cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Հայաստանի կենտրոնական բանկ
Դրամավարկային քաղաքականություն
2006 թվականի հունվարի 1-ից ՀՀ կենտրոնական բանկը, «ՀՀ կենտրոնական բանկի մասին» ՀՀ օրենքի սահմաններում փողի ագրեգատների նպատակադրումից պաշտոնապես անցում է կատարել գնաճի նպատակադրման ռազմավարության։ Այս ռազմավարության համատեքստում որպես դրամավարկային քաղաքականության միջանկյալ նպատակ գնաճի կանխատեսված մակարդակն է, իսկ որպես գործառնական նպատակ՝ կարճաժամկետ տոկոսադրույքը։ Ընդ որում ՀՀ ԿԲ-ը դրամավարկային քաղաքականության ռազմավարության, միջանկյալ և գործառնական նպատակների ընտրության հարցում լիովին անկախ է։ 2007 թվականից սկսած ՀՀ-ում որպես գնաճի նպատակային թիրախ է սահմանվել 4%-ը՝ 1.5% տատանումների թույլատրելի միջակայքով։ Գնաճի նպատակային մակարդակը սահմանվում է Կենտրոնական բանկի կողմից՝ Կառավարության հետ համատեղ։ Իր հիմնական խնդիրն իրագործելու նպատակով Կենտրոնական բանկը մշակում, հաuտատում և իրականացնում է դրամավարկային քաղաքականության ծրագրերը։ Եթե Կենտրոնական բանկի մյուս խնդիրները հակասում են իր հիմնական խնդրին, Կենտրոնական բանկն առաջնություն է տալիս հիմնական խնդրին և ղեկավարվում է դրա իրագործման անհրաժեշտությամբ։
Ժոնատաս
Կենսագրություն
2016 թվականի հուլիսի 29-ին մեկնել է Կազանի «Ռուբին» բուժզննման։ Տրանսֆերի գումարը կազմել է մոտ 7 միլիոն եվրո։ «Ռուբին»-ի կազմում պաշտոնական հանդիպումներում առաջին գոլը խփել է 2016 թվականի սեպտեմբերի 19-ին «Զենիթ»-ի դեմ Ռուսաստանի առաջնության արտագնա խաղում (4:1)։ Վերջին հանդիպումն անցկացրել է «Անժի»-ի հետ (6:0), դարձել դուբլի հեղինակ և առաջին խաղակեսից հետո հեռացել է խաղադաշտից։ Այդ խաղից հետո գլխավոր մարզիչ Բերդիևն ասել է, որ Ժոնատասը բուժզննում է անցնում « Հաննովեր 96 »-ում ։
Հայաստանի կենտրոնական բանկ
Դրամավարկային քաղաքականություն
Կենտրոնական բանկը եռամսյակը մեկ անգամ հաջորդ 12 ամիսների համար հրապարակում է դրամավարկային քաղաքականության ծրագիր, որը կրում է ուղեցուցային բնույթ։
Ժոնատաս
Կենսագրություն
2018 թվականի հուլիսի 16-ին ուղարկվել է մեկ տարվա վարձակալության «Կորինտանաս» ակումբ։ 2019 թվականի հունվարի 18-ին «Կորինթիանս» ակումբը դադարեցրել է Ժոնատասի վարձակալությունը և վերադարձրել է «Հաննովեր» ակումբ։ 2019 թվականի օգոստոսի 31-ին, կողմերի փոխադարձ համաձայնությամբ, ֆուտբոլիստն ու ակումբը խզել են պայմանագիրը, որը դեռ պետք է ուժի մեջ լիներ մինչև մրցաշրջանի ավարտը ։
Հայաստանի կենտրոնական բանկ
Դրամավարկային քաղաքականություն
Դրամավարկային քաղաքականության ծրագրերը ներառում են՝
Ժոնատաս
Հավաքականում
Ժոնատասը խաղացել է Բրազիլիայի բազմաթիվ երիտասարդական հավաքականներում, այդ թվում՝ մինչև 19 տարեկանների հավաքականում «Սենդայի գավաթ-2008»-ում, որտեղ երեք խաղում դարձել է երեք գոլի հեղինակ ։
Հայաստանի կենտրոնական բանկ
Կենտրոնական բանկի առաքելությունը
Կենտրոնական բանկի առաքելությունն է՝
Ժոնատաս
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Բրազիլացի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:ԱԶ Ալկմարի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Էլչեի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Տորինոյի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Ռուբինի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Ռեալ Սոսիեդադի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Պեսկարայի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Լատինայի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Կորինտիանսի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Կրուզեյրոյի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Բրեշիայի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Լա Լիգայի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Իտալիայի լեգեոներ ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Նաուտիկոյի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Բունդեսլիգայի ֆուտբոլիստներ
Հայաստանի կենտրոնական բանկ
Կենտրոնական բանկի առաքելությունը
Կենտրոնական բանկը հիմնական նպատակն իրականացնելիս ձգտում է բարձր պահել իր՝ որպես անկախ կառույցի և Հայաստանի Հանրապետությունում միջնաժամկետ և երկարաժամկետ հատվածներում գների և ֆինանսական կայունության երաշխավորի հեղինակությունը՝ առաջնորդվելով տնտեսության կայուն զարգացման ապահովման և միջազգային շուկաներին ինտեգրվելու հեռանկարով, ձգտելով ունենալ ֆինանսական ծառայությունների ոլորտում տարածաշրջանային կարևոր դերակատարում։
Կենտրոնական բանկն ու Հայաստանի տնտեսությունը
Իր խնդիրներն իրականացնելիս Կենտրոնական բանկը համագործակցում է Հայաստանի պետական մարմինների հետ։ Կենտրոնական բանկի նախագահը կամ նրա տեղակալը պարբերաբար պարզաբանումներ կամ բացատրություններ են տալիս Ազգային Ժողովին և նրա հանձնաժողովներին՝ Կենտրոնական բանկի քաղաքականության մասին։ Երկրի գլխավոր դրամատունը մասնակցում է կառավարության տնտեսական և ֆինանսական ծրագրերի մշակմանը, ինչպես նաև աջակցում է դրանց իրականացմանը, եթե դա չի հակասում Կենտրոնական բանկի խնդիրներին։ Դրամավարկային քաղաքականության ծրագրի մշակման ընթացքում Կենտրոնական բանկը խորհրդակցում է կառավարության հետ։ Բանկի նախագահը կարող է խորհրդակցական ձայնի իրավունքով մասնակցել կառավարության բաց նիստերին և գրավոր կարծիք ներկայացնել քննարկվող հարցերի վերաբերյալ։
Հայաստանի կառավարության լիազոր ներկայացուցիչը կարող է խորհրդակցական ձայնի իրավունքով մասնակցել Կենտրոնական բանկի խորհրդի բաց նիստերին և գրավոր կարծիք ներկայացնել քննարկվող հարցերի վերաբերյալ։
ՀՀ ԿԲ փոխհարաբերությունները ՀՀ պետական մարմինների հետ
Կենտրոնական բանկն իրականացնում է կառավարության բանկային սպասարկումը։ Պետական բյուջեի նախագիծը կազմելիս կառավարությունը կամ նրա լիազորված պետական կառավարման մարմինը խորհրդակցում է Կենտրոնական բանկի հետ՝ պետական բյուջեի նախագծին առնչվող հարցերի շուրջ, այդ թվում՝ նախատեսվող ներքին և արտաքին պետական փոխառությունների, դրանց աղբյուրների, ծավալների, ժամկետների և պայմանների, ինչպես նաև փոխառու միջոցների օգտագործման ուղղությունների և նպատակների վերաբերյալ։ Կենտրոնական բանկը պետական բյուջեի նախագծի վերաբերյալ կառավարությանը պաշտոնական եզրակացություն է ներկայացնում։ Կենտրոնական բանկի պաշտոնական եզրակացությունը պետական բյուջեի նախագծին կից ներկայացվում է Ազգային Ժողովի քննարկմանը՝ օրենքներով սահմանված կարգով։ Կենտրոնական բանկը կառավարությանը պաշտոնական եզրակացություն է ներկայացնում նաև պետական բյուջեի կատարման մասին տարեկան հաշվետվության վերաբերյալ։ Կենտրոնական բանկի պաշտոնական եզրակացությունը պետական բյուջեի կատարման մասին տարեկան հաշվետվությանը կից կառավարությունը ներկայացնում է Ազգային ժողովի քննարկմանը՝ օրենքով սահմանված կարգով։
Կենտրոնական բանկը, կառավարության ֆինանսական գործակալն է՝
Կենտրոնական բանկը կառավարության լիազորած մարմնի հետ համաձայնեցված կարգով տրամադրում է կառավարությանը դրամավարկային և օրենքով իր իրավասությանը վերապահված այլ հարցերին առնչվող տեղեկություններ, իսկ բանկային գաղտնիք կազմող տեղեկությունները տրամադրվում են օրենքով սահմանված կարգով։ Կառավարության լիազորած մարմինները, ինչպես նաև Հայաստանի Հանրապետության ազգային վիճակագրական ծառայությունը Կենտրոնական բանկի հետ համաձայնեցված կարգով Կենտրոնական բանկին է տրամադրում տեղեկություններ՝
Կենտրոնական բանկի կողմից Հայաստանի Հանրապետության կառավարությանը կամ այլ պետական մարմիններին ուղղակիորեն կամ անուղղակիորեն վարկավորելը կամ այլ կերպ ֆինանսավորելն արգելվում է՝ բացառությամբ օրենքով նախատեսված դեպքերի։
Միջազգային համագործակցություն
Հայաստանի Հանրապետությունը և երկրի կենտրոնական բանկը ինտեգրված են համաշխարհային հանրությանը։ ՀՀ կենտրոնական բանկը երկկողմ համագործակցություն ունի այնպիսի կառույցների հետ, որպիսիք են
Միջազգային համագործակցության շնորհիվ ՀՀ կենտրոնական բանկը սկսել է ստացված վարկերի միջոցով իրականացնել համակարգային վերափոխումների, վճարային հաշվեկշռի սպասարկման, մասնավոր բիզնեսի ֆինանսավորման, ինստիտուցիոնալ և վերականգնողական վարկերի և համանման այլ ծրագրեր։ Միջազգային ֆինանսական կազմակերպությունների հետ տարվող աշխատանքի դրական արդյունքները նոր հեռանկարներ են բացում տնտեսական տարբեր ինստիտուտների և աշխարհի խոշոր բանկերի հետ համատեղ նախագծերի իրականացման համար։
ՀՀ ԿԲ Դիլիջանի ուսումնահետազոտական կենտրոն
«Դիլիջանի ուսումնահետազոտական կենտրոնը» ժամանակակից տեխնիկական և տեխնոլոգիական լուծումներով հագեցված համալիր է։ Այստեղ ստեղծված են անհրաժեշտ պայմաններ՝ տնտեսագիտության և ֆինանսների բնագավառում բազմակողմանի ուսումնահետազոտական աշխատանքների իրականացման համար։ Կենտրոնում անցկացվում են տնտեսագիտության և ֆինանսների բնագավառներին առնչվող կրթական, տարածաշրջանային և միջազգային ուսումնական ծրագրեր (սեմինարներ)։ Կենտրոնում կատարված հետազոտական և վերլուծական աշխատանքները քննարկելու և ներկայացնելու, ինչպես նաև ֆինանսական ոլորտում կենտրոնական բանկի կուտակած գիտելիքն ու փորձը կիսելու նպատակով կենտրոնում կազմակերպվում են միջազգային գիտաժողովներ, տարածաշրջանային սեմինարներ և ուսումնական ծրագրեր։ Հայաստանի Ամերիկյան համալսարանը կենտրոնում իրականացնում է տնտեսագիտության մագիստրոսի կոչում տվող կրթական ծրագիրը, որին մասնակցելու հնարավորություն ունեն տնտեսագիտության ոլորտում հետազոտություններ անելու կարողություն և ներուժ ունեցող երիտասարդները։
Կենտրոնի ստորին հարկն ամբողջությամբ նախագծված է որպես ակադեմիական հաստատություն՝ ներառելով բարձրակարգ կացարան՝ նախատեսված հետբուհական կրթական ծրագրի մասնակից ուսանողների և դասախոսական կազմի համար։ Համալիրում նախատեսված են կրթական գործընթացն իրականացնելու համար անհրաժեշտ բոլոր պայմանները՝ ինչպես ուսանողների և դասախոսների կացարաններ, այնպես էլ արդի պահանջներին բավարարող կահավորված լսարաններ։ Կենտրոնում տարածքներ են հատկացվել առևտրային բանկերի, ԱրՔա պրոցեսինգային կենտրոնի, ԱՔՌԱ-վարկային և ԱՊՊԱ-բյուրոների համար՝ վերջիններիս կողմից այնտեղ ռեզերվային սերվերներով պահուստային տվյալների շտեմարանների ստեղծման հնարավորությամբ։
Համալիրը հանդես է գալիս ինչպես Հայաստանի, այնպես էլ տարածաշրջանի, Արևելյան Եվրոպայի կենտրոնական (ազգային) և առևտրային բանկերի, ֆինանսական հատվածի այլ մասնակիցների, միջազգային հեղինակավոր այլ ֆինանսական կառույցների և գործարար ոլորտի ներկայացուցիչների գործնական հանդիպումների և հետազոտությունների միջավայր, որտեղ կազմակերպվում են տարածաշրջանային տարբեր խորհրդակցություններ, սեմինար-քննարկումներ ֆինանսական համակարգին առնչվող խնդիրների վերաբերյալ՝ Հայաստանի նկատմամբ ֆինանսական ոլորտի մասնակիցների հետաքրքրությունը մեծացնելու նկատառումով։ ՀՀ կենտրոնական բանկի կողմից վերակառուցվել է նաև Դիլիջանի նախկին քաղաքային գրադարանի շենքը։ Այն վերածվել է ժամանակակից «Գիտելիք հանուն զարգացման» կենտրոնի ։
Կենտրոնում գործում են՝
Այցելուների կենտրոն
Այցելուների կենտրոնը տեղակայված է ՀՀ կենտրոնական բանկի պատմական մասնաշենքում։ Այն առաջին անգամ իր այցելուների համար դռներն է բացել 2011 թվականի աշնանը, իսկ այցելուների առաջին խումբն այցելել է նույն թվականի սեպտեմբերի 20-ին։ Կենտրոնական բանկի Այցելուների կենտրոնն զբաղեցնում է 2 հարկ՝ 500 քառ.մ. ընդհանուր մակերես, որտեղ այցելում է տարեկան մոտ 10 000 այցելու։
Այցելուների կենտրոնի ստեղծման նպատակը տարաբնույթ կրթական գործիքների՝ ստատիկ, թեմատիկ և ինտերակտիվ ցուցադրությունների միջոցով ՀՀ կենտրոնական բանկի գործունեության և դերի վերաբերյալ հանրային իրազեկվածության բարձրացումն է։
Ցուցադրանքում ներկայացված են 24 ստատիկ վահանակներ, 2 ինտերակտիվ գոտիներ՝ դրամանիշերի ստուգման լաբորատորիա, բանկոմատ, 2 մուլտիմեդիային խաղեր, ազգային դրամի պատմության մասին տեսաֆիլմ, Կենտրոնական բանկի պատմության և գործունեության մասին 2 տեսաֆիլմ, գների կայունությունը և ֆինանսական համակարգի գործունեությունը բացատրող մուլտֆիլմեր, ինչպես նաև թեմատիկ տեսահոլովակներ։ Էքսկուրսիաներն իրականացվում են հայերեն, ռուսերեն և անգլերեն, իսկ ցուցադրանքը երկլեզվյան է՝ հայերեն և անգլերեն։
Այցելուների կենտրոնի ընդհանուր կառուցվածքը հետևյալն է։
Կենտրոնական բանկի գրադարանը բաց է հանրության համար յուրաքանչյուր աշխատանքային օր ժամը 10։00-17։00։ Նախատեսված է ոչ միայն Կենտրոնական բանկի աշխատակիցների, այլև տնտեսագիտական բուհերի ուսանողների և դասախոսների համար։
Գրադարանում առկա են մասնագիտական մոտ 3000 անուն գրքեր։ Առաջիկայում նախատեսված է գրադարանի անդամակցությունը էլեկտրոնային գրադարաններին։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հայաստանի բանկեր Կատեգորիա:Կենտրոնական բանկեր Կատեգորիա:1993 հիմնադրումներ Հայաստանում Կատեգորիա:Հայաստանի տնտեսություն
Սանր
Սանր, կենցաղային անհատական օգտագործման առարկա մազերը սանրելու և գլխի մերսման համար։ Կան նաև սանրեր կենդանիների բրդի համար։
Տեսակները
Կան սանրերի երկու հիմնական տեսակներ` ատամնավոր և խոզանակե։ Ատամնավորը լինում է բռնակով և առանց բռնակի։
Պատմություն
Ամենահին սանրը հայտնաբերվել է Հին Հռոմի տարածքի պեղումների ժամանակ։ Այն պատրաստված է եղել կենդանու ոսկորից և ունեցել է 8 ատամիկ։
Սանրի դերը
Սանրերը հաճախ օգտագործվում են դետեկտիվների կողմից հանցագործի ճանաչման գործում մազերի տեսակը ստանալու համար։
Սանրերի նյութը
Սանրերը կարող են պատրաստված լինել տարբեր նյութերից, սովորաբար լինում են փայտյա կամ պլաստիկե։ Երբեմն սանրերը պատրասատում էին փղոսկրից, հիմա ոչ, քանի որ վտանգ կա այդ կենդանիների պահպանման համար։ Եթե սանրերը փայտից են, ապա որպես կանոն պատրաստում են բալենու կամ սոճու բնափայտից։ Փայտյա սանրերը լաքապատվում են։
Սանրերը դիցաբանության մեջ
Դիցաբանության մեջ սանրերը կանացիության խորհրդանիշն են։ Անտիկ ժամանակներում սանրերի հետ կապված էին ջրային երևույթները։ Սանրվում էին, օրինակ, ջրահարսերը, ծովահարսերը։ Սանրերը շատ աստվածուհիների, նամանավանդ սիրո և ջրի աստվածուհիներ Վեներայի, Աֆրոդիտեի, ատրիբուտներից էին։
Սանրվելը որպես մոգական գործողություն և հենց սանրը ունեցել են տարբեր նշանակություններ. մի կողմից այն գեղեցկության և կանացի գրավչության խորհրդանիշ է, մյուս կողմից` խորհրդավորության խորհրդանիշ։ Շատ երկրների հեքիաթներում հանդիպում են հերոսներ, որոնք փախուստի ժամանակ իրենց հետևից շպրտում են սանրեր, որից աճում է հետապնդողներին խանգարող խիտ անտառ։
Կախարդների մասին ասում էին, որ նրանք իրենց մազերը սանրելով կարող էին ազդել եղանակի վրա և փոթորիկ առաջացնել։
Ձևերը
Սանրերը լինում են սահուն, տուփով, տարբեր ձևերի, օրինակ` հրացանի, դանակի, ձկան և այլ տեսքերով ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Կենցաղային իրեր
Արա Ղևոնդյան
Արա Սանդրոյի Ղևոնդյան, հայ նկարիչ։
Ցուցահանդեսներ
Մասնակցել է հանրապետական տարբեր խմբակային ցուցահանդեսների։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Որոգայթ փառաց
«Որոգայթ Փառաց», հայ իրավունքի կարևորագույն փաստաթղթերից մեկը, որտեղ առաջին անգամ Հայաստանի իրականության մեջ ներկայացվում է սահմանադրական իրավունքի նորմերի ամբողջական և կանոնակարգված համակարգ՝ ընդհանրացնելով հայ և համաշխարհային հասարակական մտքի, ինչպես նաև պետական նոր մտածողության սկիզբ դնելով ։ Համարվում է սահմանադրական հանրապետության առաջին նախագիծը հայ իրականությունում, Մադրասի խմբակի ծրագրային երկը։
Պատմություն
Որոգայթ փառացը 18-րդ դարի 2-րդ կեսի հայ լուսավորական մտքի և առաջադիմական գաղափարների արժեքավոր վավերագիր է։ Շարադրել է Շահամիր Շահամիրյանը արևմտաեվրոպական լուսավորական գաղափարների ազդեցությամբ։ Հրատարակվել է Մադրասում, Շ․ Շահամիրյանի որդի Հակոբի «Որոգայթ Փառաց»-ի անունով, 1788—1789 թվականներին։ Վերահրատարակվել է 1913 թվականին, Թիֆլիսում։ 2002 թվականին լույս է տեսել Հայաստանի Հանրապետության սահմանադրական իրավունքի կենտրոնի կողմից նախաձեռնած ժամանակակից գրական հայերենով թարգմանությունն ու հրատարակումը ։
Բովանդակություն
Ընդարձակ առաջաբանում դատապարտվում են ավատատիրական-միապետական կարգերը, հիմնավորվում թուրք-պարսկական բռնակալությունից Հայաստանի ազատագրման ուղիները և այնտեղ դեմոկրատական կարգերի հաստատման սկզբունքները։
Գրքի երկրորդ և բուն մասը սահմանադրության նախագիծն է, որը ներկայացնում է ապագա անկախ Հայաստանի հասարակական-պետական կառուցվածքը, կառավարման մարմինների ստեղծման կարգը, նրանց իրավասությունները, քաղաքացիների իրավունքներն ու պարտականությունները, տնտեսության, լուսավորության, զինված ուժերի կազմակերպման հարցերը և այլն։ Ապագա հանրապետության բոլոր քաղաքացիներն օրենքի առաջ հավասար էին հռչակվում, վերացվում էին դասային աստիճանավորումները։ Նրանք ունենալու էին խոսքի, դավանանքի, անձի և գործունեության լիակատար ազատություն։ Սակայն բոլոր պաշտոնները վարելու էին լուսավորչական հայերը։ Հողի սեփականատեր կարող էին լինել դարձյալ նրանք, իսկ այլադավաններն ու այլազգիները կունենային միայն հողի վարձակալման իրավունք։ Ընտրվելու իրավունքը սահմանափակվելու էր սոսկ բարոյական հատկանիշներով։ Պատգամավորները ընտրվելու էին 3 տարով։ Կառավարման մարմինները ընտրվելու էին պատգամավորներից։ Գերագույն և օրենսդիր իշխանությունը իրականացնելու էր Հայոց տունը՝ պառլամենտը, Նախարարությունը՝ մինիստրների խորհուրդը՝ գործադիր իշխանությունը։ Հայոց տունն ունենալու էր իր նախագահությունը՝ կազմված 14 տանուտերից։ Նախարարությունը բաղկացած էր լինելու նախարարից և 12 տեղակալից։ Նախարարը համարվում էր նաև երկրի արտաքին գործերի մինիստրը և զինված ուժերի գերագույն հրամանատարը։ Հայոց տունը հսկելու էր նախարարության գործունեությունը և իրավունք ուներ փոխելու օրինախախտ կառավարությունը։
Նախագծում արված են կառավարման այլ մարմինների, դատարանների կազմակերպման կարգը, դրանց կառուցվածքն ու իրավասությունները։ Հիմնվելու էին (ընտրությամբ) մայր կամ բարձրագույն դատարան, տեղերում՝ մնայուն, քրեական գործերի համար երդվյալների դատարաններ։ Դատավարությունն ընթանալու էր գրավոր, մեղադրյալն ունենալու էր դատապաշտպան։ Բազմաթիվ հոդվածներ նվիրված են լուսավորության, տնտեսության զարգացման հարցերին, ընտանեկան հարաբերություններին և այլն։ Եկեղեցին բաժանվելու էր պետությունից, դպրոցը՝ եկեղեցուց։ Կրթությունը բոլոր քաղաքացիների համար դառնալու էր պարտադիր, առանց սեռի տարբերության։ Կարիքավորների, որբերի կրթությունն ու բժշկությունը հոգալու էր պետությունը։ Հանրապետության գլխավոր նեցուկը դիտվում էր մշտական զորաբանակը (90 հազար զինվոր), որը համալրվելու էր վիճակահանությամբ (100 տղամարդուց՝ 5-ը, ռազմ, ուսուցումն ու ծառայությունը՝ 7 տարի)։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ ազատագրական միտք Կատեգորիա:Հայ իրավունքի ժողովածուներ Կատեգորիա:1788 հայ իրավունքում
Արաբական Միացյալ Էմիրությունների վարչական բաժանում
ՄԱԷ-ն բաղկացած է 7 էմիրություններից՝ Աբու Դաբի, Աջման, Դուբայ, Ֆուջեյրա, Ռաս-ալ-Խայմա, Շարջա և Ումմ-ալ-Քուվեյն։ 7 էմիրությունները միասին գրավում են տարածք, որը համարժեք է Պորտուգալիային։ Աբու Դաբիի Էմիրությունը գրավում է պետության տարածքի 85%-ը, իսկ ամենափոքր էմիրության՝ Աջմանի տարածքն է ընդամենը 250 քառ. կմ։
ՄԱԷ-ի յոթը էմիրություններն են՝
Ծանոթագրություններ
*
United Arab Emirates
Հայերեն հնագույն թղթյա ձեռագիր
Հայերեն հնագույն թղթյա ձեռագիր, մեզ հասած հայերեն ամենահին թղթյա ձեռագիրը՝ գրված 981 թվականին։ Բաղկացած է 360 թերթից, ունի 28,5x15,5 սմ մակերես ։ Հնությամբ աշխարհում չորրորդն է։ Հայերեն հնագույն թղթյա ձեռագրերը ինքնագրով մեզ հասած առաջին ժողովածուն է և բոլորգրով գրված առաջին ամբողջական մատյանը։ Կազմել է Դավիթ քահանա մատենագիրը, գրել որդին՝ Ղուկասը (հավանաբար՝ Արգինայում)։ Բովանդակում է աստվածաբանական, պատմագրական, տիեզերագիտական, տոմարական, չափագրական, աշխարհագրական, փիլիսոփայական նյութեր, ժամանակագրական, գեղարվեստական առանձին երկեր, հանելուկներ են։ Ընդգրկում է հայ հեղինակների մեծ ցանկեր Գրիգոր Ա Լուսավորիչ, Եղիշե, Մովսես Խորենացի, Հովհաննես Ա Մանդակունի, Աթանաս Տարոնացի (որպես ժամանակագիր առաջին անգամ ենք հանդիպում), Դավիթ Հարքացի, Պետրոս Սյունեցի, Վրթանես Քերթող, Անանիա Շիրակացի, Հովհաննես Գ Օձնեցի, Ստեփանոս Սյունեցի և ուրիշներ։ Այստեղ ընդգրկված են նաև Փիլոն Ալեքսանդրացու, Աթանաս Ալեքսանդրացու, Գրիգոր Նազիանզացու Գրիգոր Նյուսացու, Ապողինար Լաոդիկեցու, Գրիգոր Նյուսացու, Եպիփան Կիպրացու, Հովհան Ոսկեբերանի, Կյուրեղ Ալեքսանդրացու և այլոց երկերից հատվածներ։
Բադարա (լեռ)
Բադարա, լեռ Արցախում, Գարգար և Խաչեն գետերի ջրբաժանում, Բադարա գյուղի հյուսիս֊արևմտյան կողմում, բարձրությունը մոտ 1700 մետր, անտառածածկ է ։ Օխտի եղցի վանքից հյուսիս։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արցախի լեռներ Կատեգորիա:Ասկերանի շրջան
Արտամղում (հոգեբանական)
Արտամղում, հոգեբական պաշտպանական մեխանիզմ է, որի շնորհիվ գիտակցության ոլորտից ենթագիտակցության ոլորտ են մղվում այնպիսի հուզական հագեցված բովանդակություններ (տպավորություններ, կոնֆլիկտային հարաբերության մեջ գտնվող դրդապատճառներ), որոնք ընդունելի չեն անձի գիտակցական, բարոյական սկզբունքների և համոզմունքների համար և ֆրուստրացնում են նրան։
Աղբյուր
Կատեգորիա:Պաշտպանական մեխանիզմեր
Միխայլովկա (գյուղ, Ալեքսանդրովի շրջան)
Միխայլովկա (Михайлівка), գյուղ Ուկրաինայի Դոնեցկի մարզի Ալեքսանդրովիում։
2001 թվականի տվյալներով Միխայլովկա գյուղում բնակվում էր 914 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Դոնեցկի մարզի Ալեքսանդրովկայի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1860 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Ցելիակիա
Ախտորոշումը, որպես կանոն, դրվում է համակցելով հակամարմինների առկայությունը արյան քննությամբ և աղիքի բիոպսիայի պատասխանները, որոնք կատարվում են սպեցիֆիկ գենետիկական թեստավորումով ։ Ախտորոշումը միշտ չէ, որ հեշտ է դրվում ։ Հաճախ արյան մեջ աուտոհակամարմինները բացասական են, իսկ շատ մարդկանց մոտ աղիքային փոփոխությունները աննշան են՝ պահպանված աղիքային թավիկներով ։ Մարդկանց մոտ կարող են լինել լուրջ ախտանշաններ, և նրանք կարող են շատ տարիներ շարունակ հետազոտվել, մինչ հստակ ախտորոշում կդրվի ։ Գնալով ավելի հաճախակի են դառնում դեպքերը, երբ ախտորոշումը դրվում է անախտանիշ մարդկանց՝ սքրինինգային հետազոտքության արդյունքում ։ Ինչևէ, սքրինինգային հետազոտության օգտակարությունը հաստատող փաստացի ապացույցներ չկան ։ Չնայած հիվանդությունը առաջանում է գլյուտենի հանդեպ մշտական անհանդուրժողականության հետևանքով , այն տարբերվում է ցորենի անդեպ ալերգիկ պատասխանից, որը հանդիպում է շատ ավելի հազվադեպ ։
Միակ հայտնի արդյունաավետ բուժումը ամբողջ կյանքի ընթացքում առանցգլյուտենային դիետայի խիստ պահպանումն է, որը հանգեցնում է բարակ աղու լորձաթաղանթի վերականգնման, բարելավում է ախտանշանները և իջեցնում բարդությունների զարգացման վտանգը շատ մարդկանց մոտ ։ Բուժման բացակայության դեպքում այն կարող է հանգեցնել քաղցկեղային հիվանդությունների, ինչպիսիք են աղիքային լիմֆոման, և մի փոքր վաղ մահացության ռիսկի մեծացման ։ Երկրի տարբեր տարածաշրջաննեում ցուցանիշները տատանվում են՝ 1:300-ից մինչև 1:40 հաճախականությամբ, միջինում կազմելով 1:100-1:170 : Ըստ դիտարկումների 80% դեպքերում ախտորոշումը պարզված չի լինում, որպես կանոն, ստամոքսաղիքային ախտանշանների բացակայության կամ տույլ արտահայտված լինելու և ախտանշանների ու ախտորոշիչ չաձանիշների անբավարար իմացության պատճառով  ։ Ցելիակիան ավելի հաճախ հանդիպում է կանանց քան տղամարդկանց մոտ ։
Ախտանշաններ
Չբուժված ցելիակիայի դասական ախտանշաններն են անգույն, ոչ պինդ և ճարպոտ դեֆեկացիա (ստեատորեա), քաշի կորուստ կամ քաշ հավաքելու անկարողություն։ Այլ ընդհանուր ախտանշաններըկարող են թույլ նշմարելի լինել կամ հանդիպել հիմնականում աղիքից տարբերվող օրգաններում ։ Ինչպես նաև հնարավոր է ունենալ ցելիակիա առանց որևէ դասական ախտանշանի առհասարակ ։ Ապացուցված է, որ երեխաների մոտ այն կազմում է 43%-ից ոչ պակաս ։ Բացի այդ, մեղմ դրսևորումներով շատ մեծահասակներ կարող են գանգատվել միայն թուլությունից կամ սակավարյունությունից ։ Շատ չախտորոշված մարդիկ, որոնք իրենց համարում են անախտանիշ, իրականում են ունեն ախտանշաններ, բայց ընտելացել են որոշակի շեղումներով քրոնիկ առողջական վիճակին։ և իսկապես, առանց գլյուտենային սննդակարգին անցնելուց հետո և չբուժված հիվանդության հաջորդող բարելավումից հետո պարզ է դառնում, որ այդ հիվանդները ռետրոսպեկտիվ կարող են վերհիշել և ճանաչել այն ախտանշանները, որոնք իրենք սխալմամբ անտեսում էին  ։
Ստամոքսաղիքային
Ցելիակիային հիվանդությանը բնորոշ է քրոնիկ փորլուծությունը, երբեմն անգույն, մեծ քանակությամբ, և ոչ նորմալ վատ հոտով։ կարող է առկա լինել ցավ որովայնում, կծկանքներ, որովայնի ուռածություն փորափքանքով (աղիներում ֆերմենտատիվ ռեակցիաներում գազի կուտակման հետևանքով) և բերանի խոռոչում խոցեր ։ Քանզի աղիները գնալով ավելի են վնասվում, ապա լակտոզային անտանելիությունը կարող է ավելի զարգանալ ։ Հաճախ ախտանշանները վերագրվում են գրգռված աղու համախտանիշին (ԳԱՀ), միայն հետո ճանաչվում է որպես ցելիակիա։ ԳԱՀ ախտանշաններով մարդկանց պոպուլյացիայում ցելիակիա ախտորոշվում է 3.3% դեպքերում, կամ չորս անգամ ավելի հաճախ քան ընդհանուր դեպքերում ։ Նրանց սքրինինգի ենթարկելը խորհորդ է տրվում առողջապահության ր կլինիկական կատարելության ազգային ինստիտուտի (NICE), Գաստրոէնտերոլոգների բրիտանական ասոցիացիայի և գաստրոէնտերոլոգիայի ամերիկյն քոլեջի կողմից, բայց ոչ հստակ դիրքորոշում կա Հյուսիսային Ամերիկայի կողմից ։
Ցելիակիան հանգեցնում է ինչպես ադենոկարցինոմաների բարձր ռիսկի, այնպես էլ բարակ աղու լիմֆոմայի (էնտերոպաթիա՝ Т-բջջային լիմֆոմայի հետ ասոցացված կամ այլ ոչ հոջկինյան լիմֆոմաների) ։ Այդ ռիսկը բարձր է նաև առաջին կարգի արյունակիցների մոտ, ինչպես քույր ու եղբոր, ծնողների և երեխաների։ Առանց գլյուտենային սննդակարգը արդյոք բերում է ռիսկը սկզբնական մակարդակին, պարզ չէ ։ Երկարատև և չբուժված հիվանդությունը կարող է հանգեցնել այլ բարդությունների, ինպես օրինակ աղիճ աղու խոցային բորբոքումը և սպիական փոփոխությունների հետևնքով լուսանցքի նեղացումը ։
Ներծծման խանգարումներ
Աղիքային փոփոխությունները դժվարացնում են սննդանյութերի, հանքային տարրերի և ճարպալույծ վիտամինների (A, D, E, K) ներծծումը ։
Այլ
Ցելիակիան կապված է շատ այլ վիճակների հոտ։ Շատ դեպքերում անհասկանալի է գլյուտեն հրահրված աղիքային հիվանդությունը պատճառային գործոն է, թե այս վիճակները արտացոլում են ընդհանուր նախատրամադրվածություն։
Պատճառ
Ցելիակիայի պատճառը պատասխան ռեակցիան է գլիադինի և գլյուտենինի հանդեպ (գլյուտենային սպիտակուցներ), որոնք գոյություն ունեն ցորենի հատիկներում, և համանման սպիտակուցներ, որոնք պարունակվում են Տրիտիցե ցեղատեսակի բերքում (որը ներառում է գարին և տարեկանը) և Ավենի ցեղատեսակում (վարսակաձավար) ։ Ցորենի տարատեսակները (օրինակ՝ դուռումը և կամուտը) և ցորենի հիբրիդները (օրինակ՝ տրիտիկալե) նույնպես կարող են առաջացնել ցելիակիայի ախտանշաններ ։
Ցելիակիայով հիվանդ մարդկանց փոքր հատվածի մոտ կարող է դիտվել ռեակցիա վարսակի հանդեպ ։ Վարսակի թոքսիկությունը կախված է վարսակի կոնկրետ տեսակից՝ պրոլամին գեներով, սպիտակուցների ամինաթթուների հաջորդականությունով, թունավոր պրոլամինների հանդեպ իմուն պատասխանով պայմանավորված, որոնք ամեն տեսակի համար տարբեր են ։ Վարսակի տեսակները նաև խաչասերված են այլ հացազգիների հետ, այդ իսկ պատչառով պարունակում են գլյուտեն ։ «Մաքուր վարսակ» կոչվում է վարսակի այն տեսակը, որը չի պարունակում այլ հատիկային կուլտուրաներ, հետևապես՝ գլյուտեն ։ Մաքուր վարսակի երկարատև օգտագործման հետևանքները դեռ վերջնապես պարզված չեն և անհրաժեշտ են հետագա հետազոտություններ, որոնք կբացահայտեն կոնկրետ տեսակներ և թույլ կտան դրանք ներառել առանց գլյուտենային սննդակարգում ։ Ցելիակիայով հիվանդ այն մարդիկ, ովքեր օգտագործում են իրենց սննդակարգում վարսակ, ամբողջ կյանքի ընթացքում պետք է ենթարկվեն ավելի խիստ բժշկական հսկողության, հնարավոր է ներառելով նաև պարբերական աղիքային բիոպսիաներ ։
Այլ հացազգիներ
Այլ հացահատիկները, ինչպիսիք են եգիպտացորենը, կորեկը, մաղադանոսը, տեֆը, բրինձը և վայրի բրինձը անվտանգ են ցելիակիայով հիվանդների օգտագործման համար, ինչպես նաև ոչ հացահատիկայինները, օրինակ՝ ամարանան, քվինոան և հնդկաձավարը ։ Ոչ հացահատիկային ածխաջրերով հարուստ սննդամթերքը, ինչպես կարտոֆիլը և բանանը չեն պարունակում գլյուտեն և չեն կարող խթան հանդիսանալ հիվանդության զարգացման համար ։
Ռիսկը մեծացնողներ
Գոյություն ունեն տարատեսակ տեսություններ, թե ինչի հետևանքով է գենետիկորեն ցելիակիային նախատրամադրվածությամբ անձի մոտ զարգանում հիվանդությունը։ Հիմնական տեսությունները ներառում են վիրաբուշական միջամտությունը, հղիությունը, վարակները և էմոցիոնալ սթրեսը ։
Երեխայի վաղ տարքում գլյուտենի օգտագործումը ըստ երևույթի չի մեծացնում ցելիակիայի զարգացման ռիսկը, բայց ավելի ուշ, վեց ամսականից հետո կարող է մեծացնել ։ Դեռևս անորոշ է, նվազեցնում է արդյոք կրծքով կերակրումը հիվանդության զարգացման ռիսկը թե ոչ։ Կրծքով կերակրման երկարաձգումը մինչը ռացիոնում գլյուտեն պարւնակող մթերքների ավելացումը 50%-ով նվազեցնում է ռիսկը մանկական հասակում. ազդեցություն ունի մեծ տաիքում թե ոչ, պարզ չէ ։ Այս գործոնները կարող են միայն ազդեցություն ունենալ հիվանդության մեկնարկի վրա ։
Ախտաֆիզիոլոգիա
Ցելիակիան բազմագործոնային իվանդություն է, քանի որ մեկից ավելի գործոններ են կարող են առաջացնել հիվանդությունը, և հիվանդության դրսևորման համար անհրաժեշտ է մեկից ավելի գործոնների առկայություն։
Գրեթե բոլոր (95%) ցելիակիայով հիվանդները ունեն HLA-DQ2 ալելը կամ (ավելի հազվադեպ) HLA-DQ8 ալելը ։ Ինչևէ, առողջ մարդկանց 20–30%-ը նույնպես ժառանգել են այս ալելներից որևիցե մեկը ։ Սա խոսում է այն մասին, որ ցելիակիայի զարգացման ահամար անհրաժեշտ են լրացուցիչ գործոններ. այսինքն նախատրամադրող ռիսկային HLA ալելի առկայությունը պարտադիր է, բայց բավական չէ հիվանդության զարգացման համար։ Ավելին՝ ցելիակիայով հիվանդների 5%-ը չունեն այս տիպիկ ալելներից (HLA-DQ2 կամ HLA-DQ8) որևէ մեկը ։
Ժառանգականություն
Ցելիակիայով հիվանդների ճնշող մեծամասնությունը ունի HLA-DQ սպիտակուցի երկու տեսակներից մեկը ։ HLA-DQ-ն հանդիսանում է MHC II դասի հակածին ներկայացնող ընկալիչային համակարգի մի մաս (որը կոչվում է նաև մարդու լեյկոցիտային հակածին) և առանձնացնում է բջիջները սեփական և ոչ սեփականնների իմուն համակարգին ներկայացնելու նպատակով։ HLA-DQ սպիտակուցի երկու ենթատեսակները կոդավորված են HLA-DQA1 և HLA-DQB1 գեներով, և տեղակայված են 6-րդ քրոմոսոմի կարճ թևիկին։
HLA-DQ ունի յոթ տեսակ (DQ2 և DQ4–DQ9). Ցելիակիայով հիվանդների շուրջ 95%-ը ունեն DQ2 կամ DQ8 իզոձևերը, որը ժառանգված է տվյալ ընտանիքում։ Այս գեները մեծացնում են ցելիակիայի զարգացմնա ռիսկը, այն պատճառով, որ այս գեներով ձևավորված ընկալիչները ավելի ամուր են կապվում գլիադին պեպտիդին քան հակածին ներկայացնող ընկալիչների այլ ձևերը։ Հետևաբար, ընկալիչների այս ձևերը ավելի հակված են ակտիվացնելու T-լիմֆոցիտները և հրահրելու աուտոիմուն գործընթացի կատիվացումը ։
Ցելիակիայով հիվանդ մարդկանց մեծ մասը ունեն երկգենային HLA-DQ2 հապլոտիպ, որը կոչվում է DQ2.5 հապլոտիպ։ Այս հապլոտիպը բաղկացած է երկու հարակից գենային ալելներից DQA1*0501 և DQB1*0201, որոնք կոդավորում են որկու ենթամիավորներ՝ DQ α5 and DQ β2: Շատերի մոտ այս DQ2.5 իզոչևը կոդավորված է ծնողներից ժառանգած երկու 6-րդ քրոմոսոմներից մեկով (DQ2.5cis): Ցելիակիայով հիվանդների մեծ մասը ժառանգում է DQ2.5 հապլոտիպից միայն մեկը, մինչդեռ ոմանք ժառանգում են միաժամանակ երկու ծնողներից. վերջիններս ցելիակիայի զարգացման ավելի մեծ ռիսկի և դրանով պայմանավորված բարդությունների են հակված ։
Այլ գենետիկ գործոնների մասին բազմիցս նշվել է ցելյակիայի ժամանակ, այնուամենայնիվ, հիվանդության զարգացման համար փոփոխական աշխարհագրական ներգրավվածություն ունի։ Միայն HLA-DQ լոկուսն է հաստատուն և միանշանակ համաշխարհային պոպուլյացիայի համար ։ Հայտնաբերված լոկուսներից շատերը դիտվում են այլ աուտոիմունային հիվանդությունների դեպքում։ Մեկ լոկուս՝ LPP կամ լիպոմա-ասոցացված գործընկեր գենը մասնակցում է արտաբջջային մատրիքսի ադհեզիվությանը բջջի մակերևույթին, իսկ փոքր տարբերակը (SNP = rs1464510) մեծացնում է հիվանդության ռիսկը մոտավորապես 30%-ով։ Այս գենը խստորեն կապված է ցելիակիա հիվանդության հետ (հ < 10−39), որոնք վերցված են եղել Եվրոպայի և ԱՄՆ-ի մեծամաշտաբ տարածքներիցից ։
Ժամանակակից պոպուլյացիայում ցելիակիայի գենոտիպերի տարածվածությունը ամբողջությամբ հետազոտված չէ։ Հաշվի առնելով հիվանդության բնութագրերը և դրա ակնհայտ ժառանգական կապը, բնականաբար, ակնկալելի կլիներ, եթե տեղի ունենար բացասական ընտրություն և այդ գենոտիպերը բացակայեին այն հասարակություններում, որտեղ երկարատև զբաղվում են գյուղատնտեսությամբ, (պետք է համեմատել նմանատիպ պայմանների հետ, երբ լակտոզայի անհանդուրժողականությունը, որը նշանակալի բացասական ընտրության հետևանքով, ունենալով ~100% տարածվածություն, եվրոպական որոշ երկրներում իրենց նախնիներից նոր սերունդներին անցել է 5% -ից պակաս։ Այս տեսակետն առաջին անգամ առաջարկել է Սիմոնսը (1981) ։ Մինչ այժմ, սակայն, ակնհայտ է, որ դա այդպես չէ. ընդհակառակը, գենոտիպերում կա ցելիակիայի դրական ընտրության ապացույց։ Կասկածվում է, որ նրանցից որոշները գուցե օգտակար են եղել՝ պաշտպանելով մանրէային վարակներից ։
Պրոլամիններ
Թաղանթի վնասումը թույլ է տալիս գլիադինի ներթափանցումը, ինչն առաջացնում է իմունային պատասխանի երկու փուլեր՝ բնածին իմունային պատասխան և ձեռքերովի (T-հելփեր միջնորդավորված)։ α-գլիադինի պրոտեազ-կայուն պեպտիդը պարունակում է հատված, որը խթանում է լիմֆոցիտներին և ինտերլեյկին-15 ձերբազատումը։ Գլիադինի հանդեպ այս բնածին պատասխանը ազդանշանում է իմուն համակարգին, որը ներգրավում է բորբոքային բջիջերը և բորբոքային միջնորդանյութերը ։ Ամենաուժեղ և ադապտիվ պատասխանը տեղի է ունենում 33 ամինաթթուներ պարունակող գլիադինի հատվածի հանդեպ ։
Հյուսվածքային տրանսգլյուտամինազա
Հյուսվածքային տրանգլյուտամինազայի հանդեպ հակա-տրանսգլյուտամինազային հակամարմինները հայտնաբերվում են դասական ախտանշաններով և թավիկային լիարժեք ատրոֆիայով հիվանդների մեծամասնության արյան մեջ, մասնակի թավիկային ատրոֆիայով դեպքերի 70%-ի մոտ և, դասական ախտանշաններով և աննշան լորձաթաղանթի վնասումներով դեպքերի 30%-ի մոտ ։ Հյուսվածքային տրանսգլյուտամինազան ձևափոխում է գլյուտենային պեպտիդը այնպես, որ այն կարող է ավելի էֆեկտիվ խթանել իմունային համակարգը ։ Այս պեպտիդները կարող են ձևափոխվել երկու եղանակով՝ դեամինացման և տրանսամինացման ։
Դեզամինացումը ռեակցիա է, որի ժամանակ գլյուտամինի կողմնային շղթայի էպսիլոն-ամինախմբի հեռացման միջոցով ձևավորվում է գլյուտամինաթթվի մնացորդ։ Տրանսամինացումը, որն եռակի ավելի հաճախ է պատահում, գլիադինային պեպտիդից գլուտամինի մնացորդի խաչաձև միացումն է հյուսվածքային տրանսգլուտամինազայի լիզինի մնացորդին, որը կատալիզում է տրանսգլուտամինազան։ Միացումը կարող է իրականանալ ինչպես ֆերմենտի ակտիվ կենտրոնում, այնպես էլ դրանից դուրս։ Վերջինիս դեպքում գլիադինի և հյուսվածքային տրանսգլուտամինազայի միջև առաջանում է կովալենտ կոմպլեքս ։ Սա հանգեցնում է նոր էպիտոպների ձևավորման, որոնք էլ, ինչպես ենթադրվում է, գործարկում են առաջնային իմուն պատասխան, որի հետևանքով ձևավորվում են հյուսվածքային տրանսգլուտամինազայի հանդեպ աուտոհակամարմիններ  ։
Ցելիակիայի կասկածով հիվանդների պահպանված բիոպսիայի արդյունքները ցույց տվեցին, որ աուտոհակամարմինների կուտակումներ սուբկլինիկական ընթացքով հիվանդների մոտ հայտնաբերվում են ավելի վաղ քան դրսևորվում են կլինիկական ախտանիշներ։ Այս կուտակումները հայտնաբերվում են նաև այլ աուտոիմուն հիվանդություններ, սակավարյունություն և թերսնուցում ունեցող մարդկանց մոտ ավելի մեծ հաճախականությամբ քան նորմալ պոպուլյացիայում ։ Հակամարմինների էնդոմիզիալ բաղկացուցիչները (EMA) հյուսվածքային տրանսգլուտամինազայի հանդեպ ուղղված են բջջի մակերևութային տրանսգլուտամինազային, և այս հակամարմինները դեռևս կիրառվում են ցելիակիա ախտորոշումը հաստատելու նպատակով։ Այնուամենայնիվ, 2006 թ. ուսումնասիրությունները ցույց տվեցին, որ EMA-բացասական ցելիակիայով հիվանդ մարդիկ որպես կանոն մեծահասակ տղամարդիկ են ավելի խիստ արտահայտված որովայնային ախտանշաններով և «ատիպիկ» ախտանշանների ավելի ցածր հաճախականությամբ, ներառյալ աուտոիմուն հիվանդությունները ։ Այս աշխատության մեջ հյուսվածքային տրանսգլուտամինազայի հանդեպ աուտոհակամարմինների կուտակումները չեն առընչվում թավիկների վնասման աստիճանի հետ։ Այս արդյունքները համադրելով վերջին հետազոտության հետ, որտեղ ապացուցվում է գլիադինի բնածին պատասխան առաջացնելու հնարավորությունը, թույլ են տալիս ենթադրել, որ գլիադինը ավելի շատ պատասխանատու է ցելիակիայի առաջնային դրսևորումների համար, մինչդեռ հյուսվածքային տրանսգլուտամինազան ավելի որոշիչ գործոն է երկրորդային բարդությունների դեպքում, ինչպիսիք են ալերգիկ պատասխանը և երկրորդային աուտոիմուն հիվանդությունները։ Ցելիակիայով հիվանդների մեծ տոկոսի մոտ, հակահյուսվածքային տրանսգլուտամինազայի հանդեպ հակամարմինները նաև ճանաչում են Ռոտավիրուսային սպիտակուցը, որը կոչվում է VP7: Այս հակամարմինները խթանում են մոնոցիտների պրոլիֆերացիան, և ռոտավիրուսը կարող է բացատրել իմունային բջիջների ակտիվացման կասկադի որոշ վաղ փուլեր ։
Իսկապես, ռոտավիրուսի աղիքային վնասման վաղ հետազոտությունները ցույց են տվել, որ այն կարող է առաջացնել թավիկների ապաճ ։ Սա թույլ է տալիս ենթադրել՝ վիրուսային պրոտեինները կարող են դերակատարում ունենալ թավիկների առաջնային հարթեցման մեջ և խթանել հակա-VP7 ինքնակարգավորվող արտադրություն։ VP7 հանդեպ հակամարմինները նույնպես կարող են դանդաղեցնել վերականգնման գործընթացը մինչ գլիադին-միջնորդավորված հՏԳ ներկայացումը կհանգեցնի խաչաձև-ռեգուլացվող հակամարմինների երկրորդային աղբյուրի։
Կան նաև այլ աղիքային խանգարումներ որոնց դեպքում բիոպսիան կարող է ցույց տալ նմանատիպ պատկեր ինչպես ցելիակիայի դեպքում, որոնց թվում է նաև Կանդիդայի ախտահարումները ։
Թավիկների ատրոֆիա և թերսնուցում
Առաժարկվել են նաևայս հյուսվածքի վնասման այլընտրանքային մեխանիզմներ, որոնք ենթադրում են, որ վնասումն առաջանում է ինտերլեյկին 15-ի արտազատմամբ և իմունային համակարգի ակտիվացմամբ ավելի կարճ գլուտենային պեպտիդով (պ31–43/49): Այն կառաջացներ լեյկոցիտներով էնտերոցիտների մահ էպիթելային հյուսվածքում ։ Բիոպսիայով տեսանելի թավիկային ապաճը կարող է նաև չկապակցված պատճառ ունենալ, ինչպես օրինակ տրոպիկական սպրուն, գիարդիազը և ճառագայթային էնտերիտը։ Եթե շճաբանական և տիպիկ բիոպսիան խոսում են ցելիակիայի մասին, բայց այն պատասխան չի տալիս պահպանված դիետային, պետք է մտածել վերոհիշյալ այլընտրանքային ախտորոշումների մասին ։
Ախտորոշում
Ախտորոշումը հաճախակի դժվարություն է ներկայացնում, քանզի դեռ 2019 թ. դրությամբ շատ բժիշկներ տեղեկացված չեն ցելիակիայի ախտանշանների դրսևորումների բազմազանության և ախտորոշիչ չափորոշիչների մասին, այդպիսով դեպքերը մեծամասամբ ախտորոշվում են զգալի ուշացմամբ ։ Ախտանշանների ի հայտ գալուց հետո մինչև տասներկու տարվա ընթացքում կարող է դրվել ախտորոշում, և մեծամասնությամբ շատ երկրներում կարող է այդպես էլ չախտորոշվել ։
Գոյություն ունեն որոշակի թեստեր, որոնք կարող են օգտագործվել։ Ախտանշանների մակարդակը կարող է որոշել թեստի ընտրությունը, սակայն «բոլոր» թեստերը անիմաստ են, եթե հիվանդը արդեն առանց գլուտենային սննդակարգով է սնվում։ Բարակ աղու վնասումը վերականգնվում է շաբաթների ընթացքում սննդակարգից գլուտենը բացառեուց հետո, իսկ հակամարմինների մակարդակը իջնում է ամիսների ընթացքում։ Նրանց, ովքեր արդեն բացառել են գլուտենը սննդակարգից, կարող է անհրաժեշտ լինել օգտագործել որոշ գլուտեն պարունակող մթերքներ վեց շաբաթների ընթացքում, մինչ կրկնակի հետազոտություն անցկացնելը ։
Արյան քննություն
Արյան շճաբանական հետազոտությունը առաջին ընտրության քննություն է, որն անհրաժեշտ է ցելիակիայի ախտորոշման համար։ Դրա զգայունությունը կորելացվում է հյուսվածաբանական վնասումների աստիճանին։ Նվազագույն բարակ աղիքային փոփոխություններով մարդիկ կարող են սերոնեգատիվ լինել, այդ իսկ պատժառով ցելիակիայով տառապող մարդկանց մի մասը կարող է բաց թողնվել հայտնաբերման փուլում։ Թավիկային ատրոֆիայով պացիենտների մոտ իմունոգլոբուլին A տիպի հակաէնդոմիզիալ հակամարմինները կարող են ազդարարել զգայունության և սպեցիֆիկության մասին, համապատասխանաբար 90% և 99% ։ Հակատրանսգլուտամինազային հակամարմինների սերոլոգիան իսկզբանե զգայունության (99%) և սպեցիֆիկության (>90%) ավելի բարձր արդյունքների մասին էր խոսում։ Ինչևէ, հիմա համարվում է, որ այն ունի նմանատիպ բնորոշիչներ ինչ հակաէնդոմիզիալ հակամարմինները ։ Ե՛վ հակատրանսգլուտամինազային, և՛ հակաէնդոմիզիալ հակամարմինները ունեն դասական ախտանիշներով և լիարժեք թավիկային ատրոֆիայով ցելիակիայի ախտորոշման բարձր զգայնություն, բայց մասնակի ատրոֆիայով պացիենտների միայն 30–89%-ի դեպքում է հայտնաբերվում, իսկ լորձաթաղանթի աննշան փոփոխություններով թավիկների պահպանմամբ դեպքերում ավելի քիչ քան 50% ։
Հյուսվածքային տրանսգլուտամինազան ձևափոխում է գլուտեն պեպտիդը իմուն համակարգը ավելի արդյունավետ դրդող ձևի ։ Այս պեպտիդները հյուսվածքային տրանսգլուտամինազայի միջոցով ձևափոխվում են երկու եղանակով՝ դեզամինացում և տրանսամինացում ։ Ժամանակակից հակա-հՏԳ հետազոտությունը հենվում է ռեկոմբինանտ սպիտակուցի ընտրմամբ որպես հակածին ։ ՀՏԳ թեստավորումը պետք է իրականցվի առաջին հերթին, քանզի այն ավելի պարզ մեթոդ է իրականացման համար։ ՀՏԳ ոչ միանշանակ արդյունքի դեպքում դրան պետք է հաջորդի հակաէնդոմիզիալ հակամարմինների թեստը ։
Ուղեցույցներում խորհուրդ է տրվում զուգահեռ ստուգել շճային IgA մակարդակը, քանի որ ցելիակիայով հիվանդ մարդիկ, ովքեր ունեն IgA անբավարարություն, անկարող են սինթեզել հակամարմիններ, որոնք էլ հանդիսանում են այս թեստերի թիրախ («կեղծ բացասական»)։ Այդ մարդկանց մոտ կարող է հայտնաբերվել տրանսգլուտամինազայի հանդեպ IgG (IgG-tTG) հակամարմիններ ։
Եթե այս բոլո հակամարմինները բացասական են, ապա պետք է որոշել հակա-ԴԳՊ (դեզամինացված գլիադինի պեպտիդի հանդեպ հակամարմիններ)։ IgG դասի հակա-ԴԳՊ հակամարմինները կարող են օգտակար լինել IgA անբավարարությամբ տառապող անձանց մոտ։ Երկու տարեկանից ցածր երեխաների դեպքում, հակա-ԴԳՊ հակամարմինները ավելի ինֆորմատիվ են քան հակաէնդոմիզիալ ր հակատրանսգլուտամինազային հակամարմինների թեստերը ։
Ցելիակիայի ախտորոշման լայն արդյունքների պատճառով, մասնագիտացված ուղեցույցներում առաջարկվում է դրական արյուն քննությամբ մարդկանց այնուհետև կատարել էնդոսկոպիա/էզոֆագոգաստրոդուոդենոսկոպիա և բիոպսիա։ Շճաբանական թեստի բացասական պատասխանին կարող է հետևել էնդոսկոպիայի կամ դուոդենալ բիոպսիայի ցուցում, եթե կլինիկորեն դրսևորումը բարձր հավանականության մասին է խոսում ։
Այլ հակամարմիններ ինչպիսիք են հակասախարոմիցինային ցերեվիզիալ հակամարմինները, հանդիպում են ցելիակիայով հիվանդ որոշ մարդկանց մոտ, բայց նաև կարող են հանդիպել այլ աուտոիմուն հիվանդությունների դեպքում և մոտ 5% արյան դոնորների մոտ ։
Հակամարմինների հետազոտությունը կարող է զուգակցվել մարդու լեյկոցիտային հակամարմինների HLA թեստավորման հետ, եթե ախտորոշումը հստակ չէ։ TGA և EMA թեստերը ամենազգայուն շճաբանական հետազոտություններն են, բայց որպես HLA-DQ բացասական տիպը բացառում է ցելիակիա հիվանդության ախտորոշումը, HLA-DQ2- ի կամ DQ8-ի համար թեստավորումը առավելագույնի է հասցնում զգայունությունն ու կանխատեսող բացասական արդյունքները However, widespread use of HLA typing to rule out coeliac disease is not currently recommended. :
Էնդոսկոպիա
Տասներկումատնյա աղու վերին հատվածի էնդոսկոպիկ բիոպսիա(կոճղեզի հետին շրջանում կամ աղիճ աղում իրականացվում է մի քանի հատված ընդգրկելու համար (չորսից ութ))։ Ոչ բոլոր հատվածներն են միանման ախտահարված, և եթե բիոպսիան կատարվի առողջ հյուսվածքից, արդյունքը կլինի կեղծ բացասական ։ Նույնիսկ միևնույն բիոպտիկ հատվածում, կարող են տարբեր աստիճանի վնասումներ նկատվել ։
Ցելիակիայով հիվանդներից շատերի մոտ էնդոսկոպիկ քննությամբ բարակ աղիքը կարող է բնականոն տեսք ունենալ մինչ բիոպտատի ուսումնասիրության իրականացումը։ Այնուամենայնիվ, գոյություն ունեն հինգ բնորոշիչներ, որոնք օժտված են ցելիակիայի բարձր սպեցիֆիկությամբ՝ բարակ աղու ծալքերի կնճռոտում (պատկերված է նկարում), ծալքերի քանակի նվազում, լորձաթաղանթի խճանկարային պատկեր (նկարագրվում է ինչպես «ճաքճքած լաքաներ»), ենթալորձաթաղանթի արյունատար անոթի արտահայտվածություն և հանգուցավոր լորձաթաղանթի առկայություն ։
Եվրոպական ուղեցույցները երեխաների և դեռահասների դեպքում առաջարկում են ցելիակիայի համանման ախտանշանների դեպքում չանցկացնելի աղիքի բիոպսիա, եթե հակա-հՏԳ տիտրը շատ բարձր է (10 անգամ ավելի բարձր քան նորմայի վերին սահմանը) ։
Մինչև 1970-ականները, բիոպսիաները իրականացվում էին արտածծում իրականացնող սարքին ամրացված մետաղական կապսուլաներով։ Կապսուլաները կուլ էին տալիս և թույլ տալիս, որ հասնի բարակ աղիք։ Ռենտգեն հետազոտությամբ դիրքի ճշգրտումից հետո, միացվում էր արտածծման սարքը և հավաքվում էր աղիքային պատի պարունակությունը կապսուլայի մեջ։ Հաճախ կիրառվող կապսուլաներից էին համարվում Ուոթսոնի և Կրոսբի-Կուգլերի կապսուլաները։ Ներկայում այս մեթոդը փոխարինվել է ֆիբրոէնդոսկոպիկ եղանակով, որն ունի ավելի բարձր զգահյունություն և սխալվելու ավելի ցածր հավանականություն ։
Կապսուլային էնդոսկոպիան թույլ է տալիս հայտնաբերել ցելիակիային տիպիկ բնորոշ լորձաթաղանթի փոփոխությունները, սակայն հասարակ էնդոսկոպիայի և հյուսվածաբանական քննության համեմատ այն օժտված է ավելի ցածր զգայունությամբ։ Այդ պատճառով, այն չի հանդիսանում ցելիակիայի ախտորոշման առաջնային մեթոդ, սակայն կարող է ինֆորմատիվ լինել T-բջջային լիմֆոմայի, խոցային յեյունոիլեիտի և ադենոկարցինոմայի ախտորոշման համար, ռեֆրակտեր կամ բարդացած ցելիակիայի ընթացքով պացիենտների դեպքում
Ախտաբանություն
Ցելիակիայի դասական ախտայարումները բարակ աղիքում դասակարգվում են ըստ Մարշի ՝
Մարշի դասակարգումը՝ առաջարկված 1992 թ., մասնակիորեն ձևափոխվել է 1999-ին վեց աստիճանի, որտեղ նախորդ դասակարգման երրորդ աստիճանը ստորաբաժանվել է երեք աստիճանի. : Հետագա հետազոտությունները ցույց տվեցին, որ այս համակարգը միշտ չէ հուսալի և ցելիակիայի ժամանակ առաջացած փոփոխությունները կարելի է դասակարգել հետևյալ երեք բնութագրերով ՝ Փոփոխությունները սովորաբար բարելավվում են կամ ախտադարձում առանց գլուտենային սննդակարգի արդյունքում։ Այնուամենայնիվ, շատ ուղեցույցներ խորհուրդ չեն տալիս կատարել կրկնակի բիոպսիա, եթե դիետայի ֆոնին ախտանշանների բարելավում չի նկատվում ։ Որոշ դեպքերում, կարող է հատուկ ավելացվել գլուտենի օգտագործումը, որին կհաջորդի բիոպսիան, հաստատելու կամ ժխտելու համար ցելիակիան, որից հետո բիոպսիայի և շճաբանական նորմալ պատասխանները կարող են վկայել սխալ ախտորոշման մասին ։
Չբուժված ցելիակիայի դեպքում, թավիկային ատրոֆիան ավելի հաճախ է հանդիպում երեք տարեկանից ցածր երեխաների մոտ, իսկ ավելի մեծ երեխաների և հասուն մարդկանց մոտ՝ սակավ աղիքային ախտահարումներ (դուոդենալ լիմֆոցիտոզ) նորմալ թավիկների առկայությամբ ։
Այլ ախտորոշիչ թեստեր
Ախտորոշման հաստատումից հետո կարող է անցկացվել հետագա քննություն, պարզելու բարդությունները, ինչպես օրինակ երկաթի անբավարարությունը (արյան ընդհանուր և երկաթի քննության արդյունքում), ֆոլաթթվի և վիտամին B12 անբավարարություն, հիպոկալցեմիա (կալցիումի ցածր մակարդակ, սովորաբար վիտամին D սակավության հետևանքով)։ Վահանագեղձի ֆունկցիոնալ թեստեր կարող են իրականացվել արյան քննության ընթացքում, պարզելու համար հիպոթիրոիդիզմի առկայությունը, որն ավելի հաճախ է հանդիպում ցելիակիայով մարդկանց մոտ ։
Օստեոպենիա և օստեոպորոզ, մեղմ և խիստ արտահայտված ոսկրային հանքայնեցման նվազում հաճախ առկա են ցելիակիայով հիվանդ մարդկանց մոտ, և ախտորոշիչ նպատակով կարող է անցկացվել ոսկրային խտության հետազոտություն, ինչպիսիք են DXA սքանավորումը, որը կատարվում է պարզելու համար կոտրվածխքների հավանականությունը և ոսկրի պահպանման դեղորայքային բուժման կարիքը ։
Գլյուտենի դուրսբերում
Չնայած արյան հակամարմինների թեստերը, բիոպսիաները և գենետիկ թեստերը սովորաբար պարզ ախտորոշում են, սակայն երբեմն անհրաժեշտություն է առաջանում գլուտենի բացառման, առանց գլուտենային սննդակարգի նշանակման, ավելի հստակ ախտորոշելու համար։ Ներկայումս, գլուտենային հրահրում չի պահանջվում ախտորոշումը հաստատելու նպատակով այն դեպքերում, երբ պացիենտը ունի ցելիակիային բնորոշ աղիքի փոփոխություններ և դրական արձագանք է տալիս առանց գլուտենայի դիետային ։ Այնուամենայնիվ, որոշ դեպքերում կարող է անհրաժեշտություն առաջանալ գլուտենային հրահրմամբ, դրան հաջորդող բիոպսիայով, ախտորոշումը հաստատելու նպատակով. օրինակ՝ ցելիակիայի բարձր կասկածով, բայց առանց բիոպսիոն հաստատման, ովքեր ունեն արյան մեջ բացասական հակամարմիններ և արդեն իսկ սնվում են առանց գլուտենային սննդակարգով ։ Գլուտենի ներմուծումը խորհուրդ չի տրվում մինչև հինգ տարեկան երեխաների և սեռահասունացման շրջանումG : Ոչ ցելիակիային գլուտենային անանելիության ալտերնատիվ ախտորոշում կարող է դրվել, երբ առկա է միայն սիմպտոմատիկ գլուտենի հանդեպ զգայնություն ։ Ստամոքսաղիքային և արտաաղիքային ախտանշանները ոչ ցելիակիային գլուտենային զգայնության դեպքում կարող է նման լինել ցելիակիային հիվանդությանը, և բարելավվում են սննդակարգից գլուտենի վերացման դեպքում , ցելիակիան և ցորենի հանդեպ ալերգիան բացառելուց հետո ։
Մարդկանց մինչև 30%-ի մոտ հաճախ շարունակում են ունենալ կամ նրանց մոտ զարգանալ ախտանշանները սննդից գլուտենը հեռացնելուց հետո ։ Անհրաժեշտ է սիմտոմատիկ պատասխանի մանրակրկիտ վերլուծություն, քանզի պատասխանի բացակայությունը կարող է պայմանավորված լինել շարունակվող փոքր քանակներով գլուտենի կիրառմամբ, կամավոր կամ ակամա, կամ հետևանք լինել այլ հաճախ ասոցացված վիճակների հետ, ինչպես աղիքային բակտերիալ գերաճը, լակտազային անբավարարությունը, ֆրուկտոզի մալաբսորբցիա , սուկրոզա և սորբիտոլ , մալաբսորբցիա, քկզոկրին ենթաստամոքսային անբավարարություն , միկրոսկոպիկ կոլիտ և այլն։ Չբուժված ցելիակիայի դեպքում,սրանք սովորաբար անցողիկ վիճակներ են, որոնք առաջանում են աղիքի վնասման հետևանքով    ։ Դրանք սովորաբար բարելավվում են առանց գլուտենային դիետայի սկսելու մի քանի ամիս անց, բայց կարող են պահանջել որոշ միջամտություներ, ինչպես պանկրեատիկ ֆերմենտների ավելացումն է  , սննդային լակտոզայի, ֆրուկտոզայի, սակրոզայի և սորբիտոլի օգտագործման նվազեցումը  կամ հակաբիոտիկների պեր օրալ կիրառումը բակտերիալ գերաճի դեպքում ։ Բացի գլուտենի բացառումից, որոշ մարդիկ կարիք ունեն նաև հետևելու ցածր FODMAP դիետայի կամ խուսափել կոմերցիոն առանց գլուտենային սննդից, քանի որ դրանք պարունակում են մեծ քանակությամբ կոնսերվանտներ և հավելումներ (ինչպես սուլֆիտներ, գլուտամատ, նիտրատներ և բենզոատներ) և կարող են տրիգեր հանդիսանալ ֆունկցիոնալ ստամոքսաղիքային ախտանշանների համար ։