cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ստուպկի (գյուղ, Պոլտավայի շրջան)
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Պոլտավայի մարզի Պոլտավայի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Մեգ Ռայան
Մարգարետ Մեըի Էմիլի Էնն Հայրա (Մեգ Ռայան) (Margaret Mary Emily Anne Hyra, ), ամերիկացի դերասանուհի և կինոպրոդյուսեր։ Նա հանդիսատեսին հայտնի է «Ֆրանսիական համբույր», «Քեյթը և Լեոն», «Նամակ ձեր համար», «Հրեշտակների քաղաքը» և «Իմ մայրիկի նոր տղամարդը» ֆիլմերով։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հոլիվուդյան դերասաններ Կատեգորիա:Ամերիկացի դերասանուհիներ Կատեգորիա:1961 ծնունդներ Կատեգորիա:Նոյեմբերի 19 ծնունդներ Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոդերասանուհիներ Կատեգորիա:Ամերիկացի հեռուստատեսային դերասանուհիներ Կատեգորիա:Նյու Յորքի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոպրոդյուսերներ Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի դեմոկրատական կուսակցության անդամներ Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի դերասանուհիներ Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի դերասանուհիներ
Հոգեկան վիճակներ
Հոգեկան վիճակներ, տևական ժամանակահատվածում հոգեկան պրոցեսների ընթացքը և նրա համեմատական կայունությունը, հոգեկան բաղադրիչների միջև փոխադարձ ամբողջականությունը։ Հոգեկան վիճակները հարաբերականորեն կայուն, ոչ ինտենսիվ և ցածր շարժունակությամբ օժտված հոգեկան երևույթներ են։ Սակայն մեծ մասամբ այդ արտաքին և ներքին պատճառները չեն գիտակցվում կամ գիտակցվում են մասամբ, և անհատը գիտակցում է միայն տվյալ վիճակը։
Բալի (ծով)
Բալի ծով (Bali Sea, Laut Bali), միջկղզային ծով Խաղաղ օվկիանոսում, որը տարածվում է Ճավա կղզու արևելյան վերջավորության և Բալի, Լոմբոկ, Սումբավա, Սուլավեսի և Մադուրա կղզիների միջև։ Տարածքը կազմում է 40 հազար կմ², միջին խորությունը՝ 411 մետր, առավելագույն խորությունը՝ 1590 մետր։ Ջրի միջին ջերմաստիճանը կազմում է 27-28 °C։ Բալի ծովի միջին աղիությունը 33,0—34,0 ‰ է։ Հատակը ներկայացված է նստվածքային ապարներով, կան նաև հրաբխայի տուֆեր։ Մակընթացությունների բնույթը խառն է․ ալիքի բարձրությունը կարող է հասնել մինչև 1,7 մետրի։ Ծովի հյուսիսային հատվածում եզրավորող կղզիներում կան մի քանի մեծ հրաբուխներ՝ Բատուր (վերջին ժայթքումը կատարվել է 1926 թվականին), Ագունգ (վերջին ժայթքումը կատարվել է 1964 թվականին), Տամբորա և այլն։
Հոգեկան վիճակներ
Հոգեկան վիճակների մեկնաբանությունը փիլիսոփայության մեջ
Մ.թ.ա. 4-րդ դարում Հերակլիտը նշել է, որ «վիճակ» բառը վկայում է կայունություն և հարատևություն։ Միևնույն ժամանակ նա նշել է հոգեկան վիճակների դինամիկության, պրոցեսային բնույթի մասին և ավելացրել, որ «հոգու վիճակը» կարող է անցում կատարել մի որակից մեկ այլ որակի։ Հին հելլենիստական ժամանակաշրջանի ներկայացուցիչներից Ալկմեոնը, Էմպեդոկլեսը, Դեմոկրիտը և այլք գտնում էին, որ հոգեկան վիճակը՝ որպես մարդու հոգու վիճակ, պայմանավորված է արտաքին և ներքին գործոններով։ Իսկ Սոկրատեսը, Պլատոնը և նրանց հետևորդները գտնում էին, որ մարդու հոգու վիճակը ինդետերմինացված է։
Հին ժամանակների բժիշկ և փիլիսոփա Հիպոկրատը նշում է, որ պաթոլոգիկ պրոցեսներ՝ այդ թվում նաև հոգեկանի պաթոլոգիկ վիճակը, պաշտպանական ռեակցիա է, որն ունի առաջնային նորմալ վիճակին անցնելու և կորցրած հավասա-րակշռությունը վերականգնելու ֆունկցիա։
Բալի (ծով)
Գլխավոր նավահանգիստը Սուրաբայան է (Ճավա կղզի)։
Աշխարհագրական դիրք
Բալի ծովը գտնվում է Ճավայի ծովի արևելքում, որից մի քիչ է տարբերվում իր փոքր չափերով։
Հոգեկան վիճակներ
Հոգեկան վիճակների մեկնաբանությունը փիլիսոփայության մեջ
Առավել ճշգրիտ հոգեկան վիճակները ներկայացրել է Արիստոտելը։ Նա գտնում էր, որ հոգեկան վիճակները հոգու առանձնահատուկ վիճակներ են, որոնք ձևավորվում են արտաքին ազդեցություններով։ Ավիցենան և Դեկարտը գտնում էին, որ հույզերը կապված են մարմնական փոփոխությունների հետ։ Նրանք նշում էին նաև մարդու հոգեկան վիճակների և մարմնական  հիվանդությունների միջև կապը։
Բալի (ծով)
Աշխարհագրական դիրք
Հյուսիսային սահմանը անցնում է Կանգեան և Պատերնոստեր կղզիներով, արևելյանը՝ պայմանական սահմանով Սումբավա և վերոնշյալ կղզիներով։ Հարավում սահմանն անցնում է Լոմբոկ, Նուսա, Բալի կղզիներով՝ Բանտեան հրվանդանից մինչև Ճավայի Սեդանո հրվանդան։
Հոգեկան վիճակներ
Հոգեկան վիճակների դասակարգումը
Մարդու հոգեկան վիճակները կարելի է բաժանել 3 մեծ խմբի՝ Տիպիկ-դրական վիճակներից կարելի է առանձնացնել մարդու առօրյա կյանքին և գործունեության որոշակի տիպին վերաբերող վիճակներ։ Առօրյա կյանքին վերաբերող տիպիկ-դրական վիճակներից են ուրախությունը, երջանկությունը, սերը, որոնք արտահայտված են բավականին վառ նկարագրով։ Ուսուցողական կամ պրոֆեսիոնալ գործունեության մեջ առանձնացնում են հետաքրքրասիրությունը, ստեղծագործական ներշնչանքը, վճռականությունը և այլն։ Հետաքրքրասիրության վիճակը ստեղծում է մոտիվացիա գործունեությունը հաջող իրականացնելու համար։ Ստեղծագործական ոգեշնչման վիճակն իրենից ներկայացնում է ինտելեկտուալ և հուզական բաղադրիչների բարդ կոմպլեքս։ Այն պայմանավորում է գործունեության առարկայի նկատմամբ կենտրոնացումը, սուբյեկտիվ ակտիվությունը, ընկալումը, մտածողությունը։ Վճռականությունը հասկացվում է որպես որոշման ընդունման և դրա իրագործման պատրաստակամություն։ Տիպիկ-ժխտական հոգեկան վիճակներին համապատասխանում են սթրեսը, լարվածությունը, ֆրուստացիան։ Սթրեսն առավել շատ դիտարկվում է հոգեկանի հուզական դաշտում։ Եթե շեշտը դրվում է հուզական սթրես վրա, ապա այս դեպքում սթրեսը հասկացվում է որպես բացասական ազդեցությունների ռեակցիա։ Ֆրուստրացիան բացասական հուզական վիճակների ապրումն է, երբ պահանջմունքները բավարարելիս սուբյեկտը հանդիպում է անսպասելի արգելքների։ Ֆրուստրիացիայի տիպիկ ռեակցիաներից են ագրեսիան, ֆիքսացիան, դեպրեսիան և այլն։ Լարված վիճակները ևս բացասական վիճակներ են, որոնք ծագում են անձի համար դժվարին իրավիճակներում. Մասնավոր հոգեկան վիճակներից են քնի–արթնության, գիտակցության փոփոխվող վիճակները և այլն։
Բալի (ծով)
Հատակի ռելիեֆ
Ըստ տեսակի Բալի ծովը մայրցամաքային ու միջկղզային ծով է։ Հատակի ռելիեֆը համեմատաբար քիչ է մասնատված։ Ամենախորը տեղը հարավային հատվածն է։ Շելֆային գոտին զբաղեցնում է ամբողջ գոգահովիտը, մայրցամաքային լանջակողը արտահայտված է նրա հյուսիսային հատվածում։ Բալի ծովը Հնդկական օվկիանոսի և Ֆլորես ծովի հետ միացած է Լոմբոկ նեղուցով։ Նեղուցի խորությունը այդքան էլ մեծ չէ՝ ընդամենը 20 մետր։
Հոգեկան վիճակներ
Գրականություն
Կատեգորիա:Հոգեկան վիճակներ
Բալի (ծով)
Կլիմա
Բալի ծովը գտնվում է ցածր լայնություններում՝ հարավային լայնության 8-10 աստիճաններում։ Հենց աշխարհագրական դիրքն էլ պայմանավորում է նրա կլիմայական պայմանները։ Ծովը գտնվում է մերձհասարակածային կլիմայական պայմաններում, որտեղ տիրապետում են մթնոլորտի մուսոնային շրջանառությունը՝ տարվա կետը տաք ու չոր, տարվա կեսը՝ անձրևային ու տաք։ Առանձին հատվածներում կլիմայի վրա ազդում են լեռնային կտրատված ծովափները։
Ամռանը հարավային կիսագնդում (հյուսիսային կիսագնդի ձմեռը, դեկտեմբեր-փետրվար ամիսներ) գործում է Սիբիրական անտիցիկլոնը, միևնույն ժամանակ Ավստրալիայի վրա ճնշումային մինիմումն է։ Հյուսիսային կիսագնդի ձմռանը (հյուսիսային կիսագնդի ամառը, հունիս-օգոստոս ամիսներ) Ասիայի վրա տիրապետում է Հարավասիական մինիմումը, իսկ Ավստրալիայի վրա ավելանում է ճնշումը։
Դեկտեմբերից մարտ ընկած ժամանակաշրջանում խոնավ սեզոնն է տիրապետում, որի ընթացքում գործում է հարավարևելյան մուսոնը։ Հյուսիսարևմտյան մուսոնը գործում է հունվարից փետրվար ընկած ժամանակահատվածում։ Արևմտյան և հյուսիսարևմտյան քամիների կրկնությունը կազմում է 72-78 %, միջին արագությունը՝ 3-ից 4 մետր/վայրկյան, որը հասնում է մինչև 10-15 մետր/վայրկյան։ Հազվադեպ վերածվում է փոթորիկների՝ 20—25 մետր/վայրկյան)։
Նոյեմբերը անցողիկ ամիս է․ այս շրջանում քամիներն անկայանուն են և հաճախակի են անձրևները։
Ծովի ջրերի վերին շերտերում (0-50 մետր) ջերմաստիճանը կազմում է 28—29 °C։ Աղիությունն այստեղ 32-34 ‰։ 50-ից 300 մետր խորություններում ջերմաստիճանը 25-26 °C է, աղիությունը՝ 34,5 ‰։ 300 և ավելի խորություններում՝ համապատասխանաբար 3-11 °C և 34,6 ‰.։ Աղիությունը նույնպես փոխվում է՝ կապված տարվա սեզոնից։
Հոսանքներ և մակընթացություն-տեղատվություն
Ծովային հոսանքները ձևավորվում են գերիշխող քամիների ազդեցությամբ, երբ քամու արագությունը հասնում է միջինում 0,7-1 մետր/վայրկյան։ Հիմնականում դրանք փչում են արևելքից։
Մակընթացության և տեղատվության երևույթները հատկապես ցայտուն արտահայտված են նեղուցներում և նեղ ծովախորշերում, ինչպես նաև խութերի միջև նեղ անցումներում։ Բաց ծովի վրա մակընթացության ալիքի բարձրությունը հասնում է մինչև 1 մետր, իսկ ափամերձ գոտում՝ 1,5-ից 2 մետր։
Գրականություն
Կատեգորիա:Խաղաղ օվկիանոսի ծովեր Կատեգորիա:Ինդոնեզիայի ծովեր
Գրիխոտա
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իսպանիայի քաղաքներ
Ամերիկյան իմպերիալիզմ
Ընդհանուր առմամբ, համարվում է, որ ամերիկյան իմպերիալիզմի քաղաքականությունը, սկսվել է 19-րդ դարի վերջին, չնայած ոմանք կարծում են, որ ԱՄՆ-ի տարածքային ընդլայնումը բնիկ ամերիկացիների հաշվին այնքան մոտ է իմպերիալիզմին, որ կարելի է հիշատակել նույն տերմինով ։ Թեև Միացյալ Նահանգները երբեք պաշտոնապես չի ճանաչել իրեն և իր տարածքները որպես կայսրություն, որոշ մեկնաբաններ նշել են երկիրը որպես այդպիսին, այդ թվում՝ Մաքս Բուտը, Արթուր Մ. Շլեզինգեր կրտսերը և Նայլ Ֆերգյուսոնը ։ Այլ մեկնաբաններ մեղադրում են Միացյալ Նահանգներին նեոգաղութատիրության մեջ, որը երբեմն սահմանվում է որպես հեգեմոնիայի ժամանակակից ձև, որը ոչ ֆորմալ կայսրությունում օգտագործում է տնտեսական ուժ, այլ ոչ թե ռազմական ուժ։ «Նեոգաղութատիրություն» տերմինը երբեմն օգտագործվել է որպես ժամանակակից իմպերիալիզմի ժամանակակից հոմանիշ։
Հարցը, թե արդյոք ԱՄՆ-ը պետք է միջամտի օտար երկրների գործերին, երկրի ողջ պատմության ընթացքում շատ քննարկվող թեմա է եղել ներքին քաղաքականության մեջ։ Ինտերվենցիոնիզմի հակառակորդները մատնանշում են երկրի ծագումը որպես նախկին գաղութ, որը ապստամբել է անգլիական թագավորի դեմ, ինչպես նաև ժողովրդավարության, ազատության և անկախության ամերիկյան արժեքները։ Ընդհակառակը, ինտերվենցիոնիզմի կողմնակիցները և ամերիկյան նախագահները, որոնք պիտակվել են որպես իմպերիալիստներ, մասնավորապես՝ Էնդրյու Ջեքսոնը, Ջեյմս Ք. Փոլքը, Ուիլյամ Մաք-Քինլին, Թեոդոր Ռուզվելտը և Ուիլյամ Տաֆտը, արդարացրել են տարբեր երկրներում միջամտությունները՝ վկայակոչելով Ամերիկայի տնտեսական շահերի առաջխաղացման անհրաժեշտությունը։
Ընդհանուր ակնարկ
Չնայած խաղաղ գոյակցության ժամանակաշրջաններին, բնիկ ամերիկացիների հետ պատերազմները հանգեցրին զգալի տարածքային նվաճումների ամերիկյան գաղութարարների համար։ Այս պատերազմները ընդհատումներով շարունակվեցին ԱՄՆ անկախությունից հետո, և էթնիկ զտումների արշավը, որը հայտնի է որպես հնդկացիների հեռացում, թույլ տվեց ամերիկացի սպիտակամորթ վերաբնակիչներին ավելի արժեքավոր տարածքներ ձեռք բերել մայրցամաքի արևելյան մասում։
Ջորջ Վաշինգտոնը սկսեց Միացյալ Նահանգների «ոչ ինտերվենցիոնիզմի» քաղաքականությունը, որը տևեց մինչև 1800-ական թվականները։ Միացյալ Նահանգները հրապարակեց Մոնրոյի դոկտրինը 1821 թվականին, որպեսզի դադարեցնի հետագա եվրոպական գաղութատիրությունը և թույլ տա, որ ամերիկյան գաղութներն էլ ավելի զարգանան, սակայն դեպի Խաղաղ օվկիանոս տարածքային ընդլայնման ցանկությունը բացահայտ երևում էր «Ակնհայտ նախասահմանում» դոկտրինում։ Լուիզիանայի հսկա Փորչեյզը խաղաղ էր, սակայն 1846 թվականի մեքսիկա-ամերիկյան պատերազմը հանգեցրեց Մեքսիկայի տարածքի 525,000 քառակուսի մղոն (1,360,000 կմ քառ) անեքսիային ։ Մեքսիկայում և Կարիբյան ավազանում ամերիկյան էքսպանսիայի գաղափարը տարածված էր ստրկատիրական նահանգների քաղաքական գործիչների, ինչպես նաև Նիկարագուայի տրանզիտի որոշ բիզնես մագնատների շրջանում (կիսացամաքային առևտրային ուղի, որը կապում է Ատլանտյան և Խաղաղ օվկիանոսները մինչև Պանամայի ջրանցք)։ Նախագահ Ուլիսես Ս. Գրանթը փորձեց միացնել Դոմինիկյան Հանրապետությունը 1870 թվականին, բայց չստացավ Սենատի աջակցությունը։
Սառը պատերազմը վերակողմնորոշեց ամերիկյան արտաքին քաղաքականությունը՝ հակազդելու կոմունիզմին։ ԱՄՆ-ի գերակշռող արտաքին քաղաքականությունը հիմնված է ԱՄՆ-ի՝ որպես միջուկային զենք ունեցող համաշխարհային գերտերության դերի վրա։ Թրումենի դոկտրինը և Ռեյգանի դոկտրինը ձևակերպեցին ԱՄՆ առաքելությունը որպես ազատ ժողովուրդների պաշտպանություն ոչ ժողովրդավարական համակարգի դեմ, իսկ հակախորհրդային ​​արտաքին քաղաքականությունը դարձավ հարկադիր և երբեմն քողարկված։ Միացյալ Նահանգների ներգրավվածությունը վարչակարգի փոփոխության մեջ ներառում էր Իրանի դեմոկրատական ճանապարհով ընտրված կառավարության տապալումը, Խոզերի ծովածոցի ներխուժումը Կուբա, Գրենադայի օկուպացումը և տարբեր արտաքին ընտրություններին միջամտելը։ Երկարատև և արյունալի Վիետնամի պատերազմը հանգեցրեց լայնածավալ քննադատության «ուժի ամբարտավանության» և միջազգային իրավունքի խախտումների, որոնք առաջացել էին «կայսերական նախագահությունից», ընդ որում Մարտին Լյութեր Քինգ կրտսերը, ի թիվս այլոց, մեղադրում էր ԱՄՆ-ին գաղութատիրության նոր ձևի մեջ ։
Շատերը կարծում էին, որ 1990-1991 թթ. Պարսից ծոցի պատերազմը Սառը պատերազմի ավարտից հետո պայմանավորված էր ԱՄՆ-ի նավթային շահերով։ 2001 թվականի սեպտեմբերի 11-ի ահաբեկչական հարձակումներից հետո իմպերիալիզմի հարցը կրկին բարձրացվեց։ 2001 թվականին Միացյալ Նահանգները ներխուժեց Աֆղանստան՝ տապալելու թալիբներին (որտեղ թաքնվում էին հարձակումների կազմակերպիչները), 2003 թվականին Իրաք՝ (որը ԱՄՆ-ի սխալ պնդմամբ ունի զանգվածային ոչնչացման զենք)։ Ներխուժումը հանգեցրեց Իրաքի Բաասի կառավարության փլուզմանը և նրա փոխարինմանը կոալիցիոն ժամանակավոր իշխանությունների կողմից։ Ներխուժումից հետո ապստամբները կռվեցին կոալիցիոն ուժերի և Իրաքի նորընտիր կառավարության դեմ, և սկսվեց աղանդավորական քաղաքացիական պատերազմ։ Իրաքի պատերազմը տասնամյակների ընթացքում առաջին անգամ բացեց երկրի նավթարդյունաբերությունը ամերիկյան կապիտալի համար, և շատերը պնդում էին, որ ներխուժումը միջազգային իրավունքի խախտում էր։ 2018 թվականի դրությամբ երկու պատերազմներում զոհվել է մոտ 500,000 մարդ ։
Միացյալ Նահանգները Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից ի վեր եվրոպական գաղութների վերաբերյալ ապագաղութացման բացահայտ ջատագովն է։ Չնայած դրան, «ամերիկյան դարում» գլոբալ առաջնահերթության ոչ պաշտոնական համակարգ ունենալու ԱՄՆ-ի ցանկությունը հաճախ նրանց բախում էր ազգային-ազատագրական շարժումների հետ ։ Այժմ Միացյալ Նահանգները քաղաքացիություն է շնորհել բնիկ ամերիկացիներին և ճանաչում է ցեղային ինքնիշխանության որոշակի աստիճան։
1700-1800-ական թթ. հնդկական պատերազմներ և «Ակնհայտ նախասահմանում»
Յեյլի պատմաբան Փոլ Քենեդին պնդում է. «Այն պահից, երբ առաջին վերաբնակիչները Անգլիայից ժամանեցին Վիրջինիա և սկսեցին շարժվել դեպի արևմուտք, սա կայսերական ազգ էր, նվաճող ազգ» ։ Տարածքների ձեռքբերման ազգային մղումը ամբողջ մայրցամաքում տարածվեց 19-րդ դարում՝ որպես ակնհայտ նախասահմանում ։
1800-1900-ական թթ. Նոր իմպերիալիզմ և «Սպիտակ մարդու բեռը»
Մի շարք գործոններ միավորվեցին 19-րդ դարի վերջին «Նոր իմպերիալիզմի» ժամանակ, երբ Միացյալ Նահանգները և մյուս մեծ տերությունները արագորեն ընդլայնեցին իրենց արտերկրյա տարածքային տիրապետությունները։
Արդյունաբերությունն ու առևտուրը իմպերիալիզմի երկու ամենատարածված հիմնավորումներն էին։ Ամերիկյան միջամտությունը ինչպես Լատինական Ամերիկայում, այնպես էլ Հավայան կղզիներում հանգեցրեց բազմաթիվ արդյունաբերական ներդրումների, ներառյալ հանրաճանաչ Dole բանանի արդյունաբերությունը։ Եթե ​​ԱՄՆ-ին հաջողվում էր անեքսիայի ենթարկել որևէ տարածք, նրանք իրենց հերթին մուտք էին ստանում այդ տարածքների առևտրին և կապիտալին։ 1898 թվականին սենատոր Ալբերտ Բևերիջը հայտարարեց, որ շուկաների ընդլայնումը բացարձակապես անհրաժեշտ է՝ ամերիկյան հողն ավելի շատ է արտադրում, քան կարող է սպառել ամերիկյան ժողովուրդը։ Ճակատագիրը մեզ համար գրել է մեր քաղաքականությունը՝ աշխարհը պետք է և կլինի մերը» ։ 1896 թվականի օգոստոսին սկսվեց Ֆիլիպինների հեղափոխությունը Իսպանիայի դեմ։ Մանիլայի Բեյի ճակատամարտում Իսպանիայի պարտությունից հետո նորից սկսվեց լրջորեն, որն ավարտվեց Ֆիլիպինների Անկախության հռչակագրով և Ֆիլիպինների Առաջին Հանրապետության ստեղծմամբ։ Հետևեց Ֆիլիպինա-ամերիկյան պատերազմը, որը հանգեցրեց զգալի ավերածությունների և մահերի, ինչն էլ ի վերջո հանգեցրեց Ֆիլիպինների Հանրապետության պարտությանը  ։
Ամերիկյան ուղղակի քաղաքական և ռազմական վերահսկողության առավելագույն աշխարհագրական ընդլայնումը տեղի է ունեցել Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո՝ մայիսին Գերմանիայի և Ավստրիայի, իսկ հետո Ճապոնիայի և Կորեայի կողմից 1945 թվականի սեպտեմբերին հանձնվելու և օկուպացիայից հետո ։
1918. Վիլսոնի միջամտությունը
Երբ Եվրոպայում սկսվեց Առաջին համաշխարհային պատերազմը, նախագահ Վուդրո Վիլսոնը խոստացավ Ամերիկային չեզոքություն պահպանել ամբողջ պատերազմի ընթացքում։ Այս խոստումը խախտվեց, երբ Միացյալ Նահանգները մտավ պատերազմի մեջ Ցիմերմանի հեռագրից հետո։ Ժամանակակից պատմաբան և քաղաքացիական իրավունքների ակտիվիստ Դյու Բոյս Դյուբուայի խոսքերով, սա «պատերազմ էր կայսրության համար» Աֆրիկայում և այլ գաղութացված տարածքներում հսկայական հումքի վերահսկողության համար։ Պատմաբան Հովարդ Զիննը պնդում է, որ Վիլսոնը պատերազմի մեջ է մտել՝ միջազգային շուկաները ԱՄՆ-ի ավելցուկային արտադրության համար բացելու նպատակով։ Նա մեջբերում է Վիլսոնի սեփական հայտարարությունը․
Պետքարտուղար Բրայանին ուղղված հուշագրում նախագահը իր նպատակն անվանեց «բաց դուռ դեպի աշխարհ» ։ Լլոյդ Գարդները նշում է, որ համաշխարհային պատերազմից Վիլսոնի սկզբնական խուսափումը պայմանավորված չէր հակաիմպերիալիզմով՝ նա մտավախություն ուներ, որ «սպիտակ քաղաքակրթությանը և նրա գերիշխանությանը աշխարհում» սպառնում են «մեծ սպիտակ ազգերը»՝ անվերջ մարտերում միմյանց ոչնչացնելով ։
Չնայած Նախագահ Վիլսոնի բարոյական դիվանագիտության պաշտոնական դոկտրինին՝ «աշխարհը ժողովրդավարության համար անվտանգ դարձնելու», նրա որոշ գործողություններն այն ժամանակ կարող են դիտվել որպես իմպերիալիզմ՝ կանգնեցնելու ժողովրդավարության առաջխաղացումը այնպիսի երկրներում, ինչպիսին Հաիթին է ։
Առաջին համաշխարհային պատերազմում ԱՄՆ-ը, Մեծ Բրիտանիան և Ռուսաստանը դաշնակիցներ էին յոթ ամիս՝ սկսած 1917 թվականի ապրիլից մինչև նոյեմբերին բոլշևիկների կողմից Ռուսաստանում իշխանությունը գրավելը։ Ակտիվ անվստահությունը ի հայտ եկավ անմիջապես, քանի որ նույնիսկ Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից առաջ բրիտանացի սպաները ներգրավված էին Կորնիլովի գործին` ռուսական բանակի կողմից ժամանակավոր կառավարության դեմ պետական հեղաշրջման փորձին ։
Այնուամենայնիվ, երբ բոլշևիկները գրավեցին Մոսկվան, բրիտանական կառավարությունը բանակցություններ սկսեց՝ փորձելով նրանց պահել պատերազմի մեջ։ Բրիտանացի դիվանագետ Բրյուս Լոքհարթը հարաբերություններ հաստատեց խորհրդային մի քանի պաշտոնյաների հետ, ներառյալ Լև Տրոցկին, ով հավանություն տվեց դաշնակիցների սկզբնական ռազմական առաքելությանը` ապահովելու Արևելյան ճակատը, որը փլուզվում էր հեղափոխական ցնցումների ժամանակ։ Ի վերջո, խորհրդային պետության ղեկավար Վ.Ի. Լենինը որոշեց, որ Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագրի միջոցով բոլշևիկները խաղաղ բանակցելու են Կենտրոնական տերությունների հետ։ Այս առանձին խաղաղությունը հանգեցրեց դաշնակիցների արհամարհանքին սովետների նկատմամբ, քանի որ արևմտյան դաշնակիցներին թողեց պայքարել Գերմանիայի դեմ առանց ուժեղ արևելյան գործընկերոջ։ Գաղտնի հետախուզական ծառայությունը, որին աջակցում էր ամերիկացի դիվանագետ Դևիթ Ս. Փուլը, հովանավորեց պետական ​​հեղաշրջման փորձը Մոսկվայում Բրյուս Լոքհարթի և Սիդնի Ռեյլիի մասնակցությամբ, որի ժամանակ Լենինը սպանվեց։ Բոլշևիկները սկսեցին փակել բրիտանական և ամերիկյան դեսպանատները ։
Վիլսոնը ձեռնարկեց յոթ զինված միջամտություն՝ ավելի շատ, քան ցանկացած այլ նախագահ ։ Հետադարձ հայացք գցելով Վիլսոնի ժամանակաշրջանին, գեներալ Սմեդլի Բաթլերը՝ Հայիթիի արշավախմբի ղեկավարը և այն ժամանակվա ամենաբարձր պարգևով ծովային հետևակայինը, կարծում էր, որ գրեթե բոլոր գործողությունները տնտեսապես հիմնավորված են։ 1933 թվականի ելույթում նա ասաց.
Վիլսոնը ձեռնարկեց յոթ զինված միջամտություն, ավելի շատ, քան ցանկացած այլ նախագահ [62]: Հետադարձ հայացք գցելով Վիլսոնի ժամանակաշրջանին, գեներալ Սմեդլի Բաթլերը՝ Հայիթիի արշավախմբի ղեկավարը և այն ժամանակվա ամենաբարձր պարգևով ծովային հետևակայինը, գրեթե բոլոր գործողությունները համարեց տնտեսական դրդապատճառներ ։ 1933 թվականի ելույթում նա ասաց.
Ամերիկան մտնում է Մերձավոր Արևելք
Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո բրիտանացիները շարունակեցին օկուպացնել Մերձավոր Արևելքը՝ հիմնականում Թուրքիան և նախկին Օսմանյան տարածքի մի մասը ։ Օկուպացիան հանգեցրեց արագ ինդուստրացմանը, որը հանգեցրեց 1908 թվականին Պարսկաստանում հում նավթի հայտնաբերմանը, որը առաջացրեց Մերձավոր Արևելքի տնտեսության բում ։ ԱՄՆ-ում նավթային արդյունաբերությունը սկսեց աճել Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո, ինչը հանգեցրեց Մերձավոր Արևելք մուտք գործելու ցանկության աճին։ 1919 թվականին Նյու Յորքից և Նյու Ջերսիից ամերիկյան նավթային ընկերությունները փորձեցին մուտք գործել Միջագետք-Պաղեստին տարածաշրջան, սակայն արգելվեցին Սան Ռեմո բանաձևով՝ Ազգերի լիգայի համաձայնագիրը, որը բաժանեց Մերձավոր Արևելքի նավթային պահանջների մեծ մասը Ֆրանսիայի և Բրիտանիայի միջև։ Հաջորդ տարի ԱՄՆ Պետդեպարտամենտը վիճարկեց բանաձեւը՝ օգտագործելով բաց դռների քաղաքականությունը՝ թույլ տալով ավելի շատ ամերիկյան նավթային ընկերությունների մուտք գործել Մերձավոր Արևելք։ Բրիտանացիները դիմադրեցին Միացյալ Նահանգների մուտքին Մերձավոր Արևելք, բայց 1928 թվականին բացեցին թուրքական նավթի առևտուրը ԱՄՆ-ի հետ՝ մրցակցությունը մեղմելու համար։
1930-ական թվականներին Միացյալ Նահանգները ամրացան Մերձավոր Արևելքում Standard Oil of California (SOCAL) միջոցով մի շարք ձեռքբերումների շնորհիվ, որոնք ԱՄՆ-ին տվեցին Սաուդյան Արաբիայի նավթի վերահսկողությունը ։ Նավթի նկատմամբ իրավունքները շուտով փոխանցվեցին Դելավեր նահանգի Կալիֆորնիա-Արաբական Standard Oil Company (CASOC) ընկերությանը, և գնումը գրանցվեց ԱՄՆ դոլարով։ Այս գործարքը ամրացրեց նավթի չափումը ԱՄՆ դոլարի միջոցով, ինչը մեծացրեց Միացյալ Նահանգների ազդեցությունը Մերձավոր Արևելքում։ ԱՄՆ-ի ազդեցությունը Մերձավոր Արևելքում շարունակեց աճել 1940-ական թվականներին։
1941-1945. Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկզբում Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներն ուներ բազմաթիվ տարածքներ Խաղաղ օվկիանոսում։ Այդ տարածքների մեծ մասը ռազմական բազաներ էին, ինչպիսիք են Միդվեյը, Գուամը, Ուեյք Այլենդը և Հավայան կղզիները։ Պերլ Հարբորի վրա Ճապոնիայի անսպասելի հարձակումից հետո ԱՄՆ-ը մտավ պատերազմի մեջ։ Ճապոնիան նաև մի քանի հարձակում է իրականացրել ամերիկյան այլ տարածքների վրա, ինչպիսիք են Գուամը և Ուեյք կղզին։ 1942 թվականի սկզբին Ճապոնիան կարողացավ նաև գրավել Ֆիլիպինյան կղզիները։ Ֆիլիպինյան կղզիների արշավի ավարտին գեներալ Մակարթուրը հայտարարեց «ես անցել եմ և կվերադառնամ»՝ ի պատասխան ամերիկացիների կողմից կղզին ճապոնացիներին զիջելու ։ 1945 թվականի սեպտեմբերի 2-ին ճապոնացիների հանձնումից հետո Միացյալ Նահանգները օկուպացրեց Ճապոնիան մինչև 1952 թվականը։ Միացյալ Նահանգները Ֆիլիպիններին անկախություն շնորհեց 1946 թվականի հուլիսի 4-ին։
Մեծ տարածք
1940 թվականի հոկտեմբերին Ֆրանկլին Ռուզվելտին ուղղված զեկույցում Բոումենը գրում է, որ «ԱՄՆ կառավարությունը շահագրգռված է աշխարհի ցանկացած կետում գտնվող ցանկացած լուծմամբ, որն ազդում է ամերիկյան առևտրի վրա։ Լայն իմաստով առևտուրը բոլոր պատերազմների մայրն է»։ 1942 թվականին այս տնտեսական գլոբալիզմը գաղտնի փաստաթղթերում ձևակերպվեց որպես «Մեծ տարածք» հասկացություն։ ԱՄՆ-ը պետք է վերահսկողություն ունենա «Արևմտյան կիսագնդի, մայրցամաքային Եվրոպայի և Միջերկրական ծովի ավազանի (բացառությամբ Ռուսաստանի), Խաղաղ օվկիանոսի և Հեռավոր Արևելքի և Բրիտանական կայսրության վրա (բացառությամբ Կանադայի)։ Մեծ Տարածքը ներառում էր Խորհրդային Միությունից դուրս գտնվող բոլոր հայտնի խոշոր նավթաբեր տարածքները, հիմնականում կորպորատիվ գործընկերների թելադրանքով, ինչպիսիք են Արտաքին նավթային կոմիտեն և Նավթային արդյունաբերության պատերազմի խորհուրդը :Այսպիսով, ԱՄՆ-ը խուսափեց բացահայտ տարածքների ձեռքբերումից, ինչպես եվրոպական գաղութային կայսրությունները, քանի որ դա չափազանց թանկ էր՝ ընտրելով երկրներին ստիպելու ավելի էժան տարբերակը՝ բացել իրենց դռները ամերիկյան բիզնես շահերի առաջ ։
Չնայած Միացյալ Նահանգները վերջին խոշոր երկիրն էր, որը միացավ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին, նա սկսեց պլանավորել հետպատերազմյան աշխարհը հակամարտության սկզբից։ Հետպատերազմյան այս տեսլականը ծագել է Արտաքին հարաբերությունների խորհրդում (CFR), որը տնտեսական էլիտայի գլխավորած կազմակերպություն է, որը ինտեգրվել է կառավարության ղեկավարությանը։ CFR-ի Պատերազմի և խաղաղության ուսումնասիրությունների խումբն իր ծառայություններն առաջարկեց Պետդեպարտամենտին 1939 թվականին և ձևավորվեց գաղտնի համագործակցություն հետպատերազմյան պլանավորման համար։ CFR-ի ղեկավարներ Համիլթոն Ֆիշ Արմսթրոնգը և Ուոլթեր Հ. Մալորին Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը դիտեցին որպես «մեծ հնարավորություն» ԱՄՆ-ի համար՝ դառնալու «աշխարհի առաջատար ուժը» ։
Կայսրության այս տեսլականը ենթադրում էր պատերազմի հետևանքով ԱՄՆ-ի «աշխարհը հսկելու» անհրաժեշտությունը։ Դա արվել է ոչ թե առաջին հերթին ալտրուիզմից ելնելով, այլ տնտեսական շահերից ելնելով։ Isaiah Bowman-ը, CFR-ի և Պետքարտուղարության կապողը, «Ամերիկյան տնտեսական կենսատարածքը»։ Սա հիմնված է Time-Life հրատարակիչ Հենրի Լյուսի գաղափարների վրա, ով իր «Ամերիկյան դար» էսսեում գրել է. «Բռնակալությունները կարող են մեծ քանակությամբ կենդանի տարածք պահանջել [բայց] ազատությունը պահանջում է և կպահանջի շատ ավելի մեծ կենդանի տարածք, քան բռնակալությունը»։ Ըստ Բոումենի կենսագիր Նիլ Սմիթի.
1947-1952 Սառը պատերազմ Արևմտյան Եվրոպայում` «Կայսրությունը հրավերով»
Նախքան իր մահը՝ 1945 թվականին, նախագահ Ռուզվելտը ծրագրել էր որքան հնարավոր է շուտ դուրս բերել ամերիկյան բոլոր զորքերը Եվրոպայից։ Խորհրդային գործողությունները Լեհաստանում և Չեխոսլովակիայում ստիպեցին նրա իրավահաջորդ Հարրի Թրումենին վերանայել այդ ծրագիրը։ Ջորջ Ֆ․ Քեննանի ուժեղ ազդեցության տակ գտնվող Վաշինգտոնի քաղաքական գործիչները Խորհրդային Միությունը համարում էին էքսպանսիոնիստական ​​բռնապետություն, որը սպառնում էր ամերիկյան շահերին։ Նրանց տեսության համաձայն՝ Մոսկվայի թույլ կողմն այն էր, որ գոյատևելու համար անհրաժեշտ էր անընդհատ ընդլայնվել, և որ դրա աճը զսպելով կամ դադարեցնելով՝ կարելի է կայունություն հաստատել Եվրոպայում։ Արդյունքը եղավ Թրումենի դոկտրինը (1947) Հունաստանի և Թուրքիայի վերաբերյալ։ Երկրորդ ոչ պակաս կարևոր նկատառումը համաշխարհային տնտեսության վերականգնման անհրաժեշտությունն էր, որը աճի համար պահանջում էր Եվրոպայի վերակառուցում և վերակազմավորում։ Այս խնդիրը, ոչ թե խորհրդային վտանգը, գլխավոր խթանն էր 1948 թվականի Մարշալի պլանի համար։ Երրորդ գործոնը հատկապես Բրիտանիայի և Բենիլյուքսի երեք երկրների կողմից ամերիկյան ռազմական միջամտության անհրաժեշտության գիտակցումն էր։ Գեյր Լունդեստադը նշել է «այն եռանդի կարևորությունը, որով ձգտում էր Ամերիկայի բարեկամությունը և ողջունվում նրա ղեկավարությունը... Արևմտյան Եվրոպայում Ամերիկան ​​«հրավերով» կառուցեց կայսրություն» ։ Միևնույն ժամանակ, ԱՄՆ-ը միջամտեց Իտալիայի և Ֆրանսիայի քաղաքականությանը՝ մաքրելու ընտրված կոմունիստ պաշտոնյաներին, ովքեր կարող էին դեմ լինել նման հրավերներին ։
1954-ից հետո՝ Կորեա, Վիետնամ և «կայսերական ինտերնացիոնալիզմ»
Հարավային Կորեայում ԱՄՆ-ն արագ դաշնակցեց Լի Սին Մանի հետ Կորեայի Ժողովրդական Հանրապետության դեմ պայքարի առաջնորդին, որը ժամանակավոր կառավարություն հռչակեց։ Կորեայի բաժանման դեմ շատ ընդդիմություն կար, ներառյալ կոմունիստների ապստամբությունները, ինչպիսին էր Ջեջուի ապստամբությունը 1948 թվականին։ Դա բռնությամբ ճնշվեց և հանգեցրեց 30,000 մարդու մահվան, որոնց մեծ մասը խաղաղ բնակիչներ էին։ Հյուսիսային Կորեան ներխուժեց Հարավային Կորեա 1950 թվականի հունիսին՝ սկսելով Կորեական պատերազմը ։ Ազգային անվտանգության խորհրդի 68-րդ փաստաթղթով և դրան հաջորդած Կորեական պատերազմով ԱՄՆ-ը որդեգրեց Ասիայում կոմունիզմի դեմ «հետդարձի» քաղաքականություն։ Ամերիկացի քաղաքական տեսաբան Ջոն Թիրմանը պնդում է, որ այս քաղաքականության վրա մեծ ազդեցություն է ունեցել 19-րդ դարում Ամերիկայի իմպերիալիստական քաղաքականությունը Ասիայում՝ գյուղացիական զանգվածներին քրիստոնեացնելու և ամերիկյանացնելու նպատակներով ։
1965 թվականից սկսած ԱՄՆ-ը բազմաթիվ մարտական ​​ստորաբաժանումներ ուղարկեց Հարավային Վիետնամի ազգային ազատագրական ճակատի և Հյուսիսային Վիետնամի զինվորների դեմ կռվելու համար Հարավային Վիետնամ, ընդ որում մարտերը տարածվեցին Հյուսիսային Վիետնամում, Լաոսում և Կամբոջայում։ Պատերազմի ժամանակ Մարտին Լյութեր Քինգը Ամերիկյան կառավարությունը անվանեց «այսօր աշխարհում բռնության ամենամեծ մատակարարը» ։
ԱՄՆ Կոնգրեսի զեկույցի համաձայն՝ 1946 թվականից ի վեր ԱՄՆ ռազմական միջամտությունների 80 տոկոսը տեղի է ունեցել ԽՍՀՄ փլուզումից հետո ։
Ամերիկյան բացառիկություն
Ամերիկյան բացառիկությունը այն հասկացությունն է, որ Միացյալ Նահանգները հատուկ դիրք է գրավում աշխարհի ժողովուրդների մեջ իր ազգային հավատի, պատմական էվոլյուցիայի, քաղաքական ու կրոնական ինստիտուտների ու ծագման առումով։
Փիլիսոփա Դուգլաս Քելները նշում է ամերիկյան բացառիկության՝ որպես հստակ երևույթի նույնականացումը դեռևս 19-րդ դարի ֆրանսիացի սոցիոլոգ և պետական գործիչ Ալեքսիս դը Տոկվիլից, ով եզրակացրեց՝ համաձայնելով, որ ԱՄՆ-ը, եզակիորեն, «շարունակում է մի ճանապարհով, որտեղ ոչ մի սահման չի կարող ընկալվել» ։
Ինչպես ասվում է Monthly Review-ի խմբագրականում. «Բրիտանիայում կայսրությունը արդարացված էր որպես բարեգործական «սպիտակ մարդու բեռ»։ Իսկ ԱՄՆ-ում կայսրությունը նույնիսկ գոյություն չունի, «մենք» պարզապես պաշտպանում ենք ազատության, ժողովրդավարության և արդարության գործն ամբողջ աշխարհում ։
Ամերիկայի իմպերիալիզմի տեսակետները
Պահպանողական, հակաինտերվենցիոնիստական տեսակետը, որն արտահայտել է ամերիկացի լրագրող Ջոն Թ. Ֆլինը.
«Սոցիալ-դեմոկրատական» տեսությունն ասում է, որ ԱՄՆ-ի իմպերիալիստական քաղաքականությունը ԱՄՆ-ի բիզնեսի և կառավարության որոշ հատվածների՝ սպառազինության արդյունաբերության՝ ռազմական և քաղաքական բյուրոկրատիաների և երբեմն այլ ոլորտների, ինչպիսիք են նավթը և ֆինանսները, համակցված դաշինքի հետ կապված չափազանց մեծ ազդեցության արդյունքն է` հաճախ կոչվում է «ռազմաարդյունաբերական համալիր»։ Ասում են, որ համալիրը օգուտ է քաղում պատերազմական շահերից և բնական ռեսուրսների թալանից, հաճախ հանրային շահի հաշվին ։ Առաջարկվող լուծումը սովորաբար անդադար ժողովրդական զգոնություն է՝ հակաճնշում կիրառելու համար ։ Չալմերս Ջոնսոնն ունի այս տեսակետի վարկածը ։
Ալֆրեդ Թայեր Մահանը, ով 19-րդ դարի վերջում ծառայել է որպես ԱՄՆ ռազմածովային նավատորմի սպա, պաշտպանել է ամերիկյան իմպերիալիզմի գաղափարը 1890 թվականին իր «Ծովային ուժի ազդեցությունը պատմության վրա» գրքում։ Մահանը պնդում էր, որ ժամանակակից արդյունաբերական երկրները պետք է ապահովեն արտաքին շուկաները՝ ապրանքների փոխանակման նպատակով, և, հետևաբար, նրանք պետք է պահպանեն ծովային ուժեր, որոնք կարող են պաշտպանել այդ առևտրային ուղիները ։
«Սուպերիմպերիալիզմի» տեսությունը պնդում է, որ ԱՄՆ-ի իմպերիալիստական քաղաքականությունը առաջնորդվում է ոչ միայն ամերիկյան բիզնեսների շահերով, այլ նաև զարգացած երկրների տնտեսական էլիտայի միջև գլոբալ դաշինքի ավելի մեծ ապարատի շահերով։ Փաստարկը պնդում է, որ գլոբալ հյուսիսում (Եվրոպա, Ճապոնիա, Կանադա և ԱՄՆ) կապիտալիզմը չափազանց խճճվել է այս երկրների միջև ռազմական կամ աշխարհաքաղաքական հակամարտություն թույլ տալու համար, և ժամանակակից իմպերիալիզմի կենտրոնական հակամարտությունը Գլոբալ Հյուսիսի միջև է (նաև նշված է. որպես գլոբալ միջուկ) և Գլոբալ հարավ (որը նաև կոչվում է գլոբալ ծայրամաս), այլ ոչ թե իմպերիալիստական տերությունների միջև։
Քաղաքական բանավեճ 2001 թվականի սեպտեմբերի 11-ից հետո
2001 թվականին Աֆղանստան ներխուժումից հետո ամերիկյան իմպերիալիզմի գաղափարը վերանայվեց։ 2001 թվականի նոյեմբերին ցնծացող ծովայինները բարձրացրին ամերիկյան դրոշը Քանդահարի վրա։ Բոլոր պահերը, գրում է Նիլ Սմիթը, արտահայտում են ԱՄՆ-ի համաշխարհային հավակնությունները։ «Նոր պատերազմը, որը կոչվում է « Ահաբեկչության դեմ պատերազմ », ներկայացնում է ամերիկյան կայսրության աննախադեպ արագացում, երրորդ հնարավորություն համաշխարհային տիրապետության համար» ։
2003 թվականի հունվարի 5-ի «Նյու Յորք Թայմս» կիրակնօրյա օրաթերթի շապիկին գրված էր «Ամերիկյան կայսրություն. ընտելանալ դրան»։ «Ամերիկյան կայսրություն» արտահայտությունը հայտնվել է ավելի քան 1000 անգամ նորությունների մեջ 2002 թվականի նոյեմբերից մինչև 2003 թվականի ապրիլը ։
Ակադեմիական բանավեճեր 2001 թվականի սեպտեմբերի 11-ից հետո
Հարվարդի պրոֆեսոր Նայլ Ֆերգյուսոնը նշում է.
«Ամերիկան, որպես կայսրություն» գաղափարի առաջատար խոսնակը բրիտանացի պատմաբան Ա.Գ.Հոփկինսն է։ Նա պնդում է, որ ավանդական տնտեսական իմպերիալիզմը 21-րդ դարում այլևս գոյություն չունի՝ նշելով, որ նավթային ընկերությունները դեմ են եղել 2003 թվականին ԱՄՆ-ի ներխուժմանը Իրաք։ Հոփկինսն ասում է.
Հարվարդի պահպանողական պրոֆեսոր Նայլ Ֆերգյուսոնը եզրակացնում է, որ համաշխարհային ռազմական և տնտեսական ուժերը միավորվել են՝ ԱՄՆ-ը դարձնելով պատմության ամենահզոր կայսրությունը։ Նա կարծում է, որ լավ գաղափար է, քանի որ 19-րդ դարի հաջողակ Բրիտանական կայսրության նման այն աշխատում է ազատ շուկաների գլոբալիզացման, օրենքի գերակայության բարձրացման և ներկայացուցչական կառավարման խթանման ուղղությամբ։ Նա մտավախություն ունի, սակայն, որ ամերիկացիները չունեն աշխատուժի և փողի երկարաժամկետ պարտավորություն՝ կայսրությունը գործելու համար ։ ԱՄՆ դոլարը դե ֆակտո համաշխարհային արժույթ է ։ Նավթադոլարային պատերազմ տերմինը վերաբերում է ԱՄՆ արտաքին քաղաքականության ենթադրյալ դրդապատճառին՝ բռնի ուժով պահպանել ԱՄՆ դոլարի կարգավիճակը՝ որպես աշխարհի գերիշխող պահուստային արժույթ և արժույթ, որով գնահատվում է նավթը։ Տերմինը ստեղծվել է Ուիլյամ Ռ. Քլարկի կողմից, ով գրել է համանուն գիրք։ Նավթ-արժութային պատերազմ արտահայտությունը երբեմն օգտագործվում է նույն իմաստով ։ Շատ գիտնականներ, թերևս մեծամասնությունը, որոշել են, որ Միացյալ Նահանգները զուրկ են կայսրության հիմնական տարրերից։ Օրինակ, չնայած ամբողջ աշխարհում կան ամերիկյան ռազմաբազաներ, ամերիկացի զինվորները չեն կառավարում տեղի բնակչությանը, և Միացյալ Նահանգների կառավարությունը չի ուղարկում նահանգապետեր կամ մշտական ​​վերաբնակիչներ, ինչպես արեցին բոլոր պատմական կայսրությունները ։ Հարվարդի պատմաբան Չարլզ Մայերը լայնորեն զբաղվել է Ամերիկայի՝ որպես կայսրության հարցով։ Նա ասում է, որ «կայսրություն» բառի ավանդական ըմբռնումը չի կիրառվում, քանի որ ԱՄՆ-ը պաշտոնական վերահսկողություն չի իրականացնում այլ երկրների նկատմամբ և չի զբաղվում սիստեմատիկ նվաճումներով։ Միացյալ Նահանգները լավագույնս բնութագրվում է որպես «հեգեմոն»։ Բարձր տեխնոլոգիաների, տնտեսական հզորության և ժողովրդական մշակույթի վրա ունեցած զգալի ազդեցությունը դրան տալիս է միջազգային տարածում, որը կտրուկ հակասում է պատմական կայսրությունների ներքին ուղղությանը ։ Պատմաբան Էնթոնի Պագդենը հարցնում է՝ Միացյալ Նահանգները իսկապե՞ս կայսրություն է։
Աշխարհագրագետ Դեյվիդ Հարվին ասում է, որ աշխարհագրական տարբերությունների, ինչպես նաև զարգացման անհավասար տեմպերի պատճառով առաջացել է իմպերիալիզմի նոր տեսակ ։ Նա ասում է, որ երեք նոր համաշխարհային տնտեսական և քաղաքական բլոկներ են առաջացել՝ Միացյալ Նահանգները, Եվրամիությունը և Ասիան՝ Չինաստան և Ռուսաստան կենտրոններով։ Նա ասում է, որ երեք հիմնական դաշինքների միջև լարվածություն կա ռեսուրսների և տնտեսական հզորության շուրջ՝ վկայակոչելով 2003 թ. Իրաքի ներխուժումը, որի շարժառիթը, նրա պնդմամբ, մրցակից դաշինքներին նավթի վերահսկումը թույլ չտալն էր ։ Ավելին, Հարվին պնդում է, որ խոշոր բլոկների ներսում կարող է հակամարտություն առաջանալ բիզնեսի շահերի և քաղաքական գործիչների միջև՝ պայմանավորված նրանց երբեմն անհամապատասխան տնտեսական շահերով ։ Այսպիսով, «նոր» իմպերիալիզմը հանգեցրել է կապիտալիստների և քաղաքական գործիչների շահերի սերտաճմանը, որպեսզի կանխի հնարավոր տնտեսական և քաղաքական մրցակիցների աճն ու ընդլայնումը Ամերիկայի գերիշխանությանը մարտահրավեր նետելու համար ։ Անտիկ շրջանի պրոֆեսոր և ռազմական պատմաբան Վիկտոր Դևիս Հանսոնն ընդհանրապես մերժում է Ամերիկյան կայսրության գաղափարը` ծաղրական համարելով պատմական կայսրությունների հետ համեմատությունը. «Մենք պրոհյուպատոսներ չենք ուղարկում հաճախորդ պետություններում բնակվելու, որոնք իրենց հերթին հարկում են այն հպատակներին, ովքեր ստիպված են վճարել լեգեոնների համար»։ Փոխարենը, ամերիկյան բազաները հիմնված են պայմանագրային պարտավորությունների վրա, որոնք թանկ են մեզ համար և շահավետ իրենց տանտերերի համար։ Մենք Կորեայում շահույթ չենք տեսնում, բայց փոխարենը ընդունում ենք մեր երիտասարդներից գրեթե 40,000-ին կորցնելու ռիսկը» ։ Ընդունող երկրների աջակցության վերաբերյալ մեկ հետազոտություն եզրակացնում է.
«Դաշնակիցների տնտեսական բեռի» ավելացումը նախկին նախագահ Դոնալդ Թրամփի գլխավոր առաջնահերթություններից էր   ։
Ամերիկյան մեդիա և մշակութային իմպերիալիզմ
Ամերիկյան իմպերիալիզմը վաղուց ունեցել է մեդիա (մեդիա իմպերիալիզմ) և մշակութային (մշակութային իմպերիալիզմ) հարթություններ։
«Զանգվածային հաղորդակցությունները և ամերիկյան կայսրությունը» (Mass Communication and American Empire) գրքում Հերբերտ Է. Շիլլերը շեշտեց մեդիայի և մշակութային արդյունաբերության կարևորությունը ամերիկյան իմպերիալիզմի համար ՝ պնդելով, որ «յուրաքանչյուր նոր էլեկտրոնային զարգացում ընդլայնում է ամերիկյան ազդեցության շրջանակը» և նշելով, որ «Ամերիկյան հզորությունը՝ արտահայտված արդյունաբերական, ռազմական և մշակութային առումով, դարձավ երկրի վրա ամենահզոր ուժը, իսկ հաղորդակցությունը որոշիչ տարր դարձավ Միացյալ Նահանգների համաշխարհային ուժի ընդլայնման գործում ։
Շիլլերի հայեցակարգի ձևակերպման մեջ մշակութային իմպերիալիզմը վերաբերում է «Ամերիկյան կայսրության հարկադրանքի և համոզման ուժերին և նրանց կարողությանը խթանելու և համընդհանուրացնելու ամերիկյան «կյանքի ձևը» այլ երկրներում՝ առանց որևէ փոխադարձ ազդեցության» ։ Մշակութային իմպերիալիզմը «ճնշում էր, ստիպում և կաշառում» հասարակություններին՝ ինտեգրվելու ԱՄՆ-ի ծավալուն կապիտալիստական ​​մոդելին, բայց նաև ընդգրկում էր նրանց գրավչությամբ և համոզմամբ՝ փնտրելով «փոխադարձ համաձայնություն և նույնիսկ տեղական կառավարիչների միջնորդությունը»։
Մշակութային իմպերիալիզմի վերաբերյալ ավելի նոր հետազոտությունները լույս են սփռում այն մասին, թե ինչպես է ԱՄՆ ազգային անվտանգության պետությունը համագործակցում մեդիա կորպորացիաների հետ՝ տարածելու ԱՄՆ արտաքին քաղաքականությունը և ռազմական խթանող մեդիա ապրանքներն ամբողջ աշխարհում։ Թաներ Միրլիսը պնդում է, որ ԱՄՆ կառավարությունը և մեդիա կորպորացիաները տարբեր շահեր են հետապնդում համաշխարհային հարթակում (առաջինը ազգային անվտանգությունն է, իսկ երկրորդը՝ շահույթը), սակայն նրանց միջև կառուցվածքային դաշինքներն ու սիներգիաները աջակցում են մշակութային և զվարճանքի ապրանքների համատեղ արտադրությանն ու համաշխարհային հոսքին, որը փառաբանում է կայսրությունը ։
Որոշ գիտնականներ պնդում են, որ ռազմական և մշակութային իմպերիալիզմը փոխկապակցված են։ Կայսրության յուրաքանչյուր պատերազմ հիմնված էր մշակույթի կամ «կյանքի» վրա, որն աջակցում էր դրան, և ամենից հաճախ այն գաղափարի վրա, որ երկիրն ուներ եզակի կամ հատուկ առաքելություն՝ տարածելու իր ապրելակերպն ամբողջ աշխարհում։ Հետգաղութային տեսության հիմնադիրներից Էդվարդ Սաիդն ասել է.
Միջազգային հարաբերությունների մասնագետ Դեյվիդ Ռոթկոֆը համաձայն չէ այն մտքի հետ, որ մշակութային իմպերիալիզմը միտումնավոր քաղաքական կամ ռազմական գործընթաց է, և փոխարենը պնդում է, որ դա տնտեսական գլոբալիզացիայի անմեղ արդյունքն է, որը թույլ է տալիս մուտք գործել բազմաթիվ ԱՄՆ և արևմտյան գաղափարների և ապրանքների, իսկ սպառողներն ամբողջ աշխարհում կամավոր ընտրում և սպառում են դրանք ։ Նմանատիպ վերլուծության մեջ Մեթյու Ֆրեյզերը պնդում է, որ ամերիկյան «փափուկ ուժը» և ամերիկյան գլոբալ մշակութային ազդեցությունը լավ բան է այլ երկրների համար և լավ է ամբողջ աշխարհի համար ։ Թաներ Միրլիսը պնդում է, որ «փափուկ ուժի» դիսկուրսը, որն օգտագործվում է Մեթյու Ֆրեյզերի և մյուսների կողմից՝ խթանելու ամերիկյան գլոբալ մշակութային ազդեցությունը, մշակութային իմպերիալիզմի «ներողություն» է, այն ռացիոնալացնելու միջոց (միաժամանակ ժխտելով այն) ։
Լուի Ա. Պերես կրտսերը բերում է 1898 թվականի պատերազմի ժամանակ օգտագործված քարոզչության օրինակ. «Մենք գալիս ենք, Կուբա, գալիս ենք, մենք պարտավոր ենք ձեզ ազատել։ Մենք գալիս ենք լեռներից, հարթավայրերից և ներքին ծովերից, գալիս են Աստծո բարկությամբ, որպեսզի իսպանացիները փախչեն։ Մենք գալիս ենք, Կուբա, գալիս ենք, հիմա գալիս ենք»։
ԱՄՆ ռազմաբազաներ
2004 թվականին Չալմերս Ջոնսոնը պնդում էր, որ գաղութի ամերիկյան տարբերակը ռազմական բազա է ։ Չիփ Փիթսը նմանապես պնդում էր 2006 թվականին, որ ԱՄՆ մշտական ​​բազաները Իրաքում առաջարկում են «Իրաքը որպես գաղութ» տեսլականը ։
Թեև այնպիսի տարածքներ, ինչպիսիք են Գուամը, Ամերիկյան Վիրջինյան կղզիները, Հյուսիսային Մարիանյան կղզիները, Ամերիկյան Սամոան և Պուերտո Ռիկոն, մնում են ԱՄՆ-ի վերահսկողության տակ, ԱՄՆ-ը թույլ տվեց իր շատ անդրծովյան տարածքների անկախություն ձեռք բերել Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո։ Օրինակները ներառում են Ֆիլիպինները (1946 թ.), Պանամայի ջրանցքի գոտին (1979 թ.), Պալաուն (1981 թ.), Միկրոնեզիայի դաշնային նահանգները (1986 թ.) և Մարշալյան կղզիները (1986 թ.): Նրանցից շատերը դեռևս ունեն ամերիկյան բազաներ իրենց հողում։ Օկինավայի դեպքում, որը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Օկինավայի ճակատամարտից հետո անցավ ԱՄՆ-ի վերահսկողության տակ, դա տեղի ունեցավ կղզու հասարակական կարծիքի հակառակ ։ Ըստ պաշտպանության նախարարության, 2003 թվականին Միացյալ Նահանգները բազաներ ուներ ավելի քան 36 երկրներում, ներառյալ Camp Bondsteel-ը Կոսովոյի վիճելի տարածքում ։ 1959 թվականից Կուբան անօրինական է համարում ԱՄՆ ներկայությունը Գուանտանամոյում ։ 2015-ին Պաշտպանության նախարարությունը զեկուցեց, որ բազաների թիվը, որտեղ տեղակայված կամ աշխատում էր որևէ զինվորական կամ քաղաքացիական անձ, 587 էր ։
2015 թվականին Դեյվիդ Վայնի «Բազային ազգ» գրքում հայտնաբերվել են 800 ԱՄՆ ռազմակայաններ, որոնք տեղակայված են ԱՄՆ-ից դուրս, այդ թվում՝ 174 բազա Գերմանիայում, 113-ը՝ Ճապոնիայում և 83-ը՝ Հարավային Կորեայում։ Ընդհանուր արժեքը գնահատվում էր տարեկան 100 միլիարդ դոլար ։
Աջակցություն
Ամերիկյան կայսրության ամենավաղ պատմաբաններից մեկը՝ Ուիլյամ Էփփլման Ուիլյամսը, գրել է. «Հողի, շուկաների կամ անվտանգության սովորական տենչանքը դարձավ բարգավաճման, ազատության և անվտանգության մասին ազնիվ հռետորաբանության արդարացում» ։
Մաքս Բութը պաշտպանում է ամերիկյան իմպերիալիզմը՝ գրելով. «Ամերիկյան իմպերիալիզմը եղել է աշխարհի ամենամեծ բարի ուժը անցյալ դարում։ Նա հաղթեց կոմունիզմին և նացիզմին և միջամտեց թալիբների և սերբական էթնիկ զտումների դեմ» ։ Բութն օգտագործել է «իմպերիալիզմ» տերմինը՝ նկարագրելու Միացյալ Նահանգների քաղաքականությունը ոչ միայն 20-րդ դարի սկզբին, այլ «առնվազն 1803 թվականից» ։ Շոտլանդական ծագմամբ ամերիկացի պատմաբան Նայլ Ֆերգյուսոնը պնդում է, որ Միացյալ Նահանգները կայսրություն է և կարծում է, որ դա լավ է ։ Ֆերգյուսոնը զուգահեռներ է անցկացրել Բրիտանական կայսրության և Միացյալ Նահանգների գլոբալ դերի միջև 20-րդ դարի վերջին և 21-րդ դարի սկզբին, թեև նա նկարագրում է Միացյալ Նահանգների քաղաքական և սոցիալական կառույցները որպես ավելի նման Հռոմեական կայսրության, քան բրիտանականի։ Ֆերգյուսոնը պնդում է, որ այս բոլոր կայսրությունները ունեին և՛ դրական, և՛ բացասական կողմեր, սակայն ամերիկյան կայսրության դրական կողմերը, եթե նա դասեր քաղի պատմությունից և իր սխալներից, շատ ավելի կգերազանցի իր բացասական կողմերը ։
Պատմաբան Վիկտոր Դևիս Հանսոնը պնդում է, որ ԱՄՆ-ը չի ձգտում համաշխարհային տիրապետության, այլ պահպանում է համաշխարհային ազդեցությունը փոխշահավետ փոխանակումների համակարգի միջոցով։ Մյուս կողմից, ֆիլիպինցի հեղափոխական գեներալ Էմիլիո Ագուինալդոն կարծում էր, որ ամերիկյան միջամտությունը Ֆիլիպիններում կործանարար էր. Երկու ժողովուրդ զուգահեռ գծերի վրա կռվում են նույն նպատակի համար ։ Ամերիկայի ազդեցությունն ամբողջ աշխարհում, և այն ազդեցությունը, որը նա ունի այլ երկրների վրա, ունի բազմաթիվ մեկնաբանություններ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:ԱՄՆ Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի արտաքին քաղաքականություն Կատեգորիա:Միջազգային հարաբերություններ Կատեգորիա:Միջազգային իրավունք Կատեգորիա:Արտաքին հարաբերություններ ըստ երկրի
Գեղուտ
Գեղուտ, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Կիսկիմի գավառակում, Խոտորջրի գյուղախմբում։ Գտնվում էր Ճորոխի ավազանի Խոտորջուր գետի հովտում, սարալանջի վրա, թաղված պտղատու այգիների, բանջարանոցների և պտղատու այգիների մեջ։ Հանդիսանում էր Խոտորջուրի թաղերից մեկը։
Գյուղի մոտ են գտնվում Գեղուտ Ներքին և Գեղուտ Վերին գյուղերը
Զգայական համակարգ
Զգայական համակարգ (կենսաբանություն), վերլուծիչներ, բարձրակարգ կենդանիների և մարդու անատոմա-ֆիզիոլոգիական բարդ համակարգեր, որոնք ընդունում և նուրբ վերլուծության են ենթարկում արտաքին ու ներքին միջավայրի բոլոր գրգիռները։ Ֆիզիոլոգիայում անալիզատոր հասկացությունը մտցրել է ռուս գիտնական Ի. Պ. Պավլովը (1909)։
Գեղուտ
Ուներ առողջարար օդ։
Պատմություն
Գյուղի մի մասը 1915 թվականի Մեծ Եղեռնի ժամանակ զոհվեց թուրքական յաթաղանից։ Մնացածները տարագրվեցին։
Զգայական համակարգ
Յուրաքանչյուր անալիզատոր բաղկացած է ծայրամասային ընկալող հարմարանքից՝ ընդունիչից, գրգիռը կենտրոնական նյարդային համակարգ փոխանցող հաղորդիչ ուղուց և գլխուղեղի կեղևում տեղակայված բարձրագույն կենտրոնից, որտեղ նյարդային գրգիռը վերածվում է զգայունության։ Անալիզատոր են զգայարանները (լսողության, տեսողության, համի, շոշափելիքի, հոտառության) և ներքին օրգանների ու մկանների հատուկ ընդունիչ գոյացությունները։
Անալիզատորի որոշ ընդունիչներ գրգիռներն ընկալում են տարբեր հեռավորությունից («դիստանտ ընդունիչներ»), մյուսները՝ միայն հպվելով («կոնտակտային ընդունիչներ»)։ Անալիզատորի համընդհանուր գործունեությամբ ապահովվում է կենդանական օրգանիզմների ճշգրիտ և նյարդային հարմարվողականությունը միջավայրի պայմաններին։ Անալիզատորի գործունեության ուսումնասիրությունն ունի տեսական ե գործնական նշանակություն ֆիզիոլոգիայի, փիլիսոփայության, հոգեբանության, բժշկության, ինչպես նաև տեխնիկայի առաջընթացի համար։ Տեխնիկայում անալիզատորով զբաղվում է ինժեներական հոգեբանությունը։
Գեղուտ
Բնակչություն
1915 թվականին ուներ 55 տուն՝ 385 հայ բնակչով։
Պատմամշակութային կառույցներ
Գեղուտն ուներ Ս. Ստեփանոս և Ս. Գևորգ անուններով եկեղեցիներ։
Զգայական համակարգ
Կառավարող կետերում ինչպես տեղադրել սարքերը, ինչ գույնի, չափի, ձևի, հաճախականության ե ուժի ազդանշաններ ընտրել, որպեսզի դրանք ավելի արագ ու ճիշտ ընկալեն (օդաչուները, տիեզերագնացները, դիսպետչերները, օպերատորները)։ Տարբեր պայմաններում, ինչպիսին է մարդու ընկալման սահմանային ընդունակությունը ե ինչպես է այն փոխվում մարդու վիճակի ու պայմանների փոփոխության դեպքում՝ ահա այն պրոբլեմները, որոնք կապված են անալիզատորի ուսումնասիրության հետ։
Գեղուտ
Կրթություն
Գյուղում գործում էր հայկական վարժարան ։
Զգայական համակարգ
Շրջապատող միջավայրի ընկալում
Կենտրոնական նյարդային համակարգն արտաքին աշխարհի և օրգանիզմի ներքին միջավայրի վիճակի մասին տեղեկատվություն է ստանում հատուկ մասնագիտացված գոյացություններով՝ ընկալիչներով (ռեցեպտորներով)։ Բարձրակարգ կենդանիների և մարդու օրգանիզմում ընկալիչի դեր են կատարում մաշկում,լորձաթաղանթներում, ներքին օրգաններում, արյունատար անոթների պատերում տեղակայված բազմաթիվ նյարդային վերջույթները, մասնագիտացված բջիջները և զգայարանները՝ աչք,ականջ,լեզու, քիթ, անդաստակային ապարատ։ Այդ օրգաններից յուրաքանչյուրն ընկալում է միայն որոշակի գրգիռներ.աչքն ընկալում է լույսի ճառագայթներ, ականջը՝ ձայնային տատանումներ, մաշկը՝ ցավ, հպում, ճնշում, ջերմություն։ Սակայն զգայարանները կարող են գրգռվել նաև նրանց վրա շրջապատող միջավայրի ոչ յուրահատուկ ներգործությունից։ Այսպես, աչքի ուժեղ հարվածից առաջանում է լույսի բռնկման զգացում։ Զգայարաններն արտաքին միջավայրի ազդանշաններով (ձայն, լույս, հոտ) փոխարկվում են նյարդային ազդակի, որը զգացող նյարդաթելերով հաղորդվում է մեծ կիսագնդերի կեղևի որոշակի գոտի, որտեղ կատարվում է դրանց վերջնական վերլուծությունը և զանազանումը։ Ստացված ազդանշանները կեղևը վերամշակում է և պատասխան հրահանգներ ուղարկում կատարող օրգաններին։ Ընկալիչները, հաղորդող նյարդերը և կեղևի համապատասխան գոտին կազմում են միասնական ամբողջություն, որը Ի.Պ. Պավլովն անվանել է վերլուծիչ (անալիզատոր)։
Վերլուծիչի կառուցվածք
Մարմնի յուրաքանչյուր հատվածում տեղադրված են տարբեր տեսակի ընկալիչներ, օրինակ, բերանի խոռոչում տեղակայված են ոչ միայն համազգաց, այլև շոշափական, ջերմազգաց, ցավազգաց ընկալիչներ։ Ուստի առաջանում են ոչ թե առանձին, այլ զգայությունների զուգակցումներ, և վերլուծիչներն աշխատում են սերտ փոխներգործված։
Շրջապատող աշխարհի ընկալումը պայմանավորված է բազմաթիվ ընկալիչների համաձայնեցված գործունեությամբ։
Ընկալիչների դասակարգում
Գրգռիչի հետ փոխազդեցության բնույթից կախված տարբերում են արտաքին ընկալիչներ, որոնք ընդունում են արտաքին միջավայրի փոփոխությունները (տեսողական, լսողական ընկալիչներ), և ներքին, որոնք ընկալում են օրգանիզմի ներքին միջավայրից եկող ազդակները (մկանահոդային և ներքին օրգանների ընկալիչներ)։