Ալ-Խալիլ_իբն_Ահմադ
Կենսագրություն
Երբ խոսք է գնում արաբական լեզվաբանական ավանդույթի մասին և իր վաղ սկզբնաղբյուրների մասին, որպես կանոն հիշատակվում է մինչև օրս պահպանված Սիբաուեյհիի (մահացել է 796) «Քիթաբը» - այն է՝ արաբական քերականության Ղուրանը։ Միևնույն ժամանակ առաջին համակարգողը, ով արաբական լեզվաբանական ուսումնասիրությունը դրեց գիտական հիմքի վրա համարվում է Ալ-Խալիլ իբն Ահմադը(718/19-981)։ Աբու Աբդ առ-Ռահման ալ-Խալիլ իբն Ահմադ իբն Ամր իբն Թամիմ ալ-Ֆարահդի ալ-Ազդի ալ-Յահմադի ալ-Բասրին եղել է զտարյուն օմանցի, արաբ ազդ ցեղից։ Դեռևս երիտասարդ տարիներին Օմանից եկել է Բասրա, որտեղ ապրելով երկար տարիներ, մահացել է մոտ յոթանասուն տարեկանում։ Ալ-Խալիլը տաղանդավոր է եղել, բանաստեղծական ձիրք է ունեցել, ամենից շատը սիրել է առանձնանալ և տրվել գիտական մտորումներին։ Նա բավականին անտարբեր էր այդ քաղաքական իրադարձությունների նկատմամբ ու գրեթե ասկետիկ կյանք էր վարում։ Նա փայլուն կրթություն է ստացել. իմացել է Ղուրանը, հադիսները, հին արաբական պոեզիան, դասական արաբերենը։ Նրա ուսուցիչն է եղել այդ բնագավառներում Իսա իբն Օմար աս-Սակաֆին(696-735)։ Դասական արաբերենի ուսումնասիրման ու հետազոտման հիմնական աղբյուրը ղուրագետների ու բանասերների համար հիմնականում ծառայում էր ջահիլիայի շրջանի պոեզիան։ Ու կարևոր փաստ է, որ Ալ-Խալիլի ուսուցիչները հին արաբական պոեզիան արտասանում էին ըստ իրենց ուզած առոգանության, առանց կանոների ու հենց դա էլ նպաստեց, որ Խալիլը արուդի հաստատման մասին մտածի։ Ալ-Խալիլը իր «Քիթաբ ալ-Արուդ» գրքում առանձնացնում է 15 բանաստեղծական չափեր (բահր/բուհուր), որոնք իրենց հերթին մտնում են շրջանների (dawa'ir) մեջ (Խալիլի շրջանները)։ Ալ-Ախշավ Միջինը այդ 15 չափերին հետագայում ավելացնում է ևս մեկը՝ հաբաբ։ Դեռևս հարց է, թե տաղաչափական այդ չափերը Ալ-Խալիլը ինքնուրույն է կարողացել կազմել, ինչպես որ բեդվինները ուղտի քայլելու չափերով են արել, թե՞ օգտվել է այդ ժողովուրդների տաղաչափական ավանդույթից, հայտնի չէ։ Ավանդույթի համաձայն Խալիլը Մեքքայում աղոթելիս խնդրել է Ալլահին իրենց մի այնպիսի գիտություն նվիրի, որը մինչը դա ոչ ոքի հայտնի չէր, ու հաջջի ավարտից հետո նա արդեն սկսում է տաղաչափությամբ զբաղվել։ Իրականում տաղաչափության կանոնները սահմանելու համար Խալիլին շատ է օգնել իր գիտելիքները երաժշտական ռիթմի ու հարմոնիայի մասին։ Ընդունված էր համարել, որ մարդը իմաստուն է դառնում 40 տարեկանում, այն տարիքում, երբ Ալահը Մուհամմադին հաղորդեց իր առաքելության մասին, ու հենց այդ տարիքում էլ համարում են, որ Ալ-Խալիլը հասել է իմաստության։ Հայտնի է, որ ալ-Խալիլը աղքատ է եղել ու ֆինանասական այդքան էլ ապահովված չի եղել։ Միջնադարյան բազմաթիվ հեղինակների կողմից հիշատակվող տաղաչափության մասին տրակտատը մեզ չի հասել։ Նախորդ դարի ուսումնասիրողները հանգամանալից ներկայացրել են արաբական տաղաչափությունը այն տեսքով, որպիսին որ սահմանել էր ալ-Խալիլը։ Լուսաբանեցին արաբական տաղաչափությունը երաժշտական կանոների ներքո ու անալիզի ենթարկեցին բանաստեղծական չափերը ուղտի քայլվածի հետ։ Արտաքին ազդեցությունները արաբական տաղաչափության վրա առաջինը ուսումնասիրել է գերմանացի արաբագետ Կ.Ֆոլլերսը։ Արաբական տաղաչափության հիմքը այդ կանոնների ամբողջությունն են, որոնք գրված են «Քիթաբ ալ-Արուդում»։ «Քիթաբ ալ-Արուդին» կցվում են նաև Խալիլի երկու այլ աշխատություններ՝ «Քիթաբ ալ-Նագմ» («Երաժշտական տեների գիրք») և «Քիթաբ ալ-Իքա» («Ռիթմերի գիրք»), որոնց մասին ավելի քիչ է հայտնի, քան տաղաչափության տրակտատի։ Խալիլի անհատականության մասին կան մի շարք անեկդոտներ, դրանցից մեկը կապված է նրա մահվան հետ։ Այն է՝ նա մի օր մտքերով տարված քայլել է մզկիթի բակում ու գլուխը խփել է սյունին ու մահացել հարվածից։ Ալ-Խալիլի անվան հետ է կապված նաև արաբերեն առաջին բառարանի ստեղծումը։ Մինչև նա՝ չկար որպես այդպիսին այբբենական-արամատական բառարան։ Նա հավաքեց մեծ ծավալով բառեր իր «Քիթաբ ալ-Այն» գրքում, որտեղ բառերը դասակարգել էր ըստ իր արած հնչյունաբանական հերթակայության, երբ բառերը դասակարգված էին ըստ իրենց արտաբերման տեղի։ Ավելի ուշ Ալ-Իսֆահանին կասի ալ-Խալիլի մասին, որ «Քիթաբ ալ-Այնը» պարնունակում է ամբողջ ազգի լեզուն ու հիմք է դառնում Սիբաուեյհիի համար ստեղծելու իր հիանալի «Քիթաբը»։ Բավական է հիշել, որ Սիբաուեյհին իր գրքում հիշատակում է Խալիլի անունը 410 անգամ («Խալիլը ասել է », «ես հարցրել եմ նրան» և այլն)։ Անվիճելի է, որ Ալ-Խալիլը համարվում է դասական արաբերենի քերականության առաջին լուրջ համակարգողը։ Նրա նախորդները շատ ավելի խառն էին ու համակարգված չէին։ Իհարկե, նրա աշխատանքները մեզ ամբողջական տեսքով չեն հասել, այլ հատվածաբար։ Այսպիսով, ալ-Խալիլը արաբական լեզվաբանական պատմության մեջ հիմնաքար է համարվում. տաղաչափության հիմնադիր, դասական արաբերենի առաջին մեկնական բառարանի ու արաբական քերականության հիմունքների հիմնադիր։