cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Եգիպտոսի պատմություն
Քաղաքակրթություն
Առաջին պետականությունները ծնունդ առան խոշոր բնակավայրերի` նոմերի հիմքի վրա ։ Կենսատարածքի և նյութական միջոցների ավելացման նպատակով նոմերը պատերազմում էին միմյանց դեմ։ Ք.ա. 33-րդ դարում նոմերը միավորվեցին և կազմավորվեցին երկու խոշոր թագավորություններ` Վերին և Ստորին Եգիպտոսները։
Այս երկու թագավորությունների մեջ պատերազմի ժամանակ հաղթեց վերին Եգիպտոսը, և կազմավորվեց առաջին համաեգիպտական պետությունը ։ Միացյալ Եգիպտոսի առաջին արքան Մենան էր, որը հիմք դրեց առաջին հարստությանը։ Եգիպտոսի պատմության այս ժամանակաշրջանը կոչվում է Վաղ թագավորություն :
Եգիպտոսի բնակչությունը
Հին եգիպտացիները, ի տարբերություն Միջագետքի բազմացեղ բնակչության, արդեն մ. ․թ․. ա․. 4-րդ հազարամյակում միասնական և համալեզու ժողովուրդ էին (պատկանել են սեմա-քամյան խմբի քամյան ճյուղին)։ Եղել են վայելչակազմ, թխամորթ, սևահեր ու սևաչ ։ Եգիպտական նկարիչները կանանց պատկերել են համեմատաբար բաց գույնի (հավանաբար կանայք խուսափել են արեգակի թխացնող ճառագայթներից)։ Եգպտոսի հիմնական էթնիկական զանգվածին հարավից խառնվել են քուշերը կամ նուբիացիները, որոնց հույներն անվանում էին եթովպացի։ Եգիպտացիներին ցեղակից քուշերը հետագայում խառնվելով նեգրերին՝ վերցրին նրանց մարդաբանական հատկանիշները ։ Արևմուտքից եգիպտացիներին խառնվել են լիբիացիները (սեմա-քամյան խմբի բերբերյան ճյուղ), որոնք ունեին բաց գույնի մորթ և կապույտ աչքեր։ Հյուսիս-արևելքից հաճախ Եգիպտոս են թափանցել ասիական ցեղեր ու ժողովուրդներ, որոնք էական ազդեցություն չեն ունեցել նրանց վրա։ Նեղոսի հովտում բնակվել են հին քարի (պալեոլիթ) դարաշրջանում ։
Բնակչության զբաղմունքը
Մ․. թ․. ա. ․ 10-6-րդ հազարամյակներում տոհմերն ու ցեղերն ապրել են թափառական կենցաղով, զբաղվել հավաքչությամբ, որսորդությամբ, ձկնորսությամբ ; Նոր քարի (նեոլիթ) և պղնձաքարի (էնեոլիթ) դարաշրջաններում (մ․թ․ա․ 5-4-րդ հազարամյակներ) Եգիպտոսի բնակիչներն անցել են նստակեցության, զբաղվել գլխավորապես երկրագործությամբ և անասնապահությամբ ։
Բնակչության զարգացման հետևանքները
Արտադրողական ուժերի զարգացման հետևանքով աստիճանաբար քայքայվել են տոհմատիրական կարգերը, և ձևավորվել վաղ դասակարգային հարաբերություններ ։ Անազատ աշխատանքի օգտագործումը նպաստել է համայնքի հասարակական շերտավորմանը և տոհմական ավագանու առանձնացմանը։ Տոհմա-ցեղային առաջնորդները հետզհետե վերածվել են արքայիկների։ Եգիպտոսում գոյացել են բազմաթիվ մանր պետական միավորումներ, որոնք միասնական պետության ստեղծումից հետո վերածվել են նահանգների (եգիպտերեն՝ սեպատներ, հունարեն՝ նոմեր) ։ Նրանց միջև համառ պայքար է ընթացել հարստություն, իսկ ավելի ուշ՝ նաև Եգիպտոսում գերիշխանություն ձեռք բերելու համար։
Թագավորությունների միավորումը
Մ․թ․ա․ 4-րդ հազարամյակի մոտ կեսին Եգիպտոսում կազմավորվել է երկու թագավորություն, հյուսիսում՝ Ստորին Եգիպտոս՝ Բուտո կենտրոնով, հարավում՝ Վերին Եգիպտոս՝ Տերակոնպոլիս կենտրոնով։ Մ․թ․ա․ մոտ 3000 թվականին հարավի թագավոր Մենեսը գրավել է Ստորին Եգիպտեսը և հիմնել առաջին միասնական դինաստիան՝ Աբիդոս մայրաքաղաքով ։ Նա կառուցել է «Սպիտակ պարիսպ» (հունարեն՝ Մեմփիս) բերդը, որը մ․թ․ա․ 28-րդ դարում դարձել է Եգիպտոսի մայրաքաղաքը։ Եգիպտոսի առաջին միավորումով սկսվում է դինաստիաների դարաշրջանը։ Այնուհետև եգիպտացի տարեգիրներն ու պատմիչները ժամանակը հաշվել են ըստ փարավոնների գահակալման տարիների։ Եգիպտացի քուրմ պատմիչ Մանեթոնի (մ․թ․ա․ 4-րդ դարի վերջ - 3-րդ սկիզբ) վկայությամբ, մինչև Եգիպտոսի Աքեմենյան երկրորդ նվաճումը (մ․ թ․ ա․ 341), իշխել է 30 դինաստիա ։
Եգիպտոսի պատմության բաժանումը
Ընդունված է Եգիպտոսի պատմության հետևյալ պայմանական բաժանումը․
Վաղ թագավորությունը
Վաղ թագավորությունն ընդգրկում է առաջին երկու դինաստիաների կառավարման ժամանակաշրջանը։ Այն երբեմն կոչում են Թինիթյան ժամանակաշրջան (Թինիթ նահանգի անունով, որտեղից սերել Էմենես փարավոնը) ։ Այս ժամանակաշրջանում համապետական հսկողություն է սահմանվել հասարակական աշխատանքների վրա, ընդլայնվել և կատարելագործվել է ոռոգման ցանցը, զարգացել են անասնապահությունը, երկրագործությունը, այգեգործությունը, արհեստները, փոխանակային առևտուրը։ Ձևավորվել է պետական արքունիքը, այն սպասարկող գրագիր աստիճանավորների ենթախավը։ Պետականորեն հաստատվել են նահանգները (նոմեր) և նահանգապետները (նոմարքոսներ)։ Փարավոնները պարբերաբար կողոպտչական արշավանքներ են ձեռնարկել հարևան երկրների դեմ ։
Հին թագավորություն
Վաղ թագավորության ավարտին Եգիպտոսում իշխանության եկավ III հարստությունը, որով սկսվում է Հին թագավորության դարաշրջանը (Ք.ա. XXVIII-XXIII դարերում): Առաջին փարավոն Ջոսերը իրականացրեց վարչաքաղաքական բարեփոխում` իշխանությունից հեռացնելով նոմերում ժառանգաբար իշխող տեղական ազնվականության ներկայացուցիչներին ։ Վերջիններս փոխարինվեցին նշանակովի պաշտոնյաներով, որոնք հնազանդ էին արքային (հուն.` նոմարքոսներ)։ Ձևավորվեց կառավարման կուռ համակարգ։
Փարավոնի իշխանությունը հայտարարվեց աստվածատուր, իսկ փարավոնը` մարդ-աստված։ Արքայական իշխանության դերն ընդգծելու նպատակով փարավոնների դամբարանները սկսեցին կառուցել ավելի մեծ և ճոխ ։
Հին թագավորությունն իր հզորության բարձրակետին հասավ IV հարստության օրոք։ Եգիպտացիները սկսեցին արշավանքներ ձեռնարկել հարևան երկրների դեմ` դեպի հարավ` Նուբիա, դեպի արևմուտք` Լիբիա, և հյուսիս-արևելք` Սինայի թերակղզի և Պաղեստին ։
IV հարստությանը հաջորդած նոր արքայատոհմը երկրում սկսված ճգնաժամի պայմաններում մեծ զիջումներ էր անում նոմային ազնվականությանն ու քրմությանը։ Արդյունքում արքայական իշխանությունը թուլանում էր ։ Երկրում փաստացի իշխանությունն անցավ նոմարքոսների ու բարձրաստիճան քրմության ձեռքը։ Երկիրը տրոհվեց մի քանի տասնյակ ինքնուրույն իշխանությունների։
Հին թագավորությունն ընդգրկում է 3-6-րդ դինաստիաների կառավարման ժամանակաշրջանը։ 3-րդ դինաստիայի հիմնադիրը համարվում է Ջոսեր փարավոնը, որը Եգիպտոսի մայրաքաղաքը դարձրեց Մեմփիսը (վերին և Ստորին Եգիպտոսների միջև) ։ Հին թագավորության ժամանակ ավելի են կենտրոնացել երկիրն ու պետական իշխանությունը։ Ստեղծվել է արքունի մշտական բանակ։ Աստվածացվել է փարավոնը, որին անվանել են Բարի աստված, Ռա աստծո (Արևի) որդի։ Փարավոնի անսահմանափակ իշխանությունը ծառայել է տիրող խավերի՝ ստրկատեր ավագանու և քրմության շահերին ։ Երկրի մշակովի հողերն անվանապես համարվել են փարավոնի անձնական սեփականություն, դրանք նա բաժանել է ստրկատեր ավագանուն և իր գերդաստանի մարդկանց։ Հանքերը պատկանել են փարավոնին։ Բնակչությունից գանձվող հարկերը հաճախ ծախսվել են ոչ թե պետական, այլ փարավոնի անձնական կարիքների վրա։ Դժվար էր նաև սահմանագիծ դնել հասարակական պարտադիր աշխատանքի, որից կախված էր երկրի բարեկեցությունը (ջրանցք բացելը, ամբարտակ կառուցելը), և այն պարտույթների միջև, որոնց կատարումից օգտվում էր միայն փարավոնն ինքը (պալատների և հատկապես թագավորական դամբարանների կառուցումը)։ Ըստ Հերոդոտոսի՝ Քեոփս փարավոնի բուրգը կառուցվել է 30 տարում, աշխատանքներին մասնակցել է 100 հազար մարդ։ Այդ ամենը, ի վերջո, համընդհանուր դժգոհություն է առաջացրել Եգիպտոսում, աշխուժացել են նոմերի անջատական ձգտումները, թուլացել է կենտրոնական իշխանությունը։ 6-րդ դինաստիայի փարավոնները վարել են զիջողական քաղաքականություն․ մի շարք քաղաքներ ազատվել են հարկերից ու պարտույթներից, փարավոնի նվիրաբերումներով բավականաչափ հարստացել են քրմական տաճարները ։
Եգիպտոսի առաջին կազմալուծում
Եգիպտոսի առաջին կազմալուծումը սկսվել է մ.թ.ա. 23-րդ դարից, երբ երկիրը տրոհվել է մի քանի թշնամական պետությունների։ 8-րդ դինաստիան, որի գահանիստն էր Մեմփիսը, չի կարողացել գլխավորել երկրի վերամիավորման համար պայքարը։ Այնուհետև հզորացել են հյուսիսում՝ Հերակլեպոլիս 9-րդ ն 10-րդ դինաստիաներ), հարավում՝ Թեբայիս կամ Թեբե (11-րդ դինաստիա) քաղաքները։
Եգիպտոսի երկրորդ կազմալուծում
Եգիպտոսի երկրորդ կազմալուծումը սկսվել է 13-րդ դինաստիայի փարավոնների օրոք (մ․թ․ա․ 18-րդ դարի կես), երբ կրկին սրվել են ընդհանուր դժգոհություններն ու ապստամբական շարժումները։ Մ․թ․ա․ մոտ 1700 թվականին, օգտվելով Եգիպտոսիի ներքին թուլությունից, հյուկսոսների ցեղերը գրավել են այն։ Զանգվածաբար հաստատվելով Նեղոսի դելտայի հյուսիսարևելյան մասում՝ հյուկսոսները Եգիպտոսում հիմնել են 15-16-րդ դինաստիաները՝ Ավարիս մայրաքաղաքով։ Նրանք տիրել են շուրջ 110 տարի։ Թեբեում իրենց վասալական գոյությունը պահպանած եգիպտական 17-18-րդ դինաստիաների փարավոնները, հյուկսոսների դեմ կռվելով, ազատագրել են Եգիպտոսը։ Յահմոս I (Ամասիս) փարավոնը մ․թ․ա․ մոտ 1580 թվականին գրավել է Ավարիս քաղաքը, Եգիպտոսից արտաքսել հյուկսոսներին։
Նոր թագավորություն
Միջին թագավորությունից որոշ ժամանակ անց հիքսոսների դեմ պայքար սկսեցին Թեբեի շուրջ համախմբված նոմերը։ Ի վերջո` Թեբեի փարավոն Յահմոս I-ը (Ք.ա. մոտ 1540-1517 թվականներ) գրավեց Ավարիսը և վտարեց հիքսոսներին։ Այսպես սկսվեց Եգիպտոսի պատմության Նոր թագավորության դարաշրջանը։ Նոր թագավորության (18-20 դինաստիաներ) ժամանակաշրջանը բնութագրվում է Եգիպտոսի տնտեսական, քաղաքական ն մշակութային վերելքով։ Իշխող դասակարգի պահանջները (նոր շահույթներ, ստրուկներ) բավարարելու, նորանոր արշավանքներ ձեռնարկելու համար փարավոններն ընդարձակել ն վերակառուցել են բանակը, որը համալրվել է հիմնականում իշխող դասերի ներկայացուցիչներով։ Թութմոս I, Թութմոս III ն Ամենհոտեպ II փարավոնները Եգիպտոսին միացրել են Պաղեստինն ու Ասորիքը՝ մինչև Եփրատ գետը, և Քուշը՝ մինչև Նեղոսի 4-րդ սահանքը։ Առևտրական և դիվանագիտական աշխույժ հարաբերություններ են հաստատվել Միտանիի, Բաբելոնի ն Խեթական թագավորությունների հետ։ Փարավոնները ձեռնամուխ եղան բանակի վերակազմավորմանը։ Ստեղծվեցին մարտակառքերի ջոկատներ, զորքերը զինվեցին կատարելագործված զենքերով։ Բանակում աճեց վարձկան զորքերի թվաքանակը։ Այժմ Եգիպտոսն ուներ խոշոր բանակ, որը թույլ տվեց վարելու գործուն արտաքին քաղաքականություն։
Աննախադեպ հաջողություններ արձանագրվեցին Թութմոս III-ի հառավարման ժամանակ (Ք.ա. 1467-1413 թվականներ)։ Փարավոնը հյուսիսում հասավ մինչև Կարքեմիշ։ Թութմոս III-ի տերությունը հյուսիսից հարավ ձգվում էր մոտ 3200 կմ։
Փարավոնը ստեղծեց գաղութային վարչակազմ, որը պետք է իրագործեր նորանվաճ երկրների նկատմամբ տարվող քաղաքականությունը։ Թութմոսն առաջինն էր, ով նվաճվածների վրա սահմանեց հարկային և այլ պարտավորություններ։
Ք.ա. XIV դարում կարևոր իրադարձություններից էր փարավոն Էխնաթոնի կրոնական բարեփոխումը։ Փարավոնների կողմից տրվող նվիրատվությունների շնորհիվ երկրում մեծ ազդեցություն ձեռք բերեց Թեբեի հովանավոր աստված Ամոնի տաճարը։ Տաճարի քրմերը միջամտում էին նույնիսկ պետության աշխարհիկ գործերին։ Դա պատճառ էր դառնում փարավոնների և քրմության միջև տարաձայնությունների ու բախումների։ Իրավիճակը լարվեց Ամենհոտեպ IV-ի (Ք.ա. 1352-1336 թվականներ) հառավարման սկզբում։
Ուշ (Լիբիա-Սայիսյան և Պարսից) ժամանակաշրջան
Ուշ (Լիբիա-Սայիսյան և Պարսից) ժամանակաշրջան ի սկզբում աշխուժանում են նոմարքոսների անջատական միտումները։ Բանակում մեծանում է լիբիացի վարձկան զինվորների ազդեցությունը։ Մ․թ․ա․ X դարի կեսին նրանց հրամանատար Շեշենոկը գրավել է իշխանությունը և Բուբսատիս քաղաքում սկիզբ դրել Լիբիական (մ.թ.ա. XXII դար) դինաստիային։ Եգիպտոսի միասնականությունը վերականգնելու այս փարավոնների փորձերն ավարտվել են անհաջողությամբ։ Եգիպտոսը աստիճանաբար մասնատվել է, գրեթե բոլոր նոմարքոսները դարձել են անկախ արքայիկներ։ Տարածվել է պարտային ստրկությունը, հատկապես ազատ համայնական գյուղացիների ստրկացումը։ Այդ երևույթը, ի վերջո, այնպիսի չափերի է հասել, որ Բոկխորիս փարավոնը (մ․թ․ա․ VIII դար) հատուկ օրենքով արգելել է պարտքի դիմաց ազատ մարդկանց ստրկացումը։ Մ․թ․ա․ VIII-7VII դարերում անկախացած Քուշի թագավորները հաճախ են արշավել Եգիպտոս՝ հավակնելով իշխել Նեղոսի հովտում։ Եթովպական Նապատա պետության (մայրաքաղաքի անունով, 4-րդ սահանքում) թագավոր Պիանխին մ․թ․ա․ մոտ 740 թվականին արշավելով Եգիպտոս՝ ծանր կորուստներ է պատճառել նրա արքայիկներին։ Նրա հաջորդը՝ Շաբական, մ․թ․ա․ մոտ 720 թվականին նվաճել է Եգիպտոս և Թեբեում հիմնել Եթովպական (25-րդ) դինաստիան։ Եթովպական թագավորները գրել են եգիպտերեն, երկրպագել Ամոնին և եգիպտական մյուս կուռքերին՝ ամեն կերպ ընդգծելով իրենց «տեղացի լինելը»։ Մ․թ․ա․ 671 թվականին Եգիպտոսին տիրել է Ասորեստանը։ Մ․թ․ա․ 7-րդ դարում վերելք է ապրել Սայիս քաղաքը (Նեղոսի դելտայի արևմտյան մասում), որի կառավարիչ Պսամետիկոսը մ․թ.ա․ VII դարի կեսին անկախացել է, ամրապնդել տիրապետությունը Ստորին Եգիպտոսում, Թեբեից դուրս մղել եթովպացիներին և միավորել երկիրը՝ հիմնելով Սայիսյան (26-րդ) դինաստիան։ Պսամետիկոս I և նրա հաջորդները սերտ առևտրական հարաբերություններ են հաստատել հույների, փյունիկեցիների, հրեաների և այլ ժողովուրդների հետ։ Սայիսյան փարավոնների օրոք Նեղոսը ջրանցքով միացվել է Կարմիր ծովին, հիմնվել հունական գաղութ Նավրատիս քաղաքը։ Եգիպտոսի նոր հզորացումը կանխել է Աքեմենյան Կամբյուսես թագավորը, որը մ․թ․ա․ 525 թվականին գրավել է Եգիպտոսը և միացրել Աքեմենյան պետությանը։ Մ․թ․ա․ 404 թվականից Եգիպտոսը ժամանակավորապես անկախացել է, բայց մ․թ․ա․ 341 թվականից կրկին ենթարկվել է Աքեմենյաններին, իսկ մ․թ․ա․ 331 թվականից՝ Ալեքսանդր Մակեդոնացուն։
Հունա-հռոմեական ժամանակաշրջան
Հունա-հռոմեական ժամանակաշրջանում Եգիպտոսում տարածվել է հելլենիստական քաղաքակրթությունը։ Միջերկրականի ափին Ալեքսանդր Մակեդոնացու հիմնած Ալեքսանդրիա քաղաքը դարձել է հելլենիստական մշակույթի և առևտրի խոշոր կենտրոն։ Պտղոմեոսների օրոք (մ․թ․ա․ 305 - մ․թ․ա․ 30) Եգիպտոսում ստեղծվել են արհեստների ու առևտրի նոր կենտրոններ, հունական և եգիպտական մշակույթների միաձուլումից առաջացել է նոր և ավելի զարգացած մշակույթ։ Պտղոմեոսյան թագավորները փարավոնների օրինակով իրենց հռչակել են հողի գերագույն սեփականատեր, ծանր հարկեր ու պարտավորություններ դրել տեղի բնակչության վրա։ Մ․թ․ա․ 3-րդ դարի սկզբին Եգիպտոաը վերստին տիրել է արևելյան Միջերկրականի առափնյա երկրներին ու կղզիներին ։ Սակայն մ․թ․ա․ 2-րդ դարի սկզբին Սելևկյանների և Մակեդոնիայի դեմ պատերազմներում Եգիպտոսը կորցրել է նվաճած երկրները։ Մ․թ․ա․ 30-ին Հռոմը նվաճել է թուլացած Եգիպտոսը և դարձրել կայսրության պրովինցիա ։ Հռոմեական կայսրության բաժանումից (385) հետո Եգիպտոսը մնացել է Արևելյան Հռոմեական կայսրության (Բյուզանդիա) կազմում։ 619 թվականին Պարսից Խոսրով II թագավորը Եգիպտոաը նվաճել է թուլացած Բյուզանդիայից, 639-642 թվականներին Եգիպտոսը նվաճել են արաբները։
Պատմական աղբյուրները
Հին Եգիպտոսի մասին պատմող աղբյուրները կարելի է բաժանել երեք խմբերի․
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Եգիպտոսի պատմություն Կատեգորիա:Եգիպտոսի պատմություն ըստ ժամանակաշրջանի
Հանգույց (այլ կիրառումներ)
Հանգույց, կարող է վերաբերել՝
Միխայլո Միլովանովիչ
Միխայլո Միլովանովիչ (սերբերեն՝ Михаило Миловановић․ ), սերբ նկարիչ, քանդակագործ, գրող։ Համարվում է 20-րդ դարի առաջին կեսի սերբ մեծագույն նկարիչներից մեկը ։ Եղել է Սերբիայի նկարիչների ընկերակցության (Udruženja likovnih umetnika Srbije) հիմնադիրներից։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին, լինելով սերբական բանակի գերագույն հրամանատարության մարտանկարիչ, մասնակցել է ռազմական գործողությունների, ստեղծել վոյեվոդներ Ռադոմիր Պուտնիկի, Ժիվոյին Միշիչի, Պետար Բոյովիչի, Ստեպա Ստեպանովիչի, Սերբիայի թագավոր Պետար Առաջինի, ռեգենտ Ալեքսանդր Կարաջորջևիչի, գեներալ Պավլե Յուրիշիչ Շտուրմի դիմանկարները ։
Կենսագրություն
1905 թվականին Միխայլոն ընդունվել է Մյունխենի գեղարվեստի ակադեմիա, որտեղ աշակերտել է Լյուդվիգ ֆոն Հերտերիխին, անվանի դիմանկարիչ Հուգո ֆոն Հաբերմանին։ Ակադեմիան ավարտել է 1909 թվականին ։ Այնուհետև ուսումնառությունը շարունակել է Պրահայի գեղարվեստի ակադեմիայում, որտեղ ծանոթացել է իր մի քանի հայրենակիցների հետ ։
1912 թվականին վերադարձել է Սերբիա, և երբ սկսվել է բալկանյան առաջին պատերազմը, որպես կամավոր՝ միացել է սերբական բանակին, եղել առաջին գծում, նկարներ արել՝ իր մի քանի գործընկերների նման ։ 1915 թվականին մասնակցել է Ալբանիայով սերբական բանակի ծանր նահանջին։
Միխայլո Միլովանովիչը սպանվել է 1941 թվականի նոյեմբերի վերջերին Ուժիցեում, Իոսիպ Բրոզ Տիտոյի հրամանատարությամբ կռվող կոմունիստ պարտիզանների կողմից․ ենթադրվում է, որ վերջիններս նրան անգլիական լրտեսի տեղ էին դրել ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո և Հարավսլավիայում սոցիալիստական կարգերի օրոք նկարչի անունը մոռացության է մատնվել, այն տարիներին արվեստի ասպարեզի հեղինակությունները նրա բազմաթիվ ստեղծագործություններ վերագրել են մեկ այլ նկարչի՝ Միլան Միլովանովիչին ։
Ուժիցեի ազգային թանգարանում պահվում են Միխայլո Միլովանովիչի մի շարք աշխատանքներ և արխիվային փաստաթղթերի կրկնօրինակներ, որոնք նվիրվել են թանգարանին ։
Միլովանովիչն իր ուժերը փորձել է նաև քանդակագործության և գրականության ասպարեզներում․ նա ստեղծել է մի շարք հուշարձաններ, գրել է «Լենդինայի ջրաղացը» (Lendina vodenica) վեպը, որը լույս է տեսել հեղինակի մահից ավելի քան հիսուն տարի անց։
Պարգևներ
Միխայլո Միլովանովիչը պարգևատրվել էր ալբանական Հիշատակի շքանշանով, Սուրբ Սավայի թագավորական շքանշանով, Հարավսլավական թագի շքանշանով ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Սերբ նկարիչներ Կատեգորիա:Քանդակագործներ Կատեգորիա:Սերբ գրողներ Կատեգորիա:20-րդ դարի գրողներ Կատեգորիա:Վիպասաններ
Մոցարտկուգել
Մոցարտկուգել (Mozartkugel, «моцартовский шарик» - Մոցարտի շարիկներ), ավանդական կլոր շոկոլադե կոնֆետներ, մարցիպանե միջուկով, որն արտադրվել է Վոլֆգանգ Ամադեուս Մոցարտի մահից 100 տարի հետո՝ 1890 թվականին զալցբուրգյան հրուշակագործ Պաուլ Ֆյուրստի կողմից։
1884 թվականին հրուշակագործ Պաուլ Ֆյուրստը ժամանել է Զալցբուրգ և հիմնադրել սեփական հրուշակեղենի խանութ, որը գտնվում էր Բրեդգասսե 13 հասցեում։ 1890 թվականին նա առաջին անգամ ներկայացրեց մոցարտական կոնֆետները, որոնք հետագայում անվանվեցին մոցարտական գնդիկներ։ 1905 թվականին Մոցարտկուգելը ներկայացրել է Փարիզյան ցուցահանդեսին և նվաճել երեք ոսկե մեդալ։
Ըստ Ֆյուրստի բաղադրատոմսի՝ սկզբում գետնանուշի մարցիպանից, որը պատված է նուգայով, ստանում են գնդիկ, որը հետո կանգնեցնում են փայտիկի վրա, որպեսզի այն թաթախեն մուգ շոկոլադե գլազուրի մեջ։ Գնդիկով փայտիկը դրվում է ուղղահայաց, որպեսզի կոնֆետը սառի և ամրանա։ Դրանից հետո փայտիկը հանում են, և գնդիկի վրայի բացված անցքի մեջ լցնում են շոկոլադե գլազուրը։ Պատրաստե Մոցարտկուգելը փաթաթվում է արթածագույն թղթի մեջ։ Ըստ հրուշակագործի, այդ տեխնոլոգիայով տարեկան արտադրվում է մոտ 1,4 միլիոն մոցարտկուգել։
Բարալ
Բիշագաչ  (Барал), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Արխանգելսկի մարզում։ Գետաբերանը տեղակայված է Ուռալ գետի աջ ափին՝ 2398 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը 12 կմ է։
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը՝ հյուսիսային Դվինա գետն է, գետի ենթաավազանը Վիչեգդա և Վագա գետերն են։ Գետի գետային ավազանը Հյուսիսային Դվինան գետն է՝ մինչև հյուսիսային Դվինի միախառնման կետը։ Գետավազանը՝ Հյուսիսային Դվինա։
Տվյալներն ըստ ջրային ռեսուրսների ֆեդերատիվ տեսչության ․
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Մինչև 50 կմ երկարությամբ գետեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր
Գողերը (պատմվածք)
Գողերը՝ Անտոն Չեխովի պատմվածքը։ Պատմվածքը գրվել էր 1890 թվականին, առաջին անգամ հրապարակվել էր նույն թվականի ապրիլի 1-ին «Նոր ժամանակ» ամսագրի 5061֊րդ համարում՝ Անտոն Չեխով ստորագրությամբ։
Պատմություն
«Գողերը» պատմվածքը գրվել էր Անտոն Չեխովի կողմից դեպի Սախալին ճանապարհորդությանը պատրաստվելու ժամանակ՝ 1890 թվականի մարտի 15-ին և ուղարկվել էր «Նոր ժամանակ» ամսագիր, որտեղ տպագրվել էր «Черти» վերնագրով։ Հրատարակիչ Ալեքսեյ Սուվորինը Անտոն Չեխովին ուղղված նամակում արտահայտել էր իր կարծիքը պատմվածքի մասին ։ Չեխովը պատասխանել էր Սուվորինին՝ «Դուք ցանկանում եք, որպեսզի ես, ձիագողերին նկարագրելիս ասեի՝ ձիեր գողանալը չար արարք է։ Բայց չէ որ, դա առանց ինձ էլ հայտնի է։ Թող նրանց դատեն երդվյալ ատենակալները, իսկ իմ գործն է, միայն ցույց տալ, թե ինչպիսինն են նրանք։ Ես գրում եմ՝ դուք ձիագողերի հետ գործ ունեք, չէ որ գիտեք, որ նրանք ոչ թե աղքատ, այլ կուշտ մարդիկ են, որ նրանք պաշտամունքի մարդիկ են և, որ ձիագողությունը նրանց համար ոչ թե գողություն է, այլ կիրք»։
Պատմվածքի մեջ բնութագրվող Մերիկը կա նաև Անտոն Չեխովի մյուս պիեսներում ու պատմվածքներում՝ «Չհրատարակված պիես» կամ «Հայր չունեցող» (1879—1881 թվականներ), «Մեծ ճանապարհին» էտյուդում ։
Մարքսի հրատարակչությունում շարադրությունների հավաքման համար հեղինակը փոփոխության ենթարկեց պատմվածքը։ Չեխովը դուրս հանեց Մերիկի խաղը բալալայկայի վրա, Կալաշնիկովի երգելու կադրերը, կրճատեց Լյուբկայի ու Մերիկի պարեղանակի նկարագրությունը, դուրս հանեց Կալաշնիկովի անվեհեր ձիագողերի «ասպետական զրույցների» մասին պատմությունը։ Առաջին օրինակում պատմվածքը վերջանում էր հետևյալ արտահայտությամբ՝ «Եվ նրան սկսեց թվալ, որ երկնքում ոչ թե հրացոլք է, այլ Սիրո արյան վառ գույնը»։ Նոր տարբերակում պատմվածքը դրանով չէր վերջանում՝ խմբագրման վերջին պարբերությունում կարդացողի ուշադրությունը հոսանքափոխվում էր Երգունով անունով բուժակի վրա։ Ձիագողերի հետ գիշերային հանդիպումից հետո բուժակը հասկացավ իր «սովորական կյանքի» անիմաստությունը։ Պատմվածքում կային տարածքի հետ կապված նշաններ, որոնք գտնվում էին Տագանրոգի տակ։
Հրապարակում
Պատմվածքն առաջին անգամ տպագրվել էր 1890 թվականի ապրիլի 1-ին «Նոր ժամանակ» ամսագրի 5061-րդ համարում՝ Անտոն Չեխով ստորագրությամբ։
Պատմվածքը մտավ Անտոն Չեխովի շարադրանքների մեջ, որոնք հրատարակվել էին Մարքսի կողմից։
Սյուժե
Պատմվածքում բնութագրվում էին այն դեպքերը, որոնք կատարվում էին բուժակ Երգունովի հետ, ով մի անգամ վերադարձել էր Ռեպինա անունով վայրից, որտեղ նա գնացել էր հիվանդանոցի համար գնումներ կատարելու։ Ուղևորվելու համար բժիշկը նրան էր տվել իր ամենալավ ձին։
Վատ եղանակի պատճառով նա մնաց Անդրեյ Չիրիկովի տանը, ով սպանվել է ավելի շուտ։ Նրա տանը ապրում էին մի ծեր կինը և մի աղջիկ։ Տանը հայտնվել էին խաբեբան, ձիագող Կալաշնիկովը և ձիագող Մերիկը։ Զրույցի ժամանակ բուժակը պատմել էր իր ու իր աշխատանքի մասին։ Այնուհետև նրան հյուրասիրեցին, ինչպես հարկն է հարբեցրին, ինչից պատճառով նա կորցրեց իր ձին։ Նա վերադարձել էր գլխի ցավով և մտածեց՝ «Որ եթե նա դեռ չի դարձել գող, խաբեբա կամ էլ, անգամ ավազակ, ուրեմն միայն նրա համար, որ չի կարողանում կամ էլ դեռ չի հանդիպել հարմար առիթի»։
Մեկուկես տարի հետո բուժակը, ում ազատել էին հիվանդանոցից, պանդոկից քայլում էր Ռեպինով և տեսավ գեղեցիկ կարմիր կրակ։ Պարզվեց, որ դա Անդրեյ Չիրիկովի բակն էր այրվում։ Նա հիշեց, թե ինչ էր կատարվել նրա հետ մեկուկես տարի առաջ, և պատկերացրեց, թե ինչպես են այրվում պառավն ու Լյուբկան։ Տների հարուստ բնակիչներին նայելով, նա մտածեց «լավ կլիներ գիշերը սողոսկել նրա մոտ, ով հարուստ է»։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Գրական ստեղծագործություններ այբբենական կարգով Կատեգորիա:1887 պատմվածքներ
Լը Մաս դ’Ազիլ (կանտոն)
Լը Մաս դ’Ազիլ (Le Mas-d'Azil), կանտոն Ֆրանսիայում։ Գտնվում է Միջին Պիրենեյան մարզի Արյեժ դեպարտամենտում։ Մտնում է Պամե շրջանի կազմի մեջ։
Համայնքի INSEE կոդ՝ 0908։
Լը Մաս դ’Ազիլ կանտոնի մեջ հաշվվում է 14 կոմունա, որից գլխավորն է Լը Մաս դ’Ազիլը։
Բնակչություն
Կանտոնի բնակչությունը 2006 թվականին կազմում էր 4 099 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Արյեժ դեպարտամենտի կոմունաների բնակչությունը INSEE կայքում
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի համայնքներ
Թթվիճ դեղատու
Թթվիճ դեղատու, խուլեղինջազգիների ընտանիքին պատկանող դեղաբույս։
Նկարագրություն
20-60 սմ բարձրությամբ, պարզ քառանիստ ցողունով բազմամյա, մեղրատու խոտաբույս է։ Ունի կարճ և ամուր մազիկներով ծածկված ցողուն։ Սրտաձև և հաստ մազիկներով ծածկված հիմքային մասը աղեղնաեզր է, իսկ երկարավուն-ձվաձև տերևները՝ կոթունավոր։ Տերևներն արմատամերձ են։ Առաջացնելով հասկանմնան ծաղկաբույլեր՝ խոշոր հնգամդամ ծաղիկները աճում են ցողունի վերին մասի տերևանութներում։ 5 ուղիղ ատամիկներով զանգականման բաժակը խողովակաձև է։ Ունի երկշուրթ, մանուշակագույն պսակ և չորս երկուժ առէջներ։ Պտուղը կազմված է չորս ընկուզիկներից ։
Տարածվածություն
Աճում է նախալեռնային և ստորին լեռնային գոտիների թփուտներում, անտառներում և մարգագետիններում։ Հանդիպում է Լոռու և Տավուշի մարզերում ։
Նշանակություն
Բուժական նպատակներով օգտագործում են բույսի վերին մասը՝ ծաղկաբույլերով, ծաղկման սկզբնական շրջանում։ Թթվիճը պարունակում է դաբաղանյութեր, ալկալոիդներ, խոլին, եթերային յուղ, K և C վիտամիններ, սապոնիններ, ստերոիդներ և այլն։ Թարմ տերևներն օգտագործում են որպես վերքամոքիչ միջոց վերքերի և այրվածքների բուժման համար։ Սերմերում կուտակվում են ճարպային յուղեր ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Դեղաբույսեր Կատեգորիա:Շրթնածաղկավորներ Կատեգորիա:Մեղրատու բույսեր Կատեգորիա:Բազմամյա բույսեր Կատեգորիա:Խոտաբույսեր
Հանդ (այլ կիրառումներ)
Հանդ, կարող է վերաբերել՝
Հանդես (այլ կիրառումներ)
Հանդես, կարող է վերաբերել՝
Աբու-Սաիդ Բահատուր Խան
Աբու-Սաիդ Բահատուր Խան, Հուլավյան մոնղոլական պետության իշխան (1316–1335)։ Հարկերի վերաբերյալ նրա մի հրովարտակից, որը փորագրված է Անի քաղաքի մզկիթի վրա, պարզվում է, որ այդ շրջանում բնակչությունը (գլխավորապես Անի քաղաքի և շրջակայքի) տնտեսապես քայքայված էր տուրքերի, հարկերի ծանրության և կառավարիչների ու ավագների բռնությունների պատճառով։ Հրովարտակով կարգադրվում է «բացի տամղայից (առևտրի և արդյունագործական տուրք) և արդարացի հարկերից, ոչինչ չվերցնել բնակչությունից», որի նպատակն էր կանխել կառավարիչների և ավագների կամայականությունները, երկիրն ամայացնող արտագաղթը։ Հրովարտակում հասարակ ժողովուրդն անվանված է ռայա, ժողովրդի գլխավորները՝ ռայս, ավագները՝ քեդխուդա։
Աբու-Սայիդ իլխանի իշխանության ժամանակ 1319 թ-ին տեղի ունեցավ Հայոց մայրաքաղաք Անիի մեծ երկրաշարժը, որը գրեթե հիմնահատակ ավերեց այն։ Շահնշահ Բ-ն քաղաքի վիճակը թեթևացնելու նպատակով դիմեց իլխան Աբու-Սայիդին և վերջինս դադարեցրեց քաղաքից գանձվող հարկերը՝ այն դարձնելով <խասինջու>: Սակայն այդ էլ չօգնեց և ավերված Հայոց երբեմնի շքեղ մայրաքաղաքը սկսեց ամայանալ։
Կատեգորիա:Մոնղոլ իշխաններ Կատեգորիա:14-րդ դարի ղեկավարներ Կատեգորիա:Ժանտախտից մահացածներ
Ղվանկիթ
Ղվանկիթ (ღვანკითი), գյուղ Վրաստանում։ Գտնվում է Իմերեթի մարզի Թերջոլայի շրջանում ։
Բնակչություն
Ըստ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալների, գյուղի բնակչությունը կազմում է 1968 մարդ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Թերջոլայի շրջան
Ափ
Ափի ձևավորման առաջնահերթ գործոնը ալեբախումն է, որի քայքայիչ գործունեությամբ ծովն «ընթանում է» դեպի ցամաք՝ իր մեջ առնելով արդեն մշակված ստորջրյա լանջը։ Ափերի ձևը սերտորեն կապված է տեղանքի երկրաբանական կառուցվածքի և գետերի գործունեության հետ։
Ափի տեսակները
Ափերը լինում է երկայնակի, լայնակի, շեղ և չեզոք։ Երկայնակի ափը ձգվում է ծալքերի տարածմանը զուգահեռ, լայնակիի դեպքում ծալքերն ուղղահայաց են ափագծին։ Շեղ ափը կազմում են որոշ անկյուն, իսկ չեզոքները հատուկ են սեղանաձև երկրներին, որտեղ շերտերն ունեն հորիզոնական տեղադրում։
Ափի ձևավորումը
Ափի պատկերը փոփոխվում է ծովի մակերևույթի դարավոր տատանումներից։ Ծովը գետահովիտներով թափանցելով ցամաքի խորքը, ըստ լանջի թեքության առաջացնում է տարբեր խորության և երկարության խորշեր, կղզիներ։ Խորասուզվող ափին բնորոշ են ռիսաները, ֆյորդերը, շխերները, էստուարները։ Բարձրացող ափը բավական միապաղաղ է, դելտային բերվածքները նստում են ափագծից հեռու, ծովախորշերն անջատվում են ցամաքալեզվակներով և ավազաթմբերով, առաջ են գալիս ծովալճակներ։
Հայկական բարձրավանդակի լճերի (Սևան, Վան, Ուրմիա) ափերին դիտվում են ափի աբրազիոն և կուտակումային տիպեր։
1481
Մահեր
Կատեգորիա:1481 Կատեգորիա:Տարեթվեր
Հաննիբալ (այլ կիրառումներ)
Հաննիբալ, կարող է վերաբերել՝
Հանիլա (այլ կիրառումներ)
Հանիլա, կարող է վերաբերել՝
1480
Մահեր
Կատեգորիա:1480 Կատեգորիա:Տարեթվեր
Պերոգի
Պերոգի (pierogi), տարբեր լցոնումներով՝ մսով, ձկով, բանջարեղենով բարակ խմոր, որը ավանդական լեհական ուտեստ է։ Ուտեստը տարածված է նաև Կենտրոնական և արևելյան Եվորպայում ։ Պատրաստվում է աղի կամ քաղցր համով լցոնված խմորից։ Եփվում է եռացող ջրում կամ տապակվում է թավայի մեջ։ Եռացող ջրի մեջ պատրաստված կարկանդակը ասոցացվում է Կենտրոնական և արևելյան Եվրոպայի խոհանոցների հետ, որտեղ այն համարում են ազգային ուտեստ, հատկապես Լեհաստանում   ։ Պերոգին հայտնի են Կենտրոնական և արևելյան Եվրոպայի երկրների մեծ մասում, ինչպես նաև հրեաների մոտ և ժամանակակից ամերիկական խոհանոցում՝ հրեա-աշկենազների միջև։
Տիպիկ լցոնումները համարվում են կարտոֆիլը, աղանդերը, թթու դրած կաղամբը, պանիրը, մրգերը։ Պերոգին կարելի է մատուցել կերակրալցուկների հետ, ինչպիսին է հալած յուղը, թթվասերը կամ տապակած սոխը, կամ այս բաղադրիչների համակցությունը։
Ստուգաբանություն
Լեհական անվանումը՝ pierogi (pieróg-ի հոգնակի ձևը), ընդհանուր սլավոնական տերմին՝ ալյուրով պատրաստվող լցոնումներով ուտեստների համար։ Ծագել է пиръ բառից, որն իր հերթին ծագել է pirъ բառից ։ Լցոնված խմորից պատրաստվող ուտեստը տարածված է Եվրասիայում։ «перо́ги» բառը արևմտասլավոնական և արևելասլավոնական լեզուներում՝ ներառյալ ռուսերենում, «пирог» և «пирожки» բառերը ցույց են տալիս անվանման սլավոնական ծագումը։
Այլ անվանումներ
Ռուսական պերոգի — Լեհաստանում ամենատարածված տարբերակն է։ Լցոնվում է կաթնաշոռով կամ էլ սոխով կարտոֆիլով։ Անվանումը ծագում է Ռուտենիա շրջանի (Լեհաստանի հարավ-արևելք) անվանումից ։
Վարենիկի — պերոգիի անվանում՝ տարածված Ուկրաինայում, Ռուսաստանում, Բելառուսում և այլ ԽՍՀՄ նախկին երկրներում։ Անվանումը ծագում է вар՝ «Եռացող հեղուկ»-ից, որը ցույց է տալիս այս տարբերակով պատրաստվող կարկանդակի եփման հիմնական մեթոդը։
Bryndzové pirohy — բրինզա պանրի տեսակով պատրաստվող կարկանդակ, որը պատրաստվում է Սլովակիայում ։
Colțunași — պերոգիի ռումինական տարբերակ ։ Անվանումը ծագում է հունարեն καλτσούνι kaltsúni բառից, որն իր հերթին ծագում է իտալական Կալցոնեից։
Արևմտյան Եվրոպայում, ԱՄՆ-ում և Կանադայում, բոլոր տեսակները հայտնի են perogi անվանումով ։
Ծագման լեգենդներ
Մի քանի լեգենդներում ասվում է, որ պերոգին գալիս են Չինաստանից՝ Իտալիայով՝ Մարկո Պոլոյի արշավավանքի ժամանակ ։ Մի քանի լեգենդներում էլ ասվում է, որ ուտեստը Լեհաստան է բերվել Կիևյան Ռուսիայից ։ Մի լեգենդ էլ պատմում է, որ պերոգին բերվել են արևմուտք՝ մոնղոլների կողմից XIII դարում՝ մոնղոլների արևմտյան արշավանքի ժամանակ։ Լեհաստանում պերոգին աղբյուրներում հիշատակվել են սկսած XIII դարից ։ Հորթի երիկամով կարկանդակի բաղադրատոմսը առաջին անգամ գրվել է լեհական խոհարարական «Compendium Ferculorum, albo Zebranie potraw» գրքում (1682) ։
Ծանոթագրություններ
<references group="" responsive="1">
Կատեգորիա:Ուկրաինական խոհանոց Կատեգորիա:Սլովակյան խոհանոց Կատեգորիա:Ռուսական խոհանոց Կատեգորիա:Ռումինական խոհանոց Կատեգորիա:Լեհական խոհանոց
Արշիպելագ (մուլտֆիլմ)
«Արշիպելագ» (Archipelago), կանադական անիմացիոն փաստագրական մուլտֆիլմ, որը 2021 թվականին նկարահանել է ռեժիսոր Ֆելիքս Դյուֆեր-Լապերյերը։
Ընդհանուր տեսություն
Ֆիլմը՝ որը կազմված է նկարներից և բառերից, պատմում է հորինված երկրի և նրա բնակիչների մասին, որի միջոցով այն մեզ ցույց է տալիս ներկայիս աշխարհի ուրվապատկերը, որտեղ մենք ապրում ենք։
Թողարկում
Ֆիլմի անիմատորներն են Մալկոլմ Սազերլենդը, Ֆիլիպ Լոկերբին, Ենս Հանը և Եվա Ցվիյանովիչը ։
Ֆիլմի պրեմիերան կայացել է 2021 թվականին Ռոտերդամի միջազգային կինոփառատոնում, իսկ պրեմիերան Կանադայում կայացել է Փաստագրական ֆիլմերի Կանադական միջազգային փառատոնում ։ Նույն թվականի հոկտեմբերի 19 ֆիլմը դուրս է եկել կոմերացիոն վարձույթ ։
Մրցանակներ և անվանակարգեր
2022 թվականին 24-րդ Quebec Cinema Awards միջոցառման ժամանակ պարգևատրվել է Prix Iris չորս անվանակարգերում, որպես լավագույն փաստագրական ֆիլմ, լավագույն մոնտաժ, լավագույն հնչյուն և լավագույն օրիգինալ երաժշտություն փաստագրական ֆիլմում ։
Մանան (անձնանուն, իգական)
Մանան, հայկական իգական անուն։ Մանանա անվան կրճատ տարբերակն է ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայկական իգական անձնանուններ
Շեֆիլդ Ինգոլս
Շեֆիլդ Ինգոլս (Sheffield Ingalls, ), եղել է բանկիր, փաստաբան և հանրապետական քաղաքական գործիչ Կանզաս նահանգում ։ 1913-1915 թվականներին ծառայել է որպես Կանզասի 20-րդ լեյտենանտի կառավարիչ, որում ծառայում է մարզպետ Ջորջ Հ. Հոդգեսը ։ Քաղաքից դուրս, նա հաջողակ ներդրող և բանկիր է եղել Աթիշիսում, Կանզասում ։ Նա ծառայել է Կանզասի ներկայացուցիչների պալատում ։ Նրա հայրը Ջոն Ջեյմս Ինգլուզսը նույնպես Կանզասի օրենսդիրն էր ։ 1895 թվականին դասավանդում էր Կանզաս համալսարանի շրջանավարտներին, և 1905-1906 թվականներին ծառայել է որպես շրջանավարտների ասոցիացիայի նախագահ 1928 թվականից մինչև 1929 թվականը ։ 1916 թվականին նա հրատարակեց «Աքցոնի պատմություն, Կանզաս» գիրքը ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի փաստաբաններ Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Օրենսդիրներ Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի հանրապետական կուսակցության անդամներ Կատեգորիա:Կանզասի համալսարանի շրջանավարտներ
Եգիպտական տառեղ
Եգիպտական տառեղ, տառեղների ընտանիքի խոշոր թռչուն։ Եգիպտական տառեղն աշխարհի առավել տարածված թռչուններից մեկն է ։
Տարածված են արևադարձային և մերձարևադարձային կլիմայական գոտիներում։ Առանձնյակներն առավել հայտնի են նրանով, որ կարողանում են արագորեն տարածվել մի տարածքից մյուսը։ Հայտնի դարձան 19-րդ դարում անցկացված հետազոտություններից հետո։
Սա տառեղների առավել չորասեր և ցամաքաբնակ տեսակն է։ Ապրում են փարթամ խոտածածկ ունեցող տարածքներում, այդ թվում կարող են հարմարվել նաև չոր և խոնավ կլիմայի պայմաններին։ Բացի այդ, ապրում են նաև ճահիճներում, բարձրավանդակներում, սավաննաներում և այլն։ Կենդանու գլխավոր առանձնահատկություններից մեկն այն է, որ եգիպտական ձտառեղները ի տարբերություն իր ցեղի մյուս ներկայացուցիչների մարդամոտ են և չեն վախենում մարդկանցից։
Պատմական ուսումնասիրություններ
Եգիպտական տառեղների մասին առաջին գիտական նկարագրություններն ամփոփված են 1758 թվականին հրատարակված շվեդ գիտնական և բնագետ Կառլ Լիննեյի «Բնության համակարգ» գրքում ։
Հեղինակը գրքում ներկայացրել է եգիպտական տառեղի գիտական դասակարգումը, կենսաբանական նկարագրությունը և այլ ընդհանուր հատկանիշներ։
Մեկ դար անց՝ 1855 թվականին, ֆրանսիացի գիտնական Շառլ Լյուսեն Բոնապարտը մանրամասնորեն նկարագրել է այս առանձնյակի կենսաբանական կառուցվածքը և բազմացման գործընթացը, ինչպես նաև ֆիզիոլոգիական առանձնահատկությունները։
Ըստ սկզբնական աղբյուրների հիմնական տվյալների, այս թռչունները նախկինում լայնորեն տարածված են եղել Հին Եգիպտոսում և տեղացիների կողմից դարձել են պաշտամունքի առարկա։
1931 թվականին ամերիկացի թռչնաբան Ջեյմս Պիտրսը իր աշխատությունում ներկայացրել է, որ եգիպտական տառեղը տառեղների ընտանիքի պարզագույն ներկայացուցիչն է։ 1956 թվականին մեկ այլ ամերիկացի գիտնական՝ Վոլտեր Բոքը իր աշխատությունում հավելեց, որ մարմնի համեմատ այս կենդանիները ունեն բավականին կարճ ոտքեր և փոքր կեռ կտուց։ Փետուրները ունեն հիմնականում սպիտակ գունավորում, իսկ պարանոցի մի հատվածում փետուրները ստացել են օքրայի գույն։
1976 թվականին Միչիգանի համալսարանի պրոֆեսորներ Ռոբերտ Փեյնի և Քրիստոֆեր Ռիսլիի կատարած ոսկրաբանական և կառուցվածքային հետազոտություններն ապացուցեցին, որ եգիպտական տառեղների ամենամոտ գենետիկական և ֆիզիոլոգիական ազգական-թռչունը սպիտակ տառեղն է ։
1987 թվականին կատարված կենսաքիմիական հետազոտությունները ընդհանուր համախմբեցին տեսակի մասին ունեցած գիտելիքները և ամփոփեցին մեկ ընդհանուր գիտական աշխատության բաժնի մեջ։ Հետազոտությունները գլխավորում էր Եյլի համալսարանի պրոֆեսոր, կենսաբան Ֆրեդերիկ Շելդոնը ։ Նա նաև ապացուցեց, որ այս թռչունը տառեղների տեսակ է ։ Էվոլյուցիայի ընթացքում, եգիպտական տառեղները հարմարվել են ջրային և ջրի ափամերձ տարածքներում ապրելուն։ Պատմական բարդ զարգացումների և կենսաբանական օրինաչափությունների արդյունքում այս տեսակի առանձնյակները կարողացել են դառնալ տափաստանների, սավաննաների և մարգագետինների տիպիկ բնակիչներ։
Այս առանձնյակները ունակ են նաև խաչասերվել նույն ընտանիքի այլ թռչունների հետ (օրինակ՝ փոքր կապույտ տառեղ, փոքր սպիտակ տառեղ, ամերիկյան տառեղ)
Տարատեսակներ
Սակայն որոշակի փորձագետներ և կենսաբաններ պնդում են, որ այս կենդանիները պետք է հանդես գան մեկ անվան տակ, քանի որ ունեն նույն ֆիզիոլոգիական և մորֆոլոգիական կառուցվածքը և ազատ խաչասերվելիս տալիս են բեղուն սերունդ։
Հաշվի է առնվել նաև եգիպտական տառեղների երկու տեսակների բնական արելները ։
B. i. 87ibis տեսակները ապրում են Արևմտյան կիսագնդում՝ Եվրոպայում (Իսպանիա, Պորտուգալիա, Ֆրանսիա, Լյուքսեմբուրգ, Իտալիա, Մալթա, Գերմանիա), Աֆրիկայում` (Գանա, Գաբոն, Կոտ դ'Իվուար, Քենիա, Կենտրոնաաֆրիկյան Հանրապետություն, Անգոլա, Բոտսվանա, Սուդան, Եթովպիա, ՀԱՀ, Սվազիլենդ, Լեսոթո, ԿԺԴՀ, Մադագասկար և այլն) և Ասիայի որոշակի հատվածում (Հայաստան, Եգիպտոսի Արաբական Հանրապետություն, Իսրայել, Սիրիա, Լիբանան, Իրան, Իրաք, Սաուդյան Արաբիա, Օման, Ադրբեջան), ինչպես նաև 20-րդ դարից ամբողջ Ամերիկայում։
B. i. coromandus տեսակը բնակվում է Արևելյան կիսագնդում` Ճապոնիայում, Արևելյան Հնդկաստանում, Հնդկաչին թերակղզում, Ինդոնեզիայում, Ավստրալիայում և Խաղաղ օվկիանոսի անդրծովյան մի շարք տարածքներում (Նոր Զելանդիա, Ֆիջի, Վանուատու և այլն)։
Ընդհանուր բնութագիր
Եգիպտական տառեղը կարճահասակ և կարճ ոտքերով թռչուն է։ Նրա հասակը հավասար է մի քանի գորշ ագռավների միասին հասակին, սակայն այսուհանդերձ այն համարվում է տառեղների համեմատաբար առավել փոքր տեսակի թռչուն։
Այս թռչնին բնորոշող արտաքին տեսքը դա կարճ պարանոցը և հզոր, կեռ և փոքր կտուցն է։ Ընդհանուր երկարությունը տատանվոււմ է 46-ից 56 սմ, իսկ քաշը՝ 340-390 գ։ Թռչունների թևերի բացվածքը հասնում է 88-96 սմ։ Արուները էգերի համեմատ շատ ավելի մեծ են, սակայն դրանց միջև տարբերությունը չնչին է։ Հետևաբար վատ է արտահայտված սեռական դիմորֆիզմը։
Փետուրներ
Թռչունների մաշկը արտաքին շերտից պատված է փետրային ծածկույթով, իսկ ոտքերի ստորին հատվածը՝ կրնկաթաթը և մատները զուրկ են փետուրներից և ծածկված են եղջերային թեփուկներով։
Ըստ կառուցվածքի և կատարած գործառույթների փետուրները զանազան են և լինում են տարբեր տեսակի և գույների։ Այս թռչնի մոտ տարբերվում են ուրվագծային փետուրներ, աղափետուրներ և բմբուլներ։ Թռչուններին բնորոշ է փետրափոխանակությունը։
Այս առանձնյակների մոտ փետուրները ունեն սպիտակ, և մասամբ դեղին գունավորում։ Աշնանը եգիպտական տառեղի փետրափոխանակության շրջանն է և այս ժամանակահատվածում թռչունները ձեռք են բերում մաքուր և սպիտակ փետուրներ։ Սպիտակ փետուրները պահպանվում են նաև գարնանը և ամռանը։ Թռչունների մեծամասնության գլխի գագաթի, պարանոցի և մեջքի փետրածածկը ունի դեղին, իսկ որոշ առանձնյակների մոտ նարնջագույն կամ օխրա գունավորում կամ երանգ։
Մազերի կուտակումից նրանց գլխի վերևում՝ գագաթին, առաջացել է մազափունջ, որը ևս ունի դեղնավուն գույն։ Այդ մազափունջն առավել լավ է արտահայտված արուների մոտ։ Որոշ թռչունների մոտ այս մազափունջը բացակայում է, որը մուտացիայի նշան է։
Բազմացման և ձվադրման շրջանում գունային փոփոխություններ են նկատվում նաև կենդանիների ոտքերի գույնի հետ. նրանք ստանում են դեղնանարնջագույն երանգ։ Արևելյան ենթատեսակի թռչունների փետուրները գունային առումով որոշ չափով առավել առատ են, ի տարբերություն արևմտյանի։ Նրանց գունավոր փետուրները ունեն առավել վառ գունավորում։
Տեսողություն և ձայներ
Այս թռչունները շատ քիչ են ձայներ արձակում՝ գաղութացման, վտանգի և գոյության կռվի ժամանակ։ Նրանք արձակում են խուլ միավանկ ձայներ։ Կան նաև որոշ առանձնյակներ, որոնք ավելի աղմկոտ են։
Հենաշարժիչ համակարգ
Մարմինը կազմված է ոչ մեծ գլխից, երկար ու շարժուն պարանոցից, կլորավուն իրանից և վերջույթներից։ Մաշկը բարակ է, ինչպես նաև բացակայում են մաշկային գեղձերը։ Միակ գեղձը, որով օժտված են եգիպտական տառեղները դա պոչուկային գեղձն է։ Այս գեղձի արտադրանքի միջոցով թռչունների փետուրները չեն թրջվում ջրում։ Այս առանձնյակների մոտ ծնոտները վերափոխվեն են, դառնալով թռչնի կարճ ու հզոր կտուցը։
Կտուցը կազմված է վերնակտուցից և ենթակտուցից։ Կտուցը կարևոր նշանակություն ունի եգիպտական տառեղների կյանքում։ Դրա միջոցով նրանք սնունդ են հայթայթում, բույն շինում, ինչպես նաև գոյության կռվի ընթացքում արտաքին միջավայրի թշնամիներից և ազդեցությունից։
Լսողական անցքերը տեղակայված են գլխի վրա։
Եգիպտական տառեղի հենարանը կմախքն է։ Կմախքը կազմված է գլխի, իրանի և վերջույթների բաժիններից։ Կմախքի ոսկորները թեթև և ամուր են։ Դրանց մի մասը սնամեջ է և լցված է օդով։ Առավել լավ են զարգացած հատկապես այս թռչունների գանգի ուղեղային բաժինը։ Ողնաշարը կազմված է պարանոցային, կրծքային, գոտկային, սրբանային և պոչային բաժիններից։
Պարանոցը կազմված է 9-25 շարժուն ողերից։ Այս թռչունները իրենց գլուխը կարող են շրջել մինչև 180°-ով։ Կրծքային բաժնի ողերը սերտաճել են միմյանց։ Դրանք են ամրացած կողերը։
Յուրաքանչյուր կող կազմված է միմյանց հետ հոդավորված երկու մասից՝ որոնցից վերին մասը շարժուն ձևով միացած է ողնաշարին, իսկ ստորին հատվածը՝ կրծոսկրին։ Գոտկատեղի և սրբանի ողերը նույնպես սերտաճած են և իրանի համար հուսալի հենարան են։ Եգիպտական տառեղների կրծոսկրն ունի ողնուց, որի երկու կողմերում ամրացած են թռիչքին մասնակցող կրծքամկանները։
Իրանի ողերը սակավաշարժ են։ Սրբոսկրն առաջացել է գոտկային, սրբանային և պոչային մի քանի ողերի սերտաճումից։ Սրբոսկրին սերտաճել են նաև 3 զույգ կոնքոսկրեր։ Պոչային բաժինը կազմված է 6-9 սերտաճած ողերից և այն վերջանում է պոչուկային ոսկրով։ Դրան ամրանում են նաև պոչի փետուրները։
Կտցոսկրերը, թիակոսկրը և երկու անրակները միասին կազմում են եգիպտական տառեղների առջևի վերջույթների գոտին։ Անրակներն առջևի ծայրով միացած են միմյանց և առաջացնում են աղեղ։ Առջևի վերջույթների՝ թևերի կմախքը կազմված է բազկոսկրից, ինչպես նաև նախաբազկի երկու ոսկրերից՝ ճաճանչոսկրից և արմունկոսկրից, դաստակի մի քանի ոսկրերից և երեք թերզարգացած մատներից։
Նախադաստակի և դաստակի մի քանի ոսկրեր միաձուլվել են, որին ամրացել են թափափետուրները։ Ետևի վերջույթների գոտին կազմված է 3 զույգ սերտաճած ոսկրերից, որոնք միասին այլ կերպ կոչվում են նաև կոնք։ Հետևի վերջույթների կմախքը կազմված է ազդրոսկրերից, մատներից, կրնկաթաթից և երկու սրունքի ոսկրերից։
Մկանների հիմնական մասը կազմում են կրծոսկրին և բազկին ամրացած 2 մեծ կրծքամկանները, որոնք կազմում են մարմնի ընդհանուր զանգվածի 1,5 մասը։ Կրծքի մեծ մկանների հիմնական գործընթացը թևերի իջեցումն է։
Կրծքի մեծ մկանների տակ գտնվում են անհամեմատ առավել փոքր ենթաանրակային մկանները, որոնք մասնակցում են թևերի բարձրացմանը։ Լավ են զարգացած նաև այս թռչունների հետևի վերջույթների՝ ոտքերի մկանները։
Օրգան-համակարգեր
Բերանը, կլանը, կերակրափողը, ստամոքսը, աղիները և մարսողական գեղձերը միասին կազմում են եգիպտական տառեղի մարսողական համակարգը։ Բերանում գտնվում է շարժուն լեզուն, թքագեղձերը ոչ բոլոր թռչունների մոտ են զարգացած։
Կերակրափողի շարունակությունը կազմում է երկխորշ ստամոքս՝ գեղձային և մկանային։ Գեղձային բաժնում սնունդը ենթարկվում է մարսողական գեղձերի կողմից արտազատված մարսողական հյութի ազդեցությանը։ Մկանային ստամոքսը հաստ պատեր ունեցող, ներսից եղջերապատ օրգան է, որում սնունդը տրորվում է այնտեղ գտնվող փոքրիկ քարերի մասնակցությամբ, վերածվում շիլայանման զանգվածի, ապա անցնում աղիներ։ Աղիները կազմված են 2 բաժնից՝ բարակ և հաստ աղիներից։ Բարակ աղիների առջևի մասը տասներկումատնյա աղին է։ Բարակ աղիների մեջ են բացվում ենթաստամոքսային գեղձից և լյարդից եկող ծորանները։ Ուղիղ աղին կարճ է և բացվում է կոյանոցի մեջ։ Աղիներում արտաթորանքը չի կուտակվում, թռչունները հաճախ են արտաթորում, որպեսզի մարմինը թեթև լինի։
Մարսողությունը շատ արագ է կատարվում։ Մեծ քանակությամբ սննդի օգտագործումը, արագ մարսողությունը թռչուններին ապահովում են անհրաժեշտ քանակությամբ սննդանյութերով։
Արտազատական օրգանները երիկամներն են, որոնք տեղավորված են կոնքագոտու խորացումներում։ Երիկամներում առաջացած մեզը երկու միզածորաններով թափվում է կոյանոցի մեջ և արտաթորանքի հետ միասին հեռանում։ Միզապարկ չունեն, որը նույնպես քաշի թեթևացման հարմարանք է ։
Թռչունների նյութափոխանակության մակարդակը, համեմատած սողունների հետ, շատ բարձր է։ Դա պայմանավորված է նրանց կառուցվածքի, շնչառության, արյան շրջանառության և սննդի մարսման արագությամբ։ Օրգանական նյութերի օքսիդացման հաշվին շատ էներգիա է անջատվում, որը ծախսվում է մկանների կծկման, մյուս օրգանների աշխատանքի, ինչպես նաև մարմնի բարձր ջերմաստիճանի պահպանման համար։
Շնչառական համակարգը կազմված է քթանցքերից, կոկորդից, շնչափողից, բրոնխներից և թոքերից։ Թռչունների ձայնային ապարատը տեղակայված է շնչափողի ստորին մասում։ Շնչափողը բաժանվում է երկու բրոնխների, որոնք թափանցում են թոքեր։ Բրոնխները թոքերում ճյուղավորվում են և առաջացնում երկրորդային բրոնխների խիտ ցանց, որոնք ավարտվում են փակ ծայրով, նրբագույն արտափքումներով։ Վերջիններս պատված են արյունատար մազանոթների ցանցով, որտեղ էլ կատարվում է գազափոխանակությունը։
Բրոնխների մի մասը դուրս է գալիս թոքերի սահմաններից և առաջացնում օդապարկեր։ Օդապարկերը տեղավորված են ներքին օրգաններում և նուրբ ճյուղավորվելով թափանցում են սնամեջ ոսկրերի, մաշկի տակ և մկանների միջև։
Նյարդային համակարգը կազմված է գլխուղեղից, ողնուղեղից և դրանցից դուրս եկող նյարդերից։ Գլխուղեղը կազմված է 5 բաժիններից՝ առջևի, միջակա, միջին, երկայնաձիգ ուղեղներից և ուղեղիկից։ Լավ են զարգացած թռչունների առջևի ուղեղը, միջին ուղեղը և ուղեղիկը, որով և պայմանավորված են նրանց բարդ վարքագիծը և շարժումները՝ թռիչքը։
Բազմացում և զարգացում
Եգիպտական տառեղները համարվում են բաժանասեռ կենդանիներ, որոնց մոտ առավել լավ արտահայտված են երկու սեռերի առանձնյակների տարբերությունը՝ սեռական դիմորֆիզմը։ Ի տարբերություն էգերի, արուներն առավել խոշոր են և ունեն վառ գունավորում։
Արական սեռական համակարգը կազմված է սերմնարաններից և սերմնատարներից, որոնք իրենց հերթին բացվում են կոյանոցի մեջ։ Իգական սեռահամակարգը կազմված է ձվատարից և ձվարաններից։ Ձվադրման շրջանում բոլոր ձվերը միաժամանակ չեն հասունանում։
Այս տեսակի թռչունների մոտ բեղմնավորումը կատարվում է ներքին ձևով։ Դա տեղի է ունենում ձվատարի սկզբնամասում։ Բեղմնավորված ձվաբջիջն ընկնում է ձվատարի մեջ և ձվատարի պատերի կծկումների շնորհիվ շարժվում է դեպի կոյանոց։ Ձվատարի պատերը հարուստ են գեղձերով։ Դրանով անցնող ձուն ծածկվում է սպիտակուցի հաստ շերտով և այլ թաղանթներով ։
Բեղմնավորումից հետո սկսվում է սաղմի զարգացումը։ Ձվի կենտրոնում գտնվում է դեղնուցը։ Դեղնուցի վերին մասում գտնվում է սաղմնային սկավառակը։ Դեղնուցը ձվի թաղանթին ամրացած է կախաններով։ Դեղնուցի ստորին մասն ավելի ծանր է և կախանների մասնակցությամբ սաղմնային սկավառակը միշտ գտնվում է վերևում։ Դեղնուցն իր մեջ պարունակում է մեծ քանակությամբ պաշարանյութեր, որոնք անհրաժեշտ են սաղմի զարգացման համար։
Սպիտակուցային թաղանթը պաշտպանում է սաղմը և համարվում է ջրի պաշար։ Կճեպը ծակոտկեն է, որի միջով տեղի է ունենում գազափոխանակություն սաղմի և միջավայրի միջև։ Կճեպն արտաքինից ծածկված է նուրբ վերկճեպային թաղանթով, որը ձուն պաշտպանում է մանրէների թափանցումից։
Ձվադրումից առաջ շատ թռչունների ձվեր ձվատար խողովակում ծածկված են ներկանյութով ։
Տարածվածություն
Եգիպտական տառեղների հիմնական առանձնահատկությունը նրանց արագորեն տարածվելու և գաղութացման ունակությունն է։ Այս կենդանիների տարածումը մեծ թափ ստացավ հատկապես 20-րդ դարում։ Ներկայիս դրությամբ այս տեսակի թռչունները տարածված են գրեթե բոլոր մայրցամաքներում (Եվրասիա, Ամերիկա, Աֆրիկա, Ավստրալիա), բացի Անտարկտիդայից ։
Բնական արեալ
Այս տեսակի առաջացման բոլոր թռչունների առաջացման կենտրոնը համարվում է Աֆրիկայի կենտրոնական հատվածը ։ Այդ տարածքները և հարակից ջրատարածությունները համարվում են այս թռչունների հիմնական ապրելավայրը և առաջացման տեսակը (Ըստ վարկածի՝ այս տեսակն առաջացել է երկու տեսակի աֆրիկյանտառեղների խաչասերումից) ։
Նրանք գտնվել են այն տարածքներում, որտեղ վաղուց ի վեր ապրել են գոմեշներ՝ հիմնականում ջրերից հեռու տարածություններում։ Կերի բացակայության պատճառով որոշ առանձնյակներ հեռացել են Աֆրիկայից և հաստատվել հարակից տարածքներում։ Այդպես այս կենդանիները տարածվել են գրեթե ամբողջ աշխարհով մեկ։
Տարածված է նաև Հայաստանի տարածքում։ Հանդիպում է Սևանա լճի ավազանում՝ չուի շրջանում և ամռանը՝ հազվադեպ։ Տարածված է Արարատյան հարթավայրի ձկնաբուծական լճակներում և Սևջուր գետի եղեգնի բուսուտներում։
Բնադրող զույգերի քանակը տատանվում է 200–400 սահմաններում։ Ներկայումս հիմնականում ապրում և ձվադրում են Արմաշի ձկնաբուծական լճակներում, մեծ տառեղի հետ համատեղ ։
Բնական սպառնալիքներ, անբարենպաստ գործոններ և գոյության կռիվ
Բացի որսագողությունից, եգիպտական տառեղների համար վտանգ կարող են սպառնալ նաև շրջակա միջավայրի անբարենպաստ գործոնները։ Բնական թշնամիները շատ չեն. դրանք հիմնականում գիշատիչ թռչուններն են՝ ագռավները, բվերը, բվեճները, արծիվները և այլ կենդանատեսակներ։ Տեսակի ներսում այս կենդանիները հաճախ կռվի են բռնկվում այլ տեսակի տառեղների հետ։
Որպես բացառություն նշվում է գրիվետը ՝ հարավաֆրիկյան կանաչ կապիկը, որ անբերք տարիներին քանդում է թռչունների բները։ Ձվադրման շրջանում թռչնի ձվերը շատ անգամ կարող են ենթարկվել ցամաքային փոքր և միջին չափերի կենդանիների հարձակմանը։ Օրինակ՝ թռչնի ձվերի համար լուրջ վտանգ են սպառնում վարանները, ջրարջերը, գորշուկները և այլն ։
Ամբողջ բնության մեջ, գազանները ևս կարող են վնաս հասցնել այս կենդանիներին և այդ իսկ պատճառով այս թռչունները ստիպված են լինում տեղից տեղ շարժվել և հենց սա էլ նպաստավոր պատճառ է եգիպտական տառեղների ամբողջ աշխարհում տարածված լինելու համար ։
Մահացությունների համար նպաստավոր պատճառ կարող են հանդիսանալ նաև քաղցը և հաճախ նաև արուների միջև բռնկված կռիվները՝ էգերի համար։ Եգիպտական տառեղների ձագերի մոտ հաճախ զարգանում է մագնեզիումի պակասի հետևանքով առաջացած ոսկրերի հիվանդությունը, որի հետևանքով ոսկրերը դադարում են աճել և զարգանալ ։