cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Երգեհոնիկ
Ի սկզբանե այս գործիքը ստեղծվել էր երգող թռչուններին վարժեցնելու նպատակով։ Իրենից ներկայացնում է ոչ մեծ երգեհոն՝ առանց ստեղնաշարի արկղ, որի մեջ տեղադրված են մի քանի շարք ձայներ արտաբերող խողովակներ, փայտյա կամ մետաղյա գլանիկ՝ բութակներով ու ճանկերով։ Բռնակը պտտելու ընթացքում արտաբերվում են 6-8 մեղեդի, որոնք ձայնագրված են գլանիկի վրա։
15-րդ դարում նմանատիպ գործիքները Հոլանդիայում իրենցից ներկայացնում էին բարդ կառուցվածքներ, որոնք աշխատում էին հիդրավլիկայի կամ լարովի մեխանիզմների միջոցով։ 18-19-րդ դարերում տարաբնույթ երգեհոնիկներ օգտագործվել են անգլիական եկեղեցիներում ` հիմներ և սաղմոսներ արտաբերելու համար։ Սակայն հիմնականում երգեհոնիկը` դա թափառական երաժիշտների մեխանիկական գործիքն էր։
Տատյանա Սուխոտինա-Տոլստայա
Տատյանա Սուխոտինա-Տոլստայա (Татьяна Львовна Сухотина-Толстая, ), ռուս գրող, հուշագրությունների հեղինակ։
Լև Տոլստոյի ավագ դուստրն է։
Կենսագրություն
Նա սկսել է օրագրեր վարել 14 տարեկանից և շարունակել գրեթե 40 տարի։ Լև Նիկոլաևիչը երեխաներին խրախուսել է օրագրեր պահել, և վաղ տարիներին երբեմն կարդացել է Տատյանա Լվովնայի գրառումները։ Այդ պատճառով նրա հուշերից առանձնահատուկ հետաքրքրություն են ներկայացրել հոր մասին պատմությունները, նրա կենսաձևը, առօրյա կյանքը։
1881 թվականին Տատյանան ընդունվել է Մոսկվայի նկարչության, քանդակագործության և ճարտարապետության ուսումնարան, որտեղ նրա ուսուցիչներն են եղել Վասիլի Պերովը, Իլարիոն Պրիանիշնիկովը և Լեոնիդ Պաստեռնակը։ Սովորել է նաև Նիկոլայ Գեի մոտ։
1899 թվականին նա ամուսնացել է գավառական ազնվականների առաջնորդ Միխայիլ Սերգեևիչ Սուխոտինի հետ, որը եղել է գրեթե 50 տարեկան։
Տատյանա Լվովնան, ինչպես և նրա քույրերը՝ Մարիան և Ալեքսանդրան, եղել են Տոլստոյի բուսակերական ուսմունքի հետևորդները։
1925 թվականին արտագաղթել է Ֆրանսիա։ Մասնակցել է Տոլստոյի բարեգործական հիմնադրամի աշխատանքներին, որն ստեղծվել է 1939 թվականին։ Փարիզից տեղափոխվել է Իտալիա, որտեղ էլ անցկացրել է կյանքի մնացած մասը։ Մահացել է 1950 թվականի սեպտեմբերի 21-ին Հռոմում։ Թաղված է Տեստաչո հռոմեական գերեզմանատանը (III, III, 2, 13, tomba № 1017) որդու՝ Ֆ. Սուխոտինի և դստեր՝ Տ. Սուխոտինա-Ալբերտինիի հետ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ռուս նկարիչներ Կատեգորիա:Ռուս հուշավիպագիրներ Կատեգորիա:Լև Տոլստոյի զավակներ Կատեգորիա:Ռուս գրողներ
California Dreamin’ (երգ)
California Dreamin’ (երգ), The Mamas & the Papas-ի երգը՝ թողարկված 1965 թվականին։ Ըստ Rolling Stone-ի՝  «Բոլոր ժամանակների 500 երգերի» 89-րդ հորիզոնականում է ։ Այս կոմպոզիցիայի հիման վրա շատ քավեր տարբերակներ են կատարվել։
Պատմությունը
Երգը գրվել է 1963 թվականին Նյու-Յորքում, երբ խմբի անդամները բնակվում էին այնտեղ։ Այդ ժամանակ Ջոն Ֆիլիպսը աշխատում էր «Bravo» կենտրոնում վավերագրական լրագրության ուղղությամբ։ Ջոն Ֆիլիպսի երազանքն էր այսպիսի երգ ստեղծելու և դրա համար հրավիրեց Միշելին։ Այդ ժամանակ Ֆիլիպսները եղել են երաժշտական The New Journeymen-ի անդամներ, որը հետագայում կոչվել է The Mamas & the Papas:
Այլ կատարումներ
1986 թվականին The Beach Boys խումբը ներկայացրեց երգի իր տարբերակը, որ ԱՄՆ-ում ունեցավ 57-րդ հորիզոնականը, իսկ Կանադայում՝ 40-րդ։
2004 թվականին Royal Gigolos-ը հիացրեց բոլորին իր տարբերակով ։
2009 թվականին «Мумий Тролль» խումբը երգը ներառեց Comrade Ambassador ալբոմի մեջէ կատարելով այն ռուսերեն լեզվով։ Ռուսերեն լեզվով երգն ավելի նման է անգլերեն բնօրինակին։ Ալբոմի թողարկումը նվիրված էր խմբի շրջագայությանը Հյուսիսային Ամերիկայի քաղաքներում ։
Սիան երգի իր տարբերակը գրեց «Разлом Сан-Андреас» ֆիլմի համար։ Այն լույս է տեսել 2015 թվականի մայիսին և հնչել է ֆիլմի սաունդրեքին Այս կատարումը ստացել է Մեծ Բրիտանիայի սինգլների հիթ-շքերթի 92-րդ հորիզոնականը, Scottish Singles Chart-ում 44-րդ ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Սինգլներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Երգեր այբբենական կարգով Կատեգորիա:1965 սինգլներ Կատեգորիա:Հիփիների շարժում Կատեգորիա:1979 սինգլներ Կատեգորիա:2004 սինգլներ
Էրեն Էրդեմ
Էրեն Էրդեմ (Eren Erdem, ), թուրք քաղաքական գործիչ, Թուրքիայի խորհրդարանի պատգամավոր Ժողովրդահանրապետական կուսակցությունից։ Հայտնի է դարձել 2015 թվականի դեկտեմբերին` հրապարակելով փաստաթղթեր Իրաքի և Լևանտի իսլամական պետության գրոհայինների հետ թուրքական կառավարության կապի մասին։ Անկարայի դատախազությունը հետաքննություն է նախաձեռնել Էրեն Էրդեմի նկատմամբ՝ պետական դավաճանության մեղադրանքով։
Կենսագրություն
Ծնվել է 1986 թվականի օգոստոսի 14-ին Ստամբուլի Ֆաթիհ թաղամասում։ Նախնական և միջնակարգ կրթություն է ստացել Ստամբուլում։ Գրել է ութ գիրք ։
Անձնական կյանք
Ամուսնացած է, ունի մեկ երեխա։ Տիրապետում է անգլերեն լեզվին ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Թուրքիայի Ժողովրդահանրապետական կուսակցության քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Թուրքիայի 26-րդ գումարման մեջլիսի պատգամավորներ
Փոլա Մալքոմսոն
Փոլա Մալքոմսոն (Paula Malcomson, ), հյուսիսիռլանդացի դերասանուհի։ Նա երբեմն օգտագործում է Փոլա Ուիլյամս անունը ։
Կարիերա
Մալքոմսոնը մարմնավորել է Թրիքսիին HBO հեռուստաալիքի «Դեդվուդ» և Քոլինին ABC հեռուստաալիքի «Կորուսյալները» հեռուստասերիալներում ։ Մարմնավորել է Ամանդա Գրեյսթոունին Syfy հեռուտաալիքի «Կապրիկա» և Մոուրեն Էշբիին FX հեռուստաալիքի «Անարխիայի որդիները» հեռուստասերիալներում ։ Showtime հեռուստաալիքի «Ռեյ Դոնավան» հեռուստասերիալում մարմնավորել է գլխավոր կերպարի կնոջը՝ Էբի Դոնավանին։
2011 թվականի մարտին նկարահանվել է «Եզր» հեռուստասերիալի մեկ էպիզոդում ։ Նա մարմնավորել է տիկին Էվերդինին «Քաղցած խաղեր» ֆիլմում ։ Մայքլ Ֆասբենդերի և Բրայս Դալաս Հովարդի հետ միասին նկարահանվելու է «Բառերը քո հետ» ֆիլմում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Բրիտանացի դերասաններ
Ավետարան (4812)
Ավետարան  (4812), Երևանի Մաշտոցի անվան Մատենադարանում պահպանվող ձեռագիր, որը «Մաշտոցի անվան ցուցակ ձեռագրացում» (ձեռագրերի ցանկում) ներկայացված է 4812 թվի տակ։ Ձեռագիրը գրվել է 1304 թվականին։ Կազմողը եղել է Փիլիպոսը։ Ստացողը եղել է Տեր Կարապետն։ Գրված է թղթի վրա, որը ունի 3323չափս։ Ձեռագիրը կազմված է 215 թերթից։ Գրված է երկսյուն, բոլորգրով։ Ունի կիսախորան և լուսանցազարդ մանրանկարներ։ Կազմը` կեշատ տախտակ, յուղանակար, աստառը՝ վանդակավոր կտավ։ Հիշատակարաններ գրչի՝ 211ա, ստացողի՝ 215բ, կազմողի՝ 212ա, կազմ Ա (1585թ.), հետագայի՝ 101ա, (14-րդ դար), 213ա (16-րդ դար), 2ա, 211բ, 212բ (17-րդ դար), 3ա (1813թ.) :
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մատենադարանի ձեռագրեր
Ծովային կրիաներ
Ծովային կրիաներ (Sea turtles), սողունների դասին պատկանող ջրային կենդանիներ, որոնք շրջում են օվկիանոսներում ։ Կաշեմեջք կրիան ծովային կրիաների յոթ տեսակներից ամենամեծն է, որ հայտնաբերվել է Ատլանտյան օվկիանոսի ափերին։ Դրանց որոշ ներկայացուցիչներ կշռում են ավելի քան 682 կգ կամ 1500 ֆունտ։ Մյուս տեսակներն են Կանաչ կրիան, Ատլանտյան ռիդլին, Դեղնականաչավուն ռիդլին, Գիշատիչ կտուցը, Ավստրալիական կանաչ կրիան, Գլխիկավոր կրիան ։
Նկարագրություն
Ծովային կրիաները միլիոնավոր տարիներ ապրել են աշխարհի բաց ծովերում ու ծովափնյա ծոցերում։ Նրանք իրենց հզոր կառուցվածքով՝ ուժեղ լողաթևերով և մեկ շնչով ջրի տակ ժամից ավելի մնալու ունակությամբ հիանալի հարմարեցվում են օվկիանոսային կյանքին։ Հսկայական, կարծր խեցիները պաշտպանում են նրանց թշնամիների մեծ մասից։ Սակայն քաղցած շնաձկան աչքին, անգամ կոշտ կրիան կարող է ախորժալի երևալ։ Հարձակման ենթարկվելիս կրիան կարող է բարձրացնել իր մարմինը և թշնամուն վախեցնելու համար լողաթևերով ուժեղ շրմփացնել ջուրը։ Կրիաները միասին են ճամփորդում բաց օվկիանոսում։ Տարվա ընթացքում խումբը կարող է հազար մղոնից ավելի անցնել։ Նրանք ժամանակի մեծ մասն անց են կացնում քնած՝ տրվելով ջրի մակերևույթի ազատ հոսքին։ Երբեմն նրանք բարձրանում են օվկիանոսը թափվող գետերն ի վեր և դառնում են ձկնորսների կարթերի զոհը։ Սակայն դա տևում է կարճ ժամանակ, որովհետև հզոր լողաթևի մեկ թափահարում և ձկնորսական կարթի թելը կտրված է։
Սնունդ
Ծովերում կրիաները կարող են բազմատեսակ սնունդ գտնել։ Նրանք հաճախ բավարարվում են միայն ձկներով, սակայն երբեմն ուտում են նաև ծովային բույսեր, խեցգետիններ, կակղամորթներ, ոստրեներ, ծովային սպունգ, մանր ծովախեցգետին և անգամ մեդուզաներ։
Բազմացում
Նրանք հսկայական տարածություններ են լողում բաց օվկիանոսում, սակայն ամեն տարի ուշ գարնանը կամ վաղ ամռանը, վերադառնում են նույն ափը՝ զուգավորվելու և ձու դնելու։ Միացյալ Նահանգներում նրանց բնադրման տարածքները գրավում են Հյուսիսային Կարոլինայից մինչև Տեխաս ձգվող ծովեզրը։ Ամառային գիշերների ընթացքում, մակընթացության ժամանակ, մայր կրիաները լողում են դեպի ափ՝ իրենց բունը փորելու և ձու դնելու։ Նրանք այնքան են շրջում ափին, մինչև գտնում են բունը փորելու համար ամենահարմար տեղը։ Մայր կրիան իր չորս լողաթևերով մի ոչ խորը բացվածք է անում ընտրած տեղում, ապա օգտագործելով միայն հետևի լողաթևերը, ավազի մեջ փորում է մի կլոր փոս։ Մեծ զգուշությամբ նա մարմնով կողքից կողք է շարժվում, ամեն անգամ միայն մեկ լողաթևով և շատ կոկիկ հանելով ավազը։ Երբ փոսն այնքան խորն է լինում, որ նա այլևս չի կարողանում հասնել դրա հատակին՝ սովորաբար 60 սմ կորությամբ և 25 սմ լայնությամբ նա դադարեցնում է աշխատանքն ու սկսում է ձվադրությունը։
Այն պահից, երբ ձվերը սկսում են դուրս գալ, նա այլևս ուշադրություն չի դարձնում կողքի դիտորդներին։ «Արցունքների» լայն շիթերը հոսում են նրա դեմքն ի վար, սակայն իրականում նա չի արտասվում։ Նրա աչքերն անընդհատ թրջվում են ավազի հատիկներից պաշտպանվելու համար։ Էգ կրիային մոտ 20 րոպե է պետք 100-150 ձու դնելու համար։ Ձվերը կատարյալ կլոր ձև ունեն՝ մոտավորապես գոլֆի գնդակի չափ, և բավականին ամուր են, որպեսզի բնի մեջ ընկնելիս չկոտրվեն։ Վերջացնելուն պես նա բույնն արագ ծածկում է՝ լողաթևերով ավազը հետ լցնելով, և շուրջն էլի ավազ է շաղ տալիս՝ բնի տեղը թաքցնելու համար։ Մի քանի րոպե հանգստանալուց հետո, նա շրջվում է դեպի մութ օվկիանոսը, ծուլորեն տրվում է ջրի մակերեսի հոսանքին ու ապա լողում է դեպի բաց ծովը։ նա իր ձվերը թողնում է արևի ջերմությամբ հասունանալու, իսկ ձագերին՝ միայնակ լույս աշխարհ գալու։ Ամառվա ընթացքում մայր կրիան կարող է մի քանի անգամ «բնադրել»։ Ամեն մի բնադրումից հետո նա կրկին միանում է իր զուգընկերոջը՝ ցամաքից հեռու, ջրի մեջ։ Հայր կրիաները ջրից երբեք դուրս չեն գալիս, սակայն ամբողջ ամառը համբերատար սպասում են ափի մոտ, մինչև խումբը կրկին կազատվի բաց ծովում լողալու համար։
Կրիան որպես ուտելիք
Կրիաների ձվերը հավաքվում և վաճառվում են շուկաներում։ Նրանց որոշ տեսակների միսը համեղ է, և մինչ օրս էլ դրանց որսում են և օգտագործում կրիայի ապուր և «թրթլբուրգեր» (անգլերեն կրիա՝ turtle բառից) պատրաստելու համար։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Կրիաներ Կատեգորիա:Ծովային կենդանիներ
Լիդա Նանյան
Լիդա Բալաբեկի Նանյան, ՀՀ պետական գործիչ։
Ընտանիք
Լիդա Նանյանի եղբայրներն են անվանի գիտնական-արդյունաբերող Գեորգի Նանյանը և գեներալ-մայոր Զավեն Նանյանը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ տնտեսագետներ Կատեգորիա:Խանլարի շրջանում ծնվածներ Կատեգորիա:1948 ծնունդներ Կատեգորիա:Հունիսի 15 ծնունդներ Կատեգորիա:ՀՊՏՀ շրջանավարտներ Կատեգորիա:Շիրակի մարզպետներ Կատեգորիա:Հայ պետական գործիչներ
Քենյոն Մարտին
Քենյոն Լի Մարտին (Kenyon Lee Martin; ), ամերիկացի պրոֆեսիոնալ բասկետբոլիստ, որը վերջին ժամանակներս հանդես էր գալիս Բասկետբոլի ազգային ասոցիացիայի «Միլոուքի Բաքս» ակումբի կազմում։ Խաղացել է ծանր հարձակվողի դիրքում։ 2000 թվականի NBA դրաֆթի ժամանակ ընտրվել է «Նյու Ջերսի Նեթս» ակումբի կողմից առաջին համարի ներքո։
Վաղ տարիներ
Մարտինը ծնվել է 1977 թվականի դեկտեմբերի 30-ին Միչիգան նահանգի Սագինո քաղաքում։ Նրա մայրը՝ Լիդիա Մուրը, միայնակ մայր էր, որը դաստիարակում էր երկու երեխաների՝ Մարտինին և նրա ավագ քույր Թամարային։ Միչիգանում դժվար սոցիալական դրության պատճառով նրանք տեղափոխվել են Դալաս։ Մարտինի մայրիկը ստիպված էր միանգամից երկու աշխատանք կատարել, որի պատճառով էլ Մարտինը հաճախ մնում էր տանը քրոջ հսկողության տակ, մինչ նրանց մայրը աշխատում էր։ Մանկության տարիներին նա կակազում էր և չորս տարվա ընթացքում փոխել է երեք դպրոց։ Սակայն նա իրեն լավ էր դրսևորում սպորտի տարբեր տեսակներում։ Երբ Մարտինը սովորում էր միջնակարգ դպրոցում, բազմաթիվ խոշոր համալսարաններ հետաքրքրվում էին նրա բասկետբոլային վարպետությամբ, բայց ամենահամառը Ցինցինատի համալսարանն էր։
Ցինցինատի Բեարքեթս
Մարտինը հանդես է եկել «Ցինցինատի Բեարքեթս» ակումբի կազմում Բոբ Հագինսի գլխավորությամբ։ Համալսարանում վերջին մրցաշրջանին նա ամեն խաղում միջինը հավաքում էր 18,9 միավոր, 9,7 անդրադարձ և 3,5 բլոկշոտ։ Նա անվանվել է տարվա խաղացող և ստացել է բազմաթիվ այլ մրցանակներ, սակայն կոնֆերենցայի եզրափակչում ջարդել է ոտքը և ստիպված է եղել բաց թողնել NCAA առաջնությունը։ 2000 թվականի ապրիլի 25-ին Ցինցինատին նրանից հետո անմահացրել է 4-րդ համարը։ Այդ թվականին ավելի ուշ ընտրվել է NBA դրաֆթի ժամանակ «Նյու Ջերսի Նեթս» ակումբի կողմից։
Սինցզյան Ֆլային Թայգերս
Մարտինը 2011 թվականի ամռանը դարձել է անսահմանափակ ազատ գործակալ։ 2011 թվականի NBA լոկաուտի հետ կապված նա որոշել է մեկամյա պայմանագիր կնքել Չինաստանի բասկետբոլի ասոցիացիայի «Սինցզյան Ֆլային Թայգերս» ակումբի հետ՝ դառնալով չինական լիգայի պատմության ամենաշատ վարձատրվող խաղացողը ։ 2011 թվականի դեկտեմբերի 24-ին նա հեռացել է ակումբից, որպեսզի «զբաղվի ընտանեկան գործերով» ։ Սկզբնապես նրան թույլ չէին տալիս վերադառնալ NBA, մինչ «Ֆլային Թայգերս»-ի մրցաշրջանի ավարտը, իսկ հետո նաև CBA-ի փլեյ օֆի խաղերը։ Սակայն ՖԻԲԱ-ն փետրվարի 2-ին նրան թույլատրեց դառնալ ազատ գործակալ ։
Լոս Անջելես Կլիպերս
Մարտինը 2012 թվականի փետրվարի 3-ին պայմանագիր է կնքել «Լոս Անջելես Կլիպերս» ակումբի հետ ։ «Կլիպերս»-ի կազմում իր առաջին խաղում նա հավաքել է 6 միավոր և կատարել է 4 անդրադարձ, իսկ նրա ակումբը զիջել է «Կլիվլենդ Կավալիերս»-ին։
Նյու Յորք Նիքս
2013 թվականի փետրվարի 21-ին Մարտինը համաձայնվել է 10-օրյա պայմանագիր կնքել «Նյու Յորք Նիքս» ակումբի հետ ։ Փետրվարի 23-ին նա պաշտոնապես մտել է ակումբի խումբ ։ Մարտին 5-ին նա երկարացրել է պայմանագիրը ևս 10 օրով, իսկ երբ այդ ժամկետը լրացավ՝ նա պայմանագիր կնքեց մինչև մրցաշրջանի ավարտ ։
Միլոուքի Բաքս
2015 թվականի հունվարի 9-ին Մարտինը 10-օրյա պայմանագիր է կնքել «Միլոուքի Բաքս» ակումբի հետ ։ Ակումբի կազմում նա դեբյուտել է այդ օրը երեկոյան՝ «Մինեսոտա Թիմբերվուլվզ»-ի դեմ հաղթած խաղում վաստակելով 6 միավոր, 2 անդրադարձ և 1 բլոկշոտ ։ Հունվարի 19-ին Մարտինը կնքել է երկրորդ 10-օրյա պայմանագիրը ։ Հունվարի 29-ին նա պայմանագիր է կնքել մինչև 2014-2015 մրցաշրջանի ավարտը ։
2015 թվականի փետրվարի 19-ին Մարտինը հեռացվել է «Միլոուքի Բաքս»-ից ։
BIG3
Նոր BIG3 լիգայում, որը մեկնարկել էր 2017 թվականի ամռանը, հանդես է գալիս «Trilogy» ակումբի կազմում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի բասկետբոլիստներ Կատեգորիա:Միլուոքի Բաքսի բասկետբոլիստներ Կատեգորիա:Բրուքլին Նեթսի բասկետբոլիստներ Կատեգորիա:Դենվեր Նագեթսի բասկետբոլիստներ Կատեգորիա:Նյու Յորք Նիքսի բասկետբոլիստներ Կատեգորիա:Լոս Անջելես Կլիպերսի բասկետբոլիստներ
Կամեա (ազգային պարկ)
Պատմություն
Կառավարությունը և միջազգային հանրությունը մեծ ջանքեր են գործադրում պարկը վերականգնելու նպատակով ։
Աշխարհագրություն
Կամեա ազգային պարկը արևելքում սահմանակից է Զամբեզի, հարավում և արևմուտքում՝ Լուենա գետերին, իսկ հյուսիսում սահմանն անցնում է Բենգալյան երկաթգծով։
Պարկի մեծ մասը կազմված է ողողված մարգագետիններից, որոնք համարվում են Զամբեզի գետի ավազանի մի մասը և պարկի հյուսիսային մասում թափվում են Չիֆումեյջ գետը։ Կան նաև ընդարձակ սավաննային անտառներ (միոմբո), որոնք նման են Զամբիայի արևելքում գտնվող Զամբեզի գետի ավազաններին։
Ազգային պարկի տարածքը զբաղեցնում են ջրով ծածկված դաշտավայրերը։ Դրանց միայն 10 %-ն են անտառներ, մնացած տարածքը արոտավայր է, և շուրջ 4 %-ը թփուտներ են։ Պարկը յուրահատուկ բնական միջավայր է, ինչը չի հանդիպում Անգոլայի այլ հատվածներում։
Կենսոլորտ
Բուսական աշխարհը ներկայացված է եղեգնյա թփուտներով և ճահճային խոտածածկույթներով։ Նման բնական էկոհամակարգի պայմաններում գոյացել են մեծ քանակությամբ թռչուններ՝ հատկապես ջրային տեսակներ։
Ազգային պարկի սահմաններում գրանցված է մշտապես բնակվող շուրջ 29 տեսակ ջրաճահճային թռչուն։ Առավել տարածված տեսակներ են սևաճակատ ճնճղուկները, ճանճորսները, սևակարմիր ծիծեռնակները և այլ փետրավորներ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Անգոլայի ազգային պարկեր Կատեգորիա:Կատեգորիա ԲՊՀՄ II Կատեգորիա:Ազգային պարկեր
Քևին ՄաքՔարթի (դերասան)
Քևին ՄաքՔարթի (Kevin McCarthy, ), ամերիկացի դերասան։
Կենսագրություն
Կարիերան սկսել է Բրոդվեյի թատրոններում, կինոյում առաջին դեբյուտը կատարել 1944 թվականին․ նկարահանվել է գրեթե երկու հարյուր ֆիլմերում։
Ամբողջ աշխարհում հայտնիություն է ձեռք բերել 1956 թվականին նկարահանված «Մարմին առևանգողների ներխուժումը» գիտա-ֆանտաստիկ կինոնկարում դոկտոր Մայլս Բեննելի դերակատարմամբ։ Ֆիլմն իր նկարահանումից հետո անհաջողության է մատնվել, քանի որ, ըստ քննադատների, այն չափազանց անարտահայտիչ էր այդ ժամանակվա հանդիսատեսի համար։ Սակայն ավելի ուշ այն ձեռք է բերել պաշտամունքային կարգավիճակ և 1994 թվականին տեղադրվել Կոնգրեսի գրադարանի կինոյի ազգային ռեեստրում։ «Մարմին առևանգողների ներխուժումը» կինոնկարին հաջորդել են դերերը տասնյակ ինչպես ոչ հանրահայտ, այնպես էլ կինոհիթեր դարձած ֆիլմերում, այդ թվում՝ «Չհամապատասխանողները», «Պիրանյաներ», «Մայրիկ»։ Նկարահանվել է նաև սերիալներում՝ «Առաքելությունն անիրագործելի է», «Դինաստիա», «Նա գրել է սպանություն»։ Ռեժիսոր Ջոն Դանթեի մշտական դերասաններից մեկն է եղել, նաև փորձել է սցենարներ գրել, որոնցից մեկի հիման վրա նկարահանվել է «Վազող թիրախ» մարտաֆիլմը (1987 թվական)։ Նրա պրոդյուսերական աշխատանքի շարքում է «Վաճառողի մահը» կինոնկարը։
Աշխատել է կինոյում ընդհուպ մինչև իր մահը։ Վերջին աշխատանքներից են «The Ghastly Love of Johnny X» և 2010-թվականին նկարահանված «Drawback» ֆիլմերը։
2009 թվականի հոկտեմբերի 24-ին Ֆլորիդայի Ֆորտ Լաուդերդեյլի միջազգային կինոփառատոնում Մաքքարտին արժանացել է մրցանակի ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Փետրվարի 15 ծնունդներ Կատեգորիա:1914 ծնունդներ Կատեգորիա:Սեպտեմբերի 11 մահեր Կատեգորիա:2010 մահեր Կատեգորիա:Անձինք այբբենական կարգով Կատեգորիա:Դերասաններ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Ամերիկացի դերասաններ Կատեգորիա:Ամերիկացի հեռուստատեսային դերասաններ Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ թատերական դերասաններ Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոդերասաններ Կատեգորիա:Մինեսոտայի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Ամերիկացիներ իռլանդական ծագմամբ Կատեգորիա:«Ոսկե գլոբուս» մրցանակի դափնեկիրներ Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ կինոդերասաններ
Մելանոմա
Մելանոմա (՝ սև, մուգ)` նաև հայտնի որպես չարորակ մելանոմա, գունակ պարունակող բջիջներից՝ մելանոցիտներից առաջացած ուռուցք ։ Մելանոման սովորաբար առաջանում է մաշկում, բայց հազվադեպ հնարավոր է նաև բերանի խոռոչում, աղիներում կամ աչքում ։ Կանանց մոտ ամենահաճախ հանդիպող տեղը ոտքերն են, իսկ տղամարդկանց մոտ՝ մեջքը ։ Երբեմն առաջանում են խալերից՝ չափերի մեծացման, անկանոն եզրերի, գույնի փոփոխության, քորի կամ մաշկի քայքայման դեպքում ։
Մելանոմայի առաջացման առաջնային պատճառը հանդիսանում է ուլտրամանուշակագույն լույսը՝ մաշկի բաց գունավորում ունեցողների մոտ ։ Ուլտրամանուշակագույն ճառագայթները կարող են առաջանալ արևից և արևայրուքի սարքերից ։ Մոտ 25%-ի մոտ առաջանում են խալերից ։ Ռիսկը բարձր է շատ խալեր ունեցողների, ընտանիքում մելանոմայի պատմության կամ ընկճված իմուն համակարգ ունեցողների մոտ ։ Հազվադեպ հանդիպող պիգմենտային քսերոդերման ևս բարձրացնում է ռիսկը ։ Ախտորոշումը կատարվում է կենսազննմամբ և մաշկի ցանկացած վնասվածքների հետազոտմամբ, որոնք կարող են լինել պոտենցիալ ուռուցքածին ։ Արևապաշտպան միջոցների կիրառմամբ և ուլտրամանուշակագույն ճառագայթներից խուսափելով կարելի է կանխել մելանոմայի առաջացումը ։ Հիմնական բուժումը վիրահատական է ։ Համեմատաբար մեծ չափերով ուռուցքի դեպքում անհրաժեշտ է նաև հետազոտել մոտակա ավշային հանգույցները ։ Հիվանդների մեծ մասը բուժվում է, եթե չկան մետաստազներ ։ Մելանոմայի տարածուն ձևերի ժամանակ հիվանդների ապրելիությունը բարելավում են իմունոթերապիան, կենսաբանական թերապիան, ճառագայթային կամ քիմիոթերապիան ։ ԱՄՆ-ում տեղայնացված ձևերով հիվանդների հինգ տարվա ապրելիությունը կազմում է 98%, իսկ տարածուն ձևերի դեպքում՝ 17% ։ Կրկնվելու հավանականությունը կախված է մելանոմայի հաստությունից, բջիջների բաժանման արագությունից և մաշկի քայքաման առկայությունից կամ բացակայությունից ։
Մելանոման մաշկի ամենավտանգավոր քաղցկեղն է ։ Ընդհանրապես 2012 թվականին հայտնաբերվել է մելանոմայի նոր դեպքեր 232,000 մարդկանց մոտ ։ 2015 թվականին հայտնի էր 3,1 միլիոն հիվանդներ ակտիվ փուլում, որոնցից 59,800-ը մահացել են ։ Ավստրալիան և Նոր Զելանդիան ունեն մելանոմայի ամենաբարձր տարածունությունը աշխարհում ։ Հանդիպման բարձր հաճախականություն կա նաև Եվրոպայում և Հյուսիսային Ամերիկայում, ավելի ցածր՝ Ասիայում ։ Մելանոման առավել տարածուն է տղամարդկանց մոտ ։ Այն առավելապես սկսեց տարածվել 1960-ական թվականներին սպիտակամորթների մոտ  ։
Նշաններ և ախտանիշներ
Մելանոմայի վաղ նշաններն են խալի չափերի կամ գույնի փոփոխությունը, իսկ հանգուցավոր մելանոմայի ժամանակ նոր հանգույցի առաջացումը։ Ուշ փուլերում կարող է առաջանալ քոր, խոցոտում կամ արյուն։ Մելանոմայի վաղ նշանները ունեն հեշտ հիշվող մնեմոնիկա՝ "ABCDEF" ։
2015 թվականին Միքայել Համբարձումյանի կողմից մշակվել է ABCDEF կանոնի հայերեն տարբերակը՝ ԳԵՏԱՓ ։
Մետաստատիկ մելանոման կարող է առաջացնել ոչ սպեցիֆիկ պարանեոպլաստիկ ախտանիշներ՝ ախորժակի կորուստ, սրտխառնոց, փսխում և հոգնածություն։ Մելանոմայի վաղ մետաստազավորումը հնարավոր է, բայց շատ հազվադեպ է հանդիպում։ Հիմնականում մետաստազները տարածվում են դեպի գլխուղեղ ։ Այն կարող է տարածվել նաև դեպի լյարդ, ոսկրեր, որովայն կամ հեռավոր ավշային հանգույցներ։
Պատճառներ
Մելանոմաները հիմնականում առաջանում են ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների ազդեցությամբ առաջացած ԴՆԹ-ի վնասման արդյունքում։ Ժառանգականությունը ևս ունի իր դերը ։ Մելանոման կարող է առաջանալ նաև արևի ճառագայթների շատ փոքր քանակի ազդեցության դեպքում՝ բերանում, սրունքների, ափերի կամ սեռական օրգանների վրա ։ Դիսպլաստիկ նևուսների համախտանիշի ժամանակ, որը հայտնի է նաև որպես ընտանեկան ատիպիկ բազմակի խալերի համախտանիշ անվամբ, մելանոմայի առաջացման հավանականությունը բավականին բարձր է ։
50 և ավելի խալերի առկայությունը խոսում է մելանոմայի առաջացման բարձր ռիսկի մասին։ Իմունային համակարգի ընկճվածությունը նախատրամադրող գործոն է քաղցկեղի առաջացման համար ։
Ուլտրամանուշակագույն ճառագայթում
Արհեստական արևայրուքի սարքերը, որոնք աշխատում են ուլտրամանուշակագույն ճառագայթներով, բարձրացնում են մելանոմայի առաջացման ռիսկը ։ Քաղցկեղի հետազոտման միջազգային գործակալությունը պարզել է, որ այս սարքերը քաղցկեղածին են, հատկապես եթե օգտագործվում են մինչև 30 տարեկանը և 75%-ով բարձրացնում են ռիսկը ։ Բրազիլիան և Ավստրալիան արգելել են կիրառել արհեստական արևայրուքի սարքերերը, իսկ Ավստրիան, Բելգիան, Ֆինլանդիան, Ֆրասիան, Գերմանիան, Իսլանդիան, Իտալիան, Նորվեգիան, Պորտուգալիան, Իսպանիան և Մեծ Բրիտանիան արգելել են այն կիրառել մինչև 18 տարեկանը ։
Ինքնաթիռում աշխատողների մոտ ռիսկը ևս բարձր է, քանի որ ավելի շատ են ենթարկվում ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների ազդեցությանը ։
Ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների B ալիքները (ալիքի երկարությունը տատանվում է 315-280 նմ) կլանվում են մաշկի ԴՆԹ-ի կողմից և առաջացնում են ԴՆԹ-ի ուղղակի վնասում ձևավորելով ցիկլոբութենի պիրիմիդինային դիմերներ։ Թիմին-թիմին, ցիտոզին-ցիտոզին կամ ցիտոզին-թիմին դիմերները առաջանում են ԴՆԹ-ի շղթայի իրար մոտ տեղակայված պիրիմիդինային հիմքերի միացմամբ։ B ալիքի նման, A տիպի ուլտրամանուշակագույն ճառագայթները (ալիքի երկարությունը տատանվում է 400-315 նմ) նույնպես կարող են կլանվել ԴՆԹ-ի կողմից, բայց մոտ 100-1000 անգամ ավելի քիչ խորությամբ ։
Ուլտրամանուշակագույն ճառագայթները համարվում են գլխավոր պատճառային գործոնը ։ Ամենօրյա չափազանց շատ արևի ճառագայթների ազդեցությունը, որը առաջացնում է արևային այրվածքներ նույնպես ունի իր ուրույն դերը մելանոմայի առաջացման մեջ ։ 5 և ավելի անգամ ստացած արևայրուքը կրկնապատկում է մելանոմայի առաջացման ռիսկը ։ Մելանոման հիմնականում տեղակայվում է տղամարդկանց մոտ՝ իրանի, իսկ կանանց մոտ՝ ոտքերի հատվածում։ Ռիսկը պայմանավորված է նաև սոցիալ-տնտեսական գործոններով՝ առավել հաճախ հանդիպում է մասնագիտացված և գրասենյակային աշխատողների մոտ, քան հմտությունների ցածր մակարդակ ունեցողների մոտ ։ Նպաստող գործոններից է նաև ուռուցքը ճնշող գործոնների մուտացիաները։ Արհեստական արևայրուքի սարքեր օգտագործելը բավականին բարձրացնում է մաշկի քաղցկեղի, այդ թվում նաև մելանոմայի զարգացման ռիսկը ։
Գործոնների ազդման աստիճանը կախված է ազդեցության ինտենսիվությունից, տևողությունից, մաշկի պիգմենտացիայի աստիճանից և տարիքից։ Մելանոմայի հանդիպման հաճախականությունը ավելի բարձր է Հյուսիսային Եվրոպա և Ավստրալիայում արտագաղթածների մոտ, որտեղ առկա է ուղիղ ճառագայթների մեծ քանակ, իսկ այդ մարդկանց մաշկը հարմարված չէ այդ ծավալին։ Փոքր տարիքում ճառագայթները առավել վտանգավոր ռիսկի գործոն են։ Այս ամենը ներկայացված է Ավստրալիայում կատարված հետազոտություններում ։
Բազմակի արևային այրվածքները բարձրացնում են մելանոմայի առաջացման ռիսկը հաջորդ ազդեցության ժամանակ՝ կուտակային էֆեկտի առկայության պատճառով ։ Ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների հիմնական աղբյուր են արևը, արհեստական արևայրուքի սարքերը, ինչպես նաև հասարակածին մոտ վայրերը ևս ճառագայթների ազդեցությունը բարձր է գոտի են ։
Գենետիկա
Առկա են մի շարք ընտանեկան հազվադեպ հանդիպող մուտացիաներ, որոնք մեծացնում են մելանոմայի առաջացման ռիսկը։ Կան գեներ, որոնց հազվադեպ հանդիպող մուտացիաներից մելանոմայի զարգացման ռիսկը ավելի բարձր է, և կան առավել հաճախ հանդիպող գեների մուտացիաներ, որից մելանոմայի առաջացման ռիսկը ավելի ցածր է, օրինակ MCR1 գենը, որը առաջացնում է նաև կարմրավուն մազեր։ Կատարվում է գենետիկական հետազոտություններ մուտացիաները հայտնաբերելու համար։
Մուտացիաներից մեկը տեղի է ունենում CDKN2A գենում։ Այս գենի մուտացիան բերում է p53 գենի գործառույթի խանգարման, որը կարևոր տրանսկրիպցիայի գործոն է և նպաստում է բջջի ապոպտոզին։ Այս գենի մեկ այլ մուտացիա բերում է CDK4-ի ընկճման, որը կոդավորում է ցիկլին կախյալ կինազան, վերջինս էլ մասնակցում է բջջի բաժանմանը։ Այն մուտացիաները, որոնք առաջացնում են պիգմենտային քսերոդերմա, նաև բարձրացնում են մելանոմայի առաջացման ռիսկը։ Այս մուտացիաները նվազեցնում են բջջի ԴՆԹ-ն վերականգնելու ունակությունը։ Թե՛ CDKN2A, թե՛ XP մուտացիաները ունեն բարձր պենետրանտություն։
Ընտանեկան մելանոման գենետիկական հետերոգեն հիվանդություն է, որի գենը գտնվում է 1 և 9 քրոմոսոմների կարճ թևերի և 12-րդ քրոմոսոմի երկար թևի վրա։ Բազմաթիվ գենետիկական մեխանիզմներ կան մելանոմայի առաջացման ախտաֆիզիոլոգիայում ։ Բազմակի ուռուցքային ճնշող գեն 1-ը (CDKN2A/MTS1) կոդավորում է p16INK4a-ը, որը ցածր մոլեկուլային զանգվածով ցիկլին կախյալ կինազայի ընկճող է և տեղակայված է 9-րդ քրոմոսոմի վրա ։ Ընտանեկան մելանոմային (FAMMM) բնութագրական է 50 և ավելի խալերի առկայությունը և համապատասխան ընտանեկան պատմությունը ։ Այն փոխանցվում է աուտոսոմ դոմինանտ ձևով և հիմնականում կապված է CDKN2A -ի մուտացիաների հետ ։ Այն մարդիկ ովքեր ունեն մուտացիա կապված FAMMM հետ, ունեն 38 անգամ ավելի բարձր ռիսկ ենթաստամոքսային գեղձի քաղցկեղի առաջացման համար ։
Այլ մուտացիաները ունեն համապատասխանաբար ցածր ռիսկ։ MC1R գենի մուտացիա ունեցողների մոտ մելանոմայի զարգացման ռիսկը 4-5 անգամ ավելի բարձր է, քան տիպիկ չախտահարված տեսակի մոտ։ Այս մուտացիաները շատ հաճախ են հանդիպում և բոլոր կարմրահերները ունեն այն։ MDM2 SNP309 գենի մուտացիան պայմանավորում է կանանց մոտ մելանոմայի զարգացումը ։
Բարձր ռիսկի խմբի են պատկանում՝ բաց և կարմրավուն մազեր, բազմաթիվ ատիպիկ կամ դիսպլաստիկ նևուսներ ունեցողները և այն մարդիկ, ովքեր ծնվել են հսկա մելանոցիտային նևուսներով ։
Մելանոմայի ընտանեկան պատմությունը բարձրացնում է անձի մելանոմայի առաջացման ռիսկը ։ Կյանքի ընթացքում մելանոմայի առկայությունը բարձրացնում է նաև երկրորդ առաջնային ուռուցքի առաջացման հավանականությունը ։
Բաց գույնի մաշկը խոսում է մելանինի քիչ քանակության մասին, որը նշանակում է, որ քիչ է նաև ուլտրամանուշակագույն ճառագայթներից պաշտպանվածությունը ։ Ընտանեկան պատմությունը խոսում է մելանոմայի նախատրամադրվածության մասին ։
Ախտաֆիզիոլոգիա
Մելանոմայի վաղ փուլը սկսվում է, երբ մելանոցիտները սկսում են անկառավարելի աճել։ Մելանոցիտները հանդիպում են մաշկի վերին շերտում՝ էպիդերմիսում և բուն մաշկում։ Այս վաղ շրջանում հիվանդությունը կոչվում է ճառագայթային աճի փուլ, երբ ուռուցքը 1 մմ և փոքր չափեր ունի։ Այս վաղ փուլում սովորաբար մետաստազավորում չի լինում, քանի որ ուռուցքային բջիջները դեռ չեն հասել մաշկի խորը շերտերի արյունատար անոթներին։ Եթե մելանոման հայտնաբերվում է այս փուլում, այն հնարավոր է լինում ամբողջովին հեռացնել վիրահատության միջոցով։
Երբ ուռուցքային բջիջները սկսում են տեղափոխվել տարբեր ուղղություններով՝ դեպի էպիդերմիս և դեպի բուն մաշկի պտկիկային շերտ, բջիջների վարքագիծը փոխվում է ամբողջովին ։
Հաջորդ քայլը ինվազիվ աճն է, որի ժամանակ որոշակի բջիջներ սկսում են ձեռք բերել ինվազիվ աճի ունակություններ։ Այս մակարդակից մելանոման սկսում է տարածվել։ Բրեսլոուի խորության ինդեքսը սովորաբար 1մմ և քիչ է, իսկ Կլարկի դասակարգմամբ սովորաբար 2։
Ուղղահայաց աճի փուլը հաջորդում է ինվազիվ մելանոմային։ Ուռուցքը ձեռք է բերում շրջակա հյուսվածքների մեջ աճելու հատկություն և կարող է տարածվել արյունատար անոթներով և ավշային ճանապարհով։ Ուռուցքի հաստությունը սովորաբար ավելին է քան 1 մմ և այն ներաճում է բուն մաշկի խորը շերտեր։
Օրգանիզմը իմուն համակարգի միջոցով փորձում է պայքարել ուռուցքի աճի դեմ, որը իրագործվում է ուռուցքային ինֆիլտրատիվ լիմֆոցիտների միջոցով։ Այս բջիջները երբեմն քայքայում են առաջնային ուռուցքը ամբողջովին և այդ երևույթը կոչվում է հետզարգացում։ Որոշակի դեպքերում առաջնային ուռուցքը ամբողջովին քայքավում է և միայն մետաստազներն են հայտնաբերվում։ 40% դեպքերում մարդու մելանոման պարունակում է B-Raf սպիտակուցին ակտիվացնող մուտացիաներ, արդյունքում ակտիվանում է MAP կինազային ուղին ։
Հիմնականում քաղցկեղները առաջանում են ԴՆԹ-ի վնասման արդյունքում ։ Ուլտրամանուշակագույն ճառագայթները գլխավորապես առաջացնում են թիմինային դիմերներ ։ Դրանք նաև առաջացնում են թթվածնի ակտիվ ռադիկալներ, որոնք բերում են առաջնային միաշղթայի քանդման, օքսիդացված պիրիմիդինների և պուրին 8- օքսոգուանինի առաջացման 1/10-րդ, 1/10-րդ և 1/3-րդ հաճախականությամբ թիմինային դիմերների։
Եթե չվերականգնվի, ցիկլոբութեն պիրիմիդինային դիմերները ԴՆԹ-ի կրկնապատկման կամ վերականգնման ժամանակ կբերեն մուտացիաների առաջացման։ Այս նյութերի ոչ նորմալ սինթեզից ամենահաճախ հանդիպող մուտացիաներն են՝ C>T կամ CC>TT տրանզիցիաները։ Սրանք ուլտրամանուշակագույն ճառագայթներից առաջացած ամենահաճախ հանդիպող մուտացիաներն են և հիմնականում ձևավորվում են արևի ազդեցությանը ենթարկված մաշկում, բայց հազվադեպ հանդիպում են նաև ներքին օրգաններում ։ ԴՆԹ-ի վերականգնման սխալները կարող են բերել դելեցիաների, ինսերցիաների կամ քրոմոսոմային տրանսլոկացիաների։
Սեկվենավորված են գրեթե 25 տեսակի մելանոմաների գենոմները ։ Գենոմում հայտնաբերվել են միջինում մոտ 80,000 մուտանտ հիմքեր՝ հիմնականում ցիտոզին>թիմին տրանզիցիան, և մոտ 100 կառուցվածքային վերադասավորություններ են։ Սա ավելի շատ է, քան մոտավորապես 70 մուտացիան պոպուլյացիայի մոտ ։ Այդ 25 տեսակի մելանոմաների մեջառանձնացրել են մոտ 6000 սպիտակուց կոդավորող միսենս, նոնսենս մուտացիաներ։ Հետազոտվել են նաև մելանոմայի տրանսկրիպտոմները։ Մարդկանց սպիտակուց կոդավորող գեների մոտ 70%-ը էքսպրեսվում է մելանոմայի ժամանակ։ Այս գեներից շատերը էքսպրեսվում են նաև նորմալ և ուռուցքային հյուսվածքներում։ Մելանոմայի համար տիպիկ գեներ են՝ թիրոզինազան, MLANA-ն և PMEL-ն  ։
Ուլտրամանուշակագույն ճառագայթները վնասում են ԴՆԹ-ն, հիմնականում թիմինի դիմերներ են առաջացնում, որն էլ իր հերթին եթե չվերականգնվի, կբերի բջջային գենոմում մուտացիաների։ Բջջի բաժանման ժամանակ այս մուտացիաները խթանում են նոր մուտանտ բջիջների առաջացմանը։ Եթե մուտացիան հանդիպում է պրոտոօնկոգեններում կամ ուռուցքը ճնշող գեներում, ապա սկսվում է բջիջների անկառավարելի բաժանում և ձևավորվում է ուռուցք։ Հիվանդների տվյալների հետազոտությունը խոսում է այն մասին, որ մելանոմայի բջիջների կորիզը ակտիվացնող տրանսկրիպցիայի գործոնները նպաստում են մետաստատիկ ակտիվության բարձրացման , իսկ մկների մաշկի քաղցկեղի ուսումնասիրման ժամանակ հայտնաբերվել է տրանսկրիպցիոն գործոն 2-ը, որը նպաստել է քաղցկեղի առաջացմանը  ։
Ուռուցքային ցողունային բջիջները ևս կարող են ներգրավված լինել ։
Գենի մուտացիաներ
Քաղցկեղի Գենոմի ատլասը բնութագրում է հետադարձ սոմատիկ մուտացիաներ, որոնք ապահովում են ուռուցքային պրոցեսի սկիզբը և մաշկային մելանոմայի զարգացումը ։
Ամենահաճախ մուտացիաները հանդիպում են BRAF գենի 600-րդ կոդոնում (50% դեպքերում)։ BRAF -ը սովորաբար ներգրավված է բջջի աճի պրոցեսներում և այդ առանձնահատուկ մուտացիան ներկայացնում է սպիտակուցին, որպես ակտիվ և ֆիզիոլոգիական կարգավորումից անկախ, որը խթանում է ուռուցքի աճը ։ RAS գեները (NRAS, HRAS և KRAS) հետադարձ մուտացված են (TCGA դեպքերի 30%-ը) և 61-րդ կամ 12-րդ կոդոնները ուռուցքածին ակտիվության ունեն։ Գործառույթի կորստով պայմանավորված մուտացիաները սովորաբար ազդում են ուռուցքին ճնշող գեների վրա՝ ssor գեներ, որոնք են՝ NF1, TP53 և CDKN2A։ BRAF, RAS և NF1 մուտացիաները նշանակալիորեն առանձնահատուկ են, քանի որ առաջանում են հիվանդների տարբեր խմբերում։ Մուտացիաների բացահայտումը թույլ է տալիս կազմակերպել հիվանդների թիրախային բուժումը տարբեր ընկճող միջոցներով։
Ախտորոշում
[[File:Melanoma vs normal mole ABCD rule NCI Visuals Online.jpg|thumb|ABCD կանոն՝ ձախ կողմի ներքևում
Աջ կողմի խալերը ունեն նորմալ տեսք, առանց արտաքին փոփոխությունների։]] Զննումը ամենահաճախ հանդիպող ախտորոշման եղանակն է ։ Այն խալերը, որոնք ունեն անսովոր գույն կամ ձև, սովորաբար բուժվել են որպես կանդիդաներ։ Մելանոմաները հայտնաբերելու և ապրելիությունը բարձրացնելու համար խորհուրդ է տրվում սովորել ճանաչել դրանք, պարբերաբար հետազոտել խալերի փոփոխությունները և խորհրդակցել որակավորված բժշկի հետ ։
Այնուամենայնիվ, շատ մելանոմաներ ունեն 6մմ և ավելի քիչ տրամագիծ, փոքր կետիկ հայտնաբերելիս արդեն չարորակ են։ Սեբորեային (ճարպածորանքային) կերատոզը կարող է լրիվ ունենալ ABCD չափորոշիչները կամ դրանցից մի քանիսը, որոնք կարող է կեղծ ախտորոշման պատճառ դառնալ։ Բժիշկները հիմնականում տարբերակում են սեբորեային կերատոզը մելանոմայից զննման կամ դերմատոսկոպիայի միջոցով։
Որոշները կարծում են, որ փոփոխության համար անհրաժեշտ է երկար ժամանակ։ Որոշ հետազոտողներ էլ նախընտրում են ուշադրությունը կենտրոնացնել խալերի չափերի փոփոխության վրա, բայց եթե մեծացում չկա, դա չի նշանակում, որ մելանոմա չէ։ Մելանոմաների մեծ մասը ԱՄՆ-ում հայտնաբերվում են նախքան տարածվելը։ Երբ արդեն այն բացահայտ տեսանելի է, կարող է վերածվել առավել վտանգավոր ինվազիաների։
Անճոռնի ճուտիկի նշան
Վերջերս հայտնաբերված և նոր մեթոդներից մեկը անճոռնի ճուտիկի նշանն է ։ Այն հասարակ է, հեշտ է շոշափել և բարձր արդյունավետություն ունի։ Տիպիկ նշաններ ունեցողները նկարագրվում են, որպես անճոռնի ճուտիկի նշան ունեցող և հետագա մասնագիտական քննության են ենթարկվում։ Այն հիվանդները, ովքեր ունեն մաշկի և մազերի բաց գունավորում՝ ամելանոտիկ մելանոմաներ, ախտորոշումը դժվարացած է, և այս ախտանիշը կոչվում է Կարմիր գլխարկի ախտանիշ ։ Չափազանց մեծ խնամք է անհրաժեշտ այս հիվանդներին, քանի որ նրանք կարող են ունենալ բազմակի մելանոմաներ և մի շարք դիսպլաստիկ նևուսներ։ Ախտորոշումը և անճոռնի ճուտիկի նշանի հայտնաբերումը կատարում են դերմատոսկոպի միջոցով, քանի որ շատ մելանոմաներ այս հիվանդների մոտ նման են ոչ մելանոմաների և կոչվում են նաև գայլը ոչխարի մորթու մեջ ։ Բաց գույնի մաշկ ունեցողների մոտ առկա է բաց պիգմենտավորված կամ ամելանոտիկ մելանոմաներ, որոնք հեշտ չեն հայտնաբերվում։ Եզրերը հիմնականում հստակ չեն և տեղային բարդությունները տեսանելի են նույնիսկ առանց դերմատոսկոպի։
Կենսազննում
Զննումից հետո դերմատոսկոպիկ հետազոտությամբ կամ in vivo ախտորոշիչ գործիքներով, օրինակ՝ կոնֆոկալ մանրադիտակով բժիշկը համապատասխան խալից կատարում է կենսազննում։ Մաշկի կենսազննումը կատարվում է ախտորոշումը հաստատելու համար և իրականացվում է տեղային անզգայացման տակ։ Էլիպսաձև էքսցիզիոն կենսազննմամբ կարելի է հեռացնել ուռուցքը, հետագա հյուսվածաբանական հետազոտության և Բրեսլոուի սադղակավորման նպատակով։ Ինցիզիոն կենսազննումները, օրինակ՝ punch-բիոպսիան, հակացուցված են մելանոմաների ժամանակ, սխալների բարձր հավանականության կամ տեղային իմպլանտացիայի պատճառով, որը պատճառ է դառնում ուռուցքի հաստության սխալ գնահատման համար ։ Այնուամենայնիվ, այն վախը, որ այս կենսազննումները բարձրացնում են մետաստազավորման հավանականությունը չեն հաստատվել  ։
Բարձր ռիսկի հիվանդներին կատարում են ամբողջ մարմնի նկարահանում։ Մեթոդը ծախսատար չէ, հնարավորություն է տալիս հայտնաբերել վաղ փոփոխությունները, բայց չի հայտնաբերում մակրոսկոպիկ փոփոխությունները ։ Այն պետք է կիրառել դերմատոսկոպիկ հետազոտության հետ մեկտեղ, որը տալիս է հայտնաբերելու ավելի բարձր հնարավորություն։
Դասակարգում
Տես նաև ՝
Լաբորատոր հետազոտություններ
Մելանոմայով հիվանդներին հիմնականում կատարում են կրծքավանդակի ռենտգեն հետազոտություն և լակտատ-դեհիդրոգենազայի մակարդակի որոշում, որոշ դեպքերում նաև ԿՏ, ՄՌՏ, ՊԵՏ և/կամ ՊԵՏ/ԿՏ սկանավորում։ Չնայած այս ամենին, կատարում են նաև պահակային ավշային հանգույցի կենսազննում և այն հանգույցների հետազոտում, որոնցում առկա է տարածում։ Մելանոմայի ախտորոշմանը աջակցում է S-100 սպիտակուցի հայտնաբերումը։
HMB-45-ը մոնոկլոնալ հակամարմին է, որը առաջանում է մելանոցիտների ուռուցքային բջիջների հակածինների դեմ։ Այն համարվում է որոշ ուռուցքների հյուսվածաբանական ցուցանիշ։ Հակամարմինը ստանում են մելանոմայի մզվածքից։ Այն ազդում է դրական մելանոցիտային ուռուցքի վրա և ունի որոշակի զգայունություն և սպեցիֆիկություն։ Հակամարմինները ազդում են նաև կապակցող նևուսային բջիջների և ֆետալ մելանոցիտների վրա, բայց քիչ է ազդում ներմաշկային և մեծահասակների նորմալ մելանոցիտները։
Փուլավորում
Դասակարգումը կատարվում է ըստ TNM համակարգի։
Կարևոր են նաև Կլարկի և Բրեսլոուի դասակարգումները, որոնք վերաբերվում են ուռուցքի ինվազիայի միկրոսկոպիկ բնութագրին ։
Մելանոմայի փուլերը և 5 տարվա ընթացքում ապրելիություն՝
Փուլ 0։ Մելանոմա in situ (Կլարկի I մակարդակ), 99.9% ապրելիություն
Փուլ I / II: Ինվազիվ մելանոմա, 89–95% ապրելիություն
Փուլ II: Բարձր ռիսկի մելանոմա, 45–79% ապրելիություն
Փուլ III: Տեղային մետաստազներ,24–70% ապրելիություն
Փուլ IV: հեռավոր մետաստազներ, 7–19% ապրելիություն
Հիմքում ընկած է 5 տարվա ապրելիությունը համապատասխան բուժումից հետո
Խուսափել ուլտրամանուշակագույն ճառագայթներից
Պաշտպանվելու համար պետք է խուսափել ՈՒՄ ճառագայթման աղբյուրներից (արևային ճառագայթներ և արհեստական արևայրուքից), օգտագործել ճառագայթներից պաշտպանող միջոցներ և հագնել համապատասխան հագուստ (երկարաթև շապիկներ, երկարափողք տաբատներ և լայնեզր գլխարկներ։ Ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների ազդեցությանը ենթարկվելու սահմանափակումը և արևից պաշտպանվածությունը՝ երկարաթև վերնաշապիկի, երկար տաբատների և լայնեզր գլխարկների կիրառումը կարող է ապահովել պաշտպանվածություն ։
Առաջ մտածում էին, որ արհեստական լույսի սարքերը արևայրուքի համար օգտագործելիս նվազեցնում է ռիսկը, բայց դրանք նույնպես մեծացնում են մելանոմաների առաջացման հավանականությունը ։
Ոլտրամանուշակագույն լամպերը, որոնք օգտագործվում են եղունգների ներկը չորացնելու համար ևս մեկ ուլտրամանւշակագույն ճառագայթման աղբյուր է, որից ցանկալի է խուսափել ։ Չնայած այս եղանակով մաշի քաղցկեղի առաջացման ռիսկը շատ ցածր է, այնուամենայնիվ, խորհուրդ է տրվում օգտագործել ձեռնոցներ առանց մատների և/կամ կիրառել 30 և ավելի արևային պաշտպանության գործոն ունեցող քսուկներ այդ լամպերը օգտագործելուց առաջ  ։
Արևապաշտպան միջոցներ
Մելանոման կանխելու արդյունավետ միջոցներից է մաշկի պաշտպանվածությունը ։ Անցյալում խորհուրդ էր տրվում կիրառել 50 և ավելի մաշկի պաշտպանության գործոն ունեցող արևապաշտպան քսուկներ ։ Այժմ նոր արևապաշտպան քսուկների բաղադրիչները արդյունավետ կերպով արգելակում են ՈՒՄ-ի A և B ալիքները նույնիսկ ցածր մաշկի պաշտպանության գործոնի դեպքում։ Քսուկները նաև պաշտպանում են եղջերացող բջջային կարցինոմայից ։
Շատացել են այն մտահոգությունները, որ արևապաշտպան քսուկները կարող են առաջացնել արևից կեղծ պաշտպանվածության զգացում ։ Մաշկը պաշտպանելու համար կա մի քանի կանոն՝
Դեղորայքային
2005 թվականին կատարված հետազոտություններից մեկը ցույց է տվել, որ ստատինները և ֆիբրատները նվազեցնում են մելանոմայի առաջացման ռիսկը ։ Բայց 2006 թվականին կատարված հետազոտությունը ցույց չի տվել ոչ մի դրական արդյունք ։
Բուժում
Կլինիկական ախտորոշման հաստատումը կատարվում է մաշկի կենսազննման միջոցով։ Այն սովորաբար կատարվում է սպիի կամ ուռուցքի լայն բացազատմամբ։ ՈՒռուցքի տարածվածության աստիճանից կախված կատարում են նաև պահեստային ավշային հանգույցի կենսազննում։ Պահեստային ավշային հանգույցի հետ կապված կան տարաձայնություններ, որոնց արդյունքները հստակ չեն ։ Տարածված չարորակ մելանոմայի բուժումը մուլտիդիսցիպլինար (բազմագիտակարգային) մոտեցում է պահանջում։
Վիրահատություն
Էքցիզիոն կենսազննման միջոցով հնարավոր է հեռացնել ամբողջ ուռուցքը, բայց հետագայում անհրաժեշտ է վիրահատական միջամտություն՝ ախտադարձից խուսափելու համար։ Ստանդարտ բուժումը համարվում է արմատական վիրահատական հեռացումը՝ համապատասխան եզրերով, և մետաստազների բացակայության պայմաններում կարճատև և երկարատև դինամիկ հսկումը։ Սովորաբար կատարում են լայնածավալ տեղային բացազատում (էքսցիզիա)՝ 1-2 սմ (0.4-0.8) եզրերով։ Մելանոմա տեղում (in situ)-ն և լենտիգո մալիգնան բուժում են ավելի նեղ սահմաններում՝ սովորաբար 0,2-0,5 սմ եզրերով։ Մելանոմա in situ-ի ստանդարտ բուժման մեջ որոշ վիրաբույժներ կիրառում են 0,5սմ եզրերով հեռացում, բայց 0,2 սմ-ը ընդունելի է եզրային կառավարելի վիրահատության ժամանակ՝ Մոհսի վիրահատություն։ Լայնածավալ բացազատման (էքսցիզիայի) նպատակը ախտադարձերի կանխարգելումն է։ Ախտադարձերը մելանոմայի բուժման մեջ բավականին հաճախ հանդիպող դեպքեր են։ Որոշակի հետազոտություններ փորձում են ցույց տալ բացազատման եզրերի նշանակությունը ապրելիության վրա ։ 2009 թվականին կատարված ռանդոմիզացված կարգավորվող մետա-անալիզը հայտնաբերել է ապրելիության ցուցանիշների փոքր տարբերություն՝ առաջնային մաշկային մելանոմայի լայնեզր բացազատման (էքսցիզիայի) արդյունքում, բայց այն վիճակագրական նշանակություն չունի ։
Մոհսի վիրահատության բուժական ազդեցությունը մելանոմա in situ-ի դեպքում կազմում է 77% -98% ։
Տարածման հակում ունեցող մելանոմաների բուժման առաջին ուղղությունը լիմֆատիկ հանգույցների հեռացումն է։ Ավշային հանգույցների վիրահատական հեռացման փորձերը կապված են շատ բարդությունների հետ, բայց ապրելիության վրա նշանակալի ազդեցություն չի լինում։ Վերջերս կատարում են պահակային լիմֆատիկ հանգույցների կենսազննում, որը նվազեցնում է բարդությունները, թույլ տալով հեռացնել միայն այն ավշային հանգույցները, որոնք մետաստատիկ են ։
Պահակային ավշային հանգույցների կենսազննումը բավականին տարածված է մաշկային մելանոման բուժելիս ։
Վաղ մելանոման, ներառյալ մելանոման in situ-ն և T1a և T1b ≤ 0.5մմ մելանոման ախտորոշելու համար կատարում են պահակային ավշային հանգույցի կենսազննում, which cites:
Պահեստային ավշային հանգույցի կենսազննումը իրականացնում են հատկապես T1b/T2+ ուռուցքների, լորձաթաղանթի, վերջույթների ուռուցքների, ակնային մելանոմայի դեպքում։ Կատարում են նաև լիմֆոսցինտիգրաֆիա, որի ժամանակ ներարկում են ռադիոակտիվ նյութ ուռուցքի հատվածում՝ պահեստային ավշային հանգույցը հայտնաբերելու համար։ Ճշգրիտ արդյունքները որոշելու համար օգտագործում են կապույտ ներկ և կատարում են ավշային հանգույցի բիոպսիա։ Սահմանված կարգով հեմատոքսիլին/էոզինով և իմունոպերօքսիդազայով ներկումը բավարար է ավշային հանգույցի ներգրավվածությունը որոշելու համար։ Պոլիմերազային շղթայական ռեակցիան սովորաբար կատարում են կլինիկական հետազոտությունների մեջ ներգրավվելու համար և շատ հիվանդների մոտ, ովքեր ունեցել են բացասական պահեստային ավշային հանգույց, պոլիմերազային շղթայական ռեակցիան ցույց է տվել քիչ քանակի դրական բջիջներ ավշային հանգույցներում։ Այլընտրանքային տարբերակ է համարվում հանգույցների ասեղային կենսազննումը։
Ավշային հանգույցների արմատական հեռացումը կախված է հանգույցի ներգրավվածության աստիճանից։ Եթե կատարվել է ուռուցքի արմատական հեռացում, ապա հիվանդը ենթարկվում է ադյուվանտ՝ հետվիրահատական բուժման։ Վիրահատական բուժման ընտրության միջոց է համարվում մաշկի էքսզիցիոն կենսազննումը։ Էլիպսաձև կտրվածքով ամբողջովին հեռացվում է ուռուցքը և իրեն շրջապատող մաշկը, հյուսվածքները ։ Տեղային ավշահոսքի խանգարումից խուսափելու համար, սկզբնական կենսազննման նախընտրելի վիրահատական եզրերը պետք է չլինեն լայն՝ մոտ 1մմ։ Կենսազննումը ներառում է մաշկի հետևյալ շերտերը՝ վերնամաշկ, բուն մաշկ և ենթամաշկայն ճարպաբջջանք։ Այս ամենը հյուսվածաբանին թույլ է տալիս միկրոսկոպիկ քննությամբ որոշել մելանոմայի հաստությունը։ Հաստությունը չափվում է Բրեսլոուի հաստության սանդղակով՝ միլիմետրերով։ Այնուամենայնիվ, տարածուն ախտահարումների դեպքում, ինչպիսին է կասկածելի լենտիգո մալիգնան, կամ վիրահատական մուտքի համար դժվար տեղակայում ունեցող մասերի դեպքում ինչպիսիք են՝ դեմք, ոտնաթաթ, մատներ, կոպեր, կատարում են punch բիոպսիա, որը տալիս է ադեկվատ տեղեկություն և չի ազդում փուլի և խորության որոշման վրա։ Ոչ մի դեպքում սկզբնական կենսազննման եզրերը չպետք է լինեն 0.5 սմ, 1.0 սմ կամ 2սմ, քանի որ բացի սխալ ախտորոշումից հնարավոր է մնա մեծ սպի կամ միջամտությունը մահացու ելք ունենա։ Լայն առաջնային կենսազննումը կարող է խանգարել տեղային ավշահոսքը և ազդել հետագա լիմֆոգրամայի արդյունքների վրա։ Փոքր punch բիոպսիան կարող է կատարվել ցանկացած ժամանակ, եթե ինչ-ինչ պատճառներով հիվանդը հրաժարվում է ավելի ինվազիվ էքսցիզիոն բիոպսիաներից։ Այս բիոպսիաները համարվում են մինիմալ ինվազիվ և արագ վերականգնվում են, սովորաբար առանց հետքերի։
Լրացուցիչ բուժում
Բարձր ռիսկի մելանոմաները պահանջում են ադյուվանտ բուժում, չնայած տարբեր երկրներում մոտեցումը տարբեր է։ Ամերիկայի Միացյալ Նահագներում, շատ հիվանդներ սկսում են բարձր դեղաչափով ինտերֆերոն, որը ունի բավականին ծանր կողմնակի էֆֆեկտներ, բայց կարող է փոքր-ինչ բարելավել հիվանդության կանխատեսումը ։ Այնուամենայնիվ, Մաշկաբանների բրիտանական ասոցիացիայի ուղեցույցներում խորհուրդ չի տրվում կիրառել ինտերֆերոն, որպես մելանոմայի ստանդարտ ադյուվանտ բուժում ։ 2013 թվականին կատարված մետա-անալիզի արդյունքներով ալֆա-ինտերֆերոնի ավելացումը բարձրացրեց հիվանդությունից ազատ և ընդհանուր ապրելիությունը II-III փուլ մաշկային մելանոմա ունեցող հիվանդների մոտ ։ Իսկ 2011 թվականի մետա-անալիզը ցույց է տվել, որ ինտերֆերոնը կարող է երկարացնել մելանոմայի ախտադարձի ժամանակը, իսկ 5 տարվա ապրելիությունը բարձրացնում է ընդամենը 3%-ով։ Անցանկալի կողմնակի էֆեկտները բավականին նվազեցնում են կյանքի որակը ։
Եվրոպայում ինտերֆերոնը սովորաբար կլինիկական հետազոտություններից դուրս չի կիրառվում ։
Մետաստատիկ մելանոմաները կարող են հայտնաբերվել ռենտգեն, ԿՏ, ՄՌՏ, ՊԵՏ կամ ՊԵՏ/ԿՏ, ուլտրաձայնային հետազոտություններով, լակտատ դեհիդրոգենազայի մակարդակը որոշելով և ֆոտոակուստիկ հետազոտությամբ ։
Քիմիոթերապիա
Սննդի և դեղերի վերահսկման վարչության կողմից 1975 թվականից հաստատվել է մետաստատիկ մելանոմայի բուժման հիմնաքար հանդիսացող դեղորայք դակարբազինը, այնուամենայնիվ դրա արդյունավետությունը ապրելիության առումով ռանդոմիզացված հետազոտություններով դեռևս չի հաստատվել ։
Տեղային տարածված մաշկային չարորակ ուռուցքների և սարկոմաների դեպքում, որպես մինիմալ ինվազիվ միջամտություն և տեղային քիմիոթերապիա համարվում է վերջույթի իզոլացված ինֆուզիան ։
Թիրախային բուժում
Մելանոմայի բջիջները ունեն մուտացիաներ, որոնց շնորհիվ բջիջները աճում և ինքնուրույն գոյատևել են օրգանիզմում ։ Փոքր մոլեկուլային թիրախային բուժումը ընկճում է ուռուցքային բջիջների բազմացման և աճի ախտաբանական ուղիները ։ Թիրախային հիմնական բուժման մեջ մտնում են BRAF, C-Kit և NRAS ինհիբիտորները ։ Այս ինհիբիտորները աշխատում են ընկճելով բջիջների պրոլիֆերացիան և ուռուցքի աճը՝ ազդելով հատուկ գենային մուտացիաների վրա ։ Փոքր մոլեկուլային թիրախային բուժում կարող են ստանալ այն հիվանդները, ում մոտ առկա է այդ հատուկ մուտացիաները ։ BRAF դրական մելանոմայի համար ամենաարդյունավետ դեղերն են՝ BRAF ինհիբիտորներ վեմուրաֆենիբը, դաբրաֆենիբը և MEK ինհիբիտոր՝ տրամետենիբը ։ Ուռուցքը կարող է ձեռք բերել կայունություն բուժման ընթացքում, որը կբերի արդյունավետության նվազման, բայց համակցելով BRAF և MEK ինհիբիտորները կարելի է ստանալ արագ և երկարատև դրական պատասխան ։
Թիրախային բուժումը բարելավում է ապրելիությունը ստանդարտ քիմիոթերապիայի համեմատ ։ BRAF դրական մելանոմա ունեցող հիվանդների մոտ բիոքիմիոթերապիան՝ ԻԼ-2 և ԻՆՖ-ալֆա, զուգակցված BRAF ինհիբիտորների հետ բավականին բարելավում է ապրելիության ցուցանիշները ։ Բիոքիմիոթերապիան միայնակ ապրելիության վրա չունի ազդեցություն, և բացի այդ ունի շատ ավելի բարձր տոքսիկություն քան քիմիոթերապիան ։ Պոլիքիմիոթերապիան չունի նշանակալի առավելություններ մոնոքիմիոթերապիայի հետ համեմատ ։
Իմունոթերապիա
Իմունոթերապիայի նպատակը ուռուցքի դեմ անձի իմունային համակարգի խթանումն է՝ ուռուցքային բջիջները ճանաչելու և սպանելու հատկության խթանմամբ ։ Մելանոմայի բուժման ժամանակակից իմունոթերապիան ներառում է ցիտոկիններով, իմուն check point ինհիբիտորներով և ադոպտիվ բջջային տրանսֆերներով բուժումը ։ Բուժման այս մեթոդները կիրառվում են մետաստատիկ մելանոմայով հիվանդների մոտ և նշանակալիորեն բարելավում են ընդհանուր ապրելիությունը ։ Այնուամենայնիվ, այս բուժումը բավականին թանկարժեք է։ Օրինակ իմուն check point ինհիբիտոր՝ պեմբրոլիզումաբի, 1 դեղաչափի արժեքը կազմում է 10,000-12,000 ԱՄՆ դոլլար, որը պետք է ընդունել ամեն երեք շաբաթը մեկ անգամ ։