cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Բելգրադի ֆոնդային բորսա
Պատմություն
Առաջին անգամ բորսան հիմնադրվել է 1894 թ. նոյեմբերի 21-ին և գործել է մինչև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկիզբը։ Բորսայում պաշտոնական առևտուրը սկսվել է 1895 թ. հունվարի 2-ին։ 1953 թ. բորսան ձևականորեն փակվել է, քանի որ չէր համապատասխանում սոցիալիստական տնտեսության նպատակներին։ Վերաբացվել է 1989 թ. որպես Հարավսլավիայի կապիտալի շուկա, սակայն Հարավսլավիայի բաժանումից հետո վերանվանվել է նորից Բելգրադի ֆոնդային բորսայի։ 2001 թ. լայնամասշտաբ սեփականաշնորհման ընթացքում բորսան սկսել է սեփականաշնորհված ձեռնարկությունների արժեթղթերի առևտուրը։ Մեկ տարի անց սկսվել է Սերբիայի պետական պարտատոմսերի առևտուր։ 2004 թ. սեպտեմբերին բորսան ընդունվել է Եվրո-ասիական ֆոնդային բորսաների դաշնություն։
Ինդեքսները
Բելգրադի ֆոնդային բորսան ունի չորս բորսայական ինդեսքս.
Գործունեությունը
2006 թ. բորսայում ցուցակագրված էին մոտավորապես 1200 ընկերության արժեթղթեր, իսկ շուկայի կապիտալիզացիան հասել էր 11 միլիարդ ԱՄՆ դոլարի։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Սերբիայի տնտեսություն Կատեգորիա:Կազմակերպություններ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Ֆոնդային բորսաներ Կատեգորիա:Բելգրադի շենքեր և կառույցներ Կատեգորիա:1894 հիմնադրումներ Սերբիայում
Աբրոգացիա
Աբրոգացիա (լատ. abrogatio - վերացում, ոչնչացում), օրենքը չեղյալ հայտարարելու գործողություն։ Աբրոգացիան կատարվում է գոյություն ունեցող օրենքը վերացնելով կամ նրան հակասող օրենք ընդունելով։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Քաղաքացիական իրավունք Կատեգորիա:Հռոմեական իրավունք
Նախադասության անդամներ
Նախադասության անդամներ, նախադասության կազմիչ մասեր, որոնք, ըստ քերականական (շարահյուսական) հարաբերությունների բովանդակության և կապակցական բնույթի, արտահայտում են ամբողջական պաշտոններ։ Մտքի ձևավորման ու արտահայտման նպատակով բառերը (առանձին կամ զուգակցումներով) կապակցական զանազան հարաբերությունների մեջ են դրվում՝ կատարելով տարբեր պաշտոններ։ Այդպիսով կիրառական մակարդակում նրանք ներկայանում են որպես Նախասասության անդամներ։ Նրանց որոշման հիմքը քերականական հարաբերության բովանդակությունն է՝ կապակցական համապատասխան բնույթով։ Այդ հարաբերությունները լինում են՝ անդամներ գործողական-վերագրումային (ստորոգումային), բ․ հատկանիշային, գ․ առարկայական, դ․ հանգամանքային։ Գործողական-վերագրումային հարաբերության հիման վրա համաձայնական կապակցությամբ հանդես են գալիս ենթական և սաորոգյա֊լը («Թռչունը թռավ», «Թռչունները թռան»,«Ես գնացի», «Դիրքը նոր է»), հատկանիշայինի հիման վրա՝ առդրությամբ՝ որոշիչը («Նոր գիրք գնեցի»), հոլովառությամբ՝ հատկացուցիչը («Իմ գիրքը վերցրի») և համաձայնությամբ կամ առանց դրան՝ բացահայտիչը («Դրիգորը՝ եղբայրս,գալիս է», «Նստեցի պարտեզում, ծառի տակ»), առարկայականի հիման վրա՝ խնդրառական կապակցությամբ՝ խնդիրները («Դնեցի գիրք», «Դրեցի մատիտով»), հանգամանքայինի հիման վրա՝ հոլովառական կապակցությամբ՝ որոշ պարագաներ («Անցնում եմ փողոցով», «Լողում եմ ծովում» են), առդրությամբ՝ այլ պարագաներ («Ամենուրեք զգացվում է գարնան շունչը»)։ Ըստ նախադասության կազմության մեջ ունեցած դերի նախադասության անդամները լինում են գլխավոր և երկրորդական։ Գլխավոր են ենթական և ստորոգյալը, որոնք կազմում են նախադասության կորիզը։
Երկրորդական անդամները
Կոչվում են նաև լրացումներ, որոնք ընդարձակող դեր են կատարում։ Նրանք ստորադաս են լրացյալներին։ Լրացյալների հաշվառումով երկրորդական անդամները կամ լրացումները բաժանվում են գոյականական և բայական անդամների լրացումների։ Գոյականական անդամների լրացումներն են որոշիչը, հատկացուցիչը և, որոշ վերապահությամբ, բացահայտիչը։ Բայական անդամների լրացումներն են խնդիրները և պարագաները։ Խնդիրները բաժանվում են ուղիղ և անուղղակի տեսակների, որոնք իրենց հերթին ունեն ենթատեսակներ (բուն ուղիղ խնդիր՝ «Ջուր խմեցի», մասնական ուղիղ խնդիր՝ «Ջրից խմեցի», անուղղակի խնդիրներ՝ հանգման՝ «Հանդիպեցի Վարդանին», միջոցի՝ «Գրում եմ մատիտով», ներգործող՝ «Նա հարգվում է բոլորից», վերաբերության՝ «Պատմում էր հնից, նորից», անջատման՝ «Նամակ ստացա Գևորգից» և այլն)։ Պարագաները լինում են տեղի, ժամանակի, ձևի, չափի, նպատակի, հիմունքի, հակառակ հիմունքի, պայմանի են։
Ըստ արտահայտության ձևի
նախադասության՝ անդամները լինում են պարզ և բաղադրյալ (վերլուծական կամ նկարագրական)։ Պարզերն արտահայտվում են մեկ բառով, բաղադրյալները՝ երկու կամ ավելի բառերի զուգակցությամբ։ Բացի ստորոգյալից, բաղադրյալ կարող են լինել և ուրիշ անդամներ՝ «Խոսում եմ գործի մասին» (խնդիր), «Դիրքը դրված է սեղանի վրա» (պարագա)։ Այստեղ կա կապերի և նրանց խնդիրների զուգակցում։ Բաղադրյալ կամ վերլուծական անդամ կարող են լինել միայն նյութական իմաստ ունեցող բառերի կապակցությունները՝ «Հինգ մետր կտոր գնեցի», «Նա դեպքին իրազեկ մարդ է» (որոշիչներ)։ Ինքնուրույնաբար նախադասության անդամ կարող են լինել անվանողական արժեք (նյութական իմաստ) ունեցող բառերը՝ գոյականը, ածականը, թվականը, բայը, մակբայը և ցուցողաբար, ըստ իրադրության՝ դերանունները։ Կապերը նախադասության անդամ են կազմում իրենց խնդիրների հետ։ Մյուս խոսքի մասերը կիրառական նման դեր չունեն։
Կատեգորիա:Շարահյուսություն
Bionic (ալբոմ, Քրիստինա Ագիլերա)
Նախապատմություն
Դեռ Back to Basics World Tour շրջագայության ասիական մասում՝ 2007 թվականի ամռանը, Քրիստինան նշեց, որ իր ապագա ալբոմը կլինի հակիրճ և կտրուկ կտարբերվի նախորդ՝ Back to Basics լոնգփլեյից ։ Ավելի ուշ երգչուհին Ռայան Սիկրեստի հեռուստահաղորդման ժամանակ հարցազրույց տվեց իր նոր ալբոմի պլանների վերաբերյալ, որտեղ Քրիստինան ավելացրեց, որ ալբոմը կներառի իր մեջ նոր անձնական ասպեկտներ ։ Իր պաշտոնական կայքում Քրիստինան ասել է․՝
Քրիստինան ալբոմը նկարագրում է որպես շատ երաժշտական ժանրերի և ո0երի ունիկալ խառնուրդ։ Այնուհետև երգչուհին ասում է․
Ալբոմի ձայնագրումը
Լինդան Փերրին ևս մասնակցել է ալբոմի ձայնագրման աշխատանքներին։ Քրիստինան ասել է.
Ալբոմի ձայնագրման աշխատանքներին մասնակցել է նաև ավստրալիացի երգչուհի-կոմպոզիտոր Սիա Ֆյորլըրը։ Այս տանդեմում հետաքրքիրն այն է, որ նրանց դուր են գալիս միմյանց ստեղծագործությունները։ Քրիստինան Billboard հարցազրույցի ժամանակ ասել է․
Նրանք միասին ձայնագրեցին հինգ երգ։
Ոճ
Քրիստինան դեռևս 2006 թվականից ցանկանում էր ֆուտուրիստական ոճ ալբոմի համար, սակայն ձայնագրեց ջազային ալբոմ՝ Back to Basics։
Ագիլերայի երաժշտական պրոդյուսեր Ռոբ Լյուիսը ասել է․
Ի վերջո ալբոմը ձեռք բերեց այնպիսի ոճեր, ինչպիսիք են R&B, էլեկտրոկլեշ, դանս֊փսփ, սիտի փոփ և էլեկտրոփոփ։
Գովազդող ընկերություն
Փետրվարյան Marie Claire ամսագրի հարցազրույցի ժամանակ երգչուհին ասել է, որ ալբոմի անունը կհայտարարվի այն ժամանակ, երբ պատրաստ կլինեն առաջին երեգ սինգլերը։ 2010 թվականի փետրվարի 22֊ին Hope for Haiti Now: A Global Benefit for Earthquake Relief հեռուստաշոուի ժամանակ Քրիստինա Ագիլերան կատարում է Լինդա Փերրիի «Lift Me Up» երգը ։ «Woohoo» անունով նոր երգը՝ Nicki Minaj֊ի և «Not Myself Tonight»֊ի մասնակցությամբ, պաշտոնապես տեղադրվեց YouTube կայքում 2010 թվականի մայիսի 7֊ին, հունիսին գերմանական GQ ասմսագրում հայտնվեց ալբոմի շապիկը, հուլիսին՝ Latin֊ի շապիկին։
2010 թվականի մայիսի 7֊ին Քրիստինան The Oprah Winfrey Show հեռոստաշոուի ժամանակ կատարեց «Not Myself Tonight»֊ը ։ «You Lost Me» երգը կատարվեց American Idol շոուի վերջին սերիայում ։ Հունիսի 6֊ին երգչուհին MTV Movie Awards 2010 արարողության ժանանակ կատարեց «Bionic», «Not Myself Tonight» և «Woohoo» երգերը։ Հունիսի 9֊ին, «Late Show with David Letterman»֊ի ժամանակ Քրիստինան հարցազրույց տվեց և կատարեց «You Lost Me» երգը։ 2010 թվականի հունիսի 10֊ին Live with Regis and Kelly շոուի ժամանակ կատարեց «Not Myself Tonight» երգը, իսկ օրեր անց՝ The Early Show֊ի ժամանակ՝ «Fighter», «You Lost Me», «Not Myself Tonight» երգերըն և «Genie in a Bottle»/«What a Girl Wants»֊ի ռեմիքսը։ Հունիսի 13֊ին VH1 Storytellers և Behind the Music հեռուստահաղորդման ժամանակ ցուցադրվեց Քրիստինա Ագիլիերայի մասին ռեպորտաժ։
Քրիստինա Ագիլերան իր ալբոմի համար պլանավորել էր մեծ գովազդող ընկերություն՝ հենվելով իր համաշխարհային Bionic Tour շրջագայության վրա։ Սկզբում նախատեսված էր 20 համերգ, որոնք տեղի կունենսյին 2010 թվականի հուլիսի 15֊ից մայիսի 24֊ը ԱՄՆ֊ում և Կանադայում։
Սինգլներ
2010 թվականի ապրիլի 13֊ին թողարկվեց Bionic ալբոմի առաջին սինգլը՝ «Not Myself Tonight»։ Այն Billboard Hot 100 վարկանիշային աղյուսակում զբաղեցրեց 23֊րդ հորիզոնականը։ «Not Myself Tonight»֊ը Քրիստինայի 3֊րդ ամենահաջողակ երգն է «Keeps Gettin' Better» և «Ain’t No Other Man» երգերից հետո։ Երգը Մեծ Բրիտանիայի վարկանիշային աղյուսակում զբաղեցնելով 22֊րդ հորիզոնականը, համաշխարհային շուկայում չի հասել մեծ առևտրային հաջողությունների։ Այնուհետև հայտնվեց Ավստրայի և Ավստրալիայի լավագույն երգերի ցուցակում և Նոր Զելանդիայի ու Շվեյցարիայի 40 լավագույն երգերի ցուցակում։
Ալբոմի վրա աշխատողներ
Allmusic.
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:2010 ալբոմներ Կատեգորիա:RCA Records ալբոմներ Կատեգորիա:Անգլալեզու ալբոմներ
Գրաֆներ
Մաթեմատիկայում գրաֆը մի շարք օբյեկտների վերացական ներկայացումն է, որտեղ մի քանի զույգ օբյեկտներ կապված են հղումներով։ Փոխկապակցված օբյեկտները ներկայացվում են մաթեմատիկական աբստրակցիաների միջոցով, որոնք կոչվում են գագաթներ և կողեր։ Սխեմատիկ տեսքով գրաֆը կարելի է պատկերել որպես մի շարք կետերի (dots) և դրանք միացնող գծերի կամ կորեր միջոցով։ Գրաֆերն մեկն են այն օբյեկտներից, որոնք ուսումնասիրվում են Դիսկրետ մաթեմատիկա բաժնում։
Գրաֆի կողերը կարող են լինել ուղղորդված (ասիմետրիկ) կամ ոչ-ուղղորդված (սիմետրիկ)։ Օրինակ, եթե որպես գրաֆի գագաթներ համարենք երեկույթին մասնակցող մարդկանց, և ասենք գագաթների միջև գոյություն ունի կող, եթե կա ձեռք-սեղմում, ապա սա ոչ-ուղղորդված գրաֆի օրինակ է, որովհետև եթե մարդկանցից մեկը սեղմեց մյուսի ձեռքը, ապա երկրորդ անձն էլ սեղմեց առաջինի ձեռքը։ Մյուս կողմից, եթե գագաթները ներկայացնող մարդկանց միջև հարաբերությունը սահմանենք որպես Ա մարդը ծանոթ է Բ անձի հետ, ապա այս ձևով սահմանված գրաֆը կլինի ուղղորդված, քանի որ երբ Ա անձը ճանաչում է Բ մարդուն, ապա այստեղից չի հետևում, որ Բ մարդն էլ է ճանաչում Ա մարդուն։
Գրաֆը Գրաֆների տեսություն բաժնի հիմնական ուսումնասիրվող թեման է ։
Գրաֆ
Գաղափարապես գրաֆը ձևավորվում է գագաթներով և դրանք միացնող կողերով։
Օրինակ 1.
Ֆորմալ գրաֆը բազմությունների զույգ է՝ (V,E), որտեղ V-ն գագաթների բազմությունն է և E-ն կողերի բազմությունն է, որոնք ձևավորվում են գագաթների զույգով։ E-ն մուլտիբազմություն է, այսինքն՝ նրա էլէմենտները կարող են հանդիպել ավելի քան մեկ անգամ։ Գրաֆի գագաթները կարող ենք նշանակել լատինական այբուբենի տառերով։ Մեր օրինակում կնշանակենք հետևյալ կերպ՝ v1,v2,...vn ։ Ելնելով նախորդ օրինակից մեր գրաֆը կունենա հետևյալ տեսքը՝
Օրինակ 2.
Նմանակերպ մենք կարող ենք նշանակել գրաֆի կողերը լատինական այբուբենի տառերով՝ e1,e2,...en։
Օրինակ 3.
Հարևանության հարաբերություն
Օրինակ 1՝
G ուղղորդված գրաֆի հարևանության մատրիցը՝ D=(dij) մատրիցն է, որտեղ dij այն ուղղորդված կողերի քանակն է, որոնք դուրս են գալիս vi գագաթից և գնում են դեպի vj գագաթը։
Օրինակ2՝
Գրաֆի լրացում գրաֆ
G=(V,E) գրաֆի լրացում կանվանենք ┌G(V,┌E), որտեղ ┌E-ն այն կողերի բազմությունն է, որոնք առկա չեն G գրաֆում։
Աբրսկիլ
Աբրսկիլ, աբխազական ժողովրդական վեպ՝ դյուցազն Աբրսկիլի մասին։ Ըստ ավանդության, աստծուն չենթարկվելու համար Աբրսկիլը նետվել է վիհ և գամվել երկաթե սյունին։ Հետազոտողները նրան նմանեցնում են Արտավազդին և Պրոմեթևսին։
Կատեգորիա:Աբխազիայի գրականություն Կատեգորիա:Աբխազական դիցաբանություն Կատեգորիա:Էպոս
Պորտոգրուարո
Պորտոգրուարո (Portogruaro), կոմունա Իտալիայում, գտնվում է Վենետո մարզում՝ Վենետիկ գավառում։ Բնակչությունը կազմում է 25158 մարդ։ Խտությունը կազմում է 231 մարդ/կմ²։ Տարածքը գրավում է 102 կմ²։ Փոստային ինդեքս՝ 30026։ Հեռախոսային կոդ՝ 0421։
Կոմունայի հովանավորն է սուրբ Անդրեաս Առաքյալը։ Տոնը նշվում է ամեն տարի նոյեմբերի 30-ին։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իտալիայի քաղաքներ Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր
Զաք Էֆրոն
Կենսագրություն
Զաք Էֆրոնը ծնվել է 1987 թվականի հոկտեմբերի 18-ին էլեկտրակայանում աշխատող ինժեներ Դեյվիդ Էֆրոնի և Սթարլի Բասքեթի ընտանիքում։ Մեծացել է փոքր եղբոր՝ Դիլանի հետ, որը 5 տարով փոքր է Զաքից։ Զաք Էֆրոնը ունի հրեական արմատներ ։
4 տարեկանից սկսած արդեն մասնակցել է դպրոցական թատրոնի ներկայացումներին։ 15 տարեկանից սկսած մասնակցություն է ունեցել հեռուստանկարահանումներին։ 2000-2001 թվականներին հաճախել է Ալլան Հենքոքի քոլեջին (Allan Hancock College) կից երաժշտական դպրոցը (Pacific Conservatory of the Performing Arts) Սանտա-Մոնիկայում ։
2006 թվականին Կալիֆոռնիայի Արրոյո Գրանդե քաղաքում ավարտել է դպրոցը և ընդունվել է Լոս Անջելեսի Հարավային Կալիֆոռնիայի համալսարանը, սակայն հետաձգել է ուսումը նկարահանումների պատճառով։
Կարիերա
2002 թվականին Էֆրոնը՝ որպես հրավիրված դերասան, նկարահանվել է մի քանի հեռուստասերիալներում, այդ թվում՝ «Լուսատիտիկ», «Շտապ օգնություն» և «Պաշտպան»։ Նա կատարել է Քամերոն Բեյլի դերը «Հավերժական ամառ» հեռուստասերիալի մի քանի սերիաներում։ Ամենասկբից պլանավորվել էր, որ նրա կերպարը կլինի ժամանակավոր, բայց Էֆրոնի կերպարը դարձավ պարբերական։ «Հավերժական ամառ» հեռուստասերիալում նկարահանվելու հետ միաժամանակ նա նաև նկարահանվել է «C.S.I.: Հանցագործության վայր Մայամի», «Ջրային ոստիկանություն. Հատուկ ջոկատ», «Ամեն ինչ թիփ-թոփ է, կամ Զաքի ու Կոդիի կյանքի» և The Replacements հեռուստասերիալներում։ Երիտասարդ կատարողների մրցանակաբաշխության ժամանակ ներկայացվել է հեռուստաֆիլմում կատարած լավագույն դերակատարում անվանակարգում Supporting Young Actor մինի-սերիալում կատարած դերի համար ։ 2005 թվականին նա կատարել է գլխավոր հերոսի դերը Hope Partlowի «Sick Inside» երգի տեսահոլովակում։ 2005 թվականը դարձավ շրջադարձային Էֆրոնի կյանքում։ Disney Channel ընկերությունը քասթինգ հայտարարեց Քեննի Օրթեգի «Բարձրագույն դպրոցի մյուզիքլ» ֆիլմի գլխավոր դերի համար։ Զաքը կարդացել է երկխոսություն 16-ամյա Վանեսսա Հադջենսի հետ և ստացել է բասկետբոլի աստղ Թրոյ Բոլտոնի դերը։ Նա պետք է պարեր և երգեր, բայց այդ պահին Զաքն ընդամենը 18 տարեկան էր, և նրա ձայնը շարունակում էր փոխվել։ Որոշվեց Զաքի ձայնը համադրել երգիչ և դերասան Դրյու Սիլիի ձայնի հետ։2006 թվականին «Բարձրագույն դպրոցի մյուզիքլ» ֆիլմը թողարկվեց և մեծ հաջողություն ունեցավ ։ Բնականաբար Դիսնեյ հեռուստաալիքը որոշեց ֆիլմի շարունակության նկարահանումները չհետաձգել, բայց Զաքը պայման դրեց, թե ինքը կնկարահանի շարունակությունում միայն այն դեպքում, եթե իրեն թույլ չտան ինքնուրույն երգել։ Ֆիլմի երկրորդ մասը՝ «Բարձրագույն դպրոցի մյուզիքլ։ Արձակուրդներ» ֆիլմը, ցույց տվեց, որ Զաքը հաջողությամբ է կատարել իր առաջադրանքը։ Ֆիլմի սաունդթրեքը դարձավ 2007 թվականի ամենավաճառվող սկավառակը։ Սայմոն Քոուելի ձայնագրման ընկերությունը առաջարկել է Զաքին ձայնագրել սկավառակ, բայց նա հրաժարվել է՝ ասելով, որ ուզում է կենտրոնանալ դերասանական կարիերայի վրա։
Այդ ժամանակ պրոդյուսերներն անցկացրել են քասթինգ «Մազերի լաք» Բրոդվեյական մյուզիքլի հիման վրա ֆիլմի նկարահանելու համար։ Զաքին հաստատեցին Լինկ Լարքինի դերում։ Այդ ֆիլմը Զաքին ճանաչում բերեց ։
Հետագայում թողարկվել են ոչ պակաս հայտնի ֆիլմեր Զաք Էֆրոնի մասնակցությամբ, որոնցում նա կատարել է գլխավոր դերեր. դրանք են՝ «Ես և Օրսոն Ուելլսը», «Հայրիկը կրկին 17 տարեկան է», «Չարլի Սան-Կլաուդի կրկնակի կայնքը», «Հաջողակը» և այլն։
Անձնական կյանք
2008 թվականին զբաղեցրել է 92-րդ հորիզոնականը Forbes ամսագրում 5,8 միլիոն դոլլար աշխատավարձով ։
People ամսագիրը 2007 թվականին հրապարակել է տեղեկություն այն մասին, որ Էֆրոնը և Վանեսա Հադջենսը սկսել են հանդիպել 2005 թվականին՝ High School Musical ֆիլմի նկարահանումների ժամանակ , զույգը բաժանվել է 2010 թվականի դեկտեմբերին ։
2013 թվականին Զաք Էֆրոնը բուժվել է ալկոհոլիզմից և տոքսիկոմանիայից ։
Սկավառակագրություն
Զաք Էֆրոնի ձայնագրություններից ընդգրկվել են հետևյալ ֆիլմերի սաունդթրեքներում.
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի դերասաններ Կատեգորիա:Ամերիկացի երգիչներ Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի երգիչներ Կատեգորիա:21-րդ դարի երգիչներ Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ կինոդերասաններ Կատեգորիա:Ամերիկացի տղա երեխա դերասաններ
Քանի դեռ ձյուն չի տեղացել...
«Քանի դեռ ձյուն չի տեղացել…» («Пока не выпал снег…»), 1984 թվականի խորհրդային գունավոր գեղարվեստական ֆիլմ, որը նկարահանել է ռեժիսոր Իգոր Ապասյանը Օդեսայի կինոստուդիայում Երկրորդ ստեղծագործական միավորման կողմից՝ ԽՍՀՄ նախարարների խորհրդի հեռուստատեսության և ռադիոյի պետական կոմիտեի պատվերով։
Սյուժե
Ֆիլմը պատմում է երկու սերունդների առաջին սիրո, ծնողների ու նրանց երեխաների ընտանեկան հարաբերությունների բարդության մասին։
Պատրաստվելով 20 տարի անց նախկին դասընկերների հետ անսպասելի հանդիպմանը՝ հասուն կինը հիշում է մոռացված դպրոցական տարիները, իր առաջին ռոմանտիկ սերը։ Մի անգամ դա արժանացել է շրջապատի դատապարտմանը, ինչի պատճառով երիտասարդ սիրահարները ստիպված են եղել բաժանվել։ Եվ իր առաջին սիրո մասին տխուր հիշողությունը մորն օգնում է հասկանալ ավագ դպրոցի աշակերտ իր որդուն, նրա սիրահարվածությանը ։
Փաստեր
Կոմպոզիտոր Եվգենի Կռիլատովի երաժշտական թեման արդեն օգտագործվել է 1977 թվականի «Զգացմունքների խռովք» («Смятение чувств») ֆիլմում։ Ֆիլմի երաժշտությունը մինչ այդ հնչել է նաև 1979 թվականի «Գնչուն» («Цыган») ֆիլմում
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Խորհրդային ֆիլմեր Կատեգորիա:1984 ֆիլմեր Կատեգորիա:Ռուսերեն ֆիլմեր
Գուրգեն Մելիքսեթյան
Գուրգեն Հակոբի Մելիքսեթյան, հայ ֆուտբոլիստ։
Ակումբային
Մոսկվայի «Լոկոմատիվի» դպրոցի սան է, որի երիտասարդական կազմում 2004 թվականին մասնակցել է Ռուսաստանի երիտասարդական առաջնությանը՝ անցկացնելով երեք խաղ։ 2005 թվականին տեղափոխվել է Մոսկվայի «Նիկա» ակումբ, որի կազմում հանդես է եկել Երկրորդ դիվիզիոնի առաջնությունում։ 2007 թվականին տեղափոխվել է հայկական «Գանձասար» (Կապան) ակումբ, որի կազմում մասնակցել է Հայաստանի առաջնության 11 խաղի։ 2007 թվականից հետո նրա մասին այլևս տեղեկություններ չկան, և Հայաստանի պաշտոնական ակումբների կայքերում նրա խաղերը չեն հիշատակվել։
Հավաքական
Գուրգեն Մելիքսեթյանը հրավիրվել է Հայաստանի մինչև 19 տարեկանների հավաքական, որպեսզի նախապատրաստվի Եվրոպայի 2005 թվականի առաջնության խաղերին։ Պատանեկան հավաքականում իր նորամուտը կատարել է այդ առաջնությունում 2005 թվականի մայիսի 27-ին՝ մասնակցելով Իտալիայի հավաքականի դեմ խաղին ։ Հրավիրվել է Հայաստանի երիտասարդական հավաքական, որի կազմում անցկացրել է երեք խաղ ։
Տարկետում բանակից
2011 թվականի հունվարին 27-ին Հայաստանի կառավարությունը որոշում է ընդունել ազգային հավաքականի 3 ֆուտբոլիստների՝ Արթուր Ստեփանյանին, Գուրգեն Մելիքսեթյանին և Սերգեյ Հովհաննիսյանին տալ տարկետում բանակից ։ Հետագայում պարզվել է, որ այդ մարդկանց մասին հիշատակված չէ Հայաստանի ֆուտբոլի ֆեդերացիայի կայքում. այդ մարդիկ չէին հրավիրվել ֆուտբոլի ազգային հավաքական, և նրանց մասին ոչինչ հայտնի չէր։ Չնայած հասարակության հետ կապերի պատասխանատուի պաշտոնակատար Տիգրան Իսրայելյանը բացատրել է, թե ովքեր են այդ մարդիկ, ֆուտբոլիստներին գտնել չի հաջողվել ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հայ ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Գանձասարի ֆուտբոլիստներ
(8781) Յուրկա
(8781) Յուրկա (Yurka), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1976 թվականի ապրիլի 1-ին Նիկոլայ Չեռնիխի կողմից Նաուչնիում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,36427 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 1,9621 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,7664 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1327,83 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,271118 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 2,23° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1976 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Նիկոլայ Չեռնիխի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Արթուր Անդրանիկյան
Արթուր Անդրանիկյան, հայ բանաստեղծ, գրականագետ, բանասիրական գիտությունների թեկնածու։
Կենսագրություն
Ծնվել է 1959 թվականի նոյեմբերի 16-ին, Լենինականում (այժմ՝ Գյումրի)։ Ավարտել է ԵՊՀ բանասիրական ֆակուլտետը։ Եղել է «Սփյուռք» հրատարակչության հիմնադիր տնօրենը (1989-1996)։ Նրա բանաստեղծությունները պարբերաբար տպագրվել են գրական մամուլում, իսկ գեղանկարչական աշխատանքները գտնվում են Մերձավոր Արևելքի և Արևմտյան Եվրոպայի մի շարք երկրների մասնավոր հավաքածուներում։
Կազմել և խմբագրել է սփյուռքահայ մի շարք նշանավոր բանաստեղծների, գրողների ստեղծագործությունների ժողովածուները (Ահարոն Տատուրյան, Նիկողոս Սարաֆյան, Կարո Փոլադյան, Զապել Եսայան, Նշան Պեշիկթաշլյան և ուրիշներ)։ Արևելահայերենից արևմտահայերենի է վերածել Արմեն Սարգսյանի «Հայկական ժողովրդական առակներ» պատկերազարդ ժողովածուն։ Շուրջ 15 գրքի հեղինակ է։
Պարգևներ և մրցանակներ
Կատեգորիա:Հայ բանաստեղծներ Կատեգորիա:Հայ գրականագետներ Կատեգորիա:Բանասիրական գիտությունների թեկնածուներ
Գենո Պետրիաշվիլի
Գենո Պետրիաշվիլի (გენო პეტრიაშვილი, ), ազատ ոճի վրացի ըմբիշ, աշխարհի եռակի, Եվրոպայի կրկնակի չեմպիոն, աշխարհի, Եվրոպայի, եվրոպական և օլիմպիական առաջնությունների մրցանակակիր։
Կենսագրություն
Ծնվել է 1994 թվականին Ցխինվալի շրջանում։ 2005 թվականի օգոստոսի 19-ին Գենո Պետրիաշվիլուն առևանգել են, գերի է մնացել 3 ամիս։
2013 թվականին նվաճել է աշխարհի և Եվրոպայի առաջնությունների բրոնզե մեդալները։ 2015 թվականին դարձել է Եվրոպական խաղերի և աշխարհի առաջնության բրոնզե մեդալակիր։ 2016 թվականին դարձել Է Եվրոպայի չեմպիոն։ Ռիո դե Ժանեյրոյի օլիմպիական խաղերում 2016 թվականին նվաճել է բրոնզե մեդալ։ 2017 թվականին Փարիզում կայացած աշխարհի առաջնությունում նվաճել է մեծահասակների աշխարհի չեմպիոնի իր առաջին տիտղոսը` 10-8 հաշվով հաղթելով իր մրցակցին` Տահա Ակգյուլին (Թուրքիա) ։ 2018 թվականին Բուդապեշտում կայացած աշխարհի առաջնությունում Գենոն կարողացավ նվաճել աշխարհի չեմպիոնի տիտղոսը երկրորդ տարին անընդմեջ` եզրափակիչ գոտեմարտում հաղթելով չինացի ըմբիշ Դեն Չժիվեին։
2019 թվականին Բուխարեստում կայացած Եվրոպայի առաջնությունում Գենոն արծաթե մեդալ նվաճեց` զիջելով Թուրքիայի չեմպիոն Տահա Ակգյուլին։
2019 թվականին Ղազախստանում կայանալիք աշխարհի նախաօլիմպիական առաջնությունում մինչև 125 կգ քաշային կարգում Գենոն նվաճել է ոսկե մեդալ` դառնալով չեմպիոն, և ստացել օլիմպիական արտոնագիր իր ազգային օլիմպիական կոմիտեի համար։
2020 թվականի փետրվարին Իտալիայի մայրաքաղաքում ընթացող մայրցամաքի առաջնությունում մինչև 125 կգ քաշային Գենոն չեմպիոնական տիտղոսի համար գոտեմարտում հաղթեց լեհ Ռոբերտ Բառանին և նվաճեց Եվրոպայի առաջնության ոսկե մեդալը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ըմբշամարտի աշխարհի առաջնության մեդալակիրներ Կատեգորիա:Ըմբշամարտի Եվրոպայի չեմպիոններ Կատեգորիա:2016 թվականի Ամառային օլիմպիական խաղերի բրոնզե մեդալակիրներ Կատեգորիա:2020 թվականի Ամառային օլիմպիական խաղերի արծաթե մեդալակիրներ
Թուրքիայի պատմություն
Թուրքերի պատմությունը սկսվեց, երբ Օգյուզ Թուրքերը գաղթեցին փոքր Ասիա, Թյուրքական գաղթի ժամանակ։ Թուրքական առաջին պետությունը՝ Սելջուկյան կայսրությունն էր, որը հիմնադրեց՝ Օգյուզ Սելջուկը 11-րդ դարում։ 1071 թ Մանազկերտի ճակատամարտում Սելջու-թուրքերը հաղթեցին Բյուզանդական կայսրությանը, Սելջուկ տոհմը իշխեց Թուրքիայում մինչև Մոնղոլների արշավանքները։
Սելջուկյան կայսրություն
Սելջուկյան կայսրությունը հիմնադրվել է Տուղրիլ բեկը (990–1063) և նրա եղբայր՝ Չաղրի Բեկը (989–1060) 1037 թվականներին։ Արալյան ծովի մերձակայքում գտնվող իրենց հայրենիքում Սելջուկները առաջ անցան նախ Խորասան ապա Պարսկաստան այնուհետև գրավելով Բաղդադը և արևելյան Անատոլիան։ Այստեղ սելջուկները հաղթեցին Մանազկերտի ճակատամարտը (1071) և նվաճեցին Անատոլիայի մեծ մասը Բյուզանդական կայսրությունից, որը դարձավ առաջին խաչակրաց արշավանքի (1095-1099) պատճառներից մեկը։ 1150–1250 թվականներին, սելջուկյան կայսրությունը անկում ապրեց և 1260 ընկավ մոնղոլների իշխանության շուրջ։ Մոնղոլները Անատոլիան բաժանեցին էմիրությունների։ Այնուհետև, դրանցից մեկը՝ Օսմանյան, նվաճեց մնացածները։
Սելջուկն իր անունը տվեց ինչպես կայսրությանը, այնպես էլ Սելջուկների արքայատոհմը։ Սելջուկները միավորեցին իսլամական աշխարհի բարդ քաղաքական աշխարհը և դեր խաղացին առաջին և երկրորդ խաչակրաց արշավանքներում։ Սելջուկյան սուլթանությունը շատ է ազդել տարածաշրջանի Պարկականացման մեջ՝ այդտեղի լեզվի, մշակույթի վրա, նաև սելջուկները կարևոր դեր են խաղացել Թուրք-պարսկական ավանդույթի մեջ։ Կայսրության հյուսիսարևմտյան ծայրամասային մասերում թյուրքական ցեղերի բնակավայրերը, հարևան պետություններից ներխուժումները կանխելու նպատակներով, հանգեցրին այդ տարածքների առաջադեմ թյուրքացմանը։
Ստեղծում
1071 թ․ Մանազկերտի ճակատամարտից հետո, Սելջուկի հրամանատար Սուլեյման իբն Քութուլմիշը՝ Մալիք-Շահ I-ի հեռավոր զարմիկը և Սելջուկյան կայսրության գահի նախկին հավակնորդը, եկավ իշխանության Փոքր Ասիայում։ 1075-ին նա գրավեց բյուզանդական Նիկիայի (Օզնիկ) և Նիկոմեդիայի (Իզմիթ) քաղաքները։ Երկու տարի անց նա իրեն հռչակեց սելջուկի անկախ պետության սուլթան և իր մայրաքաղաքը հիմնեց Օզնիկում ։
Սուլեյմանը սպանվեց Անտիոքում 1086-ին՝ Սիրիայի սելջուկյան կառավարիչ Թութուշ I կողմից, և բանտարկվեց Սուլեյմանի որդին՝ Կիլիջ Արսլան I: Երբ Մելիք Շահը մահացավ 1092-ին, Կիլիջ Արսլանը ազատվեց և անմիջապես հաստատվեց իր հայրենի տարածքներում։
Խաչակրաց արշավանքներ
Կիլիջ Արսլանը, չնայած հաղթանակ տարավ 1096-ի Ժողովրդական խաչակրաց արշավանքի ժամանակ, պարտվեց Առաջին խաչակրաց արշավանքի զինծառայողների կողմից և հետ մղվեց դեպի հարավ-կենտրոնական Անատոլիա, որտեղ նա իր պետությունը ստեղծեց Իկոնիայում։ Նա 1101 խաչակրաց արշավում պարտության մատնեց երրորդ խաչակրաց արշավանքը։ 1107-ին նա արշավեց դեպի արևելք և գրավեց Մոսուլը, բայց նույն թվականին մահացավ Մալիկ Շահի որդու՝ Մեհմեդ Տապարի դեմ պայքարում։ Նա առաջին մահմեդական հրամանատարն էր խաչակրաց արշավանքների դեմ։ 1156-ին սուլթանությունը վերահսկում էր գրեթե ամբողջ կենտրոնական Անատոլիան։ Կիլիջ Արսլան Բ-ն, դանիացի վերջիններից գրավեց Սիվասի և Մալաթիայի շուրջ մնացած տարածքները։ Միրիոկեֆալոնի ճակատամարտում 1176, Կիլիժ Արսլան II նորից պարտության է մատնում բյուզանդական զորքին։ Չնայած 1190-ին Իկոնյաի ժամանակավոր գրավմանը Երրորդ խաչակրաց արշավանքի Սուրբ Հռոմեական կայսրության ուժերի կողմից, սուլթանությունը արագորեն վերականգնեց և համախմբեց իր իշխանությունը ։ Կիլիջ Արսլան II-ի գահակալության վերջին տարիներին սուլթանությունը քաղաքացիական պատերազմ սկսեց Քեյխուսավր I-ի հետ՝ 1196 թվականին իր եղբորը՝ Սուլեյման Բ-ին թագավոր դարձնելու համար ։
Սուլեյմանշահ II-ը հավաքեց իր վասալային էմիրը և երթ տարավ Վրաստանի դեմ, 150,000-400,000 բանակով և բանակատեղի դրվեց Բասիանի հովտում։ Թագուհի Թամարը իր ամբողջ բնակչության մեջ արագորեն մշակեց բանակ և դրեց այն իր զորակոչի՝ Դավիթ Սոսլանի հրամանատարության տակ։ Դավիթ Սոսլանի ենթակայության տակ գտնվող վրացական զորքերը հանկարծակի առաջխաղացում կատարեցին Բասիանիում և գրոհեցին թշնամու ճամբարը 1203 կամ 1204 թվականներին ։ Փոքր մարտում սելջուկյան ուժերին հաջողվեց հետ մղել վրացիների մի քանի հարձակում, բայց, ի վերջո, հաղթահարվեց և պարտվեց։ Վրացիներին սուլթանի դրոշի կորուստը հանգեցրեց սելջուկի շարքերում խուճապի։ Ինքը՝ Սուլեյմանշահ II–ը, վիրավորվեց և դուրս եկավ Էրզրում։ ԵՒ՛ Ռում Սելջուկները, և՛ վրացական բանակները լուրջ զոհեր ունեցան, բայց համակարգված ծայրահեղ գրոհները հաղթեցին վրացիների համար մղվող մարտում ։
Իկոնիայի Սուլթանության Մոնղոլական նվաճում
Կայխուսավր II-ը (1237–1246) սկսեց իր տիրապետությունը՝ գրավելով Դիարբեքիրի շրջակայքը, բայց 1239-ին նա ստիպված եղավ ընդվզել ապստամբության դեմ, որը ղեկավարվում էր հանրաճանաչ քարոզիչ Բաբա Իշակ անունով։ Երեք տարի անց, երբ նա վերջապես դադարեցրեց ապստամբությունը, Ղրիմի հենակետը կորավ, իսկ պետությունն ու սուլթանության բանակը թուլացան։ Այս պայմաններում նա ստիպված էր դիմակայել շատ ավելի վտանգավոր սպառնալիք՝ ընդարձակվող մոնղոլների սպառնալիքով։ Մոնղոլական կայսրության ուժերը վերցրեցին Էրզրումը 1242-ին, իսկ 1243-ին սուլթանը ջարդվեց Բայջուի կողմից Կասե Դայի ճակատամարտում (Սիվաս լեռան և Էրզինջան քաղաքների միջև), և սելջուկյան թուրքերը ստիպված եղան հավատարմության երդում տալ մոնղոլներին և դարձան նրանց վասալները ։ 1243թ․–ին Սուլթանը փախավ Անթալիա, իսկ 1246 թվականի ճակատամարտից հետո նա մահացավ։
Իկոնիայի սուլթանությունը բաժանվեց Կայխուսավր II–ի երեք որդիների միջև։ Ավագ՝ Կայկաուս II (1246-1260), ստանձնել է իշխանությունը տարածքի արևմուտքում մինչև Քըզըլըրմաք գետ։ Նրա կրտսեր եղբայրները՝ Կիլիջ Արսլան IV-ը (1248–1265) և Կայքուբադ Բ–ն (1249–1257), ստիպված էին ղեկավարել մոնղոլական կառավարման ներքո գտնվող գետի արևելքի շրջանները։ 1256 հոկտեմբերին, Բայժուն պարտության մատնեց Կայկաուս II–ին Ակսարայի մոտ և ամբողջ Անատոլիան դարձավ պաշտոնապես ենթակա Մունկե Խանին։ 1260 Կայկաուս II–ը փախավ Ղրիմ, որտեղ էլ նա մահացել է 1279թ․–ին։
Իկոնիայի Սուլթանության Անկում
Սելջուկյան պետությունը սկսել էր բաժանվել փոքր էմիրությունների (բեյլիքսների) մեջ, որոնք ավելի ու ավելի էին հեռավորվում ինչպես մոնղոլական, այնպես էլ սելջուկյան վերահսկողությունից։ 1277-ին, պատասխանելով Անատոլիայի զանգին, Մամլուկ սուլթանը, Բայբարը, հարձակվեցին Անատոլիա և հաղթեցին մոնղոլներին՝ ժամանակավորապես փոխարինելով նրանց որպես սելջուկյան տիրապետության կառավարիչ։ Բայց քանի որ հայրենի ուժերը, որոնք նրան Անատոլիա էին կանչել, չէին դրսևորվում հողի պաշտպանության համար, նա ստիպված էր վերադառնալ Եգիպտոսում գտնվող իր տան հենակետ, իսկ մոնղոլական վարչակազմը վերստին ստանձնել է պաշտոնապես և խստորեն։
Իր թագավորության ավարտին, Կայխուսավր III-ը կարող էր ուղղակի ինքնիշխանություն պահանջել միայն Իկոնյայի շրջակայքում գտնվող տարածքների վրա։ Բելիլիկներից ոմանք (ներառյալ վաղ Օսմանյան պետությունը) և Անատոլիայի սելջուկի նահանգապետերը շարունակեցին ճանաչել, թեկուզև անվանականորեն, Իկոնիայի սուլթանի գերակայությունը՝ խութբահը հանձնելով Իկոնիայի սուլթանների անունով՝ ի նշան իրենց ինքնիշխանության և սուլթանները շարունակում էին իրենց անվանել Ֆահրեդդին՝ իսլամի հպարտություն։ Երբ 1284-ին մահապատժի ենթարկվեց Քեյխուսավր III-ը, սելջուկների տոհմը ներքին հարվածներից հերթական հարվածը կրեց, որը տևեց մինչև 1303 թվականը, երբ Կայկաուս II- ի որդի Մեսուդ Բ-ն, Կայսերիում հաստատվել է որպես սուլթան։ Նա սպանվեց 1308-ին։ Սելջուքների դինաստիայի հեռավոր ազգականը մի պահ իրեն տեղադրեց որպես Իկոնյայի էմիր, բայց նա պարտվեց, և նրա հողերը գրավեցին Կարամանացիները 1328թ.-ին։ Սուլթանության դրամական ազդեցության ոլորտը տևեց մի փոքր ավելի երկար, իսկ Սելջուկի անանուխի մետաղադրամները, ընդհանուր առմամբ, համարվում էին հուսալի արժեք, շարունակվում է օգտագործվել ամբողջ 14-րդ դարում, մեկ անգամ ևս, ներառյալ օսմանները։
Հուլավյաններ
1250-ականների սկզբին Մոնղոլական կուսակալներին Իրանում չէին ենթարկվում միայն իսմայիլիտները՝ նիզարիտները Էլբուրսի և Կուխիստանի լեռներում և Իրաքի արաբ և Ղուզեստանի աբբասիդների խալիֆները։ 1251 թվականին իշխանության եկած Մունկենը որոշում է կայացրել ավարտին հասցնել տարածաշրջանի նվաճումը, որի համար համաիմպերիական արշավ էր կազմակերպվել Խանի կրտսեր եղբոր՝ Հուլավուի գլխավորությամբ։ 1257 թվականին վերցվեց իսմայիլական ամրոցների ճնշող մեծամասնությունը, այդ թվում՝ Ալամութն ու Մեյմունդիզը, 1258 թվականին գրավվեց Բաղդադը, որտեղ վերջին խալիֆը մահվան մատնվեց։ Բաղդադի գրավումից հետո Հուլավուն նահանջել է Պարսկաստանի Ադրբեջան նահանգ և ընտրել Մարաղան, որպես նստավայր, որտեղից մայրաքաղաքը շուտով տեղափոխվել է շատ ավելի հայտնի Թավրիզ։ Միջագետքում գրավված հսկայական արդյունահանումը տեղավորվել է Շահու կղզու վրա կառուցված գանձարանում։ Իլհան մայրաքաղաքի ընտրությունը վերածվել է Պարսկաստանի քաղաքական և մտավոր կյանքի տեղափոխմանը դեպի հյուսիս-արևմտյան անկյուն։ Մոնղոլական տիրապետության դարաշրջանի ընթացքում, որը ձգվում էր ավելի քան 80 տարի, այս տարածաշրջանը եղել է Հուլավուի վրա հիմնված կայսրության կենտրոնը։ Այստեղից իրականացվում էր Պարսկաստանի մնացած մասերի, ինչպես նաև Հարավային Կովկասի, Հայաստանի (մասամբ նաև Հարավային Կովկասում), գտնվելու վայրի և Փոքր Ասիայի կառավարումը։ Այստեղ կառուցվեցին դեսպանատներն ու վասալային կառավարիչներ։ Այստեղ մշակվել է նոր արվեստի և նորաձևության ոճը։ Չնայած այն հանգամանքին, որ Պարսկաստանը Հուլավուի տիրապետության բաղկացուցիչներից մեկն էր, վարչական և մշակութային առումով այդ երկիրը, և մասնավորապես, իրանական մարզը՝ Ադրբեջանը, կայսրության կենտրոնն էր ։
1260 թվականի սկզբին մոնղոլները, մտնելով Սիրիա, գրավեցին Դամասկոսն ու Հալեպը։ Այն Ջալութում և Հոմսում մամլյուկներից կրած պարտությունները կանգնեցրել են մոնղոլական հարձակումը, և Սիրիան տասնամյակներ շարունակ դարձել է մամլյուկների և Հուլավյանների պատերազմների ճակատի գիծը։
Ըստ Ռաշիդ ալ-Դինի՝ Մունկեն ի սկզբանե ծրագրել էր իրանական հողերը փոխանցել Հուլավուին։ Սակայն Ռաշիդը՝ որպես պալատական պատմաբան իլհանովը, կարող էր տենդենցիոզ լինել և տեղեկություններ հաղորդել, որոնք լեգիտիմացնում են իրենց հովանավորների իշխանությունը։ Պետրուշևսկին կարծում է, որ Հուլավուն ինքնակամ ստեղծեց նոր Ուլուս, իսկ Հուբիլայը հետագայում (1261) ճանաչեց արդեն փաստացի անկախ պետություն։ Իլհանները, թեև ճանաչում էին մեծ Խանից անվանական կախվածությունը, լիարժեք ինքնուրույնություն էին վայելում արտաքին և ներքին քաղաքականության մեջ։
Ստեղծում և վերելք
Քանի որ Սելջուկ Իկոնիայի սուլթանությունը կազմալուծվեց 13-րդ դարում, Անատոլիան բաժանվեց փոքր անկախ թուրքական իշխանությունների, հայտնի որպես Անատոլական բեյլիկություններ։ Այս բեյլիկություններից մեկը Բյութանիա տարածաշրջանում, Բյուզանդական կայսրության սահմանին, ղեկավարում էր թուրք ցեղապետ Օսման I-ը (մահացել է 1323/4 թվականին), ումից սկիզբ առան Օսմանները ։ Օսմանի վաղ հետևորդների թվում կային թուրքական ցեղախմբեր և բյուզանդացիներ, որոնցից շատերը, բայց ոչ բոլորը դավանում էին Իսլամ ։ Օսմանը մեծացրեց իր իշխանության տարածքները` նվաճելով բյուզանդական քաղաքները Սակարիա գետի երկայնքով։ Պատմաբանները չեն կարողացել պարզել, թե ինչպես Օսմանը կարողացավ առավելության հասնել իր հարևանների նկատմաբ, քանի որ այդ ժամանակներից աղբյուրներ չեն պահպանվել։ Ըստ Գազայի թեզիս տեսության, որը շատ հայտնի էր քսաներորդ դարում, օսմանցիները իրենց հաջողությունները կապում էին կրոնի հետ և գտնում էին, որ պայքարում են հանուն Իսլամի, սակայն այս տեսությունը այժմ շատ է քննադատվում, և պատմաբանների մեծ մասը կարծում է, որ այն ընդամենը հորինվացք է ։
Օսման I-ի մահից մեկ դար հետո օսմանյան պետության տարածքը ընդարձակվեց Անատոլիայում և Բալկանյան թերակղզում։ Օսմանի որդի Օրհան I-ը նվաճեց Անատոլիայի հյուսիս արևմուտքում գտնվող Բուրսա քաղաքը 1326 թվականին` դարձնելով Օսմանյան պետության նոր մայրաքաղաքը և թուլացնելով Բյուզանդիայի դիրքերը տարածաշրջանում։ Շատ կարևոր նավահանգստային քաղաք Սալոնիկը նվաճվեց 1387 թվականին Վենետիկից։ Օսմանցիների հաղթանակը Կոսովոյի ճակատամարտում 1389 թվականին վերջ դրեց Սերբական կայսրությանը` ճանապարհ բացելով դեպի Եվրոպա ։ 1396 թվականի Նիկոպոլի ճակատամարտը, որը հիմնականում համարվում է վերջին մեծածավալ խաչակրաց արշավանքը Միջնադարում, կանգնեցերց հաղթական Օսմանյան բանակի առաջխաղացումը դեպի Եվրոպա ։ Քանի որ օսմանցիները ընդարձակվել էին դեպի Բալկաններ Կոստանդնուպոլիսի նվաճումը դարձավ օրվա հրամայական։ Օսմանցիները արդեն նվաճել էին քաղաքը հարող գրեթե բոլոր նախկին բյուզանդական տարածքները, իսկ Կոստանդնապոլսի ամուր պաշտպանողական կառույցները դարձնում էին քաղաքը դժվար նվաճելի։ 1402 թվականին բյուզանդացիները ժամանակավոր շունչ քաշեցին, երբ թուրք-մոնղոլ առաջնորդ Լենկթեմուրը նորխուժեց Օսմանյան Անատոլիա արևելքից։ 1402 թվականի Անկարայի ճակատամարտում Լենկթեմուրը պարտության մատնեց օսմանյան զորքերին և գերևարեց սուլթան Բայազիդ I-ին` գցելով կայսրությունը քաոսային վիճակի մեջ։ Սկսվեց քաղաքացիական պատերազմ, որը տևեց 1402-ից մինչև 1413 թվականները, քանի որ Բայազիդի որդիները կռվում էին ժառանգության համար։ Պատերազմն ավարտվեց, երբ Մեհմեդ I-ը վերցրեց իշխանությունը և դարձավ սուլթան ու վերականգնեց Օսմանյան իշխանությունը ։
Բալկանյան տարածները, որոնք օսմանցիները կորցրել էին 1402 թվականից հետո, ներառյալ Սալոնիկը, Մակեդոնիան և Կոսովոն, ավելի ուշ վերականգնեց Մուրադ II-ը 1430-ականներից 1450-ական թվականներին։ 1444 թվականի նոյեմբերի 10-ին Մորադը ճնշեց Վառնայի խաչակրաց արշավանքը` պարտության մատնելով հունգարական, լեհական և վալախիական բանակներին Վառնայի ճակատամարտում, չնայած ալբանացիները Սկանդերբեգի գլխավորությամբ շարունակեցին պայքարել։ Չորս տարի անց հունգարացիները և վալախացիները նոր գրոհ կազմակերպեցին թուքերի վրա, սակայն նորից պարտության մատնվեցին Կոսովոյի երկորդ ճակատամարտում 1448 թվականին ։
Կայսրության ծավալում, հզորության գագաթնակերտ
15-16-րդ դարերում Օսմանյան կայսրությունը սկսեց արշավանքների նոր փուլ։ Սուլթան Սելիմ I-ը (1512–1520) կարողացավ նշանակալիորեն ընդլայնել կայսրության արևելյան և հարավային սահմանները՝ պարտության մատնելով Սեֆյան Պարսկաստանի Իսմայիլ շահին Չալդրանի ճակատամարտում ։ Սելիմ I-ը հաստատեց օսմանյան նավատորմի ներկայությունը Կարմիր ծովում, ինչպես նաև Եգիպտոսում։ Դրանից հետո տարածաշրջանում լարվածություն առաջացավ Պորտուգալական կայսրութան և Օսմանյան կայսրության միջև իշխանության ամրապնդման համար ։
Օսմանյան կայսրությունը 16-րդ դարում, Սելիմ I (1512-1520թթ․) Օսմանյան կայսրությունը իր հզորության գագաթնակետին հասավ երկու խոշոր սուլթանների՝ Սելիմ I-ի (1512-1520թթ․) և Սուլեյման I-ի օրոք։ Արդեն Մեհմեդ II-ի(1451-1481) նվաճումների արդյունքում ստեղծվել էր հսկայական կայսրություն։ Նա գրավել էր Սերբիան, Մորեան, Բոսնիան, վերջնական պարտության էր մատնել կարամաններին և իր ազդեցությունը հաստատել Փոքր Ասիայում։ Այնուհետև երկարատև հակամարտության մեջ էր մտել Վենետիկի հանրապետության և Ջենովայի հետ։ Ի վերջո օսմանցիները կարողանում են հասնել հաղթանակի և գրավում են Էգեյան ծովում գտնվող Արշիպելագի կղզին։ Դրանից հետո գրավում են Խիոս և Լեսբոս կղզիները, 1475թ. Ղրիմը։ Փաստորեն այս նվաճումների արդյունքում ձևավորվեց հսկայածավալ կայսրություն, ինչին նպաստեց նաև ստեղծված բարենպաստ միջազգային իրադրությունը։
Ֆրանսիան և Օսմանյան կայսրությունը միավորվում են ընդդեմ Հաբսբուրգների իշխանության։ Ֆրանսիայի թագավոր Ֆրանցիսկ I-ի և սուլթան Սուլեյմանի զորքերը գրավում են Կորսիկան և Նիցցան։ Այս արշավանքը ղեկավարում էր օսմանյան ծովակալներից Բարբարոսսա Հայրեդդին փաշան և Թուրգութ ռեյսը։ Օսմանցիների հաջողությունների արդյունքում Հունգարիայի թագավոր Ֆերդինանդը ճանաչում է Օսմանյան իշխանությունը Հունգարիայում 1547 թվականին։ Մինչև սուլթան Սուլեյմանի իշխանության ավարտը կայսրության տարածքը հասավ գրեթե 2,273,720 կմ², որը տարածվում էր երեք մայրցամաքների վրա։
Ապստամբություններ, թուլացում և հզորության ժամանակավոր վերականգնում
Ծովային առևտրական նոր ուղու հայտնաբերումը Արևմտաեվրոպական տերություններին հնարավորություն տվեց խուսափել օսմանյան առևտրական մենաշնորհից։ 1488 թվականին պորտուգալացիների կողմից Բարեհուսո հրվանդանի հայտնագործումը սկիզբ դրեց օսմանա-պորտուգալական ծովային պատերազմների Հնդկական օվկիանոսում։ Չնայած Հնդկական օվկիանոսում գերիշխում էր եվրոպական ներկայությունը, օսմանյան առևտուրը արևելքում շարունակում էր բարգավաճել։ Կահիրեն հատկապես զարգացում ապրեց Եմենում սուրճի արտադրության շնորհիվ։ Սրճարանները տարածում գտան կայսրության ողջ տարածքում, իսկ Կահիրեն առևտրի շնորհիվ վերածվեց կարևորագույն կենտրոնի՝ վերելք ապրելով 17-18-րդ դարերում ։
Ռուսական կայսրությունը ցար Իվան IV-ի գլխավորությամբ կարողանում է տարածվել դեպի Վոլգայի և Կասպից ծովի շրջաններ։ 1571 թվականին Ղրիմի խան Դևլեթ I Գիրեյը, աջակցություն ստանալով օսմանցիներից, այրում է Մոսկվան ։ Հաջորդ տարի նվաճողական քաղաքականությունը շարունակվում է, սակայն նրանց առաջընթացը կանգ է առնում Մոլոդի ճակատամարտի ժամանակ։ Ղրիմի խանությունը շարունակում է իր նվաճումները Արևելյան Եվրոպայում, որտեղ նրա հզորությունը պահպանվում է մինչև 17-րդ դարի վերջը ։ Օսմանյան նավատորմը պարտություն է կրում հարավային Եվրոպայի կաթոլիկ կոալիցիայից Լեպանտոյի ծովամարտում (1571 թվական). այս գործողությունները ղեկավարում էր Իսպանիայի թագավոր Ֆիլիպ II-ը։ Սա առաջին լուրջ հարվածն էր օսմանյան անպարտելիության միֆին։ Այս հաջողությունը գրանցվեց 1565 թվականին Մալթայի պաշարման ժամանակ տեղի ասպետների գործողությունների շնորհիվ ։ Ճակատամարտը շատ ավելի լուրջ հարված հասցրեց օսմանյան նավատորմի փորձառու մասնագետներին, քան նավերին, քանի որ նավերի կորուստը հնարավոր եղավ կարճ ժամանակամիջոցում վերականգնել, իսկ մարդկանց կորուստը անդառնալի էր ։ Վերականգնված նավատորմը 1573 թվականին ստիպեց Վիեննային ստորագրել խաղաղության պայմանագիր, որը թույլ տվեց Օսմանյան կայսրությանը ընդլայնել իր տարածքները դեպի Հյուսիսային Աֆրիկա ։
Ռազմական ոլորտում գոյություն ունեցող մի շարք խնդիրները անհանգստության ալիք բարձրացրին բանակում։ 16-17-րդ դարերում Օսմանյան կայսրության կենտրոնական շրջաններում սկսեցին Ջելալիական ապստամբությունները (1590-1610) : Իսկ երկրում իրավիճակն ավելի էր ծանրանում, քանի որ արդեն 1600 թվականիին երկրում կար 30 միլիոն բնակչությունը, որին հող էր անհրաժեշտ ։ Չնայած դժվարություններին և խնդիրներին Օսմանյան պետությունը շարունակեց պահպանել իր հզորությունը, իսկ զորքը պարտություններ չկրեց, միակ բացառությունը եղավ Սեֆյանների դինաստիայի դեմ արշավանքներից մեկը. սրա արդյունքում Օսմանյան կայսրության արևելյան գավառները անցան Պարսկաստանին։ 1603-1618 թվականների պատերազմը ի վերջո հանգեցրեց Նասուհ փաշայի պայմանագրին, որով ամբողջ Կովկասը բացի Վրաստանի արևմտյան հատվծաներից անցան Սեֆյանների վերահսկողության տակ ։ Մուրադ IV-ը (1623-1640) իր կարճաժամկետ կառավարման ընթացքում կարողանում է վերահաստատել կենտրոնական իշխանությունը և վերագրավել Իրաքը Սեֆյաններից։ Ղասրե Շիրինի պայմանագիրը Կովկասը ևս մեկ անգամ բաժանում է երկու հարևան կայսրությունների միջև, ինչպես կատարվել էր 1555 թվականին Ամասիայի պայմանգրով ։ Կանանց սուլթանությունը (1623–1656) մի ժամանակաշրջան էր, որի ընթացքում երիտասարդ սուլթանների անունից իրականացնում էին իշխանությունը։ Այս շրջանի ամենաազդեցիկ կանայք եղել են Քյոսեմ սուլթանն ու նրա հարսը՝ Թուրհան Հաթիջեն էր, որոնց միջև մրցակցությունն ավարտին հասավ 1651 թվականին Քյոսեմ սուլթանի սպանությամբ ։ Քյոփրուլուների կառավարման շրջանում կայսրության արդյունավետ ղեկավարումն իրականացվում էր Քյոփրուլուների ընտանիքից ընտրվող մեծ վեզիրների կողմից։ Քյոփրուլու վեզիրները նոր ռազմական հաջողությունների հասան Տրանսիլվանիայում, 1669 թվականին գրավեցին Կրետեն, հասան Կամենեց-Պոդոլսկ ։
Լարվածության շրջան
Օսմանյան սահմանը Դանուբի և Սավայի մոտ 18-րդ դարի ընթացքում առանձնապես փոփոխության չի ենթարկվել, միայն Բանատն ու Բելգրադը ժամանակավորապես դուրս են եկել նրա վերահսկողության տակից։ Ռուսական նվաճողական քաղաքականությունը աստիճանաբար աճում էր և վերածվում մեծ սպառնալիքի ։ Շվեդիայի Կառլոս XII թագավորը 1709 թվականի Պոլտավայի ճակատամարտում ռուսների կողմից պարտություն կրելուց հետո դառնում է Օսմանյան կայսրության դաշնակիցը ։ Կառլոս XII-ը համոզել էր օսմանյան սուլթան Ահմեդ III-ին պատերազմ հայտարարել Ռուսաստանի դեմ, որն էլ հանգեցրեց 1710-1711 թվականներին Մոլդավիայում Պրուտ գետի արշավանքի ժամանակ օսմանյան հաղթանակի ։ 1716-1718 թվականների ավստրո-թուրքական պատերազմներից հետո Պասարովիցի պայմանագրով Ավստրիան կորցրեց Բանատը, Սերբիան և Փոքր Վալախիան։ Թուրք-ավստրո-ռուսական պատերազմը (1735–1739) ավարտվեցին 1739 թվականի Բելգրադի պայմանագրով, հագեցրին Սերբիայի և Օլթենիայի վերականգնմանը, սակայն կայսրությունը հօգուտ Ռուսաստանի կորցրեց Ազովը, Ղրիմի թերակղզուհյուսիսային շրջանները։ Այս պայմանագրից հետո Օսմանյան կայսրությունում ժամանակավորապես խաղաղություն հաստատավեց, քանի որ Ռուսաստանը և Ավստրիան ստիպված էին գործ ունենալ հզորացող Պրուսիայի հետ ։ Օսմանյան կայսրությունը կրթական և տեխնոլոգիական զարգացման շրջան էր թևակոխում։ Ստեղծվում է Ստամբուլի տեխնիկական համալսարանը ։ 1734 թվականին ստեղծվում է արտիլերիայի դպրոցը, սակայն շուտով վերացվում է թեոդիցիայի պատճառով, որն առաջ էին քաշում իսլամական կրոնական ներկայացուցիչները ։ 1754 թվականին արտիլերիական դպրոց վերաբացվում է կիսագաղտնի պայմաններում ։ 1726 թվականին Իբրահիմ Մութեֆերրիկան համոզում է մեծ վեզիր Նևշեհիրլի Դամաթ Իբրահիմ փաշային և մեծ մուֆթիին, ինչպես նաև տարբեր կրոնական գործիչներին, որ տպագրական արվեստը արդյունավետ և օգտակար երևույթ է։ Ավելի ուշ Ահմեդ III-ը Մութեֆերրիկային իրավունք է շնորհում հրատարակել ոչ կրոնական գրքեր ։ 1729 թվականին Մութեֆերրիկան հրատարակում է իր առաջին գիրքը, իսկ մինչև 1743 թվականը տպագրված գրքերի քանակը հասցնում է 17 հինգ հարյուրից հազար օրինակներով ։
1768 թվականին ռուսական աջակցությունը ստացող ուկրաինացի Հայդամակասը մտնում է Բալտա, որը օսմանյան վերահսկողության տակ գտնվող Բեսարաբիայում էր, և ոչնչացնում է հազարավո բնակիչների։ Այս գործողության պատճառով սկսվում է 1768-1774 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմը։ 1774 թվականի Քյուչուք Քայնարջիի պայմանագրով պատերազմն ավարտվում է, իսկ օսմանյան տիրապետության տակ գտնվող Վալախիայում և Մոլդավիայում հաստատվում է կրոնական ազատություն ։ Մինչև 18-րդ դարը օսմանցիների՝ ռուսներից կրած բազմաթիվ պարտությունները ստիպեցին շատերին մտածել, որ այդ ամենը ցար Պետրոս Մեծի բարեփոխումների արդյունքն է, իսկ օսմանցիները պետք է փորձեն հասնել արևմտյան տեխնոլոգիաների հետևից ։ Սելիմ III-ը (1789–1807) բանակը արդիականացնելու առաջին փորձերը կատարեց, սակայն նրա բարեփոխումները հանդիպեցին լուրջ խոչընդոտների՝ ի դեմս կրոնական առաջնորդների և ենիչերի զորքերի։ Կարճ ժամանակ անց ենիչերի զորքերը ապստամբություն են բարձրացնում սուլթանի դեմ։ Սուլթան Սելիմի բարեփոխումներին ուղղված ջանքերի արժեքը դարձան նրա գահն ու կյանքը։ Սելիմ սուլթանին հաջորդեց Մահմուդ II-ը, որը 1826 թվականին վերացրեց ենիչերիների կորպուսը։
Սերբական հեղափոխությունը (1804–1815) մատնանշեց Բալկաններում ազգային զարթոնքի սկիզբը։ 1811 թվականին Արաբիայի արմատական վահաբականները Աս-Սաուդի գլխավորությամբ ապստամբություն են սկսում Օսմանյան կայսրության դեմ։ Չկարողանալով հաղթանակ տանել վահաբականների նկատմամբ՝ Բարձր դուռը դիմում է Եգիպտոսի նահանգապետ Մոհամմեդ Ալիին Արաբիան վերագրավելու և ապստամբությունները դադարեցնելու համար, որն էլ ավարտվում է 1818 թվականին Դիրիայի էմիրայության վերացմամբ։ Սերբիայի սյուզերենությունը ժառանգական իրավունքներով դե յուրե ճանաչվեց 1830 թվականին ։ 1821 թվականին հույները պատերազմ են հայտարարում կայսրության դեմ։ Պելեպոնեսի հեղափոխությանը հաջորդեց Մոլդավիայում անջատողական շարժումը, որի հետ միաժամանակ Կորնիֆի ծոցի հյուսիսային հատվածը դարձավ առաջին մասը, որն անջատվեց Օսմանյան կայսրությունից և ձեռք բերեց անկախություն (1829 թվականին)։ 1830 թվականին Ֆրանսիան զավթում է Ալժիրը, որը հետագայում անցնում է կայսրությանը։ 1831 թվականին Մոհամմադ Ալին ապստամբություն է սկսում կայսրության դեմ՝ նպատակ ունենալով դառնալ սուլթան և իր դինաստիան հիմնադրել Եգիպտոսում։ Նրա որդին՝ Իբրահիմ փաշան, իր լավ վարժեցված բանակով պարտության է մատնում օսմանյան բանակին Կոստանդուպոլիսի մատույցների մոտ ։ Հուսահատության մեջ հայտնված սուլթան Մահմուդ II-ը դիմում է ռուսական օգնության՝ խնդրելով ցար Նիկոլայ I-ից օգնական զորք ուղարկել ։ Հյունքյար Իսքելեսիի պայմանագրի դիմաց ռուսները ուղարկում են օգնական զորքը, որը դուրս է մղում Իբրահիմ փաշային Կոստանդուպոլիսից ։ 1833 թվականի մայիսի 5-ին կնքված Քյութահիայի խաղաղության պայմանների համաձայն Մոհամմադ Ալին համաձայնվում է հրաժարվել սուլթան դառնալու նկրտումներից, իսկ դրա դիմաց դառնում է Կրետեի, Հալեպի, Տրիպոլիի, Դամասկոսի և Սիդոնի նահանգապետ, ինչպես նաև իրավունք է ստանում հավաքել Ադանայի հարկերը։ Եթե ռուսական ներխուժումը չլիներ, ապա Մահմուդ II-ը գահընկեց էր արվելու, իսկ Մոհամմադ Ալին դառնալու էր կայսրության նոր սուլթանը։ Սրանով, իհարկե, հիմք դրվեց մի սովորության, երբ Բարձր Դուռը, հայտնվելով ծանր իրավիճակներում, սկսեց օգնություն խնդրել տարբեր պետություններից ։
1839 թվականին Բարձր Դուռը փորձեց փորձեց վերականգնել այն, ինչ կրոցրել էր Եգիպտոսի դե ֆակտո անկախ նահանգապետությանը, սակայն խայտառակ պարտության է մատնում։ Սա հանգեցնում է այսպես կոչված Արևելյան ճգնաժամի, երբ Մոհամմադ Ալին մոտ էր սուլթան դառնալու հնարավորությանը Ֆրանսիայի օգնությամբ ։ Երբ Բարձր Դուռը չկարողացավ ինքնուրույն պարտության մատնել եգիպտացիներին, Բրիտանիան և Ֆրանսիան ներխուժեցին Եգիպտոս։ Մինչև 19-րդ դարերի կեսերը Եվրոպան Օսմանյան կայսրությանը կոչում էր «Եվրոպայի հիվանդ մարդ»։ Սերբիայի, Վալախիայի, Մոլդավիայի և Մոնտենեգրոյի սյուզերեն պետությունները 1860-1870-ական թվականներին դե յուրե անկախություն են ձեռք բերում։
Օսմանյան կայսրության թուլացում
Թանզիմաթի ժամանակաշրջանում (1839–1876) կառավարության նախաձեռնած սահմանադրական բարեփոխումները հանգեցրին ժամանակակից բանակի, բանկային համակարգի ստեղծման։ Կրոնական օրենքները փոխարինվում են աշխարհիկ օրենքներով, հոմոսեքսուալության նկատմամբ պատժամիջոցները վերացվում են։ 1840 թվականի հոկտեմբերի 23-ին ստեղծվում է Օսմանյան փոստային նախարարությունը ։
Սամուել Մորզեն 1847 թվականին հեռագրի ստեղծման համար թուրքական արտոնագիր է ստանում. այս նոր հայտնագործությունը սուլթան Աբդուլ Մեջիդ անձամբ է փորձարկել ։ Փորձարկումից հետո 1847 թվականի օգոստոսի 9-ին թուրքական առաջին հեռագրական գիծը սկսում է գործել (Ստամբուլ-Էդիրնե-Շումեն) ։ Բարեփոխումների այս շրջանը ստեղծվում է նաև կայսրության առաջին սահմանադրությունը, որը, սակայն, կարճ կյանք է ունենում։ Խորհրդարանը գոյատևեց ընդամենը երկու տարի մինչև սուլթանը վերացրեց այն։