cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Վարդաբլուր (Լոռու մարզ)
Բնակչությունն զբաղվում է անասնապահությամբ, հացահատիկի, կերային կուլտուրաների մշակությամբ ու բանջարաբուծությամբ։ Նախկինում զբաղվել են բրուտագործությամբ, դարբնությամբ, գորգագործությամբ։
Պատմական ակնարկ
Վարդաբլուրում առաջին դպրոցը բացվել է 1892 թվականին, որը ղեկավարել է գյուղի քահանա Եղիա Զոհրաբյանը։ Նա ավարտել է Գևորգյան ճեմարանը, սովորել Լայպցիգի համալսարանում և տիրապետել է հինգ լեզուների, եղել է Հովհաննես Թումանյանի մտերիմ ընկերներից։ 1923 թվականին գյուղացիների միջոցներով 4 դասարանի համար կառուցվել է դպրոցական շենք։ 1932 թվականին դպրոցը դարձել է յոթնամյա, իսկ 1944 թվականին տվել է միջնակարգ կրթությամբ առաջին շրջանավարտները։ 1979 թվականին կառուցված դպրոցի տիպային շենքը Սպիտակի երկրաշարժի ժամանակ ավերվել է։ Դպրոցի տնօրեններ են աշխատել Վաղարշակ Հարությունյանը, Նավասարդյանը, Մուկուչ Ստեփանյանը, Վաղինակ Ամիրխանյանը, Շավարշ Սարգսյանը, Կորյուն Հակոբյանը, Անդրանիկ Խաչատրյանը, Զավեն Վարդանյանը, Նվարդ Վարդանյանը, Հայկարամ Հարությունյանը։ 2021թ. փետրվարից դպրոցի տնօրենն է Էլզա Վահրադյանը։ Դպրոցն ունի արժեքավոր հավաքածուներով հարուստ ազգագրական թանգարան։ 2020 թվականից սկսել է գործել տեղեկատվական տեխնոլոգիաների Արմաթ լաբորատորիան, 2021-ի նոյեմբերից՝ ղեկավարն է Արտյոմ Գասպարյանը։
Կրոն
Վարդաբլուրի բնակիչները մեծամասամբ Հայ առաքելական եկեղեցու հետևորդներ են։ 2011 թվականից գյուղում վերաբացվել է Հայ առաքելական եկեղեցու Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին (1876 թ․), որի հոգևոր սպասավորն է Տեր Մերուժան քահանա Սողոյանը։
2017 թվականին եկեղեցու զանգակատան շինարարության համար կազմակերպվել է համագյուղական դրամահավաք։ Հավաքված միջոցներով 2020 թվականի մայիս ամսին ավարտվեցին զանգակատան շինարարական աշխատանքները, իսկ նույն թվականի օգոստոսի 23-ին տեղի ունեցավ զանգակատան օծման արարողությունը։
Մշակույթ. Գյուղն ունի մշակույթի տուն, որ կառուցվել է 1975 թ։ Հայտնի է որ գյուղում նախկինում գործել են թատերախմբեր, որոնք ներկայացումներով հանդես են եկել տարբեր գյուղերում։ 19-րդ դարի վերջերին տարածաշրջանում հայտնի է եղել վարդաբլուրցի աշուղ Մարտիրոսը (Ռեհան Իսրայելյան)։ Վարդաբլուրում է գրի առել Կոմիտասը նշանավոր, «Լոռվա գութաներգը» ու «Կալի երգը»։ Օլգա Թումանյանի վկայմամբ Հազարան բլբուլի տարբերակներից մեկը բանաստեղծը գրի է առել Վարդաբլուրում, ուր 1989 թվականին անց կացվեց, «Երեք սրբություն» տոնակատարությունը նվիրված Կոմիտասին, Թումանյանին, Անդրանիկին։ Նույնանուն երկրորդ փառատոնը կազմակերպվել է 1990թ., իսկ երրորդը՝ 2019 թ։ Համավարակի հետ կապված 2020-ին չորրորդ փառատոնը անց է կացվել առցանց։ Այն ավարտվել է 2021-ի փետրվարին, ունեցել է 136 մասնակից՝ Հայաստանից, ԱՄՆ-ից, ՌԴ-ից։ 1990-ական թվականներին գյուղն ուներ «Հորովել» հեռուստատեսությունը։ 2019-ից գործում է «Ռենեսանս» թատերախումբը։
2019 թ. նոյեմբերի 22-ին գյուղում հիմնադրվել է նախադեպը չունեցող «Ազգանունների պուրակ», որը խորհրդանշում է բոլոր ժամանակներում գյուղում ապրած և ներկայում ապրող 59 ազգանուններ։
Նշանավոր մարդիկ. Վարդաբլուրում են ծնվել Ցյուրիխի համալսարանի պրոֆեսոր Հարություն Աբելյանը (1849-1921), ֆիդայապետ Սրապ Վարդանյանը՝ Լոռեցի Սրապը (1859-1904), Երևանի պետական համալսարանի հիմնադիրներից պրոֆեսոր Ավետիք Տեր-Պողոսյանը (1880-1954), ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ Արուս Ասրյանը (1904-1992), ճարտարապետ Ալեքսանդր Սահինյանը (1910-1987), գրողներ Անահիտ Սահինյանն (1917-2010) ու Սմբատ Տեր-Գրիգորյանը (1898-1942), Սովետական Միության հերոս Աշոտ Ասրյանը (1920-1992)։ Նոր սերնդի նշանավոր վարդաբլուրցիներն են Հայաստանում մի քանի մարզաձևերի հիմնադիր Աղվան Չատինյանը, գրող, գիտնական Էդվարդ Սարգսյանը (ԱՄՆ), տաղանդավոր քանդակագործ Ալեքսանդր Ջանջուղազյանը (Ալեք, ԱՄՆ), գրող Ջանիբեկ Ղուկասյանը, պրոֆեսոր Սուրեն Վարդանյանը, գիտնականներ Յուրիկ Սարգսյանը, Հրանտ Լևոնյանը, երիտասարդ բանաստեղծ Արսեն Վարդանյանը։ Ծագումով վարդաբլուրցիներ են բռնցքամարտի ճանաչված մարզիչ Վազգեն Բադալյանը, դերասանուհի Կարինե Ջանջուղազյանը, տնտեսագետ Ատոմ Ջանջուղազյանը, ճարտարապետ, դիզայներ Գոհար Սահինյանը, բանասեր, գրականագետ Դավիթ Գյուլզադյանը։
Գյուղը հայրենիքին. Հայրենական Մեծ պատերազմին մասնակցել են 364 վարդաբլուրցիներ, որոնցից 114-ը զոհվել են։ Արցախյան պատերազմին մասնակցել են 23 վարդաբլուրցիներ, իսկ 2016 թ. ապրիլյան պատերազմին՝ 7-ը։ 2020թ. սեպտեմբերի 27-ին սկսված Արցախյան Հայրենական պատերազմին մասնակցեցին բազմաթիվ վարդաբլուրցիներ, որոնցից երեքը զոհվեցին, նրանք են Ժորա Արմենի Առաքելյանը, Հարություն Սամվելի Հովհաննիսյանը, Սարգիս Թաթուլի Գրիգորյանը (թաղված է Եռաբլուրում)։
Վարդաբլուրի հեռանկարային զարգացմանը նպաստելու է «Վարդաբլուր համայնք» կլիմայական քաղաքացիական ներդրումային շրջանառու հիմնադրամը, որը հիմնադրվել է 2020 թվականին։ Հեռանկարային է գյուղի տարածքում գտնվող կավի պաշարների շահագործումը, որի շնորհիվ տեղացիները անցյալում զբաղվել են բրուտագործությամբ, կազմակերպել կղմինդրի արտադրություն։ Հնարավորությունները շատ են զբոսաշրջության տարբեր ձևերի համար։
Մեծ հեռանկար ունի «Ջգրաշեն» պատմա-մշակութային տարածքը, որն ընդգրկում է Ջգրաշեն եկեղեցին, Կոտրած ժամը, Ծակ քարը, ժայռերի միջից հոսող աղբյուրն ու բազմաթիվ քարանձավներ։ Այս վայրի հետ կապված բազմաթիվ իրական պատմություններն ու լեգենդները ավելի գրավիչ են դարձնում այն։ 1974 թվականին աշխարհահռչակ Յուրի Սենկեվիչը այցելել է Վարդաբլուր, Ծակ քարի մուտով իջել Ձորագետի կիրճը և հիացմունքով այն համեմատել ամերիկյան Մեծ Կանիոնի հետ։
Զբոսաշրջային հետաքրքիր դիտակետ է իրենից ներկայացնում Սուրբ Սարգիս լեռան գագաթը, որտեղ Կյուրիկյան թագավորները 1050 թվականին կառուցել են Ասրոն՝ Բարձրադիր ապարանք։ Սուրբ Սարգիս լեռնագագաթին տեղացիները ավելացրել են «Էս ա Լոռին բռիս մեջ» անվանումը, որտեղից երևում է Լոռվա 19 բնակավայր և նույնքան էլ վանքեր ու եկեղեցիներ։ Այն շատ հարմար է զբոսաշրջային հեռադիտակ տեղադրելու համար։ Մշակութային ժառանգության պահպանումը, ագրոտուրիզմը, էկոտուրիզմն ու էքստրեմալ քայլարշավները մեծ հեռանկար ունեն Վարդաբլուրում։
Պատմամշակութային կոթողներ
Գյուղի արևելյան կողմում Սուրբ Սարգիս լեռան գագաթին է գտնվում Կիկլոպյան ամրոցն ու համանուն մատուռը, Կյուրիկյան թագավորների կառուցած Ասրոնը (բարձրադիր ապարանք-1050թ.), հյուսիսային կողմում՝ Ձորագետի աջակողմյա կիրճի վրա են գտնվում Ջգրաշեն եկեղեցին (VI դ.) ու Կոտրած Ժամը(6-րդ դար), գյուղում՝ Սբ. Աստվածածին եկեղեցին (1876 թ.), Սբ. Խաչ (XII դ.) եկեղեցին։ 1968 թ. բացվել է Հայրենական մեծ պատերազմի զոհերի հիշատակին նվիրված հուշարձանը (ճարտարապետ՝ Վարդգես Պապոյան, քանդակագործ՝ Շավարշ Հովհաննիսյան), գյուղում են գտնվում 1937 թ. բռնադատվածների հիշատակին նվիրված Հայաստանի առաջին հուշարձանը (1990 թ), քանդակագործ Գրիգոր Մանուկյանի «Խաչն ու կինը» (2015թ) և 2016թ. «Լոռվա գութաներգ» երգի ստեղծմանն ու վարդապետ Կոմիտասին նվիրված (2016թ) հուշարձանները։
Բնակչություն
Ըստ ՀՀ 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների` Վարդաբլուրի մշտական բնակչությունը կազմել է 1245, առկա բնակչությունը` 1094 մարդ ։ Բնակիչները հայեր են, որոնց մի մասի նախնիները եկել են Սպիտակի Մեծ Պարնի գյուղից և Արևմտյան Հայաստանի Մուշի և Սասունի գյուղերից։
Վարդաբլուրի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում` ստորև.
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Լոռու մարզի գյուղեր Կատեգորիա:Վարդաբլուր (Լոռու մարզ)
Մնացական Բունիաթյան
Կենսագրություն
1949 թվականին ավարտել է Նոր Բայազետի Հ. Սարուխանյանի անվան միջնակարգ դպրոցը և ընդունվել Երևանի պետական համալսարանի ֆիզիկամաթեմատիկական ֆակուլտետը, որն գերազանցությամբ ավարտել է 1954 թվականին և ստացել մաթեմատիկոսի որակավորում։
Համալսարանն ավարտելուց հետո, ընտանեկան պայմաններից ելնելով վերադարձել է գյուղ և 1954-1956 թվականներին աշխատել է Նոր Բայազետի շրջանի ժողկրթբաժնում՝ որպես տեսուչ և մաթեմատիկայի ուսուցիչ քաղաք Կամոյի Հ. Սարուխանյանի անվան դպրոցում։
1956 թվականին Բունիաթյանն աշխատանքի է անցել ՀԽՍՀ ԳԱ մաթեմատիկայի և մեխանիկայի ինստիտուտում՝ որպես կրտսեր գիտաշխատող և անմիջապես գործուղվել վերապատրաստման Մոսկվա՝  ԽՍՀՄ ԳԱ հաշվողական կենտրոն։
1959 թվականին Բունիաթյանը աշխատանքի է հրավիրվել Երևանի մաթեմատիկական մեքենաների գիտահետազոտական ինստիտուտ (ԵրՄՄԳՀԻ), որտեղ նա մասնակցել է ինստիտուտում մշակվող էլեկտրոնային հաշվողական մեքենաների մաթեմատիկական ապահովման մշակման աշխատանքներին։
«Նաիրի» ընտանիքի ԷՀՄ–երի մաթեմատիկական ապահովման մշակման համար Մնացական Բունիաթյանը 1965 թվականին պարգևատրվել է ՀԽՍՀ Գերագույն Խորհրդի պատվոգրով, իսկ 1971 թվականին արժանացել ԽՍՀՄ մրցանակի։
1965, 1969 և 1971 թվականներին Բունիաթյանը պարգևատրվել է ԽՍՀՄ ժողովրդական տնտեսության նվաճումների ցուցահանդեսի (ԺՏՆՑ) ոսկե և արծաթե չորս մեդալներով՝ ԽՍՀՄ ազգային տնտեսությունում հաջողությունների համար։
1972 թվականին նա պաշտպանել է «Նաիրի» ընտանիքի ԷՀՄ-երի ծրագրային ապահովումը» թեմայով թեկնածուական թեզը։
1965 թվականից սկսած Բունիաթյանը գիտական գործունեությունը զուգակցել է դասախոսական աշխատանքին, իսկ 1970 թվականին՝ տեղափոխվել ԵՊՀ շարունակելով գիտահետազոտական աշխատանքը ԵրՄՄԳՀԻ–ում։
1975 թվականին Բունիաթյանի ջանքերով ԵՊՀ–ի կիրառական մաթեմատիկայի ֆակուլտետում ստեղծվել է նոր՝ «ԷՀՄ և ծրագրավորման» ամբիոն, որը նա ղեկավարել է մինչև 1986 թվականը։
Երկար տարիներ նա եղել է ԵՊՀ կոմունիստական կուսակցության կոմիտեի երրորդ քարտուղար։
1986-1993 թվականներին Բունիաթյանը աշխատել է ԵՊՀ–ում որպես պրոռեկտոր։ 1993-1998 թվականներին նա դասավանդել է նաև Գավառի պետական համալսարանում և ղեկավարել «Ինֆորմատիկայի և ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների» ամբիոնը։
Բունիաթյանի գիտական աշխատանքները հիմնականում նվիրված են էլեկտրոնային հաշվողական մեքենաների տրամաբանությանն ու ծրագրային ապահովման հարցերին։ Մնացական Բունիաթյանը ունի երկու մենագրություն և մի շարք հոդվածներ ու մեթոդական աշխատանքներ։ Նրա խմբագրությամբ և անմիջական մասնակցությամբ թարգմանվել են դպրոցական «Ինֆորմատիկայի և հաշվողական տեխնիկայի հիմունքներ» դասագիրքն ու ուսուցիչների համար գրված մի շարք մեթոդական ձեռնարկներ ։
Երկարատև և վաստակաշատ աշխատանքի համար 1999 թվականին Մնացական Բունիաթյանը պարգևատրվել է ԵՊՀ արծաթե մեդալով։
Մահացել է 1999 թվականի նոյեմբերի 1–ին։
Գրականություն
Կատեգորիա:Հայ մաթեմատիկոսներ Կատեգորիա:Մաթեմատիկոսներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ Կատեգորիա:Տեխնիկական գիտությունների թեկնածուներ Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Օմայյան խալիֆայություն
Օմայյան խալիֆայություն (الدولة الأموية՝ ադ-դաուլա ալ-ումաուիյյա՝ Օմայանների պետություն), միջնադարյան պետություն Մերձավոր Արևելքում 661-750 թվականներին։ Հանդիսանում է Արաբական խալիֆայության առաջին ժառանգական դինաստիան։ Հիմնադրել է Սիրիայի կառավարիչ Մուավիա իբն Աբի Սուֆյանը՝ 660 կամ 661 թվականին ։ Երկիրը կառավարել է Օմայյանների տոհմը։ Տարածքը կազմել է առավելագույնը 15 000 000 քառ. կմ՝ Աբդ ալ-Մալիք (685-705) և Վալիդ (705-715) խալիֆների օրոք։
Առաջին շրջանում մայրաքաղաքն էր ասորական ու արաբական մշակութային, քաղաքական ու տնտեսական կարևոր կենտրոն Դամասկոսը (661-744)։ Կապված կենտրոնական իշխանության թուլացման հետ՝ մայրաքաղաքի՝ արքունի նստավայրի տեղափոպումը վերջին տարիներին հաճախակի բնույթ էր կրում։ Հզորության շրջանում, երբ անկում էր ապրում տարածաշրջանի միակ տերությունը՝ Բյուզանդական կայսրությունը, Օմայան խալիֆայությունն ներառել է բազմաթիվ հարևան և հեռավոր երկրներ։ Պետության իշխանությունը տարածվում էր Կենտրոնական Ասիայից Ատլանտյան օվկիանոս՝ ներառելով Միջին Ասիան ու արևմտյան Հնդկաստանը, Իրանական բարձրավանդակն ու Միջագետքի դաշտավայրը, Հայկական լեռնաշխարհն ու Կովկասը, Արաբական թերակղզին ու Արևելյան Միջերկրականը, Հյուսիսային Աֆրիկան ու Պիրենեյան թերակղզին։
8-րդ դարի կեսերին խալիֆայությունը թուլանում է։ Մշտական պատերազմներն ավարտվում են 732 թվականին, երբ արաբները պարտություն են կրում Պուատիե քաղաքի մոտ՝ ֆրանկական թագավորի զորքերից։ Տնտեսության զարգացումը, որը հիմնված էր ռազմական առաջընթացի վրա, կանգ է առնում, ինչը հանգեցնում է ներխալիֆայական հակամարտությունների։ 750 թվականին տեղի է ունենում դինաստիական փոփոխություն. գահ են բարձրանում Աբբասյանները, ովքեր 762 մայրաքաղաքը տեղափոխում են նորակառույց Բաղդադ։ Օմայյանների վերջին ներկայացուցիչ Աբդ ալ-Ռահմանը, ով փրկվում է արքունական ընտանիքի կոտորածից, փախչում է խալիֆայության ամենահեռավոր տիրույթը՝ Պիրենեյան թերակղզի, որտեղ հիմնում է անկախ ամիրայություն՝ Կորդովա մայրաքաղաքով։
Օմայյան խալիֆայությունը իսլամական Արևելքի առաջին պետությունն էր, որ ստեղծվել է վերջին բարեպաշտ խալիֆի՝ Ալի իբն Աբի Տալիբի և Դամասկոսի կառավարիչ Մուավիայի պայքարի արդյունքում։
Ալիի և Մուավիայի պայքար
656 թվականի հունիսին խալիֆ Օսմանի (644-656) սպանությունից հետո խալիֆ դարձավ Ալի իբն Աբի Տալիբը։ Նա գահին հաստատվեց ինչպես Եգիպտոսի վերնախավի, այնպես էլ հարավային Միջագետքի (այժմ՝ Իրաք) երկու քաղաքների՝ Քուֆայի ու Բասրայի ներկայացուցիչների օժանդակությամբ։ Ալին ծագում էր Հաշիմյան տոհմից՝ Մուհամմադ մարգարեի հորեղբորորդին էր և, միաժամանակ, փեսան՝ ամուսնացած էր նրա դստեր՝ Ֆաթիմայի հետ։
Ալին ուներ բազմաթիվ հակառակորդներ, ովքեր հրաժարվում էին ճանաչել նրան որպես օրինական առաջնորդ։ Նրա դեմ պայքարում էին Մուհամմադի զինակիցներից Տալհան և ալ-Զուբեյրը։ Նոր խալիֆի դեմ բացահայտորեն հանդես եկավ նաև սպանված խալիֆ Օսմանի հորեղբորորդին, Սիրիայի կառավարիչ Մուավիան, ով Օմայյա հարուստ և ազդեցիկ ցեղախմբից էր։ Դժգուհությունը պայմանավորված էր նրանով, Օմայանների ու Հաշիմյանների տարաձայնությամբ։ Այդ պայքարը հին արմատներ ուներ. դեռ Մուհամմադ մարգարեի կենդանության օրոք, երբ վերջինս Մեքքայում էր, Աբու Սուֆիանը թշնամաբար էր տրամադրված նոր կրոնի՝ իսլամի դեմ և խոչընդոտում էր դրա քարոզումը։ Ավելի քան կես դար անց Մուավիան Ալիին էր մեղադրում Օսմանի սպանության մեջ։ Մուավիային միացավ նաև Այիշան՝ Աբու Բաքր խալիֆի (632-634) դուստրը և Մուհամմադի երկրորդ կինը։ Սա ավելի մեծացրեց Մուավիայի ազդեցությունը իսլամական ումմայում։ Մի կողմից Ալիի, մյուս կողմից Մուավիայի, Այիշայի և նրանց կողմնակիցների միջև սկսվեց պայքար իշխանության համար, որի հետևանքով առաջացավ ոչ միայն քաղաքական, այլև կրոնա-դավանական պառակտում։ Այդ պահից սկսած իսլամը սկսեց բաժանվել ալիականների կամ շիաների (شيعة اسلام՝ շիաթ Ալի՝ Ալիի կուսակիցներ) և սուննիների (أهل السنة՝ մարգարեի կյանքի մասին պատմող դրվագների ամբողջության՝ սուննայի հետևորդներ)։
Սկզբնական շրջանում հաջողությունը Ալիի կողմն էր, ով տարավ մի քանի ռազմական հաղթանակներ։ Դրանցից նշանավոր է 656 թվականի դեկտեմբերին Բասրայի մոտ տեղի ունեցած «Ուղտերի մարտը»։ Սակայն Մուավիան ևս ուներ զգալի ռազմական ուժ և չէր պատրաստվում հեշտ հանձնվել։ Ալին իր նստավայրը տեղափոխեց Միջագետք՝ Քուֆա, որտեղից սկսեց պայքարել սիրիացիների դեմ։ Կողմերի միջև վճռական ճակատամարտ տեղի ունեցավ 657 թվականին՝ Սիրիայի տարածքում՝ Սիֆֆինի մոտ։ Ճակատամարտի թեժ պահին, երբ Ալին արդեն հաղթում էր, Մուավիայի զորքերը իրենց նիզակների վրա բարձրացրեցին Ղուրանի թերթիկները. դա իսլամական ավանդույթ էր, ինչը նշանակում էր հարցը լուծել դատարանում՝ Ղուրանի օրենքների համաձայն։ Ալին համաձայնվեց, բայց դատարանում Մուավիայի ներկայացուցիչը կարողացավ ապացուցել իրենց ճշմարտացի լինելը և հասավ այն բանին, որ Ալիի ներկայացուցիչ Աբու Մուսան անցավ Մուավիայի կողմը։
Ալին իր ձեռքից բաց թողեց հաղթանակը, որի պատճառով նրա շատ կողմնակիցներ լքեցին նրանց։ Դրանից հետո նա այլևս ի վիճակի չէր շարունակել պատերազմը, մանավանդ, որ նրանից հեռացողները, որոնք կոչվեցին խարիջիներ, պայքար սկսեցին նաև Ալիի դեմ։ Հենց նրանց հասցրած նիզակի հարվածից էլ Ալին սպանվեց Քուֆայի մզկիթը մտնելու պահին (661 թվական)։ Այսպիսով պայքարն ավարտվեց Մուավիայի հաղթանակով։ Խալիֆայության «հանրապետական» կարգերը փոխարինվեցին միապետականով. հիմք դրվեց Օմայյան ժառանգական դինաստիային (661 -750)։
Օմայյան դինաստիայի հաստատում
Ալիի սպանությունից հետո Մուավիան ավելի ամրապնդեց իր դիրքերը։ Նա դարձավ Օմայյան դինաստիայի հիմնադիրը և Օմայյան առաջին խալիֆը։ Մուավիան պատկանում էր ալ-Կուրեյշ ցեղի Օմայյա տոհմին։ Մուավիայի իշխանության գալով առաջին անգամ հաստատվեց կառավարող դինաստիա՝ հիմնված ժառանգականության սկզբունքի վրա, որը մինչ այդ անծանոթ էր արաբներին։ Մուավիան իր ժառանգորդ նշանակեց որդուն՝ Յազիդին, որն իրեն փոխարինեց նրա մահվանից հետո՝ իշխելով երեք տարի (680-683)։ Դրանից հետո դինաստիական-ժառանգական սկզբունքը դարձավ արաբական բոլոր պետությունների կառավարման միակ ձևը։
Օմայյան դինաստիայի հաստատումը հարթ չընթացավ։ Մուավիայի հակառակորդները նրա իշխանությունը անօրինական էին համարում։ Առաջին ընդդիմադիրները շիաներն էին, ովքեր մեծ հույսեր էին կապում Ալիի և Ֆաթիմայի որդիների՝ Հասանի և Հուսեյնի հետ։ Նրանք մեծ վտանգ էին խալիֆի համար։ Մուավիան կարողացավ «գնել» Հասանին շատ մեծ գումարով։ Աղբյուրները հաստատում են, որ Մուավիան Հասանին էր ուղարկել մի մագաղաթ՝ առաջարկով, որ գրի ցանկացած գումար։
Ընդդիմության երկրորդ կենտրոնը խարիջիներն էին, ովքեր տարված էին հավասարության գաղափարներով։ Նրանք ամրացել էին Իրաքում և Խուզիստանում։ Խարիջիների ելույթներից հատկապես զանգվածային էր 670 թվականի Բասրայի ապստամբությունը, որը Մուավիան ճնշեց մեծ դաժանությամբ։
Երրորդ հակառակորդը Արաբիայի վերնախավն էր։ Մեքքացիներն ու մադինացիները գտնում էին, որ իրենք ունեն ամենաշատ իրավունքները գահի նկատմամբ, քանի որ Մուհամմադ մարգարեի զինակիցներն էին, մինչդեռ Մուավիան մարգարեի թշնամու՝ Աբու Սուֆիանի որդին էր։ Նրանք լավ հասկանում էին, որ ժառանգականության սկզբունքի հաստատումով իրենք վերջնականապես կորցնում էին պետության կառավարման բոլոր լծակները և չէին կարողանում հաշտվել դրա հետ։ Բացի այդ Մուավիան արաբական պետության մայրաքաղաք դարձրեց Դամասկոսը։ Դա նշանակում էր, որ Սիրիան էր դառնում խալիֆայության կենտրոն։ Մուավիային հաջողվում է կարգավորել հարցը՝շեշտելով, որ բոլոր մուսուլմանները խոնարհվում և ընդունում են Մեքքայի և Մադինայի սրբությունների հեղինակությունը մուսուլմանական աշխարհում։ Դրանից հետո նա ձեռնամուխ է լինում ժառանգականության հարցի լուծմանը, ինչը ապահովելու էր Օմայյանների դինաստիայի հարատևությունը։
Յազիդ 1-ինի իշխանության գալը և ժառանգականության խնդիրը
Ազատվելով իր հակառակորդներից և հաստատելով իր դիքրերը՝ Մուավիան անցավ իր ծրագրի իրականացման երկրորդ մասի իրականացմանը՝ ժառանգության հարցի լուծմանը։ Մուավիան պաշտոնապես իր ժառանգորդ նշանակեց իր որդուն՝Յազիդին։ Սա իսկական քաղաքական փոթորիկ առաջացրեց։ Հակամուավիական և հակայազիդական տրամադրությունների առաջացման մեջ մեծ դեր խաղաց Յազիդի անձը և նրա մասին ձևավորված կարծիքը։ Յազիդը կրոնամոլ չէր և չէր փայլում Ղուրանի պատվիրանները կատարելու մեջ։ Նա չէր թաքցնում իր անհարգալից վերաբերմունքը Մեքքայի և Մադինայի բնակիչների նկատմամբ, ցոփ ու շվայտ կյանք էր վարում, տարված էր գինեմոլությամբ, խաղամոլ էր, բացի այդ Յազիդի դաստիարակն քրիստոնյա է եղել։ Այս կապակցությամբ լավագույն արտահայտությունը Օմար խալիֆայի որդու կարծիքն է. Եվ մենք երդում տանք դրան, որը մշտապես շրջապատված է կապիկներով և շներով, խմում է գինի և հաճախ կատարում ամենաամոթալին։ Այս բոլորը նպաստել էր նրա բացասական կերպարի ձևավորմանը, որն առաջացնում էր Մեքքայի և Մադինայի խոր վրդովմունքը։ Յազիդի նկատմամբ ընդդիմությունը ետ չպահեց Մուավիային իր որոշումից։ 676 թ. նա Մեքքայում Քաաբայի սուրբ քարի մոտ հավատարմության երդում տվեց Յազիդին։ Նա սպառնալիքներով և կաշառքով կարողացավ հաստատել Յազիդին որպես գահաժառանգ։ Մուավիան մահացավ 680 թ. և Յազիդը դարձավ խալիֆ։ Բոլոր նրանք, ովքեր Մուավիայի սպառնալիքով ընդունել էին Յազիդին, ըմբոստացան նրա դեմ։ Նրա դեմ 2 հիմնական կենտրոն ձևավորվեց, մեկը Իրաքում՝շիաները, մյուսը Արաբիայում՝Մեքքայում և Մադինայում։ Շիաները, գտնելով, որ հարմար պահ է ստեղծվել իշխանությունը գրավելու համար, կապեր հաստատեցին Ալիի որդու՝Հուսեյնի հետ, որպեսզի նա միանա իրենց՝ ընդդեմ Յազիդի։ Հուսեյնը համաձայնեց և 300 կողմնակիցների հետ շարժվեց դեպի Քուֆա։ Բայց Յազիդը, հասկանալով ամեն ինչ, 4000 հոգուց բաղկացած մի զորագունդ է ուղարկում, որոնք 680 թ. հոկտեմբերի 10-ին Քերբելայի մոտ շրջապատում են Հուսեյնին։ Օգնություն չստանալով շիաներից՝նրանք ջախջախվում են, Հուսեյնը՝սպանվում։ Այդ օրվանից նա դառնում է շիաների սուրբ նահատակը, իսկ Քերբելան շիաների կարևոր սրբակենտրոնը։ Սրանից հետո Յազիդը ձեռնամուխ է լինում Մեքքայում և Մադինայում իր հակառակորդների վերացմանը, որոնց գլխավորում էր Աբդուլլա իբն Զուբեյրը՝ Մուհամմադի հորեղբոր թոռը։ Յազիդը սկզբում փորձեց բանակցությունների միջոցով լուծել հարցը, սակայն նրանք ապստամբություն բարձրացրեցին։ Մադինայի դեմ ուղարկված զորքերը հաղթանակ տարան։ Հերթը հասավ Մեքքային, սակայն Յազիդը չհասցրեց գրավել այն, քանի որ մահացավ 683 թ.։ Գահը անցավ նրա որդուն՝Մուավիա 2-րդին, ով սակայն ժանտախտի զոհ դարձավ։ Հաջորդ խալիֆի ընտրությունը կանգ առավ Մրվան իբն ալ-Հաքիմի վրա։ Նրա խալիֆա դառնալով գահը Օմայանների Աբու Սուֆիանի ճյուղից անցավ Մրվանյան ճյուղին։ Սակայն նա էլ երկար չկառավարեց.սպանվեց իր կնոջ կողմից, ով Յազիդի այրին էր։ Գահը անցավ նրա հարազատ որդուն Աբդ ալ Մալիքին, ով կառավարեց 685-705 թթ.։
Մրվանիներ
Իր կառավարման վերջին շրջանում Մուավիա Iը (معاوية) փորձում էր ամեն ինչ անել, որպեսզի մուսուլմանական վերնախավը ճանաչի իր որդու՝ Յազիդ I-ի (يزيد) գահաժառանգ լինելը։ Մուսուլմանական չգրված օրենքների համաձայն՝ որդու գահաժառանգ նշանակելը ոչ մի ձևով արդարացված չէր. նախորդ բոլոր խալիֆաներին այդ բարձր պաշտոնին ընտրվել էին իսլամական բարձր դասի՝ վերնախավի ընդհանուր որոշման արդյունքում (դա արդեն սովորույթ էր դարձել)։ Մուսուլմանական համայնք-պետության (ումմա) ներսում դինաստիական սկզբունքի գաղափարը գալիս էր դեռևս Հասանից (حسن)` Ալիի (علي ابن ابي طالب) որդուց։ Հասանը, որպես Մարգարեի սիրելի թոռ, իր պնդումների համար փաստացի հիմքեր ուներ։ Այստեղ խոսքը Ալիի տոհմի անդամների` հորից որդուն աստվածային շնորհի փոխանցման մասին էր։ Հօգուտ Յազիդ I-ի չկային ոչ մի հիմքեր բացի նրանից, որ նրա հայրը խալիֆ էր։ Անկասկած մուսուլմանների մեծ մասի համար դա բավարար պայման չէր։ Մուավիա I-ին հաջողվեց քաղաքական ասպարեզից հեռացնել իր որդու հակառակորդ Հասանին՝ նրան խոստանալով Իրաքից ստացված եկամուտների մեծ մասը, այսինքն՝ կաշառեց Հասանին։ Բայց Հասանի գահից հրաժարվելու փաստը չէր նշանակում, որ ուրիշ ալիականներ հետագայում կհրաժարվեն գահի համար պայքարից։
Հասկանալով ստեղծված իրավիճակի լրջությունը՝ Մուավիա Iը գնաց զիջումների. նա հայտարարեց, որ մտադիր է մեծ հարգանքով վերաբերվել համայնքի ղեկավարների որոշումներին և իսլամական սովորույթի համաձայն ճանաչել ուլեմների համապատասխան հավաքների ընդունած որոշումները։ Անկասկած հավաքվածներից և ոչ մեկը չհամարձակվեց դեմ գնալ մեծն Մուավիա Iի կամքին։ Դրանով էլ իսլամում խախտվեց խալիֆների ընտրության սկզբունքը, հաստատվեց դինաստիական սկզբունքը։ Յազիդ Iը գահի ժառանգորդ ճանաչվեց դեռևս հոր կենդանության օրոք։ Մուավիայի նորարարությունը հիմնավորապես կայունացավ, և հետագա մի քանի հարյուրամյակների ընթացքում գահի ժառանգական սկզբունքին հետևում էին ոչ միայն Օմայյանները, այլև Աբբասյանները և տեղական մի շարք իշխանություններ։ Յազիդ Iի գահի ժառանգորդ նշանակվելը տեղիք տվեց գահի հավակնորդների միջև պայքարի. սկսվեց քաղաքացիական պատերազմ։
Յազիդ Iը խելացի և ընդունակ ղեկավար էր։ Նա իշխանության եկավ շատ դժվարին ժամանակաշրջանում, երբ Իրաքում և Խալիֆայության այլ տարածքներում արաբների շրջանում դժգոհություններ էին առաջանում Իրաքի տեղապահ Զաիդ իբն-Աբիհիի (زيد ابن ابيه) և նրա որդու՝ Ուբայդալլահի (عبيدلاح) կողմից, և մեծանում էր Հուսեյնի (حسين) (Ալիի 2-րդ որդու) կողմնակիցների թիվը։ Յազիդ Iը սերտ կապեր ուներ հարավարաբական ցեղերի հետ, քանի որ նրա մայրը և կինը սերում էին կուդա’ա ցեղից, իսկ քալբիներն այդ ժամանակ դինաստիայի ամուր հենարանն էին։ Նա տիպիկ արաբա-սիրիական մշակույթի կրողն էր։ Գոռոզությամբ էր վերաբերվում սուրբ քաղաքների ուղղափառ բնակիչներին, և, ինչպես փաստում են արաբական աղբյուրները, հաճախ խախտում էր Ղուրանի դրույթները։ Նրա դաստիարակներից մեկը եղել է թաղլիբ (تغليب) ցեղից քրիստոնյա պոետ ալ-Ահտալը (մոտ 640-710 թվականներ)։ Յազիդ Iը նույնպես բանաստեղծ էր, սիրում էր երաժշտություն, երգեցողություն և պարեր։ Նա հաճախ խնջույքներ էր կազմակերպում, գինի խմում։ Սիրում էր քաղաքային կյանքը, իսկ իր ցեղակից բեդվիններին (بدوين) հիշում էր միայն այն ժամանակ, երբ որսի էր գնում, կամ էլ ժանտախտի ժամանակ (համարվում էր, որ անապատը պաշտպանում է համաճարակից)։ 680 թվականին Մուավիա Iի մահից հետո Օմայյան տոհմի հակառակորդ ուժերը գլուխ բարձրացրին.
Անհանդուրժողական քաղաքականությունը Յազիդ Առաջինի նկատմամբ։ Հուսեյնի մահը Քարբալայում
Այդ ընթացքում Դամասկոսում խալիֆ դառնալով՝ Յազիդ Iը հոգաց, որ բոլոր մադինացիները իրեն երդում տան։ Այս ժամանակ Քուֆայում ալիականները և նրանց կողմնակիցները, ինչպես նաև նորից իսլամ ընդունած արամեացիները և քաղաքի իրանական բնակչությունը միավորվեցին Յազիդ Iի դեմ պայքարելու համար։ Նրանք պատգամավորություն ուղարկեցին Մեքքա` Հուսեյնի մոտ, և առաջարկեցին ժամանել Քուֆա և ղեկավարել Օմայյանների դեմ մղվող պայքարը։ Նրանք իրենց հրավիրագրում հայտնում էին, որ իրենց դիրքերը քաղաքում շատ ամուր են, և որ Հուսեյնը կարող է հաղթանակի ակնկալիքներ ունենալ։
Տեղեկանալով շիաների նպատակների մասին` Յազիդ Iը զորք է ուղարկում նրանց դեմ՝ Զաիդ իբն Աբիհիի որդու՝ Ուբայդալլահի գլխավորությամբ, որը շատ արագ կարողացավ հնազանդեցնել քաղաքի բնակչությանը։ Բայց Հուսեյնը տեղյակ չէր Քուֆայում կատարվող դեպքերի մասին, և, ստանալով հրավերը, հավատաց, որ իր կողմնակիցների գլխավոր ուժերը Քուֆայում են, այսինքն այն քաղաքում, որտեղ ժամանակին սպանվեց իր հայր Ալին, և նրանք պատրաստ են իր՝ Քուֆա ժամանելու պահից սկսած սկսելու պայքարը Յազիդ Iի դեմ և իրեն օգնելու Խալիֆայությունում իշխանությունը զավթելու հարցում։ Փոքրաթիվ քանակությամբ հարազատների և կողմնակիցների ուղեկցությամբ Հուսեյնը շարժվեց Քուֆա։ Այդ ընթացքում Ուբայդալլահը Յազիդ Iից հրաման է ստանում շարժվելու Հուսեյնին ընդառաջ և ստիպելու նրան, որ հրաժարվի իր պլաններից։
Արդեն ճանապարհին Հուսեյնը լուրեր է ատանում Քուֆայում իր կողմնակիցների պառակտման մասին, բայց չի ցանկանում հրաժարվել իր պլաններից և արդեն չէր կարող կասեցնել հետագա գործողությունները։ Ուբայդալլահը Քարբալայում (փոքր վայր Քուֆայից 40կմ հս-արմ) հարձակվեց Հուսեյնի փոքրաթիվ ջոկատի վրա։ Հուսեյնը մերժեց Ուբայդալլահի՝ հանձնվելու առաջարկը, և չնայած մեծ դիմադրությանը՝ նրա զորքը ոչնչացվեց, իսկ ինքը Հուսեյնը սպանվեց 680 թվականի հոկտեմբերի 10-ին։
«Ահլ ալ-Բեյթ» գաղափարի արմատավորումը
Սուննի-ավանդապաշտների հավատալիքների համաձայն՝ Մուհամմադի թոռան սպանությունը նման հանգամանքներում հանցագործություն չէր, այլապես նա կհամարվեր խռովարար, որը հանդես է եկել օրինակ, իսլամական բարձրագույն հոգևորական դասի ներկայացուցիչների կողմից ընտրված խալիֆի դեմ, և դրա համար պատժի է արժանացել։ Բայց իսլամի հետագա պատմության համար այս դեպքը այդքան էլ լավ հետևանքներ չունեցավ. Մեծ անդունդ առաջացավ սուննիների և Ալիի կողմնակիցների՝ շիաների միջև։ Հուսեյնի սպանությունը խթանեց Մարգարեի Տան (ահլ ալ-բեյթ, اهل البيت) գաղափարի արմատավորմանը, այն է՝ իսլամում որոշակի արտոնյալ ընտանիքի (Մարգարեի ընտանիքի) առաջնորդությունը։ Այս գաղափարի առաջացումն ունի ինչպես հինարևելյան, այնպես էլ արաբական արմատներ։ Հինարևելյան բռնակալությունները սովորաբար ղեկավարվում էին այս կամ այն ընտանիքի կողմից, որոնք կրոնական հիմքով օժտված էին անսահմանափակ իշխանությամբ։ Ալիի՝ կարճ ժամանակով խալիֆ լինելու ընթացքը խթանեց «ընտանիքի» գաղափարի տարածումը համայնքային գիտակցության շրջանում։ Նույնիսկ Ալիի հակառակորդներ Օմայյանները հաստատում էին, որ իշխանության վավերացումը ստացել են Խալիֆայությունից հրաժարված Հասանից։ Սակայն, սա կասկածելի փաստարկ էր, քանի որ Հասանի հրաժարականը ամենևին չէր նշանակում, որ գահի հավակնության չէին կարող ձգտել այլ Հաշիմյաններ։ Այդ պնդումն էր առաջ տանում նաև Ալիի մյուս որդին՝ Հուսեյնը, որի մահը վերջին ազդակը դարձավ շիական առասպելաբանության ձևավորման գործում։ ՈՒբայդալլահի դաժան հաշվեհարդարը Հուսեյնի նկատմամբ իր վերջնական արտացոլումը գտավ շիական կենցաղային գրականության մեջ, որի ներկայացուցիչները երբեք չէին մոռանում այդ իրադարձության մասին։ Շիաների պատկերացումներում Հուսեյնը եղել և մնում է որպես առաջնորդ, աստվածային շնորհի կրող, հանուն իսլամի կյանքը զոհաբերած անձնավորություն։
Գահի նոր հավակնորդների ի հայտ գալը
Խալիֆայության մայրաքաղաքի տեղափոխումը Դամասկոս (دمشق) շիաների համար ապահովեց Սիրիայի Օմայյան սուննիների հակառակորդ՝ Իրաքի ընդդիմության աջակցությունը։ Բայց շիական շարժման իրական առաջխաղացումը սկսվեց Քարբալայում Հուսեյնի սպանությունից հետո։ Այս պահից սկսած այն դադարեց արաբական կուսակցության` Ալիի կողմնակիցների շարժում լինելուց և վերածվեց իսլամում առանձին կրոնական ուղղության։ Շիական գաղափարները դադարեցին տարածվել միայն արաբ մուսուլմանների շրջանում, այլ այդ պահից սկսած այդ շարժման մեջ մեծ դեր է սկսում ունենալ նաև Քուֆայի արաբ կայազորը։ Արևելյան շրջանները գրավելով` արաբ զինվորները այն տարան Իրան, մասնավորապես Ղում քաղաք, որն էլ այդ ժամանակներից սկսած դարձավ Իրանում շիական խոշոր կենտրոն։ Հուսեյնի սպանությունից հետո Յազիդ Iը փորձում էր որոշ չափով մեղմացնել շիական առաջնորդների՝ իր հանդեպ ունեցած թշնամանքը և նույնիսկ պատվիրակություն հրավիրեց Դամասկոս, սակայն նրանք կտրականապես հրաժարվեցին այդ հրավերից։ Նրանք հայտարարեցին, որ Յազիդ Iը մուսուլմանին ոչ հարիր կյանք է վարում և չի կարող ճանաչվել օրինական խալիֆ։ Խալիֆայության մայրաքաղաքի Դամասկոս տեղափոխվելուց հետո «Մարգարեի զինակիցների» («ալ-ասհաբ» կամ «աս-սահաբա» (սահիբ صاحب`ընկեր)) հետնորդները փաստացիորեն անջատ մնացին Խալիֆայության քաղաքական կյանքին մասնակցություն ունենալուց։ Մուավիա Iի կառավարման սկզբնական շրջանում մադինայական «հին հավատացյալները» պատրաստ էին բավարարվելու բարձր թոշակներով և ուխտագնացություններից ստացված եկամուտներով։ Նրանք իրենց օրինական էին պահում՝ փորձելով պահպանել ումմայի միասնականությունը։ Նրանք գտնում էին, որ Օմայյան կառավարիչներն իրեմց ձեռքում մեծ իշխանություն են կենտրոնացրել և իրենց օգտին տնօրինում ու ծախսում են պետության բոլոր եկամուտները։ Նրանք սկսեցին բացահայտորեն արտահայտել իրենց դժգոհությունը ստեղծված կարգերի նկատմամբ, և եթե նրանց ատելությունը Օմայյանների հանդեպ չէր դրսևորվում զինված պայքարի ձևով, ապա նրանց հակաօմայյան քարոզները խթանում էին իշխող դինաստիայի հեղինակության անկմանը։
Բացի Հուսեյնից գահի հավակնորդներ էին նաև մուսուլմանական վերնախավի այլ ներկայացուցիչներ՝ մասնավորապես իսլամական հերոս ալ-Զուբայրի որդի Աբդալլահ իբն ալ-Զուբայրը (عبدالله ابن االزبير)։ Ժամանակին նրա հայրը, ով 656 թվականին Մուհամմադի այրի Ա'իշայի հետ փորձում էր տիրանալ խալիֆի պաշտոնին, Ալիի դեմ հանդես գալով զենքը ձեռքին պարտություն կրեց հայտնի «ուղտերի ճակատամարտում»։ Իսկ արդեն 20 տարի անց այդ պաշտոնին էր հավակնում նրա որդին։ Իբն ալ-Զուբայրին սատարում էին Կուրայշ ցեղի արիստոկրատիայի մեծ թվով ներկայացուցիչներ, որոնք դեմ էին սիրիական բանակի օգնությամբ իշխանության եկած Օմայյաններին։ Խալիֆայության շրջաններում տեղի կառավարիչները և զորահրամանատարները նույնպես ատելությամբ էին լցված ուժեղ կենտրոնական իշխանության և Խալիֆայության և խալիֆի պաշտպանության տակ գտնվող Սիրիայի նկատմամբ։ Իբն ալ-Զուբայրի շուրջ համախմբվեցին մուսուլմանների տարբեր խմբեր, որոնք կարծում էին, որ իսլամը չի վավերացնում այն, որ մեկ ընտանիքը մնա իշխանության գլուխ, և գահն անցնի ժառանգաբար։ Շատերը հավատում էին, որ, եթե վերականգնվեն թեոկրատական կառավարման նախկին կարգերը, ապա տնտեսական վիճակը կլավանար։ Ամենուրեք Օմայյանների հակառակորդները առաջ էին քաշում կրոնական շարժառիթներ. մուսուլմանի պարտքն է ամեն ինչում հետևել Ղուրանին և Սուննային։ Այս ձևով իբն ալ-Զուբայրի ապստամբությունը մեծ չափով հանդիսանում էր մեքքայական և մադինայական «հին հավատացյալների» դրդման արդյունքը։
Երկրորդ քաղաքացիական պատերազմը։ Յազիդ Առաջինի հանկարծակի մահը
682 թվականի վերջին իբն ազ-Զուբայրի կողմնակիցները Մադինայում խռովություն բարձրացրին։ Մզկիթում հավաքված դավադրության մասնակիցները հայտարարեցին, որ չեն ճանաչում Յազիդ Iին՝ որպես մուսուլմանական համայնքի գլուխ, հրաժարվում են հնազանդվել նրան, և քաղաքից վտարեցին Օմայյանների կողմից նշանակված կառավարչին։ Յազիդ Iը Սիրիայից զորքեր ուղարկեց Մադինա Մուսլիմ ալ-Մուռռի (مسلم المر) գլխավորությամբ. Այսպես սկսվեց 2-րդ քաղաքացիական պատերազմը։
Իմանալով օմայյանների զորքի մոտեցման մասին՝ իբն ազ-Զուբայրը Մադինայից փախավ Մեքքա՝ կարծելով, որ սուրբ Քա'աբայի պաշտպանության ներքո նա ավելի անվտանգ կլինի։ Նա գտնվում էր Մեքքայում, երբ այստեղ ժամանեց սպանված Հուսեյնի կանանց, երեխաների և նրանց ուղեկցորդների քարավանը, և պատմեցին նրանց կատարվածի մասին։ Այդ ժամանակ էլ իբն ազ-Զուբայրի կողմնակիցները նրան հռչակեցին ամիր ալ-մու’մինին (امير المؤمنين)։
Այդ ընթացքում ավերելով ու թալանելով Մեդինան, սիրիական բանակը, որի ղեկավարն էր արդեն Հուսեյն իբն Նումայր աս-Սակունին 683 թվականին շարժվեց Մեքքա։ Նրանք շրջապատեցին քաղաքը և իբն ազ-Զուբեյրից պահանջեցին հանձնվել, բայց նա մերժեց, և այդ ժամանակ էլ քաղաքը ենթարկվեց հարձակման. քարանետ մեքենաների գնդակոծման արդյունքում Քա’աբայի որոշակի մասը քանդվեց և վառվեց։ Բայց տեղի ունեցավ մի իրադարձություն, որն արմատապես փոխեց գործողությունների հետագա ընթացքը։ Դամասկոսից լուր ստացվեց, որ հանկարծակի մահացել է Յազիդ Iը։ Սիրիական բանակը Հուսեյն իբն Նումայր աս-Սակունու գլխավորությամբ որոշեց, որ խալիֆի պաշտոնում հաստատեն իբն ազ-Զուբայրին մի պայմանով՝ որ նա տեղափոխվի Դամասկոս։ Սակայն, վախենալով սիրիական բանակում պատանդ դառնալու անհիմն կասկածներից, իբն ազ-Զուբայրը հրաժարվեց տեղափոխվել Դամասկոս, իսկ սիրիացիները նրան Մեքքայում կառավարիչ թողնելով շարժվեցին Դամասկոս։ Վերադարձի ճանապարհին սիրիական բանակն իմացավ, որ Յազիդ Iի մահից հետո Դամասկոսում խալիֆ է հռչակվել նրա որդին՝ Մուավիա 2-րդը։ Մանկահասակ Մուավիա 2-րդը կառավարեց ընդամենը մի քանի ամիս, իսկ դրանից հետո իշխանության եկավ 4-րդ խալիֆը Օմայյան դինաստիայի մեկ այլ ճյուղից՝ Մրվան իբն ալ-Հաքամը (684-685 թվականներ) (مروان ابن الحكم)։ Նա 3-րդ ուղղահավատ խալիֆ Օսմանի հետնորդն էր, և Օմայյանները նրան համարեցին լավ թեկնածու խալիֆի պաշտոնի համար։ Նրա անունով Օմայյան դինաստիայի հետագա խալիֆները կոչվեցին Մրվանիներ։
Երկրում տիրող քաոսը։ «Հարավայինների» և «հյուսիսայինների» պայքարը
Այդ ընթացքում իբն ազ-Զուբայրի դիրքերը Մեքքայում ավելի էին ամրապնդվում։ Խալիֆայության տարբեր շրջաններից այստեղ էին գալիս պատվիրակություններ՝ ընտրված խալիֆին երդում տալու։ Իբն ազ-Զուբայրը աջակցություն ստացավ ոչ միայն Հիջազում, այլև Իրաքում։ Ինչ վերաբերում է Մրվան Iին, ապա նրա խալիֆ ընտրվելու գործընթացն այդքան էլ հարթ չընթացավ. այն ուղեկցվում էր միմյանց հետ հակամարտող արաբական ցեղերի ու տոհմերի բախումներով։ Երկրում քաոս սկսվեց, որն ուժեղացավ երկրում պատմական ասպարեզ եկած պաշտոնապես ընտրված երկու խալիֆների ի հայտ գալով։ Քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ տեղի ունեցավ արաբական ցեղերի վերջնական բևեռացումը և նրանց բաժանումը միմյանց դեմ հակամարտող տոհմային դաշինքների։ Արաբական նվաճումների սկզբնական շրջանում միմյանց դեմ հակամարտում էին 2 դաշինքներ՝ «հարավայիններ» և «հյուսիսայիններ»։ Այս 2 խմբավորումները միաժամանակ գործում էին Սիրիայում, Իրաքում, մասնավորապես Բասրայում։ Այս բաժանման ուղղակի կարևորությունն օմայյան իշխանության ճգնաժամն էր, որից փորձեցին օգտվել որոշ բեդվինական առաջնորդներ և իրենց դիրքերն ամրապնդել նվաճողների ճամբարում՝ իշխանության ձգտող ոչ օմայյան ներկայացուցիչների ղեկավարությամբ։
Մարջ Ռահիտի ճակատամարտը։ «Հարավայինների» լիակատար հաղթանակը
Մարջ Ռահիտի հաղթանակից հետո Մրվան Iը փորձում էր իր իշխանությունը վերականգնել Սիրիային կից տարածքներում։ Սիրիայում իր դիրքերի անվտանգությունն ապահովելու և Հյուսիսային Միջագետքում իշխանության հասնելու համար նա Ջազիրայի քայսիական ցեղերին ստիպեց իրեն երդում տալ և վերեդառնալ իրենց հարազատ վայրերը, որտեղից նրանք Սիրիա էին եկել պատերազմի ժամանակ, և օգնություն ցուցաբերել այն ցեղերին, որոնք պայքարում էին Իբն ազ-Զուբայրի դեմ։ Առանց որևէ ջանքի նրան հաջողվեց հասնել նրան, որ Եգիպտոսի արաբական ցեղերը հրաժարվեն մեքքացիների հետ դաշինքից և դադարեն Հիջազ ցորեն մատակարարել։ Այնուամենայնիվ, նրան չհաջողվեց մինչև վերջ իրագործել իր պլանները, քանի որ Մարջ Ռահիտի հաղթանակից մի քանի ամիս անց մահացավ։ Իբն ազ-Զուբայրի դեմ պայքարի դժվարին խնդիրն անցավ նրա որդուն՝ Աբդ ալ-Մալիքին (عبد الملك), որը գահին մնաց 20 տարի (685-705 թվականներ)։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Օմայանների խալիֆայություն Կատեգորիա:Նախկին կայսրություններ Կատեգորիա:Միջերկրածովյան երկրների պատմություն Կատեգորիա:Ասիայի պատմական երկրներ Կատեգորիա:Աֆրիկայի պատմական երկրներ Կատեգորիա:Սաուդյան Արաբիայի պատմություն Կատեգորիա:Փոքր Ասիայի միջնադարյան պետություններ
Մոշկովո (գյուղ, Պավլովսկի շրջան)
Մոշկովո (Мошково), գյուղ Ռուսաստանի Նիժնի Նովգորոդի մարզի Պավլովսկի շրջանի կազմում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Նիժնի Նովգորոդի մարզի Պավլովսկի շրջանի բնակավայրեր
Քարաբերդ (Լոռու մարզ)
Քարաբերդ (նախկին անվանումը` Սարմսախլու), գյուղ Հայաստանի Հանրապետության Լոռու մարզի Փամբակ համայնքի կազմում՝ մարզկենտրոն Վանաձորից մոտ 4 կմ հյուսիս։ Գյուղը տեղակայված ծովի մակարդակից 1675 մ բարձրության վրա։ Վերանվանվել է Քարաբերդ 1946 թվականի ապրիլի 4-ին ։
Աշխարհագրություն
Գյուղը, կառուցված 1820-1840-ական թվականներին, գտնվում է մարզկենտրոնից 15 կմ հեռավորության վրա՝ Վանաձոր-Ալավերդի միջպետական մայրուղու ձախ կողմում 5 կմ հեռավորության վրա ։ Համայնքը իր վարչական տարածքով սահմանակից է Վահագնի, Փամբակ, Գուգարք համայնքների վարչական տարածքներին և Լեռնային զինվորական ուսումնական տեղամասին։ Համայնքից ոչ հեռու գտնվում է Փամբակ կայարանը՝ 5կմ։ Աշխարհագրական դիրքը լեռնային է, գտնվում է ծովի մակարդակից 1550-1655 մ բարձրության վրա ։
Բնակչություն
Ըստ ՀՀ 2011 թվականին մարդահամարի արդյունքների` Քարաբերդի մշտական բնակչությունը կազմել է 107, առկա բնակչությունը` 121 մարդ ։ 1831 թվականից ի վեր բնակիչները հայեր են ։ Բնակչությունն զբաղվում է այգեգործությամբ, անասնապահությամբ և երկրագործությամբ։
Քարաբերդի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում` ստորև.
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Լոռու մարզի բնակավայրեր Կատեգորիա:Լոռու մարզի գյուղեր
Մարսի դրոշ
Մարսի դրոշ, Մարս մոլորակի ոչ մի պաշտոնական կարգավիճակ չունեցող դրոշն է։ Կազմվել է Մարսի յուրացման ոչ առևտրային կազմակերպության (Mars Society) և Մոլորակային միության (The Planetary Society) կողմից։
Դրոշը իրավանաբական տեսանկյունից չի կարող ունենալ պաշտոնական կարգավիճակ, քանի որ ըստ տիեզերական տարածության մասին համաձայնագրի, երկնային օբյեկտներին որևէ տարր վերագրելը համարվում է անթույլատրելի ։
Դրոշը պատկերում է Մարսի հնարավոր ապագան՝ կարմիր գույնը խորհրդանշում է հենց Մարս մոլորակը, իսկ կանաչ ու կապույտ գույները խորհրդանշում են մարդկության կողմից այդ մոլորակի հնարավոր յուրացումն ու օգտագործումը, եթե դրա համար իհարկե ապագայում կլինի համապատասխան հնարավորություն և ցանկություն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Դրոշներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Մարս մոլորակ Կատեգորիա:Տիեզերքի գաղութացում
Ղարաքտոտ
Ղարաքտոտ, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, էրզրումի վիլայեթի Դութաղի գավառում։ 1909 թվականին ուներ 15 ընտանիք հայ բնակիչ, զբաղվում էին երկրագործությամբ և անասնապահությամբ։ Ղարաքտոտի հայերը բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թ.-ին, Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է գաղթի ճանապարհին։ Փրկվածները բնակություն են հաստատել տարբեր երկրներում։
Ալոնսո Կանո
Կանո Ալոնսո (Alonso Cano de Almansa, ), իսպանացի քանդակագործ և գեղանկարիչ, բարոկկո ոճի ներկայացուցիչ։
Գորկի-10
Գորկի-10 (Горки-10), գյուղ Ռուսաստանի Մոսկվայի մարզի Օդինցովսկի շրջանի կազմում։
Ալոնսո Կանո
Կենսագրություն
Ալոնսոն՝ քանդակագործ և ճարտարապետ Միգել Կանո Պաչեկոյի և նկարչության դասատու Մարիա Ալմանսա Պաչեկոյի որդին, կերպարվեստի գաղտնիքների ու նրբությունների մեջ խորամուխ է եղել՝ աշակերտելով նաև Վելասկեսի ուսուցչին՝ Ֆրանսիսկո Պաչեկոյին ու քանդակագործ Խուան Մարտինես Մոնտանիեսին։ Առաջին գործը, որ ճանաչում ու համբավ է բերել նրան, սուրբ Ֆրանսիսկո դե Բորխի դիմանկարն էր (1624 թ.): Իսկ նրա մեծագույն աշխատանքը համարվում է Սևիլյայի Սանտա Մարիա դե Լեբրիխա եկեղեցու խորանի պատկերազարդումը։ 1638 թվականին Ալոնսոն տեղափոխվել է Մադրիդ, որտեղ նոր պատվերներ ստանալուն նպաստել է կոմս Օլիվարեսի և արդեն համբավ նվաճած նկարիչ Վելասկեսի հետ մտերմությունը։
Գորկի-10
Բնակչությունը 2006 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 6291 մարդ։
Ամադեո դե Սոզա-Կարդոզու
Ամադեո դե Սոզա-Կարդոզու (Amadeo de Souza-Cardoso), պորտուգալացի նկարիչ, պոստմոդեռնիզմի ներկայացուցիչ։
Գորկի-10
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Մոսկվայի մարզի Օդինցովսկի շրջանի բնակավայրեր
Ալոնսո Կանո
Կենսագրություն
1644 թվականին նրան մեղադրել են իր կնոջ սպանության մեջ, բանտ են նետել, կտտանքների ենթարկել, սակայն նա չի կոտրվել, կարողացել է ապացուցել իր անմեղությունը և ազատ է արձակվել։ Տեղափոխվել է Վալենսիա՝ սրբակրոնություն ընդունելու և վանք մտնելու նպատակադրումով։ 1652 թվականին վերադարձել է հայրենի Գրանադա, որտեղ Ֆիլիպ IV արքայի միջնորդությամբ նշանակվել է տաճարի տնտեսվար։ Միաժամանակ շարունակել է ստեղծագործել. պատկերազարդել է այդ տաճարի գլխավոր մատուռը, որից հետո նշանակվել է տաճարի գլխավոր նկարիչ, սակայն շատ ժամանակ չանցած՝ վախճանվել է։ Թաղվել է Գրանադայի տաճարի կրիպտեում (ստորգետնյա խորանում)։
Ամադեո դե Սոզա-Կարդոզու
Կյանքը և արվեստը
Ամադեո դե Սոզա-Կարդոզուն 1905 թվականին ճարտարապետական կրթություն է ստացել Լիսաբոնի գեղարվեստի ակադեմիայում։ Մեկ տարուց նա տեղափոխվել է Ֆրանսիա, որպեսզի Փարիզում արվոստով զբաղվի։ Նկարիչը սովորել է փարիզյան տարբեր ակադեմիաներում և կարճ ժամանակահատվածում 20-րդ դարի սկզբիհայտնի գեղանկարիչների` Ամեդեո Մոդիլիանիի, Խուան Գրիսի, Պիկասոյի, Կոնստանտին Բրանկուզի, Ալեքսանդր Արխիպենկոյի, Դելոնե ընտանիքի հետ։ Գերմանացի նկարիչ և ճարտարապետ Օտտո Ֆրեյնդլիխիի հետ հանդիպումից հետո Ամադեոն սկսում է հետաքրքրվել էքսպրեսիոնիստական արվեստով` այդ թվում «Կամուրջ» և «Կապույտ ձիավոր» խմբերի նկարիչների հետ, ովքեր ազդեցություն են թողել պորտուգալացի վարպետի աշխատանքների վրա։
Ալոնսո Կանո
Կենսագրություն
Ալոնսո Կանոյի արվեստում համադրված, միահյուսված են մաներիզմի և բարոկկոյի տարրերը։ Նրա ստեղծագործություններում զգալի է իտալական կերպարվեստի ազդեցությունը։
Ամադեո դե Սոզա-Կարդոզու
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Պորտուգալացի նկարիչներ
Ալոնսո Կանո
Կենսագրություն
Կանոյի համբավավոր աշակերտներից են քանդակագործներ Պեդրո դե Մենան և Խոսե դե Մորան։
Գործունեություն
Աշխատել է Սևիլյայում, Մադրիդում, Վալենսիայում, Գրանադայում։
Ալոնսո Կանոյի բազմագույն քանդակներն առանձնանում են կոթողայնությամբ, ոգեղենությամբ, կենսական արտահայտչականությամբ (Գրանադայի տաճարի սրբերի արձաններն ու կիսանդրիները, 1658-1660 թվականներ)։ Գրանադայի տաճարի արևմտյան ճակատի Կանոյի նախագիծը 1703 թվականին իրականացրել է ճարտարապետ Խուան Գրանադոսը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իսպանացի քանդակագործներ Կատեգորիա:Իսպանացի նկարիչներ Կատեգորիա:Գեղանկարիչներ Կատեգորիա:Իսպանացի ճարտարապետներ Կատեգորիա:Բարոկկո ոճի նկարիչներ
Մալայա Ռիբիցա (գյուղ, Կրասնոպոլիեի շրջան)
Մալայա Ռիբիցա (Мала Рибиця), գյուղ Ուկրաինայի Սումիի մարզի Կրասնոպոլիեի շրջանում։ Հիմնադրվել է 17-րդ դարում։
2001 թվականի տվյալներով Մալայա Ռիբիցա գյուղում բնակվում էր 494 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Սումիի մարզի Կրասնոպոլիեի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:17-րդ դարում հիմնադրված բնակավայրեր
Սամուել Հալաջ
Սամուել Հալաջ, հայ նկարիչ։
Նկարիչ Մինաս Հալաջի հայրն է։
Կենսագրություն
Սամուել Հալաջն ավարտել է Երևանի Փանոս Թերլեմեզյանի անվան գեղարվեստի ուսումնարանը։ 1990 թվականից Հայաստանի նկարիչների միության և նկարիչների միջազգային միության (ՅՈՒՆԵՍԿՕ)-ի անդամ է։
Աշխատանքները գտնվում են Ավստրիայի Artstetten Castle թանգարանում, Մոսկվայի արևելքի ժողովուրդների թանգարանում, Կալիֆոռնիայի Bakersfield Museum of Art-ում, Երևանի ժամանակակից արվեստի թանգարանում, ինչպես նաև ԱՄՆ, Ֆրանսիայի, Ռուսաստանի, Ավստրիայի, Գերմանիայի, Նիդերլանդների, Կանադայի, Իտալիայի, Թուրքիայի, Անգլիայի և այլ երկների մասնավոր հավաքածուներում ։
Ցուցահանդեսներ
1976 թվականից մասնակցել է հանրապետական տարբեր ցուցահանդեսների։
Կոնստանտինովկա (քաղաքատիպ ավան, Ուկրաինա)
Կոնստանտինովկա (Костянтинівка), քաղաքատիպ ավան Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Կրասնոկուտի շրջանում։ Բնակավայրը նախկինում նաև անվանվել է Գրուզսկոե։ Հիմնադրվել է 1938 թվականին։
2001 թվականի տվյալներով Կոնստանտինովկա քաղաքատիպ ավանում բնակվում էր 2 011 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 6,12 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 328,76 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Կրասնոկուտի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի քաղաքատիպ ավաններ Կատեգորիա:1938 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Wonder Girls (խումբ)
Wonder Girls (원더걸스), հարավկորեական հայտնի փոփ խումբ ։ Խմբում ներկա պահի դրությամբ չորս հոգի են՝ Սոն Մին, Յե Ընը, Յու Բինը և Հյե Ռիմը։
Խումբը գոյություն ունի 2007 թվականից։ Խմբի պրոդյուսեր Պակ Ջին Յոնգը խումբը կազմել է շատ երկար ժամանակ, տարբեր երաժշտական մրցույթներ ու լսումներ կազմակերպելով։ Նրանց հովանավորում է JYP Entertaiment-ը ։
«Wonder Girls» անունը թարգմանվում է որպես «աղջիկներ, ովքեր կգերեն երկիրը» ։ Առաջնելույթ ունենալով 2007 թվականի սկզբին, խումբն ավելի հայտնի դարձավ աշնանը, երբ թողարկեց իր հայտնի «Tell Me» երգը ։ Հաջորդ տարիներին աղջիկները թողարկում են ևս մի քանի սինգլեր, որոնք առաջին հորիզոնական են գրավում կորեական հիթ-շքերթներում։ Դրանցից են «So Hot», «Nobody», «2 Different Tears» և «Be My Baby» սինգլերը։ 2008 թվականին աղջիկները ստանում են երկու «Daesang» («Տարվա արտիստ») մրցանակներ։
Բացի այդ, 2008 թվականին խումբը ելույթ է ունեցել Jonas Brothers խմբի հետ նրանց համաշխարհային շրջագայությունների ժամանակ ու կատարել է «Nobody» երգի անգլերեն տարբերակը։
Ամերիկայում խմբի պրոդյուսերն է Jonas Records լեյբլը։
2007—2008 թվականներ։ Առաջնելույթ, «The Wonder Begins» և «The Wonder Years»
Խմբի առաջնելույթը կայացել է 2007 թվականի սկզբին նույնանուն շոուի ժամանակ, որը հատուկ նկարահանվում էր MTV հեռուստաալիքով հեռարձակվելու համար։ Առաջին չորս մասերը ներկայացնում էին խմբի չորս անդամների (Սոն Յե, Սո Հի, Հյոնա և Սոն Մի) կենսագրություններն ու նրանց առանձնահատկությունները, իսկ երբ խմբին միացավ նաև Յե Ընը, նրանք առաջին անգամ ելույթ ունեցան Pussycat Dolls խմբի «Don’t cha» երգի պարային տարբերակով։ Նաև նրանք կատարել են իրոնց «Irony» և «It’s Not Love» երգերը։ Սոն Յեն, որպես մենակատար, կատարել է Destiny’s Child-ի «Stand Up for Love» երգը, Հյոնան պարել է, իսկ Յե Ընը, Սոն Մին և Սո Հին կատարել են Janet Jackson-ի «Together Again» երգի քավըր տարբերակը։
Պաշտոնապես խումբն իր մասին հայտնել է «MBC Show! Music Core» հաղորդման ժամանակ, կատարելով իրենց առաջնելույթային «The Wonder Begins» մինի-ալբոմի «Irony» երգը։ Միայն 2007 թվականին վաճառվել է ալբոմի 11 454 օրինակ։ Հաջողակ առաջնելույթից հետո կազմվում է խմբի պաշտոնական ֆան ակումբը, որը ստանում է «Wonderful» անվանումը։ Ինչպես նաև խումբը ունենում է մի քանի համերգներ Չինաստանում, դրան զուգահեռ ստանալով չինարենի դասընթացներ ։
Նույն թվականին խմբի որոշ անդամների մոտ ի հայտ են եկել առողջական խնդիրներ։ Հունիսի 25-ին Սո Հին «Հրեշուհիները»(«I like it hot») ֆիլմի նկարահանման ժամանակ վնասել է ծունկը և մեկ ամսով սահմանափակել է շարժումները ։ Մնացած աղջիկները շարունակել են ելույթ ունենալ չորս հոգով, մինչև հուլիս։ Հուլիս ամսին Հյոնայի ծնողները հայտնել են, որ իրենց դուստրը պետք է լքի խումբը առողջական խնդիրների՝ քրոնիկական Սուր գաստրոէնտերիտի պատճառով ։ Նույն թվականի աշնանը Հյոնայի փոխարեն խմբին է միանում Յու Բինը։ Նրա անձնական պաշտոնական առաջնելույթը կայացել է երեք օր անց Music Bank շոուի ժամանակ «Tell me» երգով ։
Հաջորդ շաբաթվա ընթացքում խումբը թողարկել է իր առաջին լիարժեք ալբոմը, որն ուներ «The Wonder Years» անվանումը։ Ալբոմը գլխավոր երգը դարձել էր արդեն հայտնի «Tell me» սինգլը։ Սակայն, քանի որ Յու Բինի մեկ րոպեանոց ռեփը ավելացվել էր ավելի ուշ, ալբոմը չէր պարունակում նոր տարբերակը։ Ավելի ուշ երգը փոփոխության է ենթարկվում, և գործակալությունը պաշտոնապես հայտարարել է, որ 3 րոպե 35 վայրկյանանոց երգը համարվում է ճիշտ տարբերակը։ Սինգլը շատ արագ դարձել է հիթային և գրավել է Կորեայի հիթ-շքերթների ու ռադիոների առաջին հորիզոնականները։ Հասարակ և հեշտ ընկալվող ու հիշվող պարի շնորհիվ երգը սկսել են ծաղրանմանակել։ Տեսանյութերը հայտնվել են համացանցի հայտնի կայքերում, իսկ ամենամեծ տարածումը ստացել է ոստիկանների խմբի կողմից կատարվող պարի տեսանյութը, որոնց ավելի ուշ ելույթի համար հրավիրել են Star King շոու։
2007 թվականի վերջում խումբը սկսել էր կատարել ալբոմի երկրորդ թրեքը՝ «This fool» անունով։ Խմբի երգերը հաճախ հնչել են ռադիոյով, խումբը հաճախ հայտնվել է տարբեր հաղորդումների և հեռուստավիկտորինաների ժամանակ, հրավիրվել է բարձր նորաձևության ցուցադրումների։ Նրանց առավել մեծ հանրաճանաչություն է բերել, հատկապես, այլ խմբերի հետ ելույթները, ինչպիսիք են BIGBANGը և Girls' Generation (խումբ)ը։ MTV հեռուստաալիքը հեռարձակել է «The Wonder Life» ռեալիթի շոուի չորս եթերաշրջան, որտեղ ցուցադրվում էր աղջիկների առօրյա կյանքը։
Խումբը Կորեա է վերադարձել 2008 թվականի գարնանը։ Մայիսին, հինգ օրերի ընթացքում, թողարկվել են աղջիկների թիզեր նկարները։ Ավելի ուշ տեղադրվել է խմբի նոր երգի թիզերը։ Նույն ժամանակահատվածում լուրեր են տարածվել, որ Հյոնան պետք է վերադառնա խումբ, սակայն այդ լուրերը հերքվել են կազմակերպության ներկայացուցիչների կողմից ։ 2008 թվականի մայիսի 22-ին խումբը թողարկել է իր նոր սինգլը, որը կրում էր «So hot» անունը։ Երգը միանգամից զբաղեցրել է հիթ-շքերթների բարձր հորիզոնականներ, իսկ պաշտոնական կայքից տեսահոլովակի ներբեռնումների քանակը գերազանցել է հնարավորը ։ Մի քանի օր անց թողարկվել է սինգլ, որը պարունակել է «So Hot», «Tell Me»-ի ռեփ տարբերակը, «This Time» և «You’re Out» երգերը։