cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Տայֆա
Առաջին փուլ
Արագոն և Կատալոնիա - ներառում է Տերեուլի, Սարագոսայի և Տառագոնայի տարածքը
Արևելյան Իսպանիա - ներառում է Վալենսիայի, Մուրսիայի և Բալեարյան կղզիների տարածքը
Երրորդ փուլ
Երբեմն տայֆաների շարքին են դասվում նաև՝
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Տայֆաներ Կատեգորիա:Եվրոպայի նախկին միապետություններ
Թանզիմաթ
Թանզիմաթ (تنظيمات - «բարեփոխումներ», «օրենսգիրք»), գրականության մեջ տարածված արդիական ռեֆորմ Օսմանյան կայսրությունում 1839-ից 1876 թվականներին, երբ ընդունվեց կայսրության առաջին սահմանադրությունը ։ Բարեփոխումների հիմնական սկզբունքները շարադրվել են Գյուլհանյան Հաթթը Հումայունում, սուլթան Աբդուլ Մեջիդի 1839 թվականի նոյեմբերի 3-ին գահին հաստատվելուց անմիջապես հետո։ Ի տարբերություն մինչև այդ եղած բարեփոխումների, թանզիմաթում տեղ գտան ոչ միայն զինվորական այլև սոցիալ-տնտեսական խնդիրներին վերաբերող հարցեր։ Նախաձեռնության գլուխ կանգնած էր բյուրոկրատիայի կրթված խումբը՝ Մուստաֆա Ռեշիդ փաշայի գլխավորությամբ, ով հետագայում դարձավ Գյուլհենիի Հաթթը և Շերիֆը։ Մի քանի տարի նա եղել է Անգլիայի և Ֆրանսիայի դեսպան, այնուհետև նշանակվել արտաքին գործերի նախարար։ Նրա ղեկավարության ներքո նոր բարեփոխումների ծրագիր է մշակվել կենտրոնական իշխանության ամրապնդման համար, կանխարգելվել է Բալկաններում ազգային-ազատագրական շարժման զարգացումը և թուլացվել է եվրոպական ուժերի ազդեցությունը նավահանգիստների վրա` գոյություն ունեցող համակարգը հարմարեցնելով Արևմտյան Եվրոպայի կյանքի նորմերին ։
Բարեփոխումների նախապատմություն ու նախապայմաններ
Բարեփոխումների անհրաժեշտությունը պայմանավորված էր Օսմանյան կայսրության ճգնաժամի, ինչպես նաև 19-րդ դարի սկզբին խորացող ներքին հակասությունների աճով և եվրոպական ուժերի, Բալկաններում և Մերձավոր Արևելքում, գերակայության պատճառով։ Երկրի տնտեսական և քաղաքական անկումը, պատերազմներում պարտությունները, հարկային բեռի և հնացած ֆեոդալական համակարգին վերաբերող զանգվածային դժգոհությունն Օսմանյան կայսերական շրջաններում բարձրացրեց բարեփոխումների կազմակերպման հարց, որն առանց ֆեոդալական համակարգի հիմքերին խանգարելու կարող էր փրկել կայսրությունը փլուզման և ոչնչացման վտանգից։
Սելիմ III սուլթանի (1789-1807), այնուհետև մեծ վեզիր Ալեմդար Մուստաֆա փաշայի փորձերը (1808) իրականացնելու այդպիսի բարեփոխումներ՝ ձախողվեցին։ Մահմուդ II-ի բարեփոխումները նպաստեցին պետական կառավարման կայացմանը, հողի սեփականության ձևերին և ուղեկցվեցին միապետի անձնական զորության ամրապնդմամբ, սակայն չնպաստեցին թուրք հասարակության առաջընթացին։
Միևնույն ժամանակ, շարունակվեց կայսրության ընդհանուր ճգնաժամը, և այս ճգնաժամի ամենավառ դրսևորումը եղավ 1920-ական և 1930-ական թվականներին։ 19-րդ դարը Թուրքիայի համար անհաջող էր, պատերազմի ժամանակ կորցրեց ժամանակակից Բալկանների և Հունաստանի տարածքները, մեծ դժվարությամբ ճնշեց Եգիպտոսի և Քուրդիստանի շարժումները։ Բարեփոխումների հիմնական նախադրյալներից մեկը կայսրության տնտեսական իրավիճակի կտրուկ վատթարացումն էր։ Ներառյալ 18-րդ դարի վերջը տեղացի արհեստավորներն ամբողջությամբ բավարարում էին դանդաղ աճող ներքին պահանջարկին։ Ավելին, ստեղծվել էին հարմարություններ մանուֆակտուրաների արտադրության զարգացման համար` արհեստների խթանման ուղղված աշխատանքների կազմակերպման գործընթացին աջակցելով։ Առևտրա-արդյունաբերական ձեռնարկությունները մեծ ներգործություն էին ունենում Օսմանյան կայսրության հողի սեփականության բնագավառում։ Սիփահյան համակարգի վերացումից հետո, վերջնականպես ձևավորվում է խոշոր հողատիրությունը։ Ֆեոդալական բացարձակողական վարչակարգի հաստատումը միայն սահմանափակեց այդ դասի քաղաքական հզորությունը, սակայն չազդեց իր տնտեսական ուժի արմատներին։ Ֆեոդալական բարքերը, այնուամենայնիվ, պահպանվեցին։
Արդեն 19-րդ դարի առաջին կեսին, այսինքն, եվրոպական արդյունաբերական հեղաշրջումից հետո, քաղաքային արհեստների գործունեության պայմանները կտրուկ վատթարացել էին, ինչպես երկրի ասիական, այնպես եվրոպական նահանգներում։ Շուկայում շատ ավելի էժան և հաճախ բարձրորակ եվրոպական արտադրանքների մուտքի պատճառով շատ ոլորտներ անկում էին ապրել։ Անատոլիայում տուժել էին առավել մասնագիտացված ճյուղերը՝ բամբակագործություն, կտորի մշակում, մետաքսագործություն, մետաղագործություն։ Դրանց կենտրոնները գտնվում էին Բուրսա, Անկարա, Դիարբեքիր, Ամասիա, Թոկատ քաղաքներում։ Այսպիսով, տասնիններորդ դարի առաջին 40 տարիների ընթացքում Բուրսայում և Դիարբեքիրում գործվածքների արտադրությունը նվազել էր 10 անգամ։ Արտահանվող հիմնական ապրանքների՝ մետաքսե գործվածքներ, բուրդ, չմշակված կաշի, ձեթ, բնական ներկեր, ձիթապտղի յուղ, ծխախոտ ձավարեղեն, ընկույզ և նույնիսկ ափիոն, արտադրությունը կտրուկ նվազել էր։ Արտերկիր արտահանվել էր գրեթե հումքի մետաքսը, շատ ոլորտներում մնացել էին միայն ցածր արժեքով ապրանքներ։
Ներմուծման կառուցվածքում շարունակում էին գերակշռել այնպիսի ապրանքներ, ինչպիսիք են բամբակյա և բրդե գործվածքները, մետաղները, մետաղյա և ապակյա արտադրանքը, դեղերը, պատրաստի հագուստը և վերամշակված կաշին, այսինքն, համեմատաբար բարձր հավելյալ արժեք ունեցող ապրանքներ։
Ռուս ճանապարհորդ Միխայիլ Վրոնչենկոն ուշադիր ուսումնասիրել է XIX դարի 30-ական թվականներին Փոքր Ասիայի տնտեսական վիճակը և նշել է, որ Անկարայում բուրդ մանող մեքենաների թիվը 2000-ից իջել էր 100-ի, քանի որ անգորական ոչխարի բուրդից եվրոպական արտադրանքները շատ ավելի քիչ են։ Այլ ոլորտներ, որոնք չէին զգացել արտասահմանյան մրցակցության նույն ազդեցությունը, ստիպված էին կրճատել արտադրությունը՝ պայմանավորված հումքի բազայի զգալի նեղացմամբ և տեղական գյուղատնտեսական արտադրանքի արտահանման սահմանափակումների վերացման հետ։ Գյուղատնտեսությունը, որում աշխատում էր երկրի բնակչության 90% -ը, այս տնտեսական իրավիճակի զգալի փոփոխությանը արձագանքեց բավականին թույլ։ Գյուղատնտեսական և անասնաբուծական արտադրանքի աճող պահանջարկը նպաստում էր գյուղատնտեսական արտադրանքի շուկայի որոշակի աճին, սակայն այն չէր փոխում գյուղական վայրերի ընդհանուր իրավիճակը։ Պետական ջանքերը մայրաքաղաքում և մարզերում հանգստություն ապահովելու համար, 1838 թվականից հետո բուրդ և մի շարք այլ ապրանքների ձեռքբերման պետական մենաշնորհի, ներքին խոչընդոտների վերացումը և կառավարության կարգավորումը նպաստեց ներքին առևտրի աշխուժացմանը, որը դրսևորվեց երկրի առանձին շրջանների միջև առևտրի աճով, տոնավաճառների և շաբաթական շուկաների կազմակերպմամբ։
Այնուամենայնիվ, առևտրի հետագա զարգացումը և միասնական ներքին շուկայի ձևավորմանը խոչընդոտում էին ֆեոդալական դասի գերակայությունը և կայսրության տնտեսական իրավիճակի անկայունությանը։ Օտարերկրյա կապիտալի՝ Թուրքիա ներթափանցելը, կապիտալիզմի առաջացմանը նպաստելու փոխարեն, ավելի հեշտ ճանապարհ անցավ և խթանեց կայսրության տնտեսության անարդյունավետության։
Օսմանյան հասարակության մեջ կապիտալիստական տարրի առաջացմանը խոչընդոտում էր այն փաստը, որ իշխող վերնախավը նախընտրեց չհամաձայնել տնտեսվարող սուբյեկտներում մեծ գումարներ ներդնել։ Հարստությունը կուտակելու և այն ժառանգության միջոցով փոխանցելու դժվարությունները ստեղծել էին խիստ դրություն և հետևաբար, խոշոր կապիտալը կուտակված չէր վերին շերտի ձեռքում, և մշտական պատերազմները կանխեցին պետական գանձարանում զգալի գումարների կուտակումը (և, ի վերջո, սա հանգեցրեց կայսրության ֆինանսավորման դեգրադացմանը)։
Բարեփոխումների ընթացք
Ռուսական և խորհրդային պատմական աշխատություններում այդ վերափոխումները պայմանականորեն բաժանվում են երկու ժամանակահատվածի.
Գյուլհանյան հաթթ և շերիֆ
Բարեփոխումների մասին հրամանագրի նախապատրաստման աշխատանքները սկսվել են դեռևս Մահմուդ II- ի կյանքի ընթացքում։ 1839 թ. ավարտին երիտասարդ սուլթան Աբդուլ Մաջիդը հրատարակեց հայտնի Գյուլհանի հաթթ և շերիֆը («hatt-i sherif», «խաչ», «սրբազան հրաման»)։
Գյուլհանյան Հաթթ և Շերիֆը հռչակեց փոխակերպման երեք հիմնական նպատակներ. անվտանգ կյանքի ապահովում և անկախ կրոնական պատկանելությունից պատվի և ունեցվածքի հավասարություն, հարկերի հավաքագրում, զինվորական ծառայության ժամկետի կրճատում։ 1839 թ. սուլթանի հրամանագրի գաղափարներն իրականացնելիս Մուստաֆա Ռեշիդ Փաշան բախվեց ընդդիմության հակառակորդներին, դրանք հիմնականում գիտնականներն էին և բարձրաստիճան պաշտոնյաները, որոնք այն կոչում էին կաշառակերություն և չարաշահություն։ Հետադիմականների ակտիվ դիմադրությունը հանգեցրեց նրան, որ Թանզիմաթի բարեփոխումները անհետևողականության մատնվեցին։ Մեծ ուշադրություն էր դարձվում Գյուլհանյան ակտի նախաձեռնողներին՝ իրավունքի իրացման և կյանքի անձեռնմխելիության, սեփականության և պատվի բոլոր առարկաների վերաբերյալ։
Հաթթը և Շերիֆը շեշտեցին, որ առաջադրած խնդիրները հաջողությամբ կարող են լուծվել միայն կառավարության և ժողովրդի միասնության դեպքում։ Ծրագրի հեղինակները հասկացան, որ կայսրությանը պետք է պետական գաղափարախոսություն, որը կարող էր միավորել երկրի բազմազգ բնակչությունը։ Այս գաղափարախոսությունն էլ հաստատվում էր օսմանիզմում։ Այն բնութագրվում է դեկորատիվ ինտերնացիոնալիզմով, քանի որ օսմանիզմի կողմնակիցները առաջ էին բերում «բոլոր ժողովուրդների հավասարության և միասնության» մասին տեսակետ և դա վերաբերվում էր Թուրքիայի ողջ բնակչությանը։ Հետագայում օսմանիզմը դարձավ «նոր թուրքերի» կամ երիթթուրքերի գաղափարախոսության հիմքը։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին օսմանիզմը գործնականում արդարացրեց թուրքերի գերակայությունը ոչ թուրք ժողովուրդների նկատմամբ։
1853-56 թթ. Ղրիմի պատերազմի ժամանակ, Մեծ Բրիտանիայի և Ֆրանսիայի ճնշման ներքո, ձգտելով թուլացնել Ռուսաստանի դիրքերը խաղաղ պայմանագրի պայմանների շուրջ բանակցելու և Թուրքիայում իր համար նոր արտոնություններ ձեռք բերելու համար, 1856 թ. փետրվարի 18-ին պատրաստվել և տարածվել է սուլթանի նոր շնորհագիրը (Հաթթ և Հումայուն, 1856)։ Գյուլհանյան արձանագրության հիմնական դրույթների կրկնության հետ մեկտեղ, սուլթանը խոստացել էր զարգացնել երկրի տնտեսությունը և այդ նպատակով օգտագործում էր «եվրոպական փորձը և կապիտալը», այսինքն` օտարերկրացիներին լրացուցիչ արտոնություններ տրամադրելը, մասնավորապես, օտար հպատակներին տրվել էր Օսմանյան կայսրության տարածքում անշարժ գույք ունենալը՝ Թուրքիայի քաղաքացիների հետ հավասարության սկզբունքով։ Այս ռեսկրիպտը հիշատակվում է Փարիզյան խաղաղության պայմանագրում, որն էլ դարձավ Թուրքիայի միջազգային պարտավորությունների մի մասը։ Հետագայում, 1856-ին ընդունված համաձայնագրով շատ օրենքներ օգնեցին ամրապնդել օտարերկրյա կապիտալի դիրքերը և Թուրքիան համարյա վերածվեց կիսագաղութի։
Սակայն որոշ չափով Թանզիմաթի օրենքները նպաստեցին պետության վարչակազմի, դատարանի և վարչության բարելավմանը։ Այսպիսով, 1864 թ. ընդունվեց վիլայեթների մասին, 1858 թ.` քրեական և հողային բարելավման օրենքները, 1869 թ-ին կազմվեց քաղաքացիական օրենսգիրքը (չնայած նրանք շատ առումներով հին շարիաթի նորմերի հավաքածու էին)։
1858 թվականին ընդունվեց հողային օրենքը, որն ամրագրեց հողային հարաբերությունները, որոնք ձևավորվել էին բռնապետական համակարգի վերացման ժամանակ։ Հողի մեծամասնությունը պատկանում էր պետությանը։ Այն վարձվում էր, և ոչ ոք չէր կարող վաճառել կամ գրավադրել։ Պետական հողերի ժառանգությունը սահմանափակված էր։ Օսմանյան կայսրության հողերը պատմականորեն բաժանվում էին՝
1857 թվականի դեկտեմբերին շեյխ-ուլ-իսլամը կայացրեց արդարադատության բարձրագույն խորհրդի կողմից հաստատված որոշում, պետական (միրի) հողերը անզավակ կանանց և տղամարդկանց փոխանցելու մասին և վճարման պայմանով իրենց հողերը հետ ստանալու իրավունք ունեցող անձանց շրջանակի ընդլայնման մասին (Միրիի սեփականություն ունենալու իրավունքի համար փաստաթուղթ)։ Նման տարածքները որոշվել էին, առաջին հերթին, անվճար փոխանցել զոհվածի հոր կամ մորը։ Իսկ եթե նրանք չկային ապա ստեղծվում էր թուրքական օրենքին համապատասխան տեղաբաշխման որոշակի կարգ։ Ժառանգական հողերի շրջանակի ընդլայնման վերաբերյալ որոշումները ներառվել էին 1858 թվականի հողային օրենքում։ 1858 թ. փետրվարի 25-ին այս հրամանագիրը տարածվեց Միրի (պետական) հողերի վրա, որի ամբողջ հասույթն անցնում էր վակֆին։ Այդուհանդերձ, չհիմնավորված վակֆերը հայտնի դարձան որպես Սուլթանի վակֆեր կամ պատվիրված փաստաթղթեր։
Օսմանյան կայսրությունում հողերի տեսակները՝ ՛ Հողային օրենքը որոշում էին պահպանողականները։ Առանց պաշտոնյայի թույլտվության անհնար էր հողում ծառ տնկել, այգի կառուցել։ Արգելվում էր նույնիսկ մահացածին թաղելը։ 1858 թվականի օրենքով հողամասը թույլատրվել է անվճար փոխանցել կամ պայմանական գնով վաճառել միայն համապատասխան պետական պաշտոնյայի թույլտվությամբ։ Միևնույն ժամանակ, տարածքի տնօրինման հողատերերի հնարավորությունները ընդլայնվել էին։ Նա կարող էր իր հողաբաժինը տալ վարձով և դրա դիմաց վարկ վերցնել կամ հողը գրավադրել։ Թեև 1858 թ. oրենքով հողագործող գյուղացիների իրավունքներն ընդլայնվեցին, բայց սեփականության իրավունքը լիարժեք չէր դարձել։
19-րդ դարում, Օսմանյան Թուրքիայում առաջին անգամ բարձրացվեց երկաթուղու կառուցման հարցը։ Երկաթուղու կառուցման պարտավորությունն իրենց ձեռքը առաջինը վերցրին բրիտանացիները։ Արդեն 1856 թվականին բրիտանական ընկերությունը լիազորություն էր ստացել 130 կմ երկարությամբ Իզմիր-Այդըն երկաթգծի կառուցման համար։ 1863 թ. բրիտանական մեկ այլ բաժնետիրական ընկերություն կոնցեսիա ձեռք բերեց (Իզմիր - Կասատայի (93 կմ) երկաթուղային գծի շինարարության համար։ 1970-ական թվականներին կայսրության ամբողջ երկաթուղու երկարությունը կազմում էր 1,600 կմ։ Այն իր մեջ կրում էր համեմատաբար փոքր երկաթուղային ճյուղեր։ Դրանց հիմնական նպատակը Օսմանյան նավահանգիստների և ներքին շրջանների միջև հուսալի կապի ապահովումն էր դրանով իսկ ստեղծելով եվրոպական արտադրանքի մարկետինգի ընդլայնման և երկրից գյուղատնտեսական հումքի արտահանման պայմաններ։
Մեծ ուշադրություն դարձվեց հարկերի խնդրին, քանի որ դրանք էին ձևավորում երկրի բյուջեն։ Ռեֆորմատորները կարծում էին, որ անհրաժեշտ էր բարելավել հարկային եկամուտների հաշվառումը և վերահսկումը։ Սա հասկանալի էր, քանի որ որոշ մարզեր հրաժարվել էին հարկեր վճարել։ Կառավարությունը չեղյալ էր հայտարարել փրկանքի համակարգը, արտակարգ չափերի հարկերի գանձումը, կոռը, ինչպես նաև կարգավորում էր ոչ մուսուլմաններից հավաքվող հարկերի չափաբաժինը։ Սակայն շատ որոշումներ այդպես էլ չիրագործվեցին։ Այսպիսով, կապալառուները չէին ցանկանում հրաժարվել իրենց եկմուտներից և ամեն կերպ փորձում էին շրջանցել օրենքը։ Այս երկու ուժերի միջև ծավալված պայքարը ավարտվում է բարեփոխիչների պարտությամբ։
Ռազմական բարեփոխում
Թանզիմաթի շրջանակներում իրկանացվել են ռազմական բարեփոխումներ։ Երկիրը ներկայացնում էր համընդհանուր զինվորական ծառայություն մուսուլմանների, ինչպես նաև ոչ մուսուլմանների համար (չնայած բանակը ոչ մուսուլմաններին կոչ էր անում ծառայել, բացառությամբ նավատորմի ծառայության), բանակում ծառայողական կյանքը կրճատվում է 15-ից մինչև 5-7 տարի (ապա 4 տարի)։ Բարեփոխումների արդյունքում կայսրության բանակը դարձավ կանոնավոր և ժամանակակից։ Բացի այդ, ռազմական բարեփոխումների շրջանակներում բանակին տրվեց նոր, ավելի հարմար և ժամանակակից զինվորական համազգեստ։
Կրթական բարեփոխումներ
40-ական թվականներից սկսած բացվեցին աշխարհիկ դպրոցներ՝ տարրական, միջնակարգ և բարձրագույն։ Աշխարհիկ դպրոցները տնօրինելու համար ստեղծվեց կրթության նախարարություն։ 60-ական թվականների կեսերին տարրական դպրոցներում սովորում էր 660 հազար աշակերտ։ Միջնակարգ դպրոցների թիվը չէր անցնում մի քանի տասնյակից։ Միևնույն ժամանակ, մզկիթներին կից բոլոր դպրոցները պահպանվեցին, իսկ աշխարհիկ տարրական դպրոցներում դասավանդման ժամանակի կեսը նվիրված էր կրոնին։ Դպրոցների փաստացի հսկողությունը մնաց հոգևորականության ձեռքին։ 1869 թվականին ընդունվեց օրենք, որը նախատեսում էր երեքից չորս տարվա համընդհանուր կրթություն Թուրքիայի բոլոր դպրոցներում։
Կրոնական և ազգային հարցեր
Կրոնին վերաբերող էդիկտն ընդունվել է 1856 թվականին։ Դրանով հռչակվել է լիակատար հավասարություն մուսուլմանների և ոչ մուսուլմանների իրավունքների միջև։ Բարեփոխումների նախնական ծրագիրն ենթադրում էր միայն մասամբ հավասարություն՝ իսլամական նորմերի և իրավունքների առաջնայնության լեգիտիմացման հետ կապված։ Չնայած այս ամենին, իշխանությունները փորձում էին ավելի կտրուկ փոփոխություններ մտցնել կայսրության եվրոպական մասում՝ ապստամբ տրամադրությունները հանգստացնելու համար։ Իրականում, սակայն, իսլամին վերաբերող նորմերը շարունակում էին ուշադրությունը կենտրոնացնել դրանց խախտմանը (ոչ ճիշտ հագուստ, ալկոհոլային խմիչքների օգտագործում) և հաճախ սպառնում էին ազատազրկման կամ նույնիսկ մահվան (կախաղանի)։ Արդյունքում, խղճի և կրոնի ազատության հարցը մնաց թղթի վրա ։
Պաղեստինում կատարված հողային բարեփոխումները թույլ էին տալիս ստեղծել հողային շուկա։ Ռուսաստանից և այլ երկրներից մի շարք հրեաներ սկսեցին ակտիվորեն գնել հողը և տեղափոխվել։ Հետագայում պետության վարած հակասական քաղաքականությունը հանգեցրեց հրեաների տարաբնակեցմանը Թուրքիայի ամբողջ տարածքում։ Այս առևտրի և հողերի վաճառքը հանգեցրեց նաև հարկային եկամուտների ավելացմանը ։
1863 թվականին Հայաստանում ընդունվեց ազգային սահմանադրություն, որը ամրագրեց տարածքի վրա կայսրության ինքնիշխանությունը և հաստատվեց կենտրոնական կառավարության կողմից։ Ընդհանուր առմամբ, այդ փաստաթուղթը կազմել է մոտ 150 հոդված՝ գրվել ու հաստատվել է հայ մտավորականության կողմից, ինչպես նաև հաստատվել է Հայոց պատրիարքի կողմից։ Այս փաստաթուղթն ընդունեց նաև Հայաստանի Ազգային ժողովը ։
Բարփոխումների արդյունք
Թանզիմաթի բարեփոխումներն որոշ չափով հակասում էին ավանդույթներին և շարիաթին, ինչպես նաև ազդում պաշտոնյաների, հոգևորականների և այլ ֆեոդալական տարրերի նյութական և սոցիալական շահերի վրա, այդ իսկ պատճառով, դրանց իրականացումը պահանջում էր մեծ ջանք և հաճախ անարդյունավետ էր։ Չնայած իրենց առաջադիմականությանը, բարեփոխումները հանդիպեցին Թուրքիայի Բարձր Դռանը ենթարկվող քրիստոնյաների բողոքներին և անհնազանդությանը։ Բուրժուազիական բարեփոխումների համար նախատեսված հողը եվրապական երկրներում և Օսմանյան կայսրությունում տարբեր էր սոցիալ-տնտեսական զարգացման և գերիշխող գաղափարախոսությունների մակարդակով։
Բարեփոխումների արդյունքում գրանցվեց գյուղատնտեսական արտադրանքի զգալի աճ։ 1848-ից 1876 թվականների ընթացքում պետական եկամուտը աճել է գրեթե 4 անգամ՝ 194.8 մլն-ից դառնալով 743.6 մլն թուրքական կուրուշ։ Նույն ժամանակահատվածում, 1863-1872 թվականներին ներմուծման արժեքը գերազանցեց արտահանման արժեքը տարեկան 27 միլիոն տոննայի հաշվով։ Պետության արտաքին առևտրի դիֆիցիտը ծածկված էր արտերկրյա վարկերով և ամրապնդեց երկրի տնտեսական և ֆինանսական կախվածությունը եվրոպական կապիտալից։ Մի կողմից համաշխարհային շուկան խթանում էր Օսմանյան կայսրության կառույցների զարգացմանը և Օսմանյան հասարակության մեջ պատմականորեն ձևավորված մեկուսացման արտադրության ծավալներին, իսկ մյուս կողմից սեփական ազդեցության ներքո գտնվող երկրների բնակչության շրջանում կազմավորվեց նոր կառույց՝ առանց անհրաժեշտ տեղական արտադրական բազայի։
Արտադրության և սպառման ոլորտների զարգացման արդյունքում առաջացող անհամաչափությունները կամ «մկրատը» նշանակում էին, որ կայսրության տնտեսությունն աստիճանաբար կորցնում է ինքնուրույն վերարտադրելու ունակությունը։
Շուտով Օսմանյան կայսրության տնտեսական անկախությունը տապալվեց։ Կտրուկ մեծացան արտաքին պարտքերը։ Ղրիմյան պատերազմից հետո, թուրքական բարեփոխիչները ձգտում էին ապահովել ֆինանսական հիմք երկրում ընթացող բարեփոխումների համար։ Նրանց հաջողվում է և շարունակվում է կայսրության ֆինանսական և հարկային համակարգի վերակազմավորումը։ Թանզիմաթի բարեփոխումների շնորհիվ ստեղծվել էին նոր ֆինանսական հաստատություններ, ջանքեր էին գործադրվել բնակչության ավանդական հարկերի հավաքագրումը կանոնակարգելու համար, շատերը նորացվել էին։
Չնայած հայտարարված արմատական փոփոխություններին, բարեփոխումների մեծ մասը մնացել է միայն թղթի վրա, իսկ մյուսներն իրականցվել են կիսով չափ։
Կային շատ այլ պատճառներ, որոնք խոչընդոտում էին երկրի զարգացմանը և բարեփոխումների իրականացմանը՝
Յոհաննեսբուրգի պլանետարիում
Յոհաննեսբուրգի պլանետարիում (Յոհաննեսբուրգի մոլորակադիտարան, Johannesburg Planetarium), առաջին լիաչափ պլանետարիումը Աֆրիկայում և երկրորդը Հարավային կիսագնդում, որը գտնվում է Հարավաֆրիկյան Հանրապետության Յոհաննեսբուրգ քաղաքում։ Բացվել է 1960 թվականի հոկտեմբերի 12-ին, պատկանում է Ուիտուոտերստրանդի համալսարանին։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:ՀԱՀ մոլորակադիտարաններ‎ Կատեգորիա:1960 հիմնադրումներ
Հուշարձան՝ նվիրված ՀՕՄ-ի 100-ամյակին
Հուշարձան՝ նվիրված ՀՕՄ-ի 100-ամյակին, գտնվում է Երևանի Շենգավիթ համայնքում՝ Կոմիտասի անվան զբոսայգում, տեղադրվել է 2011 թ.-ին։
Տվյալներ
Հուշարձանը ներկայացնում է հայ կնոջ կերպարը, որն իր թևերի մեջ է համախմբում հայրենիքի և սփյուռքի հայերին, որոնք ներկայացված են կռունկների տեսքով և իրենց շրջանաձև թռիչքով պատկերում են հայ ժողովրդի միասնությունն ու մեկ ամբողջություն լինելու իրողությունը ։
Պատմություն
Հուշարձանի բացումը տեղի է ունեցել 2011 թ. հոկտեմբերի 6-ին, որին ներկա են եղել Հայ օգնության միության (ՀՕՄ) կենտրոնական վարչության անդամներ Շաքե Պասմաճյանը, Մայդա Մելքոնյանը, պաշտոնյաներ, տեղի և արտասահմանյան տարբեր կազմակերպությունների ներկայացուցիչներ, ՀՕՄ-ի՝ արտերկրից ժամանած անդամներ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Երևանի հուշարձաններ Կատեգորիա:Գևորգ Գևորգյանի քանդակներ Կատեգորիա:Կանանց հուշարձաններ Կատեգորիա:2011 հիմնադրումներ Հայաստանում
Nestlé
«Nestlé S.A.», («Նեստլե»), սննդի և խմիչքի շվեյցարական անդրազգային ընկերություն, կոնցեռն։ Եկամտի ծավալով հանդիսանում է սննդի խոշորագույն արդյունաբերությունն աշխարհում ։
Մասնագիտացված է մանկական սննդի, նախաճաշի շիլաների, սուրճի, թեյի, կաթնամթերքի, շշլացված ջրի, հրուշակեղենի, սառեցված սննդի, ընտանի կենդանիների սննդի և նախաճաշիկների արտադրության և իրացման մեջ։ «Nestlé»-ին պատկանող շուրջ 29 ապրանքանիշի տարեկան վաճառքի ծավալը գերազանցում է 1 միլիարդ շվեյցարական ֆրանկը (մոտավորապես 1,1 ԱՄՆ դոլար)։ Առավել լայն սպառում ունեցող ապրանքանիշներն են «Nescafé» սուրճը, «KitKat» շոկոլադե կոնֆետը, «Nesquik» նախաճաշը, «Maggi» արագ պատրաստվող սննդի ապրանքանիշը և այլն։
Ընկերությանն են պատկանում 447 գործարաններ, որոնք տեղակայված են 194 երկրներում։ Աշխատողների ընդհանուր թիվն ամբողջ աշխարհում հասնում է մոտ 333 000-ի։
Հիմնադրվել է 1905 թվականին՝ Ջորջ և Չարլզ Փեյջերի «Anglo-Swiss Milk Company» (Անգլո-շվեյցարական կաթնամթերքի ընկերություն) և Հենրի Նեստլեի «Farine Lactée Henri Nestlé» (Անրի Նեստլեի կաթի փոշի) ընկերությունների ձուլման արդյունքում։ Ընկերություն մեծ հաջողություններ է գրանցում առաջին և երկրորդ աշխարհամարտերի տարիներին՝ խտացրած կաթին և կաթնախառնուրդներին ավելացնելով բազմաթիվ այլ ապրանքատեսակներ։
Ընկերության գրասենյակը տեղակայված է Շվեյցարիայի Վեվե քաղաքում։ Առավել նշանավոր շուկայական մրցակիցներն են «PepsiCo» և «Kraft Foods» ընկերությունները։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1905 հիմնադրված ընկերություններ
Բաղնիք (Էրզրումի գավառ)
Բաղնիք, գյուղ Բարձր Հայքի Կարին գավառում, իսկ ապա գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Էրզրումի գավառում։ Գտնվում էր Էրզրում քաղաքից 13 կմ հյուսիս, Արևմտյան Եփրատի աջ կողմում, լեռների ստորոտին։
Թուրքերը գյուղը կոչում էին Ումուդում։
Տնտեսություն
Զբաղվում էին երկրագործությամբ և անասնապահությամբ։
Պատմամշակութային կառույցներ
Գյուղն ուներ Ս․ Հակոբ անունով հայկական գետնափոր և անշուք եկեղեցի։
Կրթություն
XIX դարի վերջին գյուղում գործում էր դպրոց ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Յաքութիեի շրջանի համայնքներ
Բառոկաս
Բառոկաս (Barrocas), համայնք Բրազիլիայում՝ Բաիա նահանգի կազմում։ Գտնվում է Բաիա նահանգի հյուսիսարևելյան մարզում։ Մտնում է Սերրինյաի գավառի կազմի մեջ։ Բնակչությունը կազմում է 13 083 մարդ՝ 2006 թվականի տվյալներով։ Գրավում է 188,105 կմ2 տարածք։ Բնակչության խտությունը՝ 68,9 մարդ/կմ²։ Համայնքի տոնը նշվում է մարտի 30-ին։
Պատմություն
Համայնքը հիմնադրվել է 2000 թվականի մարտի 30-ին
Վիճակագրություն
Կատեգորիա:Բրազիլիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Բաիա նահանգի բնակավայրեր
Թեղենյաց լեռներ
Թեղենյաց լեռներ, Թեղենյաց լեռնաշղթա, Թեղենիս, Թեղենիք, Շանոսուվարի լեռնաշղթա, լեռնաշղթա Հայաստանի Կոտայքի և Արագածոտնի մարզերի սահմանագլխին, լեռնաբազուկ Ծաղկունյաց լեռների հարավային ճյուղավորությունում։ Սկսվում է Արքայից լեռնա գագաթից և երկու ճյուղավորումներով ընդգրկում Կոտայքի մարզի Բուժական գյուղի շրջակայքը։Երկարությունը 10 կմ է ։
Կոպտասացություն
Ծագումնաբանություն
Կոպտասացություն բառի միջազգային տարբերակն՝ dysphemism-ը առաջացել է հունարեն dys δύς «վատ, սխալ» և pheme φήμη «խոսք, ձայն, համբավ» մասնիկներից։ Այս եզրույթի լատիներեն համարժեքն է malphemism ( «վատ» բառից), ինչպես նաև հունարեն մեկ այլ համարժեքը՝ cacophemism ( κακός «վատ» բառից)
Կիրառություն
Կոպտասացության հաճախակի հանդիպող կիրառություններից է հանդիսանում մի սոցիալական խմբի կողմից մյուսի իրավազրկումը։ Կոպտասացությունները օգտագործվում են վիրավորելու, նվաստացնելու և մարդկանց, ում չեն համակրում, ցածրացնելու համար ։
Կոպտասացությունն ի հակադրություն բնորոշ խոսելաձևի նշույթավորված ձևն է, որն արտահայտում է խոսողի տեսակը կամ վերաբերմունքը լսողի կամ խմբի նկատմամբ։ Ըստ այդմ, նշույթավորված ձևերն հարաբերական են խոսողին և սոցիալական համատեքստին։ Դիցուկ՝ եթե խոսողն իր մտերիմին դիմի անունով միայն, ապա դա սոցիալական նորմերի մեջ է։ Սակայն որպեսզի ցույց տա իրենց միջև սոցիալական հեռավորությունը կամ բարկությունը, նա կարող է օգտագործել նշույթավորված ձևը՝ ավելի պաշտոնական դիմելաձևը, ավելացնելով կոչում (օրինակ՝ պարոն, տիկին, օրիորդ) կամ օգտագործելով լսողի ազգանունը ։
Կոպտասացական մակդիրներ
Կենդանիների անուները հաճախ օգտագործվում են որպես կապտասացական մակդիրները։ Դրանք օգտագործելով խոսողը վիրավորում է լսողին հարցի տակ դնելով նրա մարդկային որակները։ Օրինակներից են «էշի մեկը», «խոզ», «օձ» և այլն ։
Անվանական կոպտասացություններ
Հարկ է նշել, որ նման կիրառությունը կարող է չհամարվել կոպտասացություն, եթե լսողն ընդունում է խոսողի կողմից գործածված բառը, ինչպես օրինակ մայրիկն ով նախընտրում է իրեն կոչեն անունով քան թե «մայրիկ»։ Այսպիսի պարագայում դա դուրեկան կլինի լսողի համար քան վիրավորական, ուստի և չի համարվի կոպտասացություն։
Բարկությունը կամ դժգոհությունը լսողի կամ լսարանի նկատմամբ կարող է խոսողին ստիպել օգտագործել անվանական կոպտասացություն կամ նմանատիպը ։
Միջմշակութային կոպտասացություններ
Տարբեր ժարգոնային արտահայտություններ, որոնք կոպտասացություններ են մի մշակույթում, կարող են մյուսում չլինել այդպիսին, եթե ունեն այլ իմաստ։ Օրինակ՝ «fag» բառն ամերիկյան անգլերենում վիրավանք է համասեռամոլների դեմ։ Սակայն, բրիտանական անգլերենում «fag» բառը սովորաբար վիրավարական բառ չի հանդիսանում և նշանակում է ծխախոտ ։ Նման կերպ ունենք «fanny» բառը, որ կրկին ունի տարբեր նշանակություններ վերոնշյալ անգլերենների տարբերակներում՝ ամերիկյանում այան փաղաքշական արտահայտություն է, իսկ բրիտանականում՝ վուլգար բառ ։
Համատեքստ և շեղումներ
Որոշ արտահայտություններ, որոնք որոշակի համատեքստում մեղմասություններ են, կարող են մի շարք այլ դեպքերում համարվել կոպտասածություններ։ Սրանք հաճախ անգլերեն գրականությունում հանդիպում են X-phemism-ներ անվամբ. արդյոք արտահայտությունը կոպտասացություն է, թե ոչ, կախված է նախադասության համատեքստից Երբ ընկերոջ հետ են քննարկում մահը, մեղմասություն կհամարվի ասել «ոտերը տնկել» արտահայտությունը։ Այնուամենայինիվ եթե բժիկն օգտագործեր այս արտահայտությունն անհաջող վիրահատությունից հետո, ապա ասածը մասնագիտական բժշկական համատեքստում կհամարվի կոպտասուցություն։ Նման կերպ սեռական հարաբերությանն առանչվող բազմաթիվ X-phemism-ներն ընկերների շրջապատում կարող են համարվել մեղմասություններ, իսկ որոշակի լսարաններում՝ կոպտաբանություններ։ Օրինակ՝ մեկը կարող է ընկերոջ մոտ օգտագործել «շինել» արտահայտություն, սակայն նույնի կիրառումը մեծ ծնողների մոտ քիչ հավանական է թվում ։
Կարող են լինել դեպքեր, երբ նույն բառի համար իրար հակասող բացատրությունները կարող են առանց միտումնավորության առաջ բերել կոպտասացություն։ «Տեռորիստ» բառի նվաստական կիրառությունը ցայտուն օրինակ է, քանի որ այդ բառի բացատրությունը կարող է տարբերվել մշակույթից մշակույթ և անգամ միևնույն մշակույթի անհատների մեջև։ Սովորաբար «տեռորիստ» բառը նշանակում է մեկը ով օգտագործում բռնությունը և վախը որպես միջոցներ հասնելու քաղաքական, կրոնական կամ գաղափարախոսական նպատակներին։ Այս բացատրությունը երկիմաստ է և շատ խմբեր, ովքեր իրենք իրենց կոչում «ազատության մարտիկներ», «հեղափոխականներ» կամ «ազատագրողներ», կարող են տարակարծիք խմբերի կողմից կոչվել «տեռորիստներ» Խմբերին որպես տեռորիստներ պիտակավորելը կապեր է ստեղծում այլ իրականում այդպիսի կազմակարեպությունների հետ, որոնց հետ իրականում անգամ որոևէ առնչություն կարող է գոյություն չունենալ ։
Տեքստի թարգմանությունը կամ վերարտադրությունը (լինի դա գրավոր, թե բառացի) կախված է թարգմանչի նախկին գիտելիքներից և փորձառությունից։ Անհատը համեմատում է համապատասխանող հատկությունները իր երկարաժամկետ հիշողությունում գոյություն ունեցող պատկերացումների հետ ։ Որոշ բառային միավորներ հնարավոր է ակտիվացնեն այս պատկերացումները, առաջ բերելով կարծրատիպային պատկերներ, որոնք հետո դառնում են լսողների մտքում նախատիպ։ Կոպտասացությունները լսողի հիշողությունում առկա բացասական կարծրատիպերն են ակտիվացնում և անդրադառնում տրված տեքստի մեկնաբանմանը։
Արգելադրված արտահայտություններ
Արգելադրված արտահայտությունները օգտագործվում են որպես վիրավորանքներ, մակդիրներ և հայհոյանքներ, որովհետև դրանք կարող են վիրավորել լսողի անձնավորությունը, որն էլ կարող է խախտել սոցիալական ներդաշնակությունը, հատկապես երբ խոսողը և լսողը սոցիալական հեռավոր դասերից են։ Այդ իսկ պատճառով, վիրավորանքները սոցիալապես արգելադրված են և կոպտասացություն են համարվում։ Սոցիալական տաբուն խախտելը կարող է լինել էմոցիոնալ պոռթկում ։
Մարմնական գարշանքները կամ արտաթորանքները կոպտասացության մշտական թեմաներ են։ Շատ համայնքներում պատմականորեն հավատում էին, որ մարմանկան գարշանքներն ինչպիսիք են կղանքը, թուքը, արյունը, եղունգի զույգվելը և մազի կիսվելն անեծք էին համարվում։ Այդպիսի զզվանքները ձեռք բերովի են. երեխաները և կենդանիները չեն խորշում մարմնական գարշանքներից (եթե միայն դրանք չունեն նեխահոտություն)։ Ավստրալիայի Մելբորն քաղաքի Մոնաշ և Լա Թրոուբ համալսարաններում կատարված մի ուսումնասիրության մեջ վարկանիշային համակարգով գնահատել են թե մարմնական գարշանքները ինչքանով զայրացնող են. ։
Սեջանո
Սեջանո (Seggiano), կոմունա Իտալիայում, գտնվում է Տոսկանա մարզում՝ Գրոսետո գավառում։
Բնակչությունը կազմում է 976 մարդ (2008 թվականի տվյալներով)։ Խտությունը՝ 20 մարդ/կմ²։ Տարածքը՝ 50 կմ²։ Էլեկտրոնային փոստ՝ 58038։ Հեռախոսային կոդ՝ 0564։
Բնակավայրի հովանավորն է համարվում սուրբ Բարդուղիմեոս առաքյալը։ Տոնը նշվում է օգոստոսի 24-ին։
Ժոաու Աբրեու
Ժոաու Պեդրո Աբրեու դե Օլիվեիրա (João Pedro Abreu de Oliveira, ), պորտուգալական ծագմամբ շվեյցարացի ֆուտբոլիստ, կիսապաշտպան։ Այժմ վարձավճարով հանդես է գալիս լեհական «Լեխիա» ակումբում։
Ակումբային կարիերա
Աբրեուն համարվում է «Լյուցերնի» սանը, չնայած անցել է երկրի բոլոր առաջատար մանկական ու պատանեկան ակումբներով։ Ակադեմիան ավարտել է 2015 տվականին։ 2015 թվականի հուլիսի 18-ին իր դեբյուտն է նշել Շվեյցարիայի առաջնությունում` խաղալով «Սիոնի» դեմ խաղում` 83-րդ րոպեին փոխարինելով Կլաուդիո Լուստենբերգերին ։ Իր առաջին խաղաշրջանում խաղացել է 16 խաղ` բոլորի ժամանակ դուրս գալով փոխարինման։
Կարիերան հավաքականում
Շվեյցարիայի երիտասարդական հավաքականի խաղացող է։ Մասնակցել է եվրոպայի պատանեկան առաջնությունների ընտրական փուլերին։ Մասնակցել է Եվրոպայի 2013 թվականի մինչև 17 տարեկանների պատանեկան առաջնությանը, մասնակցել է մրցաշարի բոլոր երեք հանդիպումներին, որտեղ շվեցարացիները չեն կարողացել դուրս գալ խմբից  ։
Ձեռքբերումներ
, «Լյուցերն»
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլի հարձակվողներ
Սպիտակ գառան երազը
«Սպիտակ գառան երազը» (White lamb's dream), «Արև» կինոստուդիայի կողմից 2013 թվականին նկարահանված հայկական ֆիլմ։ Ներկայացվել է «Ոսկե ծիրան» միջազգային կինոփառատոնում և առաջադրվել է «Հայկական համայնապատկեր» անվանակարգում ։
Սյուժե
Ֆիլմի հերոսը Բեբեն է՝ սպիտակ գառը, որն անվերապահորեն վստահում էր իր հովվին, մտածում էր՝ էլ ո՞վ պիտի փրկի իրեն զոհաբերությունից, իհարկե՝ հովիվը։ Բայց հովիվը, իրականում, ամենասովորական դավաճան էր, վաճառական, որը վաճառել էր Բեբեին 30 հազար դրամով, ինչպես Հուդան դավաճանեց Հիսուսին ընդամենը 30 արծաթով ։ Գեղարվեստական կարճամետրաժ ֆիլմի ուղերձն է՝ վերանայել բարոյական արժեքներն ու պատկերացումները, ինչպես նաև մարդ-կենդանի, մարդ-բնություն հարաբերությունները ։
Դերերում
Վիգեն Ստեփանյան, Սեդա Ջանիկյան, Կարինե Ջանջուղազյան, Սամվել Սեդրակյան, Արմինե Պողոսյան, Գեորգի Ամիրաղյան, Արմինե Վարդանյան, Սաթենիկ Նազարյան և այլք
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հայկական ֆիլմեր Կատեգորիա:2013 ֆիլմեր
Տունի Տրունի
Տունի Տրունի (Thugny-Trugny), համայնք Ֆրանսիայի Շամպայն-Արդեն մարզի Արդեններ գավառում ։
Բնակչությունը 2008 թվականի դրությամբ կազմում է 215 մարդ, բնակչության խտությունը` 16.03 մարդ/կմ²։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 13.41 կմ² տարածք։
Աշխարհագրություն
Գտնվում է Փարիզ քաղաքից 170 կմ հյուսիս-արևելք, Շալոն ան Շամպայն քաղաքից 60 կմ հյուսիս, Շառլվիլ Մեզիեր քաղաքից 39 կմ հարավ-արևմուտք։
Բնակչություն
Բնակչության քանակը ըստ տարիների
Աղբյուրներ` Ֆրանսիայի սոցիոլոգիական գիտությունների բարձրագույն դպրոցի տվյալներ
Տնտեսություն
2010 թվականին ուներ 148 աշխատունակ (15-64 տարեկան) բնակիչ, որոնցից ակտիվ էին 112-ը, իսկ ոչ ակտիվները` 36։ Ակտիվության ցուցանիշը կազմում է 75,7 %։ 112 աշխատունակ մարդկանցից աշխատել է 94 անձ (53 տղամարդ և 41 կին)։ Գործազուրկ են եղել 18 անձ (8 տղամարդ և 10 կին)։ 36 անաշխատունակներից 2-ը եղել են աշակերտներ կամ ուսանողներ, 19-ը` թոշակառուներ, իսկ 15-ը չեն աշխատել տարբեր պատճառներով ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ֆրանսիայի համայնքներ
Կարավգետ (գետ)
Կարավգետ, գետ Հայաստանի Սյունիքի մարզում։ Սկիզբ է առնում Մեղրու լեռների հարավային լանջերից և ձախից միախառնվում Արաքսին։ Երկարությունը՝ 13 կմ ։ Կարավգետի մեջ ընկող միակ գետը Սնկուր գետակն է։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի գետեր Կատեգորիա:Արաքս գետի վտակներ
Յուրնա
Յուրնա (Юрна), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Վոլոգդայի մարզում։ Գետաբերանը տեղակայված է Գորոդիշնա գետի ձախ ափում՝ 44 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը 10 կմ է։ Ակունքը գտնվում է ճահճուտներում 6 կմ հյուսիս-արևմուտքում Գորոդիշնա գյուղի մոտ։
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Դոնի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը՝ Հյուսիսային Դոն գետն է։ Գետի ենթաավազանը Սուխոնան գետն է։ Գետի գետային ավազանը՝ Հյուսիսային Դոն։
Տվյալներն ըստ ջրային ռեսուրսների ֆեդերատիվ տեսչության.
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր Կատեգորիա:Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանի գետեր
Տղան և աղջիկը (ֆիլմ, 1966)
Սյուժե
18-ամյա գլխավոր հերոսը (տղան), ավարտելով դպրոցը, ուղեգիրով տեղափոխվում Ղրիմ և տեղավորվում է հանգստատանը։ Հանգստի ժամանակ նա ծանոթանում է իր հասակակից աղջիկ–մատուցողի հետ։ Նրանք սկսում են շփվել, ման են գալիս, լողանում են ծովում, հիանում են կյանքով։ Բայց գալիս է հանգստի վերջը, և գլխավոր հետոսը պետք է վերադառնա Մոսկվա։ Աղջիկը ծանր է տանում բաժանումը, բայց տղան խոստանում է գրել։ Անցնում է ամիս, մյուսը, երրորդը, բայց աղջիկը այդպես էլ ոչինչ չի ստանում։ Բացի դրանից պարզվում է, որ աղջիկը երեխայի է սպասում։ Այսքան ժամանակ տղան, գտնվելով տանը, մի քանի անգամ փորձում է նամակ գրել աղջկան, բայց, փչացնելով մի քանի էջ, դրանց աղբաման է նետում։ Դե հարավային քաղաքում ծնվում է երեխան։ Աղջկան միայնակ շատ դժվար է։ Ուրախ վերջաբան այս ֆիլմը չի ունենում, բայց ավարտվում է հույսով։
Ֆիլմի նկարահանումը և արգելումը
ԽՍՀՄ–ի շամանակ եղավ պրեմիերան՝ 1966 թվականի հոկտեմբերի 10–ին։ Յուլիա Ֆայթի խոսքերով, ֆիլմը «դուրս չի եղել էկրաններին քանի որ կինեմատոգրաֆիստական իշխանությունները ինչ–որ բան նկատեցին, և ֆիլմը շատ տարիներ դարակում է դրված եղել։ Իսկ դրանից հետո Եվ այս ֆիլմից հետո ինձ 10 տարի արգելված է եղել գեղարվեստական ֆիլմեր նկարել ։ Նիկոլայ Բուրլյաևը ասել է՝ «Արդեն որոշված էր պրեմիերայի օրը կինոթատրոնում, ես Մոսկվայում գեղեցիկ պաստառներ եմ տեսել։ Իսկ հետո՝ պրեմիերայի օրը՝ հայտարարեցին, որ օրը փոխվում է։ Պարզվում է ֆիլմը նայել են երկու ինչ–որ Կենտրոնական կոմիտեից գործիչներ։ Նրանք զանգեցել են կինեմատոգրաֆի նախարարին և սպառնացին՝ „Եթե դու անելու ես այնպիսի նկարներ, որտեղ 16–ամյա երեխաները սիրահարվում են և երեխաներ են լույս աշխարհ բերում, մենք պարզապես կհեռացնենք“։  Վերջերս ես նայեցի ֆիլմը և շշմեցի՝ նա այքան մաքուր, թափանցիկ, առանց ավելորդությունների, դա պետք է բոլորին ցույց տալ՝ նա կսովորեցնի պատասխանատվության զգացում սեփական քայլերի համար» ։
2017 թվականի մարտի 14–րդ ռեժիսորի 80 ամյակին Ռուսաստանի Գոսֆիլմաֆոնդը «Սպիտակ պատեր» ֆեստիվալի ժամանակ ցույց է տվել միանգամից երեք ֆիլմ, որից առաջինը «Տղան և աղջիկը»։ Ինչպես նշված էր Ռուսաստանի կինեմատոգրաֆիստների միության էջում՝ «Պատմությունը ամեն ինչ դրեց իր տեղը՝ անցել է կես դար, իսկ նկարը, դարձավ 60–ականների խորհրդանիշը։ Ֆեստիվալի մասնակիցները տեսան լավ վերականգնված ֆիլմ։ Գույնի և ձայնի որակը։
Ցուցադրելով նկարը, Յուլիա Ֆայթը խոստովանել է՝ «Մինչ կտեսնեինք ֆիլմը, երկուսս էլ դարձանք պապիկներ։ Իսկ սկսել էինք ավելի երիտասարդ և ուրախ։ Չնայեցին նրան, որ մեզ սպառնում էին։ Մենք արեցինք դա։ Ցանկանում եմ շնորհակալոթյուն հայտնել Գոսֆիլմաֆոնդին վերականգնման համար։ Հանկարծ տեսա այն, ինչը տեսել էր երբևէ, ամեն անգամ ստանալով հաճույք Նիկոլայ Բուրլյաևի խաղից։ Այս դերասանը ինձ համար՝ հստակ և թարմ դերասանի չափանիշ է» ։
Սաունթրեկ
Ֆիլմի համար կոմպոզիտոր Բորիս Չայկովսկու երկու երգերը հնչում են Գեննադի Շպալիկովի բանաստեղծությունների վրա՝ «Лёд Ладогой плывёт» և «Яблони и вишни снегом замело» ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆիլմեր դեռահասների համար Կատեգորիա:1966 ֆիլմեր Կատեգորիա:Ռուսերեն ֆիլմեր Կատեգորիա:«Լենֆիլմ» ստուդիայի ֆիլմեր Կատեգորիա:Խորհրդային մելոդրամա ֆիլմեր
Կարթ (գետ)
Կարթ, Գյարդ, Գյարդչայ, գետ Հայաստանի Սյունիքի մարզում։ Սկիզբ է առնում Զանգեզուրի լեռներից և Գետիշեն գյուղում աջից միախառնվում Գեղի գետին։ Երկարությունը՝ 14 կմ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի գետեր Կատեգորիա:Գեղի գետի վտակներ
Թոմաս Դյուինգ
Թոմաս Դյուինգ (Thomas Wilmer Dewing, ), ամերիկացի նկարիչ-տոնալիստ, 10 ամերիկացի նկարիչների միության հիմնադիրներից մեկը։
Կենսագրություն
Ծնվել 1851 թվականի մայիսի 4-ին Մասաչուսեթս նահանգի Բոստոն քաղաքում։
Դպրոցից հետո աշխատել է որպես վիմագրողի աշակերտ։ Այնուհետև սովորել է Փարիզի Ժյուլիանի ակադեմիայում` լինելով Գուստավ Բուլանժեի և Ժյուլ Լեֆևրի աշակերտը։ 1878 թվականին վերադառնալով Միացյալ Նահանգներ` կանգ է առել Բոստոնում։ 1880 թվականին տեղափոխվել է Նյու Յորք, որտեղ ծանոթացել և ամուսնացել է նկարչուհի Մարիա Օկիի հետ։ 1881 թվականին սկսել է դասավանդել Նյու Յորքի ուսանող նկարիչների լիգայի գեղարվեստական դպրոցում։ 1885-1905 թվականներին կնոջ հետ ամառներն անց է կացրել Նյու Հեմփշիր նահանգի Կորնիշ քաղաքի գեղարվեստական գաղութում։
1888 թվականին Թոմաս Դյուինգն ընտրվել է որպես Դիզայնի ազգային ակադեմիայի անդամ։ 1898 թվականին դարձել է 10 ամերիկացի նկարիչների միության հիմնադիրներից մեկը, ովքեր 1897 թվականին առանձնացել էին Ամերիկացի նկարիչների միությունից։ 1899 թվականին Դյուինգը դարձել է Բնանկարիչների միության անդամ (Society of Landscape Painters), որը հիմնդարվել էր հենց նույն թվականին և որտեղ նա աշխատել է ուրիշ նկարիչ-տոնալիստների հետ։
1920 թվականից հետո դադարեցրել է նկարել և կյանքի վերջին տարիներն անցկացրել է իր տանը Նյու Հեմփշիր նահանգի Կորնիշ քաղաքում։ Մահացել է 1938 թվականին Նյու Յորքում։ Թաղվել է Մասաչուսեթս նահանգի Քեմբրիջ քաղաքի Mount Auburn Cemetery գերեզմանատանը ։
Ամուսնացած է եղել նկարչուհի Մարի Օկի (Դյուինգի) հետ։ Նրանց որդին մահացել է մանուկ հասակում։ ունեցել են դուստր, Էլիզաբեթը, ով ծնվել է 1885 թվականին։
Աշխատանքներ
Դյուինգի աշխատանքները պահվում են շատ թանգարաններում, մասնավորապես, Սմիթսոնյան ինստիտուտի արվեստի թանգարանում, ինչպես նաև մասնավոր հավաքածուներում, Ջոն Գելաթլիի (John Gellatly), Չարլզ Ֆրիրի և այլ կոլեկցիոներների հավաքածուներում ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի նկարիչներ Կատեգորիա:19-րդ դարի ամերիկացի նկարիչներ
Մոնսո (Էն)
Կոմունայի կոդը INSEE՝ 01255։
Կլիմա
Կլիման կիսախոնավ է, ձմռանը ցուրտ է իսկ ամռանը տաք։ Կոմունայում անձրևներ հաճախ են լինում, հիմնականում ամռան ամիսներին։
Բնակչություն
Կոմունայի բնակչությունը 2010 թվականին կազմել է 495 մարդ։ Աղբյուր = INSEE
Տնտեսություն
2010 թվականին աշխատունակ տարիք (15-64 տարեկան) ունեցող 787 մարդկանցից 591-ը տնտեսապես ակտիվ են եղել, 196-ը՝ պասիվ (ակտիվության ցուցանիշը` 75,1% է, 1999 թվականին՝ 75,0%)։ 591 ակտիվ բնակիչներից աշխատել են 535-ը (287 տղամարդ, 248 կին), գործազուրկ է եղել 56 մարդ (16 տղամարդ և 40 կին)։ 196 պասիվներից 82 հոգի եղել են աշակերտ կամ ուսանող, 69-ը՝ թոշակառու, 45 պասիվ են եղել այլ պատճառներով ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի համայնքներ Կատեգորիա:Ֆրանսիայի բնակավայրեր
Կարթձոր (գետ)
Կարթձոր, գետակ Հայաստանի Լոռու մարզում, Շնող գետի ձախ օժանդակը։ Սկիզբ է առնում Արջագլուխ լեռան հյուսիսարևելյան լանջից և Շնող գյուղից հարավ միախառնվում մայր գետին։ Երկարությունը՝ 6 կմ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Լոռու մարզի գետեր Կատեգորիա:Շնող գետի վտակներ
Կրոնը Չեռնոգորիայում
Չեռնոգորիայի գերակա կրոնը ուղղափառ քրիստոնեությունն է։ Գոյություն ունեն մուսուլմանների և կաթոլիկների կրոնական խոշոր համայնքներ։ Մյուս կրոնների ներկայացուցիչների թիվը չի գերազանցում պետության բնակչության 0,1 %-ը։
Հավատացյալների թիվը
Կրոնական պատկանելիության վերաբերյալ կետը ներառվել է 2003 թվականի մարդահամարի մեջ։ Համաձայն մարդահամարի արդյունքների, երկրի բնակչությունը ըստ կրոնական ինքնության բաշխվում է հետևյալ կերպ ՝
6 003 մարդ (0,97 %) հայտնել է, որ չի պատկանում ոչ մի կրոնական ուսմունքի, իսկ 2 424 մարդ (0,39 %) իրեն համարում էագնոստիկ, 13 867 (2,24 %) հրաժարվել են հարցին պատասխանել։
Ուղղափառություն
Մոնտենեգրոյի ուղղափառ քրիստոնյաների ճնշող մեծամասնությունը չեռնոգորցիներ են (52.5%) և սերբեր (42.7%): Երկրի ուղղափառ հավատացյալները պատկանում են և՛ Սերբիայի ուղղափառ եկեղեցուն, և՛ Չեռնոգորիայի ուղղափառ եկեղեցուն (որը չի ճանաչվել մյուս ուղղափառ եկեղեցիների կողմից)։ Սերբական ուղղափառ եկեղեցին կառուցվածքով ներկայացված է Չեռնոգորիայի Ցետին քաղաքում գտնվող Չեռնոգոր-Ենթածովային թեմում, ինչպես նաև Բուդիմլե-Նիկշիչի պատրիարքությունը Բարենում։
Կաթոլիկություն
Չեռնոգորիայի կաթոլիկները ալբանացիներ են (36,98 %), խորվաթներ (31 %) և չեռնոգորցիներ (22,76 %)։ Նրանք հիմնականում բնակվում են ափի երկայնքով։ Կառուցվածքային առումով կաթոլիկանան եկեղեցին բաժանված է Բարեի արքեպիսկոպոսության և Կոթորի թեմի միջև։ Բարեի արքեպիսկոպոսությունը չի ենթարկվում ոչ մի մետրոպոլիայի և գտնվում է Սուրբ աթոռի ուղիղ ենթակայության տակ։ Կոթորի թեմը ենթարկվում է հարևան Խորվաթիայի Սպլիտ-Մակարսկի մետրոպոյիային։
Իսլամ
Իսլամի հետևորդները պատկանում են հետևալ ազգային խմբերին. բոսնիացիներ (43,49 %), սլավոն-մուսուլմաններ (21,91 %), ալբանացիներ (20,75 %) և չեռնոգորցիներ (10,64 %)։ Երկրի մուսուլմանները բնակվում են Պլավ, Ռոժաե և Ուլցին քաղաքներում, որտեղ նրանք կազմում են բնակչության մեծամասնություն։
Հուդայականություն
2011 թվականի սեպտեմբերի 18-ին Չեռնոգորիայի վարչապետը իսրայելցի աշքվենազների գլխավոր ռաբբի Յոնո Մեզգերի հետ զրույցում հայտնել է, որ Չեռոգորիան ճանաչում է հուդայականությունը որպես պետական կրոն՝ «լինի այն նոր օրինագծի շրջանակներում, թե փոփոխություններ կատարվի գործող օենքի մեջ» ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Կրոն ըստ երկրի
Ավետիս Զարիֆյան
Ավետիս Զարիֆյան, հայ դեղագործ։
Ունեցել է դեղագործական կրթություն և աշխատել է որպես դեղագործ։ Կ. Պոլսի Կում կափու թաղամասում ունեցել է սեփական դեղատուն։ Եղել է Կ. Պոլսի դեղագործների միության հիմնադիր անդամներից մեկը։ Հայտնի է եղել որպես հանրային գործիչ։
1915 թվականին բանտարկվել է Կ. Պոլսի կենտրոնական բանտում, որտեղից աքսորվել է Չանղըրը։ Անունը փորագրվել է Չանղըրըի բանտում հավաքված համրիչի 99 հատիկներից մեկի վրա։ Գեհենից փրկվելով՝ վերապրել է։ 1936 թվականին տեղափոխվել է Փարիզ։
Հայաստանի բույսերի Կարմիր գիրք
Հայաստանի բույսերի Կարմիր գիրքը հրատարակվել է 2007–2009 թվականների ժամանակահատվածում առկա տվյալների և նոր դաշտային ուսումնասիրությունների հիման վրա՝ ՀՀ ԳԱԱ Բուսաբանության ինստիտուտի և Երևանի պետական համալսարանի մասնագետների կողմից։ 2010 թվականին հրատարակված Կարմիր գրքում ընդգրկված է 452 բույսերի և 40 սնկերի տեսակների նկարագրություններ և 223 առանձին մտահոգիչ կարգավիճակով բուսատեսակներ ։ Կարմիր գրքում գրանցված 675 բուսատեսակները ներկայացված են միջազգայնորեն ընդունված 6 կարգավիճակով՝ կրիտիկական վիճակում գտնվող, վտանգված, խոցելի, վտանգման սպառնացող վիճակին մոտ, տվյալների անբավարարությամբ և քիչ մտահոգող տեսակներ ։ ՀՀ բույսերի Կարմիր գիրքը հաստատվել է ՀՀ կառավարության 29.01.10 թ. թիվ 72– որոշմամբ ։
Կորժենգա
Կորժենգա (Корженга), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Վոլոգդայի մարզում։ Գետաբերանը տեղակայված է Շորեգա գետի աջ ափում՝ 25 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը 19 կմ է։ Ակունքը գտնվում է Խարովսկի շրջանում, ճահճոտ անտառում 17 կմ հարավում Սեմիգորոդնայա կայանի մոտ։
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Դոնի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը՝ Հյուսիսային Դոն գետն է։ Գետի ենթաավազանը Սուխոնան գետն է։ Գետի գետային ավազանը՝ Հյուսիսային Դոն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր Կատեգորիա:Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանի գետեր
Տոժ (Արդենների գավառ)
Տոժ (Toges), համայնք Ֆրանսիայի Շամպայն-Արդեն մարզի Արդեններ գավառում ։
Բնակչությունը 2008 թվականի դրությամբ կազմում է 92 մարդ, բնակչության խտությունը` 26.74 մարդ/կմ²։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 3.44 կմ² տարածք։
Աշխարհագրություն
Գտնվում է Փարիզ քաղաքից 190 կմ արևելք, Շալոն ան Շամպայն քաղաքից 65 կմ հյուսիս-արևելք, Շառլվիլ Մեզիեր քաղաքից 39 կմ հարավ։
Բնակչություն
Բնակչության քանակը ըստ տարիների
Աղբյուրներ` Ֆրանսիայի սոցիոլոգիական գիտությունների բարձրագույն դպրոցի տվյալներ
Տնտեսություն
2010 թվականին ուներ 54 աշխատունակ (15-64 տարեկան) բնակիչ, որոնցից ակտիվ էին 38-ը, իսկ ոչ ակտիվները` 16։ Ակտիվության ցուցանիշը կազմում է 70,4 %։ 38 աշխատունակ մարդկանցից աշխատել է 33 անձ (22 տղամարդ և 11 կին)։ Գործազուրկ են եղել 5 անձ (2 տղամարդ և 3 կին)։ 16 անաշխատունակներից 3-ը եղել են աշակերտներ կամ ուսանողներ, 10-ը` թոշակառուներ, իսկ 3-ը չեն աշխատել տարբեր պատճառներով ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ֆրանսիայի համայնքներ
Կարկաչան (գետ)
Կարկաչան, Գարանկա, Կարանգա, Կարանգու գետ, Կարկաչ, Կարկաչուն, Կարկաջ, Կարկաջան, Ղարանլըղ, Ղարանղու, Ղարանղուխ, Ղարանղուն, Քարանգու, Քարանկու, գետ Հայաստանի Շիրակի մարզում։ Գոյանում է Մանթաշ և Արթիկիջուր գետերի միախառնումից և Գետք գյուղից 0,5 կմ հյուսիս-արևմուտքում ձախից խառնվում Ախուրյան գետին։ Երկարությունը՝ 55 կմ։ Երբեմն վերին հոսանքի անունով կոչվում է Մանթաշ ։ Գետի աջափնյակում գտնվում է Սարատակ գյուղը։ Ըստ ՀՀ Շրջակա միջավայրի մոնոթորինգի և թափոնների ուսումնասիրության մասին Տեղեկագրի գետը աղտոտված  է գետաբերանի հատվածում ։ Գետակի աղտոտված ջուրը վտանգում է Գետքի գյուղատնտեսությունը
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Շիրակի մարզի գետեր Կատեգորիա:Ախուրյան գետի վտակներ
Յաշար Աբուզարով
Յաշար Իսմայել օղլի Աբուզարով (Abuzərov Yaşar İsmayıl oğlu, 1977 թվական, սեպտեմբերի 9, Բաքու, Ադրբեջանական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), ադրբեջանցի ֆուտբոլիստ, կիսապաշտպան։
Ակումբային կարիերա
1994 թվականին 17 տարեկանում Աբուզարովը իր դեբյուտով հանդես եկավ որպես «Խազրի Բուզովնա» ակումբի անդամ։
1995-2000 թվականներին Աբուզարովը խաղացել է «Բակի Ֆելեսի» կազմում, որը 2000 թվականին վերանվանվել է «ԱՆՍ Պիվանի»։ 2000/01 մրցաշրջանի մեկնարկից առաջ թիմը ֆինանսական խնդիրների պատճառով լուծարվեց, Աբուզարովը տեղափոխվեց  «Դինամո Բակու» ակումբ։
2001/02 մրցաշրջանը Աբուզարովը անցկացրել բաքվի «Ումիդ»-ում, իսկ 2003 թվականին նա կրկին «Բաքու» ՖԱ-ի կազմում էր։ 2006 թվականին նա տեղափոխվել է բաքվի «Օլիմպիկ» ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Սեպտեմբերի 9 ծնունդներ Կատեգորիա:1977 ծնունդներ Կատեգորիա:Անձինք այբբենական կարգով Կատեգորիա:Բաքու քաղաքում ծնվածներ Կատեգորիա:Ֆուտբոլիստներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Ադրբեջանցի ֆուտբոլիստներ
Ուղտաքար
Ուղտաքար, Դևեդաշ, լեռ Հայաստանի Կոտայքի և Արագածոտնի մարզերի սահմանի արևելյան հատվածում, Փամբակի լեռներում, Միջնատուն գյուղից 3 կմ արևելք։ Տեղադրման կոորդինատներ 40.68889°N, 44.4°W։ Բարձրությունը 2861 մ է ։ Ուղտաքար լեռան գագաթից դեպի հարավ–արևելք ծքվում են Ծաղկունյաց լեռներ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արագածոտնի մարզի լեռներ Կատեգորիա:Կոտայքի մարզի լեռներ
Նվարդ Զարյան
Նվարդ Կոստանի Զարյան, հայ քանդակագործուհի։
Գրող Կոստան Զարյանի և դաշնակահարուհի Թագուհի Շահնազարյանի դուստրն է, ճարտարապետության պատմաբան Արմեն Զարյանի քույրը։
Կենսագրություն
Նվարդ Զարյանը ծնվել է Ֆլորանսում, 1917 թ. օգոստոսի 6-ին։ Նկարչական հետաքրքրությունները սկսվել են 17 տարեկանում։ Սովորել է Միլանի «Scuola di Brera» ակադեմիայում, ավարտել Վենետիկի «Liceo Artistico»-ի դասընթացները։ Քանդակագործ Ադոլֆ Վիլդի խորհրդով թողել է նկարչությունը և զբաղվել քանդակագործությամբ։ Սովորել է Հռոմի գեղեցիկ արվեստների ակադեմիայում, որտեղ աշակերտել է քանդակագործ Անջելո Ձանելլիին։ 1935-1940 թվականներին սովորել է Վենետիկի գեղարվեստի ակադեմիայում, որտեղ աշակերտել է նկարիչ Բրունո Սայերիին ։ 1936 թվականին իտալական կառավարությունը նրան հատկացնում է օտարազգի ուսանողների համար սահմանված կրթաթոշակ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին գործուն մասնակցություն է ունենում իտալական Դիմադրության շարժմանը։
1950 թվականին իտալացի մի խումբ նշանավոր արվեստագետների՝ Ռենատո Գուտուզոյի, Լիոնիչելլոյի, Տուրկվատտայի, Չիմարայի, Կաչելլայի հետ մասնակցել է Հռոմի Նոր կայարանի գեղարվեստական ձևավորման համար Իտալիայի կառավարության հայտարարած մեծ մրցույթին և շահել առաջին մրցանակը՝ կայարանի խճանկարի համար։