Դասակարգի_հոգեբանություն
Դասակարգի հոգեբանության բովանդակությունը
Դասակարգի հոգեբանությունը ներառում է նրա պահանջմունքները, հետաքրքրությունները, արժեքային կողմնորոշումները, դերային պատկերացումները, վարքագծի նորմերը, ավանդույթները և այլ սոցիալ-հոգեբանական դրսևորումներ։ Նրա հիմքը նախևառաջ ձևավորում են դասակարգը կամ միջդասային խունբը կազմող մարդկանց պահանջմունքները։ Հասարակության տնտեսական, սոցիալական և մշակութային զարգացման յուրաքանչյուր մակարդակում դասակարգային դրությունը պայմանավորում է նրանց հասանելի հոգևոր և նյութական բարիքների ծավալն ու կազմը, նրանց գործունեության հիմնական բովանդակությունը, այս կամ այն իրերին տիրելու նրանց իրական հնարավորությունները։ Պահանջմունքների բովանդակությունը կախված է այն բանից, թե ինչ ունի մարդը, դասակարգի ներկայացուցիչը, և ինչը նրան չի բավարարում։ Նրա գործունեության սպեցիֆիկան նրանում զարգացնում է որոշ պահանջմունքներ և ճնշում մյուսները։ Դասակարգային հոգեբանության բովանդակության մեջ էական նշանակություն ունի նաև հասարակական գիտակցոության այնպիսի տարր, ինչպիսին է հետաքրքրությունները։ Դասակարգի հետաքրքրությունները, համարվելով նրա կարևորագույն շարժիչ ուժերից մեկը, պայմանավորված են տվյալ հասարակության արդյունաբերական հարաբերությունների համակարգում դասակարգի դրությամբ։ Դրանք կարող են տարբերվել հասունության մակարդակով, ինչը հիմնականում կախված է դասակարգի օբյեկտիվ պահանջմունքների զարգացման մակարդակից։ Սակայն գոյություն ունեն նաև այլ գործոններ, օրինակ սուբյեկտիվ, որոնք կարող են ազդել նրանց վրա։ Դասակարգի հետաքրքրությունների ուղղվածությունը բավական լայն է՝ այն շոշափում է տվյալ հասարակության մեջ գործող բոլոր ինստիտուտների, նորմերի և արժեքների ամբողջությունը։ Տարբեր դասակարգերի հետաքրքրությունների բախումը դրսևորվում է քաղաքական ոլորտում, քանի որ քաղաքական հետաքրքրություները համարվում են մյուս բոլոր հետաքրքրությունների ընդհանրացված դրսևորումը, այդ թվում և տնտեսական։ Դասակարգի հետաքրքրությունների ճնշման բոլոր փորձերը, հատկապես պետության կողմից, նրա ներկայացուցիչների կողմից ընկալվում է որպես ոտնձգություն իրենց կյանքի հանդեպ։ Սոցիալական իրականությունը ցույց է տալիս, որ ոչ մի դասակարգ, ոչ մի միջդասային խումբ իր հետաքրքրություններից ինքնակամ չի հրաժարվում՝բարոյա-հոգեբանական պատկերացումների կամ հումանիստական կոչերի հիման վրա։ Դասակարգային հետաքրքրությունների կոնֆլիկտը սովորաբար հանգեցնում է դասակարգային պայքարի առաջացմանը։ Նշենք, որ ինչպես ցույց է տալիս համաշխարհային պատմությունը, դասակարգային հետաքրքրությունները շատ հազվադեպ են հանդես գալիս մաքուր ձևով։ Սովորաբար նրանք ընդգրկում են գաղափարական, կրոնական կամ բարոյա-էթիկական ձևեր, որոնց օգնությամբ դասակարգային հետաքրքրությունը ձեռք է բերում ընդհանուր կամ նույնիսկ համընդհանուր հետաքրքրության ձև։ Հետաքրքրության սուբյեկտիվ կողմը կայանում է նրանում, որ այն իրենից ներկայացնում է հոգեկանի գործունեության արդյունք, ուստի և այն իր վրա կրում է հասարակական հոգեբանության այլ տարրերի ազդեցությունը, մասնավորապես, արժեքները, վարքագծի նորմերը և այլն։ Դասակարգի արժեքների ձևավորման և զարգացման հիմքում ևս ընկած են նրա պահանջմունքները։ Հայտնի է, որ արժեքները օբյեկտիվորեն պայմանավորված են դասակարգի գործունեության տնտեսական պայմաններով։ Եթե բուրժուազիայի «ավանդական» արժեքների հիմքում ընկած են սեփականությունը և շահույթը, մենեդջերի արժեքային համակարգում շեշտը դրվում է կառավարողի մասնագիտական որակների, նրա կոմպենտենտության վրա։ Նյութական արժեքներից բացի, որոնք համարվում են իրենց վրա ուղղված հետաքրքրությունների օբյեկտ, օբյեկտի դերում կարող են հանդես գալ նաև հասարակական գիտակցության որոշ ֆենոմեններ, որոնք այդ հետաքրքրություններն արտահայտում են իդեալական ձևով / սկզբունքներ, իդեալներ, նորմեր և այլն/, այսինքն՝ հոգևոր արժեքները։ Բուրժուայի համար, օրինակ, նման արժեքներ են համարվում անհատական ազատությունը, անձնային անկախությունը տարբեր ներգործություններից։ Այստեղ անհրաժեշտ է նկատի ունենալ, որ տվյալ դասակարգի հասարակական գիտակցությունում սեփականությունը, անձնային ազատությունը և տնտեսական իշխանությունը դրսևորվում են որպես ամբողջություն, սերտորեն փոխկապակցված։ Անհրաժեշտ է նշել, որ դասակարգային հոգեբանության բովանդակության մեջ մտնում են տվյալ դասակարգը կազմող անձանց ոչ բոլոր պահանջմունքները, հետաքրքրություններն ու արժքեները, այլ միայն դրանցից նրանք, որոնք բնորոշ են համարվում տվյալ դասակարգի համար։ Իսկ ինչ վերաբերում է այս կամ այն դասակարգի ներկայացուցչի՝անձի հոգեբանական կառուցվածքին, ապա դասակարգային բնորոշ գծերը կախված տարբեր իրավիճակներից կարող են զարգանալ շատ կամ քիչ և ունենեալ արտահայտվածության այս կամ այն մակարդակ։ Դերային պատկերացումները դրանք դասակարգի պատկերացումներն են հասարակության մեջ իր զբաղեցրած տեղի մասին։ Դասակարգային հոգեբանության բովանդակության մեջ կարևոր տեղ են զբաղեցնում վարքագծի նորմերը։Դասակարգը կամ միջդասակարգային խումբը իրենց կողմից մշակած նորմերի օգնությամբ իր ներկայացուցիչներին ներկայացնում է այնպիսի պահանջներ, որոնք կանոնավորում, վերահսկում, ուղղորդում և գնահատում են այդ վարքագիծը։ Վարքագծի նորմերը մշակվում են նկատի առնելով դասակարգի հետաքրքրությունները, հասարակական հարաբերությունների համակարգը և պարտադիրի, հասանելիի, հնարավորի, խրախուսելիի, ցանկալիի, ընդունելիի կամ անցանկալիի, անընդունելիի և այլնի մասին պատկերացումները։ Նորմերի օգնությամբ դասակարգի պահանջները վերածվում են էտալոնների, մոդելների, անհրաժեշտ վարքագծի ստանդարտների և այդ ձևով հասցեագրվում են անձին։ Վարքագծի նորմերի խախտողների հանդեպ դասակարգը կիրառում է բացասական սանկցիաներ / քննադատություն, սպառնալիքներ, բոյկոտ, բամաբասանքներ և այլն/: Հարկ է նշել, որ տվյալ սոցիալ-դասակարգային միջավայրում ընդունված յուրացումն ու կիրառումը համարվում է անձի՝որպես դասակարգի ներկայացուցչի, ձևավորման կարևորագույն պայման։ Իր շուրջօրյա վարքագծում և շփման մեջ ընդունելով և իրացնելով նորմերի և դրանց հետ կապված արժեքների որոշակի համակարգ, մարդը ներառվում է այն անձանց խումբը, ովքեր ընդունում և պրակտիկորեն իրացնում են արժեքների նշված համակարգը։ Հակառակ դեպքում անձը կարող է մերժվել դասակարգի ներկայացուցիչների կողմից։ Ըստ վերոնշյալ տարրերի դիտարկման, մի շարք հետազոտողների, մասնավորապե Գ.Մ.Անդրևայի, դասակարգային հոգեբանությունը ներառում է «հոգեբանական կերտվածք», այսինքն՝սոցիալական դասակարգի որոշակի հոգեբանական բնույթը դրսևորվում է ավանդույթներում, բարքերում, սովորույթներում և այլն։ Ավանդույթները, սովորույթները և բարքերը կարևոր կարգավորիչ դեր են կատարում դասակարգի կամ միջդասակարգային խմբի անդամների վարքագծում, ուստի և կարևոր են դասակարգային հոգեբանության առանձնահատկությունների հասկացման համար։ Դասակարգային հոգեբանության բոլոր բաղադրիչները գտնվում են սերտ փոխկապվածության և փոխազդեցության միջև։