cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ադրբեջանցիները Հայաստանում
Հայկական լեռնաշխարհի իսլամադավան բնակչության ակունքեր
Հայաստան մտած առաջին վաչկատունները օղուզներ էին, որոնք հետախուզության ու ավարառության նպատակով խուժեցին Վասպուրականի թագավոր Սենեքերիմ Արծրունու տիրույթները։ Իսկ ուղիղ չորս տասնամյակ անց սելջուկյան կոչվող մեկ ուրիշ թյուրքական ցեղ սկսեց իր արշավանքները։ 11-14-րդ դարերում սելջուկները սկսեցին ամրապնդել իրենց դիրքերը Հայկական լեռնաշխարհի տարածքում ։ Հենց այս ժամանակից էլ սկսվեց Հայկական լեռնաշխարհի թյուրքաբնակեցման բազմադարյա երկարատև գործընթացը, որը հատկապես ակտիվացավ Լենկթեմուրի արշավանքներից հետո ։ Հայաստանի թյուրքաբնակեցման գործընթացին նպաստել է 17-րդ դարի սկզբին իսլամադավան երկու գերտերությունների՝ Սեֆյան Իրանի և Օսմանյան կայսրության միջև մղվող պատերազմը։ Ցանկանալով վերահաստատել 1555 թվականի Ամասիայի պայմանագրով նախատեսված թուրք-պարսկական սահմանագիծը՝ պարսից շահ Աբբաս I-ը, 1603 թվականին կազմակերպեց հայ բնակչության մեծ բռնագաղթը։ 17-րդ դարի սկզբներին Նախիջևանի երկրամասը էթնիկ տեսանկյունից Հայաստանի միատարր կազմ ունեցող շրջաններից էր, որտեղ բնակչության ճնշող մեծամասնությունն հայերն էին։ Վերոհիշյալի մասին ուշագրավ տեղեկություններ է հաղորդում 17-րդ դարի վերջի ֆրանսիացի ճանապարհորդ և հայագետ, հիսուսյան միսիոներ Յակոբ Վիլլոտը, համաձայն որի Նախիջևանը ըստ տեղաբնիկների հաղորդման, նախկինում ուներ 40 հազար ծուխ բնակչություն։ Պարսից շահի կազմակերպած բռնագաղթի արդյունքում՝ Շիրակից մինչև Գողթն ընկած ամբողջ տարածքը հայաթափվեց։ Շահ Աբբասի բռնագաղթի հետևանքով Հայաստանի շրջանների բնակչությունը նոսրացավ, փոխարենը՝ մեծացավ օտար ազգությունների բնակեցման հնարավորությունները, իսկ երկիրը երկար ժամանակ զրկվեց պաշտպանունակությունից  ։ Քրիստոնյա բնակիչներից Հայաստանի ամայացումը հնարավորություն ընձեռեց մի շարք իսլամադավան ազգությունների բնակություն հաստատել Հայաստանի տարածքում։ Դրանց թվում էին քրդերը, պարսիկները, իրանական ադրբեջանցիները, թաթարները և այլք։ 1604-1605 թվականներին 250-300 հայեր վերաբնակեցրեցին Հայաստանի տարածքը։ Ըստ ամերիկահայ պատմաբան Ջորջ Բուռնությանի՝ անգամ բռնագաղթից հետո 18-րդ դարում հայերը կազմում էին Արևելյան Հայաստանի բնակչության ճնշող մեծամասնությունը։ 16-17-րդ դարերում ոչ միայն տարերայնորեն, այլ նաև միտումնավոր Հարավային Կովկասում բնակություն են հաստատել թուրքմենական և քրդական ցեղերը, որոնց այդ քայլը խրախուսվում էր տեղական իշխանությունների կողմից։
19-րդ դարի վերջ և 20-րդ դարի սկիզբ
19-րդ դարի սկզբին ադրբեջանցիները և թաթարները կազմել են Հայաստանի բնակչության մի զգալի մասը։ Դա գլխավորապես պայմանավորված է 1849 թվականին կայսերական հատուկ հրամանագրով Երևանի նահանգի կազմավորմամբ։ Երևանի նահանգն իր սահմանների մեջ ընդգրկում էր նաև ներկայումս Ադրբեջանի Հանրապետության զինված ուժերի վերահսկողության տակ գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության տարածքը։ Երևանի նահանգի քաղաքների հիմնական բնակչությունը քրիստոնյաներ էին, ովքեր զբաղվում էին արհեստներով ու առևտրով, մինչդեռ իսլամադավան թուրքերն ու քրդերը ապրում էին լեռնային շրջաններում և զբաղվում կիսաքոչվոր անասնապահությամբ։ Հայերը կազմում էին բնակչության 53 %-ը՝ 441 000 բնակիչ, կովկասյան թաթարները՝ 38 %-ը՝ 313 000 բնակիչ, քրդերը և եզդիները՝ 6 %-ը՝ 50 000 բնակիչ, ռուսները՝ 2 %-ը՝ 20 000 բնակիչ։
16-րդ դարի սկզբին Իրանում հիմնված ղզլբաշների պետության օրոք պարսիկները նվաճում են Արևելյան Հայաստանը։ Իրենց իշխանությունը հաստատելու նպատակով Սեֆյանները հիմնում են չորս խոշոր կուսակալություններ՝ Հյուսիսային Իրանի ու Հարավային Կովկասի տարածքում։ Երևանի կուսակալությունը հիմնվել էր դեռ 14-րդ դարի վերջին՝ թուրքմենական Կարակոյունլուների տերության օրոք։ Իրանական չորս խոշոր կուսակալություններից մեկը Երևանի խանությունն էր, որի գոյության ժամանակահատվածում՝ 1747-1828 թվականներին, Հայաստանի միատարր բնակչության մեջ զգալի մաս սկսեցին կազմել մուսուլմանները։ Ըստ Ջորջ Բուռնությանի՝ 19-րդ դարի առաջին քառորդում մուսուլմանները (այդ թվում՝ պարսիկները, թուրքմենները, ադրբեջանական թաթարները և քրդերը) կազմել են Երևանի խանության բնակչության 80 %-ը, իսկ հայերը՝ միայն 20 %-ը ։ Այնուամենայնիվ վիճակագրական այս տվյալները գիտականորեն ապացուցված չեն։ Ի տարբերություն Երևանի նահանգի՝ հայերը շարունակեցին մնալ Գանձակի խանության բնակչության ճնշող մեծամասնությունը։ Այս մասին վկայում են մի շարք հայ և օտարազգի պատմիչներ։ Կիլիկյան Հայաստանի պատմիչ Հեթումը գրել է․
Պարսկական իշխանության հայտնվելու հետ մեկտեղ Երևանում ստվարանում են թուրքմենական սակավամարդ թաղամասերը։ 1725 թվականին, երբ օսմանցյան թուրքերը գրավել էին Երևանը, Ռեջեբ փաշան կառուցում է Երևանի բերդի առաջին մզկիթը։ Խախտելով Գյուլիստանի պայմանագիրը՝ 1826 թվականին Ռուսական կայսրությունը պատերազմ սկսեց ընդդեմ Սեֆյան Իրանի և 1828 թվականին ռուսական բանակը գրավեց Երևանի բերդը և պարտության մատնեց պարսից շահին ։
Պարսկական լծից անկախանալուց հետո շատ մուսուլմաններ (իրանական ադրբեջանցիներ, թաթարներ, քրդեր և այլն) մասսայական կերպով լքեցին Հայաստանը ։ Իսլամի հետևորդների փոքր մասշտաբի միգրացիան շարունակվեց 19-րդ դարի վերջին ևս։ Արդեն 1832 թվականին հայերը վերականգնեցին հայրենի երկրի բնակչության մեծամասնության տիտղոսը։ Ըստ իտալացի ճանապարհորդ Լուիջի Վիլարիի՝ 1832 թվականին Երևանում ապրել է 5338 կովկասյան թաթար ։ Ինչպես տեղեկացնում է բրիտանական Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարանը՝ 20-րդ դարի սկզբին ադրբեջանցիները (աղբյուրում հիշատակված է «ադրբեջանական թաթարներ» անվանումով) բնակվել են ամբողջ Ռուսական Հայաստանով մեկ։ Նրանց թիվը կազմել է 300 հազար մարդ՝ ամբողջ բնակչության 37.5 %-ը։ Կովկասյան թաթարների մեծամասնությունը բնակվել է գյուղական բնակավայրերում և զբաղվել է անասնապահությամբ և գորգագործությամբ։
1905 թվականին Լուիջի Վիլարին այցելել է տարածաշրջան։ Ըստ նրա՝ Երևանի ադրբեջանցիները նյութապես ավելի ապահով էին քան հայերը ։ Նրանց հիմնական մասը հողատերեր էին, իսկ հայերը՝ աշխատավոր գյուղացիներ։ Իր այցից հետո Երևանի թաթարական շուկան իտալացի ճանապարհորդը նկարագրել է հետևայլ կերպ․
Հայաստանի առաջին հանրապետության տարիներին
20-րդ դարում Հայաստանում դարեր շարունակ ապրող թաթարները սկսեցին ենթարկվել խտրականության, որն էլ իր հերթին հանգեցրեց Հայաստանի էթնիկական քարտեզի լուրջ փոփոխություններին ։ Չնայած սրան՝ ադրբեջանցիները շարունակում էին մնալ Հայաստանի տարածքում բնակվող ամենամեծ ազգային փոքրամասնությունները (նրանք պահեցին այս կարգավիճակը մինչև Արցախյան ազատամարտի սկիզբը)։ Հեղափոխական Ռուսաստանի ցարական կառավարությունը ազատագրական շարժումներից զերծ մնալու համար 1905-1906 թվականներին սկսեց հրահրել ազգամիջյան բախումներ։ Դրանց վառ օրինակներից էր հայ-թաթարական խռովությունները, որը տեղի էր ունենում Ռուսական առաջին հեղափոխության ֆոնին  ։ 1905 թվականի փետրվարի 6-ին Բաքվում տեղական իշխանությունների և անձամբ հայատյաց նահանգապետ Նակաշիձեի դրդմամբ մոլեգնած թաթարները հարձակվեցին հայերի վրա  ։ Երևանում ազգամիջյան արյունալի բախումներ տեղի ունեցան 1905 թվականի մայիսի 23-ից 25-ը։ Հայերի հակահարվածից հետո թաթարները, զգալի զոհեր տալով, այլևս չհամարձակվեցին նոր հարձակումներ ձեռնարկել։  Ընդհարումներ տեղի ունեցան Շուշիում, Ասկերանում և Վարանդայում ևս։ 1917 թվականի հոկտեմբերյան հեղաշրջումից հետո տարածաշրջանում սկսեց կառավարել անարիխիան և էթնիկ հակամարտությունները վերածվեցին բաց պատերազմի ։
Հայ-ադրբեջանական ազգամիջյան հակասություններն առավել սրվեցին Հայաստանի և Ադրբեջանի անկախ պետական կազմավորումների ստեղծումից հետո։ 1918 թվականին նորաստեղծ երկու հարևան պետությունների միջև սկսվեցին պատերազմական գործողություններ ։ Ռազմական գործողությունների ֆոնին շատ ադրբեջանցիներ լքեցին Հայաստանը և հաստատվեցին իրենց հայրենի երկրում։ 1919 թվականի խորհրդարանական ընտրություններում ադրբեջանական համայնքը ներկայացնող «թաթարական կուսակցություն»-ը հավաքեց ամբողջ ձայների 3,5 %-ը և զբաղեցրեց խորհրդարանի 80 աթոռներից 3-ը ։ Բրիտանացի լրագրող Թոմաս դե Վաալի խոսքերով՝ Գարեգին Նժդեհը 1921 թվականին ազատագրում է Զանգեզուրը, որից հետո տեղի ադրբեջանցիները ենթարկվում են տեղահանման ։
Հայկական ԽՍՀ-ի գոյության տարիներին
Հայաստանում խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո վերստին աճեց ադրբեջանցիների ներհոսքը՝ սակայն համեմատաբար ավելի քիչ քանակությամբ։ 1926 թվականի տվյալներով Հայկական ԽՍՀ-ում բնակվում էր 78 հազար ադրբեջանցի ։ 1939 թվականին նրանց թիվը հասավ 131 հազարի ։ 1921-1926 թվականներին ՀԿԿ կենտկոմը հրատարակեց առաջին ադրբեջանալեզու պարբերականները, որոնք կրում էին «Ռանջբար» և «Զենգի» անվանումները ։ Խորհրդային տարիներին Երևանում ստեղծվեց ադրբեջանական աշխատավորական ակումբ, իսկ հետո նաև ադրբեջանցի կանանց ակումբ ։ 1928 թվականին հիմնադրվեց Երևանի ադրբեջանական պետական շրջիկ թատրոնը, որը Ադրբեջանական ԽՍՀ-ից դուրս գործող միակ ազգային թատրոնն էր։ Այն նաև առաջին ոչ հայկական ազգային թատրոնն էր Հայկական ԽՍՀ-ի տարածքում։ 1992 թվականին Հայաստանում գործում էր 32 ադրբեջանալեզու դպրոց․ 1924 թվականին դրանց թիվը հասնում էր 104-ի ։
Արցախյան հակամարտություն
Խորհրդային Միության գոյության վերջին տարիներին Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզը խնդրահարույց տարածք դարձավ Ադրբեջանի և Հայաստանի միջև։ Ավելին՝ 1988 թվականին սկսված Արցախյան շարժումը վերաճեց բաց պատերազմի, որի ֆոնի վրա հակամարտող երկու երկրներում սկսեցվին էթնիկ զտումներ ։ Չարդախլուի (հայկական անվանումը՝ Խաչիսար) արյունահեղություններից հետո Հայաստանի ադրբեջանցիների (որոնց Ադրբեջանի ադրբեջանցիներն անվանում են երազ) վիճակը ծայրահեղ ծանրացավ ։ 1987 թվականին հայ զինյալները հարձակում գործեցին ադրբեջանցիներով բնակեցված Ղափանի շրջանի վրա ։ 1988 թվականի հունվարի 25-ին Հայկական ԽՍՀ-ից Ադրբեջանական հանրապետություն ժամանեց փախստականների առաջին ալիքը ։ Ղափանաբնակ շատ փախստականների վրա նկատվել են կապտուկներ ։ Ադրբեջանցի փախստականների մեծ զանգված ապաստանեց Բաքվի ազգականների մոտ։ Այս դեպքերին զուգընթաց տեղի ունեցան նաև Բաքվի և Սումգայիթի ջարդերը, որի հետևանքով Ադրբեջանի հայկական համայնքը գրեթե ամբողջովին վերացավ ։ Հայաստանի տարածքից ադրբեջանցիների զանգվածային արտաքսումները սկսվեցին 1988 թվականի նոյեմբերին։ Մի շարք ադրբեջանցիներ հրաժարվեցին թողնել իրենց տները և հայերը ստիպված եղան վերջիններիս տեղահանել բռնի կերպով։ 1988 թվականի նոյեմբերին Գուգարքում սպանվեցին 20 ադրբեջանցիներ։ 1988 թվականին հարյուրավոր ադրբեջանցիներ Հայաստանում ենթարկվել են հալածանքների և ծեծ ու ջարդի։ Ըստ որոշ տվյալների՝ Արցախյան շարժման և պատերազմի տարիներին Հայաստանում սպանվել է ընդհանուր հաշվով 217 ադրբեջանցի ։ 1989 թվականի մարդահամարի տվյալներով Հայկական ԽՍՀ-ի տարածքում բնակվել են շուրջ 84 860 ադրբեջանցիներ ։ 1989 թվականի հուլիսի 29-ին խզվում են Ադրբեջանի և Հայաստանի միջև կապերը։ Դեկտեմբերի 1-ին Հայկական ԽՍՀ-ի գերագույն խորհրդը որոշում է ընդունել «Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար մարզը» Հայաստանին միացնելու մասին։ Պատերազմական գործողությունների տարիներին Արցախի ադրբեջանցիները ևս զտվում են։ 1992 թվականի հունվարին հայկական ուժերը բոլոր կողմերից շրջափակում են Խոջալուն։ Խոջալուի ազատագրումից հետո այստեղ տեղի են ունենում արյունահեղություններ, որի զոհ են գնում տասնյակ ադրբեջանցիներ։ Մինչև 1991 թվականը Հայաստանի և Արցախի գրեթե ամբողջ ադրբեջանական համայնքը դատարկվում է ։ Հակամարտության պահին նրանց ճշգրիտ թիվը հայտնի չի եղել, քանի որ 1989 թվականի մարդահամարի անցկացման ժամանակ ադրբեջանցիների արտագաղթն արդեն ընդունել էր ծավալուն մասշտաբներ։
Ներկայիս կարգավիճակ
Էթնիկական զտումներից հետո հայկական իշխանությունները ձեռնամուխ եղան ադրբեջանական մշակութային և կրթական հաստատությունների փակմանը։ 1989 թվականին քանդվում է Երևանի ադրբեջանական շրջիկ թատրոնի շենքը, իսկ 1990 թվականին բուլդոզերները հիմնահատակ ոչնչացնում են նախկինում ադրբեջանցիների համար աղոթատեղի հանդիսացող երևանյան բոլոր մզկիթները, բացառությամբ մեկի։ Միակ շիա իսլամական կառույցը, որը կանգուն մնաց դա կապույտ մզկիթն էր։ Այն սկսեց ծառայել Հայաստանի պարսկական համայնքի հոգևոր կարիքները հոգալու համար։
Մուսուլմանաբնակ գյուղերի էթնիկ զտումներից հետո տեղի ունեցավ լեզվական մանիպուլյացիա ։ Նախկինում ադրբեջանաբնակ բնակավայրերի օտարածին անունները փոխարինվեցին հայկական տեղանուններով։ Հարկ է նշել, որ այս գործընթացը սկսվել էր դեռևս 1930 թվականին։ Արցախյան պատերազմի ավարտից հետո հայկական և նորաստեղծ արցախյան իշխանությունները հայտարարեցին, որ իրենց ղեկավարած երկրները զտված են ադրբեջանական բնակչությունից։ Այնուամենայնիվ որոշ անձինք պնդում են, որ Հայաստանի տարածքում բնակվում են որոշակի քանակությամբ ադրբեջանցիներ։ Ըստ ադրբեջանական կողմի տվյալների՝ հայաստանաբնակ ադրբեջանցիների թիվը կազմում է շուրջ 500 մարդ։ Հայաստանի տարածքում բնակվող ադրբեջանցիները համարվում են ռիսկային էթնիկ խումբ։ Նշանավոր ազգագրագետ, ազգային փոքրամասնությունների և կրոնի հարցերով կառավարությանն առընթեր վարչության պետ Հրանուշ Խառատյանի համոզմամբ ադրբեջանցիներն ապրում են Երևանում, Արմավիրի մարզում և Վարդենիսում ։
Հրանուշ Խառատյանի խոսքով, ադրբեջանցիներն Հայաստանում մեծ թիվ են կազմում, ինչի մասին վկայում է նաև վերջին անգամ անցկացված մարդահամարը։ Նրանց ընդհանուր թվաքանակի մասին հաղորդելը միջազգայնորեն արգելված է, քանի որ վերջիններս համարվում են ռիսկային էթնիկ խումբ։ Մեկ այլ աղբյուրի պնդմամբ ադրբեջանցիները բնակվում են ոչ միայն Հայաստանում, այլ նաև Արցախում ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ադրբեջանցիներ Կատեգորիա:Ադրբեջանցիներ Հայաստանում Կատեգորիա:Հայ-ադրբեջանական հարաբերություններ Կատեգորիա:Հայաստանի ազգեր Կատեգորիա:Ադրբեջանական սփյուռք Կատեգորիա:Ազգային փոքրամասնություններ
Յարիշ
Յարիշ (Ярыш), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Սվերդլովսկի մարզում, Բաշկորտոստանի Հանրապետությունում։ Գետաբերանը գտնվում է Դյոմա գետի ձախ ափին՝ 198 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը՝ 20 կմ։
Ջրագրության տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տեղեկությունների համաձայն՝ գետը պատկանում է Կամսկի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը՝ Դյոմա, գետը ենթաավազան չունի, գետը թափվում է Բելայա, գետի գետային ավազանը՝ Կամա ։
Ըստ աշխարհագրական տեղեկատվական համակարգի՝ ջրային բաժնի տարածքում Ռուսաստանի Դաշնության պատրաստած դաշնային գործակալության ջրային ռեսուրսների՝
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր
Սպարտակ Բաբայան
Սպարտակ Խաչատուրի Բաբայան, (դեկտեմբերի 25, 1933, Վաղատուր, Գորիս), գեղանկարիչ, քանդակագործ, ԽՍՀՄ նկարիչների միության անդամ։
Կենսագրություն
Սպարտակ Բաբայանը ծնվել է 1933 թվականի դեկտեմբերի 25-ին, Գորիսի շրջանի Վաղատուր գյուղում։ Ավարտել է Երևանի Փանոս Թերլեմեզյանի անվան ուսումնարանը և Լենինգրադի Մուխինի անվան գեղարվեստի ակադեմիան։ Նրա գեղանկարչական գործերն ու քանդակները ցուցադրվել են արտերկրի մի շարք ցուցահանդեսներում, մոնումենտալ աշխատանքները զարդարում են Մոսկվայի, Սանկտ-Պետերբուրգի, Ուզբեկստանի, ԱՄՆ-ի, Գերմանիայի և այլ երկրների քաղաքների պուրակներն ու փողոցները։
Այժմ բնակվում և ստեղծագործում է ԱՄՆ-ում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ նկարիչների միության անդամներ
Շտեռնբերգիա շնդեղածաղկային
Շտեռնբերգիա շնդեղածաղկային, շքանարգիզազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։
Նկարագրություն
Սոխուկավոր բույս է, որն ունի 5-7 սմ բարձրություն, մինչև 8 մմ երկարության վզիկ, գնդաձև, ձվաձև սոխուկներ, որոնք ծածկված են դարչնագույն կամ սևավուն թեփուկներով։ Տերևներն  3-6 հատ են, ուշ զարգացող, գծային, գոտիանման և մուգ կանաչ, ունեն մինչև 10 սմ երկարություն, 3-5 մմ լայնություն։ Ծաղիկները դեղին են և ունեն 2,5-5 մմ երկարություն։ Տուփիկի տրամագիծը 8-10 մմ է ։
Տարածվածություն
Հայաստանում հանդիպում է Իջևանի (Գետահովիտ գյուղի շրջակայք) և Երևանի (Երևանի շրջակայք) ֆլորիստիկական շրջաններում։ Արեալն ընդգրկում է Նախակովկասը, Արևելյան Կովկասը, Կենտրոնական և Հարավային Անդրկովկասը, Հարավային Եվրոպան, Բալկանյան թերակղզին, Մոլդովան, Ղրիմը, Փոքր Ասիան, Արևմտյան Սիբիրը, Իսրայելը և Իրանը ։
Էկոլոգիա
Աճում է ստորին և միջին լեռնային գոտիներում՝ ծովի մակերևույթից 600-1500 մ բարձրությունների վրա, չոր քարքարոտ լանջերին, օշինդրային կիսաանապատում։ Ծաղկում է սեպտեմբեր և հոկտեմբեր ամիսներին, պտղաբերում՝ ապրիլ-մայիսին ։
Պահպանություն
Վտանգված տեսակ է, տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 500 կմ²-ից պակաս է։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված էր որպես անհետացած տեսակ։ GITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում ընդգրկված չէ։
Պահպանության գործողություններ չեն իրականացվում
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վտանգված տեսակներ Կատեգորիա:Ծածկասերմեր Կատեգորիա:Շքանարգիզազգիներ Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բույսեր
Գամմի
Պակ Չի Յոն (հանգըլ 박지연, ), ավելի հայտնի է իր բեմական կեղծանունով՝ Gummy (հանգըլ 거미 կարդացվում է «Կոմի», կորեերենից թարգմանաբար նշանակում է «Սարդ»), հարավկորեացի երգչուհի ։
2003-2009: Դեբյուտ և առաջին հաջողություն
Gummy-ին դեբյուտ է կատարել 2003 թ. «Like Them» ալբոմով ։ Գործակալության այլ գործընկերների հաջողություների շնորհիվ նրա երկրորդ ալբոմը հրապարակվել է 2004 թ. սեպտեմբերի 9-ին «It’s Different» անվանումով ։ Ալբոմի գլխավոր երգ «Memory Loss»-ը (기억상실, Կորցնել հիշողությունը) նրան մեծ հաջողություն և ճանաչում բերեց, այս երգի օգնությամբ  Gummy-ը  «Golden Disk Awards» 19-րդ  մրցանակաբաշխության ժամանակ ստացել է գլխավոր մրցանակ (Bonsang): Նույն տարվա ընթացքում այս երգի շնորհիվ երգչուհին մրցանակ է ստանում «M.net KM Music Festival» Երաժշտական Փառատոնի ժամանակ ։
2010: Վերադարձ մեծ բեմ և «Loveless» մինի-ալբոմ
2010 թ. ապրիլի 12-ին YG Entertainment-ը հայտարարում է իր մի քանի արտիստների վերադարձի մասին, այդ թվում՝ Gummy-ի Big Bang-ի, 2NE1-ի, Se7en-ի ։ Հաջորդ շաբաթ հայտնի է դառնում, որ Gummy-ին հանդես կգա իր նոր «Loveless» մինի-ալբոմով։ Մինի-ալբոմի գլխավոր երգը և երգի տեսահոովակը հրապարակվել է ապրիլի 21-ին։ «Loveless» մինի-ալբոմը պաշտոնապես հրապարակվել է ապրիլի 29-ին։ Նա նաև թողարկել է մի քանի տեսահոլովակներ, իսկ «There Is No Love» երգով նա հանդես է եկել բեմում ։
2011: Ճապոնական դեբյուտ
Ապրելով երկար ժամանակ Ճապոնիայում, սովորելով ճապոներեն, Gummy-ին վերջապես վստահություն է զգում Ճապոնիայում դեբյուտ կատարելու համար։ 2011 թվականի հոկտեմբերի 15-ին  թողարկել է  իր կորեական «I’m Sorry» երգի տեսահոլովակը ճապոնական տարբերակով։ Երգի ձայնագրության և տեսահոլովակների նկարահանման ժամանակ իր մասնակցությունն է ունեցել T.O.P-ին Big Bang խմբից ։
2013.10-ամյա գործունեությունը և YG Entertainment-ց հեռանալը
Երգչուհին թողարկել է նաև երկրորդ ճապոնական Fate(s) մինի-ալբոմը։ Gummy-ին մասնակցել է ալբոմի ստեղծմանը պրոդյուսերներ Ջեֆֆոմ Միյահարոնի հետ, ով աշխատել է այնպիսի աստղերի հետ  ինչպիսիք են Ամըրօ Նամիէ, V6, KAT-TUN և այլ հայտնի  ճապոնացի արտիստներ։ Gummy-ին դեբյուտային երգ է ձայնագրել BIGBANG խմբի Տէ Սոնոմի հետ։ Հոկտեմբերին նա գործարք է կնքում C-JeS Entertainment գործակալության հետ ավարտելով իր համագործակցությունը YG Entertainment գործակալության հետ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հարավկորեացի երգչուհիներ Կատեգորիա:21-րդ դարի երգչուհիներ Կատեգորիա:Բեմական կեղծանուններ
Մոդիլիանի (ֆիլմ)
«Մոդիլիանի» (Modigliani), ռեժիսոր Միք Դևիսի կենսագրական դրաման, որ պատմում է 20-րդ դարի հայտնի նկարիչ Ամեդեո Մոդիլիանի մասին։ Գլխավոր դերում՝ Էնդի Գարսիա։
Սյուժե
Ֆիլմի պատմությունը սկսվում է Փարիզում 1919 թվականին։ Ավարտվել էր առաջին համաշխարհային պատերազմը և գիշերային կյանքը Փարիզում նորից անվերահսկելի և վտանգավոր ցանկություններով լի էր։ Ֆիլմի գլխավոր հերոսը Ամեդեո Մոդիլիանին էր, նա մի հրեա էր Լիվոռնոյից, ով սիրահարված էր Ժաննային՝ ֆրանսիացի կաթոլիկ աղջկա։ Ամեդեոն երեխա ուներ Ժաննայից, բայց Ժաննայի հայրը երեխային վերցրել էր նրանցից և տալիս միանձնուհիների խնամակալությանը։ Մոդիլիանին այդ ժամանակ գումար էր անհրաժեշտ, որ նա կարողանա ազատել իր երեխային։ Հենց այդ ժամանակ Փարիզում անցկացվում էր նկարիչների մրցույթ, մրցանակը գումարի տեսքով էր։
Մոդիլիանին մասնակցում է այդ մրցույթին, որին մասնակցում էր նաև Պիկասոն, Պիկասոն ուներ մեծ փառք, իսկ Մոդիլիանին ապստամբ և հարբեցող էր և ոչ ոքի հայտնի չէր։ Բոլոր մասնակիցները նկարում էին իրենց նկարները, որոնք պետք է ցուցադրվեին մրցույթին։ Մոդիլիանը նույնպես նկարում էր և նրա աշխատանքը ամենալավն էր։ Այսպիսով Մոդիլիանին չներկայացավ մրցույթին, նրան ծեծեցին և նա մահացավ, բայց նկարը ճանաչվեց մրցույթի հաղթող։ Մոդիլիանը իր բոլոր կտավներում աչքեր չէր նկարում, նա ասում էր, որ աչքերը մարդու հոգին են, իսկ այս կտավի մեջ նա նկարել էր Ժաննային և նրա աչքերը։
Մոդիլիանի մահից հետո, Ժաննան ինքնասպան եղավ։ Ֆիլմն ավարտվում է նրանց երկուսի հուղարկավորությամբ, որին ներկա էր Պիկասոն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:2004 ֆիլմեր Կատեգորիա:Անգլերեն ֆիլմեր Կատեգորիա:Իտալական ֆիլմեր Կատեգորիա:2000-ականների դրամա ֆիլմեր Կատեգորիա:Ֆրանսիական ֆիլմեր Կատեգորիա:Ռումինական ֆիլմեր Կատեգորիա:Անգլերեն ֆրանսիական ֆիլմեր
Մայքլ Կիվանուկա
Մայքլ Սամուել Կիվանուկա (Michael Samuel Kiwanuka; ), բրիտանացի երգիչ, երգերի հեղինակ և երաժշտական պրոդյուսեր, ով պայմանագիր է կնքել Polydor Records-ի հետ ։ 2012 թվականին թողարկվել է նրա դեբյուտային ալբոմը՝ «Home Again»-ը, որը ոսկե է հավաստագրվել Մեծ Բրիտանիայում։ Կիվանուկայի երկրորդ ալբոմը՝ «Love & Hate»-ը, թողարկվել է 2016 թվականին և զբաղեցրել հիթ-շքերթի առաջին հորիզոնականը ։ Նա առաջադրվել է մի շարք մրցանակների, ներառյալ Brit Awards-ը, MTV Europe Music Awards-ը, Մերկուրիի պարգևը և BBC Music Awards-ը։ 2012 թվականի հունվարին նա հաղթել է BBC-ի Sound of 2012-ը։
Վաղ կյանք
Մայքլ Կիվանուկան ծնվել և մեծացել է Լոնդոնի Մասուել Հիլ շրջանում։ Նրա ծնողները ուգանդացիներ են, որոնք խուսափել են Իդի Ամինի ռեժիմից ։ Նա հաճախել է Fortismere School-ը, որը լքել է 2005 թվականին ։ Նա սովորել է Վեսթմինսթերի համալսարանի մեդիայի, արվեստի և դիզայնի դպրոցում ։
2011-2016․ «Home Again» և «Love & Hate»
Կիվանուկան աջակցել է Ադելին իր Adele Live 2011 թվականի շրջագայությանը, 2011 թվականի iTunes Festival-ում նրա համերգին և ելույթ է ունեցել 2011 թվականի Hard Rock Calling-ում ։
2011 թվականին նա պայմանագիր է կնքել Polydor Records-ի հետ ։ Մայքլը ներառվել է BBC-ի Sound of 2012-ում և 2012 թվականի հունվարի 6-ին անվանվել է դրա հաղթող ։
Կիվանուկան թողարկել է իր դեբուտային ստուդիական ալբոմը՝ «Home Again»-ը, 2012 թվականին։ Այն քննադատների կողմից բարձր գնահատականների է արժանացել։ Ալբոմը զբաղեցրել է Մեծ Բրիտանիայի հիթ-շքերթի 4-րդ հորիզոնականը, և 2012-ի դրությամբ Մեծ Բրիտանիայում վաճառել է 70,000 օրինակներ ։
2016 թվականին Կիվանուկան թողարկել է իր «Love & Hate» ալբոմը։ Ալբոմը քննադատների կողմից բարձր գնահատականներ է ստացել և առևտրային հաջողության հասել, զբաղեցնելով UK Albums Chart-ի առաջին հորիզոնականը։ Ալբոմի պրոդյուսերը Danger Mouse-ն էր։
Երաժշտական ոճ
Կիվանուկայի երաժշտական ոճի վրա ազդեցություն են թողել այնպիսի երաժիշտներ, ինչպիսիք են Ջիմի Հենդրիքսը, Բիլ Ուիզերսը, Օթիս Ռեդինգը , Ջեք Ջոնսոնը, Ջոնի Միտչելլը, Pops Staples-ը, The Band-ը, Բոբ Դիլանը, Էրիկ Բիբը, Թոմի Սիմսը, Wham!-ը, Ռիչի Հավենսը և Funkadelic-ը ։ Նա նվագում էր Ջեյմս Գադսոնի հետ, ով Բիլ Ուիզերսի թմբկահարն էր ։
Հանրամատչելի մշակույթում
Նրա «Cold Little Heart» երգը ծառայել է որպես HBO-ի «Մեծ փոքր ստեր» մինի սերիալի բացող թեմա ։ Նեթֆլիքսի «Յոթ վայրկյաններ» հեռուստասերիալի առաջին եթերաշրջանում օգտագործվել է նրա «Love & Hate» երգը։ Նեթֆլիքսի «Դե, իջիր» հեռուստասերիալի առաջին եթերաշրջանում օգտագործվել են «Rule the World» և «Black Man in a White World» երգերը։ TNT ալիքի «Կենդանիների թագավորություն» հեռուստասերիալում ներառվել է «Love & Hate» երգը։ «Կոստյումներ»-ի 7-րդ եթերաշրջանի 8-րդ դրվագում օգտագործվել է «Love & Hate»-ը։  «Ատլանտա» հեռուստասերիալի առաջին եթերաշրջանի 4-րդ դրվագում օգտագործվել է «Home Again» երգը։ Նեթֆլիքսի «Գրեյս և Ֆրանկի» հեռուստասերիալի 4-րդ եթերաշրջանի 3-րդ դրվագում օգտագործվել է «Rest» երգը ։ 2017 թվականին նրա «Love & Hate» երգը եթեր է թողարկվել «Հարգելի սպիտակ մարդիկ»-ի դրվագներից մեկում ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի երգիչներ և երգչուհիներ Կատեգորիա:21-րդ դարի անգլիացիներ Կատեգորիա:21-րդ դարի բրիտանացիներ Կատեգորիա:Բրիտանացի երգիչներ Կատեգորիա:Բրիտանացի երաժիշտներ Կատեգորիա:Անգլիացի երգիչ-երգահաններ Կատեգորիա:Ռիթմ-և-բլյուզ երաժիշտներ Կատեգորիա:Անգլիացի կիթառահարներ Կատեգորիա:Անգլիացի կոմպոզիտորներ Կատեգորիա:Երաժշտական պրոդյուսերներ
Թամար Թումանյան
Թամար Հովհաննեսի Թումանյան, հայ ճարտարապետ։ ՀԽՍՀ մշակույթի վաստակավոր գործիչ (1977)։ Հայաստանի ճարտարապետների միության անդամ (1935)։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ կին ճարտարապետներ Կատեգորիա:Հայաստանի ճարտարապետների միության անդամներ Կատեգորիա:ՀՊՃՀ շրջանավարտներ Կատեգորիա:ՀԽՍՀ մշակույթի վաստակավոր գործիչներ
Սահմանադրական դատարան
Սահմանադրական դատարան, պետական իշխանության դատական ճյուղին պատկանող սահմանադրական վերահսկողության մարմին, որի իրավասության ներքո է գտնվում սահմանադրության ը իրավական նորմերի համապատասխանության գնահատումը։ Սահմանադրական դատարանը (ի տարբերություն մնացած բոլոր դատարանների) իրավունք ունի ուժը կորցրած ճանաչել օրենքը կամ նորմատիվ իրավական ակտը, եթե այն ճանաչվի հակասահմանադրական։
Պատմություն
Առաջին անգամ սահմանադրական դատարան ստեղծվել է Ավստրիայում (Ավստրիայի սահմանադրական դատարան) 1920 թվականին։ Նրա կոնցեպցիան մշակել է ավստրիացի իրավաբան Հանս Կելզեն ։
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո սահմանադրական դատարան ստեղծվեց ԳԴՀ-ում (ԳԴՀ-ի սահմանադրական դատարան), այնուհետև Ֆրանսիայում՝ 1958 թվականին Հինգերորդ հանրապետության հիմնադրման ժամանակ (Ֆրանսիայի սահմանադրական դատարանը՝ դատական գործառույթների հետ միասին, սակայն սահմանափակ լիազորություններով), 1980 թվականին Բելգիայում՝ երկրի ֆեդերալիզացման ժամանակ (Բելգիայի սահմանադրական դատարանը, որը սկզբում անվանվել է Արբիտրաժային, սակայն հենց սկզբից ունեցել է սահմանադրական լիազորություններ)։
1963 թվականին ստեղծվեց Հարավսլավիայի սահմանադրական դատարանը, 1986 թվականին Լեհաստանում, իսկ 1990-ական թվականների սկզբին՝ գործնականում բոլոր արևելաեվրոպական պետություններում (այդ թվում Ռուսաստանում՝ Ռուսաստանի սահմանադրական դատարան)։
Խորհրդային միությունում 1989 թվականի դեկտեմբերի 23-ի ԽՍՀՄ № 973-I «ԽՍՀՄ-ում սահմանադրական վերահսկողության մասին» օրենքով սահմանադրական հսկողության գործառույթները հանձնարարվում էին օրենսդիր մարմիններին՝ Ազգային պատգամավորների խորհրդին։ ԽՍՀՄ ազգային պատգամավորների համագումարի ժամանակ ձևավորվեց Սահմանադրական հսկողության հանձնաժողով։ Նմանատիպ հանձնաժողովներ ստեղծվեցին և՛ դաշնակիցների Գերագույն Խորհուրդների օրոք (բացառությամբ Ռուսաստանի Խորհրդային Ֆեդերատիվ Սոցիալիստական Հանրապետության, որտեղ նման հանձնաժողով այդպես էլ չստեղծվեց ), և՛ ինքնիշխան հանրապետությունների օրոք։
Գերագույն դատարանը` որպես սահմանադրական դատարան
Մի շարք պետություններում չկան սահմանադրական դատարաններ, իսկ օրենքների սահմանադրականությունը որոշելու, սահմանադրությանը հակասող օրենքների ուժը կորցրած ճանաչելու լիազորություն ունի Գերագույն դատարանը (օրինակ՝ ԱՄՆ-ի Գերագույն դատարանը, Շվեյցարական գերագույն դատարանը, այդպես էր նաև ԽՍՀՄ-ում՝ 1924 թվականի սահմանադրությամբ)։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Սահմանադրական իրավունք Կատեգորիա:Սահմանադրական դատարաններ Կատեգորիա:Դատական համակարգ
Մալմյո ՖԱ
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Շվեդական ֆուտբոլային ակումբներ
Պիկովայա դամա (օպերա)
«Պիկովայա դամա» կամ «Ագռավ աղջիկը» («Пи́ковая дама»), Պյոտր Իլյիչ Չայկովսկու օպերա երեք գործողությամբ, յոթ տեսարանով։ Լիբրետոյի հեղինակ` Մոդեստ Չայկովսկի` ըստ Ալեքսանդր Պուշկինի համանուն վիպակի։ Օպերան ստեղծվել է 1890 թվականի գարնանը Ֆլորենցիայում, առաջնախաղը տեղի է ունեցել 1890 թվականի դեկտեմբերի 7(19)-ին Սանկտ Պետերբուրգի Մարիինյան թատրոնում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Չայկովսկու օպերաներ Կատեգորիա:Օպերաներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Ռուսերեն օպերաներ Կատեգորիա:Պուշկինի ստեղծագործությունների հիման վրա գրված օպերաներ
Մերձավոր Արևելքի պատմություն
Մերձավոր Արևելքի պատմություն, միմյանց հետ փոխկապակցված այնպիսի տարածաշրջանների պատմություն, ինչպիսիք են Միջագետքը, Փոքր Ասիան, Պաղեստինը, Եգիպտոսը և Իրանը, ինչպես նաև այն տարածքները, որոնք գտնվել են նրանց ազդեցության ոլորտում ։
Մինչպատմական Մերձավոր Արևելք
Մինչպատմական Մերձավոր Արևելքն ընդգրկում է ինչպես մինչպատմական Եգիպտոսը, այնպես էլ մինչպատմական Լևանտը՝ ժամանակակից մարդու նախնիների ի հայտ գալուց մինչև առաջին քաղաքակրթությունների ի հայտ գալու ժամանակաշրջանը։
Պալեոլիթ
Ստորին պալեոլիթը ներկայացված է աշելյան մշակույթով (Ջուբբ–Ջաննին)։
Միջին պալեոլիթում (մ․թ․ա․120-40 հզ․ տարի) Մերձավոր Արևելքը բնակեցված է եղել նեանդրթալցիներով, որոնք մուստերյան մշակույթի կրողներն էին (Քեբաանի, Շանիդար, Թաբուն)։ Միաժամանակ, հյուսիսային Աֆրիկայում հ աստատվում են ժամանակակից մարդու նախատիպեր (Աթերական և Հորմուզյան մշակույթ), որոնք օգտագործում էին նետ ու աղեղ՝ քարե նետաձիգներով։
Վերին պալեոլիթում Մերձավոր Արևելքում հայտնվում են ժամանակակից մարդկանց տեսակները։ Նրանք ներկայացվում են Քեբարյան մշակույթով (մ․թ․ա․ 18–10 հզ․ տարի)։
Մեզոլիթ
Մեզոլիթյան դարաշրջանում Հյուսիսային Աֆրիկայից (Մուշաբյան մշակույթ) ներգաղթի հաշվին ձևավորվում է Նաթուֆական մշակույթը (մ․թ․ա․ 13–10 հզ․ տարի)։ Նաթուֆներն ապրում էին գետնափոր տներում՝ եղեգնյա տանիքներով, նրանք արդեն ընտելացրել էին շանը։ Նրանց հիմնական զբաղմունքը որսորդությունն էր։ Նաթուֆյան մշակույթի տարածման շրջաններից դեպի հյուսիս-արևելք տարածվում էր Զարզինյան մշակույթը։
Նեոլիթ
Պաղեստինում մեզոլիթյան մշակույթը էվոլյուցիայի է ենթարկվում մինչկերամիկական նեոլիթ A–ի, որին հաջորդում է երկրագործական Թախունյան մշակույթը ( մ․թ․ա․ 8–5 հզ․), որի ներկայացուցիչներն ընտելացրել են այծերին։ Այնուհետև այստեղ տարածվում է Կովկասի հետ կապված Յարմուկյան մշակույթը, որի ներկայացուցիչները կարողանում էին կերամիկայից տարբեր իրեր պատրաստել։ Թախունյան մշակույթի ներկայացուցիչների նախնիները վերադառնում են Աֆրիկա, որտեղ ձևավորում են Թասիական մշակույթը։ Ղասուլյան շրջանը դառնում է Հանաանյան քաղաքակրթության անմիջական շարունակությունը։
Մերձավորարևելյան նեոլիթում Երկրի վրա ձևավորվում են առաջին քաղաքները՝ Յերիքով, Ջերֆ-էլ-Աքմար, Նեվալի-Չորի և Աշիկլի-Քյույուկ (9 հազ․մ․թ․ա․), Այն Ղազալ և Չատալ-Քյույուկ (մ․թ․ա․ 8 հզ․)։ Այստեղից նեոլիթը տարածվում է դեպի Եվրոպա (Բալկանյան նեոլիթ)։
Հին Մերձավոր Արևելք
Հին Մերձավոր Արևելքը համարվում է քաղաքակրթության օրրան։ Հենց այստեղ են առաջին անգամ կիրառել շուրջտարյա ինտենսիվ երկրագործությունը, այստեղ են առաջացել գիրը, բրուտագործությունը, հետո նաև անիվը և ջրաղացը, այստեղ են առաջացել առաջին պետությունները, օրենքները, առաջին կայսրությունները։ Առաջին անգամ այստեղ են առաջացել սոցիալական շերտավորումները, ստրկատիրությունը, կազմակերպված ռազմական գործը, այստեղ են դրվել գիտության այնպիսի ճյուղերի հիմքեր, ինչպիսիք են աստղագիտությունը և մաթեմատիկան։
Շումեր և Աքքադ
Մ․թ․ա․ 4–8–րդ դարերում Միջագետքում գտնվում էին խոշոր քաղաքներ և քաղաքային ագլոմերացիաներ։ Հին Աշխարհում Համաշխարհային Քաղաքի խորհրդանիշ էր համարվում Բաբելոնը, իսկ միջին դարերում՝ Բաղդադը։ Ասորական և Բաբելոնյան տիրապետության ժամանակ ծաղկում էր ապրում Միջագետքը, հետո շարունակվում է նաև արաբական տիրապետության շրջանում։ Շումերական ժամանակաշրջանից մինչև Բաբելոնյան կայսրության անկումը Միջագետքի տարածքում բնակվում էր աշխարհի բնակչության 10%–ը։
Մ․թ․ա․ 28–27–րդ դարերում (կիսաառասպելական տիրակալների օրոք՝ Էնմերքար, Լուգալբանդա, Գիլգամեշ, որոնց մասին պահպանվել են առասպելներ) Ուրուկի տիրապետության տակ են միավորվում Հարավային Միջագետքի քաղաք-պետությունները (Ուրուկի 1–ին դինաստիան)։ Մ․թ․ա․ 24–րդ դարում Լուգալզագգիսի օրոք Ուրուկը դառնում է Շումերի մայրաքաղաքը։ Սարգոն Հին կամ Սարգոն Աքքադացի (մ․թ․ա․ 24–րդ դար) նվաճումներից հետո Ուրուկը մտնում է նրա տիրության կազմի մեջ։ Մ․թ․ա․ 22–րդ դարի վերջին Ուրուկի արքա Ուրխանգալեսը Միջագետքում ստեղծում է միացյալ «Աքքադի և Շումերի թագավորությունը», նրա մահից հետո իշխանությունն անցնում է Ուր–Նամին՝ Ուրի 3–րդ դինաստիայի հիմնադրին։
Էլամ
Հին Էլամը գտնվում էր Շումերից և Աքքադից արևելք, Ժամանակակից Իրանի ծայր արևմտյան և հարավ–արևմտյան մասում, Իլամից և |Խուզեստանից ներքև։ Հին Էլամական շրջանում (մ․թ․ա․ մոտ 3200 թվականին) կազմված էր Իրանական բարձրավանդակի վրա տեղաբաշխված մի քանի թագավորություններից՝ Անշան կենտրոնով։
Հին Էլամական քաղաքակրթությունը գոյություն է ունեցել մ․թ․ա․ 3200–2700 թվականները, երբ Սուզը, հետագայում՝ Էլամի մայրաքաղաքը, մեծ ազդեցություն է ձեռք բերում Իրանական բարձրավանդակում։ Այդ քաղաքակրթությունը համարվում է հնագույնը Իրանում, միաժամանակ գոյություն ունեցող հարևան շումերական քաղաքակրթության հետ միասին։ Հին էլամական գիրը, դեռևս չվերծանված, կիրառվել է կարճ ժամանակահատված, մինչև էլամական սեպագրի անցումը։
Սկսած մ․թ․ա․ 2–րդ հազարամյակի կեսերից Էլամի կենտրոն է դառնում Շոշը՝ Խուզեստանի ցածրավայրում։
Էլամը ենթարկվել է Ասորեստանի գերիշխանությանը մ․թ․ա․ 8–7–րդ դարերում, սակայն էլամական քաղաքակրթությունը պահպանվել է մինչև մ․թ․ա․ 539 թվականը, երբ վերջնականապես ձուլվում են պարսիկներին։
Ամովրհացիներ
Մ․թ․ա․ 3-րդ հազարամյակի վերջին Միջագետքում ձևավորվում է անկախ թագավորություն՝ Համմուրաբի գլխավորությամբ։ Մ․թ․ա․ 1895 թվականին Սումու-Աբում առաջնորդի գլխավորությամբ ստեղծվում է այդպիսի մի թագավորություն Բաբելոն կենտրոնով։ Միջագետքի պետությունների միջև մղվող ակտիվ պայքարի արդյունքում մ․թ․ա․ 1800 թվականին Բաբելոնը դառնում է հարավային մասի կենտրոնը, որը ենթարկվում էր Լարսա թագավորությանը։ Շամշի-Ադադ 1-ին արքայի մահը, որը ղեկավարում էր հսկայական թագավորությունը, և որն իր մեջ ներառում էր Վերին Միջագետքը, թույլ է տալիս բաբելոնական Համմուրաբի արքային սկսել անջատված թագավորությունների միավորումը։ 1764 -1756 թվականներին․ մ․թ․ա․ գրավվում են Էլամ, Մարի, Աշուր, Էշնունա, Սուզիանա պետությունները՝ ձևավորվում է միավորված միջագետքյան տերություն, որի ամենանշանավոր վկայություններից են Համմուրաբի օրենքները։
Հին Եգիպտոս
Հին Եգիպտոս ( и ), ինքնանվանումը՝ Կեմետ։ Կեմի կամ Քեմի ( Kὴμε), պատմական տարածաշրջանի անվանում հին աշխարհի  քաղաքակրթական և մշակութային շրջան, որը գոյություն է ունեցել Աֆրիկայի հյուսիս-արևելքում, Նեղոս գետի ստորին հոսանքում։ Հին Եգիպտոսն ունի մոտ 40-դարյա պատմություն և դասակարգվում է ըստ հետևյալ ժամանակաշրջանների՝ մինչդինաստիական ժամանակաշրջան (մինչպատմական շրջանի ավարտը), դինաստիաների ժամանակաշրջան (եգիպտական քաղաքակրթության հիմնական շրջանը, որն ունի ավելի քան 27-դարյա պատմություն), հելլենիստական դարաշրջան (եգիպտական և հունա-մակեդոնական մշակույթների միախառնման ժամանակաշրջանը՝ Պտղոմեոսների արքայատոհմի գլխավորությամբ) և հռոմեական դարաշրջան Հռոմեական կայսրության տիրապետության շրջան, որտեղ Եգիպտոսը հռոմեական պրովինցիաներից մեկն էր)։
Փյունիկիա
'''
Փյունիկեցիները ստեղծել են հզոր քաղաքակրթություն, զարգացած արհեստներով, ծովային առևտրով, հարուստ մշակույթով։ Փյունիկյան գիրը դառնում է պատմության մեջ հնչյունային առաջին գրերից մեկը։ Փյունիկյան քաղաքակրթության ծաղկման ժամանակարջաններն են համարվում մ․թ․ա․ 1200-800 թվականները։
Ասորեստանի թագավորություն
Ասորեստան՝ (Աքքադերեն։ Aššur, أشور Aššûr, אַשּׁוּר Aššûr, ܐܫܘܪ Ašur, ܐܬܘܪ Atur, Atur), հնագույն պետություն Հյուսիսային Միջագեըքում (ժամանակակից Իրաքի տարածքում)։  Ասորեստանյան թագավորությունը  գոյություն է ունեցել մոտ երկու հազար տարի, սկսած մ․թ․ա․  24–րդ դարից մինչև 7–րդ դարը ՝ (մոտ  609 թվականը), երբ կործանվել է երբեմնի հզոր թագավորությունը Մարաստանի և Բաբելոնի կողմից։
Ասորեստաը՝Նինվե մայրաքաղաքով (ներկայիս Մոսուլ քաղաքի մերձակայք), գոյություն է ունեցել 2-րդ հազարամյակից մինչև մոտ մ․թ․ա 612 թվականը, երբ Նինվեն գրավվել և կործանվել է Մարաստանի և Բաբելոնի միացյալ զորքերի կողմից։ Խոշոր քաղաքներից են եղել նաև Աշուրը, Կալահը և Դուր-Շարրուկին («Սարգոնի պալատ»)։ Ասորեստանի թագավորներն իրենց ձեռքում էին կենտրոնացրել գրեթե ողջ իշխանությունը՝ նրանք միաժամանակ և՛ քրմապետի պաշտոնն էին վարում, և՛ ռազմական առաջնորդի, իսկ ոմանք նաև՝ գանձապետի։ Արքաների խորհրդականները արտոնյալ զինվորական հրամանատարներ էին (պրովինցիաների կառավարիչներ, որոնք պարտադիր զինվորական ծառայություն էին իրականացնում և հարկ էին վճարում արքային)։ Հողագործությամբ զբաղվում էին ստրուկները և կախյալ բնակիչները։
Ասորեստանը մեծ հզորության է հասնում Սարգոնիդների արքայատոհմի կառավարման շրջանում (մ․թ․ա․ 8-7-րդ դարերում)։ Սարգոն 2-րդը, նոր արքայատոհմի հիմնադիրը, գրավում է Իսրայելական թագավորությունը, վերաբնակեցնում է այնտեղի բնակչությանը, ավերում է ամրոցներն ու սահմանները հասցնում մինչև Եգիպտոս։ Նրա որդին՝ Սեննեքերիմը, հայտնի է դառնում նրանով, որ Բաբելոնի ապստամբությունից հետո (մ․թ․ա․ 689 թվականը) քաղաքը հավասարեցնում է հողին։ Մայրաքաղաք է դարձնում Նինվեն՝ կառուցապատելով այն մեծագույն շքեղությամբ։
Նորբաբելոնյան կայսրություն
Նորբաբելոնյան կայսրություն, կամ Երկրորդ Բաբելոնյան կայսրություն՝ հին պետություն  Միջագետքում (մ․թ․ա․ 626–539)։ Մինչև մ․թ․ա․ 626 թվականը Բաբելոնը գտնվում էր իր հյուսիսային հարևան Ասորեստանի տիրապետության տակ։  Սակայն ասորեստանյան կառավարիչներից Նաբուպալասարը՝  խալդական ցեղից, որոշում է առանձնանալ Ասորեստանից և դառնալ անկախ միապետ։ Սկզբում միայն Բաբելոնի հյուսիսային մասն է նվաճվում։ Միայն 615 թվականին  է հաջողվում նվաճել բաբելոնական տարածքների մեծ մասը, այդ թվում նաև խոշոր Ուրուկ և Նիպպուր  քաղաքները։  Նաբուպալասաը նպաստում է Ասորեստանի անկմանը և բաժանմանը՝ Մարաստանի արքա Կիաքսարի հետ ։  Նորբաբելոնյան հաջորդ՝ Նաբուգոդոնոսոր 2-րդ արքայի օրոք հաջող մարտեր են մղվում Եգիպտոսի հետ (Սիրիայի և Պաղեստինի մեծ մասը, ինչպես նաև ամբողջ Փյունիկիան նվաճվում են)։ Նրա կառավարման շրջանում Հրեաստանը դառնում է նորբաբելոնյան պետության պրովինցիա։  Երկու անգամ՝ մ․թ․ա․ 597 և 586 թվականներին նվաճվում է Հրեաստանը (վերջին անգամ ավերվում է Երուսաղեմ քաղաքը) ։
Նաբուգոդոնոսոր արքայից հետո տեղի են ունենում գահակալական կռիվներ, պալատական հեղաշրջումներ, որոնց արդյունքում իշխանության է գալիս Նաբոնիդ արքան։ Նրա կառավարման սկզբնական շրջանում հզորանում է Աքեմենյան տերությունը։ Բաբելոնյան արքան փորձում է հաղթել Կյուրոս 2–րդին՝ Լիդիայի և Եգիպտոսի միասնական ուժերով։ Մ․թ․ա․ 539 թվականին Բաբելոնը նվաճվում է պարսիկների կողմից և միացվում Աքեմենյան պետությանը։ Նորբաբելոնյան տերության անկմանը նպաստել են Բաբելոնի դժգոհ ազգաբնակչությունը, մասնավորապես նվաճված հրեաները։ Այդ շրջանից Բաբելոնը դադարում է գոյություն ունենալ որպես պետություն  ։
Պարսկական կայսրություն
Աքեմենյանների տերությունը ՝ հնագույն պետություն, գոյություն է ունեցել մ․թ․ա. 6-4-րդ դարերում, Ասիայի տարածքում, պարսկական արքայատոհմի՝ Աքեմենյանների կողմից։ Մ․թ․ա․ 6-րդ դարի վերջերին  Աքեմենյան տերության սահմանները տարածվում էին արևելքում՝ մինչև Ինդոս գետ, արևմուտքում՝ Էգեյան ծով, հարավում՝  Նեղոսի դելտա, հյուսիսում՝ Անդրկովկաս ։
Սովորաբար Աքեմենյանների արձանագրությունները կազմվում էին երեք լեզուներով՝ հին պարսկերեն, էլամերեն և բաբելոներեն։ Կավե սալերից կազմված արխիվը՝ ավել քան հազար նմուշ, հայտնաբերվել է 1933-1934 թվականներին Պերսեպոլիսում։ Գտնված փաստաթղթերից շատերը էլամերեն են, սակայն կային նաև արամեերեն փաստաթղթեր, որն այդ ժամանակ համարվում էր միջազգային լեզու Աքեմենյան պետության ժամանակաշրջանում։ Աքեմենյան գաղութային տիրույթների մասին հիշատակություններ են պահպանվել նաև էլեֆանտինյան պապիրուսներում ։
Պարսիկների մասին կարևոր տեղեկություններ են փոխանցել նաև հույն պատմիչները։ Առավել արժեքավոր են Հերոդոտոսի աշխատությունները, որոնք գրվել են՝ հենվելով պարսկական պաշտոնական աղբյուրների վրա։ Մեծ արժեք է ներկայացնում Քսենոֆոնի թողած տեղեկությունները, որտեղ նկարագրվում են տերության տարբեր մարզեր և ներկայացվում ազգագրական և աշխարհագրական կարևոր տվյալներ ։
Աքեմենյանների օրոք Պարսկական տերության սահմանները ձգվում էին Հունաստանից և Լիբանանից՝ հասնելով մինչև Հնդկաստան։
Հելլենիզմի ժամանակաշրջան
Ալեքսանդր Մակեդոնացի գրավում է Աքեմենյան պետությունը և  փորձում է ստեղծել հզոր տերություն՝ Բաբելոն կենտրոնով։ Սակայն նրա մահից հետո կայսրություը քայքայվում է, իսկ Մերձավոր Արևելքում ստեղծվում է  Սելևկյան տերությունը, որի վերջին մայրաքաղաքը դառնում է Անտիոքը։ Շուտով Իրանի տարածքում առաջանում է Պարթևական թագավորությունը, իսկ Հորդանանի տարածքում առաջանում է Նաբաթեա թագավորությունը։
Հռոմեական ժամանակաշրջան
Հելլենիստական Ասորիքից մնացած տարածքները զավթվում են Հռոմեական կայսրության կողմից։ Մերձավոր Արևելքի միջերկրածովյան տարածքները անցնում են Գնեոս Պոմպեոսի իշխանության տակ, որտեղ ձևավորվում են Ասորիքի և Հայաստանի հռոմեական պրովինցիաները։ Տրայանոս կայսրը զավթում է Նաբաթեա թագավորությունը՝ (դարձնելով այն իր պրովինցիան), պարտության է մատնում պարթևներին և դուրս է գալիս Պարսից ծոց։ Ժամանակակից Իրաքի տարածքում առաջանում է Մեսոպատամիա հռոմեական պրովինցիան։ Դիոկղետիանոս կայսեր օրոք Մերձավոր Արևելքի հռոմեական պրովինցիաները միավորվում են՝ ձևավորելով Արևելյան թեմ։
Արաբական Խալիֆայություն
Խալիֆայության միջուկը կազմում է Մուհամմեդ մարգարեի ղեկավարությամբ իսլամական նվաճումների արդյունքում՝ 7–րդ դարի առաջին կեսին գրավված տարածքները։ 622 թվականին, նա վերջնականապես հաստատվում է Մադինայում և այդ թվականը հայտնի որպես հիջրայի թվականության սկիզբ։ Մեքքայից և այլ վայրերից Մադինա տեղափոխվածները կոչվեցին ներգաղթյալներ՝ մուհաջիր։ Շուտով ձևավորվում է իսլամադավան առաջին համայնքը՝ ումման։
Մուսուլմանական նվաճումների արդյունքում ստեղծվում է հսկայական պետություն, որն իր մեջ ներառում էր Արաբական թերակղզի, Իրաք, Իրան պետությունների տարածքները, Անդրկովկասի մեծ մասը ( Հայկական լեռնաշխարհ, Մերձկասպյան ցածրավայրը, Կոլխիդայի դաշտավայրը, ինչպես նաև Թբիլիսին, Միջին Ասիան, Սիրիան, Պաղեստինը, Եգիպտոսը, Հյուսիսային Աֆրիկան, Պիրենեյան թերակղզու մեծ մասը։
Խալիֆաթ (خليفة — Khalīfah՝ «ժառանգորդ», «ներկայացուցիչ»)՝ նշանակում է ինչպես տիտղոս խալիֆ, այնպես էլ ընդարձակ պետություն, ստեղծված Մուհամմեդի՝ կողմից  արաբ նվաճողների ժամանակաշրջանում։
Արաբական խալիֆայության գոյության ժամանակաշրջանը և հաջորդ դարերը, իսլամական գիտության և մշակույթի ծաղկման շրջանը արևմտյան պատմագիրները անվանել են իսլամի ոսկեդար։
Խաչակրաց արշավանքներ
11-րդ դարում մերձավոր Արևելքը ենթարկվում է Արևմտյան Եվրոպայի խաչակիրների ասպատակություններին։ Ոգեշնչված կաթոլիկ եկեղեցու կողմից և տեղի բյուզանդացի և հայ կառավարիչների կողմից աջակցություն ստանալով, խաչակիրները 1098 թվականին գրավում են Անտիոքը, իսկ 1099 թվականին Երուսաղեմում իրականացնում են արյունալի սպանդ։ Միջերկրականի ափերին խաչակիրները հիմնում են մի շարք պետություններ՝ Անտիոքի դքսությունը, Տրիպոլիի կոմսությունը և Երուսաղեմի թագավորությունը։ Նրանց կողմից  կառուցվել են նաև բերդ-ամրոցներ (Մոնֆոր, Մոնրեալ)։
Խաչակիրների դեմ դիմադրությունը ղեկավարում էր Սալահ ադ-Դինը, որը հետագայում հիմնում է Այյուբյան դինաստիան։ Նրա հրամանատարությամբ Այյուբյան զորքը պարտության է մատնում խաչակիրներին 1187 թվականին Հաթթինի ճակատամարտում, գրավում Երուսաղեմը։ Սակայն խաչակիրների առաջնորդ Ռիչարդ Առյուծասիրտը պարտության է մատնում Սալահ-ադ-Դինին 1192 թվականին Յաֆֆայի ճակատամարտում։ Այնուամենայնիվ, Երուսաղեմը մնում է Այյուբյանների տիրապետության տակ։ Խաչակիրների դարաշրջանին վերջ է տալիս եգիպտական սուլթան Բեյբարս 1-ինը։
Մոնղոլական արշավանքներ
Մոնղոլական բանակը Չինգիզ խանի թոռ՝ Խուբլայ խանի գլխավորությամբ 13-րդ դարում արշավում է Մերձավոր Արևելք և վերջ դնում Բաղդադի Խալիֆայությանը։ 1258 թվականին Բաղդադը անկում է ապրում։ Հաջորդ տարի մոնղոլական զորքերը անցնում են Եփրատ գետը և 1260 թվականին գրավում Հալեպ և Դամասկոս քաղաքները։
Մոնղոլական զորքի հիմնական մասը հետ է վերադառնում, սակայն զորամիավորումներից մեկը հասնում է մինչև Պաղեստին և ջախջախվում եգիպտական մամլուքների կողմից Այն-Ջալութի ճակատամարտում։
Օսմանյան դարաշրջան
Օսմանյան Կայսրության մուտքը պատմության ասպարեզ սկսվում է Մանազկերտի ճակատամարտից հետո (1071 թվական), երբ Միջին Ասիայի թուրք-սելջուկները Ալփ-Արսլանի գլխավորությամբ ջախջախում են բյուզանդական բանակը։ Յոթ տարի հետո նրանք արդեն հասել էին Էգեյան ծովի ափերը, ամրացել Նիկեա քաղաքում (1078)։ Թուրքական առաջին պետություն է դառնում Իկոնիայի սուլթանությունը։ Օսմանյան կայսրությունը ստեղծվել է 1299 թվականին՝ թուրքական ցեղերի առաջնորդ Օսման 1-ինի կողմից, Անատոլիայի հյուսիս–արևմտյան մասում։ 1453 թվականին Կոստանդնուպոլսի անկումից հետո Օսմանյան պետությունը սկսեց կոչվել Օսմանյան Կայսրություն։ 1514 թվականին Չալդրանի ճակատամարտից հետո նրանք ամրագրում են իրենց իշխանությունը Պատմական Հայաստանի նկատմամբ։ 1516 թվականին թուրքական սուլթան Սելիմ 1-ինը Մարջ Դաբիկի ճակատամարտում ջախջախում է մամլուքներին և կայսրությանն է միացնում Սիրիան, Հորդանանը և Արաբիան (Մեքքայի հետ միասին), իսկ 1517 թվականին՝ Եգիպտոսը։
Արաբական ապստամբություններ
Օսմանյան կայսրության պարտությանը առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ որոշ չափով նպաստել է նաև արաբական ապստամբությունը, որը կատարել է հինգերորդ էշելոնի դեր։ Ապստամբության կազմակերպման գործում մեծ դերակատարում է ունեցել Լոուրենս Արաբացին։ 1916 թվականին ապստամբում է Մեքքայի շերիֆ Հուսեյին բեն Ալին։ Նրա առաջին հաջողությունը Ջիդդայի գրավումն էր։ 1918 թվականին Պաղեստինում տեղի է ունենում դարակազմիկ ճակատամարտ, որից հետո արաբ ապստամբները գրավում են Դամասկոսը։
Արաբական միացյալ պետության ստեղծմանը խոչընդոտում է Անրի Հուրոյի ֆրանսիական ինտերվենցիան։ Մերձավոր Արևելքը բաժանվում է գաղութային տիրույթների։ Սիրիան և Լիբանանը դառնում են ֆրանսիական տիրույթներ, իսկ Պաղեստինը և Միջագետքը՝ բրիտանական։ Հետագայում Բրիտանիային հաջողվում է ստեղծել կախյալ տիրույթ՝ Իրաքի Կայսրությունը։ Բրիտանական կողմնորոշում է պահպանում Աբդուլ-Ազիզ իբն Սաուդը․ նա գրավում է Մեքքան և իրեն հայտարարում պետության թագավոր, որը 1932 թվականին կոչվում է Սաուդյան Արաբիա։
Արաբա-իսրայելական հակամարտություն
1948 թվականին Բրիտանական Պաղեստինի տարածքում ստեղծվում է Իսրայել պետությունը, որը համախմբում է արաբներին և պատճառ դառնում արյունալի բախումների և ռազմական կոնֆլիկտի։ Այդ ժամանակ արտաքին քաղաքական իրադրությունը փոխվում է, քանի որ սկսվել էր սառը պատերազմը։ Արևմուտքը սատարում էր Իսրայելին, իսկ Սովետական Միությունը՝ արաբկան երկրներին։ Դա հատկապես ցայտուն արտահայտվում է Սույեզյան ճգնաժամի ժամանակ (1956–1957 թվականներին), երբ Իսրայելին բացահայտ աջակցում էին Մեծ Բրիտանիան և Ֆրանսիան (նրանց ռազմական ուժերը)։ Սակայն խորհրդային առաջնորդի՝ Խրյուշչովի սպառնալիքները հանդարտեցնում են կռվող կողմերին։ Արդյունքում՝ արաբական մի շարք երկրներ կողմնորոշվում են դեպի Սովետական Միություն։ մի քանի երկրներում տապալվում են միապետական կարգերը, որոնք մնացել էին գաղութացման շրջանից։ Այսպես, 1952 թվականին Եգիպտոսում իշխանության է գալիս Համալ Աբդել Նասերը, 1958 թվականին նմանատիպ հեղափոխություն է կատարվում նաև Իրաքում։ Տարածվում են արաբական սոցիալիզմի տարբեր տեսակներ՝ բաասիզմ և նեսերիզմ։ Բաասիզմի ցայտուն ներկայացուցիչ է եղել Սադդամ Հուսեյնը։ Նրա կողմից Քուվեյթ ներխուժումը, որը պանարաբիստական ծրագրի իրականացմանն էր միտված, հանդիպում է միջազգային հանրության դիմադրությանը և սանձազերծում է պատերազմ Պարսից ծոցում (1991)։
Աստիճանաբար հակաիսրայելական ուժերը անցնում են առավել իսլամականացման։ Դրան մեծապես նպաստում է Իսլամական հեղափոխությունը Իրանում (1978)։ 1982 թվականին Լիբանանում ձևավորվում է Հեզբոլլահ կազմակերպությունը։
Արաբական գարուն
Արաբական գարուն (الربيع العربي)։ Ցույցերի և հեղաշրջումների ալիքը, արաբակա աշխարհում 2010 թվականի դեկտեմբերի 18–ին։ Հեղաշրջումներ են լինում  Թունիսում, Եգիպտոսում  և Եմենում ,  քաղաքացիական  պատերազմներ Լիբանանում (տապալվում է գործող ռեժիմը) և Սիրիայում (շարունակվում է մինչ այժմ), քաղաքացիական ապստամբություն Բահրեյնում , զանգվածային բողոքներ Ալժիրում , Իրաքում , Հորդանանում , Մարոկկոյում և Օմանում , և պակաս կարևոր բողոքներ և ցույցեր Քուվեյթում , Լիբանանում , Մավրիտանիայում և Սաուդյան Արաբիայում ,  Սուդանում ,  Ջիբութիում և Արևմտյան Սահարայում ։ 2011 թվականին Իսրայելի սահմանի մոտ բախումները նույնպես քաջալերվել են և դիտվել որպես արաբական գարնան հետևանք ։
Բողոքների ժամանակ օգտագործվել են քաղաքացիական դիմադրության այնպիսի մեթոդներ, ինչպիսիք են՝ գործադուլներ, ցույցեր, միտինգներ և քայլերթեր, ինչպես նաև օգտագործվել են սոցիալական ցանցերը, ինտերնետ-գրաքննությունը ։ Շատ ցույցերի նկատմամբ իշխանությունները ուժ են կիրառել  , ինչպես նաև հակացուցարարների   ։ Ցուցարարների հիմնական նշանաբանն է եղել՝ «Ժողովուրդն ուզում է իշխանության փոփոխություն» (الشعب يريد إسقاط النظام , «աշ-Շա` б յուրիդ իսկաթ ան-նիզամ» )։
Գրականություն
Կատեգորիա:Մերձավոր Արևելքի պատմություն Կատեգորիա:Պատմություն
Մեծ թատրոն (Սանկտ Պետերբուրգ)
Մեծ թատրոն (Большой каменный театр), (Кáменный театр), պետերբուրգյան թատրոն, կառուցվել է 1784—1886 թվականներին։ Գտնվում է Սանկտ Պետերբուրգում։ Առաջին մշտական Սանկտ Պետերբուրգում, Ռուսաստանի ամենամեծ եւ Եվրոպայի ամենախոշոր թատերական շենքերից մեկը։ Այն եղել Թատերական հրապարակում։ 1886 թվականին Քարե թատրոնի շենքը ապամոնտաժվել և վերակառուցվել է ժամանակակից Սանկտ Պետերբուրգի կոնսերվատորիայի շենքում։