններ են ստեղծվել ասոցիատիվ հիմքի վրա։ 2000 թվականին բրետոնական TV Breizh հետուստաստեսության մեկնարկը նախատեսված էր Բրետոնի ավելի լայն լուսաբանման համար։ Այնուամենայնիվ, բրետոներենով հաղորդման ժամանակացույցը աստիճանաբար կրճատվել է ֆրանսերեն լեզվով հեռարձակման օգտին, մինչեւ 2010 թվականը դրանք լիովին անհետացել են։
Որոշակի ընդդիմություն կա Տուբոնի օրենքի նկատմամբ, որով պարտադիր է ֆրանսերենի օգտագործումը (կամ, առնվազն ֆրանսերեն թարգմանությունը) առեւտրային գովազդի ու փաթեթավորման վրա, ինչպես նաեւ որոշ այլ դեպքերում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի մշակույթ Կատեգորիա:Ֆրանսիայի հասարակություն Կատեգորիա:Լեզվային քաղաքականություն Կատեգորիա:Ֆրանսիայի լեզուներ Կատեգորիա:Լեզվական իրավունքներ Կատեգորիա:Բազմալեզվություն Կատեգորիա:Ֆրանսիայի քաղաքականություն Կատեգորիա:Ֆրանկոֆոնիա
Տպատախտակ
Տպատախտակ, սահմանափակ չափերի մեկուսիչ թիթեղ, որի մակերևույթը ծածկված է էլեկտրահաղորդիչ շերտերով, կոնտակտային հարթակներով, ինչպես նաև մետաղապատ (անցումային) և ոչ մետաղապատ (ամրակման) անցքերով։ Շերտերը դրոշմվում են տպագրական (օրինակ, էլեկտրաքիմիական, օֆսեթաէլեկտրաքիմիական) եղանակով։ Տպատախտակը պատրաստում են գետինաքսից, տեքստոլիտից կամ էլեկտրամեկուսիչ այլ նյութերից։ Կիրառում են մոնտաժի կախովի տարրերի տեղակայման և ամրացման համար։
Տվարաեղցի
Տվարաեղցի, գտնվում է Տավուշի մարզի Նոյեմբերյանի շրջանի Կողբ (Կողբաքար) գյուղում ։ Գյուղը հնում եղել է Գուգարաց նահանգի Կողբափոր գավառի վարչական կենտրոնը։ Գտնվելով Դվինից Թիֆլիս տանող ճանապարհի վրա Կողբը վաղ միջնադարում հասել է զարգացման բարձր աստիճանի։ Տվարաեղցի կամ Տվարագեղցի, հայկական վաղ միջնադարյան ճարտարապետական հուշարձան Նոյեմբերյանի շրջանի Կողբ գյուղից 4 կմ հարավ, նույնանուն հին գյուղատեղիի մոտ։ Տարածքը հարուստ է միջնադարին վերաբերող նյութական մշակույթի հուշարձաններով, որոնցից էլ ամենահայտնին Տվարաեղցին է։ Պահպանվել է պատերի մի մասը, առավել ամբողջական տեսք ունի արևելյան թևը։ Արևմտյան պատի որմնամույթերի հետքերից երևում է, որ ուղղանկյուն աղոթասրահը (19,7x10,9 մ) բաժանված է եղել երեք անհավասար նավի։ Միջին նավն ավարտվում է կիսաշրջանաձև խորանով, որի գմբեթարդը, որ նստած է պարզ տրամատով գոտու վրա, ճակատային մասում ունի շեշտված պայտաձևություն։ Խորանին հարավից կից է ուղղանկյուն ավանդատուն՝ օրգանապես կապված է եկեղեցու հետ։ Հյուսիսից ավանդատուն չունի։ Այդ կողմում պատի եզրագիծը անկյունաձև ներս է ընկած։ Խորանի պատուհանը, ինչպես ընդունված է առավել վաղ շրջանի հուշարձաննեում դեպի ներս չի լայնանում։ Մասնակի պեղումներով պարզվել է, որ եկեղեցու յուրաքանչյուր հենարանային շարքում եղել է երեքական մույթ։ Կիսաշրջանաձև խորանին հարավից կից է ուղղանկյուն ավանդատունը՝ կառուցված եկեղեցու հետ միաժամանակ։ Հավանական է, որ մուտքերը եղել են երեքը՝ հարավից, հյուսիսից և արրմուտքից։ Թաղի հետքերի բացակայությունից, պատերի ոչ զանգվածեղությունից երևում է, որ եկեղեցին ունեցել է փայտաշեն ծածկ։ Պատերի վրա թաղի հետքեր նկատելի չեն։ Պատերի ստորին կեսը շարված է մանր, կոպտատաշ ավազաքարով, իսկ վերին կեսը եղել է դեղնականաչավուն ֆեզիլտե սրբատաշխոշոր քարերով, որոնք մնացել են միայն խորանի մասում։
Պատերի վերին կեսը վերակառուցվել է 1258 թվականին ոմն Սամուելի կողմից։ Կառուցման ժամանակը որոշակիացնող տվյալներ չկան։ Հորինվածքային և կոնստրուկտիվ մի շարք տարրեր (շրջանագծի մեջ առնված հավասարաթև խաչ, խորանի պատուհանի եզրերի ուղիղ կտրվածք, որմնամույթերի խարիսխների պարզ տրամատի ակոսներ, փայտաշեն ծածկ) վկայում են հուշարձանի 6-րդ դարից վաղ կառուցվելը։
Ի տարբերություն հայկական մյուս եռանավ դահլիճների (Քասաղ, Տեկոր, Դվին, Աշտարակ, Եղվարդ և այլն)՝ Կողբի եկեղեցին չի անցել վերակառուցումների ու հավելումների բարդ ընթացքով, նրա աղոթասրահը և արևելյան թևը ունեն ոչ սիմետրիկ հորինվածք։
Կառուցման ժամանակը կոնկրետացնող տվյալներ հայտնի չեն։ Հորինվածքային և կոնստրուկտիվ մի շարք տարրեր (շրջանագծի մեջ առնված հավասարաթև խաչ, խորանի պատուհանի եզերող ուղիղ կտրվածք, որմնամույթերի խարիսխների պարզ տրամատի ակոսներ, փայտե ծածկ և այլն) փաստում են հուշարձանի 6-րդ դարում կառուցված լինելը։
Մայքլ Չանգ
Մայքլ Դեպեյ Չանգ (Չժան) (Michael Te-Pei Chang, 張德培, Չժան Դեպեյ, ծնվել է 1972 թվականի փետրվարի 22-ին, Հոբոկեն, Նյու Ջերսի, ԱՄՆ), չինական ծագումով ամերիկացի նախկին պրոֆեսիոնալ թենիսիստ։
Դարձել է Ֆրանիսայի բաց առաջնության պատմության մեջ մրցաշարի ամենաերիտասարդ հաղթողը, մրցաշարում հաղթելով 17 տարեկան հասակում։
Նվաճումներ
Պրոֆեսիոնալ թենիսիստ է 1988 թվականից։ Հաղթել է մենախաղի 34 մրցաշարերում։ ATP դասակարգման աղյուսակի ամենաձարձր վարկանիշը երկրորդ հորիզանականն է։
Մեծ Սաղավարտի մրցաշարերում լավագույն արդյունքները.
Այլ նվաճումներ.
Պրոֆեսիոնալ կարիերան ավարտել է 2003 թվականին։
1987-1992 թվականներ
Մայքլ Չանգը թենիսի պատմության մեջ մնացել է որպես խաղացող, ով տիրապետում է ամենաշատ քանակի ռեկորդների «ամենաերիտասարդ…» նախածանցով։ Իր հաջողություններով աննախընթաց թենիսիստի պատանեկան կարիերան արդեն վաղ տարիքում իր վրա սևեռում մասնագետների ուշադրությունը։ Ազգային մակարդակում իր առաջին հաղթանակը Չանգը նվաճում է 12 տարեկանում։ Իսկ 13-ում նա հաղթում է «Ֆիեստա Բոուլ» մրցաշարում, նախատեսված 16 տարեկան խաղացողների համար։ Երկու տարի անց, 15 տարեկանում, Չանգը հաղթում է պատանիների շրջանում ազգային առաջնությունում (մինչև 18 տարեկան) և հարդային ծածկույթի վրա կարգավիճակով նմանատիպ մրցաշարում։ Որպես մրցանակ կազմակերպիչների կողմից արժանանալով հրավերքի (wild card) 1987 թվականի ԱՄՆ բաց առաջնությանը, Մայքլ Չանգը դառնում է ամենաերիտասարդ թենիսիտը (տղամարդկանց շրջանում), ով կարողանում է հաղթանակ տանել մրցաշարի մենախաղի հիմնական «ցանցում»։ Առաջին շրջանում նա առավելության է հասնում ավստրալիացի Մակնամի նկատմամբ՝ 6-3, 6-7, 6-4, 6-4, իսկ երկրորդում համառ մրցակցություն է ցույց տալիս ավելի լուրջ մրցակցի, Թոփ-100-յակի թանիսիտ, նիգերիացի Օդիզորին՝ 1-6, 2-6, 7-6, 6-3, 4-6։ Մեկ ամիս անց, Սքոթսդեյլում (Tennis Channel Open), Մայքլը դառնում է ամենաերիտասարդ թենիսիտը, ով հասնում է ATP մրցաշարերի կիսաեզրափակիչ։ Նույն, 1987 թվականին, Չանգը նվաճում է առաջին մրցաշարային հաղթանակը «մեծահասակների» մրցաշարում՝ հաղթանակի հասնելով Լաս Վեգասի չելենջերում։
Իսկ հաջողդ, 1988 թվականը, երիտասարդ հրաշամանուկին համընդհանուր ճանաչում է բերում՝ պրոֆեսիոնալ կարիերան սկսելով դասակարգման աղյուսակի երկրորդ հարյուրյակի կեսերում, նա մրցաշրջանն ավարտում է Թոփ-30-ում, որի համար էլ նշվում է մրցաշարջանի ավարտին, որպես «Տարվա նորեկ ATP-ում» (այն ժամանակ մրցանակը ATP մրցանակի պաշտոնական կարգավիճակ չուներ)։ Չանգը նաև հասնում է իր նորամուտային տիտղոսի ATP տուրի մրցաշարերում՝ Սան Ֆրանցիսկոյում (16 տարեկան և 7 ամսական հասակում), մրցակիցներին չզիջելով և ոչ մի սեթ։ Իսկ ամենանշանակալիցը՝ այդ մրցաշրջանում, կրկին դառնում է նպա մասնակցությունը ԱՄՆ բաց առաջնությունում։ Այնտեղ Մայքլը հաղթելով երկու անընդմեջ ծանր հինգ սեթանոց մրցախաղում (երկրորպդ և երրորդ շրջան), 1/8 եզրափակիչում զիջում է իր հայրենակից (Անդրե Աղասի)ին (աշխարհի թիվ 4 ռակետ)։
1989 թվականը առաջընթացային տարի է դառնում Մայքլ Չանգի համար, որի ընթացքում նա ներխուժում է համաշխարհային թենիսի վերնախավ։ Մեկնարկելով դասակարգման աղյուսակի 30-րդ հորիզոնականից, նա մրցաշարջանն ավարտում է հինգերերոդ վարկանիշով, դառնալով ամենաերիտասար թենիսիտը, ով տեղ է գտնում Թոփ 5-յակում։ Այդ նվաճման համար նա արժանանում է «Տարվա առաջընթաց» անվանակարգում ATP մրցանակի։ Դրան նպաստում է կայուն, առանց խափանումների խաղը տաս ամսվա ընթացքում։ Մասնակցություն ունենալով 17 մրցաշարերում, Մայքլը միայն նրանցից մեկում (Սքոթսդեյլ) չի կարողանում հասնել մինչև 1/8 եզրափակիչ, առաջին շրջանի մրցախաղում զիջելով Ստեֆան Էդբերգին։
1989 թվականին շվեդի հետ Մայքլը հանդիպում է ևս երկու անգամ և երկու հանդիպումներն էլ ավարտվում են ամերիկացու օգտին։ Այդ հանդիպումներից մեկը կայանում է Ֆրանսիայի բաց առաջնության եզրափակիչում և ավարտվում է երիտասարդ թենիսիտի հաղթանակով՝ 6-1, 3-6, 4-6, 6-4, 6-2։ Հաղթելով Փարիզում (17 տարեկան և 3 ամսական հասակում), Մայքլ Չանգը իրեն է ամրագրում ևս մեկ տարիքային ռեկորդ տղամարդկանց թենիսում՝ նա մինչ այժմ մնում է Մեծ Սաղավարտի տղամարդկանց մրցաշարի մենախաղի ամենաերիտասարդ հաղթողը։
Այդ նույն «Ռոլան Գարոս»-ում, բացի եզրափակիչ խաղից, որը համառ պայքարում ավարտվում է երիտասարդ ամերիկացի թենիսիստի հաղթանակով, կայանում է ևս մեկ դրամատիկական մրցախաղ, որը, անկասկած, արժանի է առանձնահատուկ ուշադրության։ Չորրորդ շրջանում Մայքլ Չանգը իր կարիերայում առաջին անգամ կարողանում է առավելության հասնել ATP դասակարգման աղյուսակի առաջատարի նկատմամբ՝ այդ պահին աշխարհի առաջին ռակետ հանդիսանում էր Իվան Լենդլը։ Բացի այդ, մրցախաղը հագեցած էր մարզական բնույթի բազմաթիվ ելևէջներով (զիջելով առաջին երկու սեթը, Չանգը կարողանում է հաղթանակ տանել՝ 4-6, 4-6, 6-3, 6-3, 6-3), այն ուներ նաև ակնհայտ քաղաքական աստառ։ Այդ մասին բավականին մանրամասն պատմվել է, այդ թվում նաև մասնագիտական ԶԼՄ-ների կողմից ։
Վառ և հուզական «վերելքներով» հագեցած 1989 թվականի մրցաշրջանից հետո, 1990 թվականին սկսվում է, այդ դեպքերում համարյա անխուսափելի, անկում։ Մայքլ Չանգի խաղը դադարում է անակնկալ լինել մրցակիցների համար, իսկ նրա՝ առաջին տասնյակի թենիսիտի նկատմամբ հաղթանակը հանդիսանում էր արժեքավոր մրցանակ։ Քանի որ, այն տարիների ATP վարկանիշի առանձնահատկություններից մեկը հանդիսանում էր, այսպես կոչված բոնուսային միավորների հաշվարկումը՝ իրենից բարձր վարկանիշով թենիսիստի նկատմամբ հաղթանակի համար։
Մայքլ Չանգը սկսում է ավելի հաճախ պարտվել մրցաշարերի առաջին իսկ շրջանում, իսկ 1990 թվականին սակավաթիվ հաղթանակների ուրախությունը կապված էր, բացառավես, Հյուսիսային Ամերիկայի հարդային ծածկույթների վրա ելույթներով։ Նա նվաճում է կարիերայում առաջին չեմպիոնական տիտղոսը «Մասթերս» շարքում, հաղթանակ տանելով կանադական փուլում (Տորոնտո)։ Մրցաշարի ընթացքում նա հերթակըանությամբ հաղթանակներ է տանում մի քանի ուժեղ հայրենակիցների նկատմամբ՝ Դևիդ Ուիտոնի, 1/8 եզրափակիչում, Անդրե Աղասիի և Փիթ Սամփրասի, համապատասխանաբար, քառորդ եզրափակիչում և կիսաեզրափակիչում։ Իսկ որոշիչ մրցախաղում, որտեղ նրան դիմակայում էր փորձառու Ջեյ Բերգերը, Չանգի կողմից հաղթանակը նվաճվում է երրորդ սեթի թայ-բրեյքում։
Նմանատիպ սցենարով է զարգանում նաև հաջորդ մրցաշարի եզրափակիչը Լոս Անջելեսում, որտեղ Չանգը հասնում է մեկ շաբաթ անց։ Սակայն այս անգամ առավելության հասնել Ստեֆան Էդբերգի նկատմամբ ամերիկացուն չի հաջողվում՝ որոշիչ խաղի երկու թայ-բրեյքներում էլ հաղթանակ է տանում շվեդը։ «Հայրենի» հարդում հաջող ամառային շառքը Մյքլին թույլ է տալիս որոշակի չափով փոխհատուցել 1990 թվականի մրցաշրջանի անհաջող մեկնարկից հետո կորցված միավորները, և հատկապես, «Ռոլան Գարոս»-ից հետո, որտեղ նա 14-րդ հորիզոնականից նահանջում է 24-րդ հորիզոնական։ Այդ պատճառով, տարվա վերջին, «անկումը» այդքան էր ողբերգական չէր նայվում՝ Չանգը մրցաշրջանը եզրափակում է 15-րդ հորիզոնականում։
եվ, գուցե, 1990 թվականի առավել հիշարժան դրվագ դառնում է թենիսիտի ելույթը ազգային հավաքականի կազմում։ նախորդ մրցաշրջանում նորամուտելով Պարագվայի հավաքականի դեմ առաջին շրջանի մրցախաղում, Մայքլը որոշակի ժամանակով ընդհատում է իր ելույթները Դևիսի Գավաթում։ Վերսկսելով այն 1990 թվականի խաղարկության կիսաեզրափակիչ փուլում, նա դառնում է ամերիկյան հավաքականի հաջողության արարիչը։ Արտեգնա մրցախաղը ավստրիացիների հետ շատ դժվար էր դասավորվում՝ Չանգը մեկնարկային խաղում զիջում է Թոմաս Մուստերին, իսկ հաջորդ անգամ կորտ է դուսբ գալիս հինգերորդ եզրափակիչ խաղում, որն էլ դառնում է որոշիչ։ Համառ պայքարում Չանգը հաղթանակը «պոկում է» Հորստ Սկոֆից՝ 3-6, 6-7, 6-4, 6-4, 6-3, 3-2 հաշվով հաղթանակ բերելով ԱՄՆ թենիսի հավաքականին և 1984 թվականից ի վեր առաջին ուղեգիրը խաղարկության եզրափակիչ։
Իսկ արդեն 1990 թվականի Դևիսի Գավաթի եզրափակիչ խաղը ամերիկացիների համար, ովքեր խաղում էին տանը, դառնում է «հեշտ զբոսանք»։ Հաղթանակ տանելով ավստրալիացիների հետ մրցախաղի առաջին երեք հանդիպումներում, ԱՄՆ թենիսի հավաքականը նվաճում է իր համար հոբելյանական՝ 30-րդ գավաթը այդ խոշոր ամենամյա մրցաշարում, որն ունի Աշխարհի թիմային առաջնության ոչպաշտոնական կարգավիճակ։ Իսկ Մայքլ Չանգը, երեք սեթում առավելության հասնելով Դարեն Կեհիլի նկատմամբ, իր ռեկորդների հավաքածում լրացնում է ևս մեկ նվաճումով՝ որպես Դևիսի Գավաթի հաղթական եզրափակիչ խաղի ամենաերիտասարդ մասնակից (18 տարեկան և 9 ամսական)։
Հաջորդ՝ 1991 թվականը, չի նշանավորվում որևէ նշանակալից հաջողությամբ։ Կայուն անցնելով, նվազագույնը, համարյա բոլոր մրցաշարերի երկու-երեք շրջան, Մայքլը, այնուամենայնիվ, ոչ մի կերպ չի կարողանում հասնել մրցաշարի որոշիչ փուլ։ Այդ տարի նրա ճանապարհը հաճախ արգելափակում էին Ստեֆան Էդբերգը և Բորիս Բեկկերը, ովքեր համառ մրցակցություն էին վարում վարկանիշի վերին հորիզոնականի համար։ Բացառություն է կազմում մրցաշրջանի ավարտը, որում Չանգը կարողանում է նվաճել միակ տիտղոսը (Բիրմինգհեմ, Մեծ Բրիտանիա) և հասնել մինչև Մեծ Սաղավարտի գավաթի եզրափակիչ, որտեղ նրան կանգնեցնում է Դևիդ Ուիտոնը։
Իսկ 1992 թվականին Մայքլ Չանգին հատկապես հաջողվում է մրցաշրջանի առաջին կեսը։ Սկսելով այն ATP վարկանիշի նորաթուխ առաջատար Ջիմ Կուրիեին «շնորհավորանքներով» (Չանգ հաղթում է նրան (6-3 6-3) Սան Ֆրանցիսկոյի մրցաշարի որոշիչ խաղում), Մայքլը շարունակում է կրկնել իր հայրենակցի նախորդ տարվա հաջողությունները։ Նա մեկը մյուսի հետևից հաղթում է ԱՄՆ-ում «Մասթերս» շարքի երկու գարնանային մրցաշարերում՝ Ինդիան Ուելս և Մայամի։ Եվ, եթե նրանցից առաջինում, նա հաղթարշավի ճանապարհին չի հանդիպում Թոփ-20-յակի և ոչ մի խաղացողի, ապա երկրորդում նրան կրկին հարկ է լինում բախվել Կուրիեի հետ՝ կրկին հանդես եկող որպես «դասակարգման» առաջատար։ Կիսաեզրափակիչ մենամարտում Մայքլ Չանգը, ևս մեկ անգամ, վստահորեն առավելության է հասնում աշխարհի առաջին ռակետի նկատմամբ՝ 6-2, 6-4։
Սակայն, այդ տարի փայլուն խաղ ցուցադրող Ջիմ Կուրիեն, շուտով կարողանում է ռևանշ վերցնել Չանգից։ Հաղթելով նրան (7-5, 6-3) Հոնգ Կոնգի մրցաշարի (Salem Open) եզրափակիչում։ Նաև, չի կարելի չնշել նաև այն, որ նմանատիպ «դուբլ» (միևնույն տարում Ինդիան Ուելս և Մայամի՝ «Մասթերս» շարքի խոշորագույն մրցաշարեր) հետագայում հաջողվել է միայն շատ քիչ թենիսիտների նրանցից, ում հաշվարկում նշվում է դասակարգման աղյուսակի առաջին հորզոնականը (Փիթ Սամփրաս, Անդրե Աղասի, Մարսելո Ռիոս և Ռոջեր Ֆեդերեր)։ Այլ ելույթների արդյունքներից առավել նշանակալից է դառնում նախորդ տարվա հաջողության կրկնությունը՝ Մեծ Սաղավարտի գավաթի եզրափակիչ։ Սակայն այս անգամ ևս մրցաշարում հաղթել Մայքլին չի հաջողվում, նա երեք սեթում զիջում է Միխաել Շտիխին։
1993-1997 թվականներ
1993 թվականի մրցաշրջանը սկսելով Ջակարտայում (Jakarta Open) չեմպիոնական տիտղոսից, Չանգն այն շարունակում է ԱՄՆ-ում մրցաշարերի կիսաեզրափակիչներով և մինչ մրցաշրջանի գրունտային մասի սկիզբը հասցնում է հաղթանակ տանել Օսակայի (ATP Osaka) մրցաշարում։ Գրուտի վրա Մայքլի ամենանշանակալիցը դառնում է մասնակցությունը Աշխարհի թիմային առաջնությունում, որտեղ ԱՄՆ թենիսի հավաքականը (Փիթ Սամփրաս, Մայքլ Չանգ, Պատրիկ Մաքինրոյ և Ռիչի Ռենեբերգ կազմով) կարողանում է նվաճել 1990-ական թվականների միակ հաղթանակը, եզրափակիչ խաղում առավելության տասնելով տանտերերի՝ գերմանացիների նկատմամբ։
1994 թվականը դառնում է նմանապես հաջող, ինչպես նախորդը։ Վստահ անցկացնելով այն Թոփ-10-յակում, Մայքլ Չանգը հաղթում է վեց մրցաշարում։ Ընդ որում, նրանցից երքում0, պաշտպանելով նախոդ տարվա տիտղոսը՝ Ջակարտայում, Պեկինում և Ցինցինատիում։ Նրանց ավելանում են հաղթական մրցաշարերը Ֆիլադելֆիայում (U.S. Pro Indoor), Հոնգ Կոնգում (Salem Open) և Ատլանտայում (AT&T Challenge)։ Ինչպես նաև, եզրափակիչներ Սան Խոսեի (SAP Open) և Տոկիոյի (Rakuten Japan Open Tennis Championships) մրցաշարերում։ Չանգը բավականին հաջողակ էր նաև առաջին տասնյակի իր մրցակիցների հետ հանդիպումներում, մշտապես զիջելով միայն մրցաշրջանի առաջատար Փիթ Սամփրասին։
Այլ իրադարձություններց կարելի է նշել Մայքլի մասնակցությունը (ATP Բարի կամքի դեսպանի կարգավիճակում) Ասոցիացիայի բարեգործական ծրագրերին։ Իր անձնական հովանավորի՝ «Reebok» ընկերության աջակցությամբ, Չանգը դառնում է Ասիայում թենիսի զարգացման և տարածման լայնամասշտաբ գործունեության դեմքը։ եվ արդեն շատ շուտ նրա ջանքերը բարեգործական գործունեության ասպարեզում գնահատվում են բարձր մակարդակով։ 1995 թվականին Մայքլ Չանգը, հինգ ամերիկացի մարզիկների շարքում, դառնում է երկրում խոշորագույն «ԱՄՆ Today» հրատարկչության «Most Caring Athlete» ազգային մրցանակի դափնեկիր։
Կորտում նրան, նույնպես, հաջողություն էր սպասվում, համենայն դեպս, նախորդ մրցաշրջանների համեմատությամբ կատարվում է քայլ առաջ։ Համարյա ամբողջ տարին մնալով Թոփ-5-յակում՝ Մայքլ Չանգը եզրափակում է այն 5-րդ հորիզոնականում և կրկին պաշտպանում է իր չեմպիոնական տիտղոսները ATP երեք մրցաշարերում։ Հոնգ Կոնգում, Ատլանտայում և Պեկինում նրան հաջողվում է հաղթանակ տանել երրորդ անգամ անընդմեջ։ Իսկ Չինաստանի մայրաքաղաքում հաղթանակից մեկ շաբաթ առաջ, թենիսիստը հասնում է առաջին և միակ հաղթանակին Ճապոնիայի մայրաքաղաքում (Tokyo Indoor)։
Սակայն 1995 թվականի մրցաշրջանում ամենաուժեղ վերապրումները կապված էին Մեծ Սաղավարտի մրցաշարերի հետ։ Եթե նախկինում Մայքլը ունենում էր ամենամյա միայն մեկ իրական հաջող Մեծ Սաղավարտի մրցաշար, որը նա ավարտում էր քառորդ եզրափակիչից ոչ շուտ, ապա 1995 թվականին այդպիսի արդյունքի նա կարողանում է հասնել երեք անգամ։ եվ, չնայած, երեք դեպքերից և ոչ մեկում նրան այդպես էլ չի հաջողվում տիտղոս նվաճել, ամեն ինչ բացատրվում է նրան պարտության մատնած թենիսիստների անունները։
Տարին սկսելով Ավստրալիայի բաց առաջնության կիսաեզրափակիչով, որտեղ նա կանգնեցվում է ATP դասակարգման աղյուսակի առաջատար Փիթ Սամփրասի կողմից (7-6, 3-6, 4-6, 4-6), Մայքլ Չանգը կարողանում է վեց տարի անց հասնել մինչև «Ռոլան Գարոս»-ի եզրափակիչ։ Սակայն որոշիչ խաղում նա ոչինչ չի կարողանում հակադրել այդ տարի գրունտի վրա գործնականում անպարտելի Թոմաս Մուստերին՝ 5-7, 2-6, 4-6։ Եվ, վերջպես, ԱՄՆ բաց առաջնության քառորդ եզրափակիչում նրա ճանապարհը արգելափակում է վաղեմի ծանոթ Ջիմ Կուրիեն՝ 6-7, 6-7, 5-7։
Անհնարին է անուշադրության մատնել նաև ևս մեկ նվաճում 1995 թվականին, որը տեղի է ունենում արդեն մրցաշրջանի վերջին մոտ։ Ավանդապես արագ ծածկույթի վրա անց կացվող Ամփոփիչ մրցաշարը, որը այդ ժամանակ անվանվում էր «ATP Աշխարհի առաջնություն», միշտ անհարմար էր Չանգի համար՝ և նախորդ խաղարկություններում, և հետագա խաղարկություններոում նա չէր կարողանում հաղթահարել խմբային փուլը։ Սակայն 1995 թվականին ամեն ինչ այլ կերպ է դասավորվում։ Հաշվեհարդար տեսնելով Մեծ Սաղավարտի մրցաշարերի իր «վիրավորողներ» Թոմաս Մուստերի և Ջիմ Կուրիեի՝ խմբային փուլում և Փիթ Սամփրասի նկատմամբ (6-4, 6-4) կիսաեզրափակիչում, Մայքլ Չանգը կարիերայում միակ անգամ դուրս է գալիս մրցաշարի եզրափակիչ։ Սակայն, ավաղ, ոչինչ չի կարողանում հակադրել Բորիս Բեկկերի հուժկու գրոհներին և այն հզոր աջակցությանը, որը գերմանացուն ցուցաբերում էին հարազատ տրիբունաները՝ 6-7, 0-6, 6-7։
Բեկկերի հետ նրանք կրկին կհանդիպեն եզրափակիչում, արդեն հաջորդ մրցաշրջանի մեկնարկին, երբ կվիճարկեն չեմպիոնական տիտղոսը Մելբուրնի մրցաշարում։ Եվ կրկին հաղթանակը բաժին է հասնում գերմանացի թենիսիստին՝ 6-2, 6-4, 2-6, 6-2։ Այնուհետև, մի քանի անընդմեջ ծանրակշիռ և արդյունավետ ելույթները ամերիկյան կորտերում, պսակվում են հաղթանակով Ինդիան Ուելսում՝ 1996 թվականի մրցաշրջանի «Մասթերս» շարքի առաջին մրցաշարում։ Սակայն չանգի համր հիմնական իրադարձությունները ծավալվում են ամռանը։ Նրա կատարմամբ աննախադեպ ելույթների շարքը հայրենիքում, Մայքլին բերում են կարիերայում վարկանիշի բարձրագույն՝ 2-րդ հորիզոնականը ATP դասակարգման աղյուսակում։
ԱՄՆ վերադառնալով ձախողված Ուիմբլդոնի մրցաշարից (պարտություն առաջին շրջանում), Չանգը իրար ետևից հաղթանակ է տանում երկու մրցաշարում՝ Լոս Անջելես և Վաշինգտոն, իսկ այնուհետև հասնում է մինչև Ցինցինատիի «Մասթերս» շարքի մրցաշարի եզրափակիչ, որտեղ զիջում է Անդրե Աղասիին։ Սակայն շուտով հնարավորություն է ստանում «վերադարձնել պարտքը»՝ ԱՄՆ բաց առաջնության կիսաեզրափակիչում Չանգը վստահ ռևանշի է հասնում, հայրենակցին հաղթելով 6-3, 6-2, 6-2 հաշվով։ Սակայն եզրափակիչը կրկին հիսաթափություն է բերում։ Մեկ այլ ամերիկացի՝ Փիթ Սամփրասը, խաղ է քաշում կարիերայում երկրորդ անգամ Մեծ Սաղավարտի մրցաշարում տիտղոսին տիրելու Չանգի հույսերի վրա (1-6, 4-6, 6-7)։ Միակ սփոփանքը դառնում է 2-րդ հորիզոնականը դասակարգման աղյուսակում, որը բաժին է հասնում ըստ մրցաշարի արդյունքների, որը Մայքլը կարողանում է պահպանել մինչև մրցաշրջանի ավարտը։
Նախորդ մրցաշրջանի արդյունքները Չանգին հնարավորություն են տալիս պայքարելու լավագույնների շարքում տեղի համար 1997 թվականի մրցաշրջանի ընթացքում։ Դրանում ոչ քիչ աստիճանով նպաստում են մրցաշրջանի ATP մրցաշարերի եզրափակիչներում պարտությունների բացակայությունը։ Այդ տարի Մայքլ Չանգը հինգ անգամ խաղացել է որոշիչ հանդիպումներ և բոլորում հաթղանակի է հասել։ Նրանցից առաջինը թվագրվում է փետրվարով։ Չկարողանալով պաշտպանել վարկանիշային միավորները նախորդ տարվա Ավստրալիայի բաց առաջնության եզրափակիչի համար (1997 թվականին, կիսաեզրափակիչ փուլում, նրան կանգնեցնում է Կառլոս Մոյան), ամերիկացին ստիպված էր բաց թողածը լրացնել հայրենիքում մրցաշարերով, ինչը նրան փայլուն կերպով հաջողվում է։ Չանգը անընդմեջ հաղթում է երկու մրցաշարում, սկզբում Մեմֆիսում (Regions Morgan Keegan Championships and The Cellular South Cup), իսկ այնուհետև՝ Ինդիան Ուելսում (Indian Wells Masters)։ Իսկ մի փոքր դադարից հետո, ևս մեկ դուբլ է տալիս՝ Հոնգ Կոնգ (Hong Kong Open) և Օռլանդո (U.S. Men's ԳրունտCourt Championships)։
Նրա համար անհաջող Մեծ Սաղավարտի եվրոպական մրցաշարերից հետո, Մայքլի հույսերը կապված էին ամերիկյան հարդում մրցաշարերի շարքից, որը, հերթական անգամ, նրան հուսախաբ չի անում։ Նահանգներ վերադառնալուն պես, Չանգը պաշտպանում է իր չեմպիոնական տիտղոսը երկրի մայրաքաղաքի մրցաշարում (Legg Mason Tennis Classic)։ Արդյունավետ ելույթները նա շարունակում է Մոնրեալի և Ցինցինատիի Մասթերս մրցաշարերի կիսաեզրափակիչներով, ինչպես նաև ԱՄՆ բաց առաջնությունում, որտեղ նույնպես հասնում է մինչև կիսաեզրափակիչ, զիջելով Պատրիկ Ռաֆտերին՝ 3-6,3-6,4-6։
Նրա կողմից մրցաշարջանի այդ հատվածի հզոր անցկացումը նպաստում է թենիսիտի ազգային հավաքական հրավիրելուն, որտեղ նա Պատրիկ Ռաֆտերի և Մարկ Ֆիլիպուսիսի նկատմամբ երկու հաղթանակ տանելով սեպտեմբերին ավստրալիացիների հետ կայացած հանդտպման ժամանակ, օգնում է մտնելու 1997 թվականի Դևիսի Գավաթի եզրափակիչ։ Սակայն շվեդների հետ արտագնա խաղում ԱՄՆ թենիսի հավաքականը ակնհայտորեն ձախողում է (0-5), մասնավորապես, Մայքլ Չանգը պարտվում է երկու անձնական հանդիպումներում՝ Յոնաս Բյորկմանին և Մագնուս Լարսոնին։
1998-2003 թվականներ
1998 թվականից թենիսիստի պրոֆեսիոնալ կարիերան անկում է ապրում։ Մրցաշրջանը սկսելով ATP դասակարգման աղյուսակի 3-րդ հորիզոնականում, Մայքլն այն ավարտում է 29-րդ հորիզոնականում։ Դե նրա երրորդ, իրականում անհաջող մրցաշրջանն էր բարձր մակարդակի թենիսիտի մարզական կարիերայում։ Խոշոր մրցաշարերում նա դուրս էր մնում արդեն երկրորդ-երրորդ շրջանում։ Իսկ խոշոր հաջողությունների հնարավոր է լինում հասնել միայն ցածր դասի մրցաշարերում։ Եզրափակիչները Մեմֆիսում և Օռլանդոյում, իսկ այնուհետև, հաղթանակները Բոստոնում (U.S. Pro Tennis Championships) և Շանհայում (Kingfisher Airlines Tennis Open), նրան թույլ են տալիս որոշ ժամանակ պահպանել տեղը Թոփ-30-յակում։
Սակայն 1999 թվականին վարկանիշային նահանջը շարունակվում է։ տարիտի և վնասվածքների հետ միասին կորցնելով իր հիմնական խաղային խաղաքարտը՝ արագությունը, Մայքլ Չանգը չէր կարողանում հավասար պայքար մղել իր առավել երիտասարդ մրցակիցների հետ։ Սակայն, նույնիսկ այդ ժամանակ, վարպետությունը և փորձը թույլ են տալիս, երբեմն, առավելության տասնելու առաջին տասնյակի ներկայացուցիչների նկատմամբ։ Այսպես, Ցինցինատիում (Cincinnati Masters), Չանգը երեք սեթում հաղթում է Ալեքս Կորետխային, իսկ Փարիզում՝ նախկին առաջին ռակետ Մարսելո Ռիոսին։ Այնտեղ, ֆրանսիական մայրաքաղալում, նա հասնում է նաև վերջին նշանակալից հաջողության խոշոր մրցաշարերում, հասնելով մինչև 1999 թվականի «Մասթերս» շարքի եզրափակիչ մրցաշարի կիսաեզրափակիչ։
Իսկ 2000 թվականին են թվագրվում նաև Մայքլ Չանգի վերջին հաջողությունները ATP մրցաշարերում։ Սկզբում նա հասնում է մինչև նորզելանդական Օքլենդի մրցաշարի եզրափակիչ (Heineken Open)։ Իսկ այնուհետև դառնում է Լոս Անջելեսի մրցաշարի հաղթող, քաղաք, որը Հոնգ Կոնգի հետ միասին, նրան նվիրել են առավել քանակի եզրափակիչներ կարիերայի ընթացքում (5)։ Դրանից հետո, Մայքլ Չանգը միայն մեկ անգամ է կարողանում ATP-տուրի պաշտոնական մրցաշարերում հաղթահարել եերրորդ շրջանի արգելքը՝ 2001 թվականի ամռանը նա Վաշինգտոնի մրցաշարի (Legg Mason Tennis Classic) կիսաեզրափակիչում զիջում է համաշխարհային թենիսի ծագող աստղ Էնդի Ռոդիկին՝ 4-6, 3-6։ Մրցահարթակ է դուրս գալիս թենիսիստների նոր սերունդ, հզոր և ունիվերսալ խաղացողներ, որոնց հետ մրցակցելը Չանգի ուժերից վեր էր։
Ելույթները վետերանների շրջանում և գործունեությունը կորտից դուրս
Դեռևս 2001 թվականին, լինելով պրոֆեսիոնալ թենիսիստ, Մայքլ Չանգը դառնում է Պեկինը 2008 թվականի Օլիմպիական խաղերի մայրաքաղաք ընտրելու Կոմիտեի անդամ։ Իսկ 2002 թվականին լույս է տեսնում մարզիկի ինքնակենսագրական գիրքը՝ «Պահպանելով մատուցումը. համառությունը կորտում և նրանից դուրս» («Holding Serve: Persevering On and Off the Court»).
2006 թվականին Մայքլ Չանգը վերադառնում է բարձր մակարդակի պաշտոնական մրցաշարեր. մարտի 10-ին նա Ջիմ Կուրիե դեմ կորտ է դուրս գալիս Ֆլորիդայի The Oliver Group Champions Cup մրցաշարի մեկնարկային խաղում։ Այդպես են սկսվում նրա ելույթները «Թենիսի չեմպիոնների շարք»-ում (Champions Series Tennis), որտեղ նա, 2010 թվականի մրցաշարի ավարտի պահին, զբաղեցնում էր 10-րդ հորիզոնականը (այդ շարքում Չանգի առավելագույն դիրքը՝ 6-րդ) ։
2008 թվականի հուլիսին, նրա մարզական հաջողությունների հիշատակը հավերժացվում է Թենիսի փառքի միջազգային սրահում ։ Այդ նույն ժամանակ, 2008 թվականին, Մայքլ Չանգը նորամուտում է ATP Չեմպիոնների մրցաշարում (ATP Champions Tour), հոլլանդական Էյնդհովեն քաղաքի փուլում, մեկ այլ վետերան-նորամուտող, ռուսաստանցի Եվգենի Կաֆելնիկովի դեմ մրցախաղում ։ ATP վետերանների մրցաշարում ամերիկացի թենիսիտի ամենանշանակալից մրցանակը դառնում է փարիզյան փուլի եզրափակիչի մասնակցի մրցանակը, որտեղ նա, 2009 թվականի աշնանը, որոշիչ հանդիպումում զիջում է շվեդ Թոմաս Էնկվիստին։
Անձնական կյանք
Այժմ Մայքլ Չանգը բնակվում է Կալիֆոռնիայի Օրինջ շրջանում։ Սիրում է ձկնորսություն։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:1972 ծնունդներ Կատեգորիա:Փետրվարի 22 ծնունդներ Կատեգորիա:Ամերիկացի թենիսիստներ Կատեգորիա:Ավստրալիայի թենիսի բաց առաջնություն Կատեգորիա:Ֆրանսիայի թենիսի բաց առաջնություն Կատեգորիա:Ուիմբլդոնի մրցաշար Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի թենիսի բաց առաջնություն Կատեգորիա:Մեծ սաղավարտի (թենիս) մրցաշարեր
Պրեսկոտի աստղադիտարան
Պրեսկոտի աստղադիտարան (Prescott Observatory, ՄԱՄ կոդը՝ 684), մասնավոր աստղադիտարան ԱՄՆ Արիզոնա նահանգի Պրեսկոտ քաղաքում։ Աստղադիտարանը հիմնվել է սիրող աստղագետ Պաուլ Կոմբայի կողմից, իսկ այժմ այն պատկանում է Մետ Ֆրանսիսին։ Հիմնվել է 1994 թվականին։