cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Անտիկ աշխարհ
Բնութագրեր
Մինոսցիների (էտեոկրետացիներ) լեզվի գենետիկական պատկանելիությունը չի բացահայտվել։ Կրետեական գրի մասնակի ապակոդավորումը հնարավորություն է տվել բացահայտել որոշ մորֆոլոգիական ցուցիչներ։ Ֆեստյան սկավառակի ապակոդավորումը չի տրվում։
Մայրամուտ
Zalagasper
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:2018 հիմնադրված երաժշտական խմբեր Կատեգորիա:Եվրատեսիլ երգի մրցույթի մասնակիցներ Կատեգորիա:Երաժշտական դուետներ
Անտիկ աշխարհ
Բնութագրեր
Մինոսյան քաղաքակրթությունը շատ տուժեց մ․ թ․ ա․ XV դարում բնական աղետի՝ Տիրա կղզում (Սանտորինի) հրաբխային ժայթքման արդյունքում՝ ծնելով աղետալի ցունամի։ Հրաբխի այս ժայթքումը հնարավոր է՝ դարձել է Ատլանտիդայի մասին առասպելի հիմքը։
(3633) Միրա
(3633) Միրա (Mira), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1980 թվականի մարտի 13-ին Ֆելիքս Ագիլարի աստղադիտարանի կողմից Էլ Լիոնսիտոյում ։
Անտիկ աշխարհ
Բնութագրեր
Ժայթքումից հետո իշխանությունը կզղում գրավեցին աքքայացիները։ Առաջացավ միկենյան մշակույթը (Կրետե և и մայրցամաքային Հունաստան)՝ իր մեջ ընդհանրացնելով մինոսյան և հունական տարրեր։ XII դարում Միկենյան մշակույթը ոչնչացվեց դորիացիների կողմից, որոնք արդյունքում բնակեցվեցին Կրետեում։ Դորիացիների ներխուժումը հանգեցրեց մշակութային կտրուկ անկման, կիրառությունից դուրս մնաց կրետեական գիրը։
(3633) Միրա
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,311699 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,0759 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,5475 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1283,79 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,280419 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 3,31° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1980 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Ֆելիքս Ագիլարի աստղադիտարանի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Անտիկ աշխարհ
Բնութագրեր
Այնուամենայնիվ էտեոկրետյան լեզուն (ավտոխթոն կրետեացիների լեզուն), ըստ երևույթին դեռ շարունակում էր գոյություն ունենանալ․ նրա վերջին հուշարձանները՝ գրված հունական այբուբենով, պատկանում են մ․ թ․ ա․ III դարին (մինոսյան քաղաքակրթության վերացումից հազարավոր տարիներ անց)։
Հունաստանի վաղ էլլադական շրջան
Հունաստանի պատմության մեջ այն հանդիսանում է կրետե-միկենյան ժամանակաշրջանի շրջափուլ։
Մ․ թ․ ա․ III—II հազարամյակներում Բալկանյան Հունաստանում ապրում էին պելասգները, լելեգերը և կորեացիները, ամբողջ երկիրը, Հերոդոտոսի խոսքերով, անվանվում էր Պելասգիա։ Հունական ուշ շրջանի պատմիչները այդ հանրությանը համարում էին բարբարոսներ, թեև իրականում նրանց մշակույթը գտնվում էր զարգացման ավելի բարձր մակարդակի վրա (դրա մասին վկայում են հնագիտական տվյալները), քան հույն-աքքայացիների մշակույթը՝ ներխուժած Հունաստանի տարածք մ․ թ․ ա․ III—II հազարամյակներում արտասահմանից։
Վաղ էլլադական դարաշրջանի ողջ բնակավայրերը կարելի է բաժանել երկու տեսակի՝ միջնաբերդեր (օրինակ՝ Լառնեն), որտեղ բնակվում էին ցեղային ազնվականության ներկայացուցիչները, և ամուր կառուցված գյուղեր (օրինակ՝ Ռաֆինան և Զագուրիեսը)՝ բնակեցված առավելապես գյուղացի-հողագործներով։ Բոլոր միջնաբերդերը շրջապատված էին պաշտպանական կառույցներով, որոնք բացակայում էին որոշ բնակավայրերում։
Հողոգործության հետ վաղ էլլադական շրջանում ծագում է արհեստը (խեցեգործություն, շինարարություն), բայց արհեստավորների թվաքանակը քիչ էր, և հումքը ապահովվում էր տեղի պահանջարկով՝ չնայած այն դուրս էր գալիս առանձին ընդհանրությունների սահմաններից։
Բնակավայրերի բաժանումը միջնաբերդերի և գյուղերի կարող է խոսել մ․ թ․ ա․ III հազարամյակի երկրորդ կեսի դասակարգային դասավորության մասին։ Այդ շրջանի քաղաքակրթությունը իր զարգացմամբ արդեն գերազանցեց եվրոպական այլ մշակույթների, միայն սպասվող հեռանկարային աճին խանգարեց Բալկանյան Հունաստանի ցեղերի շարժումը։
Աքքայական առաջին պետության առաջացում
Մ․ թ․ ա․ II հազարամյակի սկզբներին՝ աքքայական ցեղերի առաջին հոսանքի գալու հետ, կարելի է արդեն խոսել հունական ժողովրդավարության համակարգման մասին։ Միջին էլլադական շրջանից (XX—XVII դարեր) գտնված հնագիտական տվյալները խոսում են այդ շրջանի մշակույթի որոշակի անկման մասին՝ համեմատած վաղ էլլադական շրջանի հետ։ Այդ ժամանակաշրջանի հուղարկավորություններում բացակայում էր մետաղական կառուցվածքը, դրա փոխարեն կրկին հայտնվում են քարե գործիքներ․ նման թաղումների գրանցումը սակավ է և միօրինակ, դա կարելի է բացատրել հասարակության դասային շերտավորման բացակայությամբ։ Այդպես և անհետանում են հսկայածավալ գործիքներ․ չնայած չի կարելի չնշել մի քանի այնպիսի նորամուծությունների հայտնվելը, ինչպիսիք են բրուտագործի շրջանը և մարտական կառքը։
Միջին էլլադական շրջանի ողջ բնակավայրերը ամրացան ինչպես ընդունված էր բարձրադիր հատվածներում, և դարձան ամուր։ Այդպիսի բնակավայրեր էին Մալթա-Դորիոնը և Մեսսենիան։ Այդ քաղաքների կենտրոնում տեղակայված էր պալատը, որին հարում էին վարպետների արհեստանոցները։ Մնացած հատվածը կազմում էին հասարակ մարդկանց տներն ու պարենային առևտրի կետերը։
Միջին էլլադական շրջանի ավարտին մայրցամաքային Հունաստանի քաղաքակրթության մեջ սկսեց զգացվել մշակութային վերելք, ծագեցին առաջին պետական կրթական համակարգերը, տեղի ունեցավ դասական կրթության ստացման գործընթաց՝ դրսևորվելով ազնվականների դասակարգում։ Գյուղատնտեսության գրանցած հաջողություններով պայմանավորված՝ բնակչության մեջ զգալի աճ նկատվեց։ Մեծացավ ինչպես քիչ բնակչություն ունեցող կետերի, այնպես էլ խոշոր քաղաքների թիվը։ Մ․ թ․ ա․ XVI и XI դարերի Հունաստանի պատմության շրջանը ընդունված է անվանել միկենյան դարաշրջան՝ կապված խոշորագույն քաղաքական և տնտեսական մայրցամաքային Հունաստանի՝ Միկենքի հետ՝ տեղակայված Արգոլիդեում։
Մինոսյան քաղաքակրթություն կրողների էթնիկական ծագման հարցերը երկար ժամանակ մնում էին բարդագույններից մեկը, և միայն գիտական գրությունների ապակոդավորումից հետո հաստատվեց այն կարծիքը, որ դրանք աքքայացիներն էին։ Աքքայացիները, հաստատված մ․ թ․ ա․ մոտ XVI դարում Կրետեում և Փոքր Ասիա կզղում, ըստ էության, առաջացել էին հյուսիսային թեսսալական աքքայացիներից։
Մ․ թ․ ա․ XV—XIII դարերում աքքայացիները գրավեցին Կրետեն և Կիկլադյան կղզիները, գաղութացրին Էգեյան ծովի շատ կզղիներ, Հունաստանի տարածքի խորքում մի շարք բնակավայրեր հիմնեցին, որոնց տեղում ավելի ուշ առաջացան անտիկ հանրահայտ քաղաք-պետություններ՝ Կորինֆ, Աթենք, Դելփիք, Ֆիվա։ Այդ շրջանը համարվում է միկենյան քաղաքակրթության ծաղկման ժամանակաշրջան։
Աքքայացիները, պահպանելով կրետեյան հին առևտրային կապերը, ներդնում են ծովային նոր ելքեր դեպի Կովկաս, Սիցիլիա և Հյուսիսային Աֆրիկա։
Հիմնական կենտրոնները, ինչպես և Կրետում, պալատներն էին, միայն նրանց կարևոր տարբերությունը կրետեականներից նրանում էր, որ ամրացված էին և միջնաբերդեր էին։ Հիացնում են միջնաբերդերի հսկայական ծավալները, պատերը, որոնք կառուցված են անմշակ քարերից՝ առանձին դեպքերում հասնելով 12 տ։ Ամենահաջողված միջնաբերդը թերևս Տիրինթոսի պարսիպն է։ Ողջ պաշտպանական համակարգը մտածված էր հատուկ խնամքով՝ հանկարծակի կործանարար իրավիճակները կանխելու։
Հերակլիդի վերադարձ
Քաղաքային համայնքի ձևավորումն այն տեսքով, ինչպես պատկերվում է «Իլիական»-ում և «Ոդիսական»-ում, որոշակի տարածությունում տարբեր ազգաբնակչությամբ, պետական կառուցվածքի բոլոր առանձնահատկություններով նպաստել է հելլենիստական ցեղերի տեղաշարժին, որը հայտնի է Հերակլիդի վերադարձ կամ դորիացիների վերաբնակեցումը Պելոպոնեսում անուններով։ Միևնույն ժամանակ ցեղերի տեղի ունեցած խառնուրդը և ընդհանուր քաղաքական կազմակերպության տակ նվաճվողների ու նվաճողների միավորումը, նոր տեղերում հաջողության և բարեկեցության հասնելու ձգտումը պետք է արագացնեին տոհմերից անցումը դեպի տարածքայնության, պետականության։ Դորիացիների տեղաշարժերին հետևող գաղութների հիմնադրումը Փոքր Ասիայում և կզղիներում իսկապես ավելի ուժեղ ազդեցություն գործեց այդ ուղղվածության վրա։ Նոր հետաքրքրությունները և նոր հարաբերությունները կյանք բերեցին ընդհանուր սարքավորումների նոր տեսակներ։
Հելլենների առաջխաղացումը, որում գլխավոր դերակատարումը պատկանում էր դորիացիներին, սահմանափակվում է XII դարով (1104 թվականից)։ Այն սկսվել է թեսալացիների նկատմամբ Էպիրոսի ժողովրդի հաղթանակով՝ Պինդով այն երկիր ներխուժմամբ, որը պատմական ժամանակաշրջանում կոչվում էր Թեսալիա։ Հելլենական բնիկների մի մասը գրավվեց, մի մասը փախավ հարավ, և նրանք իրենց բնակության վայրին տվեցին Բեոտիա անունը։ Օլիմպոսի ստորոտում ապրող դորիացիները սկզբում շարժվեցին այն շրջանը, որը հետագայում անվանվեց Դորիդա, իսկ այդտեղից էլ նրանց մի մասը Էթեոլիացիների հետ միասին Կորնթոսի ծոցով տեղափոխվեց Պելոպոնես։ Այն մինչ այդ զբաղված էր աքքայացիներով, իսկ հյուսիսային մասը՝ հոներով։
Դորիացիները տեղաբնիկների հետ երկարատև կռիվներից հետո միայն կամաց-կամաց հաստատվեցին Մեսսենիայում, Լակոնիայում, Արգոլիդիայում, որտեղ նրանք ներթափանցել էին Արգոսյան ծոցից և Կորինֆիայից։ Աքքայացիները ստիպված էին կամ հնազանդվել եկվորներին ոչ լիարժեք իրավունքներ ունեցող բնակիչների կարգավիճակով, կամ մի կողմն դնելով իրենց ցեղային արտոնությունները՝ միաձուլվել հաղթողների հետ, կամ, վերջապես, լքել գրավված տարածքները։ Այս ժամանակներից Աքայա անվանումը ստացավ թերակղզու հյուսիսային հատվածը, որտեղից հոները փախան իրենց ցեղակիցների մոտ՝ Ատտիկա․ ափամերձ շրջանը զբաղեցրին դորիացիներից փրկված աքքայացիները։ Աքքայացիների մյուս հատվածը լքեց Պելոպոնեսը և հաստատվեցԼեսբոս կղզում։ Կորնթոսի պարանոցով դորիացիները ներթափանցեցին միջին Հունաստան և այստեղ տիրեցին Մեգարային։ Արկադիայի բնակիչները Պելոպոնեսում պահպանեցին իրենց հողերը, քաղաքական անկախությունը դորիացիներից, իսկ Էլլադան բաժին հասավ դորիացիների դաշնակիցներին՝ էթեոլացիներին։ Պելոպոնեսի գրավման մոտակա հետևանքները եղան նաև հոների դուրս վռնդումը Ատտիկայից ու այլ շրջաններից դեպի կղզի և մալազիական ափ, որտեղ ծագեց հոնական 12-градие (Միլեթ, Եփեսոս, Ֆոկեա, Կոլոֆոն և այլն), և դորիացիների հիմնավորումը՝ եկած հիմնականում Արգոլիդայից, 6 քաղաքներից (Հեքսապոլիս), կորեկան ափերից և դրան հարող կղզիներից։
Հերակլիդի վերադարձով և հին գաղութների հիմնադրմամբ, որոնք, իրենց հերթին, ծառայել են նոր բնակավայրերի մետրոպոլիաներին, հելլենական ժողովրդավարությունը վերջնականապես մշտական բնակության նպատակով տեղակայվեց Հունաստանում։ Այս իրադարձությունը ստեղծում է սահման, որի մասին շատ լեգենդներ ու միֆեր կան, իսկ մյուս կողմից սկսվում է Հունաստանի պատմական գոյությունը որպես հելլենների երկիր։
Բանաստեղծական աղբյուրներ
Հելլենիստական ընդհանրության դրությունը մ․ թ․ ա․ VIII դարի սկիզբներին՝ պատմական ժամանակներին մոտ, հոմերական պոեմներում՝ «Իլիակական»–ում և «Ոդիսական»–ում, որոնք գոյություն ունեին մոտավորապես ներկա տեսքով, նկարագրվում է հրաշալի պայծառությամբ և լիությամբ։ Նրանցում պատկերվող հանրության դրությունը ներառում էր իր մեջ Հունաստանի հեռանկարային զարգացման համար բոլոր տարրերը։ «Իլիական»–ի և «Ոդիսական»–ի ստեղծումը պատկանում է Х—IX դարերին։ Պոեմներում կատարվող իրադարձությունները ընդհատվել են՝ կապված մայրցամաքային Հունաստանում ցեղերի և ժողովուրդների տեղաշարժերի հետ, որի հետևանքն էր փոքրասիական և կղզային գաղութների հիմնումը։ Պոեմների պատմական նյութի դարաշրջաններն ու շրջանները որոշելու համար չկա ոչ մի հնարավորություն, դրա մասնաբաժինը պատկանում է հենց հեղինակի ժամանակին։ Էլլինների ինտելեկտուալ հակումներն ու հավատալիքների տեսակները իրենց հիմնական արժանիքներով և թուլություններով ստեղծվել են արդեն Հոմերոսի ժամանակներում։
Եթե դատենք պոեմից, ապա բնակչության մեջ չկան ընդունված կանոններ, հենց դրա համար էլ շփման մի նորմից մեկ էլ այլ նորմի անցումը կատարվում էր մեծ մասամբ զգացմունքային եղանակով։ Միայն ընդունված սովորույթները, նորմերը՝ տիրոջ և սեփական կարծիքի կողմից հսկվող, հսկայական ուժ ունեին։ Կանոնների բացակայության մասին տեսակետը կարող է լինել սխալ․ հերիք է ժամանակակից ֆիլմերի և այլ գրական ստեղծագործությունների միջև անցկացնել համեմատություն, որ հասկանալի լինի այն, որ հեղինակները կերպարներին հաճախ ցույց են տալիս իրադրություններում, որտեղ փաստացի չեն գործում օրենքները։
Ընդհանրության մեջ դեռևս իշխում են ցեղային կառույցների մնացուկները՝ հատկապես ընտանեկան և անհատ–իշխանություն հարաբերություններում։ Բայց քաղաքային հանրությունը արդեն բարդանում էր, նրա կառավարումը բաշխվում էր անհատ առաջնորդների, ծերակույտի և ժողովրդի միջև։ Տարբեր առաջնորդների ֆինանսական անկախությունը ժողովրդից, հանրային խոսքի ուժը, խոսնակների առկայությունը, քննադատության օրինակները՝ ուղղված առաջնորդներին և որևէ մեկին, վկայում են, որ այդ ժամանակ ժողովուրդը քաղաքային ընդհանրության կազմում իրավազուրկ ընդհանրություն կամ իշխանության այլ օղակների համար զենք չէր։ Եթե ժողովրդից ակնկալվում էր առաջնորդին հնազանդվելը, ապա առաջնորդի համար էլ պարտադիր էին ժողովրդի կարիքները հոգալը, հարցերի լուծման ժամանակ արդարություն պահպանելը, պատերազմներում խիզախությունը, խաղաղ ժամանակ ծերակույտի իմաստությունը։
Առաջնորդի անձնային արժանիքների կարևորագույն պայմանը ժողովրդի կողմից հարգանքի արժանանալն էր և պահանջները կատարելը։ Հանրության հետագա հաջողությունը նրանում էր, որ իշխանության երկկողմանի հարաբերությունները գրանցեցին մեծ որոշակիություն․ պետությունում ընդհանուր հաջողության գաղափարը ստացավ առաջնություն մնացած բոլոր հետաքրքրությունների նկատմամբ, հանրության առաջ սեփական արժանիքներն ու ձեռքբերումները դարձան պետության մեջ ազդեցություն և ուժ ունենալու գլխավոր գրավականները։
Հոմերական հանրությունը հեռու էր միատարր կազմից։ Նրանում առանձնանում էին հասարակ և հայտնի մարդիկ, ազատներից բացի կային ստրուկներ, ազատների մեջ ըստ կարգավիճակի և ծագման կային տարբերություններ ունեցողներ։ Տիրոջ և ստրուկի միջև հարաբերությունները կրում էին նահապետական հասարակության և պարզության կնիք, տղամարդկանց և կանանց հարաբերություններում նկատվում էր ավելի իրավահավասարություն, քան դրանից շատ առաջվա պատմական ժամանակներում։ Հեսիոդոսի պոեմները լրացնում են հելլենական հանրության և այդ առանձնացված ժամանակաշրջանի հոմերական երգերի վկայությունները։
Հոմերոսյան (նախապոլիսային) շրջան, մ․ թ․ ա․ XI—IX դարեր
Այս շրջանը հայտնի է նաև որպես «հունական մութ դարեր»։ Միկենյան (աքքայական) քաղաքակրթության մնացորդների վերջնական ոչնչացումը, վերակենդանացումը և ցեղային հարաբերությունների գերիշխանությունը, վաղ դասական շրջանում դրանց փոխակերպումը, նախապոլիսային ընդհանրական կառույցների ձևավորումը։
Արխայիկ Հունաստան (մ․ թ․ ա․ VIII—VI դարեր)
Անտիկության առաջին շրջան։ Սկսվում է բրոնզե դարի մայրամուտի հետ համընթաց։ Անտիկ շրջանի սկիզբը ընդունված է հաշվել հին Օլիմպիական խաղերի սկզբնավորումից՝ մ․ թ․ ա․ 776 թվականից։
Դասական Հունաստան (մ․ թ․ ա․ V—IV դարեր)
Մ․ թ․ ա․ V—IV դարեր՝ պոլիսային կառուցվածքի բարձրագույն զարգացման շրջան։ Հույն-պարսկական պատերազմում (մ․ թ․ ա․ 500—449թթ․) հույների հաղթանակի արդյունքում տեղի ունեցավ Աթենքի ծաղկումը, ստեղծվեց Դելոսսյան միությունը (Աթենքի գլխավորությամբ)։ Աթենքի բարձրագույն իշխանության, քաղաքական կյանքի մեծ մասամբ ժողովրդավարացման և մշակույթի ծաղկումը տեղի ունեցան Պերիկլեսիի կառավարման օրոք (մ․ թ․ ա․ 443—429 թթ․)։ Աթենքի և Սպարտայի միջև կռիվը Հունաստանի հեգեմոնիայի համար և Աթենքի ու Կորնթոսի միջև հակասությունը՝ կապված առևտրական ճանապարհների համար մղվող կռիվների հետ, հանգեցրին Պելոպոնեսյան պատերազմի (մ․ թ․ ա․ 431—404 թթ․), որն ավարտվեց Աթենքի պարտությամբ։
Հելլենիստական շրջան
Հելլենիստական (մ․ թ․ ա․ IV—I դարեր)։ Ալեքսանդր Մակեդոնացու համաշխարհային տիրապետության կարճաժամկետ հաստատում։ Հելլենիստական արևելյան հունական պետության վերածնունդ, ծաղկում և անկում։
Հլլենիստական առաջին շրջան (մ․ թ․ ա․ 334—281 թթ․)
Ալեքսանդր Մակենդոնացու զորքերի հույն–մակեդոնական արշավանքները, նրա համաշխարհային իշխանության համառոտ պատմությունը և անկումը մի շարք հելլենիստական պետությունների շարքում։
Բարձր հելլենիզմը համընկավ կատաղի պունիկյան պատերազմներին՝ գրավելով Հռոմի ուշադրությունը արևելյան միջերկրածովյան շրջաններից, տևելով մինչև հռոմեացիների 168 թ նվաճումները և նրանց կողմից Կորիֆի կործանումը։ Այդ տարիներին ծաղկում ապրեց Հռոդոսը, մեծ դեր խաղաց հարուստ Պերգամոնյան թագավորությունը Աթթալա I (241—197 թթ․) և Եվմենե II օրոք (197—152 годы), ստեղծվեցին Պտղոմեոսյան Եգիպտոսի փառահեղ հուշարձանները։
Հելլենիստական առաջին շրջանը բնութագրվում է արքաների աստվածացման ավանդույթի սկզբնավորմամբ ։ Հելլենիզմի դարաշրջանի ավարտին թագավորական մշակույթը դարձավ «վիզանտական այցեքարտ», նրա կառույցները ու ծիսակատարությունները մուտք գործեցին հանրային կյանքի բոլոր ոլորտներ՝ դառնալով դարաշրջանի սուրբ պրակտիկայի կարևորագույն գիծը։
Հելլենիստական երկրորդ շրջան (մ․ թ․ ա․ 281—150 թ․)
Արևելյան հունական պետականության մշույթի և տնտեսության ծաղկում։
Հելլենիստական երրորդ շրջան (մ․ թ․ ա․ 150—27 թ․)
Հելլենիստական պետականության ճգնաժամ և անկում։
Հռոմեական կայսրություն
Հռոմեական կայսրություն (մ․ թ․ ա․ 27 թ․ — մ․ թ․ 476 թ․)
Պատմագրություն անտիկ շրջանի և միջնադարի շրջանաբաժանման հարցի շուրջ
Հետևյալ հարցի պատմագրությունը ծնվել է դեռևս դարի կեսին, բայց նրա առաջնորդները չէին տարբերակում անտիկ շրջանը միջնադարից։ Օրինակ՝ Օտտոն Ֆրեյզենգենտսկու (1111—1158 թթ․) մոտ բացակայում էր միջնադարի սկզբի մասին պատկերացումը, չկար անտիկ պատմության և միջնադարի միջև ընդմիջում։ Հռոմեական կայրության ընդունված պատմությունը ընթանում է Ֆրիդրիխ Բարբարոսից հետո առանց ընդմիջման։ Նա միայն նշում է մի քանի փոփոխություններ իր ժամանակակից կայսրության համար․ «այսուհետ կայսրության ղեկավարումը թուլացավ նրանով, որ «Կոստանդինի պարգև»–ի ժամանակ երկրային իշխանությունը պատկանեց պապին»։
Ի տարբերություն միջնադարյան մտքերի՝ հումանիստները միջնադարն առանձնանցնում էին անտիկ շրջանից։ Պետրարկան առաջիններից մեկն էր, որ առանձնացրեց «medium aevum՝ միջնադար» կամ միջին դարեր՝ որպես նոր շրջան՝ առանձնացված անտիկ շրջանից։ Այդ ձևով հումանիստները համարավեցին երեքանդամանոց խմբավորման ստեղծողները հին, միջին և նոր պատմական շրջաններում ։ Մաքիավելին նկատում էր, որ Հռոմեական կայսրությունը կործանվել է բարբարոսների կողմից, ինչը նշանակում էր նոր շրջանի սկիզբ։ Նա հերքողաբար էր մոտենում քրիստոնեությանը՝ ասելով, որ անտիկ շրջանի կրոնը դաստիարակում էր մարդկանց մեջ քաղաքացիական խիզախություն, իսկ քրիստոնեությունը քաղաքացիական խառնվածքի վրա ունեցավ թուլացնող ազդեցություն, որը և խարխլեց կայսրության հզորությունը։ Քրիստոնեությունը կայսրություն մտցրեց նոր խառնաշփոթներ և դրանով հեշտացրեց գրավումը բարբարոսների համար ։
Ռեֆորմացիայի ժամանակ Մարտին Լյութերի ուղեկից Ֆիլիպ Մելանխթոնը պապականության և վանականության առաջացումը կապում էր մշակույթի անկման հետ, որը տեղի ունեցավ գոթերի, վանդալների և գունների կողմից Հռոմեական կայսրության կործանումից հետո, որի արդյունքում ծագեցին ուսմունքների նոր կաղապարներ և հաստատվեցին շատ սնահավատություններ։ Սեբաստյան Ֆրանկը, իր ամբողջ կյանքը նվիրելով ազգային հարցերի համար կռիվներին, հաստատեց, որ Հռոմեական կայսրությունը ընկավ, քանի որ բռնապետական պետություն էր, և պետք է անկում ապրեր, ինչպես դրա նախորդ բոլոր կայսրությունները։ Բանականությունն իր տեղը զիջեց անիմացությանը, մարդիկ կրկին սկսեցին աղոթել տեսանելի առարկաներին, պապին ու կայսրին աաստվածացնել, կառուցել եկեղեցիներ ու վանքեր։ Ֆրանկը նշում էր, որ «բարբարոսական դարաշրջանի» [ամենայն հավանականությամբ այդպես է հանդես եկել վաղ միջնադարը] առանձնահատկությունը ազնվականության տիրապետությունն ու ամրությունն էր ։ Բողոքական պատմաբան Ցելլարիան (Քրիստոֆոր Քելլեր) «Միջին դարերի պատմություն» աշխատությունը սկսում է Կոստանդին Մեծի ժամանակաշրջանում Հռոմեական կայսրությունում քրիտստոնեական հաղթանակով։
Հարկ է հիշատակել այնպիսի գործիչի, ինչպիսին է հոգևորական և աստվածաբանության դոկտոր Ժանն–Բեննիս Բոսյուեն (1627—1704)։ Նրա շրջանաբաժանումն ունի զուտ աստվածաշնչյան բնույթ՝ կապելով նոր ժամանակի սկիզբը Կոստանդին Մեծի կառավարման հետ։ Այսպիսով՝ միջին դարերի պատմությունը նրա շրջանաբաժանմամբ բացակայում է ։ Նրա շրջանաբաժանման հիմնական գաղափարը նրանում է, որ ֆրանկները Հռոմեական կայսրության իրական հետևորդներն են, ինչը նշանակում է՝ Ֆրանսիական միապետությունը ներկայացվում է աշխարհում որպես ամենահինն ու ազնվականը։
Լուսավորական դարաշրջանի գործիչները՝ Վոլտեր, Շառլ Մոնտեսքյո, Վիլյամ Ռոբերտսոն, ընդհանուր առմամբ հակված են կարծելու, որ Հռոմեական կայսրության թուլացման և անկման պատճառները թաքնված են զինվորների վրեժխնդրության, կառավարության թալանի, ծանր հարկային բեռի և հնզանդության սովորության մեջ, որոնք թուլացրին տարբերվող հռոմեացիների ռազմատենչության և անկախության ոգին։ Շքեղության և բարոյականության սովորույթները լրացնում էին այս պատկերը։ Բարբարոսների ներխուժումը միայն արագացրեց անկման գործընթացը։ Միջնադարի սկիզբը որոշվում է Հռոմի անկմամբ մ․ թ․ V դ․։ Էդվարդ Գիբբոնի (1737—1794) ստեղծագործությունը («Հռոմեական կայսրության անկումն և կործանումը») ունեցավ ցնցող հաջողություն․ այն վկայակոչել են շատ եվրոպական պատմաբաններ։ Հիմնականում մեղադրում են քրիստոնեությանը ցանկացած մշակույթի հանդեպ իր թշնամանքի համար, բայց, դրանից բացի, առանձնացնում են անկման այլ պատճառներ՝ կապված ավելի վաղ Լուսավորության գործիչների հետ ։
Ժուլ Միշլեն (1798—1874) առաջ է քաշել մի գաղափար, ըստ որի ամբողջ պատմությունը մարդկության պայքարն է բնության դեմ, ազատության պայքարը՝ անհրաժեշտության դեմ։ Հռոմը, նրա կարծիքով, մեծացել է կենդանի օրգանիզմի ճշգրտությամբ՝ իրեն ձուլելով ամբողջ աշխարհը։ Բայց Հռոմը տառապում էր անբուժելի հիվանդությամբ՝ ստրկությամբ, որն էլ դարձավ Հռոմեական կայսրության անկման պատճառը․ այն քայքայեց հռոմեական օրգանիզմը, և վերջապես, սպանեց նրան։ Բարբարոսները, քրիստոնյաները և ստրուկները դեմ դուրս եկան այս կեղծ միասնությանը և ոչնչացրին այն։ Հռոմեկան կայսրության փոխարեն եկավ քրիստոնեությունը և եկեղեցու գերիշխանությունը՝ սանձազերծելով կոպիտ ուժ ։
Գիբբոնի ժամանակներից ի վեր պատմական և ժամանակակից գրականության մեջ ավանդաբար ուշ անտիկ շրջանի բովանդակությունը մեկնաբանվում է բացառապես բացասական տեսանկյունից, ինչպես հռոմեական պետական համակարգի փլուզումն ու կայսրության քայքայումը։
«Ուշ անտիկ շրջան» տերմինը լայն օգտագործման մեջ է մտել ականավոր պատմաբան և սոցիոլոգ Մաքս Վեբերի հետազոտությունների շնորհիվ, թեև մեկ այլ ոչ պակաս հայտնի գիտնական, շվեյցարացի մշակութաբան Յակոբ Բուրկհարդտը նմանատիպ տերմին է օգտագործել արդեն 1853 թվականին «Կոստանդին Մեծի դարը» գրքում։
Գատիշչե (այլ կիրառումներ)
Գատիշչե, կարող է վերաբերել՝
Անտիկ աշխարհ
Պատմագրություն անտիկ շրջանի և միջնադարի շրջանաբաժանման հարցի շուրջ
1970-ական թթ․ սկզբին՝ Մեծ Բրիտանիայում Փիթեր Բրաունի «Ուշ անտիկ շրջանի աշխարհը» մենագրության հայտնվելուց հետո, ուշ անտիկ շրջանը սկսեց հասկացվել որպես ինքնուրույն պատմական դարաշրջան (լայն ժամանակագրական շրջանակներում՝ III դ․ կեսերից VII դարը, նեղ առումով՝ IV—VI դդ․)։ Փիթեր Բրաունը կրոնական գործոնը տեսնում է որպես ուշ անտիկ շրջանի հանրության զարգացման հիմքը։ Հենց քրիստոնեական եկեղեցու կազմավորումն ու զարգացումը, ուշ Հռոմեական կայսրության քրիստոնեացումը, դրույթների ստեղծումը և քրիստոնեության մեջ տարբեր ուղղությունների ի հայտ գալը, գաղափարախոսությունների, կրթական համակարգի և մշակույթի ոլորտներում փոփոխությունները որոշակիացրին ուշ անտիկ շրջանի հանրության դիմագիծը։ Փիթեր Բրաունը ընթերցողներին ցույց տվեց ուշ անտիկ շրջանի պատկերը որպես հնարավորությունների և արմատական փոփոխությունների, բազմազանության և ստեղծագործության ժամանակաշրջան, ինչն իր արտացոլումն է գտել չափազանց հարուստ գրական ավանդույթների, արվեստի գործերի, շինարարության և այլ ոլորտներում։ Հռոմեական կայսրությունը ներկայացվում է բազմահավատության զարգացմամբ, որտեղ քրիստոնեության  հետ միասին իրենց դերն են խաղացել նորպլատոնականությունը, հին անտիկ շրջանի լեզվական մշակույթը և նաև կրոնական տարբեր պրակտիկաները ։
Որպես կանոն ժամանակակից հետազոտողները իրենց պարբերականությունը կառուցում են կայսրերի կառավարման տարիների հենքով կամ արևէ դարակազմիկ իրադարձության հիման վրա։ Այդպիսի ուղենիշները՝ ուշ անտիկ շրջանի սկիզբը որոշարկող, ամենից հաճախ կապված են Դիոկղետիանոսի, Կոստանդինի և 395 թվականին կայսրությունը պաշտոնապես երկու մասին բաժանելու հետ։ Բայց բոլոր այս ժամանակները պայմանական են և ընդունվել են միայն հետազոտությունների հարմարության համար։
Հարկ է նշել նաև այն փաստը, որ մինչև վերջերս այնպիսի խոշոր հրատարակություններ, ինչպիսիք են Քեմբրիջի անտիկ պատմության (1923—1939) առաջին հրատարակությունը ավարտվում էր 324 թվականով՝ կայսր Կոստանդինի կառավարման թվով։ Սակայն, այդ նույն քեմբրիջյան պատմության երկրորդ հրատարակությունը ավարտվում է 600 թվականով ։
Այնպիսի ուսումնասիրողների, ինչպիսիք են՝ Առնոլդ Խյուն, Մարտին Ջոնսը և Փիթեր Բրաունը, հետագա գործերում ժամանակահատվածի հերթափոխը նախատեսվում է մինչև ուշ անտիկ շրջանի 641 թվականը Ջոնսի մոտ և 800 թվականը Բրաունի մոտ (Կառլոս Մեծի թագադրումը «արևմուտքի կայսր»)։
Շատ հաճախ ուշ անտիկ շրջանի վերնաժամկետ են համարում բյուզանդական պատմության իրադարձությունները, ինչպես՝ Հուստինիանոսի մահը 565 թվականին, Ֆոկիայի հեղաշրջումը 602 թվականին կամ արաբական ներխուժումը Բյուզանդիա 630-ական թթ․ (մասնավորապես Առաջավոր Ասիայում և Հյուսիսային Աֆրիկայի երկրներում հենց արաբական նվաճումներն են համարվում այդ երկրների հնագույն պատմության ավարտը)։
Այսպիսով՝ ուշ անտիկ շրջանի ինչպես ստորին, այնպես էլ վերին սահմանները մնում են բանավիճային հարցեր։
Անտիկ աշխարհի աշխարհագրություն
Բալկանյան Հունաստանը հնում զբաղեցնում էր մոտավորապես 88 հազ կմ2 տարածք։ Հյուսիս–արևմուտքում սահմանակից էր Իլլիրիային, հյուսիս–արևելքում՝ Մակեդոնիային, արևելքից ողողված էր Իոնիկ, հարավ–արևելքից՝ Միրթոյական, արևելքից՝Էգեյան և Ֆրանսիական ծովերով։ Ներառում էր երեք տարածաշրջան՝ Հյուսիսային Հունաստան, Կենտրոնական Հունաստան ևՊելոպոնես։ Հյուսիսային Հունաստանը՝ Պինդ լեռնաշղթայով բաժանվում էր արևմտյան (Էպիրոս) և արևելյան (Թեսալիա) մասերի։ Կենտրոնական Հունաստանը առանձնացավ հյուսիսային Հունաստանից Վելուխի և Էտտա լեռներով․ կազմված էր տասը մարզերից (արևմուտքից դեպի արևելք)՝ Ակարնանիա, Էտոլիա, Լոկրիդա, Դորիդա, Ֆոկիդա, Բեոտիա, Մեգարա և Ատտիկա։ Պելոպոնեսը մնացած Հունաստանի հետ միացվել է նեղ (մինչև 6 կիլոմետր) Կորնթոսի պարանոցով։
Կղզային Հունաստանում մի քանի հարյուր կզղիներ են հաշվվում, որոնք ունեցել են չորս մեծ կղզեխմբներ՝ Կիկլադյան կզղիները՝ Էգեյան ծովի հարավ–արևմուտքում, Հյուսիսային Սպորադները՝ Էգեյան ծովի հյուսիսում, Դոդեկանեսը՝ Էգեյան ծովի հարավ–արևմուտքում և Իոնասական կղզիները՝ Հունաստանի արևմտյան ափի մոտ։ Հունական կզիներից ամենից խոշորները էին՝ Կրետեն՝ Պելոպոնեսից և Էվբեից հարավ–արևելք՝ Կենտրոնական Հունաստանից առանձնացված Էվրիպի նեղ նեղուցով։ Կղզիներից առավել զգալիները Հունաստանի արևմտյան ափին Կերկիրան, Լեֆկասը, Կեֆալոս և Զակինթոս էին։
Բալկանյան Հունաստանը հիմնականում լեռնային երկիր էր (հյուսիսից հարավ այնտեղով են անցնում Դինարական Ալպերի երկու ճյուղերը)՝ չափազանց կտրտված ափային գծով և բազմաթիվ ծոցերով (ամենախոշորները՝ Ամվրակիսոս, Կորնթոսի պարանոց, Մեսինա, Լակոնիա, Արգոլիդիա, Սարոնիկոս, Մալիակոս և Պագաստիկոս)։
Անտիկ աշխարհ և ժամանակակից հասարակություն
Զանգվածային լրատվամիջոցների և ընթերցողների նախասիրությունների վերլուծությունները ցույց են տալիս, որ XX—XXI դարերի սահմանագծին հասարակությունը գտնվում է անտիկ ժառանգության նկատմամբ հետաքրքրության բարձրացման վրա։ Ամբողջ աշխարհում հնագիտական որոնումներ են կատարվում, և դրանց արդյունքները անմիջապես դառնում են զանգվածային լրատվամիջոցների տեղեկատվության և հանրային քննարկման առարկա։
XIX դարում ձևավորվել է «հունական հրաշքի» տեսությունը՝ դասական Հունաստանի արվեստի բացարձակ կատարելությունը, որը, համեմատած հելլենիզի մշակույթի և Հռոմի հետ, անկումն էԷպիգոնիզմի։ Գրատպության զարգացումը խթանել է հույն և լատինացի հեղինակների ուսումնասիրություններն ու նրանց հետ ծանոթությունը։ Պյութագորասի թեորեմը, Էվկլիդեսի երկրաչափությունը, Արքիմեդի օրենքը դարձան դպրոցական ուսուցման հիմքերը։ Անտիկ աշխարհագրագետների աշխատությունները՝ Երկրի գնդաձևությունից ստացված և դրա ծավալը հաշվարկված, նշանակալի դեր խաղացին մեծ աշխարհագրական հայտնագործություններում։ Անտիկ մտածողների փիլիսոփայական համակարգերը ոգեշնչեցին նոր ժամանակների փիլիսոփաներին։
Եվրոպական թատրոնը և գրականությունը մշտապես անդրադարձել են անտիկ շրջանին և ավելի բազմազան են դարձել կապերը նրա հետ։ Մշակվել են անտիկ սյուժեներ՝ Վիլիամ Շեքսպիրի «Անտոնիոս և Կլեոպատրա» և «Հուլիոս ԿԵսար», Ժանն Ռասինի «Անդրոմաքե», «Ֆեդրա» և «Բրիտանիկուս», Պիեռ Կոռնեյլի «Մեդեա», «Հորացիոս» և «Պոմպեյ»։ Ամբողջական պիեսներ բեմադրվեցին։ Օրինակ՝ Շեքսպիրի «Սխալների կատակերգություն» կրկնում է Պլավտուսի «Մենեխմները», իսկ Մոլիերիի «Ժլատը»՝ Պլավտիուսի «Լառչիկը»։ Մոլիերի, Լոպե դե Վեգայի, Կառլո Գոլդոնիի կատակերգությունները նման են Պլավտիուսի ճարպիկ, խելացի ծառաներին, որոնք օգնում են տերերին կազմակերպել իրենց սիրային գործերը։ Թարգմանվել են անտիկ վեպերը և դրանց նմանակմամբ գրվել են նորերը։
Շատ անտիկ կերպարներ և սյուժեներ՝ աստվածների, աստվածուհիների, հերոսների, մարտերի և տոների մասին, մեկնաբանվել են իրենց ժամանակի ճաշակի համաձայն։ Ֆրանսիական մեծ հեղափոխության ակտիվ գործիչ, նկարիչ Դավիթը, ի տարբերություն նկարիչների, որոնց գործերում արտացոլված են ազնվականների նախասիրությունները, գրել է անտիկ հերոսների, հայրենասիրական և քաղաքական զգացմունքների մասին՝ «Հորացիուսի երդումը», «Սոկրատի մահը», «Լեոնիդը Թելմոպիլիայում»։
Հռոմեական իրավունքը դրվեց ռոմանոգերմանական ընտանիքի իրավական համակարգի հիմքում։
Անտիկ մշակույթի հարմարեցումը Ռուսատաատնում
Հին Ռուսիայում անտիկ մշակույթի առաջին աղբյուրը դարձավ ուղղափառ գրականությունը՝ Ռուսիա ներթափանցած Բյուզանդիայից և հարավային սլավոնական հողերից՝ քրիստոնեության հետ միասին։ Հին Ռուսիայում անտիկ դիցաբանությունը կորցրեց մշակութային բովանդակությունը և վերածվեց զուտ կրոնականի՝ հակառակ քրիստոնեության ։ Անտիկ իրականության նշումը հին ռուսական գրականության մեջ ուղեկցվեց «հելլենական հրճվանքի» անվերապահ դատապարտմամբ։ Համատեքստից դուրս բերված անտիկ փիլիսոփաների մեջբերումները ներկայացնում էին քրիստոնեական գաղափարների հաստատումը։ Անտիկ աստվածությունները հիշատակվում էին որպես հեթանոսական սատանաներ կամ դիտվում էին որպես պատմական անհատականություններ։ Սրբազան պատմության համատեքստում անտիկ պատմությունը հետաքրքրել է դպիրներին և ընկալվել է եկեղեցական ավանդության պրիզմայով ։ Անտիկ հեղինակների փիլիսոփայական որոշ կառույցներում, օրինակ՝ Պլատոնի, ուղղափառ գրողներն իրենց էությամբ ներկայացվում էին քրիստոնեական, հենց այդ պատճառով էլ արժանի են պահպահման։ Նրանք հայտնվել էին հին ռուսական գրքերում (հեղինակային հղմամբ կամ անանուն) ։
Անտիկ անցյալի մասին վկայությունները ներառում էին նաև պատմական ստեղծագործություններ։ XI—XII դարերում է թարգմանվել Իոսիֆ Ֆլավիոսի «Հրեական պատերազմի պատմությունը»։ Այն գիտեին և իրենց ստեղծագործություններում օգտագործեցին Իոսիֆ Վոլոցկին, Իվան Ահեղը, Ավվակում երեցը ։ Արդեն XI դարում Ռուսիայում հայտնի էին հնագույն աշխարհի պատմությունը արտացոլող բյուզանդական քրոնիկները։ Ավելի ուշ ռուս ընթերցողին հասանելի են դառնում նաև Ալեքսանդր Մակեդոնացու և Տրոյական պատերազմի մասին ստեղծագործությունները ։
XVII դարում իրավիճակը սկսեց փոխվել, իսկ Պետրոս I օրոք պետությունը նպատակաուղղված տարածում էր անտիկ մշակույթի մասին գիտելիքները։ Անտիկ մշակույթը դարձավ ռուսական մշակույթի օրգանական հատվածը։ Առանց նրա հետ ծանոթանալու հնարավոր չէ հասկանալ ռուս դասական գրականության մեջ բազմաթիվ հունական և հռոմեական վերհուշը։ Ռուստաստանում դեռևս XVIII դարում թարգամանում էին անտիկ հեղինակներին, և արդեն Գավրիլ Ռոմանովիչ Դերժավինը գրեց իր «Հուշարձան»–ը Հորացիոսի «Հուշարձանի» ազդեցությամբ։ Ալեքսանդր Սերգեևվիչ Պուշկինը հրաշալի գիտեր հռոմեական գրականություն։ Իրականում նրա թարգմանությունները համարժեք են բնօրինակներին և չունեն հավասարները։
Անտիկ թեմաներին են անդրադարձել Դմիտրի Սերգեևիչ Մերեժկովսկին («Հուլիանոս Ուրացող»), Լեոնիդ Անդրեևը («Սաբինուհու առևանգումը» և «Ձին սենատում» պիեսները)։ Հայրենական անտիկագիտության հիմնադիր Միխայիլ Սեմյոնովիչ Կուտորգիի (1809—1889) կարծիքով «ոչ մի սկիզբ ռուս ժողովրդի վրա այդքան ուժեղ ազդեցություն չի թողել, ինչպես հելլենականի սկիզբը», որովհետև այն «մատնանշել և մշտապես ցույց է տվել Հունաստանի պատմության ուսումնասիրման անհրաժեշտությունը, ավելի ճիշտ՝ հելլենականության անհրաժեշտությունը մեր սեփական ռուս ազգության իմացության համար» ։ Ակադեմիկոս Ավգուստ Կռիլովիչ Նաուկը (1822—1892) կարծում է, որ «նոր հույներից բացի չկա հին հելլեների հետ իր պատմական ճակատագիրը կապած այլ ժողովուրդ, ինչպես ռուս ժողովուրդը» ։
Հղումներ
Կատեգորիա:Անտիկ դարաշրջան Կատեգորիա:Հին Հունաստանի պատմություն Կատեգորիա:Հին Հռոմի պատմություն
Վլադիմիր Կիմ
Վլադիմիր Սերգեևիչ Կիմ, ղազախ գործարար, գունավոր և թանկարժեք մետաղների արդյունահանմամբ և վերամշակմամբ զբաղվող «KAZ Minerals» ընկերության նախագահ և հիմնական բաժնետեր, «Ղազախմիս հոլդինգի» նախագահ, տեխնիկական գիտությունների թեկնածու։
Կենսագրություն
Վլադիմիր Կիմը ծնվել է 1960 թվականի հոկտեմբերի 29-ին, Ղազախստանի հարավում գտնվող Մաքթաարալի շրջանի Սլավյանկա (այժմ՝ Միրզաքենտ) գյուղում։ Ազգությամբ կորեացի է։
Ավարտել է Ա. Պուշկինի անվան միջնակարգ դպրոցը, ապա՝ 1982 թվականին, Ղազախստանի առաջատար ճարտարապետաշինարարական ակադեմիան (այն ժամանակ հայտնի էր որպես Ալմա-Աթայի ճարտարապետական ինստիտուտ)։
Ղազախստանի անկախացումից հետո նա վերապատրաստվել է Գերմանիայում, Շվեյցարիայում և Հարավային Կորեայում։
1995 թվականին նշանակվել է «Ժեզկազգանցվետմետ» ԲԲԸ-ի գործադիր տնօրեն և գլխավոր գործադիր տնօրեն։ 2000 թվականի դեկտեմբերին ընտրվել է նույն ընկերության տնօրենների խորհրդի նախագահ։ 2005 թվականին նա ընտրվել է «Ղազախմըս» ընկերության տնօրենների խորհրդի նախագահ։ Ընկերությունը 2014 թվականին վերակազմակերպման ավարտից հետո վերանվանվել է «KAZ Minerals»։
2013 թվականի մայիսին հրաժարական է տվել տնօրենների խորհրդի նախագահի պաշտոնից, սակայն որպես որպես ոչ գործադիր տնօրեն անդամակցել է «KAZ Minerals» ընկերությանը    ։
Ըստ «Ֆորբս» ամերիկյան ֆինանսատնտեսական ամսագիրի՝ 2015 թվականի մարտին Վլադիմիր Կիմի անձնական կարողությունը գնահատվել է 1,8 միլիարդ դոլար (1054-րդն աշխարհում), 2018 թվականին՝ 3,1 միլիարդ դոլար Քիմը ցուցակում զբաղեցրել է (776-րդն աշխարհում)։ 2020 թվականի հոկտեմբերի դրությամբ նրա կարողությունը կազմել է 4,1 միլիարդ դոլար, և ըստ «Ֆորբս» ամսագիր՝ նա համարվել է Ղազախստանի ամենահարուստ մարդը։
Ամուսնացած է, ունի երեք երեխա ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ղազախներ Կատեգորիա:Միլիարդատերեր Կատեգորիա:«Ֆորբսի» վարկանիշային աղյուսակներ Կատեգորիա:20-րդ դարի գործարարներ Կատեգորիա:Տեխնիկական գիտությունների թեկնածուներ Կատեգորիա:Ղազախստանի պետական գործիչներ
Գար (այլ կիրառումներ)
Գար, կարող է վերաբերել՝
Ռիբալսկի գյուղական խորհուրդ (ախտիրսկի շրջան)
Ռիբալսկի գյուղական խորհուրդ  (Рибальська сільська рада), Ուկրաինայի Սումիի մարզի Ախտիրսկի շրջանում ։
2001 թվականի տվյալներով Ռիբալսկի գյուղական խորհրդում բնակվում էր 1031 մարդ։ Խորհրդում կա 7 բնակավայր։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի բնակավայրեր
Ղեյրաթի
Ղեյրաթի (իսկական անունը՝ Հովհաննես, ), հայ աշուղ ։
Կենսագրություն
Ծնվել է 1824 թվականին Էրզրումում։
1870-ական թվականներից աշուղական երգը հնչել է միայն հայերեն։ Նա նույնպես հորինել է հայերեն երգեր, շրջագայել Կովկասի հայաբնակ վայրերում։
Ղեյրաթիից պահպանվել են սակավաթիվ երգեր՝ Կարնո բարբառով։
Մահացել է 1848 թվականին Ալեքսանդրապոլում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ աշուղներ
Էդուարդ Ղազարյանց
Էդուարդ Երվանդի Ղազարյանց (Գազարով, ), հայազգի կոմպոզիտոր, ակորդեոնահար, մանկավարժ։
Կենսագրություն
Էդուարդ Ղազարյանցը ծնվել է 1936 թվականի մայիսի 23-ին Բաքվում։ 1959 թվականին ավարտել է Բաքվի կոնսերվատորիայի կոմպոզիցիայի բաժինը։
1979-1985 թվականներին եղել է Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզի երգի-պարի պետական անսամբլի գեղարվեստական ղեկավար։ 1982-1990 թվականներին դասավանդել է Ստեփանակերտի երաժշտական ուսումնական հաստատություններում, 1990 թվականին դարձել է ԽՍՀՄ կոմպոզիտորների միության ԼՂԻՄ բաժանմունքի նախագահ, իսկ 1991-1995 թվականներին եղել է ԼՂՀ կոմպոզիտորների միության նախագահը։
Ստեղծագործություններ
Գրել է 3 սիմֆոնիա, «Արցախի դուստր՝ Ռուզան» բալետը (1986), «Պոեմ Գյումրու մասին» (1988, խոսք՝ Գ. Վանյանի)՝ սիմֆոնիկ նվագախմբի և մեներգիչների համար, կանտատներ, քնարական երգեր, խմբերգեր, գործիքային պիեսներ, թատերական երաժշտություն։
Էդուարդ Ղազարյանցը մահացել է 1996 թվականի սեպտեմբերի 10-ին Կիրյաթ Գաթում (Իսրայել)։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հայ կոմպոզիտորներ Կատեգորիա:Հայ ակորդեոնահարներ
Փուրդի
Փուրդի, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Երզնկայի գավառում ։ Գտնվում էր Երզնկա քաղաքից հարավ-արևելք, Սուրբ Լույս լեռան հարավարևմտյան կողմում, գետահովտում ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ալեքսանդրիա (գյուղ, Կամեն-Կաշիրսկիի շրջան)
Ալեքսանդրիա (Олександрія), գյուղ Ուկրաինայի Վոլինի մարզի Կամեն-Կաշիրսկիի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Ալեքսանդրիա գյուղում բնակվում էր 191 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 1695 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 112,68 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Վոլինի մարզի Կամեն-Կաշիրսկիի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Գորնորեչենսկի
Գորնորեչենսկի (Горнореченский), քաղաքատիպ ավան Ռուսաստանի Պրիմորիեի երկրամասի Կավալերովսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2010 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 3110 մարդ։
Ստեպովոե (ավան, Կրասնոկուտի շրջան)
Ստեպովոե (Степове), ավան Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Կրասնոկուտի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1801 թվականին։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Կրասնոկուտի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի ավաններ Կատեգորիա:1801 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Գևորգ Կակոսյան
Գևորգ Արայի Կակոսյան ( մահացած է Կահիրեում, թաղված է Բեյրութում ), հայ օպերային երգիչ։
Կենսագրություն
1966 թվականին ավարտել է Բեյրութի ազգային երաժշտանոցը, 1966-1968 թվականներին կատարելագործվել է Հռոմի «Սանտա Չեչիլիա» ազգային ակադեմիայում, Սիենայի Չիկիանա երաժշտական ակադեմիայի դասընթացներում ։
1968-1969 թվականներին Կակոսյանը մենահամերգներով հանդես է եկել Երևանում (երգել Դոն Բազիլիոյի դերերգը Ռոսսինիի «Սևիլյան սափրիչ» օպերայում)։ Մենահամերգներում երգել է հայ դասական ու ժամանակակից (Կոմիտաս, Տիգրան Չուխաճյան, Արմեն Տիգրանյան, Դ. Ղազարյան և ուրիշներ), արևմտաեվրոպական (Լյուդվիգ վան Բեթհովեն, Ռոբերտ Շուման, Մոդեստ Մուսորգսկի, Մորիս Ռավել, Ջորջե Էնեսկու և ուրիշներ) կոմպոզիտորների օպերային և կամերային երկեր։
Մահ
Գևորգ Կակոսյանը մահացել է 1969 թվականի նոյեմբերի 25-ին, Կահիրեում, թաղված է Բեյրութում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հայ օպերային երգիչներ Կատեգորիա:Հայ երաժիշտներ
Դմիտրի Կոզակ
Դմիտրի Կոզակ (Дмитрий Николаевич Козак, ), ռուս քաղաքական գործիչ, 2008 թվականի հոկտեմբերի 14-ից Ռուսաստանի Դաշնության Կառավարության նախագահի տեղակալ։
Ռուսաստանի Դաշնության Տարածքային զարգացման նախարար (2007-2008 թթ), Ռուսաստանի Դաշնության նախագահի լիազոր ներկայացուցիչ Հարավային դաշնային օկրուգում (2004-2007 թթ)։
Կենսագրություն
1976-1978 թվականներին զինվորական ծառայության է անցել Խորհրդային բանակում։ 2006 թվականի նոյեմբերի 12-ին Ռուսաստանի պաշտպանության նախարար Սերգեյ Իվանովը Վեստի շաբաթ ծրագրին տված հարցազրույցում հայտնել է, որ հեռուստադիտողներին պատրաստ է բացահայտել «գաղտնիքը»․ Կոզակը ժամկետային զինծառայող է եղել ԽՍՀՄ Գլխավոր շտաբի Գլխավոր հետախուզական վարչության Հատուկ նշանակության զորքերում ։ Տեղեկատվություն Հատուկ նշանակության զորքերում իր ծառայության մասին, ինքը Կոզակը հաստատել է, 2011 թվականին «Metro Մոսկվա» թերթի թղթակցին տված հարցազրույցում, նշելով, որ «դեսանտի ծառայությունը դա հաճելի է և հետաքրքիր ծառայություն էր, հատկապես երիտասարդների համար» ։
Համալսարանի ավարտից հետո․
Գնահատականներ
Դմիտրի Կոզակը համարվում է նախագահ Վլադիմիր Պուտինի թիմի առանցքային դեմքերից մեկը։ 2004 թվականին գլխավորել Է Վլադիմիր Պուտինի նախընտրական շտաբը ։ Նրան հանձնարարված էր համապատասխանեցնել տարածաշրջանային և դաշնային օրենսդրությունը, վերաբաշխել լիազորությունները կենտրոնի և տարածաշրջանների միջև, տեղական ինքնակառավարման բարեփոխումը, վարչական բարեփոխումը ։
2003 թվականի նոյեմբերին Մոլդովայի հետ առևտրատնտեսական հարաբերությունների զարգացման հարցերով Ռուսաստանի նախագահի հատուկ ներկայացուցիչը։ Մոլդովայի և Մերձդնեստրի միջև հակամարտության կարգավորման և վերամիավորման նրա առաջարկած ծրագիրն ընդունվել է ինչպես Մերձդնեստրի կառավարության, այնպես էլ Մոլդովայի նախագահ Վորոնինի կողմից, սակայն ԱՄՆ-ի դեսպանի ճնշման տակ Վորոնինը հրաժարվել է ծրագրից ։
Հարավային դաշնային օկրուգում կես ներկայացուցչի պաշտոնում Կոզակը փաստացի մտցված նախագահական ուղղակի վարչության ուղեկցորդն էր։
Սեփականություն և եկամուտներ
Պաշտոնական տվյալների համաձայն՝ 2011 թվականի ընթացքում Կոզակի եկամուտը կազմել է 3,0 մլն ռուբլի, կնոջ եկամուտը՝ 6,97 մլն ռուբլի։ Ընտանիքին են պատկանում 2 հողամաս՝ 70 ակր ընդհանուր մակերեսով, 2 բնակարան, 2 մեքենա-տեղ, բնակելի տուն՝ 782,4 մ² մակերեսով և Audi մարդատար ավտոմեքենա ։ Կոզակի ընտանիքի համախառն եկամուտը 2010 թվականին կազմել է 20,38 մլն ռուբլի ։
Անձնական կյանք
Երկու անգամ ամուսնացել է։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հարավային դաշնային շրջան Կատեգորիա:Ռուսաստանի իրավաբաններ Կատեգորիա:«Միասնական Ռուսաստան» կուսակցության անդամներ Կատեգորիա:Խորհրդային իրավաբաններ Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Ռուսաստանի «Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 1-ին աստիճանի շքանշանի ասպետներ Կատեգորիա:Ռուսաստանի «Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 2-րդ աստիճանի շքանշանի ասպետներ Կատեգորիա:Ռուս քաղաքական գործիչներ
Ռյասնոե (գյուղ, Կրասնոպոլիեի շրջան)
Ռյասնոե (Рясне), գյուղ Ուկրաինայի Սումիի մարզի Կրասնոպոլիեի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1670 թվականին։
2001 թվականի տվյալներով Ռյասնոե գյուղում բնակվում էր 825 մարդ։
Գարա Գափու (այլ կիրառումներ)
Գարա Գափու, կարող է վերաբերել՝
Գարայ (այլ կիրառումներ)
Գարայ, կարող է վերաբերել՝
Մեդյերի կամուրջ
Մեդյերի կամուրջ (Megyeri híd), գտնվում է Դանուբ գետի վրա, Հունգարիայում։ 2006 թվականին սկսվել է կամրջի աշխատանքները և ավարտվել 2008 թվականի սեպտեմբերի 30-ին։ Կամրջի երկարությունը 1861 մետր է, ընդհանուր արժեքը 63 միլիարդ ֆորինտ (300 միլիոն դոլլար) է։
Անվանում
Հունգարիայի էկոնոմիկայի և տրանսպորտի նախարարությունը հայտարարեց, որ կամրջի անվանումը որոշվելու է օնլայն քվեարկությամբ։ 2006 թվականի օգոստոսի 1-ի օնլայն հարցմամբ առաջատարը եղել է ամերիկացի կինոաստղ Չակ Նորիսը։ Նույն տարվա օգոստոսի 11-ին ամերիկացի երգիծաբան Սթիվեն Քոլբերը, ով ևս եղել է հավակնորդների ցուցակում, կոչ է անում, որպեսզի իր օգտին քվեարկեն։ Հաջորդ օրը նրա օգտին ձայները 230 անգամ աճում են։ Օգոստոսի 15-ին Սթիվենը նորից կրկնում է կոչը, իսկ օգոստոսի 22-ին «Սթիվեն Քոլբերի կամուրջ» անվանման տարբերակը զբաղեցնում է առաջին տեղը 17 միլիոն ձայների քանակով, ինչը 14 միլիոն անգամ գերազանցում էր երկրորդ տեղում գտնվող անվան տարբերակին։ Նույն օրը կայքում սկսվում է քվեարկության երկրորդ փուլը, որին քվեարկելու համար հարկավոր էր գրանցվել կայքում, չնայած դրան երկրորդ փուլում ևս Սթիվենի օգտին ձայները չպակասեցին։
2006 թվականի սեպտեմբերի 14-ին Անդրաշ Սիմոնը հայտարարում է, որ Սթիվեն Քոլբերը հաղթել է ստանալով մեծամասնության ձայները, սակայն Անդրաշը նշում է, որ ցավում է Քոլբերի համար և ըստ օրենքի Քոլբերը պետք է տիրապետի հունգարերենի և մահացած լինի, որպեսզի կամուրջը անվանվի նրա անունով։ Սակայն նույն տարվա սեպտեմբերի 28-ին հայտարարվում է, որ կամուրջը կոչվելու է «Մեյդերի կամուրջ» (Megyeri híd), չնայած այն փաստին որ քվեարկության երկրորդ փուլում այդ անվանումը չի հաղթել։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Բուդապեշտի կամուրջներ Կատեգորիա:Դանուբ գետի կամուրջներ Կատեգորիա:2008 կառույցներ
Բուն շրջան (Իլինոյս)
Բուն շրջան (Boone County), ԱՄՆ Իլինոյս նահանգի 102 վարչական միավորներից մեկը։ Ընդհանուր տարածությունը 728 կմ² է, բնակչությունը՝ 54.165 մարդ (2010 թ. տվյալներով) ։ Շրջկենտրոնն է Բելվիդեր բնակավայրը ։ Կազմավորվել է 1837 թ.։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իլինոյսի շրջաններ Կատեգորիա:Նահանգներ ըստ երկրի
Մոտուշի (գյուղ, Յարկովսկի շրջան)
Մոտուշի (Мотуши), գյուղ Ռուսաստանի Տյումենի մարզի Յարկովսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը վերջին գրանցված տվյալներով կազմում էր 450 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Տյումենի մարզի Յարկովսկի շրջանի բնակավայրեր
Գարեգին Նժդեհի հրապարակ (այլ կիրառումներ)
Գարեգին Նժդեհի հրապարակ, կարող է վերաբերել՝
Մեծ Օզերնիցա
Մեծ Օզերնիցա (Большая Озерница), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Օմուտինսկի շրջանում, Կիրովի մարզում։ Գետաբերանը տեղակայված է Վյատկա գետի ձախ ափին՝ 1196 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը 20 կմ է։
Գետի ակունքը գտնվում է Վերին Կամայի բարձունքում 2 կմ հյուսիս-արևելք Օմուտինսկի գյուղում, Օմուտինսկ գյուղից 14 կմ հյուսիս-արևմուտք։ Գետը հոսում է հյուսիս-արևելք անմարդաբնակ անտառային վայրում։
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Կամսկի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը՝ Վյատկա, գետի ենթաավազանը՝ Վյատկա։ Գետի ավազանը՝ Կամա։
Տվյալներն ըստ ջրային ռեսուրսների ֆեդերատիվ տեսչության.
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Մինչև 50 կմ երկարությամբ գետեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր
Վասիլի Շելգունով
Վասիլի Անդրեևիչ Շելգունով (Василий Андреевич Шелгунов, ), ռուս և խորհրդային քաղաքական գործիչ, հեղափոխական շարժումների մասնակից։
Տոչիսկու խմբի, ապա՝ Բրուսնեի խմբի, 1893 թվականից՝ Պետերբուրգի «Բանվոր դասակարգի ազատագրության պայքարի միության» անդամ։ 1895 թվականին ձերբակալվել և աքսորվել է։ 1900 թվականից եղել է ՌՍԴ(բ)Կ Եկատերինոսլավի, 1902-1904 թվականներին՝ Բաքվի կոմիտեների անդամ։ 1904 թվականին մեկնել է Պետերբուրգ՝ բուժման։ Այդ շրջանում ՌՍԴԲԿ Պետերբուրգի կոմիտեի հանձնարարությամբ կատարել է ագիտացիոն աշխատանք։ 1905 թվականի դեկտեմբերին ձերբակալվել է, բանտում (1906 թվականին) լրիվ կուրացել։ Ռեակցիայի տարիներին (1908-1910) կատարել է կուսակցական աշխատանքներ։ 1911 թվականին եղել է «Զվեզդա» («Звезда») բոլշևիկյան թերթի պաշտոնական խմբագիր, 1912 թվականին մասնակցել է «Պրավդա» թերթի ստեղծմանը, 1912-1916 թվականներին եղել է վարչական աքսորում՝ Հյուսիսային Կովկասում։ 1917 թվականին ՌՍԴԲ(բ) կ Պետրոգրադի կոմիտեի ագիտկոլեգիայի, 1918 թվականին՝ Մոսկվայի կոմիտեի անդամ, 1918-1920 թվականներին ընդհատակյա աշխատանք է կատարել Կուբանում։ 1920 թվականից աշխատել է Մոսկվայում։ Մասնակցել է Կոմինտերնի 2-րդ կոնգրեսին (1920)։
Կատեգորիա:Ռուս հեղափոխականներ Կատեգորիա:1867 ծնունդներ Կատեգորիա:1939 մահեր Կատեգորիա:Ռուս քաղաքական գործիչներ
Սոլնեչնենսկի գյուղական խորհուրդ (ախտիրսկի շրջան)
Սոլնեչնենսկի գյուղական խորհուրդ  (Сонячненська сільська рада), Ուկրաինայի Սումիի մարզի Ախտիրսկի շրջանում ։
2001 թվականի տվյալներով Սոլնեչնենսկի գյուղական խորհրդում բնակվում էր 1246 մարդ։ Խորհրդում կա 2 բնակավայր։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի բնակավայրեր
Գարուն (այլ կիրառումներ)
Գարուն, կարող է վերաբերել՝
Ռեյշսֆելդ
Ռեյշսֆելդ (Reichsfeld), համայնք Ֆրանսիայի Գրանդ Էստ մարզի Ստորին Հռենոս գավառում ։
Բնակչությունը 2006 թվականի դրությամբ կազմում է 312 մարդ, բնակչության խտությունը` 63.03 մարդ/կմ²։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 4.95 կմ² տարածք։
Աշխարհագրություն
Գտնվում է Փարիզ քաղաքից 380 կմ արևելք, Ստրասբուրգ քաղաքից` 37 կմ հարավ-արևմուտք։
Բնակչություն
Բնակչության քանակը ըստ տարիների
Աղբյուրներ` Ֆրանսիայի սոցիոլոգիական գիտությունների բարձրագույն դպրոցի տվյալներ
Տնտեսություն
2010 թվականին ուներ 187 աշխատունակ (15-64 տարեկան) բնակիչ, որոնցից ակտիվ էին 153-ը, իսկ ոչ ակտիվները` 34։ Ակտիվության ցուցանիշը կազմում է 81,8 %։ 153 աշխատունակ մարդկանցից աշխատել է 144 անձ (75 տղամարդ և 69 կին)։ Գործազուրկ են եղել 9 անձ (4 տղամարդ և 5 կին)։ 34 անաշխատունակներից 6-ը եղել են աշակերտներ կամ ուսանողներ, 20-ը` թոշակառուներ, իսկ 8-ը չեն աշխատել տարբեր պատճառներով ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ֆրանսիայի համայնքներ
Սերժիու Նիկոլաեսկու
Սերժիու Ֆլորին Նիկոլաեսկու (Sergiu Florin Nicolaescu, ), ռումինացի ռեժիսոր, սցենարիստ, դերասան։