cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ռուսները Լատվիայում
Լատվիայի ազգային զարթոնք
Լատվիան, փաստորեն, առաջատար էր այս հարցում, քանի որ ճորտատիրությունն արդեն վերացվել էր 1819 թվականին, բացառությամբ Լատգալիայի, որը 1802 թվականին ներառվել էր Վիտեբսկի նահանգի կազմում։ Առաջին ռուսական թերթը Ռիգայում՝ Ռոսսիսկոե եժենեդելնոե իզդանիե վ Ռիգե (Российское еженедельное издание в Риге, Ռուսական շաբաթաթերթ Ռիգայում), հիմնադրվել է 1816 թվականին ։ Ռուսական «Ռիժսկիյ վեստնիկ» (Рижский Вестник, Ռիգայի լրաբեր) օրաթերթը, որը հիմնադրվել է 1869 թվականին Եվգրաֆ Վասիլևիչ Չեշիխինի կողմից և հրատարակվել մինչև նրա մահը՝ 1888 թվականը, հաստատել է «տեղական ռուս բնակչության կարիքները և ցանկությունները» հասկացությունը։ Չեշիխինը 1876 թվականին Ռիգայում ստեղծել է նաև Ռուսական գրական շրջանակը (Русский литературный кружок)։ Տեղի ռուսները մասնակցել են քաղաքային խորհուրդների, իսկ ավելի ուշ՝ Պետդումայի ընտրություններին։
Կայսրության անկումը և փլուզումը
20-րդ դարի լուսաբացին ռուսները կազմում էին աշխատող բնակչության զգալի մասը արդյունաբերական ամենամեծ քաղաքներում։ Լատվիայում, ինչպես Ռուսական կայսրության մնացած մասերում, գործարանների աշխատողների վիճակը սարսափելի էր։ Նրանք աշխատում էին օրական միջինը 11 ժամ, շաբաթ օրը՝ 10 ժամ, և դա ծանր ու անապահով պայմաններում։ Սոցիալական խռովությունները առաջացան մի քանի տարիների ընթացքում. երբ բանվորները բողոքի ցույց էին կազմակերպել Ձմեռային պալատի մոտ, ոստիկաններն ու կազակները հարձակվեցին ցուցարարների վրա՝ սպանելով կամ վիրավորելով հարյուրավորներին։ Այս իրադարձությունը նշանավորեց 1905 թվականի հեղափոխության սկիզբը։
1905 թվականի հեղափոխության ավարտին Նիկոլայ II-ը տարբեր զիջումների միջոցով, ներառյալ ներկայացուցչական Դումայի ստեղծմամբ, պահպանեց իշխանությունը։ Թեև ռուսականացումը՝ որպես քաղաքականություն, չեղարկվեց, բալթյան գերմանական վերնախավը կրկին գործեց ցարի օգտին՝ վերահսկողությունը պահպանելու համար։ Գերմանացիները, ռուսական բանակի գնդերի օգնությամբ, թիրախավորեցին լատվիացիներին՝ փորձելով հակազդել ազգայնականությանը։ Ռուսական կառավարությունը, նորից դաշնակցելով իշխող վերնախավի հետ, ձգտում էր ամրապնդել այդ հարաբերությունները՝ խրախուսելով ռուս քաղաքական առաջնորդներին դաշնակցել գերմանացիների հետ՝ ընդդեմ լատվիացիների։ Լատվիայի ռուսական համայնքի տրամադրությունները, սակայն, մնացին երկատված։ Մեծամասնությունը Հին հավատացյալների ժառանգներ էին, ովքեր փախել էին Բալթյան երկրներ՝ խուսափելու կրոնական հալածանքներից, և ցարին դեռ խորը կասկածանքով էին վերաբերվում, եթե ոչ՝ որպես բացահայտ չարիք։ Նրանք այժմ հակված էին չեզոք մնալ բալթյան գերմանացիների և ազգայնական լատվիացիների առճակատման մեջ, բայց դրանով իսկ լուծարվեց 1905 թվականի հեղափոխությունից առաջ Լատվիայի ռուսների, լատվիացիների և լատվիացի ազգայնականների նպատակների ակտիվ ընդհանրությունը։ Լատվիական ազգայնականությունը շարունակեց կենտրոնացած մնալ բալթյան գերմանացիների դեմ, դիրքորոշումը անփոփոխ էր մինչև 1917 թվականի հեղափոխությունը։
1917 թվականին, ինչպես 1905 թվականին, Լատվիան հատկապես լավ էր պատրաստված հեղափոխությանը։ Դասակարգային գիտակցությունը շարունակում էր զարգանալ և հատկապես ուժեղ էր արդյունաբերական զարգացած Ռիգայում՝ Ռուսաստանի երկրորդ ամենամեծ նավահանգստում։ Հատկապես ակտիվ էին Լատվիայի հրաձիգները, որոնք օգնում էին կազմակերպվել քաղաքային բանվորներին և գյուղացիներին, բռնագրավել կալվածքները և նախկին տեղական խորհուրդների փոխարեն խորհուրդներ ստեղծել։ Սա, սակայն, նոր խնդիր ներկայացրեց լատվիացի ազգայնականների համար։ Ելնելով պատմական հատուկ կարգավիճակից, որոնք Բալթյան երկրները վայելում էին Պետրոս I-ից ի վեր, նրանք հույս ունեին ավելի շատ ինքնավարության, սակայն չանջատվեէին Ռուսաստանից։ Բոլշևիզմն այժմ սպառնում էր կուլ տալ ազգայնականությանը և այդպիսով այն դարձավ նոր թշնամին։ Բոլշևիզմի դեմ շրջադարձին ուղեկցեց նոր, ավելի էթնիկ, կատաղի ազգայնականությունը, որը սահմանվում էր որպես գերմանական և ռուսական ազդեցությունների ցրում։ Այնուամենայնիվ, այն չի թիրախավորել Լատվիայի ռուս բնակչությանը, ոչ էլ այն ռուսների հոսքին, որոնք 1917 թվականից հետո փախել են Լատվիա՝ փախնելով Խորհրդային Ռուսաստանից։
Ժողովրդագրություն
19-րդ դարի վերջում Լատվիայի ռուսների բավականին մեծ բնակչություն կար։ Համառուսաստանյան առաջին մարդահամարի համաձայն՝ 1897 թվականին Լատվիայում ռուսների թիվը կազմում էր 171,000 և բաշխված էր հետևյալ կերպ՝ 77,000՝ Լատգալիայում, 68,000՝ Վիձեմեում, և 26,000՝ Կուրզեմեում և Զեմգալեում։ Քաղաքային բնակչությունը մոտավորապես երկու անգամ ավելի էր, քան գյուղականը, բացառությամբ Լատգալիայի, որտեղ այդ համամասնությունները փոխվեցին։
Իրենց սոցիալական կառուցվածքով ռուսները տարբերվում էին Լատվիայի այլ ազգությունների մեծ մասից։ Նրանց մեջ ամենամեծ սոցիալական խումբը գյուղացիներն էին (54%), և նրանք կազմում էին Լատգալիայի ռուսների մեծամասնությունը։ Միջին խավը կազմում էր 35%, ժառանգական և անհատ ազնվականները (արիստոկրատիա)՝ 8%։ Ինչ վերաբերում է նրանց խմբային հատկանիշներին, ռուսները շատ նման էին Լատվիայի լեհերին, բայց տարբերվում էին լատվիացիներից, որոնք հիմնականում գյուղացիներ էին, և գերմանացիներից, որոնք հիմնականում պատկանում էին միջին խավին կամ ազնվականությանը։
Անկախ Լատվիայում (1918–1940 թվականներին)
Անկախ Լատվիայի տարիները նպաստավոր էին ռուսական ազգային խմբի աճի համար։ Ոչ միայն ողջ Լատվիայում, այլև երկրի բոլոր պատմական շրջաններում այս ազգային փոքրամասնության թիվը անընդհատ աճում էր։
Ռուս բնակչության աճը պայմանավորված էր մի քանի գործոններով. քաղաքացիական պատերազմը և Ռուսաստանում խորհրդային իշխանության հաստատումը պատճառ դարձան փախստականների և արտագաղթողների հոսքի դեպի շատ երկրներ, ներառյալ Լատվիա։ 1920 թվականին Դաուգավպիլսի ճակատամարտից հետո լեհերը ռուս բնակչության մեծամասնությամբ Դվինսկի վերահսկողությունը զիջեցին լատվիացիներին։ Լատվիայի Հանրապետության և Խորհրդային Ռուսաստանի միջև կնքված խաղաղության պայմանագրի համաձայն՝ Պսկովի նահանգի որոշ տարածքներ՝ մեծ թվով ռուս բնակչությամբ, անցել էին Լատվիային։ Բայց ռուս բնակչության աճի հիմնական պատճառը նրանց բարձր բնական ծնելիության մակարդակն էր։ Օրինակ՝ 1929 թվականին ռուսների բնական աճը կազմում էր 2800, մինչդեռ լատվիացիների բնական աճը, որոնց ընդհանուր թիվը նույն տարում ինը անգամ գերազանցում էր ռուսներինը, կազմում էր ընդամենը 3700։
Ռուսներն ունեին ամենամեծ թվով բազմազավակ ընտանիքները՝ համեմատած Լատվիայի այլ ազգային խմբերի հետ։ Ինչպես ցարական ժամանակներում, ռուսները դեռ մնում էին Լատվիայի «ամենաերիտասարդ» էթնիկ խմբերից մեկը։ Մինչև տասնչորս տարեկան ռուս երեխաները կազմում էին Լատվիայի նույն տարիքի երեխաների ընդհանուր թվի 14%-ը։ Ռուսական ընտանիքները անկախության շրջանում բնութագրվում էին շատ բարձր կայունությամբ։ Ռուսական ընտանիքների ամուսնալուծությունների միջին թիվը լատվիական ընտանիքների կեսն է, իսկ գերմանական ընտանիքների՝ մեկ հինգերորդը։
Լատվիայում ռուսների տարածքային բնակչության կառուցվածքում տեղի ունեցան մեծ փոփոխություններ։ Ռուս բնակչության երեք քառորդն ապրում էր Լատգալիայում, 14%-ը՝ Ռիգայում։
Լատվիայի պատմության ցարական շրջանի համեմատ ռուսներն ավելի շատ «երկրագործական և գյուղատնտեսական» հատկանիշներ ձեռք բերեցին և կորցրին «քաղաքային և արդյունաբերական» հատկանիշները։ Ռուսների ճնշող մեծամասնությունը զբաղվում էր գյուղատնտեսությամբ (80%)։ 7%-ը զբաղվել է արդյունաբերությամբ, 4.9%-ը՝ առևտրով։ Երկրի ռուս բնակիչներն իրենց ֆերմաներն ունեին հիմնականում Լատգալիայում՝ երկրի տնտեսապես ամենաթույլ զարգացած հատվածում։ Վիձեմեի, Կուրզեմեի և Զեմգալեի քաղաքներում ռուսների սոցիալական պատկերը մոտեցել է համալատվիականին։ Բայց նույնիսկ այնտեղ ռուսները չէին պատկանում տնտեսապես և սոցիալապես զարգացած ազգային խմբերին։ Ռուսները տարբերվում էին լատվիացիներից, գերմանացիներից և հրեաներից սեփականության սեփականատերերի ավելի փոքր մասով և տարածված երեխաների աշխատանքով։
Ռուս բնակչության գրագիտության ընդհանուր մակարդակը Լատվիայի Հանրապետության պատմության հենց սկզբում ավելի ցածր էր, քան կայսրության ժամանակ։ Լատվիայի ռուս տղամարդկանց միայն 42%-ը և ռուս կանանց 28%-ը կարող էին կարդալ և գրել 1920 թվականին։ Անկախության տարիներին դպրոցներում ռուս աշակերտների թիվը զգալիորեն ավելացել է (1,5 անգամ, ամենաբարձր ցուցանիշը 1925–1935 թվականներին)։ Արդյունքում զգալիորեն կրճատվել է 6–20 տարեկան լատվիացի և ռուս աշակերտների թվի տարբերությունը (համապատասխանաբար 54% և 47%)։
Ռուսները ցածր էին ներկայացված բարձրագույն ուսումնական հաստատություններում։ 1920 թվականին Լատվիայի համալսարանում կար ընդամենը 65 ռուս ուսանող, իսկ 1939 թվականին՝ 220 ուսանող։
Երկար ժամանակ Լատվիայի Հանրապետությունը փորձում էր ինտեգրել ռուս փոքրամասնությանը ազգային-մշակութային մեծ ինքնավարության հիման վրա։ Լատվիայի ազգային դպրոցները լայնորեն օգտվեցին երեխաներին մայրենի լեզվով ուսուցանելու իրենց իրավունքից։ Ռուսական դպրոցները բացառություն չէին։ Ռուսաց լեզուն հատկապես կարևոր դեր է խաղացել տարրական կրթության փուլում։ 1920-ականների վերջին ռուս երեխաների 92%-ը կրթություն էր ստանում ռուսական տարրական դպրոցներում։ Միջնակարգ դպրոցների ցանցի զարգացման համար հաշվի էր առնվել նաև ազգային փոքրամասնությունների՝ սեփական լեզվով կրթություն ստանալու պահանջները։ 1920-ականների վերջին և 1930-ականների սկզբին փոքրամասնությունների խմբերի ծնողների կողմից իրենց երեխաներին լատիշերեն ուսուցմամբ դպրոցներ ուղարկելու աճող միտում կար։ 1935 թվականին ռուս երեխաների 60%-ը կրթություն էր ստանում մայրենի լեզվով։
Լատվիայում ռուսաց լեզվի հանրաճանաչությունը պայմանավորված էր այն հանգամանքով, որ ռուսները հիմնականում չէին ձգտում սովորել լատիշերեն կամ այլ փոքրամասնությունների լեզուներ։
Լատիշերեն լեզուն գրավիչ չէր Լատվիայի ռուս բնակչության համար։ 1920–1930 թվականներին ռուսների միայն 15%-ից մի փոքր ավելին կարող էր խոսել և գրել լատիշերեն։ Շատ քաղաքների լատվիական միջավայրը լավ խթան էր ռուսների համար՝ սովորելու լատվիերեն լեզուն։ Յելգավայի ռուսների 70%-ը և Բաուսկայի, Վալմիերայի ու Կուլդիգայի բնակիչների ավելի քան 80%-ը խոսում էին լատիշերեն։
Լատվիայի Հանրապետության ռուսների քաղաքական կյանքն ու գիտակցությունը
1918 թվականի նոյեմբերի 18-ին լատվիական պետության ստեղծումը տեղի ռուսներին ստիպեց նոր սկզբունքներ որոշել կառավարության հետ իրենց հարաբերություններում։ Նոր պայմաններում Լատվիայի ռուսները դարձան ազգային փոքրամասնություն, որի հատուկ մշակութային շահերը կարգավորվում էին Ժողովրդական խորհրդի կողմից ընդունված «Փոքրամասնությունների մշակութային-ազգային ինքնավարության մասին» օրենքով։
Ռուսները՝ որպես Լատվիայի քաղաքացիներ, օգտվում էին լիարժեք իրավունքներից և հետևաբար մասնակցում էին երկրի քաղաքական կյանքին։ Ռուսները՝ որպես ազգային փոքրամասնություն, մասնակցել են Լատվիայի սահմանադիր ժողովի և բոլոր չորս սեյմերի ընտրություններին։
Լատվիայի բոլոր ընտրողների երկուսից վեց տոկոսը քվեարկել է ռուսական կուսակցությունների օգտին։ Ռուսներով խիստ բնակեցված շրջաններում (Ռիգա և Լատգալիա) ռուս ընտրողները ավելի ու ավելի շատ քվեարկում էին ռուսական կուսակցությունների օգտին խորհրդարանական պետության ողջ ընթացքում։
Կոնկրետ պատմական պայմանները որոշեցին ռուսների վերաբերմունքը ազգային-մշակութային ինքնավարության գաղափարի նկատմամբ։ Նրանք ընդունում էին ռուսական մշակույթի ինքնավար բնույթը լատվիական մշակույթի նկատմամբ, բայց կարծում էին, որ չկա հատուկ տեղական ինքնավարություն ռուսական մշակույթի և ընդհանրապես ռուս ժողովրդի նկատմամբ։ Տեղական ռուսական հասարակությունը չի բացահայտել տեղի ռուսներին բնորոշ որևէ առանձնահատկություն, որը կտարբերի նրանց Ռուսաստանի ռուսներից։
Լատվիայի Հանրապետության օրոք տեղի ռուս բնակիչները փորձում էին մշակել սոցիալական գիտակցության սեփական սկզբունքները։ Հանրապետության սկզբին՝ 1918–1919 թվականներին, Ազգային դեմոկրատական լիգայի (ԱԴԼ, Ռիգայի առաջին ռուսական ազգային միությունը, ապա ամբողջ Լատվիայի) ուղղափառ թևը (Ն. Բորդոնոս) հանդես էր եկել ռուսական հասարակական կազմակերպությունների էթնիկական մաքրության օգտին։ ԱԴԼ-ի լիբերալ թևը, իսկ ավելի ուշ՝ Լատվիայի ռուսական ընկերությունը (Ն. Բերեյանսկի, Ս. Մանսիրև), կոչ արեցին սերտ համագործակցել Լատվիայի ողջ հասարակության հետ։
ԱԴԼ-ի լիբերալ գիտակցությունից Լատվիայի ռուս բնակչության մի մասում ի հայտ եկան որոշակի գաղափարախոսության որոշ տարրեր՝ «ժողովրդավարական ազգայնականություն»։ Նրա խոսափողն էր հրապարակախոս Բերեջանսկին։ Նա կարծում էր, որ Լատվիայի ռուսների ճակատագիրը հեշտ չէ։ Նրանց պատմական հայրենիքը ռուսական ազգային մշակույթի և էթիկայի թշնամի «բոլշևիկյան ինտերնացիոնալիզմի» ձեռքում էր։ Ռուսները երախտապարտ էին ժողովրդավարական Լատվիային իրենց մշակույթը զարգացնելու հնարավորության համար։ Բայց իրենք՝ ռուսները, կարծում էր Ն.Բերեջանսկին, պետք է իրենց գիտակցության շրջանակներում առավելագույնս ամրապնդեին ազգային արժեքների հասկացությունը։ Այս գաղափարի հետևորդներն աշխատել են ռուսական «Слово» («Խոսք») թերթում։ Միևնույն ժամանակ ռուսական ամենահայտնի «Սեգոդնիա» թերթը չէր հավակնում պրոպագանդել ռուսական ազգային գաղափարները, այլ պաշտպանում էր բոլոր տեղական փոքրամասնությունների մշակութային-ազգային ինքնավարության պաշտպանության գաղափարները։
Ռուսական ազգային սկզբունքների վառ արտահայտիչն էր Ն. Բելոցվելովը, ով համարում էր, որ ռուսների ազգայնական դառնալը էմիգրանտների ճակատագրի բնական արդյունք էր՝ վախենալով իրենց մշակույթի ապագայի համար։
Լատվիայի ռուսների մի մասը պատկանում էր քաղաքական սպեկտրի ուլտրա-ձախերին։ Չորրորդ սեյմում մեկ ռուս ներկայացնում էր սոցիալ-դեմոկրատներին, իսկ մեկ ռուս՝ կոմունիստներին։ Բայց ռուսական ձախամետ կուսակցությունները մեծ հաջողությունների չհասան, թեև որոշակի ազդեցություն ունեին Ռիգայի աշխատավորական հատվածների վրա։ Ընդհանուր առմամբ, ռուսական փոքրամասնությունը քաղաքականապես ավելի քիչ ակտիվ էր, քան հրեա և բալթյան գերմանական փոքրամասնությունները ։
1940–1941 թվականներին
1940 թվականի ամռանը Լատվիան կորցրեց իր անկախությունը և օկուպացվեց ԽՍՀՄ-ի կողմից։
Ռուսական փոքրամասնության վերաբերմունքն այս իրադարձությունների նկատմամբ տարբեր էր։ Կարելի է առանձնացնել երեք տեսակի դիրքորոշումներ.
1941–1944 թվականներին
1941 թվականին Նացիստական Գերմանիան ներխուժեց ԽՍՀՄ և այնուհետև գրավեց Լատվիայի տարածքը։
Տեղի ռուս բնակչության մի մասը նախընտրեց դիմակայել զավթիչներին` ծառայելով Կարմիր բանակում ու պարտիզանական շարժման մեջ և աջակցելով ընդհատակյա կոմունիստական կուսակցությանը։
Բայց, միևնույն ժամանակ, բավականին շատ ռուսներ կային նացիստական իշխանությունների հետ համագործակցող։ Նրանք աշխատում էին թերթերում, որոնք քարոզում էին բոլշևիկներից և հրեաներից զերծ «ազգային Ռուսաստանի» և Վերմախտի «ազատագրական առաքելության» առասպելը։ Ռուսներին գրավել էին ռազմականացված ստորաբաժանումները։ Այն ժամանակվա թերթերը լի էին ռուսական ազգային մշակույթի մասին տեղեկություններով։ Դաուգավպիլսում բացվեց ռուսական թատրոն, Ռեզեկնեի ուսուցչական ինստիտուտում ստեղծվեց ռուսաց լեզվի ամբիոն ռուսաց լեզվի ուսուցիչների համար։
Ստեղծվել էր ինստիտուտ, որը ներկայացնում էր ռուս բնակչության շահերը Լատվիայի ռուս բնակչության հարցերով ռուսական կոմիտեում։ Դրանք նախագծված էին օգնելու ռուսներին իրենց որոշ տնտեսական, մշակութային և իրավական կարիքներում։
Հետպատերազմյան միգրացիայի առանձնահատկությունները
Լատվիացիներից հետո ռուսները ներկայիս Լատվիայի ամենամեծ էթնիկ խումբն են։ 1989 թվականին այս ազգային խումբը կազմում էր Լատվիայի բնակչության 34,0%-ը, նրա ընդհանուր թիվը 905500 էր ։ Նախապատերազմյան ժամանակաշրջանի ժողովրդագրական իրավիճակի համեմատ ռուսների թիվն աճել էր 4,5 անգամ։ Նրանց հարաբերական մասնաբաժինը Լատվիայի ազգային կազմում աճել է 3,5 անգամ։
Ռուսները հիմնականում բնակություն են հաստատել քաղաքներում։ Նրանք հակված էին ընտրել ավելի մեծ քաղաքներ, ինչպիսիք են Ռիգան և Դաուգավպիլսը։ Ռուսները լատվիացիներից տարբերվում էին իրենց մասնագիտական հատկանիշներով. ռուս բնակչության ավելի քան մեկ երրորդը զբաղվում էր արդյունաբերությամբ (լատվիացիների մեկ քառորդը), ռուսների 7%-ը (լատվիացիների 22%-ը) զբաղվում էր գյուղատնտեսությամբ, ռուսների 1%-ը (լատվիացիների 2,5%-ը) մշակույթի և արվեստի ոլորտներում։
Ռուսները ԽՍՀՄ-ում և՛ թվով, և՛ քաղաքական ազդեցությամբ հիմնական էթնիկ խումբն էին։ Խորհրդային Լատվիայի պայմաններում ռուսական մշակույթը գերակշռում էր հանրապետության ողջ ոչ լատվիացի բնակչության վրա։ Ռուսերենը նաև ձևավորեց Լատվիայի ռուսախոս բելառուսների, ուկրաինացիների, լեհերի, հրեաների և գերմանացիների նոր խումբ։ 1959–1979 թվականներին Լատվիայում էթնիկ ռուսների թիվն ավելացել էր 47%-ով, սակայն ռուսերենը իրենց մայրենի լեզուն համարող ոչ ռուսների թիվն աճել է 78%-ով։ Լատվիայում ռուսաց լեզվի հիման վրա մշակվել էր բարձր զարգացած ենթակառուցվածք՝ միջնակարգ և բարձրագույն կրթության, գիտության և զանգվածային լրատվության միջոցների լայն համակարգ։
Ազգային գիտակցություն
Ամբողջ խորհրդային ժամանակաշրջանում Լատվիայի ռուսական (ինչպես և լատվիական) ԶԼՄ-ները կոմունիստական գաղափարախոսության ակտիվ կրողներ էին համարվում՝ ազդելով Լատվիայի ռուսների գիտակցության վրա։
Ողջ խորհրդային ժամանակաշրջանում Լատվիայի բնակիչների այս մեծ խմբի ազգային-մշակութային ինքնությունն արտահայտելու պաշտոնական մակարդակով համաձայնեցված բանաձև չկար։ Կոմունիստական կուսակցության գաղափարախոսությունը մերժում էր Լատվիայի Հանրապետության ավանդույթը, որը Լատվիայի ռուսներին նույնացնում էր՝ որպես իր ազգային փոքրամասնություններից մեկը։ ԽՍՀՄ-ում գոյություն ուներ ազգերի, թեև ոչ բոլոր ազգերի, ազգային-տարածքային ինքնավարության ձև, ինչը անհավասար էր դարձնում նրանց սոցիալական ներկայացվածությունը պետական մարմիններում։ Արդյունքում նրանց ազդեցությունը սոցիալական գիտակցության վրա նույնպես անհավասար էր։ Ազգը կարող էր «լիարժեք» համարվել միայն այն դեպքում, եթե տիրապետեր պետական համակարգի վրա՝ միութենական հանրապետության տեսքով։ Հետևաբար, Լատվիայում կար միայն մեկ ճանաչված ազգ՝ լատվիացիներ։ Լատվիայի ռուսները, և նրանք, ովքեր այնտեղ խոր պատմական արմատներ ունեին, և նրանք, ովքեր Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո այն ընտրեցին՝ որպես մշտական բնակության վայր, չունենալով տարածքային ինքնավարություն, համարվում էին ոչ թե որպես առանձին մշակութային և ազգային համայնք Լատվիայի Հանրապետությունում, այլ ավելի շուտ՝ որպես Խորհրդային Միության ավելի մեծ ռուսական համայնքի մաս։
1980-ականների վերջերին ԽՍՀՄ-ում առաջին նշանավոր դեմոկրատական փոփոխությունները բերեցին ժողովուրդների ազգային զարթոնքի։ Ժողովրդավարական նոր միտումները հավասար հնարավորություններ տվեցին թե՛ լատվիացիների, թե՛ ռուսների ազգային վերածննդին։ Որոշ ռուսներ թե՛ որպես անհատներ, թե՛ կազմակերպված խմբեր, ակտիվորեն աջակցել են Լատվիայի ազգային զարթոնքին՝ «Ատմոդա»-ին։
1988թ. հուլիսին Ա.Մալցևը լատվիական մշակույթի 17 նշանավոր գործիչներից մեկն էր, ով բաց նամակ է ստորագրել Լատվիայի գրողների լիգայի ընդլայնված ասամբլեային՝ դեմոկրատական ժողովրդական ճակատ ստեղծելու նախաձեռնությամբ հանդես գալու համար։ Լատվիայի ժողովրդական ճակատ ստեղծելու գաղափարին աջակցել են հանրապետության ռուս գրողներ Լ.Ազարովան, Ռոալդ Դոբրովենսկին, Վ.Դոզորցևը և Մ.Կոստենեցկայան, լրագրողներ Ա.Գրիգորևը, Ա.Կազակովը, թարգմանիչ և մատենագետ Ջ. Աբիզովը և շատ ուրիշներ։ 1989 թվականին Լ. Գլադկովը, Վ. Դոզորցևը, Վ. Ժդանովը, Վ. Կոնոնովը և Մ. Կոստենեցկան ընտրվել են Լատվիայի ժողովրդական ճակատի խորհրդի անդամ։ Վ.Դոզորցևը դարձել է Լատվիայի ժողովրդական ճակատի խորհրդի անդամ։ Ա.Գրիգորևը եղել է ԼԺՃ-ի «Ատմոդա» թերթի խմբագիրներից մեկը։ «Ատմոդա» թերթի ռուսերեն հրատարակության տպաքանակը բավականին մեծ էր (15–100 հազար)։ Այն հայտնի էր ոչ միայն Լատվիայի ռուս բնակիչների, այլև Ռուսաստանի արևմտյան մտածողությամբ հասարակության շրջանում։
Միևնույն ժամանակ, Լատվիայի ռուսների մի մեծ մասը անվստահությամբ էր վերաբերվում Լատվիայի պետական համակարգի վերածնմանը։ Դա ցույց են տալիս 1989 թվականին անցկացված հասարակական կարծիքի հարցման արդյունքները։ Ոչ լատվիացի բնակչության միայն 49%-ն է պաշտպանել Լատվիայի անկախության գաղափարը (այդ գաղափարին աջակցող լատվիացիների թիվը կազմել է 93%)։ Լատվիայի աշխատավոր ժողովրդի միջազգային ճակատը կամ Ինտերֆրոնտը, որը ստեղծվել էր 1989 թվականին, բացահայտորեն հանդես եկավ Խորհրդային Միության կազմում մնալու և սոցիալիստական տնտեսությունը պահպանելու համար։ Ինտերֆրոնտը նպատակ ուներ շահել այն ռուսների համակրանքը, ովքեր դեմ էին Լատվիայի՝ որպես ազգային պետության գաղափարին։
Բաշխում
Լատվիայի ռուսներն ապրում են հիմնականում քաղաքային բնակավայրերում։ 2006 թվականին ռուսները կազմում էին մայրաքաղաք Ռիգայի բնակչության 42,3%-ը և մեծությամբ երկրորդ քաղաքում՝ Դաուգավպիլսում՝ 53,5%-ը (չհաշված ռուսերենը որպես մայրենի լեզու համարող մյուսները)։ Խորհրդային Միության օրոք ժամանող ռուսները հիմնականում բնակեցվել էին արդյունաբերական կենտրոններում՝ գործարանային աշխատատեղեր հավաքելու համար, մինչդեռ գյուղական շրջանները մնում էին գրեթե ամբողջությամբ էթնիկ լատվիացիներով բնակեցված՝ բացառությամբ արևելյան Լատվիայի որոշ փոքր տարածքների ։ 2018 թվականի սկզբին էթնիկ ռուսները կազմում էին բնակչության 25,2%-ը ։
Լատվիայի կենտրոնական վիճակագրական բյուրոյի տվյալներով 2011-2017 թվականներին Լատվիա է գաղթել 19932 ռուս, իսկ այլ երկրներ՝ 48851 ռուս ։
Քաղաքացիություն
1991 թվականին անկախությունը վերականգնելուց հետո Լատվիան ինքնաբերաբար քաղաքացիություն չտրամադրեց որևէ մեկին, ում նախնիները ժամանել էին 1940 թվականի հունիսից հետո․ մի քաղաքականություն, որը հիմնականում վերաբերում էր էթնիկ ռուսներին։ Քաղաքացիություն ստանալու համար պայման է դրվել լատիշերեն լեզվի և պատմության իմացությունը, այս սկզբնական պայմանները դրանից հետո մեղմացել են ։ Այնուամենայնիվ, Լատվիայում ռուսների զգալի մասը դեռևս այլմոլորակայինի կարգավիճակ ունի։ 2017 թվականի հունվարի դրությամբ Լատվիայի էթնիկ ռուսների ճնշող մեծամասնությունը՝ 71,1%-ը կամ 398,549 մարդ, ուներ քաղաքացիություն ։
Յուրաքանչյուր ոք, ով օրինական ճանապարհով (համաձայն խորհրդային օրենսդրության) Լատվիայում բնակություն էր ձեռք բերել մինչև 1992 թվականի ամառը, կարող էր պահանջել այդ բնակությունը Լատվիայի անկախության ժամանակ, նույնիսկ եթե այդ իրավական հիմքը ներառում էր խորհրդային ունեցվածքի բռնագրավումը։ Վերադարձող գույքի սեփականատերերը, ովքեր ձգտում էին ետ պահանջել իրենց ունեցվածքը, փոխհատուցվում էին այլ վայրերում հավասար հողատարածքով, առանց որևէ միջոցի հետ պահանջելու տվյալ սեփականությունը, կամ վկայագրերով, որոնք կարող էին օգտագործվել որպես զեղչի կտրոններ սեփականաշնորհված գույքում բաժնետոմսեր ձեռք բերելու համար։ Լատվիայի կառավարությունը նաև կենսաթոշակներ է վճարում բոլոր ռեզիդենտ թոշակառուներին՝ անկախ ազգային պատկանելությունից կամ քաղաքացիությունից։
Ռուսաց լեզու
Լատվիայում որոշ ռուսների և ռուսախոսների (հատկապես Սոցիալ-դեմոկրատական «Հարմոնիա» կուսակցությունում, Լատվիայի ռուսական միությունում, Ռուսական դպրոցների պաշտպանության շտաբում) վիճելի այլ հարց է ռուսաց լեզվի կարգավիճակը, ինչպիսին լատիշերենն է ։
2012 թվականի փետրվարի 18-ին Լատվիայում անցկացվեց սահմանադրական հանրաքվե՝ ռուսերենը որպես երկրորդ պետական լեզու ընդունել-չընդունելու վերաբերյալ ։ Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի տվյալներով՝ դեմ է քվեարկել 74,8%-ը, կողմ՝ 24,9%-ը, իսկ ընտրողների մասնակցությունը կազմել է 71,1% ։
2019 թվականից սկսած ռուսաց լեզվի ուսուցումը աստիճանաբար կդադարեցվի մասնավոր քոլեջներում և բուհերում, ինչպես նաև ընդհանուր ուսուցումը պետական ավագ դպրոցներում, բացառությամբ ռուս փոքրամասնության մշակույթին և պատմությանը վերաբերող առարկաներից, ինչպիսիք են ռուսաց լեզվի և գրականության դասերը ։
Քաղաքական ներկայացուցչություն
Լատվիայում կան մի քանի քաղաքական գործիչներ և կուսակցություններ, որոնք պնդում են, որ ներկայացնում են ռուսալեզու փոքրամասնությունը։ Դրանց թվում են Լատվիայի ռուսական միությունը, որն ունի մեկ մանդատ Եվրախորհրդարանում, որը պատկանում է Տատյանա Ժդանոկին, և «Հարմոնիա» կուսակցությունը, որը երկու մանդատ ունի։ Այս քաղաքական կուսակցությունները աջակցում են ռուսաց լեզվի իրավունքներին, Լատվիայի բոլոր քաղաքացիություն չունեցող քաղաքացիներին ավտոմատ քաղաքացիություն շնորհելուն և այլ հարցերում հակված են ձախակողմյան լինել։
Ռուսական էթնիկ մի քանի քաղաքական գործիչներ նույնպես բարձրաստիճան կառավարական պաշտոններ են զբաղեցրել Լատվիայում, ինչպիսիք են Վլադիմիր Մակարովսը, ով Լատվիայի բարեկեցության նախարարն էր և շրջակա միջավայրի պաշտպանության և տարածաշրջանային զարգացման նախարարը, Վյաչեսլավ Դոմբրովսկիսը, ով աշխատել է՝ որպես Լատվիայի կրթության և գիտության նախարար և էկոնոմիկայի նախարար, և Նիլս Ուշակովսը, որը Ռիգայի քաղաքապետն էր 2009-2019 թվականներին  ։
Անվանի ռուսներ Լատվիայից
Լատվիայից անվանի ռուսների թվում են.
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Լատվիայի հասարակություն Կատեգորիա:Ռուսական սփյուռք
Էրի լիճ
Էրի լիճ (Erie, Érié), հյուսիսամերիկյան հինգ Մեծ Լճերից մեկն է։ Ունենալով 25 700 կմ² տարածք, Էրի լիճն իր մեծությամբ զբաղեցնում է 11-րդ տեղը (ներառյալ Կասպից ծովը) և 4-րդ տեղն ԱՄՆ-ում։ Լիճը ձգված է 388 կմ արևմուտք-հարավ-արևմուտքից դեպի արևելք-հյուսիս-արևելք 92 կմ լայնություն ունենալու պարագայում։ Լիճն ողողում է ամերիկյան Միչիգան, Օհայո, Փենսիլվանիա և Նյու Յորք նահանգների և կանադական Օնտարիո նահանգի ափերը։ Լճի ջրի հայելու բացարձակ բարձրությունը կազմում է +173,8 մ։
Լճի հարավարևմտյան հատվածում կան բազմաթիվ կղզիներ։ Ջրի ջերմաստիճանը փոփոխվում է ձմռանը 0-2 °C մինչև 24 °C ամռանը։ Առափնյա մասը սառչում է դեկտեմբերից մինչև մարտ-ապրիլ։ Լճի մեջ են թափվում Դետրոյթ, Գրանդ, Ռեյզին, Հուրոն, Մոմի, Սանդասկի, Կույախոգա գետերը, սկիզբ է առնում Նիագարա գետը, որի միջոցով Էրի լիճը միանում է Օնտարիո լճի հետ։ Էրի լճի ափին են գտնվում Բուֆֆալո, Էրի, Թոլեդո, Պորտ Սթենլի, Մոնրո, Քլիվլենդ քաղաքները։
Անվան ծագումնաբանություն
Լիճը կոչվել է մինչև եվրոպացիների հայտնվելը լճի ափերին բնակվող «Էրիե» իրոկեզյան ցեղի անունով։ Ցեղանունը բառացի նշանակում է «կատու» (եղել է ցեղի տոտեմը՝ պաշտամունքի կենդանին) ։
Աշխարհագրություն և հիդրոգրաֆիա
Լճի միջին խորությունը 19 մետր է, իսկ ամենախոր կետը գտնվում է 64 մետր խորության վրա։
Պատմություն
Էրի լիճը հայտնագործել է ֆրանսիացի ճիզվիտ Ժան Բրեբեֆը 1640 թվականին։ Եվրոպական գաղութացումից անմիջապես առաջ Էրի լճի ափերը հարավում բնակեցված են եղել էրի ցեղերի, իսկ հյուսիսում՝ ատավանդարոն ցեղերի կողմից։ Ֆրանս-իրոկեզյան պատերազմների ժամանակ այդ բնակչությունն ոչնչացվել է, և տարածքները բնակեցվել են օտտավա, օջիբվե, վիանդոտ և մինգո ցեղերի կողմից։ Առաջին եվրոպացին, որը հասել է Էրի լիճը, եղել է Լուի Ժոլյեն, ով 1669 թվականին առաջին անգամ լինելով լճի ափին, շուտով այնտեղ հիմնել է ֆրանսիական բնակավայր։
Էկոլոգիա
Այլ Մեծ Լճերի նման, Էրի լիճը առաջացնում է ձյան էֆեկտ, երբ տաք ջրերի վրայով սկսում են շրջանառվել սառը ձմեռային քամիները, որոնք հասնում են Բուֆֆալո, Նյու Յորք նահանգը՝ ձյան տեղումներով դառնալով 11-րդը ԱՄՆ-ում ։ Լճի ազդեցությունը վերջանում է կամ թուլանում այն ժամանակ, երբ այն սառչում է։ Լինելով Մեծ Լճերից ամենափոքրը, այն սառչում է բոլորից շուտ և այլ լճերից ավելի հաճախ ։
Լիճը նաև պայմանավորում է միկրոկլիման, որը շատ կարևոր է գյուղատնտեսության համար։ Հյուսիսային ափի երկայնքով գտնվում է Կանադայի մրգերի և բանջարեղենի արտադրության ամենահարուստ գոտին, իսկ հարավարևելյան ափի երկայնքով՝ Օհայո, Փենսիլվանիա և Նյու Յորք նահանգներում գտնվում է խաղողագործության կարևոր շրջանը։
1960-1970 թվականներին Էրի լիճը ջրի որակի փոփոխության է ենթարկվել, ինչը պայմանավորված էր ջրում ֆոսֆորիտների մակարդակի բարձրացմամբ և հատակային նստվածքներով։ Այդ արմատական փոփոխությունները հանգեցրեցին լճի ճահճացմանը։ Քայքայվող ջրիմուռների և աղտոտված առափնյա գծի պատճառով Էրի լիճը սկսեցին անվանել մեռյալ լիճ։
Կանադայի և ԱՄՆ-ի միջև կնքված համաձայնագրից հետո (1972 թվական) զգալիորեն նվազել է ֆոսֆորիտների հոսքը դեպի լիճ։ Մեռյալ գոտին Էրի լճի ավազանում պահպանվել է մինչև ամառվա վերջ։ ԱՄՆ-ի շրջակա միջավայրի պահպանության հարցերով կառավարումը 2005 թվականից ուսումնասիրում է այդ ցիկլային երևույթը ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Լճեր այբբենական կարգով Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի լճեր Կատեգորիա:Կանադայի լճեր Կատեգորիա:Սահմանային լճեր Կատեգորիա:Հյուսիսային Ամերիկայի լճեր
Աբելարի և Էլոիզի հրաժեշտը
«Աբելարի և Էլոիզի հրաժեշտը» (Abschied Abélards von Héloise), ավստրիացի նկարչուհի Անգելիկա Քաուֆմանի նկարը, որը գտնվում է Պետական Էրմիտաժում։
Նկարագրություն
Նկարը պատկերվել է որպես փիլիսոփա Պիեռ Աբելարի և Էլոիզի` Փարիզի կանոնիկոս Ֆուլբերի ազգականուհու սիրո միջնադարյան հայտնի սյուժեի նկարազարդում։ Պատկերված է Աբելարի հրաժեշտը Էլոիզին Արժանտյոյում Սուրբ Մարիամի մենաստանի մուտքի մոտ։
Նկարի ստեղծման հստակ թվականն անհայտ է, համարվում է, որ այն նկարվել է մինչև 1780 թվականը՝ Անգելիկա Քաուֆմանի Լոնդոնում լինելու ժամանակահատվածում, քանի որ այդ թվականին Լոնդոնում նկարի փորագրությունն իրականացրել է ռուս նկարիչ Գավրիիլ Սկորոդումովը ։ Նկարի ներքևի կենտրոնական մասում քարե սալիկի վրա կա դժվարընթեռնելի գրություն՝ Angelica K. pinx։
Վերլուծություն
Արվեստագիտության թեկնածու, Պետական Էրմիտաժի Արևմտաեվրոպական կերպարվեստի բաժնի ավագ գիտաշխատող Չարմիան Մեզենցևան 15-18-րդ դարի գերմանական արվեստի մասին իր ակնարկում, նկարի դետալային վերլուծություն կատարելով, կտավին վերաբերել է բավականին քննադատորեն.
Պատմություն
Նկարի՝ Ռուսաստանում հայտնվելու հանգամանքները հայտնի չեն, 1797 թվականից այն արդեն հաշվեգրված է եղել Էրմիտաժի հավաքածուում ։ Նկարը երկար ժամանակ պահվել է ֆոնդում և չի ներկայացվել մշտական ցուցադրության ժամանակ, սակայն 2021 թվականի ամառվանից այն ցուցադրվում է Ձմեռային պալատի Պահուստային պատկերասրահի 348-րդ սրահում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Էրմիտաժի նկարներ Կատեգորիա:Անգելիկա Քաուֆմանի նկարներ Կատեգորիա:Գրական թեմաներով նկարներ Կատեգորիա:Միջնադարը գեղանկարչության մեջ Կատեգորիա:1780 թվականի նկարներ
Նեսո (արբանյակ)
Նեսո (Νησώ), հայտնի է նաև որպես Նեպտուն XIII, Նեպտուն մոլորակի անկանոն բնական արբանյակ։ Հայտնաբերվել է Մեթյու Հոլմանի և Բրեթ Գլեդմանի կողմից 2002 թվականի օգոստոսի 14-ին, չնայած այս հայտնաբերումը չէր նկատվել մինչև 2003 թվականը ։
Ուղեծրային տվյալները
Նեսոն պտտվում է Նեպտունի շուրջ ավելին քան 48 միլիոն կիլոմետր շառավղով, այսպիսով հանդիսանալով մոլորակի հայտնի արբանյակներից ամենահեռավորը։ Ունի չափազանց թեքված և էքսցենտրիկ ուղեծիր, որի համեմատությունը Նեպտունի մյուս արբանյակների ուղեծրերի հետ ցույց է տրված դիագրամի վրա։ Հորիզոնական գծից վեր գտնվող արբանյակները ունեն համընթաց շարժում, իսկ ներքևինները՝ հակադարձ։ Դեղին գծերը ցույց են տալիս պերիկենտրոնից ապոկենտրոն ընկած հեռավորությունը, ներկայացնելով էքսցենտրիսիտետը։
Նեսոյի ուղեծիրը համեմատելի է հելիոկենտրոն ուղեծրերի հետ։ Այսպես, օրինակ Նեսոն իր ապոկենտրոնում Նեպտունից հեռանում է մոտ 72 միլիոն կմ, իսկ Մերկուրին իր ապոհելիոնում հեռանում է Արեգակից ընդամենը 70 միլիոն կմ։ Արբանյակը Նեպտունի շուրջ մեկ պտույտը կատարում է ավելին քան 25.5 տարիների ընթացքում, ինչն Արեգակնային համակարգի արբանյակների համար հանդիսանում է առավելագույն արժեքը։
Նեսոյի ուղեծիրը չափազանց նման է Նեպտունի մեկ այլ արբանյակի՝ Փսամաթեի (S/2003 N 1) ուղեծրին։ Ենթադրվում է, որ այս երկու անկանոն արբանյակները ծագել են ավելի մեծ արբանյակի տրոհման արդյունքում ։
Բնութագրական տվյալները
Նեսոն ունի մոտ 60 կմ տրամագիծ, և ենթադրելով, որ այն ունի 1.5 գ/սմ3 խտություն, կարող է ունենալ 1, 6 կգ զանգված։
Անուն
Նեսոն իր անունն ստացել է ներեիդներից մեկի պատվին։ Մինչև 2007 թվականի փետրվարի 3-ին պաշտոնական անուն ստանալը Նեսոն կրում էր նախնական S/2002 N 4 անունը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Նեպտունի արբանյակներ Կատեգորիա:Անկանոն արբանյակներ
Գարեգին Նժդեհ կամավորական ջոկատ
Գարեգին Նժդեհ կամավորական ջոկատ, կազմավորվել է 1988 թվականին, Երևանում։ Ունեցել է շտաբ, մարտական դրոշ։ 1989-1994 թվականներին մասնակցել է ՀՀ Արարատի (Երասխ), Իջևանի (Կիրանց), Ճամբարակի (Վահան) և Արցախի Հանրապետության Շահումյանի, Մարտակերտի (Հաթերք, Դրմբոն, Զագլիկ), Հադրութի (Բլութան, Խրմանջուղ, Մելիքաշեն), Շուշիի (Քարինտակ), Կուբաթլուի, Ֆիզուլիի (Հորադիզ) շրջանների, Գետաշենի ենթաշրջանի ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Հրամանատար՝ Մ. Բատիկյան, շտաբի պետեր՝ Գ. Առաքելյան և Ջ. Աբելյան։ Ջոկատից զոհվել է 5 ազատամարտիկ։
Կաբրա դել Կամպ
Կաբրա դել Կամպ (Cabra del Camp), մունիցիպալիտետ Իսպանիայում, գտնվում է Տառագոնա պրովինցիայում (Կատալոնիա ինքնավար համայնքում)։ Մունիցիպալիտետը գտնվում է Ալտ Կամպ շրջանում։ Տարածքը կազմում է 27,03 կմ²։ Բնակչությունը՝ 1146 մարդ (2010 թվականի տվյալներով)։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իսպանիայի բնակավայրեր
Գավառի կամավորական ջոկատ
Գավառի կամավորական ջոկատ, կազմավորվել է 1989 թվականին, Գավառ քաղաքում։ Ունեցել է շտաբ։ 1989-1994 թվականներին մասնակցել է ՀՀ Վայքի (Խնձորուտ, Բարձրունի), Տավուշի (Չինարի, Այգեձոր), Իջևանի (Այգեհովիտ), Վարդենիսի և Արցախի Հանրապետության Քարվաճառի, Մարտակերտի (Թալիշ, Մատաղիս), Աղդամի (Փափրավենդ) շրջանների և Գետաշենի ենթաշրջանի (Ազատ, Կամո) ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Հրամանատար՝ Ա. Ղռեջյան, շտաբի պետ՝ Հ. Միրաբյան։ Ջոկատից զոհվել է 6 ազատամարտիկ։
Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական ջոկատներ
1522
Դեպքեր
(Լինելով միակ հոլանդացի պապը, նա կդառնա ավելի քան 450 տարիների ընթացքում ընտրված վերջին ոչ իտալացին)։
Օսմանյան կայսրություն
(Նրանք հետագայում հաստատվում են Մալթայում և հայտնի են որպես Մալթայի ասպետներ։ )
Սրահ
Կատեգորիա:1522 Կատեգորիա:Տարեթվեր
Փոյնթ Ֆորթին
Փոյնթ Ֆորթին (Point Fortin), շրջան Տրինիդադ և Տոբագոյի Տրինիդադ կղզու հարավ-արևմուտքում։
Աշխարհագրություն
Հյուսիսից այն ողողվում է երկու ծովածոցով՝ Այրոիսով և Գուապոյով։ Որպես կիսաէքսկլավ՝ այն բոլոր կողմերից ցամաքով սահմանակից է Սիպարիայի շրջանին։
Պատմություն
Փոյնթ Ֆորթինը հիմնադրվել է 1783 թվականին Տրինիդադում կաթոլիկների բնակեցման նախաձեռնության շրջանակում՝ Սեդուլա բնակչություն (Cédula de Población)։ Շրջանն անվանվել է այստեղ հաստատված ֆրանսիացի Ֆորտինի անունով։
Ստրկության վերացումից հետո տարածաշրջանը շաքարեղեգի մշակությունից անցել է կակաոյի և կոկոսի մշակությանը։ 1906 թվականին՝ երկրաբան Արթուր Բիբի Թոմփսոնի (Arthur Beeby-Thompson) կողմից կղզու հարավ-արևելքում նավթի հանքավայրերի հայտնաբերումից հետո, Փոյնթ Ֆորթինը վերապրոֆիլավորվել է նավթի վրա ։
1980 թվականի ապրիլի 30-ին Փոյնթ Ֆորթինն առանձնացվել է Սուրբ Պատրիկ շրջանից ։
Բնակչություն
Ըստ մարդահամարի տվյալների՝ 2011 թվականի հունվարի 9-ի դրությամբ համայնքում բնակվում էր 20 235 մարդ, որից 10 097-ը տղամարդիկ էին, իսկ 10 138-ը՝ կանայք ։
Վարչական բաժանում
Շրջանը բաժանված է 11 համայնքի՝ 9 քաղաքային (urban community) և 2 կիսաքաղաքային (semi-urban community):
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Տրինիդադ և Տոբագոյի վարչական բաժանում Կատեգորիա:1783 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
1523
Մահեր
Կատեգորիա:1523 Կատեգորիա:Տարեթվեր
Հենրիխ Մարքս
Հենրիխ Մարքս, հրեական ծագում ունեցող պրուսացի իրավաբան, ունևոր փաստաբան, մեծ ընտանիքի հայր։
Եղել է փիլիսոփա և տնտեսագետ Կառլ Մարքսի հայրը։
Կենսագրություն
Հենրիխ Մարքսը ծնվել է Մարքս Լև Մորոդեխայի և (Marx Levi Mordechai, 1746-1804) և Եվա Լվովի (Eva Lwow, 1757-1823) ընտանիքում։ Նրա հայրը եղել է ռաբբի, ավելի ուշ նրա ավագ եղբայր Սամուելը նույնպես ընտրեց այդ մասնագիտությունը (1775-1828)։ Նրա մայրը նույնպես ռաբբի էր։
1814 թվականին ավարտել է իրավաբանության բաժինը և նույն տարում ամուսնացել է նիդերլանդացի Հենրիտա Պրեսբուրգի հետ։ Հենրիտան նույնպես ռաբբի ընտանիքից էր, սակայն ուներ հունգարական արմատներ։
Քանի որ պրուսներին արգելված էր պետական պաշտոն, ինչպես նաև դատական վարույթն զբաղեցնել, Մարքսը 1818 թվականին ստիպված ընդունել է բողոքականությունը և միացել Լյութերական եկեղեցուն։ Նրա երեխաները և կինը մկրտվել են 1824 և 1825 թվականներին։
Գոտի փորագրազարդ (մ.թ.ա. 12-11-րդ դարեր, Լճաշեն, № 2153)
Գոտի փորագրազարդ  (մ.թ.ա. 12-11-րդ դարեր, Լճաշեն), բրոնզե թիթեղից պատրաստված գոտի։ Պահվում է Երևանում գտնվող Հայաստանի պատմության թանգարանում և գրանցված է 2153 համարի տակ։
Հենրիխ Մարքս
Կենսագրություն
Մարքսը ուներ մեծ ընտանիք, 9 երեխա, որոնցից չորսը լիարժեք չէին։ Կարլը երրորդն էր, Սոֆին և Հերմանը ավագն էին, ապա հաջորդում էին Էդուարդը, Կարոլինան, Լուիզան, Էմիլիան և Հենրիտտեն ։
Գոտի փորագրազարդ (մ.թ.ա. 12-11-րդ դարեր, Լճաշեն, № 2153)
Գոտին համարվում է Ք. ա. 12-11-րդ դարերի հնություն, բրոնզից է, չափերը` 1 15,5×39×0,2 սմ։ Հայտնաբերվել է Հայաստանի Հանրապետության Գեղարքունիքի մարզի Լճաշեն գյուղի տարածքում։
Նժդեհ կամավորական ջոկատ
«Նժդեհ» կամավորական ջոկատ։ Կոչվել է ռազմական, քաղաքական և պետական գործիչ, փիլիսոփա, հրապարակախոս Գարեգին Նժդեհի (Տեր-Հարությունյան Գարգեին Եղիշեի (1886-1955)) անունով։ Կազմավորվել է 1989 թվականին Վանաձորում «Նժդեհ ԱԻՄ» կազմակերպության ռազմաքաղաքական խորհրդի նախաձեռնությամբ։ 1989-1992 թվականներին մասնակցել է Նոյեմբերյանի (Ոսկեպար, Բաղանիս, Բարեկամավան), Իջևանի (Կիրանց, Բերքաբեր) և Արցախի Հանրապետության Հադրութի (Էդիլլու, Աղբուլաղ, Դուդուկչի, Խրմնջուղ, Մելիքաշեն, Պլեթանց, Ցոր) շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին, միաժամանակ կազմակերպել է զենք-զինամթերքի արտադրություն։ 1992 թվականի հունիսին «Նժդեհի» հիմքի վրա ստեղծվել է Սյունիք աշխարհազոր կամավորական զորամիավորումը, նույն թվականի հոկտեմբերին՝ Վանաձորի առաջին կամավորական, 1993 թվականի հունվարին՝ Վանաձորի առաջին պայմանագրային գումարտակները, որոնք մասնակցել են Քաշաթաղի, Մարտակերտի, Քարվաճառի, Ֆիզուլիի ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։
Գոտի փորագրազարդ (մ.թ.ա. 12-11-րդ դարեր, Լճաշեն, № 2153)
Նկարագրություն
Մարդկային երկրորդ ֆիգուրան առաջինի նման հսկայամարմին է։ Պետք է ենթադրել, որ նա ևս կառավարում է կառք (այս հատվածում գոտին վնասված է)։ Կառքին լծված չորս ձիերից պահպանվել են երեքը, որոնց գլխավերևում պատկերված են արև խորհրդանշող սկավառակներ։ Ձիերին ընդառաջ պատկերված են կտցահարող թռչուններ։ Գոտին եզրագծված է երկշար վազող պարույրներով և հատվող զիգզագաձև զարդանախշով ։
Նժդեհ կամավորական ջոկատ
Մարտական տարբեր գործողությունների ժամանակ հրամանատարներ են եղել Ս.Նալղոանյանը, Գ.Մարիկյանը, Ա.Փայտյանը։ Ջոկատից զոհվել է 6 ազատամարտիկ։
Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական ջոկատներ Կատեգորիա:Գարեգին Նժդեհ
Դահրավի կամավորական ջոկատ
Դահրավի կամավորական ջոկատ, ստեղծվել է 1989 թվականին՝ գյուղի ինքնապաշտպանության համար (հրամանատար՝ Ս. Առուշանյան)։ Հետագայում ջոկատի հիմքի վրա ստեղծվել է դասակ, ապա՝ վաշտ (հրամանատար Է. Խաչատրյան)։ Ջոկատը առանձին, իսկ 1992 թվականից Ասկերանի պաշտպանական շրջանի կազմում մասնակցել է Ասկերանի շրջանի գյուղերի ինքնապաշտպանական և Շուշիի, Լաչինի, Քարվաճառի, Աղդամի, Ֆիզուլիի (Հորադիզ), Մարտակերտի շրջանների ազատագրական մարտերին։ Գյուղից Արցախի Հանրապետության «Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշանով պարգևատրվել է Է. Խաչատրյանը, Արցախի Հանրապետության «Արիության համար» մեդալով՝ Ռ. Ներսիսյանը, Ա. Սարգսյանը, Մ. Համբարձումյանը, Մ. Խաչատրյանը, Ս. Հովակիմյանը, Ա. Դանիելյանը, Վ. Բարսեղյանը, Վ. Միքայելյանը։ Զոհվել է 7 ազատամարտիկ։
Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական ջոկատներ
Լասլո Բիտո
Լասլո Բիտո (Bitó László, ), հունգարացի բժիշկ և գրող. մշակել է գլաուկոմայի բուժման եղանակ, հեղինակել վեպեր, էսսեներ ։
Կենսագրություն
Ծնվել է Բուդապեշտում։ Կոմունիստական կարգերի հաստատումից հետո նրանց ընտանիքը հարկադրված է եղել լքելու Բուդապեշտը։ Լասլոն աշխատել է Կոմլոյի ածխահանքում, 1956 թվականի ապստամբության ժամանակ դարձել տեղի առաջնորդներից մեկը, իսկ երբ խորհրդային զորքերը ճնշել են ապստամբությունը, տեղափոխվել է ԱՄՆ ։ Այստեղ կրթաթոշակ է շահել Բարդի քոլեջում ուսանելու համար։    1960 թվականին ավարտել է քոլեջը՝ ստանալով բժշկական գործի մասնագետի որակավորում։ 1963 թվականին Կոլումբիայի համալսարանում հաջողությամբ պաշտպանելով ատենախոսությումը՝ արժանացել է բժշկական բջջային կենսաբանության փիլիսոփայության դոկտորի գիտական աստիճանի։ Բժշկագիտության բնագավառում նրա կատարած հետազոտությունները հանգեցրել են լատենոպրոստի ստացմանը, որը գլաուկոմայի բուժման նպատակով օգտագործվող դեղամիջոց է։
Լասլո Բիտոն հրատարակել է հարյուր հիսունից ավելի գիտական հոդված, արժանացել բազմաթիվ պարգևների, այդ թվում՝ Պրոկտորի մեդալի (2000 թ.), Հելեն Քելլերի մրցանակի (2013 թ.) : Կենսաթոշակի անցնելուց հետո վերադարձել է Հունգարիա, սկսել է զբաղվել գրական աշխատանքով։ Արդեն հրատարակել է տասնչորս ոչ գիտական գրքեր՝ վեպեր, էսսեներ, երեք անթոլոգիա։
Աստվածաշնչյան թեմաներով նրա գրած «Աբրահամ և Իսահակ» վեպը, որը լույս է տեսել 1998 թվականին, ջերմ ընդունելության է արժանացել, թարգմանվել մի շարք լեզուներով, վերածվել թատերգության ու բեմականացվել թատրոններում՝ ճանաչում բերելով հեղինակին։ «Վերջին մղոնը» (Az utolsó mérföld) գրքի նյութը նախապատրաստությունն է մահին ։
Մեծարանք
Ի պատիվ Լասլո Բիտոյի է անվանակոչվել Կոլումբիայի համալսարանի ակնաբուժության ամբիոնը ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հունգարացի գրողներ Կատեգորիա:Հունգարացի բժիշկներ Կատեգորիա:Հունգարացի ֆիզիոլոգներ
Դաշուշենի ինքնապաշտպանական խումբ
Դաշուշենի ինքնապաշտպանական խումբ, կազմավորվել է 1988 թվականին, ապա միավորվել է գյուղում տեղակայված Բյուրեղավանի ջոկատի հետ (հրամանատար՝ Ս. Վարդանյան)։ Ջոկատը առանձին, ապա Ասկերանի պաշտպանական շրջանի ստորաբաժանումների կազմում մասնակցել է Ասկերանի, Շահումյանի և այլ շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Գյուղից զոհվել է 8 ազատամարտիկ։
Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական ջոկատներ
Օնտարիո լիճ
Անվան ծագումնաբանություն
Լիճն իր անվանումը ստացել է հնդկացիական հուրոններ ցեղի անունից և նշանակում է «փայլող ջրերի լիճ»։ Ավելի ուշ Օնտարիո նահանգը նույնպես սկսեց այդպես կոչվել։ Հին քարտեզների վրա կարելի է տեսնել լճի տարբեր անվանումներ։ 1662-1663 թվականների քարտեզների վրա լիճը կոչվում էր Օնդիարա (Ondiara)։ 1912 թվականի ֆրանսիական քարտեզների վրա, որոնք ստեղծվել են ռազմական ինժեներ Ժան Բատիստի (Jean-Baptiste de Couagne) կողմից, լիճը կրում էր Ֆրոնտենակ անվանումը («Lac Frontenac»)։
Աշխարհագրություն
Օնտարիո լճի մեջ է թափվում Նիագարա գետը, իսկ սկիզբ է առնում Սուրբ Լավրենտիոս գետը։ Նավարկելի ջրանցքները Օնտարիո լիճը կապում են Էրի լճի և Հուդզոն գետի հետ։
Լճի ափին են գտնվում Կանադայի Օնտարիո և ԱՄՆ-ի Նյու Յորք նահանգները։ Խոշոր նավահանգիստներն են՝ Տորոնտո, Համիլտոն, Քինգսթոն (Կանադա) և Ռոչեստեր (ԱՄՆ)։
Լիճը աշխարհում մեծությամբ 14-րդ տեղն է զբաղեցնում։ Այստեղ զարգացած է նավագնացությունը։
Օնտարիո լիճը մշակույթում
Ֆենիմոր Կուպերի «Հետախույզը» վեպում գործողությունները կատարվում են Օնտարիո լճի ափին։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Լճեր այբբենական կարգով Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի լճեր Կատեգորիա:Կանադայի լճեր Կատեգորիա:Սահմանային լճեր Կատեգորիա:Հյուսիսային Ամերիկայի լճեր
Թոփքափը
«Թոփքափը» (Topkapi), ֆիլմ գողության մասին, ռեժիսոր՝ Ժյուլ Դասին, ստեղծված էրիկ Ամբլերի «Օրվա լույսի ներքո» վեպի հիման վրա։ «Օսկար» մրցանակ է ստացել երկրորդ պլանի լավագույն դերասան անվանակարգում, մրցանակն ստացել է Պիտեր Ուստանովը (թույլ կամքով խարդախ Սիմփսոն).
Սյուժե
Բարձր կարգի հանցագործներ` Էլիզաբեթ Լիպը և Վալտեր Հարփերը, նոր գործ են սկսել։ Նրանց նպատակը թանկարժեք դաշույնն է, որը պահվում է Թոփքափըում։ Խաբեբա Արթուր Սիմփսոնին գտնում են Հունաստանում հանգստանալու ժամանակ։ Նա անհրաժեշտ է դժվար գողությունը կազմակերպելու և թուրքական ոստիկանության զգոնությունը թուլացնելու համար։ Միևնույն ժամանակ, մինչև վերջին պահը, Սիմփսոնը ինքն էլ չէր կասկածում, որ նա ներգրավված է դարի գողության մեջ։
Իրականում թանգարանից հանցագործների կողմից կատարված գողությունը հաջողվում է կատարելապես, բայց նրանք հաշվի չեն առել այն փաստը, որ ոստիկանությունը քնած չէ։ Պարզվեց, որ Արթուրը կրկնակի խաղ էր խաղում, և ամբողջ խումբը ընկնում է թուրքական բանտ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ժյուլ Դասինի ֆիլմեր Կատեգորիա:Ֆիլմեր Ստամբուլի մասին Կատեգորիա:Անգլերեն ֆիլմեր Կատեգորիա:Ամերիկյան ֆիլմեր Կատեգորիա:Բրիտանական վեպերի էկրանավորումներ Կատեգորիա:United Artists ֆիլմեր Կատեգորիա:2000-ականների ռոմանտիկ կինոկատակերգություններ Կատեգորիա:Ամերիկյան քրեական կինոկատակերգություններ Կատեգորիա:1964 ֆիլմեր Կատեգորիա:Ֆիլմեր, որոնց գործողությունները տեղի են ունենում Ստամբուլում Կատեգորիա:Ֆիլմեր, որոնց գործողությունները տեղի են ունենում Թուրքիայում Կատեգորիա:Ամերիկյան քրեական ֆիլմեր Կատեգորիա:Ամերիկյան կինոկատակերգություններ Կատեգորիա:Թուրքիայում նկարահանված ֆիլմեր Կատեգորիա:Ֆրանսիայում նկարահանված ֆիլմեր Կատեգորիա:Ամերիկյան արկածային ֆիլմեր Կատեգորիա:Ստամբուլում նկարահանված ֆիլմեր
Խաչված տղա
Խաչված տղա («Սլավյանսկից փախստականը հիշում է, թե ինչպես նրա ներկայությամբ գլխատեցին աշխարհազորայինի փոքր որդուն ու կնոջը», ««Խաչված տղայի» մասին հեռուստասյուժե»), լրատվական հեռուստասյուժե, որը ցուցադրվել է 2014 թվականի հուլիսի 12-ին և 13-ին ռուսական հեռուստատեսության Առաջին ալիքով ։
Ռեպորտաժը պարունակել է կեղծ վկայություններ այն մասին, թե իբր ուկրաինացի ուժայինները ծաղրի են ենթարկել Սլավյանսկ քաղաքի բնակչությանը, որոնք այդ ժամանակ աջակցում էին Դոնեցկի ինքնահռչակ ժողովրդական հանրապետությանը։ Ըստ ռուսական քարոզչության՝ ուկրաինացի զինվորականները, իբր, մոր աչքերի առաջ խաչել են երեքամյա տղա երեխային ։
Սկանդալային սյուժեն հանրային մեծ արձագանք է առաջացրել։ Ոմանք դրանում տեսել են ծայրահեղ ոչ պրոֆեսիոնալիզմի և տեղեկատվական պատերազմում ռուսական պետական լրատվամիջոցների օգտագործման երևույթը՝ ատելություն և թշնամանք հրահրելու նպատակով, մյուսները՝ վկայություն այն մասին, որ «ապատեղեկատվությունը» և «սուտը» նորմալ երևույթ են դարձել ռուսական պետական լրատվամիջոցների համար, իսկ երրորդները՝ այդ հեռուստասյուժեն հիշատակում են, այսպես կոչված, «կես ճշմարտության քաղաքականության» դրսևորման ամենավառ օրինակների շարքում, որը վերջին շրջանում գերակա է դառնում հասարակական տարբեր համակարգերում, որտեղ Ռուսաստանը չի հանդիսանում բացառություն։
Սյուժե
2014 թվականի հուլիսի 12-ի երեկոյան Ռուսաստանի «Առաջին ալիքով» ցուցադրվել է «Սլավյանսկից փախստականը հիշում է, թե ինչպես նրա ներկայությամբ գլխատեցին աշխարհազորայինի փոքր որդուն ու կնոջը» հեռուստասյուժեն։ Դրանում մի կին, որը ներկայանում էր Անդրկարպատներից Գալինա Պիշնյակ անունով, պատմում էր դեպքերի մասին, որոնք, իբր, տեղի են ունեցել այն բանից հետո, երբ ուկրաինացի զինվորականները վերականգնել են վերահսկողությունը Սլավյանսկի նկատմամբ՝ այնտեղից դուրս մղելով Դոնբասի անջատողականների աջակիցներին ։ "Քաղաքի կենտրոն։ Լենինի հրապարակ։ Մեր քաղգործկոմը միակ հրապարակն է, որտեղ կարելի էր քշել մարդկանց։ Հրապարակում հավաքեցին կանանց, որովհետև այլևս տղամարդ չկար։ Կանայք, աղջիկներ, ծերեր։ Եվ դա կոչվում է ցուցադրական մահապատիժ։ Վերցրին երեք տարեկան փոքր տղա երեխային, անդրավարտիքով, շապիկով, ինչպես Հիսուսին, մեխեցին հայտարարությունների տախտակին։ Մեկը մեխում էր, երկուսը պահում էին։ Եվ այդ ամենը մոր աչքերի առաջ։ Մորը բռնել էին։ Եվ մայրը նայում էր, թե ինչպես է երեխան արնաքամ լինում։ Բղավոցներ։ Ճիչեր։ Բացի դա, բռնեցին կտրվածքներ արեցին, որ երեխան տանջվի։ Այնտեղ անհնարին իրավիճակ էր։ Մարդիկ կորցնում էին գիտակցությունը։ Իսկ այն բանից հետո, երբ շուրջ մեկուկես ժամ երեխան տանջվում էր և մահացավ, վերցրին մորը, անգիտակից վիճակում կապեցին տանկին և հրապարակում երեք շրջան արեցին։ Իսկ հրապարակում մեկ շրջանը մեկ կիլոմետր է ։" «Առաջին ալիքով» այդ սյուժեն դարձյալ ցուցադրվել է հաջորդ օրը՝ 2014 թվականի հուլիսի 13-ին՝ Իրադա Զեյնալովայի կիրակնօրյա տեղեկատվական ծրագրի ժամանակ ։
Ինչպես պարզել են «Новая газета»-ի և «Slon.ru» ինտերնետային կայքի լրագրողները, դրանից ոչ շատ առաջ համանման հաղորդագրություններ արդեն իսկ հայտնվել էին սոցիալական ցանցերում.
Հետաքննություն
Հարցազրույց տված կնոջ ինքնությունը գրեթե միանգամից բացահայտվել էր։ Նա իրոք Սլավյանսկի բնակչուհի Գալինա Պիշնյակն է, որն այդ քաղաք էր ժամանել Ուկրաինայի Անդրկարպատյան մարզից՝ նկարագրվող իրադարձություններից մի քանի տարի առաջ։ Ինչպես նշվում է, նրա ամուսինը եղել է տեղական ոստիկանության աշխատակից, որը միացել էր Իգոր Ստրելկովի ջոկատին ։
«Новая газета»-ի՝ սահմանամերձ Սլավյանսկ այցելած թղթակից Եվգենի Ֆելդմանը քաղաքի մի քանի տասնյակ բնակիչների հետ զրույցներ է ունեցել և նրանցից որևէ մեկը չի հաստատել աղմուկ առաջացրած սյուժեի տեղեկատվությունը։ Համանման արդյունքի է հանգել նաև «Дождь» հեռուստաընկերության լրագրողների կողմից իրականացված հետաքննությունը ։
Որևէ արդյունք չէին տվել նաև համացանցում փաստագրական նյութերի որոնումները, որոնք կարող էին հաստատել այդ պատմությունը, չնայած Սլավյանսկում ուկրաինացի զինվորականների գործողությունների վերաբերյալ բազմաթիվ ֆոտո և տեսանյութեր կան համացանցում ։
BBC-ի ռուսական ծառայության լրագրողները և «Новая газета»-ի լրագրող Օլգա Մուսաֆիրովան սյուժեից հայտնաբերել են որոշ պնդումներ, որոնք չեն համապատասխանում իրականությանը։ Օրինակ՝ Սլավյանսկում չկա Լենինի հրապարակ, որտեղ իբր քշում էին տեղի բնակիչներին ։
«Новая газета»-ի լրագրողներ Օլգա Մուսաֆիրովան և Վիկտորյա Մակարենկոն հայտարարել են, որ «Առաջին ալիքի» հարավռուսական բյուրոյի ղեկավար Յուլիա Չումակովան, որը նկարահանել էր սկանդալային տեսանյութը, կատեգորիկ կերպով հրաժարվել է խոսել «Новая газета»-ի լրագրողների հետ և նրանց ուղղորդել հեռուստաընկերության հանրային կապերի հետ պատասխանատուներին։ Լրագրողները փորձում էին պարզել սյուժեի ստեղծման մանրամասները ։