cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Լադոգա լիճ
Կլիմա
Լադոգա լճի կլիման բարեխառն է, մեղմ մայրցամաքային կլիմայից անցնում է մեղմ ծովայինի։ Կլիմայի այդպիսի տիպը բացատրվում է աշխարհագրական դիրքով և Լենինգրադի շրջանի մթնոլորտային շրջապտույտի առանձնահատկությամբ։ Դա պայմանավորվում է Երկրի մակերևույթին ստացված համեմատաբար ոչ մեծ քանակի արևի ճառագայթների ինտենսիվությամբ ։ Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary b33 242-0.jpgում Արեգակից ստացված ոչ մեծ քանակի տաքությունը ջուրը դանդաղ է գոլորշիացնում։ Տարվա ընթացքում արևոտ օրերի քանակը 62 է։ Այդ իսկ պատճառով տարվա ընթացքում գերակշռում է ամպամած, մառախլապատ եղանակը, ցրված լուսավորվածությունը ։ Օրվա տևողությունը փոխվում է 5 ժամ 51 րոպեով ձմեռային արևակայության և 18 ժամ 50 րոպեով ամառային արևակայության ժամանակ։ Լճում հանդիպում են այսպես կոչված «սպիտակ գիշերներ», որոնք սկսվում են մայիսի 25-26-ից։ Այդ ժամանակ արևը մոտ 9°-ով իջնում է հորիզոնից և գիշերային մթնշաղները գործնականորեն խառնվում են առավոտյան մթնշաղներին։ Սպիտակ գիշերներն ավարտվում են հուլիսի 16-17-ին։ Ընդհանուր առմամբ սպիտակ գիշերները տևում են 50 օր ։ Հորիզոնական մակերևույթին ստացված արեգակի ուղիղ ճառագայթների միջին ամսական ամպլիտուդաների գումարը պարզ երկնքում դեկտեմբերին կազմում է 25 ՄՋ/մ², իսկ հունիսին 686 ՄՋ/մ²։ Ամպամածությունը նվազում է տարվա կեսին, արևային գումարային ճառագայթումը դառնում է 21%, իսկ ուղիղ ճառագայթումը՝ 60 %: Միջին տարեկան գումարային ճառագայթումը 3156 ՄՋ/մ² է ։
Լիճն իր նկատելի ազդեցությունն է թողնում կլիմայական պայմանների վրա։ Դա բնութագրվում է կլիմայական բնութագրիչների ծայրահեղ նշանակությամբ, որի արդյունքում մայրցամաքային օդային զանգվածները՝ անցնելով լճի մակերևույթի վրա ձեռք են բերում ծովի օդային զանգվածի բնույթ։ Լադոգա լճի շրջանում միջին օդային ջերմաստիճանը +3,2 °C է։ Ամենաշատ տեղումները թափվում են փետրվար-մարտ ամիսներին (24 մմ), իսկ ամենաքիչը սեպտեմբեր ամսին՝ (58 մմ) ։
Տարվա ընթացքում ամենաշատը գերակշռում են արևելյան և հարավ-արևելյան քամիները։ Քամու միջին ամսական արագությունը լճի բաց հատվածում և կղզիների մեծ մասում հոկտեմբերից մինչև հունվար-փետրվար ամինսերին կազմում է 6-9 մ/վ, իսկ մնացած ամիսներին՝ 4-7 մ/վ։ Քամու միջին ամսական արագությունը կազմում է 3-5 մ/վ։ Անհողմությունն ուշ-ուշ է փոխվում։ Հոկտեմբերին Լադոգա լճում հաճախ են դիտվում 20 մ/վ արագությամբ փոթորկային քամիներ, քամու առավելագույն արագությունը հասնում է 34 մ/վ-ի։ Ամբողջ ամառվա ընթացքում՝ արևոտ օրերին և պարզ գիշերներին նկատվում են բրիզներ։ Լճային բրիզները սկսվում են առավոտյան մոտավորապես ժամը 9-ին և շարունակվում մինչև երեկոյան ժամը 20-ը, նրանց արագությունը 2-6 մ/վ է, տարածվում են ցամաքի մինչև 9-15 կմ խորքերը։ Մառախուղները դիտվում են ամբողջ գարնան ընթացքում, ամռան վերջին և աշնանն ամբողջությամբ ։
Ափեր, հատակի ռելիեֆ, լճի ջրագրություն
Լճի ափի երկարությունը 1000 կմ է ։ Հյուսիսային ափի (սկսվում է Պրիոզերսկի արևմուտքից մինչև Պիտկյարտինի արևելք) մեծ մասը խոշոր է, ժայռոտ, խիստ կտրտված, ձևավորվել են բազմաթիվ թերակղզիներ և նեղ ծովածոցեր (խոր ծովախորշեր և ժայռակղզիներ), ինչպես նաև մանր կղզիներ և բաժանված նեղուցներ։ Հարավային ափը ցածր է, թույլ կտրտված, լճի նեոտեկտոնական կիսամիջօրեական մասը մասամբ է ողողված ։ Եզրերն այստեղ լցված են ավազաքարերով, քարե խութերով և ծանծաղուտներով ։ Լճի հարավային մասում կան երեք խոշոր նեղուցներ՝ Սվիրսկի, Վոլխովսկի և Շլիսելբուրգի ։ Արևելյան ափը քիչ է ուսումնասիրված, նրա մեջ է թափվում երկու նեղուց՝ Լունկուլանլախտը և Ուկսունլախտը, այն ցանկապատված է Լադոգայի ամենամեծ՝ Մանտսինսարի կղզյակով։ Այստեղ հանդիպում են երկու մեծ ավազային լողափեր։ Արևմտյան ափն ավելի քիչ է կտրտված։ Այն պատված է խիտ և խառն անտառներով, թփերով, որոնք տեղադրված են ափի երկայնությամբ և հարուստ են գլաքարի հանածոներով։ Քարերի կույտը հաճախ է հեռանում լճի ափերից` ձևավորելով վտանգավոր ստորջրյա բարձրացումներ (Մել) ։
Լադոգա լճի արևմտյան մասի թափանցիկություն 2-2.5 մետր է, արևելյան մասինը՝ 1-2 մետր, մնացած մասերինը 0.3-0.9 մ, իսկ կենտրոնի թափանցիկությունը 4.5 մետր է։ Ամենափոքր թափանցիկությունը նկատվում է Վոլխովսկի ծովախորշում (0,5-1 մ), իսկ ամենամեծը՝ Վալաամյան կղզիների արևմուտքում (ամռանը 8-9, իսկ ձմռանը մինչև 10 մետր) ։ Լճում դիտվում են մշտական ալեկոծություններ։ Մեծ փոթորիկների ժամանակ ջրի մեջ հայտնվում են «պղպջակներ», իսկ ալիքների ժամանակ ջուրը գրեթե ամբողջությամբ ծածկվում է փրփուրով։ Ջրային ռեժիմով տեղափոխվում են անտառանյութեր (ջրի մակարդակի տատանումը 50-70 սմ է, առավելագույնը՝ 3մ), երևում են կանգնած ալիքներ (մինչև 3-4 մ), փոթորկի ժամանակ ալիքի բարձրությունը հասնում է մինչև 6 մետրի։ Լիճը սառցակալում է դեկտեմբերից (ափամերձ մասում) մինչև փետրվար (կենտրոնական մասում) ամիսներին, բացվում է ապրիլ-մայիս ամիսներին։ Կենտրոնական մասերը միայն խիստ ձմեռներին են պատվում խիտ սառույցով։ Երկար և ցուրտ ձմեռներին լճի սառեցման պատճառով ամռանը ջուրը սառնանում է, տաքանում են միայն վերին բարակ և առափնյա շերտերը։ Կենտրոնական խոր մասերի ջերմաստիճանային ռեժիմը տարբերվում է ափամերձ տարածքների ռեժիմից։ Ջրի մակերեսին ջերմաստիճանը հուլիս ամսին դեպի հարավ փոխվում է մինչև +24 °C, դեպի կենտրոն +18…+20 °C, հատակին մինչև +4 °C, իսկ ձմռանը ջուրը պատվում է սառույցով և հասնում 0…+2 °C-ի ։ Ջուրը քաղցրահամ է և մաքուր (բացի արդյունաբերության կողմից կեղտոտված տեղամասերից), հանքային աղերը լուծված են աննշան քանակով։ Ջուրը դասակարգվում է հիդրոկարբոնատային կարգերով՝ կալցիումի թույլ լուծելի աղեր և մագնիում, ավելի բարձր նիկել և ալյումին ։
Ջրավազան և կղզիներ
Լադոգա լիճ է թափվում 35 գետ ։ Թափվող ամենամեծ գետը Սվիրն է, որն էլ իր ջուրը բերում է Օնեգա լճից։ Լիճ ջուր հասնում է նաև Սայմա լճից Վուոկս գետի միջոցով և Իլմեն լճից Վոլխով գետի միջոցով ։ Լիճ են թափվում նաև Մորյո, Ավլոգա, Բուրնայա, Կոկոլանիոկ, Սասկունայոկ, իյոկի, Այրայոկի, Թոխմայոկի, Յանիսյոկի, Սյուկյանոկի, Ուկսունյոկի, Թուլեմայոկի, Միյնալանյոկի, Վիդլիցա, Տուլոկսա, Օլոնկա, Օբժանկա, Վորոնեժկա, Սյաս, Լավա, Րյաբինովկա, Նազիա գետերը։ Նևան միակ գետն է, որ դուրս է գալիս Լադոգայից։
Ջրահավաք ավազանի մակերեսը 258.600 կմ² է։ Ջրային հաշվեկշռի մոտավորապես 85 % -ը (3820 մմ) ապահովում են հոսող ջրերը, 13 %-ը (610 մմ) գոլորշիացող ջրերը, իսկ 2 % -ը (90 մմ) ստորերկրյա ջրերը։ Գետի ծախսի շուրջ 92 % -ը (4170 մմ) կատարվում է Նևա գետի միջոցով, իսկ 8 %-ը (350 մմ) գոլորշիացման միջոցով ։ Լճում ջրի մակարդակը հաստատուն չէ։ Նրա տատնումը լավ նկատելի է ջրի մեջ գտնվող ժայռերի ավելի լուսավոր շերտերում։
Լադոգա լճում գլխավոր կղզի Վալաամի վանական համալիրի շնորհիվ ավելի շատ հայտնի են Վալաամյան կղզիները։ Այն 36 կմ² մակերեսով մոտ 50 կղզիներից բաղկացած կղզեխումբ է։ Հայտնի է նաև Կոնևեց կղզին, որտեղ նույնպես վանական համալիր կա։
Ֆլորա և ֆաունա
Լադոգա լճի հյուսիսային և արևելյան ափերը հեռացած են տայգայի միջին ենթազոնայից, իսկ հարավային և արևմտյան մասերը՝ տայգայի հարավային ենթազոնայից։ Միջին տայգային բնորոշ են խիտ ծածկույթով առանց անտառաթփուտների եղևնին ու հապալասը և համատարած տարածում ունեցող կանաչ, փայլուն ճանճերերը։ Հարավային տայգայի ենթազոնաայում գերիշխում են մուգ մանրանտառային տեսակները, որտեղ երբեմն հանդիպում է լորենի, թխկենի, թեղի, երևում է նաև կաղնիների մասնակցությամբ խոտածածկ հարկաշար, իսկ մամռակալած շերտն ավելի թույլ են զարգացած, քան միջին տայգայում։ Անտառի բնութագրական տեսակները եղևնին ու հապալասն են ։
Լճի կղզիները ժայռոտ են, ունեն մինչև 60-70 մետր բարձրություն, տեղ-տեղ ափերը բարձրացած են, ծածկված են անտառներով, երբեմն աղքատ կամ մերկ բուսականությամբ ։ լճի հարավային և հարավ-արևմտյան մասերը 150 կմ տարածությամբ պատված են եղեգով և որձախոտով ։ Այստեղ է գտնվում բնադրող թռչունների ապասատարանը։ Կղզիներում կան բնադրող ճայեր, աճում է հապալասենի և մեծ չափի սնկեր ։
Լադոգա լճում հաշվում են 120 բարձր տեսակի ջրային բույսեր։ Կղզու ափի և բնահողի երկարությամբ ձգվում են 5-10 մ երկարությամբ եղեգի թփուտներ։ Խոր շերտերի չոր մասերի ներկառուցված բներում զարգանում են մի շարք մակրոֆիտեր։ Շերտի երկարությունն այդ վայրերում հասնում է 70-100 մետրի։ Լճի արևմտյան և արևելյան ափերում գրեթե ամբողջությամբ բացակայում է ջրային բուսականությունը։ Լճի բաց ջրերում բուսականությունը քիչ է զարգացած, դրան խանգարում են մեծ խորությունները, ջրի ցածր ջերմաստիճանը, լուծված սննդարար աղերի քիչ քանակությունը, հատակի խոշորահատիկ նստվածքը, ինչպես նաև հաճախակի և ուժեղ ալեկոծությունները։ Այդ պատճառով ամենաշատ և զանազան բուսականությունը հանդիպում է հյուսիսում՝ Լադոգայի շրջանի խութերում։ Լճում տարածված են 154 տեսակի դիատոմներ, 126 տեսակի կանաչ և 76 տեսակի կապտականաչ ջրիմուռներ։ Լադոգայի ջրերում 1 սմ³-ում հանդիպում են միայն 60-70 հազար միկրոօրգանիզմներ, իսկ մակերեսային շերտերում 180-300 հազար, ինչը խոսում է լճի վատ ինքնամաքրման մասին ։
Լադոգա լճում հայտնաբերվել են 378 և այլ տեսակի պլանկտոնային կենդանիներ։ Տեսակների կեսից շատն առաջացել է անվաորդ տեսակից։ Ընդհանուր քանակի տեսակների քառորդ մասը պարզունակ տեսակներն են, իսկ 23 տոկոսը կազմում են բազմաճյուղ և մեծ ոտքերով խեցգետինները։ Լճում ամենաշատ տարածում ունեցողները զոոպլանկտոն տեսակներն են, որոնք ներկայացված են ջրալվերի և ցիկլոպների տեսքով։ Ջրային անողնաշարավոր կենդանիների մեծ խումբն ապրում է լճի հատակին։ Լադոգայում նրանցից հայտաբերվել են 385 տեսակ (հիմնական խեցգետիններից տարբեր)։ Բենտոֆաունայի խմբի առաջին հորիզոնականում են գտնվում թրթուրավոր միջատները, որոնք ողջ տեսակի կենդանիների կեսից ավելին են՝ 202 տեսակ։ Հաջորդը որդերն են (66 տեսակ), ջրային տզերը կամ հիդրոկարինները, կակղամորթերը, խեցգետնակերպերը և այլն ։
Լիճը հարուստ է քաղցրահամ ջրերում ապրող ձկներով, որոնց ձկնկիթները գալիս են գետերից։ Լադոգայում ապրում են 53 տեսակի և այլ տեսակի ձկներ՝ լադոգական ռոգատկա, սաղմոն, կարմրախայտ, պալիա, սիգ, մանրաձուկ, բրամ, ծածանաձուկ, գուստերա, կարմրախայտ, ձիաձուկ, շիղաձուկ, կարմրածածան, պերկես, գայլաձուկ, շերեփաձուկ և այլն։ Ջրի վրա մարդու ազդեցությունը իջեցնում է ձկների (մասնավորապես սաղմոնի, կարմրախայտի, պալիայի, լճագետային սիգի և այլն) քանակությունը։ Մասնավորապես ատլանտյան թառափը և գալյային սիգը գրանցված են Ռուսաստանի կարմիր գրքում։ Առավել արդյունավետ տարածքները ներառում են լճի հարավային ծանծաղուտ մասերը՝ 15-20 մ խորությունները, որտեղ հիմնականում կենտրոնացած է ձկնորսությունը, իսկ ոչ արդյունավետ տարածք է համարվում հյուսիսային շխերների շրջանը ։ Ֆիննական ծոցից մինչև Նևա, Վոլխովից և այլ գետերից ձվադրման նպատակով լիճ են գալիս թառափները ։ Լադոգա լճի ափի ամբողջ հյուսիային և հյուսիս-արևելյան երկարությամբ տարածված են շիղաձկներ։ Լճում ապրում են նաև սաղմոններ, որոնք աշնանը գնում են գետեր և ձվադրում են  ձկնկիթ։ Լադոգայում և Վոլխովում բուծում են նաև սիգ, սիբիրական ասետրինա և այլ ձկներ ։
Մերձլադոգական շրջանում կանոնավոր կերպով հանդիպում են 17 կարգի 256 տեսակի թռչուն։ Աշնանային և գարնանային տարանցիկ թռիչքների ժամանակ այստեղ նկատվում է 50 տեսակի թռչուն։ Մերձլադոգայում միգրացիոն կապն ընդգրկում է Իսլանդիայից մինչև Հնդկաստան և Հարավային Աֆրիկայից մինչև Նոր Երկիր ընկնող տարածքները։ Թռչունների համար ամենագրավիչ տարածքը համարվում է հարավային Մերձլադոգան։ Այստեղ թռիչքի ժամանակ հանդիպում են սուզակներ, կարապներ, սագեր, կտցարներ, ճայեր, կռունկներ և ջրահովվիկներ, ինչպես նաև բնադրող գետային բադեր, փոմփոլավոր սուզաբադեր, կարմրակատար սուզաբադեր, ճահճային կտցարներ, դաշտակտցարներ, մոխրագույն կռունկներ, մանրաբազեներ և այլն։ Հարավային խութակղզիներում կան բնադրող սուզաբադեր, մեծ և միջին կրախալներ, ճայեր, կտցարներ և այլ տեսակներ, ջրարծիվների թռիչքի ժամանակ նկատվում են արկտիկական բադեր և կտցարներ ։
Էկոլոգիական խնդիրներ
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Հեյնյասենմա կղզում, որի պահեստը ծառայում էր որպես ռազմաավարային էսմինեց, որը վերանվանվեց «Կիտ», ռազմական ռադիոկատիվ նյութերով անցկացվել են մարտական փորձեր։ Այդպիսի փորձեր անցկացվեցին նաև Կոնևեց կղզում, որտեղ պատերազմի ավարտին՝ 1966 թվականին եղել էր փորձնական կայան, որտեղ շահագործման էին ենթարկում նոր տեսակի զենքեր և պայթուցիկ նյութեր, ֆոսֆորօրգանական թունավոր նյութերը՝ ինչպես տաբունը, զարինը և զոմանը փորձարկվում էին կենդանիների վրա ։
Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ լճում առավել ուժեղ կեղտոտված են առանձին տեղամասերը։ Շուրջ 600 արդյունաբերական ձեռնարկություններից (Վոլխովի ալյումինի գործարան, Ջերմաէլեկտրակենտրոն, կաթսայագործարան, նավթաքիմիական և ասֆալտագործական արտադրություն, պիրոլիզ, ինչպես նաև ավտոտրանսպորտ, տաք աղբակույտ), այդ թվում ցելյուլոզա-թղթային կոմբինատից (Սյասկի  ցելյուլոզա-թղթային կոմբինատ, Սվետագորի և Պրիոզերսկի (փակվել է 1986 թվականին) թղթի կոմբինատները) և այլ հարյուրավոր գյուղատնտեսական ձեռնարկություններից Լադոգայի և նրա վտակների մեջ են հոսում տարբեր արդյունաբերական թափոններ։ Նրանցից միայն մեկն ունի ժամանակակից մաքրման կառույց ։
Լճի առանձին մասերում բարդ ռադիացիոն պայմանները կապված էին առկա և գործող միջուկային և ռադիացիոն վտանգավոր ձեռնարկությունների և օբյեկտների, ինչպես նաև նրանցում առաջացած վթարների հետ։ Կուգրիսաարի, Մակարինսաարի, Հեյնյասենմա, Ռովելուոտո, Մեկերիկե, Բեզիմյան կղզիների տարածքում տեղադրված են եղել ռադիացիոն նյութերի փորձարկման հրաձգարաններ։ Նախնական հետազոտություններով 2001-2003 թվականներին այդ տարածքների 7 վերոնշյալ կղզիների 25 հատվածներում ամբողջ մակերեսի շուրջ 30 000 մ² չափով հայտնաբերվել են ռադիոակտիվ աղտոտումներ։ 2015 թվականին կնքվել են տարածքների վերականգնման պետական պայմանագրեր։
2000 թվականի տվյալներով նիկելի, պղնձի, ցինկի, կապարի, կադմիումի և կոբալտի կոնցենտրացիաները Լադոգայի հարավային մերձափնյա հատակամերձ ջրերում և նրա մեջ թափվող գետերում մոտ է աշխարհի գետերի կոնցենտրացիաների միջին արժեքին։ Երկաթի պարունակությունը միջին համաշխարհային նշանակության լճերի ջրերի մեջ մեծ է 3 անգամ, իսկ գետերի մեջ՝ 13 անգամ։ Լադոգայի ջրավազանում հաստատվել են 2 մեծ անկանոն տարածքներ, որոնք պարունակում են լուծված վիճակում գտնվող ծանր մետաղներ, դրանք են՝ Մորյե գետի գետաբերանի շրջանը, որտեղ նիկելի, կադմիումի և պղնձի կոնցենտրացիաները ֆոնային նշանակությունը գերազանցում են համապատասխանաբար 20, 10, և 3 անգամ և Պետրոկրեպոստ ծովախորշի արևմտյան մասը, որտեղ պղնձի և ցինկի պարունակությունը մեծ է համապատասխանաբար 20 և 10 անգամ։ Առավել շատ է մանրէային աղտոտվածությունը՝ հատկապես Վոլխովի ծովածորշում, արևելյան ափերում (Օլոնկի, Տուլոկսի, Տուլեմայոկի գետերի գետարբերան) և հյուսիասային ափերի շրջաններում (Պրիոզերսկ, Պիտկյարանտա, Լախդենպոխյա)։ Ուժեղ մանրէային և թունավոր աղտոտվածությունը գտնվում է Սվիրսկի գետաբերանի և արևելյան ափերի շրջանի (Օբժանկի և Վիդլիցի գետերի գետաբերան) տարածքներում ։
2008 թվականին Լադոգա լճի հյուսիային խութակղզիներում՝ Կարելիայի տարածքներում ստեղծվել է «Լադոգական խութակղզիներ» ազգային պարկը ։ Պարկի տարածքը կազմում էր 150 հազար հեկտար, մոտավորապես Լենինգրադի մարզի հարավային սահմանից մինչև Պիտկյարանսկի շրջանի Իմպիլատխի ավանի շրջան։ «Լադոգական խութակղզիներ» ազգային պարկը յուրօրինակ լանդշաֆտով և կլիմայով, մինչքեմբրյան տեսակների երևացող մակերևույթով, կուսական անտառներով և հազվագյուտ բույսերով տարածք է, այստեղ է բնակվում լադոգական փոկը ։
Պատմություն
9-րդ դարում Արևմտյան Եվրոպայից դեպի Սկանդինավիա, իսկ այնտեղից Լադոգա լճի միջով անցկացվել է «վարյագներից հույներին» ջրատար ուղին ։ 8-րդ դարում Վոլխով գետի Լադոգա թափվելու վայրում հիմնադրվել է Լադոգա քաղաքը, 12-րդ դարից ոչ ուշ հյուսիս-արևմտյան ափին առաջացավ Կորելա քաղաքը, իսկ 1323 թվականին Նևայի ակունքում՝ Օրեշեկ ամրոցը։ 14-րդ դարի վերջին Վաալամյան կղզիներում հիմնադրվեց Վաալամյան վանքը, իսկ Կոնևեց կղզում՝ Կոնևյան ծննդայան-կրոնական տղամարդկանց վանքը ։
Շվեդիայի հետ պատերազմից հետո 1617 թվականի Ստալբովսկի հաշտության պայմանագրի արդյունքում Լադոգա լճի հյուսիսային, արևմտյան և հարավային ափերն անցել են Շվեդիայի Ինգերմանլանդական տարածքի տիրապետության տակ։ Ռուսական Օրեշեկ ամրոցն անվանվել է Նոտբուրգ (Օրեխական քաղաք), իսկ Կորելին՝ Կեքսհոլմ ։ 1632 թվականին լճի հյուիսային ափում շվեդները հիմնադրել են Սորդվալլա քաղաքը։ 1700-1721 թվականներին Հյուսիսային պատերազմի սկզբնական փուլերում Լադոգա լիճը և նրա ափերը դարձել են պատերազմի թատերաբեմ։ 1702 թվականին Կեքսհոլմ շրջանում տեղի է ունեցել ծովամարտ։ 1702 թվականի հոկտեմբերի 11-ին ուղիղ Նևայից գրոհեցին Նոտերբուրգ վանքի վրա։ Պետրոս I-նն այն անվանափոխեց Շլիսելբուրգ (բանալի քաղաք)։ 1704 թվականին Պետրոս I-ի կարգադրությամբ Լադոգա լճի հարավային ափին հիմնադրվեց Նոր Լադոգա քաղաքը։ 1705 թվականին ռուսական զորքերը սառույցը ճեղքելով մտան լիճ և 3 օրում գրավեցին Սորդլավա քաղաքը։ 1710 թվականին գրոհով գրավվեց Կեքսհոլմ քաղաքը։ 1721 թվականի Նիշտադի հաշտության պայմանագրով Լադոգա լճի ափերն ամբողջությամբ դարձան ռուսական։ 1718-1731 լճի նավարկությունը պարզեցնելու համար հարավային ափի ողջ երկարությամբ Նևայից մինչև Վոլխով անցկացվեց Հին լադոգական ջրանցքը։ 1861—1866 թվականներին ջրանցքի ծանծաղացած տեղում կառուցվեց Նոր լադոգական ջրանցքը ։
Լճի հետազոտման պատմություն
Նովգորոդցիները վերջին մի քանի դարի ընթացքում Լադոգան օգտագործում էին ոչ միայն առևտրական, այլ նաև ռազմական նավատորմի նպատակով։ Այդ աշխարհագրական տեղեկությունները նրանցից արևմտաեվրոպացի քարտեզագիրներին էին հասել տարբեր ճանապարհներով։ Առաջին Մոսկովյան պետական քարտեզներից մեկը, որում ներառված էր Լադոգա լիճը, պատրաստել էր միջնադարյան գերմանացի գիտնական Սեբաստիան Մյունստերը 1544 թվականին։ արքայորդի Ֆյոդր Գոդունովը Ռուսիայի 1600 թվականի գծագրերում Լադոգան գրանցել էր ափերի ուրվագծերի մեծ ճշտությամբ։ 18-րդ դարի կեսին կազմվել էր «Լադոգա լճի և ջրանցքների» քարտեզը, որտեղ երևում էր ափերի երկարությունները և ջրանցքների ուղեգծերն իրենց կտրվածքով։
1763-1765 թվականներին արշավական Ծովակալության պետական կոլեգիան կապիտան-լեյտենանտ Դ. Սելյանինովի գլխավորությամբ լճի միջին մասոււմ չափումներ է կատարել՝ հետազոտելով նրա մերձափնյա տարածքները մինչև Շլիսելբուրգ, իսկ մնացած ափերում միայն իրականացվել է հետախուզություն։ Կազմվել է ձեռագիր քարտեզ, որը չի տպագրվել։ Ավելի ուշ լճի ափերի մնացած մասերում հետազոտություններ են անցկացրել ջրագիրներ Մ. Ֆոնդեզինը և Ս. Մորդվինովը։ Այդ տեղեկությունների հիման վրա 1812 թվականին Ծովակալության դեպարտամենտի գծագրատանը կազմվել և հրատարակվել է Լադոգա լճի առաջին քարտեզը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի լճեր Կատեգորիա:Եվրոպայի լճեր
2 աննա (Բրիտանական Հնդկաստան)
2 աննան (2 annas) Բրիտանական Հնդկաստանում լայն շրջանառություն ունեցող բրիտանական գաղութային մետաղադրամ էր։ Հատվել է 1841 թ.-ից մինչև 1947 թվականը։ Սկզբում Բրիտանական Հնդկաստանի 2 աննա դրամը արծաթից էր հատվում, ապա (1918-ից սկսյալ)՝ պղնձի և նիկելի համաձուլվածքից։ Գոյություն ունեն նաև 2 աննա դրամներ, հատված ալյումինից և ոսկուց, բայց այս տարբերակները կամ փորձնական են, կամ էլ արտադրվել են որպես հուշանվեր։
Երկու աննայի արժեք ունեցող մետաղադրամները Բրիտանական Հնդկաստանում շրջանառության են թողվել 7 տարբեր տեսակներով.
2 աննա («Վիկտորիա», 1841-1849)
2 աննա (1841 - 1849) մետաղադրամը արտադրվել և բաց է թողվել բրիտանական Արևելա-հնդկական ընկերության կողմից՝ 1841 թվականից մինչև 1849 թ., բրիտանական կառավարության անունից։
Դարձերես
Կատեգորիա:Դրամական միավորներ Կատեգորիա:Ռուփի Կատեգորիա:Արծաթե դրամներ Կատեգորիա:Վիկտորիա թագուհու պատկերով դրամներ Կատեգորիա:Բրիտանական մետաղադրամներ Կատեգորիա:Հնդկաստանի մետաղադրամներ Կատեգորիա:Բանգլադեշի մետաղադրամներ Կատեգորիա:Պակիստանի մետաղադրամներ
Ֆավն
Ֆավն (Faunus), Իտալիայի ազգային հնագույն Աստվածություններից մեկը: Նրա բնավորության և երկրպագության մաքուր իտալիկյան շատ յուրահատկություններ անհետացել են նրան հունական Պանին նույնականացնելու արդյունքում:
Ստուգաբանություն
Ֆավնը բարի, գթասիրտ Աստված էր (favere լատիներենից նշանակում է բարեհաճ լինել, այստեղից էլ առաջացել են Faustus, Faustulus, Favonius անվանումները): Ֆավնի կերպարում հին իտալիկները երկրպագում էին լեռների, մարգագետինների, դաշտերի, քարանձավների, խմբերի բարի ոգուն, դաշտերին բերրիություն շնորհողին, կենդանիներին և մարդկանց, մարգարեական աստծուն, հին արքա Լացիումին և բազմաթիվ հին ազգանունների նախահորը, նախնական մշակույթի տարածողին: Աստվածների հետ միաժամանակ հավատում էին նաև միանման և նույնանուն հրեշների գոյությանը, որոնցում առկա էին Ֆավնին բնորոշ հատկանիշներ:
Կենսակերպ
Ինչպես Սիլվանոսը, Ֆավնը, որպես անտառի Աստված, ապրում էր թավուտում, խուլ քարանձավներում, կամ աղմկող աղբյուրների մոտ, որտեղ նա կանխագուշակում էր ապագան, բռնում էր թռչուններին և հետևում նիմփաներին: Մարդու հետ նա շփվում էր կա՛մ երազներում, կա՛մ հեռվից վախեցնելով և զգուշացնելով նրան անտառային ձայներով: Նա այսպես ասած «խուճապային վախ» էր ներշնչում, ինչպես ճամփորդին, այնպես էլ շատ հաճախ պատերազմի ընթացքում` թշնամուն: Նա թափառում էր անտառներում անտեսանելի ոգու հետ, որից շուն էր կապված, այն ունակ էր տեսնելու ոգիներին և նվիրված էր Ֆավնին: Հայտնվելով երազում` Ֆավնը հաճախ էր տանջում մղձավանջներով, երազներից ազատվելու համար պահանջվում էին հատուկ արմատներ և քսուկներ, հատկապես` անտառային քաջվարդի արմատները: Հատկապես Ֆավնից զգուշանում էին կանայք, որոնց Աստված սիրով էր հետևում, այստեղից էլ առաջացել է «Incubus» Էպիտետը:
Ֆավնը յուրահատուկ կերպով հովանավորում էր հոտին, նպաստում էր նրանց բազմացմանը և պաշտպանում էր նրանց գայլերից: Այդ իմաստով էլ անվանվել է Lupercus, որի հետ կապված է նաև Հռոմում Ֆավնի պատվին կազմակերպվող Lupercalia տոնակատարությունը: Բացի Լուպերկալիայից` Ֆավնի պատվին կազմակերպվել են ևս երկու տոնակատարություններ` գարնանային Ֆավնալիաներ (Faunalia), որը տեղի էր ունենում փետրվարի 13-ին և ձմեռային Ֆավնալիաներ, որը տեղի էր ունենում դեկտեմբերի 5-ին: Գյուղերում Ֆավնի պատվին ամեն ամիս զոհաբերություն էին կատարում:
Որպես մարգարեական աստված` Ֆավնը իր կանխագուշակումները կատարում էր քնած ժամանակ, այդ պատճառով էլ նա անվանվում էր Fatuus, կամ Fatuelus: Ֆավնի պատգամախոսերը սովոր էին դաշտերին: Ըստ Պուբլիուս Օվիդիուս Նասոյի տված նկարագրության` (Fasti, IV, 644 և հաջորդները), Նումա Պոմպիլիոսը, ցանկանալով ստանալ Ֆավնի գուշակությունները և նախօրոք ցանկանալով մաքրել իրեն, ուղևորվում է պուրակ և այնտեղ երկու ոչխար է մորթում, մեկը` Ֆավնի համար, մյուսը` քնի Աստծո: Այնուհետև երկու անգամ գլուխը ցողելով աղբյուրի ջրով, երկու պսակ հյուսելով հաճարենու տերևներից և աղոթելով` նա պառկում է զոհաբերված կենդանիների մորթիների վրա և գիշերը երազում ստանում է ցանկացած հայտնությունը: Նման վկայություններ հայտնում է նաև Վերգիլիոսը VII «Էնեական» գրքում (79−95): Որպես Կանխագուշակության Աստված` Ֆավնը եղել է երգերի նախահայրը, որից էլ հին հունական բանաստեղծական չափը անվանում են Սատուրնային կամ Ֆավնային:
Ֆավնի երկրպագություն
Լացիոյում Ֆավնը նախաբնիկների համար համարվում էր որպես արքա Սատուրնի թոռը, Պիկի որդին, Լատինի հայրը (նիմփա Մարիկից), նաև Տարկվիտի և Ակիդի հայրը : Իմաստուն և արդար տիրակալ էր: Իր կառավարումը նախորդել է ցարական ժամանակաշրջանին և ստեղծել երկրում մշակույթի տարածման առաջին դարաշրջանը: Այս պատումի մեջ արտացոլվել է այն ժամանակների մասին հիշողությունը, երբ Իտալիան հարուստ էր անտառներով, և նախնադարյան ցեղերն այնտեղ անտառային կածաններ են բացել:
Այլ հեղինակներ Ֆավնին անվանում են կա՛մ Մարսի հետնորդ, որը ընդունել է Էվանդեր Պալանտիումցիի արկադացիներին և նրանց բնակության համար տարածք է առանձնացրել, կամ Արեսի որդի, որն իր դստերը` Լավինիային, ամուսնացրել է Էնեասի հետ :
Ֆավնան, Ֆավնի դուստրը (կամ կինը), իրենից ներկայացնում է կանացի երորդություն, որն անվանվել է Աստված: Նա եղել է մարգարեական աստվածուհի և կոչվել է Ֆատու: Միևնույն ժամանակ` նա պատկանել է կանացի սկիզբ համարվող աստվածուհիների թվին և որպես այդպիսին նույնականացվել է Մայայի, կամ բարի աստվածուհու (Bona dea) հետ։
Բոտիխո
Բոտիխո (botijo), կավե ծակոտկեն տարա, որի մեջ ջուրը սառն է պահպանվում։ Խեցեգործության մեջ այն բնութագրվում է, որպես գնդանման տարա, որի վերևի մասում կա բռնակ և 2 կամ ավել անցքեր։ Լայն անցքը, որով հեղուկը լցվում է տարայի մեջ, սովորաբար անվանում են բերան, իսկ մյուս անցքերը՝ ծորակ, որի միջոցով ջուրը դուրս է գալիս բարակ շիթերի տեսքով և կարելի է ջուր խմել առանց զգալի կորուստների։
Բոտիխոն իսպանական մշակույթը բնորոշող իր է, որն իրենց առօրյա կենցաղում օգտագործում են Կաստիլիայում, Արագոնում և թերակղզու հարավային երրորդականում (Էստրեմադուրա, Լա Մանչա, Լեվանտե, Անդալուսիա), ինչպես նաև հյուսիսային խոնավ կամ կղզային տարածաշրջաններում։
Ամենահին բոտիխոն, որը պատկանում է արգարիկական մշակույթին, հայտնաբերվել է Պիրենեյան թերակղզու՝ Մուրսիա շրջանի կենտրոնին մոտ գտնվող Պունտառոն Չիկո (Բենիախան) գերեզմանատան պեղումների ժամանակ և ներկայումս պահպանվում է Մուրսիայի հնէաբանական թանգարանում։ Բոտիխոն խեցեգործության պատմության մեջ կարևոր տեղ է զբաղեցնում և համարվում է «փակ ստեղծագործություն»՝ 2սմ անցքով և վերևում գտնվող ծորակով։ Բոտիխոյի չափը 11 x 9,5սմ է ։
Աշխատանքի սկզբունքը
Բոտիխոյի աշխատանքի սկզբունքը հետևյալն է՝ պահվող ջուրը ֆիլտրվում է կավե ծակոտկենների միջոցով և, շփվելով արտաքին չոր միջավայրի հետ (որը բնորոշ է միջերկրածովյան կլիմային), գոլորշիանում է՝ սառեցնելով բոտիխոյի ջուրը։ Սառեցման պատճառը կայանում է ջրի գոլորշիացման մեջ, քանզի որպեսզի այն գոլորշիանա, տարայում պահվող ջրի ջերմային էներգիան անջատվում է ։
Որոշ շրջաններում, նախքան բոտիխոյի առաջին անգամ օգտագործելը, այն մի քանի օր թողնում են ջրով և մի փոքր անիս են լցնում։ Մերձափնյա գոտիներում այն լցնում են ծովի ջրով, մի քանի օր թողնում են, այնուհետև լավ լվանում են, որպեսզի աղի հետք չմնա։
Ստուգաբանությունը և իսպաներեն անվանումները
Լատիներենում գոյություն է ունեցել "buttis" տերմինը, որը թարգմանաբար նշանակել է շիշ, տակառ, այնուհետև միջին դարերում ի հայտ է եկել "butticula" բառը։ Հավանաբար ռոմանական ծագում ունեցող բառերի խառնվելը մոսարաբական մշակույթը կրող բառերի հետ ձևավորել են այս ստուգաբանական հենքը։
1611 թվականին Սեբաստիան դե Կովառուբիասը «բոտիխոն» նկարագրեց որպես «կավե հաստափոր տարա՝ բերանով և նեղ վզով։ Երբ երեխաները պատրաստվում են լաց լինել, այտերը ուռցնում են և դա անվանում են botijarse՝ հազիվ արցունքները զսպել»։
Իսպանիայի տարբեր հատվածներում բոտիխոն տարբեր կերպ են անվանում՝ հարավում և հարավարևմտյան մասում՝ «búcaro», «pimporro», «piporro», «pipo», «pipote», Գրանադայում և Գուադալկիվիրում՝ «pirulo», Ուելվայում՝ «ñañe» և "pichilín", Էստրեմադուրայում՝ «piche», Արագոնում՝ «rallo», Սեգամայում՝ «txongila»: Կատալոնիայում այն անվանում են «càntir», որն ներառում է բոտիխոների տարբեր տեսակները ։ Բարսելոնյան Արխենտոնա քաղաքում տեղի է ունենում կատալոնական խեցեգործությանը նվիրված ամենամյա տոնավաճառ։
Բոտիխոյի «ֆիզիկան»
1995 թվականին Գաբրիել Պինտոն և Խոսե Իգնասիո Սուբիսառետան Մադրիդի Պոլիտեխնիկական համալսարանից մշակեցին գնդաձև բոտիխոյի մաթեմատիկական մոդելը ։ Երկու դիֆերենցիալ հավասարումներ նկարագրում են գործընթացը․
որտեղ՝
Պատկերասրահ
Խոակին Սորոյան՝ վալենսիացի մի լյումինիստ նկարիչ, նկարել է բոտիխոներ պատկերող 2 նկար։ 1905 թվականին նկարել է մի յուղանկար «Բոտիխոն» անվանումով, որտեղ պատկերված է, թե ինչպես է աղջիկն օգնում մի երեխայի ջուր խմել բոտիխոյից։ Նկարը, որը վաճառվեց մի անհատի, 1964 թվականին պատկերվեց Սորոյային նվիրված մի շարք նամականիշերի վրա՝ իսպանական բոտիխոյի պատկերը հասցնելով աշխարհի ամենահեռավոր անկյունները։ Տարիներ անց՝ 1916 թվականին Սորոյան նմանատիպ մի բոտիխո է պատկերում «Մայր և դուստր» նկարում ։
Կատուն (այլ կիրառումներ)
Կատուն կարող է վերաբերել՝
Ղափանի շրջան
Ղափանի շրջան, Հայկական ԽՍՀ, ապա՝ Հայաստանի Հանրապետության վարչատարածքային միավոր այժմյան Սյունիքի մարզի կենտրոնում։ Գտնվել է ՀԽՍՀ հարավ-արևելքում։ Կազմավորվել է 1930 թվականի սեպտեմբերի 9-ին՝ Զանգեզուրի գավառի լուծարմամբ։ Սահմանակից է Ադրբեջանական ԽՍՀ-ին և Նախիջևանի Ինքնավար ԽՍՀ-ին։ Տարածությունը 1 371 քառ. կմ էր, բնակչությունը՝ 61 500 մարդ (1987), խտությունը՝ 44,8 մարդ/քառ.կմ։
Բնակավայրեր
Վարչական կենտրոնն էր Ղափան քաղաքը։ Ուներ նաև մեկ այլ քաղաք ավան՝ Քաջարանը, 2 քաղաքային, 19 գյուղական խորհուրդ։ Բնակավայրերն են՝
Պատմություն
Ղափանի շրջանի տարածքը դեռ հնադարում եղել է Հայաստանի կազմում՝ Երվանդունիների (մ.թ.ա. 570-201) և Արտաշեսյանների (մ.թ.ա. 189-1) թագավորության ժամանակ։ Ավելի ուշ Ղափանի շրջանի տարածքը կազմել է Մեծ Հայքի Սյունիք նահանգի Բաղք գավառը։ 9-րդ դարի վերջից մտել է Բագրատունյաց թագավորության, 987-1170 թվականը՝ Սյունիքի թագավորության, ապա՝ Զաքարյան իշխանապետության մեջ։ 14-16-րդ դարերում այն մտել է մոնղոլական, ապա՝ կարակոյունլու և ակկոյունլու թուրքմենական պետությունների մեջ։
Պարսկական տիրապետության ժամանակ եղել է Ղարաբաղի կուսակալության, Ղարաբաղի խանության Ղափանի մահալի մասը։ 1720-ական թվականներին տարածքի բնակչությունը մասնակցել է Դավիթ Բեկի և Մխիթար սպարապետի ղեկավարությամբ Սյունիքի ազգային-ազատագրական շարժումներին։
Գյուլիստանի պայմանագրով (1813) Զանգեզուրը, ինչպես նաև շրջանի տարածքը անցել է Ռուսաստանին։ 1829 թվականից մտել է Ղարաբաղի գավառի կազմի մեջ։ 1861 թվականից կազմել է Ելիզավետպոլի նահանգի Զանգեզուր գավառի մասը։ Խորհրդային կարգեր հաստատվելուց հետո մինչև շրջանի կազմավորումը, կազմել է Զանգեզուրի գավառի Ղափան գավառամասը։
Ճարտարապետական հուշարձաններից նշանավոր են Բաղաբերդը (4-11-րդ դարեր), Երիցավանքը (5-11-րդ դարեր), Վահանավանքը (10-րդ դար), Հալիձորի բերդը (17-18-րդ դարեր)։ Կան ուշ միջնադարյան բազիլիկներ, կամուրջներ, ձիթհաններ։
Շրջանի կուսակցական կազմակերպությունը ստեղծվել է 1930 թվականին։ 1987 թվականին կար 120 սկզբնական կուսակցական, 166 կոմերիտական կազմակերպություն։ Լույս էր տեսնամ «Ղափան» շրջանային թերթը։
Ռելիեֆ, կլիմա
Ղափանի շրջանը գտնվում է Զանգեզուրի հարավային մասում, Ողջիի ավազանում, Բարգուշատի, Մեղրու և Զանգեզուրի լեռնաշղթաների միջև։ Ունի լեռնային, մասնատված մակերևույթ։ Առավելագույն բարձրությունը 3904 մ է (Կապուտջուղ)։ Ռելիեֆի բնորոշ տարրերից են կիրճերն ու լեռնանցքները։
Ղափանի շրջանը Հայկական ԽՍՀ գունավոր մետալուրգիայի հումքի գլխավոր բազան է։ Կան պղնձամոլիբդենային, բազմամետադային, պղնձի, կրաքարի, բազալտի հանքավայրեր։ Գերակշռում են լեռնաանտսաային և լեռնամարգագետնային լանդշաֆտները։
Կլիման չոր մերձարևադարձային է, հունվարի միջին ջերմաստիճանը՝ 0 °C-ից մինչև -14 °C, հուլիսինը՝ 7-23 °C, տարեկան տեղումները՝ 500-800 մմ, վեգետացիայի շրջանը՝ 20-200 օր։ Խոշոր գետերն են Ողջին, Շիկահողը, Ծավը։ Տարածքում են Կապույտ լիճը, Շիկահողի արգելանոցը (Ծավի սոսիների պուրակի հետ)։ Գործում են Ուժանիսի, Շիկահողի ջրատարները, Սյունիքի, Նորաշենիկի և Ծավի ջրհան կայանները, Գեղիի և Դավիթ Բեկի ջրամբարները։
Տնտեսություն
Տնտեսության առաջատար ճյուղերն են գունավոր մետալուրգիան, թեթև և սննդի արդյունաբերությունը։ Գործում են 19 արդյունաբերական ձեռնարկություն։ Արտադրանքի ծավալով առաջնակարգ են Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատը, լուսատեխնիկական, ավտոնորոգման գործարանները, «Էլեկտրոն» արտադրական միավորման ֊մասնաճյուղը, տրիկոտաժի, կոշիկի, կահույքի ֆաբրիկաները։ Գյուղատնտեսության առաջատար ճյուղերն են անասնապահությունը, հացահատիկի, ծխախոտի ու բանջարեղենի մշակումը։ Կա 7 կոլեկտիվ, 12 խորհրդային տնտեսություն։ Զարգացած է թռչնաբուծությունը։ Ավտոճանապարհների երկարությունը 270 կմ է, երկաթուղին՝ 2,4 կմ։ Ղափանում կա օդանավակայան։ Գործում է կապի հանգույց՝ 15 բաժանմունքով։
1986-87 ուսումնական տարում գործում էր 31 միջնակարգ, 20 ութամյա, 3 երաժշտական, 3 գեղարվեստի, 2 մարզական դպրոց, 2 տեխնիկում, 2 միջնակարգ մասնագիտական ուսումնարան, 2 պրոֆտեխնիկական ուսումնարան։ 1986 թվականին կար 21 մշակույթի տուն, 51 ակումբ, 1 պետական թատրոն, 1 հայրենագիտական թանգարան, 1 տուրիստական հանգրվան, 6 հիվանդանոց, 2 ամբուլատորիա, 3 պոլիկլինիկա, 2 դիսպանսեր։
Տարածքում էին ՀԽՍՀ ԳԱ հաշվողական կենտրոնի Ղափանի բաժանմունքի և Երկրաբանական ինստիտուտի Ղափանի մետալուրգիական լաբորատորիաները, գիտատեխնիկական ինֆորմացիայի և տեխնիկատնտ․ հետազոտությունների հայկական ԳՀԻ-ի Ղափանի բաժանմունքը։
Տես նաև
Կատեգորիա:Ղափանի շրջան
Լուիզա Դիոգո
Լուիզա Դիաս Դիոգո (Luísa Dias Diogo, ), 2004 թվականի փետրվարից մինչև 2010 թվականի հունվարը Մոզամբիկի վարչապետ։ Նա փոխարինել է Պասկոալ Մոկումբիին, որը երկրի վարչապետն էր նախկին ինը տարիների ընթացքում։ Մինչ վարչապետ ընտրվելը՝ եղել է Ֆինանսական պլանավորման նախարար, որի պաշտոնում մնացել է մինչև 2005 թվականի փետրվարը ։ Նա Մոզամբիկի առաջին կին վարչապետն էր։ Դիոգոն ներկայացնում էր Մոզամբիկի լիբերալ կուսակցությունը, որը կառավարում էր երկիրը 1975 թվականի անկախացումից ի վեր ։
Վաղ կյանք և կրթություն
Դիոգոն սովորել է Մապուտույի Էդուարդո Մոնդլանի համալսարանում։ Բակալավրի աստիճան ստացել է 1983 թվականին։ 1992 փվականի Լոնդոնի համալսարանի Արևելյան և աֆրիկյան հետազոտությունների դպրոցում ֆինանսական տնտեսագիտության ոլորտում ստացել է իր մագիստրոսի աստիճանը։
Կարիերա
1980 թվականից Դիոգոն աշխատել է Մոզամբիկի Ֆինանսների նախարարությունում (այդ ժամանակ նա դեռ քոլեջի ուսանողուհի էր)։ 1986 թվականին դարձել է վարչության պետ, իսկ 1989 թվականի ազգային բյուջեի տնօրեն։ Որպես Մոզամբիկի ծրագրերի պետական պաշտոնյա՝ նա աշխատել է Համաշխարհային բանկում ։ 1994 թվականին որպես Ֆինանսների նախարար միացել է Մոզամբիկի լիբերալ կուսակցությանը, որը գլխավորում էր Մոզամբիկի նախագահ Ժոակիմ Չիսանոն։
Ֆոլգեֆոննա թունել
Ֆոլգեֆոննա թունել (Folgefonntunnelen), ավտոմոբիլային թունել Նորվեգիայի Հորդլանդ ֆյուլքեյում (մարզում)։ Ունի 11.5 կմ երկարություն։ Միացնում Օդդա կոմունայում գտնվող համանուն քաղաքն ու Էյտրեհեիմ գյուղը և Կվինհերադ կոմունայում գտնվող Աուստրեպոլեն գյուղը։ Պաշտոնապես բացվել է 2001 թվականին։
Լուիզա Դիոգո
Կարիերա
2003 թվականին ՄԱԿ-ի գլխավոր քարտուղար Քոֆի Անանը Դիոգոյին նշանակել էր ՄԱԿ-ի Մասնավոր հատվածի և զարգացման հանձնաժողովի անդամ, որը համանախագահում էին Կանադայի վարչապետ Փոլ Մարտինը և Մեքսիկայի նախագահ Էռնեստո Զեդիլոն ։
Ֆոլգեֆոննա թունել
Թունել թունելը անցնում Ֆոլգեֆոննա լեռան միջով, համանուն սառցադաշտի և ազգային պարկի տակով։ Երկարությամբ 3-րդն է Նորվեգիայում։ Այն 10 րոպեով կրճատել է Էյտրեհեիմ և Աուստրեպոլեն բնակավայրերի միջև տարածությունը։ Հանդիսանում է թիվ 551 ավտոմոբիլային մայրուղու կարևոր հատվածներից մեկը :.
Ուրվականներ (պիես)
«Ուրվականներ» (Gengangere), նորվեգացի դրամատուրգ Հենրիկ Իբսենի պիեսը։ Այն թղթին է հանձնվել 1881 թվականին և մեկ տարի անց արդեն բեմադրվել է։ Ինչպես Իբսենի շատ հայտնի պիեսներ, «Ուրվականներ» ստեղծագործությունը նույնպես իր մեջ պարունակում է 19-րդ դարի բարոյականության սուր մեկնաբանությունը։ Ստեղծագործությունը ռուսերեն թարգմանվել է Աննա և Պյոտր Գանզենների կողմից ։
Ֆոլգեֆոննա թունել
2012 թվականին Ֆոլգեֆոննա թունելից ոչ հեռու կառուցվել է 10,4 կիլոմետրանոց Յոնդալ թունելը։ Նշված երկու թունելների միջոցով Օդդա քաղաքով անցնող С помощью этих двух туннелей и парома дорога между E134 մայրուղու երկարություն անհամեմատ կրճատվեց, քան E16 մայրուղով։
Լուիզա Դիոգո
Վարչապետ, 2004-2010
Ընտրություններում առաջ անցնելով Պասկոալ Մոկումբիից՝ Դիոգոն 2004 թվականի փետրվարին նշանակվել է վարչապետի պաշտոնում։ Ֆինանսների նախարարի պաշտոնը լքել է միայն 2005 թվականին ։
Ֆոլգեֆոննա թունել
Ֆոլգեֆոննա թունելի կառուցմամբ լուծվեց նաև ավտոմոբիլային տրանսպորտի անվտանգության հարցը։
Լուիզա Դիոգո
Վարչապետ, 2004-2010
2005 թվականի սեպտեմբերին Դիոգոն Բրիտանիայի Աշխատանքային կուսակցություն կոնֆերանսի ժամանակ եղել է հյուր-խոսնակ։
Ուրվականներ (պիես)
Երկրորդ գործողություն
Ֆրու Էլենե Ալբինգը պաստոր Մանդեսին մանրամասն պատմում է իր ամուսնու և աղախնու սիրային կապի մասին։ Մանդեսը սարսափում է երկու իրադարձություններից. նրանից, որ ամուսնացրել է ատաղձագործ Էնգստրանին ու նրա «փչացած կնոջը», և երկրորդ, որ աղախինը ստացել է հրաժարագին։ Այդ ժամանակ այրին սկսում է մեղադրել պաստորին, որ նա մեղավոր է այն փաստի համար, որ ստիպված ապրել է իր «փչացած ամուսնու» հետ։ Պարզվում է, որ Էլենեն հարսանիքից մեկ տարի անց լքում է ամուսնուն և գալիս է պաստորի մոտ հետևյալ խոսքերով. «Ահա՛ ես, վերցրո՛ւ ինձ»։ Պաստորը այլայլված նշում է, որ երբեք ֆրու Էլենեի նկատմամբ ուրիշ բան չի զգացել, այլ նրան ընդունել է որպես կապիտան Ալվինգի կին։ Այրին այդ վարկածը կասկածի տակ է դնում, բայց շարունակում է զրույցը։ Էլենեն սկսում է մտածել այն բանի մասին, որ կարելի է իր որդուն ամուսնացնել Ռեգինա Էնգստրանի հետ, սակայն այդ միտքը սարսափեցնում է պաստորին։ Հայտնվում է ատաղծագործ Էնգստրանը, որին Մանդերսը փորձում է տեղեկացնել ծավալվող իրադարձությունների մասին։ Սակայն վերջինս հայտարարում է, որ հրաժարագնի բոլոր գումարները ծախսված են կնոջ դստեր դաստիարակության վրա։ Մանդերսը մխիթարվում է այդ փաստից և գնում է մանկատան բացմանը՝ մաղթանքի խոսքեր հղելու։ Այդ ժամանակ գալիս է Օսվալդը։ Նա պատմում է մորը, որ հիվանդ է։ Ըստ ֆրանսիայում հետազոտող բժշկի տված եզրակացության, Օսվալդը տառապում է հոր սեռական շվայտության պատառով ձեռք բերած հիվանդությունից։ Այս նորությունը որբևայրու համար կարծես ամպրոպ լիներ կապույտ երկնքում։ Անսպասելի կերպով Օսվալդն ասում է, որ ցանկանում է Ռեգինայի հետ տեղափոխվել Փարիզ։ Ֆրու Ալվինգը ստիպված համաձայնվում ։ Հանկարծ անսպասելիորեն այրվում է մանկատունը։
Լուիզա Դիոգո
Վարչապետ, 2004-2010
2006 թվականին Անանը Դիոգոյին նշանակել է ՄԱԿ-ի Համակարգային համախմբման հարցերով բարձրագույն հանձնաժողովի համանախագահի պաշտոնում։ Հանձնաժողովը ստեղծվել էր ուսումնասիրելու համար, թե ինչպես կարող է ՄԱԿ-ի համակարգը ամբողջ աշխարհում աշխատել ավելի համերաշխ և արդյունավետ՝ զարգացման, մարդասիրական օգնության և շրջակա միջավայրի ոլորտներում ։ Նա նաև եղել է Աֆրիկայի Արդյունավետ զարգացման համագործակցության հանձնաժողովի անդամ, որը ստեղծվել է Դանիայի վարչապետ Անդերս Ֆոգ Ռասմուսենի կողմից, և հանդիպումներ է անցկացրել 2008 թվականի ապրիլ-հոկտեմբեր ամիսներին ։
Ուրվականներ (պիես)
Երրորդ գործողություն
Մենդերսն ու Էնգստրանը պատրաստվում են հեռանալ։ Ատաղծագործը համոզում է պաստորին, որ այն գումարները, որոնք մանկատան ֆոնդի համար են նախատեսնված, կարելի է օգտագործել ծովագնացների հիմնարկության համար։ Այդ ժամանակ ֆրու Ալվինգը հրաժեշտ է տալիս Օսվալդին և Ռեգինային։ Սկզբում խոսքը որդու հիվանդության մասին է, իսկ հետո այրին երկուսին պատմում է Ռեգինայի լույս աշխարհ գալու պատմությունը։ Աղջիկը որոշում է հեռանալ Ալվինգների տնից՝ նշելով, որ չի ցանկանում դառնալ հիվանդի խնամակալ և, որ նրան որպես տան դուստր չեն դաստիարակել ու խնամել։ Մայր ու որդի մնում են միայնակ։ Բացվում է առավոտը ու հանկարծակի Օսվալդի մոտ նոպա է սկսվում...
Լուիզա Դիոգո
Վարչապետ, 2004-2010
Երբ որոշ գյուղացիներ չէի ուզում հրաժարվել իրենց անասուններից 2007 թվականի Մոզամբիկի ջրհեղեղի պատճառով, Դիոգոն կարգադրել էր, որպեսզի քաղաքացիներին բռնի տարհանեն դեպի Զամբեզիի հովտի ցածր տեղամասեր ։
Ուրվականներ (պիես)
Թատերական բեմականացումներ
Սկանդինավյան «Ուրվականներ» ստեղծագործության առաջին բեմադրությունը կատարվել է Չիկագոյում՝ 1882 թվականին։ Դանիայում այն բեմադրվել է 1903 թվականին։ Ռուսաստանում երկար տարիներ այս պիեսը արգելված էր։ Միայն 1904 թվականի հունվարի 7-ի այն բեմ բարձրացավ Սանկտ Պետերբուրգի Նեմետի թատրոնում։ Նույն տարվա հոկտեմբերի 24-ին «Ուրվականներ» ստեղծագործությունը բեմադրվեց Վերա Կոմիսարժևսկայայի թատրոնում։ Փոքր թատրոնում այն բեմ բարձրացավ 1909 թվականին ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Նորվեգիայի գրականություն Կատեգորիա:Պիեսներ Կատեգորիա:Ողբերգություններ Կատեգորիա:19-րդ դարի գրականություն Կատեգորիա:Հենրիկ Իբսենի պիեսներ
Լուիզա Դիոգո
Վարչապետ, 2004-2010
Իր պաշտոնավարման ընթացքում Դիոգոն հորդորել է Աֆրիկայի առողջապահության նախարարներին ամբողջ աշխարհամասում անվճար տրամադրել վերարտադրողական և սեռական առողջության ծառայություններ։ Այս ծառայությունները կարող են կրճատել նորածինների մահացությունը երկու երրորդով, կրճատել մայրական մահացությունը երեք քառորդով, կանխարգելել ՁԻԱՀ-ի տարածումը և նպաստել գենդերային հավասարությանն ու կանանց հզորացմանը։ ՄԱԿ-ի կողմից սահմանված թիրախն այս նպատակների հասնելն է մինչև 2015 թվականը ։
Դիոգոն նաև կենտրոնացել է գենդերային հավասարության և կանանց հզորացման վրա և ստեղծել էր վերջերս գործարկված «Կին նախարարների և խորհրդարանականների ցանցը» (MUNIPA)։ Ցանցը նպատակ ունի ամրապնդել փաստաբանական և լոբիստական գործունեությունը, որպեսզի քաղաքականությունն ու օրենսդրությունը դրական ընդունեն գենդերային համավասրությունն ու կանանց հզորացմանն ուղղված քայլերը։ Տղամարդկանց և կանանց միջև հավասարության խթանումը Մոզամբիկյան կառավարության կենտրոնական խնդիրն է, որը որդեգրել է գործիքներ՝ բոլոր մակարդակներում կանանց հզորացմանը նպաստելու համար [կառավարությունում] ։
Կյանքը քաղաքականությունից հետո
2010 թվականի օգոստոսին ՄԱԿ-ի գլխավոր քարտուղար Բան Կի Մունը Դիոգոյին նշանակել էր Գլոբալ կայունության բարձրագույն հանձնաժողովում, որը համանախագահում էին Ֆինլանդիայի նախագահ Տարյա Հալոնենը և Հարավային Աֆրիկայի նախագահ Յակոբ Զուման։ 2012 թվականին Դիոգոն դարձել է Մոզամբիկի Barclays բանկի նախագահողը ։
2014 թվականի ընտրությունների ժամանակ Դիոգոն զբաղեցրել էր երկրորդ տեղը՝ զիջելով Ֆիլիպե Նյուսիին ։ Այդ ժամանակ նրան աջակցում էին Չիսանոյի ղեկավարած կուսակցական խմբակցությունը ։
2016 թվականին Դիոգոն Էրիկ Սոլհեյմի կողմից նշանակվել էր Զարգացման աջակցության կոմիտեի նախագահի պաշտոնին` Մերի Ռոբինսոնի ղեկավարությամբ Ապագայի Զարգացման աջակցության հանձնաժողովի բարձրագույն հանձնաժողովում ծառայելու համար ։
Բացի այդ, Դիոգոն զբաղեցնում է մի շարք պատվավոր պաշտոններ, այդ թվում․
Փծունություն
2010 թվականին Նյու Յորք Թայմսի հոդվածում իռլանդացի երաժիշտ և ակտիվիստ Բոնոն նկարագրել է Դիոգոյին՝ «Էլեն Ջոնսոն-Սերլիֆի, Գրասա Մաշելի, Նգոզի Օկոնջո-Իվեալայի կամ Գրացա Մաշելի առյուծային էներգիան» ասելով ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի կին քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Լոնդոնի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Կառավարության կին ղեկավարներ Կատեգորիա:Ադրիկայի կին կառավարիչներ Կատեգորիա:Մոզամբիկցի տնտեսագետներ Կատեգորիա:Մոզամբիկի վարչապետներ Կատեգորիա:Կին վարչապետներ Կատեգորիա:Համաշխարհային բանկի մարդիկ Կատեգորիա:Մոզամբիկցի պաշտոնյաները ՄԱԿ-ում
Միհրան Երկաթ
Միհրան Արմենակի Երկաթ, հայ օպերային երգիչ, բարիտոն, ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (1961), ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ (1977)։
Կենսագրություն
Միհրան Երկաթը ծնվել է Կ. Պոլսում։ 1923 թվականին նրանց ընտանիքը տեղափոխվել է Եգիպտոս, բնակություն հաստատել Ալեքսանդրիա քաղաքում, որտեղ ստացել է երաժշտական կրթությունը։ 1940 թվականին ավարտել է Վերդիի անվան երաժշտական դպրոցի երգեցողության բաժինը։ 1941 թվականին առաջին անգամ հանդես է եկել Կահիրեի արքայական օպերայում մի քանի դերով։ 1948 թվականին ներգաղթել է Հայաստան և ընդունվել Երևանի Ալեքսանդր Սպենդիարյանի անվան օպերայի և բալետի թատրոնը՝ որպես մեներգիչ։ Այդ թատրոնում կատարած դերերից են՝ Արշակ 2-րդ, Թաթուլ («Ալմաստ»), Մոսի («Անուշ»), Ռուբեն («Արծվաբերդ»), Ժերմոն («Տրավիատա»), Ռենատո («Պարահանդես-դիմակահանդես»), Դև («Դևը»), Ֆրեդերիկ («Լակմե»), Էսկամիլիո («Կարմեն»), Կոմս դի Լունա («Տրուբադուր»), Օնեգին («Եվգենի Օնեգին»)։ Ռիգոլետտոյի դերերգով հանդես է եկել Մոսկվայի Մեծ թատրոնում ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ օպերային երգիչներ Կատեգորիա:20-րդ դարի օպերային երգիչներ Կատեգորիա:Խորհրդային օպերային երգիչներ և երգչուհիներ
Սերգեյ Կիրիենկո
Վաղ կյանք
Կիրիենկոն ծնվել է 1962 թվականին, Աբխազիայի Ինքնահռչակ Հանրապետության մայրաքաղաք՝ Սուխումիում, մեծացել է Սոչիում, հարավային Ռուսաստանում։ Միջնակարգն ավարտելուց հետո սովորել է Նիժնի Նովգորոդ Ջրային փոխադրման ճարտարագիտության ինստիտուտի նավաշինական ֆակուլտետում, որտեղ նրա ամուսնալուծված հայրն էր դասավանդում։ Այս ժամանակ, նա փոխեց իր հրեական ազգանունը և ընտրեց Կիրիենկոն, իր մոտ ուկրաինական ազգանունը ։
Ըստ Օլեգ Պլատոնովի, նա սայենթոլոգիայի հետևորդ է ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Ռուսաստանի հրեաներ Կատեգորիա:Պատվո շքանշանի ասպետներ (Հայաստան) Կատեգորիա:«Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 4-րդ աստիճանի շքանշանի ասպետներ Կատեգորիա:«Միասնական Ռուսաստան» կուսակցության անդամներ Կատեգորիա:Ռուսաստանի «Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» շքանշանակիրներ Կատեգորիա:Ռուսաստանի Դաշնության հերոսներ
Իրանի ազգային թանգարան
Իրանի ազգային թանգարան (պարսկերեն` موزه ایران باستان, Muze-ye Irân-e Bâstân), հնագիտական և պատմական թանգարան, գտնվում է Թեհրանում։
Կազմված է երկու թանգարանային բաժիններիցղ Հին Իրանի թանգարան (Muze y Irān e Bāstān), որը բացվել է 1937 թվականին և նախաիսլամական դարաշրջանի թանգարան, որը բացվել է 1972 թվականին։
Թանգարանի հավաքածուն ընդգրկում է պատմական հուշարձաններ հին և միջին դարերի շրջանից, այդ թվում կերամիկական անոթներ, մետաղական իրեր, տեքստիլ ապրանքներ, որոշ հազվագյուտ գրքեր և մետաղադրամներ ։ Թանգարանի հավաքածուն ընդգրկում է 300 000 ցուցադրանմուշներ ։
Հավաքածու
Ամենահին գտածոները գտնվել են Կաշաֆրուդում, Գարբանդում և Գանջի Պարում։ Հնադարյան Իրանի թանգարանի առաջին սրահում ցուցադրվում են նաև մուստիերյան քարե գործիքներ, որոնք պատրաստված են նեանդերթալյան մարդկանց կողմից։  Վերին պալեոլիթի ամենակարևոր գործիքները հայտնաբերվել են Յաֆտե քարանձավում, որոնց տարիիքը՝ 30-35 հազար տարի է։ Բացի այդ այլ հնագույն գտածոնրի մեջ կան 9 հազար տարեկան մարդկանց և կենդանիների արձանիկներ, որոնք գտնվել են Քերմանշահ գավառ Սարաբ բլրի վրա կատարած պեղումների ժամանակ։
Ժամանակավոր ցուցահանդեսներ
Թանգարանի նոր շենքի առաջին հարկում տեղակայված են թանգարանային հավաքածուի ժամանակակից ցուցահանդեսները։ Ժամանակավոր ցուցահանդեսները անցկացվում են տարին մեկ կամ երկու անգամ և որպես կանոն աշխատում են մեկից երկու ամիս։ 2014 թվականի օգոստոս-հոկտեմբեր ամիսներից սկսած թանգարանում իրականացվում էր «200 հազար տարվա հարաբերություններ մարդկանց և կենդանիների միջև Իրանում» ցուցահանդեսը ։ Ցուցահանդեսը նվիրված էր հին մարդկային հասարակությունների և տարբեր կենդանիների գոյությանը Իրանում, սկսած ուշ պալեոլիթից մինչև մեր օրեր։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Թեհրանի թանգարաններ Կատեգորիա:1937 հիմնադրված թանգարաններ
Էդուարդ Սադոյան
Էդուարդ Դրաստամատի Սադոյան, հայ կոմպոզիտոր, ՀՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (2013 թ.) : Հայաստանի կոմպոզիտորների միության անդամ (1979 թ.) :
Կենսագրություն
1968-1971 թվականներին որպես ազատ ունկնդիր, Մոսկվայի Չայկովսկու անվան պետական կոնսերվատորիայում հաճախել է Արամ Խաչատրյանի և Սերգեյ Բալասանյանի ստեղծագործական դասերին։ 1976 թվականին ավարտել է Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի ստեղծագործական բաժինը՝ Ալեքսանդր Հարությունյանի դասարանը։ 1979 թվականից Հայաստանի կոմպոզիտորների միության անդամ է։ Հեղինակել է օպերաներ, բալետներ, սիմֆոնիաներ, կոնցերտ, լարային կվարտետներ, խմբերգեր և վոկալ-գործիքային այլ ստեղծագործություններ ։
Հայաստանի գլխավոր ժամացույց
Հայաստանի գլխավոր ժամացույց, գտնվում է Երևանի Հանրապետության հրապարակում՝ Կառավարության շենքի աշտարակի վրա։ Տեղադրվել է 1941 թվականին ։
Պատմություն
1891 թվականին Երևանի քաղաքային դումայի որոշմամբ ներկայիս Հանրապետության հրապարակի տարածքում, ոստիկանության շենքի աշտարակի վրա 122 սանտիմետր տրամագծով ժամացույց են տեղադրել։ Ժամացույցը գոյատևել է մինչև 1930-ական թվականները, երբ ոստիկանության շենքը քանդել են և տեղում կառուցել Հայաստանի ազգային պատկերասրահը, ինչից հետո ժամացույցը տեղափոխել են Երևանի պատմության թանգարան ։
1941 թվականին Հայաստանի կառավարության առաջին շենքի շինարարության ժամանակ միտք է ծագել կառավարության շենքի աշտարակի վրա բաց թողնված տեխնիկական խոռոչը օգտագործել ժամացույցի համար։ Ժամացույցը նախատեսված է եղել Ռուսաստանից Հայաստան բերել 1941 թվականի հունիսին, բայց քանի որ հունիսի 22-ից ԽՍՀՄ-ը ներքաշվել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մեջ, ապա տեղափոխումը ուշացել է, և ժամացույցը Երևան է հասել 1941 թվականի աշնանը։ Աշտարակում ժամացույցը տեղադրել է ժամագործ Արծրուն Յավրոյանը, որն էլ տեղադրելու առաջին օրից սկսած, 40 տարի սպասարկել է ժամացույցը։ 1941 թվականից մինչև 2022 թվականը ժամացույցը կանգ է առել միայն 2-3 ժամով ։
Տեխնիկական պարամետրեր
Ժամացույցն ունի 3 մ 60 սմ տրամագիծ, նրա 170 սմ երկարությամբ մեծ սլաքը կշռում է 4 կգ 850 գր, իսկ 110 սմ երկարությամբ փոքր սլաքը` 3 կգ 500 գր ։ 2001 թվականի հունիսի 5-ին ժամացույցը տեխնիկական փոփոխության է ենթարկվել՝ մեխանիկական բլոկից անցել է էլեկտրոնայինին ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայաստանի Հանրապետության պատմություն Կատեգորիա:Երևանի հրապարակներ Կատեգորիա:Հայաստանի ժամանակակից պատմություն Կատեգորիա:Ժամացույցներ
Մարտին Լյութեր Քինգ
Մարտին Լյութեր Քինգ (Martin Luther King, ), ամերիկացի բապտիստ (բողոքական եկեղեցու հետևորդ), հոգևորական և ակտիվիստ, որը դարձել է քաղաքացիական իրավունքների շարժման ամենակարկառուն ներկայացուցիչներից մեկը՝ սկսած 1954 թվականից մինչև 1968 թվականը՝ իր մահը։ Քինգը ավելի շատ հայտնի է քաղաքացիական իրավունքների պաշտպանությամբ, որը պետք է իրականացվի ոչ բռնի և քաղաքացիական անհնազանդության միջոցով՝ ոգևշնչվելով իր քրիստոնեական գաղափարներով և Մահաթմա Գանդիի ծավալած ոչ բռնի գործունեությամբ։
Քինգն առաջնորդում էր 1955 թվականի Մոնտգոմերիի ավտոբուսային բոյկոտը և 1957 թվականին դարձավ Հարավային քրիստոնեության առաջնորդության կոնֆերանսի առաջին նախագահը։ Այս կոնֆերանսի շրջանակներում նա առաջնորդեց 1962 թվականի ձախողված պայքարը սեգրեգացիայի (խտրականություն, զատում) դեմ Օլբանիում (Ջորջիա) և օժանդակեց 1963 թվականի ոչ բռնի բողոքի ցույցերի կազմակերպմանը Բիրմինգհեմում, Ալաբամայում։ Նա նաև օժանդակել է 1963 թվականի դեպի Վաշինգտոն երթի կազմակերպմանը, որի ժամանակ էլ հնչեցրել է իր հայտնի «Ես երազանք ունեմ» ելույթը։
1964 թվականի հոկտեմբերի 14-ին Քինգը Նոբելյան խաղաղության մրցանակ է ստացել ռասայական խտրականության դեմ ոչ բռնի դիմադրություն ցույց տալու համար ։ 1965 թվականին նա օգնել է Սելմայից Մոնտգոմերի ցույցերի կազմակերպմանը։ Հաջորդ տարում նա և Հարավային քրիստոնեության առաջնորդության կոնֆերանսը շարժում սկսեցին Չիկագոյի հյուսիսում։ Կյանքի վերջին տարիներին նա իր ուշադրությունը կենտրոնացրեց նաև աղքատության և Վիետնամական պատերազմի վրա։ Նա իր լիբերալ դաշնակիցներին հեռացրեց իրենից 1967 թվականի ելույթով, որը վերնագրված է «Վիետնամից անդին»։ Էդգար Հուվերը Քինգին համարում էր արմատական և 1963 թվականից սկսած նրան դարձրեց Հետաքննությունների դաշնային բյուրոյի Քօինտելպրոյի (COINTELPRO-counter intelligence program) հետաքննության օբյեկտ։ Հետաքննությունների դաշնային բյուրոյի գործակալները նրան կասկածում էին կոմունիստների հետ կապերի մեջ, բացահայտում էին նրա արտամուսնական կապերը և դրանց մասին զեկուցում կառավարական պաշտոնյաներին։ Եղել է դեպք, երբ նրան սպառնալիքներով անանուն նամակ են ուղարկել, որը Քինգի կողմից մեկնաբանվում էր որպես իրեն ինքնասպանության մղելու փորձ։
Քինգը հետմահու պարգևատրվել է Ազատության նախագահական շքանշանով և Կոնգրեսի ոսկե շքանշանով։ Մարտին Լյութեր Քինգի օրը 1971 թվականից սկսած տոն է հայտարարվել մի շարք քաղաքներում և նահանգներում, իսկ արդեն 1986 թվականից սկսած այն համարվում է ԱՄՆ դաշնային տոն։ ԱՄՆ շատ փողոցներ վերանվանվել են Քինգի անունով, Վաշինգտոն նահանգի վարչական շրջաններից մեկը նույնպես կապվում է նրա անվան հետ։ 2011 թվականին Վաշինգտոնի Ազգային ծառուղում բացվել է Մարտին Լյութեր Քինգի հուշարձանը