cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Լեոն Թուրյան
Նախորդող իրադարձություններ
Ըստ արքեպիսկոպոսի, նրա հայտնվելը այդ դրոշի կողքին կարող էր զայրացնել Հայաստանի Խորհրդային կառավարությանը, ինչը կարող էր լուրջ խնդիր դառնալ, քանի որ Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածինը Խորհրդային Հայաստանի տարածքում եղել է Հայ եկեղեցու հոգևոր իշխանության Կենտրոն, և Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսն անհրաժեշտ էր համարում բարեկամական հարաբերություններ պահպանել խորհրդային իշխանությունների հետ։
Սակայն Հայ Յեղափոխական Դաշնակցության (ՀՅԴ) անդամները, որոնք հայտնի են որպես դաշնակներ, որոնց համար դրոշը հայ ազգի սրբազան խորհրդանիշն էր, դա ընկալեցին որպես դավաճանություն։ Շուտով Թուրանը հարձակվել է ՀՅԴ 5 անդամների վրա Մասաչուսեթս նահանգի Վուսթեր քաղաքում։ Հարձակվողներից երկուսը դատապարտվել են ։ Այս միջադեպից հետո Թուրյանը թիկնապահ է վարձել։
Սպանություն
Հակամարտությունը հասել է իր գագաթնակետին 1933 թվականի դեկտեմբերի 24-ին, երբ մի քանի մարդ ծառայության սկզբում հարձակվել էր արքեպիսկոպոս Լեոն Թուրյանի վրա՝ Մանհեթենի Սուրբ Խաչ եկեղեցում, Սուրբ Ծննդյան նախօրեին։ Թուրյանի մշտական թիկնապահ Կոսսոֆ Գարգոդիյանը նստած էր եկեղեցու հետնամասում՝ վստահ լինելով, որ Թուրյանի վրա հարձակումը հնարավոր չէ սուրբ վայրում՝ նախածննդյան օրը։ Սակայն երթի վերջում, երբ արքեպիսկոպոսը անցնում էր հինգերորդի կողքով, մի շարք նստարանների վերջից, նա հանկարծ շրջապատված էր մի խումբ մարդկանց կողմից, ովքեր կանգնած էին այնպես, որ թաքցնեն իրենց ընկերների գործողությունները։ Նրանցից երկուսը մեծ դանակներով հարվածներ են հասցրել արքեպիսկոպոս Թուրյանին միս կտրելու համար, և հենց արքեպիսկոպոսն ընկավ, հարձակվողները ցրվեցին և անհետացան ամբոխի մեջ։ Հարձակվողներից երկուսը բռնվել են ծխականների կողմից, ծեծի են ենթարկվել, այնուհետեւ հանձնվել ոստիկանությանը ։
Ոստիկանությունը շուտով ձերբակալել է 7 այլ հարձակվողների, որոնք բոլորը ՀՅԴ անդամներ էին։ 1934 թվականի հուլիսի 14-ին, 5 շաբաթ տևած դատավարությունից հետո, ձերբակալվածներից երկուսը՝ Մադթեոս Լեյլեգյանը և Նիշան Սարգսյանը, մեղավոր են ճանաչվել առաջին աստիճանի սպանության մեջ, իսկ մյուս 7-ը՝ առաջին աստիճանի մահվան մեջ։ Լեյլեգյանն ու Սարգսյանը մահապատժի են դատապարտվել, բայց Նյու Յորքի նահանգապետ Հերբերտ Լեմանն այդ գործի արտակարգ հանգամանքների կապակցությամբ մահապատիժը փոխարինել է ցմահ բանտարկությամբ։ Մնաացած 7-ը դատապարտվել են տարբեր ազատազրկման՝ 10-ից 20 տարվա ։
Հետևանքներ
Առանձին միաբանություններ դարձան ամբողջությամբ դաշնակցական կամ հակա-դաշնակցական, որոշ դեպքերում՝ բռնի բացառություններով և դաժան կռիվներով։ Տասնամյակներ շարունակ դաշնակցական համոզմունքներով հայերը դատապարտված դաշնակցականներին կհամարեն անմեղ քավության նոխազներ, իսկ արքեպիսկոպոսին՝ իրենց ժողովրդի դավաճան, մինչդեռ ոչ դաշնակցական համոզմունքների հայերը 9 դատապարտյալների և ողջ դաշնակցական կուսակցությանը կհամարեն այդ հանցագործության պատասխանատու։
Ներկայումս Ամերիկայում գործում են Հայ Առաքելական եկեղեցիների երկու կառույցներ․
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Սպանված հայտնի հայեր Կատեգորիա:Հայ հոգևորականներ
Բոր (Նիղդե)
Բոր (Bor), քաղաք և շրջան Նիղդեի մարզում Թուրքիա։ Գտնվում է Նիղդե քաղաքից 14 կմ հյուսիս, ոչ բարձր բլրի վար (ծովի մակերևույթից 1100 մ բարձրությամբ)։ Շրջանում ապրում է 63020 մարդ, որոնցից 29804 ապրում են շրջանի կենտրոնում ։ Քաղաքը գտնվում է Տավրոսի լեռներից հյուսիս, Կիլիկիայի դարպասներ լեռնանցքից որ հեռու, որը տանում է դեպի Կիլիկիա և Սիրիա ունի առևտրական և ռազմական կարևոր նշանակություն։
Անունը
Խեթերն ու Ասորիները այս վայրն անվանել են Տուվանուվա։ Կյուրոս Կրտսերի և Ալեքսանդր Մեծի շրջանում այն կոչվել է Դանա, իսկ Հռոմեական կայսրության՝ Տիանա։ Այս հնագույն քաղաքակրթություն ժամանակների ավերակները այժմ կարելի է գտնել Կեմերխիսար գյուղի մոտ։ Բորը հանդիսանում է համեմատաբար երիտասարդ բնակավայր։
Պատմություն
Մարդիկ այս հարթավայրում բնակվել են Խեթական թագավորության ժամանակներից ի վեր։ Ավելի ուշ այս հողերը պատկանել են Ասորեստանին, Փռյուգիային, Իրանին և Մակեդոնիային։ Հռոմեական ժամանակաշրջանում այստեղ կառուցվել է Տիանա քաղաքը՝ Կապադովկիայի ամենահարավային քաղաք կենտրոնը։ Բյուզանդական շրջանում քաղաքը արևելյան միջերկրածովյան կարևորագույն քրիստոնեական կենտրոններից մեկն էր և թուքերի մեջ հայտնի էր որպես Կիլիսեխիսար («Եկեղեցիների քաղաք»)։
Թուրքերն այստեղ հաստատվել են Մանազկերտի ճակատամարտից (1071)հետո։ Հին Տիանայի պաշտպանական կառույցները օգտագործվել են Բոր, Կեմերխիսար և Բախչելի բնակավայրերի կառուցման համար։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Բնակավայրեր այբբենական կարգով Կատեգորիա:Թուրքիայի քաղաքներ Կատեգորիա:Կենտրոնական Անատոլիա
Մարդ բանական
Մարդ բանական, կենսաբանության մեջ մարդ ցեղի տեսակ՝ հոմինիդների ընտանիքի պրիմատների դասի ներկա ժամանակներում ապրող միակ ներկայացուցիչ։ Մի շարք մարդաբանական առանձնահատկությունների հետ մեկտեղ ժամանակակից մարդանմաններից տարբերվում է նյութական մշակույթի զարգացման նշանակալի մակարդակով (ներառյալ աշխատանքի գործիքների պատրաստումն ու կիրառումը), հոդաբաշխ խոսքի և վերացական մտածողության ունակությամբ։ Մարդն իբրև կենսաբանական տեսակ, ֆիզիկական անթրոպոլոգիայի հետազոտության առարկա է։ Մարդու բնույթն ու էությունը հանդիսանում են ինչպես փիլիսոփայական, այնպես էլ կրոնական բանավեճերի առարկա։ Նեոանթրոպները (հին հունարեն՝ նեո - նոր, անթրոպ - մարդ) մարդկանց ժամանակակից տեսակի (Homo sapiens)՝ հանածո և կենդանի, ընդհանրացված անվանումն է։ Մարդկությունը մարդկային անհատների ամբողջությունն է։ Մշակույթների, հասարակական կյանքի ձևերի և սոցիալական կազմավորումների բազմազանությունը հասարակական և հումանիտար գիտությունների (սոցիալական և մշակութային անթրոպոլոգիայի, սոցիոլոգիայի, տնտեսագիտության, պատմության և այլն) ուսումնասիրության առարկան է։
Ընդհանուր նկարագրություն
Հիմնական մարդաբանական առանձնահատկությունները, որոնցով մարդը տարբերվում է պալոանթրոպներից և արխանթրոպներից հանդիսանում են ծավալուն, երկարավուն գանգը, ուղղաձիգ ճակատը, լավ զարգացած կզակային ելունը։ Պեղումների ժամանակ հայտնաբերված հնադարյան մարդիկ ունեցել են առավել խոշոր կմախք, քան ժամանակակից մարդիկ։ Նրանք ստեղծել են ուշ պալեոլիթյան հարուստ մշակույթ (բազմաբնույթ աշխատանքային գործիքներ քարից, ոսկորից և եղջյուրներից, կացարաններ, կարված հագուստ, բազմաբնույթ պատկերներ քարանձավների պատերին, արձաններ, փորագրություններ ոսկորների և եղջյուրների վրա)։ Նեանթրոպների ներկայումս հայտնի ոսկորների մնացորդներից հնագույնների տարիքը որոշվել է ռադիոածխածնային մեթոդով, որը կազմել է 39 հազար տարի, սակայն առավել հավանական է, որ նեոանթրոպները ծագել են 60-70 հազար տարի առաջ։
Ծագման տեսություններ
Մարդկանց ծագման վերաբերյալ գոյություն ունեն մի քանի տեսություններ՝ պոլիցենտրիզմ, մոնոցենտրիզմ և ալագենիզմ։ Պոլիցենտրիզմի տեսությունը առաջ է քաշվել 1939 թվականին Ֆրանց Վայդենրայխի կողմից։ Նա կարծում էր, որ ժամանակակից մարդկային ռասաները առաջացել են նեանդերտալների ռասաներից։ Համաձայն այդ տեսության ռասոգենեզի սկիզբը ստորին-միջին պալեոլիտն է։ Տեսության թերությունն այն է, որ մարդու ծագումը տարբեր ռասաներից հակասում է տեսակային ժառանգականությանը։ Առավել տարածված է լայն մոնոցենտրիզմի տեսությունը, համաձայն որի նեոանթրոպները ծագել են պալեոանթրոպների առաջադեմ տեսակներից, որոնք բնակավում էին Առաջավոր և Միջին Ասիայի և Հյուսիսարևելյան Աֆրիկայի տարածքներում։ Նեոլիթյան ժամանակաշրջանում նեոանթրոպները հայտնվել են բոլոր մայրցամաքներում։ Սկզբում նրանք ապրել են նեանդերտալների հետ միաժամանակ, բայց 35-40 հազար տարի առաջ երկրի վրա միակ տեսակն են եղել։ Նույնիսկ գոյություն ունեն նեանդերտալների և նեոանթրոպների թշնամության մասին մի քանի տեսություններ, որոնք տանում են նրան, որ առավել զարգացած նեոանթրոպները ոչնչացրել են պակաս զարգացած նեանդերտալներին։ Նեոանթրոպի ծագման համար պահանջվել է վերացնել նեանդերտալյան համայնքի սահմանափակվածությունը։ Այդ իսկ պատճառով ժամանակակից գիտնականները առավել մեծ նշանակություն են տալիս էկզոգամիային։
Համակարգային դիրք և դասակարգում
Մի շարք անհետացած տեսակների հետ մեկտեղ մարդ բանականը կազմում է մարդ տեսակը (Homo)։ Ամենամոտ տեսակից՝ նեանդերտալներից, մարդ բանականն առանձնանում է կմախքի կառուցվածքի առանձնահատկություններով (բարձր ճակատ, ստվար հոնքեր, քունքային ոսկրի ելունի առկայություն, ծոծրակային ելունի բացակայություն, գանգի ներփքված հիմք, ծնոտային ելունի առկայություն ստորին ծնոտի ոսկրի վրա, կինոդոնտային արմատային ատամներ, հարթեցված կրծքավանդակ, որպես կանոն համեմատաբար ավելի երկար վերջույթներ) և գլխուղեղի մասերի համամասնություններով (կտուցանման ճակատային բաժին նեանդերտալների մոտ, ուռուցիկ՝ մարդ բանականի)։ Ներկայումս տարվում են նեանդերտալների գենոմի ապակոդավորման աշխատանքներ, որոնք թույլ են տալիս խորացնել այս երկու տեսակների բնույթի տարբերությունների մասին պատկերացումները։ 20-րդ դարի երկրորդ կեսին մի շարք հետազոտողներ առաջարկեցին նեանդերտալներին համարել մարդ բանականի ենթատեսակ՝ H. sapiens - H. sapiens neanderthalensis: Դրա համար հիմք են հանդիսացել նեանդերտալների ֆիզիկական կերպարի, կենսակերպի, ինտելեկտուալ ունակությունների և մշակույթի հետազոտությունները։ Բացի այդ նեանդերտալներին հաճախ դիտել են իբրև ժամանակակից մարդու նախնի։ Սակայն, մարդկանց և նեանդերտալների միտոքոնդրիալ ԴՆԹ-ի համեմատությունը թույլ է տալիս ենթադրել, որ նրանց էվոլյուցիոն շղթաների բաժանումը տեղի է ունեցել մոտ 500 հազար տարի առաջ։ Նման ժամանակագրությունը համատեղելի չէ նեանդերտալներից ժամանակակից մարկանց ծագման մասին վարկածի հետ, քանի որ ժամանակակից մարդկանց էվոլյուցիոն շղթան առանձնացել է առավելագույնը 200 հազար տարի առաջ։ Ներկայումս հակված են համարելու, որ պոլեանթրոպոլոգների մեծամասնությունը Homo ցեղի առանձին տեսակ են՝ H. neanderthalensis: 2005 թվականին հետազոտվել են մնացորդներ, որոնց տարիքը կազմում է շուրջ 195 հազար տարի։ Նկարագրված մնացորդների անատոմիական տարբերությունները դրդել են հետազոտողներին առանձնացնել նոր տեսակ՝ Homo sapiens idaltu («ավագ»)։
Ծագում
ԴՆԹ-ի հաջորդականության համեմատությունը ցույց է տվել, որ ներկա ապրող տեսակներից մարդուն ամենամոտն են հանդիսանում շիմպանզեների 2 տեսակ (սովորական և բոնոբո)։ Փիլիսոփայածագումնաբանական շղթան, որի հետ է կապված ժամանակակից մարդու (Homo sapiens) ծագումը, առանձնացել է մյուս հոմինիդներից 6-7 միլիոն տարի առաջ (միոցենում)։ Այս շղթայի մյուս ներակայացուցիչները (գլխավորապես ավստրալոպիտեկները և Homo ցեղի մի շարք տեսակներ) ներկա ժամանակներում չեն պահպանվել։ Homo sapiens-ի համեմատաբար վստահորեն սահմանված ամենամոտ նախնին եղել է Homo erectus-ը։ Homo heidelbergensis-ը հանդիսանում է է Homo erectus-ի անմիջական հետևորդը և նեանդերտալների նախնին, սակայն, ամենայն հավանականությամբ, ժամանակակից մարդու նախնին չէ և հանդիսանում է հարակից էվոլյուցիոն շղթայի ներկայացուցիչ։ Ժամանակակից տեսությունների մեծամասնությունը մարդ բանականի ծագումը կապում է Աֆրիկայի հետ, այն դեպքում, երբ Homo heidelbergensis-ը ծագել է Եվրոպայում։ Մարդու առաջացումը կապված է եղել անատոմիական և ֆիզիոլոգիական մի շարք էական փոփոխությունների հետ, այդ թվում՝
ԴՆԹ-ի պոլիմորֆոզների համեմատությունը և մնացորդների տարիքի որոշումը թույլ են տալիս եզրակացնել, որ կին մարդ բանականը («Միտոքոնդրիալ Եվա»-կանանց խումբ, ովքեր ունեն նույնատիպ միտոքոնդրիալ ԴՆԹ, այն դեպքում, երբ տեսակի տարածվածությունը կազմում է 10-20 հազ.) առաջացել է շուրջ 200 հազար տարի առաջ (Y-քրոմոսոմային Ադամը հայտնվել է ավելի ուշ)։ 2009 թվականին Փենսիլվանիայի համալսարանի մի խումբ գիտնականներ՝ Սառա Տիշկոֆֆի գլխավորությամբ, Science ամսագրում հրատարակեցին աֆրիկյան ազգերի գենետիկական բազմազանության համալիր հետազոտության արդյուքները։ Նրանք հաստատեցին, որ ամենահին ճյուղը, որում առավել քիչ են եղել խառնուրդները, ինչպես և նախկինում ենթադրվում էր, հանդիսանում է այն գենետիկական խումբը, որին պատկանում են բուշմենները և կոյսանսական լեզվով խոսող այլ ժողովուրդներ։ Ամենայն հավանականությամբ, հենց նրանք էլ հանդիսանում են այն ճյուղը, որն առավել մոտ է ժամանակակից մարդկության ընդհանուր նախնիներին։ Շուրջ 74 հազար տարի առաջ ոչ մեծ թվով մարդիկ (մոտ 2000), ովքեր կրել են շատ հզոր՝ ենթադրաբար Ինդոնեզիայում ժայթքած Տոբա հրաբխի հետևանքները (մոտ 20-30 տարի աշխարհում տիրել է ատոմային ձմեռ), դարձել են Աֆրիկայում ժամանակակից մարդու նախնիները։ Կարելի է ենթադրել, որ 40-60 հազար տարի առաջ մարդիկ գաղթել են Ասիա և այնտեղից ել Եվրոպա (40 հազար տարի), Ավստրալիա և Ամերիկա (15-35 հազար տարի)։
Դրա հետ մեկտեղ մարդաբանական առանձնահատկությունների՝ զարգացած գիտակցության, ինտելեկտուալ ունակությունների և խոսքի զարգացումը բարդ են հետազոտության համար, քանի որ դրանց փոփոխությունները հնարավոր չէ անմիջապես բխեցնել հոմինիդների մնացուկներից և նրանց կենսագործունեության հետքերից։ Թվարկված ունակությունների զարգացման ուսումնասիրության համար գիտնականներրը ինտեգրում են տարբեր գիտությունների տվյալները, այդ թվում ֆիզիկական և մշակութային անթրոպոլոգիայի, կենդանիների հոգեբանության, էթիկայի մասին գիտության, նյարդաֆիզիոլոգիայի և գենետիկայի։
Այն հարցերը, թե ինչպես են զարգացել վերոնշյալ ունակությունները (խոսք, կրոն, մշակույթ), և որն է եղել նրանց դերը մարդ բանականի հասարակական բարդ կազմավորման և մշակույթի առաջացման գործում, մինչ օրս հանդիսանում են գիտական քննարկումների առարկա։
Անթրոպոգենոզի գերակշիռ տեսություններին զուգահեռ գոյություն ունեն նաև բազմաթիվ համեմատաբար քիչ հայտնի, չստուգված վարկածներ մարդու ծագման վերաբերյալ (նույնիսկ բացահայտ ֆանտաստիկ)։ Օրինակ՝ մեր տեսակի հարավամերիկյան ծագման մասին վարկածները կամ տեսույթունները, որոնք դիտարկում են մարդուն իբրև կետանման կամ չղջիկանման կաթնասունների հետնորդ, կամ նույնիսկ այլմոլորակային էակների։ Առաջ են քաշվել նաև «հետադարձ էվոլյուցիայի» մասին ենթադրություններ, համաձայն որոնց կապիկները հանդիսանում են մարդու դեգրադացիայի արդյունք։ Այլընտրանքային հիպոթեզների մեծամասնությունը հանդիսանում են ոչ ֆորմալ գիտությունների սեփականությունը և իրական գիտությունը ժխտում է դրանք։
Մարդու ծագման առասպելաբանություն, կրոն և փիլիսոփայություն
Շատ կրոնների տեսանկյունից մարդկային էության բնական (էվոլյուցիոն) առաջացման բոլոր ասպեկտների վերաբերյալ հարցի առաջքաշումը ընդունելի չէ, քանի որ նման մոտեցումը հակասում է մարդու աստվածային ծագման տեսակետներին։ Որոշ կրոններում ժխտվում է մարդու ֆիզիոլոգիական բնույթի էվոլյուցիոն կապը կենդանական աշխարհի հետ (կրեացիոնիզմ)։ Առասպելների և պատմությունների մեծամասնության մեջ ողջ մարդկային ցեղը սերվում է նախածնողների զույգից՝ առաջին մարդկանցից, որոնք դարձել են մնացածների մայրն ու հայրը՝ Որոշ առասպելներում աստվածները միանգամից ստեղծում են մի ողջ ազգ։ Հինդուիզմում, ինչպես նաև հունական առասպելաբանության մեջ մարդկային ցեղն առաջացել է մի քանի անգամ։ Փիլիսոփայության և մշակույթի մեջ «մարդ» հասկացությունը անցնում է երկար ճանապարհ՝ բնության մասնիկից մինչև անհատականություն։
Անատոմիա
Մարդու անատոմիական կառուցվածքը նույնական է այլ պրիմատների կառուցվածքի հետ։ Առավել բացահայտ արտաքին տարբերություններ են հանդիսանում կմախքի ոսկրերի չափերի համամասնությունը, գլխուղեղի ծավալը և մաշկի մազածածկույթը։
Արտաքին տեսք
Գլուխը մեծ է։ Վերին վերջույթների վրա կան 5 երկար ճկուն մատներ, որոնցից մեկը փոքր-ինչ թերաճ է մյուսներից, իսկ ստորինների վրա՝ 5 կարճ մատներ, որոնք օգնում են պահպանել հավասարակշռությունը քայլելիս։
Նորմաներ
Տղամարդկանց միջին քաշը կազմում է 70-80 կգ, կանանցը՝ 50-65 կգ՝ չնայած հանդիպում են նաև խոշոր մարդիկ (որոշները մինչև 500-600 կգ)։ Տղամարդու միջին հասակը 175 սմ է։ Կանանց միջին հասակը 170 սմ է։ Մարդու միջին հասակը փոխվել է ժամանակի ընթացքում։ Այսպես, միջին դարերում մարդիկ ավելի կարճահասակ էին, ինչը նկատելի է այդ ժամանակի ասպետական զրահագուստից։
Ախտաբանություն
Մարդու մարմնի չափերը կարող են փոփոխվել տարբեր հիվանդությունների ազդեցությամբ։ Աճի հորմոնի գերարտադրության դեպքում (հիպոֆիզի ուռուցք) զարգանում է գիգանտիզմ։ Օրինակ՝ մարդու հավաստիորեն արձանագրված առավելագույն հասակը 272 սմ է (Ռոբերտ Ուոդլոու)։ Եվ հակառակը՝ հորմոնների թերարտադրությունը մանկական հասակում կարող է հանգեցնել գաճաճության։
Մարդու օրգանային համակարգ
Սիրտ-անոթային համակարգ /Անոթներ, Սիրտ/ - Ավշային համակարգ – Մարսողական համակարգ – Էնդոկրինային համակարգ – Իմմունային համակարգ – Զգայական համակարգ /Սոմատոսենսորային համակարգ, Տեսողական համակարգ, Հոտառական համակարգ, Լսողական համակարգ, Համային զգայական համակարգ/ - Ծածկութային համակարգ –Նյարդային համակարգ /Կենտրոնական, Ծայրամասային/ - Հենաշարժային համակարգ /Ոսկորային համակարգ, Մկանային համակարգ/ - Միզասեռական համակարգ /Բազմացման համակարգ, Միզամուղային համակարգ/ - Շնչառական համակարգ
Բազմացման համակարգ
Կենդանիների համեմատությամբ՝ մարդու վերարտադրողական ֆունկցիան և սեռական կյանքն ունեն մի շարք առանձնահատկություններ։ Սեռական հասունությունը սկսվում է 11-16 տարեկանում։ Ի տարբերություն կաթնասունների մեծամասնության, որոնց վերարտադրողական ունակությունը սահմանափակվում է որոշակի ժամանակահատվածով, կանանց հատուկ է մենստրուալ ցիկլը, որը տևում է շուրջ 28 օր, ինչի շնորհիվ նրանք ունակ են մայրանալու ամբողջ տարվա ընթացքում։ Հղիությունը կարող է սկսվել դաշտանային ցիկլի որոշակի պահին (օվուլյացիա), սակայն արտաքնապես կնոջ պատրաստության ոչ մի նշան չի արտացոլվում։ Բացի այդ, ի տարբերություն մյուս կաթնասունների, կանայք նույնիսկ այդ շրջանում կարող են սեռական կյանք վարել։ Այնուամենայնիվ, վերարտարողական ֆունկցիան սահմանափակված է տարիքով՝ կանայք կորցնում են բազմանալու ունակությունը միջինը 40-50 տարեկանում (կլիմաքսի առաջացման հետևանքով)։
Սեռական դիմորֆիզմ
Սեռական դիմորֆիզմը արտահայտվում է կանանց համեմատությամբ տղամարդկանց կաթնագեղձերի ռուդիմենտալ զարգացմամբ և կանանց համեմատաբար լայն կոնքերով։ Բացի այդ, չափահաս տղամարդկանց բնորոշ է դեմքի և մարմնի մազածածկույթի ինտենսիվություն։
Ուղղաքայլություն
Մարդիկ ժամանակակից կաթնասուններից միակն են, որոնք քայլում են երկու վերջույթների վրա։ Որոշ կապիկներ ևս ընդունակ են ուղիղ քայլելու, սակայն միայն կարճ ժամանակ։ Չնայած՝ որոշ լեմուրներ (սիֆակներ) ցատկում են երկու վերջույթների վրա։
Մազածածկույթ
Մարդու մարմինը սովորաբար պատված է նոսր մազածածկույթով, բացառությամբ գլխի շրջանի, աճուկի, թևատակի և թևերի ու ոտքերի՝ հատկապես տղամարդկանց։ Վզի, դեմքի (բեղ և մորուք), կրծքի և երբեմն մեջքի մազածածկույթը բնորոշ է տղամարդկանց։ Այլ հոմինիդների նման՝ մազածածկույթը չունի ենթամազածածկույթ, այսինքն՝ չի հանդիսանում մորթի։ Ծերության ժամանակ մարդկանց մազերը ճերմակում են։
Մաշկի պիգմենտացիա
Մարդու մաշկը ունակ է ենթարկվելու պիգմենտացիայի՝ արևի ճառագայթների ներքո այն մգանում է, այսինքն՝ առաջանում է արևայրուք։ Այս առանձնահատկությունը հատկապես բնորոշ է եվրոպոիդ և մոնղոլոիդ ռասաներին։ Բացի այդ արևի ճառագայթների ազդեցությամբ մարդու մաշկում արտադրվում է վիտամին D:
Ուղեղ
Կենդանիների շարքում մարդն ունի ամենազարգացած ուղեղը։ Շատ կենդանիների համեմատությամբ նրա ուղեղի զանգվածը մարմնի զանգվածում ավելի մեծ է, իսկ ուղեղի բացարձակ զանգվածը ավելի մեծ է միայն փղերի մոտ։ Մարդու մոտ լավ է զարգացած ուղեղի աջ կիսագուդը, որն էլ հնարավորություն է տալիս նրան քայլել երկու որքերի վրա, սակայն թույլ է զարգացած ձախ կիսագունդը։
Գենոմ
2006 թ-ին հայտնաբերվել է, որ մարդու գենոմում առկա են գեների 212 պատճեններ՝ MGC8902, որոնք շիմպանզեների գենոմի (37 պատճեն), մկների և առնետների գենոմի (մեկական պատճեն) համեմատ բավականին շատ են։ MGC8902 արգելափակում է » DUF1220 սպիտակուցին, որի ֆունկցիան հայտնի չէ, սակայն սահմանվել է, որ այդ սպիտակուցը առկա է գլխուղեղի նեյրոններում։
Կյանքի տևողություն
Մարդու կյանքի տևողությունը կախված է մի շարք գործոններից և զարգացած երկրներում կազմում է միջինը 79 տարի։ 2006 թ-ի վիճակագրական տվյալների համաձայն Հայաստանում տղամարդկանց համար միջինը կազմում է 70 տարի, կանանց համար՝ 76: Կյանքի ամենաերկար տևողությունը, որը պաշտոնապես արձանագրված է, կազմում է 122 տարի և 164 օր, որը եղել է ֆրանսուհի Ժաննա Կալմանը՝ 1997 թ-ին։
Վարքագիծ
Մարդը հանդիսանում է բարդ կազմավորված սոցիալական էակ։ Նրա վարքագիծը կախված է ինչպես կենսաբանական, այնպես էլ բազմաթիվ ոչ կենսաբանական գործոններից՝ հանրային մշակույթ, պետական օրենքներ, անձնական բարոյական համոզմունքներ, աշխարհայացք և կրոնական հայացքներ, սակայն այդ գործոնների ազդեցության աստիճանը տարբեր է առանձին անհատների և պոպուլյացիաների համար։ Մարդու վարքագիծն ուսումնասիրում է հոգեբանությունը։
Մարդկային հանրության առանձնահատկությունն է հանդիսանում կրթական զարգացման մակարդակը, որը բավարար է սերունդից սերունդ ինֆորմացիայի հաջորդաբար. փոխանցման ճանապարհով կուտակված փորձի պահպանման համար։ Հայտնի է, որ որոշ կենդանիներ ևս կարող են փոխանակել իրենց հմտությունները, սակայն նոր փորձի փոխանցման շղթաները շատ կարճ են, և փորձը հաճախ կորում է դեռևս այն ձեռք բերող սերնդի շրջանակներում։ Օրինակ՝ կան տվյալներ, որ ծուղակների հետ փոխազդեցության մեջ մտած գայլերը հաջորդ անգամ դրանց հանդիպելիս սովորեցնում են իրենց ուղեկիցներին ճանաչել և խուսապել թակարդներից, սակայն երբևէ չի նկատվել նման փորձի փոխանցում ձագերին։
Ենթադրվում է, որ արդյունավետ կրթությունը և գիտելիքների կուտակումը հնարավոր է դարձել շնորհիվ նյարդային համակարգի երկու բաժինների զարգացման, որի արդյունքը եղել է ինֆորմացիայի փոխանակման արագացումը և նոր հասկացությունների ընկալման հեշտացումը։ Այն իր հերթին թույլ տվեց հեշտորեն ձևավորել փորձը բավականին ամբողջական և հեշտ մեկնաբանվող բնութագրի, խուսափելով ուսուցման առավել ռեսուրսատար մեթոդներից։ Արժե նշել, որ մարդու նախնիներին բարեկամ և նրանց հետ համեմատելի նեանդերտալները նույնպես տիրապետում էին խոսքին, բայց ավելի դանդաղ, և ենթադրաբար, պակաս ճկուն։ Էվոլյուցիայի համատեքստում մարդուն կենդանիներից առանձնացնում է շրջակա միջավայրի հետ փոխազդեցության որակապես նոր բնույթը. բացի փոփոխվող արտաքին գործոններին պասիվ հարմարվողականությանը, մարդն ակտիվորեն ազդում է դրանց վրա՝ բարձրացնելով միջավայրի հարմարավետությունը՝ սեփական պահանջմունքներին համապատասխան։
Ոչ գենետիկական կրթության գերակայությունը գենետիկականի նկատմամբ և շրջակա միջավայրը ճանաչելու մարդուն մշտապես բնորոշ մղումը ի վերջո հանգեցրին նրա գիտելիքների ծավալի աստիճանական մեծացմանը, որն էլ հնարավորություն տվեց խոսելու մարդու՝ զարգացման որակապես նոր մակարդակի անցման մասին, որի շրջանակներում մտավոր գործունեության արդյունքներն ավելի քննադատական են, քան նախկինում առաջնային դեր խաղացող գենետիկական գործընթացների արդյունքները։ Մարդուն բնորոշ է բնազդներից անկախ գործելու, իր գործողությունների արդյուքները կանխատեսելու և պլաններ կազմելու, սեփական գործունեությունը մոդելավորելու ու «դիտորդի աչքերով» իր վարքագիծը վերլուծելու ընդունակությունը։ Որոշ պրիմատներ ևս ունեն իրենց արարքների հետևանքների կանխատեսման ունակություն, սակայն մարդու համեմատությամբ թույլ է զարգացած։
Մարդուն բնորոշ է բարդ ձեռք բերված պահանջմունքների ակտիվ ձևավորումը, որը պրակտիկորեն չի նկատվել այլ կենդանիների մոտ։ Ձեռքբերովի պահանջմունքների ձևավավորման ընդունակությունը հնարավորություն է տալիս բարձրացնել հանրության կայունությունը՝ բոլոր անհատներին «ընդհանուր ընդունված» բարոյականության ներարկման միջոցով։ Որոշակի հանգամանքներում մարդկային գիտակցությունը կարող է ավելի ուժեղ գտնվել, քան բնազդները, նույնիսկ ինքնապահպանման բնազդը։ Դրա վառ օրինակ է ինքնասպանությունը։ Մեկ այլ օրինակ է այն դեպքը, երբ մարդիկ չամուսնանալու երդում են տալիս՝ ինչպես կուսակրոնները. նրանք կարող են երկար ժամանակ զսպել բազմացման բնազդը։
Հետաքրքիր փաստեր
1. Մարդու մարմնի միակ մասը, որտեղ չկա արյան շրջանառություն, աչքի եղջերաթաղանթն է։ Թթվածինն այն ստանում է անմիջապես օդից։
2. Մինչև 7 ամսական դառնալը երեխան կարող է շնչել և կուլ տալ կերակուրը միաժամանակ։
3. Մարդու գանգը բաղկացած է 29 տարբեր ոսկորներից։
4. Փռշտոցի պահին մի ակնթարթ կանգ են առնում օրգանիզմի բոլոր ֆունկցիաները, նույնիսկ սրտի աշխատանքը։ Այդ ժամանակ անհնար է նաև բաց պահել աչքերը։
5. Ամեն տարի աշխարհում 2 հազար մարդ է մահանում՝ աջլիկներին հարմարեցված զանազան մեխանիզմների պատճառով։
6. Մինչ դուք ավարտեք այս նախադասության ընթերցումը, ձեր մարմնում կմահանա 50 հազար բջիջ, և դրանք կփոխարինվեն նորով։
7. Մոր որովայնում երեխայի մատնահետքերը ձևավորվում են արդեն 3-րդ ամսում։
8. Կնոջ սիրտն ավելի արագ է բաբախում, քան տղամարդունը։
9. Մարդու արյունատար անոթների ընդհանուր երկարությունը հասնում է մոտ 100 հազար կիլոմետրի։
10. Գարնանը շնչառության ռիթմը մեկ երրորդով ավելի է, քան աշնանը։
11. Մարդու մարմնի ջերմության 80%-ը տարածվում է գլխից։
12. Ծարավի զգացողությունն առաջանում է, երբ օրգանիզմում ջուրը պակասում է մարմնի քաշի մեկ տոկոսի չափով։ Երբ կորուստն անցնում է 5%-ից, կարող է գլխապտույտ առաջանալ, իսկ 10%-ի կորուստը, հնարավոր է, մահվան հանգեցնի։
13. Չորսամյա երեխան միջինում օրական արտասանում է 12 հազար բառ և տալիս 100 հարց։ Մինչդեռ հասուն մարդն օրական արտասանում է 4 800 բառ։
15. Մարդու մարնի միակ բաղադրիչը, որը չի կարող ինքնավերականգնվել, ատամն է։
16. Առողջ մարդուն անհրաժեշտ է միջինում 7 րոպե՝ քնելու մտնելու համար։
17. Ձախլիկները կազմում են Երկրի բնակչության ընդամենը 7%-ը։
18. Խնձորի և բանանի բույրը կարող է նիհարեցնել մարդուն։
19. Մարդու օրգանիզմում ապրող մանրէների ընդհանուր քաշը կազմում է 2 կիլոգրամ։
20. Օրգանիզմի կալցիումի 99%-ը տոկոսն ատամներում է։
21. Մարդու շուրթերը հարյուր անգամ ավելի զգայուն են, քան մատների ծայրերը։
22. Ատամի էմալն ամենաամուր հյուսվածքն է, որ ստեղծում է մարդու օրգանիզմը։
23. Եթե հավաքենք մարդու մարմնի ամբողջ երկաթը, դրանից կարող ենք ստանալ միայն փոքրիկ պտուտակ ժամացույցի համար։
25. Կյանքի ընթացքում մարդու մաշկը փոխվում է 100 անգամ։
26. Օրական մեկ տուփ ծխախոտ օգտագործող մարդու օրգանիզմը մեկ տարում ինքնուրույն կարող է ազատվել միայն կես գդալ խեժից։
27. Մատների եղունգներն աճում են 4 անգամ ավելի արագ, քան ոտքերինը։
28. Կապուտաչյա մարդիկ ավելի զգայուն են ցավի նկատմամբ, քան մյուսները։
29. Նյարդային ազդակները մարդու օրգանիզմում տեղաշարժվում են 90 մետր վայրկյանում արագությամբ։
30. Մեկ վայրկյանում մարդու գլխուղեղում տեղի է ունենում 100 հազար քիմիական ռեակցիա։
31.	Մարդու յուրաքանչյուր մատը ամբողջ կյանքի ընթացքում ծալվում է մոտավորապես 25 միլիոն անգամ։
32.	Չափահաս մարդու օրգանիզմում նյարդերի երկարությունը կազմում է մոտավորապես 75 կմ
33. Հին Հունաստանում մարդիկ միջինում ապրում էին 29 տարի, Եվրոպայում 16-րդ դարում՝ 21, 17-րդ դարում՝ 26, 18-րդ դարում՝ 34, 20-րդ դարի սկզբներին՝ մոտավորապես 50, կեսերին՝ 60, իսկ վերջում շուրջ 70 տարի։ Սակայն այդ տվայլների համադրման ժամանակ անհրաժեշտ է հաշվի առնել մանկամահացության գործոնը, որը զգալի նվազել է վերջին 100 տարիների ընթացքում։
34.	Վազքի ժամանակ մարդու առավելագույն արագությունը պոկման պահին կազմում է 48,678 կմ/ժ
35.Մարդը կենդանական աշխարհի միակ ներկայացուցիչն է, ով կարողանում է գծել ուղիղ գծեր, գրել և կարդալ։
Մարդկային քաղաքակրթության պատմություն
Մարդկային քաղաքակրթության անօտարելի բաղկացուցիչները ծագել են տարբեր դարաշրջաններում։ Նրանց մի մասը ի հայտ են եկել Homo sapiens-ի ծագումից առաջ։ Այսօր առավել հին են հանդիսանում Օլդովայի /Տանզանիայի/ կիրճում հայտնաբերված գործիքները, որոնք ունեն 2.6 միլիոն տարվա հնություն։ Հնագիտական պեղումները ցույց են տալիս, որ հոմինիդները օգտագործել են կրակը առնվազն 1.5-1.6 և 1 միլիոն տարի առաջ։ Մշակույթի համեմատաբար վաղ օրինակներին են հանդիսանում ռուբիլոն՝ զարդարված ծովային ոզնու քարե մնացուկներով։ Այն ունի շուրջ 200 հազար տարվա հնություն։ Որոշ հետազոտողներ մշակույթի հնագույն նմուշ են համարում հղկված գետաքարը, որը գտնվել է Իսրայելում։ Այդ քարը, հնարավոր է, իրենից ներկայացնում է կնոջ պատկեր, որն ունի շուրջ 230-330 հազար տարվա հնություն։ Մարդկանց կամ նրանց նախնիների լեզվի և խոսքի առաջացման ժամանակաշրջանի վերաբերյալ կարող են միայն մոտավոր ենթադրություններ արվել՝ հիմնվելով անուղղակի հնագիտական կամ անատոմիական տվյալների վրա։ Մարդու ուղեղի հատվածների զարգացումը, որոնք կապված են խոսքի կանոնակարգման հետ տեղակայված է Homo habilis-ի գանգի մեջ, որը շուրջ 2 միլիոն տարեկան է։ Նյութական մշակույթի զարգացման մեջ առանձնացնում են մի քանի հնագիտական մշակույթներ, որոնք միմյանցից տարբերվում են նյութերի տիպով և նրանց ստեղծման տեխնոլոգիաներով. Առաջին մարդիկ զբաղվել են որսորդությամբ և հավաքչությամբ, ինչով էլ պայմանավորված էր նրանց քոչվոր կյանքը։ Մոտավորապես մ.թ.ա. 10 հազար տարի առաջ մարդկանց կենսակերպի մեջ տեղի ունեցան նշանակալի փոփոխություններ՝ կապված գյուղատնտեսության յուրացման հետ, որն էլ ստացավ «Նեոլիտիկ »կամ« գյուղատնտեսական հեղափոխություն» անվանումը։ Գյուղատնտեսությունը նպաստում էր առաջին բնակավայրերի ստեղծմանն ու բնակեցմանը։ Այն «ծնեց» նաև առևտուրը, որն իր հերթին նպաստեց հասարակության վերաբնակեցմանը։ Գյուղատնտեսական տեխնոլոգիաների զարգացման և բնակչության թվաքանակի ավելացման հետ է կապված Հնագույն աշխարհի քաղաքակրթության առաջացումը։ Մարդկության պատմությունը ընդունված է բաժանել փուլերի։ Նման փուլերի տարանջատման տարածված օրինակներից մեկը ունի հետևյալ տեսքը.
Երկրի բնակչություն
2011 թվականի հոկտեմբերի 31-ի դրությամբ աշխարհի բնակչության թիվը կազմեց 7 միլիարդ մարդ։ Մեր թվարկության սկզբում Երկրի վրա արդեն իսկ կար 230 միլիոն, մեր թվարկության առաջին հազարամյակի վերջում՝ 275 միլիոն, 1800 թ. ՝ 1 միլիարդ, 1900 թ.՝ 1.6 մլրդ, 1960 թ.՝ 3 մլրդ., 1993 թ.՝ 5.5 միլիարդ մարդ, 1999 թվականի հոկտեմբերի 9-ին Երկրի բնակչության թիվը հասավ 6 միլիարդի, 2003 թվական՝ 6.3 մլրդ., 2006 թվական՝ 6.5 մլրդ, իսկ 2050 թվականին, կանխատեսումների համաձայն, կլինի 9.5 միլիարդ մարդ։ Մինչև 1970-ական թվականները աշխարհի բնակչության թիվը աճում էր հիպերբոլական օրենքով, ներկայումս նկատվում է Երկրի բնակչության թվաքանակի աճի պրոգրեսիվ դանդաղեցում։
The New Classic
«The New Classic», ավստրալիացի երգչուհի Իգի Ազալիայի դեբյուտային ստուդիական ալբոմն է։ Այն թողարկվել է 2014 թվականի ապրիլի 21-ին Virgin EMI Records և Island Records լեյբլների կողմից ։ Ալբոմի թողարկման ծրագրերի մասին Իգին առաջին անգամ խոսել է 2011 թվականի դեկտեմբերին, սակայն ալբոմի թողարկումը տարբեր պատճառներով բազմաթիվ անգամներ հետաձգվել է։ Ալբոմի 5 սինգլներն են՝ «Work»-ը, «Bounce»-ը, «Change Your Life»-ը, «Fancy»-ն և «Black Widow»-ն։
Մարդ բանական
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Մարդ Կատեգորիա:Մարդաբանություն
(1009) Սիրենե
(1009) Սիրենե (Sirene), աստերոիդ Մարսի ուղեծիրը հատող աստերոիդների խմբում։ Հայտնաբերվել է 1923 թվականի հոկտեմբերի 31-ին Կառլ Ռեյնմուտի կողմից Հայդելբերգում ։ Անվանվել է առասպելական սիրենների անունով։
Թվային ֆոտոխցիկ
Թվային ֆոտոխցիկ (Digital Camera) ֆոտոխցիկ, որում օպտիկական պատկերի տպման համար լուսազգայուն նյութի փոխարեն օգտագործվում է կիսահաղորդիչ ֆոտոմատրից և թվային հիշողության սարք։ Անալոգային ազդանշանը մատրիցից ԱԹՓ-ի (անալոգաթվային փոխարկիչ) միջոցով փոխակերպվում է թվային կոդի և փոխանցվում է պահեստավորման սարքի կամ մեկ այլ արտաքին սարքի մեջ։
(1009) Սիրենե
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,622523 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 1,424 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,821 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1551,23 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,232073 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 15,78° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1923 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Կառլ Ռեյնմուտի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Մարսի ուղեծիրը հատող աստերոիդներ
Թվային ֆոտոխցիկ
Պատմություն
Առաջին փորձնական թվային ֆոտոխցիկը արտադրել է 1975 թվականին Eastman Kodak ընկերության ինժեներ Սթիվեն Սասունը։ Նրանում օգտագործված մատրիցն ուներ 0,01 մեգափիքսել թույլտվություն։ Թվային ֆոտոխցիկների հայտնվելուն նախորդել են վիդեոխցիկները,որոնք իրենցից ներկայացնում էին տեսախցիկ հարմարեցված անշարժ պատկերների անալոգային ձայնագրման համար  տեսախցիկի կամ տեսասկավառակի վրա։ Առաջին վիդեոֆոտոապարատի նախատիպը՝ Sony Mavica, ներկայացվել էր 1981 թվականին։ Սպառողական մակարդակի առաջին թվային ֆոտոխցիկը 1988 թվականին դարձավ  «Fuji DS-1P»-ը, որը  ձայնագրման համար օգտագործում էր SRAM շարժական քարտը։ Նույն թվականին  Kodak-ը ստեղծեց առաջին հայելային ֆոտոապարատը՝ «Electro-Optic Camera»-ն հիմնված փոքրալուսանկարչական Canon New F-1-ի վրա։
Թվային ֆոտոխցիկ սարքավորում
Լուսանկարչության զարգացումը հանգեցրեց նրան, որ մշակվեցին որոշ չափանիշներ միջերեսի, լուսանկարչի, ու իր կողմից օգտագործվող ֆոտոտեխնիկայի միջև։ Արդյունքում ստացվեց, որ թվային ֆոտոխցիկները հիմնականում իրենց արտաքին ու ներքին օգտագործման տվյալներով  նման են ժապավենային ֆոտոտեխնիկային։ Տարբերությունը ֆիքսացիայի տեխնոլոգիայի և դրան հետևող պատկերի մշակման մեջ է։
Թվային ֆոտոխցիկի հիմնական տարրերը
Ցանկացած ֆոտո- և տեսախցիկի հիմնական տարրը մատրիցն է։ Ստացված պատկերի որակը հիմնականում կախված է մատրիցի և օբյեկտիվի որակից։
Մատրիցը (երբեմն այն անվանում են սենսոր) իրենից ներկայացնում է կիսահաղորդիչ թիթեղ, որը բաղկացած է լուսազգայուն տարրերից, շատ դեպքերում խմբավորված տողերով ու սյուներով։
Թվային ֆոտոխցիկի օբյեկտիվը առանձնապես չի տարբերվում սովորական ֆոտոխցիկների օբյեկտիվներից։ Սենսորի փոքր չափերի պատճառով թվային ֆոտոխցիկների օբյեկտիվները (բացի հայելային ֆոտոխցիկներից, որ օգտագործում են նույն օբյեկտիվը) իրենց չափսերով ավելի փոքր են։ Թվային ֆոտոխցիկի օբյեկտիվները կառուցված են այնպես, որ լույսի ճառագայթները օբյեկտիվից մատրիցի վրա ընկնեն զուգահեռ հոսքով։
Շնորհիվ 35 մմ ժապավենի չափերի փոքրացմանը, սիրողական մակարդակի ֆոտոխցիկներում հնարավոր դարձավ օպտիկական սխեմաների օգտագործումը, ինչը նախկինում վերաբերում էր միայն թանկարժեք ապարատներին։
Ֆոտոխցիկի տարր է, որը ցույց է տալիս հետագա նկարի սահմանները և որոշ դեպքերում նկարահաման հստակությունն ու պարամետրերը։ Շուկայական թվային ֆոտոխցիկներում որպես դիտան օգտագործում LCD էկրանը (հայելայինում LiveView ռեժիմով և կոմպակտ ֆոտոխցիկներում) և տարբեր էլեկտրոնային ու օպտիկական տիպի դիտաններ։
Թվային ֆոտոխցիկներում մշակիչը կատարում է հետևյալ ֆունկցիաները՝
Հիշողության քարտը տեղեկատվության կրիչ է, որն ապահովում է մեծ ծավալով տվյալների, այդ թվում նաև թվային ֆոտոխցիկով ստացված պատկերների երկարաժամկետ պահպանումը։ Սկզբնական շրջանի թվային ֆոտոխցիկներում օգտագործվում էին տեղեկատվության այլ կրիչներ ևս, այդ թվում նաև փոքր կոշտ սկավառակներ, ճկուն սկավառակներ, ձայնագրված օպտիկական և մագնիսաօպտիկական սկավառակներ, մինչև ժապավենակոճեր։
Արտաքին միջերես, որ միանում է համակարգչին, ունենում են համարյա բոլոր թվային ֆոտոխցիկները։ Այսօր դրանցից ամենատարածվածը համարվում է USB-ն։ Ինչպես նաև օգտագործվում են հատուկ տիպերի միակցիչներ՝ հեռուստացույցին կամ տպիչին միանալու համար։ Հայտնվել են անլար միջերեսով առաջին ֆոտոխցիկների մոդելներ։
Կատեգորիա:Օպտիկական սարքեր Կատեգորիա:Ամերիկյան հայտնագործություններ
Շուշիի ազատագրում
Շուշիի ազատագրում (հայտնի է նաև Հարսանիք լեռներում ռազմագործողություն, Շուշիի գրավում անվանումներով), Արցախյան պատերազմի մաս կազմող ռազմական գործողություն, որը տեղի է ունեցել 1992 թվականի մայիսի 8-ից 9-ը Արցախի Հանրապետության Շուշիի շրջանի (համաձայն ադրբեջանական տեսակետի՝ Ադրբեջանի Հանրապետության Շուշիի շրջանի) Շուշի քաղաքում և բնակավայրի մատույցներում և իրականացվել է հայկական զինված ուժերի, այդ թվում՝ կամավորական ջոկատների կողմից։
Շուշիի կոտորածներ 1920
1920 թվականի մարտի 22-ից 26-ն ընկած ժամանակահատվածում տեղի ունեցավ Շուշի քաղաքի հայ ազգաբնակչության կոտորած, տեղահանություն, գույքի և անձնական ունեցվածքի ոչնչացում և թալան, որն իրականացվեց Թուրքիայի Հանրապետության բանակի, նրա կողմից աջակցություն ստացող Արցախում բնակվող թուրքերի (թաթարների) և քրդական առանձին խմբավորումների կողմից։ Հայ ազգաբնակչության նկատմամբ իրականացված ջարդերի հետևանքով Արցախի հայերի քաղաքական, տնտեսական, մշակութային կենտրոնը հայաթափվեց և ոչնչացվեց, ավելի քան 20.000 հայ սպանվեց, մյուսները տեղահան արվեցին։
Ստեփանակերտի և հարակից հայկական բնակավայրերի ռմբակոծում
Ինքնապաշտպանության ուժերի 1991 թվականի վերջին և 1992 թվականի սկզբին հայկական զինված ստորաբաժանումների հաջող գործողությունները, մի շարք ադրբեջանական կրակակետերի ճնշումը, Խոջալու բնակավայրի ազատագրումն ու օդանավակայանի բացումը ստեղծեցին տնտեսական, ռազմական և բարոյահոգեբանական նախադրյալներ Շուշիի ազատագրումը նախապատրաստելու համար։
Առանձին ռազմական գործողություններ
Առանձնահատուկ նշանակություն է ունեցել 1992 թվականի հունվարի 25-26-ին Քարինտակի ինքնապաշտպանությունը, երբ փոքրաթիվ հայկական զինուժին հաջողվել է ետ մղել ադրբեջանական բազմաքանակ ուժերի հարձակումը, ոչնչացնել Շուշիից արտագրոհի ելած հակառակորդի ավելի քան 8 տասնյակ զինվորների։
Այդ հարձակումից հետո շարունակվել են Ստեփանակերտի ու շրջակա հայկական բնակավայրերի հրթիռահրետակոծությունները։ Մեկ շաբաթվա ընթացքում Շուշիից ադրբեջանական զինուժը արձակվել է շուրջ 1000 արկ, որից 800-ը՝ ռեակտիվ, ինչի հետևանքով զոհվել են 20 խաղաղ բնակիչ։ 1992 թվականի ապրիլի 27-ի դրությամբ Շուշիում, որտեղից դուրս էր բերվել ամբողջ խաղաղ բնակչությունը, կենտրոնացվել էր մեծ քանակությամբ ռազմական տեխնիկա և զինամթերք։
Հարսանիք լեռներում ռազմագործողություն
Ռազմագործողության ընդհանուր հրամանատար է նշանակվում Արկադի Տեր-Թադևոսյանը, ով առավել հայտնի է Կոմանդոս անունով։ Ի սկզբանե նախատեսվում էր ռազմագործողությունը սկսել 1992 թվականի մայիսի 5–ին, սակայն այդ օրը տեղացած առատ ձյան պատճառով հայկական զինված ուժերի հրամանատարությունը այն հետաձգեց ։
Ռազմաճակատի ընդհանուր գիծը մոտավորապես 40 կիլոմետր էր և ընդգրկում էր չորս հարվածային ուղղություն։ Հյուսիսային ուղղության հրամանատար նշանակվեց Վալերի Չիթչյանը, Շոշի ուղղության հրամանատար՝ Արկադի Կարապետյանը, Հարավային (Բերձորի) ուղղության՝ Սամվել Բաբայանը, Ջանհասան–Քյոսալար ուղղության հրամանատար՝ Սեյրան Օհանյանը ։
Շուրջ 300 զինվորից կազմված պահեստային ստորաբաժանման հրամանատար էր նշանակվել Յուրա Հովհաննիսյանը ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի ռազմական գործողություններ Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմ Կատեգորիա:1992 հակամարտություններ Կատեգորիա:Շուշի
Շվանիձորի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Սյունիքի մարզ)
Այս հոդվածը ներկայացնում է Սյունիքի մարզի Շվանիձոր գյուղի պատմության և մշակույթի հուշարձանների ցանկը, որը 2002 թ․ հաստատվել է Հայաստանի կառավարության կողմից ։ Ցանկում ներառված է ընդամենը 26 հուշարձան (18 միավոր)։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի հուշարձանների ցանկեր
Բորիս Պաստեռնակ
Բորիս Պաստեռնակ (Борис Пастернак, ), ռուս պոետ, գրող, գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (1958)։ Պաստեռնակի ստեղծագործությանը բնորոշ է բանաստեղծական բարձր կուլտուրան։ Նրա քնարերգությունը բնության հավերժական գաղտնիքների բանաստեղծական բացահայտումն է, իսկ ամբողջ ստեղծագործական ուղին համապատասխանում է ամեն ինչի «բուն էությանը» հասնելու իր իսկ բանաձևին։
Կյանքը և ստեղծագործությունները
Ծնվել է 1890 թվականի փետրվարի 10-ին Մոսկվայում՝ նկարիչ Լեոնիդ Պաստեռնակի և դաշնակահարուհի Ռոզալիա Կաուֆմանի ընտանիքում։
1901 թվականի օգոստոսին ընդունվել է գիմնազիա՝ ավարտելով այն 1908 թվականի մայիսին ոսկե մեդալով։ Նույն թվականի օգոստոսին ընդունվել է Մոսկվայի համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետ։ 1909 թվականի մայիսին տեղափոխվել է պատմափիլիսոփայական ֆակուլտետի փիլիսոփայության բաժին։ 1912 թվականի մայիսից օգոստոս ամիսներին եղել է Գերմանիայում։ Ամառային կրթաշրջանը անց է կացրել Մարբուրգի համալսարանի փիլիսոփայական ֆակուլտետում՝ ուսումնասիրելով նեոկանտականության մարբուրգյան դպրոցի փիլիսոփաներին։ Սովորել է պրոֆեսոր Հերման Կոհենի մոտ։ 1912 թվականի օգոստոսին երկու շաբաթով մեկնել է Իտալիա։ 1913 թվականի մայիսին ավարտել է համալսարանը՝ ստանալով Մոսկվայի համալսարանի փիլիսոփայության թեկնածուի գիտական աստիճան։ Եղել է «Ցենտրիֆուգա» գրական խմբի անդամ։ 1913 թվականի դեկտեմբերին հրատարակել է «Երկվորյակը ամպերում» վերնագրով բանաստեղծությունների առաջին գիրքը։ 1917 թվականին հրատարակվել է «Պատնեշների վրայով», ապա՝ «Քույր իմ` կյանք» (1922), «Թեմա և վարիացիաներ» (1923), բանաստեղծությունների ժողովածուները։
1920-ական թվականներին գրում է «Վսեմ հիվանդություն» (1924), «Ինը հարյուր հինգ թվական» (1925-1926) և «Լեյտենանտ Շմիդտ» (1926-1927) պոեմները։
1931 թվականին լույս է տեսնում ավստրիացի բանաստեղծ Ռայներ Մարիա Ռիլկեի հիշատակին նվիրված «Պահպանագիր» ինքնակենսագրական վիպակը։
Պաստեռնակը թարգմանել է Վ. Շեքսպիրի պիեսները, Յո. Վ. Գյոթեի «Ֆաուստ»-ը, Հ. Սաքսի, Պ. Շելիի, Ջ. Քիթսի, Պ. Վեռլենի, Շ. Պետեֆիի բանաստեղծություններից։
1930-ական թվականներից սկսած թարգմանել է վրաց բանաստեղծների (Ն. Բարաթաշվիլի, Ա. Ծերեթելի, Գ. Լեոնիձե, Տ. Տաբիձե, Ս. Չիքովանի, Պ. Յաշվիլի) գործերը։ Հայ բանաստեղծներից թարգմանել է Եղիշե Չարենցի, Ավետիք Իսահակյանի, Աշոտ Գրաշու ստեղծագործություններից։
1945 թվականի վերջից սկսում է գրել «Դոկտոր Ժիվագո» վեպը։ 1958 թվականի հոկտեմբերի 23-ին Պաստեռնակին շնորհվում է գրականության Նոբելյան մրցանակ ՝ «Ժամանակակից քնարական պոեզիայում նշանակալի ձեռքբերումների, ինչպես նաև ռուսական հզոր էպիկական ավանդույթները շարունակելու համար»։ Պաստեռնակը, սակայն, Խորհրդային Միության կառավարության ճնշման տակ հրաժարվում է մրցանակից։
1957 թվականի նոյեմբերին Միլանում իտալերեն թարգմանությամբ առաջին անգամ հրատարակվում է Պաստեռնակի «Դոկտոր Ժիվագո» վեպը։
1960 թվականի մայիսի 30-ին մահանում է Պերեդելկինոյում։
Պաստեռնակի ստեղծագործությունները հայերեն թարգմանությամբ
Պաստեռնակի բանաստեղծությունները և «Դոկտոր Ժիվագո» վեպը թարգմանվել են հայերեն ։ Պաստեռնակի ստեղծագործությունները հայերեն հնչել են Գևորգ Էմինի, Վահագն Կարենցի թարգմանությամբ։ 1985 թվականին «Սովետական գրող» հրատարակչությունը լույս ընծայեց ռուս բանաստեղծի ժողովածուն։ Ավելի ուշ հայերենով լույս տեսավ «Դոկտոր Ժիվագո» վեպը՝ Սուրեն Խաչատրյանի թարգմանությամբ (Եր., «Սովետական գրող», 1990 թ.)։
Հայերենով նրա գործերի վերջին թարգմանությունը լույս է տեսել 2010 թվականին, «Նաիրի» հրատարակչությունում՝ բանաստեղծ Հրաչյա Թամրազյանի թարգմանությամբ։ 200 էջանոց ժողովածուն ընդգրկում է Պաստեռնակի ստեղծագործական տարբեր շրջանների բանաստեղծություններ, որոնք զետեղված են 9 բաժիններում՝ խորագրված ըստ համապատասխան գրքերի՝ «Արգելքներն ի վեր» (1914-1916), «Կյանք՝ իմ քույր» (1917), «Թեմաներ և վարիացիաներ» (1916-1922), «Երկրորդ ծնունդ» (1930-1931), «Վաղորդյան գնացքներով» (1936-1944), չափածո գործեր՝ «Դոկտոր Ժիվագո» վեպից (1946-1953), «Երբ օրն է բացվում» (1956-1959)։ Ստեղծագործական վաղ շրջանից (1912-1914) ընտրված է չորս, ևս 2 տասնյակ բանաստեղծություն տարբեր տարիների գրվածքներից (1916-1957) ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ռուս բանաստեղծներ Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետի շրջանավարտներ Կատեգորիա:20-րդ դարի տղամարդ գրողներ Կատեգորիա:20-րդ դարի վիպասաններ Կատեգորիա:20-րդ դարի թարգմանիչներ Կատեգորիա:Պերեդելկինոյի գերեզմանատանը թաղվածներ Կատեգորիա:Խորհրդային տղամարդ գրողներ Կատեգորիա:Խորհրդային բանաստեղծներ Կատեգորիա:Խորհրդային թարգմանիչներ Կատեգորիա:Քաղցկեղից մահացածներ Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Ռուսաստանի հրեաներ Կատեգորիա:Հրեա նոբելյան մրցանակակիրներ Կատեգորիա:Ռուս նոբելյան մրցանակակիրներ Կատեգորիա:Թոքի քաղցկեղից մահացածներ Կատեգորիա:Խորհրդային վիպասաններ Կատեգորիա:Հրեա բանաստեղծներ Կատեգորիա:Խորհրդային պատմվածքագիրներ Կատեգորիա:Մոդեռնիստ գրողներ Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Ֆրանկֆուրտի ազգային ժողով
ՖրանկՖուրտի ազգային ժողով (Frankfurter Nationalversammlung), ՖրանկՖուրտի պառլամենտ, համագերմանական ազգային ժողով։ Հրավիրվել է 1848-1849 թվականների հեղափոոխության ժամանակ երկիրը միավորելու և սահմանադրություն մշակելու նպատակով։ Բացվել է 1848 թվականի մայիսի 18-ին Մայնի ՖրանկՖուրտում։ Լիբերալ-բուրժուական մեծամասնության տատանման, ինչպես նաև մանրբուրժուական ձախ թևի անհետևողականության պատճառով ժողովն ի վիճակի չեղավ լուծելու հեղափոխության հիմնական հարցը՝ երկրի միավորում։
Միայն 1849 թվականի մարտին, երբ հետադիմությունն արդեն հաղթանակել էր Պրուսիայում և Ավստրալիայում, ՖրանկՖուրտի ազգային ժողովը ավարտել է կիսավարտ սահմանադրության մշակումը։ Ըստ այդ սահմանադրության գերմանական պետությունները կազմելու էին միապետական ֆեդերացիա։ Սակայն ՖրանկՖուրտի ազգային ժողովը չկարողացավ իրագործել սահմանադրությունը։
Շուտով Ավստրալիայի և Պրուսիայի կառավարությունները ՖրանկՖուրտից ետ են կանչել իրենց պատգամավորներին։ Այնուհետև ժողովից հեռացել են գերմանական մյուս պետությունների լիբերալ պատգամավորները։ Մանրբուրժուական ձախ թևի պատգամավորները նիստերը տեղափոխել են Շտուտգարտ, սակայն 1849 թվականի հունիսի 18-ին Վյուրտեմբերգի կառավարության զորքերը ցրել են ժողովը։
Ֆրանկֆուրտի խորհրդարանի կուսակցությունները.
Կատեգորիա:Պրուսիա Կատեգորիա:Գերմանիայի պետական կառուցվածք
Ռադիո Հայ
[[Պատկեր:Ռադիոհայցանց.png|link=link=Special:FilePath/Ամենահայկական.png|alt=|մինի|Radio Hay network Ռադիո Հայ, հայկական ռադիոկայան է։ [[1996]] թ. հիմնադրվել և Հայաստանի լսարանին է ներկայացվել իր բացառապես հայկական երաժշտական բովանդակությամբ «Ռադիո Հայ» ռադիոկայանը, և արդեն 20 տարուց ավել է հետևողականորեն և անընդմեջ եթեր է տալիս հայ կատարողների բարձրորակ երաժշտություն և բացառապես հայերենով հեռարձակվող հրապարակախոսական և տեղեկատվական նյութեր։ Սկզբնական փուլում ռադիոկայանը հեռարձակվում էր միայն Երևանում 104.1 հաճախականությամբ։
Նկարիչ-մուլտիպլիկատոր
Նկարիչ-մուլտիպլիկատոր, մուլտիպլիկատոր, անիմատոր, մուլտիպլիկացիոն կինոյի նկարիչ։ Ներկայումս նկարիչ-մուլտիպլիկտորներն աշխատում են տարբեր ասպարեզներում՝ կինո, հեռուստատեսություն, վիդեոխաղեր, համացանց։ Անիամացիայի ստեղծման համար օգտագործվում են տարբեր տեխնոլոգիաներ, ներառյալ նկարված մուլտիպլիկացիա, տիկնիկային մուլտիպլիկացիա և եռաչափ անիմացիա։ Այս առանձնահատկություններն առաջ են քաշում նկարիչ-մուլտիպլիկատորների մասնագիտական բազմաթիվ ուղղվածություններ։
Ռադիո Հայ
Սակայն խմբագրության հիմնադրման առաջին օրվանից նրա գլխավոր նպատակն էր հեռարձակվել ոչ միայն Երևանում, այլ նաև Հայաստանի բոլոր մարզերում։
«Ռադիո Հայ» ռադիոհեռարձակման ցանցի ձևավորման համար կարևոր նախապայմաններ էին դիտարկվում հետևյալ հանգամանքները.
• լսարանի հետաքրքրությունը հայկական երաժշտության և հայ մշակույթի նկատմամբ
Նկարիչ-մուլտիպլիկատոր
Նկարված ֆիլմի նկարիչ-մուլտիպլիկատորը (նկարիչ-կենդանացնող, նկարիչ-անիմատոր), դա նկարչի մասնագիտություն է, որի պարտականությունները կայանում են շարժման փուլերի համար կարևոր նկարներ ստեղծելը։ Նկարիչ-մուլտիպլիկատորը ստեղծում է (կենդանացնում է) կերպարի շարժումները՝ դասավորելով դրանք ըստ տեսարանների դասավորության։
Փուլային նկարիչ
Փուլային նկարչությունը մասնագիտություն է՝ մուլտիպլիկացիայի շրջանակներում, որը կապված է շարժման փուլերի համար նկարների ստեծման և դրանց ճիշտ հերթականությամբ դասավորման հետ։ Փուլերը ստեղծելուց, փուլային նկարիչը պետք է հաշվի առնի շարժումների ճշտությունը, որը տրվում է նկարիչ-մուլտիպլիկատորի կողմից։ Փուլային նկարչությունը լինում է սևագրային և մաքրագրային ։
Կերպարների նկարիչ
Կերպարների նկարիչը (մուլտիպլիկացիա) ստեղծում է մուլտֆիլմի հերոսի եզակի տեսքը, որից հետո գալիս է մշակումը և անիմացիոն ֆիլմի ստեղծագործական ուղեկցումը։
Ռադիո Հայ
• Երևանի և մարզերի միջև գոյություն ունեցող տեղեկատվական և մշակութային անջրպետը, և միասնական տեղեկատվական և մշակութային դաշտի ձևավորման անհրաժեշտությունը։
Նկարիչ-մուլտիպլիկատոր
Կերպարների նկարիչ
Այս ամենն ներառում է մի քանի փուլ․ Կերպարների նկարիչը պետք է կարողանա նկարել, օգտագործել եռաչափ գրաֆիկա և տիկնիկային մուլտիպիկացիա։ Այս մասնագիտությունը բավականին մանրակրկիտ է, այդ պատճառով նկարիչը պետք է ունենա մեծ համբերություն, որպեսզի վերջացնի կերպարի տեսքը։
Ռադիո Հայ
2010 թ. «Ռադիո Հայ» ընկերությունը մասնակցեց Արցախում հեռարձակվելու արտոնագրման համար մրցույթին և, հաղթելով, այժմ հասանելի է գրեթե ողջ Արցախում 105.5 հաճախականությամբ։ Ներկայումս ռադիոկայանի հեռարձակման տարածքը ծածկում է Հայաստանի և Արցախի ռադիոլսարանի մեծ մասը։
Սփռման տարածք
Սփռման տարածքը՝ Հայաստան։ Հեռարձակման հաճախականությունները՝
Ռադիոծրագրեր
«Ռադիո Հայ» խմբագրությունը հիմնադրման պահից մինչ այսօր ներկայացնում է ընդհանուր ուղղվածության ռադիոծրագիր։
Նկարիչ-մուլտիպլիկատոր
Նկարիչ-բեմադրող
Նկարիչ-բեմադրողը համարվում է անիմացիոն ֆիլմի արտադրության գլխավոր նկարիչը։ Ռեժիսորի հետ միասին, նա որոշում է ապագա ստեղծագործության տեսողական ոճը, իրականացնում է ղեկավարումը և աշխատանքի հսկողությունը։
Ստեղծման փուլեր
Կախված կոնկրետ անիմացիոն ֆիլմի աշխատանքի չափից, նկարիչ-բեմադրողը կարող է անուղղակի մասնակցություն ունենալ երանգների, ռեժիսորի մաքրագրային շարժումների, կերպարների մշակման ստեղծմանը։
Ընդհանրացնող նկարիչ
Ընդհանրացնող նկարիչը նկարների հիման վրա ստեղծում է մաքրագրային շարժումներ (կոդային կադրեր), որոնք ստեղծվել են նկարիչ-անիմատորի կողմից։ Ընդհանրացնող նկարչի խնդիրն այն է, որ անիմացիան առանց խախտելու՝ հերոսին տա իր կերպարին համապատասխան առավելագույն նմանություն, որը մշակվել է կերպարների նկարչի կողմից։
Ռադիո Հայ
Ռադիոծրագրեր
Ներկայումս «Ռադիո Հայ» խմբագրության եթերացանկի հիմքում են նորությունների թողարկումները, տեղեկատվական և վերլուծական հաղորդումները, ինչպես նաև թեմատիկ ծրագրեր մշակույթի, պատմության, Հայաստանի սոցիալական և հանրային կյանքի վերաբերյալ, և իհարկե՝ ռադիոկայանի եթերի կորիզը կազմող բարձրորակ ազգային երաժշտություն։ 20 տարվա հեռարձակման ընթացքում հավաքվել է 12000-ի չափ կատարում, եթեր է տրամադրվել և ճանաչվելու հնարավորություն է տրվել ավելի քան 500 հայկական կատարողի։ Այս տարիների ընթացքում մեր հյուրերն են եղել մշակույթի, գիտության, քաղաքականության ոլորտներում աչքի ընկնող բազմաթիվ մարդիկ, ինչպե նաև սփյուռքի, Հայաստանում գործող միջազգային կազմակերպությունների ներկայացուցիչներ։