cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Կամո Սաղաթելյան
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1971 ծնունդներ Կատեգորիա:Փետրվարի 1 ծնունդներ Կատեգորիա:Ստեփանակերտ քաղաքում ծնվածներ Կատեգորիա:1992 մահեր Կատեգորիա:Հուլիսի 3 մահեր Կատեգորիա:Մաղավուզ գյուղում մահացածներ Կատեգորիա:Մարտում զոհվածներ Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Վեսելի (Օկտյաբրսկի շրջան)
Վեսելի (Веселый), ավան Ռուսաստանի Ռոստովի մարզի Օկտյաբրսկի շրջանում։ Մտնում է Կերչիսկովո գյուղական համայնքի կազմի մեջ։
Կատեգորիա:Ռոստովի մարզի Օկտյաբրսկի շրջանի բնակավայրեր
Կոնա (այլ կիրառումներ)
Կոնա, կարող է վերաբերել՝
Ֆոռնե
Ֆոռնե (Fornex), համայնք Ֆրանսիայում՝ Միջին Պիրենեյան մարզի Արյեժ գավառում։ Մտնում է Լը Մաս դ’Ազիլ կանտոնի կազմի մեջ։ Համայնքի շրջանը Պամեն է։
Համայնքի INSEE կոդ՝ 09123։
Տնտեսություն
2007 թվականի տվյալներով 76 աշխատունակ տարիքի մարդկանցից (15-64 տարեկան) 59-ը տնտեսապես ակտիվ էին, 17-ը անգործ (ակտիվության ցուցանիշը 77,6 %, 1999 թվականին եղել է՝ 65,2 %)։ 59 աշխատունակ բնակիչներից 50-ը աշխատում էին (32 տղամարդ և 18 կին), անաշխատանք էին 9-ը (6 տղամարդ և 3 կին)։ 17 անգործ մարդկանցից 3-ը աշակերտներ կամ ուսանողներ են, 8-ը թոշակառու, 6-ը չէին աշխատում այլ պատճառներով ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի համայնքներ
Մարա (Սարդինիա)
Մարա (Mara), կոմունա Իտալիայում, Սարդինիայի մարզում՝ Սասարի գավառում։
Բնակավայրի հովանավորը համարվում է սուրբ Հովհաննես Մկրտիչը։
Ժողովրդագրություն
Բնակչության փոփոխություն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իտալիայի քաղաքներ Կատեգորիա:Սարդինիայի քաղաքներ Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր
Բյուսու (Սոմի գավառ)
Բյուսու (Bussu), համայնք Ֆրանսիայի Պիկարդիա մարզի Սոմ գավառում ։
Բնակչությունը 2006 թվականի դրությամբ կազմում է 223 մարդ, բնակչության խտությունը` 32.84 մարդ/կմ²։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 6.79 կմ² տարածք։
Աշխարհագրություն
Գտնվում է Փարիզ քաղաքից 130 կմ հյուսիս, Ամյեն քաղաքից 50 կմ արևելք։
Տնտեսություն
2010 թվականին ուներ 135 աշխատունակ (15-64 տարեկան) բնակիչ, որոնցից ակտիվ էին 101-ը, իսկ ոչ ակտիվները` 34։ Ակտիվության ցուցանիշը կազմում է 74,8 %։ 101 աշխատունակ մարդկանցից աշխատել է 83 անձ (49 տղամարդ և 34 կին)։ Գործազուրկ են եղել 18 անձ (10 տղամարդ և 8 կին)։ 34 անաշխատունակներից 9-ը եղել են աշակերտներ կամ ուսանողներ, 15-ը` թոշակառուներ, իսկ 10-ը չեն աշխատել տարբեր պատճառներով ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի բնակավայրեր
Պետական հեղաշրջման փորձ Վենեսուելայում (2002)
Պետական հեղաշրջման փորձ Վենեսուելայում, պետական անհաջող հեղաշրջում Վենեսուելայում 2002 թվականի ապրիլի 11-ին։ Վենեսուելայի նոր նախագահի՝ Ուգո Չավեսի բարեփոխումները դժգոհություններ առաջացրին երկրի գործարար խավի և բնակչության նյութապես ապահով շերտի մոտ։ Հեղաշրջման արդյունքում իշխանության եկավ ժամանակակից կառավարությունը՝ Պեդրո Կարմոնա Էստանգայի գլխավորությամբ, որը ցրեց ազգային խորհրդարանը, Գերագույն դատարանը և դադարեցրեց երկրի Սահմանադրությունը։ Ժամանակավոր կառավարությանը չէր աջակցում զինված ուժերի մեծ մասը և արդյունքում նախագահ Չավեսի պահակախումբն առանց արյունահեղության գրավեց նախագահական նստավայրը՝ Միրաֆլորեսը, որը հանգեցրեց խռովության տապալմանը և Ուգո Չավեսի՝ իշխանության գլուխ վերադառնալուն։ Պետական հեղաշրջումը տևեց ընդամենը 47 ժամ․ այն սատարում էին ԱՄՆ-ն և Չիլին, սակայն այն չընդունեցին Լատինական Ամերիկայի այլ երկրները։
Սոցիալ-քաղաքական հանգամանքներ
Ուգո Չավեսն առաջին անգամ նախագահ ընտրվեց 1998 թվականին և անմիջապես սոցիալական և քաղաքական բարեփոխումների լայնածավալ ծրագիր սկսեց, մասնավորապես հասավ Վենեսուելայի նոր սահմանադրության ընդունմանը 1999 թվականի դեկտեմբերի 15-ին։ Թեև բարեփոխումների քաղաքականությանն աջակցում էին երկրի աղքատ բնակչության մեծ մասը՝ Չավեսի քաղաքականության և նրա կառավարության ընդդիմությունը հատկապես նկատելի էր Զանգվածային մասնավոր լրատվամիջոցների շրջանում, ինչպես նաև երկրի գործարար և ձեռնարկատիրական շրջանակներում, հասարակության միջին և բարձր դասերի շրջանում, որոնք վախենում էին Չավեսի բաեփոխումների արդյունքում կորցնել տնտեսական և քաղաքական իշխանությունը։ Ընդդիմության հատուկ քննադատությանն արժանացավ սննդի հիմնական մթերքների պետական սուբսիդավորման քաղաքականությունը, նավթի և խոշոր հողատարածքների վաճառքից առաջացած եկամտի բաշխումը։ Չնայած ընդդիմությանը՝ 2000 թվականին, նոր սահմանադրության համաձայն, Ուգո Չավեսը վերընտրվեց ։
Չավեսի նախագահության ժամանակ միջազգային հարթակում զգալիորեն վատացան հարաբերություններն ԱՄՆ-ի հետ, սակայն Լատինական Ամերիկայի այլ երկրների հետ սերտ հարաբերություններ հաստատվեցին՝ այնպիսի կազմակերպություններին անդամագրվելու միջոցով, ինչպիսին է Հարավային Ամերիկայի երկրների ընդհանուր շուկան։ Սերտ հարաբերություններ հաստատվեցին նաև կոմունիստական Կուբայի հետ։ Վենեսուելան սկսեց սատարել Կուբայի նավթամշակման արդյունաբերությունը, օրական այդ երկիր էր մատակարարում 160 000 բարել նավթ։ Տնտեսական օգնությանն ի պատասխան Վենեսուելան Կուբայից 10000 բժիշկ և բժշկական այլ աշխատակիցներ ստացավ՝ աղքատներին աջակցելու սոցիալական ծրագրում ներգրավելու համար (Barrio Adentro), որն ուղղված էր մանկական մահացության և զանազան հիվանդությունների նախապահպանության մակարդակներն իջեցնելուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Վենեսուելայի պետական հեղաշրջումներ Կատեգորիա:2002 հակամարտություններ
Կամբյասկա
Կամբյասկա (Cambiasca), քաղաք Իտալիայի Պիեմոնտ մարզի Վերբանիո Կուզիո Օսոլայի գավառում ։
Կամբյասկա քաղաքը գտնվում է պարզ, ծովի մակարդակից 290 մ բարձրության վրա, Իտալիայի հյուսիսում։ Կամբյասկային սահմանակից է Շվեյցարիան։ Վարչականորեն ընդգրկված է Վերբանիո Կուզիո Օսոլայի գավառի Պիեմոնտ շրջանում։ Կամբյասկան կազմված է երկու մասերից՝ Ռամելլո և Կոմերո։ Հարևան մունիցիպալիտետ են՝ Միացինա, Վերբանիա, Վինոնե։ Քաղաքի տարածքը կազմում է 3 կմ²։ Բնակչության թիվը 1543 մարդ է 2006 թվականի տվյալներով։ Բնակչության խտությունը հասնում է 514 մարդ/կմ²։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Իտալիայի քաղաքներ
Զալուժնի (Օկտյաբրսկի շրջան)
Զալուժնի (Залужный), ավան Ռուսաստանի Ռոստովի մարզի Օկտյաբրսկի շրջանում։ Մտնում է Կոմունարսկովո գյուղական համայնքի կազմի մեջ։
Կատեգորիա:Ռոստովի մարզի Օկտյաբրսկի շրջանի բնակավայրեր
Կոնգլոմերատ (այլ կիրառումներ)
Կոնգլոմերատ, կարող է վերաբերել՝
Մեսնա
Ընդհանուր կողմնակի ազդեցություններն են գլխացավ, փսխում, քնկոտություն, ախորժակի կորուստ, հազ, ցան և հոդացավ ։ Լուրջ կողմնակի ազդեցություններից է ալերգիկ ռեակցիան ։ Հղիության ընթացքում կիրառումը թվում է անվտանգ երեխայի համար, սակայն այս կիրառումը լավ ուսումնասիրված չէ ։ Մեսնան օրգանական ծծմբային խառնուրդ է ։ Այն փոփոխում է միզապարկի մեջ հայտնաբերված ցիկլոֆոսֆամիդի և իֆոսֆամիդի քայքայման արգասիքները դարձնելով դրանք նվազ թունավոր ։
Մեսնան հաստատվել է բժշկական կիրառման համար ԱՄՆ–ում 1988 թվականին ։ Դա ներառված է ԱՀԿ–ի հիմնական՝ առողջության պահպանման համար ամենաարդյունավետ և անվտանգ դեղամիջոցների ցանկում ։ Զարգացող աշխարհում մեծածախ վաճառքի արժեքը մոտավորապես 3.50 ԱՄՆ դոլարի սահմաններում է 400 միլիգրամ սրվակի համար ։ Միացյալ Թագավորությունում նրա արժեքն է 3.95 ֆունտ ստերլինգ ։
Հետվիրահատական քիմիոթերապիա
Մեսնան կիրառվում է արյունահոսական ցիստիտի և արյունամիզության դեպքերը նվազեցնելու համար այն հիվանդների մոտ, ովքեր ստանում են ցիկլոֆոսֆամիդ կամ իֆոսֆամիդ քաղցկեղի քիմիոթերապիայի համար։ Այս երկու հակաքաղցկեղային միջոցները, in vivo, կարող են փոխակերպվել ուրոտոքսիկ մետաբոլիտների, ինչպիսին է ակրոլեինը։
Մեսնան թունազրկում է այս մետաբոլիտներին իր սուլֆհիդրիլ խմբի միջոցով փոխազդեցության մեջ մտնելով ալֆա,բետա–չհագեցած կարբոնիլ –խումբ պարունակող խառնուրդների հետ, ինչպիսին է ակրոլեինը ։ Այս փոխազդեցությունը հայտնի է որպես Մայքլի ռեակցիա։ Մեսնան նաև ավելացնում է ցիստեինի միզային արտազատումը։
Հյուսիսային Ամերիկայից դուրս, մեսնան նաև կիրառվում է որպես մուկոլիտիկ միջոց, ազդում է նույն ձև ինչպես ացետիլցիստեինը և վաճառվում է այս ցուցումով որպես Միստաբրոն և Միստաբրոնկո։
Ներմուծման եղանակ
Դա ներմուծվում է ներերակային կամ ներքին ընդունմամբ (բերանացի) ։ Մեսնան ներերակային ներմուծմամբ տրվում է ներերակային իֆոսֆամիդի հետ, իսկ ներքին ընդունմամբ մեսնան տրվում է ներքին ընդունման ցիկլոֆոսֆամիդի հետ։ Ներքին ընդունման դեպքում դեղաչափը պետք է լինի կրկնակի ներերակային տրվող մեսնայի դեղաչափից՝ կենսամատչելիության խնդիրների պատճառով։ Ի տարբերություն ներերակային ներմուծվող մեսնայի,որի դեպքում մնում են հիվանանոցում չորս կամ հինգ օր, ներքին ընդունման պատրաստուկների կիրառումը թույլ են տալիս հիվանդներին հիվանդանոցից շուտ դուրս գրվել։
Ազդեցության մեխանիզմ
Մեսնան նվազեցնում է ուրոտոքսիկ միացությունների թունավոր ազդեցությունը, որը կարող է առաջանալ քիմիոթերապիայի կիրառումից հետո։ Մեսնան ջրալույծ, հակաօքսիդանտ միացություն է և տրվում է զուգահեռ քիմիոթերապևտիկ միացություններ ցիկլոֆոսֆամիդի և իֆոսֆամիդի հետ։ Մեսնան կենտրոնանում է միզապարկում, որտեղ ակրոլեինը կուտակվում է քիմիոթերապիայից հետո և Մայքլի ռեակցիայի միջոցով առաջացնում է կոնյուգատ ակրոլեինի հետ և այլ ուրոտոքսիկ մետաբոլիտների հետ ։ Այս կոնյուգացիոն փոխազդեցությունը ապաակտիվացնում է ուրոտոքսիկ միացություններին վերածելով անվնաս մետաբոլիտների։ Մետաբոլիտները արտազատվում են մեզի միջոցով ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության հիմնական դեղեր Կատեգորիա:Նատրիումի միացություններ
Կոնգուտա (այլ կիրառումներ)
Կոնգուտա, կարող է վերաբերել՝
Նյուբուրգ
Նյուբուրգ ( Newburgh), քաղաք Նյու Յորք նահանգում՝ ԱՄՆ։ Նյուբուրգի բնակչությունը կազմում է 28101 մարդ (2009թ հունիսի դրությամբ)։ Քաղաքն ունի սիթի վարչական կարգավիճակ (city):
Աշխարհագրություն
Քաղաք Նյուբուրգը (City of Newburgh) գտնվում է Նյու-Յորք նահանգի Օրենջ շրջանի տարածքում, Նյու-Յորքից 60 կմ դեպի հյուսիս և Օլբանից 90 կմ դեպի հարավ, Հուդզոն գետի արևմտյան ափին։ Քաղաքի կազմում է գտնվում Պոլեպել կղզին՝ Բաններմանա ամրոցով ։ Հարևանությամբ գտնվում է համանուն քաղաք Նյուբուրգը, ունենալով թաունի կարգավիճակ (town): Այստեղ՝ գետի վրա, կա մի կամուրջ, որը Նյուբուրգը քաղաքը կապում է Բեկոնի հետ ։
Պատմություն
Առաջին եվրոպացիները հայտնվել են այս վայրերում 1609 թվականին, երբ այստեղ կանգ առավ Հենրի Հուդզոնի արշավախումբը՝ անցնելով գետը։ Առաջին բնակավայրը ծագել է 1709 թվականին, այն հիմնադրել են գերմանացի վերաբնակիչները՝ լյութերականները։ Գերմանական բնակչությունը գերակշռել է մինչև 1750 թվականը, 1752 թվականին քաղաքը ստացել է ներկայիս անունը՝ Շոտլանդիայի քաղաքներից մեկի անունով ։ Ամերիկյան հեղափոխության ընթացքում Նյուբուրգը մեծ դեր խաղաց։ Այստեղ էր գտնվում Ջորջ Վաշինգտոնի Մայրցամաքային բանակի շտաբ-բնակարանը։ Այստեղ նաև բանակի սպաների կողմից պատրաստվել է պետական հեղաշրջում՝ հօգուտ Ջորջ Վաշինգտոնի, ստանալով Նյուբուրգյան հեղաշրջում անվանումը։ XIX դարում Հուդզոն գետի վրա՝ աշխարհագրական բարենպաստ դիրքի շնորհիվ, Նյու-Յորքի և Օլբանիի միջև ընկած ճանապարհին, քաղաքն արագ զարգանում է, վերածվելով տրանսպորտային և արդյունաբերական կենտրոնի։ 1800 թվականին այն ստանում է գյուղի վարչական կարգավիճակ (village), 1865 թվականին՝ քաղաքի կարգավիճակ (city): Այստեղ ստեղծվում են գործվածքների, օճառների, սառնարանային խցերի, հագուստի և այլնի արտադրության ձեռնարկություններ ։ 1939 թվականին Նյուբուրգում հայտնվում է հեռուստատեսությունը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի քաղաքներ Կատեգորիա:1709 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Արևելյան Միջերկրական
Արևելյան Միջերկրական, տարածաշրջան, որն ընդգրկում է Հարավարևմտյան Ասիայի և Հարավային Եվրոպայի` Միջերկրական ծովի արևելյան ափերը։ Այս երկրները դասվում են երկու խմբերի` Լևանտ և Հարավարևմտյան Ասիա։ Տարածաշրջանի երկրները նման են միմյանց բնակչության ռասայական կազմով  , կլիմայով, խոհանոցով, բնությամբ և այլն։
Մասամբ գտնվում են տարածաշրջանում.
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հունաստանի աշխարհագրություն Կատեգորիա:Կիպրոսի աշխարհագրություն Կատեգորիա:Լիբանանի աշխարհագրություն Կատեգորիա:Սիրիայի աշխարհագրություն Կատեգորիա:Իսրայելի աշխարհագրություն Կատեգորիա:Պաղեստինի աշխարհագրություն Կատեգորիա:Թուրքիայի աշխարհագրություն Կատեգորիա:Եգիպտոսի աշխարհագրություն Կատեգորիա:Հորդանանի աշխարհագրություն Կատեգորիա:Լիբիայի աշխարհագրություն Կատեգորիա:Ալբանիայի աշխարհագրություն Կատեգորիա:Բոսնիա և Հերցեգովինայի աշխարհագրություն Կատեգորիա:Բուլղարիայի աշխարհագրություն Կատեգորիա:Խորվաթիայի աշխարհագրություն Կատեգորիա:Սլովենիայի աշխարհագրություն Կատեգորիա:Հյուսիսային Մակեդոնիայի աշխարհագրություն Կատեգորիա:Սերբիայի աշխարհագրություն Կատեգորիա:Չեռնոգորիայի աշխարհագրություն Կատեգորիա:Արևելյան Միջերկրական
Վիկտորիա (լիճ)
Վիկտորիա (Lake Victoria, Ziwa Victoria, Viktoria Nyanza ), Աֆրիկայի Մեծ լճերից մեկը։ Գտնվում է Տանզանիայի, Քենիայի և Ուգանդայի սահմանին, Արևելաաֆրիկյան պլատֆորմի տեկտոնական խզվածքում՝ 1136 մ բարձրության վրա։ Ի տարբերություն Տանգանիկա և Նյասա լճերի, որոնք գտնվում են աֆրիկյան կիրճերի համակարգում, Վիկտորիան գտնվում է աֆրիկյան պլատֆորմի բյուրեղային հիմքի թեք ճկվածքում։ Լիճը 1858 թվականին հայտնաբերել և Մեծ Բրիտանիայի Վիկտորյա թագուհու պատվին անվանակոչել է բրիտանացի ճանապարհորդ Ջոն Սփիքը ։
Զբաղեցնելով մոտավորապես 59.947 քառակուսի կիլոմետր ՝ Վիկտորիան ամենաընդարձակ լիճն է Աֆրիկայում և աշխարհի արևադարձային գոտում, աշխարհում երկրորդ ամենամեծ քաղցրահամ լիճը Վերին լճից հետո ։ Պարունակող ջրի ծավալի մեծությամբ (մոտավորապես 2.424 խորանարդ կիլոմետր) Վիկտորիան աշխարհի մայրցամաքային լճերի ցանկում զբաղեցնում է իններորդ տեղը ։
Լճի առավելագույն խորությունը 80 մետր է, միջին խորությունը՝ 40 մետր ։ Վիկտորիայի ջրահավաք ավազանի մակերեսը 169.858 քառակուսի կիլոմետր է, ափերի ընդհանուր պարագիծը՝ 7142 կիլոմետր , լճի կղզիների ափերի ընդհանուր պարագիծը կազմում է այդ ցուցանիշի 3,7 տոկոսը ։ Լիճը բաժանված է երեք պետությունների միջև. Քենիային բաժին է ընկնում դրա ընդհանուր մակերևույթի 6 տոկոսը կամ 4,100 քառակուսի կիլոմետրը, Ուգանդային՝ 45 տոկոսը կամ 31,000 քառակուսի կիլոմետրը, Տանզանիային՝ 49 տոկոսը կամ 33,700 քառակուսի կիլոմետրը ։
Ջրաբանություն և լճաբանություն
Վիկտորիա լիճը 80 տոկոսով սնվում է անմիջապես անձրևաջրերով ։ Լճի միջին գոլորշիացումը տարեկան կազմում է 2.0-ից 2․2 մետր։ Վիկտորիան սնվում է գետերով և հազարավոր փոքր աղբյուրներով։ Կագերան Վիկտորիա լցվող ամենամեծ գետն է՝ Դելտա գետաբերանով՝ լճի արևմտյան ափին։ Քենիայի հատվածում հիմնական գետերն են Sio-ն, Nzoia-ն, Yala-ն, Nyando-ն, Sondu Miriu-ն, Mogusi-ն և Migori-ն։
Վիկտորիա լճից դուրս հոսող միակ գետը Նեղոսն է, որի ակունքը գտնվում է Ուգանդայի տարածքում։ Իսկ կուտակված ջուրը Վիկտորիան դարձնում է Նեղոսի ամենաերկար ճյուղի աղբյուրը։ Այնուամենայնիվ Նեղոսի ավազանի ամենահեռու ակունքը հաճախ համարվել է Կագերայի վտակներից մեկը, որը սկիզբ է առնում կամ Ռուանդայից կամ Բուրունդիյից։ Նեղոսի ամենավերին հատվածը հայտնի է որպես Վիկտորիա Նեղոս մինչև Ալբերտ գետին հասնելը։ Չնայած Սպիտակ Նեղոսի մաս կազմելուն, այս անվանումը չի կիրառվում մինչև գետի Ուգանդայի սահմանը հատելը հարավային Սուդանում դեպի հյուսիս։
Լճում էվտրոֆիկացիա է նկատվում։ 1990-1991 թվականներին թթվածնի կոնցենտրացիաները ավելի շատ էին, քան 1960-1961 թվականներին, մակերեսային շերտում գրեթե շարունակական թթվածնի ավելացմամբ։ Համեմատելով ջիրմուռների բիոմասսայի և առաջացման հետ՝ թվայնացման փոփոխությունները համարվում են կայուն ։ Այս փոփոխությունները տեղի են ունենում տարբեր պատճառներով՝ ավազաններում հաջորդական այրումներ, մոխիր, որով պատված է լճի լայն տարածությունը, գետերից թափվող մեծ քանակությամբ թափոններ , որի պատճառ է հանդիսանում ափերին հաստատված բնակչությունը։
Ջրերի խորության չափում
Վիկտորիան համարվում է ծանծաղ իր աշխարհագրական տարածաշրջանի նկատմամբ։ Ամենամեծ խորությունը կազմում է մոտ 80 մետր, իսկ միջին խորությունը՝ 40 մետր ։ 2016 թվականի ծրագրով տրվեց լճի առաջին ճշգրիտ չափումների քարտեղը ։  Ամենախոր հատվածը կապակցված է Քենիային մոտ գտնվող լճի արևելյայյն մասի հետ։ Սովորաբար արևմտյան հատվածում՝ Ուգանդայի ափամերձ շրջանում, և հարավում՝ Տանզանիայի շրջանում, լիճն ավելի ծանծաղ է ։
Կաթնասուններ
Վիկտորիա լճի տարածաշրջանում ապրում են կաթնասունների մի շարք տեսակներ, և դրանցից որոշները սերտորեն կապված են լճի և շրջակա ջրային տարածքների հետ։ Դրանց շարքին են պատկանում հիպոպոտամը կամ սովորական գետաձին, African clawless otter-ը, անճանկավոր ջրասամույրը, marsh mongoose-ը, sitatunga-ն, bohor reedbuck-ը, defassa waterbuck-ը, cane rat-ը և giant otter shrew-ն։
Սողուններ
Վիկտորիա լիճը և շրջակա տարածքները հարուստ են նեղոսյան կոկորդիլոսներով, ինչպես նաև African helmeted, mud, և Williams' mud տեսակի կրիաներով ։ Williams' mud կրիաները սահմանափակ են Վիկտորիայում և այլ լճերում, գետերում և Նեղոսի վերին ավազանի ճահիճներում  ։
Ցիխլյանեբի ընտանիք
Վիկտորիա լիճը շատ հարուստ էր ձկներով, ներառյալ շատ էնդեմիկներ։ Բայց դրանց մեծամասնությունը վերացան վերջին 50 տարիների ընթացքում ։ Վիկտորիայում հիմնական խմբերը կազմում են հապլոքրոմին Ցիխլայնեբները՝ ավելի քան 500 տեսակներով, որոնցից գրեթե բոլորը էնդեմիկ են  ։ Սա ավելի շատ ձկնային տեսակներ են, քան աշխարհում որևէ այլ լիճ, բացառությամբ Նյասա լճի։ Սրանք մոտակա 15,000 տարվա ընթացքում տեղի ունեցած ռադիացիայի հետևաքներն են  ։ Այս ձկների արտասովոր բազմազանությունը և էվոլությոն արագությունը եղել է շատ գիտնականների ուսումնասիրության առարկան ։ Վիկտորիայի հապլոքլորիդները 700 սերտորեն կապված տեսակների ավելի հին խմբի մաս են կազմում, ներառում են տարածաշրջանի ավելի փոքր լճերի հապլոքլորիդները, հատկապես Կյոգա, Ալբերտ և Կիվու լճերը  ։
Այս լճերից շատերը համեմատաբար մակերեսային են, ինչպես Վիկտորիան, և Նեղոսի ներկայիս վերին ավազանի մաս են կազմում։ Բացառություն է կազմում Կիվու լիճը, որը ներկայիս Կոնգո գետի ավազանի մաս է կազմում, սակայն կա վարկած, որ այն գետերով կապված է եղել Էդուարդ և Վիիկտորիա լճերին մինչև արևելաաֆրիկյան րիֆտի մասերի բարձրացումը ։ Այս խորը լիճը կարող էր ծառայել որպես «էվոլյուցիոն ջրամբար» հապլոքրոմինների խմբերի համար այն ժամանակ, երբ տարածաշրջանի մյուս մակերեսային լճերը ցամաքում են, ինչպես Վիկտորիան մոտ 15,000 տարի առաջ ։ Միայն Կյոգա լիճն է հեշտորեն հասանելի եղել Վիկտորիայի ցիխլյաբներին, քանի որ Վիկտորիա նեղոսի հոսքը ցած դեպի Ալբերտ լիճ կանխվում է ջրվեժներով։ Հակառակ սրան Owen ջրվեժը Վիկտորիայի և Կյոգոյի արանքում հոսքը չէր արգելում ձկների շարժը երկու լճերի միջև ։
Վիկտորիայի հապլոքրոմինները որոշակի սեռական տարբերակումներ ունեն (արուները ունեն պայծառ գունավորում, իսկ էգերը՝ գորշ), և նրանց էկոլոգիան խիստ տարբեր է՝ բաժանվելով ամենաքիչը 16 խմբերի, որոնցից են դետրիտոֆագեր, պլանկտոններ, փափկամորթներ, միջատակերներ և ձկնակերներ ։ Պերկես գիշատչի կենսակերպի, ջրիմուռապատման և էկոհամակարգի այլ փոփոխությունների արդյունքում Վիկտորիայի հապլոքրոմների ամենաքիչը 200 տեսակ մոտ (40 տոկոսը) բնաջնջվել են  ։ Հավանական էր, որ այս թիվը նույնիսկ ավելի մեծ էր․ որոշ չափումներով այն կազմում էր ընդհանուր տեսակների 65 տոկոսը ։ Բայց 1990-ական թվականներին որոշ տեսակներ, որոնք բնաջնջման եզրին էին համարվում, պերկեսի քանակի իջեցումից հետո նորից հայտնվեցին ։ Պահպանված տեսակներից մի քանիսը դեռ խոցելի են, և նույնիսկ հավանական է բնաջնջում ։ Որոշ տեսակներ էլ պահպանվել են մոտակա փոքր լճերում , որոշները՝ հարմարվել լճում՝ մարդկանց ներգործությամբ տեղի ունեցող փոփոխություններին  ։ Այսպիսի հարմարեցումը ներառում են ավելի մեծ խռիկների առկայություն՝ անբավարար թթվածնով ջրում հարմարվելու համար, փոփոխություններ մարսողական և տեսողական համակարգում՝ պղտոր ջրում ավելի պարզ տեսնելու համար  ։ Գլուխները համեմատաբար ավելի փոքր են, իսկ լողակներն ավելի մեծ, որը թույլ կտա ավելի արագ լողալ ։ Հատկապես տուժել են ձկնակերներ, փափկամորթ և  միջատակեր հապլոքրոմները ։ Մնացած մաքուր, բնածին տեսակները բնաջնջվեցին, բայց պահպանել են իրենց հիբրիդ տեսակները  ։ Զոոպլանկտոններն ամենաքիչն են տուժել։ Վիկտորիայի՝ վտանգի ենթարկված ցիխլյանեբների տեսակներից մի քանիսը պահպանվում են կենդանաբանական այգիներում, հանրային և անհատական ակվարիումներում     ։
Նախքան լճի ցիխլյանեբի ընտանիքի մասսայական բնաջնջումը, որը տեղի ունեցավ վերջին 50 տարիների ընթացքում, բնածին ձկնատեսակների մոտ 90 տոկոսը հապլոքլորիններ էի ։ Հապլոքլորինները չհաշված, Վիկտորիայում միակ բնածին ցիխլյանեբներն են երկու բնաջնջման եզրին գտնվող տիլացիան,  Singida tilapia-ն (Oreochromis esculentus) և Victoria tilapia-ը (O. variabilis)  ։
Հապլոքրոմիս ցիխլյանեբների անհետացման պատճառ է հանդիսանում նաև լճի էվտրոֆիկացիան։ Արևադարձային ջրերի հարստությունը կախված է սննդանյութերի լուծման արագությունից։ Վիկտորիա լիճ թափվող գետերը որոշ չափով մատակարաում են սնուցող նյութեր։ Այս պատճառով Վիկտորիայի սնուցիչների մեծ մասը, ասում են, մնացել են ջրի հատակին ։ Կենդանական մարմինները քայքայվում են ավելի արագ, այսպիսով լճի  սնուցումը կախված է ձկների և այլ օրգանիզմների կողմից այս սնուցիչների ընդունման արագությունից ։ Հավանական է, որ հապլոքրոմիսները կարևոր դեր են խաղացել դետրիդների և պլանկտոնների վերականգնման գործում   ։ Դետրիդներով և միաժամանակ իրենք իրենցով սնվող իպոքրոմիսների տեսակների 80 տոկոսի հետ միասին նրանք իրենցից ներկայացնում են ներքին վերամշակման խիտ համակարգ, որոնք սնուցիչները և բիոզանգվածները ջրուղիներով շարժում են ուղղահայաց և հորիզոնական։ Հապլոքրոմիսների տեղաշարժը, այնուամենայնիվ, կարող է նպաստել ջրի ծաղկմանը, որն էլ իր հերթին կտանի դեպի ձկների մասսայական ոչնչացման   ։
Այլ ձկնատեսակներ
Ցիխլյանեբներին չպատկանող ձկնատեսակները ներառում են African tetras -ը (Brycinus), cyprinid-ներ (Enteromius, Garra, Labeo, Labeobarbus, Rastrineobola և Xenobarbus), airbreathing catfish-ներ (Clariallabes, Clarias և Xenoclarias), bagrid catfish-ներ (Bagrus), loach catfish-ներ (Amphilius և Zaireichthys), silver butter catfish-ներ (Schilbe intermedius), Synodontis squeaker catfish-ներ, Nothobranchius killifish-ներ, poeciliid-ներ (Aplocheilichthys և Micropanchax), փղադունչեր (Gnathonemus, Hippopotamyrus, Marcusenius, Mormyrus, Petrocephalus և Pollimyrus), climbing gourami Ctenopoma muriei-ներ և marbled lungfish-ներ (Protopterus aethiopicus) ։
Այս տեսակներից շատերը տարածված են Աֆրիկայում։ Հազվադեպ հանդիպող Xenobarbus-ը  և Xenoclarias-ը էնդեմիկ են, իսկ սովորական Rastrineobola մասամբ էնդեմիկ է ։
Խեցգետնակերպեր և փափկամորթներ
Վիկտորիա լճում են բնակվում քաղցրահամ ջրերում ապրող խխունջների 28 տեսակ ( Bellamya-ն, Biomphalaria-ն, Bulinus-ն, Cleopatra-ն, Gabbiella-ն և Melanoides-ն), ներառյալ 12 էնդեմիկ տեսկներն ու տարատեսակները ։ Կան երկփեղկանիների 17 տեսակներ (Corbicula-ն, Coelatura-ն, Sphaerium-ն և Byssanodonta-ն), որոնցից վեցն էնդեմիկ են ։ Խխունջների երկու տեսակները՝ Biomphalaria-ն և Bulinus-ն, շիստոսոմոզ մակաբույծների անմիջական կրող են հանդիսանում։ Վիկտորիայի տարածաշրանում մարդկանց մեջ տարածված է շիստոսոմոզով վարակը ։ Վերջինս ինվազիվ ջրերի հակինթների տարածման հետևանք է ։
Ձկնորսություն
Վիկտորիա լիճը ապահովում է Աֆրիկայում ամենամեծ ներերկրյա ձկնորսությունը ։ Սկզբնական շրջանում ձկնորսությունը նեևառում էր բնածին տեսակները, հատկապես տիլապիա և հապլոքրոմին ցիխլյանեբներ, ինչպես նաև լոքո (Bagrus, Clarias, Synodontis and silver butter catfish), փղադունչ և մարմարե երկշունչներ ։ Ձկնորսության հետևանքով տեսակներից շատերի քանակն արդեն պակասել է ։ 1990-ականների սկզբին 500,000 տոննա պերկես է բաց թողնվել Վիկտորիա, բայց վերջին տարիներին այն զգալիորեն նվազել է ։
Բնապահպանական խնդիրներ
Վիկտորիա լիճն ունի մի շարք էկոլոգիական խնդիրներ։ Էնդեմիկ ցիխլյաբների տարբեր տեսակների ամբողջովին բնաջնջումը համարվում է մարդու կողմից իրականացված ամենաողբերգական ոչնչացումը էկոհամակարգում ։
Զավթող ձկներ
Սկսած 1950-ական թվականներից Վիկտորիա լիճ բերվեցին որոշ տեսակներ, որոնք դարձան ինվազիվ տեսակներ և մի շարք էնդեմիկ հապլոքրոմին ցիխլյանեբի ոչնչացման պատճառ հանդիսացան ։ Դրանց շարքում են տիլապիաները, redbreast-ը(Coptodon rendalli), redbelly-ը (C. zillii), և նեղոսյան տիլապիաները (Oreochromis niloticus), և O. leucostictus-ները  ։
Վաղ 1920-ականներին առաջարկ կար ներմուծել հսկա ծովային գիշատիչներ, ինչպիսիք են նեղոսյան պերկեսները, լճում ձկնորսությունը բարելավելու նպատակով։ Միաժամանակ դա իրենից մեծ վտանգ էր ներկայացնում բնածին ձկնատեսակների համար և պահանջում էր դրանից հետ էկոհամակարգի վրե հավանական ազդեցությունների խորը ուսումնասիրություն ։ Այս վտանգները վերաբերում էին բնածին տիլապիաներին, քանի որ ավելի փոքր հապլոքրոմին ցիխլյանեբները, չնայած տեղի ձկնորսության համար կարևոր դեր ունենալուն, համարվում են վնասատուներ և նույնիսկ «անպիտան ձկներ» ։ Հետագա տասնամյակների ընթացքում պերկեսը Վիկտորիա ներմուծելու հարցի քննարկումը և դա անելու դեպքում վտանգների հավանականության զգուշացումները շարունակվում էին ։ Ուգունդայի խաղերի և ձկնորսության ընկերության և տեղի աֆրիկյան ձկնորսների կողմից տարածաշրջանում նեղոսյան պերկեսի առաջին ներմուծումը իրականացվեց Murchison ջրվեժի հոսանքին հակառակ` 1954 թվականին Owen Falls Dam ՋրԷԿ-ի բացումից անմիջապես հետո։ Սա նպաստում էր Կյոգա լճում այս ձկնատեսակների տարածմանը, և 1955 թվականին Վիկտորիա լճի փոխարեն այստեղ բաց թողնվեցին պերկեսներ։ Գիտնականները վիճում էին հետագա ներմուծման՝ մինչև Կյոգայի ներմուծման արդյունքների երևալը սպսելու հարցի շուրջ։ Սակայն մինչև ուշ 1920-ականներ պերկեսը արդեն նկատելի էր Վիկտորիայում ։ Քանի որ տեսակներն արդեն գոյություն ունեին լճում, 1962-1963 թվականներին հետագա ամրապնդման նպատակով ավելի շատ պերկես Վիկտորիա տեղափոխելիս քիչ առարկումներ եղան ։ 1950-ականներին Վիկտորրիայում կատարված առաջին ներմուծումների սկզբնաղբյուրը հայտնի չէ, իսկ ճշգիտ ապացույցներ չկան։ Ուգունդայի խաղերի և ձկնորսության ընկերության ծառայողականները հերքում էին իրենց ներգրավվածութույունը այս գործում։ Սակայն հիմնավոր ապացույցները հակառակն են ցույց  տալիս։ Ըստ ընկերությունում աշխատանքի անցած Աֆրիկայի տեղացիների՝ 1954-1955 թվականներին իրենք ներմուծել են տեսակները հենց ղեկավարների հրամանով ։ Ղեկավարությունը պնդում էր, որ ձկնատեսակն ինքն իրենով է տարածվել Վիկտորիայում։ Սակայն շատ գիտնականներ այս պնդումը չէին ընդունում ։ Պերկեսը տարածվել է լճում մինչը 1970 թվականը ։ Սկզբնական շրջանում ձկնատեսակի քանակը բավականին քիչ էր, բայց քանակի կտրուկ ավելացում է տեղի ունենում, որն իր գագաթնակետին է հասնում 1980-ական թվականներին ։
Նեղոսյան պերկեսի առկայության շնորհիվ լճի էկոհամակարգի բնական բալանսը խախտվել է։ Սննդային շղթան փոխվում է, իսկ որոշ դեպքերում էլնեղոսյան պերկեսի սննդակարգի պատճառով ամբողջությամբ խախտվում։ Հետագայում ջրիմուռներով սնվող ձկների քանակի պակասումը նպաստեց ջրիմուռների՝ մեծ արագությամբ ավելացմանը։ Իր հերթին ջրիմուռների քանակի մեծացումը նպաստեց դետրիտների շատացմանը, որոնք մինչև քայքայվելը կուտակվում են ջրի խորքերում։ Որպես հետևանք՝ ջրի խորքային շերտում թթվածնի մակարդակը նվազում է։ Առանց թթվածնի ցանկացած aerobic life (օրինակ` ձուկ) չի կարող գոյատևել լճի խորքերում, ստիպելով մնացած բոլոր կենդանիներին գոյատևել խորության նեղ շրջանակներում։ Այսպիսով պերկեսը պակասեցրել է ժամանակին Վիկտորիայում գոյություւն ունեցած բազմազան և հարուստ էկոհամակարգը։ Ջրային կյանքի բազմազանությունը լճի միակ կարևորությունը չէ։ Տանզանիայում, Քենիայում և Ուգունդայիում ավելի քան 30 միլիոն մարդ իրենց բնական ռեսուրսների համար օգտվում են լճից։
Հարյուրավոր էնդեմիկ տեսակներ, որոնք Վիկտորիա լճում հատուկ պայմաններում էին պահպանվում ոչնչացան։ Որոշներն էլ դեռ խոցելի են։ Նրանց կորուստը կործանարար է լճի, էկոլոգիայի, գենետիկայի և էվոլուցիայի, և, իհարկե, տեղացի ձկնորսների համար։ Մեծածավալ ձկների վերացումը, նեղոսյան պերկեսի առկայությունը և մեծաքանակ ձկնորսությունը պատճառ են հանդիսացել շատ ձկնորսների կորստի և սպիտակուցի քանակի նվազման։ Սակայն քիչ ձկնորսների է հաջողվել որսալ պերկես, քանի որ այն պահանջում է մեծ քանակությամբ ռեսուրսներ ։
Ջրային հակինթների զավթում
Ջրային հակինթները համարվում են հիմնական ներմուծվող բուսատեսակները Վիկտորիայում։ Վերջին 30 տարիների ընթացքում եծ քանակությամբ անմշակ կեղտաջրերի ավելացումը, գյուղատնտեսական և արդյունաբերական արտահոսքը ուղիղ Վիիկտորիա լիճ զգալիորեն մեծացրել են ազոտի և ֆոսֆորի քանակը ջրում՝ նպաստելով ուշ 1990-ակններին էկզոտիկ ջրային հակինթների մեծաքանակ տարածմանը ։ Այս մոլախոտերը լճում առաջացնում են թթվածնի պակասություն, մեծացնում թունավոր նյութերի և ախտի ծավալը, որն էլ ազդում է և ձկների, և մարդկանց վրա։ Միաժամանակ բույսերի կույտը արգելք է հանդիսանում նավարկության, ափերին հասանելի լինելու համար, միջամտում է հիդրոէլեկտրակայանների արտադրությանը և արգելափակում ջրի օգտագործումը արդյունաբերական նպատակներով  ։ Իսկ մյուս կողմից ջրային հակինթների կույտը կարող է պոտենցիալ դրական ազդեցություն ունենալ ձկների կյանքի վրա՝ արգելք  հանդիսանալով մեծ քանակությամբ ձկնորսությանը, որն էլ նպաստում է ձկների աճին։ Վերջին տարիներին նույնիսկ եղել են ամբողջովին ոչնչացված համարվող տեսակկների առաջացում։
Վիկտորիայում ջրային հակինթների աճը հասավ իր ամենամեծ կենսազանգվածին 1997 թվականին, իսկ մինչև 2001 թվականի վերջ նվազեց ։ Մեծ քանակությամբ աճ էր նկատվում լճի հյուսիսային հատվածում՝ համեմատաբար պահպանված տարածքներում, որը կարող է կապված լինել եղանակային և ջրային պայմանների հետ, որոնք բարենպաստ են բույսերի աճման համար ։ Փորձ արվեց առաջի անգամ ձեքով մշակել մոլախոտերը։ Սակայն ջրից ձեռքով հեռացվելուց հետո վերաճն արագ էր ընթանում։ Անցկացվեցին նաև հանրային իրազեկման աշխատանքներ ։ Կիրառվեցին միջոցներ, ինչպիսիք են բնական գիշատիչ միջատների ներմուծումը  ։
Վիկտորիա լճում ջրային հակինթների ոչնչացմանը նպաստող մեկ այլ գործոն է փոփոխական եղանակային պայմանները։ 1998թ․-ի առաջին վեց ամիսներին լճում ջրի մակարդակի բարձրացումը դուրս մղեց բույսերը լճից։ Նույն ժամանակաշրջանում ուժգին քամիներն ու անձրևները նույնպես կարող են բույսերի վերացման պատճառ հանդիսացած լինել։ Բույսերը ոչ թե ոչնչացել, այլ պարզապես տեղափոխվել են մեկ այլ միջավայր։ Ջրի որակը, սնուցիչները, ջերմաստիճանը և բնական գործոնները նույնպես դեր են խաղացել այս հարցում։ Ջրային հակինթը գտնվում է ոչնչացման եզրին, և այս միտումը շարունակական կմնա, եթե կանոնավոր ջանքեր գործադրվեն ։
Աղտոտում
Վիկտորիա լճի աղտոտման հիմնական պատճառ են հանդիսանում կեղտաջրերը, կենցաղային և արդյունաբերական թափոնները, ֆերմաներից պարարտանյութերը և քիմիական նյութերը։
Վիկտորիա լճի ավազանը գյուղական վայրերում ունի շատ բնակեցված կենտրոններ։ Ափերը հիմնականում գտնվում են մեծ և փոքր քաղաքներին մոտ, ներառյալ Կիսումուն, Homa Bay-ը Քենիայում, Կամպալան և Ջինջան Ուգանդայում, և Բուկոբան, Mwanza-ն և Մուսոման՝ Տանզանիայում։ Այս քաղաքներնում են գտնվում նաև մի շարք գործարաններ, որոնք ուղիղ լիճ կամ լիճ ներհոսող գետեր են արտանետում քիմիկատներ։ Այս տարածքների մեծ մասն էլ իրենց հերթին գետն աղտոտում են կոյուղով՝ բարձրացնելով էվտրոֆիկացիան ։
Բնապահպանական տվյալներ
2016 թվականի դրությամբ գոյություն ունի Վիկտորիա լճի բնապահպանական տվյալների պահեստ։ Պահեստն իր մեջ ներառում է ափերը, խորության չափումները, աղտոտումը, ջերմաստիճանը, քամու ուղղությունը և այլ կարևոր տվյալներ։
Պատմություն և ուսումնասիրություններ
Վիկտորիա լճի մասին առաջին տեղեկությունները ստացվել են ստրուկներից և արաբ վաճառականներից, որոնք զբղվում էին ոսկու, փղոսկրի և այլ թանկարժեք իրերի որոնմամբ։ Մուհամեդ Ալ-Իդրիսի կոչվող քարտեզը տալիս է Վիկտորիա լճի ճշգրիտ պատկերը՝ նշելով այն որպես Նեղոսի աղբյուր։
Լիճն առաջին անգամ հայտնաբերել է բրիտանացի Ջոն Սպիկը 1858 թվականին Կենտրոնական Աֆրիիկան ուսումնասիրելու և Մեծ լճերը տեղորոշելու նպատակով Ռիչարդ Ֆրանսիս Բյորտոնի հետ իր կատարած ճամփորդության ժամանակ։ Տեսնելով բաց ջրի լայն տարածությունը առաջին անգամ և վստահ լինելով, որ գտել է Նեղոսի ակունքը, Սպիկը լիճն անվանեց ի պատիվ Վիկտորիա թագուհու։ Բյորտոնին, ով որոշ ժամանակ բուժումից հետո վերականգնվում էր Տանգանիկա լճի ափերում, դուր չէր եկել այն փաստը, որ Սպիկը պահանջեց ապացուցել իր հայտնագործության՝ Նեղոս գետի ակունքը լինեը։ Բյորտոնը դա այս հարցը համարում էր դեռ չլուծված։
1860-ական թվականներին բրիտանացի հայտնի ճանապարհորդ, տարածքների ուսումնասիրող և միսիոներ Դավիդ Լիվինգսթոնը ձախողեց իր՝ Սպիկի հայտնագործությունը հաստատելու փորջը։ Վերջապես Հենրի Մորտոն Ստենլին New York Herald թերթի կողմից ֆինանսավորված արշավի ժամանակ հաստատեց Սպիկի հայտնագործության ճշտությունը՝ ճանապարհորդելով լճի շուրջ բոլորը և գրաանցելով մեծ արտահոսք լճի հյուսիսային ափին։
Նալուբաամե ՋԷԿ
Վիկտորիա լճի միակ արտահոսքը գտնվում է Ջինջայում, որտեղ էլ ձևավորվում է Վիկտորիա Նեղոսը։ 1952թ․-ին բրիտանական Ուգանդայի կառավարության ճարտարագետները պայթեցրին պատնեշը և ջրամբարը լճի մակարդակը վերահսկելու և աստիճանաբար առաջացող էրոզիան կանխելու համար արհեստական արգելք ստեղծելու նպատակով։ Նշանակված էր հատուկ ստանդարտ նախկինում հոսքի արագությունը չափելու համար (ամենամեծ հոսքը 300-ից 1․700 քառակուսի մետր վայրկյանում)՝ կախված ջրի մակարդակից։
2002 թվականին Ուգանդայում համաշխարհային բանկի աջակցությամբ ավարտին հասավ երկրորդ՝ Կիիրա հիդրոէլեկտրակայանի կառուցումը։ Նայրոբիի բնակիչ, ջրաբան Դանիել Կուլլի հաշվարկներով Ուգունդան բաց է թողնում երկու անգամ ավել ջուր քան թույլատրելի էր համաձայն պայմանավորվածության և պատասխանատու էր ջրի մակարդակի իջեցման համար։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Աֆրիկայի լճեր Կատեգորիա:Նեղոս Կատեգորիա:Աֆրիկայի մեծ լճեր Կատեգորիա:Քենիայի լճեր Կատեգորիա:Սահմանային լճեր
Զաօզերիե (Օկտյաբրսկի շրջան)
Զաօզերիե (Заозерье), ստանիցա Ռուսաստանի Ռոստովի մարզի Օկտյաբրսկի շրջանում։ Մտնում է Բեսսերգենևսկովո գյուղական համայնքի կազմի մեջ։
Կատեգորիա:Ռոստովի մարզի Օկտյաբրսկի շրջանի բնակավայրեր
Զապլավսկայա (Օկտյաբրսկի շրջան)
Զապլավսկայա (Заплавская), ավան Ռուսաստանի Ռոստովի մարզի Օկտյաբրսկի շրջանում։ Մտնում է Կոմունարսկովո գյուղական համայնքի կազմի մեջ։
Կատեգորիա:Ռոստովի մարզի Օկտյաբրսկի շրջանի բնակավայրեր
Կարեն Գաբրիելյան
Կարեն Միքայելի Գաբրիելյան (1968 մարտի 12, Ստեփանակերտ – 1992 հոկտեմբերի 14, Սրխավենդ, Մարտակերտի շրջան), հայ ազատամարտիկ, Արցախյան պատերազմի մասնակից։
Կենսագրություն
Ծնվել է 1968 թվականի մարտի 12-ին Ստեփանակերտ քաղաքում։ Թիվ 1 միջնակարգ դպրոցում 8-րդ դասարանն ավարտելուց հետո Բաքվում ստացել է միջնակարգ կրթություն, այնուհետև ուսումը շարունակել Երևանի ֆիզկուլտուրայի ինստիտուտում։ Ծառայությունը Խորհրդային բանակում անցել է Վլադիվոստոկ քաղաքում։ Զորացրվելուց հետո դարձել է Ասկերանի պաշտպանական շրջանի ուսանողական ջոկատի հրամանատար, այնուհետև Ասկերանի շրջանի Սառնաղբյուր, Դահրազ, Նախիջևանիկ, Փրջամալ գյուղերի տարածքային հրամանատար։ Զոհվել է 1992 թվականի մարտի 15-ին, Ասկերանի շրջանում։ Հետմահու պարգևատրվել է «Մարտական խաչ» առաջին աստիճանի շքանշանով։ Ամուսնացած չէր։ Հանգչում է Ստեփանակերտի քաղաքային գերեզմանատանը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1968 ծնունդներ Կատեգորիա:Մարտի 12 ծնունդներ Կատեգորիա:Ստեփանակերտ քաղաքում ծնվածներ Կատեգորիա:1992 մահեր Կատեգորիա:Հոկտեմբերի 14 մահեր Կատեգորիա:Սրխավենդ գյուղում մահացածներ Կատեգորիա:Մարտում զոհվածներ Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի մասնակիցներ հայկական կողմից
Մոտ ընթերցում
Մոտ ընթերցում, գրական քննադատության մեջ՝ տեքստի կարճ հատվածի մանրակրկիտ, հետևողական մեկնաբանումն է։ Մոտ ընթերցումը ընդգծում է միավորը և ընդհանուրի փոխարեն ուշադրությունը կենտրոնացնում է առանձին ​​բառերի, շարահյուսության, նախադասությունների հերթականության վրա, որով բացահայտվում են գաղափարները, ինչպես նաև կարևորում է ձևակառուցվածքային ուսումնասիրությունը։ Երկու հարյուր բառանոց բանաստեղծության մոտ ընթերցումը կարող է բաղկացած լինել հազարավոր բառերից՝ առանց սպառելու դիտարկման և մեկնաբանման այլ հնարավորությունները։
Aphelion
Երգացանկ
Բոլոր երգերի հեղինակը Լանվալն է (Արնե Ստոկհամեր)։
Մոտ ընթերցում
Պատմություն
Գրական երկի մոտ ընթերցումն ու մեկնաբանությունը նախապես կիրառվել է կրոնական տեքստերի շրջանակներում, առավել լայնորեն՝ հինավուրց ձեռագրերի վերծանումներում։ Օրինակ, միջին պարսկերենի (պահլավերեն) գրական ժանրերից Պազանդը հղում է կատարում Զենդի (բառացի` մեկնաբանություն կամ  թարգմանություն) տեքստերին, որոնք առաջարկում են բացատրել  և տեքստին մոտ ընթերցել Ավեստան՝ Զրադաշտական կրոնի ​​սուրբ տեքստերը ։ Թալմուդի աստվածաշնչյան մեկնաբանություններն  առաջարկում են նախորդ աղբյուրներից արված մեջբերումների մոտ  ընթերցում ։ Իսլամի  ուսումնասիրություններում Ղուրանի մոտ ընթերցումը ծաղկել  և հսկայական ժառանգություն է ստեղծել ։ Սակայն կրոնական մոտ ընթերցանության և ժամանակակից գրականագիտական մոտ ընթերցանության ամենասերտ նմանության և վերջինիս ծագումնաբանության մեջ կրոնականի պատմական դերի ապացույցն է բարձր քննադատության զարգացումը և 18-րդ դարի վերջին Գերմանիայում Աստվածաշնչի տեքստային քննադատության զարգացումը։
Գրականագիտության մեջ տեքստին մոտ ընթերցանության տեխնիկան ձևավորվել է 1920-ական թվականներին Մեծ Բրիտանիայում, Այվոր Արմսթրոնգ Ռիչարդսի, նրա ուսանող Վիլյամ Էմփսոնի և բանաստեղծ Թոմաս Սթեռնս Էլիոթի գործերում, որոնցից յուրաքանչյուրը ձգտում էր փոխել գրականության «իմպրեսիոնիստական» տեսակետը, որ գերիշխում էր այդ ժամանակ։ Վերջինի փոխարեն Ռիչարդսը առաջարկում էր «գործնական քննադատություն» կոչվածը,  որի առանցքը լեզուն և ձևն էր։ 1930-ականների և 1940-ականների ամերիկյան նոր քննադատները նույն ձևով էին հիմնավորում իրենց տեսակետները և խրախուսում էին տեքստին մոտ ընթերցումը՝ որպես ըմբռնման միջոց՝ այն մեկնաբանությամբ, որ ստեղծագործության (հաճախ բանաստեղծության) ինքնուրույնությունը ավելի կարևոր է, քան որևէ այլ  բան, ներառյալ հեղինակի մտադրությունը,  մշակութային ենթատեքստը և, լայն առումով՝ գաղափարախոսությունը ։ Այս քննադատների համար, այդ թվում `Քլինտ  Բրուքսի, Ջոն Քրոու Ռենսոմի և Ալեն Թեյթի, միայն տեքստին մոտ ընթերցումն է, որ շնորհիվ  լեզվի և ձևի նրբությունների վերծանման և դրանց փոխհարաբերությունների վերլուծության, ստեղծագործությունը ներկայացնում է իր բարդ միասնականության մեջ ։  Նրանց ազդեցությունը ամերիկյան գրաքննադատության և անգլերենի բուհական բաժինների վրա տիրապետող էր մի քանի տասնամյակ շարունակ։ Եվ նույնիսկ այն բանից հետո, երբ Նոր քննադատությունը  ամերիկյան բուհերում Սառը պատերազմի վերջին տարիներին կորցրեց իր կարևորությունը, միևնույնն է, տեքստին մոտ ընթեցանությունը շարունակում էր մնալ քննադատների ֆունդամենտալ, գրեթե բնութենական գործիքակազմը ։ 21-րդ դարի սկզբին Նոր Քննադատական ​​գեղագիտության պատմականացման ջանքերը  և նրա ապաքաղաքական հեգնանքը դրդրեցին գիտնականներին, հատկապես անգլերենի ֆակուլտետներում, քննարկելու տեքստին մոտ ընթերցումի ապագան՝ հարցադրելով նրա կարգավիճակը՝ որպես գրաքննադատական պրակտիկա  ։
Aphelion
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:2003 ալբոմներ
Մոտ ընթերցում
Պատմություն
Անգլերենի ամերիկյան դեպարտամենտը (ԱԱԴ) իր 2010 թվականի բյուլետեններից երկուսում հրատարակել է մի շարք հոդվածներ՝ փորձ անելով ի մի բերել այն ամենը, ինչ հարկավոր է 21-րդ դարում տեքստին մոտ ընթերցանություն իրականացնելու համար։ Ինչպես նշում էին բոլոր գիտնականները, հոդվածները պայմանավորված էին  իրենց գործընկերների և ուսանողների աշխատանքներում, ինչպես նաև ժամանակակից մշակույթում նկատվող փոփոխություններով, ինչը նրանց ստիպեց նորից մտածել, թե ինչու է տեքստին մոտ ընթերցանությունը կարևոր գրականության ուսումնասիրության համար։ Ջոնաթան Քուլլերը նշել է, որ քանի որ գիտակարգը տեքստին մոտ ընթերցումը համարել է ինքնին առկա մի բան, այն անհետացել է գրաքննադատության նպատակների քննարկումներից ։ Քուլլերի, ինչպես նաև Ջոն Գալլոպի համար այդ բացակայությունը շտկման կարիք ուներ, և, հետևաբար, Անգլերենի դեպարտամենտին հնարավորություն էր ընձեռվում թարմացնել գրականության ուսումնասիրության առավել առանձնահատուկ մեթոդներից մեկը ։ Եթե նոր քննադատությունը և դրա անջատողական դիրքորոշումը զիջել էին իրենց տեղը՝ հօգուտ գրական ուսումնասիրությունների քաղաքականացման, և եթե տեխնոլոգիական զարգացումները փոխել էին ինքնին մարդկանց կարդալու ձևերը, ապա Քուլլերը և Գալլոպն ընդգծեցին, որ տեքստին մոտ ընթերցման «ձեռագիրը»՝ լեզվի և ձևի հանդեպ մանրակրկիտ ուշադրությունը, դեռ արժեք ունի։ Մինչդեռ բոլորը հետաքրքրված էին մարդկանց կարդալու ձևի վրա թվային մեդիայի ազդեցությամբ, Ն. Քաթրին Հայլսը և Ջոն Գիրոլլը պնդում էին, որ տեքստին մոտ ընթերցանության հմտությունները ոչ միայն կարող են թարգմանվել թվային համատեքստերի, այլև կարող են գոյատևել վեբ հղումների և ինտերֆեյսի կողմից առաջացող հիպեր-ընթերցման կողքին ։
Սկզբունքներ և պրակտիկա
Չնայած որ Նոր քննադատությունը տարածում էր բուհերում տեքստին մոտ ընթերցումը, այն ավելի շատ իր սկզբունքներն էր ընդգծում և ընդհանրացված օրինակներ էր առաջարկում, այլ ոչ թե տալիս կոնկրետ մեթոդներ ու պրակտիկա։ Այս միտումը, որ Վինսենտ Բ. Լեյտչը անվանում էր  «կանոնական պնդումներ» հայտնվեց այնպիսի ակնարկներում և գրքային ուսումնասիրություններում, ինչպիսիք են Ջոն Քրոու Ռանսոմի «Նոր քննադատություն»-ը (1949), Ալեն Թեյթի  «Երկի ինքնաբավության մասին»-ը (1949), Քլինեթ Բրուքսի «Լավ ծեփված սափոր»-ը (1947) , Ռենե Ուելեքի և Օսթին Ուորենի «Գրականության տեսությունը» (1949) և Վ.Կ. Վիմսեթի «Բանավոր Պատկեր»ը  (1954) : «Լավ ծեփված սափոր»ի առաջին տասը գլուխները բացառապես կենտրոնանում են Բրիտանական գրականության պատմության մեջ եղած պոեմների վրա ( Ջոն Դոն, Վիլյամ Շեքսպիր, Ջոն Միլտոն, Ալեքսանդր Պոպ, Թոմաս Գրեյ, Ջոն Քիթս, Վիլյամ Վորդսվորթ, Ալֆրեդ, Լորդ Թենիսոն, Վ.Բ. Յեյթս և Թ.Ս. Էլիոթ) նախքան «Վերապատմումի հերետիկոսություն» գլխով եզրափակելը, որում Բրուքսը ամփոփում է իր վերլուծությունները։  Մինչդեռ, երբ Ուելլեքը և Ուորենը «Գրականության տեսության» մեջ խոսում են գրականության «ներքին» ուսումնասիրությանը իրենց նախապատվություն տալուց, նրանք բերում են այնպիսի գործոնների օրինակներ, որոնք, իրենց կարծիքով, վճռորոշ են երկի համար՝ բարեհնչությունից, ռիթմից և ոտքից միչև պատկեր, այլաբանություն և առասպել։ Ապա դրանցից բխող կոնկրետ օրինակներ են բերում գրականության պատմությունից, բայց չեն նշում այն քայլերը, որոնց միջոցով ընթերցողը կարող է կիրառել նման մտածելակերպը սեփական վերլուծությունների մեջ։ Վիմսեթը խառը մոտեցում է օգտագործում  «Բանավոր Պատկեր»ում, համատեղելով տեսական գլուխները՝ («Կանխամտածված մոլորություն», «Էմոցիոնալ մոլորություն»), այն գլուխների հետ, որոնցում քննարկվող խնդիրները, նրա կարծիքով, անհրաժեշտ են պեոզիայի ուսումնասիրության համար («Կոնկրետ Ունիվերսալ», «Խորհրդանիշ և մետաֆորա», «Հիմնական մակարդակ», «Հանգի և բանականության միակ կապը», «Ե՞րբ է վարիացիան Էլեգանտ», «Բանավոր ոճ, տրամաբանական և կոնտրտրամաբանական»), բայց նա նույնպես ստիպում է իր ընթերցողներին պատկերացնել, թե ինչպես նրանք կարող են փոխանցել այս տեսակետները։
Ինչպես Քուլլերն է նշում, Անգլերենի ամերկյան դեպարտամենտի 2010 թվականի բյուլետենների իր ակնարկում, մեթոդները չհայտարարելու այս միտումը նշանակում էր, որ Նոր Քննադատների ուսանողների մեծ մասը սովորում էին իրենց սեփական օրինակով։ Այսպիսով, Նոր Քննադատական դասարանում «խարիզմատիկ ուսուցիչը կարող էր այնպիսի հարց տալ, որի մասին դուք չէիք էլ մտածել, ձևի և նշանակության հարաբերության մասին, կամ մատնանշել տեքստային դժվարությանը, որը դուրս էր մնացել ձեր ուշադրությունից»։ Ավելի քան հիթսուն տար անց, այս «սերտ ընթերցման մոտեցումը» կենսական կարևորություն ունեցավ ժամանակակից մտածողների համար, ում մտածողությունը նպաստեց արմատական փոփոխությունների գրականագիտության մեջ և դուրս մղեց Նոր Քննադատությունը ։ Դրանցից նա մեջբերում է իր ժամանակակցին՝ դեկոնստրուկցիոնիստ Բարբարա Ջոնսոնին, ով առանձնանում է իր պնդումով այն մասին, որ սերտ ընթերցման արժեքն է ունակությունը լուրջ ընդունելու այն, ինչ անմիջապես իմաստ չունի ։ Լավ իմանալով Նոր Քննադատության և դիկոնստրուկցիայի տարբերությունների մասին, Քուլլերը միավորում է դրանք, կարծելով, որ դրանց ընդհանուր ներդումները ցույց կտան սերտ ընթերցման անհրաժեշտության ըմբռնումը։
Ֆրանսիական քննադատության մեջ սերտ ընթերցումը նման է explication de texte-ի, տեքստի մեկնաբանման ավանդույթ գրականագիտության մեջ, առաջարկված Գուստավ Լանսոնի կողմից։ Որպես վերլուծական տեխնիկա, սերտ ընթերցումը համեմատում և հակադրում է հեռակա ընթերցման հայեցակարգի հետ, «գրականության ընկալումը, ոչ թե կոնկրետ տեքստեր ուսումնասիրելով, այլ համատեղելով և վերլուծելով մեծ քանակությամբ տվյալներ» տեխնիկան, ինչպես նկարագրված է Քեթրին Շուլցի «Ինչ է հեռակա ընթերցումը»  հոդվածում,  գրականագետ Ֆրանկո Մորետիի մասին ։
Օրինակներ
Բրուքսի սերտ ընթերցումը տիպիկ է Նոր Քննադատության ներդրմանը տեքստային օբյեկտների մեջ։ Այնուամենայնիվ, գիտնականները գտան, որ սերտ ընթերցումը արդյունավետ է քաղաքապես և սոցիալապես ներդրումային աշխատանքում, այդպիսով մերժելով Նոր Քննադատական հավատը գրական տրանսցենդենտալում, միևնույն ժամանակ օգտագործելով այն ուշադրությունը, որով այն վերբերվում էր տեքստին։ “Խելագար կինը ձեղնահարկում” գրքի մեջ, կին գրողը և 19րդ դարի գրական երևակայությունը (1979), ավելի հայտնի, որպես ֆեմինիստական գրական քննադատության վաղ պնդումներից մեկը, Սանդրա Գիլբերթը և Սյուզան Գուբարը տեղակայեցին սերտ ընթերցումը, որպեսզի ստեղծեն կանանց գրական պատկերացման հստակեցում։ Այսպիսով, «Խելագար կնոջ» տասնվեց գլուխները հետապնդում են իրենց փաստարկները այն մասին, որ կին գրողներն իրենց անհանգստությունն են արտահայտում հեղինակության մասին, իրենց զայրույթը հնազանդ կանացիությամբ սահմնափակված լինելու մասին, իրենց հայրապետական քննադատությունների խորամանկ ծածկագրումը, ուշադրությամբ դեպի լեզու, կերպար և ձև, որոնց Գիլբերթն ու Գուբարը ուսուցանվել են, որպես ասպիրանտներ օգտագործելու համար   1960 ականների վերջում։ Այսպիսով նոր քննադատական արձագանքները ակնհայտ են սերտ ընթերցանության առանձին գլուխներում, նվիրված Մերի Շելլի «Ֆրանկիշտեյն»-ին, Էմիլի Բրոնտի «Մոլեգին հողմերի դարավանդ» գրքին, Շառլոտ Բրոնտի «Պրոֆեսորը»,  «Ջեյն Էյերը», «Շիրլի» և «Վիլլետա» գրքերին, բայց այդպիսին է քաղաքական նորարարությունը։ Ակադեմիական և հիմնական գրախոսները ճանաչեցին այս գիծը,նկարագրելով երկու գիտնականներին , որպես «գնոստիկ հերեիտկոսների», ովքեր պնդում են , որ գտել են հին տեքստերի առեղծվախները բացող գաղտնի կոդը (Schreiber 11) : Ավելի ծայրահեղ օրինակում Ժակ Դերիդան ավելի քան 80 էջ «Ուլիսեսի Պատեֆոն»-ում նվիրում է Ջեյմս Ջոյսի «Ուլիսես» վեպում օգտագործված «այո» բառին,մի ջանք, որը Ջ. Հիլզ Միլլերը նկարագրում է, որպես սերտ ընթերցման տեխնիկայի «հիպերբոլիկ, էքստրավագանտ... պայթյուն» ։
Տեքստին մոտ ընթերցանության ուսուցում
Տարրական և միջնակարգ դպրոցում տեքստին մոտ ընթերցանության ուսուցումը տարածելու ձգտումը մասամբ բացատրվում է 2000-ականների առաջին կեսին  քոլեջների պրոֆեսորների կողմից աճող հետադարձ կապով, որ ուսանողները ընդունվել են համալսարաններ՝ դասերը հասկանալու ոչ բավարար հմտություններով ։ Ուսանողների հանդեպ աճող պահանջը՝ հիմնական դպրոցում  ձեռք բերելու հատուկ հմտություններ, որոնք նրանց անհրաժեշտ են լինելու բարձրագույն կրթության և հասուն կյանքի անցնելիս, 2009 թվականին հանգեցրել է ընդհանուր հիմնական պետական ստանդարտների ստեղծման ։ Այդ ժամանակից ի վեր անգլերենի ուսուցիչները, հատկապես ավագ դպրոցի մակարդակով, սկսեցին ակտիվորեն օգնել ուսանողներին տեքստին մոտ ընթերցանության ռազմավարությունների մշակման գործում։ Գրականության ընթերցանության որոշ Անգլերեն Լեզվի Արվեստի (ԱԼԱ) Ստանդարտներ պահանջում են, որ ուսանողները կարողանան մեջբերել ուղղակի տեքստային ապացույցներ և վերլուծել բառերը համատեքստում։ Օրինակ, CCSS.ELA-LITERACY.RL.9-10.4  խնդրում է ուսանողներին «Սահմանել բառերի և արտահայտությունների իմաստը, երբ դրանք օգտագործվում են տեքստում, ներառյալ փոխաբերական և հարանշանակային (կոնոտատիվ) արժեքները. վերլուծել կոնկրետ բառերի տարբերակների ընդհանուր ազդեցությունը իմաստի և ոճի վրա (օրինակ՝ լեզուն առաջացնում է ժամանակի և վայրի զգացում. ինչպես է այն սահմանում պաշտոնական կամ ոչ պաշտոնական ոճ)» ։
Ռազմավարություններ
Այսօր, քանի որ շատ պետություններ ընդունեցին Ընդհանուր Հիմնական Ստանդարտները, կան մի շարք աճող ռեսուրսներ, որոնք կօգնեն ուսուցիչներին ուսուցանել և իրականացնել տեքստին մոտ ընթերցանության ռազմավարություններ իրենց դասարաններում ։ 2012 թվականին, Կիլեն Բերսը և Ռոբերտ Է. Պրոստը հրատարակեցին Նկատեք և Նշեք․ «Գրադարանային ստրատեգիան», որոնք սահմանել են վեց «ցուցիչներ», որոնք ընթերցողներին նախազգուշացնում են գրական ստեղծագործության մեջ նշանակալի պահերի մասին և խրախուսում ուսանողներին ուշադիր կարդալ ։
Մեկ այլ ռեսուրս, որը մշակվել է Բեթ Բուրկը Tampa Bay Times (կրթական թերթի) համար, ներկայացնում է քայլեր սերտ ընթերցանության համար և ինչպես կառուցել ռազմավարություններ ուսանողների համար։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Գրաքննադատություն Կատեգորիա:Ընթերցանություն
Եվրոպական անվտանգության խարտիա
Անվտանգության եվրոպական խարտիա (Charter for European Security), Եվրոպայում խաղաղ կարգի պահպանման և պաշտպանության համար միջազգային համաձայնագիր։ ԵԱՀԿ հիմնարար փաստաթղթերից մեկն է ։ 55 եվրոպական, ասիական և ամերիկյան պետությունների կողմից ընդունվել է Ստամբուլում 1999 թվականի նոյեմբերին 19-ին, որպես ԵԱՀԿ գագաթնաժողովի վերջնական փաստաթուղթ։ Անվտանգության եվրոպական խարտիան, Հելսինկյան եզրափակիչ ակտի (1975), Նոր Եվրոպայի Փարիզյան խարտիայի (1990) և դրան հաջորդած Աստանայի գագաթնաժողովի հռչակագրի (2010) հետ միասին հիմք են հանդիսանում քաղաքական պարտավորությունների համակարգի և անվտանգության համապարփակ հայեցակարգի համար։ Անվտանգության հայեցակարգը ներառում է քաղաքական-ռազմական ասպեկտներ, տնտեսական և էկոլոգիական և հումանիտար ասպեկտներ ; ԵԱՀԿ Ստամբուլի գագաթնաժողովում Եվրոպական անվտանգության խարտիայի ընդունմամբ ստեղծվել է «Համագործակցային անվտանգության հարթակ»՝ ամրապնդելու ԵԱՀԿ-ի և այլ միջազգային կազմակերպությունների/հաստատությունների միջև համագործակցությունը՝ դրանով իսկ ավելի լավ օգտագործելով միջազգային ռեսուրսները ;
Պատմություն
1999 թվականի Եվրոպական անվտանգության խարտիան ներկայացնում է նախորդ փաստաթղթերում համաձայնեցված կանոնակարգերի թարմացում և ընդլայնում։ Սրանք նույնպես հաստատված կամ ճշտված են։ Արևելք-Արևմուտք հակամարտության ավարտից գրեթե տասը տարի անց գրավոր պետք է դրվեր Եվրոպայի ժողովուրդների խաղաղ գոյակցության պարտադիր հիմքը ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:ԵԱՀԿ Կատեգորիա:Համաձայնագրեր Կատեգորիա:Պայմանագրեր այբբենական կարգով Կատեգորիա:Միջազգային հարաբերություններ Կատեգորիա:20-րդ դարի պայմանագրեր Կատեգորիա:Ազգային անվտանգություն Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ Կատեգորիա:Եվրոպայի քաղաքականություն Կատեգորիա:Քաղաքացիական իրավունքներ և ազատություններ Կատեգորիա:Դիվանագիտական կոնֆերանսներ
Ախթալա
Ախթալա, քաղաք Հայաստանի Հանրապետության Լոռու մարզում։
Անվանում
Նախկինում այն ունեցել է Ախդալա, Ախտալա, Պղնձահանք անվանումները։ 1763 թվականին վրաց Հերակլ II-րդ թագավորը Պոնտոսի Գյումուշխանա բնակավայրից հույն հանքագործ-կապարագործներ է հրավիրում, որոնք սկսում են արծաթի ու պղնձի արդյունահանումն ու ձուլումը։
Պատմական փաստերի գիտակներ, մատենագիրներ Կիրակոս Գանձակեցու և Ստեփանոս Օրբելյանի աշխատություններում, ինչպես և ձեռագրաց հիշատակություններում այս վայրը ընդերկրյա հարստությունների շնորհիվ վաղուց ի վեր կոչվել է Պղնձահանք, իսկ հոգևոր կենտրոնը՝ Պղնձահանքի վանք, ավելի ուշ՝ Ախթալա ։
Ըստ Սարգիս Ջալալյանցու՝ ոմն վարդապետի անեծքով. «Ուխտաւորեալ բնակիչք մեռան հետզհետէ և ուստի անուանեցաւ Ախտալի», ասել է որ՝ ախտերով, հիվանդություններով լի ։