cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ռուսաստան
Ռուսաստանի Դաշնություն
1990-ականները նշանավորվում են Հյուսիսային Կովկասում մի շարք զինված հակամարտությունների (ազգայնամոլական բռնկումներ և իսլամադավան անջատողականների ապստամբություններ) ծագմամբ։ Նմանօրինակ ռազմական կոնֆլիկտի վառ օրինակ է Չեչնիական պատերազմը, որի պատճառը չեչեն ապստամբների անկախ պետություն ստեղծելու աննկուն ձգտումներն էր։ Հակամարտության շրջանակներում չեչեն գրոհայիններն ու անջատողականները կազմակերպում են նաև համառուսաստանյան մասշտաբի բազմաթիվ ահաբեկչություններ (ինչպիսիք են օրինակ Դուբրովկայի և Բեսլանի ահաբեկչական հարձակումները), որոնք դառնում են հարյուրավոր մարդկանց մահվան պատճառ։ Սոցիալ-քաղաքական նման պայմաններում ՌԴ-ն ստանձնում է ԽՍՀՄ-ի արտաքին պարտքերի իրավահաջորդությունը, որն է առաջ է քաշում բարձր բյուջետային դեֆիցիտ և հող նախապատրաստում ֆինանսական ճգնաժամի համար ։ 1999 թվականի դեկտեմբերի 31-ին գործող նախագահն անսպասելիորեն հայտարարում է իր հրաժարականի մասին որոշումը և ՌԴ ղեկավարի պաշտոնը հանձնում Վլադիմիր Պուտինին։ Վերջինս հաղթանակ է տանում 2000 թվականի նախագահական ընտրություններում և վերահաստատվում այդ պաշտոնում։ Պուտինը կառավարման սկզբնական շրջանում արյան մեջ խեղդում է չեչնիական ապստամբությունը և բռնություններ կիրառում նաև Հյուսիսային Կովկասի այլ ազատատենչ երկրամասերում։ Նավթի գնի աճը, ներքին պահանջարկի, արտադրողականության և արտաքին ներդրումների ավելացումը երկիրը դուրս են բերում ճգնաժամային կացությունից ։ Այնուամենայնիվ, 2008-ի համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամը և նավթի գնի հետագա անկումը վերստին լուրջ վնասներ է հասցնում տնտեսական ենթակառուցվածքներին, իսկ աղքատությունը կրկին գլուխ է բարձրացնում ։ Պուտինի նախագահության օրոք կատարված փոփոխությունները քանիցս քննադատվել են արևմտյան աշխարհի առաջնորդների կողմից՝ պիտակվելով հակաժողովրդավարական ։ 2008 թվականի մարտի 2-ին Դմիտրի Մեդվեդևը դառնում է ՌԴ նախագահ, իսկ Վլադիմիր Պուտինը՝ վարչապետ։ Նույն տարվա օգոստոսի 7-ին ռուսական ցամաքային և ռազմածովային ուժերը ներխուժում են Վրաստան՝ օկուպացնելով նախկին ԽՍՀՄ-ի կազմում ինքնավարություն ունեցող Աբխազիայի և Հարավային Օսիայի տարածքը ։ Ռուս-վրացական կարճատև, բայց բեկումնային պատերազմի արդյունքում ՌԴ-ն զբաղեցնում է Վրաստանի տարածքի 20 %-ը։ 2012 թվականին Պուտինը կրկին դառնում է ՌԴ նախագահ, իսկ Մեդվեդևը վերադառնում է վարչապետության։ Հեղափոխության արդյունքում Վիկտոր Յանուկովիչի իշխանության տապալումից հետո Ռուսաստանը ցանկանում է ամեն կերպ միջամտել Ուկրաինայի ներքին գործերին  ։ Այդ նպատակով 2014 թվականին ռուսական զորքերը ներխուժում են Ուկրաինա՝ իրականացնելով մի շարք ռազմական գործողություններ  ։ Ղրիմում անցկացված հակասահմանադրական հանրաքվեի արդյունքում ՌԴ ԶՈւ-ն անեքսիայի է ենթարկում թերակղզին   ։ Հետագայում Ուկրաինայի Դոնբասի երկրամասի տարածքում ռուսամետ խմբերի ցույցերը վերաճում են զինված հակամարտության՝ ուկրաինական իշխանության և ռուսամետ անջատողականների միջև  ։ Արդյունքում՝ Ռուսաստանի անուղղակի օժանդակությամբ նվիրակոչվում են ինքնահռչակեցին Դոնեցկի և Լուգանսկի Ժողովրդական Հանրապետությունները։ Այսուհանդերձ, միջազգային հարթությունում Ղրիմը դիտարկվում է որպես Ուկրաինայի Հանրապետության մաս կազմող անբաժանելի տարածք, իսկ Ուկրաինայի տարածքային ամբողջականության դեմ ուղղված ցանկացած քայլ՝ ագրեսիայի դրսևորում ։
2015 թվականի սեպտեմբերից ի վեր Ռուսաստանը ռազմական առաքելություն է իրականացնում Սիրիայի Արաբական Հանրապետությունում՝ պայքարելով «Իսլամական պետության» ռազմական խմբավորումների և հակակշիռ ուժերի դեմ։
Աշխարհագրություն
Ռուսաստանը աշխարհի խոշորագույն պետությունն է՝ ըստ զբաղեցրած տարածքի։ Եվրասիական այս երկրի տարածքի ընդհանուր մակերեսը կազմում է ավելի քան 17 միլիոն քառակուսի կիլոմետր։ Այսպիսով՝ ահռելի այս երկիրը տարածքային ցուցանիշով շատ ավելի մեծ է քան Եվրոպան, Օվկիանիան և Անտարկտիդան միասին վերցված։ Ռուսաստանը ցամաքային սահման ունի թվով 18 պետությունների հետ և այս տվյալով ևս անգերազանցելի է։ Մասնավորապես՝ արևմուտքում սահմանակցում է Նորվեգիային, Ֆինլանդիային, Էստոնիային, Լատվիային, Լիտվային, Բելառուսին և Ուկրաինային, հարավում-արևմուտքում՝ Վրաստանին, Ադրբեջանական Հանրապետությանը, Աբխազիային և Հարավային Օսիային, հարավում՝ Մոնղոլիային, Չինաստանին և Ղազախստանին, իսկ ծայր հարավ-արևելքում՝ Կորեայի Ժողովրդական Հանրապետությանը։ Ռուսաստանին պատկանող Կալինինգրադի անկլավը սահմանակցում է Լեհաստանին։ Դաշնային այս երկիրը Օխոտի ծովով բաժանվում է Ճապոնիային, իսկ Բերինգի նեղուցով՝ Միացյալ Նահանգներից։
Ռուսաստանի ամբողջ տարածքը գտնվում է Հյուսիսային կիսագնդում՝ Եվրասիա մայրցամաքի ծայր հյուսիսում։ 37 653 կմ ընդհանուր ափագծով վերջինիս ափերը ողողում են Խաղաղ և Հյուսիսային Սառուցյալ օվկիանոսները, ինչպես նաև Ատլանտյան օվկիանոսի մաս կազմող Բալթիկ, Սև, Ազովի ծովերի ջրերը։ Ուրալյան լեռները և Կումա-Մանիչի իջվածքը Ռուսաստանը բաժանում են եվրոպական և ասիական մասերի։
Ռուսաստանի Դաշնության ցամաքային ծայրակետերն են՝
Ռելիեֆ և երկրաբանական կառուցվածք
Ռուսաստանի աշխարհագրական նկարագիրը չունի որևէ միանշանակ գնահատական, քանզի նման վիթխարի տարածքը ենթադրում է թե՛ բնակլիմայական պայմանների, թե՛ ներքին աշխարհագրական տեղանքների տեղաբաշխվածության և թե՛ բուսակենդանական աշխարհի բազմազանություն։ Դա է պատճառը, որ այս երկրի տարածքում առանձնացվում են ինչպես բարենպաստ, այնպես էլ անբարենպաստ և նույնիսկ ծայրահեղ անբարենպաստ դիրք ունեցող աշխարհագրական լայնություններ։ Առհասարակ, Ռուսաստանին բնորոշ է նախ և առաջ մակերևույթի ձևերի բազմազանությունը։ Տարածքը մեծապես ձևավորում են Ռուսական հարթավայրը, Արևմտասիբիրական դաշտավայրը, Մերձկասպյան ցածրավայրը, Սիբիրական սարահարթը, տարբեր բարձրության խոշոր լեռնաշղթաները և ընդարձակ բարձրավանդակները։ Արևմուտքում ձգվող Ռուսական (այլ կերպ անվանվում է արևելաեվրոպական) հարթավայրի սահմաններում են Վալդայան, Միջին ռուսական և Մերձվոլգյան բարձրությունները, ինչպես նաև Պեչորայի, Մերձկասպյան և այլ դաշտավայրեր։ Հարթավայրի արևելյան սահմանը Ուրալի լեռնային համակարգն է (առավելագույն բարձրությունը՝ 1895 մետր, Նարոդնայա լեռ)։
Ներքին ջրեր և հողային ծածկույթ
Հարթավայրերում հողերը և բուսականությունը դասավորված են հյուսիսից հարավ գոտիականությամբ։ Արկտիկական անապատային բուսականությունը փոխվում է մամռաքարաքոսային և թփուտային տունդրայի, որը առաջացել է տունդրայի թթու, սովորաբար գլեյացած հողերի վրա։ Անտառատունդրայի զոնային բնորոշ են տունդրային, գլեյան, թույլ պոդզոլային և գլեյատայգային սառած հողերը, որոնց վրա տարածված են կեչու, եղևնու և խեժափիճու նոսր անտառները։ Անտառային գոտին (տարածքի 1/2-ից ավելին) ստորաբաժանվում է հյուսիսային տայգայի և հարավային խառն անտառների ենթագոտիների։ Պոդգոլային հողերի վրա գերիշխում են մուգ ասեղնատերև տայգան (եղևնի, եղևին, մայրի) և սոճու անտառները։ Ենիսեյից արևելք սառած հողերի վրա տարածված է խեժափիճուց կազմված բաց գույնի ասեղնատերև տայգան, Հեռավոր Արևելքում՝ եղևնուց և եղևինից կազմված տայգան։
Կլիմայական պայմաններ
Ռուսաստանի Դաշնության ցամաքային տարածքի մեծ մասը տեղակայված է բարեխառն գոտում, Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսի կղզիները, ծայր հյուսիսի մայրցամաքային ափերը՝ արկտիկական և մերձարկտիկական գոտիներում, իսկ Կովկասի սևծովյան հատվածը՝ մերձարևադարձային գոտում։ Կլիման ամենուրեք գրեթե ցամաքային է։ Աևմուտքից արևելք Ատլանտյան օվկիանոսի ազդեցության թուլացման համեմատ, ցամաքայնության աստիճանն աճում է։ Սիբիրի և Հեռավոր Արևելքի հյուսիսային շրջանների խստաշունչ և խիստ ցամաքային կլիման (հուլիսի և հունվարի միջին ջերմաստիճանների տատանումները՝ 50-65 °C) բազմամյա սառցակալությունների (երկրի սահմաններում գրավում է ավելի քան 10 մլն կմ²) առաջացման պատճառ է դառնում։
Հեռավոր Արևելքի հարավային հատվածում կլիման չափավոր մուսսոնային է։ Ձմռանը Ռուսաստանի Դաշնության տարածքի վրա ասիական անտիցիկլոնի ազդեցությամբ հաստատվում է մթնոլորտային բարձր ճնշում։ Հունվարի միջին ջերմաստիճանը երկրի արևմուտքում և Կովկասում 0 °C-ից -5 °C է, Յակուտիայում՝ -40 °C-ից -50 °C։ Առավել ցածր ջերմաստիճանային պայմաններ նկատվում են Վերխոյանսկի շրջանում (նվազագույնը՝ -68 °C) և Օյմյակոնում (նվազագույնը՝ -71 °C), որնք համարվում են Հյուսիսային կիսագնդի «ցրտաշունչ բևեռներից» մեկը։ Ամռանը Ռուսաստանի տարածքի մեծ մասում գերակշռում է մթնոլորտային համեմատաբար ցածր ճնշումը, որի հետևանքով ամռանը ամենուրեք տաք է (բացառությամբ ծայր հյուսիսային շրջանների)։ Հուլիսի միջին ջերմաստիճանը տատանվում է 1 °C-ից (Սիբիրի հյուսիսային ծովափերին) մինչև 24-25 °C (Մերձկասպյան դաշտավայրում)։ Տարեկան տեղումները առավել շատ են Կովկասի և Ալթայի լեռներում (մինչև 2000 մմ), Հեռավոր Արևելքի հարավում (մինչև 1000 մմ), ինչպես նաև Արևելաեվրոպական հարթավայրի անտառային գոտում (մինչև 700 մմ)։ Ավելի քիչ են տեղումները տունդրայի և տափաստանային գոտիներում, ինչպես նաև տայգայում։ Տարեկան տեղումների նվազագույն քանակը ընկնում է Մերձկասպյան դաշտավայրի կիսաանապատային շրջանին (մոտ 150 մմ)։ Ձմռանը գրեթե ամենուրեք առաջանում է հաստատուն ձնածածկույթ, որը պահպանվում է 60-ից (հարավում) մինչև 280 օր (ծայր հյուսիսում)։
Կառավարման համակարգ
Ռուսաստանը նախագահական կառավարմամբ դաշնային հանրապետություն է, որտեղ նախագահը՝ պետության, իսկ վարչապետը՝ կառավարության ղեկավարն է ։ Ռուսաստանի Դաշնության կառավարությունն իր գործունեությունն իրականացնում է Սահմանադրության, դաշնային սահմանադրական օրենքների, դաշնային օրենքների և ՌԴ նախագահի նորմատիվ հրամանագրերի հիման վրա։ Օրենսդրորեն ամրագրված է նաև բազմակուսակցական ներկայացուցչական ժողովրդավարության և իշխանության տարանջատման սկզբունքի պահպանման գերակայությունը կառավարման ապարատում։ Իշխանության տարանջատման համաձայն՝ ՌԴ դաշնային կառավարությունը կազմված է հետևյալ օղակներից․
ՌԴ նախագահն ընտրվում է համաժողովրդական քվեարկությամբ՝ վեց տարի ժամկետով, ընդորում՝ միևնույն անձը չի կարող շարունակաբար ընտրվել ոչ ավելի քան երկու անգամ։ Կառավարությունը բաղկացած է նախարարություններից, որոնք էլ իրենց հերթին կազմված են վարչության պետերից, նրանց տեղակալներից և իհարկե նախարարներից։ Նախարարական կազմը նշանակվում է նախագահի կողմից՝ վարչապետի առաջարկությամբ, Պետական դումայի անմիջական համաձայնությամբ։ Մերօրյա Ռուսաստանի ամենաազդեցիկ քաղաքական կուսակցություններն են «Միասնական Ռուսաստան»-ը, Կոմունիստական կուսակցությունը, Լիբերալ-ժողովրդավարական կուսակցությունը և «Արդար Ռուսաստանը»։ 2017 թվականի տվյալներով՝ Ռուսաստանը ժողովրդավարական երկրների վարկանշային աղյուսակում 135-րդն էր , իսկ «Համաշխարհային արդարադատության» ծրագրի համաձայն՝ 99-ից 80-րդը ։
Մարդու իրավունքներ
Խորհրդային Միության իրավահաջորդությունը ստանձնելով Ռուսաստանի Դաշնությունը որդեգրել է նաև վերջինիս կողմից մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների պաշտպանությանն ուղղված քաղաքականությունը, ինչպես նաև այդ ոլորտին առնչվող միջազգային պայմանագրերի, դաշնագրերի և կոնվենցիաների պարտավորությունները։ 1990-ական թվականների վերջին Ռուսաստանի կառավարությունը վերապահումներով վավերացնում է Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիան, իսկ 1998 թվականից ի վեր Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը հանդիսանում է Դաշնության արդարադատության համակարգի բարձրագույն օղակը։ 1993 թվականի դեկտեմբերին ընդունված ՌԴ Սահմանադրության 15-րդ հոդվածի առաջին մասով միջազգային իրավունքի նորմերն ու հիմնարար սկզբունքները գերակա են ազգային օրենսդրության նկատմամբ։ Այնուամենայնիվ, Վլադիմիր Պուտինի երկրորդ նախագահության ժամկետից հետո (2004–2008) քանիցս ի հայտ են եկել մարդու իրավունքների խախտումների մասին զեկույցներ և բողոքարկումներ։
Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի 20-րդ հոդվածը (Խոսքի ազատություն), որը համընկնում է ՌԴ Սահմանադրության 30-րդ և 31-րդ հոդվածների հետ, համարվում է ձևական բնույթ կրող օրենսդրական դրույթ, քանզի բազմիցս սահմանափակվում է կառավարական մարմինների կողմից։ Հարկ է նաև նշել, որ խոսքի ազատության իրավունքը անկասելիորեն ճանաչված է նաև ՌԴ-ի կողմից վավերացված Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների մասին միջազգային դաշնագրի 19-րդ հոդվածում ։ 2015 թվականի դեկտեմբերին ընդունվում է նոր օրինագիծ, որով երկրի Սահմանադրական դատարանին հնարավորություն է ընձեռվում որոշելու, թե արդյոք Ռուսաստանի Դաշնությունը կարող է կիրառել կամ անտեսել միջկառավարական մարմինների այնպիսի որոշումներ, ինչպիսիք են Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի նախադեպային վճիռները։ Որպես Եվրոպայի խորհրդի անդամ և Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի հավատարմագիր, Ռուսաստանն ունի մի շարք պարտավորություններ մադու իրավունքների հարցերի շուրջ։ 2004 թվականին ԵԽ մարդու իրավունքների հանձնակատարն իր ելույթում նշում է, որ «Ռուսները ԽՍՀՄ-ի փլուզումից տեսանելի փոփոխություններ է արձանագրել»։ 2004–2014 թվականներին ՌԴ Մարդու իրավունքների պաշտպանի գրասենյակի նախագահ Վլադիմիր Լուկինը Ռուսաստանում մարդու իրավունքների պաշտպանությունը գնահատում է անբավարար և նշում, որ նմանօրինակ երկրում օրինական պետություն և քաղաքացիական հասարակություն կառուցելը բավականին բարդ և դժվարին գործընթաց է։
Արտաքին քաղաքականություն
Ռուսաստանի Դաշնությունը միջազգային իրավունքի նորմերով ճանաչվել է որպես նախկին Խորհրդային Միության իրավահաջորդ պետություն ։ Այսպիսով, ՌԴ-ն շարունակում է իրագործել ԽՍՀՄ-ի միջազգային պարտավորությունները և ստանձնել է վեջինիս մշտական ​​տեղը ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդում, ստանձնում է խորհրդային ղեկավարների կնքած միջազգային պայմանագրերով նախատեսված դրույթները և պարտականությունները, ինչպես նաև պետական պարտքերը։ Ռուսաստանն իրականացնում է բազմակողմանի արտաքին քաղաքականություն
Վերջին տարիներին հաջողություններ են գրանցվել ՌԴ-Եվրոպական միություն հարաբերություններում, որի արդյունքում էլ Ռուսաստանն ինտեգրվել է բազմաթիվ եվրոպական հարթություններում ։ Խորհրդային Միության փլուզումից ի վեր Ռուսաստանն ավելի բարեկամական հարաբերություններ է զարգացրել Միացյալ Նահանգների և Հյուսիսատլանտյան դաշինքի հետ, սակայն այսօր եռակողմ հարաբերությունները զգալիորեն վատթարացել են մի տարածաշրջանային հակամարտություններում վերջիններիս տարբեր դիրքորոշումներով պայմանավորված ։ Վերջին տարիներին Ռուսաստանը զգալիորեն ամրապնդել է երկկողմ կապերը Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության հետ՝ ստորագրելով համագոծակցության բազմաթիվ պայմանագներ  ։ Դրանց արդյունքում կառուցվել է անդրսիբիրյան նավթամուղը և գազատարը, որը կարևոր խթան է երկու երկրների տնտեսական զարգացման համար։ Ռուսաստանը յուրահատուկ տնտեսական կապեր ունի նաև ԲՐԻԿՍ-ի անդամ մյուս երեք պետությունների՝ Բրազիլիայի, Հնդկաստանի և Հարավաֆրիկյան Հանրապետության հետ ։ Հետխորհրդային երկրների հետ կապերը չունեն որևէ ընդհանրական գնահատական, քանի որ անմիջականորեն պայմանավորված են աշխարհաքաղաքական ազդեցությամբ։ Լատվիան, Լիտվան և Էստոնիան իրենց քաղաքական կեցվածքով (ՆԱՏՕ և ԵՄ անդամակցություն) և հնչեցած ակնարկներով ակնհայտորեն ընդգծում են Ռուսաստանի հետ որևէ տեսակի մերձեցման բացառելի լինելու հանգամանքը։ Հակառուսական տրամադրություններով են աչքի ընկոնում նաև Ուկրաինան և Վրաստանը։ Ուկրաինայի դեպքում նման դրսևորումների շարժառիթը դարձել է Ղրիմ թերակղզու անեքսիան, իսկ Վրաստանի պարագայում՝ Աբխազիայի և Հարավային Օսիայի բռնազավթումը։ ՌԴ-ն ռազմակայաններ ունի Հայաստանում, Բելառուսում, Մոլդովայում, Ղրղզստանում և Տաջիկստանում, ինչպես նաև տարածաշրջանային կառույցների միջոցով պահպանում է սերտ հարաբերություններ Ղազախստանի, Թուրքմենստանի, Ադրբեջանի և Ուզբեկստանի հետ։
Հայ-ռուսական հարաբերություններ
Հայաստանի և Ռուսաստանի Դաշնության միջև դիվանագիտական հարաբերությունները հաստատվել են 1992 թվականի ապրիլի 3-ին ։ Ներկայումս երկու հանրապետություններն ունեն բավականին սերտ դաշնակցային հարաբերություններ, որոնք արտացոլվում են ռազմաքաղաքական, տնտեսական և մշակութային ոլորտներում։ Հայ-ռուսական հարաբերություններն ունեն պատմական խոր ակունքներ։ Դեռևս Ռուսական կայսրության ձևավորման ժամանակահատվածում հայ ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ Իսրայել Օրին ծրագրավորել էր պարսկահպատակ Արևելյան Հայաստանի ազատագրումը՝ Պետրոս I-ի օժանդակությամբ։ 1828 թվականի Թուրքմենչայի պայմանագրով Արևելյան Հայաստանն ամբողջությամբ անցնում է Ռուսական կայսրությանը և վերջինիս տիրապետության ոլորտում մնում մինչև Հայաստանի առաջին հանրապետության ստեղծումը։ Բացի այդ, Ռուսաստանը համավում էր Օսմանյան կայսրությունում տիրապետության տակ գտնվող քրիստոնյա ազգերի, այդ թվում՝ հայերի անվտանգության երաշխավորը։ Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո կարմիր բանակը խորհրդայնացնում է Հայաստանը և սկսվում է Հայաստանի պետականության պատմության համար նոր շրջափուլ։ Չնայած այս հանգամանքին, որ Հայաստանը դառնում է ԽՍՀՄ-ից անկախացած առաջին երկիրը, այնուամենայնիվ անկախ Հայաստանի պայմաններում ևս վերջիններիս բարեկամությունը մնում է անհողդողդ։ Ռուսաստանում է գտնվում հայերի ամենամեծ գաղթօջախը։ 2010-ի ՌԴ ազգային վիճակագրական ծառայության տվյալներով՝ Ռուսաստանի տարածքում բնակվում են թվով 2 536 388 հայեր։ Ռուսաստան գաղթած հայերը Սև ծովի ափին հիմնադրել են Արմավիր քաղաքը։ Ռուսաստանում ապրել և գործել են հայ մտավորականության երևելի դեմքեր՝ բանաստեղծ Վահան Տերյանը, գրող Մարիետա Շահինյանը, կոմպոզիտոր Արամ Խաչատրյանը, թատերական գործիչներ Եվգենի Վախթանգովը և Ռուբեն Սիմոնովը, դիրիժոր Ալեքսանդր Մելիք-Փաշայանը, երգիչներ Զարա Դոլուխանյանը, Պավել Լիսիցյանը, պետական գործիչներ Անաստաս Միկոյանը, Հովհաննես Թևոսյանը, մարշալներ Հովհաննես Բաղրամյանը, Համազասպ Բաբաջանյանը, Արմենակ Խանփերյանցը, Սերգեյ Ագանովը, ծովակալ Հովհաննես Իսակովը, ֆիզիոլոգ Լևոն Օրբելին, շախմատի աշխարհի կրկնակի չեմպիոն Տիգրան Պետրոսյանը և ուրիշներ։ Ռուսները Հայաստանի բնակչության կազմում ազգային փոքրամասնություններից երկրորդն են՝ եզդիներից հետո։ Համաձայն 2011 թվականի մարդահամարի՝ Հայաստանում բնակվում են թվով 14 660 ռուսներ։ Նախկինում ռուս բնակչության քանակությունը ավելի մեծ է եղել, սակայն Սպիտակի երկրաշարժի, ԽՍՀՄ փլուզման և երկրում կտրուկ տնտեսական անկման պատճառով ռուսների մեծ մասը անկախության առաջին տարիներին արտագաղթել է հայրենիք։ Հավաքական անվտանգության պայմանագրի կազմակերպության շրջանակներում Հայաստանը և Ռուսաստանը համարվում են ռազմավարական դաշնակիցներ։ Գյումրիում տեղակայված է ՌԴ ԶՈւ 102-րդ ռազմաբազան, որտեղ ծառայող շուրջ 4500 սահմանապահ զինվորներ պաշտպանում են հայ-թուրքական և հայ-իրանական սահմանները։ Հայաստանը անդամակցում է նաև Ռուսաստանի նախաձեռնությամբ ստեղծված այնպիսի միջազգային կազմակերպությունների, ինչպիսիք են Անկախ Պետությունների Համագործակցությունը և Եվրասիական տնտեսական միությունը։ Դիվանագիտական տեսանկյունից ՌԴ-ն Երևանում, իսկ Հայաստանը՝ Մոսկվայում ունի արտակարգ և լիազոր դեսպանություն։ Գյումրիում գործում է նաև ռուսական, իսկ Սանկտ Պետերբուրգում՝ հայկական հյուպատոսություններ։ Մոսկվայի հայկական դեսպանությունը զբաղեցնում է նախկին Լազարևյան ինստիտուտի շենքը, որի գլխավոր մասնաշենքը կառուցվել է 1816-1823 թվականներին։
Զինված ուժեր
Ռուսաստանի Դաշնության Զինված ուժերը բաժանված են երեք առանձին ստորաբաժանումների՝ ցամաքային զորքեր, ռազմածովային նավատորմ և ռազմաօդային ուժեր։ Կան նաև երեք անկախ զորատեսակներ՝ ռազմավարական նշանակության հրթիռահրետանային զորքեր, ինչպես նաև օդատիեզերական և օդադեսանտային ուժեր։ 2017 թվականի տվյալներով ՌԴ Զինված ուժերի նկատմամբ պայմանագրային պարտավորություններ ունեն ավելի քան մեկ միլիոն զինծառայողներ (այս ցուցանիշով 5-րդն աշխարհում), իսկ պահեստապահակակետայինների ընդհանուր թիվը կազմում է շուրջ 2․5 միլիոն մարդ։ Այս ամենով հանդերձ՝ պահեստային զորքերի հանրագումարը գերազանցում է 20 միլիոնը ։ Ռուսաստանի Դաշնության քաղաքացի համարվող բոլոր արական սեռի ներկայացուցիչները պարտավորեն են պարտադիր զինվորական ծառայություն անցնել ՝ մեկ տարի ժամկետով։ Ռուսաստանն ունի միջուկային զենքի ամենախոշոր պաշարները, բալիստիկ հրթիռային սուզանավերի երկրորդ ամենամեծ նավատորմը և թերևս ԱՄՆ-ից բացի միակ երկիրը, որն ունի ժամանակակից ռմբակոծիչ ինքնաթիռներ ։ ՌԴ ԶՈւ-ին պատկանող տանկային ուժերը խոշորագույններից մեկն են աշխարհում, իսկ ռազմածովային նավատորմի ու օդային ուժերի զինտեխնիկայի թվով ՌԴ-ն առաջատարն է ամբողջ աշխարհում։ Ունի լայնածավալ և լիովին տեղականացված սպառազինության արդյունաբերություն, որը արտադրում է սեփական զինված ուժերի ստորաբաժանումները համալրող ռազմական տեխնիկայի մեծ մասը։ Ներկրվում են ընդամենը մի քանի տեսակի զենքեր։
2001 թվականից ի վեր Ռուսաստանը զենքի և զինամթերքի արդյունաբերության ամենախոշոր մատակարարներից մեկն է, որին բաժին է ընկնում համաշխարհային զենքի վաճառքի շուրջ 30%-ը ։ ՍՊԻՀ Ստոկհոլմի միջազգային խաղաղության հետազոտությունների ինստիտուտի զեկույցի համաձայն՝ 2010–2014 թվականներին Ռուսաստանը եղել է աշխարհում զենքերի երկրորդ ամենամեծ արտադրողը, որը զինտեխնիկա է մատակարարում 56 ինքնիշխան պետություններին և արևելյան Ուկրաինայի ապստամբ գրոհայիններին ։ 2016 թվականի ՌԴ կառավարության պաշտոնական զեկույցում նշվել է, որ երկրի ռազմական բյուջեն կազմում է 3.03 տրիլիոն ռուբլի (մոտ 83.7 մլրդ ԱՄՆ դոլար) ։ Այնուամենայնիվ, ոչ պաշտոնական հետազոտությունները նշում են, որ այդ ցուցանիշը մի քանի անգամ գերազանցում է պաշտոնականին և ընդհանուր հաշվով կազմում է 90,749 մլրդ ԱՄՆ դոլար ։ Այսպիսով, 2018 թվականի տվյալներով Ռուսաստանի ռազմական բյուջեի ցուցանիշը գերազանցում է ցանկացած եվոպական երկրի տվյալին և երրորդն է ամբողջ աշխարհում՝ զիջելով միայն Միացյալ Նահանգներին և Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետությանը ։
Վարչատարածքային բաժանում
Ռուսաստանի Դաշնության դաշնային կառուցվածքը հաստատվել է դեռևս 1918 թվականի հունվարին՝ «Աշխատավոր և շահագործվող ազգի իրավունքների հռչակագիր»-ի վերտառությամբ։ Բովանդակությունը հետևյալն էր Այսպիսով, միացյալ պետությունը վերափոխվել է դաշնության։ 2009 թվականին, ըստ 1993 թվականի Սահմանադրության 5-դ հոդվածի, Ռուսաստանի Դաշնությունը կազմավորվել է իրավահավասար սուբյեկտներրի միախմբման միջոցով։ 2008 թվականի մարտի 1-ից այդպիսի սուբյեկտների թիվը 83-ն է։ Ռուսաստանը դաշնային կառուցվածքով երկիր է։ Դաշնության մեջ են մտնում 83 հավասարազոր սուբյեկտներ, այդ թվում 21 հանրապետություններ, 9 երկրամասեր, 46 մարզեր, 3 դաշնային նշանակաշության քաղաքներ, 1 ինքնավար մարզ և 4 ինքնավար շրջաններ։
Դաշնության պետական իշխանության մարմինների համակարգը սահմանվում է աշնության կանոնակարգած ընդհանուր հիմունքներով։ Յուրաքանչյուր շրջանում գործում է օրենսդիր (ներկայացուցչական) մարմին (խորհրդարան, օրենսդիր հավաք) և գործադիր մարմին (կառավարություն)։ Մի քանիսում գոյություն ունի նաև բարձր պաշտոնյա (նախագահ, նահանգապետ), որոնք ունեն ՌԴ-ի օրենսդիր մարմինների լիազորություններ նախագահի ներկայացմամբ և կարող են այդ պաշտոնը զբաղեցնել անսահմանափակ քանակությամբ։ Ռուսաստանը բաժանվում է նաև 8 դաշնային շրջանների, որոնցից յուրաքանչյուրում աշխատում է նախագահի լիազորված ներկայացուցիչը։
Վարչական սուբյեկտներից յուրաքանչյուրը պատկանում է նշյալ տեսակներից որևէ մեկին
Տնտեսություն
Ռուսաստանը աշխարհի հզորագույն տնտեսություն ունեցող երկրներից մեկն է, որի բացառիկ երաշխիքներն են բնական ռեսուրսների, մասնավորապես՝ նավթի և բնական գազի հսկայական պաշարները։ Համաձայն Համաշխարհային բանկի հրապարակած տվյալների՝ Ռուսաստանի Դաշնության բնական ռեսուրսների հանրագումարը կազմում է $ 75 տրիլիոն (Երկիր մոլորակի օգնական հանածաների ընդհանուր պաշարների 30%-ը  )։
Ըստ ՀՆԱ-ի՝ Ռուսաստանը 12-րդն է աշխարհում, իսկ գնողունակության համարժեքության ցուցանիշով՝ 6-րդը։ 21-րդ դաից սկզբներին երկրում ստեղծված քաղաքական կայունությունը ստեղծում են տնտեսական զարթոնքի նախադրյալներ։ 2008 թվականին արդեն իսկ կայունացման ուղին բռնած Ռուսաստանը հայտնվում է ճգնաժամի մեջ, որը պայմանավորված է համաշխարհային շուկայում գազի և նավթի գնի անկման հետ։ Ըստ 2016 թվականի տվյալների՝ ՌԴ-ում ամսական միջին աշխատավարձը չի գերազանցում $ 450-ը, այնինչ ֆիզիկական անձանց եկամտահարկը գանձվում է 13%-ի չափով։ Այպիսով՝ ըստ ազգային վիճակագրական ծառայության տվյալների՝ շուրջ 19,2 միլիոն ՌԴ բնակիչներիի ապրում են ծայրահեղ աղքատության պայմաններում։ Պաշտոնապես՝ Ռուսաստանի բնակչության շուրջ 20-25% -ը դասվում է որպես միջին խավ, սակայն որոշ տնտեսագետներ և սոցիոլոգներ պնդում են, որ այդ ցուցանիշը շատ ավելի մեծ է։ Գործազրկության մակարդակը կազմում է 5.4%, այնինչ 1999-ին այն շուրջ երկու անգամ գերազանցում էր մերօրյա ցուցանիշին։ Ռուսաստանի տնտեսական վերելքի առջև ծառացած խնդիրների թվին են պատկանում Միացյալ Նահանգների և Եվրոպական միության շարունակական պատժամիջոցները, ինչպես նաև վառելանյութենրի գնանկումը։ Ռուսաստանը ունի մեծ քանակությամբ նավթի, բնական գազի և թանկարժեք մետաղների պաշարներ, որոնք էլ կազմում են Ռուսաստանի արտահանման հիմնական մասնաբաժինը։ 2012 թվականի դրությամբ վառելիքային արդյունաբերության ոլորտը կազմել է ՀՆԱ-ի 16% -ը, դաշնային բյուջեի եկամուտների 52%-ը և ընդհանուր արտահանման 70% -ը։ Այս ամենով հանդերձ Ռուսաստանը համարվում է «էներգետիկ գերտերություն» ։ Այս երկրի տարածքում են գտնվում աշխարհի բնական գազի պաշարների ամենամեծ և նավթի՝ երկրորդ խոշորագույն պաշարները։ Ռուսաստանի տնտեսության գերակա ճյուղերից է նաև սպառազինության արդյունաբերությունը, որի շնորհիվ վերջինս կարողանում է բավակարել ներքին պահանջարկը և զինամթերք մատակարարել տասնյակ պետությունների։ ՌԴ տնտեսական խոշորագույն դաշնակիցներն են ԵՄ-ն, ԱՄՆ-ն, Չինաստանը, Բելառուսը, Թուրքիան և այլք։
Էներգետիկ արդյունաբերություն
Էներգառեսուրսների հսկայական պաշարների շնորհիվ երկիրն ունի հզոր էներգետիկ արդյունաբերություն ։ Մինչ վերջերս՝ անցումային փուլով պայմանավորված տնտեսական անկումը, Ռուսաստանը նավթի, բնական գազի , տորֆի հանույթով աշխարհում գրավում էր առաջին տեղը , իսկ քարածխի արդյունահանման և էլեկտրաէներգիայի արտադրության ծավալով՝ երկրորդը։ Ճյուղի աշխարհագրության առանձնահատկությունն այն է, որ հումքային գլխավոր պաշարները տեղաբաշխված են երկրի արևելյան, իսկ օգտագործող հիմնական ձեռնարկությունները՝ արևմտյան շրջաններում։ Այս պայմաններում նավթարդյունաբերությունը դառնում է երկրի տնտեսության կարևորագույն ճյուղերից մեկը։ Ռուսաստանը հանդիսանում է Եվրոպայի նավթի և գազի հիմնական մատակարարը ։ Նավթի մշակումից ստանում են տրանսպորտային վառելիք (բենզին, կերոսին, դիզելային վառելիք), քսայուղեր, բազմազան քիմիական նյութեր (սինթետիկ կաուչուկ, քիմիական մանրաթել, պլաստմասսաներ), իսկ մնացորդը՝ մազութը, որպես վառելիք օգտագործվում է ջրաէլեկտրոկայաններում ։ Նավթի արդյունահանման ինքնարժեքը մի քանի անգամ ցածր է քարածխից, այդ պատճառով էլ նավթարդյունաբերությունը զարգանում է ավելի արագ տեմպերով ։ Արդեն 4 տասնամյակ է, որ նավթի արդյունահանման ամենախոշոր շրջանն Արևմտյան Սիբիրն է՝ Օբ գետի միջին հոսանքի ավազանը։ Խոշորագույն հանքավայրերն են Սամոտլորն ու Սուրգութը։
Արևմտյան Սիբիրի նավթն սկզբում արդյունահանվում էր հիմնականում շատրվանային էժան եղանակով, իսկ ներկայումս արդյունահանվում է պոմպային՝ համեմատաբար թանկ եղանակով։ Նավթամուղերով նավթը փոխադրվում է արևմուտք։ Նախագծվում է առաջիկայում փոխադրել նաև արևելք՝ Չինաստան և Ճապոնիա։ Երկրորդ, համեմատաբար խոշոր շրջանը գտնվում է Վոլգա գետի և Ուրալյան լեռների միջև։ Այն անվանվում է Վոլգա-Ուրալյան նավթային շրջան։ Նավթի խոշոր հանքավայրեր կան Թաթարստանում, Բաշկորտոստանում, Սամարայի մարզում։ Երկրի նավթարդյունահանման մյուս շրջանը եվրոպական մասի հյուսիս-արևելքն է՝ Կոմի Հանրապետությունը։ Ռուսաստանի հնագույն նավթարդյունաբերական շրջանը հյուսիսկովկասյանն է։ Նավթավերամշակման ձեռնարկությունների մեծ մասը երկրի եվրոպական մասում է։ Նավթավերամշակման խոշոր կենտրոններից են՝ Մոսկվան, Յարոսլավլը, Սիզրանը (Սամարայի մարզում)։ Նավթի հանույթով Ռուսաստանը 2005-2006 թվականներին աշխարհում առաջին երկիրն էր։ Նավթի արտահանումից ստացվող եկամուտը Ռուսաստանի բյուջեի գլխավոր աղբյուրներից է ։
Տրանսպորտային ենթակառուցվածքներ
Տարածքի ընդարձակությամբ և ծովային խոշոր տերություն լինելով պայմանավորված՝ Ռուսաստանում տրանսպորտն ունի ուրույն նշանակություն։ Երկրում զարգացած են տրանսպորտի բոլոր տեսակները։ Բեռնաշրջանառության ծավալով առաջատարը երկաթուղային տրանսպորտն է, քանի որ դրա միջոցով է իրականացվում բեռների մեծ մասի փոխադրումը երկրի արևմտյան ու արևելյան շրջանների միջև ։ Ռուսաստանում են կառուցված աշխարհի ամենաերկար երկաթգծերից մի քանիսը։ Ռրանցից ամենախոշորն Սիբիրյան մայրուղին է, որը ձգվում է Մոսկվայից մինչև խաղաղօվկիանոսյան ափ (Վլադիվոստոկ)։ Նշանավոր են նաև՝ Մոսկվա-Վորկուտա և հյուսիսից հարավ ձգվող Մուրմանսկ-Սանկտ Պետերբուրգ-Մոսկվա-Դոնի Ռոստով երկաթուղային մայրուղիները։ Ավտոճանապարհների մեծ մասն անբարեկարգ է և այդ պատճառով ժողովրդական տնտեսությունը հսկայական կորուստներ է կրում։ Ռուսաստանի ջրային տրանսպորտի զարգացումը պայմանավորված է երկրի ծովափնյա դիրքով, ինչպես նաև՝ ներքին ջրային ռեսուրսների առատությամբ։
Ռուսաստանի Դաշնության առևտրային նավատորմը խոշորագույններից է աշխարհում։ Այն կատարում է ինչպես արտաքին, այնպես էլ՝ ներքին փոխադրումներ։ Կարևոր ծովային ուղիներն սկսվում են Բալթիկ, Բարենցի, Սև և Ճապոնական ծովերի խոշոր նավահանգիստներից՝ Սանկտ Պետերբուրգից, Մուրմանսկից, Նովոռոսիյսկից, Նախոդկայից և այլն։ Ներքին փոխադրումներում մեծ է Մուրմանսկից ու Արխանգելսկից Բերինգի նեղուցով մինչև Նախոդկա և այլ նավահանգիստներ ձգվող ուղու նշանակությունը, որը կոչվում է Հյուսիսային ծովային ուղի։ Խողովակաշարային տրանսպորտը Ռուսաստանում զարգացել է վերջին տասնամյակներում ։ Խողովակաշարերի ընդհանուր երկարությունն ավելի քան 200 հազար կմ է, որից 63 հազար կմ՝ նավթամուղ, 140 հազար կմ՝ գազամուղ։ Խոշոր նավթամուղներից է «Դրուժբան», որով նավթը հասցվում է Ուկրաինա, Բելառուս, Լեհաստան, Գերմանիա և այլ երկրներ։ Երկրում ամենուրեք զարգացած է օդային տրանսպորտը ։ Ռուսաստանի խոշոր քաղաքներն ինքնաթիռային հաղորդակցությամբ կապված են ինչպես միմյանց, այնպես էլ՝ արտասահմանյան երկրների հետ ։ Երկրի տրանսպորտային խոշորագույն հանգույցը Մոսկվան է՝ Ռուսաստանի քաղաքամայրը։ Մյուս խոշոր կենտրոններն են Սանկտ Պետերբուրգը, Նիժնի Նովգորոդը, Սամարան, Չելյաբինսկը, Դոնի Ռոստովը և այլն։
Տիեզերական հետազոտություններ
Տիզերական տեխնոլոգիաների և հետազոտությունների ոլորտում ռուսների գրանցած բազում նվաճումների հիմքում ընկած է տեսական աստղաֆիզիկայի հայր Կոնստանտին Ցիոլկովսկու հայտնագործությունները ։ Իր հետևորդների՝ գերմանացի Հերման Օբերտի և ամերիկացի Ռոբերտ Գոդարդի հետ միասին նա համարվում է հրթիռների և տիեզերագնացության տեխնոլոգիաների հիմնադիրը։ Նրա աշխատությունները մինչ օրս կիրառական նշանակություն ունեն այդ ոլորտում մասնագիտացած գիտնականների շրջանում։ Նա գտնում էր, որ գոյություն ունի միայն մատերիա, և ամբողջ տիեզերքը ոչ ավելին է քան սովորական պարզ մեխանիզմ։ Տարածությունն ու ժամանակը անսահման են, այդ պատճառով անթիվ են աստղերի և մոլորակների թիվը։ Տիեզերքը միշտ կունենա նույն տեսքը, տիեզերական պրոցեսները հաջորդական են, ցանկացած աստղ, մոլորակային համակարգ, գալակտիկա՝ ծնվում և մահանում են, իսկ հետո բռնկվելով նորից տեղի է ունենում հաջորդական անցումներ ավելի պարզ և բարդ գործընթացների միջև։
Նրա ստեղծագործություններից ոգեշնչվել են խորհրդային այնպիսի առաջատա հրթիռային ինժեներներ, ինչպիսիք են Սերգեյ Կորոլյովը, Վալենտին Գլուշկոն և ուրիշներ։ Հենց վերջիններիս ջանքերով էլ խորհրդային տիեզերական ծրագրերն ավարտվել են հաջողությամբ։ 1957 թվականի հոկտեմբերի 4-ին առաջին անգամ Խորհրդային Միության գիտնականները Երկրի ուղեծիր են ուղարկել «Սպուտնիկ 1»-ը՝ Երկիր մոլորակի առաջին արհեստական արբանյակը ։ Այն գիտնականներին շատ նոր տեղեկություններ է հաղորդում մթնոլորտի վերին շերտերի խտության և իոնոսֆերայի մասին։ Սպուտնիկի արձակումը Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում առաջ է քաշում այսպես կոչված «արբանյակային ճգնաժամ», որին էլ հաջորդում է Սառը պատերազմի մասը կազմող «տիեզերքի համար մրցավազքը»։ Տիեզերքի համար մրցավազքը պատճառ դարձավ քաղաքական, ռազմական, տեխնոլոգիական և գիտական մի շարք առաջընթացների։ 1961 թվականի ապրիլի 12-ին ԽՍՀՄ օդաչու Յուրի Գագարինը դառնում է համաշխարհային պատմության մեջ առաջին մարդը, որը թռիչք է իրականացնում դեպի տիեզերական բաց տարածություն։ Աշխարհի առաջին կին տիեզերագնացը՝ Վալենտինա Տերեշկովան, ևս ազգությամբ ռուս էր։ Ալեքսեյ Լեոնովը 1975 թվականի հուլիսի 15-ին «Սոյուզ 19» տիեզերանավով դուրս է գալիս տիեզերք և միանում ամերիկյան «Ապոլո» կապսուլին։ Սա երկու տարբեր պետությունների տիեզերակայանների առաջին համակցումն էր։ Խորհրդային տիեզերագնացներին է պատկանում նաև առաջինը այլ մոլորակի վրա (տվյալ դեպքում՝ Վեներա) վայրէջք կատարելու ռեկորդը։ Խորհրդային Միության փլուզումից հետո որոշ կառավարություններ և անհատ ձեռներեցների ֆոնդեր ֆինանսավորել են տիեզերահետախուզական ծրագրերի իրականացմանը, որոնցից ամենահայտնին «Բուրան» նախագիծն էր։ Սակայն, գրեթե բոլոր ծրագրերը չեղյալ են համարվել կամ հետաձգվել են ։ Չնայած այս ամենին՝ ԽՍՀՄ ժառանգության շնորհիվ ներկայումս Ռուսաստանի Դաշնությունը համարվում է տիեզերական ամենախոշոր արհեստական արբանյակի սեփականատերը ։
Զբոսաշրջություն
Խորհրդային Միության անկումից հետո Ռուսաստանը վերածվել է կարևոր զբոսաշրջային ուղղության։ 21-րդ դարից ի վեր արագ տեմպերով զարգացում են ապրել ինչպես ներգնա, այնպես էլ միջազգային տուրիզմը, որին պայմանականորեն նպաստել է հարուստ մշակութային ժառանգությունը և յուրօրինակ բնական բազմազանությունը։ Ըստ զբոսաշրջային համաշխարհային կազմակերպության՝ Ռուսաստանը զբոսաշրջության ցուցանիշներով աշխարհի առաջատար երկրներից մեկն է։ Ըստ 2013 թվականի տվյալների՝ ընդունած զբոսաշրջիկների թվով աշխարհում գրավում է 9-րդ տեղը ՝ Ֆրանսիայից, Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներից, Իսպանիայից, Չինաստանից, Իտալիայից, Թուրքիայից, Գերմանիայից և Մեծ Բրիտանիայից հետո։ Ամեն տարի Ռուսաստան են այցելում շուրջ 28 միլիոն զբոսաշրջիկ, ովքեր երկրում ներդնում են ավելի քան 11 միլիարդ ամերիկյան դոլար։ Այնուամենայնիվ, ժամանակ առ ժամանակ աշխարհաքաղաքական զարգացումներով պայմանավորված այս թվաքանակը գրանցում է վերելքներ և անկումներ ։
Ռուսաստանի ամենաայցելվող ուղղություններն են Մոսկվան և Սանկտ Պետերբուրգը՝ երկրի ներկայիս և նախկին մայրաքաղաքները։ Ե՛վ Մոսկվան, և՛ Սանկտ Պետերբուրգն ունեն համաշխարհային քաղաքի կարգավիճակ․ այստեղ են գտնվում աշխարհահռչակ այնպիսի թանգարաններ, ինչպիսիեք են Տրետյակովյան պատկերասրահը, Էրմիտաժը (ներառյալ՝ Ձմեռային պալատը), Ռուսաստանի օպերայի և բալետի պետական ակադեմիական թատրոնը, Մարիինյան թատրոնը և այլն։ Առանձնահատուկ ճարտարապետական լուծումներով են կառուցված ռուսական եկեղեցիները, որոնց մարգարիտներն են համարվում Քրիստոս Փրկիչ տաճարը, Սուրբ Իսահակի տաճարը, Սուրբ Աստվածածնի Ավետման եկեղեցին և այլն։
Գյուղատնտեսություն
Անտառատափաստանային ու անտառային գոտիներում մշակում են ցորենի համեմատությամբ պակաս ջերմապահանջ ու շուտ հասունացող տարեկանը, որի համախառն բերքով Ռուսաստանն աշխարհում գրավում է առաջին տեղը։ Հյուսիսային Կովկասում և Հեռավոր Արևելքում՝ Խանկա լճի շրջանում, համեմատաբար տաք կլիմայական պայմաններում մշակում են բրինձ։ Սակայն, վերջինիս սեփական արտադրանքը չի բավարարում երկրի բնակչության պահանջարկը։ Վերջին տարիներին գյուղատնտեսության մեջ կատարված վերափոխումների շնորհիվ Ռուսաստանում հացահատիկի համախառն բերքն աճել է, և նույնիսկ առաջացել է որոշ ավելցուկ։ Ռուսաստանի վարելահողային տարածքների ընդհանուր մակերեսը կազմում է 1 237 294 քառակուսի կիլոմետր (չորրորդ խոշորագույնն աշխարհում)։ 1999-2009 թվականներին ԽՍՀՄ անկման հետևանքով փլուզված ռուսաստանյան գյուղատնտեսությունը գրանցում է կայուն աճ, որի արդյունքում երկիրը դառնում է Եվրոպական միությունից և Միացյալ Նահանգներից հետո հացահատկի աշխարհում երրորդ արտահանողը ։ Մսամթերքի արտադրությունը ևս կտրուկ աճել է՝ 1999 թվականի 6 813 000 տոննայից 2008 թվականին հասնելով 9 331 000 տոննայի ։ Գյուղատնտեսական ենթակառուցվածքների վերականգնումն իրականացվել է կառավարության վարկային քաղաքականության շնորհիվ` աջակցելու ինչպես անհատ ձեռներեցների, այնպես էլ խոշոր սեփականատեր համարվող կորպորատիվ ֆերմերների, որոնք ժամանակին ձևավորել են կոլտնտեսություններ՝ արտադրության հանրային միջոցների վրա հիմնված կոոպերատիվ կազմակերպություններ։
Անասնապահություն և ձկնարդյունաբերություն
Ռուսաստանի անասնապահության առաջատար ճյուղը խոշոր եղջերավոր անասնապահությունն է, որի համար կան բարենպաստ պայմաններ։ Անտառային գոտում ու խտաբնակ շրջաններում զարգացած է կաթնատու, իսկ տափաստանային զոնայում՝ կաթնամսատու ուղղությունը։ Կովերի կաթնատվությունը բավականին բարձր է, հատկապես՝ անտառային զոնայում, հատկապես Վոլոգդայի, Կոստրոմայի, Իվանովոյի, Մոսկվայի մարզերում։ Խոզաբուծությունը տեղաբաշխված է քաղաքների շրջակայքում, որտեղ օգտագործում են բնակչության սննդի մնացորդներն ու սննդարդյունաբերական թափոնները։ Քաղաքների շրջակայքում, հողագործական շրջաններում, ինչպես նաև՝ հացահատիկի մշակության շրջաններում տեղաբաշխված է թռչնաբուծությունը։ Վերջինիս մեծ չափով նպաստում են երկրի հազարավոր լճերն ու լճակները, որոնցում զարգացած է ջրալող թռչունների՝ սագերի ու բադերի բուծումը։ Ոչխարաբուծությունը զարգացած է չոր տափաստանային, կիսաանապատային ու լեռնային շրջաններում։ Հյուսիսային Կովկասում ճյուղը մասնագիտացել է նրբագեղմ, իսկ Վոլգայի միջին հոսանքում՝ մորթատու ուղղությամբ։ Ոչխարի մորթուց պատրաստում են գլխարկներ ու մուշտակներ, ինչպես քաղաքացիական բնակչության, այնպես էլ՝ բանակի համար։ Երկրի անասնապահության կարևոր ու ավանդական ճյուղերից է մեղվաբուծությունը, որն առավելապես բարձր զարգացման է հասել Բաշկորտոստանում ու Հյուսիսային Կովկասում։ Համեմատաբար երիտասարդ ճյուղ է գազանաբուծությունը, որն իր բնույթով շատ նման է անասնապահությանը։ Ռուսաստանի տարբեր մարզերում զբաղվում են տարբեր գազանների բուծմամբ (մգագորշ աղվես, կզաքիս, կուղբ և այլն)։ Ռուսաստանի ափերը ողողում են երեք օվկիանոսների ջրեր (Հյուսիսային սառուցյալ, Խաղաղ և Ատլանտյան), որի արդյունքում երկրում զարգացած է նաև ձկնորսությունը ։ Ռուսաստանը ձկան ու ծովային կենդանիների որսի ծավալով (Սիբիր, Հեռավոր Արևելք) աշխարհի վեց խոշոր երկրներից է ։ Այդ առումով կարևոր նշանակություն ունեն Հեռավոր Արևելքի ծովերն ու Կասպից ծովը։ Ռուսաստանի գետերի և լճերի ձկնային պաշարները պահպանելու ու բազմացնելու նպատակով զարգացած է ձկնաբուծությունը։ Ձկնաբուծարաններում յուրաքանչյուր տարի աճեցնում ու ջրավազաններն են բաց թողնում հարյուր միլիոնավոր ձկնիկներ։ Ձկնաբուծությունը հատկապես զարգացած է Վոլգա գետի քաղաքներում։ Երկրի գյուղատնտեսության զարգացումը կաշկանդող հանգամանքները՝ պարարտանյութերի, թունաքիմիկատների ու գյուղատնտեսական տեխնիկայի անմատչելիությունը աստիճանաբար հաղթահարվում են։
Բնական աճ
2010 թվականի մարդահամարի տվյալներով Ռուսաստանում բնակվում էր 142 905 200 մարդ։ Այս ցուցանիշով Ռուսաստանը աշխարհում զբաղեցնում է 9-րդ տեղը։ Միջին խտությունը կազմում է 8,36 մարդ/1 կմ2-իում, բայց այսպիսի բնակչությունը բնակեցված է Ռուսաստանում շատ անհավասարաչափ։ Ռուսների 78 %-ը բնակվում է երկրի եվրոպական մասում, որը կազմում է տարածքի մոտ 25%-ը։ Ամենամեծ միջին խտությունը Մոսկվայում է՝ 4626 մարդ/1 կմ2-իում, իսկ ամենափոքր միջին խտությունը գրանցվել է Չուկոտկայում՝ 0,07 մարդ/ 1 կմ2-իում։ Ըստ 2010 թվականի տվյալների բնակչության 73 %-ը բնակվում են քաղաքներում։ Ըստ 2013 թվականի հունվարի 1-ի տվյալների 166 քաղաքներում ապրում է ավելի քան 100 հզ. մարդ։ Իսկ 15 քաղաքներում ավելի քան 1 միլիոն մարդ։
Ռուսաստանը բնակչության թվով աշխարհի առաջատար պետություններից է։ Ապրում են ժողովուրդներ, ազգեր և ազգություններ։ Մեծամասնություն են կազմում ռուսները՝ արևելասլավոնական առավել մեծաթիվ ազգը՝ շուրջ 81 տոկոս։ Վերջին տարիների տնտեսական ծանր անկման հետևանքով Ռուսաստանի բնակչությունը նվազել է։ Բնական աճի ցուցանիշը բացասական է (2000-2005 թվականներ՝ - 0,6%), այլ կերպ ասած՝ երկրին բնորոշ է դեպոպուլյացիան (ժողովրդագրական ձմեռ, ճգնաժամ)։ Այդ պայմաններում երկրում զգացվում է աշխատանքային ռեսուրսների պակաս։ ԽՍՀՄ նախկին հանրապետություններից, Չինաստանից և այլ երկրներից շուրջ 11 միլիոն մարդ աշխատում է Ռուսաստանի տարբեր տարածաշրջաններում։ Ժողովրդագիրների կանխատեսմամբ՝ 2050 թվականին Ռուսաստանի բնակչության թիվը կնվազի ու կհասնի 112 միլիոնի։ Բնական աճի ցուցանիշը միջինից բարձր է Կենտրոնական, Ուրալյան և Կուզբասի արդյունաբերական շրջաններում, ինչպես նաև՝ Հյուսիսային Կովկասի և մուսուլմանական այլ ժողովուրդների մոտ։
Ժողովրդագրական ճգնաժամը հաղթահարելու նպատակով Ռուսաստանի Պետդուման 2006 թվականին ընդունել է ծնելիության բարձրացումը խթանող որոշում, որով նախատեսված է ընտանիքում ծնված երրորդ երեխայի համար կատարել մոտ 8,5 հազար դոլարին համարժեք աջակցություն։
Աճման տեմպ և սեռատարիքային կառուցվածք
2000-ականներին սկզբին ծնելիության աճի և մահածության մակարդակի նվազման պատճառով բնակչության նվազման տեմպերը սկսեց կրճատվել։ 2009 թվականից բնակչության թվաքանակը սկսեց աճել] ։ Այժմ Ռուսաստանում բնական վերաճ է՝ ծնելությունը գերազանցում է մահածությանը։ 2012 թվականի հունվարից հոկտեմբեր, ծնելիության գործակիցը Ռուսաստանում կազմում էր 13,3 մարդ (1000-ից), մահածությանը՝ 13,3, իսկ բնական վերաճի գործակիցը 0,0։ Մյուս տարիների հետ համեմատած նկատվում է ծնելիության աճ, մահածության անկում և բնական վերաճի գործակցի աճ ։
Ռուսաստանի բնակչության միջին տարիքը 39 տարեկանն է։
Սեռերի հարաբերակթյության ցուցանիշ՝ 0,86 տղամարդկանց - 1 կանայք։ Այս ցուցանիշի փոփոխությունը տարբեր տարիքային խմբերում ամբողջովին համապատասխանում է համաշխարհային միտումներին։
1,06 ծննդի ժամանակ, 1,06 15 տարեկանից ցածր դեմքերի համար, 0,91- 15-ից 64 տարեկան և 0,43- 65 տարեկանից բարձր։
Տարիքային կառուցվածք Միջին տարիք
Ազգաբնակչություն
Ռուսաստանը բազմազգ պետություն է։ Ըստ 2015 թվականի մարդահամարի տվյալների՝ երկրի բնակչությունը կազմում է 146 804 372 մարդ, սակայն ռուսները կազմում են այս թվի միայն 81%-ը ։ Խոշոր թվաքանակ են կազմում ազգային փոքրամասնությունները, որոնցից ամենամեծաքանակներն են թաթարները (3․7%), ուկրաինացիները (1.4%), բաշկիրները (1.1%), հայերը (1.2%) և չավուշները (1.0%) : Ընդհանուր առմամբ Ռուսաստանի Դաշնության տարածքում բնակվում են շուրջ 160 էթնիկ խմբեր և ժողովուրդներ ։ Բնակչության խտությունը բավականին ցածր է՝ երկրի հսկայական չափերով պայմանավորված։ Ազգաբնակչությունը մեծապես կենտրոնացված է եվրոպական հատվածում, Ուրալյան լեռների շրջակայքում և Սիբիրի հարավ-արևելքում։ Ուրբանիզացման (քաղաքակենտրոնացման) մակարդակը կազմում է 73%։ Նախքան Խորհրդային Միության փլուզումը՝ Ռուսական ԽՖՍՀ-ի բնակչություն է մոտեցել էր 148.689.000-ի շեմին ։ Թվաքանակի կտրուկ անկում նկատվում է 1990-ականների կեսերից սկսած ։ Վերջին տարիներին նվազել է մահացության աստիճանը, փոխարենը՝ բարձրացել է ծնելիությունը, որը զուգակցվել է ինտենսիվ ներգաղթի ցուցանիշով։ Ռուսաստանից արտագաղթողների քանակը 2000-ի 359.000-ից 2009 թվականին նվազել է մինչև 32.000։ Ըստ ՄԱԿ-ի տվյալների՝ Ռուսաստանը աշխարհի ամենամեծաքանակ միգրանտներ ընդունող պետությունն է՝ ավելի քան 11․6 միլիոն ներգաղթյալ ցուցանիշով ։ Միայն 2016 թվականին ՌԴ-ում մշտական բնակություն են հաստատել 196 հազար օտարերկրացիներ՝ հիմնականում նախկին խորհրդային հանրապետություններից (այդ թվում և Հայաստանից)։ Չնայած բոլոր այս հանգամանքներին, ՌԴ սահմաններից դուրս բնակվող ռուսների թվաքանակը ևս զգալի է։ Ըստ վերջին տվյալների՝ ռուսական սփյուռքի թվաքանակը հասնում է մինչև 20 միլիոնի։ Վերջիններս հիմնականում բնակվում են ԽՍՀՄ նախկին հանրապետություններում, մասնավորապես՝ Ղազախստանում և Ուկրաինայում ։ Ռուսաստանի բնակչության ծնելիության մակարդակը գերազանցում է եվրոպական երկրների մեծամասնության (զիջում է միայն Շվեդիային, Իռլանդիային և Ֆրանսիային) ցուցանիշներին (Ըստ 2014 թվականի տվյալների՝ 1000 բնակչի հաշվով 13.3 ծնունդ, ԵՄ միջին հաշվարկով՝ 1000-ի հաշվով` 10.1 ծնունդ), սակայն մահացությունների մակարդակն այս պետությունում զգալիորեն բարձր է (1000 մարդու հաշվով 13.1 մահ, ԵՄ-ի միջին հաշվարկով` 9.7-ի) ։
Ռուսաստանի Առողջապահության և սոցիալական հարցերի նախարարությունը կանխատեսել է, որ 2011 թվականից ի վեր մահացության մակարդակը գրեթե հավասարվել է ծնելիությանը ։ Կառավարությունն իրականացնում է մի շարք ծրագրեր, որոնք ուղղված են ծնելիության մակարդակի բարձրացմանը և ավելի շատ ներգաղթյալնեի ընդունմանը։ Ամսական կտրվածքով կառավարության կողմից երեխայի աջակցության վճարները կրկնապատկվել են մինչև 55 ԱՄՆ դոլարի, իսկ 2007 թվականից ի վեր երկրորդ երեխա ունեցող կանանց առաջարկվել է 9200 ԱՄՆ դոլար միանվագ պարգևավճար։ 1990 թվականից ի վեր Ռուսաստանում նկատված առաջին ժողովրդագրական աճը գրանցվել է 2012 թվականի օգոստոսին։ Դրան հաջորդեց նախագահ Վլադիմիր Պուտինի հայտարարությունն առ այն, որ 2025 թվականին ՌԴ բնակչությունը կարող է հասնել մինչև 146 միլիոնի՝ մեծապես ներգաղթի հետևանքով ։
Քաղաքային բնակչությունը
Ընդհանուր առմամբ Ռուսաստանում կա 15, այսպես կոչված, միլիոնանոց քաղաքները՝ Մոսկվան, Սանկտ Պետերբուրգը (Լենինգրադ)՝ նախկին մայրաքաղաքը, Նովոսիբիրսկը, Եկատերինբուրգը, Նիժնի-Նովգորոդը, Կազանը, Սամարան, Օմսկը, Չելյաբինսկը, Դոնի-Ռոստովը, Ուֆան, Կրասնոյարսկը, Պերմը, Վոլգոգրադը, և Վորոնեժը։ Երեք քաղաք ունեն դաշնային նշանակություն՝ Մոսկվան, Պետերբուրգը և Ղրիմի ինքնավար հանրապետության պայմանական մայրաքաղաք Սևաստոպոլը։
Ստորև ներկայացված են Ռուսաստանի Դաշնության խոշորագույն քաղաքները՝ բնակչության թվով։
Հայերը Ռուսաստանում
Հիմնական հոդված՝ Հայերը Ռուսաստանում, Հայերը Սանկտ Պետերբուրգում, Մոսկվայի հայ համայնքի պատմություն Հայերը Ռուսաստանում բնակություն են հաստատել 13-րդ դարից ի վեր։ Ռուսաստանի հայերն հիմնականում բնակվում են Մոսկվայում, Կրասնոդարի երկրամասում, Ստավրոպոլի երկրամասում, Եկատերինբուրգում, Հյուսիսային Օսիայում, Սոչիում, Դոնի Ռոստովում, Սանկտ Պետերբուրգում, Ադըղեայում, Նովոռոսիյսկում, Մոսկվայի մարզում, Յակուտիայում, Արմավիրում, Վոլգոգրադում, Կալինինգրադում և այլ վայրերում։ Ռուսաստանի հայ համայնքը դարավոր հարուստ պատմություն ունի։ Դեռևս 10-11-րդ դարերում հայկական առաջին համայնքներն են ստեղծվել Վոլգայի բուլղարների տարածքներում և ապա՝ Կիևյան Ռուսիայի մայրաքաղաքում։ Հետագա դարերի ընթացքում հայերի հոսքը Ռուսաստան ստվարացել է․ հայկական գաղութներ են հիմնվել Մոսկվայում, Աստրախանում և այլուր։ Հայկական առաջին բնակավայրերը Ռուսաստանի տարածքում հիմնվում են 18-րդ դարում։ Հայերին Ռուսաստանում բնակվելու հատուկ հրովարտակ է հրապարակում Ռուսաստանի առաջին կայսր Պետրոս Մեծը։ Այսպես հայկական գաղութ է առաջանում նորակառույց մայրաքաղաք Սանկտ Պետերբուրգում, ստվարանում են Մոսկվայի, Աստրախանի ու Կիևի գաղութները։ Հյուսիսային Կովկասը քրիստոնյաներով բնակեցնելու համար Եկատերինա կայսրուհին հատուկ հրովարտակով հայերին հրավիրում է գալ և բնակվել այնտեղ։ Նախիջևանի հայերը Դոն գետի հովտում հաստատված ղրիմահայերի հետ հիմնում են Նոր Նախիջևան քաղաքը, որի հիմքում հետագայում կառուցվում է Դոնի Ռոստովը, Արարատյան դաշտի հայերը՝ Արմավիրը։ Հիմնադրվում են նաև գյուղեր և ավաններ։ Հայկական բնակավայրերում հաստատվում է նաև հունական և ռուսական բնակչություն, կառուցվում են վանքեր և եկեղեցիներ, դպրոցներ։ 1768–1774 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմի արդյունքում Ռուսաստանը իր տիրապետությունը հաստատում է Ղրիմի թերակղզում։ Նոր շունչ է ստանում Ղրիմի հայ գաղութը։ Կայսրության մայրաքաղաք Սանկտ Պետերբուրգի կենտրոնում կառուցվում է հայկական եկեղեցի, որը կանգուն է մինչև օրս։ Եկեղեցին կառուցվում է հայ քաղաքական ու իշխանական վերնախավի միջոցներով ու հովանավորությամբ։ Հատկապես աչքի էր ընկնում Լազարյանների ընտանիքը։ Այն կոչվում է Եկատերինա II-ի անունով՝ սուրբ Կատարինե։ Հայերն աստիճանաբար սկսել են նկատելի դեր խաղալ Ռուսաստանի տնտեսական կյանքում՝ հիմնելով արտադրական ձեռնարկություններ և առևտրական տներ։ Ռուսաստանի իշխանությունները, ելնելով պետության տնտեսական շահերից, հովանավորում էին հայ բնակչությանը՝ նրան դիտելով որպես օգտակար տարր։ Ռուսաստանի հայկական գաղութների մի մասն ստացավ էական արտոնություններ, նույնիսկ՝ ինքնավարություն։ 19-րդ դարի առաջին կեսին հայկական խոշոր գաղութներ են կազմավորվում Հյուսիսային Կովկասում՝ Ստավրոպոլում, Կրասնոդարում, Վլադիկավկազում, Սև ծովի կովկասյան ափի քաղաքներում և գյուղերում։ Հայերի թիվը Հյուսիսային Կովկասում զգալիորեն ավելացավ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին, երբ այստեղ է ապաստանում արևմտահայ գաղթականների մի մասը։
Հայտնիններն էին ՝ աշխաըհահռչակ դերասան և հումորիստ Գարիկ Մարտիրոսյանը, դերասան Արմեն Ջիգարխանյանը, շոումեն և դերասան Տիգրան Քեոսայանը, Աշոտ Քեշյանը, Միխայիլ Գալուստյանը, Վլադիմիր Եպիսկոպոսյանը, դերասանուհի Նատալյա Եպրկյանը, բիզնեսմեն Արա Աբրահամյանը, սպորտսմեններն են ` Շավարշ Կարապետյանը, բոքսեր Էդուարդ Համբարձումյանը, շախմատիստուհի Մարիա Կուրսովան, երգչուհիներն էին ` Եվա Ռիվասը, Արծվիկ Հարոթյունյան և այլ ուրիշ հայտնիններ։
Կրոնական կազմ
Ռուսաստանի Դաշնության բնակչության մեծամասնությունը դավանում է քրիստոնեություն, մասնավորապես՝ արևելյան ուղղափառություն։ ՌԴ Սահմանադրության 19-րդ հոդվածը նվիրված է խղճի և դավանանքի ազատությանն ու կրոնական կազմակերպությունների սահմանափակումներին։ Ինչպես բազմազգ մյուս պետությունները, այնպես էլ Ռուսաստանն աչքի է ընկնում կրոնական կազմի բազմազանությամբ ։ Չնայած ՌԴ-ում քրիստոնեությունը չունի պետական կրոնի կարգավիճակ, այնուամենայնիվ, 1997 թվականին ընդունված «Կրոնի մասին ՌԴ օրենք»-ը ընդունում է ռուս ուղղափառ եկեղեցու բացառիկ առաքելությունը ռուս ժողովրդի հոգևոր կյանքում և ազգային ինքնության պահպանման գործում։ Համաձայն նույն օրենքի՝ պետությունը երաշխավորում է խղճի և դավանանքի ազատությունը ։ Քրիստոնեությունից հետո մյուս ամենատարածված կրոնը իսլամն է (6.6%), որը մեծապես տարածված է Հյուսիսային Կովկասում՝ Հյուսիսային Օսիայում, Դաղստանում, Չեչնիայում, Կաբարդա-Բալկարիայում, Կարաչայ-Չերքեզիայում, Ինգուշեթիայում և այլուր ։
Ռուս ժողովրդի պատմական ժառանգության անբաժանելի մասն են կազմում նախաքրիստոնեական տեղական հավատալիքները, որոնք վերջին հարյուրամյակում նոր շնչով վերակենդանացել են։ Ըստ օրենքի՝ 1982 թվականից ի վեր Ռուսաստանում (նաև Ռուսական ԽՖՍՀ-ում) գործող բոլոր կրոնական խմբերն ու ուղղվածությունները կարող են կոչվել «ավանդական»։ Նորաստեղծ կազմակերպություններն ու ուսմունքները պետք է ունենան հատուկ գրանցում։ Միակ կրոնական սահմանափակումը Ռուսաստանի Դաշնության տարածքում դա Եհովայի վկաների գաղափարախոսական քարոզչությունն է։ Քրիստոնեությունը որպես պետական կրոն Ռուսաստանում ընդունվել է 988 թվականին և այդ թվականի ի վեր կարևոր նշանակություն է ունեցել ռուսական մշակույթում և հասարակայնության շրջանում։ Քրիստոնեության նշանակությունը անկում է ապրել ԽՍՀՄ տարիներին, քանի որ այդ երկիրն իր բնույթով և գաղափարական ուղղվածությամբ աթեիստական էր (գործում էր կուլտի պաշտամունք)։ Ներկայումս ևս աթեիստներն ու կրոնատյացները ունեն մեծ թվաքանակ (13%) ։
Կրթություն
Ռուսաստանի Դաշնությունը միջին մասնագիտական և բարձրագույն կրթություն ստացած շրջանավարտների ընդհանուր թվաքանակով աշխարհում գրավում է առաջին տեղը։ Ըստ ազգային վիճակագրական ծառայության տվյալների՝ բարձրագույն կամ միջին մասնագիտական կրթություն ունեն երկրի բնակչության կեսից ավելին՝ 54%-ը ։ Ռուսաստանն աշխարհի այն եզակի երկրներից է, որն ունի բացարձակապես անվճար կրթական համակարգ, որը Սահմանադրությամբ երաշխավորվում է բոլոր քաղաքացիների համար։ Համալսարանական կրթության անվճար լինելու հանգամանքն իր հերթին ենթադրում է բարձր ներբուհական բուռն մրցակցային հարաբերություններ ։ Գիտության և տեխնոլոգիաների հանդեպ տածած մեծ ուշադրության արդյունքում գիտատեխնիկական, բժշկագիտական, բնագիտամաթեմատիկական և տիեզերական բոլոր հետազոտություններն ավարտվում են մեծ հաջողություններով ։ ԽՍՀՄ անկումից հետո և նախօրեին՝ 1990-ական թվականներին, տեղի է ունենում տասնամյա կրթական համակարգից անցումը տասնմեկամյայի։ Ըստ 2010 թվականի տվյալների՝ Ռուսաստանում գործում են թվով 59 260 հիմնական դպրոցներ։ Երեխաները որպես կանոն դպրոց հաճախում են վեց կամ յոթ տարեկան հասակում ։