cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Անդրեյկա (ֆիլմ)
Սյուժե
Կառավարությունը հրամանագիր է արձակում Լենինին ձերբակալելու մասին։ Նրան փնտրում են ոստիկանական լրտեսները։ Դրանցից մեկը ենթասպա Զվոնկովն է։ Նա բնակություն է հաստատել Անդրեյկայի տնից ոչ հեռու՝ ներկայանալով որպես դռնապան քեռի Վիտյա։ «Քեռի Վիտյային» հաջողվում է իր կողմը գրավել երեխաներին։
Մի օր Անդրեյկան իմանում է, որ շուտով Լենինը, որը թաքնվում էր ոստիկանությունից, պետք է գա իրենց տուն։ Նա խորհուրդ է խնդրում քեռի Վիտայից՝ մանկամտորեն վստահելով նրան։ Լենինին բռնելու համար շրջափակում է կազմակերպվում։ Չկարողանալով ձերբակալել նրան՝ ոստիկանները ձերբակալում են Անդրեյկայի հորը։ Անդրեյկան հասկանում է, թե ով է «քեռի Վիտյան»։
Հորը ռազմաճակատ ուղարկելուց հետո Անդրեյկան դառնում է ընտանիքի ավագը։ Նա աշխատանքի է անցնում որպես մոնտաժորդ, բայց նրան վտարում են աշխատանքից այն բանի համար, որ նա օգնել է վերականգնել էլեկտրաէներգիան Սմոլնիում։
Մի անգամ Անդրեյկայի ընկեր Վասկան տեսնում է «քեռի Վիտյային»։ Անդրեյկան և Վասկան հետևում են լրտեսին։ Կարմիր պարեկը վնասազերծում է նրան։
Սմոլնիում ելույթ է ունենում Լենինը և ազդարարում պրոլետարական հեղափոխության մասին։
Պարգևներ
Առաջին մրցանակ Կիևի համամիութենական կինոփառատոնում (1959) լավագույն մանկական ֆիլմի համար։
Քննադատություն
Ֆիլմն Էկրան բարձրանալուց անմիջապես հետո դրական ակնարկներ է ստացել։
Արվեստաբան Վերա Տուլյակովան ֆիլմն անվանել է հեղափոխությանը երեխաների մասնակցության մասին նախկինում նկարահանված ֆիլմերից լավագույնը։ Նա իր գրախոսության մեջ նշել է, որ «հեղինակի և ռեժիսորի կողմից ճշգրիտ հայտնաբերված սյուժետային իրավիճակները նպաստում են տղայի բնավորության բացահայտմանը, ցույց են տալիս Անդրեյկայի հասունացումը»։ Միևնույն ժամանակ նա կարծում էր, որ հեղինակները «առանց հատուկ անհրաժեշտության ֆիլմում ներկայացնում են զանգվածային տեսարաններ և դրվագներ, որոնք թույլ կապվ ունեն սյուժեի զարգացման հիմնական գծի հետ»։
Դերասանական խաղը վերլուծելիս Վ. Տուլյակովան գրել է, որ «Բորյա Վասիլևը, որը խաղում է Անդրեյկայի դերը, ճշմարիտ է, հուզական է արդյունավետ այն դրվագներում, որոնք նրանից պահանջում են համոզմունք և նույնիսկ բնավորություն», բայց ճշմարտությունը անհետանում է նրա հերոսի մեջ, երբ ռեժիսորը նրա առջև դնում է ոչ մանկական դերասանական առաջադրանքներ։ Նա նաև գրել է, որ «մյուս երեխաները, ովքեր չեն ստացել դերասանական այսպիսի բարդ առաջադրանքները, միշտ մնում են գեղեցիկ, բնական, զվարճալի»։ Նշելով Անդրեյկայի հոր և մոր դերերի (Ն. Տիմոֆեևա և Լ. Գրիցենկո) համոզիչ և հավաստի լինելը՝ Տուլյակովան կարծիք է հայտնել, որ Ա. Պոպովը «փոքր-ինչ չոր և միապաղաղ է ցույց տվել մեծահասակների սցենարում»։ Գրախոսության մեջ առանձնանում էր օպերատոր Ս. Իվանովի աշխատանքը, որը «առավել ճշգրիտ է մարմնավորում բնօրինակ և յուրօրինակ գաղափարը»։
Փիչխիսբոգիր
Բնակչություն
Ըստ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալների, գյուղի բնակչությունը կազմում է 84 մարդ ։
Անդրեյկա (ֆիլմ)
Քննադատություն
Կինոգետ Կիրա Պարամոնովան գրել է, որ «ֆիլմի հերոս Անդրեյկան ճշմարիտ և խորը կերպար է» և կարծիք է հայտնել, որ «իր ճշմարտացիությամբ ֆիլմը սովետական երեխաներին մոտեցնում է մեր հայրենիքի պատմական անցյալին»։ Նա պնդել է, որ «հեղինակները հավաստի են ներկայացնում պատումը. նրանք Անդրեյկային դարձնում են իսկական կյանքի մասնակից, բայց չեն ստիպում նրան իր տարիքի համար ճնշող գործերով և սխրանքներով որոշել իրադարձությունների ուղղությունը, կամ, ինչպես երբեմն պատահում է վատ ֆիլմերում, որոշել դրանց արդյունքը»։
Գրականություն
Կատեգորիա:Խորհրդային ֆիլմեր Կատեգորիա:«Լենֆիլմ» ստուդիայի ֆիլմեր Կատեգորիա:Ռուսերեն ֆիլմեր Կատեգորիա:1958 ֆիլմեր Կատեգորիա:Խորհրդային դրամա ֆիլմեր
Փիչխիսբոգիր
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Լագոդեխի շրջան
Աղբյուրագիտություն
Աղբյուրագիտություն, գիտության օժանդակ ճյուղ, որը մշակում է պատմական աղբյուրների հետազոտման մեթոդները։ Աղբյուրների ծագման հարցերը պարզաբանելու համար (ճշգրտություն, ժամանակ, տեղ, նախնական բնագիր, հեղինակ ևն) մեծ նշանակություն ունի արտաքին կողմի քննությունը, ինչպես նաև աղբյուրների դերը հաստատող մեկնաբանությունը (իմաստ, թեմա, խնդիրներ)։ Ներքին կողմի քննությունը բացահայտում է աղբյուրների բովանդակությանը (ճշգրտություն, լիարժեքություն ևն)։ Աղբյուրագիտություն օգտագործում է նաև պատմական գիտության այլ ճյուղերի (հնագիտություն, արձանագրսւգիտություն, պատմական չափագիտություն ևն) տվյալները։
Հայաստանում աղբյուրագիտական աշխատանքներ են կատարվում Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվ. Մատենադարանում, Հայաստանի ԱԳԱ պատմության, Մ. Աբեղյանի անվան գրականության, հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտներում, Երևանի պետական համալսարանի ամբիոններում, հանրապետության արխիվային հիմնարկներում։ Աղբյուրագիտական աշխատանք է կատարվում նաև սփյուռքում (Վենետիկ, Վիեննա, Երուսաղեմ և այլուր)։
Կատեգորիա:Աղբյուրագիտություն Կատեգորիա:Պատմական աղբյուրներ Կատեգորիա:Թերահավատություն
Մարց (գետ)
Մարց կամ Մարցիգետ (Մարցագետ), գետ Հայաստանի Լոռու մարզում, Դեբեդի աջ վտակը։ Սկիզբ է առնում Գուգարաց լեռնաշղթայի Պաղակն լեռնագագաթի հարավային լանջերից՝ մոտ2000 մ բարձրությունից։ Երկարությունը 29 կմ է, ջրհավաք ավազանի մակերեսը՝ 252 կմ2։ Անտառապատ ձորով հոսում է հարավ-արևմուտք, ապա՝ հյուսիս-արևմուտք, Թումանյան քաղաքի մոտ միախառնվում Դեբեդին։
Մարցի հիմնական վտակներն են Սարիաղբյուրը, Ահնիձորը և Աթանը։
Նախագծերի կառավարում
Նախագծերի կառավարումը բնորոշվում է որպես նախագծերի նախաձեռնման, պլանավորման, իրագործման, վերահսկման և փակման գործընթացներ։ Նախագծերի կառավարման նմանատիպը բիզնես գործընթացն է։ Նախագծերի կառավարումը (որպես գործընթացի առանձնահատուկ դեպք) կարող է լինել բիզնես գործընթացում գործունեության առարկա։
Մարց (գետ)
Սնումը հիմնականում անձրևային (42 %) և հալոցքային (32 %) է, վարարումը՝ մարտ-հունիս ամիսներին, որի ընթացքում ձևավորվում է տարեկան հոսքի 68 %-ը ։
Նախագծերի կառավարում
Նախագծերի կառավարումը, որպես առանձին առարկա, հանդես է եկել միայն անցյալ դարի 50-ական թվականներից սկսած։ Ի հայտ եկան առաջին մշակման մեթոդները՝ ցանցային պլանավորումն ու կառավարումը։ 70-ականներին մրցակցության ուժեղացման և գործունեության դժվարամատչելիության պայմաններին հակառակ, Արևմուտքի խոշոր ձեռնարկություններն սկսեցին ակտիվ օգտագործել և զարգացնել նախագծերի կառավարման մեթոդները։ 80-ականներին այս գործընթացն առավել խթանվեց համակարգչային համակարգերի օգտագործմամբ։
Մարց (գետ)
Տարեկան միջին ծախսը 2,47 մ3/վ է, հոսքը՝ 77,5 մլն մ3 (Թումանյան քաղաք)։ Ջրերն օգտագործվում են ոռոգման նպատակով ։ Ըստ ՀՀ Շրջակա միջավայրի մոնոթորինգի և թափոնների ուսումնասիրության մասին Տեղեկագրի գետի  ջրի  ջրի որակը գետաբերանի հատվածում գնահատվել է «լավ» ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Լոռու մարզի գետեր Կատեգորիա:Դեբեդ գետի վտակներ
Նախագծերի կառավարում
Շահագրգիռ կողմերի ակնկալիքները
Այս դեպքում նախագծի ղեկավարը պտտվում է հետևյալ մեծությունների շուրջ․ Այս երեք մեծությունները գտնվում են միմյանց հետ նպատակային մրցակցության մեջ՝ ինչպես օրինակ հետևյալ դեպքերում ․ Որպեսզի ապահովվի նախագծի հաջողությունը, նախագծի ղեկավարը սկզբում պետք է շահագրգիռ կողմերի հետաքրքրությունները թափանցիկ դարձնի, և ապա համատեղ նրանց հետ ստեղծի նախագծի պլան։ Այս մոգական եռանկյունին ցույց է տալիս նաև, որ մի մեծության փոփոխությունը ավտոմատ կերպով բերում է մյուս մեկ կամ մի քանի մեծությունների փոփոխության։
Անձնակազմի ձևավորումը
Նախագծի ղեկավարումը դրված է նախագծի մենեջերի(ղեկավարի) ուսերին։ Նա է կրում պատասխանատվություն նախագծի հաճախորդների առաջ և հաշվետու է նրանց։ Փաստացի նա է տալիս նախագծի անձնակազմին անհրաժեշտ հրամաններ։ Նա տալիս է կարգապահական հրամաններ՝ կախված նախագծային կազմակերպության կազմակերպական կառուցվածքից ։
Հաջողակ նախագծային ղեկավար լինելու համար անհրաժեշտ են․
Մեթոդական հմտությունների կողքին նախագծի կառավարիչները պետք է ունենան նաև սոցիալական կարողություններ՝ նախագծի հաջողության ապահովման համար։ Նախագծերի կառավարումը մշտապես ռիսկերի և հնարավորությունների կառավարում է, քանի որ ցանկացած նախագծի ժամանակ տեղի են ուենում չպլանավորված իրավիճակներ։ Նախագծերի լավ կառավարիչ լինել նշանակում է, որ նա պետք է կանխատեսի այդպիսի իրավիճակները՝ հաշվի առնելով դրանց հետևանքով ստացած կորուստների հետ վերադարձումը, ինչպես նաև դրանց օգտագործումը որպես հնարավորություն։ Այդ իսկ պատճառով նախագծի մենեջերը պետք է ունենա փորձ կոմունիկացիաների, կոնֆլիկտների կառավարման, մոտիվացիայի և թիմի կազմման շրջանակներում։ Այստեղ խթանման համակարգերը խաղում են կենտրոնական դեր ։
Առանց ակնհայտ պատճառների (ֆիլմ, 1982)
«Առանց ակնհայտ պատճառների» («Без видимых причин»), 1982 թվականի խորհրդային գեղարվեստական ֆիլմ, որը նկարահանել է ռեժիսոր Եվգենի Թաթարսկին ։
Նախագծերի կառավարում
Անձնակազմի ձևավորումը
Կախված նախախագծի չափերից և բարդությունից՝ նախագծի կառավարման գործընթացում կարող են խնդիրները պատվիրակվել, բաժանվել կամ մշակվել առանձին աշխատանքային խմբերում․
Առանց ակնհայտ պատճառների (ֆիլմ, 1982)
Սյուժե
Ֆիլմի գործողությունները տեղի են ունենում 1922 թվականին։ Սիբիրյան մի փոքրիկ քաղաքում մեկը մյուսի հետևից երեք սպանություն է տեղի ունենում։ Սպանությունների միջև կարծես թե ակնհայտ կապ չկա։ Չեկիստ Կամչատովը, որին հանձնարարված է պարզել այդ սպանությունները, պատահականությանը չի հավատում։ Նա սկսում է հետաքննությունը և դուրս է գալիս Մեշչերյակովի հանցախմբի հետքի վրա։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Խորհրդային ֆիլմեր Կատեգորիա:1982 ֆիլմեր Կատեգորիա:«Լենֆիլմ» ստուդիայի ֆիլմեր Կատեգորիա:Ռուսերեն ֆիլմեր Կատեգորիա:Բնօրինակում անաղբյուր հոդվածներ
Նախագծերի կառավարում
Ընթացակարգերի ընտրություն
Հիմնվելով նախագծերի կառավարման տարբեր մեթոդների և կառուցվածքների վրա՝ գոյություն ունեն մասնակի ընթացակարգային մոդելներ, որոնք, ընդհանուր առմամբ, ուղղված են նախագծերի կառավարման գործընթացի ուղղությունների ընտրությանը։ Այդ մոդելները ձևավորվում են հիմք ընդունելով հետևյալ հատկանիշները․
Ծրագրերի կառավարում
Ծրագրերի կառավարման գաղափարը սահմանազատվում է համատեղ նախագծերի կառավարումից։ Այս դեպքում, ծրագիր ասելով հասկանում են միմյանց հետ բովանդակային առումով կապված նախագծեր։ Ծրագրերի կառավարումը, ի տարբերություն համատեղ նախագծերի կառավարման, ժամանակային առումով սահմանափակ է, ինչպես առանձին նախագծերը։
Խուան Վալերա
Խուան Վալերա (Juan Valera y Alcalá-Galiano, ), իսպանացի գրող, պետական գործիչ, ակադեմիկոս։ Կրթությամբ՝ իրավաբան։
Գործունեություն
1846 թվականից անցել է դիվանագիտական ծառայության։ Իսպանական հեղափոխության (1868-1874) ժամանակ եղել է սահմանադրական միապետության կողմնակից։ Բազմիցս ընտրվել է կորտեսների դեպուտատ՝ լիբերալների կողմից։ Հանդես է եկել ռոմանտիկական բանաստեղծություններով, ապա՝ որպես քննադատ, տեսաբան։ Նրա «Նշումներ վեպեր գրելու նոր արվեստի մասին» (1887) գործը ուղղված է արվեստում նատուրալիզմի և միտումնավորության դեմ։ Գրել է էտյուդներ Գյոթեի, Միգել դե Սերվանտեսի մասին, փիլիսոփայական վեպեր՝ «Պեպիտա Խիմենես» (1874, հայերեն հրատարակություն՝ 1967), «Դոնյա Լուս» (1879), «Կոմանդոր Մենդոսան» (1877), «Դոկտոր Ֆաուստինոյի պատրանքները» (1875) և «Խուանիտա երկարը» (1895) վեպերը։
Նախագծերի կառավարում
Պորտֆելային նախագծերի կառավարում
Պորտֆելային նախագծերի կառավարման շրջանակներում կառավարվում են ձեռնարկությունների նախագծերը։ Պորտֆելային նախագծերի կառավարումը համախմբում է ձեռնարկության բոլոր նախագծերի միջոցառումները, ինչպես ընթացիկ, այնպես էլ պլանային։ Այսպես, պորտֆելային նախագծերի վերահսկողությունը ապահովում է տեղեկատվություն ձեռնարկության միջնախագծային կառավարման գործընթացում։
Խուան Վալերա
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իսպանացի գրողներ Կատեգորիա:Դիվանագետներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Պետական գործիչներ Կատեգորիա:Իսպանացի լրագրողներ Կատեգորիա:Իսպանացի դիվանագետներ Կատեգորիա:Ակադեմիկոսներ Կատեգորիա:Իսպանացի բանաստեղծներ Կատեգորիա:Իսպանիայի քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Իսպանացի իրավաբաններ Կատեգորիա:Պատվո լեգեոնի շքանշանի սպաներ Կատեգորիա:Իսպանալեզու գրողներ Կատեգորիա:Իսպանացի թարգմանիչներ
Նախագծերի կառավարում
Նախագծերի կառավարման բազային հասկացությունների դասակարգումը
Նախագիծը գործում է որոշակի շրջապատում, որն իր մեջ ընդգրկում է արտաքին և ներքին բաղադրամասեր, որոնք հաշվի են առնում տնտեսական, քաղաքական, սոցիալական, տեխնոլոգիական, նորմատիվային, կուլտուրական և այլ գործոններ։
Նախագծի կյանքի ցիկլը դա այն ժամանակն է, որը բնութագրում է նախագծի հանդես գալուց, ծնվելուց մինչև նրա ավարտը, լուծարումը։ Այն հանդիսանում է ելքային հասկացություն աշխատանքների ֆինանսավորման խնդիրների հետազոտման և համապատասխան որոշումներ ընդունելու համար։
Նախագծի կառավարման ֆունկցիան ընդգրկում է պլանավորումը, վերահսկումը, վերլուծությունները, որոշումների ընդունումը, բյուջեի կազմելը, հա՛վետվությունների հսկումը և ընդունումը, հաշվապահական հաշվետվությունները։
Նախագծի կառավարման ենթահամակարգերը ընդգրկում են՝ աշխատանքներն ըստ բովանդակության և ծավալի կառավարումը, կառավարում ըստ կատարման ժամանակի, երկարատևության, որակի, կառավարում ըստ գնման և առաքման, ռիսկերի կառավարում, ռեսուրսների պաշարների կառավարում, հաղորդակցությունների կառավարում։
Նախագծի արդյունավետությունը և նրա ցուցանիշները
Նախագծերի տնտեսական արդյունավետության գնահատումը ներդրումային գործընթացի ամենապատասխանատու փուլերից մեկն է, որի համար սնհրաժեշտ է հաշվի առնել ներդրված կապիտալի ծավալը, ստացված շահույթը, դրա այլընտրանքային օգտագործման հնարավորությունները և փոխհատուցման ժամկետը։
Տարբերում են հիմնականում 3 արդյունավետություններ՝
Նախագծի առևտրային արդյունավետությունը որոշվում է ֆինանսական ծախսերի և արդյունքների հարաբերությամբ, որն ապահովում է պահանջվող եկամտաբերության նորման։
Նախագծի բյուջետային արդյունավետության ցուցանիշներն արտահայտում են իրականացվող նախագծի արդյունքների ազդեցությունը համապատասխան բյուջեի եկամուտների ու ծախսերի վրա։
Նախագծի տնտեսական արդյունավետությունն ընկալվում է ընդհանուր տնտեսության վրա դրամական ազդեցությամբ։
Գնահատման չափանիշներն են հանդիսանում վերջնական արտադրական, սոցիալական և բնապահպանական ուղղակի ֆինանսային արդյունքները։
Նախագծերի տեսակները
Տարբերակում են նախագծերի հետևյալ տեսակները՝
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Տնտեսագիտություն Կատեգորիա:Մենեջմենթ
Օլեսա դե Մոնսեռատ
Օլեսա դե Մոնսեռատ (Olesa de Montserrat), մունիցիպալիտետ Իսպանիայում, գտնվում է Բարսելոնա պրովինցիայում (Կատալոնիա ինքնավար համայնքում)։ Մունիցիպալիտետը գտնվում է Բաշ Լոբրեգատ շրջանում։ Տարածքը կազմում է 16,63 կմ²։ Բնակչությունը՝ 23646 մարդ (2010 թվականի տվյալներով)։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իսպանիայի բնակավայրեր
Վայոց ձորի մարզի մատուռների ցանկ
Ստորև ներկայացվում է Հայաստանի Վայոց ձորի մարզի մատուռների ցանկը
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայաստանի շենքեր և կառույցներ Կատեգորիա:Հայկական ճարտարապետություն Կատեգորիա:Ցանկեր:Ճարտարապետություն Կատեգորիա:Հայաստանի Հայ Առաքելական գործող եկեղեցիներ և վանքեր Կատեգորիա:Հայաստանի հոգևոր կենտրոններ
Էվստատիկ տատանումներ
Էվստատիկ տատանումներ, համաշխարհային օվկիանոսի և նրա հետ կապված ծովերի մակարդակի դանդաղ («դարավոր») տատանումներ։ Ըստ սկզբնական տեսակետի (Զյուս, 1885), էվստատիկ տատանումների պատճառ էր համարվում Երկրի ջրի ընդհանուր ծավալի փոփոխությունը (օրինակ, սառցադաշտերի առաջացման և հալման դեպքում)։ Հետագայում առաջ քաշվեց այն դրույթը (Շտիլլե, Պոմպեցկի), որ էվստատիկ տատանումները հիմնականում երկրակեղևի շարժումների արդյունք են։ Այժմ հետազոտողների մեծ մասը գտնում է, որ երկու գործոնն էլ կարևոր են, և էվստատիկ տատանումներ առաջանում են ինչպես տատանողական տեկտոնական շարժումների ազդեցությամբ՝ օվկիանոսային իջվածքների տարողության, այնպես էլ օվկիանոսների ջրի ընդհանուր քանակի փոփոխության հետևանքով։
Ադրբեջանի Սահմանադրություն
Ադրբեջանի Սահմանադրությունը Ադրբեջանի իրավական համակարգի հիմքն է՝ երկրի հիմնական օրենքը, որին պետք է համապատասխանեն մյուս բոլոր օրենքներն ու իրավական ակտերը։ Սահմանադրությունը նաև արժեքաբանական-գաղափարական փաստաթուղթ է, որը սահմանում է հասարակության կազմակերպման ամենահիմնական սկզբունքները, որոնց գործնական կիրառմանը և ամրապնդմանը պետք է ձգտի պետությունը ։
Սահմանադրության պատմությունը աշխարհում
Ժամանակակից իմաստով սահմանադրությունները՝ որպես պետության գրված հիմնական օրենք, նոր ժամանակաշրջանի երևույթ են։ Այդպիսի առաջին սահմանադրությունն Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների 1787 թ. Սահմանադրությունն է, որը գործում է մինչ օրս՝ իհարկե, ավելի քան 200 տարվա ընթացքում կատարված էական փոփոխություններով։
Եվրոպայում առաջին սահմանադրություններն ընդունվել են 1791 թ.՝ նախ՝ այդ տարվա մայիսի 3-ին, Լեհաստանում, այնուհետև՝ նույն տարվա սեպտեմբերի 3-ին, Ֆրանսիայում։
Սակայն «սահմանադրություն» տերմինը շատ ավելի հին պատմություն ունի։ Ընդունված է ասել, որ տերմինը ծագում է լատինական «constitution» բառից, որը նշանակում է «սահմանում», «կառուցվածք»։ Իսկ դեռևս Ք.ա. 4-րդ դարում անտիկ հույն մտածող Արիստոտելը «սահմանադրություն» հասկացությունն օգտագործում էր պետության կառուցվածքի, պետական իշխանության արդյունավետ կազմակերպման, նրա՝ ժողովրդավարական և արդարացի լինելու մասին խոսելիս։ Հին Հունաստանում և Հին Հռոմում երկար ժամանակ սահմանադրություն էին կոչվում նաև կայսրերի, միապետների ընդունած իրավական ակտերը։
1995 թ. ընդունված սահմանադրությունը հանդիսանում է անկախ Ադրբեջանի առաջին սահմանադրությունը և ընդհանուր հաշվով հանրապետության չորրորդ սահմանադրությունը։ Ադրբեջանի Ժողովրդավարական Հանրապետությունը, որը գոյություն է ունեցել 1918 թվականից մինչև 1920 թվականը՝ չի կարողացել ընդունել իր հիմնական օրենքը։ Ադրբեջանի Սահմանադրության ստեղծման պատմությունը բաժին է ընկնում խորհրդային ժամանակահատվածին ։
Ադրբեջանի Հանրապետության Սահմանադրության ընդունումը
Ադրբեջանի Հանրապետության կողմից անկախություն ձեռք բերելուց հետո, առաջացել է նոր Սահմանադրության նախապատրաստման անհրաժեշտություն։ Դրա համար նախագահ Հեյդար Ալիևի ղեկավարության ներքո ստեղծվել է հատուկ հանձնաժողով, Սահմանադրության նախագիծը դրվել է համաժողովրդական քննարկման։ 1995 թ. նոյեմբերի 12-ին՝ համաժողովրդական հանրաքվեի որոշմամբ ընդունվել է անկախ Ադրբեջանի առաջին Սահմանադրությունը։
Սահմանադրությունն ամրագրեց Ադրբեջանի Հանրապետության բնույթը՝ որպես ինքնիշխան, ժողովրդավարական, իրավական և սոցիալական պետության, հռչակեց մարդու և քաղաքացու հիմնական իրավունքներն ու ազատությունները, սահմանեց հանրապետության կառավարման ձևը՝ հիմնված օրենսդիր, գործադիր և դատական իշխանությունների տարանջատման սկզբունքի վրա։ Սահմանադրությամբ ձևավորվեց նախագահական կառավարման ձև՝ պետության գլխին՝ Հանրապետության Նախագահին վերապահված լայն լիազորություններով։
Ադրբեջանի Սահմանադրության կառուցվածքը
Անկախ Ադրբեջանի առաջին Սահմանադրությունը, որն իրենից ներկայացնում է պետական շինարարության հիմքը՝ կազմված է 5 բաժնից, 12 գլուլխներից և 158 հոդվածներից։ 2002 թ. օգոստոսին համաժողովրդական հանրաքվեի որոշմամբ Սահմանադրության մեջ ներմուծվել են լրացումներ ու փոփոխություններ։
Ադրբեջանի Հանրապետության Սահմանադրական դատարանը, որը հանդիսանում է Ադրբեջանում սահմանադրական վերահսկողության առաջին մարմինը՝ ստեղծվել է 1998 թ. հուլիսի 14-ին։
Սահմանադրության օր
Սահմանադրության ընդունումից հետո նոյեմբերի 12-ը դարձավ պետական տոն՝ Սահմանադրության օր ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Սահմանադրություններ Կատեգորիա:1995 իրավունքում Կատեգորիա:1995 փաստաթղթեր Կատեգորիա:1995 քաղաքականությունում Կատեգորիա:1995 նոյեմբերի իրադարձություններ
Մեծ Զավ
Մեծ Զավ, գետ Հայկական լեռնաշխարհում, Տիգրիսի ձախ վտակը։ Սկիզբ է առնում Կորդվաց լեռների Աղբակ (Մենգենե) լեռնաշղթայի արևելյան լանջերից։ Երկարությունը 473 կմ է, ջրհավաք ավազանը՝ 26, 2 հզ. կմ2։ Վերին հոսանքում (հայտնի է նաև Աղբակ անունով) անցնում է Աղբակի գոգհովտով, կտրում Կորդվաց լեռնաշղթան, առաջացնում խորը, անտեցեդենո հովիտ, ապա ճեղքում ավելի ցածր լեռնաշղթաներ և դուրս գալով Միջագետքի հարթավայր՝ միանում Տիգրիսին։ Սնումը ձնաանձրևային է, վարարումը՝ ապրիլ-մայիսին։ Տարեկան միջին ծախսը (գետաբերանի մոտ) 403 մ3/վ է։ Միջին հոսանքում կառուցված է ջրամբար։ Ջրերն օգտագործվում են ոռոգման նպատակով։
Կատեգորիա:Թուրքիայի գետեր Կատեգորիա:Տիգրիս գետի վտակներ Կատեգորիա:Ասիայի միջազգային գետեր
Էրտո է Կասո
Էրտո է Կասո (Erto e Casso), կոմունա Իտալիայում։ Գտնվում է Ֆրիուլի Վենետիկ Ջուլիա մարզում՝ Պարդենոնե գավառում։
Բնակչությունը կազմում է 400 մարդ 2008 թվականի մարդահամարի տվյալների, բնակչության խտություն՝ 8 մարդ/կմ²։ Զբաղեցնում է 52 կմ² մակերես։ Փոստային ինդեքս՝ 33080։ Հեռախոսային կոդ՝ 0427։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր
Ուիլյամ Գրենվիլ
Կենսագրություն
Գրենվիլը վարչապետ Վիգ Ջորջ Գրենվիլի որդին էր։ Նրա մայրը՝ Էլիզաբեթը, պետական գործիչ՝ Սեր Ուիլյամ Վինդհամի դուստրն էր ։ Նա ուներ երկու ավագ եղբայրներ Թոմասը և Ջորջը։ Նա բարեկամական կապեր ուներ Փիթի ընտանիքի հետ։ Վիլիամ Փիթն ամուսնացած էր նրա հորաքրոջ՝ Հեսթերի հետ, և դրանով իսկ կրտսեր Գրենվիլը եղել է կրտսեր Վիլիամ Փիթի առաջին զարմիկը։ Գրենվիլը կրթություն է ստացել Էտոն քոլեջում,  Քրիստ Չըրչ,  Օքսֆորդում, և Լինքոլն Իննում։ Լորդ Գրենվիլն ամուսնացել է Թոմաս Փիթի դուստր՝ Աննեյի հետ 1792 թվականին։ Նրանք երեխաներ չունեին։ Նա մահացել է հունվարին 1834 թվականին, 74 տարեկանում ։ Լեդի Գրենվիլը մահացել է 1863 թվականի հունիսին։
Քաղաքական կարիերա
Գրենվիլն իր քաղաքական կարիերան սկսել է 1782 թվականին։ 1789 թվականին նա անցել է ծառայության որպես Պալատի խոսնակ, մինչև նա դարձավ Գլխավոր քարտուղար։ Հաջորդ տարի, երբ նա բարձրացրել է պերերին Բուքինգեմյան կոմսությունում նա դարձել է Լորդերի պալատի առաջնորդ ։ Նախարարության անկումից հետո, Գրենվիլը շարունակել է ընդդիմությունը, պահպանելով իր դաշինքը։ Լորդ Գրեյլը Վիգին քննադատելով թերակղզու պատերազմում 1812 թվականին հրաժարվել է միանալ Լիվերպուլի լորդի կառավարությանը։ Հետպատերազմյան տարիներին Գրենվիլն աստիճանաբար տեղափոխվել է Թորիես, բայց երբեք չի վերադարձել Պալատ։ Նրա քաղաքական կարիերան միանգամից։ 1823 թվականին Գրենվիլը նաև ծառայել է որպես Օքսֆորդի համալսարանի կանցլեր 1810 թվականից մինչև իր մահը ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մեծ Բրիտանիայի քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Միացյալ Թագավորության վարչապետներ Կատեգորիա:Օքսֆորդի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամներ
Years & Years
Years & Years (Years and Years), բրիտանական եռյակ Լոնդոնից, որը հանդես է գալիս էլեկտրոնային երաժշտության ժանրում։ Խումբը բաղկացած է մենակատար և ստեղնահար Օլլի Ալեքսանդրից (Olly Alexander), բասիստ Մայքի Գոլդվորսիից (Mikey Goldworthy) և Էմրե Տյուրեկմենից (Emre Türkmen), ով նվագում է սինթեզատորի վրա ։ Այս խմբի երաժշտությունը նկարագրվում է որպես էլեկտրափոփ, R&B և հաուզ երաժշտության տարրերի խառնուրդ, նրանց վրա գլխավոր ազդեցություն թողել են այնպիսի խմբեր և երաժիշտներ, ինչպիսիք են՝ Flying Lotus-ը, Diplo-ն, Ռադիոհեդը և Ջեյ Փաուլը :
Վաղ տարիներ
Խումբը ձևավորվել է 2010 թվականին, Գոլդվորսիի՝ Ավստրալիայից Մեծ Բրիտանիա տեղափոխվելուց և Տյուրեկմենի հետ համացանցով ծանոթանալուց հետո ։ Շուտով տղաներին միացավ Ալեքսանդրը, որպես գլխավոր վոկալիստ այն բանից հետո, երբ Գոլդվոսին լսեց, թե ինչպես է նա երգում ։ Ի սկզբանե խումբը բաղկացած էր հինգ անդամից, Նեոլա Լիմենը (Noel Leeman) և Օլիվյե Սյուբրիան (Olivier Subria) ներառյալ։ Լիմանը լքել է խումբը 2013 թվականին ։
2012 - ներկա։ Communion
Առաջանաելույթային սինգլը՝ «I Wish I Knew» թողարկվել է 2012 թվականի հուլիսին, Good Bait լեյբլի հովանավորությամբ, այն ժամանակ խումբը բաղկացած էր հինգ անդամից ։ 2013 թվականին նրանք պայմանագիր են ստորագրում ֆրանսիական <span class="iw" data-title="Kitsuné">Kitsuné <span class="iw" data-title="Kitsuné"> լեյբլի հետ, արդեն որպես եռյակ և 2013 թվականի սեպտեմբերին թողարկում երկրորդ սինգլը՝ «Traps» : Նրանց երրորդ «Real» սինգլը թողարկվել է այն նույն լեյբլի հովանավորությամբ 2014 թվականի փետրվարին, որի տեսահոլովակում նկարահանվել է դերասան Բեն Ուիշոուն, ով մասնակցել է Peter and Alice  պիեսին, Օլլի Ալեքսանդրի հետ միասին, ինչպես նաև Նեյտան Ստյուարտ Ջարեթը՝ «Անպիտանները» հեռուստասերիալից ։
2014 թվականին խումբը պայմանագիր է ստորագրել Polydor Records-ի հետ և թողարկել չորրորդ սինգլը՝ «Take Shelter»: Մինի-ալբոմը հասել է առաջին տեղին, iTunes-ի UK Singles Electronic Chart-ում ։ 2014 թվականի դեկտեմբերին թողարկվել է խմբի հինգերորդ «Desire» սինգլը, որը հասել է քսաներկուերորդ տեղը UK Singles Chart-ում ։ 2015 թվականի հունվարին, նրանց վեցերորդ «King» սինգլը, ներկայացվել է BBC Radio 1-ում և Զեյն Լոուի կողմից ընտրվել է օրվա Hottest Record : 2015 թվականի մարտին, սինգլը բարձրացել է առաջին տեղը Official UK Chartկ-ում։
2015 թվականի հոււնվարին Years & Years-ը ստացել է BBC-ի Sound of 2015 մրցանակը ։ Years & Years նաև առաջադրվել է Critics Choice Award մրցանակին, Brit Awards 2015-ում ։
2015 թվականի մարտի 15-ին, Years & Years-ը ակնարկել է Communion ալբոմի թողարկման մասին, որը թողարկվել է 2015 թվականի հուլիսի 10-ին, Polydor լեյբլի հովանավորությամբ ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:2010 հիմնադրված երաժշտական խմբեր Կատեգորիա:Երաժշտական խմբեր այբբենական կարգով Կատեգորիա:Բրիտանական երաժշտական խմբեր Կատեգորիա:Interscope Records-ի արտիստներ
Փոդաան
Բնակչություն
Ըստ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալների, գյուղի բնակչությունը կազմում է 730 մարդ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Լագոդեխի շրջան
Հրդեհ «Ռոսիա» հյուրանոցում
Հրդեհ «Ռոսիա» հյուրանոցում — արտակարգ պատահար, որը տեղի է ունեցել 1977 թվականի փետրվարի 25-ին, Մոսկվայում։ Հյուրանոցի հյուսիսային կորպուսի վերին հարկերում բռնկված հրդեհի արդյունքում զոհվել են 42 մարդիկ, ևս 52-ը տուժվել են։
Հրդեհ
1977 թվականի փետրվարի 25-ի երեկոյան մոսկովյան «Ռոսիա» հյուրանոցում հրդեհ բռնկվեց։ Կրակը սկսեց տարածվել շինության 13-րդ հարկից։ Ժամը 21 անց 23 րոպեին հյուրանոցի հակահրդեհային պահպանության կառավարակետում լամպեր վառվեցին, որոնք հրշեջներին ահազանգեցին հրդեհի բռնկման վտանգի մասին ։ Այդ նույն րոպեին հրշեջային պահպանությունը 50-ից ավելի զանգ է ստացել, որոնք հաղորդում էին հյուրանոցում ծուխ լցվելու և բոցավառվելու մասին, ընդ որում կրակն այնքան հզոր է եղել, որ շուտով այն նկատվել է նաև փողոցում։ Անհապաղ հյուրանոց ուղարկվեցին հրշեջ ջոկատներ՝ 81 հոգի և 14 մեքենա։ Հրդեհին հատուկ է եղել վտանգավորության բարձր մակարդակ։ Ժամը 22:00-ին մոտ հյուրանոցի շրջակայքում արդեն կենտրոնացված են եղել 56 հրշեջ մեքենաներ։ Կրակի դեմ պայքարը մղվել է 59 խողովակներով՝ ջրով և փրփուրով։ Հրդեհի մարման գործում լրացուցիչ դժվարություն է հարուցել այն փաստը, որ կրակը կրկին բռնկվել է այն տեղերում, որտեղ արդեն ավելի վաղ այն մարվել էր ։
22:05-ին «Ռոսիա» հյուրանոց է ժամանել Մոսպետգործկոմի Հրդեհային պահպանության վարչության ղեկավար գեներալ Իվան Անտոնովը։ Նա անմիջապես ընդհանուր տագնապ է հայտարարել, որից հետո վառվող շինությանը սկսեցել են մոտենալ Մոսկովյան շրջանի հրշեջ մասերի մեքենաները։ Սկզբնապես գործի են դրվել 8 ավտոսանդուղքներ, բայց նրանք հասնում էին մինչև յոթերորդ հարկ։ Այդժամ 7-ից մինչև 12-րդ հարկ մի քանի թոկասանդուղքից բաղկացած «շղթա» են ձգել։ Սրա շնորհիվ հնարավոր է եղել 43 մարդու կյանք փրկել։ Շատ-շատերը, ովքեր փորձել էին ներքև իջնել սովորական սանդուղքով (հյուրանոցի հարկերի միջև եղած) զոհվեցին՝ ծխախեղդվելով ։
Զոհվածների դիակները ուղարկվել են Սկլիֆոսովյան և Երկրորդ բժշկական ինստիտուտների դիահերձարաններ։ Ընդհանուր հաշվով զոհվել են 42 հոգի (12 կին և 30 տղամարդ)։ Տուժվել են 52-ը, նրանցից 13-ը՝ հրդեհից։ Ավելի քանի 1000 մարդու հաջողվել է փրկել հրդեհվող շինությունից ։
Հրդեհի հետաքննություն։ Դատական գործընթաց
Հրդեհի մարումից անմիջապես հետո ստեղծվել է հանգամանքների հետազոտությամբ զբաղվող հատուկ հանձնաժողով։ Հանձնաժողովը կես տարուց ավելի աշխատեց, բայց այդպես էլ չկարողացավ բացահայտել, թե հատկապես ինչն էր այրվել հյուրանոցի ռադիոհանգույցում։ Ըստ նրանց տարբերակի՝ հրդեհի պատճառը եղել է հոսանքից չանջատված զոդիչը, սակայն հրդեհի մասին եզրակացության մեջ գրված է, որ «վերջնականապես և միանշանակ պատճառը հնարավոր չի եղել պարզել» ։
Անփութության և հրդեհային անվտանգության կանոնները խախտելու մեջ մեղադրանք է ներկայացվել 5 մարդու՝ ռադիոհանգույցի 2 աշխատակցի, հրդեհային հրահանգչին, ով կազմել էր շինության տեղական վերահսկողական ակտը, հյուրանոցի գլխավոր ինժեներին և տնօրեն Վլադիմիր Զասիպկինին։ Վերջին երեքի նկատմամբ քրեական գործերը կարճվել են ամնիստիայով, իսկ առաջին երկուսը դատապարտվել են 3 տարվա պայմանական ազատազրկմամբ ։
Հրդեհը գեղարվեստական գրականության մեջ
Հրդեհը դրվել է Վլադիմիր Սանինի՝ 1986 թվականին լույս տեսած «Մեծ հրդեհ»վեպի հիմքում ։
Կուերնավակա
Կուերնավակա (Cuernavaca), քաղաք Մեքսիկայում, Մորելոս նահանգի մայրաքաղաքը և Կուերնավակա մունիցիպալիտետի վարչական կենտրոնը։ 2010 թվականի մարդահամարի տվյալներով՝ բնակչության թվաքանակը կազմել է 338 650 մարդ։
Ընդհանուր տեղեկություններ
Cuernavaca («կովի եղջյուր») անվանումը արտասանությունն է cuauhnāhuac (cuahuitl, «ծառ» + -nāhuac, «մոտակայքում»)-ի իսպաներեն տարբերակն է նաուտալ լեզվով, ինչն էլ նշանակում է «ծառերով շրջապատված» կամ «ծառերի մոտ»։ Քաղաքային համայնքի զինանշանի վրա պատկերված է նախակոլումբիական ժամանակաշրջանի ժայռապատկեր, որն ունի երեք ճյուղերով և չորս կարմիր արմատներով ծառի բուն։ Ծառի բնի վրա կա բերանաձև կտրվածք, որի միջից դուրս է գալիս պարուրաջև մագաղաթյա թերթ, որը հավանաբար նաուատալ լեզվի խորհրդանիշն է։
Պատմություն
Գլխավոր մշակութը որը ստեղծված էր քաղաքի տարածքում, ացտեկների մշակույթն էր ։ Միայն կային օլմեկների և տոլտեկների առավել վաղ շրջանի կենցաղի հետքեր։ Հյուսիսից ժողովուրդների առաջին ներխուժումները Մեխիկոյի հովիտ եղել է 12-րդ դարում ։
Առաջին ացտեկ կայսր Ակամապիչտլին 1370-ական թվականներին սկսում է ընդարձակել իր կայսրությունը Մեխիկոյից դեպի հարավ։ Նրա հաջորդը Ուիտցիլիուիտլը ուզում էր նաև գրավել Կուերնավակիի շրջակայքը՝ բամբակի առատության համար այն վայրերում, որոնք այդ ժամանակ կոչվում էին Տլալնաուաթլ (Tlalnahuatl): Նա ցանկանում էր ամուսնանալ Տլալնաուաթլի տիրակալի դստեր հետ, սակայն մերժում է ստանում։ Այս հանգամանքը հանգեցնում է պատերազմի, որն ավարտվում է 1396 թվականին ացտեկների հաղթանակով։ Ուիցիլիուիթլը ամուսնանում է արքայադստեր հետ, և այդ միության արդյունքում ծնվում է ացտեկների ապագա կայսրը Մոնթեսումա I-ը։ Կուերնավակիի նվաճման թույլտվությունը տրվել է Akamapichtli-ին։ Բռնազավթված տարածքը գրեթե հավասար էր ժամանակակից Մորելոս նահանգի հրապարակին և շուտով վերանվանվում է ացտեկների կողմից ։
1403-1426 թվականներին այդ նահանգը ամրացվում է հարևան ժողովուրդների կողմից։ Վերջ ի վերջո  նահանգը, որը այդ ժամանակ կառավարում էր Միքիուշին, ոտքի է կանգնում ընդդեմ Ացտեկների կայսրության։ Ապստամբությունը 1433 թվականին  ճնշվում է Տոտոկիուացինի կողմից ։
Հիմնական մշակույթը, որը հաստատվել է քաղաքի տարածքում, ացտեկների մշակույթն էր հետո միանում է Կորտեսի տիրապետությանը, որը այստեղ թողել է իր նստավայրը ։
Իսպանական նվաճման ժամանակ Կուերնավական ղեկավարել է Իցոուացին։ Դա եղել է հարուստ և խիտ բնակեցված քաղաք՝ խոշոր գյուղացիական տնտեսություններով։ Նույնիսկ մինչև Տենոչտիտլանի նվաճումը Կուերնավական գրավել է Սանդովալը հետո այն միացվել է Կորտեսի տիրապետությանը, որը այստեղ հիմնել է իր նստավայրը ։
1529 թվականին ֆրանցիսկյանները հիմնադրել է Կուերնավակա վանքը՝ թվով հինգերորդը Նոր Իսպանիայում։ XVII և XVIII դարում այս նահանգը այս նահանգը մի քանի անգամ վերակազմավորվել է։
Մեքսիկայի անկախության և հաստատման հասնելուց հետո 1824 թվականին ընդունվում է Մեքսիկայի սահմանադրությունը։ Ժամանակակից Մորելոս նահանգի տարածքը դառնում է Մեխիկո քաղաքի շրջանը. :
1827-1829-թվականները Կուերնավակի շրջանը այս նահանգի շրջանն էր։ 1829-1833 թվականներին այն վերածվել է պրեֆեկտուրայի։ 1834 թվականին Կուերնավակին շնորհվել է քաղաքի կարգավիճակ ։
Ամերիկա-մեքսիկական պատերազմի ժամանակ քաղաքը գրավել է Կադվալադերի բրիգադը, և նա ստիպված է եղել վճարել ամերիկյան բանակի ռետրիբուցիաները։ 1854 թվականին Այութլայի ապստամբության ժամանակ Մեքսիկայի նախագահը Անտոնիո Լոպես դե Սանտա Աննան ստիպված է լինում հեռանալ Մեխիկոյից և 1855 թվականին տեղափոխվում է Կուերնավակ՝ հույս ունենալով քաղաքն օգտագործել որպես բազա իշխանության վերադառնալու համար, բայց անհաջող ։ 1856 թվականին Կուերնավակայի շրջակայքը առանձնանում է Մեխիկոյի շրջակայքից ։ 1861 թվականին Կուերնավականան վերապրել է նոր վերակազմավորում, որի ընթացքում Մեխիկոյի նահանգի կառավարությունը ստեղծել է Կուերնավակա, Մորելոս, Հոնակատեպեկ, Տաուտեպեկ և Տետեկալա շրջանները ։
1869 թվականին Մորելոս նահանգի ստեղծումից հետո Կուերնավական դառնում է նրա մայրաքաղաքը։ 1877 թվականին կառուցվել է Կուերնավակայի Տոլուկա դե Լերդո մայրուղին, ինչպես նաև կազմակերպվել է երկաթուղային հաղորդակցություն քաղաքի և Մեխիկոյի միջև։ 1903 թվականին հիմնադրվել է Մորելոսի բանկը։ 20-րդ դարի առաջին տասնամյակներում իսկ Կուերնավաքան դառնում է հանգստի վայր և խաղային բիզնեսի օջախ։
Ժողովրդագրություն և հանցագործություն
Մեխիկո մայրաքաղաքին կից տեղակայված Կուերնավական 2010-ական թվականների դրությամբ հանցագործության` բացառապես մեծ ցուցանիշ ուներ, ինչը նույնիսկ բարձր էր Սինալոա նահանգի տխրահռչակ կարգավիճակից ։
Հղումներ
Կատեգորիա:Քաղաքներ
Հարավային Դակոտա
Հարավային Դակոտա (անգլերեն՝ ), նահանգ ԱՄՆ-ի հյուսիսային մասում։ Անվանվել է ի պատիվ հնդկացիական Լակոտա և Դակոտա (Սիու) ցեղերի։ Հարավային Դակոտան նահանգի կարգավիճակ է ստացել 1889 թվականի նոյեմբերի 2-ին (Հյուսիսային դակոտայի հետ միաժամանակ)։ Նահանգի մայրաքաղաքը Պիեռ քաղաքն է, խոշորագույն քաղաքը` Սու-Ֆոելսը։
Աշխարհագրություն
Հարավային Դակոտան գտնվում է Միացյալ Նահանգների հյուսիսային մասում։ Նահանգի տարածքը կազմում է 199 905 կմ²։ Հարավային Դակոտայի հյուսիսային մասը սահմանակից է Հյուսիսային Դակոտային, արևելքից սահմանակից է Միննեստոտային և Այովային, հարավից սահմանակից է Նեբրասկային, արևմուտքից`Վայոմինգին և Մոնտանային։
Շրջաններ և երկրաբանություն
Հարավային Դակոտան ունի երեք տարածաշրջան՝ Իսթ Ռիվեր (Eastriver), Վեսթ Ռիվեր (Westriver) և Բլեյք-Հիլս («Սև բլուրներ»)։ Միսսուրի գետը որպես սահման ծառայում է Հարավային Դակոտայի համար ոչ միայն աշխարհագրորեն, այլև սոցիալական և քաղաքական առումներով։ Աշխարհագրորեն Բլեյք-Հիլսը զգալիորեն տարբերվում է Հարավային Դակոտայի մյուս տարածաշրջաններից։
Արևելյան մաս
Հարավային Դակոտան բնութագրվում է հորդառատ անձրևներով և ունի հարթ տեղանք։ Կան մի քանի փոքր երկրաբանական շրջաններ՝ Քոթո-Դե-Փրերի տափաստանային շրջանը, Թիլևե հարթավայրային հատվածը, և Ջեյմս գետի գետահովիտը։ Քոթո-Դե-Փրերի տափաստանային սարահարթը արևելքում սահմանափակվում է Մինեսոտա գետի հովտով, իսկ արևմուտքում Ջեյմս գետի ջրավազանով։ Թիլևե հարթավայրային տարածքում կան բլուրներ և բերրի հողեր, որը գտնվում է Հարավային Դակոտայի հարավարևելյան մասում։ Հարավային Դակոտայի արևելյան մեծ մասը ձևավորվել է որոշակի շերտերով, Փլեյստոսենյան դարաշրջանում մոտ 2 միլիոն տարի առաջ։ Ավելի երիտասարդ շերտերը հանգեցրել են Բլրի և Թիլ (կավային հողի) սարցադաշտային ձևավորումների ստեղծմանը։
Արևմտյան մաս
Հարավայի Դակոտան զբաղեցնում է մեծ հարթավայր։ Դեպի արևմուտք Միսսուրի գետի հովիտը ավելի չորային է և տարածքը ավելի լեռնոտ, այն կազմված է հարթավայրերից, որտեղ զառիթափ լեռները անջատվում են կիրճերով։ Հարավում` Բլեյք-Հիլսի արևմուտքում գտնվում է Բեդլենդսը։ Այս տարածքի ռելիեֆի ձևավորման վրա մեծապես ազդել են էրոզիաները, այս տարածքը ժամանակին ծածկող ծանծաղ ծովի հատակին ձևավորված նստվածքները և հրաբխային ակտիվությունը։
Բլեյք Հիլս
Այն գտնվում է Հարավային Դակոտայի հարավարևմտյան մասում, որտեղ ցածր լեռների զանգվածը զբաղեցնում է 16.000 կմ²։ Նրանց Բարձրությունը տատնվում է 600-ից մինչև 1200 մետրը։ Հարավային Դակոտայի ամենաբարձր կետը Հարնի-Պիկն է (ծովի մակարդակից 2207 մ)։ Բլեյք-Հիլսի միջուկում դոկեմբրենյան նստվածքի տարիքը կազմում է 2 միլիարդ տարեկան, իսկ նրանց արտաքին օղակաձև մասը ձևավորվել է Պալեոզոյան դարաշրջանում՝ 540-250 մլն տարի առաջ։ Այդ տարածքը, որտեղ բնորոշ են կրաքարային ժայռերը, եղել է հնագույն ծովի ափ։
Կլիմա
Հարավային Դակոտայի կլիման մայրցամաքային է և կան չորային եղանակներ։ Ձմռանը ցուրտ է և չոր, ամռանը սաստիկ տաք և խոնավ։ Ամռանը միջին առավելագույն ջերմաստիճանը կազմում է 32 °C, իսկ գիշերը ջերմաստիճանը հասնում է 15 °C-ի։ Ձմռանը նահանգի շատ մասերում ցուրտ է։ Հունվարին միջին ջերմաստիճանը հասնում է -12 °C-ի։ Ամենաբարձր ջերմաստիճանը գրանցվել 2006 թվականի հուլիսի 15-ին (49 °C), ամենացածրը՝ 1936 թվականի փետրվարի 17-ին (-50 °C):
Տարեկան միջին տեղումների քանակը կազմում է 381 մմ, նահանգի արևմտյան չորային մասում կազմում է 635 մմ, որտեղ ավելի խոնավ է, քան արևելքում։ Իսկ ամռանը հաճախակի լինում են փոթորիկներ և ուժեղ քամիներ, ինչպես նաև ամպրոպ և կարկուտ։ Նահանգի արևելյան մասում լինում են, այսպես կոչված, Ալլեյո տոռնադոներ, որոնցից նահանգում տարեկան գրանցվում է 30 տոռնադո։ Ձմռանը հաճախակի լինում են փոթորիկներ և ձնաբքեր։
Հիդրոլոգիա
Միսսուրին Հարավային Դակոտայի գլխավոր գետն է։ Այն հոսում է նահանգի հյուսիսից դեպի հարավ։ Միսսուրիի ամբարտակները բաժանվում են չորս ջրամբարների` Օահեն (մեծությամբ չորրորդ արհեստական ջրամբարն է Միացյալ Նահանգներում), Շարփը, Լուիս-ընդ-Քլարքը, ինչպես նաև Ֆրանսիս-Քեյսը։
Միսսուրի գետի վրա գտնվող ՀԷԿ-ի միջոցով է առաջանում նահանգի կողմից սպառվող էլեկտրաէներգիայի կեսը։ Նահանգի արևելյան մասում կան բնական լճեր, որոնք առաջացել են սառցադաշտային դարաշրջանի ընթացքում։ Մյուս նշանակալի գետերից են Ջեյմս Շայեն, Բիգ-Սու և Ուայթ-Ռիվեր գետերը։ Այս գետերի մեծ մասը պատկանում են Միսսուրի գետի ավազանին։
Ֆլորա և Ֆաունա
Հարավային Դակոտայի մեծ մասը (բացառությամբ Բլեյք-Հիլսի) ծածկված է խոտաբույսերով, հացահատիկներով և սեփականություն հանդիսացող խոտհարքներով։ Հովիտներում կան տերևաթափ ծառեր` բարդի, ուռի և թղի։
Բլեյք-Հիլսի ֆլորան և ֆաունան առանձնապես տարբերվում է իր տափաստաններով։ Սոճիներով և եղևնիներով ծածկված լեռներում ապրում են եղնիկներ, քարայծեր, անտառային և լեռնային առյուծներ, իսկ գետերում և լճերում՝ կարմրախայտեր։
Ազգային պարկերի և հուշարձաններ
1925 թվականին Բլեյք-Հիլսում ստեղծվել է Ռաշմոր լեռան ազգային հուշարձանը։ Այն մի հսկա քանդակ է, որն ունի 18.6 մետր բարձրություն։ Այստեղ քանդակված են ԱՄՆ 4 նախագահների գլուխները։
Պատմություն
Հարավային Դակոտայի այժմյան տարածքը բնակեցվել է առնվազն մի քանի հազար տարի առաջ։ Նրա առաջին բնակիչները եղել են պալեոհնդկացիները, որոնք ապրել են որսորդության և բերքահավաքի միջոցով, սակայն մոտավորապես մ․թ․ա․ 5000 թվականին նրանք անհետացել են Հարավային Դակոտայից։ Մ. թ. ա. 800- 500 թվականներին այնտեղ ապրել են կիսաքոչվոր ցեղեր, որոնք կոչվել են «Ճանապարհային շինարարներ», և նրանք ապրել են Հարավային Դակոտայի կենտրոնական և արևելյան մասերում։ 16-րդ դարի սկզբին կային այսպես կոչված Կրոու-Կրիկ ցեղերը, որոնք ոչնչացվել են միջցեղային պատերազմի ընթացքում։ Այդ ժամանակ սպանվել են հարյուրավոր երեխաներ, կանայք և տղամարդիկ։
Մոտ 1500 թվականին Արիկարա կոչվող ցեղերը բնակություն են հաստատել Միսսուրի գետի հովտում։ Առաջին եվրոպացիները, ովքեր հասել են Հարավային Դակոտա 1743 թվականին, եղել են ֆրանսիական Լա Վերեդրի արշավախմբի անդամները, որից հետո տարածքը դարձել ֆրանսիական՝ դառնալով Նոր Ֆրանսիա գաղութի մի մաս։
Էվտեկտիկա
Էվտեկտիկա (εύτηκτος – դյուրահալ), որոշակի բաղադրության մանրադիսպերս խառնուրդ կամ միաֆազ հեղուկ, որը բաղկացած է երկու կամ ավելի բաղադրիչներից և ունի խիստ որոշակի հալման ջերմաստիճան։ Էվտեկտիկայի հալման ջերմաստիճանը տվյալ համակարգի խառնուրդի հալման ջերմաստիճաններից ամենափոքրն է և կոչվում է էվտեկտիկ ջերմաստիճան։ Տվյալ համակարգում, անկախ ագրեգատային վիճակից (պինդ կամ հեղուկ), էվտեկտիկան ունի խիստ որոշակի բաղադրություն (էվտեկտիկ բաղադրություն)։ Նախկինում էվտեկտիկա սխալմամբ համարում էին քիմիական միացություն։ Սակայն ի տարբերություն վերջինիս, էվտեկտիկան պինդ վիճակում տարասեռ է, և նրա հալման ջերմաստիճանն ու բաղադրությունը կախված են ճնշումից։ Վիճակի դիագրամի վրա էվտեկտիկ ջերմաստիճանի և բաղադրությանը համապատասխանող կետը կոչվում է էվտեկտիկ կետ (կամ պարզապես էվտեկտիկա), որտեղ համակարգի ազատության աստիճանը 0 է։
Հարավային Դակոտա
Պատմություն
1861 թվականինն ԱՄՆ-ի կառավարությունը ստեղծեց Դակոտա տարածքը, որի մեջ մտնում էր Հարավային և Հյուսիսային Դակոտաները, Մոնտանան և Վայոմինգը։ Եվրոպայից արտագաղթածների թիվը արևելյան ափին արագորեն ավելանում էր, հատկապես երբ 1873 թվականին կառուցվեց Յանկտոնի երկաթգիծը։
Էվտեկտիկա
Էվտեկտիկա են առաջացնում բազմաբաղադրիչ մետաղական, ոչ մետաղական, աղային և այլ համակարգեր։ Որոշ մետաղական էվտեկտիկաներ հեղուկ են սովորական ջերմաստիճաններում։ «Էվտեկտիկա» տերմինը առաջարկել է Լոնդոնի Տեխնիկական դպրոցի պրոֆեսոր Ֆ. Գաթրին (1884)։ Մետաղական էվտեկտիկաները հայտնի են վաղուց։ Հին Հռոմում կապարե ջրատար խողովակները զոդում էին կապարի և անագի էվտեկտիկայով։ էվտեկտիկ բաղադրության մետաղական խառնուրդներ էին օգտագործում դեռևս Հին Հայաստանում՝ խողովակներ զոդելիս, զարդեր պատրաստելիս և բազալտե խոշոր քարերով պատ շարելիս։ Էվտեկտիկաները օգտագործում են ամենատարբեր նպատակներով։ Մետաղական էվտեկտիկաները օգտագործվում են որպես զոդանյութեր (ռադիոտեխնիկայում լայն կիրառում ունի անագի և կապարի՝ 38,1% համաձուլվածքը, որը հալվում է 183 °C–ում), ջերմության և էլեկտրականության հաղորղիչ կցանյութեր, բարձր ջերմաստիճաններում չցնդող հեղուկներ և այլն։ Աղային էվտեկտիկաները օգտագործվում են որպես ֆլյուսներ։
Հարավային Դակոտա
Պատմություն
1874 թվականին Քասթեր ռազմական արշավախումբը Բլեյք-Հիլսում հայտնաբերեց ոսկի, որից հետո հանքագործները ապօրինաբար Լակոտա ցեղի կողմից խոստացված վայրով ներխուժեցին տարածք, որպես Մեծ Սիոքսի անդամներ։ Քանի որ ԱՄՆ-ի կառավարությունը սպիտակամորթների մուտքը չդադարացրեց դեպի տարածք, հնդկացիները սկսեցին ռազմական գործողություններ, որը ավարտվեց Սիոքսի պարտությամբ` տարածքը մեծ վերապահումներով բաժանելով հինգ մասի։ Սակայն Սիոքս հնդկացիները շարունակեցին դիմանդրել պարտադրված վերաբնակեցման դեմ մինչև 1890 թվականը, որի ժամանակ էլ եղավ վերջին խոշոր հակամարտությունը նրանց և ԱՄՆ-ի բանակի միջև, ինչը հայտնի է որպես Վունդեդ-Նիի կոտորած։
Էվտեկտիկա
Կատեգորիա:Մետաղագիտություն Կատեգորիա:Քիմիական խառնուրդներ Կատեգորիա:Ֆիզիկական քիմիա
Հարավային Դակոտա
Պատմություն
Տնտեսության կայունացումը տեղի է ունեցել այն բանից հետո, երբ ԱՄՆ-ն ներգրավվեց Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մեջ, որը պահանջում էր գյուղատնտեսության և արդյունաբերության մոբիլիզացիա։ Միսսուրի գետի վրա կառուցվել է վեց խոշոր ամբարներ, որոնցից չորսը Հարավային Դակոտայում։ Այն տեղադրվել է ջրհեղեղներից պաշտպանվելու, Հիդրոէլեկտրակայանի համար, ինչպես նաև ավելացրել է հանգստի հնարավորությունները։
Հաջորդ տարիներին Հարավային Դակոտայում եղավ գյուղատնտեսական ուղղվածությունը դեպի ավելի մեծ դիվերսիֆիկացիայի վերափոխումը։ Սկսած 1960-ականներից, երբ միջպետական մայրուղիների ցանցը ավելի հասանելի եղավ Բլեյք-Հիլսի տեսարժան վայրերին, արագորեն սկսեց զարգանալ զբոսաշրջությունը և 1981 թվականից սկսեց բարձրանալ ֆինանսական հատվածի աճը։
Ժողովուրդ
2013 թվականի հուլիսի 1-ի տվյալներով Հարավային Դակոտայի բնակչությունը կազմել է 844,877 մարդ։ Համեմատելով 2010 թվականի մարդահամարի տվյալների հետ նահանգի բնակչությունը աճել է 3,8% -ով։
65.7%-ը ծնվել է Հարավ Դակոտաում, 31.4% -ը՝ ԱՄՆ այլ նահանգներում, 0.6% -ը` Պուերտո Ռիկոյում, և 2.3%-ը այն մարդիկ են, որոնց ծնողները ունեն ամերիկյան քաղաքացիություն, սակայն ծնվել են այլ երկրներում։
7.3% -ը գտնվում են այդտեղ դեռ 5 տարին չլրացած, 24% -ը դեռ 18 տարին չլրացած, իսկ 14,3% -ը 65 տարեկան և ավելի բարձր տարիքի։ Կանանց համամասնությունը կազմում է մոտ` 50.2%:
Ռասայական կազմում 84.7% -ը սպիտակամորթներ են, 8,5 %-ը՝ ամերիկյան հնդկացիներ, 2.7%-ը՝ լատինոամերիկացիներ, 1.2%-ը՝ աֆրոամերիկացիներ, 0.9%-ը՝ ասիացիներ, 1.8%-ը՝ երկու կամ ավելի ցեղերի ներկայացուցիչներ։
Հնդկացիներ
Հնդկացիների քանակով Հարավային Դակոտան զբաղեցնում է երրորդ տեղը ԱՄՆ-ում։ Այնտեղ բնակվող հնդկացի ցեղերն են` Լակոտան, Նակոտան և Դակոտան (նրանք բոլորը պատկանում են Սիոքսին)։ Նրանք մեծամասնություն են կազմում որոշ թաղամասերում, և նահանգի մի քանի շրջաններում, որտեղ ամբողջությամբ տեղակայված են հնդկացիական խմբերը։
Հանցագործություն
2008 թվականին 14,854 հանցագործություն գրանցվել է Հարավային Դակոտայում, այդ թվում `26 սպանություն։ Նահանգում թույլատրվում է մահապատիժը:
Տնտեսություն
Համախառն ներքին արդյունքը Հարավային Դակոտայում 2010 թվականի տվյալներով կազմել 39.8 միլիարդ դոլար։ Մեկ շնչին բաժին ընկնող եկամուտը ` 38,865 դոլար է (25-րդ տեղում է Միացյալ Նահանգներում)։ Բնակաչության 12.5% -ը ապրում է աղքատության մեջ։ Գործազրկության մակարդակը կազմում է 4.7%:
Տնտեսության հիմնական ճյուղը ծառայությունների ոլորտն է, որն ներառում է մանրածախ առևտրի, ֆինանսների և առողջապահական ոլորտները։ Տնտեսության կարևոր հատվածներից է նաև կառավարական ծախսերը, որը կազմում է համախառն ներքի արտադրանքի ավելի քան 10%-ը։ Ռազմաօդային ուժեր բազա «Էլիսորտը» գտնվում է 16 կմ հեռավորության վրա՝ Րափիդ-Սիթիում, որը երկրորդ ամենամեծ պետական գործատուն է։ Գյուղատնտեսությունը պատմականորեն եղել է նահանգի տնտեսության ամենակարևոր հատվածը, չնայած այլ ոլորտների արագ զարգացմանը, վերջին տասնամյակում, գյուղատնտեսությունը դեռ պահպանում է իր դիրքերը, հատկապես գյուղական վայրերում։ Մսի արդյունաբերության և արտադրության զարգացումը էթիլային է (Հարավային Դակոտան Միացյալ Նահանգներում էթանոլի վեցերորդ խոշորագույն արտադրողն է)։
Զբոսաշրջությունը կարևոր դեր ունի տնտեսության մեջ։ Ամեն տարի նահանգ այցելում են մեծ թվով զբոսաշրջիկներ, որոնց գրավում ազգային պարկերը և տեսարժան վայրերը, (ինչպես, օրինակ, Ռաշմոր լեռը) ։
Էներգետիկա
Միսսուրի գետի խոշոր ՀԷԿ-երը տալիս են Հարավային Դակոտայի սպառվող էներգիայի 45%-ը։ Ջերմային էլեկտրակայանների հաշվեկշռի մեջ մտնում է գործող փայտածուխը (47%), բնական գազը (5%), և նավթը (1%)։ Վերականգնվող էներգիայի աղբյուրները, ինչպիսիք են քամու էներգիայն, բաժին է ընկնում էներգիայի արտադրության 2%-ը։ Էլեկտրաէներգիայի սպառումը ամեն տարի աճում է 2%-ով։
Հարավային Դակոտան մեկն է այն նահանգներից, որը խոստումնալից է քամու էներգիայի զարգացման համար։
Հանքային ռեսուրսներ
Բլեյք-Հիլսի լեռներում է տեղակայված Հոումսթեյք ոսկու հանքը, որը 2002 թվականին եղել է Միացյալ Նահանգների երկրորդ ամենամեծ հանքը, Հարավային Դակոտայում իրականացվում է քարհանքում` քարի, ավազի և մանրախիճի ձևավորում։ Կան ածխի և ուրանի շագանակագույն պաշարներ, ինչպես նաև նավթի և բնական գազի փոքր պահուստներ։
Տրանսպորտ
Միջպետական մայրուղիների տարածքով անցնող ընդհանուր երկարությունը `Հարավային Դակոտայում կազմում է 1092 կմ։ Երկու հիմնական ճանապարհները անցնում է պետության, I-90-ը (նահանգի հարավային մասում վարում են արևելք-արևմուտք երկայնքով) և I-29-ը (Հարավային Դակոտայի արևելյան մասում վարում են հյուսիսից հարավ երկայնքով)։
XIX դարի կեսին երկաթուղային տրանսպորտը Հարավային Դակոտաի տրանսպորտային համակարգում խաղում էր շատ կարևոր դեր։ 19-րդ դարի վերջում և 20-րդ դարի սկզբում նահանգում կառուցվել են 7110 կմ երկարություն ունեցող երկաթգծեր, բայց այսօր դեռևս օգտագործվում է միայն 2 960 կմ-ը։ Հարավային Դակոտայի ամենախոշոր երկաթուղին` BNSF Railway-ն է։
Քաղաքներ
Սու-Ֆոլսը Հարավային Դակոտայի ամենամեծ քաղաքն է, բնակչությունը կազմում է 158 000 մարդ (ագլոմերացիայի բնակչությունը կազմում է 238 000)։ Քաղաքը հիմնադրվել է 1856 թվականին և գտնվում է նահանգի հարավ-արևելքում։ Տնտեսական ոլորտում առավել կարևոր է մանրածախ առևտուրը, ֆինանսները և առողջապահությունը։
Ռափիդ-Սիթին երկրորդ խտաբնակ քաղաքն է (ագլոմերացիան կազմում է 125 000 մարդ)։ Այն հիմնադրվել է 1876 թվականին և գտնվում է Բլեյք-Հիլս տարածաշրջանի արևելյան սահմանին։ Ռափիդ-Սիթիի տնտեսությունը հիմնված է զբոսաշրջության և ВВС «Էլլսվորթ» ծառայության բազայի վրա։
Աբերդինը նահանգի երրորդ քաղաքն է, բնակչությունը կազմում է 25 000 մարդ (ագլոմերացիան կազմում է 39 000 մարդ)։ Քաղաքը գտնվում է նահանգի հյուսիսարևելյան մասում և հիմնադրվել է 1881 թվականին։
Նահանգի յոթ խոշոր քաղաքներն են` Ուոթերթաունը (20 350), Բրուքինգզը (20 184), Միթչելլը (14 747), Պիեռը (14 072), Յանքթոնը (14 072), Գուրոնը (11 281), Վերմիլլոնը (10 417)։ Պիեռը նահանգի մայրաքաղաքն է։ Բրուքինգզում և Վերմիլլոնում են գտնվում Հարավային Դակոտայի հիմնական համալսարանները։ Տասը խոշոր քաղաքներից միայն Րափիդ-Սիթին է գտնվում Միսսուրի գետի արևմուտքում։
Կառավարություն
Ինչպես ԱՄՆ-ը մյուս նահանգներում, Հարավային Դակոտայում նույնպես քաղաքական համակարգը բաժանվում է օրենսդիր, գործադիր և դատական ճյուղերի։ Պետական իշխանության կառուցվածքը ամրագրված է Հարավային Դակոտայի սահմանադրության մեջ։ Օրենքները կարող են փոփոխվել է օրենսդիր մարմնի երկու պալատներում՝ ձայների մեծամասնությամբ։
Հարավային Դակոտայի նահանգապետը հանդիսանում է գործադիր իշխանության գլուխը։ Սահմանադրության համաձայն նա իրավունք ունի օրենքներ հաստատել, ինչպես նաև կարող է արգելք դնել օրենսդիրի որոշումների վրա։ Նահանգապետը կազմում է Հարավային Դակոտայի ազգային գվարդիայի մի մասը և ձևավորում է կաբինետ։ Նա իրավունք ունի մեղմելու դատարանի դատավճիռները և կարող է ներում շնորհել դատապարտյալներին։ Նահանգապետը ընտրվում է 4 տարի ժամկետով և կարող է ընտրվել, ոչ ավելի, քան երկու անգամ անընդմեջ։
Նահանգի օրենսդիր մարմինը հանդիսանում է սենատը, որը կազմված է 35 անդամներից և ներկայացուցիչների պալատից (70 մարդ)։ Հարավային Դակոտաան բաժանված է 35 ընտրական շրջանների, որոնցից յուրաքանչյուրը ընտրում է երկու անդամ ներկայացուցիչների պալատից և մեկ անդամ սենատից։