cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Պարսկական առաջին ներխուժում Հունաստան
Նախապատմություն
Հույների և պարսիկների միջև առաջին բախումները տեղի են ունեցել Նաքսոս կղզում։ Արիստագորասը, ցանկանալով ամրապնդել իր դիրքերը Միլեթում, դիմում է տեղական աքեմենյան սատրապին՝ Արտափրենեսին, և նրանից ռազմական օգնություն խնդրում Նաքսոսը գրավելու համար ։ Դարեհ I-ից թույլտվություն ստանալուց հետո Արտափրենեսը 200 տրիերաներ է տրամադրում Արիստագորասին՝ զորքերի հրամանատար կարգելով Մեգաբատեսին։ Արշավանքի ընթացքում Արիստագորասի և Մեգաբատեսի միջև ընդհարում է տեղի ունենում, ինչի արդյունքում վերջինս սպասվող պաշարման մասին զգուշացնում է նաքսոսցիներին, որոնք էլ լավ պատրաստվելով դիմադրության ՝ անառիկ են պահում քաղաքը։ Շուտով պարսիկների միջոցներն ավարտվում են, և նրանք նահանջում են։
Հասկանալով, որ պարսիկներն արշավանքի անհաջողության ամբողջ մեղավորությունը բարդելու են իր վրա՝ Արիստագորասը որոշում է ամբողջ Հոնիային դրդել ապստամբության ընդդեմ Դարեհ I Մեծի ։ Հոնիացիների համար հիմնական դժգոհության պատճառը պարսիկների կողմից նշանակված տիրանոսներն էին։ Ապստամբում են հոնիացիները, էոլիացիները և դորիացիները, ինչից հետո ամեն տեղ վերացվում է բռնակալությունը և փոխարենը հաստատվում ժողովրդավարություն։ Հասկանալով, որ Փոքր Ասիայում բնակվող հույների ուժերը բավական չեն ապստամբությունը հաջողությամբ ավարտին հասցնելու համար՝ Արիստագորասը մեկնում է մայրցամաքային Հունաստան և այնտեղ փորձում նոր դաշնակիցներ ձեռք բերել։ Նա օգնության համար դիմում է սպարտացիներին, սակայն մերժում ստանում․ միայն Աթենքը և Երետրիան են համաձայնում օժանդակել ապստամբությանը, որոնք 498 թվականի գարնանը 25 տրիերա օժանդակ ուժեր են ուղարկում Հոնիա ։
Ապստամբների ուժերը միավորվում են Եփեսոսի մոտ և շարժվում Սարդես, որը գրավվում և հրդեհվում է նրանց կողից, ինչից հետո պարսիկները սկսում են հետապնդել հույներին, որոնք նահանջում էին դեպի Եփեսոս ։ Հենց այդ քաղաքի մոտ էլ նրանց միջև տեղի է ունենում ճակատամարտ։ Հույերը պարտություն են կրում, աթենացիները և երետրիացիները վերադառնում են մայրցամաքային Հունաստան ։ Չնայած այս անհաջողություններին՝ ապստամբությունը շարունակվում էր տարածվել․ ապստամբում են նաև կարիացիները ու կիպրսցիները ։ Հաջորդ տարիներին պարսիկները զբաղված էին հենց այդ տարածքների հպատակեցմամբ, իսկ Հոնիան այդժամ ապրում էր խաղաղ կյանքով ։ Մ․թ․ա․ 494 թվականին պարսկական ուժերը սկսում են շարժվել դեպի ապստամբության կենտրոն՝ Միլեթ, որի մոտ տեղի ունեցած վճռական ճակատամատում ապստամբները պարտություն են կրում և շուտով հպատակվում։ Այս ապստամբությունը հույների և պարսիկների միջև եղած առաջին ամենամեծ բախումն էր։ Հենց այս ապստամբությանն օժանդակելու մեջ մեղադրվող Աթենքին ու Երետրիային պատժելու համար էլ Դարեհ I-ը պլանավորում և իրականացնում է առաջին ներխուժումը Հունաստան ։
Մ․թ․ա․ 492․ Մարդոնիոսի արշավանք
Մ․թ․ա․ 492 թվականին Դարեհ I-ի փեսայի՝ Մարդոնիոսի կողմից ղեկավարվող զորք է կազմվում, որը բաղկացած էր ցամաքային և ծովային ուժերից ։ Չնայած այն բանին, որ արշավանքի պատրվակը հիմնականում Աթենքին ու Երետրիային պատժելն էր, պարսիկների առջև նպատակ էր դրված ինչքան հնարավոր է շատ հունական քաղաքներ հպատակեցնել ։ Կիլիկիայից ծովային ճանապարհով սկսելով իր արշավանքը՝ Մարդոնիոսն իր ցամաքային ուժերին հրամայում է շարժվել դեպի Հելլեսպոնտոս ։ Նա Փոքր Ասիայի ափերով նավում է դեպի Հոնիա, որի քաղաքներում կարճ ժամանակում վերացնում է բռնապետությունը և հաստատում ժողովրդավարություն ։
Այնտեղից նավատորմն ուղղվում է դեպի Հելլեսպոնտոս, և երբ ամեն ինչ պատրաստ էր, ցամաքային ուժերը տեղափոխվում են Եվրոպա ։ Այնուհետ զորքերը մեկնում են Թրակիա, վերահպատակեցնում այն (Թրակիան մ․թ․ա․ 512 թվականին՝ Դարեհի սկյութական արշավանքի ժամանակ արդեն հպատակեցվել էր) ։ Հասնելով Մակեդոնիա՝ պարսկական զորքերն այն ամբողջովին ստրկացնում են և դարձնում Աքեմենյան տերությանն ամբողջովին ենթակա տարածք (այն նույնպես մ․թ․ա․ 6-րդ դարի վերջին հպատակեցվել էր Աքեմենյան տերությանը, սակայն հիմնականում պահպանել էր իր ինքնիշխանությունը)։
Նույն ժամանակ նավատորմն անցնում է Թասոս, որի բնակիչներն առանց դիմադրության հանձնվում են պարսիկներին ։ Անցնելով Թասոսը՝ պարսկական նավատորմը հանդիպակաց ափի երկայնքով նավում է մինչև Քաղկեդոնյան թերակղզի, Կիկլադյան կղզիներից մեկը՝ Ականթոս, իսկ այնտեղից դուրս գալուց հետո փորձում շրջանցել Աթոսը ։ Այնուամենայնիվ, նավատորմն ընկնում է ուժեղ փոթորիկի մեջ, ինչի արդյունքում նավերը շպրտվում են Աթոսի ժայռոտ ափի վրա և ջարդվում․ ըստ Հերոդոտոսի՝ կործանվել է շուրջ 300 նավ և 20 հազար մարդ ։
Այնուհետև ցամաքային զորքերը, որոնք ճամբարել էին Մակեդոնիայում, գիշերային հարձակման են ենթարկվում բռյուգների՝ տեղացի թրակիական ցեղերից մեկի կողմից։ Սրա արդյունքում մեծ թվով պարսիկներ են զոհվում, վիրավորվում է նաև ինքը՝ Մարդոնիոսը ։ Չնայած իր վիրավորմանը՝ Մարդոնիոսը չի հեռանում այդտեղից, մինչև չի հաղթում և հպատակեցրնում բռյուգներին, ինչից հետո իր զորքերի մնացորդներով Հելլեսպոնտոսով նահանջում է Փոքր Ասիա ։
Մ․թ․ա․ 491․ դեսպանություններ
Մարդոնիոսի արշավանքի հետևանքով հույների համար ակնհայտ է դառնում պարսիկների նպատակները, ինչը թուլացնում է հունական քաղաքների վճռականությունը։ Մ․թ․ա․ 491 թվականին Դարեհ I-ը դիմում է դիվանագիտական քայլի։ Նա դեսպաններ է ուղարկում դեպի Հունաստանի տարբեր կողմեր՝ պահանջելով «հող և ջուր», ինչը հպատակության խորհրդանիշն էր ։ Հունական ինչպես մայրցամաքային, այնպես էլ կղզիաբնակ քաղաքների մեծամասնությունը կատարում է պարսից դեսպանների պահանջները՝ վախենալով Դարեհի ցասումից։ Այնուամենայնիվ, Աթենքում դեսպանները դատարանի առջև են կանգնեցվում, ապա մահապատժի ենթարկվում, իսկ Սպարտայում նրանք ուղղակի նետվում են ջրհորի մեջ ։ Այս ամենը հստակորեն ցույց է տալիս սպասվող ռազմական բախման կողմերին․ Սպարտան և Աթենքը, չնայած ոչ վաղ անցյալում իրենց ունեցած թշնամանքին, միասին պայքարելու էին պարսիկների դեմ ։ Այնուամենայնիվ, Սպարտան այդժամ ընկնում է ներքին դավերի մեջ։ Էգինացիներ կատարել էին պարսիկների պահանջը և իրենց հպատակությունն էին հայտնել նրանց։ Աթենացիներն անհագնստանում են, որ պարսիկները կօգտագործեն Էգինայի ծովային հարմար դիրքը որպես ռազմածովային բազա, ինչի համար էլ Սպարտային խնդրում են միջամտել հարցին ։ Սպարտայի արքա Կլոմենեսը մեկնում է Էգինա՝ անձամբ մեղադրելու էգինացիներին դավաճանության մեջ, սակայն վերջիններս ասում են, որ նա չի կարող ոչ մի քայլ ձեռնարկել առանց Սպարտայի համայնքի և մյուս արքայի՝ Դեմարատոսի համաձայնության, որը դեմ էր դրան ։
Կլոմենեսը, ի պատասխան այս ամենի, Դելֆիի քրմերի օգնությամբ (որոնց կաշառել էր) Դեմարատոսին ապօրինի արքա է հայտարարում և փոխարինում նրա զարմիկով՝ Լևտիքիդեսով ։ Այդժամ հանդիպելով Սպարտայի երկու արքաներին՝ էգինացիները հանձնվում են և որպես իրենց լավ վարիք երաշխիք՝ պատանդներ են հանձնում Աթենքին ։ Այնուամենայնիվ, Սպարտայում իմանում են, որ Կլոմենեսը կաշառք է տվել Դելֆիի քրմերին, ինչից հետո նա արտաքսվում է քաղաքից ։ Հետո նա փորձում է իր կողմը գրավել Պելոպոնեսի հյուսիսը, ինչից հետո սպարտացիները տարակուսում է և նրան հետ կանչում քաղաք ։ Այնուամենայնիվ, մ․թ․ա 491 թվականին Կլոմենեսը ճանաչվում է խելագար և բանտարկվում, ինչի հաջորդ օրը նա ինքնասպան է լինում ։ Կլոմենեսին հաջորդում է իր խորթ եղբայրը՝ Լեոնիդաս I-ը ։
Մ․թ․ա․ 490․ Դատիսի և Արտափրենեսի արշավանք
Առավելություն ստանալով Սպարտայում տիրող քաոսից, ինչի արդյունքում Աթենքը մնացել էր միայնակ՝ Դարեհը որոշում է արշավանք կազմակերպել և վերջապես պատժել Աթենքին և Երետրիային ։ Զորքը հավաքագրվում է Շոշում և երթով մեկնում է Կիլիկիա, որտեղ էլ հավաքագրվում է նավատորմը ։ Իր անհաջող արշավանքի պատճառով զորքերի հրամանատարությունը վերցվում է Մարդոնիոսից և հանձնվում մար Դատիսին և Արտափրենես II-ին՝ Արտափրենես սատրապի որդուն։
Պարսկական բանակի չափ
Ըստ Հերոդոտոսի՝ Դարեհի ուղարկած նավատորմը կազմված է եղել 600 տրիերաներից ։ Պատմական աղբյուրներում ոչ մի տեղեկություն չկա, թե քանի փոխադրական նավ է ուղեկցել տրիերաներին կամ արդյոք ուղեկցել է։ Մ․թ․ա․ 480 թվականին՝ Քսերքսեսի արշավանքի՝ պարսիկների՝ դեպի Հունաստան երկրորդ ներխուժան ժամանակ, ըստ Հերոդոստոսի, զորքը կազմված է եղել 3 հազար փոխադրական նավերից, որոնք ուղեկցում էին 1207 տեիերաներին ։ Ժամանակակից պատմիչներից ոմանք 600 տրիերաների մասին Հերոդոտոսի փաստարկը համարում են ողջամիտ։ Կարծիք կա նաև, որ այդ թիվը տրիերաների և փոխադրական նավերի թվերի գումարն է, կամ բացի 600 տրիերաները եղել է նաև ձիերով փոխադրում ։
Հերոդոտոսը չի տալիս պարսից զորքի ճշգրիտ թիվը, նա միայն ասում է, որ պարսից արքան հավաքագրում է «մեծաթիվ և լավ զինված հետևակ» ։ Այլ անտիկ հեղինակներից նաև Սիմոնիդես Քիոսացին, որը դեպքերին գրեթե ժամանակակից է, հայտնում է, որ պարսից զորքի թիվը 200 հազար էր, իսկ հռոմեացի Կորնելիուս Նեպոսը՝ որ այն կազմված էր 200 հազար հետևակից և 10 հազար հեծելազորից ։ Պլուտարքոսը և Պավսանիասն իրարից անկախ հայտնում են 300-հազարանոց զորքի մասին, ինչպես նշված է Սուդա հանրագիտարանում  ։ Պլատոնը և Լիսիասը հայտնում է 500-հազարանոց, իսկ Մարկոս Յուստինոսը՝ 600-հազարանոց զորքի մասին  ։
Ժամանակակից պատմաբանները հիմնականում այս թվերը համարում են չափազանցություններ ։ Զորքի իրական թվաքանակի հաշվման համար օգտագործվող մոտեցումներից մեկը 600 տրիերաներով փոխադրված զորքի մոտավոր թվաքանակի հաշվումն է։ Հերոդոտոսը հայտնում է, որ պարսիկների երկրորդ ներխուժման ժամանակ յուրաքանչյուր տրիերայում գտնվում էին 30 բարձրագույն տեսակի ծովային հետևակային և 14 այլ հետևակայիններ ։ Հաշվելով այս թվերը՝ կարող ենք ենթադրել, որ 600 տրիերաների վրա հեշտորեն կարող էին տեղավորվել 18-26 հազար հետևակայիններ ։ Պարսկական հետևակի ենթադրյալ թվաքանակը տատանվում է 18-100 հազարի սահմաններում ։ Այնուամենայնիվ, համաձայնությունը շուրջ 25 հազար հետևակայինի թվաքանակի շուրջ է  ։
Հեծելազորի թվակազմը հիմնականում համարվում է 1,000-3,000 ։ Աքեմենյան հեծելազորը հիմնականում կազմված էր էթնիկ պարսիկներից, բակտրիացիներից, մարերից, կիսսիեցիներից և սակերից, որոնց մեծ մասը հավանաբար թեթեևազեն էին ։ Նավատորմը պետք է իր կազմի մեջ ունենար նաև որոշակի փոխադրական նավեր, որպեսզի փոխադրեր հեծելազորը։ Բայց Հերոդոտոսը պնդում է, որ այն փոխադրվել է տրիերաների միջոցով, ինչն անհնար է։ Լազենբին նշում է, որ 1000 հոգանոց հեծելազորը փոխադրվել է 30-40 փոխադրական նավերով ։
Կիկլադներ
Ըստ Լինդոսի տաճարի ժամանակագրության՝ պարսից զորքերը նախ ուղևորվում են Հռոդոս կղզի և պաշարում Լինդոս քաղաքը, սակայն պաշարումն անհաջողությամբ է ավարտվում, և պարսիկները ստիպված շարժվում են առաջ ։ Այստեղից պարսից նավատորմի նավերը մեկնել են Սամոս կղզի, որտեղից Եգեյան ծովով շարժվել դեպի Կիկլադյան կղզիներ՝ մասնավորապես Նաքսոս։ Վերջինիս բնակիչները փախչում են լեռներ՝ կարծելով, որ պարսիկները հարձակվում են իրենց վրա։ Այդժամ պարսիկները գերի են վերցնում իրենց ձեռքն ընկածներին, հրդեհում են նրանց սրբավայրերը և քաղաքը, ինչից հետո շարժվում են մնացած կղզիների դեմ ։ Նաքսոսից հետո պարսիկներն ուղևորվում են Դելոս, որի բնակիչները նույնպես հասցրել էին փախչել և ապաստանել Թինոսում։ Պարսկական զորքերի ուժը Նաքսոսում ցույց տալուց հետո Դատիսը որոշում է գթասրտության քաղաքականություն վարել մնացած կղզիների նկատմամբ ։ Նա փախստական դելոսիցների մոտ պատվիրակ է ուղարկում և այսպես դիմում նրանց․
Դատիսն Ապոլլոնի պատվին Դելոսում զոհասեղանի վրա այրում է 300 տաղանդ խունկ, ինչից հետո պարսից նավատորմը մեկնում է Դելոսից, հերթով մոտենում մնացած կղզիներին, զորք հավաքում, իսկ երեխաներին պատանդ վերցնում։ Շուտով պարսից բանակը հասնում է Եվբեա ։
Եվբեա
Հասնելով Եվբեա՝ պարսից զորքերը շարժվում են դեպի Կարիստոս, որի բնակիչները հրաժարվում են պարսիկներին պատանդներ հանձնել, ինչպես նաև միավորվելով նրանց հետ՝ արշավել ընդդեմ իրենց հարևանների՝ Աթենքի ու Երետրիայի։ Այս ամենն իմանալուց հետո պարսիկները ձեռնամուխ են լինում Կարիստոսի պաշարմանը։ Ռազմական գործողությունները պարսիկների համար ավարտվում են հաջողությամբ․ այս ամենից հետո կարիստոսցիները ստիպված անցնում են պարսիկների կողմը ։
Երետրիայի պաշարում
Պարսկական զորքերն այդժամ ուղևորվում են իրենց արշավանքի նպատակներից մեկը՝ Երետրիայի կործանումն իրականացնելու։ Ըստ Հերոդոտոսի՝ երետրիացիների մեջ պառակտում կար․ ոմանք ցանկանում էին փախչել լեռներ և փրկվել այնտեղ, ոմանք՝ մնալ քաղաքում և ենթարկվել պաշարման, ոմանք էլ՝ հպատակվել պարսիկներին։ Մեծամասնությունը որոշում է մնալ քաղաքում։ Երիտրիացիները չեն փորձել խանգարել պարսիկների ուժերի ափ իջնելուն կամ հարձակմանը․ նրանք ուղղակի թույլ են տվել պաշարել իրենց։ Երետրիացիները դիմում են նաև աթենացիներին՝ խնդրելով օգնական ուժեր ուղարկել։ Աթենացիները չեն մերժում օգնություն տրամադրել և ուղարկում են 4 հազար զինվորների։ Այնուամենայնիվ, Երետրիայի նշանավոր այրերից մեկը՝ Այսքինեսը, խորհուրդ է տալիս նրանց վերադառնալ հետ և փրկվել, քանի որ նա տեղյակ էր քաղաքում պատրաստվող դավաճանական քայլերին։ Աթենացիները հենց այդպես էլ վարվում են՝ փրկելով իրենց կյանքը ։ Վեց օր շարունակ պարսիկները հարձակվում են Երետրիայի պարսիպների վրա, սակայն չեն կարողանում գրավել այն․ երկու կողմերն էլ տալիս էին մեծաթիվ զոհեր։ Այնուամենայնիվ, 7-րդ օրը երկու նշանավոր երետրիացիներ դավաճանում են ընդհանուր գործը և բացում քաղաքի դարպասները՝ քաղաքը հանձնելով պարսիկներին։ Քաղաքն ավերվում է, ի պատասխան Սարդեսի տաճարի հրդեհմանը, որը կատարվել էր երետրիացիների ձեռքով՝ պարսիկներն այրում են քաղաքի սրբավայրերը և ինչպես հրամայել էր Դարեհ արքան՝ ստրկացնում նաև ամբողջ բնակչությանը ։
Մարաթոնի ճակատամարտ
Այնուհետև պարսկական նավատորմն ուղևորվել է հարավ՝ դեպի Ատտիկա՝ ափ իջնելով Մարաթոնի դաշտում՝ Աթենքից 25 մողն (40 կմ) հեռավորություն վրա․ այդտեղ նրանց առաջնորդել էր Աթենքի նախկին տիրանոս Պիսիստրատոսի որդին՝ Հիպպիաս ։ Աթենացիները, պլատեացիների փոքրաթիվ ուժերի հետ միավորվելով, շարժվում են դեպի Մարաթոն՝ հաջողությամբ կարողանալով փակել Մարաթոնի դաշտի երկու ելքերը ։ Նույն ժամանակ աթենացիների ամենաարագ վազորդը՝ Ֆիդիպպիդեսը, ուղարկվում է Սպարտա, որպեսզի նրանց հայտնի աթենացիների՝ օգնության հասնելու մասին խնդրանքը ։ Ֆիդիպպիդեսը Սպարտա է ժամանում տեղի ունեցող Կարնեի տոնակատարության ժամանակ, որի ընթացքում սպարտացիներն իրավունք չունեին արշավանքի դուրս գալ․ նրանք հայտնում են, որ Սպարտայի բանակը չի կարող արշավել մինչև լիալուսին չլինի, ինչը նշանակում է, որ Աթենքն ամենաքիչը 10 օր չի կարող համալրում ստանալ ։ Աթենացիներն այդժամ որոշում են ամրանալ Մարաթոնում և սպասել ։
Այդ իրավիճակը շարունակվում է 5 օր, սակայն աթենացիներն ի վերջո որոշում են (պատճառները լիովին հստակ չեն) հարձակվել պարսիկների վրա ։ Չնայած պարսիկների ունեցած թվային գերակշռությանը՝ հոպլիտներն ապացուցում են իրենց հզոր արդյունավետությունը․ նրանք նախ ջախջախում են պարսից զորքի թևերը, ապա անցնում հակառակորդի ռազմաշարքի կենտրոնին։ Պարսկական բանակի մնացորդները լքում են ռազմաճակատը և փախուստի դիմում իրենց նավերով ։ Ըստ Հերոդոտոսի՝ ռազմադաշտում պարսիկները թողել էին 6,400 դիակ, աթենացիները կորցրել էին ընդամենը 192, իսկ պլատեացիները՝ 11 զինվոր ։
Հետևանքներ
Մարաթոնում պարսիկների կրած պարտությունը վերջ է դրել պարսիկների առաջին ներխուժմանը Հունաստան։ Այնուամենայնիվ, Թրակիան և Կիկլադյան կղզիները վերանվաճվում են և մտնում Աքեմենյան տերության կազմի մեջ, իսկ Մակեդոնիան, որը մ․թ․ա․ 6-րդ դարի վերջից համարվում էր աքեմենյան վասալ, սակայն վայելում էր ներքին լայն ինքնուրույնություն, դարձավ տերությանն ամբողջովին հպատակ մի թագավորություն։ Դարեհը դեռևս վճռական էր տրամադրված Հունաստանը գրավելու ցանկության հանդեպ՝ ցանկանալով ապահովել իր տերության արևմտյան մասը ։ Դեռ ավելին, աթենացիները դեռևս անպատիժ էին մնում Հոնիական ապստամբության ժամանակ իրենց մասնակցության համար։ Աթենքը և Սպարտան պետք է պատժվեին նաև պարսից դեսպաններին մահապատժի ենթարկելու համար ։
Ուստի Դարեհը ձեռնամուխ է լինում նաև հսկայական բանակի հավաքագրմանը, որով նա նպատակադրվել էր ամբողջովին հպատակեցնել Հունաստանը։ Այնուամենայնիվ, մ․թ․ա․ 486 թվականին Եգիպտոսն ապստամբում է՝ անորոշ ժամանակով հետաձգելով սպասվող հունական արշավանքը ։ Այնուհետև Դրաեհը մահանում է դեպի Եգիպտոս ուղղված արշավանքին պատրաստվելու ժամանակ, իսկ պարսից գահն անցնում է նրա որդի Քսերքսես I-ին ։ Քսերքսեսը ճնշում է եգիպտացիների ապստամբությունը և շատ արագ վերսկսում դեպի Հունաստան ուղղված արշավանքի համար կատարվող նախապատրաստությունները ։ Արշավանքի նախապատրաստություններն ավարտվում են մ․թ․ա․ 480 թվականին, ինչից հետո սկսում է Պարսիկների երկրորդ ներխուժումը Հունաստան, որը ղեկավարվում էր անձամբ Քսերքսեսի կողմից ։
Նշանակություն
Պարսիկների համար երկու արշավանքների ընթացքում էլ գրավվել են նոր տարածքներ, որոնք միացվել են Աքեմենյան տերությանը, Երետրիան պատժվել է Հոնիական ապստամբությանը ցուցաբերած իր մասնակցության համար ։ Այն, որ պարսիկները պարտություն են կրել Մարաթոնի ճակատամարտում, միայն փոքր անհաջողություն էր պարսիկների համար, քանի որ դա չի նվազեցրել պարսիկների ունեցած հսկայական ռեսուրսները ։ Սակայն հույների համար դա չափազանց կարևոր հաղթանակ էր։ Դա առաջին անգամ էր, երբ հույները հաղթանակի էին հասնում պարսիկների նկատմամբ և ապացուցում, որ պարսիկներն անպարտ չեն, որ հպատակվելու փախարեն ապստամբելը և հաջողելը հնարավոր է ։
Մարաթոնի ճակատամարտն աթենական երիտասարդ ժողովրդավարության համար վճռական պահ էր, որը ցույց տվեց, թե ինչի կարելի է հասնել միասնության միջոցով։ Այս ճակատամարտը համարվում է Աթենքի «ոսկե դարաշրջանի» մեկնակետը, ինչը կարելի է ասել նաև ամբողջ Հունաստանի համար։ «Նրանց հաղթանակը հույներին հավատ ներշնչեց սեփական ճակատագրի հանդեպ, որը պետք է պահպանվեր երեք հարյուրամյակների ընթացքում, որոնց ընթացքում սկիզբ առավ արևմտյան մշակույթը» ։ Ջոն Ստյուարտ Միլը հայտնել է իր հայտնի կարծիքներից մեկը, ըստ որի՝ «Մարաթոնի ճակատամարտը նույնիսկ որպես Բրիտանիայի պատմության իրադարձություն, ավելի կարևոր է, քան Հասթինգսի ճակատամարտը» ։
Հույների համար ռազմական ամենամեծ դասերից մեկը եղավ հոպլիտ փաղանգի ներուժի բացահայտումը։ Այս ոճը զարգացել էր հունական երկպառակչական պատերազմների ժամանակ, երբ հունական քաղաք-պետությունները միմյանց դեպ կռվում էին նույն ձևով և զորատեսակներով, ինչի պատճառով էլ հոպլիտների առավելություններն ու թերությունները նկատելի չէին ։ Մարաթոնի ճակատամարտն առաջինն էր, երբ հունական փաղանգը հանդիպել է ավելի թեթևազեն զորքերի և բացահայտել, թե ինչպիսի ուժեղ կարող են լինել հոպլիտները ճակատամարտի ժամանակ ։ Պարսիկները, թվում է, քիչ թե շատ անտեսել էին Մարաթոնի ճակատամարտից ստացած դասերը։ Դեպի Հունաստան ուղղված երկրորդ ներխուժման ժամանակ հետևակայինների կազմը նույնն էր, ինչպես առաջին ներխուժման ժամանակ՝ չնայած պարսիկներն ունակ էին իրենց տարածքներից հավաքագրել հոպլիտներ և այլ ծանրազեն հետևակայիններ ։ Նախկինում հոպլիտների դեմ հաղթանակներ տարած լինելով՝ պարսիկները հավանաբար Մարաթոնի ճակատամարտում կրած պարտությունը համարում էին սխալմունք ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Մ․թ․ա․ 490-ականների պատերազմներ Կատեգորիա:Հույն-պարսկական պատերազմներ Կատեգորիա:Եվրոպայի պատմություն Կատեգորիա:Հին Հունաստանի պատերազմներ Կատեգորիա:Հին Եգիպտոսի պատերազմներ Կատեգորիա:Մ.թ.ա. 491 Կատեգորիա:Եվրոպայի ժողովուրդների պատերազմներ Կատեգորիա:Հին Թրակիա Կատեգորիա:Մ.թ.ա. 492
ԼԳԲՏ իրավունքները Սլովակիայում
Իրավական կարգավիճակ
Նույնասեռական անձանց սեռական կապերը օրինականացվել են 1962 թվականին։ Համաձայնության տարիքը հավասարեցվել է հետերոսեքսուալ անձանց համար սահմանված շփումների տարիքի հետ (15 տարեկան) ։
2015 թվականի փետրվարին Սլովակիայում տեղի է ունեցել հանրաքվե, որտեղ քաղաքացիները պետք է պատասխանեին երեք հարցի՝ 1) ամուսնություն է արդյոք միայն տղամարդու և կնոջ միջև միությունը, 2) պետք է արդյոք արգելել նույնասեռ զույգերին երեխաներին դաստիարակել և 3) կարող են արդյոք ծնողները արգելել երեխաներին բաց թողնել դպրոցական պարապմունքները, որոնք նվիրված են սեռական կրթությանը։ Սակայն, ըստ ընտրական հանձնաժողովի պաշտոնական տվյալների, հանրաքվեին մասնակցել է ընտրելու իրավունք ունեցող քաղաքացիների միայն 21,4 %-ը, որոնց մեծ մասը դրական է պատասխանել բոլոր երեք հարցերին։ Այնուամենայնիվ, հանրաքվեն չկայացած է ճանաչվել, քանի որ հանրաքվեին իրավաբանական ուժ տալու համար անհրաժեշտ էր մասնակցել ընտրողների առնվազն 50 %-ը ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:ԼԳԲՏ իրավունքներ Եվրոպայում Կատեգորիա:ԼԳԲՏ իրավունքներ ըստ երկրի
Մերի Փեթեն
Մերի Փեթեն (լրիվ անունը՝ Մերի Էնն Բրաուն Փեթեն, Mary Ann Brown Patten, ), ամերիկացի կին ծովային, առևտրանավի առաջին կին նավապետն ԱՄՆ-ում։
Կենսագրություն
Մերի Բրաունը ծնվել է 1837 թվականի ապրիլի 6-ին ։ 1853 թվականի ապրիլի 1-ին՝ տասնվեցամյակից մի քանի օր առաջ, ամուսնացել է ծովային կապիտան Ջոշուա Փեթենի հետ։ Ամուսինը 25 տարեկան էր, նա ողջ կյանքում վաստակել էր՝ մարդկանց ու բեռներ տեղափոխելով Նյու Յորքից Բոսթոն։ 1855 թվականին Ջոշուային առաջարկել են ղեկավարել «Նեպտուն» նավը։ Նա չի ցանկացել երկար ժամանակ մենակ թողնել կնոջը, այդ իսկ պատճառով կարողացել է համոզել նավի սեփականատերերին, որպեսզի Մերին ուղեկցի իրեն ։
Ճանապարհորդության ժամանակ Ջոշուայի ջերմությունը խիստ բարձրացել է։ Մերին, որն այդ ժամանակ տասնինը տարեկան էր և հղի առաջին երեխայով, սկսել է գրքեր կարդալ բժշկության վերաբերյալ և խնամել ամուսնուն։ Երբ Ջոշուան լրիվ թուլացել է և չէր կարող անգամ կառավարել նավը, Մերին իր վրա է վերցրել նրա պարտականությունները՝ այդպես դառնալով առևտրային նավի առաջին ամերիկացի կին նավապետը ։
Ջոշուա Փեթենը Նյու Յորք վերադառնալիս փրկվել է և Բոսթոն վերադարձել կնոջ հետ։ Այնտեղ ծնվել է նրանց որդին, որին կոչել են կրկին Ջոշուա ։ Նավապետ Փեթենը մահացել է 1857 թվականի հուլիսին՝ իր վերջին ճանապարհորդությունից մեկ տարի անց ։ Մերի Փեթենը մահացել է տուբերկուլյոզից չորս տարի անց՝ 1861 թվականի մարտի 31-ին՝ 24-ամյակից քիչ ժամանակ առաջ ։
Նրանց որդի Ջոշուան մահացել է 1900 թվականին՝ 43 տարեկանում ։
Ժառանգություն
Մերի Փեթենի պատվին է կոչված Նյու Յորք նահանգի Քինգս Փոյնթի հիվանդանոցը ։
Արվեստում
Փեթենի ճանապարհորդությանն է նվիրված Դուգլաս Քելլիի «Նավապետի կինը» գիրքը (The Captain's Wife)  ։
Գրականություն
Կատեգորիա:Ծովագնացներ Կատեգորիա:Տուբերկուլոզից մահացածներ
Հոգեբանական մանիպուլյացիա
Մանիպուլյացիա տերմինի լատինական անվանումը (manipulus) ունի երկու նշա­նա­կու­թյուն․ ա) բուռ (manus-ձեռք, pie-լցնել), բ) փոքր խումբ, փունջ (manus + pi-արմատի թույլ ձևը)։ Երկրորդ իմաստով այս բառը, մասնավորապես, նշանակել է մարտիկների ոչ մեծ ջոկատ (մոտ 120 մարդ) հռոմեական բանակում։ Անգլերեն լեզվի Օքսֆորդի բառարանում մանիպուլյացիա (manipulation) բառը ընդ­հա­նուր նշանակությամբ սահմանված է որպես հատուկ նշանակության առարկաների կա­ռա­­­­վարում, մեխանիկական կառավարում, ինչպես նաև ձեռքերով կատարված շար­ժում­ներ­: Կիրառման ոլորտների ընդլայման արդյունքում նշված իմաստին միա­նում է նաև այդ տերմինի կիրառումը տեխնիկայում։ Առաջին հերթին դա լծակ­նե­­­րի հմուտ գործածումն է ձեռքերով։ Հենց լծակները և բռնակները հաճախ ան­վա­­նում են մա­նի­­պուլյատորներ։
Փոխաբերական իմաստով Օքսֆորդի բառարանը սահմանում է մանիպուլյացիան, որպես «մարդկանց վրա ներգործելու, մարդկանց կամ առարկաները հմտությամբ կա­ռա­­վարելու ակտ՝ առանձնակի նվաստացուցիչ ենթատեքստով, ինչպես նաև գաղտնի կառա­վարում կամ մշակում»։ Այդ կերպ «մանիպուլյացիա» տերմինը քա­ղաքական բա­ռա­­րանում փոխարինեց նախկինում գերակշռող «մաքիավելլիանիզմ» տերմինին ։
Հոգեբանական մանիպուլյացիա, սոցիալական, հոգեբանական ներգործություն, սոցիալ-հոգեբանական ֆենոմեն, ձգտում փոխել այլ մարդկանց ընկալումը կամ վարքագիծը թաքնված, կեղծ կամ բռնի գործելակերպով ։ Որպես կանոն՝ այդ մեթոդները հիմնվում են մանիպուլյատորի հետաքրքրությունների վրա, ուստի կարող են համարվել շահագործող, անարդար և էթիկայի նորմերից դուրս։ Հոգեբանական գրականության մեջ մանիպուլյացիա տերմինը ունի երեք նշա­նա­կու­թյուն։ Առաջինն ամբողջությամբ փոխառված է տեխնիկայից և հիմնականում կի­րառ­վում է ինժեներական հոգեբանության և աշխատանքային հոգեբանության մեջ։ Երկրորդ ի­մաստը փոխառված է բարոյագիտությունից (էթոլոգիա). այստեղ մանիպուլյացիայի տակ հասկանում ենք «կենդանիների կողմից շրջակա միջավայրի բաղադրիչների ակտիվ տեղաշարժը, առավելապես դիմացի, ավելի հազվադեպ՝ հետին վերջույթների մաս­նակցությամբ, ինչպես նաև այլ ազդակների»։ Այս երկու իմաստներով «մա­նի­պուլյացիա» տերմինը կարելի է հանդիպել հոգեբանական գրականության մեջ, սկսած 20-ական թվականներից։ Իսկ 60-ական թվականներից այն սկսեց կիրառվել նաև երրորդ իմաստով, այս անգամ փոխառված քաղաքագիտական աշխատանքներից։
Մանիպուլյացիան կարող է կիրառվել տարբեր ոլորտներում՝ ընտանիքում, բիզնեսում, աշխատանքային կամ ընկերական կոլեկտիվում, հասարակական կյանքում, ԶԼՄ-ներում։
Արդյունավետ մանիպուլյացիայի պայմաններ
Ըստ Ջորջ Սայմոնի (George K. Simon) ` հոգեբանական մանիպուլյացիայի արդյունավետությունը նախ և առաջ պայմանավորված է նրանով, թե որքանով է մանիպուլյատորը.
Բրեյքերի մոտեցում
Հարիեթ Բրեյքերը (Harriet B. Braiker) առանձնացրել է մանիպուլյատորների կողմից իրենց զոհերին ղեկավարելու հետևյալ հիմնական մեթոդները.
Սայմոնի մոտեցում
Սայմոնն առանձնացրել է դիմացինի վրա ներգործելու հետևյալ մեթոդները.
Խոցելի կետեր, որոնք օգտագործվում են մանիպուլյատորի կողմից
Մարդուն մանիպուլյացիայի ենթարկելու համար հարկավոր է լավ ճանաչել նրան, իմանալ նրա ցանկությունները, հետաքրքրությունները, պահանջմունքները, դիրքորոշումները, սովորությունները, հոգեվիճակը։
Բրեյքերի մոտեցում
Ըստ Բրեյքերի ` մանիպուլյատորի համար զոհի մեջ խոցելի են.
Սայմոնի մոտեցում
Խոցելի կետեր՝ ըստ Սայմոնի.
Մարտին Կանտորի մոտեցում
Ըստ Մարտին Կանտորի (Martin Kantor) ` փսիխոպաթ մանիպուլյատորների համար խիստ խոցելի են հետևյալ մարդիկ.
Մանիպուլյատորի դրդապատճառներ
Մանիպուլյատորի հնարավոր դրդապատճառներն են.
Արտահայտություններ, որոնք մանիպուլյացիայի են ենթարկում
Այս և նմանատիպ արտահայտությունները կարող են անտեղյակ մարդկանց հեշտությամբ մանիպուլյացիայի ենթարկել.
Ինչպե՞ս հակազդել մանիպուլյացիային
Կա պաշտպանության մեկ այլ եղանակ։ Այն տարբերվում է նրանով, որ գործում է մանիպուլյատորի վրա ոչ բանավոր մակարդակով։ Բաղկացած է մի քանի քայլից.
Ակադեմիական ամսագրեր
Կատեգորիա:Հոգեբանական մանիպուլյացիա Կատեգորիա:Անհատականության տեսություններ Կատեգորիա:Հոգեբանական հասկացություններ Կատեգորիա:Սոցիալական հոգեբանություն Կատեգորիա:Մարդկային վարք
Օտտո Բլատի
Օտտո Տիտուս Բլատի (Bláthy Ottó Titusz, ), հունգարացի շախմատիստ, շախմատի խնդիրներ կազմող, բազմաքայլ խնդիրների 2 հավաքածուների հեղինակ, ինժեներ-մեխանիկ, Հունգարիայի գիտությունների ակադեմիայի պատվավոր անդամ, Բուդապեշտի և Վիեննայի բարձրագույն տեխնիկական դպրոցների դոկտոր, ժամանակակից էլեկտրական տրանսֆորմատորի, լարման կարգավորչի համահեղինակը։ 1879 թվականից սկսած հրապարակել է շախմատի ավելի քան 400 կոմպոզիցիաներ՝ լուծումների քայլերի մեծ թվով։ Հայտնի է որպես հրեշ-վարժությունների (դրանցից մեկը՝ «մատ 257 քայլով») կազմման մասնագետ. նրա կազմած բոլոր խնդիրների լուծման հիմնական տարբերակների քայլերի թիվը հասնում է 25,000-ի։
Վաղ կյանք
Օտտոն դպրոցներ է հաճախել Տատայում և Վիեննայում, որտեղ ձեռք է բերել մեխանիկայի դիպլոմ 1882 թվականին։ 1881-1883 թվականներին նա աշխատել է Հունգարիայի երկաթուղու մեխանիկական արտադրամասերում։ Կառոլ Զիպերնովսկու հաջողություններով ներշնչված՝ նա միացել է նրա թիմին 1883 թվականի հուլիսի 1-ին։ Նա ընդունել է, որ համալսարանում բացի էլեկտրոնիկայից ոչինչ չի սովորել, ուստի այդ տեսության մասին նա ինքնուրույն պետք է սովորեր։ Օգտագործելով Մաքսվելի հավասարումները՝ նա հայտնաբերել է մագնիսական ոլորանները չափելու գործնական մոտեցումը։ Կապը և Հոպկինսոնը (ում անունով կոչվել է օրենքը) իրենց հայտնաբերումները հրապարակել են ավելի ուշ՝ 1886 և 1887 թվականներին։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հունգարացի շախմատիստներ Կատեգորիա:Հունգարացի գյուտարարներ Կատեգորիա:Հունգարացի գիտնականներ
Թամարա Գաչեչիլաձե
Թամարա Գաչեչիլաձե (თამარა გაჩეჩილაძე, ), վրացի երաժիշտ, երգերի հեղինակ և դերասանուհի։ Ներկայացրել է Վրաստանը Եվրատեսիլ 2017 համաեվրոպական երգի մրցույթում, սակայն չի կարողացել շրջանցել առաջին կիսաեզրափակիչը ։
Կարիերա
Թամարա Գաչեչիլաձեն, կամ ինչպես վրացիներն են անվանում՝ Թակոն, մասնակցել է 2008 թվականի Եվրատեսիլի ազգային ընտրությանը և եզրափակիչ փուլում «Me and My Funky» երգով գրավել տասներորդ հորիզոնականը ։
Եվրատեսիլին մասնակցելու հերթական փորձը Թակոն կատարել է 2009 թվականին։ Սկզբնական շրջանում նա հանդես էր գալիս, որպես քառյակի անդամ՝ «I'm Free» երգով։ 2009 թվականին Եվրատեսիլ երգի մրցույթը պետք է ընդուներ Մոսկվան։ Ռուս-վրացական պատերազմից հետո երկու երկրների հարաբերությունները սրվել էին և այդ իսկ պատճառով Վրաստանը այդ տարի որակազրկվեց։
2017 թվականին հայտնի դարձավ այն, որ երկիրը միջազգային եվրոպական մրցույթում ներկայացնելու է Թամարա Գեչեչիլաձեն՝ «Պահի՛ր հավատդ» երգով։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Անձինք Թբիլիսիից Կատեգորիա:Վրացի երաժիշտներ Կատեգորիա:Վրացի դերասանուհիներ Կատեգորիա:Վրացի երգչուհիներ Կատեգորիա:Վրացի նկարիչներ Կատեգորիա:21-րդ դարի երգչուհիներ Կատեգորիա:Եվրատեսիլ 2017 երգի մրցույթի մասնակիցներ Կատեգորիա:Վրացի կոմպոզիտորներ
Բերլի հաուս
Բերլի հաուս (Burghley House)՝ Անգլիայի ամենավիթխարի աթոռանիստը, որը պահպանվել է Եղիսաբեթ 1-ին թագուհու ժամանակաշրջանից և արտացոլում է այդ դարաշրջանի ճարտարապետական ճաշակը։ Տեղակայված է Լինկոլնշիրի և Քեմբրիջշիրի սահմանին, Ստամֆորդի ծայրամասում, Պիտերբորդոյից հյուսիս-արևելք ։
Բերլի հաուսը կառուցվել է 1555-1587-ական թվականներին, բարոն Բերլիի համար, որի տիտղոսը կրում էր թագուհու առաջին նախարարը՝ Ուիլյամ Սեսիլը (1520-1598-ական թվականներ)։ Մինչև օրս այդ տարածքը պատկանում է նրա ժառանգներին, ովքեր ի սկզբանե կրում էին կոմսի տիտղոս, այնուհետև մարքիզ Էքսետերների տիտղոս ։
Ճարտարապետական առումով պալատը սահմաններ է նշում ուշ գոթական և ռենեսանսի միջև։ Այն շատ ընդհանրություններ ունի ֆրանսիական վերածննդի հուշարձանների հետ, հատկապես Շամբոր դղյակի, որն էլ ամենայն հավանականությամբ հանդիսացել է պալատի նախատիպը։ Բերլի հաուսի ինտերիերը ձևավորվել է Ռիչմոնդյան պալատի օրինակով, որը ներկայումս գոյություն չունի ։
Բերլի հաուսը և նրա ինտերիերը կարելի է տեսնել «Դա Վինչիի ծածկագիրը» (2006), «Հպարտություն և նախապաշարմունք» (2006), «Ոսկեդար» (2007): Ութ մասնավոր կալվածքների հետ այն ընդգրկված է «Անգլիայի տուն-գանձարանների» ցանկում ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Վերածննդի ճարտարապետություն Կատեգորիա:Մեծ Բրիտանիայի պալատներ Կատեգորիա:1587 հիմնադրումներ
Եկատերինա Օսադչայա
Եկատերինա Ալեքսանդրովնա Օսադչայան (Катерина Олександрівна Осадча, ), ուկրաինացի լրագրող, հեռուստահաղորդավարուհի և մոդել։ «Աշխարհիկ կյանք» հաղորդաշարի հաղորդավարը։ Դպրոցական տարիներին (13-18 տարեկան) աշխատել է Արևմտյան Եվրոպայում մոդելավորման բիզնեսում, 18 տարեկանում վերադարձել է Ուկրաինա։
Կենսագրություն
Կատյա Օսադչայան ծնվել է 1983 թվականի սեպտեմբերի 12-ին Կիևում ։ Հայրը՝ Օսադչի Ալեքսանդր Վլադիմիրովիչը, «Կիևպրիբոր» արտադրական պետական ասոցիացիայի գլխավոր տնօրենն է ։ Մայրը՝ Աննա Պավլովնան, տնային տնտեսուհի է, մասնագիտությամբ՝ գրադարանավար։ Կատյան ունի կրտսեր եղբայր։
Դպրոցական տարիներին Կատյան զբաղվել է երաժշտությամբ և պարով (պարել է «Սոկոլատա» խորեոգրաֆիկ անսամբլում)։ 13 տարեկան հասակում սկսել է մասնագիտական մոդելավորման գործունեությունը և ավարտել «Բագիրա» մոդելների դպրոցը։ 14 տարեկան հասակում՝ իններորդ դասարանն ավարտելուց հետո, երեք ամիս նկարահանվել է Տոկիոյում ։ Ավելի ուշ նկարահանվել է նաև Գերմանիայում, Անգլիայում և Ֆրանսիայում։
18 տարեկանում Կատյան ավարտել է մոդելային գործունեությունը և վերադարձել Ուկրաինա։ Ամուսնացել է պատգամավոր Օլեգ Պոլիշչուկի հետ և 2002 թվականին ծնվել է նրանց որդին՝ Իլյան։ Նույնիսկ հղիության ընթացքում Կատյան որոշել է իրեն նվիրել հեռուստատեսային լրագրությանը։ Ուկրաիներենի վատ իմացության պատճառով երեխայի ծնվելուց չորս ամիս անց հաճախել է դասընթացների՝ խոսքի, առոգանության, ձայնի մշակման հմտություններ մշակելու համար ։ Հեռակա ավարտել է Կիևի Տարաս Շևչենկոյի անվան ազգային համալսարանի պատմության ֆակուլտետը ։
2005 թվականին Կատյան դարձել է «Տոնիս» հեռուստաալիքով հեռարձակվող «Աշխարհիկ քրոնիկները» նախագծի հաղորդավարը։ 2007 թվականին դարձել է «Աշխարհիկ կյանք» ծրագրի հաղորդավարը ։
Անձնական կյանք
Կատյա Օսադչայան 2001 թվականին ամուսնացել է գործարար և պատգամավոր Օլեգ Պոլիշչուկի հետ։ 2002 թվականի սեպտեմբերին ծնվել է նրանց որդին՝ Իլյան։ 2004 թվականին զույգը բաժանվել է ։
2017 թվականից ամուսնացած է հեռուստահաղորդավար, դերասան Յուրի Գորբունովի հետ։ 2017 թվականի փետրվարի 18-ին զույգն ունեցել է որդի ։
Մրցանակներ և նվաճումներ
2007 թվականին Եկատերինա զբաղեցրել է 96-րդ հորիզոնականը «Ուկրաինայի 100 ամենաազդեցիկ կանանց» վարկանիշում, ըստ Focus ամսագրի վարկածի, իսկ 2013 թվականին եղել է 64-րդը ։
Օբ գավառի համայնքների ցանկ
Ֆրանսիայի Գրանդ Էստ մարզի Օբ գավառի 431 համայնքները հետևյալն են.
Մոսկվայի Գորկու անվան զբոսայգի
Մոսկվայի Գորկու անվան մշակույթի և հանգստի կենտրոնական զբոսայգի (Центральный парк культуры и отдыха (ЦПКиО) имени Горького), կենտրոնական զբոսայգի Մոսկվայում, որը Մաքսիմ Գորկու անունն է կրում։ 2018 թվականի օգոստոսին նշվել է զբոսայգու 90-ամյակը։
Օբ գավառի համայնքների ցանկ
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Օբ գավառի բնակավայրեր
Մոսկվայի Գորկու անվան զբոսայգի
Գորկու զբոսայգին, որը գտնվում է Կրիմսկի Վալում` Մոսկվա գետի այն կողմում, բացվել է 1928 թվականին։ Հին Գոլիցինի հիվանդանոցի (ավերակ) և Նեսկուչնի պալատի ընդարձակ պարտեզները, գետի երկայնքով ընդգրկում են 300  հա տարածք (120 հա) ։
Պատմություն
Այգին կառուցվել է խորհրդային ​​ավանգարդ և կոնստրուկտիվիստ ճարտարապետ Կոնստանտին Մելնիկովի հատակագծով, որը միավորել է հին հսկայական այգիները, Գոլիցինի հիվանդանոցը և Նեսկուչի պալատը` գետի երկայնքով ծածկելով 300 հեկտար տարածք (120 հա) ։
Նեսկուչնիի պարտեզի պատմությունը կարելի է հիշատակել 1753 թվականից, երբ այն ի հայտ է եկել Մոսկովայի գետի կողքին գտնվող Կալուժխայա Զաստավայի և Տրուբեցկոյ կալվածքի միջև ընկած տարածքում։ Հարևան տարածքը դեպի Նեսկուչնիի պարտեզը ( Կրիմսկի Վալից մինչև Նեսկուչնիի պարտեզ), մինչև 1920-ականները քիչ ուշադրություն է գրավել։ Սկզբում այն պատված է եղել հարևան կալվածքների սեփականատերերին պատկանող այգիների, մարգագետինների և բանջարեղենի այգիներով, իսկ 19-րդ դարի վերջին դարձել է անապատ և պահպանվել որպես աղբանոց։
Գյուղատնտեսական և արհեստագործական արդյունաբերության առաջին համահայկական ցուցահանդեսը բացվել է 1923 թվականին անապատների վրա, որոնք մաքրվել էին կոմունիստական համայնքի աշխատանքային օրերին։ Ցուցահանդեսի բացման համար ծրագիր է ընդունվել 1922 թվականի հոկտեմբերի 19-ին, իսկ ցուցահանդեսը բացվել է մեկ ու կես տարի անց՝ 1923 թվականի մայիսի 19-ին:Ցուցահանդեսի կազմակերպման նախագիծը ներկայացնելուց հետո, որն առաջարկում էր չորս տարբերակ՝ Սոկոլ-Խոդինսկոյե բևեռ, Պետրովսկո-Ռազումովսկի զբոսայգի և Կռմսկու կամուրջի մոտ գտնվող գետի տարածքները, նախընտրությունը տրվում է վերջին տարբերակին։
Վերափոխում
2011 թվականին Գորկի զբոսայգին հիմնանորոգվել է։ Մշակույթի և ժամանցի կենտրոնական զբոսայգու նոր տնօրեն Սերգեյ Կապկովը քանդել է մոտ 100 տեսարժան վայրեր և ապօրինի մասեր։ Քանդված օբյեկտների տեղում ստեղծվել է ավելի քան երկու հազար քառակուսի մետր նոր ասֆալտապատ ճանապարհ, իսկ հետո 1.9 հա նոր սիզամարգեր և ծաղկեփնջեր են տեղադրվել . ։
Բոլոր զվարճանքները, երկու տախտակամած կարուսելը հանվել են, որպեսզի տեղը վերածվի զվարճանքի գոտու ։ Ընթացքում մաքրվել են լքված շենքերը, սայլերը, վրանները, գովազդային կառույցները և տեսարժան վայրերը։ Սկսվել է հուշարձանների վերանորոգումը, լճակների մաքրումը և հողի և խոտի տորֆերի առաքումը։ Մի քանի ամիս անց Գորկի զբոսայգին վերափոխվել է՝ դառնալով առաջին ռուսական զբոսայգին, որն այժմ կարող էր մրցել աշխարհի առաջատար այգիների հետ։ 15,000 քառակուսի մետր սառցադաշտ, երեխաների համար առանձին գոտիներ, հոկեյ, պար և ընդհանուր սահադաշտ։ Պաշտոնապես բացվել է  2011 թվականի դեկտեմբերին ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Այգիներ
Սիրտ-թոքային վերակենդանացում
Սիրտ-թոքային վերակենդանացում (ՍԹՎ), անհետաձգելի գործողություն, որը զուգակցվում է կրծքավանդակի սեղմումներով և թոքերի արհեստական օդափոխությամ, փորձելու համար պահպանել ուղեղի ֆունցիան մինչև չձեռնարկվեն այլ միջոցառումներ վերականգնելու համար սրտի և շնչառականակ համակարգի աշխատանքները հիվանդների մոտ, ում մոտ արձանագրվել է սրտի կանգ։ Խորհուրդ է տրվում այն մարդկանց ովքեր անարձագանք են առանց շնչառության, օրինակի համար ագոնալ շնչառություն ։
Միայն սիրտ-թոքային վերակենդանացումով հավանականությունը փոքր է, որ սիրտը կգործակվի։ Դրա հիմնական նպատակն է վերականգնել թթվածնի և արյան մասնակի հոսքը դեպի ուղեղ և սիրտ։ Նպատակը հյուսվածքների մահը հետաձգելն է և հնարավորինս երկարացնել ժամանակը հաջող վերակենդանացում կատարելու համար ՝ առանց ուղեղի մշտական վնասվածքների։ Սովորաբար սրտային ռիթմի վերականգնման համար անհրաժեշտ է դեֆիբրիլյացիա կատարել։ Դեֆիբրիլյացիան արդյունավետ է միայն սրտի որոշակի ռիթմերի համար, մասնավորապես ՝ փորոքային ֆիբրիլացիա կամ անիմպուլս փորոքային տախիկարդիա, այլ ոչ թե ասիստոլիայի կամ անիմպուլս էլեկտրական ակտիվության համար։ Վաղ շոկը անհրաժեշտության դեպքում  խորհուրդ է տրվում։ Ընդհանուր առմամբ,  Սիրտ-թոքային վերակենդանացումը շարունակվում է այնքան ժամանակ, մինչև անձը չունի ինքնաբուխ շրջանառության վերադարձ կամ հայտարարվի մահացած ։
Բժշկական կիրառում
Սիրտ-թոքային վերակենդանացում ցուցված է յուրաքանչյուր մարդու, ով չի արձագանքում և ունի շրչառության կանգ կամ ագոնալ շնչառություն, այդ ընդացքւմ ամենանայն հավանականությամբ հիվանդը ունի սրտի կանգ ։ Եթե մարդը դեռ ունի պուլս,բայց բացակայում է շնչառությունը, արհեստական շնչառությունը կարող է լինել ավելի համապատասխան, սակայն դժվարությունների պատճառով, որին բախվում են մարդու պուլսի առկայությունը կամ բացակայությունը որոշելու ընթացքում ուղեցույցները ասում են, որ սովորական մարդիկ չպետք է ստուգեն պուլսը, պետք է կատարեն Սիրտ-թոքային վերակենդանացում մինչև պրոֆեցիոնալները հետագայում կստուգեն պուլսի առկայությունը ։ Սրտի կանգով հիվանդներին, որը առաջացել է սրտի տրավմայից, ՍԹՎ-ն անօգուտ է բայց խորհուրդ է տրվում ։ Հիմքում ընկած պատճառը շտկելը, ինչպիսին է լարվածության պնևմոթորաքսը կամ պերիարդի տամպոնադան, կարող է օգնել ։
Արդյունավետություն
Սիրտ-թոքային վերակենդանացումը օքսիդացնում է մարմինը և ուղեղը ՝ դեֆիբրիլյացիայի և կյանքի առաջատար աջակցության համար։ Նույնիսկ «ոչ շոկային» ռիթմի դեպքում, ինչպիսին է առանց պուլս էլեկտրական ակտիվությունը, որտեղ դեֆիբրիլացիան ցուցված չէ, արդյունավետ ՍԹՎ-ն ոչ պակաս կարևոր է։ Միայն ՍԹՎ կարալու դեպքում կունենանք քիչ ամբողջական վերականգնման դեպքեր, սակայն արդյունքները առանց ՍԹՎ հավասրապես մահացու են ։
Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ անհապաղ ՍԹՎ-ն, որին հաջորդում է դեֆիբրիլյացիան 3-5 րոպեի ընթացքում հանկարծակի առաջացած Փորոքային ֆիբրիլյացիայի ժամանակ  կտրուկ բարելավում է ապրելիությունը։ Այնպիսի քաղաքներում, ինչպիսիք են Սիեթլը, որտեղ ՍԹՎ- ի դասընթացները լայն տարածում ունեն, և Շտապ օգնության անձնակազմի կողմից  դեֆիբրիլյացիան հետևում է արագորեն, ապրելիության մակարդակը բոլոր պատճառների համար կազմում է մոտ 20 տոկոս, իսկ մինչև 57 տոկոս ՝ եթե «շոկային» ռիթմ է արձանագրվում ։ Նյու Յորքի նման քաղաքներում, առանց այդ առավելությունների, ապրելիության մակարդակը կազմում է ընդամենը 5 տոկոս, եթե արձանագրվում է «շոկային» ռիթմ ։
Նմանապես, հոսպիտալային ՍԹՎ-ն ավելի հաջող է դառնում, երբ «շոկային» ռիթմը ականատես են լինում կամ գտնվում են Ինտենսիվ թերապիայի բաժանմունքում կամ սրտի մոնիտորներ ունեցող հիվանդների մոտ, որտեղ անմիջապես նկատվում են «շոկային» ռիթմը ։
Մեծահասակների մոտ, միայն կծքավանդակի սեղմումը վկաների կողմից, կարծես, ավելի լավ է, քան արհեստական շնչառությամբ կրծքավանդակի սեղմումը զուգակցված ։ Միայն կծքավանդակի սեղմում պարունակող ՍԹՎ-ն կարող է ավելի քիչ արդյունավետ լինել երեխաների մոտ, քան մեծահասակների մոտ, քանի որ երեխաների մոտ սրտի կանգը ամենայն հավանականությամբ, ունի ոչ սրտանոթային պատճառ։ 2010 թ.-ին երեխաների մոտ սրտաի կանգի հեռանկարային ուսումնասիրության ընթացքում (1–17 տարեկան) ոչ սրտային պատճառներով կանգերի համար, սովորական ՍԹՎ-ի օգտագործումը արհեստական շնչառության հետ հիվանդների  բարենպաստ նյարդաբանական արդյունք տվեց մեկ ամսվա ընթացքում ավելի հաճախ, քան միայն սեղմմամբ ՍԹՎ-ի ժամանակ ։ Այս խմբում սրտանոթային պատճառներով կանգերի համար երկու տեխնիկայի միջև տարբերություն չի եղել ։ Սա համահունչ է Ամերիկյան սրտի ասոցիացիայի ուղեցույցներին ծնողների համար ։
Վերապատրաստավծ փրկարարների կողմից կատարված 30 կրծքային սեղմումը, որից հետո 2 անգամ ներփչում դեպի հիվադնի շնչառական համակարգ(արհեստական շնչառություն) տալիս են ավելի լավ արդյունք, քան անընդհատ կրծքի սեղմումները զուգակցած ժամանակ առ ժամանակ արհեստական շնչառությամբ ։
Ածխածնի երկօքսիդի վերջնական չափումը ՍԹՎ-ի ընթացքում ցույց է տալսի սրտի արտամղումը և կարող է կանխատեսել Սպոնատան շրջանառության վերականգնման հնարավորությունները ։
ՍԹՎ-ով վերապրածների 59% -ը ապրել է ավելի քան մեկ տարի; 44% -ը ապրել է ավելի քան 3 տարի ՝ հիմնվելով 2000-2008 թվականներին կատարված ՍԹՎ-ի ուսումնասիրության վրա ։
Հետևանքներ
ՍԹՎ-ի կատարումը խորհուրդ է տրվում որպես վերջին միջոցառում, երբ մարդը չի շնչում և հետևաբար կմահանա առանց դրա։
Ապրելիությունը- 2017-ին ԱՄՆ հիվանդանոցներում հիվանդների 26% -ը, ովքեր ստացել են ՍԹՎ, ապրել են մինչև հիվանդանոցից դուրս գրվելը ։ ։ 2017-ին ԱՄՆ-ում, հիվանդանոցներից դուրս, մարդկանց 16% -ը, որոնք սրտի կանգ են ունեցել և ցուցաբերվել է ՍԹՎ ապրել են մինչև հիվանդանոցից դուրս գրվելը ։
2003 թվականից սկսցած տարածված է ՍԹՎ-ից հետո հիվանդներին սառեցնելը և այլ բարելավումները բարձրացրել են ապրելիությունը և նվազել մտավոր հետամնացությունը։
Օրգանների նվիրաբերում (դոնորություն)
Օրգանների նվիրաբերումը սովորաբար հնարավոր է դառնում ՍԹՎ-ի միջոցով, նույնիսկ եթե ՍԹՎ-ն չի փրկում հիվանդին։ Եթե կա սպոնտան շրջանառության վերադարձ, բոլոր օրգանները կարող են համարվել դոնորության համար։ Եթե հիվանդը չի հասնում մինչև սպոնտան շրջանառության վերադարձ, իսկ ՍԹՎ-ն շարունակվում է այնքան ժամանակ, քանի դեռ չկա վիրաբուժական սենյակ, երիկամները և լյարդը դեռ կարող են համարվել դոնորթության համար ։ ԱՄՆ-ում տարեկան 1000 օրգան փոխպատվաստվում է կատարվել այն հիվանդներից, ում կատարել են ՍԹՎ ։ Դոնորական օրգանները կարող են վերցվել այն հիվանդների 40% -ից, ովքեր ունեն սպոնտան շրջանառության վերադարձ և հետագայում նրանք ունենում են ուղեղի մահ ։ Յուրաքանչյուր դոնորից կարելի է վերցնել մինչև 8 օրգան , և միջինում 3 օրգան վերցվում է յուրաքանչյուր հիվանդից, ով օրգաններ է նվիրաբերում ։
Մտավոր ունակություններ
Մտավոր ունակությունները մոտավորապես նույնն են վերապրածների համար `ՍԹՎ-ից առաջ և հետո, հիվանդների 89% -ի համար, հիմնվելով ուսումնասիրության վրա, որը կատարվել է ԱՄՆ-ի հիվանդանոցներում 12,500 հիվանդների մոտ 2000-2009 թվականներին ։ 1% անցել է կոմատիկ վիճակի։  5% օգնության կարիք ուներ ամենօրյա առօրյաում։ 5% ուներ որոշ մտավոր խնդիրներ, բայց միևնույն ժամանակ անկախ էր առօրյա գործողություննրը կատարելիս ։
Հիվանդանոցներից դուրս ՍԹՎ-ի ուսումնասիրությունը, որը տեղի է ունեցել 2007-2011թթ. Կոպենհագենում 2.504 հիվանդի մոտ, ցույց է տվել, որ վերապրածների 21%-ի մոտ զարգացել է միջին ծանրության մտավոր խնդիրներ, բայց նրանք դեռ անկախ են եղել, իսկ  11% -ի մոտ ծնել է ծանր մտավոր խնդիրներ, ուստի նրանք ամենօրյա օգնության կարիք են զգում։ 2,504 հիվանդներից 2-ը անցել են կոմայի մեջ (հիվանդների 0,1% -ը, կամ 419-ից փրկվածներից 2-ը ՝ 0,5%), և ուսումնասիրությունը չի հետևել, թե որքան են նրանք մնացել կոմայի մեջ ։
Մարդկանց մեծ մասը կոմայի մեջ սկսում են վերականգնվել 2-3 շաբաթվա ընթացքում ։ Մտավոր խանգարումների վերաբերյալ 2018-ի ուղեցույցներում ասվում է, որ այլևս տեղին չէ օգտագործել «մշտական վեգետատիվ վիճակ» տերմինը ։ Մտավոր ունակությունները կարող են շարունակվել բարելավվել նույնիսկ դուրս գրումից վեց ամիս հետո  նաև հաջորդող տարիներին ։ Երկարաժամկետ խնդիրների համար ուղեղում ձևավորում են վնասված հոտվածները փոխարինելու նոր ուղիներ ։
Վնասվածքներ
ՍԹՎ-ից վնասվածքները տարբեր են։ Հիվանդների 87% -ը չի տուժել ՍԹՎ-ից հետո ։ Ընդհանուր առմամբ, վնասվածքներ են առաջանում հիվանդների 13% -ի մոտ (2009-12թթ. տվյալներով), այդ թվում `կոտրված կրծոսկր կամ կողեր (9%), թոքերի վնասվածքներ (3%) և ներքին արյունահոսություն (3%) ։ Այստեղ հաշվարկված ներքին վնասվածքները կարող են ներառել սրտի վնասվածքներ, հեմոպերիկարդ  , վերին շնչուղիների բարդություններ, որովայնի օրգանների վնասում՝  լյարդի և փայծաղի լորձաթաղանթների վնասում, ճարպային էմբոլիա, թոքային բարդություններ `թոքաբորբ, հեմոթորաքս, թոքի վնասվածքներ. Վնասվածքների մեծ մասը չի ազդել խնամքի վրա, ՍԹՎ ստացվողներից միայն 1% -ն է կյանքին սպառնացող վնասվածքներ ստացել ։
Կոտրված կողերը առկա են 3% դեպքերում նրանց մոտ, ովքեր կենդանի են մնացել մինչև հիվանդանոցից դուրս գրվելը, և հիվանդանոցում մահացողների 15% -ը ՝ միջին 9% -ի չափով (2009-12թթ. տվյալներ) մինչև 8% (1997–99). 2009-12թթ ուսումնասիրություններում վերապրածների 20% -ը 75 տարեկանից բարձր էր ։ 1990-ականներին կատարված ուսումնասիրության արդյունքում պարզվել է, որ ՍԹՎ- ով հիվանդների 55% -ը, ովքեր մահացել են նախքան դուրս գրումը, կոտրել էին կողոսկրերը, իսկ 1960-ականներին կատարված ուսումնասիրության արդյունքում պարզվել է, որ 97% -ը, վերապատրաստումներ և փորձի մակարդակները բարելավվել են ։ Թոքերի վնասվածքները պատճառվել են հիվանդների 3%-ի մոտ, իսկ այլ 3% -ի մոտ եղել է ներքին արյունահոսություն(2009–12)։
Ոսկրերը բուժվում են 1-2 ամսվա ընթացքում ։ Դասընթացների և փորձի մակարդակը բարելավվել է, որը ցույց է տվել 1990-ականների ուսումնասիրությունը, որը հայտնաբերել է 55% կոտրված կողեր `ՍԹի ստացած հիվանդների շրջանում, որոնք մահացել են մինչև դուրս գրումը, իսկ 1960-ականներին կատարված ուսումնասիրությամբ այս ցուցանիչը եղել է 97% ։
Ոսկրային աճառը կոտրվում է նաև անհայտ թվով լրացուցիչ դեպքերում, որոնք կարող են հնչել որպես ոսկրերիի կոտրման դեպքեր ։
Վնասվածքի տեսակի և հաճախության վրա կարող են ազդել այնպիսի գործոններ, ինչպիսիք են սեռը և տարիքը։ 1999 թ.-ին ավստրիական ուսումնասիրությունը ՍԹՎ-ի մասնին, որը կատարլ են դիակների վրա և օգտագործելվել է մի սարք, որը կրծքավանդակը սեղմում է, այնուհետև դուրս քաշումեց դեպի դուրս, հայտնաբերեց ավելի բարձր հաճախություն  կոտրվածքներ կանացի դիակների վրա (9-ը `17-ից), քան տղամարդկանցից (20-ից 2-ը) և հայտնաբերեց ռիսկի աճ կողոսկրերի կոտրվածքների տարիքի աճելու հետ, չնայած նրանք չէին ասում, թե որքան ։ Երեխաները և նորածինները ՍԹՎ-ի ընթացքում ունենում են կողոսկրերի կոտրվածքների ցածր ռիսկ, 2% -ից պակաս դեպք, չնայած, երբ դրանք տեղի են ունենում, դրանք սովորաբար լինում են անտերիոր և բազմակի ։
Այն դեպքում, երբ ՍԹՎ-ն սխալմամբ է իրականացվում դեպքի վայրում եղած անձի կողմի մարդու մոտ, ով սրտանոթային խնդիրներ չի ունեցել, շուրջ 2% -ը ստացել է վնասվածքներ (չնայած որ 12% -ը դիսկոմֆորտ է զգացել) ։
2004 թ. ակնարկն ասում է. «Կրծքավանդակի վնասվածքն այն գին է, որը արժե վճարել կրծքավանդակի սեղմման օպտիմալ արդյունավետության հասնելու համար։ Զգուշորեն կրծքավանդակի սեղմումը կարող է ոսկորները փրկել առանձին դեպքում, բայց ոչ հիվանդի կյանքը» ։
Այլ կողմնակի երևույթներ
Ամենատարածված կողմնակի երևույթը փսխումն է, ինչը պահանջում է մաքրել բերանը, որպեսզի հիվանդները այն չներշնչեն ։ ԱՄՆ Քինգ Քաունթրի քաղաքում 1889թ․ կատարված ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ դա տեղի է ունեցել 16-ի մոտ 35-ից ՍԹՎ ժամանակ ։
Ապրելիության տարբերությունները՝ հիմնվելով նախնական հիվանդության, տարիքի կամ գտնվելու վայրի վրա
Ամերիկյան սրտի ասոցիացիայի ցուցումներում ասվում է, որ 1% -ից ցածր ապրելիության մակարդակը «ապարդյունուն» է, բայց բոլոր խմբերը դրանից ավելի ապրելիություն ունեն։ Նույնիսկ շատ ծանր հիվանդների շրջանում առնվազն 10% ապրելիություն կա, 2001-ից մինչև 2010 թվականը ԱՄՆ հիվանդանոցների մի նմուշով ՍԹՎ-ի ուսումնասիրությունից որտեղ ընդհանուր ապրելիությունը 19% էր, քաղցկեղով հիվանդների շրջանում հայտնաբերվել է 10% ապրելիություն, դիալիզով հիվանդների շրջանում `12%, 80-ից բարձր տարիքի մոտ 14%,  17%` ծերանոցում ապրող հիվանդների մոտ, 19% `սրտային անբավարարություն ունեցող հիվանդների համար, և 25% -ը Ինտենսիվ թերապիայի բաժանմունքից դուրս սրտի մոնիտորինգի ենթարկված հիվանդների համար։ Քաղցկեղով հիվանդների մեկ այլ ուսումնասիրություն գտավ վերը նշված նույն 10% ապրելիությունը ։ 2007-2015 թվականներին Շվեդայում հիվանդների հետազոտությամբ, ԷՍԳ-ի մոնիտորների միջոցով, 40% -ը ապրել է առնվազն 30 օր հետո ՍԹՎ-ից 70-79 տարեկան հասակում, 29% -ը 80-89 տարեկան հասակում և 27% -ը 90 տարեկանից բարձր ։
1992-2005 թվականներին հիվանդանոցներում Մեդիքերի հիվանդների շրջանակներում կատարվել է ուսումնասիրություն, որտեղ ընդհանուր ապրելիությունը կազմում էր 18%, հայտնաբերեց 13% ապրելիություն ամենաաղքատ թաղամասերում, 12% -ը 90 տարեկանից բարձր, 15% ապրելիությունը 85-89 տարեկանների շրջանում, և 17% -ը ապրրում էր 80–84 տարիքային շրջանում ։ Շվեդ հիվանդները 90 տարեկան և ավել ունեին 15% ապրելոիթություն մինչև հիվանդանոցից դուրս գրվելը, 80-80տ․ ուներ 20%, և 70-79տ․ ուներ 28% ։
1999-2003թթ. հիվանդանոցներից դուրս ՍԹՎ կատարված հիվանդների հետազոտությամբ(King County WA), որոնց 34% -ը ողջ է մնացել մինչև հիվանդանոցայից դուրս գրումը, ցույց է տվել, որ 4 կամ ավելի հիմնական հիվանդություն ունեցող հիվանդների ապրելիությունը մոտ 18% -ը է. 3 հիմնական հիվանդություններով 24% է ապրելիությունը, իսկ 2 հիմնական հիվանդություններով ապրելիությունը կազմել է 33% ։