Հայերը_Կիպրոսում
Անկախության շրջան (1960-ից մինչ օրս)
1963–1964 թվականների բախումների ժամանակ կիպրահայ համայնքը մեծ կորուստներ ունեցավ, քանի որ Նիկոսիայի հայկական թաղամասը գրավվեց կիպրոսցի թուրքերի կողմից։ Վերցված էին Առաջնորդարանի շենքը, միջնադարյան Աստվածածին եկեղեցին, Մելիքյան-Ուզունյան դպրոցը, Ցեղասպանության հուշարձանը, Հայկական ակումբի,Հայկական Բարեգործական Ընդհանուր Միության (ՀԲԸՄ) ակումբային տները, ինչպես նաև Հայ Ավետարանական եկեղեցին; Վերցվել է նաև Ֆամագուստայի միջնադարյան Կանչվոր Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին։ Ընդհանուր առմամբ, 231 կիպրահայ ընտանիք դարձել է թուրքերի զոհ, կորցրել իրենց խանութներն ու ձեռնարկությունները։ Արդյունքում հարյուրավոր կիպրահայեր մեկնեցին Մեծ Բրիտանիա, Կանադա, Ավստրալիա և ԱՄՆ։ 1974 թվականի թուրքական ներխուժումից հետո կիպրահայ համայնքը կրեց լրացուցիչ կորուստներ. Կիրենիայում բնակվող 4–5 ընտանիք, Նիկոսիայում՝ մոտ 30 ընտանիք և Ֆամագուստայում՝ 40–45 ընտանիք փախստական ​​է դարձել։ Նշանավոր Մակարավանք գրավվել է թուրքական զորքերի կողմից, Մելքոնյան տղաների հանրակացարանը ռմբակոծվել է թուրքական օդուժի կողմից, իսկ Սուրբ Դոմետիոսի հայկական գերեզմանատունը խոցվել է ականանետերից և ընկել բուֆերային գոտում։ Արդյունքում տասնյակ կիպրահայեր արտագաղթեցին, հիմնականում Մեծ Բրիտանիա. ընդհանուր առմամբ, 1960-1970-ական թվականներին Կիպրոսից հեռացան մոտ 1300 կիպրահայեր, բացի Խորհրդային Հայաստան գաղթածներից։ Հայրենադարձությունը սփյուռքահայերի համահայկական գաղթական շարժում էր դեպի Խորհրդային Հայաստան՝ Հայկական ԽՍՀ-ի և Հայաստանի Եկեղեցու համակարգված աշխատանքի շրջանակներում։ Հատկապես Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո ներքաղթը նաև միջոց էր մասամբ փոխարինելու պատերազմի ընթացքում զոհված մեծ թվով հայերին։ ՀԲԸՄ-ի և Ռամկավար կուսակցության հետ համագործակցությամբ ծավալվեց զանգվածային քարոզչություն՝ ոգևորության ալիք առաջացնելով Սփյուռքի հայ համայնքներում և մեծ ակնկալիքներ ստեղծելով նրանց հաստատվելու «հայրենիքում», որը նրանք ընկալում էին որպես իրենց վերջնական նպատակակետը։ 1944-1948 թվականներին գոյություն ուներ «Հայաստանի Բարեկամաց Միութիւն» ընկերակցությունը, որը հիմնադրվել էր ՀԲԸՄ-ի և Ռամկավար կուսակցության համակիրների կողմից՝ նպատակ ունենալով խթանել սերը դեպի խորհրդային հայրենիքը։ Բացի սպորտային, մշակութային, սոցիալական, բարեգործական և այլ միջոցառումներից, ծավալվեց զանգվածային քարոզչություն, այդ թվում՝ հոդվածներ ասոցիացիայի «Նոր Արաքս» թերթում, ինչպես նաև հույն-կիպրական կոմունիստական ​​«Դիմոկրատիս» թերթում։ Չնայած Դաշնակցություն կուսակցության և գաղութային կառավարության հակազդեցությանը, գրանցվել էր մոտ 2000 կիպրահայ, գերադասվեցին Մերձավոր Արևելքի և Բալկանների աղքատ երկրների հայերը։ Սակայն կային 4–5 կիպրահայ ընտանիքներ, որոնք 1947-ին ինքնուրույն գաղթեցին Խորհրդային Հայաստան։ 1961-ին ՀԲԸՄ-ն և Ռամկավար կուսակցությունը սկսեցին էլ ավելի լայնածավալ քարոզչություն՝ ի նպաստ «հայրենադարձության»։ Կազմակերպվել են դասախոսություններ, ֆիլմերի դիտումներ և ռադիոհեռարձակումներ, հյուրընկալվել են բանախոսներ Խորհրդային Հայաստանից, որին այցելել է կիպրահայ պատվիրակությունը՝ հետագայում իր տպավորությունները ներկայացնելով «Հենարան» թերթում։ Ներգաղթի օգտին քարոզչություն կար նաև ձախակողմյան հունա-կիպրական «Հարավգի» թերթում, ինչպես նաև Մելքոնյան կրթական ինստիտուտում։ Մյուս կողմից, Դաշնակցություն կուսակցության կողմից կար ուժեղ ընդդիմություն։ Արդյունքում 1962-1964 թվականներին ընդհանուր առմամբ 576 կիպրահայ հայրենադարձվել է Խորհրդային Հայաստան (այն ժամանակվա համայնքի մոտ 15%-ը)։ Ֆամագուստայի նավահանգստից 20-ը մեկնել է 1962 թվականի սեպտեմբերի 19-ին («Ֆելիքս Ձերժինսկի» շոգենավով), 373-ը՝ 1962 թվականի հոկտեմբերի 3-ին («Գրուզիա» շոգենավով), 168-ը՝ 1963 թվականի հոկտեմբերի 19-ին («Լիտվա» շոգենավով) 168 մարդ՝ 1964 թվականի սեպտեմբերին («Օդեսա» շոգենավով)։ Նրանց մեծ մասը բնակություն է հաստատել Վանաձորում, Լենինականում։ Տարիների ընթացքում նրանցից ոմանք կարողացել են վերաբնակվել Երեւանում։ 1955–1959 թվականներին կիպրահայեր արտագաղթի պատճառով համայնքը կրճատվեց։ Ընտանիքները բաժանված էին, համայնքի կարևոր անդամներն այլևս դրա մաս չէին, 1963–1964 թվականների միջհամայնքային բախումները ևս հայաթափեցին Կիպրոսի հայաբնակ շրջանները։ Երբ գաղթականների վատ կենսապայմանների և ֆինանսական պայմանների մասին լուրերը հասան Կիպրոս (կոդավորված նամակների կամ լուսանկարների միջոցով՝ սովետական ​​գրաքննության պատճառով, ինչպես նաև Խորհրդային Հայաստան այցելուների կողմից), դառնության զգացում առաջացավ։ Իրենց տեսածից ու ապրածից հիասթափված՝ Խորհրդային Հայաստան գնացածների մեծ մասը ցանկանում էր վերադառնալ Կիպրոս։ Խորհրդային կարգերի սահմանափակումների պատճառով, վերադառնալու նպատակով, նրանցից մեծ մասը տեղափոխվել է Ադրբեջան՝ Բաքու։ Վերադարձը սկսվել է 1967 թվականին և շարունակվել մինչև 2005 թվականը, թեև մեծ մասը տեղի է ունեցել 1980-ականների վերջին (Սպիտակի երկրաշարժից հետո) և 1990-ականների սկզբին (Խորհրդային Միության փլուզումից հետո)։ Հայաստանից Կիպրոս եկած հայերի առաջին ալիքը 1991-ից հետո հիմնականում 1960-ականներին Խորհրդային Հայաստան գաղթած կիպրահայերն էին և նրանց հետնորդները։ Կառավարության անմնացորդ աջակցությամբ Կիպրոսի փոքր, բայց աշխատասեր հայ համայնքը աստիճանաբար կարողացավ վերականգնվել իր կորուստներից և շարունակեց բարգավաճել մնացած քաղաքներում՝ մշակութային և սոցիալ-տնտեսական նպաստելով իր հայրենիքի զարգացմանը։ 1975 թվականի ապրիլի 24-ին Կիպրոսը դարձավ առաջին եվրոպական երկիրը (և աշխարհում երկրորդը Ուրուգվայից հետո), որը ճանաչեց Հայոց ցեղասպանությունը 36/1975 բանաձևով։ Դրան հաջորդեցին ևս երկու բանաձևեր՝ 74/1982 և 103/1990 բանաձևեր, որոնցով ապրիլի 24-ը հռչակեց Կիպրոսում Հայոց ցեղասպանության հիշատակի ազգային օր։ Անցած տասնամյակների ընթացքում կիպրահայ համայնքի դինամիկան փոխվել է կիպրահույների և այլ ոչ հայերի հետ ամուսնությունների թվի աճով, և վերջին 30-35 տարիների ընթացքում հազարավոր հայ քաղաքական և տնտեսական ներգաղթյալների ժամանումով։