cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Մերկուրիի պերիհելիոնի շեղում
Երևույթի բացահայտումը
Արեգակնային համակարգի մոլորակների ուղեծրերի պարամետրերը, մոլորակների փոխադարձ ազդեցության պատճառով ժամանակի ընթացքում դանդաղ փոփոխությունների են ենթարկվում։ Մասնավորապես, Մերկուրիի ուղեծրային առանցքը աստիճանաբար թեքվում է (ուղեծրային հարթության մեջ) դեպի ուղեծրային շարժումն, համապատասխանաբար, տեղափոխվում է նաև Մերկուրիի ուղեծրի Արևին ամենամոտ գտնվող կետը ՝ պերիհելիոնը («պերիհելիոնի պրեցեսիա »)։ Պտտման անկյունային արագությունը 100 երկրային տարվա ընթացքում մոտավորապես 500 '' (աղեղ վայրկյան) է, ուստի պերիհելոնը վերադառնում է իր նախնական դիրքին յուրաքանչյուր 260 հազար տարին մեկ ։ 19-րդ դարի կեսերին երկնային մարմինների շարժման աստղագիտական հաշվարկները, որոնք հիմնված էին Նյուտոնի ձգողականության տեսության վրա, տվեցին չափազանց ճշգրիտ արդյունքներ, որոնք հաստատվել էին դիտումներով («աստղագիտական ճշգրտությունը» դարձել է ասացվածք)։ Երկնային մեխանիկայի տրիումֆը 1846 թվականին Նեպտունի հայտնաբերումն էր երկնակամարում տեսականորեն կանխատեսված վայրում։
1840-ականներին և 1850-ականներին Նեպտունի հայտնագործողներից մեկը `ֆրանսիացի աստղագետ Ուրբեյն Լե Վերերը, մշակեց Մերկուրիի շարժման տեսություն` հիմնվելով Փարիզի աստղադիտարանի 40 տարվա դիտումների վրա։ 1859-ի իր հոդվածներում  Le Verrier- ը հայտնեց, որ 1846-ին նա տեսավ տեսության և դիտումների միջև փոքր, բայց զգալի հակասություն. Պերիելյոնը մի փոքր ավելի արագ տեղափոխվեց, քան տեսությունից հետ էր։ Իր հաշվարկներում Le Verrier- ը հաշվի է առել բոլոր մոլորակների ազդեցությունը : Արդյունքում, Լեվերիեի հաշվարկված տեսական տեղաշարժման արժեքը 526,7″ էր մեկ դարում, և դիտումները ցույց տվեցին մոտ 565″: Ներկայիս թարմացված տվյալների համաձայն, շեղումը մի փոքր ավելի մեծ է և հավասար է 570″-ի։ Այսպիսով, տարբերությունը դարում մոտ 43″ է։ Չնայած այս տարբերությունը փոքր է, այն էապես գերազանցում է դիտման սխալները և բացատրության կարիք ունի :
Անոմալիայի խնդիրը լուծելու համար առաջ քաշվեցին հիմնականում երկու տեսակի վարկածներ։
Վուլկան և վուլկանոիդներ
Լևերիեն ենթադրեց, որ անոմալիան պայմանավորված է Մերկուրիի ուղեծրում անհայտ մոլորակի (կամ մի քանի փոքր մոլորակների) առկայությամբ։ Այս վարկածին աջակցեց ֆրանսիացի հեղինակավոր աստղագետ Ֆրանսուա Ֆելիքս Տիսերանը։ Ֆիզիկոս Ժակ Բաբինեի առաջարկով հիպոթետիկ մոլորակին տրվեց Վուլկան («Հրաբուխ») անվանումը ։ Արևի մերձակայության պատճառով, Վուլկանը հայտնաբերելու լավագույն միջոցը արևի խավարման ժամանակ կամ Երկրի և Արեգակի միջև Վուլկանի անցման ժամանակն էր. վերջին դեպքում մոլորակը տեսանելի կլինի որպես մութ կետ, որն արագորեն անցնում է արևի սկավառակի վրայով : 1859-ի հրապարակումներից անմիջապես հետո ֆրանսիացի սիրողական աստղագետ Էդմոնդ Մոդեստ Լեսկարբալը Լևերիեին ներկայացրեց, որ 1845-ին Արեգակի առջև նա դիտել է մութ առարկա, գրանցել է դրա կոորդինատները, բայց հետո պատշաճ նշանակություն չի տվել դիտմանը ։ Լևերիեն, հիմնվելով Լեսկորբալի արդյունքների վրա, հաշվարկել է, որ օբյեկտը Արեգակին երեք անգամ ավելի մոտ է, քան Մերկուրին, ուղեծրային շրջանը 19 օր 7 ժամ է, իսկ տրամագիծը` մոտ 2000 կմ։ Ավելին, եթե Վուլկանի խտությունը մոտ է Մերկուրիի խտությանը, ապա դրա զանգվածը Մերկուրիի զանգվածի 1/17-ն է։ Այնուամենայնիվ, այդքան փոքր զանգված ունեցող մարմինը չի կարող առաջացնել Մերկուրիի ուղեծրի դիտվող շեղումը, ուստի Լևերիեն ենթադրում էր, որ Վուլկանը միակ փոքր մոլորակը չէ Մերկուրիի և Արեգակի միջև։ Նա հաշվարկեց Վուլկանի մոտավոր ուղեծիրը և 1860 թվականին, երբ արևի ամբողջական խավարում էր սպասվում, աշխարհի աստղագետներին կոչ արեց աջակցել Վուլկան հայտնաբերմանը։ Սակայն բոլոր դիտարկումներն անհաջող էին ։
Մոլորակը որոնեցին մի քանի տասնամյակ, բայց առանց հաջողության։ Հայտնաբերման մասին եղան ևս մի քանի չհաստատված հաղորդումներ. արևի հրավիժակները, արևի բծերը, ինչպես նաև աստղերն ու երկրագնդի մոտակայքում գտնվող փոքր աստերոիդները, որոնք խավարման ժամանակ գտնվում էին Արևի սկավառակին մոտ, սխալմամբ համարվում էին նոր մոլորակ։ Յուրաքանչյուր նման հաղորդագրությունից հետո աստղագետները վերահաշվարկում էին ենթադրյալ Վուլկանի ուղեծիրը և ակնկալում էին, որ Արեգակի դիմացի հաջորդ հատվածում կրկին կգտնեն մոլորակը, բայց այն այլևս չերևաց ։ Վուլկանի հնարավոր հայտնաբերման մասին վերջին հաղորդագրությունները տպագրվել են 1970-ականների սկզբին, որի պատճառը Արևի վրա գիսաստղի անկումն էր ։
Մի քանի մանր մոլորակներով տեսության տարբերակը, որոնք նախկինում կոչվել էին «Վուլկանոիդներ», նույնպես ստուգվեց։ Լևերիեն հավատում էր Վուլկանի կամ Վուլկանիոդների գոյությանը մինչև իր կյանքի վերջը (1877), բայց արևի սկավառակի վրայով որևէ խոշոր անհայտ օբյեկտի անցում չէր արձանագրել ։ 1909 թվականին ամերիկացի աստղագետ Ուիլյամ Ուոլես Քեմփբելն արդեն առիթ ուներ պնդելու, որ Մերկուրիի և Արեգակի միջև 50 կմ տրամագծից ավելի օբյեկտներ չկան :
Այլ հիպոթետիկ առարկաներ Մերկուրիի ուղեծրում
Որպես այլընտրանք, ենթադրվում էր, որ կա Մերկուրիի անհայտ արբանյակ (հնարավոր է` մի քանի արբանյակ)։ Նրանց որոնումները նույնպես անհաջող էին : 1906 թվականին գերմանացի աստղագետ Ուգո Հանս ֆոն Սելիգերի կողմից առաջ քաշված մեկ այլ վարկած ենթադրում էր Արեգակի շուրջ նյութի ցրված (ցրված) ամպի առկայություն, որի տեսանելի նշանը կենդանակերպի լույսն է ։ Այս ամպը, ըստ Զելիգերի, թեքված է խավարածրի հարթության նկատմամբ և քիչ է ազդում մոլորակների շարժման վրա։ Սկեպտիկները դեմ էին, որ Մերկուրիի պերիհելիոնի շեղման համար այս ամպը պետք է ունենա զգալի զանգված, իսկ այդ դեպքում պետք է պայծառության շատ ավելի բարձր մակարդակ սպասել։ Բացի այդ, այդ ամպն անխուսափելիորեն պետք է ազդի Վեներայի շարժման վրա, որի ուղեծրում լուրջ անբացատրելի անոմալիաներ չեն նկատվում  :
Հոլանդացի օդերեւութաբան Քրիստոֆեր Բուիս-Բալոտը 1849 թվականին, մինչև Լևերիեի աշխատանքները, ենթադրում էր, որ Արեգակը, ինչպես Սատուրնը, շրջապատված է օղակով (գուցե նույնիսկ երկու օղակով)։ Լևերիեն և այլ գիտնականներ մերժեցին այս վարկածը՝ նշելով, որ այդպիսի օղակները չեն կարողանա կայուն գոյություն ունենալ Արևի մոտ, և վարկածն ինքնին վատ է փաստարկվում :
Մոլորակների թերագնահատված զանգվածը
Անոմալիայի պատճառը կարող էր լինել մոլորակներից մեկի թերագնահատված զանգվածը (Վեներայի զանգվածն ընկավ կասկածի տակ)։ Սակայն այս ենթադրության դեմ վկայում էր այն փաստը, որ եթե դա ճիշտ լիներ, սխալ զանգվածի հետևանքով անոմալիաներ կգտնվեին այլ մոլորակների ուղեծրերի շարժումներում։ Ֆրանսիացի աստղագետ Էմանուել Լայը ենթադրում էր, որ ազդեցությունը պայմանավորված էր մի քանի պատճառների համադրմամբ ՝ բեկում, փոքր-ինչ թերագնահատված Վեներայի զանգված և դիտման սխալներ; Նյուքոմբի հետազոտությունից հետո (տե՛ս ստորև) անոմալիայի գոյությունն այլևս կասկածի տակ չի դրվել :
Բացատրելու այլ փորձեր
Մերկուրիի պերիելոնի շեղման հնարավոր պատճառների շարքում դիտվում էր Արևի առանցքային սեղմումը բևեռներում։ Դիտումները, այնուամենայնիվ, չեն հայտնաբերել Արևի նման սեղմում, որը բավարար կլիներ ազդեցությունը բացատրելու համար : 1975 թ.-ի չափումների համաձայն, արեգակնային սկավառակի առանցքային սեղմումը կազմում էր աղեղ վայրկյան ։
1870-ականներից սկսած առաջին վարկածները սկսեցին ի հայտ գալ, որ անոմալիայի աղբյուրը կապված է տիեզերքի ոչ էվկլիդյան երկրաչափության հետ ( Շերինգ, Քիլլինգ, ավելի ուշ (1900ականներ) Շվարցշիլդ and Պուանկարե )) : Գերմանացի աստղագետ Պաուլ Հարցերը հակված էր հավատալու, որ տարածության կորությունը դրական է, քանի որ այդ դեպքում Տիեզերքի ծավալը վերջավոր կլինի, և այնպիսի խնդիրներ, ինչպիսիք են գրավիտացիոն և ֆոտոմետրիկ պարադոքսները, անհետանում են ։ Այնուամենայնիվ, այս վարկածի միջոցով հնարավոր չէր բացատրել Մերկուրիի պերիելոնի շեղումը։ Հաշվարկները ցույց տվեցին, որ դա պահանջում է տարածության աներևակայելի մեծ կորություն։
Ուգո Հանս ֆոն Սելիգերը 1906 թ.-ին ուսումնասիրեց իր ուսանողի՝ աստղագետ Էռնստ Էնդինգի վարկածը. ֆիքսված աստղերի հետ կապված կոորդինատային համակարգը ոչ իներցիոն է, իսկ մոլորակների հետ կապվածը՝ իներցիոն է ։ Այս անսովոր ենթադրությունը հնարավորություն տվեց բացատրել մոլորակների բոլոր հայտնի անոմալիաները ՝ օգտագործելով պարամետրերի ընտրությունը։ Անդինգը ենթադրեց նաև Արևի մոտ Կենդանակերպի լույս ստեղծող փոշու մի քանի ամպերի առկայությունը։ Շատ գիտնականներ Անդինգ-Զելիգերի մոդելը ենթարկել են կործանարար քննադատության՝ որպես արհեստական և ֆիզիկապես անթույլատրելի. Մասնավորապես, Էրվին Ֆրունդլիչը և Հարոլդ Ջեֆրիսը ապացուցեցին, որ կենդանակերպի լույսի աղբյուրը չափազանց ցրված է, որպեսզի ունենա պահանջվող զանգվածը :
Սայմոն Նյուքոմի քննադատությունը
1895 թ.-ին ամերիկացի առաջատար աստղագետ Սայմոն Նյուքոմը հրապարակեց չորս ներքին մոլորակների ( Մերկուրի, Վեներա, Երկիր և Մարս ) ուղեծրերի հաշվարկման իր արդյունքները։ Նա հաստատեց Մերկուրիի շարժման մեջ անոմալիայի առկայությունը և ճշգրտեց դրա արժեքը ՝ 43″, Լևերիեի 38 ″ փոխարեն ։ Նյուքոմը չէր հավատում Մերկուրիի ուղեծրում անհայտ մոլորակների գոյությանը և հայտարարեց, որ այս վարկածը «ամբողջովին բացառված է», և ինքը հստակեցրեց Վեներայի զանգվածը ՝ մերժելով բոլոր ենթադրությունները, թե դրա գնահատումը էապես թերագնահատված է :
Նյուքոմը հայտնաբերեց պերիհելիոնի շեղում ոչ միայն Մերկուրիի, այլև Մարսի, ինչպես նաև փոքր հավանականությամբ՝ Վեներայի և Երկրի համար (նրանց ուղեծրերը համարյա շրջանաձեւ են, ուստի այս երկու մոլորակների համար նշված շեղումը մոտ էր չափման սխալին)։ Միևնույն ժամանակ, Արևի շուրջ օղակի գոյության Բոյես-Բալլոտի վարկածը վերջնականապես մերժվեց, քանի որ դրա պարամետրերի որևէ ընտրությամբ հնարավոր չէ օգտագործել միաժամանակ Մերկուրիի և Մարսի համար իրական շեղում ստանալու համար. նմանատիպ դժվարությունների հանդիպեցին աստերոիդների համակարգի գոյությունը։ Նյուքոմը նաև նշել է, որ և՛ հիպոթետիկ օղակը, և՛ Արևի մերձակայքում զանգվածային ցրված նյութը կհանգեցնեին Վեներայի ուղեծրի և Մերկուրիի ուղեծրերի հանգույցների տեղաշարժին, ինչը հակասում է դիտումներին : Նյուքոմի դիտումներն ու հաշվարկները հաստատել է ֆրանսիացի հեղինակավոր աստղագետ Ֆրանսուա Ֆելիքս Տիսերանը։
Գրավիտացիայի դասական տեսության փոփոխման առաջարկներ
Նյուտոնի համընդհանուր ձգողականության օրենքը բարելավելու փորձեր արվել են 18-րդ դարի կեսերից։ Առաջին փորձը կատարել է 1745 թվականին Ա. Դեպի Քլերոն, որպեսզի բացատրի լուսնի շարժման անոմալիաները։ «Աշխարհի համակարգի մասին ըստ ձգողականության սկզբի» իր հուշագրություններում Քլորոն Նյուտոնի օրենքի փոխարեն առաջարկել է.
մեկ այլ, ավելի ընդհանուր բանաձև.
այստեղ F - ծանրության ուժն է, m_1, m_2 - մարմինների զանգվածները, R - մարմինների միջև հեռավորությունը, G - գրավիտացիոն հաստատունն է, հավասար է մ 2 / (կգ վ), a - լրացուցիչ ստուգաչափման հաստատուն։
Ավելի ուշ (1752) Քլերոն եկավ այն եզրակացության, որ դասական օրենքը միանգամայն բավարար է լուսնի շարժումը բացատրելու համար՝ նշելով բոլոր անոմալիաները։ Իր ստեղծագործությունների վերջնական արդյունքները Քլերոն միավորեց մի տրակտատում, որը կոչվում էր «Լուսնի տեսություն, որը բխում է ձգողականության մեկ սկզբունքից, հակադարձ համեմատական է հեռավորությունների քառակուսիներին» ։ Այնուամենայնիվ, Քլերոյի գաղափարը, մաթեմատիկական տարբեր ձևակերպումներով, բազմիցս հայտնվել է աստղագիտության պատմության մեջ, այդ թվում՝ բացատրելու համար Մերկուրիի պերիհելիոնի շեղումը :
Առանց արագությունից կախման մոդելներ
1895-ի մի հոդվածում Սայմոն Նյուքոմը ուսումնասիրեց անոմալիան բացատրելու մի եղանակ՝ փոփոխելով համընդհանուր ձգողականության օրենքը ։ Ամենապարզ փոփոխությունը հեռավորության քառակուսին մի փոքր ավելի մեծ աստիճանով փոխարինելն է.
Այդ դեպքում մեկ պտույտի համար պերիհելիոնի տեղաշարժը հավասար կլինի ․
այսինքն ՝ լրացուցիչ շեղումն է\delta\pi.
Այս ենթադրությունը հայտնի է որպես «Հոլի վարկած», և այն հրատարակել է ամերիկացի աստղագետ Ասաֆ Հոլը 1894թ․-ին ։  թույլ է տալիս բացատրել Մերկուրիի պերիհելիոնի անոմալ շեղումը ։ Ձգողության նոր օրենքի լրացուցիչ առավելությունը նյուտոնյան տեսության համեմատ այն էր, որ այն չի ստեղծում ձգողական պարադոքս - անսահման տիեզերքի ձգողական դաշտի պոտենցիալը չի վերածվել անսահմանության։
Մի շարք գիտնականներ (մասնավորապես ՝ Վեբերն ու Ռիցը ) հետաքրքրություն ցուցաբերեցին այս մոտեցման նկատմամբ, չնայած կային նաև քննադատողներ. Նրանք նշում էին, օրինակ, G-ին անհրաժեշտ է վերագրել երկարության կոտորակային չափս։ Բացի այդ, Նյուքոմի հաշվարկները ցույց տվեցին, որ Մարսի ուղեծրի շեղումը, ըստ նոր օրենքի, պարզվում է՝ իրականից շատ հեռու է :
Ուսումնասիրվել է նաև ձգողականության օրենքի մի փոքր ավելի ընդհանուր տարբերակը՝ ավելացնելով Նյուտոնի բանաձևի արտահայտություն հակադարձ համեմատական R^3 կամ R^4։ Այնուամենայնիվ, Նյուքոմը մերժեց նաև այս տարբերակը, քանի որ դրանից հետևում էր, օրինակ, որ Երկրի վրա երկու սերտ օբյեկտների ձգողականությունն անսահման մեծ է :
Արագությունից կախված մոդելներ
Որոշ ֆիզիկոսներ առաջարկել են ձգողականության օրենքի մեջ մտցնել ուժի կախվածությունը մարմինների արագությունից։ Մերկուրին այլ մոլորակներից տարբերվում է ոչ միայն Արևին մոտիկությամբ, այլև ավելի մեծ արագությամբ, ուստի ենթադրվում էր, որ հենց արագությունն է պատասխանատու պերիհելիոնի լրացուցիչ շեղման համար։ Այս գաղափարների հեղինակներն անդրադարձել են նաև էլեկտրադինամիկայի օրենքներին, որտեղ ընդհանուր առմամբ ընդունված էր ուժի կախվածությունը արագությունից :
Այս տեսակի առաջին մոդելները, որոնք մշակվել են 19-րդ դարի երկրորդ կեսին ՝ Վեբերի կամ Մաքսվելի էլեկտրադինամիկայի անալոգիայով, պերիհելիոնի տեղաշարժի չափազանց փոքր արժեք են տվել (դարից ոչ ավելի, քան 6-7″): Նրանց հեղինակները ստիպված էին ենթադրել, որ, թերևս, անոմալիայի մի մասն առաջանում է ձգողականության ուժի արագությունից կախվածությունից, իսկ մնացածը պայմանավորված է Արևի մոտ ինչ-որ անհայտ նյութի ազդեցությամբ։ Չնայած այն հանգամանքին, որ այնպիսի մեծ ֆիզիկոսներ, ինչպիսիք են Լորենցը, Վիենը, Պուանկարեն և այլք, զբաղվում էին այդ խնդրով, նրանք չկարողացան բավարար ճշգրտության հասնել դիտումների հետ : Առավել մեծ հետաքրքրություն առաջացրեց Ուոլտեր Ռիցի «բալիստիկ տեսությունը» (1908)։ Այս մոդելում գրավիտացիոն փոխազդեցությունն իրականացվում է հիպոթետիկ մասնիկների միջոցով, որոնք, ինչպես Ռիցը հույս ուներ, իրականացնում են բոլոր էլեկտրամագնիսական երեւույթները։ Հեղինակը գրել է ուժի բանաձևը` էլեկտրադինամիկայի հետ անալոգիայով։ Ռիցը մահացավ 31 տարեկան հասակում (1909), չհասցնելով ավարտել իր տեսության զարգացումը, բայց դրա բուռն քննարկումը շարունակվեց եւս մեկ տասնամյակ։ Ռիցի մոդելում Մերկուրիի, Վեներայի և Երկրի համար պերիհելիոնի շեղումը, ինչպես նաև Լուսնի պերիհելիոնը արդեն իսկ մոտ էին իրականին։ Միևնույն ժամանակ, Ռիցի մոդելը անհամատեղելի էր լույսի արագության հաստատունության սկզբունքի հետ և կանխատեսում էր մի քանի նոր աստղաֆիզիկական էֆեկտներ, որոնք չեն հաստատվել։ Ի վերջո, բալիստիկ տեսությունը չէր կարող մրցել տրամաբանորեն ավելի անթերի և փորձնականորեն հաստատված Էյնշտեյնի հարաբերականության ընդհանուր տեսության (GR) հետ. 1920-ականներին Ռիցսի տեսության նկատմամբ հետաքրքրությունը մարեց :
Ընդհանուր հարաբերականության տեսության մեկ այլ մրցակից էր գերմանացի ֆիզիկոս Պոլ Գերբերի տեսությունը, որը հրապարակվել է 1898 թվականին ։ Ելնելով նաև էլեկտրադինամիկ անալոգիայից՝ Գերբերն առաջ քաշեց ձգողական պոտենցիալի բանաձև.
Որտեղ։
Եթե արագությունը փոքր է լույսի c արագության համեմատ, ապա Գերբերի բանաձևը վերածվում է գրավիտացիոն պոտենցիալի դասական արտահայտության.
Գերբերի նոր օրենքից ստացվեց Մերկուրիի պերիհելիոնի տեղաշարժման նույն բանաձևը, ինչպես ընդհանուր հարաբերականության տեսության մեջ (տե՛ս ստորև)։ Այս եզրակացությունը եւ Գերբերի տեսության ամբողջ բովանդակությունը քննադատության են ենթարկվել բազմաթիվ ականավոր ֆիզիկոսների կողմից՝ մի քանի պատճառով․ մի շարք ենթադրությունների կամայականությունների,  Լորենց-ինվարիանտության  բացակայության, լույսի ճառագայթների ձգողական դաշտում շեղման անկյան սխալ արժեքի  (մեկ ու կես անգամ ավելի բարձր է, քան Այնշտայնինը), հեռազդեցության, եւ այլն  Մաքս ֆոն Լաուն 1920-ին գրել է, որ «Գերբերը պարզապես ճշգրտեց իր [թվային գործակիցը] արժեքը ՝ փոխելով համապատասխանաբար այն առանց որևէ ֆիզիկական հիմնավորման, իր երկու նախորդների մաթեմատիկական մոտեցմամբ» (Վ. Շեյբները և Ֆ. Տիսերան ) ։
Ինչպես նշել է Ն․ Տ․ Ռոուզվերն, «այս տեսություններից ոչ մեկը չի դիմացել դասական էֆեկտներին, որոնք հաստատում են ընդհանուր հարաբերականությունը, և լույսի ճառագայթների շեղման ազդեցության չափումները նրանց համար խոչընդոտ են հանդիսացել» :
Լուծումը ընդհանուր հարաբերականության շրջանակներում
1905 թ․ին Էյնշտեյնը՝ հարաբերկանության հատուկ տեսության ստեղծումից հետո, գիտակցեց ձգողականության ռելյատիվիստիկ տեսության ստեղծման անհրաժեշտությունը, քանի որ Նյուտոնի հավասարումները անհամատեղելի էին Լորենցի ձևափոխությունների հետ, իսկ նուտոնյան գրավիտացիայի տարածման արագությունն ավերջ էր։ 1907 թ․-ին իր նամակներից մեկում Էյնշտեյնը նշում է․<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">
Ես այժմ զբաղված եմ հարաբերականության տեսության տեսանկյունից ձգողականության օրենքի ուսումնասիրությամբ, հույս ունեմ, որ դա ինձ թույլ կտա լույս սփռել Մերկուրիի պերիհելիոնի դարյա մեծ շեղման դեռևս չբացատրված երևույթի վրա։ Ձգողականության ռելյատիվիստական տեսության առաջին էսքիզները հրատարակվել են 1910-ականների սկզբին Մաքս Աբրահամի, Գունար Նորդստրյոմի և անձամբ Էյնշտեյնի կողմից։ Մերկուրիի պերիհելիոնի շեղումը Աբրահամի տեսությամբ երեք անգամ պակաս էր իրականից, Նորդստրյոմի տեսության մեջ սխալ էր նույնիսկ շեղման ուղղությունը, Էյնշտեյնի 1912-ի տարբերակը տալիս էր դիտված արժեքից մեկ երրորդով պակաս արժեք ։
1913 թ., Էյնշտեյնը կատարեց վճռական քայլ - նա շեղվեց գրավիտացիայի սկալյար պոտենցիալի թենզորով ներկայացնելուց, այդ ապարատով հնարավոր չէ պատշաճ կերպով նկարագրել է ոչ էվկլիդյան մետրային տարածաժամանակույթունը։ 1915 թվականին Էյնշտեյնը հրապարակեց ձգողականության իր նոր տեսության վերջին տարբերակը՝ «Հարաբերականության ընդհանուր տեսություն» (GR) անվանումով։ Դրանում, ի տարբերություն նյուտոնյան մոդելի, մեծ զանգվածով մարմինների մոտ տարածության և ժամանակի երկրաչափությունը զգալիորեն տարբերվում է էվկլիդականից, ինչը հանգեցնում է մոլորակների շարժման դասական հետագծից շեղումների ։
1915 թվականի նոյեմբերի 18-ին Էյնշտեյնը հաշվարկեց (մոտավորապես) այս շեղումը և ստացավ գրեթե ճշգրիտ համընկնում դիտարկված 43 ″-ի հետ մեկ դարում։ Այս դեպքում հաստատունների ոչ մի ճշգրտում չի պահանջվել և կամայական ենթադրություններ չեն արվել : Եթե նշանակենք.
ապա մոլորակի պերիհելիոնի լրացուցիչ տեղաշարժը ( ռադիաներով մեկ պտույտի ընթացքում) ընդհանուր հարաբերականության մեջ տրվում է բանաձևով. Մերկուրիի համար այս բանաձևը տալիս է 42,98 ″ մեկ դար, հիանալի համընկնմամբ դիտումների հետ։ Էյնշտեյնի հավասարումների ճշգրիտ լուծումը, որը ստացավ Կառլ Շվարցշիլդը երկու ամիս անց (1916 թվականի հունվար, դաշտի հավասարումների վերջնական տարբերակը հայտնաբերելուց հետո), հաստատեց վերը նշված բանաձևը։
Մինչև 1919 թվականը, երբ Արթուր Էդինգթոնը հայտնաբերեց լույսի ձգողական շեղումը՝ բացատրելով Մերկուրիի պերիհելիոնի տեղաշարժը, դա Էնշտեյնի տեսության միակ փորձնական հաստատումն էր։ 1916 թ.-ին Հարոլդ Ջեֆրիսը կասկած հայտնեց ընդհանուր հարաբերականության համարժեքության վերաբերյալ, քանի որ այն չէր բացատրում Վեներայի ուղեծրի հանգույցների տեղաշարժը, որը նախկինում նշել էր Նյուքոմբը։ 1919 թվականին Ջեֆրիսը հետ վերցրեց իր առարկությունները, քանի որ, ըստ նոր տվյալների, Վեներայի շարժման մեջ ոչ մի անոմալիա չի հայտնաբերվել, որը չէր տեղավորվի Էյնշտեյնի տեսության շրջանակներում ։
Այնուամենայնիվ, ընդհանուր հարաբերականության տեսության քննադատությունը որոշ ժամանակ շարունակվեց անգամ 1919 թվականից հետո։ Որոշ աստղագետներ ենթադրում են, որ Մերկուրիի պերիհելիոնի տեսական և դիտված տեղաշարժի համընկնումը կարող է պատահական լինել, կամ վիճարկվել դիտարկվող 43″-ի արժեքի հուսալիությունը։ Ժամանակակից ճշգրիտ չափումները հաստատել են ընդհանուր հարաբերականության կողմից առաջարկված մոլորակների և աստերոիդների պերիհելիոնի տեղաշարժի գնահատումները  : Վեներայի և Երկրի վերաբերյալ տվյալների մեծ սխալը պայմանավորված է նրանց ուղեծրերի գրեթե շրջանաձև լինելով։
Ընդհանուր հարաբերականության բանաձևը փորձարկվել է նաև PSR B1913 + 16 կրկնակի պուլսար աստղի համար, որում Արևի զանգվածին համեմատելի երկու աստղեր պտտվում են մոտ հեռավորության վրա, և հետևաբար յուրաքանչյուրի պերիաստրոնի հարաբերական տեղաշարժը ( պերիհելիոնի անալոգ) շատ մեծ է։ Դիտարկումները ցույց տվեցին տարեկան 4.2 աստիճանի տեղաշարժ՝ լիովին համաձայնեցված են ընդհանուր հարաբերականության հետ : Պերիաստրոնի ամենամեծ տեղաշարժը հայտնաբերվել է 2003 թվականին հայտնաբերված կրկնակի պուլսարի PSR J0737-3039- ում՝ տարեկան 17 աստիճանով։ 2005-ի չափումները ցույց տվեցին, որ համակարգի դինամիկան ճշգրտորեն համապատասխանում է GRT- ի կանխատեսումներին 0.05%՝ 3\sigma վստահության միջակայքում ։
2020 թվականին մեր Գալակտիկայի կենտրոնում գտնվող Աղեղնավոր Ա կոմպակտ աղբյուրի (ենթադրաբար՝ սև խոռոչի) շուրջ աստղի շարժման համար պերիաստրոնի ռելյատիվիստական տեղաշարժի ավելի քան 30 տարվա չափումներն ավարտվել են։ Չափումներն իրականացրել է Արտերկրյա ֆիզիկայի գերմանական Մաքս Պլանկի ինստիտուտը։ Արդյունքները լիովին համահունչ էին ընդհանուր հարաբերականության կանխատեսումներին ։
Ձգողականության փոխազդեցության մեխանիզմը գրավիտացիայի քվանտային տեսության տեսանկյունից
Գրավիտացիայի փոխազդեցության մեխանիզմի հնարավոր բացատրություններից մեկը, որն ընդլայնում է ընդհանուր հարաբերականության մոդելը, հաշվի է առնում Ֆեյնմանի դիագրամների լեզվով նկարագրված գործընթացների փոխազդեցության ներդրումը միմյանց հետ վիրտուալ գրավիտոնների փոխազդեցության հետ։ Եթե մենք ընդունում ենք այդպիսի մոդելը, ապա Մերկուրիի ուղեծրի պերիհելիոնի շեղումը բացատրվում է Մերկուրիի արևի ձգման մեկ օղակի գրավիտոնային գծապատկերների գումարով :
Հղումներ
Կատեգորիա:Աստղագիտության պատմություն Կատեգորիա:Ֆիզիկայի պատմություն Կատեգորիա:Երկնային մեխանիկա Կատեգորիա:Մերկուրի մոլորակ Կատեգորիա:Հարաբերականության ընդհանուր տեսություն Կատեգորիա:Pages with unreviewed translations
Գաճաճ աստղ
Գաճաճ աստղ, («թզուկ») - կարող է լինել հետևյալ տիպերից մեկը.
Նշումներ
Կատեգորիա:Աստղեր
Կլեեմու
Կլեեմու (Kleemu), գյուղ Էստոնիայի Հիյումաա նահանգի Կեինա շրջանում։
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 11 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Հիյումա նահանգի Կեինա շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղեր
Ալիագա (քաղաք)
Ալիագա (Aliaga (Teruel)), քաղաք և համայնք Իսպանիայում, մտնում է Տերոել պրովինցիայի մեջ, որն էլ իր հերթին մտնում է Արագոն ինքնավար համայնքի մեջ։ Համայնքը մտնում է Կուենկաս-Միներաս շրջանի կազմի մեջ։ Տարածքը՝ 194.2 կմ2։ Բնակչությունը՝ ։ Հեռավորությունը պրովինցիայի վարչական կենտրոնից՝ 66.30 կմ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իսպանիայի քաղաքներ
Տղմաձուկ
Տղմաձուկ (Amia calva), ամիա, ոսկրային գանոիդների վերնակարգի տղմաձկների ընտանիքի միակ ժամանակակից ներկայացուցիչը։
Նկարագրություն
Մարմնի երկարությունը մինչև 60 սմ է։ Թեփուկները ցիկլոիդային են, լողափամփուշտը բազմախորշ է։
Կերը
Սնվում է անողնաշարավորներով, մանր ձկներով։
Բազմացումը
Ձվադրում է գարնանը. էգը դնում է 20-70 հազար ձու։ Արուն բույն է պատրաստում և պահպանում ձկնկիթն ու մատղաշներին։ Թրթուրները գլխի վրա ունեն ցեմենտային օրգան, որով ամրանում են բնի պատերին։
Օգտագործումը
Արդյունաբերական նշանակություն համարյա չունի։
Կատեգորիա:Տղմաձկների ընտանիք
10th Anniversary Concert
10th Anniversary Concert, գերմանական Scooter խմբի պաշտոնական ձայնագրությունը, որը հրապարակվել է 2014 թվականին։ Համերգը նվիրված էր 10th Anniversary Concert խմբի 10-ամյակին և բառացիորեն թարգմանվում էր՝ «համերգ 10-րդ տարեդարձի կապակցությամբ»։ Ձայնագրությունը իրականացվել է Համբուրգում։
Ստեղծագործությունների ցանկ
Կատեգորիա:2004 ալբոմներ
Խրենովոե (գյուղ, Բոբրովսկի շրջան)
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 5560 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Վորոնեժի մարզի Բոբրովսկի շրջանի բնակավայրեր
Սամարովկա (գյուղ, Մելեուզովսկի շրջան)
Սամարովկա (Самаровка, Һамар), գյուղ Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Մելեուզովսկի շրջանի կազմում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Մելեուզովսկի շրջանի բնակավայրեր
Ժայռամագլցում
Ժայռամագլցում (rock climbing), սպորտաձև և ակտիվ հանգստի ձև, երբ մասնակիցները մագլցում են բնական ժայռերը կամ արհեստականորեն ստեղծված ժայռապատերը։ Նպատակը լեռանգագաթին կամ նախապես սահմանված երթուղու վերջնակետին հասնելն է։ 20-րդ դարի կեսերից այն մասամբ առանձնացավ ալպինիզմից՝ որպես առանձին ճյուղ։ Ալպինիզմում լեռան գագաթ տանող երթուղին կարող է ընտրված լինել ժայռերի վրայով, և այդ դեպքում վերելքը կոչվում է տեխնիկական ալպինիզմ, ինչը ներառում է ժայռամագլցման (երբեմն նաև միքս մագլցման) բոլոր տարրերը։ Ի տարբերություն տեխնիկական ալպինիզմի, ժայռամագլցման ժամանակ բարձրանում են ոչ թե լեռան, այլ ժայռային գոյացության կատարին, իսկ երբեմն մագլցման երթուղին կարող է վերջանալ ժայռի միջնամասում, քանի որ ապարի վատ որակը կատարին հասնելը կարող է դարձնել ոչ նպատակահարմար։ Ժայռամագլցումը ֆիզիկական և մտավոր կարողություններ պահանջող գործունեություն է, որի ժամանակ փորձության են ենթարկվում մագլցողի ուժը, հուզակամային կայունությունը, դիմացկունությունը, ճկունությունը և հավասարակշռությունը։ Պատկերավոր մտածողությունը և ստեղծագործական միտքը որոշիչ դեր են խաղում ժայռամագլցման մեջ։ Մագլցման տեխնիկային, հմտություններին և մագլցման գույքի օգտագործմանը տիրապետելը վճռական են մագլցման երթուղիներն ապահով անցնելու համար։
Աշխարհի տարբեր մասերում ժայռերի լայն տեսականու և բազմազանության հիման վրա ժայռամագլցումը տարբեր ոճերի և ենթատեսակների է բաժանվել, որոնք ներկայացված են ստորև ։ Ժայռամագլցումը օլիմպիական երևույթ չէ, սակայն ՄՕԿ-ի կողմից որպես մարզանք է ճանաչվում։
Ժայռամագլցումը Հայաստանում
Հայաստանում գոյություն ունի Ժայռամագլցման և լեռնագնացության ֆեդերացիա։ 2009 թ. հունիսի 1-ից 31-ը Up The Rocks ակումբի նախաձեռնությամբ մեկնարկեց «ԱՐԵՎ» Առաջնամագլցման Բաց Փառատոնը ։ Այն մեկնարկել է Հրազդանի կիրճում և շարունակվել Նորավանքի կիրճում, Դժոխքի ձորում, Արփա գետի հովտում և Գառնիի ձորում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ժայռամագլցում
Հասպստան
Հասպստան, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Արճակի գավառակում ։ Գտնվում էր գավառակի արևելյան ծայրամասում, լեռնային վայրում։
Պատմություն
Հայերի մեծ մասը զոհվեց 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։
Բնակչություն
XX դարի սկզբին ուներ 35 տուն հայ և քուրդ բնակիչ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կարեն Մարկոսյան
Սկսել է խաղալ 1985 թվականին Երևանի «Արարատիում»՝ որպես երկրորդ կազմի խաղացող։ 1986-1991 թվականներին ԽՍՀՄ առաջնությունում անցկացրել է 92 հանդիպում, խփել է 14 գոլ։ 1992 թվականին Հայաստանի առաջնությունում 31 խաղում խփել է 29 գնդակ։ 1993 թվականի առաջնությունում Աբովյանի «Կոտայքի» կազմում անցկացրել է 6 հանդիպում, խփել 2 գոլ։ 1993-1994 մրցաշրջանում եղել է գերմանական «Զաքսեն» ակումբի կազմում, հաջորդ մրցաշրջանում «Հերա» ՖԱ-ի կազմում մասնակցել է 21 հանդիպման, դարձել է 5 գոլի հեղինակ։ 1998-1999 մրցաշրջանն անցկացրել է թուրքմենական «Կոպետդագի» կազմում՝ Աշխաբադում, 1999 թվականին խաղացել է Երևանի «Զվարթնոց-ԱԱԼ» հայկական ակումբում։
Մարկոսյանը 1985 թվականի ՈՒԵՖԱ-ի պատանեկան մրցաշարի հաղթող է։
1998-1999 թվականներին երկու հանդիպում է անցկացրել Հայաստանի հավաքականի կազմում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Խորհրդային ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Հայ ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Հայաստանի հավաքականի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Արարատի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Կոտայքի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Բնօրինակում անաղբյուր հոդվածներ
Մինարեթ Յիվլի
Ալադդին Մզկիթ կամ Մինարեթ Յիվլի, որը հաճախ նաև անվանվում է Ուլու Մզկիթ  (Ulu Cami, "Grand Mosque"), գտնվում է Անթալիայում։ Այն հանդիսանում է պատմական մզկիթ, որը կառուցվել է Իկոնիայի սուլթան Ալադդին Քեյղուբադի կողմից։ Մի մասն է կազմում քյուլլիյեի (külliye) (կառույցների համալիր), որը ներառում է իր մեջ՝ Գըյասեդդին Քեյհյուսրև Մեդրեսեն, Սելջուկ և Դերվիշների կացարանները, և Զինկիրիրանի և Նիգար Հաթունի դամբարանները։ Մզկիթը գտնվում է Քալեիչիում (հին քաղաքային կենտրոնում), Հանրապետության փողոցի երկայնքով, Կալեխափիի հրապարակի կողքին։ Մզկիթի մինարեթը զարդարված է մուգ կապույտ սալիկներով, հանդիսանում է քաղաքի կողմնորոշիչը ու խորհրդանիշը։
Պատմություն
Մզկիթը առաջին անգամ կառուցվել է 1230 թվականին և 1373 թվականին երկրորդ անգամ ամբողջովին վերանորոգվել է։ Մինարեթի բարձրությունը կազմում է՝ 38 մ, ունի քարե հիմք, ութ ռելեֆային հատվածներ և 90 աստիճաններ բարձրանալու համար։
Առաջին կառույցը (1230 թվական) կառուցվել է մոտավորապես 1225-1227 թվականներին, Իկոնիայի սուլթան Ալա ադ-Դին Քեյղուբադի (1220-1237 թվականներ) կողմից։ 14-րդ դարում բնօրինակ մզկիթը քանդվեց և 1373 թվականին բյուզանդական եկեղեցու հիմքի վրա կառուցվեց նոր մզկիթ` Համիդդիների կողմից։ Այն իր վեց գմբեթներով հանդիսանում է Անատոլիայի հնագույն բազմագմբեթավոր կառուցներից մեկը։
Այսօր շենքում գտնվում է՝ Անթալիա էթնոգրաֆիկ թանգարանը, որում պահպանվում են՝ հագուստներ, խոհանոցային պարագաներ, ասեղնագործություններ, նկարահյուս գործվածքներ և ձեռագործություններ, գուլպաներ, պարկեր, զարդեր և քոչվորական վրաններ։ Այն բացվել է 1974 թվականին։
Նկարագրություն
Աղյուսե մինարեթը գտնվում է մզկիթից արևելք, չորս ու կես մետր հեռավորության վրա։ Բարձրությունը կազմում է 38 մ։ Մինարեթի հատակին կարելի է տեսնել Մուհամմադի խոսքերը, որոնք գրված են փիրուզագույն և կապույտ գույներով։ Մինարեթի մուտքը գտնվում է հյուսիսային կողմում։ 90 աստիճաններով պարուրաձեւ սանդուղքի, որոնք լուսավորվում են մինարեթի պատերի մեջ արված անցքերի միջոցով, հնարավոր է բարձրանալ մինարեթի պատշգամբ։ Ըստ ամենայնի, սկզբնապես աստիճաների թիվը եղել է 99, որոնցից յուրաքանչյուրը հիշեցնում էր Ալլահի 99 անունները մուեդզին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Թուրքիայի պաշտամունքային կառույցներ Կատեգորիա:Մինարեներ Կատեգորիա:Թուրքիայի մզկիթներ Կատեգորիա:Անթալիա
Էդուարդ Տոդա
Էդուարդ Տոդա (Eduard Toda i Güell; Eduardo Toda y Güell, ), իսպանացի դիվանագետ, պատմաբան, եգիպտագետ։
Կենսագրություն
Էդուարդ Տոդան ծնվել է Ռեուսում։ Սովորել է Մադրիդի կենտրոնական համալսարանի իրավագիտական ֆակուլտետում, եղել է Մարոկոյի, Հոնկոնգի, Գուանչժոուի և Շանհայի փոխհյուպատոսը, 1884-1886 թվականներին՝ Իսպանիայի գլխավոր հյուպատոսը Կահիրեում, մեծ հետաքրքրություն է ցուցաբերել եգիպտական քաղաքակրթության նկատմամբ, դարձել է Գաստոն Մասպերոյի ընկերը։ Դիվանագիտական առաքելությամբ ուղևորվել է Հելսինկի, Հավր, այնուհետև թողել է դիվանագիտական աշխատանքը և տեղափոխվել Լոնդոն։ 1918 թվականին Իսպանիա վերադառնալով՝ նա ստեղծել է Estudios Egiptológicos հավաքածուն, փորձել Իսպանիայում ստեղծել եգիպտագիտության դպրոց, բայց չի կարողացել։
Թարգմանել է Ջորգ Ռոլինսոնի ստեղծագործություններից, 1894 թվականին՝ Հին Եգիպտոսի պատմությունը, այնուհետև տեղափոխվել է Escornalbou ամրոց, որտեղ սկսել է ուսումնասիրել Պոբլետ վանական համալիրը։ Եղել է Կատալոնյան ուսումնասիրությունների ինստիտուտի անդամ, Բարսելոնայի գեղարվեստի թագավորական ակադեմիայի անդամ, գրադարանի իր հավաքածուն տրամադրել է Կատալոնյան տարբեր ինստիտուտների, դրամագիտության հավաքածուն նվիրաբերել է Պետական պատմական արխիվին, եգիպտական առարկաները՝ Մադրիդի Ազգային հնագիտական թանգարանին, Վիլյանուևա ի Խելտրուի Վիկտոր Բալագուերի անվան թանգարանին։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իսպանացի դիվանագետներ Կատեգորիա:Իսպանացի պատմաբաններ Կատեգորիա:Եգիպտագետներ Կատեգորիա:Իսպանացի հնագետներ
Ադամ դե Կոստեր
Ադամ դե Կոստեր (Adam de Coster, ), բարոկկո դարաշրջանի հոլանդացի նկարիչ Հարավային Նիդերլանդներից։
Կենսագրություն և գործունեություն
Ադամ դե Կոստերի կենսագրության մասին տեղեկությունները բավականին աղքատիկ են։ Նկարիչը ծնվել է 1586 թվականին Մեխելենում։ Նրա ծնողները Կլարա վան դեր Բորխն էր ու Յան դե Կոստերը։
Որոշակի ժամանակաշրջանում Ադամ դե Կոստերը աշխատել է Անտվերպենում, որտեղ նրա նկարները մեծ ճանաչում ունեին։ Նկարիչի համբավի մասին կարելի է իմանալ այն փաստից, որ վերջինիս դիմանկարը տեղ էր գտել «Իկոնոգրաֆիայում», որի եղինակը հոլանդացի նկարիչ Անտոնիս վան Դեյքն էր։ Այդ դիմանկարի տակ գրված էր «Մեխելենի գիշերների ստեղծող» (Pictor Noctium Mechliniensis), որը փաստում էր նկարչի տենեբրիզմին հարելու մասին։
Գեղարվեստական լուծումները բավականին նման են ֆրանսիացի նկարիչ Ժորժ դե Լատուրի և ուտրեխտցի նկարիչ Գերիտա վան Հոնտհորսթի վաղ շրջանի ոճերին։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հոլանդացի նկարիչներ Կատեգորիա:Բարոկկո ոճի նկարիչներ Կատեգորիա:17-րդ դարի նկարիչներ Կատեգորիա:Ֆլանդրացի նկարիչներ
Ալիքուլի-Ուշագի
Ալիքուլի-Ուշագի, գյուղ Արևելյան Հայաստանի Ելիզավետպոլի նահանգի Զանգեզուրի գավառում ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Բուիտրագո դել Լոսոյա ամրոց
Բուիտրագո դել Լոսոյա ամրոց (Castillo de Buitrago del Lozoya), ամրոց Բուիտրագո դել Լոսոյա քաղաքում, Իսպանիա։ Կառուցվել է գոթիկ, մուդեխար ոճով 15-րդ դարում՝ Լոսոյա գետի ափին։ Կառույցը կրում է արաբական ազդեցություն, եղել է մուսուլմանական ամրոց։ Այսպես են վկայում 12-րդ դարում հայտնված առաջին գրավոր աղբյուրները։
Պալատը մասամբ է պահպանվել, գրեթե ավերակներ են։ Հիմնականում վնասվել է Պիրենեյան պատերազմների ժամանակ։ Շինության որոշ հատվածներ օգտագործվում են հասարակական միջոցառումների կամ փառատոների ժամանակ։
1931 թվականին ճանաչվել է որպես Իսպանիայի պատմամշակութային հուշարձան ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իսպանիայի պատմամշակութային հուշարձաններ Կատեգորիա:Իսպանիայի ամրոցներ
Փյունիկ (հանդես, Կահիրե)
«Փյունիկ», ազգային, գրական և քաղաքական շաբաթական հանդես։ Լույս է տեսել 1899 թվականին՝ Կահիրեում, 1901-1903 թվականներին՝ Ալեքսանդրիայում, 1909 թվականին՝ Կոստանդնուպոլսում։ 1901 թվականից՝ շաբաթաթերթ, 1903 թվականի հուլիսից՝ օրաթերթ։ Խմբագիր՝ Սմբատ Բյուրատ։
1-ին համարի խմբագրական հոդվածում նպատակ է դրվել ''«.. .վառ պահել միշտ մեծ զգացումը՝ մայր հայրենիքի վերակենդանացման օրինավոր հույսը հայ գաղթականության սրտի մեջ..., ազատասիրության ձգտումները բանականության հետ հաշտեցնել..., հանրության իրական շահերը պաշտպանել, անհատները վարժեցնել կամքի, կորովի և ձեռներեցության»''։
Կատեգորիա:Եգիպտոսի հայկական հանդեսներ Կատեգորիա:Թուրքիայի հայկական հանդեսներ Կատեգորիա:Հայկական գրական պարբերականներ Կատեգորիա:Հայկական քաղաքական պարբերականներ Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Պրոստորե (գյուղ, Նովգորոդկովսկի շրջան)
Պրոստորե (Просторе), գյուղ Ուկրաինայի Կիրովոգրադի մարզի Նովգորոդկովսկի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Պրոստորե գյուղում բնակվում էր 211 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Կիրովոգրադի մարզի Նովգորոդկայի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Կլիիմա
Կլիիմա (Kliima), գյուղ Էստոնիայի Պիլվամաա նահանգի Օռավա շրջանում։
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 10 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Պիլվամաա նահանգի Օռավա շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղեր
Ատամհատիկ
Ատամհատիկ (ակռահատիկ կամ էլ ատամնահատիկ), հայկական ծես, որը կատարվում է մանկան առաջին ատամը դուրս գալուց հետո։ Ըստ ծեսի, մանկան նստեցնում են սեղանի վրա, գլխի վրա պահում մի կտոր, և կտորի վրա լցնում խաշած ցորենի, լոբու, սիսեռի, գարու, և այլ հատիկներ։ Նախկինում արարողության ժամանակ, մանկան առաջ դրվում էին երեք իր՝ սանր, հայելի և դանակ։ Սանրը մանկան հավասար ատամներ ունենալու, հայելին առատության և պտղաբերության նշան էր, իսկ դանակն ուժի։ Մեր օրերում մանկան դիմաց դնում են տարբեր առարկաներ, որ առարկային մանուկը առաջինը ձեռք տա՝ խորհրդանշելու է նրա ապագա մասնագիտությունը։ Արարողությունն անցկացվում է երգերով ու պարերով։
Տարբեր հայկական շրջաններում, ծեսը տարբեր անուններով է կոչվում՝ Շիրակում և Ջավախքում անվանվում է ակռահատիկ, Մուշում՝ ակվասորիկ, Սյունիքում՝ ատամսուրիկ, Գորիսում` կճախաշ, Սիսիանում՝ կեղքահատիկ, Վայոց ձորում՝ կեռահատիկ, Արարատյան դաշտում հատիկ կամ ատամ սուր, Ղարաբաղում՝ կճեխաշ։
Ըստ ազգագրագետ Սամվել Մկրտչյանի, ատամհատիկը պտղաբերության և առատության խորհրդանիշ է։ Ծեսի ծագումնաբանություն դեռևս պարզ չէ, պարզ չէ նաև թե այն առաջին անգամ որտեղ է արվել ։ Հայաստանի որոշ շրջաններում ծեսը կատարվում է երգերով, որոնք նկարագրում են երեխայի ապագա ճակատագիրը և գործունեությունը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայկական ծեսեր
Շոտլանդական սրճարան (Լվով)
«Շոտլանդական սրճարան» (Kawiarnia Szkocka), սրճարան Լվովի (եհաստանի երկրորդ հանրապետություն, այժմ` Ուկրաինա) կենտրոնական մասում` նախկին Ակադեմիական հրապարակում (այժմ` Շևչենկոյի պողոտա) գոյություն ունեցած սրճարան։ Սրճարանը գտնվել է Լվովի համալսարանի նախկին գլխավոր մասնաշենքի հարևանությամբ, որտեղ այն տեղակայվել է 1851-1920 թվականներին, քաղաքի պատմության ավստրիական և Ավստրո-հունգարական կայսրության ժամանակաշրջանում։ «Շոտլանդական սրճարանը» եղել է տարբեր դասի և դիրքի մարդկանց հանդիպման վայր, որտեղ հանդիպում էին համալսարանի պրոֆեսորները, սիրահարները,  բամբասկոտները, միայնակ թերթ ընթերցողները,  գրքասերները,  Բիլյարդ խաղացողները, հրեա մտավորականները, ուսանողները։
Խորհրդային տարիներին «Շոտլանդական սրճարանի» նախկին շենքում գտնվում էր «Ծիածան» սրճարանը, այնուհետև` բանկի մասնաճյուղը։ Հետագայում շենքի վերակառուցումից հետո այնտեղ բացվեց «Ատլաս» հյուրանոցը, իսկ 2015 թվականին շենքի առաջին հարկում բացվեց «Շոտլանդական սրճարան» անվանումով ռեստորան ։
Սրճարանին տրվեց այսպես կոչված «շոտլանդական մաթեմատիկական դպրոց» անունը (այժմ` ավելի հայտնի է որպես Լվովի մաթեմատիկական դպրոց) ։ Լվովի մաթեմատիկները հաճախ էին հանդիպում այս սրճարանում, քննարկում էին իրենց տեսությունները և գրառումներ կատարում սրճարանի մարմարե սեղաններին, իսկ հետագայում` այսպես կոչված «Շոտլանդական գրքում», հաստ տետրում, որը պահում էր Ստեֆան Բանահի կինը։
«Շոտլանդացի մաթեմատիկոսների» թվում էին Ստեֆան Բանախը, Ստանիսլավ Ուլամը, Ստանիսլավ Մազուրը, Կարոլ Բարսուկը, Հերման Աուերբախը, Վացլավ Սերպինսկին, Կազիմիր Կուրատովսկին, Ջոն ֆոն Նոյմանը։ «Շոտլանդական գիրքը», որը Բանախի որդին տեղափոխեց Վրոցլավ, պահպանում էր բազմաթիվ լուծված և չլուծված մաթեմատիկական խնդիրներ։ «Շոտլանդական գրքի» վերջին խնդիրները վերաբերվում են 1941 թվականին, երբ գերմանական օկուպացիոն զորքերը մտան Լվով։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Լվովի պատմություն Կատեգորիա:Մաթեմատիկայի պատմություն Կատեգորիա:Լվովի մշակույթ
Ռուդոլֆ Վաթինյան
Ռուդոլֆ Վաթինյան, հայ կինոօպերատոր, աշխատել է Ալբերտ Մկրտչյանի, Վիգեն Չալդրանյանի և այլ հայտնի ռեժիսորների հետ։
Կենսագրություն
Ռուդոլֆ Վաթինյանը ծնվել է 1941 թվականին Դիլիջանում։ 1959 թվականին ավարտել է Դիլիջանի թիվ 1 միջնակարգ դպրոցը։ Փոքր տարիքից զբաղվել է նկարչությամբ, քանդակագործությամբ և մոդելագործությամբ։ Ընկերներով ակտիվորեն հետևել են Վանիկ Շարամբեյան գործունեությանը։ Հետագայում զբաղվել է լուսանկարչությամբ և ընդունվել աշխատանքի տեղական թերթի խմբագրություն։ 1965-1970 թվականներին սովորել է Մոսկվայի կինեմատոգրաֆիստների համամիութենական ինստիտուտի օպերատորականում բաժնը (ՎԳԻԿ)։ 1970 թվականից աշխատել է «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում որպես օպերատոր։ Ավարտելուց հետո աշխատել է որպես երկրորդ օպերատոր Սերգեյ Իսրայելյանի մոտ՝ «Խաթաբալա» ֆիլմում, որի ռեժիսորն է Յուրի Երզնկյանը։ Այդ ֆիլմից հետո Ռուդոլֆ Վաթինյանը երկար տարիներ աշխատել է Յուրի Երզնկյանի հետ։ Երզնկյանի հետ միասին աշխատել են «Այս կանաչ, կարմիր աշխարհը» ֆիլմում, որը շատ բարձր էր գնահատել Սերգեյ Փարաջանովը։ Շատ ֆիլմերում են աշխատել ռեժիսոր Կարեն Գևորգյանի հետ, որը նախկինում եղել էր օպերատոր։ Այդ ֆիլմերից են «Օգոստոս» և «Պուտիկավոր շունը, որը վազում է ծովի եզրով», որը հիմնված է Չինգիզ Այթմատովի պատմվածքի վրա։ Կրկնակի պարգևատրվել է պետական մրցանակով։ Աշխատել է Երևանի թատրոնի և կինոյի պետական ինստիտուտում, եղել է Հայաստանի կինեմոտոգրաֆիստների միության քարտուղարը։ Լավագույն օպերատոր է ճանաչվել և մրցանակի արժանացել «Սիրով և երախտագիտությամբ», «Օգոստոս», «Տեր, ողորմյա» ֆիլմերի համար։
Մահացել է 2021 թվականի հունվարի 2-ին, երևանում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ կինոօպերատորներ Կատեգորիա:Դիլիջան քաղաքում ծնվածներ Կատեգորիա:Մովսես Խորենացու մեդալակիրներ Կատեգորիա:Հայ բեմադրիչներ
Խրենովոե (գյուղ, Նովոուսմանսկի շրջան)
Խրենովոե (Хреновое), գյուղ Ռուսաստանի, Վորոնեժի մարզի Նովոուսմանսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2005 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 1120 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Վորոնեժի մարզի Նովոուսմանսկի շրջանի բնակավայրեր
Սամարովո (գյուղ, Պերեսլավսկի շրջան)
Սամարովո (Самарово), գյուղ Ռուսաստանի Յարոսլավլի մարզի Պերեսլավսկի շրջանի կազմում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Յարոսլավլի մարզի Պերեսլավսկի շրջանի բնակավայրեր
Շրեշ-բլուր
Շրեշ-բլուր, նեոլիթյան-Էնեոլիթյան բլուր-բնակատեղի էջմիածին քաղաքից մոտ 0,5 կմ հեռավորությամբ, Օշական տանող ճանապարհի արևելյան կողմում։ Հիշատակվում է Վարդգես Մանկան մասին Մովսես Խորենացու բերած ավանդության մեջ։ Արհեստական բլուր է, առաջացել է մոխրի ու մշակութային մնացորդների կուտակումներից։ Ունի 123 մ տրամագիծ, բարձրությունը տեղ-տեղ հասնում է 3,5 մետրի։
Պեղումներով հայտնաբերվել են փոքր պսակով, ուռուցիկ փորիկով, նեղ հատակով, բուսական և այլ նախշերով խեցանոթներ, օջախի կավե պատվանդան (եզան տեսքով), քարե կացին, մակույկաձև աղորիքներ, սանդեր, վարսանդներ և այլն։ Շրեշ-բլուրը բնակելի է եղել նաև անտիկ ժամանակաշրջանում։
Գրականություն
Կատեգորիա:Նեոլիթյան բնակավայրեր Հայաստանում Կատեգորիա:Էնեոլիթյան բնակավայրեր Հայաստանում
Ողնուղեղ
Ողնուղեղը (Medulla spinalis) կազմում է կենտրոնական նյարդային համակարգի (ԿՆՀ) բաժիններից մեկը։
Ողնուղեղի զարգացում
Ողնուղեղը ֆիլոգենետիկորեն (նշտարիկի իրանային ուղեղը) երևան է գալիս նյարդային համակարգի զարգացման երրորդ էտապում (խողողակավոր նյարդային համակարգ)։ Այդ ժամանակ գլխուղեղ դեռևս չկա, ուստի իրանային ուղեղը ունի օրգանիզմի բոլոր պրոցեսները՝ և վեգետատիվ, և անիմալ (ընդերային և մարմնային կենտրոններ) կարգավորող կենտրոններ։ Մարմնի հատվածավոր կառուցվածքին համապատասխան իրանային ուղեղն ունի հատվածավոր կառուցվածք։ Այն բաղկացած է իրար միացած նևրոմերներից, որոնց սահմաններում միակցվում է պարզագույն ռեֆլեկտոր ուղեղը։ Մետամեր կառուցվածք ունի նաև մարդու ողնուղեղը, որով և պայմանավորված է նրա օրգանիզմում գոյություն ունեցող կարճ ռեֆլեկտոր ուղեղի առկայությունը։
Ձկների գլխուղեղի հանդես գալու (ցեֆալիզացիայի էտապ) և հետագա զարգացմանը զուգընթաց ցամաքային կենդանիների գլխուղեղում հանդես է գալիս ամբողջ օրգանիզմը կարգավորող բարձրակարգ կենտրոններ, իսկ ողնուղեղը ընկնում է ենթակա դրության մեջ։ Ողնուղեղը մնում է ոչ միայն որպես հատվածային ապարատ, այլև դառնում է ծայրամասից գլխուղեղ և հակառակ ուղղությամբ գրգիռներ հաղորդող օրգան, և նրա մեջ են զարգանում երկկողմանի կապերը գլխուղեղի հետ։ Որքան շատ է զարգանում գլխուղեղը. այնքան ողնուղեղի զարգացումը ավելի շատ է կախված մնում նրանից։ Օրինակ՝ գլխուղեղի կեղևի և նրա մեջ գտնվող շարժիչ նեյրոնների (բացի բրգային բջիջների) զարգացմանը զուգընթաց զարգանում են նրանից սկսվող թելերի համակարգերը (բրգային համակարգ)։ Քանի որ նոր կեղևն առաջանում է կաթնասուների մոտ, ուրեմն բրգային համակարգը ողնուղեղում հանդես է գալիս միայն այդ կենդանիների մոտ և կատարյալ զարգացմանն է հասնում մարդու մոտ՝ մեծ ուղողի կեղևի ամենաբարձր զարգացմանը համապատասխան, որտեղից և սկիզբ է առնում բրգային ուղին։ Այսպիսով, ողնուղեղի էվոլուցիայի ընթացքում առաջանում են երկու ապարատներ՝ մեկը ավել հին, ողնուղեղի սեփական կապերի հատվածավոր ապարատն է, իսկ երկրորդը՝ ավելի նոր, գլխուղեղի հետ կապվող երկկողմանի հաղորդչական ուղիների ապարատը։ Կառուցվածքի այսպիսի սկզբունք նկատվում է նաև մարդու մոտ։
Իրանային ուղեղի առաջացման գործում վճռական գործոն է հանդիսանում շարժման միջոցով շրջապատի միջավայրին հարմարվելը։ Ուստի ողնուղեղի կառուցվածքը ցույց է տալիս կենդանու տեղաշարժման միջոցը։ Օրինակ, սողունների (չունեն վերջույթներ և սողում են ամբողջ մարմնով. օրինակ, օձերը) ողնուղեղն ամբողջ երկարությամբ զարգացած է հավասարաչափ և չունի հաստացումներ։ Վերջույթերից օգտվող կենդանիների մոտ առաջանում են երկու հաստացումներ, ընդ որում, եթե ավելի զարգացած են առջևի վերջույթները (օրինակ, թռչունների թևերը), ապա գերակշռում է ողնուղեղի առաջային (վզային) հաստացումը, եթե ավելի զարգացած են հետին վերջույթները (օրինակ, ջայլամինը), ապա մեծացած է հետին (գոտկային) հաստացումը, իսկ եթե քայլելուն մասնակցում են և’ առաջին, և’ հետին վերջույթները հավասարապես (չորքոտանի կաթնասուններ), ապա երկու հաստացումներն էլ զարգացած են միատեսակ։ Ձեռքի, որպես աշխատանքի օրգանի, ավելի բարդ գործունեության հետ կապված մարդու ողնուղեղի պարանոցային հաստացումն ավելի է զարգացել, քան գոտկայինը։
Ֆիլոգենեզի նշված գործոնները դեր են խաղում նաև ողնուղեղի օնտոգենեզում։ Ողնուղեղը զարգանում է ուղեղային խողովակի հետին հատվածից (առջևինից զարգանում է գլխուղեղը)։ Խողովակի ներքին մակերեսին, նրա յուրաքանչյուր կողքային պատի վրա ի հայտ են գալիս սահմանային ակոսներ (sulcus limitans), որոնք խողովակը ներսից բաժանում են փորային ու մեջքային մասերի։ Փորային բաժնից գոյանում են ողնուղեղի գորշ նյութի առաջնային սյուները (շարժիչ նեյրոնների բջջային մարմինները), նրանց հպված երկայնաձիգ նյարդաթելերի խրձերը և նշված նեյրոնների ելունները (շարժիչ արմատները)։ Մեջքային բաժնից առաջանում են գորշ նյութի հետի սյուները (զգացող նեյրոնների բջջային մարմինները), հետին պարանները (նեյրոնների ելունները)։
Այսպիսով, ուղեղային խողովակի փորային մասը սկզբնական շարժիչ շրջանն է, իսկ մեջքայինը՝ սկզբնական զգացողը։
Պետք է նկատել, որ ուղեղային խողովակի պատերի ներքին երեսով ձգվող սահմանային ակոսները (sulcus limitans) շարունակվում են նաև խողովակի գանգային մասի մեջ, այսնպես որ այդ բաժանումն զգացող և շարժիչ շրջանների տարածվում է ուղեղային խողովակի ամբողջ երկարությամբ և պահպանվում է գլխուղեղի ցողունի մեջ։
Երբ խողովակի կողմնային պատերը հաստանում են, նրա մեջքային և փորային պատերը ձգվում են ու խրվում նրանց արանքը. նրանք հետագայում առաջացնում են ողնուղեղի առաջային և հետային կպուկները, որոնք իրար են կապում ողնուղեղի աջ ու ձախ կեսերը։ Փորային և մեջքային մասերի համեմատությամբ կողմնային պատերի այդպիսի հաստացման շնորհիվ ողնուղեղն արտաքինից երկու երկայնաձիգ ակոսներով բաժանվում են աջ ու ձախ կեսերի։ Ուղեղային խողովակի պատերի աճման շնորհիվ նրա խոռոչը (կենտրոնական խողովակը) աստիճանաբար տեղ-տեղ նեղանում են, հատկապես պոչային ծայրում, և խցանվում է այնպես, որ այստեղ նյարդային հյուսվածքից առաջանում է մի բարակ երկորուկ՝ ապագա սահմանային կամ տերմինալ թելը (filium terminale)։
Սկզբում՝ ներարգանդային կյանքի երրորդ ամսում, ողնուղեղը գրավում է ամբողջ ողնաշարի խողովակը, այնուհետև ողնաշարն սկսում է ավելի արագորեն աճել, քան ողնուղեղը, որի հետևանքով վերջինիս ծայրը աստիճանաբար տեղափոխվում է վեր (գանգի ուղղությամբ), ըստ որում սահմանային թելը ձգվում է որպես բարակ թել։ Ծնվելու ժամանակ ողնուղեղի ծայրը գտնվում է գոտկային III ողնի բարձրության վրա, իսկ հասուն մարդունը հասնում է I և II գոտկային ողների բարձրությանը։ Ողնուղեղի այդ ձևի բարձրացման շնորհիվ (ascensus medullae spinales) նրանից դուրս եկող նյարդամատները ընդունում են թեք ուղղություն։
Ողնուղեղի արտաքին կառուցվածքը
Ողնուղեղ (medulla spinalis). չափահասների ողնուղեղը տեղավորված է ողնաշարի խողովակում և առջևից հետ տափակացած մի երկար գլանաձև մարմին է (տղամարդկանց մոտ 45 սմ, կանանց մոտ՝ 41-42սմ), որը դեպի վեր (գլխի ուղղությամբ) անմիջապես փոխվում է երկարավուն ուղեղի, իսկ ներքևում (պոչի ուղղությամբ)՝ գոտկային II ողնի մակարդակում վերջանում է սրածայր ուղեղային կոնով (conus medullaris)։ Այս փաստի գիտենալը ունի գործնական նշանակություն (որպեսզի ողնուղեղային հեղուկ վերցնելու կամ ողնուղեղի անզգայացման նպատակով գոտկային պունկցիայի ժամանակ ողնուղեղը չվնասեն, հարկավոր է ներարկիչի ասեղը մտցնել III և IV ողների փուշ ելունների արանքը)։ Conus medullaris – ից դուրս է գալիս սահմանային թելը (filium terminale), որը ողնուղեղի ստորին հետ աճած մասն է և վերին մասում է միայն ուղեղային նյութ պարունակում, ներքևում կազմված է ողնուղեղի պատյանների շարունակությունից։ Իր ստորին ծայրով ծայրային թելը կպչում է պոչուկի երկրորդ ողնին։ Ողնուղեղի ամբողջ երկարության վրա կա երկու հաստացում, որոնք համապատասխանում են վերին ու ստորին վերջույթների նյարդարմատներին. սրանցից վերինը կոչվում է պարանոցային (intumesentia cervicalis), իսկ ստորինը՝ գոտկային (intumesentia lumbalis) հաստացում։ Այս երկու հաստացումներից ավելի ծավալուն է գոտկայինը, իսկ ավելի դիֆերենցված՝ պարանոցայինը, որը կապված է ձեռքի, որպես աշխատանքի օրգանի ավելի բարդ նյարդավորման հետ։
Ողնուղեղի յուրաքանչյուր կեսը բաժանում են երեք երկայնաձիգ պարանիկների (ճոպանների)՝ առաջային (funiculus anterior), կողմնային (funiculus lateralis) և հետին (funiculus posterior)։ Հետին պարանիկը պարանոցային և վերին կրծքային բաժիններում (մոտավորապես Th5 սեգմենտի մակարդակին) մի միջանկյալ ակոսով՝ sulcus intermedius posterior, բաժանվում է երկու խրձերի՝ Գոլլի (fusciculus gracilis) և Բուրդախի (fusciculus cuneatus)։ Այս խրձերը նույն անուններով վերևում անցնում են երկարավուն ուղեղի հետին երեսը։