cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Մսեղիքի տեսակավորում
Հայաստանում մսեղիքի տեսակավորումը սահմանված չէ և գրեթե չի իրականացվում։
Որոշ երկրներում մսի առաջնային տեսակավորում արտահայտության մեջ «առաջնային» բառն օգտագործվում է որպես որակի հոմանիշ ։
ԵՏՀ ՄԱԿ-ը մշակել է մսեղիքի տեսակավորման իր չափանիշները ։
Մսեղիքի առաջնային տեսակավորում
Մսեղիքի տեսակավորումը տարբերվում է երկրից երկիր, ինչը կապված է մշակութային և ազգային առանձնահատկությունների հետ։ Կենտրոնական ու Արևելյան Եվրոպայի երկրների մեծամասնությունում և նախկին Ռուսական կայսրության տարածքում տարածված է մսեղիքի գերմանական տեսակավորումը։ Հայաստանում մսեղիքի տեսակավորումն ավանդաբար զարգացած չի եղել և իրականացվել է հիմնականում ոսկրոտ և անոսկր մսի անջատումով։ Ներկայում Հայաստանում գործում է մսեղիքի տեսակավորման ԳՕՍՏ ստանդարտը, որը որոշ չափով տարբերվում է գերմանականից։ Սակայն Հայաստանում ավանդաբար որպես սնունդ օգտագործվում են նաև, օրինակ, տավարամսի և խոզամսի թափուկ համարվող տավարի գլուխը, կոպաճները, խոզի տոտիկները ևն։
Տավար
1, 22. զինգեր; 2-7. կոնքազդրային կտոր; 9-10. գավակ և սուկի; 11-12. փորամիս; 13-14. լանջամիս; 15. մնդավ; 16. երբուծ; 17-20. ճնաղ; 23-24. վիզ։
Խոզ
1, 12. զինգեր; 2-5. կոնքազդրային կտոր; 6. գավակ և սուկի; 7-8. փորամիս; 9, 11, 13. երբուծ; 10. կողաճաղեր; 14. վիզ։
Ոչխար
1, 12. զինգեր; 2-3. կոնքազդրային կտոր; 4. փորամիս; 5-6, 13. մեջքամիս; 7. կողաճաղեր; 8-10. երբուծ; 11. վիզ; 14. դմակ։
Այլ
Տարբեր երկրներում կարող են գործել նաև ստանդարտներ թռչնամսի, ձկնամսի, փափկամորթերի և այլ մսեղիքի տեսակավորման համար։
Լուդոնի
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Պսկովի մարզի Ստրուգոկրասնենսկի շրջանի բնակավայրեր
Մսեղիքի տեսակավորում
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Միս
Գրանիտի կաղնի (Բուլղարիա)
Գրանիտի կաղնի (Гранитски дъб), անգլիական կաղնի, որն աճում է Բուլղարիա Գրանիտ գյուղում։ Սա ամենածեր կաղնին է աշխարհում։
Կաղնու տրամագիծը կազմում է 2.38 մ, բույնը՝ 7,46 մ, բարձրությունը՝ 23.4 մ, բայց միայն արևելյան կողմի ճյուղերն են աճում։ 1982 թվականի հետազոտությունների ժամանակ պարզվել է, որ ծառը 1637 տարեկան է։ Այն Բուլղարիա յի ամենածեր և Եվրոպայի ամենահին ծառերից մեկն է։
1967 թվականին Գրանիտի կաղնին համարվեց պահպանվող ծառ և ընդգրկվեց Բուլղարիայի բնության հուշարձաններ ի ցանկում ։
2010 թվականին ծառը ընդգրկվել է «Ապրող հավերժություն» փաստավավերագրական ֆիլմում (Жива Вечност) ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Բուլղարիա Կատեգորիա:Հայտնի ծառեր Կատեգորիա:Բուլղարիայի բնություն Կատեգորիա:Բուլղարիայի տեսարժան վայրեր Կատեգորիա:Կաղնիներ
Կամառիկու
Կամառիկու (Kamariku), գյուղ Էստոնիայի Լյաենե-Վիրումաա նահանգի Ռակե շրջանում։
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 2 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Լյաենե-Վիրումաա նահանգի Ռակե շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղեր
Միլբեռն Սթոուն
Միլբեռն Սթոուն (Milburn Stone, ), ամերիկացի դերասան։ Հանդիսատեսին հայտնի է «Փողի ծուխը» սերիալից և «Սուր աղեղներ», «Նվաճողները Մարսից», «Ալասկինյան մեծ առեղծվածը» ֆիլմերից։ Էմմի մրցանակի դափնեկիր է։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հոլիվուդյան դերասաններ Կատեգորիա:Ամերիկացի դերասաններ Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ կինոդերասաններ Կատեգորիա:Ամերիկացի հեռուստատեսային դերասաններ Կատեգորիա:«Էմմի» մրցանակի դափնեկիրներ Կատեգորիա:Սրտամկանի ինֆարկտից մահացածներ
Ջեյմս Արնես
Ջեյմս Կինգ Աուրնես (James King Aurness, ), ամերիկացի դերասան, պրոդյուսեր, ում հաճախ անվանում են 1950-1970 թվականների հեռուստատեսության լավագույն դերասաններից մեկը ։ Հանդիսատեսին հայտնի է «Փողի ծուխը» սերիալից և «Ֆուրգոնի կառապանը», «Ֆերմերի աղջիկը» ֆիլմերից։ Ջեյմսին համարում էին 1950-1970-ական թթ.-ի ամենահայտնի դերասաններից մեկը ։ TV Guide ամսագրում նա զբաղեցրել է քսաներորդ տեղը «Բոլոր ժամանակների հիսուն հանճարեղ հեռուստադերասաններ» ցուցակում ։
Արնեսն առավել հայտնի է մարշալ Մեթ Դիլոնի՝ երկար հեռուստասերիալի գլխավոր հերոսի՝ վեստերնի դերով ։ Իր շոուի հեռարձակման ամբողջ ժամանակահատվածը տևել է 1955-ից մինչև 1975 թվականը, իսկ ութսունական թվականների վերջին՝ իննսունականների սկզբին, կրկնել է իր դերը հեռուստատեսության համար արված չորս ֆիլմերում։ Արնեսն այդ ընթացքում իր դերի համար երեք անգամ առաջադրվել է «Էմմի» մրցանակի՝ դրամատիկ հեռուստասերիալում տղամարդու լավագույն դերի համար, սակայն երբեք չի շահել մրցանակը ։
Միննեապոլիսում ծնված Արնեսը դերասանական կարիերան սկսելուց առաջ մասնակցել է Երկրորդ աշխարհամարտին ։ Նա իր կարիերան որպես ռադիոյի հաղորդավար սկսել է 1945 թ.-ին Միննեապոլիսում, իսկ 1947-ին նա գնաց Հոլիվուդ, որտեղ իր դեբյուտը ունեցավ հերոսուհի Լորետա Յանգի եղբոր օժանդակ դերի հետ «Ֆերմերի դուստրը» ֆիլմում ։ Խաղացել է նաև «Նրանք», և «Ոչինչ նոր աշխարհից» ֆիլմերում։ 1947-1956 թվականների միջև ընկած ժամանակահատվածում ընդհանուր առմամբ, նա նկարահանվել է ավելի քան երեսուն կինոֆիլմերում ։ Կինոարտադրության մեջ ունեցած ավանդի համար դերասանը արժանացել է աստղի Հոլիվուդի Փառքի ծառուղում ։
Ջեյմս Արնեսը մահացել է բնական մահով 2011 թվականի հունիսի 3-ին Լոս Անջելեսի իր տանը ։ Նա ամուսնացել է երկու անգամ և ուներ չորս երեխա։ Նրա առաջին կինը մահացել է թմրանյութերի գերդոզավորումից, ինչպես նաև նրա դուստրը, որն ինքնասպան է եղել՝ մահացու չափաբաժին ընդունելով 1975 թվականին ։ Նա թաղվել է Կալիֆոռնիայի Գլենդել քաղաքում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հոլիվուդյան դերասաններ Կատեգորիա:Ամերիկացի դերասաններ Կատեգորիա:1923 ծնունդներ Կատեգորիա:Մայիսի 26 ծնունդներ Կատեգորիա:2011 մահեր Կատեգորիա:Հունիսի 3 մահեր Կատեգորիա:Ամերիկացի հեռուստապրոդյուսերներ Կատեգորիա:Ամերիկացի պրոդյուսերներ Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի հանրապետական կուսակցության անդամներ Կատեգորիա:Ամերիկացի հեռուստատեսային դերասաններ Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ կինոդերասաններ Կատեգորիա:Բրոնզե աստղի մեդալակիրներ (ԱՄՆ)
Ժողովածու (2363)
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մատենադարանի ձեռագրեր
Գրիգոր Մարտիրոսյան (մանկավարժ)
Գրիգոր Խաչատուրի Մարտիրոսյան, հայ մանկավարժ։ Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակից։
Կենսագրություն
Գրիգոր Մարտիրոսյանը ծնվել է 1924 թվականին, Սևանի շրջանի Լճաշեն գյուղում։ Գրագիտություն սովորել է տանը, հոր օգնությամբ, այնուհետև սովորել է Երևանի № 6 միջնակարգ դպրոցում։ Ընդունվել է Երևանի պետական համալսարանում, սակայն ուսումը կիսատ է թողել, ուսուցչական աշխատանքի է անցել Սևանի շրջանում։ Եղել է Լճաշենի միջնակարգ դպրոցի ուսմասվար, դասավանդել է պատմություն և աշխարհագրություն ։
Գրիգոր Մարտիրոսյանը զորակոչվել է բանակ, սովորել ռազմական ուսումնարանում, ապա մեկնել է ռազմաճակատ, մասնակցել մարտերին, որոնցից մեկում վիրավորվել է և բուժվելուց հետո վերադարձել մարտական շարք, մասնակցել Կուրսկի աղեղի մարտերին, իր ռուս ընկերների հետ «լեզու» է բերել, արժեքավոր տեղեկություններ, հուլիսի 8-ի գիշերը նոր առաջադրանքը կատարելու համար արժանացել է Կարմիր աստղի շքանշանի։ Պարգևատրվել է նաև Հայրենական մեծ պատերազմի առաջին աստիճանի շքանշանով, բազմաթիվ մեդալներով։ Հետագա մարտերից մեկում վիրավորվել է, երկարատև բուժումից հետո վերադարձել է տուն ։
Մարտիրոսյանն աշխատանքի է անցել Սևանի շրջկենտրոնի միջնակարգ դպրոցում, միաժամանակ խմբագրել է «Սևանշին» բազմատպաքանակ թերթը, վարել շրջանի ռադիոլիազոր խմբագրի պարտականությունները, ուսումը շարունակել է Երևանի պետական համալսարանում։ Համալսարանում դարձել է անվանական թոշակառու, ընտրվել ֆակուլտետի, այնուհետև՝ համալսարանի կոմերիտական կազմակերպության ազատված քարտուղար։ Հետագա տարիներին ընտրվել է ՀԼԿԵՄ քաղկոմի քարտուղար, գյուղատնտեսական ինստիտուտի կուսկազմակերպության ազատված քարտուղար, մարքսիզմ-լենինիզմի ամբիոնի ասիստենտ, ՀԿԿ Երևանի քաղկոմի պրոպագանդայի և ագիտացիայի բաժնի վարիչ։ Եղել է նաև ՀԽՍՀ մամուլում պետական գաղտնիքների պահպանության գլխավոր վարչության պետ։ Արժանացել է «Պատվո նշան» շքանշանի, ՀԽՍՀ գերագույն խորհրդի պատվոգրի ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ ուսուցիչներ Կատեգորիա:ԵՊՀ շրջանավարտներ Կատեգորիա:Կարմիր աստղի շքանշանի ասպետներ Կատեգորիա:Հայրենական պատերազմի 1-ին աստիճանի շքանշանակիրներ
Ձկնորսների և Սուրբ Նիկողայոս Զմյուռնացու հուշարձան
Ձկնորսների և Սուրբ Նիկողայոս Զմյուռնացու հուշարձան (Памятник рыбакам и памятник Николаю Чудотворцу), Կալինինգրադում գտնվող երկու հուշարձաններ՝ միավորված որպես մեկ անսամբլ։ Հուշարձանները գտնվում են Կրասնոյարսկի փողոցի և Պյոտր Մեծի առափնյայի անկյունում (Պրեգոլյա գետի ափին՝ Համաշխարհային օվկիանոսի թանգարանի կողքին)։
Ձկնորսների հուշարձանը (Օվկիանոսային ձկնորսության պիոներներ) ստեղծվել է 1978 թվականին Կալինինգրադում ։ Հուշարձանն իրենից ներկայացնում է բետոնե կոնստրուկցիա ձկնորսական երկու երկկայմ առագաստանավի տեսքով (ըստ մեկ այլ տարբերակի` երկու ափերի տեսքով)։ Ստիլոբատի արևմտյան կողմում կա բրոնզե տառերից արձանագրություն՝ «Օվկիանոսի ձկնորսության ռահվիրաներին», արևելյան կողմում գրված է «Ծովում զոհված ձկնորսների վառ հիշատակին»։ Տապանագիրը համալրում է լողացող բրոնզե որորը` ծովագնացների հավերժական ուղեկիցը։
Հուշարձանը նվիրված է ծովում և օվկիանոսում մահացած ձկնոր-ռահվիրաներին։ Այն ունի քաղաքային նշանակության պատմության հուշարձանի կարգավիճակ ։
2008 թվականին խարխլված հուշարձանը վերականգնվել և վերաբացվել է քաղաքի օրվա առթիվ`սեպտեմբերի 12-ին ։
2009 թվականի դեկտեմբերի 23-ին ձկնորսների հուշարձանի առջև տեղադրվել է Սուրբ Նիկողայոս Զմյուռնացու հուշարձանը։ Երկու հուշարձաններն այժմ կազմում են մեկ անսամբլ համույթ ։ Վերակառուցված հուշահամալիրի հանդիսավոր բացումը տեղի է ունեցել 2010 թվականի հուլիսի 8-ին ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հուշարձաններ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Կալինինգրադի հուշարձաններ
Նաիֆ բին Աբդուլ-Ազիզ Ալ Սաուդ
Կենսագրություն
Նա ուներ 6 հարազատ եղբայր և 4 քույր։ Նրա եղբայրներն էին՝ թագավոր Ֆահդ (1921-2005), իշխան Սուլթան (1930-2011), իշխան Աբդուրրահման (1931-2017), իշխան Թուրկի (1934-2016), թագավոր Սալման (ծնվ. 1935) և արքայազն Ահմեդ (ծնված՝ 1942), իսկ քույրերը՝ արքայադուստր Լուլուվահ (մահացել է՝ 2008), արքայադուստր Լատիֆա, արքայադուստր Ալ-Ջավհարա (մահացել է՝ 2019) և արքայադուստր Ջավահիր (մահացել է՝ 2015).
Քաղաքական կարիերա
1952 թվականին թագավոր Աբդ ալ Ազիզը նրան նշանակել Էր Ռիադի էմիրի (նահանգապետի) տեղակալ։ 1953 թվականին, Բին Սաուդի թագավորի մահից հետո, արքայազն Նաիֆը Ռիադի էմիրի (նահանգապետի) պաշտոն էր ստացել։ Ֆեյսալի թագավորի օրոք (1964-1975 թվականներին) արքայազն Նաիֆը դարձել է ներքին գործերի նախարարի տեղակալ, ապա՝ Ներքին գործերի պետական նախարար, իսկ 1975 թվականին ստացել է ներքին գործերի նախարարի պաշտոնը, որը զբաղեցրել է 34 տարի շարունակ։
1990-ականներին և 2000-ականներին նա ակտիվորեն և անհաջող պայքարում էր Սաուդյան Արաբիայի տարածքում Ալ-Կաիդայի (մոլորված աղանդի) ահաբեկչական ընդհատակիցների դեմ, ինչի համար հանրության աչքում վաստակել էր ահաբեկչության հաղթողի իմիջը։ Որպես ներքին գործերի նախարար Նաիֆը գլխավորում էր Սաուդյան Արաբիայի ինթիֆադա Ալ-Ակսայի աջակցության կոմիտեն և վերահսկում էր ամբողջ աշխարհում գրեթե բոլոր Սաուդյան բարեգործական միջոցները։ Նրա ընդհանուր ներդրումը բարեգործության գործում գնահատվում է 33 մլն ԱՄՆ դոլար։ Արքայազն Նաիֆը նաև գլխավորել է տեղեկատվության հարցերով բարձրագույն խորհուրդը, որն իրականացնում է Սաուդյան բոլոր լրատվամիջոցների հրապարակումների գրաքննությունը, ինչպես նաև համացանցի հասանելիության վերահսկողությունը։ Բացի այդ, Նաիֆ բին Աբդ ալ Ազիզը գլխավորել է Հաջի գործերի բարձրագույն կոմիտեն, որը վերահսկում է ողջ աշխարհի մահմեդականների ուխտագնացությունը Մեքքա և Մադինա։ 2009 թվականի մարտի 27-ին թագավորական հրամանագրով արքայազն Նաիֆը նշանակվել է Սաուդյան Արաբիայի նախարարների խորհրդի նախագահի երկրորդ տեղակալի պաշտոնում, որին ավանդաբար նշանակվում է գահաժառանգը։
2011 թվականի հոկտեմբերի 27-ին արքայազն Նաիֆ բին Աբդ ալ Ազիզը հայտարարվել է Սաուդյան Արաբիայի թագավորական գահաժառանգ։ Վերջին տարիներին արքայազն Նաիֆը նախարարների խորհրդի կանոնավոր նիստեր է անցկացրել թագավոր Աբդալլահի և գահաժառանգ արքայազն Սուլթանի ծանր հիվանդության հետ կապված։
Քաղաքական նշանակումներ
Գահաժառանգ արքայազն Նաիֆը համարվում էր թունդ պահպանողական և հակասեմական։ Նրան մեղադրում էին սոցիալ-քաղաքական բարեփոխումներին խոչընդոտելու մեջ, որոնք փորձում է իրականացնել թագավոր Աբդալլահը  Մասնավորապես, արքայազն Նաիֆը դեմ է հանդես եկել կանանց ավտոմեքենա վարելու և ընտրություններին մասնակցելու իրավունքի տրամադրմանը, Թագավորության խորհրդատվական խորհրդի անդամների ընտրության սկզբունքի ներդրմանը, Սաուդյան մամուլի ազատության դեմ։ Իսկ նրան մեղադրում են Սաուդյան կրոնական ոստիկանության գործողությունների անսահման լինելու մեջ։ Արքայազն Նաիֆն ԱՄՆ-ի հետ ռազմավարական միության (և, որպես հետևանք, ամերիկյան ընկերությունների շահերի լոբբիստ), Իրանի և Թագավորությունում շիա շարժման հակառակորդն էր։ Արևմտյան փորձագետներն ու իրավապաշտպանները հենց նրա վրա են դնում 2011 թվականի գարնանը Թագավորության արևելյան նահանգում շիաների ելույթների դաժան ցրման պատասխանատվությունը։ Հենց Նաիֆն է որոշում կայացրել Սաուդյան զորքեր ուղարկել Բահրեյնում շիական ելույթները ճնշելու համար։
Երեխաներ
Ավագ որդին արքայազն Սաուդն է (ծնվ. 1956) գործարար, Իսպանիայում Սաուդյան Արաբիայի դեսպան (2003-2011), արևելյան նահանգի նահանգապետ 2013 թվականից։
2015 թվականին Նաիֆի որդին՝ թագավորության ներքին գործերի նախարար, արքայազն Մուհամեդը։ 1959), նշանակվել է գահաժառանգի տեղակալ։ Այդ նշանակումը նրան երկրորդն է դարձրել Սաուդյան Արաբիայի գահաժառանգ արքայազնի հորեղբոր՝ Մուքրին Բին Աբդուլ Ազիզ Ալ-Սաուդից հետո ։
Եվս մեկ որդի՝ Իշխան Նավվաֆը (ծնվ. 1988), գործարար։
Մահ
Մահացել է 2012 թվականի հունիսի 16-ին Ժնևում։ Մահվան պատճառը պաշտոնապես չի նշվում, սակայն որոշ աղբյուրներ պնդում են, որ արքայազնը տառապում էր լեյկեմիայով, շաքարային դիաբետով և օստեոպորոզով ։ Թաղված է Մեքքայում՝ Ալ Ադլ գերեզմանատանը։
(5400) 1989 CM
(5400) , աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1989 թվականի փետրվարի 4-ին Սեյձի Ուեդայի և Հիրոսի Կանեդայի կողմից Կուշիրոյում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 3,092162 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,6377 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,5466 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1986,06 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,181264 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 0,57° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1989 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Սեյձի Ուեդայի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Հիրոսի Կանեդայի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Ռեմի Վերկուտր
Ռեմի Վերկուտր (Rémy Vercoutre; ), ֆրանսիացի ֆուտբոլիստ։ Խաղում է ֆրանսիական «Կան» ակումբում, որպես դարպասապահ։
Ակումբային կարիերա
Ռեմի Վերկուտրը եղել է ֆրանսիական «Մոնպել» ակումբի սան։ 1998/1999 մրցաշրջանում կայացավ Ռեմիի դեբյուտը դեպի ակումբի հիմնական կազմ։ 2000/2001 մրցաշրջանում «Մոնպել» ակումբը հանդես էր գալիս Ֆրանսիայի երկրորդ լիգայում։ Ակումբի մարզչական կազմը Ռեմին շանս տրվեց դառնալու թիմի առաջին դարպասապ։ Առաջնությունում Վերկուտրը խաղաց 20 խաղ, իսկ «Մոլպելը» կարողացավ զբաղեցնել երրորդ տեղը և ստանալ իրավունք հանդես գալու Ֆրանսիայի առաջին լիգայում։
2002 թվականին Ռեմին տեղափոխվեց Լիոնի «Օլիմպիկ» ակումբ, որտեղ դարձավ ակումբի երկրորդ դարպասապահը (Գրեգորի Կուպեից հետո)։ Ռեմիի Դեբյուտը «Օլիմպիկ» ակումբ կայացել է 2002 թվականի հոկտեմբերի 20-ին, «Այաչո» ակումբի դեմ խաղում, որտեղ Վերկուտրը անցկացրեց ամբողջ խաղը, իսկ թիմը կարողացավ հաղթել 1:0 հաշվով։ 4 ամիս անց՝ 2003 թվականի փետրվարի 22-ին, տեղի ունեցավ Ռեմիի երկրորդ խաղը։ «Մոնպելի» մրցակիցը ֆրանսիական «Ռենա» ակումբն էր։ Խաղը ավարտվեց 4:1 հաշվով հօգուտ տան տերերի՝ Մոնպելցիների։
Չնայած այն բանին, որ Ռեմին 2002/2003 մրցաշրջանում անցկացրել էր ընդամենը 2 խաղ, դա չխանգարեց նրան դառնալու Ֆրանսիայի չեմպիոն։
2003/2004 մրցաշրջանում Վերկուտրը կրկին անցկացրեց 2 խաղ, և կարողացավ նվաճել Ֆրանսիայի չեմպիոնի երկրորդ տիտղոսը։ 2004 թվականի մարտի 9-ին Ռեմին դեբյուտեց Չեմպիոննների լիգա, 17-րդ րոպեին փոխարինման դուրս գալով ակումբի առաջին դարպասապահի՝ Գրեգրի Կուպեի փոխարեն։ Մրցակիցը իսպանական «Ռեալ Սոսեյդատն» էր։ Խաղն ավարտվեց տան տերերի օգտին՝ 1:0 հաշվով։ 78-րդ րոպեին Ժունիոն դարձավ հանդիպման միակ գոլի հեղինակ։
2003/2004 մրցաշրջանի ավարտին Ռեմին վարձակալվեց «Ստրասբուրգ» ակումբի կողմից։ Դեբյուտային խաղը տեղի ունեցավ 2004 թվականի օգոստոսի 7-ին, «Բաստին » ակումբի դեմ խաղում, որտեղ Ստրասբուրգցիները կարողացան հաղթել 2:1 հաշվով։ Ֆրանսիայի առաջնությունում Ռեմին կարողացավ անցկացնել 5 խաղ, դառնալ Լիգայի գավաթի հաղթող։ Վարձակալությունը ավարտվեց, և Ռեմին ստիպված եղավ վերադառնալ իր հին ակումբ՝ «Օլիմպիկ», և նորից նստեց պահեստայիններին նստարանին։ Չնայած այն բանի, որ Ռեմին ակումբի երկրորդ դարպասապահն էր, կարողացել էր արժանանալ Ֆրանսիայի եռակի չեմպիոնի կոչմանը (2006-2008), 2006 թվականի սուպերգավաթի և 2008 թվականի Ֆրանսիայի գավաթի տիտղոսներին։
2012 թվականի ամռանը, երբ Ուգո Լյորիս տեղափոխվեց ագնլիական «Տոտնեհեմ», Ռեմին դարձավ ակումբի առաջին դարպասապահը։ Դարպասապահը իր կարիերայի կեսից ավելին անցկացրել էր պահեստայիններին նստարանին՝ փոխարինելով Լյորիսին և Կուպեին։ Ռեմին իր մեծ ձեռքբերումներից է համարում հենց դա՝ ակումբում համար առաջին դարպասապահ դառնալը։ Սակայն, 2013 թվականի ամռանը, Ռեմին ստացավ ծանր վնասվածք, և ստիպված եղավ բաց թողնել ակումբի մի շարք հանդիպումներ։ Նրա բուժումը տևեց կես տարի ։
2014 թվականի ամռանը, Վերկուտրը «Կանոմ» ակումբի հետ ստորագրեց երկամյա պայմանագիր ։ Նոր թիմում դարպասապահը ստացավ իր կայուն տեղը հիմնական կազմում, մասնակցելով ակումբի բոլոր խաղերում, խաղի սկզբից մինչև վերջ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլի դարպասապահներ Կատեգորիա:Ֆրանսիացի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Օլիմպիկ Լիոնի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Ստրասբուրգի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Կանի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Մոնպելիեի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Ֆրանսիացի ֆուտբոլային մարզիչներ
Սերգո Մելիքսեթյան
Սերգո Տիգրանի Մելիքսեթյան, հայ մանկավարժ։ ՀԽՍՀ վաստակավոր մանկավարժ։ Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակից։
Կենսագրություն
Սերգո Մելիքսեթյանը ծնվել է 1913 թվականին, Ալավերդի քաղաքում։ Միջնակարգն ավարտելուց հետո աշխատել է Թեղուտի 7-ամյա դպրոցում ։
1940 թվականին զորակոչվել է խորհրդային բանակ, ծառայել է 31-րդ դիվիզիայի 177-րդ հրաձգային գնդում։ 1941 թվականի նոյեմբերի 8-ին զորամասը դիրքեր է գրավել Տագանրոգից արևմուտք։ Նոյեմբերի կեսին, մարտերից մեկում ստորաբաժանումը ընկնել է շրջապատման մեջ, բայց կարողացել են ձկնորսական նավակով տեղափոխվել Ազովի ծովի հարավային ափը, Եյսկ քաղաքի շրջանում դուրս են եկել շրջապատումից, հետագայում մարտերից մեկում ծանր վիրավորվել է, երկարատև բուժվելուց հետո զորացրվել է բանակից ։
Մելիքսեթյանը շուրջ քսան տարի գլխավորել է Շնողի, Ալավերդի քաղաքի Միքայել Նալբանդյանի անվան միջնակարգ դպրոցների աշխատանքները, եղել է շրջխորհրդի գործկոմի ժողովրդական կրթության, այնուհետև մշակույթի բաժինների վարիչ։ Պարգևատրվել է «Պատվո նշան» շքանշանով և մի շարք մեդալներով, արժանացել է հանրապետության վաստակավոր ուսուցչի կոչման ։
Սերգո Մելիքսեթյանը մահացել է 1983 թվականին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ Կատեգորիա:ՀԽՍՀ վաստակավոր մանկավարժներ Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակիցներ
Հրային սալամանդր
Հրային սալամանդր, բծավոր սալամանդր, անձրային մողես կամ սովորական սալամանդր, պոչավոր երկկենցաղների կարգի իսկական սալամանդրերի ընտանիքին պատկանող կենդանատեսակ։
Համարվում է Եվրոպայում տարածված ամենահայտնի սալամանդրի տեսակը և ընտանիքի ամենախոշոր ներկայացուցիչը։
Հրային սալամանդրի տեսակն առաջին անգամ նկարագրվել է 1758 թվականին շվեդ գիտնական և բնագետ Կառլ Լիննեյի կողմից։ Մաշկում թունավոր գեղձերի առկայության շնորհիվ արտաքին միջավայրի թշնամիները բավականին քիչ են։
Տարածվածություն
Տարածված է Եվրոպայի միջին և հարավային մասերում, ինչպես նաև Հյուսիսային Աֆրիկայում, Փոքր Ասիայում, ինչպես նաև Մերձավոր Արևելքում։
Բնակվում է ծովի մակարդակից մինչև 2000 մետր բարձրության վրա։ Հանդիպում է անտառներում, առվակների, գետերի ափերի տերևների տակ և փչակներում։
Հրային սալամանդրերի տարածման արևմտյան սահմանը համարվում է Պորտուգալիայի տարածքը, ինչպես նաև Իսպանիայի և Ֆրանսիայի հյուսիս-արևելքը։ Հյուսիսային սահմանը հասնում է մինչև Գերմանիայի և Լեհաստանի հյուսիսը։ Արևելյան եզրերը հանդիսանում են Բուլղարիայի, Ռումինիայի, Ուկրաինայի և Իրանի տարածքները։
Կա ապացույց, որ սակավ քանակությամբ հրային սալամանդրերը բնակվում են նաև Թուրքիայի տարածքում։ Ապրում է նաև Հունաստանի, Հունգարիայի, Իտալիայի, Ալբանիայի, Անդորայի, Ավստրիայի, Շվեյցարիայի, Բելգիայի, Բոսնիա և Հերցեգովինայի, Խորվաթիայի, Սլովակիայի, Չեխիայի, Լյուքսեմբուրգի, Մակեդոնիայի, Սերբիայի և Չեռնոգորիայի տարածքներում։
Որոշակի մեկուսացված պոպուլյացիաներ բնակվում են նաև Բրիտանական կղզիներում։
Նկարագրություն
Մարմնի և պոչի ընդհանուր երկարությունը կազմում է 25-28 սմ։ Պոչը բավականին երկար է և կազմում է գրեթե ընդհանուր երկարության կեսը՝ 12-13 սմ։
Վերջույթները կարճ են, սակայն բավականին հզոր։ Առջևի վերջույթներն ունեն 4 մատ, իսկ հետին վերջույթների մատերը՝ մեկով ավելի։
Մարմնի գունավորումը վառ սև է՝ փայլուն երանգով։ Փորի և մեջքի վրա կան դեղին լավ տեսանելի բծեր։
Կենսակերպ
Վարում է ցերեկային կենսակերպ։ Հրային սալամանդրը հիմնականում խուսափում է բաց և չոր տեղերից։ Առավել ակտիվ է անձրևային օրերին և դա է պատճառը, որ այս պոչավորներին հաճախ անվանում են նաև անձրևային մողես։
Նորմայից ցածր ջերմաստիճանին բավականին լավ է դիմանում և անշարժանում է -2-4 °C ջերմաստիճանային պայմաններում։
Բազմացում և զարգացում
Բեղմնավորումը ներքին է։ Սովորական սալամանդրայի բեղմնավորումը կատարվում է ինչպես ջրում, այնպես էլ ցամաքում և դա էական նշանակություն չունի։
Ջրոլորտում էգը կոյանոցով վերցնում է ջրի մեջ արուի դրած սպերմատոֆորները։ Ցամաքում բեղմնավորվելիս արուն փաթաթվում է էգին և սեռական բջիջները՝ սպերմատոֆորներն ընկնում են վերջինիս կոյանոցի մեջ։ Զուգավորումը կարող է տևել մեկ ամիս և ավելի, նույնիսկ ամիսներ։
Ծնում է 2-ից մինչև 70 թրթուր։ Կյանքի տևողությունը կազմում է մինչև 18 տարի ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Եվրոպայի կենդանական աշխարհ Կատեգորիա:Թունավոր կենդանիներ
146 (թիվ)
146 (հարյուր քառասունվեց), բնական թիվ է
Տես նաև
Կատեգորիա:146
Դեյվիդ Անդերսեն
Անդերսենը դանիացի է հոր կողմից և ավստրալիացի մոր կողմից։ Ունի Ավստրալիայի և Դանիայի քաղաքացիություն ։
Մինչև Բասկետբոլի ազգային ասոցիացիա (NBA) տեղափոխվելը, Անդերսենը ուղիղ 9 խաղաշրջան անցկացրել է Բասկետբոլի Եվրալիգայում, որտեղ երեք անգամ դարձել է գավաթակիր՝ 2001 թվականին՝ իտալական «Վիրտուս Բոլոնյայի» կազմում և 2006, 2008 թվականներին՝ ռուսական «ԲԿՄԱ»-ի կազմում։
Չնայած խաղացած դիրքին՝ Անդերսենը հարաբերական նիհարության պատճառով այնքան էլ աչքի չի ընկնում պաշտպանական ունակություններով, մասնավորապես՝ պաշտպանական անդրադարձների տիրմամբ, սակայն բավականին արժեքավոր դեր է կատարում հարձակման մեջ ու կարողանում է և՛ արդյունավետորեն նետել հեռու տարածություններից, և՛ պայքարել օղակի տակ։
Պրոֆեսիոնալ կարիերան
Հաջորդ տարի Անդերսենը նոր պայմանագիր է կնքում մոսկովյան «ԲԿՄԱ»-ի հետ։ 2004-05 մրցաշրջանում Անդերսենը «ԲԿՄԱ»-ի կազմում արժանանում է All-Euroleague առաջին թիմ ճանաչողական մրցանակին։
Մինչ 2008-09 մրցաշրջանի մեկնարկը, Անդերսենը տեղափոխվում է «Բարսելոնա» բասկետբոլային ակումբ և նույն տարի հաղթում Իսպանիայի չեմպիոնատը։
2011-ի ամռանը Անդերսենը կրկին վերադառնում է «Մոնտեպասկի Սիենա» ։
2012-ի ամռանը Անդերսենը երկու տարվա պայմանագիր է կնքում թուրքական «Ֆեներբահչե Յուլքերի» հետ ։
Կարիերան NBA-ում
Անդերսենը ընտրվել էր 37-րդը NBA-ի 2002 թ դրաֆթում` «Ատլանտա Հոքսի» կողմից։ 2009 թվականի հուլիսի 14-ին «Ատլանտա Հոքսը» 2 միլիոն դոլար կանխիկ վճարի և ապագա դրաֆթում երկրորդ ռաունդում ընտրելու իրավունքի դիմաց «Հյուստոն Ռոքեթսին» է հանձնում Անդերսենի հանդեպ այսպես կոչված դրաֆթային իրավունքները ։ Այնուհետև՝ «Ռոքեթսը» վճարում է 500 000 դոլար «Բարսելոնային», որից հետո 3 տարվա 7, 5 միլիոն դոլար արժողությամբ պայմանագիր է կնքում Անդերսենի հետ ։
Ավստրալիայի ազգային հավաքական
Անդերսենը հանդիսանում է նաև Ավստրալիայի բասկետբոլի ազգային հավաքականի մեկնարկային խաղացող, որի կազմում հաղթել է ՖԻԲԱ-ի օվկեանական առաջնությունները 2003, 2005 և 2007 թվականներին։
Մասնակցել է նաև 2010 թվականի ՖԻԲԱ-ի աշխարհի առաջնությանը և 2004 թվականի Աթենքի, 2008 թվականի Պեկինի և 2012 թվականի Լոնդոնի ամառային օլիմպիական խաղերին, սակայն ոչ մեկում չի կարողացել մեդալակիր դառնալ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:1980 ծնունդներ Կատեգորիա:Ավստրալիացի բասկետբոլիստներ Կատեգորիա:Դանիացի բասկետբոլիստներ Կատեգորիա:Հունիսի 23 ծնունդներ
Չերվոնայա Զիրկա (այլ կիրառումներ)
Չերվոնայա Զիրկա, կարող է վերաբերել՝
Աստերոիդների ցանկ (13701-13800)
Աստերոիդների ցանկ (13601-13700) * Աստերոիդների ցանկ * Աստերոիդների ցանկ (13801-13900)
Չերվոնայա Զնամենկա (այլ կիրառումներ)
Չերվոնայա Զնամենկա, կարող է վերաբերել՝
Լուդորվայ
Բնակչությունը 2002 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 765 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Ուդմուրթական հանրապետության Զավյալովսկի շրջանի բնակավայրեր
Մլեհ
Մլեհ, Կիլիկյան Հայաստանի իշխան Ռուբեն Բ-ի խնամակալ 1169 թվականից, Կիլիկյան Հայաստանի իշխան՝ 1170 թվականից։
Կենսագրություն
Մլեհը Կիլիկյան Հայաստանի իշխան Լևոն Ա Ռուբինյանի և Եդեսիայի կոմս ու Երուսաղեմի թագավոր Բալդուին (Պաղտին) Բ Բուրգունդցու քրոջ որդին էր։ Մլեհ իշխանապետի ծննդյան հստակ թվականը հայտնի չէ. ընդունելի է այն վարկածը, որ նա ծնված պետք է լինի մինչև 1120 թվականը։ Հայտնի չեն նաև նրա մանկության և պատանեկության մասին տեղեկությունները։ Հիմք ընդունելով միջնադարյան սկզբնաղբյուրների վկայությունները և ժամանանակից գիտական գրականության մեջ եղած տեսակետները՝ հստակ է, որ Մլեհը Կիլիկիայի իշխան Լևոն Ա Ռուբինյանի որդիներից էր։ Նրա անունը մասնագիտական գրականության մեջ առաջին անգամ հանդիպում ենք Բյուզանդական կայսրության 1137 թվականին դեպի Կիլիկիա ձեռնարկած արշավանքի ժամանակ։ Լևոն Ա Ռուբինյանի ընտանքիը, այդ թվում որդիներից Թորոսը և Ռուբենը, գերեվարվում է, իսկ Մլեհը և նրա եղբայր Ստեփանեն, ըստ Սամվել Անեցու հաղորդած տեղեկությունների, կարողանում են խույս տալ գերությունից և փախչել Կիլիկիայից։ Նրանք ապասստան են գտնում Եդեսիայի կոմս և իրենց հորաքրոջ որդի Ժոսլեն Բ-ի մոտ ։
Ընտանիքը
Միջնադարյան աղբյուրներում Մլեհի ընտանիքի մասին շատ քիչ տեղեկություններ են պահպանվել։ Ամուսնության հստակ թվականը հայտնի չէ։ Հստակ է, որ նա պետք է ամուսնացած լիներ այն ժամանակ, երբ լքել էր տաճարականների միաբանությունը, քանի որ միաբանության կանոնադրության համաձայն անդամները պետք է կուսակրոն լինեին։ Մլեհը ամուսնացած էր Կարկաի տեր Վասիլ իշխանի դուստր՝ Սիրուհու հետ, ով նաև Գրիգոր Դ Տղա կաթողիկոսի քույրն էր ։ Ներկա ուսումնասիրություններից առաջ է քաշվել մի կարծիք, որ Լևոն Ա Ռուբինյան թագավորի թագադրության հրավիրվածների ցանկի Սիմանակլայի տեր Սիրուհին և Մլեհի կինը նույն անձնավորությունն են ։
Հայտնի չէ նաև, թե քանի երեխա է ունեցել։ Ըստ եղած աղբյուրների, Մլեհը ուներ Գևորգ անունով մի զավակ, որին կուրացնում են Լևոն Մեծագործի հրամանով։ Ըստ Վ. Ռուդ-Կոլենբերգի, Մլեհը ունեցել է մի քանի այլ որդիներ, որոնց մասին տեղեկություններ չկան։
Գործունեությունը 1140-1160-ական թվականներին
1137 թվականի արշավանքի արդյունքում Կիլիկիայի հայոց իշխանապետությունը մի քանի տարի դադարեց գոյություն ունենալ։ Այդ տարիներին, երբ Մլեհը Եդեսիայում էր, որևէ լուրջ իրադարձություն տեղի չի ունեցել։ Նա սպասել է հարմար առիթի, որպեսզի քաղաքական ասպարեզ իջնի։ Հովհաննես կայսեր մահից հետո Թորոսը վերադառնում է գերությունից և ազատագրում հայոց իշխանությունը։ Նրա ավագ եղբայրներ Մլեհը և Ստեփանեն վերադառնում են Եդեսիայից և Թորոսի Բ-ի հետ միասին վերականգնում իշխանապետությունը։ 1158 թվականին, երբ Ստեփանեն ապստամբում է Թորոսի դեմ, Մլեհը չեզոքություն է դրսևորում։ 1160-ական թվականներից ի վեր, թեև Մլեհը ռազմական գործողությունների ընթացքում իր ռազմական ներուժով մեծ աջակցություն էր ցուցաբերել Թորոս Բ-ին, եղբայրների միջև հակասություններ առաջացան։ 1165 թվականին Մլեհը ապստամբություն ձեռնարկեց, սակայն այն ձախողվեց։ Արդյունքում Մլեհը հեռացավ Կիլիկիայի սահմաններից։ Նրան միացան նաև իր համախոհները, որի պատճառով իշխանապետությունը թուլացավ։ Ռուբինյանի եղբայրների փոխհարաբերությունները մնացին թշնամական մինչև Թորոս Բ-ի մահը ։
«...իսկ նրա(Թորոսի) եղբայր Մլեհը չարաբարո և անագորույն մի մարդ էր, և խորհեց սպանել իր եղբայր Թորոսին, և նույն մտքին բերեց նաև այլ մարդկանց, և մի օր՝ մինչ գնում էին երեների որսի Մսիսի և Ադանայի միջև, կամեցավ Մլեհը այնտեղ սպանել եղբորը, բայց Թորոսը, նախաիմաց եղավ և բռնեց Մլեհին ու զորքի և իշխանների դիմաց հարցաքննեց, թե ինչու էր ցանկանում այդ գործը անել. և նրանց առաջ պախարակեց Մլեհին ու տալով նրան բազում ունեցվածք իշխանության համար, ձիեր, ջորիներ, զենքեր և գանձեր, արտաքսեց իր երկրից և այլևոս ոչինչ չարեց նրա չարության փոխարեն։ »
Ծառայությունը Նուրեդդինի արքունիքում
Կիլիկիայից արտաքսվելուց հետո Մլեհը ծառայության է անցնում Հալեպի էմիր Նուր ադ-Դին իբն Զանգիի արքունիքում ու նրանից ստանում Կիլիկիո Հայոց իշխանությունն ու Անտիոքին սահմանակից հայաշատ Կուրուս քաղաքը և մերձական գավառները։ Արաբ պատմիչ Իբն ալ-Ասիրը նշում է նաև, որ Մլեհը Նուր ադ-Դինի կողմից ֆրանկների դեմ ձեռնարկած արշավանքների հիմնական կազմակերպիչն էր ու նրա մշտական ուղեկիցը ։
Կիլիկյան Հայաստանը Մլեհի իշխանապետության օրոք
1168 թվականին Թորոս Բ-ն որոշեց իշխանությունը հանձնել իր մանկահասակ որդուն՝ Ռուբենին, իսկ վերջինս թողեց քաղաքական ասպարեզը և քիչ անց՝ 1169 թվականին, մահացավ։ Ռուբենի խնամակալ է նշանակվել Թումաս անունով իշխան, ով Թորոսի ազգականներից էր։ Խնամակալության ինստիտուտը Կիլիկյան Հայաստանի պատմության մեջ առաջին անգամ էր դրսևորվում ։ Այս իրադարձությունների համատեքստում, Մլեհը ժամանում է Կիլիկյան Հայաստան և փորձում ինքը դառնալ խնամակալ՝ գահաժառանգ Ռուբենի ամենամերձավոր ազգականը լինելու հանգամանքով։ Սակայն հայ իշխանների կողմից մերժում է ստանում ու վերադառնալով Նուր ադ-Դինի մոտ՝ թուրքական զորք հավաքում ու պատրաստվում արշավել՝ զենքի ուժով հասնելու իր ուզածին ։ Այս լուրն իմանալով՝ հայ իշխանները, երկիրը ասպատակություններից զերծ պահելու համար հրավիրում են Մլեհին ու նրան հանձնում խնամակալությունը։ Այս մասին Միքայել Ասորու «Ժամանակագրության» հայերեն տարբերակներից մեկում գրված է.
Ստանձնելով խնամակալությունը, Մլեհը հաշվեհարդար է տեսնում իր հակառակորդների դեմ։ Մի քանի իշխաններ գահաժառանգ Ռուբենին փախցնում են Հռոմկլա՝ հայոց կաթողիկոսի մոտ, որտեղ Ռուբենը սպանվում է 1170 թվականին։ Այդ թվականից սկսած Մլեհը միանձնյա գլխավորում է հայոց իշխանապետությունը։ Մլեհը խլում է շատ իշխանների կալվածքները, կենտրոնախույս ազնվականներին արտաքսում է և սահմանափակում եկեղեցու միջամտությունը պետական գործերին։ Կարևորելով երկրի ռազմական կարգավիճակը՝ նա կարողացավ ստեղծել մարտունակ բանակ։ Նա հույներից գրավում է Դաշտային Կիլիկիայի 3 խոշոր քաղաքները՝ Ադանան, Մսիսը և Տարսոնը, ու երկիրը վերջնականապես ազատում հունական ու ֆրանկական ներկայությունից ։ Ճնշում է Լամբրոնի ապստամբ իշխան Հեթումին ։ Նա քայլեր է ձեռնարկել արտաքին և ներքին առևտրի զարգացման ուղղությամբ, ինչպես նաև դրամներ է հատել։ Պատմիչները նշում են, որ Մլեհը իր իշխանությունը վարել է խաղաղության մեջ ու ծաղկեցրել երկիրը։ Զբաղվել է նաև շինարարական հարցերով, որոնք պետության համար կենսական նշանակություն ունեին։ 1173 թվականին Մլեհը հայոց իշխանապետության մայրաքաղաք է հռչակում Լեռնային ու Դաշտային Կիլիկիաների միջև գտնվող Սիս քաղաքը ։
Մլեհի արտաքին քաղաքականությունը
Հայոց իշխանապետը մեծ հաջողություններ է գրանցել արտաքին քաղաքականության համակարգում։ Փոխել է Կիլիկիայի հայոց իշխանապետության ավանդական մարտավարությունը։ Դաշնակցություն է հաստատել Մերձավոր Արևելքի մահմեդական պետությունների և հատկապես Հալեպի տիրակալ Նուր ադ-Դինի հետ։ Այդ համագործակցությունը, թեև սխալ էր դիտարկվում Կիլիկյան Հայաստանի քաղաքական շրջանակների կողմից, բավական կարճ ժամանակաշրջանում տվեց իր դրական արդյունքները։ Կիլիկիայի հայկական իշխանապետությունը ոչ միայն հետ մղեց վտանգավոր հարևանների հարձակումները և անվտանգ դարձրեց իր իշխանապետության սահմանները, այլև գրավեց Կիլիկիայի դաշտային տարածքները՝ դուրս գալով Միջերկրական ծովի ափ, ինչը մեծ հաջողություն էր։ Իր ձեռնարկած այս քայլերը նպաստեցին նրան, որ Կիլիկիայի հայոց իշխանապետությունը ապագայում վերածվի  թագավորության և միջազգային ճանաչում ձեռք բերի ։
Կրոնական պատկանելիության շուրջ
Մլեհ իշխանապետի վերաբերմունքը աշխարհիկ և հոգևոր գործիչների նկատմամբ, քրիստոնյաներին վաճառքի հանելը Հալեպի շուկայում, համագործակցությունը արաբական և թուրքական պետությունների հետ սխալմամբ կարծիք են ստեղծել, թե Մլեհը դավանությամբ մուսուլման է եղել, ինչը միանգամայն սխալ մոտեցում է։ Դա է ապացուցում այն, որ Մլեհը Մանուտ գավառում կառուցում է մի վանք և կոչում այն Մեծքար, ապա ընծաներ մատուցում վանքին։ Մյուս փաստարկներից նաև նրա ամուսնությունը Գրիգոր Տղա կաթողիկոսի քրոջ հետ, հայկական իշխանապետության և Հալեպի ամիրայության կողմից հատված դրամները, որոնց մի երես խաչի նշան է եղել, Մլեհ իշխանապետը թաղված է իր իսկ կառուցած վանքի տարածքում։ Հարկավոր է կրոնական քողից դուրս դիտել Մլեհի և Նուր ադ-Դինի դաշնակցությունը, քանի որ դա միայն քաղաքական շահեր էր հետապնդում ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ռուբինյաններ Կատեգորիա:Կիլիկյան Հայաստանի իշխաններ Կատեգորիա:Ռուբինյան արքայատոհմի ներկայացուցիչներ Կատեգորիա:12-րդ դարի հայեր Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:ԵՊՀ ԻՄ հոդվածներ 2023 բարելավում
Ժողովածու (1701)
Ժողովածու (1701), Երևանի Մաշտոցի անվան Մատենադարանում պահպանվող ձեռագիր, որը «Մաշտոցի անվան ցուցակ ձեռագրացում» (ձեռագրերի ցանկում) ներկայացված է 1701 թվի տակ։ Ձեռագիրը գրվել է 1412 թվականին Արիստակես Սեբաստացի գրիչի կողմից ենթադրաբար Ավագ վանքում։ Գրված է թղթի վրա, որը ունի 11×8 չափս։ Ձեռագիրը կազմված է 272 թերթից։ Գրված է միասյուն, բոլորգրով։ Պահպանակը ունի 4 էջ, գրված է մագաղաթի վրա՝ ուղղագիծ երկաթագիր, Ոսկերսրանի Մեկնութիւն ԺԶ գլխոյն Հռովմայացւոյ թղթոյն։ Կազմը` կաշեպատ տախտակ դրոշմազարդ, աստառը՝ շերտազարդ մետաքս, դրոշմազարդ կտավ։ Հիշատակարաններ գրչի՝ 13ա, 271ա, հետագայի՝ 271բ, (1742 թվական) ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մատենադարանի ձեռագրեր
Ագրեգատային վիճակ
Ֆիզիկայում ագրեգատային վիճակը նյութի գոյության կայուն ձևերից է։ Առօրյա կյանքում հանդիպում են պինդ, հեղուկ, գազային վիճակները ու պլազման։ Հայտնի է շատ այլ ագրեգատային վիճակների գոյությունը, ինչպիսիք են ապակին կամ հեղուկ բյուրեղները։ Ագրեգատային վիճակներից շատերը գոյություն ունեն միայն էքստրեմալ պայմաններում։ Այդպիսի վիճակներից են Բոզե-Այնշտայնի կոնդենսատը, այլասերված նեյտրոնային գազը, քվարկ-գլյուոնային պլազման, որոնք առաջանում են համապատասխանաբար էքստրեմալ ցածր ջերմաստիճանների, մեծ խտության և բարձր էներգիաների դեպքում։ Որոշ ագրեգատային վիճակների գոյությունը կանխատեսված է տեսականորեն, սակայն առայժմ փորձնականորեն ապացուցված չէ։
Պատմականորեն ագրեգատային վիճակների բաժանումը կատարվել է ըստ նյութի որակական հատկությունների տարբերության։ Պինդ վիճակում նյութը պահպանում է ծավալը և ձևը, ընդ որում նյութի բաղկացուցիչ մասնիկները (ատոմներ, մոլեկուլներ կամ իոններ) դասավորված են իրար մոտ՝ ֆիքսված դիրքերում։ Հեղուկ վիճակում նյութը պահպանում է ծավալը, սակայն նյութի ձևը փոփոխվում է՝ կախված այն պարունակող անոթից։ Այս վիճակում մասնիկները կրկին իրար մոտ են դասավորված՝ ունենալով ազատ շարժման հնարավորություն։ Գազային վիճակում նյութի ինչպես ձևը, այնպես էլ ծավալը փոփոխվում են, «հարմարվելով» նյութը պարունակող անոթին։ Մասնիկները գազային վիճակում իրար մոտ չեն գտնվում և նրանց դիրքերը ֆիքսված չեն։ Պլազմայի դեպքում փոփոխելի են և՛ ծավալը, և՛ ձևը։ Պլազման, բացի չեզոք ատոմներից, բաղկացած է նաև զգալի քանակությամբ իոններից և էլեկտրոններից, որոնք ազատ շարժման մեջ են։
«Փուլ» տերմինը երբեմն կիրառվում է ագրեգատային վիճակի իմաստով, սակայն համակարգը կարող է պարունակել նույն ագրեգատային վիճակի մի քանի չմիախառնվող փուլեր։
Պինդ մարմին
Բյուրեղային պինդ մարմիններում մասնիկների (ատոմներ, մոլեկուլներ կամ իոններ) տեղակայման դիրքերը տարածական պարբերականություն ունեն, մասնիկների փոխադարձ դասավորությունը նման է տարածական կարգավորված ցանցի։ Գոյություն ունեն բյուրեղային կառուցվածքների բազմաթիվ տեսակներ, ընդ որում նույն նյութը տարբեր պայմաններում կարող է ունենալ տարբեր բյուրեղային կառուցվածքներ։ Օրինակ՝ երկաթի բյուրեղային կառուցվածքը 912 °C-ից ցածր ջերմաստիճաններում խորանարդակենտրոն է, իսկ 912—1394 °C ջերմաստիճանային տիրույթում՝ նիստակենտրոն։ Սառույցի համար հայտնի են տասնհինգ բյուրեղային կառուցվածքներ, որոնք առաջանում են տարբեր ջերմաստիճանների և ճնշումների դեպքում ։
Ապակին, կամ այլ ոչ բյուրեղային, ամորֆ պինդ մարմինները, որոնցում առկա չէ հեռակա կարգը, նկարագրվում են ստորև որպես նյութի ոչ դասական ագրեգատային վիճակներ
Պինդ մարմինները կարող են ձևափոխվել հեղուկի հալման հետևանքով, իսկ հեղուկները պինդ մարմնի՝ սառեցման։ Հնարավոր է նաև պինդ մարմնի անմիջապես անցումը գազային վիճակի, այդ պրոցեսը անվանվում է սուբլիմացիա։ Հակառակ պրոցեսը, երբ գազը անմիջապես վերածվում է պինդ մարմնի, կոչվում է դեսուբլիմացիա։
Հեղուկ
Հեղուկ վիճակում նյութը գրեթե անսեղմելի է և ընդունում է իրեն պարունակող անոթի ձևը։ Հեղուկի ծավալը անփոփոխ է, եթե հաստատուն են ջերմաստիճանն ու ճնշումը։ Երբ պինդ մարմինը տաքացվում է մինչև իր հալման կետից բարձր ջերմաստիճաններ, այն վերածվում է հեղուկի (այն դեպքում, երբ ճնշումը բարձր է եռակի կետին համապատասխանող ճնշումից)։ Հեղուկի դեպքում միջմոլեկուլային (միջատոմական կամ միջիոնային) ուժերը նույնպես էական են, սակայն մոլեկուլները (ատոմները, իոնները) ունեն բավարար էներգիա միմյանց նկատմամբ շարժվելու համար, այսինքն հեղուկի կառուցվածքը «շարժուն» է։ Սա նշանակում է, որ հեղուկի ձևը փոխվում է՝ կախված այն պարունակող անոթից։ Նույն նյութի ծավալը հեղուկ վիճակում սովորաբար ավելի մեծ է, քան պինդ վիճակում, ամենահայտնի բացառությունը ջուրն է, H_2O-ն։ Ամենաբարձր ջերմաստիճանը, որում տրված հեղուկը կարող է գոյություն ունենալ, կոչվում է կրիտիկական ջերմաստիճան ։
Գազ
Գազը սեղմելի հեղուկն է։ Գազը ոչ միայն ընդունում է իրեն պարունակող անոթի ձևը, այլ նաև ընդարձակվում է՝ ամբողջությամբ գրավելով անոթի ծավալը։
Գազերում մոլեկուլների կինետիկ էներգիաները բավականչափ մեծ են միջմոլեկուլային ուժերը անտեսելու համար (իդեալական գազի պարագայում նրանք համարվում են հավասար զրոյի), բացի դրանից հարևան մոլեկուլների միջև հեռավորությունները շատ անգամ ավելի են, քան մոլեկուլների չափերը։ Գազը որոշալի ձև կամ ծավալ չունի, գազի համար այս մեծությունները պայմանավորված են այն պարունակող անոթով։ Հեղուկը կարող է փոխակերպվել գազի հաստատուն ճնշման տակ մինչև եռման կետը տաքացնելու հետևանքով, կամ հաստատուն ջերմաստիճանի դեպքում՝ ճնշումը նվազեցնելու հետևանքով։
Կրիտիկական ջերմաստիճանից ցածր ջերմաստիճաններում գազը (կամ որ նույնն է՝ գոլորշին) կարող է հեղուկացվել միայն սեղմման հետևանքով՝ առանց սառեցնելու։ Գոլորշին կարող է հավասարակշռության մեջ լինել հեղուկի (կամ պինդ մարմնի) հետ, և այդ դեպքում նրա ճնշումը հավասար է հեղուկի (կամ պինդ մարմնի) հագեցած գոլորշու ճնշմանը։
Գերկրիտիկական հեղուկ է անվանվում այն գազը, որի ջերմաստիճանը և ճնշումը ավելի բարձր են կրիտիկական արժեքներից։ Այս դեպքում գազի և հեղուկի միջև տարբերությունը վերանում է։ Գերկրիտիկական հեղուկը ունի գազին բնորոշ հատկություններ, սակայն նրա մեծ խտության հետևանքով որոշ դեպքերում ի հայտ են գալիս լուծիչի հատկություններ, որոնք օգտակար կիրառությունների հիմք են հանդիսանում։ Օրինակ գերկրիտիկական կարբոնի երկօքսիդը օգտագործվում է կոֆեինի նկատմամբ գերկրիտիկական հեղուկ էքստրակցիա կիրառելիս՝ կոֆեինազերծված սուրճի արտադրության ժամանակ ։
Պլազմա
Պլազման ևս չունի որոշակի ձև կամ ծավալ։ Սակայն ի տարբերություն գազերի, պլազման էլեկտրահաղորդիչ է, այն առաջացնում է մագնիսական դաշտեր և էլեկտրական հոսանքներ, «արձագանքում է» էլեկտրամագնիսական բնույթի ուժերին։ Պլազմայում դրականապես լիցքավորված միջուկները կարծես լողում են անարգել շարժվող ազատ էլեկտրոնների «ծովում»։ Ինչպես և մետաղների դեպքում, այս ազատ էլեկտրոնների «ծովը» էլեկտրականություն հաղորդելու հնարավորություն է տալիս։
Սովորաբար գազը փոխակերպվում է պլազմայի երկու ճանապարհներով․ կամ երկու կետերի միջև պոտենցիալների հսկայական տարբերություն կիրառելով, կամ հասցնելով գազը էքստրեմալ բարձր ջերմաստիճանների։ Ջերմաստիճանի բարձրացումը հնարավորություն է տալիս վալենտական էլեկտրոններին լքել ատոմները և դառնալ ազատ։ Այսպիսով առաջանում է մասնակի իոնացված պլազմա։ Սակայն ավելի բարձր ջերմաստիճանների դեպքում, ինչպիսիք առկա են աստղերում, ըստ էության բոլոր էլեկտրոնները ազատ են, և փաստորեն պլազման կազմված է ազատ էլեկտրոնների «ծովում» շարժվող միջուկներից։ Վերջինս անվանվում է լրիվ իոնացված պլազմա։
Չնայած պլազման Երկրի վրա նորմալ պայմաններում ազատ վիճակում գոյություն չունի, այն սովորաբար առաջանում է կայծակների, կայծային պարպումների ընթացքում, լյումինեսցենտային կամ նեոնային լամպերում և պլազմային հեռուստացույցներում։ Արևի պսակը, կրակի որոշ տեսակները, ինչպես նաև աստղերը պլազմային վիճակում գտնվող լուսարձակող նյութի լավ օրինակ են։
Փուլային անցումներ
Նյութի վիճակը բնութագրվում է նաև փուլային անցումներով։ Փուլային անցումը ի հայտ է բերում նյութի կառուցվածքի փոփոխություն, որի հետևանքով կտրուկ փոխվում են նաև նյութի հատկությունները։ Նյութի առանձին վիճակը կարող է նկարագրվել որպես ջերմադինամիկական վիճակների մի ամբողջություն, որը փուլային անցման հետևանքով առանձնացված է մեկ այլ ամբողջությունից։ Այսպես օրինակ, կարելի է ասել, որ ջուրը ունի մի քանի պինդ վիճակ ։
Գերհաղորդականության առաջացումը նույնպես կապված է փուլային անցման հետ, այսպիսով առանձնացվում է նաև գերհաղորդիչ վիճակը։ Նմանապես ֆեռոմագնիսական վիճակը ևս առաջանում է փուլային անցման հետևանքով և ունի առանձնացող հատկություններ։ Երբ նյութի վիճակի փոփոխությունը տեղի է ունենում փուլ առ փուլ, միջանկյալ փուլերը կոչվում են մեզոփուլ։ Սրանց կիրառությունը կապված է հեղուկ բյուրեղային տեխնոլոգիաների ներմուծման հետ ։
Մատերիայի այն ձևերը, որոնք կազմված չեն մոլեկուլներից և ղեկավարվում են տարաբնութ ուժերով կարող են նույնպես համարվել առանձին ագրեգատային վիճակներ։ Սրա օրինակներից են գերհոսելի հեղուկը (ֆերմիոնային կոնդենսատ) կամ քվարկ-գլյուոնային պլազման։
Անկարգավորվածության որոշակի աստիճանով բյուրեղներ
Պլաստիկ բյուրեղը մոլեկուլային պինդ մարմին է, նրա կառուցվածքում առկա է պոզիցիոն հեռակա կարգը, սակայն մոլեկուլները պտտական ազատության աստիճան ունեն։ Օրիենտացիոն ապակում, ինչպես նաև սպինային ապակում այդ ազատության աստիճանը սառեցված է։
Հեղուկ բյուրեղներ
Հեղուկ բյուրեղների հատկությունները միջանկյալ դիրք են գրավում շարժուն հեղուկների և կարգավորված պինդ մարմինների հատկությունների միջև։ Հիմնականում հեղուկ բյուրեղները կարող են հոսել հեղուկի պես, սակայն նրանք օժտված են հեռակա կարգով։ Ի տարբերություն հեղուկների, հեղուկ բյուրեղներում կան դոմեններ, որոնց ներսում մոլեկուլները շարժվում են մի որոշակի ուղղությամբ և չեն կարող ազատորեն պտտվել։ Հեղուկ բյուրեղները, այնպես ինչպես բյուրեղային պինդ մարմինները, արձագանքում են բևեռացած լույսին։
Մագնիսական կարգավորվածությամբ վիճակներ
Անցումային մետաղների ատոմները հաճախ օժտված են մագնիսական մոմենտով, որը պայմանավորված է քիմիական կապ չստեղծող էլեկտրոնների սպինով։ Որոշ պինդ մարմիններում ատոմների մագնիսական մոմենտները ունեն տարբեր տիպերի կարգավորվածություն։ Ըստ այդ հատկության տարբերում են երեք տիպի նյութեր՝ ֆեռոմագնիսներ, հակաֆեռոմագնիսներ և ֆեռիմագնիսներ։
Ֆեռիմագնիսական նյութերում այդ ատոմական համախմբերի մագնիսական մոմենտները կրկին հակուղղված են, սակայն մեծությամբ հավասար չեն, ուստի նրանց փոխչեզոքացումը լիարժեք չէ և մագնիսացումը հավասար չէ զրոի։ Ֆեռիմագնիսի օրինակ է մագնետիտը (Fe_3O_4), որը բաղկացած է տարբեր մագնիսական մոմենտներ ունեցող Fe^ {2+} և Fe^{3+} իոններից։
Քվանտային սպինային հեղուկը անկարգավորված վիճակ է փոխազդող սպիներով համակարգում, որը, ի տարբերություն մյուս անկարգավորված վիճակների, պահպանում է անկարգավորվածությունը նույնիսկ շատ ցածր ջերմաստիճանների պայմանում։ Ֆիզիկական իմաստով քվանտային սպինային հեղուկը հեղուկ չէ, այլ պինդ մարմին է, որի մագնիսական կարգավորվածությունը խախտված է։ «Հեղուկ» անվանումը կապված է կոնվենցիոնալ հեղուկում մոլեկուլային անկարգավորվածության անոլոգիայի հետ։ Քվանտային սպինային հեղուկում դոմենները փոխդասավորված են պատահականորեն, ի տարբերություն ֆեռոմագնիսների կան հակաֆեռոմագնիսների (որոնցում դոմենները դասավորված են համապատասխանաբար զուգհեռ և հակազուգահեռ)։ Պատահական փոխդասավորությունը իրականանում է, քանի որ երկրաչափաորեն ֆրուստրացված մագնիսական մոմենտները չեն կարող հավասարաչափ դասավորվել զուգահեռ կամ հակազուգահեռ։ Սառեցնելուց դոմենները պետք է «ընտրեն» կողմնորոշում, սակայն այն պատճառով, որ հնարավոր վիճակները էներգիապես համարժեք են, ընտրությունը կատարվում է պատահականորեն։ Որպես հետևություն, քվանտային սպինային հեղուկում չկա հեռակա մագնիսական կարգ, սակայն առկա է ուժեղ մոակա կարգ։
Վիճակներ, որոնցում առանձնացված են միկրոփուլերը
Համապոլիմերներում կարող է տեղի ունենալ միկրոփուլերի բաժանում, որի արդյունքում գոյանում է պարբերական նանոկառուցվածքների բազմություն։ Պատկերի վրա դա ցուցադրված է ստիրոլ-բութադիեն-ստիրոլ համապոլիմերի բլոկի օրինակով։ Միկրոփուլերի առանձնացումը կարող է բացատրվել ձեթի և ջրի միջև փուլերի առանձնացման անալոգիայի օգնությամբ։ Քանի որ բլոկերի միջև քիմիական անհամապատասխանություն կա, տեղի է ունենում նմանատիպ փուլերի առանձնացում։ Սակայն բլոկերի միջև առկա կովալենտ կապի պատճառով փուլերը մակրոսկոպական մակարդակով չեն առանձնանում, ինչպես ձեթը և ջուրը, այլ դրա փոխարեն գոյանում են նանոմետրական մասշտաբի կառուցվածքներ։ Յուրաքանչյուր բլոկի հարաբերական երկրությունից և ընդհանուր պոլիմերային բլոկի տոպոլոգիայից ելնելով հնարավոր է ստանալ շատ մորֆոլոգիաներ, որոնցից յուրաքանչյուրը մի ագրեգատային վիճակում է։
Իոնական հեղուկներւմ նույնպես տեղի է ունենում միկրոփուլերի առանձնացում։ Անիոնները և կատիոնները կարող են անհամատեղելի լինել, և այդ դեպքում նրանք պետք է առանձնանան, սակայն դրան խոչընդոտում են էլեկտրական ձգողության ուժերը։ Այսպիսով, անիոնները և կատիոնները դիֆուզ շարժման մեջ են առանձնացված շերտերում, այլ ոչ թե ազատորեն, ինչպես համասեռ հեղուկում է ։
Գերհոսելի հեղուկ
Բացարձակ զրոյին մոտ ջերմաստիճաններում որոշ հեղուկներ կատարում են երկրորդ սեռի փուլային անցում և անցնում գերհոսելի վիճակի։ Գերհոսելի հեղուկները բնութագրվում են զրոյական մածուցիկությամբ (կամ անվերջ հոսունությամբ, այսինքն հեղուկը հոսում է առանց շփման)։ Գերհոսունության երևույթը բացահայտվել է 1937 թվականին հելիումի համար, որը գտնվում է գերհոսելի վիճակում 2,17 Կ-ից ցածր ջերմաստիճաններում (λ կետ կոչվող 2,17 Կ ջերմաստիճանում տեղի է ունենում փուլացին անցումը)։ Գերհոսելի վիճակում գտնվող հեղուկը դուրս է «մագլցում» իրեն պարունակող անոթից ։ Գերհոսելի հեղուկը ունի անվերջ ջերմային հաղորդականություն, այնպես որ նրա մեջ չի կարող առաջանալ ջերմաստիճանային գրադիենտ։ Տեղակայելով գերհոսելի հեղուկը պտտվող տարայի մեջ կարելի է ստանալ քվանտային փոթորիկներ։
Համաձայն այս հատկությունները բացատրող տեսության, հելիում-4 իզոտոպները կազմում են Բոզե-Այնշտայնի կոնդենսատ գերհոսելի վիճակում։ Վերջերս գերհոսելի ֆերմիոնային կոնդենսատ ստացվել էր անգամ ավելի ցածր ջերմաստիճանում՝ հազվադեպ հելիում-3 և լիթիում-6 իզոտոպներով ։
Բոզե-Այնշտայնի կոնդենսատ
1924 թվականին Ալբերտ Այնշտայնը և Շատենդրանաթ Բոզեն կանխատեսեցին այսպես կոչված Բոզե-Այնշտայնի կոնդենսատի գոյությունը։ Բոզե-Այնշտայնի կոնդենսատը հաճախ դիտարկվում է որպես նյութի հինգերորդ ագրեգատային վիճակ։ Կոնդենսատում նյութի բոլոր բաղկացուցիչ մասնիկները կազմում են մեկ քվանտային վիճակ, որը բնութագրվում է մեկ ընդհանուր ալիքային ֆունկցիայով։
Գազային վիճակում Բոզե-Այնշտայնի կոնդենսատը երկար ժամանակ փորձնականորեն չհաստատված տեսական վարկած էր։ 1995 թվականին ԱՄՆ-ում Էրիկ Կորնելի և Կարլ Վիմանի գլխավորած հետազոտական խումբին հաջողվեց առաջին անգամ փորձնականորեն ստանալ Բոզե-Այնշտայնի կոնդենսատը։ Կոնդենսատը ավելի «սառն է», քան պինդ մարմինը։ Այն առաջանում է, երբ ատոմները գտնվում են մոտ (կամ նույն) էներգիական մակարդակներում՝ բացարձակ զրոյին շատ մոտ ջերմաստիճաններում (−273.15 °C)։
Ֆերմիոնային կոնդենսատ
Ֆերմիոնային կոնդենսատը նման է Բոզե-Այնշտայնի կոնդենսատին, սակայն բաղկացած է ֆերմիոններից։ Պաուլիի արգելման սկզբունքի համաձայն ֆերմիոնները չեն կարող գտնվել նույն քվանտային վիճակում, սակայն ֆերմիոնների զույգը դրսևորվում է որպես բոզոն, և այդպիսի մի քանի զույգերի մեկ քվանտային վիճակում գտնվելը հնարավոր է։
Ռիդբերգի մոլեկուլ
Ռիդբերգի մատերիան խիստ ոչ իդեալական պլազմայի մետաստաբիլ վիճակներից է, այն առաջանում է գրգռված ատոմների կոնդենսացիայի ժամանակ։ Այդ ատոմները կարող են նաև բաժանվել էլեկտրոնների և իոնների որոշակի ջերմաստիճանի հասնելու դեպքում։ 2009 թվականի ապրիլին «Nature» ամսագրում հրապարակվեց տեղեկություն այն մասին, որ հնարավոր է այսպես կոչված Ռիդբերգի մոլեկուլի գոյությունը, այն ձորձնականորեն ստացվել էր Ռիդբերգի և հիմնական վիճակում գտնվող ատոմներից ։ Փորձը կատարվել էր ռուբիդիումի ուլտրասառը ատոմներով։
Քվանտային Հոլի վիճակ
Քվանտային Հոլի վիճակում առաջանում է էլեկտրական հոսանքին ուղղահայաց ուղղությամբ քվանտացված լարում, պալմանավորված Հոլի էֆեկտով։ Քվանտային սպինային Հոլի վիճակը տեսականորեն կանխատեսված վիճակ է, որը հնարավորություն կտա նվազեցնելու էլեկտրոնային սարքերի էներգիական կորուստները և նրանց աշխատանքի արդյունքում անջատված ջերմությունը։