cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Մարգարետ Թետչեր
Երրորդ անգամ Թետչերը վերընտրվեց 1987 թվականին, բայց լրացուցիչ հարկի (poll tax) մասին օրենքը և Եվրոպական միությունում Բրիտանիայի դերի մասին հայացքները նրա կառավարության անդամների շրջանակներում տարածված չէին։ Երբ Մայքլ Հեզելթայնը վիճարկեց կուսակցությունում նրա առաջնորդ լինելը, Թետչերը հարկադրված էր հրաժարական տալ վարչապետի և կուսակցության ղեկավարի պաշտոնից։
Պառլամենտի անդամ Ֆինչլիից 1959-1992 թվականներին, Համայնքների պալատից հեռանալուց հետո ցմահ ստացավ պերի կոչում և բարոնուհու տիտղոս։
Կենսագրություն
Մարգարեթ Ռոբերթսը ծնվել է 1925 թվականի հոկտեմբերի 13-ին։ Հայրը՝ Ալֆրեդ Ռոբերթսը, ծնունդով Նորթհեմփթոնշիրից էր, մայրը՝ Բեաթրիս Իթելը (օրիորդական ազգանունը՝ Սթեֆենսոն) ծնունդով Լինքոլնշիրից էր։ Մանկությունն անցկացրել է Գրենթհեմում, որտեղ հայրն ուներ նպարեղենի երկու կրպակ ։ Ավագ քրոջ՝ Մյուրիելի հետ դաստիարակվել է նպարեղենի կրպակներից մեկի վերևի հարկում գտնվող բնակարանում, որը երկաթգծից շատ քիչ էր հեռու ։ Մարգարետի հայրը ակտիվ մասնակցություն էր ցուցաբերում տեղական քաղաքական և հոգևոր կյանքին՝ լինելով քաղաքային խորհրդի անդամ և մեթոդիստ քահանա ։ Այդ իսկ պատճառով աղջիկները դաստիարակվել են մեթոդականության խիստ ավանդույթներով ։ Հենց Ալֆրեդը ծնվել է լիբերալ հայացքներ ունեցող ընտանիքում, բայց, ինչպես ընդունված էր տեղական ինքնակառավաման մարմիններում, անկուսակցական էր։ 1945-1946 թվականներին եղել է Գրենթհեմի քաղաքապետ, իսկ 1952 թվականին՝ 1950 թվականի քաղաքային ընտրություններում Լիբերալ կուսակցության համոզիչ հաղթանակից հետո, որոնց արդյունքում կուսակցությունն առաջին անգամ մեծամասնություն կազմեց Գրենթհեմի Խորհրդում, դադարեց լինել քաղաքային խորհրդի անդամ ։
Ռոբերթսը հաճախում էր Հանթինգթաուեր-Ռոուդի սկզբնական դպրոց, որից հետո կրթաթոշակ ստացավ ուսանելու Քեսթևենի և Գրենթհեմի աղջիկների համար նախատեսված դպրոցում ։ Մարգարետի ուսման առաջադիմության հաշվետվությունները վկայում են աշակերտուհու ջանասիրության և դեպի ինքնակատարելագործման մշտական աշխատանքների մասին։ Նա հաճախում էր նաև ֆակուլտատիվ պարապմուքների՝ դաշնամուրի, խոտի հոկեյի, լողի և սպորտային քայլքի, բանաստեղծական հմտությունների ։ 1942-1943 թվականներին արդեն ավագ աշակերտուհի էր ։ Ուսման վերջին տարում կրթաթոշակի հայտ ներկայացրեց Օքսֆորդի համալսարանի Սոմերվիլի քոլեջում քիմիա ուսումնասիրելու համար։ Չնայած ի սկզբանե մերժում ստացավ, բայց մյուս հայցորդի մերժումից հետո, այնուամենայնիվ, Մարգարետին հաջողվեց ստանալ կրթաթոշակ ։ 1943 թվականին նա ժամանեց Օքսֆորդ և 1947 թվականին՝ չորս տարի քիմիա ուսումնասիրելուց հետո ստացավ երկրորդ աստիճանի դիպլոմ՝ դառնալով բնական գիտությունների բակալավր։ Ուսման վերջին տարում աշխատում էր Դորոթի Հոջքինի լաբորատորիայում, որտեղ զբաղվում էր գրամիդիցին С հակաբիոտիկի ռենտգենակառուցողական անալիզով   ։
Քաղաքական կարիերայի սկիզբ
1946 թվականին Ռոբերթսը դարձավ Օքսֆորդի համալսարանի Պահպանողական կուսակցության միության նախագահ ։ Ուսման տարիներին նրա քաղաքական հայացքների վրա մեծապես ազդեցություն է ունեցել Ֆրիդրիխ ֆոն Հայեկի «Ճանապարհ դեպի ստրկություն» աշխատությունը (1944), որում կառավարության միջամտությունը երկրի տնտեսության մեջ դիտարկվում էր որպես բռնապետական պետության նախադրյալ ։
Համալսարանն ավարտելուց հետո Ռոբերթսը տեղափոխվեց Էսեքս կոմսության Քոլչեսթեր, որտեղ «BX Plastics» ընկերությունում աշխատել է քիմիկոս-հետազոտող ։ Այս ժամանակ էլ մուտք գործեց Պահպանողական կուսակցության տեղական միավորում և 1948 թվականին Լանդիդնոյում որպես Պահպանողական միավորման համալսարանի շրջանավարտների ներկայացուցիչ մասնակցեց կուսակցական համագումարին ։ Մարգարետի օքսֆորդյան ընկերներից մեկը նաև Քենթի Պահպանողական կուսակցության Դարթֆորդյան միավորման նախագահն էր, ով զբաղվում էր ընտրություններին թեկնածուներ փնտրելով ։ Միավորման ղեկավարներն այնքան էին տպավորված Մարգարետով, որ համոզեցին նրան մասնակցել ընտրություններին, չնայած որ նա չէր մտնում Պահպանողական կուսակցության թեկնածուների հաստատված ցուցակի մեջ. Մարգարետը թեկնածու ընտրվեց միայն 1951 թվականի հունվարին և մտցվեց ընտրական ցուցակ ։ Տոնական ճաշի ժամանակ, որը կազմակերպվել էր Դարթֆորդում 1951 թվականի փետրվարին նրա՝ Պահպանողական կուսակցության կողմից որպես թեկնածու պաշտոնապես հաստատվելու առթիվ, Ռոբերթսը ծանոթանում է հաջողակ և կայացած ամուսնալուծված գործարար Դենիս Թետչերի հետ ։ Ընտրություններին պատրաստվելու ընթացքում նա տեղափոխվեց Դարթֆորդ, որտեղ որպես քիմիկոս-հետազոտող աշխատանքի անցավ J. Lyons and Co. ընկերությունում՝ զբաղվելով պաղպաղակի արտադրությունում կիրառվող էմուլգատորների մշակմամբ ։
1950 թվականի փետրվարի համընդհանուր ընտրություններում և 1951 թվականի հոկտեմբերի համընդհանուր ընտրություններում Ռոբերթսը մասնակցեց պառլամետի ընտրություններում Դարթֆորդ շրջանից, որտեղ ավանդաբար հաղթում էին լեյբորիստները։ Որպես ամենաերիտասարդ և միակ կին թեկնածու՝ նա գրավեց մամուլի ուշադրությունը ։ Չնայած երկու դեպքերի պարտությանը՝ Մարգարետին հաջողվեց ընտրազանգվածի շրջանում թուլացնել լեյբորիստներին տրվող աջակցությունը՝ սկզբում 6000 ձայնով, ապա 1000 ձայնով ։ Նախընտրական քարոզարշավի ժամանակ նրան աջակցում էին ծնողները, ինչպես Դենիս Թետչերը, ում հետ նա ամուսնացավ 1951 թվականի դեկտեմբերին ։ Դենիսը կնոջն օգնեց դառնալ փաստաբանների միության անդամ ։ 1953 թվականին նա դարձավ փաստաբան՝ հարկահանություն մասնագիտացմամբ ։ Այդ նույն տարում ընտանիքում ծնվեցին երկվորյակներ՝ դուստրը՝ Քերոլ Թետչերը (Carol Thatcher) և որդին՝ Մարկը ։
Պառլամենտի անդամ
1950-ական թվականների կեսերին Թետչերը վերսկսեց պառլամենտում տեղի համար պայքարը։ 1955 թվականին նրան չհաջողվեց Պահպանողական կուսակցության կողմից թեկնածու առաջադրվել Օրփինգթոն շրջանում, բայց 1958 թվականի ապրիլին թեկնածու առաջադրվեց Ֆինչլիում։ 1959 թվականի ընտրություններում ծանր նախընտրական պայքարի պայմաններում այնուամենայնիվ Թետչերը հաղթանակ տարավ՝ դառնալով Համայնքների պալատի անդամ ։ Պառլամենտի անդամի կարգավիճակում իր առաջին ելույթում նա հանդես եկավ Պետական մարմինների մասին օրենքի օգտին՝ պահանջելով տեղական իշխանություններից իրենց հավաքների հրապարակայնություն, իսկ 1961 թվականին հրաժարվեց պաշտպանել Պահպանողական կուսակցության պաշտոնական դիրքորոշումը՝ կողմ քվեարկելով մտրակահարություն պատժի վերականգնմանը ։
1961 թվականի հոկտեմբերին Թետչերը Հարոլդ Մաքմիլանի կառավարությունում առաջադրվեց կենսաթոշակների և պետական սոցիալական ապահովության պառլամենտային նախարարի տեղակալի պաշտոնում ։ 1964 թվականի պառլամենտական ընտրություններում Պահպանողական կուսակցության պարտությունից հետո նա դարձավ կուսակցության՝ բնակարանաշինության և հողային ունեցվածքի հարցերով ներկայացուցիչը՝ պաշտպանելով վարձակալների՝ քաղաքային բնակելի տները գնելու իրավունքը ։ 1966 թվականին Թետչերը դարձավ Պետական գանձապետարանի ստվերային խմբի անդամ և որպես պատվիրակ՝ դեմ էր հանդես գալիս լեյբորիստների առաջարկին՝ գների և եկամուտների պարտադիր վերահսկման՝ պնդելով, որ դա կհանգեցնի հակառակ արդյունքի և կքայքայի երկրի տնտեսությունը ։
1966 թվականին՝ Պահպանողական կուսակցության համաժողովի ժամանակ, նա քննադատեց բարձր հարկերի քաղաքականությունը, որն առաջ էր տանում լեյբորիստական կառավարությունը։ Նրա կարծիքով, սա «ոչ այնքան քայլ էր դեպի սոցիալիզմը, որքան կոմունիզմը» ։ Թետչերը ընդգծում էր ցածր հարկերի պահպանման անհրաժեշտությունը՝ որպես տնքաջան աշխատանքի խթան։ Նա նաև Համայնքների պալատի այն սակավաթիվ անդամներից էր, որոնք պաշտպանեցին միասեռականներին քրեական պատասխանատվությունից ազատելը, կողմ քվեարկեցին աբորտների օրինակացմանը և ճագարներին «ակնհայտ» քերծեներով որսալու արգելքին ։ Բացի այդ, Թետչերը պաշտպանում էր մահապատժի պահպանումը և դեմ քվեարկեց ամուսնալուծությունների կարգի օրենքը մեղմելուն  ։
1967 թվականին Լոնդոնում ԱՄՆ դեսպանատան կողմից ընտրվեց Միջազգային այցերի ծրագրին մասնակցելու համար, որի շնորհիվ Թետչերը հնարավորություն ստացավ պրոֆեսիոնալ փոխանակման ծրագրով վեց շաբաթների ընթացքում այցելել ԱՄՆ քաղաքներ, հանդիպել տարբեր քաղաքական դեմքերի հետ և այցելել այնպիսի միջազգային կազմակերպություններ, ինչպիսին էր ԱՄՀ-ն ։ Մեկ տարի անց Մարգարեթը դարձավ պաշտոնական ընդդիմության Ստվերային կառավարության անդամ՝ կարգավորելով վառելիքային սեկտորի հետ կապված հարցերը։ 1970 թվականի հանրաքվեից ոչ շատ առաջ նա զբաղվում էր տրանսպորտի, ապա նաև կրթության հարցերով ։
Լուսավորության և գիտության նախարար (1970-1974)
1970-1974 թվականներին Մարգարեթ Թետչերը լուսավորության ու գիտության նախարար էր Էդվարդ Հիթի կառավարությունում։
1970 թվականի պառլամենտական ընտրություններում Էդվարդ Հիթի գլխավորությամբ հաղթեց Պահպանողական կուսակցությունը։ Նոր կառավարությունում Թետչերը նշանակվեց լուսավորության և գիտության նախարար։ Պաշտոնավարելու առաջին ամիսներին Մարգարետը, շնորհիվ այս ոլորտում ծախսերը կրճատելու փորձերի, գրավեց հասարակության ուշադրությունը։ Նա առաջնահերթությունը տվեց դպրոցներում ակադեմիական կարիքներին և կրճատեց կրթության համակարգի պետական ծախսերը, որի արդյունքում չեղարկվեց յոթից տասնմեկ տարեկան դպրոցականներին կաթի տրամադրումը ։ Միևնույն ժամանակ պահպանվեց ավելի փոքր երեխաներին մեկ երրորդ պինտա ծավալով կաթի տրամադրումը ։ Թետչերի քաղաքականությունը առաջ բերեց Լեյբորիստական կուսակցության և ԶԼՄ-ների քննադատության ալիք, որոնք Մարգարեթին անվանեցին «Margaret Thatcher, Milk Snatcher» (անգլերենից թարգմանաբար՝ «Մարգարեթ Թետչեր՝ կաթի կողոպտիչ») ։ Իր ինքնակենսագրականում Թետչերը հետագայում գրեց.
Պաշտոնավարելու ընթացքում Թետչերն աչքի ընկավ տեղական իշխանությունների կողմից գրագիտության դպրոցների ավելի ակտիվորեն փակելու և միասնական հանրակրթություն մտցնելու վերաբերյալ առաջարկություններով։ Ընդհանուր առմամբ, չնայած Մարգարետը ենթադրում էր պահպանել գրագիտության դպրոցները, միջնակարգ հանրակրթական դպրոցներ հաճախող աշակերտների ծավալը աճեց 32%-ից 62% ։
Ընդդիմության առաջնորդ (1975-1979)
1973 թվականին Հիթի կառավարության կողմից ծագած մի շարք խնդիրներից հետո (նավթային ճգնաժամ, աշխատավարձերի բարձրացման պահանջներ), 1974 թվականի փետրվարին կայացած խորհրդարանական ընտրություններում Պահպանողական կուսակցությունը պարտություն կրեց Լեյբորիստների կուսակցության կողմից ։ 1974 թվականի հոկտեմբերին տեղի ունեցած հերթական ընդհանուր ընտրություններում, պահպանողականների արդյունքները էլ ավելի վատ էին։ Բնակչության շրջանում կուսակցության աջակցության անկման ֆոնի վրա Թետչերը պայքարում է պահպանողական կուսակցության նախագահի պաշտոնի համար ։ Խոստանալով կուսակցությունում փոփոխություններ կատարել, նա ստացավ աջակցություն այսպես կոչված կեղմից, միավորելով խորհրդարանի պահպանողական անդամներին ։ 1975 թվականի կուսակցության նախագահի ընտրության ժամանակ Թետչերը քվեարկության առաջին փուլում հաղթեց Հիթին, որը ստիպված էր հրաժարական տալ ։ Երկրորդ փուլում նա հաղթեց Ուիլյամ Ուայթլուին, որը համարվում էր Հիթի առավել նախընտրելի իրավահաջորդը, և 1975 թվականի փետրվարի 11-ին պաշտոնապես դարձավ Պահպանողական կուսակցության նախագահ, Ուայթլուին նշանակելով նրա տեղակալը։
Ընտրություններից հետո Թետչերը սկսեց պարբերաբար այցելել պաշտոնական ընթրիքի — «ուղեղի կենտրոնում», որը հիմնադրել է Ֆրիդրիխ ֆոն Հայեկի աշակերտ : Այս հանդիպումներին մասնակցելը զգալիորեն ազդել է նրա տեսակետների վրա, որոնք ձևավորվել են  և  գաղափարների ազդեցությունից։ Արդյունքում, Թետչերը դարձավ գաղափարական շարժման դեմքը, որոնք դեմ էին պետության բարեկեցության ընդհանուր գաղափարներին։ Ինստիտուտի անդամները բրիտանական տնտեսության վերականգման համար առաջարկեցին հետևյալ բաղադրատոմսը. ավելի քիչ կառավարական միջամտություն տնտեսության մեջ և ավելի ցածր հարկեր և ավելի շատ ազատություն ձեռնարկատերերին և սպառողներին ։
1976 թվականի հունվարի 19-ին Թետչերը հանդես եկավ Խորհրդային Միության դեմ կտրուկ քննադատությամբ. "Ռուսները միտված են համաշխարհային տիրապետության, և նրանք արագորեն ձեռք են բերում այն միջոցները, որոնք անհրաժեշտ են ամենահզոր կայսերական պետություն դառնալու համար, որը աշխարհը երբևէ տեսել է։ Խորհրդային Միության Քաղբյուրոյում մարդիկ չպետք է անհանգստանան հասարակական կարծիքի արագ փոփոխության վերաբերյալ։ Նրանք ընտրել են զենքը նավթի փոխարեն, իսկ մեզ համար միաժամանակ գրեթ ամեն ինչը ավելի կարևոր է զենքից ։"
Ի պատասխան՝ ԽՍՀՄ Պաշտպանության նախարարության «Կարմիր աստղ» թերթը հրատարակել է ««Երկաթե տիկինը» վախեցնում է…» վերնագրով հոդվածը (1976 թվականի հունվարի 24-ին)։ Դրանում հեղինակը գրել է, որ «Երկաթե տիկին են անվանում իր իսկ սեփական երկրում»։ Իրականում Մեծ Բրիտանիայում Մարգարետ Թետչերը սկզբում այլ կերպ է անվանվել։ Օրինակ, 1975 թվականի փետրվարի 5-ին լոնդոնյան «Դեիլի միռոր» ամսագրում Թետչերի մասին հոդվածը կոչվեց «The Iron Maiden» — «Երկաթե օրիորդ» ։ Շուտով անգլիական «The Sunday Times» ամսագիրը այս մականվան թարգմանությունը՝ «երկաթե տիկին» կայուն կերպով ամրագրեց Մարգարետի ետևից։
Չնայած 1970-ականների վերջին բրիտանական տնտեսության վերականգնմանը, Աշխատանքային կառավարությունը կանգնած էր հանրային մտահոգության խնդիրով երկրի ապագա զարգացման ճանապարհին, ինչպես նաև 1978-1979 թվականների ձմռանը մի շարք գործադուլների հետ և այս էջը Մեծ Բրիտանիայի պատմության մեջ անվանվեց որպես «»: Պահպանողականները իրենց հերթին կանոնավոր կերպով հարձակումներ են իրականցնում Լեյբորիստական կուսակցության վրա, նախ և առաջ նրանց մեղադրելով գործազրկության ռեկորդային մակարդակի համար։ Դրանից հետո, 1979 թվականի սկզբին Ջեյմս Քալլագանի կառավարությունը ստացավ անվստահության քվե, և Մեծ Բրիտանիայում հայտարարվեց արտահերթ խորհրդարանական ընտրություններ։
Պահպանողականները կատարեցին իրենց ընտրական խոստումները տնտեսական հարցերի շուրջ՝ ապացուցելով սեփականաշնորհման և ազատական բարեփոխումների անրհաժեշտությունը։ Նրանք խոստացան պայքարել գնաճի դեմ և ձգտում են թուլացնել արհմիություններին, քանի որ կազմակերպված գործադուլները զգալի վնաս են պատճառել տնտեսությանը ։
Թետչերի ներքին քաղաքականությունը. «թետչերիզմ»
Թետչերի իշխանության տարիներին իրականացվող սոցիալ-տնտեսական քաղաքականությունը հետագայում կոչվեց «թետչերիզմ»։ «Թետչերիզմը» և նեոպահպանողականության հիմքը «մոնետարիստական» տեսությունն էր, որի հեղինակը Չիկագոյի մոնետարիստական տնտեսական դպրոցի ներկայացուցիչ ամերիկյան տնտեսագետ Միլթոն Ֆրիդմանն էր։ Այդ տեսության և «թետչերիզմի» հիմնական դրույթները հետևյալն են՝
Թետչերի կառավարությանը բաժին է ընկնում բարդ խնդիրներ սոցիալական և տնտեսական քաղաքականության բնագավառներում։ Սկսած 1979 թվականի կեսից տնտեսությունը զգալի անկում էր ապրում։ 1979 թվականին Իրանում տապալվեց շահի վարչակարգը, և շուտով սկսվեց Իրան-Իրաք պատերազմը, որի հետևանքով երկու անգամ բարձրացավ նավթի գինը։ Անգլիայում արդյունաբերության արտադրության ընդհանուր անկումը կազմեց 12 %։ Ճգնաժամն ուղեկցվում էր սղաճի և գործազրկության կտրուկ աճով։
Թետչերի կառավարությունը ձեռնամուխ եղավ կառուցվածքային տնտեսական բարեփոխումների անցկացմանը։ Պետությունը հրաժարվեց արդյունաբերական ձեռնարկություններին դոտացիաներ տալու քաղաքականությունից։ Բարեփոխման ենթարկվեց և հարկային համակարգը։ Իջեցվեց եկամտահարկը, իսկ ուղղակի հարկերը խոշոր եկամուտների վրա կրճատվեցին 3,5 մլրդ. ֆունտ ստերլինգով, միևնույն ժամանակ բարձրացվեցին անուղղակի հարկերը։ 8 %-15 % բարձրացվեց ավելացված արժեքի հարկը։ Բոլոր այդ միջոցառումները ուղեկցվում էին ակտիվ քարոզչական արշավով՝ ուղղված անձնական սպառման կրճատմանը։ Կառավարությունը կոչ էր անում «ապրել ըստ միջոցների»։ Թետչերը կտրուկ կրճատեց պետական ծախսերը կոմունալ և ճանապարհային տնտեսությունների վրա, մշակույթի և կրթության ոլորտներում։ Կրճատվեց պետական ապարատը։ Ապապետականացվեցին մի շարք պետական ձեռնարկություններ։ Այս քաղաքականության արդյունքում 1981-1982 թվականներին սղաճը նվազեց մինչև 4 %, տնտեսության մեջ աճի միտումներ նկատվեցին, իսկ 1983 թվականից սկսած նկատվեց արտադրության զգալի աճ։ Կտրուկ բարձրացան անգլիական խոշոր մենաշնորհների բաժնետոմսերի կուրսերը, զգալի աճ ունեցան մասնավոր ներդրումները։ Սակայն, մյուս կողմից, «ցնցումային թերապիան» ուներ նաև բացասական հետևանքներ՝ ձեռնարկությունների ապապետականացումը ուղեկցվում էր գործազրկության կտրուկ աճով։ Միայն 1980-1983 թվականների ընթացքում գործազուրկների թիվը 2 միլիոնից հասավ մինչև 3 միլիոն մարդ։ Տեղի էին ունենում աշխատանքից զրկվող բանվորների հակակառավարական բողոքի ցույցեր, որոնք հաճախ ավարտվում էին ոստիկանության հետ բախումներով։ Կառավարությունն ընդունեց մի շարք օրենքներ, որոնք ուղղված էին արհմիությունների իրավունքների սահմանափակմանը և գործադուլների դեմ։
1984-1987 թվականներին ապապետականացվեց արդյունաբերական հիմնարկների 1/3-ը, այդ թվում՝ հեռուստահաղորդակցման ընկերություններ, պողպատաձուլման ձեռնարկություններ, գազի արդյունաբերությունը, էլեկտրաէներգետիկան։ Բացի ապապետականացումից, Թետչերի կառավարությունը կտրուկ կրճատեց ամեն տեսակի օգնությունը պետական հիմնարկներին (շուրջ 10 անգամ 1980-1987 թվականների ընթացքում)։ Ընդհանուր պետական ներդրումների ծավալը կրճատվեց 50-ից մինչև 25 %։ Դա հնարավորություն տվեց կայունացնել բյուջեն և թույլ չտալ տնտեսական վերելքի պայմաններում սղաճի մակարդակի բարձրացմանը։ Կառավարության քաղաքականությունն ուղղված էր միջին և մանր բիզնեսի զարգացմանը, ինչպես նաև անգլիական խոշոր մենաշնորհների զարգացմանը։ Արդյունքում, 1980-1987 թվականների ընթացքում սեփական գործ ունեցողների թիվը 1,9-ից հասավ մինչև 3 միլիոն. մարդ։ Բացի այդ, ապապետականացումը թույլ տվեց բնակչության լայն զանգվածներին դառնալ բաժնետեր։ Թետչերի կառավարության գործողությունների հետևանքով Անգլիայի տնտեսությունը սկսեց վերելք ապրել՝ տարեկան աճը կազմում էր 3-4 %։ Կրճատվեց գործազուրկների թիվը՝ 2,6 միլիոն՝ 1979 թվականին, մինչև 1,9 միլիոն՝ 1987 թվական։ Տնտեսական վերելքը ուղեկցվում էր անգլիացիների բարեկեցության բարձրացումով։ Բնակչության եկամուտները այդ տարիներին աճում էին տարեկան մոտ 5 %-ով։
1988-1989 թվականներին կառավարությունը շարունակում է իր կուրսը. ապապետականցվում են նոր ձեռնարկություններ, օդանավակայաններ, մունիցիպալ շենքեր։ Շարունակվեց նաև առողջապահության և կրթության ոլորտներում շուկայական հարաբերությունների հաստատման գործընթացը։ Սակայն 1989 թվականին ներքին սոցիալ-քաղաքական դրությունը երկրում սրվում է։ Դրա պատճառն է դառնում Թետչերի կողմից ձեռնարկված «գլխահարկի» մասին օրենքի փոփոխությունը։ Եթե նախկինում «գլխահարկը» գանձում էին ամբողջ ընտանիքից՝ հաշվի առնելով նրա կազմը, եկամուտները, բնակարանի կամ տան արժեքը, ապա նոր օրենքով այդ հարկը սահմանվում էր բոլորի համար հավասարաչափ, ինչից տուժում էին բազմանդամ ընտանիքները, շահում էին միայնակ հարուստ բնակիչները։ Դա տեղիք տվեց բողոքի ցույցերի և հանրահավաքների, որոնց դեմ սկսեցին կիրառվել ոստիկանական ուժեր։ Այդ իրադարձությունները մեծ հարված հասցրին Թետչերի հեղինակությանը։ Բացի այդ, բարեփոխումների հետևանքով հասարակությունում աճեց խորը սոցիալական բևեռացումը՝ ընտանիքների մոտավորապես 20 %-ն ապրում էր աղքատության պայմաններում։ Անգլիական հասարակության զգալի մասը հոգնել էր Թետչերի քաղաքական ոճից, անհաշտությունից, ավտորիտարիզմից։ Հասկանալով, որ կուսակցությունը կանգնած է տրոհման եզրին, Թետչերը 1990 թվականի աշնանը թողնում է պաշտոնը՝ կուսակցության առաջնորդի և վարչապետի դերը զիջելով Ջոն Մեյջորին։
Թետչերի արտաքին քաղաքականությունը
Թետչերի արտաքին քաղաքականության ռազմավարությունը նախատեսում էր Մեծ Բրիտանիայի՝ որպես մեծ տերության կարգավիճակ ունեցող երկրի վերականգնումը։ Աֆրիկայում բրիտանական կառավարությունը նպաստեց Հարավային Ռոդեզիայում սահմանադրական բարեփոխումների և ընդհանուր ընտրությունների անցկացմանը, որի արդյունքում 1980 թ. Հարավային Ռոդեզիայի փոխարեն առաջացավ նոր պետություն՝ Զիմբաբվեի Հանրապետությունը։ Միևնույն ժամանակ Թետչերը, առաջնորդվելով Հարավային Աֆրիկայում բրիտանական կապիտալի շահերով, դեմ հանդես եկավ, որպիսզի Հարավ-Աֆրիկյան Հանրապետության նկատմամբ պատժամիջոցներ կիրառվեն՝ չնայած նրան, որ այդ երկրում տիրում էր ապարտեիդի համակարգը։
1982 թ. տեղի ունեցավ կարճատև պատերազմ Անգլիայի և Արգենտինայի միջև Ֆոլկլենդյան (Մալվինյան) կղզիների համար, որոնք 1833 թվականից անգլիացիների հսկողության տակ էին։ Պատերազմը սկսվեց 1982 թ. ապրիլի 2-ին, երբ արգենտինյան զորքերը ափ իջան և կալանավորեցին կղզիների նահանգապետին ու կայազորը։ Նույն օրը Անգլիան խզեց հարաբերությունները Արգենտինայի հետ և ուղարկեց կղզիներ 40 նավերից բաղկացած ռազմական նավատորմ։ Պատերազմը տևեց 10 շաբաթ՝ ավարտվելով անգլիացիների հաղթանակով։ Արգենտինացիները տվեցին 1300 զոհ, անգլիացիները՝ 250։
Ֆոլկլենդյան ճգնաժամը էապես ամրապնդեց անգլո-ամերիկյան դաշնակցային հարաբերությունները։ Երբ ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդում առաջ քաշվեց բանաձև, որով կողմերը պետք է կասեցնեին ռազմական գործողությունները և անցնեին բանակցությունների, Մեծ Բրիտանիան և ԱՄՆ վետո դրեցին այդ բանաձևի վրա։ ԱՄՆ-ի և Մեծ Բրիտանիայի բարեկամական հարաբերությունները պայմանավորված էին նաև Թետչերի և Ռեյգանի անձնական ջերմ փոխհարաբերություններով։ Անգլիան պաշտպանում էր ԱՄՆ-ին բոլոր տարածքային կոնֆլիկտների հարցերում՝ Իրանի դեմ պայքարում, ինչպես նաև խորհրդային զորքերի դեմ՝ Աֆղանստանում։ Թետչերը պաշտպանեց մոսկովյան օլիմպիադայի բոյկոտը, կրճատեց տնտեսական և մշակութային համագործակցությունը ԽՍՀՄ-ի հետ։ 1986 թ. Անգլիան աջակցեց ԱՄՆ-ին Լիբիայի դեմ գործողություններում՝ թույլ տալով ամերիկյան ինքնաթիռներին օգտագործել բրիտանական ռազմական օդանավակայանները։ Թետչերը ՆԱՏՕ-ի հզորության ամրապնդման համառ կողմնակից էր։ Նա միջուկային զենքը համարում էր խաղաղություն ամրապնդող, համաշխարհային պատերազմը կանխարգելող միջոց և դեմ էր միջուկային լիակատար զինաթափմանը։ Թետչերը չհամաձայնվեց իջեցնել բրիտանական միջուկային հզորության մակարդակը, երբ ԱՄՆ և ԽՍՀՄ-ը որոշեցին ոչնչացնել Եվրոպայի տարածքում իրենց տեղակայված միջին հեռահարության միջուկային զենքը։
Չնայած, որ Թետչերը իր կառավարման առաջին տարիներին ուներ կոշտ հակախորհրդային դիրքորոշում, սակայն արևմտյան առաջնորդներից առաջինը նա ողջունեց ԽՍՀՄ-ում սկսած վերակառուցման քաղաքականությունը։
Հրաժարականը
1989 թվականին անցկացվող Պահպանողական կուսակցության նախագահողի ընտրությունների ժամանակ Թետչերի մրցակիցը քչերին հայտնի Էնթոնի Մեյերն էր, ով Համայնքների պալատի անդամ էր ։ Խորհրդարանի 374 անդամ ունեցող Պահպանողական կուսակցության ներկայացուցիչները ձայնի իրավունք ունեին ընտրություններում և Թեթչերի օգտին քվեարկել է 314 մարդ, իսկ Մեյերի օգտին՝ 33 մարդ ։ Կուսակցությունում նրա կողմնակիցները արդյունքները համարեցին հաջողություն և մերժեցին դրա վերաբերյալ ցանկացած մեղադրանք, որոնք կուսակցության ներսում առաջացրել էին տարաձայնություններ ։
Իր պաշտոնավարման ընթացքում Թետչերը Մեծ Բրիտանիայի հետպատերազմյան բոլոր վարչապետների շրջանում ուներ բնակչության աջակցության երկրորդ ամենացածր մակարդակը (մոտ 40%)։ Հարցումները ցույց են տվել, որ նրա հեղինակությունը ավելի ցածր է, քան Պահպանողական կուսակցությանը ։ Այնուամենայնիվ Թետչերը ինքն իր վրա վստահ լինելով միշտ պնդում էր այն մասին, որ նրան քիչ է հետաքրքրում տարբեր վարկանիշները, ցույց տալով խորհրդարանական ընտրությունների ժամանակ ստացած ռեկորդային աջակցությունը ։
1990 թվականի սեպտեմբերին անցկացված հասարակական կարծիքների հարցումների համաձայն, Լեյբորիստների վարկանիշը 14 տոկոսով գերազանցում էր պահպանողականների վարկանիշից, իսկ նոյեմբերին պահպանողականները լեյբորիստներից արդեն 18 տոկոսով էին բարձր ։ Վերոնշյալ վարկանիշները, նաև Թետչերի ռազմատենչ ոգին և իր գործընկերնների կարծիքները անտեսելը հանգեցրեցին նրան, որ Պահպանողական կուսակցությունում ներսում ներքին տարաձայնություններ առաջացան ։ Արդյունքում հենց կուսակցությունը առաջինը ազատվեց Մարգարետ Թետչերից։
1990 թվականի նոյեմբերի 1-ին Ջեֆրի Հաուն լքեց փոխվարչապետի պաշտոնը այն բանից հետո, երբ Թետչերը հրաժարվեց համաձայնության գալ, որպիսզի Մեծ Բրիտանյան անդամակցի միասնական եվրոպական արժույթին ։
Մեծ Բրիտանիայի վարչապետի և Պահպանողական կուսակցության նախագահի պարտականությունները անցավ Ջոն Մեյջորին, որի գլխավորությամբ Պահպանողական կուսակցությանը հաջողվեց հաղթանակ տանել 1992 թվականի խորհրդարանական ընտրություններում ։
Հրաժարականից հետո
Վարչապետի պաշտոնից հրաժարվելուց հետո Թետչերը երկու տարի աշխատել է Համայնքների պալատում որպես Ֆիչերի ներկայացուցիչ ։ 1992 թվականին 66 տարեկան հասակում որոշում կայացրեց հեռանալ բրիտանական խորհրդարանից, որը իր կարծիքով նրան մեծ հնարավորություն տվեց ավելի բաց կերպով արտահայտել իր կարծիքը այս կամ այն իրադարձության վերաբերյալ ։
Համայնքների պալատից հեռանալուց հետո
Համայնքների պալատից հեռանալուց հետո Թետչերը դարձավ Մեծ Բրիտանիայի առաջին նախկին վարչապետը, որը ստեղծել է հիմնադրամ։ 2005 թվականին ֆինանսական դժվարությունների պատճառով այն փակվեց ։ Թետչերը գրել է երկու հատոր հուշեր՝ «The Downing Street Years» (1993 թվական) և «The Path to Power» (1995 թվական) վերնագրերով։
1992 թվականի հուլիսին «Philip Morris» ծխախոտային ընկերությունը Մարգարետին վարձել էր որպես «աշխարհաքաղաքական խորհրդատու» 250 հազար դոլար աշխատավարձով և տարեկան 250 հազար դոլար իր հիմնադրամին ներդրում կատարելու դիմաց ։ Բացի այդ յուրաքանչյուր հրապարակայնորեն հանդես գալու համար նա ստացել է 50 հազար դոլար ։
1992 թվականի օգոստոսին Թետչերը կոչ արեց ՆԱՏՕ-ին դադարեցնել բոնսիական Գորաժդե և Սարաևո քաղաքներում սերբական կոտորածները, վերջ դնելով Բոսնիական պատերազմի էթնիկ զտումներին։ Նա Բոսնիայի իրավիճակը համեմատեց «նացիստների ամենավատ ծայրահեղությունների» հետ, ասելով, որ իրավիճակը տարածաշրջանում կարող է դառնալ նոր Հոլոքոստ ։ Թետչերը նաև հանդես եկավ քննադատությամբ լորդերի պալատում ընդդեմ Մաաստրիխտի պայմանագրի, որը ըստ նրա խոսքերի, «նա երբեք չէր ստորագրի» ։
Կասպից ծովի էներգետիկ ռեսուրսներում արևմտյան նավթային ընկերությունների աճող հետաքրքրության ֆոնի վրա 1992 թվականի սեպտեմբերին Թետչերը այցելեց Բաքու, որտեղ նա մասնակցել է Չիրագի և Շահդենիզի հանքավայրերի գնահատման ստորագրությանը Ադրբեջանի կառավարության և անգլիական British Petroleum-ի ու նորվեգական Statoil-ի ընկերությունների միջև ։
1993 թվականից մինչև 2000 թվականը Թետչերը եղել է Ամերիկյան Վիրջինիա նահանգի Վիլհելմ և Մերիի քոլեջի պատվավոր ռեկտոր, իսկ 1992 մինչև 1999 թվականները պատվավոր ռեկտոր՝ Բուքինգհեմի համալսարանում (Մեծ Բրիտանիայի առաջին մասնավոր համալսարանը, որը հիմնադրվել է 1975 թվականին) ։ 1994 թվականին, երբ Թոնի Բլեերը ընտրվեց որպես Լեյբորիստների կուսակցության նախագահ, Թետչերը նրան անվանեց «Լեյբորիստների կուսակցության ամենավտանգավոր նախագահը» Հյու Գեյտսկալի ժամանակներից սկսած ։
1998 թվականին իսպանական իշխանությունների կողմից նախկին չիլիացի դիկտատոր Աուգուստո Պինոչետի ձերբակալումից հետո, որը պետք է դատարանի առաջ հանդես գար, մարդու իրավունքների զանգվածային խախտման համար, Թետչերը կոչ արեց ազատ արձակել անդրադառնալով այն օգնությանը, որը նա ցուցաբերել է Մեծ Բրիտանիային Ֆոլկլենդյան հակամարտության ընթացքում ։ 1999 թվականին նա այցելեց նախկին քաղաքական գործչին, որը գտնվում էր տնային կալանքի տակ Լոնդոնյան արվարձանում ։ Պինոչետը ազատ արձակվեց ներքին գործերի նախարար Ջեք Ստռոի որոշմամբ 2000 թվականի մարտին բժշկական խնդիրների պատճառով ։
2001 թվականի խորհրդարանական ընտրությունների ժամանակ Թետչերը աջակցեց պահպանողականներին, թեև նա հավանություն չէր տվել Յան Դունկան Սմիթի թեկնածությանը որպես Պահպանողականների կուսակցության նախագահ, ինչպես դա եղել էր Ջոն Մեյջորի և Հեյգ Ուիլյամի դեպքում։ Այնուամենայնիվ ընտրություններից հետո նա նախընտրեց Դունկան Սմիթին, այլ ոչ թե Քեննեթ Քլարկին ։
2002 թվականի մարտին Թետչերը հրատարակեց «Պետության կառավարման արվեստը։ Փոփոխվող աշխարհի ռազմավարություն» գիրքը, որը նվիրված էր Ռոնալդ Ռեյգանին (գիրքը լույս է տեսել նաև ռուսերեն լեզվով)։ Այդտեղ նա արտահայտում է իր դիրքորոշումը մի շարք միջազգային քաղաքական իրադարձությունների և գործընթացների վերաբերյալ։ Նա պնդել է, որ Մերձավոր Արևելքում խաղաղություն չի լինի մինչև Սադդամ Հուսեյնը չտապալվի, գրել է, որ Իսրայելը պետք է զոհաբերի տարածքները խաղաղության փոխարեն և Եվրամիության ուտոպիականության մասին։ Նրա կարծիքով Բրիտանիան պետք է վերանայի Եվրամիությանն անդամակցելու պայմանները կամ նույնիսկ հեռանա ինտեգրացիոն միությունից, միանալով ՆԱՖՏԱ-ին ։
2002 թվականից հետո
2003 թվականի հունիսի 26-ին կյանքից հեռացավ Թետչերի ամուսինը՝ Դենիսը։ Հուլիսի 3-ին նա արդեն դիակիզված էր ։
2004 թվականի հունիսի 11-ին Թետչերը ներկա է գտնվել Ռոնալդ Ռեյգանի հուղարկավորությանը ։ Այնուհետև Թետչերը Ռեյգանին շրջապատողների հետ միասին ուղևորվեց Կալիֆոռնիա, որտեղ նա Ռոնալդ Ռեյգանի նախագահական գրադարանում մասնակցեց հոգեհանգստի և թաղման արարողություններին ։
Իր 80-ամյակը Մարգարետը նշել է 2005 թվականի հոկտեմբերի 13-ին լոնդոնյան Mandarin Oriental Hotel հյուրանոցում։ Հյուրերի թվում էին Եղիսաբեթ II-րդը, Արքայազն Ֆիլիպը, Ալեքսանդրա Կենտացին և Թոնի Բլերը ։ Ջեֆրի Հոն, որը նույնպես ներկա էր տոնակատարություններին, հայտարարեց, որ «նրա իրական հաղթանակը փոխեց ոչ միայն մեկին, այլ նաև երկու կուսակցություններին, այդ իսկ պատճառով, երբ Լեյբորիստների կուսակցությունը վերադարձավ իշխանության, թետչերիզմի սկզբունքների մեծ մասը ընդունվեց որպես պարգև» ։
2006 թվականին Թետչերը որպես Դիկ Չեյնիի հյուր այցելեց Վաշինգտոն 2001 թվականի սեպտեմբերի 11-ի ահաբեկչական հարձակումների զոհերի հիշատակի պաշտոնական հոգեհանգստի արարողությանը։ Այցելության ընթացքում Մարգարետը հանդիպել է ԱՄՆ-ի պետքարտուղար Կոնդոլիզա Ռայսի հետ ։
2007 թվականին Թետչերը դարձավ Մեծ Բրիտանիայի միակ վարչապետը, որը իր կյանքի ընթացքում Բրիտանիայի խորհրդարանում կառուցված հուշարձան է ունեցել (պաշտոնական բացումը տեղի է ունեցել 2007 թվականի փետրվարի 21-ին, նախկին քաղաքական գործչի ներկայությամբ)։ Բրոնզե հուշարձանը ձեռքը երկարացրած գտնվում է Թետչերի քաղաքական կուռքի Ուինսթոն Չերչիլի արձանի դիմաց ։ Թետչերը կարճատև ելույթ է ունեցել Համայնքների պալատում, նշելով, որ «ես ավելի շուտ կնախնտրեի երկաթե արձան, բայց բրոնզը նույնպես հարմար է, այն չի ժանգոտի» ։
2009 թվականի նոյեմբերի վերջին Թետչերը կարճ ժամանակով վերադարձավ Դաունինգ սթրիթ, 10, որպեսզի հասարակությանը ներկայացներ իր պաշտոնական դիմանկարը, որը նկարվել է նկարիչ Ռիչարդ Սթոունի կողմից (նա նաև նկարել է Եղիսաբեթ երկրորդի և նրա մոր՝ Էլիզաբեթ Բոուզ-Լիոնի դիմանկարները) ։ Այս միջոցառումը հատուկ հարգանքի դրսևորում էր նախկին վարչապետի համար, ով դեռ կենդանի էր ։
2002 թվականին Թետչերը մի քանի միկրո ինսուլտ վերապրեց, որից հետո բժիշկը խորհուրդ տվեց հրաժարվել հրապարակային միջոցառումներին մասնակցելուց և հեռանալ հանրային և քաղաքական գործունեությունից ։ 2008 թվականի մարտի 7-ին Համայնքների պալատում ճաշի ժամանակ գիտակցության կորստից հետո, նա տեղափոխվեց Լոնդոնի կենտրոնական մասի Սենտ-Թոմասի հիվանդանոց ։ 2009 թվականին հոսպիտալացվեց ձեռքի կոտրվածքի պատճառով։ 2005 թվականից մինչև իր կյանքի ավարտը տառապում էր մարազմով (հոգեկան խանգարում) ։
2010 թվականի Պահպանողական կուսակցության համաժողովի ժամանակ երկրի նորընտիր վարչապետ Դևիդ Քեմերոնը հայտարարեց այն մասին, որ կրկին հրավիրում է Թետչերին Դաունինգ սթրիթ 10 իր 85 ամյակը տոնելու կապակցությամբ, որի պատվին տոնակատարություններ կանցկացվեն նախկին և ներկա նախարարների մասնակցությամբ։ Սակայն Մարգարետը բացառեց ցանկացած տոնակատարություն՝ նշելով գրիպի մասին ։ 2011 թվականի ապրիլի 29-ին Թետչերը հրավիրված էր Արքայազն Ուիլյամի և Քեյթ Միդլթոնի հարսանյաց հանդեսին, սակայն վատ ինքնազգացողության պատճառով ներկա չէր գտնվել արարողությանը ։
Հիվանդությունը և Մահը
Իր կյանքի վերջին տարիներին Մարգարետ Թետչերը ծանր հիվանդ էր։ 2012 թվականի դեկտեմբերի 21-ին նրան վիրահատեցին հեռացնելով միզապարկի ուռուցքը ։ Իր կյանքի 88-րդ տարում 2013 թվականի ապրիլի 8-ի վաղ առավոտյան Լոնդոնի կենտրոնում գտնվող «Ռիտց» հյուրանոցում կյանքից հեռացավ Թետչերը, որտեղ նա ապրել էր այն բանից հետո, երբ 2012 թվականի վերջին դուրս էր գրվել հիվանդանոցից ։ Մահվան պատճառ էր դարձել Ինսուլտը ։
Հուղարկավորությունը անցեկացվել է Լոնդոնի Սուրբ Պողոսի տաճարում ռազմական պատվո խմբի ուղեկցությամբ։ 2005 թվականից Թետչերը իր թաղման համար պլան է կազմել, այդ նախապատրաստական աշխատանքները կատարվել 2007 թվականից, բոլոր միջոցառումները որտեղ թագուհին մասնակցելու է, նախապես պլանավորված էր։ Նրա հուղարկավորության ժամանակ, պլանի համաձայն «երկաթե տիկինը» ցանկացել էր, որպեսզի ներկա գտնվեին թագուհի Եղիզաբեթ երկրորդը, թագավորական ընտանիքի անդամները, ինչպես նաև Թետչերի իշխանության օրոք ամենամեծ քաղաքական գործիչները, ներառյալ նախկին ԽՍՀՄ նախագահ Միխայիլ Գարբաչովը (որը առողջական խնդիրների պատճառով չկարողացավ գալ) ։ Թետչերի վերջին կամքի համաձայն, նվագախումբը կատարել է անգլիացի կոմպոզիտոր Էդուարդ Էլգարից ընտրված ստեղծագործությունները։ Հուղարկավորությունից հետո տեղի ունեցավ դիակիզում, իսկ աճյունը, համաձայն մահացածի կամքի, թաղեցին ամուսնու Դենիսի կողքին լոնդոնյան տարածաշրջանի Չելսիի ռազմական հոսպիտալում գտնվող գերեզմանատանը ։ Հուղարկավորությունը տեղի է ունեցել ապրիլի 17-ին և ընդհանուր առմամբ արժեցել է 6 միլիոն ֆունտ ստեռլինգ ։
Թետչերի հակառակորդները, որոնք նույնպես քիչ չէին, բուռն կերպով տոնում էին և կազմակերպում էին փողոցային երեկույթներ նախկին վարչապետի մահվան կապակցությամբ։ Միևնույն ժամանակ կատարվեց «Դին-դոն, մահացավ կախարդը» («Ding Dong! The Witch is Dead») երգը «Օզ երկրի մոգը» ֆիլմից, որը թողարկվել է 1939 թվականին։ 2013 թվականի ապրիլյան օրերին երգը կրկին հայտնի դարձավ ։
Ժառանգությունը
Թետչերի կողմնակիցների համար նա մնում է որպես այն քաղաքական գործչի կերպարը, որը կարողացավ վերակառուցել բրիտանական տնտեսությունը, զգալի հարված հասցնելով արհմիություններին և կարողացավ վերականգնել Մեծ Բրիտանիայի կերպարը, որպես համաշխարհային տերություն ։ Իր վարչապետության ընթացքում 7-ից մինչև 25 տոկոսով աճել է բրիտանացիների թիվը, որոնք բաժնետոմսեր ունեին, ավելի քան մեկ միլիոն ընտանիք բնակարաներ է ձեռք բերել, որոնք նախկինում պատկանել են քաղաքապետարանին, որի միջոցով տանտերերի թիվը աճել է 55-ից մինչև 67 տոկոս։ Ընդհանուր անձնական բարեկեցությունը աճել է 80 տոկոսով ։ Ֆոլկլենդյան պատերազմում հաղթանակը և ԱՄՆի հետ սերտ դաշինքը նույնպես համարվում է նրա կարևորագույն հաղթանակներից մեկը ։
Միևնույն ժամանակ Թետչերի վարչապետության շրջանը համարվեց բնակչության բարձր գործազրկության և կանոնավոր գործադուլների շրջան ։ Գործազրկության հարցերով քնադատներից շատերը մեղադրում են նրա տնտեսական քաղաքականությունը, որը մեծապես գտնվել է մոնիտորիզմի գաղափարների տակ ։ Այս խնդիրը իր հերթին առաջացրեց թմրամոլության և ընտանեկան ամուսնալուծությունների տարածմանը ։ Շոտլանդիայում 2009 թվականին ելույթ ունենալով, վարչապետի պաշտոնում ընտրվելու երեսնամյա տարելիցի նախօրեին, Թետչերը պնդել է այն մասին, որ նա ոչ մի անգամ չի զղջացել վարչապետի պաշտոնավարման ընթացքում իր կատարած գործողություններից, այդ թվում «հնացած արդյունաբերության մեջ» ներդրումային և սուբսիդավորման մերժման հարցերի համար, քանի որ շուկաները գտնվում էին անկումային վիճակում ։
Թետչերի պաշտոնավարումը XX դարի ամենաերկարատևն էր Սոլսբերիից (1885, 1886—1892 և 1895—1902 թվականներ) և անընդմեջ ամենաերկար պաշտոնում մնացած Ռոբերտ Ջենիքսոնի ժամանակից սկսած (1812—1827)  :
Փառք և համբավ
Time ամսագիրը Մարգարետ Թետչերին ընդգրկեց 20 դարի հարյուր ականավոր մարդկանց մեջ «Առաջնորդներ և հեղափոխականներ» անվանակարգում ։
Մրցանակները
1970 թվականին ստանձնելով կրթության և գիտության նախարարի պաշտոնը Թետչերը դարձավ Մեծ Բրիտանիայի գաղտնի խորհրդի անդամ ։ Պաշտոնից հեռանալուց երկու շաբաթ անց նա ստացավ Ծառայության Շքանշան, որը Մեծ Բրիտանիայում սահմանափակ հասարակության անդամների համար տարբերակիչ նշան է, որը սահմանվել է 1902 թվականին Էդուարդ VII թագավորի կողմից։ Միևնույն ժամանակ Դենիս Թետչերը դարձավ ժառանգված տիտղոսի սեփականատեր — բարոնետ։ 1995 թվականին Եղիզաբեթ երկրորդի կողմից պարգևատրվել է որպես Գարերի պատվավոր շքանշանով (Մեծ Բրիտանիայի ամենաբարձր արքայական շքանշանը)։
1983 թվականին Թետչերը ընտրվեց Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամ, իսկ 1975 թվականին Պահպանողական կուսակցության նախագահ ընտրվելուց հետո դարձավ Կարլտոն ակումբի առաջին կին լիիրավ անդամ (որպես պատվավոր անդամ) ։
Ֆոլկլենդյան կղզիներում 1992 թվականից ամեն տարի հունվարի 10-ին նշվում է Մարգարետ Թետչերի օրը, ի պատիվ 1983 թվականին կղզի կատարաց այցի հիշատակին ։ Բացի դրանից Պորտ Սթենլիյում փողոցն անվանել են քաղաքական գործչի պատվին, ինչպես նաև թերակղզին Հարավային Ջորջիայում ։
Թետչերը պարգևատրվել է Ազատության հանրապետական սենատորական մեդալով, ինչպես նաև Միացիալ Նահանգների քաղաքացիական անձանց համար երկու ամենաբարձր մեդալներից մեկով՝ Ազատության նախագահական մեդալով։ Բացի դա նա դարձավ Ռոնալդ Ռեյգանի Ազատության մրցանակի դափնեկիր։ Թետչերը աջակցել է ԱՄՆ-ի Ռազմավարական հետազոտությունների ինստիտուտի Heritage Foundation-ին, որտեղ 2005 թվականին ստեղծվել է ազատության Կենտրոն Մարգարետ Թետչերի անվամբ ։
1998 թվականին Թետչերը արժանացել է Զագրեբի պատվավոր քաղաքացու կոչմանը ։ Եղել է նաև Բիլդերբերգյան ակումբի անդամ ։
Մշակույթաին հիշատակումներ
Մարգարետ Թետչերի անհատականությունը նշվում է արվեստի մի շարք գործերում, այդ թվում` գրական տեքստերում, հեռուստատեսային ծրագրերում, գեղարվեստական և վավերագրական ֆիլմերում, թատերական ներկայացումներում և երաժշտական ստեղծագործություններում։ 2002 թվականին Բրիտանական BBC4 հեռուստաալիքի վավերագրական դրամայում, Բրիտանիայի վարչապետի դերը խաղացել է դերասանուհի , իսկ ՝ Անդրեա Ռաիսբորոն ։ Բացի այդ Թետչերը դարձել է նոր այլ ֆիլմերի գլխավոր հերոսը, ինչպիսիք են՝  (2009 թվական դերը կատարել է Լինդսի Դունկան) և «Երկաթե տիկին»-ը (2011; դերը կատարել է Մերիլ Սթրիփը) ։ Վերջին ֆիլմում Թետչերի դերի համար Մերիլ Սթրիփը դարձավ «Ոսկե գլոբուս»-ի ութերորդ մրցանակակիրը, ստացավ BAFTA մրցանակի երկրորդ արձանիկը և ստացավ երրորդ «Օսկարը»  ։
Թետչերի մասին հոդվածը Օքսվորդի կենսագրական գրքում գրավում է երրորդ տեղը՝ ավելի քան 33 հազար բառ։ Ավելի շատ միայն Շեքսպիրի և թագուհի Եղիզաբեթ երկրորդի մասին է ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Միացյալ Թագավորության վարչապետներ Կատեգորիա:Հոկտեմբերի 13 ծնունդներ Կատեգորիա:1925 ծնունդներ Կատեգորիա:2013 մահեր Կատեգորիա:Ապրիլի 8 մահեր Կատեգորիա:Անգլիացի քիմիկոսներ Կատեգորիա:Կաթվածից մահացածներ Կատեգորիա:Օքսֆորդի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Ազատության նախագահական մեդալով պարգևատրվածներ Կատեգորիա:Զագրեբի պատվավոր քաղաքացիներ Կատեգորիա:20-րդ դարի կին գրողներ Կատեգորիա:Պետության կին ղեկավարներ Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամներ Կատեգորիա:Անգլիայի քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Անգլիացի պետական գործիչներ Կատեգորիա:Անգլիացի գիտնականներ Կատեգորիա:Կին վարչապետներ Կատեգորիա:Մեծ Բրիտանիայի կին քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Կառավարության կին ղեկավարներ Կատեգորիա:Բրիտանացի ազնվականներ Կատեգորիա:Եվրոպայի կառավարության ղեկավարներ Կատեգորիա:Անգլիացի գրողներ Կատեգորիա:Բրիտանական ակադեմիայի անդամներ Կատեգորիա:Կապիչի շքանշանի ասպետներ
Էռու (գյուղ, Վիհուլա շրջան)
Էռու (Eru), գյուղ Էստոնիայի Լյաենե-Վիրումաա նահանգի Վիհուլա շրջանում։
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 19 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Լյաենե-Վիրումաա նահանգի Վիհուլա շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղեր
(4949) Ակասոֆու
(4949) Ակասոֆու (Akasofu), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1988 թվականի նոյեմբերի 29-ին Տակուո Կոջիմայի կողմից Չիյոդայում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,272338 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 1,8889 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,6557 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1251,15 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,287736 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 4,81° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1988 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Տակուո Կոջիմայի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Իվանովկա (գյուղ, Դոբրինսկի շրջան)
Իվանովկա (Ивановка), գյուղ Ռուսաստանի, Լիպեցկի մարզի Դոբրինսկի շրջանի կազմում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:1742 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Լիպեցկի մարզի Դոբրինսկի շրջանի բնակավայրեր
Փոլ Թերու
Դերասան և սցենարիստ Ջասթին Թերուն գրողի զարմիկն է։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գրողներ Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի գրողներ Կատեգորիա:20-րդ դարի գրականություն Կատեգորիա:Ամերիկացիներ Կատեգորիա:Ամերիկացի վիպասաններ
Կաստիլիոնե դ'Ադա
Կաստիլիոնե դ'Ադա  (Castiglione d'Adda), կոմունա Իտալիայում, գտնվում է Լոմբարդիա մարզի Լոդի գավառում ։
Պոստոլ (գյուղ, Սրեդնեպոստոլսկոե գյուղական բնակավայր)
Պոստոլ (Постол), գյուղ Ռուսաստանի Ուդմուրթական հանրապետության Զավյալովսկի շրջանի կազմում։
Կաստիլիոնե դ'Ադա
Բնակչությունը կազմում է 4750 մարդ (2008 թվականի տվյալներով)։ Խտությունը կազմում է 362 մարդ/կմ²։ Տարածքը գրավում է 13 կմ²։ Էլեկտրոնային փոստ՝ 26823։ Հեռախոսային կոդ՝ 0377։
Պոստոլ (գյուղ, Սրեդնեպոստոլսկոե գյուղական բնակավայր)
Բնակչությունը 2003 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 519 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Ուդմուրթական հանրապետության Զավյալովսկի շրջանի բնակավայրեր
Կաստիլիոնե դ'Ադա
Ժողովրդագրություն
Բնակչության թվաքանակի փոփոխությունները.
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր
Դոմինիկ Մոնագան
Դոմինիկ Բերնարդ Պատրիկ Լյուկ Մոնագան (Dominic Bernard Patrick Luke Monaghan, ), բրիտանացի կինոդերասան, հեռուստահաղորդավար։ Առավել հայտնի է դարձել «Մատանիների տիրակալը» (2001-2003) և «Կորուսյալները» (2004-2010) ֆիլմերի շնորհիվ։ «Կորուսյալները» հեռուստասերիալում Չարլի Փեյսի դերակատարման համար ներկայացվել է «Սատուրն» մրցանակի՝ որպես երկրորդ պլանի լավագույն դերասան։
Կենսագրություն
Դոմինիկ Մոնագանը ծնվել է Գերմանիայի Բեռլին քաղաքում։ Մայրը բուժքույր է, հայրը՝ ուսուցիչ ։ Մոնագանի ավագ եղբայրը՝ Մեթյուն, մասնագիտությամբ ուսուցիչ է, երգիչ և երաժիշտ։ Երբ Դոմինիկը 11 տարեկան էր, նրա ընտանիքը տեղափոխվեց Մեծ Մանչեսթեր, իսկ դրանից հետո՝ Մանչեստր։ Դոմինիկը ազատ տիրապետում է անգլերեն և գերմաներեն լեզուներին։
Դերասան դառնալու ցանկությունը Դոմինիկի մեջ առաջացել է դեռևս մանկության տարիներին, երբ դիտում էր «Աստղային պատերազմներ» ֆիլմը։ Դպրոցական տարիներին նա հանդես էր գալիս տարբեր բեմադրություններում, ինչպիսիք են՝ «Օլիվեր Թվիստի արկածները» և «Սուրբծննդյան երգը առօրյայում»։ Որպես դերասան՝ Դոմինիկ Մոնագանը հայտնի է դարձել «Մատանիների տիրակալը» ֆիլմում Մերիադոկ Բրենդիբակի դերով, «Կորուսյալները» հեռուստասերիալում Չարլի Փեյսի դերով և «FlashForward» հեռուստասերիալում Սայմոն Քեմփոսի դերով։
Անձնական կյանք
2004 թվականից Դոմինիկը հանդիպում էր Էվանջելին Լիլլիի հետ։ 2005 թվականին նրանք նշանադրվեցին։ Նրանց հարաբերությունները որոշ ժամանակով ընդհատվեցին, ապա 2008 թվականին նորից միացան, իսկ ավելի ուշ վերջնականապես խզեցին կապերը։
Ֆիլմագրություն
}
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի դերասաններ Կատեգորիա:Անգլիացի աթեիստներ Կատեգորիա:Բրիտանացի հեռուստատեսային դերասաններ Կատեգորիա:Բրիտանացի կինոդերասաններ
Փշամանդիկ
Փշամանդիկ, մատիտեղազգիների ընտանիքի ծայրահեղ չորասեր թփերի ցեղ։ Հայտնի է 20 տեսակ։
Թիուլ
Թիուլ, ֆեոդալական պարգևական հողատիրության ձև 16–17-րդ դարերոում Իրանում, Արևելյան Հայաստանում։ Թիուլի ինստիտուտը լայն տարածում ստացավ Սեֆյանների օրոք։ Պետական և արքունի ծառայության դիմաց, իբրև պարգև, բարձրաստիճան ամիրաներին ու զինվորականությանը, երբեմն նաև հոգևորականությանը, իբրև թիուլ տրվում էին մեկ կամ մի քանի գյուղերից ստացվող եկամուտները։ Թիուլ ստացող ֆեոդալ-զինվորականները կոչվում էին թիուլդարներ, որոնք իրենց տրված թիուլի սահմաններում բնակվող ռայաթների (հպատակների) նկատմամբ ունեին նաև դատական իրավասություն։ Թիուլը ընդհատվում կամ մեկ ուրիշին էր փոխանցվում տվյալ թիուլդարի պաշտոնից ազատվելու դեպքում։ Թիուլ տրվում էր ոչ միայն պետական (դիվանի), այլ նաև մասնատիրական (մուլքային) գյուղերից գանձվող հարկերի հաշվին։ Երբ գյուղի մուլքադարը (սեփականատեր) ստանում էր նաև նույն գյուղի պետական հարկը գանձելու իրավունքը իբրև թիուլ, ապա գյուղն ամբողջապես կախյալ վիճակի մեջ էր ընկնում նրանից։ 18-րդ դարի վերջին և 19-րդ դարի սկզբին նման գյուղերի թիվը բավական մեծ էր Արևելյան Հայաստանում։
Փշամանդիկ
Հայաստանում
ՀՀ-ում՝ 4 տեսակ՝ Տարածված է Արարատի, Վայոց ձորի, Սյունիքի, Գեղարքունիքի մարզերի չոր լեռնալանջերին։
Կենսաբանական նկարագիր
Ցողունը ճյուղավորվող է, փշածածկ, բարձրությունը՝ մինչև 1 մ։ Տերևները նեղ գծաձև են, նշտարաձև, երբեմն՝ հակադիր ձվաձև կամ կլորավուն, կոթունավոր։ Ծաղիկները վառ դեղին կամ վարդագույն փնջերով են։
Ծաղկում է մայիս-հունիսին։ Պտուղը եռակող ընկուզիկ է։
Կիրառություն
Փշամանդիկ կարելի է օգտագործել քարեպարտեզների ու ցանկապատերի կառուցման համար։
Տեսակներ
Դասը ընդգրկում է մոտ 25 տեսակ, որոն հիմնականում տարածված են տափաստաններում և Եվրասիայի անապատային գոտիներում։
Էռվիտա
Էռվիտա (Ervita), գյուղ Էստոնիայի Յարվամաա նահանգի Կոեռու շրջանում։
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 207 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Յարվամաա նահանգի Կոեռու շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղեր
Պոդգորնոե (գյուղ, Ստարոկոնստանտինովի շրջան)
Պոդգորնոե (Підгірне), գյուղ Ուկրաինայի Խմելնիցկիի մարզի Ստարոկոնստանտինովի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Պոդգորնոե գյուղում բնակվում էր 372 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 1213 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 306,68 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Խմելնիցկիի մարզի Ստարոկոնստանտինովի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1593 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Իվանովկա (գյուղ, Վոսկրեսենսկի շրջան)
Իվանովկա (Ивановка), գյուղ Ռուսաստանի, Մոսկվայի մարզի Վոսկրեսենսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2006 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 215 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:1862 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Մոսկվայի մարզի Վոսկրեսենսկի շրջանի բնակավայրեր
Ահարոն Եդեսիացի
Կյանք և գործունեություն
Ահարոնի կենսագրության մասին շատ քիչ բան է հայտնի։ Նա ծնունդով եղել է Եդեսիա քաղաքից։ Ծննդյան և մահվան տարեթվերն անհայտ են, սակայն հիմնական գործունեությունը թվագրվում է 12-րդ դարի վերջին և 13-րդ դարի սկզբին։ Ամիրդովլաթ Ամասիացին իր «Անգիտաց անպետ» աշխատության մեջ հիշատակում է Ահարոնին և նրա սերունդներին՝ որդիներ Ստեփանոսին և Չոշլինին, ինչպես նաև Հակոբին, Սարգիսին, Դեղինին, Սիմավոնին և Վահրամին՝ նրանց դասելով Մխիթար Հերացու հետ միևնույն հարթության վրա։ Ամիրդովլաթ Ամասիացին նշել է, որ վերջիններս «գրել են բազմաթիվ գրքեր դեղերի ազդեցության և օգտական հատկությունների մասին» ։ Այս սերնդի գործունեությունը, ամենայն հավանականությամբ, կապված է եղել կիլիկյան բժշկական դպրոցի հետ ։
Չնայած հայկական բժշկական դասագրքերում առկա հիշատակություններին (ընդհուպ մինչև 17-րդ դար), Ահարոնի և նրա հաջորդների աշխատություններից և որևէ մեկն ամբողջությամբ չի պահպանվել։ Մինչ մեր օրերը հասել են Ստեփանոս բժշկի «Ծաղիկ» բժշկական աշխատության որոշ հատվածներ, որոնք ավելի ուշ շրջանի հայ բժիշկներ, մասնավորապես Ասար Սեբաստացին, ներառել են իրենց աշխատությունների մեջ։ Այդ հատվածներում պահպանվել են Ահարոնի հեղինակային մի քանի բաղադրատոմսեր, որոնք վերաբերում են բժշկության տարբեր ուղղություններին՝ խոցի բուժում, ականջի ինֆեկցիոն վարակում, ճողվածքի բուժում և այլն ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Միջնադարյան հայ բժիշկներ Կատեգորիա:Հայ մատենագիրներ Կատեգորիա:Հայ գիտնականներ
Էլ Կամպիլյո (քաղաք)
Ալկալա-լա-Ռեալ (Alcalá la Real), քաղաք և համայնք Իսպանիայում, մտնում է Խաեն պրովինցիայի մեջ, որն էլ իր հերթին մտնում է Անդալուսիա ինքնավար համայնքի մեջ։
Կոնֆուցիոսի տաճար
Կոնֆուցիոսի կամ կոնֆուցիական տաճար, չինական ազգային կրոնում և արևելյան ասիական այլ կրոններում կոնֆուցիականության իմաստունների ու փիլիսոփաների պաշտամունքի վայր է։ Չինաստանում, Կորեայում, Վիետնամում այդ վայրերը նախկինում ծառայում էին որպես կայսերական քննության վերահսկման վայր և շատ հաճախ իրենց մեջ ընդգրկում էին դպրոցներ և այլ ուսումնական հաստատություններ։
Կոնֆուցիոսի արձանը ունի 72 մետր բարձրություն, պատրաստված է դեղին պղնձից և ամրացված է պողպատով։ Այդ հսկա արձանը գտնվում է Շանդուն նահանգի Ցյուֆու քաղաքում,որը Կոնֆուցիոսի ծննդավայրն է։
Անուններ
Արևելյան Ասիայում տաճարները հայտնի են տարբեր անուններով։ Ցյուֆույի և Պեկինի երկու մեծագույն տաճարները հայտնի են որպես «Կոնֆուցիոսի տաճարներ» (Kǒngmiào, 孔廟)։ Որոշ այլ վայրերում հայտնի են որպես «Գրականության տաճարներ» (文廟) (Chinese: wénmiào; văn miếu; Korean: munmyo;), կամ «Գրականության իմաստունի տաճարներ» (văn thánh miếu)։ Հարավային Չինաստանում այդ անվամբ տաճարներում հիմնականում պաշտում են Վանչանգ Վանգ աստծուն, որը շատ հաճախ ասոցացվում է գիտնական Չժան Յազիի հետ։ Իսկ Ճապոնիայում դրանք հիմնականում հայտնի են որպես «Տաճարներ» կամ «Իմաստունների տաճարներ»(Japanese: seibyō or seidō, respectively)։
Պատմություն
Կոնֆուցիոսի պաշտամունիքին նվիրված պետական տաճարների զարգացումը նրա աստիճանական սրբադասման արդյունքն է։Ք․ա․195 թվականին Հան Գաո Ցուն՝ Հան դինաստիայի (Ք․ա 206-195թվականներ) հիմնադիրը, Ցյուֆույում գտնվող Կոնֆուցիոսի գերեզմանի վրա զոհոբերություն է մատուցել նրա հիշատակին։ Կոնֆուցիոսին և նրա նշանավոր աշակերտ Յան Հուին նվիրված զոհաբերությունները սկսվեցին 241 թվականից Կայսերական համալսարանում։