cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Սոլ Փերլմութեր
Սոլ Փերլմութեր (Saul Perlmutter, ), ամերիկացի աստղաֆիզիկոս, 2011 թվականի ֆիզիկայի Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (Բրայան Շմիդտի և Ադամ Ռիսի հետ միասին) «հեռավոր գերնոր աստղերի դիտարկման միջոցով տիեզերքի արագացված ընդլայնումը» հայտնաբերելու համար ։ Փիլիսոփայության դոկտոր (1986), Բերքլիի համալսարանի պրոֆեսոր և Լոուրենսի անվան Բերքլիի ազգային լաբորատորիայի անդամ, ԱՄՆ գիտությունների ազգային ակադեմիայի (2002) և Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության (2014) անդամ ։
Կենսագրություն
Ծնվել է հրեական ընտանիքում, քիմիկոս-ինժեների և մոլեկուլային կենսաբանի, հետագայում՝ Փենսիլվանիայի համալսարանի պրոֆեսոր Դանիել Փերլմութերի և սոցիալական աշխատող, Թեմփլի համալսարանի պրոֆեսոր Ֆելիս Դևիդսոն Փերլմութերի երեք երեխաներից մեկն էր   ։ Նրա մորական պապը՝ իդիշիստ Սամուել Դևիդսոնը (1903-1989), 1919 թվականին Բեսարաբիայի Ֆլորեշտի քաղաքից (ներկայումս՝ Մոլդովա) ներգաղթել է Կանադա (իսկ ավելի ուշ կնոջ՝ Չայկա Նյումանի հետ՝ Նյու Յորք) ։ Փերլմութերը մեծացել է Ֆիլադելֆիայի Մաունթ Էյրի թաղամասում, որտեղ հաճախել է «Greene Street Friends» և «Germantown Friends» դպրոցներ, և նաև ուսումնասիրել է իդիշ ու հրեական մշակույթը աշխարհիկ հրեական ժողովրդական դպրոցում (ֆոլկշուլ)  ։
1981 թվականին գերազանցությամբ ավարտել է Հարվարդի համալսարանը։ 1986 թվականին Փերլմութերը Բերքլիի համալսարանում ստացել է փիլիսոփայության դոկտորի գիտական աստիճան։ Նրա ատենախոսությունը, որը ղեկավարում էր Ռիչարդ Մյուլերը, նվիրված էր Նեմեսիսի դերի համար թեկնածու-օբյեկտների հայտնաբերման խնդրին ։ Փերլմութերը ներկայումս ղեկավարում է Լոուրենսի անվան Բերքլիի ազգային լաբորատորիայում գտնվող «Գերնոր տիեզերագնացության նախագիծը» (Supernova Cosmology Project): Նրա խումբը Բրայան Շմիդտի խմբի հետ միասին ապացուցել է Տիեզերքի արագացված ընդարձակման գոյությունը ։ Հայտնագործությունը «Science» ամսագրի կողմից ճանաչվել է «Տարվա բեկում»։ Փերլմութերը նաև SNAP ծրագրի ղեկավարն է։
Արվեստների և գիտությունների ամերիկյան ակադեմիայի (2007), Ամերիկյան ֆիզիկական ընկերության (2000), Գիտության զարգացման աջակցության ամերիկյան ասոցացիայի (2003) իսկական անդամ։
Գիտնականի անունով է կոչվում Perlmutter սուպերհամակարգիչը ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Նոբելյան մրցանակի դափնեկիրներ Կատեգորիա:Գիտնականներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ Կատեգորիա:Ամերիկայի արվեստների և գիտությունների ակադեմիայի անդամներ Կատեգորիա:Ֆիզիկայի Նոբելյան մրցանակի դափնեկիրներ Կատեգորիա:Ամերիկացի նոբելյան մրցանակակիրներ Կատեգորիա:Ամերիկացի ֆիզիկոսներ Կատեգորիա:Ամերիկացի աստղագետներ Կատեգորիա:Փիլիսոփայական գիտությունների դոկտորներ
(8650) 1989 TJ2
(8650) , աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1989 թվականի հոկտեմբերի 5-ին Անտոնին Մրկոսի կողմից Կլետում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,276311 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 1,9806 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,572 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1254,43 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,286983 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 4,95° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1989 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Անտոնին Մրկոսի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Մազեր
Մազը բաղկացած է երկու մասից՝ մաշկի մակերևույթից դուրս ցողունից և մաշկի մեջ ընկղմված արմատից։ Մազի արմատը վերջանում է մազի սոխուկով, որին կպած է մազի ծծակը։
Կառուցվածք
Մազի արտաքին շերտը կազմված է իրար վրա դասավորված կերատին թեփուկներից։ Մազերի տեսանելի մասը կոչվում է ցողուն. Մազերի մասը, որը ընկղմված է մաշկի մեջ ​​և կոչվում է մազերի արմատ (կամ մազերի սոխուկ). սոխուկը պարուրված է մազային պարկիկով՝ ֆոլիկուլ։ Մազերի տեսակը կախված է ֆոլիկուլի ձևից՝ ուղիղ մազերը աճում են կլոր, թեթև գանգուրը՝ օվալ, իսկ շատ գանգուրը՝ երիկամանման ֆոլիկուլից։
Յուրաքանչյուր մազ բաղկացած է երեք շերտերից. Արտաքին շերտի կամ cuticle, պաշտպանական դեր է կատարում և կազմված է թեփուկների նման բարակ բջիջներից, որոնք միմյանց ծածկում են տանիքի կղմինդրի նման։ Երբ cuticle թեփուկները խիտ են, խնամքով իրար ծածկում են, ապա մազերը մետաքսանման են, փափուկ ու փայլուն։ Եթե ​​cuticle բջիջները ֆիզիկապես կամ քիմիական վնասված են, ապա մազերը կորցնում են իրենց փայլը, դյուրաբեկ են և հեշտությամբ խճճվում են։ cuticle-ի տակի շերտը կեղևն է՝ cortical նյութ, որը կազմված է ձգված բջիջներից, որոնք մազերին ուժ և էլաստիկություն են տալիս։ Այն պարունակում է մելանին melanin պիգմենտը, որը և որոշում է մազերի բնական գույնը։ Յուրաքանչյուր մազի կենտրոնում ուղեղային նյութ է medulla, որը բաղկացած է փափուկ keratin բջիջներից և օդային խոռոչներից։ Այս շերտի նշանակությունն անհայտ է, ենթադրվում է, որ նրանով են սնուցում ստանում արտաքին երկու շերտերը՝ կեղև ու cuticle: Սրանով կարելի է բացատրել հիվանդության ժամանակ մազերի կտրուկ փոփոխությունը։
Ճարպոտ մազերն անհրաժեշտ է լվանալ ավելի հաճախակի, քան չոր և բնականոն մազերը։ Լվանալու համար ամենալավը 40–45 °C ջերմաստիճանի ջուրն է։ Ավելի լավ է օգտագործել փափուկ (կալցիումի, մագնեզիումի, երկաթի աղերից զուրկ), եռացրած ջուր կամ բորաքսի (1 լ ջրին՝ 1 թեյի գդալ) թույլ լուծույթ։ Կարճ մազերը սանրում են արմատից դեպի ծայրերը, երկար մազերը՝ ծայրերից՝ սանրն աստիճանաբար վերև տեղաշարժելով։ Ավելի լավ է օգտագործել բնական մազից պատրաստած խոզանակ, մազաթափության դեպքում՝ նոսր ատամներով սանր։ Մազերը կարելի է կարճացնել՝ սկսած մանկական տարիքից։ Տղաները դեմքի մազերը սափրում են 15–16 տարեկանից։ Մազերի աճման արագությունից կախված՝ սափրում են ամեն օր կամ օրընդմեջ։ Մազերը հարդարելու (կտրելու, ներկելու, գանգրացնելու, վարսահարդարիչով մշակելու), հոնքերը և թարթիչները խնամելու նպատակով ստեղծված են բազմաթիվ գեղեցկության սրահներ, վարսավիրանոցներ, առողջության կենտրոններ։ Մազահարդարումը և դիմահարդարումը վերածվել են յուրօրինակ արվեստի. ամեն տարի անցկացվում են վարսավիրների և դիմահարդարների զանազան մրցույթներ։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Մազեր Կատեգորիա:Մազածածկույթ
Ավելուկ գանգուր
Ավելուկ գանգուր, մատիտեղազգիների ընտանիքին պատկանող դեղաբույս։
Նկարագրություն
Առանցքային ամուր արմատային համակարգով արմատով, խոշոր տերևներով, 50-120 սմ բարձրությամբ և ակոսավոր ցողունով բազմամյա խոտաբույս է։ Մինչև 25 սմ բարձրությամբ, երկարավուն նշտարաձև, երկարակոթ արմատամերձ տերևները սրածայր են, իսկ ցողունայինները՝ նստդիր։ Տերևների եզրերը գանգուր-ալիքավոր են։ Տերևապատ, երկար և նեղ հուրաններում օղակաձև դասավորված ծաղիկները մանր կանաչավուն են և աննշմար։ Պտուղը եռանիստ ընկուզիկ է ։
Տարածվածություն
Որպես մոլախոտ աճում է ստորին և միջին լեռնային գոտիների խոնավ վայրերում, գետափերին, ճանապարհների եզրերին, մարգագետիններում և բանջարանոցներում։ Տարածված է Լոռու, Գեղարքունիքի, Արարատի, Արագածոտնի, Վայոց ձորի, Սյունիքի մարզերում և Արցախում ։
Նշանակություն
Բուժական նպատակներով օգտագործվում են կանաչ զանգվածը ծաղիկներով և արմատները։ Արմատները հարուստ են դաբաղանյութերով։ Օգտագործվում են սահմանափակ քանակություններով ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Դեղաբույսեր Կատեգորիա:Ծածկասերմեր Կատեգորիա:Մատիտեղազգիներ Կատեգորիա:Բազմամյա բույսեր Կատեգորիա:1753 թվականին նկարագրված բույսեր Կատեգորիա:Եվրոպայի բուսական աշխարհ
(195) Էվրիկլեա
(195) Էվրիկլեա (Eurykleia), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1879 թվականի ապրիլի 19-ին Յոհան Պալիսայի կողմից Պուլայում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,876758 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,7521 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,0014 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1782,19 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,201999 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 6,97° անկյուն։
Ըստ Տոլենի սպեկտրալ դասակարգման պատկանում է C դասին ։
Մաուլե (տարածաշրջան)
Մաուլե (Región del Maule), տարածաշրջան Չիլիում, երկրի առաջին մակարդակի վարչական միավորներից մեկը։ Վարչական կենտրոնն է Տալկա քաղաքը։ Տարածաշրջանը ղեկավարում է նախագահի կողմից նշանակված ինտենդանտը։
Աշխարհագրությունը և բնակչություն
Չիլիի Ազգային վիճակագրական ծառայության 2002 թվականին կատարված մարդահամարի տվյալներով տարածաշրջանում բնակվում է 908 097 մարդ, բնակչության խտությունը կազմում է 29, 97 մարդ/կմ²։
Մաուլե տարածաշրջանի տարածքի ընդհանուր մակերեսը կազմում է 30 296, 1 կմ²։
Վարչական բաժանում
Մաուլեն ներառում է 4 նահանգ և 30 համայնք։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Չիլիի Մաուլե տարածաշրջան
Առաջին ֆրանսա-դագոմեական պատերազմ
Առաջին ֆրանսա-դագոմեյական պատերազմ (փետրվարի 21, 1890 - հոկտեմբերի 4, 1890), զինված բախում Ֆրանսիայի և աֆրիկյան ֆոն ագգության Դագոմեյայի պետության միջև, Պորտո Նովո և Կոտոնու բերդերի պատկանելիության համար։
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի պատերազմներ Կատեգորիա:19-րդ դարի պատերազմներ Կատեգորիա:Աֆրիկայի գաղութացում
Սառա Մուր Գրիմկե
Սառա Մուր Գրիմկե (Sarah Moore Grimké, ), ամերիկացի աբոլիցիոնիստ, գրող և սուֆրաժիստ։
Վաղ կյանք
Սառա Գրիմկեն ծնվել է Հարավային Կարոլինայում Ջոն Ֆոշեր Գրիմկեի ընտանիքում, ով պլանտացիայի սեփականատեր էր, ինչպես նաև դատախազ և դատավոր Հարավային Կարոլինայում։ Դեռ վաղ մանկության տարիներին նա գիտակցում էր իր դիրքի սահմանափակումները՝ ի տարբերություն դասական կրթություն ստացած եղբայրների։ Չնայած շրջապատի կողմից իր կարողությունների և ունակության ճանաչմանը, նա զրկվեց լիարժեք կրթություն ստանալու հնարավորությունից։
Սառան նաև դժգոհ էր ստրուկների վիճակից ու նրանց կատարյալ անգրագիտությունից։ 12 տարեկանում փորձում էր նրանց կարդալ սովորեցնել՝ սովորեցնելով Աստվածաշունչը, սակայն այս փորձառությունն ավարտվեց անհաջողությամբ։ Ավելին, ըստ նրա ընտանիքի, գրագիտությունը միայն կխանգարեր ստրուկներին՝ մի կողմից նրանց դարձնելով դժգոհ և ըմբոստ, իսկ մյուս կողմից՝ հոգեբանական սթրեսը կխանգարի նրանց ֆիզիկական աշխատանք կատարել։ Այնուամենայնիվ, նա շարունակեց փորձել սովորեցնել նրանց գրել և կարդալ, ինչը հակասում էր 1740 թվականի Հարավային Կարոլինայի ստրկատիրական օրենքի ։
Սառան գաղտնի գրել, կարդալ է սովորեցնում իր անձնական ստրուկին, բայց երբ հայրն իմանում է այնքան էր զայրանում, որ քիչ է մնում հրամայի ծեծել երիտասարդ ստրկուհուն։ Վախը Սառային ստիպում է դադարեցնել սովորեցնելը։ Մի քանի տարի անց նա անդրադարնալով կատարվածին գրում է. «Ես բավականություն ունեցա գիշերները սովորեցնել իմ փոքրիկ աղախնուն, երբ նա պետք է սանրեր մազերս և պառկած բուխարու առջև՝ ուղղագրության գրքով, մենք ձեռնոց էինք նետում Հարավային Կարոլինայի  օրենքներին» ։
Սառայի եղբայրը՝ Թոմաս Գրիմկը, 1805 թվականին ընդունվել է Յեյլի համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետը .։ Իր տուն այցելությունների ընթացքում Թոմասը շարունակել է ուսուցանել Սառային նոր գաղափարներ, ինչպես նաև զգուշացրել լուսավորության վտանգների և կրոնի կարևորության մասին։ Այս մտքերը, զուգակցված գաղտնի իրավագիտության ուսումնասիրության հետ, նրան որոշակի հիմք տվեցին հետագա գործունեության համար որպես ակտիվիստ ։ Նրա հայրն ասել է, որ եթե նա տղամարդ լիներ, ապա կլիներ Հարավային Կարոլինայի մեծագույն իրավաբաններից մեկը։ Սառան հավատում էր, որ բարձրագույն կրթություն ստանալու իր անկարողությունն անարդար էր։ Նա զարմանում էր իր ընտանիքի և հարևանների պահվածքով, որոնք խրախուսում էին ստրուկների մկրտությունը և ժամերգություններին հաճախելը, բայց նրանց չէին համարում հավատքի հավատարիմ եղբայրներ և քույրեր։
Երիտասարդ տարիքից Սառան կարծում էր, որ կրոնը պետք է ավելի ակտիվ և կարևոր դեր խաղա տուժածների կյանքը բարելավելու գործում։ Նրա կրոնական որոնումները նրան առաջինը տարան դեպի պրեսբիտերականություն, որն ընդունեց 1817 թվականին ։ 1821 թվականին Ֆիլադելֆիա տեղափոխվելուց հետո նա միացել է քվակերներին, որոնց մասին նա իմացել է հոր մոտ այցելության ժամանակ ։ Այնտեղ նա դարձավ աֆրոամերիկացիների և կանանց կրթության և ընտրական ձայնի իրավունքի ջատագով ։
Ակտիվիստական գործունեություն
1821 թվականին հոր մահից հետո Սառա Գրիմկը տեղափոխվել է Փենսիլվանիա։ Տեսնելով ստրուկների իրական վիճակը՝ նա հարավն անվանել է «անապատ», որտեղ «հուսահատությունից ու տառապանքից» բացի ոչինչ չի հանդիպել։ Ֆիլադելֆիայում նա միացել է քվեկերների համայնքին։ 1829 թվականին նրան միացել է նաև կրտսեր քույրը՝ Անջելինա Գրիմկեն։
Գրիմկե քույրերը ակտիվորեն տարածել են քվակերների շրջանում աբոլիցիոնիզմի և մահապատժի վերացման գաղափարները։ Հակաստրկատիրական հռետորաբանությունը ի սկզբանե նրանց որոշակի անախորժություններ բերեց Քվակերների համայնքում։ Բացի այդ, նրանք կարծում էին, որ կանանց հավասար իրավունքների համար պայքարը նույնքան կարևոր է, որքան ստրուկների ազատագրման համար պայքարը։ Քույրերի վրա հաճախ են հարձակվել նույնիսկ որոշ աբոլիցիոնիստներ, ովքեր իրենց տեսակետները չափազանց արմատական էին համարում։
1838 թվականին Անջելինա Գրիմկեն ամուսնանալով առաջատար աբոլիցիոնիստ Թեոդոր Ուելդի հետ, սկսեց հեռանալ շարժումից՝ ավելի ու ավելի դառնալով կին ու մայր։ Սառա Գրիմկեն շարունակում էր ակտիվ լինել աբոլիցիոնիստական շարժման մեջ։
1861-1865 թվականների քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ Սառան գրում և դասախոսություններ է կարդում՝ ի պաշտպանություն նախագահ Աբրահամ Լինքոլնի։
Նամակներ գենդերային հավասարության և կանանց կարգավիճակի մասին
1836 թվականին Սառա Գրիմկը հրատարակեց «Ուղերձ հարավային նահանգների հոգևորականներին»։ 1837 թվականին քույրերը շրջագայել են Մասաչուսեթսում՝ դասախոսություններ կարդալով աբոլիցիոնիզմի մասին։ Նույն թվականին Մասաչուսեթսի «The Spectator» թերթը հրատարակեց «Նամակներ սեռերի հավասարության և կանանց կարգավիճակի մասին» մի շարք՝ ուղղված Բոստոնի կանանց հակաստրկական կազմակերպության նախագահ Մերի Փարքերին։ Շուտով դրանք վերատպվեցին «The Liberator» թերթում, որը հրատարակվում էր արմատական աբոլիցիոնիստ, կանանց իրավունքների ակտիվիստ և մահապատժի հակառակորդ Ուիլյամ Լլոյդ Գարիսոնի կողմից։ Նամակները հրատարակվել են նաև 1838 թվականին որպես գիրք։
Էնդրյու Բարտոն Պատերսոն
Էնդրյու Բարտոն «Բանջո» Պատերսոն (Andrew Barton «Banjo» Paterson, ) — ավստրալիացի բանաստեղծ, բալլադների ու բանաստեղծությունների հեղինակ, որոնց մեջ գործողությունը տեղի է ունենում գյուղական Ավստրալիայում։ Պատերսոնի առավել հայտնի ստեղծագործությունը «Պարող Մատիլդան» (Waltzing Matilda )՝ հաճախ դիտարկվում է որպես    Ավստրալիայի ոչ պաշտոնական օրհներգ։ Պատերսոնի պատկերը պատկերված է  ավստրալիական 10 դոլարանոց թղթադրամի վրա։
Կենսագրություն
Էնդրյու Բարտոն ծնվել է Նոր Հարավային Ուելսի նահանգում 1864 թվականին, ընտանիքում ավագը յոթ երեխաներից։ Նրա հայրը՝ Էնդրյու Բոգլ Պատերսոնը, ներգաղթել է Շոտլանդիայից,  մայրը՝ Իզաբելլա Պատերսոնը, ի ծնե՝ Բարտոն, Ավստրալիայի ապագա վարչապետ Էդմունդ Բարտոնի ազգականն էր։  Մինչև տասը տարեկանը ապագա բանաստեղծը ապրել է ընտանեկան ռանչոյում  Իլալոնգում։ Նրա հայրը՝ չհասնելով հաջողության ոչխարաբուծության մեջ, ստիպված էր վաճառել ռանչոն, բայց մնաց այնտեղ որպես կառավարիչ։  Այնուհետև Էնդրյու Պատերսոնը հաճախում էր Սիդնեի միջնակարգ դպրոցը՝ ապրելով մայրական տատիկի հետ։ Հետագայում նա ստացել է իրավաբանական կրթություն և մինչև 1899 թվականը  աշխատել որպես փաստաբան, որից հետո սկսել է հաց վաստակել որպես լրագրող։
1889 թվականի վերջին Պատերսոնը «Բանջո» (The banjo) կեղծանունով Սիդնեի   «The Bulletin» ամսագրում հրատարակեց առաջին բանաստեղծությունը (Clancy of The Overflow) ՝ լույս տեսած գյուղական Ավստրալիայի բնակիչների համար։ Նա շարունակում է պարբերաբար  հրատարակվել կեղծանունով «The Bulletin» ամսագրում, մինչև 1895 թվականին լույս տեսավ նրա առաջին բանաստեղծական ժողովածուն « Տղան Ձյունե գետից և այլ բանաստեղծություններ» (The Man from Snowy River and Other Verses), որտեղ կեղծանունը բացահայտվեց։
1899 թվականին Պատերսոնը անցնում է աշխատանքի «Sydney Morning Herald» թերթում որպես թղթակից և մեկնում Հարավային Աֆրիկա, որտեղից ռեպորտաժներ է ներկայացնում Անգլո-բուրական պատերազմի մասին(1899—1902)։ Հետո նա մեկնեց Չինաստան՝ լուսաբանելու բռնցքամարտիկների ապստամբությունը, բայց  մինչև նրա տեղ հասնելը ապստամբությունը ավարտվել էր։ Լոնդոնով վերադառնալով Սիդնեյ՝ Պատերսոնը որոշ ժամանակ ճանապարհորդում է Ավստրալիայում՝ դասախոսություններ կարդալով իր հարավաֆրիկյան փորձառության մասին։  1903 թվականին ամուսնացավ Ալիս Էմիլի Ուոքերի հետ (Alice Emily Walker). Նրանք ունեցան երկու երեխա՝ Գրեյսը (1904) և Հյուն(1906).
Հետագայում Պատերսոնը դարձավ «Sydney Evening News» թերթի, այնուհետև «Australian Town and Country Journal» խմբագիր. Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ մեկնում է Եվրոպա, աշխատում է որպես վարորդ Ֆրանսիայում և Եգիպտոսում ավստրալիական թիկունքի ստորաբաժանումներում։ Ավստրալիա վերադառնալով՝ սկսում է օրվա հացը վաստակել գրական գործունեությամբ։ Հրատարակել է երեք բանաստեղծությունների ժողովածու․ բացի արդեն նշված  «Տղան Ձյունե գետից և այլ բանաստեղծություններ» (The Man from Snowy River and Other Verses) նաև  Rio Grande's Last Race and Other Verses (1902) և  Saltbush Bill J.P. and Other Verses (1917). Բոլոր երեքն էլ վերահրատարակվել են 1921 թվականին մեկ հատորով։ Նա նաև հրատարակել է երկու վեպ՝  An Outback Marriage (1906) և The Shearer's Colt (1936), պատմվածքների ժողովածու՝ Three Elephant Power and Other Stories (1917) և հուշերի գիրք՝ Happy Dispatches (1934).
Սառա Մուր Գրիմկե
Նամակներ գենդերային հավասարության և կանանց կարգավիճակի մասին
Օրինակ, նա գրում է.
Էնդրյու Բարտոն Պատերսոն
Կենսագրություն
Էնդրյու Բարտոն Պատերսոնը մահացավ սրտի կաթվածից Սիդնեյում 1941 թվականի փետրվարի 5։ Թաղված է Սիդնեյում։
Սառա Մուր Գրիմկե
Նամակներ գենդերային հավասարության և կանանց կարգավիճակի մասին
Նրա տեքստը հաճախ պարունակում է հեգնանք սոցիալական կարծրատիպերի վերաբերյալ։ Լինելով հավատացյալ անձնավորություն՝ նա նշում է, որ կինը «մինչ օրս մեղավոր է մեղքը աշխարհ բերելու մեջ»։ Թեև, հետագայում գրում է․ «Ադամի լուռ համաձայնությունը կնոջ առաջարկին ամենևին չի վկայում նրա մտավոր գերազանցության մասին, որը վերագրվում է տղամարդկանց» ։
Էնդրյու Բարտոն Պատերսոն
Ստեղծագործություն
Բալլադները սովորաբար առաջացել են սահմանային շրջաններում՝ նոր հողերի յուրացման ժամանակ։ Պատերսոնի բալլադները հետևում են այս ավանդույթին ու ընթերցողին ներկայացնում պիոներներին, որոնք յուրացնում են ավստրալիական բուշի աշխարհը։
Իր ամբողջ հանրաճանաչության հետ մեկտեղ՝ Պատերսոնին չի կարելի համարել ամբողջովին հաջողված բանաստեղծ։ Նրա ստեղծագործություններից շատերը դիտարկվում են որպես ոչ բավարար հղկված և որպես հիասթափեցնող։ Մյուս կողմից, Պատերսոնի լավագույն բալլադները ավստրալիացիների համար դարձել են հանրաճանաչ ու խոսակցական։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ավստրալիացի բանաստեղծներ Կատեգորիա:19-րդ դարի բանաստեղծներ Կատեգորիա:Ավստրալիացի լրագրողներ Կատեգորիա:Տղամարդիկ Կատեգորիա:Լրագրողներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:ՈՒՎ 2023-ի հոդվածներ
Աստերոիդների ցանկ (82401-82500)
Աստերոիդների ցանկ (82301-82400) * Աստերոիդների ցանկ * Աստերոիդների ցանկ (82501-82600)
Հվաջոն
Հվաջոն, հվաչոն, փոքրիկ չափի կորեական քաղցր աղանդեր, չոն յուղաբլիթի կամ տտոկ կարկանդակի տարատեսակ։ Պատրաստվում է մածուցիկ խմորից և տարբեր ուտելի ծաղիկների շաքարից, օրինակ` լեռնավարդից ու քրիզանթեմից ։ Չինարենից բառացի թարգմանությամբ «հվաջոն» նշանակում է «ծաղկե չոն», ունի այլ անվանումներ.Կկոտ պուկկումի (꽃부꾸미), կկոտ չիջիմի (꽃지지미), կկոտ տարիմ  (꽃달임), որոնք ունեն կորեական ծագում ։
Հվաջոն նորի
Հվաջոնը սովորաբար օգտագործվել է հվաջոն նորի (화전놀이) օրվա առիթով, այն գոյություն է ունեցել դեռևս Գորյո արքայատոհմի ժամանակներից (918-1392) ։ Գարնանը` Սամջինալի օրը (լուսնային օրացույցով մարտի 3-ին), կանայք միասին գետի մոտ խնջույքի էին գնում` իրենց հետ վերցնելով մածուցիկ խմոր և պոնչոլ։ Կանայք հավաքում էին ուտելի ծաղիկներ և հվաջոն պատրաստում, որի տիպիկ տեսակը չինդալլե հվաջոն ալպյան վարդն է, այն անվանում են նաև տուգյոն հվաջոն (հանգըլ.두견화전, հանջա. 杜鵑花煎) : Հվաջոնն ուտելուց հետո խմել են չինդալե հվաջե և անալկոհոլային պունշ  ։
Աշնանը չինացիները քրիզանտեմից (ծաղիկներից ու տերևներից) հվաջոն են պատրաստել, կուկ հվաջոն (국화전) և այն խմել «կուկ հվաջու» (국화주) կամ յուջա հվաջե քրիզանտեմից պատրաստված գինով։ Կուկ հվաջոնը կապված է նաև Չունգու տոնակատարության հետ (중구, 重九, նաև Չունջոլ, 중양절)։ Այն ըստ ավանդական օրացույցի տոնվում է սեպտեմբերի 9-ին    ։
Տարաատեակներ
Բացի չինդալլե հվաջոնից և կուկ հվաջոնից գոյություն ունեն նաև ուտելի ծաղիկներից պատրաստված այլ տեսակներ ․ ի հվաջոն (이화전, 梨花煎), պոկկոտ հվաջոն (벚꽃화전, սակուրայով), չեբիկոտ հվաջոն (제비꽃화전 մանուշակով) պատրաստում են գարնանը, իսկ չանմի հվաջոնը (장미화전) ուտում են վաղ ամռանը ։Մենդրամի հվաջոնը (맨드라미화전) աշնանային ուտեստ է ։
Եթե տվյալ եղանակին համապատասխան ծաղիկները չկան, ապա հվաջոն կարող են պատրաստել Ումբիլիկարիա քարաքոսից, օշինդրից, ունաբից ։
Սիրշա Ռոնան
Վաղ տարիներ
Սիրշա Ռոնանը ծնվել է 1994 թվականի ապրիլի 12-ին, ԱՄՆ-ում։ Նա Մոնիկայի (ծնյալ Բրեննան) և դերասան Պոլ Բրենանի միակ երեխան է ։ Ռոնանը և ծնողները տեղափոխվել են Դուբլին՝ Իռլանդիա, երբ նա երեք տարեկան էր։ Դրանից հետո նրանք կարճ ժամանակ ապրել են Կարլոու կոմսությունում, որտեղ Սիրշան սովորել է Ardattin դպրոցում։ Դրանից հետո ուսուցումը շարունակել է տանը։ Դեռահաս տարիքում Ռոնանը ծնողների հետ վերադարձել է Դուբլին և բնակություն հաստատել Հութ ավանում (ռուս.՝ Хаут, անգլ.՝ Howth [houθ], իռլ.՝ Binn ɡdair):
Կարիերա
Նախադպրոցական տարիքում հոր հետ նկարահանվել է այնպիսի ֆիլմերում, ինչպիսիք են «Սատանի սեփականությունը», «Վերոնիկայի որսը»։ Մեծ կինոյում դեբյուտային է դարձել է Ջո Ռայթի «Քավություն» (2007) դրաման, որտեղ կերտել է դեռահաս աղջկա՝ ապագա գրողի կերպարը։ Այս դերի համար Սիրշա Ռոնաը առաջադրվել է որպես «Օսկարի», «Ոսկե գլոբուսի» և BAFTA-ի հավակնորդ ։ Միաժամանակ նկարահանվել է «Ես երբեք քոնը չեմ լինի» կատակերգությունում(2007) և «Քաղաք Էմբեր. Փախուստ» ֆանտաստիկ ֆիլմում (2008)։ 2009 թվականին Ռոնանը նկարահանվել է Փիթեր Ջեքսոնի ֆիլմում՝ որպես գլխավոր դերասանուհի, որը նկարահանվել է Ալիս Սիբոլդի (անգլ.՝ Alice Sebold) համանուն՝ «Նուրբ ոսկորներ» գրքի հիման վրա :Ֆիլմի հերոսուհին՝ 14-ամյա Սյուզի Սելմոնը, դառնում է մոլագարի զոհ, որը նրան բռնաբարում է և դաժանաբար սպանում ՝ թաքցնելով դիակը չհրկիզվող պահարանում։ Մահվանից հետո Սյուզին հետևում է իր մերձավորների ճակատագրերին իր աշխարհից։
2011 թվականին Սիրշան նկարահանվել է Ջո Ռայտայի մարտաֆիլմում՝ որպես գլխավոր դերակատար։
2013 թվականին նկարահանվել է Ստեֆանի Մայերի «Հյուրը» վեպի հիման վրա նկարահանված նույնանուն ֆիլմում՝ մարմնավորելով Աննայի կերպարը։ Միաժամանակ նկարահանվել է ռեժիսոր Քևին Մակդոնալդի «Ինչպես եմ ես հիմա սիրում» ֆիլմում։ 2014 թվականին մարմնավորել է Ադաթային ՝ Ուես Անդերսոնի «Գրանդ Բուդապեշտ հյուրանոց» ֆիլմում։ Ֆիլմը Բերլինյան կինոփառատոնի ժամանակ արժանացել է գրան-պրիի։
Փորձնական մարմնավորել է Լունա Լավգուդի կերպարը «Հարրի Փոթերը և Փյունիկի միաբանությունը» ֆիլմում։ Մի քանի ֆիմերում հրաժարվել է մասնակցել, քանի որ այդ ժամանակ մասնակցում էր այլ նախագծերի («Աննա Կարենինա», «Հոբիթ. Սմոգի պարապուտը»)։ 2015 թվականին խաղացել է Քոլմ Թոյբինի՝ համանուն վեպի հիման վրա նկարահանված «Բրուքլին» ֆիլմում ։ Այս ֆիլմից հետո դառնում է            «Օսկարի», «Ոսկե գլոբուսի» և  BAFTA-ի հավակնորդ  ։
2017 թվականին մարմնավորել է Մակֆերսոնի կերպարը Գրետա Գերվիգի «Լեդի Բյորդ» ֆիլմում։ Այս ֆիլմից հետո դերասանուհին արժանանում է «Ոսկե գլոբուս» մրցանակի՝ որպես լավագույն կանացի դեր կոմեդիայի և մյուզիքլի ժանրում, ինչպես նաև 2018-ի «Օսկարի», «Ոսկե գլոբուսի» և  BAFTA-ի, AACTA կինոմրցանակի հավակնորդ ։
Անձնական կյանք
Սիրշա Ռոնանը ունի Ամերիկայի և Իռանդիայի քաղաքացիություն ։ Բնակվում է Իռլանդիայում ։
Մրցանակներ և անվանակարգեր
Մրցանակների և անվանակարգերի ամբողջական ցանկը IMDb.com կայքում ։
Ծանոթագրություններ
<references group="" responsive="1">
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի դերասանուհիներ Կատեգորիա:Թատրոնի դերասանուհիներ Կատեգորիա:Հեռուստատեսային դերասանուհիներ Կատեգորիա:«Ոսկե գլոբուս» մրցանակի դափնեկիրներ
Սպարտակի ապստամբություն
Սպարտակի ապստամբություն (Bellum Spartacium կամ Tertium Bellum Servile, «Երրորդ պատերազմ ստրուկների հետ»), ստրուկների ապստամբություն, որ եղել է խոշորագույնը հին աշխարհում և թվով երրորդը առաջին ու երկրորդ Սիցիլիական ապստամբություններից հետո։ Հռոմեական հանրապետությունում տեղի ունեցած ստրուկների վերջին ապստամբությունը սովորաբար թվագրվում է մ․թ․ա․ 74 (կամ 73)-71 թվականներով ։ Սպարտակի ապստամբությունը եղել է ստրուկների միակ ապստամբությունը, որն ուղղակի վտանգ է ներկայացրել կենտրոնական Իտալիայի համար։ Վերջնականապես ճնշվել է զորավար Մարկոս Կրասոսի ջանքերի շնորհիվ։ Հետագա տարիներին այն շարունակել է անուղղակի ազդեցություն ունենալ Հռոմի քաղաքականության վրա։
Մ․թ․ա․ 73-71 թվականներին փախստական ստրուկների ոչ մեծ խումբը, որ սկզբում կազմված էր մոտավորապես 78 փախստական գլադիատորներից, վերաճել է ավելի քան 120 հազարանոց համայնքի ՝ կազմված տղամարդկանցից, կանանցից ու երեխաներից, որոնք հարաբերականորեն անպատիժ կերպով տեղաշարժվում էին Իտալիայում մի քանի առաջնորդների գլխավորությամբ, որոնց թվում էր հայտնի գլադիատոր Սպարտակը։ Այդ խմբի՝ կռվելու ունակ տղամարդիկ կազմել են զարմանալիորեն արդյունավետ ռազմական ջոկատ, որը բազմիցս ցույց է տվել, որ կարող է դիմադրել հռոմեական ռազմական ուժերին՝ ինչպես տեղական պարեկախմբերին ու աշխարհազորայիններին, այնպես էլ կոնսուլի հրամանատարության տակ գործող հռոմեական լեգեոններին։ Պլուտարքոսն ստրուկների գործողությունները նկարագրել է որպես իրենց տերերից փախչելու և Գալլիայի տարածքով հեռանալու փորձ, այնինչ Ապպիանոսն ու Լուցիուս Աննեուս Ֆլորուսն ապստամբությունը ներկայացրել են որպես քաղաքացիական պատերազմ, որի ժամանակ ստրուկները ցանկացել են գրավել Հռոմը։
Սպարտակի բանակի ռազմական հաջողությունների շարունակման պատճառով հռոմեական սենատի աճող անհանգստությունը, ինչպես նաև հռոմեական քաղաքներում ու գյուղական վայրերում կատարվող թալանները վերջնական արդյունքում հանգեցրել են նրան, որ հանրապետությունում գործի է դրվել ութ լեգեոններից կազմված բանակը Մարկոս Կրասոսի դաժան, բայց արդյունավետ ղեկավարությամբ։ Պատերազմն ավարտվել է մ․թ․ա․ 71 թվականին, երբ Սպարտակի բանակը, երկարատև ու արյունահեղ մարտերից հետո նահանջելով Կրասոսի, Պոմպեոսի ու Լուկուլլոսի լեգեոնների ճնշման ներքո, ամբողջովին ոչնչացվել է՝ միաժամանակ ցույց տալով կատաղի դիմադրություն։
Ստրուկների երրորդ ապստամբությունը կարևոր նշանակություն է ունեցել Հին Հռոմի հետագա պատմության վրա՝ մասնավորապես իրենց ազդեցությունը թողնելով Պոմպեոսի ու Կրասոսի կարիերաների վրա։ Այդ երկու զորավարներն ապստամբության ճնշման ժամանակ ունեցած իրենց հաջողությունները հետագայում օգտագործել են իրենց հետագա քաղաքական կարիերայում՝ հասարակական գնահատությունն ու իրենց լեգեոնների սպառնալիքն օգտագործելով մ․թ․ա․ 70 թվականի կոնսուլների ընտրությունների վրա ազդելու համար։ Նրանց գործողությունները զգալի կերպով նպաստել են հռոմեական քաղաքական ինստիտուտների քայքայմանը և վերջնական արդյունքում Հռոմեական հանրապետության վերածմանը Հռոմեական կայսրության ։
Պատմագրություն
Սպարտակի ապստամբության մասին ամենակարևոր աղբյուրներն են Սալլուստիոսի, Պլուտարքոսի ու Ապպիանոսի աշխատությունները։ Գայոս Սալլուստիոս Կրիսպոսը մ․թ․ա․ I դարի 40-ական թվականներին գրել է Հռոմի պատմությունը՝ սկսած մ․թ․ա․ 78 թվականից (Մարկոս Էմիլիուս Լեպիդուսի խռովությունից) մինչև մ․թ․ա․ 67 թվականը (առաջին եռապետության ստեղծում)։ Այդ աշխատանքում նկարագրվել է Սպարտակի ապստամբությունը, սակայն այն պահպանվել է միայն հատվածաբար։ Ամբողջությամբ պահպանվելու դեպքում այն կդառնար այդ թեմային նվիրված ամենաարժեքավոր աղբյուրներից մեկը։
Հին հունական հայտնի կենսագիր Պլուտարքոսը Կրասոսի կյանքի նկարագրության մեծ ներկայացրել է նաև Սպարտակի ապստամբությունը։ Այդ կենսագրությունն ընդգրկված է նրա «Զուգահեռ կենսագրություններ» ժողովածուում, որում նա ներկայացրել ու համեմատել է հույն ու հռոմեացի հայտնի գործիչների կենսագրությունները։ Այդ ժողովածուն շատ կարևոր աղբյուր է հռոմեական ու հունական պատմության համար, քանի որ նրանում ներկայացված են բազմաթիվ գործիչներ ու տարբեր ավանդույթներ։ Սակայն Պլուտարքոսը ոչ շատ քննադատաբար է վերաբերվում իր նկարագրածին։ Նրա գլխավոր նպատակներն են եղել մարդու բնույթի ու անհատական հոգեբանության ուսումնասիրումը և բարոյախրատական ազդեցությունն ընթերցողի վրա։ Պլուտարքոսին հիացրել է Սպարտակի բնավորության վեհանձնությունը, և միևնույն ժամանակ նա բավական ցածր է գնահատել Կրասոսին՝ համարելով, որ հռոմեացի զորավարն իր բնավորության ուժով զգալիորեն զիջել է Սպարտակին։ Կրասոսի կենսագրության մեջ Պլուտարքոսը Սպարտակին նվիրել է ավելի շատ ուշադրություն հավանաբար նրա համար, որ ցույց տա, թե ինչքան աննշան է եղել Կրասոսը։
Ապպիանոսը եղել է հույն Ալեքսանդրիայից և մ․թ․ 2-րդ դարում գրել է «Հռոմեական պատմություն» 24 հատորանոց աշխատությունը։ XIII-XVII հատորները կոչվում են «Քաղաքացիական պատերազմներ»։ Այդ հատորներում նկարագրվում են մ․թ․ա․ 133 թվականից մինչև մ․թ․ա․ 35 թվականը Հռոմում կատարված իրադարձությունները։ Դա միակ պատմական հուշարձանն է, որում տրվում է մ․թ․ա․ II-I դարերի դեպքերի հաջորդական նկարագրությունները։ Այդ գրքերը պահպանվել են ամբողջությամբ և լույս են սփռում ապստամբության որոշ դրամատիկական մանրամասների վրա։
Կարլ Մարքսը Սպարտակին հատկացրել է կենտրոնական տեղը հռոմեական պատմության մեջ։ Ֆրիդրիխ Էնգելսին ուղղված նամակում նա գրել է, թե Սպարտակն «անտիկ պրոլետարիատի իսկական ներկայացուցիչ է» և «ամենահիանալի երիտասարդը ողջ անտիկ պատմության մեջ»։ Մարքսիստների մոտ Սպարտակը դարձել է հեղափոխական գիտակից առաջնորդ, որն ունեցել է սոցիալական որոշակի ծրագիր։
ԽՍՀՄ-ում Սպարտակի ապստամբությունը դիտարկվել է որպես առաջին հեղափոխությունը պատմության մեջ, ստեղծվել է Սպարտակ-հեղափոխականի կերպարը, որը պայքարել է ընդդեմ կեղեքվող դասակարգի շահագործման։ Սպարտակի ապստամբությունը՝ որպես աշխատովերների առաջին հեղափոխություն ներկայացնելու գաղափարն իր արտացոլումն է գտել խորհրդային պատմաբան Ալեքսանդր Միշուլինի աշխատանքներում, որը հեղինակել է Սպարտակին նվիրված երկու գրքեր՝ «Սպարտակյան ապստամբություն» («Спартаковское восстание», 1936) և «Սպարտակ» («Спартак», 1947)։ Նա գրել է. «…ստրուկները դարձել են պրոլետարներ, և ստեղծվել են նախադրյալներ ավելի բարձր մակարդակի դասակարգային պայքարի համար, որ իր համար որպես խնդիր դրել է ամեն տեսակ մասնավոր սեփականության վերացումը, կապիտալիստական հասարակարգի լիկվիդացումը։ Ստրուկների հեղափոխությունը եղել է անհրաժեշտ օղակ մարդու կողմից մարդու շահագործման վերջնական վերացման պայքարում»։ Նախկինում խորհրդային պատմաբանները գրել են այսպես կոչված «ստրուկների հեղափոխության» մասին։ Ըստ պատմաբան Ս. Կովալյովի՝ ստրուկների հեղափոխությունը տեղի է ունեցել երկու փուլով (առաջին՝ մ․թ․ա․ 136 թվականից մինչև մ․թ․ա․ 36 թվականը, երկրորդ՝ 2-րդ դարի վերջից մինչև 5-րդ դար) և դարձել է Արևմտյան Հռոմեական կայսրության անկման պատճառներից մեկը ։ Սակայն հետագայում նա հեռացել է այդ հայեցակարգից, և 1960-ական թվականներին մշակվել է Սպարտակի ապստամբության ավելի օբյեկտիվ գնահատական։
Ստրկատիրությունը Հռոմեական հանրապետությունում
Ավելի կամ պակաս չափով հռոմեական պատմության ողջ ընթացքում ստրուկների աշխատանքը եղել է տնտեսության կարևորագույն բաղադրիչներից մեկը ։ Տեխնոլոգիաների զարգացման ցածր մակարդակի պայմաններում մկանային ուժը եղել է միակ հնարավորությունը՝ ապահովելու բարդ ու աշխատատար գործերի կատարումը, մասնավորապես նրանց, որոնք վտանգ էին պարունակում կյանքի ու առողջության համար (օրինակ՝ հանքագործությունը) ։ Առանց ստրուկների աշխատանքի հնարավոր չէր լինի սպասարկել գյուղատնտեսական խոշոր հանդավարները (այսպես կոչված լատիֆունդիաները), խոշորամասշտաբ շինարարությունները և այլն։ Ստրուկները ձեռք են բերվել տարբեր ճանապարհներով, օրինակ՝ նրանք գնվել են միջերկրածովյան ծովահեններից, որոնց հատուկ ուղևորություններ են կատարել ծովափին բնակվող մարդկանց գերեվարելու նպատակով, պարտքերի դիմաց ազատ քաղաքացիների վաճառքն ու ինքնավաճառքը, սակայն ստրուկների ձեռքբերման խոշորագույն աղբյուրը եղել է գրավված տարածքների բնակչության ստրկացումը ։ Ստրկավաճառության մասշտաբների մեծության մասին պատկերացում կարելի է կազմել Ստրաբոնի դատողությունների հիման վրա, որը նշել է, թե այդ ժամանակ ստրկավաճառությամբ զբաղվող ամենամեծ շուկայում՝ Դելոսում, օրական ձեռքից ձեռք է անցել մի քանի տասնյակ հազար մարդ ։ Արհեստավորների շրջանում ստրուկների աշխատանքի օգտագործումը մեծ տարածում չի գտել, և ստրուկների զգալի մասն աշխատել է Սիցիլիայի ու Հարավային Իտալիայի հանքերում ու գյուղատնտեսական հանդավարներում  ։ Ստրուկների օգտագործումը որպես տան սպասավորներ ու ծառաներ տարածված է եղել միայն ունևոր դասի մոտ։ Նշանակալի է եղել ստրուկների դերը գյուղատնտեսության մեջ։ Սակայն ստրուկների աշխատանքն օգտագործվել է հիմնականում միջին և խոշոր տնտեսություններում, իսկ համայնքի ազատ անդամներն իրենց տարածքները մշակել են ինքնուրույն։ Ժամանակակից հաշվարկներով՝ ստրուկների աշխատանքի վրա հիմնված գյուղատնտեսությունը տնտեսապես շահավետ է եղել կոոպերացիաների և աշխատանքի բաժանման դեպքում, ինչը հնարավոր էր մեծ հողատարածքներում, թեև ընդհանուր առմամբ մեկ ստրուկի աշխատանքի արդյունավետությունը մոտ 40 %-ով ցածր է եղել ազատ մարդու աշխատանքի արդյունավետության համեմատ ։
Հռոմեական հանրապետությունում ստրուկների նկատմամբ վերաբերմունքը հիմնականում եղել է դաժան ու անողոք։ Ըստ հռոմեական օրենքի՝ ստրուկը համարվել է ոչ թե մարդ, այլ սեփականության մաս։ Տերը կարող էր դաժանաբար պատժել, խեղել կամ նույնիսկ սպանել իրեն պատկանող ստրուկներին՝ դրա համար չկրելով ոչ մի պատասխանատվություն։ Թեև ստրուկների մոտ գոյություն է ունեցել բավական բարդ հիերարխիա, սակայն նրանց մեծ մասն աշխատել է հանքերում ու դաշտերում՝ զբաղվելով բացառապես ծանր ֆիզիկական աշխատանքով ։
Թեև մինչ մահ շարունակվող մարտերը ոչ ազատների միջև անցկացվել են դեռ էտրուսկների կողմից ծիսական նպատակներով, Հռոմեական հանրապետությունում գերիների կամ ստրուկների միջև մարտեր կազմակերպելու ավանդույթն սկիզբ է առել Կամպանիայում։ Մ․թ․ա․ 308 թվականին՝ սամնիտների դեմ հռոմեացիների տարած հաղթանակից հետո, հռոմեացիների դաշնակից կամպանիացիները գերիներին ստիպել են կռվել միմյանց հետ ։ Հռոմում գլադիատորների առաջին մարտն անցկացվել է մ․թ․ա․ 264 թվականին։ Այդ ժամանակ Մարկոս և Դեցիմուս Բրուտոսներն իրենց հոր թաղման ժամանակ կազմակերպել են գլադիատորների երեք մարտեր։ Հետագա տարիներին գլադիատորական մարտերը սկսել են վայելել ավելի ու ավելի մեծ ժողովրդականություն։ Մ․թ․ա․ I դարում գլադիատորական մարտերը եղել են զվարճանքի ամենատարածված ձևերից մեկը։ Գլադիատոներին նախապատրաստելու նպատակով Իտալիայի ողջ տարածքում ստեղծվել են հատուկ դպրոցներ։ Այդ դպրոցներում ստրուկ համարվող ռազմագերիներին ու հանցագործներին սովորեցրել են հնարքներ, որ անհրաժեշտ էին մինչև մահ կռվելու մարտերի համար։ Գլադիատորները եղել են ստրուկների «վերնախավը» և սովորաբար վաճառվել են ոչ փոքր գումարներով՝ հարստացնելով իրենց տիրոջը, և այդ ժամանակ Հռոմեական հանրապետությունում գլադիատորների նախապատրաստումն ու վաճառքը եղել է բավական շահավետ գործ։ Գլադիատորական դպրոցների տերերը՝ լանիստները, արդեն սեփական շահի համար պետք է հետևեին, որ «ապրանքը» լավ սնվեր և ունենար ֆիզիկական հիանալի տվյալներ՝ միաժամանակ լավագույնս տիրապետելով ռազմական արվեստին ։
Քանի որ ստրուկների ու ստրկատերերի միջև հակասությունները հանգեցրել է ապստամբությունների, Սպարտակի ապստամբությունն առաջին խոշոր ապստամբությունը չի եղել Հռոմեական հանրապետությունում ։ Տիտոս Լիվիոսը համառոտակի նկարագրել է ստրուկների դավադրությունը դեռ Պունիկյան երկրորդ պատերազմի ժամանակ ։ Ավելի մանրամասն նա նկարագրել է ստրուկների դավադրությունը Լացիումի Սետիա քաղաքում (մ․թ․ա․ 198 թվական) ։ Դավադրությունը բացահայտվել է դավաճանության շնորհիվ, և նրա մինչև 500 մասնակիցներ մահապատժի են նթարկվել ։ Առաջին նշանակալի ապստամբությունը տեղի է ունեցել Էտրուրիայում մ․թ․ա․ 196 թվականին ։ Այն ճնշելու համար հռոմեացիներն ստիպված են եղել ուղարկել կանոնավոր զորքերի լեգեոն ։ Մ․թ․ա․ 185 թվականին տեղի է ունեցել հովիվ ստրուկների ապստամբություն Ապուլիայում, որը ճնշել է պրետոր Պոստումիոսը ։ Մ․թ․ա․ II դարի երկրորդ կեսին Սիցիլիայում բռնկվել են երկու ապստամբություններ, որոնք լուրջ վտանգ են ներկայացրել այդ կղզում Հռոմի իշխանության համար։ Երկու ապստամբություններն էլ ճնշվել են հռոմեական բանակի կողմից, թեև սկզբում ապստամբները տարել են խոշոր հաղթանակներ։ Հավանաբար այդ բոլոր շարժումները կրել են տեղական բնույթ ։
Ապստամբության սկիզբ
Մ․թ․ա․ 73 թվականին Լենտուլոս Բատիատուսին պատկանող Կապուայի դպրոցի մոտավորապես 70 գլադիատորների խումբը նախաձեռնել է փախուստ։ Ըստ քրիստոնեական աստվածաբան և փիլիսոփա Սինեզիուսի՝ Սպարտակն ու Կրիկսն ընտրվել էին որպես «հռոմեական ժողովրդի մեղքերը քավող զոհաբերություն ամֆիթատրոնում» ։ Այդպիսով՝ դավադրության ուղղակի դրդապատճառը դարձել է հերթական խաղերի անցկացման ամսաթվի վերաբերյալ տեղեկությունը։ Մեղքերը քավելու ամենամյա ծեսը կատարվել է փետրվարի վերջին։ Ելնելով դրանից՝ ապստամբության սկիզբը ենթադրաբար կարելի է վերագրել ձմռան վերջին։ Նրանց դավադրությունը բացահայտվել է, սակայն 78 տղամարդիկ ներխուժել են խոհանոց, այնտեղից վերցրել դանակներ ու երկաթե շամփուրներ և կոտորել իրենց ճանապարհը փակող պահակներին ։
Փողոցներից մեկում նրանց հանդիպել են մի քանի սայլեր, որոնցով գլադիատորների համար զենքեր էին տանում այլ քաղաք ։ Ստրուկները վերցրել են այդ զենքն ու շարժվել առաջ՝ հաղթահարելով քաղաքի դարպասների մոտ կանգնած պահակների դիմադրությունը ։ Երեկոյան մոտ նրանք հասել են Վեզուվի մոտ և հրաբխի գագաթին ընտրել ինքնապաշտպանության համար հարմար տեղ ու տեղավորվել այնտեղ ։ Կապուայից ուղարկվել են մի քանի ջոկատներ, սակայն նրանց գրոհը հաջողվել է հետ մղել, ինչպես նաև բռնագրավվել է մեծ քանակի հանդերձանք։ Թաքնվելով Վեզուվի գագաթին՝ գլադիատորներն ընտրել են իրենց առաջնորդներին, որոնք դարձել են երկու գալլացի և մեկ թրակիացի ստրուկներ՝ Կրիկսը, Էնեմայոսն ու Սպարտակը ։ Հավանաբար այդպես ստեղծվել է երեք մարդուց կազմված ռազմական խորհուրդ, որը գլխավորել է ապստամբներին. նրանցից Սպարտակը եղել է գլխավորը, իսկ մյուս երկուսը՝ նրա օգնականները։ Սկզբում ապստամբները ասպատակություններ են կատարել Վեզուվի շրջակայքում, որտեղ տեղակայված էին քաղաքից դուրս գտնվող դաստակերտներ։ Ըստ ամենայնի՝ Սպարտակը հենց սկզբից սահմանել է, որ ավարը պետք է բաժանվի հավասար ։
Սպարտակը կա՛մ եղել է թրակիական օժանդակ լեգեոնի զինվոր, որ հետո տրվել է ստրկության, կա՛մ ռազմագերի։ Հավանաբար նա հենց ամենասկզբից դարձել է ապստամբության նախաձեռնող, քանի որ Սալլուստիոսը նրան կոչում է «առաջին գլադիատոր» ։ Չնայած նրան, որ որոշ աղբյուրների համաձայն, Սպարտակը ծագումով եղել է թրակիացի, նրա ազգային պատկանելությունը ստույգ հայտնի չէ, քանի որ «թրակիացի» տերմինով կոչվել է նաև գլադիատորների տիպերից մեկը։
Ստրուկների բանակ
Սպարտակի կողմնակիցներն ունեցել են ազգային ու մշակութային տարբեր պատկանելություն։ Այդ պատճառով նրա զորքի ոգին եղել է ոչ հաստատուն, իսկ բանակը՝ ոչ վստահելի, սակայն կարողացել է դիմադրել հռոմեական լեգեոններին։
Հավանաբար այդպիսի բազմազգ բանակում դժվարություններ են եղել միմյանց հասկանալու տեսանկյունից։ Սակայն հնարավոր է, որ ստրուկները, ինչպես նաև նրանց տերերը հաստատած պետք է լինեին հաղորդակցման որոշակի ձևեր արդյունավետ աշխատանքի համար։ Սպարտակի բանակում որպես lingua franca հավանաբար օգտագործվել է լատիներենի պարզեցված ձևը։
Սկզբում Սպարտակի բանակ մեծամասնությունը կազմել են գալլերը, գերմաններն ու թրակիացիները։ Արդեն ապստամբության ժամանակ նրանց միացել են գյուղատնտեսության բնագավառում աշխատող ստրուկներ և ստրուկ հովիվներ։ Հովիվները եղել են համեմատաբար ազատ, որպեսզի հետևեն անասուններին, ինչպես նաև զինված, որպեսզի պաշտպանեն անասունները գազաններից։ Մ․թ․ա․ 130-ական թվականներին հռոմեացի հողատերերը գիտակցաբար թույլ են տվել, որ ստրուկ հովիվներն զբաղվեն ավազակությամբ՝ իրենց դրությունը սեփական ուժերով բարելավելու համար։ Հովիվների այդ խմբերը, որ ազատ շրջում էին Իտալիայի տարածքում, միացել են Սպարտակի բանակին։ Սպարտակը չի ունեցել պրոֆեսիոնալ հեծելազոր, սակայն ստեղծել է հեծյալ ջոկատներ։
Սկզբում ստրուկները որպես զենք օգտագործել են մանգաղներ, եղաններ, փոցխեր, շղթաներ, կացիններ և գյուղատնտեսական այլ գործիքներ, ինչպես նաև մահակներ ու սրած բրեր։ Որոշ ստրուկներ կարողացել են հյուսել զամբյուղներ և պատրաստել են հյուսած վահաններ։ Ավելի ուշ ստրուկների կռիվների ընթացքում ձեռք են բերել իսկական զենքեր։
Ստրուկների բանակում կանանց ունեցած դերը ստույգ հայտնի չէ։ Ապպիանոսը, խռովարարների թիվը ներկայացնելով 70 հազար մարդ, հավանաբար նրանց թվում ընդգրկել է նաև ոչ կոմբատանտներին, այդ թվում նաև կանանց։ Դեռ ապստամբությունից առաջ շատ ստրուկ տղամարդիկ ամենայն հավանականությամբ ունեցել են կին, որոնք հետևել են իրենց ամուսիններին ապստամբության ժամանակ։ Պլուտարքոսը հիշատակել է Սպարտակի կնոջը, որը նույնպես թրակիացի էր և եղել է գուշակ ու Դիոնիսոսի պաշտամունքի հետևորդ։ Սակայն նրա մասին հիշտակում է միայն Պլուտարքոսը ։ Պլուտարքոսն ու Սալլուստիոսը հիշատակում են ստրուկ կանաց, որոնց հռոմեացիները հանդիպել են Կաստոսի ու Գայոս Գանիկոսի զորքերը հետ կռվից առաջ. նրանք եղել են խռովարարների կանայք։
Հռոմեական բանակ
Հռոմեական զորավար Գայոս Մարիոսը կատարել է բարեփոխումներ, որոնք հիմք են դրել պրինցիպատի ժամանակաշրջանի պրոֆեսիոնալ մշտական բանակի համար։ Սկզբում Հռոմի այն քաղաքացիները, որոնք չէին կարող ցենզորներին հատկացնել նվազագույն ցենզը, այսինքն՝ աղքատ էին և չոին կարող ինքնուրույնաբար իրենց ապահովել զենքով, չէին կարող ընդունվել բանակ։ Մարիոսը նրանց հնարավորություն է տվել որպես կամավոր ընդգրկվել հռոմեական բանակում, ինչը անտիկ հեղինակները հավանության չեն արժանացրել։ Նրանց կարծիքով՝ թեև այնպիսի դեպքերը, երբ Սենատն աղքատներին իրավունք է տվել ընդգրկվել բանակի կազմում Հռոմի համար ծանր պատերազմների ժամանակ, Մարիոսը նպաստել է անտոհմ զինվորների թվի մեծացմանը։ Սակայն Մարիոսը պարզապես նոր մակարդակի վրա է տեղափոխել արդեն սկսված գործընթացը՝ նշանակալիորեն նվազեցնելով ծառայության համար պահանջվող ունեցվածքային ցենզը։ Ծառայության ընդունվելու համար պահանջվել է միայն, որ մարդն ունենա հռոմեական քաղաքացիություն և ծառայության մեկնելու պատրաստակամություն։
Ունեցվածքային ցենզի նվազեցումից հետո պետությունը լեգեոներներին հանդերձավորել է իր հաշվին։ Հանդերձանքի տարբերությունները կորցրել են իրենց նշանակությունը, և յուրաքանչյուր լեգեոներ արդեն սկսել է կրել բրոնզե սաղավարտ, ասպազենք, վահան, երկու տեգ (թեթև և ծանր), սուր և դաշույն։ Լեգեոները չափազանց ծանրաբեռնված էր տարբեր պարենամթերքներով՝ չհաշված ծանր ասպազենքերը։ Մարիոսւ բարեփոխումներից մեկի արդյունքում մի քանի անգամ փոքրացվել են իրերի սայլի չափերը։
Մ․թ․ա․ 104 թվականին Մարիոսը հրամայել է ընդունել արծաթե արծիվը՝ որպես հռոմեական բոլոր լեգեոնների դրոշակ։ Մարտի ժամանակ այն կրել է ավագ դրոշակակիրը, իսկ նրա զոհվելու դեպքում՝ ցենտուրիոնը։ Դրոշակի կորուստը անպատվություն էր կենդանի մնացած մարտիկների համար և կարող էր դառնալ լեգեոնի ցրման պատճառ։
Հռոմի արտաքին քաղաքական դրությունը Սպարտակի ապստամբության սկզբում բարդ էր, ինչը հռոմեացիներին խանգարել է իրենց ամբողջ ուժերն ուղղել Սպարտակի դեմ պայքարելուն։ Հռամեական բանակների մեծ մասը գտնվում էր Իտալիայի սահմաններից դուրս։ Մարիոսի կողմնակիցները Էվինտոս Սերտորիոսի գլխավորությամբ հաստատվել էին Իսպանիայում և կռվում էին Հռոմի դեմ։ Սերտորիոսի դեմ ուղարկվել է բանակ Գնեոս Պոմպեոսի գլխավորությամբ։ Մ․թ․ա․ 74 թվականին սկսվել է պատերազմ ընդդեմ Պոնտոսի Միհրդատ VI Եվպատոր թագավորի, որի 150 հազարանոց բանակը գրավել է Բյութանիան։ Նրա կառավարիչ Նիկոմեդես Փիլոպատորն իր թագավորությունը կտակել է Հռոմեական հանրապետությանը, իսկ նրա հարևանը հանդես է եկել ի պաշտպանություն թագավորի ապօրինածին որդու։ Հռոմն Արևելք է ուղարկել զորքեր կոնսուլ Լյուցիոս Լիցինիուս Լուկուլլոսի գլխավորությամբ, սակայն առաջին ռազմական գործողություններում հռոմեացիներն անհաջողություններ են կրել։
Ապստամբների նպատակներ
Նույնիսկ դասական պատմագիրները, որոնք իրենց աշխատանքները գրել են ապստամբության դեպքերից մի քանի տարի հետո, տարբեր նպատակներ են վերագրում ապստամբներին։ Ապպիանոսն ու Ֆլորուսը գրում են, որ Սպարտակը ցանկացել է գնալ Հռոմ, սակայն դա կարող է լինել ոչ ավելին, քան հենց հռոմեացիների անհանգստության արտացոլում։ Եթե Սպարտակն իսկապես ցանկացել է գնալ Հռոմ, ապա ավելի ուշ հրաժարվել է այդ մտքից։ Պլուտարքոսը գրում է, որ Սպարտակը պարզապես ցանկացել է փախչել հյուսիս՝ Ցիզալպիական Գալլիա, և իր մարդկանց թույլ տալ գնալ իրենց տները։
Կարծիքը, թե Սպարտակը փորձել է փոխել կաառակերությամբ համակված հռոմեական հասարակությունն ու վերջ դնել հռոմեական ստրկատիրությանը, արտահայտվել է ժամանակակից տարբեր մեկնաբանություններում զանգվածային մշակույթում (օրինակ՝ Ստենլի Կուբրիկի «Սպարտակ» ֆիլմը), սակայն ուղղակի ապացույցներ չունի ։
Ուսումնասիրողների շրջանում վստահություն չկա նաև այն հարցում, որ ստրուկները եղել են միատարր խումբ Սպարտակի հրամանատարության ներքո։ Հիշատակվում են ապստամբության այլ առաջնորդներ ևս՝ Կրիկսը, Էնոմայոսը, Կաստոսը և Գայոս Գանիկոսը, և ստույգ հայտնի չէ, թե արդյոք նրանք եղել են օգնականներ, ենթականեր և Սպարտակին հավասար առաջնորդներ։
Ժամանակակից բազմաթիվ պատմաբաններ պնդում են, թե ստրուկների մի մասը ցանկացել է Սպարտակի հետ անցնել Ալպերի վրայով և ձեռք բերել ազատություն, իսկ մյուս մասը սատարել է Կրիկսին, որը ցանկացել է մնալ հարավային Իտալիայում և շարունակել արշավանքը դեպի Հռոմ ։ Երկու խմբավորումների գոյությունը փաստում է նաև այն հանգամանքը, որ կոնսուլ Լուցիոս Գելիոս Պուբլիկոլան կոտորել է Կրիկսին և մոտ 30 հազար մարդուց բաղկացած նրա խումբը, որոնք ներկայացվում են որպես Սպարտակի գլխավորած հիմնական խմբից առանձնացվածներ։ Պլուտարքոսը նաև նշում է, որ որոշ ստրուկներ ցանկացել են ավազակություն անել Իտալիայի տարածքում, ոչ թե փախչել Ալպերից այն կողմ ։ Թեև ստրուկների՝ խմբերի բաժանված լինելը չի հակասում դասական աղբյուրներին, չկան այն հաստատող ուղղակի ապացույցներ։
Հռոմեացիներ
Ապստամբության սկզբում Սենատն Սպարտակի գործողությունները համարել է սովորական ավազակային հարձակումներ, որոնք հեշտությամբ կարելի է հաղթահարել։ Երբ Սենատը Կրասոսին հանձնարարել է պայքարել ընդդեմ Սպարտակի, bellum servile-ը վերածվել է bellum iustum-ի։
Պրետորական բանակի պարտություն
Քանի որ խռովությունների ու հարձակումների թատերաբեմը եղել է Կամպանիան, որը ծառայում էր որպես հանգստավայր Հռոմի հարուստ ու ազդեցիկ քաղաքացիների համար, ապստամբությունն արագորեն գրավել է իշխանությունների ուշադրությունը։ Սակայն սկզբում նրանք ապստամբությունը համարել են հանցագործությունների խոշոր ալիք, այլ ոչ թե զինված խռովություն։
Այնուամենայնիվ, ավելի ուշ՝ նույն թվականին, ապստամբությունը ճնշելու համար Հռոմն ուղարկել է ռազմական ուժեր պրետորի գլխավորությամբ ։ Հռոմեական պրետորի վերաբերյալ անտիկ հեղինակների մոտ կան տարաձայնություններ. Տիտոս Լիվիոը նրան կոչում է Կլավդիոս Պուլխեր, Պլուտարքոս՝ Կլավդիոս , Ֆլորուսը՝ Կլավդիոս Գլաբեր, Սեքստոս Հուլիոս Ֆրոնտինոսն ու Պաուլուս Օրոսիուսը՝ Կլոդիոս։ Այնուամենայնիվ, Կլոդիոսը Կլավդիոս անվան մի ձևն է, որը տարածված էր պլեբեյների շրջանում։ Այսպիսով՝ որոշակիորեն կարելի է խոսել միայն նոմենի մասին, որ եղել է Կլավդիոս։ Պրետորը հավաքել է 3 հազար մարդ, բայց ոչ թե որպես լեգեոն, այլ աշխարհազոր, որը կազմված էր «ոչ թե քաղաքացիներից, այլ ամեն տեսակի պատահական մարդկանցից՝ հավաքված շտապով ու իմիջիայլոց» ։ Գլաբերը պաշարել է ստրուկներին Վեզուվի վրա՝ փակելով հրաբխից իջնելու միակ հայտնի ճանապարհը ։ Այդպիսով նա փորձել է սպասել, մինչև սովը խռովարարներին կստիպի հանձնվել։
Թեև ստրուկները չունեին ռազմական պատշաճ ունակություններ, Սպարտակի զորքերը ցուցաբերել են հնարամտություն իրենց ձեռքի տակ եղած նյութերի օգտագործման հարցում ինչպես նաև գործ են դրել անսովոր տակտիկա հռոմեական կանոնավոր զորքի հետ բախման ժամանակ։ Հայտնվելով պաշարման մեջ՝ Սպարտակի մարդիկ պատրաստել են պարաններ ու աստիճաններ Վեզուվի լանջերին աճող ոստերից ու ծառերից և դրանք օգտագործել լեռան հակառակ կողմի ժայռերով իջնելու համար ։ Ֆլորուսը առաջ է քաշում վարկած, թե ապստամբները խաղողի որթերից հյուսված պարանների օգնությամբ իջել են Վեզուվի խառնարան և դուրս եկել միջանցիկ քարայրով ։ Դրանից հետո գլադիատորները շարժվել են Վեզուվի ստորոտով և կոտորել Գլաբերի զորքը։ Ըստ Օրոսիուսի՝ Էնոմայոսը զոհվել է հենց այդ մարտում։ Վեզուվի ճակատամարտում բացահայտ ցուցադրվել է Սպարտակի ռազմական արվեստի հիմնական սկզբունքներից մեկը՝ հարձակվել թշնամու վրա այնտեղ, որտեղ նա չի սպասում, և այն ժամանակ, երբ չեն սպասում։
Հենց Վեզուվի ճակատամարտն է դարձել այն սահմանը, որը նշանակել է փախստական գլադիատորների գործողությունների վերածումը լիամասշտաբ պատերազմի։ Հաղթանակից հետո ապստամբները թողել են Վեզու լեռան վրա գտնվող իրենց դիրքերն ու հավանաբար տեղավորվել հռոմեական նախկին խամբարի տեղում։ Այնտեղ սկսել են գալ ստրուկներ մոտակա քաղաքներից ու գյուղերից, հովիվներ ու որոշ ազատ գյուղական աշխատողներ։ Հավանաբար նարնց թվում եղել են իտալիկներ, առաջին հերթին՝ սամնիտներ, որ կռվել էին Սուլլայի դեմ մ․թ․ա․ 83-82 թվականներին և ենթարկվել արտաքսման ու ունեցվածքի բռնագրավման։
Հետագայում Սպարտակի դեմ ուղարկվել է երկրորդ խումբը պրետոր Պուբլիոս Վարինիուսի գլխավորությամբ։ Որոշակի պատճառներով Վարինիուսը զորքը բաժանել է երկու մասի՝ դրանց առաջնորդներ նշանակելով իր ենթականեր Ֆուրիոյին ու Կոսինիուսին։ Պլուտարքոսը նշում է, որ Ֆուրիոյի վերահսկողության ներքո կար շուրջ 3 հազար մարդ, սակայն կան տեղեկություններ զինվորների զենքերի ու այն մասին, թե արդյոք խումբը կազմված էր աշխարհազորից, թե լեգեոներներից։ Սկզբում ապստամբները հարձակվել են Ֆուրիոյի ջոկատի վրա և պարտության մատնել նրան։ Ապա Սպարտակն անսպասելիորեն հարձակվել է Կոսինիուսի վրա և քիչ էր մնացել՝ գերի վերցներ նրան, իսկ նրան հետապնդելիս գրավել է ճամբարը արյունահեղ կռվի արդյունքում, որում Կոսինիուսն սպանվել է ։