cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Հայ իրավունք
Ուրարտական իրավունքը որպես հայ իրավունքի զարգացման բազիսներից մեկը
Ուրարտական պետությունում հիմնադրվել և լայն զարգացում են ստացել քաղաք-ամրոցները, որն էլ իրենց հերթին չէին կարող չնպաստել առևտրական հարաբերությունների ընդլայնմանը, ընդ որում ոչ միայն ներքին, այլ նաև արտաքին առևտրի։ Այդ մասին են վկայում ասորական թագավոր Սարգոն Բ-ի գրառումները, որոնք նա կատարել է Ուրարտու կատարած արշավանքներից հետո։ Անկասկած զարգացում ստացած առևտուրը, հատկապես արտաքին առևտրուրը, չէր կարող չզուգակցել հարևան զարգացած պետություններում արդեն հայտնի և կիրառվող համապատասխան իրավական ինստիտուտի՝ արքուվաճառքի, փոխանակման, փոխառության և ալյնի հետ ։
Աղոտ տեղեկություններ են մեզ հասել նաև ընտանեկան հարաբերությունների իրավական կարգավորման մեխանիզմների մասին։ Դրանք հիմնականում կանխորոշվում էին սովորույթներով և ավանդույթներով։ Ընտանեկան հարաբերություններում գերիշխում էր հայրաիշխանությունը, սակայն դատելով որոշ ազգային ծեսերից և ավանդույթներից, մայրիշխանության շատ տարրեր դեռևս մնում էին ուժի մեջ, օրինակ հետերիզմը (օրինականացված մարմնավաճառությունը)։ Ուրարտական շրջանի ընտանեկան հարաբերությունների մասին նաև հայտնի է, որ այստեղ ընդունված էր արյունակցական ամուսնությունը, մասնավորապես պատմությունում նշվում է, որ Մենուա թագավորի կինը՝ Թարարյան եղել է նրա քույրը կամ աղջիկը ։
Հարկ է նաև նշել, որ թագավորների արձանագրություններում սահմանվում էին նորմեր, որոնք կարգավորում էին հողաջրային հարաբերությունները։ Այդ նորմերով էր կարգավորվում ինչպես պետական, այնպես էլ տաճարային, մասնավոր և համաայնական տնտեսությունների կողմից չրից օգտվելու կարգը, պետության և այն սուբյեկտների միջև եղած հարաբերությունները, որոնք օգտվում էին ջրից։ Պետությունը բոլոր միջոցներով պաշտպանում էր ոռոգման գործը տնօրինելու իր մենաշնորհի իրավունքը, խստագույն պատիժներ սահմանելով այդ կարգը խախտողների համար ։
Բազմաթիվ սեպագիր արձանագրություններ վկայում են, որ Ուրարտուում գործել է սեփականության պաշտպանության քրեաիրավական ինստիտուտը։ Այդ են վկայում ուրարտական արձանագրություններ առկա այսպես կոչված «անեծքի բանաձևերը», որոնք կրոնական ոգով սահմանում էին քրեական սանկցիաներ հակաօրինական րաքներ կատարելու համար։ Այսպես, Իշպուինիի և Մենուայի համատեղ կազմված երկլեզու (ուրարտերեն և ասորերեն) արձանագրության մեջ կարդում ենք.
Կամ էլ.
Ըստ արձանագրությունների պատժվել է ջտանցքների ու այլ պետական, կրոնական շինությունների քանդումը, ջրատարների հունի կամայական փոփոխումը, արքայական արձանագրությունների փչացնելը, ոչցչացնելը, այն հափշտակել կամ հողի մեջ թաղելը, ջրի մեջ սուզելը, այն անարգելը, այն մարդկանցից թաքցնելը, իրեն թագավորական արաքներ վերագրելը, այսինքն իրեն գրառված արձանագրության հեղինակ հայտարարելը և այլն։ Ինչպես վերոհիշյալ արարքները, այնպես էլ սեփականության նկատմամբ ոտնձգությունները քրեորեն պատժելի հանցանք էին համարվում և կատարողները մահվան էին դատապարտվում։ Մահվան էին դատապարտվում նաև հանցանքի դրդողների, գողունը թաքցնողները, կատարված կամ կատարվելիք հանցագործության (օրինակ. գողության) մասին տեղեկություններ ունեցող, սակայն այդ մասին չհայտնած անձինք ։
Քրեաիրավական նորմերը հստակ բովանդակում էին հեպոթեզը՝ հանցագործության կատարման պայմանները, դիսպոզիցիան՝ բուն հանցավոր արաքը (գողություն և այլն) և սանկցիան՝ պատիժը։ Թեև սանկցիան (պատիժը) սահմանվում էր անորոշ ձևով («թող աստվածները ոչնչացնեն»), սակայն կասկած չի հարուցում, որ օրենսդիրը նկատի է ունեցել հենց մահապատիժը։ Ասորական աղբյուրներից մենք տեղեկանում ենք Ուրարտուում գործող մահապատժի ձևերից մեկի մասին՝ խեղդամահ անելու եղանակով ։
Սովորութային իրավունք
Հին Հայաստանի իրավունքի գլխավոր աղբյուրն է եղել սովորութային իրավունքը։ Սովորութային իրավունքը իրավունի աղբյուր է եղել ոչ միայն ստրկատիրական Հայաստանում, այլ նև ֆեոդալական։ Սովորութային իրավունքի նորմերով էին կարգավորվում հասարակական հարաբերությունների շատ կողմեր։ Հայ ժողովրդի կենցաղում մինչև 19-րդ դարի վերջը զարմանալի պահպանողականությամբ հասել են տոհմատիրական, հին նահապետական կյանքի և հասարակական-ընտանեկան սովորույթների (ավանդույթների) մնացուկները, որոնց նյութական հիմքը եղել է մինչև նույն ժամանակաշրջանը պահպանված գյուղական համայնքը։ Սովորութային իրավունքի նորմերը, չնայած պետության հետագա օրենսդրական գործողությանը, այնուամենայնիվ, շատ անգամ կարողցել են պահպանել իրենց գոյությունը գործող օրենքին կից այն աստիճան, որ հաճախ հստակ սահման չի գծվել օրենքի և սովորույթի միջև ։
Սովորութային իրավունքի աղբյուրների կողքին ըստ հայ մատենագիր և օտար աղբյուրների, իրավունքի աղբյուր են եղել նաև թագավորների իրավական ակտերը։ Ըստ այդ աղբյուրների հայոց թագավորների հրապատակել են հրովարտակներ, հրամաններ, օրենքներ, որոնք պարունակել են իրավական նորմեր։ Սակայն ավելի գործուն դեր են խաղացել սովորութական իրավունքի նորմերը ։
Սովորութային իրավունքի ավանդական դերը հասարակական հարաբերություններում այնքան ուժեղ և արմատացած է եղել, որ կարիք չի զգացվել այդ ամենը գրավոր ձևերի վերածելու՝ ընդհուպ մինչև 12-րդ դար։ Թերևս սովորութական իրավունքի այդ ընդհանրացած բնույթին պետք է վերագրել «հայ թագավորների օրենսդրական գործունեության սղությունը» ։
Հողային իրավունք
Հողային իրավահարաբերությունները եղել են ժամանակի արտադրահարաբերությունների կարևորագույն դրսևորումը։ Հելլենիստական շրջանում հիմնական արտադրամիջոցի՝ հողի հանդեպ ունեցած այս կամ այն առնչությամբ էր գլխավորապես պայմանավորված հասարակության անդամների սոցիալական էությունը, նրանց դիրքն ու դերը տնտեսական ու սարակական կյանքում։ Այդ ժամանակաշրջանի երկրներում, այդ թվում նաև Հայաստանում, հողային հարաբերությունները ունեին բավականին բարդ կառուցվածք։ Պետության սահմաններում գտնվող ամբողջ հողը, նախ և առաջ բաժանված էր 2 մասի ։
Առաջին մասը կազմում էր միապետի՝ թագավորի անմիջական սեփականությունը, որտեղ միապետը իր գործակալների օգնությամբ հանդես էր գալիս որպես անմիջական շահագործող։ Արքունիքի հողային ֆոնդը սկզբնական շրջանում մեծ չափերի էր հասնում, բայց կրճատման միտում ուներ, քանի որ այս ֆոնդից էին կատարվում նվիրատվությունները տաճարներին, նորաստեղծ քաղաքներին, զինվորական ու վարչական ուռճացող ապարատի անդամներին (ավագանուն) ։
Մեծատոհմիկ ավագանու բանակը անընդհատ համալրվում էր ավագանու նոր շերտով՝ ծառայող ավագանիով։ Իշխող դասակարգի այս նոր շերտը, ի տարբերություն մեծատոհմիկ ժառանգական ավագանու, բավարարված չէր իր հողային գույքով և անընդհատ պահանջում էր հողային նորանոր տարածություններ, որը և առատաձեռնորեն տրամադրում էր թագավորը, քանի որ նրա իշխանությունը մեծապես հենված էր այդ շերտի վրա։ Բացի դրանից, արքունիքի հողային ֆոնդից հողակտորներ էին բաժանվում նաև պետական (թե զինվորական, և թե վարչական) միջին ու մանր պաշտոնյաներին՝ աստիճանավորներին, հրամանատարներին- պարզապես զինվորներին։ Հին արևելյան երկրներում հողաօգտագործման այս ձևը մեծ տարածում ուներ։ Օրինակ, Աքեմենյան շրջանի Բաբելոնից հայտնի են «աղեղի հողը», «ձիու հողը», «մարտակառքի հողը» և այլն, որոնք համապատասխան զինվորական ղառայողներին տրվում էին իրենց ծառայության դիմաց և օտարման ենթակա չէին։ Այս ինստիտուտը իր հետագա զարգացումը ունեցավ Հելլենիստական աշխարհում, այդ թվում՝ Հայաստանում, որտեղ այդ տիպի հողատերերը սկսեցին անվանվել «ոստանիկներ»։ Վերջիններս իրենց ծառայության դիմաց պայմանականորեն արքունական հողային ֆոնդից ստանում էին հողակտորներ՝ անձնական կամ ժառանգականա իրավունքով։ Այս հողակտորներ սկզբնական շրջանում տրվում էին պայմանով, որի վերացմամբ հողը կարող էր հետ վերցվել և, հավանաբար, բազմաթիվ դեպքեր են եղել, երբ դրանք հետ են վերցվել թագավորների կողմից։ Սակայն հողի մասնավոր սեփականության զարգացմանը զուգընթաց, երևի քիչ չեն նաև այն դեպքերը, երբ պայմանականորեն տրված հողը հետզհետե դառնում էր օգտագործողների ժառանգական սեփականությունը ։
Այսպես՝ թագավորական ֆոնդի հողերը աստիճանաբար կրճատվում էին, դրան հակառակ, ընդլայնվում էր մյուս մասի հողային ֆոնդը։ Փաստորեն հողի մասնավորեցման արդյունքում ձևավորվում էր երկրի ընդհանուր հողային ֆոնդի երկրորդ մասը, որի նկատմամբ արքն դե ֆակտո չուներ սեփականատիրական իրավունք, այլ հանդես էր գալիս որպես ողջ եկրի ընդհանուր սեփականատեր հանդիսացող տնօրեն՝ պետության լիազոր ներկայացուցիչ։ Այս հողերը առաջին հերթինպատկանում էին տեղական տոհմապետ-իշխողներին, թագավորի հարազատներին, մեծատոհմիկ և այլ ժառանգական ավագանուն, այնուհետև՝ կոլեկտիվ հողատերերին (քաղաքներին և տաճարներին), ինչպես նաև առանձին անհատներին՝ քաղաքացիների, զինվորականների, քրմերի, աստիճանավորներին և այլն ։
Հողային հարաբերությունների հիերարխիկ սանդղակի ստորին աստիճանում էր տեղ զբաղեցնում գյուղացիությունը։ Հայ գյուղացին կմ շինականը ուներ հողօգտագործման իրավունք, բայց ոչ անձնապես, այլ որպես գյուղական համայնքի անդամ։ Հին Հայաստանում, ինչպես և արևելյան այլ երկրներում, գյուղական համայնքը այն հիմն էր, որի վրա բարձրանում էր հողային հարաբերությունների շենքը։ Հողային հարաբերությունների մյուս օղակներից գյուղական համայնքը որակապես տարբերվում է նրանով, իր հանդիսանում էր հողի անիմջական մշակողը, նյութական բարիքների անմիջական արտադրողը, մինչդեռ մյուսները հանդես էին գալիս որպես այդ բարիքների յուրացնողներ։ Գյուղական համայնքի և նրանց միջև ընկած էր շահագործողների և շահագործվողների անջրպետը։ Դրանք հակամարտ դասակարգեր էին ։
Թագավորի հողային գերագույն իրավունքի իմաստից էլ բխում է հողատիրական այլ տեսակի իրավունքը՝ որպես պայմանական հողային տիրություն։ Այդ տիրությունը, անգամ ժառանգական բնույթի, կախում ուներ կենտրոնական թագավորական իշխանությունից և կապված էր վերջինի հետ որոշ պարտականություններով։ Հողատիրության այդ երկակի բնույթը, մի կողմից՝ թագավորի լիազոր հողային իրավունքը ամբողջ պետական տարածքի նկատմամբ, իսկ մյուս կողմից՝ պայմանական հողատիրական իրավունքը նույն տարածքում՝ արտահայտվում էր այն 2 ձևերով, որոնք արևմտաեվրոպական տերմինաբանության մեջ հայտնի են որպես «dominium directum» և «dominium util» անուններով, այսինքն հողի ուղղակի անմիջական տիրության և օգտագործման տիրություն ։
Հողային իրավունքի հետ սերտ առնչություն ունի ջրային իրավունքը հատկապես Հին Արևելքի երկրների, այդ թվում՝ Հայաստանի համար՝ ելնելով բնակլիմայական պայմաններից։ Առանգ ոռոգման երկրագործություն անհնար է զարգացնել։ Ջրային իրավունքը, որպես իրավունի ճյուղ պարփակվում էր հողային իրավունքի մեջ։ Թագավորի հողի նկատմամբ գերագույն իրավունքը ներառում էր նաև ջրերի նկատմամբ գերագույն իրավունքը։ Ջուրը նույնպես հանդիսանում էր թագավորի «dominium directum»-ի անբաժանելի մասը ։
Ընդհանուր պետական հողային ֆոնդից թագավորի կողմից կատարած նվիրատվությունների, հողհատկացումների արդյունքում՝ զինվորական և վարչական ավագանու անդամների, քաղաքների, տաճարների, դաստակերտ-ագարակների, հողի սեփականության նկատմամբ թեև դե ֆակտո չուներ սեփականատիրական իրավունք, այնուհանդերձ նա էր մնում այդ հողերի դե յուրե միակ՝ պետական լիազոր սեփականատերը ։
Ինչ վերաբերվում է գյուղական համայնքներին, ապա այն իրենից ներկայացնում էր իրավահավասար անդամների մի կոլեկտիվ, որը ուներ հողի ընդհանուր համայնական սեփականություն՝ օգտագործման իրավունքով ։
Թագավորի հողային գերագույն իրավունքի վառ դրսևորումն է Արտաշես Ա-ի ագրարային ռեֆորմները՝ մեզ հայտնի առաջին ագրարային ռեֆորմը հայ իրականության մեջ։ Ստրկատիրական Հայաստանում հողի մասնավոր սեփականության զարգացումը մեծ վտան էր ներկայացնում համայնական գյուղացիական հողատիրության համար։ Սկզբնապես մասնավոր հողատերերի բաժին էին դառնում խամ ու խոպան, գյուղացիական համայնքների կողմից չօգտագործվող ու նրանց սահմաններից դուրս գտնվող հողերը։ Այնուհետև հերթը պիտի հասներ նաև համայնքային հողերին։ Հարուստ և ուժեղ հողատեր-ստրկատերերը այս կամ այն ձևով փորձում էին յուրացնել նաև այդ հողերի մի մասը։ Համայնքը չէր կարող հանդուրժել իր հողերի մասնատումը և ծավալված պայքարը ուղեկցված պիտի լիներ սուր ընդհարումներով ։
Երկրի հողային ֆոնդի գերագույն սեփականտեր սուզերեն-թագավորը պետք է կարգավորեր այս երկու իրավական կարգավիճակի հողերի միջև ծագած խնդիրը։ Խորենացին իր «Հայոց պատմությունը» գրքում գրում է.
Արտաշես Ա թագավորի ժամանակից շուրջ 7 դար հետո ապրած Խորենացու աայս վավերագրությունը հետագայում հաստատվեց իրեղեն ապացույցներով՝ Արտաշեսի կանգնեցրած և մեզ մի քանի նմուշներով հասած հողաբաժան սահմանաքարերով ։
Ռեֆորմը ելնում էր թագավորի հիմնական նեցուկը հանդիսացող նորելուկ հողատեր-ստրկատերերի՝ ռազմավարչական ազնվականության շահերից, քանի որ օրինականցվում էին տեղի ունեցած փոփոխությունները, այսինքն՝ այդ դասի ունեցած նաճումները, բայց միևնույն ժամանակ այն ուղղված էր համայնքի դիրքերի եթե ոչ հետագա ամրապնդմանը, ապա գոնե պահպանմանը ինչ որ հաստատուն մակարդակի վրա։ Չպետք է մոռանալ, որ համայնքն էր հիմնական հարկային միավորը և նա էր թագավորին տալիս հետևակ զորքի մեծ մասը և օժանդակ զորամասերը ։
Ագրարային ռեֆորմները, երկրի վարչատարածքային բաժանումը, հողային կադաստրի (հաշվառման ցուցակի) կազմման, արքունի դիվանի (գրասենյակի) ստեղծմանը ուղղված թագավորական միջոցառումները փաստորեն պետության գործառույթների իրականացնում են նշանակում, բնականաբար պետք է կատարվեին իրավական ակտերի միջոցով և նպատակ էին հետապնդում կանոնակարգել երկրի հասարակական-քաղաքական կարգը և պետության կառավարման գործը ։
Հին Հայաստանում ստրուկի իրավական կարգավիճակը հիմնվում է սովորութական իրավունքի վրա, որը դարերով մշակվել կարգավիճակը հիմնվում է սովորութական իրավունքի վրա, որը դարերով մշակվել և դրոշմվել էր հասարակական հարաբերություններում, մարդկանց գիտակցության մեջ, հետագայում ստրուկի իրավական կարգավիճակը իր օրենսդրական արտացոլումը գտավ պետության գործող իրավական ակտերում։ Ֆեոդալիզմի դարաշրջանում հայ եկեղեցական ժողովներում սահմանված կանոններից մի քանիսում իրենց առանձին տեշն են ունեցել ստրուկների, ծառաների ու աղախինների սոցիալ-իրավական վիճակը ամրագրող դրույթները ։
Հին Հայոց իրավունքի բոլոր սահմանումները տոգորված էն մի ընդհանուր իմաստով, որ ստրուկը ազար մարդ չէ, նա պատկանում է տիրչոը, նա «իրավանց անձ» չէ, այլ սոսկ առարկա։ Հայ մատենագրական աղբյուրներում ստրուկներն, այսինքն ծառաները և աղախինները, սովորաբար հիշատակվում են սեփականության նյութեղեն իրերի հետ միասին։ Տիրոջ սեփականության իրավունքը տարածվում էր նաև ստրուկի ընտանիքի անդամների՝ կնոջ և զավակների վրա։ Ստրուկը զուրկ լինելով անձնական իրավունքներից չէր կարող որևէ հասարակական պաշտոն վարել կամ կոչում ստանալ, որ վերապահված էր միայն ազատ դասակարգին։ Այդ նույն հիմունքներո ստրուկն իրավուն չունի հանդես գալ դատական ատյանում կամ իր տիրոջ փոխարեն իբրև «անձնափոխանորդ» ներկայանալու ։
Տիրոջ սեփականության իրավունքն իր ստրուկի հանդեպ ոչնչով չէր տարբերվում այն իրավունքից, որ տերն ուներ իրեն պատկանող անասունների ու այլ անշարժ առարկաների նկատմամբ։ Տերը դրանք կարող էր նվիրաբերել զանազան անձերի և կրոնական հաստատությունների։ Ստրուկների նվիրաբերումը թագավորին տիրող սովորույթ էր (որը հետագայում, Մխիթար Գոշի դատաստանագրքում արդեն նշվում է որպես պարտադիր կանոն)։ Այդ սովորույթի համաձայն պատերազմում ձեռք բերված գերիների մեկը տասներորդը պետք է հատկացվեր թագավորին, եթե վերջինս անձամ չէր մասնակցել պատերազմին։ Ստրուկներ նվիրաբերելու շարքին է դասվում նաև այն սովորույթը, որի համաձայն ամուսնու տուն կնոջ բերած օժիտի մեջ զանազան իրերի ու անասունների հետ մնում էին նաև ստրուկները, որոնք կազմում էին կնոջ սեփականությունը (այս սովորույթն էլ հետագայում ամրագրվում է «Կանոնք»Շահապիվանի» ժողովածույում) ։
Փախստական ստրուկը պետք է պարտադիր վերադարձվերձ Իբրև սեփականատիրական առարկա ստրուկը ժառանգաբար կարող էր անցնել մեռացի ժառանգներին, եթե, իհարկե, ստրկատերը ազատություն չէր շնորհել ստրուկներին (Ասորահռոմեական դատաստանգիրք, ԺԶ հոդված)։ Վերջապես, ինչպես ամեն մի իր, այնպես էլ ստրուկը առևտրի առարկա էր, նրան կարելի էր վաճառել և գնել ։
Չնայած ստրուկներն ամբողջովին ստրկատիրոջ սեփականությունն էին համարվում, այնուամենայնիվ, նրանք թեև սահմանափակ, բայց և այսպես որոշ իրավունքներով օժտված էին։ Առաջինը նրանք ունեին որոշ գույքային սեփականաության իրավունք։ Այդ առումով Հայաստանում գործում էր ճորտացած ստրուկների, այն է՝ Servi casati («խրճիթավոր ստրուկների») ինստիտուտը։ Այս կատեգորիայի ստրուկները բնակություն հաստատելով կալվածատիրոջ կողմից հատկացված հողաբաժիններում, ունեին իրենց սեփական խրճիթը, թերևս, անհրաժեշտ գյուղատնտեսական արտադրական միջոցներ, գործիքներ, գուցեև՝ անասուններ ։
Թեև Հին Հայաստանի ստրուկների՝ իրենց տերերի խոշտանգումներից պաշտպանության մասին ոչինչ հայտնի չէ, բայց արդեն միջին դարերում այդ պաշտպանությունը երաշխավորված ենք տեսնում հայ դատաստանագրքերում։ Այստեղ օրենքըիր պաշտպանության տակ էր առնում ստրուկներին 2 դեպքում. երբ ստրկատերը խեղանդամ էր դարձնում ստրուկին կամ, երբ նրան մահ էր պատճառում։ Վերջին դեպքում ստրկատերը պարտավոր էր վճարել «արյան գինը» ։
Ամուսնա-ընտանեկան իրավունք
Հին Հայաստանում ամուսնա-ընտանեկան սովորութային իրավունքը բնորոշվում էր հետևյալ հիմնական գծերով։ Հայ ընտանիքում, ինչպես և մյուս արիական ազգերի մոտ, սկսած հին հնդկացիներից մինչև հին հույներն ու հռոմեացիները, հիմնականում միակնություն էր տիրապետում։ Չնայած այդ հանգամանքին և արիական ազգերի միտ իշխող այդ հիմնական «իրավաըմբռնողությանը», նույն արիների մոտ, այդ թվում նաև հայերի մոտ գոյություն ուներ այսպես կոչված բազմակնության սովորույթը։ Սրա էությունը կայանում էր նրանում, որ օրինավոր կնոջ կողքին թույլատրելի էր նաև այլ կանայք պահելը, բայց նրանք ընդամենը հարճեր էին ու օրինավոր կնոջ աստիճանի չէին հասնում։ Նրանցից ծագած սերունդը պատկանում էր օջախին, սակայն տան անդամ չէր, նա չէր կարող տունը ժառանգել։ Միայն օրինավոր կնոջից առաջաց ժառանգն էր շարունկողը հոր «տանուտիրության»։ Բազմակնության ինստիտուտը Հայաստանում պահպանվել է մինչև քրիստոնեության ընդունումը՝ 301 թվականը ։
Ամուսնությունը կատարվում էր կամ առևանգման կամ գնման միջոցով։ Հին Հայաստանում առևանգման միջոցով կին ձեռք բերելը եղել է սովորական երևույթ և դրա մնացորդները դեռ մինչև 20-րդ դարի սկիզբ գոյություն ունեին հայ ժողովրդի մոտ։ Առևանգման միջոցով կին ձեռք բերելը եղել է հայի համար պարծանքի պես մի բան, իսկ ազգային իրավական նորմերի տեսակետից նաև ամուսնանալու համար ճանաչված մի միջոց։ Փախցնելու ակտը կատարելուց հետո կայացած ամուսնությունը լիովին օրինական էր համարվում։ Քրիստոնեությունը մուտք գործելով Հայաստան սկսեց հալածել այն ամենն ինչ հիշեցնում էր հեթանոսությունը՝ այդ թվում առևանգման սովորույթը ։
Գնման միջոցով ամուսնության էությունը կայանում էր նրանում, որ տղամարդը իր կնոջը ձեռք էր բերում որոշ գումար վճարելով, որը «գլխագին», «անձին գին» կամ «վարձանք» էր կոչվում ։
Ինչպես բոլոր արիական ժողովուրդների մոտ, Հայաստանում գործել է դասակարգային ամուսնությունը։ Ամեն դասակարգի ներկայացուցիչ կարող էր միայն իր դասակարգից կին վերցնել կամ «մարդ առնել»։ Կաստային ամուսնությունը, սակայն, քարացած սովորույթ չէր և խիստ կերպով չէր պահպանվում։ Ավելի ցածր դասակարգի մի աղջիկ առնելով ավելի բարձր դասակարգի մի տղայի, դրանով բարձրանում էր ամուսնու դասակարգի աստիճան ։
Հայ ընտանիքում կինը ամուսնու կողքին նրան հավասար տեղ է զբաղեցրել, այլ կերպ ասած, որոշ վերապահումներով, իրավահավասար է եղել։ Այդ բանը խորհրդանշվում էր հարսի ու փեսայի կրակներով՝ հարսանիքի միջոցով մի նոր հիմնված տանուտիրության կրակարանը կպցնելով։ Կնոջ մահը, ըստ հայկական ժողովրդական մի ասացվածքի համեմատվում է տան կրակը հանգելու հետ, իսկ տան կրակի հանգելը գիտենք, որ հին արիների համար մի մեծ դժբախտության նման էր ։
Քաղաքացիական իրավունք
Հին Հայաստանում քաղաքացիական հարաբերությունների մեջ փոխառության պայմանագիրը կարգավորվում էր այսպես. պարտապանը պարտավոր էր ժամանակին վերադարձնել դրամը պարտատիրոջը։ Պարտապանի մահվան դեպքում բռնգրավվում էր նրա գույքից։ Եթե մահանում էր պարտատերերը, պարտապանը պարտավոր էր վերականգնել պայմանագիրը ժառանգորդների հետ։ Պարտքը փոխադարձ համաձայնությամբ կարող էր երկարաձգվել ։
Քրեական իրավունք
Հին Հայաստանում քրեական իրավունքի կարևորագույն ինստիտուտներից է «արյան վրեժը»։ Վրեժի ակտի իրագործվում էր և բուն մեղավորի և նրա ընտանիքի անդամների նկատմամբ, երբեմն ամբողջ տոհմի նկատմամբ («ինքնադատաստան») ։
Հայ իրավունքի պատմության մեջ, օրինակ, սպանության և դրա պատժելիության վերաբերյալ որոշակի իրավաբանական արժեք ներկայացնող առաջին տեղեկությունը տալիս է ասորի պատմագիր Բարդածան Եդեսացին։ Նրա պատմածից երևում է, որ պարթևների և հայերի մեջ մարդասպանները դատապարտվում էին երբեմն տուժողների հարազատների, երբեմն էլ դատավորների կողմից։ Եվ եթե մեկն ու մեկը սպանում էր յուր կնոչը, կամ իր անորդի եղբորը, կամ անամուսին քրոջը, կամ սեփական աղջկան, նա ոչ ոքի կողմից չէր մեղադրվում և չէր պատժվում ։
Հունական եկեղեցական գործիչ և գրող Եվսեբիոս Կեսարացին իր շարադրանքներից մեկում նշում է համարյա նույն բանը, որ հայերի և պարթևների մոտ մարդասպանները մահվան էին ենթարկվում դատավորների և սպանվածի հարազատների կողմից։ Սակայն եթե ազգակիցները, վրեժի զգացումից դրդված, սպանում էին մարդասպանի ազգակիցներից որևէ մեկին, ապա տեղական օրենքներով նրանք պատասխան չէին տալիս դատարանի առաջ ։
Մովսես Խորենացու սույն վկայությունը արժեքավոր է այն առումով, որ դրանիզ պարզ է դառնում, որ արդեն այս շրջանում Հայաստանում նկատվում է պետության ընդհանուր կառուցակարգում դատավորի (իրավարարի) պաշտոնի առանձնացումը, իսկ արքունիքում նշանակվում են երկու պաշտոնատտար անձինք («երկու մարդ գրով հիշեցնող»), որոնք իրենց գործառութային պարտականություններով շատ նման են «պետական մեղադրողին» (վրեժխնդրությունը, այսինքն՝ արդարացի հատուցման մասին հիղեցնողը) և «պաշտպանին» (բարին իրավացին և մարդասիրությունը հիշեցնողը) ։
Հին Հայաստանում հանցագործություններ էին համարվում ոտնձգությունները թագավորի նկատմամբ, աստծո և քրմերի դեմ, անձի և նրա գույքի նկատմամբ և այլն։ Ծանր հանցագործությունները քննվում էին թագավորական դատարաններում, մանր հանցագործությունները՝ հոգևոր դատարաններում, պատժաձևերն էին մահապատիժը, անդամավնասումը, տուգանքը, գույքի բռնագրավոձմը ։
Սովորութային իրավունք
Սովորութային իրավունքը համարվում էր իրավունքի հիմնական աղբյուրը ոչ միայն ստրկատիրության շրջանում, այլև վաղ ֆեոդալիզմի ժամանակաշրջանում, հատկապես Հայաստանի մասնատվածության պայմաններում, երբ զարգանում էր տեղային (պարտիկուլյար) իրավունքը, այսինքն կիսանկախ մարզերի սովորույթները։ Սովորութային իրավունքի նորմերով էին կարգավորվում հասարակական կյանքի շատ կողմեր՝ Արշակունյաց (3-5-րդ դդ.) մարզպանության և արաբական տիրապետության (7-9-րդ դդ.) ժամանակաշրջաններում ։
Այս նորմերի համակցությունը ընդունված է անվանել «նախարարական իրավունք»։ Այս իրավունքը հաստատում էր սենյորական վասալային հարաբերությունները՝ թագավորական իշխանության և նախարարների միջև- ինչպես նաև նախարարական համակարգը, որպես ֆեոդալական հիերարխիկ (աստիճանակարգային) փոխհարաբերությունների կազմակերպման և գործունեության ձև։ Իրավունքի այս նորմերի չկատարելը կամ դրանցից շեղվելը հաճախ հանգեցնում էր ռազմական բախումների և մինչև իսկ միջտոհմային պատերազմների։ Նախարարական իրավունքը սահմանում է նախարարական տոհմի գլխի (տանուտերի) արտոնությունները իր ենթակաների նկատմամբ։ Այս իրավունքով էր կարգավորվում ֆեոդալների և համայնական գյուղացիների միջև հարաբետրոթյունները, որոնք իրենց բնույթով շահագործական էին՝ մի դասին օժտում էին լայն իրավունքներով, մյուսի համար ընդամենը ամրագրում պարտավորություններ ։
Քրիստոնեության ընդունումով և կանոնական իրավունքի առաջացումով, իհարկե, սկզբնական շրջանում տեղ էր գտնում բախում (կոլլիզիա) նախարարական (սովորութային իրավունքի և կանոնական իրավունքի նորմերի միջև։ Սակայն ժամանակի ընթացքում նախարարական իրավունքը դառնում էր հիմք եկեղեցական ազգային ժողովների իրավաստեղծ գործունեության համար, որին մասնակից էին նաև աշխարհիկ ֆեոդալները ։
Սովորութային իրավունքի մի շարք նորմեր իրենց մարագրումը ստացան կանոնական որոշումներում և հետագայում հայկական դատաստանագրքերում՝ 12-13-րդ դդ.: Ավելին, մի շարք սովորույթենր որպես անցյալի մնացուկներ շարունակեցին իրենց գոյությունը ընդհուպ մինչև 19-րդ դար ։
Սովորութային իրավունքը գործել է Հայաստանում ոչ միայն հայկական պետականության առկայության պայմաններում, այլ նաև սասանյանների, բյուզանդացիների և արաբների տիրապետության ընթացքում։ Իրավունքի բախման դեպքում օտարերկրյա կառավարիչները, իհարկե, փորձել են վերացնել սեփական օրենսդրությանը հակասող հայկական սովորութային նորմերը և դրանք փոխարինել իրենց օրենքներով, ինչպես, օրինակ, Հուստինիանոս Ա-ի ժառանգական իրավունքին վերաբերվող բարեփոխումները։ Սակայն այդ փոձերը հաջողությամբ չէին պսակվում, որովհետև մի կողմից խորթ էին հայկական սովորութային իրավունքին, մտածելակերպին, մյուս կողմից՝ դրանց հետևում կանգնած էին նախարարները և ողջ ֆեոդալական դասը, որոնս կամքն էր դրանք արտահայտում էին ։
Օտարերկրա նվահողերին այս պայմաններում ոչինչ չէր մնում անել քան լռելյայն կամ պաշտոնապես սանկցավորել սովորութային նորմերի կիրառումը Հայաստանում ։
Հայկական թագավորների նորմատիվ ակտերը
Հայկական թագավորների նորմատիվ ակտերը՝ օրենքների ժողովածուների կամ առանձին օրենքների տեսքով, ցավոք սրտի, մեզ չեն հասել։ Սակայն պատմական վկայությունների համաձայն, ստույգ հայտնի է, որ հայ թագավորները հրապարակել են օրենքներ, հրովարտակներ, հրամաններ և այլն։ Դրանք պահվել են արքունի դիվանում՝ արխիվում ։
Հայ թագավորների օրենսդրական գործունեությունը հավաստում են Մովսես Խորենացին, Ագաթանգեղոսը, Փավստոս Բուզանդը, Եզնիկ Կողբացին և այլ պատմիչներ։ Ագաթանգեղոսը նշում է, որ Տրդատ Գ-ն հրամաններ ու հրավարտակներ էր ընդունոմւ ուղղված նոր կրոնի հավատացյալների, իսկ ապա՝ հեթանոսական աստվածներին երկրպագողների դեմ։ Բուզանդը խոսելով Հայոց արքա Խոսրոգ Կոտավի թագավորության շրջանի մասին, նշում է, որ նրա ժամանակ Հայաստանում «ծաղկել էին իրավունք ու արդարություն»։ Արշակ Բ-ի առնչությամբ պատմիչը թվարկում է դատարանների իրավասությանը հանձնացծ մի շարք քաղաքացիական, քրեական, ընտանեկան վեճերի կամ գործերի տեսակները։ Բուզանդի վկայություններից երևում է, որ Խոսրովի և Արշակի օրոք Հայաստանում գործում էին պետական օրենքներ, իսկ դատարանները հարկարում էին հարգել ու գործադրել դրանք ։
Հայտնի է նաև, որ Տրդատ Ա-ն (Վաղարշակ) կանոնակարգել է թագավորական արքունիքի օրակարգը, «թագավորական խորհրդի» գումարման կարգը, ռազմական կարգը։ Ինչպես նշվել է վերևում «գահնամակներով» և «զորանամակներով» թագավորները օրենսդրորեն ձևակերպել են նախարարների հիերարխիան, նրանց իրավական կարգավիճակը պետությունում, սահմանել են դուրս բերվող զորքի թվաքանակը և հողային տիրույթների սահմանները։ հայ թագավորները, օրենքների և հրամանների հետ մեկտեղ հրապարակում էինկնիքով հաստատված շնորհագրեր նախարարներին և հոգևորականությանը՝ հողի, գյուղերի և ագարակների նվիրատվության մասին ։
Կանոնական որոշումներ
Կանոնական որոշումներ հայկական իրավունքի մեզ հասած հնագույն գրավոր հուշարձաններից են, որոնք ընդունվել են 4-րդ դարից սկսած։ Ֆեոդալական սեփականության և դասային հարաբերությունների զարգացումը Հայաստանում հիմքը հանդիսացավ վերնաշենքային մի քանի ինստիտուտների, այդ թվում ֆեոդալական իրավունքի առաջացման համար։ Ֆեոդալական իրավունքը կոչված էր կարգավորել ֆեոդալական, արտադրական և հասարակական հարաբերությունները։ Քրիստոնեական կրոնի հաղթանակաով տիրապետող աշխարհիկ իրավունքի կողքից ծնվեց եկեղեցական կանոնական իրավունքը։ Արդեն 4-րդ դարում կանոնական և աշխարհիկ իրավունքների գոյությունը Հայաստանում անժխտելի իրողություն է ։
Հայ իրավունքի ուսումնասիրությունը
Որոշ գիտնականներ, Հայ հին և միջնադարյան իրավունքի և իրավաքաղաքական մտքի պատմության ուսումնասիրությունը պայմանականորեն բաժանում են երեք ժամանակաշրջանի.
Նախախորհրդային շրջան
Նախախորհրդային շրջանի աշխատությունները հիմնականում վերաբերվում էին Հայ հին իրավունքի աղբյուրների հիմնախնդիրներին։ Աշխատությունները հիմնականում կառուցված են սովորութական իրավունքի նորմերի վերլուծության վրա     ։
Ազգային դատաստանագրքերը (Դավիթ Ալավկաորդու, Մխիթար Գոշի, Սմբատ Սպարապետի և այլն), որպես կանոն, թերագնհատվել են և լուրջ գիտական վերլուծության չեն ենթարկվել :
Նախախորհրդային շրջանի հայ իրավունքին նվիրված աշխատությունների մի զգալի մասը վերաբերվում է հայ կանոնական իրավունքին և մասամբ իրավունքի այլ ճյուղերին        ։
Ոչ հայ գիտնականներից, ոբքեր հետազոտել են հայ հին իրավունքը և իրենց խոշոր ավանդը ներդրել հայագիտության այդ բնագավառում, ավստրիացի գիտնական Ոսիֆ Կարստի աշխատություններն են (օրինակ, Սմբատ Սպարապետի Դատաստանագրքի գիտաքննական բնագրի գերմաներեն և հայերեն լեզուներով հրատարակումը և դրա գիտական մեկնաբանությունները) ։ Ընդհանրապես, իրավագիտության մեջ հայ իրավունքի հետազոտության առաջին փորձը պատկանում է Ֆերդինանդ Բիշոֆին, որն զբաղվել է լեհահայոց իրավունքի հիմնահարցերով, լուսյ ընծայելով որոշ աշխատություններ
1885 թվականին համեմատական իրավագիտության ականավոր մասնագետ պրոֆ. Յ. Կոհլերը հրատարակեց «Հայերի իրավունքը» («Das Reicht der Armenien») աշխատությունը, որը հայ հին իրավունքի պատմությունն և համակարգը կառուցելու մի փորձ էր ։
Ռուս և վրացի գիտնականներից հայ իրավունքի հիմնահարցերով հետաքրքրվել են Մ. Ալեքսեևը, Մաքսիմ Կովալեվսկին (en) , Իվանե Ջավախիշվիլին (en) և այլն։
Հետխորհրդային շրջան
Հետխորհրդային ժամանակաշրջանում ապաքաղաքականացված և ապագաղափարականացված հայ պատմությունը և իրավագիտությունը կատարել են որոշակի աշխատանք հայ իրավունքի և իրավաքաղաքական մտքի պատմության ուսումնասիրության ոլորտում։ Այս առումով հիշատակման են արժանի Գ.Ս. Ղազինյանը, Ռաֆիկ Պետրոսյանը , Գեղամ Ղարախանյանը , Գագիկ Հարությունյանը , Ռուբեն Ավագյանը , Ռաֆայել Ավայանը , Գառնիկ Սաֆարյանը   , Հ. Խաչատրյանը, Ա.Մ. Հայկյանցը, Գրիգոր Բադիրյանը , Ս.Ս Արևշատյանը , Կառլեն Միրումյանը և այլք։
<!-- == Պատմություն == Ելնելով Հայաստանում քրիստոնեության ընդունման իրադարձության հետ, հայ իրավունքի պատմությունը բաժանվում է երկու փուլերի՝ մինչքրիստոնեական և հետքրիստոնեական, որոնք տարբերվում են միմյանցից հիմքում ունեցած բարոյախրատական և իրավական սկզբունքներով։
Անեթ Բենինգ
Անեթ Քերոլ Բենինգ (Annette Bening, ), ամերիկյան դերասանուհի։ «Ոսկե Գլոբուս» և BAFTA մրցանակների դափնեկիր, ինչպես նաև «Օսկար» մրցանակի քառակի անվանակարգված (1991 թվական, 2000 թվական, 2005 թվական, 2011 թվական) ։ Առավել հայտնի է «Բագսի» («Bugsy»), «Սիրային պատմություն» («Love Affair»), «Մարսը հարձակվում է» («Mars Attacks!»), «Գեղեցկությունը ամերիկական ձևով» («American Beauty»), «Թատրոն» («Being Julia»), «Կանայք» («The Women») և «Երեխաները կարգին են» («The Kids Are All Right») ֆիլմերում իր մասնակցություններով։
Վաղ տարիներ
Անեթ Բենինգը ծնվել է Տոքիկ քաղաքում, Կանզաս նահանգ։ Նա ընտանիքի չորս երեխաներից ամենափոքրն է։ Ապագա դերասանուհու մայրը՝ Շիրլի Էշլին, երգչուհի էր աշխատում եկեղեցում։ Հայրը՝ Առնետ Գրանտ Բենինգը, վաճառքի գծով խորհրդատու էր և ապահովագրական գործակալ  ։ Բացի Անեթից ընտանիքում մեծանում էին նրա քույր Ջեյնը և երկու եղբայրները՝ Բրեդլին և Բայրոնը։ Իր վաղ մանկությունը Բենինգը անց է կացրել Վիչիտեում, որտեղ նրա ընտանիքը տեղափոխվել էր 1959 թվականին։ Բեմում նորամուտը նշել է «Երաժշտության ձայները» մյուզիքլում։ 1975 թվականին ավարտում է Patrick Henry High School դպրոցը, որտեղ սովորում էր դրամա։ Նաև սովորել է San Diego Mesa College քոլեջում և Սան Ֆրանցիսկո քաղաքի Նահանգային Համալսարանում։
Հայ իրավունք
Հետքրիստոնեական հայ իրավունք
Հայ իրավունքում մեծ փոփոխություններ են կատարվել, երբ Մեծ Հայքը 301 թվականին աշխարհում առաջինը ընդումնում է քրիստոնեությունը որպես պետական կրոն։
Անեթ Բենինգ
Կարիերա
Բենինգը կինոյում իր նորամուտն է նշել «Բնության գրկում» («The Great Outdoors») կատակերգությունում աննշան դերով։ Սակայն արդեն երկու տարի անց նա առաջընթաց է ունենում «Գցողները» («The Grifters») քրեական դրամայում, որում նաև նկարահանվել են Ջոն Քյուսաքը և Անժելիկա Հյուսթոնը։ Դերասանուհին աշխատում է առաջին անվանակարգումները «Օսկար» և BAFTA մրցանակներին։ 1991 թվականին Անեթը նկարահանվում է «Բագսի» ֆիլմում՝ իր ապագա ամուսին Ուորեն Բիթիի հետ միասին, որը պրոդյուսավորել է կինոնկարը և դերասանուհու հետ նկարահանվել է գլխավոր դերում։ Վիրջինիա Հիլլի՝ 1930-1940-ական թվականների գանգստեր Բագսի Սիգելի սիրուհու, կերպարանավորման համար Բենինգը արժանանում է անվանակարգման «Ոսկե Գլոբուս» մրցանակին։ 1994 թվականին, արդեն ամուսնացած Բենինգն ու Բիթին, նորից աշխատում են միասին «Սիրային պատմություններ» դրամայում։ Հետագայում դերասանուհին շարունակում է ակտիվորեն նկարահանվել կինոյում՝ հայտնվելով «Ռիչարդ III» («Richard III»), «Ամերիկյան նախագահ» («The American President») («Ոսկե Գլոբուսի» անվանակարգում), «Մարսը հարձակվում է» («Mars Attacks!») և «Պաշարում» («Mars Attacks!») ֆիլմերում։ Նրա կարիերայում ամենամեծ քննադատական և առևտրական հաջողություն դարձավ 1999 թվականի «Գեղեցկություն ամերիկական ձևով» («American Beauty») ֆիլմը։ Բենինգը խաղում է Քերոլայն Բյորնեմին՝ գլխավոր հերոսի կնոջը, պատվախնդիր և վաղուց ամուսնությունում դժբախտ կնոջ։ Ֆիլմը արժանանում է բազմաթիվ հեղինակավոր մրցանակների, իսկ Անեթը արժանանում է ԱՄՆ կինոդերասանների Գիլդիայի և BAFTA մրցանակների։ Նաև դերասանուհին կրկին առաջադրվում է «Օսկար» և «Ոսկե Գլոբուս» մրցանակների, որոնք զիջում է իր մոտակա մրցակցուհուն՝ Հիլարի Սուենկին։ Մի քանի անցումային կինոնկարներից և կարիերայում մի փոքրիկ դադարից հետո Բենինգը վերադառնում է կինո՝ թատերական աստղ Ջուլիա Լամբերտի կերպարով, «Թատրոն» կատակերգական դրամայում։ Չնայած ֆիլմը հավաքում է ոչ մեծ դրամարկղ, քննադատնեսրը գովում են դերասանուհուն, նրա խաղը անվանելով «փայլուն» և «եռանդուն» ։ Բենինգը սպանում է իր առաջին «Ոսկե Գլոբուսը» և հերթական անգամ առաջարկվում է «Օսկար» մրցանակի, որը նա երկրորդ անգամ զիջում է Հիլարի Սուենկին։ Մեկ տարի անց նա հայտնվում է «Տիկին Հարրիս» («Mrs. Harris») հեռւստաֆիլմում, որում դերի համար անվանակարգվում է «Էմմի» և «Ոսկե Գլոբուս» մրցանակների։ 2006 թվականին Բենետը նկարահանվում է «Սուր սահմանագծին» («Running with Scissors») ֆիլմում։ Չնայած կատակերգական դրաման վատ է գնահատվում քննադատների կողմից, նրանք նորից բարձր են գնահատում դերասանուհու խաղը, որն արժանանում է նոր անվանակարգում «Ոսկե Գլոբուս» մրցանակին։ «Կանայք» ֆիլմի ձախողումից հետո Բենինգը նկարահանվում է «Մայրը և զավակները» («Mother and Child») անկախ ֆիլմում, որը դրական է գնահատվում քննադատների կողմից ։ Հաջորդ՝ «Երեխաները կարգին են» ֆիլմում, Անեթ Բենինգը, Ջուլիանա Մուրի հետ, խաղում են միասեռ զույգի, որը դաստիարակում է երկու երեխաների։ Քննադատները չեն դադարում հիանալ Բենինգի դերասանական խաղով, իսկ նրանցից ոմանք նշում են, որ «նա իր փայլուն դերի համար արժանի է «Օսկար» մրցանակի» ։ «Ոսկե Գլոբուսի» 68-րդ արարողությունում Անեթը արժանանում է իր երկրորդ արձանիկին, ինչպես նաև, չորրորդ անգամ անվանակարգվում է «Օսկար» մրցանակի։
Հայ իրավունք
Հետքրիստոնեական հայ իրավունք
Հին և միջնադարյան հայ իրավունքի պատմության մեջ քրիստոնեության և այն տարածող ու պահպանող Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու դերն էլ ավելի ցայտուն կերպով է դրսևորվել հատկապես այն ժամանակաշրջանում, երբ հայ ժողովուրդը կորցրել է իր քաղաքական իշխանությունը, զրկվել պետականությունից և ընկել այս կամ այն օտար տերության լծի տակ։ Անխուսափելի կործանումից բուն երկիրը, ինչպես նաև հայ ազգը, արվեստն ու մշակույթը պահելու և պահպանելու նկատառումներից ելնելով՝ Հայ Եկեղեցին իր ձեռքն է վերցրել ոչ միայն իրավունքի, այլև պետական կառավարման բնագավառները։ Այդպիսի գործառույթներն իրականացվել են այդ ժամանակաշրջանում գործող միակ` հայ իրավունքի աղբյուր հանդիսացող` կանոնական իրավունքի միջոցով։ Հայ իրավունքի պատմությանը հայտնի են ստորև թվարկված իրավունքի աղբյուրները, որոնցից յուրաքանչյուրին կանրադառնանք առանձին-առանձին՝ մատնանշելով հատկապես Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու խաղացած դերը դրանց իրացման գործընթացում։ Այսպես, հայ իրավունքի աղբյուրներն են՝
Անեթ Բենինգ
Անձնական կյանք
1984 թվականին Բենինգը ամուսնանում է պարուսույց Ջեյ Սթիվան Ուայթի հետ։ 1991 թվականին նրանք բաժանվում են ։ 1992 թվականից դերասանուհին ամուսնացած է օսկարակիր դերասան և ռեժիսոր Ուորեն Բիթիի (ծնված 1937 թվականին) հետ։ Այդ ամուսնությունում զույգն ունի չորս երեխա՝ Քեթլին Էլիզաբեթ Բիթի (1992 թվական հունվարի 8), Բենջամին Մաքլին Բիթի (1994 թվական օգոստոսի 23), Իզաբել Այրա Էշլի Բիթի (1997 թվական հունվարի 11) և Էլլա Կորին Բիթի (2000 թվական ապրիլի 8) ։ Զույգի ավագ դուստրը՝ Քեթլինը, 2010 թվականին կատարում է սեռափոխության վիրահատություն և դառնում է երիտասարդ պատանի Սթիվեն անունով։ Բենինգը և Բիթին բարոյալքվում են դստեր որոշումից, սակայն հետագայում, տեսնելով, որ տղամարդու հանդերձանքում նա իրեն ավելի հարմարավետ է զգում, հաշտվում են այդ մտքի հետ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի դերասանուհիներ Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոդերասանուհիներ Կատեգորիա:BAFTA մրցանակի դափնեկիրներ Կատեգորիա:«Ոսկե գլոբուս» մրցանակի դափնեկիրներ Կատեգորիա:Ամերիկացի հեռուստատեսային դերասանուհիներ Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի դերասանուհիներ Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի դերասանուհիներ
Հայ իրավունք
Հետքրիստոնեական հայ իրավունք
կարելի է արձանագրել հայ իրավունքի, և ընդհանրապես իրավունքի բովանդակության վրա կրոնի և առաջին հերթին քրիստոնեության ունեցած զգալի ու էական ազդեցությունը։ Դրա վառ ապացույցն է հանդիսացել միջնադարյան ֆեոդալական պետություններում եկեղեցու միջոցով գործող կանոնական իրավունքը, որը հիմնված էր քրիստոնեական պատվիրանների ու սկզբունքների վրա։ -->
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ իրավունք
Աղ մեր մաշկի վրա
«Աղ մեր մաշկի վրա» (Salz auf unserer Haut և Salt on Our Skin) կամ «Ցանկություն» (Desire), Գերմանիայի, Ֆրանսիայի և Կանադայի համատեղ արտադրությամբ գեղարվեստական ֆիլմ, 1992 թվականին նկարահանված ռոմանտիկ և էրոտիկ մելոդրամա, որի ռեժիսորը Էնդրյու Բիրկին է։ Ֆիլմի սցենարը գրել է հենց ռեժիսորը Բի Ժիլբերի հետ՝ հիմնվելով Բենուա Գրուի՝ (Benoîte Groult և Benoîte Groult) 1988 թվականին լույս տեսած հայտնի «Les Vaisseaux Du Coeur» վեպի վրա։
Գլխավոր դերակատարներն են Գրետա Սկակին, Վինսենթ դ’Օնֆորիոն, Հանս Զիշլերը, Անաիս Ժեներետը, Բարբարա Ջոնսը և Պետրա Բերնդտը։ Ֆիլմը նկարահանվել է Շոտլանդիայում՝ Գլազգոյում և մի քանի այլ բնակավայրերում ։ Ֆիլմի պրեմիերան կայացել է 1992 թվականի սեպտեմբերի 17-ին Գերմանիայում։
Սյուժե
Ֆիլմը պատմում է ֆրանսուհու և շոտլանդացու սիրո պատմությունը։ Նա ուսանողուհի էր, որն արձակուրդներին Փարիզից եկել էր Շոտլանդիա, իսկ շոտլանդացին տեղական ձկնորս էր։ Նրանք ունեին տարբեր կրթություն, տարբեր ճաշակ, բայց նրանց միջև որպես կայծ սեր էր բռնկվել։
Ֆիլմի գործողություններն սկսվում են 20-րդ դարի 50-ական թվականների վերջին։ Ջորջի Մաք Էվենը Փարիզում ապրող երիտասարդ աղջիկ է։ Նա արձակուրդներին գալիս է Շոտլանդիա, որտեղ ծանոթանում է գյուղացիական ընտանիքից մի հասարակ տղայի՝ Հեյվինի հետ։ Աղջիկը սիրահարվում է նրան և անցկացնում մեկ գիշեր։
Հետագայում ինչպես Ջորջին, այնպես էլ Հեյվինը ամուսնանում են, բայց այլ մարդկանց հետ, ունենում են երեխաներ։ Մի քանի տարի անց Ջորջին ամուսնալուծվում է և ուղևորվում Կանադա։ Իսկ Հեյվինն այդ ժամանակ մասնակցում էր ձկնորսների բողոքի ակցիաներին՝ ընդդեմ քաղաքականության կառավարության։
Չնայած այդ ամենին՝ Ջորջին և Հեյվինը շարունակում են իրենց հարաբերությունները՝ հանդիպելով իրենց ողջ կյանքի ընթացքում, և այդ հանդիպումները լի էին սիրով և կրքով։ Ջորջին բացատրում է Հեյվինին՝ ինչու նա չի համաձայնվել ամուսնանալ․ նա չէր կարող ապրել հասարակ ձկնորսի հետ։ Նրանց ծանոթությունից մոտավորապես երեսուն տարի անց տեղի է ունենում նրանց վերջին հանդիպումը, որից հետո Հեյվինը մահանում է։
Շահույթ
Գերմանիայում ֆիլմը հավաքել է 889 հազար դոլար ։
Քննադատություն
Գերմանական «Cinema» ամսագիրը ֆիլմն անվանել է ֆեմինիստական բեսթսելլերի հիման վրա նկարահանված էրոտիկ կիչ ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1992 ֆիլմեր Կատեգորիա:Անգլերեն ֆիլմեր Կատեգորիա:Ֆիլմեր, որոնց գործողությունները տեղի են ունենում Ֆրանսիայում Կատեգորիա:Գերմանական ռոմանտիկ ֆիլմեր Կատեգորիա:Ֆրանսիական ռոմանտիկ ֆիլմեր Կատեգորիա:Գերմանական մելոդրամա ֆիլմեր Կատեգորիա:Կանադական մելոդրամա ֆիլմեր Կատեգորիա:Ֆրանսիական մելոդրամա ֆիլմեր Կատեգորիա:Անգլերեն ֆրանսիական ֆիլմեր
Իրավագիտություն
'''Իրավագիտությունը, գիտություն է իրավունքի, իրավունքների մասին։ Իրավագետը կամ իրավագետները զբաղվում են իրավունք առարկայի զարգացման, նրա համակարգված պարզեցված բացահայտումներով։ Համակարգված պարզեցված բացահայտումների սկզբունքներըը, հիմնված ու շախկապված են հասարակական կարծիքի հետ չ անտեսելով տվյալ երկրի բարքերը սակայն չխախտելով միջազգային օրենքները կնքված կամ համաձայնացված տարբեր պետությունների միջև որտեղ չեն խախտվում կողմերի ինքնիշխան իրավունքները։ «Իրավունքը» կարող է լինել փաստական (գործող) ու նյութական (այստեղից է «նյութական իրավագիտություն»), ինչն էլ Հանդես է գալիս որպես կարգավորիչ Օրենսգիրք։ Նա էլ պաշտոնական իրավական համակարգի բաղկացուցիչ մասն է։
Կարող է թվալ, թե այս խնդիրների վերացական բնույթը հեռացնում է իրավաբանությունը իրավունքի բովանդակությունից, սակայն սկզբունքները, որոնք իրավագիտությունն ուսումնասիրում կամ նկարագրում է, կազմում են (կարող են կազմել) իրավագետների գործելակերպի բաղկացուցիչ մասը կամ կիրառվում են (կարող են կիրառվել) իրավական համակարգի շրջանակներում։ Հետևաբար, իրավունքի և իրավագիտության կապը նման է քաղաքականության և քաղաքագիտության կապին։
Անտիկ շրջան
Իրավագիտության տարրերը ծագել են իրավական գիտությունների և օրենսդրության զարգացման շրջանում․ իրավունքի մասին որոշ տեղեկություններ ընդգրկված են եղել դեռ հնում կրթության ընդհանուր համակարգում։ Ի սկզբանե նրանք մտնում էին կրոնական գիտությունների և փիլիսոփայության մեջ։ Օրինակ՝ Իսրայելում իրավական հանձնարարությունները ուսումնասիրվում էին Մովսեսի օրենքներով։ Հին Հունական ստոիկյան դպրոցներում, սովորեցնում են դատական հռետորություն։ Ի սկզբանե Հին Հռոմում իրավունքի իմացությունը հանդիսացել է քրմերի արտոնությունը։
Առաջին մասնավոր իրավաբանական դպրոցը, որտեղ ուսուցիչներ կարդում էին էին դասախոսություններ և աշակերտների հետ կազմակերպում քննարկումներ, հիմնադրվել է Մազուրեի Սաբինի կողմից (սաբինյան դպրոցը, Կապիտոնի դպրոցից շուտ է հիմնադրվել)։
IV-V դարերում գոյություն են ունեցել չորսամյա ժամկետով իրավաբանական դպրոցներ (Հռոմում, Կոստանդնուպոլսում, Աթենքում, Ալեքսանդրիայում, Կեսարիայում), որտեղ աշակետները ուսսումնասիրում էին հայտնի հռոմեական իրավաբանների գործերը։ 533 թվականին Հուստինիանոսը հրապարակել է հատուկ սահմանադրություն, ուսումնական դասընթացը 5 ամյա դարձնելու համար, որտեղ պարտադիր ուսումնասիրում էին Պանդեկտները և Հուստինիանոսի  օրենսգիրքը։
Միջնադար
Հռոմեական իրավական ավանդույթներին փոխարինել է Բյուզանդական իրավաբանությունը։
Արաբական երկրներում գերիշխանությունը անցել է Շարիաթական օրենքին։
Վաղ միջնադարում Արևմտյան Եվրոպայում հատուկ իրավական  կրթություն չի եղել։ Սակայն X դարում Պավիայում հիմնադրվել է դպրոց, որտեղ  ուսուցանվել է Լոմբարդիական օրենք։  դարի վերջում Բոլոնիայում արվեստի դպրոցին կից բացվել է իրավական դպրոց, իսկ ավելի ուշ համալսարան, որտեղ XII դարի կեսերին  ուսացանել և սովորել են հռոմեական իրավունք, տարբեր  երկրներից։
XII-XV դարերում Արևմտյան Եվրոպայի մի շարք երկրներում բացվեցին համալսարաններ (Օքսֆորդի, Քեմբրիջի, Փարիզյան), որտեղ առաջատար էին իրավաբանական ֆակուլտետները, որոշներում ուսուցանում էին հռոմեական իրավունք։ Արևմտյան Եվրոպայում իրավունքը աստիճանաբար դառնում է մշակութային զարգացման ուղեկից։ Իրավաբանությունը աստիճանաբար զարգացավ Իտալիայում, Անգլիայում, Ֆրանսիայում և Գերմանիայում, այս շրջանում իրավաբանները զբաղվում էին հռոմեական իրավունքի ուսումնասիրմամբ, այնպես էլ փիլիսոփայական վարդապետությունների վերլուծությամբ և այսպես կոչված բնական իրավունքով։ Այս իրավաբանների նախնական գործը իրավաբանական փոխկապակցված գործարքների կնքումն է դատական գործընթացի մասին։
Զգալի տարբերություն կա անգլիական տեղական իրավական ավանդույթների և մայրցամաքայինից, նրա հիմքում հիմնականում ընկած է ռոմանական իրավունքը, իսկ հետագայում զարգացել են առանձին անգլո-սաքսոնական և ռոմանա-գերմանական իրավական ընտանիքները։ Մինչև XV դարը  Ֆրանսիական իրավաբանությունը իր ուշադրությունը սևեռել էր  սովորական իրավունքի կոտյումների (ֆր. coutume — սովորություն)  հավաքման և մշակման վրա, բայց առավելապես զբաղվում էին հռոմեական իրավունքի ուսումնասիրությամբ։ Օրինակ՝ Բուվեզիի Կոտյումները, Նորմանդիի Մեծ կոտյումները։
Անգլիա
XV դարի երկրորդ կեսին անգլիական իրավագիտությանը  նոր զարկ է տալիս Ֆորտեքսյուի  «De laudibus legum Angliae» և Լիտլտոնի «Tenures» աշխատությունները։  Առաջինը ունի նախապատվական նշանակություն հրապայակային, իսկ երկրորդը մասնավոր իրավունքի ոլորտում։ Լիտլտոնին հաջորդում են Ժերմանը («Dialogus de fundamentis legum Angliae et de conscientia», 1523), Ֆիտցգերբերտը  («New Natura Brevium», 1538), Ստաունֆորդը անգլիական իրավունքի ամենահին տեսաբանը («The Pleas of the Crown», մինչև  1558 թվական), Սմիթ (նրա «De republica Anglorum» աշխատությունը պատմում է իր ժամանակի (1565 թվական)  Անգլիայի պետական, քաղաքացիական և քրեական իրավունքների մասին)։
Նաև լավ հայտնի  են Կոկաի ընդհանուր բնույթի աշխատությունները ՝«Institutes of the laws of England»:
Ֆրանսիա
XV դարի  վերջում Ֆրանսիայում սկսվում է դատական որոշումների լուրջ մշակումի շահ  գործնականում կիրառվող Jurisprudence des Arrêts իրավունքի։ Այդ գործում հատկապես աչքի են ընկել գործիչներ Լոունեթը (Louet), և Դենիսարթը  (Denisart):
Ֆրանսիական մեծ հեղափոխությունից հետո ի հայտ եկան նոր  օրենսգրքեր, քրեական օրենսգիրքը և Նապոլեոնի քաղաքացիական օրենսգիրքը, և առաջացել է դրանց մեկնաբանների մեծաթիվ խումբ և ստեղծել են գիտական գործունեություններ, որոնք ուղղաված են եղել ֆրանսիական իրավունքի զարգացմանը։
Իրավաբանական կրթություն
XX դարում Արևմտյան Եվրոպայի, Հյուսիսային Ամերիկայի  զարգացած մի շարք երկրներում իրավաբանական կրթությունը տարածվել  է չափազանց արագ և դարձել է ավանդական։ Ժամանակակից երկրներում դա պայմանավորված է հասարակական հարաբերությունների  իրավական կարգավորման աճող դերի շնորհիվ։ Իրավաբան ուսանողների որոշ կրճատումներ նկատվել  են Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո, սակայն 1950-ական թվականներին ԱՄՆ-ում, Մեծ Բրիտանիայում, Գերմանիայում և մի շարք այլ երկրներում իրավաբանի դիպլոմը հնարավորություն էր տալիս զբաղվել  զուտ իրավաբանությամբ կամ նմանատիպ այլ աշխատանքով։
Բայց որոշ երկրներում դատարանում փաստաբան աշխատելու համար պահանջում էին լրացուցիչ  մասնագիտական պատրաստումներ։ Ֆրանսիայում դատական պաշտոն զբաղեցնելու  կան հենց փաստաբան աշխատելու համար անհրաժեշտ էր ունենալ դիպլոմ, հանձնել լրացուցիչ քննություններ և ստանալ ևս մեկ դիպլոմ (այսինքն որոկավորման վկայական)։ Սկանդինավյան երկրներում, Լատինական Ամերիկայում իրավաբանական կրթության դիպլոմը որպես կանոն բավական է  ցանկացած իրավաբանական ոլորտի պաշտոն զբաղեցնելու համար։
Որոշ համալսարաններում գոյություն ունի 3-րդ ցիկլը, որը նախատեսված է ավելի գիտական պատրաստությունների համար, որից հետո սովորողին շնորհվում է դոկտորային աստիճանի իրավունք։ Ֆրանսիայում իրավաբանական կրթությունը ներառում է երկու երկամյա ցիկլ. ընդհանուր պատրաստում (ավարտից հետո տրվում է դիպլոմ) և մասնագիտացում (շնորհվում է լիցենզիոն իրավունք)։ Դոկտորի իրավունք շնորհվում է լրացուցիչ ցիկլը ավարտած բարձր մակարդակի և գրված ատենախոսության համար։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իրավաբանություն Կատեգորիա:Հռոմեական իրավունք Կատեգորիա:Իրավունքի փիլիսոփայություն Կատեգորիա:Սոցիալական փիլիսոփայություն
Մարսելո Ռիոս
Մարսելո Անդրես Ռիոս Մայորգա (Marcelo Andres Ríos Mayorga, ), չիլիացի նախկին պրոֆեսիոնալ թենիսիստ և աշխարհի նախկին թիվ մեկ ռակետ։ Ռիոսը ունեցել է «El Chino» («Չինացի») և «El zurdo de Vitacura» («Վիտակուրցի ձախլիկ») մականունները։ Նա դարձել է առաջին լատինոամերիկացի թենիսիտը, ով հասել է Պրոֆեսիոնալ թենիսիստների ասոցիացիայի (ATP) վերին հորիզոնականին մենախաղի վարկանիշում և 1988 թվականին նա աշխարհի թիվ 1 ռակետի վարկանիշը զբաղեցրել է վեց շաբաթվա ընթացքում։ Նա վերին վարկանիշային հորիզոնականը զբաղեցրել է կրտսեր և ավագ տարիքային խմբերում։ Նա եղել է առաջին թենիսիստը, ով հաղթել է «Մասթերս» շարքի երեք մրցաշարերում (Մոնտե Կարլո, Հռոմ և Համբուրգ), քանի որ այդ ձևաչափը սկզբնավորվել է 1990 թվականին։ Նա հանդիսանում է Բաց դարաշրջանի միակ տղամարդ թենիսիտը, ով Համաշխարհային դասակարգման առաջին հորիզոնականը զբաղեցրել է կարիերայի ընթացքում Մեծ Սաղավարտի մենախաղի մրցաշարերում երբեք հաղթանակ չտանելով։ Նա 1998 թվականին հասել է Ավստրալիայի բաց առաջնության եզրափակիչ, սակայն պարտվել է Պետր Կորդային։ Մինչ 2008 թվականին Ռաֆայել Նադալը, Ռիոսը եղել է վերջին ձախլիկ թենիսիստը, ով դարձել է աշխարհի թիվ 1 ռակետ։
Ռիոսը պրոֆեսիոնալ կարիերան ավարտել է 2004 թվականին՝ մեջքի վնասվածքի պատճառով։ Նա վերջին ATP մրցաշարին մասնակցել է ընդամենը 27 տարեկան հասակում՝ 2003 թվականի Ֆրանսիայի բաց առաջնություն։
Վաղ տարիներ
Ռիոսը թենիս սկսել է խաղալ 11 տարեկան հասակում Sport Frances գոլֆ ակումբում, որը գտնվում էր Վիտակուրայում (Մեծ Սանտյագո), նրա տան հարևանությամբ։
Պատանեկական տարիներ
Պատանեկական կարիերայի ընթացքում Ռիոսը 1993 թվականին հասել է Ֆրանսիայի բաց առաջնության պատանեկական մրցաշարի կիսաեզրափակիչ և նույն թվականին հաղթանակի է հասել ԱՄՆ բաց առաջնության պատանեկական մրցաշարում և Չիլիում կայացած մրցաշարում։
1994 թվական
Ռիոսը պրոֆեսիոնալ է դարձել 1994 թվականին և սկսել է արագ միջազգային ճանաչում ձեռք բերել նրանից հետո, երբ նույն թվականի Ֆրանսիայի բաց առաջնությունում, երկրորդ շրջանում, ընդամենը 18 տարեկան հասակում, նա հանդիպել է Փիթ Սամփրասի հետ և համառ պայքարում զիջել նրան 6-7, 6-7, 4-6 հաշվով։ Նրա ձախ ձեռքի մեծ հնարավորությունները և դեպի ետ հավաքված երկար մազերը, իրենց վրա են բևեռել ԶԼՄ-ների ուշադրությունը, նշելով նրա առաջին քայլերը միջազգային փառքի ճանապարհին։ Նույն թվականին նա հաղթանակ է տարել առաջին մրցաշարում՝ Դրեզդեն, Գերմանիա։