cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Հարավային Օսիայի ինքնավար մարզ
Մինչ կազմավորվելը մտնում էր Վրաստանի Դեմոկրատական Հանրապետության (1918-1921), ավելի վաղ՝ Ռուսական կայսրության Թիֆլիսի և Քութայիսի նահանգների մեջ։
Բնակչությունը կազմել է 98 527 մարդ (1989 թվականի համամիութենական մարդահամար ), մեծամասնությունը՝ օսեր։ Բնակչության 51 %-ը կամ 50 268 մարդ, բնակվել է քաղաքներում, գերազանցապես՝ մայրաքաղաք Ցխինվալում։ Ուներ մեկ քաղաք և 4 քտա։
Տարածությունը 3 900 կմ2 է։ Բաժանվում է 4 վարչական շրջանի։ Բաժանվում է 4 վարչատարածքային շրջանի կամ մունիցիպալիտետի՝ Դզաուի, Զնաուրի, Լենինգորի, Ցխինվալի։
Լեռնագրություն
Հարավային Օսիայի տարածքի մեծ մասն զբաղեցնում են Մեծ Կովկասի լեռնաշղթաները։
Հյուսիսում լեռնագագաթները հասնում են 3000-3500 մ և ավելի բարձրության (Խալացա լեռ, 3938 մ)։ Հարավային մասը, 700-900 մ բարձրությամբ, կազմում է Ներքին Քարթլիի հարթավայրի հյուսիսային եզրամասը։ Մարզի տարածքի մոտ 90 %-ը գտնվում է ավելի քան 1000 մ բարձրության վրա։
Կլիմա
Կլիման փոխվում է ըստ բարձրության՝ հարավում շոգ ամռանը հաջորդում է չափավոր ցուրտ ձմեռը (Ցխինվալիում ամենատաք ամսվա միջին ջերմաստիճանը 20,7 °C է, ամենացուրտ ամսվանը՝ - 1,5 °C), միջլեռնային գոտում գերիշխում է չափավոր ցուրտ կլիման, իսկ ծայր հյուսիսում՝ ցուրտ կլիման, որտեղ տարեկան միջին ջերմաստիճանը 0 °C է։
Ջրագրություն և հողեր
Տարեկան տեղումները 500-1000 մմ են։ Գետերը պատկանում են Կուրի ավազանին (Մեծ Լիախվի, Կսանի, Լեխուրա, Մեջուդա և այլն), ունեն հիդրոէներգիայի զգալի պաշարներ։ Առավել խոշոր լճերն են Կելիստբան և Էրցոն։ Նախալեռնային գոտում հիմնականում սևահողանման, ավելի բարձր՝ մուգ-գորշ լեռնաանտառային և լեռնամարգագետնային հողեր են։
Բուսական ու կենդանական աշխարհ
Մարզի տարածքի 48 %-ը ծածկված է անտառներով ու թփուտներով։ Հիմնական ծառատեսակներն են կաղնին, հաճարենին, բոխին, թխկին, եղևնին։ Կենդանիներից կան գայլ, արջ, աղվես, լուսան և այլն։
Բնակչություն
Հարավային Օսիայի բնակչության մեծամասնությունը եղել և մնում են) օսերը, բնակվում են նաև վրացիներ, ռուսներ և այլք։ Միջին խտությունը 25.3 մարդ է, քաղաքային բնակչությունը՝ 51 % (1989)։ Բնակչությունը գլխավորապես կենտրոնացած է հարավային ցածրադիր և միջլեռնային մասերում։
Մարզում կա 1 քաղաք (Ցխինվալ) և 4 քտա (այդ թվում՝ Զավա կուրորտը)։ Ստորև ներկայացվում է Հարավային Օսիայի ԻՄ բնակչությունը՝ հիմնադրումից մինչև լուծարումն ընկած ժամանակահատվածում ։
Առողջապահություն
1976 թվականի հունվարի 1-ի տվյալներով՝ Հարավային Օսիայում կար հիվանդանոցային 22 հիմնարկ՝ 1 400 մահճակալով (1000 բնակչին՝ 12,8 մահճակալ), աշխատում էին 334 բժիշկ (285 բնակչին՝ 1 բժիշկ)։ Գործում են Զավա կուրորտը, Բագիատի, Վեզուրա, Լեսե, Նագուտնի, Էիսի բալնեոլոգիական և կլիմայական բուժավայրերը, 7 առողջարան, հանգստյան տուն։
Կրթություն
Մինչև Հոկտեմբերյան հեղափոխությունը (1917) Հարավային Օսիայի տարածքում կար 38 դպրոց (1 800 սովորող)։ Միջնակարգ, բարձրագույն ուսումնական հաստատություններ չեն եղել։
1977-1978 ուսումնական տարում 182 հանրակրթական դպրոցներում սովորել են 24 000, 1 պրոֆտեխնիկական ուսումնարանում՝ 238,4 միջնակարգ մասնագիտական ուսումնական հաստատություններում՝ 800 սովորող, Ցխինվալիի մանկավարժական ինստուտում՝ 2 000 ուսանող։
1976 թվականին 16 նախադպրոցական հիմնարկներում դաստիարակվել է ավելի քան 2 000 երեխա։ Ցխինվալում է գտնվում Վրացական ԽՍՀ ԳԱ Հարավային Օսիայի ԳՀԻ-ն։
Լույս են տեսնում «Սովետոն Իրիստոն» («Սովետական Օսեթիա», 1924 թվականից, օսերեն), «Սաբչոտա Օսեթի» («Սովետական Օսեթիա», 1933 թվականից, վրացերեն) մարզային թերթերը։ Մարզն ընդունում է կենտրոնական հեռուստատեսության 1-ին ծրագիրը։ Ռադիոն հաղորդումներ է տալիս համամիութենական, հանրապետական և տեղական ծրագրերով։
Պատմություն
Հարավային Օսիայի տարածքը բնակեցված է եղել հին քարի դարից։ Օսերի նախնիներ ալանների մի մասը մ. թ. 1-ին դարում մշտական բնակություն է հաստատել Կուրի վտակ Լյախվայի ավազանում։
19-րդ դարի վերջից Հարավային Օսիայում ազատագրական շարժումը տեղի էր ունենում բանվոր դասակարգի պայքարի ազդեցությամբ։ Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո մենշևիկները Վրաստանում ստեղծեցին բուրժուական կառավարություն։ Հարավային Օսիան անջատվեց Խորհրդային Ռուսաստանից։ Մենշևիկյան կառավարության տապալումից (1921 թվականի փետրվար) հետո Վրացական ԽՍՀ կազմում 1922 թվականի ապրիլի 20-ին կազմավորվեց Հարավային Օսիայի ԻՄ-ը։
1941-1945 թվականներին Հարավային Օսիան մասնակցեց Հայրենական մեծ պատերազմին։ Շուրջ 5 500 զինվորների շնորհվեցին կառավարական պարգևներ, 8 մարդ արժանացավ Խորհրդային Միության հերոսի կոչման։ 1950-70-ական թվականներին մարզի տնտեսությունը շարունակում էր հաջողությամբ զարգանալ։
Ձեռք բերած հաջողությունների համար մարզը 1967 թվականի օգոստոսին պարգևատրվել է Լենինի, 1972 թվականին (ի նշանավորումն Հարավային Օսիայի ԻՄ-ի կազմավորման 50-ամյակի)՝ ժողովուրդների բարեկամության շքանշաններով։
Արդյունաբերություն
Հարավային Օսիան ինդուստրիալ-ագրարային մարզ է։ Արդյունաբերության ճյուղերից զարգացած են հանքարդյունաբերությունը, մեքենաշինությունը, փայտամշակումը, շինանյութերի (աղյուս, կղմինդր և այլն), սննդի, քիմիական արդյունաբերությունը։ Կառուցվել են մի շարք ՀԷԿ-եր Ցխինվալի, Կեխվայի, Լենինգորի և այլն։
Թերեզա Մարինովա
Թերեզա Մոնչևա Մարինովա (Тереза Мончева Маринова. ), բուլղար թեթևաթլետուհի, 2000 թվականին Սեուլում կայացած ամառային օլիմպիական խաղերի չեմպիոնուհի, աղջիկների եռացատկի համաշխարհային ռեկորդի հեղինակ։ Հասակը՝ 170 սմ ։ Մարզիչ՝ Խրիստո Մարկով։
Հարավային Օսիայի ինքնավար մարզ
Գյուղատնտեսություն
Գյուղատնտեսական հանդակները կազմում են մարզի տարածքի 48 %-ը (1976), վարելահողերը՝ 22 300 հա (1977)։ Գերակշռում են հացահատիկային կուլտուրաները (ցորեն, եգիպտացորեն և այլն)։ Լեռնային շրջաններում մշակում են կարտոֆիլ, ցածրադիր մասերում՝ բանջարաբոստանային կուլտուրաներ, շաքարի ճակնդեղ։ Հարավ-արևելքում զարգացած են պտղաբուծությունն ու խաղողագործությունը։ Հողագործությունը ոռոգովի է (շուրջ 10 000 հա)։ Անասնապահության գլխավոր ճյուղը ոչխարաբուծությունն է։ Բուծում են նաև խոշոր եղջերավոր անասուններ և խոզեր։ Զարգանում է թռչնաբուծությունը։
Թերեզա Մարինովա
Մարինովան եռացատկի մրցումների ոսկե մեդալներ է նվաճել նաև թեթև աթլետիկայի աշխարհի 2001 թ. և Եվրոպայի 2002 թ. մարզադահլիճային առաջնություններում, այդ նուն տարիների բացօթյա առաջնություններում էլ արժանացել է բրոնզե մեդալների։ Բացի այդ, երեքական անգամ հաղթող է հռչակվել Բուլղարիայի թեթև աթլետիկայի բացօթյա (1995, 1996, 2003) ու մարզադահլիճային առաջնությունների (1996, 1999, 2006) եռացատկի, մեկական անգամ՝ հեռացատկի (թե՛ մարզադահլիճում և թե՛ բացօթյա՝ 2000 թվականին) մրցումներում ։ 6 ոսկե մեդալ էլ նվաճել է Բալկանների թեթև աթլետիկայի բացօթյա ու մարզադահլիճային առաջնություններում  ։
Հարավային Օսիայի ինքնավար մարզ
Գյուղատնտեսություն
Հարավային Օսիան խճուղիներով կապված է Թբիլիսիի և Վրաստանի արևմտյան շրջանների հետ։ Երկաթուղով (33 կմ) Ցխինվալին միացած է Գորի կայարանին։
Ճարտարապետություն և կերպարվեստ
19-րդ դարի վերջին Կ. Լ. Խեթագուրովը սկզբնավորել է օսեթական հաստոցային գեղանկարչությունը և գրաֆիկան։ Խորհրդային շրջանում վերակառուցվում է Ցխինվալը, մեծ ծավալ է ստացել արդյունաբերական, կուլտուր-կենցաղային և բնակելի շենքերի շինարարությունը։
Նշանակալից է գեղանկարիչ Մ. Ս. Տուգանովի դերը Հարավային Օսիայի խորհրդային կերպարվեստի կազմավորման գործում։ 1950-1980-ական թվականներին զարգանում են հաստոցային գեղանկարչությունը (Ա. Ի. Գասիև, Գ. Վ. Դոգուզով, Վ. Դ. Կոզաև, Ս. Վ. Մինասով, Բ. Ի. Սանակոև և ուրիշներ), դիմաքանդակը և մոնումենտալ քանդակագործությունը (Վ. Ն. Կոկոն, Վ. Դ. Քելեխսաե, Ա. Վ. Պլիե և ուրիշներ), մոնումենտալ-դեկորատիվ գեղանկարչությունը (Մ. Ի. Կոկոն և ուրիշներ), բեմանկարչությունը (Տ. Ա. Գագլոե, Ա. Գ. Զասեև, Ռ. Բ. Չոչին, և ուրիշներ), հաստոցային և գրքի ձևավորման գրաֆիկան (Ա. Դ. Վանեև, Ի, վ. Զեյրանաշվիլի, Ա. Մ. Սանժերովսկայա, Վ. Գ. Ցխովրեբով և ուրիշներ), դեկորատիվ-կիրառական արվեստը (Խ. Լ. Զասեև, Գ. Պ. Մամիտով, Մ. Ֆ. Գուբաև, Դ. Վ. Նիկոլեյշվիլի և ուրիշներ)։
Թատրոն
Օսերեն առաջին սիրողական ներկայացումները բեմադրվել են 1904-ին, Թիֆլիսում և Օրջոնիկիձեում։ 1931 թվականին Ցխինվալիում ստեղծվել է պրոֆեսիոնալ թատրոն (1939 թվականին կոչվել է Կ. Լ. Խեթագուրովի անունով), ուր ներկայացվել է նրա «Դունյա» (1939) պիեսը և բեմականացվել «Ֆաթիմա» (1959) պոեմը։ Տեղացի հեղինակների հետ թատրոնն ստեղծել է ներկայացումներ՝ Շավլոխովի «Հովիվների ագարակը» (1940), Գագլոևի «Զալինա» (1956), Բրիտաևի «Ամրան» (1971)tևն։ Բեմադրվել են նաև ռուս և արտասահմանյան դասականների, խորհրդային դրամատուրգների պիեսներ։
Թատրոնի զարգացմանը նպաստել են Վրացական ԽՍՀ արտիստներ Ա. Մ. Զաթիևան, Զ. Ա. Գագլոևան, Ն. Զ. Չոչիևան, Դ. Ի. Մամիևը, Ի. Դ. Ցխվիրաշվիլին, ռեժիսորներ Զ. Չաբիևան, Վ. Մուրգուլիան, Դ. Կաբիսովը, Վ. Կաիրովը, նկարիչներ Մ. Ս. Տուգանովը, Տ. Ա. Դագլոևը, կոմպոզիտորներ Բ. Ա. Դալանը, Ն. Ի. Դուդիաշվիլին և ուրիշներ։ 1935 թվականին թատրոնի կազմի մեջ մտել է նաև վրաց. թատերախումբը։ Օսական թատերախմբի դերասաններից են (1977) Վրացական ԽՍՀ ժողովրդական արտիստներ Դ. Տաուգազովը, Բ. Ա. Ցխովրեբովը, Ն. Զ. Չաբիևան, Վրացական ՍՍՀ և Հյուսիսային Օսիայի ԻԽՍՀ մի շարք վաստակավոր արտիստներ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հարավային Օսիայի ԻՄ Կատեգորիա:1922 հիմնադրված պետություններ և տարածքներ
(8568) Լարրիուիլսոն
(8568) Լարրիուիլսոն (Larrywilson), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1996 թվականի սեպտեմբերի 10-ին NEAT ծրագրի կողմից Հալեկալայում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,157179 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 1,94 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,3744 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1157,25 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,311082 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 0,88° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1996 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:NEAT ծրագրի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Թերեզա Մարինովա
Թերեզա Մարինովան մարզական ակտիվ գործունեությունը դադարեցրել է Պեկինի 2008 թ. ամառային օլիմպիական խաղերի նախօրյակին ։ 2011 թվականի փետրվարի 1-ին դուստր է ունեցել ։ 2012 թվականից աշխատել է Բուլղարիայի սպորտի ազգային ակադեմիայում որպես թեթև աթլետիկայի մարզիչ, այդ նույն տարվա ամռանից աշխատել է նաև որպես Բուլղարիայի ազգային հեռուստատեսության հաղորդավարուհի և մարզական մեկնաբան  ։ 2012 թ. դեկտեմբերի 22-ին տղա զավակ է ունեցել ։
Նա թեթև աթլետիկայի սեփական դպրոց է բացել, յուրաքանչյուր տարի կազմակերպում է «Թերեզա Մարինովան և բարեկամները» խորագիրը կրող մարզական տոնահանդես, որին մասնակցում են 6-12 տարեկան մանուկները ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Մարզուհիներ Կատեգորիա:Թեթևաթլետներ Կատեգորիա:Օլիմպիական չեմպիոններ Կատեգորիա:Բուլղարացի մարզիկներ Կատեգորիա:Եռացատկորդներ Կատեգորիա:Հեռացատկորդներ Կատեգորիա:Բնօրինակում անաղբյուր հոդվածներ
Ourang Medan
Ourang Medan («Մարդ Մեդանից»), նիդերլանդական բեռնատար շոգենավ, որն իբրև խորտակվել է Մալակկայի նեղուցում, այն բանից հետո, երբ չբացահայտված պայմաններում զոհվել է ողջ անձնակազմը։ Ourang Medan-ի միջադեպը շատ վատ է փաստաթղթավորված։ Անհայտ է անգամ խորտակման ճիշտ օրը, ինչից ելնելով էլ միջադեպի իրական լինելու լուրջ կասկածներ կան։
Միջադեպի մանրամասներ
1947 թվականի հունիսին (այլ տեղեկություններով՝ 1948 թվականի փետրվարին) բրիտանական և հոլանդական ռադիոընդունիչ կայանները և Մալակայի նեղուցում գտնվող երկու ամերիկյան նավ ընդունել են աղետի ազդանշան հետևյալ տեքստով ՝
Այս հաղորդագրությանը հաջորդել է Մորզեի անընթռնելի կոդ և կարճ հաղորդագրություն «Ես մահանում եմ» («I die»)։ Այլ ազդանշաններ չեն ստացվել, բայց հաղորդագրությունները ուղարկելու կետը հնարավոր է եղել որոշել եռանկյունացման (տրիանգուլացիա) մեթոդով ։ և անմիջապես դեպքի վայր է հասել վերը նշված երկու ամերիկյան նավերից մեկը՝ Silver Star-ը։
Երբ հայտնաբերվել է Ourang Medan-ը, պարզվել է, որ ողջ անձնակազմը իրոք մահացած է, ներառյալ նաև շունը։ Զոհվածների մարմիններին ոչ մի նկատելի խեղություն չի հայտնաբերվել, բայց մահացածների դեմքերին սարսափի արտահայտություն է եղել, և տպավորություն, որ մահացել են տանջանքների մեջ ։ Նավը վնասված չի եղել։ Silver Star-ի փրկարար անձնակազմը նավամբարի խորքում տարօրինակ սառնություն են զգացել։ Նավամբարի ստուգումն ավարտելուց հետո տարօրինակ ծուխ է հայտնվել և փրկարարները շտապել են լքել նավը։ Որոշ ժամանակ անց Ourang Medan-ը պայթել է և խորտակվել, որը հետագա հետաքնությունը անհնարին է դարձել ։
Հավաստիություն
Ourang Medan-ի միջադեպը առաջինը պաշտոնապես հիշատակել է ԱՄՆ ափամերձ պահպանության «Proceedings of the Merchant Marine Council» հրատարակությունում 1952 թվականի մայիսին, որտեղ մեջբերվում էին Silver Star նավի անձնակազմի ցուցմունքները
Այլ որևէ պաշտոնական աղբյուրներում հնարավոր չի եղել գտնել որևէ հիշատակում Ourang Medan-ի միջադեպի մասին, ինչն էլ կասկածի տակ է դնում իրողության ճշմարտացիությունը։ Եթե Silver Star-ի գոյության մասին կան ինչ-որ չափով հավաստի տեղեկություններ, ապա Ourang Medan-ը չի հիշատակվում Լլոյդի գրանցամատյանում, և ոչ էլ որևէ այլ ցուցակում։ Այնուամենայնիվ պատմաբան Ռոյ Բեյնթոնը (Roy Bainton)Թեոդոր Զիրսդորֆերի. (Theodor Siersdorfer) օգնությամբ գտել է 1954 թվականին ոմն Օտո Մալկեի (Otto Mielke) հրատարակած 32 էջանոց գերմաներեն «Das Totenschiff in der Südsee» վերնագրված գրքույքը։ Ourang Medan-ի մասին գրքույկում ընդարձակ տեղեկություններ կան։ Հեղինակը պնդում էր, որ իրեն հայտնի է կապիտանի անունը։ Նյութերը հաստատում էին, որ միջադեպը տեղի է ունեցել 1947 թվականի հունիսին ։
Կատարվածի վարկածները
Ըստ Օտտո Միլկեի գրքույկի Ourang Medan-ը նիտրոգլիցերին և կալիումի ցիանիդ է տեղափոխել։ Երկու նյութերն էլ ծովաջրի հետ շփվելուց վտանգավոր են դառնում և անձնակազմը թունավորվել է ցիանաջրածնից, իսկ նիտրոգլիցերինը պայթյունի պատճառ է հանդիսացել; Նաև, եթե հաշվի առնենք, որ միջադեպը տեղի է ուբնեցել Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից ոչ շատ հետո, չի կարելի բացառել, որ Ourang Medan-ը տեղափոխում էր քիմիական զենք։ Սա կարող է բացատրել, թե ինչու նավի մասին, որևէ պաշտոնական փաստաթուղթ չի պահպանվել. ։
Նման, բայց ավելի պարզ մի բացատրություն, պնդում է, որ նավի վրա հրդեհ է ծագել, որի արդյունքում անձնակազմը թունավորվել է շմոլ գազից, իսկ նավը պարզապես խորտակվել է։ Թեև տախտակամածին գտնվող անձնակազմի շմոլ գազից թունավորվելը փոքր հավանական է. Տարածված են նաև այլ վարկածներ (ՉԹՕ և այլն) ։
Հաճախ առաջ է քաշվում վարկած, ըստ որի Ourang Medan-ին խորտակել է U-2670 գերմանական սուզանավը, որը իբր պատերազմից հետո զբաղվում էր ծովահենությամբ և մաքսանենգությամբ։ Բայց U-2670 սուզանավը միայն լեգենդ է, 1944 թվականին սկսել են նրա կառուցումը և միայն պատրաստել են մի քանի հատված ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Շոգենավեր Կատեգորիա:Քաղաքային լեգենդներ Կատեգորիա:Նիդերլանդական նավեր Կատեգորիա:1947 իրադարձություններ
Արսեն Թորոսյան
Արսեն Թորոսյան, հայ առողջապահության կազմակերպիչ և պետական գործիչ, 2018 թվականի մայիսի 12-ից մինչև 2021 թվականի հունվարի 18-ը ՝ ՀՀ առողջապահության նախարար, ՀՀ վարչապետի աշխատակազմի նախկին ղեկավար ։ ՀՀ ԱԺ 8-րդ գումարման պատգամավոր, «Քաղաքացիական պայմանագիր» խմբակցության անդամ։ Եվրոպական ինտեգրման հարցերի մշտական հանձնաժողովի անդամ։
Կենսագրություն
Ծնվել է 1982 թվականի հունիսի 21-ին, Երևանում։ 2004 թվականին ավարտել է Երևանի Մխիթար Հերացու անվան պետական բժշկական համալսարանի բուժական ֆակուլտետը՝ բուժական գործ մասնագիտությամբ։ 2006 թվականին ավարտել է ՀՀ ԱՆ Առողջապահության ազգային ինստիտուտը` սոցիալական հիգիենա եւ առողջապահության կազմակերպում մասնագիտությամբ, որտեղ էլ 2006-2009 թվականներին ուսումը շարունակել է ասպիրանտուրայում` հանրային առողջություն և առողջապահության կազմակերպում մասնագիտությամբ։ 2015-2016 թվականներին ծառայել է ՀՀ Զինված ուժերում որպես բուժծառայության լեյտենանտ, այդ թվում՝ ապրիլյան պատերազմի ժամանակահատվածում (զինվորական ծառայությունը տասը ամիս ծառայելուց հետո դադարել է հիվանդության կապակցությամբ)։
Մասնակցել է Առողջապահության կառավարման Միջին Արևելքի ծրագրին (INSEAD, Աբու Դաբի, ԱՄԷ 2010, 1 շաբաթ), հանրային առողջապահության դասընթացի (Վիեննայի բժշկական համալսարան, Վիեննա, Ավստրիա 2008, 1 շաբաթ), Առողջապահության կառավարման եվրոպական ծրագրին (INSEAD, Ֆոնտենբլո, Ֆրանսիա 2007, 1 շաբաթ), Բանակցությունների վարման եւ կոնֆլիկտների հանգուցալուծման դասընթացին (Հարվարդի Համալսարանի Քենեդու անվան դպրոց, Քեմբրիջ, Մասաչուսեթս, ԱՄՆ 2005-2006 թվականներ, 1 շաբաթ), 2004-2005 թվականներին ղեկավարել է «Իրական աշխարհ, իրական մարդիկ» հասարակական կազմակերպությունը։
2010-2011 թվականներին հանդիսացել է ՀՀ ԱՆ տուբերկուլոզի դեմ պայքարի ազգային կենտրոնի մոնիտորինգի և գնահատման բաժնի վարիչ և տնօրենի պաշտոնակատար։ 2011-2015 և 2016-2018 թվականներին եղել է ՄԻԲՍ բժշկական ախտորոշիչ կենտրոնի տնօրեն` կենտրոնը կարճ ժամկետում դարձնելով տոմոգրաֆիայի ոլորտում առաջատար ։
Քաղաքական գործունեություն
Հայաստանի Հանրապետական կուսակցության իշխանության ժամանակահատվածում ունեցել է ընդդիմադիր կեցվածք։ Հանդիսացել է «ՀԻՄԱ» քաղաքացիական նախաձեռնության անդամ։ 2018 թվականի Հայաստանում թավշյա հեղափոխության ժամանակ մասնակցել է քաղաքացիական անհնազանդության պայքարին։
2018 թվականի օգոստոսից հանդիսանում է «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցության անդամ ։ 2018 թվականի մայիսի 12-ին ՀՀ նախագահի հրամանագրով նշանակվել է ՀՀ առողջապահության նախարար ։ 2019 թվականի հունիսի 16-ին տեղի ունեցած «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցության 5-րդ համագումարի ժամանակ ընտրվել է ՔՊ վարչության անդամ    ։ 2021 թվականի հունվարի 18-ին ՀՀ Նախագահի հրամանագրով Թորոսյանն ազատվել է առողջապահության նախարարի պաշտոնից և նշանակվել ՀՀ վարչապետի աշխատակազմի ղեկավար ։ 2021 թվականի հունիսի 20-ին կայացած արտահերթ խորհրդարանական ընտրությունների արդյունքով ընտրվել է ՀՀ Ազգային ժողովի 8-րդ գումարման պատգամավոր «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցության ցուցակով։ ԱԺ եվրոպական ինտեգրման հարցերի մշտական հանձնաժողովի անդամ։
Հասարակական կերպար
Արսեն Թորոսյանը հայտնի է բանավիճային ակումբներին ակտիվ մասնակցությամբ, զանգվածային կանխարգելիչ պատվաստման, հակածխախոտային պայքարի և պարտադիր ապահովագրության կողմնակից լինելով, ճանապարհային ոստիկանության աշխատանքի բարելավմանն ուղղված առաջարկներով։
Աթեիստ լինելով, Թորոսյանը բազմիցս խոսել է եկեղեցու, պետության և կրթության տարանջատման կարևորության մասին, դեմ արտահայտվել հանրակրթական հաստատություններում «Հայոց եկեղեցու պատմություն» առարկայի դասավանդմանը, քրիստոնեական օրացույցի համաձայն շաբաթվա օրերը ոչ աշխատանքային հայտարարելուն ։
Ընտանիք
Ամուսնացած է Հայկական բժշկական ասոցիացիայի նախկին ադմինիստրատիվ քարտուղար Վարդուհի Թևանյանի հետ, ունի երկու զավակ՝ դուստր և որդի։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ բժիշկներ Կատեգորիա:Հայաստանի Հանրապետության առողջապահության նախարարներ Կատեգորիա:Երևանի պետական բժշկական համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Հայ աթեիստներ Կատեգորիա:Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցության անդամներ Կատեգորիա:Հայ պետական գործիչներ Կատեգորիա:ՀՀ ԱԺ 8-րդ գումարման պատգամավորներ
Արդա (Երուսաղեմի թագուհի)
Արդա, Երուսաղեմի թագավոր Բալդուին I Բուլոնցու կինը։ Եղել է Երուսաղեմի առաջին թագուհին, քանի որ Բալդուինի եղբայր և նախորդ թագավոր Գոթֆրիդ Բուլոնցին ամուսնացած չէր։
Եդեսիայի կոմսություն
1098 թվականին Եդեսիայի գրավումից հետո Բալդուին Բուլոնցին, առաջին կնոջ մահից հետո իր համար կին է ընտրում Սամոսատի հայ իշխան Թորոսի դստերը։ Ժամանակակից պատմիչները չեն հայտնում այդ կնոջ անունը, սակայն հստակ հայտնում են նրա հոր անունը՝ Թաֆնուզ, Թաֆուս, Թաֆթոկ։ Միայն 18-րդ դարից սկսած պատմագրության մեջ հայտնվում է Արդա անունը։ Այսպիսով Արդան դառնում է Եդեսիայի առաջին կոմսուհին։
Երուսաղեմի թագավորություն
1100 թ. մահանում է Երուսաղեմի առաջին թագավոր Գոթֆրիդ Բուլոնցին ու գահը անցնում է նրա կրտսեր եղբայր Բալդուինին։ Բալդուինը Արդայի հետ ուղևորվում է Երուսաղեմ։ Հասնելով Անտիոք, նա ապահովության համար կնոջը նավով ուղարկում է Յաֆֆա, իսկ ամուսինը ճանապարհը շարունակում է ցամաքով։ Բալդուինը թագադրվում է 1100 թ.-ի նոյեմբերին Սուրբ Ծննդյան տաճարում, սակայն Արդան դեռ շարունակում էր մնալ Յաֆֆայում։ Արդան պաշտոնապես դառնում է Երուսաղեմի առաջին թագուհին։ Մոտավորապես 1105 թվականին Բալդուինը որոշում է բաժանվել Արդայից և նրան ուղարկել Սուրբ Աննա մենաստան։ Պատմագիրները Բալդուինի այս արարքի մեջ տեսնում են քաղաքական դրդապատճառներ, քանի որ, երբ Բալդուինը դեռ հայերով բնակեցված Եդեսիայի կոմսն էր, նրա համար ձեռնտու էր հայուհի կին ունենալը, իսկ Երուսաղեմում դրա անհրաժեշտությունը չկար։ Շատ ժամանակ չանցած Արդայի խնդրանքով Բալդուինը նրան դուրս է բերում մենաստանից ու ուղարկում Կոստանդնուպոլիս, որտեղ ապրում էին նրա հարազատները։
1113 թվականին Բալդուինը երրորդ անգամ ամուսնանում է Ադելաիդա Սիցիլիացու՝ Ռոջեր I Սիցիլիացու այրու հետ։ Սակայն այս ամուսնությունը Կաթոլիկ եկեղեցու կողմից քննադատվում է, քանի որ Բալդուինը և Արդան փաստացի դեռ համարվում էին ամուսիններ։ 1117 թվականին Պապի հրամանով և բարոնների ճնշման տակ Երուսաղեմի պատրիարք Առնուլֆ I-ը հասնում է այն բանին, որ Բալդուինը հրաժարվում է Ադելաիդայի հետ ամուսնությունից, քանի որ ըստ ամուսնության ժամանակ կնքված պայմանագրի, եթե Բալդուինը և Ադելաիդան չունենային ժառանգ, ապա գահը անցնելու էր Սիցիլիայի կոմս Ռոջեր II-ին, իսկ Երուսաղեմի ֆրանկ բարոնները չէին ցանկանում անցնել սիցիլիացիների տիրապետության տակ, և հաշտվում է Արդայի հետ, որը փաստացի նրա կինն էր։ Սակայն Արդան չի վերադառնում Երուսաղեմ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Երուսաղեմի թագուհիներ
Արման
Արման, իսկական անունը՝ Արման Պիեռ Ֆերնանդես (Arman, Armand Pierre Fernandez, ), ֆրանսիացի և ամերիկացի նկարիչ, կոլեկցիոներ, նոր ռեալիզմի հիմնադիրներից մեկը։
Կենսագրություն
Արմանի հայրը՝ Անտոնիո Ֆերնանդեսը, որը հնավաճառ է եղել Նիցցայում, եղել է նաև սիրողական նկարիչ, լուսանկարիչ և թավջութակահար։ Հորից Արմանը սովորել է յուղանկարչության տեխնիկան և լուսանկարչությունը։ Փիլիսոփայության և մաթեմատիկայի բակալավրի աստիճան ստանալուց հետո 1946 թ. Արմանը սկսում է սովորել Նիցցայի դեկորատիվ արվեստի ազգային դպրոցում։ Նա նաև հաճախում է ձյուդոյի պարապմունքների Նիցցայի մի ոստիկանական դպրոցում, որտեղ էլ հանդիպում է Իվ Կլեյնին և Կլաուդիա Պասկալին։ Եռյակը սերտորեն կապված էր հետագայում Եվրոպայի շուրջ արշավային շրջագայություններ կատարելու համար։ Ավարտելով ուսումը 1949 թ.՝ Արմանը արձանագրվում է որպես ուսանող Լուվրի դպրոցում, որտեղ նա կենտրոնանում է հնագիտության և արևելյան արվեստի ուսումնասիրության վրա։ 1951 թ.-ին նա դառնում է ուսուցիչ՝ Մադրիդի Բուշիդո Կաի ձյուդոյի ակումբում։ Այդ ընթացքում նա նաև ծառայել է ֆրանսիական ռազմական զորամասում, որով ավարտում է զինվորական պարտադիր շրջագայությունը, որպես սանհրահանգիչ Հնդկա-Չինական պատերազմի ժամանակ։
Պատմություն
Դեռևս վաղուց արդեն ակնհայտ էր, որ միևնույն առարկաներից մեծ քանակությամբ կուտակմամբ հավաքածու ստեղծելու գաղափարը մնաց Արմանի արվեստի կարևոր բաղադրիչը։ Ճակատագրի հեգնանքով նա ուշադրությունը կենտրոնացրել էր վերացական նկարների պատկերման վրա համարելով, որ դրանք ավելի կաևոր են, քան ավելի վաղ կուտակած դրոշմանիշների հավաքածուն։ Եվ միայն այն ժամանակ, երբ նա ականատեսը եղավ դիտողի արձագանքին՝ իր առաջին հավաքածուի ցուցադրության ժամանակ 1959 թ.-ին, նա լիովին ճանաչեց նման արվեստի ուժը։ 1962 թ.-ին նա սկսեց միևնույն տեսակի մետաղական առարկաների կուտակմամբ ձուլման աշխատանքները, ինչպես օրինակ կացինների կույտը (ինչպես պատկերված է ստորև)։
Ոգեշնչումը և անվան փոփոխությունը
Ոգեշնչված գերմանացի դադաիստ Կուրտ Շվիտերսի ցուցահանդեսից 1954 թ.-ին Արմանը սկսել է աշխատել «Cachets»-ի վրա, որը նրա առաջին գեղարվեստական մեծ նախաձեռնությունն էր։ Իր երրորդ անհատական ցուցահանդեսի ժամանակ, որը տեղի ունեցավ Փարիզի Իրիս Կլերտ պատկերասրահում 1958 թ.-ին նա ցուցադրեց 2D հավաքածուի որոշ մասը, որն անվանեց «Նամականիշներ»։ Այդ նամականիշները, որոնք արված էին թղթի և գործվածքի վրա վկայեցին նրա հաջողության մասին և իհարկե կարևոր փոփոխություն մտցրեցին նկարչի կարիերայում։ Միևնույն ժամանակ նա իր ստեղծագործությունները ստորագրում էր իր առաջին անվամբ, որպես հարգանքի տուրք Վինսենտ Վան Գոգի, ով նույնպես իր ստեղծագործությունները ստորագրել է իր առաջին անվամբ «Վինսենտ»։ Եվ, այնուամենայնիվ, 1957թ.-ին Արմանը նախընտրեց փոխել իր անունը, Արմանդի փոխարեն՝ Արման։ 1973 թ.-ի հունվարի 31-ին Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների քաղաքացի դառնալուն պես վերցրեց ամերիկյան քաղաքացիական անունը Արմանդ Պիեռ Արման։ Այնուամենայնիվ, նա շարունակեց օգտագործել «Արման» անունը, որպես հրապարակային անուն։
Աշխատանքի էվոլյուցիան
1959-1962 թթ. Արմանը կատարելագործել է իր առավել ճանաչելի ստեղծագործական ոճը, սկսած իր երկու ամենահայտնի ստեղծագործություններից՝ «Կուտակում» և «Poubelle» (ֆրանսերեն՝ աղբարկղ)։ Կուտակումները ընդհանուր կամ նույնանման առարկաների հավաքածուներ են, որոնք նա դասավորել է պոլիեստերի կաղապարում կամ թափանցիկ պլաստիկ պարկուճում։ Նրա առաջին ձուլված հավաքածուները ստեղծվել են 1962 թվականին։ Նրա «Աղբարկղներ» հավաքածուն ստեղծվել է ցրված աղբից։ 1960 թվականին Արմանը Փարիզի Իրիս Կլերտ պատկերասրահը լցրեց աղբով, ստեղծելով «Le Plein» ցուցահանդեսը, այն «Le Vide» ցուցահանդեսի ընդլայնված ցուցադրությունն էր, որ նա երկու տարի առաջ կազմակերպել էր ընկերոջ՝ Իվ Կլեյնի հետ։ Այս ստեղծագործությունները իրենց վրա սևեռեցին Եվրոպայի արվեստասեր հանրության ուշադրությունը։ 1960 թվականի հոկտեմբերին Արմանը, Իվ Կլեյնը, Ֆրանուա Դյուֆրենը, Ռայմոնդ Հայնսը, Մարշալ Ռայսին, Դանիել Սպորին, Ժան Տենգլին, Ժակ Վիլեջլին և արվեստի քննադատ և փիլիսոփա Պիեռ Պեստանին հիմնադրում են «Նոր ռեալիզմ» խումբը։ Այդ խմբին ավելի ուշ միանում են Կեսարը, Միմո Ռոտելլան, Նիկի դի Սաինտ Ֆալը և Քրիստոն, արվեստագետների մի խումբ, որոնք սահմանում են «իրենց իրականության նոր հեռանկարային մոտեցումները»։ Նրանք վերագնահատում են արվեստի հասկացությունը և արտիստը 20 -րդ դարի սպառողական հասարակության համար հաստատում և պաշտպանում է մարդկային մտքերը արտադրական ընդլայնման ձևաչափով։
Արմանը և ՈՒորհոլը
1961 թվականին Արմանն ունեցավ իր դեբյուտը Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում, երկիր՝ որը դարձավ նրա երկրորդ տունը։ Այդ ընթացքում նա ուսումնասիրեց արարումը՝ ոչնչացման միջոցով։ Նրա «Coupes» և «Colère» ստեղծագործությունները, որոնք ցուցադրում են պատռված, այրված կամ ջարդված առարկաները, դասավորված են կտավի վրա հաճախ նաև օգտագործվում են տարբեր առարկաների նմանությամբ, ինչպես օրինակ երաժշտական գործիքների (գլխավորապես ջութակի և սաքսոֆոնի) կամ բրոնզե առարկաների։
Նյու Յորք տեղափոխվելը
Հրապուրված Նյու Յորքի գեղատեսիլ վայրերով Արմանը տեղափոխվում է այնտեղ։ Իր առաջին ցուցահանդեսից հետո, որը տեղի է ունենում «Cordier Warren» պատկերասրահում նա հանդիպում է Մարսել Դյուշանին, նկարիչ և կոլեկցիոներ Վիլյամ Կոպլեյի կողմից տրված մի ընթրիքի ժամանակ։ Սկզբում Արմանն ապրում է Չելսիի հյուրանոցում, ավելի ուշ տեղափոխվում է «Church» փողոցի մի բնակարան։ Այնուհետև ստեղծում է իր ստուդիան Բովերիում, հետո նաև՝ Տրիբեկայում:Արմանը սկսում է աշխատել խոշոր հանրային քանդակների վրա, որոնք կուտակումների բազմապիսի կերտվածքներ էին։ Դրանց բովանդակության մեջ ներառված էին գործիքներ, ժամացույցներ, կահույք, ավտոմեքենաների պահեստամասեր, մասնատված երաժշտական գործիքներ։ Արմանի հավաքածուներից ամենամեծը «Long Term Parking» մշտապես ցուցադրվում է «Château de Montcel Jouy-en-Josas», Ֆրանսիայում։ Արմանը քանդակն ավարտել է 1982 թվականին, ունի 18 մետր բարձրություն, կուտակումը բաղկացած է 60 ավտոմեքենաներից համակցված մոտավորապես 18,000 կգ բետոնով:Ճիշտ այնպես, ինչպես 1995 թվականին ստեղծված «Hope for Peace» ստեղծագործությունն էր՝ պատվիրված Լիբանանի կառավարության կողմից Լիբանանի զինվորական ծառայության 50 ամյակի առթիվ:Այն գտնվում է Բեյրութում, ունի 32 մետր բարձրություն և բաղկացած է 83 տանկերից և այլ ռազմական տրանսպորտային միջոցներից։
Անձնական կյանքը
1953 թվականին Արմանն ամուսնացել է էլեկտրոնային երաժշտության կոմպոզիտոր Էլեն Ռադիգուեյի հետ և ունեցել երկու դուստր՝ Մարիո, (1951 թ.) և Աննա, (1953 թ.) և մեկ որդի, Իվ Արման (1954-1989 թթ.): 1971 թվականին նա ամուսնանում է Քորիս Քանթոնի հետ, որից նա ունենում է դուստր, Ժասմին (1982 թ.) և որդի, Ֆիլիպ (1987 թ.): 1989 թվականին նա ունեցավ իր վեցերորդ և վերջին երեխան, Իվ Կեսար Արման, ով որդին էր Կարոլ Կեսարի։ Արմանը մահացել է 2005 թվականին Նյու Յորքում, բայց աճյունը թաղված է Ֆարիզի «Père Lachaise» գերեզմանատանը 2008 թվականին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Պեր Լաշեզ գերեզմանատանը թաղվածներ Կատեգորիա:Ֆրանսիացի նկարիչներ Կատեգորիա:Ամերիկացի նկարիչներ Կատեգորիա:Ամերիկացի քանդակագործներ Կատեգորիա:Ամերիկացի արվեստագետներ Կատեգորիա:Ֆրանսիացի արվեստագետներ Կատեգորիա:Ճամբարի ժամանակավոր
Փշապոչ
Փշապոչ, մողեսների տեսակ ագամաների ընտանիքից։
Խոշոր մողեսներ են` 75 սմ երկարությամբ։ Գլուխը կարճ է և տափակ։ Իրանը ցածր է և երկար։ Ոտքերը խոշոր են։ Պոչը կարճ է, հարթ, վերևից ծածկված է փշերով, որոնք կազմում են լայնակի շարքեր ։
Դասակարգում
2009 թվականին 3 արևմտյան տեսակներ առանձնացրել են Saara ցեղատեսակներում `
Ալեքսանդր Իվանով (երաժիշտ)
Ալեքսանդր Վլադիսլավովիչ Իվանով (Алекса́ндр Владисла́вович Ивано́в, «Չաչա», «Մարդ և Շոքենավ» և «C.Razy»,) խորդրային և ռուսական փանկ ռոք երաժիշտ, հեռուստա և ռադիոհաղորդավար, ինչպես նաև բրոքեր։
Լեյբլ
1994 թվականին, ՆԱԻՎ խմբի տնօրենի՝ Անդրեյ Պավլովի հետ, հիմնադրեց անկախ ձայնագրման լեյբլ S.O.S. Music անվանմամբ, որը հետագայում վերանվանվեց S.O.S. Records։ Լեյբլի կատալոգ՝
Ռադիո
2012 թվականի հունիսին Արխանգելսկ քաղաքի առաջին «Օստրով» ռոք փառատոնի ժամանակ ելույթ ունեցավ որպես հաղորդավար ։ Նույն ամսին ստորագրեց նամակ Փուսի Փայըթ ֆեմինիստական փանկ ռոք խմբի օգտին ։
Իր իսկ խոսքերով, նա 2012 թվականից ապրում է կնոջ և դստեր հետ ԱՄՆ-ի Կալիֆոռնիա նահանգի Սանտա Բարբարա քաղաքում ։
2021 թվականին՝ ԱՄՆ-ում 7 տարի ապրելուց հետո վերադարձել է Ռուսաստան, և տեղավորվել է Սանկտ Պետերբուրգ։
Հղումներ
Կատեգորիա:Ռուս հաղորդավարներ Կատեգորիա:Ռուսաստանի ռոք երաժիշտներ Կատեգորիա:Ռուս դերասաններ Կատեգորիա:Դերասաններ այբբենական կարգով
Համերֆեստի եկեղեցի
Համերֆեստի եկեղեցի (Hammerfest kyrkje), գործող լյութերական եկեղեցի Նորվեգիայի Ֆինմարք ֆյուլքեյի Համերֆեստ կոմունայի համանուն քաղաքում։ Հանդիսանում է Համերֆեստ ձկնորսական քաղաքի այցեքարտ։
Համերֆեստի հին եկեղեցին կառուցվել էր 1620 թվականին և գտնվել է ներկայիս եկեղեցու հարևանությամբ։ Այն ամբողջությամբ այրվել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում, երբ 1944 թվականին գերմանաֆաշիստական ուժերի նահանջի ժամանակ վերջիններս ամբողջությամբ ավերեցին քաղաքը։ Ներկայումս գործող եկեղեցին կառուցվել է 1961 թվականին։
Տաճարը գտնվում է քաղաքի հարավային մուտքի մոտ՝ ափին և համահունչ է տարածքի ռելիեֆին։ Եկեղեցու աշտարակը և գլխավոր մուտքը կառուցված է դեպի քաղաքի կողմը՝ հյուսիս-արևելք, իսկ ժամատունը նայում է դեպի Հյուսիսային ծով։
Եկեղեցու ճարտարապետ Հանս Մագնուսը հայտնի է նաև որպես Բերլեվոգի եկեղեցու հեղինակ։ Այն կառուցված է քարից և բետոնից ժամանակակից մոդերնիզմի ոճով։ Հեղինակը եկեղեցին կառուցելիս ոգեշնչվել է ձկնորսական ավանդական շինություններից։ Ըստ ճարտարապետի՝ այն լավագույնս ներկայացնում է քաղաքի ձկնորսական ավանդույթները։
Եկեղեցու երկար նավը գրեթե հավասարակողմ եռանկյան տեսք ունի։ Վերին մասում ընդգծված է նաև բետոնե սյուները, որոնց վրա հենվում է տանիքը։
Խորանը զարդարված է վիտրաժով, որի վրա պատկերված է Հիսուս Քրիստոսի խաչելության տեսարանը։ Այն պատրաստելու համար Մագնուսից պահանջվեց երկու տարի։ Վիտրաժով են զարդարված նաև կողային ապակիները։ Եկեղեցու պատերին նկարված են նաև Հիսուսի վերջին ընթրիքը ներկայացնող տեսարաններ։
Եկեղեցին ունի 525 անձի տարողունակություն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Նորվեգիայի լյութերական եկեղեցիներ Կատեգորիա:Ֆինմարք ֆյուլքեյի շենքեր և կառույցներ
Թերլեմեզյան
Թերլեմեզյան, հայկական ազգանուն ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայկական ազգանուններ Կատեգորիա:Ազգանուններ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Թուրքերեն հիմքով ազգանուններ Կատեգորիա:Մականվանական հիմքով ազգանուններ Կատեգորիա:Յան վերջածանցով ազգանուններ
Մուգուտա
Մուգուտա, գետ Ռուսաստանում, հոսում է Ալթայի երկրամասում, Ալթայի հանրապետություն։ Գետի ակունքը գտնվում է 3 կմ Բուլուխտա գետի աջ ափից։ Գետի երկարությունը 18 կմ է։
Ջրային գրանցման տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցման տվյալների համաձայն՝ գետը պատկանում է Վերին Օբի ավազային շրջանին, գետի ջրային-գյուղական հատվածը Կատունն է, գետային ենթավազանները՝ Բիյն և Կատունն են։ Գետի գետային ավազանը Վերին Օբն է՝ մինչև Իրտիշ թափվելը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր Կատեգորիա:Վերին Օբի ավազանային շրջանի գետեր
Արտաշես Բաբայան (մանկավարժ)
Արտաշես Ալեքսանի Բաբայան, հայ մանկավարժ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի Արևելյան ռազմաճակատի («Հայրենական մեծ պատերազմ», 1941-1945) մասնակից։
Կենսագրություն
Արտաշես Բաբայանը ծնվել է 1907 թվականին, Նախիջևանի ԻԽՍՀ Նազարաբադ գյուղում։ Ավարտել է հայրենի գյուղի դպրոցը։ 1925 թվականից աշխատել է Դարալագյազի պիոներբյուրոյում որպես հրահանգիչ։ 1931 թվականին ավարտել է ՀԿԿ Կենտկոմին առընթեր կուսակցական դպրոցը, իսկ 1936-1937 թվականներին սովորել և ավարտել է ԽՄԿԿ Կենտկոմին առընթեր պրոպագանդիստական բարձրագույն դպրոցը։ Հետագայում ավարտել է նաև Երևանի Աբովյանի անվան մանկավարժական ինստիտուտի պատմության ֆակուլտետը (երեկոյան բաժինը)։ 1939 թվականից մինչև 1941 թվականը Բաբայանը պատմություն է դասավանդել Երևանի լեռնամետալուրգիական տեխնիկումում ։
Բանակ է զորակոչվել 1941 թվականին։ Քաղաշխատողների կարճատև դասընթացներն ավարտելուց հետո Արտաշեսը նշանակվել է վաշտի քաղղեկ։ 25-րդ դիվիզիայի 161-րդ գնդի 4-րդ վաշտի քաղղեկ Բաբայանը մասնակցել է Սևաստոպոլի պաշտպանության հերոսական մարտերին, «Դեղին բարձունքի» գրավմանը։ Այդ մարտերում Բաբայանը վիրավորվել է, տեղափոխվել հոսպիտալ։ 1942 թվականի նոյեմբերին, մասնակցել է Ստալինգրադի ճակատամարտին։ 1942 թվականի նոյեմբերի 29-ին մարտական առաջադրանք է ստացել վերացնելու Օռլովկա գյուղում ամրացված գերմանական վաշտը։ Մի քանի անգամ վիրավորվելով Արտաշեսը նռնակի օգնությամբ վերացրել է թշնամու կրակակետը, ուշքի է եկել հոսպիտալում, միայն 4-րդ օրը ։
Բաբայանը բանակից զորացրվել է 1948 թվականին։ 1948-1953 թվականներին եղել է Ազիզբեկովի կուսշրջկոմի առաջին քարտուղարը։ Առողջական վիճակի պատճառով նորից վերադարձել է ուսուցչական աշխատանքի։ Բաբայանը ակտիվորեն մասնակցել է Երևանի Սպանդարյանի շրջանի կուսհանձնաժողովի, վետերանների խորհրդի աշխատանքներին։ Մարտական ծառայությունների համար պարգևատրվել է «Խիզախության համար» և այլ մեդալներով, Հայկական ԽՍՀ Գերագույն խորհրդի պատվոգրերով ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ Կատեգորիա:ՀՊՄՀ շրջանավարտներ Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակիցներ Կատեգորիա:Արիության մեդալակիրներ Կատեգորիա:Ստալինգրադի ճակատամարտի մասնակիցներ
Մայաների քաղաքակրթություն
Մայան մեզոամերիկյան քաղաքակրթություն է, որն աչքի է ընկել նախակոլումբիական ամերիկյան մայրցամաքների ամբողջությամբ մշակված լեզվական համակարգով, ինչպես նաև իր արվեստով, ճարտարապետությամբ, մաթեմատիկական և աստղագիտական համակարգերով։ Որոշ աղբյուրներում մայաները հիշատակվում են որպես ներկայիս Մեքսիկայի տարածքում բնակված հնդկացի ժողովուրդ։ Չնայած նրան, որ այս ցեղն ստեղծվել էր նախադասական ժամանակաշրջանում (մ.թ.ա. 2000 - մ.թ. 250), նրանց շատ քաղաքներ, համաձայն մեզոամերիկյան գրականության, իրենց զարգացման գագաթնակետին են հասել Դասական ժամանակաշրջանում (մ.թ. 250 - 900 դդ) և շարունակել հետագա զարգացումը մինչև իսպանացիների հայտնվելը։ Պատմական աղբյուրների վկայությամբ՝ նրանց որոշ մասը տիրապետել է իսպաներենին։
Մայաների քաղաքակրթությունը շատ ընդհանրություններ ունի մեզոամերիկյան քաղաքակրթյությունների հետ, քանի որ մեծ է եղել շփումն ու մշակութային ձուլումը վերջիններիս հետ։ Մայաներին բնորոշող գրավոր լեզուն, բնաբանությունն ու օրացույցը իրենց զարգացումն ապրել են ցեղի ի հայտ գալուց շատ ավելի ուշ, սակայն այս քաղաքակրթությունը նպաստել է մայաների լիարժեք զարգացմանը։ Մայաների ազդեցությունը նկատելի է Հոնդուրասից, Բելիզից և Արևմտյան Էլ Սալվադորից մինչև կենտրոնական Մեքսիկա (մայաների բնակավայրից 1000 կմ տարածության վրա)։ Իր հերթին՝ մայաների մշակույթն ու արվեստը կրել է օտար ցեղերի ազդեցությունը, հիմնականում առևտրային և մշակութային շփումների արդյունքում։
Մայաները վերապրել են դասական ժամանակաշրջանի կործանումը և Իսպանացի նվաճողների գալուստը իրենց երկիր, ինչպես նաև վերջիններիս կողմից ամերիկյան մայրցամաքների գաղութացման ժամանակաշրջանը։ Այսօր մայաներն ու իրենց հետնորդները բնակվում են իրենց պատմական բնօրրանում։ Միլիոնավոր մայաներ պահպանել են իրենց մայրենի լեզուն։
Մեզոամերիկա
Մայաների քաղաքակրթությունը զարգացել մեզոամերիկյան մշակութային գոտում, որը ներառում է շրջանը, տարածվում է Հյուսիսային Մեքսիկայից հարավ Կենտրոնական Ամերիկա ։ Մեզոամերիկան եղել է վեց քաղաքակրթություններից մեկը ամբողջ աշխարհում ։ Մեզոամերիկական տարածքում եղել են մշակութային զարգացումներ, որոնք ընդգրկում էին համալիր հասարակություններ, Մեզոամերիկյան գյուղատնտեսություն, քաղաքներ, մոնումենտալ ճարտարապետություն ։ Մեզոամերիկայում չէին բավարարում քաշող անասունները, քիչ էին ընտելացված կենդանիները, տեղից տեղ տեղափոխությունները հիմնականում կատարվում էին ոտքով կամ կանոյով ։ Մեսոամերիկացիները տեսնում էին աշխարհը ատելությամբ լեցուն և անկանխատեսելի աստվածների կողմից կառավարվող։ Մեզոամերիկյան ռիտուալ խաղերը գնդակով լայնորեն տարածված էին ։ Մեզոամերիկայում խոսում էին տարբեր լեզուներով։ Լեզուների մեծ մասը առնչվում էին տարբեր լեզվաընտանիքներին։ Հիմնական լեզվաընտանիքներն էին մայաերենը, Միքսզոքուերենը, Օտոմանգուերենը, կային նաև մի քանի փոքր լեզվաընտանիքներ և մեկուսացած լեզուներ։ Մեզոամերիկյան լեզվատարածքն ունի իր առանձնահատկությունը ։ Մայաների տարածքը ներառում է Մեզոամերիկայի մեկ երրորդ մասը ։ Մայաները դինամիկ հարաբերություններ են ունեցել հարևանների մշակույթների հետ, ներառյալ Օլմեսի, Միքսթեքսի, տոլտեկներըի, ացտեկների և այլոց մշակույթները ։ Վաղ դասական ժամանակաշրջանի ընթացքում մայայկան քաղաքներ  Տիկալը և Կամինալջույուն եղել են առանցքային օջախներ, որոնք տարածվել են մայաների սահմաններից դուրս` կենտրոնական Մեքսիկայի բարձրադիր լեռնային շրջանում ։ Մոտ նույն ժամանակաշրջանում մայաների ներկայությունը մեծ էր Տետիտլայում` Տեոտիուականայի տարածքում ։
Դարեր անց` մ.թ. 9-րդ դարում Ցացախտլայում, կենտրոնական բարձրադիր վայրերում, նկարներ են արվել մայաների ոճով ։ Դա կարող էր փորձ լինել կապվելու համար դեռևս հզոր մայաական տարածաշրջանի` Տեոտիուականի հետ` հետևելով Մեքսիկայի բարձր լեռնային շրջանի քաղաքական հատվածին կամ փորձ  անելու գտնել մայա բնակչության ծագումը ։ Չիչեն Իթզայի մայաների և հեռավոր տոլտեկների միջև եղել են փակ հարաբերություններ ։
Տարածք
Ներկայումս (2013 թվականին) տարածքը, որտեղ զարգացել է Մայաների քաղաքակրթությունը մտնում է՝ Մեքսիկայի (Չյապասը, Կամպեչեը, Յուկատանը, Կինտանա-Ռոոն նահանգներ), Գվատեմալայի, Բելիզի, Սալվադորի, Հոնդուրասի (արևմտյան մասով) տարածքների մեջ։
Աշխարհագրություն
Մայաների քաղաքակրթություբը զբաղեցնում է լայն տարածք, որը ներառում է հարավարևմտյան Մեքսիկան և Հյուսիսային Կենտրոնական Ամերիկան։ Այս տարածաշրջանը ներառում է ամբողջ Յուկատան թերակղզին, ժամանակակից Գվատեմալան և Բելիզը, նաև Հոնդուրասի և Սալվադորի արևմտյան շրջանները ։ Թերակղզու մեծ մասը ձևավորվել է ընդարձակ հարթավայրով` մի քանի բլուրներով կամ լեռներով և ցածր առափնյա շրջանով։ Պետեն շրջանը բարձրադիր լեռնային գոտում կազմված է խիտ անտառներից ։ Տասնչորս գետերի շղթան հոսում է, լցվում Պետենի ջրավազանը ։ Հարթավայրի հարավում բարձրանում են Գվատեմալայի բարձրադիր լեռները ։ Խիտ անտառները զբաղեցնում են Պետենի հյուսիսային մասը և Բելիզը, հարավային Կոմպեչե և Յուկատան պետության  հարավային մասը։ Բավականաչափ հարավ բուսականությունը վերածվում է ցածր անտառի` կազմված խիտ թփերից ։
Սոքոնուսքոյի ափամերձ գոտին ընկած է Սիերա Մադրե դե Չիապասից դեպի հարավ և բաղկացած է նեղ ափամերձ հարթավայրից և Սիերա Մադրեի ստորոտից ։ Մայա լեռները տարածվում են արևելքից, Չիապասից մինչև Գվատեմալա` իրենց բարձրությամբ հասնելով Սիերա դե լոս Կուչումատանեսին։ Հիմնական մինչկոլումբյան բնակավայրերը տեղակայված են ընդարձակ բարձրավանդակի հովիտներում, ինչպիսիք  են Գվատեմալայի հովիտը Քուեթզալցենանգոն։ Հարավային հարթավայրերում հրաբխային կոների գոտին անցնում է Խաղաղօվկիանոսյան ափին զուգահեռ։ Հարթավայրերը տարածվում են հյուսիսից մինչև Վերափազ (Գվատեմալա) և աստիճանաբար իջնում դեպի արևելք ։
Պատմություն
Մայաների քաղաքակրթության պատմությունը բաժանվում է երեք հիմնական շրջանի` մինչդասական, դասական և հետդասական ։ Նրանք եղել են Արխայիկ շրջանից, որի ընթացքում առաջացել են առաջին բնակավայրերը և տեղի է ունեցել գյուղատնտեսության զարգացումը վաղ շրջանում ։ Ժամանակակից գիտնակաները ժամանակաշրջանների տարբերակումը կատարում են ըստ ժամանակագրության և ոչ թե ըստ մշակութային էվոլյուցիայի կամ անկման ։ Ժամանակաշրջանների որոշակի բաժանումը, նրանց սկիզբը և ավարտը տարբեր հեղինակների մոտ տարբեր է
Նախադասական ժամանակաշրջան (սկսած մ․թ․ա. 2000 – մ․թ․ա. 250)
Մայաները զարգացրել են իրենց առաջին քաղաքակրթությունը նախադասական շրջանում ։ Գիտնականները շարունակում են քննարկել, թե երբ է սկսվել մայաների քաղաքակրթության այս ժամանակաշրջանը։ Մայաների կողմից Կուելոն զբաղեցնելը (ժամանակակից Բելիզ) թվագրվում է մոտ մ.թ.ա. 2600-ով ։ Բնակավայրերը հիմնադրվել են մոտ մ.թ.ա. 1800 թվականին Սոկոնուսկոյում՝ Խաղաղ օվկիանոս|խաղաղօվկիանոսյան մերձափնյա շրջանում]]։ Մայաները սկսել են աճեցնել հիմնական մշակաբույսերը` եգիպտացորեն, լոբի, դդմիկ չիլիական տաքդեղ ։ Այս շրջանը բնորոշվում է խեցեղենի արտադրությամբ և կավե իրերի պատրաստմամբ ։
Միջին նախադասական ժամանակաշրջանի ընթացքում սկսում են ձևավորվել փոքր քաղաքատիպ գյուղեր ։ Նակբեն Գվատեմալայի Պետեն դեպարտամենտում գտնվող  վաղնջական ժամանակաշրջանով փաստագրված քաղաքն է ստորին Մայայում, որտեղ խոշոր կառույցները թվագրվունմ են մոտ մ.թ.ա. 750 թվականով ։ Յուկատանի հյուսիսային ցածրադիր շրջանները մեծ չափով բնակեցվել են Միջին դասական շրջանում։ Մոտավորապես մ.թ.ա. 400-ական թվականներին Մայայի վաղ շրջանի կառավարողները կանգնեցնում էին արձանագրությունների սյուներ ։ Դրանով զբաղվել էին Պետենում դեռևս մ.թ.ա. 3-րդ դարում ։ Ուշ նախադասական շրջանում խոշորագույն քաղաք Ել Միրադորը դառնում է մոտավորապես էր 16 քաոակուսի կմ ։ Չնայած փոքր լինելուն, Տիկալը որպես քաղաք նշվել էր մոտ մ.թ.ա. 350 թվականին ։
Կամինալջույի բարձրադիր շրջանը դառնում է ուշ նախադասական շրջանի հիմնական կենտրոն ։ Տակալիկ Աբայը և Չոկոլան եղել են երկու ամենակարևոր քաղաքները խաղաղօվկիանոսյան շրջանում, իսկ Կոմչենը կարևոր վայր է դարձել Հյուսիսային Յուկատանում ։ Ուշ նախադասական մշակութային ծաղկումը կասեցվում է մ.թ. 1-ին դարում. մայաներին պատկանող շատ քաղաքներ դատարկվում են այդ ժամանակաշրջանում։ Ճգնաժամի պատճառն անհայտ է ։
Դասական շրջան (մ.թ. 250–900)
Դասական շրջանը նշանակալի չափով որոշակի է որպես ժամանակաշրջան, որի ընթացքում մայաները բարձրացրել են ժամանակագրական հուշարձաններ՝ օգտագործելով մեծ հաշվարկներով օրացույց։ Այս ժամանակաշրջանը նշանավորվում է մեծամասշտաբ շինարարությամբ և ուրբանիզացիայով։ Մոնումենտալ արձանագրությունները և գրառումները ցուցադրում են մտավոր և գեղարվեստական զարգացում հատկապես հարավային հարթավայրային շրջաններում։ Մայաների դասական ժամանակաշրջանի քաղաքական լանշաֆտը համեմատվում է իտալական վերածննդի կամ հունական դասական շրջանի հետ, երբ քաղաք-պետությունները միավորվում են բարդ ցանցով և թշնամությամբ ։ Մեծ քաղաքները ունենում են 50,000-120,000 բնակչություն և կապված են փոխօգնության կենտրոններով ։
Վաղ կլասիկ ժամանակաշրջանում Մայա շրջանը գտնվում էր Տեոտիուական մեծ մեգապոլիսի ազդեցության ներքո (Մեխիկոյի հեռավոր հովտում) ։ Մ.թ. 378 թվականին Տեոտիուականը միջամտում է Տիկալի և հարակից քաղաքների կյանքին պահանջելով նոր դինաստիա հիմնադրել ։ Այդ միջամտությունն իրականացվում է Սիյաջ Կ'ակի ղեկավարությամբ ("Կրակի ծնունդ"), որը ժամանել է Տիկալ 378 թվականին։ Տիկալի թագավոր Չակ Թոկը մահանում է բռնարարք գործադրելով ։
Մի տարի անց Սիյաջ Կ'ակ'ը հետևում է, որ նոր թագավոր Յաքս Նուուն Ահին ընտրվի թագավոր ։ Նոր դինաստիայի հիմնադրումը կենտրոնական շրջաններում հանգեցնում է քաղաքական նոր գերիշխանության ։
Տիկալը դառնում է ամենահզոր քաղաքը։ Հաջորդը Պետեն Բեսինը ։ Տիկալը և Կալակմուլը զարգանում են դաշնակիցների և վասալների էքստենսիվ համակարգում։ Այդ միությունում նրանք ձեռք են բերում մեծ հեղինակություն նույն ցանցի այլ անդամների հետ հարաբերություններում ։ Տիկալը և Գալակմուլը զբաղվում էին մանիպուլյացիայով ընդդեմ ցանցի մեջ եղած այլ երկրների։
Դասական ժամանակաշրջանի ճգնաժամ
Մայաների դասական հասարակությունը հիմնված է կառավարման ծիսական սկզբունքի վրա։ Սննդամթերքի առևտրի և սպառման ոլորտը չի գտնվում կենտրոնական վերահսկողության ներքո։ Կառավարման այս համակարգը բարդ կառուցվածք ունի։ Իշխանության գործունեությունը կառավարման բնագավառում սահմանափակվում է ավանդույթներով, շինարարությամբ, ծեսերով և պատերազմական գործողություններով։ Սրվում են համակարգային խնդիրները ։ Դա հանգեցնում է իշխանության համակարգի փլուզմանը 9-10-րդ դարերում։ 9-րդ դարում Մայայի Հյուսիսային շրջանում Չիչեն Իցան եղել է մայաների բնակության ամենակարևոր քաղաքը։ Շրջանը ապրել է խոշոր քաղաքական ճգնաժամ, որը հատկանշվում է քաղաքներից բնակիչների հեռացմամբ, դինաստիաների դադարեցմամբ, դեպի հյուսիս գործունեության կասեցմամբ։ Ոչ մի համընդհանուր տեսություն չի բացատրում այդ ճգնաժամը։ Դրա պատճառներից էր էնդեմիկ միջամտությունը, պատերազմը, բնակչության գերբեռնվածությունը, շրջակա միջավայրի վատթարացումը, երաշտի հետևանքները։ Հարավային Յուկատանում և Կենտրոնական Պետենում թագավորությունները ճգնաժամ են ապրում։ Արևմտյան Պետենը և որոշ ուրիշ տարածաշրջաններ շրջադարձային կերպով փոխվում են, և արդյունքում քաղաքները դատարկվում են ։ Երկու մայրաքաղաքներն էլ և նրանց մնացած կենտրոնները մարդկանցից դատարկվում են 50-100 տարվա ընթացքում ։ Մեկը մյուսի հետևից քաղաքները դադարեցնում են հուշարձաններ կանգնեցնելը։ Վերջին թվագրված գրառումը արձանագրվել է Տոնինայում 909 թվականին։ Արձանագրության սյուները այլևս չեն կանգնեցվում, և գաղթականները շարժվում են դեպի լքված պալատները ։
Դասական ժամանակաշրջանում այս կամ այն ուժերից որևէ մեկը, համախոհների հետ դաշնակցած, ստրատեգիական հաղթանակներ էր տանում, որոնք հանգեցնում Էին ծաղկման կամ անկման համապատասխան փուլին։
629 թվականին Բալաջ Չան Կավայիլը՝ Տիկալի թագավոր Կիվիչ Մուվաան Ջոլա II-ի որդին, ուղարկվում է Դոս Պիլասում նոր քաղաք հիմնադրելու ։ Դրանից հետո հաջորդ երկու տասնամյակը նա հավատարմորեն ծառայում է իր եղբորը և Տիկալի կառավարչին։ 648 թվականին Կալակմուլի Յուկնում Չին II-ը գրավում է Բալաջ Չան Կավիլը, հետո վերակառուցում է այն և նստում Դոս Պիլասի գահին որպես նրա վասալ ։ Նա ծառայում է նրան որպես Գալակմուլի հավատարիմ դաշնակից ։
Գվատեմալայի հովտում գտնվող Կամինալյուի բարձրադիր վայրերում կար արդեն 300 կարևոր քաղաք ։ Նրա դասական շրջանի դինաստիան հիմնադրվել էր 426 թվականին Կինիչ Յաքս Կուկ Մոյի կողմից։ Նոր թագավորն ուներ սերտ կապեր Կենտրոնական Պետենի և Տեոտիուականի հետ ։ Կոպանը հասնում է իր գեղարվեստական և մշակութային բարձրակետին Ուախաքլաջուն Ուբ աահ Կավիլի օրոք, որը կառավարել է 695-738 թվականներին ։ Նրա կառավարումն ավարտվեց փորձությամբ, երբ նա գերվեց իր վասալ, թագավոր Կակ Թիլիվ Չան Յոփաթի կողմից ։ Գերված լորդ Կոպանը ետ վերադարձվեց և գլխատվեց հրապարակային ծիսակարգով ։ Հավանաբար, այդ հեղաշրջումն աջակցվում էր Կալամուլի կողմից, որպեսզի թուլացնեին Տիկալի հզոր դաշնակցին ։ Պալենկյուն և Յախչիլանը  ամենահզոր քաղաքներն էին Ուսամաչինայի շրջանում ։  Գվատեմալայի հովտում գտնվող Կամինալյուի բարձրադիր վայրերում արդեն կար 300 կարևոր քաղաք ։ Մայա տարածաշրջանի հյուսիսում Կոբան ամենակարևոր մայրաքաղաքն է ։
Հետդասական ժամանակաշրջան (950–1539)
Հետդասական շրջանի խոշոր քաղաքներից հեռանում են բնակիչները և կենտրոնանում հատկապես մշտական ջրային ռեսուրսներ ունեցող վայրերում ։ Ի տարբերություն նախորդ ժամանակաշրջանների՝ լքված հողերը արագ չեն բնակեցվում։ Գործունեությունը տեղափոխվում է դեպի հյուսիսային հովիտներ և Մայա լեռները։
Դա կարող էր կապված լինել հարավային շրջաններից միգրացիայի հետ ։ Չիչեն Իցան և նրա հարևանները կտրուկ անկում են ապրում 11-րդ դարում, և դա դասական շրջանի վերջնական պատկերն է ներկայացնում։ Չիչեն Իցայի անկումից հետո Մայա նահանգը գերիշխող դեր չի խաղացել մինչև 12-րդ դարում Մայապան քաղաքի բարձրանալը։ Նոր քաղաքներ են առաջանում Կարիբյան ծովի ափերին և Պարսից ծոցի շրջանում։ Ձևավորվում են նաև նոր առևտրային ցանցեր ։
Հետդասական շրջանում կատարվում են փոփոխություններ (համեմատած դասական շրջանի հետ) ։
Գվատեմալայի հովտում գտնվող Կամինալջույուն անընդմեջ լքված է մնում մինչև 2000 թվականը ։ Բարձր լեռներով և խաղաղօվկիանոսյան մերձափնյա շրջանով վաղուց շրջապատված քաղաքները բաց տարածություններում ենթարկվել են տեղափոխման հավանաբար պատերազմների և ռազմական գործողությունների պատճատով։ Դրանք տեղափոխվել են այնպիսի տեղեր (բլուրների գագաթներ), որտեղ հնարավորություն է եղել ավելի հեշտությամբ պաշտպանվելու։ Այդ վայրերը շրջապատված են եղել խորը ջրանցքներով, պաշտպանված են եղել պարիսպներով, երբեմն էլ` լրացուցիչ պաշտպանությամբ` բնական միջավայրով ։ Գվատեմալայի լեռնային շրջաններում առավելապես կարևոր քաղաքներից մեկն էր Քյումարկան` ագրեսիվ Կիչե թագավորության մայրաքաղաքը ։ Յուկատանից մինչև Գվատեմալայի շրջան մայա պետության կառավարումը հաճախ կազմակերպվում էր կառավարման խորհրդի համագործակցությամբ, սակայն խորհրդի անդամներից մեկը կարող էր հանդես գալ իբրև գերագույն կառավարող, իսկ մյուս անդամները` որպես նրա խորհրդատու