cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Սարդարապատի հերոսամարտ
Իրադրությունը Երևանում ճակատամարտի նախօրեին
Մայիսի 18-ին Արամ Մանուկյանը Երևանի պարետ Արշավիր Շահխաթունու ուղեկցությամբ այցելեց Էջմիածին՝ կաթողիկոս Գևորգ 5-րդին հորդորելու անվտանգության նկատառումներով ժամանակավորապես թողնել Էջմիածինը և մեկնել Բյուրական ։ Սակայն կաթողիկոսը ոչ միայն կտրուկ հրաժարվեց, այլև զորքին կոչ արեց վճռական դիմադրություն ցույց տալ հակառակորդին ։
Արամ Մանուկյանը հետագա օրերին Երևանում ու շրջակայքում իրավիճակը կայունացնելու և հետագա զարգացումները հօգուտ հայկական կողմի շրջելու հարցում անփոխարինելի դեր ունեցավ։ Մայիսի 19-ի առավոտյան նա հայկական 1-ին դիվիզիայի հրամանատար գեներալ Մովսես Սիլիկյանի առջև խնդիր դրեց կանգնեցնել հայկական զորքերի նահանջը և ամեն գնով կանխել դեպի Երևան թուրքական զորքերի հարձակումը։ Ա․ Մանուկյանը խոստացավ կարճ ժամանակում կատարել այդ նպատակի համար անհրաժեշտ կազմակերպչական աշխատանքներ, հավաքագրել մարդուժ, զենք-զինամթերք ։ Հետագա օրերին Աստաֆյան փողոցում, Անգլիական այգում, Ուսուցչական սեմինարիայի առջև և այլ վայրերում կազմակերպվեց կամավորների հավաքագրում, որոնք ճակատամարտի սկզբում համալրեցին զորքերը։
Հայկական կողմ
Սարդարապատի ճակատում հայկական կողմի ուժերն ընդգրկված էին երևանյան զորախմբի կազմում, որի ստորաբաժանումների մյուս մասը մասնակցեց թուրքական 9-րդ դիվիզիայի դեմ Բաշ-Ապարանի ճակատամարտին։ Զորախմբի հրամանատարն էր գեներալ-մայոր Մովսես Սիլիկյանը, շտաբի պետը՝ գնդապետ Ալեքսանդր Վեքիլյանը։ Շտաբը Վաղարշապատում էր՝ Էջմիածնի Գևորգյան հոգևոր ճեմարանի շենքում։ Սարդարապատի ճակատում կռվող ուժերի ընդհանուր հրամանատարը Երևանյան զորախմբի հրամանատարի տեղակալ գնդապետ Դանիել Բեկ-Փիրումյանն էր, շտաբի պետը՝ կապիտան Ալեքսանդր Շնեուրը։ Ներառված էին Հայկական կորպուսի 2-րդ դիվիզիան՝ ոչ լրիվ կազմով, և Հայկական հատուկ հավաքական ջոկատի (1917 թ․ վերջին արևմտահայ կամավորականներից կազմված զորախումբ, նախքան Սարդարապատի ճակատամարտը կռվել է Կովկասյան ճակատում) կազմում եղած մի քանի ստորաբաժանումներ։ 2-րդ դիվիզիայի (հրամանատար՝ Մովսես Սիլիկյան) կազմում էին 5-րդ (3 գումարտակի կազմով, հրամանատար՝ գնդապետ Պողոս-Բեկ Փիրումյան) և 6-րդ (12 վաշտ, հրամանատար՝ փոխգնդապետ Աբրահամ Դոլուխանյան) գնդերը, 2-րդ հեծյալ գունդը՝ 4 հեծելավաշտով (գնդապետ Զալինյան), պարտիզանական հետևակ գունդը՝ 8 վաշտով (գնդապետ Ալեքսեյ Պերեկրյոստով), պարտիզանական հեծյալ գունդը՝ 3 վաշտով (գնդապետ Կորոլկով), սահմանապահ գումարտակը (փոխգնդապետ Սիլին), 2-րդ դիվիզիայի շտաբի պարեկային վաշտը։ 1-ին դիվիզիայի 4-րդ գնդի մեկ գումարտակ կանգնած էր Դավալուում՝ որպես հարավային ուղղության պաշտպանական զորաջոկատ։
Հայկական հատուկ հավաքական ջոկատի ստորաբաժանումներից Երևանյան զորախմբի կազմում ընդգրկվել էին 3-րդ հատուկ բրիգադից Վանի 1-ին (գնդապետ Յուզբաշև) և 2-րդ (գնդապետ Չախմախչև) հետևակ գնդերը՝ 2-ական գումարտակով (տեղակայված էին Իգդիրի շրջանում), Մակվի գումարտակը, 2-րդ հատուկ հեծյալ՝ Զեյթունի գունդը (4 հեծելավաշտ, գնդապետ Սալիբեկյան), 2-րդ հատուկ բրիգադի զորամասերը՝ Խնուսի և Կարաքիլիսայի (գյուղաքաղաք հին Բայազետի գավառում) հետևակային գնդերը (գնդապետ Կազիմիրսկի), 1-ին հատուկ բրիգադից՝ Երզնկայի գունդը (6 վաշտ, հրամանատար՝ Կարապետ Հասան-Փաշայան), ինչպես նաև 1-ին հատուկ հեծյալ գունդը (հրամանատար՝ զորային ավագ Պավել Զոլոտարյով)  ։
Երևանյան զորախմբի կազմում կար հրետանային 5 մարտկոց՝ գնդապետ Քրիստափոր Արարատյանի ընդհանուր հրամանատարությամբ։ Զորախմբի կազմում ճակատամարտին մասնակցեցին նաև արևմտահայ ու արևելահայ կամավորականների մի քանի ջոկատներ (Թռուցիկ Հովսեփի, Մակեդոնի, Բուլանըխցի Մուրադի և ուրիշների հրամանատարությամբ), եզդիների հեծյալ գումարտակը (հրամանատարներ՝ Ուսուբ բեկ և Ջանգիր աղա), մեծ թվով աշխարհազորայիններ։ Հայկական զորքերի ընդհանուր թիվը ճակատամարտի առաջին օրերին կազմում էր շուրջ 9 000 - 10 000 զինվոր ու սպա, իսկ ուժերի մի մասը Բաշ-Ապարանի ճակատ տեղափոխելուց հետո՝ շուրջ 6 000 - 6 500։ Հայերն իրենց տրամադրության տակ ունեին 28 հրանոթ, որոնցից 16-20-ն են օգտագործվել ռազմական գործություններում ։
Ճակատամարտին նախորդած զորաշարժերը
Ալեքսանդրապոլի գրավման նախօրեին Ախուրյան գետի երկայնքով ձգվող ճակատում կանգնած հայկական ջոկատների հիմնական խնդիրներից էր Ալեքսանդրապոլից դեպի Երևան և դեպի Թիֆլիս տանող երկաթգծերն ու ճանապարհները պաշտպանելը։ Ալեքսանդրապոլի անկումից հետո թուրքական գերազանցող ուժերի առաջխաղացման պատճառով այդ ջոկատները ստիպված էին նահանջել՝ մի մասը դեպի Համամլու-Ղարաքիլիսա, մյուսները՝ դեպի Արարատյան դաշտ։ Մայիսի 19-ին թուրքական 36-րդ դիվիզիան, Ախուրյանի մերձակա Գետափ կիսակայարանը գրավելով, ռազմերթով շարժվեց Երևանի ուղղությամբ ։ 2-րդ հատուկ բրիգադի ստորաբաժանումների մի մասը՝ Խնուսի և Կարաքիլիսայի հետևակային գնդերից, ինչպես նաև 1-ին հատուկ բրիգադի մի մասը (Երզնկայի հետևակ գունդը և այլ զորամասեր) մայիսի 16-19-ը Ախուրյանի ձախ ափից՝ Անի և Արագած կայարաններից, երկաթգծի երկայնքով աստիճանաբար հետ քաշվեցին դեպի Սարդարապատ։ Նահանջի ընթացքում, դեռևս նախքան թուրքական հիմնական ուժերի հետ մարտի բռնվելը, նրանք թիկունքից ու թևերից կրակային հարվածներ էին ստանում 36-րդ դիվիզիայի առաջապահ քրդական հեծելազորի կողմից ։ Ալեքսանդրապոլ-Երևան ճանապարհով հայկական այդ զորամասերի կազմակերպված նահանջը կարևոր դեր խաղաց Երևանյան զորախմբի համար ժամանակ շահելու և ուժերի վերախմբավորում կատարելու համար։ Դեռևս մայիսի 16-17-ին Երևանյան զորախմբի՝ Սարդարապատի շրջանում տեղակայված զորաջոկատների մի մասը շտապ ուղարկվեց Արաքս և Ղարաբուրուն կայարաններ՝ դեպի Արարատյան դաշտ արշավող թուրքերին դիմադրելու համար, իսկ որոշ ջոկատներ ուղարկվեցին Երևան՝ կամավորներով ու զինամթերքով համալրվելու և մարտերին պատրաստվելու համար ։
Ստեղծված պայմաններում Հայկական կորպուսի հրամանատար Թովմաս Նազարբեկյանի և կորպուսի շտաբի պետ գնդապետ Եվգենի Վիշինսկու հրամանով կատարվեց հայկական ուժերի վերախմբավորում ու վերադասավորում։ Նպատակն էր թուրքերի հարձակումները կանգնեցնել առանձին շրջաններում՝ Ալեքսանդրապոլ-Սարդարապատ ուղղությամբ և Ղարաքիլիսայում ։ Մայիսի 19-ին շտաբից ստացած հրամանի համաձայն գեներալ Մովսես Սիլիկյանը որոշեց իր տրամադրության տակ եղած ուժերը կենտրոնացնել Էջմիածնի շրջանում և հակահարձակման միջոցով կանխել թուրքերի հարձակումը Երևանի վրա։ Մայիսի 20-ին հայկական առաջապահ ուժերը ստիպված թողեցին Արաքս և Ղարաբուրուն կայարանները, նահանջեցին նաև երկաթգծից հյուսիս ընկած նախալեռնային շրջաններից՝ Մաստարայից, Թալինից, Աշնակից՝ կենտրոնանալով Սարդարապատում։ 1-ին հատուկ բրիգադի նահանջող զորամասերը՝ Երզնկայի գունդը և Խնուսի գնդից կես վաշտ (Կարապետ Հասան-Փաշայանի ընդհանուր հրամանատարությամբ), մայիսի 20-ի երեկոյան Սարդարապատից տեղափոխվեցին ավելի խորք ու տեղակայվեցին Խզնաուզ գյուղում ՝ Էջմիածնից հս-արմ մոտ 6 կմ։
Ալեքսանդրապոլ-Երևան ուղղությամբ թուրքական զորքերի արշավանքի հետևանքով Սուրմալուն պաշտպանող հայկական ջոկատների համար ստեղծվեց Երևանյան զորախմբի հիմնական ուժերից կտրվելու և շրջապատվելու վտանգ։ Մայիսի 18-ին հակառակորդը հարձակվեց Կողբի հայկական ուժերի վրա։ Սիլիկյանի հրամանով մարտով նահանջեցին դեպի Կարակալայի կամուրջ։ Մայիսի 19-ին թուրքական 4-րդ կորպուսի զորամասերը՝ հիմնականում 12-րդ հետևակային դիվիզիան, Բայազետի շրջանից ներխուժեցին Սուրմալու՝ այն գրավելուց հետո Արաքսը գետանցելու և Երևանյան զորախմբի թիկունք դուրս գալու նպատակով։ Իգդիրից հարավ ընկած լեռնանցքներում ու բարձունքներում որոշակի դիմադրությունից հետո հայկական ուժերը (Վանի 1-ին և 2-րդ գնդերը) ստիպված նահանջեցին Իգդիր, այնուհետև, Երևանյան զորախմբի հրամանատարությունից այն թողնելու հրաման ստանալով, մայիսի 20-ին առանց մարտի նահանջեցին ու Մարգարայի կամրջով անցան Արաքսի ձախ ափ՝ իրենց հետևից այրելով այդ և Կարակալայի կամուրջները։ Այդպիսով Սուրմալուն գրաված թուրքական զորքերը Սարդարապատի ռազմաբեմից կտրված մնացին։ Հայկական կողմից կամուրջների մոտ տեղի կամավորների միջոցով ամուր պաշտպանություն կազմակերպվեց, որը ձախողեց ճակատամարտի օրերին գետանցելու և հայերին թիկունքից հարվածելու թուրքական փորձերը ։
Ռազմաճակատի թիկունքը հարավից ապահովելու՝ Դավալուի ուղղությամբ կամ Շարուրի կողմից Արաքսը գետանցելով թուրքական հարձակումը կանխելու համար Սիլիկյանի հրամանով այդ կողմում ծավալվեց 3-րդ հատուկ բրիգադի ստորաբաժանումների մի մասը, որի գլխավոր ուժը Վանի 4-րդ գունդն էր (բրիգադի հրամանատար` գնդապետ Տիգրան Բաղդասարյան)։
Սարդարապատի գրավումը թուրքերի կողմից․ հայերի հակահարձակումը
Մայիսի 21-ին թուրքական 108-րդ հետևազորային գունդը հեծյալ և հրետանային ստորաբաժանումների հետ Արաքս կայարանի շրջանից շարունակեց հարձակումը։ Սարդարապատի ջոկատը, հրետանային պաշտպանական մարտեր վարելով, սկսեց նահանջել և երեկոյան՝ 17:00-ին մոտ, հետ քաշվեց դեպի Քյուրաքյանլու - Քյորփալու - Հայի Զեյվա գյուղերի բնագիծը։ Թուրքերն ընդհուպ մոտեցան Քյորփալուին (Էջմիածնից շուրջ 7 կմ ամ)։ Երկաթգծի ուղղությամբ առաջ շարժվելով՝ այդ օրը երեկոյան թուրքերը գրավեցին Սարդարապատ կայարանը (այժմ՝ Արմավիր քաղաքի տարածքում) և շուրջ 2 կմ դեպի հարավ գտնվող համանուն գյուղը, ապա նաև Գեչրլու գյուղը։ Շարունակելով հարձակումը՝ թուրքական ուժերն օրվա վերջին գրավեցին նաև Վերին Կոլիբեկլու (այժմ՝ Ակնալիճ գյուղի տարածքում) բնակավայրը և երկաթգծի ուղղությամբ առաջացան մինչև Ղամըշլու կիսակայարան (այժմ՝ Զարթոնք գյուղի տարածքում)՝ Երևանից 20 կմ հեռավորության վրա։Երկաթգծի երկայնքով արշավող թուրքական ուժերի նպատակն էր առաջանալ դեպի Զանգիբասար։ Դրանով նրանք երկաթգծից հարավ գտնվող հայկական զորաջոկատներին, տեղի բնակչությանը և շուրջ 100 000 արևմտահայ գաղթականությանը կդնեին Երևանից կտրվելու և կոտորվելու սպառնալիքի տակ Սակայն Ղամըշլուից արևելք՝ Արտաշար գյուղի մոտ տեղակայված կապիտան Խորեն Իգիթխանյանի հրետանային մարտկոցը կարողացավ հակառակորդին գամել տեղում ։ Չնայած նահանջին՝ զգալիորեն ուժեղացվեց Արաքսի քանդված կամուրջների ձախափնյա պաշտպանությունը։ Միաժամանակ Երևանից արագորեն ռազմաճակատ տեղափոխվեցին օրեր առաջ համալրման ուղարկված հայկական զորաջոկատները ։
Երևանյան զորախմբի հրամանատար Մովսես Սիլիկյանը իր շտաբի պետ գնդապետ Ա․ Վեքիլյանի հետ մշակեց ակտիվ հակահարձակմամբ արշավող թուրքական ուժերին Սարդարապատից հետ շպրտելու մարտավարական ծրագիր։ Մայիսի 21-ի երեկոյան Սարդարապատի ճակատում գործող բոլոր զորաջոկատներին տրվեց հաջորդ օրվա իրենց մարտական առաջադրանքը՝ ռազմական գործողությունները փոխհամաձայնեցված կատարելու հրահանգով։ Սարդարապատի ճակատում կռվող հայկական զորքի կազմում էին 5-րդ և 6-րդ գնդերը, 2-րդ հատուկ բրիգադի Կարաքիլիսայի հետևակ գունդը (փոխգնդապետ Արեշյան), պարտիզանական հետևակ գունդը, եզդիական հեծյալ գումարտակը, արևմտահայ կամավորական ջոկատները, հրետանային 4 մարտկոցներ։
Մայիսի 21-ի լույս 22-ի գիշերը Մոլլաբայազետ գյուղի շրջանում հայ աշխարհազորայինները և Ջանգիր աղայի գլխավորությամբ եզդիական 300-հոգանոց հեծյալ ջոկատը փոխհրաձգության մեջ մտան թուրքական զորքի՝ տեղի մուսուլմանների զինված անկանոն խմբերի հետ՝ թույլ չտալով նրանց թևերից ու թիկունքից հարվածել հայկական զորամասերին։ Այդ հրաձգությունը Դոլուխանյանին և Պերեկրյոստովին հնարավորություն ընձեռեց մարտական կարգի բերելու իրենց գնդերը, իսկ կապիտաններ Սերգո Աթանեսյանին ևՎլադիմիր Սակկիլարիին՝ դասավորելու իրենց հրետանին ։
Հայկական զորքի շրջադարձային հակահարվածը գլխավորեց Երևանյան զորախմբի փոխհրամանատար, Սարդարապատի ճակատում կռվող ուժերի հրամանատար գնդապետ Դանիել Բեկ-Փիրումյանը։ Մայիսի 22-ի վաղ առավոտյան նրա ընդհանուր հրամանատարությամբ հայկական ուժերն ամբողջ ճակատով հարձակման անցան Քյուրաքյանլու - Քյորփալու - Հայի Զեյվա -Ղուրդուղուլի գյուղերի բնագծերից։ Ճակատի կենտրոնում հարձակումն իրականացրեցին 5-րդ և 6-րդ գնդերը, որոնք հրետանային ու գնդացրային ստորաբաժանումների օգնությամբ կարողացան հուժկու գրոհով ոչնչացնել թուրքական առաջապահ զորքը Ղամըշլու կիսակայարանի շրջանում։ Մասնավորապես, Քյորփալու, Ակնա (Այղր) լճի մոտակայքից, Թափադիբի գյուղի այգիներից և Սարդարապատից հարավ գտնվող՝ պատմական Արգիշտիխինիլի բնակավայրի բլրի վրայից Խ․ Իգիթխանյանի, Վ․ Սակկիլարիի, Նիկոլայ Կլիչի և Ս․ Աթանեսյանի հրետանային մարտկոցները, ինչպես նաև գնդի ու այլ զորամասերի գնդացրային ստորաբաժանումները միաժամանակյա դիպուկ կրակով կարողացան ճնշել հակառակորդի հրետանու կրակը և նոսրացնել հետևակի ու հեծելազորի շարքերը, որից հետո հայկական հետևակն աշխարհազորային ուժերի աջակցությամբ անցավ ամբողջ թափով հակահարձակման։ Թևերից ու թիկունքից հակառակորդին հարվածեցին Պերեկրյոստովի կամավորական գունդը, Իգդիրի, Զեյթունի և Խնուսի ջոկատները, 1-ին հատուկ հեծյալ գունդը (վերջինի կազմում իր հեծյալ դասակով ճակատամարտին մասնակցել է նաև հեծելազորի կրտսեր սպա (կորնետ) Հովհաննես Բաղրամյանը)։ Թուրքական ուժերը, ընդունելով ճակատային մարտը, փորձեցին ակտիվ դիմադրություն ցույց տալ, որը որոշ հատվածներում ուղեկցվեց նաև սվինամարտով։ Սակայն մեծ կորուստներ կրելուց հետո ստիպված էին փախչել ։
Շարունակելով առաջխաղացումը՝ հայկական զորամասերն օրվա ընթացքում հետ գրավեցին Գեչրլուն, Մոլլաբայազետը, Սարդարապատ գյուղն ու կայարանը և դրանից աջ ընկած դաշտային շրջանը։ Հայկական զորքերի աջ թևում 5-րդ գնդի մի գումարտակ վաղ առավոտյան հարձակվեց Կոշ-Թալիշ ուղղությամբ և մինչև երեկո մղված մարտերով ազատագրեց Ուջան և Կոշ գյուղերը։ Օրվա մարտերում թուրքական առաջապահ ուժերը գլխովին ջախջախվեցին՝ տալով ավելի քան 500 սպանված ու վիրավոր։ Հայկական զորքերը, մարտերի արդյունքում հաղթանակ տանելով, առաջ շարժվեցին 15-20 կմ-ով ։
Մայիսի 22-ին պարտություն կրելուց հետո, օգտվելով այն հանգամանքից, որ հայկական զորքը ելման դիրքերից չկտրվելու նկատառումով չշարունակեց կրնկակոխ հետապնդումը՝ թուրքական գլխավոր ուժերը նահանջեցին Արաքս կայարանի ուղղությամբ՝ ամրանալով կայարանի մատույցներում և այդ ուղղությամբ երկաթգծից հարավ և հյուսիս գտնվող բարձունքներում։ Ճակատամարտի հետագա օրերին երկուստեք մարտավարական բավական մեծ նշանակություն ունեցան հատկապես Արաքս կայարանից հյուսիս գտնվող 449 (Թյուլքի-թափա) և 440 (Չիմնի Ղըռ) բարձունքները, որտեղ նույնպես այդ ժամանակ դիրքավորվեցին նահանջած թուրքական ստորաբաժանումները։
Մայիսի 23-ին Սարդարապատի գլխավոր ճակատում ակտիվ մարտական գործողություններ տեղի չունեցան, միայն ձախ թևում Իգդիրից նահանջած զորաջոկատը մարտի բռնվեց Ջաֆարաբադի շրջանում։ Այդ մարտում հաղթանակից հետո Իգդիրի զորաջոկատը միավորվեց Սարդարապատի զորաջոկատի հետ Դանիել Բեկ-Փիրումյանի ընդհանուր հրամանատարության ներքո, իսկ Արաքսի կամուրջների պաշտպանությունը վստահվեց 2-րդ հատուկ հեծյալ՝ Զեյթունի գնդի ստորաբաժանումներին, որոնք որպես պահեստազոր տեղակայված էին Շահրիար գյուղում ։ Ճակատի մյուս ուղղություններով կողմերը զբաղված էին հիմնականում հակառակորդի դիրքերի հետախուզությամբ և մարտակազմերը հետագա գործողություններին պատրաստելով։ Մայիսի 22-ին և 23-ին զորքերին աջակցության համար ճակատ այցելեցին մի խումբ հոգևորականներ՝ Գարեգին եպիսկոպոս Հովսեփյանի և Զավեն արքեպիսկոպոսի գլխավորությամբ։ Մայիսի 22-ի վճռական մարտից առաջ հանդիպելով 5-րդ գնդի զինվորներին և ոգևորիչ ճառ արտասանելով՝ Գարեգին եպիսկոպոս Հովսեփյանը Պողոս Բեկ-Փիրումյանի հրամանատարությամբ կռվող գունդը մկրտեց «Մահապարտներ» անունով ։
Ընդհանուր իրադրությունը ճակատամարտի առաջին օրերին
Մայիսի 22-ի մարտերից հետո զորախմբի հրամանատար Մովսես Սիլիկյանը իր տրամադրության տակ եղած զորաջոկատների մի մասը՝ 6-րդ գունդը, 2-րդ հեծյալ գունդը, պարտիզանական հեծյալ գունդը և այլ ստորաբաժանումներ շտապ տեղափոխեց Բաշ-Ապարանի ճակատ՝ կանխելու այդ ուղղությամբ Երևանի վրա արշավող թուրքական զորքերի առաջխաղացումը։ Սարդարապատի ճակատում հայերի առաջին հաղթանակը բեկումնային նշանակություն ունեցավ ոչ միայն զորքի մարտական տրամադրվածության բարձրացման ու հետագա հաղթանակների համար, այլև Երևանի նահանգի հայ բնակչության և արևմտահայ գաղթականների խուճապային տրամադրությունների հաղթահարման համար։ Մայիսի 24-ին գեներալ Մովսես Սիլիկյանը ճակատամարտին զինվորագրվելու կոչով դիմեց ժողովրդին․
Երևանից ու շրջակա գյուղերից բնակչությունը ջուր և սննդամթերք, անհրաժեշտ այլ իրեր էր ուղարկում ռազմաճակատում կռվողներին։
Սարդարապատի ճակատում առաջին պարտությունից հետո հաջողություն գրանցելու և առաջխաղացումը հեշտացնելու նպատակով թուրքական հրամանատարությունը նախաձեռնեց հայկական զորքերի թիկունքը թյուրքաբնակ գյուղերի խռովություններով թուլացնելու գործելակերպը։ Դեռևս հայերի հակահարձակման առաջին օրը՝ մայիսի 22-ին, նման խռովություն եղավ Դավալու - Ղամարլու շրջանում։ Այդ օրը, երբ անվտանգության նկատառումներով Դավալուի հայ բնակչությունը գնացքով տեղափոխվեց Ղամարլու, տեղափոխությունն ապահովող Վանի 4-րդ գունդը ճանապարհին առջևից և հետևից ենթարկվեց շրջակա թուրքական և քրդական գյուղերի հրոսակախմբերի (շուրջ 5 000) զանգվածային հարձակմանը։ 5 ժամ տևած կռիվը հատկապես կատաղի էր Ավշար և Շիրազլու գյուղերի մատույցներում, որոնք գրավեց հայկական զորաջոկատը։ Սակայն օրվա վերջում գունդը կենտրոնացավ Յուվա գյուղում։ Հայկական կողմի կորուստները կազմեցին 37 սպանված և վիրավոր, թուրքերինը՝ 100-ից ավելի ։
Հետագա օրերին՝ մինչև Սարդարապատի ճակատամարտի ավարտը և հունիսի սկզբին Դիլիջանի ճակատ մեկնելը, Ղամարլուի շրջանը վերահսկող Վանի 4-րդ գունդը հուսալիորեն պաշտպանեց Երևանյան զորախմբի թիկունքը Շարուրի կողմից, ինչպես նաև ձախողեց թուրքական զորքերի՝ այդ շրջանում Արաքսի գետանցման փորձը։
Մարտական հետագա գործողությունները
Մայիսի 24-ին թուրքական կողմը հարձակում ձեռնարկեց, բայց հայկական հրետանու դիպուկ կրակից զգալի կորուստներ կրելով՝ հետ շպրտվեց։ Կողմերի ելման դիրքերը մնացին անփոփոխ։ Պարտությունները և ծանր կորուստները թաքցնելու համար թուրքական հրամանատարությունը հնարեց Աղին կայարանում թուրքական զինվորական գնացքաշարի խորտակման կեղծ պատմություն և տարածեց մամուլի միջոցով ։
Մարտերից հետո Մ․ Սիլիկյանի հրամանով կատարվեց հայկական ուժերի վերախմբավորում։ Կենտրոնական՝ Սարդարապատ-Արաքս կայարան ուղղությամբ դիրքավորվել էին հայկական գլխավոր հարվածային ուժերը՝ 5-րդ հրաձգային գնդի վաշտերը, ինչպես նաև 1-ին հատուկ հեծյալ գնդի մեկ հեծելավաշտ, երևանյան զորախմբի շտաբի պարեկային վաշտը։ Ձախ թևում՝ երկաթգծից հարավ, Սարդարապատ և Մոլլաբայազետ գյուղերի ուղղությամբ տեղակայված էին պարտիզանական հետևակ գունդը, 1-ին հատուկ հեծյալ գնդի մյուս ստորաբաժանումները, երկրորդ մարտկոցի չորս հրանոթ, Քյարիմարխ գյուղում՝ Իգդիրի զորաջոկատը (Վանի 1-ին և 2-րդ գնդերը), այնուհետև, 2-րդ հատուկ հեծյալ (Զեյթունի) գունդը, Կարաքիլիսայի գունդը, Մակեդոնի և Թռուցիկ Հովսեփի կամավորական ջոկատները՝ Արաքսի ափամերձ շրջանում։ Սարդարապատի ջոկատի աջ թևում՝ կենտրոնական ուղղության առաջապահ զորամասերից ավելի հետ քաշված, արագ զորաշարժերի համար նախատեսված ուժերն էին՝ Խզնաուզում տեղակայված Երզնկայի գունդը և Խնուսի ջոկատից կես վաշտ, և Կոշում տեղակայված Մակվի գումարտակն ու Կարաքիլիսայի գնդի մեկ վաշտ։Աջ թևի առաջապահ դիրքերում՝ Արագածի լանջերին, կապիտան Պանդուխտի պարտիզանական հեծելաջոկատն էր։ Սարդարապատի ջոկատի կազմում 5-րդ գնդի որոշ ստորաբաժանումներ առանձնացված էին որպես ընդհանուր պահեստազոր՝ Վերին Կուլիբեկլու (Ակնալիճ գյուղի շրջանում) և Թուրքի Զեյվա գյուղերում ։
Մայիսի 25-ին 5-րդ գնդի առաջապահ ստորաբաժանումները հրետանային 4 մարտկոցների և կապիտան Տաճատ Հովակիմյանի գնդացրային ջոկատի աջակցությամբ գրոհեցին 440-րդ և 449-րդ բարձունքները։ Սակայն հայկական ուժերը հանդիպեցին թուրքերի համառ դիմադրությանը և, կորուստներ տալով, նահանջեցին ելման դիրքեր։ Այդ ընթացքում հայերի ձախ զորասյունը Սարդարապատ գյուղից երկաթգծի երկայնքով գրոհեց դեպի Արաքս կայարան և մոտ 3 կմ հեռավորությամբ կանգ առավ՝ հանդիպելով թուրքերի առաջապահ զորամասերի համառ դիմադրությանը։ Պարզվեց, որ Արաքս կայարանում տեղակայված է հակառակորդի բավական ուժեղ խմբավորում, այնինչ հայկական հետախուզությունը զեկուցել էր, թե թուրքերի հիմնական ուժերը կանգնած են Ղարաբուրուն կայարանում և Ներքին Թալինում։
Մայիսի 26-ի վաղ առավոտյան թիկունքից առաջ քաշվեցին 5-րդ գնդի պահեստային վաշտերը։ Զորախմբի հրամանատար Մովսես Սիլիկյանի ռազմագործողությունների ծրագրով նախատեսվում էր աջ, կենտրոնական և ձախ զորասյուների միաժամանակյա հարձակումով գրավել Արաքս և Ղարաբուրուն կայարանները և երկաթգծից աջ ու ձախ՝ Արագածի լանջերից մինչև Ախուրյանի ափեր ընկած ամբողջ տարածքով գրոհելով՝ հակառակորդին հետ մղել դեպի Ալեքսանդրապոլ ։
Նույն օրն առավոտյան 5-րդ գնդի առաջին գումարտակն իր հրամանատարի՝ շտաբս-կապիտան Վարդան Ջաղինյանի ինքնակամ հրամանով անհաջող հարձակում ձեռնարկեց Չիմնի Ղըռ (440) բարձունքի վրա և, տալով մեծ կորուստներ՝ այդ թվում նաև Ջաղինյանը, հետ քաշվեց դեպի ելման դիրքեր։ Ճակատի մյուս հատվածներում ակտիվ գործողություններ տեղի չունեցան, միայն գնդապետ Ա․ Պերեկրյոստովի պարտիզանական գունդը գնդացիրներով հարվածեց Արաքս կայարանում տեղակայված թուրքական ուժերին ։
Մայիսի 25-26-ի ճակատային անհաջող գրոհներից հետո Մովսես Սիլիկյանը նոր ծրագիր մշակեց. Խզնաուզում և Կոշում տեղակայված զորաջոկատների արագ զորաշարժ կատարել և թուրքերի գրաված բարձունքներին թիկունքային հարվածներով աջակցել ճակատային գրոհներին։ Միաժամանակ հիմնական ճակատի կենտրոնական և ձախ թևերն ուժեղացվեցին թիկունքից առաջ քաշված՝ Իգդիրի գնդի և պարտիզանական գնդի պահեստային ուժերով ։
Մայիսի 27-ի լուսաբացին Խզնաուզի ջոկատը սկսեց զորաշարժ կատարել և արդեն կեսօրին հաջողությամբ շրջանցեց թուրքական առաջապահ ուժերի ձախ թևը։ Նույն ժամանակ Խզնաուզի ջոկատից աջ հարձակվող Կոշի ջոկատը, չկարողանալով հաղթահարել թուրքերի դիմադրությունը Ներքին Կալակուտ (Պարտիզակ գյուղից արևմուտք) գյուղի մոտ՝ ստիպված կանգ առավ․ որպես օգնություն՝ Երզնկայի գնդի հրամանատար գնդապետ Կ․ Հասան-Փաշայանն ուղարկեց երկու վաշտ։
Նույն օրը Պերեկրյոստովի ձախ զորասյունն էլ, երկաթգծի երկայնքով հարձակվելով, գրավեց Արաքս կայարանը, իսկ երեկոյան նաև Մաստարա կիսակայարանը (այժմ՝ գ․ Դալարիկ), որտեղ էլ կանգ առավ։ Իսկ Պանդուխտի հեծյալ ջոկատը, Ներքին Կալակուտից հարավ հարձակման անցնելով, Կոշի ջոկատի և Խզնաուզի՝ օգնության հասած վաշտերի հետ միասին հաղթահարեց թուրքական ուժերի դիմադրությունը, ապա խորը ճեղքում իրականացրեց դեպի հյուսիս-արևմուտք։ Մայիսի 27-28-ին, ճնշելով հակառակորդի մանր ջոկատները, Պանդուխտի ջոկատը սրընթաց ռազմարշավով՝ Թալինի, Գյոզլուի և Ղրմըզլուի վրայով հասավ մինչև Սոգյութլու, որտեղ նրան միացավ տեղի 1000-հոգանոց ջոկատը։ Հակառակորդից գրավվեց մեկ հրանոթ, մեծ թվով գերիներ վերցվեցին ։
Այսպիսով մայիսի 27-ի վճռական մարտերի ընթացքում թուրքերը կատարյալ պարտություն կրեցին՝ խուճապահար նահանջելով դեպի Ղարաբուրուն կայարան-Ղարաբուրուն լեռ գիծը։ Ճակատամարտը շահած, սակայն հանգստի կարիք ունեցող Սարդարապատի ջոկատին հրամայվեց կանգ առնել և ամրանալ Մաստարա կիսակայարանի բարձունքներում։ Այդ օրվա ընթացքում Մարգարայի մոտ հետ մղվեց նաև Արաքսը գետանցել փորձող քրդական 100-հոգանոց մի հրոսակախումբ։
Մայիսի 27-28-ի գիշերը հայկական ուժերն առաջանալով հասան Ղարաբուրուն կայարան-Կարմրասար լեռ գծին։ Իսկ մայիսի 28-ի ցերեկը Ղարաբուրուն-Աշնակ բնագծում տեղի ունեցած կարճատև մարտից հետո, դարձյալ չդիմանալով հայկական կողմի գրոհներին, թուրքերը սկսեցին նահանջել դեպի Արագած կայարան - Ղրմըզլու - Վերին Աղջաղալա, բայց այդ բնագծում ևս չդիմանալով՝ շուտով հետ մղվեցին դեպի ավելի հյուսիս։ Այդ օրվա մարտերի արդյունքում հայկական կողմը գրավեց Ղարաբուրուն և Արագած կայարանները, ինչպես նաև Ներքին ու Վերին Թալինները և Մաստարան, իսկ հայկական հետախուզական ջոկատները հասան մինչև Անի կայարան՝ պարզելով, որ մինչև Անի և Աղին կայարաններ թուրքական ուժեր չկան, բոլորը նահանջել են։ Սակայն հաջորդ օրը՝ մայիսի 29-ին, զգալի համալրում ստանալով, թուրքերը հակահարձակման անցան Արագած կայարանի վրա։ Հայկական առաջապահ ուժերը, թուրքական հրետանու ճնշման, ինչպես նաև թուրքական հեծելազորի կողմից ձախ թևի շրջանցման վտանգի տակ ստիպված նահանջեցին և ամրացան Ղարաբուրուն կայարանում։ Մինչդեռ ռազմաճակատի աջ թևում հայկական ուժերն ամբողջ օրը ծանր մարտեր մղեցին Շիրվանջուղ գյուղի մոտ ։ Հենց այդ օրը՝ մայիսի 29-ին, երևանյան զորախմբի հրամանատար գեներալ Մովսես Սիլիկյանը երկրորդ անգամ կոչով դիմեց զորքին ու ժողովրդին՝ դեպի Ալեքսանդրապոլ հաղթական մարտերը շարունակելու վերաբերյալ։
Սակայն Բաթումում հայկական պատվիրակության կողմից թուրքական եռօրյա ժամկետով (մայիսի 26-29) վերջնագրի ընդունման կապակցությամբ նույն օրը զինադադար հաստատվեց։ Գեներալ Թովմաս Նազարբեկյանի հրամանով հայկական բոլոր զորքերի հարձակումները դադարեցին։ Դա ազդարարեց Սարդարապատի ճակատամարտի ավարտը։ Զինադադարի և հարձակման դադարեցման մասին լուրը խիստ դժգոհությամբ ընդունվեց ինչպես Սարդարապատի ճակատի զինվորների, այնպես էլ հրամանատարական կազմի շրջանում ։ Հայկական հրետանու հրամանատար գնդապետ Քրիստափոր Արարատյանի հաղորդմամբ, թեև զինադադարի հաստատման պահին երևանյան զորախմբի դրությունը մեծապես նպաստավոր էր, սակայն Ղարաքիլիսայի ճակատում հայերի կրած լիակատար անհաջողությունը ստիպեց դադարեցնել հարձակումը, քանի որ Երևանը բաց կմնար հյուսիս-արևելքից հակառակորդի ներխուժման առջև ։ Որոշ տեսակետների համաձայն՝ Սարդարապատի ճակատում հարձակման դադարեցումը պայմանավորված էր նաև հայկական կողմի զինապահեստների գրեթե դատարկ լինելու և մյուս կողմից, թուրքական ուժերի՝ թարմ համալրումներ ստանալուց հետո հակահարձակման անցնելու վտանգով ։
Բաթումում զինադադարի հաստատումից հետո Սարդարապատի ճակատում որոշ հատվածներում մարտական գործողությունները շարունակվեցին, սակայն էական փոփոխություններ տեղի չունեցան։ Բաթումի հաշտության պայմանագրի կնքումից հետո՝ հունիսի 14-ին, հայկական բոլոր ուժերը զբաղեցրած դիրքերից հետ քաշվեցին պայմանագրով նախատեսված սահմանագիծ ։
Սարդարապատի ճակատամարտում թուրքական կողմի կորուստները կազմեցին շուրջ 3 500 սպանված և վիրավոր, մինչդեռ հայերի կորուստներն անհամեմատ ավելի պակաս էին, թեև հստակ տվյալներ չկան ։
Ճակատամարտի նշանակությունը
Սարդարապատի 9-օրյա ճակատամարտն ավարտվեց հայերի լիակատար հաղթանակով, որի արդյունքում հակառակորդը ջախջախվեց ու հետ շպրտվեց 50-65 կմ, վերացվեց Երևանին սպառնացող անմիջական վտանգը։ Հաղթանակը վճռական դեր խաղաց Արևելյան Հայաստանի դեմ թուրքական զորքերի արշավանքի մասնակի ձախողման և, մասնավորապես մյուս ճակատներում՝ Բաշ-Ապարանում հաղթական հակահարվածի և Ղարաքիլիսայում հերոսական պաշտպանության ապահովման գործում։ Սարդարապատի հերոսամարտը տեղի բնակչությանն ու արևմտահայ գաղթականներին փրկեց անխուսափելի ջարդերից։ Կազմակերպչական մեծ ջանքերի գնով տարած հաղթանակը նպաստեց նաև Երևանում գործող քաղաքական ու հասարակական կազմակերպությունների, ինչպես նաև տեղի ղեկավար մարմինների ու առաջատար գործիչների դերի ամրապնդմանը ․ փաստացի հիմք դրվեց նորահռչակ Հայաստանի Հանրապետության կայացմանը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:1918 Հայաստանում Կատեգորիա:Հայաստանի առաջին հանրապետության ճակատամարտեր Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության ճակատամարտեր Կատեգորիա:Ճակատամարտեր Հայաստանում Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմում Օսմանյան կայսրության ճակատամարտեր Կատեգորիա:Կովկասյան արշավանքի ճակատամարտեր Կատեգորիա:Թուրքիայի պատմություն Կատեգորիա:1918 թվականն Օսմանյան կայսրությունում Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության պատմություն
Ուիմբլդոնի մրցաշարի տղամարդկանց զուգախաղ 2015
Ուիմբլդոնի մրցաշարի տղամարդկանց զուգախաղ 2015, թենիսի տղամարդկանց մենախաղի մրցաշար, թենիսի հիմնական՝ Մեծ Սաղավարտի, մրցաշարերից մեկը։ Անց է կացվել 2015 թվականի հունիսի 19-ից մինչև հուլիսի 12-ը, Լոնդոնի «All England Lawn Tennis and Croquet Club» («Համանգլիական լաուն-թենիսի և կրոկետի ակումբ») ակումբի կորտերում, Մեծ Բրիտանիա։
Վաշեկ Պոսպիշիլը և Ջեկ Սոկը նախորդ մրցաշարի հաղթողներն էին, սակայն երրորվդ շրջանում պարտվել են Ջիմի Մարրեյին և Ջոն Պիրսին։ Ժան Ժյուլիեն Ռոջերը և Հորիա Տեկաուն, ովքեր դասակարգված էին 4-րդ համարի տակ, հաղթանակ են տարել մրցաշարում, եզրափակիչում առավելության հասնելով Ջիմի Մարրեյ-Ջոն Պիրս զույգի նկատմամբ՝ 7-6(7 -5), 6-4, 6-4։
Դասակարգում
• 2
Հատուկ հրավիրվածներ (WC)
• 2
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Ուիմբլդոնի մրցաշար Կատեգորիա:Մեծ սաղավարտի (թենիս) մրցաշարեր Կատեգորիա:Թենիսի մրցաշարեր
Լե Պեն Միրաբո
Լե Պեն Միրաբո (Les Pennes-Mirabeau), համայնք Ֆրանսիայի Պրովանս Ալպեր Լազուր ափ մարզի Բուշ դյու Ռոն գավառում ։
Բնակչությունը 2008 թվականի դրությամբ կազմում է 20187 մարդ, բնակչության խտությունը` 599.73 մարդ/կմ²։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 33.66 կմ² տարածք։
Աշխարհագրություն
Գտնվում է Փարիզ քաղաքից 650 կմ հարավ, Մարսել քաղաքից` 14 կմ հյուսիս։
Բնակչություն
Բնակչության քանակը ըստ տարիների
Աղբյուրներ` Ֆրանսիայի սոցիոլոգիական գիտությունների բարձրագույն դպրոցի տվյալներ
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ֆրանսիայի համայնքներ
Կինեմատոգրաֆիան Գերմանիայում
Գերմանական կինոն 1895 թվականին Մ․ և Է․ Սկլադանովսկի եղբայրներն իրենց ստեղծած «բիոսկոպ» սարքով Բեռլինում ցուցադրել են կարճամետրաժ ֆիլմեր։ Կինոարտադրությունը սկսել է 0․ Մեստերը։
Նշանավոր մարդիկ և նշանավոր գործեր
Թատերական նշանավոր դերասաններ Է․ Վինտերշտայնի, Ա․ Բասսերմանի, Պ․ Վեգեների, Մ․ Պալլենբերգի, դրամատուրգներ Ա․ Շնիցլերի, Գ․ Տաուպտմանի, Տ․ Զուդերմանի, ռեժիսոր Մ․ Ռայնհարդի և ուրիշների ներգրավումը կինոյի աշխատանքներում նպաստել են ազգային կինոարվեստի զարգացմանը։ 1917 թվականին ստեղծվել է «ՈԻՖԱ» կինոֆիրման։ Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո նկարահանվել են մոնումենտալ կինոնկարներ, որոնց մեծ մասը բեմադրել է ոեժիսոր Է․ Լյուբիչը («Կարմեն», 1918 թ., «Մադամ Դյուբարի», 1919 թ., «Աննա Բոլեյն», 1920 թ.)։
Էքսպրեսիոնիզմի ուղղություն
1920-ական թվականներին գերմանական կինոարվեստի առավել վառ երևույթը Էքսպրեսիոնիզմի ուղղությունն էր։ Այդ ուղղության ծրագրային ստեղծագործությունը «Բժիշկ Կալիգարիի աշխատասենյակը» ֆիլմն էր (1920 թ., ռեժիսոր Ռ․ Վինե)։ Միաժամանակ նկարահանվել են ոչ էքսպրեսիոնիստական կինոնկարներ՝ «Նիբելունգեր» (1923-1924 թթ., ռեժիսոր Ֆ․ Լանգ), «Ճակատագրի լեռը» (1923 թ., ռեժիսոր Ա․ Ֆանկ)։ Ռեալիստական կինոարվեստում այսպես կոչված «Կամերշպիլե» (կամերային դրամա) ժանրի ֆիլմեր են ստեղծել Լ․ Պիկը, Լ․ Եսները։ Այդ ժանրի սկզբունքներն առավել ամբողջական մարմնավորվել են ռեժիսոր Ֆ․ Վ․ Մուռնաուի «Վերջին մարդը» ֆիլմում (1925 թ.)։
Քննադատական ուղղություն
Գերմանական կինոյի խոշոր երևույթներից էր նաև քննադատական ուղղության՝ «Անուրախ փողոց»-ը (1925 թ., ռեժիսոր Գ․ Վ․ Պաբստի)։
1920-ական թվականներ
1920-ական թվականների կեսին գերմանական կինեմատոգրաֆիան ճգնաժամային վիճակում էր, որից դուրս գալու միջոցն առաջադեմ գործիչները տեսնում էին բուրժուական գաղափարախոսությունից ազատ, պրոլետարական կինոարվեստի ստեղծման մեջ։ «Կրաուզե մայրիկի ուղևորությունը դեպի երջանկություն» (1929 թ., ռեժիսոր Պ․ Ցուտցի) ֆիլմը գերմանական կինոյում առաջինն է բարձրացրել բանվոր դասակարգի կյանքի հրատապ խնդիրները։ «Կուլև Վամպե» (1932 թ., ռեժիսոր Զ․ Դադով) ֆիլմը պրոլետարական համերաշխության կոչ էր անում։ Էկրանավորվել են ժամանակակից ռեալիստ գրողների երկերը («Կապույտ հրեշտակ», 1930 թ., ըստ Տ․ Մաննի վեպի, ռեժիսոր Զ․ Շտեռնբերգ)։ Ֆաշիստական դիկտատուրայի հաստատումից հետո կինեմատոգրաֆիան ամբողջովին դրվեց պետության հսկողության տակ, մի մեծ խումբ կինոաշխատողներ վտարանդվեցին երկրից։
Հետպատերազմյան շրջան
Պատերազմից հետո Արևելյան Գերմանիայում վերականգնվել են ավերված կինոստուդիաները, 1946 թվականին կազմակերպվել է «ԴԵՖԱ» ստուդիան (Բաբելսբերգ, Բեռլինի մոտ), թողարկվել են՝ «Մարդասպանները մեր շրջապատում են» (1946 թ., ռեժիսոր Շտաուդե), «Ամուսնություն ստվերում» (1947 թ., ռեժիսոր Կ․ Մետցիգ), «Հացը մեր հանապազօրյա» (1949 թ., ռեժիսոր Զ․ Դադով) և այլ ֆիլմեր։
Գրականություն
Կատեգորիա:Գերմանիայի մշակույթ Կատեգորիա:Կինեմատոգրաֆիա ըստ երկրի
Վալգամաա
Վալգամաա (Valgamaa կամ Valga maakond), նահանգ Էստոնիայում, գտնվում է երկրի հարավային մասում։ Վարչական կենտրոնն է Վալգա քաղաքը, որը գտնվում է էստոնա-լավիական սահմանի վրա, և լատվիական Վալկա քաղաքի հետ կազմում է փաստացիորեն մեկ քաղաք, բաժանված սահմանով։ Նահանգը կազմված է երկու քաղաքներից (Վալգա և Տիռվա) և 11 շրջաններից։
Ռելիեֆը բլրոտ է։ Նահանգի տարածքում են գտնվում ավելի քան 200 լճեր։ Զարգացած է զբոսաշրջիկությունը, հատկապես ձմեռային շրջանում։ Նահանգում է գտնվում Կարաուլասկյան ազգային պարկի մի մասը։
Բնակչություն
Նահանգում, ինչպես և ամբողջ Էստոնիայում գրանցվում է բնակչության քանակային անկում։ 2006 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ այստեղ ապրում էին 34867 մարդ, որից 46,5 % տղամարդիկ և 53,5 % կանայք։ Նահանգում ծնելիության ընդհանուր գործակիցը 2006 թվականին կազմում էր 9,1 ‰, մահացությանը՝ 15,1 ‰, իսկ բնական նվազման գործակիցը համապատասխանաբար կազմում էր −6,0 ‰։ Նահանգում գերակշռում են էստոնացիները, նրանք կազմում են բնակչության 82,7 %, ռուսները կազմում են 12,5 %, ուկրաինացիները՝ 1,5 %, ֆինները և մյուսները՝ (բելառուսներ, գերմանացիներ, թաթարներ, հայեր և այլ) 3,3 %։ Բնակչության 16,6 % գտնվում է 0-14 տարեկան հասակում, աշխատունակ բնակչությունը կազմում է 64,6 %, և 65 տարեկանից բարձր տարիք ունեն 18,8 %։ Բնակչության խտությունը կազմում է 17 մարդ/կմ²։
Վարչական-տարածքային բաժանում
Նահանգի կազմի մեջ են մտնում 2 քաղաք և 11 շրջան։
Քաղաքներ՝
Շրջաններ՝
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Էստոնիայի նահանգներ Կատեգորիա:Էստոնիայի շրջաններ
Արտուշ և Զաուր
Արտուշ և Զաուր (Artuş və Zaur), 2009 թվականին տպագրված ադրբեջանցի լրագրող Ալի Աքպերի վեպը։
Սյուժե
Վեպը տպագրվել է ընդամենը 500 օրինակով, սակայն բավականին մեծ աղմուկ է բարձրացրել ։ Պատճառը այն է, որ հեղինակը վեպում ներկայացնում է միանգամից երկու վիճահարույց թեմա. այն նախ և առաջ հայի և ադրբեջանցու սիրո մասին է, և այդ սերը միասեռական սեր է։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:ԼԳԲՏ Կատեգորիա:Վեպեր սիրո մասին Կատեգորիա:Ադրբեջանական վեպեր Կատեգորիա:Ադրբեջաներեն վեպեր Կատեգորիա:2007 վեպեր Կատեգորիա:Գրքեր Ադրբեջանի մասին Կատեգորիա:Գրքեր Հայաստանի մասին
Մաադիմ (Մարս)
Ենթադրում են, որ Մաադիմ հովիտը կտրվել է հոսող ջրով Մարսի պատմության վաղ ժամանակներում։ Հովտի սահմաններում ընկած կարճ ու նեղ ջրանցքներից որոշները հավանաբար քանդվում են։ Այս քանդումը տեղի է ունենում, երբ ստորերկրյա ջրերը մասնակիորեն քայքայում են ու քշում ժայռերը, որոնք և քանդվում են, մասնիկները ավելի են մանրացվում և քշվում էրոզիայի ընթացքում։
Մաադիմ (מאדים) իվրիտ լեզվով՝ Մարս մոլորակի անվանումը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Մարսի շրջաններ
Գիտություն և տեխնիկա (հանդես)
Մեծ տեղ է հատկացրել խորհրդային և միջազգային գիտահանրամատչելի պարբերականներից կատարված թարգմանական հոդվածներին։
Թերթին աշխատակցել են այնպիսի անվանի գիտնականներ, ինչպիսիք են Վիկտոր Համբարձումյանը, Վահան Ղազարյանը, Սահակ Կարապետյանը, Հովհաննես Մաղաքյանը, Լյուդվիգ Միրզոյանը, Անդրանիկ Ճաղարյանը, Սուրեն Սարգսյանը, Լիպարիտ Գյուլբուդաղյանը, Զավեն Հացագործյանը, Գարենց Սահակյանը և ուրիշներ։
Կատեգորիա:Գիտություն և տեխնիկա
Ջովանի Սկիապարելլի
Ջովանի Վիրջինիո Սկիապարելլի (Giovanni Virginio Schiaparelli, ), իտալիացի աստղագետ։
1854 թվականին ավարտել է Թուրինի համալսարանը, հետո աշխատել է Բեռլինում Յոհան Էնկեի ղեկավարության տակ։ 1859 - 1860 թվականներին աշխատել է Պուլկովյան աստղադիտարանում Օտտո Ստրուվեի ղեկավարության տակ, 1862 թվականին դարձել է Բրերա աստղադիտարանի տնօրեն Միլանում։
Սկիապարելլին զբաղվել է կրկնակի աստղերի և Արեգակնային համակարգի մարմինների ուսումնասիրություններով, մասնավորապես, Մարս մոլորակի։ 1861 թվականի ապրիլի 26-ին հայտնաբերել է (69) Հեսպերիա աստերոիդը։ 1866 թվականին առաջին անգամ ապացուցեց, որ Լեոնիդներ և Պերսեիդներ ասուպային հոսքերը կապ ունեն գիսաստղների հետ։
Սկիապարելլին հանդիսանում էր Պետերբուրգյան գիտությունների ակադեմիայի անդամ, 1872 թվականում պարգևատրվել է Թագավորական աստղագիտական միության ոսկե մեդալով։ Նրա պատվին են անվանվել հարվածային խառնարաններ Լուսնի և Մարսի վրա, ինչպես նաև (4062) Սկիապարելլի աստերոիդը։ Ջովանի Սկիապարելլին հանդիսանում է հայտնի կուտյուրյե Էլզա Սկիապարելլիի հորեղբայրը։
Տես նաև
Կատեգորիա:Իտալացի աստղագետներ Կատեգորիա:Աստղագետներ Կատեգորիա:Աստերոիդ հայտնաբերողներ Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական միության արտասահմանյան անդամներ Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամներ Կատեգորիա:Իտալացի գիտնականներ Կատեգորիա:Իտալիայի քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ Կատեգորիա:Շվեդիայի գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի պատվավոր անդամներ
Չհարմահալ և Բախտիարի
Չհարմահալ և Բախտիարի նահանգը (պարսկերեն՝ استان چهارمحال و بختیاری) Իրանի Իսլամական Հանրապետության նահանգներից մեկն է։
Նոյ Սենթինեո
Վաղ կյանք
2012 թվականին տեղափոխվել է Լոս Անջելես։
Կարիերա
2009 թվականին գլխավոր դերով հանդես է եկել Ոսկե Ռետրիվեռներ ընտանեկան ֆիլմում, որտեղ խաղացել է Ջոշ Փիթերսի դերը։ Հետագայում փոքր դերեր է ունեցել Դիսնեյի «Օսթին և Էլլի» և «Պարային տենդ» հեռոստասերիալներում։ 2014 թվականին Սենթինեոն մարմնավորել է Ջեյդն Ստարկին, «Ինչպես ստեղծել կատարյալ ընկեր» ֆիլմում ։ Նույն տարում ստացել է բենի դերը Դիսնեյի «Growing Up and Down» հեռուստասերիալում, որը արդյունքում փակվեց պիլոտի թողարկումից հետո ։ 2015 թվականին, փոխարիենլով Ջեք Թի Օսթինին, ստանում է Հիսուս Ադամսի դերը «Ֆոսթերներ» ֆիլմում ։ Այս դերով նա առաջադրեվել է Teen Choice Awards մրցանակաբաշխության «Choice Summer TV Star: Male» անվանակարգում ։
Չհարմահալ և Բախտիարի
Աշխարհագրություն
Նահանգի կենտրոնը Շահրեքորդ քաղաքն է։ Շահրեքորդը գտնվում է Սպահան քաղաքից 97 կմ դեպի հարավ-արևմուտք։ Սպահանում է գտնվում [http://%D5%8D%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%A2_%D4%B1%D5%B4%D5%A5%D5%B6%D5%A1%D6%83%D6%80%D5%AF%D5%AB%D5%B9_%D5%BE%D5%A1%D5%B6%D6%84_%28%D5%86%D5%B8%D6%80_%D5%8B%D5%B8%D6%82%D5%B2%D5%A1%29 Սբ. Ամենափրկիչ վանք] ը (Նոր Ջուղա)։
Նոյ Սենթինեո
Կարիերա
2017 թվականին Նոյը ընդգրկվել է Նշվածները ֆիլմի դերասական անձնակազմում՝ մարմնավորելով Հոուկի դերը ։ Նույն տարում նա նկարահանվել է Կամիլա Քաբելոյի «Havana» երգի տեսահոլովակում ։
Չհարմահալ և Բախտիարի
Աշխարհագրություն
Նահանգի մակերեսը 16532 քկ է։ Չհարմահալ և Բախտիարին՝ Իրանի կենտրոնական բարձրավանդակի լեռնային շրջաններից է։ Բախտիարի Զարդ քուհը (հայերեն՝ Դեղին սար) 4222 մետր բարձրությամբ նահանգի ամենաբարձր գագաթն է։ Նահանգի կարևոր քաղաքներն են՝ Շահրեքորդը, Բորուջենը, Հաֆշեջանը, Ֆառոխշահրը և Լորդեգանը։ Հյուսիսից և արևելքից հարևան է Սպահան, արևմուտքից՝ Խուզեսթան, հարավից՝ Քոհքիլուէ և Բոյեր-Ահմադ և հյուսիս-արևմուտքից Լոռեսթան նահանգներին։
Նոյ Սենթինեո
Կարիերա
2019 թվականի մարտի 20-ին հայտնի դարավ, որ Նոյը բանակցություններ է վարում «Տիեզերքի տիրակալները» ֆիլմում Հի Մենի դերը խաղալու համար ։
Չհարմահալ և Բախտիարի
Տեսարժան վայրեր
Նահանգի տեսարժան վայրերից են.- Եվ այլն։
Նոյ Սենթինեո
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի դերասաններ Կատեգորիա:Ամերիկացի հեռուստատեսային դերասաններ Կատեգորիա:21-րդ դարի դերասաններ Կատեգորիա:Ամերիկացի մոդելներ Կատեգորիա:Ամերիկացի տղա երեխա դերասաններ
Չհարմահալ և Բախտիարի
Ժողովրդագրություն
2011 թ. դրությամբ նահանգի բնակչության թիւը եղել է 895263 հոգի։
Ըստ 2010 թ. տեղի ունեցած ուսումնասիրման, Չհարմահալ և Բախտիարի նահանգում ապրում են բախտիյարիներ (56.3%), ֆարսեր (30.5%), ղաշղայի թուրքեր (12.1%) և այլ (0.6%)։ 0.5% պատասխանել են, թե չգիտեն, թե ինչ էթնիկ խմբի են պատկանում կամ չեն պատասխանել հարցումին։ Չհարմահալ և Բախտիարի նահանգի ժողովուրդը հիմնականում բաղկացած է երկու մասից՝ չարմահալցիներ և բախտիյարցիներ։
Չարմահալ նահանգի հայազգի բնակչություն
Շահ Աբբաս Ա. կազմակերպած բռնագաղթի հետևանքով 17-րդ դարից սկսյալ հայերը բնակություն են հաստատել Չհարմահալ և Բախտիարի նահանգում։
Ըստ Առաքել Դավրիժեցու հայերը Չհարմահալ և Բախտիարի նահանգ են բռնագաղթեցվել Մեծ Հայքի Բասեն գավառից։ Հայերը հատկապես հաստատված են եղել նահանգի արևելյան շրջաններում, ընդորում Շահրեքորդ և Բորուջեն քաղաքներում և այդ քաղաքների շրջակա գյուղերում։ Ներկայիս մատահաշիւ հայեր են ապրում այնտեղ։ Նահանգի հայաբնակ գյուղերից կարելի է հիշատակել Սիրաք, Լիւասյան, Գիշնիգան, Գյանդուման, Ահմադաբադ, Վաստիգան, Շալամզար, Մամուքա, Մահամռա, Ներքին Քոնարք, Վերին Քոնարք, Աղբուլաղ գյուղերը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Չհարմահալ և Բախտիարի
Գերմանական արվեստ
Գերմանական ճարտարապետությունը և կերպարվեստը։ Գերմանիայի տարածքում հայտնաբերվել են նոր քարի, բրոնզի և երկաթի դարերի դամբարաններ, շինություններ։ Մեր թվարկության սկզբին հարավում և արևմուտքում հիմնվել են Հին հռոմեական քաղաքներ։ Մ․ թ․ առաջին հազարամյակում ծաղկել է գերմանացիների շինարվեստը։
Զարգացումը 13-16-րդ դարերում
13-15-րդ դարեր գոթական ոճի ճարտարապետական հուշարձաններից են հզոր աշտարակներով և ամրացված դարպասներով քաղաքային ամրությունները, աղյուսե թաղակապ սրահներով ու դահլիճներով ռատուշաները (Լյուբեկում, 13-16-րդ դարեր, Տանգերմյունդում, մոտ 1430, Մյունստերում, սկսվել է 1335 թվականին, Բրաունշվայգում, 1302-1468), պահեստների, հոսպիտալների շենքերը, քարե և աղյուսե երկթեք ցցուն ծածկերով, հարուստ հարդարանքով մինչև 5 հարկանի քաղաքային տները, դղյակները (Մայսենի Ալբրեխտսբուրգ դղյակը, 1471-1485)։ Կոնստրուկտիվ լուծումների համարձակությամբ աչքի են ընկնում 1-2 սլացիկ աշտարակներով, քանդակազարդ հարդարանքով քարե տաճարները (Ֆրայ-բուրգ-իմ-Բրեյսգաու, մոտ 1200 թվականից մինչև 1-րդ դարի վերջ, Քյոլնում, սկսվել է 1248 թվականին, Ռեգենսբուրգում, 1275-1524, Ուլմում, 1377-1529) անպաճույճ, խստորոշ ու ազդեցիկ են դոմինիկյանների եկեղեցիները (Ռեգենսբուրգում, 13-րդ դարի 2-րդ կես, Էրֆուրտում, 15-րդ դարի 1-ին կես), հյուսիսարևելյան Գերմանիայի՝ պարզեցված ձևերով, բայց նախշուն շարվածքով հաճախ հարուստ հարդարված աղյուսե եկեղեցիները (Պրենցլաուի Մարիենկիրխե, 1326-1340)։ Հարավ-գերմանական ուշ գոթական ոճի, մեծ պատուհաններով դահլիճավոր եկեղեցիներից են Մյունխենի Ֆրաուենկիրխեն (1466-1492), Աննաբերգ-Բուխհոլցի Աննենկիրխեն (1499-1525)։ Վերածննդի ճարտարապետական ձևերն ու հատակագծման սկզբունքները Գերմանիա են ներթափանցել 16-րդ դարի 1-ին կեսին (Աուգս-բուրգ, Նյուրնբերգ, Տալլե) և առաջատար դեր են խաղացել բնակելի և հասարակական աշխարհիկ շենքերը։ Դարի վերջին, ճարտարապետական այդ ձևերը տարածում են գտել երկրում (Ֆրյոդենշտադի հատակագիծը, 16-րդ դարի վերջ-17-րդ դարի սկիզբ, Օտտոն Հայնրիխի մասնաշենքը Տայդելբերգում, 1556-1559), միահյուսվել գոթիկայի ավանդույթներին, ձեռք բերել ազգային ինքնատիպություն, սակայն հաճախ նաև՝ մաներիստական գծեր։ 18-րդ 1-ին կեսին բնորոշ է պալատական ու պաշտամունքային ճարտարապետության նոր վերելքը։
Խոշոր ճարտարապետները
Այդ շրջանի խոշոր ճարտարապետներ են՝ Դինցենհոֆեր ընտանիքը, Նյոյմանը, Պյոպելմանը, Շլյուտերը։ Գերմանիայի Կնոբելսդորֆի կառույցներում առկա է անցումը կլասիցիզմին։ 18-րդ դարի 2-րդ կեսին 19-րդ դարի սկզբիին ստեղծվել են հասարակական շենքեր (թատրոններ, թանգարաններ, ուսումնական հաստատություններ)։ Այդ ասպարեզի խոշոր ճարտարապետ է է Շինկելը։ 19-րդ դարի կեսին քաղաքների տարերային զարգացման հետևանքով կլասիցիզմը տեղի է տվել Էկլեկտիզմին։ Ճարտարապետության կոմպոզիցիայի ռացիոնալ սկզբունքների որոնումներ է կատարել Զեմպերը։
Զարգացումը 19-20-րդ դարերում
19-20-րդ դարի սահմանագլխին ճարտարապետության մեջ հաստատվել է յուգենդստիլը։ Արդյունաբերության բուռն զարգացումը, մետաղի և բետոնի կիրառումը 1910-1920-ական թվականներին առաջ են բերել ճարտարապետական ֆունկցիոնալ արդարացման և նոր գեղագիտության ստեղծման ձգտում, որ արտահայտվել է մերթ պատմական ավանդույթների նորարարական մշակմամբ (Բերենս), մերթ ճարտարապետական ձևերի ռոմանտիկ Էքսպրեսիայում և դինամիկայում (Պյոլցիգ, Մենդելզոն), հաճախ նաև ֆունկցիոնալիզմի սկզբունքների հետևողական հաստատմամբ (Գրոպիուս, Տաուտ, Միս վան դեր Ռոե), որը լայնորեն կիրառվել է արդյունաբերական շինարարության, քաղաքների զանգվածային կառուցապատման ոլորտում։ Նոր որոնումների կենտրոնը դարձավ Բաուհաուզ դպրոցը։ Գոյություն է ունեցել նաև ավանդական շինարարական արհեստին կռվանած ուղղություն (Ֆիշեր), որի սկզբունքները շարունակվել են ֆաշիստական շրջանի մռայլ, ծանրանիստ, կեղծ դասական շինություններում։ Տարածված են նաև փայտագրությունը, բրուտագործությունը, խաղալիքների և զարդարանքների արտադրությունը։
Կատեգորիա:Արվեստ
Սոֆի Ժանժամբր Անդերսոն
Սոֆի Ժանժամբր Անդերսոն (Sophie Gengembre Anderson;, անգլիացի նկարչուհի ֆրանսիական ոճով` մասնագիտացված կանանց և երեխաների դիմանկարների ժանրում։ Նրա աշխատանքները նախառաֆայելյանական ընդգծվածություն ունեն։
Կենսագրություն
Սոֆին ծնվել է Փարիզում 1823 թվականին։ Նկարչուհու ծնողներն եղել են փարիզյան ճարտարապետ Շառլ Ժանժաբրը նրա անգլուհի կինը, որի աղջկական ազգանունը եղել է Յուբեր։ Նրանք ապրել են Փարիզում Սոֆիի կյանքի վաղ տարիներին, որտեղ նրա հայրը ծանոթ էր, մտավորականների, նկարիչների և դերասանների հետ, այնպիսինների, ինչպիսին էր Տալմա Ֆրանսուա Ժոզեֆը։ Հանգամանքները պահանջում են, որ ընտանիքը թողնի Փարիզը, և ապրի Ֆրանսիայի հեռու մի մարզում 1829 թվականից մինչև 1843 թվականը։
Տասնութ տարեկանում նրա մոտ ի հայտ եկավ հետաքրքրություն դեպի արվեստը, երբ նրա ապրած քաղաքը ժամանեց ճանապարհորդ դիմանկարիչը։ Նա ստացավ լավ տնային կրթություն, իսկ 1843 թվականին կրթվեց Շառլ Շտեյբենի մոտ։ Շուտով ընտանիքը տեղափոխվեց ԱՄՆ` փրկվելով 1848 թվականի հեղափոխությունից։ Սկզբում նրանք ապրեցին Ցինցինատիում` Օհայոում, հետո` Մանչեստրում` Պենսիլվանիայում, որտեղ Սոֆին ծանոթացավ անգլիացի նկարիչ Վոլտեր Անդերսոնի հետ և ամուսնացավ։
Սկզբում նա նկարում էր դիմանկարներ, կատարում նաև  Louis Prang & Co Միավորման համար արվող աշխատանքը գունավոր լիտոգրաֆիաներով։ 1854 թվականին Անդերսոնները տեղափոխվեցին Լոնդոն, որտեղ   Սոֆին ցուցադրեց իր աշխատանքները Գեղարվեստի թագավորական ակադեմիայում։ 1858 թվականին նրանք վերադարձան Նյու-Յորք, իսկ մոտ 1863 թվականին վերջնականապես հաստատվեցին Լոնդոնում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Անգլիացի նկարչուհիներ Կատեգորիա:Անգլիացի դիմանկարիչներ Կատեգորիա:20-րդ դարի նկարչուհիներ
Շուշիի հոգևոր ծխական դպրոց
Շուշի քաղաքի հոգևոր ծխական դպրոց, ուսումնական հոգևոր հաստատություն Շուշի քաղաքում։ Բացվել է 1861-1862-ուսումնական տարում և գործել է թեմական դպրոցին կից՝ որպես նախապատրաստական կրթօջախ։ «Արարատ» ամսագրի թ. 11-ում նշվում է, որ 1971-1972 թթ. դպրոցում սովորել էն 105 աշակերտներ։ Դպրոցը պահվում էր Շուշիի հասարակության միջոցներով և աշակերտներից գանձվող ուսման վարձով ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Շուշիի հայկական դպրոցներ
Վոլայ
Վոլայ, գյուղ Օսմանյան կայսրությունում, Տրապիզոնի վիլայեթի Ջանիկի գավառում ։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության հայաբնակ գյուղեր
Պլոշչևո (գյուղ, Սմոլենսկի շրջան)
Պլոշչևո (Площево), գյուղ Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Սմոլենսկի շրջանի կազմում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Սմոլենսկի շրջանի բնակավայրեր
Ունթերշլայսհայմ
Ունթերշլայսհայմ (Unterschleißheim), համայնք Գերմանիայում՝ Բավարիա հողում։ Ենթարկվում է Վերին Բավարիա շրջանին։ Գտնվում է Մյունխենի շրջանում։ Բնակչությունը կազմում է 26416 մարդ (դեկտեմբերի 31, 2010)։ Զբաղեցնում է 14,93 կմ² մակերես։ Պաշտոնական կոդ՝  09 1 84 149:
Քույր քաղաքներ
Զելենոգրադ
Լե Կրես
Զենգոալյա Կիշտեկշեգ
Կրասնոյարսկ (2008-2009)
Օնտարիոյի արքայական թանգարան
Օնտարիոյի արքայական թանգարան (Royal Ontario Museum, կրճատ` ROM), թանգարան Կանադայի Օնտարիո նահանգի Տորոնտո քաղաքում։ Սա բնագիտական-պատմական ամենամեծ թանգարանն է Կանադայում և Հյուսիսային Ամերիկայի` մեծությամբ 5-րդ թանգարանը ։ Թանգարանի հավաքածուն ներառում է ավելի քան 6 միլիոն ցուցանմուշ և մոտ 40 պատկերասրահ։ Թանգարանը հայտնի է դինոզավրերի, Միջին Արևելքի, Աֆրիկայի, Արևելյան Ասիայի արվեստի, եվրոպական և կանադական պատմության հավաքածուներով։ Թանգարանում հաճախ կազմակերպվում են ցուցահանդեսներ։
Թանգարանը հիմնադրվել է 1857 թվականին՝ որպես Տորոնտոյի համալսարանին կից պատմության և գեղարվեստի թանգարան։ 1912 թվականին Օնտարիո նահանգի կառավարության որոշմամբ այն վերանվանել է Օնտարիոյի արքայական թանգարան։ Մինչև 1968 թվականը թանգարանը ղեկավարվել է Տորոնտոյի համալսարանի կողմից։ Դրանից հետո այն հռչակվել է առանձին հաստատություն, չնայած շարունակում է սերտ կապեր պահպահել համալսարանի հետ` հետազոտությունների համար հաճախ մասնագետներ խնդրելով նրանից կամ տրամադրելով իր ռեսուրսները։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Կանադայի թանգարաններ Կատեգորիա:Հին Հունաստանի թանգարաններ
Բեղրան
Բեղրան, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Դերջանի գավառակում ։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ռուդկովցի (գյուղ, Նովոուշիցկի շրջան)
Ռուդկովցի (Рудківці), գյուղ Ուկրաինայի Խմելնիցկիի մարզի Նովոուշիցկի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Ռուդկովցի գյուղում բնակվում էր 613 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 1895 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 323,48 մարդ/կմ²։
Սպիտակածաղիկ
Սպիտակածաղիկ, մարգագետնային երիցուկ, աստղածաղկազգիների (բարդածաղկավորներ) ընտանիքի բազմամյա խոտաբույսերի ցեղ։ Հայտնի է մոտ 25 (այլ տվյալներով՝ 20) տեսակ։
Ստուգաբանություն
Դասի լատիներեն անվանումը ծագել է λευκός - «սպիտակ» և - «ծաղիկ» բառերից։ Իսկ ռուսերեն անվանումը գալիս է «Նիվա» բառից ։
Հայաստանում
ՀՀ-ում՝ 1 տեսակ՝
Տարածում
Հանդիպում է Տավուշի, Լոռու, Արագածոտնի մարզերի միջին լեռնային գոտում։ Աճում է գրեթե ամենուրեք, աղբոտում բանջարանոցները։ Չարորակ մոլախոտ է։