cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Կանադա
Միջազգային հարաբերություններ և զինված ուժեր
Կանադայի ուժեղ կապվածությունը Բրիտանական կայսրությանը և Համագործակցության հետ հանգեցրել է նրան, որ բրիտանական զինված ուժերը մասնակցություն են ունեցել Երկրորդ անգլո-բուրական պատերազմին, Առաջին համաշխարհային պատերազմին և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին։ Այդ պահից սկսած Կանադան եղել է բազմակողմանիության կողմնակից՝ ջանքեր գործադրելով լուծել միջազգային հակամարտություններ՝ համագործակցելով այլ ազգերի հետ ։ Սառը պատերազմի ժամանակ Կանադան եղել է ՄԱԿ-ի զորքերի հիմնական ներդրողը Կորեական պատերազմում և ԱՄՆ-ի հետ համագործակցությամբ ստեղծել է Հյուսիսային Ամերիկայի տիեզերական պաշտպանության միացյալ հրամանատարությունը (ՆՕՌԱԴ)՝ Խորհրդային միությունից հնարավոր օդային հարձակումներից պաշտպանվելու համար ։
1956 թվականի Սուեզի ճգնաժամի ժամանակ ապագա վարչապետ Փիրսոն Լեսթերը, ով այդ պահին արտաքին գործերի նախարարի պաշտոն էր զբաղեցնում, թեթևացրեց լարվածությունը՝ առաջարկելով ստեղծել ՄԱԿ-ի Խաղաղապահ ուժեր, ինչի համար 1957 թվականին արժանացել է Խաղաղության Նոբելյան մրցանակի ։ Քանի որ դա ՄԱԿ-ի առաջին խաղաղապահ առաքելությունն էր, Փիրսոնը հաճախ համարվում է այդ հայեցակարգի հիմնադիրը ։ Կանադան մասնակցել է ՄԱԿ-ի բոլոր 50 խաղաղապահ առաքելություններում ընդհուպ մինչև 1989 թվականը և այդ պահից սկսած պահպանել է իր խաղաղապահ ուժերի առկայությունը Ռուանդայում, նախկին Հարավսլավիայում և այլ երկրներում ։
2001 թվականին Կանադան զորքեր է ուղղել Աֆղանստան, որպես ԱՄՆ-ի կայունացնող և ՄԱԿ-ի լիազորված ուժ, ՆԱՏՕ-ի կողմից ղեկավարվող Միջազգային անվտանգության աջակցության ուժ ։ 2007 թվականի փետրվարին Կանադան, Իտալիան, Միացյալ Թագավորությունը, Նորվեգիան և Ռուսաստանը հայտարարել են համատեղ պարտավորվածության մասին 1,5 միլիարդ դոլար արժողությամբ զարգացող երկրների համար պատվաստանյութի մշակման ծրագրին միանալու համար, և այլ երկրներին կոչ են արել նույնպես միանալ այդ ծրագրին ։
Կանադայի բանակը կազմված է արհեստավարժ 92 000 ակտիվ և մոտ 51 000 պահեստային զինծառայողներից ։ Միացյալ կանադական զինված ուժերը կազմված են ցամաքային զորքերից, Թագավորական կանադական ռազմածովային նավատորմից և Թագավորական կանադական ռազմաօդային ուժերից։ Սպառազինության մեծ մասը ներառում է 1500 հետևակի մարտական մեքենա, 34 ռազմանավ, 861 թռչող ապարատ։ 2013 թվականին Կանադայի ռազմական ծախսերը կազմել են մոտ 19 միլիարդ դոլար կամ երկրի ՀՆԱ-ի 1%-ը ։
Գավառներ և այլ տարածքներ
Կանադան դաշնություն է, որը բաժանված է 10 գավառների և 3 տարածքների։ Սրանք իրենց հերթին խմբավորվում են 4 մարզերի մեջ՝ Արևմտյան Կանադա, Կենտրոնական Կանադա, Ատլանտյան Կանադա և Հյուսիսային Կանադա (Արևելյան Կանադան մտնում է Կենտրոնական և Ատլանտյան Կանադաների մեջ)։ Գավառներն ավելի շատ ինքնավարություն ունեն, քան տարածքները և պատասխանատվություն են կրում այնպիսի սոցիալական ծրագրերի համար, ինչպիսիք են առողջապահությունը, կրթությունը և սոցիալական ապահովությունը ։ Գավառները միասին ավելի շատ հարկեր են հավաքագրում, քան դաշնային կառավարությունը։ Դաշնային կառավարությունը գավառներում կարող է նախաձեռնել ազգային ծրագրեր, ինչպիսիք են Կանադայի առողջապահական որոշումը․ գավառները կարող են անմասն մնալ սրան, սակայն դա գործնականում հազվադեպ է պատահում։ Դաշնային կառավարությունը կատարում է հավասար վճարումներ, որպեսզի պահպանվի ծառայությունների և հարկման ստանդարտների հավասարությունը հարուստ և աղքատ գավառների միջև ։
Տնտեսություն
Կանադան ամենախոշոր տնտեսություն ունեցող երկրների շարքում զբաղեցնում է 11-րդ տեղն աշխարհում՝ ըստ 2015 թվականի տվյալների, համաձայն որի Կանադայի ՀՆԱ-ն գրեթե 1․79 տրիլիոն ԱՄՆ դոլար է ։ Կանադան Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության (ՏՀԶԿ) և Մեծ ութնյակի անդամ երկրների շարքում է։ Այն աշխարհի առևտրային տասյակի երկրներից մեկն է գլոբալիզացվածության բարձր մակարդակ ունեցող տնտեսությամբ ։ Կանադան խառը տնտեսություն ունեցող երկիր է, որն առաջ է անցել ԱՄՆ-ից և Արևմտյան Եվրոպայի երկրների մեծ մասից «Ժառանգություն» հիմնադրամի («Հերիթիջ ֆաունդեյշնի») տնտեսական ազատության ցուցանիշով, որը բնութագրվում է եկամտի ոչ հաստատունության (ստաբիլության) համեմատաբար ցածր մակարդակով ։ Կանադայում ընտանեկան միջին եկամուտը մեկ շնչի համար 23,900 ԱՄՆ դոլար է, ինչն ավելի բարձր է, քան «Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության» միջին ցուցանիշը ։ Ավելին՝ Տորոնտոյի արժեթղթերի բորսան աշխարհի յոթերորդ ամենախոշոր արժեթղթերի բորսան է շուկայի կապիտալիզացվածությամբ, որում ներառված են 1500 ընկերություններ ավելի քան երկու տրիլիոն ԱՄՆ դոլարի հասնող շուկայական կապիտալիզացիայի ցուցանիշով՝ համաձայն 2015 թվականի տվյալների  ։
2014 թվականին Կանադայի արտահանումն ընդհանուր հաշվով ավելի քան 528 միլիարդ դոլար է կազմել, մինչդեռ ներկրված ապրանքների արժեքն ավելի քան 523 միլիարդ դոլար է եղել, որից 349 միլիարդ դոլարը ստացվել է Միացյալ Նահանգներից, 49 միլիարդը՝ Եվրոպական միությունից և 35 միլիարդը՝ Չինաստանից ։ Երկրի 2014 թվականի առևտրային ամբողջական շահույթը կազմել է մեկ միլիարդ կանադական դոլար, համեմատության համար կարելի է նշել, որ 2008 թվականին այն կազմել էր 46.9 կանադական դոլար ։
20-րդ դարասկզբից սկսած Կանդայի արտադրության, հանքարդյունաբերության և սպասարկման ոլորտի շնորհիվ երկիրը գերազանցապես գյուղական տնտեսությունից անցում է կատարել քաղաքային, արդյունաբերական տնտեսության։ Ինչպես շատ այլ զարգացած երկրներ, Կանադայի տնտեսության մեջ ևս գերակշռում է սպասարկման ոլորտը, որը աշխատանքով է ապահովում երկրի աշխատուժի երեք քառորդին ։ Այնուամենայնիվ Կանադան առաջնային սեկտորների կարևորությամբ արտասովոր կերպով է առանձնանում զարգացած երկրների շարքում, այն է, անտառաշինության և բենզինի արդյունաբերություններն ամենաառանցքային բաղադրիչներն են ։ Հյուսիսային Կանադայի շատ քաղաքներ, որտեղ արդյունաբերությամբ զբաղվելը դյուրին չէ, մոտակա հանքերի և անտառանյութի պաշարների շնորհիվ են զարգանում։ Կանադան ունի նաև մեծածավալ անդյունաբերության սեկտոր, որի կենտրոնը հարավային Օնտարիոն և Քվեբեկն է, որտեղ մասնավորապես կարևոր են ավտոմեքենաների արտադրությունը և օդագնացությունը ։
Կանդան մեկն է այն սակավաթիվ զարգացած երկրներից, որ էներգիայի ցանցային արտահանմաբ է զբաղվում ։ Ատլանտյան Կանադան ունի բնական գազի օֆշորային ավանդներ, իսկ Ալբերտան միևնույն ժամանակ նավթի և գազի շատ ռեսուրսներ է պարունակում։ Աթաբասկայի նավթային ավազի և այլ հանածոների առատության արդյունքում Կանադային է պատկանում նավթի համաշխարհային պաշարների 13 % մասնաբաժինը։ Այս ցուցանիշով այն աշխարհում երրորդն է՝ Վենեսուելայից և Սաուդիան Արաբիայից հետո ։ Կանադան, բացի այդ, արդյունաբերական արտադրանքների աշխարհում ամենախոշոր մատակարարն է, Կանադայի մարգագետինները ցորենի, կանոլայի և այլ տեսակի հացահատկների մշակման ամենակարևոր աղբյուր են ։ Կանադայի Բնական ռեսուրսների նախարարությունը կազմվում է հիմնական արտահանողների վիճակագրությունը․ կանադան ցինկի, ուրանի, ոսկու, նիկելի, ալյումինի, պողպատի, երկաթի հանքաքարի, կոքսային ածուխի և կապարի առաջատար արտահանող երկիր է ։
Կանադայի և Միացյալ նահանգների տնտեսական ինտեգրումն էականորեն զարգացել է Համաշխարհային երկրորդ պատերազմից հետո ։ 1965 թվականի «Ավտոմոբիլային արտադրանքի առևտրային պայմանագրով» արդեն բաց էին Կանադայի սահմանները ավտոմեքենայի արտադրության բնագավառում։ 1970-ական թվականներին էներգիայի պաշարների բավականացնելու մտահոգությունները և արդյունաբերության ոլորտներում օտարազգի սեփականատերերի առկայությունը ստիպեցին, որ Կանադայի վարչապետ Պիեր Տրուդոյի գլխավորած Լիբերալ կառավարությունը գործի դնի «Պետական էներգիայի ծրագիրը» (ՊԷԾ) և «Արտերկրյա ներդրումների վերլուծության գործակալությունը» (ԱՆՎԳ) ։ 1980 թվականին վարչապետ Բրայան Մուլրոնեյի Առաջադեմ պահպանողականներ կուսակցությունը «Պետական էներգիայի  ծրագիրը» (ՊԷԾ) և փոփարինեցին «Արտերկրյա ներդրումների վերլուծության գործակալության» (ԱՆՎԳ) անվանումը «Ներդրում Կանադա» անվամբ՝ արտերկրյա ներդրումները խրախուսելու նպատակով ։ 1988 թվականին Կանադայի և Միացյալ Նահանգների միջև կնքված «Ազատ առևտրի համաձայնագրով» չեղարկվեցին երկու երկրների միջև գործող սակագները, մինչդեռ հյուսիսամերիկյան ազատ առևտրի համաձայնագրով (ՀԱԱԱՀ) ընդլայվեց ազատ առևտրի դաշտը՝ ներառելու նաև Մեքսիկան 1994 թվականին ։ 1990-ականների կեսերին Ժան Շրետիանի գլխավորած Լիբերալ կառավարությունը սկսեց հրապարակել բյուջետային տարեկան շահույթները և կայուն կերպով վճարեցին պետական պարտքերը ։
2008 թվականի համաշխարհային ֆինանսական ճգնաժամը հանգեցրեց զգալի սնանկացման, ինչն էլ իր հերթին հանգեցրեց հանգեցրեց գործազրկության զգալի աճի Կանադայում ։ Մինչև 2009 թվականի հոկտեմբերը Կանադայի գործազրկության ցուցանիշը հասել է 8,6 տոկոսի, գյուղերում գործազրկության ցուցանիշը 5,8 տոկոսից ցածր (Մանիտոբա) և 17 տոկոսից բարձ՝Նյուֆաունդլենդում և Լաբրադորում ։ 2008-2010 թվականներին Կանադայի աշխատաշուկան ունեցավ 162,000 լրիվ հաստիքով աշխատանքի և ընդհանուր առմամբ 224,000 պայմանագրային աշխատանքի կորուստ ։ 2010-2011 ֆինանսական տարում Կանադայի պետական ամբողջական պարտքը գնահատվել է 566,7 միլիարդ դոլար, ինչն ավելի շատ է, քան 2008-2009 թվականների պարտքը, որը կազմում է 463,7 միլիարդ դոլար ։ Բացի այդ, Կանադայի ցանցային պետական պարտքերը 41 միլիարդից 194 միլարդ դոլարի հասան 2010 թվականի առաջին քառորդում ։
Այնուամենայնիվ, Կանադայի կանոնակարգված բանկային ոլորտը (որը Մեծ ութնյակում համեմատաբար պահպանողական ոլորտ է), դաշնային կառավարության նախաճգնաժամային շրջանի բյուջեի ավելցուկը և պետական պարտքերը նվազեցնելու երկարաժամկետ ռազմավարությունը հանգեցրին պակաս խորը սնանկացման, քան Մեծ ութնայկի մյուս երկրների պարագայում ։ 2015 թվականին Կանադայի տնտեսությունը էականորեն կայունացավ և փոքր-ինչ աճ արձանագրվեց, թեպետ երկրում շարունակվում են մտահոգիչ լինել նավթի անկայուն գները, Եվրոզոնայի ճգնաժամը և գործազրկության՝ նորմայից բարձր ցուցանիշը ։ Դաշնային կառավարությունը և կանադական շատ արդյունաբերություններ ևս սկսեցին ընդլայնել առևտուրը ասիական շուկայի հետ՝ փորձելով կատարել բամազան արտահանումներ։ Ասիան այժմ Կանադայի երկրորդ ամենախոշոր արտահանող շուկան է Միացյալ Նահանգներից հետո  ։ Մասնավորապես նավթամուղների շուրջ ընթացող էականորեն քննարկվող առաջարկները, հույս ունենք, որ կմեծացնեն Կանադայի նավթի պաշարների արտահանումը Չինաստան  ։
Գործազրկություն
Գործազրկության մակարդակը (%) Կանադայում 2000-2021 թվականներին.
Գիտություն և տեխնիկա
2012 թվականին հատկացվեց 1,3 միլիարդ կանդական դոլար՝ Կանադայում հետազոտություն և զարգացում իրականացնելու նպատակով, որից գրեթե 7 միլիարդը տրամարեց դաշնային կառավարությունը նահանգային կառավարության հետ միասին ։ 2015 թվականին Կանադան ունեցավ 13 Նոբելյան մրցանակակիր ֆիզիկայի, քիմիայի և բժշկության բնագավառում ։ 2012 թվականին միջազգային գիտնականների կողմից անցկացված լայնամասշտաբ մի հետազոտության արդյունքներով Կանադան զբաղեցրեց աշխարհում չորրորդ տեղը՝ գիտական հետազոտությունների որակով ։ Ավելին, այն համաշխարհային տեխնոլոգիական ընկերությունների գլխամասերի կենտրոնն է ։ Կանադան ունի ամենաազատ մուտքը դեպի համացանց՝ ավելի քան 33 միլիոն օգտատերերի ցուցանիշով, ինչը համարժեք է երկրի ընդհանուր բնակչության 94 տոկոսին ։
«Կանադայի տիեզերային գործակալությունը» իրականացնում է տիեզերագնացության չափազանց գործուն ծրագիր՝ անցկացնելով մոլորակների տիեզերական և ավիացիոն հետազոտություններ, ինչպես նաև նախագծելով հրթիռներ և արբանյակներ ։ Կանադան Միացյալ Նահանգներից և Խորհրդային Միությունից (ԽՍՀՄ) հետո երրորդ երկիրն է, որ արբանյակ է բաց թողել տիեզերք 1962 թվականին («Ալուետ 1» արբանյակ) ։ 1984 թվականին Մարկ Գարնոն դարձավ Կանադայի առաջին տղամարդ տիեզերագնացը։ Կանադան անդամակցում է «Տիեզերարագնացության միջազգային կայանին» (ՏՄԿ), համարվում է տիեզերական ռոբոտաշինության առաջին արտադրողներից մեկը, որը հեղինակել է «Կանդարմ», «Կանդարմ2» և «Դեքստր» տեսակների ռոբոտային մանիպուլյատորներ՝ Տիեզերարագնացության միջազգային կայանի և ՆԱՍԱ-ի Սփեյս Շաթլ-ի (տիեզերական մաքոքի) համար։ 1960-ականներից սկսած Կանադայի օդագնացության արտադրության ոլորտում նախագծվել և կառուցվել են արբանյակների բազմաթիվ տեսակներ՝ այդ թվում «Ռադարսաթ-1» և 2, «ISIS» և» MOST : Կանադայում է արտադրվել նաև աշխարհի ամենից հաջողված և լայնորեն կիրառվող մետեորոլոգիական հրթիռը՝ Բլեք Բրենթսը. 1961 թվականին հրթիռի փորձարկումից հետո բաց է թողնվել ավելի քան 1000 Բլեք Բրենթս տեսակի հրթիռ ։
Ժողովրդագրություն
Կանադան ունի քիչ բնակչություն, որը կազմվել է այլ մեծ պետությունների շնորհիվ։ Բայց բնիկ կանադացիները զարգացել են իրենց տարածքում եղող բնական հարստությունների շնորհիվ, նվաճել բարձր կենսապայմաններ և դարձրել իրենց երկիրը աշխարհի հարուստ երկրներից մեկը։ Ըստ Կանադայի 2011 թվականին իրականացված մարդահամարի՝ Կանադայում բնակվում է 33.476.688 մարդ և այս թիվը 2006 թվականի մարդահամարի տվյալներից մեծ է 5,9 անգամ ։ 2012 թվականի դեկտեմբերին Կանադայի վիճակագրական ծառայությունը հայտարարեց, որ Կանադայի բնակչությունը գերազանցում է 35 միլիոնը, միաժամանակ մատնանշելով, որ Կանադան մեծ ութնյակի երկրներից բնակչությամբ ամենաարագ աճող երկիրն է ։ 1990-2008 թվականներին բնակչությունը աճել է 5,6 միլիոնով, որը հավասար է 20,4 տոկոս ընդհանուր աճին ։ Բնակչության աճը հիմնականում պայմանավորված է ներգաղթով և ավելի նվազ՝ բնակչության բնական աճով ։ Կանադան ունի աշխարհում ամենամեծ մեկ շնչին բաժին ընկնող ներգաղթողների ծավալը, որը հիմնականում պայմանավորված է տնտեսական քաղաքականությամբ և ավելի քիչ՝ ընտանիքների վերամիավորմամբ  ։ Կանադայի հասարակությունը և մեծ քաղաքական կուսակցությունները աջակցում են ներգաղթի ներկայիս ծավալները  ։ 2010 թվականին Կանադա է ներգաղթել 280.636 մարդ ։ Կանադայի կառավարությունը 2016 թվականին նախատեսում է ունենալ 280.000-305.000 նոր մշտական բնակիչ , որը համընկնում է վերջին տարիների ներգաղթողների թվի հետ ։ Նոր ներգաղթողները բնակություն են հաստատում մեծ քաղաքային շրջաններում, ինչպիսին Տորոնտոն է, Մոնրեալը կամ Վանկուվերը ։ Կանադան ընդունում է նաև մեծ թվով փախստականներ , որը կազմում է աշխարհի փախստականների թվի ավելի քան տաս տոկոսը ։
Բնակչության շուրջ 4/5-ը ապրում է Միացյալ Նահանգների սահմանից 150 կիլոմետր հեռավորության վրա ։ Բնակչության շուրջ 50 տոկոսը բնակվում է Քվեբեկ-Ուինդսոր միջանցքի քաղաքային շրջաններում, 30 տոկոսը բնակվում է Բրիտանական Կոլումբիայի Լոուեր Մեյնլենդում և Կալգարի-Էդմոնտոնյան միջանցքի մոտ՝ Ալբերտայում ։ Կանադան զբաղեցնում է 83-րդ հյուսիսային զուգահեռականից մինչև 41-րդ հյուսիսային զուգահեռականը ընկած տարածությունը, բայց բնակչության շուրջ 95 տոկոսը բնակվում են 55-րդ հյուսիսային զուգահեռականից ներքև ։ Շատ այլ զարգացած երկրների պես Կանադայում նույնպես նկատվում է ժողովրդագրական անցումը դեպի ավելի տարիքով բնակչության՝ ավելի շատ թոշակառուներով և ավելի քիչ աշխատավոր դասով։ 2006 թվականին բնակչության միջին տարիքը 39,5 էր , 2011 թվականին այն աճել էր մինչև 39,9 , այն դեպքում, երբ Կանադայում կյանքի միջին տևողությունը կազմում է 81 տարի ։ Կանադացիների մեծ մասը՝ 69,9%-ը ապրում է ընտանիքի հետ, 26,8%-ը միայնակ, իսկ ոչ ազգակցական կապ ունեցող մարդկանց հետ ապրում է բնակչության 3,7%-ը ։ Ընտանիքի անդամների միջին թիվը 2006 թվականին կազմել է 2,5 մարդ ։
Աղբյուրը՝ World Bank
Կրթություն
Համաձայն 2012 թվականի Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության հաշվետվության՝ աշխարհում Կանադան ամենակրթված երկիրն է, Կանադան ունի աշխարհում ամենամեծ թվով երրորդական կրթություն ստացած մեծահասակները. մեծահասակ կանադացիների 51%-ը ունի առնվազն մեկ բարձրագույն կրթության աստիճան ։ Կանադան կրթության վրա ծախսում է իր ՀՆԱ-ի 5,3%-ը ։ Այն հսկայական ներդրում է ունենում երրորդական կրթության վրա՝ մեկ ուսանողին բաժին է հասնում ավելի քան 20.000 ԱՄՆ դոլար ։ 2014 թվականին 25-64 տարեկան բնակիչների 89 տոկոսը ստացել է ավագ դպրոցի աստիճան, այն դեպքում երբ ՏՀԶԿ-ի միջին արժեքը 75 տոկոսն է ։
Ազգություն
Ըստ 2006 թվականի մարդահամարի տվյալների՝ Կանադայի բնակչության 32%-ը տոկոսը համարում է, որ ինքը կանադացի է, 21%-ը՝ անգլիացի, 15,8%-ը՝ ֆրանսիացի, 15,1%-ը շոտլանդացի, 13,9%-ը՝ իռլանդացի, 10,2%-ը գերմանացի, 4,6%-ը՝ իտալացի, 4,3%՝ չինացի, 4,0%-ը՝ Կանադայի հնդկացի, 3,9%-ը՝ ուկրաինացի և 3,3%-ը՝ հոլանդացի ։ Կանադայում կա ճանաչված 600 հնդկացիական խմբեր, որոնք միասին կազմում են 1.172.790 մարդ ։ Կանադայի աբորիգենների պոպուլյացիան (4%) աճում է ազգային ցուցանիշներից մոտ երկու անգամ ավելի արագ։ 16,2%-ը կազմում են ոչ աբորիգեն տեսանելի ազգային փոքրամասնությունները ։ 2006 թվականին ամենատեսանելի ազգային փոքրամասնություններն էին հարավասիացիները (4,0%), չինացիները (3,9%) և սևերը (2,5%)։ 2001-2006 թվականներին տեսանելի ազգային փոքրամասնությունների թիվը մեծացել է 27,2 տոկոսով ։ 1961 թվականին Կանադայի բնակչության երկու տոկոսից քիչն էին կազմում տեսանելի ազգային փոքրամասնությունները ։ 2007 թվականին 5 մարդուց համարյա 1-ը ծնվել էր արտասահմանում, որոնց 60 տոկոսը Ասիայից, այդ թվում՝ Միջին Արևելքից ներգաղթողներն էին ։ Կանադա ներգաղթողները ամենաշատը Չինաստանից են, Ֆիլիպիններից և Հնդկաստանից ։ Ըստ Կանադայի վիճակագրական ծառայության՝ 2031 թվականին տեսանելի փոքրամասնությունները կկազմեն Կանադայի բնակչության 1/3-ը ։
Կրոն
Կանադան ունի կրոնական մեծ բազմազանություն՝ ընդգրկելով տարբեր հավատքներ և ավանդույթներ։ Կանադան չունի պետական եկեղեցի, իսկ կառավարությունը պաշտոնապես ընդունել է բազմակրոնությունը ։ Կրոնի ազատությունը Կանադայի սահմանադրությամբ պաշտպանվող իրավունքներից է, որը թույլ է տալիս անհատներին միավորվել և պաշտել առանց սահմանափակումների կամ խանգարող հանգամանքների ։ Այժմ կրոնի պատկանելությունը ընդհանուր առմամբ համարվում է անձնական ընտրություն, որը կատարվում է առանց հասարակության կամ իշխանության միջնորդության ։ Սկզբում Կանադայի առօրյայում կենտրոնական դերը գրավել է քրիստոնեությունը, սակայն այժմ այն հետքրիստոնեական, աշխարհիկ պետություն է   : Կանադացիների մեծամասնությունը համարում է, որ կրոնը կարևոր չէ առօրյա կյանքում , բայց հավատում է աստծուն ։ Համաձայն 2011 թվականի մարդահամարի տվյալների՝ կանադացիների 67,3 տոկոսը իրեն համարում է քրիստոնյա, որոնցից հռոմեական կաթոլիկ եկեղեցու հետևորդները կազմում են ամենամեծ խումբը՝ 38,7 տոկոս։ Ամենամեծ բողոքական միավորումը Կանադայի միացյալ եկեղեցին է՝ 6,1 տոկոս, ապա գալիս են Կանադայի անգլիկանների եկեղեցու հետևորդները՝ 5,0 տոկոս և բապտիստները՝ 1,9 տոկոս ։ 1960-ականներից երկրում մեծանում է աշխարհականության մակարդակը  ։ 2011 թվականին բնակչության 23,9 տոկոսը հաստատել է, որ չունի որևէ կրոնական պատկանելիություն, այն դեպքում, երբ 2001 թվականին այդ արժեքը կազմում էր 16,5 տոկոս ։ Մնացած 8,8%-ը կապված են ոչ քրիստոնեական եկեղեցիների հետ, որոնցից ամենամեծ կրոնը կազմում է իսլամը և հինդուիզմը, համապատասխանաբար 3,2 և 1,5 տոկոս ։
Լեզուներ
Կանադան բազմալեզու երկիր է, որտեղ պաշտոնական լեզուները անգլերենը և ֆրանսերենն են, և որոնք կանադացիների 60%- և 20%-ի մայրենի լեզուն են՝ համապատասխանաբար ։ Շուրջ 6,8 միլիոն կանադացիներ նշել են, որ իրենց մայրենի լեզուն պաշտոնական լեզու չէ ։ Ամենատարածված ոչ պաշտոնական լեզուներից է չինարենը (հիմնականում յուե չինարենը 1.072.555 լեզվակիր), փենջաբին (430.705), իսպաներենը (410.670), գերմաներենը (409.200) և իտալերենը (407.490) : Կանադայի դաշնային կառավարությունը պաշտոնապես երկլեզու է, որը հաստատվում է պաշտոնական լեզուների տեսչության կողմից՝ պաշտոնական լեզուների օրենքի և Կանադայի իրավունքների և ազատությունների խարտիայի 16-րդ գլխի համաձայն։ Անգլերենը և ֆրանսերենը իրավահավասար կարգավիճակ ունեն դատարաններում, պառլամենտում և դաշնային տարբեր կառույցներում։ Բնակիչները կարող են կառավարական ծառայությունները ստանալ անգլերեն կամ ֆրանսերեն, իսկ պետական լեզվական փոքրամասնությունները ունեն իրենց դպրոցները բոլոր պրովինցիաներում և շրջաններում ։
1977 թվականին Ֆրանսերեն լեզվի խարտիան Քվեբեկում ֆրանսերենին տվեց պաշտոնական լեզվի կարգավիճակ ։ Չնայած ֆրանսախոս կանադացիների ավելի քան 85 տոկոսը բնակվում է Քվեբեկում, ֆրանսախոս բնակչություն կա նաև Նյու Բրանսուիկում, Ալբերտայում, Մանիտոբայում և Օնտարիոյում, վերջինս երկրորդ ամենաշատ ֆրանսախոսներ ունեցող բնակավայրն է Քվեբեկից հետո ։ Նյու Բրանսուիկը միակ պետականորեն երկլեզու պրովինցիան է և ունի ֆրանսերեն խոսող աքքադացի ազգային փոքրամասնություն, որոնք կազմում են բնակչության 33 տոկոսը ։ Աքքադացիներ կան նաև Նովա Սկոտիայի հարավարևմտյան հատվածում, Կապ Բրետոն կղզում և Էդուարդ արքայազնի կղզու կենտրոնական և արևմտյան հատվածներում ։
Մանիտոբայում, Օնտարիոյում և Քվեբեկում նահանգային օրենսդիր իշխանությանը թույլատրված է օգտագործել անգլերենը և ֆրանսերենը, օրենքները գործի են դրվում երկու լեզուներով։ Օնտարիոյում ֆրանսերենն ունի իրավական կարգավիճակ, բայց ամբողջությամբ պաշտոնական լեզու չէ ։ Կանադայում կան 11 աբորիգենալ լեզվական խմբեր, որոնք ներառում են ավելի քան 65 բարբառներ ։ Սրանցից միայն կրիերենը, ինուիտերենը և օջիբվերենը ունեն բավական մեծ թվով լեզվակիրներ՝ երկար ժամանակ գոյատևելու համար ։ Մի շարք բնիկ լեզուներ պաշտոնական կարգավիճակ ունեն հյուսիսարևմտյան շրջաններում ։ Ինուիտերենը մեծամասնության լեզուն է Նունավուտում և շրջանի երեք պաշտոնական լեզուներից մեկը ։
Փիլիսոփայություն
19-րդ դ. բուրժուական փիլիսոփայական հոսանքները Կանադայում կազմավորվել են ֆրանսիական, անգլո-ամերիկյան փիլիսոփայության ազդեցությամբ։ 19-րդ դ. վերջին և 19-րդ դ. սկզբին կանադական փիլիսոփայության տարածման գործում մեծ դեր են խաղացել Զ. Օաթսոնը և նրա աշակերտները։ Անգլո-ամերիկյան նեոհեգելականության ազդեցությամբ ձևավորված «սպեկուլյատիվ փիլիսոփայությունը» նպաստել է գերմանական դասական իդեալիզմի, հատկապես Կանտի և Հեգելի ուսմունքների յուրացմանը։ «Մպեկուլյատիվ փիլիսոփայությանը» Ջ. Մ. Բրետը հակադրեց իր «ինտեգրալ ռեալիզմը», որը հարցադրումով տարբերվում է անգլո-ամերիկյան նեոռեալիզմից և քննադատական ռեալիզմից։ «Հավասարակշռված փիլիսոփայություն», այսինքն ըստ էության էկլեկտիկական փիլիսոփայություն (իդեալիզմի ռեալիզմի և պրագմատիզմի համակցում), ստեղծելու փորձ է կատարել Ռ. Կ. Լոջը։ Ներկայումս նկատելի է նեոպոզիտիվիզմի, իսկ բողոքական փիլիսոփաների շրջանում՝ քրիստոնեական էկզիստենցիալիզմի ազդեցությունը։ Համալսարաններում Փիլիսոփայությունը հիմնականում դասավանդում են արտասահմանյան պրոֆեսորները, մեծ ուշադրություն է դարձվում փիլիսոփայության պատմությանը (հատկապես անտիկ և միջնադարյան)։ Նեռթոմիստական փիլիսոփայության մշակման և դասավանդման միջազգային նշանակություն ունեցող խոշոր կենտրոններն են Լավալի (Քվեբեկ) համալսարանին կից բարձրագույն փիլիսոփայական դպրոցը, Ալբերտ Մեծի անվան միջնադարյան ուսումնասիրությունների ինստիտուտը (Մոնրեալ), Միջնադարյան ուսումնասիրությունների պապական ինստիտուտը (Տորոնտո). մշտական աշխատանքի են ներգրավվել տարբեր երկրների նշանավոր թոմիստ փիլիսոփաներ, այդ թվում Է. Ժիլսոնը՝ ինստիտուտի տնօրենը և Ժ. Մարիտենը։ 1958 թվականին հիմնադրվել է Կանադական փիլիսոփայության ասոցիացիան, որ միավորում է անգլախոս և ֆրանսախոս փիլիսոփաներին։ Մոնրեալում գործում է Ֆրանս-կանադական ասոցիացիան և Մակ Գիլլի համալսարանին կից փիլիսոփայական ընկերությունը։ Մարքսլենինյան ուսմունքը պրոպագանդում է ԿԿԿ-ն։ Հրատարակվում են «Dialogue» (1962-ից), «Etudes Medievales» (1939 թվականից), «Laval theologique et philosophique» (1945 թվականից) փիլիսոփայական հանդեսները։
Պատմական գիտություն
Կանադական պատմագրության մեջ գոյություն ունի երկու ուղղություն՝ անգլո-կանադական և ֆրանս-կանադական, որոնք արտացոլում են երկու ազգերի՝ անգլո-կանադացիների և ֆրանս-կանադացիների ձևավորումը և զարգացումը այդ երկրում։ Ֆրանս-կանադական պատմագրության գլխավոր թեման Կանադայի պատմությունն է մինչև 1763 թվականը, ֆրանս-կանադացիների պատմական ճակատագիրը բրիտանական նվաճումից հետո և նրանց դերն ու նշանակությունը ժամանակակից Կանադայում (Ֆ. Գարնո, Ա. Մայո և ուրիշներ)։ Անգլո-կանադական պատմագրության մեջ տիրապետողը (մինչև 19-րդ դ. սկիզբը) սահմանադրական պատմության բրիտանական (կամ կայսերական) դպրոցն էր, որի ներկայացուցիչները (Ու. Քինգսֆորդ, Ռ. Քրիստի, Ջ. Պարկին և ուրիշներ) Կանադայի պատմությունը դիտել են որպես բրիտանական ինստիտուտների «պատվաստման» օրինակ։ Կապիտալիզմի ընդհանուր ճգնաժամի պայմաններում կայսերական դպրոցը խիստ քննադատվեց։ Մահմանադրական պատմագրության առաջատար թեման դարձավ Կանադայի՝ գաղութից մինչև ազգային անկախություն զարգացման պատմությունը։ 19-րդ-դ. 30-ական թթ. սկիզբ է առնում սոցիալ-դեմոկրատական պատմագրությունը, որը հիմնականում ուսումնասիրում է կանադական սոցիալ-դեմոկրատական շարժման պատմությունը։ Մարքսիստական պատմագրությունը (Մ. Ռայերսոն, Մ. Ֆերլի) զբաղվում է ինչպես երկրի զարգացման ընդհանուր, այնպես էլ առանձին կարևոր խնդիրների, բանվորական ու կոմունիստական շարժման պատմության ուսումնասիրությամբ։ Կանադայի պատմությունն ուսումնասիրվում է գլխավորապես Տորոնտոյի, Մոնրեալի, Քվեբեկի համալսարաններում։ Մարքսիստ պատմաբանների գործունեությունը կոորդինացնում է Մարքսիստական հետազոտությունների կենտրոնը (հիմնվել է 1959 թվականին)։
Տնտեսագիտություն
Կապիտալիզմի ուշ զարգացումը, մետրոպոլիայից կախվածության պահպանումն արգելակել են Կանադայում ինքնուրույն տնտեսագիտական մտքի ձևավորումը։ Տնտեսագիտական առաջին աշխատությունները (հիմնականում անգլիացի հեղինակների) երևան են եկել 19-րդ դարի 20-30-ական թվականներին և նվիրված էին երկրի գաղութացման արդյունավետության պրոբլեմներին։ Տեսական քաղաքատնտեսության առաջին ներկայացուցիչը նույնպես անգլիացի էր՝ Զ. Ռեյը, որը քննադատում էր Կանադայում Հիրիթրեդերականությունը, Ա. Սմիթի տեսական որոշ դրույթները, պնդում էկոնոմիկայի զարգացման արագացման նպատակով պետության միջամտության անհրաժեշտությունը։ Երկրի առաջատար համալսարաններում քաղաքատնտեսության ամբիոններ են ստեղծվել 19-րդ-80-ական թվականներին։ Կանադացի առաջին քաղաքատնտեսը Ա. Շորթն էր, որը սկսեց ազգային էկոնոմիկայի գիտական ուսումնասիրությունը։ 19-րդ-դ. 20-30-ական թվականներին ձևավորվել է Կանադայի տնտեսական քաղաքականության կոնկրետ պրոբլեմների հետազոտման ուղղությունը (Ջ. Դոյչ, Ս. Գորդոն, Ու. Մակինտոշ և այլք)։ 60-ական թվականներին սկսած ուսումնասիրվում են հասարակական սպառման, աշխատանքային հարաբերությունների, գործազրկության և դրա պատճառների, տնտեսական ծրագրավորման խնդիրները։ Զարգանում է ԱՄՆ-ից Կանադայի աճող կախվածության և ֆինանսական օլիգարխիայի գերիշխանության դեմ հանդես եկող առաջադիմական ուղղությունը։ Ֆրանսիական Կանադայի՝ Քվեբեկ նահանգի համալսարաններում պահպանվում է կաթոլիկ եկեղեցու ուժեղ ազդեցությունը։ Աշխատանքի և կապիտալի միջև դասակարգային խաղաղության տեսությունն ստացել է կղերա-ազգայնական գունավորում։ Մարքսիստական տնտեսագիտական մտքի զարգացումն արտացոլվում է Կանադայի կոմունիստական կուսակցության ծրագրային փաստաթղթերում, մարքսիստ տնտեսագետների աշխատություններում։ Տնտեսագետների հետազոտութուններն իրականացնում են Տորոնտոյի, Թագավորական (Քինգստոն), Արևմտյան Օնտարիոյի համալսարաններն ու էկոնոմիկայի և հաշվառման դեպարտամենտը (հիմնադրվել է 1967 թվականին)։
Գրականություն
Գրականությունը հիմնականում զարգանում է անգլերենով և ֆրանսերենով։
Ֆրանսիական գրականություն
Կանադայում անգլիական տիրապետության հաստատումից հետո (1763 թվական) ֆրանսալեզու գրականության մեջ իր արտացոլումը գտավ ֆրանս-կանադացիների դիմադրությունը անգլիական ուծացմանը։ 19-րդ դ. կեսին Կանադայի հասարակական-մշակութային կյանքի աշխուժացումը նպաստեց ռոմանտիկ բանաստեղծների հայրենասիրական դպրոցի երևան գալուն (Լ. Ֆրեշեթ, 1839-1908 թվականներ, Պ. Լեմե, 1837-1918 թվականներ և ուրիշներ)։ 19-րդ դ. սկզբին տարածում գտավ ռեգիոնալ գրականությունը, որն իդեալականացնում էր նահապետական կացութաձևը (Լ. էմոնի, 1880-1913 թվականներ, «Մարիա-Շապդլեն», 1916 թվական, վեպը և այլն)։ 1930-ական թվականներին զարգացավ ռեալիզմը, 40-ական թվականների կեսին դառնալով գրականության գլխավոր ուղղությունը (Ռ. Լեմլեն, ծն. 1919 թվական, Գաբրիել Ռուա, ծն. 1909 թվական, Կ. Ժասմեն, ծն. 1930 թվական, Մարի Կլեր Բլե, ծն. 1940 թվական)։ 40-60-ական թ թվականներին բանաստեղծները (Ա. Գրանբուա, ծն. 1900 թվական, Անն էբլեր, ծն. 1916 թվական և ուրիշներ) ձգտում էին արտացոլել ժամանակակիցների բանական և հուզական կյանքը։
Անգլիական գրականություն
Վաղ շրջանի գրականությունը մեծ մասամբ սահմանափակված է եղել անգլիական ռոմանտիզմի ավանդույթներով և հաճախ կրել է նմանողական բնույթ (Ֆրենսիս Բրուք, 1724-1789 թվականներ, Օ. Գոլդսմիթ, 1787-1861 թվականներ և ուրիշներ)։ 19-րդ դարի 2-րդ կեսին տարածում գտավ պատմավեպը։ 19-րդ դարի արձակ գրականությանը հատուկ էր մարզայնությունը, «տեղական հովվերգությունը»։ Համաշխարհային ճանաչում ստացավ Մ. Լիքոքի (1869-1944 թվականներ) ստեղծագործությունը։ Երևան եկան գրական հանդեսներ, կանադական գրականության առաջին պատմություններն ու անթոլոգիաները, ստեղծվեց Կանադական գրողների միությունը (1921)։ Այդ տարիներին հանդես եկան բանաստեղծներ Ու. Մակդոնալդը (ծն. 1880 թվական), է. Զ. Պրետը (1883-1964 թվականներ) և ուրիշներ։ 19-րդ դ. կեսին կանադական գրականությունն սկսեց ձեռք բերել որոշակի արտահայտված կանադական ազգային գծեր։ 40-ական թվականներին զարգացավ քննադատական ռեալիզմը (Ֆ. Գրով, 1872-1948 թվականներ, Մ. Կալլագան, ծն. 1903 թվական, Հ. Գառներ, ծն. 1913 թվական և ուրիշներ)։ 60-ական թվականների շատ ստեղծագործությունների թեման ժամանակի կապիտալիստական իրականության քաոսն էր (Բ. Մուր, ծն. 1921 թվական, Ռ. Կրետչ, ծն. 1927 թվական, Դ. Կարտեր, ծն. 1910 թվական)։ Կանադայի առաջավոր գրողների ուշադրությունը գրավում են ֆրանս-կանադացիների և անգլո-կանադացիների միջև ազգային երկպառակության սրումը, կանադական հյուսիսի խնդիրները և հնդկացիների ու էսկիմոսների վիճակը։
Երաժշտություն
Կանադայի երաժշտական կյանքը 16-րդI դ. սկսած կապված է անգլիական և ֆրանսիական մշակույթին։ Առաջին կանադական օպերան գրել է ֆրանսիացի Ժ. Կենելը («Կոլա և Կոլինետտա», 1790 թվական, Մոնրեալ)։ 19-րդ դ. 2-րդ կեսին ստեղծվել են երաժշտասերների ընկերություններ, ձևավորվել է կանադական ժողովրդական երաժշտությունը (կենցաղային երգեր, ռոմանտիկական բալլադներ են)։ Առաջին նշանավոր երաժշտական գործիչներից է կոմպոզիտոր Կ. Լավալլեն (ազգային հիմնի երաժշտության հեղինակը)։ 19-րդ դ. վերջին։ 19-րդ դ. սկզբին երևան են եկել պրոֆեսիոնալ կոմպոզիտորներ և կատարողներ, ստեղծվել նվագախմբեր, երգչախմբեր։ Կանադայի երաժշտական կյանքը վերելք է ապրել սկսած 19-րդ դ. 40-ական թվականներից։ 1949 թվականին ստեղծվել են Կանադայի օպերային խումբը (Տորոնտո) և Ազգային երիտասարդական նվագախումբը, 1969 թվականին բացվել է Արվեստի ազգային կենտրոնը (օպերային և դրամատիկական թատրոններ են)։ Կանադայում գործում է բարձրագույն երաժշտական ուսումնական 8 հաստատություն (կոնսերվատորիաներ, երաժշտական ակադեմիաներ)։ 1965 թվականից Մոնրեալում անց են կացվում երաժիշտ կատարողների միջազգային փառատոներ և մրցույթներ։ ժամանակակից երաժիշտներից են՝ կոմպոզիտորներ Մ. Բլեկբեռնը, Կ. Պեպենը, դիրիժորներ Ժ. Բոդրին, Պ. Դերվոն, դաշնականար Գ. Դուլդը, Ա. Կուերաին, շութակահարուհի Ի. Հենդելը, երգչուհի Լ. Մարշալը, Մ. Ֆորեսաերը, երգիչ Լ. Սիմոնոն և ուրիշներ։ Գործում են Կանադական կոմպոզիտորների ասոցիացիան, Կանադական երաժշտական խորհուրդը և այլ կազմակերպություններ։
Բալետ
1938 թվականից գործող բալետի դպրոցի հիման վրա կազմակերպվել է առաջին՝ «Վիննի-պեգի բալետ» թատերախումբը (1949 թվականից պրոֆեսիոնալ, 1953 թվականից կոչվել է թագավորական)։ 1951 թվականին Տորոնտոյում ստեղծվել է Կանադայի «Ազգային բալետ» խումբը։ 1952 թվականին Մոնրեալի հեռուստատեսային բալետային խմբից կազմակերպվել է «Կանադական մեծ բալետը»։ 1967 թվականին երկրում կար 4 խումբ։ Գործող բալետային դպրոցներից խոշորը. Ազգային բալետային դպրոցն է (հիմնվել է 1959 թվականին, Տորոնտո)։
Թատրոն
Թատրոնի զարգացումն սկսվել է 16-րդ դարում, ֆրանսիական Քվեբեկ և Աքադիա նահանգներում։ 1774 թվականին Հալիֆաքս քաղաքում բեմադրվել է կանադական առաջին պիեսը (անգլերեն)։ 1825 թվականին Մոնրեալում բացվել է առաջին մշտական թատրոնը։ 1940-ական թվականների վերջերից պրոֆեսիոնալ թատրոններ են գործում խոշոր քաղաքներում։ Դրանցից ամենահինը «Ռիդո վեր»-ն է (հիմնվել է 1949 թվականին Մոնրեալում), որտեղ բեմադրվում են Շեքսպիրի, Մոլիերի, Պ. Կլոդելի, Ա. Չեխովի և ուրիշների պիեսները։ Կանադական դրամատուրգներից են՝ Ռ. Դեյվիսը, Ջ, Կոուլաերը, Գ. Ֆերիսը, Լ. Մինկլերը։ Ֆրանսալեզու թատրոնները ձգտում են ստեղծել ազգային թատերարվեստ։ Անգլախոս թատերախմբերը կրում են ԱՄՆ-ի թատրոնի ազդեցությունը։ Թատերական գործիչներից են՝ Զ. Կոլիկոսը, Կ. Պլամմերը, ժ. Գասկոն։ Կազմակերպվում են դրամատիկական արվեստի ամենամյա փառատոներ։ 1953 թվականից Մտրատֆորդում տեղի է ունենում Շեքսպիրյան փառատոն։ Գործում է Ազգային թատերական դպրոց, դասավանդումը՝ ֆրանսերենով և անգլերենով։
Կինո
Ֆիլմերի կանոնավոր արտադրությունն սկսվել է 1914 թվականից։ Մեծ մասամբ թողարկվել են վավերագրական և ռեկլամային կարճամետրաժ ֆիլմեր։ 1939-1946 թվականներին ազգային կինոարվեստի ձևավորմանը մեծապես նպաստել է անգլացի ռեժիսոր Ջ. Գրիրսոնը։ 1956 թվականին Մոնրեալում ստեղծվել է Կինոյի ազգային վարչություն, այնուամենայնիվ ֆիլմերի թողարկումը պայմանավորված է առանձին ռեժիսորների նախաձեռնությամբ, քանի որ կառավարությունը չի աջակցում կինեմատոգրաֆիայի զարգացմանը։ Լավագույն ֆիլմերից են՝ «Ոսկու քաղաքը» (1957 թվական, ռեժ. Կ. Լոու), «Որպեսզի կյանքը շարունակվի» (1963 թվական, ռեժ. Մ. Բրո)։ Կինոգործիչներից են՝ Կ. ժյուտրան, Ժ. Կարլը, Ռ. Գարսոն, Գ. Մանրոն, Կ, Պինդալը, մուլտիպլիկացիոն կինոյի նշանավոր ռեժ. Ն. Մակլարենը։ Մտրատֆորդում, Մոնրեալում, Վանկուվերում 1957 թվականից տեղի են ունենում միջազգային կինոփառատոներ։
Խոհանոց
Կանադական ազգային խոհանոցի հպարտությունը համարվում են թխկենու հյութը, գարնանային հյութը։ Կանադայում կարելի է համտեսել նաև հյութեղ մսատեսակներ և ձկնեղեն։ Ազգային ուտեստներից է ֆիլե-բրոշետը։ Ռեստորաններում հայտնի են նաև տապակած ճուտը, եփած նապաստակը, թառափը։
Հայերը Կանադայում
Հայերը Կանադայում սկսել են բնակություն հաստատել 19-րդ դարի 80-ական թվականներին ։
Առաջին հայ ներգաղթողը Կարապետ Ներկարարյանն է, որը 1887 թվականին հաստատվել է Օնտարիո նահանգի Պորտ Հոպ գյուղաքաղաքում։ 1890 թվականին Հյուսիսային Օնտարիոյի Տեմիսքամինգի շրջանում հանքային հետազոտություններ է ձեռնարկել Ա. Շահինը։
Մինչև մեծ եղեռնը Կանադայում հայերի թիվը հասել է 1800-ի։ Նրանք մեծ մասամբ Քղիից էին, Վանից, Մուշից, Խարբերդից, Երզնկայից, գլխավորապես հաստատվել են Բրենտֆորդ, Համիլտոն, Սենտ Կաթրինզ, Պրեստոն արդյունաբերական կենտրոններում, որտեղ բանվորական ուժի կարիք կար։
Կանադայի կառավարության հատուկ արտոնությամբ 1923-1924 թվականներին 8-12 տարեկան 100 հայ որբեր մուտք են գործել Կանադա։ Նրանք բերվել էին Հունաստանի Կորֆու կղզու որբանոցից՝ մի խումբ կանադացի բարերարների կազմակերպած Կանադայի հայկական նպաստամատույց ընկերակցության (Armenian Relief Association of Canada) ջանքերով։ Տղաները հաստատվել են Օնտարիո նահանգի Ջորջթաունի (այստեղից էլ՝ «Ջորջթաունյան տղաներ» անվանումը) որբանոց-երկրագործական դպրոցում ։ Երեխաների հոգատարության և կրթության համար կազմվել է մասնավոր հանձնախումբ՝ Ա. Լ. Ալեքսանյանի գլխավորությամբ, որը ստանձնել է նաև հայոց լեզվի դասավանդումը։ Ա. Ալեքսանյանի, Լ. Պապայանի և հանձնախմբի մյուս հայ անդամների և տղաների դաստիարակ Սրբուհի Պտուկյանի (Մայրիկի) ջանքերով երեխաներին տրվել է հայեցի դաստիարակություն. մինչև 18 տարեկան երեխաները սովորել են հայերեն և անգլերեն (1936 թվականին հայերեն և անգլերեն հրատարակել են «Արարատ» մեքենագիր ամսաթերթիկը)։
Հայկական խոշոր համայնքներ կան Մոնրեալում, Օտտավայում, Տորոնտոյում։
Վերջ։
Վիլֆրանշ դը Ռուերգ
Վիլֆրանշ դը Ռուերգ (Villefranche-de-Rouergue), համայնք Ֆրանսիայի Օքսիտանիա մարզի Ավերոն գավառում ։
Աշխարհագրություն
Գտնվում է Փարիզ քաղաքից 510 կմ հարավ, Թուլուզ քաղաքից` 100 կմ հյուսիս-արևելք, Ռոդեզ քաղաքից` 45 կմ արևմուտք։
Բնակչություն
Բնակչության քանակը ըստ տարիների
Տնտեսություն
2010 թվականին ուներ 7103 աշխատունակ (15-64 տարեկան) բնակիչ, որոնցից ակտիվ էին 4900-ը, իսկ ոչ ակտիվները` 2203։ Ակտիվության ցուցանիշը կազմում է 69,0 %։ 4900 աշխատունակ մարդկանցից աշխատել է 4202 անձ (2196 տղամարդ և 2006 կին)։ Գործազուրկ են եղել 698 անձ (355 տղամարդ և 343 կին)։ 2203 անաշխատունակներից 727-ը եղել են աշակերտներ կամ ուսանողներ, 821-ը` թոշակառուներ, իսկ 655-ը չեն աշխատել տարբեր պատճառներով ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ֆրանսիայի համայնքներ
Գուստավ Կաֆկա
Գուստավ Կաֆկա (Gustav Kafka, ), ավստրիացի հոգեբան և փիլիսոփա, կաթոլիկական գործիչ։
Կենսագրություն
Գուստավ Կաֆկան ծնվել է 1883 թվականի հուլիսի 23-ին Վիեննայում։ Դաստիարակվել է հոգեհոր և հոգեմոր կողմից Բոնո քաղաքում (նախկին անվանումը՝ Բրյուն)։
Կաֆկան սովորել է Վիեննայում` Գյոթինգենում (Հ. Է. Մյուլլերի և Է. Գուսսերլի մոտ), Լայպցիգում (Թ. Լիպսի մոտ) և Մյունխենում։ Աշխատել է որպես Թ. Լիպսի և Է. Բեխերի օգնական (ասիստենտ)։ Վիլհելմ Վունդտի ղեկավարությամբ պատրաստվել է դոկտորական դիսերտացիայի։
Զինվորական ծառայության տարիներին (1914-1918) Կաֆկան հոգետեխնիկական ծառայություն է կազմակերպել ավստրիական բանակի համար։ Ծառայությունից հետո դասավանդել է Մյունխենի համալսարանում (կիրառական հոգեբանության ամբիոնում)։ 1923 թվականից եղել է Դրեզդենի բարձրագույն տեխնիկական դպրոցի փիլիսոփայության և մանկավարժության պրոֆեսոր։ 1929 - 1933 թվականներին եղել է հոգեբանների գերմանական ընկերության անդամ։ Պատերազմի տարիներին արտագաղթել է։ 1947 թվականից ղեկավարել է Վյուրցբուրգյան համալսարանի փիլիսոփայության և հոգեբանության ամբիոնը, 1950 - 1951 թվականներից եղել է ֆակուլտետի դեկանը, ինչից հետո պաշտոնաթող է եղել։
Գործունեություն
Գուստավ Կաֆկան հայտնի է որպես փիլիսոփայության և հոգեբանության պատմության երեսունվեց հատորների խմբագիր։ Կաֆկայի հոգեբանական հետազոտությունների ոլորտն ընդգրկուն է՝ կենդանիների վարքագիծ, էքսպրեսիվ ռեակցիայի, շփման, խոսքի, արվեստի, մասնագիտական կայացման, կենսական տարիքի հոգեբանություն, իրավաբանական հոգեբանություն, պարահոգեբանություն։ Կաֆկան տվել է նաև հիմնական աֆեկտների տիպաբանություն։ Բացի այդ, Կաֆկան եղել է մի շարք ընկերությունների անդամ՝ Կանտյան ընկերություն, գերմանական կենդանաբանական ընկերություն և փորձարարական հոգեբանության ընկերություն։ 1948 թվականին ղեկավարել է հոգեբանների գերմանական ընկերությունը։
Արսեն Գալստյան (ոստիկան)
Արսեն Ալեքսեյի Գալստյան, ՀՀ իրավապահ մարմինների գործիչ, 2011-2014 թթ. - ՀՀ ոստիկանության Ճանապարհային ոստիկանության պետ։
Պարգևներ և կոչումներ
Ամուսնացած է, ունի երկու դուստր, մեկ որդի։
Կատեգորիա:Հայ ոստիկաններ Կատեգորիա:Մարտական ծառայության մեդալակիրներ Կատեգորիա:«Հասարակական կարգի գերազանց պահպանման համար» մեդալակիրներ Կատեգորիա:ՀՊՏՀ շրջանավարտներ
Ֆիքսված ծախսեր
Տնտեսագիտության մեջ ֆիքսված ծախսերը, անուղղակի ծախսերը կամ գլխավոր ծախսերը բիզնեսի ծախսեր են, որոնք կախված չեն բիզնեսի արտադրած ապրանքների կամ ծառայությունների քանակից: Դրանք կարող են լինել ժամանակի ընթացքում պարբերաբար կատարվող ծախսեր, ինչպես, օրինակ, ամսական վճարվող տոկոսները կամ վարձավճարները, և դրանք հաճախ անվանում են որպես գլխավոր ծախսեր: Փոփոխական ծախսերը կապված են ծավալի հետ, վճարվում են արտադրված քանակի համար և անհայտ են հաշվետու տարվա սկզբում: Օրինակ հացաբուլկեղենի արտադրության ժամանակ կատարվող ֆիքսված ծախսեր են հացաթխման օբյեկտների վարձակալության ամսական վարձավճարը, անվտանգության համակարգի և հիմնական հեռախոսագծի համար ամսական վճարումները, քանի որ դրանք կախված չեն արտադրված կամ վաճառված հացի քանակից: Մյուս կողմից, հացաբուլկեղենի աշխատավարձի արժեքը փոփոխական է, քանի որ հացի արտադրությունը մեծանալու դեպքում հացաբուլկեղեն ստիպված կլինեն վարձել ավելի շատ աշխատողներ: Տնտեսագետները ֆիքսված ծախսերը համարում են մուտքի խոչընդոտ նոր ձեռնարկատերերի համար:
Կառավարման հաշվառման մեջ ֆիքսված ծախսերը սահմանվում են որպես ծախսեր, որոնք չեն փոխվում բիզնեսի գործունեության արդյունքում տրված ժամանակահատվածում: Օրինակ, մանրածախ վաճառողը պետք է վճարի վարձավճարները և կոմունալ վճարները անկախ վաճառքի ծավալներից: Մարքեթինգում անհրաժեշտ է իմանալ, թե որոնք են փոփոխական և հիմնական ծախսերը կանխատեսումներ կատարելու համար: Շատ կարևոր է ճիշտ կանխատեսել միավոր վաճառքի տարբեր փոփոխությունների արդյունքում ստացված հասույթը և, հետևաբար, առաջարկվող մարքեթինգային արշավների ֆինանսական ազդեցությունը: Մարքեթինգի գրեթե 200 ավագ մենեջերների հետազոտության մեջ 60 տոկոսը կարևորել է «փոփոխական և ֆիքսված ծախսեր» տարբերությունը հասկանալու օգտակարությունը:
Նկարագրություն
Հաստատուն ծախսերը հավերժ ֆիքսված չեն. դրանք ժամանակի ընթացքում փոխվում են, բայց անփոփոխ են նշված ժամանակահատվածի համար: Օրինակ, ընկերությունը կարող է ունենալ անսպասելի և անկանխատեսելի ծախսեր, որոնք կապված չեն արտադրության հետ, ինչպիսիք են պահեստի հետ կապված ծախսերը, որոնք ամրագրված են միայն վարձակալության ժամանակահատվածի ընթացքում: Ըստ սահմանման, երկարաժամկետ հատվածում հաստատուն ծախսեր չկան, քանի որ երկարաժամկետ հատվածում բոլոր կարճաժամկետ ֆիքսված ծախսերը դառնում են փոփոխուն ծախսեր: Հայեցողական ֆիքսված ծախսերը սովորաբար բխում են ղեկավարության կողմից կայացվող տարեկան որոշումների կայացումից, օրինակ գովազդը, ապահովագրավճարը, մեքենաների սպասարկումը և հետազոտության և զարգացման ծախսերը:
Բիզնեսի պլանավորման և կառավարման հաշվառման ժամանակ ֆիքսված ծախսեր, փոփոխական ծախսեր և նման այլ տերմինների օգտագործումը հաճախ կարող է տարբերվել՝ կախված ենթատեքստից: Հաշվապահական տերմինաբանության մեջ ֆիքսված ծախսերը կարող են ներառել գրեթե բոլոր ծախսերը (ծախսերը), որոնք ներառված չեն վաճառված ապրանքների արժեքի մեջ, իսկ փոփոխուն ծախսերը ներառված են ապրանքի արժեքի մեջ: Հաշվապահական հաշվառման և տնտեսագիտության տերմինաբանության միջև հավասարություն մտցնելու համար կատարվում է այն ենթադրությունը, որ հաշվապահական հաշվառման ժամանակահատվածը հավասար է այն ժամանակաշրջանին, որի ընթացքում հիմնական ծախսերը արտադրությունից կախված չեն: Գործնականում, այդ համարժեքությունը միշտ չէ, որ պահպանվում է, և կախված քննարկվող ժամանակաշրջանից՝ որոշ հիմնական ծախսեր (օրինակ ՝ վաճառք, ընդհանուր և վարչական ծախսեր) կարող են ճշգրտվել ղեկավարության կողմից, և յուրաքանչյուր ծախսի բաժանումը որոշակի կատեգորիայի որոշվում է ծախսերի հաշվառման ներքո:
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ծախսեր Կատեգորիա:Կառավարչական հաշվառում
Կեդրովկա (Չեսնոկովկայի վտակ)
Կեդրովկա (Кедровка), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Կեմերովոյի մարզում։ Գետաբերանը տեղակայված է Չեսնոկովկա գետի աջ ափին՝ 10 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը 14 կմ է։
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Վերին Օբի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը՝ Տոմը գտնվում է Նովոկուզնեցկ քաղաքից մինչև Կեմերովո քաղաք, գետի ենթաավազանը՝ Տոմ։ Գետի ավազանը՝ Վերին Օբից մինչև Իրտիշ թափվելը ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր Կատեգորիա:Վերին Օբի ավազանային շրջանի գետեր
Ծխախոտ (բույս)
Ծխախոտ (Nicotiana, այլ կերպ՝ ծխատունկ, ծխենի), մորմազգիների ընտանիքի խոտանման բույսերի ցեղ։ Տարածված են ծխախոտի 60-ից ավելի տեսակ։ Մշակության մեջ հայտնի են 2-ը՝ գլանակային (Nicotiana Tabacum) և մախորկա (Nicotiana Rustica)։
Ծխախոտը Հայաստան է բերվել 17-րդ դարի վերջին։
Բույսի նկարագիր
Ծխախոտի արմատային համակարգը հզոր է, առանցքային։ Ցողունը կանգուն է, կլորավուն, վերին մասում՝ ճյուղավորվող, բարձրությունը՝ 120-150 սմ։ Տերևները հերթադիր են, ամբողջաեզր, կլորավուն, ձվաձև, էլիպսաձև, նշտարաձև և այլն։ Ծաղկաբույլը գնդաձև, վահանաձև, փռված, հակադարձ բրգաձև հուրան է, ծաղիկը՝ երկսեռ, վարդագույն կամ կարմիր։ Պտուղը բազմասերմ, երկբուն, ձվաձև տուփիկ է։ Սերմերը մանր են, հարթ, մուգ շագանակագույն։
Ծխախոտի հատկությունները
Ծխախոտը ջերմասեր բույս է, աճում է տաք, խոնավ և անձրևոտ վայրերում։ Տերևները համապատասխան մշակումից հետո օգտագործվում են գլանակներ, սիգար, սիգարետներ, ծխամորճի համար թելավոր (կտրտված) ծխախոտ պատրաստելու համար։ Տերևները պարունակում են ածխաջրեր, նիկոտին, սպիտակուցներ, օրգանական թթուներ, եթերայուղեր, բուրավետ նյութեր, սերմերը՝ 36-39 % յուղ, որն օգտագործում են տեխնիկական նպատակներով։ Հայաստանում բավական զարգացած է ծխախոտի արտադրությունը։ Բայց միշտ պետք է հիշել, որ ծխելը վնասակար է առողջությանը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Մորմազգիներ Կատեգորիա:Ծխախոտ
Tabak Nátʼoh (chʼil)
476
476 թվականին հրամանատար Օդոակրը տապալեց Արևմտյան հռոմեական կայսրության վերջին կայսրին։ Այսինքն 476 թվականին տեղի ունեցավ Արևմտահռոմեական կայսրության կործանումը։
Մահեր
Կատեգորիա:476 Կատեգորիա:Տարեթվեր
Եղբորոսին քրդական
Եղբորոսին քրդական, խոլորձազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։
Նկարագրություն
20-40 սմ բարձրությամբ, բազմամյա, ստորգետնյա կոճղարմատավոր, գեղազարդային խոտաբույս է։ 4 սմ երկարությամբ տերևները զարգացած են և սակավաթիվ։ Ծաղիկները վարդագույն են կամ սպիտակավուն։ Լայնակի նեղացումով ծաղկի շուրթն ունի կարճ, բութ խթան։ Հիմքի մոտ ոլորված սերմնարանը նստադիր է, իսկ պտուղը՝ վերև ուղղված ։
Տարածվածություն
Հայաստանում աճում է միայն Մեղրու ֆլորիստիկական շրջանում (Վահրավար, Լիճքվազ)։ Աճում է նաև Հյուսիսարևմտյան և Արևելյան Անդրկովկասում, Նախիջևանում, Անատոլիայում, Հյուսիսային Սիրիայում, Հյուսիսային Իրաքում և Արևմտյան Իրանում ։
Էկոլոգիա
Աճում է միջին լեռնային գոտում՝ ծովի մակարդակից 1100-1700 մ բարձրությունների վրա, ինչպես նաև անտառներում և կրաքարային տեղերում։ Ծաղկում է մայիս-հունիս ամիսներին, պտղաբերում՝ հունիս-հուլիսին ։
Պահպանություն
Խոցելի տեսակ է։ Հայտնի է մեկ պոպուլյացիա։ Տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 500 կմ²-ից պակաս է։ Սպառնալիքի կատեգորիան իջեցվել է, քանի որ պոպուլյացիան սահմանակից է Իրանում աճող պոպուլյացիայի հետ։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված էր որպես հազվագյուտ տեսակ։ Ընդգրկված է նաև CITES-ի կոնվենցիայի հավելվածում որպես Orchidaceae ընտանիքի ներկայացուցիչ։ Ընդգրկված չէ Բեռնի կոնվենցիայի հավելվածում ։
Պոպուլյացիայի մի մասը պահպանվում է «Արևիկ» ազգային պարկի սահմաններում ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Խոտաբույսեր Կատեգորիա:Խոցելի տեսակներ Կատեգորիա:Բազմամյա բույսեր Կատեգորիա:Ծածկասերմեր Կատեգորիա:Խոլորձազգիներ Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բույսեր
Կարեն Հունանյան
Կարեն Հունանյան՝ Հոկտեմբերի 27-ի ահաբեկչական գործողության հիմնական կազմակերպիչներից մեկը։ Կարեն Հունանյանը Նաիրի Հունանյանի եղբայրն է։
Դատական գործընթացի արդյունքում Կարեն Հունայանը դատապարտվեց ցմահ ազատազրկման։ Պատիժը կրում է «Երևան-Կենտրոն» ՔԿՀ-ում ։ Ըստ որոշ աղբյուրների խելագարվել ու անընդմեջ խոսում է բանտախցում ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հոկտեմբերի 27-ի ահաբեկչություն
Ալբերտ Էլիս
Ալբերտ Էլիս (Albert Ellis) (1913, սեպտեմբերի 27 – 2007, հուլիս 24) 1950-ականներից ի վեր մշակել և զարգացրել է ռացիոնալ-էմոտիվ վարքային թերապիան (Rational Emotive Behaviour Therapy - REBT) ։ Աարոն Բեկի հետ միասին համարվում է հոգեթերապիայում կոգնիտիվ-վարքային մոտեցման հիմնադիրը։
Նա առաջիններից էր ով հոգեթերապիայում սկսեց կիրառել ինտեգրատիվ մոտեցում։ Բազմաթիվ մրցանակների դափնեկիր, ավելի քան 600 գիտական հոդվածների, գրքերի և լուսաբանումների հեղինակ, Ալբերտ Էլիսը 1982 թ. ԱՄՆ-ի և Կանադայի հոգեբանների մասնագիտական միության կողմից ճանաչվել է պատմության երեք ամենաազդեցիկ հոգեթերապևտներից մեկը (հարկ է նշել, որ եռյակի մյուս անդամներն են Կարլ Ռոջերսը և Զիգմունդ Ֆրոյդը) ։
Կենսագրություն
Ալբերտ Էլիսը ծնվել է Փիթսբուրգում (Փենսիլվանիա, ԱՄՆ) հրեական ընտանիքում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի հումանիստներ Կատեգորիա:Ամերիկացի հոգեբաններ Կատեգորիա:Կոգնիտիվ թերապիա Կատեգորիա:Ամերիկացի աթեիստներ Կատեգորիա:Կոլումբիայի համալսարանի շրջանավարտներ
Թթվածնաբուժություն
Թթվածնաբուժություն, օքսիգենոթերապիա, բուժիչ նպատակով թթվածնի արհեստական ներմուծումն օրգանիզմ։ Թթվածնաբուժություն կատարում են նաև բարձր ճնշման տակ՝ հատուկ սարքերով։
Կատեգորիա:Բուժում
Ախութի
Ախութի (ახუთი), գյուղ Վրաստանում։ Գտնվում է Սամեգրելո-Զեմո Սվանեթ մարզի Չխորոծղուի շրջան‎‎‎ում ։
Բնակչություն
Ըստ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալների, գյուղի բնակչությունը կազմում է 849 մարդ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Չխորոծղուի շրջան‎‎‎
Ծնեբեկ
Ծնեբեկ կամ ծնեփակ (Aspáragus), շուշանազգիների ընտանիքի բազմամյա թփերի կամ լիանանման բույսերի ցեղ։ Ունի բազմամյա, խիստ ճյուղավորված կիսաթփեր ու լիաններ։ Բազմացողուն է, խիստ ճյուղավորվող։ Հայաստանում հայտնի է 7 վայրի տեսակ, որոնք տարածված են գրեթե բոլոր շրջաններում։
Կենսաբանական նկարագիր
Կոճղարմատավոր բույս է։ Ցողունի բարձրությունը 120-150 սմ է։ Կանաչ ընձյուղերը պատված են թեփուկանման տերևներով։ Ծաղիկները պոլիգամ են, մանր, բաց կանաչավուն, երբեմն՝ դեղնավուն։ Ծաղկում է մայիսի վերջերից հուլիս։ Պտուղը գնդաձև, եռաբուն հատապտուղ է, սերմերը՝ սև, փայլուն։ Բոլոր տեսակների ընձյուղներն օգտագործվում են սննդի մեջ (խաշած, տապակած, պահածոյած)։
Քիմիական բաղադրություն
Բույսի արմատներում հայտնաբերված են ասպարագին, արգինին, խելիդոնաթթու, ստերոիդ սապոնին, ճարպայուղ, եթերայուղ, խոլին, մինչև 41% շաքար, ընձյուղներում՝ 1,6-1,7% սպիրտներ (ասպարագին, թիրոզին, լիզին), արսենի հետքեր, շաքար, սաթաթթու, խելիդոնաթթու, գլիկոզիդ կոնիֆերին, ալկալոիդների հետքեր, վանիլին, կումարին, միկրոտարրերից՝ K, Na, Ca, Mg, P և Fe, վիտամիններից՝ B1, B2, PP, C, կարոտին։ Սերմերը պարունակում են վանիլի հոտ ունեցող մինչև 16% ճարպայուղ։
Նշանակություն և կիրառում
Պարունակում են վիտամիններ, սպիտակուցներ, ածխաջրեր, հանք, աղեր և այլն։ Դեղատու ծնեբեկի արմատները և մատղաշ ընձյուղները դեղամիջոց են. պարունակում են ասպարագին ալկալոիդը։ Պատրաստուկներն օգտագործում են որպես միզամուղ։ Հասուն պտուղները պարունակում են շաքարներ, խնձորաթթու, կարոտին (A-նախավիտամին), իսկ սերմերը՝ ճարպեր։
Օգտագործվում է թարմ և վերամշակված (չիր, կոմպոտ, մուրաբա, հյութ, ջեմ, պովիդլո և այլն)։ Ունի համային, սննդային և բուժիչ հատկանիշներ։ Պարունակում է շաքարներ, օրգանական թթուներ, վիտամիններ, բուրավետ և կենսաբանական ակտիվ նյութեր։ Մշակովի սորտերի մեծ մասի կորիզի միջուկը քաղցր է։ Հայաստանի պայմաններում պտուղները հասունանում են հունիսի 15-ից օգոստոսի 20-ը։
Տարածում
Տարածված է գրեթե բոլոր մարզերում։ Աճում է անտառներում, կիսաանապատներում, քարքարոտ լանջերին, ժայռաճեղքերում և այլն (800-2500 մ բարձրություններում)։ Ծնեբեկի հայտնի սորտեր են` Մերի Վաշինգտոն, Ձնե գլխիկ, Արժենտելյան վաղահաս, Բերքառատ 6, Արժենտելյան ուշահաս։
Տեսակներ
Հայտնի է 300, Հայաստանում՝ 3 տեսակ՝
Բուժական նշանակություն
Հնդկական բժշկության մեջ կոճղարմատը հայտնի է որպես հակադիզենտերային միջոց։ Չինական բժշկության մեջ արմատի եփուկը համարվում է միզամուղ, ջերմ իջեցնող, օրգանիզմը տոնուսավորող, արյան շրջանառությունը և մարսողությունը կարգավորող միջոց։ Կիրառվում է պոդագրայի, ռևմատիզմի, շաքարային դիաբետի և իմպոտենցիայի ժամանակ։
Արմատը կտրում է ատամի ցավը, սպեղանու ձևով բուժում է դեմքի ցանավորումը, բացում դաշտանը, միզակապությունը, իջեցնում խուխի հետ կապված բարձր ջերմությունը, նպաստում ծննդաբերության հեշտացմանը։ Դեղաբույսի պատրաստուկներն օծելու ձևով օգնում են մեջքի ցավին, մորմի կծածին։ Ներքին ընդունման ձևով սերմերը «հովացնում են ստամոքսը», վերացնում քրտինքի տհաճ հոտը։
Հայկական ժողովրդական բժշկության մեջ դեղաբույսի պատրաստուկներն օգտագործում են երակների խցանումը բացելու համար, լյարդի և երիկամների հիվանդությունների, գոտկացավի, ատամնացավի, աղեփքանքի ժամանակ և այլն։