cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Հոլոքոստ
Մահվան ճամբարներ, գազի խցիկներ
Զոհերը սովորաբար ճամբար են տարվել գնացքով։ Ռեյնհարդ գործողության Տրեբլինկա, Սոբիբոր և Բելժեց ճամբարներ հասածները գրեթե բոլորն ուղիղ ուղարկվել են գազի խցիկ, և նրանցից միայն մի քանիսն են ընտրվել՝ փոխարինելու մահացած աշխատողներին։ Օսվենցիմում ճամբարի պաշտոնյաները սովորաբար առանձին մարդկանց ենթարկել են ընտրության։ Նոր ժամանածների 25 %-ը, որոնք պիտանի են եղել աշխատելու, ուղարկվել են ստրկական աշխատանքի։ Մահվան համար ընտրվածներին բոլոր ճամբարներում հրահանգվել է մերկանալ և իրենց արժեքավոր իրերը հանձնել ճամբարի աշխատողներին։ Նրանք մերկ գնացել են գազի խցիկ։ Խուճապը կանխելու նպատակով զոհերին ասվել է, թե նրանց տանում են լողանալու։ Խելմնոյում սպանությունները կատարվել են այլ կերպ։ Զոհերը տեղավորվել են գազվագեններում և թունավորվել գազից, քանի դեռ նրանց տանում էին մոտակա անտառում արդեն պատրաստ փոսերի մոտ, որտեղ էլ դիակները թաղվել են։
Օսվենցիմում գազի խցիկները լցվել են մարդկանցով, դռները փակվել և օդափոխման անցքերից ներս է լցվել Ցիկլոն B-ի հաբեր, որոնք արտադրել են թունավոր ցիանական թթու։ Մարդիկ գազի խցիկներում մահացել են 20 րոպեում. մահվան վրա հասնելու արագությունը կախված է եղել նրանից, թե մարդը որքան մոտ է գտնվել այն անցքին, որտեղից ներհոսել է գազը. ըստ պարետ Ռուդոլֆ Հյոս՝ զոհերի շուրջ մեկ երրորդը մահացել է անմիջապես։ ՍՍ բժիշկ Յոհան Կրեմերը, որ վերահսկել է գազով թունավորումները, ասել է. «Զոհերի գոռոցներն ու ճիչերը կարելի էր լսել բացվածքից, և պարզ էր, որ նրանք պայքարում էին իրենց կյանքի համար»։ Ապա գազը հետ է քաշվել, դիակները տեղափոխվել են, ատամների ոսկե հավելումները հանվել են, իսկ կանանց մազերը՝ կտրվել։ Այդ աշխատանքը կատարվել է Զոնդերկոմանդոյի կողմից, որ հիմնականում հրեա կալանավորներից բաղկացած աշխատանքային խմբեր էին։ Օսվենցիմում մարմիններն սկզբում թաղվել են խոր փոսերում, սակայն 1942 թվականի սեպտեմբերից նոյեմբեր Հիմլերի հրահանգով դրանք հանվել են ու այրվել։ 1943 թվականի սկզբին կառուցվել են նոր գազի խցիկներ ու դիակիզարաններ։
Հրեական դիմադրություն
Պետեր Լոնգերիխը նշում է, որ Լեհաստանի գետտոներում մինչև 1942 թվականի վերջը «գրեթե դիմադրություն չի եղել»։ Ռաուլ Հիլբերգը դա բացատրելու համար նշում է Հրեաների հալածանքների պատմությունը. հրեաները նախընտրել են շարժել իրենց հալածողների գթասրտությունը և ենթարկվել նրանց հրամաններին՝ չհրահրելու համար նրանց, մինչև իրավիճակը խաղաղվի։ Թիմոթի Սնայդերը նշում է, որ միայն 1942 թվականի հուլիս-սեպտեմբերի արտաքսումներից հետո երեք ամսվա ընթացքում է ձեռք բերվել համաձայնություն, որ անհրաժեշտ է զինված դիմադրություն ցույց տալ։
Կազմակերպվել են մի շարք խմբավորումներ, որոնցից են Հրեական մարտական կազմակերպությունը Վարշավայի գետտոյում և Միազյալ պարտիզանական կազմակերպությունը Վիլնայում։ Ավելի քան 100 խռովություններ ու ապստամբություններ են տեղի ունեցել առնվազն 19 գետտոներում ու այլ վայրերում Արևելյան Եվրոպայում։ Ամենահայտնին 1943 թվականին տեղի ունեցած Վարշավայի գետտոյի ապստամբությունն է, երբ շուրջ 1000 քիչ զինված հրեաներ չորս շաբաթ մարտնչել են ՍՍ ուժերի դեմ։ 1943 թվականի օգոստոսի 2-ին Տրեբլինկայում տեղի ունեցած ապստամբության ժամանակ բնակիչներն սպանել են հինգ կամ վեց հսկիչների և հրդեհել ճամբարային կառույցները։ Ոմանց հաջողվել է փախչել։
Եվրոպայի տարածքում գործող պարտիզանական ջոկատների կազմում, ըստ տարբեր գնահատականների, կռվել է 20-100 հազար հրեա։ Օկուպացված Լեհաստանում և Խորհրդային Միության տարածքներում հազարավոր հրեաներ փախել են ճահիճներ ու անտառներ և միացել պարտիզաններին, չնայած այն հանգամանքին, որ պարտիզանները միշտ չէ, որ ուրախությամբ են ընդունել նրանց։ Մոտավորապես 20-30 հազար հրեա է միացել խորհրդային պարտիզանական ջոկատներին։ Ամենահայտնի հրեական ջոկատներից են եղել Բելսկի պարտիզանները Բելառուսում, որոնց գլխավորել են Բելսկի եղբայրները։ Հրեաները միացել են նաև լեհական ուժերին, այդ թվում նաև Կրայովի բանակին։ Ըստ Թիմոթի Սնայդերի՝ «ավելի շատ հրեաներ են կռվել Վարշավայի ապստամբության ժամանակ՝ 1944 թվականի օգոստոսին, քան Վարշավայի գետտոյի ապստամբության ժամանակ՝ 1943 թվականի ապրիլին»։
Զանգվածային սպանությունների մասին լուրերի տարածում
Ճամբարներից փախչել հաջողվել է շատ քչերին։ 1942 թվականի փետրվարին Լեհաստանի Խելմնո համակենտրոնացման ճամբարից փախել է Շլամա Բեր Վիները, որը ճամբարի մասին մանրամասն տեղեկություններ է հաղորդել Օնեգ Շաբատ խմբին Վարշավայի գետտոյում։ Նրա պատմածը, որ նրա կեղծանունով հայտնի է որպես Գրոյանովսկու զեկույց, հասել է Լոնդոն 1942 թվականի հունիսին ։ 1942 թվականին Յան Կարսկին դաշնակիցներին հայտնել է հրեաների ծանր դրության մասին երկու անգամ Վարշավայի գետտո կատարած գաղտնի այցելություններից հետո։ 1942 թվականի ապրիլի 27-ին Վյաչեսլավ Մոլոտովը տարածել է մեկ այլ գրություն կատարվող դաժանությունների մասին։ 1942 թվականի հուլիսի վերջին կամ օգոստոսի սկզբին լեհական կառավարութունն իմացել է Օսվենցիմում կատարվող զանգվածային սպանությունների մասին։ Լեհաստանի ներքին գործերի նախարարությունը նախապատրաստել է զեկույց՝ Sprawozdanie 6/42, որի վերջում ասվում է. "Կան ոչնչացման տարբեր մեթոդներ։ Մարդիկ գնդակահարվում են հրձիգների ջոկատների կողմից, սպանվում «օդային մուրճով» և թունավորվում գազով հատուկ գազի խցիկներում։ Կալանավորները, որ դատապարտվում են մահվան Գեստապոյի կողմից, սպանվում են առաջին երկու մեթոդներով։ Երրորդ մեթոդը՝ գազի խցիկը, օգտագործվում է նրանց համար, որ հիվանդ են կամ աշխատանքի ոչ պիտանի և նրանց համար, որոնք բերվել են տրանսպորտով հատուկ նպատակով / խորհրդային ռազմագերիներ, և վերջում՝ հրեաներ։"
Զեկույցն ուղարկվել է Լոնդոնում գտնվող լեհ պաշտոնյաներին և նրանց է հասել մինչև 1942 թվականի նոյեմբերի 12-ին, երբ այն թարգմանվել է անգլերեն ու ավելացվել մեկ այլ՝ «Զեկույց Լեհաստանում իրավիճակի մասին» զեկույցին։ Թվագրվելով նոյեմբերի 27-ով՝ այն ուղարկվել է Միացյալ Նահանգներում Լեհաստանի դեսպանատուն։ 1942 թվականի դեկտեմբերի 10-ին Լեհաստանի արտաքին գործերի նախարար Էդվարդ Ռաչինսկին դիմել է ձևավորվող Միացյալ ազգերին՝ հայտնելով սպանությունների մասին. դիմումը տարածվել է «Հրեաների զանգվածային ոչնչացումը Գերմանիայի օկուպացրած Լեհաստանում» խորագրով։ Նախարարը պատմել է թունավոր գազի օգտագործման, Տրեբլինկայի, Բելժեցի ու Սոբիբորի, այն մասին, որ լեհական ընդհատակայինները դրանք կոչել են ոչնչացման ճամբարներ, և որ տասնյակ հազարավոր հրեաներ են սպանվել Բելժեցում 1942 թվականի մարտին։ Ըստ նրա գնահատականների՝ Լեհաստանի հրեաների մեկ երրորդն արդեն սպանված էր 3 130 000 բնակչությունից։ Ռաչինսկու դիմումին անդրադարձել են New York Times և Լոնդոնի The Times պարբերականները։ Ուինսթոն Չերչիլն ստացել է այն, իսկ Էնթոնի Իդենն այն ներկայացրել է Բրիտանիայի կաբինետին։ 1942 թվականի դեկտեմբերի 17-ին 11 դաշնակիցները հրապարակել են Միացյալ ազգերի կազմակերպության համատեղ հռչակագիրը, որով դատապարտվել է «սառնարյուն ոչնչացման գազանային քաղաքականությունը» ։
Բրիտանական ու ամերիկյան կառավարությունները դժկամորեն են հրապարակել ստացված տեղեկությունները։ Չնայած ինֆորմացիան համարվում էր ստույգ, այդ պատմություններն այնքան արտասովոր էին, որ նրանք վախենում էին, թե հանրությունը դա կհամարի չափազանցություն, ինչը կվնասի երկու կառավարությունների հեղինակությանը։ BBC հունգարական ծառայության հուշաթերթիկը, որ գրվել է BBC հաղորդավար և Հունգարիայում արտասահմանյան հարցերով ավագ խորհրդական Կարլիլ Մաքարթնին, 1942 թվականին հայտարարել է. «Մենք չպետք է հիշատակենք հրեաներին ընդհանրապես»։ Ըստ բրիտանական կառավարության՝ հունգար ժողովրդի հակասեմականությունը նրանց կստիպեր չվստահել իրենց դաշնակիցների հաղորդումներին, եթե դրանք կենտրոնանային հրեաների վրա ։ Միացյալ Նահանգները չի ցանկացել ընդգծել այդ վայրագությունները, որպեսզի պատերազմը չվերածվի պատերազմի հանուն հրեաների։ Հակասեմականությունն ու մեկուսացածությունը սովորական երևույթ էին ԱՄՆ-ում նախքան նրա պատերազմին միանալը, և կառավարությունը ցանկացել է խուսափել հրեաների տառապանքների վրա չափից դուրս շատ ուշադրություն հրավիրելուց, որպեսզի զերծ մնա սպասվող դեպքերից։
Գագաթնակետ, Հոլոքոստը Հունգարիայում
Գեներալ Նահանգապետության հրեական գետտոների մեծ մասը լիկվիդացվել է 1942-1943 թվականներին, և նրանց բնակչությունն ուղարկվել է մահվան ճամբարներ։ Շուրջ 42 000 հրեաներ են գնդակահարվել Բերքի փառատոն գործողության շրջանակներում 1943 թվականի նոյեմբերի 3-4-ը ։ Միևնույն ժամանակ արևմտյան ու հարավային Եվրոպայից գնացքներով մարդիկ են բերվել մահվան ճամբարներ։ Խորհրդային Միության օկուպացված տարածքներից քիչ քանակով մարդիկ են ուղարկվել մահվան ճամբարներ. այդ վայրերում հրեաների ոչնչացումը թողնվել է ՍՍ ուժերին, որոնց օգնել են տեղացիներից կազմված օժանդակ ուժերը։
Հրեաների՝ ճամբարներ ուղարկելու գործը եղել է ամենաառաջնայինը բանակի կարիքներից հետո գերմանական երկաթուղու համար և շարունակվել է նույնիսկ ավելի ու ավելի սրվող ռազմական դրության պայմաններում 1942 թվականի վերջին։ Բանակի առաջնորդներն ու տնտեսության ոլորտի աշխատողները դժգոհել են ռեսուրսների վատնման և բարձր որակավորում ունեցող հրեա աշխատավորների սպանության դեմ, սակայն նացիստական առաջնորդները գաղափարախոսական պահանջները վեր են դասել տնտեսագիատական նկատառումներից։
1943 թվականին զինված ուժերի ղեկավարության համար պարզ է դարձել, որ Գերմանիան պարտվում է պատերազմում։ Այնուամենայնիվ, զանգվածային սպանությունները շարունակվել են՝ ձեռք բերելով աննախադեպ տեմպ 1944 թվականին։ Օսվենցիմում օրական գազի խցիկներ է ուղարկվել մինչև 6000 հրեա այդ տարվա գարնանը ։ 1944 թվականի մարտի 19-ին Հիտլերը Հունգարիայի ռազմական օկուպացիոն ուժերին հրամայել է տեղափոխել երկրի հրեաներին՝ գործընթացը վերահսկելու համար Այքմանին ուղարկելով Բուդապեշ։ Մարտի 22-ից հրեաներին հրամայվել է կրել դեղին աստղ, արգելվել է մեքենաներ, հեծանիվներ, ռադիո կամ հեռախոս ունենալը, ապա նրանք ուղարկվել են գետտո։ Մայիսի 15-ից մինչև հուլիսի 9-ը Հունգարիայից 440 000 հրեա է տեղափոխվել Աուշվից-Բիրկենաու, որոնք գրեթե բոլորն ուղարկվել են գազի խցիկներ։ Արտաքսումների սկսվելուց մեկ ամիս առաջ Այքմանը դաշնակիցներին առաջարկել է մեկ միլիոն հրեային փոխանակել 10 հազար բեռնատարների ու այլ ապրանքների հետ, այսպես կոչված՝ արյուն ապրանքի դիմաց։ The Times պարբերականը դա կոչել է «ֆանտազիայի ու ինքնախաբեության նոր մակարդակ»։
Մահվան երթեր
Մինչև 1944 թվականի կեսերը նացիստների անմիջական վերահսկողության տակ գտնվող հրեական համայնքերը հիմնականում ոչնչացվել են. Ֆրանսիայում սպանվել է հրեաների 25 %-ը, Լեհաստանում՝ 90 %-ը։ Մայիսի 5-ին Հիմլերը հայտարարել է, թե «հրեական հարցն ընդհանուր առմամբ լուծվել է Գերմանիայում և Գերմանիայի կողմից օկուպացված երկրներում»։
Խորհրդային զորքերի մոտենալու պատճառով արևելյան Լեհաստանի ճամբարները փակվել են, իսկ նրանց կենդանի մնացած բնակիչներն ուղարկվել են Գերմանիային ավելի մոտ գտնվող ճամբարներ։ Փորձ է արվել թաքցնել կատարվածի հետքերը։ Գազի խցիկները քանդվել են, դիակիզարանները՝ պայթեցվել, եղբայրական գերեզմանները բացվել են ու դիակները՝ այրվել։ Տեղի հրամանատարները շարունակել են հրեաների սպանությունները և նրանց տեղափոխումը ճամբարից ճամբար «մահվան երթերով» ։ Ամիսներով ու տարիներով բռնությունների ու սովի պայմաններում ապրելուց արդեն հիվանդ մարդկանց մի մասը տարվել է երկաթուղային կայարան և տեղափոխվել բեռնատար բաց վագոններով օրեր շարունակ առանց ջրի և ուտելիքի, ինչից հետո նրանց ստիպված են եղել նորից քայլել՝ հասնելու նոր ճամբար։ Մյուսները մինչև նոր ճամբար գնացել են քայլելով։ Հետ մնացողներն ու ընկնողները գնդակահարվել են։ Շուրջ 250000 հրեա է մահացել այդ երթերի ընթացքում։
Ազատագրում
Դաշնակիցների առաջխաղացման ճանապարհին հանդիպած առաջին խոշոր ճամբարը եղել է Մայդանեկը, որ առաջատար խորհրդային ուժերի կողմից հայտնաբերվել է 1944 թվականի հուլիսի 25-ին։ Տրեբլինկան, Սոբիբորն ու Բելժեցը երբեք չեն ազատագրվել, քանզի ոչնչացվել են գերմանացիների կողմից 1943 թվականին։ Օսվենցիմը նույնպես ազատագրվել է խորհրդային ուժերի կողմից 1945 թվականի հունվարի 27-ին։ Բուխենվալդն ազատագրվել է ամերիկացիների կողմից ապրիլի 11-ին, Բերգեն-Բելզենը՝ բրիտանացիների կողմից ապրիլի 15-ին, Դախաուն՝ ամերիկացիների կողմից ապրիլի 29-ին, Ռավենսբրյուկը՝ խորհրդային զորքերի կողմից ապրիլի 30-ին, Մաուտհաուզենը՝ ամերիկացիների կողմից մայիսի 5-ին։ Կարմիր խաչը Տերեզիենշտադտում վերահսկողություն է սահմանել մայիսի 4-ին՝ խորհրդային զորքերի ժամանումից մի քանի օր առաջ։
Խորհրդային զորքերը Օսվենցիմում գտել են 7600 կալանավորներ։ Շուրջ 60000 կալանավոր է գտնվել Բերգեն-Բելզենում Բրիտանական 11-րդ զրահատանկային դիվիզիայի ազատագրումից հետո ։ 13000 մարմիններ եղել են անթաղ, ևս 10 000 մարդ մահացել է տիֆից կամ թերսնման պատճառով հաջորդ մի քանի շաբաթների ընթացքում ։ BBC-ի ռազմական թղթակից Ռիչարդ Դիմբլբին Բելզենում իրեն ու բրիտանացի զինվորներին դիմավորելու տեսարանը նկարագրել է այնքան մանրամասն, որ BBC-ն հրաժարվել է հեռարձակել այն և դա արել է միայն չորս օր անց՝ ապրիլի 19-ին, երբ Դիմբլբին սպառնացել է ազատվել աշխատանքից.
Զոհեր և կորուստներ
Պատմաբանների մեծ մասը Հոլոքոստը սահմանում է որպես Եվրոպայի հրեաների ցեղասպանություն, որ իրականացվել է գերմանացիների կողմից 1941-1945 թվականներին։ Դոնալդ Նևիկն ու Ֆրենսիս Նիկոսիան, որ հեղինակել են «Հոլոքոստի կոլումբիական ուղեցույցը» («The Columbia Guide to the Holocaust», 2000), կողմնակից են այն տեսակետին, որ Հոլոքոստի հիմնական զոհերը եղել են հերաները, գնչուներն ու ֆիզիկական և մտավոր արատներ ունեցողները (T4 գործողության զոհեր), որովհետև նրանք են եղել ժառանգականությամբ պայմանավորված որոշակի խմբերի ոչնչացման նացիստների ջանքերի հիմնական նպատակակետը։
Հոլոքոստի ամենալայն սահմանումը կարող է ընդգրկել էթնիկ լեհերին, խորհրդային քաղաքացիներին, խորհրդային ռազմագերիներին, միասեռականներին և քաղաքական հակառակորդներին, ինչի դեպքում զոհերի թիվը կարող է հասնել 17 միլիոնի։ 2000 թվականին Ջեֆրի Մեգարժեի և Մարտին Դինի գլխավորությամբ սկսվել է նախագիծ Միացյալ Նահանգների Հոլոքոստի հիշատակի թանգարանի համար, որի 2013 թվականի տվյալների համաձայն՝ 15-20 միլիոն մարդ է սպանվել կամ կալանավորվել մինչ այդ ժամանակը հայտնի վայրերում։
Հրեաներ
Ըստ Հոլոքոստի նահատակների և հերոսների հիշատակի Յադ Վաշեմ թանգարանի՝ «բոլոր լուրջ ուսումնասիրությունները» հաստատում են, որ մահացել է 5-6 միլիոն հրեա ։ Հետպատերազմյան սկզբնական հաշվումների համաձայն՝ նրանց թիվը եղել է 4,2-4,5 միլիոն՝ ըստ Ջերալդ Ռեյթլինգերի, 5,1 միլիոն՝ ըստ Ռաուլ Հիլբերգի և 5,95 միլիոն՝ ըստ Յակոբ Լեշչինսկու։ 1986 թվականին Լյուսի Ս. Դավիդովիչը, օգտագործելով պատերաազմից առաջ անցկացված մարդահամարի տվյալները, զոհերի թիվը գնահատել է 5,934 միլիոն։ Եհուդա Բաուերն ու Ռոբերտ Ռոզետը «Հոլոքոստի հանրագիտարանում» (1990) զոհերի թիվը ներկայացրել են 5,59-5,86 միլիոն։ 1996 թվականին Վոլֆգանգ Բենցի գլխավորությամբ կատարված ուսումնասիրությունն առաջարկել է 5,29-6,2 միլիոնը՝ հիմնվելով պատերազմից առաջ և դրանից հետո անցկացված մարդահամարների տվյալների և արտաքսումների ու սպանությունների մասին պահպանված գերմանական փաստաթղթերի վրա ։ Մարտին Գիլբերտը զոհերի թիվը ներկայացրել է առնվազն 5,75 միլիոն, որից ավելի քան մեկ միլիոնը եղել են երեխաներ ։
Սպանված հրեաների թիվը կազմել է աշխարհի հրեա բնակչության շուրջ մեկ երրորդը և Եվրոպայի հրեաների շուրջ երկու երրորդը՝ հիմնվելով այն հանգամանքի վրա, որ պատերազմի սկզբում Եվրոպայի հրեաների թվաքանակը գնահատվել է 9,7 միլիոն։ Անորոշության հիմնական պատճառներն են 1939 թվականին Եվրոպայում բնակված հրեաների ստույգ թվաքանակի բացակայությունը, սահմանների բազմաթիվ փոփոխությունները, ինչի պատճառով դժվարանում է զոհերի կրկնակի հաշվումից խուսափելը, ինչպես նաև այն հարցը, թե արդյոք պետք է հաշվի առնել ազատագրմանը հաջորդած ամիսների ընթացքում մահացածներին, որոնց մահը նույնպես եղել է այդ հալածանքների հետևանք։
Գերմանիայի օկուպացրած բոլոր տարածքների գրեթե բոլոր հրեաներն սպանվել են։ 1939 թվականին Խորհրդային Միությունում եղել է 3 020 000 հրեա, իսկ զոհերի թիվը կազմել է 1-1,1 միլիոն։ Շուրջ մեկ միլիոն հրեաներ են սպանվել այնզացխմբերի կողմից օկուպացված խորհրդային տարածքներում։ Լեհաստանի 3,3 միլիոն հրեաների 90 %-ն սպանվել է։ Շատերը մահացել են գետտոներում՝ նախքան նրանց կտեղափոխեին։ Սպանված հրեաների կեսը եղել է մահվան ճամբարներում, իսկ մահվան ճամբարներում սպանվածների 80-90 %-ը կազմել են հրեաները։ Աուշվից-Բիրկենաու ճամբարում սպանված հրեաների թվաքանակը կազմել է 1,1 միլիոն, Տրեբլինկայում՝ 870 000-925 000 , Բելժեցում՝ 434 000-600 000 , Խելմնոյում՝ 152 000-320 000 , Սոբիբորում՝ 170 000-250 000 , Մայդանեկում՝ 79 000 ։
Գնչուներ
Քանի որ գնչուներն ավանդաբար մեկուսացած ժողովուրդ են և ունեն իրենց ուրույն մշակույթը՝ հիմնված բանավոր պատմության վրա, Հոլոքոստի ընթացքում նրանց վերապրածի մասին ավելի քիչ է հայտնի, քան այլ ժողովուրդներինը։ Բաուրեը գրում է, թե դա կարող է պայմանավորված լինել գնչուների անվստահությամբ ու կասկածամտությամբ, ինչպես նաև նրանց ստորացմամբ, որովհետև գնչուների՝ հիգիենային ու սեռին վերաբերող մի շարք տաբուներ խախտվել են Օսվենցիմում։
Գնչուները ենթարկվել են խտրականության Նյուրնբերգյան ռասայական օրենքներով։ Գերմանացիները նրանց համարել են ժառանգական հանցագործներ և «ասոցիալներ», ինչն իր արտացոլումն է գտել համակենտրոնացման ճամբարներում նրանց դասակարգման մեջ, որտեղ նրանք սովորաբար հաշվառվել են ասոցիալների շարքում և կրել սև եռանկյուններ։ Ըստ Նևիկի և Նիկոսիայի՝ Եվրոպայում Գերմանիայի օկուպացված տարածքների շուրջ մեկ միլիոն հրեաներից զոհվել է առնվազն 130 հազարը։ Միացյալ Նահանգների Հոլոքոստի հիշատակի թանգարանի տվյալներով՝ նրանց թիվը եղել է առնվազն 220 000 ։ Գնչուների պատմության ու մշակույթի ուսումնասիրող Յան Հենկոկը հաշվարկել է, որ զոհված գնչուների թիվը կազմել է 500 հազարից մինչև 1,5 միլիոն։ Գնչուներն իրենց ցեղասպանությունը կոչում են Պորայմոս։
Կենտրոնական և Արևելյան Եվրոպայի գնչուներն ուղարկվել են համակենտրոնացման ճամբարներ և սպանվել զինվորների ու ոչնչացման ջոկատների կողմից։ Համակենտրոնացման ճամբար ուղարկվելուց առաջ նրանք հավաքվել են գետտոներում, ներառյալ մի քանի հարյուրը՝ Վարշավայի գետտոյում ։ Արևելքում այնզացխմբերը ավերել են գնչուների ճամբարներն ու սպանել բնակիչներին՝ տեղեկություններ չթողնելով նրանց թվաքանակի վերաբերյալ։ Նրանք սպանվել են նաև գերմանացիների դաշնակիցների կողմից, ինչպիսիք են Ուստաշների վարչակարգը Խորվաթիայում, որտեղ մեծ թվով գնչուներ են սպանվել Յասենովեց համակենտրոնացման ճամբարում. խորվաթիայում սպանված գնչուների ընդհանուր թվաքանակը կազմել է շուրջ 28 000։ Գերմանացիների կողմից Հունգարիայի օկուպացումից հետո 1000 գնչու է ուղարկվել Օսվենցիմ։
1942 թվականի մայիսին գնչուների համար սահմանվել են աշխատանքյաին ու սոցիալական նույնպիսի օրենքներ, ինչպես հրեաների համար։ 1942 թվականի դեկտեմբերի 16-ին Հայնրիխ Հիմլերը հրապարակել է որոշում, ըստ որի՝ գնչուները, խառնածին գնչուներն ու Բալկանյան ծագում ունեցող կլանների անդմաները պետք է ուղարկվեին Օսվենցիմ, բացառությամբ Վերմախտում ծառայողների։ Այդ որոշումը վերահրապարակվել է 1943 թվականի նոյեմբերի 15-ին, երբ Հիմլերը հրամայել է, որ Խորհրդային Միության օկուպացված տարածքների նստակյած գնչուներն ու կիսով գնչուները համարվեն երկրի քաղաքացիներ, իսկ քոչվոր գնչուները՝ դիտարկվեն հրեաներին հավասար և ուղարկվեն համակենտրոնացման ճամբարներ։ Ըստ Բաուերի՝ որոշման փոփոխությունը պայմանավորված է նացիստական գաղափարախոսությամբ, համաձայն որի՝ գնչուներն ի սկզբանե եղել են արիացիներ, սակայն «փչացել» են ոչ գնչուական արյուն ունեցողների հետ խառնվելու արդյունքում։
Սլավոններ
Նացիստները սլավոններին համարել են կիսամարդ կամ ունտերմենշ։ 1940 թվականի մայիսի 25-ով թվագրված գաղտնի հուշաթերթիկում Հայնրիխ Հիմլերը նշել է, որ Գերմանիային շահավետ է տարաձայնություններ հրահրել Արևելքի էթնիկական խմբերի միջև։ Նա նաև ցանկացել է գրավված տարածքների ոչ գերմանացիներին սահմանափակել այնպիսի դպրոցներով, որտեղ նրանք կսովորեին միայն գրել իրենց անունը, հաշվել մինչև հինգ հարյուրը և ենթարկվել գերմանացիներին։ Հիմլերի «Օսթ» գլխավոր պլանը (Արևելք գլխավոր պլան), որ համաձայնեցվել է Հիտլերի հետ 1942 թվականի ամռանը, նախատեսել է իրենց բոլոր տարածքների բոլոր սլավոնների կամ նրանց մեծ մասի ոչնչացում, արտաքսում կամ ստրկացում 20-30 տարվա ընթացքում, որպեսզի կենսական տարածք ստեղծվի գերմանացիների համար։ Ըստ «Ցեղասպանության հանրագիտարանի»՝ սպանված սլավոնների թիվը կազմել է 19,7-23,9 մլն մարդ (այդ թվում՝ ԽՍՀՄ բնակիչներ, լեհեր, սլովեններ, սերբեր և այլն) ։ 1992 թվականին Ռուդոլֆ Ռումելը գերմանացիների կողմից սպանված սլավոնների թիվը գնահատել է 10 547 000 (այդ թվում՝ լեհեր, ուկրաինացիներ, բելառուսներ, ռուսներ, ինչպես նաև խորհրդային ռազմագերիներ)։
Պատմաբանների մի մասը, այդ թվում նաև «Ցեղասպանության հանրագիտարանի» հեղինակները, նացիստների կողմից սլավոնների հալածանքները համարում են ցեղասպանություն     ։ Սակայն մի շարք պատմաբաններ պնդում են, թե սլավոնների հալածանքները չի կարելի համարել Հոլոքոստի մաս՝ պատճառաբանելով, որ սլավոնների սպանությունների դեպքում ընտրողականությունը եղել է շատ ավելի բարձր, քան հրեաների, գնչուների ու հաշմանդամների դեպքում, ինչպես նաև նշելով, որ գերմանացիները նպատակ չեն ունեցել ոչնչացնել բոլոր սլավոններին (օրինակ՝ սլովակներին ու խորվաթներին նացիստները համարել են դաշնակիցներ) ։ Լրացուցիչ դժվարություններ են ստեղծում նաև ռասայական դրդապատճառներով կատարված սպանությունները ռազմական գործողություններով պայմանավորված սպանություններից առանձնացնելու փորձերը ։
Լեհեր
Գերմանական պլանավորողները 1939 թվականի նոյեմբերին պահանջել են բոլոր հրեաների «լիակատար ոչնչացում»։ Գերմանիայի օկուպացման տակ գտնվող Լեհաստանը պետք է մաքրվեր լեհերից և բնակեցվեր գերմանացիներով։ Լեհաստանի քաղաքական ղեկավարությունը և այլ առաջնորդներ դարձել են սպանությունների կազմակերպված արշավի թիրախ («Ինտելիգենցիա» գործողություն (Intelligenzaktion) և AB գործողություն)։ Սակայն լեհերի ցեղասպանությունը չի դրվել հրեաների ոչնչացման հետ նույն մակարդակի վրա (ծայրահեղ դեպքում՝ կարճ ժամկետի համար) և ծրագրվել է լիովին գերմանականացնել լեհական տարածքները՝ հեռացնելով կամ դաժան վերաբերմունքի պատճառով մահվան հասցնելով լեհ բնակչության 80-85 %-ին։
1,8-1,9 միլիոն ոչ հրեա լեհաստանցիներ են սպանվել գերմանացիների կողմից պատերազմի ընթացքում, որի շուրջ չորս հինգերորդը եղել են էթնիկ լեհեր, մնացածը՝ ուկրաինացիներ և բելառուսներ ։ Այդ զոհերից առնվազն 200 հազարը մահացել են համակենտրոնացման ճամբարներում, 146 հազարը՝ Օսվենցիմում։ Բազմաթիվ այլ մարդիկ սպանվել են զանգվածային կոտարածների և ապստամբությունների ընթացքում, ինչպիսին է Վարշավայի ապստամբությունը, որի ընթացքում սպանվել է 120-200 հազար քաղաքացի։
Օկուպացիայի ընթացքում գերմանացիներն վարել են սննդի չափաբաժնի ու բժշկական ծառայությունների կրճատման, ինչպես նաև սանիտարական ու հասարակական հիգիենայի վատացման քաղաքականություն։ Մահացության մակարդակը, որ պատերազմից առաջ կազմել էր 13 մարդ հազարից, պատերազմի ընթացքում բարձրացել է մինչև 18 մարդ հազարից։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի զոհերից շուրջ 6 միլիոնը եղել են Լեհաստանի քաղաքացիներ՝ հրեաներ և ոչ հրեաներ, և պատերազմի ընթացքում Լեհաստանը կորցրել է իր նախապատերազմյան բնակչության 20 %-ը։ Մահերի ավելի քան 90 %-ը կազմել են ոչ ռազմական կորուստները, որոնք եղել են Գերմանիայի ու Խորհրդային Միության իրականացրած տարբեր գործողությունների արդյունք։ Լեհ երեխաներն առևանգվել են գերմանացիների կողմից, որպեսզի գերմանականացվեն, և հնարավոր է, որ այդ նպատակով իրենց ընտանիքներից գողացվել են շուրջ 200 հազար հրեա երեխաներ։
Քաղաքական հակառակորդներ
Գերմանացի կոմունիստները, սոցիալիստներն ու արհեստակցական միությունների անդամները, լինելով նացիստական վարչակարգի ամենավաղ հակառակորդները ,, եղել են առաջինների թվում, որ ուղարկվել են համակենտրոնացման ճամբարներ։ Խորհրդային Միություն ներխուժումից առաջ Հիտլերը հաստատել է «Կոմիսարների մասին հրամանը», որով պարտադրվել է ձերբակալել բոլոր զինվորական կոմիսարներին և Կոմունիստական կուսակցության անդամներին ։ Nacht und Nebel («Գիշեր և մշուշ») եղել է Հիտլերի հրահանգը՝ տրված 1941 թվականի դեկտեմբերին, որի արդյունքում առևանգվել և անհետացել են քաղաքական ակտիվիստներ Գերմանիայի օկուպացրած բոլոր տարածքներում։
Հոգեկան հիվանդներ և հաշմանդամներ
Գերմանիայում նացիստների իշխանության հաստատումից հետո ընդունվել է օրենք, համաձայն որի՝ հոգեկան հիվանդություն ունեցող անձի հարկադիր ամլացման մասին որոշումը պետք է ընդունվեր երկու հոգեբույժից և մեկ դատավորից բաղկացած հատուկ դատարանի կողմից ։ 1934-1945 թվականներին բռնի ամլացվել է 300-400 հազար մարդ (ըստ այլ տվյալների՝ 200 000-ից մինչև կես միլիոն ), որոնք ունեցել են թուլամտություն, շիզոֆրենիա, աֆեկտիվ շեղումներ, էպիլեպսիա, ժառանգական խլություն և կուրություն, Հենտինգտոնի հիվանդություն, ծանր այլանդակություն կամ ծանր հարբեցողություն ։ Շուրջ 3,5 հազար մարդ (որոնց մեծ մասը եղել են կանայք) մահացել են վիրաբուժական միջամտության արդյունքում ։
T4 գործողության շրջանակներում 1940-1941 թվականներին սպանվել են ավելի քան 70 հազար հոգեկան հիվանդներ, մտավոր հետամնացներ, հաշմանդամներ, ինչպես նաև նյարդաբանական ու սոմատիկ հիվանդություններով հազարավոր երեխաներ ։ Ծրագրի պաշտոնական փակումից հետո, որ տեղի է ունեցել 1941 թվականին, սպանությունները շարունակվել են, և 1942-1945 թվականներին շուրջ մեկ միլիոն հիվանդներ մատնվել են սովի գերմանական հոգեբուժարաններում ։
Էֆթանազիայի ծրագրի նախադրյալները եղել են Գերմանիայում այդ ժամանակ տարածված եվգենիկայի գաղափարախոսությունը, ռասայական մաքրության գաղափարներն ու դեգեներատիվ հոգեկան հիվանդությունների մասին պատկերացումները։ Այնպիսի գիտնական-գաղափարախոսներ, ինչպիսիք են Ալֆրեդ Խոխեն, Կառլ Բինդինգը, պնդել են, թե հոգեկան հիվանդություններ ունեցող մարդիկ կրում են անբուժելի հիվանդություններ, որոնք թուլացնում են «տիրող ռասան», և պետական միջոցների տնտեսման տեսանկյունից նպատակահարմար է ոչնչացնել նրանց ։
Միասեռականներ
1933-1945 թվականներին կալանավորվել են շուրջ 50 000 գերմանացի միասեռականներ, իսկ 5 000-15 000 մարդ ուղարկվել է համակենտրոնացման ճամբարներ։ Պատերազմի ժամանակ մահացած համասեռամոլների թիվը հայտնի չէ ։ Ջեյմս Սթեյքլին գրում է, թե Գերմանիայում կարևորվել է քրեական նպատակադրումը կամ բնույթը, այլ ոչ թե գործողությունները, և «gesundes Volksempfinden» («մարդկանց առողջ զգայությունը») դարձել է իրավական առաջատար սկզբունք։
1936 թվականին Հիմլերն ստեղծել է Ռայխի համասեռամոլության և աբորտների դեմ պայքարի հարցերով կենտրոնական վարչությունը։ Գեստապոն շուրջկալել է գեյ-բարերը, հետապնդել մարդկանց՝ օգտագործելով ձերբակալվածների հասցեների գրքերը, գեյ-ամսագրերի բաժանորդների ցուցակները և խրախուսել մարդկանց՝ հայտնել ենթադրյալ համասեռամոլների մասին ու ուշադիր հետևել իրենց հարևանների վարքին։ Լեսբուհիները հիմնականում զերծ են մնացել հալածանքներից, որովհետև նացիստները նրանց ավելի շատ դիտարկել են որպես «ասոցիալներ», և ոչ թե սեռական շեղումներ ունեցողներ ։
1933-1944 թվականներին դատապարտվածներն ուղարկվել են «վերականգնման» ճամբարներում, որտեղ նրանք նշվել են վարդագույն եռանկյուններով" Հարյուրավոր մարդիկ ամորձատվել են, երբեմն՝ «կամավոր» կերպով, որպեսզի խուսափեն քրեական հետապնդումից։ Միասեռականներն իրենց վերապրածի մասին հետագայում քիչ են ներկայացրել, որովհետև պատերազմից հետո էլ համասեռամոլությունը Գերմանիայում մնացել է քրեականացված։
Եհովայի վկաներ
Եհովայի վկաները հրաժարվել են հավատարմության երդում տալ Նացիստական կուսակցությանը, ծառայել բանակում, մասնակցել զենքի արտադրությանը, ինչպես նաև նացիստական ողջույն տալ, ինչի պատճառով ուղարկվել են համակենտրոնացման ճամբարներ, որտեղ նրանց հնարավորություն է տրվել հրաժարվել իրենց հավատքից և ենթարկվել պետության իշխանությանը։ Նրանք նշվել են մանուշակագույն եռանկյուններով։ Ըստ Միացյալ Նահանգների Հոլոքոստի թանգարանի տվյալների՝ համակենտրոնացման ճամբարներ են ուղարկվել 2700-3300 Եհովայի վկաներ , սակայն Սիբիլ Միլթոնը պնդում է, որ նրանց թիվը կազմել է 10 000։ 1400-ից մինչև 2500 մարդ մահացել է ճամբարներում։
Սևամորթներ
Գերմանիայում նացիստների իշխանության հաստատման ժամանակ այնտեղ ապրող աֆրոգերմանացիների թիվը գնահատվել է 5 000-25 000։ Հայտնի չէ, թե արդյոք այդ թվում ներառվել են նաև ասիացիները։ Թեև Գերմանիայում ու նրա օկուպացրած տարածքներում սևամորթները, ներառյալ նաև ռազմագերիները, բանտարկվել են, ամորձատվել, սպանվել ու ենթարկվել այլ հալածանքների, գոյություն չի ունեցել նրանց ոչնացման ծրագիր, ինչպես եղել է հրեաների դեպքում ։
Մասոններ
Աֆդոլֆ Հիտլերն իր «Իմ պայքարը» գրքում գրել է, թե մասոններն ընկել են հրեաների թակարդը. «Ֆրանկմասոնությունը, լիովին գտնվելով հրեաների ձեռքում, նրանց համար ծառայում է որպես հիանալի գործիք այդ նպատակների համար խարդախ պայքարում։ Մասոնության թելերով հրեաները խճճում են մեր կառավարական շրջանակները և տնտեսական ու քաղաքական տեսանկյունից առավել ազդեցիկ բուրժուազիայի շերտերին՝ դա անելով այնքան հմտորեն, որ խճճվողները դա նույնիսկ չեն նկատում» ։ Ֆրանկմասոններն ուղարկվել են համակենտրոնացման ճամբարներ որպես քաղբանտարկյալներ և այնտեղ կրել են շրջված կարմիր եռանկյուն ։
Օգնություն հրեաներին
Գերմանիային դաշնակից երկրներում նույնպես դիմադրություն է ցույց տրվել ոչնչացման պլաններին։ Երբ գերմանացիները պահանջել են իրենց հանձնել բուլղարացի հրեաներին (նրանց թիվը կազմել է շուրջ 50 000), ոտքի է կանգնել ամբողջ հասարակությունը։ Դեմոկրատները, կոմունիստները, հասարակական գործիչներ, խորհրդարանի անդամները, ուղղափառ եկեղեցու վանականները պատրիարքի գլխավորությամբ պաշտպան են կանգնել երկրի հրեա քաղաքացիներին։ Արդյունքում հաջողվել է փրկել շուրջ 50 հազար մարդ։ Սակայն պատերազմի ժամանակ Բուլղարիային միացված Մակեդոնիայից ու հունական Թրակիայից 11 343 հրեա ուղարկվել է Օսվենցիմ ։ Իտալիայի ռազմական և քաղաքացիական իշխանությունները 1942-1943 թվականներին նույնպես հրաժարվել են օգնել Իտալիայի օկուպացրած Հարավսլավիայի և Ֆրանսիայի տարածքներից հրեաների տեղափոխմանը մահվան ճամբարներ։ Գերմանացիների ճնշմամբ իտալացիներն ստեղծել են համակենտրոնացման ճամբարներ հրեաների համար (մասնավորապես Կամպանիա համակենտրոնացման ճամբարը), սակայն այնտեղ տիրել են մարդասիրական պայմաններ ։
Չնայած նացիստների վարած հակասեմական դաժան քաղաքականությանը՝ Գերմանիայում պարբերաբար բողոքի ձայն է բարձրացվել ընդդել հրեաների հալածանքների։ Հակասեմական քաղաքականության դեմ ուղղված խոշորագույն ինքնաբուխ ելույթը եղել է Ռոզենշտրասեի ցույցը Բեռլինում 1943 թվականի փետրվարի 27-28-ին էթնիկ գերմանացիների կողմից, որոնք ամուսնացած էին կամ այլ ազգակցական կապեր ունեին հրեաների հետ, որոնց սպառնում էր տեղափոխում մահվան ճամբարներ։ Սկանդալից խուսափելու համար Բեռլինի գաուլյայտեր Պաուլ Յոզեֆ Գեբելսը հրամայել է ազատել ցուցարարների հարազատներին՝ շուրջ 2000 մարդու, և նրանց ուղարկել հարկադիր աշխատանքի Բեռլինում (նրանք գրեթե բոլորը կենդանի են եղել պատերազմի ավարտին)։ Առանձին դեպքերում հրեաներին օգնելու համար իրենց հնարավորություններն օգտագործել են բարձրաստիճան պաշտոններ զբաղեցնող գերմանացիներ։ Նրանցից առավել հայտնի է գերմանացի գործարար Օսկար Շինդլերը, որը փրկել է հազարից ավելի հրեաների Պլաշով ճամբարից՝ նրանց աշխատանքի տեղավորելով իր ֆաբրիկայում։
Աշխարհի արդարակյացների թվում կան նաև դիվանագետներ և քաղաքացիական պաշտոնյաներ։ Առավել ճանաչվածների թվում է Արիստիդեշ Սուոզա Մենդեսը (Aristides Sousa Mendes, Պորտուգալիա), Տիունե Սուգիհարան (Ճապոնիա) և Պաուլ Գրունինգերը (Paul Gruninger, Շվեյցարիա), որոնք վտանգի են ենթարկել իրենց կարիերան հանուն հրեաների փրկության։ Վիեննայում Չինաստանի գլխավոր հյուպատոս Հե Ֆենշանը հրեաներին տվել է Սինգապուրի և այլ երկրների հազարավոր վիզաներ։ Փարիզում Իրանի դեսպանատան աշխատակից Աբդուլ Հուսեյն Սադրին նույնես փրկել է հրեաներին նացիստների կողմից օկուպացված Փարիզում՝ նրանց տալով Իրանի շուրջ երեք հազար վիզաներ ։ Սակայն հրեաներին օգնած ամենահայտնի դիվանագետը հավանաբար շվեդ Ռաուլ Վալենբերգն է, որ փրկել է տասնյակ հազարավոր հունգարացի հրեաների։ Չնայած իր դիվանագիտական անձեռնմխելիությանը՝ Բուդապեշտի գրավումից հետո նա ձերբակալվել է խորհրդային հատուկ ծառայության կողմից, գաղտնի տեղափոխվել ԽՍՀՄ և գնդակահարվել ներքին գործերի ազգային կոմիսարիատի բանտում ։ Միայն 2006 թվականին է լայնորեն հայտնի դարձել սալվադորցի դիվանագետ, գնդապետ Ժոզե Արթուրո Կաստելյանոսի անունը, որը Սալվադորի քաղաքացիության շուրջ 40 հազար կեղծ փաստաթղթեր է տվել եվրոպացի հրեաներին (հիմնականում Հունգարիայից), ինչի շնորհիվ փրկվել է ավելի քան 25 հազար մարդ։ Աշխարհի արդարակյացների թվում առանձնանում են նաև Բուդապեշտում իսպանական առաքելության աշխատակից Ջորջո Պերլասկան ու Աթենքում Իսպանիայի հյուպատոս Սեբաստյան Ռոմերո Ռադիգալեսը։
Ոճրագործների մոտիվացիա
Օսվենցիմի գործով Ֆրանկֆուրտի դատավարության մեղադրող կողմի փորձագետ վկա հանդես եկած գերմանացի պատմաբան Հանս Բուխհայմը 1965 թվականի իր «Հրամանատարություն և համաձայնություն» հոդվածում գրել է, թե ոչ ոքի չեն ստիպել սպանել հրեաների կամ այլ մարդկանց, և այդ գործողությունների մասնակիցները վարվել են իրենց ազատ կամքով ։ Բուխհեյմը գրել է, որ քրեական հանձնարարությունների կատարումից հրաժարվելու հնարավորություններն ավելի շատ ու իրական են եղել, քան դա ներկայացնում են նրանք, որոնց դա վերաբերում է, և նշել է, թե ինքը չի գտել որևէ վկայություն, որ քրեական հանձնարարությունների կատարումից հրաժարված ՍՍ ծառայողները ուղարկված լինեն համակենտրոնացման ճամբար կամ մահապատժի ենթարկված։ Ավելին, ՍՍ կանոններն արգելել են անհիմն սադիզմի դրսևորումները, քանի որ Հիմլերը ցանկանում էր, որ իր մարդիկ մնան «պատշաճ». սադիզմի արտահայտությունների հեղինակները եղել են նրանք, որոնք ունեցել են բացառիկ դաժանություն կամ ցանկացել են երևալ մոլի նացիոնալ-սոցիալիստ։ Ի վերջո, նա պնդել է, թե հանցագործություններ կատարողների մի մասը դա արել են այն պատճառով, որ ցանկացել է համապատասխանել այն խմբի արժեքներին, որին ինքը միացել էր, կամ վախեցել է, որ հրաժարվելու դեպքում գործընկերների կողմից կստանա «վախկոտ» պիտակը։
«Սովորական մարդիկ» (1992) աշխատանքում Քրիստֆեր Բրաունինգն ուսումնասիրել է գերմանական Ordnungspolizei-ի («կարգի ոստիկանություն») պահեստային ոստիկանական 101 գումարտակի գործողությունները, որն իրականացրել է հրեաների գնդակահարություններ և զանգվածային կոտորածներ, ինչպես նաև զանգվածային տեղահանություններ դեպի մահվան ճամբարներ։ Գումարտակի անդամները եղել են աշխատավորական դասակարգի միջին տարիքի ներկայացուցիչներ Համբուրգից, որոնք շատ ծեր են եղել սովորական զինվորական ծառայության համար։ Նրանք անցել են հատուկ ուսուցում։ Յուզեֆուվի 1500 հրեաների սպանության ժամանակ հրամանատարը նրանց թույլ է տվել հրաժարվել ուղղակի մասնակցությունից։ Գումարտակի 500 անդամներից հրաժարվել է 12-ից էլ քիչ մարդ։ Միլգրեմի գիտափորձի ազդեցությամբ Բրաունինգը պնդել է, որ մարդկանց սպանել ստիպել է իրենց կողքինների ճնշումը, ոչ թե արյան ծարավը։
Դենիել Գոլդհագենն իր «Հիտլերի կամավոր դահիճները» (Hitler’s Willing Executioners) խորագիրը կրող դոկտորական ատենախոսության մեջ պնդում է, որ Հոլոքոստի գլխավոր պատճառը եղել է այդ ժամանակ գերմանացիների հանրային գիտակցությանը հատուկ հակասեմականությունը ։ Այդ կարծիքի կողնակիցն է նաև Հոլոքոստի ականավոր մասնագետ Եհուդա Բաուերը ։ Գերմանացի պատմաբան և լրագրող Գյոց Ալին պնդում է, թե նացիստները ցեղասպանության իրականացման ժամանակ աջակցություն են ստացել այն պատճառով, որ հալածանքների զոհերի ունեցվածքը մնացել է շարքային քաղաքացիներին ։
Գերմանական հասարակություն
1983 թվականին հրատարակված «Հասարակական կարծիքն ու քաղաքական անհամաձայնությունը Երրորդ Ռայխում» (Popular Opinion and Political Dissent in the Third Reich) գրքում Յան Կերշոուն ուսումնասիրել է Alltagsgeschichte (ամենօրյա կյանքի պատմություն) Բավարիայում նացիստական ժամանակաշրջանում։ Նա նշել է, որ բավարացիների մեծ մասն անտարբեր է եղել հրեաների հետ կատարվող իրադարձությունների նկատմամբ։ Բավարիայի բնակիչների մեծ մասն աղոտ կերպով իմացել է ցեղասպանության մասին, սակայն նրանց ավելի շատ մտահոգել է պատերազմը։ Կերշոուն գրել է, թե Օսվենցիմ տանող ճանապարհը կառուցվել է ատելությամբ, բայց սալարկվել է անտարբերությամբ։
Կերշոուն քննադատության է արժանացել պատմաբաններ Օտտո Դով Կուլկայի ու Մայքլ Կատերի կողմից։ Վերջինս պնդել է, թե Կերշոուն պակաս է ցույց տվել ժողովրդական հակասեմականության մասշտաբները։ Չնայած նացիստական Գերմանիայում տեղի ունեցած «ինքնաբուխ» հակասեմական ակցիաների մեծ մասը եղել են կազմակերպված, Կատերը պնդում է, որ դրանց մասնակցել են մեծ թվով գերմանացիներ, և կոչ է արել վերանայել ծայրահեղ հակասեմականությունը միայն նացիստական իշխանություններին հատուկ համարելու տեսակետը։ Կուլկան նշել է, որ «պասիվ մեղսակցությունն» ավելի հարմար տերմին կլիներ, քան «անտարբերությունը»։
Ուշադրությունը կենտրոնացնելով նացիստական վարչակարգի դեմ ելույթ ունեցած գերմանացիների հայացքների վրա՝ գերմանացի պատմաբան Քրիստոֆ Դիփերն իր «Der Deutsche Widerstand und die Juden» (1983) էսսեում նշել է, որ նացիստներին դեմ ազգային-պահպանողականները եղել են հակասեմական։ Դիմադրության շարժման մասնակիցներից ոչ ոք չի սատարել Հոլոքոստը, բայց Դիփերը գրել է, թե ազգային-պահպանողականները չեն նախատեսել վերականգնել հրեաների քաղաքացիական իրավունքները Հիտլերի հնարավոր տապալումից հետո։
Դատավարություններ
Նյուրնբերգյան դատավարությունները եղել են ռազմական տրիբունալների շարք, որ անցկացվել են Հակահիտլերյան խմբավորման կողմից Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Գերմանիայի Նյուրնբերգ քաղաքում և նպատակ են ունեցել դատական կարգով հետապնդել Նացիստական Գերմանիայի քաղաքական, ռազմական ու տնտեսական առաջնորդներին։ Առաջինը եղել է 1945-1946 թվականներին գլխավոր ռազմական հանցագործների դատավարությունը Միջազգային ռազմական տրիբունալի կողմից։ Դատվել են Երրորդ Ռայխի 22 քաղաքական ու ռազմական առաջնորդներ, բացառությամբ Ադոլֆ Հիտլերի, Հայնրիխ Հիմլերի և Յոզեֆ Գեբելսի, որոնք ինքնասպանություն էին գործել։
Մեղադրանք է ներկայացվել ընդդեմ 24 գլխավոր ռազմական հանցագործների և յոթ կազմակերպություններ՝ Նացիստական կուսակցության ղեկավար կազմը, Ռայխի կաբինետը, ՍՍ, ՍԴ, գեստապոն, ՍԱ, Գլխավոր շտաբը և Վերմախտի գլխավոր հրամանատարությունը։ Մեղադրական ակտերը ներառել են խաղաղության դեմ դավադրության ընդհանուր պլանի կազմմանը մասնակցելու, պատերազմական ագրեսիայի և խաղաղության դեմ ուղղված այլ հանցագործությունների պլանավորման ու իրականացման, պատերազմական հանցագործությունների և մարդկության դեմ ուղղված հանցագործությունների կատարման մեղադրանքներ։ Ռազմական տրիբունալի կայացրել է տարբեր դատավճիռներ՝ արդարացումից մինչև մահապատիժ կախաղանի միջոցով։ Մահապատժի են ենթարկվել տասնմեկ մեղադրյալներ, ներառյալ Յոախիմ ֆոն Ռիբենտրոպը, Վիլհելմ Քեյտելը, Ալֆրեդ Ռոզենբերգն ու Ալֆրեդ Յոդլը։ Ռիբենտրոպը, ինչպես հայտարարել է դատավճիռը, «կարևոր դեր է կատարել Հիտլերի՝ հրեական հարցի վերջնական լուծման մեջ»։
Նյուրնբերգյան հետագա դատավարությունները տեղի են ունեցել 1946-1949 թվականներին, որոնց ընթացքում դատվել են ևս 185 մեղադրյալներ։ Արևմտյան Գերմանիայում սկզբում դատվել են քիչ թվով նախկին նացիստներ, սակայն 1958 թվականին Einsatzgruppen դատավարությունից հետո կառավարությունն ստեղծել է հանցագործությունների հետաքննության կառավարական գործակալություն։ Նացիստների ու կոլաբորացիոնիստների այլ դատավարություններ են անցկացվել Արևմտյան և Արևելյան Եվրոպայում։ 1960 թվականին Իսրայելի Մոսադի գործակալներն Արգենտինայում առևանգել են Ադոլֆ Այքմանին և տարել Իսրայել, որտեղ նա կանգնել է դատարանի առաջ ռազմական հանցագործություններ կատարելու մեղադրանքով։ Դատավճիռը կայացվել է 1961 թվականի դեկտեմբերին, և 1962 թվականի մայիսին Այքմանը ենթարկվել է մահապատժի։ Այքմանի դատավարությունն ու մահը վերածնել են հետաքրքրությունը ռազմական հանցագործների և Հոլոքոստի նկատմամբ ընդհանրապես։
Վրեժ
Հրեաների զանգվածային ոչնչացման համար վրեժ լուծելու նպատակով Աբբա Կովներն ստեղծել է «Նոկմիմ» խումբը, որի կազմում եղել է 50 մարդ։ 1946 թվականին ծրագրվել է թունավորել Մյունխենի, Նյուրնբերգի, Համբուրգի ու Մայնի Ֆրանկֆուրտի ջրմուղները, ինչի արդյունքում այդ քաղաքներում պետք է մահանար վեց միլիոն գերմանացի, որքան հրեա զոհվել էր Հոլոքոստի ժամանակ ։ Գոյություն ունի 1980-ական թվականների տեսագրություն, որտեղ Կովները պնդում է, որ ջրմուղների թունավորման համար թույնն ստացվել էր կենսաքիմիկոս Խայիմ Վեյցմանից, իսկ քիմիկոս Էֆրայիմ Քացիրն օգնել է պատրաստել այդ թույնը ։ Սակայն պաշտոնական աղբյուրներում չկա վկայություն վրեժի ծրագրին Վայցմանի ու Քացիրի մասնակցության մասին, որոնք հետագայում դարձել են Իսրայելի առաջին ու չորրորդ նախագահները համապատասխանաբար։ Ջրմուղների թունավորման պլանի իրականացումը ձախողել է բրիտանական ռազմական ոստիկանությունը, որը ձերբակալել է Կովներին թույնը տեղափոխելու ժամանակ։ Խմբի՝ ազատության մեծ մնացած անդամներն ացնել են պահեստային պլանին՝ թունավորել Նյուրնբերգի ու Դախաուի բանտերում պահվող գերմանացի ռազմագերիներին՝ նրանց հացի մեջ խաղնելով մկնդեղ։ Այդ ահաբեկչական գործողության արդյունքում թունավորվել ու հիվանդացել են 2283 գերմանացի ռազմագերիներ, սակայն զոհվածների վերաբերյալ ստույգ տվյալներ չկան. ըստ փորձագետների գնահատականների՝ նրանց թիվը կազմել է 300-400 ։
Փոխհատուցումներ
1951 թվականի մարտին Իսրայելի կառավարությունը Գերմանիայի Ֆեդերատիվ Հանրապետությունից պահանջել է 1,4 միլիարդ դոլար՝ ֆինանսավորելու համար 500 000 փրկված հրեաների վերականգնումը՝ պատճառաբանելով, որ Գերմանիան գողացել է 6 միլիարդ դոլար եվրոպացի հրեաներից։ Գերմանիայից գումար վերցնելու վերաբերյալ Իսրայելի բնակիչների կարծիքները բաժանվել են։ Գերմանիայից հրեաների նյութական պահանջների համաժողովը (հայտնի է որպես Պահանջների համաժողով) բացվել է Նյու Յորքում, և բանակցություններից հետո գումարը կրճատվել է մինչև 845 մլն դոլար ։
1988 թվականին Արևմտյան Գերմանիան հատկացրել է ևս 125 մլն դոլար փոխհատուցումների համար։ Դատական հայցեր են ներկայացվել մի շարք ընկերությունների դեմ, ինչպիսիք են՝ BMW, Deutsche Bank, Ford, Opel, Siemens և Volkswagen, որոնք մեղադրվել են պատերազմի ժամանակ հարկադիր աշխատանքի օգտագործելու համար ։ Դրան ի պատասխան՝ Գերմանիան 2000 թվականին հիմնադրել է «Հիշատակ, պատասխանատվություն և ապագա» հիմնադրամը, որը վճարել է 4,45 միլիարդ եվրո նախկինում որպես ստրուկ աշխատածներին (մինչև €7,670 յուրաքանչյուրին) ։ 2013 թվականին Գերմանիան համաձայնել է հատկացնել 772 մլն եվրո՝ վճարելու բուժքույրական օգնության, սոցիալական ծառայությունների և դեղամիջոցների համար Հոլոքոստից փրկված 56 000 մարդկանց համար ամբողջ աշխարհում ։ Ֆրանսիական SNCF պետական երկաթուղային ընկերությունը 2014 թվականին համաձայնել է վճարել 60 մլն դոլար Հոլոքոստից փրկված ամերիկացի հրեաներին (շուրջ 100 000 դոլար յուրաքանչյուրին), որովհետև 1942-1944 թվականներին մասնակցել էր Ֆրանսիայից 76 000 հրեաների մահվան ճամբարներ տեղափոխելու գործին  ։
Հոլոքոստի ժխտում
Ի տարբերություն Հոլոքոստի առանձնահատկությունների վերաբերյալ գիտական քննարկումների՝ գոյություն ունի տեսակետ, ըստ որի՝ Հոլոքոստը՝ որպես երևույթ, գոյություն չի ունեցել այն ձևով, որպիսին այն նկարագրում է ընդհանուր ընդունելություն գտած պատմագրութունը ։ Իրենց դավադրության տեսությունում Հոլոքոստը ժխտողներն առաջ են քաշում դրույթներ այն մասին, թե եղել են զանգվածային կեղծումներ, մասշտաբային կեղծարարություններ ու փաստերի թաքուցում հօգուտ հրեաների  ։ Ընդ որում՝ հիմնականում կասկածի են ենթարկվում հետևյալ դրույթները.
Պրոֆեսիոնալ պատմաբանների մեծ մասը Հոլոքոստի ժխտումը բնութագրում է որպես ոչ գիտական և պրոպագանդիստական գործունեություն ։ Նրանք նշում են, որ ժխտողներն անտեսում են ուսումնասիրությունների գիտական մեթոդները, ինչպես նաև հաճախ ունենում են հակասեմական ու նացիոնալիստական հայացքներ   ։
ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեան առանց քվեարկության 2005 թվականի նոյեմբերի 21-ին № 60/7 բանաձևում մերժում է Հոլոքոստի՝ որպես պատմական իրադարձության ցանկացած ժխտում ։ 2007 թվականի հունվարի 26-ին՝ Հոլոքոստի զոհերի հիշատակի միջազգային օրվա նախօրեին, ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեան ընդունել է № 61/255 «Հոլոքոստի ժխտում» բանաձևը, որը դատապարտել է Հոլոքոստի՝ որպես պատմական փաստի ժխտումը ։
Մի շարք երկրներում Հոլոքոստի հրապարակային ժխտումը հակաօրինական է ։
Հոլոքոստի հիշատակ
ՄԱԿ-ի գլխավոր ասամբլեան հունվարի 27-ը՝ Օսվենցիմի ազատագրման օրը, հռչակել է Հոլոքոստի զոհերի հիշատակի միջազգային օր ։ ՄԱԿ-ի գլխավոր ասամբլեայի խնդրանքով մշակվել է «Հոլոքոստն ու ՄԱԿ-ը» լուսավորական գործունեության ծրագիր, որը նախատեսում է «կազմակերպության անդամ պետությունների կողմից Հոլոքոստի թեմայով ծրագրերի մշակման խրախուսում և քաղաքացիության մոբիլիզացիա լուսավորական ու ինֆորմացիոն նպատակներով»։ Նմանատիպ լրացուցիչ լուսավորական ծրագիր է մշակվել ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կողմից ։
Օսվենցիմում անցկացված հիշատակի միջոցառմանը ներկա գտնված ավելի քան 40 երկրների առաջնորդներ ու ներկայացուցիչներ վճռականորեն դատապարտել են Հոլոքոստը, հակասեմականությունն ու քսենոֆոբիան ։
Հոլոքոստի ուսումնասիրությամբ զբաղվում են մեծ թվով գիտական ու հետազոտական կենտրոններ ամբողջ աշխարհում։ Այդ թեմայի ուսումնասիրությամբ զբաղվող առավել հայտնի են գիտական կենտրոններից են Իսրայելի «Աղետի ու հերոսականության ազգային հուշահամալիրը» (Յադ Վաշեմ) և ամերիկյան Հոլոքոստի հիշատակի թանգարան։ 1998 թվականին ստեղծվել է Հոլոքոստի հիշատակի հավերժացման ու ուսումնասիրման հարցերով միջազգային կազմակերպությունը, որի անդամ են 31 երկրներ։
Հոլոքոստն արվեստում
«Յադ Վաշեմ» ինստիտուտի տնօրենների խորհրդի նախագահ Ավներ Շալևը նշել է, որ պատմագրությունը հասարակության ոչ մեծ մասի սեփականություն, իսկ զանգվածային գիտակցությունը ձևավորվում է մշակույթով և առաջին հերթին գրականությամբ ու կինեմատոգրաֆիայով ։ Այդ պատճառով էլ մարդկանց մոտ Հոլոքոստի հիշատակը պահպանելու և նման ողբերգության կանխարգելման գործում կարևոր է Հոլոքոստի գեղարվեստական իմաստավորումը գրականության, կինեմատոգրաֆիայի, երաժշտության, գեղանկարչության ոլորտներում։
Առաջին գեղարվեստական ֆիլմը, որ պատմում է Օսվենցիմի ու Հոլոքոստի մասին, եղել է լեհական «Վերջին փուլ» կինոնկարը (1948)։ Այդ թեմային նվիրված լավագույն ֆիլմերն են՝ «Աննա Ֆրանկի օրագիրը», «Դաշնակահարը, «Շինդլերի ցուցակը», «Գիշեր և մառախուղ», «Սոֆիի ընտրությունը», «Կյանքը հիասքանչ է», «Շոա», «Զոլավոր գիշերազգեստով տղան» և այլն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հրեաների պատմություն Կատեգորիա:Էթնիկ զտումներ Եվրոպայում Կատեգորիա:1940-ականներ Եվրոպայում
Acropyga bakwele
Acropyga bakwele, Կենդանիների թագավորության հոդվածոտանիների տիպի միջատների դասի մրջյունների ընտանիքի միջատ։ Պատկանում է Formicinae ենթաընտանիքի Acropyga տեսակին ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մրջյուններ
(6116) Սթիլ
(6116) Սթիլ (Still), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1984 թվականի հոկտեմբերի 26-ին Էդվարդ Բոուելի կողմից Անդերսոն Մեսայում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,98492 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,6944 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,2754 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1883,64 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,191119 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 0,83° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1984 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Էդվարդ Բոուելի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Լոոսի
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 64 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Վիրումաա նահանգի Վասցելիինա շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղեր
Սիվիս-Յախ
Սիվիս-Յախ (Сивысь-Ях), գյուղ Ռուսաստանի Խանտի-Մանսիական ինքնավար օկրուգի Նեֆտեյուգանսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2008 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 495 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Խանտի-Մանսիական ինքնավար օկրուգի Նեֆտեյուգանսկի շրջանի բնակավայրեր
Նյավեժիս
Նյավեժիս (նաև Նևեժիս) ; Nevėžis, Невяжа, Niewiaża), գետ Լիտվայում, Նեման գետի աջ վտակը։
Ջրագրություն
Հիմնական վտակներն են՝ Ալանտա, Իուոդ, Ուպիտե, Լինկավա, Օբելիս, Բարուպե, Գինյա (ձախ), Իուոստա, Կիրշինաս, Լիաուդե, Կրուոստաս, Դոտնուվելե, Սմիլգա, Շուշվե, Ալուոնա, Ստրիունա (աջ)։
Տնտեսական նշանակություն
Գետում կարելի է զբաղվել ձկնորսությամբ։ Գետի ափին են տեղակայվաց Կեդայնյայ և Պանևեժիս քաղաքները։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Լիտվայի գետեր
Նյուբերի շրջան (Հարավային Կարոլինա)
Նյուբերի շրջան (Newberry County), ԱՄՆ Հարավային Կարոլինա նահանգի 46 վարչական միավորներից մեկը։ Ընդհանուր տարածությունը 1.676 կմ² է, բնակչությունը՝ 36.108 մարդ (2000 թ. տվյալներով)։ Շրջկենտրոնն է Նյուբերի բնակավայրը։ Կազմավորվել է 1785 թ.։
Կատեգորիա:Հարավային Կարոլինայի շրջաններ
Յուրի Պոպով
Կենսագրություն
Ավարտել է ԽՍՀՄ ԱԳՆ Մոսկվայի Միջազգային հարաբերությունների պետական ինստիտուտը (1976) և ԽՍՀՄ ԱԳՆ դիվանագիտական ակադեմիան (1991)։ Տիրապետում է անգլերեն և ֆրանսերեն լեզուներին։ Դիվանագիտական գործունեությամբ սկսել է զբաղվել 1976 թվականից։
2015 թվականի փետրվարի 13-ից՝ Տանզանիայում Ռուսաստանի Դաշնության արտակարգ և լիազոր դեսպան ։
Ամուսնացած է։ Ունի որդի և դուստր։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Դիվանագետներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Խորհրդային դիվանագետներ Կատեգորիա:Ռուս դիվանագետներ Կատեգորիա:Մոսկվայի միջազգային հարաբերությունների պետական ինստիտուտի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Բարեկամության շքանշանի ասպետներ (Ռուսաստան) Կատեգորիա:Պատմական գիտությունների թեկնածուներ
Վոզնեսենե (քաղաքատիպ ավան, Պոդորոժսկի շրջան)
Վոզնեսենե (Вознесенье), քաղաքատիպ ավան Ռուսաստանի Լենինգրադի մարզի Պոդորոժսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2010 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 2425 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքատիպ ավաններ Կատեգորիա:Ռուսաստանի Լենինգրադի մարզի Պոդորոժսկի շրջանի բնակավայրեր
Դաշտանադադար
Դաշտանադադար, ավելի հայտնի կլիմաքս, կանանց կյանքի շրջան է, երբ դաշտանային ցիկլն ավարտվում է և կնոջ ձվարաններում դադարում է ձվաբջջի առաջացման ֆունկցիան ։ Կլիմաքսը հիմնականում դիտվում է 49-52 տարեկանում ։ Սովորաբար դաշտանադադար ախտորոշվում է, եթե 1 տարվա ընթացքում կնոջ մոտ չի դիտվում դաշտանային ցիկլ ։ Դաշտանադադարի պատճառ կարող է հանդիսանալ ձվարանների ներզատիչ ֆունկցիայի խանգարումը ։ Արգանդի վիրահատական հեռացումից հետո, կլիմաքս կարելի է համարել վիրահատության կամ հորմոնների քանակի իջեցման պահը ։ Արգանդի հեռացումից հետո դաշտանադադարին բնորոշ ախտանիշները հիմնականում ի հայտ են գալիս 45 տարեկանում ։
Դաշտանադադարը բնական փոփոխություն է ։ Ծխախոտի օգտագործումը կարող է հանգեցնել վաղաժամ դաշտանադադարի ։ Այլ պատճառներից են ձվարանների հեռացումը կամ քիմիոթերապիայի որոշ տեսակները ։ Ֆիզիոլոգիայում կլիմաքսը ձվարանային հորմոնների՝ էստրոգենի և պրոգեստերոնի, արտադրության նվազումն է ։ Ախտորոշումը կարելի է հաստատել արյան կամ մեզի մեջ հորմոնների քանակի որոշմամբ ։ Դաշտանադադարի հակառակ պրոցեսը մենարխեն է, երբ աղջկա մոտ սկսվում է դաշտանային ցիկլը ։
Սովորաբար սպեցիֆիկ բուժում չի պահանջվում ։ Կարելի է իրականացնել սիմպտոմատիկ բուժում ։ Ծխախոտից, ալկոհոլից և կոֆեինից խուսափումը հնարավորություն է տալիս խուսափել ջերմահորդանքներից ։ Սառը սենյակում քնելը կարող է լավացնել քնի որակը ։ Դեղորայքային թերապիան ներառում է կլոնիդին, գաբապենտին, մենոպաուզալ հորմոնային թերապիա և սերոտոնինի հետզավթման սելեկտիվ ինհիբիտորներ ։ Ֆիզիկական ակտիվությունը նույնպես կարող է լավացնել քնի որակը ։ Մենոպաուզալ հորմոնալ թերապիան հազվադեպ է նշանակվում՝ հաշվի առնելով կողմնակի էֆեկտները ։ Այլընտրանքային բժշկության էֆեկտիվությունն ապացուցված չէ ։ Կան միայն որոշ ուսումնասիրություններ ֆիտոէստրոգենների մասին ։