Առևտրական_ճանապարհներ_Հայաստանում
Հայկական լեռնաշխարհը հյուսիսից հարավ և արևմուտքից արևելք հատել են մի քանի հիմնական մայրուղիներ, որոնցից յուրաքանչյուրի նշանակությունը տարբեր ժամանակաշրջաններում փոփոխվում էր՝ ըստ քաղաքական, ռազմական, տնտեսական և այլ հանգամանքների։ Նրանցից հնագույնը Փոքր Ասիայից եկող և Եփրատ (Մելիտինե քաղաքի մոտ)–Արևմտյան Տիգրիսի հովիտ ու այնտեղից դեպի հարավ–արևելք՝ Իրանի խորքերը մտնող մայրուղին էր, որն Աքեմենյանների տիրապետության ժամանակաշրջանում մայրաքաղաք Շոշը միացնում էր Սարդեսի հետ և հայտնի էր Արքայական ճանապարհ անունով։ Մյուս մայրուղին գալիս էր Իրանից, Ջուղայի գետանցով մտնում Երասխի հովիտը, Հայկական լեռնաշխարհով անցնող ճանապարհների հանգուցակետը՝ Այրարատյան դաշտը։ Երևանում, Արմավիրում, Արտաշատում և այլ քաղաքներում խաչաձևվում էին Սև ծովի նավահանգիստներից եկող ճանապարհները։ Ազովի ծովի և Ղրիմի ափերին գտնվող Բոսպորի թագավորության նավահանգիստների՝ Տանայիսի, Պանտիկապեյոնի և այլ քաղաքների առևտրականները նավերով հասնում էին Դիոսկուրիա (Ցխումի, այժմ՝ Սուխում), Փասիս (այժմ՝ Փոթի), Տրապիզոն, Ամիսոս, Սինոպ, ապա ցամաքով՝ Երիզա (Երզնկա), Կարին, Բագավան, Զարեհավան քաղաքների վրայով մտնում Այրարատյան դաշտ։ Կողքիսից եկող ճանապարհը Զեկարի լեռնանցքով և Գոդերձական երկրով մտնում էր Կուր, Ախուրյան և Երասխ գետերի հովիտները։ Պոնտական թագավորության վերելքի շրջանում, Միհրդատ IV օրոք (մ. թ. ա. 111– 63 թթ.), մեծացավ Սև ծովի հարավային ափերի քաղաքների, հատկապես Ամիսոսի և Սինոպի նշանակությունը։ Փոքր Ասիայից եկող մայրուղին Երիզայի և Կարինի վրայով սկսեց անցնել Բագրևանդ, Ծաղկոտն ու Կոգովիտ գավառներով՝ մտնելով Այրարատյան դաշտը և Տափերական կամուրջով կապվելով Արտաշատի հետ։ Երվանդաշատը և Արմավիրը առաջնությունը զիջեցին Արտաշատին։ Արտաշատը, Երևանի միջոցով՝ Հրազդան և Աղստև գետերի հովիտներով կապվում էր Արմազի–Մցխեթայի՝ Վրաց աշխարհի նոր մայրաքաղաքի հետ։ Հելլենիստական ժամանակաշրջանում կաշրջանում Հայաստանը ներգրավվեց միջազգային առևտրական փոխանակության մեջ։ Տիգրան Բ Մեծը հայկական տերության հզորության ու տնտեսական վերելքի հիմնական միջոցը համարում էր միջազգային առևտրի և քաղաքների զարգացումը։ Տիգրան 9 Մեծը զգայի ջանքեր գործադրեց միջազգային առևտրական ճանապարհների բարեկարգման համար։ Նա կարգավորեց Արտաշատից Տիգրանակերտ անցնող հին ճանապարհը, որն այնուհետև կոչվեց Արքունի պողոտա։ Եփրատի վրայով անցնող հիմնական գետանց Զևգմայից, որր միանում էր Ասորիքի կենտրոն Անտիոքի հետ, սկիզբ էր առնում ցամաքային առևտրի այն մայրուղին, որը Պարթևական թագավորության վրայով ձգվում էր մինչև Հնդկաստան և Տապրոբանա (Ցեյլոն) կղզին։ Այս ճանապարհի վրա էր գտնվում մյուս կարևոր գետանցը՝ Կալլինիկում (Նիկեփորոն) քաղաքի մոտ։ Այստեղի մաքսագանձման պարտականությունը Տիգրան Բ Մեծը դրել էր «վրանաբնակ արաբների» վրա։ Արտաշատից (հետագայում Դվինից) մի այլ ճանապարհ Սևանա լճի ափերով անցնում էր դեպի Սոդք–Բերդկունքի լեռնանցքը, ապա Տրտու (Թարթառ) գետի հովիտը, որտեղ Կուր գետից ոչ հեռու բարձրացան Պարտավ և Գանձակ քաղաքները։ Մի ուրիշ ճանապարհ, Նախճավան քաղաքից Ջուղայի ու Դարաշամբի մոտով, Մարական ավանով տանում էր Հեր քաղաքը, ապա Կոտորոց գետի ակունքների շրջանում կտրում Վասպուրականի լեռնապարը և Նկան ու Սևան ամրոցների միջով հասնում մինչև Վան քաղաքը, այնուհետև լճի հարավային ափերով և Դատվանով հասնում Ձորապահակ և Բաղեշ, Արգան (Շուկառաբա) ու Քղիմար քաղաքների միջով կապվում Տիգրանակերտի հետ։ Հայաստանով առևտրական քարավանները գերադասում էին անցնել ամառվա ամիսներին, երբ բարձր լեռնային սարահարթերն ու հովիտներն ունեին մեղմ, բարեխառն կլիմա, ինչից զուրկ էին Միջագետքի շոգ տափաստաններն ու անապատները։ Բացի այդ, Հայաստանը խիտ բնակեցված երկիր էր, նրա երկրագործ բնակչությունը չէր կողոպտում առևտրական քարավանները, որը սովորական երևույթ էր Միջագետքում։ Հայաստանի վրայով անցնող մայրուղիները նշված են հին հունա–հռոմեական, հայկական և արաբական մղոնաչափերում և քարտեզներում։