cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Խուճապային խանգարում
Նշաններ և ախտանիշներ
Նոպաների և՛ ինտենսիվությունը, և՛ կոնկրետ ախտանիշները կարող են փոփոխվել ժամանակի ընթացքում։ Որոշ դեպքերում նոպան կարող է շարունակվել անկայուն բարձր ինտենսիվությամբ, որոշ դեպքերում էլ գնալով ուժեղանալ։ Խուճապային խանգարման ընդհանուր ախտանիշներն են՝ հաճախասրտություն, քրտնարտադրություն, գլխապտույտ, շնչահեղձություն, դող, անկառավարելի վախ (ինքնատիրապետումը կորցնելու և խելագարվելու վախ, վախ մահանալուց ), հիպերվենտիլյացիա (ինտենսիվ շնչառություն), պարալիզ, ցավ կրծքավանդակում, սրտխառնոց, անզգայացում, ծակծկոց, ցնցումներ, ուշաթափություն և խեղաթյուրված իրականության զգացում , լաց ։ Բացի սրանցից մարդն ունենում է մոտեցող վախճանի մասին մտքեր , փորձում են խուսափել այն իրավիճակներից, որոնք դրդում են նոպաների զարգացմանը։ Խուճապային խանգարման նոպան ավելի լուրջ և արտահայտված փուլայնությամբ է ընթանում համեմատած ընդհանրացված տագնապային խանգարման։ Խուճապային գրոհները կարող են հրահրվել կոնկրետ դրդիչնեչով (օրինակ՝ մուկ, առնետ տեսնելիս կամ ատամնաբույժի սենյակ մտնելիս) կամ հրահրվել աստիճանաբար։ Որոշ մարդիկ այսպիսի դրդիչ գործոնների հետ առնչվում են շատ հաճախ՝ ամեն օր կամ ամեն շաբաթ։ Խուճապային խանգարման նոպաների արտաքին դրսևորումների (ուշագնացություններ, պարալիզ) պատճառով մարդկանց մոտ ձևավորվում է բացասական սոցիալական փորձ՝ շփոթվածություն, մեկուսացում, սոցիալական ստիգմա («պիտակավորում»)։
Ինտերոցեպցիա
Ինտերոցեպցիան օրգանիզմի ներքին վիճակի մասին զգացողությունն է, օրգանիզմի ինքնագիտակցումը։ Ինտերոցեպցիան իր մեջ ներառում է մարմնից ուղեղ եկող ազդակների մշակում և համապատասխան պատասխանի ձևավորում, ինչը հնարավորություն է տալիս օրգանիզմին մանրամասն տեղեկություն ստանալ ինքն իր մասին։ Հետազոտությունները, որոնք արվել են ինտերոցեպցիայի և խուճապային խանգարման միջև կապը պարզելու համար, ցույց են տվել, որ խուճապային խանգարումով մարդկանց մոտ դեղամիջոցներով հրահրված հաճախասրտությունն ավելի ինտենսիվ է։ Սա թույլ է տալիս ենթադրել, որ այս մարդկանց ինտերոցեպցիան ավելի ակտիվ է, քան առողջ մարդկանցը ։
Հոգեբանական մոդելներ
Չկա խուճապային խանգարման միայն մեկ բացատրություն, գոյություն ունեն որոշակի հայացքներ, տեսակետներ, որոնք հետազոտողները փորձում են օգտագործել այս խանգարումը բացատրելու համար։ Առաջինը կենսաբանական տեսակետն է։ Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ խուճապային խանգարում ունեցողների մոտ դիտվում է նորադրենալինի անկանոն ակտիվություն ։ Ընթացիկ հետազոտություններն արվում են այս տեսակետի վրա հիմնվելով, քանի որ պարզվել է նաև, որ խուճապային խանգարումով մարդկանց մոտ ուղեղի որոշ շղթայակցված աշխատանքներ ճիշտ չեն կատարվում։ Այս շղթան կազմում են գորշ նյութը, ենթատեսաթմբի վենտրոմեդիալ փորոքը ։
Գոյություն ունեն նաև ճանաչողական (կոգնիտիվ) տեսակետներ։ Տեսաբանները կարծում են, որ խուճապային խանգարումով մարդիկ զգում են խուճապային ռեակցիաներ, քանի որ նրանք որոշ մարմնական զգացողություններ կարող են սխալմամբ ընկալել որպես կյանքին սպառնացող վիճակներ ։ Այդ զգացողությունները որոշ մարդկանց մոտ ստեղծում են այնպիսի վիճակներ կարծես նրանք կորցնում են ինքնատիրապետումը։ Սա իր հերթին հանգեցնում է խուճապի զարգացման։ Մարմնական զգացողությունների սխալ ընկալումը նշվում է որպես խուճապի զարգացման հանդեպ գերզգայնություն և այն մարդիկ, որոնք հարցազրույցի ժամանակ ստանում են խուճապի հանդեպ զգայնության ավելի բարձր գնահատական 5 անգամ ավել հաճախ են ունենում խուճապային խանգարումներ ։
Խուճապային խանգարումը հանդիպում է ընտանիքներում։ Սա թույլ է տալիս ենթադրել, որ ժառանգականությունն ին տեղն ունի այս խանգարման փոխանցման հարցում ։
Համարվում է, որ հոգեբանական գործոնները, սթրեսային իրավիճակները, շրջակա միջավայրի փոփոխությունները, հաճախակի մտածմունքները օրգանիզմը դարձնում են գերզգայուն, ուժեղացնում են հարաբերականորեն նորմալ ռեակցիաները, ինչպես նաև նշանակություն են ունենում խուճապային խանգարումների զարգացման գործում։ Հաճախ առաջին նոպաները դրսևորվում են ֆիզիկական հիվանդության ժամանակ, ուժեղ սթրեսից կամ որոշակի դեղորայքի ընդունումից հետո։ Մարդիկ ովքեր իրենց վրա են վերցնում չափից շատ պարտականություններ հակված են խուճապային գրոհների։
Հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարումով (PTSD) մարդկանց մոտ դիտվում է խուճապային խանգարման ավելի բարձր մակարդակ, քան PTSD չունեցող մարդկանց մոտ։
Որոշ նյութերի չարաշահում
Հոգեմետ դեղերի չարաշահումը հաճախ փոխկապակցված է խուճապային գրոհների հետ։ Հետազոտությունը ցույց է տվել, որ խուճապային խանգարումով մարդկանց 39%-ը չարաշահել է որոշակի նյութերի օգտագործումը։ Ալկոհոլ ընդունածների 63%-ը հայտնել են, որ օգտագործել են ալկոհոլ մինչև նոպայի ի հայտ գալը, իսկ թմրանյութեր ընդունած մարդկանց 59%-ը հայտնել են, որ թմրանյութի օգտագործումը նախորդել է նոպային։ Միայն մի քանի մարդ է նշել, որ հոգեմետ նյութերի կիռառումը չարաշահել է խուճապային նոպաների ինքնաբուժման նպատակով։ Հետազոտությունը հաստատել է խուճապի զարգացման և տոքսիկոմանիայի միջև կապը ։
ՄԵկ այլ հետազոտության ժամանակ հետազոտվել են մեթամֆետամինային կախվածություն ունեցող 100 մարդ, որոնց մոտ կախվածությանը զուգահեռ դիտվել են նաև հոգեկան շեղումներ։ Այս մարդկանց 36%-ը դասվել են ուղեկցող հոգեկան խանգարումներ ունեցողների շարքին։ Տրամադրության և հոգեբանական խանգարումներն ավելի տարածված են, քան տագնապային խանգարումները։ Վերջինս հանդիպել է հետազոտվող 100 մարդկանցից 7%-ի մոտ
Ծխել
Հաճախ խուճապային խանգարումով մարդիկ փորձում են հանգստացնել իրենք իրենց, ինքնաբուժվել ծխելու միջոցով։ Նիկոտինը և այլ հոգեմետ դեղեր, որոնք ունեն հակադեպրեսանտային ազդեցություն, ազդում են ինչպես մոնոամինօքսիդազայի ինհիբիտորները գլխուղեղում և կարող են փոխել տրամադրությունը, ունենալ հանգստացնող ազդեցություն (կախված դեղաչափից)։
Խթանիչներ
Մի շարք կլինիկական հետազոտություններ ցույց են տվել կոֆեինի և տագնապային, խուճապային խանգարումների զարգացման միջև կապը ։ Մարդիկ, որվքեր տառապում են խուճապային խանգարմամբ ավելի զգայուն են կոֆեինով պայմանավորված նոպաների հանդեպ։ Անհանգստության զարգացման հիմնական պատճառն այն է, որ կոֆեինը բարձրացնում է սրտի զարկերի հաճախականությունը  ։
Գրիպի և մրսածության դեմ որոշ դեղամիջոցներ և հակաայտուցային միջոցները կարող են պարունակել էֆեդրին, ֆենիլէֆրին, նաֆազոլին և օքսիմետազոլին։ Այս նյութերը նւյնպես կարող են հրահրել նոպաներ։ Կարելի է օգտագործել այնպիսի հակաայտուցային դեղամիջոցներ, որոնք նախատեսված են արյան բարձր ճնշումը կանխելու համար ։
Ալկոհոլ և հանգստացնող միջոցներ
Խուճապային խանգարում ունեցող մարդկանց մոտավորապես 30%-ը օգտագործում են ալկոհոլ, իսկ 17%-ը այլ հոգեմետ դեղեր ։ Ալկոհոլ օգտագործում է ընդհանուր բնակչության 61%-ը, իսկ այլ հոգեմետ միջոցներ կիրառում են 7,9%-ը ։ Ռեկրեացիոն թմրանյութերի (ոչ ստաբիլ, ընդմիջումներվ, առանց բժշկական ցուցումների օգտագործումը) և ալկոհոլի օգտագործումը խորացնում են ախտանշանները ։ Համարվում է, որ մի շարք խթանիչ նյութեր (կոֆեին, նիկոտին, կոկային) վատացնում են հիվանդի վիճակը, քանի որ անուղղակի կերպով ուժեղացնում են ախտանշանները (օրինակ սրտի զարկերի հաճախականության ավելացում)։
Դեակոնն ու Վալենտերը (2000) կատարել են հետազոտություն, որի ժամանակ ուսումնասիրվել են հոգեմետ միջոցների և խուճապային խանգարման զարգացման միջև կապը երիտասարդների մոտ։ Հեղինակները պարզել են, որ առողջ վերահսկման տակ օգտագործվող հանգստացնող միջոցների կիրառման համեմատությամբ ոչ կլինիկական մասնակիցները, ովքեր երբևէ ունեցել են խուճապային գրոհ ավելի շատ են օգտագործում հանգստացնող միջոցներ։ Սա հաստատում է Կոկսի, Նորտոնի, Դորվարդի և Ֆերգյուսսոնի (1989) ենթադրություններն այն մասին, որ խուճապային խանգարում ունեցող մարդիկ զբաղվում են ինքնաբուժությամբ։ Նրանք կարծում են, որ ծխախոտը, ալկոհոլը, հանգստացնող դեղամիջոները կարող են թեթևացնել իրենց վիճակը, այնինչ, դրանք ունեն հակառակ ազդեցությունը։ Արդյունքում, ինքնաբուժությամբ զբաղբելու և համապատասխան մասնագետին չդիմելու հետևանքով խուճապային խանգարում ունեցող որոշ մարդիկ կարող են մնալ «թաքնված»։ Այսպիսի մարդիկ դիմում են բժշկի, երբ առաջանում են խնդիրներ ինքնաբուժության հետևանքով ։
Սկզբնական շրջանում ալկոհոլի օգտագործումը կարող է թուլացնել ախտանշանները։ Սական միջին չափաբաժինները և չարաշահումը կարող են խորացնել և վատացնել խուճապային խանգարում ունեցող մարդու վիճակը, ինչպես նաև նոր խնդիրների առաջացման պատճառ դառնալ։ Ախտանշանները կարող են խորանալ ալկոհոլի օգտագործումը դադարեցնելուց հետո, հանման համախտանիշի զարգացման պատճառով ։ Նույն վիճակը կարող է դիտվել ալկոհոլի նման ազդեցություն ունեցող այլ միջոցների կիրառման արդյունքում։ Ալկոհոլային կախվածություն ունեցող մարդկանց նշանակում են բենզոդիազեպին ։ Ալկոհոլի կիրառման հետևանքով առաջացած խուճապային խանգարման զարգացման հիմքում ուղեղի գործառույթների և քիմիական կազմի խանգարումն է  ։
Հիվանդների մոտավորապես 10%-ի մոտ բենզոդիազեպինի կիրառման դադարեցման դեպքում դիտվում է հանման համախտանիշին համանման ախտանշաններ։ Ախտանշանները առավել արտահայտված դրսևորվում են առաջին 2-3 ամիսներին, բայց սովորաբար ունեն ուժգնության ենթասուր աստիճան։ Մինչև վերջ պարզված չէ դեղի կիրառման դադարեցումից երկար ժամանակ անց  պահպանված աբստինենցիայի ախտանշանների պատճառը։ Սա կարող է կապված լինել կոնկրետ դեղաբանական հանման հետ կամ բենզոդիազեպինի քրոնիկ կիրառման  արդյունքում նեյրոնների վնասման հետ։ Ամեն դեպքում դեղի հանման ախտանշաններն աստիճանաբար նվազում են և ի վերջո անհետանում ։
Հիվանդների էական մասը, ովքեր հաճախում են հոգեբանական կենտրոններ տագնապային և խուճապային խանգարումների, ֆոբիաների պատճառով, այս վիճակները խորացրել են ալկոհոլի և հանգստացնող միջոցների չարաշահման հետևանքով։ Նմանատիպ վիճակները զարգանում են մինչև ալկոհոլի և հանգստացնող դեղերի չարաշահումը, բայց վիճակի խորացումը պայմանավորված է դրանց ունեցած ազդեցությամբ։ Այս միջոցներով ինքնաբուժությամբ զբաղվողները չեն ստանա ցանկալի արդյունք, քանի որ չի բուժվում առաջնային խնդիրը։ Փոխարենը մարդու մոտ զարգանում է կախվածություն   ։
Մեխանիզմ
Խուճապային խանգարման նեյրոանատոմիան մեծ չափով համընկնում է տագնապային խանգարման նեյրոանատոմիայի հետ։ Նյարդահոգեբանական, նյարդավիրաբուժական, նեյրովիզուալիզացիոն (մի խումբ հետազոտությունների ընդհանուր անվանում է, որոնք թույլ են տալիս տալ գլխուղեղի բիոքիմիական բնութագիրը ը գնահատել դրա աշխատանքը) հետազոտությունները թույլ են տալիս գնահատել ուղեղի կեղևի մի մասի, լիմֆոիդ հյուսվածքների, հիպոկամպի, կողմնային և առաջային ճակատային բաժինների (ACC), պերիակվեդուկտալ գորշ նյութի վիճակը։ Խուճապային խանգարման ուժեղ նոպաների ժամանակ դիտվում է ուղեղի ծանրաբեռնված հատվածների (տվյալ էմոցիոնալ վիճակի համար պատասխանատու) արյունամատակարարման և նյութափոխանակության ակտիվացում։ Այնուամենայնիվ, այս դիտարկումները մինչև վերջ բացահայտված և հաստատված չեն։ Երբեմն որոշ հետազոտությունների ժամանակ խուճապային գրոհները հրահրվում են արհեստականորեն։ Հիպոկամպուսի ակտիվություն դիտվել է հանգստի, ինչպես նաև որոշ նկարների դիտման ժամանակ, որոնք առաջացնում են վատ հիշողություններ։ Համարվում է, որ կեղևի գերակտիվությունը խուճապային գրոհներից առաջ և դրանց ընթացքում պայմանավորված է աննորմալ ինտերոցեպտիվ գործընթացներով։ Խուճապային խանգարումների շատ տեսակների ժամանակ մարմնական զգացողությունները երբեմն լինում են սխալ։ Սա կարող է կապված լինել կեղևի աշխատանքի խանգարման հետ։ Կրծողների և մարդկանց հետազոտությունները ցույց են տալիս գորշ նյութը կարող է առաջացնել վախի ռեակցիաներ։ Որոշ հետազոտություններ ապացուցել են, որ խուճապային խանգարման առաջացման պատճառ կարող են լինել գլխուղեղի տարբեր բաժինների ախտահարումները ։
Խուճապային խանգարում ունեցող մարդկանց մետ արվող այլ հեազոտություններ էլ ցույց են տվել լիմբիկ համակարգի բիոքիմիական կազմի և աշխատանքի խանգարման ու գրոհների առաջացման միջև կապը։ Այս համակարգը կարգավորում է GABA-A-ն (γ-ամինաթթու)։ Սրա արտադրության ընկճման արդյունքում կեղծ ազդակներ են գնում գլխուղեղ և զարգանում է «կռվիր կամ փախիր» ռեակցիա։ Սա իր հերթին որոշ ֆիզիոլոգիական ախտանշանների զարգացման պատճառ է դառնում։ Կլոնազեպամը, հակացնցումային բենզոդիազեպինը նման դեպքերում լավ վերահսկում են վիճակը ։
Վերջին շրջանում հետազոտողները բացահայտել են մեդիատորներն (միջնորդանյութեր) ու մոդերատորները (կարգավորող նյութեր), որոնք մասնակցում են խուճապային խանգարման զարգացմանը։ Նման նյութ է հանդիասնում ածխաթթու գազը (ավելի կոնկրետ ածխաթթու գազի պարցիալ ճնշումը)։ Շնչառական վարժությունները նպաստում են զարկերակներում ածխաթթու գազի պարցիալ ճնշման կարգավորման, ինչն իր հերթին իջեցնում է տագնապայնությունը և գերզգայունությունը ։ Խուճապային խանգարման զարգացման այլ մեդիատոր են հիպոխոնդրիկ խնդիրները (հիպոխոնդրիկ մարդիկ անընդհատ գտնվում են անհանգիստ վիճակում, ունենում են կասկածներ, որ իրենք հիվանդ են այս կամ այն հիվանդությամբ, սովորական զգացողություններն ընկալում են ոչ նորմալ) ։
Ընկալվող սպառնալիքի վերահսկումը նույնպես հանդիսանում է մոդերատոր խուճապային խանգարման զարգացման համար։ Սպառնալիքի վերահսկման աստիճանով է պայմանավորված ագորաֆոբիայի զարգացումը խուճապային խանգարման ժամանակ ։ Վեջերս հայտնաբերված մոդերատոր են գենային փոփոխությունները (գալանինի կոդավորման խանգարումներ)։ Խուճապային խանգարման ժամանակ դիտվող ախտանշանների աստիճանը պայմանավորված է նաև որոշակի գեներով ։
Ախտորոշում
DSM-IV-TR խուճապային խանգարման ախտորոշման չափորոշիչները պահանջում են անսպասելի, կրկնվող գրոհներ, որոնք ժամանակի ընթացքում աստիճանաբար ավելանում են, փոխվում է մարդու պահվածքը, դիտվում է անհանգստություն, անընդհատ դրդված վիճակ։ Հնարավոր է ագորաֆոբիայի զարգացում (ոչ միշտ)։ Խուճապային խանգարման ախտորոշումը հերքվում է եթե գրոհները պայմանավորված են այլ հոգեբուժական հիվանդությունների, որոշակի դեղորայքի ընդունման, ընդհանուր առողջական վիճակի այլ խանգարումների դեպքում։
Ախտորոշման հիմնական չափորոշիչներն են՝
Երբեմն դեպրեսիվ վիճակներում մարդու մոտ կարող են դիտվել խուճապային խանգամանը բնորոշ ախտանշաններ։ Այս դեպքում գրոհները երկրորդային են և պետք չէ ախտորոշել խուճապային խանգարում ։
Բուժում
Խուճապային խանգարումը առողջական լուրջ խանգարում է, որը շատ դեպքերում կարող է բարեհաջող բուժվել, չնայած կոնկրետ արդյունավետ մի միջոց չկա։ Պարտադիր պայման է ճիշտ որոշել բուժման մեթոդը, ընտրել այն տարբերակը, որն առավելագույն դրական ազդեցությունն է ունենում և կարող է հանգեցնել ռեցիդիվի (հիվանդության կրկնման) կանխման ։ Ընկալչական-պահվածքային թերապիան (CBT), դրական մենախոսությունները հանդիսանում են բուժման նախընտրելի մեթոդներ ։ Որոշ հետազոտություններ ցույց են տվել, որ 85-ից 90 խուճապային խանգարում ունեցող հիվանդները, որվքեր ստանում են CBT չեն ունենում խուճապային գրոհներ 12 շաբաթվա ընթացքում ։ Երբ CBT չի համապատասխանում կարելի է անցնել դեղորայքային բուժման (ֆարմակոթերապիա)։ SSRIs-ը (սերոտոնինի հետզավթման ընտրողական ինհիբիտորներ) հանդիսանում է առաջնային կիրառման ֆարմակոթերապիա   ։
Հոգեթերապիա
Խուճապային խանգարումներն ու ֆոբիայի ժամանակ դիտվող ախտանշանները նույնը չեն ։ Չնայած ֆոբիաները սովորաբար զարգանում են խուճապային խանգարման արդյունքում։ CBT-ն (ընկալչական-պահվածքային թերապիա) համարվում է ամենաարդյունավետ հոգեթերապևտիկ միջնոցներից մեկը խուճապային խանգարման և ագորաֆոբիայի բուժման ժամանակ  ։ Կլինիկական փորձերը ցույց են տվել, որ CBT-ով բուժումից 2 տարի անց  70–90% մարդիկ ազատվում են խուճապային վիճակից ։
Հոգեթերապիայի և դեղորայքային բուժման համակցումը հաճախ տալիս է լավ արդյունք, չնայած գիտական մոտեցումն այս հարցին այդքան էլ համոզիչ չէ։ Որոշ դրական փոփոխություններ նկատելի են դառնում բավականին կարճ ժամանակի ընթացքում, մոտավորապես 6-8 շաբաթների ընթացքում։ Հոգեթերապիան կարող է բարձրացնել դեղորայքի արդյունավետությունը, իջեցնել ռեցիդիվների՝ կրկնումների հավանականությունն այն մարդկանց մոտ, ովքեր դադարեցրել են դեղերի ընդունումը, ինչպես նաև կարող է օգնել այն մարդկանց, որոնց մոտ դեղորայքային բուժումը դրական արդյունք չի տալիս ։
CBT-ի նպատակը կայանում է նրանում, որպեսզի օգնի հիվանդին կարգավորել մտավոր աշխատանքը, տագնապային մտքերը, անհանգստությունը, որոնք հանգեցնում են գրոհների զարգացման։ 87% հիվանդների մոտ բավականին լավ արդյուն է ցույց տվել ինտերոցեպտիվ թերապիան, որի ժամանակ արհեստականորեն հրահրվում են նոպաներ, որպեսզի հիվանդը սովորի կառավարել դրանք ։
Սիմուլյացիոն ճանապարհով (արհեստականորեն, միտումնավոր հրահրվող) ախտանշանները սովորաբար զարգանում են մի րոպեի ընթացքում և կարող են ընդգրկել՝
Այս սիմուլյացիոն վարժությունների էությունը կայանում է նրանում, որ հնարավոր լինի զարգացնել նույնիսկ ամենավախենալու և ամենաուժեղ խուճապային գրոհները։ Այս վարժությունները կրկնում են օրական 3-5 անգամ, այնքան ժամանակ մինչև մարդու մոտ չզարգանան խուճապային խանգարմանը բնորոշ ախտանշաններ, անհանգստություն ու վախ։ Հաճախ վախից ձերբազատումը կարող է խլել մի շաբաթ։ Փորձերի կրկնման արդյունքում մարդը հասկանում է, որ այդ ներքին զգացողություններից պետք չէ վախենալ և նա դառնում է ավելի քիչ զգայուն ներքին անհանգստացնող զգացողությունների նկատմամբ։ Փորձերի արդյունքում ուղեղը սովորում է չվախենալ, իսկ սիմպաթիկ ակտիվությունն անհետանում է։ Իրական դեպքերի ժամանակ, երբ դիտվում են խուճապային գրոհներ, մարդ կարող է չվախենալ առաջացած ախտանշաններից (հաճախասրտություն, դեռեալիզացիա, շնչառության հաճախացում), բայց, այնուամենայնիվ նա կարող է զգալ սարսափ և հենց այդ սարսափի արդյունքում հնարավոր է դիտվեն նոր ախտանշաններ։
Հոգեթերապիայի մեյ այլ տեսակ, որը ցույց է տվել իր արդյունավետությունը կառավարվող կլինիկական փորձերում հոգեդինամիկ թերապիան է։ Այն ուղղված է խուճապի, տագնապի, զայրույթի կառավարմանը։ Հիմնական տեսությունը պնդում է, որ բիոքիմիական անկայունությամբ և տրավմատիկ փորձով (նախկինում ունեցած վնասվածքներ) խուճապային խանգարում ունեցող մարդիկ ունեն կախվածություն այլ մարդկանցից։ Սա պայմանավորված է այս մարդկանց հետ լինելու ժամանակ անվտանգության զգացումով։ Այս մարդկանցից բաժանումը հանգեցնում է բաժանման տագնապի և պաշտպանողական զայրույթի զարգացման։ Թերապիան իր մեջ ներառում է սթրեսոգեն երևույթների ուսումնասիրում, որոնք հանգեցնում են խուճապային գրոհների,օրգանիզմի պաշտպանողական ռեակցիաների ուսումնասիրում, խուճապի խանգարման հիմքում ընկած հակամարտությունների հոգեդինամիկայի և հարձակումներին նպաստող պաշտպանական մեխանիզմների ուսումնասիրում։ Թերապիայի արդյունավետությունը կախված է նաև թերապևտ-հիվանդ փոխհարաբերությունից ։
Համեմատական կլինիկական որոշ հետազոտություններ ցույց են տվել, որ մկանների թուլացման և շնչառական վարժությունները արդյունավետ չեն խուճապային գրոհների ընկճման, քչացման համար։ Շնչառական վարժությունները կարող են մեծացնել ռեցիդիվի՝ կրկնման հավանականությունը ։
Փորձառու մասնագետի կողմից տարվող համապատասխան բուժումը կարող է կանխել խուճապային գրոհները կամ էապես նվազեցնել նրանց ծանրությունը, զգալիորեն թեթևցնելով հիվանդների վիճակը և բերել այս խանգարումն ունեցող մարդկանց թվի նվազման ։ Ռեցիդիվները կարելի է արդյունավետ բուժել այնպես ինչպես նախնական դրվագները ։
Վան Ապելդուրնը (2011) ցույց տվեց համակցված բուժման կարևորությունը։ Այն իր մեջ ներառում է SSRI դեղամիջոցներ և ընկալչական-պահվածքային թերապիա ։ Գլոստերը (2011) շարունակեց հետազոտությունը։ Հիվանդներին պատահականության սկզբունքով բաժանեցին երկու խմբի։ Մի խմբին բուժում էին CBT-ով թերապևտի հսկողության տակ։ Մյուս խմբին բուժում էին CBT-ով, բայց առանց բժշկի հսկողության, առանց հոգեթերապևտին այցերի։ Արդյունքները ցույց տվեցին, որ առաջին խումբն ունեցավ բուժման ավելի լավ արդյունքներ, բայց, այնուամենայնիվ երկու խմբերում էլ գրանցվեցին դրական փոփոխություններ, դիտվեց խուճապային խանգարմանը բնորոշ ախտանշանների նվազում։ Այս հետազոտությունը հաստատեց այն ենթադրությունը, որ միայն CBT-ով կարելի է հասնել լավ արդյունքների։ Այս եղանակը հատկապես նշանակալի է այն մարդկանց համար, որքեր չունեն բավարար միջոցներ համակցված բուժման կուրս անցնելու համար ։ Քննարկվել են նաև ինքնուրույն CBT-ով բուժման եղանակները։ CBT և SSRI համակցումը և ինքնուրույն կիրառումը  նույնքան արդյունավետ է որքան միայն CBT-ի և SSRI-ի կիրառումը թերապևտի հսկողության տակ։ Այս հետազոտություններից յուրաքանչյուրը նոր բացահայտումների հիմք է, որոնք թույլ կտան նոր բուժման մեթոդներ մշակել ։
Կոգնիտիվ վարքագծային թերապիա
Կոգնիտիվ վարքագծային թերապիան սովորեցնում է հիվանդներին դիմակայել դրդիչներին, որոնք անհանգստության առաջացման պատճառ են դառնում։ Համարվում է, որ կոնկրետ գրոհի առաջացման պատճառի հետ բախումը օգնում է նվազեցնել վախի աստիճանը։ Թերապիան սկսվում է հանգստացնող շնչառական վարժություններից, որից հետո դիտվում են ֆիզիկական զգացողության փոփոխություններ։ Այս փոփոխություններն ակնհայտ են, երբ մարդու մոտ սկսվում է անհանգստություն։ Հիվանդներին խորհուրդ է տրվում պահել և լրացնել օրագիր։ Թերապևտները կարող են արհեստականորեն հրահրել անհանգստություն, վախի պատճառը հասկանալու համար ։
Անձի խանգարումները, ալկոհոլի չարաշահումը, դեպրեսիան համարվում են ռիսկի գործոններ և խանգարում են բուժմանը ։
Ինչպես շատ խանգարումների ժամանակ, այս խանգարման ժամանակ էլ ընտանիքի անդամների և ընկերների կողմից աջակցումը կարող է դրական ազդել բուժման ընթացքի վրա և արագացնել այն։ Նման խնդիրներ ունեցող մարդկանց համար կան նաև աջակցող խմբեր, որոնք նույպես կարող են օգնել հաղթահարել խուճապային խանգարումը։
Ամերիկյան հոգեբուժական ասոցիացիայի Ժամանակակից բուժման սկզբունքները առաջին հերթին ներառում են ճանաչողական-պահվածքային թերապիա, համապատասխան դեղորայքային բուժում։ Կան ապացույցներ, որ սրանց համակցումը բավականին լավ արդյունք է տալիս ։
Ճանաչողական-պահվածքային թերապիան կարելի է անցկացնել նաև ինքնուրույն, օգտագործելով գրքեր կամ համացանց ։ Մարդն ինքնուրույն կատարում է որոշակի վարժություններ։ Վարժություններ կարելի է կատարել նաև հեռախոսով կամ այլ միջոցով լսելով բժշկի հրահանգները ։ Հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ ինքնաբուժության այս եղանակը բավականին արդյունավետ է և կարող է օգնել մարդկանց ։ Առավել լավ ուսումնասիրված են խուճապային խանգարումը և սոցիալական ֆոբիան ։
Ինտերոցեպցիայի մեթոդներ
Ինտերոցեպտիվ ազդեցությունը երբեմն օգտագործվում է խուճապային խանգարման ժամանակ։ Ինտերոցեպտիվ տագնապային դրդիչների ազեցությունը մարդկանց մոտ գնահատվում են մեկը մյուսի հետևից։ Թեթև վարժությունների միջոցով կատարվում է հաճախասրտության հանդեպ զգայունության ցրում։ Այս մեթոդը կիրառվում է 12–20% դեպքերում։
Համաճարակաբանություն
Խուճապային խանգարումը սովորաբար սկսվում է վաղ հասակում, հատկապես այն անձանց մոտ, ովքեր ունեցել են հոգեկան և ֆիզիկական վնասվածքներ։ Այս վիճակն ունեցող մարդկանց մի մասի մոտ այն զարգացել է մինչև 24 տարեկան հասակը։ Որոշ աղբյուրներ էլ ասում են, որ շատ մարդկանց մոտ խուճապային խանգարման առաջին նոպան զարգացել է 25-30 տարեկան հասակում։ Կանանց մոտ այն հանդիպում է 2 անգամ ավելի հաճախ, քան տղամարդկանց մոտ։ Հայտնի է նաև, որ խուճապային խանգարումը զարգանում է ինտելեկտի միջինից բարձր մակարդակ ունեցող մարդկանց մոտ ։
Խուճապային խանգարումը կարող է շարունակվել ամսիներով և տարիներով, կախված այն բանից երբ և ինչ մեթոդով է սկսվել բուժումը։ Եթե բուժում չսկսվի վիճակը կարող է վատանալ այն աստիճան, որ խուճապային գրոհները կփոխեն կյանքի որակը։ Շատ մարդիկ են ունենում խնդիրներ անձնական կյանքում և աշխատավայրում։ Փորձում են թաքցնել իրենց վիճակը դրանով իսկ խորացնելով վիճակը։ Որոշ մարդիկ կարող են թաքցնել հիվանդությունը կարծելով և վախենալով, որ իրենք ունեն հոգեկան հիվանդություն։ Որոշ մարդկանց մոտ կարող է լինել ախտադադարի շրջան, երբ ախտանշանները հնարավոր է բացակայեն նույնիսկ տարիներ։ Որոշ դեպքերում ախտանշանները կարող են չխորանալ և պահպանվել նույն մակարդակում շատ երկար ժամանակ։ Հայտնի են դեպքեր, երբ մարդկանց մոտ խուճապային խանգարումն ընթանում է անախտանիշ, իսկ երբեմն էլ սուր ախտանիշներով ընթացող խուճապային խանգարման ախտանշանները կարող են անցնել ավելի մեծ տարիքում՝ 50-ից հետո։
Համաձայն 2000 թվականին Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության կատարած հետազոտության Աֆրիկայում խուճապային խանգարում դիտվում է 100000 մարդուց 309 տղամարդկանց, 649 կանանց, Արևելյան Ասիայում 330 տղամարդկանց, Եվրոպայում, Հյուսիսային Ամերիկայում 649 կանանց մոտ ։
Երեխաներ
Ռետրոսպեկտիվ հետազոտությունը (խմբերը կազմվում են տվյալների հավաքումից հետո) ցույց է տվել, որ մեծահասկ հիվանդներիի 40%-ի մոտ խանգարումը սկսվել է մինչև 20 տարեկան ։ 2004 թվականին Դիլերի կատարած հետազոտությունները ցույց են տվել, որ անչափահասների մոտ խուճապային խանգարման ախտանշանները գրեթե նույնն են ինչ մեծահասակների մոտ ։ Նրանց մոտ նույնպես դիտվում է հաճախասրտություն, քրտնարտադրություն, դող, սրտխառնոց, ցավ որովայնում։ Նույն կոմորբիտ խանգարումնրը, որոնք դիտվում են մեծահասակների մոտ հանդիպում են նաև եևեխաների շրջանում   ։ Լասթը և Սթրաուսը (1989) կատարել են հետազոտություն, որում ընդգրկված էին 17 դեռահաս, ովքեր ունեին խուճապային խանգարում, դեպրեսիվ և վարքային խանգարումներ ։ Իսուի (1999) կատարած հետազոտության մեջ ընդգրկվել էին երեխաներ, որոնց ընտանիքներում եղել են խուճապային խանգարումներով մարդիկ ։ Երեխաների մոտ հայտնաբերվել են ծանր դեպրեսիվ խանգարումներ (80%), համակարգային տագնապային խանգարումներ (40%), դիսթիմիկ խանգարումներ (40%) (քրոնիկ դեպրեսիա), սոմատոֆորմ խանգարումներ (40%) (դիտվում են ֆիզիկական ախտանշաններ, որոնք պայմանավորված են ոչ թե օրգանների հիվանդությամբ,այլ սթրեսով), տոքսիկոմանիա (40%) (թունավոր նյութերի, օրինակ ՝ ացետոն, սոսինձ, ներշնչում), ֆոբիայի տարբեր տեսակներ (20%)։ Դիլերը (2004) կատարեց հետազոտուրյուն, որում ընդգրկված էին 42 դեռահասներ, ովքեր ունեին խուճապային խանգարում։ Խուճապային խանգարում չունեցող դեռահասներ համեմատությամբ այս խանգաումն ունեցող դեռահասների շրջանում կոմորբիտ դեպրեսիվ խանգարումն ու երկբևեռ խանգարումն ունեն հանդիպման ավելի մեծ հաճախականություն։
Երեխաները դեռահասներից և մեծահասակներից տարբերվում են ինրերոցեպցիայով և ինքնաարտահայտվելու ունակությամբ։ Ինչպես մեծերի այնպես էլ երեխաների մոտ դրսևորվում են խանգարմանը բնորոշ ախտանշաններ։ Ներառյալ քրտնարտադրություն, հաճախասրտություն, դող, ցնցումներ, շնչահեղձություն, սրտխառնոց, ցավ  որովայնում, գլխապտույտ։ Երեխաները զգում են նաև կոգնիտիվ՝ ընկալչական ախտանշաններ ինչպիսիք են մահանալու վախը, ինքնատիրապետումը կորցնելու և խելագարվելու վախը։ Ի տարբերություն մեծերի նրանք կարող են չբարձրաձայնել այս ախտանշանները։ Նրանք ուղղակի զգում են, որ ինչ-որ բան այնպես չէ, ինչ-որ բան սխալ է և սկսում են վախենալ։ երեղաները կարող են նկարագրել միայն ֆիզիկական ախտանշանները։ Փոքր տարիքում դժվար է նկարագրել կոգնիտիվ զգացողությունները և դժվար է դրանք տարբերակել որպես վախ։ Ծնողներն իրենց զգում են անօգնական, երբ տեսնում են ինչպես է տառապում իրենց երեխան ։
Մկքեյը և Սթերչը (2011) իրենց աշխատությունում խոսում են այն մասին, թէ ինչ դեր ունեն ծնողները խուճապային խանգարումով երեխաների բուժման գործում։ Բուժման և հետազոտության որոշ փուլերում ծնողների դերը մեծ է։ Առաջին քայլն իրենից ներկայացնում է առաջնային գնահատումը։ Ծնողները, ինչպես և երեխաները պետք է ստուգվեն, որպեսզի պատկերացում կազմվի ընտանեկան վիճակի, հիվանդության և դրա բուժման մասին։ Երկրորդ շրջանում սկսվում է բուժումը, որի ժամանակ բժիշկը պետք է հանդիպի ընտանիքի անդամների հետ ինչքան հնարավոր է հաճախ։ Բուժման արդյունավետությունը բարձրանում է, երբ ընկալչական-պահվածքային թերապիային մասնակցում են ընտանիքի բոլոր անդամները։ Սա անհրաժեշտ է, որպեսզի ընտանիքի անդամները սխալմամբ չփորձեն շրջանցել վախի պատճառը ։
Ներկայումս երեխաների մոտ առանձնացվում են տագնապային խանգարումների հետևյալ 6 տեսակնեը՝
Չնայած այն բանին, որ երեխաների մոտ լինում են խուճապային խանգարումներ, այն այս ցուցակում ընդգրկված չէ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Նևրոզներ Կատեգորիա:Վախ Կատեգորիա:Տագնապային խանգարումներ Կատեգորիա:Սթրես Կատեգորիա:Հոգեբուժական ախտորոշում
Էմիլիա (երգչուհի)
Էմիլիա Յանչևա Վյալևա (Емилия Янчева Вълева, ), բուլղարացի երգչուհի։ Հանդես է գալիս որպես փոփ-սոուլ և վոկալ երգչուհի, և դերասանուհի։
Կենսագրություն
Էմիլիան ծնվել է 1982 թ-ի մարտի 21-ին։ Ունի իրենից մեծ քույր՝ Դանիելան։ Մանուկ հասակում էմիլիան շատ աշխույժ և չարաճճի երեխա էր։ 12 տարեկանում նա արդեն երգում էր ժողովրդական երգեր։ Դրանից հետո ուսումը շարունակել է Շիրոկա-Լիկա քաղաքում։ 3 տարի անց նա հրաժարվում է պայմանագիր կնքել Պայներ ձայնագրման ստուդիայի հետ, բայց ստուդիայի ղեկավարները պնդում էին, որ նրա ձայնը դեռ հղկված չէ։ Այդուհանդերձ Էմիլիան շարունակում էր սովորել Դմիտրովգրադի երաժշտական դպրոցում, ավարտելով այն 2000 թ-ին։
1999 թ-ին Էմիլիան ձայնագրում է իր առաջին Свършено е с теб (Ձեզ հետ ամեն ինչ վերջացած է) երգը։ Որը նա ստացել էր որպես մտցանակ Фракия Фолк մրցույթին լավագույնս ներկայանալու համար։ 2001 թ-ի հուլիսին Էմիլիան թողարկում է իր Весело момиче (ուրախ աղջիկ) ալբոմը։ Դրանից հետո Էմիլիային կնքում են փոփ-ֆոլկի ուրախ աղջիկ մականվամբ։ Նույն թվականի նոյեմբերին երգչուհին առաջին անգամ հանդես է գալիս արտասահմանում, ելույթ ունենալով մեկ այլ երգչուհու՝ Գլորիայի հետ, Աթենքում։ 2005 թվականին Էմիլիան ձայնագրել է իր Целувай ме (համբուրիր ինձ) երգը, որն էլ դարձավ երգչուհու այցեքարտը։ 2006 թ-ին թողարկում է Още мисля за теб (մտածում եմ քո մասին) երգը։ 2006 թվականի աշնանը Էմիլիան սկսում է իր առաջին արտասահմանյան հյուրախաղերը դեպի Ավստրալիա, որտեղ հանդես է գալիս համերգային ծրագրով, Բուլղարիայի սփյուռքի ներկայացուցիչների համար։ 2010 թ-ին իր հասակակից այլ երգչուհիների՝ Միլանոյի և Գալենայի հետ թողարկում են Аларма (տագնապ) երգը, որից հետո ուղևորվում է ԱՄՆ, որտեղ ունենում է մենահամերգներ ԱՄՆ-ի տարբեր քաղաքներում, բուլղարական սփյուռքի համար։
2013 թ-ին Էմիլիան թողարկում է իր Ти си ми (դու իմն ես) երգը, և տեսահոլովակը հնդկական մոտիվներով։ 2014 թ-ին Էմիլիան թողարկում է երկու զուգերգ իսրաելցի երգիչ Ավի Բենդիյի հետ, Кой ще му каже (եբր. ‏בואי תגלי לי‏‎)  (ով կասի քեզ), և Балкания (Բալկաններ)։ Նույն թվականին Էմիլիան և Ավին համերգ ունեցան Մոսկվայում, Կրեմլի պալատում։ 2015 թ-ի հուլիսի 11-ին, Էմիլիան Պրեսլավայի, Ցվետէլինա Յանեվոյի, Դեսի Սլավայի, Գալենայի և Անելիայի հետ ներկայացնում են ճանաչված ժողովրդական երգը Лале ли си, зюмбюл ли си (Վարդակակաչ Ձեզ, հակինթ Ձեզ) երգը նորովի մոտեցմամբ, իսկ հուլիսի 9-ին թողարկվում է այդ երգի տեսահոլովակը։ 2016 թ-ին էմիլիան թողարկում է իր նոր երգը՝ California, որտեղ իր մասնակցությունն ունեցավ  DJ Ցեցի Լուդատա Գլավան, որը ընդգրկվեց signal.bg պորտալի լավագույն հնգյակում  ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Բուլղարացի երգչուհիներ Կատեգորիա:Բուլղարացի դերասանուհիներ Կատեգորիա:21-րդ դարի երգչուհիներ Կատեգորիա:Բուլղարացի երաժիշտներ
Լեհաստանի դրոշ
Լեհաստանի դրոշ, Լեհաստանի խորհրդանիշերից մեկը։ Իրենից ներկայացնում է ուղղանկյուն պաստառ երկու սպիտակ և կարմիր գույնի հորիզոնական երկու շերտերով, լայնքի և երկայնքի 5։8 հարաբերակցությամբ ։ Պետական դրոշների և խորհրդանիշերի մեկնաբանման բազմաթիվ տարբերակներ և կարծիքներ գոյություն ունեն։ Համաձայն դրանցից մեկի՝ դրոշի գույները զինանշանի գույներն են հիշեցնում (ոսկե թագով սպիտակ արծիվը՝ կարմիր ֆոնի վրա)։ Առաջին անգամ դրոշը պարզվել է 1918 թվականին։
Պատմություն
Սկզբնական շրջանում՝ միջին դարերում, օգտագործվել է կարմիր դրոշ, որի վրա պատկերված էր սպիտակ արծիվ։ Այդպիսի դրոշակներով Յագայլո թագավորի ժամանակաշրջանում լեհ զինվորները կռվել են Գրյունվալդի ճակատամարտում 1410 թվականին։
Սիգիզմունդ III Վազայի դրոշակը կազմված է եղել երեք գծերից (վերին և ստորինը՝ կարմիր, սպիտակը՝ մեջտեղում)։ Վլադիսլավ IV-ի և Յան Կազիմիր II-ի դրոշակները կազմված են եղել չորս շերտերից (վերևից առաջինը և երրորդը՝ կարմիր, վերևից երկրորդը և չորրորդը՝ սպիտակ)։ Դրոշակների վրա կար պետական զինանշանը։
Օգոստոս II Հզորի կառավարման շրջանում կարմիր ժապավեններն ամրացվում էին լեհ ուլանների (թեթև հեծելազորի զինվոր) սաղավարտներին։ Չորսամյա սեյմի ժամանակաշրջանում (1788—1792) հայտնվեցին սպիտակակարմիր ժապավեններ։
Ազգային դրոշը եղել է պաշտոնապես հաստատվել Սեյմի (խորհրդարանի) կողմից 1831 թվականի փետրվարի 7-ին։ Սպիտակակարմիր դրոշները և ժապավենները օգտագործվել են որպես XIX դարի ազգային ապստամբության խորհրդանիշ ։
Լեհաստանում անկախության վերականգնումից հետո 1918 թվականին սպիտակակարմիր դրոշը պաշտոնապես հաստատվել է խորհրդարանի կողմից 1919 թվականի օգոստոսի 1-ին, այդ ժամանակից որպես ազգային դրոշ փոփոխության չի ենթարկվել ։
Լեհաստանի դրոշի գույնը հանդիսանում է պետական զինանշանի արտացոլանքը։ Դրոշի վրայի սպիտակ գույնը խորհրդանշում է սպիտակ արծվին, կարմիր գույնը խորհրդանշում է պետական զինանշանի ֆոնը։ Զինանշանագիտության մեջ սպիտակ գույնը (արծաթ) նշանակում է բարոյականություն, հոգևոր արժեքներ և անթերի մաքրություն, կարմիր գույնը հանդիսանում է կրակի, խիզախության և արիության խորհրդանիշը։ Լեհաստանի պետական զինանշանը պատկերվում է ձևավոր վահանի ձևով, որի կարմիր ֆոնի վրա տեղակայված է Պյաստա թագավորի սպիտակ արծիվը։ Ավանդությունը պատմում է, որ Պյաստա թագավորը եղել է առասպելական հողագործ հին լեհական ազնվական ցեղից։ Նա եղել է սովորական հողագործ։ Ժողովուրդը նրան ընտրել է որպես թագավոր, և նա սկիզբ է դրել պատմական Պյաստա դինաստիային, որն իր զինանշանի վրա ունեցել է սպիտակ արծվի պատկեր։ Այս պարագայում զինանշանի վրայի արծիվը խորհրդանշում է հին ազգային ավանդույթները։ Զինանշանն առանց թագի ընդունվել է 1955 թվականին, 1990 թվականին սպիտակ արծվին վերադարձվեց թագը ։
Լյուդմիլ Ստոյանով
Լյուդմիլ Ստոյանով (Գեորգի Ստայանով Զլատարև (Георги Стоянов Златарев), ), բուլղար գրող, հասարակական գործիչ։ Բուլղարիայի Գիտությունների Ակադեմիայի ակադեմիկոս (1946)։ ԲԺՀ խորհրդային աշխատանքի հերոս (1963), կուլտուրայի ժողովրդական գործիչ (1963)։ ԲԿԿ անդամ 1944 թվականից։ Բուլղարիայի ԳԱ գրականության ինստիտուտի տնօրեն (1949-1959)։
Գործունեություն
Սկզբում գրել է սիմվոլիստական բանաստեղծություններ («Սառած ծաղիկներ», 1906, «Տեսիլներ խաչմերուկում», 1914, «Թուր և խոսք» 1917, ժողովածուներ)։ Մասնակցել է Բալկանյան և առաջին համաշխարհային պատերազմներին։ Հոկտեմբերյան հեղափոխության և Բուլղարիայում 1923 թվականի սեպտեմբերյան հակաֆաշիստական ապստամբության ազդեցությամբ Ստոյանովը հակվել է դեպի սոցիալական խնդիրները։ 1920-ական թվականներին հանդես է եկել վիպակներով («Սարսի գթասրտությունը», 1923, «Հաթիչե») և բանաստեղծությունների ու պատմվածքների ժողովածուներով («Աստծո պատիժ», 1927, «Սրբություն սրբոց», 1926, «Կանանց հոգիներ», 1929)։ 1930-ական թվականների սկզբից Ստոյանովը ներգրավվել է հակաֆաշիստական շարժման մեջ։ Այդ շրջանի հոդվածներն ամփոփված են «ճոճանակի ուղին» (1946) ժողովածուում։ Ֆաշիզմի դեմ բուլղար ժողովրդի մղած պայքարն է պատկերում «Լուսաբացին» (1945) վեպը, խաղաղության պաշտպանությանը և ռուս ու բուլղար ժողովուրդների եղբայրությանն է նվիրված «Երկաթե վարագույրից այն կողմ» (1953) բանաստեղծությունների ժողովածուն։ 1962 թվականին տպագրվել է «Մանկություն» ինքնակենսագրական վիպակը։ Ստոյանովը մեծ ավանդ ունի սովետա-բուլղարական մշակութային հարաբերությունների զարգացման մեշ։ Եղել է ԲԺՀ ԴԱ նախագահ (1946- 1948), ժողովրդական մեծ ժողովի (1946) և 3-րդ գումարման ժողովրդական ժողովի պադգամավոր։ Խաղաղության համաշխարհային խորհրդի անդամ (1950 թվքականից)։ Դիմիտրովյան մրցանակ (1950)։ Դորկու անվան մրցանակ (1972)։
Պարգևներ, մրցանակներ
Պարգևատրվել է Գեորգի Դիմիտրովի 3 և Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշաններով։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Բուլղարացի գրողներ Կատեգորիա:Բուլղարացի հասարակական գործիչներ Կատեգորիա:Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ Կատեգորիա:Բուլղարացի թարգմանիչներ Կատեգորիա:Բուլղարացի բանաստեղծներ Կատեգորիա:Գրաքննադատներ
Նեգլերիազ
Նեգլերիազ (հայտնի է նաև որպես առաջնային ամեոբային մենինգոէնցեֆալիտ` ԱԱՄ), գրեթե բոլոր դեպքերում մահվան ելքով ավարտվող վարակ, որն ախտահարում է գլխուղեղը ազատ-ապրող միաբջիջ էուկարիոտ Naegleria fowleri-ով։ Ախտանշանները մենինգիտանման են և ներառում են գլխացավ, տենդ, սրտխառնոց, փսխումներ, պարանոցի կարկամություն, շշմածություն և ցնցումներ ։ Ախտանշանները զարգանում են արագորեն, շուրջ հինգ օրվա ընթացքում, և մահը, սովորաբար, վրա է հասնում ախտանշանների ի հայտ գալուց հետո՝ մեկից երկու շաբաթվա ընթացքում ։
N. fowleri-ն սովորաբար հանդիպում է քաղցրահամ ջրերում, ինչպիսիք են լճակները, լճերը, գետերը և գեյզերները։ Այն նաև հանդիպում է ամեոբոիդի կամ ժամանակավոր մտրակավորի փուլում ավազում, վատ պահպանվող և վատ վերահսկվող քաղաքային ջրաապահովման համակարգերում, ջրի տաքացման համակարգերում, արդյունաբերական հիմնարկությունների ջրի բացթողման տեղամասերում և վատ քլորացված կամ չքլորացված լողավազաններում։ N. fowleri-ի աղի ջրերում ապրելու ապացույցներ չկան։ Քանի որ հիվանդությունը հազվադեպ է հանդիպում, այն հաճախ չի ենթադրվում ախտորոշման ընթացքում։
Չնայած վարակը խիստ հազվադեպ է հանդիպում, այն գրեթե անխուսափելիորեն ավարտվում է մահվան ելքով ։ Անցած 60 տարիներին արձանագրված նեգլերիազի 450 դեպքերից միայն 7 մարդու է հաջողվել ողջ մնալ, արձանագրված դեպքերի մահացությունը կազմում է 98․5% ։
Ախտանիշներ և ախտանշաններ
Հիվանդությունը ախտահարում է առողջ երեխաներին կամ երիտասարդներին, ովքեր այս կամ այն կերպ շփում են ունեցել քաղցրահամ ջրերի հետ ։ Գիտնականները կարծում են, որ ավելի ցածր տարիքային խմբերի անձինք ունեն հիվանդանալու ավելի բարձր ռիսկ, քանի որ նրանց մաղոսկրի ծակոտկեն թիթեղը, որի միջոցով ամեոբան անցնելով հասնում է գլխուղեղին՝ ամբողջությամբ զարգացած չէ և ավելի ծակոտկեն է ։
Պատճառ
N. fowleri-ն ախտահարում է կենտրոնական նյարդային համակարգը մուտք գործելով քթի միջոցով, մասնավորապես՝ քթի հյուսվածքներից հոտառական լորձաթաղանթի միջոցով։ Վերոնշյալը, սովորաբար, տեղի է ունենում, երբ N. fowleri-ով կոնտամինացված ջուրը մուտք է գործում քթի խոռոչ այնպիսի գործողությունների ժամանակ, ինչպիսիք են՝ լողը, լողանալը կամ քթի շաղախումը ջրով ։
Ամեոբան, հետևելով հոտառական նյարդի նյարդաթելերի ընթացքին, մուտք է գործում մաղոսկրի ծակոտկեն թիթեղի միջոցով գանգի խոռոչ։ Այնուհետև, այն տեղափոխվում է հոտառական կոճղեզներ և հետագայում գլխուղեղի այլ տեղամասեր, որտեղ այն սնվում է նյարդային հյուսվածքով։ Օրգանիզմն, այնուհետև, սկսում է սնվել գլխուղեղի բջիջներով, կլանելով դրանք տրոգոցիտոզով, ամեոբոստոմայի միջոցով, որը իրենից ներկայացնում է բջջի մակերեսից բարձրացող ակտինով հարուստ յուրօրինակ ծծող ապարատ ։ Այնուհետև այն ախտածին է դառնում, առաջացնելով առաջնային ամեոբային մենինգոէնցեֆալիտ (ԱԱՄ)։
Առաջնային ամեոբային մենինգոէնցեֆալիտի ժամանակ դիտվում են ախտանշաններ, որոնք նման են բակտերիալ և վիրուսային մենինգիտների ախտանշաններին։ Հիվանդության կտրուկ ընթնացքին զուգահեռ, առաջանում են բազմաթիվ խնդիրներ։ Էնդոգեն ցիտոկինները, որոնք արտազատվում են ի պատասխան ախտածինների, ազդում են հիպոթալամուսի ջերմակարգավորման նեյրոնների վրա և բարձրացնում են մարմնի ջերմաստիճանը ։ Ի հավելում վերջինիս, ցիտոկինները կարող են ազդել lamina terminalisթվականի անոթային օրգանի վրա, հանգեցնելով պրոստագլանդին (PG) E2թվականի սինթեզին, որը ազդում է հիպոթալամուսի վրա, ինչի հետևանքով բարձրանում է մարմնի ջերմաստիճանը ։ Բացի այդ, ցիտոկինների և արտածին էկզոտոքսինների արտազատումը, բարձրացած ներգանգային ճնշման հետ միասին, խթանում է մենինգեալ թաղանթների նոցիցեպտորները (ցավային ընկալիչները), առաջացնելով ցավի զգացողություն ։
Ցիտոտոքսիկ մոլեկուլների արտազատումը նյարդային համակարգում առաջացնում է հյուսվածքների ծավալուն վնասում և նեկրոզ, ինչպիսիք են հոտառական նյարդի վնասումը նյարդային բջիջների լիզիսի և դիմիելինիզացման միջոցով ։ Մասնավորապես, հոտառական նյարդը և կոճղեզները դառնում են նեկրոտիկ և հեմոռագիկ ։ Մեջքի ծալումը բերում է նուխալ ռիգիդության, կամ պարանոցի կարկամության, բորբոքված մենինգեալ թաղանթների ձգման պատճառով ։ Ներգանգային ճնշման մեծացումը խթանում է area postrema-ն, առաջացնելով սրտխառնոցի զգացողություն, և որը կարող է գլխուղեղի ճողվածքի և ցանցանման գոյացության վնասման հանգեցնել ։ Ի վերջո, ուղեղ-ողնուղեղային հեղուկի ծավալի մեծացումը գլխուղեղի թաղանթների բորբոքման հետևանքով մեծացնում է ներգանգային ճնշումը և հանգեցնում է կենտրոնային նյարդային համակարգի կազմաքանդմանը։ Չնայած առաջնային ամեոբային մենինգոէնցեֆալիտից առաջացած ցնցումների հստակ ախտաֆիզիոլոգիան հայտնի չէ, գիտնականները ենթադրում են, որ ցնցումներն առաջանում են բարձրացած ներգանգային ճնշման պատճառով՝ մենինգեալ թաղանթների մեծացած թափանցելիության հետևանքով ։
Ախտածնություն
Naegleria fowleri-ն զարգանում է տաք, կանգային քաղցրահամ ջրերում (սովորաբար, ամռան ամիսների ընթացքում) և մուտք է գործում կենտրոնական նյարդային համակարգ ինֆեկցված ջրով ներշաղախումից հետո՝ կպչելով հոտառական նյարդին ։ Այնուհետև այն տեղափոխվում է ծակոտկեն թիթեղի միջով առաջային ուղեղի հոտառական կոճղեզներ, որտեղ այն բազմանում է, սնվելով նյարդային հյուսվածքով ։
Ախտորոշում
N. fowleri-ն կարող է աճել մի քանի տիպի հեղուկ աքսենային միջավայրերում, կամ ոչ սննդային ագարի թասի վրա, որը ծածկված է բակտերիաներով։ Escherichia coli-ն կարող է օգտագործվել ոչ-սննդային ագարը ծածկելու նպատակով և դրան ուղեղ-ողնուղեղային հեղուկի կաթիլ է ավելացվում։ Թասերն, այնուհետև, ինկուբացվում են 37 °C-ում և ստուգվում են ամենօրյա կտրվածքով, հայտնաբերելու համար բարակ ուղիներ ագարի վրա, որոնք խոսում են տրոֆոզոիտների կողմից բակտերիաներով սնվելու մասին ։
Ջրում հայտնաբերումն իրականացվում է ջրային նմուշը E. coliթվականի ավելացմամբ ցենտրիֆուգելու միջոցով, այնուհետև ավելացնելով նստվածքը ոչ-սննդային ագարի թասին։ Մի քանի օր անց, թասը մանրէաբանորեն ուսումնասիրվում է, և Naegleria-ն ցիստաներ են հայտնաբերվում իրենց բնորոշ ձևաբանությամբ։ Նմուշում օրգանիզմի նույնականության վերջնական հաստատումն իրականցվում է տարբեր մոլեկուլյար և կենսաքիմիական մեթոդների միջոցով ։
Naegleria-ն առկայության հաստատումը կարող է իրականացվել այսպես կոչված մտրակավորման թեստի միջոցով, երբ օրգանիզմը ենթարկվում է հիպոտոնիկ միջավայրի ազդեցությանը (դիստիլացված ջուր)։ Naegleria-ն, ի տարբերություն այլ ամեոբաների, երկու ժամվա ընթացքում տարբերակվում է մտրակավոր ձևի։ Ախտածնությունը կարող է հետագայում հաստատվել, ենթարկելով նմուշը բարձր ջերմաստիճանի (42 °C) ազդեցությանը, որում Naegleria fowleri-ն ունակ է աճել, իսկ ոչ ախտածին Naegleria gruberi-ն՝ ոչ։
Կանխարգելում
Միքայել Բիչը, ով հանրային լուսավորչական աշխատանքներով զբաղվող ջրի հետ կապակցված վարակների մասնագետ է Հիվանդությունների Վերահսկման և Կանխարգելման Կենտրոնից, նշել է «Associated Press» թվականին տված հարցազրույցում, որ քթային սեղմանների օգտագործումը կոնտամինացված ջրի ներշաղախումը կանխարգելելու նպատակով էֆեկտիվ միջոց է առաջնային ամեոբային մենինգոէնցեֆալիտն կանխարգելելու նպատակով, նկատելով որ․ «Դուք պետք է սկսեք ձեր քթի մեջ լցվող ջրից» ։
Թայվանի Հիվանդությունների Վերահսկման Կենտրոնի կողմից հրապարակված մամլո հաղորդագրության մեջ խորհուրդ է տրվել կանխել քաղցրահամ ջրի անցումը քթանցքների մեջ և սուզել գլուխը քաղցրահամ ջրի մեջ կամ ոտքերով խառնել ցեխը ջրում։ Տենդից, գլխացավից, սրտխառնոցից, փսխումներից գանգատվելու դեպքում, որը հաջորդել է քաղցրահամ ջրի հետ ցանկացած տեսակի շփմանը, անգամ եթե կա համոզմունք, որ ջուրը չի լցվել քթանցքերի մեջ, մարդիկ, ովքեր այդպիսի վիճակում են, պետք է հնարավորինս շուտ դիմեն հիվանդանոց և համոզվեն, որ բժիշկները լավ տեղեկացված են քաղցրահամ ջրի հետ հիվանդի շփման պատմությունից ։
Բուժում
Հիմք ընդունելով լաբորատոր ապացույցները և դեպքերի նկարագրությունները՝ ամֆոտերիցին Bթվականի խիստ բարձր դեղաչափերը միշտ եղել են առաջնային ամեոբային մենինգոէնցեֆալիտի բուժման ավանդական հիմնաքարը, սկսած 1982 թվականին հիվանդությունից ողջ մնալու առաջին դեպքի նկարագրությունից ։
Բուժումը հաճախ ներառում է բազմաթիվ այլ անտիբիոտիկների օգտագործմամբ կոմբինացված բուժում, ի հավելում ամֆոտերիցինի, ինչպիսիք են ֆլուկոնազոլը, միկոնազոլը, ռիֆամպիցինը և ազիթրոմիցինը։ Դրանք սահմանափակ հաջողությամբ կրառվել են միայն ինֆեկցիայի վաղ փուլերում ։ Ֆլուկոնազոլը հաճախ օգտագործվում է, քանի որ այն ունի սիներգիստական էֆեկտներ ընդդեմ նեգլերիայի, երբ օգտագործվում է ամֆոտերիցինի հետ in vitro ։
Մինչդեռ ռիֆամպիցինի օգտագործումը տարածված է եղել, ներառյալ Հյուսիսային Ամերիկայում բոլոր չորս ողջ մնալու դեպքերը, դրա շարունակական օգտածործում կասկածի է ենթարկվել ։ Այն տարբեր ակտիվություն ունի in vitro և ունի արտահայտված ազդեցություն այլ հակաբիոտիկների թերապևտիկ կոնցենտրացիաների վրա, քանի որ խթանում է ցիտոքրոմ p450-ի ուղիների ակտիվությունը ։
2013 թվականին ԱՄՆ-ում երկու բարեհաջող բուժման դեպքերում միլտեֆոզին դեղամիջոցն է օգտագործվել ։ 2015 թվականի դրությամբ դեռևս չկային տվյալներ, թե որքանով է միլտեֆոզինին հաջողվում թափանցել կենտրոնական նյարդային համակարգ ։ 2015 թվականին ԱՄՆ-ի Հիվանդությունների Վերահսկման և Կանխարգելման Կենտրոնը առաջարկեց բժիշկներին օգտագործել միլտեֆոզինը ազատ ապրող ամեոբաներով առաջացող ինֆեկցիաները բուժելու նպատակով, ներառյալ նեգլերիան ։ Դեպքերից մեկում, 12-տարեկան աղջկան տրվել է միլտեֆոզինը և իրականացվել է ջերմաստիճանի թիրախավորված կառավարում ինֆեկցիայի պատճառով առաջացած գլխուղեղի այտուցը կառավարելու նպատակով։ Նա ողջ է մնացել առանց որևէ նյարդաբանական հետևանքների։ Մարմնի ջերմաստիճանի թիրախավորված կառավարումը, վաղ ախտորոշման և միլտեֆոզինի կիրառման հետ միասին համարվում են նրա բարեհաջող բուժան պատճառները։ Մեկ այլ դեպքում նկարագրված է, 8-տարեկան տղան, ում մոտ ԱԱՄ է ախտորոշվել ախտանշանների ի հայտ գալուց մի քանի օր անց և որը չէր բուժվել ջերմաստիճանի թիրախավորված կառավարման միջոցով, սակայն ում տրվել էր միլտեֆոզին, չնայած ողջ մնալուն, նրա մոտ առաջացել է կայուն նյարդաբանական վնասում ։
2016 թվականին, 16 տարեկան տղան ևս ողջ է մնացել առաջնային ամեոբային մենինգոէնցեֆալիտից հետո։ Նա բուժվել է միևնույն ուղեցույցներով ինչ վերոնշյալ 12-տարեկան աղջիկը 2013 թվականին ։
2018 թվականին, 10 տարեկան աղջիկը իսպանական Տոլեդո քաղաքից դարձել է առաջին մարդը իսպանիայից, ում մոտ ախտորոշվել է ԱԱՄ և ով բարեհաջող բուժվել է ներերակային և ինտրատեկալ ամֆոտերիցին Bթվականի կիրառմամբ ։
2023 թվականին իրականացված հետազոտությունը պարզել է, որ բենզօքսաբորոլների կիրառմամբ ինֆեկցված մկների բուժումը մեծացնում է ապրելիությունը և ի ցույց է դնում, որ բուժվել են ախտահարված մկների 28%-ը, առանց հիվանդության կրկնության ։
Կանխատեսում
1960 թվականին հիվանդության առաջին նկարագրությունից ի վեր, ամբողջ աշխարհում միայն յոթ մարդ է ողջ մնացել, ախտորոշված 450 դեպքերից, ինչը նշանակում է, որ հիվանդությունից մահացությունը կազմում է 98.5% ։ Ողջ մնացածները չորսն են ԱՄՆ-ոււմ, մեկը Մեքսիկայում և մյուսը Իսպանիայում։ ԱՄՆ-ում ողջ մնացածներից մեկն ունի գլխուղեղի վնասում, որը հավանաբար կայուն է, բայց նկարագրված են ԱՄՆ-ում հիվանդությունից ամբողջական բուժման երկու դեպքեր, առանց որևէ նյարդաբանական հետևանքների, և նրանք երկուսն էլ բուժում են ստացել նույն ուղեցույցներով ։
Համաճարակաբանություն
Հիվանդությունը հազվադեպ է և խիստ մահացու, 2008թվականի դրությամբ միայն 300 դեպք է հայտնի եղել ։ Պակիստանի Ագա Խանի Համալսարանում իրականացված դեղորայքային բուժման հետազոտությունը ցույց է տվել, որ որոշ FDA-հաստատված դեղեր, որոնք կիրառվում են ոչթվականինֆեկցիոն հիվանդությունների բուժման համար (դիգոքսինը և պրոցիկլիդինը հետազոտվողների շարքում ամենաբարձր էֆեկտիվություն են ունեցել), in vitro կարողացել են սպանել Naegleria fowleriթվականին ցուցաբերելով 95%թվականից բարձր ամեոբիցիդ ազդեցություն ։ Նույն աղբյուրը նաև սարքավորում է առաջարկել դեղորայքը գլխուղեղին հասցնելու համար ։
ԱՄՆ-ում ամենահաճախակի արձանագրված N. fowleri-ով առաջացած առաջնային ամեոբային մենինգոէնցեֆալիտի դեպքերը դիտվում են հարավային նահանգներում, Տեխասում և Ֆլորիդայում ամենամեծ տարածվածությամբ։ Ամենահաճախակի ախտահարվող տարիքային խումբը 5-14 տարեկան երեխաներն են (ովքեր խաղում են ջրում) ։ Ինֆեկցիաների դեպքերի թիվը կարող է մեծացած լինել, պայմանավորված կլիմայի փոփոխությամբ, որը դիտարկվում է որպես 2010 թվականին, 2012 թվականին և 2015 թվականին արձանագրված դեպքերի հիմնական պատճառ ։
2013թվականից սկսած, արձանագրված դեպքերի թիվը սպասելիորեն աճել է, զուտ ինֆորմացված ախտորոշումների քանակության մեծացման և աուտոպսիաներով հայտնաբերման հաշվին ։
Պատմություն
1899 թվականին, Ֆրանց Շարդինգերը առաջինը բացահայտեց և արձանագրեց Amoeba gruberi ամեոբայի մասին, որը կարող է մտրակավորի վերածվել։ Naegleria ցեղը անվանվել է Ալեքսիս Ալեքսեևի կողմից 1912 թվականին, ով խմբավորեց մտրակավոր ամեոբաներին։ Նա դրոշմեց Նեգրելիա անունը ի պատիվ Կուրտ Նեգլերի, ով ուսումնասիրում էր ամեոբաներին ։
Միայն 1965 թվականին Մալկոմ Ֆոուլերին և Ռոդնի Կարտերին Ավստրալիայի Ադելաիդա քաղաքում հաջողվեց հայտնաբերել առաջին չորս մարդկանց, ովքեր հիվանդացել էին ամեոբային մենինգոէնցեֆալիտով։ Նշված դեպքերը ներառում են չորս ավտրալացի երեխաների, մեկը 1961 թվականին և մյուսները 1965 թվականին, որոնցից բոլորը մահացել են ։ Ֆոուլերիի և Կարտների աշխատանքը ցուցադրել է, որ մտրակավոր-ամեոբա նախակենդանիները կարող են ինչպես ազատորեն ապրել միջավայրում, այնպես էլ մարդ-տիրոջ օրգանիզմում ։
1966 թվականին, Ֆոուլերը N. fowleri-ով առաջացող ինֆեկցիան անվանել է առաջնային ամեոբային մենինգոէնցեֆալիտ (ԱԱՄ), այս կենտրոնական նյարդային համակարգի ինվազիան այլ երկրորդային ինվազիաներից, որոնք առաջանում են այլ ամեոբաներով, ինչպիսիք են՝ Entamoeba histolytica-ն, տարբերակելու համար ։ Ռետրոսպեկտիվ հետազոտությունը ցույց է տվել, որ առաջնային ամեոբային մենինգոէնցեֆալիտի առաջին գրանցված դեպքը, հավանաբար, եղել է Բրիտանիայում 1909 թվականին ։ 1966 թվականին չորս դեպք է գրանցվել ԱՄՆ-ում։ 1968 թվականի դրությամբ պատճառական օրգանիզմը, որը նախկինում կարծում էին թե Acanthamoeba-ն է կամ Hartmannella-ն, նույնականացվել է, որպես Naegleria։ Նույն տարում, տրվել է հիվանդության 16 դեպքերի եռամյա հաշվետվությունը (1962–1965) Չեխոսլովակիայի ՈՒստի նադ Լաբեմում ։ 1970 թվականին Կարտերը տվել է ամեոբային N. fowleri անվանումը, ի պատիվ Մալկոլմ Ֆոուլերի  ։
Հասարակություն և մշակույթ
Naegleria fowleri-ն հայտնի է նաև որպես «ուղեղ-ուտող ամեոբա»։ Այս տերմինը կիրառվել է նաև Balamuthia mandrillaris-ը նկարագրելու համար, ինչը որոշակի շփոթմունք է առաջացրել այս երկուսի միջև։ Balamuthia mandrillaris-ը կապ չունի Naegleria fowleriթվականի հետ, այն առաջացնում է մեկ այլ հիվանդություն, որը կոչվում է գրանուլեմատոզ ամեոբային էնցեֆալիտ։ Ի տարբերություն նեգլերիազի, որը սովորաբար հանդիպում է նորմալ իմուն ֆունկցիայով անձանց շրջանում, գրանուլեմատոզ ամեոբային էնցեֆալիտը սովորաբար հանդիպում է վատ իմուն ֆունկցիայով անձանց շրջանում, ինչպիսիք են՝ ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ով և լեյկեմիայով հիվանդները։
Նեգլերիազը բժշկական միստիկ դրամա House, M.Dթվականի (Բժիշկ Հաուս) 2-րդ եթերաշրջանի 20-րդ և 21-րդ սերիայի թեման է եղել ։ Այն նաև Լավ բժիշկը (The Good Doctor) սերիալի 6-րդ եթերաշրջանի «39 տարբերություններ» սերիայի թեման է եղել։