cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Պուպիենուս
Իշխանության գալը
235 թվականի սկզբին Ալեքսանդր Սևերոս կայսրը, գտնվելով Մոգոնցիակում, սպանվեց իր մոր՝ Յուլիա Մամաեի հետ միասին, զինվորների կողմից ալեմանների դեմ արշավանքի ժամանակ։ Դրանից հետո զորքերը կայսր հռչակեցին սպարապետ Գայոս Յուլիուս Վերա Մաքսիմինին։ Նա ժողովրդականություն ձեռք բերեց ոչ իշխող շրջանակների շրջանում իր խոնարհ ծագման պատճառով, ոչ էլ բնակչության շրջանում թանկարժեք պատերազմների պատճառով հարկային ճնշման ավելացման պատճառով։ Ի վերջո, 238 թվականին Աֆրիկայում հարուստ հողատերերը, դժգոհ լինելով ավելացած պահանջներից, սպանեցին տեղի դատախազին և պրոկոնսուլ Գորդիանոսին հռչակեցին կայսր։ Իր հերթին, նա իր որդուն հռչակել է համկառավարիչ և դեսպանատուն ուղարկել Հռոմ՝ ուղերձով սենատին և ժողովրդին։ Սենատորները Գորդիանին ճանաչեցին որպես կայսր և Մաքսիմին հայտարարեցին պետության թշնամի, բանագնացներ ուղարկելով գավառներ՝ կոչ անելով հավատարմության երդում տալ գորդացիներին։ Հռոմում սպանվել են Մաքսիմինոսի բազմաթիվ կողմնակիցներ, այդ թվում՝ պրետորիայի պրեֆեկտ Վիտալիանը։ Սակայն ապստամբության մեկնարկից մի քանի շաբաթ անց Նումիդիայի կառավարիչ Կապելյան, III օգոստոսյան լեգեոնի ստորաբաժանումների և օժանդակ ջոկատների գլխավորությամբ, Կարթագենի ճակատամարտում ջախջախեց Գորդիան կրտսերին։ Գորդիան կրտսերը մահացել է, իսկ Գորդիան ավագն ինքնասպան է եղել։ Բացի այդ, իմանալով Սենատի կողմից գորդյանների ճանաչման մասին՝ Մաքսիմինոսը թողեց Սիրմիումի ձմեռային ճամբարները և առաջ շարժվեց դեպի Իտալիա՝ ապստամբությունը ճնշելու համար։
Գորդյանների մահով ապստամբության ղեկավարությունն անցավ սենատին։ Երբ գորդացիների մահվան լուրը հասավ Հռոմ, սենատորները հավաքվեցին Յուպիտեր Կապիտոլիումի տաճարում (ըստ Հուլիոս Կապիտոլինուսի՝ Կոնկորդիայի տաճարում) հանդիպման՝ նոր կայսրեր ընտրելու համար։ Հերոդիանոսի զեկույցի հիման վրա կարելի է եզրակացնել, որ ընտրություններն անցել են երկու փուլով. նախ՝ քվեարկությամբ ընտրվել են որոշակի թվով «համապատասխան տարիքի և պաշտոնի» սենատորներ(ըստ երևույթին, այնուհետև ընդգրկվել են հանձնաժողովի կազմում։ քսան սենատորներ՝ vigintiviri ex senatus consulto rei publicae curandae), իսկ հետո նոր կայսրեր ընտրվեցին Պուպիենուսը և Բալբինուսը, որոնք ստացան նրանցից ամենամեծ թվով ձայները։ Ընտրության նման անսովոր ընթացակարգն ակնհայտորեն ներշնչված էր հանրապետության դարաշրջանի ավանդույթներով։ Թվում էր, թե Սենատը մարմնավորում էր հռոմեական ժողովրդի կամքը և միայն ազատ ընտրություններում իշխանություն շնորհելու իրավունքը։ Երկու կայսրեր օժտված էին հավասար լիազորություններով և բոլոր տիտղոսներով (ներառյալ բարձրագույն պոնտիֆիկոսի տիտղոսը, որն առաջին անգամ կրում էին միանգամից երկու հոգի)։ Նրանց ընտրությունը փորձ էր վերականգնել կոլեգիալության սկզբունքը և ստեղծել մի մեխանիզմ, որը թույլ չէր տա բռնակալության ի հայտ գալ։
Պանամա
Պանամա (Panamá) պաշտոնապես՝ Պանամայի Հանրապետություն (República de Panamá), պետություն Կենտրոնական Ամերիկայում, Կարիբյան ծովի և Խաղաղ օվկիանոսի միջև։ Սահմանակցում է Կոստա Ռիկայի հետ արևմուտքում և Կոլումբիայի հետ արևելքում։
Պուպիենուս
Իշխանության գալը
Ինչ վերաբերում է սենատորների կողմից ընտրված vigintiviri ex senatus consulto rei publicae curandae հանձնաժողովի նպատակին, կա երկու վարկած. Օգոստոսների պատմության երեք գորդյանների կենսագրությանը, նրանք ընտրվել են, որպեսզի «նրանց միջև բաշխվեն Իտալիայի որոշ շրջաններ՝ պաշտպանելու նրանց Մաքսիմինից»։ Հայտնի չէ՝ հանձնաժողովը պետք է դառնար մշտական ​​պետական ​​հիմնարկ, թե ոչ։ Իհարկե, սենատորները ցանկանում էին վերստեղծել Ալեքսանդր Սեվերուսի օրոք արիստոկրատական ​​խորհրդի նման մի բան, որը Մաքսիմինուսը լուծարեց իշխանության գալուց հետո։ Բալբինուսի և Պուպիենի իշխանության գալու տարբեր ժամկետներ կան՝ փետրվարի սկիզբ, մայիսի 22 կամ ապրիլի 22։
Գևորգ Ժուսգալյան
Գևորգ Ժուսգալյան, ԱՄՆ բանակի հայազգի սպա, մի շարք պատերազմների մասնակից։ Հայոց ցեղասպանության վերապրող։ Ավարտելով Բոստոնի համալսարանը, 1936 թ. ծառայել է բանակում, գերի ընկել Վերմախտին։ Եղել է խորհրդական Իրանում և Վիետնամում։ Թոշակի է անցել գնդապետի կոչմամբ 1967 թ., որպես ամերիկյան բանակի ռեկորդային ամենաբարձր պարգևների արժանացած սպաներից մեկը։ Այցելել է իր հայրենի Խարբերդ, որն ավերված է գտել։
Պանամա
Կլիմա
Կլիման մերձհասարակածային է՝ շոգ ու խոնավ։ Խոշոր գետը Չագրեսն է։ Գերակշռում են չոր սավաննաներն ու մշտադալար անտառները (հիլեաներ)։
Պուպիենուս
Անկարգություններ մայրաքաղաքում
Այնուամենայնիվ, իրադարձությունների հետագա ընթացքը ցույց տվեց, որ Սենատի հեղինակությունը չի վերականգնվել այնքան ամուր, որքան ակնկալում էին նրա անդամները։ Հանդիպումից հետո, որի ժամանակ տեղի ունեցավ ընտրությունը, նոր կայսրերը գնացին զոհաբերություններ անելու Կապիտոլինյան Յուպիտերի տաճարում։ Տեղեկանալով կատարվածի մասին՝ մարդկանց վրդովված ամբոխը փակել է Կապիտոլիումի ճանապարհը՝ թույլ չտալով Պուպիենին և Բալբինին մտնել իրենց պալատ։ Նրանք բողոքեցին ընտրված Սենատի դեմ, հատկապես Պուպիենի դեմ, որը, երբ նա քաղաքի պրեֆեկտ էր, հիշվում էր խստությամբ և վճռական միջոցներով, և պահանջում էին, որ կայսերական տիտղոսը թողնել Գորդյան ընտանիքին։ Անհաջող կերպով փորձելով փախչել շրջապատից՝ Պուպիենը և Բալբինուսը բանագնացներ ուղարկեցին Գորդիան I-ի թոռան՝ Մարկ Անտոնի Գորդյանի համար, որը հազիվ տասներեք տարեկան էր։ Միայն այն ժամանակ, երբ տղային բերեցին և ցույց տվեցին ամբոխին, երկու կայսրերը բաց թողեցին։ Դրանից հետո Սենատը հանդիպեց նոր ժողովի և հռչակեց Գորդիանին Կեսար։ Փաստորեն, երիտասարդ Գորդիանը դարձավ գահաժառանգը, և Սենատի փորձը՝ ստեղծել ընտրովի միապետություն, ձախողվեց։
Պանամա
Պատմություն
Մինչև իսպանական գաղութացումը Պանամայի տարածքում բնակվել են հնդկացիների ավելի քան 60 ցեղեր, որոնք զբաղվել են որսորդությամբ, ձկնորսությամբ, հողագործությամբ և արհեստներով։ 1501 թվականին Պանամայի տարածքը հայտնաբերել է իսպանացի կոնկիստադոր (նվաճող) Ռոդրիգո դե Բաստիդասը։ 1519 թվականին իսպանացիներն այստեղ հիմնել են Պանամա քաղաքը։ Հաշվի առնելով Պանամայի պարանոցի հսկայական նշանակությունը՝ ԱՄՆ-ը և Մեծ Բրիտանիան տևականորեն պայքարում էին նրան տիրելու համար։ Մշակվում էին Պանամայի տարածքում Խաղաղ և Ատլանտյան օվկիանոսները միմյանց կապող ջրանցք կառուցելու նախագծեր։ Ջրանցքի կառուցումը 1879 թվականին սկսեց ֆրանսիական մի ընկերություն, որի սնանկացման պատճառով ջրանցքի կառուցման իրավունքը 1901 թվականին անցավ ԱՄՆ-ին։ Ընդառաջելով անկախ պետություն ստեղծելու Պանամայի բնակչության ձգտմանը՝ ԱՄՆ-ը նաև ռազմական օգնություն ցույց տվեց Պանամային, և 1903 թվականի նոյեմբերի 3-ին հռչակվեց երկրի անկախությունը։ Այդ իրավիճակից օգտվելով՝ ԱՄՆ-ը Պանամայի Հանրապետության հետ կնքեց Պանամայի ջրանցքի գոտին անժամկետ օգտագործելու պայմանագիր։
Պուպիենուս
Անկարգություններ մայրաքաղաքում
Երկու կայսրերն իրար մեջ բաժանեցին պետական ​​գործերը, «որ մեկը ներքին գործերի, մյուսը՝ ռազմական գործերը, որ մեկը մնա Հռոմում, մյուսը զորքով գնար դեպի ավազակները»։ Պուպիենուսը գնաց դեպի հյուսիս՝ առաջնորդելու պատերազմը Մաքսիմինուսի դեմ, մինչդեռ Բալբինոսը մնաց Հռոմում՝ այնտեղ կարգուկանոն պահպանելու համար։ Սակայն Բալբինը չկարողացավ կատարել իր պարտականությունները։ Պուպիենի հեռանալուն հաջորդած քաղաքացիական ընդհարումների ժամանակ նա իրեն թույլ կառավարիչ դրսևորեց։ Հաջորդ բախումների պատճառն անզեն պրետորացիների սպանությունն էր երկու սենատորների՝ Գալիկանի և Մաեկենի կողմից, այն բանից հետո, երբ պահակները ներխուժեցին Սենատի ժողովների դահլիճ։ Գալիկանը համոզեց հռոմեացիներին գրոհել պրետորական ճամբարը, ինչը հանգեցրեց փողոցային կռիվների քաղաքի բնակիչների և զինվորների միջև։ Այս պայքարը մղվեց երկու կողմից ծայրահեղ դաժանությամբ և ավարտվեց միայն մեծ արյունահեղությունից և Հռոմի մի մասի հրկիզումից հետո։
Ակվիլեյան պատերազմ
Մինչդեռ Մաքսիմինոսը, որը ծրագրում էր գարնանը Սիրմիումի իր բազայից արշավ կազմակերպել գերմանացիների դեմ, հավատարիմ Դանուբյան լեգեոնների հետ առաջ շարժվեց դեպի Իտալիա՝ իմանալով Գորդիայի ապստամբության մասին։ Երբ նրան լուրեր հասան, որ գորդացիները մահացել են, իսկ սենատը նոր կայսրեր է ընտրել, նա էլ ավելի մեծ շտապողականությամբ ու վճռականությամբ շարունակեց իր ճանապարհը։ Մաքսիմինը առանց կռվի գրավեց բնակիչների կողմից լքված Էմոնային և, անցնելով Հուլյան Ալպերը, մոտեցավ Ակվիլեայի պարիսպներին և սկսեց քաղաքի պաշարումը։ Սակայն Սենատն արդեն պատրաստվում էր դիմակայության Մաքսիմինուսի հետ։ Այն բանից հետո, երբ սենատը ճանաչեց գորդացիներին որպես կայսրեր, քսան հյուպատոսներ սկսեցին նախապատրաստել Իտալիան արշավանքի։ Նրանցից երկուսին՝ Ռուտիլիուս Պուդենտ Կրիսպինին և Տուլիուս Մենոֆիլուսին, հանձնարարված էր ղեկավարել Ակվիլեայի պաշտպանությունը և պատրաստել այն երկար պաշարման՝ կանգնեցնելով Մաքսիմինուսի լեգեոնների շարժումը Իտալիայով։ Հռոմից Պուպիենուսի հեռանալուց հետո Իտալիայի պաշտպանության միջոցառումներն ընդլայնվեցին. բոլոր հաղորդակցությունները և նավահանգիստները արգելափակվեցին, Սենատի բանագնացները զորքեր էին հավաքագրում ամենուր, քաղաքներին հանձնարարվեց բավարար քանակությամբ զենք և սնունդ պատրաստել, իսկ գաղտնի գործակալները՝ ուղարկվել է գավառներ Մաքսիմինից անջատվելու կոչով։ Արդյունքում, սկզբնական հաջողություններից հետո Մաքսիմինուսը հանդիպեց մի շարք դժվարությունների, որոնց մասին նա տեղյակ չէր։ Ակվիլեան դիմադրեց, և նրա բանակը մեծ կորուստներ ունեցավ երկար ու դառը պաշարման ժամանակ։ Պաշարածների համար դա ավելի ցավոտ է ստացվել, քան պաշարվածների համար, որոնք մի քանի ամսվա պաշարներ ունեին։ Ի վերջո, մի քանի շաբաթ անց Մաքսիմինոսի բանակը պաշարների պակաս ունեցավ, և նրանց զայրույթը շրջվեց կայսեր դեմ։ Բռնկվեց ապստամբություն, որի ժամանակ Մաքսիմինոսը և նրա որդին սպանվեցին II պարթևական լեգեոնի զինվորների կողմից։ Առանց հրամանատարության մնացած բանակը հավատարմության երդում տվեց նոր տիրակալներին։
Գևորգ Ժուսգալյան
Հղումներ
Կատեգորիա:Ամերիկահայ սպաներ Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ Կատեգորիա:Պատվո լեգեոնի շքանշանի ասպետներ
Պանամա
Պատմություն
Առաջին նավը Պանամայի ջրանցքով անցել է 1914 թվականին, իսկ նրա պաշտոնական բացումը տեղի է ունեցել 1920 թվականի հունիսի 12-ին։ Ջրանցքի երկարությունը 81,6 կմ է, խորությունը՝ 12,5 մ, լայնությունը՝ 150–305 մ, նավերն այդ ճանապարհն անցնում են 8 ժամում։ Ջրանցքով տարեկան անցնում է ավելի քան 17 հզ. նավ։
Պուպիենուս
Վերջին ամիսները
Ներքին գործերում Պուպիենի և Բալբինայի օրոք տեղի ունեցավ սենատի իշխանության ժամանակավոր վերականգնում։ Նրանց իշխանության գալուց անմիջապես հետո տեղի ունեցավ երկու գորդյանների աստվածացումը։ Այնուհետև Վետտիուս Սաբինուսը նշանակվեց քաղաքի պրեֆեկտ, իսկ Պինարիուս Վալենսը դարձավ պրետորիումի պրեֆեկտ։ Սկզբում երկու կայսրերի միասնական իշխանությունը զարգանում էր ներդաշնակորեն, մինչդեռ Պուպիենն ու Բալբինուսը համատեղ զբաղվում էին պետական ​​հարցերով։ Երկու օգոստոս ամիսները նպաստում էին բարեկամական հարաբերություններին, իսկ մետաղադրամների վրա արձանագրությունները փառաբանում էին փոխհամաձայնությունը, բարեկամությունն ու սերը համիշխանների միջև (լատ. AMOR MUTUUS AUGG., CARITAS MUTUA AUGG., FIDES MUTUA AUGG., PIETAS MUTUA AUG.AUG. )։ Կայսրերը խաղեր էին կազմակերպում և ժողովրդին մեծ դրամական բաշխում էին տալիս։ Նրանց իշխանությունը ճանաչված էր Հռոմեական կայսրության գրեթե բոլոր նահանգներում, բացառությամբ Տարակոնյան Իսպանիայի և Նումիդիայի հետ Աֆրիկայում։
Ստեփասդաբալի
Ստեփասդաբալի (სტეფასდაბალი), գյուղ Վրաստանում։ Գտնվում է Սամեգրելո-Զեմո Սվանեթ մարզի Մարտվիլի շրջան‎‎‎ում ։
Պուպիենուս
Վերջին ամիսները
Պուպիենուսի և Բալբինուսի գահակալության հենց սկզբից իրեն զգացնել տվեց զինվորների բացասական վերաբերմունքը սենատի կայսրերի իշխանության նկատմամբ։ Մաքսիմինուսի զորքերը, որոնք հանգամանքների բերումով ստիպել էին հավատարմության երդում տալ նոր Ավգուստիին, կեղծ հավատարմություն դրսևորեցին Պուպիենուսին, թեև նրանք գաղտնի սգում էին Մաքսիմինուսի համար և ատում սենատորական ընտրյալներին։ Ըստ երևույթին, նրանց ատելությունը չմեղմացավ ոչ Պուպիենի խոստացած համաներումով, ոչ էլ դրամական վճարումներով։ Սակայն նրանք ոչ մի վտանգ չեն ներկայացրել, քանի որ վերադարձվել են իրենց կայազորներ։ Դժգոհությունը մեծացավ նաև պրետորացիների մոտ, հատկապես քաղաքաբնակների հետ բախումներից հետո։ Պահակների տրամադրությունը վատացավ, երբ Պուպիենը իր հետ Հռոմ բերեց գերմանական ջոկատներ։ Պահակները վախենում էին, որ իրենց կփոխարինեն գերմանացիները և կցրվեն, ինչպես դա արել էր Սեպտիմիուս Սևերուսը։ Պրետորացիները անհամբեր սպասում էին հնարավորությանը վերջ դնելու իրենց թշնամիներին գահին։ Նրանցից չէր վրիպել, որ կայսրերի միջև տարաձայնությունները խորանում էին. Բալբինոսը, ով հպարտանում էր ավելի ազնվական ծագմամբ, վիրավորված էր այն պատիվներից, որոնք իր կարծիքով Պուպիենուսին տրվել էին Ակվիլեայից վերադառնալիս։ Բացի այդ, երկու կայսրերն էլ անընդհատ վիճարկում էին իրենց միջև առաջնահերթությունը։ Այս ամենը զորացրեց զինվորներին օգոստոսին սպանելու որոշման մեջ, և Պուպիենի և Բալբինուսի առաջիկա մեկնումը արտաքին թշնամիների հետ պատերազմի միայն արագացրեց ծրագրերի իրականացումը։
Ստեփասդաբալի
Բնակչություն
Ըստ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալների` գյուղի բնակչությունը կազմում է 410 մարդ ։
Պուպիենուս
Վերջին ամիսները
Պուպիենը ծրագրում էր գնալ դեպի արևելյան սահման, որտեղ Մաքսիմինոսի օրոք պարսիկները գրավեցին Խառանը և Մծբինը։ Բալբինուսը նախ պետք է մնար Հռոմում, սակայն գոթերի ներխուժումը հանգեցրեց ծրագրերի փոփոխության, և նա պատրաստվում էր շարժվել նրանց դեմ։ Գոթերը կողոպտեցին Իստրիան, իսկ հետո համառորեն, բայց անհաջող պաշարեցին Մարկիանոպոլիսը։ Սակայն պրետորացիները կանխեցին կայսրերի հեռանալը։ Նրանք ներխուժեցին պալատ այն ժամանակ, երբ պալատականների և պահակների մեծ մասը Կապիտոլինյան խաղերի կապակցությամբ թատերական ներկայացումներին էին, և գերեվարեցին երկու կայսրերին։ Նրանց հաջողվեց, քանի որ Բալբինուսը, վախենալով, որ Պուպիենը պատրաստվում է հաստատել միանձնյա իշխանություն, ժամանակին չկանչեց գերմանացիներին՝ օգնելու իր համիշխանին։ Համաղեկավարներին քարշ են տվել փողոցներով, խոշտանգել ու ծեծել, ապա սպանել։ Սրանից հետո Գորդիան III-ը հռչակվեց կայսր։ Բալբինուսի և Պուպիենուսի համատեղ թագավորությունը տևեց 99 օր։
Ստեփասդաբալի
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Մարտվիլի շրջան‎‎‎
Պանամա
Պատմություն
20-րդ դարի սկզբին Պանամայի տնտեսական և քաղաքական կյանքը զարգանում էր ԱՄՆ-ի տիրապետության պայմաններում։ 1920-ական թվականներին երկրում աշխուժացավ հակաամերիկյան շարժումը։ ԱՄՆ-ը հարկադրված էր վերանայել 1903 թվականի պայմանագիրը։ 1977 թվականին կնքվեց նոր պայմանագիր, որով Պանամային վերադարձվեց ջրանցքի գոտին, իսկ 1999 թվականի դեկտեմբերի 3-ից՝ նաև ջրանցքի տնօրինությունը։ Ջրանցքի կարիբյան ափին գտնվում է Կոլոն նավահանգիստը, որը կոչվել է ի պատիվ Ք. Կոլումբոսի, իսկ խաղաղօվկիանոսյան ափին՝ Բալբոա քաղաքը՝ ի պատիվ Նունյես դե Բալբոայի, ով 1513 թվականին առաջինը Ատլանտյան օվկիանոսի ափից դուրս եկավ Խաղաղ օվկիանոս։
Բնակչություն և տնտեսություն
Պանամայի հիմնական բնակիչները պանամացիներն են, բնիկները՝ հնդկացիները (կունա, չոկո, գուայմի և այլ ցեղերի ներկայացուցիչներ)։ Խոշոր քաղաքներն են Պանաման, Կոլոնը, Դեվիդը, Լաս Տաբլասը։ Պանաման գյուղատնտեսական երկիր է։ Գլխավոր մշակաբույսերն են բրինձը, եգիպտացորենը, լոբին, մշակում են նաև սրճենի, կակաո, աբակա, շաքարեղեգ, արքայախնձոր, ադամաթուզ և այլն։ Առավել զարգացած են սննդի և թեթև արդյունաբերության ճյուղերը։ Կան նաև թղթի, ստվարաթղթի, կահույքի, նրբատախտակի, խեցեղենի արտադրության և նավթավերամշակման ձեռնարկություններ։
Պետական կառուցվածք
Պանաման ունիտար պետություն է։  Սահմանադրությունն ընդունվել է 10/11/1972 թվականին։ Կառավարման ձևը նախագահական հանրապետություն է։  Կառավարման տեսակը ժողովրդավարական հանրապետություն է։  Պետության և կառավարության ղեկավարը նախագահն է։  Լաուրենտինո Կորտիզոն ներկայում նախագահում է։
Նախարարների կաբինետը նշանակվում է նախագահի կողմից, նախագահն ու փոխնախագահը ընտրվում են ժողովրդական քվեարկությամբ 5 տարին մեկ։
Զբոսաշրջություն
2010 թվականին 1,7 միլիոն զբոսաշրջիկ է այցելել երկիր, ինչը ամենաբարձր ցուցանիշն է և 12 տոկոսով ավելի, քան 2009 թվականին։
2009 թվականից Պանամայում զարգանում է Տրանսպանամայի արահետը։  Տրանսպանամայի արահետը 1,127 կմ արշավային արահետ է, որն անցնում է ամբողջ երկրով ՝ Կոլումբիայի հետ սահմանից մինչև Կոստա Ռիկայի սահմանը։
Մշակույթ
Ֆոլկլորը տարբերվում է յուրաքանչյուր տարածաշրջանում և ներկայացված է բնորոշ տարազներով, կիսաշրջազգեստով, ավանդական ուտեստներով, ինչպես նաև երաժշտությամբ և պարով։
Պուպիենուս
Անհատականության բնութագիր
Մետաղադրամների և կիսանդրիների պատկերները, որոնք պահպանվել են մինչ օրս, բավականաչափ տեղեկություններ են տալիս Պուպիենի տեսքի մասին այն ժամանակ, երբ նա կայսր էր։ Մետաղադրամների վրա կտրված է դեմքի կտրուկ արտահայտված դիմագծերով ծերունու գեղեցիկ ծալված գլուխ, որը լիովին համապատասխանում է քանդակագործական պատկերների վրա նրա արտաքին տեսքին։ Նրա դեմքն ընդգծված է խիտ ալիքավոր մորուքով, իսկ կարճ մազերը չեն հասնում ճակատին։ Հատկանշական է նաև զանգվածային ծոծրակը, որը թիկունքում խիստ կլորացված է։ Կարճ կտրված մազերը և դեմքին բնորոշ խորը կնճիռները Պուպիենի արտաքին տեսքին տալիս են խստություն և արտահայտիչություն։ Յուլիուս Կապիտոլինը նկարագրում է Պուպիենի արտաքինը հետևյալ կերպ. «Նա հասակով բարձր էր և մարմնով շատ առողջ»։
Պանամա
Սպորտ
Պանամայի մարզիկներն իրենց նորամուտը նշել են Օլիմպիական խաղերում 1928 թվականին։
Պուպիենուս
Անհատականության բնութագիր
Հնագույն աղբյուրներում Պուպիենուսը նկարագրվում է որպես մարդ, ով համակցում էր հնարամտությունն ու ժուժկալ ապրելակերպը, քաջությունն ու քաջությունը աննկուն խստության հետ՝ առավել հստակ ցույց տալով իր խստությունը Հռոմի օրոք՝ որպես պրեֆեկտ։ Հակառակ դեպքում, սակայն, թվում է, թե նրա բնավորության այս կողմը չափազանց խիստ է ընդգծված կենսագիրի կողմից՝ ավելի հստակորեն հակադրելու Մարկուս Կլոդիուսին իր համիշխան Բալբինուսի հետ, ով, ըստ հին պատմաբանների ընդհանուր կարծիքի, իրեն մեղմ և անգործուն է պահել ժամանակաշրջանում։ Հռոմում պրետորական ապստամբությունը, որի համար նա արժանի էր իր գործընկերոջ արդարացի արհամարհանքին։ Այսպիսով, հավանաբար չափազանցություն է, որ Յուլիուս Կապիտոլինը պնդում էր, որ Պուպիենուսը իր խստության պատճառով ստացել է «մռայլ» մականունը ։ Սակայն Պուպիենի «Օգոստոսների պատմության» հետագա նկարագրությունը հանգեցնում է այն եզրակացության, որ կենսագիրն, ընդհակառակը, նույնիսկ արդարացնում է Մարկ Կլոդիուսին, որպեսզի սառը ու դաժան մարդու տպավորություն չստանա։ Այսպիսով, գրում է նա, Պուպիենն արդար էր, ներողամիտ, երբ դա խնդրեցին, և զայրացավ «միայն այն ժամանակ, երբ իսկապես անհրաժեշտ էր զայրանալ», հատկություններ, որոնք, չնայած իր ուժեղ ինքնավստահությանը, նրան դարձրեցին հանրաճանաչ և վախ առաջացրին միայն վատ խղճով մարդկանց մեջ։ Մարկուս Կլոդիուսի տաղանդներն ու անձնական հատկություններն էին, որ ի վերջո նրան գահ բարձրացրին։
Պանամա
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Պանամա Կատեգորիա:ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ Կատեգորիա:Լիբերալ ժողովրդավարություններ Կատեգորիա:Ունիտար պետություններ Կատեգորիա:1903 հիմնադրված պետություններ և տարածքներ Կատեգորիա:Հանրապետություններ
Պուպիենուս
Անհատականության բնութագիր
Ընդհանրապես, Պուպիենուսը դրական համբավ ունի հին պատմաբանների աշխատություններում, թեև Հուլիոս Կապիտոլինուսը նշում է, որ Դեքսիպոսը գրել է, որ «նա ամենևին էլ այն մարդը չէր, որին բնութագրել են հույն գրողների մեծ մասը» ։ Ա.Սթայնը կարծում է, որ Պուպիենի թերություններից մեկը մտավոր զբաղմունքների անտեսումն էր։
Ընտանիք
Պուպիենի կնոջ մասին տեղեկություններ չկան։ Պրոսոպոգրաֆիական ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ նա կարող էր կրել Պուլքրայի անունը։ Մի քանի մարդ նույնացվում է Պուպիենի երեխաների հետ։ Առաջին հերթին սա Տիբուրի Տիտուս Կլոդիուս Պուպիեն Պուլչր Մաքսիմի հյուպատոսն ու հովանավորն է։ Նա ամուսնացած էր Տինեուս ընտանիքի անդամի հետ, որից ունեցավ որդի՝ Լյուսիուս Կլոդիուս Տինեուս Պուպիեն Բասուսը։ Կայսրի երկրորդ որդին կարող էր լինել 236 թվականի հյուպատոս Մարկ Պուպիեն Աֆրիկանուսը։ Աֆրիկանուսի կինը Կորնելիա Արրիա Սեքստիա Պրետեքստատան էր, իսկ երեխաները՝ Պուպիենիա Սեքստիա Պաուլինա Ցետեգիլան և Պուպիենիուսը (ամբողջական անունը չի պահպանվել)։ Բացի այդ, Պուպիենուսը իբր ուներ մի դուստր, անունով անհայտ, ով ամուսնացավ հյուպատոս Մարկ Ուլպիուս Եվբիոտոս Լևրուսի հետ։ Նրանց ամուսնության մեջ երկու երեխա են ծնվել՝ Մարկ Ուլպիուս Պուպիեն Մաքսիմը և Մարկ Ուլպիուս Ֆլավիուս Տիսամենը։ Նրանց հետնորդը կարող էր լինել 4-րդ դարի Սորենտի հովանավոր Մարկ Ուլպիուս Պուպիեն Գենադիուսը։ Հնարավոր է, որ Պուպիենը ևս մի քանի դուստր է ունեցել։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հռոմեական կայսրություն Կատեգորիա:Հռոմեական կայսրության պատմություն Կատեգորիա:Կայսրեր Կատեգորիա:Հին Հռոմ
Ղազուկ-թափա
Ղազուկ-թափա, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Դիարբեքիրի վիլայեթի Դիարբեքիրի գավառում ։ Գտնվում էր Բաղդադ տանող ճանապարհի աջ կողմում, Դիարբեքիր քաղաքից 22 կմ հարավ։
Ներսես Կագրամանով
Ներսես Ոսկանի Կագրամանով (Ղահրամանյան), խորհրդային հայ թատերագետ և լրագրող, ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1960)։
Կենսագրություն
1939 թվականին ավարտել է Մոսկվայի թատերական ինստիտուտի թատերագիտական ֆակուլտետը։ Մասնակցել է Հայրենական մեծ պատերազմին։ 1941-1945 թվականներին ծառայել է Խորհրդային բանակում, եղել է 45-րդ բանակի «Մարտական աստղ» և 89-րդ Թամանյան դիվիզիայի «Կարմիր զինվոր» թերթի խմբագիր և գրական աշխատող, խմբագրել է նաև 133-րդ Կրեմենչուկ-Զնամենսկյան դիվիզիայի թերթը։ Պարգևատրվել է «Հայրենական մեծ պատերազմի» 2-րդ աստիճանի շքանշանով և բազմաթիվ մեդալներով։ 1966 թվականից ՀԽՍՀ ԳԱ արվեստի ինստիտուտում ավագ գիտաշխատող է։ Գեղարվեստական նովելի միջազգային մրցույթի դափնեկիր է (Չեխոսլովակիա, 1960)։ Եղել է Երևանի ռուսական թատրոնի տնօրեն (1954-1956), հայկական հեռուստատեսության ստուդիայի տնօրեն (1956-1960)։ ԽՄԿԿ անդամ (1938)։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ թատերագետներ Կատեգորիա:Հայ լրագրողներ Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակիցներ
Ղազուկ-թափա
Տարածքը լեռնային էր ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կոնսկայա Գրիվա
Կոնսկայա Գրիվա (Конская Грива), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Կոմի Հանրապետությունով։ Գետաբերանը գտնվում է Յորսա գետի աջ ափից 112 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը կազմում է 15 կմ։
Ջրագրության տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տեղեկությունների համաձայն՝ գետը պատկանում է Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը՝ Պեչորա, գետի ենթաավազանը Պեչորա գետն է մինչև թափվելը Ուսա, գետի գետային ավազանը Պեչորա ։
Ըստ աշխարհագրական տեղեկատվական համակարգի՝ ջրային բաժնի տարածքում Ռուսաստանի Դաշնության պատրաստած դաշնային գործակալության ջրային ռեսուրսների ՝
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր Կատեգորիա:Կոմի Հանրապետության գետեր Կատեգորիա:Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանի գետեր
Գեզովկա (գյուղ, Բելոպոլիեի շրջան)
Գեզովկա (Гезівка), գյուղ Ուկրաինայի Սումիի մարզի Բելոպոլիեի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Գեզովկա գյուղում բնակվում էր 15 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Սումիի մարզի Բելոպոլիեի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Բերյոզովկա (գյուղ, Բերյոզովսկի շրջան)
Բերյոզովկա (Берёзовка), գյուղ Ռուսաստանի Պերմի երկրամասի Բերյոզովսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը վերջին գրանցված տվյալներով կազմում էր 8000 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Պերմի երկրամասի Բերյոզովսկի շրջանի բնակավայրեր
Կոնստանտին Պաուստովսկի
Կոնստանտին Պաուստովսկի (Константин Георгиевич Паустовский, ), ռուս սովետական գրող, ռոմանտիզմի հետևորդ։
Կենսագրություն
1898 թվականին ընտանիքը տեղափոխվում է Մոսկվայից Կիև, որտեղ էլ Պաուստովսկին կայանում է որպես գրող և լրագրող։ Սովորել է Կիևի համալսարանում, ապա ուսումը շարունակել Մոսկվայի համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետում։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի օրոք վարել է տրամվայ, աշխատել սանիտարական գնացքում։ Հետագայում ապրել է Օդեսսայում, եղել Կովկասում, ապրել նաև Երևանում, ինչի մասին գրել է հուշերում։
1923 թվականին վերադարձել է Մոսկվա, Հայրենական պատերազմի տարիներին եղել ռազմական թղթակից հարավային ճակատում, գրել պատմվածքներ։ 1950-ական թվականներին ապրել է Մոսկվայում և Տարուսայում, որտեղ գործում է նրա թանգարանը ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուս գրողներ Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ Կատեգորիա:Ռուս լրագրողներ Կատեգորիա:Ռուս մանկագիրներ Կատեգորիա:Ռուս դրամատուրգներ Կատեգորիա:Մաքսիմ Գորկու անվան գրականության ինստիտուտի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Կիևի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Խորհրդային տղամարդ գրողներ Կատեգորիա:Խորհրդային վիպասաններ Կատեգորիա:20-րդ դարի լրագրողներ Կատեգորիա:Խորհրդային պատմվածքագիրներ Կատեգորիա:Ռուս հրապարակախոսներ
Թռչող սարք
Թռչող ապարատ, ղեկավարվող հարմարանք մոլորակի մթնոլորտում կամ տիեզերական տարածությունում թռչելու համար։ Թռչող ապարատն օգտագործվում է մարդկանց և բեռների փոխադրման, գյուղատնտեսական, շինարարական աշխատանքների, գիտական հետազոտությունների, ռազմական նպատակների համար։ Տարբերակում են մթնոլորտային և տիեզերական թռչող ապարատներ։ Մթնոլորտային թռչող ապարատներն իրենց հերթին բաժանվում են երկու դասի՝ օդից թեթև և օդից ծանր ապարատներ։
Կատեգորիա:Թռչող սարքեր Կատեգորիա:Տեխնիկական սարքեր
Սենտ Էստ (կանտոն)
Սենտ Էստ (Saintes-Est), Ֆրանսիայի կանտոն է, գտնվում է Պուատու Շարանտա շրջանում։ Ծովափնյա Շարանտ դեպարտամենտի կանտոնն է։ Մտնում է Սենտ օկրուգի մեջ։ Համաձայն 2006 թվականի մարդահամարի կանտոնի բնակչությունը 14019 մարդ էր։ Կանտոնի համարը 1751 է։ Կանտոնում կա 7 կոմունա։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի կանտոններ
Կրասնի Խոլմ (գյուղ, Կալտասինսկի շրջան)
Կրասնի Խոլմ (Красный Холм, Красный Холм), գյուղ Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Կալտասինսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2009 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 327 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Կալտասինսկի շրջանի բնակավայրեր
Աննա Միլենինա
Աննա Միլենինա (Анна Александровна Миленина, օրիորդական ազգանունը՝ Բուրմիստրովա, (Бурмистрова), ), պարալիմպիկ խաղերի բազմակի չեմպիոն, Ռուսաստանի սպորտի վաստակավոր վարպետ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուս բիաթլոնիստներ Կատեգորիա:Ռուսաստանի սպորտի վաստակավոր վարպետներ Կատեգորիա:«Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 4-րդ աստիճանի շքանշանի ասպետներ
Ֆրանսիս Պոնժ
Ֆրանսիս Ժան Գաստոն Ալֆրեդ Պոնժ (ֆրանսերեն՝ Francis Jean Gaston Alfred Ponge, ), 20-րդ դարի ֆրանսիացի բանաստեղծ, էսսեիստ և արձակագիր
Կենսագրություն
Ծնվել է 1899 թվականի մարտի 27-ին, Մոնպելիեում, դավանանքով բողոքական բանկիրի ընտանիքում; Բարձրագույն կրթություն ստացել է Փարիզի համալսարանում, որտեղ սկզբնական շրջանում իրավագիտություն է ուսումնասիրել, ապա՝ բանասիրություն։ 1918 թվականին զորակոչվել է և ֆրանսիական բանակի շարքերում մասնակցել Առաջին համաշխարհային պատերազմի մարտերին։ Զորացրվելուց հետո անդամագրվել է Բանվորական ինտերնացիոնալին, դարձել դրա ֆրանսիական բաժանմունքի անդամ։ Երկար տարիներ աշխատել է „Գալիմար“ և „Աշետ“ հրատարակչություններում։ 1920-ական թվականների սկզբներից լույս է ընծայել իր բանաստեղծությունները, աշխատակցել „Նուվել ռևյու ֆրանսեզ“ գրական ամսագրին։ Նրան լայն ճանաչում է բերել հատկապես 1942 թվականին հրատարակած արձակ բանաստեղծությունների  „Le Parti pris des choses“ ժողովածուն։ 1937-ից 1947 թվականներին եղել է Ֆրանսիայի կոմունիստական կուսակցության անդամ, աշխատակցել կոմունիստական պարբերականներին, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին ներգրավվել Ֆրանսիան զավթած գերմանական ֆաշիստների դեմ ծավալված Դիմադրության շարժման մեջ։ 1947 թվականին հեռացել է կոմկուսից։ 1952-ից 1965 թվականներին դասախոսել է „Ալյանս Ֆրանսեզ“-ում։
Վախճանվել է 1988 թվականի օգոստոսի 6-ին, Վառ սյուր Լուում։ «Գալիմար» հրատարակչատան «Պլեադա» մատենաշարով ետմահու հրատարակվել է նրա ստեղծագործությունների ժողովածուն երկու հատորով։
Ստեղծագործություններ
Գրական գործունեության վաղ շրջանում Պոնժը մտերմացել է սյուրռեալիստների խմբի հետ, սակայն ստեղծագործական որոնումները նրան աստիճանաբար հեռացրել են նրանցից, միևնույն ժամանակ նրա գործերի նկատմամբ հետաքրքրություն են առաջացրել այնպիսի հեղինակների մեջ, ինչպիսիք են Ժան Պոլ Սարտրը, Ժակ Դերիդան ։ Ուսումնասիրողներից շատերը Պոնժի ստեղծագործությունը բնութագրելու տեսակետից ծրագրային են համարում 1942 թվականին լույս տեսած «Իրերի կողմում» („Le Parti pris des choses“) ժողովածուն, որտեղ ամփոփված արձակ բանաստեղծություններում հեղինակը ջանում է բառային ինքնատիպ արտահայտություն տալ առօրյա, սովորական իրերին ու երևույթներին՝ զարգացնելով ֆենոմենոլոգիական ու էքզիստենցիալիստական մոտիվներ, որ հոգեհարազատ էին Սարտրի ու Կամյուի փիլիսոփայությանը։ Իսկ 1960-ական թվականներին հրատարակած «Մեծ ժողովածու» (1961), «Նոր ժողովածու» (1967) գրքերում և «Ի պաշտպանություն Մալերբի» էսսեում (1965) Պոնժը հանդես է գալիս որպես բանաստեղծական նեոկլասիցիզմի ինքնատիպ մի տարբերակի կողմնակից (թեև այն էլ պետք է ասել, որ էսսեում Մալերբին չափից դուրս փառաբանելու պատճառով Պոնժի արվեստի բազմաթիվ երկրպագուներ երես են թեքել նրանից)։
Պարգևներ
Պոնժի գրական վաստակը բարձր է գնահատվել. նա արժանացել է բազում մրցանակների, կառավարական պարգևների։ Պատվո լեգեոնի շքանշանի ասպետ էր (1959), սպա (1969) և կոմանդոր (1983), Նեյշտադյան միջազգային գրական մրցանակի (1974), Ֆրանսիայի Ազգային բանաստեղծական մրցանակի (1981), Ֆրանսիական ակադեմիայի մեծ մրցանակի (1984) դափնեկիր։ Կինոռեժիսորներ Ս. Ռումետն ու Պ. Սանսոնան 1968 թվականին փաստավավերագրական ֆիլմ են նկարահանել նրա մասին։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գրողներ Կատեգորիա:Ֆրանսիացի բանաստեղծներ Կատեգորիա:Կոմունիստ գրողներ Կատեգորիա:Փարիզի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Ֆրանսիացի արձակագիրներ
Մալինովկա (գյուղ, Բարվենկովոյի շրջան)
Մալինովկա (Малинівка), գյուղ Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Բարվենկովոյի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1923 թվականին։
2001 թվականի տվյալներով Մալինովկա գյուղում բնակվում էր 276 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,412 կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Բարվենկովոյի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1923 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր Կատեգորիա:1863 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Զարգացած միջնադարի հայկական ճարտարապետություն
Զարգացած միջնադարի հայկական ճարտարապետություն, 9-14-րդ դարերում պատմական հայրենիքում և Կիլիկիայում ձևավորված հայկական ճարտարապետություն ։ Դա հայկական միջնադարյան ճարտարապետության երկրորդ՝ միջին փուլն է (վաղ՝ 4-8-րդ դարեր, զարգացած՝ 9-14-րդ դարեր, ուշ՝ 15-17-րդ դարեր)։ Այդ շրջանի հայկական մշակույթն ընդունված է ուսումնասիրել երեք փուլով. Բագրատունիների թագավորություն (885-1045), Կիլիկյան Հայաստան (իշխանություն և թագավորություն՝ 1080-1375) և Զաքարյան իշխանապետություն (1200-1261)։
Հայաստանը զարգացած միջնադարում
Հնուց ի վեր Հայկական լեռնաշխարհում գործող համահայկական պետությունը, որը ղեկավարվել էր երեք արքայատոհմերի կողմից ավելի քան մեկ հազարամյակ՝ մ.թ.ա. 570 - մ.թ. 428 թվականներ, վաղ միջնադարում վերացել էր։ Հայաստանը երկու անգամ (387, 591) բաժանվել էր Հռոմեական (395 թվականից՝ Բյուզանդական) կայսրության և Սասանյան Պարսկաստանի միջև, ապա միավորվել և դարձել Արաբական խալիֆայության վարչական միավոր՝ Արմինիա։
Վաղ շրջան
Հայ իշխանական տների, մասնավորապես՝ Բագրատունիների, Սյունիների ու Արծրունիների պայքարի շնորհիվ վերականգնվում է համահայկական պետությունը՝ Բագրատունիների թագավորությունը (885-1045)։ Երկրում տեղի է ունենում քաղաքական և տնտեսական առաջընթաց, որը հանգեցնում է մշակութային վերածնունդին ու արվեստի զարգացմանը ։ Պետականության վերականգնումից ու ամրապնդումից հետո հայ թագավորները սկսում են հովանավորել հայկական դպրոցը, գիտության ու արվեստի զարգացումը։ Զարգացած միջնադարում առաջանում են նոր քաղաքներ, որոնք կարիք ունեին աշխարհիկ կրթություն ստացած, բնական գիտություններին, իրավագիտությանն ու բժշկագիտությանը տեղյակ մարդկանց։ Հարևան քրիստոնեադավան և իսլամադավան երկրների հետ շփման արդյունքում ավելի է կատարելագործվում հայկական մշակույթը։
Ուշ շրջան
Բագրատունիների թագավորության գոյության ընթացքում (10-րդ դար) երկիրը բաժանվել էր մի քանի թագավորությունների և իշխանությունների, որոնք պետության կործանումից հետո դրանք անցնում են նախ Բյուզանդական կայսրության, ապա՝ Սելջուկյան սուլթանության կազմ։ 12-րդ դարում վրաց միապետերի, մասնավորապես՝ Դավիթ Շինարարի (1089-1125) և Թամար թագուհու (1184-1213) շնորհիվ, հյուսիսային և արևելյան Հայաստանի մեծ մասն ազատագրվում է վրաց զորքերի հրամանատար Սարգիս Զաքարյանի, ապա՝ իր որդիների՝ Զաքարեի ու Իվանեի գլխավորությամբ ։ Այդպես վրաց թագավորության կազմում վերականգնվում է հայոց պետության մի մասը՝ Զաքարյան իշխանապետությունը ։ Միաժամանակ բուն Հայկական լեռնաշխարհի սահմաններից դուրս գտնվող Կիլիկիայի հայկական իշխանությունը վերածվում է թագավորության՝ ամուր կապ հաստատելով Միջերկրական ծովի արևելյան ափին ձևավորված խաչակրաց պետությունների հետ ։
Այդպիսով՝ ամբողջ զարգացած միջնադարի ընթացքում՝ 9-14-րդ դարերում, Պատմական Հայաստանում ու դրան կից տարածքներում, եղել են լուրջ նախադրյալներ՝ հայկական մշակույթի ու արվեստի զարգացման համար։ Դա առաջին հերթին արտացոլվել է ճարտարապետության ու շինարարության վրա. այդ ժամանակահատվածում ստեղծվել են Հայաստանի առավել հայտնի կոթողները, վանական համալիրներն ու ամրոցները, ինչպես նաև՝ ձևավորվել է հայկական ինքնատիպ հուշարձան՝ խաչքարը ։
Բագրատունիների թագավորություն
Հայոց պետականության վերականգնումից հետո ճարտարապետությունը բռնեց վերելքի ուղին։ Վաղ միջնադարի հայկական ճարտարապետության լավագույն ավանդույթները պահպանելով՝ հայերը այն կարողացան զարգացնել նաև բյուզանդական ու արաբական ճարտարապետութայն նվաճումներից օգտվելով ։
Սևանի ավազան
Հայկական ճարտարապետության զարգացումն առաջին հերթին պահմանավորված էր զարգացած միջնադարում դպրոցների բացմամբ. վանական համալիրներին կից կամ դրանց ներսում 9-14-րդ դարերի ընթացքում բացվել են տարբեր աստիճանի շուրջ 80 դպրոցներ (առանձնական և հասարակական դպրոցներ ու վարդապետարաններ)։ Դրանց համար կառուցվում էին ընդարձակ շինություններ, որոնք պետք է ներառեին նաև գրադարան-մատենադարաններ, դպրանոցներ, ձեռագրատներ և այլն։ Կրթական համալիրներին կից ընթանում է կամուրջների ու իջևանատների կառուցումը։ Զարգացած միջնադարում կառուցվել են մեծ քանակությամբ բերդեր և ամրություններ, որոնց շուրջ ձևավորվել է քաղաքը։ Այն հայտնի էր շուկայով ու արհեստանոցներով, վանքերով ու եկեղեցիներով, իսկ ամրոցից ներս գտնվում էր միջնաբերդը, որտեղ կային պալատներ, բաղնիքներ և այլ շինություններ ։ 9-րդ դարի վերջին Աշոտ Ա շահնշահի դուստր Մարիամ Բագրատունին կառուցել է զարգացած միջնադարի առաջին եկեղեցիներից մեկը՝ Սևանավանքը։ Այն բաղկացած է երեք կառույցներից, որոնցից երկուսը՝ սուրբ Առաքելոց և սուրբ Աստվածածին, պահպանվել են, իսկ երրորդը կառուցվել է ավելի ուշ։ Առաքելոց եկեղեցու թմբուկի արևելյան նիստին պահպանվել է շինարարական արձանագրությունը՝ գրված 874 թվականին։ Աստվածածին եկեղեցին ունի նույն եռաբսիդ հորինվածքը։ Եկեղեցին ունեցել է գավիթ, որն ավերվել է 1930-ական թվականներին։ Սյուներն ունեցել են փայտե քանդակազարդ խոյակներ։ Մարիամ իշխանուհու կողմից կառուցած եկեղեցիներից է նաև Շողագավանքը։ Եկեղեցին ավերված է, պահպանվել են հյուսիսային պատը և մյուս հատվածների հիմնապատերը։ Այն եռաքսիդ, չորս անկյուններում միահարկ ավանդատներով եկեղեցի է։ Ճակատները կիսաշրջանաձև են, ունեն զույգ խորշ։ Վանքի շուրջ կա ընդարձակ գերեզմանատուն՝ բազմաթիվ տապանաքարերով և խաչքարերով ։
Սևանա լճի ափերին կառուցվում են այլ վանական համալիրներ. Վանեվանի վանքը, Կոթավանքը (վերակառուցվել է 21-րդ դարում), Հայրավանքը (ընդարձակվել է 12-րդ դարում), Մաքենյաց վանքը (ընդարձակվել է 13-րդ դարում), Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին, Գանձավանքը, Մասրուց անապատը։ Դրանք եղել են նաև կրթական կենտրոններ, որտեղ աշակերտներին սովորեցրել են ձեռագրեր ընդօրինակել։ 9-րդ դարի վերջին Հայաստանն ունեցավ երկու մայրաքաղաք՝ Բագարան և Երազգավորս (Շիրակավան)։ Դրանք ունեին պարսպապատ բերդեր և եկեղեցիներ, որոնցից առավել հայտնի է Երազգավորսի սուրբ Ամենափրկիչը։ Դրանից ոչ հեռու կառուցապատվում են այլ ամրոցներ, որոնցից առավել հայտնի էին Կումայրին ու Տիգնիսը։ Հայտնի եկեղեցիներից էր Շուշանա վանքը։ Նույն ժամանակաշրջանին է վերագրվում Աշոտի կնոջ՝ Կատրանիդե թագուհու խաչքարը, որը գտնվում է Գառնու հեթանոսական տաճարի տարածքում (879) և Գրիգոր Ատրներսեհ իշխանի խաչքարը Մեծ Մազրայում (881)։ Խաչքարերի արվեստի սկզբնավորումը, ըստ այդմ, թվագրվում է զարգացած միջնադարի վաղ շրջանին ։
Գարդման և Արցախ
Արևելյան Հայաստանում հատկապես զորեղ էին պատմական Սյունիք և Արցախ աշխարհների տարածքում ձևավորված իշխանությունները։ Դրանք, հենված լինելով լեռնային անմատչելի բերդերի ու ամրոցների վրա, ամուր ապավեն էին Բագրատունիների համար՝ 850-855 թվականների համահայկական ապստամբության և անկախության վերականգնման տեսանկյունից։ Արցախի հյուսիսում գտնվում էին Փառիսոսի և Գարդմանի իշխանությունները (9-11-րդ դարեր)։ Դրանք ձևավորվել էին 9-րդ դարում։ Այստեղ կառուցվել են Փառիսոսի, Չարեքա, Գարդմանի բերդերը, մեծաքանակ վանքեր ու եկեղեցիներ։ Դրանցից առավել հայտնի էր Թարգմանչաց վանքը Խաչակապում, Խունիսավանքը, Մռուտի անապատը և այլն։ Փառիսոսի բերդը կառուցվել է ժայռի վրա, հարավից լեռնագագաթը մոտ է անդունդին։ Հյուսիսային և արևմտյան կողմերի պատերը կրկնաշարք են։ Բերդն ամրացված է անմշակ կրաշաղախով կամ կոպտատաշ քարով կառուցած բրգաշատ պարիսպներով։ Դրանց հաստությունը 2,5 մետր է, պահպանված բարձրությունը՝ 8-9 մետր։ Չարեք բերդը գետափից ունի 100 մ բարձրություն։ Դրանից և համանուն վանքից ոչ հեռու կառուցվել էր Աշոտ Երկաթի կամուրջը։ Այն եղել է միաթռիչք, անմշակ քարով ու կրաշաղախով շարված կամուրջ, իսկ թաղակիր կամարի անկյունաքարերը կերտված են սրբատաշ քարից ։ Բուն Արցախի տարածքում հայտնի էր Խաչենի իշխանությունը ։ Այն իր անվանումը ստացել է համանուն բերդից, որը թվագրվում է 9-րդ դարին։ Նույն դարում Արցախում կառուցվում է Հանդաբերդը։ Այն պատկանում է Վերի Խաչենի կամ Ծարի պաշտպանական կառույցների համակարգին։ 8-րդ դարի վերջում կառուցվել և 9-րդ դարում ամրացվել է Կաչաղակաբերդը։ Լեռնագագաթը, որի վրա այն կառուցված է, արևմտյան, հյուսիսային և արևելյան կողմերից շրջապատված է ուղղաձիգ հարթ ժայռերով՝ 50-60 մ բարձրությամբ։ Հարավային կողմում գտնվում է մուտքը, որին պետք է հասնել մագլցելով։ Այստեղ եղել են կացարաններ, ժայռափոր գաղտնուղիներ, հրակնատներ՝ քար նետելու համար։ Բերդի կենտրոնական մասում պահպանվել են երկու ժայռափոր ջրամբարներ, որոնք լցվում էին անձրևաջրով ։
Արցախի հյուսիսում 9-րդ դարի կեսին կառուցվում է Հակոբավանքը։ Այն եղել է ոչ միայն ուխտատեղի, այլև կրթության ու գրչության կարևոր կենտրոն։ Համալիրի կառույցների մեծ մասը ստեղծվել է 12-13-րդ դարերում։ Պարսպապատ համալիրի կազմում են երկու միանավ եկեղեցիներ, երկու գավիթ, բնակելի շենքեր։ Ունի եռակամար գավիթ-սրահ, խաչքարեր ու վիմագիր հսկա սալաքարեր։
Նույն ժամանակաշրջանին է վերագրվում Դադիվանքի համալիրը, որը ևս հիմնվում է 9-րդ դարում (սուրբ Դադիի միանավ վանք) ու կառուցապատվում 13-րդ դարում։ Դադիվանքը հարուստ է խաչքարերով, եկեղեցին ունի որմնանկարներ ։ Հարավային պատին Քրիստոսն Ավետարան է մեկնում Դավիթ Սքանչելագործին, իսկ Աստվածածինը՝ խաչազարդ ուրար։ Ըստ Կիրակոս Գանձակեցու «Հայոց պատմություն» աշխատության՝ Դավիթն իր գործունեությունը ծավալել է Հանդաբերդ ամրոցին կից Ծար-Ջերմուկում՝ «Բաղնիք-արքունաք»-ում։ Պատմիչը վկայում է, որ Քրիստոսը նրան «երևացել է և ասել՝ վերափոխիր աշխարհը, բուժիր մարդկանց», և նա հանքային ջրի միջոցով բուժել է մարդկանց։
Սյունիք և Վայոց ձոր
9-րդ դարում նոր կարգավիճակ է ստանում Սյունիքի իշխանությունը։ Այն հիմնվել էր դեռ Արշակունիների թագավորության շրջանում՝ 4-րդ դարի սկզբին, երբ Հայաստանում հաստատվում էին ավատատիրական կարգեր ։ 9-րդ դարից սկսած այստեղ ևս ընթանում են շինարարական մեծ աշխատանքներ։ Կառուցապատվում է իշխանանիստ Շաղատ գյուղաքաղաքը, Գրհամ բերդը, Կապան բերդաքաղաքը։ Վերջինս 10-րդ դարի վերջից դառնում է իշխանանիստ՝ փոխարինելով Շաղատին։ Ամրացվում են հնուց գոյություն ունեցող Ճահուկի, Երնջակի, Խոռունիի, Շլորուտի և այլ ամրոցներ։ Կառուցվում են մի քանի եկեղեցիներ, որոնցից հայտնի էին Խոտակերացը, Նախիջևանի Կարմիր, Հազարաբյուրացը, Հերմոնիը վանքերը, Վահանավանքը և Քարեվանքը ։
Սյունիքը առանձնանում էր հայկական մյուս իշխանություններից նրանով, որ ուներ սեփական նվիրապետական աթոռը՝ Սյունյաց մետրոպոլիտությունը։ 895 թվականին գահերեց իշխան Աշոտ Սյունու և Շուշանիկ տիկնոջ պատվերով մետրոպոլիտ Հովհաննեսը ձեռնարկել է սուրբ Պողոս-Պետրոս տաճարի կառուցումը Տաթևում։ Տաճարի շինարարությունն ավարտվել է 906 թվականին։ Սրբատաշ բազալտից կառուցված տաճարի գմբեթը հենվում է Պողոս և Պետրոս առաքյալների մույթերի և արևմտյան ավանդատների անկյունների վրա։ Հարավային մուտքի դիմաց սուրբ Երրորդությանը նվիրված հուշասյունն է («Գավազան»)։ Տաճարն արևմուտքից արևելք ձգված ուղղանկյուն դահլիճ է։ Արևելյան ճակատի խորշերից վերև Աշոտ Սյունու և Շուշանի դիմաքանդակներն են, իսկ դրա կողմերում՝ վիշապ օձերի և այլ ավանդական էակների քանդակներ ։ Պատերը 930 թվականին ծածկվել են որմնանկարներով. գլխավոր աբսիդում պատկերված է եղել գահի վրա նստած Քրիստոսը, ավելի ցած՝ առաքյալներ և սրբեր։ Տեսարանն ամբողջական մեծ հորինվածքում ներառում է «Ահեղ դատաստանը» և «Փրկչի երկրորդ գալուստը»։ Ավելի ուշ հիմնադրվում է Սյունիքի թագավորությունը (987-1170), և Տաթևի դերն ու նշանակությունը՝ որպես կրթամշակութային ու հոգևոր կենտրոն, ավելի է բարձրանում։ 10-րդ դարի ընթացքում Սյունիքի թագավորությունից անջատվում է Վայոց ձորը և միացվում Բագրատունիների տիրույթներին։ Մինչ այդ այստեղ իրականացվել էր մեծածավալ կառուցապատում։ Առավել հայտնի եկեղեցական համալիրներից էր Գնդեվանքը՝ համանուն կիրճում։ Այդ պարսպապատ վանքը կառուցվել է 931-938 թվականներին, Սյունյաց իշխանուհի Սոփիա Արծրունու աջակցությամբ, ով Վասպուրականի թագավոր Գագիկ Արծրունու քույրն էր։ Վանքի արևմտյան պատին առկա է իշխանուհու գործունեության վկայությունը՝ «Մատանի էր անակն Վայոց ձոր, շինեցի զսա եւ եդի ակն ի վերայ»։ Համալիրը հիմնադրվել է որպես ձորի ճգնավորների մենաստան, և անվանակոչվել ճգնավոր Սուփան Գնդունու անունով ։
Վայոց ձորում ընթացող շինարարական աշխատանքները շարունակվում են նույն թափով. Սմբատ թագավորի հրամանով այստեղ է կառուցվում Սմբատաբերդը, ինչպես նաև՝ Ցախաց քար եկեղեցին։ Սյունիքի տարածքում կառուցվում են Բղենո-Նորավանքը, Երիցավանքը, Ագուլիսի սուրբ Մինաս եկեղեցին, Բեխի և Նավիշի Սուրբ Ստեփանոս անապատները, ամրացնում Որոտնաբերդը և այնտեղ կառուցում Որոտնավանք համալիրը, Մեղրու բերդը, Բաղակու քար բերդը, ամրացվում է Բաղաբերդը և այլն։ Բագրատունիները հարևան Ոստան գավառում՝ Վայոց ձորից Արարատյան դաշտ ճանապարհին, կառուցում են Տափի բերդը ։
Տարոն և Վասպուրական
10-րդ դարի սկզբին համահայկական պետության ներսում ստեղծվում է Վասպուրականի թագավորությունը (908-1021)։ Իր գոյության ընթացքում, մանավանդ՝ Գագիկ Ա-ի գահակալման տարիներին, այստեղ ընթացել են բուռն շինարարական աշխատանքներ։ Բարեկարգվել ու նոր շունչ էին ստացել Մետաքսի ճանապարհի հայկական հատվածի վրա գտնվող Վան և Ոստան քաղաքները ։ Նախիջևան քաղաքից ոչ հեռու հիմնադրվում է սուրբ Քրիստոս Ամենափրկիչ վանքը, որը ամբողջությամբ ավերվել է Ադրբեջանի իշխանությունների կողմից։ Նույն բախտին է արժանացել նաև նրանից ոչ հեռու գտնվող Ապրակունիսի Սուրբ Կարապետ վանական համալիրը, որը թվագրվում է 9-րդ դարին։ Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության տարածքում գտնվող հայկական հուշարձանները հիմնովին ավերվել են նորագույն շրջանում, մասնավորապես՝ Արցախյան ազատամարտի տարիներին։
Թուրքիայի տարածքում էին գտնվում Գոմքի Սուրբ Գևորգ, Կարմրավանք, Ապարանից Սուրբ Խաչ, սուրբ Մարինոս վանքերը, որոնք ավերվել էր Հայոց մեծ եղեռնի տարիներին։ Դեռ մինչև 1990 թվականը կանգուն էր Վարագավանքը, որն ունեցել է իր դպրոցը։ Ժամանակակից Իրանի տարածքում են գտնվում Ծոր Ծորի եկեղեցին՝ Կապուտան լճի ափին, Սուրբ Ստեփանոսը Դարաշամբում, որոնք նույնպես թվագրվում են 9-10-րդ դարերին ։ Կառուցապատվում կամ վերակառուցվում են մի քանի խոշոր ամրոցներ, ինչպիսիք էին Ադամակերտը, Մանազկերտը, Կոտոմը, Սրինգը Սևանը, Կոտորը և այլն ։ Նոր բնակավայր է կառուցվել Աղթամար կղզում՝ սուրբ Խաչ եկեղեցու շուրջ (Մանուել Ճարտարապետ)։ Այդ խաչաձև հատակագծով, քառաբսիդ շինությունն ունի 17 մ երկարություն, 14 մ լայնություն (գմբեթով՝ 24 մ)։ Հատակագծային հորինվածքը մոտենում է Ավանի և Հռիփսիմեի տաճարների տիպին։ Գմբեթը լայնանիստ է, ներսից՝ շրջանաձև, դրսից 16 նիստանի ։ Օթյակն առանձնացված էր քարե կամարակապ բազրիքով և արտաքին քանդակներով։ Ավելի ուշ շրջանի վանական համալիրներից էր Նարեկավանքը, որտեղ ճգնել էր Գրիգոր Նարեկացին։ Հայտնի էր Նարեկավանքի դպրոցը ։
Բագրատունիների թագավորությունը 9-րդ դարի վերջին ուներ երկու իշխանություն՝ Տայքի (888-1008, ավագ Բագրատունիներ՝ Բագրատիոնիների հիմնադիր) և Տարոնի (826-966, կրտսեր Բագրատունիներ՝ Թոռնիկյանների հիմնադիր)։ Տայքի տարածքում կառուցվում են մի քանի եկեղեցական համալիրներ, որոնցից պահպանվել են Խախուի եկեղեցին և Օշկվանքը։ Դրանք հավասարապես իրենցն են համարում նաև վրացիները, քանի որ եկեղեցիները առաքելական չեն, և կառուցվել են Բագրատիոնիների հայրական ճյուղի ներկայացուցիչների կողմից, ովքեր հայտնի էին որպես «վրաց թագավոր» ։
Տարոնի իշխանության տարածքում ևս կառուցվում են վանական համալիրներ, դրանցից առավել հայտնի էին Մշո Սուրբ Առաքելոց և Մշո Սուրբ Կարապետի վանքերը ։ Դրանք թվագրվում էին դեռևս վաղ միջնադարի ճարտարապետությանը, սակայն վերակառուցվել և հարստացվել են նոր շինություններով զարգացած միջնադարում։ Այդ վանքերը մշակույթի պահպանման ու բարգավաճման նշանավոր կենտրոններ էին։ Տարոնի իշխանության տարածքում վերակառուցված ամրոցներից նշանավոր էր Սևուկ բերդը։ Արածանի գետի վրա, կառուցվում է Սուլուխի կամուրջը։ Այն ունի 190 մետր երկարություն և կառուցված է 12 կամարների վրա։
Վանանդ և Շիրակ
10-րդ դարը հայ Բագրատունիների թագավորության համար խաղաղ շինարարական ժամանակաշրջան էր։ Այդ ընթացքում հիմնադրվում կամ վերակառուցվում են մի քանի տասնյակի հասնող վանքեր ու եկեղեցիներ, բերդեր ու ամրոցներ, քաղաքներ ու ավաններ։ Մայրաքաղաքը Շիրակից տեղափոխվում է Վանանդ՝ հինավուրց Կարսի բերդ, որը ամրացվում է և դառնում թագավորանիստ։
10-րդ դարի առաջին կեսին Շիրակում հիմնադրվում է Հոռոմոսի վանքը՝ Բյուզանդիայից փախած և Բագրատունյաց Հայաստանում ապաստանած հայ վանականների կողմից։ Վանքից հարավ՝ Անի բերդաքաղաք տանող ճանապարհին ավերակ վիճակում են հաղթական կամարի դռան գմբեթավոր զույգ աշտարակները։ Համալիրի կազմում են սուրբ Մինաս և սուրբ Գևորգ եկեղեցի-դամբարանները, թաղածածկ մատուռը և Աշոտ Գ Ողորմած Բագրատունու (953-977) դամբարանը։ Հիմնական եկեղեցին ունի բազմանիստ քանդակազարդ երդիկ, որն ունի սյուներով ու կամարներով հարուստ զանգակատուն։ Եկեղեցին և մատուռներն ունեն մեկ ընդհանուր արևելյան ճակատ ։ Շիրակի եկեղեցիներից նշանավոր էր նաև Բագնայրը, որտեղ գրվել է տեղի ավետարանը ։
10-րդ դարում Աղթամար կղզուց Շիրակ է տեղափոխվում հայոց կաթողիկոսական աթոռը, իսկ Աղթամարում հիմնվում է առանձին կաթողիկոսություն։ Կաթողիկոսարանը կառուցվում է Արգինայում՝ նախկին մայրաքաղաք Երազգավորսից արևմուտք։ Շինարարությունը հովանավում է Անանիա Մոկացի կաթողիկոսոը (946-968), ով և թաղվել է այստեղ՝ Խաչիկ Ա Արշարունու (973-992) հետ միասին։ Խաչիկ Ա կաթողիկոսի ժամանակ 990 թվականին Տրդատ ճարտարապետը Արգինայում կառուցել է կաթողիկե եկեղեցին, երեք այլ նույնանման եկեղեցիներ, մատենադարան-գրատունը, դպրոցը։ Դրանք, Ասողիկի և Մատթեոս Ուռհայեցու վկայությամբ, մեծ հռչակ են վայելել ։ 961 թվականին Հայաստանի քաղաքական կենտրոնը դարձյալ տեղափոխվում է Շիրակ ։ Հնադարյան Անի ամրոցի շուրջ ձևավորվում է նոր մայրաքաղաք Անին։ Հայոց արքաները միջոցներ չէին խնայում քաղաքը ամրացնելու ու բարեկարգելու համար։ 10-րդ դարի վերջում այն կառուցվել է երկշերտ պարիսպներով. առաջինը՝ Աշոտաշեն, 963-964 թվականներին, իսկ երկրորդը՝ Սմբատաշեն, 989 թվականին։ Աշտարակներն ունեցել են հրակնատներ և ատամնավոր վերջավորություններ։ Անիի 40 դռներից յուրաքանչյուրն ուներ իր անունը։ Ելումուտը կարգավորելու և փողոցները մաքուր պահելու նպատակով ծանր բեռներով սայլերն ու կառքերը քաղաք էին մտնում առանձին դռներով։ Արտաքին պարիսպների երեք մեծ մուտքերը՝ Կարուց, Դվնո, Ավագ, որոնց դռները երկաթագամ արտաքին երես են ունեցել, համարվել են անխորտակելի։ Քաղաքը կառուցվում էր Ախուրյանի աջ ափին, իսկ ձախ ափի հետ միավորվում էր Անիի կամուրջով ։
Լոռի և Տավուշ
10-րդ դարի երկրորդ կեսին Հայաստանի հյուսիսարևելյան հատվածում ձևավորվում է ևս մեկ թագավորություն՝ Տաշիր-Ձորագետը կամ Լոռին։ Այն ղեկավարում էին Բագրատունիների կրտսեր ներկայացուցիչները՝ Կյուրիկյանները։ Լոռում հիմնադրվում կամ վերակառուցվում են բազմաթիվ բերդեր և ամրություններ, որոնցից առավել հայտնի են Կայանը, Քիր ու Ախպեր ամրոցը, Ախթալայի, Տերունական, Բերդավանի, Շամշուլդեի, Գավարզին, Խոժոռնի Տավուշի ամրոցները, Շատբերդը, Գագա բերդը և Չախալաբերդը։ Տաշիր-Ձորագետի մայրաքաղաքն էր Լոռե բերդաքաղաքը։ Այն հիմնադրել է Դավիթ Անհողինը 11-րդ դարի սկզբին ։ Քաղաքի առաջին պարիսպը զբաղեցրել է 9 հա տարածք և եղել միջնաբերդ։ Ամբողջ բերդն ընդգրկում է 35 հա տարածություն։ Հյուսիս-արևմուտքից, ձգվել է 214 մ երկարությամբ, իրար հաջորդող կլոր և քառանկյունի աշտարակներով պարիսպը, իսկ մնացած կողմերում Ձորագետի անդունդն էր։ Պարսպի լայնությունը հասել է մինչև 20 մետրի, բարձրությունը եղել է 20-25 մետր ։ 11-13-րդ դարերում այստեղ կառուցվել են բաղնիքներ, որոնք ունեցել են կրկնակի հատակով հանդերձարաններ ու լողասրահներ։ Երկհարկանի պալատական կառույցն ունեցել է երկու ջրավազան՝ բազմագույն ջնարակապատ սալիկներով։ Ձորագետի վրա կառուցված է եղել Լոռվա կամուրջը ։
10-րդ դարի երկրորդ կեսին կառուցվում են միջնադարյան Հայաստանի ամենահայտնի վանական համալիրներից Հաղպատը և Սանահինը։ Դրանք հիմնում են հայոց Խոսրովանույշ թագուհին և Լոռու առաջին՝ Գուրգեն Կյուրիկե թագավորը։ Սանահինի վանական համալիրի տարածքում հետագայում կառուցվել են մատենադարան և համալսարան ։ Նմանատիպ աշխատանքներ են կատարվել նաև Հաղպատում. տեղի դպրոցը տվել է հարյուրավոր աշակերտներ, որոնք կրթօջախներ են բացել Հայաստանի տարբեր շրջաններում ։ Հաղպատի մատենադարանից Երևան են բերվել 12 ձեռագրեր, այդ թվում՝ Մուղնու Ավետարանը։ Այս երկու վանական համալիրները շարունակում են իրենց դերակատարումն ունենալ նաև ուշ միջնադարում ։ Եկեղեցիներից հայտնի էին նաև Ջուխտակ և Ախթալա վանքերը։ Վերջինս դառնում է վրացական ուղղափառ եկեղեցի ։
Կրոնական ու պաշտպանական կառույցներից բացի Տաշիր-Ձորագետի թագավորությունում կառուցվել են մեծաքանակ իջևանատներ ու հյուրանոցներ, կամուրջներ և ջրմուղներ։ Պատմության մեջ հայտնի են Չանաղչուձորի, Խաղխաղի, Սանահինի և այլ կամուրջներ ։ Բերդերից ու ամրություններից նշանավոր էին Ախթալան, Կայծոնը, Չախալաբերդը (Լոռի), Ցլիկ Ամրամի ու Բերդավանի ամրոցները (Տավուշ)։