Սփյուռքահայ_գրականություն
Գրականության գլխավոր թեմաներն ու խնդիրները
Գեղարվեստական գրականության (արձակ, չափածո թե դրամատուրգիա) նպատակն ընդհանրապես, ինչպես հայտնի է, կյանքի պատկերավոր վերարտադրությամբ մարդկային գեղեցիկ իդեալների՝ բարու, արդարության, առաքինության, մարդասիրության, մարդու մեջ մարդկայինի հաստատումն է և մերժումն ամենայն չարյաց, որ խաթարում են մարդու մեջ մարդկայինը, բնականն ու գեղեցիկը։ Այս ամենը սփյուռքահայ գրականությունը փորձեց տալ ամենից առաջ տարագիր, անհայրենիք հայության կյանքի պատկերներով։ Սփյուռքահայ գրականության գլխավոր թեման եղավ ու մնաց սփյուռքահայության ճակատագրի քննությունը, նրա անցած ու ներկա կյանքի պատմությունը՝ հայրենի հողի վրա, հայրենի օջախում նրա երջանիկ թե հոգսաշատ օրերից մինչև ջարդ ու աքսորի տաժանելի օրերը, թափառումները երկրե երկիր, մի կտոր հացի որոնումներն օտար ափերում, ամենօրյա հոգեկան ու ազգային կորուստները։ Սփյուռքահայ գրողի գլխավոր նպատակը եղավ օգնել հայրենիքը կորցրած տարագիր հայությանը՝ օտար ափերում գոյատևելու, ձուլման վտանգին դիմադրելու նրա ամենօրյա ծանր ու դժվարին պայքարի ընթացքում։ Ձուլման, ուծացման, սպիտակ ջարդի դեմ պայքարի ուղիների իրենց որոնումների մեջ սփյուռքահայ գրողները, սկսած 1920-ական թվականներից, դրսևորեցին տարբեր մոտեցումներ։ Առանձին գրողներ իրենց գործերում պատկերեցին տարագիրների, այսպես կոչված, «անցյալ» կյանքը, այսինքն՝ եղեռնից առաջ, հայրենի գյուղում ապրած օրերը, խորհելով, թե հայրենիքը կորցրած սփյուռքահայությանը պետք է կապել հիշատակների հետ, վերակենդանացնելով նախորդ կյանքը՝ նրան տալ հոգեկան հայրենիք, անմար պահել հայրենի տան կարոտը, վերադարձի հույսը, գտնելով, թե դա է լավագույն միջոցը, որ կարող է նրան ամուր պահել ձուլման վտանգի դեմ։ Հայ մարդուն իր հայրենիքում, կյանքի բնական ընթացքի մեջ պատկերող այդ գրականությունը միաժամանակ աշխարհին ուղղված բողոք էր այն անարդարության, բարբարոսության դեմ, որ տեղի էր ունեցել դարասկզբին՝ արևմտահայության ջարդն ու աքսորը։ Այդ գրականությունը, որ հայրենի գյուղի վերհուշային պատկերումն էր՝ ողողված տարագիր գրողների անափ կարոտի զգացումով, կոչվեց հավասարապես և՛ գյուղագրություն, և՛ վերհուշի, և՛ կարոտի գրականություն։ Այդ գրականությունը ստեղծեցին Համաստեղը, Հակոբ Մնձուրին, Վազգեն Շուշանյանը, Վահե Հայկը, Բենիամին Նուրիկյանը, Արամ Հայկազը և շատ ուրիշներ։ Ուրիշ գրողներ գտնում էին, թե ուծացմանն ընդդիմանալու համար սփյուռքահային պետք է պատկերել Սփյուռքի կյանքը, ամենօրյա մաքառումը գոյատևման համար, պետք է կերպավորել կամովին ու ակամա ուծացողներին, վերլուծել, քննել այդ կյանքը, զգուշացնել ձուլման անտես վտանգից, արթնացնել նիրհող ազգային զգացումները։ Այդպիսի մտահոգությամբ արժեքավոր երկեր ստեղծեցին Շահան Շահնուրը, Վազգեն Շուշանյանը, Զարեհ Որբունին, Մուշեղ Իշխանը և շատ ուրիշներ։ Ուրիշ գրողներ, թեմա ընտրելով անցյալն ու ներկան հավասարապես, ուծացման վտանգի դեմ կարևորում էին ազգային ոգին բորբոք պահելու պայմանը, հայ ոգին որոնող ու վերհանող գրականության ստեղծումը, որը կօգներ սփյուռքահայ զանգվածին՝ ճանաչելու իրեն, իր պատմությունը, իր ազգային ինքնությունը և կջանար պահպանել այն։ Այս մղումով ստեղծվեցին Հակոբ Օշականի, Կոստան Զարյանի, Վահան Թեքեյանի, Արամ Հայկազի, Սիմոն Սիմոնյանի և շատ ուրիշների լավագույն գործերը։ Ուծացման վտանգին դիմադրելու գլխավոր պայմանը մայրենի լեզուն չմոռանալու, զավակներին հայեցի կրթություն ու դաստիարակություն տալու, ինչպես նաև գոյություն ունեցող հայրենիքի նկատմամբ սեր ու հավատ ներշնչելու մեջ էին տեսնում գրեթե բոլոր գրողները, իսկ նրանցից շատերը Հայաստանում համահավաքի մեջ էին տեսնում սփյուռքի փրկությունը։ Այսպես, սփյուռքահայության կյանքի, ճակատագրի բազմակողմանի քննությունը դարձավ Սփյուռքի գրականության հիմնական թեման, խնդիրն ու նպատակը՝ սկզբնավորման առաջին տարիներից մինչ այսօր։