cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Հին հայկական պոեզիա
Սոցիալական ժանրի սկիզբը՝ Ֆրիկ
Ֆրիկը արտահայտել է ճնշված ժողովրդական զանգվածների շահերը։ Նույնիսկ այն ստեղծագործություններում, որտեղ հեղինակը միստիցիզմի դիրքերից շոշափել է մահվան կամ կյանքի թոհուբոհի թեմաները, զգացվում է ընդհանուր ոգին։ Հայ քաղաքացիական պոեզիայում լավագույններից ճանաչված «Գանգատ» և այլ ստեղծագործություններում Ֆրիկը հիմնել է սոցիալական ժանրը։ Բանաստեղծական տարբեր հնարքներ կիրառելով՝ նա դրսևորեց կյանքի հակադրությունները, իրավական, տնտեսական և այլ տեսակի անհավասարությունը հասարակության խավերի միջև, բողոքեց ազգային ճնշումների դեմ։ Դա առավելապես զգացվում է «Ընդդեմ Ֆալաքին» (գրված Արղուն խանի գահակալության սկզբում), «Վասն Արղուն խանի և Բուղայի» և «Գանգատ» ստեղծագործություններում։ Նրա փիլիսոփայությունը հաճախ ոչ տիպիկ էր իր ժամանակի համար։ Թեև, ըստ ձևավորված ավանդույթի, վրա հասած դժբախտությունները նա բացատրում էր հայերի«մեղավորությամբ»  այնուամենայնիվ, Ֆրիկը վիճում է Աստծո հետ՝ իր բողոքն արտահայտելով անարդարության դեմ։ Տեղի ունեցող երևույթների հիմնական  պատճառը նա համարում էր աշխարհի բազմազգությունը։ Նրա հայացքների ընդարձակությունը դուրս է գալիս հայկական թեմաներից, նա ոչ պակաս կրքոտ շոշափում էր համամարդկային հարցեր։ Նա հանդես է եկել բոլոր քրիստոնյա ժողովուրդների սերտ համագործակցության օգտին ընդդեմ ընդհանուր թշնամիների։ Անազնվությունը, անբարոյականությունը և շահագործումը երբեմն քննադատվում էին երգիծանքի տեսքով։ Վալերի Բրյուսովը գրել է. «Շատ առումներով Ֆրիկի պոեմները բառի լավագույն իմաստով կարելի է անվանել երգիծանք, բանաստեղծը դառնորեն պատկերում է կյանքի այն բացասական կողմերը, որոնք նկատել է ինքը»։ Կյանքի դժվարություններին դիմակայելու համար նա ինքնակատարելագործման, ներքին մաքրության և ազատության կոչ արեց։ Նա շարունակել է գրել մինչև խոր ծերություն, ինչի մասին հիշատակել է իր աշխատություններից մեկում։ Ֆրիկի լեզուն լի է փոխաբերություններով, բանաստեղծը գիտակցաբար իր որոշ բանաստեղծություններ գրել է միջին հայերենով, հազվադեպ՝ գրաբարով։ Նրա ստեղծագործություններն առաջին անգամ տպագրվել են 1513 թվականին Վենետիկում «Տաղարան» ժողովածուում։
Հայրենասիրական բանաստեղծություն՝ Ստեփանոս Օրբելյան, Հովհաննես Թլկուրանցի և Սիմեոն Ապարանցի
Ժամանակի նշանավոր աշխատություն է համարվում Ստեփանոս Օրբելյանի «Ողբ ի Սուրբ Կաթողիկե» պոեմը։ Այն գրվել է 1300 թվականին և արտահայտում է հեղինակի հայրենասիրական գաղափարները։ Օրբելյանը ողբում է Հայաստանի անկախության կորուստը և աշխարհով մեկ սփռված հայերին կոչ անում վերադառնալ հայրենիք, տենչում էր Մեծ Հայքի վերածնունդը որպես ընդհանուր հայրենիք։ Ըստ Պ. Քոուի, Օրբելյանը ձգտում էր հոգեբանական ճնշում գործադրել իր ժամանակի ազնվականության վրա՝ հորդորելով նրանց վերադառնալ և վերականգնել հայկական պետությունը։ Աշխատության մեջ արտացոլված է Հայաստանի քաղաքացիական և կրոնական առաջնորդների շարժումը կաթողիկոսի նստավայրը Սիսից Էջմիածին վերադարձնելու համար։ Հեղինակը Էջմիածնի տաճարը այլաբանորեն պատկերել է որպես «իր զավակների կորուստը սգացող այրի մայր», այն հայերի ընդհանուր հոգևոր կենտրոնն էր։
Հովհաննես Թլկուրանցին գրել է «Երգ քաջ Լիպարիտի մասին» հայրենասիրական պոեմը՝ նվիրված 1369 թվականին մամլուքների դեմ կռվի ժամանակ զոհված հերոսին։ Լիպարիտը պատմական անձնավորություն էր և սպարապետ՝ զորքերի հրամանատար։ Իր կառուցվածքով «Երգ քաջ Լիպարիտի մասին» պոեմը վիպական ստեղծագործություն է, որը ցույց է տալիս Կիլիկյան Հայաստանի և Եգիպտոսի սուլթանության պայքարը։ Ըստ Պողոս Խաչատրյանի՝ Լիպարիտի կյանքն ընդհատվում է Կոստանդին V թագավորի օրոք։ Կռվելով հայրենիքի թշնամիների ցեմ նա դավադրաբար մատնվում է սեփական թագավորի կողմից։ Բանաստեղծության գաղափարական գիծը հայրենիքը պաշտպանելու կոչ է։ Բանաստեղծը միասնության կոչ է անում և դատապարտում դավաճանությունը։ Ի տարբերություն միջնադարյան քրիստոնեական փիլիսոփայության, Թլուկարնցին սյուժեն չի մեկնաբանում որպես մեղքերի համար Աստծո պատժի արդյունք, միևնույն ժամանակ բացահայտ թշնամանք է դրսևորում  իսլամի նկատմամբ։
Հայրենասիրական տրամադրությունները հատկապես ուժեղ են եղել «Ողբ Տրդատ ցարի գահին» (1593) քնարական պոեմի հեղինակ Սիմեոն Ապարանցու ստեղծագործություններում։ Նա հակիրճ էքսկուրս է կատարում Հայաստանի պատմության մեջ՝ աշխարհի ստեղծումից մինչև VII դարի կեսերի արաբական նվաճումները։ Ապարանցուն հավանաբար ներշնչել է Ներսես Շնորհալու «Վիպասանություն» պատմական պոեմը։ Ինչպես գրել է Կամիլլա Տրևերը, Գառնու հեթանոսական տաճարին նվիրված էլեգիայում նա ողբում էր Հայաստանի անցյալի մեծության մասին։ Բանաստեղծը տեղ-տեղ դիմել է պաթետիկ և հռետորական ձևերի։ Աշխատության մի հատվածում, օրինակ, մտովի դիմել է Մեսրոպ Մաշտոցին։ Քրիստոնեական համերաշխության շրջանակում Ապարանցին դիմում է եղբայրական եկեղեցիներին և «հաբեթական» ժողովուրդներին՝ հայ ժողովրդի անկումը ողբալու խնդրանքով։ Պարզ լեզվով է գրված «Ողբ Տրդատ թագավորի գահին» պոեմը, որը, ինչպես ենթադրվում է, Սիմեոնը հետապնդել է խրատական, հուշամարզական և հայրենասիրական որոշակի նպատակներ։ «Թավրիզի գրավման մասին» (1585) բանաստեղծությունում նա անդրադարձել է օսմանցիների ձեռքով հայերի կրած  դժբախտություններին։ Որոշակի չափով, սակայն, նա գոհունակություն է հայտնում  պարսիկների պարտության փաստի կապակցությամբ, քանի որ 5-րդ դարի կեսերին նրանք պատերազմում էին հայերի դեմ։
Հայրեններ
Հայրենները միջնադարյան հայ պոեզիայի առանձնահատուկ ժանր էին։ Ըստ տարբեր կարծիքների՝ այս բանաստեղծությունների ստեղծման տարեթիվը XIII-XIV կամ XIII-XVI դարերն են։ Ըստ Լևոն Մկրտչյանի, հայրենների լեզուն, ոճը և կերպարային կառուցվածքը ցույց են տալիս, որ ժանրը կատարելագործվել է մեկ հեղինակի կողմից, ով ապրել է ոչ ուշ, քան XVI դարը, ավելի հավանական է 13-14-րդ դարերում։ Ըստ Ռ. Գոշգարյանի, հայրենները զգալի զարգացում են ապրել 10-րդ դարում, իսկ 16-րդ դարում դարձել են ժողովրդականություն վայելող բանաստեղծական ձև։ Լևոն Մկրտչյանը ենթադրել է, որ նման ոչ կրոնական բանաստեղծական ժանրի ձևավորման վրա կարող էր ազդել թոնդրակյանների շարժումը։ Պ. Քոուն կարծում էր, որ հայրենները կարող են լինել գուսանների ավելի վաղ կոմպոզիցիաների վերամշակում։
Ողբ
15-16-րդ դարերի բանաստեղծական ստեղծագործության կարևոր մասը կազմում են պատմական ողբերը։ Այն դարձավ հանրաճանաչ հասարակական-քաղաքական ժանր։ Երեմիայի աստվածաշնչյան ողբը գրական մոդել է ծառայել այդ տեքստերի համար[105]: Դրանցում, Երեմիայի նման, որպես պատմական աղետների պատճառ նշում էին մեղավորությունը։ Եթե ​​սկզբում հույսը դրված էր Աստծո ողորմածության վրա, ապա 12-րդ դարից գաղափարական գիծը ձեռք բերեց քաղաքական բնույթ։ Ժանրը փորձել են սահմանել 13-15-րդ դարերի մի քանի հայ հեղինակներ (այդ հարցը 8-րդ դարում բարձրացրել է նաև Ստեփանոս Սյունեցին)։ Ողբը վերաբերվում էր ոչ միայն Հայաստանի, այլև Սփյուռքի կյանքին։ Ստեղծագործություններն ունեն ինչպես՛ գիտա-ճանաչողական, այնպես էլ գեղարվեստական ​​արժեք, տարբեր գեղարվեստական ​​և գաղափարական մակարդակներ։ Ըստ Պ. Քոուի՝ եկեղեցական բանաստեղծների համար ողբի ժանրը հաճախ դառնում էր ինքնավերլուծության և խոստովանության մեթոդ։ Պողոս Խաչատրյանը 14-17-րդ դարերի պատմական ողբը բաժանել է հետևյալ փուլերի՝ 14-15-րդ դարեր, 16-րդ դար և 17-րդ դարի սկիզբ։ Իրենց  հերթին, որոշ բանասերներ դրանք բաժանում են ողբ հիշատակարանների, պատմական ողբի, տարեգրական ողբի և քնարական ողբի։ Վերջիններիս մեջ Վ. Ներսիսյանը թվարկում է Դավիթ Սալաձորցու, Հակոբ Ջուղայեցու և այլոց մի շարք ստեղծագործություններ։
Այդպիսի ստեղծագործություններից են՝ Գրիգոր Խլաթեցու «Հիշողություններ աղետների մասին» (1422), Աբրահամ Անկյուրացու «Ողբ Կոստանդնուպոլսի գրավման համար» (1453), Առաքել Բաղիշեցու «Ողբ մայրաքաղաք Ստամբուլի մասին» (1453), Ներսեսի «Ողբ հանուն մայրաքաղաք Կաֆի» (1475), Կարապետ Բաղիշեցու «Ողբ Շահ Իսմայիլի արշավանքների մասին» (1513), Թադեոս Սեբաստացու «Ողբ գերավարված  և Ստամբուլ տարված երեխաների մասին» (1531), Մինաս Թոխաթցու «Ողբ Օլախի երկրի հայերին» (1551-1552), Հովհաննես Մշեցու «Ողբ Հայաստան երկրի մասին» (1553), Սիմեոն Ապարանցու «Թավրիզի գրավման մասին» (1585) և այլն։ Ի տարբերություն վաղ օրինակների, ուշ շրջանի  ողբերը գրվել են հիմնականում ստորին խավի հոգևորականության ներկայացուցիչների կողմից։ Ճշմարտացի արտացոլելով պատմական իրադարձությունները՝ միաժամանակ բացահայտում են հեղինակի ներաշխարհը, նրա հայրենասիրական ու անձնական ապրումները ժողովրդի ճակատագրի ու ապագայի վերաբերյալ։ Պահպանվել են չափածո հիշարժան արձանագրություններ, որոնք նկարագրում են նաև Հայաստանի քաղաքական ծանր իրավիճակը։ Չափածո գրված կոլոֆոնները գնալով ավելի տարածված էին դառնում։ Նման կոլոֆոնների հեղինակներից է 15-րդ դարի կեսերի գրագիր-բանաստեղծ Ստեփանոս Չմշկածագեցին։
17-18-րդ դարեր
17-րդ դարի առաջին կեսից սկսված հասարակական-քաղաքական և մշակութային վերելքն ազդեց նաև գեղարվեստական ​​գրականության վրա։ Հնագույն ձեռագրերի ընդօրինակման արվեստի, տպագրության և բանահյուսության զարգացմանը զուգընթաց ստեղծվեցին գրական նոր արժեքներ։ Միաժամանակ, քաղաքական իրավիճակի պատճառով նոր դարաշրջանի փոփոխությունները դանդաղ էին թափանցել Հայաստան։ 17-18-րդ դարերն ըստ էության շարունակել և ամբողջացրել էին միջնադարյան գրականությունը։ Միաժամանակ ձևավորվեց հայ ազգային-ազատագրական շարժման և առևտրական բուրժուազիայի գաղափարախոսությունը։ Քնարերգությունը մնացել էր առաջատար գրական ժանրը։ Նրա զարգացման երեք հիմնական ուղղությունները, ըստ Հենրիկ Բախչինյանի, եղել են կրոնա-հայրենասիրական չափածո, աշխարհիկ պոեզիան և ժողովրդական-գուսանական երգերը։ Յուրահատուկ առանձնահատկությունների հետ մեկտեղ, այդ միտումները խիստ տարբերակված չէին և ներկայացված էին փոխադարձ ազդեցություններով՝ որպես ժամանակի միասնական գեղարվեստական ​​մտածողության մաս։ Երբեմն մեկ հեղինակի ստեղծագործության մեջ կարելի է տեսնել դարաշրջանի բանաստեղծական տարբեր ուղղություններ։ Այդ առումով բնորոշ է ղրիմահայ Մարտիրոս Ղրիմեցու ստեղծագործությունը, որը միավորում է կրոնական երգը, աշխարհիկ պոեզիան և աշուղական պոեզիան։ Ինչպես նշել է Ս. լա Պորտան, կրոնական և աշխարհիկ գրականության հակադրությունը կեղծ երկակիություն է՝ «Փոխարենը, նրանք պետք է ընկալվեն որպես եղբայրներ և քույրեր, որոնք կիսում են նույն ճակատագրերը»։ Բոլոր գերիշխող ուղղություններն արտացոլում էին գրական շարունակականությունը՝ դրան հաջորդած լեզվապոետիկ հատկություններով, թեմաներով և ուղղվածությամբ։ Օրինակ՝ կրոնա-հայրենասիրական պոեզիան կրկնում և զարգացնում էր միջնադարյան նմանատիպ ավանդույթը։ Նրա լեզուն հիմնականում գրաբարն էր, երբեմն՝ միջին հայերենը, թեման վերցված էր Աստվածաշնչից կամ Հայոց պատմությունից։ Այն դաստիարակչական նպատակներ ուներ, լսարանը հիմնականում եկեղեցու ապագա առաջնորդներն ու դաստիարակներն էին։ Իր հերթին կրոնա-հայրենասիրական պոեզիան բաժանվում է երեք մասի՝ զուտ կրոնական, ազգային-եկեղեցական և պատմաքաղաքական։ Զուտ կրոնական պոեզիան իր գեղարվեստական ​​որակով զիջում էր նմանատիպ միջնադարյան ստեղծագործություններին, ինչը նորագույն ժամանակներում աշխարհիկ իդեալների նկատմամբ կրոնական իդեալների գերակայության արդյունք էր։ Կրոնական պոեզիան, սակայն, հասարակական մեծ առաքելություն էր ձեռք բերել։ Առանձնակի կշիռ էր ստացել 18-րդ դարի ազգային-եկեղեցական պոեզիան, որտեղ սինթեզվել էին աստվածաշնչյան և հայկական ազգային սյուժեները։ Զարգացել էր նաև պատմաքաղաքական պոեզիան՝ արտացոլելով հայ ժողովրդի ռազմական անցյալն ու ներկան, նրա ազատագրական ձգտումները։ 17-րդ դարի բանաստեղծների մեծ մասը ժողովրդական շերտերի ներկայացուցիչներ էին, որոնք մեծապես պայմանավորում էին նրանց գրականության գաղափարախոսական կողմը։ Գրականության մեջ որպես ամբողջություն գերակշռում էին աշխարհիկ թեմաներն ու թեմատիկ բազմազանությունը։
17-18-րդ դարերի կրոնա-հայրենասիրական պոեզիան սերտորեն միահյուսված էր երաժշտության հետ։ Դասական կրոնական պոեզիայի հիմնական ժանրերը՝ տաղը և գանձը, վերակենդանացան և նորովի զարգացան։ Ստեղծվում էին ողբեր և բանաստեղծական պատմվածքներ։ Դրանց հեղինակները հիմնականում բարձրաստիճան եկեղեցականներ էին կամ կրոնական կրթություն ունեցող անձինք։ 17-րդ դարում այդպիսիք էին համարվում՝ Ներսես Մոկացին, Ստեփանոսը, Հակոբ և Խաչատուր Թոխատցիները, Վարդան և Հովհաննես Կաֆացիները, Վրթանես Սռնկեցին, Դավիթ Գեղամեցին, Հովհաննես Մակվեցին, Երեմիա Քյոմյուրճյանը, 18-րդ դարում՝ Սիմեոն Երևանցին, Պաղտասար Դպիրը, Պետրոս Ղափանցին, Հովհաննես Բերիացին, Գրիգոր Օշականցին, Ղազար Չախկեցին, Հովհաննես Կարնեցին և մյուսները։ Ինչպես Հայաստանում, այնպես էլ Սփյուռքում նրանք կանգնել էին ազգային մշակույթի գլխին, զարգացրել ազգային ազատագրական գաղափարը, նպաստել ազգային ինքնագիտակցության բարձրացմանը։ Ընդ որում, նրանցից յուրաքանչյուրի աշխատանքը տարբերվում է թե՛ գեղարվեստական ​​որակով, թե՛ գաղափարական ուղղվածությամբ։ 17-րդ դարի կրոնական և հայրենասիրական պոեզիայի ամենամեծ գործիչը Երեմիա Քյոմյուրճյանն է։ Քյոմուրճյանը ստեղծագործել է բանաստեղծական տարբեր ժանրերում և արտացոլել արևմտահայության կյանքը։ 18-րդ դարում միջնադարյան պոեզիայից դեպի դասականություն անցումային հեղինակներ Պաղտասար Դպիրը և Պետրոս Ղափանցին ստեղծագործել են կրոնա-հայրենասիրական ժանրում։ Երկուսն էլ նախընտրել են գրել դասական հին հայերենով։
17-18-րդ դարերի քնարերգության մեկ այլ ուղղություն, գտնվելով ժողովրդական-գուսանական ստեղծագործության ազդեցության տակ, վերադառնում է միջնադարյան աշխարհիկ պոեզիային։ Աշխարհիկ պոեզիան ուղղված էր ժողովրդական լայն զանգվածներին, նման ստեղծագործությունների հեղինակներն իրենք էին հասարակության ստորին խավի ներկայացուցիչներ։ Նրանց լեզուն հիմնականում միջին հայերենն է, հազվադեպ՝ դասական հայերենը կամ բարբառները, թեմաները՝ սերը, բնությունը, խնջույքները, անձնական փորձառությունները և սոցիալական կյանքը։ Այդ ստեղծագործությունները զուրկ էին այլաբանություններից և ավելի շիտակ էին հույզեր արտահայտելիս, աստվածաշնչյան դոգմաները դրանցում երկրորդական էին, իսկ միջնադարին բնորոշ ասկետիկական տրամադրությունը վերջնականապես ջախջախված էր։
Նոր զարգացում ստացան պանդխտական երգերը՝ հայրենիքի կարոտի մասին բանաստեղծությունները։ Հիմնականում դրանք ժողովրդական մեղեդուն հարմարեցված տաղեր էին։ Լայն զարգացում ստացան նաև երգիծական, խրատական-խոհական ​​և սոցիալական տաղերը։ Այդ ժամանակաշրջանի բանաստեղծներից էին Հասպեկ Խաչատուրը, Ղազար Սեբաստացին, Ստեփանոս Վարագեցին, Քոսա Երեցը, Ստեփանոս Դաշտեցին, Դավիթ Սալաձորցին, Նաղաշ Հովնաթանը, Լուկիանոս Կարնեցին և մյուսները, որոնցից ամենամեծը Նաղաշ Հովնաթանն է։ Աշխարհիկ պոեզիայի զարգացման համար մեծ նշանակություն ունեցան նրա սիրային և խրախճանքի բանաստեղծությունները։ Իր նախորդների ավանդույթները յուրացնելով և նոր ժամանակի ոգին ու գեղագիտությունն արտահայտելով՝ Հովնաթանը առնչվում էր նաև աշուղական քնարերգությանը։ Նրա ստեղծագործությունը ճանապարհ հարթեց այնպիսի խոշոր հեղինակի պոեզիայի համար, ինչպիսին Սայաթ-Նովան է։ Դարաշրջանի պոեզիայի զարգացման գործում որոշակի ներդրում են ունեցել երգիծաբան Մարտիրոս Ղրիմեցին և քնարերգու Պաղտասար Դպիրը։
17-18-րդ դարերի քնարերգության երրորդ ուղղությունը ժողովրդական-գուսանական երգերն էին։ Հենրիկ Բախչինյանն այն բաժանել է երեք պայմանական ճյուղերի՝ ժողովրդական, ժողովրդական-գուսանական և աշուղական։ Այն սերտորեն կապված էր նախկին ավանդույթների հետ։ Հայ բանահյուսության և գրականության հիման վրա աշուղական ստեղծագործությունը վերածվել էր հին գուսանական արվեստի նոր ձևի։ Հայ աշուղները գրում էին բարբառներով և կատարում էին իրենց երգերը լարային գործիքներով սեփական կամ ավանդական երաժշտության ներքո, հաճախ կատարում էին առանձին կամ խմբերով ժողովրդի առջև։ Ըստ Ն. Քեբրանյանի՝ աշուղական քնարերգությունը սկզբում ներկայացնում էր պատմական թեմաներ, սակայն ժամանակի ընթացքում դրանում սկսեցին գերակշռել սիրային երգերը։ 17-18-րդ դարերում այն ​​ամենատարածվածն էր ժողովրդի մեջ։ Մասնագետներն առանձնացնում են երեք կամ չորս աշուղական դպրոցներ, որոնք բոլորն էլ ձևավորվել են արդեն գոյություն ունեցող մշակութային օջախների շուրջը։ Նման երեք դպրոցների մասին է գրել Տեո վան Լինտը։ Ամենավաղերից մեկը կազմավորվել էր Պարսկաստանում՝ Նոր Ջուղայում, 1640-ական թվականներին։ Այդ դպրոցի ամենահայտնի աշուղը Գուլ Արութինն էր։ Ջուղայի աշուղները հավանաբար վայելում էին տեղի վաճառականների՝ խոջայական դասի հովանավորությունը։ Մեկը կազմավորվել է Կոստանդնուպոլսում 1730-ական թվականներին, երրորդը՝ Թիֆլիսում՝ 18-րդ դարում։ Կ. Բարդաքճյանը աշուղական արվեստի զարգացումը համարում է հայկական և իսլամական մշակույթների փոխազդեցության օրինակ։ Ժամանակի նշանավոր աշուղներից էին Գյուլ Էգազը, Մկրտիչը, Արթինը, Ռումանին, Կրչիկ-Նովան, Շամչի Մելքոն և ուրիշներ։ Հայ աշուղական պոեզիան իր գագաթնակետին հասավ Սայաթ-Նովայի շնորհիվ։
Շարունակում էր զարգանալ ողբի ժանրը։ Հայտնի են նման ստեղծագործություններ, որոնք նվիրված են 16-17-րդ դարերի վերջում տեղի ունեցած Ջալալիևի ապստամբությանը։ Այդ ժամանակաշրջանին բնորոշ էր բանահյուսական ստեղծագործության մեծ ազդեցությունը պոեզիայի վրա։ Ըստ Ն. Քեբրանյանի՝ 18-րդ դարը որոշակիորեն փոխհատուցեց ոչ վաղ անցյալի բանաստեղծական լճացումը։ Ազգային մշակույթի վերածնման առաքելության մեծ մասը ստանձնել էին Եվրոպայի, Ամերիկայի և Ասիայի հայկական գաղթօջախները։ Այդ շրջանի բանաստեղծներից էին նաև Ազարիա Ջուղայեցին, Գրիգոր Վանեցին, Ազարիա Սասնեցին, Հակոբ Սսեցին, Անդրեաս Արծկեցին, Ասապովը, Սարգիս Ապուչեխցին և մյուսները։ «Բրիտանական հանրագիտարան»-ում նշված է․ «18-րդ դարում տեղի ունեցավ հայկական մշակութային և մտավոր վերածնունդ, իսկ  19-րդ դարի կեսերին հասավ ժամանակակից հայ գրականության զարգացման ժամանակը»։
Սայաթ-Նովա
Վաղ Նոր ժամանակաշրջանի բանաստեղծներից ամենահայտնին Սայաթ-Նովան էր։ Որոշ հետազոտողներ նրան անվանում են հայ միջնադարի վերջին մեծ բանաստեղծ։ Սայաթ-Նովան կեղծանուն է, իսկական անունը՝ Հարություն (Արութին) Սայադյան է։ Սայաթ-Նովայի ծննդյան թվականի հարցը առանձին համակողմանի քննության է ենթարկել Պարույր Սևակը՝ առկա փաստերի ուսումնասիրությամբ եզրակացնելով, որ նա ծնվել է 1722 թվականին։ Պարույր Սևակի կատարած քննությանը ճշգրտելով և նոր տվյալներով համալրելով, այժմ 1722 թվականը համարվում է ամենավստահելին, ծնվել է հավանաբար Թիֆլիսում։ Հայտնի է, որ նա երկար ժամանակ ապրել է վրաց թագավորի արքունիքում։
Սայաթ-Նովայի բանաստեղծություններն առանձնանում են իրենց արտասովոր պատկերավորությամբ։ Ընդունելով իր նախորդների ոճը՝ նա զգալիորեն կատարելագործել է աշուղական արվեստը։ Կ. Բարդակջյանը նշել է, որ Սայաթ-Նովայի ներկայացրած պատկերներն ու գրական հիշատակումները արտացոլում են հայկական և մերձավորարևելյան բանահյուսությունը և բազմաթիվ ընդհանուր ավանդույթներ։ Կանացի արտաքինի նրա նկարագրական մոդելները հիշեցնում են 13-16-րդ դարերի բանաստեղծներ Կոստանդին Երզնկացու, Հովհաննես Թլկուրանցու, Գրիգորիս Աղթամարցու և հատկապես Նաղաշ Հովնաթանի ստեղծագործությունները։ Ելնելով իր նախորդների ավանդույթներից՝ Սայաթ-Նովան միաժամանակ խորապես ինքնատիպ է, նրա երգերն առանձնանում են ծավալունությամբ, ինքնաբուխությամբ և դրամատիկ ուժով։ Աշուղը գրել է հայերեն, վրացերեն և թուրքերեն (ադրբեջաներեն), նա կրել է պարսկական պոեզիայի ազդեցությունը և նրա ստեղծագործությունը սերտորեն կապված է միջնադարյան ադրբեջանական աշուղական պոեզիայի հետ ։ Ըստ Կ. Բարդակջյանի՝ իր բանաստեղծություններից հարյուր քսանը գրված են ադրբեջաներեն, մոտ յոթանասունը՝ հայերեն, մոտ երեսունը՝ վրացերեն։ Նրա տեքստերը «զուրկ են ազգայնականության նույնիսկ չնչին նշույլից»։ Գրել է գազելին մոտ ձևով, վարպետորեն տիրապետել համահնչյունության, ալիտերացիայի, կրկնվող և ներքին հանգերի տեխնիկաներին։ Բացի տեքստերից, նա նաև երաժշտություն է հորինել իր բանաստեղծությունների համար, դրանք կատարել է ինքը՝ քամանչայի ուղեկցությամբ։ Նրա ստեղծագործության հիմնական թեման սերն է, թեև թողել է նաև փիլիսոփայական բանաստեղծություններ։ Մի շարք բանաստեղծություններ թվագրված են անձամբ Սայաթ-Նովայի կողմից 1742-1759 թվականներով։ Բանաստեղծն ունեցել է բազմաթիվ հետևորդներ և ընդօրինակողներ և ձևավորվել է Սայաթ-Նովայի դպրոցը։ Սպանվել է Աղա Մոհամմեդ շահի զորքերի կողմից 1795 թվականին։ Նաղաշ Հովնաթանի հետ նա ավարտել է հայ պոեզիայի միջնադարյան շրջանը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ գրականություն
Բուշտու
Բուշտու, հնագույն երկրամաս հայկական լեռնաշխարհում, Ուրմիա լճի արևմտյան մասում։ Հիշատակվում է Արգիշտի Ա-ի թողած սեպագիր արձանագրությունների մեջ, նրա նվաճած երկրամասերի շարքում ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Պատմական երկրներ
Դելչևո
Դելչևո (Делчево), քաղաք Հյուսիսային Մակեդոնիայում, Դելչևո համայնքի վարչական կենտրոն։ Սահմանակցում է Բուլղարիայի։ Դելչևոն գտնվում է 164 կմ արևելք մայրաքաղաք Սկոպյեից
Անվանում
Ըստ ավանդության՝ ավելի վաղ Դելչևոյին անվանել են Վասիլևո (Царево-село): Թուրքերի տիրապետության տակ ընկնելուց հետո բնակավայրը ստացել է Սուլթանիա անվանումը։ Քաղաքն իր ներկայիս անունն ստացել է 1951 թվականին՝ ի պատիվ հեղափոխական Գոցե Դելչևի։
Աշխարհագրույթուն
Դելչևո քաղաքը տեղակայված է Գոլակ լեռան ստորոտում՝ Բրեգալնիցա գետի ափին ։ Այն գտնվում է 164 կմ (102 մղոն) դեպի Սկոպյեից դեպի արևելք A3 ճանապարհի երկայնքով, Օսոգովո լեռից հարավ և Մալեշ լեռից հյուսիս ։ Քաղաքը գտնվում է ծովի մակարդակից 590 մ (1,936 ոտնաչափ), 640 մետր (2100 ոտնաչափ) բարձրության վրա :
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հյուսիսային Մակեդոնիայի քաղաքներ
Չանչան
Չանչան, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Մալաթիայի գավառում ։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Թուրքիայի գյուղեր Կատեգորիա:Ադըյամանի մարզի բնակավայրեր
Մալիե Բուդիշչա (գյուղ, Գադյաչի շրջան)
Մալիե Բուդիշչա (Малі Будища), գյուղ Ուկրաինայի Պոլտավայի մարզի Գադյաչի շրջանում։ Բնակավայրը նախկինում նաև անվանվել է Մոնաստիրսկիե Բուդիշչա։ Հիմնադրվել է 1622 թվականին։
2001 թվականի տվյալներով Մալիե Բուդիշչա գյուղում բնակվում էր 441 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 2502 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 176,26 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Պոլտավայի մարզի Գադյաչի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1622 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Եռանկյուն դեմք
Եռանկյան տեսք ունեցող դեմքը ամենապարզ իմաստով ,դա այն դեմքն է ,որի ստորին կեսը համեմատաբար բարակ է և գնալով նմանվում է եռանկյան տեսքին, որի գագաթը ուղղված է դեպի ներքև։
Պարտադիր չէ որ այն լինի որևէ հիվանդության հետևանք ,սակայն տարածված է անկատար օստեոգենեզ ունեցող անձանց շրջանում ։
Ավելի լայն իմաստով ,եռանկյան տեսք ունեցող դեմքը ընդգրկում է հիպոպլաստիկ դեմքին բնորոշ հատկանիշներ՝ դուրս ցցված այտոսկրեր ,ակնային հիպերտելորիզմ (աչքերի միջև եղած տարածության մեծացում), փոս ընկած այտեր, ներքև ուղղված բերան և երբեմն դարչնագույն դեմքի երանգավորում ։
Այս ամենը բնութագրական է Մուլիբրեյի նանիզիմին,բայց հաճախ հատկանիշները նկարագրվում են Ռուսել-Սիլվեր համախտանիշի և Տերների համախտանիշի ժամանակ։Այս կառուցվածքն ունեցող դեմքը նկատվում է մի շարք հայտնիների մոտ, որոնցից է օրինակ՝ Էյջի Շաբելը ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Դեմք
(7788) Ցուկուբա
(7788) Ցուկուբա (Tsukuba), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1994 թվականի դեկտեմբերի 5-ին Ակիմասա Նակամուրայի կողմից Կումա Կոգենում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 3,008291 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,6607 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,3559 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1905,8 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,188897 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 7,93° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1994 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Ակիմասա Նակամուրայի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Սլավա Ներսիսյան
Սլավա Երվանդի Ներսիսյան, հայ անասնաբույժ, անասնաբուժական գիտությունների դոկտոր (1996), պրոֆեսոր (2006)։
Կենսագրություն
Սլավա Ներսիսյանը ծնվել է 1946 թվականի նոյեմբերի 11-ին, Ստեփանակերտ քաղաքում ։
Սլավա Ներսիսյանը 2007 թվականին նշանակվել է Հայաստանի գյուղատնտեսության նախարարության Անասնաբուծության և անասնաբուժության գիտական կենտրոնի տնօրեն։
Նրա աշխատանքները վերաբերում են ընտանի կենդանիների դաբաղի և հատուկ վտանգավոր հիվանդությունների առաջացման, կանխման և քուժման եղանակներին։ Նա պարգևատրվել է բազմաթիվ պատվոգրերով, իսկ 1984 թվականին արժանացել է «Պատվո նշան» շքանշանի։
Սլավա Ներսիսյանը մահացել է 2007 թվականին ։
Նիկոլայ Պանկով
Նիկոլայ Պանկով (Никола́й Алекса́ндрович Панко́в, ), խորհրդային և ռուս դիվանագետ։ Արտակարգ և լիազոր դեսպան։
Կենսագրություն
1952 թվականին ավարտել է ԽՍՀՄ արտաքին գործերի նախարարության Մոսկվայի Լոմոնոսովի անվան պետական համալսարանը և ԽՍՀՄ արտաքին գործերի նախարարության բարձրագույն դիվանագիտական դպրոցը։ Պատմական գիտությունների թեկնածու։
1952 թվականից զբաղվել է դիվանագիտական գործունեությամբ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Դիվանագետներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Խորհրդային դիվանագետներ Կատեգորիա:Ռուս դիվանագետներ Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Ժողովուրդների բարեկամության շքանշանի դափնեկիրներ
Գերմանական լեզուներ
[[Պատկեր:Indo-European branches map.png|thumb|270px|
]] Գերմանական լեզուները հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի ճյուղ է, որի լեզուները տարածված են Եվրոպայի որոշ երկրներում (Մեծ Բրիտանիա, Գերմանիա, Ավստրիա, Նիդեռլանդներ, Բելգիա, Շվեյցարիա, Լյուքսեմբուրգ, Շվեդիա, Դանիա, Նորվեգիա, Իսլանդիա), Հյուսիսային Ամերիկայում (ԱՄՆ, Կանադա), Աֆրիկայի հարավում (ՀԱՀ, Նամիբիա), Ասիայում (Հնդկաստան), Ավստրալիայում և Նոր Զելանդիայում։ Կրողների ընդհանուր թիվը հասնում է 500 միլիոն մարդի։
Գերմանական լեզուները բաժանված են 3 խմբերի `հյուսիսային, արևմտյան և արևելյան։
134 (թիվ)
134 (հարյուր երեսունչորս), բնական թիվ, որը գտնվում է 133-ի և 135-ի միջև։
Նովոնիկոլաևսկի (քաղաքատիպ ավան, Նովոնիկոլաևսկի շրջան)
Նովոնիկոլաևսկի (Новониколаевский), քաղաքատիպ ավան Ռուսաստանի Վոլգոգրադի մարզի Նովոնիկոլաևսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2010 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 9273 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքատիպ ավաններ Կատեգորիա:1870 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Վոլգոգրադի մարզի Նովոնիկոլաևսկի շրջանի բնակավայրեր
Ասգարդ (նավթագազային հանքավայր)
Ասգարդ, տեղամաս 6507/11 և 6407/2, Նորվեգիայի մայրցամաքային տարածքների խութում տեղակայված նավթագազային հանքավայրերի խումբ։ Հայտնաբերվել է 1981թ.-ին, շահագործման է հանձնվել 1999թ.-ի մայիսի 19-ին։
Ասգարդի նավթը մշակվում է Åsgard A, գազը Åsgard В, գազային խառնուրդը Åsgard С հարթկներում։ Ասգարդ հանքավայրը բաղկացած է երեք ենթակառուցվածքներից՝ Միդգարդ (Midgard), Սմորբյուկ (Smørbukk) և Հարավային Սմորբյուկ (Smørbukk South): Սագա Փետրոլյումը հայտնաբերել է Միդգարդը 1981թ.-ին, Ստատօիլը հայտնաբերել է Սմորբյուկը և Հարավային Սմորբյուկը համապատասխանաբար 1984 և 1985 թվականներին ։
Հանքավայրի պաշարները գնահատվում են 250 մլն. տոննա նավթ, 50 միլրդ մ³ գազ։ Նավթի խտությունը կազմում է 0,7923 գ/սմ³ կամ 47.1° API: Ծծմբի պարունակությունը կազմում է 0,19%, նիկելինը 0,2 մգ/գ և վանանդինը՝ 1,5 մգ/գ ։ Feltet ligger på 240–300 meters havdyp og er bygd ut med utvinningsutstyr på havbunnen. Utvinningsbrønnen
Հանքավայրը ներկայումս շահագործվում է նորվեգական նավթային ընկերության Statoil կողմից ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Նավթի հանքավայրեր Նորվեգիայում Կատեգորիա:Գազի հանքավայրեր Նորվեգիայում
Տերենտո
Տերենտո  (Terento), կոմունա Իտալիայում։ Գտնվում է Տրենտինո Ալտո Ադիջե մարզում։ Տեղակայված է Տրենտինո Ալտո Ադիջե շրջանի Բոլցանո պրովինցիայում։
Բնակչությունը կազմում է 1692 մարդ, խտությունը կազմում է 40 մարդ/կմ²։ Տարածքը գրավում է 42 կմ²։ Էլեկտրոնային փոստ՝ 39030, հեռախոսային կոդ՝ 0472։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր
Վելիկիե Բերեգի
Վելիկիե Բերեգի (Великі Береги, Nagybereg), գյուղ Ուկրաինայի Անդրկարպատյան մարզի Բերեգովոյի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Վելիկիե Բերեգի գյուղում բնակվում էր 2 540 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 5,5 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 461,82 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Անդրկարպատյան մարզի Բերեգովոյի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1214 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Բիոահաբեկչություն
Բիոահաբեկչություն, ահաբեկչության տեսակ, որը բաղկացած է կառավարության, կազմակերպության կամ անհատի կողմից բնակչության դեմ կենսաբանական զենքի օգտագործումից։ Այս դեպքում միկրոօրգանիզմները կամ մանրէների կողմից արտադրված թունավոր միացությունները հանդես են գալիս որպես զենք։
Բիոահաբեկիչների կողմից օգտագործվող զենք
Կենսաբանական զենքը, որը, ամենայն հավանականությամբ, կարող է օգտագործվել կենսահաբեկիչների կողմից, ներառում է հետևյալ հիվանդությունների հարուցիչները․
Իր շարժունակության և խոցելիության մեծ հնարավորությունների պատճառով (համաճարակը կարող է տարածվել խոցման գոտուց հեռու) կենսաբանական զենքը կործանարար կարողություններով կարող է գերազանցել սովորական սպառազինությանը։ ԱՄՆ պետական մարմինները գնահատում են, որ «Վաշինգտոնում քամուց արձակված Bacillus anthracis-ի մի քանի հարյուր ֆունտ սպորները կարող են քսան չորս ժամվա ընթացքում հարյուր հազարավոր միլիոնավոր մարդկանց հիվանդության կամ մահվան պատճառ դառնալ»։
1972 թվականին ստորագրվել է կենսաբանական զենքի մասին կոնվենցիան, որն արգելում էր կենսաբանական զենքի արտադրությունն ու կուտակումը, սակայն, փորձագետների կարծիքով, չնայած դրան, պահպանվում է ռիսկը, որ շատ երկրներում կարող է իրականացվել ջրծաղիկի վիրուսի՝ որպես կենսաբանական զենքի չարտոնված մշակում, որի հնարավորություններն ուսումնասիրվել են նաև ահաբեկչական կազմակերպությունների կողմից։ Բիոահաբեկչությունը կանգնած է պետական անվտանգության լուրջ սպառնալիքների շարքում։
Սինթետիկ վիրուսներ
2002 թվականին Նյու Յորքի համալսարանում ստեղծվել է պոլիոմիելիտի առաջին սինթետիկ վիրուսը ։
2018 թվականին կանադացի վիրուսաբան Դեյվիդ Էվանսը տխուր համբավ ձեռք բերեց մարդկանց համար անվտանգ ձիու ջրծաղիկի վիրուսը վերականգնելու փորձից հետո։ Դա անելու համար նրա թիմին պահանջվեց ընդամենը մի քանի տարի, հրապարակայնորեն մատչելի գենետիկական հաջորդականություններ և ԴՆԹ-ի սինթեզի առևտրային հավաքածուներ։ Էվանսը փորձեց հասկանալ, թե արդյոք սովորական կենսահաքերը կարող է վտանգավոր վիրուս հավաքել «ծնկի վրա»։ Ցանկության դեպքում լաբորանտի հմտություններ ունեցող անձը կկարողանա հասարակ լաբորատորիայում կյանքի կոչել ոչնչացված համարվող ցանկացած վիրուս, օրինակ՝ ջրծաղիկը։ Դա անելը հեշտ չի լինի, բայց հնարավոր է։
Հետազոտությունը նաև հիմք է հանդիսացել նոր պատվաստանյութի մշակման համար։ Ինչպես բնականը, ձիու ջրծաղիկն ամբողջությամբ ոչնչացվել է, և միակ նմուշը հասանելի չէ հետազոտության համար։ Այսպիսով, փորձեր սկսելու համար Էվանսը և նրա գործընկերները ստիպված էին զրոյից սինթեզել վիրուսը։ Արդյունքը TNX-801 ջրծաղիկի պատվաստանյութն էր, որն արդեն հաջողությամբ փորձարկվել է մկների վրա։
Ձիու ջրծաղիկի վերստեղծման փորձից հետո կառավարությունները սկսեցին շատ ավելի մեծ ուշադրություն դարձնել կենսահաքերների խնդրին, որոնք ունակ էին սինթեզել կենսաբանական զենքերը։ Հայտնվել են նաև կենսանվտանգության ուժեղացման կոնկրետ առաջարկներ։
Օրինակ, Ginkgo Bioworks ընկերությունը օգնել է մշակել հատուկ ալգորիթմ, որը տեղադրվում է ԴՆԹ-ի սինթեզման սարքերի վրա։ Եթե ինչ-որ մեկը փորձում է արգելված ցուցակից վիրուսի կամ բակտերիաների գենոմ ստեղծել, ծրագիրը տագնապ կհաղորդի։ Այնուամենայնիվ, նույնիսկ ամենախիստ միջոցները կարող են բավարար չլինել։ Շատ փորձագետներ վստահ են, որ ջրծաղիկի վերածնունդը միայն ժամանակի հարց է։ Եվ հին թշնամուն լիարժեք զինված հանդիպելու համար հարկավոր է պատրաստվել հիմա ։
Պաշտպանություն բիոահաբեկչությունից
Նոր տեխնոլոգիաները ներառում են սենսորներով ռոբոտների կամ չիպերով մեքենայացված միջատների օգտագործումը, որոնք թույլ են տալիս իրական ժամանակում տեղեկատվություն ստանալ հնարավոր կենսաբանական սպառնալիքների մասին։ Հետազոտություններ են տարվում նաև մանրէների մեջ գենետիկ նմանություններ գտնելու ուղղությամբ, ինչը, ենթադրաբար, կօգնի պատվաստանյութ արտադրել, որը պաշտպանություն կտա որոշակի խմբի ցանկացած բակտերիայից։
Անգլերեն լեզվով
Կատեգորիա:Ահաբեկչություն Կատեգորիա:Կենսաբանական զենք Կատեգորիա:Կենսաբանություն Կատեգորիա:Ահաբեկչական մարտավարություններ Կատեգորիա:Հանցագործություններ
Բաբեկի շրջան
Բաբեկի շրջան (Babək rayonu), շրջանի կարգավիճակով վարչատարածքային միավոր Ադրբեջանի Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետությունում։ Վարչական կենտրոնը Բաբեկ քաղաքն է ։
Ժամանակակից պատմություն
Բաբեկի շրջանը ձևավորվել է 1978 թվականի հոկտեմբերի 23-ին Խորհրդային Ադրբեջանի կոմունիստական կուսակցության առաջին քարտուղար Հեյդար Ալիևի կարգադրությամբ՝ ընդգրկելով նախկին Նախիջևանի շրջանի տարածքի մեծ մասը ։
Վարչատարածքային նկարագիր և տեղադրություն
Բաբեկի շրջանը հյուսիսում սահմանակից է Հայաստանի Հանրապետության Սյունիքի մարզին, հարավում՝ Իրանի Իսլամական Հանրապետության Արևելյան Ադրբեջան և Արևմտյան Ադրբեջան նահանգներին ։
Բաբեկի շրջանի ընդհանուր տարածքը կազմում է 82,842 կմ2։ Վարչական կենտրոնը Բաբեկ քաղաքն է։ Բացի վարչական կենտրոնից շրջանն ունի նաև 35 գյուղ ։
Լեռնագրություն
Շրջանի տարածքը զբաղեցնում են Զանգեզուրի, Վայքի լեռների բլուրները, Նախիջևանի հարթավայրը։ Շրջանի ամենաբարձր կետը Բզղոն լեռն է, որն ունի 2476 մ բարձրություն ։
Ջրագրություն
Բաբեկի շրջանի տարածքով հոսում են Արաքս, Նախիջևան և այլ գետեր։ Շրջանի տարածքում են գտնվում Ուզունոբայի, Ներամի, Սիրաբի Կահաբի ջրամբարները ։
Շրջանը հարուստ է հանքային ջրերով։ Դրանցից են Սիրաբի և Վայխիր հանքային ջրերի աղբյուրները ։
Կլիմա
Տարվա եղանակով պայմանավորված՝ Բաբեկի շրջանի կլիման փոփոխական է։ Ամռանը կլիման չոր շոգ է, կիսաանապատային, չոր տափաստանային, իսկ ձմռանը՝ չոր ցուրտ ։
Բնակչություն
2017 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ շրջանի բնակչությունը 74,300 է ։
Տնտեսություն
Տնտեսության հիմնական ճյուղը գյուղատնտեսությունն է ։
Կրթություն և գիտություն
Բաբեկի շրջանում գործում է 38 հանրակրթական դպրոց, 6 արտադպրոցական և 1 նախադպրոցական դաստիարակության հաստատություն, 5 մանկական երաժշտական դպրոց, ինչպես նաև 41 գրադարան ։
Մշակույթ
Շրջանում գործում է երկու թանգարան ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Բաբեկի շրջան
Տատյանա Մխիթարյան
Տատյանա Ալեքսանդրի Մկրտչյան հայ կենսաքիմիկոս, տեխնիկական գիտությունների դոկտոր (2003)։
Կենսագրություն
Տատյանա Մկրտչյանը ծնվել է Երևանում, 1948 թվականի մարտի 2-ին։ 1971 թվականին ավարտել է Երևանի պետական համալսարանը։
1971-1994 թվականներին աշխատել է խաղողագործության, գինեգործության և պտղաբուծության գիտահետազոտական ինստիտուտում (այժմ' գիտական կենտրոն), 1994-2006 թվականներին Գյուղատնտեսության նախարարություն «Պարեն» ԳԱՆ ՊՓԲԸ-ում, 2006-2013 թվականներին եղել է Հայաստանի ազգային ագրարային համալսարանի գիտաշխատող։
Տատյանա Մկրտչյանը 2013 թվականից բնակություն է հաստատել արտերկրում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Կենսաքիմիկոսներ ըստ ազգության Կատեգորիա:Կենսաքիմիկոսներ Կատեգորիա:Հայ կենսաքիմիկոսներ
Յոզեֆ Աշբախ
Կենսագրություն
Յոզեֆ Աշբախը ծնվել է Հյոխստում, որը ներկայումս Մայնի Ֆրանկֆուրտի շրջաններից մեկն է։ Դպրոցն ավարտելուց հետո Հայդելբերգի համալսարանում սկզբնական շրջանում աստվածաբանություն ու փիլիսոփայություն է ուսումնասիրել, սակայն իր դասախոսներից մեկի՝ անվանի պատմաբան Ֆրիդրիխ Շլոսերի ազդեցությամբ անցում է կատարել դեպի պատմության ուսումնասիրություն և 1823 թվականին ավարտել է համալսարանը՝ փայլուն կերպով պաշտպանելով իր պատրաստած «Dissertatio De Theopompo Chio historico, Frankfurt» ատենախոսությունը ։ 1823 թվականից էլ պրոֆեսորի կոչումով դասավանդել է Ֆրանկֆուրտի գիմնազիայում։
1842 թվականին դարձել է Բոննի, 1853 թվականին՝ Վիեննայի համալսարանի պրոֆեսոր։ Բացի այդ՝ ընտրվել է Վիեննայի գիտությունների ակադեմիայի անդամ, իսկ 1870 թվականին էլ նրան ազնվականական տիտղոս է շնորհվել ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Գերմանացի գիտնականներ
Աստրիկ (գազի հանքավայր)
Գազի առաջացումը տեղի է ունեցել մելային ժամանակաշրջանում։ Հանքավայրը շահագործող ընկերության ներկայացուցչի ասելով՝ Աստրիկում առկա է 16 միլիարդ մ³ (մոտ 100 միլիոն բարել) ապացուցված գազի պաշարներ։
Հանքավայրը շահագործում է StatoilHydro ընկերությունը, որին պատկանում է հանքավայրի շահագործման թույլտվության բաժնեմասի 70 %-ը։ 20 %-ը պատկանում է Petoro ընկերությանը, իսկ 10 %-ը՝ Royal Dutch Shell-ին։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Գազի հանքավայրեր Նորվեգիայում
Չաքարլի
Չաքարլի, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Մալաթիայի գավառում ։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Չվանամամուռ
Չվանամամուռ, չվանամամուռազգիների ընտանիքի տերևացողունային մամուռների ցեղ։ Հայտնի է 80, ՀՀ-ում՝ 2 տեսակ՝
Կենսաբանական նկարագիր
Ցողունի բարձրությունը 1-3 սմ է։ Վերին տերևները երկարավուն են, հակառակ ձվաձև, երիկամաձև՝ հավաքված ոլորուն մախաթանման գագաթում, վարդակայինները՝ լայն, հարթ եզրերով։ Տուփիկը (սպորներով) կախված է կամ հորիզոնական՝ երկար (3-5 սմ) ոտիկի վրա կռացած։ Սպորները հասունանում են գարնանը և ամռանը։
Չվանամամուռը առաջացնում է բաց կամ մուգ կանաչ փուխր ճիմ։
Տարածում
Առաջին տեսակը տարածված է բոլոր լեռնային գոտիներում, երկրորդը հանդիպում է միայն Սյունիքի (Ծակատեն գյուզի շրջակայք), Արարատի (Խոր վիրապի մոտակայք) մարզերում և Երևանի շրջակայքում (Հրագդան գետի կիրճ)։ Աճում է հողի վրա՝ խոնավ վայրերում, ողողվող տիղմում, գետերի ու առվակների ափերին, աղբյուրների մոտ, շենքերի պատվանդաններին ու պատերին, ջրհորդանների մոտ և այլն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Չվանամամուռազգիներ
Լը Թեյ Բոկաժ
Լը Թեյ Բոկաժ (Le Theil-Bocage), համայնք Ֆրանսիայի Ստորին Նորմանդիա մարզի Կալվադոս գավառում ։
Բնակչությունը 2008 թվականի դրությամբ կազմում է 269 մարդ, բնակչության խտությունը` 30.36 մարդ/կմ²։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 8.86 կմ² տարածք։
2016 թվականի հունվարից Վասի, Բերնիեռ լը Պատրի, Բյուրսի, Շենդոլե, Լը Դեզեր, Էստրի, Մոնշամ, Պիեռ, Պրել, Լա Ռոք, Ռյուլի, Սեն Շառլ դը Պերսի և Վիեսուա համայնքների հետ միասին հանդիսանում է Վալդալիեռ համայնքի մաս։
Աշխարհագրություն
Գտնվում է Փարիզ քաղաքից 230 կմ արևմուտք, Կան քաղաքից` 45 կմ հարավ-արևմուտք։
Բնակչություն
Բնակչության քանակը ըստ տարիների
Աղբյուրներ` Ֆրանսիայի սոցիոլոգիական գիտությունների բարձրագույն դպրոցի տվյալներ
Տնտեսություն
2010 թվականին ուներ 143 աշխատունակ (15-64 տարեկան) բնակիչ, որոնցից ակտիվ էին 105-ը, իսկ ոչ ակտիվները` 38։ Ակտիվության ցուցանիշը կազմում է 73,4 %։ 105 աշխատունակ մարդկանցից աշխատել է 92 անձ (48 տղամարդ և 44 կին)։ Գործազուրկ են եղել 13 անձ (6 տղամարդ և 7 կին)։ 38 անաշխատունակներից 4-ը եղել են աշակերտներ կամ ուսանողներ, 26-ը` թոշակառուներ, իսկ 8-ը չեն աշխատել տարբեր պատճառներով ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ֆրանսիայի համայնքներ
Նովոնիկոլաևսկոե (գյուղ, Կուգարչինսկի շրջան)
Նովոնիկոլաևսկոե (Новониколаевское, Яңы Николаевский), գյուղ Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Կուգարչինսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2009 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 322 մարդ։
Գունչժուլին
Գունչժուլին, քաղաքային շրջան Չինաստանի Գիպին պրովինցիայի Սիպին մարզում։
Անուն
Անունը 公主岭 խեղաթյուրված 公主陵 անունով է, նշանակում է «Արքայադուստրի շիրմաքար»։ Այստեղ է թաղված կուրունգուչզու Հեջինգի իրերը՝ Հունլի Այսինգերոյի երրորդ դուտրն է, որի ղեկավարման նշանաբանն է «Հունլի»։ 1747 թվականին 16-ամյա արքայադուտրը ամուսնացած էր մոնղոլական սև Հորչին վայրում։ Նրա մահից հետո թաղվել է Պեկինում, սակայն նրա իրերը թաղվել են Հորչին կոչված տոհմական տարածքում։
Պատմություն
1877 թվականին քաղաքի տեղակայքում ստեղծվել է Հուաիդե(怀德县) վարչաշրջանը, որի վարչական կենտրոնը եղել է Բացզյացզի գյուղի տեղում։ 1913 թվականին Հինհայի հեղափոխությունից հետո վարչաշրջանը մտավ Ֆենտյան պրովիցիայի մեջ։ 1931 թվականին Մանչուրիայում տեղակայված են եղել ճապոնական զորքերը։ Հուայդե վարչաշրջանը մնացել է Գենտյան պրովիցիայի մեջ մինչև 1934 թվականի դեկտեմբերը, երբ Մանչուրիան բաժանվեց 14 մարզերի, որի հետևանքով Հունդե քաղաքը դարձավ Գիպինի մի մաս։ 1945 թվականին քաղաքի անունը վերափոխվեց Գունչժուլինի։
Քաղաքային շրջան Հուայնանը բաժանվում է 2 շրջանի, 4 կոմսության,1 քաղաքային կոմսության։
Վարչական բաժանում
Քաղաքը բաժանված է՝
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Չինաստանի վարչական բաժանում
(7789) Կվայտկովսկի
(7789) Կվայտկովսկի (Kwiatkowski), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1994 թվականի դեկտեմբերի 2-ին Էդվարդ Բոուելի կողմից Պալոմարում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,298227 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 1,9234 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,673 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1272,59 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,282888 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 4,8° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1994 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Էդվարդ Բոուելի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Երուսաղեմ
Երուսաղեմ (יְרוּשָׁלַיִם Երուշալաիմ, القدس‎‎ ալ-կուդս), հին մերձարևելյան քաղաք, որը գտնվում է Միջերկրական և Մեռյալ ծովերի ջրաբաժանում՝ 650 - 840 մ բարձրության վրա։ Աշխարհի հնագույն քաղաքներից մեկն է, նրա տարիքն ավելին է, քան 3500 տարին։ Երուսաղեմը համարվում է երեք կրոնների կենտրոն. հուդայականություն, քրիստոնեություն, իսլամ։ Բնակչությունը՝ ։
Անցյալում Երուսաղեմը եղել է Հրեական թագավորության մայրաքաղաքը, հիմա այն պաշտոնապես հանդիսանում է Իսրայելի հանրապետության մայրաքաղաքը և այնտեղ են գտնվում բոլոր պետական կառույցները, սակայն քաղաքի արևելյան մասի վրա Իսրայելի սուվերենությունը մինչև 2017 թվականը ճանաչված չէր միջազգային հանրության զգալի մասի կողմից։ ԱՄՆ քառասունհինգերորդ նախագահ Դոնալդ Թրամփի կողմից 2017 թվականի դեկտեմբերին Երուսաղեմը՝ վերստին Իսրայելի մայրաքաղաք ճանաչելը և կարճ ժամանակ անց ԱՄՆ դեսպանությունն այնտեղ տեղափոխելու որոշման ընդունումը փոխեց այս հարցի վերաբերյալ գրեթե յոթանասուն տարի տևած անորոշ իրավիճակը ։ Ընդ որում, ԱՄՆ–ի նախագահի այս քայլի դեմ ամենաշատը բողոքողներից են եղել Թուրքիան և Ռուսաստանը ։ Չնայած Թուրքիայի և մյուս հակաամերիկյան ու հակաիսրայելական ուժերի բողոքներին, ԱՄՆ–ն 2018թ․ մայիսի 14–ին՝ Իսրայել պետության հռչակման յոթանասուներորդ տարեդարձի օրը, իր դեսպանատունը Թել–Ավիվից տեղափոխեց Երուսաղեմ ։
Երուսաղեմի կարգավիճակ
Երուսաղեմի կարգավիճակը թեժ քննարկումների նյութ է։ ՄԱԿ-ի ԳԱ-ի՝ 1947 թվականի նոյեմբերի 29-ի համար 181 որոշումը, որը հայտնի է որպես «Պաղեստինի բաժանման բանաձև», ենթադրում էր, որ միջազգային հանրությունը բրիտանական մանդատից (1948 թվականի մայիսի 15) հետո իր ղեկավարության տակ է վերցնում Երուսաղեմի ապագան։
1967 թվականին՝ յոթօրյա պատերազմի հաղթանակի արդյունքում, Իսրայելը վերահսկում է քաղաքի ամբողջ տարածքը, բաժանում Արևելյան Երուսաղեմը Հորդանան գետի արևմտյան ափից և հայտնում միավորված Երուսաղեմում իր սուվերենության մասին։
Երուսաղեմի մասին օրենքով (1980 թվականի հուլիսի 30), Իսրայելը Երուսաղեմը հայտարարում է որպես իր միակ և անբաժանելի մայրաքաղաք։
ՄԱԿ-ը Արևելյան Երուսաղեմի միակողմանի միավորումը չի ճանաչում։ Համարյա բոլոր պետությունները իրենց դեսպանատները տեղակայել են Մեծ Թել-Ավիվի շրջանում, բացառությամբ Բոլիվիայի և Պարագվայի, որոնց դեսպանատները տեղակայված են Երուսաղեմի արվարձանում՝ Մեվասերետ-Սիոն։
Դեռևս 2000 թվականին ԱՄՆ Սենատը որոշում է ընդունել իր դեսպանատունը Երուսաղեմ տեղափոխելու մասին, սակայն ԱՄՆ կառավարությունը միշտ հետաձգել է այն։ Ներկայում ԱՄՆ դեսպանատունը գտնվում է Թել-Ավիվում, իսկ Երուսաղեմում է գտնվում ԱՄՆ Գլխավոր հյուպատոսությունը։
2006 թվականի օգոստոսի 15-ին Կոստա Ռիկայի կառավարությունը հայտարարում է իր դեսպանատունը Երուսաղեմից Թել-Ավիվ տեղափոխելու մասին, իսկ նույն թվականի օգոստոսի 25-ին նրա օրինակին հետևում է նաև Սալվադորը։ Այս կերպ ոչ մի պետության դեսպանատուն չի մնացել Երուսաղեմում։
Արևելյան Երուսաղեմում տեղակայված են ԱՄՆ և մի քանի այլ երկրների հյուպատոսություններ, որոնք կապեր ունեն նաև Պաղեստինի վարչակազմի հետ։
ԱՄՆ–ի դեսպանատան փոխադրումը Երուսաղեմ և Երուսաղեմի՝ Իսրայելի մայրաքաղաք ճանաչվելու միջազգայնացում
Երուսաղեմ քաղաքի արևելյան մասի վրա Իսրայելի սուվերենությունը մինչև 2017 թվականը ճանաչված չէր միջազգային հանրության զգալի մասի կողմից։ ԱՄՆ քառասունհինգերորդ նախագահ Դոնալդ Թրամփի կողմից 2017 թվականի դեկտեմբերին Երուսաղեմը՝ վերստին Իսրայելի մայրաքաղաք ճանաչելը և կարճ ժամանակ անց ԱՄՆ դեսպանությունն այնտեղ տեղափոխելու որոշման ընդունումը փոխեց այս հարցի վերաբերյալ գրեթե յոթանասուն տարի տևած անորոշ իրավիճակը ։ Ընդ որում, ԱՄՆ–ի նախագահի այս քայլի դեմ ամենաշատը բողոքողներից են եղել Թուրքիան և Ռուսաստանը ։ Չնայած Թուրքիայի և մյուս հակաամերիկյան ու հակաիսրայելական ուժերի բողոքներին, ԱՄՆ–ն 2018թ․ մայիսի 14–ին՝ Իսրայել պետության հռչակման յոթանասուներորդ տարեդարձի օրը, իր դեսպանատունը Թել–Ավիվից տեղափոխեց Երուսաղեմ ։
Երուսաղեմ՝ երեք կրոնների սրբավայր
Երուսաղեմը բացարձակ այլ կարգավիճակ ունի որպես հուդաիզմի, քրիստոնեության և իսլամի սրբավայր։ Հրեաների համար սրբավայր է համարվում Տաճարի սարը, և նրա արևմտյան պատը՝ Լացի պատը (Կոտել), մուսուլմանների համար՝ վայելչագեղ մզկիթները, որոնք տեղակայված են Տաճարի սարի վրա (կրոնական ճարտարապետական համալիր Ալ-Համարամ ալ-Շարիֆ), իսկ բոլոր քրիստոնեաների համար եկեղեցիները, տեղակայված այնտեղ, որտեղ եղել է Քրիստոսը։
Երուսաղեմը հուդաիզմի ժամանակաշրջանում
Մ.թ.ա. 960 թվականին Սողոմոն թագավորը Մորիա սարի վրա կառուցում է Առաջին տաճարը, որը մ.թ.ա. 586 թվականին ավերվում է Բաբելոնի թագավոր Նաբուգոդոնոսորի կողմից։ Բաբելոնի գերությունից վերադառնալով՝ հրեաները կառուցում են Երկրորդ տաճարը, որը գոյատևում է 500 տարուց ավելի և ամբողջությամբ վերակառուցվում Հերովդես թագավորի կողմից (մ.թ.ա. 34-7 թվականներին)։ Երուսաղեմի տաճարը, որը եղել է բոլոր ժամանակների հոյակապ կառույցներից մեկը, Երուսաղեմի խորհրդանիշն է համարվում, վկայում նրա մեծության ու հզորության մասին։ Հրեական մեծագույն սրբավայրն ամբողջությամբ ավերվում է 70 թվականին, Հռոմեական կայսր Տիտոսի (10-րդ Հռոմեական կայսր) կողմից։
1534 թվականին Երուսաղեմում ծնվել է լուիրական Կաբբալայի (միստիկ-փիլիսոփայական հոգևոր ուսում) հիմնադիր Արին (ռաբբի Իսահակ Լուրիա Աշկենազի)։
Երուսաղեմը իսլամի ժամանակաշրջանում
638 թվականին մուսուլմանները զավթում են Երուսաղեմը, Տաճարի սարը իսլամի սրբավայր հայտարարում և մի հարյուրամյակի ընթացքում բլուրի վրա կառուցում են ալ-Ակսա և Ժայռի Գմբեթ մոնումենտները։
Ըստ մուսուլմանների՝ Մուհամմադ մարգարեն գիշերը Կայծակ թևավոր ձիով Մեդինայից Երուսաղեմ ճանապարհորդելիս «իր սուրբ իզը դրել է Մորիա Ժայռի վրա, որը ճոճվում էր երկրի և երկնքի միջև»։ Կար բախում, որը հասնում էր մինչև դրախտի դարպասները, և Ժայռը ցնծության ձայն արձակեց։ Բայց մարգարեն հրամայեց լռել, և ներս մտավ դրախտի դարպասներով։ Իսկ Ժայռը նորից ընկավ երկրին և նորից վեր թռավ և իր շարժման մեջ է մինչև հիմա։
Երուսաղեմը քրիստոնեության ժամանակաշրջանում
Երուսաղեմում բազմաթիվ իրադարձություններ են կատարվել, որոնք նկարագրված են Աստվածաշնչում՝ Քրիստոսի չարչարանքները Գողգոթայում, Հիսուս Քրիստոսի հարությունը։ Այդ պատճառով էլ քրիստոնեաների համար Երուսաղեմը համարվում է սուրբ քաղաք։
1099-1187 թթ ինչպես նաև 1229-1244 թթ Երուսաղեմին տիրել են եվրոպական խաչակիրները։ Հենց նրանք են Հին քաղաքում կառուցել բազմաթիվ եկեղեցիներ և վանքեր, որոնք կապված են աստվածաշնչյան իրադարձություններով։
Երուսաղեմում գտնվում է Հայ Առաքելական Եկեղեցու Երուսաղեմի Պատրիարքությունը։
Երուսաղեմի պատմություն
Երուսաղեմի պեղումները սկսվել են 1864 թվականին և շարունակվում են մինչ այսօր։
Մ.թ.ա. 5-4-րդ հազարամյակ։ Առաջին բնակավայրերի հնէաբանական նշանները Տաճարի սարի արևելյան լեռնալանջում։
Ուշ բրոնզե դարում առաջին բնակավայրը հեբուսացիների քաղաքն էր, ովքեր քանանական ժողովուրդներից մեկն են (Բ Թագ. V)։ Այն գտնվում էր Օֆել սարի վրա (ներկա Երուսաղեմի հարավարևելյան մասում)։
Տարբեր ժամանակներում Երուսաղեմի վրա տիրապետել են Հրեական թագավորությունը, Ալեքսանդր Մակեդոնացու կայսրությունը, Սիրիան, Եգիպտոսը, Հին Հռոմը, Բյուզանդիան, Արաբական խալիֆայությունը, խաչակիրները, մոնղոլ-թաթարները, Էյուդների պետությունը, մամլուկների պետությունը, Օսմանյան կայսրությունը, Բրիտանական կայսրությունը։
Երուսաղեմը աստվածաշնչյան ժամանակաշրջանում
Հնգամատյանում (Աստվածաշնչի առաջին հինգ գրքեր՝ Ծննդոց, Ելից, Ղևտացոց, Թվոց, Երկրորդ Օրինաց, այսպես կոչված Մովսեսի Օրենքներ) Երուսաղեմը հիշատակվում է, որպես Շալեմ, կամ Հեբուս, որպես հեբուսացիների բնակավայր։ Սիոն անունով, որի բացատրությունը հայտնի չէ աստվածաշնչից, առաջին անգամ կազմավորվել է հեբուսացիների քաղաքի ամրոցը։
Առաջին Տաճարի ժամանակաշրջան (մ.թ.ա. 950-586 թվականներ)
Ենթադրվում է, որ մ.թ.ա. 1000 թ. հրեաները Դավիթ թագավորի ղեկավարությամբ զավթել են քաղաքը։ Դավիթ թագավորը այստեղ կառուցում է իր քաղաքը, որը ստանում է «Իր Դավիթ» անունը և մեծ հանդիսությամբ այնտեղ է տեղափոխում Ուխտի Տապանակը (2 թագավորաց 6.), որը խորհրդանշում է Աստծո ներկայությունը քաղաքում, այսկերպ Դավիթը մայրաքաղաքը սուրբ քաղաք է դարձնում, որի շուրջ համախմբվում են Իսրայելի 12 ցեղերը։
Մ.թ.ա. 1000-586 թվականներին Երուսաղեմը Հրեական թագավորության մայրաքաղաքն է եղել։