cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Սարընջըղ
Տես նաև
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Լյուքսեմբուրգի ֆուտբոլի առաջնություն 1917-1918
Լյուքսեմբուրգի ֆուտբոլի առաջնություն 1917-1918, Լյուքսեմբուրգի 8-րդ ֆուտբոլի առաջնությունը։ Մրցաշարի չեմպիոն է դարձել «Ֆոլա Էշը»։ Մրցաշարին մասնակցել է 6 թիմ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Լյուքսեմբուրգի ֆուտբոլի առաջնություն
Դենալի շրջան (Ալյասկա)
Դենալի շրջան (Denali Borough), ԱՄՆ Ալյասկա նահանգի 18 վարչական միավորներից մեկը։ Ընդհանուր տարածությունը 33.022 կմ² է, բնակչությունը՝ 1.893 մարդ (2009 թ. տվյալներով)։ Շրջկենտրոնն է Հիլի բնակավայրը։ Կազմավորվել է 1990 թ.։
Կատեգորիա:Ալյասկայի շրջաններ
Աստերոիդների ցանկ (322901-323000)
Աստերոիդների ցանկ (322801-322900) * Աստերոիդների ցանկ * Աստերոիդների ցանկ (323001-323100)
Ապար (Քղիի գավառ)
Ապար, գյուղ Մեծ Հայքի Բարձր Հայք աշխարհի Խորձյան գավառում, իսկ ապա ավերակ գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Քղիի գավառակում ։ Գտնվում էր Քղի գետի հովտում։
Պատմություն
Գյուղը 1445 թվականին հիշատակվել է Գրիգոր Մակվեցու կոնդակում։ Ապարն ավերվել է Շահ Աբասի 1603 թվականի արշավանքի ժամանակ։
Պատմամշակութային կառույցներ
Ապարում է գտնվում Ապաու Ս. Կարապետ վանքը և հին բերդի ավերակներ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Մաքքարթեր թատրոն
Մաքքարթեր թատրոն (McCarter Theatre) ոչ առևտրային, պրոֆեսիոնալ թատերախումբ։ Ներկայացումները ցուցադրվում են ԱՄՆ-ի Նյու- Ջերսի նահանգի Փրինսթոն (անգլ.՝ Princeton) քաղաքի Փրինսթոնի համալսարանի տարածքում։ Այն համարվում է երկրի ամենաակտիվ մշակութային կենտրոններից մեկը և առաջարկում է ավելի քան երկու հարյուր թատերական, երաժշտական, խորեոգրաֆիական և այլ ներկայացումներ։ Յուրաքանչյուր թատերական սեզոնին ավելի քան 200 000 հանդիսատես է հաճախում Մաքքարտերա թատրոն։
Առաքելություն
Մաքքարթերի թատրոնը ճանաչվել է ԱՄՆ-ի լավագույն տարածաշրջանային թատրոններից մեկը ։ Այն միակ ԱՄՆ թատերական կազմակերպությունն է, որ ն իր մեջ ներառում է ինչպես պրոֆեսիոնալ թատրոն, այնպես էլ տարբեր թատերական իրադարձությունների համար նախատեսված հարթակ։  Մաքքարթերի թատրոնի այս յուրահատուկ առանձնահատկությունը նրա վրա պարտավորություն է դնում ստեղծել և ներկայացնել նոր բեմական աշխատանքներ, ներկայացնել դասական թատերական խաղացանկի նոր ընթերցումներ և աշխարհի լավագույն թատերական կատարողներին ներգրավել Նյու Ջերսիի կենտրոնում։ Մաքքարթերի թատրոնը պարտավորվում է ներգրավել, ձևավորել և զարգացնել ամենատարբեր լսարաններ՝ արվեստը հասանելի դարձնելով յուրաքանչյուր մարդու, և ցուցադրել ամենատարբեր համարձակ ծրագրեր ։
Պատմություն
Պրինսթոնի համալսարանի շրջանավարտ Թոմաս Մաքքարթերը (Thomas N. McCarter) ֆինանսավորում է  Մաքքարթեր թատրոնի շինարարությունը՝  որպես փորձնական համալսարանի Եռանկյունային ակումբի մշտական բեմ  (Princeton University Triangle Club)։ Այս ուսանողական թատրոնի խումբը շարունակում է ամեն տարի ելույթներ ունենալ Մաքքարտերայի  թատրոնում։ Մաքքարտերա թատրոնը բացվել է 1930-ի փետրվարի 21-ին՝  Եռանկյունային ակումբի «Ոսկե շուն» ամենամյա ներկայացման  քառասուներորդ տարեդարձի կապակցությամբ ։ Այս ներկայացման աստղերից մեկը  առաջին կուրսի Ջուշուա Լոգանն է և երկրորդ կուրսի ուսանող  Ջեյմս Ստյուարտը։
Չնայած Մաքքարթերի թատրոնը նախատեսված չէր որպես համերգային հարթակ, սակայն գրեթե կես դար այստեղ Պրիստոնի համալսարանի համերգներ էին անցկացվում։
1935 թվականին այստեղ տեղի է ունեցել բալետային խմբի միակ ելույթը, որն այն ժամանակ կոչվում էր «Ամերիկյան բալետ»։ Այն պարուսույց Ջորջ Բալանչինի առաջին պրոֆեսիոնալ թատերախումբն էր։ Հետագայում Բալանչինի թատերախումբը հայտնի է դարձել որպես Նյու Յորքի քաղաքային բալետ։ 1973 թվականին Փրինսթոնի համալսարանը կառավարման ղեկը հանձնել է Մաքքարթերի թատերական թատերախմբին։ Այսօր Մաքքարթերի թատրոնը շարունակում է իր թատերական ավանդույթները պահպանել Էմիլի Մաննի թատրոնի գլխավոր ռեժիսորի ստեղծագործական մեկնարկի ներքո։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:«Թոնի» մրցանակի դափնեկիրներ Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի թատրոններ
Մալի Վիստորոպ (գյուղ, Լեբեդինի շրջան)
Մալի Վիստորոպ (Малий Вистороп), գյուղ Ուկրաինայի Սումիի մարզի Լեբեդինի շրջանում։
Ադրբեջանի արվեստի պետական պատկերասրահ
Ադրբեջանի արվեստի պետական պատկերասրահ կազմակերպություն, որը պահպանում և վերականգնում է Ադրբեջանի մշակութային ժառանգությունը  ։
Մալի Վիստորոպ (գյուղ, Լեբեդինի շրջան)
2001 թվականի տվյալներով Մալի Վիստորոպ գյուղում բնակվում էր 1 443 մարդ։
Ադրբեջանի արվեստի պետական պատկերասրահ
Պատմություն
Ադրբեջանի արվեստի պետական պատկերասրահը ստեղծվել է 1972 թվականին Ադրբեջանի ԽՍՀ մշակույթի նախարարության կողմից՝ Ադրբեջանի պետական ցուցասրահի հիմքի վրա, որը գործում էր 1960 թվականից։ Ադրբեջանում և արտերկրում անցկացվող ցուցահանդեսների մեծ մասը հիմնականում Պետական պատկերասրահի ֆոնդում պահվող աշխատանքներ են։ Պատկերասրահի ֆոնդը պահպանում է ավելի քան 14,000 գրաֆիկական, քանդակային, դեկորատիվ-կիրառական գործեր և ժամանակակից արվեստի օրինակներ։
Մալի Վիստորոպ (գյուղ, Լեբեդինի շրջան)
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Սումիի մարզի Լեբեդինի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Ադրբեջանի արվեստի պետական պատկերասրահ
Պատմություն
Պատկերասրահի հետազոտողների կողմից իրականացվում են նկարների ցուցահանդեսներ, մրցույթներ, նկարների գիտական հետազոտություններ և նկարիչների մասին տեղեկատվության հավաքագրում։ Պատկերասրահի աշխատակիցները կազմակերպում են երիտասարդ նկարիչների ցուցահանդեսներ հանրապետության տարբեր մարզերում։
Պատկերասրահը պահպանում և վերականգնում է Ադրբեջանի մշակութային ժառանգությունը։ Ադրբեջանում և արտերկրում անցկացվող ցուցահանդեսների ճնշող մեծամասնությունը հիմնականում Ադրբեջանի պետական ​​արվեստի պատկերասրահի ֆոնդում պահվող աշխատանքներ են։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ադրբեջանի թանգարաններ
Պետրոպոլիե (գյուղ, Իզյումի շրջան)
Պետրոպոլիե (Петропілля), գյուղ Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Իզյումի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1774 թվականին։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Իզյումի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1774 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Վերջին մայրցամաքը
Վերջին մայրցամաքը, կատակերգական ֆենտեզի ժանրի ստեղծագործություն, հեղինակնն է Թերրի Փրաթչեթը, գրվել է 1998 թվականին ։
Քսաներկուերորդ գիրքը «Տափակ աշխարհ» շարքից և վեցերորդ գիրքը կախարդ Ռինսվինդի մասին գրքերի շարքից։
Սյուժե
Ամեն ինչ սկսվեց նրանից, երբ Անտեսանելի համալսարանում գրադարանավարը հիվանդացավ։ Մոգական մրսածությունը շարքից հանել էր  այն միակին, ով կարողանում էր զսպել հին  գրիմուարներին և մատյանների անհնազանդ վարքը, որոնք պահվում էին գրադարանում,  և այդ պատճառով գրադարանից օգտվելը ուղղակի անհնար էր դարձել։ Համալսարանը չէր կարող ապրել առանց գրադարանի։  Կախարդական հիվանդությամբ վարակված օրանգուտային  որքան հնարավոր  է շուտ հարկավոր  էր  բուժել, բայց դրա համար անհրաժեշտ էր  իմանալ  նրա իրական անունը։  Ինչպես պարզվել էր, գրադարանավարի իրական անունը հայտնի էր միայն մեկ կախարդի՝ Ռինսվինդին։ Բայց այնպես ստացվեց, որ  Հետաքրքիր ժամանակներ գրքի դեպքերից հետո,  համալսարանական Հեքս համակարգչի հաշվարկների սխալների արդյունքում, նա հայտնվել է  մի լքված հեռավոր ու խորհրդավոր  XXXX մայրցամաքում։ Դասախոսական կազմի  առաջ հետևյալ հարցն էր՝ թե ի՞նչ մայրցամաք է սա և ինչպես այնտեղից գտնել Ռինսվինդին։
Պատասխանը փնտրելով կախարդների խումբը Նավերն Չուդակուլլի գլխավորությամբ, որի  մեջ մտնում էին նաև գանձապահը, Դումիինգա Թունսը, դեկանը, Գլխավոր փիլիսոփան, ոչ օբյեկտիվ հետազոտությունների ամբիոնի վարիչը, Ժամանակակից ձայնագրման պրոֆեսորը, գրադարանավարը և միս Հերպեսը (տնային տնտեսուհի), հայտնվում են XXXX մայրցամաքում, սակայն նրանք ժամանակից մի քիչ վրիպել էին և Ռինսվինին հանդիպեցին երեսուն հազար տարեկան հասակում։ Սակայն նրանց  բախտ էր վիճակվել անմիջապես հանդիպել չորրորդ մայրցամաքի սեղծաղողի հետ, ով հերթական անգամ ավարտել էր իր նախագիծը։ Եվ կախարդները կախարդներ չէին լինի՝ եթե, ակտիվորեն չմիջամտեին այդ գործընթացին, ինչի արդյունքում մայրցամաքը երկար ժամանակ եղել էր հսկայական անտիցիկլոնի ազդեցության տակ։ Եվ երեսուն հազար տարի, այդ հողի վրա ջրի ոչ մի կաթիլ չէր թափվել, և Ռինսվինդի հայտնվելու պահին երաշտը ձեռք էր բերել ահռելի սահմաններ։  Պարզ է դառնում, որ նախկինում կատարվածը ներկայում Ռինսվինդի հայտվելու արդյունքն է, որի էլ վիճակված է եղել, ուղղել կատարվող սխալները։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1998 վեպեր Կատեգորիա:Անգլերեն գրքեր Կատեգորիա:Անգլերեն գրականություն
Լյուքսեմբուրգի ֆուտբոլի առաջնություն 1918-1919
Լյուքսեմբուրգի ֆուտբոլի առաջնություն 1918-1919, Լյուքսեմբուրգի 9-րդ ֆուտբոլի առաջնությունը։ Մրցաշարի չեմպիոն է դարձել «Սպորտինգ Լյուքսեմբուրգը»։ Մրցաշարին մասնակցել է 6 թիմ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Լյուքսեմբուրգի ֆուտբոլի առաջնություն
Բուդա-Մոնաստիրսկայա
Բուդա-Մոնաստիրսկայա (Буда-Монастырская), գյուղ Ռուսաստանի Կալուգայի մարզի Դումինիչսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2008 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 0 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Կալուգայի մարզի Դումինիչսկի շրջանի բնակավայրեր
Մազաս
Մազաս (Мазас), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Կեմերովոյի մարզում։ Գետի երկարությունը 10 կմ է։
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Տվյալներն ըստ ջրային ռեսուրսների ֆեդերատիվ տեսչության.
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Վերին Օբի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը Տոմ գետն է, գետի ենթաավազանը Տոմ գետն է։ Գետի գետային ավազանը (Վերին) Օբ գետն է՝ մինչև Իրտիշի ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր Կատեգորիա:Վերին Օբի ավազանային շրջանի գետեր
Մասլովո (գյուղ, Կուրտամիշսկի շրջան)
Մասլովո (Маслово), գյուղ Ռուսաստանի Կուրգանի մարզի Կուրտամիշսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2002 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 124 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:1795 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Կուրգանի մարզի Կուրտամիշսկի շրջանի բնակավայրեր
Սաուրան (գյուղ)
Սաուրան, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Կիլիկիայի Հալեպի նահանգում։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Տես նաև
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Լյուքսեմբուրգի ֆուտբոլի առաջնություն 1919-1920
Լյուքսեմբուրգի ֆուտբոլի առաջնություն 1919-1920, Լյուքսեմբուրգի 10-րդ ֆուտբոլի առաջնությունը։ Մրցաշարի չեմպիոն է դարձել «Ֆոլա Էշը»։ Մրցաշարին մասնակցել է 6 թիմ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Լյուքսեմբուրգի ֆուտբոլի առաջնություն
Պիմոնովկա
Պիմոնովկա (Пимонівка), գյուղ Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Իզյումի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Պիմոնովկա գյուղում բնակվում էր 193 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,537 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 359,4 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Իզյումի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Սերրանայի գավառ
Սերրանայի գավառ (Microrregião Serrana), գավառ Բրազիլիայի Ռիո դե Ժանեյրո նահանգում։ Մտնում է Ռիո դե Ժանեյրոյի ագլոմերացիա (մեզոշրջան)ի մեջ։ Բնակչությունը կազմում է 482 512 մարդ՝ 2006 թվականի տվյալներով։ Զբաղեցնում է 1785,063 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը՝ 270,3 մարդ/կմ²։
Գավառի կազմ
Գավառի կազմի մեջ են մտնում հետևյալ համայնքները.
Կատեգորիա:Բրազիլիայի գավառներ Կատեգորիա:Ռիո դե Ժանեյրո նահանգի գավառներ
Ինգենայմ
Ինգենայմ (Ingenheim), համայնք Ֆրանսիայի Գրանդ Էստ մարզի Ստորին Հռենոս գավառում ։
Բնակչությունը 2006 թվականի դրությամբ կազմում է 366 մարդ, բնակչության խտությունը` 68.16 մարդ/կմ²։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 5.37 կմ² տարածք։
Աշխարհագրություն
Գտնվում է Փարիզ քաղաքից 380 կմ արևելք, Ստրասբուրգ քաղաքից` 24 կմ հյուսիս-արևմուտք։
Բնակչություն
Բնակչության քանակը ըստ տարիների
Աղբյուրներ` Ֆրանսիայի սոցիոլոգիական գիտությունների բարձրագույն դպրոցի տվյալներ
Տնտեսություն
2010 թվականին ուներ 201 աշխատունակ (15-64 տարեկան) բնակիչ, որոնցից ակտիվ էին 145-ը, իսկ ոչ ակտիվները` 56։ Ակտիվության ցուցանիշը կազմում է 72,1 %։ 145 աշխատունակ մարդկանցից աշխատել է 127 անձ (61 տղամարդ և 66 կին)։ Գործազուրկ են եղել 18 անձ (10 տղամարդ և 8 կին)։ 56 անաշխատունակներից 10-ը եղել են աշակերտներ կամ ուսանողներ, 35-ը` թոշակառուներ, իսկ 11-ը չեն աշխատել տարբեր պատճառներով ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ֆրանսիայի համայնքներ
Ֆինո դել Մոնտե
Ֆինո դել Մոնտե (Fino del Monte), կոմունա Իտալիայում, Լոմբարդիա մարզի Բերգամոյի գավառում ։
Բնակչությունը ըստ 2008 թվականի տվյալների կազմում է 1116 մարդ, խտությունը՝ 279 մարդ/կմ²։ Զբաղեցնում է 4 կմ² տարածք։ Փոստային ինդեքս՝ 24020։ Հեռախոսային կոդ՝ 0346։
Սուրբ առաքյալ Անդրեաս Առաջինը հարգվում է որպես համայնքի հովանավոր։ Տոնակատարությունը նոյեմբերի 30-ին է։
Ժողովրդագրություն
Բնակչության թվաքանակի փոփոխությունները.
Սարու Բրայերլի
Սարու Բրայերլի (Saroo Brierley, ), հնդկական ծագմամբ ավստրալիացի գրող, գործարար, որը բաժանվել է ընտանիքից հինգ տարեկան հասակում։ Նրան որդեգրել է Ավստրալիայից մի զույգ, իսկ 25 տարի անց նա գտել է իր հարազատ մորը։ Նրա պատմությունը հասարակական ռեզոնանս առաջացրեց լրատվամիջոցներում, հատկապես Ավստրալիայում և Հնդկաստանում։
Նրա ինքնակենսագրությունը ՝ «Երկար ճանապարհ դեպի տուն»-ը, լույս է տեսել 2013 թվականին Ավստրալիայում, հայտնի է դարձել ամբողջ աշխարհում ՝ 2014 թվականին և հարմարեցվել է « Առյուծ» (2016) կինոնկարին, որում խաղում են Դեվ Պատելը ՝ որպես Սարու, իսկ Նիկոլ Քիդմանը  իրեն որդեգրած մոր՝ Սյու Բերիլիի դերում։
Սարուի պատմությունը
Սարու Բրայերլի (իսկական անուն - Sheru Munshi Khan (անգլ.) Sheru Munshi Khan) պարսկերենից Sheru - առյուծ, խան - թյուրքական տիտղոս) ծնվել է Գանեշ Թալայում ՝ Մադհյա Պրադեշ նահանգի Խանդվա արվարձանում։ Երբ նա փոքր էր, հայրը լքեց ընտանիքը։ Նրա մեկնումից հետո ընտանիքը աղքատության մեջ մնաց։ Նրա մայրն աշխատում էր շինարարությունում՝ իրեն և իր երեխաներին պահելու համար։ Անգամ սննդի համար հաճախ գումար չէր լինում, ուստի նա միջոցներ չուներ իր երեխաների կրթության համար։
Երբ Սարուն 5 տարեկան էր, նա իր ավագ եղբայրների ՝ Գուդուի և Կալուի հետ մուրացկանություն էր անում երկաթուղային կայարանում։ Գուդուն երբեմն աշխատում էր կես դրույքով ՝ վագոններ մաքրելով։ Մի օր Գուդուն պատրաստվում էր աշխատանքի գնալ Խանդվայից դեպի Բուրհանփուր, 70 կիլոմետր դեպի հարավ, և Սարուն խնդրեց տանել իրեն իր հետ։ Երբ նրանք հասան Բուրհանփուր, Սարուն այնքան հոգնած էր, որ պառկեց կայարանի նստարաններից մեկին։ Գուդուն խնդրեց սպասել և հեռացավ ՝ խոստանալով շուտով վերադառնալ։ Գուդոն չվերադարձավ (հետագայում պարզվում է, որ Գուդուն այդ գիշեր մահաացել էր ՝գնացքի տակ ընկնելով), և Սարուն անհանգստացավ ՝ տեսնելով կայարանում գնացքը ՝ կարծելով, որ իր ավագ եղբայրն այնտեղ է, մտավ դատարկ վագոն։ Հուսալով, որ եղբայրը շուտով կվերադառնա նրա հետևից նա քնեց։ Երբ արթնացավ, գնացքը սլանում  էր անծանոթ քաղաքների միջով։ Երբեմն գնացքը կանգ էր առնում փոքր կայարաններում, բայց Սարուն չէր կարողանում բացել վագոնի դռները։
Սարուն հասավ մինչև Կալկաթա և իջավ գնացքից, երբ ինչ-որ մեկը բացեց դուռը ։ Սարուն չգիտեր, որ տանից 1500 կիլոմետր հեռավորության վրա է։ Սարուն փորձեց տարբեր գնացքներով տուն վերադառնալ, բայց պարզվեց, որ դրանք բոլորն էլ քաղաքային գնացքներ են, և, ի վերջո, նրան հետ բերեցին Կալկաթայի Հավրա երկաթուղային կայարան։ Մեկ-երկու շաբաթ նա ապրում էր երկաթուղային կայարանում, աղբ էր ուտում և քնում էր կայարանի նստարանների տակ։ Գետնանցումում տղամարդիկ փորձեցին բռնել նրան, բայց Սարույին հաջողվեց փախչել։ Հետո նա գնաց քաղաք, թափառեց Կալկաթայի փողոցներում, որոշ ժամանակ անց նրան վերցրեց երկաթուղու աշխատողը և ապաստանեց, բայց, երբ այս աշխատակիցը Սարույին ցույց տվեց իր ընկերոջը, Սարուն զգաց, որ ինչ-որ բան այն չէ և փախավ։
Սարուն հանդիպեց մի տղայի, ով նրան տարավ ոստիկանություն և ասաց, որ նա կորած է։ Ոստիկանությունը Սարույին տեղափոխեց մանկատուն ։ Մի քանի շաբաթ անց Սարույին տեղափոխեցին սոցիալական աջակցության և որդեգրման կենտրոն։ Աշխատակիցները փորձել էին գտնել նրա  ընտանիքը, բայց Սարուն շատ բան չգիտեր իր մասին և չէր կարողանում անվանել իր ծննդավայրը, քանի որ, Գանեշ Թալայի փոխարեն նա անընդհատ կրկնում էր "Գանեշթալի": Նա պաշտոնապես համարվեց կորած և նրան որդեգրեցին Ավստրալիայի Թասմանիա նահանգի Հոբարթ քաղաքից մի ընտանիք ։
Մինչ այդ, իր հարազատ մայրը ՝ Կամլա Մունշին, փնտրում էր իր որդիներին։ Մի քանի շաբաթ անց ոստիկանությունը գտավ Գուդուի մարմինը Բուրհանփուրից մեկ կիլոմետր հեռավորության վրա գտնվող երկաթուղու վրա։ Նա մահացել էր գնացքի տակ ընկնելով։ Մայրը շարունակում էր որոնել Սարույին ՝ գնացքով ճանապարհորդելով տարբեր քաղաքներ և ամեն շաբաթ այցելում էր մզկիթ ՝ աղոթելու որդու վերադարձի համար։
Ընտանիքի որոնումները
Սարուն սովորեց անգլերեն և շուտով մոռացավ հինդին։
Նա հյուրանոցային բիզնես սովորեց Կանբերրայի Ավստրալիայի միջազգային հյուրանոցային դպրոցում։ Մեծահասակ տարիքում նա շատ ժամանակ էր ծախսում իր տան որոնման մեջ ՝ Google Earth ՝  ում, ուսումնասիրելով Երկրի արբանյակային պատկերները, մանրակրկիտ քարտեզի վրա ուսումնասիրելով Կալկաթայից դուրս ելնող բոլոր երկաթուղային գծերը։ Նա հենվեց իր աղոտ հիշողություններին, թե ինչ տեսք ուներ  ամեն ինչ  Բուրհանփուրի կայարանի շուրջը, չնայած նա չգիտեր կայարանի անունը, բայց նա հիշեց անվան առաջին տառը `Բ տառը։ 2011 թվականի ուշ գիշերը նա գտավ մի երկաթուղային կայարան, և հիշեց, որ հենց այդտեղ էր նա նստե գնացքի լ դատարկ վագոնը։  Այդ կայարանի անունը Բուրհանփուր էր ՝ շատ մոտ այն հնչյունական արտասանությանը, որը նա հիշում էր մանկությունից։ Նա ուսումնասիրեց դեպի հյուսիս երկաթուղու արբանյակային պատկերները և գտավ Խանդվա քաղաքը։ Նա այլևս չէր հիշում այս անունը, բայց ինքը քաղաքում գտավ մանկությունից ծանոթ վայրեր, օրինակ ՝ շատրվան երկաթուղային գծերի մոտ, որտեղ խաղում էր։ Նա կարողացավ փողոցներով ճանապարհ ընկնել դեպի այն վայրը, որտեղ նախկինում ապրում էին իր ընտանիքի հետ։
Սարուն կապվեց Խանդվա քաղաքում գտնվող մի ֆեյսբուքյան խմբի հետ, և այդ խումբը հաստատեց նրա համոզմունքը, որ Խանդվան իր ծննդավայրն է։
2012-ին Սարուն ուղևորվեց Հնդկաստան ՝ Խանդվա, և բնակիչներից հարցրեց, թե գիտե՞ն արդյոք որևէ բան ընտանիքի մասին, որը կորցրել է որդուն 25 տարի առաջ։ Նա ցույց տվեց իր մանկության լուսանկարները, իսկ տեղացիները նրան բերեցին իր մոր մոտ։ Նա նաև տեսավ իր քրոջը ՝ Շեկիլային և եղբորը ՝ Կալլային, քույրը դարձել էր դպրոցի ուսուցչուհի, իսկ եղբայրը ՝ գործարանի կառավարիչ։ Երբ Սարուն և Գուդուն անհետացան, նրանց մայրը կարողացավ իրեն թույլ տալ երեխաներին դպրոց ուղարկել։ Ընտանեկան հանդիպումը լայնորեն լուսաբանվել է հնդկական և միջազգային լրատվամիջոցների կողմից։
Կատեգորիա:Ապրող անձինք Կատեգորիա:1981 ծնունդներ Կատեգորիա:Մայիսի 22 ծնունդներ Կատեգորիա:Ավստրալիացի գրողներ
Մայդակի (գյուղ, Լեբեդինի շրջան)
Մայդակի (Майдаки), գյուղ Ուկրաինայի Սումիի մարզի Լեբեդինի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Մայդակի գյուղում բնակվում էր 4 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Սումիի մարզի Լեբեդինի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Աստերոիդների ցանկ (143901-144000)
Աստերոիդների ցանկ (143801-143900) * Աստերոիդների ցանկ * Աստերոիդների ցանկ (144001-144100)
|}
Ալեուտիանս Իստ շրջան (Ալյասկա)
Ալեուտիանս Իստ շրջան (Aleutians East Borough), ԱՄՆ Ալյասկա նահանգի 18 վարչական միավորներից մեկը։ Ընդհանուր տարածությունը 18.099 կմ² է, բնակչությունը՝ 2.744 մարդ (2009 թ. տվյալներով)։ Շրջկենտրոնն է Սենդ Փոյնտ բնակավայրը։ Կազմավորվել է 1987 թ.։
Կատեգորիա:Ալյասկայի շրջաններ
Шулавери, 18-го сентября
«Шулавери, 18-го сентября» (Շուլավեր, 18 սեպտեմբերի), Հովհաննես Թումանյանի հոդվածներից մեկը, որն առաջին անգամ տպագրվել է 1898 թվականի սեպտեմբերի 24-ին ։
Պատմություն
Հոդվածն առաջին անգամ հրատարակվել է 1898 թվականի սեպտեմբերի 24-ին «Новое Обозрение» օրաթերթի № 5056-ում։ Այնուհետև տպագրվել է Երևանում 1983 թվականին Թումանյանի «Ուսումնասիրություններ և հրատարակումներ» գրքի 3-րդ հատորի 332-333-րդ էջերում։
Թումանյանի երկերի լիակատար ժողովածուի 6-րդ հատորում արտատպվել է 1983 թվականին Թումանյանի «Ուսումնասիրություններ և հրատարակումներ» գրքի 3-րդ հատորից։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հովհաննես Թումանյանի հոդվածներ
Պիեռ Զակրժևսկի
Պիեռ Զակրժևսկի (Pierre Zakrzewski, ) , ամերիկյան «Fox News Channel» հեռուստաալիքի լրագրող, օպերատոր և լուսանկարիչ։
Կենսագրություն
Պիեռ Զակրժևսկին ծնվել է 1966 թվականի օգոստոս ամսին, մայրը ֆրանսուհի էր, հայրը՝ լեհ ազգայնական։ 1984 թվականին ավարտել է Բոլսբրիջի Սուրբ Կոնլետի քոլեջը։ Նա առանց թթվածնի բարձրացել է Էվերեստ լեռը ։
Որպես զինվորական լուսանկարիչ լուսաբանել է Իրաքում, Աֆղանստանում և Սիրիայում տեղի ունեցած հակամարտությունները ։
Ուկրաինայի տարածք Ռուսաստանի ներխուժումից ի վեր Պիեռ Զակրժևսկին աշխատել է Ուկրաինայում։ Պիեռ Զակրժևսկին փրկել է Բենջամին Հոլի կյանքն, որը կորցրել է մի ոտքը, մյուս ոտքի կրունկը, կորցրել է ձեռքի շարժողականությունն ու աչքերից մեկի տեսողությունը։
«Fox News Media»-ի գործադիր տնօրեն Սյուզան Սկոտի կարծիքով նա անսահման տաղանդավոր էր, չկար դեր, որտեղ նա չմասնակցեր՝ լուսանկարչից մինչև ինժեներ, խմբագրից մինչև պրոդյուսեր, և նա դա անում էր մեծ ճնշման ներքո և մեծ վարպետությամբ։ Նա խորապես տարված էր այս պատմության լուսաբանմամբ, իսկ նրա խիզախությունը, պրոֆեսիոնալիզն ու աշխատանքային էթիկան հայտնի էին բոլոր լրատվամիջոցների լրագրողների շրջանում ։
Պիեռը զոհվել է Ուկրաինայի դեմ Ռուսաստանի պատերազմում՝ Կիևի մատույցներում գտնվող Գորենկո գյուղի ռմբակոծման ժամանակ։ Հուղարկավորությանը մասնակցել են Իռլանդիայի արտաքին գործերի նախարար Սայմոն Կովենին և ԱՄՆ-ի, Ուկրաինայի, Լեհաստանի և Ֆրանսիայի նախագահների ներկայացուցիչները։
Հիշատակում
«Fox News» ալիքն իր լոնդոնյան բաժանմունքն անվանակոչել է Պիեռ Զակրժևսկիի պատվին ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի լրագրողներ Կատեգորիա:Ֆոտոլրագրողներ Կատեգորիա:Հրաձգային զենքից մահացածներ Կատեգորիա:Ամերիկացի հաղորդավարներ Կատեգորիա:Ամերիկացի լրագրողներ
Լյուքսեմբուրգի ֆուտբոլի առաջնություն 1920-1921
Լյուքսեմբուրգի ֆուտբոլի առաջնություն 1920-1921, Լյուքսեմբուրգի 11-րդ ֆուտբոլի առաջնությունը։ Մրցաշարի չեմպիոն է դարձել «Ժենես Էշը»։ Մրցաշարին մասնակցել է 6 թիմ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Լյուքսեմբուրգի ֆուտբոլի առաջնություն
Նոր Բուրաստան գերեզմանատուն
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հայկական գերեզմանատներ
Սեջերագ
Սեջերագ, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Կիլիկիայի Հալեպի նահանգում։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Տես նաև
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Մասլովո (գյուղ, Մոնաստիրշչինսկի շրջան)
Մասլովո (Маслово), գյուղ Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Մոնաստիրշչինսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 4 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Մոնաստիրշչինսկի շրջանի բնակավայրեր
(3218) Դելֆին
(3218) Դելֆին (Delphine), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1960 թվականի սեպտեմբերի 24-ին Կոռնելիս վան Հաուտենի, Ինգրիդ վան Հաուտեն-Գրունևելդի և Թոմ Գերելսի կողմից Պալոմարում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,518699 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 1,9697 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,0677 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1460,03 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,24657 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 2,7° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1960 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Կոռնելիս վան Հաուտենի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Ինգրիդ Հաուտեն-Գրունենվելդի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Թոմ Գերելսի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Բուդանյար
Բուդանյար (Буданьяр, Буҙанъяр), գյուղ Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Ալշեևսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2009 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 44 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Ալշեևսկի շրջանի բնակավայրեր
Ապռնես
Պատմամշակութային կառույցներ
Ապռնեսն ուներ եկեղեցի։
Կրթություն
Գյուղն ուներ վարժարան ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Թորթումի շրջանի համայնքներ
Հայկական երաժշտությունը մինչև 20-րդ դարի սկիզբը
Հայկական երաժշտությունը մինչև 20-րդ դարի սկիզբը, սաղմնավորվելով ժողովրդական երաժշտության ընդերքում՝ հայկական մասնագիտացված երաժշտարվեստի արմատները հասնում են հազարամյակների խորքը։ Հայկական լեռնաշխարհի ժայռապատկերներում կերպավորված ծիսական տարբեր, այդ թվում և «հնչող», պարային տեսարանները գաղափար են տալիս դիտարկվող ժամանակներին հատուկ հասարակական զարգացման մակարդակի և մտայնության մասին։
Պաշտամունքային և աշխարհիկ ուղղություններ
Կարմիր բլուրում հայտնաբերված են մ․թ․ա․ 7-րդ դարին վերաբերող մի զույգ բրոնզե ծնծղաներ, որից եզրակացվում է, թե տվյալ քաղաքակրթությանը ծանոթ էին ժամանակի մերձաևելյան երաժշտական մյուս գործիքներին ևս։ Արարատյան թագավորության գոյության ընթացքում մասնագիտացված երգ-երաժշտությունը ճյուղավորվելով զարգանում է պաշտամունքային և աշխարհիկ ուղղություններով։ Առաջինը մշակվում է հեթանոսական տաճարներում, հատուկ կրթություն ստացող քրմական դասերի ջանքերով։ Երկրորդը ծագում և բարգավաճում է վիպասանների և գուսանների հայտնությամբ։ Այս ձեռքբերումները ամրապնդվում են Երվանդունիների օրոք։
Ընդհանրապես, Արարատյան թագավորության քայքայումից հետո հայերը երկու դար շփվում էին նաև Աքեմենյան Պարսկաստանի մշակույթի հետ։ Տեղի ունեցած մերձեցումների ու խաչաձևումների, տոհմային կարգերի կազմալուծման, գյուղական համայնքների գոյացման, անհատական ընտանիքի կայունացման ու վաղ ստրկատիրական հարաբերությունների ձևավորման, հայ ժողովրդի կազմավորման հաջող ընթացքի պայմաններում, նշանակալի արդյունքներ են նկատելի մասնագիտացված երգ–երաժշտության բնագավառում ևս։ Ծաղկում է մասնավորապես թաղման ծեսի հետ կապված ողբը, որի ընդերքում աստիճանաբար զգալի կշիռ է ստանում վիպական նախասկիզբը։ Ծագում է հայոց երաժշտա–բանաստեղծական հնագույն ձևերից մեկը՝ ասմունքելով ու մեջընդմեջ երգելով պատմված յուրատեսակ պոեմը, որն իր զարգացման մեջ նյութեր է քաղում հայերի սկզբնական պատմության և ավելի շատ՝ սկզբնական կրոնին (դիցաբանությանը) վերաբերող զրույցներից ու առասպելներից։ Սրանցից Հայկի և Բելի, Արամի, Արա Գեղեցիկի ու Շամիրամի, Վահագն վիշապաքաղի և Տորք Անգեղի մասին առասպելները վերապատմում է Մովսես Խորենացին՝ դրանք անվանելով մերթ «զրույց», մերթ «երգ» ու «առասպել» և մերթ էլ՝ «գուսանական»։
Երաժշտությունը մ․թ․ա․ 4-3-րդ դարերում
Մ․ թ․ ա․ 4-3-րդ դարերում իրենց վճռական փուլն են թևակոխում ոչ միայն հայ ժողովրդի կազմավորման և հայերենի՝ որպես համաժողովրդական լեզվի, ձևավորման ընթացքները, այլև հայ երաժշտության որակական բացահայտ ինքնատիպության գոյացման ընթացքը ողջ լեռնաշխարհի չափացույցով։ Առաջանում են նաև հայկական էպոսի հնագույն շերտերը, որոնք վերաբերվում են 6-4-րդ դարերի դեպքերին՝ հայոց ու մարերի փոխհարաբերություններին։
Մ. թ․ ա․ 3-րդ դարում հին արևելյան ակունքներից սնված հայկական մշակույթը աստիճանաբար մերձենում է հելլենական քաղաքակրթությանը։ Այս հարյուրամյակին է վերաբերում Գառնիի անտիկ շերտից հայտնաբերված ոսկյա սրինգը, որն արդեն 5 ձայնանցք ունի։ Սկզբում հելլենական քաղաքակրթությանը հաղորդակցվում է առավելապես ստրկատիրական վերնախավը, բայց ժամանակի ընթացքում հայկական տեղական ողջ մշակույթը ազդելով այստեղ տարածված հելլենականի վրա և ազդվելով նրանից, օրինաչափորեն բարձրանում է զարգացման այն մակարդակին, որը գիտության մեջ պայմանականորեն անվանվում է «հելլենիստական»։ Դրան մեծապես նպաստում է Մեծ Հայքի միացյալ թագավորության ստեղծումը, կայունացումն ու հզորացումը։
Ստրկատիրական Հայաստանի մշակույթը
Մ․ թ․ ա․ II դարում Հայաստանը Մերձավոր Արևելքի թատերաբեմում հանդես է գալիս որպես անկախ և հզոր պետություն։ Հիմնվում է Արտաշեսյան հարստությունը, որի երկհարյուրամյա տիրապետության շրջանում ծաղկելով, Տիգրան Մեծի ու Արտավազդ Բ–ի գահակալության տարիներին իր գագաթնակետին է հասնում ստրկատիրական Հայաստանի մշակույթը։ Երաժշտության բնագավառում կատարվում են կարևորագույն տեղաշարժեր։ Վերելք են ապրում հայոց ռազմական և ծիսական, մասնավորապես հարսանեկան երգերը, որոնցում, ժամանակի ընթացքում, զգալի դեր է կատարում քնարական նախասկիզբը։ Իրենց մասնագիտական, ինչպես և հասարակական խնդիրներն արդեն լրիվ գիտակցած վիպասանների, գուսանների, վարձակների արվեստը լայնորեն սնվում է հայ միապետների ու հայոց զորքի պատմական սխրանքների անմիջական տպավորություններից։
Զարգացման նշանակալի ուղի են անցնում «վէպ», «վիպասանք», «Երգք վիպասանաց» ու «Թուելեացն երգք» կոչված վիպերգերը, որոնցից՝ Սանատրուկի, Երվանդի, Արտաշես Ա–ի, Արտավազդ Ա–ի, Տիգրան Բ-ի, Արտավազդ Բ-ի և այլոց վերաբերողները վերապատմում է Խորենացին, տեղ–տեղ ակնարկելով, որ նման տիպի ստեղծագործություններ ևս կատարվել են հնագույն անտարանջատ արվեստի բոլոր միջոցներով՝ ասմունքելով ու մեջընդմեջ երգելով, պարի, դիմաշարժության և լարային կսմիթավոր գործիքի՝ փանդիռի նվագակցությամբ։ Հարուստ է եղել հեթանոսական Հայաստանում օգտագործված երաժշտական գործիքների միակցությունը։ Բացի վերևում հիշատակվածներից կիրառվել են հարվածային, փողային և լարային նվագարաններ։ Հայկական հզոր պետականության կայունացման արգասիքներից է հելլենիստական բարձր թատրոնի ծաղկումը, ուր դաստիարակվել են թատերական երգ–երաժշտության մշակները։
Գուսանական երաժշտությունը
Աշխարհիկ երգ–երաժշտության շրջանակներում որպես մասնագիտացված արվեստի միակ ներկայացուցիչներ մնում են գուսանները։ Նրանց ջանքերով լուրջ տեղաշարժեր են կատարվում վիպերգության բնագավառում։ Ստեղծվում և բյուրեղանում են «Պարսից պատերազմ» անվամբ հայտնի ազգային մեծ վեպը, սրան հարող, ավելի տեղայնացված «Տարոնի պատերազմ»-ը, որոնցում գեղարվեստորեն պատմվում է Արշակունյաց Հայաստանի ու Սասանյան Պարսկաստանի դարավոր պայքարի մասին և գովերգվում են Մամիկոնյան տան քաջարի զորավարների սխրանքները։
Բարգավաճում է ձայնային-գործիքային գուսանական երաժշտությունը։ Գուսանական արվեստը, իր մեջ խտացնելով հայոց ավանդական բանահյուսությունից և ժողովրդական-քաղաքային երգերից, հնագույն վիպասանների և գողթան երգիչների ձայնային–գործիքային արվեստից եկող կենսունակ շատ տարրեր, հարստանալով վաղ միջնադարյան Հայաստանի հարևան (արևելյան) երկրների երգարվեստի նվաճումներով, VI–VII դարերում իր նշանակությամբ ու ներկայացուցիչներով դուրս է գալիս Հայաստանի սահմաններից։
7-րդ դարի սկզբին, երբ Պարսկաստանի Խոսրով փերվիզ կամ Ապրուեզ երաժշտասեր արքայի աջակցությամբ Տիզբոնում նախաձեռնում են երգ-երաժշտության կանոնավորումը, Հայաստանից հրավիրվում են մի քանի հայ երաժիշտներ։ Նրանց մասնակցությամբ էլ տեսականորեն իմաստավորվում է, այսպես կոչված, «խոսրովային ոճը», որը վավերացնող երկու խոշոր երաժիշտներից մեկը Սարգիսն է՝ պարսկական արքունիքում ճանաչված հայ նշանավոր երգիչը։ Քիչ ավելի ուշ ստեղծվում է «Սասնա ծռեր» մեծ դյուցազներգությունը, որտեղ իրենց խտացումն ու ընդհանրացումն են գտնում անցյալում ձեռք բերված նվաճումները։ Վաղ ավատատիրական շրջանի նշանավոր երևույթներից է հայ հոգևոր երգաստեղծության ծագումը։
Երաժշտությունը գրերի գյուտից հետո
4-րդ դարում, ապրելով նախնական խմորման հարյուրամյա մի շրջան, գրերի գյուտի շնորհիվ այն բարձրանում է հայոց մասնագիտացված և արդեն գրական լեզվի վրա խարսխված, ձևով ու բովանդակությամբ նորոգված և ազգայնացված երգարվեստի աստիճանին և, անցնելով բարեշրջման մեծ բովով, այդ պատմաշրջանի վերջերում դուրս է գալիս, իր ժամանակի չափանիշով, զարգացման մայրուղիներից մեկը։ Երաժշտապատմական այդ ընթացքը ամբողջության մեջ գոյացնում է զարգացման երեք փուլ, որոնք սահմանագծվում են հաջորդաբար՝
Հնչյունականության (ակուստիկայի) մասին ուսմունք
Տեսության բնագավառում դեռևս VVI դարերում ինքնուրույն և թարգմանական հարուստ գրականության միջոցով ․գիտելիքների պատկառելի պաշար է կուտակվում։ Գրիգոր Նարեկացի, տաղ «Սէր յառաւաաէ» (խազերով, երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվ․ Մատենադարան, ձեռ․ M 3503)։ Ի լրումն ձայնեղանակների կարգավորության, մշակվում են ձայնի մասին և ներդաշնակության հենքի մասին ուսմունքները։ VII դարի սկզբներին տեսությունը հարստանում է հնչյունականության (ակուստիկայի) մասին ուսմունքով։ իսկ մի դար անց վերակարգավորվում են հայոց ձայնեղանակները, ութ ձայնի համաքրիստստոնեական ժամանակակից տեսության լույսի տակ։ Գործածության մեջ է մտնում խազագրության հնագույն մի տեսակ, որի բեկորները մեգ հասել են պատառիկների ձևով։ Ծեսի և պաշտոներգության հարցերը նորովի լուսաբանվում են Հովհան Օձնեցու և նոսրով Անձևացու աշխատություններում։ Հեթանոսական շրջանին հատուկ դիցաբանական ու բնապաշտական պատկերացումներին փոխարինում են Դավիթ Անհաղթի, Դավիթ Քերականի և Ստեփանոս Սյունեցի Երկրորդի աշխատություններում առաջ քաշված ու երաժշտության բանական ըմբռնումը հիմնավորող գիտափիլ․ հայացքներ։
Երաժշտությունը 10-րդ դարի 20-ական թվականներին
X դարի 20-ական թվականներից՝ հայկական իշխանական մի շարք տների հզորացման, Անիի, Վասպուրականի և Կիլիկիայի հայկական թագավորությունների հիմնադրման ու ամրապնդման, տնտեսական ու քաղաքական կյանքի ծաղկման և աշխարհիկ–հակաճգնավորական հակումներ ունեցող ավատատիրական մտավորականության առաջավոր թևի գոյացման պայմաններում, զարգացում է ապրում հայոց երաժշտական մշակույթը ևս։ Շեշտակի վերելքի շրջանը հասնում է ընդհուպ մինչև XV դարի սկզբները։ Դա զարգացած ավատատիրության պատմաշրջանն է, որի բարձրակետային փուլերն են XII–XIV դարերը։ Հայ հոգևոր երգաըվեստը հասնում է վիթխարի նվաճումների։ Վերջնականապես ձևավորվում է նրա ազգային ինքնատիպ դեմքը, հնարավորին չափով հագենում է ժողովրդական- աշխարհիկ առողջ կենսազգացողությամբ և բարձրանում իր ժամանակի միաձայնային արվեստի գեղարվեստ․ համաշխարհային մակարդակին։
Մեծակերտ-զարդարական ոճի հիմնադրումը
Հայաստանի երաժշտական կյանքում X-XI դարերում իրագործված մեծագույն տեղաշարժի ներքին բովանդակությունը կազմում է տաղային արվեստի ծաղկումը։ Ընդգրկելով մեղեդիների, սրբասացությունների, նաև ծանր ու ստեղի շարականների հորինումը, այն ներկայացրել է նորակերտ ստեղծագործությունների մի ուրույն ոլորտ։ Նրա խորացմամբ ու ընդլայնմամբ էլ հայ երաժշտական մշակույթի պատմության մեջ նշանավորվում է զարգացած ավատատիրության շրջանը։ Հաստատվում և զարգանում է երաժշտական մի նոր ոճ, որի նմանակը հայ միջնադարյան ճարտարապետության մասին արդի գիտության մեջ հայտնի է մեծակերտ–զարդարական (մոնումենտալ–դեկորատիվ) անունով։ Այս ոճը, հայ իրականության մեջ X դար դառնալով տիրապետող, զարգացած ավատատիրության պատմաշրջանում անցնում է բարգավաճման երեք փուլ, համապատասխանաբար՝ X-XI, XII–XIII, XIV-XV դարեր։
X-XI դարեր
Դրանցից առաջինը տաղային արվեստի և, միաժամանակ, մեծակերտ զարդարական ոճի ծաղկման շրջանն է։ Այդ փուլում՝ զուսպ, չափի հատուկ զգացումով կիրառվող զարդարումը նրբերանգավորում, ընդգծում է մեծակերտ վսեմ հորինվածքների գլխավոր գծերը։ Դրա լավագույն օրինակներ են Գրիգոր Նարեկացու տաղերը, իսկ քիչ ավելի ուշ՝ նաև Հովհաննես Սարկավագ վարդապետի երկերը։
XII–XIII դարեր
Երկրորդ փուլը, որում մեղեդիներն առավելագույն չափով հագենում են այլազան զարդարանքներով, առանց կորցնելու իրենց մեծակերտ բնույթը, սկսվում և փայլուն կերպով շարունակվում է Ներսես Շնորհալու ստեղծագործությամբ, նրա տաղերով, ծանր ու ստեղի շարականներով և պատարագի երգերով։ Ընդհանրապես, Շնորհալու երաժշտա–բանաստեղծական ժառանգության մեջ իրենց գրեթե վերջնական կերպարանքն են ստանում հայկական ավատատիրական մշակույթին կապված երաժշտարվեստի մնայուն բոլոր արժեքները, պատարագը (թվերգերի, մեներգերի և խմբերգերի հիմնական մասերով, ինչպես և տաղերի, մեղեդիների, սրբասացությունների տոնական հատվածներով), Շարակնոցը, ժամագիրքը և այլ մատյաններ։ Ներսես Շնորհալուց հետո, Կիլիկիայում և կենտրոնական Հայաստանում գործել են մի շարք երաժիշտ–բանաստեղծները՝ Ներսես Լամբրոնացին (XII դար) և Խաչատուր Տարոնացին (XII–XIII դար), Կոստանդին Ասեցին և Վարդան Արևելցին, Հովհաննես Երզնկացի Պլուզը և Մխիթար Այրիվանեցին (XIII դար), Գրիգոր Տաթևացին (XIV դար), Առաքել Սյունեցին (XIV–XV դարեր) և ուրիշներ։ Նրանց ջանքերով հարստանում է երգաստեղծության մեծակերտ–զարդարական ոճի բարեշրջման երկրորդ փուլին վերաբերող ստեղծագործությունների ոլորտը, նաև խորանում և ընդլայնվում է հայկական միջնադարյան երաժշտատեսական ու գեղագիտական միտքը։
Ձայնի, հնչականության ներդաշնակության հենքի մասին ուսմունքները
Տեսության բնագավառում իրենց հետագա զարգացումն են գտնում՝ ձայնի, հնչականության ներդաշնակության հենքի մասին ուսմունքները։ Հարստանում է ձայնեղանակների կամ չափանմուշ եղանակների ողջ համակարգը, նշանակալի տեղաշարժեր են կատարվում դրանց գիտական դասակարգման գործում։ Այս բոլորի վրա հիմնվելով, սույն պատմաշրջանում զարգացման որոշ աստիճանի են հասնում նաև խազագրության արվեստը (գործնականում) և խազագիտությունը։
Երաժշտական գեղագիտության բնագավառում X–XV դարերի հայ գիտնականները անդրադարձել են երաժշտության արվեստի ծագման, երաժշտության էության, նրա ներգործության ուժի ու բնույթի, աշխարհիկ և հոգևոր երաժշտության փոխհարաբերության, իրականության հետ երաժշտական արվեստի հարաբերության հարցերին։ XIV–XV դարերում նախ Կիլիկիայում, ապա և կենտրոնական Հայաստանում, հանդես է գալիս վարպետությամբ աչքի ընկնող անանուն երգիչ–երաժիշտների մի նոր դաս, որի ներկայացուցիչներն իրենց ստեղծագործական–կատարողական առաջնահերթ խնդիրը տեսել են մինչև XII–XIII դարերում հորինված երգերի երաժշտական բաղադրիչը վերանայելու մեջ, ըստ երգեցողության զարդոլորուն ոճի պահանջների։ Նրանց գործունեությամբ մեծակերտ–զարդարական ոճը թևակոխում է զարգացման երրորդ փուլը, որ և հատկորոշվում է այդ ոճի վերասերումով։
Հոգևոր երգարվեստում ուշ միջնադարի սկզբից ևեթ երևան եկած ստեղծագործական զգալի ճգնաժամի պայմաններում մասնագիտացված երաժշտության հետագա ճակատագիրն իրենց ձեռքն են վերցնում աշխարհիկ արվեստի և աշխարհականացող տաղերգության մշակները։ Դրա նախադրյալներն ստեղծված են եղել նույն զարգացած ավատատիրության շրջանում։ Դատելով պատմագրության և առհասարակ գրական աղբյուրների ընձեռած տվյալներից, Հայաստանը X–XV դարերում ապրել է քաղաքային–ժողովրդական և գուսանական մասնագիտացված երաժշտությամբ հագեցած կյանք։ Արիստակես Լաստիվերտցին Անիի քաղաքային ճոխ կյանքը նկարագրելիս նշում է․ «․․․ուրախական երգոց և բանից միայն լինէին հանդէսք, ուր և ձայնք փողոցն և ծնծղայիցն և այլ երգեցողական արուեստիցն զլսողացն անձինս լի առնէին ուրախական բերկրանօք»։ Այս պատմաշրջանում քաղաքային կյանքում մեծացել էր գուսանական երգ ու նվագի դերը, ընդլայնվել էին նրա ներգործության շրջանակները։ ժանրային տեսակետից այդ երգերը ներկայացրել են հարուստ և իր բաղկացուցիչների մեջ հստակորեն տարանջատված մի պատկեր՝ պանդխտության թախծալի երգերից մինչև ժամանցի ստեղծագործությունները։ Մեզ են հասել Կիլիկիայում ստեղծված պատմական երգերի խոսքեր։ Օրինակ, Հեթում Ա–ի որդի Լեոնի գերության և կամ «Մսրա թալանի» առիթով հորինված երգերը, ինչպես նաև նորագույն ժամանակներում Ակնի ավագանում գրի առնված սիրո, ուրախության, գովքի, նաև լացի, պանդխտության «հայրեններ» կամ «անտունիներ»։ Այս տիպի երգեքի երաժշտական գրառումները սակավ են։ Շրջանառության մեջ կա լոկ Հ․ Ճանիկյանի նախաձեռնությամբ «Հնությունք Ակնային» կցված և Կոմիտասի վարպետ ձեռքով կատարված «Շար Ակնա ժողովրդական երգերի» ժողովածուն (ընդամենը 25 երգ), որ ունի ճանաչողական ու գեղարվեստական մեծ արժեք։
Ժողովրդական-քաղաքային, գուսանական գործիքային նվագը
Բարձր զարգացման է հասնում նաև հայ ժողովրդական–քաղաքային, ու ավելի՝ գուսանական գործիքային նվագը։ Հատկանշական է, որ X–XV դարերի մեր մատենագիրները ես կարևոր տեղ են հատկացնում երաժշտական գործիքներին ու գործիքային նվագին։ Հովհաննես Երզնկացին ծանրակշիռ դատողություններ ունի «չորեքաղեան» քնարի մասին։ Առաքել Սյունեցին խոսում է ութլարանի քնարի մասին։ Հակոբ Ղրիմեցին տալիս է գործիքային նվագի բարձրարվեստ կատարման մանրամասն նկարագրությունը։ Երաժշտական գործիքների նոր անուններ են թվարկում և՛ Երզնկացին (որ դրանք բաժանում է լարայինների ու փողայինների), և՛ Ղրիմեցին (որ հիշատակում է «սանդիր», «ղանոն» և «արղանոն» բազմալար գործիքները), և՛ Սյունեցին, որը հարվածային, փողային ու լարային գործիքները բաժանում է երկու կարգի, «ձեռօք» ու «փչմամբ և ձեռօք»։ Ֆրիկից սկսվում է աշխարհիկ տաղերի հորինման փորձը, որ շարունակվելով ամրապնդվում է Հովհաննես Երզնկացու (Պլուզի), Կոստանդին Երզնկացու, Հովհաննես Թլկուրանցու և այլոց ստեղծագործությունների մեջ։ Միաձայնային արվեստը, Հայաստանում XII–XIII դարերում հասնելով զարգացման բարձրակետին, տեղը պետք է զիջեր իրենից իսկ ծնունդ առած բազմաձայնությանը՝ որպես երաժշտության հետագա կյանքի նոր ու հեղափոխական վիթխարի հնարավորություններով օժտված ձևին։ Սակայն Հայաստանը, հայկական Կիլիկիան, ամբողջ հայ իրականությունը, արհեստականորեն կտրվելով տնտեսական ու մշակութային կյանքի քրիստոնեական միջազգային նոր կենտրոններից հեռու մնացին նաև երաժշտական առաջավոր շարժումից։ Այս շրջանում հայոց հին գուսանական արվեստը շարունակում է ապրել, մասամբ հենց իրենց՝ գուսանների շնորհիվ, մասամբ՝ ժողովրդական զանգվածների կենցաղում (ուր տարերայնորեն պահպանվել և անգամ մշակվել են նաև գուսանների հորինած շատ «հայրենները»), և մասամբ էլ, ուսումնական մարդկանց ջանքերով, որոնք, միջնադարյան տաղարաններում գրի են առել գուսանական հայրենների շարքեր։ XV դարում տակավին հիշատակվում է «գուսանը» և գրչագրերում հորդոր է տրվում (եկեղեցականներին) սովորել նրանից։ Հայ գուսաններն իրենց արվեստով ժողովրդական հոծ զանգվածներին դիմելու համար, այս շրջանում պետք է տիրապետեին թուրքերենին ևս, շատ դեպքերում ստիպված են եղել ծառայել եկվոր օտար իշխանավորներին։ Վերջիններս, հաճախ ձգտելով իսպառ վերացնել գուսանների կապերը հայության ու քրիստոնեության հետ, կանգ չեն առել նույնիսկ ամենադաժան միջոցների առաջ։ Մեր միջնադարյան գուսանական արվեստի տաղանդավոր ներկայացուցիչներից մեկը՝ Հովհաննես Մանուկ Խլաթեցին, 1438 թվականին սպանվեց կրոնափոխությունը մերժելու պատճառով։ Հաջորդ դարում Նահապետ Քուչակը, որի երբեմնի վայելած մեծ համբավը հայոց կյանքում կարող է բացատրվել նրան՝ «հայրենների» փայլուն երգիչ–կատարող ճանաչելու միջոցով, արդեն «աշըղ» է կոչվում, և, բացի հայերենից, հորինում է (հայատառ) թուրքերեն երգեր նույնպես։ Իրականում աշուղությունը ծագում էր արդեն XVI-XVII դարերում, ինչպես պարզվում է այժմ՝ Պարսկաստանի հյուսիսում և արևմտյան Հայաստանում, հայ–թուրքական (ադրբեջանական) միջավայրում, քաղաքաբնակ արհեստավորների շրջանակներում։
Սազանդարի կերպարների ձևավորումը
XVII–XVIII դարերում, երբ, ի տարբերություն մայր Հայաստանում տիրող ծանր վիճակի, գաղթավայրերում, առաջին հերթին, բազմալեզու քաղաքներ՝ Սպահանի (Նոր Ջուղայի), Կ․ Պոլսի և Թիֆլիսի հայկական գաղութների կյանքում կատարվում էին նկատելի տեղաշարժեր, նշված քաղաքներում էլ ձևավորվեցին հայ աշուղի և նոր տիպի քաղաքային երգի նվագածուի՝ սազանդարի կերպարները։ Դաստիարակված լինելով բազմալեզու միջավայրում, այդ երաժիշտներն իրենց արվեստի մի քանի էական կողմերով ու բազմաթիվ արտաքին հատկանիշներով սկզբում ընդհանուր շատ գծեր ունեին Մերձավոր Արևելքի այլազգի աշուղների և սազանդարների հետ։ Բայց նրանք հիմնականում ծառայում էին հայ գաղթական քաղաքացուն, արտահայտում նրա խոհերն, վշտերն ու ուրախությունները, և նրանց արվեստում սկզբից ևեթ այս կամ այն չափով առկա էր հայկական–ազգային խորքը, որը և հետզհետե բացահայտվեց, ընդունելով հայկական-ազգային ձև ու կերպարանք՝ հայ ժողովրդի ազգային ինքնագիտակցության արթնացման ու հայկական ազգային մշակույթի վերելքին զուգընթաց։ XVIII դարում հանդես եկավ հանճարեղ Սայաթ-Նովան՝ անդրկովկասյան աշուղների մեջ ամենամեծ դեմքը, որի հայերեն երգերի մեգ հասած շուրջ 30 մեղեդիների երաժշտական լեզուն, օրգանապես հարստացված լինելով վրացական, պարսկական, ադրբեջանական ու օսմանյան երաժշտությունից եկող տարրերով, իր էությամբ ազգային-հայկական է։ Սայաթ–Նովային ժամանակակից հայ երաժիշտներից հիշատակելի է թամբուրահար Հարութինը, որը յուրովի ընդհանրացրեց արևելյան երաժշտության փորձն ու տեսությունը։ Այս շրջանից է մեզ մնացել պայմանականորեն «ժողովրդական» կոչվող նվագարանների հայտնի միակցությունը, քամանի ու քամանչա, սանթուր և քանոն, ուդ և սազ, թամբուր և թառ, բլուլ, շվի, դուդուկ ու պարկապզուկ, դափ ու դհոլ։ Պատմաշրջանի կարևորագույն երևույթներից է հայ ուսումնական երաժիշտ–բանաստեղծների գեղարվեստական արտադրանքի ոգու աշխարհականացումը և լեզվի ու ոճի ժողովրդականացումը։ Թեմատիկայի տեսակետից աշխարհիկ կամ աշխարհականացող ստեղծագործությունը հենվում էր նախորդ՝ զարգացած ավատատիրության շրջանում ձեռք բերված նվաճումների վրա․ կյանքի ու մահվան առեղծվածը և հոգեշահ խրատ, բնություն և սեր, բարեպաշտություն և հայրենասիրություն։ Առայժմ մեզ հայտնի հայկական հնագույն տաղարանը Հակոբ Մեղապարտի հրատարակածն է, որից հետո գրչագիր տաղարանների (երգարանների) զարգացմանը լուրջ մասնակցություն են բերում եվդոկիացի երգիչներ Վրթանես Սռնկեցին, Մինաս դպիր Թոխաթեցին և ուրիշներ։ Տաղարաններում հանդիպում են երգիչ–բանաստեղծներ Հովհաննես Թլկուրանցու, Մկրտիչ Նաղաշի ու Գրիգորիս Աղթամարցու երգերից նաև խավավորված նմուշներ։
Հայ տաղերգությունը XVII-XVIII դարերում
Հայ տաղերգությունը զարգացման մի նոր աստիճանի է բարձրանում XVII-XVIII դարերը։ Հեղինակներից հիշատակելի են Նաղաշ Հովնաթանը, Պաղտասար Դպիրն ու Պետրոս Ղափանցին։ Նաղաշ Հովնաթանը իր սիրո և խնջույքի երգերով ըստ էության զարգացնում է նախորդ շրջանի արվեստի (XV–XVI դարերի քնարերգության) ավանդույթները, և, միաժամանակ, ընկալում աշուղական ստեղծագործությունից եկող որոշակի հովեր։ Արևելյան ձայնեղանակների և աշուղական արվեստի հանդեպ ցուցաբերվող վերաբերմունքով Նաղաշ Հովնաթանին այս կամ այն չափով մոտենում է Պաղտասար Դպիրը, որը հաղորդակից է թուրքահայ աշուղական արվեստին։ Իր աշխարհիկ (հատկապես սիրային) տաղերի համար եղանակներ ընտրելիս, նույնպես օգտագործելով ինչպես հայկական (նաև ինքնաստեղծ), այնպես էլ ընդհանուր արլ․ մեղեդիներ, նա դիմում է օսմանյան (Կ․ Պոլսի) երաժշտական փորձին (որի զարգացմանը մասնակցություն են բերել նաև հայերը), և որ կարևորն է, նույն աշխարհիկ տաղերի գրական տեքստերում, որպես հայկաբան, վերարծարծում է բառ ու բանի և դարձվածքների գրաբարյան ձևերը։ Նրա «Ի նընջմանէդ արքայական» սիրային տաղը բարձրարվեստ գործ է, ճշմարտապես ապրված, խորապես հուզական, պաթետիկ շեշտերով լի եղանակով, ուր իրար հանդիպում են հայ նոր աշուղական ու հին եկեղեցական երաժշտության մի քանի գծերը։ Պետրոս Ղափանցին, մեր տաղերգության մեջ հայկաբան ոճի վերանորոգման տեսակետից, մի քայլ առաջ է գնում։ Նրա «Գրքոյկ կոչեցեալ երգարան»-ում չեն հանդիպում թուրքական կամ առհասարակ արևելյան երգերի եղանակների հիշատակություններ։ Ըստ բոլոր տվյալների՝ Ղափանցու «Երգարան»-ի երգվելիք համարները զուգորդված են եղել կամ ընդհանրապես հայկական, կամ հայկական ոճով ինքնաստեղծ եղանակների հետ։ Այդ են վկայում Ղափանցուց մեզ հասած «փութա առ մեզ Նաղշուն կաքաւ» և «Առաւօտեան քաղցր և անոյշ հովերըն» տաղերը, որոնց երաժշտական բաղադրիչները որոշակիորեն առնչվում են զարգացած ավատատիրության շրջանի հայ երգարվեստի կենսունակ ավանդույթներին։ Շատանում է աշխարհիկ տաղերի երգիչ–երաժիշտների թիվը, սակայն նրանց անունները, դժբախտաբար, հայտնի չեն (հայտնի է Հակոբ Արծկեացին)։ XVII–XVIII դարերի հայ գիտնականները աշխատում են հավաքել միջնադարյան ինքնուրույն ու թարգմանական մատենագրության մեջ սփռված երաժշտա–տեսական հատվածները և նույնիսկ բանաքաղելու միջոցով ամբողջական հոդվածներ են ստեղծում։ Բացի այդ, նրանք իրենց գիտելիքները նորովի համալրելու նպատակով դիմում են և՛ արևելյան երաժշտագիտական աղբյուրներին, և՛ բյուզանդական ձայնագրագիտությանը, և՛ արևմտաեվրոպական երաժշտության տեսությանը, որը երևում է Ավետիք Պաղտասարյանի (Ընթերցող Տիգրանակերտցի), Զեննե–Պողոսի, Խաչատուր Էրզրումեցու և Մխիթար Սեբաստացու գործունեությունից։ Գրիգոր դպիր Դապասաքալյանը, միջնադարին հատուկ հայ երաժշտատեսական ու գեղագիտական դրույթները ձևակերպելուն և դասակարգելուն զուգընթացաբար, փորձում է ճգնաժամ ապրող խազային հին գրության տեղ մի նոր համակարգ ստեղծել՝ հայկական, ընդհանուր արևելյան ու բյուզանդական տարրերից շաղախված։ Ու թեև չի հաջողվում, բայց փաստորեն սկիզբ է դնում հայ արդի խազաբանական գիտությանը։ Դա առանձնապես խթանում է հայկական նոր ձայնագրության ստեղծումը, որի հեղինակն է Համբարձում Լիմոնճյանը։