cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Սև խոռոչ
Աստղային զանգվածների սև խոռոչներ
մնացորդային աստղի զանգվածի մեծացմանը զուգընթաց տեղի է ունենում հավասարակշռված կոնֆիգուրացիայի շարժումը ներքոհիշյալ հաջորդականությամբ։ Պտտական մոմենտը ավելացնու է սահմանային զանգվածները յուրաքանչյուր աստիճանում, բայց ոչ թե որակապես, այլ քանակապես (մաքսիմում 2-3 անգամ)։
Պայմանները (հիմնականում զանգվածը), որոնց դեպքում աստղի վերջնական վիճակի էվոլյուցիյան սև խոռոչն է, ուսումնաասիրված են ոչ այնքան լավ, քանի որ դրա համար պետք է իմանալ նրանց վարքն ու նյութի վիճակը չափազանց բարձր խտություններում, որոնք անհասանելի են փորձարարական ուսումնասիրման համար։
Լրացուցիչ բարդություն է իրենից ներկայացնում էվոլյուցիայի ուշ փուլերում աստղի մոդելավորումը, որը ծագում է քիմիական բաղադրության բարդության և պրոցեսի ընթացքի կտրուկ բնութագրական նվազման պատճառով։ Բավական է հիշատակել, որ տիեզերական մեծածավալ կատաստրոֆաների մի մասը, Գերնոր աստղի բռնկումը, առաջանում է հենց այդ փուլերում։ Տարբեր մոդելներ տալիս են աստղային զնգվածի ներքին գնահատականը, ստացված 2, 5-ից մինչև 5, 6 Արեգակի զանգվածի գրվիտացիոն կոլապսի արդյունքում։ Սև խոռոչի բնութագրիչ չափսը ընդ որում շատ փոքր է՝ համարյա մի քանի տասնյակ կիլոմետր։
Սև խոռոչը արդյունքում կարող է աճել նյութի կլանման հաշվին՝ որպես օրենք, դա հարևան աստղի գազն է կրկնակի աստղային համակարգում (սև խոռոչի բախումը ցանկացած այլ տիեզերական օբյեկտի հետ շատ անհավանական է փոքր տրամագծի պատճառով)։ Գազի անկման պրոցեսը կամայական աստղաֆիզիկական օբյեկտի վրա, այդ թվում և սև խոռոչի, կոչվում է ակկրեցիյա։ Ընդ որում գազի պտտման պատճառով ակկրեցիոն սկավառակը, որում նյութը արագացվում է ռելյատիվիստիկ արագություններով, տաքացվում է և արդյուքում սկսում ճառագայթել, այդ թվում և ռենտգենյան դիապազոնում, որը սկզբունքային հնարավոևություն է ընձեռնում ուլտրամանուշակագույն և ռենտգենյան աստղադիտակներով հայտնաբերել այդպիսի ակկրեցիոն սկավառակներ (և հետևաբար նաև սև խոռոչներ)։ Հիմնական պրոբլեմ է հանդիսանում նեյտրոնային աստղերի և սև խոռոչներ ակկրեցիոն սկավառակների գրանցման տարբերությունն ու փոքր մեծությունը, որը բերում է աստղագիտական օբյեկտների ինդենտիֆիկացիայի անվստահության որպես սև խոռոչներ։ Հիմնական տարբերությունն այն է, որ բոլոր օբյեկտներիի վրա ընկնող գազը, վաղ թե ուշ հանդիպում է պինդ մակերևույթի, որը բերում է ինտենսիվ արգելակման, սակայն սև խոռոչի վրա ընկնող գազի ամպը անսահմանափակորեն աճող ժամանակի գրավիտացիոն դանդաղեցման պատճառով (կարմիր խոտորում) ուղղակի իրադարձությունների հորիզոնին մոտենալու դեպքում մթնում է, որը դիտվել է Հաբլի աստղադիտակով սկզբնաղբյուրի դեպքում:
Սև խոռոչների բախումը իրար և այլ զանգվածեղ օբյեկտների հետ, ինչպես նաև սև խոռոչի առաջացման ժամանակ նեյտրոնային աստղերի բախումը, բերում է հզոր գրավիտացիոն ճռագայթման, որը կարելի է հայտնաբերել : Այսպես LIGO-ի աշխատակիցները 2016-ի փետրվարի 11-ին հայտնեցին Գրավիտացիոն ալիքների հայտնաբերման մասին, որոնք առաջանում էին, մոտ 30 արեգակնային զանգվածով մինչ 1, 3 միլիարդ լուսատրի Երկրից հեռավորության վրա սև խոռոչների միաձուլումից: : Բացի դրանից ռենտգենյան դիապազոնում սև խոռոչների և աստղերի բախման մասին կան լուրեր {-1| }}: 2011 թվականի օգոստոսի 25-ին լուրեր առաջացան, որ ճապոնական թիմը և ամերիկական մասնագետները գիտության մեջ առաջինը կարողացան 2011-ի մարտին ֆիքսել աստղի մահը, որին սև խոռոչը կլանում է : Սև խոռոչի մոտոկա թեկնածու է համարվում (V616 Միաեղջյուրի) կրկնակի համակարգի կոմպոնենտներից մեկը, որը գտնվում է Արեգակից 3000 լուսատարի հեռավորության վրա։ Կարապ X-1-ը գտնվում է 6070 լուսատարի, VLA J213002.08 + 120904՝ 7200 լուսատարի հեռավորության վրա ։
Գերզանգվածեղ սև խոռոչներ
Գերաճած շատ մեծ սև խոռոչները, ժամանակակից պատկերացումներով, կազմավորում են բազմաթիվ գալակտիկաների միջուկը։ Դրանց մեջ է նաև մեր գալակտիկայի միջուկի զանգվածեղ սև խոռոչ՝ Աղեղնավոր Ա*-ն, որը Արեգակին ամենամոտ գերծանգվածեղ սև խոռոչն է։
Ներկա պահին աստղային և գալակտիկական մասշտաբների սև խոռոչների գոյությունը բազմաթիվ գիտնականների կողմից համարվում է ապահովված ձևով ապացուցված։
Ամերիկացի աստղագետները հաստատել են, որ գերզանգվածեղ սև խոռոչների զանգվածները կարող են լինել էականորեն թերագնահատված։ Հետազոտողները հաստատել են, որ որպեսզի աստղերը գալակտիկայում շարժվեն (որը Երկրից 50 միլիոն լուսատարի հեռավորության վրո է դասավորված) այնպես, որ դա դիտվի հիմա, կենտրոնական սև խոռոչի զանգվածը պետք է ինչպես մինիմում 6, 4 միլիարդ արեգակնային զանգված ունենա, այսինքն երկու անգամ ավել М87 միջուկի ներկայիս գնահատականից, որոնք կազմում են 3 միլիարդ արեգակնային զանգված:
Առաջնային սև խոռոչներ
Առաջնային սև խոռոչները ներկայումս կրում են հիպոթեզի կարգավիճակ։ Եթե Տիեզերքի կյանքի սկզբնական պահերին գոյություն են ունեցել գրավիտացիոն դաշտի և մատերիայի խտության համասեռությունից շեղման էական մեծություններ, ապա դրանցից կոլապսի ճանապարհով կարող էին առաջանալ սև խոռոչներ:Ընդ որում նրանց զանգվածը սահմանափակված չէ ներքևից, ինչպես աստղային կոլապսի ժամանակ՝ նրանց զանգվածը, կարող է լինել էականորեն փոքր։ Առաջնային սև խոռոչների հայտնաբերումն առանձնահատուկ հետաքրքրություն է ներկայացնում սև խոռոչների գոլորշիացման երևույթի ուսումնասիրման հնարավորության հետ կապված:
Քվանտային սև խոռոչներ
Այսպիսով, բոլոր «տարրական օբյեկտները» կարելի է բաժանել տարրական մասերի (նրանց ալիքի երկարությունը մեծ է գրավիտացիոն շառավղից) և սև խոռոչների (ալիքի երկարությունը փոքր է գրավիտացիոն շառավղից)։ Պլանկյան սև խոռոչը հանդիսանում է սահմանապահ օբյեկտ, որի համար կարելի է հանդիպել անվանումը, որը մատնանշում է, որ այն ամենածանրն է հնարավոր տարրական մասնիկներից։ Մեկ այլ նրա համար օգտագործվող տերմին է պլանկեոնը։
Մեծ հադրոնային կոլայդերում 7 ՏէՎ ամբողջական էներգիայով պրոտոն-պրոտոնային բախումի վերաբերյալ արվող փորձերը ցույց տվեցին, որ այդ էներգիան բավարար չէ միկրոսկոպական սև խոռոչների առաջացման համար։ Այս տվյալների հիման վրա ենթադրվում է, որ միկրոսկոպիկ խոռոչները պետք է ծանր լինեն 3, 5—4, 5 ՏէՎ-ից կախված կոնկրետ իրականացումից:
Սև խոռոչների հայտնաբերում
Ներկա պահին գիտնականների կողմից հայտնաբերված է մոտ հազար օբյեկտ տիեզերքում, որոնք համարվում են սև խոռոչներ:Նրանք ենթադրում են, որ գոյություն ունեն ընդամենը մոտ տասնյակ միլիոն այդպիսի օբյեկտներ:
Ներկայումս միակ հավաստի եղանակը սև խոռոչը այլ օբյեկտներից տարբերելու, կայանում է նրանում, որ չափվի զանգվածն ու չափերը և շառավիղը համեմատվի գրավիտացիոն շառավղի հետ, որը տրվում է , որտեղ \ G ՝ գրավիտացիոն հաստատունն է, \ M՝ օբյեկտի զանգվածը, \ c՝ լույսի արագությունը:
Գերզանգվածեղ սև խոռոչների հայտնաբերում
Գերզանգվածեղ սև խոռոչների գոյության առավել հավաստի վայրերը համարվում են Գալակտիկայի կենտրոնական մասերը։ Այսօր հեռադիտակների թույլատրված հնարավորությունը բավարար չէ նրա համար, որպեսզի տարածության չափերը տարբերվի սև խոռոչի գրավիտացիոն շառավղի կարգի չափերից (բացի մեր գալակտիկայի կենտրոնում սև խոռոոչներըվում են, որոնք դիտվում են Ռադիոինտերֆերոմետրիայով գերերկար բազայով նրանց թույլատրված սահմանային հնարավորություններով)։ Դրա համար գալակտիկաների կենտրոնական օբյեկտների իդդենտիֆիկացիայում ինչպես սև խոռոչների համար կա որորշակի թույլատրման աստիճան (բացի մեր Գալակտիկայից)։ Համարվում է, որ սահմանված վերին սահմանը չափերի այդպիսի օբյեկտների բավարար չէ, որպեսզի նրանց դիտարկեն ինչպես սպիտակ կամ շականակագույն թզուկների, նեյտրոնային աստղերի կամ նույնիսկ սովորական զանգվածի սև խոռոչի։
Գոյություն ունեն զանգվածի և գերզանգվածեղ սև խոռոչների կողմնորոշիչ չափերի հայտնաբերման բազմաթիվ հնարավորություններ, սակայն նրանց մեծամասնությունը հիմնված է նրանց շուրջ պտտվող օբյեկտների բնութագրիչ ուղեծրերի չափման վրա (աստղերով, Աստղագիտական ռադիոաղբյուրներով, գազային սկավառակներով)։ Պարզության համար, բավարար հաճախ հանդիպող դեպքում, վերածումը տեղի է ունենում կեպլերյան ուղեծրերով, որը խոսում է արբանյակի պտտման արագության համեմատական լինելուն ուղեծրի մեծ կիսառանցքից քառակուսի արմատին՝
Այս դեպքում կենտրոնական մարմնի զանգվածը որոշվում է հայտնի բանաձևով՝
Որոշ դեպքերում, երբ արբանյակ- օբյեկտները իրենցից ներկայացնում են միասեռ միջավայր (գազային սկավառակ, խիտ աստղային կուտակում), որը իր ձգողությամբ ազդում է օրբիտայի բնույթի վրա, գալակտիկայի միջուկում շառավղային տեղաբաշխումը ստացվում է Բեռնուլիի անբախում լուծման ճանապարհով։
Ճառագայթման աղբյուրների չափերի անմիջական չափումը
Եթե Աղեղնավոր Ա* ռադիոաղբյուրը գտնվում է սև խոռոչի իրադարձությունների հորիզոնի մոտ, այն կդիտվի ինչպես կետ, աղավաղված և ուժեղացված Գրավիտացիոն ոսպնյակավորմամբ։ Դրա համար եթե աղբյուրը գտնվում է իրադարձությունների հորիզոնին մոտ և ծածկում է ողջ խոռոչը, նրա չափերը պետք է փոքր չլինեն 5, 2 գրավիտացիոն շառավղից, որը օբյեկտի համար մեր Գալակտիկայի կենտրոնում տալիս է աղեղի անկյունային չափ՝ մոտավորապես 52 միկրովայրկյան։ Դա նույնիսկ մեծ է դիտվող 1, 3 մմ շառավղային չափերը միկրովայրկյան, որը նշանակում է, որ ճառագայթումը տեղի չի ունենում խոռոչի ամբողջ մակերևույթից, բայց կենտրոնացված է նրա հարևանության շրջանում, հնարավոր է, ակկրեցիոն սկավառակի ծայրին կամ նյութի ռեյլատիվիստիկ շիթում, որը դուրս է շպրտված սկավառակից:
Զանգվածա-լուսատվության կապի մեթոդը
Գերզանգվածեղ սև խոռոչի որոնման հիմնական մեթոդը ներկա ժամանակ հանդիսանում է աստղի շարժման պայծառության և արագության տեղաբաշխման ուսումնասիրումը կախված գալակտիկայի կենտրոնից ունեցած հեռավորությունից; Պայծառության բաշխումը նկարվում է ֆոտոմետրիկ մեթոդներով գալակտիկաների լուսանկարումով մեծ թույլատվությամբ, աստղի արագությունը՝ կարմիր խոտոևմամբ և աստղի սպեկտրի կլանման գծի լայնացմամբ։
Ունենալով աստղի \ V(r) արագության բաշխումը կարելի է գտնել զանգվածի \ M(r) շառավղային բաշխումը գալակտիկայում։ Օրինակ, էլիպսաձև դաշտի համաչափության դեպքում Բեռնուլիի հավասարման լուծման արագությունը տալիս է հետևյալ արդյունքը՝
,
որտեղ \ V —պտտման արագությունն է, \ \sigma _r, и  — արագության դիսպերսիայի ազիմուտային և շառավղային պրոեկցիաները, \ G — գրավիտացիոն հաստատունն է, \ \nu — աստղային նյութի խտությունը, որը սովորաբար ընդունվում է համեմատական լուսավորությանը։
Քանի որ սև խոռոչը ունիի մեծ զանգված ցածր լուսավորության դեպքում, գալակտիկայի կենտրոնում գերզանգվածեղ սև խոռոչի առկայության նշաններից կարող է ծառայել զանգվածի բարձր կապը գալակտիկայի միջուկի \ M/L լուսավորության հետ։ Սովորական աստղերի խիտ կուտակումը \ M/L միավորի կարգի կապ ունի (զանգվածը և լուսավորությունը համեմատվում են արեգակի զանգվածի և լուսավորության հետ), քանի որ \ M/L >> 1-ն նշանակությունը (որոշ \ M/L>1000 գալակտիկաների համար), հանդիսանում են գերզանգվածեղ սև խոռոչի առկայության նշան։ Հնարավոր են, սակայն, այս ֆենոմենի այլընտրանքային բացատրություններ՝ սպիտակ կամ շագանակագույն թզուկների կուտակումը, նեյտրոնային աստղերը, սովորական զանգվածի սև խոռոչները։
Գազի պտտման արագության չափում
Վերջին ժամանակներս հեռադիտակների թույլատրված հնարավորություների մեծացման հետևանքով կարևոր է դարձել դիտել և չափել առանձին օբյեկտների շարժման արագությունը գալակտիկաների կենտրոնից անմիջական մոտ հեռավորության վրա։ Այսպես, «Հաբբլ» տիեզերական աստղադիտակի FOS (Faint Object Spectrograph) Սպեկտրոգրաֆի օգնությամբ Ֆորդի զեկավարած թիմի կողմից M87 գալակտիկայի կենտրոնում հայտնաբերվել է պտտվող գազային ստրուկտուրա։ Գազի պտտման արագությունը գալակտիկայի կենտրոնից մոտ 60 լուսատարի հեռավորության վրա կազմում է 550 կմ/վ, որը համապատասխանում է 3 արեգակի զանգված ունեցող կեպլերյան օրբիտայի զանգվածին։ Չնայած կենտրոնական օբյեկտի հսկա զանգվածին, չի կարելի լիակատար ճշգրտությամբ ասել, որ այն հանդիսանում է սև խոռոչ, քանի որ այդպիսի խոռոչի գրավիտացիոն շառավիղը կազմում է 0, 001 լուսատարի:
Առանձին աստղերի հետագծերի ուսումնասիրումը
1993-1996-ական թվականներին Էկարտը և Հենցելը դիտում էին առանձնացված աստղերի շարժը մեր Գալակտիկայի կենտրոնի շրջակայքում: դիտումները կատարվում էին Ինֆրակարմաիր ճառագայթման տիրույթում, որոնց համար տիեզերական փոշու շերտը գալակտիկայի միջուկի շուրջ խոչընդոտ չի հանդիսանում։ Արդյունքում 39 աստղի շարժման պարամետրերը ճշգրտորեն չափվեց, որոնք գտնվում էին 0, 13-ից մինչև 1, 3 լուսատարի գալակտիկայի կենտրոնից հեռու։ Հաստատվել է, որ աստղերի շարժը համապատասխանում է կեպլերյանին, նրանց զանգվածը 2, 5 արեգակնային զանգված էր և ավելի քան 0, 05 լուսատարի շառավղով գտնվում էին Աղեղնավոր-Ա (Sgr A) կոմպակտ ռադիոաղբյուրում։
Ինֆրակարմիր դետեկտորի ի հայտ գալուց մեծ ճշգրտությամբ հնարավոր դարձավ գալակտիկայի կենտրոնական շրջանի առանձին աստղեր։ Նրանց սպեկտրալ բնութագրիչների ուսումնասիրությունը ցույց տվեց, որ նրանց մեծամասնությունը պատկանում է երիտասարդ աստղերի դասին մոտ միքանի միլիոն տարի տարիքով։ Նախկինում ընդունված տեսակետին հակառակ, հաստատվեց, որ գերզանգվածեղ սև խոռոչի մոտակայքում ակտիվորեն տեղի է ունենում աստղաառաջացման պրոցես։ Ենթադրում են, որ գազի աղբյուրները այդ պրոցեսի համար հանդիսանում են 1980-ականներին Գալակտիկայի կենտրոնում հայտնաբերված գազային օղակների երկու հարթ ակկրեցիոն սկավառակները։ Սակայն այդ օղակների ներքին տրամագիծը չափից դուրս մեծ է, որպեսզի սև խոռոչին անմիջական մոտ աստղաառաջացման պրոցեսը բացատրվի։ Աստղերը սև խոռոչից 1" շառավիղ հեռավորության վրա (այսպես կոչված «S-աստղեր») ունեն ուղեծրային մոմենտների պատահական ուղղություն, որը հակասում է նրանց առաջացման ակկրեցիոն սցենարին։ ենթադրվում է, որ դա կարմիր հսկաների տաք միջուկ է, որոնք առաջացել են գալակտիկայի տարբեր շրջաններում, իսկ հետագայում տեղափոխվել են կենտրոնական շրջան, որտեղ նրանց ներքին ամպիկները պատռվել են սև խոռոչների մակընթացային ուժերով:
1996 թվականին Աղեղնավոր-Ա ռադիոաղբյուրի շուրջ արդեն հայտնի էին (25") պարսեկ տրամագծով ավելի քան 600 աստղ, իսկ նրանցից 220-ի համար շառավղային արագությունները ճշգրտորեն որոշվածմ էին։ Կենտրոնական մարմնի զանգվածի գնահատականը կազմում էր 2-3 արեգակնային զանգաված և ունեին 0, 2 լուսատարի շառավիղ։
Ներկա ժամանակները (2009 թվի հոկտեմբեր) ինֆրակարմիր դետեկտորի թույլատրված հնարավորությունը հասնում է 0, 0003" (որը 8 կպս հեռավորության վրա համապատասխանում է 2, 5 ա.մ.): 1 պս հեռավորության վրա գալակտիկայի կենտրոնից աստղերի թիվը, որոնց համար չափված են շարժման պարամետրերը, հասել է 6000-ի:
Գալակտիկայի կենտրոնին մոտ 28 աստղերի համար ճշգրտորեն հաշվարկված են ուղեծրերը, որոնցից ավելի հետաքրքրական միջավայր է իրենից ներկայացնում S2 աստղը։ (1992—2007) թվականների դիտարկումների ժամանակ, այն լրիվ պտույտ կատարեց սև խոռոչի շուրջ, որը թույլատրեց առավել ճշտությամբ գնահատել նրա ուղեծրի պարամետրերը։ S2-ի պտտման պարբերությունը կազմում էր 15, 8 ± 0, 11 տարի, ուղեծրի մեծ կիսառանցքը՝ 0, 123" ± 0, 001 (1000 ա. մ.), եքսցենտրիսիտետը 0, 880 ± 0, 003 էր, կենտրոնական մարմնին մոտեցել էր 0, "015 կամ 120 ա. մ.-ով: S2-ի ուղեծրի պարամետրերի ճշգրիտ չափումը, որը պարզվեց մոտ է կեպլերյանին, թույլ տվեց մեծ ճշգրտությամբ կենտրոնական մարմնի զանգվածը գնահատել։ Վերջին գնահատականներով այն հավասար է
որտեղ 0, 06 սխալը առաջացել է S2 աստղի ուղեծրի պարամետրերի վիպակից, իսկ 0, 36-ը՝ Գալակտիկայի կենտրաոնից Արեգակի հեռավորության չափման վրիպակից:
Գալակտիկայի կենտրոնից հեռավորության ավելի ճշգրիտ ժամանակակակից տվյալներ տալիս են
Կենտրոնական մարմնի զանգվածի վերահաշվարկը հեռավորության չափման գնահատականի ժամանակ տրվում է հետևյալ բանաձևով՝
Արեգակի զանգվածի 4 զանգված ունեցող սև խոռոչի գրավիտացիոն շառավիղը կազմում է մոտավորապես 12 մլն կմ կամ 0, 08 ա.մ., այսինքն 1400 անգամ փոքր, քան այն ամենամոտ հեռավորությունը, որով մոտենում է S2 աստղը կենտրոնական մարմնին։ Սակայն ուսումնասիրությունների մեջ փաստացի չկան կասկածներ, որ կենտրոնական օբյեկտը հանդիսանում է թույլ լուսատվությամբ նեյտրոնային աստղերի կամ սև խոռոչների աստղերի կույտ, քանի որ այդպիսի փոքր ծավալում կենտրոնացման դեպքում նրանք անպատճառ կմիաձուլվեին մեկ գերզանգվածեղ օբյեկտի, որը, համաձայն ՀՀՏ-ն, չի կարող լինել ոչ այլ ինչ, եթե ոչ սև խոռոչ:
Պտտվող սև խոռոչների կառուցվածքը
1963 թվականին նորզելանդական մաթեմատիկ Ռոյ Կերրը գտավ, Կերրի լուծում կոչվող, պտտվող սև խոռոչների գրավիտացիոն դաշտի հավասարումների ամբողջական լուծումը։ Դրանից հետո կազմվեց զանգվածեղ պտտվող օբյեկտը պարուրող տարածաժամանակայինի երկրաչափության մաթեմատիկական նկարագրությունը։ Հայտնի է սակայն, որ չնայած կոլապսի արտաքին լուծումը ձգտում է կերրի լուծման արտաքին մասին, կոլապսացված օբյեկտի ներքին կառուցվածքի համար դա այլևս այդպես չէ։ Ժամանակակից գիտնականները կատարում են հետազոտություններ, որպեսզի իրական կոլապսի ժամանակ պտտվող սև խոռոչների կառուցվածքը ուսումնասիրեն:
Իրադարձությունների հորիզոնի խոտորումն ու նրանց մարումը
Ապագայի իրադարձությունների հորիզոնը հանդիսանում է սև խոռոչի՝ ինչպես տերիտորիալ օբյեկտի նշան։ Գնդաձև-համաչափ սև խոռոչի իրադարձությունների հորիզոնը կոչվում է Շվարցշիլդի ոլորտ և ունի գրավիտացիոն շառավիղ կոչվող բնութագրական չափ։
Հնարավոր է, էներգիան լքի սև խոռոչը՝ քվանտային բնույթ կրող Հոկինգի ճառագայթման հաշվին։ Եթե այդպես է, ապա կոլապսացվող օբյեկտների, խիստ իմաստով իրական հորիզոնները, մեր տիեզերքում չեն ձևավորվում։ Այնուամենայնիվ, քանի որ աստղաֆիզիկական կոլապսացված օբյեկտները շատ դասական համակարգեր են, ապա նրանց նկարագրման ճշգրտությունը սև խոռոչի դասական մոդելը համար բավարար է բոլոր մտովի աստղաֆիզիկական հավելվածներից:
Հայտնի է, որ սև խոռոչի հորիզոնը իրեն պահում է մեմբրանի պես՝ արտաքին մարմիններով և դաշտերով պայմանավորված հորիզոնի խոտորումները, փոխազդեցությունների անջատման ժամանակ սկսում են տատանվել և մասնակիորեն գրավիտացիոն ալիքների ձևով ճառագայթվել, իսկ մասնավորապես և կլանվել սև խոռոչից։ Հետո հորզոնը հանդարտվու է, և սև խոռոչը գալիս է Կերր-Նյուամանի սև խոռոչի հավասարակշռված վիճակի։ Այս պրոցեսի առանձնահատկությունները հետաքրքրական են գրավիտացիոն ալիքների գեներացիայի տեսանկյունից, որոնք կարող են գրանցվել գրավիտացիոն ալիքների դետեկտորների կողմից մոտ ապագայում:
Սև խոռոչների բախումն ու գրավիտացիոն ալիքների ճառագայթումը
Պլանկյան սև խոռոչը հիխոտեկական զանգվածի մաքսիմալ հնարավորություներով սև խոռոչ է, որը հավասար է պլանկայան զանգվածին։ Այսպիսի օբյեկտը նույնական է (ենթադրյալ) մաքսիմալ հնարավոր զանգվածով մաքսիմոն հիպոտեկական տարրական մասնիկին։ Հնարավոր է, որ պլանկյան սև խոռոչը հանդիսանում է սովորական սև խոռոչի էվոլյուցիայի վերջնական պրոդուկտը, ստաբիլ է և այլևս չի ենթարկվում Հոկինգի ճառագայթմանը։ Այսպիսի օբյեկտների փոխազդեցությունների ուսումնասիրումը տարրական մասնիկների հետ կարող է լույս սփռել քվանտային գրավիտացիայի և դաշտի քվանտային տեսության տարբեր ասպեկտների վրա:
Տարածաժամանակայինում փակ ժամանականման հետագծերի գոյության հնարավորությունը
ՀՀՏ-ն շրջանակներում այդպիսի գծերի գոյությունը առաջին անգամ դրվել է քննարկման Կրուտ Հենդելի կողմից 1949 թվականին Այնշթայնի հավասարումների ճշգրիտ լուծման ստացման հիման վրա, որոնք հայտնի են ինչպես Հենդելի չափայնություն։ Այդպիսի կոր գծերը ծագում են նաև ուրիշ լուծումների ժամանակ, այնպիսիք ինչպիսիք են «Ֆրանկ Տիպլերի գլանը» և Խլուրդի բույն «անցուղնին»։ Փակ ժամանականման կորերի գոյությունը թույլ է տալիս կատարել ժամանակի մեջ ճանապարհորդություններ, նրանց հետ կապված պարադոքսների ցուցակով։ Կերրի տարածաժամանակայինում նույնպես գոյություն ունեն փակ ժամանականման կորեր, որոնց վրա մեր տիեզերքից կարող ենք ընկնել՝ նրանք հեռացված են մեզնից հորիզոնով, սակայն կարող են այդ լուծման ուրիշ տիեզերքներ դուրս գալ։ Այնուամենայնիվ, նրանց իրական գոյության հարցը տիեզերական մարմնի իրական կոլապսի դեպքում դեռևս լուծված չէ։
Ֆիզիկոսների մի մասը կարծում է, որ Քվանտային գրավիտացիայի ապագա տեսությունը ժամանականման կորերի գոյության վրա արգելք կդնի։ Այս գաղափարը Սթիվեն Հոկինգը անվանել է ժամանականբանության պաշտպանության հիպոթեզ (chronology protection conjecture):
Ինֆորմացիայի անհետացումը սև խոռոչում
Ինֆորմացիայի անհետացումը սև խոռոչում իրենից ներկայացնում է լուրջ պրոբլեմ, որը ծառացել է քվանտային գրավիտացիայի համար, քանի որ այն անհամատեղելի է քվանտային մեխանիկայի ընդհանուր սկզբունքների հետ։
Սև խոռոչի գրավիտացիայի (ոչքվանտային) դասական տեսության շրջանակներում օբյեկտը անոչնչանալի է։ Այն կարող է միայն աճել, բայց չի կարող ոչ փոքրանալ, ոչ էլ ընդհանրապես անհետանալ։ Դա նշանակում է, որ սկզբունքորեն հնարավոր է իրավիճակ, որ սև խոռոչ ընկած ինֆորմացիան իրականում ոչ թե ոչնչացել է, այլ շարունակում է մնալ սև խոռոչի մեջ, և ուղղակի չի երևում դրսից։ Մեկ այլ մեկնաբանությամբ եթե խոռոչը հանդիսանում է որպես կամուրջ մեր և մեկ ուրիշ տիեզերքի միջև, ապա ինֆորմացիան, հնարավոր է, ուղղակի գնացել է այդ տիեզերք։
Սակայն, եթե հաշվի առնվի քվանտային երևույթները, հիպոտեկական արդյունքը կպարունակի հակասություններ։ Սև խոռոչի համար քվանտային տեսության իրառման գլխավոր արդյունքն այն է, որ այն Հոկինգի ճառագայթման հաշվին կամաց-կամաց գոլորշիանում է։ Դա նշանակում է, որ կգա մի այնպիսի պահ, որ սև խոռոչի զանգվածը նորից կփոքրանա մինչ (նրա մեջ մարմնի նետման պահի) սկզբնական արժեքը։ Այսպիսով, դառնում է ակնհայտ, որ սև խոռոչը ելքային մարմինը վերածում է տարատեսաակ ճառագայթումների հոսքի, բայց ինքը միևնույն ժամանակ չի փոխվում (որովհետև ինքը գալիս է սկզբնական վիճակին)։ Արձակված ճառագայթումը ընդ որում ընդհանրապես կախված չէ ընկած մարմնի բնույթից։ Այսինքն սև խոռոչը ոչնչացրել է իր մեջ ընկած ինֆորմացիան, որը մաթեմատիկորեն արտահայտվում է ինչպես խոռոչի և նրան շրջապատող ֆիզիկական դաշտի քվանտային վիճակ։
Այս իրավիճակում ակնհայտ է դառնում հետևյալ պարադոքսը։ Եթե մենք քննարկենք նույնը ինչ-որ մաքուր վիճակում գտնվող մարմնի անկման ու քվանտային համակարգի հետագա գոլորշացման համար, ապա քանի որ սև խոռոչը ինքը չի փոխվել, կստանանք ելքային վիճակի ձևափոխում «ջերմ» խառնաշփոթ վիճակին։ Այսպիսի ձևափոխությունը կառուցվում է յուրահատուկ ձևով։ Այսինքն, այս վիճակը հակասում է քվանտային մեխանիկայի պոստուլատներին։
Հոկինգի ճառագայթման հատկությունները
Հոկինգի ճառագայթումը անվանում են սև խոռոչից զանազան տարրական մասնիկների՝ առավելապես ֆոտոնների արտանետման հիպոտեկական պրոցեսը։ Սև խոռոչների, գիտնականներին հայտնի ջերմաստիճանը չափից դուրս փոքր է, որպեսզի նրանցից դուրս եկող Հոոկինգի ճառագայթումը գրանցվի, քանի որ խոռոչների զանգվածը չափից դուրս մեծ են։ Դրա համար այս էֆեկտը դեռևս հաստատված չէ դիտարկումներով։
Համաձայն ՀՀՏ-ն, Տիեզերքի առաջացման ժամանակ կարող էին ծնվել սկզբնական սև խոռոչներ, որոշները նրանցից (սկզբնական 1012 կգ զանգվածով), կարող էին շարունակել գոլորշիանալ մինչ մեր ժամանակները: Քանի որ գոլորշիացման ինտենսիվությունը աճում է խոռոչի չափերի փոքրացմանն զուգընթաց, ապա վերջին փուլերը սև խոռոչի համար պետք է պայթյունի վերածվեն։ Դեռ այդպիսի պայթյուններ չեն գրանցվել։
Միլանի համալսարանի հետազոտողների վարած ֆիզիկական էքսպերիմենտի ընթացքում հայտնի է համանման սպիտակ խոռոչի իրադարձությունների հորիզոնին, «Հոկինգի ճառագայթման» մոդելի հիման վրա ուսումնասիրություններ:
Սև խոռոչի գոլորշիացման եզրափակիչ փուլերը
Սև խոռոչի գոլորշիացումը քվանտային պրոցես է։ Բանը նրանում է, որ սև խոռոչ գաղափարը որպես օբյեկտ, որը ոչինչ չի ճառագայթում, բայց կարող է միայն կլանել մատերիան, ճշմարիտ է մինչ այն պահը, երբ հաշվի են առնվում քվանտային էֆեկտները։ Քվանտային մեխանիկայում շնորհիվ թունելավորման, հնարավորություն է ընձեռնվում հաղթահարել պոտենցիալային արգելքը, որը անհաղթահարելի է ոչքվանտային համակարգի համար։ Այն, որ սև խոռոչի վերջնական վիճակը ստացիոնար է, հասկացությունը ճշմարիտ է միայն ոչ քվանտային ձգողական տեսության շրջանակներում։ Քվանտային էֆեկտները տանում են նրան, որ իրականում սև խոռոչը պետք է անընդհատ ճառագայթի, էներգիա կորցնելով այդ դեպքում։ Ընդ որում ճառագայթման ջերմաստիճանը և արագությունը սև խոռոչի զանգվածը կորցնելուն զուգընթաց աճում են, և եզրափակիչ փուլերը կարող են պայթյուն հիշեցնել։ Թե ինչ է մնում սև խոռոչից գոլորշիացման ավարտին, դեռևս հայտնի չէ։ Հնարավոր է, մնում է պլանկյան սև խոռոչ մինիմալ զանգվածով, կամ հնարավոր է խոռոչը անհետանում է լիովին։ Այս հարցի պատասխանը պետք է տա դեռևս չմշակված գրավիտացիայի քվանտային տեսությունը:
Պտտվող սև խոռոչների կայունության փաստը (հայտնի ինչպես Կերրի լուծում սև խոռոչների համար), ֆոտոնի զանգվածի վրա սահմանափակումներ է դնում որոշ տեսությունների մեջ, որոնք հանդիսանում են Ստանդարտ մոդելի ընդլայնումներ:
Քվանտային սև խոռոչի զանգվածի սպեկտր
1966 թվականին Մոիսեյ Ալեքսանդրոիչ Մարկովը ենթադրել էր էքստրեմալ մեծ զանգվածով տարրական մասնիկի՝ մաքսիմոնի գոյությունը։ Ավելի ծանր մասնիկները, որոնց դը Բրոյլի ալիքի երկարությունը փոքր է նրանց Շվարցշիլդյան շառավղից, հնարավոր է, հանդիսանում են քվանտային սև խոռոչներ։ Քանի որ բոլոր հայտնի քվանտային մասնիկները ունեն խիստ որոշված զանգվածի հնարավոր արժեքները, ապա ենթադրվում է, որ քվանտային սև խոռոչները նույնպես պետք է ունենան զանգվածի դիսկրետ որոշված սպեկտր։ Սև խոռոչների համար զանգվածի սպեկտրի որոնմամբ զբաղվում է գրավտացիայի քվանտային տեսությունը:
Պլանկյան սև խոռոչների փոխազդեցությունը տարրական մասնիկների հետ
Պլանկյան սև խոռոչները հիպոտեկական սև խոռոչներ են մինիմալ հնարավոր զանգվածով, որը հավասար է պլանկյան զանգվածին։ Այսպիսի օբյեկտը նույնականացվում է հիպոտեկական տարրական մասնիկի՝ մաքսիմոնի հետ մաքսիմալ հնարավոր զանգվածով։ Հնարավոր է, որ պլանկայան սև խոռոչը հանդիսանում է սովորական սև խոռոչների էվոլյուցիայի վերջնական պրոդուկտ, կայուն է և այլևս չի ենթարկվում Հոկինգի ճառագայթմանը։ Այսպիսի օբյեկտների փոխազդեցությունների ուսումնասիրությունը տարրական մասնիկների հետ կարող է լույս սփռել քվանտային գրավիտացիայի տարբեր տեսանկյունների և քվանտային դաշտի տեսության վրա:
Մեմբրանային հոլովման աղյուսակ
Սև խոռոչների ֆիզիկայի մեմբրանային հոլովման աղյուսակը հանդիսանում է, Հարաբերականության հատուկ տեսության կողմից ենթադրված, օգտակար մոդել էֆեկտների հաշվարկման և վիզուիլացիայի համար, առանց սև խոռոչն շրջապատող իրադարձությունների հորիզոնի շրջանի ուղիղ քննարկման։ Այս մոդելում սև խոռոչը ենթադրվում է ինչպես դասական ճառագայթող մակերևույթ (կամ մեմբրան), բավականաչափ մոտ իրադարձությունների հորիզոնին՝ ձգված հորիզոն։ Սև խոռոչների տեսության այսպիսի մոտեցումը ձևակերպվել է Դամուրի աշխատանքներում և անկախ Զնաեկից, 1970-ականների վերջին և 1980-ականների սկզբին, զարգացվել է Կիպ Սթիվեն Տորնի, Ռիչարդ Պրայսի և Դուգլաս Մակդոնալդի տարածաժամանակայինի 3 + 1-ճեղքման մեթոդի հիման վրա:
Նյութի ակկրեցիան խոռոչ
Ակկրեցիա են անվանում շրջապատող տարածությունից նյութի անկումը տիեզերական մարմնի վրա։ Սև խոռոչի ակկրեցիայի ժամանակ գերտաք ակկրեցիոն սկավառակը դիտվում է ինչպես ռենտգենյան աղբյուր:
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Աստղաֆիզիկա Կատեգորիա:Սև խոռոչներ
Արյուն
Արյուն, հեղուկ շարակցական հյուսվածք։ Արյունը հյուսվածքային հեղուկի և ավշի հետ միասին կազմում է օրգանիզմի ներքին հեղուկ միջավայրը։ Արյունն ունի կենսական նշանակություն և կատարում է կարևորագույն գործառույթներ։ Արյունը կազմված է պլազմայից և արյան բջիջներից։ Արյան բջիջները գոյանում են արյունից դուրս՝ արյունաստեղծ օրգաններում, իսկ ծերացածները և անկենսունակները քայքայվում են արյունը քայքայող օրգաններում (փայծաղ, լյարդ և այլն)։
Ողնաշարավորների արյունը վառ կարմիր է, երբ հեմոգլոբինը հարուստ է թթվածնով, և մուգ կարմիր, երբ թթվածնով հարուստ չէ։ Շատ կենդանիներ, ինչպիսիք են խեցգետինները, կակղամորթները, օգտագործում են հեմոցիանինը, հեմոգլոբինի փոխարեն, թթվածին ստանալու նպատակով։ Միջատները և որոշ կակղամորթներ արյան փոխարեն ունեն հեղուկ, որը կոչվում է հեմոլիմֆ։ Տարբերությունն այն է, որ հեմոլիմֆը արյան նման կապված չէ փակ արյան շրջանառության հետ։ Շատ միջատների մոտ, այս «արյունը» չի պարունակում թթվածին տեղափոխող մոլեկուլներ, ինչպիսին հեմոգլոբինն է, որովհետև վերջիններիս մարմինը փոքր է, բավարար է միայն շնչափողի կողմից թթվածին ստանալու համար։ Ծնոտավոր ողնաշարավորները ունեն ձեռքբերովի իմունիտետ, որն հիմնականում գտնվում է արյան սպիտակ բջիջներում։ Արյան սպիտակ բջիջները օգնում են դիմադրել ինֆեկցիաներն և մակաբույծներին։ Թրոմբոցիտներն առաջնային են արյան կոագուլացման` մակարդման գործում։ Հոդվածոտանիները, օգտագործելով հեմոլիմֆները, ստանում են հեմոցիտ` որպես իմունային համակարգի մաս։ Արյունը ամբողջ մարմնով տարածված է արյունատար անոթների միջոցով` սրտի պոմբային աշխատանքի շնորհիվ։ Թոքերով շնչող կենդանիների մոտ, զարկերակային արյունը տեղափոխում է թթվածին` ներշնչվող օդից եկած, որոնք մարմնի հյուսվածքներին են անցնում, իսկ երակային արյունը տեղափոխում է ածխաթթու գազ` նյութափոխանակության` մետաբոլիզմի ընթացքում բջիջնորի «թափոնները»` հյուսվածքներից թոքեր, որպեսզի արտաշնչվի։ Արյան հետ կապված բազմաթիվ տերմիններ հիմնականում սկսվում են սրանցով` հեմո- և հեմատո- (հաճախ` հաեմո-, հաեմատո-)` հունական բառ αἷμα(haima)-ից։ Անատոմիայի և հյուսվածքաբանության տերմիններում արյունը համարվում է շարակցական հյուսվածքի մասնագիտացած մաս, հաշվի առնելով ոսկրային ծագումը և պոտենցիալ մոլեկուլային ջիղերը ֆիբրինոգենի մեջ։
Արյունը մասնակցում է օրգանիզմում կատարվող բազմաթիվ կենսական պրոցեսների, որոնք կարելի է խմբավորել հետևյալ ‎ֆունկցիաների մեջ։
Արյան ծավալ ու բաղադրություն
Արյան ծավալն հարաբերական հաստատուն մեծություն է և չափահաս մարդու մոտ կազմում է մարմնի զանգվածի 7-8 %-ը (5-6,5 լ)։ Նորածինների մոտ այն կազմում է 15 %, 1 տարեկան երեխաների մոտ՝ 10,9%, 14 տարեկանների մոտ՝ 7%: Արյան ծավալի մեծության բնականոն վիճակը կոչվում է նորմովոլեմիա։ Մեծ քանակությամբ հեղուկներ ընդունելուց հետո արյան ծավալը մեծանում է (հիպերվոլեմիա), իսկ ուժեղ քրտնարտադրության կամ լուծի դեպքում կորցրած հեղուկների հաշվին փոքրանում է (հիպովոլեմիա)։ Ֆիզոլոգիական հանգստի պայմաններում ծայրամասային արյան միայն 55%-ն է գտնվում շրջանառության մեջ, իսկ մնացած 45 %-ը գտնվում է արյան պահեստարաններում՝20%-ը լյարդում, 15 %-ը՝ փայծաղում, իսկ 10 %-ը՝ ենթամաշկում։ Արյան հեղուկ մասը պլազման է, որտեղ կախույթի ձևով գտնվում են ձևավոր տարրերը՝ էրիթրոցիտները, լեյկոցիտները, թրոմբոցիտները։
Արյան պլազմայի բաղադրություն
Պլազման թափանցիկ դեղնավուն հեղուկ է։ Նրա շուրջ 90-92 %-ը ջուր է, որի մեջ լուծված են օրգանական և անօրգանական նյութեր։ Այս նյութերի 7-8 %-ը կազմում են սպիտակուցները, 0,5-1 %-ը՝ ճարպեր են, 0,08-0,12 %-ը ածխաջրերը մասնավորապես գլյուկոզ, 0,9 %-ը անօրգանական աղերը։ Տարբերում են հետևյալ տեսակի սպիտակուցներ՝ ալբումիններ (3,8-5%), գլոբուլիներ (2-3%) և ‎ֆ‎իբրինոգեն (0,2-0,6 %)։ Գլոբուլինները բաժանվում են 3 խմբի՝ α, β, γ - գլոբուլիններ։ Անօրգանական աղերը զանազան էլեկրոլիտներ են և հանդես են գալիս նատրիումի, կալցիումի, մագնեզիումի, կալիումի և այլ կատիոնների քլորիդների, բիկարբոնատների, ‎ֆոսֆատների, սուլֆատների և այլ աղերի ձևով։ Սրանք կատարում են մի շարք ‎ֆունկցիաներ՝
Արյան պլազմայի ֆունկցիաներ
Արյան պլազմայի սպիտակուցների ‎ֆունկցիաներն են՝
Արյան ձևավոր տարրեր
Սրանք ստեղծվում են ոսկրածուծում և ավշային հանգույցներում, հասունանալուց հետո փոխադրվում են արյան շրջանառության մեջ։ Կազմում են արյան ընդհանուր ծավալի 40-45 %-ը։
Էրիթրոցիտներ
Էրիթրոցիտները արյան կարմիր բջիջներն են, որոնց գլխավոր ‎ֆունկցիան թթվածնի փոխադրումն է։ Էրիթրոցիտները իրենց թաղանթի վրա փոխադրում են նաև կրեատոր մակրոմոլեկուլներ, հորմոններ, ամինաթթուներ, նուկլեոտիդներ և այլն։ Թաղանթը պարունակում է սիալաթթու, որն ապահովում է թաղանթի բացասական լիցքավորումը և արյան կախույթային վիճակը։ Էրիթրոցիտները մասնակցում են նաև արյան մակարդմանը, պայմանավորում են արյան խմբային պատկանելիությունը։ Չափահաս տղամարդու արյան 1 մմ3 ծավալը պարունակում է 4,5-5 միլիոն էրիթրոցիտ, իսկ կնոջը՝ 3,8-4,5 միլիոն։ Նորածինների մոտ այն հասնում է 7,5 միլիոն-ի, ինչը կապված է երեխայի թթվածնային պակասի հետ, հատկապես ծնվելու պահին։ Թթվածվի մատակարարման պորտալարային ձևից թոքային շնչառության անցնելիս երեխայի էրիթրոցիտների քանակը աստիճանաբար կանոնավորվում է։ Մեծ քանակությամբ էրիթրոցիտների քայքայումը պատճառ է դառնում հեմոգլոբինի վերածմանը բիլիռուբին գունակի, որն էլ դեղնացնում է երեխայի մաշկը։ Մեկ շաբաթական երեխայի 1մմ3-ում մոտ 1 միլիոնով այն պակասում է, վեց ամսականում հասնում է 4,5 միլիոն-ի։ Նորածնի արյան մեջ սկզբնական շրջանում հայտնաբերվում են մեծ քանակությամբ կորիզավոր էրիթրոցիտներ։ Ծնվելուց մեկ օր անց նման էրիթրոցիտների թիվը 1մմ3-ում հասնում է 600-ի։ Մեկ շաբաթականների մոտ 160-ի, 30-40 օրական երեխաների մոտ սրանք արդեն գրեթե չեն հանդիպում։ Էրիթրոցիտների քանակի ավելացումը (էրիթրոցիտոզ) կարող է լինել ցածր մթնոլորտային ճնշման պայմաններում, ‎ֆիզիկական աշխատանքի ժամանակ, հղիության ընթացքում, քաղցած ժամանակ։ Էրիթրոցիտների քանակի նվազումը կոչվում է էրիթրոպենիա, այն կարող է դիտվել մեծ քանակությամբ հեղուկներ ընդունելիս, սակավարյունության ժամանակ։ Էրիթրոցիտները կորիզազուրկ են, ունեն երկգոգ սկավառակի տեսք։ Կորիզի տեղը զբաղեցնում են հեմոգլոբինի մոլեկուլները։ Էրիթրոցիտների թաղանթը կիսաթափանցիկ է։ Թաղանթի վրա ‎ֆիքսված են շուրջ 300 հակածիններ (անտիգեններ)։ Էրիթրոցիտների կյանքի առավելագույն տևողությունը 120 օր է։ Ծերացած էրիթրոցիտներում ԱԵՖ-ի քանակը աստիճանաբար ընկնում է, թաղանթը կորցնում է ճկունությունը, զրկվում սիալաթթվից, դառնում կլորավուն և ենթարկվում ներբջջային կամ ներանոթային հեմոլիզի։
Լեյկոցիտներ
Լեյկոցիտները արյան սպիտակ (անգույն) բջիջներն են, որոնց ուսումնասիրելու համար ներկում են։ Պարզվում է, որ նրանց մի մասի ցիտոպլազման պարունակում է հատիկներ, իսկ մյուս մասը չի պարունակում։ Հատիկներ պարունակող լեյկոցիտները կոչվում են հատիկավոր (բազո‎ֆիլներ, էոզինոֆիլներ, նեյտրոֆիլներ), իսկ հատիկներ չպարունակողները՝ ոչ հատիկավոր (լիմ‎ֆոցիտներ, մոնոցիտներ), որոնք տարբերվում են միմյանցից ծագումով, ֆունկցիայով և արտաքին տեսքով։ Լեյկոցիտներն իրականացնում են բազմաթիվ պաշտպանական ‎ֆունկցիաներ։ Լեյկոցիտների քանակը 1 մմ3 արյան մեջ 4-9 հազար է, սրանց կյանքի տևողությունը չափազանց կարճ է՝ մի քանի ժամից մինչև մի քանի օր, բացառություն են կազմում հիշողության լիմ‎ֆոցիտները, որոնք ապրում են 10-15 տարի։
Լեյկոցիտների առանձին ձևերը գտնվում են որոշակի հարաբերակցության մեջ (այսպես կոչված՝ լեյկոցիտային բանաձև), սակայն այդ հարաբերակցությունը ևս կարող է նկատելիորեն փոխվել։ Եթե լեյկոցիտների քանակը 9000-ից ավելի է, կոչվում Է լեյկոցիտոզ, իսկ 4000-ից պակասը՝ լեյկոպենիա։ Նշված փոփոխությունները, որպես ախտաբանական գործընթացի վկայություն կարելի է դիտել միայն օրգանիզմի ընդհանուր վիճակի հետ կապված, քանի որ թե' լեյկոցիտոզը, թե՜ լեյկոպենիան կարող են նկատվել նաև առողջ օրգանիզմում։ Առողջ մարդկանց օրգանիզմում լեյկոպենիա կարող է նկատվել տաք լոգանքներից, բաղնիքից հետո, մարզիկների և պարբերաբար ծանր ֆիզիկական աշխատանքով զբաղվողների մոտ։ Այսպես կոչված ֆիզիոլոգիական լեյկոցիտոզ կարող է լինել ուտելուց հետո, գերսառեցման, անսովոր ծանր ֆիզիկական աշխատանքի ժամանակ։ Լեյկոցիտների քանակը կարող է ավելանալ նաև հղիության երկրորդ կեսում ինչպես նաև ֆիզիոլոգիական այլ փոփոխությունների դեպքում։ Ախտաբանական լեյկոցիտոզը, որն առաջանում է որպես օրգանիզմի պաշտպանական միջոց, հակազդեցություն, նկատվում է բորբոքումների, հյուսվածքների մեռուկացման (օրինակ՝ սրտամկանի ինֆարկտի), արյան մեծ կորուստների, վնասվածքների ժամանակ։ Լեյկոցիտոզը հաճախ ուղեկցում Է տարբեր ալերգիկ հիվանդությունների։
Բազո‎ֆիլներ
Բազո‎ֆիլներ (0-1%)։ Ցիտոպլազման պարունակում է հեպարին, հիստամին, կենսաբանական այլ ակտիվ նյութեր։ Հեպարինը հակամակարդիչ նյութ է, հիստամինը՝ անոթալայնիչ։ Սրանց կյանքի տևողությունը 8-12 օր է, ունեն 8-12 մկմ տրամագիծ, արյան մեջ շրջանառում են մի քանի ժամ։ Բազո‎ֆիլներն ընդունակ են ֆագոցիտոզի, ներգործում են մակարդման և ֆիբրինալուծման գործընթացների վրա։
Էոզինո‎ֆիլներ
Էոզինո‎ֆիլները 10-15 մկմ տրամագծով ձվաձև բջիջներ են, կազմում են շրջանառու լեյկոցիտների 1-5 %-ը։ Իրականացնում են հետևյալ ‎ֆունկցիաները. հակահելմինթային, սեփական և օտարածին կենսաբանական ակտիվ նյութերի վնասազերծման, ալերգիկ ռեակցիաների կարգավորման։ Կյանքի տևողությունը 8-12 օր է։ Արյան մեջ էոզինո‎ֆիլների քանակը շատանում է ալերգիկ ռեակցիաների, ճիճվային և աուտոսոմային հիվանդությունների դեպքում։ Օժտված են ֆագոցիտոզով, հատկապես ‎ֆագոցիտում են գնդաձև բակտերիաները։
Նեյտրո‎ֆիլներ
Նեյտրո‎ֆիլները կազմում են ամբողջ լեյկոցիտների 50-70%-ը, ունեն 13-15 մկմ տրամագիծ։ Բնականոն պայմաններում նրանց մի մասն է շրջանառում արյան մեջ, իսկ մնացածն անոթներում զբաղեցնում է առպատային դիրք, կպչում մազանոթների էնդոթելին, չմասնակցելով արյան հոսքին։ Արյան հունում գտնվում են 8-12 ժամ, ապա գաղթում հյուսվածքներ, տեղակայվում լյարդում, թոքերում, փայծաղում, երիկամներում, ստամոքս-աղիքային ուղիում, որտեղ և քայքայվում են։ Առողջ մարդու արյան մեջ կարող են հանդիպել երիտասարդ նեյտրո‎ֆիլներ, որոնք ունեն խոշոր լոբաձև կորիզ և ցուպիկա-կորիզավորներ, որոնց կորիզը բաժանված չէ առանձին հատվածների։ Երիտասարդ նեյտրո‎ֆիլների կորիզը բաժանված չէ առանձին հատվածների։ Հասուն նեյտրո‎ֆիլների կորիզը բաժանվում է 2-3 հատվածների, սակայն դրանց իրարց առանձնացված չեն։ Օժտված են ‎ֆագոցիտոզով, կլանում են բակտերիաններ, հյուսվածքների քայքաման արգասիքներ։ Մեկ նեյտրոֆիլը կլանում է 25-30 բակտերիա, որի համար կոչվում է միկրո‎ֆագ։ Նեյտրո‎ֆիլներն օրգանիզմի ոչ մենահատուկ պաշտպանական համակարգի կարևոր տարրերն են, սինթեզում են հումորալ գործոններ՝ կոմպլեմենտ, լիզոցիմ, ինտեր‎ֆերոն, լակտոֆերին։ Նեյտրո‎ֆիլների քանակն ավելանում է վարակների և սուր բորբոքային հիվանդությունների ժամանակ։ Սրանք մասնակցում են նաև արյունականգին, ակտիվացնում մակարդման հպման փուլը։
Մոնոցիտներ
Մոնոցիտները կազմում են շրջանառու արյան լեյկոցիտների 2-10 %-ը, ունեն 12-18 մկմ տրամագիծ, արյան մեջ շրջանառում են 70 ժամ ապա գաղթում հյուսվածքներ, որտեղ ապրում են մինչև 60 օր, պահպանելով արյան հուն վերադառնալու ունակությունը։ Հյուսվածքներում սրանք հասունանում և վերափոխվում են հյուսվածքային մակրո‎ֆագերի։ Նրանց բնորոշ է մեծ քանակով լիզոսոմների առկայությունը, կեղծ ոտիկների առաջացումը։ Կատարում են բազմաթիվ ‎ֆունկցիաներ՝ ի հաշիվ ֆագոցիտային և բակտերիասպան հատկությունների՝ համարվում են օրգանիզմի ոչ մենահատուկ պաշտպանության բջջային գործոնները։ Իրականացնելով պաշտպանական ‎ֆունկցիա, մոնոցիտները կանխում են ախտածին մանրէների զարգացումը, կլանում և քայքայում ախտահարված էրիթրոցիտները, ծերացած բջիջները, բնափոխված սպիտակուցները։ Մեկ մոնոցիտը կլանում է 100 մանրէ, որի համար կոչվում է մակրո‎ֆագ։
Լիմ‎ֆոցիտներ
Տարբերում են՝ T ճնշողներ (սուպրեսորներ), T օրգանականներ (հելպերներ), T սպանիչներ (քիլերներ), T ակտիվացողներ (ամպլիֆայերներ)։ T սուպրեսորները չափավորում են B լիմֆոցիտների ուժեղացած ֆունկցիան, իսկ T հելպերները փոխներգործում են B լիմֆոցիտների հետ և նրանց դարձնում պլազմատիկ բջիջներ։ T ամպլիֆայերը ակտիվացնում են T քիլեր լիմֆոցիտներին, որոնք սինթեզված հատուկ նյութերի՝ լիմֆոկինների միջոցով քայքայում են օրինակ փոխպատվաստած օտար գենետիկական տեղեկատվություն ունեցող բջիջներ, հյուսվածքներ և օրգաններ։ Դրա շնորհիվ վերջիններս մերժվում են օրգանիզմի կողմից։ T լիմֆոցիտները քայքայում են նաև քաղցկեղի բջիջները, մուտացիայի ենթարկված բջիջները։ Յուրաքանչյուր T լիմֆոցիտ քայքայում է մեկ բջիջ։ Իմունիտետի այս ձևը իրականանում է արյան բջիջների՝ T լիմֆոցիտների անմիջական մասնակցությամբ, ուստի այն կոչվում է բջջային իմունիտետ։ Պաշտպանական այս յուրահատուկ ռեակցիաների ընթացքում ձևավորվում են նաև հիշողության T լիմֆոցիտները, որոնք առանց կիսվելու պահպանվում են տարբեր հյուսվածքներում և նույն անտիգենին հանդիպելիս ապահովում համապատասխան իմունոլոգիական ռեակցիան։ B լիմֆոցիտները նույնպես առաջանում են ոսկրածուծում, տարբեր անտիգենների նկատմամբ ձեռք բերում համապատասխան ընկալիչներ, և փոխադրվում ավշային հանգույցներ, փայծաղի, պեյերյան բծերի մեջ։ Այստեղ թափանցած մանրէների անտիգենների առկայության մասին տեղեկատվություն նրանք ստանում են T հելպերներից, որի շնորհիվ ակտիվանում են, փոխադրվում մոտակա ավշային հանգույց և բազմանում։ Բազմացած այդ բջիջների մի մասը դառնում է հիշողության B լիմֆոցիտներ, որոնք առանց կիսվելու երկար տարիներ պահպանվում են հյուսվածքներում սպասելով կրկին հանդիպելու համապատասխան անտիգենի։ Իսկ մյուս մասը տարբերակվում է պլազմատիկ բջիջների, որոնք սինթեզում են անտիգենին համապատասխան հահակամարմիններ՝ իմունոգլոբուլիններ։ Վերջիններս արյան և ավշի միջոցով (հումորալ ճանապարհով) հասնում են վարակի ենթարկված օջախը և ոչնչացնում հարուցիչները։ Իմունիտետի այս ձևը անվանում են հումորալ։
Լիմֆոցիտները մասնակցում են նաև կրեատոր մակրոմոլեկուլների փոխադրմանը։ Դրանով մասնակցում են օրգանների փոխադարձ կապի և օրգանիզմի ամբողջականության պահպանմանը։
Թրոմբոցիտներ
Թրոմբոցիտները կամ արյան թիթեղիկները կաթնասունների մոտ անկորիզ են, սկավառակաձև թիթեղիկներ են 1-4 մկմ տրամագծով։ Առաջանում են կարմիր ոսկրածուծում։ Արյան 1մմ3 ծավալում նրանց քանակը 200.000-400.000 է սրանց քանակի ավելացումը կոչվում է թրոմբոցիտոզ, իսկ պակասումը՝ թրոմբոպենիա։
Նրանց քանակն ավելանում է մարսողության, ծանր մկանային աշխատանքի, հղիության ժամանակ։ Տեղի է ունենում նաև օրական տատանում հույզերից, գիշերվա ընթացքում նրանց քանակը պակասում է։
Թրոմբոցիտների ֆունկցիաները բազմազան են և որոշվում են յուրահատուկ հատկություններով (ագլյատինացիայի հատկություն, ադհեզիա (կպչման) և միացքավորման (ագրեգացիա), կեղծ ոտիկների առաջացման)։ Թրոմբոցիտներն ունեն պաշտպանական ‎ֆունկցիաներ, դրանցից մեկը դրսևորվում է մանր և խոշոր անոթներից արյունահոսություների ժամանակ, որի դեպքում նրանց մասնակցությամբ գոյացած խցանը փակում է վնասված անոթի լուսանցքը և կանխում հետագա արյունահոսությունը։ Թրոմբոցիտների պլազմատիկ թաղանթն արտաքինից պատված է նուրբ շերտով, որը հարուստ է մակարդիչ գործոններով, անմիջապես պլազմատիկ թաղանթի վրա դասավորված գլիկոպրոտեիդների մոլեկուլները տարբեր մեխանիզմներով մասնակցում են թրոմբոցիտների ադհեզիային և ագրեգացիային։ Պլազմատիկ թաղանթի տակ դասավորված միկրոխողովակներրը մտնում են բջջի կծկողական ապարատի մեջ։ Գրգռված թրոմբոցիտի կծկողական համակարգի կծկման շնորհիվ հիալոպլազման և օրգանոիդները սեղմվում են, նրանց պարունակությունը բաց անցուղիների միջոցով մղվում է շրջապատող միջավայրի մեջ։ Պարունակությունն ունի բարդ քիմիական բաղադրություն, այդ թվում յուրահատուկ մակարդիչ գործոններ, որոնք կոչվում են թրոմբոցիտային (թրոմբոցիտային թրոմբոպլաստին, հակահեպարինային գործոն, ֆիբրինոգեն, թրոմբոստենին, սերոտոնին, միացքավորման գործոն)։ Թրոմբոցիտներից անջատվել է նաև թրոմբոցիտային աճի գործոն, որը խթանում է անոթների հարթ մկանունքի աճը և պահպանում էնդոթելային շերտի ամբողջականությունը։
Թրոմբոցիտները կարող են արտադրել բազմաթիվ նյութեր, որոնք մասնակցում են արյան մակարդման բոլոր փուլերում։ Գորոծն 3՝ թրոմբոցիտային թրոմբոպլաստին։ Գործոն 4՝ հակահեպարինային գործոն, Գործոն 5՝ մակարդիչ գործոն, կամ ֆիբրինոգեն։ Գործոն 6՝ թրոմբոստենին։ Գործոն 10՝ սերոտոնին։ Գործոն 11՝ միացքավորման գործոն։
Արյան մակարդում
Արյան մակարդումը՝ արյան պաշտպանական ռեակցիաներից է, որի շնորհիվ վնասված անոթից արյունահոսությունը դադարում է՝ տեղի է ունենում արյունականգ՝ հեմոստազ։ Արյան մակարդումը կենսաքիմիական, կենսաֆիզիկական և ֆիզիոլոգիական գործընթացների բարդ համալիր է, որն ընթանում է մի քանի փուլով։ Արյան մակարդումը ֆերմերնտային գործընթաց է։ Ֆերմենտային տեսությունը հիմնադրվել է 19-րդ դարի վերջին Ա. Ա Շմիդտի կողմից, հետագայում լրացվել է Մորավիցի կողմից։ Ըստ այդ տեսության մակարդումն ընթանում է 3 փուլով։ Գոյություն ունեն նաև նախափուլ և վերջնափուլ։ Նախափուլն անոթաթրոմբոցիտային արյունականգն է, իսկ վերջնափուլը՝ մակարդուկի կրճատումը (ռետրակցիա) և ֆիբրինալուծումը։ Հեմոֆիլիա հիվանդությունը կապված է արյան ուշ մակարդման հետ, որը պայմանավորված է թրոմբոցիտների ուշ սոսնձման հետ։ Հիվանդությունը կրում է ժառանգական բնույթ։
Արյան խմբեր
Արյան խմբերի մասին ուսմունքը ծագել է կլինիկական բժշկության պահանջներից։ Փոխներարկման ժամանակ առողջ անհատից՝ դոնորից վերցրած արյունը ներարկում են արյան կարիք ունեցող անհատին՝ ռեցիպիենտին։ XX դարի սկզբին հայտնաբերվեց, որ մի մարդու արյան պլազման կարող է սոսնձել մյուսի էրիթրոցիտները։ Այս երևույթը անվանվեց իզոհեմագլյուտինացիա։ Դրա հիմքում ընկած է էրիթրոցիտներում հատուկ հակածինների՝ α, β ագլյուտինոգենների և պլազմայում բնական հակամարմինների՝ ագլյուտինների առկայությունը։ Էրիթրոցիտների ագլյուտինացիա առաջանում է այն դեպքում, եթե հանդիպում են նույնանման ագլյուտինոգենը և ագլյուտինինը՝ A-ն և α-ն, B-ն և β-ն։ Միևնույն մարդու արյան մեջ գոյություն ունեն այդ չորս գործոններից միայն երկուսը, այնպես որ դրանք համանուն չլինեն։ Կարելի է կազմել չորսզուգորդություններ, որոնք էլ համարվում են արյան չորս խմբերը։ I-αβ, II-Aβ, III-Bα, IV - AB: Ներկայումս էրիթրոցիտներում հայտնաբերվել են A և B ագլյուտինոգենների տարատեսակներ A1, A2, A3...A7, B1, B2, B3...B6, A1 և B1 ագլյուտինոգեններn օժտված են ագլյուտինացիայի ավելի մեծ ունակությամբ, քան մյուսները։ Ըստ ABO համակարգի՝ մեծ քանակով արյան փոխներարկման ժամանակ անհրաժեշտ է ներարկել միայն նույնանուն խմբի արյուն, իսկ արտակարգ վիճակներում պետք է կիրառել Օտտենբերգի կանոնը, որի համաձայն թույլատրվում է փոխներարկել առաջին խմբի արյուն, որը չի պարունակում ագլյուտինոգեններ։ Ավելի հաճախ հանդիպում է 1 խմբի արյուն
Ռեզուս-գործոն
Կ. Լանդշտայիները և Ա. Վիները (1940) ռեզուս մակակ կապիկների արյան էրիթրոցիտներում հայտնաբերեցին ագլյուտինոգեն, որն անվանեցին ռեզուս գործոն (Rh)։ Պարզվեց, որ մարդկանց 85% -ի արյունը Rh+ է, իսկ 15%-ինը՝ Rh-: Ներկայումս հայտնի է, որ ռեզուս համակարգը ներառում է ավելի քան 40 հակածին, որոնք նշվում են տառերով, թվերով, նշաններով (օր. D, C, E)։
Rh- գործոնը չունի իր բնական հակամարմինը, այն ձևավորվում է, երբ Rh- ռեցիպիենտին ներարկեն Rh+ արյուն։ Իմունոլոգիական բախում տեղի է ունենում, երբ Rh- մադուն կրկնակի անգամ Rh+ արյուն են ներարկում և հղիության դեպքում, երբ մայրը Rh- է, հայրը՝ Rh+, պտուղը՝ Rh+: Երբ մայրն ունի Rh- արյուն, իսկ պտուղը՝ Rh+, ապա հղիության դեպքում, երբ խանգարվում է ընկերքային պատնեշի անոթային ամբողջականությունը, պտղի արյան էրիթրոցիտները կարող են անցնել մոր արյան մեջ և առաջացնել հակամարմիններ։ Սրանք ընկերքով թափանցելով պտղի արյան մեջ՝ կարող են առաջացնել էրիթրոցիտների ագլյուտինացիա, որի արդյունքում կարող է զարգանալ հեմոլիզային սակավարյունություն։
Էրիթրոցիտների նստեցման արագությունը (ԷՆԱ)
Մակարդումը կանխելուց հետո փորձանոթում գտնվող արյունը շերտավորվում է։ Ձևավոր տարրերը նստում են փորձանոթի հատակին, իսկ պլազման գրավում է վերին շերտը։ Արյան մեջ էրիթրոցիտների քանակի գերակշռության պատճառով ձևավոր տարրերի շարժման արագությունը կոչվում է էրիթրոցիտների նստման արագություն՝ ԷՆԱ։ Առողջ տղամարդու ԷՆԱ-ն հավասար է 2-10մմ/ժ, առողջ կնոջը՝ 2-12մմ/ժ, նորածիններինը՝ 0.5մմ/ժ, հղիներինը՝ 45-50մմ/ժ։ ԷՆԱ-ի մեծությունը կախված է ոչ այնքան էրիթրոցիտների, որքան արյան պլազմայի հատկություններից։ Պլազմայի մեջ ԷՆԱ-յի մեծության մեծության գործոնը ալբումին/գլոբուլինային գործակիցն է, որը տատանվում է 1.3-2.2-ի սահմաններում։ Մյուս սպիտակուցների համեմատությամբ ալբումինների մոլեկուլային զանգվածը փոքր է, իսկ քանակը՝ շատ։ Ինչքան շատ են ալբումինները, այնքան կայուն է արյան կախույթային վիճակը, որը փոքրացնում է ԷՆԱ-ն, քանի որ ալբումինները կլանվում են էրիթրոցիտների թաղանթի վրա և մեծացնում սրանց վանող ուժը։ Գլոբուլինների, ֆիբրինոգենի և կոլոիդ լուծույթում ոչ կայուն այլ մակրոմալեկուլների մակարդակի բարձրացման դեպքում ԷՆԱ-ն արագանում է։ Այսպիսի վիճակ ստեղծվում է բորբոքումների, հյուսվածքների քայքայման, մի շարք այլ հիվանդությունների ժամանակ։ Սակավարյունության դեպքում օլիգոցիտեմիայի հետևանքով պլազմայի զանգվածը մեծանում է, որը ևս նպաստում է ԷՆԱ-ի արագացմանը։ ԷՆԱ-ն ունի կլինիկական նշանակություն։
Արվեստի մեջ
Արյունը մարմնի եզակի հեղուկներից է, որն օգտագործվում է արվեստի մեջ։ Հատկապես, Ֆրիդրիխ Նիցշեի, Իստվան Կանտորի, Ֆրաանկո Բ-ի, Լեննի Լիի, Լուկաս Աբելայի, Կիրա Օ’Րեիլի ելույթների ժամանակ, Անդրես Սերանոյի լուսանկարների մեջ, համարվում է խոշոր տեողական տարր։ Մարկ Քուինը պատրաստել է քանդակ` օգտագործելով սառած արյունը։ Օգտագործել է իր սեփական արյունը, պատրաստել իր գլխի ձևով։
Մշակութային և կրոնական հավատալիքներ
Կյանքի համար կարևոր լինելու շնորհիվ, արյունը ասոցացում է բազմաթիվ հավատալիքների հետ։ Գրեթե մեծագույն մասն են կազմում արյան` որպես ընտանեկան հարաբերությունների սիմվոլ օգտագործումը։ Կապված արյան հետ, այսինքն` նախնիների կամ ժառանգության, ավելին քան ամուսնության հետ։
Սա սերտորեն կապված է տոհմաբանության և ասույթները, ինչպիսիք են «արյունն ավելի հաստ է,քան ջուրը», «վատ արյուն», ինչպես նաև «արյան եղբայր» ապացուցում են դա։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Սիրտ-անոթային համակարգ Կատեգորիա:Արյուն Կատեգորիա:Հեղուկ շարակցական հյուսվածք
Բանաստեղծի ճակատագիրը
«Բանաստեղծի ճակատագիրը» («Судьба поэта»), խորհրդային ֆիլմ, որը նկարահանել է ռեժիսոր Բորիս Կիմյագարովը Սաթիմ Ուլուգ-Զոդայի սցենարով «Տաջիկֆիլմ» ստուդիայում։
Ֆիլմի պրեմիերան կայացել է 1959 թվականի հունիսին Դուշանբեում։ Սեպտեմբերի 28-ին ֆիլմը ցուցադրվել է Մոսկվայում։
Սյուժե
Ֆիլմը պատմում է միջնադարյան հայտնի բանաստեղծ Ռուդաքիի ճակատագրի մասին ։ Նա իր ստեղծագործություններն հորինել է էմիր Նասր II-ի պալատում և վայելել նրա աջակցությունը։ Պալատում Ռուդաքին սիրահարվել է Նիգինային՝ հրամանատար Սահլ բին Մանսուրի ստրկուհուն։ Սահլ բին Մանսուրը համաձայնել է իր ստրուկին տալ Ռուդաքիին, սակայն դրանից հետո խաբել է նրան և սպանել Նիգինային։ Նասր II-ի մահից հետո էմիր է դարձել նրա որդի Նուխը, որը հրամայել է կուրացնել Ռուդաքիին։ Այնուամենայնիվ, Ռուդաքին շարունակել է բանաստեղծություններ գրել և դրանք թելադրել իր աշակերտներին։
Մրցանակներ
Ֆիլմը ստացել է առաջին մրցանակը և «Ոսկե արծիվ» մեդալը Կահիրեում կայացած Ասիայի և Աֆրիկայի երկրների 2-րդ կինոփառատոնում (1960), ինչպես նաև պատվավոր դիպլոմ Մինսկի Համամիութենական կինոփառատոնում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Խորհրդային ֆիլմեր Կատեգորիա:1959 ֆիլմեր Կատեգորիա:«Տաջիկֆիլմ» ստուդիայի ֆիլմեր Կատեգորիա:Ռուսերեն ֆիլմեր Կատեգորիա:Խորհրդային պատմական ֆիլմեր Կատեգորիա:Խորհրդային կենսագրական ֆիլմեր