cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Կարակալլայի արևելյան արշավանք
Կարակալլայի արևելյան արշավանք, Հռոմի Կարակալլա կայսեր անհաջող արշավանքը դեպի Արևելք, որը ընթացել է 216-217 թվականներին։ Այն նմատակամղված էր խարխլելու Պարթևստանի դերն ու ազդեցությունը տարածաշրջանում և ընդարձակելու կայսերական Հռոմի աշխարհագրական սահմանները։ Ինչպես հավաստում են հռոմեացի պատմիչները՝ «Կարակալլան բաղձում էր տիրել ամբողջ Արևելքին» ։ Այդ նպատակի իրագործման ճանապարհին զորավար-կայսեր գլխավորած հռոմեական լեգեոնները 215 թվականին Թրակիայից շարժվում են դեպի Մերձավոր Արևելք։ Կա վարկած, որ Կարակալլան ցանկանում էր ընդօրինակել Ալեքսանդր Մակեդոնացուն, մինչդեռ գործնականում վերջինիս առաջնային մղումը արևելյան բնակչության հարստահարումն ու թալանն էր։
Պարթևստանին դաշնակցական միջավայրից զրկելու համար Կարակալլան նախ և առաջ զավթում է Եդեսիայի (Օսրոյենեի) թագավորությունը՝ ձերբակալելով այնտեղ իշխող Աբգար Ժ արքային։ Նույն տարում կայսրը բարեկամական նամակ է ուղարկում Մեծ Հայքում իշխող Խոսրով Ա Արշակունուն՝ վերջինիս հրավիրելով խորհրդակցության։ Ցանկանալով ապօրինաբար Հայաստանը դարձնել հռոմեական պրովինցիա՝ Կարակալլան ձերբակալում է Խոսրով Ա-ին և գերեվարում դեպի Հռոմ։ Հայքում բռնկվում է հուժկու հակահռոմեական ընդվզում։
216 թվականին Կարակալլան պահանջում է Արտավան Ե Պարթևի դստեր ձեքը, սակայն մերժում ստանալով ներխուժում է Պարթևստան։ Սկզբնական շրջանում հռոմեացիներն ունենում են բացառիկ հաջողություններ․ նրանց հաջողվում է զավթել և ավերել կայսրության հյուսիսային տարածքները, հրի ու սրի մատնել նվաճված տարածքների բնակչությանը։ Արբելայի գրավումից հետո հռոմեացիները քանդում են պարթևաց թագավորների գերեզմանները և կորցնում մասունքները։ Այս ամենն առաջացնում է Արտավան Ե արքայի և պարթևական հանրության վրեժխնդրությունը։ Արդյունքում՝ պարթևները մեծ բանակով պատրաստվում են պատերազմ սկսել Հռոմեական կայսրության դեմ։ Իրավիճակի ողջ լրջությունը հասկանալով՝ կայսերական պրեֆեկտ պրետոր Մակրինոսը, ցանկանալով կանխել պատերազմը, հրամայում է սպանել Կարակալլային Եդեսիայից Հառան տանող ճանապարհին, որը կատարվում է 217 թվականի ապրիլի 8-ին։ Հռոմեա-պարթևական պատերազմի հերթական փուլն ավարտվում է անորոշ ելքով․ հռոմեացիների արևելյան հերթական արշավանքը պսակվում է անհաջողությամբ և ծանր ռազմական կորուստներով։
Արշավանքի սկիզբ
Կարակալլան 215 թվականին իր լեգեոններով շարժվում է դեպի Արևելյան Միջերկրական և իր կառավարման մնացյալ ժամանակահատվածում մնում հենց այս տարածաշրջանում։ Արդյունքում՝ Անտիոքը դառնում է Հռոմեական կայսրության փաստացի (դե ֆակտո) մայրաքաղաքը։ Հերոդիանոսի պնդմամբ Կարակալլան ցանկանու էր վերականգնել Մակեդոնիայի աշխարհակալ արքա Ալեքսանդր Մեծի փառքը՝ «դառնալ Ալեքսանդր»։ Այսպիսով, Կարակալլան իր լեգեոններով անցնում է Մակեդոնիա պրովինցիան և շարժվում դեպի Փոքր Ասիա։ Ե՛վ Դիոն Կասսիոսը, և՛ Հերոդիանոսի հավաստում են այն մասին, որ Կարակալլան Ալեքսանդրի գերեզմանին հարգանքի տուրք մատուցելու նպատակով 215 թվականին մեկնում է Ալեքսանդրիա, սակայն տեղացիների կողմից ծաղրուծանակի ենթարկվելով ստիպված է լինում լքել Եգիպտոսը։ Ի պատասխան եգիպտացիների վերաբերմունքի՝ կայսրը արյունահեղություն է կազմակերպում, բարձր հարկեր սահմանում բնակիչների համար և կարգադրում ավերել փիլիսոփաների բնակատեղիները։
Մեծ Հայքի թագավորությունում
Այսպիսով, Խոսրով Ա-ն համաձայնվում է ընդառաջել Հռոմի կայսերը, մինչդեռ Կարակալլան շեղվում է հանդիպման ձևաչափից՝ ապօրինաբար ձերբակալելով Մեծ Հայքի գահակալին։ Այսպիսով, Խոսրով Ա-ն գերեվարվում է դեպի Հռոմ, իսկ հռոմեական լեգեոնները կտրում են Մեծ Հայքի թագավորության սահմանները։ Հայ-հռոմեական հարաբերությունները ապրում են խոր ճգնաժամ, որի գործնական հետևանքն էլ դառնում է Հայաստանում բռնկված հակահռոմեական հուժկու ապստամբությունը։ Նրա որդիներից Տրդատին հաջողվում է փախնել գերությունից և վերադառնալ Հայաստան, այնուհետև՝ ստանձնել համազգային ապստամբության ղեկը։ Երկրի գահը թափուր չթողնելու նպատակահարմարությունից ելնելով ապստամբական ուժերը Տրդատին հռչակում են Մեծ Հայքի թագավորության միապետ։ Կարակալլան այստեղ է ուղարկում իր ամենասակավաթիվ լեգեոնները, որոնք ջախջախիչ պարտություն են կրում և կազմալուծվում։ Մշտական սպառնալիք համարվող հռոմեացիներին Արևելքից դուրս մղելու համար Տրդատը պատգամախոսներ է ուղարկում պարթևաց արքունիք՝ Արտավան Ե-ի հետ, ռազմական համագործակցության շուրջ քննարկելու և օժանդակություն ստանալու ակնկալիքով։ Սա Հռոմի համար դառնում է պատերազմ սկելու շարժառիթ։
Մ.թ.ա. 879
Մահեր
Չինաստանի Չժոու արքայատան արքա՝ Յի Չժոուի մահը։
Կատեգորիա:Մ.թ.ա. 879
Էլեն Բյորստին
Էլեն Բյորստին (Ellen Burstyn, Էդնա Ռեյ Ջիլուլի (Edna Rae Gillooly), ), թատրոնի, կինոյի և հեռուստատեսության ամերիկացի դերասանուհի։ «Օսկար» (1975), BAFTA (1975), «Ոսկե գլոբուս» (1979), «Թոնի» (1975), «Ջինի» (2008) և երկու «Էմմի» (2009, 2013) մրցանակների դափնեկիր։ Դերասանական կարիերան սկսել է 1957 թվականին՝ կատարելով Լինդայի դերը «Քրաֆթի հեռուստատեսային թատրոնը» ֆիլմում (1947-1958)։
Կինոյում նրա առաջին նշանակալի աշխատանքը եղել է Լոիզ Ֆերոուի դերը 1971 թվականի «Վերջին կինոսեանսը» ֆիլմում, որի համար դերասանուհին ներկայացվել է «Օսկար» և «Ոսկե գլոբուս» մրցանակների «Երկրորդ պլանի կնոջ լավագույն դերակատարման» համար։ 1973 թվականին Էլեն Բյորստինը նկարահանվել է «Սատանա քշողը» սարսափ ֆիլմում․ այդ դերի համար նա ներկայացվել է «Օսկար» և «Ոսկե գլոբուս» մրցանակների «Կնոջ լավագույն դերակատարման» համար։
Դերասանների շրջանում Էլեն Բյորստինը ճանաչման է արժանացել «Ալիսան այստեղ այլևս չի ապրում» (1974) դրամատիկական ֆիլմում Ալիսա Հայյաթի դերը կատարելուց հետո, որի համար արժանացել է «Օսկար» և BAFTA մրցանակների, ինչպես նաև ներկայացվել է «Ոսկե գլոբուս» մրցանակի «Կնոջ լավագույն դերակատարման» համար 1975 թվականին։ Նա «Օսկար» մրցանակի ներկայացվել է նաև 1979, 1981 և 2001 թվականներին «Կնոջ լավագույն դերակատարման» անվանակարգում «Այս նույն ժամանակ՝ հաջորդ տարի» (1978), «Հարություն» (1980) և «Ռեքվիեմ երազանքի համար» (2000) ֆիլմերում կատարած դերերի համար։
1975 թվականին Էլեն Բյորստինն արժանացել է «Թոնի» թատերական մրցանակի «Կնոջ լավագույն դերակատարում պիեսում» անվանակարգում։ Նա նաև երեք անգամ ներկայացվել է ԱՄՆ կինոդերասանների գիլդիայի մրցանակի (2001, 2008, 2015) և վեց անգամ՝ «Ոսկե գլոբուս» մրցանակի (1972, 1974, 1975, 1981, 1982, 2001), որոնցից հաղթել է միայն մեկ անգամ՝ «Կնոջ լավագույն դերակատարման» անվանակարգում մրցանակի արժանանալով «Այս նույն ժամանակ՝ հաջորդ տարի» (1978) ֆիլմում կատարած դերի համար։ Էլեն Բյորստինը մեծ հաջողություն է ունեցել հեռուստատեսությունում․ 2009 թվականին նա արժանացել է «Էմմի» մրցանակի դրամատիկական հեռուստասերիալում կնոջ լավագույն դերակատարման համար («Օրենք և կարգ։ Հատուկ կորպուս», 1999), իսկ 2013 թվականին՝ «Երկրորդ պլանի կնոջ լավագույն դերակատարում մինի սերիալում կամ ֆիլմում» անվանակարգում («Պոլիտիկաններ», 2012)։
Դերասանուհին ներկայացվել է նաև «Էմմի» ցերեկային մրցանակի «Ակնառու կատարող մանկական, երիտասարդական կամ ընտանեկան հատուկ թողարկումներում» անվանակարգում «Ջրահարսը» ֆիլմի համար 2001 թվականին և վեց անգամ ներկայացվել է «Էմմի» մրցանակի (1981, 1987, 2006, 2008, 2014, 2016)։ Էլեն Բյորստինը նաև ստացել է «Ջինի» կանադական բարձրագույն կինոմրցանակ «Կնոջ լավագույն դերակատարում» անվանակարգում «Քարե հրեշտակ» ֆիլմի համար 2008 թվականին։
Կենսագրություն
Էլեն Բյորստինը ծնվել է 1932 թվականի դեկտեմբերի 7-ին ԱՄՆ Միչիգան նահանգի Դեթրոյթ քաղաքում, Մարի (ծննդյան անունը՝ Ամել) և Ջոն Օսթին Գիլուլիների ընտանիքում։ Հայրը եղել է գրող ։ Էելեն Բյորստինն ունի իռլանդական, ֆրանսիական, հոլանդական ու հնդկացիական արմատներ ։ Նա ունի երկու եղբայր՝ Ջեքը և Սթիվը ։ Ծնողները բաժանվել են, երբ նա դեռ փոքր էր, և նա ապրել է մոր ու խորթ հոր հետ ։
Նա հաճախել է դասընթացների «Cass Technical High School» և «University-preparatory school» ուսումնական հաստատություններում, որոնք սովորողներին թույլ էին տալիս ընտրել կրթության որոշակի ոլորտ։ Բյորստինը մասնագիտացել է նորաձև հագուստի դիզայնի բնագավառում ։ Միջնակարգ դպրոցում սովորելու ընթացքում նա եղել է ուսանողական խորհրդի անդամ և նախագահ յունիորների դասարանում։ Ուսուցման վերջին տարում մի քանի քննություն չհանձնելուց հետո նա թողել է դպրոցը ։
Դպրոցից հեռանալուց հետո Էլեն Բյորստինն ստացել է մոդելի աշխատանք Դեթրոյթի հանրախանութում։ Հետագայում նա տեղափոխվել է Դալլաս, որտեղ շարունակել է աշխատել որպես մոդել նախքան Նյու Յորք տեղափոխվելը։ 1955 թվականից մինչև 1956 թվականը նա որպես պարուհի աշխատել է «The Jackie Gleason Show»-ում ։ Դրանից հետո նա որոշել է դառնալ դերասանուհի և վերցրել է Էլեն Մաքրեյ բեմական անունը․ նա փոխել է ազգանունը Նիլ Բյորստինի հետ ամուսնանալուց հետո ։
Առաջին դերեր
Էլեն Բյորստինը Բրոդվեյում իր նորամուտը կատարել է 1957 թվականին «Արդար խաղ» թատերական պիեսում։ Մինչ 1960-ական թվականների սկիզբը սկսել են ուշադրության արժանանալ սկսնակ դերասանուհու հաջողությունները «փոքր էկրանին», և Բյորստինը որոշակի ժամանակով դադարեցրել է կարիերան, որպեսզի սովորի Լի Ստրասբերգի դերասանական ստուդիայում։
Սկսած 1950-ական թվականների վերջից և 1960-ական թվականների ընթացքում Էլեն Բյորստինը՝ որպես հրավիրված դերասան, խաղացել է տարբեր հեռուստասերիալներում, որոնցից են՝ «Բժիշկ Քիլդեր» (1961-1966), «77 Սանսեթ Ստրիպ» (1958-1964), «Բեն Քեյսի» (1961-1966), «Ծուխ հրացանափողից» (1955-1975), «Փերի Մեյսոն» (1957-1966), «Սայլերի քարավան» (1957-1965), «Մեծ հովիտ» (1965-1969), «Վիրջինիացիներ» (1962-1971) և այլն։
1964-1965 թվականներին Էլեն Բյորստինը կատարել է բժիշկ Քեյթ Բարտոկի երկրորդական դերը NBC ալիքի «Բժիշկներ» սերիալում։ 1967 թվականից մինչև 1968 թվականը նա նկարահանվել է АВС ալիքի «Պողպատե հովատակ» սերիալում՝ մարմնավորելով Ջուլի Փարսոնսին ։ Դերասանուհին Էլեն Մաքրեյ անունն օգտագործել է մինչև 1967 թվականը, ինչից հետո նա ամուսնացել է Նիլ Բյորստինի հետ ու վերցրել նրա ազգանունը ։ Էլեն Բյորստինի համար նշանակալի է եղել դերը Փիթեր Բոգդանովիչի «Վերջին կինոսեանսը» (1971) ֆիլմում, որի համար դերսանուհին ներկայացվել է «Օսկար» և «Ոսկե գլոբուս» մրցանակների։
Հաջողություն և հետագա աշխատանքներ
1972 թվականին Էլեն Բյորստինը մասնակցել է «Այգու թագավորը» քրեական դրամայի նկարահանման աշխատանքներին, որտեղ նրա գործընկերն է եղել դերասան Ջեք Նիկոլսոնը։ Նրա հաջորդ նշանակալի աշխատանքը եղել է Քրիս Մաքնիլի դերը ռեժիսոր Ուիլյամ Ֆրիդկինի «Սատանա քշողը» սարսափ ֆիլմում (1973)։ Այդ դերի համար Էլեն Բյորստինը կրկին ներկայացվել է «Օսկար» և «Ոսկե գլոբուս մրցանակների։ Էլեն Բյորստինի լավագույն աշխատանքներից է դարձել Ալիսա Հայյաթի դերը «Ալիսան այլևս այստեղ չի ապրում» դրամատիկական ֆիլմում, որի համար նա արժանացել է «Օսկար» և BAFTA մրցանակների, ինչպես նաև ներկայացվել է «Ոսկե գլոբուս» կինոմրցանակի «Կնոջ լավագույն դերակատարում – դրամա» անվանակարգում 1975 թվականին։
«Ալիսան այլևս այստեղ չի ապրում» ֆիլմի հերոսուհին ծանր ճակատագիր ունեցող կին է, որն ամուսնու մահվանից հետո մնում է առանց ապրուստի միջոցների և ստիպված է լինում աշխատել որպես մատուցողուհի, որպեսզի պահի դեռահաս որդուն։ Նրան թվում է, թե ամեն լավագույնը մնացել է անցյալում։ Սակայն անսպասելիորեն Ալիսայի կյանքում հայտնվում է Դևիդը (որին մարմնավորել է Քրիս Քրիստոֆերսոնը), որն անում է ամեն ինչ նրանց կյանքը թեթևացնելու համար։ 1980 թվականին թողարկվել է «Հարություն» ֆիլմը, որտեղ Էլեն Բյորստինը մարմնավորում է բուժելու գերբնական ունակություններ ունեցող կնոջ։ Իր դերակատարման համար նա ներկայացվել է «Օսկար» և «Ոսկե գլոբուս» մրցանակների «Կնոջ լավագույն դերակատարում» անվանակարգում 1981 թվականին։ 1977 թվականին Էլեն Բյորստինը եղել է Բեռլինի 27-րդ միջազգային կինոփառատոնի ժյուրիի կազմում․ այդ կինոփառատոնի ժյուրիի կազմում դերասանուհին ընդգրկվել է նաև 1988 թվականին ։
Բորուտ Պահոր
Բորուտ Պահոր (Borut Pahor, ), սլովենացի քաղաքագետ, 2012 թվականի դեկտեմբերի 22-ից Սլովենիայի նախագահ։ 2017 թվականի նոյեմբերին վերընտրվել է այդ պաշտոնում։
Էլեն Բյորստին
Հաջողություն և հետագա աշխատանքներ
1978 թվականին էկրան է բարձրացել «Այս նույն ժամանակ՝ հաջորդ տարի» ֆիլմը, որ նկարահանվել է Բեռնարդ Սլեյդի պիեսի հիման վրա։ Ֆիլմի հիմքում ընկած է երկու սիրահարների պատմություն, որոնք հանդիպում են բոլորից գաղտնի 26 տարի։ Այդ ֆիլմում կատարած դերի համար Էլեն Բյորստինը ներկայացվել է «Օսկարի» և ստացել «Ոսկե գլոբուս» «Կնոջ լավագույն դերակատարում – դրամա» անվանակարգում 1979 թվականին, իսկ հետագայում այդ դերի համար նա արժանացել է «Թոնի» թատերական մրցանակի «Կնոջ լավագույն դերակատարում պիեսում» անվանակարգում։ Հաջողության հասնելուց հետո Էլեն Բյորստինը կարճատև ընդմիջում է կատարել իր կարիերայում և 1978 թվականին նկարահանվել է ֆրանսիացի ռեժիսոր Ալեն Ռենեի ֆիլմում, սակայն այդ նախագիծը մեծ հաջողություն չի ունեցել։ 1980-ական թվականներին Էլեն Բյորստինը գրեթե չի նկարահանվել կինոյում, սակայն երկու անգամ ներկայացվել է «Էմմի» մրցանակի հեռուստասերիալներում կատարած դերերի համար։ Նա ներկայացվել է նաև «Ջինի» կանադական բարձրագույն կինոմրցանակի «Օտարերկրացի լավագույն դերասանուհի» անվանակարգում «Հյուսիսի լռությունը» ֆիլմում դերակատարման համար։ 1990-ական թվականներին դերասանուհին շարունակել է աշխատել հեռուստատեսությունում, ինչպես նաև կատարել է մի քանի ոչ մեծ դերեր «Գերեզմանային ակումբ» (1993), «Լաթերից ծածկոց» (1995), «Դայակների ակումբ» (1995) ֆիլմերում։
Բորուտ Պահոր
Կենսագրություն
Պահորը ծնվել է Պոստոյնա քաղաքում, իր մանկությունը անցկացրել է Նովա Գորիցայում։ 1987 թվականին ավարտել է Լյուբլյանյան համալսարանի սոցիոլոգիական ֆակուլտետը։
Բորուտ Պահոորը երիտասարդ տարիքից սկսած հետաքրքրվել է քաղաքականությամբ, դպրոցում և համալսարանում եղել է ամենաակտիվ կոմերիտականներից մեկը։ 1989 թվականին եղել է Սլովակիայի նոր դեմոկրատական շարժման հիմնադիրներից մեկը։
Էլեն Բյորստին
Հաջողություն և հետագա աշխատանքներ
2000 թվականին թողարկվել է ռեժիսոր Դարրեն Արոնոֆսկու «Ռեքվիեմ երազանքի համար» ֆիլմը, որում Էլեն Բյորստինը մարմնավորում է միայնակ ծեր կնոջ՝ Սառա Գոլդֆարբին, որն ապրում է հեռուստաշոուում հայտնվելու երազանքով, ընդունում է նիհարելու դեղահաբեր և հետզհետո կորցնում է կապը իրականության հետ։ Նրա հետ այդ ֆիլմում նկարահանվել են Ջարեդ Լետոն, Ջենիֆեր Քոնելին ու Մառլոն Ուեյանս։ Էլեն Բյորստինի դերակատարումն այդ ֆիլմում բարձր է գնահատվել կինոքննադատների կողմից, և դերասանուհին վեցերորդ անգամ ներկայացվել է «Օսկարի», ինչպես նաև «Ոսկե գլոբուսի» և ԱՄՆ կինոքննադատների գիլդիայի մրցանակի և ստացել «Անկախ ոգի» և «Արբանյակ» մրցանակների «Կնոջ լավագույն դերակատարում» անվանակարգում 2001 թվականին։
Բորուտ Պահոր
Կենսագրություն
1990 թվականի սկզբներին առաջին անգամ ընտրվում է սլովենական ազգային ժողովի պատգամավոր։ 1990-ականների վերջերին Պահորը դառնում է սլովենական քաղաքականության ձախ թևի ամենահայտնի առաջնորդներից մեկը։
Էլեն Բյորստին
Հաջողություն և հետագա աշխատանքներ
Էլեն Բյորստինը մեծ հաջողություն է ունեցել հեռուստատեսությունում։ 1982 թվականին նա կատարել է գլխավոր դեր «Ժողովուրդն ընդդեմ Ջին Հարիսի» հեռուստատեսային ֆիլմում, որի համար ներկայացվել է «Էմմի» և «Ոսկե գլոբուս» մրցանակների «Կնոջ լավագույն դերայատարում մինի սերիալում կա ֆիլմում» անվանակարգում։ 2009 թվականին նա արժանացել է «Էմմի» մրցանակի «Լավագույն հրավիրված դերասանուհի դրամատիկական հեռուստասերիալում» անվանակարգում «Օրենք և կարգ։ Հատուկ կորպուս» ֆիլմում դերակատարման համար։
Բորուտ Պահոր
Կենսագրություն
2000 թվականին Պահորայի կուսակցությունը մտել է իշխող կոալացիայի կազմի մեջ, վարչապետ և լիբերայան ղեկավար Յանեզ Դրնոցշեկոմի գլխավորությամբ։
Էլեն Բյորստին
Հաջողություն և հետագա աշխատանքներ
2006 թվականին մամուլում մեծ արձագանք է ստացել Էլեն Բյորստինի ներկայացվելը «Էմմի» մրցանակի «Միսիս Հարիս» հեռուստաֆիլմում կատարած էպիզոդիկ դերի համար, որ տևել է 14 վայրկյան, և այդ ընթացքում նա արտասանել է 38 բառ ։ 2013 թվականին Էլեն Բյորստինն ստացել է երկրորդ «Էմմի» մրցանակը «Երկրորդ պլանի կնոջ լավագույն դերակատարում մինի սերիալում կամ ֆիլմում» անվանակարգում («Պոլիտիկաններ», 2012)։
Բորուտ Պահոր
Կենսագրություն
Պահորը ընտրվում է, որպես Ազգային անսամբլի նախագահ, Սլովակիայի Պետական վեհաժողովի ղեկավար և մնում է այդտեղ ավելի քան 4 տարի շարունակ։ 2004 թվականին Պահորը ընտրվել է Եվրոպական ազգային ժողովի պատգամավոր։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Սլովենիայի նախագահներ Կատեգորիա:Լյուբլյանայի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:«Իտալիայի Հանրապետությանը մատուցած ծառայությունների համար» շքանշանի մեծ խաչի ասպետներ
Էլեն Բյորստին
Հաջողություն և հետագա աշխատանքներ
2014 թվականին դերասանուհին ներկայացվել է «Էմմի» մրցանակի «Երկրորդ պլանի կնոջ լավագույն դերակատարում մինի սերիալում կամ ֆիլմում» անվանակարգում «Ծաղիկներ ձեղնահարկում» ֆիլմում կատարած դերի համար (2014)։ Նա ներկայացվել է նաև «Էմմի» ցերեկային մրցանակի «Ակնառու կատարող մանկական, երիտասարդական կամ ընտանեկան հատուկ թողարկումներում» անվանակարգում «Ջրահարս» ֆիլմում կատարած դերի համար 2001 թվականին։ 2016 թվականին նա ներկայացվել է «Էմմի» մրցանակի «Լավագույն հրավիրված դերասանուհի դրամատիկական հեռուստասերիալում» անվանակարգում («Խաղաթղթե տնակ», 2016)։
Էլեն Բյորստինը նկարահանվել է նաև «Գլխավոր փողոց» (2010), «Հարազատներ» (2011), «Պոլիտիկաններ» (2012), «Կոչում» (2013), «Երկուսը քաղաքում» (2014), «Հիմքերի գետ» (2014), «Տերևները քամուն» (2014), «Ադալինի դարը» (2015), «Որոնումներ» (2015) և «Հաղթող շունը» (2016) ֆիլմերում։
Հարաբերություններ
1950 թվականին Էլեն Բյորստինն ամուսնացել է Բիլ Ալեքսանդրի հետ, սակայն նրանք բաժանվել են 1957 թվականին։ Հաջորդ տարի դերասանուհին ամուսնացել է Պոլ Ռոբերտսի հետ․ 1961 թվականին ծնվել է նրանց որդին, որին կոչել են Ջեֆերսոն։ Նույն թվականին նրանք բաժանվել են ։ 1964 թվականին Էլեն Բյորստինն ամուսնացել է դերասան Նիլ Բյորստինի հետ։ Վերջինս տառապում էր շիզոֆրենիայով, ինչի պատճառով նրանց ընտանիքում եղել են բռնության դեպքեր, և արդյունքում նրանք բաժանվել են 1972 թվականին։ Նիլ Բյորստինն ինքնասպանություն է գործել 1978 թվականին ։
Կրոն
Էլեն Բյորստինը դաստիարակվել է որպես կաթոլիկ, սակայն հետագայում սկսել է իրեն ասոցացնել բոլոր կրոնների հետ։ Իր հոգևոր ուղին նա սկսել է իսլամի ու սուֆիզմի ուսումնասիրությամբ։ Նա բացատրել է․ Ես իմանում եմ ճշմարտությունը, որ ապրում է այս բոլոր կրոններում․․․ ես միշտ աղոթում եմ հոգով, սակայն երբեմն դա աստված է։ Երբեմն դա Հիսուսն է․․․ երբեմն ես աղոթում եմ, որ Գանեշան, եթե ինձ պետք է, օգնի ինձ։ Գուան Ինը աստվածայինի իմ ամենասիրելի դրսևորումներից մեկն է, կարեկցության մարմնացում․․․ այդ պատճառով էլ Գուան Ինն ինձ հետ է միշտ ։
Էլեն Բյորստինը հայտարարել է, թե ինքը հոգևոր ոլորտում սկսել է դրսևորվել դեռ քառասուն տարին չլրացած սուֆիական ուսուցիչ Պիր Վիլայյատ Ինայյատ Խանի գլխավորությամբ, ով իրեն տվել է Նադյա անունը, որ արաբերենում նշանակում է «նա, ով ուղղորդում է»։
Մրցանակներ և անվանակարգեր
Մրցանակներ և անվանակարգերի ամբողջական ցանկն առկա է IMDb կայքում.
Naturen
Naturen (նորվեգերենից թարգմանած՝ Բնություն), Նորվեգիայի ամենահին գիտական հանդես-ամսագիրն է։
Հիմնադրվել է 1877 թվականին և հրապարակվում է Բերգենյան համալսարանի աջակցությամբ։ Նրանում հրատարակվում է բնական գիտություններին վերաբերվող գիտական հոդվածներ, այդ թվում՝ կենսաբանություն, օդերևութաբանություն, օվկիանոսագիտություն, մոլեկուլային կենսաբանություն, հնագիտություն, մարդաբանություն, տեխնոլոգիա, ֆիզիկա, փիլիսոփայություն, մաթեմատիկա, երկրաբանություն, քիմիա և բժշկություն ։
Հրապարակելով հուսալի, առդի և օգտակար նյութեր ընթերցողների լայն շրջանակների համար, որոնք իրականցվում են ազգային և միջազգային հետազոտությունների հիման վրա՝ խմբագիրները և ամսագրի հեղինակները ձգտում են, որ Նատուռեն ամսագիրը դառնա կապող օղակ գիտնականների և հասարակության միջև։
Ամսագրում հրապարակվել են հայտնի բևեռախույզ Ֆրիտյոֆ Նանսենի արշավներն ու զեկույցները ։
Նախկին խմբագիրների թվում կան հայտնի նորվերգացի գիտնականներ և հետախույզներ, ինչպիսիք էին ՝ հայտնի կենսաբան Յենս Խոլմբոյը (1906-1925 թվականներ), քիմիկ Տյուրբորն Գարրդերն (1925-1946 թվականներ) և բուսաբան և պալեոէկոլոգ Կնուտ Ֆեգրին (1947-1977 թվականներ) ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Նորվեգիայի ամսագրեր
Ադրբեջանցիները Միացյալ Թագավորությունում
Ադրբեջանցիները Միացյալ Թագավորությունում, փոքր ադրբեջանական համայնք Միացյալ Թագավորությունում, որը ներառում է Միացյալ Թագավորության քաղաքացիներին և էթնիկ ադրբեջանական ծագում ունեցող մշտական բնակիչներին։
Պատմություն
Ըստ Ադրբեջանի Հանրապետության սփյուռքի պետական կոմիտեի տվյալների՝ ադրբեջանական արտագաղթը Մեծ Բրիտանիա սկսվել է 19-րդ դարի վերջին։ Համայնքը բաղկացած է Իրանից, Թուրքիայից, Հայաստանից, Վրաստանից, Միջին Ասիայից և Ռուսաստանից Միացյալ Թագավորույթուն գաղթած ադրբեջանցիներից ։
Ըստ Beauchamp Estates-ի տվյալների՝ 2014 թվականին ադրբեջանցի օլիգարխները Լոնդոնի անշարժ գույքի շուկայում առաջատար ներդրողներից են եղել, որոնք ռուսական, ուկրաինական, ղազախական և վրացական ընկերությունների հետ վերջին երկու տարվա ընթացքում Լոնդոնում ձեռք են բերել ավելի քան 2 միլիարդ ֆունտ ստերլինգի էլիտար բնակելի անշարժ գույք։ Հանրաճանաչ շրջանները ներառում են Մեիֆեր և Ռեջենթս փարքը, որի անշարժ գույք գնողների 85 տոկոսը նախընտրում է սեփականություն գնել Knightsbridge-ում կամ Belgravia-ում, որտեղ անշարժ գույքի գինը տատանվում է 15-60 միլիոն եվրոյի միջակայքում ։
2014 թվականի մայիսին Մուրադ Հասանլին դարձել է առաջին ադրբեջանցի բրիտանացին, որն ընտրվել էր Վեսթմինսթերի քաղաքային խորհրդի խորհրդականի պաշտոնում․ նա ներկայացրել է Լեյբորիստական կուսակցությունը ։
Ժողովրդագրություն
2013 թվականի Ազգային վիճակագրության վարչության գնահատականներով, որը հիմնված է աշխատուժի հարցման վրա՝ Մեծ Բրիտանիայում ապրում է շուրջ 6220 ադրբեջանցի ։ Բրիտանացի ադրբեջանցիների մեծ մասը կենտրոնացած է Լոնդոնում ։
Մշակույթ
2008 թվականից Լոնդոնում գործում է «Ադրբեջանի մշակույթի և բարեկամության կենտրոնը» ։
Արվեստ և զվարճություն
Մեծ Բրիտանիայում անցկացվել են ադրբեջանական արվեստի մի շարք ցուցահանդեսներ ։ Հայտնի ադրբեջանցի նկարիչների աշխատանքները ներկայացվել են Լոնդոնի «Sotheby's art» աճուրդում ։
Շատ ադրբեջանցի երաժիշտներ հաջողության են հասել բրիտանական փոփ մշակույթում։ 2014 թվականին Էլյար Ֆոքսը դարձել է բրիտանական երաժշտության ամենահաջողակ բրիտանացի ադրբեջանցին, քանի որ նրա «Do It All Over Again» երգը բրիտանական սինգլների հիթ-շքերթում զբաղեցրել է 5-րդ հորիզոնականը ։ Սամի Յուսուֆը ևս ականավոր կատարող է։ Յուսուֆը զգալի ճանաչում է ստացել հատկապես իսլամական աշխարհում 2005 թվականի հուլիսին իր երկրորդ ալբոմի՝ «My Ummah»-ի թողարկումից հետո ։
Տոնակատարություններ
Ամեն տարի ադրբեջանական համայնքը նշում է նշանակալի իրադարձություններ կամ տոներ։ Նավրուզը պարսկական նոր տարվա տոնն է, որն ամեն տարի նշվում է ադրբեջանական համայնքի կողմից ։
Ադրբեջանի Հանրապետության օրը՝ մայիսի 28-ը, նշվում է նաև տեղի ադրբեջանական համայնքների կողմից։ Ադրբեջանցիների կողմից կատարվում են նաև տարբեր հավաքներ, որոնց նպատակը Խոջալուի գրավման ժամանակ զոհվածների հիշատակի հավերժացումն է ։ Այդպիսի ցույցերից ամենամեծերը տեղի են ունենում Լոնդոնում  ։
Խոհանոց
Ադրբեջանական խոհանոցը հայտնի է Բրիտանիայի ադրբեջանցիների շրջանում։ Լոնդոնի շրջանում և այլ վայրերում, որտեղ կա ադրբեջանցիների բարձր կենտրոնացվածություն, գործում են մի շարք ռեստորաններ ։
Կրոն
Ադրբեջանական համայնքի ճնշող մեծամասնությունը կազմում են շիա մուսուլմանները, իսկ մնացած մարդիկ ընդհանրապես ոչ մի կրոնական պատկանելություն չունեն։ Բրիտանացի որոշ ադրբեջանցիներ աղոթում են Արևելյան Լոնդոնի մզկիթում՝ Մեծ Բրիտանիայի իսլամական ամենամեծ մզկիթում ։
Հայաստանի զինված ուժերի պատմություն
Հայաստանի զինված ուժերի պատմությունը, հայկական պետականության կարևորագույն կազմակերպության պատմությունն է։ Առանց զինված ուժերի թե՛ անցյալում, թե՛ ներկայումս անհնար է երկրի անկախության ու անվտանգության պաշտպանությունը։ Հազարամյակներ շարունակ, ինչպես ցանկացած այլ պետության, այնպես էլ Հայաստանի զինված ուժերի կոչումը, խնդիրները, կառուցման սկզբունքները, անձնակազմի ուսուցումն ու դաստիարակությունը պայմանավորված են հասարակական, պետական կարգով և պետության քաղաքականությամբ։
Ադրբեջանցիները Միացյալ Թագավորությունում
Սպորտ
Բրիտանացի շատ երիտասարդ ադրբեջանցիներ հետևում և խաղում են ֆուտբոլ։ 2008 թվականից «Odlar Yurdu» կազմակերպության կողմից հիմնադրվել է «Baku United» ֆուտզալի թիմը, որը ներկայումս մասնակցում է ֆուտզալի ազգային լիգային ։ Թիմը 2013 թվականին տոնել է իր առաջին տիտղոսը՝ դառնալով լիգայի չեմպիոն ։ Թիմը նաև դարձել է առաջին անգլիական ակումբը, որը խաղացել է ՈՒԵՖԱ-ի ֆուտզալի գավաթի գլխավոր ռաունդում ։
Հայաստանի զինված ուժերի պատմություն
Հայասան՝ որպես վաղնջական հայկական պետություն
Պատմությանը հայտնի առավել վաղ հայկական պետականություններից մեկը Հայասան կամ Հայասա-Ազզիի թագավորությունն է։ Բնականաբար, այդ պետության զինված ուժերի պատմությունը կարելի է համարել հայկական զինված ուժերի ստեղծման եթե ո'չ վաղագույն փուլը, ապա` ամենավաղ փուլերից մեկը ։ Հայասան, կամ Հայասա–Ազզին, երկիր էր Հայկական լեռնաշխարհում։ Հիշատակվում է Ք. ա. XVI–XIII դդ. խեթական արձանագրություններում։
Նովոպոստոյալովկա
Նովոպոստոյալովկա (Новопостояловка), խուտոր Ռուսաստանի Վորոնեժի մարզի Ռոսոշանսկի շրջանի կազմում։
Ադրբեջանցիները Միացյալ Թագավորությունում
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Էթնիկ խմբեր Կատեգորիա:Իսլամը Մեծ Բրիտանիայում Կատեգորիա:Ադրբեջանական սփյուռք
Արտաշես Հովսեփյան (քանդակագործ)
Արտաշես (Արտուշ) Ավագի Հովսեփյան, քանդակագործ, ՀՀ ժողովրդական նկարիչ։
Հայաստանի զինված ուժերի պատմություն
Հայասայի աշխարհագրական դիրքը
Ք. ա. XVI–XIII դդ. խեթական արձանագրությունների տեքստերի տվյալների համաձայն` Հայասան գտնվել է Սև ծովի, Եփրատ գետի, Հայկական Տավրոս լեռների և Վանա լճի միջև ։ Ավելի վաղ շրջանում տեսակետ կար, որ Հայասան, ինչպես նաև նրա դաշնակից Ազզին, միասին՝ Հայասա–Ազզի, զբաղեցնում էին ավելի փոքր տարածք։ Մասնավորապես, դրանց մեջ ընդգրկվել են Փոքր Հայք երկրամասի արևելյան մեծագույն մասը, Մեծ Հայք երկրամասի Բարձր Հայք նահանգը, Տայք նահանգի արևմտյան գավառները ։ Ամենյան հավանականությամբ՝ դա Հայասա–Ազզի թագավորության միջուկն էր, որի շուրջ հայասական թագավորները աստիճանաբար ՙհավաքեցին՚ Հայկական լեռնաշխարհի հարևան տարածքները ։
Նովոպոստոյալովկա
Բնակչությունը 2004 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 261 մարդ։
Արտաշես Հովսեփյան (քանդակագործ)
ՀՀ (1983) և ՌԴ (2005) վաստակավոր նկարիչ Զաքար Խաչատրյանի եղբայրն է։
Հայաստանի զինված ուժերի պատմություն
Հայասայի անվան ստուգաբանություն
Գերիշխող է այն կարծիքը (Ե. Ֆոռեր, Գրիգոր Ղափանցյան, Պ. Կրեչմեր , Նիկողայոս Ադոնց և այլն), որ Հայասա անունը կազմված է «հայ» արմատից և խեթական «ասա»- վերջածանցից։
Արտաշես Հովսեփյան (քանդակագործ)
Ստեղծագործություններ
Ստեղծագործում է մոնումենտալ, մոնումենտալ-դեկորատիվ և հաստոցային քանդակագործության բնագավառներում։
Մասնակցել է Թամանյանի հուշարձանի համար հայտարարված մրցույթին՝ արժանանալով առաջին ու երկրորդ մրցանակներին։ Հեղինակել է Թամանյանի արձանը, որի բացումը կայացել է 1974 թվականին։
Բացի այդ, նա 50-ից ավելի բարձրաքանդակների, բոլորաքանդակների, կիսանդրիների հեղինակ է, որոնց շարքում հիշատակման են արժանի գործերից են «Կարլ Մարքս» (բազալտ, 1962), «Ալեքսանդր Թամանյան» (բազալտ, 1974, Երևան, ճարտարապետ՝ Ս. Պետրոսյան), «Արմեն Տիգրանյան» (բազալտ, 1987, Երևան), «Նահատակ հին արաբկիրցիների և ԽՍՀՄ հայրենական պատերազմում զոհված արաբկիրցիների հիշատակին նվիրված խաչքար-հուշարձան» (տուֆ, 1988, Երևան), Սիսիանի մուտքի արծիվը, «Օրբելի եղբայրներ» (բազալտ, 1988, Ծաղկաձոր, ճարտարապետ Ռոմեո Ջուլհակյան), «Նիկողայոս Ադոնց» (տուֆ, 1993, Սիսիան, ճարտարապետ Ռ. Ջուլհակյան) հուշարձանները, Երևանի Ս. Սարգիս եկեղեցու բարձրաքանդակները (տուֆ, 1975), Մայր Աթոռի վեհարանի բակում կանգնեցված խաչքարը, կոնյակի գործարանի համտեսի սրահի բարձրաքանդակները և կոնյակագործ Մ. Սեդրակյանի հուշահամալիրն ու մյուս երախտավորների հուշարձան-կիսանդրիները՝ նույն գործարանի տարածքում (տուֆ, 1975-1993), Երևանի մետրոպոլիտենի «Սասունցի Դավիթ» կայարանի բարձրաքանդակները (տուֆ, 1981), Բեկոր Աշոտի (Աշոտ Ղուլյան) (գրանիտ, մարմար, 1994, Ստեփանակերտ, ճարտարապետ Ա. Իսրայելյան), Արթուր Մկրտչյանի (գրանիտ, մարմար, 1994, Ստեփանակերտ), Վրույր Ազոյանի (Որոտնավանքի բակ) մահարձանները, Քաշաթաղի եկեղեցու բարձրաքանդակները, Ջիվանու հուշակոթողը Ջավախքում, ինչպես նաև մի քանի հարյուր գրաֆիկական աշխատանքներ։ Հաստոցային քանդակներից են «Սևահողը» (երանգավորված գիպս, 1961), «Եղիշե Չարենց» (գրանիտ, 1961) և այլն։ Կատարել է նաև Նյու Յորքի Ս. Վարդան եկեղեցու ճակատի բարձրաքանդակների էսքիզները (1969, ճարտարապետ՝ Ռաֆայել Իսրայելյան) ։
Հովսեփյանի արվեստին բնորոշ են ծավալապլաստիկ խնդիրների համարձակ և դիպուկ լուծումներ, գեղ. ընդհանրացման մեծ ուժ և մունումենտալիզմի խոր զգացողություն։
Մեջբերումներ Արտաշես Հովսեփյանի մասին
«Սյունիք աշխարհի ձորերում ծնած, անմեղ, դեռ թոթով
Օգոստոսյան շարժում
Օգոստոսյան շարժումը կամ «Դու՛րս Հնդկաստանից» (անգլ․ Quit India Movement, հնդկ․ भारत छोड़ो आन्दोलन (Bhārat Choro Āndolan)), քաղաքացիական զանգվածային անհնազանդության խմբավորում, որը ձևավորվել է բրիտանական Հնդաստանում՝ 1942 թվականին։ Նրա նպատակն էր պարտադրել բրիտանացիներին, որքան հնարավոր է շուտ, Հնդկաստանի անկախության վերաբերյալ նստել  բանակցությունների սեղանի շուրջ։ Ոչ բռնի դիմադրության կոչը հնչեցրել է Մահաթմա Գանդին «Do or Die» (Գործել կամ մեռնել), որը մեծ արձագանք ստացավ ժողովրդի կողմից։
Արտաշես Հովսեփյան (քանդակագործ)
Մեջբերումներ Արտաշես Հովսեփյանի մասին
մանկան շուրթերի աղերսը լսեց Ազատն Աստված։
Հայաստանի զինված ուժերի պատմություն
Հայասայի էթնիկական կազմը և լեզուն
Հայասայի էթնիկական կազմի և լեզվի մասին տեղեկություններ համարյա չկան։ Տեղանունների և անձնանունների ուսումնասիրությունը թույլ է տալիս ենթադրել, որ լեզուն պատկանել է հնդեվրոպական խեթա–լուվիական խմբին (Սուրեն Երեմյան, Գևորգ Ջահուկյան)։ Հայասա տեղանունը հիմք է դարձել հայ ժողովրդի ինքնանվանման։
Օգոստոսյան շարժում
Իրադարձություններ
1942 թվականի օգոստոսի 8-ին Մումբայի Gowalia Tank այգում, Գանդին հանդես եկավ խոսքով, որով հիմք դրվեց խմբավորմանը, իսկ ավելի շուտ քան 24 ժամը, Հնդկական ազգային կոնգրեսի գրեթե բոլոր ղեկավարները ձեռբակալվեցին  և բանտարկվեցին բրիտանացիների կողմից։ Գանդին տնային կալանքի տակ էր Ագա Խանի  պալատում, խմբավորման մնացած կարևոր ղեկավարները ձերբակալվեցին Ախմադնագար ամրոցում։ Կոնգրեսի գործունեությունը արգելվեց։ Քանի որ կազմավորման  բոլոր ղեկավարները ձերբակալված էին, նրա ընթացքը  անվերահսկելի էր։ Հաջորդեցին զանգվածային հանրահավաքներ, ցույցեր և երթեր, ապա նաև՝ գործադուլներ։ Շուտով հաճախակի դարձան բռնության դեպքերը. արկերի մի քանի պայթյուններ եղան, ոչնչացվեցին և հրդեհվեցին պետական հաստատություններ, ոչնչացվեցին էլեկրտակայաններ, ընդհատվեց արտաքին կապը, ինչը քաոս առաջացրեց մի քանի շրջաններում։
Արտաշես Հովսեփյան (քանդակագործ)
Մեջբերումներ Արտաշես Հովսեփյանի մասին
Մուրճն էր պողպատե աղերսը իրեն։
Օգոստոսյան շարժում
Բրիտանական կառավարության արձագանք
Բրիտանական Հնդկաստանի կառավարությունը ապստամբների նկատմամբ ձեռնարկեց ռեպրեսիվ նորմեր, ներառյալ զանգվածային բանտարկությունները խոշոր դրամական տուգանքները։ Հարյուրավոր մարդիկ զոհվեցին հակամարտության ընթացքում, ավելի քան 100 մարդ կալանավորվեց։ Արդյունքում շարժումը մասնատվեց, իսկ ազատության մեջ մնացած ղեկավարները ստիպված էին թաքնվել և ընդհատակյա ռադիոկայանով պայքարը շարունակելու կոչերով թռուցիկներ տարածել։ Հնդկաստանում, իրենց կառավարության  ձախողումը զգալով, բրիտանացիները որոշեցին Գանդիին և խմբավորման աչքի ընկնող ղեկավարներին գծանավով տեղափոխել Հարավային Աֆրիկա մակ Եմեն, բայց  չհամարձակվեցին դա անել ։
Հայաստանի զինված ուժերի պատմություն
Հայասայի կարևորագույն քաղաքները և գավառները
Հայասայի կարևոր քաղաքներն են եղել Արխիտան (տեղադրվում է ժամանակակից Քղիի մոտ), Ուրան (հայկական աղբյուրների Ուռեն, ժամանակակից Բայբուրդից քիչ արևմուտք), Արիպսան, Դուկկաման (ճորոխի ավազանում), Կումմախան կամ Կամուխան (հետագայում՝ Կամախ, Կեմախ), Ինգալավա–Թարխիգաման (հետագայում՝ Թորդան), Հայասան և Ազզին (ժամանակակից Երզնկայի մոտ)։ Վերջիններիս անունով Հայասական արձանագրություններում հիշատակվում է նաև «Հայասա քաղաքի երկիր» և «Ազզի քաղաքի երկիր»։ Հայասայի Ծուխապա գավառը տեղադրվում է Արաքսի ակունքների շրջանում։
Օգոստոսյան շարժում
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հնդկաստանի պատմություն Կատեգորիա:Հնդկական ազգային-ազատագրական շարժում
Արտաշես Հովսեփյան (քանդակագործ)
Մեջբերումներ Արտաշես Հովսեփյանի մասին
Օրեր, ամիսներ, տարիներ բազում անցել-գնացել, ետ չեն դառնալու։
Նովոպոստոյալովկա
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի խուտորներ Կատեգորիա:1835 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Վորոնեժի մարզի Ռոսոշանսկի շրջանի բնակավայրեր
Արտաշես Հովսեփյան (քանդակագործ)
Մեջբերումներ Արտաշես Հովսեփյանի մասին
Կնճիռն է ճակտին, հայացքում՝ խռովք։
Ձեռքին է մուրճը և չի ժանգոտվում։
Պարտքն է իր եղել հավերժին հանձնել քարե կերտվածքը ազգի մեծերի,
դարերի խորքից մեր օրը բերող կամուրջ է կապել, արթուն է պահել հավատքը
ազգի, որ ապրում այսօր ու հավերժ կապրի
կապույտ երկնի տակ հայրենի երկրի։
Հայաստանի Հանրապետության արվեստի վաստակավոր գործիչ է քանդակագործը՝ օժտված բացառիկ տադանդով և եզակի հմտությամբ։ Անխոնջ մշակն է աստվածատուր իր կոչումի»։
Ղուկաս Չուբարյան
Քանդակագործ, ՀՀ ժողովրդական նկարիչ
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ քանդակագործներ
Հայաստանի զինված ուժերի պատմություն
Հայասանյի պետական կարգն ու կառուցվածքը
Ուսումնասիրողները տարբեր կարծիքներ ունեն Հայասայի պետական կարգի և կառուցվածքի մասին։ Ոմանք կողմ են նրան, որ Հայասան հանդիսանում էր ցեղային միություն։ Ուրիշները, մասնավորապես Հայաստանի Գիտությունների ակադեմիայի Արևելագիտության ինստիտուտի առաջատար գիտաշխատող Ռոբերտ Ղազարյանը, գտնում են, որ Հայասան եղել է կենտրոնացված միապետություն՝ թագավորություն   ։ Հայասան, որպես ցեղային միությունների միավորումից կազմված պետություն, ձևավորվել է Ք. ա. XV դ. երրորդ քառորդում։ Այն վաղ ստրկատիրական պետություն էր՝ տոհմատիրական մնացուկների խիստ արտահայտությամբ։
Հայասայի և Խեթական թագավորության միջպետական հարաբերությունները։ Պատերազմ և խաղաղ գոյակցություն։
Ք. ա. XY–XIII դդ. Հայասան առնչվել է Խատտի պետության հետ։ Խեթական թագավոր Թուդխալիա III-ը (շուրջ 1400–1380 թթ. Ք. ա.) ժամանակավորապես իրեն է ենթարկել Հայասան, որտեղ թագավորել է Մարիյան (Մարիաս)։ Սակայն Հայասան շուտով թոթափել է Խեթական պետության տիրապետությունը, որովհետև Թուդխալիա III-ը ստիպված է եղել նոր արշավանք կատարել Հայասա, որտեղ արդեն թագավորում էր Կարաննին (Կարաննիս)։ Վճռական ճակատամարտը տեղի է ունեցել «Կումմախայից ցած», որտեղ խեթերը լիակատար հաղթանակ չեն տարել։ Թուդխալիա III-ի հաջորդ՝ Սուպպիլուլիումա I (շուրջ 1380–1340 թթ. Ք. ա.), որը պատերազմներ էր մղում Միտանիի դեմ, պայմանագիր է կնքել Հայասայի թագավոր Խուկկանայի (Հուկկանա) հետ և քրոջը կնության տվել նրան։ Ըստ այդ դաշնագրի, Հայասայի թագավորը պարտավորվում էր հավատարիմ լինել խեթական թագավորին, տրամադրել ռազմական օգնություն, վերադարձնել Խատտիից փախած անձանց։ Խեթական թագավոր Մուրսիլ II-ի (շուրջ 1340–1320 թթ. Ք. ա.) օրոք վերսկսվել են խեթա–հայասական պատերազմները։ Ազզիի թագավոր Աննիյան (Աննիաս) ասպատակել է խեթական Տանկուվա քաղաքը և նրա շրջակայքը։ Խեթական բանակը պաշարել է Ուրա ամրոցը, բայց, հավանաբար, չի կարողացել գրավել։ Մուրսիլ II-ը զբաղված էր Ասորեստանով, և Աննիյա թագավորը գրավել է խեթական Իստիտինա ամրոցը, պաշարել Կաննուվարան։ Պատերազմի միայն չորրորդ տարում է Մուրսիլ II-ին հաջողվել հնազանդեցնել Հայասան։ Ք. ա. XIV դարի 2-րդ քառորդից XIII դարի 2-րդ քառորդը ներառյալ Խատտիի կազմի մեջ են մտել ստորին Արածանիի և վերին Եփրատի ավազաններում ընկած Հայասայի գավառները։ Խեթական թագավոր Թուդխալիա IV-ի (Ք. ա. XIII դ. 2-րդ քառորդ) տիրապետության ժամանակ Հայասային հաջողվում է Խատտիի հետ սահմանը կրկին դարձնել Եփրատը, բայց խեթական թագավոր Արնովանդա III-ը (Ք. ա. XIII դ. վերջին քառորդ) վերանվաճում է այդ գավառները։
Հայասայի անկումը
Ք. ա. XIII դ. վերջին Հայասան, հավանաբար, տրոհվել էր առանձին ցեղային միությունների։ Թուդխալիա IV-ի ժամանակակից Ասորեստանի թագավոր Տուկուլտի–Նինուրտա I-ի և Ք. ա. XII – X դդ. ասուրական թագավորների արձանագրություններում Հայասան հիշատակվում է ասուրերեն Նաիրի անունով։ Ք. ա. IX դարում Հայասայի տարածքը ընդգրկվում է Վանի թագավորության (Արարատյան թագավորություն՝ Ուրարտու) կազմում։ Ենթադրվում է, որ այդ պատճառով էլ Ուրարտուն ասուրական արձանագրություններում հիշատակվում է նաև Նաիրի անունով        ։
Հայկական բանակի ստեղծման և զարգացման վաղ դարաշրջանը
Որպես հայկական առաջին պետականություն, կամ գոնե պատմության մեջ առաջին անգամ օտարերկրյա հավաստի աղբյուրներում հիշատակված հայկական պետականություն՝ Հայասան կամ Հայասա-Ազզին, բնականաբար, դարձավ հայկական պետականության պատմության վաղագույն փուլը, իսկ նրա բանակի ստեղծմամբ, Ք.ա. XV դարում փաստացի ծնունդ առան և մի քանի դար շարունակ՝ XV-XIII դարերում ահեղ մարտական մկրտություն ստացան հայկական զինված ուժերը՝ որպես նորաստեղծ հայկական պետականության կարևորագույն հաստատություն ։ Այդ առաջին անգամ ձևավորված հայկական բանակի հզորության մասին են խոսում ժամանակի գերտերության՝ Խեթական թագավորության հետ Հայասայի երկարատև պատերազմների մասին հենց հակառակորդ պետության կողմից թողնված արձանագրություններում հավաստվող փաստերը ։ Այսպիսով, հայկական պետականության և նրա զինված ուժերի պատմությունը ունի առնվազն 3 500 տարվա պատմականորեն գրանցված հավաստի և փառավոր ուղի ։ Հաշվի առնելով պատմական մի շարք անժխտելի փաստերը, որոնք վերևում հիշատակված են, առավել հավանական է թվում, որ Հայասա-Ազզի ստեղծմամբ ստեղծվել էր միասնական հայկական պետականությունը, որի ընդամենը անուններից մեկն էր, կա՛մ օտարների կողմից գրանցված անվանումներից մեկն էր «Հայասան» կամ «Հայասա-Ազզին» ։ Մյուս անվանումներն էին Նաիրի, Վանի թագավորություն, Արարատյան թագավորություն, Ուրարտու, Արմենիա ։ Նկատի ունենալով դա, կարող ենք ենթադրել, որ Հայկական միասնական պետականությունը, ի դեմս Հայասա-Ազզի-Նաիրի-Ուրարտուի ժամանակի հզորագույն պետություններից մեկն էր, որը կարողանում էր միաժամանակ դիմակայել ռազմաքաղաքական ահեղ բախումներին՝ հարևան գերտերությունների՝ արևմուտքում Խեթական թագավորության, հարավում՝ Ասորեստանի թագավորության հետ ։ Ընդ որում, եթե նույնիսկ հաշվի չառնենք այն հայտնի փաստերը, որ Հայկական լեռնաշխարհի այդ հնագույն միասնական, հավանաբար՝ սկզբում՝ համադաշնային (կոնֆեդերատիվ), ապա՝ դաշնակցային (ֆեդերատիվ), իսկ վերջում՝ միասնական (ունիտար) պետականությունը կարողանում էր նաև նշանակալից հաղթանակներով դուրս գալ գրեթե հազարամյա այդ կոնֆլիկտներից, ապա հենց միայն այդ պետականության երկարատև՝ առնվազն Ք.ա. XVI դարից մինչև VI դարը՝ հազարամյա գոյության սոսկ փաստը ցույց է տալիս այդ պետականության կենսունակությունն ու հզորությունը, բնականաբար, նաև նրա զինված ուժերի հզորության բարձր աստիճանը ։
Հայասայի բանակի թիվը և կազմը
Տոհմատիրական կարգերի քայքայման շրջանում գտնվող բոլոր ցեղերի նման հայասցիները ևս եղել են խիստ մարտունակ։ Նրանց բանակը կազմված է եղել հետևակազորից ու հեծելազորից։ Նրանք պատրաստել և կռիվներում օգտագործել են նաև ռազմակառքեր։ Հայասան ռազմադաշտ էր դուրս բերում 700 մարտակառքից և 10 հազարանոց հետևազորից բաղկացած բանակ, որն այդ ժամանակաշրջանի համար նշանակալից ուժ էր։
Վանի թագավորության զինված ուժեր
Հայաստանում դեռևս Վանի թագավորության (Ուրարտու, Արարատյան թագավորություն) ժամանակաշրջանում ստեղծվել է ուժեղ բանակ, որի միջուկը «արքայական» կոչված զորագունդն էր, հիմնական զորատեսակները՝ հետևակը, այրուձին ն մարտակառքերը։ Հետևակազորի կազմում եղել են սակրավորների, նիզակավորների, աղեղնավորների, հետախույզների և այլ միավորումներ։ Հետևակ զինվորները կրել են զրահներ, սաղավարտներ և վահաններ։ Ուրարտական սեպագիր արձանագրություններում հիշվում է զորքի գլխավոր հրամանատարը («թուրթան») և այլ զինվորական պաշտոնյաներ («գնդապետ», «հիսնապետ») ։
Վանի թագավորության զինված ուժերի կազմակերպումը
Զինված ուժերի կազմակերպումը, հանդերձավորումն ու ռազմական արվեստի կատարելագործումը մշտապես գտնվել են Արարատյան պետության, Վանի (Բիայնիլիի) կամ Տուշպայի արքունիքի հոգածության ներքո։ Վանի թագավորության պետական հզորության հիմքը եղել է ռազմունակ զորաբանակը, որի ստեղծումը թելադրվել է նրա վարած արտաքին և ներքին քաղաքականության մի շարք գործոնների (արտաքին թշնամիների հարձակումները դիմագրավելու, միջազգային դիրքն ապահովելու, ռազմագերիներ ձեռք բերելու, կենտրոնախույս ցեղերի ընդդիմություններն ընկճելու, շահագործվող խավերին հնազանդեցնելու և այլն) անհրաժեշտությամբ։ Արարատյան թագավորության պետական հարուստ գանձարանները, ռազմավարչական կենտրոններում ամբարված մթերքները, մետաղահանքերի բուռն շահագործումն ու արհեստների (հատկապես զինագործության) զարգացումը Վանի արքաներին հնարավորություն են տվել պահելու մեծաթիվ զորաբանակ ։
Վանի թագավորության զինված ուժերի զորահավաքային ռեսուրսներ և բանակի թիվ
Ըստ մի արձանագրության, Սարդուր (Շարդուրի) Բ արքայի օրոք զինվորական ծառայության ենթակա այրերի թիվը երկրում հասել է ավելի քան 350 հազար միավորի ։
Վանի թագավորության զինված ուժերի կազմակերպչական կառուցվածք
Բանակի կորիզը կազմել է արքունի մշտական ու կարգավարժ զորագունդը, որը խաղաղ պայմաններում տեղակայվել է արքունական բերդերում ու ամրոցներում։ Պատերազմների ժամանակ արքունի զորագնդին միավորվել են կուսակալների ու գավառակալների զորամասերը, ինչպես նաև երկրի ազատ բնակչությունից հավաքագրված աշխարհազորը ։
Վանի թագավորության զինված ուժերի սպառազինություն
Մարտիկները զրահավորվել են մետաղե թիթեղներով պատած լանջապանակներով, բրոնզե սրածայր սաղավարտներով և բրոնզե մեծ վահաններով, զինվել պողպատե սրերով, դաշույններով, երկաթաշեղբ նիզակներով, տեգերով ու կացիններով, պարսատիկներով, լայնալիճ աղեղներով ու 36 նետ տարողությամբ կապարճներով ։
Վանի թագավորության զինված ուժերի զորատեսակներ
Բանակը կազմվել է հեծելակային, մարտակառքային և հետևակային զորամասերից, որոնք ստորաբաժանվել են, հիմնականում, ըստ զինվածության Ասորեստանյան արձանագրություն– ներում նշվում են ուրարտացիների մեծ վարպետությունը մարտական ձիերի բուծ– ման և վարժեցման գործում ։ Ուստի պետք է ենթադրել, որ Վանի կամ Արարատյան թագավորության բանակն ուներ խիստ մարտունակ հեծելազոր և մարտակառքային զորքեր, որոնցից առաջին զորատեսակի ռազմունակության հիմքը կազմում էին բարձրորակ երիվարներն ու խիստ կարգավարժ, հմուտ ու քաջ հեծեալները, իսկ երկրորդինը՝ դարձյալ բարձրորակ մարտական ձիերն և հմուտ կառավարներն ու կառամարտիկները ։
Վանի թագավորության զինված ուժերի հրամանատարական կազմը
Մարտերում զինված ուժերը գլխավորել են առաջին սպարապետը (աքքադերեն՝ «տուրտան» կամ «թուրթան»), նրա տեղակալը՝ երկրորդ սպարապետը։ Այլ կարգի հրամանատարներից հիշատակվում են «գնդապետներ», «հարյուրապետներ», «հիսնապետներ», «տասնապետներ» ։ Պետք է ենթադրել, որ հրամանատարական կազմը բաժանված էր որոշակի կատեգորիաների։ Մասնավորապես կար բարձրագույն հրամկազմ՝ սպարապետներ և զորավարներ ։ Ավագ սպայակազմ՝ գնդապետներ ։ Միջին սպայակազմ՝ հարյուրապետներ և հիսնապետներ ։ Կրտսեր հրամանատարական կազմ՝ տասնապետներ ։ Վերջիններիս որոշակիորեն կարելի է համեմատել ներկայիս ենթասպայական կամ սերժանտական կազմի հետ ։
Վանի թագավորության ամրաշինական համակարգը
Արարատյան թագավորության արքունիքը հետևողականորեն զբաղվել է երկրի պաշտպան, համակարգի ստեղծմամբ ։ Հարյուրավոր բերդեր ու ամրոցներ են հիմնվել ինչպես երկրի կենտրոնական, այնպես էլ՝ սահմանային շրջաններում ։ Երկրի խորքերը տանող բոլոր ուղիները խոչընդոտվել են պաշտպանական հենակետերի՝ բերդերի ու ամրոցների ցանցով, որոնք մշտապես գտնվել են բերդապահ զորամասերի հսկողության ներքո ։
Վանի թագավորության զինված ուժերի կապի համակարգը
Ասորեստանյան արքա Սարգոն II-ը արձանագրում է, որ Արարատյան թագավորության բերդապահները խարույկային ազդանշաններով հեռավոր տարածությունից միմյանց հաղորդում էին ասորեստանյան զորքերի տեղաշարժերի մասին ։
Երվանդունիների թագավորության զինված ուժեր
Ք․ ա․ VII դարում հայկական զորամասերը մասնակցել են դաշնակից Մարաստանի թագավորության, իսկ ապա՝ Աքեմենյան տերության մղած կռիվներին  ։
III դարի վերջում և II դարի սկզբում (մ. թ. ա.) հայոց Երվանդ թազավորը իր աթոռանիստը Արմավիրից տեղափոխում է նոր հիմնադրած Երվանդաշատ քաղաքը ։ Նոր մայրաքաղաք Երվանդաշատը գտնվում էր ՛այն վայրին մոտ, ուր Ախուրյան գետը թափվում էր Արաքսի մեջ։ Այդ մայրաքաղաքի մասին Մովսես Խորենացին գրում է. «...(Երվանդը) բլուրը պարսպում է, իսկ պարսպից ներս շատ տեղերում քարերը կտրել տալով իջեցնում է մինչև բլուրի հատակը, գետին (մակերևույթին) հավասար, այնպես որ գետից ջրերը հոսեն այդ փորված տեղը, խմելու ջուրը մատակարարելով։ Միջնաբերդն ամրացնում է բարձր պարիսպներով, պարիսպների մեջ պղնձե դռներ է դնում ու երկաթե սանդուղքներ՝ ներքևից մինչև վեր, մինչև դուռը, սանդուղքի վրա, աստիճանների միջև, թաքնված որոգայթներ է շինում, որպեսզի եթե մեկը կամենա գաղտնի բարձրանալ թագավորին դավելու նպատակով, բռնվի...»1։ Այսպիսով, այդ ժայռոտ բլուրի վրա բարձր պատերով կառուցված բերդը դառնում է անմատչելի ։
Մեծ Հայքի թագավորության զինված ուժերը Արտաշեսյանների օրոք
Արտաշեսյանների օրոք (Ք․ ա․ 189թ. – Ք. հ․ 1 թ.) հաճախակի պատերազմների պատճառով Հայաստանը ստիպված Էր պահել մոտ 100 հազարանոց բանակ, որի կորիզն էր զրահավոր (ծանր) հեծելազորը (տես Այրուձի հայոց) ։ Ստվարաթիվ էր թեթև հեծելազորը ։ Զորքի գերակշիռ մասը պարսաձիգներից, նետաձիգներից և զրահավոր նիզակակիրներից բաղկացած հետևակն էր ։ Կային նաև պաշարողական տեխնիկա, սակրավոր զորամասեր, գումակ և այլն ։ Քաղաքներում ու բերդերում տեղակայվել են կայազորներ ։ Զինվորներին մշտական ծառայության դիմաց տրվել են հողաբաժիններ ։ Զորքի գլխավոր հրամանատարը թագավորն էր, որն ուներ իր գվարդիան, դրանիկ գունդը և հեծելակներից կազմված թիկնազորը  ։
Մեծ Հայքի թագավորության զինված ուժերը Արշակունիների օրոք
Արշակունիների օրոք (66–428 թթ.) բանակի կորիզը արքունի գվարդիան Էր, որը Եղիշեն և Փավստոս Բուզանդը անվանում են «Մատյան գունդ», «Մատենիկ գունդ»  ։ Տրդատ Գ (287–332) կատարեց ռազմական բարեփոխումներ և Հռոմեական կայսրության օրինակով հայոց զորքի հրամանատարությունը հանձնեց չորս զորապետների (նախկին մեկ գլխավոր հրամանատարի փոխարեն)։ Այս բարեփոխումից հետո, ինչպես երևում է նույն դարի Զորանամակից, Մեծ Հայքի զինված ուժերը բաղկացած են եղել սահմանակալ չորս (80 հազար հեծյալ) և մեկ արքունի (40 հազար հեծյալ) բանակներից ։ (Յուրաքանչյուր սահմանակալ բանակ կազմվել է 21–22 նախարարությունների զորամասերից և ունեցել 18–21 հազար մարտիկ   ։ Հայոց մշտական զորքը համալրվել է ազատներից, որոնց համար զինվորական ծառայությունը եղել է ժառանգական, ծառայության դիմաց նրանք ստացել են կալվածներ և անշարժ գույք ։ Երկրում գործել են ռազմական դպրոցներ ։ Պատերազմների ժամանակ հետևակազորը համալրվել է ռամիկներից  ։
Հայքի զինված ուժերը մարզպանության և արաբական խալիֆայության օրոք
Մարզպանության և արաբական խալիֆայության տիրապետության շրջանում Հայքում պահպանվում էին նախարարական զորամիավորումները։ Պարսկաստանը, Բյուզանդիան, խալիֆայությունը, մոնղոլական իլխանները հարկադրել են հայերին կռվել իրենց դրոշի տակ, ձգտել են բնաշխարհից հեռացնել և սահմանափակել նրանց զորուժը։ Մշտական պատերազմները, դրանց ուղեկցող տնտեսական քայքայումը բացասաբար են անդրադարձել հայոց զինված ուժերի մարտունակության վրա ։
Մեծ Հայքի թագավորության զինված ուժերը Բագրատունիների օրոք
Զարգացած ֆեոդալիզմի պայմաններում կատարելագործվել և ավելի են զարգացել հայկական զինված ուժերը։ Բագրատունիների Հայոց թագավորության զորքի թիվը հասել է մոտ 100 հազարի (այդ թվում և արքունի՝ մարզպանական զորքը), եղել են բոլոր այն զորատեսակները, պաշարողական տեխնիկան, որ կային Արշակունյաց շրջանում (մարտերում օգտագործվել են նաև լաստանավեր) ։
Հայկական տեղական թագավորությունների և իշխանությունների զինված ուժերը
X դ․ Հայաստանը քաղաքականապես թուլացավ և մասնատվեց առանձին թագավորությունների, որոնք ևս ունեին իրենց զինված ուժերը։ Սկզբնաղբյուրների տվյալներից երևում Է, որ հայկական թագավորությունների և իշխանությունների զորականները կրել են յուրահատուկ զգեստ։ Օրինակ, Կարսի թագավորության զորայինների զգեստները տարբերվում էին նաև իրենց գույնով (կարմիր համազգեստ)։ X դ․ հայ զորայինները զանգվածաբար մտել են Բյուզանդիայի զինված ուժերի մեջ, կազմել նրա լավագույն զորագնդերը։ XI դ․ կեսերին, սելջուկների արշավանքների ժամանակ հայ ռազմիկ ազատանին զանգվածաբար տեղափոխվել է Փոքր Ասիա, Կիլիկիա։ Հայաստանի բանակն արձակվել Է, նրան փոխարինել է բյուգանդական զորքը։ Սելջուկներին հակահարված են տվել Վանանդի կամ Կարսի թագավորությունը (ուր մնացել էր հայկական զորք) և Սասունին իշխող Թոռնիկյան գահատոհմի իշխանների 50 հազարանոց բանակը։ Թշնամուն դիմագրավել ևն նան Գուգարքի, Արցախի, Սյունիքի զինված ուժերը, որոնց զորավիգ է եղել հզորացող Վրաստանը ։
Հայկական զինված ուժերը Զաքարյանների օրոք
Զաքարյանների շրջանում հայ իշխանները ունեցել են իրենց զորամիավորումները ։
Հայկական ազգային զինված ուժերը համահայկական պետականության բացակայության ժամանակաշրջանում
Հայաստանին տիրացած վաչկատուն ցեղերի հարատև ճնշման պայմաններում աստիճանաբար նվազել է հայ իշխանների զինական ուժը։ XV դ․ սկզբին Դոփյան, Օրբելյան և ուրիշ իշխանական տներ իրենց զորամասերով մասնակցել են թուրքմեն զորապետների վարած կռիվներին։ Իրենց զորաուժերն ունեին նաև Արցախում, Սյունիքում, Վասպուրականում (Արտազ գավառում), Սասունում, Զեյթունում, Համշենում պահպանված հայ իշխանները։ XVIII դ․ 1-ին քառորդում, դեպի Կովկաս Ռուսաստանի առաջխաղացման պայմաններում, ծավալվեցին հայկական զորամիավորումներ, որոնց նպատակն էր ռուսների օգնությամբ ազատագրել Հայաստանը։ Հայկական զորքերին հաջողվեց ազատագրել Սյունիքը, Արցախը, Գողթնը։ Ինքնապաշտպանական հենակետեր Էին բերդերը և բնական ամրությունները՝ «սղնախները», ուր համախմբված Էին հայկական զինված (որոնց միջուկն էին մելիքների ջոկատները) ։
1828-ին Արևելյան Հայաստանը միացվեց Ռուսաստանին, որտեղ արդեն 1880-ական թվերից հայերը զինվորագրվել են պետական բանակին, մինչդեռ Թուրքիայում մինչև 1910-ը նրանց չէին զինվորագրում՝ փոխարենը վերցնելով տուրք ։