cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Վերոնիկա Քրիսթիանսեն
Վերոնիկա Քրիսթիանսեն, (Veronica Egebakken Kristiansen,), նորվեգացի հանդբոլիստ, դանիական «Միդտյուլան» ակումբի և նորվեգիայի հավաքականի ձախ կիսապաշտպան, 2015 թվականի աշխարհի առաջնության չեմպիոն և 2014 թվականի Եվրոպայի չեմպիոն, 2016 թվականի Օլիմպիական խաղերի բրոնզե մեդալակիր։
Ակումբային կարիերա
Վերոնիկա Քրիսթիանսենը կարիերան նոր սկսելուց պահից հանդես է եկել նորվեգական «Մյոնդալեն» և դանիական «Ռեյսթադ» ակումբներում։ Իր կարիերայում հաջորդ  ակումբը եղել է «Վոգ Վայպերսը»՝ Քրիստիանսանից ։ 2011 թվականին նա անցել է Երկրորդ նորվեգական լիգայի կազմի  մեջ՝ «Գլասվերկետում», կազմի մեջ մտնելու պահից հարվածել է 203 գոլ և ակումբը դուրս է բերել պոստենլիգա ։ 2013/2014 թվականների մրցաշրջանում նա 140 գնդակով ռմբարկուների մեջ զբաղեցրել է 2-րդ տեղը ։ 2015 թվականի ամռանը Քրիսթիանսենը  անցել է դանիական «Միդթյուլան», առաջին լիգայից, որում հաղթել է Դանիայի գավաթը նույն թվականին ։
Անձնական կյանք
Վերոնիկան  ունի քույրեր՝ Շարլոտան և Ժանետը, ովքեր նույնպես հանդես են գալիս Նորվեգիայի հանդբոլի առաջնությունում ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Նորվեգացի հանդբոլիստուհիներ Կատեգորիա:Նորվեգացի մարզուհիներ Կատեգորիա:2016 թվականի Ամառային օլիմպիական խաղերի բրոնզե մեդալակիրներ Կատեգորիա:2020 թվականի Ամառային օլիմպիական խաղերի բրոնզե մեդալակիրներ
Կռվազենք
Կռվազենք կամ կռվի զենք, ցանկացած ձեռքի զենք է, որն օգտագործվում է ձեռնամարտում։
Պատմություն
Կռվի տերմինը ծագել է 1640-ական թվականներին (ֆրանսերեն` mêlée), որը վերաբերում է անկազմակերպ ձեռնամարտի, մոտ քառորդ մարտերի, ծեծկռտուքի կամ շփոթված կռվի, հատկապես ներգրավելով բազմաթիվ մարտիկների  ։
1812 թվականի սեղանի վրա գտնվող Կրիգշպիել խաղը վերաբերվում էր խաղի ձեռքի մարտական փուլին որպես մենամարտ ։ Հետագայում պատերազմական խաղերը կհետևեն այս օրինակին  ։ Այնտեղից խաղացողները վերջո կսկսեցին այդ փուլում օգտագործվող զենքերը կոչել կռվազենքեր  ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Սառը զենքեր
Տօնապատճառ (4139)
Տօնապատճառ (4139), Երևանի Մաշտոցի անվան Մատենադարանում պահպանվող ձեռագիր, որը «Մաշտոցի անվան ցուցակ ձեռագրացում» (ձեռագրերի ցանկում) ներկայացված է 4139 թվի տակ։ Ձեռագիրը գրվել է 1267 թվականին Հովսեփ, Տիրացու, Գրիգոր գրիչների կողմից Հաղպատում։ Գրված է թղթի վրա, որը ունի 25X17 չափս։ Ձեռագիրը կազմված է 498 թերթից։ Գրված է միասյուն, բոլորգրով։ Ունի լուսանցազարդ մանրանկարներ։ Պահպանակը ունի 2 էջ, գրված է՝ մագաղաթի վրա բոլորագիծ, երկաթգրով, Ավետարան։ Կազմը` կաշվեպատ տախտակ դրոշմազարդ, աստառը՝ դրոշմազարդ կտավ։ Հիշատակարաններ՝ 51ա, 134ա, 252ա, 386ա, 438ա, 488բ և այլուր, հետագայի՝ 1ա, 88բ (15-րդ դար) ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մատենադարանի ձեռագրեր
Խորլուպի
Խորլուպի (Хорлупи), գյուղ Ուկրաինայի Վոլինի մարզի Կիվերցիի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1562 թվականին։
2001 թվականի տվյալներով Խորլուպի գյուղում բնակվում էր 711 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 2,87 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 247,74 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Վոլինի մարզի Կիվերցիի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1562 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Յաբլոնովո (քաղաքատիպ ավան, Չիտինսկի շրջան)
Յաբլոնովո (Яблоново), քաղաքատիպ ավան Ռուսաստանի Անդրբայկալյան երկրամասի Չիտինսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2010 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 651 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքատիպ ավաններ Կատեգորիա:Ռուսաստանի Անդրբայկալյան երկրամասի Չիտինսկի շրջանի բնակավայրեր
Փոխարինող
Փոխարինողներ, եվրոպական բանահյուսության մեջ արարածներ կամ առարկաներ, որոնցով փոխարինում էին առևանգված ոգիները կամ մարդկային երեխաներին։
Բնութագիր
Որպեսզի ծնողները չնկատեն երեխայի կորուստը, նրա փոխարեն թողնվում էր փոխարինողին։ Այդ արարածը արտաքինից ուներ երեխայի տեսքը, բայց նա ընդամենը տիկնիկ կամ կախարդական արարած էր։ Տարբեր հեքիաթներում փոխարինողը տարբեր կերպ է նկարագրվում։ Երբեմն այն պարզապես կախարդված փայտե կոճղ է, որին մարդիկ տեսնում էին որպես երեխա։ Երբեմն այն մարդու լիարժեք պատճեն է, որը տիրապետում է ամեն ինչի, բացի անմահ ոգին։ Որոշ հեքիաթներում պատմվում է նույնիսկ ողջ մնացած փոխարինողների մասին, որոնք հասել են մեծ տարիքի՝ շարունակելով փոխարինել մարդկանց։ Սակայն, սովորաբար, փոխարինողը, անգամ եթե նրան չբացահայտեն, «մահանում» է լույս աշխարհ գալուց հետո շատ շուտ։
Նման պատմությունների ի հայտ գալը կապված է միջնադարում մանկական մահացության բարձր մակարդակի հետ։ Մահացած երեխաների ծնողները վստահեցնում էին իրենց, որ բանը ոչ թե իրենց հիմար ժառանգականության կամ պարտականությունների անտեսման մեջ է, այլ նրանում, որ ոգիները առևանգել են իրենց երեխային և նրա փոխարեն թողել դատարկ պատյան։ Նույն ձևով էին բացատրում նաև անդադար լացող և քմահաճ երեխաների պահվածքը։ Կար մի քանի եղանակ փոխարինողից ազատվելու և երեխային վերադարձնելու համար։ Այդպես մի հեքիաթում մայրը ձևացնում է, թե գարեջուր է եփում ձվի կեղևի մեջ՝ այդպիսով հետաքրքրելով փոխարինողին, որը մատնեց իրեն՝ ասելով․ «Այսքան տարի ապրում եմ, բայց ոչ մի անգամ չեմ տեսել, որ գարեջուրը ձվի կեղևի մեջ եփեն»։ Եղել են նաև այլ՝ ավելի դաժան եղանակեր․ փոխարինողին պետք էր ծեծել եղինջով, թողնել սառնամանիքում կամ այրել, որպեսզի նրա ծնողները խղճային և հետ տանեին իրենց երեխային՝ վերադարձնելով մարդկային երեխային։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Դիցաբանական էակներ ըստ մշակույթի
Գելաուրի
Գելաուրի (გელაური), գյուղ Վրաստանում։ Գտնվում է Աջարիայի Ինքնավար Հանրապետության Խուլոյի շրջանում ։
Դիրք
Գտնվում է ծովի մակարդակից 1520 մետր բարձրության վրա։ Շրջկենտրոն Խուլոյից 10 կմ հեռավորության վրա։
Բնակչություն
Ըստ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալների, գյուղի բնակչությունը կազմում է 108 մարդ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Խուլոյի շրջան Կատեգորիա:Աջարիայի բնակավայրեր
Վելիկովիստորոպսկի գյուղական խորհուրդ (Լեբեդինսկի շրջան)
Վելիկովիստորոպսկի գյուղական խորհուրդ  (Великовисторопська сільська рада), Ուկրաինայի Սումիի մարզի Լեբեդինսկի շրջանում ։
2001 թվականի տվյալներով Վելիկովիստորոպսկի գյուղական խորհրդում բնակվում էր 1015 մարդ։ Խորհրդում կա 7 բնակավայր։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի բնակավայրեր
Առինջ (Մոկսի գավառ)
Առինջ, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Մոկսի գավառակում ։ 1909 թվականին ուներ 33 ընտանիք հայ բնակիչ, զբաղվում էին երկրագործությամբ, անասնապահությամբ և արհեստներով։ Ուներ Ս. Աստվածածին անունով եկեղեցի։ Բնակիչների մեծ մասը զոհվել է 1915 թվականին, Մեծ եղեռնի ժամանակ և գյուղն ամայացել է։ Փրկվածները բնակություն են հաստատել Արևելյան Հայաստանում։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
(3739) Ռեմ
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1977 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Նիկոլայ Չեռնիխի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Մերինոս (Ուրուգվայ)
Մերինոս (Merinos), բնակավայր Ուրուգվայի հարավարևելյան մասում, Պայսանդու դեպարտամենտ ում։
Բնակչություն
Բնակչությունը ըստ 2011 թվականի տվյալների կազմում է՝ 528 մարդ.
Աղբյուր։ Instituto Nacional de Estadística de Uruguay ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուրուգվայի բնակավայրեր
Կարեն Նազարյան (կենսաֆիզիկոս)
Կարեն Բաբկենի Նազարյան, հայ կենսաֆիզիկոս։ Կենսաբանական գիտությունների դոկտոր (1993)։
Կենսագրություն
1971 թվականին ավարտել է Երևանի պետական համալսարանը։ 1972-1973 թվականներին աշխատել է Երևանի ֆիզիկայի ինստիտուտում, 1978 թվականից՝ ՀՀ ԳԱԱ մոլեկուլային կենսաբանության ինստիտուտում, 1993 թվականից՝ օրգանաառանձնահատուկ սպիտակուցների լաբորատորիայի վարիչ, 1994-1997 թվականներին` Ժնևի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետի Մոլեկուլային կենսաբանության ինստիտուտի պրոֆեսոր, 1997 թվականից` Եկեղեցիների համաշխարհային խորհրդի հայաստանյան կլոր սեղան գրասենյակի տնօրեն ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ կենսաֆիզիկոսներ Կատեգորիա:1947 ծնունդներ Կատեգորիա:Հոկտեմբերի 15 ծնունդներ Կատեգորիա:Երևան քաղաքում ծնվածներ Կատեգորիա:ԵՊՀ շրջանավարտներ Կատեգորիա:Կենսաբանական գիտությունների դոկտորներ
Մուր ամ Զե
Մուր ամ Զե (Muhr am See), համայնք Գերմանիայի Բավարիա երկրամասում։
Մտնում է Վայսենբուրգ Գունցենհաուզեն շրջանի կազմում։ Բնակչությունը կազմում է 2205 մարդ (ըստ 2010 թվականի դեկտեմբերի 31-ի) ։ Տարածքը կազմում է 10,95 կմ²։ Պաշտոնական կոդ՝ 09 5 77 114։
Համայնքը ստորաբաժանվում է 3 գյուղական շրջանների։
Մեղեդի երևակայական ջութակի համար
Մեղեդի երևակայական ջութակի համար՝ պատմվածքների ժողովածու, գիրք Ռաֆայել Նահապետյանի հեղինակությամբ։ Այն հեղինակի երրորդ գիրքն է և հրատարակվել է 1994 թ. «Ազգ» օրաթերթի հրատարակչությունում՝ ՀԲԸՄ Ալեք Մանուկյան Մշակութային Հիմնադրամի հովհանավորության տակ։
Բովանդակություն
Ժողովածուի մեջ տեղ են գտել հետևյալ պատմվածքները.
Տես նաև
Կատեգորիա:Ռաֆայել Նահապետյան Կատեգորիա:1994 գրքեր
Գրիբնոե (գյուղ, Վիբորգսկի շրջան)
Գրիբնոե (Грибное), գյուղ Ռուսաստանի Լենինգրադի մարզի Վիբորգսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 9 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Լենինգրադի մարզի Վիբորգսկի շրջանի բնակավայրեր
Ահոմ լեզու
Ահոմ, չին-տիբեթական ընտանիքի համարյա մեռած լեզու, պատկանում է թայ ճյուղին ։ Խոսում էր ահոմ ժողովուրդը, որ ապրում էր այժմյան Հնդկաստանի Ասսամ նահանգի Բրահմապուտրա գետի դաշտավայրում 13-18-րդ դարերում։ Լեզուն շատ մոտ է շան և խամտի լեզուներին։ Ահոմները ժամանակի ընթացքում ձուլվել են ավելի մեծաքանակ ասսամներին, որի պատճառով ահոմ լեզվին հետզհետե փոխարինել է հնդկական ասսամերեն լեզուն։ Այս գործընթացն ավարտվեց 19-րդ դարի ընթացքում։ 2000 թվականին ահոմն օգտագործվում էր միայն շուրջ 200 հոգևորականների կողմից որպես կրոնական լեզու և օգտագործվում էր միայն ծիսական նպատակներով։
Չնայած այս լեզվով այլևս չեն խոսում, 1795 թվականի ահոմ-ասսամերեն բառապաշարը, որը հայտնի է բար ամրա անվանումով, մինչ օրս պահպանվել է։ Ահոմը կարևոր լեզու է թայերենի հետազոտման ժամանակ։
Մարտին Հոսկեն և Ստեֆան Մորեյը առաջարկել են ահոմ լեզվի տառերը ներառել յունիկոդի մեջ։
Պատմություն
Ահոմի անմիջական նախնին անվանվում է նախաթայերեն և այն գոյություն է ունեցել շուրջ 2000 տարի առաջ ։ Պատկանում է թայ-քադայան լեզվաընտանիքին ՝ կամ-թայ ենթախմբի մեջ, չնայած որոշներն ասում են, որ թայ լեզուները առանձին լեզվաընտանիք են և թայ-կաբադայական ընտանիքին չեն պատկանում ։
Լեզվական առանձնահատկություններ
Ահոմը դասակարգվում է որպես հարավարևմտյան թայերեն լեզու։ Այն ունի իր առանձին գիրը։ Ահոմը ունի թայերենի շատ առանձնահատկություններ՝
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հնդկաստանի լեզուներ Կատեգորիա:Թայ լեզուներ Կատեգորիա:Միջնադարյան լեզուներ
Գրզի
Գրզի, գյուղ Մեծ Հայքի Բարձր Հայք աշխարհի Դերջան գավառում, իսկ ապա գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Բաբերդի գավառակում։ Գտնվում էր Բաբերդ քաղաքից 20 կմ հյուսիս-արևմուտք, Ճորոխ գետի ձախ կողմում։
Պատմություն
Գյուղն ավերվել, իսկ բնակիչները կոտորվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։
Բնակչություն
1914 թվականին ուներ 350 հայ բնակիչ։
Պատմամշակութային կառույցներ
Գրզին ուներ երկու եկեղեցի, որոնցից մեկը կառուցված էր 828 թվականին, իսկ Ս. Պողոս եկեղեցին` 1262 թվականին։
Կրթություն
Ս. Պողոս եկեղեցուն կիչ գործում էր վարժարան, որն ուներ 40-50 աշակերտ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Թուրքիայի գյուղեր
Մալինովկա (քաղաքատիպ ավան, Ուկրաինա)
Մալինովկա (Малинівка), քաղաքատիպ ավան Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Չուգուևի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1652 թվականին։
2001 թվականի տվյալներով Մալինովկա քաղաքատիպ ավանում բնակվում էր 7 725 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 5,2 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 1485,58 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Չուգուևի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի քաղաքատիպ ավաններ Կատեգորիա:1652 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Քըրշեհիր
Կատեգորիա:Թուրքիայի քաղաքներ Կատեգորիա:Թուրքիայի հռոմեական տեղավայրեր Կատեգորիա:Քըրշեհիրի մարզի բնակավայրեր
Նարնջենի
Նարնջենի,Չնախնձոր (Citrus sinensis), սատապազգիների ընտանիքի մշտադալար պտղատու ծառ։ Բարձրությունը մինչև 12 մ է, թզուկներինը՝ 4—6 մ։ Տերևները՝ հարթ, ձվաձև, սրածայր։ Ծաղիկները՝ երկսեռ, սպիտակ, հոտավետ։ Պտուղը կաշենման կեղևով պատած բազմաբուն հատապտուղ է, առանձին սորտերինը՝ տարբեր ձևի, մեծության և գույնի (բաց դեղնավունից կարմրանարնջագույն)։ Պտղամիսը հյութալի է, քաղցրաթթվաշ, հաճելի համով, ունի սննդարար, բուժիչ նշանակություն։ Հարուստ է վիտամիններով (А, В, С, P),հանքային նյութերով։
Օգտագործվում է թարմ և վերամշակված (հյութ, մուրաբա, ջեմ և այլն) վիճակում։ Կեղևից ստացվում է եթերայուղ, որն օգտագործվում է հրուշակեղենի և օծանելիքի արտադրության մեջ։ Կարող է ապրել և պտղաբերել ավելի քան 75 տարի։ Պատվաստված ծառերը բերք են տալիս տնկելուց 3—4 տարի հետո։ Ցրտադիմացկուն չի(—8 °C-ից մինչև — 9,5 °C-ում վերերկրյա մասերը ոչնչանում են)։ Բերքատվությունը՝ 20—25 տ/հա (1 ծառից՝ 100—150կգ)։ Հայրենիքը Հարավային Չինաստանն ու Հնդկաչինն են։ Մշակվում է աշխարհի շատ երկրների արևադարձային ու մերձարևադարձային շրջաններում։
Կատեգորիա:Բույսեր այբբենական կարգով Կատեգորիա:Պտղատու ծառեր Կատեգորիա:Սատապազգիներ Կատեգորիա:Մշտադալար բույսեր Կատեգորիա:Ցիտրուսային մշակաբույսեր Կատեգորիա:Սենյակային բույսեր
Հռիփսիմե Խուրշուդյան
Հռիփսիմե Խուրշուդյան, հայ ծանրամարտիկ ։
Մրցաշարեր
Հռիփսիմե Խուրշուդյանը կանանց 75 կգ-ից բարձր քաշային կարգում մասնակցել է 2012 թվականի Լոնդոնի Օլիմպիական խաղերին և նվաճել բրոնզե մեդալ՝ հետ մնալով Տատյանա Կաշիրինայից և Ժու Լուլուից։ Հռիփսիմեն պոկում վարժությունն ավարտել է 128 կգ ցուցանիշով, իսկ հրմամբ բարձրացրեց 166 կգ՝ արդյունքում հավաքելով 294 կգ, ինչը 39 կգ-ով քիչ էր հաղթողի՝ Ժու Լուլուի արդյունքից ։ 2014 թվականին ծանրորդուհին մասնակցում է ծանրամարտի եվրոպայի առաջնությանը և զբաղեցնում 5-րդ հորիզոնականը (102+130) : Նույն տարվա ընթացքում մասնակցում է Ղազախստանի Ալմաթիում կայանելիք աշխարհի առաջնությանը և գրավում է 15-րդ հորիզոնականը (107+136) : Խուրշուդյանը 2015 թվականն սկսում է եվրոպայի առաջնությամբ և գրավում է 4-րդ հորիզոնականը (113+141) և տարին ավարտում է ԱՄՆ-ում ընթացող աշխարհի առաջնությամբ՝ զբաղեցնելով 14-րդ հորիզոնականը (115+145) : 2016 թվականի ապրիլի 16-ին Նորվեգիայի Ֆյորդե քաղաքում ընթացող ծանրամարտի Եվրոպայի առաջնության կանանց +75 կիլոգրամ քաշային կարգի «A» ենթախմբում նվաճել է Եվրոպայի չեմպիոնի կոչումը՝ ցույց տալով երկամարտի ընդհանուր 250 կիլոգրամ (113+137) արդյունք ։ 2016 թվականի դոպինգ թեստի վերստուգման արդյունքում հայտնաբերվել է մի քանի արգելված խթանիչներ։ Այդ պատճառով օլիմպիական կոմիտեն հայտարարություն է տարածել որում նշվում է, որ ՀԱՕԿ-ը պետք է վերադարձնի Հռիփսիմե Խուրշուդյանի օլիմպիական խաղերի բրոնզե մեդալը ։
Վորոժբյանսկի գյուղական խորհուրդ (Լեբեդինսկի շրջան)
Վորոժբյանսկի գյուղական խորհուրդ  (Ворожбянська сільська рада), Ուկրաինայի Սումիի մարզի Լեբեդինսկի շրջանում ։
2001 թվականի տվյալներով Վորոժբյանսկի գյուղական խորհրդում բնակվում էր 2405 մարդ։ Խորհրդում կա 13 բնակավայր։
Չալդրանի ճակատամարտ
Չալդրանի ճակատամարտ տեղի է ունեցել 1514 թվականի օգոստոսի 23-ին Սեֆյան Պարսկաստանի և Օսմանյան կայսրության միջև։ Ավարտվել է Օսմանյան Թուրքիայի վճռական հաղթանակով։ Արդյունքում Թուրքիան տիրացել է Արևմտյան Անատոլիային և Իրաքին, ընդլայնել է իր սահմանները դեպի Արևելյան Անատոլիա (Արևմտյան Հայաստան)։ Չալդրանի ճակատամարտը թուրք-պարսկական 41 տարվա պատերազմի սկիզբն էր, որն ավարտվել է 1555 թվականին՝ Ամասիայի պայմանագրով։ Չալդրանի ճակատամարտից առաջ օսմանցիների բանակի թիվը հասնում էր 60.000–100.000-ի, զինված էին հրետանիով և այլ զինատեսակներով։ Սեֆյանների բանակի թիվը 60.000-80.000 էր, սակայն սպառազինվածությամբ և մարտունակությամբ թուրքերը գերակշռում էին։ Սեֆյանների բանակի հրամանատար Իսմայիլ I-ը ճակատամարտի ընթացքում վիրավորվել և գերեվարվել է։ Նրա կանանոցը Սելիմ I-ը նույնպես գերևարել է։ Հաղթանակից հետո թուրքերը սկսել են առաջանալ դեպի Պարսկաստանիի խորքերը։ Թալանել են Սեֆյանների մայրաքաղաք Թավրիզը և պարսից կայսերական գանձարանը։
Նախապատմություն
Պատերազմից առաջ Սելիմ I-ը պատճառ էր փնտրում Սեֆյան Պարսկաստանի վրա հարձակվելու համար։ Նա 1513 թվականին դեսպան է ուղարկում Պարսկաստան՝ պահանջելով վերադարձնել գերության մեջ իր եղբորը և իր իրավունքները Դիարբեքիր նահանգոում։ Սելիմի դեսպանությունը Սպահանում հանդիպում է Շահ Իսմյիլի հետ։ Ինչ վերաբերում էր Դիարբեքիր նահանգին, այն պարզապես սադրանք էր՝ ուղղված նոր թշնամանքի սկիզբը արդաացնելուն։ Իրականում Սելիմ I-ը չուներ ոչ մի ժառանգական կամ օրինական իրավունք Դիարբեքիր նահանգի նկատմամբ։ Իր պահանջն ավելի համոզիչ դարձնելու համար Սելիմ I-ը համագործակցում է Ակ-Կոյունլուների նախկին առաջնորդ Մուրադի հետ ։ Սելիմ I-ին ուղղված իր նամակում Շահ Իսմայիլը նշում է, որ Սելիմը չունի ոչ մի իրավունք Դիարբեքիր նահանգի նկատմամբ և այն պատկանում է Սեֆյաններին՝ նվաճման իրավունքով։ Դեսպանության ձախողումից հետո Սելիմ I-ը սկսել է նախապատրաստվել Սեֆյանների դեմ լայնամասշտաբ ռազմական գործողությունների։
Հետևանքներ
Չալդրանում տարած հաղթանակից հետո թուրքերը գրավել են Սեֆյան Պարսկաստանի մայրաքաղաքը՝ Թավրիզը։ Նրանք թալանել են քաքաքը և տարհանել գրեթե ամբողջ բնակչությանը։ Սեֆյաններից նաև գրավել ու Թուրքիային են բռնակցել Արևելյան Անատոլիան և Հյուսիսային Միջագետքը։ Այս վիճակը պահպանվել է մինչև 1555 թվականը՝ Ամասիայի պայմանագրի կնքմամբ (թուրք-պարսկական 1532-1555 պատերազմի ավարտը)։
Այն բանից հետ, որբ Սելիմը գերևարեց Իսմայիլի հարեմից նրա երկու կանանց, նա սկսել է կախվածություն ունենալ ալկոհոլից  : Իսմայիլը դադարել է մասնակցություն ունենալ երկրի կառավարման գործերին, նրա անպարտելիությունը սկսել է դադարել։ Չալդրանում կրած պարտությունից հետո Սեֆյանները Պարսկաստանում կտրուկ փոփոխություններ են կատարել։ Այդ ժամանակից ի վեր հրազենը դարձել է պարսկական զորքի սպառազինության բաղկացուցիչ մասը, իսկ Իսմայիլի որդին՝ Թահմասպ I Սեֆին թնդանոթներ է պատրաստել տվել հետագա մարտերի համար ։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Թուրք-պարսկական պատերազմներ
Բելիցա (գյուղ, Յամպոլի շրջան)
Բելիցա (Білиця), գյուղ Ուկրաինայի Սումիի մարզի Յամպոլի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Բելիցա գյուղում բնակվում էր 311 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Սումիի մարզի Յամպոլի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Կոստանդնուպոլսում 1915 թվականի ապրիլի 24-ին ձերբակալված հայ մտավորականների ցանկ
Հայ մտավորականության ոչնչացումը Մեծ Եղեռնի կենտրոնական փուլերից մեկն է։ Օգտվելով պատերազմական իրավիճակից և իր կողքին ունենալով հզոր դաշնակիցներ, խաղալով Քառյակ միության և Անտանտի միջև առկա հակասությունների վրա, ձեռնարկեց հայերին իրենց հայրենիքի մի մասում բնաջնջելու քաղաքականությունը։ Այդ ծրագրի իրականացումը սկսվեց բանակում ծառայող հայերի զինաթափումից և ոչնչացումից, որին հետևեց հայ մտավորականության սպանդը ։
Երիտթուրքական կառավարությունը նպատակ ուներ գլխատել ժողովրդին և ի չիք դարձնել մոտալուտ կոտորածների ժամանակ ինքնապաշտպանության հնարավոր որևէ փորձ։ Ապրիլի 24-ի լույս 25-ի գիշերը դարձավ այդ քաղաքականության գագաթնակետը. Կոստանդնուպոլսում ձերբակալվեցին 235 հայ մտավորականներ՝ պատգամավորներ, գրողներ, հոգևորականներ, պաշտոնյաներ, բժիշկներ, որոնց, առանց մեղադրանք ներկայացնելու, աքսորեցին Անկարա, Կոնիա, Դիարբեքիր և ի վերջո՝ Սիրիայի անապատային շրջաններ, մասնավորաբար Դեր Զոր։ Դա պայմանավորված էր նրանով, որ հայ մտավորականության մեծ մասը կենտրոնացած էր Կոստանդնուպոլսում և այստեղ էին եվրոպական երկրների դեսպանատները, ուր կարող էին բողոքով դիմել հայ մտավորականները ։
Ապրիլի 24-25 ձերբակալություններից երեք օր առաջ սկսվել էր մտավորականության ձերբակալությունը Անատոլիայի տարածքում։ Ձերբակալվածներից ոչ մեկի դեմ դատական գործ չհարուցվեց, նրանց մեծ մասը մահապատժի ենթարկվեց առանց դատական որոշման ։ Նույն ճակատագրին արժանացան կայսրության կենտրոնում տեղակայված քաղաքների բոլոր մտավորականները ։
Ցանկ
Ձերբակալված հայ մտավորականների ցանկը
Յաբլոնովո (գյուղ, Զադոնսկի շրջան)
Յաբլոնովո (Яблоново), գյուղ Ռուսաստանի Լիպեցկի մարզի Զադոնսկի շրջանի կազմում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Լիպեցկի մարզի Զադոնսկի շրջանի բնակավայրեր
Շեբենար
Շեբենար (Scheibenhard), համայնք Ֆրանսիայի Գրանդ Էստ մարզի Ստորին Հռենոս գավառում ։
Բնակչությունը 2006 թվականի դրությամբ կազմում է 845 մարդ, բնակչության խտությունը` 182.90 մարդ/կմ²։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 4.62 կմ² տարածք։
Աշխարհագրություն
Գտնվում է Փարիզ քաղաքից 430 կմ արևելք, Ստրասբուրգ քաղաքից` 55 կմ հյուսիս-արևելք։
Բնակչություն
Բնակչության քանակը ըստ տարիների
Աղբյուրներ` Ֆրանսիայի սոցիոլոգիական գիտությունների բարձրագույն դպրոցի տվյալներ
Տնտեսություն
2010 թվականին ուներ 586 աշխատունակ (15-64 տարեկան) բնակիչ, որոնցից ակտիվ էին 457-ը, իսկ ոչ ակտիվները` 129։ Ակտիվության ցուցանիշը կազմում է 78,0 %։ 457 աշխատունակ մարդկանցից աշխատել է 423 անձ (239 տղամարդ և 184 կին)։ Գործազուրկ են եղել 34 անձ (15 տղամարդ և 19 կին)։ 129 անաշխատունակներից 34-ը եղել են աշակերտներ կամ ուսանողներ, 31-ը` թոշակառուներ, իսկ 64-ը չեն աշխատել տարբեր պատճառներով ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ֆրանսիայի համայնքներ
Առանց
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Վիտալի Կազանցև
Վիտալի Վասիլեվիչ Կազանցեվ, ռուս ֆուտբոլիստ, պաշտպան, մարզիչ։
Ակումբային
Սկսել է իր ֆուտբոլային կարիերան Վոլգադոնսկում։ Լեոնիդ Սլուցկիմի կողմից հրավիրվել է վոլգոգրադի Օլիպիա ակումբ, որտեղ եղել է անփոխարինելի պաշտպան։ 2005 թվականին սրունքաթաթային ջղի վնասվածքի պատճառով ստիպված է եղել դուրս գալ ակումբից։ 2006 թվականին տեղափոխվել է բելառուսի ԲԱՏԷ ակումբ, թիմի կազմը խաղացել է չեմպիոնների լիգայում, դարձել է Բելառուսիայի եռակի չեմպիոն և երկրի գավաթի դափնեկիր։ ԲԱՏԷ ակումբում անցկացրել է 96 պաշտոնական խաղ (57 - առաջնություն, 20 - գավաթ, 19 եվրոգավաթ։ 2009 թվականի փետրվարի 17-ին ստորագրել է պայմանագիր Լուչի-Էներգիա ակումբի հետ ։ ՖԱԼ առաջնության 2011/12 մրցաշրջանում Նիժնի Նովգորոդում, թիմի հետ միասին դարձել է առաջնության բրոնզե մրցանակակիր, դրանից հետ վերադարձել է Լուչա-Էներգիա, որի հետ նվաճել է փոքր ոսկե մեդալի Վաստոկ տարածաշրջանի երկրորդ դիվիզիոնի առաջնությունում։ 2013 թվականին հանդես է եկել Տորպեդո-Բելազ ակումբի կազմում։ 2015 թվականին ավարտել է կարիերան։
Մարզչական
2016 թվականին ընդգրկվել է Սմոլեվիչի-ՍՏԻ ակումբի մարզչական շտաբը ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ռուս ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Ֆուտբոլի պաշտպաններ Կատեգորիա:Ռուս ֆուտբոլային մարզիչներ Կատեգորիա:Նիժնի Նովգորոդի ֆուտբոլիստներ
Քուկ շրջան (Տեխաս)
Քուկ շրջան (Cooke County), ԱՄՆ Տեխաս նահանգի 254 վարչական միավորներից մեկը։ 2010 թվականին բնակչության թիվը կազմում էր 38 437 մարդ ։ Շրջկենտրոնն է Գեյնսվիլ (Gainesville) բնակավայրը ։
Պատմություն
Շրջանը պաշտոնապես կազմավորվել է 1848 թվականին։ Իր անվանումը ստացել է Տեխասի հեղափոխության մասնակից Ուիլիամ Գորդոն Քուկի պատվին։
Աշխարհագրություն
ԱՄՆ վիճակագրության բյուրոյի տվյալներով Քուկ շրջանի ընդհանուր մակերեսը կազմում է 2328 կմ², որից 2263 կմ²-ն զբաղեցնում է ցամաքը, իսկ 65 կմ²-ն կամ 2,8 %-ը՝ ջրային տարածքները ։
Բնակչություն
Բնակչության թիվը 2010 թվականի դրությամբ կազմում էր 38 437 մարդ։ Առկա էր 14 513 տնային տնտեսություն և 10 321 ընտանիք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 17 մարդ/կմ²։ Հաշվվում էր 15 061 բնակելի շինություն՝ 7 շինություն/կմ² խտությամբ։ Ռասայական կազմը հետևյալն էր՝ սպիտակամորթներ - 85,7 %, աֆրոամերիկացիներ – 2,7 %, բնիկ ամերիկացիներ (հնդկացիներ) - 1 %, ասիացիներ - 0,8 %, խաղաղօվկիանոսյան կղզիների բնակիչներ - 0,01 %, այլ ռասաների ներկայացուցիչներ – 7,5 %, երկու կամ ավելի ռասաների ներկայացուցիչներ – 2,2 %: Իսպանախոսները կամ լատինոամերիկացիները կազմում են բնակչության 15,6 %-ը (անկախ ռասայից)։
Բնակչության տարիքային կազմը հետևյալն էր՝ 28,5 % - մինչև 18 տարեկան, 5,8 % - 18-24 տարեկան, 22,5 % - 25-44 տարեկան, 27,4 % - 45-64 տարեկան և 15,9 % - 65 և ավելի բարձր։ Շրջանի բնակչի միջին տարիքը 40,8 տարեկան է։ Յուրաքանչյուր 100 կնոջը բաժին է ընկնում 97,4 տղամարդ։ 18 տարեկանից բարձր յուրաքանչյուր 100 կնոջը բաժին է ընկնում 92,8 տղամարդ։ Բնակչության աճի դինամիկան ըստ տարեթվերի․
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Տեխասի շրջաններ
Գելաձեեբի (Խուլոյի շրջան)
Գելաձեեբի (გელაძეები), գյուղ Վրաստանում։ Գտնվում է Աջարիայի Ինքնավար Հանրապետության Խուլոյի շրջանում ։
Դիրք
Գտնվում է ծովի մակարդակից 1210 մետր բարձրության վրա։ Շրջկենտրոն Խուլոյից 8 կմ հեռավորության վրա։
Բնակչություն
Ըստ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալների, գյուղի բնակչությունը կազմում է 328 մարդ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Խուլոյի շրջան Կատեգորիա:Աջարիայի բնակավայրեր
Միխայլովկա (գյուղ, Չուգուևի շրջան)
Միխայլովկա (Михайлівка), գյուղ Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Չուգուևի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1939 թվականին։
2001 թվականի տվյալներով Միխայլովկա գյուղում բնակվում էր 206 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,46 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 447,83 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Չուգուևի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1939 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Մծբինի պայմանագիր (363)
Հռոմի և Պարսկատանի միջև հարաբերությունները գնալով սրվում էին, և դրա արդյունքում 359 թվականին պատերազմ է բռնկվում։ Շապուհն իր 100 հազարանոց զորքով հարձակվում է Միջագետքի ուղղությամբ և պաշարում Դիարբեքիր քաղաքը։ Երկար դիմադրությունից հետո, 30 հազար մարդ կորցնելու գնով, Շապուհին հաջողվում է նվաճել քաղաքը։ Պարսից արքային կանգնեցնելու համար Կոստանդիոսն իր զորքով գալիս է Կեսարիա։ Պատերազմող կողմերից յուրաքանչյուրը ցանկանում էր իր կողմը թեքել Արշակին, որն իր բանակով պատերազմում կարող էր վճռական դեր կատարել։
Հուլիանոս զորավարը կայսրի հրամանով 359 թվականի գարնանը Թրակիայից իր լեգեոններով Արևելք է տեղափոխվում, սակայն Հուլիանոսը, ապստամբելով Կոստանդիոսի վրա, իրեն կայսր է հայտարարում։ Կոստանդիոսը 361 թվականի նոյեմբերի 3-ին Կիլիկիայում մահանում է, որից հետո Հուլիանոսը շարունակում է պատերազմական գործողություններն ընդդեմ Շապուհի, որը պլանավորել էր Արշակի օգնությամբ թիկունքից հարվածել Շապուհին, սակայն դա չի իրագործվում և 363 թվականի մի ընդհարման ժամանակ մահանում է։ Այդ լուրից հետո հռոմեական զորքը կայսր է նշանակում Հովիանոսին, որը օգտակար չի համարում պատերազմը շարունակելը և 363 թվականին Շապուհի հետ պայմանագիրը է կնքում։
Հովիանոսի կնքած պայմանագիրը հայտնի է «ամոթալի պայմանագիր» անունով։ «Ամոթալի» է կոչվում այն պատճառով, որ Հովիանոսը Պարսկաստանին զիջում է ոչ միայն հռոմեական կայսրության տակ գտնվող մի շարք նահանգներ, այլ նաև Արևմտյան Հայաստանի գավառները՝ Աղձնիք, Մոկք, Կորդուք, Ծավդեք և Ռեհիմենե, և հրաժարվում է այլևս օգնություն տրամադրել իր դաշնակցին։
Կետեր
363 թվականին Մծբինում կնքած պայմանագիրը պարունակում էր հետևյալ դրույթները ՝
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Հռոմեա-պարսկական պատերազմներ Կատեգորիա:Հռոմեական կայսրություն
Քուն
Քուն, բնականոն ֆիզիոլոգիական գործընթաց, որը բնորոշվում է արտաքին միջավայրի նկատմամբ ընդհանուր զգայունության թուլացմամբ և որոշ փուլերում նաև՝ ուղեղի գործունեության նվազագույն աստիճանով ։ Քունը բնորոշ է բոլոր կաթնասուններին, թռչուններին, ձկներին, միջատներին և այլ կենդանատեսակներին։
Ֆիզիոլոգիական քունը տարբերվում է նմանատիպ այլ վիճակներից՝ անաբիոզից (ձմեռային քուն), հիպնոսից, կոմայից, ուշաթափությունից և լեթարգիական քնից։
Քնի ընթացքում ուժեղանում են անաբոլիզմի և թուլանում կատաբոլիզմի գործընթացները ։ Այդ պատճառով նորածինները օրվա մեծ մասն անցկացնում են քնած վիճակում ։
Քնի և արթունության վիճակները հերթագայում են իրար և ընթանում բոլորաշրջաններով՝ ցիրկադիանային ռիթմերով, որոնց տևողությունը մոտավորապես 24 ժամ է։ Բացի սովորոկան հանդիպող գիշերային քնից, որոշ ժողովուրդներին հատուկ է նաև ավանդական ցերեկային քունը (սիեստա) ։ Քունը նպաստում է ստացված տեղեկատվության մշակմանն ու պահպանմանը, T-լիմֆոցիտների ակտիվացման միջոցով՝ իմունիտետի վերականգնմանը։
Քնի ժամանակ ստեղծվում են օրգանիզմի (հատկապես՝ կենտրոնական նյարդային համակարգի) աշխատունակությունը վերականգնելու համար ամենանպաստավոր պայմանները։
Մարտի յուրաքանչյուր երկրորդ ամբողջական շաբաթվա ուրբաթ օրը Քնի բժշկության համաշխարհային ասոցիացիայի կողմից նշվում է քնի համաշխարհային օրը։
Քնի ֆիզիոլոգիա
Քնի ընթացքում ամենաակնառու ֆիզիոլոգիական փոփոխությունները տեղի են ունենում գլխուղեղում ։ Հատկապես քնի NREM փուլում գլխուղեղը օգտագործում է հավաստիորեն ավելի քիչ էներգիա, քան արթուն վիճակում. գլխուղեղը վերականգնում է ադենոզինեռֆոսֆատի (ԱԵՖ) սեփական պաշարները։ ԱԵՖ-ը ծառայում է էներգիայի կարճատև պահպանման և տեղափոխման համար ։ Քանի որ արթուն վիճակում օրգանիզմի ընդհանուր էներգիայի օգտագործման 20%-ը բաժին է հասնում գլխուղեղին, ապա այս փոփոխությունը էապես ազդում է օրգանիզմի ընդհանուր էներգաօգտագործման վրա ։
Քունը բարձրացնում է զգացողության շեմը։ Այլ կերպ ասած՝ քնած վիճակում օրգանիզմը ավելի քիչ ազդակներ է ընկալում արտաքին աշխարհից, համեմատած արթուն վիճակի հետ։ Այնուամենայնիվ, նույնիսկ քնած վիճակում, մարդը ունակ է ընկալել աղմուկը կամ այլ ուժեղ արտաքին ազդակներ ։
Քնի դանդաղ ալիքային փուլում տեղի է ունենում աճի հորմոնի սեկրեցիայի կտրուկ ուժեղացում։ Բացի այդ, քունը, նույնիսկ ցերեկային ժամերին, ասոցացվում է պրոլակտինի արտադրման ակտիվացման հետ։
Քնի կարևորագույն ֆիզիոլոգիական չափման միավորներ են համարվում ուղեղային ալիքները Էլեկտրաուղղեղագրության (ԷԷԳ) վրա, էլեկտրաօկուլոգրաֆիան (ԷՕԳ - գրանցում է աչքերի շարժումները), էլեկտամիոգրաֆիան (ԷՄԳ - գրանցում է կմաղքային մկանների ակտիվությունը)։ Այս տվյալների միաժամանակյա գրանցումը կոչվում է պոլիսոմնոգրաֆիա (ՊՍԳ), որը հնարավոր է իրականացնել հատուկ քնի լաբորատորիաներում ։ Քնի մասնագետները օգտագործում են նաև պարզեցված էլեկտրասրտագրություն (ԷՍԳ) սրտի ակտիվությունը գրանցելու համար, ինչպես նաև ակտիգրաֆիա՝ օրգանիզմի ընդհանուր շարժողական ակտիվությունը գրանցելու համար ։
Քնի փուլեր
Տարբերում են քնի և արթունության մեկանգամյա հերթափոխմամբ միափուլ և մեկ օրվա ընթացքում քնի ու արթունության հաճախակի փոխարինմամբ բազմափուլ քնի տեսակներ։ Քունը կազմված է 2 հիմնական փուլերից՝ աչքերի արագ շարժումների ( rapid eye movement - REM ) և առանց աչքերի արագ շարժումների ( non-rapid eye movement - NREM ): Առավել ընդունելի են համարվում փուլերի REM և NREM անվանումները ցանկացած լեզվում, առանց թարգմանության։ Գոյություն ունեցող այլ անվանումները (քնի արագ/դանդաղ փուլ և այլ) համարվում են հնացած և չեն կիրառվում։
Քնի մեկ ցիկլը կազմված է REM և NREM փուլերի հերթագայումից, միջինում տևում է 90 րոպե և առողջ քնի պայմաններում մեկ գիշերվա ընթացքում կրկնվում է 4-6 անգամ ։ Քնի բժշկության ամերիկյան ակադեմիան ( American Academy of Sleep Medicine (AASM) ) քնի REM փուլը բաժանում է 3 մասի՝ NREM1, NREM2, NREM3 : Վերջինը կոչվում է նաև դելտա քնի կամ դանդաղ-ալիքային քնի փուլ ։ Նախկինում տարբերել են նաև NREM4 փուլ, որը ներկայումս չի տարբերակվում NREM3 -ից։ Նորմալ քնի պայմաններում փուլերը հերթագայում են միմյանց հետևյալ հաջորդականությամբ NREM1→NREM2→NREM3→REM. Նորմայում քնի սկզբնական չափաբաժնում գերակշռում է դանդաղ ալիքային քունը։ Արթնանալուն նախորդող 2 ցիկլերի ընթացքում REM փուլը գնալով ավելի ու ավելի է շատանում ։
Արթունություն
Արթունություն ասելով կարող ենք հասկանալ քնի ավարտը, կամ այն պահը երբ մարդը ուսումնասիրում է արտաքին աշխարհը և որոշակի ակտիվություն է ցուցաբերում, մինչև կրկին քնի անցնելը։ Քնած մարդը սովորաբար արթնանում է REM փուլի ավարտին, երբեմն էլ REM-ի մեջտեղում։ Ներքին ցիրկադային մեխանիզմները և քնի հոմեոստատիկ պահանջի կրճատումը տանում է դեպի արթունության և քնի էպիզոդի ավարտի ։ Արթունությունը սկսվում է գլխուղեղում էլեկտրական ակտիվության բարձրացման, որը սկսվում է թալամուսից, այնուհետև տարածվում ողջ կեղևով ։
Գիշերային քնի ընթացքում փոքր մասնաբաժին է կազմում նաև արթունությունը։ Ինչպես ցույց են տվել պոլիսոմնոգրաֆիկ հետազոտությունները, երիտասարդ կանանց մոտ քնի ընթացքում արթունությունը կազմում է 0-1%, իսկ տղամարդկանց մոտ՝ 0-2%: Չափահաս անձանց մոտ արթունության հաճախությունը դեպի առավոտ գնալով աճում է։ Այս արթունության կարճատև էպիզոդների մեծամասնությունը լինում են REM փուլից հետո ։
Այսօր շատերն արթնանում են զարթուցիչի օգնությամբ ։ Ոմանք կարողանում են նաև ամեն օր ինքնուրույն արթնանալ նույն ժամին առանց զարթուցիչի ։ Շատերի քնի ռեժիմը խիստ տարբեր է լինում աշխատանքային և ոչ աշխատանքային օրերին, մի բան, որը կարող է բերել քրոնիկ ցիրկադային ահավասարակշռության ։ Շատերը քնելուց առաջ հեռուստացույց կամ այլ էկրաններ (հեռախոս, համակարգիչ և այլն) են դիտում, ինչը նույպես մեծապես նպաստում է ցիրկադային խանգարման խորացմանը ։  Քնի բնագավառում գիտական հետազոտությունները ցույց են տվել, որ քնի իներցիայի ձևավորումը կախված է արթնանալու պահին առկա քնի փուլից ։ Այսինքն քնի ռեժիմի ճիշտ պահպանումը և վերոնշյալ վնասակար ազդակներից խուսափումը բերում է առողջ քնի ձևավորման։
Ցիրկադային ժամացույց
Քնի կարգավորումը մեծապես պայմանավորված է ցիրկադային ժամացույցի հորմոնալ ազդակներով կամ C պրոցեսով։ Այն իրենից ներկայացնում է բարդ նեյրոքիմիական համակարգ, որը, օգտագործելով օրգանիզմի շրջապատից եկող ազդակները, ձևավորում է ներքին օր-գիշեր ռիթմը։ C պրոցեսը օրվա ընթացքում հակազդում է քնի հոմեոստատիկ կարգավորման մեխանիզմին (ցերեկային կենդանիների մոտ), իսկ գիշերային ժամերին ընդհակառակը՝ պոտենցում է ։ Վերխաչվածքային կորիզը (ՎԽԿ)՝ գլխուղեղի հատված անմիջապես տեսողական խաչվածքից վեր, ներկայումս համարվում է այս գործընթացի գլխավոր կարգավորիչ կետրոնը, չնայած, որ երկրորդային կենտրոններ նույնպես հայտնաբերվել են ամբողջ օրգանիզմում։
Այն օրգանիզմը, որի ցիրկադային ժամացույցը ցուցաբերում է կանոնավոր ռիթմ, դրսից եկող ազդակներին համապատասխան, ընդունված է համարել «ներհրված». ռիթմը պահպանվում է նույնիսկ արտաքին ազդակի հանկարծակի վերանալու դեպքում։ Եթե այդ օրգանիզմը մեկուսացվի բունկերում, լույսի և մթության հաստատուն հերթագայմամբ, այն կշարունակի ցիկլիկ մարմնի ջերմաստիճանի բարձրացումներն ու իջեցումները և մելատոնինի սինթեզի փոփոխությունները 24 ժամը փոքր-ինչ գերազանցող ռեժիմում։ Գիտնականները այս երևույթը անվանում են ազատ աշխատող ցիրկադային ռիթմ։ Բնության պայմաններում լուսային ազդակները կանոնավորում են այս պրոցեսը, հարմարեցնելով այն երկրային օրվա 24-ժամանոց ռեժիմին ։
Կենսաբանական ժամացույցը թողնում է հաստատուն ազդեցություն մարմնի վրա, սինուսոիդ փոփոխելով մարմնի ջերմաստիճանը մոտավորապես 36.2°C ― 37.2°C սահմաններում ։ ՎԽԿ-ն նույնպես ունի սեփական տատանողական ազդեցությունը, որը ակտիվանում է սուբյեկտիվ օրվա (այսինքն, ռիթմի այն հատվածը, որը տվյալ անհատը ընդունում է որպես ցերեկային ժամ, անկախ նրանից ինչքանով է համապատասխանում իրականությանը) ընթացքում և համարյա վերանում է սուբյեկտիվ գիշերվա ընթացքում ։ ՎԽԿ-ում գտնվող ցիրկադային ռիթմավարը ուղղակի կապի մեջ է գտնվում կոնաձև մարմնի հետ, որը գիշերը արտադրում է մելատոնին հորմոնը ։ Կորտիզոլի մակարդակը նույնպես բարձրանում է գիշերվա ընթացքում, իր գագաթնակետին հասնում է վաղ առավոտյան ժամերին և աստիճանաբար պակասում է ցերեկվա ընթացքում ։ Պրոլակտինի ցիրկադային արտադրույթյունը սկսվում է ուշ երեկոյան, հատկապես կանանց մոտ, և հետագայում միանում է քնով հարուցված սինթեզին և գագաթնակետին հասնում է գիշերվա կեսին։ Ցիրկադային ռիթմը մասնակի աջակցում է աճի հորմոնի գիշերային արտադրությանը ։
Ցիրկադային ռիթմը կատարելապես կարգավորում է ընդհանուր կազդուրող քունը ։ Քնկոտությունը գիշերվա ընթացքում աստիճանաբար աճում է։ Քնի REM փուլը ավելի հաճախ պատահում է մարմնի ցածր ջերմաստիճանների պայմաններում, մինչդեռ NREM-ը այդքան էլ կապված չէ ցիրկադային ռիթմի հետ ։
Ներքին ցիրկադային ժամացույցը խորապես կարգավորվում է լուսավորության փոփոխություններով, քանի որ լույսը այն հիմնական գործոնն է, որով օրգանիզմը հասկանում է թե «ժամը քանիսն է»։ Գիշերվա ընթացքում նույնիսկ լույսի չնչին քանակությունը կարող է ընկճել մելատոնինի արտադրությունը, բարձրացնել մարմնի ջերմաստիճանը և ակտիվացնել մտավոր հատկությունները։ Լույսի կարճատև թարթումները ցիրկադային ցիկլի կոնկրետ պահերին կարող են վերագործարկել ներքին ժամացույցի աշխատանքը ։ Կապույտ լույսը, հատկապես, ունի ամենաուժեղ ազդեցությունը, հանգելով այն մտահոգության, որ էկրաններով սարքերի օգտագործումը քնից առաջ խանգարում է քնելուն ։
Ժամանակակից մարդը հաճախ դեսինխրոնիզացվում է իր ներքին ժամացույցից աշխատանքի (հատկապես գիշերային հերթապահողները), երկար ճամփորդելու և արհեստական լուսավորման պատճառով ։ Նույնիսկ եթե այդ մարդիկ ունենում են քնի պարտք և ցերեկային քնկոտություն, նրանք կարող են ունենալ քունը պահելու դժվարություն ցիրկադային ցիկլի գագաթնակետին։ Եվ ընդհակառակը, նրանք կարող են ունենալ արթնանալու դժվարություն առավոտյան, ցիրկադային ցիկլի անկման ժամանակ ։ Առողջ երիտասարդ չափահաս մարդը տարվա մեծ մասը քնում է մայրամուտից մի քանի ժամ անց, մարմնի ամենացածր ջերմությանը հասնում է առավոտյան 06:00-ի մոտ և արթնանում է արևածագից հետո մի քանի ժամվա ընթացքում ։
S պրոցես
Ընդհանուր առմամբ կարելի է ասել, որ, որքան երկար է օրգանիզմը արթուն մնում, այնքան ավելի շատ է քնի պահանջ ունենում («քնի պարտք»)։ Քնի կարգավորման այս մեխանիզմը ընդունված է անվանել S պրոցես։ Քնի և արթունության միջև հավասարակշռությունը պահպանվում է հոմեոստազի կողմից։ Հարուցված կամ ընկալված քնի պակասը ընդունված է անվանել քնի դեպրիվացիա (արհեստական կրճատում)։
S պրոցեսը կառավարվում է մեծ կիսագնդերում (առաջային ուղեղ) գլիկոգենի պաշարների սպառմամաբ և ադենոզինի ավելցուկային կուտակմամբ, ինչը ապաարգելակում է փորակողմնային առաջտեսողական կորիզը (Ventrolateral preoptic nucleus)՝ բերելով ցանցանման գոյացության վերել ակտիվության ընկճման ։
Քնի դեպրիվացիան կարող է ճակատային բլթում դանդաղ ալիքների, ուշադրության դեֆիցիտի, տագնապայնության, հիշողության ընկճման և տրամադրության անկման պատճառ հանդիսանալ։ եվ ընդհակառակը, լավ քնած և հանգստացած օրգանիզմը հակված է լավ հիշողության և բարձր տրամադրության ։ Նյարդահոգեբուժական և ֆունկցիոնալ վիզուալիզացիոն հետազոտությունները ցույց են տվել, որ ճակատային բիլթը պատասխանատու է քնի հոմեոստատիկ ճնշման համար ։
Գիտնականները չեն կարողանում կողմնորոշվել այն հարցում, թե որքան քնի պարտք կարող է կուտակել մարդը։ Արդյո՞ք դա պետք է համեմատել տվյալ անձի քնի միջին արժեքի հետ, թե՞ մեկ այլ չափանիշի հետ։ Կամ արդյոք վերջին տասնամյակներում հասուն մարդկանց մոտ քնի պարտքի մեծացման հակում կա, թե ոչ։ Ապացուցված է, որ քնի պարտքը ունի կուտակվող հատկություն։ Սուբյեկտիվ, անձը առավելագույն քնկոտություն ունենում է 30 ժամ արթուն մնալուց հետո ։ Հավանաբար արևմտյան հասարակությունում երեխաները ավելի քիչ են քնում հիմա, քան անցյալում ։
Քնի պարտքի նյարդաքիմիական ցուցանիշներից մեկը ադենոզինն է. նյարդային միջնորդանյութ, որը գլխուղեղում արգելակում է բազմաթիվ մարմնական գործընթացներ, կապված արթունության հետ։ Ադենոզինի մակարդակը բարձրանում է գլխուղեղի կեղևում և հիմային հանգույցներում երկարատև արթունության հետևանքով և պակասում է քնի վերականգման շրջանում։ Այսպիսով, ադենոզինը համարվում է քնի հոմեոստատիկ կարգավորիչ գործոն ։ Սուրճ և կոֆեին պարունակող այլ խմիչքները ժամանակավոր արգելակում են ադենոզինի աշխատանքը, արդյունքում երկարեցնում են քնի հետաձգումը և ազդում քնի ընդհանուր տևողության և որակի վրա ։
Սոցիալական կարգավորում
Մարդը իր կյանքի ընթացքում ենթարկվում է նաև սեցիալական ժամացույցի ազդեցությանը. այն ժամը, երբ մյուսները արթուն են, այն ժամը երբ աշխատանքը սկսում է, ժամացույցի ցույց տված ժամը և այն։ Ժամային գոտիները և ստանդարտ ժամը կիրառվում են նույն տեղանքում ապրող անձանց ժամային առումով հավասարեցնելու համար, ինչը մոտավոր է համապատասխանում բնական արևածագի և մայրամուտի ժամերի հետ։ Այս մոտավորությունը լավ երևում է Չինաստանի օրինակի վրա, որտեղ ժամանակին օգտագործվում էր 5 ժամային գոտիների ժամեր, իսկ այժմ միայն 1-ը՝ ( UTC +8 ) :
Բաշխում
Տարբեր կերպ բնորոշվող քնի ձևերը, որոնք սովորաբար անվանվում են «արտույտ» և «բու», անվանվում են քրոնոտիպեր (քրոնոս-ժամանակ)։ Սեռը և ժառանգականությունը ունեն որոշակի ազդեցություն քրոնոտիպի վրա, բայց այն հիմնականում պայմանավորված է սովորություններով։ Այն կարող է փոխվել մարդու կյանքի ընթացքում։ 7 տարեկան երեխաները ավելի հեշտությամբ են արթնանում վաղ առավոտյան, քան նույն երեխաները 15 տարեկանում ։ Նորմալ քրոնոտիպից շեղումները կոչվում են ցիրկադային ռիթմի խանգարումներ ։
Նինջ
Հետճաշային հանգստի սովորությունը (սիեստա) վերջերս սկսել են ասոցիացնել 37% -ով ավելի ցածր սրտային մահացության հետ, ինչը հավանաբար պայմանավորված է ցերեկային քնի կողմից սիրտ֊անոթային սթրեսի պակասեցմամբ ։ Կեսօրին կամ վաղ երեկոյան կարճատև ննջելը ապացուցված է որ արդյունավետ է բարելավված քնի, մտավոր կարողությունների և հոգեկան առողջության ամրապնդման համար մեծահասակ տարիքում ։
Շատ մարդիկ վաղ կեսօրին ունեում են ժամանակավոր «անկում», որը հայտնի է որպես «հետ-լանչային անկում»։ Մեծ քանակի սննդի ընդունումը կարող է առաջացնել քնկոտություն, սակայն «հետ-լանչային անկումը» ավելի հավանական է, որ ցիրկադային ժամացույցի էֆեկտ է։ Մարդիկ սովորաբար օրվա մեջ երկու անգամ են ուժեղ քնկոտություն զգում միմյանցից 12 ժամ տարբերությամբ՝ օրինակ 14:00-ին և 02:00-ին։ Այդ երկու ժամերինն կենսաբանական ժամացույցը «հարվածում է»։ 14:00-ին այն չեղարկվում է հոմեոստատիկ մեխանիզմով, քանի որ չունենք կուտակած քնի պարտք։ 02:00-ին՝ ընդհակառակը կուտակած քնի պարտքի շնորհիվ հոմեոստատիկ մեխանիզմը էլ ավելի է ակտիվացնում քնի պրոցեսը։
Ժառանգականություն
Կա տեսակետ, որ, քնի հետ կապված սովորությունների մեծ մասը, օրինակ՝ քնի անհրաժեշտ քանակը տվյալ անհատի համար, պայմանավորված է ժառանգական գործոնով։ Հետազոտողները հայտնաբերել են մի շարք օրինաչափություններ, որոնք խոսում են այդ տեսակետի օգտին ։ Միաձվանի (բայց ոչ տարաձվանի) երկվորյակները ունենում են նման սովորություններ։ Քնի հետ կապված նյարդային միջնորդանյութերը, որոնք գեները հայտնի են, կարող են լինել այս տեսակ ժառանգականության հիմքերից մեկը։ Բացի այդ, ցիրկադային ժամացույցը նույնպես ունի իր գենը ։
Քնի նորմալ տևողություն
Մարդու քնի տևողության պահանջարկը տատանվում է տարիքից և անհատական առաձնահատկություններից կախված և քունը համարվում է բավարար, երբ չկա ցերեկային քնկոտություն կամ այլ խանգարումներ։ Ավելին, քնի տևողության մասին սեփական պատկերացումը միշտ չէ, որ համընկնում է ակտիգրաֆով չափված քնի իրական տևողության հետ և նրանք, ովքեր ունեն քնի կարգավիճակի սխալ ընկալում, կարող են ասել, որ իրենք գիշերը քնել են ընդամենը 4 ժամ, բայց իրականում քնած լինեն 8 ժամ ։
Գիտնականները հայտնաբերել են, որ ամեն գիշեր 6-7 ժամ քնելը համեմատական է երկարակեցության և առողջ սրտի հետ, չնայած, որ բազմաթիվ գործոններ են ազդում այս փոխհարաբերության վրա     ։
Քնի հետ կապված դժվարությունները հաճախ կապված են այնպիսի հոգեկան խանգարումների հետ, ինչպիսիք են դեպրեսիան, ալկոհոլամոլությունը կամ երկբևեռ խանգարումները ։ Դեպրեսիա ունեցող չափահաս անձանց 90%-ը ունեն քնի հետ կապված դժվարություններ։ Այս անձանց մոտ ԷԷԳ պատկերով փոփոխված է լինում նաև քնի կառուցվածքը ։
Երեխաներ
Նորածնային հասակից մինչև 2 տարեկան դառնալը երեխանելի գլխուղեղը աճում և հասնում է հասուն մարդու գլխուղեղի չափի մոտ 90%-ին ։ Այս աճի մեծ մասը տեղի է ունենում կյանքի՝ քնի մեծ քանակով, էտապում։ Քնի ընթացքում երեխաների մոտ զարգանում է մտավոր ունակությունները  ։ Այն երեխաները, ովքեր քնում են գիշերվա ընթացքում և քիչ են արթնանում, ունենում են ավելի բարձր մտավոր ունակություններ և ավելի թեթև բնավորություն  ։
Քունը ազդում է նաև լեզվի զարգացման վրա։ Այս փաստը հետազոտելու համար գիտնականները նորածիններին «դասավանդել» են հորինված լեզու և համեմատել երեխաների կողմից այդ լեզվի յուրացման աստիճանըe ։ Այն նորածինները, ովքեր նոր լեզվի դասերից հետո քնել են 4 ժամ ավելի լավ են յուրացրել այդ լեզվի կանոնները, քան նրանք, ովքեր քնել են ավելի քիչ։ Կա նաև փոխհարաբերություն քնի տևողության և երեխաների բառապաշարի միջև։ Ապացուցված է, որ մինչև 12 ամսականը ավելի երկար գիշերային քուն ունեցած երեխաները 26 ամսականում ունենում են ավելի հարուստ բառապաշար ։
Խորհուրդներ
Երեխաները բնականոն զարգացման համար ավելի շատ քնի կարիք ունեն, քան մեծահասակները. սկսած 18 ժամից նորածնային տարիքում, աստիճանաբար պակասեցնելով տարիքին զուգնըթաց ։ 2015 թվականին, 2 տարի հետազոտություններից հետո, ԱՄՆ քնի ազգային հիմնադրամը ներկայացրեց քնի տևողության նորմաները ըստ տարիքային խմբերի։
Անքնություն
Անքնությունը (ինսոմնիա) քնի անցման և պահպանման դժվարությունը կամ անհնարինությունը նկարագրող եզրույթ է։ Անքնությունը քնի ամենատարածված խնդիրներից է, մեծ մասամբ հանդիպելով եզակի դեպքերի իսկ 10-15%-ի մոտ քրոնիկ ձևով ։ Անքնությունը կարող է ունենալ բազմաթիվ պատճառներ՝ հոգեբանական խնդիրներ, սթրես, քնի համար անբարենպաստ շրջակա միջավայր, անկանոն քնի ռեժիմ, ծանր մտավոր և ֆիզիկական ծանրաբեռնվածություն քնի ժամերից առաջ և այլն։ Անքնությունը հաճախ բուժվում է միայն բարքային մեթոդներով, ինչպիսիք են քնի ռեժիմի կարգավորումը, քնից առաջ ակտիվության սահմանափակումը, օրվա ընթացքում ակտիվացնող հեղուկների (օր.՝ կոֆեին) սահմանափակումը և այլն։ Շրջակա միջավայրի բարելավման մեջ է մտնում լույսի և ձայների սահմանափակումը, համակարգիչների, հեռուստացույցի, աշխատանքային նյութերի հեռացումը քնի զոնայից։
2010 թ. գիտական հետազոտությունների արդյունքերի ակնարկը ցույց տվեց, որ ֆիզիկական վարժությունները լավացնում են քնի որակը, մարդկանց մեծամասնության մոտ և օգնում են քնի խանգարումների (օր.՝ անքնություն)բարելավմանը։ Վարժություններկի համար լավագույն ժամանակը քնից 4-8 ժամ առաջն է, չնայած որ վարժություններ կարելի է անել ցանկացած ժամի, բացառությամբ քնից կարճ ժամանակ առաջ իրակացրած ծանր ֆիզիկակն վարժությունները։ Այնուամենայնիվ չկան բավարար ապացույցներ, որոնք կխոսեն քնի և վարժանքների միջև եղած կապի մասին ։
Քնաբեր դեղորայքը շատ տարածված բուժման մեթոդ է անքնության գանգատների դեպքում։ Ոչ դիազեպինային քնաբերները ավելի անվտանք են։ Սպիտակ աղմուկը հանդիսանում է անքնության հեռանկարային բուժումներից մեկը ։
Քնի ապնոէ
Քնի օբստրուկտիվ ապնոէի համախտանիշը (ՔՕԱՀ) խանգարում է, որի ժամանակ քնի ընթացքում տեղի են ունենում շնչառության դադարներ՝ խաթարելով քնի նորմալ ընթացքը և հաճախ ուղեկցվում են այլ առողջական խանգարումներով ևս։ ՔՕԱՀ-ի պատճառը մարդու վերին շնչուղիներ շուրջ գտնվող մկանների տոնուսի անկումն է քնի ժամանակ (նորմալ պրոցես), որը սակայն բերում է շնչուղիների լրիվ (ապնոէ - շնչադադար) կամ մասնակի (հիպոպնոէ) փակման և թթվածնային անբավարարության ։ ՔՕԱՀ ավելի հաճախ հանդիպող երևույթ է քան քնի կենտրոնական ապնոէն (ՔԿԱ) ։ Այս պարագայում քնի ընթացքում գլխուղեղում ինչ ինչ պատճառներով ընկճվում է շնչառական կենտրոնի աշխատանքը, և մարդը դադարում է շնչել։ Հնարավոր է նաև խառը ապնոէ, երբ երկու մեխանիզմները համադրվում են։ Արյան մեջ թթվածնի մակարդակի անկումը բերում է գլխուղեղի հիպօքսիայի, և մարդը ավելի խորը քնից անցնում է ավելի մակերեսային քուն (միկրոարթնացումներ) կամ ծանր դեպքերում լրիվ արթնանում է, ու շնչառությունը վերականգնվում է։ Այս պրոցեսը կարող է կրկնվել ժամում եզակի դեպքերից մինչև մի քանի տասնյակ դեպքերի և նույնիսկ հասնել եռանիշ թվերի։ Ապնոէ-հիպոպնոէ ինդեկսը (ԱՀԻ) ցույց է տալիս մեկ ժամում ապնոէների և հիպոպնոէների ընդհանուր քանակը։ ԱՀԻ-ն 5-ից ցածր համարվում է նորմալ առողջ մարդկանց համար ։
Քնի ապնոէի ախտորոշում հնարավոր է միայ մասնագիտացված քնի կլինիկանրում։ Մարդը ինքը չի կարող հիշել այդ միկրոարթնացումների մեծ մասը, քանի որ դրանք շատ կարճ են տևում։ Բայց ապնոէով տառապող բոլոր մարդիկ առավավոտյան ունենում են հոգնածության, անբավարար քնի և քնկոտության զգացում, չնայած որ քնի տևողությունը բավարար է եղել։ Քնի ապնոէի առաջացման ռիսկ են համարվում քրոնիկ հոգնածությունը, մեծ տարիքը, արական սեռը, ճարպակալումը և խռմփոցը։
Քնի այլ խանգարումներ
Քնի խանգարոմները ներառում են նարկոլեպսիան (հանկարծակի քնի անցնելու էպիզոդները), ոտքերի պարբերական շարժումները քնած ժամանակ (ՈՊՇՔ - PLMD), անհանգիստ ոտքերի համախտանիշը (ԱՈՀ - RLS), վերին շնչուղիների կայունության համախտանիշը, ցիրկադային ռիթմի խանգարումները և այլն։ Մահացու ընտանեկան անքնությունը (ՄԸԱ) չափազանց հազվադեպ հանդիպող ժառանգական ախտաբանություն է, որը չունի բուժում և բնորոշվում է անընհատ հարաճող անքնությամբ, որպես առաջին ախտանիշ, այնուհետև մարդը ընդհանրապես դադարում է քնել, մինչև որ մահանում է բուն հիվանդության պատճառով ։
Սոմնամբուլիզը, որը հայտնի է նաև լուսնոտություն անվանմամբ, հաճախ հանդիպող քնի խանգարումներից է հատկապես մանկական պրակտիկայում։ Այս անձինք գիշերը վեր են կենում անկողնուց և թափառում, միաժամանակ լինելով քնի մեջ և հետևաբար չեն հիշում իրենց գիշերային «արկածների» մասին ։
Ծերունական հասակում, մարդիկ ավելի դժվար են պահպանում քունը և ավեի հեշտ են արթնանում շրջապատի նույնիսկ չնչին ազդակներից ։
Քնի կենտրոններ
Տարբերում են 3 հիմնական կենտրոններ.
Քնի առաջացման գործում մեծ դեր ունեն նաև հումորալ գործոնները, հատկապես՝ մելատոնինը։
Դեղորայք և սննդակարգ
Այն դեղանյութերը, որոնք առաջացնում են քուն կոչվում են քնաբերներ։ Այս խմբին են դասվում. Ակտիվատոր նյութերը, որոնք ընկճում են քունը ներառում են. Սննդակարգը և սննդանյութերի ընտրությունը կարող ն ազդել քնի որակի և տևողության վրա։ 2016 է. տպագրված մի հդվածում ասվում է, որ ածխաջրային սննդակարգը՝ ի տարբերություն ճարպայինի, կրճատում է քնի անցման ժամանակը և երկարացնում է քնի տևողությունը ։ 2012 թ. մեկ այլ հետազոտությամբ պարզ դարձավ, որ և՛ միկրո, և՛ մակրո էլեմենտները կարևոր են քնի որակի համար ։ Սննդակարգը, որը ներառում է մեծ քանակությամբ միրգ, բանջարեղեն, չհագեցած ճարպեր, հացահատիկներ առավել նախընտրելի պետք է լինեն այն մարդկանց համար, ովքեր ցանկանում են բարելավել քնի որակը ։ Այս հարցը առավել մանրամասնությամբ հետազոտելու համար հարկավոր են ավելի երկարատև հետազոտություններ, խնդրի ավելի մանրամասն հետազոտմամբ ։
Կենդանիների քնի առանձնահատկությունները
Կենդանիների մեծ մասն արթուն է ցերեկը և քնում է գիշերվա ընթացքում։ Չնայած կան նաև գիշերային կյանք վարող կենդանիներ ու թռչուններ, որոնք քնում են ցերեկը (չղջիկներ, բու, փորսուղներ, բորենիներ, կոալա, գետաձի)։