cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Միասթենիա գրավիս
Ռադիոլոգիական հետազոտություն
Կրծքավանդակի ռենտգեն նկարում կարող է երևալ միջնորմի լայնացում, ինչը կարող է լինել թիմոմայի ժամանակ։ Համակարգչային շերտագրումն ու մագնիսառեզոնանսային տոմոգրաֆիան ավելի զգայուն մեթոդներ են թիմոմաների հայտնաբերման համար ։ Գլխի և ակնակապճի մագնիսառեզոնանսային տոմոգրաֆիան իրականացվում է գանգուղեղային նյարդերի և ակնաշարժ մկանների ճնշման և բորբոքային վնասման բացառման համար ։
Շնչառական ֆունկցիոնալ փորձ
Կենսական տարողությունը հետազոտվում է որոշակի ժամանակային ինտերվալներով մկանային թուլության խորացման մոնիտորինգի համար ։
Բուժում
Բուժումը իրականացվում է թերապևտիկ և/կամ վիրաբուժական եղանակներով։ Թերապևտիկ բուժումը ներառում է հիմնականում ացետիլխոլինէսթերազայի ինհիբիտորներով, որոնք ուղղակիորեն բարելավում են մկանների ֆունկցիան և իմունոսուպրեսանտներով, որոնք ճնշում են աուտոիմուն պրոցեսները Միասթենիայի բուժման վիրաբուժական մոտեցումը ենթադրում է թիմէկտոմիայի իրականացում ։
Դեղամիջոցներ
Ացետիլխոլինէսթերազայի ինհիբիտորները կարող են ունենալ սիմպտոմատիկ օգուտ բայց չեն կարող լիովին վերացնել միասթենիկ թուլությունը ։ Չնայած այս դեղամիջոցները չեն կարող լիովին վերացնել միասթենիայի բոլոր ախտանիշները, բայց կարող են ապահովել հիվանդի առօրյա գործունեությունը Սովորաբար, ացետիլխոլինէսթերազայի ինհիբիտորները սկսում են նշանակել ցածր դոզայով եւ ավելացնում են մինչեւ ցանկալի արդյունքի հասնելը։ Եթե ​​ճաշից 30 րոպե առաջ ընդունել դեղամիջոցը, ախտանիշները կմեղմանան ուտելիս, ինչը անհրաժեշտ է նրանց համար, ովքեր հիվանդության պատճառով ունեն կլման խանգարումներ։ Մեկ այլ դեղամիջոցը, որը կիրառվում է միասթենիայի ժամանակ ատրոպինն է, որը կարող է նվազեցնել ացետիլխոլինէսթերազայի ինհիբիտորների մուսկարինային կողմնակի ազդեցությունները ։ Պիրիդոստիգմինը համեմատաբար ավելի երկարատեւ ազդեցության դեղամիջոց է (համեմատած այլ խոլիներգիկ ագոնիստների հետ), մոտ չորս ժամ կիսատրոհման պարբերությամբ և համեմատաբար ավելի քիչ կողմնակի ազդեցություններով ։ Ընդհանրապես, պիրիդոստիգմինի ընդունումը դադարեցնում են այն հիվանդների մոտ, ովքեր միացված են արհեստական օդահարման սարքին, քանի որ այն առաջացնում է գերթքարտադրություն ։ Պրեդնիզոնը նույնպես կարող է օգտագործվել ավելի լավ արդյունք ստանալու համար, սակայն դա կարող է հանգեցնել ախտանիշների վատթարացման 14 օրվա ւնթացքում եւ պահանջվում է 6-8 շաբաթ առավելագույն արդյունք ունենալու համար Հաշվի առնելով, որ ստրոիդ բուժման ժամանակ առաջանում են բազմաթիվ կողմնակի ախտանիշներ, դա բուժման նախընտրելի մեթոդ չէ ։ Այլ իմունային ճնշող դեղեր կարող են օգտագործվել, ներառյալ ռիտուկսիմաբը ։ Տարածուն միասթենիայով հիվանդների մոտ 10% -ը կայուն է բուժման նկատմամբ ։
Հեմատոպոետիկ ցողունային բջիջների փոխպատվաստումը երբեմն օգտագործվում է ծանր, բուժման հանդեպ կայուն դեպքերում։ Առկա տվյալները ապացուցում են, որ այս մեթոդը կարող է արդյունավետ բուժական տարբերակ լինել ճիշտ ընտրված դեպքերում ։
Պլազմոֆերեզ և ներերակային իմունոգլոբուլիններ
Եթե միասթենիան ծանր ընթացքի է (միասթենիկ կրիզ), պլազմաֆերեզը կարող է օգտագործվել հակամարմինները շրջանառությունից հեռացնելու համար։ Բացի այդ, ներերակային իմունոգլոբուլինները (IVIG) կարող են օգտագործվել շրջանառվող հակամարմինները կապելու համար։ Այս երկու եղանակն էլ ունեն համեմատաբար կարճաժամկետ օգուտներ, եւ հաճախ կապված են մեծ ծախսերի հետ։ Այդ պատճառով դրանք հիմնականում կիրառվում են այն ժամանակ, երբ միասթենիան պահանջում է հոսպիտալացում ։
Ֆիզիկական ցուցանիշներ
Միասթենիայով հիվանդները պետք է տեղեկացված լինեն իրենց ախտանիշների տատանվող բնույթի մասին, ներառյալ թուլության և ֆիզիկական վարժություններով հրահրված հոգնածության մասին ։ Ֆիզիկական վարժություններ կատարելու ժամանակ հիվանդները պետք է հաճախակի հանգստանան։ Տարածուն միասթենիայով հիվանդների մոտ, ըստ որոշ տվյալների, մասնակի տնային ծրագրային վարժությունները, ներառյալ դիֆրագմային շնչառության ուսուցումը կարող են բարելավել շնչառական մկանների ուժը, կրծքավանդակի շարժունակությունը, շնչառության բնույթը ։
Կանխատեսում
Միասթենիայով հիվանդների մոտ կանխատեսումը ընդհանուր առմամբ լավ է, ճիշտ բուժման դեպքում ։ 1900-ականների սկզբին հիվանդների մահացությունը 70% էր, այժմ մոտ 3-5% է, ինչը վերագրվում է ինֆորմացվածության աստիճանի բարձրացմանը և բուժման ավելի լավ հասանելիությանը ։ Հիվանդների մոնիտորինգը շատ կարեւոր է, քանի որ ախտորոշվածների մոտ 20% -ը ախտորոշման առաջին երկու տարվա ընթացքում ունենում է միսթենիկ կրիզ, որը պահանջում է անհապաղ բժշկական միջամտություն ։ Ընդհանուր առմամբ, միասթենիայի առավել անաշխատունակ շրջանը լինում է ախտորոշման հաստատումից տարիներ հետո ։
Համաճարակաբանություն
Միասթենիան հանդիպում է բոլոր էթնիկ խմբերում և երկու սեռերի մոտ էլ։ Այն ամենից հաճախ հանդիպում է 40 տարեկանից ցածր կանանց և 50-ից 70 տարեկան տղամարդկանց մոտ, սակայն կարող է լինել ցանկացած տարիքում։ Երիտասարդ հիվանդները հազվադեպ են ունենում թիմոմա։
Հետազոտական աշխատանքներ
Ներկայումս իմունոմոդուլյատորները, ինչպիսիք են իմունային համակարգի կողմից ացետիլխոլինային ռեցեպտորների մոդուլյացիան կանխող դեղերը, այժմ ուսումնասիրվում են ։ Որոշ հետազոտություններ են կատարվում վերջերս հակա֊c5-ի ինհիբիտորներով բուժման վերաբերյալ, քանի որ դրանք անվտանգ են եւ օգտագործվում են այլ հիվանդությունների բուժման մեջ Էֆեդրինը որոշ հիվանդների մոտ ունի ավելի լավ ազդեցություն, քան մյուս դեղերը, սակայն 2014-ի դրությամբ դրա կիրառումը չի ուսումնասիրվում ։ Լաբորատորիաներում միասթենիան հիմնականում ուսումնասիրվում է կենդանիների մոդելների վրա, ինչպիսիք են կրծողների։ Բացի այդ, 2015-ին գիտնականները մշակել են in vitro նյարդամկանային սինապսների ֆունկցիոնալ անալիզի եղանակ` մարդու սաղմնային ցողունային բջիջների և սոմատիկ-մկանային ցողունային բջիջների օգտագործմամբ։ Ացետիլխոլինային ռեցեպտորների նկատմամբ պաթոգենային հակամարմինների ավելացումից հետո և կոմպլեմենտի ակտիվացումից հետո նյարդամկանային նմուշում առաջանում է մկանային կծկման թուլացում ։
Քվեդա Բախվ
Քվեդա Բախվ (ქვედა ბახვი), գյուղ Վրաստանում։ Գտնվում է Գուրիայի մարզի Օզուրգեթի շրջանում։
Դիրք
Գյուղը գտնվում է ծովի մակարդակից 120 մետր բարձրության վրա։ Շրջկենտրոն Օզուրգեթից հեռու է 10 կմ։
Բնակչություն
Ըստ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալների, գյուղի բնակչությունը կազմել է 681 մարդ։ Գյուղը բնակեցված է վրացիներով ։
Այս գյուղում է ծնվել վրացի հեղափոխական և դիվանագետի Խարիտոն Շավիշվիլին (1886-1975)։ Գյուղն ունի հանրային դպրոց, եկեղեցի, ֆուտբոլային մարզադաշտ։
Տրանսպորտ
Գյուղը շրջկենտրոն Օզուրգեթի հետ կապված է ավտոխճուղով։ Այդտեղով է անցնում Թբիլիսի-Բաթում երկաթուղին։
Ամենամոտ նավահանգիստը Փոթին է, իսկ ամենամոտ օդանավակայանը գտնվում է Բաթում քաղաքում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Օզուրգեթի շրջան
Արդատովո (գյուղ, Կուգարչինսկի շրջան)
Արդատովո (Ардатово, Арҙат), գյուղ Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Կուգարչինսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2009 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 186 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Կուգարչինսկի շրջանի բնակավայրեր
Ջեյմս Քոլինզ
Ջեյմս Քոլինզ, ուելսցի ֆուտբոլիստ, կենտրոնական
Նա խաղացել է Նյուպորտ ֆուտբոլային թիմի երիտասարդական թիմում։ Հետո իրեն Քարդիֆ Սիթիի սկաուտները նկատեցին։ 17 տարին լրանալուց ոչ շատ ուշ Ջեյմսը ստորագրեց պրոֆեսիոնալ պայմանագիր։ Իր առաջին խաղը եղավ 2000 թվականի նոյեմբերին, երբ Անգլիայի Գավաթում Քարդիֆ Սիթին ջախջախեց Բրիսթոլ Ռովեռսին՝ 5-1 հաշվով։ Իր առաջին սեզոնում նա ընդամենը 4 խաղ խաղաց հիմնական կազմում, բայց իր 4-րդ սեզոնը նա սկսեց շատ լավ։ Հետո նա դարձավ հիմնական կազմի ֆուտբոլիստ Քարդիֆ Սիթիի թիմում, որտեղ կազմեց գերազանց ձույք Դենի Գեբիդոնի հետ, որը նույնպես կենտրոնական պաշտպան էր։ 2005 թվականին Ջեյմսը դարձավ լավագույն երիտասարդ ֆուտբոլիստը Ուելսի հավաքականում։ Երիտասարդ պաշտպանի խաղը նկատեցին Ուեսթ Հեմ Յունայթեդի սկաուտները և 2005 թվին նա Դենի Գեմիդոնի հետ գնաց զինագործների գործարան։ Ի տարբերություն Դենիի՝ Ջեյմսը մի անգամից չդարձավ հիմնական կազմի ֆուտբոլիստ։ Նրա առաջին խաղը եղավ 2005 թվի ։ Զինագործները այդ խաղում հաղթեցին Շեյֆելդ Ուենսդեյին 4-2 հաշվով։ Իսկ հետո մի տարուց ավելի նա հիմնականում պահեստային նստարանին էր։ Միայն 2006/07 սեզոնի կեսերին, երբ Ուեսթ Հեմի խաղացողների մեծ մասը վնասվածք էին ստացել, Ջեյմսը դարձավ Հիմնական կազմի ֆուտբոլիստ։ Հենց նրա հանգիստ և հմուտ խաղը օգնեց զինագործներին մնալ Անգլիական Պրեմիեր լիգայում։ 2007-2008 սեզոնը Քոլինզի համար սարսափելի էր։ 2008 թվի հունվարի 28-ին պահեստային թիմի խաղում Ուեսթ Հեմը խաղում էր Պորտսմուտի դեմ։
Մոտ 9 ամիս Ջեյմսը բուժվում էր և 2008 թվականի հոկտեմբերի 26-ին նա վերադարձավ հիմնական կազմ։ Նրա առաջին խաղը վնասվացքից հետո Լոնդոնի Արսենալի դեմ էր։ Հետո նա գնաց Աստոն Վիլա, բայց 3 տարի հետո նա վերադարձավ Ուեսթ Հեմ։ Հայտնի է, որ իր արդյունքներով խաղաց Չելսիի դեմ։ 2016 թվականի օգոստոսի 17-ին Քոլինզը խփեց «կապույտ» Լոնդոնի թիմին 4 գոլ։ Նրանով հետաքրքրված էր Բարդելոնանա, բայց նա շատ թույլ գտնվեց։ Մեսսին մտադրության հայտնեց, որ նա շատ ալարկոտ է և ֆիզիկապես պատրաստ չէ դժվարությունների։ Իսկ Ջեյմս Քոլինսը նստեց պահեստայիների նստարնին երկար տարիներ, բայց քիչ-քիչ դուրս գալով խաղի, բայց Մեսսի տրված հարցազրույից հետո նա կոտրվեց։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:ՈՒԵՖԱ Եվրո 2016-ի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Անգլիական ֆուտբոլի լիգայի խաղացողներ Կատեգորիա:Ֆուտբոլի պաշտպաններ Կատեգորիա:Պրեմիեր Լիգայի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Անգլիայի լեգեոներ ֆուտբոլիստներ
Լորսիկա
Լորսիկա (իտալերեն՝ Lorsica), կոմունա Իտալիայի Լիգուրիա մարզի Ջենովա գավառում։ Բնակչությունը կազմում է 513 մարդ (2008 թվականի տվյալներով)։ Բնակչության խտությունը՝ 29 մարդ/կմ²։ Տարածքը՝ 18 կմ²։ Փոստային ինդեքս՝ 16045։ Հեռախոսային կոդ՝ 0185։ Բնակավայրի հովանավորն է հանդիսանում Սուրբ Սանտա Կետերինա Դա Գենովա։
Ժողովրդագրություն
Բնակչության շարժ.
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր
Սալվադոր
Սալվադոր, (El Salvador), Սալվադորի Հանրապետություն (Republica de El Salvador), պետություն Կենտրոնական Ամերիկայում։ Խաղաղ օվկիանոսի ափին։ Սահմանակից է Հոնդուրասին և Գվատեմալային։ Տարածությունը 21,4 հզ․ կմ² է, բնակչությունը՝ 4,94 մլն (1982)։ Մայրաքաղաքը՝ Սան Սալվադոր (800 000․, 1981)։ Վարչականորեն բաժանված է 14 դեպարտամենտի։
Պետական կարգ
Սալվադոր հանրապետություն է։ 1979-ի հեղաշրջումից հետո իշխանությունն անցել է զինվորաքաղաքացիական խունտային։ 1962-ի սահմանադրության գործողությունը 1980-ի փետրվարից դադարել է։ 1982-ին կայացել են Մահմանադիր ժողովի «ընտրություններ», նշանակվել է ժամանակավոր նախագահ։
Բնություն
Երկրի մեծ մասն զբաղեցնում է 600–700 մ բարձրությամբ հրաբխային բարձրավանդակը, բազմաթիվ հանգած և գործող (Սանտա Անա, 2381 մ, Սալվադորի ամենաբարձր կետը, Ման Վիսենտե, 2181 մ, Սան Միգել, 2129 մ ևն) հրաբուխների շղթաներով։ Հաճախակի են ուժեղ երկրաշարժերը։ Ծայր հս–ում բարձրանում է (մինչև 1859 մ) Հոնդուրասի բյուրեղային սարահարթի եզրը։ Հարավում Խաղաղ օվկիանոսի ափի երկայնքով, նեղ շերտով ձգվում է ալյուվիալ դաշտավայր (լայնությունը՝ 10–30 կմ)։ Կլիման արևադարձային պասսատային է։ Միջին ամսական ջերմաստիճանները Ման Սալվադորում 22–24°C են, դաշտավայրում՝ 2–3°C-ով բարձր։ Տարեկան տեղումները 1500–1800 մմ ևն, հյուսիսում՝ մինչև 2500 մմ։ Կան բազմաթիվ կարճ, սրընթաց (երաշտի ժամանակ սակավաջուր) գետեր և հրաբխային լճեր։ Գերակշռում են լեռնային դարչնակարմրագույն ֆերալիթացած հողերը։ Բարձր լեռներում պահպանվել են կաղնուսոճու անտառներ։ Բնորոշ կենդանիներից են գետակինճերը, զրահակիրները, լայնաքիթ կապիկները, արյունածուծ չղջիկները, գետնասկյուռները, սրընչակները, դաշտամկները, պարկավոր առնետները։ Կան շատ թռչուններ, սողուններ Uալվադոր միջատներ։
Բնակչություն
Հիմնական բնակիչները սալվադորցիներն են։ Նրանց 89%-ը մետիսներ են, 10%–ը՝ հնդկացիներ, 1%–ը՝ սպիտակներ։ Պետական լեզուն իսպաներենն է, տիրապետող կրոնը՝ կաթոլիկությունը, պաշտոնական տոմարը՝ գրիգորյանը։ Բնակչության միջին խտությունը 1 կմ² վրա 231 մարդ է (1982), քաղաքային բնակչությունը՝ մոտ 40%։ Խոշոր քաղաքներն են Ման Մալվադորը, Մանտա Անան, Սան Միզելը, Սակատեկոլուկան, Նուեա Սան Սալվադորը, Աուաչապանը։
Պատմություն
Մինչև եվրոպացիների հայտնվելը Սալվադորում բնակվել են հնդկացիներ, որոնք ստեղծել են ուրույն մշակույթ, զբաղվել երկրագործությամբ, որսորդությամբ, ձկնորսությամբ։ Տարածքն ու գլխավոր քաղաքը կոչվել են Կուսկատլան։ 16-րդ դարի 20-ական թվականներին իսպանացիները գրավել են այդ տարածքը և անվանել Սալվադոր (նշանակում է «ազատագրող»)։
1560 թվականին Սալվադորը մտել է Գվատեմալայի, ապա՝ Կենտրոնական Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների կազմի մեջ։ Անկախություն ձեռք է բերել 1841 թվականին։
Քաղաքական կուսակցությունները և արհմիություններ
Ազգային հաշտեցման կուսակցություն (ԱՀԿ)։ Հիմնադրվել է 1961-ին։ Արտահայտում է խոշոր հողաարդ․ ու առևտրաֆինանս․ բուրժուազիայի և հետադեմ զինվորականության շահերը։ Քրիստոնեա–դեմոկրատական կուսակցություն (ՔԴԿ)։ Հիմնադրվել է 1960-ին։ Պառակտման հետևանքով կորցրել է նախկին ազդեցությունը և վերածվել զինվորական խունաայի ղեկավար Խ․ Ն․ Դուարտեի գլխավորած ոչ մեծ խմբավորման։ ժողովրդական սոցիալ–քրիստոնեական շարժում (ԺՍՔՇ)։ Հիմնադրվել է 1980-ի ապրիլին՝ ՔԴԿ–ի ղեկավարության քաղաքականության հակառակորդների կողմից։ Ազգային հեղափոխական շարժում (ԱՀՇ)։ Հիմնադրվել է 1967-ին։ Սոցիալ–դեմոկրատական կողմնորոշման կուսակցություն է։ Արտահայտում է աշխատավորության մի մասի, ուսանողության, առաջադեմ մտավորականության և մանր բուրժուազիայի շահերը։ Մտնում է Սոցինտերնի մեջ։ Սալվադորի կոմունիստական կուսակցություն (ՍԿԿ)։ Հիմնադրվել է 1930-ին։ Գործում է անլեգալ պայմաններում։
Սալվադորի արհմիութենական միասնության կոմիտե։ Կազմվել է 1980-ի դեկտեմբերին։ Միավորում է 9 խոշորագույն արհմիութենական կենտրոններ, այդ թվում Սալվադորի միասնական արհմիութենական ֆեդերացիան (հիմնադրվել է 1965-ին, մտնում է ԱՀՖ–ի մեջ), Հեղափոխական արհմիութենական ֆեդերացիան (ստեղծվել է 1980-ին), Մալվադորի աշխատավորության ազգային ֆեդերցիան և ուրիշներ։ Արհմիությունների համընդհանուր կոնֆեդերացիա։ Հիմնադրվել է 1958-ին։ Վերահսկվում է կառավարության կողմից։
Տնտեսություն
Տնտեսության հիմքը գյուղատնտեսությունն է. գլխավոր մշակաբույսերն են սրճենին ու բամբակենին։ Մշակում են նաև շաքարեղեգ, սորգո, ծխախոտ, կակաո։ Զարգացած է արդյունաբերության վերամշակող ճյուղը։ Կան սննդի, տեքստիլ, կաշվի, կոշիկի արդյունաբերության ձեռնարկություններ։ Բնակիչների ավանդական զբաղմունքներից է ձկնորսությունը. որսում են հատկապես կարիտոս (ծովախեցգետին)։
Բնակչություն
Երկրի հիմնական բնակիչները սալվադորցիներն են՝ իսպանական գաղութարարների, հնդկացի բնիկների, որոշ չափով՝ սևամորթների խառնածիններ։
ԶԼՄ
982-ին հրատարակվող թերթերից են «Դիարիո դե օյ» (Diario de Ноу», 1936), «Դիարիո լատինո» («Diario Latino», 1890-ից), «Դիարիո օֆիսիալ» («Diario Oficial», կառավարական օրգան, 1875-ից), «Մունդո» (<E1 Mundo»), «Պրենսա գրաֆիկա» («La Prensa Grafica», 1915-ից), «Վոս պոպուլար» («Voz Popular», 1970, կոմկուսի ԿԿ օրգան, շաբաթաթերթ, անլեգալ), «Ունիդադ օբրերա» («Unidad Obгега», ամսաթերթ, Ս–ի միասնական արհմիութենական ֆեդերացիայի օրգան), «Վենսերեմոս» («Venceremos», 1981-ից, Ֆարաբունդո Մարտիի անվ․ ազգ․ ազատագրության ճակատի օրգան, հրատարակվում է Մեխիկոյում)։ Կա մեկ կառավարական և 50 առևտր․ ռադիոկայան։ Հեռուստահաղորդումները՝ 1956-ից։
Սալվադորի գրականություն
Մայա–կիչե հնդկացիներից պահպանվել են չվերծանված գրեր։ Ազգային գրականությունը զարգացել է անկախություն նվաճելուց (1841) հետո։ XIX դ․ կեսի պոեզիան առավելապես ռոմանտիկ է եղել։ Ռոմանտիզմին հաջորդել է, այսպես կոչված, «մոդեռնիզմը», որի առավել խոշոր ներկայացուցիչը Ֆ․ Գավիդիան է (1863-1955)։ XX դ․ սկզբներին երևան է եկել է․ Ալվարադոյի, Ա․ Ամբրոջիի, Ա․ Ռիվաս Բոնիլիայի, Ֆ․ էռերա Վելադոյի և ուրիշների կենցաղագրական արձակը։ Ա․ Մասֆեռերը քննության է առնում ազգ․ ու մայրցամաքային խնդիրներ։ Խ․ Մ․ Պերալտա Լագոսը (1873–1944) հրատարակել է երգիծական պատմվածքների ժողովածուներ, վեպ, պիես են։ Ռեալիզմի տարրերով են հատկանշվում Ս․ Սալասար Առուեի պատմվածքները։ XX դ․ սկգբների պոեզիայի համար բնորոշ են ֆորմալիստական ու դեկադենտական միտումները։ 1920-ական թթ․ տարածվել է «ավանգարդիզմը»։
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Սալվադորի գրականության մեջ արտացոլվել են էկզիստենցիալիստական գաղափարներ (Ու․ Լինդո, Ու․ Բենեկե, Վ․ Չավես Վելասկո, Ռ․ Մենենդես)։ Բատրակների շահագործումն է պատկերել իր վեպում Մ․ Ա․ էսպինոն (1902–67)։ Կոմունիստի կերպարն է կերտված Ռ․ Վելասկեսի (ծն․ 1913) «Նեոնային սելվայում» (1956) վեպում։ Հնդկացիների կյանքն է ներկայացնում Կ․ Ա․ Կաստրոյի (ծն․ 1926) «Իսկական տղամարդիկ» (1959) վեպը։ Ֆ․ Մաչոն վիլանովան «Կարմիր ալիք» (1960) վեպում պատմում է 1932-ի ժող․ ապստամբության մասին։ Օ․ էսկոբար Վելադոյի (1918–61), Ռ․ Դալտոն Գարսիայի (ծն․ 1935), Մ․ դե լա Սելվայի (ծն․ 1930), Ռ․ Արմիխոյի (ծն․ 1937) և ուրիշների պոեզիայի կենտրոնում սոցիալական թեման է։
Ճարտարապետություն և կերպարվեստ
Սալվադորի հին հնդկացիների մշակույթը Լեմպա գետից դեպի արմ․ (Կուսկատլան մարզ) կապված է Հարավային Մեքսիկայի, Գվատեմալայի և Հոնդուրասի տարածքի քաղաքակրթություններին (ծիսային գնդակախաղի «ստադիոններ», աստվածությունների քարե արձաններ և քանդակազարդ ստելաներ), դեպի արլ․՝ Նիկարագուայի և Կոստա Ռիկայի տարածքի մշակույթներին (կավե և քարե ամրություններ, կենդանիների գլուխներով աղացաքարեր, պատկերազարդված անոթներ)։ Գաղութատիրության շրջանում Սալվադորի ճարտարապետությունը հետևել է Գվատեմալայի շինարվեստին (քաղաքների կանոնավոր կառուցապատում, միահարկ տներ, ճոխ քանդակազարդված եկեղեցիներ)։ Միայն 1940-ական թթ, երկրորդ կեսից քաղաքներում կառուցվում են բանկերի, հյուրանոցների ու գրասենյակների ժամանակակից շենքեր (ճարտարապետներ՝ Ա․ Սոլ և է․ դե Սոլա)։ Քաղաքները կազմված են բարեկարգ և ետնախորշերի («հնդկացիների») մասերից, գյուղերում գերակշռում են ծղոտե խրճիթները։ Սալվադորի գեղանկարչությունը XX դ․ զարգացել է եվրոպ․ և մեքս․ ազդեցությունների ներքո։ Ժող․ կյանքի պատկերմանը առաջինը դիմել է գեղանկարիչ Ս․ Սալառուեն։ Սալվադորի արվեստում մեքս․ գեղանկարչության և գրաֆիկայի առաջադիմական գաղափարների տարածմանը նպաստել է Խ․ Մեխիա Վիդեսը։ Ն․ Կանխուրայի, Ռ․ էլիաս Ռեյեսի, Կ․ Ա․ Կանյասի նկարներն աչքի են ընկնում արդիականությամբ։ Փայտի քանդակագործությանը բնորոշ է դեմոկրատական ուղղվածությունը (Վ․ էստրադա, Ն․ Նոչես Ավենդանիո, Խ․ Ագիլար Գուսման)։ Ժողովրդական արվեստը ներկայանում է խեցեգործությամբ (գյուղացիների արձանիկներ, կարասի), ծղոտից և կրիայի զրահից պատրաստված կերտվածքներով։
«Ապոլլո» թատրոն
«Ապոլլո» թատրոն (անգլ.՝ Apollo Theater), համերգային դահլիճ Նյու Յորքի Հարլեմ թաղամասում, նշանակալի դեր է խաղացել աֆրոամերիկյան երաժշտական մշակույթի զարգացման գործում և ներառված է պատմական վայրերի ազգային գրանցիչում ։
Հիմնադրումը և վերելքը
Ապոլլո Հոլը հիմնադրվել է 19-րդ դարի կեսերին քաղաքացիական պատերազմի նախկին գեներալ Էդվարդ Ֆերերոյի կողմից որպես պարահանդեսային պարերի դահլիճ։ Շենքի վարձակալության ավարտից հետո՝ 1872 թ., այն վերափոխվեց թատրոնի, սակայն փակվեց 19-րդ դարի վերջում։
1913 կամ 1914 թ կառուցվեց նոր շենք՝ ճարտարապետ Ջորջ Կեյստերի նախագծով և Նյու Յորքի առաջին բապտիստական եկեղեցու օրինակով ։ Թատրոնը ղեկավարում էին Ջուլս Հարտիգը և Հարրի Սիմոնը, ովքեր ստացան 30 տարվա վարձակալության իրավունք ։ 1928 թվականին թատրոնի ղեկավարությունը ստանձնեց Բիլ Մինսկին։ 1932 թվականին «Ապոլլո»-ն ձեռք բերեց Սիդնի Կոենը, սակայն 1934 թվականին վաճառեց այն Ֆրենկ Շիֆմանին և Լեո Բրեչերին, ովքեր կրկին բացեցին թատրոնը 1934 թվականի հունվարի 26-ին՝ ներկայացնելով այն որպես Հարլեմի լավագույն թատրոն։ Կոենի մահից հետո «Ապոլլո»-ն և Հարլեմի օպերային թատրոնը միավորվեցին ։
Առաջին աշխարհամարտից հետո նկատվեց «Հարլեմյան Վերածնունդը», երբ սկսվեց ԱՄՆ-ի հարավային նահանգներից սևամորթների վերաբնակեցման ժամանակաշրջանը։ Շիֆմանը և Բրեչերը վարձեցին սևամորթ արտիստների ոչ միայն այն պատճառով, որ Հարլեմում այդ աստիճանական վերաբնակեցման արդյունքում սևամորթների թիվը գերակշռում էր, այլև այն պատճառով, որ սևամորթ դերասանների աշխատանքը զգալիորեն էժան էր, և Շիֆմանը կարող էր խելամիտ գնով որակյալ շոու բեմադրել։ Երկար տարիներ շարունակ «Ապոլլո»-ն Նյու Յորքի միակ թատրոնն էր, որտեղ սևամորթները կարող էին աշխատանք գտնել իրենց համար ։
Տարբեր ժամանակաշրջաններում թատրոնում հանդես են եկել Էլլա Ֆիցջերալդը, Բիլլի Հոլիդեյը, Ջեյմս Բրաունը, Դայանա Ռոսը, Գլեդիս Նայթը, Պատի Լաբելը, Մարվին Գեյը, Լյութեր Վանդրոսը, Սթիվի Ուոնդերը, Արետա Ֆրանկլինը, Լորին Հիլը և Սարա Վոնը ։
Անկումը և վերականգնումը
Թատրոնն անկում ապրեց 1960-1970-ական թվականներին մինչև 1975 թվականին չվերափոխվեց կինոթատրոնի ։
«Ապոլլո» թատրոնը վերածնվեց, երբ 1983 թվականին Inner City Broadcasting ընկերությունը գնեց շենքը։ Թատրոնն ստացավ դաշնային և պետական կարգավիճակ և լիովին վերականգնեց աշխատանքը 1985 թվականին։ Թատրոնի մեծ բացմանը ելույթ ունեցան Hall & Oates երաժշտական դուետը, ինչպես նաև The Temptations խմբի մենակատարներ Էդի Կենդրիքսը և Ջիմի Ռաֆինը։
1991 թվականին Նյու Յորք նահանգը գնեց «Ապոլլո» թատրոնը։
2005 թ դեկտեմբերի 15-ին սկսվեց թատրոնի վերակառուցման առաջին փուլը, որը արժեցավ 65 միլիոն դոլար։ Վերակառուցման սկիզբը ազդարարող հանդիսավոր արարողությանը ներկա էին ԱՄՆ նախագահ Բիլ Քլինթոնը, Նյու Յորք քաղաքի քաղաքապետ Մայքլ Բլումբերգը և Time Warner-ի գլխավոր տնօրեն Ռիչարդ Պարսոնսը։
Թատրոն այցելողների թիվը տարեկան կազմում է 1,3 միլիոն մարդ։
2001 թվականից սկսած Ամերիկյան ջազի հիմնադրամը այստեղ անց է կացնում ամենամյա «Մեծ գիշեր Հարլեմում» համերգը ։
Ավելորդը (Դերենիկ Դեմիրճյան)
Սյուժե
Պատմվածքը  մի ընտանիքի մասին է. ապրում էին Հաճի աղան և իր ընտանիքը` Հաճի մարը, Հաճի աղայի որդիները, հարսները, թոռները, Սրբունը` Ավելորդը։ Երբ Հաճի աղայի քույրը՝ Սրբունը, որը կորցրել էր իր ամուսնուն, հիվանդանում է տիֆով և անդամալույծ է դառնում, Հաճի աղան նրան բերում է իր տուն և նրա համար անկյուն է հատկացնում, որովհետև չի ուզում, որ Սրբունը բեռ դառնա ուրիշների ուսերին, և նրանք բողոքեն իրենից։ Բայց այդ անում է թերևս ոչ թե իր քրոջ, այլ իր պատվի մասին մտածելով։ Նրանք ապրում էին մի քաղաքում, որտեղ լուր էր տարածվել, որ շուտով թուրքերը կհասնեին իրենց սահմանամերձ քաղաքին, և Հաճի աղան որոշում է փրկել իր կարողությունը և իր ընտանիքի հետ հեռանալ քաղաքից։ Նրանք պատրաստվում էին արդեն գնալու, երբ նրա կինը` Հաճի մարը, լաց լինելով աղաչում էր Հաճի աղային, որ իրենց հետ տանեին անդամալույծին ։ Սակայն Հաճի աղան հրաժարվում էր վերցնել անդամալույծին` պատճառաբանելով, որ սայլի մեջ նրա համար տեղ չկա, քանի որ առանց այն էլ իրենք շատ իրեր են իրենց հետ վերցնում, և  նրա փոխարեն կարելի է ավելի օգտակար մի բան վերցնել։
«Ապոլլո» թատրոն
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Թատրոններ այբբենական կարգով Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի թատրոններ
Ավելորդը (Դերենիկ Դեմիրճյան)
Սյուժե
Վերջում Հաճի աղան զղջում է իր արածի համար։ Հաճի աղան ինքն իրեն չի ներում այդ արարքը, հոգեպես շատ է տանջվում, հասկանում է, որ աշխարհում գոյություն չունի ավելորդ մարդ ։ Մահից առաջ «ավելորդի» հիշատակի համար ոսկի է տալիս տերտերին` աղքատներին բաժանելու համար։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Դերենիկ Դեմիրճյանի պատմվածքներ Կատեգորիա:Դերենիկ Դեմիրճյանի ստեղծագործություններ
Դարաենի
Դարաենի, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Ճապաղջրի գավառակում։ Գտնվում էր Բալու քաղաքից 35 կմ արևելք՝ Արածանիի ձախ կողմում, Գոյնուկսուի գետաբերանի դիմաց։ Տարածքն հարթավայրային է։
XX դարի սկզբին ուներ 20 տուն բնակիչ։ Բնակիչների հիմնական զբաղմունքը անասնապահությունն ու երկրագործությունն էր ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ռովնոե (գյուղ, Պրիյատինի շրջան)
Ռովնոե (Рівне), գյուղ Ուկրաինայի Պոլտավայի մարզի Պրիյատինի շրջանում։ Բնակավայրը նախկինում նաև անվանվել է Տամարովկա։
Դերենիկ Արշակյան
Դերենիկ Թորգոմի Արշակյան, հայ էներգետիկ, գիտնական։ Տեխնիկական գիտությունների դոկտոր (1986), պրոֆեսոր (1989):
Կենսագրություն
Դերենիկ Արշակյանը ծնվել է 1936 թվականի հոկտեմբերի 20-ին, Եղվարդում։ 1957 թվականին ավարտել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտը։ 1958 թվականից մինչև 1961 թվականն աշխատել է ՀՀ ԳԱԱ էներգետիկայի և հիդրավլիկայի ինստիտուտում։ 1961 թվականից մինչև 1964 թվականը սովորել է Մոսկվայի կառավարման պետական ինստիտուտի ասպիրանտուրայում, որտեղ պաշտպանել է թեկնածուական թեզը։ 1967 թվականին ստացել է ավագ գիտաշխատողի, 1968 թվականին` դոցենտի գիտական կոչում։ 1971 թվականին կազմակերպել և ղեկավարել է հետազոտություններ միջուկային էներգետիկայի զարգացման գծով։ 1973 թվականին նախկին ԽՍՀՄ էներգետիկայի և էլեկտրիֆիկացման նախարարության «Էներգիա» գիտաարտադրական միավորումում կազմակերպել է ատոմային էներգետիկայի հայկական գիտահետազոտական բաժինը («Հայատոմ» ԳՀԻ)։ 1985 թվականին Արշակյանին շնորհվել է տեխնիկական գիտությունների դոկտորի գիտական աստիճան, 1989 թվականին` պրոֆեսորի կոչում։ 1983 թվականից մինչև 1996 թվականը ղեկավարել է ՀՀ ֆինանսների և էկոնոմիկայի նախարարության տնտեսագիտական հետազոտությունների ինստիտուտի վառելիքաէներգետիկ համալիրի օպտիմալ կառուցվածքի զարգացման բաժինը։ Որպես էներգետիկայի Եվրոպական հանձնաժողովի անկախ փորձագետ` մասնակցել է ԱՊՀ և եվրոպական երկրների էներգետիկայի զարգացման առաջարկությունների փորձաքննության աշխատանքներին  ։
Աշխատությունները վերաբերում են էներգետիկայի զարգացման հարցերին։ Հեղինակ է բազմաթիվ մենագրությունների և ուսումնական ձեռնարկների ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ գիտնականներ Կատեգորիա:Հայ էներգետիկներ Կատեգորիա:Տեխնիկական գիտությունների դոկտորներ Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Գոդիխա
2001 թվականի տվյալներով Գոդիխա գյուղում բնակվում էր 396 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 200 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 1,98 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Ժիտոմիրի մարզի Ռոմանովսկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1899 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Բերդաշեն (Մարտունու շրջան)
Բերդաշեն, գյուղ Արցախի Հանրապետության Մարտունու շրջանում՝ 750 մետր բարձրության վրա։ Տարածքը՝ 4525 հեկտար։ Գտնվում է հանրապետության հարավ-արևելյան հատվածում, Մարտունի շրջկենտրոնից 22 կմ հյուսիս-արևմուտք, իսկ մայրաքաղաք Ստեփանակերտից` 48 կմ հեռավորության վրա։
Աշխարհագրություն
Գյուղը գտնվում է ԱՀ հարավարևելյան հատվածում՝ Մարտունու շրջանում՝ նախկին Վարանդա գավառում։ Բնակավայրը տեղաբախշված է Մուխանքի դաշտաբերանում։
Համայնքը լեռնային է, ունի 4579,11 հա տարածք, որից 3371,52 հա գյուղատնտեսական նշանակության, 1010,23 հա անտառային հողեր։ Համայնքի տարածքում առկա են թվով 7 աղբյուրներ` «Ջնիհալի», «Ներքին», «Ջուր», «Երե ջուր», «Մուղանլու», «Բլեն քյահրիզ» և «Գոմերի»։
Առկա են մարմարացած կրաքարի հանքային պաշարներ։
Պատմություն
Ինչպես հայկական մի շարք բնակավայրերի, այնպես էլ Բերդաշենի անունը թուրքերը թարգմանաբար ներկայացրել են Ղզղալա կամ Կարաքենդ ձևով։ Բերդաշենի ամենանշանավոր հնավայրերից մեկի՝ Աղջկաբերդի հարավարևելյան ստորոտում՝ դեպի Դյուզերն ընկած տարածքը, հազարամյակներ առաջ բնակավայր է եղել։ Այն կոչվել է Հինգ շեն ։
Նշված տարածքում ինչպես պատահական, այնպես էլ գյուղատնտեսական աշխատանքների ժամանակ ի հայտ են եկել մի շարք ուշագրավ հնագիտական գտածոներ։
Ըստ ավանդության՝ վաղ ժամանակներում այստեղ ապրում էր իր հայրենի լեռների պես հպարտ և Արցախի կուսական անտառների եղնիկի նման չքնաղ, բայց նաև քաջ ու համարձակ մի աղջիկ։ Նա սիրում էր իր հայրենակից կտրիճ ազնվազարմ իշխաններից մեկին։ Անսահման էր իրենց սերը միմյանց նկատմամբ։ Սակայն թշնամու դեմ մղած մարտերից մեկում զոհվում է աղջկա սիրած երիտասարդը։ Օրիորդը երկար սգում, ողբում է այդ կորուստը և երդվում՝ սրբորեն պահել սիրած տղայի նկատամբ տածած անսահման զգացմունքը։ Աղջկա գեղեցկության համբավը տարածվում է ամենուրեք։ Շատ երիտասարդ իշխաններ, կտրիճներ են գալիս խնդրում նրա ձեռքը։ Սակայն ոչ հարստությունը, ոչ էլ սպառնալիքները չեն կոտրում նրա կամքը։ Եվ ահա օտար երիտասարդներից մեկը որոշում է զորքով մտնել երկիր և ուժով տիրանալ նրան։ Աղջիկը բարձրանում է ժայռի գագաթը, այնտեղ ամրոց կառուցում և պատսպարվում։ Հայ կտրիճները պաշտպանում են իրենց քաջասիրտ իշխանուհուն։ Թշնամին նոր ու մեծ ուժերով պաշարում է բերդը, պաշտպաններին զրկում ջրից՝ հույս ունենալով, որ ծարավից կհանձնվեն։ Սակայն մոտակա ձորի աղբյուրից հայրենակիցները նրանց ջուր են հասցնում։ Բազմաթիվ գրոհներից հետո թշնամին գրավում է ամրոցը։ Քաջարի գեղեցկուհին, հավատարիմ մնալով իր երդմանը, ժայռի կատարից իրեն գցում է անդնդախոր ձորը։ Պատմում են, որ բերդասարի ստորոտում մինչև այժմ էլ բխող զուլալ աղբյուրը ժայթքել է նահատակ գեղեցկուհու ընկած տեղում։ Ասում են, որ այդ ժամանակներից ժայռակատարը կոչվում է Աղջկաբերդ ։
Բերդաշենի ծերերի մոտ պահպանված զրույցի համաձայն՝ 1236 թվականին մոնղոլները, մտնելով Արցախ, ավերում են նաև Հինգ շենն ու Աղջկաբերդը։ 20-րդ դարում բերդի ստորոտում գտնվել են մեծ քանակությամբ մոնղոլական դրամներ։ Բերդից հարավ ընկած մի հողատարածք մինչև այսօր էլ կրում է Մուղուլեն կամ Մողոլեն բաղ անունը։ Բերդի և Հինգ շենի ավերումից հետո բնակիչների մի մասը, որոնց հաջողվել է փրկվել մահից և կենդանի մնալ, թողնում է հարազատ վայրերը, ցրվում երկրամասով մեկ։ Բերդն ու Հինգ շենը լրիվությամբ դատարկվում են և այլևս չեն վերականգնվում ։
Մակար Բարխուդարյանցն էլ ասում է, որ Բերդաշենի բնակիչները հիմնականում բնիկ են, իսկ մի մասն էլ եկել են Ջրաբերդի Եղակեր գյուղից։ Մելիք Շահնազարյանների ժամանակ Բերդաշենը ենթաշրջանային գյուղի դեր ուներ։ Այստեղ նստում էր նրանց հարկահավաքը, որին անվանում էին դարղա։ Դրանից էլ Դրղանց տոհմը։ Նրանք ապրում են գյուղում։
Բերդաշենի վարելահողերի, այգիների մեծ մասը պատկանում էր Մելիք-Շահնազարյանների տոհմին։ Նրանց գյուղում աղա էին անվանում։ Առայսօր Բերդաշենի մի շարք տարածքներ հայտնի են Ըղանց դուզ, Ըղանց տափեր, Ըղանց բաղեր անուններով։
Գյուղում այնքան էր զարգացած խաղողագործությունը, որ Բերդաշենում նպատակահարմար գտնվեց կառուցել գինու գործարան։ Բերդաշենի գինին հայտնի է մեր երկրի սահմաններից դուրս, և դրանով բերդաշենցիները իրավամբ հպարտանում են։ Եղիշե Իշխանյանն իր հուշերում գրել է․
Ընդհանուր առմամբ կոլտնտեսային կարգերը նպաստել են, որ Բերդաշենում կառուցվեն երկհարկանի բնակելի տներ, դպրոց, մանկապարտեզ, բուժկետ, փոստ, մշակույթի պալատ, ֆերմաներ, արհեստանոցներ։
Բերդաշենը Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ
Հայրենական մեծ պատերազմին՝ արժանի ավանդ են բերել բերդաշենցիները։ Ռազմական գործողություններին մասնակցել են 463 հոգի, նրանցից 13-ը՝ կին։ 180 հոգի զոհվել է։ Նրանց հիշատակը հավերժացնելու համար գյուղի ամենաբարձրադիր վայրում կառուցվել է հուշարձան, որը տեսանելի է նույնիսկ տասնյակ կիլոմետրերից ։
Բերդաշենը Արցախյան ազատամարտի ժամանակ
1988 թվականին Բերդաշենում կազմավորվել է կամավորական ջոկատ (հրամանատար՝ Ն. Սողոմոնյան), 1991 թվականին՝ կամավորական վաշտ (հրամանատար՝ Լ. Գևորգյան), 1992 թվականին՝ Բերդաշենի ձորակի միավորված ջոկատը (հրամանատար՝ Ն. Սողոմոնյան)։ Բերդաշենի և այլ ջոկատների հիմքի վրա 1992 թվականաի սեպտեմբերին ստեղծվել է Մարտունիի պաշտպանական շրջանի առանձին մոտոհրաձգային գումարտակը։ Մասնակցել են Ավդալ-Վազգենաշեն ուղղության, Մարտակերտի, Քարվաճառի, Հորադիզի և ԼՂՀ այլ շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Ռազմական տարբեր գործողությունների ժամանակ Բերդաշենից հրամանատարներ են եղել Ն. Սողոմոնյանը, Է. Գևորգյանը, Լ. Գևորգյանը, Ա. Զարգարյանը, Կ. Զարգարյանը, Յու. Հովսեփյանը, Գ. Իսրայելյանը, Բ. Աբելյանը, Ա. Հարությունյանը, Կ. Պողոսյանը։ ԼՂՀ «Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշանով պարգևատրվել են Է. Գևորգյանը, Կ. Զարգարյանը, Յու. Հովսեփյանը, Կ. Աղաջանյանը, Կ. Առստամյանը, Ա. Ավետիսյանը, Է. Աբրահամյանը։ «Մարտական խաչ» 1-ին աստիճանի շքանշանով պարգևատրվել է Կ.Առստամյանը ։ Բերդաշենից զոհվել է 24 ազատամարտիկ ։
Բնակչություն
2015 թվականին Բերդաշեն համայնքի բնակչության թվաքանակը կազմում է 1606 մարդ, կա 413 տնտեսություն։
Բնակավայրի ազգաբնակչության փոփոխությունը.
Տնտեսություն
Բնակչությունը հիմնականում զբաղվում է գյուղատնտեսությամբ`անասնապահությամբ և հողագործությամբ։
Պատմամշակութային հուշարձաններ
Բերդաշենում պահպանվել են բազմաթիվ ճարտարապետական հուշարձաններ։ Աղջկաբերդը կարևոր աշխարհագրական դիրքում է և գտնվում և այդ հատվածում փակում է արևելյան հարթավայրային տարածքներից դեպի լեռնաշխարհի խորքը տանող ճանապարհը։ Բերդի տարածքից հայտնաբերված նյութերը թույլ են տալիս մտածել, որ այն իր դերակատարությունն է ունեցել Ք․ա․ 2-րդ հազարամյակից մինչև 13-րդ դարը ։
«Մեծ նահատակ» մատուռը կառուցվել է 1676 թվականին գյուղի հյուսիսային մասում գտնվող բարձր սարի գագաթին։ «Պիծի նահատակ» (XVII-XVIII դդ.) մատուռը գտնվում է գյուղի արևելյան մասում՝ տներից մոտ 1 կմ հեռավորության վրա։ Այստեղ պահպանվել է մի խոյակ, որը վերագրվում է 6-7-րդ դարերին։ Սբ․ Աստվածածին եկեղեցին կառուցվել է 17-րդ դարում և գտնվում է գյուղի կենտրոնում։ Եկեղեցում պահվում էր 1623 թվականին Հալեպում գրված մի ավետարան և 1671 թվականի ձեռագիր Մաշտոց ։ Բերդաշենից դեպի հարավ՝ Ծովեր վայրում, գտնվում է մի սրբատեղի, որտեղ միայն հին ծառերն են մնացել։ Արցախյան պատերազմում զոհված բերդաշենցիների հիշատակը հավերժացնող հուշարձանը տեղաբնիկների համար նույնպես սրբատեղի է դարձել։ Գյուղի աղբյուրներն են՝ «Ջնիհալի», «Ներքին ջուր», «Երե ջուր», «Մուղանլու», «Բլեն քյահրիզ» և «Գոմերի» ։
Հասարարակական կառույցներ
2015 թվականի դրությամբ համայնքում գործում էր գյուղապետարան, մշակույթի տուն, բուժկետ, միջնակարգ դպրոց, որտեղ սովորում էին 212 աշակերտներ, ուներ 1 պետական մանկապարտեզ, որտեղ հաճախում էին 51 երեխաներ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մարտունու շրջանի բնակավայրեր
Կայլի
Կայլի (Кайлы), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Կեմերովոյի մարզում և Նովոսիբիրսկի մարզում։ Գետաբերանը տեղակայված է Ինյա գետի աջ ափին՝ 121 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը 19 կմ է։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր Կատեգորիա:Վերին Օբի ավազանային շրջանի գետեր
(2286) Ֆեսենկով
(2286) Ֆեսենկով (Fesenkov), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1977 թվականի հուլիսի 14-ին Նիկոլայ Չեռնիխի կողմից Նաուչնիում ։ Անվանվել է ռուս խորհրդային աստղագետ Վասիլի Ֆեսենկովի հիշատակին։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1977 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Նիկոլայ Չեռնիխի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Վլադիկարս (Ցելինսկի շրջան)
Վլադիկարս (Владикарс), գյուղ Ռուսաստանի Ռոստովի մարզի Ցելինսկի շրջանում։ Մտնում է Միխայլովսկոյե գյուղական համայնքի կազմի մեջ։ Միխայլովկա գյուղից գտնվում է 3 կմ հեռավորության վրա։
Կատեգորիա:Ռոստովի մարզի Ցելինսկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի խուտորներ
Կոստլիվոե
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Նիժնի Նովգորոդի մարզի Վետլուժսկի շրջանի բնակավայրեր
Լացորիա
Լացորիա (ლაცორია), գյուղ Վրաստանում։ Գտնվում է Ռաճա-Լեչխում և Քվեմո Սվանեթ մարզի Ցագերի շրջանում ։
Դիրք
Գտնվում է ծովի մակարդակից 500 մետր բարձրության վրա։ Շրջկենտրոն Ցագերից հեռու է 15 կմ։
Բնակչություն
Ըստ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալների, գյուղի բնակչությունը կազմում է 90 մարդ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ցագերի շրջան
Արդենևո
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 6 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Գագարինսկի շրջանի բնակավայրեր
Վալկլա
Վալկլա (Valkla), գյուղ Էստոնիայի Հարյումաա նահանգի Կուուսալու շրջանում։
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 532 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Հարյումաա նահանգի Կուուսալու շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղեր
Իսթիգլալիաթ փողոց
Իսթիգլալիաթ փողոց (Istiqlaliyyət küçəsi), Բաքվի հնագույն և կենտրոնական փողոցներից մեկը։
Արտաքին հղումներ
Բաքվի փողոցների և հրապարակների հին անվանումները
Կատեգորիա:Փողոցներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Բաքվի փողոցներ Կատեգորիա:Բաքվի տեսարժան վայրեր
Ֆտորիդային բուժում
Ֆտորիդային բուժում, ֆտորիդների օգտագործումը բժշկական նպատակներով ։ Խորհուրդ է տրվում օգտագործել 6 ամսականից բարձր երեխաների մոտ՝ կարիեսի կանխարգելման համար, մասնավորապես այն տարածքներում, որտեղ խմելու ջրում ցածր է ֆտորիդների պարունակությունը ։ Ֆտորիդները հիմնականում օգտագործվում են դեղահաբերի, մածուկների կամ հեղուկի տեսքով ։ Այն տարածքներում, որտեղ կատարվում է հանրային ջրային պաշարների ֆտորացում, ֆտորիդների անհատական օգտագործման անհրաժեշտություն չկա ։ Ֆտորիդները օգտագործվել են նաև մի շարք ոսկրային հիվանդութոունների բուժման համար ։
Նորմալ դոզայի դեպքում ատամների վրա երբեմն առաջանում են սպիտակ բծեր ։ Չափազանց մեծ քանակությունները կարող են նպաստել ատամների վրա շագանակագույն կամ դեղին գունափոխումների առաջացմանը ։ Ֆտորիդային բուժման դեպքում առավել հաճախ օգտագործվում է նատրիումի ֆտորիդը (NaF), երբեմն նաև անագի ֆտորիդը (SnF2) : Ֆտորիդները նպաստում են թթվային գրոհների  թուլացմանը, ռեմիներալիզացիոն պրոցեսների ակտիվացմանը և բակտերիաների կենսունակության նվազմանը ։ Գտնում են, որ առավել արդյունավետ է ատամների հետ ուղղակի կոնտակտը ։
Կարիեսի կանխարգելման համար՝ ֆտորիդները սկսել են օգտագործվել անցյալ դարի 40-ական թվականներից ։ Նատրիումի ֆտորիդը ներառված է Առողջապահության Համաշխարհային Կազմակերպության Էսենցիալ Դեղամիջոցների շարքում, որտեղ ներկայացված են առողջապահական համակարգում պահանջված ամենաէֆեկտիվ և անվտանգ դեղերը ։ Միացյալ թագավորությունում 1 ամսվա սպառողական արժեքը կազմում է GB£0.36՝ ըստ NHS-ի ։ Այն մատչելի է նաև ԱՄՆ-ում ։
Բժշկական կիրառություն
Ֆտորիդային բուժումը կիրառվում է ատամնային կարիեսի առաջացման գործընթացները կանխարգելելու համար ։ Հետազոտությունների համաձայն նպատակահարմար է ֆտորիդներ պարունակող մածուկների (որտեղ ֆտորիդների կոնցենտրացիան 1000 ppm և ավել է) և ֆտորիդային հավելումների կիրառումը կաթիլների, հաբերի տեսքով՝ դպրոցահասակ երեխաների և դեռահասների կարիեսի առաջացման ռիսկերը նվազեցնելու համար ։ Կաթնատամները լինում են առավել ամուր և կարիեսի նկատմամբ դիմացկուն՝ ֆտորիդներով սնուցվելու դեպքում ։ Ջրի և կաթի ֆտորացումը համակարգային ֆտորիդային բուժման տարատեսակներն են և ապացուցված է դրանց էֆեկտիվությունը կարիեսի կանխարգելման գործում ։
Օստեոպորոզ
Ֆտորիդային հավելումները առաջարկվել են հետդաշտանադադարային օստեպորոզի բուժման համար։ Սակայն պարզվել է, որ այս հավելումները էֆեկտիվ չեն՝ թեև նատրիումի ֆտորիդը բարձրացնում է ոսկրի խտությունը, բայց չի իջեցնում կոտրվածք առաջացնելու ռիսկերը ։
Ֆլյուորոզ
Ֆտորիդներով հարուստ մածուկների (1000 ppm և ավել կոնցենտրացիա) և ֆտորիդային հավելումների կիրառումը մինչև 6 տարեկան երեխաների շրջանում, հատկապես կյանքի առաջին 3 տարիների ընթացքում, ասոցացվում է ֆլյուորոզի բարձր ռիսկերի հետ ։ Սակայն, հղիության վերջին 6 ամիսների ընթացքում ֆտորիդային հավելումների օգտագործումը զգալի ազդեցություն չի ունենում երեխաների մոտ ֆլյուորոզի զարգացման հարցում ։ Գտնում են, որ նույնիսկ ջրի օպտիմալ ֆտորացումը, որն իրականացվում է կարիեսի կանխարգելման համար, ֆլյուորոզի տարածվածությունը բարձրացնում է 4-5 տոկոսով ։ Դիտարկված ազդեցությունները չափավոր են և հանդիսանում են նվազագույն էսթետիկ մտահոգության առարկա ։
Գերդոզավորում
Ֆտորիդների բարձր քանակությունների չարաշահումները կարող են առաջացնել ֆտորիդային թունավորում և մահ. մահացու դոզան մեծահասակների դեպքում 5-10գ (որը համարժեք է 32-64 մգ/կգ, ֆտորիդի քանակություն/ մարմնի զանգված)  ։ Ֆտորիդների 0,2-0,3 մգ/կգ դոզայի կլլման դեպքում՝ հնարավոր է աղեստամոքսային դիսկոմֆորտի առաջացում ։ Շարունակական տեղային ընդունման դեպքում կարող է առաջացնել ատամնային ֆլյուորոզ, իսկ համակարգային չարաշահումների դեպքում կարող է առաջանալ կմախքային ֆլյուորոզ։ Մանկահասակ երեխաները ռիսկի խմբում են և ADA-ը (Ամերիկայի ստոմատոլոգների ասոցիացիան) հրապարակել է ֆտորիդների ընդունման ուղենիշները ։
1974 թվականին 3 տարեկան երեխան ընդունել էր 2% նատրիումի ֆտորիդի 45 միլիլիտր լուծույթ, որը 3 անգամ գերազանցում էր մահացու դոզան, որը և դարձավ նրա մահվան պատճառը։ Ֆտորիդները երեխային ներկայացվել էին իր ստոմատոլոգիական առաջին այցելության ժամանակ, և հետագայում ստոմատոլոգիական կլինիկան պատասխանատվություն կրեց այդ ամենի համար ։
Ազդեցության մեխանիզմ
Ֆտորիդները ոչ թե կանխարգելում են ատամի վնասումը, այլ վերականգնում են վնասված ատամնային հյուսվածքները՝ նպաստելով ֆտորապատիտների ներթափանցմանը դեպի էմալ։ Ֆտորապատիտը մեր ատամների բնական բաղադրիչը չէ, չնայած այն հայտնաբերվել է շնաձկների ատամներում։ Էմալում հիմնականում հանդիպում են հիդրօքսիապատիտներ։ Բացի ֆտորապատիտներից, ատամնային հյուսվածքների կառուցվածքաբանական փոփոխությունների պատճառ կարող են հանդիսանալ բերանի խոռոչի թթվահիմնային միջավայրի փոփոխությունները, բերանի խոռոչում պարունակվող ֆոսֆատների, կալցիումի քանակները։
Ֆտորիդները իջեցնում են ատամների քայքայման գործընթացների ակտիվությունը՝ ֆտորապատիտների ձևավորման և հետագայում դրանց դեպի էմալ փոխադրվելու հաշվին։ Ֆտորիդների իոնները իջեցնում են էմալի դեմիներալիզացիայի աստիճանը և բարձրացնում են ռեմիներալիզացիայի աստիճանը՝ կարիեսային խոռոչների զարգացման վաղ փուլերում։ Ֆտորիդները իրագործում են այս էֆեկտները դեմիներալիզացիոն և ռեմիներալիզացիոն ցիկլի շնորհիվ ։ Ռեմիներալիզացիոն պրոցեսները իրագործվում են, երբ ֆտորիդները առկա են բերանի խոռոչում։ Ֆտորիդների կլլումից հետո դրանց էֆեկտները մինիմալ են ։
1. Ca10(PO4)6(OH)2 + 2F− → Ca10(PO4)6F2 + 2OH−
2.10 Ca2+ + 6PO43− + 2F− → Ca10(PO4)6F2
3.Ca10(PO4)6(OH)2 + 20F− → 10 CaF2 + 6PO43− + 2OH−
Ֆտորիդները ազդում են նաև բերանի խոռոչի միկրոֆլորայի վրա և ներկայումս հենց սա է համարվում խոռոչների առաջացման դեմ ուղղված ամենաէֆեկտիվ պատասխանը ։ Բակտերիաների վրա կատարված բազմաթիվ հետազոտությունները ցույց են տվել, որ ֆտորիդները հանդես են գալիս որպես հակաբակտերիալ ագենտներ։ Հակաբակտերիալ էֆեկտները դրսևորվում են նվազագույնը 10 ppm Ֆտորի կոնցենտրացիայի դեպքում ։ Ներկայումս իրականացվում են հետազոտություններ, համաձայն որոնց ֆտորիդների հակաբակտերիալ էֆեկտը կայանում է նրանում, որ նրանք կանխում են միկրոբների ամրացումը ատամներին։ Կարիք կա հետագայում ապացուցելու տվյալ պնդումը ։
Կարող են կիրառվել ֆտորիդների բազմաթիվ տեսակներ (նատրիումի ֆտորիդ, անագի ֆտորիդ, մոնոֆտորֆոսֆատ և այլն)։ Հաճախ ֆտորիդի քիմիական ձևը պայմանավորված է նրանով, թե այն ինչ տարրերի հետ է համակցված ։
Բոլոր մեթոդները նախատեսում են ֆտորիդների ցածր կոնցենտրացիաների առկայություն թքում, տեղային ազդեցությունների դրսևորում ։ Ֆտորիդները չեն կանխում խոռոչների առաջացումը, բայց հսկում են դրանց զարգացման աստիճանը, ուստի օրվա ընթացքում կրկնվող ազդեցությունը կարևոր է դրա արդյունավետ գործառության համար ։ Կանխարգելման գործընթացների ակտվությունը պայմանավորված է ֆտորիդների պարբերական մատակարարմամբ ։
Ջրի ֆտորացում
Ջրի ֆտորացումը ֆտորիդների ավելացումն է հանրային ջրային պաշարներին ։ Այն օգտագործվում է ԱՄՆ-ում անցյալ դարի 40-ական թվականններից՝ համատեղ հետազոտելով տվյալ տարածքում ապրող երեխաներին։ 1945 թվականին Գրանդ Րափիդսը դարձավ առաջին քաղաքը, որտեղ կատարվում էր ջրի ֆտորացում ։ Հիմա ֆտորացված ջուր սպառում են ԱՄՆ բնակչության երկու երրորդը և մարդկանց 5,7% ամբողջ աշխարհում ։ Լավագույն հետազոտությունները ցույց տվեցին, որ ջրի ֆտորացման ժամանակ վնասակար էֆեկտները շատ թույլ են արտահայտված ՝ բացառությամբ ֆլյուորոզի, ուստի ֆտորացման գործընթացը շարունակական բնույթ կրեց, բայց ջրի ֆտորացմանը դեմ արտահայտվողներ մինչև այսօր էլ կան, չնայած հանրային առողջության կազմակերպությունների աջակցությանը ։ Ջրի ֆտորացումը արժենում է 0,50-3,00USD յուրաքանչյուր մարդու համար ։ Այն հնարավորություն է տալիս  7$-42$-ով կրճատել ատամների բուժմանն ուղղված ծախսերը ։
Ատամի մածուկ
Ատամի մածուկների մեծ մասը պարունակում են 0,22-0,312% ֆտորիդներ՝ առավել հաճախ նատրիումի ֆտորիդի և նատրիումի մոնոֆտորֆոսֆատի ձևով։ 1100 ppm ֆտորիդներ պարունակող մածուկները բարձրացնում են էմալի ռեմիներալիզացիայի և արգելակում էմալի և արմատի մակերեսի դեմիներալիզացիան ։ Ֆտորիդներով ատամնամածուկների մեծ մասը պարունակում են հղկող նյութեր ։ Այդ հղկող նյութերից են կալցիումի կարբոնատը, մագնեզիումի կարբոնատը, ֆոսֆատային աղերը և սիլիկա գելը ։
Ատամների խոզանակման ժամանակ ֆտորիդները հասանելի են 3 ձևերով։ Առաջինը՝ դա ֆտորիդի ազատ իոններն են, որոնք գտնվում են կոնտակտի մեջ ատամնային հյուսվածքների հետ, խանգարում բակտերիաներ կենսագործունեությանը կամ կլանվում բերանի խոռոչի լորձաթաղանթի կողմից ։ Երկրորդը՝ պրոֆտորիդային բաղադրիչների տեսքով, որոնք կաորղ են նստվածք տալ բերանում խոզանակման ժամանակ և արձակել ֆտորիդի իոններ ։ Վերջապես, ատամի մածուկը կարող է պարունակել ֆտորիդային միացություններ, որոնք չեն պարունակում ազատ ֆտորիդի իոններ ։
Կան նաև ֆտորիդի բարձր պարունակություն ունեցող մածուկներ՝ 1.1% (5,000 ppm): Օգտագործվում է այնպես, ինչպես սովորական մածուկները։ Բարձր-ֆտորիդային մածուկների օրական 2 անգամ օգտագործումը մեծահասակների մոտ բարելավում է կարիեսով ախտահարված արմատի մակերեսի կարծրությունը՝ համեմատած սովորական մածուկների ։
Գոյություն ունեն նաև անագի ֆտորիդի 0,454%-անոց մածուկներ։ Սրանք արդյունավետ են գերզգայունություն ունեցող ատամների դեպքում ։ Օգտագործելով տվյալ մածուկները օրական 2 անգամ՝ նվազում են լնդային արյունահոսությունը, լնդաբորբի ախտանշանները, ատամնանստվածքների առաջացման արագությունը ։
Գերզգայունության դեմ ատամնամածուկները բացի ֆտորիդներից կարող են պարունակել նաև ստրոնցիումի քլորիդ և կալիումի նիտրատ ։
Բերանի ողողիչներ
Կարող են իրագործվել ինչպես մասնագիտական, այնպես էլ տնային պայմաններում։ Ողողիչների մեջ ամենահաճախ օգտագործվող բաղադրիչներից է չեզոք նատրիումի ֆտորիդը։ Բերանի ողողումները իրականացվում են 0,05-0,2% (225-1,000 ppm) լուծույթներով ։ 0,05 տոկոսանոց ողողիչները ամենօրյա օգտագործման համար են, իսկ 0,2 տոկոսանոց ձևերը՝ շաբաթական 1 անգամ ։ Այս տոկոսայնությամբ ֆտորիդները բավարար չեն կարիեսի բարձր ռիսկայնությամբ հիվանդների համար։ Ողողիչների կանոնավոր օգտագործումը նպաստում է երեխաներ մշտական ատամների պաշտպանությանը ։ Բերանի խոռոչի ողոումներից հետո ֆտորիդները պահպանվում են թքի մեջ և կանխարգելում կարիեսի առաջացման գործընթացները ։
Տեղային օգտագործման ֆտորիդների բազմաթիվ ապրանքանիշեր կան ։ Նրանք խորհուրդ չեն տրվում, եթե տվյալ տարածքի խմելու ջրում խմելու ջրում պարունակում են բավարար քանակությամբ ֆտորիդներ ։
Գելեր/փրփուրներ
Մասնագիտացված օգտագործման ֆտորիդային գելերը պարունակում են 2.0% չեզոք նատրիումի ֆտորիդ, 1,23% թթվային ֆոսֆատ ֆտորիդ ։ 1.23% թթվային ֆոսֆատ ֆտորիդի գելերը կամ փրփուրները չեն կիրառվում այն հիվանդների դեպքում, որոնց մոտ առկա են ատամնային վերականգնումներ, մինչդեռ 2,0% օգտագործվում է պլոմբավորված, կերամիկական, տիտանե կամ գերզգայունություն ունեցող ատամներով հիվանդների շրջանում ։
Գելերը և փրփուրները կիրառվում են հատուկ գդալների վրա տեղադրված, և հիվանդը պետք է թույլ կծի այն։ Գործողությունը տևում է 4 րոպե, որից հետո հիվանդը 30 րոպե չպետք է օգտագործի սնունդ, ծխախոտ, հեղուկներ։ Դա անհրաժեշտ է նրա համար, որպեսզի ատամները հասցնեն առանց ընդհատումների ֆտորիդի իոնները ներդնել իրենց կառուցվածքային բաղադրիչների շարքում։ Սա նպատակ է հետապնդում վերականգնել կարիեսի զարգացման վաղ փուլերում գտնվող ատամները ։ Չկան հավաստի փաստարկներ գելերի և փրփուրների էֆեկտիվության վերաբերյալ, եթե դրանք օգտագործվում են միայն 1 րոպե ։ Փրփուրների օգտագործման առավելությունը կայանում է նրանում, որ քիչ քանակությամբ նյութ է օգտագործվում, որի շնորհիվ պակասում են օգտագործվող նյութի դեղաչափերը և նվազում են նյութի պատահական կլլման ռիսկերը ։ Բացի այդ, պետք է ավելի շատ հետազոտություններ իրականացվեն ֆտորիդային փրփուրների արդյունավետությունը ապացուցելու վերաբերյալ, քանի որ փաստերը դրանց էֆեկտիվության վերաբերյալ առավել նվազ են ի տարբերություն ֆտորիդային գելերի և լաքերի ։
Որոշ գելեր օգտագործվում են տնային պայմաններում` անհատական պատարաստված գդալների միջոցով։ Մասնագիտացված պայմաններում ստացվում են հիվանդի ծնոտի մոդելները, որոնց հիման վրա պատրաստվում են անհատական գդալներ։ Հիվանդը դրանք կարող է օգտագործել ամբողջ գիշերվա ընթացքում կամ օրվա ընթացքում մի քանի րոպեով։ Այս գելերի մեջ պարունակվող ֆտորիդների քանակությունը ավելի ցածր է, քան պրոֆեսիոնալ գելերինը ։ Տնային պայմաններում օգտագործվող նատրիումի ֆտորիդի գելերը և փրփուրները 0,5%-անոց են, իսկ անագի ֆտորիդինը՝ 0,15% :
Գլխի և պարանոցի ճառագայթային բուժման հետևանքով թքագեղձերի բջիջները ենթարկվում են ոչնչացման, որի հետևանքով առաջանում է բերանի խոռոչի չորություն։ Եվ այն հիվանդները, որոնց մոտ առկա են թքարտադրության հետ կապված խնդիրներ, նրանց մոտ կարիեսի զարգացման հավանականությունը շատ ավելի բարձր է։ Այն հիվանդներին, որոնք ենթարկվում են կամ ենթարկվել են ճառագայրայթային բուժան կամ որոնց մոտ թքարտադրության ծավալները կրճատված են, խորհուրդ է տրվում տան պայմաններում օգտագործել 1,1% ֆտորիդային գելեր՝ նախապես պատրաստված անհատական գդալներով ։
Պահանջվում են լրացուցիչ հետազոտություններ կարիեսի նախնական փուլերում գելային ֆտորիդների էֆեկտիվությունը գնահատելու համար ։
Լաք
Ֆտորիդային լաքերը ունեն գործնական առավելություններ գելների նկատմամբ. դրանք ունեն առավել հեշտ կիրառություն և օգտագործվում է դեղանյութի առավել փոքր քանակություններ։ Ֆտորիդային լաքերի աշխատանքային սկզբունքը կայանում է ֆտորիդների բարձր կոնցենտրացիաների պահպանումը ատամի մակերեսին(մոտավորապես 50,000 ppm) : Ֆտորիդային լաքը խեժի հիմքի վրա նյութ է, որը ստեղծվել է այնպես, որպեսզի պահպանվի ատամի մակերեսին մի քանի ժամ։ Ֆտորիդային լաքերը մնալով ատամի մակերեսին, լուծվում են թքի ազդեցությամբ, ինչի շնորհիվ առաջանում են ֆտորիդ իոններ և կլանվում ատամնային և փափուկ հյուսվածքների կողմից ։ Հետագայում ֆտորիդները այդ պահուստային պաշարներից պարբերաբար անջատվելով՝ հանդիսանում են պաշտպանական համակարգ կարիեսի դեմ Ներկայումս չկան հրապարակված տվյալներ, որ մասնագիտորեն կիրառվող ֆտորիդային լաքը ֆլյուորոզի առաջացման համար ռիսկի գործոն է։ Լաքը քսվում է ատամի մակերեսին  խոզանակով մի քանի վայրկյանների ընթացքում։