cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Զգեստ
20-րդ դար
Waistlines սկսում էր արտաքինից բարձր և 1915 թվականից՝ իրանից ցածր։ 1920 թվականին waistlines-ը մեջքի մակարդակի էր։ 1910-1920 թվականներին պարանոցը ցածր էր և զգեստները կարող էին ունենալ կարճ թևեր կամ լինի անթև։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին աշխատած կանայք նախընրում էին ավելի կարճ զգեստներ, որը ի վերջո դարձավ գերիշխող ոճ ։ Բացի կարճ զգեստներից, waistlines ազատ էին, իսկ գերիշխող գույներն էին սևը, սպիտակը և մոխրագույնը։
1920 թվականին «նոր կին»-ը was a trend, that saw lighter fabrics and dresses that were easier to put on. Երիտասարդ կանայք նաև սահմանափակում էին այն trends, որոնք սկսեցին հետևել տարեց կանանց։ 1920-ականների զգեստները կարելի էր հագնել, կարճ և անմիջապես։ Օրվա ընթացքում ընդունելի էր հագնել անթև զգեստներ։ Ֆլապպեր զգեստները տարածված էին մինչև տասնամյակի վերջ։
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ զգեստները բարակ էին և ավելի ռազմական ։ Երկրորդ համաշխարհաային պատերազմից հետո Քրիստիան Դիորի կողմից առաջ բերված Նոր տեսքը շատ ազդեցիկ էր նորաձևության վրա և մոտ մեկ տասնամյակ զգեստների արտաքին տեսքը այդպիսին էր։
1970-ականներից ի վեր, ոչ մի հագուստի տեսակ կամ երկարություն չէր գերակշռում նորաձևության մեջ երկար ժամանակ, կարճ և ծնկի երկարության ոճերը հաճախ հայտնվում էին կողք կողքի նորաձևության ամսագրերում և կատալոգերում ։
Եսայի Մինասյան
Կենսագրություն
Մինասյանը փորձառու պրոֆեսիոնալ օրկեստրատոր է (նվագախմբային գործիքավորող). հայտնի շատ կոմպոզիտորներ և կինոարտադրող ընկերություններ նրան վարձում են նվագախմբերի կամ կինոնկարների համար մեղեդիները գործիքավորելու համար։ Հիմնային մեղեդիները նա վերածում է խոր նվագախմբային մեղեդիների՝ աշխարհի ամենահայտնի նվագախմբերի համար, ինչպիսիք են Մոսկվայի սիմֆոնիկ նվագախումբը, Ռուսաստանի ազգային նվագախումբը, Radio France-ի ֆիլհարմոնիկ նվագախումբը, Օսլոյի ֆիլհարմոնիկ նվագախումբը և Լոնդոնի թագավորական ֆիլհարմոնիկ նվագախումբը ։
Զգեստ
Օգտագործում
Արևմտյան մշակույթներում ձևական հագուստի կոդերի մեծ մասում կանանց համար համապատասխան ոճով հագուստը պարտադիր է։ Դրանք նաև տարածված են հատուկ առիթների ժամանակ, ինչպիսիք են՝ ավարտական երեկոները և հարսանիքները ։ Նման առիթների համար բլուզի և շրջազգեստի հետ միասին, շարունակում է ստանդարտ հագուստը մնալ դե ֆակտո շատ աղջիկների և կանանց համար։
Հիմնական զգեստ
Հիմնական զգեստը սովորաբար մուգ գույնի զգեստ է հասարակ դիզայնով, որը կարող են հագնել նորաձև աքսեսուարների հետ տարբեր առիթների ժամանակ ։ Տարբեր զարդերի տեսակներ, գոտիներ, շարֆեր և բաճկոններ կարող են հագնել հիմնական հագուստով ։ Փոքրիկ սև զգեստը հիմնական զգեստի օրինակ է։
Եսայի Մինասյան
Կենսագրություն
Մինասյանը նվագում է Տրևիզոյում 1763 թվականին պատրաստված «Պիետրո Անտոնիո Դալլա Կոստա» ջութակ, ինչպես նաև 1726 թվականի «Antonius Stradivarius Cremonensis» 850000 ֆունտ ստեռլինգ արժողությամբ ջութակ։ 2019 թվականին Museo del Violino-ն նրան տրամադրել է «G.B. Guadagnini» ջութակ։
Զգեստ
Բոդիքոն զգեստ
Բոդիքոն զգեստը խիտ գործվածքով զգեստ է, որը հաճախ պատրաստվում է ձգվող նյութից ։ Անունը ծագել է «մարմնի վստահությունից» կամ սկզբնապես «գիտակցված մարմին», 1980-ականներին ճապոնացիները փոխել են «բադիկոնի» ։
Եսայի Մինասյան
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Բրիտանացիներ հայկական սերմամբ Կատեգորիա:Բրիտանացի ջութակահարներ Կատեգորիա:Ապրող անձինք Կատեգորիա:Բրիտանահայ ջութակահարներ Կատեգորիա:Բրիտանահայ թավջութակահարներ
Զգեստ
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Հագուստ
Սուրբ Անտոնիոյի ջրվեժ
Սուրբ Անտոնիոյի ջրվեժ, ջրվեժ, որը գտնվում է Մինեսոտա նահանգի Մինեապոլիս քաղաքից հյուսիս-արևելք։ Այն միակ բնական խոշոր ջրվեժն էր Վերին Միսիսիպի գետի վրա։ Երբ 1869 թվականին ջրվեժը մասնակիորեն փլվեց, նրա որոշ մասեր հետագայում վերակառուցվեցին բետոնից։ Ավելի ուշ` 1950-ականներին և 1960-ականներին, կառուցվեցին մի շարք ջրատարներ և պատնեշներ՝ նավագնացությունը դեպի ավելի վերև ընկած տարածքներում իրականացնելու համար ։
Ջրվեժն անվանվել է պադովացի կաթոլիկ սուրբ Անտոնիոյի անունով։ Սեյնթ Էնթոնի և Մինեապոլիս քաղաքները, որոնք զարգացել են ջրվեժի, համապատասխանաբար, արևելյան և արևմտյան կողմերում, միաձուլվեցին 1872 թվականին՝ ջրվեժի ուժը ֆրեզերային աշխատանքների վրա օգտագործելու համար ։
Պատմություն
Եվրոպական հետախուզությունից առաջ ջրվեժը մշակութային և հոգևոր նշանակություն ուներ բնիկ ցեղերի համար, որոնց հաճախ կարելի էր տեսնել այդ տարածքում։ Գահավիժման վայրերը կարևոր և սրբազան էին Մդեվակատոն Դակոտա ժողովուրդների համար, և նրանք Միսիսիպի գետը անվանում էին «ջրվեժների գետ»։ Գահավիժման այդ վայրերին տրվել են հատուկ անուններ ։ Դակոտան ջրվեժները ասոցացնում էր լեգենդների և ոգիների, ինչպես նաև ջրերի և չարի աստված Օանկտեհիի հետ, որն իբրև թե ապրում էր թափվող ջրերի տակ ։ Դակոտան նաև արշավանքներ է իրականցրել Նիկոլետի ջրվեժ՝ ձկնորսություն իրականացնելու համար։
Քանի որ սահանքը պետք է տեղափոխվեր, տարածքը դարձավ բնական հանգստի և առևտրի կետերից մեկը, որ ձգվում էր Միսիսիպիի երկայնքով և գտնվում էր դակոտա և անիշինաբե ժողովուրդների միջև։ «Անիշինաբե» (Օբջիբվե) տերմինը գրանցվել է նաև որպես «kakabikah» (gakaabikaa, «ճեղքված ժայռ» կամ ավելի պատկերավոր՝ gichi-gakaabikaa, «մեծ կտրված ժայռ», որը հիշեցնում է գահավիժումներից անընդհատ քայքայվող կրաքարի կտորները) ։
1680 թվականին ջրվեժները հայտնի դարձան Արևմտյան աշխարհին, երբ մի ամսագրում դրանց մասին տպագրեց բելգիական ծագմամբ կաթոլիկ Հայր Լուի Հեննեպինը։ Նա առաջին անգամ հրատարակել է նաև Նիագարայի ջրվեժի մասին ։ Հեննեպինը այն անվանել է Սուրբ Անտոնիոյի զառիվար կամ Սուրբ Անտոնիոյի ջրվեժ՝ իր հովանավոր Սուրբ Անտոնիո Պադովացու անվամբ։ Հետագայում ջրվեժների ուսումնասիրությամբ զբաղվել են Զեբուլոն Մոնտգոմերի Փայքը և Ջոնաթան Քարվերը՝ առաջին անգլիացին, որը ձեռնամուխ է եղել արևմուտքի ուսումնասիրություններին։ Ըստ Ջոն Քարթեր Բրաունի գրադարանի՝ «Քարվերի նպատակն էր քարտեզագրել երկիրը, ընկերանալ բնիկ ամերիկացիների հետ և հայտնաբերել դեպի հյուսիս-արևմուտք անցուղին։ Նրա ճանապարհորդությունը սկսվեց 1766 թվականին։ Քարվերի գիրքն առաջին սիրված ամերիկյան ճանապարհորդական գիրքն էր» ։ Քարվերը ստեղծեց այս վաղ պատկերը 1778 թվականին՝ սկսելով փորագրությունների ուսումնասիրությունը։
1820 թվականին «Fort Snelling»-ի հիմնադրումից հետո ջրվեժը առավել գրավիչ դարձավ զբոսաշրջիկների, գրողների և արվեստագետների համար․ նրանցից շատերը փաստում են, որ Հեննեպինի նկարագրություններն այնքան վեհաշուք չէին, որքան իրականությունն էր։ Սակայն 1860-ականներին արդյունաբերական թափոնները լցրել էին տարածքը և վնասել ջրվեժի ողջ գեղեցկությունը ։ Այն մասամբ փլուզվեց 1869 թվականին, բայց հետո վերակառուցվեց բետոնե արտահոսքի միջոցով (կամ «գոգնոցով»)։
"Հնդիկ ժողովրդի սերունդների համար Միսիսիպի գետը նավարկության կարևորագույն ուղի էր։ Ջրվեժները շրջանցելով փոխադրում իրականացնելու համար Դակոտան (Սիու) և Օջիբուեյը (Չիպպեվա) օգտագործեցին լավ հաստատված արահետ։ Վայրէջքն իրականացվում էր այժմյան գոլորշու գործարանի տարածքում․ արահետին կարելի է հասնել զառն ի վեր բարձրանալով։ Իսկ հետո արդեն այստեղից պետք է գնալ Գլխավոր փողոցի (ջրվեժի ամենաբարձր կետը) արևելյան մասով։"
Երկրաբանություն
Երբ հայր Լուի Հեննեպինը փաստաթղթավորել է ջրվեժը, նա հայտարարել է, որ ջրվեժի բարձրությունը մոտավորապես 50 կամ 60 ոտնաչափ (18 մ) է։ Հետագայում հետազոտողները նկարագրում էին, որ դրա բարձրությունը 16-20 ոտնաչափի (6,1 մ) սահմաններում է ։ Հնարավոր է, որ անհամապատասխանությունը պայմանավորված է եղել տեսադաշտի փակ լինելով, քանի որ անցուղու մոտ ջրի ընդհանուր անկումը 76 ոտնաչափ (23 մ) է։
Տարածքի երկրաբանական կազմավորումը բաղկացած էր Պլատեվիլյան կազմավորման կոշտ, բարակ շերտից՝ կրաքարից, որը ծածկում էր Սեյնթ-Պետեր Սանդսթոունի փափուկ ենթամակերեսը ։ Այս շերտերն Օրդովիկյան ժամանակաշրջանում գոյություն ունեցած ծովի արդյունքն էին․ այս ծովը գոյություն է ունեցել 500 միլիոն տարի առաջ՝ Մինեսոտայի արևելյան և կենտրոնական մասերում ։
Արդյունաբերություն
Ջրվեժների առաջին մասնավոր հողային պահանջը ներկայացվել է Ֆրանկլին Ստիլի կողմից 1838 թվականին, չնայած նա 12000 ԱՄՆ դոլար արժողությամբ գույքի ինը տասներորդ բաժնեմասի դիմաց ֆինանսավորում չի ստացել մինչև 1847 թվականը։ 1848 թվականի մայիսի 18-ին նախագահ Փոլկը հաստատեց Սեյնթ Էնթոնիի վերաբերյալ արված հայցերը, և Ստիլը կարողացավ գետի արևելյան կողմում՝ ջրվեժի վերևում, կառուցել անցուղի՝ արգելափակելով արևելյան ջրանցքը։
Երբ Մինեապոլիսը (և գետի այն կողմում գտնվող Սեյնթ Էնթոնին) զարգանում էր, ջրվեժի ջրային ուժն օգտագործվում էր որպես էներգիայի աղբյուր արդյունաբերության տարբեր ճյուղերի համար։ Ջրի էներգիան օգտագործում էին անտառահատության, տեքստիլ արդյունաբերության մեջ և ալրաղաց տնտեսություններում։ 1857-1868 թվականներին Մինեապոլիսի մոտ ջրաղացպանները ստեղծեցին միավորում` էներգիա ստանալու համար։ Այս թունելների կառուցմամբ թուլացան կրաքարը և դրա ավազաքարի հիմքը՝ արագացնելով ջրհեղեղի էրոզիան. կրաքարի ամբողջությամբ քայքայվելուց հետո ջրվեժները կվերածվեին ջրային էներգիայի համար ոչ պիտանի ավազաքարերի։
Սուրբ Անտոնիոյի արևելյան կողմում ջրաղացպանները ավելի վատ էին կազմակերպված, և այդ պատճառով արդյունաբերությունն այդ կողմում զարգացավ ավելի դանդաղ տեմպերով ։
1869 թվականին Հեննեպին կղզու թունելի փլուզում
Ջրի էներգիան օգտագործելու համար ավելի վաղ կառուցված անցուղին փլվեց քայքայված կրաքարի պատճառով. դա ավելի նեղացրեց «միջանցքը» և ավելացրեց ջրհեղեղի առաջացման հավանականությունը։ 1868 թվականին գրված մի զեկույց պարզեց, որ միայն հազար հարյուր ոտնաչափ կրաքար մնացել է գետի վերին հոսանքում, և եթե այն քայքայվեր, անկումները կվերածվեին արագընթաց հոսքերի, իսկ դրա արդյունքում հնարավոր չէր լինի ՋԷԿ-եր կառուցել և էներգիա ստանալ ։ Միևնույն ժամանակ, Սուրբ Անտոնիո էկի ընկերությունը հաստատեց Ուիլյամ Ու. Իսթմանի և Ջոն Լ. Մերիամի ընկերություների առաջարկած ծրագիրը` Հեննեպին և Նիկոլե կղզիների տակ թունել կառուցելու վերաբերյալ. այն պետք է տարածեր ջրային էներգիան։ Այս ծրագիրը աղետի բախվեց, երբ 1869 թվականի հոկտեմբերի 5-ին կրաքարի վերին մասը ճեղքվեց։
Արտահոսքը դարձավ ջրի տարափ։ Ջուրը պայթեցրեց Հեննեպին կղզին, ինչի արդյունքում կղզու 150 ոտնաչափ (46 մ) կտորն ընկավ գետը։ Մարդիկ կարծում էին, որ ջրվեժն ու արդյունաբերությունը կործանվելու են. նրանք շտապեցին դիտել այդ աղետը։ Կամավորների մի շարք խմբեր սկսեցին գետը նետել ծառեր և փայտանյութ, բայց դա անարդյունավետ էր։ Դրանից հետո նրանք կառուցեցին փայտանյութերի հսկայական լաստանավ։ Սա քիչ աշխատանք էր պահանջում, բայց և այնպես անարդյունավետ էր։ Մի շարք աշխատողներ ամիսներ շարունակ աշխատել են անցուղին կառուցելու համար, որի միջոցով ջուրը թունելով ավելի հեռու կգնար։ Հաջորդ տարի Մասաչուսեթս նահանգի Լոուել քաղաքից մի ինժեներ խորհուրդ տվեց ջրվեժի վերևում կառուցել ցածր անցուղիներ, որպեսզի եղանակի` կրաքարի վրա ազդեցությունից խուսափեն։ Այս աշխատանքին օգնեց դաշնային կառավարությունը, և, ի վերջո, այն ավարտին հասցվեց 1884 թվականին։ Դաշնային կառավարությունը այս աշխատանքի վրա ծախսեց 615,000 դոլար, մինչդեռ երկու քաղաքները միասին ծախսեցին 334.500 դոլար ։
Ջրատարներ և պատնեշներ
Մինչև 1948-1963 թվականները Սուրբ Անտոնիոյի ջրվեժը Միսիսիպիի առևտրային նավատորմի վերին սահմանն էր։ Այդ թվականներին Միացյալ Նահանգների բանակի ինժեներական կորպուսի կողմից կառուցվեցին երկու ջրատարներ և մի շարք պատնեշներ։ Պատնեշները հնարավոր էին դարձնում առևտրային նավարկությունը Մինեապոլիսի վերին շրջանում, բայց, քանի որ Մինեապոլիսի պատնեշները համեմատաբար ավելի փոքր են գետի մնացած շատ պատնեշներից, առևտրային բեռնաթափման տեմպերը նվազում էին։ 2015 թվականին Վերին Սուրբ Անտոնիոյի ջրվեժն ընդմիշտ «փակվեց»՝ շատ տեսակների (օրինակ ծածանի) տարածումը կանխելու համար   ։  Փակումից հետո Մինեապոլիսի իրավունքները կրկին լայնացան, այն նորից դարձավ նավատորմի ղեկավարը ։
Վերին Սուրբ Անտոնիոյի ջրվեժի անցուղին, որի կառուցումն ավարտվել է 1963 թվականին, ձիաձև հիդրոէլեկտրական անցուղի է, որի բարձրությունը 49 ոտնաչափ (15 մ) է։ Վերին «ավազանն» (երբեմն այսպես էլ են անվանում) ունի 3150 ակր ոտնաչափ (3,890,000 մ խորանարդ) ծավալ, իսկ ծովի մակարդակից բարձրությունը 799 ոտնաչափ (244 մ) է։
Սուրբ Անտոնիոյի ջրվեժի ստորին անցուղին, որի կառուցումն ավարտվել է 1956 թվականին, ինքնահոս տիպի հիդրոէլեկտրակայան է՝ 26 ոտնաչափ (7,9 մ) բարձրությամբ, բաղկացած է 275 ոտնաչափ (84 մ) երկարությամբ բետոնե չորս փակ «դարպասներից», որոնք կառուցվել են ջրի արտահոսքը կանխելու համար։ Ստորին ավազանը (երբեմն կոչվում է միջանկյալ ավազան) ունի 375 ակր ոտնաչափ (463,000 մ խորանարդ) ծավալ և ծովի մակարդակից բարձր է 750 ոտնաչափ (229 մ)։
Վերին և ստորին պատնեշներից յուրաքանչյուրն ունի 56 ոտնաչափ (17 մ) լայնություն և 400 ոտնաչափ (120 մ) երկարություն։
Գահավիժման կետի շուրջ հոսանքը հաճախ արագ և վտանգավոր է։ 1991 թվականին մի փոքրիկ նավակ չափազանց մոտիկից ընկավ անցուղու վրայից։ Նավակում գտնվող մեկ մարդ զոհվեց, իսկ մյուսին փրկեցին ուղղաթիռի միջոցով ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ջրային մարմիններ Կատեգորիա:Աֆրիկա Կատեգորիա:Ջրվեժներ Կատեգորիա:Ջրվեժներ այբբենական կարգով
Ապրիլիա
Ապրիլիա (Aprilia), քաղաք Իտալիայում, գտնվում է Լացիո մարզի Լատինա գավառում ։
Բնակչությունը կազմում է 63830 (2005 թվականի դեկտեմբերի 31-ի տվյալներով), խտությունը՝ 359 մարդ/կմ2։ Տարածքը կազմում է 177,7 կմ2։ Փոստային ինդեքսը՝ 04011։ Հեռախոսային կոդը՝ 00006։
Քաղաքի հովանավոր սուրբը հանդիսանում է Միքայել Հրեշտակապետը։ Քաղաքի տոնը ամեն տարի նշվում է սեպտեմբերի 29-ին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իտալիայի քաղաքներ Կատեգորիա:1936 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Բրայտենթալ (Շվաբիա)
Բրայտենթալ (Breitenthal), կոմունա Գերմանիայի Բավարիա երկրամասում։
Ենթարկվում է Շվաբիա վարչական շրջանին։ Գտնվում է Գյունցբուրգ շրջանի կազմում։ Բնակչությունը կազմում է 1220 մարդ (ըստ 2010 թվականի դեկտեմբերի 31-ի տվյալների) ։ Տարածքը կազմում է 13,27 կմ²։ Պաշտոնական կոդ՝ 09 7 74 117։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Գերմանիայի քաղաքներ
Սաչալիսճալա
Սաչալիսճալա (საჩალისჭალა), գյուղ Վրաստանում։ Գտնվում է Մցխեթ-Մթիանեթ մարզի Դուշեթի շրջանում ։
Դիրք
Գտնվում է ծովի մակարդակից 1570 մետր բարձրության վրա։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Դուշեթի շրջան
Ստարայա Իզմայլովկա
Ստարայա Իզմայլովկա (Старая Измайловка), գյուղ Ռուսաստանի Ուլյանովսկի մարզի Բարիշսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 149 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:17-րդ դարում հիմնադրված բնակավայրեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Ուլյանովսկի մարզի Բարիշսկի շրջանի բնակավայրեր
Յաշ Էբ Շոկ
Յաշ Էբ Շոկ (բառացի՝ Կանաչ Շնաձուկ, նաև՝ Յաշ Մոչ Շոկ, ), հին Մայաների Մութուլ թագավորության, որի մայրաքաղաքն էր Տիկալը, առաջին հայտնի տիրակալը։
Կենսագրություն
Յաշ Էբ Շոկը իշխել է մեր թվարկության 1-ին դարում (ըստ այլ գնահատականների՝ մ.թ.ա․ 219-ից 238 թվականների ընթացքում ) և մի քանի ավելի ուշ տեքստերում նրան անվանում են Տիկալի առաջին դինաստիայի հիմնադիր, չնայած այն բանին, որ հաստատվել է ավելի վաղ կառավարիչների գոյությունը (հնարավոր է նա միավորել է Տիկալի դինաստիաները կամ հատկապես հաջողակ է եղել  ռազմական գործերում)։ Նա ծագել էր «Ագավեի բլուրներից»՝ կիսալեգենդար նախնյաց տանից, որտեղից էլ ծագել են Քանուլի թագավորության ղեկավարներ Յաշչիլանը և Կոպանի իշխանների առաջին տոհմը։ Ագավեի բլուրները սովորաբար նույնացվում է կա՛մ Տիկալից հյուսիս գտնվող խոշոր նախադասական Էլ-Միրադոր քաղաք, կա՛մ նույնքան մեծ քաղաքային Կամինալխուի բնակավայր  (ժամանակակից Գվատեմալա քաղաքում) հետ։ Յաշ Էբ Շոկի հնարավոր դամբարամը՝ «դամբարան 85»-ը, գտնվում է Հյուսիսային Ակրոպոլիսի կենտրոնում.
Յաշ Աբ Շոկից հետո 1-3-րդ դարերի ընթացքում գահ են բարձրացել 7 տիրակալներ, որոնց անուններն անհայտ են։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Մութուլ թագավորության տիրակալներ Կատեգորիա:Տիկալի առաջին դինաստիայի հիմնադիրներ
Զորե (Սիլվանի գավառ)
Զորե, գյուղակ Արևմտյան Հայաստանում, Դիարբեքիրի վիլայեթի Սիլվանի գավառակում ։
Պատմություն
XIX դարի վերջին ուներ 4 տուն հայ բնակիչ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Արոսենի
Արոսենի, սնձնի, սրահացի, սին, վարդազգիների (վարդածաղիկներ) ընտանիքի տերևաթափ ծառերի կամ թփերի ցեղ։ Հայտնի է 50 (այլ տվյալներով՝ 100), ՀՀ-ում՝ 10 տեսակ՝ , , կամ արոսենի ասպաբ, , , , ,  և այլն։
Ձևաբանություն
Ծառերի բարձրությունը մինչև 15 մ է։ Տերևները հերթադիր են, կենտփետրաձևից մինչև բլթակավոր և ամբողջական, ատամնա- կամ սղոցաեզր։ Ծաղկաբույլը վահանիկանման է, ծաղիկները՝ երկսեռ, սպիտակ։ Ծաղկում է մայիսին։ Պտուղները հատապտղանման խնձորիկներ են՝ կլոր, օվալ, հազվադեպ՝ տանձաձև, կարմիր, դեղին, նարնջագույն, դարչնագույն, թավոտ կամ մերկ, թթու-դառնավուն կամ քաղցր։ Սերմերը հաճախ եռակող են, երկարավուն, օվալաձև կամ հակադիր ձվաձև։
Կիրառական նշանակություն
Պարունակում են շաքարներ, վիտամին C, կարոտին (A-նախավիտամին), օրգանական թթուներ, եթերայուղեր, աղաղանյութեր, միկրոտարրեր և այլն։ Պտուղներն օգտագործում են սննդի (թարմ և վերամշակված՝ թուրմ, մուրաբա, օղի, լիկյոր և այլն) և բժշկության մեջ։ Դրանցով սնվում են թռչունները, մի շարք անտառային կենդանիներ։ Սերմերը պարունակում են ճարպեր։ Փայտանյութն օգտագործվում է կահույք և երաժշտական գործիքներ պատրաստելու համար։
Տարածվածություն Հայաստանում
Տարածված է Արագածոտնի, Շիրակի, Լոռու, Տավուշի, Գեղարքունիքի, Սյունիքի և այլ մարզերի վերին անտառային և ենթալպյան գոտիներում։ Աճում է ժայռոտ, քարքարոտ վայրերում, կիրճերում, թփուտներում, կաղնու նոսրանտառներում (1000 - 2500 մ բարձրություններում)։
Արոսենի Հայաստանին շատ հազվադեպ էնդեմիկ է, հանդիպում է միայն Սևանի ավազանում և Արայի լեռան վրա։ Աճում է ժայռերի զառիկող լանջերին, մնացորդային անտառներում, անտառների վերին սահմանի և ենթալպյան գոտու բարձրախոտերում (1600 - 2400 մ բարձրություններում)։  հանդիպում է Սևանի հարավարևելյան ափին, Արագածոտնի, Վայոց ձորի, Սյունիքի մարզերում։ Աճում է կաղնու անտառներում, ժայռոտ լանջերին, անտառեզրերին և բացատներում (1600 - 2400 մ բարձրություններում)։ Նշված տեսակները գրանցված են ՀՀ Կարմիր գրքում։
Կատեգորիա:Վարդազգիներ Կատեգորիա:Դեղաբույսեր Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բույսեր
Տոլոկոննիկովո
Տոլոկոննիկովո (Толоконниково, Heponotko), գյուղ Ռուսաստանի Լենինգրադի մարզի Վիբորգսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 6 մարդ։
Վիկովարո
Վիկովարո (Vicovaro), քաղաք Իտալիայում, տեղակայված է Լացիո մարզի Հռոմ գավառում ։ Բնակչությունը կազմում է 3557 մարդ, խտությունը բնակչության կազմում է 99 մարդ/քառ. կմ։ Զբաղեցնում է 36 քառ. կմ։ Փոստային ինդեքս - 029, հեռախոսային կոդ - 0774։
Քաղաքի հովանավորն է Սուրբ Անտոն Մեծը։ Տոնը նշվում է հունվարի 17-ին։
Կաբրաս
Կաբրաս (Cabras), կոմունա Իտալիայում, Սարդինիա մարզում՝ Օրիստանո գավառում։
Բնակչությունը կազմում է 8889 մարդ (2004 թվականի տվյալներով), բնակչության խտությունը կազմում է 86,16 մարդ/կմ²։ Զբաղեցնում է 102,18 կմ² մակերես տարածք։ Փոստային ինդեքսն է՝ 9072։ Հեռախոսային կոդը՝ 0783։
Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր
Շողիկ Սաֆյան
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ բանաստեղծներ Կատեգորիա:Խնձորեսկ գյուղում ծնվածներ‎ Կատեգորիա:Ադրբեջաներենից հայերեն թարգմանիչներ Կատեգորիա:Ռուսերենից հայերեն թարգմանիչներ Կատեգորիա:Հայ արձակագիրներ Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ Կատեգորիա:Ադրբեջանի պետական մանկավարժական համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ
Պաիկուսե
Պաիկուսե (Paikuse), գյուղական ավան Էստոնիայի Պյարնումաա նահանգի Պաիկուսե շրջանում։
2011 թվականի տվյալներով գյուղական ավանում բնակվում էր 2375 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Պյարնումաա նահանգի Պաիկուսե շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղական ավաններ
Ալատիր
Ալատիր (Алатырь), քաղաք Չուվաշիայում (Ռուսաստան), նավակայան Սուրա գետի (Վոլգայի աջ վտակ) ափին՝ Ալատիր գետը նրան միախառնվելու տեղում։ Հիմնադրվել է 1552 թ.-ին որպես ռուսական ամրություն։ Քաղաք է 1780 թ.-ից։ Ենթադրում են, որ անվանումը առաջացել է թյուրքական լեզուների ալա «խայտաբղետ» և տուրա «կացարան, քաղաք» բառերից ։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքներ Կատեգորիա:1552 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Գվինեթ Փելթրոու
Գվինեթ Փելթրոու (Gwyneth Paltrow, ), ամերիկացի դերասանուհի, խաղացել է մոտ 40 ֆիլմում։
Օսկար է ստացել «Սիրահարված Շեքսպիրը» ֆիլմի համար Օսկար լավագույն դերասանուհու համար անվանակարգում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի դերասանուհիներ Կատեգորիա:Հոլիվուդյան դերասաններ Կատեգորիա:Օսկարակիրներ Կատեգորիա:Ամերիկացի հեռուստատեսային դերասանուհիներ Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոդերասանուհիներ Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի երգիչներ Կատեգորիա:Թատրոնի դերասանուհիներ Կատեգորիա:Ամերիկացի սցենարիստներ Կատեգորիա:Ամերիկացի կոմպոզիտորներ Կատեգորիա:Ամերիկացի գործարարներ Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի դերասանուհիներ Կատեգորիա:Ամերիկացիներ իռլանդական ծագմամբ Կատեգորիա:«Ոսկե գլոբուս» մրցանակի դափնեկիրներ Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի դերասանուհիներ Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի կին գրողներ Կատեգորիա:Ամերիկացի երաժիշտներ Կատեգորիա:Լավագույն դերասանուհի Օսկարի մրցանակակիրներ Կատեգորիա:Ամերիկացի երեխա դերասանուհիներ
Կատաղություն
Կատաղության հարուցիչներն են լիսավիրուսները (lyssaviruses), ներառյալ կատաղության վիրուսը (raibes virus) և ավստրալիական չղջիկի լիսավիրուսը (Australian bat lyssavirus) ։ Վիրուսները տարածվում են, երբ վարակված կենդանին քերծում կամ կծում է այլ կենդանիներին կամ մարդուն ։ Ախտահարված կենդանիների թուքը կարող է փոխանցել կատաղության վիրուսը, եթե այն կոնտակտի մեջ մտնի աչքերի, բերանի կամ քթի հետ ։ Գլոբալ կերպով, շները հանդիսանում են հիվանդության հիմնական տարածողները ։ Այն երկրներում, որտեղ տարածված են կատաղություն ունեցող շները, կատաղության դեպքերի 99%-ից ավելին շների կծելու հետևանքով է ։ Ամերիկայում մարդկանց մոտ կատաղության հիմնական պատճառը չղջիկների կծելն է, իսկ շներից վարակվելու դեպքերը կազմում են ընդհանուր դեպքերի 5%-ից քիչ  ։ Կրծողները շատ հազվադեպ են վարակվում կատաղությամբ ։ Հիվանդությունը կարող է ախտորոշվել միայն ախտանիշների ի հայտ գալուց հետո ։
Սարգիս Մելիքյան (այլ կիրառումներ)
Սարգիս Մելիքյան անուն-ազգանունը կարող է վերաբերել՝
Կատաղություն
Աշխարհի տարբեր մասերում կենդանիների վերահսկման և պատվաստման ծրագրերը իջեցրել են շներից կատաղությամբ վարակվելու ռիսկը ։ Խորհուրդ է տրվում մինչև վարակումը իմունիզացիայի ենթարկել բարձր ռիսկի խմբում գտնվող մարդկանց՝ նրանց, ովքեր աշխատում են չղջիկների հետ, կամ երկար ժամանակ են անցկացնում աշխարհի այնպիսի վայրերում, որտեղ կատաղությունը տարածված է ։ Այն մարդկանց մոտ, ովքեր վարակվել են կատաղությամբ, կատաղության պատվաստումը և երբեմն նաև կատաղության իմունոգլոբուլինը կարող են կանխել հիվանդության առաջացումը, եթե օգտագործվել են մինչև ախտանիշների ի հայտ գալը ։ Եթե 15 րոպե շարունակ կծած կամ քերծած տեղը լվանալ օճառաջրով, պովիդոն-յոդով, կամ դետերգենտով, ապա հնարավոր է քչացնել վիրուսային մասնիկների քանակը, ինչը կարող է որոշ չափով արդյունավետ լինել հիվանդության կանխարգելման համար ։ 2016 թվականին կատաղությամբ վարակված ընդամենը 14 մարդ է ողջ մնացել ախտանիշների ի հայտ գալուց հետո ։
2015 թվականին կատաղությունը հանդիսացել է 17 400 մահվան պատճառ ։ Կատաղության հետևանքով մահերի 95%-ից ավելին տեղի են ունեցել Աֆրիկայում և Ասիայում ։ Մահերի 40%-ը կազմում են 15 տարեկանից փոքր երեխաները ։ Կատաղությունը առկա է ավելի քան 150 երկրներում և բոլոր աշխարհամասերում բացի՝ Անտարկտիկայից ։ Ավելի քան 3 միլիարդ մարդ ապրում է աշխարհի այնպիսի վայրերում, որտեղ առկա է կատաղության վիրուսը ։ Մի շարք երկրներում, ներառյալ Ավստրալիան և Ճապոնիան, ինչպես նաև Արևմտյան Եվրոպայում, կատաղությունը շների մոտ բացակայում է ։ Շատ խաղաղօվկիանոսյան կղզիներում կատաղությունը ընդհանրապես գոյություն չունի ։ Կատաղությունը դասակարգվում է որպես անուշադրության մատնված արևադարձային հիվանդություն (neglected tropical disease) :
Նշաններ և ախտանիշներ
Վարակման և առաջին սիմպտոմների ի հայտ գալու (ինկուբացիոն/գաղտնի շրջան) միջև եղած ժամանակահատվածը մարդկանց մոտ սովորաբար կազմում է 1-3 ամիս ։ Կան նկարագրված դեպքեր, երբ ինկուբացիոն շրջանները տևել են շատ կարճ՝ 4 օր, և ընդհակառակը՝ ավելի քան 6 տարի, կախված նրանից, թե որտեղ է եղել տեղակայված վարակված վերքը, և ինչ խորության է այն եղել, ինչպես նաև շատ կարևոր է վերք ներթափանցած վիրուսների քանակը ։ Կատաղության սկզբնական ախտանիշները հիմնականում ոչ սպեցիֆիկ են՝ տենդ և գլխացավ ։ Երբ կատաղությունը խորանում է և հանգեցնում է գլխուղեղի և/կամ կարծր պատյանի բորբոքմանը, սկսում են ի հայտ գալ հետևյալ ախտանիշները․ աննշան կամ մասնակի պարալիչ (լուծանք), տագնապ, անքնություն, շփոթմունք, ագիտացիա, աննորմալ պահվածք, պարանոյա, տագնապ և տեսիլքներ (հալյուցինացիաներ), որոնք կարող են հարաճել դելիրիումի և կոմայի ։ Հիվանդի մոտ կարող է դիտվել նաև ջրավախություն ։ Մահը սովորաբար վրա է հասնում ախտանիշների ի հայտ գալուց 2-10 օրերի ընթացքում։ Ախտանիշների ի հայտ գալուց հետո մահը գրեթե անխուսափելի է, անգամ եթե իրականացվել է պատշաճ և ինտենսիվ թերապիա ։
Ջրավախություն
Ջրավախությունը (հիդրոֆոբիա, վախ ջրից) կատաղության պատմական անունն է ։ Այն վերաբերվում է հիվանդության ուշ շրջաններում հանդիպող ախտանիշներին, երբ հիվանդը դժվարանում է կուլ տալ, տագնապի է մատնվում, երբ առաջարկում են հեղուկ խմել, և չի կարողանում հագեցնել իր ծարավը։ Ցանկացած կաթնասուն, որը վարակվել է այս վիրուսով կարող է ունենալ ջրավախություն ։
Թքազատությունը հիմնականում շատացած է, և խմելու փորձերը, կամ անգամ խմելու ցանկությունը կամ առաջարկը կարող են բերել կոկորդի և ըմպանի մկանների տանջալի և ցավոտ սպազմի։ Սա բացատրվում է նրանով, որ կատաղության վիրուսները բազմանում և կուտակվում են վարակված կենդանու թքագեձերում և փոխանցվում են կծելու միջոցով։ Վիրուսի տարածվելու հնարավորությունը խիստ կնվազեր եթե հիվանդը կարողանար կուլ տալ իր թուքը և ջուր խմել ։
Ջրավախությունը հիմնականում կապված է կատաղության կատաղի ձևի հետ, որն առաջանում է կատաղությամբ վարակված մարդկանց 80%-ի մոտ։ Մնացած 20%-ի մոտ դիտվում է կատաղության պարալիտիկ (լուծանքային) ձևը, որի դեպքում դիտվում է մկանային թուլություն, զգացողության կորուստ, և լուծանք (պարալիզ)․ կատաղության այս ձևը սովորաբար չի առաջացնում վախ ջրի նկատմամբ ։
Պատճառ
Կատաղության հարուցիչներն են հանդիսանում մի շարք լիսավիրուսներ (lyssaviruses), ներառյալ՝ կատաղության վիրուսը (raibes virus) և ավստրալիական չղջիկի լիսավիրուսը (Australian bat lyssavirus) :
Կատաղության վիրուսը հանդիսանում է Mononegavirales դասի, Rhabdoviridae ընտանիքի, Lyssavirus ցեղին պատկանող տեսակ։ Լիսավիրիոնները ունեն պարուրաձև սիմետրիա, 180 նմ երկարություն և մոտ 75 նմ հաստություն ։ Այս վիրիոնները պատիճավորված են և ունեն մեկ-պարույրանի նեգատիվ շղթայով ՌՆԹ։ Գենետիկ ինֆորմացիան պահպանված է ռիբոնուկլեոպրոտեինային կոմպլեքսի մեջ, որտեղ ՌՆԹ-ն թեթևակի կապված է վիրուսային նուկլեոպրոտեինի հետ։ Վիրուսի ՌՆԹ գենոմը կոդավորում է հինգ գեն, որոնց հերթականությունը խիստ կայուն է․ նուկլեոպրոտեին (N), ֆոսֆոպրոտեին (P), մատրիցային սպիտակուց (M), գլիկոպրոտեին (G) և վիրուսային ՌՆԹ-պոլիմերազ (L) ։
Երբ վիրուսը հայտնվում է մկանային կամ նյարդային բջիջներում, նա սկսում է բազմանալ։ Վիրուսի արտաքին թաղանթին գտնվող տրիմերային փշերը փոխազդեցության մեջ են մտնում կենդանու բջիջներին գտնվող ընկալիչների հետ, հիմնականում ացետիլխոլինային ընկալիչների հետ։ Բջջային թաղանթը ներփքվում է, գործընթաց, որը կոչվում է պինոցիտոզ, և թույլ է տալիս վիրուսին ներխուժել բջիջ՝ էնդոսոմի ձևով։ Այնուհետև, վիրուսն օգտագործելով էնդոսոմի թթվային միջավայրը, միաժամանակ կապվում է նրա թաղանթին և ցիտոպլազմայի մեջ է թողարկում իր 5 սպիտակուցները և միաշղթա ՌՆԹ-ն ։
Այնուհետև L սպիտակուցը, օգտագործելով ցիտոպլազմայում ազատ վիճակում գտնվող նուկլեոտիդները, բնօրինակ նեգատիվ ՌՆԹ-ի հիման վրա տրանսկրիպցիայի է ենթարկում հինգ մՌՆԹ և դրական պարույրով ՌՆԹ։ Այս 5 մՌՆԹ-ի պարույրները այնուհետև տրանսլյացիայի են ենթարկվում իրենց համապատասխան սպիտակուցների (P, L, N, G և M սպիտակուցներ) ցիտոպլազմայում գտնվող ազատ ռիբոսոմների վրա։ Որոշ սպիտակուցներին անհրաժեշտ են հետ-տրանսլյացիոն ձևափոխություններ։ Օրինակի համար, G սպիտակուցը ճանապարհորդում է հատիկավոր էնդոպլազմային ցանցով, որտեղ նա ենթարկվում է հավելյալ ֆոլդինգի, այնուհետև տեղափոխվում է դեպի Գոլջիի ապարատ, որտեղ նրան միանում է շաքարային խումբ (գլիկոլիզացում) ։
Երբ սպիտակուցների քանակը բավարար է, վիրուսային պոլիմերազը դրական ՌՆԹ-ների շղթաների հիման վրա սկսում է սինթեզել նեգատիվ ՌՆԹ-ի նոր շղթաներ։ Այս նեգատիվ շղթաները այնուհետև կազմում են կոմպլեքսներ՝ N, P, L և M սպիտակուցների հետ և տեղափոխվում են դեպի բջջի ներքին թաղանթ, որտեղ G սպիտակուցը խրվել է թաղանթի մեջ։ Հաջորդիվ, G սպիտակուցը պարուրվում է N-P-L-M պրոտեինային կոմպլեքսի շուրջ, իր հետ վերցնելով բջջի թաղանթի մի մասը, որը կկազմի նոր վիրուսային մասնիկի արտաքին թաղանթը։ Այնուհետև վիրուսը անջատվում է բջջից ։
Օրգանիզմ մտնելուց սկսած, վիրուսը նեյրոտրոպիկ է, այսինքն ճամփորդելով նյարդային ուղիներով գնում է դեպի կենտրոնական նյարդային համակարգ։ Վիրուսները առաջին հերթին սովորաբար մտնում են ինֆեկցման զոնային մոտ գտնվող մկանային բջիջներ, որտեղ նրանք ունակ են բազմանալու՝ առանց մարդու իմունային համակարգի կողմից նկատվելու։ Երբ արդեն վիրուսները հասնում են բավական քանակի, նրանք սկսում են կապվել նյարդամկանային սինապսներում գտնվող ացետիլխոլինային ընկալիչների (p75NR) հետ ։ Վիրուսը այնուհետև տեղաշարժվում է նյարդային բջջի աքսոնով՝ ռետրոգրադ ճանապարհով, ինչի ժամանակ P սպիտակուցը փոխազդում է դինեինի հետ, մի սպիտակուցի, որն առկա է նեյրոնների ցիտոպլազմայում։ Երբ վիրուսը հասնում է նյարդային բջջի մարմնին, այն արագորեն տեղաշարժվում է դեպի կենտրոնական նյարդային համակարգ (ԿՆՀ), բազմանալով շարժողական նեյրոններում, և ի վերջո հասնում է գլխուղեղ ։ Նրանից հետո, երբ ուղեղը ինֆեկցվում է, վիրուսը կենտրոնախույս կերպով գնում է դեպի ծայրամասային և ինքնավար նյարդային համակարգ, ի վերջո արտագաղթելով դեպի թքագեղձեր, որտեղ այն արդեն պատրաստ է փոխանցվելու հաջորդ տիրոջը ։
Փոխանցում
Բոլոր տաքարյուն կենդանիները, ներառյալ մարդը, կարող են վարակվել կատաղությամբ և նրանց մոտ ի հայտ կգան ախտանիշներ։ Թռչունները առաջին անգամ արհեստականորեն վարակվել են կատաղությամբ 1884 թվականին. սակայն, վարակված թռչունները մեծ մասամբ, եթե ոչ ամբողջապես, անախտանիշ են և ինքնուրույն բուժվում են ։ Հայտնաբերվել է, որ թռչունների որոշ տեսակներ սինթեզում են կատաղության դեմ հակամարմիններ, ինչը հանդիսանում է ինֆեկցիայի նշան՝ կատաղությամբ վարակված կաթնասուններով սնվելուց հետո ։
Վիրուսը նաև հարմարվել է սառնարյուն ողնաշարավորների բջիջներում աճելուն ։ Կենդանիների մեծ մասը կարող են վարակվել վիրուսով և փոխանցել հիվանդությունը մարդկանց։ Վարակված չղջիկները , կապիկները, ջրարջերը, աղվեսները, ժանտաքիսները, խոշոր եղջերավոր անասունները, գայլերը, դաշտագայլերը, շները, մանգուստները (սովորաբար կամ փոքր ասիական մանգուստ կամ դեղին մանգուստ ) և կատուները հանդիսանում են մարդկանց համար վիրուսի ամենավտանգավոր աղբյուրը։
Կատաղությամբ կարելի է նաև վարակվել վարակված արջերից, տնային կենդանիներից, աքիսներից և այլ վայրի գիշատիչներից։ Սակայն, նապաստականմանները, ինչպիսիք են նապաստակները և ճագարները, և փոքր կրծողները, օրինակ բուռունդուկները, ծովախոզուկները, դաշտամկները, մկները, առնետները և սկյուռերը, գրեթե երբեք չեն հայտնաբերվել կատաղությամբ վարակված և չեն կարող փոխանցել վիրուսը մարդուն ։ Մկների, առնետների կամ սկյուռերի կծածները շատ հազվադեպ են պահանջում կատաղության կանխարգելում, քանզի այս կրծողները սովորաբար սպանվում են ավելի մեծ, կատաղությամբ վարակված կենդանիների հետ առերեսվելուց հետո, հետևաբար և չեն կարող հանդիսանալ վիրուսի կրող ։ Վիրջինիայի օփոսումը դիմադրողունակ է կատաղության նկատմամբ, սակայն ոչ անընկալունակ, այսինքն կարող է փոխանցել վարակը ։
Վիրուսը սովորաբար առկա է սիմպտոմատիկայով կատաղությամբ կենդանու նյարդերում և թքում ։ Կծելը հանդիսանում է վարակման սովորաբար, բայց ոչ միշտ հանդիպող ուղի։ Շատ դեպքերում վարակված կենդանիները խիստ ագրեսիվ են, կարող են հարձակվել առանց սադրման, և ցուցաբերում են իրենց ոչ բնորոշ պահվածք ։ Սա վառ օրինակ է այն բանի, թե ինչպես է վիրուսային ախտածինը ձևափոխում տիրոջ պահվածքը, որպեսզի խթանի իր տարածումը այլ տերերին։
Կծելու միջոցով մարդու վարակումից հետո, վիրուսը անցնում է ծայրամասային նյարդային համակարգ։ Այն այնուհետև շարժվում է աֆերենտ նյարդերով դեպի կենտրոնական նյարդային համակարգ ։ Այս ընթացքում, վիրուսը շատ դժվար է հայտնաբերել տիրոջ մոտ, և պատվաստումը կարող է դեռ դրդել բջջային իմունիտետը և կանխել ախտանիշների առաջացումը։ Երբ վիրուսը հասնում է գլխուղեղ, այն արագորեն առաջացնում է էնցեֆալիտ` պրոդրոմալ շրջան, ինչը հանդիսանում է ախտանիշների սկիզբը։ Երբ պացիենտը դառնում է սիմպտոմատիկ, բուժումը գրեթե երբեք չի լինում արդյունավետ և մահացությունը կազմում է 99%։ Կատաղությունը կարող է նաև ախտահարել ողնուղեղը՝ առաջացնելով լայնական միելիտ ։
Ախտորոշում
Կատաղությունը ախտորոշելը կարող է լինել բավականին դժվար, քանզի սկզբնական շրջաններում այն կարելի է հեշտությամբ խառնել այլ հիվանդությունների կամ ագրեսիվության հետ ։ Կատաղության ախտորոշման ոսկե ստանդարտ է հանդիսանում ֆլյուորեսցենտ հակամարմինային թեստը (ՖՀԹ, fluorescent antibody test (FAT))՝ իմունոհիստոքիմիական հետազոտություն, ինչը խորհուրդ է տրվում Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության կողմից (ԱՀԿ) ։ ՖՀԹ-ն հիմնված է որոշիչ մոլեկուլի (սովորաբար ֆլյուորեսցինի իզոթիոցիանատ) և իր հետ կապված կատաղության դեմ սպեցիֆիկ հակամարմնի օգտագործման մեջ, որոնք առաջացնում են կոնյուգատ, վերջինս էլ կապվում է կատաղության հակածինի հետ և այն հնարավոր է լինում դիտել ֆլյորեսցենտ մանրադիտակի միջոցով։ Այս մեթոդը միակ ուղղակի եղանակն է, որը թույլ է տալիս համեմատաբար կարճ ժամանակում և քիչ ֆինանսներով հայնտաբերել կատաղության սպեցիֆիկ հակածինները։ Սակայն աուտոլիզի ենթարկված նմուշները կարող են իջեցնել ՖՀԹ-ի զգայունությունը և սպեցիֆիկությունը ։ ՀՏ-ՊՇՌ-ն հանդիսանում է զգայուն և սպեցիֆիկ միջոց սովորական ախտորոշման համար, հատկապես քայքայված և արխիվացված նմուշներով ։ Ախտորոշումը կարելի է հուսալիորեն կատարել մահից հետո՝ ուղեղային հյուսվածքի միջոցով։ Ախտորոշումը կարելի է նաև իրականացնել թքի, մեզի և ուղեղողնուղեղային հեղուկի նմուշներից, բայց սրանք այնքան զգայուն և վստահելի չեն, որքան ուղեղային նմուշները ։ Ուղեղային ներբջջային ներառուկները ՝ Նեգրիի մարմնիկները, հանդիսանում են կատաղության ախտորոշման 100%-անոց նշան, սակայն հանդիպում են հիվանդների միայն 80%-ի մոտ ։ Եթե հնարավոր է, այն կենդանին, որը կծել է հիվանդին, նույնպես պետք է ենթարկվի զննման ։
Որոշ լուսային մանրադիտակային տեխնիկաներ նույնպես կարող են օգտագործվել կատաղությունը ախտորոշելու համար, ինչը կարժենա ֆլյուորեսցենտային ախտորոշման մեկ տասներորդը և թույլ կտա ախտորոշել այս հիվանդությունը քիչ զարգացած երկրներում ։ Կատաղության թեստը, որը հայտնի է LN34 անվամբ, կարելի է հեշտությամբ իրականացնել մահացած կենդանիների ուղեղների վրա, և կօգնի հասկանալ, թե ում է պետք իրականացնել կանխարգելում, ում ոչ ։ Թեստը ստեղծվել է CDC-ի կողմից 2018 թվականին ։
Կանխարգելում
Կատաղության գրեթե բոլոր դեպքերը ունենում էին մահացու ելք մարդկանց մոտ, մինչև 1885 թվականին Լուի Պաստյորի և էմիլի Ռուքսի կողմից չստեղծվեց կատաղության դեմ պատվաստումը։ Նրանց պատվաստանյութը ստացվել էր վարակված ճագարներից վերցված նյարդային հյուսվածքից, որը չորացնելով հինգից տասը օրվա ընթացքում հաջողվել էր թուլացնել վիրուսը ։ Նյարդային հյուսվածքից ստացվող նման պատվաստանյութեր դեռ օգտագործվում են տարբեր երկներում, քանզի նրանք ավելի էժան են քան ժամանակակից բջջային կուլտուրաներից ստացվող պատվաստանյութերը ։
Միսուրիի առողջապահության դեպարտամենտի և Ինֆեկցիոն հիվանդություններ վերահսկման ավագ ծառայությունների 2007 թվականի տարեկան հաշվետվության մեջ նշվում են հետևյալ դրույթները, որոնց միջոցով կարելի է նվազեցնել կատաղությամբ վարակվելու ռիսկը․
Սեպտեմբերի 28-ը հանդիսանում է Կատաղության համաշխարհային օր, որը խթանում է կատաղության մասին ինֆորմացիայի տարածմանը, հիվանդության կանխարգելմանը և վերացմանը ։
Այլ կենդանիների պատվաստում
Ասիայում և Ամերիկաների ու Աֆրիկայի որոշ հատվածներում շները մնում են վարակի հիմնական տերերը և փոխանցողները։ Կենդանիների պարտադիր պատվաստումը ավելի քիչ արդյունավետ է գյուղական վայրերում։ Օրալ պատվաստանյութերը կարող են անվնաս օգտագործվեն խայծերի արտադրության մեջ, պրակտիկա, որը հաջողությամբ նվազեցրել է կատաղության տարածվածությունը Կանադայի, Ֆրանսիայի և Միացյալ Նահանգների գյուղական վայրերում։ Քվեբեկի Մաունթ-Ռոյալ Փարքի շրջանում արդյունավետորեն օգտագործվում են խայծեր ջրարջերի համար։ Պատվաստային արշավները կարող են լինել թանկարժեք, և հետազոտությունները ցույց են տվել, որ պատվաստանյութ պարունակող խայծերի օգտագործումը համարվում է ավելի հարմար տարբերակ գին/արդյունք սկզբունքով ։ Օնտարիոում գրանցվել էր կատաղության հանդիպման զգալի նվազում, այն բանից հետո, երբ սկսեցին օգտագործվել պատվաստանյութ-խայծերը ։
Միացյալ Նահանգներում կատաղության հետևանքով մահերի թիվը տարեկան մոտ 100-ից (20-րդ դարի սկիզբ) նվազեց մինչև տարեկան 1 կամ 2 դեպք, այն բանից հետո, երբ տնային շների և կատուների պատվաստումը լայն տարածում գտավ, ինչպես նաև ստեղծվեցին պատվաստումներ մարդկանց համար և իմունոգլոբուլինային բուժում։ Այժմ մահերի մեծամասնությունը չղջիկների կծելու հետևանքով են, ինչը կարող է անցնել աննկատ զոհի կողմից և չենթարկվի բուժման ։
Բուժում
Բուժումը, հարուցիչի հետ շփվելուց հետո կարող է կանխել հիվանդության զարգացումը, եթե իրականացվի ժամանակին, հիմնականում ինֆեկցումից հետո 10 օրվա ընթացքում ։ Եթե առնվազն 5 րոպեի ընթացքում վերքը մանրակրկիտ լվանալ օճառաջրով, հնարավոր է նվազեցնել վիրուսային մասնիկների քանակը ։ Այնուհետև խորհուրդ է տրվում օգտագործել պովիդոն-յոդին կամ սպիրտ՝ վիրուսների քանակը նվազեցնելու նպատակով ։
Պատվաստանյութի առաջին դեղաչափը տրվում է հարուցիչի հետ շփումից հետո որքան հնարավոր է շուտ, այնուհետև տրվում են հավելյալ դեղաչափեր առաջին դեղաչափից հետո 3-րդ, 7-րդ և 14-րդ օրերին։ Բուժառուները, որոնք նախկինում պատվաստվել են, չեն ստանում իմունոգլոբուլին, միայն վակցինացիա 0 և 3րդ օրերին ։
Կատաղության պատվաստումներից առաջացող ցավերը և կողմնակի ազդեցությունները չեն տարբերվում գրիպի պատվաստումից։ Գոյություն ունեն ավելի էժան պատվաստանյութեր, որոնք ստացվում են հին նյարդային հյուսվածքի հիման վրա և պահանջում են բազմակի ցավոտ ներարկումներ որովայնի խոռոչ՝ մեծ ասեղով, բայց Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության կողմից դրանք փոխարինվել են ավելի էժան ներմաշկային պատվաստանյութերով ։
Միջմկանային պատվաստումները պետք է ներարկվեն դելտայաձև մկանի մեջ, այլ ոչ թե հետույքային շրջան, քանզի վերջինիս դեպքում հնարավոր է, որ պատվաստանյութը սրսկվի ճարպային հյուսվածքի մեջ և չբերի ցանկալի արդյունքի։ Երեխաների մոտ խորհուրդ է տրվում ներարկել ազդրի կողմնային շրջանում ։
Եթե արթնանալուց հետո սենյակում հայտնաբերվում է չղջիկ, կամ գտնում են չղջիկ այն սենյակում որտեղ եղել է երեխա, հոգեպես հիվանդ կամ ներթունահարված անձ, ապա ցուցված է կանխարգելիչ միջոցառումների կատարում, քանզի 2002 թվականին կատարված հետազոտությունները ցույց են տվել, որ եթե միևնույն սենյակում գտնվել են չղջիկ և երեխա կամ հոգեպես հիվանդ անձ, հատկապես ննջասենյակներում, ապա շատ մեծ է հավանականությունը որ զոհը չզգա չղջիկի խայթոցը ։ Եթե կանխարգելիչ միջոցառումները իրականցվեն ժամանակին կամ չնչին ուշացմամբ, ապա առողջացման հավանականությունը կլինի 100% ։ Եթե անգամ շատ ժամանակ է անցել հարուցիչի հետ շփումից հետո, կանխարգելիչ միջոցառումները միևնույնն է պետք է իրականացվեն, քանի որ կա դեռ որոշակի շանս, որ հիվանդը կառողջանա ։ Ամեն տարի ավելի քան 15 միլիոն մարդ ստանում է պատվաստում պոտենցիալ վարակումից հետո։ Չնայած սա շատ արդյունավետ է, սակայն նաև նույնչափ թանկարժեք ։
Milwaukee գործելակարգ
Milwaukee գործելակարգը, երբեմն նշվում է նաև Wisconsin գործելակարգ, մարդու մոտ կատաղության վարակի փորձարարական բուժման մեթոդ է։ Բուժումը իրենից ներկայացնում է մարդու ներմուծում քիմիկապես խթանված կոմայի մեջ, որից հետո նրան տրվում են հակավիրուսային դեղամիջոցներ։ Ժաննա Գիզը 2004 թվականին առաջին բուժառուն էր, ով ստացել էր բուժում ըստ Milwaukee գործելակարգի և հանդիսացավ առաջին հայտնի դեպքը, երբ կատաղությամբ վարակված մարդը լիովին բուժվեց՝ առանց պատվաստումային և իմունոգլոբուլինային բուժման։ Intention-to-treat հետազոտությունը հետագայում ապացուցեց, որ այս գործելակարգի արդյունքում ողջ են մնում հիվանդների մոտ 8%-ը ։ Այս գործելակարգը չի համարվում կատաղության բուժման արդյունավետ միջոց և խորհուրդ չի տրվում օգտագործել ։
Կանխատեսում
Պատվաստում չստացած մարդկանց մոտ կատաղությունը գրեթե միշտ ունենում է լետալ ելք՝ նյարդաբանական ախտանիշների դրսևորվելուց հետո ։
Պատվաստումը վարակումից հետո և իմունոգլոբուլինային թերապիան շատ արդյունավետ են հիվանդության կանխարգելման մեջ, հատկապես եթե իրականացվել են ժամանակին՝ հիմնականում վարակումից հետո 6 օրվա ընթացքում։ Կատաղության դեպքում առանց ուշացման կամ շատ քիչ ուշացումով իրականացված կանխարգելիչ միջոցառումները ունեն 100%-անոց արդյունավետություն ։ Կանխարգելիչ թերապիան ուշացնելու դեպքում, միևնույնն է կա հաջողության հավանականություն ։
Համաճարակաբանություն
2010 թվականին մոտավորապես 26 000 մարդ մահացել է կատաղությունից՝ համեմատած 1990 թվականի 54 000 մահերի հետ ։ Մահերի մեծամասնությունը եղել է Ասիայում և Աֆրիկայում ։ 2015 թվականին Հնդկաստանը, որին հետևում էին Չինաստանը (մոտավորապես 6000) և Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետությունը (5600) ունեին ամենաշատ դեպքերը ։ 2015 թվականին Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության, Կենդանիների առողջության համաշխարհային կազմակերպության, Միայցյալ Նահանգների սննդի և գյուղատնտեսության կազմակերպության և Կատաղության վերահսկման գլոբալ դաշինքի միջև համագործակցության արդյունքում նպատակ է դրվել մինչև 2030 թվականը վերացնել կատաղությունից մահերի դեպքերը ։
Հնդկաստան
Հնդկաստանը ունի մարdկային կատաղության ամենամեծ ցուցանիշն ամբողջ աշխարհում, հիմնականում փողոցային շների պատճառով, որոնց քանակը ավելացել է 2001 թվականին ընդունված օրենքի հետևանքով, ինչը արգելում էր շների սպանությունը ։ Կատաղության արդյունավետ վերահսկումը և բուժումը Հնդկաստանում խաթարվեց մի զանգվածային հիստերիայի պատճառով, որը հայտնի է ինչպես շան ձագով հղիության համախտանիշ (puppy pregnancy syndrome (PPS)): Շան կծելուց հետո, PPS-ով զոհերը, ինչպես տղաներն այնպես էլ կանայք, համոզված են լինում, որ իրենց ներսում շան ձագ է աճում, և հաճախ բժիշկների փոխարեն օգնության են դիմում հավատով բուժողներին ։ Ամեն տարի Հնդկաստանում կատաղությունից մահանում են մոտ 20 000 մարդ՝ ամբողջ աշխարհում մահերի մոտ մեկ երրորդը ։
Ավստրալիա
Կատաղության վիրուսը գոյատևում է լայնածավալ, բազմազան, գյուղական կենդանիների ռեզերվուարներում։ Չնայած Ավստրալիայի պաշտոնական կատաղությունից զերծ կարգավիճակի, 1996 թվականին հայտնաբերվել է ավստրալիական չղջիկի լիսավիրուսը (Australian bat lyssavirus), որը բնիկ չղջիկների պոպուլյացիաներում հանդիպող կատաղության վիրուսի տեսակ է։ Ավստրալիայում գրանցվել է ավստրալիական չղջիկի լիսավիրուսով պայմանավորված 3 կատաղության դեպք, երեքն էլ ունեցել էլ լետալ ելք։
Հյուսիսային Ամերիկա
Մինչդեռ շների համար սպեցիֆիկ կատաղությունը չի շրջանառում շների միջև, ԱՄՆ-ում տարեկան մոտ հարյուր շուն վարակվում է կատաղությամբ այլ վայրի կենդանիներից ։ ԱՄՆ-ում կատաղությունը տարածված է վայրի կենդանիների մոտ։ Չղջիկները, ջրարջերը, ժանտաքիսները և աղվեսները պատասխանատու են գրեթե բոլոր գրանցված դեպքերի համար (98% 2009 թվականին)։ Կատաղությամբ չղջիկներ հայտնաբերվել են բոլոր 48 սահմանամերձ նահանգներում։ Այլ ռեզերվուարները աշխարհագրորեն ավելի սահմանափակված են․ օրինակ ջրարջերի կատաղության վիրուսը հայտնաբերվել է միայն Արևելյան Ափի մոտ գտնվող համեմատաբար նեղ տեղամասում։ Վիրուսի մասին հասարակության բարձր իրազեկման, տնային կենդանիների պատվաստման ջանքերի և վայրի պոպուլյացիաների կրճատման, ինչպես նաև հետվարակային կանխարգելման առկայության շնորհիվ կատաղության դեպքերը մարդկանց մոտ խիստ հազվադեպ են։ Այս երկրում 1995 թվականից մինչև 2011 թվականը գրանցվել է կատաղության ընդամենը 49 դեպք, որոնցից 11-ի դեպքում մարդիկ վարակվել են արտասահմանում։ Մնացած գրեթե բոլոր դեպքերը կապված են չղջիկների կծելու հետ ։
Եվրոպա
Ամեն տարի Եվրոպայում կատաղության դեպքեր կամ չեն հանդիպում կան լինում են շատ քիչ։ Մարդիկ վարակվում են ինչպես Եվրոպայից դուրս, այնպես էլ ներսում ։
Շվեյցարիայում հիվանդությունը ըստ էության վերացվեց այն բանից հետո, երբ գիտնականները Շվեյցարական Ալպերում տեղադրեցին կենդանի ատենուացված պատվաստումով կարված հավերի գլխեր ։ Աղվեսները, որոնք համարվում էին Շվեյցարիայում կատաղության հիմնական փոխանցողները, ուտելով հավերի գլուխները՝ իմունիզացվում էին կատաղության դեմ ։
(6641) Բոբռոսս
(6641) Բոբռոսս (Bobross), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1990 թվականի հուլիսի 29-ին Հենրի Հոլտի կողմից Պալոմարում ։
Կատաղություն
Եվրոպա
Մեծ Բրիտանիան եղել է վիրուսից ազատ սկսած 20-րդ դարի սկզբերից, բացառությամբ կատաղության նման վիրուսի առկայությանը մի քանի Դոուբենտոնյան չղջիկների մոտ․ եղել է ընդամենը մեկ մարդու վարակում մահացու ելքով։ 2000 թվականից սկսած կատաղությունից մահերի դեպքերի մեծ մասը եղել են արտասահմանում շների կծելուց։ Մեծ Բրիտանիայում վերջին դեպքը գրանցված է եղել 1922 թվականին, իսկ մահվան վերջին դեպքը 1902-ին ։ Ի տարբերություն Եվրոպայի այլ երկրների, Մեծ Բրիտանիան պաշտպանված է նրանով, որ այն կղզի է, ինչպես նաև իրականացվել են խիստ կարանտինային միջոցառումներ։
(6641) Բոբռոսս
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,781716 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,2646 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,2988 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1694,6 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,212439 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 4,87° անկյուն։
Կատաղություն
Պատմություն
Կատաղությունը հայտնի էր դեռ մ․ թ․ ա․ 2000-ականներից ։ Կատաղությունն առաջին անգամ գրանցված է մեսոպոտամյան Էշուննայի կոդեքսում (մ․ թ․ա․ 1930 թվական), ինչը թելադրում էր կատաղության ախտանիշներ ցուցաբերող շան տիրոջը կանխարգելիչ միջոցառումներ իրականացնել կծելու դեմ։ Եթե կատաղությամբ շունը կծում էր այլ մարդու և հետագայում վերջինս մահանում էր, շան տերը ենթարվկում էր խիստ ծանր տուգանքի ։
Հին աշխարհի բժշկական գրականության մեջ շատ են նկարագրված անարդյունավետ ժողովրդական միջոցներ։ Սքրիբոնիուս Լարգուս բժիշկը նշանակում էր տաք թրջոցներ կտորով և բորենու մորթիով․ Անտաեուսը խորհուրդ էր տալիս օգտագործել միջոց՝ պատրաստված կախաղան հանած մարդու գանգից ։
Կատաղությունը հավանաբար առաջացել է հին աշխարհում, իսկ առաջին կենդանական դեպքը նոր աշխարհում տեղի է ունեցել Բոստոնում 1768 թվականին ։ Հիվանդությունը հաջորդ տարիների ընթացքում տարածվել է այդտեղից դեպի մի շարք այլ նահանգներ, ինչպես նաև հասել է մինչև Ֆրանսիական Վեստ Ինդիա, ի վերջո ընդգրկելով ամբողջ Հյուսիսային Ամերիկան։
19-րդ դարում իր տարածվածության պատճառով կատաղությունը համարվում էր աղետ։ Ֆրանսիայում և Բելգիայում, որտեղ Սուրբ Հյուբերտը մեծարվում էր, «Սուրբ Հյուբերտի բանալին» շիկացվում էր և դրվում վերքի վրա։ Կախարդական մտածողության օգտագործման շնորհիվ շները դրոշմվում էին այդ բանալիով, ինչը ըստ նրանց պաշտպանում էր շներին կատաղությունից։ Վախը կատաղությունից գրեթե իռացիոնալ էր՝ հիվանդությունը փոխանցողների քանակի (մեծ մասամբ կատաղած շներ) և որևէ արդյունավետ բուժման բացակայության պատճառով։ Քիչ չէին այն դեպքերը, երբ մարդիկ ում կծել էր կատաղության կասկածով շունը, ինքնասպան էին լինում կամ սպանվում էին այլ մարդկանց կողմից ։
Հին ժամանակներում կտրում և հեռացնում էին լեզվի հավելումը (լեզվային սանձիկ, լորձաթաղանթ), քանզի մտածում էին, որ հենց այդտեղից է սերում կատաղությունը։ Այդ պրակտիկան վերացավ, երբ հայտնաբերվեց կատաղության իրական պատճառը ։ Լուի Պաստյորի՝ 1885 թվականին նյարդային հյուսվածքի հիման վրա ստեղծած պատվաստումը արդյունավետ էր և շարունակաբար կատարելագործվում էր, որպեսզի նվազեցվեին հաճախ հանդիպող կողմնակի ազդեցությունները ։
Ներկայումս վախը կատաղության նկատմամբ չի վերացել, և հիվանդությունը ու իր ախտանիշները, հատկապես ագիտացիան, հանդիսացել են ոգեշնչանք զոմբիներ պարունակող կամ նմանատիպ որոշ աշխատանքների համար, որտեղ սովորաբար ցուցադրվում է, որ կատաղությունը մուտացիայի է ենթարկվել՝ վերածվելով ավելի ուժեղ վիրուսի, ինչը մարդու մեջ սերմանում էր մարդասպանական հակում կամ անբուժելի հիվանդություն, բերելով ավերիչ, տարածված համաճարակի ։
Milwaukee գործելակարգ
Milwaukee գործելակարգը մշակվել և անվանվել է Ռոդնի Ուիլֆֆինի կողմից, և առաջին անգամ օգտագործվել է Ժաննա Գիզիի բուժման համար ։ Գիզին, ով պատանի էր Վիսկոնսինից, առաջին հայտնի բուժառուն է, որ ողջ է մնացել կատաղությունից հետո առանց որևէ պատվաստման ։ Հայտնի չէ, թե ինչպես է Գիզին ողջ մնացել, բայց նրա դեպքը բերեց Milwaukee գործելակարգի կայուն և ինտենսիվ քարոզչությանը։ հաջորդող բժշկական հետազոտությունները ցույց տվեցին որ Milwaukee գործելակարգը արդյունավետ չէ կատաղության բուժման համար, և նրա օգտագործումը խորհուրդ չի տրվում ։
Ստուգաբանություն
Կատաղությունը նաև անվանում են ռաբիես (rabies), ինչը լատիներենից թարգմանաբար նշանակում է «խելագարություն, կատաղություն» ։ սա կարող է կապված լինել նաև սանսկրիտերեն rabhas՝ «կատաղել» բառի հետ ։ Հույները ստացել էին lyssa բառը lud -ից՝ «բռնի», այս արմատը օգտագործվում է կատաղության վիրուսի անվան մեջ՝ Lyssavirus ։
Այլ կենդանիներ
Կատաղությունը վարակիչ է կաթնասունների համար։ Առանձնացված են կենտրոնական նյարդային համակարգի ախտահարման երեք շրջան։ Առաջին շրջանը տևում է մեկից երեք օր և բնորոշվում է վարքի, պահելաձևի փոփոխությամբ և կոչվում է պրոդրոմալ շրջան։ Երկրորդ շրջանը գրգռող շրջանն է, որը տևում է երեքից չորս օր։ Այս շրջանը հայտնի է նաև որպես «կատաղի կատաղություն», քանի որ ախտահարված կենդանիները լինում են գերզգայուն արտաքին ազդակների նկատմամբ և կծում են մոտակայքում ամեն ինչ։ Երրորդ շրջանը պարալիտիկ (լուծանքային) շրջանն է և առաջանում է շարժողական նեյրոնների վնասման հետևանքով։ Առկա է կոորդինացիայի կորուստ, ինչը բերում է հետին վերջույթների պարալիզի, իսկ թքազատության ուժեղացումը և կլման դժվարեցումը պայմանավորված է դիմային և ըմպանային մկանների պարալիզով։ Մահը հիմնականում վրա է հասնում շնչառության կամ սրտի կանգից ։