cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Միջնադարյան Փարիզ
Քաղաքաշինություն և հատակագծում
Ինչպես Եվրոպայի բոլոր ֆեոդալական քաղաքները, Փարիզը ևս բավականին տարերայնորեն է զարգացել։ Անհրաժեշտությունից ելնելով՝ այն շրջապատվել է բերդապարիսպներով, որոնք քաղաքի բնակիչներին և մոտիկ արվարձանները պաշտպանել են խռովարար ֆեոդալների և օտարերկրացի զավթիչների ասպատակություններից։ Պաշտպանական օղակի կառուցումը սկսվել է XII դարի վերջին և շարունակվել ավելի քանի քսան տարի։ Կառուցմանը մասնակցել են մեծ թվով քաղաքացիներ և գյուղացիներ։ XIII դարի սկզբին Սենի երկու ափերին էլ կառուցվել են մինչև ջուրը հասնող քարե պարիսպների 2 կիսաշրջան (դրանց երկարությունը մոտ 5,3 կմ է եղել)։ Ատամնավոր պարիսպները հիմքում ունեին 3 մետր հաստություն, վերնամասով անցնում էր պահակային ուղին, իսկ յուրաքնաչյուր 70-100 մետրի վրա վեր էին խոյանում ամրոցի շրջանաձև աշտարակները, որոնց թիվը հասնում էր 67-ի (դրանք ապահովում էին Փարիզը այլ քաղաքների հետ կապող գլխավոր ճանապարհների վրա կառուցված աջ ափի քաղաքային վեց և ձախ ափի հինգ դարպասների անվտանգությունը)։ Աջ ափին՝ պարսպից այն կողմ մնաց Սեն Մարտեն դը Շան գյուղը, իսկ ձախ ափին մնացին Սեն Մարսել և Սեն Ժերմեն դը Պրեն, բայց դրա փոխարեն Սենտ ժենևև աբբայությունը մնաց քաղաքի սահմանների ներսում, դրա հետ միասին նաև քաղաքամերձ դաշտեր, բանջարանոցներ և խաղողի այգիներ (բայց շուտով դրանց մեծ մասը անհետացավ՝ նոր հողակտորների կառուցապատման հետևանքով)։ XIV դարի կեսերին՝ աջ ափին, որտեղ առանձահատուկ թափով զարգացավ քաղաքի առևտրային և արհեստավորական հատվածը, անհրաժեշտություն առաջացավ ընդարձակելու պարիսպների կիսաշրջանը՝ Փարիզի մեջ ներառելով մի շարք արվարձաններ (ձախ ափին իշխանությունները բավարարվեցին միայն հին պարսպի մոդեռնացմամբ) ։
Նորակառույց պարիսպը սկսվել է Սենի ափի այն հատվածից, որտեղ այժմ սկիզբ է առնում Սեն Մարտեն ջրանցքը (Փարիզի IV և XII շրջանների սահմանին), անցել է Սեն Դենի ճանապարհով (այժմ այդտեղ գտնվում են ավելի ուշ կառուցված Սենի Դենի դարպասները), այնուհետև նորից թեքվել է դեպի Սեն գետը։ Ամրության այս համակարգի ծայրերին գտնվում էին երկու խոշոր ամրոցներ՝ Բաստիլը և Լուվրը։ Լուվրի հակառակ կողմում ընկած ափին՝ կոմս Դը Նեսլի նստավայրի մոտ, վեր էր խոյանում Նեսլի աշտարակը (քանդվել է XVII դարում Մազարինիի քոլեջի կառուցման համար, այժմ՝ Ֆրանսիայի ինստիտուտ)։ Փարիզի հետագա աճը հանգեցրեց նրան, որ XVII դարի սկզբին պաշտպանական այդ կիսաշրջանը նորից ընդարձակվեց։ Հին պարիսպները և աշտարակները գրեթե չեն պահպանվել մինչև մեր օրերը, դրանց գոյության մասին միայն հիշեցնում են հատուկենտ հատվածներ՝ պահպանված ժամանակակից շինությունների բակերում կամ նկուղներում (օրինակ աջափնյա Ժարդեն Սեն Պոլ փողոցում կամ ձախափնյա Կյուժաս փողոցում), մինչև, այսպես կոչված Մեծ ծառուղիների ուղղությունը՝ կառուցված միջնադարյան ամրոցների տեղում։
Քաղաքային պարսպից ներս գտնվում էին իրար մոտ կառուցված թաղամասեր՝ երկար ժամանակ չսալարկված մնացած, առանց մայթերի և գարշահոտ կեղտաջրերի առուներով ծուռումուռ և նեղ փողոցների լաբիրինթոսով։ Մեծ քանակությամբ քարե (հիմնականում կարմիր) և փայտե (ժամանակի հետ հաճախ բռնկվող հրդեհների պատճառով սկսել են ավելի քիչ կառուցել) տների շուրջը վեր էին խոյանում տաճարները։ Նույնսիկ Սենի երկու կամուրջների վրա կառուցված էին կրպակներ և արհեստանոցներ՝ վաճառականների և արհեստավորների տներով։ Անմիջապես պարսպից այն կողմ սկսվում էին գյուղական արվարձանները։ Ժամանակակից Փարիզում պահպանվել են քիչ թվով միջնադարյան կառույցներ՝ Լատինական թաղամասի նեղ փոքրիկ փողոցների սարդոստայնը, աջափնյակի պահպանված կառույցները (արդարադատության պալատի համալիրը՝ Կոնսիերժերիով և Սենտ Շապելով, Փարիզի Աստվածամոր տաճարը, Սենտ Ժերմեն դը Պրե աբբայության եկեղեցին, Վենսենյան ամրոցը, Սեն Ժակ աշտարակը, Սեն-Ժերմեն լ'Օսերուա եկեղեցին)։ Թագավորական և քաղաքային պաշտոնյաների՝ Փարիզի աճը ինչ-որ կերպ վերահսկելու և ուղղորդելու առաջին փորձերը սկսվել են XV դարում (իշխանությունները ձգտում էին սահմնափակել կառույցների տարածումը պարիսպներից դուրս և արհեստավորներին արգելում էին բնակություն հաստատել քաղաքմերձ տարածքներում)։ Այդ ժամանակաշրջանին են վերաբերում Փարիզի առաջին հատակագծերը՝ որոնք կազմվել են իշխանությունների կողմից քաղաքային տարածքը առավել լավ վերահսկելու համար։
Բնակչություն
Եթե գալլահռոմեական Պարիզիիում ապրում էր 6-ից 10 հազար մարդ, ապա արդեն V-VI դարերում բնակչության թիվը հասավ 15-ից 20 հազարի, XII-XIII դարերում՝ 50-ից 100 հազարի, XIV դարի առաջին քառորդին՝ ավելի քան 200 հազարի, իսկ XV դարի վերջին՝ 300 հազարի (բնակչության առաջին մեծ հոսքը տեղի է ունեցել XIII դարում՝ Ֆիլիպ II Օգոստոսի պարսպի կառուցումից հետո)։ Մերովինգների ժամանակաշրջանում Փարիզի բնակչությունը բաղկացած էր խիստ ռոմանացված գալլահռոմեցիներից՝ աստիճանաբար ձուլված եկվոր ֆրանկներից կազմված զինվորական վերնախավին։ Կարոլինգների ժամանակաշրջանում քաղաքի հիմնական բնակիչները և եկվորները խոսում էին ռոմանական տարբեր բարբառներով, որոնք ծագում էին լատիներենի գավառական խոսվածքներից (դրանց միջև տարբերությունները այնքան էական էին, որ, օրինակ փարիզցին չէր հասկանում Թուլուզի բնակչի լեզուն)։ Հարյուրամյա պատերազմը (1337-1453)՝ ուղեկցվելով ժանտախտի համաճարակով, չափազանց ցուրտ ձմեռներով, պարբերական անբերրիությամբ և դրան հաջորդող սովի տարիներով (երբ գայլեր էին հանդիպում նույնիսկ մայրաքաղաքի արվարձաններում), հանգեցրեց բնակչության զգալի մասի կորստին։ XIV դարի վերջից մինչև XV դարի կեսերը բազմաթիվ քաղաքային թաղամասեր լքվեցին (ճգնաժամի գագաթնակետին բնակչության թիվը կրճատվեց մինչև 100 հազար), բայց խաղաղ ժամանակ Փարիզի բնակչությունը ի հաշիվ ներգաղթի վերականգնվեց և սկսեց սրընթաց կերպով աճել։ XV դարի երկրորդ կեսին երկրի քաղաքական և տնտեսական միավորման հետ՝ սկսվեց նաև մեկ ընդհանուր լեզվի ձևավորումը (միասնական գրական ֆրանսերենը զարգացավ հյուսիս-ֆրանսիական բարբառի հիման վրա)  ։
Ֆիլիպ Օգոստոսի պարսպի (XIII դար) ներսում ընկած տարածքն անհավասարաչափ էր բնակեցված․ Սեն Դենի, Սեն Մարտեն և Սեն Ժակ գլխավոր փողոցների երկայնությամբ, Մեծ և Փոքր կամուրջների միջև, շինությունների խտությունը բավականին մեծ էր, սակայն քաղաքային պատվարին հարող կամ գետի երկայնությամբ տեղակայված (և, համապատասխանաբար վարարումներից տուժող) թաղամասերը համեմատաբար նոսր էին բնակեցված։ Աստիճանաբար բնակչության խտությունը ավելացավ, քանի որ Փարիզը գրավում էր մերձակա գյուղերի բնակիչներին, ինչպես նաև այլ գավառների և երկրների գաղթականներին։ Տարբեր դասերի քաղաքացիներ ապրում էին կողք-կողքի, բայց եկվոր վարձակալները, օրինակ, չէին խառնվում ֆեոդալ-հողատիրոջ ծառաների հետ՝ չնայած ապրում էին հարևանությամբ (սակայն, վարձակալների մեջ ևս հանդիպում էին ճորտեր)։ XIII դարի կեսերին Փարիզի և դրա շրջակայքի խոշոր վանական կալվածքներում առավել լայն տարածում գտավ ճորտերի հետգնումը՝ գումարի դիմաց անձնական ազատության ձեռքբերումը։ Օրինակ, Սուրբ Ժենևև աբբայությունում այդ գործընթացն ավարտվել է 1248 թվականին, Սեն Ժերմեն դը Պրեի աբբայությունում՝ 1250 թվականին, իսկ թագավորական դոմենի ճորտերը (Փարիզի շրջան) ազատություն են ձեռք բերել 1246-1263 թվականներին։ Այսպես, XIII դարի վերջին Փարիզի բնակչությունը ձևականորեն ազատ էր, բայց, ենթադրվում է, որ եղել են բազմաթիվ կախյալներ։
XIII դարից սկսած հաստատվեց փարիզցիներին մկրտության ժամանակ տրված անվամբ, մականունով և հասցեով նույնականացնելու ավանդույթը։ Մականվան փոխարինումը ազգանունով ավարտվել է XIV դարում (ազգանունների մեծ մասը ծագել է տեղանուններից, որտեղից սերել է անվանակիրը, կամ նրա մասնագիտությունից, օրինակ, Պիկար՝ «Պիկարդիայի բնակիչ», Բուշե` «մսագործ»), սակայն կանանց հաճախ կոչում էին անունով (ամուսնանալուց հետո նրանք ոչ միշտ էին վերցնում ամուսնու ազգանունը՝ պահպանելով հայրականը)։ XIV դարի երկրորդ կեսին բացի ծխական համայնքների բաժանումից, ի հայտ եկավ նաև քաղաքի բաժանումն ըստ թաղամասերի, որոնք կառավարվում էին նոտաբլների կողմից (բավական էր միայն նշել թաղամասի հսկիչին և արդեն հասկանալի էր թե որ թաղամասի մասին է խոսքը)։ Յուրաքանչյուր թաղամաս ուներ քաղաքային աշխարհազոր ջոկատ և բաժանվում էր հիսունյակների, դրանք էլ իրենց հերթին տասնյակների՝ համապատասխան ղեկավարներով։ Փարիզի բնակչության զգալի մասը կազմում էին մերձակա ավաններից և գյուղերից (այդ թվում նաև մայրաքաղաքի աբբայությունների ենթակայության տակ գտնվող) եկվորները։ Մնացած մասը գաղթականներ էին Ֆլանդրիայից, Պիկարդիայից, Շամպայնից, Բուրգունդիայից (XV դարի երկրորդ կեսին Փարիզում հաստատվեցին շատ գաղթականներ Լուարի հովտից), ինչպես նաև անգլիացիներ (այդ թվում գաղթականներ Նորմանդիայից), գերմանացիներ, իտալացիներ, հրեաներ և գնչուներ։ Մասամբ մայրաքաղաքում հաստատված եկվորների ևս մեկ խումբ եղել են վարձկաններ, արագոնցիներ, նավառացիներ, բասկեր, գասկոններ, բրաբանտներ, գերմանացիներ, ովքեր զինվորական ծառայության մեջ են եղել արքայի և արքայազնի մոտ։ Գավառներից և գյուղերից եկած բնակիչները բավականին արագ ձուլվում էին տեղացիներին, բայց մշտական դարձած ներգաղթի ալիքը պահպանում էր «փարիզցիների» և «ոչ փարիզցիների» միջև հակադրությունը (այդ պատճառով համաճարակները, բարձր մահացությունը և ծնելիության անկումը ճգնաժամային շրջաններում չէին հանգեցնում բնակչության թվի կրճատմանը, որը լրացվում էր եկվորների հաշվին)։
Միջնադարյան Փարիզում ձևավորվել էր դրան բնորոշ խոսվածք, որն արտացոլում էր տեղական օրացույցի առանձնահատուկ գծերը և նախընտրելի սրբերին (օրինակ Վերոնիկային անվանում էին «Վենիս», Սուրբ Մարկին՝ «Սուրբ Մաար»)։ Խոսվածքի բաղկացուցիչ մասն էին տեղական հայհոյանքները, բայց վիրավորանքները և աստվածանարգությունը պատժվում էին տուգանքներով և նույնիսկ մարմնական պատիժներով՝ ընդհուպ մինչև անարգանքի սյունին գամել, խարանել, ձերբակալել)։ Վիրավորված կանայք ձգտում էին հրապարակայնորեն վերականգնել իրենց պատիվը, ինչպես նաև վիրավորողներից տուգանք էին պահանջում։ Բացի այդ, վիրավորական էր համարվում առանց թույլտվության կնոջ հագուստին (գոտի, շրջազգեստ) կամ մազերին հպվելը, ուրիշի երեխայի գլուխը շոյելը)։
Հրեաներ
Գալիայում հրեա բնակչություն հայտվել է դեռևս Հռոմեական կայսրության ժամանակաշրջանում, իսկ Փարիզում հրեական գաղութի մասին առաջին վկայությունները վերաբերում են IV-V դարերին (Մերովինգների ժամանակաշրջանում հրեական ոչ մեծաթիվ համայնք հաստատվել է Սիտեի հարավային դարպասների մոտ, Ժուիֆ փողոցում)։ Վաղ միջնադարից հրեաների ձեռքում էր գտնվում Արևմտյան Եվրոպայի և Արևելքի երկրների (Բյուզանդիա, Եգիպտոս, Արաբիա, Բաբելոն և Պարսկաստան) միջև իրականացվող առևտրի զգալի մասը, նրանցից շատերը հանդես էին գալիս որպես եվրոպական միապետերի առևտրային և ֆինանսական գործակալներ (օրինակ փարիզցի առևտրական Պրիսկը՝ Խիպերիկ I-ի օրոք)։ Հրեաների հանդեպ առավել թշնամաբար էր վերաբերվում կաթոլիկ հոգևորականությունը՝ պարբերաբար թագավորներին դրդելով հարկադրաբար մկրտել կամ վտարել նրանց երկրից։ Մերովինգյան թագավորները հրեաներին ամբողջությամբ թողեցին եկեղեցու տիրապետության տակ և ենթարկեցին եկեղեցական կանոնադրությանը (խստիվ արգելվում էին հրեաների և քրիստոնյաների միջև ամուսնությունները, հրեաներին արգելվեց փողոցում երևալ Ավագ շաբաթվա և Զատիկի օրերին, ինչպես նաև քրիստոնյա ստրուկներ ունենալ)։ Հրեաների դարձի գալու հարցում առավել նախանձախնդրություն դրսևորեցին արքա Խիլպերիկ I-ը և եպիսկոպոս Գրիգոր Տուրցին, ում ջանքերով մի շարք փարիզցի հրեաներ մկրտվեցին։
612 թվականին Փարիզում բնակություն են հաստատել հայրենիքից վեստգոթ Սիսեբուտ արքայի քաղաքականության հետևանքով վտարված որոշ իսպանական հրեաներ։ 614 թվականի «Փարիզյան էդիկտի» համաձայն՝ հրեաներին արգելվեց Ֆրանկական թագավորությունում պետական ծառայություն իրականացնել։ Դագոբերտ I թագավորը 629 թվականին՝ եկեղեցու համաձայնությամբ և բյուզանդական կայսր Հերակլիոս I-ի նամակի ազդեցության տակ, հրաման արձակեց, որի համաձայն տեղի բոլորը հրեաները, որոնք կհրաժարվեին մկրտվելուց, հարկադրված էին լքել երկիրը (նա նաև արտաքսեց հարևան Իսպանիայից փախած հրեաներին)։
Կառլոս Մեծի օրոք, ով կարևորում էր հրեաների դերը միջազգային առևտրի ոլորտում և հովանավորում էր նրանց, հրեաների նկատմամբ հետապնդումները ժամանակավորապես դադարեցվեցին, իսկ Փարիզում սկսեցին բնակություն հաստատել Հյուսիսային Իտալիայից եկած հրեա վաճառականներ։ Կառլոս Մեծը խրախուսում էր հրեաների առևտրային մասնակցությունը, նրանց թույլատրում էր անշարժ գույք գնել, զբաղվել նավագնացությամբ և արհեստներով։ Նրա որդի Լյուդովիկոս I Բարեպաշտը նույնպես պաշտպանում էր հրեաներին կաթոլիկ հոգևորականության հարձակումներից և նույնիսկ հատուկ պաշտոնյա էր նշանակել (magister judaeorum), որը հետևում էր հրեաների քաղաքացիական և առևտրային իրավունքների պահպանմանը։
Խաչակրաց արշավանքների սկսելուց հետո (XI դարի վերջ) փարիզցի հրեաների, ինչպես նաև Արևմտյան Եվրոպայի բոլոր հրեաների հասարակական և տնտեսական դրությունը վատթարացավ։ Նրանք հաճախ ենթարկվում էին խաչակիրների հարձակումներին, իսկ քրիստոնյա վաճառականները աստիճանաբար հրեաներին դուրս էին մղում Արևելքի երկրների հետ շահութաբեր առևտրից։ Հրեաների նկատմամբ հետապնդումները ուժգնացան հատկապես Ֆիլիպ II Օգոստոս արքայի օրոք, ով պատերազմներ վարելու համար մշտապես գումարի կաիրք ուներ։ 1181 թվականին նա հրամայեց ձերբակալել փարիզցի բոլոր հրեաներին և կնիք դնել նրանց գույքի վրա (հրեաներիը կարող էին այն փրկագնել 15 հազար մարկ արծաթով)։ 1182 թվականին Ֆիլիպ II-ը հրաման արձակեց, որի համաձայն իր ենթակայության տակ գտնվող տարածքներում ապրող հրեաները 3 ամսվա ընթացքում պետք է ազատեին թագավորական դոմենը։ Նրանց թույլատրվում էր իրենց հետ վերցնել կամ վաճառել միայն շարժական գույքը, իսկ տունը, այգիները, գինու մառանները և ամբարները անցնում էին գանձարանին (լքված սինագոգները անցնում էին եկեղեցուն)։ Փարիզցի շատ հրեաներ ապաստան գտան ֆրանսիական ֆեոդալների կալվածքներում, մյուս մասը փախավ Անգլիա և Պրովանս։
1290 թվականին Փարիզում հաստատվեցին Անգլիայից՝ Էդուարդ I-ի հրամանով արտաքսված, մեծաթիվ հրեաներ։ Բայց ֆրանսիացի թագավոր Ֆիլիպ IV-ը ևս հրեաների վրա մեծ հարկեր դրեց՝ ոչ հազվադեպ սպառնալիքների ու ձերբակալությունների գնով խլելով նաև ունեցվածքն ու կարողությունը։ 1306 թվականին Ֆիլիպ IV-ը հրամայեց միամսյա ժամկետում բոլոր հրեաներին վտարել երկրից և բռնագրավել նրանց ունեցվածքը (հրեաներին թույլատրվեց միայն վերցնել ճանապարհի համար ամենաանհրաժեշտ հագուստ և սնունդ)։ Փարիզցի հրեաների մեծ մասը փախավ Հարավային Ֆրանսիա և Իսպանիային սահմանակից շրջաններ։ 1315 թվականին Լյուդովիկոս X թագավորի օրոք նրանց մի մասը վերադարձավ մայրաքաղաք։ Չնայած արքայի թույտվությանը՝ հրեաները ապրում էին մշտական վախի մեջ, զգուշանալով խաչակիրների կողմից նոր կոտորածներից՝ հրահրված եկեղեցու կամ ժողովրդական ժանգվածների կողմից, ովքեր ատում էին հրեա վաշխառուներին (1380 թվականի նոյեմբերին չարացած ամբոխը մայրաքաղաքում հրեաների ջարդ կազմակերպեց)։ Հրեաների աստիճանական ելքը Փարիզից արագացրեց Կառլ VI-ի 1394 թվականի հրամանը, որով նա պահանջում էր վերջիններից վերջնականապես լքել Ֆրանսիան։ Հազարավոր գաղթականներ բնակություն հաստատեցին Գերմանիայում, Իտալիայում և Իսպանիայում, ինչից հետո Հյուսիսային Ֆրանսիայում արդեն գոյություն չունեին հրեական համայնքներ մինչև XVII դարը (Փարիզում հազվադեպ կարելի էր հանդիպել Իսպանիայից եկած մարաների)։
Իտալացիներ
Իտալացի առևտրականները վաղ միջնադարից Փարիզում մշտական հյուրեր են եղել։ Շամպայնի տոնավաճառների փակվելուց հետո իտալական վաճառականները սկսեցին տեղափոխվել Փարիզ, որը վերածվել էր տարանցիկ ուղու մի կողմից Իտալիայի, մյուս կողմից Ֆլանդրիայի և Անգլիայի միջև։ Մայրաքաղաքն իր արքայական պալատով, բարձր հոգևորականությամբ և հարուստ արիստոկրատիայով գրավում էր իտալացի վաճառականներին՝ պերճանքի իրերով։ XIV դարում մայրաքաղաքում բնակություն էր հաստատել Լուկայի և Սիենայի գաղթականների խոշոր համայնք, որը զբաղվում էր ֆինանսական գործառնություններով, արտաքին առևտրով և միջնորդությամբ (մայրաքաղաքում կային նաև Պիաչենցայից, Վենետիկից, Պիզայից, Ջենովայից և Իտալիայի այլ քաղաքներից եկած գաղթականների գործող միություններ)։ Շատ իտալացիներ ձեռք բերեցին սեփական տներ, բայց ձգտում էին չձուլվել փարիզյան խոշոր բուրժուազիային (չնայած բուրժուազիայի հետ բազմաթիվ կապեր էին հաստատում, քանի որ նույնպես ծառայում էին արքաներին և դքսերին)։
Իտալական համայնքի վառ ներկայացուցիչ էր Լուկայից գաղթած ազդեցիկ վաճառական Դիգնե Ռեսպոնդեն։ Նա իր գրասենյակները ուներ Փարիզում, Բրյուգգեում և Մոնպելյեում, զբաղվում էր միջազգային առևտրով և ծովային փոխադրումներով, դրամի փոխանակությամբ, մահմուդի, մետաքսի և թանկարժեք քարերի վաճառքով։ Ռեսպոնդեն Բուրգունդիայի դուքս Ֆիլիպ II-ի խորհրդականն էր և սերտ կապեր ուներ Ֆրանսիայի թագավորական պալատի հետ։ 1384 թվականին Կառլ VI թագավորը ֆրանսիական հպատակություն շնորհեց Ռեսպոնդեի ամբողջ ընտանիքին (երկու եղբայրներին և զարմիկին), իսկ ինքը՝ Դիգնե Ռեսպոնդեն, Փարիզի քաղաքացու կոչում ստացավ։ Դիգնե Ռեսպոնդեն պատմության մեջ մտել է արմանյակների և գուրգինյոնների միջև տեղի ունեցած քաղաքացիական պատերազմի ընթացքում դուքս Լյուդովիկոս Օռլեանցու սպանությամբ (1407)։ Ավելի ուշ նա բնակություն է հաստատել Բրյուգգեում, որտեղ էլ մահացել է, բայց նրա ընտանիքը կարողացել էր մնալ Փարիզում՝ պահպանելով հարուստ հաճախորդներին ու թագավորի համակրանքը։
Կրթություն և գիտություն
Փարիզի առաջին դպրոցները, որոնք կղերական բնույթ ունեին, ծագել են XII դարում Փարիզի Աստվածամոր տաճարի պատերի ներսում։ Շուտով, ձգտելով ազատվել եպիսկոպոսի խնամակալությունից, ուսուցիչների և աշակերտների մի մասը տեղափոխվում է ձախ ափ՝ առավել լիբերալ՝ Սենտ Ժենևև և Սեն Վիկտոր աբբայությունների հովանավորության տակ, որտեղ և հիմնում է համալսարան։ Փարիզյան դպրոցի մագիստրոսների և ուսանողների միավորումն իր իրավունքներն ու ազատություններն օրինականացնող թագավորական առաջին արտոնությունը (ինչպես նաև դպրոցի դուրս բերումը թագավորական պրեվոյի իրավասությունից) ստացել է 1200 թվականի խարտիայում, դպրոցականների խորհրդի մասին հիշատակվել է 1207 թվականի եպիսկոպոսական ակտում, իսկ դասախոսների խորհրդի՝ 1208 թվականի ակտում (իր պաշտոնական անվանումը Փարիզի համալսարանը ստացել է միայն 1217 թվականին, ֆակուլտետներն առաջին անգամ հիշատակվել են 1219 թվականին)։
Տաճարական դպրոցի ղեկավարին ենթարկվելուց դասախոսների և աշակերտների հրաժարումն առաջացրեց եպիսկոպոսի և Սենտ Ժենևև վանքի վանահոր հակազդեցությունը (1221 թվականին Հոնորիուս III պապի աջակցությունը աբբային, ամրապնդեց ապագա Լատինական թաղամասի դիրքերը)։ 1215 թվականին կարդինալ Ռոբեր դը Կուրսոնը մշակեց համալսարանական կանոնադրության առաջին հոդվածները (հենց նրա մշակած ակտում է առաջին անգամ հանդիպում «Universitas magistrorum et scolarium» անվանումը)։ 1231 թվականին հռոմի պապ Գրիգոր IX-ի կոնդակը նպաստեց համալսարանի հետագա ինքնավարությանը։ Չնայած նրան, որ սկզբում դասախոսությունները անցկացվում էին ախոռներում և ցախանոցներում, արդեն XIII դարի կեսերին Փարիզի համալսարանն իր չորս ֆակուլտետներով ստվերում թողեց Բոլոնիայի համալսարանը (Ֆրանսիայում Փարիզի մրցակիցը Օռլեանի և Մոնպելիեի դպրոցներն էին)։ Աստվածաբան Ռոբեր դը Սորբոնը՝ Լյուդովիկոս IX թագավորի խոստովանահայրը, 1253 թվականին Կուպ Գել փողոցում հիմնադրել է մի քոլեջ, որի անունից էլ ամբողջ համալսարանը ստացել է իր երկրորդ անվանումը։ Ավելի ուշ Սորբոնի մոտ հիմնվել է տպարան, որտեղ 1469 թվականին, հրատարակվել է առաջին գիրքը Փարիզում։
Լատինական թաղամասը ակտիվորեն զարգացել է XIII դարի ամբողջ ընթացքում՝ ստիպելով նահանջել Սիտեում և Փոքր կամրջի մոտ գտնվող հին տաճական դպրոցներին։ Սկզբնական շրջանում քոլեջները (Collegium pauperum magistrorum) ոչ մեծ և բավականին անհրապույր կառույցներ էին, որտեղ զվարճությունների, խաղերի, հարբեցողության և ծեծկռտուքների աղմկոտ մթնոլորտում ապրում և սովորում էին մոտ 10 հազար պատանիներ (այլ տվյալներով, 75 քոլեջներում, որոնք ձգվում էին Մոբերի հրապարակից մինչև Սենտ Ժենևև բլուր և ֆինանսավորվում հարուստ արիստոկրատների և կրոնական միաբանությունների կողմից, սովորել է մոտ 40 հազար մարդ)։ Միջին դարերում Փարիզի համալսարանն իր կազմում միավորում էր սովորողներին, դասախոսներին և նույնիսկ նրանց, ովքեր զբաղվում էին համալսարանի սպասարկմամբ (գրքավաճառներ, գրագիրներ, հանձնակատարներ, դեղագործներ և պանդոկապաններ)։ Դասախոս կարող էին աշխատել միայն բակալավրի, մագիստրոսի և դոկտորի գիտական աստիճան ունեցող անձինք։ Բոլոր դասախոսները միավորվում էին, այսպես կոչված, ֆակուլտետներում (հետագայում նույն անվան տակ սկսեցին հասկանալ համալսարանի բաժանմունք, որում դասավանդվում էր գիտության որոշակի ոլորտ)՝ ընտրելով համապատասխան ղեկավար՝ դեկան։
Փարիզի համալսարանում գործել են չորս ֆակուլտետներ՝ մեկ «կրտսեր» կամ «գեղարվեստական» (այսպես կոչված «արվեստների ֆակուլտետ»), որտեղ ուսումնասիրում էին «յոթ ազատ արվեստները» (՝ քերականություն, ճարտասանություն և տրամաբանություն, ՝ թվաբանություն, երկրաչափություն, երաժշտություն և աստղագիտություն), և երեք «ավագ»՝ բժշկական, իրավաբանական և աստվածաբանական (դրանցում կարող էին ընդունվել միայն «կրտսեր» ֆակուլտետն ավարտած ուսանողները)։ Ընդ որում՝ Փարիզի համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետում դասավանդվում էր միայն կանոնական իրավունք, իսկ քաղաքացիական իրավունք սովորելու համար հարկավոր էր գնալ Օռլեան (1229 թվականի «Super speculam» կոնդակով Հռոմի պապ Հոնորիուս III-ը, սպառնալով վտարել եկեղեցուց, արգելեց Փարիզում և դրա արվարձաններում անցկացնել քաղաքացիական իրավունքի պարապմունքներ կամ մասնակցել դրանց) ։
Ուսանողների թվով ամենամեծը «գեղարվեստական» ֆակուլտետն էր, որն ավարտելը հնարավորություն էր տալիս ստանալու «արվեստների» բակալավրի կամ մագիստրոսի աստիճան և դասավանդելու տվյալ առարկան։ Ըստ ուսանողների թվի՝ հաջորդը կանոնական իրավունքի ֆակուլտետն էր։ Այն մեծ հեղինակություն ուներ, քանի որ իրավաբանական կրթությունը կարիերայի լավ հնարավորություն էր ստեղծում թե՛ եկեղեցական, թե՛ աշխարհիկ աշխարհում։ Աստվածաբանության երկար և բարդ դասընթացը ուսումնասիրում էին քչերը (Միջնադարի վերջում Մուրացիկ միաբանության վանականները) և XIII դարից սկսած աստվածաբանները դժգոհում էին իրավաբանների հետ մրցակցությունից, ովքեր ավելի մեծ թվով ուսանողների էին կարողանում գրավել դեպի իրենց ֆակուլտետ։ Համալսարանի սովորողները կոչվում էին «ուսանողներ» (լատ․ studere՝ եռանդով պարապել) և իրենց հերթին միավորվում էին չորս միություններում՝ գալլական (այն ներառում էր ֆրանսիացիների, իսպանացիների, իտալացիների և Արևելքի Խաչակրաց պետությունների բնիկների), նորմանդական, անգլիական և պիկարդիական։ Յուրաքանչյուր միության գլխին կանգնած էր պրոկուրատոր (լատ․ cura- խնամք, հոգատարություն), իսկ բոլոր չորս միությունները միասին ընտրում էին ամբողջ համալսարանի ուսանողության ղեկավարի՝ ռեկտորի (rector՝ կառավարիչ)։ Ուսուցման կարևորագույն մասն էին դիսպուտները (բանավեճ), որոնք հաճախ այնքան բուռն էին, որ ավարտվում էին ծեծկռտուքով։ Համալսարանական գիտությունն անվանվում էր սխոլաստիկա, բայց այդ հասկացության ժամանակակից ըմբռնմամբ այն գիտություն չի համարվում, այլ միայն աստվածաբանության և Արիստոտելի (ում տրակտատները «գեղարվեստական» ֆակուլտետի ուսուցման հիմքն էին) տրամաբանության սինթեզն է։
Համալսարան ընդունվողների միայն մեկ երրորդ մասն էր ստանում բակալավրի, և 1/16-ը՝ մագիստրոսի աստիճան։ Մյուսները լքում էին համալսարանը, ընդհանրապես ոչ մի գիտական աստիճան չստանալով՝ բավարարվելով միայն «կրտսեր» ֆակուլտետում ձեռք բերած գիտելիքներով։ XV դարում ուսանողների ընդհանուր թիվը կրճատվեց, ընդ որում՝ հիմնականում արտասահմանցիների հաշվին, մինչդեռ ֆրանսիացիների թիվը ավելացավ։
Անվանի փիլիսոփա և աստվածաբան, Փարիզի համալսարանի մագիստրոս Ամորի Շարտրացին իր պանթեիստական դրույթներով հակադրության մեջ մտավ կաթոլիկ եկեղեցու ուսմունքի հետ, պնդելով՝ «Աստված ամեն ինչն է»։ Եկեղեցին դատապարտեց Ամորի Շարտրացուն և ստիպեց հրաժարվել իր համոզմունքներից, բայց վերջինը բազմաթիվ հետևորդներ ուներ, այդ թվում Փարիզի համալսարանի ներսում, որոնք ուսուցչի մահից հետո ևս (1204) շարունակեցին դասավանդել նրա հայացքները։ 1210 թվականին եկեղեցական ժողովի վճռով Ամորի Շարտրացու 10 հետևորդներ խարույկի վրա այրվեցին, Շարտրացու մասունքները հանվեցին գերեզմանից և նույնպես խարույկը նետվեցին։ Ամորիի մյուս աշակերտներին, այդ թվում՝ Դավիթ Դինանցուն, եկեղեցին հայտարարեց հերետիկոս և բանտ նետեց՝ նախապես բռնագրավելով և ոչնչացնելով նրա աշխատությունները։ Արիստոտելի, այդ ժամանակ արաբ թարգմանիչների շնորհիվ Եվրոպայում հայտնի դարձած, բոլոր աշխատաությունները մետաֆիզիկայից և ֆիզիկայից, Իննոկենտիոս III պապի կոնդակով արգելվեցին։ Մինչև XIII դարի 70-ական թվականներն այդ արգելքն ուժի մեջ է եղել, իսկ այն խախտել փորձող համարձակներին եկեղեցին դաժանորեն պատժել է (օրինակ, Փարիզի համալսարանի մագիստրոս Սիգեր Բրաբանտցուն)։
1255 թվականին եկեղեցին Փարիզի համալսարանից վտարեց իր բոլոր գաղափարական հակառակորդներին և Ալեքսանդր IV պապի հատուկ կոնդակով ամբիոններում արտոնյալ կարգավիճակ ապահովվեց Դոմինիկյան և Ֆրանցիսկյան միաբանությունների աստվածաբանների համար։ Ուղղափառ սխոլաստիկայի գլխավոր համակարգողը «Եկեցեղու գլխավոր ուսուցիչ», փիլիսոփա և աստվածաբան Թովմա Աքվինացին էր, ով XIII դարի կեսերին դասավանդում էր Փարիզի համալսարանում և Դոմինիկյան միաբանության անդամ էր (նա քրիստոնեական դավանանքը միավորել էր Արիստոտելի՝ ավելի վաղ հալածանքի ենթարկվող փիլիսոփայությանը)։
XIV դարում համալսարանի մագիստրոսները բարձր պաշտոններ էին զբաղեցնում՝ լինելով արքայի խորհրդականներ, վերլուծաբաններ և տեղեկատուներ, բայց ավելի ուշ թագավորության կառավարման գործում նրանք մեծ դերակատարում չեն ունեցել ։
XIV դարի վերջին և XV դարի սկզբին Փարիզի համալսարանը, և հատկապես դրա ազդեցիկ աստվածաբանական ֆակուլտետը, ներքաշվեց Արևմտյան մեծ պառակտման շուրջ ծավալված սուր կրոնական հակամարտության մեջ (1378-1417)։ 1393 թվականին համալսարանը մեծ խորհրդակցություն կազմակերպեց, որի ընթացքում կողմերը փորձեցին նախանշել եկեղեցու միասնականության վերականգնման ուղիներ, 1398 և 1407 թվականներին Սորբոնը աջակցեց ֆրանսիական եկեղեցու հրաժարմանը պապական իշխանությանը ենթարկվելուն։ Մեծ պառակտման ժամանակաշրջանում փարիզյան մագիստրոսների միջազգային հեղինակությունը և թագավորության քաղաքական կշիռը միավորվեցին համալսարանական աշխարհին կարևորություն տալու համար։ Բացի այդ, համալսարանը, ինչպես և ամբողջ Փարիզը, ներքաշված էր արմանյակների և բուրգինյոնների միջև ընթացող դաժան պայքարի մեջ (օրինակ, 1395 թվականին համալսարանի կանցլեր էր ընտրվել Փարիզի Աստվածամոր տաճարի կանոնիկոս Ժան Ժերսոնը, ով վայելում էր Բուրգունդիայի դքսի հովանավորությունը, բայց 1414 թվականին նա խզեց հարաբերություննրեը բուրգինյոնների հետ և մասնակցեց Կոնստանսյան եկեղեցական ժողովին)՝ չնայած դասախոսների և ուսանողների մեծ մասը քաղաքականությամբ չէր զբաղվում։
XII դարում Փարիզում սկսեցին ի հայտ գալ նաև ոչ եկեղեցական դպրոցներ, որոնք սկզբունքորեն նոր երևույթ էին միջնադարյան հասարակության ինտելեկտուալ կյանքում։ Դրանց բնորոշ առանձնահատկությունն այն էր, որ մասնավոր էին, ուսուցումը դրանցում վճարովի էր։ XII դարի կեսերին Արևմտյան Եվրոպայի ամենահայտնի ոչ եկեղեցական դպրոցները փիլիսոփաներ և աստվածաբաններ Գիյոմ Կոնշացու և Պիեր Աբելյարի փարիզյան դպրոցներն էին։ Աբելյարի, ով նոմինալիզմին հարող գաղափարներ ուներ, անողոք փիլիսոփայական պայքարը փարիզյան տաճարական դպրոցի ղեկավար Գիյոմ Շամպոյացու հետ, ով հարում էր ռեալիզմին, հանգեցրեց սուր կոնֆլիկտի Աբելյարի և եկեղեցու միջև։ Ոչ եկեղեցական դպրոցներին բնորոշ էր սովորողների առանձնահտուկ կազմը, որոնց մեծ մասը «վագանտներն» էին (vagari բայից, թարգմանաբար նշանակում է թափառել) կամ «գոլիարդները», ովքեր մի դպրոցից մյուսն էին տեղափոխվում իրենց՝ գաղափարակն առումով ավելի մոտ ուսուցիչ գտնելու համար։
Այսպիսով, XII-XIII Փարիզում գոյություն են ունեցել երեք տիպի ուսումնական հաստատություններ․ Փարիզի Աստվածամոր տաճարի դպրոցների խումբը, որոնք ղեկավարում էին կապիտուլի պաշտոնյաները (երգչախմբավարը վերահսկում էր թեմական սկզբնական դպրոցները, իսկ կանցլերը՝ բարձրագույն), խոշոր աբբայությունների դպրոցները (Սենտ Ժենևև, Սեն Վիկտոր, Սեն Ժերմեն դը Պրե), և մասնավոր դպրոցներ՝ բացված կղերականների կողմից, որոնք ստացել էին մագիստրոսի աստիճան և գտնվում էին եպիսկոպոսի կամ կանցլերի հսկողության տակ։ Որպես կրթության միջազգային կենտրոն՝ Փարիզը խորացած էր դիալեկտիկայի և աստվածաբանության ուղղություններով։
Միջնադարյան Փարիզում հազարավոր ուսանողներ էին ապրում։ Ամենաերիտասարդները՝ 13-14 տարեկանները, ուսումը սկսում էին «արվեստների» ֆակուլտետից և ստանում միայն հիմնական կրթություն։ Նրանց փոքր մասն էր բարձրագույն կրթության կուրսը շարունակում մինչև լիցենցիատ, որը հնարավորություն էր տալիս լավ պաշտոն ունենալ։ Ամենաընդունակներն ու ամենահամառները ձեռք էին բերում դոկտորի աստիճան, որը թույլ է տալիս դասախոս աշխատել կամ բարձր տեղ զբաղեցնել եկեղեցում և թագավորական պալատում (այս ուսանողները հաճախ որևէ պաշտոն էին ձեռք բերում հենց քոլեջում)։ Երիտասարդ ուսանողների մեծ մասը հաճախում էր իր կողմից ընտրված համալսարանական պրոֆեսորի դասախոսություններին։ Պատանի ուսանողները բնակվում էին իրենց հարազատների կամ ծանոթների տանը, ապահոված ընտանիքներից եկածները տեղավորվում էին պանսիոնում, իսկ մեծահասակ ուսանողները իրենք էին իրենց համար տանիք գտնում․ նույնիսկ կարող էին ծառաներ ունենալ։
1180 թվականին Օտել Դիոյի շենքում սկսեցին խնամել և բուժել 18 դպրոցական-կղերականի, որոնք ավարտելուց հետո պարտավորվում էին, իրենց հերթին խնամել հիվանդանոցում մահացողներին և մասնակցել նրանց հուղարկավորությանը։ Ավելի ուշ դպրոցականները լքեցին անկելանոցը, և սեփական քոլեջը (XIII դարի սկզբին հիմնադրվել են Սենտ Օնորե քոլեջը և Սուրբ Թովմայի ուսանողների ապաստարանը Լուվրում)։ Այս քոլեջներն իրենցից ինտերնատներ էին ներկայացնում, որտեղ անվճար ընդունում էին աղքատ, բայց ընդունակ ուսանողներին (հետագայում դրանցում սկսեցին զբաղվել դասուսուցմամբ, իսկ ավելի ուշ անցան ամբողջական ուսուցման՝ ընդունելով նաև վճարովի ուսանողներ)։
Բժշկություն և առողջապահություն
Հիգիենայի և առողջապահության տեսանկյունից Միջնադարյան Փարիզը բավականին թույլ էր զարգացած։ Քաղաքային բակերում և ծայրամասերում հաճախ տնային թռչուններ և մանր անասուններ (խոզ, կով և ոչխար) էին պահում, ընդ որում՝ խոզերը իրենց համար սնունդ էին հայթայթում հենց քաղաքում, այնպես որ ամբողջ աղբը և սննդի մնացորդները ուղիղ փողոց էին նետվում։ Կեղտաջրերը կամրջի վրայով անմիջապես Սեն կամ դրա վտակ Բիևր էին թափվում։ Բնակելի թաղամասերում միախառնվում էին սպանդանոցները, կաշվի և ներկարարական արհեստանոցները, մսեղենի և ձկնեղենի խանութները։ Այդ իսկ պատճառով Փարիզն առանձնանում էր աղտոտվածությամբ և գարշահոտությամբ։ Չորային եղանակին քաղաքում գարշահոտ փոշու պատճառով դժվար էր լինում շնչելը, իսկ անձրևի ժամանակ փողոցները վերածվում էին իսկական ճահիճների։ Այս պայմաններում Փարիզին բնորոշ էր մահացության բարձր ցուցանիշը և հաճախակի տարածվող զանգվածային համաճարակները, ինչի դեմ միակ «բուժումը» համարվում էին կրոնական երթերը, հրապարակային քարոզները և սուրբ բժշկարարների մաղթանքները ինչպիսիք Սուրբ Ֆիրմինան կամ Սուրբ Անտոնն էին (այսպես, ժանտախտով հիվանդներին բերում էին Ժենևև աբբայություն կամ Փարիզի Աստվածամոր տաճար՝մեծացնելով հիվանդության տարածման վտանգը)։ Համաճարակները լրացնում էին բորը, դիզենտերիան և սովը՝ դեպի մայրաքաղաք քշելով ընչազուրկներին (օրինակ, XI դարում, սովի 48 տարի է եղել, Ֆիլիպ II Օգոստոսի օրոք 11 անգամ մոլեգնել է սովը)։
VII դարի կեսերին Սիտե կղզում Փարիզի եպիսկոպոս Լանդրին հիմնել է քաղաքում առաջին հիվանդանոցը՝ Օտել Դիոն («Աստծո տուն»)։ Եկեղեցիների հովանու ներքո գտնվող նման հիվանդանոցները, որոնք ավելի շատ բարեգործական ապաստարաններ էին հիշեցնում կամ առողջապահական հիմնարկներ, կառուցվել են աբբայությունների և եկեղեցիների շուրջ՝ սպասարկելով աղքատներին։ Դրանցում հիմնականում վանականներ էին աշխատում (բժիշկներ այս հիվանդանոցներում հայտնվել են միայն XV դարում)։ XIII դարում Լյուդովիկոսոս IX-ը հիմնում է կույրերի համար նախատեսված Քենզ-վեն հիվանդանոցը («Տասնհինգ-քսան»), որն այդպես է անվանվել այն պատճառով, որ դրա առաջին հիվանդները եղել են 300 խաչակիրներ (15 անգամ 20), ովքեր արշավանքի ժամանակ կորցրել էին տեսողությունը։ Անկելանոցները գործել են նվիրաբերությունների շնորհիվ, դրանք ժամանակավորապես ուտելիք և օթևան էին տալիս աղքատներին և ուխտագնացներին։ Քաղաքացիների մեծ մասի համար ընտանեկան բժիշկ էին աշխատում դեղագործները և հեքիմները, իսկ վիրաբուժական միջամտություն իրականացրել են սափրիչները, տատմայրերը, ատամնաբույժները։ Փարիզի համալսարանում բժշկական կրթություն ստացած բժիշկները, հաճախ էին ընդհարվում այդպիսի վիրաբույժների հետ և անում էին իրենցից կախված ամեն բան, նրանց գործունեությունը դադարեցնելու համար։ Իսկ 1452 թվականին բժիշկները հասան նրան, որ կղերականի կարգավիճակը ոչ պարտադիր դարձավ (չնայած գործնականում արդեն վաղուց այս կանոնը չէր պահպանվում)։ Միջնադարի վերջին փարիզյան անկելանոցները սկսեցին բժշկական ուղղվածություն ստանալ, իսկ քաղաքից դուրս գոյություն ուներ նաև բորոտանոց։ Բացի դրանից քաղաքում եղել են նաև հասարակաց տներ, բեգինների մեծ հանրակացարաններ, որտեղ կանայք գրեթե միանձնուհու կեսնակերպ էին վարում, միայնակ կանանց միավորումներ։
1186 թվականին Ֆիլիպ II Օգոստոսը հրաման է արձակում Փարիզի փողոցների վերակառուցման մասին, որոնք հռոմեացիների ժամանակներից ծածկվել էին գարշահոտ աղբի հաստ շերտով։ Սկսված զանգվածային աշխատանքները երկու նպատակ էին հետապնդում․ մեծացնել երթևեկության անվանգությունը դյուրասահ ճանապարհների վրա և վերացնել գարշահոտությունը, որը զզվեցրել էր քաղաքաբնակներին։ Վերակառուցումը սկսվեց Բարիերի փողոցից, և աստիճանաբար քաղաքային հաղորդակցության ջրային ճանապարհները, հատկապես նրանք, որոնք տանում էին դեպի կամուրջները և նավահանգիստները, ինչպես նաև գլխավոր հրապարակները նորից սալարկվեցին (հատուկ ուշադրություն դարձվեց Սեն-Դենի, Սեն-Ժակ, Սենտ-Անտուան և Սենտ-Օնորե փողոցներին)։ Ֆիլիպ II-ի օրոք աղբից մաքրվեց նաև գերեզմանատները, այդտեղից վտարվեցին պոռնիկները։ Քաղաքային իշխանությունները բարեկարգեցին նաև Սենի ափը և նավահանգստային գոտիները, քաղաքացիներին պարտադրելով փողոցների մյուս՝ իրենց տանը մոտ գտնվող շինությունները ինքնուրույն մաքրել և անհրաժեշտության դեպքում վերանորոգել դրանք (հատկապես ողբալի վիճակում էր Անմեղների գերեզմանատունը Շամպոյի հարթավայրում, ուր աշխույժ առևտուր էր իրականացվում, հանդիպում էին սիրահարները, իսկ անձրևի ժամանակ այն գարշահոտ ճահճի էր վերածվում․ 1187 թվականին գերեզմանատունը շրջապատվեց քարե պարսպով)։ Ժամանակի ընթացքում արքայի կամ ֆեոդալի կողմից նշանակված հատուկ հսկիչները սկսեցին տուգանել բնակիչներին փողոցում աղբ թափելու համար, ովքեր փորձում էին սայլակներով աղբը քաղաքից դուրս տանել (փողոցներում աղբի հավաքման հետ կապված հրամանների և կարգադրությունների փաստագրական վկայություններ են եղել սկսած XIII դարից)։ Ֆիլլիպ IV-ի օրոք ծաղկող Փարիզը կարգ ու կանոնը պահպանելու տեսանկյունից չէր հարուցում բնակիչների կշտամբանքը ։
XV դարի երկրորդ կեսին պառլամենտը Սուրբ Ժենևևի աբբայությանը կարգադրեց սապանդանոցները տեղափոխել քաղաքից դուրս (քաղաքամերձ Սեն-Մարսել), քանի որ վանքի ենթակայության տակ աշխատող մսագործները կենդանիների մնացորդները նետում էին անմիջապես կամրջի վրա, ինչի պատճառով գարշահոտություն էր տարածվում ամբողջ շրջանում (բացի դրանից մսագործներից պահանջեցին կեղտաջուրը և մյուս թափոնները հավաքել փակ տարրաների մեջ և դրանք նետել քաղաքից դուրս)։ XIV դարի վերջին Կառլ VI-ը միջոցներ հատկացրեց Բիևր գետը մաքրելու համար, որը մինչ այդ վերածվել էր կեղտաջրի առվի (այդ նպատակով քաղաքի կողմից ավելի վաղ տրամադրված գումարները ծախսվել էին Փոքր Շատլեի վերանորոգման վրա, ինչը հարուցել էր թագավորի դժգոհությունը)։ Վկայություններ կան, որ չնայած բոլոր ջանքերին՝ XV դարի սկզբին օրենքների կատարման նկատմամբ հետևողականությունն այդքան էլ խիստ չի եղել, օրինակ, Մոբեր հրապարակը՝ Փարիզի հիմնական առևտրային խաչմերուկներից մեկը, ծածկված էր աղբով։ XV դարի առաջին կեսին շատ տներ լքվեցին, ավերվեցին կամ կամայականորեն զավթվեցին թափառաշրջիկների և աղքատների կողմից։
Միջնադարյան Փարիզում մեծ թիվ էին կազմում կենդանիները։ Փարիզցիները շներ էին պահում՝ ունեցվածքը հսկելու և որսորդության համար, պահում էին տարբեր թռչուններ․ երգող թռչուններ՝ հաճույքի համար, դրանց հիմնականում վանդակում էին պահում, որսկան թռչուններ՝ որսորդության համար, սպիտակ աղավնիներ՝ կրոնական տոների կամ արքաների մայրաքաղաք գալու համար։ Ազնվականները պահում էին վայրի կամ էկզոտիկ կենդանիներ (օրինակ, Բերիի դուքսը արջ էր պահում, իսկ թագավորական գազանանոցում, որը գտնվում էր Սեն-Պոլի առանձնատան այգում, կային նաև առյուծներ)։ Բեռների փոխադրման և մարդկանց տեղափոխման համար ձիեր և էշեր էին օգտագործվում։ Շատ փարիզցիներ տնային թռչուններ և խոզեր էին բուծում (վերջիններին արածեցնում էին մարգագետիններում, իսկ հետո փողոցներով քշում դեպի սպանդանոցները)։ Ժամանակի հետ օրենքի պատասխանատուները սկսեցին տուգանել տերերին, ում խոզերը թափառում էին փողոցներում, կամ բռնագրավել կենդանիներին և դրանք տալ անկելացներին (միայն բացառություն էր արվում Սուրբ Անտոնիայի աբբայության խոզերի համար)։ Ժամանակ առ ժամանակ թափառող խոզերի բոլուկները լուրջ խնդիրներ էին առաջացնում։ Կենդանիների առողջության կամ բուժման համար աղոթում էին եկեղեցիներում․ Սուրբ Սևերինի եկեղեցում՝ ձիերի համար, Սուրբ Պետրոսի եկեղեցում եզների համար։
Գրականություն
Կատեգորիա:Փարիզի պատմություն Կատեգորիա:Միջնադարյան Փարիզ Կատեգորիա:Փարիզի պատմություն ըստ ժամանակաշրջանի
Ալեքսանդր Աբրոսիմով
Ալեքսանդր Աբրոսիմով, ռուս վոլեյբոլիստ, «Լոկամոտիվ» թիմի և Ռուսաստանի ազգային հավաքականի կենտրոնական մեկուսացնող ։
Խաղացել է Նովոկույբիշևսկի «Օկտան», Բելգորոդի «Բելոգորիե-Լոկոմոտիվ», Կազանի «Զենիթ», Նովի Ուրենգոյի «Ֆակել», Նովոսիբիրսկի «Լոկոմոտիվ», Ուֆայի «Ուրալ», Սոսնովի Բորի «Դինամո-ԼՕ» թիմերում , հանդես է եկել նաև Ռուսաստանի պատանեկան, երիտասարդական, ազգային երկրորդ և առաջին հավաքականների կազմում, հասել թե՛ թիմային և թե՛ անհատական հաջողությունների։
Անձնական կյանք
Ալեքսանդր Աբրոսիմովն ավարտել է Սամարայի պետական տնտեսագիտական ակադեմիան, Պովոլժիեի ֆիզիկական կուլտուրայի, սպորտի և զբոսաշրջության պետական ակադեմիան ։
Ամուսնացած է, ունի մեկ դուստր։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուս վոլեյբոլիստներ Կատեգորիա:Ռուսաստանի սպորտի վարպետներ
Ինգուլ (գետ)
Ինգուլ (Інгул), գետ Ուկրաինայում։
Նոկս շրջան (Տեխաս)
Նոկս շրջան (Knox County), ԱՄՆ Տեխաս նահանգի 254 վարչական միավորներից մեկը։ Ընդհանուր տարածությունը 2.212 կմ² է, բնակչությունը՝ 4.253 մարդ (2000 թ. տվյալներով)։ Շրջկենտրոնն է Բենջամին բնակավայրը։ Կազմավորվել է 1858 թ.։
Ինգուլ (գետ)
Աշխարհագրություն
Ինգուլ գետը սկիզբ է առնում Բրովկովո (Կիրովոգրադի մարզի Նովոմիրգորոդի շրջան) ից։ Գետը պատկանում է Սև ծովի ավազանին։ Ակունքը ծովի մակարդակից գտնվում է 170 մ բարձրության վրա։ Գետի ափին են գտնվում Ռոդնիկովկա, Օսիտնյաժկա, Կիրովոգրադ, Կալինովկա (Կիրովոգրադի մարզ), Տարասովկա, Ինգուլո-Կամենկա, Վերխնեինգուլսկոյե, Սեդնևկա, Ալեքսանդրովկա, Աննո-Տրեբինովկա, Ինգուլսկոյե, Սոֆիևկա, Պրիվոլնոյե, Պեսկի, Ինգուլկա, Պերեսադովկա, Միխայլո-Լարինո, Կալինովկա (Նիկոլաևսկի մարզ), Վոսկրեսենկոյե, Տերնովկա, Մեշկովո-Պոգորելովո, Նիկոլաև բնակավայրերը։
Նոկս շրջան (Տեխաս)
Կատեգորիա:Տեխասի շրջաններ
Ժողովածու (209)
Ձեռագրի անվանումը (17-րդ դար), Երևանի Մաշտոցի անվան Մատենադարանում պահպանվող ձեռագիր, որը «Մաշտոցի անվան ցուցակ ձեռագրացում» (ձեռագրերի ցանկում) ներկայացված է 17-րդ դարի տակ։ Ձեռագիրը գրվել է 17-րդ դարին։ Գրված է մագաղաթի վրա, որը ունի 21X16 չափս։ Ձեռագիրը կազմված է 174 թերթից։ Գրված է երկսյուն, նոտրգիրով։ : Պահպանակը ունի 4 էջ։ Կազմը` կաշվեպատ տախտակ դրոշմազարդ, աստառը՝ շերտազարձ մետաքս։ Հիշատակարաններ՝ հետագայի՝ 174ր, պահպանակ Բ (1733-1743 թվականներ) ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մատենադարանի ձեռագրեր
Ինգուլ (գետ)
Հիդրոգրաֆիա
Ինգուլ գետի երկարությունը կազմում է 354 կմ, ավազանի մակերեսը՝ 9890 կմ2 է։
Վտակներ
վտակներն են Սուգոկլեա, Աջամկա, Վշիվայա, Կամենկա, Սուխոկլեա (Սուգոկլեա), Բերեզովկա, Ստոլբովայա, Սագայդակ, Գրոմոկլեա գետերը։
Արտաքին հղումներ
Ինգուլ գետի մասին Ռուսերեն լեզվի ստուգաբանական բառարանում
Կատեգորիա:Ուկրաինայի գետեր
Թուդխալիա (այլ կիրառումներ)
Թուդխալիա կամ Թուդհալիա, թագավորներ Խեթական պետությունում.
Կատեգորիա:Հեթական թագավորություն
Էվան Միտչել
Էվան Միտչել (Ewan Mitchell, ), անգլիացի դերասան։ Առավել հայտնի է «Վիշապի տունը» հեռուստասերիալում կատարած Էյմոնդ Թարգարիենի դերով ։
Վաղ կյանք
Ծնվել և մեծացել է Դերբիում  ։ Նա վերապատրաստվել է Նոթինգհեմի կենտրոնական պատանեկան հեռուստատեսային սեմինարում ։
Կարիերա
Իր դերասանական կարիերան սկսել է 2015 թվականին՝ նկարահանվելով «Կարծրատիպ» և «Հրդեհ» կարճամետրաժ ֆիլմերում։ Հետագայում նկարահանվել է «Պարզապես Չարլի» (2017) և «Բարձրաշխարհիկ կյանք» (2018) ֆիլմերում։ 2022 թվականի նա միացել է Amazon Prime Video հարթակի «Սալթբըրն» ֆիլմի դերասանական կազմին ։
Հեռուստատեսությունում իր դեբյուտը կատարել է 2017 թվականին՝ ITV հեռուստաալիքի «Հալկիոնը» դրամայում որպես Բիլլի Թեյլոր։ 2017-2022 թվականներին նկարահանվել է BBC Two և Նեթֆլիքս հարթակների «Վերջին թագավորությունը» պատմական դրամայում որպես Օսֆերթ։ 2019 թվականից նկարահանվում է BBC One հարթակի «Աշխարհը կրակի մեջ» դրամայում որպես Թոմ Բենեթ ։
2022 թվականից նկարահանվում է ITV հեռուստաալիքի «Ձգանի կետ» քրեական թրիլլերում որպես Բիլլի Վաշինգտոն։ Նույն թվականին սկսել է նկարահանվել HBO հեռուստաալիքի «Վիշապի տունը» հեռուստասերիալում որպես Արքայազն Էյմոնդ Թարգարիեն։ «Վիշապի տունը» հանդիսանում է «Գահերի խաղը» հեռուստասերիալի փրիքվելը և Ջորջ Ռեյմոնդ Ռիչարդ Մարտինի «Կրակ և արյուն» ֆենտեզի վեպի էկրանավորումը   ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Անգլիացի դերասաններ Կատեգորիա:21-րդ դարի անգլիացի դերասաններ
Տնային տնտեսությունների ֆինանսներ
Տնային տնտեսությունն անձանց խումբ է, որոնք ապրում են համատեղ, որոնց միավորում է ունեցվածքը, եկամուտը և սպառումը: Տնային տնտեսությունները համարվում են ֆինանսական հարաբերությունների մասնակից։ Հարաբերություններն առաջանում են ինչպես տնային տնտեսությունների ներսում, այնպես էլ այլ սուբյեկտների հետ:
Տնային տնտեսությունների ֆինանսներ, դրամական միջոցների և ֆինանսական ակտիվների ստեղծման և օգտագործման հետ կապված հարաբերությունների համախմբություն, որոնք անհրաժեշտ են տնային տնտեսության անդամների կենսագործունեության համար։
Տնային տնտեսությունների ֆինանսների սոցիալ-տնտեսական էությունը
Տնտեսագիտական տեսանկյունից տնային տնտեսություն հասկացության տակ հասկանում ենք անձանց խումբ, առավել հաճախ կապված ազգակցական կապերով (ընտանիք), որոնք համատեղ տնտեսական որոշումներ են կայացնում՝ սպառման և կուտակման համար անհրաժեշտ դրամական միջոցների ֆոնդերի համատեղ ձևավորման և համատեղ օգտագործման հիման վրա։ Տնային տնտեսությունը կարող է բաղկացած լինել մեկ անձից, ով ինքնուրույն և անկախ ձևավորում է իր բյուջեն։ Տնային տնտեսությունը (հանձինս իր անդամ-ներկայացուցիչների) շուկայական հարաբերությունների համակարգում հանդես է գալիս որպես. Տնային տնտեսությանը բնորոշ ֆինանսական հարաբերությունները կարելի է բաժանել երկու տեսակի՝ ներքին և արտաքին։ Տնային տնտեսության ներքին ֆինանսական հարաբերություններ են հանդիսանում այն հարաբերությունները, որոնք ծագում են տնային տնտեսության մասնակիցների (անդամների) միջև այն դրամային միջոցների ֆոնդերի ձևավորման և բաշխման կապակցությամբ, որոնք ընդհանուր են տնային տնտեսության անդամների համար։ Արտաքին ֆինանսական հարաբերություններին են դասվում տնային տնտեսությունների հարաբերությունները. Տնային տնտեսությունների ֆինանսներին բնորոշ են ֆինանսների համար ընդհանուր գործառույթները. Տնային տնտեսությունների ֆինանսական որոշումները կայացվում են դրամային ֆոնդերի ձևավորման և օգտագործման կապակցությամբ։ Որոշակի աստիճանի պայմանականությամբ կարելի է ասել, որ տնային տնտեսությունը ունի իր հաշվեկշիռը, որում արտացոլվում են իր բոլոր ակտիվները՝ այսինքն իր ունեցվածքի արժեքը դրամական և ոչ դրամական տեսքով, և պասիվը՝ այսինքն այդ ակտիվների ձևավորման աղբյուները։ Տնային տնտեսությունների ակտիվների ձևավորման կարևոր աղբյուր են հանդիսանում ոչ միայն ընթացիկ ծախսերը, այլ նաև այն խնայողությունները, որոնք ստացվել են նախորդ սերունդներից ժառանգության տեսքով։
Տնային տնտեսությունների եկամուտները
Տնային տնտեսությունների եկամուտները կարող են լինել և դրամական և ոչ դրամական (բնամթերային) տեսքով։ Վերջիններիս թվին են դասվում անձնական տնտեսությունում արտադրված սննդամթերքը, ինչպես նաև ձեռնարկություններում աշխատելու դիմաց ստացված բնամթերքը։ Զարգացած շուկայական տնտեսություններում եկամուտների դրամական ձևը բնականորեն գերակայում է։ Տնային տնտեսությունների դրամական եկամուտները ստորաբաժանվում են ըստ ստացման հետևյալ աղբյուրների.
Տնային տնտեսությունների ծախսերը
Տնային տնտեսությունների ծախսերի դասակարգման տարբեր մոտեցումներ կան։ Ժամկետների տեսանկյունից տարբերակում են. Օրինակ հագուստի, կոշիկի ծախսերը։ Ֆունկցիոնալ նշանակության տեսանկյունից ծախսերը կարող են բաժանվել հետևյալ հիմնական խմբերի. Գոյություն ունի ևս մեկ մոտեցում, համաձայն որի ծախսերը ստորաբաժանվում են սպառման և կուտակման հետ կապված տեսակների։
Սպառման ծախսեր
Սպառման ծախսերին կարող են դասվել այսպես կոչված "պարտադիր ծախսերը", այսինքն նրանք, առանց որոնց չի կարող նորմալ գոյատևել տնային տնտեսությունը։ Դրանցից են.
Խնայողության հետ կապված ծախսեր
Դրամական խնայողությունների և ավանդների նշանակությունը շատ մեծ է ոչ միայն տնային տնտեսության համար, այլ դա նաև տնտեսության զարգացման շատ կարևոր ռեսուրս է։ Դրամական խնայողությունները կարող են տարբեր նպատակ ունենալ. Տարբերակում են խնայողությունների երկու ձև՝ կազմակերպված և ոչ կազմակերպված։ Շուկայական հարաբերությունների զարգացմանը, բնակչությանը մատուցվող ֆինանսական ծառայությունների ծավալի ավելացմանը զուգընթաց կազմակերպված խնայողությունների մասնաբաժինը աճում է։ Դրանով իսկ այս գործընթացն ապահովում է վարկային միջոցներով երկրի տնտեսությանը։
Կատեգորիա:Ֆինանսներ Կատեգորիա:Տնտեսագիտություն Կատեգորիա:Տնտեսագիտական տերմիններ Կատեգորիա:Տնային տնտեսությունների ֆինանսներ
Դերնովսկի գյուղական խորհուրդ (Տրոստյանեցկի շրջան)
Դերնովսկի գյուղական խորհուրդ  (Дернівська сільська рада), Ուկրաինայի Սումիի մարզի Տրոստյանեցկի շրջանում ։
2001 թվականի տվյալներով Դերնովսկի գյուղական խորհրդում բնակվում էր 552 մարդ։ Խորհրդում կա 2 բնակավայր։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի բնակավայրեր
Յանտիմիրովո
Յանտիմիրովո (Янтимирово, Йәнтимер), գյուղ Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Բալտաչևսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2009 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 230 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Բալտաչևսկի շրջանի բնակավայրեր
Միջազգային առևտուր
Միջազգային առևտուր, երկրների միջազգային սահմանների և տարածքների միջև կապիտալի, ապրանքների և ծառայությունների փոխանակումը։ Այս տեսակի առևտուրը նպաստում է համաշխարհային տնտեսության ձևավորմանը, որտեղ գները, առաջարկն ու պահանջարկը կարող են ազդել և փոխվել տարբեր համաշխարհային իրադարձությունների արդյունքում։ Շատ երկրներում այսպիսի առևտուրը կարևոր դեր է խաղում և ապահովում է համախառն ներքին արդյունքի/ՀՆԱ-ի մեծ մասը։ Մինչդեռ միջազգային առևտուրը ավելի շատ ներկայացված է պատմության մեջ, բայց դրա տնտեսական, քաղաքական և սոցիալական նշանակությունը վերջին դարաշրջանում էլ ավելի է աճում։ Քաղաքական ասպեկտը, միջազգային առևտրի մեջ դիտարկելիս, հաշվի ենք առնում այն փաստը, որ միջազգային առևտուրը ենթադրում է առևտուր/փոխանակում տարբեր երկրների և ազգերի միջև, հետևաբար քաղաքական ոլորտում առավել խաղաղ երկրները ունեն միջազգային առևտրում մասնակցության առավել մեծ հնարավորություններ։ Բացի դրանից, երկու երկիր կփոխանակվեն տարբեր ապրանքներով կամ ծառայություններով, եթե ունեն բարեկամական կամ խաղաղ հարաբերություններ։
Ընդհանուր նկարագիրը
Համաշխարհային մասշտաբով միջազգային առևտուրը սպառողներին և երկրներին հնարավորություն է տալիս օգտվել այն ապրանքներից և ծառայություններից, որոնք հասանելի չեն սեփական երկրում։ Գրեթե ցանկացած ապրանք կարելի է գտնել միջազգային շուկայում։ Օրինակ նավթ, հագուստ, մթերք, արժեթղթեր և այլն։ Եվ ծառայությունները, որոնք ևս գնվում և վաճառվում են միջազգային շուկաներում, օրինակ՝ տուրիզմը, խորհրդատվությունը, տրանսպորտային ծառայությունները և այլն։ Այսպիսով, այն գործընթացը, երբ ապրանքները վաճառվում են համաշխարհային շուկայում համարվում է արտահանում, իսկ այն ապրանքները, որոնք գնվում են՝ ներմուծում։
Միջազգային առևտրի մեջ գործում է արտադրության աճի համեմատությամբ արտաքին առևտրի առավել արագ զարգացման տնտեսական օրենքը։ Այս տեսանկյունից միջազգային առևտրին բնորոշ են հետևյալ օրնաչափությունները.
Պետությունները միմյանց հետ առևտուր են անում հետապնդելով նյութական և բարոյական շահեր։ Արտաքին առևտրի ծավալների ընդլայնումը, պատրաստի արտադրանքի ու ծառայությունների հաշվին նրա տեսականու ավելացումը նպաստում են երկրների նյութական, ֆինանսական ռեսուրսների խնայողությանը և նրանց միջև միջազգային տնտեսական կապերի հետագա խորացմանը։ Այն հնարավորություն է տալիս պետություններին արտահանել այն ապրանքները, որն իրենց համար ավելցուկ է և ձեռք է բերել ուրիշը, որի կարիքը շատ են զգոււմ նրանք։
Միջազգային և ներքին առևտուր տարբերությունը
Ընդհանուր առմամբ միջազգային առևտուրը չի տարբերում երկրների ներքին/տեղական առևտրից, քանի որ, ըստ էության, երկու դեպքում էլ առևտուր անելու մոտիվացիան նույնն է։ Պարզապես միջազգային առևտրում ներգրավված մասնակիցներն են տարբեր, ինչպես նաև ինքնին առևտուր կատարելու ձևը, այսինքն առևտուրը կատարվում է սահմաններից դուրս կամ երկրի սահմաններում։ Ներքին և միջազգային աևտրի ամենամեծ տարբերությունն այն է, որ վերջինս ավելի ծախսատար է։ Պատճառն այն է, որ միջազգային առևտուրը ենթադրում է սահմաններից դուրս առևտուր, իսկ սահմանային ծախսերը ենթադրում են բարձր տարիֆներ, ծախսեր՝ կապված ապրանքների ուշացման հետ, կամ ծախսեր կապված երկրների որոշ գործոնների հետ, օրինակ՝ մշակույթ, լեզվի տարբերություններ, իրավական դաշտ։
Մեկ այլ կարևոր տարբերություն ներքին և միջազգային առևտուրների միջև, այն է. արտադրության գործոնները, ինչպիսիք կապիտալն ու աշխատուժն են առավել շարժունակ են երկրի ներսում քան երկրի սահմաններից դուրս։ Այդ պատճառով միջազգային առևտուրը առավել սահմանափակված է ապրանքների և ծառայությունների առևտրի մասով, և քիչ՝ կապիտալի, աշխատուժի և այլ արտադրական գործոնների մասով։ Այսինքն, սա նշանակում է, որ տարբեր երկրներ ունեն տարբեր հնարավորություններ և տարբեր արտադրական գործոններ։ Առավել նպատակահարմար կլինի երկրի համար ներմուծել այնպիսի ապրանքներ և ծառայություններ, որոնք նա չի կարող արտադրել կամ կարող է արտադրել, բայց շատ ժամանակատար և ծախսատար ռեսուրսների հաշվին։ Եվ հակառակը, ճիշտ է այն պնդումը, որ երկիրը պետք է արտահանի այնպիսի արտադրական գործոններով արտադրված ապրանքներ և ծառայություններ, որոնք քիչ ժամանակ և ծախս են պահանջում։