cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Աուտիզմի սպեկտրի խանգարումների հետ համակցված հիվանդություններ
Միտոքոնդրիալ հիվանդություններ
Որոշ դեղամիջոցներ կարող են թունավոր հետևանքներ թողնել միտոքոնդրումի վրա։ Դրանք կարող են առաջացնել կամ բարդեցնել դիսֆունկցիաները կամ միտոքոնդրիալ հիվանդությունները։
Վալպրոյան թթուն (օգտագործվում է նաև այլ ցուցումների դեպքում) և ֆենիտոինը հանդիսանում են ամենատոքսիկ դեղամիջոցները։ Ֆենոբարբիտալ, կարբամազեպին, օքսկարբազեպին, էտոսուկսիմիդ, զոնիսամիդ, տոպիրամատ, գաբապենտին և վիգաբատրին նույնպես դասվում են տոքսիկ դեղամիջոցների շարքին ։
Տագնապ
Տագնապային խանգարումները տարածված են ԱՍԽ-ով երեխաների և մեծահասակների շրջանում։ Ախտանշանները կարող են կախված լինել տարիքից, կոգնիտիվ մակարդակից, սոցիալական խանգարումների մակարդակից և ԱՍԽ-ի համար յուրահատուկ դժվարություններից։ Շատ տագնապային խանգարումներ, ինչպիսիք են սոցիալական տագնապային խանգարումը և գեներալիզացված տագնապային խանգարումը, սովորաբար չեն ախտորոշվում ԱՍԽ-ով անձանց մոտ, քանի որ տվյալ ախտանշանները ավելի լավ են բացատրվում հենց ինքնին աուտիզմի սպեկտրի խանգարումով, և հաճախ դժվար է լինում որոշել, արդյո՞ք կոմպուլսիվ ախտանշանները հանդիսանում են ԱՍԽ-ի մի մասը, թե դրանք զուգորդվող տագնապային խանգարումներ են։ ԱՍԽ-ով երեխաների մոտ դիտվող տագնապային խանգարումների տարածվածությունը 11%-84% է, այսպիսի մեծ դիապազոնը հավանաբար պայմանավորված է հետազոտության միջոցների տարբերությամբ ։
Ուշադրության պակասի և գերակտիվության խանգարում
Նախկինում, DSM-IV ախտորոշիչ ուղեցույցը թույլ չէր տալիս ախտորոշել ԱՍԽ-ն և ուշադրության պակասի և գերակտիվության համախտանիշը միասին (ՈՒՊԳՀ)։ Այնուամենայնիվ, մի քանի տարի տևող կլինիկական հետազոտություններից հետո, 2013 թվականին կատարված ամենավերջին հրապարակումը (DSM-5) հանեց համակցված խանգարումների նկատմամբ կիրառվող այդ արգելքը։ Այսպիսով, աուտիզմի սպեկտրի խանգարումներ ունեցող անհատները կարող են նաև ունենալ ՈՒՊԳՀ-ի ախտորոշում, ուշադրության պակասի, հիպերակտիվության, համակցված տիպի կամ չնշված մոդիֆիկատորներով։ Այս երկու խանգարումների կլինիկական նշանակալի ախտանշանները հաճախ համընկնում են, և ախտանիշների այս երկու խումբը ունեցող երեխաները կարող են վատ արձագանքել ՈՒՊԳՀ-ի բուժման ստանդարտ եղանակներին։ Աուտիզմի սպեկտրի խանգարում ունեցող անհատները կարող են օգտվել բուժման լրացուցիչ տեսակներից ։
Նևրոպաթիաներ
Ծայրամասային նևրոպաթիաների տարածվածությունը նշանակալիորեն բարձրանում է ԱՍԽ-ի ժամանակ ։ Ծայրամասային նևրոպաթիաները կարող են լինել առանց որևէ ախտանշանի։ Ծայրամասային նևրոպաթիան (որոշ չափով նաև պոլինևրոպաթիաները) համարվում է միտոքոնդրիալ հիվանդությունների հիմնական դրսևորումը։ Նևրոպաթիաները կարող են պայմանավորված լինել ԱՍԽ-ի այլ հատկանիշներով։
Աղիքային խանգարումներ
Աուտիզ ունեցող որոշ անհատների մոտ նույնպես դիտվում են աղեստամոքսային ախտանշաններ, բայց չկան հրապարակված հստակ տվյալներ այն մասին, որ աուտիզմով երեխաների մոտ աղեստամոքսային ախտանշանները հանդիպում են ավելի հաճախ կամ այլ տեսակներով քան սովորաբար ։ Աուտիզմով երեխաների մոտ հիթսուն տոկոսի մոտ դիտվում են աղեստամոքսային տրակտի խնդիրներ, որոնք թույլից մինչև չափավոր աստիճանի ախտահարումներ են վերին և ստորին աղիքային տրակտում։ Բժիշկ Էնդրյու Ուեյքֆիլդը նկարագրել է սա, որպես աուտիստիկ էնտերոկոլիտի համախտանիշ, սակայն այս ախտորոշիչ տերմինաբանությունը մերժվել է բժշկական մասնագետների կողմից, որպես կեղծ գիտական ուսմունք։ Նրա ուսումնասիրությունը, որում մասնակցություն են ունեցել ընդամենը 12 երեխաներ, ցույց տվեց, որ MMR պատվաստանյութը առաջացնում է աուտիզմ և աուտիստիկ էնտերոկոլիտ։ Լանցետը, վերջ ի վերջո հրաժարվեց Ուեյքֆիլդի ուսումնասիրությունից։ Բացի այդ, որոշ հետազոտությունների արդյունքում Մեծ Բրիտանիայի գլխավոր բժշկական խորհուրդը հետ վերցրեց Ուեյքֆիլդի բժշկական պրակտիկայի լիցենզիան։ Տվյալ հետազոտությունները փաստում էին, որ Ուեյքֆիլդը խախտել է բազմաթիվ էթիկական սկզբունքներ և թաքցրել է հետազոտության ֆինանսավորման աղբյուրները իրավաբաններից ։ Գերլցվածությամբ և էնկոպրեզով փորկապությունը հաճախ կապված է երեխաների զարգացման խանգարումների հետ ու հատկապես վարքային, հաղորդակցման խնդիրներ ունեցող անձանց մոտ դա հաճախ դժվար է բուժել ։
Դեպրեսիա
Որոշ հետազոտություններ վկայում են, որ մեծ դեպրեսիվ խանգարումը համարվում է ԱՍԽ-ով անձանց մոտ դիտվող ամենատարածված համակցված խանգարումը, և ենթադրվում է, որ զարգանում և բացահայտվում են ավելի բարձրաֆունկցիոնալ անձանց մոտ դեռահասության տարիքում, երբ անհատը ավելի ակնառու է տեսնում իր և այլ մարդկանց տարբերությունները ։ Եվ այսպես, դեպրեսիայի դրսևորումները ԱՍԽ-ի ժամանակ կարող են կախված լինել անհատի կոգնիտիվ գործունեության մակարդակից։ Ցածրաֆունկցիոնալ երեխաների մոտ առավել շատ դիտվում են վարքային խնդիրներ, իսկ բարձրաֆունկցիոնալ երեխաների մոտ՝ դեպրեսիվ ախտանշաններ ։
Հավասարակշռության զարգացման խանգարում
Ասպերգերի համախտանիշի և այլ ախտորոշիչ սխեմաների առաջնային բնութագրերը ներառում են իրենց մեջ հավասարակշռության զարգացման խանգարման նկարագրությունները: ԱՍԽ-ով երեխաների մոտ ձեռքբերովի շարժողական հմտությունները, որոնք պահանջում են շարժողական ճկունություն, կարող են հապաղել (օրինակ՝ հեծանիվ քշելը կամ շշի խցանը հանելը) և կարող են թվալ անփույթ կամ "սեփական մաշկի մեջ որևիցե անհարմար մի բան": ԱՍԽ-ով երեխաները կարող են ունենալ վատ հավասարակշռություն, տարօրինակ քայլվածք կամ կեցվածք, կարող են հանդիպել նաև տեսաշարժողական ինտեգրացիայի, տեսողական ընկալման և կոնցեպտուալ ուսուցման խնդիրներ ։ Այս երեխաների մոտ հանդիպում են նաև խնդիրներ կապված պրոպրիոցեպցիայի հետ (մարմնի դիրքի զգացողության) հավասարակշռության զարգացման խանգարման, համաձայնեցված քայլվածքի և մատերի դրվածքի օրինաչափությունների համաձայն ։
Էպիլեպսիա
ԱՍԽ-ն նույնպես փոխկապացված է էպիլեպսիայի և դրա ռիսկային տատանումների հետ կապված տարիքի, ճանաչողական մակարդակի և խոսքային խանգարման տեսակի հետ ։ Աուտիզմ ունեցող յուրաքանչյուր չորս երեխայից մեկի մոտ դիտվում են ցնցումներ, որոնք հաճախ դիտվում են կամ վաղ մանկական տարիքում կամ դեռահասության շրջանում ։ Գլխուղեղում անոմալ էլեկտրական ակտիվությունից առաջ եկած ցնցումները կարող են գիտակցության ժամանակավոր խանգարման ("մթագնում"), մարմնի ջղաձգումների և անսովոր շարժումների պատճառ հանդիսանալ։ Երբեմն, նպաստող գործոններից կարող են լինել քնի պակասը կամ բարձր ջերմությունը։ Էլեկտրոէնցեֆալոգրամման կարող է հաստատել ցնցումների առկայությունը։ Որպես կանոն, էպիլեպսիայի սկսվում է դրսևորվել մինչև հինգ տարեկան կամ սեռահասունացման ժամանակ, և հաճախ հանդիպում է կանանց մոտ, կամ այն անհատների մոտ, որոնք ունեն մտավոր հետամնացության համակցված խանգարում։
Փխրուն X քրոմոսոմի համախտանիշ
Փխրուն X համախտանիշը համարվում է մտավոր հետամնացության ամենատարածված ժառանգական ձևերից մեկը։ Այս անվանումը ծագել է, քանի որ X քրոմոսոմի հատվածներից մեկը վնասված է և մանրադիտակով զննելիս, թվում է, թե այն սեղմված և փխրուն է։ Փխրուն X համախտանիշը հանդիպում է ԱՍԽ-ով անձանց երկուսից հինգ տոկոսի մոտ ։ Եթե երեխաներից մեկը ունի փխրուն X, ապա կա 50% հավանականություն, որ միևնույն ծնողների մոտ ծնված տղա երեխաները նույնպես կունենան փխրուն X (տե՛ս Մենդելիան գենետիկա)։ Ընտանիքի այլ անդամները, որոնք մի գուցե պլանավորում են երեխա ունենալ, ցանկալի է որ նույնպես ստուգեն տվյալ համախտանիշի առկայությունը իրենց մոտ։
Գենդերային դիսֆորիա
Գենդերային դիսֆորիան, ախտորոշում է, որը դրվում է այն մարդկանց մոտ(օրինակ `տրանսգենդերներին), որոնք որոշակի անհարմարավետության զգացում են վերապրում կապված իրենց սեռային ինքնության հետ ։ Աուտիզմ ունեցող մարդիկ շատ ավելի հաճախ են վերապրում գենդերային դիսֆորիայի երևույթը  ։
Մտավոր հետամնացություն
Աուտիզմ ունեցող անձանց որոշ մասը՝ 25%-70%-ը, նույնպես համապատասխանում են մտավոր հետամնացության չափանիշներին, սա բավականին լայն տատանումներ են, որոնք ցույց են տալիս աուտիզմի ինտելեկտի գնահատման դժվարությունները ։ Օրինակ, ըստ բրիտանական հետազոտության, որը անցկացվել էր 2001 թվականին 26 աուտիզմ ունեցող երեխաներից հետ 30%-ի մոտ գրանցվել է նորմալ ինտելեկտ (IQ բարձր է 70-ից), նրանցից 50%-ի մոտ դիտվել է մտավոր հետամնացության թեթև և միջին մակարդակ և մոտ 20% ծանր և խորը մտավոր հետամնացությամբ էին (IQ ցածր 35-ից)։ Եթե վերցնենք աուտիզմի սպեկտրի խանգարումները, ապա կտեսնենք, որ ի տարբերություն աուտիզմի դիտվում են այլ տվյալներ՝ 53 երեխաներից 94%-ի մոտ գրանցվել է նորմալ ինտելեկտ ։ Համաձայն հետազոտությունների ԱՍԽ-ով երեխաների 40–69%-ը ունեն մտավոր հետամնացության որոշակի մակարդակ և կանանց մոտ ավելի շատ է դիտվում մտվավոր հետամնացության ծանր ձևերը։ ԱՍԽ-ով անձանց մոտ նույնպես առկա են ուսուցման դժվարություններ: ԱՍԽ-ով մարդկանց մոտավորապես 25–75% ուսուցման դժվարությունները տատանվում են, ըստ անձի ուժեղ և թույլ կողմերի ։
2006 թվականի տվյալներով, աուտիզմ ունեցող շատ երեխաներ ունեն մտավոր հետամնացություն ։ Հնարավոր է, որ աուտիզմի և մտավոր հետամնացության միջև կապը ոչ թե նրա պատճառով է, որ երկուսն էլ ունեն նույն պատճառները, այլ նրա, որ այդ երկու ախտորոշումներն էլ առկա են իրարից անկախ ։
CDC-ն հայտարարում է, որ 11 պետություններից ստացված տվյալների վրա հիմնվելով աուտիզմ ունեցող մարդկանց 46%-ի IQ-ն 85-ից բարձր է ։
Նյարդային ախտահարումներ և իմունային խանգարումներ
Իմունային համակարգի և նեյրոախտահարման դերը աուտիզմի զարգացման մեջ հակասական է։ Մինչև վերջին ժամանակները իմունային տեսություններին հարող ապացույցները քիչ էին, բայց իմունային պատասխանի և նեյրոախտահարման ուղղությամբ տարվող հետազոտությունը կարող է ունենալ կարևոր կլինիկական և թերապևտիկ հետևանքներ։ Աուտիզմով անձանց մոտ կենտրոնական նյարդային համակարգում բարձր իմունային պատասխանի դերը դեռ հստակեցված չէ, բայց դա կարող է հանդիսանալ աուտիզմի հետ համակցված խանգարումների առաջացման և պահպանան հիմնական գործոնը։ Վերջին հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ աուտիզմով մարդկանց մոտ նեյրոիմունային բարձր ակտիվության առկայությունը ինչպես գլխուղեղի հյուսվածքներում, այնպես էլ ողնուղեղային հեղուկի մեջ հաստատում են այն կարծիքը, որ ուժգին իմունային պատասխանը կարող է լինել աուտիզմի ախտանշանների առաջացման էական գործոն ։ 2013 թվականի տվյալներով, աուտիզմ ունեցող մարդկանց գլխուղեղի հետմահու հետազոտությունները հայտնաբերեցին նաև միկրոգլիալ ակտիվացիայի և ցիտոկինների վերարտադրման ապացույցներ ։
Թթվավերականգնողական նյութափոխանակության անոմալիաներ
Ապացուցված է, որ ոչ անկախ-գլյուտատիոն թթվավերականգնողական նյութափոխանակության մեջ տեղի ունեցող դիսբալանսը կապված է աուտիզմի սպեկտրի խանգարումների հետ։ Գլյուտատիոնի սինթեզը և միջբջջային թթվավերականգնողական բալանսը կապված են ֆոլատի նյութափոխանակության և մետիլացման, ինչպես նաև նյութափոխանակության ուղիների հետ, որոնք նույնպես կրում են անոմալ բնույթ ԱՍԽ-ի ժամանակ։ Այս բոլոր նյութափոխանակության խանգարումները միասին սահմանում են առանձին էնդոֆենոտիպ TSA, ինչը սերտորեն կապված է ժառանգական, էպիգենետիկ և միտոքոնդրիալ խանգարումների հետ, այնպես ինչպես շրջակա միջավայրի գործոնները կապված են ԱՍԽ-ի հետ։ Գլյուտատիոնը մասնակցում է նեյրոպաշտպանության մեջ, որը ուղղված է թթվայնեցնող սթրեսի և նեյրոախտահարման դեմ բարելավելով սթրեսային հակաօքսիդանտային համակարգը։
Հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ աուտիզմով երեխաների մոտ գլյուտատիոնի նյութափոխանակությունը կարող է բարելավվել որոշակի միջմաշկային ներարկումներով։
Փոքր, միջին և խոշոր DPBC փորձարկումները, ինչպես նաև բաց փոքր և միջին կլինիկական հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ ԱՍԽ-ով երեխաների բուժման նոր մեթոդները, կապված թթվայնեցնող սթրեսի հետ, բարելավվում են ԱՍԽ-ի հիմնական ախտանշանները՝ քունը, աղեստամոքսային ախտանշանները, գերակտիվությունը, նոպաները, զգայական և շարժողական ախտանշանները։
Բուժման այլ եղանակներ, որոնք ունեն հակաօքսիդանտային հատկանիշներ, ներառյալ կարնոզինը, զգալիորեն բարելավում են ԱՍԽ-ի ժամանակ դիտվող վարքը, ինչը թույլ է տալիս ենթադրել, որ թթվայնեցնող սթրեսով բուժումը կարող է օգտակար լինել ԱՍԽ-ով երեխաների համար։ Շատ հակաօքսիդանտներ նույնպես կարող են օգնել միտոքոնդրիալ ֆունկցիայի բարելավման հարցում, ենթադրելով, որ հակաօքսիդանտներով կլինիկական բարելավումները կարող են տեղի ունենալ թթվայնեցնող սթրեսի իջեցման և/կամ միտոքոնդրիալ ֆունկցիաների բարելավման միջոցով։
Այս հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ թթվայնեցնող սթրեսի բուժումները կարող է բարելավել հիմնական ախտանշանները և ԱՍԽ-ի հետ փոխկապակցված այլ ախտանշաններ։ Բացի այդ, այսպիսի բուժումը սովորաբար (բայց ոչ միշտ) համարվում է անվտանգ, այս ժամանակ դիտվում են անբարենպաստ հետևանքների ցածր տարածվածություն ։
Ֆոլատի նյութափոխանակության խանգարումներ
Որոշ հետազոտություններ ցույց են տալիս, որ ԱՍԽ-ի ժամանակ դիտվում են ֆոլատի նյութափոխանակության խանգարումներ։
ԱՍԽ-ով և ցերեբրալ ֆոլատի պակասով շատ երեխաներ մոտ գրանցվել են կլինիկական կարգավիճակի բարելավումներ, երբ նրանք ստացել են ֆոլիկ թթվի բուժումներ։
Ցերեբրալ ֆոլատի պակասով և նյարդաբանական դեֆիցիտ ունեցող ցածրաֆունկցիոնալ աուտիզմով հինգ երեխաներից մեկի մոտ, ֆոլիկ թթվով բուժումներից հետո, գրանցվել է ԱՍԽ-ի ախտանշաններից ամբողջական ապաքինում, իսկ երկու երեխաների մոտ հաղորդակցման զգալի բարելավումներ ։
Վիտամինների պակաս
Վիտամինային անբավարարությունը ավելի հաճախ է հանդիպում աուտիզմի սպեկտրի խանգարումների ժամանակ քան ամբողջ բնակչության մեջ։
Բացահայտվել է, որ հատուկ դիետաները, որոնք նպատակահարմար չեն աուտիզմով երեխաների համար, սովորաբար առաջացնում են որոշակի սննդանյութերի ավելցուկային քանակ և վիտամինների պակաս ։
Մելատոնինի անոմալիաներ և շրջանաձև ռիթմի խանգարումներ
Որոշ հետազոտությունների արդյունքում պարզվել է, որ աուտիզմի սպեկտրի խանգարումներով անձանց մոտ առկա է մելատոնինի ֆիզիոլոգիայի և շրջանաձև ռիթմի խանգարումներ։ Այս ֆիզիոլոգիական անոմալիաները ներառում են մելատոնինի ավելի ցածր կոնցենտրացիաներ ԱՍԽ-ով անձանց մոտ ի տարբերություն ստուգիչ խմբի ։
Օբսեսիվ-կոմպուլսիվ խանգարում
Օբսեսիվ-կոմպուլսիվ խանգարումները բնութագրվում են կրկնվող կպչուն(օբսեսիվ) մտքերով և կպչուն(կոմպուլսիվ) գործողություններով։ Աուտիզմ ունեցող մարդկանց 30%-ի մոտ դիտվում է նաև օբսեսիվ-կոմպուլսիվ խանգարում։
Փսիխոզներ և շիզոֆրենիա
Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ աուտիզմի սպեկտրի խանգարումներով անձանց մոտ փսիխոզների առկայությունը մեծահասակ տարիքում զգալիորեն ավելի շատ է, քան ամբողջ բնակչության մեջ ։
Այս փսիխոզը, որպես կանոն, առաջանում է անսովոր կերպով, ԱՍԽ-ով անձանց մեծամասնության մոտ դիտվում է ախտանշանների ատիպիկ խումբ։ Վերջին հետազոտությունները նույնպես ցույց են տվել, որ ԱՍԽ-ի հիմնական ախտանշանները, բայց մի փոքր այլ դրսևորումներով նույնպես առկա են լինում այն մարդկանց մանկությունում, որոնք հետագայում դառնալու են փսիխոտիկ ։
Տուրետի համախտանիշ
Տուրետի համախտանիշի տարածվածությունը աուտիզմով հիվանդների շրջանում հասնում է մոտ 6.5%: Դա ավելի բարձր է, քան ամբողջ բնակչության մեջ առկա տարածվածությունը, որը կազմում է 2%-ից 3%։ Տվյալ համակցվածությունը ապացուցելու համար առաջարկվել էին մի քանի քանի տեսություններ, ներառյալ ժառանգական գործոնները և դոֆամինի, գյլուտոմատի կամ սերոտոնինի անոմալիաները։
Զգայական խնդիրներ
Աուտիզմով մարդկանց մոտ զգայական գործոններին տրվող անսովոր հակազդումները շատ ավելի տարածված են և նկատելի, սակայն չկան համոզիչ ապացույցներ, որ զգայական ախտանշանները համարվում են աուտիզմի տարբերակիչներ Զգայական մշակման խանգարումը համակցված է ԱՍԽ-ին, համակցվածության հաճախականությունն է 42–88% ։
Որոշ հետազոտությունների մեջ նշվում է, որ շարժողական խնդիրները, ինչպիսիք են՝ վատ մկանային տոնուսը, վատ շարժողական պլանավորումը, վատ քայլվածքը կապված են հենց զգայական ախտանշանների հետ։ Չնայած որ ԱՍԽ-ն կապված չէ լուրջ շարժողական խնդիրների հետ ։
ԱՍԽ-ով շատ անձանց հաճախ դժվար է լինում նստել կամ կանգնել այնպես, ինչպես դա անում են նեյրոտիպիկ մարդիկ, և նրանց թվում է, թե նրանք գտնվում են շատ անհարմար դիրքում։ Այնուամենայնիվ, չնայած նրան, որ վերը նշված ախտանշանները ավելի շատ հանդիպում են ԱՍԽ-ով մարդկանց մոտ, բոլոր հետազոտությունները համարվում են չհաստատված և բավարար չուսումնասիրված տվյալ պահի դրությամբ։ Որոշ հոգեբաններ, նկատել են, որ կան ընդհանուր գծեր այդ բոլոր "անփույթ" դիրքերի մեջ ։
Տինիտուս
Համաձայն մի հետազոտության, Ասպերգերի համախտանիշ ունեցող անձանց 35%-ը մոտ առկա է տինիտուս (աղմուկ ականջներում), տվյալ տարածվածությունը շատ ավելի բարձր է քան ամբողջ ազգաբնակչության մեջ ։
Տուբերոզ սկլերոզ
Տուբերոզ սկլերոզը հազվադեպ հանդիպող ժառանգական հիվանդություն է, որի ժամանակ դիտվում է գլխուղեղում և այլ կենսական նշանակություն ունեցող օրգաններում բարորակ ուռուցքների քանակի ավելացում։ Այս հիվանդությունը շատ ուժեղ փոխկապակցվածություն ունի աուտիզմի սպեկտրի հետ։ Աուտիզմ ունեցող մարդկանց մեկից չորս տոկոսը ունեն տուբերոզ սկլերոզ ։ Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ տուբերոզ սկլերոզով մարդկանց 25%-61% համապատասխանում են աուտիզմի ախտորոշիչ չափանիշներին ։
Քնի խանգարումներ
Շատ ԱՍԽ-ով երեխաների ծնողներ վկայում են քնի խանգարումների մասին, ներառյալ ուշ քնելը, վաղ առավոտյան զարթնելը և քնի վատ ընթացքը։ Քնի խանգարումները դիտվում են ԱՍԽ-ով մարդկանց 53–78%-ի մոտ ։ Ի տարբերություն ընդհանուր մանկական անքնության, որը իր արմատներ ունի վարքի մեջ, ԱՍԽ-ով անձանց մոտ դիտվող քնի խանգարումները ուղղեկցվում են այլ նյարդակենսաբանական, բժշկական և հոգեբուժական խնդիրներով ։
Եթե չձեռնարկել որոշակի միջամտություն, քնի բարդ խանգարումները կարող են ավելի բարդացնել վարքային այնպիսի դրսևորումներ, ինչպիսիք են ինքնավնասումը ։ Սակայն մինչ այսօր, չկան հաստատված դեղորայքային բուժումներ Ուտելիքի և դեղամիջոցների Ադմինիստրացիայի կ ողմից, որոնք կարող են կիրառվել մանկական անքնության ժամանակ ։ Որոշ հետազոտություններ փաստում են, որ մելատոնինի հավելումները բարելավում են աուտիզմով երեխաների քնի ռեժիմը, բայց ընդհանուր առմամբ դեռ չկան հուսալի և որակյալ հետազոտություններ այս հարցի վերաբերյալ ։
Այլ հոգեկան խանգարումներ
Ֆոբիաները և այլ հոգեպաթոլոգիկ խանգարումները հաճախ նկարագրվում են ԱՍԽ-ի հետ համակցված, սակայն դրանք շարունակական բնույթ չունեն ։
References
Կատեգորիա:Autism
Մուկեշ
Մուկեշ (հինդի` मुकेश, ամբողջ անունը` Մուկեշ Չանդ Մատհուր, ), հնդիկ երգիչ, Մոհամեդ Ռաֆիի, Մաննա Դեյի և Կիշոր Կումարի հետ միասին համարվում է հնդկական կինոյի արտակադրային երգի «ոսկե ձայներից» մեկը ։ Հիմնականում հայտնի է որպես «Ռաջ Կապուրի ձայն»։
Կենսագրություն
Մուկեշը ծնվել է Դելիում և ընտանիքի տասը երեխաներից վեցերորդն էր։ Երաժշտությամբ հետաքրքրվել է պատանի հասակում, երբ հարևան սենյակից լսում էր իր քրոջը դասավանդող երաժշտության ուսուցչի ձայնը։ Դպրոցն ավարտելուց հետո շուրջ յոթ ամիս աշխատել է Դելիում գործող հասարակական աշխատանքների կազմակերպությունում ` շարունակելով հոր գործը։ Միաժամանակ իր ուժերը փորձել է երգի և ձայնագրությունների ասպարեզում։ Իր քրոջ հարսանիքին երգելիս, նրան նկատել է մասնագիտությամբ դերասան` հեռավոր ազգականներից մեկը, ով նրան իր հետ տարել է Բոմբեյ և կազմակերպել վոկալի ուսուցումը։ Այդ ժամանակ էլ կայացել է Մուկեշի կինոդեբյուտը «Nirdosh» (1941 թ.) ֆիլմում ` որպես երգիչ և դերասան։ Որպես արտակադրային երգիչ նա հանդես է եկել ավելի ուշ` 1945 թվականին նկարահանված «Pehli Nazar» ֆիլմում։ 1974 թվականին Մուկեշի բազմաթիվ պարգևներին ավելացավ նաև Filmfare Awards մրցանակը։
Անձնական կյանքը
1946 թվականին Մուկեշն ամուսնացել է գուջարաթյան միլիոնատեր բրահմանի դստեր հետ։ Քանի որ նա պատկանում էր ցածր կաստայի, չուներ սեփական տուն և մշտական եկամուտ, այդ իսկ պատճառով հարսնացուի հետ ստիպված է եղել ընտանիքից դիմել փախուստի։ Շատերը նրանց կանխագուշակում էին դժբախտ կյանք և ամուսնալուծություն։ Սակայն Մուկեշն իր կնոջ հետ ապրեց տասնամյակներ և 1976 թվականին նշեց ամուսնության 30-ամյակը։ Նրանց ընտանիքում ծնվել են հինգ երեխա (երկուսն ընտրել են հոր մասնագիտությունը՝ արտակադրային երգիչներ)։ Մուկեշի թոռը դերասան Նիլ Նիտին Մուկեշն է։
1970-ական թվականների սկզբին Մուկեշի մոտ ի հայտ եկան առողջական խնդիրներ։ 1976 թվականի օգոստոսի 27-ին նա մահացավ սրտի նոպայից՝ ԱՄՆ-ի Դետրոյտ քաղաքում, ուր մեկնել էր համերգներ տալու։ Իր ողջ ստեղծագործական կյանքում նա ձայնագրել էր մոտ 1200 երգ։ Երգերից շատերը, որոնք չէին հնչել նրա կենդանության օրոք, հնչում էին նրա մահվանից հետո նկարահանված շատ ֆիլմերում։ Մուկեշի ձայնով երգում էին Ռաջ Կապուրի կերտած կերպարները՝ «Թափառաշրջիկը», «Պարոն 420», «Սանգամ», «Իմ անունը ծաղրածու է» և այլ ֆիլմերում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հնդիկ երգիչներ Կատեգորիա:Երաժիշտներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Հնդիկ կինոդերասաններ Կատեգորիա:Սրտամկանի ինֆարկտից մահացածներ
Անվանակոչությունը (պատմվածք)
«Անվանակոչությունը» (Именины), Անտոն Պավլովիչ Չեխովի պատմվածքը` գրված 1884 թվականին։ Առաջին անգամ հրատարակվել է 1888 թվականին, «Հյուսիսային պարբերական» ամսագրում № 11 Անտոն Չեխով ստորագրությամբ։
Հրապարակումներ
Անտոն Չեխովի «Անվանակոչությունը» պատմվածքը գրվել է 1888 թվականին «Հյուսիսային պարբերական» գրական ամսագրի խմբագրության պատվերով, առաջին անգամ հրապարակվել է 1888 թվականին, «Հյուսիսային պարբերական» ամսագրում № 11 Անտոն Չեխով ստորագրությամբ։ Ընդգրկվել է Ադոլֆ Մարքսի կողմից հրատարակված Ա. Չեխովի ստեղծագործությունների ժողովածուի մեջ, 1893 թվականին տպագրվել է «Միջնորդ» ժողովածուում։
Չեխովի կենդանության օրոք պատմվածքը թարգմանվել է գերմաներեն, սերբախորվաթերեն և շվեդերեն։
Քննադատություն
Պատմվածքի մասին գրողի կենդանության օրոք եղած քննադատական գրախոսություններում շեշտվում էր հոգեբանական վերլուծության խորությունը և գեղարվեստականությունը։ «Օրվա նորություններ» թերթի մեկնաբան Վ. Վ. Կուզմինը գրում էր, - «Պատմվածքը գրված է վարպետորեն, փայլուն կերպով, ջերմ, գեղարվեստորեն, հասարակ և ճշմարիտ <...> Հրաշալի կերպով է ընդգծված հիվանդ կնոջ հոգեբանական ճգնաժամի պահը...»: Հոգեբանական վերլուծության խորությունը նշվել է նաև Ն. Վենևիչի և քննադատ Ա-ի կողմից ։
Ամսագրային մեկնաբանները մատնանշում էին պատմվածքի սյուժեի ձգձգվածությունը։ Այսպես, Ա. Ի. Վվեդենսկին գրում էր պատմվածքի «գեղարվեստական ամբողջականությանը» վնասող մանրամասնությունների «անվերջանալի շարանի մասին» ։ Ն. Լադոժսկին պատմվածքը համարում էր «երկարաձգված և տաղտկալի» ։
Քննադատ Ռ. Դիստերլոն «Նեդելյա» թերթում գրում էր, որ պատմվածքը ստեղծված է «կատարելապես կոմս Տոլստոյի ոգով և ոճով»։
Սյուժե
Չեխովի պատմվածքը բաղկացած է հինգ մասից։ Իրադարձությունները տեղի են ունենում երիտասարդ ամուսնական զույգի` Օլգա Միխայլովնայի և Պյոտր Դիմիտրիչի տանը։ Օլգա Միխայլովնան գտնվում է հղիության յոթերորդ ամսում։ Պյոտր Դիմիտրիչի անվանակոչությանը հրավիրված էին հյուրեր և տոնական եռուզեռը տհաճություն էր պատճառում Օլգա Միխայլովնային։ «Նա ցանկանում էր հեռանալ տնից, նստել ստվերում և երկու ամիս հետո ծնվող մանկան մասին մտքերով տարված հանգստանալ»։
Ճաշից հետո տանտերերն ու հյուրերը գնացին այգի զբոսնելու։ Հյուղակի մոտ նստելու համար դուրս եկավ նաև Օլգա Միխայլովնան և այդ պահին նրա կողքով անցան Պյոտր Դիմիտրիչն ու Լյուբոչկան։ Օլգա Միխայլովնան թաքնվեց հյուղակում, սկսեց լսել նրանց խոսակցությունը։ Պյոտր Դիմիտրիչը պատմում էր Լյուբային, թե ինչպես է ինքը մի անգամ դատարան ընկել։ Իր պատմածը նա ուղեկցում էր հետևյալ բառերով, - «Մեզ մոտ այնպիսի կարգ ու կանոն է, որ դուք կարող եք առանց երկմտելու կարծիք հայտնել արևի, լուսնի, ինչի մասին ուզում էք, բայց աստված հեռու պահի, որ դիպչեք լիբերալներին։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Անտոն Չեխովի ստեղծագործություններ Կատեգորիա:1888 պատմվածքներ Կատեգորիա:Պատմվածքներ
Մացի (գյուղ, Վառբլա շրջան)
Մացի (Matsi), գյուղ Էստոնիայի Պյարնումաա նահանգի Վառբլա շրջանում։
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 12 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Պյարնումաա նահանգի Վառբլա շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղեր
Սյուլտյուպ
Սյուլտյուպ (Сюльтюп, Сүлтөп), գյուղ Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Կուշնարենկովսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2009 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 150 մարդ։
Յոթ խիզախները
«Յոթ համարձակներ» («Семеро смелых»), խորհրդային լիամետրաժ սև-սպիտակ գեղարվեստական ֆիլմ, որը նկարահանել է ռեժիսոր Սերգեյ Գերասիմովը    1936 թվականին «Լենֆիլմ» կինոստուդիայում  ։ Ֆիլմը նվիրված է ՀամԼԿԵՄ-ի X համագումարին ։ Ֆիլմի պրեմիերան ԽՍՀՄ-ում տեղի է ունեցել 1936 թվականի մարտի 4-ին։
Սյուժե
193․․․ թվականի մայիսին կոմերիտական Իլյա Լետնիկովը նամակ էր հրապարակել՝ առաջարկելով «Радостной» ծովախորշում կազմակերպել կոմերիտական ձմեռոց։ 409 մարդ ցանկություն է հայտնել մեկնել։ Հանձնաժողովը ընտրել է 6 դիմում, և օգոստոսին վեց կոմերիտական ձմեռողներ վայրէջք են կատարում «Радостной» ծովախորշի ափին։ Ձյունածածկ Արկտիկա են ժամանում վեց հետազոտողներ։ Շոգենավն արդեն գնացել է, և ձմեռողները բեռը բացելիս գտնում են արկտիկական «նապաստակ»՝ Պյոտր Մոլիբոգային (Պյոտր Ալեյնիկովին)։ Խիզախ ձմեռողները դառնում են յոթը։
Ճանաչում և մրցանակներ
Պատվավոր դիպլոմ 1937 թվականին Փարիզի համաշխարհային ցուցահանդեսում կինոֆիլմերի մրցույթում.
Արտադրություն
Ֆիլմի նկարահանումներին մասնակցել է НИАИ-1 (ЛК «ФАНЕРА-2») թեթև տրանսպորտային ինքնաթիռը ։
Երգ
Ֆիլմում հնչում է հետագայում հանրահայտ դարձած «Лейся, песня, на просторе» երգը Վենեդիկտ Պուշկովի երաժշտությամբ, որի տեքստը գրել է դերասան Անդրեյ Ապսոլոնը՝ ֆիլմում օդերևութաբան Օսյա Կորֆունկելի դերակատարը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Խորհրդային ֆիլմեր Կատեգորիա:1936 ֆիլմեր Կատեգորիա:«Լենֆիլմ» ստուդիայի ֆիլմեր Կատեգորիա:Խորհրդային սև-սպիտակ ֆիլմեր Կատեգորիա:Ռուսերեն ֆիլմեր Կատեգորիա:Խորհրդային արկածային ֆիլմեր Կատեգորիա:Ֆիլմեր, որոնց գործողությունները տեղի են ունենում Ռուսաստանում
14-րդ հարավային զուգահեռական
14-րդ հարավային զուգահեռականը հասարակածից 14° դեպի հարավ գտնվող լայնությունների շրջանագիծն է։
Անցնում է Աֆրիկայով, Հնդկական օվկիանոսով, Խաղաղ օվկիանոսով, Հարավային Ամերիկայով, Ավստրալիայով և Ատլանտյան օվկիանոսով։
Զուգահեռականով հատվող տարածքները
Գրինվիչի միջօրեականից սկսած դեպի արևելք` Ամերիկա `
Չեզարե Լոմբրոզո
Չեզարե Լոմբրոզո (Cesare Lombroso, ), իտալացի դատական հոգեբույժ, դասախոս և մարդաբան, քրեական իրավունքի մարդաբանական դպրոցի հիմնադիր։ Պավիայի (1862 թվականից) և Թուրինի (1896 թվականից) համալսարանների պրոֆեսոր։ Հանցագործությունը համարել է բնական երևույթ, հիմնադրել է «բնածին (ի ծնե) հանցագործների» տեսությունն ու «բնածին հանցագործներին» բնութագրող համակարգը, ըստ որի հանցագործ ոչ թե դառնում են, այլ ծնվում ։
Կենսագրություն
Լոմբրոզոն ծնվել է 1835-ի նոյեմբերի 6-ին Վերոնայում հարուստ հրեաների ընտանիքում։ Նա Պադովայի, Վիեննայի և Փարիզի համալսարաններում սովորել է գրականություն, Լեզվաբանություն և հնագիտություն, բայց հետո մտափոխվել է ու 1859 թվականին դարձել է ռազմական վիրաբույժ։ 1866 թվականին նա Պավիայում նշանակվել է դասախոս, իսկ ավելի ուշ՝ 1871 թվականին գլխավորել է Պեզարոյի հոգեբուժարանը։ Լոմբրոզոն 1876 թվականին դարձել է Թուրինի համալսարանի դատաբժշկության և հասարակական հիգիենայի պրոֆեսոր։ Նույն թվականին նա գրել է իր առավել կարևոր և ազդեցիկ աշխատանքը՝ «L’Uomo delinquente» («Հանցագործ մարդ»), որը թարգմանվել է եվրոպական տարբեր լեզուներով։
Մահացել է Թուրինում 1909 թվականին։
Հղումներ
Կատեգորիա:Իտալացի հոգեբույժներ Կատեգորիա:Նոյեմբերի 6 ծնունդներ Կատեգորիա:1835 ծնունդներ Կատեգորիա:Վերոնա քաղաքում ծնվածներ Կատեգորիա:Հոկտեմբերի 19 մահեր Կատեգորիա:1909 մահեր Կատեգորիա:Թուրին քաղաքում մահացածներ Կատեգորիա:Անձինք այբբենական կարգով Կատեգորիա:Գիտնականներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Իտալացի բժիշկներ Կատեգորիա:Իտալացի գրողներ Կատեգորիա:Մարդաբաններ Կատեգորիա:Փարիզի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Վիեննայի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Քրեաբանություն Կատեգորիա:Պարահոգեբաններ Կատեգորիա:Գիտակցության փիլիսոփայություն
Գվադալուպե (Կասերես)
Գվադալուպե (Guadalupe), համայնք Իսպանիայի Կասերես պրովինցիայում։ Ունի 2000 բնակիչ։ Այստեղ է գտնվում Սանտա Մարիա դե Գվադալուպե թագավորական համալիրը։
Քաղաքի մոտ է գտնվում Գվադալուպե գետը։ Ամենաբարձր կետը Վիլուերկա գագաթն է՝ 1603 մ բարձրությամբ ։
Գրականություն
Гвадалупа // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона ։ в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իսպանիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստրեմադուրայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Կասերես պրովինցիայի բնակավայրեր
Գալուստ Գեդել
Գալուստ Գեդել (Kaloust Guedel, ), հայկական արմատներով ամերիկացի նկարիչ և քանդակագործ, որը հայտնի է որպես էքսցեսիվիզմի շարժման հիմնադիր։
Կենսագրություն
Նկարիչն իր ստեղծագործություններում փորձում է վերաիմաստավորել գեղանկարչության ֆիզիկական և կոնցեպտուալ սահմանները՝ այն վերածելով օրգանական քանդակների, ճարտարապետական տարրերի, ինստալյացիաների։ Իր պրակտիկայում Գեդելը օգտագործում է այնպիսի նյութեր, ինչպիսիք են ապակին, վինիլը, մետաղը և ակրիլը, որպեսզի ստեղծի տարածական ժամանցային նկարներ և ինստալացիաներ։ Արվեստում նա համատեղում է կիտչի և փոփ արտի էսթետիկան։ Գալուստ Գեդելի ստեղծագործությունները համարվում են երգիծանքի միջոցով սոցիալական և քաղաքական իրավիճակի մեկնաբանություններ։
Էքսցեսիվիզմի նկարները հիմնականում ստեղծվում են ներկի հաստ շերտերի կիրառմամբ, այս մեթոդով նկարիչը ընդգծում է նյութի դերը՝ որպես չափից դուրս փորձառության հաղորդագրության կրող, դրա բարդ նկարագրությունների առարկա և օբյեկտ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ամերիկահայեր Կատեգորիա:Ժամանակակից նկարիչներ Կատեգորիա:Աբստրակտ նկարիչներ Կատեգորիա:Ամերիկացի քանդակագործներ Կատեգորիա:Քանդակագործներ այբբենական կարգով
Ուիլյամ Ռիփլի
Ուիլյամ Զեբինա Ռիփլի (William Zebina Ripley, ), ամերիկացի տնտեսագետ և մարդաբան, Հարվարդի համալսարանի տնտեսագիտության պրոֆեսոր, 1933 թվականին Ամերիկյան տնտեսական ասոցիացիայի նախագահ ։
Կենսագրություն
Ուիլյամը ծնվել է 1867 թվականի հոկտեմբերի 13-ին՝ ոսկերիչ Նաթանիել Լ․ Ռիպլիի և Էսթիմեյթ Ռ․ Ե. (Բոլդուին) Ռիպլիի ընտանիքում։ Միջնակարգ կրթությունը ստացել է Մասաչուսեթսի մոտակա Նյուտոն քաղաքի պետական դպրոցում ։
1890 թվականին Ուիլյամը Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտում ստացել է արվեստի բակալավրի աստիճան քաղաքացիական շինարարության թեմայով։ 1892 թվականին ստացել է արվեստի մագիստրոսի աստիճան և դոկտորի աստիճան 1893 թվականին արդեն Կոլումբիայի համալսարանում քաղաքական տնտեսագիտության թեմայով․ ատենախոսության թեման էր՝ «Վիրջինիայի ֆինանսական պատմությունը 1607-1776 թվականներին» ։
1893 թվականին Կոլումբիայի համալսարանում սկսել է Սոցիոլոգիա դասավանդել, 1895-1901 թվականներին եղել է Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտի տնտեսագիտության պրոֆեսոր, իսկ 1901-1933 թվականներին՝ Հարվարդի համալսարանի պրոֆեսոր ։
1929 թվականին շնորհվել է Հումանիտար գիտությունների դոկտորի կոչում Կոլումբիայի համալսարանում և իրավունքի դոկտորի կոչում 1930 թվականին Վիսկոնսինի համալսարանում և 1931 թվականին պատվավոր դոկտորի կոչում Ռոչեստրի համալսարանում ։
Ընտանիք
1893 թվականի փետրվարի 20-ին Ռիպլին ամուսնացել է Բոստոնից Իդա Սաբինա Դևիսի հետ։ Նրանք ունեին չորս երեխա՝ Ռութ, Դևիս Ն․, Ուիլյամ Պ., Բեթինա ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տնտեսագետներ Կատեգորիա:Ամերիկացի մարդաբաններ
(6256) Կանովա
(6256) Կանովա (Canova), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1960 թվականի սեպտեմբերի 24-ին Կոռնելիս վան Հաուտենի, Ինգրիդ վան Հաուտեն-Գրունևելդի և Թոմ Գերելսի կողմից Պալոմարում ։
Վանդոմ
Պատմություն
Ամուսնության բերումով իշխանությունն անցել է Նեվերսի, Պրուլիի և Մոնտուարի տոհմերին։ ՎանդոմԻ և Քասթրեի կոմս Բուչարդ VI-ը որպես ժառանգորդ թողել է իր քրոջը՝ Քեթրինին, որը Մարշի կոմս Ջոն Բուրբոնի կինն էր։ Վանդոմի կոմսությունը բարձրացվել է դքսության աստիճանի Չառլզ դե Բուրբոնի համար, որի որդի Անտուան դե Բոուրդոնը՝ Նավարայի թագավորը, Հենրի IV-ի հայրն էր, որը Վանդոմի դքսությունը 1598 թվականին տվել է իր ապօրինի որդուն՝ Սեզար դե Վանդոմին։ Վանդոմի դուքս Սեզարը մասնակցել է Ֆրանսիայում Կարդինալ Ռիշելյեի և Ջուլիո Մազարինիի իշխանության օրոք տեղի ունեցած անկարգություններին։ Նա Լյուդովիկ դե Վանդոմի հայրն էր, որն ամուսնացել էր Մազարինիի զարմուհու հետ։ Լուի Արև արքան այս տոհմի վերջին տղամարդ ժառանգն էր ։ Բրիտանիայի արքա Նոմինոեն մահացել է Վանդոմում 851 թվականին՝ Մեն և Անժու գավառները նվաճելուց հետո։
(6256) Կանովա
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,437343 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,0213 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,8534 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1389,87 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,259017 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 4,18° անկյուն։
Վանդոմ
Պատմություն
Ժան-Բատիստ Դոնասյեն դե Ռոշամբոն, որը Հյուսիսային Ամերիկայում անկախության պատերազմում առաջնորդում էր ֆրանսիական 6000-անոց զորաջոկատը, ծնվել է Վանդոմում։
Փարիզի Վանդոմի հրապարակում է գտնվում Վանդոմ հյուրանոցը, որը Սեզար դե Վանդոմին և վերջինիս սիրուհի Գաբրիել դ՛Էստրեին պատկանող առանձնատուն է եղել։
Աշխարհագրություն
Վանդոմը գտնվում է Բլոիս քաղաքից 22 մղոն (35 կիլոմետր) դեպի հյուսիս-արևմուտք և Փարիզից գնացքով 40 րոպե ճանապարհորդելու հեռավորության վրա։ Քաղաքը գտնվում է Լուար գետի ափին, որն այստեղ բաժանվում է քաղաքը հատող բազմաթիվ վտակների։
Կառավարում
Վանդոմը Լուար և Շեր դեպարտամենտի Վանդոմ գավառի մայրաքաղաքն է։ Ունի առաջին ատյանի դատարան։
Տեսարժան վայրեր
Հարավային մասում գտնվում է մի բարձունք, որի վրա կանգնած են Վանդոմի կոմսերի ամրոցի ավերակները։ Սուրբ Երրորդության եկեղեցին ունի գոթական ոճով զարդարված ճակատամաս։ Եկեղեցու շուրջը գտնվում են տարբեր ժամանակաշրջանների վանական շինություններ։ Լա Մադլենի եկեղեցին (15-րդ դար) պսակվված է քարե ոլորանախշով, իսկ Սեն Մարտինի աշտարակը (16-րդ դար) ներկայացնում է այդ անվամբ ավերված եկեղեցին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի համայնքներ
(6256) Կանովա
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1960 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Կոռնելիս վան Հաուտենի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Ինգրիդ Հաուտեն-Գրունենվելդի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Թոմ Գերելսի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Խերսոնի պատմություն
Խերսոնի պատմությունը Ուկրաինայի Խերսոնի մարզի վարչական, տնտեսական և մշակութային կենտրոնի անցյալն է։ Խերսոնը գտնվում է Դնեպրի և նրա Կոշով վտակի աջ ափին։ Քաղաքն ունի ծովային և գետային նավահանգիստ, երկաթուղային և ավտոմոբիլային հանգույց և օդանավակայան։ Բնակչությունը 289000 մարդ է (2019), արվարձաններով՝ 337300 մարդ։ Քաղաքի անվանումը գալիս է հնագույն Տավրիկյան Խերսոնեսից։
Հին պատմություն
Ժամանակակից Խերսոնի տարածքը բնակեցված է եղել դեռ հնագույն ժամանակներից։ Թաղումները, որոնք հայտնաբերվել է Ազատության հրապարակում և Դնեպրովսկի շրջանի քաղաքներում, նաև տարբեր վայրերում գտնված եղջերուի կոտոշներից պատրաստված քլունգները և քարից կացինները, վկայում են բրոնզի և պղնձի դարաշրջանում (մ.թ.ա. 3-2-րդ հազարամյակներ) այստեղ մարդու գտնվելու մասին։ Մ.թ.ա. 4-3-րդ դարերի սկյութական թաղումները հայտնաբերվել են նախկին Խերսոնի ամրոցի տարածքում։ Կրեմենչուգսկայա փողոցում հայտնաբերվել են սարմատյան ժամանակի երկու թաղումների մնացորդներ (մ.թ.ա. 2-րդ դարից մ.թ. 4-րդ դար)։ Մ.թ. 2-րդ դարի հռոմեական մետաղադրամները հայտնաբերվել են Ռազմական շրջանում և Կարանտինյան կղզում։ Քաղաքի մոտակայքում հայտնաբերվել են Կիևյան Ռուսիայի շրջանի բնակավայրի մնացորդները Մեծ Պոտյոմկին կղզում։ Հայտնաբերվել է նաև 11-13-րդ դարերի պոլովցյան քարե քանդակ։
Հիմնական քաղաքներ
1776 թվականի հունվարի 31-ին Դնեպրի վրա նավաշինարան կառուցելու նախագիծը և դրա գտնվելու վայրը պարզելու համար նավաշինարար Վ. Սելյանինովը երկու ղեկապետների հետ ուղարկվել է հարավ։
1776 թվականի դեկտեմբերին ծովակալների կոլեգիան դիմել է Եկատերինա 2-րդին՝ խնդրելով հաստատել կոլեգիայի անդամ, գեներալ-վերահսկիչ Սոֆրոն Բորիսովիչ Շուբինի թեկնածությունը՝ գետաբերանի վրա աշխատանքները ղեկավարելու համար, որը հաստատվել է Եկատերինա 2-րդի կողմից։ Շուբինին հանձնարարվել է «Խորը նավահանգստի» տարածքում՝ գետաբերանի վրա, կառուցել ռազմական նավահանգիստ և ծովակալություն, ինչպես նաև կառուցել ժամանակավոր նավաշինարան՝ 60-թնդանոթով նավերի կառուցման համար։ Նավաշինարանի տեղը թույլատրվել է ընտրել իր հայեցողությամբ՝ կամ Դնեպրի աջ ափին՝ Տագանկա գետի մոտ՝ «Խորը նավահանգստից» 70 մղոն հեռավորության վրա, կամ Ալեքսանդր-շանցի մոտ։ 1777 թվականի հունվարի Շուբինը ուղարկվել է Դնեպրի գետաբերան, և լրացուցիչ հետազոտություններից հետո նա ժամանակավոր նավաշինարանի համար ընտրել է Ալեքսանդր շանցի ափի հատվածը՝ նախընտրելով նրա մոտիկությունը գետաբերանին և բանակային կայազորով ամրությունների առկայությունը։ 1778 թվականի հունիսի 11-ին (մայիսի 31-ին) Եկատերինա 2-րդի նկարագրությամբ, նավաշինարանի նախատեսված շինարարությունը հանձնվել է Նովոռոսիյսկի գեներալ-նահանգապետ արքայազն Գ.Ա. Պոտյոմկինի խնամքին։ Եվ Պոտյոմկինի հետ իր նամակագրության մեջ, և հաջորդ հրամանագրում՝ Եկատերինա 2-րդը չի նշել ապագա քաղաքի կառուցման վայրը։ Ծովակալության, նավաշինարանի և նոր քաղաքի գտնվելու վայրի հարցի լուծումը Եկատերինա 2-րդը տրամադրել է շահագրգիռ կողմերին՝ ծովակալության կոլեգիային և արքայազն Պոտյոմկինին։ Այնուամենայնիվ, կայսրուհին որոշել է, որ անկախ նրանից, թե որտեղ է ընտրվելու այս վայրը, այն պետք է կոչվի Խերսոն քաղաք :
1778 թվականի օգոստոսի 11-ին Եկատերինա 2-րդը իր հրամանագրով վերջապես հաստատել է «Խերսոնի նոր գործարան- քաղաքի կառուցումը՝ պատշաճ ամրություններով և նավաշինարանով» հենց Դնեպրի վրա։ Շինարարության անմիջական ղեկավարումը, ներառյալ ամրոցի կառուցումը, նույն հրամանագրով կայսրուհին վստահել է Պետրոս 1-ի սանիկին՝ գեներալ-զեյխմեստեր, նավատորմի գեներալ-լեյտենանտ Ի. Հանիբալին: Հանիբալի առջև խնդիր է դրվել մինչև աշնան սկիզբը կատարել հողային բոլոր աշխատանքները։ Ապագա ամրոցը զինելու համար ուղարկվել է 200 զենք, իսկ մոտակա «Կրեմենչուգ գավառական քաղաքում ստեղծվել են զենքի և ձուլման գործարաններ»։ Հանիբալին օգնության են ուղարկվել ինժեներ-գնդապետ Ալեքսանդր Լավրենտևիչ Սոկոլովը և Կաբարդինի հետևակային գնդի փոխգնդապետ Ի. Գերմանը։ Եկատերինա 2-րդի առաջարկությամբ Պոտեմկինը 1778 թվականի օգոստոսի 28-ին Սոկոլովին նշանակել է կառուցվող ամրոցի պարետ։
Հետագայում քաղաքի շինարարության ղեկավարումը կատարել է ինժեներ-գնդապետ Ն. Կորսակովը, ով ղեկավարում էր 39 տարբեր տեսակի աշխատանքներ։ Խերսոնը կառուցվել է Ռուսաստանի տարբեր քաղաքներից եկած նավաստիների, զինվորների, պետական և ազատ աշխատողների կողմից։
Ռուսական կայսրության կազմում
1787-1791 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմի ավարտից հետո Յասի խաղաղության պայմանագրի համաձայն՝ Սև ծովի ափերը Հարավային Բուգից մինչև Դնեստր միացվել են Ռուսաստանին։ Խերսոնը Նիկոլաևի կառուցումից հետո կորցրել է կարևոր սահմանային ամրոցի նշանակությունը (1789 թվական), ուր և տեղափոխվել է ծովակալությունը. քաղաքի գրեթե ամբողջ բնակչությունը տեղափոխվել է նոր քաղաք։ Խերսոնը դարձել է սովորական շրջանային քաղաք։
Խերսոնում սկսվել է սևծովյան նավատորմի շինարարությունը։ 1783 թվականին Երկրորդ կարգի կապիտան Ֆ. Ուշակովը Սանկտ Պետերբուրգից ժամանել է Խերսոն՝ նավերի կառուցումն արագացնելու համար։ Իր անձնվեր գործունեության համար պարգևատրվել է Սուրբ Վլադիմիրի 4-րդ աստիճանի շքանշանով։ 1783 թվականի սեպտեմբերին ծովակալության նավաշինարանի սահուղուց գործարկվել է առաջին մեծ 66 թնդանոթով նավը «Փառք Եկատերինային» անունով։
18-րդ դարի վերջին Խերսոնը կարևոր դեր է խաղացել Ռուսաստանի ներքին և արտաքին տնտեսական կապերի զարգացման գործում։ Խերսոնի նավահանգստի միջոցով առևտուր էր իրականացվում Ֆրանսիայի, Իտալիայի, Իսպանիայի և եվրոպական այլ երկրների հետ։ Մալոռոսսիայի հարավով ճանապարհորդելիս կայսրուհի Եկատերինա 2-րդի՝ Խերսոնի ամրոցը զարմացրել է նույնիսկ օտարերկրացիներին։
Խերսոնի հողի վրա Հանդիպել են Ա. Սուվորովը (պահպանվել է այն տունը, որտեղ նա ապրել և աշխատել է) և Ի. Դերիբասը՝ ապագա ծովակալը։ Ազգությամբ իսպանացի՝ նա տասնամյակներով ապրել է Ռուսաստանում, մասնակցել է 1787-1792 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմին։ Խերսոնի հիմնադրումից հետո պաշտոնի է նշանակվել Գ. Պոտեմկինի շտաբում։ Այստեղ Դերիբասն առաջարկել է ռուսական նավատորմի ամրապնդման իր նախագիծը։ Գեներալ-նահանգապետը հավանություն է տվել և Դերիբասին նշանակել Խերսոնի դեսանտային զորքերի հրամանատար։ Ի. Դերիբասը մտերիմ է եղել Ֆ. Ուշակովի հետ, ում հետ ծանոթացել է նաև Խերսոնում։
1803 թվականին Խերսոնը կրկին ստացել է գավառական կենտրոնի կարգավիճակ։ Քաղաքում զարգացել է նավաշինությունը, աճել են գյուղատնտեսական արտադրանքի վերամշակման ձեռնարկությունները։
1813 թվականին հիմնադրվել է շրջանի առաջին դպրոցը, երկու տարի անց՝ տղամարդկանց գավառական գիմնազիան։ 1834 թվականին բացվել է առևտրային ծովագնացության դպրոցը, իսկ 40 տարի անց՝ համազգային գյուղատնտեսական ուսումնարանը։ 19-րդ դարի երկրորդ կեսին կառուցվել են թատրոն, գրադարան, ստեղծվել են հնագիտական և բնագիտական թանգարաններ։ Շուտով բացվել է երկաթուղով երթևեկությունը, որը կապել է Նիկոլաևն ու Խերսոնը։
1831 թվականին առևտրային նավաշինարանները միացվել են պետական նավաշինարաններին, որտեղ 1833-1843 թվականներին կառուցվել է 187 նավ։ Նավահանգիստն ունեցել է մեծ առագաստանավային և շոգենավային նավատորմ։ 1847 թվականին Խերսոնի և Օդեսայի միջև ստեղծվել է մասնավոր շոգենավային հաղորդակցություն։ Քաղաքում ստեղծվել է պետական ​​սեփականություն հանդիսացող կտորի արտադրամաս, կաշվե ճարպի հալեցման գործարաններ, հողմաղացներ, սղոցարան։ 1853 թվականին Դնեպրի ափին հիմնադրվել է խոշոր մեխանիկական արհեստանոց։ 1861 թվականից հետո զգալի տնտեսական աճ է գրանցվել։ Դնեպրի ջրանցքի հատակը խորացնելուց հետո Խերսոնը կրկին ստացել է կարևոր ծովային նավահանգստի նշանակությունը։ 20-րդ դարի սկզբին միլիոնավոր ֆունտ հաց է արտահանվել Եվրոպա։
1897 թվականին քաղաքում եղել է մոտ 59 հազար մարդ (ռուսներ՝ 47%, հրեաներ՝ 29%, ուկրաինացիներ՝ 20%) ։
Արդյունաբերական ձեռնարկությունները մատակարարում էին սննդամթերք, թեթև արդյունաբերություն, նավաշինություն, գյուղատնտեսական մեքենաշինություն, անտառամշակում։ 1907 թվականին երկաթուղային գիծը Խերսոնը միացրել է երկրի խոշոր քաղաքներին, իսկ 1908 թվականին առաջին քաղաքային էլեկտրակայանը հոսանք է տվել քաղաքին։
Հեղափոխական ժամանակներ
1917 թվականի մարտի սկզբին քաղաք է հասել Պետրոգրադում ինքնավարության տապալման լուրը։ Քաղաքում ստեղծվել է ժամանակավոր աշխատանքային կոմիտե, որն իր հայտարարության մեջ գրել է, որ «իր խնդիրն է պահպանել պրոլետարիատի քաղաքական և տնտեսական պահանջները»։ Մարտի 7-ին ընտրվել է Խերսոնի աշխատավոր պատգամավորների խորհուրդը, որի մեծամասնությունը ստացել են Սոցիալ-դեմոկրատական և Մենշևիկների կուսակցությունները։ Բոլշևիկներից խորհուրդը ներառում էր ընդամենը հինգ ներկայացուցիչ։ Այնուամենայնիվ, աշխատավոր պատգամավորների խորհրդի առաջին նախագահը 1905-1907 թվականների հեղափոխության մասնակից բոլշևիկ Ի. Սորոկինն էր, ով աշխատում էր Գուրևիչի գործարանում որպես փականագործ։
1917 թվականի մարտից մինչև 1920 թվականի ապրիլ ընկած ժամանակահատվածում քաղաքային իշխանությունը բազմիցս փոխվել է, քաղաքը եղել է ավստրո-գերմանական զորքերի, հեթման Պ. Սկորոպադսկու, Ուկրաինական դիրեկտորիայի, Անտանտի զորքերի, Ա. Դենիկինի բանակի վերահսկողության ներքո և, վերջապես, 1920 թվականի փետրվարի 4-ին այնտեղ հաստատվել է խորհրդային իշխանություն։
Խերսոնում քաղաքացիական պատերազմի ավարտից հետո սկսվել է քաղաքի արդյունաբերության և տնտեսության վերականգնման աշխատանքները։ 1923 թվականի մարտին Խերսոնը դարձել է Խերսոնի շրջանի կենտրոնը։ Մինչև 1925 թվականի հունիսը՝ մինչև գավառների վերացումը, մտնում էր Օդեսայի նահանգի կազմի մեջ։
Խորհրդային իշխանության ընդամենը քսան տարվա ընթացքում նախկինում վարչա-չինովնիկական, առևտրա-արհեստագործական քաղաքը վերածվել է նավաշինության, գյուղատնտեսական մեքենաշինության, պահածոների արդյունաբերության և զարգացած սոցիալիստական մշակույթի խոշոր կենտրոնի։ Տարիների ընթացքում կառուցվել են էլեկտրամեքենաշինական գործարան, հրուշակեղենի գործարան, պահածոների գործարան, բամբակի վերամշակման գործարան։
Առաջին հնգամյա պլանների տարիներին Խերսոնում շատացել են Վ. Կույբիշևայի (1930 թվական) անվան գործարանի շենքերը։ 1939 թվականին համաշխարհային պրակտիկայում առաջին անգամ ջուր են իջեցվել երկու երկաթբետոնե ծանր դոկեր։ Սկսել է Սերգո Օրջոնիկիձեի անվան նավթավերամշակման գործարանի կառուցման առաջին փուլը։
Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ
Երբ թշնամին մոտեցել է քաղաքին, սկսվել է տարհանումը։ Իրենց ձեռնարկությունների սարքավորումների հետ միասին փորձառու անձնակազմն ուղարկվել է խորը թիկունք, որպեսզի նոր վայրում արագ իրականացվի երկրի համար անհրաժեշտ արտադրանքի արտադրությունը։ Հետագայում նրանցից շատերը թիկունքում անձնվեր աշխատանքի համար պարգևատրվել են շքանշաններով և մեդալներով։
Խերսոնը պաշտպանում էին 51-րդ հրաձգային դիվիզիայի ստորաբաժանումները և Դանուբի ռազմական նավատորմի նավաստիները։ Քաղաքի պաշտպանությունը շարունակվել է 1941 թվականի օգոստոսի 15-18-ը։ 1941 թվականի օգոստոսի 19-ին ֆաշիստ զավթիչները գրավել են Խերսոնը։
Ահաբեկչությամբ, բռնաճնշումներով և սպառնալիքներով ֆաշիստական իշխանությունները փորձել են կոտրել խորհրդային ժողովրդի դիմադրությունը։ «Նոր կարգը» պարտավորեցրել է մարդկանց գրանցվել աշխատանքի բորսայում։ Չներկայանալու դեպքում դատական եզրակացություն էր սպառնում։ 1942 թվականի վերջին, 1943 թվականի հունվար-փետրվարին «Կենտրոն» ընդհատակյա խմբի անդամները սկսել են նախապատրաստվել զավթիչների դեմ զանգվածային զինված ապստամբության։ Ֆաշիստական հակահետախուզությանը հաջողվել է գտնել ընդհատակյա աշխատողներին։ Զանգվածային ձերբակալություններ են սկսվել։
1944 թվականի մարտի 13-ին՝ Բերեզնեգովատո-Սնիգիրևի հարձակողական գործողության ընթացքում, Խերսոնը ազատագրվել է 28-րդ բանակի զորքերի կողմից. 49-րդ գվարդիական հրաձգային դիվիզիան գնդապետ Վ. Մարգելովի հրամանատարությամբ, 295-րդ հրաձգային դիվիզիան գնդապետ Վ. Դորոֆեևի հրամանատարությամբ, 10-րդ գվարդիական հրաձգային կորպուսի և 2-րդ գվարդիական մեքենայացված կորպուսի աջակցությամբ ։ Նույն օրը երեկոյան՝ ժամը 22:00-ին, Մոսկվան 224 զենքից 20 հրետանային համազարկով հրավառություն է արել քաղաքը գրաված քաջարի զորքերի համար ։ Քաղաքի ազատագրման համար մարտերում աչքի ընկած միավորումներն ու ստորաբաժանումները ստացել են «Խերսոն» անվանումը ։ Իսկ դիվիզիաների հրամանատարներ Մարգելովն ու Դորոֆեևը արժանացել են Խորհրդային Միության հերոսների բարձր կոչման։
1967 թվականին քաղաքում ստեղծվել է հուշահամալիր՝ Փառքի զբոսայգի՝ նվիրված Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ Խերսոնի ազատագրմանը։  Համալիրը ներառում է Հոնիական սյուն և Փառքի քանդակ, անհայտ զինվորի գերեզմանի վրա կանգնեցված հուշարձան «ազատագրող-զինվորներին՝ երախտապարտ խերսոնցիներից»՝ T-34-85 տանկի տեսքով, քաղաքի ազատագրման ընթացքում զոհված խորհրդային զինվորների և սպաների հիշատակի ցուցակներ։
Հետպատերազմյան տարիներ
Հետպատերազմյան տարիներին Խերսոնը վերածվել է խոշոր արդյունաբերական, գյուղատնտեսական և մշակութային կենտրոնի Ուկրաինայի հարավում։ Քաղաքի արդյունաբերության ձևավորումը՝ որպես ամբողջություն, ավարտվել է 20-րդ դարի 50-ական թվականներին, երբ գործի են դրվել նավաշինական գործարանի հնարավորությունները, Պետրովսկու անվան գործարանը, նավթավերամշակման և բամբակի գործարան։ 1957 թվականին վերականգնվել է երթևեկությունը Խերսոն-Նիկոլաև երկաթուղով։ Հաստատվել է Խերսոնի ավիացիոն հաղորդակցությունը մյուս շրջանների հետ։
1985 թվականին 73-րդ կամրջաշինական տրեստը կառուցել է Անտոնովի կամուրջը։
1978 թվականին Խերսոնը պարգևատրվել է Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանով՝ «հեղափոխական շարժման մեջ քաղաքի աշխատողների վաստակի, Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին ֆաշիստական զավթիչների դեմ պայքարին ակտիվ մասնակցության, տնտեսական և մշակութային շինարարության մեջ ձեռք բերված հաջողությունների և 200-ամյակի կապակցությամբ»։
Ներկայիս ժամանակ
Ժամանակակից Խերսոն, Խերսոնի մարզի վարչական, արդյունաբերական և մշակութային կենտրոն, Ուկրաինայի հարավի խոշոր արդյունաբերական կենտրոն։ Խերսոնը բաժանված է երեք վարչական շրջանների։ Սուվորովսկին քաղաքի գլխավոր շրջանն է, Դնեպրովսկին՝ արդյունաբերական շրջանը, Կորաբելնին (նախկին Կոմսոմոլսկի)՝ քաղաքի գլխավոր արդյունաբերական շրջանը։