cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ելենա Բուլգակովա
Վաղ կյանք
Չնայած խորհրդային խոշոր ռազմահրամանատարի կնոջ փայլուն կարգավիճակին՝ Ելենա Սերգեևնան գոհ չի եղել իր կյանքից։ 1923 թվականի նոյեմբերին քրոջը՝ Օլգային ուղղված նամակում նա խոստովանել է. Երբեմն ես այնպիսի տրամադրություն եմ ունենում, որ չգիտեմ, թե ինչ է ինձ հետ կատարվում, ես զգում եմ, որ այսպիսի խաղաղ ընտանեկան կյանքը բոլորովին ինձ համար չէ։ Տանն ինձ ոչինչ չի հետաքրքրում, ես ուզում եմ կյանք, ես չգիտեմ, թե ուր փախչեմ, բայց շատ եմ ուզում... Իմ մեջ արթնանում է նախկին «ես»-ը՝ կյանքի, աղմուկի, մարդկանց, հանդիպումների հանդեպ սիրով... Ես մնում եմ մենակ իմ մտքերի, հնարածների, երևակայության, չծախսած ուժերի հետ։ Եվ ես կամ (վատ տրամադրությամբ) նստում եմ բազմոցին ու մտածում, մտածում անվերջ, կամ էլ, եթե փողոցում ու իմ հոգում արևն է փայլում, միայնակ թափառում եմ փողոցներում։
Ծանոթություն Բուլգակովի հետ
1929 թվականի փետրվարի 28-ին՝ Բարեկենդանի օրը, ենթադրաբար նկարիչ Մոիսեենկոյի մոսկովյան տանը Ելենա Սերգեևնան ծանոթացել է այդ ժամանակ արդեն հայտնի գրող, լրագրող և դրամատուրգ Միխայիլ Բուլգակովի հետ։ Ելենա Սերգեևնան այդ հանդիպումը ներկայացրել է հետևյալ կերպ. «Դա եղել է 29 թվականի փետրվարին՝ Բարեկենդանին։ Ինչ-որ ծանոթներ կազմակերպել էին նրբաբլիթների հյուրասիրություն։ Ոչ ես էի ուզում գնալ այնտեղ, ոչ էլ Բուլգակովը, որն ինչ-որ պատճառով որոշել էր, որ այդ տուն ինքը չի գնա։ Սակայն ստացվեց այնպես, որ այդ մարդիկ կարողացան հետաքրքրել հրավիրյալների կազմով և՛ նրան, և՛ ինձ։ Դե, ինձ, իհարկե, նրա ազգանունը... Կարճ ասած, մենք հանդիպեցինք և իրար կողքի էինք։ Դա եղել է արագ, արտասովոր արագ, ամեն դեպքում, իմ կողմից, սեր ամբողջ կյանքի համար»։
1961 թվականի փետրվարին Ելենա Սերգեևնան եղբորն ուղղված նամակում ավելացրել է հետևյալ մանրամասները.
Օրերս կլինի ևս մեկ 32-ամյա հոբելյան՝ Միշայի հետ իմ ծանոթության օրը։ Դա եղել է բարեկենդանին, ընդհանուր ծանոթներից մեկի մոտ։ ....Մենք նստած էինք միասին, ....իմ թևքի վրա բացվել էին ինչ-որ կապեր, ....ես ասացի, որ նա կապի։ Եվ նա հետո միշտ հավատացնում էր, որ այդտեղ էլ եղել է կախարդանքը, այդ ժամանակ էլ ես նրան կապեցի ամբողջ կյանքի համար։ ....Այդ ժամանակ էլ մենք պայմանավորվեցինք հաջորդ օրը գնալ դահուկներով սահելու։ Եվ սկսվեց։ Դահուկներից հետո՝ «Շրջափակման» գլխավորը, դրանից հետո՝ դերասանական ակումբ, որտեղ նա Մայակովսկու հետ խաղում էր բիլիարդ... Մի խոսքով, մենք հանդիպում էինք ամեն օր, և ի վերջո ես խնդրեցի ու ասացի, որ ոչ մի տեղ չեմ գնա, ուզում եմ քունս առնել, և որ Միշան չզանգի ինձ հաջորդ օրը։ Եվ վաղ պառկեցի, գրեթե ժամը 9-ին։ Գիշերը (ժամը մոտ երեքին էր, ինչպես պարզվեց հետո) Օլենկան, որը դեռ հավանության չէր արժանացնում դա, իհարկե, արթնացրեց ինձ. գնա, քեզ քո Բուլգակովը կանչում է հեռախոսի մոտ։ .... Ես մոտեցա. «Հագնվեք ու դուրս եկեք սանդղամուտք»,– խորհրդավոր կերպով ասաց Միշան և ոչինչ չբացատրելով՝ միայն կրկնում էր այդ բառերը։ Այդ ժամանակ նա ապրում էր Բոլշայա Պիրոգովսկայայում, իսկ մենք Բոլշայա Սադովայայում՝ Մալայա Բրոննայայի անկյունում, մի առանձնատանը, որը տեսել էր Նապոլեոնին, բուխարիներով, ներքևում խոհանոցով, կլոր պատուհաններով, .... մի խոսքով .... միմյանցից հեռու։ Իսկ նա կրկնում է՝ դուրս եկեք սանդղամուտք։ Օլենկայի փնթփնթոցների ներքո ես հագնվեցի .... և դուրս եկա սանդղամուտք։ Լուսինը լուսավորում էր սարսափելի վառ, Միշան նրա լույսի տակ սպիտակ կանգնած է սանդղամուտքի մոտ։ Բռնեց ձեռքս ու իմ բոլոր հարցերին ու ծիծաղին ի պատասխան մատը դնում է բերանին ու լռում... Առաջնորդում է փողոցով, տանում Հայրապետական լճակների մոտ, հասցնում մի ծառի ու ասում՝ ցույց տալով նստարանը. «Այստեղ նրանք տեսան նրան առաջին անգամ»։ Եվ նորից՝ մատը բերանին, նորից լռություն... Հետո գարուն եկավ, ապա ամառ, ես գնացի Եսենտուկի մեկ ամսով։ Նամակներ էի ստանում Միշայից, որոնցից մեկում կար չորացած վարդ և լուսանկարի փոխարեն միայն նրա աչքերը՝ կտրված լուսանկարից... 29 թվականի աշնանից, երբ ես վերադարձա, մենք սկսեցինք նրա հետ գնալ Լենինյան գրադարան, նա այդ ժամանակ գիրք էր գրում։
1968 թվականի հոկտեմբերին Ելենա Սերգեևնան Բուլգակովի կենսագիրներից մեկին պատմել է. «1929 թվականի ամռանը ես մեկնեցի բուժվելու Եսենտուկիում։ Միխայիլ Աֆանասևիչը գրում էր ինձ այտեղ հիանալի նամակներ, ուղարկում կարմիր վարդի թերթեր, բայց ես այդ ժամանակ պետք է ոչնչացնեի բոլոր այդ նամակները, ես չէի կարող դրանք պահել։ Նամակներից մեկում ասվում էր. «Ես նվեր եմ պատրաստել Ձեզ համար, Ձեզ արժանի...» Երբ ես վերադարձա, նա ինձ մեկնեց այդ տետրը...»
Նրանց հարաբերությունները զարգացել են սրընթաց կերպով։ Ելենա Սերգեևնան հաճախ է եղել Բուլգակովների տանը, մտերմացել Միխայիլ Բուլգակովի երկրորդ կնոջ՝ Լյուբով Բելոզերսկայայի հետ։ 1930 թվականի մարտին Ելենա Սերգեևնան Բուլգակովին օգնել է տպագրել ու ըստ հասցեների տեղ հասցնել ԽՍՀՄ Կառավարությանն ուղղված հայտնի նամակը։
1930 թվականի վերջին կամ 1931 թվականի սկզբին Ելենա Սերգեևնայի ամուսինը՝ Եվգենի Ալեքսանդրովիչ Շիլովսկին, իմացել է Բուլգակովի հետ նրա սիրային կապի մասին։ 1931 թվականի փետրվարի 5-ին «Սպիտակ գվարդիա» վեպի վերջին թերթին Միխայիլ Բուլգակովը գրել է. «Տեղեկանք։ Ճորտատիրական իրավունքը վերացվել է ... թվականին» («Справка. Крепостное право было уничтожено в … году»)։ Համարվում է, որ հենց այդ օրն է նա ծանր խոսակցություն ունեցել Շիլովսկու հետ, երբ Բուլգակովը խոստացել է այլևս չտեսնվել Ելենա Սերգեևնայի հետ։ Մեկուկես տարի անց նա այդ տողին ավելացրել է. «Դժբախտությունը պատահեց 25.II.1931» («Несчастье случилось 25.II.1931»), որը եղել է Ելենա Սերգեևնայի հետ նրա վերջին (ինչպես իրենք էին կարծում այդ ժամանակ) տեսակցության օրը։
Նրանք չեն տեսնվել 15 ամիս։ 1932 թվականի հունիսին Բուլգակովն ու Ելենա Սերգեևնան հանդիպել են «Մետրոպոլ» ռեստորանում Ֆեոդոր Միխալսկու օգնությամբ։ Երկուսն էլ հասկացել են, որ շարունակում են սիրել միմյանց։ Ելենա Սերգեևնան երեխաների հետ մեկնել է Լեբեդյան, որտեղից նամակ է գրել ամուսնուն՝ խնդրելով «բաց թողնել» իրեն։ Եվգենի Ալեքսանդրովիչը երկար լռությունից հետո պատասխանել է. «Ես քեզ վերաբերվել եմ ինչպես երեխայի, սխալ եմ եղել...»։ Պահպանվել է Բուլգակովի՝ Շիլովսկուն ուղղված նամակի տեքստը (հայտնի չէ, թե արդյոք ուղարկվել է այն). «Թանկագին Եվգենի Ալեքսանդրովիչ, ես հանդիպել եմ Ելենա Սերգեևնայի հետ նրա հրավերով, և մենք բացատրվել ենք նրա հետ։ Մենք սիրում ենք միմյանց այնպես, ինչպես սիրում էինք նախկինում։ Եվ մենք ուզում ենք...»։ Ելենա Սերգեևնայի՝ ամուսնուն Սոչի ուղարկված նամակում Բուլգակովն ավելացրել է. «Թանկագին Եվգենի Ալեքսանդրովիչ, անցեք մեր երջանկության կողքով...» («Дорогой Евгений Александрович, пройдите мимо нашего счастья…»)։ Շիլովսկին պատասխանել է. «Միխայիլ Աֆանասևիչ, այն, ինչ ես անում եմ, անում եմ ոչ թե Ձեզ, այլ Ելենա Սերգեևնայի համար»։»
Ելենա Սերգեևնան բաժանվել է ամուսնուց։ Հիվանդագին ու ծանր է եղել երեխաների հարցը. ավագը՝ 10-ամյա Եվգենին, մնացել է հոր հետ, իսկ կրտսերը՝ 5-ամյա Սերյոժան, մոր հետ տեղափոխվել է Բուլգակովի տուն (Բոլշայա Պիրոգովսկայա, 35Ա)։
Կյանքը Բուլգակովի հետ և նրա մահվանից հետո
1932 թվականի հոկտեմբերի 3-ին Բուլգակովը բաժանվել է իր երկրորդ կնոջից՝ Լյուբով Բելոզերսկայայից և հոկտեմբերի 4-ին ամուսնացել Ելենա Սերգեևնայի հետ։ Միխայիլ Բուլգակովի առաջին կինը՝ Տատյանա Նիկոլաևնա Լապա-Կիսելգոֆը, պատմել է, որ Բուլգակովը բազմիցս իրեն ասել է. «Ես պետք է ամուսնանամ երեք անգամ»։ Իբր թե դա նրան խորհուրդ է տվել Ալեքսեյ Տոլստոյը, որը երեք անգամ ամուսնանալը համարել է գրական հաջողության բանալին։ Իսկ Ելենա Սերգեևնան պատմել է, թե իբր Կիևում գուշակուհին Բուլգակովին ասել է, որ նա ամուսնանալու է երեք անգամ։ Այնուամենայնիվ, նրանք երկուսն էլ իրենց ամուսնությունը համարել են կանխորոշված։
1933 թվականի մարտի 14-ին Բուլգակովը Ելենային տվել է երաշխավորագիր հրատարակչությունների ու թատրոնների հետ իր ստեղծագործությունների վերաբերյալ պայմանագրեր կնքելու, ինչպես նաև հեղինակային հոնորարներ ստանալու համար։ Ելենա Սերգեևնան մեքենագրել է Բուլգակովի՝ 1930-ական թվականների բոլոր ստեղծագործությունները նրա թելադրելով։
Ամուսնությունից մեկ տարի անց Ելենա Սերգեևնան ամուսնու խնդրանքով սկսել է վարել օրագիր՝ շարունակելով յոթ տարի՝ մինչև Միխայիլ Բուլգակովի կյանքի վերջին օրերը։ Օրագրի ընթերցումից պարզ է դառնում, որ Ելենա Սերգեևնայի ու Բուլգակովի կյանքում չի եղել ոչ մի վեճ։ Ելենա Սերգեևնան եղել է ոչ միայն Բուլգակովի իսկական ընկերն ու սիրելին, այլև նրա մուսան, գրական քարտուղարն ու կենսագիրը, նվիրված ու անխոնջ աշխատակցուհին։
Ելենա Սերգեևնան իր կյանքը նվիրել է ամուսնուն ու նրա աշխատանքին։ Մեքենագրել է նրա թելադրելով, մեքենագրել նրա ձեռագրերը, խմբագրել դրանք, կազմել պայմանագրեր թատրոնների հետ, բանակցություններ վարել անհրաժեշտ մարդկանց հետ, զբաղվել թղթակցությամբ։ Նրա շնորհիվ է պահպանվել Բուլգակովի արխիվը. բազմաթիվ ձեռագրեր, որ պահպանվում էին եզակի օրինակով, նա հասցրել է մեքենագրել։ Նրա շնորհիվ Բուլգակովի մահից հետո լույս են տեսել նրա կյանքի օրոք չտպագրված բազմաթիվ ստեղծագործություններ, որոնցից ամենագլխավորը «Վարպետը և Մարգարիտան» վեպն է։
1952 թվականին Ելենա Սերգեևնան ամուսնու գերեզմանին տեղադրել է «գողգոթա» քարը, որը գտնվել էր Նիկոլայ Գոգոլի շիրմի վրա գերեզմանատնից Դանիլով վանքի տեղափոխումից հետո։ Նիկոլայ Գոգոլի մահվան հարյուրամյա տարելիցի առթիվ նրա գերեզմանին տեղադրվել է նրա կիսանդրին, որի հեղինակն է Նիկոլայ Տոմսկին, իսկ «գողգոթան» տեղափոխվել էր Նովոդևիչյան գերեզմանատան պահեստային հատված։ Ընդ որում՝ Բուլգակովի գերեզմանը գտնվում է իր սիրելի ուսուցչի՝ Նիկոլայ Գոգոլի շիրմի մոտ (արանքում Կոնստանտին Ստանիսլավսկու գերեզմանն է)։
Վլադիմիր Լակշինի հուշերը Ելենա Սերգեևնայի «Հուշեր Միխայիլ Բուլգակովի մասին» գրքից. Նախքան 50-ական թվականների սկիզբը Բուլգակովի գերեզմանի վրա չկար ոչ խաչ, ոչ էլ քար, այլ միայն խոտերի ուղղանկյուն անմոռուկներով ու երիտասարդ ծառեր, որ տնկված էին գերեզմանաբլուրի անկյուններում։ Սալաքարի կամ քարի որոնումներով Ե. Ս. այցելել է թրաշորդների սարայ ու ընկերացել նրանց հետ (նա ընդհանրապես հեշտությամբ էր շփվում հասարակ մարդկանց՝ ներկարարների, սվաղողների հետ)։ Մի անգամ տեսնում է խորը փոսում՝ մարմարի կտորների, հին հուշարձանների մեջ, փայլում է հսկայական սև ծակոտկեն քար։ «Իսկ ի՞նչ է սա»։ – «Գողգոթա»։ – «Ինչպե՞ս Գողգոթա»։ Բացատրում են, որ Դանիլովյան վանքում Գոգոլի գերեզմանի վրա եղել է Գողգոթան խաչով։ Հետո, երբ Գոգոլի տարելիցի առթիվ 1952 թվականին պատրաստել են նոր հուշարձան, «Գողգոթան» անպետքության համար նետել են փոսը։
«Ես գնում եմ»,- առանց մտածելու ասել է Ե. Ս.։ «Դա կարելի է,- պատասխանում են նրան,- բայց ինչպե՞ս այն բարձրացնել»։ «Արեք ինչ պետք է, ես ամեն ինչի համար կվճարեմ... Պետք կլինեն կամրջակներ, պատրաստեք փայտյա կամրջակներ սարայից մինչև գերեզմանը... Պետք են տասը բանվորներ, թող լինեն տասը բանվորներ...»
Գրողի եղբորը՝ Նիկոլայ Բուլգակովին (1898-1966) ուղղված նամակում, որը գրվել է 1962 թվականի սեպտեմբերի 7-ին, Ելենա Սերգեևնան գրել է. «Ես անում եմ ամեն ինչ, ինչն իմ ուժերի ներածին չափով է, նրա համար, որ չկորչի նրա կողմից գրված ոչ մի տող, որ անհայտ չմնա նրա արտասովոր անձը։ ...Դա իմ կյանքի նպատակն է, իմաստը։ Ես նրան շատ բան եմ խոստացել մահվանից առաջ, և հավատում եմ, որ ես կկատարեմ այդ բոլորը»։
Բուլգակովի ստեղծագործական ժառանգության հետ կապված աշխատանքից բացի Ելենա Սերգեևնան զբաղվել է նաև թարգմանություններով (գլխավորապես ապրուստի միջոցներ վաստակելու համար)։ Նա ֆրանսերենից թարգմանել է Գուստավ Էմարի, Ժյուլ Վեռնի վեպերը և Անդրե Մորուայի «Լելիա, կամ Ժորժ Սանդի կյանքը» գիրքը։
1961 թվականին բանասեր Աբրամ Վուլիսը գրել է աշխատանք խորհրդային երգիծաբանների մասին ու հիշատակել «Զոյայի բնակարանի» ու «Բոսորագույն կղզու» հեղինակին։ Վուլիսն իմացել է, որ գրողի այրին դեռ կենդանի է և կապ է հաստատել նրա հետ։ Անվստահության սկզբնական շրջանից հետո Ելենա Սերգեևնան նրան տվել է կարդալու «Վարպետը և Մարգարիտան» վեպի ձեռագիրը։ Ցնցված Վուլիսը իր տպավորություններով կիսվել է բազմաթիվ մարդկանց հետ, ինչից հետո գրական Մոսկվայում լուրեր են տարածվել մեծ վեպի մասին։ Դա հանգեցրել է նրան, որ վեպն առաջին անգամ տպագրվել է «Մոսկվա» ամսագրում 1966-1967 թվականներին (տպաքանակը՝ 150 հազար օրինակ) ։ Այնուամենայնիվ, չնայած վեպի տպագրության գործում Վուլիսի ունեցած դերի նման ներկայացմանը, այդ հարցում վճռորոշ դերակատարում են ունեցել Կոնստանտին Սիմոնովն ու Ելենա Բուլգակովան, որոնք ծանոթ էին դեռ 1942 թվականի տաշքենդյան ձմեռվանից ։ Ելենա Բուլգակովան կատարել է հսկայական տեքստաբանական աշխատանք՝ վեպը նախապատրաստելով տպագրության համար։
Ելենա Սերգեևնա Բուլգակովան մահացել է 1970 թվականի հուլիսի 18-ին, 77 տարեկանում՝ ապրելով իր երեք ամուսիններից ու ավագ որդուց՝ Եվգենիից ավելի երկար։ Թաղվել է Նովոդևիչյան գերեզմանատանը՝ Միխայիլ Բուլգակովի կողքին։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուս գրողներ Կատեգորիա:Ռուս գրողների կանայք Կատեգորիա:Նովոդևիչյան գերեզմանատանը թաղվածներ Կատեգորիա:Հայտնի գրողների մուսաներ Կատեգորիա:Ռուս թարգմանիչներ
Ֆրանսիական Մարոկկո
Ֆրանսիական Մարոկկո (الحماية الفرنسية في المغرب, Protectorat français du Maroc), 1912 թվականի Ֆեսի պայմանագրով հաստատված ֆրանսիական պրոտեկտորատ հյուսիսաֆրիկյան Մարոկկո պետության տարածքում։
Ֆրանսիական Մարոկկոն ներառել է միայն երկրի հյուսիսային տարածքները։ Մարոկկոյի հարավային հատվածը՝ Արևմտյան Սահարան, այդ ժամանակաշրջանում գտնվում էր Իսպանիայի տիրապետության տակ։ Մարոկկոյի ֆրանսիական պրոտեկտորատը գոյություն է ունեցել շուրջ կես դար՝ հիմնադրվել է 1912 թվականին և անկում ապրել 1956-ին։ Պրոտեկտորատի կործանման պատճառը եղել է 1956 թվականի մարտի 2-ին Մարոկկոյի անկախության հռչակագրի ընդունումը։
Մարոկկոյի բռնազավթում
Ի տարբերություն տարածաշրջանի մյուս երկրների՝ 18-19-րդ դարերում Մարոկկոյում իշխող Ալավիտների թագավորական ընտանիքի ներկայացուցիչները կարողացել են պահպանել երկրի անկախությունը։ Որպես կանոն՝ Հյուսիսային Աֆրիկայի երկրները գտնվում էին բրիտանական, թուրքական կամ ֆրանսիական տիրապետության տակ։
19-րդ դարի սկզբին երկրի թուլացումն ու քաղաքական անկայունությունը Մարոկկոյում եվրոպական երկրների գաղութարարների միջամտության նախադրյալներ ստեղծեցին ։ Ֆրանսիան, ով Հյուսիսային Աֆրիկայի գլխավոր գաղութատերն էր, ձգտում էր իր դիրքերն ամրապնդել նաև Մարոկկոյում։ 19-րդ դարի վերջին արդեն ֆրանսիացիները սկսեցին Մարոկկոն գրավելու ծրագրեր մշակել։ 1904 թվականին Ֆրանսիայի կառավարությունը Մարոկկոյում փորձեց ստեղծել իր պրոտեկտորատը՝ երկրի տնտեսությանն օժանդակելու նպատակով։ Նույն թվականին երկու երկրների կառավարությունների միջև կնքվեց երկկողմ գաղտնի համաձայնագիր, որով Ֆրանսիան ստանձնում էր Մարոկկոյի խնամակալությունը ։
Ֆրանսիայի հաստատում Տանժեր նավահանգստում հակոտնյա էր Իսպանիայի և Մեծ Բրիտանիայի շահերին։ Այնուամենայնիվ, երկար բանակցություններից հետո Իսպանիան և Ֆրանսիան միմյանց միջև բաժանեցին նախկին սուլթանության տարածքը։ Իսպանիան ստացավ Մարոկկոյի հարավային հատվածը՝ Արևմտյան Սահարան, իսկ Ֆրանսիան՝ հյուսիսային Մարոկկոն։ Ֆրանսիական հատվածում գտնվում էին Մարոկկոյի գլխավոր քաղաքները՝ Մարաքեշը, Կասաբլանկան, ինչպես նաև առևտրային կարևոր նշանակություն ունեցող Տանժեր նավահանգիստը։
Տանժերի և Ագադիրի ճգնաժամներ
Մարոկկոյի խնամակալության խնդրի լուծման նպատակով 1906 թվականին Իսպանիայի Ալխեսիրաս քաղաքում գումարվեց վեհաժողով։ Գերմանիան ամեն կերպ փորձում էր կանխել Մարոկկոյում ֆրանսիական պրոտեկտորատի վերջնական հաստատումը։ Բացի երկու կողմերից՝ կոնֆերանսին մասնակցում էին նաև Ավստրո-Հունգարիան, Ռուսաստանը, Իտալիան, Իսպանիան, Բելգիան, Հոլանդիան, Պորտուգալիան, Շվեդիան, ինչպես նաև Մարոկկոն ու ԱՄՆ-ը։ Կոնֆերանսում միայնակ մնալով՝ Գերմանիան տեղի տվեց։ Մեծ տերությունների նախաձեռնությամբ ձևականորեն հոչակվեց Մարոկկոյի սուլթանի անկախությունը։ Ոստիկանության կազմակերպումն ու ղեկավարումը հյուսիսային մասում հանձնարարվեց Ֆրանսիային, իսկ հարավում՝ Իսպանիային։ Ալխեսիրասի կոնֆերանսի որոշումները Ֆրանսիայի համար Մարոկկոն վերջնականապես նվաճելու ուղի հարթեցին և նպաստեցին անգլո-ֆրանսիական դաշինքի ամրապնդմանը։
Ֆեսի պայմանագիր և պրոտեկտորատի հաստատում
Մարոկկոյի հիմնահարցի շուրջ ստեղծված ճգնաժամային դրությունը վերացնելու նպատակով 1912 թվականին կնքվեց Ֆեսի պայմանագիրը ։ Այն կարելի է համարել Ալխեսիրասի վեհաժողովի տրամաբանական շարունակությունը։ Պայմանագիրը կնքվել է Մարոկկոյի սուլթան Աբդ ալ-Հաֆիզի և ֆրանսիական կառավարության ներկայացուցիչ Ռենյոյի միջև։ Պայմանագրի համաձայն, ֆրանսիական բանակը պետք է հաստատվեր Մարոկկոյում։ Ձևականորեն պետության ղեկավար համարվող սուլթանին կից նշանակվելու Էր ֆրանսիական գլխավոր լիազոր ներկայացուցչություն, որն իր ձեռքում Էր կենտրոնացնելու ամբողջ իշխանությունը։ Մարոկկոյի արտաքին քաղաքականությունը դրվում էր Ֆրանսիայի վերահսկողության տակ։ Ֆրանսիան պարտավորվում Էր բանակցություններ վարել Իսպանիայի հետ՝ Մարոկկոյում այդ երկրի շահերի վերաբերյալ (1912 թվականի նոյեմբերի 27-ին կնքվել էր ֆրանս-իսպանական պայմանագիր, որով Մարոկկոյի մի մասն անցել է Իսպանիայի տիրապետության տակ)։ Պայմանագիրը նախատեսում Էր Տանժերի հատուկ վարչաձևի պահպանումը։
Մարոկկոյի ֆրանսիական պրոտեկտորատի ստեղծումից հետո Ֆրանսիան նպատակ ուներ նվաճել նաև Ալժիրը, ինչպես նաև նմանատիպ պրոտեկտորատ հաստատել Թունիսում։
Ֆրանսիական և իսպանական տիրապետությունը Մարոկկոյում շարունակվել է շուրջ կես դար։ Այդ ընթացքում նկատելի էր Մարոկկոյի երկու հատվածների միջև եղած էական տարբերությունները։ Ֆրանսիական Մարոկկոն՝ ի տարբերություն Իսպանական Արևմտյան Սահարայի, ուներ տնտեսական բավականաչափ ներուժ, հանքային ռեսուրսներ, արդիական տրանսպորտային համակարգ և զարգացած գյուղատնտեսություն։ Տարածաշրջանային առևտրի համար կարևոր նշանակություն ունեցող Տանժեր նավահանգիստը ևս գտնվում էր ֆրանսահպատակ հատվածում։
Պրոտեկտորատի անկում և Մարոկկոյի անկախության հռչակում
Յուսուֆ սուլթանի իշխանության տարիներին Մարոկկոյի երկու երկրամասերում հաճախակի բռնկվել են հակաիսպանական և հակաֆրանսիական ապստամբություններ։ 1925 թվականին Ֆրանսիան և Իսպանիան միացյալ ուժերով կարողանում են ճնշել ապստամբությունը։ Անվտանգության նկատառումներից ելնելով 1925 թվականին Ռաբաթը դարձավ Ֆրանսիական Մարոկկոյի մայրաքաղաք ։
Պատերազմական գործողությունների վերջում ակնհայտ դարձավ Մարոկկոյի սուլթանի անկախ պետության ստեղծման ձգտումները ։ Իմանալով այս մասին՝ Փարիզի կենտրոնական կառավարությունը սկսեց պատժամիջոցներ կիրառել Մարոկկոյի նկատմամբ։ Ֆրանսիայի այս դիրքորոշումը նպաստեց ազգայնականների և գաղութարարների միջև թշնամանքի աճին։ 1954 թվականի հունվարին Մուհամեդ V-ն արտաքսվում է հարավային Մադագասկար կղզի։ Դրանից հետո ֆրանսիացիները զավթում են սուլթանի աթոռը ևս։ Ավելի ուշ Մարոկկոյում վերստին աճեցին բռնությունները․ Ալժիրում ևս իրավիճակը վատթարացավ։ Քաղաքական նման պայմաններում 1955 թվականի նոյեմբերի 16-ին աքսորից վերադարձավ Մուհամեդը, ով ճանաչվեց, որպես սուլթան։ 1956 թվականի փետրվարին նա առաջնորդեց Մարոկկոյի անկախության պատերազմը և 1957 թվականին ստացավ թագավորի տիտղոս։
1955 թվականին Մուհամեդ V-ը Մարոկկոյի անկախության վերաբերյալ բանակցություններ սկսեց Ֆրանսիայի կառավարության հետ։ Ֆրանսիան ստիպված եղավ զիջումների գնալ և 1956 թվականի փետրվարին Մարոկկոյին տվեց սահմանափակ ինքնավարություն։ Մարոկկոյի լիակատար անկախության վերաբերյալ հետագա բանակցություններն ավարտվեցին 1956 թվականի մարտի 2-ին Փարիզում՝ իսպանա-մարոկկոյական համաձայնագրի կնքմամբ։ Նույն տարվա ապրիլի 7-ին Ֆրանսիան պաշտոնապես հրաժարվեց Մարոկկոյի իր պրոտեկտորատից։ 1956 թվականի հոկտեմբերի 29-ին ընդունվեց հռչակագիր, որը Մարոկկոն դարձրեց անկախ և ժողովրդավար երկիր ։
1958 թվականին վերջնականապես ավարտվեց Մարոկկոյի անկախության և վերամիավորման գործընթացը՝ մարոկկոյական բոլոր հողերի համախմբմամբ։
Գրականություն
Կատեգորիա:Մարոկկոյի պատմություն Կատեգորիա:Ֆրանսիայի նախկին գաղութներ Կատեգորիա:Աֆրիկայի պատմական երկրներ Կատեգորիա:Նախկին պրոտեկտորատներ Կատեգորիա:Ֆրանսիական Մարոկկո Կատեգորիա:1912 հիմնադրումներ Կատեգորիա:1912 հիմնադրված պետություններ և տարածքներ
Բոտուկատուի գավառ
Բոտուկատուի  (Microrregião de Botucatu) գավառ Բրազիլիայում, մտնում է Սան Պաուլու նահանգի մեջ։ Մտնում է Բաուրու մարզի մեջ։ Բնակչությունը կազմում է 202 201 մարդ 2005 թվականի տվյալով։ Զբաղեցված տարածքը 4381,834 կմ²։ Բնակչության խտությունը 46,1  մարդ/կմ²։
Գավառի կազմ
Գավառի կազմի մեջ են մտնում հետևյալ համայնքները.
Պեր Կիրկեբյու
Պեր Կիրկեբյու (Per Kirkeby, ), ժամանակակից դանիացի նկարիչ, քանդակագործ, գրող և ճարտարապետ։
Կյանք և ստեղծագործություն
1957 թվականից մինչև 1964 թվականը սովորել է Կոպենհագենի համալսարանում՝ ավարտելով այն երկրաբանի մասնագիտությամբ։ 1958 թվականին մասնակցել է դեպի Գրենլանդիա արշավին։
1962 թվականին մտել է ավանգարդ «Den Eksperimenterende Kunstskole» գեղարվեստական խումբ, որտեղ զբաղվել է գրաֆիկայով, կինոյով և ինստալյացիաներով։ 1965 թվականին նկարիչը ստացել է երեքամյա State Art Foundation կրթաթոշակ։ 1971 թվականին մեկնել է Կենտրոնական Ամերիկա, որտեղ ուսումնասիրել է մայաների մշակույթը։
Ապագայում վարպետը համագործակցել է նկարիչներ Յոզեֆ Բոյսի, Նամ Ջուն Փայքի, Հենինգ Քրիստիանսենի հետ՝ աշխատելով կարճամետրաժ ֆիլմերում։ 1968 թվականից մինչև 1989 թվականը թողարկել է 24 ֆիլմ, որում զգացվել է Էնդի Ուորհոլի ազդեցությունը։
1970-ականների սկզբին հեռացել է փոփ արտից և հակվել ինֆորմալիզմին, որը նախկինում կոշտ քննադատության էր ենթարկում։ 1973 թվականին ստեղծել է իր առաջին «Տուն»`աղյուսից քանդակը։ 1974 թվականին են վերաբերում նրա առաջին յուղաներկով արված կտավները։ 1980-ականների սկզբին ստեղծել է նաև իր առաջին բրոնզե քանդակները։ 1980-ականներին նկարիչը աշխատել է մի շարք խոշոր ձևաչափերով յուղանկարների և աղյուսից քանդակի վրա։
1980-ականներին վարպետը մասնակցել է մի քանի աբստրակտ արվեստի ցուցահանդեսների, վենետիկյան բիենալների, Գերմանիայի Կասել քաղաքում տեղի ունեցած ժամանակակից արվեստի ցուցահանդեսներին։ 1987 թվականին պարգևատրվել է Տորվալդսենի մեդալով։
Մինչև իր մահը նկարիչը ապրել է Դանիայում, Գերմանիայում և Իտալիայում։ 2013 թվականին նա անհաջող ընկել է աստիճաններից, ինչի հետևանքով ծանր վնասվածք է ստացել և հեռացել ստեղծագործական կյանքից։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Սեպտեմբերի 1 ծնունդներ Կատեգորիա:1938 ծնունդներ Կատեգորիա:Կոպենհագեն քաղաքում ծնվածներ Կատեգորիա:Մայիսի 9 մահեր Կատեգորիա:2018 մահեր Կատեգորիա:Կոպենհագեն քաղաքում մահացածներ Կատեգորիա:Կոպենհագենի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Դանիացի նկարիչներ Կատեգորիա:20-րդ դարի նկարիչներ Կատեգորիա:Դանիացի քանդակագործներ Կատեգորիա:20-րդ դարի քանդակագործներ Կատեգորիա:21-րդ դարի նկարիչներ Կատեգորիա:Շվեդիայի գեղարվեստի թագավորական ակադեմիայի անդամներ Կատեգորիա:Դանիացի ճարտարապետներ
Բրագանսա Պաուլիստայի գավառ
Բրագանսա Պաուլիստայի (Microrregião de Bragança Paulista), գավառ Բրազիլիայ ում, մտնում է Սան Պաուլու նահանգ ի մեջ։ Մտնում է Բաուրու մարզի մեջ։ Բնակչությունը կազմում է 486 724 մարդ 2005 թվականի տվյալով։ Զբաղեցված տարածքը 3131,807 կմ²։ Բնակչության խտությունը 155,4  մարդ/կմ²։
Գավառի կազմ
Գավառի կազմի մեջ են մտնում հետևյալ համայնքները.
Կատեգորիա:Բրազիլիայի գավառներ Կատեգորիա:Սան Պաուլու նահանգի գավառներ
Լա Միրա
Լա Միրա (La Mira), լեռնագագաթ Իսպանիայի կենտրոնում գտնվող Սիերա դե Գրեդոս լեռնաշղթայում։ Վերջինս Sistema Central լեռնային համակարգի ենթամասն է կազմում ու գտնվում է Կաստիլիա և Լեոն ինքնավար համայնքում։ Լա Մաիրան ունի 2343 մ բարձրություն, հանդիսանում է Արենաս դե Սան Պեդրո, Գիսանդո, Էլ Օրնիլյո և Օյոս դել Էսպինո մունիցիպալիտետների սահմանը։
Լա Միրայի հարավային կողմում գտնվում է Տիետար հովիտը՝ 400 մ բարձրության վրա։ Հարաբերական բարձրությունը կազմում է 348 մ ,։
Լեռը մագլցելը բավականին հեշտ է, գագաթ կարելի է բարձրանալ թե՛ հյուսիսից, և թե՛ հարավից։ Հյուսիսից այն հասանելի է Պլատֆորմա դե Գրեդոսից (1800 մ), իսկ հարավից՝ Նոգալ դել Բարանկո կետից (1,159 metres)։
Լեռան կողքին Լոս Գալայոսն է, որը Լա Միրայից առանձնանում է Գարգանտա դե լոս Գալայոս խորը կիրճով։ Լոս Գայալոսը նեղ գագաթների շղթա է, որի բարձրությունը հասնում է մինչև 2200 մ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իսպանիայի լեռներ
Սևաշերտ (գետակ)
Սևաշերտ, գետակ Հայաստանի Սյունիքի մարզում, Գեղի գետի ձախ օժանդակը։ Սկիզբ առնում Լանջակունք աղբյուրից և Վերին Գեղավանք գյուղից 2 կմ հարավ միախառնվում մայր գետին։ Երկարությունը 5,5 կմ է ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի գետեր Կատեգորիա:Գեղի գետի վտակներ
Ուկրաինայի և Եվրամիության միջև ասոցացման համաձայնագիր
Ուկրաինայի և Եվրամիության միջև ասոցացման համաձայնագիր (Угода про асоціацію між Україною та Європейським Союзом, Ukraine–European Union Association Agreement), միջազգային պայմանագիր, որի նպատակը Ուկրաինայի և Եվրոպական Միության միջև քաղաքականության, առևտրի, մշակույթի և անվտանգության ամրապնդման համար ինտեգրման խորացումն է։ Ասոցացման համաձայնագիրը փոխարինել է նախկին՝ 1994 թվականին ստորագրված Եվրոպական համայնքների և Ուկրաինայի միջև գործընկերության և համագործակցության մասին համաձայնագրին։
Ասոցացման Համաձայնագրի վերաբերյալ բանակցություններն ընթացել են Ուկրաինայի և Եվրամիության միջև 2007 թվականին։ Նոր փաստաթղթի տեքստը վերջնականապես համաձայնեցվել է դեռևս 2011 թվականի նոյեմբերին, բայց Եվրամիության և Ուկրաինայի միջև հարաբերությունների բարդացման հետևանքով դրա ստորագրումը մի քանի անգամ հետաձգվել է, ընդ որում, Եվրամիությունը մի շարք նախապայմաններ է առաջադրել Ուկրաինայի ղեկավարությանը։ 2012 թվականի մարտի 30-ին Ուկրաինայի և Եվրամիության պատվիրակությունների ղեկավարների միջև Համաձայնագիրը նախաստորագրվել է։ 2013 թվականի նոյեմբերին, Վիլնյուսում կայացած «Արևելյան գործընկերության» գագաթաժողովից մի քանի օր առաջ, երբ նախատեսվում էր անցկացնել Ասոցացման համաձայնագրի ստորագրումը, նախապատրաստման գործընթացը դադարեցվել է Ուկրաինայի կառավարության նախաձեռնությամբ ։
Եվրամիության հետ համաձայնագրի ստորագրումից նախագահ Վիկտոր Յանուկովիչի հրաժարումը հանգեցրել է Կիևում զանգվածային բողոքի ցույցերի, և գրեթե երեք ամիս տևած կոշտ դիմակայությունից հետո 2014 թվականի փետրվարին Ուկրաինայում իշխանափոխություն է տեղի ունեցել։ Նոր կառավարությաբ կարգադրությամբ մարտի 2-ին վերսկսել են համաձայնագրի ստորագրման նախապատրաստման աշխատանքները։ Մարտի 21-ին ԵՄ ներկայացուցիչները և Արսենի Յացենյուկը ստորագրել են Համաձայնագրի քաղաքական բլոկը, դաշինքի այն մասը, որը վերաբերում է քաղաքական փոխգործակցությանը, անվտանգության հարցերին և ահաբեկչության դեմ պայքարին ։ 2014 թվականի հունիսի 27-ին ստորագրվել է Համաձայնագրի տնտեսական մասը ։
2014 թվականի սեպտեմբերի 16-ին Ուկրաինայի Գերագույն ռադան հավանություն է տվել Ուկրաինայի և Եվրոպական միության միջև Ասոցացման համաձայնագրի օրինագծի վավերացմանը, որը նույն օրը ստորագրել է նախագահ Պյոտր Պորոշենկոն։ Սակայն 2014 թվականի սեպտեմբերի 12-ին Բրյուսելում կայացած «Ուկրաինա - Ռուսաստան - ԵՄ» բանակցություններում Ռուսաստանի պահանջով պայմանավորվածություն է ձեռք բերվել Ուկրաինա - ԵՄ ազատ առևտրի գոտու ստեղծման մասին համաձայնագրի իրագործումը հետաձգել մինչև 2015 թվականի դեկտեմբերի 31-ը։ 2014 թվականի նոյեմբերի 1-ին Ուկրաինան ձեռնամուխ է եղել Համաձայնագրի հիմնական դրույթներն իրականացնելուն, բացառությամբ ազատ առևտրի գոտու ստեղծմանը ։ 2016 թվականի հունվարի 1-ից ժամանակավոր կիրառման ռեժիմով սկսել են գործել նաև ազատ առևտրի գոտու նկատմամբ դրույթները ։ Համաձայնագրի վավերացումն ավարտվել է Եվրամիության կողմից 2017 թվականի հուլիսի 11-ին (հաստատումը Եվրոպական միության խորհրդի կողմից)։ Համաձայնագիրն ամբողջությամբ ուժի մեջ է մտել 2017 թվականի սեպտեմբերի 1-ից։
Համաձայնագրի բովանդակություն
Ասոցացման Համաձայնագրի տեքստը բաղկացած է պրեամբուլայից, յոթ բաժիններից. Փաստաթղթում ներառված են նաև 44 ծրագրեր, 3 արձանագրություն և հռչակագիր, որոնք նույնպես համաձայնագրի մաս են կազմում  ։
Համաձայնագրի նախապատրաստում
Եվրոպական միության հետ ասոցացման համաձայնագրերի կնքման համար իրավական բազան ամրագրված է 1993 թվականի Եվրոպական Միության Պայմանագրում։ Սովորաբար ԵՄ այսպիսի համաձայնագրերը կնքում է քաղաքական, տնտեսական, առևտրային կամ դատական բարեփոխումների անցկացման պարտավորությունների դիմաց։ Ստորագրելով համաձայնագիրը՝ պետություն-գործընկերը կարող է մի շարք արտոնություններ ստանալ, ինչպիսիք են. 2006 թվականի հունվարի 22- ին ԵՄ Արտաքին գործերի նախարարների խորհուրդը հաստատել է Եվրահանձնաժողովի մանդատը Ուկրաինայի հետ նոր՝ բազային համաձայնագրի բանակցությունների մասին, որը կոչված էր ապահովել որակապես նոր, ավելի խորը հարաբերությունների ձևաչափ և ռազմավարական ուղենիշ ծառայել Ուկրաինայում համակարգային սոցիալ-տնտեսական բարեփոխումների անցկացման համար, Ուկրաինայի օրենսդրությունը ԵՄ նորմերին և կանոններին լայնածավալ հարմարեցնելու համար։ Մանդատը չէր նախատեսում ԵՄ-ի հետ Ուկրաինայի անդամակցության հեռանկարներն ընդգրկել համաձայնագրում, բայց և չէր էլ հերքում նման հնարավորությունը ։ Ուկրաինան, իր հերթին, Ասոցացման համաձայնագիրը դիտարկում էր որպես կարևոր քայլ հաջորդ փուլին անցնելու՝ ԵՄ-ին անդամակցելուն պատրաստվելու տեսանկյունից։
Բանակցությունները սկսվել են 2007 թվականի մարտի 5-ին։ 2008 թվականի սեպտեմբերի 9-ին Փարիզում՝ «ԵՄ-Ուկրաինա» գագաթաժողովում, նախապատրաստվող փաստաթուղթը ստացել է իր անունը՝ «Ասոցացման համաձայնագիր»։ 2007-2011 թվականների ընթացքում իրականացվել է բանակցությունների ավելի քան քսան փուլ՝ երեք աշխատանքային խմբերի շրջանակներում։ 2008 թվականի փետրվարի 18-ին սկսվել են Խոր և համապարփակ ազատ առևտրի գոտու (DCFTA) մասին համաձայնագրի պատրաստման բանակցությունները, որպես Ասոցացման համաձայնագրի անբաժանելի բաղկացուցիչ մաս։ Դրա համար ստեղծվել են չորրորդ աշխատանքային խմբեր, որոնք իրականացրել է բանակցությունների 18 փուլեր ։
2010 թվականի նոյեմբերին «Ուկրաինա - ԵՄ» գագաթնաժողովում Եվրահանձնաժողովի նախագահ Ժոզե Մանուել Բարոզուն հույս էր հայտնել, որ Ուկրաինայի հետ Ասոցացման համաձայնագիրը կստորագրվի մինչև 2011 թվականը ։ Սակայն 2011 թվականի օգոստոսին ուկրաինական ընդդիմության առաջնորդ Յուլյա Տիմոշենկոյի կալանքը կասկածի տակ դրեց այդ համաձայնագրի ստորագրման հեռանկարները։ Այնպես որ, Եվրոպական Միության արտաքին գործերի և անվտանգության քաղաքականության գերագույն ներկայացուցիչ Քեթրին Էշթոնը Ուկրաինային զգուշացրեց, որ, չնայած համաձայնագրի բանակցությունները կշարունակվեն, նրա վավերացման գործընթացում «կարող են խնդիրներ առաջանալ, եթե չփոխվի ուկրաինական իշխանությունների մոտեցումը» Յուլիա Տիմոշենկոյի դատական գործընթացի նկատմամբ ։
Գերմանիայի կառավարության մարդու իրավունքների լիազոր Մարկուս Լյոնինգը դատապարտել է «Տիմոշենկոյի նկատմամբ ընտրողական և քաղաքական դրդապատճառներով արդարադատությունը և հայտարարել է, որ Գերմանիան և Եվրամիությունը «ուշադիր կհետևեն Ուկրաինայում իրադարձությունների զարգացմանը» ։ Տիմոշենկոյի գործով վճիռը, որը հրապարակվել է նույն թվականի հոկտեմբերին, միանշանակ բացասական արձագանք է առաջացրել, ինչպես ԱՄՆ-ում, այնպես էլ Եվրամիությունում ։
2011 թվականի նոյեմբերի 11-ին Բրյուսելում տեղի ունեցավ եզրափակիչ քսանմեկերորդ բանակցությունների փուլը, որի ընթացքում վերջնականապես համաձայնեցվել են Եվրամիության հետ Ասոցացման համաձայնագրի բոլոր դրույթների տեքստերը։ Այն նախատեսված էր ստորագրել Ուկրաինա-ԵՄ XV գագաթաժողովի ժամանակ՝ 2011 թվականի դեկտեմբերի 19-ին, սակայն Տիմոշենկոյի շուրջ ստեղծված իրավիճակի կապակցությամբ ստորագրումը հետաձգվեց, իսկ կողմերը սահմանափակվեցին միայն բանակցությունների ավարտի մասին պաշտոնական հայտարարությամբ ։ Ուկրաինայի և Եվրամիության պատվիրակությունների ղեկավարների բանակցությունների ընթացքում 2012 թվականի մարտի 30-ին նախաստորագրվեց Եվրամիության հետ Ասոցացման համաձայնագիրը, իսկ 2012 թվականի հուլիսի 19-ին՝ Խորը և համապարփակ ազատ առևտրի համաձայնագիրը ։
2012 թվականի ապրիլին Գերմանիայի կանցլեր Անգելա Մերկելը և Գերմանիայի ԱԳ նախարարությունը դիմեցին նախագահ Յանուկովիչին ՝ խնդրելով թույլ տալ, որ Յուլիա Տիմոշենկոն բուժզննում անցնի գերմանական կլինիկայում, սակայն մերժում ստացան ։ Ուկրաինական ընդդիմության դիմումին ի պատասխան եվրոպական առաջնորդները 2012 թվականի ամռանը բոյկոտեցին Եվրոպայի ֆուտբոլի առաջնությունը, որն անցկացվում էր Ուկրաինայում և Լեհաստանում, Յուլիա Տիմոշենկոյի դրությունը մեղմելու վերաբերյալ ուկրաինական ղեկավարության մերժմանն ի պատասխան ։
2012 թվականի հունիսից Ուկրաինայում սկսեց գործել Եվրախորհրդարանի դիտորդական առաքելությունը՝ Ուկրաինայում ընտրողական արդարադատության խնդիրները լուծելու համար (դրա մեջ մտնում են Եվրոպական խորհրդարանի նախկին նախագահ Փեթ Քոքսը և Լեհաստանի նախկին նախագահ Կվասնևսկին), որի նպատակն էր Յուլիա Տիմոշենկոյի և ուկրաինայի այլ ընդդիմադիր քաղաքական գործիչների ազատազրկման հարցի լուծումը։ Տիմոշենկոյի մանդատը մի քանի անգամ երկարացվել է, ընդհուպ մինչև Վիլնյուսի «Արևելյան գործընկերության» գագաթաժողովը (փետրվար 2013)։
Փոքր Հովվաբլուր
Փոքր Հովվաբլուր, լեռ Հայաստանի Սյունիքի մարզում, Սյունիքի բարձրավանդակում, Որոտան գետի ձախափնյակում, Հարժիս գյուղից 5,5 կմ հյուսիս։ Բարձրությունը 2199 մ է ։
Ուկրաինայի և Եվրամիության միջև ասոցացման համաձայնագիր
Համաձայնագրի նախապատրաստում
Չնայած Ուկրաինայում տիրող իրադրության քննադատություններին, որոնք ամբողջ տարվա ընթացքում հնչել էին Եվրամիության կողմից, 2012 թվականի դեկտեմբերի 10-ին Եվրամիության արտաքին գործերի խորհուրդը հավանություն տվեց Ուկրաինայի վերաբերյալ եզրակացությանը, որում պատրաստակամություն էր հայտնվում 2013 թվականի նոյեմբերին Վիլնյուսում կայանալիք «Արևելյան գործընկերության» գագաթաժողովի ժամանակ Ուկրաինայի և ԵՄ միջև Ասոցացման համաձայնագիրը ստորագրել այն պայմանով, որ Կիևը կցուցաբերի վճռական գործողություններ և զգալի առաջընթաց կարձանագրի ընտրական օրենսդրության բարեփոխման ուղղությամբ, կլուծի ընտրողական արդարադատության խնդիրը և կշարունակի սահմանադրական բարեփոխումները ։
2013 թվական. պայմանների խստացում
2013 թվականի փետրվարի 15-ին Ուկրաինայի նախարարների կաբինետը հաստատեց Եվրամիությանն ինտեգրվելու այդ տարվա առաջնահերթ միջոցառումների պլանը ։
Փոքր Հովվաբլուր
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի լեռներ
Ուկրաինայի և Եվրամիության միջև ասոցացման համաձայնագիր
2013 թվական. պայմանների խստացում
2013 թվականի փետրվարի վերջում «Ուկրաինա - ԵՄ» գագաթաժողովում եվրոպական ներկայացուցիչների կողմից առաջ քաշվեցին Ուկրաինայի օրենսդրության փոփոխության և «ընտրողական արդարադատությունը» վերացնելու ուղղությամբ մի շարք պահանջներ  ։ Նախագահ Յանուկովիչն իր հերթին հավաստիացրեց, որ Ուկրաինան ամեն ինչ կանի, ինչին ի զորու է ԵՄ պայմանները կատարելու համար ։ Փետրվարի 25-ին Ուկրաինան և ԵՄ-ն համաձայնագիր ստորագրեցին, ըստ որի նախատեսվում էր Կիևին տրամադրել 610 մլն եվրո մակրոֆինանսական օգնություն՝ պայմանով, որ կվերականգնվի համագործակցությունը Ուկրաինայի և ԱՄՀ միջև։ Այդ հարցը ժամանակ առ ժամանակ բարձրացվել էր դեռևս 2010 թվականին, սակայն ԱՄՀ առաջադրած պայմանները շարունակում էին անընդունելի մնալ Ուկրաինայի կառավարության համար   ։ Միևնույն ժամանակ, նախագահ Յանուկովիչը բանակցություններ էր վարում Ռուսաստանի հետ, փորձելով Ուկրաինայի և «ԵվրԱզԷՍ» Մաքսային միության համագործակցության ընդունելի մոդել գտնել ։ Սակայն Եվրահանձնաժողովի նախագահ Ժոզե Մանուել Բարոզոն հստակորեն հասկացրել էր, որ Ուկրաինան չի կարող միաժամանակ լինել Մաքսային միության անդամ և միանալ ազատ առևտրի գոտու մասին ԵՄ համաձայնագրին ։ Միաժամանակ, մեկնաբանելով ԵՄ և Ուկրաինայի միջև անայցագրային ռեժիմի ներմուծման հնարավորությունների հարցը, Եվրահանձնաժողովի ղեկավարը նշել էր, որ այդ ուղղությամբ պետք է որոշակի աշխատանք իրականացվի ։
2013 թվականի ապրիլին նախագահ Վիկտոր Յանուկովիչը ներման հրամանագիր արձակեց, ըստ որի ներում շնորհվեց ներքին գործերի նախկին նախարար Յուրի Լուցենկոյին և նախկին բնապահպանության նախարար Գեորգի Ֆիլիպչուկին, որը դրականորեն ընկալվեց եվրոպական պաշտոնյաների կողմից։ Սակայն Յուլիա Տիմոշենկոյի հարցը դեռևս մնում էր չլուծված։
Սեպտեմբերի 18-ին Ուկրաինայի կառավարությունը Եվրոպական միության հետ Ասոցացման համաձայնագրի նախագծին միաձայն հավանություն տվեց ։ Հոկտեմբերին Ռուսաստանի նախագահ Պուտինը հայտարարեց որ ԵՄ-ի հետ Ասոցացման ստեղծման դեպքում Ուկրաինան չի կարող միանալ Մաքսային միությանը ։
Հոկտեմբերի 23-ին Եվրոպական խորհրդարանը բանաձև ընդունեց, որով խորհուրդ էր տալիս ստորագրել Ասոցացման համաձայնագիրը և համաձայն էր այն մասնակիորեն կիրառել՝ առանց վավերացումն ավարտելու, նշված չափանիշների կատարման դեպքում ։
Նոյեմբերի 11-ին Ուկրաինայի Արդյունաբերողների ֆեդերացիան բաց նամակ ուղարկեց երկրի նախագահին՝ խնդրելով հետաձգել ԵՄ հետ Ասոցացման համաձայնագրի ստորագրումը, քանի որ այդ պայմանագրի ստորագրումից հետո Ուկրաինայի մի շարք արդյունաբերական ձեռնարկությունների արտադրանքը կդառնա անմրցունակ ։ Նոյեմբերի 14-ին Ուկրաինայի նախագահ Յանուկովիչը հանդես եկավ հայտարարությամբ, որում ասվում էր, որ Ուկրաինայի կառավարությունը փող չունի ուկրաինական ձեռնարկություններն ըստ ԵՄ տեխնիկական չափանիշների արդիականացնելու համար ։
Նոյեմբերի 18-ին տեղի ունեցավ Եվրամիության ԱԳ նախարարների խորհրդի նիստը, որտեղ նախատեսվում էր վերջնական որոշում կայացնել այն մասին, թե նոյեմբերի 28-29-ին Վիլնյուսում ստորագրել արդյո՞ք Ուկրաինայի հետ Ասոցացման համաձայնագիրը։ Խորհուրդը չկարողացավ որոշումն ընդունել, քանի որ Ուկրաինան չէր կատարել ներկայացված պահանջները։ Սակայն նաև նշվել էր, որ դռները շարունակում են բաց մնալ Ուկրաինայի համար ։
Մարզային կուսակցությունների և Ուկրաինայի Կոմունիստական կուսակցության պատգամավորները, սակայն, Գերագույն ռադայի նիստում, նոյեմբերի 21-ին մերժեցին առաջարկած բոլոր վեց օրինագծերը, որոնք թույլ կտային նախկին վարչապետ Յուլիա Տիմոշենկոյին բուժման համար մեկնել արտերկիր, այսինքն կատարել Եվրամիության հիմնական պահանջներից մեկը ։ Ուկրաինայի կառավարությունը ընդամենը օրենք ընդունվեց «Ընտրությունների անցկացման վերաբերյալ օրենսդրության կատարելագործման հարցերով Ուկրաինայի որոշ օրենսդրական ակտերում փոփոխություններ կատարելու մասին», որը պատրաստվել էր Վենետիկի հանձնաժողովի և ԵԱՀԿ/ԺՀՄԻԳ փորձագետների կարծիքը հաշվի առնելով ։ Ավելի ուշ այդ նույն օրը Ուկրաինայի կառավարությունը տեղեկացրեց, որ դադարեցնում է ԵՄ Ասոցացման նախապատրաստումը ։
Ուկրաինայի փոխվարչապետ Բոյկոն այդ կապակցությամբ հայտարարել է, որ Ասոցացման մասին բանակցությունները կդադարեցվեն այնքան ժամանակ, մինչև չլուծվի Եվրամիության կողմից Ուկրաինային կորուստների փոխհատուցում տրամադրելու հարցը, որոնք կարող են առաջանալ այդ համաձայնագրի ստորագրման դեպքում ՌԴ և ԱՊՀ երկրների հետ Ուկրաինայի առևտրի նվազման արդյունքում։ Այլ կերպ Ուկրաինայի տնտեսությունը լրջորեն կտուժի, և դա կանդրադառնա բնակչության ապրելակերպի վրա։ Կառավարությունն ակնկալում էր, որ այս որոշումը և դրա հետ սպասվող Ռուսաստանի և ԱՊՀ այլ երկրների հետ հարաբերությունների ակտիվացումը կնպաստի առևտրատնտեսական համագործակցության աշխուժացմանը, հատկապես էներգետիկ մեքենաշինության, տիեզերքի և ինքնաթիռաշինության ոլորտներում ։ Ուկրաինայի վարչապետ Ազարոովն, իր հերթին, ասել է, որ տվյալ որոշման կայացման որոշիչ գործոններից մեկը չափազանց խիստ պայմաններն էին, որոնց դեպքում ԱՄՀ-ն կհամաձայներ նոր վարկ տրամադրել ։
Հայտարարելով բանակցությունների դադարեցման մասին, ուկրաինական իշխանությունների ներկայացուցիչները, սակայն, հավաստիացրել են եվրաինտեգրաման անփոփոխ կուրսի մասին։ ԶԼՄ-ներում լուրեր են տարածվել, որ, փաստորեն, այս կամ այն ինտեգրացիոն միավորմանը միանալու հարցի լուծումը (Եվրամիության կամ Մաքսային միության) կախված կլինի ֆինանսական շահից, որը Ուկրաինան կարող է ստանալ։ Այնպես որ, ՌԴ-ից և ԵՏՄՄՄ-ից Ուկրաինան սպասում էր գնաճի թուլացում արտահանման և նավթագազային ոլորտներում, իսկ ԵՄ սպասում էր պարտքերի մարում և նոր վարկերի տրամադրում ։ Վերջին ակնկալիքները չիրականացան։ Եվրամիությունը մերժեց ինչպես ուղղակի ֆինանսական օգնություն, այնպես էլ ուկրաինական ապրանքների եվրոպական շուկա մուտք գործելու պարզեցում։
Նոյեմբերի 22-ին ԵՄ-ն մերժեց ԵՄ - Ուկրաինա - Ռուսաստան եռակողմ ձևաչափով բանակցություններ անցկացնելու ուկրաինական կառավարության առաջարկը՝ որպես «աննախադեպ» երևույթ եվրոպական պրակտիկայում ։
Արևելյան գործընկերության վիլնյուսյան գագաթնաժողով և ասոցացման բանակցությունների կասեցում
Նոյեմբերի 28 -ին «Արևելյան գործընկերության» Վիլնյուսյան գագաթաժողովում նախաստորագրվեց միայն ԵՄ և Ուկրաինայի միջև համատեղ օդային տարածքի համաձայնագիրը։ Ուկրաինայի և ԵՄ երկրների միջև Ասոցացման համաձայնագիր չստորագրվեց ։ Նոյեմբերի 29-ին ելույթ ունենալով գագաթաժողովում, Ուկրաինայի նախագահ Վիկտոր Յանուկովիչը հայտարարել է, որ Ուկրաինան պահպանում է հավատարմությունը եվրաինտեգրման գաղափարներին և մտադիր է մոտ ապագայում ԵՄ-ի հետ Ասոցացման համաձայնագիր ստորագրել, բայց մինչ այդ Եվրամիության ղեկավարներից և դրա հետ կապված կազմակերպություններից ակնկալում է աջակցություն «Ուկրաինային ընդառաջ գնացող վճռական քայլերի մշակման և ֆինանսա-տնտեսական օգնության ծրագրի իրականացման հարցերում, օգտագործելով ինչպես ԵՄ անդամ ինստիտուտների, այնպես էլ պետությունների բոլոր առկա մեխանիզմները և ռեսուրսները»։ Նման քայլերի թվում Վիկտոր Յանուկովիչը նշել է ԵՄ և ԱՄՀ կողմից բյուջետային օգնության ծրագրերի կազմակերպումը, ուկրաինական արտադրանքի ներմուծման առևտրային սահմանափակումների վերանայումը, ուկրաինական գազատրանսպորտային համակարգի վերակառուցմանը ԵՄ-ի մասնակցությունը և Ուկրաինան շրջանցող գազի տեղափոխման խողովակաշարերի համակարգերի կառուցման ծրագրերիում ԵՄ անդամ-երկրների մասնակցելուց հրաժարումը, ինչպես նաև Ռուսաստանի և Մաքսային միության այլ երկրների հետ խնդիրների ու հակասությունների կարգավորումը։ Խոսքն ավարտելով՝ Յանուկովիչը հույս է հայտնել, որ Ուկրաինան կարող է ստորագրել ԵՄ-ի հետ ասոցացման համաձայնագիրը «Արևելյան գործընկերության» հաջորդ գագաթաժողովին ։
Դեկտեմբերի 15-ին Եվրամիության ընդլայնման հարցերով Եվրոպական միության կոմիսար Շտեֆան Ֆյուլեն հայտնել է, որ ԵՄ-ի ղեկավարությունը դադարեցնում է Ուկրաինայի հետ ասոցացման համաձայնագրի բանակցությունները։
Ուկրաինայի վարչապետ Նիկոլայ Ազարովը պաշտոնաթող լինելուց հետո հայտարարել, որ Շտեֆան Ֆյուլեն բանակցությունների ժամանակ բազմիցս սպառնացել է իրեն ուկրաինայի կառավարության փոփոխությամբ, եթե այդ համաձայնագիրը չստորագրվի ։
Ասոցացման համաձայնագրի աշխատանքների կասեցման արձագանքներ և հետագա իրադարձություններ
Ուկրաինական կառավարության ընդունած ասոցացումը կասեցնելու որոշման նկատմամբ իրենց «խորը հիասթափությունն» են արտահայտել Եվրամիության պաշտոնյաները , ԱՄՆ ղեկավարության ներկայացուցիչները , ԵԽԽՎ , եվրոպական պետությունները ։
ԱՄՆ-ի, Լեհաստանի, Գերմանիայի, Շվեդիայի և այլ երկրների ներկայացուցիչները Ռուսաստանին մեղադրեցին համաձայնագրի ձախողման համար և Ուկրաինայի վրա ճնշումներում  ։
Կառավարության որոշումը Կիևում և Ուկրաինայի մի շարք շրջաններում առաջացրեց զանգվածային բողոքի ակցիաներ, ինչը հանգեցրեց Նիկոլայ Ազարովի կառավարության հրաժարականին, իսկ հետագայում ՝ ամբողջական իշխանափոխության։
Հունիսի 27-ին ստորագրվեց համաձայնագրի տնտեսական բլոկը։ Ավելի ուշ, սակայն, Գերմանիայի կանցլեր Անգելա Մերկելը հայտարարեց, որ Եվրամիության հետ Ասոցացման համաձայնագիրը կսկսի գործել ոչ թե միանգամից, այլ միայն Ռուսաստանի հետ բանակցություններից հետո, որը, ըստ կանցլերի, թույլ կտա ռուսական կառավարության մտավախությունները հանելու լուծումներ գտնել ։
ՌԴ - ԵՄ - Ուկրաինա եռակողմ բանակցություններ
Հուլիսին Բրյուսելում սկսվեցին Եվրամիության և Ուկրաինայի միջև Ասոցիացիացման համաձայնագրի իրականացման մասին ՌԴ-ի, ԵՄ-ի և Ուկրաինայի եռակողմ բանակցությունները, որտեղ կողմերը ձեռնամուխ եղան ազատ առևտրի գործնական խնդիրների իրականացման քննարկմանը (որը մտնում է Ասոցացման համաձայնագրի տնտեսական բլոկի մեջ) Ռուսաստանի և Ուկրաինայի միջև առևտրի վրա նրա ազդեցության համատեքստում։
2014 թվականի սեպտեմբերի 12-ին Ուկրաինա-Ռուսաստան-ԵՄ եռակողմ բանակցություններում   պայմանավորվածություն ձեռք բերվեց մինչև առնվազն 2015 թվականի ավարտը ԵՄ հետ Ուկրաինայի ասոցացման խոր համապարփակ ազատ առևտրի գոտու շրջանակներում համաձայնագրի իրականացման հետաձգելու մասին և այդ ամբողջ ժամկետի ընթացքում ԱՊՀ շրջանակներում ազատ առևտրի ռեժիմի պահպանման մասին։ Մինչ այդ ԵՄ-ն ուկրաինական ապրանքների համար կպահպանի եվրոպական շուկա առանց մաքսատուրքի մուտքի իրավունքը, իսկ եվրոպական արտահանումը Ուկրաինա կշարունակի հարկվել մաքսատուրքով։ Եռակողմ խորհրդակցությունները կշարունակվեն, Ռուսաստանը և Ուկրաինան կպահպանեն ԱՊՀ շրջանակներում ազատ առևտրի ռեժիմը։ Ռուսաստանը պնդել է, որ համաձայնագրի հետաձգելու մասին ձեռք բերված պայմանավորվածությունը ձևակերպվի Գերագույն ռադայի և Եվրահանձնաժողովի ակտերով։ Ռուսաստանը նախազգուշացրել է, որ Ուկրաինա-ԵՄ համաձայնագրի «սողացող» հետաձգումը կդիտարկվի որպես պայմանավորվածությունների խախտում, և ՌԴ-ն իրավունք է վերապահում հանել Ուկրաինայի հետ առևտրի արտոնյալ ռեժիմը ։
Եռակողմ բանակցությունները և խորհրդակցությունները շարունակվել են մինչև 2015 թվականը, սակայն նրանք այդպես էլ չեն հանգեցրել հատուկ իրավական փաստաթղթի ստորագրման, որը կհաներ 2016 թվականի հունվարի 1-ին Ուկրաինայի և ԵՄ միջև Ասոցացման համաձայնագրի ամբողջությամբ ստանձնելու կապակցությամբ ռուսական մտահոգությունները։ 2015 թվականի դեկտեմբերի 16-ին ՌԴ-ի նախագահ Վլադիմիր Պուտինը 2016 թվականի հունվարի 1-ից Ուկրաինայի հետ ԱՊՀ ազատ առևտրի գոտու պայմանագրի կասեցման մասին հրամանագիր է ստորագրել «բացառիկ հանգամանքների հետ կապված, որոնք ազդում են ՌԴ շահերի և տնտեսական անվտանգության վրա և պահանջում են անհապաղ միջոցներ ձեռնարկել»։ Հրամանագիրն ուժի մեջ է մտել ստորագրման օրից ։ Ռուսաստանը կարծում է, որ Ուկրաինայի հետ ԵՄ ազատ առևտրի ռեժիմի սահմանումը Ուկրաինայի և Ռուսաստանի միջև գործող ազատ առևտրի ռեժիմի պայմաններում կստեղծեր վերահսկողությունից դուրս դեպի Ռուսաստան եվրոպական արտադրանքի կրկնակի արտահանման պայմաններ, ինչը բացասաբար կանդրադառնար ներքին արտադրության վրա, ԵՄ-Ռուսաստան մտածված և հստակ կանոնակարգված ազատ առևտրայի ռեժիմի բացակայության պայմաններում, որի մեջ ներկայումս Ռուսաստանը մտադիր չէ մտնել ։ Դեկտեմբերի 30-ին Վլադիմիր Պուտինը ստորագրել է Ուկրաինայի հետ ԱԱԳ կասեցման մասին օրենք (Պետական դուման ընդունել է 2015 թվականի դեկտեմբերի 22-ին և հավանության է արժանացել Դաշնային Խորհրդի կողմից 2015 թվականի դեկտեմբերի 25-ին) և հրամանագիր Ուկրաինայի նկատմամբ 2016 թվականից ԱԱԳ համաձայնագրի Ուկրաինա արտահանվող բնական գազի մաքսային տուրքի վավերացման մասին   ։
Որպես պատասխան քայլ, Ուկրաինայի խորհրդարանը օրենք ընդունեց «Ուկրաինայի «Արտաքին տնտեսական գործունեության մասին» օրենքում փոփոխություններ կատարելու մասին», որը կառավարությանը թույլ է տալիս Ռուսաստանի հանդեպ տնտեսական պատժամիջոցներ կիրառել՝ ի պատասխան ռուսական համապարփակ ազատ առևտրի գոտու և պարենային էմբարգոյի որոշման։
Միաժամանակ, դեռևս 2015 թվականի նոյեմբերի 19-ին եվրամիության ընդլայնման և եվրոպական հարևանության քաղաքականության հանձնակատար Յո. Խանը հայտարարել է, որ Եվրոպական միությունը չի փոխհատուցելու Ուկրաինայի ռուսական շուկայի կորուստը ԵՄ-Ուկրաինա Ազատ առևտրի գոտի մտնելուց հետո  ։
Համաձայնագրի վավերացում
Համաձայնագիրը պետք է վավերացվի Ուկրաինայի, Եվրամիության, Եվրոպական խորհրդարանի և Եվրոպական միության խորհրդի բոլոր անդամների կողմից ։
2016 թվականի փետրվարի 2-ին ամբողջությամբ կատարվել է 28 կողմերի վավերացման ընթացակարգը։
2016 թվականի ապրիլին Նիդերլանդներում տեղի է ունեցել խորհրդակցական և շտկիչ հանրաքվե Եվրամիության և Ուկրաինայի Ասոցացման համաձայնագրի վավերացման հարցով։ Հանրաքվեի մասնակիցների մեծամասնությունը քվեարկել են համաձայնագրի վավերացման դեմ, բայց այդ որոշումը պետք է ձևակերպվեր առանձին օրինագծով ... 2016 թվականի սեպտեմբերի 29-ից Ասոցացման համաձայնագիրը գործում է մասամբ՝ «ժամանակավոր ձևով»։ Նիդերլանդների խորհրդարանը Մարկ Ռյուտեին պարտավորեցրել է 2016 թվականի նոյեմբերի 1-ից ոչ ուշ որոշում կայացնել և ավարտել վավերացման գործընթացը Ասոցացման հաստատման կամ չեղյալ հայտարարելու ուղղությամբ։ ԵՄ և Ուկրաինայի ասոցացման որոշման չեղյալ հայտարարման դեպքում Մարկ Ռյուտեն պետք է ԵՄ Խորհրդում իրականացնի իր «վետոյի» իրավունքը համաձայն «ԵՄ գործունեության մասին պայմանագրի» 218 հոդվածի 8-րդ կետի։