Հայկական_երաժշտությունը_մինչև_20-րդ_դարի_սկիզբը
Հայ երաժշտությունը վերանորոգության շրջանում
Վերանորոգության շրջանում (XVII–XVIII դարեր) հայ երաժշտությունը, ներգրավվելով սեփական միջնադարյան քաղաքակրթության երևույթները վերագտնելու շարժման, ինչպես և մշակույթի նաև եվրոպական ակունքներին դիմելու փորձի մեջ, կենսական զգալի ուժերով դիմավորեց XIX դարը և առհասարակ ազգային զարթոնքի ժամանակաշրջանը։ Վերջինս սկսվեց ինքնագիտակցության եկող հայկական աշխատավորական զանգվածների աշխուժացմամբ և ազգային քաղաքական ու հասարակական մտքի վերելքով։ Հայ շինականն իր անհատակ հիշողության խորքերից կյանքի էր կոչում անգամ հեթանոսական անցյալի հետ կապված խաղիկներ ու տոնական պարերգեր, զինվորական երկարաձիգ մեներգեր ու դրանց հետևող վառվռուն թռնոքիներ ու խելահեղ ծափ-պարեր, որոնք քիչ ավելի ուշ հնչելու էին ֆիդայիների ու կամավորների շուրթերից։ Քաղաքում դեմոկրատական լայն շրջանակների կենցաղում կարևոր տեղ էր գրավում աշուղական արվեստը, որում սիրային ապրումների և հոգեշահ խրատների կողքին առաջին պլան էին մղվում նաև սոցիալական հարցերի և հայրենասիրական զգացումների հետ կապված կերպարներ։ Ժողովրդի գրեթե բոլոր խավերում տարածվում էր ազգային–հայրենասիրական բովանդակության նոր տիպի քաղաքային երգը։ Դպրոցական գործի զգալի առաջընթացի շնորհիվ բարձրանում էր երգ–երաժշտության դասավանդման մակարդակը, տարածվում էր հայկական ու նաև արդի եվրոպական ձայնագրագիտությունը, ստեղծվում էին դպրոցական, ճեմարանական և ավելի լայն շրջանակների համար նախատեսված երգարաններ, հրատարակվում երաժշտական դասագրքեր։ Մեծանում էր Եվրոպայի և Ռուսաստանի երաժշտական ուսումնարաններում ու կոնսերվատորիաներում սովորող հայ երիտասարդների թիվը։ Այս պայմաններում ծագում և զարգանում է նոր շրջանի հայկական երաժշտահասարակական ու համերգային կյանքը։ Հիմնադրվում են հայկական երաժշտական ընկերություններ, լույս ընծայվում պարբերական հրատարակություններ (Կ․ Պոլսում, Թիֆլիսում, Բաքվում)։ Կազմակերպվում են տարբեր անսամբլներ և արևելյան ու արևմտյան տիպի (նույնիսկ սիմֆոնիկ փոքր, փողային) նվագախմբեր ու երգեցիկ խմբեր։ Մենահամերգներ են տրվում ինչպես արևելյան, նույնպես և արդի եվրոպական նվագարաններին տիրապետող երաժիշտների ուժերով։ Հանդես են գալիս մենակատար երգիչ-երգչուհիներ և այլն։ Մեծագույն հեղաբեկում է կատարվում երաժշտական ստեղծագործության բնագավառում, իրագործվում է անցումը միաձայնային արվեստից դեպի բազմաձայնայինը։ Կազմավորվում է նոր շրջանի հայկական կոմպոզիտորական դպրոցը, և հայոց երաժշտարվեստը դարավոր մեկուսացումից հետո դարձյալ դուրս է գալիս զարգացման լայն ուղի։ Երաժշտական ասպարեզը գրավում են կոնսերվատորիական կրթություն ստացած ստեղծագործողներն ու կատարողները։ Շարունակում են արդյունավետ գործել աշուղները, սազանդարները, եկեղեցական երաժիշտները։ Աշուղների ծավալած գործունեության ողջ իմաստը խտացած ու ընդհանրացված արտացոլումն է գտնում Շիրին–Ջիվանի առանցքային նշանակություն ունեցող հաջորդության և նրանց թողած ժառանգության մեջ։ Մանավանդ վերջինիս ստեղծագործությամբ լիապես հաստատվում է աշուղական արվեստի հայկական ազգային դպրոցը (ի տարբերություն նախորդ՝ պարսկահայկական, թուրքահայկական և վիրահայկական դպրոցների)։ Այս շրջանում զարգացման գագաթնակետին է հասնում հայ սազանդարների՝ միջնադարյան գուսանների հետևորդների, արվեստը։ Վարպետությամբ աչքի ընկնող մի ամբողջ շարք կատարող-ստեղծագործողներ, ինչպես՝ սրնգահար Զենոպն ու թամբուրահար Ալեքսանը արևմտահայերից, թառահար Աղամալ Մելիք-Աղամալյանն ու քամանչահար Սաշա Օգանեգաշվիլին (Ալեքսանդր Օհանյան) արևելահայերից և ուրիշներ, հայկական ազգային խորքով հարստացրին արևելյան դասական երաժշտությունը և հայ արվեստի համբավը տարածեցին Թուրքիայում, արաբական երկրներում, Պարսկաստանում և Անդրկովկասում, նաև Ռուսաստանում ու Եվրոպայում։