cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Զգայական համակարգ
Ընկալիչների դասակարգում
Ընկալիչները դասակարգվում են՝ Էքստերոռեցեպտորներ են տեսողական, լսողական, հոտառական, համի և շոշափական ընկալիչները։ Ինտերոռեցեպտորների խմբին են դասվում ընղերաընկալիչները, որոնք ազդանշանում են ներքին օրգանների վիճակի մասին և մկանահոդային սեփական ընկալիչները (պրոպրիոցեպտորները), որոնք ազդանշանում են մկանների և հոդերի վիճակի մասին։ Հպումային են համարվում համի ընկալիչները, իսկ հեռազգաց ընկալիչները (տեսողական, հոտառական, լսողական) տեղեկատվությունը կարող են ստանալ նույնիսկ այն դեպքում, երբ գրգռիչի աղբյուրից գտնվում են որոշակի հեռավորության վրա։ Միաբնույթ են համարվում այն ընկալիչերը, որոնք զգայուն են գերազանցապես մեկ տեսակի գրգռիչի նկատմամբ, իսկ բամաբնույթ ընկալիչները դրդվում են տարբեր բնույթի գրգռիչներից։ Արտաքին ընկալիչները հիմնականում միաբնույթ են, իսկ ներքին ընկալիչները՝ գերազանցապես բազմաբնույթ։ Ի տարբերություն առաջնազգայականի՝ երկրորդազգայական ընկալիչների զգայական նեյրոնի վերջույթի և ազդանշանի ազդման տեղի միջև տեղադրված է մասնագիտացված և նյարդային ծագում չունեցող ընկալչական բջիջ, որում ծագող ազդակը սինապսով հաղորդվում է նեյրոնին։ Առաջնազգայական ընկալիչների խմբին են պատկանում հոտառական, շոշափողական, ջերմազգաց և մկանահողային ընկալիչները։ Երկրորդազգայական են համի, տեսողական, լսողական և անդաստակային համակարգերի ընկալիչները։
Ընկալիչների հարմարում
Հարմարողական ընդունակությամբ օժտված են գրեթե բոլոր ընկալիչները, բացառությամբ անդաստակայինի և մկանահոդայինի։ Հարմարման (ադապտացիա) օրինակ է վառ և թույլ լուսավորվածության պայմաններում իրականացվող տեսողությունը։ Շատ ուժեղ ձայները կարող են որոշ ժամանակ հետո չլսվել, քանի որ խխունջի ընկալիչներն աստիճանաբար հարմարվում են այդ ձայնին։ Գիշերային լռության մեջ լսելի են այն ձայները, որոնք ցերեկային աղմուկի պայմաններում հնարավոր չէ լսել։ Ձեռքի ժամանացույցն առաջին անգամ օգտագործելիս մաշկի վրա զգում են դրա առկայությունը, ապա աստիճանաբար դադարում են ընկալելուց, քանի որ մաշկի շոշափական մեխանաընկալիչները հարմարվում են։
Վերլուծիչների փոխազդեցություն
Ներկայումս բազմաթիվ փաստեր հաստատում են մեկ վերլուծիչի դրդման ազդեցությունը մյուսի դրդունակության վրա։ Առօրյա կյանքում մենք հանդիպում ենք վերլուծիչների փոխազդեցության բազմաթիվ օրինակների։ Երաժիշտներին վաղուց հայտնի է, որ նվագախմբի ձայներն ավելի լավ են ընկալվում, եթե համերգասրահը լուսավորված է։ Վատ լսող մարդիկ պնդում են, որ լուսավորության դեպքում իրենք ավելի լավ են լսում։ Այս դեպքում տեսողական ընկալիչների գրգռումը բարձրացնում է լսողական վերլուծիչի զգայությունը։ Հայտնի է նաև, որ որոշ ձայներ առաջացնում են մաշկի վրայով «մրջյունների վազքի» անդուր զգայություն։ Դա պայմանավորված է մաշկային վերլուծիչի դրդունակության բարձրացմամբ։ Վերլուծիչների փոխազդեցությունը կարող է հագեցնել նաև արգելակման։ Օրինակ, ֆիզիկական ուժեղ լարումը թուլացնում է ցավային զգայությունը։ Բավական է ուժեղ սեղմել մատները, և ատամի ցավը բթանում է։ Այս դեպքում շարժողական վերլուծիչի դրդումն առաջացնում է կեղևի այլ շրջանների արգելակում։ Զգայական համակարգում գործում է նաև փոխհատուցման երևույթը. եթե զգայարաններից մեկը չի գործում, մնացած զգայարաններն իրենց վրա են վերցնում նրա գործառույթը։ Օրինակ՝ կույրերի մոտ լավ են զարգացած լսողության և շոշափելիքի զգայարանները։
Բաքու
Բնական պաշարներ
Բաքվի ընդերքը հարուստ է նավթով, բնական գազով, կրաքարերով, զարգացած են նավթի և գազի արդյունահանումը, նավթաքիմիական, քիմիական, շինանյութերի, թեթև և սննդի արդյունաբերությունները, մեքենաշինությունը (նավթասարքավորումների արտադրություն, սարքաշինություն, էլեկտրոնիկա և ռադիոտեխնիկա, նավանորոգում և այլն)։
Կրթություն
Բաքվում գործում են Ադրբեջանի գիտությունների ակադեմիան, 11 բարձրագույն ուսումնական հաստատություններ (այդ թվում՝ 3 համալսարան), 7 թատրոն, մետրոպոլիտեն (1967 թվականից), շուրջ 30 թանգարան՝ արվեստի, գորգերի, ժողովրդական կիրառական արվեստի և այլն։
Պատմություն
Բաքուն 1540 թվականին գրավել է Սեֆյան Պարսկաստանը, 1580-ական թվականներին՝ Օսմանյան կայսրությունը։ 1747 թվականին Բաքուն դարձել է Բաքվի խանության կենտրոնը։ Ռուս-պարսկական պատերազմի (1804–1813 թվականներին) ժամանակ՝ 1806 թվականին, Բաքուն միացվել է Ռուսաստանին։ Խորհրդային իշխանության տարիներին՝ Ադրբեջանական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության, 1991 թվականից Ադրբեջանի Հանրապետության մայրաքաղաքն է։ Բաքվի պատմական մասից պահպանվել են Ամրոցը կամ Իչերիշահերը (պետական ճարտարապետական ինստիտուտ-արգելոց է), Շիրվանշահերի պալատը (15-րդ դար), Սընըղ Կալա մզկիթը (11-րդ դար), Բաիլովյան քարերը (13-րդ դար), Կըզ Կալասին (Կույսի աշտարակը, 13-րդ դար) և այլն։
Վարչական բաժանում
Բաքուն ներառում է 12 վարչական շրջան և 59 ավան։
Մշակույթ
Բաքուն անցյալում եղել է նաև հայ մշակույթի կենտրոն։ 500 թվականին Արցախի հայոց Վաչագան Բարեպաշտ թագավորը քաղաքում կառուցել է հայկական առաջին եկեղեցին։ 19-րդ դարում Բաքվի բնակչության մեկ քառորդը հայ էր, որոնք էլ ակտիվորեն մասնակցել են քաղաքի տնտեսական, հասարակական և մշակութային կյանքին։ Բաքվի նավթահանքերի զգալի մասը պատկանում էր հայ նավթարդյունաբերողներին Ալեքսանդր Մանթաշյան, Ստեփան Լիանոզով, Պավել (Պողոս) Ղուկասով, Եսայի Փիթոև և ուրիշներ, ովքեր ունեին նավթի սեփական փոխադրամիջոցներ (այդ թվում՝ ծովային)։ Հայերը նշանակալի դեր են խաղացել նաև ձկնարդյունաբերության, ծխախոտագործության, գինեգործության բնագավառներում։ Բաքվի առաջին բանկերի հիմնադիրները նույնպես հայեր էին։
Թատրոն
Հայ թատերական կյանքը Բաքվում սկզբնավորվել է 1870 թվականին, բացվել է հայկական թատրոն (որպես պետական թատրոն գործել է 1939–1949 թվականներին)։ Բաքվում գործել են նաև երաժշտական անսամբլներ, գրադարան-ընթերցարաններ, ակումբներ։ Տարբեր տարիների Բաքվի հայ թատերական կյանքը ղեկավարել են Հովհաննես Աբելյանը, Հովհաննես Զարիֆյանը, Հովսեփ Ոսկանյանը, Լևոն Երամյանը, Ժասմենը, Արշակ Հարությունյանը և ուրիշներ։ Այստեղ գործել են նաև տպարաններ, հրատարակվել հայերեն պարբերականներ («Հայկական աշխարհ», «Օրեր», «Շեփոր», «Առավոտ», «Թատրոն և երաժշտություն», «Նոր խոսք» և այլն), դասագրքեր, գրականություն։ 1890-ական թվականների կեսերին Բաքվում գործել է «Օջախ» գրական խմբակը, 1910–1917 թվականներին՝ Հայ գրողների ընկերություններ, որոնց աշխատանքներին մասնակցել են Ղազարոս Աղայանը և Հովհաննես Թումանյանը։ Բաքվի մշակութային կյանքում նշանակալի դեր են խաղացել հայ կոմպոզիտորներ Քրիստափոր Կարա-Մուրզան, Մակար Եկմալյանը, Կոմիտասը, Անտոն Մայիլյանը և ուրիշներ։
Կլիմա
Բաքուն գտնվում է բարեխառն գոտում՝ ցամաքային կլիմային բնորոշ հատկանիշերով։ Դրա շնորհիվ այստեղ պարզ արտահայտվում են տարվա բոլոր չորս եղանակները։ Ձմեռները զով են, երբեմն՝ ցուրտ և ձնառատ։ Ամռանը հիմնականում շոգ է, չորային։ Կլիման կիսաչոր է (Köppen կլիմայի դասակարգում։ BSk)։ Տեղումների հիմնական մասը գալիս է, գարնանը, աշնանը և ձմռանը։ Լինում են ուժեղ քամիներ ամբողջ տարվա ընթացքում։ Բնական լանդշաֆտները չոր տափաստաններ են։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ադրբեջանի քաղաքներ Կատեգորիա:Մետաքսի ճանապարհի բնակավայրեր Կատեգորիա:Շախմատային օլիմպիադաներ հյուրընկալած քաղաքներ
(2192) Պյատիգորիա
(2192) Պյատիգորիա (Pyatigoriya), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1972 թվականի ապրիլի 18-ին Տամարա Սմիռնովայի կողմից Նաուչնիում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 3,13808 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,8979 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,3782 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 2030,46 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,1773 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 9,76° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1972 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Տամարա Սմիռնովայի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Անրի Դյունան
Դյունանը շվեյցարացի գործարար և սոցիալական ակտիվիստ էր։ 1859 թվականին կատարած գործարար ճանապարհորդության ընթացքում ժամանակակից Իտալիայի տարածքում նա դարձավ Սոլֆերինոյի ճակատամարտի ականատեսը։ Իր հիշողություններն ու փորձը նա անմահացրեց «Հուշեր Սոլֆերինոյի մասին» աշխատության մեջ, ինչն էլ ոգեշնչեց Կարմիր խաչի միջազգային կոմիտեի (ԿԽՄԿ) ստեղծումը 1863 թվականին։
Վաղ տարիներ և կրթություն
Անրի Դյունանը ծնվել է Ժնևում, Շվեյցարիա, գործարար Ժան-Ժակ Դյունանի և Անտուանետ Դյունան-Կոլլադոնի ընտանիքում։ Նրա ընտանիքը նվիրյալ Կալվինական էր և Ժնևի հասարակության շրջանում ուներ հսկայական ազդեցություն։ Ծնողները մեծ կարևորություն էին տալիս սոցիալական աշխատանքին․ Դյունանի հայրն ակտիվորեն օգնում էր որբերին ու պայմանականորեն ազատ արձակվածներին, մինչդեռ մայրն աշխատում էր հիվանդների և աղքատների հետ։ Հայրն աշխատում էր բանտում և մանկատանը։
Դյունանը մեծացել է կրոնական զարթոնքի ժամանակահատվածում, որը հայտնի է որպես Réveil (ֆր․՝ զարթոնք), և 18 տարեկանում միացել Ժնևյան հասարակությունը հանուն ողորմության շարժմանը։ Հաջորդ տարում ընկերների հետ միասին նա հիմնադրեց այսպես կոչված «Հինգշաբթվա միությունը»՝ երիտասարդների ազատ խումբ, որտեղ հավաքվում էին Աստվածաշունչն ուսումնասիրելու և աղքատներին օգնելու համար, և Դյունանն իր ազատ ժամանակի մեծ մասը զբաղված էր բանտեր այցելություններով և սոցիալական աշխատանքով։ 1852 թվականի նոյեմբերի 30-ին նա հիմնադրեց ԵՄՔԱ-ի Ժնևյան մասնաճյուղը և երեք տարի անց Փարիզում մասնակցեց վերջինիս միջազգային կազմակերպության հիմնադրմանը նվիրված հանդիպմանը։
1849 թվականին 21 տարեկան հասակում Դյունանը ստիպված էր հեռանալ Կալվինական քոլեջից ՝ ցածր գնահատականների պատճառով, և նա սկսեց աշակերտել Lullin et Sautter դրամափոխանակող ընկերությունում։ Հաջող ավարտելուց հետո Դյունանը դարձավ բանկի աշխատակից։
Ալժիր
1853 թվականին Դյունանը «Սետիֆի գաղութներին» (ֆր․՝ Compagnie genevoise des Colonies de Sétif) նվիրված մի կազմակերպության հանձնարարությամբ այցելեց Ալժիր, Թունիս և Սիցիլիա։ Չնայած կարճ փորձառությանը՝ նա բարեհաջող իրագործեց հանձնարարությունը։ Ճանապարհորդությունից ոգեշնչված՝ նա գրեց իր առաջին գիրքը՝ վերնագրելով այն «Notice sur la Régence de Tunis»։ Գիրքը հրատարակվեց 1858 թվականին։
1856 թվականին Դյունանը հիմնադրեց բիզնես արտասահմանյան գաղութներում աշխատելու նպատակով, իսկ Ֆրանսիայի կողմից օկուպացված Ալժիրում հողի զիջում ստանալուց հետո ստեղծեց եգիպտացորենի մշակմամբ և առևտրով զբաղվող Մոնս-Ջեմիլա գործարաններ (ֆր․՝ Société financière et industrielle des Moulins des Mons-Djémila) ֆինանսական և արդյունաբերական ընկերությունը։ Այնուամենայնիվ, հողային և ջրային իրավունքները հստակորեն նշանակված չէին և գաղութային իշխանություններն այնքան էլ չէին համագործակցում։ Դրա արդյունքում Դյունանը որոշեց դիմել անմիջապես Ֆրանսիայի կայսր Նապոլեոն երրորդին, ով այդ ժամանակ իր բանակի հետ գտնվում էր Լոմբարդիայում։ Ֆրանսիան կռվում էր Սարդինիայի թագավորության կողմից Ավստրիայի դեմ, որն այդ ժամանակ օկուպացրել էր ժամանակակից Իտալիայի մեծ մասը։ Նապոլեոնի գլխավոր նստավայրը գտնվում էր փոքրիկ Սոլֆերինո քաղաքում։ Դյունանը գովասանքով լի գրություն պատրաստեց Նապոլեոն III-ի համար՝ նպատակ ունենալով ներկայացնել այն կայսերը, իսկ այնուհետև ճանապարհ ընկավ դեպի Սոլֆերինո նրան անձնապես հանդիպելու համար։
Սոլֆերինոյի ճակատամարտը
Դյունանը Սոլֆերինո ժամանեց 1859 թվականի հունիսի 24-ին՝ նույն օրը, երբ երկու կողմերի միջև մոտակայքում արդեն սկսվել էր ճակատամարտը։ 23 000 վիրավորներ, մահվան շեմին գտնվողներ ու մահացածներ մնացին մարտի դաշտում, և թվում էր ոչ ոք անգամ փորձ չէր անում օգնել։ Ցնցված Դյունանն իր ձեռքը վերցրեց քաղաքացիական բնակչության, հատկապես կանանց և աղջիկների կողմից վիրավոր և հիվանդ զինվորների խնամքի կազմակերպումը։ Նրանք ունեին համապատասխան նյութերի և իրերի կարիք, և Դյունանը կազմակերպեց անհրաժեշտ պարագաների գնումն ու օգնեց հիմնել ինքնաշեն հիվանդանոցներ։ Նա համոզեց բնակչությանն օգնել զինվորներին առանց խտրականության՝ անկախ այն հանգամանքից, թե նրանք հակամարտության որ կողմում էին՝ առաջնորդվելով «Բոլորը եղբայրներ են» (իտ.՝ Tutti fratelli) նշանաբանով։ Նրան նաև հաջողվեց ազատել ֆրանսիացիների կողմից գերված ավստրիացի բժիշկներին։
Կարմիր խաչ
Հուլիսի սկզբին վերադառնալով Ժնև՝ Դյունանը որոշեց իր փորձը ներկայացնել գրքում, որի անվանումն էր «Հուշեր Սոլֆերինոյի մասին» (ֆր.՝ Un Souvenir de Solférino): Այն հրատարակվեց 1862 թվականին 1 600 օրինակով և տպագրվեց Դյունան անձնական միջոցներով։ Գրքում նա նկարագրում էր մարտը, դրա արժեքը, հետագա քաոսային հետևանքները։ Նա նաև առաջ քաշեց այն գաղափարը, որ ապագայում պետք է գործի մի չեզոք կազմակերպություն, որը վիրավոր զինվորների համար խնամք կապահովի։ Նա գիրքն ուղարկեց Եվրոպայի բազմաթիվ քաղաքական և ռազմական առաջնորդների։
1863 թվականի հոկտեմբերին 14 պետություններ մասնակցեցին կոմիտեի կողմից Ժնևում կազմակերպված հանդիպմանը, որի նպատակն էր բարելավել վիրավոր զինվորների նկատմամբ խնամքը։ Դյունանն իրականում արձանագրող առաջնորդ էր, քանի որ Մուանիեն ամեն կերպ փորձում էր նվազեցնել նրա դերը։ Մեկ տարի անց, 1864 թվականի օգոստոսի 22-ին, շվեյցարական խորհրդարանի կողմից կազմակերպված դիվանագիտական կոնֆերանսը նպաստեց 12 պետությունների կողմից Ժնևյան առաջին կոնֆեցիայի ստորագրմանը։ Դյունանը կրկին պատասխանատու էր միայն մասնակիցների հետ կապված հարցերը կազմակերպելու համար։
Մոռացման շրջան
Դյունանի բիզնեսն Ալժիրում տուժել էր մասամբ այն պատճառով, որ նա չափից դուրս նվիրվել էր իր մարդասիրական գաղափարներին։ 1867 թվականի ապրիլին Crédit Genevois ֆինանսական ընկերության սնանկությունը հանգեցրեց սկանդալի, որի մեջ ներգրավված էր նաև Դյունանը։ Նրան ստիպեցին սնանկություն հայտարարել, և Ժնևի առևտրային դատարանի կողմից Դյունանը դատապարտվեց խաբուսիկ սնանկությունների փորձի մեջ։ Ընկերության մեջ ունեցած ներդրումների պատճառով Դյունանի ընտանիքն ու ընկերներից շատերը ֆինանսական ուժեղ հարված ստացան ընկերության անկման հետևանքով։ Սոցիալական աղմուկը, որը տարածվեց կալվինիզմի մեջ խորտակված Ժնևում, կոչ էր անում Դյունանին հեռանալ կոմիտեից։ 1868 թվականի օգոստոսի 25-ին նրան հեռացրեցին քարտուղարի պաշտոնից, իսկ սեպտեմբերի 8-ին նա հեռացվեց նաև կոմիտեից։ Մուանիեն, ով 1864 թվականին դարձել էր կոմիտեի նախագահը, իր մեծ դերը խաղաց արտաքսման գործում։
1868 թվականի փետրվարին Դյունանի մայրը մահացավ։ Նույն տարում ավելի ուշ նա հեռացվեց նաև ԵՔՄԱ-ից։ Մարտին նա լքեց իր հայրենի քաղաք Ժնևը և չվերադարձավ մինչև կյանքի վերջը։ Հետագա տարիներին Մուանիեն օգտագործեց իր ազդեցությունը՝ փորձելով ապահովել, որ Դյունանը որևէ օգնություն ու աջակցություն չստանա իր ընկերներից։ Օրինակ, Փարիզի համաշխարհային ցուցահանդեսում Sciences Morales-ի ոսկյա մեդալը ստացավ ոչ թե Դյունանը, ինչպես նախապես պլանավորված էր, այլ Մուանիեն, Դյուֆուրը և Դյունանը միասին, այնպես, որ մրցանակի գումարն ուղղվեր կոմիտեին։
Դյունանը տեղափոխվեց Փարիզ, որտեղ նա ապրում էր խղճուկ պայմաններում։ Այնուամենայնիվ, նա շարունակում էր հետևել իր մարդասիրական գաղափարներին և պլաններին։ Պրուս-ֆրանսիական պատերազմի (1870–1871) ընթացքում նա հիմնեց Համընդհանուր օգնության միությունը (գերմ.՝ Allgemeine Fürsorgegesellschaft), իսկ այնուհետև Հանուն կարգի և քաղաքակրթության համընդհանուր դաշինքը (գերմ.՝ Allgemeine Allianz für Ordnung und Zivilisation)։ Նա զենքը վայր դնելու բանակցությունների կողմնակիցն էր և պնդում էր, որ պետք է ստեղծվի միջազգային դատարան, որը միջնորդ կհանդիսանա միջազգային հակամարտությունների ժամանակ։ Հետագայում նա աշխատում էր համաշխարհային գրադարանի ստեղծման վրա՝ գաղափար, որն արձագանք ունեցավ այնպիսի ապագա նախագծերում, ինչպիսին է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն։
Իր գաղափարների շարունակական հետապնդման և պաշտպանության ընթացքում նա անուշադրության էր մատնել իր անձնական վիճակն ու եկամուտը՝ ավելի խորանալով պարտքերի մեջ և խուսափելով ծանոթների հետ հանդիպումներից։ Չնայած այն հանգամանքին, որ Դյունանը հանդիսանում էր Ավստրիայի, Նիդերլանդների, Շվեդիայի, Պրուսիայի և Իսպանիայի կարմիր խաչի ազգային միությունների պատվավոր անդամ, նա գրեթե մոռացվել էր Կարմիր խաչի պաշտոնական շարժման կողմից, որն արագորեն տարածվում էր նոր երկրներում։ Նա ապրում էր աղքատության մեջ, 1874-1886 թվականներին անընդհատ տեղից տեղ էր տեղափոխվում՝ Շտուտգարտ, Հռոմ, Կորֆու, Բազել, Կարլսրուե։ Շտուտգարտում նա հանդիպեց Տյուբինգենի համալսարանի ուսանող Ռուդոլֆ Մյուլլերին, որի հետ ընկերացավ։ 1881 թվականին Շտուտգարտի ընկերների հետ միասին նա առաջին անգամ մեկնեց շվեյցարական փոքրիկ հանգստավայր Հեյդեն գյուղ։ 1887 թվականին Լոնդոնում ապրելու ժամանակ նա սկսեց որոշակի ամսական ֆինանսական աջակցություն ստանալ ընտանիքի հեռավոր անդամներից։ Դա նրան հնարավորություն տվեց ինչ-որ չափով ապահով գոյություն պահպանել և հուլիսին նա մեկնեց Հեյդեն։ Կյանքի մնացած մասը նա անցկացրեց այնտեղ և 1892 թվականի ապրիլին 30-ից հետո նա սկսեց ապրել հիվանդանոց և բուժքուրական տուն հանդիսացող վայրում, որի ղեկավարը բժիշկ Հերման Ալթերն էր։
Հեյդենում նա հանդիպեց երիտասարդ ուսուցիչ Վիլհելմ Շոնդերեգգերին և նրա կնոջը՝ Սուսաննային։ Երիտասարդը ոգեշնչեց Դյունանին արձանագրել իր կյանքի փորձը։ Ուսուցչի կինը Հեյդենում հիմնադրեց Կարմիր խաչի մասնաճյուղ, և 1890 թվականին Դյունանը դարձավ դրա պատվավոր նախագահը։ Շոնդերեգգերի հետ Դյունանը հույս ուներ առաջ տանել իր գաղափարները, հրատարակել իր գրքի նոր հրատարակությունը։ Սակայն նրանց ընկերությունը հետագայում լարվեց Դյունանի անհիմն մեղադրանքների պատճառով, թե իբր Շոնդերեգգերը Ժնևում Մուանիե հետ միասին դավեր էր նյութում Դյունանի դեմ։ Շոնդերեգգերը մահացավ 1904 թվականին ընդամենը 42 տարեկան հասակում։ Չնայած իրենց լարված հարաբերություններին, Դյունանը խորապես ցնցված էր երիտասարդի անսպասելի մահից։ Վիլհելմի և Սուսաննայի հիացմունքը Դյունանի նկատմամբ փոխանցվեց նաև նրանց երեխաներին։ 1935 թվականին նրանց որդի Ռենեն հրատարակեց Դյունանից իր հորն ուղղված նամակների հավաքածուն։
Վերադարձը հանրային հիշողություն
1895 թվականի սեպտեմբերին ''«St. Gall Die Ostschweiz» թերթի գլխավոր խմբագիր Գեորգ Բաումբերգերը հոդված հրապարակեց կարմիր խաչի հիմնադրի մասին, ում հետ մեկ ամիս առաջ հանդիպել էր Հայդենում և զբոսանքի ժամանակ երկար զրուցել։ Հոդվածը վերնագրված էր «Անրի Դյունան․ Կարմիր խաչի հիմնադիրը» և հրապարակվել էր գերմանական նկարազարդ Über Land und Meer ամսագրում։ Շատ շուտով այն վերահրատարակվեց ամբողջ Եվրոպայում։ Հոդվածը մի յուրօրինակ զարկ էր, որ Դյունանին բերեց նոր ուշադրություն ու աջակցություն։ Նա արժամանացավ շվեյցարական Binet-Fendt'' մրցանակին և գրություն ստացավ Հռոմի Պապ Լեո 8-րդից։ Ռուսական ցարի այրի Մարիա Ֆեոդորովնայի և այլ անձանց նվիրատվություների շնորհիվ նրա ֆինանսականն վիճակը զգալիորեն բարելավվեց։ 1897 թվականին Շտուտգարտում որպես ուսուցիչ աշխատող Ռուդոլֆ Մյուլլերը գիրք գրեց Կարմիր խաչի ակունքների վերաբերյալ՝ ընդգծելով պաշտոնական պատմությունն ու Դյունանի իրական դերը։ Գիրքը առկա էր նաև Սոլֆերինոյի մասին հուշերի տեքստը։ Դյունանը սկսեց գրել բազմաթիվ հոդվածներ։ Նա հատկապես ակտիվ էր կանանց իրավունքների պաշտպանության հարցում և 1897 թվականին աջակցեց «Կանաչ խաչ» կանանց կազմակերպության հիմնադրմանը, որի միակ հատվածը կարճ ժամանակ ակտիվ էր Բրյուսելում։
Խաղաղության Նոբելյան մրցանակ
1901 թվականին Դյունանն արժանացավ Խաղաղության Նոբելյան առաջին մրցանակին՝ Կարմիր խաչի միջազգային շարժման և Ժնևյան կոնվենցիաների հիմքը դնելու համար։ Նորվեգացի ռազմական բժիշկ Հանս Դաաեն, ով ստացել էր Մյուլլերի գրքի օրինակը, պաշտպանեց Դյունանին Նոբելյան կոմիտեում։ Մրցանակը համատեղության կարգով տրվեց նաև ֆրանսիացի պացիֆիստ Ֆրեդերիկ Պասիին, ով Խաղաղության լիգայի հիմնադիրը և Հանուն կարգի ու քաղաքակրթության դաշինիքի ակտիվ անդամ էր։ Պաշտոնական շնորհավորանքները, որ Դյունանը ստացավ Միջազգային կոմիտեից, վերջապես դարձան նրա հեղինակության վերականգման վկայականը․
Մուանիեն և միջազգային կոմիտեն համատեղ ևս առաջադրվել էին մրցանակի համար։ Չնայած Դյունանն ընտրության ընթացքում վայելում էր բավականին մեծ աջակցություն, նա դեռ այնուամենայնիվ հակասական թեկնածու էր։ Որոշ մարդիկ պնդում էին, որ Կարմիր խաչն ու Ժնևյան կոնվենցիաները պատերազմը դարձրել են ավելի գրավիչ։ Այնուամենայնիվ, Մյուլլերը կոմիտեին ուղղված նամակում պնդում էր, որ մրցանակը պետք է տրվի Դյունանին և Պասիին համատեղ, ով որոշ ժամանակ համարվում էր մրցանակի միակ հավանական թեկնածուն։ Մյուլլերը նաև առաջարկում էր, որ եթե մրցանակը Դյունան շնորհելու հավանականություն կար, ապա դա պետք է կատարվեր շատ շուտ՝ հաշվի առնելով նրա պատկառելի հասակը և առողջական վիճակը։
Մրցանակը բաժանելով խաղաղասեր Պասիի և մարդասեր Դյունանի միջև՝ Նոբելյան կոմիտեն Խաղաղության նոբելյան մրցանակի դափնեկրի ընտրության նախադեպի հիմք դրեց, ինչը հսկայական հետևանքներ պետք է ունենար հետագայում։ Նոբելի կտակի մի բաժնում նշվում էր, որ մրցանակը պետք է հանձնել այնպիսի անձի, ով աշխատել է նվազեցնել կամ վերացնել գործող բանակները, կամ ուղղակիորեն կազմակերպել է խաղաղություն խրախուսող կոնֆերանսներ, ինչն էլ Պասիի ընտրությունը դարձրել էր ակնհայտ իր խաղաղասիրական աշխատանքի համար։ Մյուս կողմից, միայն մարդասիրական ջանքերի թերևս խիստ պարգևատրումը որոշ անձանց կողմից ընկալվում էր որպես Նոբելի կամքի չափազանց ընդարձակ մեկնաբանում։ Այնուամենայնիվ, Նոբելի կտակի մեկ այլ հատված նախատեսում էր մրցանակը այն անձի համար, ով առավելագույնս նպաստել էր «մարդկանց եղբայրության» ամրապնդմանը, ինչը կարող էր մեկնաբանվել մեծ առումով որպես մարդասիրական աշխատանք, ինչպիսին Դյունանի աշխատանքն էր նաև խաղաղության հաստատման առումով։ Խաղաղության նոբելյան մրցանակի հետագա տարիների բազում դափնեկիրներ կարող են համարվել այս երկու տեսակի աշխատանք կատարողներ՝ ինչպես հստակորեն հիմք էր դրվել Նոբելյան կոմիտեի կողմից 1901 թվականին
Հանս Դաաեեն հաջողացրեց Դյունանի մասը մրցանակի գումարում՝ 104 000 շվեյցարական ֆրանկ, ավանդ դնել Նորվեգական Բանկում, ինչպես նաև կանխել գումարի հասանելիությունը պարտատերերի համար։ Դյունանն ինքը իր կյանքի ընթացքում երբեք չծախսեց այդ գումարը։
Մահ և ժառանգություն
Դյունանին խնամող բուժքույրերի վկայությունների համաձայն՝ նրա կյանքի վերջին գործողությունը Մուլլերի գրքի օրինակը Իտալիայի թագուհուն անձնական նվիրվածությամբ ուղարկելն էր։ Նա մահացավ 1910 թվականի հոկտեմբերի 30-ին, և նրա վերջին խոսքերն էին․ «Ո՞ւր է կորել մարդասիրությունը»։ Նա իր հակառակորդ Մուանիեից երկար ապրեց ընդամենը երկու ամիս։ Չնայած Նոբելյան մրցանակի համար ԿԽՄԿ-ի կողմից ստացած շնորհավորանքներին՝ երկու մրցակիցները երբեք չհաշտվեցին։ Իր ցանկության համաձայն Դյունանը հուղարկավորվեց առանց որևէ արարողության Ցյուրիխի Սիհլֆելդ գերեզմանատանը։ Կտակում նա գումար էր նվիրաբերել, որպեսզի մշտապես մի ազատ մահճակալ պահեն Հեյդենի բուժքույրական տանը, որը հասանելի կլինի շրջանի աղքատ որևէ քաղաքացու համար, ինչպես նաև գումար էր փոխանցում ընկերներին և Շվեյցարիայի ու Նորվեգիայի բարեգործական կազմակերպություններին։ Մնացած գումարը փոխանցվեց պարտատերերին՝ մասնակիորեն մարելով նրա պարտքերը․ դրանք ամբողջապես մարելու Դյունանի անկարողությունը մեծ բեռ էր նրա համար ընդհուպ մինչև մահը։
Նրա ծննդյան օրը՝ մայիսի 8-ը, նշվում է որպես Կարմիր խաչի և կարմիր մահիկի համաշխարհային օր։ Հեյդենի բուժքույրական տունը ներկայումս Դյունանի թանգարանն է։ Ժնևում և այլ վայրերում կան նրա անունով կոչվող բազմաթիվ փողոցներ, հրապարակներ, դպրոցներ։ Անրի Դյունան մեդալը տրվում է յուրաքանչյուր երկու տարին մեկ անգամ Կարմիր խաչի և կարմիր մահիկի միջազգային շարժման մշտական հանձնաժողովի կողմից՝ որպես դրա գերագույն պատվանշան։
Անրի Դյունանի պատվին Շվեյցարիայի երկրորդ ամենաբարձր գագաթը 2014 թվականի հոկտեմբերի 6-ին վերանվանվեց Դյունանշպիտց (Դյունանի պիկ )։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Նոբելյան մրցանակի դափնեկիրներ Կատեգորիա:Շվեյցարացի մարդասերներ Կատեգորիա:Շվեյցարացի բարեգործներ Կատեգորիա:Շվեյցարացի գործարարներ
Աստերոիդների ցանկ (292001-292100)
Աստերոիդների ցանկ (291901-292000) * Աստերոիդների ցանկ * Աստերոիդների ցանկ (292101-292200)
Դավիթ Համբարձումյան
Դավիթ Գրիգորի Համբարձումյան, հայ ջրացատկորդ։ Սպորտի վաստակավոր վարպետ (1984)։ Ավարտել է Ֆիզիկական կուլտուրայի հայկական պետական ինստիտուտը (1978)։  ՀԽՍՀ ջրացատկի հավաքականի մարզիչ (1985-1987),  ՀԽՍՀ սպորտպետկոմի նախագահի տեղակալ (1987-1992) ։ Մոսկովյան օլիմպիական խաղերի (1980) և աշխարհի գավաթի խաղարկության (1983) բրոնզե մեդալակիր, Եվրոպայի չեմպիոն (1981, 1983) և գավաթի գավաթակիր (1984),  ԽՍՀՄ բազմակի չեմպիոն (1972-84) և գավաթակիր (1975, 1977, 1984), ԽՍՀՄ ժողովուրդների սպարտակիադաների հաղթող (1975, 1983)։ 1993 թվականից Համբարձումյանի անունով է կոչվում ՀՀ օլիմպիական հերթափոխի ջրացատկի մանկապատանեկան դպրոցը։
Կենսագրություն
Ծնվել է 1956 թվականին Կապան քաղաքում։ Հայրը՝ Գրիգորի Համբարձումյանը (առավել հայտի էր Գիլոն անուով) եղել է ֆուտբոլիստ, երկար տարիներ խաղացել է Կապանի «Լեռնագործ» ակումբում,  նա առաջին հայ ֆուտբոլիստն է, որը հրավիրվել է ԽՍՀՄ հավաքական, 1961 թվականին  ընդգրկվել է  ԽՍՀՄ լավագույն 33 ֆուտբոլիստների ցանկում։ Մայրը Ալիսան զբաղվել է մարմնամարզությամբ։
Մարզական կարիերա
1963 թվականին Դավիթի ընտանիքը տեղափոխվում է Երևան, որտեղ էլ Դավիթը 1965 թվականից սկսում է զբաղվել լողով։ Նրա մարզիչը եղել է Լավրենտի Թառոյանը։ Նրա առաջին լուրջ հաջողությունը 1972 թվականին էր, երբ նա դարձավ ԽՍՀՄ չեմպիոն։ Հետագայում նա այդ կոչումը նվաճել է ևս 15 անգամ։
1971-1984 թվականներին Դավիթն ընդգրկված է եղել ԽՍՀՄ հավաքականի կազմում։ 1972 թվականին մասնակցել է Մյունխենի օլիմպիական, 1976 թվականին՝  Մոնրեալի օլիմպիական խաղերին։ 1980 թվականին, Մոսկվայի օլիմպիական խաղերին նվաճել է բրոնզե մեդալ։
1981 և 1983 թվականներին դարձել է Եվրոպայի չեմպիոն։
1984 թվականի Լոս Անջելեսի օլիմպիական խաղերին ԽՍՀՄ հավաքականը բոյկոտեց օլիմպիադան և չմասնակցեց  մրցումներին։ Օլիմպիական խաղերից դուրս մնաց նաև Դավիթ Համբարձումյանը, ինչից հետո էլ ավարտեց իր մարզական կարիերան։
Կարիերայի ավարտից հետո Դավիթ Համբարձումյանը նշանակվում է «Դինամո» ուսումնամարզական բաժնի պետ, որոշ ժամանակ անց՝ սպորտկոմիտեի նախագահի տեղակալ։
Մահացել է 1992 թվականի հունվարի 8-ին։ Նրա մոտ արձանագրվել էր սրտի կանգ։
Դավիթ Համբարձումյանի անունով է կոչվում ՀՀ օլիմպիական հերթափոխի ջրացատկի մանկապատանեկան դպրոցը և Կապանի «Դավիթ Համբարձումյանի անվան մանկապատանեկան մարզադպրոց» ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հայ մարզիկներ Կատեգորիա:Հայ ջրացատկորդներ Կատեգորիա:Խորհրդահայեր Կատեգորիա:ԽՍՀՄ չեմպիոններ Կատեգորիա:Եվրոպայի չեմպիոններ Կատեգորիա:Ֆիզիկական կուլտուրայի հայկական պետական ինստիտուտի շրջանավարտներ
Երկու կապիտան
Սյուժե
Վեպում ներկայացվում է Էնսկ գավառական քաղաքից Ալեքսանդր (Սանյա) Գրիգորևի կյանքի մասին, որը պատվով անցնում է անապաստանության, հասունացման և պատերազմի փորձությունների միջով, որպեսզի ի վերջո նվաճի սիրելի աղջկա սիրտը և լուծի առեղծվածը, որի հետ սերտորեն կապված է նրանց ճակատագիրը։
Վաղ մանկության ընթացքում կրած հիվանդության պատճառով Սանյան չի կարող խոսել, թեև լսում ու հասկանում է ուրիշի խոսքը։ 1914 թվականի գարնանը գետի հոսանքը նրա բակում ափ է նետում ջրահեղձ եղած փոստատարի ու նրա նամակներով լի պայուսակը։ Իշխանությունները փոստը համարում են ջրից փչացած և չեն տանում այն, բայց նամակների մի մասը մնացել էր անվնաս։ Հարևանությամբ ապրող Դաշա մորաքույրն այդ նամակները երկար ժամանակ գրքի փոխարեն կարդում է երեխաների համար։ Սանյայի վրա հատուկ տպավորություն են թողնում բևեռային արշավախմբի մասնակիցների կողմից գրված նամակները, և նրա հիշողության մեջ մնում է դրանց բովանդակությունը։
1916 թվականի ամռանը Սանյան գիշերը գաղտնի գնում է խեցգետիններ բռնելու և ականատես է լինում պահակի սպանությանը։ Տղան պատահաբար հանցագործության վայրում կորցնում է հոր նվիրած մոնտյորի դանակը (շեղբի կոտրվածքի պատճառով)։ Սանյայի հորը ձերբակալում են, քանի որ հայտնաբերված դանակի բռնակի վրա գրված է նրա ազգանունը։ Համրության պատճառով Սանյան նույնիսկ մորը չի կարողանում պատմել սպանության իրական հանգամանքների մասին։
Ապրուստի միջոցների անբավարարության պատճառով Սանյան կրտսեր քրոջ հետ, որի անունը նույնպես Սանյա է (Ալեքսանդրա), ձմռանը ուղարկվում է գյուղ, որտեղ նրանք ապրում են իրենց հոր գյուղական տանը՝ իրենց բարեկամուհի Պետրովնայի հսկողության տակ։ Մի օր երեխաների տուն է գալիս աքսորավայրից փախած և խիստ սառչելուց կիսամեռ բժիշկ Իվան Իվանիչը և մի քանի օր թաքնվում է նրանց մոտ։ Հետաքրքրվելով Սանյայի վիճակով՝ բժիշկը հեռանալուց առաջ նրան ցույց է տալիս խոսքի զարգացման վարժություններ։ Ամեն օր կրկնելով դրանք՝ Սանյան սկսում է խոսել։
Նախքան Սանյան քրոջ հետ կվերադառնար գյուղից, նրանց հայրը մահանում է բանտում, իսկ 1917 թվականի աշնանը մահանում է նաև նրանց մայրը։ Որբացած երեխաներին պատրաստվում են որբանոց ուղարկել, բայց Սանյան իր ընկերոջ՝ Պետկայի հետ փախչում է տնից՝ ցանկանալով հասնել Թուրքեստան։ Ճանապարհին դժվարությունները հաղթահարել նրանց օգնում է փոխադարձ երդումը, որն ավարտվում է «պայքարել և փնտրել, գտնել և չհանձնվել» բառերով, որոնք դառնում են վեպի լեյտմոտիվը։ Մոսկվայում տղաները կորցնում են միմյանց, և Սանյան սկզբում ընկնում է անապաստանների բաշխիչ կետ, իսկ հետւ՝ դպրոց-կոմունա։
Մի օր Սանյան օգնում է շուկայից գնումներ կատարել ծեր Նինա Կապիտոնովնային, որը, ինչպես պարզվում է, ծնունդով Էնսկից էր։ Նրա հետ Սանյան հայտնվում է իր դպրոցի տնօրեն Նիկոլայ Անտոնովիչ Տատարինովի բնակարանում, որտեղ ապրում են նաև Նինա Կապիտոնովնայի դուստրն ու թոռնուհին՝ Մարիա Վասիլևնան և Կատյա Տատարինովան։ Կատյան Նիկոլայ Անտոնովիչի զարմուհին է։ Սանյան դառնում է հաճախակի հյուր է Տատարինովների բնակարանում։
Կատյայի հայրը՝ կապիտան Իվան Լվովիչ Տատարինովը, 1912 թվականին գլխավորել է Հյուսիսային ծովային ճանապարհով բևեռային արշավը, որն անհետ կորել է։ Տատարինովների ընտանիքի կյանքի փաստերը և մանկությունից ծանոթ նամակների բովանդակությունը Սայային բերում են այն համոզման, որ Մարիա Վասիլևնային սիրահարված Նիկոլայ Անտոնովիչը նպաստել է իր զարմիկի մահվանը։ Մարիա Վասիլևնան, հավատալով Սանյային, ինքնասպանություն է գործում։ Սանյային մեղադրում են զրպարտության մեջ և վռնդում Տատարինովների տնից ։ Այնուհետև նա երդվում է գտնել կորած արշավախումբը և ապացուցել իր ասածի ճիշտ լինելը։ Սանյան դառնում է օդաչու և տեղեկություններ հավաքում արշավախմբի կապիտան Տատարինովի մասին։ Այս որոնումները միահյուսվում են Կատյայի հետ նրա հարաբերությունների զարգացման և Սանյայի հարազատների, ընկերների ու ծանոթների կյանքին անցումների հետ։
Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ ռազմաօդային ուժերի կապիտան Ալեքսանդր Գրիգորևը հարկադիր վայրէջք է կատարում արկտիկական ափին։ Հայտնաբերելով, որ վայրէջքի վայրի կոորդինատները համընկնում են մայրցամաքում կորած գիտարշավի վայրէջքի ենթադրվող կետի հետ, նա գտնում է ձյունապատ վրան, իսկ դրանում՝ կապիտան Տատարինովի աճյունը և պայուսակը՝ նրա թղթերով և ֆոտոպատմություններով։ Այդ գտածոները նրան թույլ են տալիս վերջնական լույս սփռել արշավախմբի հայտանգործության և մահվան հանգամանքների վրա։
Վեպի կարգախոսը՝ «պայքարել և փնտրել, գտնել և չհանձնվել», բանաստեղծ Ալֆրեդ Թեննիսոնի «Ուլիս» բանաստեղծության եզրափակիչ տողն է (բնօրինակում՝ To strive, to seek, to find, and not to yield), որն իր հերթին արդեն ռուս ծովագնաց, ծովակալ Իվան Ֆեոդորովիչ Կրուզենշտեռնի կարգախոսն էր։ Այս տողը փորագրված է Ռոբերտ Սքոթի՝ դեպի Հարավային բևեռ արշավախմբի կործանման հիշատակին նվիրված խաչին, որը տեղադրված է Օբսերվեյշն բլրի վրա։
Պատմական նախատիպեր
Կավերինը նշել է, որ «Երկու կապիտան» վեպի ստեղծումն սկսվել է երիտասարդ գիտնական-գենետիկ Միխայիլ Լոբաշյովի հետ հանդիպումից, որը տեղի է ունեցել Լենինգրադի մերձակա առողջարանում 1930-ականների կեսերին։ «Դա մի մարդ էր, որտեղ տաքարյունությունը միավորված էր շիտակության, իսկ համառությունը՝ նպատակի զարմանալի հստակության հետ,— հիշել է գրողը։– Նա կարող էր հաջողության հասնել ցանկացած գործում» ։ Լոբաշյովը Կավերինին պատմել է իր մանկության, վաղ տարիներին ունեցած տարօրինակ համրության, որբության, անազատության, Տաշքենդի դպրոց-կոմունայի և այն մասին, թե ինչպես է հետագայում կարողացել ընդունվել համալսարան և դառնալ գիտնական։
Գլխավոր հերոսի ևս մեկ նախատիպ է դարձել ռազմական օդաչու Սամուիլ Կլեբանովը, որը հերոսաբար զոհվել է 1942 թվականին։ Նա գրողի համար բացահայտել է թռիչքային վարպետության գաղտնիքները ։
Կապիտան Իվան Լվովիչ Տատարինովի կերպարը հիշեցնում է մի քանի պատմական անալոգների ։ 1912 թվականին նավարկության են մեկնել երեք ռուսական բևեռային արշավախմբեր՝ «Սբ. Ֆոկա» նավով Գեորգի Սեդովի հրամանատարությամբ, «Սբ. Աննա» երկկայմ առագաստանավով՝ Գեորգի Բրուսիլովի ղեկավարությամբ և «Հերկուլես» միակայմանավով Վլադիմիր Ռուսանովի մասնակցությամբ։ «Սուրբ Մարիամ» երկկայմ առագաստանավի արշավախումբը վեպում գրեթե կրկնում է «Սուրբ Աննա» նավի ճանապարհորդության ժամկետները և երթուղին։ Կապիտան Տատարինովի արտաքինը, բնավորությունն ու հայացքները նրան նմանեցնում են Գեորգի Սեդովին։ Կապիտան Տատարինովի արշավախմբի որոնումները հիշեցնում են Ռուսանովի արշավախմբի որոնման մասին։
Իվան Կլիմովի վեպի հերոսներից մեկի՝ «Սուրբ Մարիամի» ղեկապետի ճակատագիրը նման է «Սուրբ Աննայի» ղեկապետի իրական ճակատագրին ։ Վեպի սկզբի նամակների տեսարանը նույնպես ունի իրական հիմք. երբ Ալբանովը հեռացել է «Սուրբ Աննանյից», նա իր հետ տարել է արշավախմբի անդամների նամակները, որոնցից ոչ մեկը չի հասցել հասցեատիրոջը։ Արթուր Գոտլիբը ՝ Պսկովի գիմնազիայի տնօրենը, որտեղ սովորել է հեղինակը, Նիկոլայ Անտոնովիչ Տատարինովի նախատիպն է, որը վեպի «ամենաբացասական» հերոսներից մեկն է։
Հրապարակումներ
Վեպի առաջին հատորն առաջին անգամ հրապարակվել է «Костёр» մանկական ամսագրում 1938-1940 թվականներին ։ Առաջին ինքնուրույն հրատարակությունը լույս է տեսել 1940 թվականին Դետիզդատում՝ Յու Սիռնևի գեղարվեստական ձևավորմամբ և Վ. Կոնաշևիչի աշխատանքի ճակատազարդով ։ Առաջին ամբողջական հրատարակությունը լույս է տեսել 1945 թվականին նկարիչներ Բ. Դեխտերևի և Վ. Լադյագինի ձևավորումներով ։
Բեմադրություններ
Վեպը երկու անգամ էկրանավորվել է․
2001 թվականին վեպի մոտիվներով բեմադրվել է «Նորդ Օստ» մյուզիքլը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1944 վեպեր Կատեգորիա:1940 վեպեր Կատեգորիա:Պատերազմի մասին վեպեր Կատեգորիա:Գրքեր այբբենական կարգով Կատեգորիա:Գրքեր Հայրենական մեծ պատերազմի մասին Կատեգորիա:Էկրանավորված ռուսական վեպեր
Կլարիսի Լիսպեկտոր
Կլարիսի Լիսպեկտոր (Clarice Lispector, ), բրազիլացի խոշորագույն գրող։ Այսօր Ժուան Գիմարայնս Ռոզայի հետ համարվում է 20-րդ դարի ամենահայտնի արձակագիրներից մեկը Բրազիլիայում։
Կենսագրություն
Ծնվել է Պոդոլիայի տարածքում՝ Չեչելնիկ քաղաքում՝ հրեական ընտանիքում։ Փախչելով քաղաքացիական պատերազմի շրջանի ջարդերից՝ նրա ծնողները՝ Պինհուս (Պեդրո Պինկաս) Սամուիլովի Լիսպեկտորը (?)-1940) և Մանյա (Մարիետա Մարիա) Կրիմգոլդը հասել են Բեսարաբիա, որտեղից 1922 թվականին գաղթել են Բրազիլիա։ Կլարիսը 3 քույրերից կրտսերն էր։ Բրազիլիայում Լիսպեկտորները փոխել են անունները. Պինհուսը դարձել է Պեդրո, Մանյան՝ Մարիետա, Լեյան՝ Էլիսա, իսկ Հաջան՝ Կլարիսի։ Միայն միջնեկ աղջիկը՝ Տանյան (1915–2007) է պահպանել իր անունը։ Երեք տարի անց Մարիետայի առողջական վիճակը հանկարծակի վատանում է, և նրանք տեղափոխվում են Ռեսիֆի։ Այստեղ ևս շարունակվում են ընտանիքի հոր ֆինանսական դժվարությունները։ Կլարիսին 10 տարեկան էր, երբ մայրը մահանում է 1930 թվականի սեպտեմբերին 42 տարեկանում սիֆիլիսից, որով վարակվել էր Ուկրաինայում, երբ զինվորները բռնաբարել էին։
1932 թվականին Կլարիսին ընդունվում է Ջինասիո Պեռնամբուկանո նահանգի ամենահեղինակավոր միջնակարգ դպրոցը։ Մեկ տարի անց, կարդալով Հերման Հեսսեի «Տափաստանի գայլը», որոշում է դառնալ գրող։ 1934 թվականին, երբ Կլարիսին դեռահաս էր, Պեդրո Լիսպեկտորը որոշում է իր դստրերի հետ տեղափոխվել Ռիո դե Ժանեյրոյի այն ժամանակվա մայրաքաղաք։
Կլարիսին իրավաբանական կրթությունը սկսել է 1937 թվականին Բրազիլիայի համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետում, որը ժամանակի բարձրագույն ամենահեղինակավոր ուսումնական հաստատությունն էր։ Նրա առաջին հայտնի պատմվածքը՝ «Տրիունֆո»-ն, հայտնվել է Պենեում 1940 թվականի մայիսի 25-ին։ Դրանից կարճ ժամանակ անց՝ 1940 թվականի օգոստոսի 26-ին, նրա հայրը մահացել է անհաջող վիրահատության արդյունքում։
Լիսպեկտորը ծանոթացել է բրազիլացի գրողների երիտասարդ սերնդի հետ։ Նրանց թվում էր Լուսիո Կարդոսունը, որին նա սիրահարվել էր, սակայն Լուսիոն հոմոսեքսուալ էր, և շուտով Կլարիսին սկսեց հանդիպել իր համակուրսեցի Մորի Գուրգել Վալենտեի հետ, որն աշխատում էր Բրազիլիայի արտաքին կապերի նախարարությունում։ Դիվանագետի հետ ամուսնանալու համար քաղաքացիություն էր անհրաժեշտ, և նա այն ձեռք է բերում հենց դառնում է չափահաս։ Կլարիսին Բրազիլիայի քաղաքացիություն է ստացել 1943 թվականի հունվարի 12-ին, իսկ հունվարի 23-ին ամուսնացել է Վալենտեի հետ։
1966 թվականին սեփական տանը հրդեհ է բռնկվել, որից հետո երկար ժամանակ եղել է ֆիզիկական և հոգեկան ծանր վիճակում, չի կարողացել գրել ձեռքի ուժեղ այրվածքների պատճառով։ 1968 թվականին Բրազիլիայում մասնակցել է ռազմական բռնապետության դեմ բողոքներին։ Լիսպեկտորի ստեղծագործություններից շատերը հրապարակվել են միայն նրա մահից հետո։
Հայտնի ամերիկացի թարգմանիչ Գրեգորի Ռաբասան այսպես է գրել Լիսպեկտորի մասին.
Կլարիսի Լիսպեկտորը շատ գեղեցիկ կին էր, նրա դիմանկարները նկարել են շատ նկարիչներ, որոնց թվում են Կառլուս Սկլյարը և Ջորջո դե Կիրիկոն։ Միայն տանը կախված է եղել նրա պատկերով առնվազն 10 նկար, սակայն այդքանով հանդերձ նա լուսանկարվել չի սիրել։
Ճանաչում
Ազգային մի քանի մրցանակների դափնեկիր, նրա արձակ գործերը թարգմանվել են բազմաթիվ լեզուներով։ Մի քանի վեպեր և նովելներ դրվել են ֆիլմերի հիմքում:
Պատկերասրահ
Կլարիսի Լիսպեկտոր
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի հրեաներ Կատեգորիա:20-րդ դարի գրականություն Կատեգորիա:20-րդ դարի կին գրողներ Կատեգորիա:Կին գրողներ Կատեգորիա:Բրազիլացի գրողներ Կատեգորիա:Հրեա գրողներ Կատեգորիա:Կին վիպասաններ Կատեգորիա:20-րդ դարի բրազիլացի վիպասաններ Կատեգորիա:Մանկագիրներ Կատեգորիա:Սյունակագիրներ Կատեգորիա:Բրազիլացի սցենարիստներ Կատեգորիա:Բրազիլացի մոդելներ Կատեգորիա:20-րդ դարի լրագրողներ Կատեգորիա:Պոստմոդեռնիստ գրողներ Կատեգորիա:Բրազիլացի վիպասաններ Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա Կատեգորիա:Կին լրագրողներ
Եվրոպայի պատմություն
Նախապատմական Եվրոպայի առաջին բնակիչները եկել են հին քարի դարի ժամանակաշրջանում։ Գյուղատնտեսությունը զարգացավ մոտավորապես մ.թ.ա. 7000-ական թվականներին նոր քարի դարի ժամանակաշրջանում։ Նեոլիթ Եվրոպայի ժամանակաշրջանը տևեց մոտ 4000 տարի, զարգացում ապրեց մետաղյա իրերի պատրաստման մշակույթը։ Տեխնոլոգիական նորամուծությունները նախապատմական ժամանակաշրջանում կատարվում էին հիմնականում միջերկրյածովյան ժողովուրդների կողմից, որոնք հիմնականում բնակվում էին մայրցամաքի հյուսիսարևելքում։ Նախապատմական Եվրոպայի հայտնի քաղաքակրտություններից են Մինոյան և Մակենյան քաղաքակրթությունները, որոնք գործել են մ.թ.ա. 1200-ական թվականներին Բրոնզե դարի ժամանակաշրջանում։ Դասական Անտիկ շրջանը սկսվեց քաղաք-պետությունների զարգացմամբ Հին Հունաստանում։ Հունական մշակույթը տարածվեց Ասիայով շնորհիվ մեծ նվաճող Ալեքսանդր Մակեդոնացու։ Հռոմեական կայսրությունը տիրեց միջերկրյածովյան տարածքներին և իր հետ բերեց հռոմեական իրավունքը և հռոմեական լեգեոնը։ Տարածաշրջանում զարգացավ հունական մշակույթը։ 300 թվականին կայսրությունը բաժանվեց արևմտյան և արևելյան մասերի։ 4-5-րդ դարերում սկսվեց գերմանական ժողովուրդների ներխուժումը կայսրության տարածք, ինչի հետևանքով կայսրությունը կործանվեց 476 թվականին և սկիզբ առավ միջին դարերը։
Լուիս Սուարես
Լուիս Ալբերտո Սուարես Դիաս (Luis Alberto Suárez Díaz,, Ուրուգվայ), ուրուգվայցի ֆուտբոլիստ, հարձակվող, Բրազիլիական «Գրեմիո» և Ուրուգվայի ֆուտբոլի ազգային հավաքականի խաղացող։ Սուարեսը «Նասիոնալ» ակումբի սան է, որի կազմում 2006 թվականին դարձել է Ուրուգվայի առաջնության հաղթող։ 19 տարեկանում տեղափոխվեց հոլանդական Էրեդիվիզիի (Նիդերալանդների ֆուտբոլի բարձրագույն առաջնություն) «Գրոնինգեն» ակումբ։ 2007 թվականին տեղափոխվել է Ամստերդամի «Այաքս»։ 2008/09 մրցաշրջանում իր ակումբում ճանաչվել է տարվա լավագույն խաղացող։ Հաջորդ մրցաշրջանում դարձավ թիմի ավագը. այդ ժամանակ նա խփեց 35 գոլ 33 խաղերում և ճանաչվեց Նիդերլանդների տարվա լավագույն ֆուտբոլիստ։ Բոլոր առաջնություններում «Այաքս»ի կազմում անցկացրած խաղերում նա այդ տարի աչքի է ընկել 49 անգամ, նաև ակումբի հետ նվաճել է Նիդերլանդների գավաթը։ 2010/11 մրցաշրջանում նա իր հարյուրերորդ գոլը խփեց թիմի կազմում, ինչով հավասարվեց Դենիս Բերգկամպին, Յոհան Կրոյֆին և Մարկո վան Բաստենին։
Եվրոպայի պատմություն
Միջին դարերում Արևելյան Հռոմեական կայսրությունը վերածվեց Բյուզանդական կայսրության։ Արևմուտքում գերմանական ցեղերը հիմնեցին իրենց թագավորությունները։ Ամենաուժեղը գերմանական ցեղերից գտնվեցին ֆրանկենրը՝ հիմնելով Ֆրանկների կայսրությունը, որը իր հզորության գագաթնակետին հասավ Կառլոս Մեծի օրոք 800-ական թվականներին։ Կայսրությունը այնուհետև մասնատվեց մի քանի մասի՝ Արևմտյան և Արևելյան Ֆրանկիա։ Բրիտանական կղզիները միգրանտների մեծ հոսքի վկա դարձան, տեղաբնակ Կելտական ցեղերին միացան գերմանական Անգլո-Սաքսոնյան ցեղերը և հիմնեցին փոքր թագավորություններ, որոնք հետագայում միավորվեցին և հիմնեցին Անգլիայի թագավորությունը 927 թվականին։ Այս ընթացքում կազմավորվեցին Լեհաստանը, Հունգարիան և Խորվաթիան։
Վիկինգների դարաշրջանը հայտնի է սկանդինավյան ժողովուրդների միգրացիայով 700-ականներից մինչև 1000-ական թվականներ։ Վիկինգները հիմնեցին կայսրություն Կնուդ I Մեծի գլխավորությամբ։ Դանիացի առաջնորդ, ով դարձավ Դանիայի, Անգլիայի և Նորվեգիայի թագավոր։ Նորմանները տիրացան հյուսիսային Ֆրանսիային և հիմնեցին Նորմանդիայի դքսությունը։ Մյուս սկանդինավյան ժողովուրդներից Ռուս ժողովուրդը հիմնեց Կիևյան Ռուսիան և հանդիսանում են այժմյան Ռուսաստանի նախնիները։
Լուիս Սուարես
2011 թվականի հունվարին 26,5 միլիոն եվրոյով տեղափոխվեց անգլիական «Լիվերպուլ»։ Այդ տարի նա թիմին օգնեց 12-րդ հորիզոնականից բարձրանալ 6-րդ հորիզոնական։ 2012 թվականի փետրվարի 26-ին Լուիսը շահեց «կարմիրների» թիմում իր միակ մրցանակը՝ Ֆուտբոլային լիգայի գավաթը։ 2014 թվականի ապրիլին դարձավ առաջին ոչ եվրոպացին, որը Ֆուտբոլային լրագրողների ասոցիացիայի կողմից ճանաչվեց տարվա լավագույն ֆուտբոլիստ և ՊՖԱ-ի ֆուտբոլիստների վարկածով տարվա լավագույն խաղացող ։ 2014 թվականի Ոսկե գնդակի հավակնորդներից էր (31 գոլ)։
Եվրոպայի պատմություն
Արևելյան Եվրոպան Բարձր միջնադարը սկսեց վերելքով, սակայն հետագայում նվաճվեց Մոնղոլական կայսրության կողմից։ Չինգիզ խանը հիմնեց կայսրություն, որի տարածքները ձգվում էին Չինաստանից մինչև Սև և Բալթիկ ծովերի արևելյան մասերը։ Կիևվյան Ռուսիան փլուզվեց մի քանի պատերազմող երկրների միջև։ Մոնղոլների նվաճումներից հետո շատ երկրներ ընկան նրա տիրապետության տակ և հարկեր էին վճարում մոնղոլներին։ Մոնղոլների տիրապետությունը թուլացավ Ուշ միջնադարում, Մոսկվայի մեծ իշխանությունը հզորացավ և դարձավ ռուսական բոլոր իշխանությունների մեջ ամենահզորը. որը 1547 թվականին հիմնեց Ցարական Ռուսաստանը։ Ուշ միջնադարում Եվրոպան ընկավ ցնցումների մեջ։ Սև մահ անվանմամբ համաճարակը տարածվեց Եվրոպայում, ինչը բերեց ժողովրդագրական աղետի։ Ժառանգության և նվաճումների համար պատերազմները տարածվեցին ամբողջ Եվրոպայում, պատերազմների մեջ ներքաշվեցին բոլոր մեծ տերությունները։ Սկանդինավիայում հիմնվեց Կալմարյան միությունը, մինչդեռ Անգլիան պատերազմում էր Շոտլանդիայի հետ Շոտլանդիայի անկախության պատերազմում և Ֆրանսիայի հետ Հարյուրամյա պատերազմում։ Կենտրոնական Եվրոպայում Լեհ-լիտվական միությունը դարձավ լայնամաշտաբ կայսրություն, մինչդեռ Սրբազան Հռոմեական կայսրությունը, որը ընրովի միապետություն էր, զավթեց հսկայական տարածքները, որը ղեկավարում էին Հաբսբուրգներները։ Ռուսաստանը շարունակեց ընդարձակվել նախկին մոնղոլական տարածների հաշվին։ Բալկաններում թուրքերը հիմնեցին Օսմանյան կայսրությունը նախկին Բյուզանդիայի տարածքներում՝ 1453 թվականին Կոստանդնուպոլիսի գրավումով վերջ դնելով Բյուզանդական կայսրությանը։
14 դարի սկզբներում Ֆլորենցիայում, այնուհետև ամբողջ Եվրոպայում զարգացավ տպագիր մամուլը, գիտության վերածնունդը փոխարինեց ավանդական թեոլոգիային և մտածելակերպին, արաբական տեքստերի և մտածողության հետ միասին ` վերահայտնաբերելով դասական հռոմեական և հունական ուսմունքները։ Տեղի ունեցավ Բողոքական բարեփոխում գերմանացի Մարտին Լյութերի գլխավորությամբ։ Հենրի VIII-ը ընդարձակեց անգլիական եկեղեցու տարածքները և իշխանությունը` ինչը բերեց պատերազմների գերմանացիների և իսպանացիների հետ։ Պորտուգալիայի և Իսպանիայի Ռեկոնկիստայից հետո եկավ Հայտնագործությունների ժամանակաշրջանը, որից արդյունքում ուղիղ կապ ստեղծվեց Աֆրիկայի, Ամերիկաների և Ասիայի հետ, մինչդեռ Եվրոպայում շարունակվում էին կրոնական պատերազմները, որոնք ավարտվեցին 1648 թվականի Վեստֆալիայի խաղաղությամբ։ Իսպանական կայսրություն հզորացավ և դարձավ Եվրոպայի խոշորագույն տերությունը մինչև Պիրենիսի պայմանագիրը ։
Լուիս Սուարես
2014 թվականի հուլիսին հարձակվողը 81 միլիոն եվրոյի դիմաց տեղափոխվեց կատալոնական «Բարսելոն»։ Սուարեսի տրանսֆերը դարձավ ակումբի պատմության ամենաթանկարժեք տրանսֆերը և երրորդը աշխարհի ֆուտբոլի պատմության մեջ ։ «Կապտանռնագույնների» կազմում անցկացրած իր առաջին մրցաշրջանում դարձավ ոսկե հետ-թրիկի հեղինակ, հաղթեց Իսպանիայի առաջնությունում, Իսպանիայի գավաթի առաջնությունում և Չեմպիոնների Լիգայում։
Եվրոպայի պատմություն
Եվրոպական անդրծովյան արշավանքները հզորացրեցին գաղութական կայսրություններին ։ Նոր Երկրից բերված ապրանքների շնորհիվ Մեծ Բրիտանիայում տեղի ունեցավ Արդյունաբերական հեղափոխություն` թույ տալով մանուֆակտուրաների վրա հիմնված տնտեսությունը փոխարինի գյուղատնտեսությանը ։ 1775 թվականից սկսած Բրիտանական կայսրության ամերիկյան գաղութները ապստամբեցին և հիմնեցին անկախ կառավարություն։ Քաղաքական փոփոխություններ սկսեցին Եվրոպայում Ֆրանսիայի հեղափոխությունից հետո։ Ֆրանսիայի կայսր Նապոլեոն Բոնապարտը սկսեց նվաճողական քաղաքանությունը, որը տևեց մինչև 1815 թվականը։
1815 թվականից մինչև 1871 թվականը տեղի են ունեցել մեծ թվով հեղափոխության փորձեր և անկախության պատերազմներ։ Ֆրանսիայում և Մեծ Բրիտանիայում զարգացավ սոցիալիզմը և արռտրի միությունը։ Ճորտատիրության վերջին մնացորդները վերացան Ռուսաստանում 1861 թվականին, իսկ Բալկանյան ժողովուրդները սկսեցին պայքարել Օսմանյան կայսրությունից անկախանալու համար։ Ֆրանկո-պրուսական պատերազմից յետո Իտալիան և Գերմանիան դարձան միավորված պետություններ և շատ եվրոպական պետություններ դարձան սահմանադրական միապետություններ։ 1870 թվականին Հռոմի նվաճումով ավարտվեց պապական գերիշխանությունը։ Կայսրությունների ձևավորման այս ժամանակաշրջանը անվանվեց «Կայսրությունների ժամանակաշրջան։ 1914 թվականին սկսվեց Առաջին համաշխարհային պատերազմը, որում ներքաշվեցին ժամանակի բոլոր գերտերությունները։ Անտանտը, Բրիտանիայի, Ֆրանսիայի, մինչև 1917 թվականը Ռուսաստանի, 1915 թվականից Իտալիայի և 1917 թվականից ԱՄՆ հետ միասին Հաղթեցին Կենտրոնական ուժերին, որը գլխավորում էին Գերմանական կայսրությունը և Ավստրո-Հունգարիան։ 1919 թվականի Փարիզի կոնֆերանսում կնքնվեցին մի քանի պայմանագրեր, այդ թվում Վերսալի պայմանագիրը։ Պատերազմի արդյունքում փլուզվեցին գերթե բոլոր կայսրությունները, պատերազմի վնասների փոխհատուցման գրեթե ամբողջ բեռը ընկավ Գերմանիայի ուսերին։
Գերմանիան կորցրեց իր անդրծովյան տարածքները և մի քանի տարածաշրջաններ, ստիպված էր վճարել ահռելի ռազմատուգանք և ճնշման ենթարկվեց հաղթանակող երկրների կողմից։ Նրանք կուտակեցին մեծ պարտքեր ԱՄՆ-ի նկատմամբ։ 1920-ականներին և հատկապես 1929 թվականին սկսված Մեծ ճգնաժամի պատճառով եվրոպական շատ երկրներում ժողովրադականությունը անկում ապրեց։ Նացիստական ռեժիմը Ադոլֆ Հիտլերի գլխավորությամբ իշխանության եկավ Գերմանիայում 1933 թվականին և Մուսոլինիի Իտալիայի հետ կնքելով ռազմական դաշինք հող նախապատրաստեցին Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի համար։ Ռազմական գործողությունների մեծ մասը տեղի ունեցավ Եվրոպայում և ավարտվեց Առանցքի ուժերի պարտությամբ` դարձնելով ԽՍՀՄ-ին և ԱՄՆ-ին գլխավոր գերտերություններ։ Երկաթե վարագույրը այժմ բաժանում էր արևելքը Մոսկվայի վերահսկողությամբ կապիտալիստական արևմուտքից։ ԱՄՆ-ն ստեղծեց Մարշալի պլանը 1948-51 թվականներին և ՆԱՏՕն 1949 և վերակառուցեց արդյունաբերությունը 1950-ական թվականներին։ Ֆրանսիան և ԳՖՀ-ն ստեղծեցին Եվրոպական տնտեսական համագործակցությունը, որը հետագայում վերակազմավորվեց որպես Եվրոպական միություն (ԵՄ)։
Լուիս Սուարես
2007 թվականին 20-ամյա հարձակվողը տեղափոխվեց Ամստերդամի «Այաքս», որ նրա համար 7,5 միլիոն € էր վճարել։ Ֆուտբոլիստը նոր ակումբի հետ կնքեց 5-ամյա պայմանագիր ։ Նա իր պաշտոնական դեբյուտը նշեց Չեմպիոնների Լիգայի խմբային փուլի երրորդ խաղում։ Նա խաղաց Սլավիի դեմ, որի ժամանակ խաղադաշտ էր մտել առաջին րոպեներից, և աչքի ընկավ՝ վաստակելով 11 մետրանոց։ Սակայն կարմրասպիտակավուններին չհաջողվեց դուրս գալ խմբային փուլից և մասնակցել առաջնության հաջորդ խաղերին։ Նիդերլանդական առաջնությունում իր առաջին գոլը խփել է դեբյուտի ժամանակ Դե Գրաֆսհապի դարպասը։ Այդ հանդիպման ժամանակ Սուարեսն աչքի է ընկել նաև 3 գոլային փոխանցմամբ (խաղն ավարտվեց «Այաքս»ի հաղթանակով՝ 8։1 հաշվով)։ Ամստերդամ Արենայում իր առաջին գոլերը խփել է Հերենվոմի դեմ խաղում, որի ժամանակ ձևակերպեց իր առաջին դուբլը Էրեդիվիզիում ։
Եվրոպայի պատմություն
Նախապատմություն
Հոմոէրէկտուսը աֆրիկայից ժամանել է Եվրոպա ժամանակակից մարուց առաջ։ Լեզինան լա Ցեբեն Ֆրանսիայում, Օրսեն Իսպանիայում, Պիռո Նորդը Իտալիայում և Կոզարնիկան Բւոլղարիայում քարեդարյան հնագույն բնակավայրերից են Եվրոպայում։
Ժամանակից մարդու առաջին հետքերը Եվրոպայում ունեն 35.000 տարվա պետմություն։ Որոշ վաղ մշակույթներ (Ուլուզյան Իտալիայում և Հունաստանում, Ալթմուհլյան Գերմանիայում, Ժելեթիան Կենտրոնական Եվրոպայում և Շելտարպելոնյան հարավ-արևելքում) օգտագործել են ուշ քարի դարյան տեխնոլոհիաներ իրենց ստեղծման վաղ ժամանակներում։
Այնուամենայնիվ գիտնականների մեծ մասը կարծում է, որ այս տեխնոլոգիաները ստեղծվել են Օրինյակի մշակույթի կողմից։ Այս մշակույթը ծագել է Լևանտում և ներկայիս Հունգարիայի տարածքում։ Մ.թ.ա. մոտ 35.000 թվականին Օրինյակի մշակույթի տեխնոլոգիաները տարածքվեցին Եվրոպայի մեծ մասում։ Վերջին Նեանդերթալյան մարդը համարվում է, որ նահանջել է այս մշակույթի տարածման հետ մեկտեղ և բնակություն հաստատել Պիրենեյան թերակղզում։
Մետ մ.թ.ա 28.000 թվականին նոր մշակույթ առաջացավ Եվրոպայի արևմտյան հատվածում, որը գիտնականները կոչել են Գրավեթիան մշակույթ։ Այս մշակութը առաջացավ Բալկանյան թերակղզուց մարդկանց տեղաշարժի հետևանքով։
Մ.թ.ա. մոտ 16.000 թվականին Եվրոպայում առաջացավ նոր մշակութ, որը հայտնի է որպես Մադլենյան մշակույթ, ինչի արմատները հնարավոր է որ գալիս են Գրավիտիան մշակութից։ Այս մշակույթը շուտով կլանեց Սոլյուտրեյան մշակույթի տարածքը ներկայիս Ֆրանսիա, Իսպանիա, Գերմանիա, Իտալիա, Լեհաստան, Պորտուգալիա և Ուկրաինա։ Համբուրգյան մշակույթը գոյատևեց Հյուսիսային Եվրոպայում մ.թ.ա. 14-րդ և 13-րդ հազարամյակներում (հաճախ անվանում են ուշ Մադլենյան մշակույթ)։
Դորոտի Համիլ
Կենսագրություն
Դորոտի Ստյուարտ Համիլը ծնվել է Իլինոյս նահանգի Չիկագո քաղաքում, Չելմերս և Քերոլ Համիլի բազմանդամ ընտանիքում։ Նա ընտանիքի ամենակրտսեր անդամն էր։ Դորոտին ուներ ավագ եղբայր՝ Սենդի, և քույր՝ Մարիսիան։ Երրորդ երեխայի ծնվելուց անմիջապես հետո ընտանիքը տեղափոխվել է Գրինվիչ, Կոնեկտիկուտ, որտեղ էլ անցել է նրա մանկությունը։