Հակոբ_Սիմոնյան
Ախալցխայի Երևման Սուրբ Խաչ եկեղեցու պաշտպանության հարց
2010 թ. Հակոբ Սիմոնյանը հանդես է եկել իր հայրենի Ախալցխայի Երևման Սուրբ Խաչ եկեղեցու պաշտպանությամբ ։ Ախալցխայի Երևման Սուրբ Խաչ հայկական եկեղեցու հետ ծագած խնդրի կապակցությամբ 2010 թ. մայիսին Երևանից Ախալցխա էր գործուղվել ՀՀ մշակույթի նախարարությանն առընթեր պատմամշակութային ժառանգության գիտահետազոտական կենտրոնի տնօրեն, պատմական գիտությունների թեկնածու Հակոբ Սիմոնյանը, որը հաստատել է Ախալցխայի հայության մտահոգությունները ։ Ախալցխայի Երևման Սուրբ Խաչ հայկական կաթոլիկ եկեղեցին օգտագործման իրավունքով տրամադրվել է Վատիկանի կաթոլիկ եկեղեցուն։ Այս տեղեկությունը «Հետք»-ի թղթակից Քրիստինե Աղալարյանի հետ զրույցում 2010-ի մայիսի վերջերին հաստատել է ՀՀ մշակույթի փոխնախարար Արթուր Պողոսյանը, ով նույն օրերին ետ էր վերադարձել Թբիլիսիից։ 2010-ի Ապրիլի վերջերին քննարկվող թեման կրկին Սամցխե-Ջավախքում ոտնձգությունների ենթարկված հայկական եկեղեցիներից մեկն էր, այս անգամ` Ախալցխայի Երևման Սուրբ Խաչ կաթոլիկ եկեղեցին։ Բանվորները քանդել են եկեղեցու խորանը և մի կամար։ Խորանը քանդելիս դուրս են եկել հայկական արձանագրություններով խաչքարեր, որոնք դեռևս չեն տեղափոխվել կամ ոչնչացվել, այլ կուտակված են եկեղեցու մոտ։ Քաղաքապետարանի աշխատակիցները տեղացիներին խոստովանել են, որ իրենք եկեղեցին քանդելու հետ որևէ կապ չունեն, և այդ ամենը տնօրինում է Վրաստանի մշակույթի և հուշարձանների պահպանության նախարարությունը։ Նրանք նաև տեղեկացրել են, որ Երևման Սուրբ Խաչ եկեղեցու տեղում կառուցվելու է վրաց կաթոլիկ եկեղեցի ։ Այդ հանգամանքը դժգոհություններ է առաջացրել ախալցխահայության շրջանում։ Նրանք պարզաբանումներ են պահանջել, իսկ Վիրահայոց թեմի առաջնորդ Վազգեն եպիսկոպոս Միրզախանյանը հայտարարել է, թե Ախալցխայի երիտասարդները, առաջնային կարևորություն տալով զգացմունքներին, ծրագրված սադրանքի զոհ են դարձել, որի արդյունքում մեծ իրարանցում է բարձրացել այն ապատեղեկատվության շուրջ, թե վրացիները քանդում են Երևման Սուրբ Խաչ եկեղեցին։ Ըստ Վիրահայոց թեմի առաջնորդի` եկեղեցին և հարակից 3 հա տարածքը 2009 թ. Վրաստանի իշխանությունները 99 տարով փոխանցել են Վրաստանում Վատիկանի կաթոլիկ եկեղեցուն ։ «Ըստ համապատասխան պայմանագրի` Վրաստանում Վատիկանի կաթոլիկ եկեղեցին պարտավորվել է վերականգնել Երևման Սուրբ Խաչ եկեղեցին ու բարեկարգել տարածքը։ Դա էլ այս իրարանցման պատճառը դարձավ»,- ասել է Վազգեն եպիսկոպոս Միրզախանյանը։ Նա տեղեկացրել է, որ վերականգնողական աշխատանքները կիրականացվեն վերականգնման չափանիշների համաձայն ։ Ախալցխայի հայկական երիտասարդական կազմակերպությունների համակարգող խորհուրդը պատասխան հայտարարություն է տարածել` նշելով, որ Սամցխե-Ջավախք տարածաշրջանի հայությունը խորապես վրդովված և վիրավորված է Վիրահայոց թեմի առաջնորդ Վազգեն եպիսկոպոս Միրզախանյանի հայտարարություններից։ «Վանդալիզմի ու պղծման ենթարկված հայկական եկեղեցին նաև թալանվում է։ Բազմաթիվ վկաների հաստատմամբ` շատ սրբատաշ ու հայատառ արձանագրություններով քարեր են դուրս բերվել եկեղեցու տարածքից և օգտագործվել ինչ-որ շինարարության մեջ ։ Մենք արձանագրել ենք այն, ինչ տեսել ենք և ներկայացրել հայ հասարակության դատին թե Հայաստանում, թե սփյուռքում»,- նշված է Համակարգող խորհրդի պատասխան գրության մեջ։ Նրանք հայտարարել են, որ եթե Հայ առաքելական եկեղեցին տեր չի կանգնում Ախալցխայի Երևման Սուրբ Խաչ եկեղեցուն, դա չի նշանակում, որ նման խնդիր գոյություն չունի։ Հարցը մտահոգել է նաև Առաքելական եկեղեցու որոշ ներկայացուցիչների։ Նրանք էլ են բարձրաձայնել խնդրի մասին, սակայն խիստ նկատողություն են ստացել Մայր Աթոռից։ «Հիմքերն արդեն քանդել են, մեր մտավախությունն այն է, որ անձրևները կլցվեն, և ամբողջ պատը կփլվի»,- ասում է Սամցխե-Ջավախքի հոգևոր հովիվներից մեկը, ով չի ցանկանում հրապարակել իր անունը ։ Ախալցխայի շրջանում կաթոլիկ համայնքի սպասավոր, Սուխլիս գյուղի կաթոլիկ եկեղեցու քահանա հայր Գրիգորը մեզ հետ զրույցում ժխտեց քանդման նոր փաստը։ «Նոր քանդումներ չտեսա, միայն խաչքարի վրա տեսա, որ քարը փորագրված է, փորձել են խաչի վրայից մի բան հեռացնել, արդյոք խաչը ջնջելու՞ համար, թե՞ իրենք ուրիշ բան պետք է գրեին դրա վրա, հայտնի չէ»,- պատմեց հայր Գրիգորը ։ Ինչպես տեղեկացանք Ախալցխայի բնակիչներից, եկեղեցում աշխատանքները դադարեցված են, սակայն ոչ ոք «տիրություն չի անում եկեղեցու քանդված քարերին ու խաչքարերին», դրանք դեռ կուտակված են ։ «Եկեղեցին ոչ թե քանդում են, այլ մաքրում փլատակներից։ Բայց դա կատարվում է սահմանված միջազգային նորմերին ոչ համապատասխան ձևով»,- ասում է ՀՀ մշակույթի նախարարությանն առընթեր պատմամշակութային ժառանգության գիտահետազոտական կենտրոնի տնօրեն, պատմական գիտությունների թեկնածու Հակոբ Սիմոնյանը։ Նա Հայաստանից գործուղվել էր Ախալցխա, որպեսզի ուսումնասիրեր Երևման Սուրբ Խաչ եկեղեցու շուրջ առաջացած խնդիրը։ Հակոբ Սիմոնյանը ցավում է, որ Վիրահայոց թեմի առաջնորդը հայտարարել է, թե դա կաթոլիկ եկեղեցու խնդիրն է. «Նա, փաստորեն, ջուր է լցնում այն մարդկանց ջրաղացին, ով պատրաստվում է այդ եկեղեցու գլխին ինչ-որ բան բերել»։ Իսկ վերանորոգելու համար պետք է պեղումներ կատարվեին, յուրաքանչյուր քարը տեղում ֆիքսվեր, որոշվեին բոլոր մանրամասները, եթե դրա նպատակը եկեղեցու` գիտական սկզբունքներով վերականգնումն է։ Հակոբ Սիմոնյանը նման մոտեցում չի նկատել։ «Խորանը, ավանդատները և արևելյան պատն արտաքուստ մաքրված էին, քարերը մի տեղ էին հավաքված, հողը` մի տեղ։ Բայց դա արվել էր ոչ թե պրոֆեսիոնալ մասնագետների կողմից, այլ պատահական մարդկանց ջանքերով»։ Որ դա արել են պետական իշխանությունների համաձայնությամբ և հրահանգով, Հակոբ Սիմոնյանի դիտարկմամբ, որոշակի է, քանզի եկեղեցին քաղաքի երևացող տեղում է գտնվում։ «Չէր կարող պատահել, որ երկու-երեք օր քաղաքի կենտրոնում մեծ ծավալի հողային աշխատանքներ իրականացվեին առանց պատկան մարմինների համաձայնության»,- համոզված է նա ։ Հ. Սիմոնյանը կարծում է, որ այդ գործողությունները երկու նպատակ պետք է հետապնդեին. կամ իսկապես վերականգնել եկեղեցին, կամ էլ քանդել և տեղում նորը կառուցել։ Բայց եթե խնդիր էր դրված եկեղեցին վերականգնել, ապա այդ աշխատանքներին պետք է հայ գիտնականներ մասնակցեին, կամ գոնե նախագիծը պետք է համաձայնեցվեր Հայաստանի մշակույթի նախարարության հետ, քանզի Երևման Սուրբ Խաչ եկեղեցին 13-րդ դարի հայկական կոթող է։ «Այս խնդիրը միշտ բարձրացվել է, երբ Թուրքիայի կամ Իրանի տարածքում եղած հայկական հուշարձանները ենթարկվում են վերականգնման։ Անհասկանալի է, թե ինչու նույնը չպետք է արվի բարեկամ հռչակված երկրում»,- ասում է Հ. Սիմոնյանը ։