Հայկական_հարցի_և_հայերի_ցեղասպանության_արտացոլումը_գրականության_մեջ
Գուրգեն Մահարի
Ստեփան Ալաջաջյանը (ծ. 1924) հայ ողբերգության պատճառների քննությունն ընդարձակեց մինչև արտաքին քաղաքական հանգամանքները («Եղեգները չխոնարհվեցին» (Ա, 1966, Բ, 1967) և «Չսպիացած վերք» (1989))։ քաղաքական վեպին են հարում Սերո Խանզադյանի «Խոսեք Հայաստանի լեռներ» (1976) և «Անդրանիկ» (1989) վեպերը։ Առաջինում պատկերվում է հայ-թուրքական պատերազմը, երբ քեմալականները, շարունակելով երիտթուրքերի գործը, ուզում էին ոչընչացնել Հայաստանը, երկրորդը նվիրված է զորավար Անդրանիկի կյանքին, նրա մղած ազատագրական կռիվներին։ Պերճ Զեյթունցյանի (ծ. 1938) «Ոտքի, դատարանն է գալիս» (1981) պիեսը նվիրված է ցեղասպանության կազմակերպիչ, Թուրքիայի ներքին գործերի նախարար Թալեաթին սպանող ժողովրդական վրիժառու Սողոմոն Թեհլերյանի դատավարությանը։ Պիեսը քննում է եղեռնի ու հատուցման բարոյական ազդակների խնդիրը։ Զեյթունցյանի «Մեծ լռություն» պիեսը պատկերում է Դանիել Վարուժանի կյանքը և եղերական վախճանը։ «Վերջին արևագալը» վեպը (1989) տաղանդավոր արձակագիր և թուրքական պառլամենտի երեսփոխան Գրիգոր Զոհրապի մասին է։ Այն ընդգրկում է Զոհրապի կյանքը 1880-ական թվականներից մինչև եղեռնը։ 1915-1923 թվականներիի իրադարձություններին անդիադարձել են նաև Աղավնին, Հարություն Մկրտչյանը, Հովհաննես Մելքոնյանը, Աբիգ Uվագյանը, Վախթանգ Անանյանը և ուրիշներ։ <!-- 1914 թվականից 1923 թվականը երկարող հայոց արհավիրքն իր գրական-գեղարվեստական արտացոլումն ունեցավ հայ սփյուռքում, ձևավորվեց մի նոր ցեղասպանության գրակ-ը, որն արծարծում է վերապրող սերունդների ճիգը՝ ըմբռնելու, մեկնաբանելու կատարվածը, որպեսզի կյանքը շարունակվի, որպեսզի վերապրումը հնարավոր դառնա։ Ցեղասպանության գրակ-ն ընդգրկում է ոչ միայն վերապրողի հակազդեցությունը, այլև հակազդեցությունը աղետի հետևանքով որբացած սերնդի, որն իր գրակ. գործունեությու նը սկսել է սփյուռքում աղետից հետո, ապա ավելի ուշ, սփյուռքում ծիլ արձակող մտավորականության այն հատվածի, որ. աղետի դառն ու ցավոտ հետևանքները ժառանգած փորձում է մեկնաբանել իրավիճակը։ Ցեղասպանության գրակ-ն իր սկզբնավորման շրջանում, այսինքն՝ 1915-ին հաջորդող առաջին տասնամյակի ընթացքում, պատմում էր աղետը։ Ոճը մեծ մասամբ զգացական էր, անհուն թախիծով և սուգի ու տառապանքի հառաչանքներով։ Հեղինակները ականատեսի ցավագին հուշերի ճընշման տակ կքած կամ վերապրողի նկարագրած սարսափելի տեսարանների ծանր ազդեցության ներքո, փորձում էին ներկայացնել հայոց եղեռնը։ Միքայել Շամտանճյանի «Հայ մտքին հարկը եղեռնին». Մ. Ս ա լբ ի ի «Մեր խաչը», Գ. Պ ա լ ա ք յ ան ի «Հայ Գողգոթան», Գ ա ր տ ա ն ի «Ցավակը», Կ. Գաբրիելյանի «Եղեռնապատում». Արսեն Երկաթ ի «Անապատին հուշարձանը», Բ. Պ ո գ ա ճ յ ա ն ի «Ձանղըրիի բանտեն» և այլ գործեր պարզ ու անպաճույճ վկայություններ են, երբեմն զուրկ գեղարվեստական գունավորումից, բայց միշտ անկեղծ, խոր ցավի ու մտային անբացատրելի շփոթի արգասիք։ Ավելի բարդ իմաստային ցանց ունեն աղետի գեղարվեստական այն դրսևորումները, ուր հեղինակները աղետը վկայագրելուց բացի, փորձում են մեկնաբանել այն։ 1915-ին Կահիրեում լույս տեսավ Սուրհն Պարթեվյանի «Արյունի մատյանը», ուր հեղինակը մեկտեղել է նախաեղեռնյան հալածանքների ու արյունոտ դեպքերի իր տպավորությունները։ Հայոց ցեղասպանությունը, կանխամտածված ծրագրով ու հետևողական գործադրությամբ, ինքնապաշտպանության և զինված դիմադրության հազվագյուտ կարելիություններ ընձեռեց։ Ս. Պարթևյանի «Արյունի մատյանը» նպատակադրում է պանծացնել գինյալ պայքարը և փառաբանել վրեժխնդրության գաղափարը։ Մասունքի Սարոն՝ «Պատնեշի վրա». Դալի Բաբան՝ «Զինակիցները», Տիգրանը՝ «Կուգը», Հարոն «Անոնց մահերը» պատկերներում մի-մի դյուցազն են՝ վրեժխնդրության գերմարդկային մղումով զինված։ Եվ Պարթևյանի համար այդ իդեալականացած հերոսներն են իրական կերպարները հայի, ոի թշնամու դեմ պիտի ծառանան, ինչպես ծառացել են Հայկը, Արան, Մեծն Տիգրանը... Պարթևյանի «Անմահ բոցը» և «Զանգը հնչեց» (երկուսն էլ* 1917) վիպակները, 1915-ի եղեռնի սարսափներից ներշնչված, դարձյալ զինված պայքարն են ջատագովում՝ համոզելով ողորմություն չսպասել թուրքից, ինքնապաշտպանության դիմել ու կռվել։ «Անմահ բոցի» հերոս Արսենը միակ ելքը համարում է ըմբոստացումը, ապստամբությունը։ «Վրեժխնդիր կատաղի ահաբեկչությունը... Աչքի տեղ աչք. ակռայի տեղ ակռա... Պատվավոր դիմագրավումը մահվան... Ահա...»: Արսենը քննադատում է Ատոմին, որ դեռևս հավատում է երիտթուրքերի բարի կամեցողությանն ու հայ և թուրք ժողովուրդների խաղաղ համակեցությանը։ Թուրքին հավատք ընծայող, իդեալական ապագայի տեսիլքով տարված Ատոմի տիպարը պայմանավորում է մի նոր թեմա ցեղասպանության գրակ-յան մեջ։ Պարթևյանի Ատոմը և նրա նման շատ հայեր, մինչև անգամ մտավորականներ, սպառնացող վտանգի ոլորտում. չէին կարողանում կամ չէին ուզում տեսնել իրականությունը՝ նպատակադրված ցեղասպանության ծրագիրը։ Պատճառը բխում է բնազդային դիմադրությունից ու ինքնապաշտպանությունից՝ չհավատալ իրականությանը, քանի որ այն դուրս է մարդկային երևակայության թույլ տված սարսափի ու տառապանքի սահմաններից։ Ինքնաքննադատության ցայտուն օրինակ է Արամ Անտոնյանի «Այն սև օրերուն» (1910) գործը, ուր իրապաշտական պատկերներով բացահայտվում են մարդկային բնազդները, որոնք շըդթայազերծվում են. երբ մարդ էակը զարհուրելի փորձության է ենթարկվում։ Ցեղասպանության գրակ-յան առաջին շրջանում քիչ են թուրքի տիպարը պարզող, նրան իբրև ոճրի իրական հեղինակը ներկայացնող օրինակները։ Այդ փոքրաթիվ նմուշներից է Պարթևյանի «Անմահ բոցը»։ 1920-ին գրված Հակոբ Օ շ ա կ ան ի (1883-1948) «Կայսերական հաղթերգություն» պատկերների հավաքածուն բնորոշ տեղ է գրավում ցեղասպանության գրակ-յան սկզբնավորման շրջանում թուրքի կերպարը խորացնելու փորձի մեջ և յուրօրինակ դիտակետի ընտրությամբ։ Այստեղ հայոց եղեռնը պատմողը հեղինակը չէ. «Արծիվները» նկարագրված է երկնքում սավառնող և արյունի հոտից դեպի դաշտերը սլացող արծիվների աչքերով։ «Վրդովված խղճմտանքը» մի ողջ գյուղի բնաջնջումն է՝ պատմողը կոտորածի վկա աղբյուրն է։ «Տանտանը» ջարդից ազատված 5-6 տարեկան երեխայի անկապակից ու տեղաշարժված, բայց խորիմաստ տպավորություններն են։ Օշականը դիտավորյալ փորձում է հեռվից դատել, հայոց եղեռնը դիտել այն գործադրողների և դրան մասնակցող թուրք ամբոխի տեսանկյունից («Վըրդովված խղճմտանք» և «Վրեժը»)։ Թուրքի էության, հոգեբանության, բնազդային մղումների պեղումի մեջ գրողն ավելի ու ավելի է խորացել իր հետագա՝ «Ծակ պտուկը». «Հաճի Ապտուլլահ», «Հարյուր մեկ տարվան». «Մնացորդաց» գործերում։ Օշականը փորձել է բացատրել թե ինչու «...թուրքերը, եպարքոսէն մինչև գեղջուկ հովիւը, խորագույն հանդարտութեամբ ընդունեցին բնաջնջման պատգամը։ Ատիկա հին դարերու բնազդներու հրաւեր մըն էր, իրենց համար շատ հաճելի» («Համապատկեր արևմտահայ գրականութեան», հ. Ց)։ Ցեղասպանության գրակ-յան լավագույն նմուշներից է նաև «Մնացորդաց» եոահատոր վեպը, որի մեջ վխտում են տարբեի դասակարգերի, կրթության ու զարգացման զանազան մակարդակներով թուրք կերպարներ։ Եվ եզրակացությունը՝ «Ոչ միայն ոճրագործ մարգեր ունին գոյութիւն։ Ունին գոյութիւն ոճրագործ ցեղեր։ Ու թուրքերը չեն մերժեր այդ պատիւը» (նույն տեղում)։ Նախաեղեռնյան շրջանում մեծ ճանաչում գտած բանաստեղծ Վահան Թեքեյանը (1887-1945) այն փոքրաթիվ բախտավորներից էր, որ հեռու մնաց աղետից։ Անմիջապես հետեղեռնյան նրա բանաստեղծությունների մեջ անհուն ցավ կա. անգոր հառաչանք։ «Ահավոր բան մը այնտեղ» բանաստեղծությունը (1916) արտահայտում է հեղինակի տառապանքը, երբ «Ազգ մը ամբողջ» կործանվում է, սպանվում։ Իրականությունը դուրս է մարդկային երևակայությունից, անկարելի է բացատրել «Դժոխային այս տռամն ինչպես կրնայ պատմուիլ...»: Աստծո դեմ մեղադրանքները կրկնվում են ինչպես այս, այնպես էլ «Պիտի ըսենք Աստուծոյ» (1917) բանաստեղծության մեջ։ Թուրք անունը որպես դահիճ ու թշնամի բացահայտ մատնանշելը հազվադեպ երևույթ է Թեքեյանի մոտ։ Այդ օրինակներից է «Պիտի իյնաս»-ը (1914), որ թուրքի դեմ համակ ցասում է ու անեծք։ «Մութ ժամեր» (1922) շարքում արտահայտում է հայ ժողովրդի ներքին դրաման, արտաքին դրդապատճառները կարևոր չեն. բանաստեղծը չի հիշում թե ինչու, ինչն էր կամ ով էր պատճառը հայրենիքի կորստի։ Միայն սգում է կորուստը նրա։ «Պիտի մոռնանք» բանաստեղծության (1918) մեջ պայման է դնում Աստծո հետ. Պիտի մոոնանք ifbbp, զմեզ, մեր վիշտն ու վէբքն առաջին,