cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Դիսախարիդներ
Վերականգնող դիսախարիդները հանդես են գալիս տաուտամեր ձևերով և նրանց թարմ ջրային լուծույթները ենթարկվում են մուտառոտացիայի։ Մալթոզը առավել տարածված դիսախարիդներից է, առաջանում է օսլայի և գլիկոգենի ֆերմենտային հիդրոլիզի արդյունքում աղեստամոքսային տրակտի տարբեր հատվածներում գործող ֆերմենտների (թքի և ենթաստամոքսային գեղձի կողմից արտադրված α-ամիլազների) ազդեցության շնորհիվ։ Լուծույթներում միշտ առկա են մալթոզի բոլոր ձևերը, բայց գերակշռում են α- և β- անոմերների պիրանոզային ձևերը։ Շնորհիվ բաց ձևի գոյության, դիսախարիդները կարող են մոնոսախարիդների նման վերականգնել մետաղների իոնները։
Արդյունքում ալդեհիդային խումբը օքսիդանում է, վերածվելով կարբօքսիլ խմբի։ Առաջացած միացությունները կոչվում են բիոնաթթուներ։ Նման հատկություններ են ցուցաբերում կաթնաշաքարը՝ լակտոզը, որի լուծույթը նույնպես տաուտոմեր ձևերի խառնուրդ է։
Գլիկոզիդային կապը կարող է առաջանալ նաև C2,C3,C4,C6 դիրքերում գտնվող հիդրօքսիլ խմբերի հաշվին.օրինակ իզոմալթոզում գլիկոզիդային կապը գոյացել է առաջին մոլեկուլի C1 և երկրորդ մոլեկուլի C6 միջև։
Որոշ դեպքերում գլիկոզիդային կապի առաջացմանը մասնակցում են երկու մոնոսախարիդների կիսաացետալային խմբերը, այնպես, ինչպես դա տեղի է ունենում սախարոզում։
Սախարոզում չկա ազատ կիսաացետալային հիդրօքսիլ խումբ։ Նման օլիգոսախարիդները չունեն տաուտոմեր ձևեր, չեն ցուցաբերում վերականգնողական հատկություններ և կոչվում են չվերականգնող օլիգոսախարիդներ։ Նման կառուցվածք ունեցող դիսախարիդների թարմ ջրային լուծույթները չեն ենթարկվում մուտառոտացիայի։
Օլիգոսախարիդների քիմիական հատկությունները
Դիսախարիդները ենթարկվում են հիդրոլիզի։ Օրգանիզմում հիդրոլիզը կատարվում է գլիկոզիդազ ֆերմենտների ազդեցությամբ։ Սախարոզը (ինվերտային շաքար) սննդի ածխաջրերի հիմնական աղբյուրն է, հեշտությամբ հիդրոլիզվում է թքի ֆերմենտներով, առաջացնելով գլյուկոզ և ֆրուկտոզ։
C12+H2O→C6H12O6(գլյուկոզ)+C6H12O6(ֆրուկտոզ)
Սախարոզը ինվերտային շաքար է կոչվում, քանի որ նա օպտիկապես աջ պտտող շաքար է, իսկ հիդրոլիզի արդյունքում առաջացած միացությունների՝ գլյուկոզի և ֆրուկտոզի էկվիմոլյար խառնուրդի պտտման ուղղությունը ձախն է.այսինքն տեղի է ունենում պտտման ուղղության փոփոխություն (inversion-փոխել ուղղվածությունը)։ Բերված հիդրոլիզի սխեմայից երևում է, որ առաջացած մոնոսախարիդների պտտման անկյունները և ուղղությունները կտրականապես տարբերվում են և ֆրուկտոզի ունակությունը գերակշռում է։
Լակտոզի հիդրոլիզից առաջանում են գլյուկոզ և գալակտոզ, մալթոզի հիդրոլիզից՝ երկու գլյուկոզ։
Տես նաև
Կատեգորիա:Երկշաքարներ
Մարսալյա
Մարսալյա  (իտալ․՝ Marsaglia), կոմունա Իտալիայում, Պիեմոնտ մարզի Կունեո գավառում։
Բնակչությունը կազմում է 294 մարդ (2008 թվականի տվյալներով)։ Բնակչության խտությունը 23 մարդ/կմ²։ Տարածքը՝ 13 կմ²։ Փոստային ինդեքս՝ 12060։ Հեռախոսային կոդ՝ 0174։
Բնակավայրի հովանավորն է համարվում սուրբ Եվսեբիոս Վերչելլին։
Ժողովրդագրություն
'''Բնակչության թվաքանակի փոփոխությունները.
Մարիե Ռեյսիկ
Մարիե Ռեյսիկ (Marie Reisik, ), էստոնացի կին քաղաքական գործիչ, ակտիվիստուհի։ Հասարակական գործիչ է, մանկավարժ, ֆեմինիստ, լրագրող, խմբագիր։ 1919, 1929, 1932 թվականներին եղել է Էստոնիայի խորհրդարանի պատգամավոր։ Կանանց իրավունքների համար պայքարող առաջին էստոնացիներից մեկն է ։
Կենսագրություն
Մարիե Ռեյսիկը ծնվել է վաճառականի ընտանիքում։ 1904 թվականին ավարտել է Պյառնուի աղջիկների վարժարանը։ Դասախոսել է Տարտուի համալսարանում։ Քանի որ այդ ժամանակ Էստոնիայում կանայք չէին կարող համալսարան ընդունվել, Ռեյսիկը մեկնել է սովորելու Փարիզում, որտեղ Ալյանս Ֆրանսեզում ստացել է ֆրանսերենի դասախոսի մասնագիտություն։
1909-1921 թվականներին Տալլինի և Պյառնուի դպրոցներում աշխատել է որպես ֆրանսերենի ուսուցիչ։ 1911 թվականին ամուսնացել է իրավաբան Պետեր Ռեյսիկի հետ։ 1919 թվականին ամուսինները բնակություն են հաստատել Տալլինում, երեխաներ չեն ունեցել։
Եղել է 1907 թվականին Էստոնիայում կանանց առաջին կազմակերպության հիմնադիրներից մեկը։ 1907-1919 թվականներին եղել է Տարտու քաղաքի կանանց շարժման առաջատար գործիչը։ Եղել է շարժման պատվավոր մասնակիցը 1932 թվականից։
1911 թվականին հիմնադրել է կանանց առաջին քաղաքական ամսագիրը՝ «Naisterahva Tööja Elu» («Աշխատանքը և կանանց կյանքը»), որը համախմբել է Էստոնիայի կրթված կանանց։ Մինչև 1918 թվականն աշխատել է որպես ամսագրի խմբագիր։ Նրա գործունեությունը նպաստել է Էստոնացի կանանց առաջին կոնգրեսի ստեղծմանը (1917), որի հիման վրա հիմնադրվել է «Էստոնիայի կանանց միությունը» (1920)։
Եղել է ողջ երկրով ազատագրական շարժման նախաձեռնողներից մեկը, դարձել է ակտիվ քաղաքական գործիչ։ Եղել է Էստոնիայի աջ կենտրոնամետ ժողովրդական կուսակցության անդամ։ 1919 թվականին Մարիե Ռեյսիկն ընտրվել է Էստոնիայի սահմանադիր ժողովում և դարձել խորհրդարանի միակ կին անդամը։ Նա երեք անգամ՝ 1919, 1929 և 1932 թվականներին, ընտրվել է Էստոնիայի խորհրդարանի պատգամավոր։
1926 թվականից խմբագրել է «Naiste Hääl» ամսագիրը։
1925 թվականին Այնո Կալասի հետ Էստոնիան ներկայացրել է Կանանց համաշխարհային կոնգրեսում։ 1935 թվականի աշնանը հիմնադրել է «Էստոնիայի կանանց միությանը» կից ժողովրդական տնտեսության ինստիտուտը, որը ղեկավարել է 1936 թվականից։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնացի լրագրողներ Կատեգորիա:Էստոնացի մանկավարժներ Կատեգորիա:Էստոնացի կանայք Կատեգորիա:Մանկավարժներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Լրագրողներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Էստոնիայի քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Էստոնիայի կին քաղաքական գործիչներ
Գերմոլեկուլային քիմիա
Գերմոլեկուլային քիմիա (Supramolecular chemistry), քիմիայի նորագույն և բուռն զարգացող բնագավառներից է։ Ի տարբերություն դասական քիմիայի, որն ուսումնասիրում է ատոմների միջև կապերի (սովորաբար կովալենտ, E >> 100 կՋ/մոլ) առաջացումն ու քայքայումը, ԳՔ-ի ուսումնասիրման առարկան մոլեկուլների միջև բացառապես ոչ վալենտային փոխազդեցությունների (վանդերվաալսային, հիդրոֆոբային, ջրածնական կապեր, էլեկտրաստատիկ փոխազդեցություններ, կառուցվածքներ «առանց կապի»..., որոնց էներգիան 1-2 կարգով զիջում է վալենտական կապերի էներգիան, Eկապ < 100 կՋ/մոլ) արդյունքում ստացված բարդ համակարգերն են (գերմոլեկուլներ), որտեղ «տանտիրոջ» և «հյուրի» մի քանի կենտրոններով միաժամանակյա կոմպլեմենտար` երկրաչափական և ֆունկցիոնալ տեսակետից ներդաշնակ, համախմբված միացումը կայունացնում է կոմպլեքսը,  դարձնելով այն դինամիկ, ճկուն և շարժունակ։
Երկրի վրա կյանքի առաջացման վերաբերյալ գոյություն ունեն տարբեր վարկածներ և հնարավոր է, որ Գերմոլեկուլային քիմիայի բնագավառում ուսումնասիրությունները լույս սփռեն այդ գործընթացի վրա։
Պատմություն
ԳՄ քիմիայի հիմնադիրներն են 1987 թ. Նոբելյան մրցանակակիրներ Չ. Պեդերսենը, Դ. Կրամը, Ժ. Մ. Լենը, որոնց հիմնական ներդրումը՝ ավանդական քիմիայի նվաճումների ուղղորդումն է սկզբունքորեն նոր քիմիական օբյեկտների ստեղծման բնագավառ և ընդգրկում է առավել բարդ, միջմոլեկուլային փոխազդեցությամբ (ոչ կովալենտային) կապված ամբողջական համակարգերի, առանձին մոլեկուլներից ստացված ներդաշնակ զուգակցումների ուսումնասիրության քիմիական, ֆիզիկական, կենսաբանական, տեղեկագիտական տեսակետները։
Պեդերսենի կողմից սինթեզվել են 4 - 20 թթվածնի ատոմներից բաղկացած և 12 -60 անդամանի երկչափանի կրաուն-եթերներ (1, crown – թագ, 1967)։
Կրամին հաջողվեց ստեղծել նույնանման, նախապես կարգավորված եռչափանի մոլեկուլ-բեռնարկղներ` սֆերանդներ (2, հուն. sphaira - գունդ), ներքուստ լրիվ դատարկ գնդաձև կառուցվածքներ, ինչպես նաև ներքին խոռոչներով բաժականման մոլեկուլներ՝ կավիտանդներ (12, անգլ. cavity — խոռոչ), որոնք ունակ են իրենց “գրկում” առավել ամուր պահել ոչ միայն մետաղների իոններ, այլև չեզոք մոլեկուլներ, և սկիզբ դրեց «տանտեր-հյուր» նոր կոնցեպցիայի։ Եռչափանի կառուցվածքի շնորհիվ սֆերանդներն ու կավիտանդները ցուցաբերում են նաև գերազանց կատիոնային ընտրողականություն, ինչը սֆերանդների մոտ Na+ կատիոնի նկատմամբ 1010 անգամ գերազանցում է K+ -ին։ Ժ. Մ. Լենը սինթեզեց բնական իոնոֆորների հատկություններով նոր կառուցվածքներ՝ կրիպտանդներ (3, 1968 թ., հուն. cryptos – թաքնված) և քիմիայի այս նոր ուղղությունը անվանեց գերմոլեկուլային քիմիա (կամ բեռնարկղային քիմիա), որն ընդգրկում է գիտության տարբեր բնագավառերի (ֆիզիկա, քիմիա, կենսաբանություն, հասարակություն...) երևույթները։
Տարածվածությունը բնության մեջ
Գերմոլեկուլային կառուցվածքները լայնորեն տարածված են բնության մեջ։ Կենդանի օրգանիզմում բոլոր ռեակցիաները ընթանում են սպիտակուցային ծագումով ֆերմենտ-կատալիզատորների մասնակցությամբ, որոնք իդեալական ընկալիչներ են (ռեցեպտոր, «տանտեր», ρ): Ֆերմենտի ակտիվ կենտրոնի հետ կարող են կապվել միայն երկրաչափորեն և էներգիապես համարժեք (կոմպլեմենտար, ներդաշնակ) միացությունները (սուբստրատ, «հյուր», σ): Ռեցեպտորը և սուբստրատը պետք է համընկնեն միմյանց ինչպես բանալին կողպեքին (4.5.7.8):
Ժամանակակից քիմիայի հիմնահարցերից է ոչ կովալենտային փոխազդեցությամբ կոմպլեմենտար մոլեկուլային շինարարական աղյուսիկներից որոշակի կառուցվածքով և հատկություններով գերկարգավորված գերմոլեկուլային բարդ կառուցվածքների նպատակադրված սինթեզը և դրանց վարքի ուսումնասիրությունը տարբեր պայմաններում (հատկապես օրգանիզմում)։ Կոմպլեմենտարությունը ընկած է կենսաբանական երևույթների՝ տրանսվերսիա1, տրանսկրիպցիա2, տրանսլյացիա3, սպիտակուցի կենսասինթեզ... հիմքում։
Գերմոլեկուլային կառուցվածքների պարզագույն օրինակ են «տանտեր-հյուր» տիպի կոմպլեքսները, որտեղ տանտիրոջ (ρ) դերում հանդես է գալիս կենտրոնական խոռոչով օրգանական լիգանդը, իսկ հյուրը պարզ մոլեկուլն է կամ իոնը (σ): Տարբեր չափսերի ցիկլիկ պոլիեթերները (կրաուն-եթերներ) բավական կայուն կապում են ալկալիական Me-ի իոնները (1)։
Կրաուն-եթերների կոմպլեքսը (18-կրաուն-6-կոմպլեքս) K+ -ի հետ։
Մոլեկուլային բեռնարկղներ
Կրաուն-եթերների հիման վրա ստեղծվեցին նոր մոլեկուլային բեռնարկղներ, որոնցից հատկապես կրիպտոսվերանդը՝ սվերանդի (2) և կրիպտանդի (3) հիբրիդը Na+ կատիոնի հետ առաջացնում է կայուն կոմպլեքս՝ աննախադեպ ընտրողականությամբ (Na+/K+), որով գերազանցում է բոլոր սինթետիկ և բնական իոնոֆորները4։
Թալերհոֆի զոհերի հուշարձան
Թալերհոֆի զոհերի հուշարձան (Жертвамъ Талергофа 1914-1918 Галицкая Русь), հուշարձան` նվիրված գալիցիական ռուսասերներին, ավստրո-հունգարական Թալերհոֆ համակենտրոնացման ճամբարի գերյալներին։ Գտնվում է Լվովում` Լիչակովսկի գերեզմանոց պատմահուշահամալիրային թանգարան-արգելոցի տարածքում։ Ձևավորվել է 1934 թվականին լվովցի քանդակագործ Լյուդվիկ Տիրովիչի նախագծով։ ՃարտարապետըՕլեգ Լուցիկն է։
Գերմոլեկուլային քիմիա
Մոլեկուլային բեռնարկղներ
Վանդերվաալսային փոխազդեցության ուժերը (< 30 կՋ/մոլ) գործում են ոչ միայն մոլեկուլների, այլև նանոօբյեկտների միջև, ինչն ապահովում է գերմոլեկուլային կոմպլեքսների կայունությունը, ֆազերի մակերևույթի ադսորբման պրոցեսները, մոլեկուլային նանոկառուցվածքների ինքնահավաքը (6)։ Գերմոլեկուլային համակարգերի թերմոդինամիկական կայունությունը պայմանավորված է տանտիրոջ կարկասում հյուր-մոլեկուլի բարենպաստ տեղավորումով, որի դեպքում թույլ միջմոլեկուլային փոխազդեցության էներգիաների գումարը գերազանցում է առանձին մոլեկուլների էներգիան ազատ վիճակում (7,8)։
Նկ. 7, Ռետինոլի (վիտ. A) մոլեկուլը ռետինոլ կապող RBP (Retinol Binding Protein) սպիտակուցի ակտիվ կենտրոնում:8. Ընկալիչի (p,B) և “հյուրի” (,A) ներդաշնակ միակցումը (p, AB):
Թալերհոֆի զոհերի հուշարձան
Նախապատություն
Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո Արևելյան Գալիցիայի տարածքները հայտնվեցին Լեհական հանրապետության կազմում։ Գալիցիայի ռուսամետ գործիչները պատերազմի ավարտից անմիջապես հետո ձեռնամուխ եղան Թալերհոֆ համակենտրոնացման ճամբարի զոհերի հիշատակը հավերժացնելու գործին, ինչի համար նրանք հիմնադրում են Թալերհոֆի կոմիտեն։ 1924-1932 թվականներին Ստավրոպիգյան եղբայրության լվովյան հրատարակչությունում կոմիտեն հրատարակում է ավստրիական իշխանությունների կողմից պատերազմական տարիներին խաղաղ ռուսասերների սպանությունների վավերագրական վկայությունները։ 1928 թվականին ռուսասերները կազմակերպում են Թալերհոֆյան առաջին համագումարը, ինչից հետո հաստատվում է զոհերի հիշատակին ամենամյա արարողությունների կազմակերպումը ։
Թալերհոֆյան երկրորդ համագումար և հուշարձանի բացում
1934 թվականին կայանում է Գալիցիայի ռուսասերների թալերհոֆյան երկրորդ համագումարը, ինչի ժամանակ որոշում է ընդունվում Լվովում կանգնեցնել հուշարձան` նվիրված ճամբարի զոհերի հիշատակին։ Հուշարձանի համար ընտրվում է տեղ քաղաքի Լիչակովսկի գերեզմանոցում` հուղարկավորություններից ազատ տարածքում։ Հուշարձանի ճարտարապետը դառնում է Օլեգ Լուցիկը, իսկ կառուցման աշխատանքները հանձնարարվում է ինժեներ Լյուդվիկ Տուրովիչին, ով նաև ծրագրի հեղինակն էր ։ Հուշարձանը կառուցվում է Տիրովիչների արվեստանոցում ։ Մեծ թվով ռուսասերների ներկայությամբ (մոտ 15.000 մարդ) հուշարձանը բացվում է։ Բացումն ուղեկցվում է խաչաձև երթով ։
Գերմոլեկուլային քիմիա
Մոլեկուլային բեռնարկղներ
Գերմոլեկուլները բնութագրվում են բաղադրիչների քանակով, դրանց տարածական դասավորությամբ, «գերմոլեկուլային կառուցվածքով», միջմոլեկուլային կապերի բնույթով։
Գերմոլեկուլային կառուցվածքներին բնորոշ հատկությունները՝
Թալերհոֆի զոհերի հուշարձան
Թալերհոֆյան երկրորդ համագումար և հուշարձանի բացում
Հուշահամալիրի բացումից հետո ձևավորվում է ավանդույթ` Ֆոմինի կիրակին անցկացնել հուշարձանի մոտ, հոգեհանգիստ կազմակերպել «Առաջին համաշխարհային պատերազմում Թալերհոֆում, Տերեզինում և այլ տեղերում տանջվածների, տառապածների ու անմեղ զոհերի հիշատակին» ։
Խորհրդային շրջանում
Լվովի` ԽՍՀՄ կազմի մեջ մտնելուց հետո, չնայած այն բանին, որ խորհրդային իշխանությունները կողմից փակվել են Լվովի ռուսասերների շատ կազմակերպություններ, հաջողվել է պահպանել հուշարձանի մոտ թալերհոֆյան հոգեհանգիստ կազմակերպելու ավանդույթը։ Պայմանավորված այն բանով, որ կենդանի վկաներն ու իրադարձության ժամանակակիցները ծերանում էին ու մահանում, գալիցիացիների նոր սերունդը դաստիարակվում էր աթեզմի ոգով և ռուսական ավանդույթների փոխարեն ընդունում էր ուկրաինական ազգային դրսևորումները, հուշարձանի այցելուների թիվը կրճատվում է, և նրա մոտ հանդիպումներն ավելի ու ավելի սակավամարդ էին դառնում ։
Գերմոլեկուլային քիմիա
Մոլեկուլային բեռնարկղներ
Մոլեկուլային ճանաչողականությունը (ՄՃ) ԳՄ քիմիայի առանցքային հասկացողություններից է։ Այն մոլեկուլների սովորական միացումից տարբերվում է ընտրողականությամբ, ինչը հիմնված է մի մոլեկուլում (ρ) որոշակի մարզի (մարզերի) առկայությամբ, որն ի վիճակի է ընտրողաբար կապել մյուս (փոքր) իոնին կամ մոլեկուլին (σ): ՄՃ-ը կարևոր դեր է կատարում կենսաբանական պրոցեսներում և ընկած է որոշ  նանոկառուցվածքների ինքնահավաքման հիմքում՝ հատկապես նուկլեինային հիմքերի կոմպլեմենտարությունը  կիրառում են ԴՆԹ-ի բաղադրիչների հիման վրա  նանոկառուցվածքների ստեղծման համար։
Թալերհոֆի զոհերի հուշարձան
Խորհրդային շրջանում
1964 թվականին` Թալերհոֆի 50-ամյա հիշատակին, հուշարձանի մոտ ձևավորում են կենտրոնական ծաղկանոց և կառուցում են բետոնե եզրապատնեշներ։ 1972 թվականին հուշարձանի մոտ կազմակերպվում է Թալերհոֆի նախկին գերյալ Մաքսիմ Կարպյակի (1891—1972) հուղարկավորությունը։ 1974 թվականին թալերհոֆյան դեպքերի 60-ամյակի առթիվ հուշարձանի մոտ կառուցում են բետոնե բլոկներ` քարե աղյուսակներով, և լրացուցիչ անկյունային ծաղկանոցներ։ Տեղադրվում են ռուսերենով ու ուկրաիներենով հորիզոնական լրացուցիչ պղնձե աղյուսակներ` Կարլպյակի հուղարկավորության տեղեկատվությամբ` ի հիշատակ բոլոր համակենտրոնացման ճամբարների գերյալների և «Մերձկարպատների` Մեծ Ռուսիային միավորման կողմնակիցների համար» ։
Արդի ժամանակներ
ԽՍՀՄ-ի անկումից հետո թալերհոֆյան բազմամարդ արարողություններ կազմակերպելու ավանդույթը վերականգնվել է։ Նրա ժամանակակից այցելուները Լվովի գլխավոր ուղղափառ եկեղեցու` Սուրբ Գևորգի եկեղեցու հետևորդներն են, ինչպես նաև Թալերհոֆի գերյալների սերունդները ։
Գերմոլեկուլային քիմիա
Մոլեկուլային բեռնարկղներ
Այսպիսով, գերմոլեկուլների հիմնական ֆունկցիաներն են՝ մոլեկուլային ճանաչողությունը, փոխարկումը և տրանսպորտը։
Թալերհոֆի զոհերի հուշարձան
Արդի ժամանակներ
2009 թվականի սեպտեմբերին և 2010 թվականի ապրիլին Լվովի Պուշկինի անվան ռուսական ընկերության հրամանով հուշահամալիրում կազմակերպվում են վերականգնողական աշխատանքներ, ինչի արդյունքում հուշահամալիրում վերակազմավորումներ են կատարվում։ Վերականգնողական աշխատանքների գիտական խորհրդատուները Լվովի արվեստի ազգային ակադեմիայի արվեստի գործերի վերականգնման ամբիոնի ղեկավար Յու. Օստրովսկին էր և Ուկրաինայի նկարիչների միության անդամ, քանդակագործ-վերականգնող Ս. Յակունինը։ Կատարողական աշխատանքները ղեկավարում էր Ուկրաինայի դիազայներների միության շրջանային բաժանմունքի քարտուղար Ս. Իշչենկոն ։
Գերմոլեկուլային քիմիա
Մոլեկուլային բեռնարկղներ
Գերմոլեկուլը փաստորեն համակարգ է՝ մոլեկուլը մոլեկուլում։ Մոլեկուլը կամ իոնը (հյուր) ընկնելով մեծ մոլեկուլի (տանտիրոջ) խոռոչի մեջ մեկուսանում է արտաքին միջավայրից և այնտեղ պահպանվելով միջմոլեկուլային ուժերի շնորհիվ, կարող է իր «տիրոջ» հետ ազատ տեղաշարժվել այնպիսի միջավայրում, որտեղ ազատ վիճակում մուտք գործել չէր կարող։
Թալերհոֆի զոհերի հուշարձան
Արդի ժամանակներ
Հուշարձանի վերականգնումն արժանացել է Թալերհոֆի գերյալների որոշ հետնորդների քննադատությանը։
Կոմպոզիցիա
Հուշահամալիրը սև մարմարից ստելա է, որի վրա սպիտակ մարմարից ութեզր խաչ է ։ Ստելայի ներքին հատվածում կա մակագրություն. «Թալերհոֆի զոհերին, 1914-1918, Գալիցիական Ռուսաստան»։ Մակագրությունը փորված է մարմարին, իսկ նրա տառերը ոսկեզօծված են ։ Մակագրության շուրջ եզրազարդված փշե պսակ է, որը պատրաստված է ձուլածո մետաղից և հատումով ամրացված է հիմքին ։
Գերմոլեկուլային քիմիա
Մոլեկուլային բեռնարկղներ
Կենդանի օրգանիզմի հյուսվածքները բաղկացած են բջիջներից (~1014), որոնք իրենց հերթին պարունակում են բազմաթիվ կառուցվածքներ, որոնցով պայմանավորված են բջիջների սնունդը, բազմացումը...: Այն օժտված է արտաքին ազդակներին խելամիտ արձագանքելու ծրագրերի մեծ փաթեթով և անհրաժեշտության դեպքում կարող է ընդգրկվել համապատասխան ծրագրում։ Լիպոֆիլ կենսաթաղանթներով պարփակված բջիջներում գոյություն ունեն բջջային կենսամոլեկուլներ։ Ցանկացած բջիջում K+ իոնների քանակը գերազանցում է Na+ իոններին։ Օրինակ, էրիտրոցիտների ներբջջային հեղուկում K+ և Na+ իոնների կոնցենտրացիաների հարաբերությունը կազմում է 92:11, միջբջջային տարածքում՝ 5:152, իսկ ներվային բջիջներում (նեյրոն) համապատասխանաբար 300:10 և 22:440 (պայմանական միավորներով)։
Թալերհոֆի զոհերի հուշարձան
Կոմպոզիցիա
Ստելայի առաջ 1974 թվականին կառուցակցել են եզրային բլոկներ` մինչռեֆորմյան ռուսերենով քարե աղյուսակներով, որոնք 2010 թվականին փոխարինվել են պղնձե աղյուսակներով` ռուսերեն ու ուկրաիներեն մակագրություններով։ Ձախ սալիկկին գրված է. «Այստեղ հանգչում է Թալերհոֆի համակենտրոնացման ճամբարի գերյալ, գերմանական օկուպանտների դեմ ընդհատակյա պայքար մղած Մաքսիմ Իվանի Կարպյակի աճյունը 1891-1972» (Тут спочиває в'язень Талергофу, борець з німецькими окупантами, який народився на Лемківщині, Максим Іванович Карпяк): Աջ սալիկին կադում ենք. «Հավերժ փառք Թալերհոֆի, Տերեզինի ճամբարների տառապյալներին, Մեծ Ռուսաստանի հետ միավորվելու կողմնակիցներին» (вічна слава мученикам Талергофу, Терезина та інших концтаборів — борцям за воз'єднання з Великою Руссю) :
Գնահատականներ
Յու Օստրովսկին և Ս. Յակունինը, բնորոշելով համալիրը մինչ վերականգնողական աշխատանքները, 2009 թվականի սեպտեմբերի 30-ին նշել են.
Գերմոլեկուլային քիմիա
Մոլեկուլային բեռնարկղներ
Պարզվում է, որ կենսաթաղանթները հիշյալ իոնները միմյանցից տարբերում են, չնայած դրանց չափսերի և լիցքի մեծության նմանությանը, և կարծես թե գոյություն ունի «պոմպ», որն անընդհատ բջջից արտամղում է Na+ և ներմղում K+ իոնները ‹(փոխանակություն)։
K+ և Na+ իոնների անհամաչափ բաշխումը բջջային թաղանթի 2 կողմերում և ներվային բջիջների գործունեության ներուժը (պոտենցիալը, լատ. potentia - ուժ)՝ պայմանավորված Na+ և K+ իոնների նկատմամբ թաղանթի թափանցելիությամբ, մասնակցում է բազմաթիվ գործընթացներում, այդ թվում նաև ինֆորմացիայի հաղորդմանը ներվային համակարգի նեյրոններին, որի խախտման դեպքում ճնշվում է նեյրոնի միջով ներվային իմպուլսների փոխանցումը, ինչը հանգեցնում է մկանային շարժողունակության և զգայական կորստի (անեսթեզիա)։ Ներկայում հայտնի ամենաուժեղ թույներից մեկի՝ տետրոդոտոքսինի (թունայնությամբ գերազանցում է NaCN–ը ~ 1200,  ստրիխնինը՝ ~ 60 անգամ ևն) ազդեցության պատճառը դրա կողմից Na+, K+ իոնների անցուղիների խցանումն է, որի արդյունքում կենդանի օրգանիզմը զոմբիանում5 է։
Թալերհոֆի զոհերի հուշարձան
Գնահատականներ
Թալերհոֆի գերյալների հետնորդերի շրջանում կան քննադատական գնահատականներ` կապված 2009-2010 թվականներին անցկացված վերականգնողական աշխատանքների հետ։ Նրանք արտահայտում են կարծիք, որ հուշարձանն էապես աղավաղվել է վերակառուցումից հետո, ընդ որում, կա նաև կարծիք, որ վերականգնումը վանդալիզմի դրսևորում է ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:1934 հիմնադրումներ
Գերմոլեկուլային քիմիա
Մոլեկուլային բեռնարկղներ
Թաղանթի տարբեր կողմերում պոտենցիալների տարբերությունը կարևոր դեր է կատարում ոչ միայն ներվային իմպուլսների փոխանցման, այլև բջջային օսմոտիկ ճնշման և աղաջրային բալանսի կարգավորման գործում։
«Հյուր- տանտեր» սկզբունքով են ազդում ֆերմենտները, որոնք կարող են օրգանիզմում որոշակի մոլեկուլ կամ իոն տեղափոխել, անհրաժեշտ վայր։ Այդ սկզբունքով է աշխատում նաև վալինոմիցին հակաբիոտիկը։
Վալինոմիցին (9) պեպտիդային հակաբիոտիկն առաջին անգամ անջատվել է Streptomyces fulvissimus  մանրէների շտամների մզվածքից (Բրոկման, 1955)։ Քիմիական կառույցի բացահայտումը (Շեմյակին, 1963) հեղափոխություն առաջացրեց քիմիայի բնագավառում։ Վալինոմիցինը ցիկլիկ դոդեկադեպսիպեպտիդ է, նոր տիպի մեծ քանակությամբ բնական ու սինթետիկ գերցիկլային կառուցվածքով օրգանական միացությունների (կալցիմիցին, էննիատին, նոնակտին, մոնենսին, գերցիկլպոլիեթերներ...) 1-ին ներկայացուցիչը։ Դրանց հետագայում անվանեցին թաղանթաակտիվ կոմպլեքսոններ կամ իոնոֆորներ4, որոնք գործում են մեծ ընտրողականությամբ և ունակ են լուծույթներում որոշակի ալկալիական մետաղների կատիոնների (նաև NH4+-ի) հետ առաջացնել կոմպլեքսային միացություններ և դրանց անցկացնել կենսաթաղանթների միջով։
9ա – վալինոմիցինի ֆորմուլը, 9բ – Վ-ի և K իոնի կոմպլեքսի արձանը (քար և մետաղ) ИБХ РАН–ի մուտքի մոտ։
Ալեքսանդր Աղայանց
Ալեքսանդր Աղայանց, խորհրդային հետախուզության գործիչ։
Գերմոլեկուլային քիմիա
Մոլեկուլային բեռնարկղներ
Վալինոմիցինի մոլեկուլի ցիկլը բաղկացած է հաջորդաբար ամիդային և էսթերային կապերով միմյանց միացած 3 նույնանման ֆրագմենտներից (6 հատ α-ամինաթթուներ և 6՝ α-օքսիթթուներ), որոնցից յուրաքանչյուրը կազմված է հաջորդական դասավորված D-վալինից (D), L-կաթնաթթվից (Բ), L-վալինից (Լ) և D-հիդրօքսիիզովալերիանաթթվից (Ա)։ Վալինոմիցինի կոնֆորմացիան նման է ապարանջանի, որի ներքին խոռոչը (տրամագիծը 8А0 է, բարձրությունը՝ 4А0) ճշգրտորեն համընկնում է K+ իոնի չափսերին, իսկ ալկիլ խմբերը Վ-ի մոլեկուլը շրջապատում են լիպոֆիլ թաղանթով, ինչը մոլեկուլի կենտրոնը պահպանում է ջրի թափանցումից։ Խոռոչում թաքնված K+ իոնը (նաև Rb+) կապված է թթվածնի 6 ատոմներին և մեկուսացված լինելով Վ-ի հիդրոֆոբային պատյանով, հեշտությամբ անցնում է լիպիդային կենսաթաղանթների միջով։ Վ-ը Na+ իոնների հետ չի փոխազդում։ Վ-ի K / Na ընտրողականությունը հասնում է 10000-ի։ Այսպիսով պարզվեց կենսաթաղանթների միջով իոնների տեղափախման մեխանիզմները։ Իոնոֆորների հայտնաբերմամբ հնարավոր դարձավ կենդանի համակարգերում նպատակաուղղված կարգավորել իոնների հոսքը։
Ալեքսանդր Աղայանց
Ի. Աղայանցի և Մ. Աղայանցի ավագ եղբայրը։
Գերմոլեկուլային քիմիա
Մոլեկուլային բեռնարկղներ
Վալինոմիցինը կալիումի իոնին միանալիս տեղի է ունենում կոնֆորմացիայի փոփոխություն։ Բջջի թաղանթի միջով իոնների տեղաշարժման վերջին փուլում իոնը փոխադրվում է լուծույթ։ Վ -ի ներկայությունը բջջային կախույթում հանգեցնում է բջիջում K+ իոնների կորստի։ Վ -ի օրինակի վրա իոնոֆորային (իոնաընտրողական) սկզբունքը այժմ կիրառվում է ոչ միայն թաղանթային փոխադրումների, այլ նաև այլ տիպի մոլեկուլային թակարդների, կատալիզատորների պատրաստման համար, որոնք ներկայում լայնորեն կիրառվում են քիմիայում։ Նույն շարքից նոնակտինը ընտրողաբար կապում է NH4+ իոնները...:
Վալինոմիցինը օժտված է բարձր հակամանրէային հատկություններով, ինչի կարևորագույն պայմանը որոշակի մեծությամբ ցիկլի առկայությունն է։ Առավել ակտիվ են 18 (կամ 36)-անդամանի ցիկլերով հակաբիոտիկները։ Մոլեկուլի գծային կառուցվածքով ածանցյալները լրիվ զուրկ են ակտիվությունից։
Ալեքսանդր Աղայանց
Կենսագրություն
Ծնվել է 1900 թվականին (այլ տվյալներով՝ 1901 թվականին) Ելիզավետպոլում (Գանձակ, Ադրբեջան) Իվան Սերգեևիչի (1868-1936) և Աննա Միխայլովնայի (1879-1955) ընտանիքում։ 1918 թվականին ավարտել է 8-ամյա Ելիզավետապոլյան վարժարանը։
Գերմոլեկուլային քիմիա
Մոլեկուլային բեռնարկղներ
Գերմոլեկուլային քիմիայի ուսումնասիրման օբյեկտները գերմոլեկուլները (օլիգոմոլեկուլներ) և գերմոլեկուլային ամղջություններն (պոլիմոլեկուլներ, ансамбль - համակազմ) են։ Գերմոլեկուլային ագրեգատների հավաքման պրոցեսը դարձելի է, ինչը հնարավորություն է տալիս արտաքին ազդակների՝ լույսի, ջերմաստիճանի, մեխանիկական ազդեցության միջոցով բաղադրիչների հաջորդականության փոփոխման հաշվին ստեղծել նոր հատկություններով նյութեր։
Ալեքսանդր Աղայանց
Կենսագրություն
Քաղաքացիական պատերազմի տարիներին աշխատել է Ադրբեջանի բոլշևիկյան գաղտնի գործողությունում։ 1919 թվականից ԽՄԿԿ անդամ։ Ադրբեջանում խորհրդային իշխանության հաստատումից հետո (1920 թվականի մայիս) կուսակցության գավառային կոմիտեի գյուղի աշխատանքի բաժնի քարտուղար է, ապա մինչև 1922 թվականը Հակահեղափոխության և սաբոտաժի դեմ պայքարի Համառուսաստանյան Արտակարգ հանձնաժողովի քարտուղար։ Ավարտել է Մոսկվայի Գ. Պլեխանովի անվան ժողովրդական տնտեսության ինստիտուտի երկու կուրսերը։ 1926 թվականին, ուսումից հետո կրկին աշխատանքի է ուղարկվել Միացյալ պետական քաղաքական կառավարում։ 1929-1931 թվականներին՝ տեղեկատվության բաժնի 7-րդ բաժնի և ՄՊՔԿ քաղկազմակերպության լիազոր, պետ։ 1932-1934 թվականներին Իրկուտսկում ՄՊՔԿ Արևելյան-Սիբիրի երկրամասի լիազոր ներկայացուցչության հատուկ բաժնի պետ։
Գերմոլեկուլային քիմիա
Մոլեկուլային բեռնարկղներ
Շնորհիվ ինքնակարգավորման և մոլեկուլային ճանաչողականության յուրօրինակ հատկությունների, կենսամոլեկուլները կարող են ընտրողաբար փոխազդել այլ մոլեկուլների հետ, ինչի արդյունքում առաջանում են ԴՆԹ -ի կրկնակի գալարներ և իմունային ռեակցիաներ, որոնց շնորհիվ սինթեզվում են հատուկ ռեցեպտորային սպիտակուցներ, որոնք ի վիճակի են չեզոքացնելու օրգանիզմ թափանցած օտար մարմինները՝ որպես “հյուր” ընդունելով և արտաքսելով օրգանիզմից, հիմնված փոխադարձ կոմպլեմենտարության (ներդաշնակության) սկզբունքի վրա։
ԴՆԹ –ի 2 զուգահեռ շղթաները միմյանց նկատմամբ ՛՛հյուր՛՛ կամ «տանտեր» չեն։ ԴՆԹ -ի դեպքում խոռոչներ չկան և մոլեկուլներն իրենց ֆունկցիան կատարում են միայն միջմոլեկուլային փոխազդեցության ուժերով (ջրածնական կապեր) հակառակ ուղղությամբ (որի հետևանքով շղթաների ծայրերը տարբեր են 12, 3՛, 5՛, ) կապված ներդաշնակ շղթայի հետ (կետագծերը ջրածնական կապերն են)։
Ալեքսանդր Աղայանց
Կենսագրություն
1934 թվականից՝ ՄՊՔԿ-ի (արտաքին հետախուզության) աշխատակից։ 1934-1937 թվականներին հետախուզական աշխատանքի է գործուղվել Փարիզ։ 1937 թվականի մայիսին Փարիզի ռեզիդենտուրայից տեղափոխվել է Բեռլին և գլխավորել Բեռլինի Ներքին գործերի ժողովրդական կոմիսարիատի իրավաբանական ռեզիդենտուրան, որտեղ շուտով մնացել է միակ աշխատակիցը, բոլոր մյուսները հետ են կանչվել Մոսկվա և բռնադատվել։ Աղայանցին հետ չեն կանչել միայն այն պատճառով, որ նա այդ պահին Բեռլինում միակ խորհրդային հետախույզն էր մնում։ Վերականգնել է կապը գեստապոյի Ներքին գործերի ժողովրդական կոմիսարիատի գործակալ Վիլի Լեմանի (Բրայթենբախ) հետ, որը ԽՍՀՄ-ում բացառիկ կարևորության և արժեքի մասին տեղեկություններ էր մատակարարում։ Աղայանցի կապը Բրայթենբախի հետ շարունակվել է մինչև 1938 թվականի նոյեմբեր, երբ գործակալից նյութը ստացվել է վերջին անգամ։ 1938 թվականի դեկտեմբերին Ա. Աղայանցի մոտ տեղի է ունեցել խոցի պատռվածք, և նա մահացել է Բեռլինի «Շարիտե» կլինիկայի վիրահատական սեղանին։
Գերմոլեկուլային քիմիա
Մոլեկուլային բեռնարկղներ
Կոմպլեմենտարության սկզբունքն արտահայտվում է ԴՆԹ -ի երկգալարային կառուցվածքում, որն առաջանում է ջրածնական կապերի միջոցով 2 նուկլեոտիդային շղթաների՝ պուրինային և պիրիմիդինային հիմքերի խիստ հաջորդականությամբ կոմպլեմենտար փոխազդեցության արդյունքում։
ԴՆԹ -ում պուրինային հիմքերից ադենինի (Ա) և պիրիմիդինային հիմքերից տիմինի (Թ), ինչպես նաև գուանինի (Գ) և ցիտոզինի (Ց) քանակները միմյանց հավասար են (12)։ Այսինքն, Ա = Տ, Գ = Ց (Է. Չարգաֆի կանոնը) և ձևավորվում են ադենին-թիմին (Ա-Թ ), գուանին-ցիտոզին (Գ-Ց) զույգավորված կոմպլեքսներ, ինչն առանցքային դեր է կատարում գենետիկ ինֆորմացիայի պահպանման և փոխանցման պրոցեսներում։
Ալեքսանդր Աղայանց
Կենսագրություն
Թաղվել է Մոսկվայում՝ Նոր Դոնսկի գերեզմանոցի հյուսիս-արևելյան մասում ։
Գերմոլեկուլային քիմիա
Մոլեկուլային բեռնարկղներ
Առաջին գերմոլեկուլը՝ Կուկուրբիտ (n) ուրիլը (լատ. Cucurbitaceae - դդում, CB[n], Կ, (նկար 13), C6nH6nN4nO2n, n = 5-10, ) սինթեզվել է 1905 թ., սակայն կառուցվածքը բացահայտվել է վերջերս՝ ռենտգենակառուցվածքային անալիզով։ Կուկուրբիտը մակրոցիկլային կավիտանդների տրիվիալ6 անվանումն է։ Նման է դդումի կամ առանց հատակի և կափարիչի տակառի։ Բարձրությունը 0,6 նմ է, ներքին տրամագիծը՝ 0,5 նմ, որը բավարար է այնտեղ ոչ մեծ չափի օրգանական մոլեկուլ կամ իոն տեղադրելու համար։ Բաղկացած է մեթիլենային կամրջակներով միացած մի քանի գլիկոուրիլային ֆրագմենտներից։ Էկվատորիալ օղակում տեղակալիչների բնույթի ձևափոխումով կարելի է մեծացնել մոլեկուլի լուծելիությունը տարբեր միջավայրերում, որոնցից կուկուրբիտ [5] և [7] ուրիլները լուծվում են ջրում։ Ուժեղ բևեռացված կարբոնիլ խմբի 6 (n) թթվածինները, որոնք «տակառի» համար ապահովում են միանման չափերի ելքը և մուտքը, օժտված են մետաղի իոնները կապելու մեծ ընդունակությամբ, ինչի շնորհիվ Կ-ի մոլեկուլները հաջորդաբար տեղավորվում են միմյանց վրա՝ միանալով մետաղների կատիոնների միջոցով և առաջացնում են անվերջ երկար պոլիմերային շղթաներ, ինչպես մոլեկուլային խողովակներ։ Գերմոլեկուլների ստացման համար օգտվում են «տեմպլատային երևույթից» (անգլ. template effect7):
Այսպիսի կարգավորված, մեծ խոռոչներով (որոնց չափերը և ձևը կարելի է վերահսկել) հիբրիդային միացությունները կիրառում են գերմոլեկուլային կատալիզատորների ստեղծման, ինչպես նաև նյութերի բաժանման, մաքրման ... նպատակով։
Ալեքսանդր Աղայանց
Գրականություն
Կատեգորիա:Խորհրդային հետախույզներ Կատեգորիա:Նոր Դոնսկի գերեզմանատանը թաղվածներ
Գերմոլեկուլային քիմիա
Մոլեկուլային բեռնարկղներ
Կ (n) ուրիլների ստացման եղանակի պարզությունը (13 ), կայունությունը (կայուն է մինչև 400 օC-ում), խոռոչի հիդրոֆոբությունը նպաստում են “հյուրի“ ընդունմանը և պահպանմանը, որը «տանտիրոջ» հետ կապվում է վանդերվաալսային կամ ջրածնական կապերով։ Նման պրոցեսները մեծ նշանակություն ունեն բազմաթիվ կենսական պրոցեսներում՝ ֆերմենտային կատալիզ, բույսերի շնչառություն...:
Խոռոչի մեջ հյուրի ներառնման մեխանիզմի ուսումնասիրությունը թույլ է տալիս լուծել բազմաթիվ պրոբլեմներ, որոնցից կարևորը օրգանիզմում դեղանյութերի տրանսպորտը և հասցեատիրոջը հասցնելու պրոցեսների իրականացումն է։
Գերմոլեկուլներով ստեղծվում են մոլեկուլային բեռնարկղներ (контейнер)՝ երկարատև ազդեցությամբ դեղաձևերի, ինչպես նաև ընտրողաբար և ժամանակին դեղանյութը անհրաժեշտ օրգանին հասցնելու միջոցների ստեղծման համար։
Առավել մեծ չափերով Կ (n) ուրիլի ստեղծումը (n = 5 - 10) հնարավորություն կտա ավելի մեծ չափի “հյուրերի“ ընդունումը։ ԳՄ–ի հիմնական ֆունկցիաները՝ (մոլեկուլային ճանաչողականությունը, ձևափոխումը, տրանսպորտը) թույլ են տալիս ստեղծել նանոչափանի կառուցվածքներ, նոր հիբրիդային միացություններ և ընդլայնել դրանց կիրառման ոլորտը։
I. Գերմոլեկուլների հիմնական դասերն են կավիտանդները (կուկուբիտուրիլ), ցիկլոդեքստրիններ - XIV), կալիքսարեններ XV,, կրիպտանդները (XVI), կարցերանդները (VII), կլատրատները (նկար 17 ա, բ), ռոտաքսանները (XVIII), կատենանները (XIX), սֆերանդները (II), պորֆիրինները*, ֆթալոցիանինները ևն։
Կալիքս [4] արեն պ- տետրաբութիլ (ա),
Կալիքս [4] ռեզորցինալ (բ):
Կրիպտանդները (X, հուն. cryptos – թաքնված) ազոտի կամ ածխածնի հանգուցային ատոմներով և թթվածնի, ազոտի, ծծմբի ատոմներ պարունակող երկցիկլային եթերներ են, որոնց ազոտի ատոմները ընդունակ են մոլեկուլի խոռոչում կոորդինացնել մետաղների կատիոնները։ Հանգուցային ազոտի ատոմներով կրիպտանդները ստացվում են կարբոնաթթուների քլորանհիդրիդների ացիլացումից ստացված երկցիկլային դիամիդների վերականգնումով։ Կրիպտանդների և կրաուն-եթերների ացիկլիկ ածանցյալները կոչվում են պոդանտներ։
Կարցերանդները (XVII, լատ. carcer-մենախուց, նիտրոբենզոլի մոլեկուլը կարցերանդի խոռոչում) բավական մեծ տարողունակությամբ և շրջակա միջավայրից լրիվ մեկուսացված (վակուումի տարատեսակ է), քիմիապես իներտ պատերով կարգավորված խոռոչներով գնդաձև օրգանական միացություններ են։ Հետևաբար դրանք կարող են կիրառվել անկայուն միացությունների կոնսերվացման նպատակով։ Ըստ Բայերի լարվածության տեսության 3- և 4-անդամանի ցիկլային միացությունները անկայունությունը համեմատական է ներքին անկյունների 109օ28’-ից շեղման աստիճանին։ Ցիկլոբութադիենի մոլեկուլի կյանքի տևողությունը չի գերազանցում 1/100 վայրկյանը, իսկ մոլեկուլի քայքայման պատճառը դրա դիմերացումն է, հետևաբար բութադիենի 2 մոլեկուլների ընդհարումը արգելակելով միացության կյանքի տևողությունը կարելի է երկարաձգել։ Այդպիսի հնարավորություն տվեցին կարցերանդները (Դ. Կրամ, 1991 թ.): a-պիրոնի ներկայությամբ սինթեզված կվարցերանդի յուրաքանչյուր մոլեկուլի մեջ կարող է տեղավորվել միայն 1 մոլեկուլ բութադիեն։ Այս պայմաններում ցիկլոբութադիենի կյանքի տևողությունը հասցվել է տասնյակ րոպեների։ «Հյուրը» չի կարող դուրս գալ «մենախցից»՝ առանց քիմիական կապերի խզման, իսկ եթե կարող է, այսինքն խուցը փակ չէ, ապա «տանտերը» կոչվում է հեմի(կիսա)կարցերանդ։
Կլատրատները* (17 ա, բ, լատ. clathratus – վանդակապատ) պինդ ներառնված գերմոլեկուլներ են։ Ուլտրամարինի բնական կապույտ պիգմենտի բյուրեղական կառուցվածքը, S-S-S անիոնները սոդալիտային (միներալ է, կարկասային սիլիկատ, Na8[AlSiO4]6Cl2) դատարկ վանդակների խոռոչներում։ Գազային հիդրատներում ջրի ձևավորված բյուրեղավանդակում («տանտեր») տեղավորված են գազի («հյուր») մոլեկուլները և արտաքինից նման են ձյան կամ փխրուն սառույցի։ Կլատրատները գազերի բնական շտեմարաններ են։
Ռոտաքսանները (XVIII, լատ. rota – անիվ, axis - առանցք) գերմոլեկուլային հյուր-տանտեր տիպի կոմպլեքսներ են և բաղկացած են ցիկլային և գծային կառուցվածքով 2 տիպի մոլեկուլներից, ինչը հիշեցնում է անիվը և առանցքը, որտեղ առանցքի դերում գծային մոլեկուլն է, անիվի դերում ցիկլային կառուցվածքը, որը կարող է պտտվել առանցքի շուրջը կամ տատանվել դրա երկարությամբ։ Անիվը առանցքից դուրս թռչել չի կարող՝ վերջինի ծայրերում գերմոլեկուլային կառույցների պատճառով։ Մեխանիկական կապ է։ Երկու մոլեկուլների նման միակցումը ունակ է ընդլայնվելու և սեղմվելու (մկանային մոլեկուլ)։ Մի խումբ գիտնականներ (CNR-ISMN, Բոլոնիա, CNews.ru") մշակել են տեղեկությունների պահման մոլեկուլային սարք, որտեղ որպես փոխարկիչ տարրեր օգտագործում են ռոտաքսանային դասի մոլեկուլներ, ինչը հնարավորություն է տալիս տվյալների պահման խտությունը հասցնել մինչև 100 Գբիտ/դյույմ (2, 54 սմ)։
Կատենանները (19, լատ. catena - շղթա) 2 կամ ավելի ցիկլային կառուցվածքով մոլեկուլների փակ շղթայական, միմյանց ագուցված միացություններ են։ ԴՆԹ-ի որոշ մոլեկուլներում կատենանային կառուցվածքների քանակի մեծացումը լեյկեմիայի (արյունաստեղծ օրգանների չարորակ հիվանդություններ) նախանշան է։ Սֆերանդները (2) լիպոֆիլային արտաքին թաղանթով են և ընտրողական Li+ -ի նկատմամբ։
II. Անսամբլներ – միցելներ (20), լիպոսոմներ (21), վեզիկուլներ, թաղանթներ (մոլեկուլային մաղեր), հեղուկ բյուրեղներ*:
Միցելները (XIV, լատ. micella – փշրանք) բարձրադիսպերս լիոֆիլ (հիդրոֆիլ) կոլոիդային համակարգի (մակերեսային ակտիվ նյութերի լուծույթներ, ՄԱՆ - ПАВ*) հեղուկ դիսպերսային միջավայրով, հարյուրավոր ամֆիլ մոլեկուլների ասոցումից առաջացած ագրեգատ է, բաղկացած միջուկից և մոլեկուլների կամ իոնների շերտով շրջապատված արտաքին կայունացնող թաղանթից՝ 1 – 100 նմ տրամագծով։ Միցելի գերմոլեկուլում երկար հիդրոֆոբային (ջրախույս) ռադիկալները կապված են բևեռացված (ջրասեր - հիդրոֆիլ) խմբերի հետ։ Հիդրոֆիլ կոլոիդային լուծույթներում (լիոզոլերում) հիդրոֆոբ ռադիկալները կազմում են միցելի ներքին իսկ հիդրոֆիլները՝ մակերևույթային շերտը։ Եթե դիսպերսային միջավայրը օրգանական հեղուկ է, ապա միցելի մոլեկուլում կողմնորոշումը փոխվում է՝ միջուկը դառնում է հիդրոֆիլ իսկ հիդրոֆոբ խմբերը կազմավորում են արտաքին շերտը (հակադարձ միցել)։
Լուծույթում ՄԱՆ-ի այն կոնցենտրացիան, որի պայմաններում համակարգում առաջանում են չասոցված ՄԱՆ-ի մոլեկուլների հետ հավասարակշռության մեջ գտնվող կայուն միցելներ, կոչվում է միցելաառաջացման բեկումային (կրիտիկական) կոնցենտրացիա (20)։
Լիպոսոմները (21, անգլ. liposome, հեղուկ միկրոսկոպիկ պղպջակ, շրջապատված մեկ կամ մի քանի լիպիդային երկշերտ թաղանթով) — գնդաձև վեզիկուլներ են։ Առաջանում են ֆոսֆոլիպիդների և ջրի փոխազդեցությունից։ Ներքին խոռոչում գտնվում է ջուր կամ լուծույթ։ Լիպոսոմի տրամագիծը 20 նմ –ից (եթե պատերը կառուցված են մեկ երկշերտից) մինչև 10-50 մկմ է (եթե պատերը կառուցված են տասնյակ կամ հարյուրավոր երկշերտերից)։ Լիպոսոմների միջոցով ուսումնասիրում են թաղանթների վրա հակաբիոտիկների, վիտամինների, հորմոնների ևն ազդեցությունը։ Գաղտնի չէ, որ որոշ հիվանդությունների բուժման համար ստիպված են կիրառելու խիստ թունավոր դեղանյութեր, որոնք արդյունավետ են տվյալ օրգանի կամ հյուսվածքի վրա դրանց անմիջականորեն ազդելու դեպքում։ Այս տեսակետից լիպոսոմային “բեռնարկղները” հնարավորություն են տալիս թունավոր դեղանյութերը հասցնել անհրաժեշտ օրգանին, շրջանցելով օրգանիզմի զգայուն մասերը։ Վեզիկուլները (լատ. vesicula – փուչիկ) գերմոլեկուլային անսամբլներ են, որոնց ներքին դատարկ խոռոչը լցված է որևէ նյութի լուծույթով։
Ինտերկալատները (լատ. intercalatus – ներդրված) առաջանում են բյուրեղական նյութերի միջշերտային տարածքներում որևէ ազդանյութի տեղադրումով։ Օրգանական քիմիայում ընդունված անվանակարգը մակրոցիկլերի համար շատ բարդ է և անհարմար։ Մակրոցիկլերի համար քիմիկոսները սովորաբար օգտվում են ոչ համակարգային (տրիվիալ6) անվանումներից, նկատի ունենալով մոլեկուլային մոդելների արտաքին տեսքը, նմանեցնելով սննդային, կենցաղային, կենդանական, բուսական…ծագումով նյութերին (բաժակ, զամբյուղ, թիթեռ, ջայլամ, դդում...) ուրույն համարակալումով։ Ցիկլոպոլիեթերներին անվանում են կրաուն (լատ. corona-թագ) –եթերներ, թվարկելով ցիկլում ատոմների, ինչպես նաև եթերային, արոմատիկ և այլ տեղակալիչների, երբեմն նաև ցիկլերի և հետերոատոմների թիվը (տես նկ. 1, 2):
Միացությունները, որոնք օրգանական մոլեկուլների հետ ունակ են առաջացնելու «տանտեր-հյուր» տիպի կոմպլեքսներ, կիրառվում են օրգանական նյութերի բաժանման ու մաքրման, դրանց ակտիվացման, արդյունաբերության մեջ հոսող ջրերից թանկագին և գունավոր մետաղների կորզման, իզոտոպների բաժանման, որոշ հայտնի դեղանյութերի (սուլֆանիլամիդներ, կատեխոլամիններ, ամինաթթուներ, պուրինային և պիրիմիդինային հիմքեր, պեպտիդներ...) բեռնարկղների ստացման («տանտեր») համար, ինչը տալիս է նոր սերնդի դեղերի ստեղծման հնարավորություն և մեծ նշանակություն ունի ջերմամիջուկային ռեակտորների կառուցման բնագավառում։ Որոշ իոնոֆորներ հզոր պեստիցիդներ են, որոնք ընտրողաբար ազդում են այս կամ այն թիրախի վրա՝ չխախտելով միջավայրի բնապահպանությունը։ Կրաուն-եթերները կիրառում են Ca40 - Ca44, Na23 - Na24, Li6 - Li7 իզոտոպների բաժանման, օրգանիզմում որոշ իոնների քանակի փոփոխություններից կախված հիվանդությունների բուժման, օրգանիզմից վտանգավոր կամ ռադիոակտիվ իոններից ազատվելու նպատակով։
Գրականություն
Կատեգորիա:Գերմոլեկուլային քիմիա
Փրկչի Պայծառակերպության եկեղեցի (Կոնստանտինովսկ)
Փրկչի Պայծառակերպության եկեղեցի (Церковь Спаса Преображения), ուղղափառ տաճար Ռուսաստանի Դաշնության Ռոստովի մարզի Կոնստանտինովսկ քաղաքում։ Ենթարկվում է Ռուս Ուղղափառ եկեղեցու Վոլգոդոնսկի և Սալսկի թեմի Սեմիկարակորսկի գործակալությանը։
Հասցեն` Ռուսաստան, Ռոստովի մարզ, Կոնստանտինովսկ քաղաք, Օվչարովի փողոց, 4։
Պատմություն
1861 թվականին Դոնի Կոնստանտինովսկայա գյուղում զինվորական միջոցներով կառուցվել է բանտ, ուստի քաղաքում դրան կից պետք է կառուցվեր և բանտային եկեղեցի։ 1896 թվականին Կոնստանտինովսկայա գյուղում կառուցվել է աղյուսե բանտային տաճար հանուն Տիրոջ Պայծառակերպության։ Տաճարն օծվել է 1896 թվականի հունիսի 22-ին։ Ծիսակատարությունների ժամանակ եկեղեցին կարող էր տեղավորել մինչև 60 բանտարկյալի ։ Տաճարը երկլանջ տանիքով մեկհարկանի աղյուսե շենք էր, առանց զանգակատան և ուղղափառ խաչով տանիքին։ Շենքն ունեցել է կիսաշրջանաձև պատուհաններ, միջհարկային քիվ ամբողջ երկայնքով, որմնասյուներ ։
Պայծառակերպության եկեղեցին չի ունեցել կղերականություն և ծուխ, այնտեղ չեն լրացվել սեփական եկեղեցական փաստաթղթեր։ Դրանք լրացրել են Սուրբ Նիկողայոս եկեղեցում։ այծառակերպության բանտային եկեղեցու այցելուները տեղական բանտի կալանավորներն էին։ Սակայն այս տաճարում հատուկ տեղ էր հատկացված մոտակա տներում բնակվող ծխականների համար, որոնք կարող էին իրականացնել ժամերգություններ այս եկեղեցում։
Խորհրդային տարիներին, մոտավորապես 1920-ական թվականներին, տաճարը փակվեց։ Ժամանակի ընթացքում այն խարխլվեց, թափվեց սվաղը։
2011 թվականին Փրկչի Պայծառակերպության տաճարը ձեռք բերեց երկրորդ կյանքը. այն վերանորոգվեց, վերսկսվեցին ծիսակատարությունները ։ Շենքը ներկվեց սպիտակ, ճարտարապետական զարդերը` կապույտ։
Հոգևորականություն
Տաճարի վանահայրն է քահանա Սերգեյ Ալեքսանդրովիչ Օվչիննիկովը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Տաճարներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Ռոստովի մարզի եկեղեցիներ Կատեգորիա:1896 հիմնադրումներ Ռուսաստանում
Իսլամն Իսպանիայում
Իսլամը եղել է միջնադարյան Իսպանիայի Ալ-Անդալուսի տարածքների հիմնական կրոններից մեկը։ Այդ տարածքները միջին դարերում ղեկավարել են արաբական էմիրները, նրանց բերբերյան դրածոները, ինչպես նաև տարբեր տեսակի, այդ թվում նաև՝ սակալիբյան ծագմամբ վարձկանները։ Արաբական Իսպանիայում իր ծաղկման ժամանակաշրջանում (9-10-րդ դարեր) եղել է գիտության և մշակույթի զարգացման բարձր մակարդակ։ Իսլամը դարձել էր այնքան հեղինակավոր, որ բազմաթիվ իբերոհռոմեացիներ դավանափոխվում և ընդունում էին իսլամը և նույնիսկ իրենց ռոմանական լեզվով գրելիս օգտագործում էին արաբական տառերը (այսպես կոչված մոսարաբերենը)։ Ֆեոդալական բաժանվածությունը (տայֆա), միջէթնիկ տարաձայնությունները, որոնք երբեմն վերածվում էին արաբների ու բերբերների միջև ռազմական ընդհարումների, իսլամական տարբեր շարժումների ու հոսանքների միջև գաղափարական տարաձայնությունները հանգեցրեցին Անդալուսի թուլացմանը, ինչից օգտվեցին հյուսիսի քրիստոնեական թագավորությունները, որպեսզի հետ նվաճեն թերակղզին (ռեկոնկիստա)։ Իսպանիայի հարավի վերջին իսլամադավան պետությունը Գրանադայի ամիրայությունն էր, որը դադարեց գոյություն ունենալ միայն 1492 թվականին։ Քրիստոնյաների կողմից հետ նվաճված հողերում մնում էր զգալի թվաքանակով մուսուլման բնակչություն։ Բազմաթիվ մուսուլմաններ պաշտոնապես ընդունեցին քրիստոնեություն։ Այդ գործընթացը, որպես կանոն, կատարվում էր բռնի պարտադրանքով։ Կաստիլիայում այդպիսի քրիստոնյաներին անվանում էին «մորիսկներ», այսինքն՝ «փոքր մավրեր», «մավրիկներ»։ Քրիստոնյա թագավորների կողմից նվաճման ժամանակ նրանց խոստացված հավասարությունը քրիստոնեության ընդունման պարագայում երկար չտևեց։ Շուտով սկսվեցին հետապնդումներ։ Շուրջ 100 տարի նրանց հիմնականում մեղադրում էին քրիստոնեական հավատքից հետ կանգնելու, ինչպես նաև բոլոր մահացու մեղքերի կատարման մեջ սկսած տնտեսական հաջողություններից մինչև ջրհորների թունավորում։ Մորիսկները մավրերի մնացորդների հետ միասին շուրջ 1600-ական թվականների սկսբներին երկրից արտաքսվեցին։
Մուսուլմանները Իսպանիայի ժամանակակից ժողովուրդների կյանքում, կենցաղում, մշակույթում, ավանդույթներում նշանակալի հետք են թողել։
20-րդ դարի վերջերից Մաղրիբի երկրներից, հատկապես՝ Մարոկկոյից Իսպանիա տեղափոխվեցին ավելի քան կես միլիոն մուսուլման։ Օրինական և անօրինական ճանապարհներով Իսպանիա մուտք գործած մուսուլմանի թվում քիչ չեն ակտիվ իսլամիստները։
Իսլամը մեր օրերում
Ներկայում իսլամը ակտիվորեն տարածվում է Իսպանիայում Մարոկկոյից, Սիրիայից, Լիբանանից, Իրաքից, Լիբիայից, Աղֆանստանից, Բանգլադեշից, Հնդկաստանից, Պակիստանից և այլ երկրներից ժամանող փախստականների հոսքի միջոցով։ Իսպանիայում բնակվում են ավելի քան մեկ միլիոն մուսուլման, որոնց գերակշռող մասը հանդիսանում են փախստականներ կամ նրանց ժառանգներ Ընդհանուր հաշվարկով 20 հազարից մինչև 50 հազար իսպանացիներ ընդունելեն իսլամ, որոնցից մեծ մասը բնակվում է Անդալուզիայում։ 1492 թվականին մավրերի արտաքսումից հետո Իսպանիայում առաջին մզկիթը կառուցվեց 1982 թվականին ։
Ինքնավար քաղաքներ
Իսպանական ինքնավար քաղաքներ հանդիսացող Սեուտայում և Մելիլյայում, որոնք ցամաքով շրջապատված են Մարոկկոյի տարածքոով, իսլամադավան առաջին բնակիչները կրկին հայտնվեցին 1880-ական թվականների վերջերին։ Հիմնականում նրանք մարոկկացի վարձու աշխատավորներ էին (Սուետայում՝ մարոկկացի արաբներ, Մելիլյայում՝ արաբներ, այնուհետև՝ բերբերներ)։ Այդ քաղաքներում մուսուլմանների թվաքանակը աճեց Իսպանիայի կողմից հյուսիսային Մարոկկոյի անեքսիայից հետո, երբ քաղաքների ու Իսպանական Մարոկկոյի միջև վերացվեցին սահմանային պահակակետերը։ 2005 թվականին մուսուլմանները կազմում էին Սեուտայի բնակչության 37,8 %-ը և Մելիլյայի բնակչության 39,8 % : Միևնույն ժամանակ 2011 թվականի դրությամբ Մելիլյայում մուսուլմանների ծնելիության մակարդակը այդ ցուցանիշի ընդհանուր թվի 75 %-ն է եղել ։ Այս հանգամանքը նշանակում է, որ առաջիկա երկու տասնամյակում Մելիլյան կդառնա ժամանակակից Իսպանիայի առաջին քաղաքը, որի բնակչության գերակշիռ մասը կլինեն մուսուլմաններ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Կրոնն Իսպանիայում Կատեգորիա:Իսլամը Եվրոպայում
Թեյթ Մոդեռն
Թեյթ Մոդեռն (Tate Modern), Լոնդոնի մոդեռնիզմի և ժամանակակից արվեստի թանգարան է։ Թեյթ Մոդեռնը պատկանում է Թեյթ թանգարանների խմբին ՝ Թեյթ բրիտանական պատկերասրահի Tate Britain, Թեյթ Լիվերպուլի Tate Liverpool, Թեյթ Սենտ Այվսի Tate St Ives և Թեյթ Օնլայինի Tate Online հետ ։ Թեյթ թանգարանների խմբում ցուցադրվում են բրիտանական ազգային հավաքածուներ 1500 թվականից։ Թեյթ Մոդեռնում գտնվում  են համաշխարհային ճանաչում ունեցող արվեստի գործեր, որոնք ստեղծվել են 1900 թվականից սկսած։ Թեյթ Մոդեռնը մտնում է աշխարհի ամենաշատ այցելվող թանգարանների ցանկի կազմի մեջ ։ Թեյթ Մոդեռնը համարվում է մոդեռնիզմի և ժամանակակից արվեստի աշխարհի ամենամեծ թագարաններից մեկը։ Ինչպես Լոնդոնի մյուս թանգարաններում Թեյթ Մոդեռնում նույնպես մուտքն անվճար է, սակայն լինում են ցուցահանդեսներ, որոնց մուտքը վճարովի է։
Պատմություն
Թանգարանը բացվել է 2000 թվականին նախկին էլեկտրակայանի շենքում Bankside Power Station Թեմզա գետի հարավային ափում։ Շենքը նախագծվել է Սըր Գիլիս Գիլբերտ Սքոթի Sir Giles Gilbert Scott կողմից։
Բացում և առաջին այցելուներ
2000 թվականի մայիսի 11-ին տեղի ունեցավ Թեյթ Մոդեռն թանգարանի հանդիսավոր բացումը՝ Թագուհի Ելիզաբեթ II-ի կողմից ։ Բացման առաջին տարում Թեյթ Մոդեռն այցելել է  5.25 միլիոն մարդ։ Այդ տարի արդեն գոյություն ունեցող մյուս Թեյթ թանգարանների այցելուների թիվը եղել է 2.5 միլիոն ։
Ընդլայնման նախագիծ
Թեյթ Մոտերնը իր բացման օրից ավելի շատ այցելուներ էր գրավում, քան սպասվում էր նախապես։ Այդ պատճառով 2004 թվականից սկսվեցին քննարկումներ՝ թանգարանը ընդլայնելու նախագծերի շուրջ ։ Ընդլայնման ծրագրերը մասնավորապես կենտրոնացած էր շենքի հարավ-արևմուտյան հատվածում գտնվող ցուցասրահը մեծացնելու ուղղությամբ։ Թանգարանի բացումից հետո շենքում դեռ աշխատում էր ֆրանսիական էլեկտրական ընկերություն, որը գտնվում էր շենքի հարավային հատվածում, սակայն 2006 թվականին ընկերությունը՝ շենքի իրենց զբաղեցրած մի մասը, հանձնեց թանգարանին ։ Դա շենքի աշտարակով հատվածն է ։ Որոշում կայացվեց այդ հատվածը ևս միացնել ցուցադրությունների սրահներին։ Ընդլայնման նախագիծը կազմեց 215 միլիոն ֆունտ սթերլինգ, որից 50 միլիոն ֆունտ սթերլինգը վճարեց Մեծ Բրիտանիայի կառավարությունը, 7 միլիոնը Լոնդոնի ինքնակառավարման մարմինները, իսկ մնացած գումարը ստացվեց ֆոնդահայթհայթման միջոցով ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Լոնդոնի թանգարաններ Կատեգորիա:2000 հիմնադրված թանգարաններ Կատեգորիա:Ժամանակակից արվեստի թանգարաններ
Իսպանական գրականություն
Իսպանական գրականություն, գրականությունն Իսպանիայում զարգանում է իսպաներեն կամ կաստիլերեն (իսպանական) և ազգային փոքրամասնությունների լեզուներով՝ բասկերեն (բասկական), կատալոներեն (կատալոնական) և պորտուգալերենի գալիսիական բարբառով։ Միջին դարերում ժողովրդական ստեղծագործության հիման վրա ձևավորվել է իսպանական գրականությունը։ Գրականության ձևավորման վրա իրենց ազդեցությունն են թողնում արաբական և անտիկ մշակույթները։ Ռեկոնկիստայի շրջանում զարգանում է ժողովրդական քնարերգությունը և հերոսական էպոսը («Երգ իմ Սիդի մասին»)։
Միջնադարյան գրականություն
Իսպանիայի միջնադարյան գրականության մեջ առանձնահատուկ տեղ է գրավել կղերա-ասպետական գրականությունը։ Իսպաներենով «գիտական» գրականության հիմնադիրը եղել է «Աստվածամոր հրաշքները» ժողովածուի և Վրաստանի վարքագրությունների հեղինակ, բանաստեղծ Գ. դե Բերսեոն (12-րդ դարի վերջ-1246 թվականից հետո)։ Մասսայականություն են վայելել «Գիրք Ապոլլոնի մասին» (13-րդ դար), «Գիրք Ալեքսանդրի մասին» (13-րդ դար), «Սիֆար ասպետը» (մոտ 1300) արկածային-խրատական, անստորագիր վեպերը։ Արձակի զարգացման մեջ կարևոր են խաղացել Ալֆոնս X-ի (1221-84) ղեկավարությամբ կազմված «Առաջին համընդհանուր ժամանակագրությունը» և այլ աշխատություններ։ 14-րդ դարի գրականության համար բնորոշ են հումանիզմի մոտիվները։ Ժողովրդական ռոմանսներն ու երգիծական պոեզիան առանձնահատուկ տարածում են գտել 15-րդ դարում։