cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Մարտի Մաքֆլայ
Մարտին Շեյմուս Մաքֆլայ, որն ավելի հայտնի է որպես Մարտի Մաքֆլայ (Marty McFly), ֆանտաստիկ արկածային տրիլոգիայի գլխավոր կերպար, որը ստեղծվել է Ռոբերտ Զեմեկիսի կողմից 1985-1990 թվականներին ։ Ֆիլմերում Մարտիի դերը կատարել է կանադացի դերասան Մայքլ Ջեյ Ֆոքսը։ 1991 թվականի մուլտսերիալում կերպարը հնչունավորել Է Դևիդ Քաուֆմանը, իսկ 2010 թվականի համակարգչային խաղում՝ Ա. Ջ. Լոկազիոն ։
Կենսագրություն
Մարտին ծնվել է Հիլլ-Վելլի քաղաքում 1968 թվականի հունիսի 12-ին իռլանդական ծագում ունեցող ընտանիքում։
1985 թվականին Մարտին The Pinheads երաժշտական խմբի առաջատար կիթառահարն է, լսում է «Huey Lewis and the News», «Tom Petty and the Heartbreakers» և «Van Halen» խմբերը ։ Հիանալի սահում է սքեյթբորդի վրա, դիպուկ կրակում է «Wild Gunman» խաղային մեքենայի վրա տեղի 7-Eleven խանութում և հիանալի կարողանում է վարել մեքենան մեխանիկական փոխանցման տուփով։
1985 թվականի հոկտեմբերի 25-ին Մարտին 17 տարեկան էր, թեև տարիքը չի նշվում տրիոլգիայի որևէ մասում (միայն առաջին ֆիլմի պաստառի վրա)։ Սակայն, երբ Դոկը ասում է, որ ցանկանում է ուղևորվել ապագա՝ 30 տարի առաջ, Մարտին ասում է, որ նա կլինի 47 տարեկան։ Հուշանվեր վարորդական իրավունքի վրա, որը կարելի է ձեռք բերել որոշ խանութներում (օրինակ, Իբէյում), Մարտիի ծննդյան ամսաթիվը նշված է որպես 968 թվականի հոնիսի 12։
Ընտանիք և ընկերներ
Մարտին Ջորջ ու Լորեյն Մաքֆլայների ընտանիքում երեք երեխաներից կրտսերն է։ Նա ունի եղբայր (Դեյվ) ու քույր (Լինդա)։ Նրա սիրեցյալի անունն է Ջենիֆեր Փարքեր, իսկ լավագույն ընկերոջը՝ Էմեթ Բրաուն։ Բրաունը, որին Մարտինը պարզապես «Դոկ» է կանչում, տարեց գիտնական է։ Թվում է, թե Մարտին ամաչում է իր ընտանիքից և այդ պատճառով շատ քիչ ժամանակ է անցկացնում ընտանիքի անդամների հետ։ Նա հիմնականում շփվում է Դոկի, Ջենիֆերի և իր երաժշտական խմբի տղաների հետ։
Մարտիի ու Դոկի ծանոթության հանգամանքները անհայտ են, թեև նախնական սցենարում նշվել է, որ 1983 թվականին Դոկը վարձել է Մարտիին, որպեսզի նա մաքրի իր ավտոտնակը, և պատրաստ էր տղային վճարել շաբաթական 50 դոլար՝ տալով նաև անվճար գարեջուր և հասանելիություն նրա հազվագյուտ սկավառակներին ։ Սակայն, ի վերջո, սցենարիստներ Ռոբերտ Զեմեկիսը և Բոբ Գեյլը որոշել են, որ նման պատմությունը հակասում է հերոսի վերջնական հայեցակարգին, և պարզապես ենթադրել են, որ բարեկամությունը ծագել է սովորական հետաքրքրասիրության հիման վրա, որը մարդիկ զգում են, հանդիպելով այնպիսի էքսցենտրիկ մարդու, ինչպիսին Դոկը։
2015 թվականին Մարտին արդեն ամուսնացած է Ջենիֆերի հետ, նրանք ունեն երկու երեխա՝ Մարտին Մաքֆլայ (կրտսեր) և Մարլին դուստրը, որը ծնվել է 1998-ի ապրիլի 28-ին։ Երեխաները շատ նման են իրենց հորը, երկրորդ ֆիլմում երկու կերպարների դերը կատարել է Մայքլ Ջեյ Ֆոքսը։ Ինչ էլ որ լինի, երրորդ մասի վերջում Նիդլզի հետ մրցավազքին չմասնակցելու որոշումը կարող էր ազդել իրադարձությունների ընթացքի վրա և փոխել այն ապագան, որը հանդիսատեսը տեսել է «Հետ դեպի ապագա 2» ֆիլմում։
Մականուններ
Ճանապարհորդելով դեպի անցյալ Մարտին իր համար կեղծանուններ էր վերցնում, որպեսզի նրան չիմանան։ Հայտնվելով 1955 թվականին՝ նա օգտվեց դրանից, որ իր մայրը՝ Լորեյնը, իր վարտիքի վրա կարդել է հայտնի «Քելվին Քլայն» ապրանքանիշի անունը և վերցրեց այդ անունը։ Որպեսզի Ջորջին համոզի հրավիրել Լորեյնին պարելու, Մարտին նրա առջև հայտնվեց ռադիացիոն զգեստով և ներկայացավ որպես Դարթ Վեյդեր հրաբուխ մոլորակի։ Դարթ Վեյդերը «Աստղային պատերազմներ» ֆիլմի գլխավոր չարագործն է, իսկ հրաբխի մոլորակը «Աստղային ճանապարհ» ֆիլմի կերպար Սպոկի հայրենիքն է։ 1885 թվականին նա անվանվեց Քլինթ Իսթվուդ (հեղինակները դերասանից թույլտվություն էին խնդրում Նրա անունն օգտագործելու ֆիլմում)։
Խաղում Մարտին ներկայացել է որպես Մայքլ Կոռլեոնե՝ «Կնքահայրը» վեպերից եւ ֆիլմերից հայտնի մաֆիոզի անունով։ Բացի այդ, խաղացողը հնարավորություն ունի ընտրել մի քանի տարբերակներից մեկը, որոնք ներառում են Սոնի Կրոկետի («Մայամիի ոստիկանություն» հեռուստասերիալի գլխավոր հերոսի անունը) և Հարի Կալահանի («Կեղտոտ Հարի» ֆիլմի գլխավոր հերոսը) անունները։ Հինգերորդ դրվագում, հայտնվելով 1931 թվականին, քաղաքացի Բրաունը տրամադրում է Էդնա Ստրիքլենդին Մարտիի դեմ՝ նրան անվանելով խաբեբա՝ Յակով Սմիրնոֆ անունով։
Հետ դեպի ապագա
Առաջին ֆիլմում Մարտին պատահաբար հայտնվում է 1955-ին այն բանից հետո, երբ Դոկին նրա աչքի առաջ գնդակահարում են լիբիացի ահաբեկիչներն այն բանի համար, որ նա նրանցից պլուտոնիում է գողացել։ Հայտնվելով անցյալում՝ Մարտին գտնում է երիտասարդ Դոկին և համոզում նրան, որ նա ապագայից է՝ պատմելով, թե ինչպես է նա հորինել ժամանակի մեջ ճանապարհորդությունների հայեցակարգը։ Բայց վերադառնալով տուն, խնդիր է առաջանում, 1955 թվականին ստանալ պլուտոնիում գրեթե անհնար է, բայց բարեբախտաբար կա ևս մի միջոց՝ բերել կայծակի էներգիան ժամանակի մեքենային, ապահովելով անհրաժեշտ 1,21 ԳՎտ. հզորությունը։
Մարտին գիտի, որ ժամացույցով աշտարակին կայծաքը պետք է հարվածեր մեկ շաբաթ անց այն օրից, երբ նա հայտնվել է անցյալում։ Դոկն իր վրա է վերցնում Մարտիին տուն վերադարձնելու նախապատրաստական աշխատանքները, իսկ պատանին, մինչդեռ, փորձում է շտկել այն, ինչ նա հասցրել է անել, նա խանգարել է իր ծնողների հանդիպմանը, և այժմ նրա գոյությունը սպառնալիքի տակ է հայտնվել։ Բացի այդ, նրա մոր ետևից մղվում է տեղի խուլիգան Բիֆ Թանենը, ով հետագայում դարձել է նրա հոր՝ Ջորջի ղեկավարը։ Ի վերջո, Մարտին կարողանում է Ջորջին ինքնավստահություն ներշնչել, Լորեյնը սիրահարվում է նրան, Իսկ Մարտին հաջողությամբ տեղափոխվում է ժամանակի մեջ՝ հասցնելով նաև զգուշացնել Դոկին մահվան մասին, որը նրան սպասում է 30 տարի անց։
Վերադառնալով 1985 թվական, Մարտին բացահայտում է, որ իր ընտանիքի համար ամեն ինչ փոխվել է դեպի լավը, և Բիֆը հիմա աշխատում է Մաքֆլայների համար։ Մարտին տեսնում է իր ընկերուհի Ջենիֆերին, նրանք համբուրվում են, բայց այս պահին Դոկը հայտնվում է ժամանակի մեքենայի հետ և ասում է, որ Մարտին պետք է իր հետ գնա դեպի ապագա, որտեղ նրա ընտանիքը լուրջ խնդիրներ ունի։
Հետ դեպի ապագա 2
Ճանապարհորդները հայտնվում են 2015 թվականին, որտեղ Դոկը պատմում է, որ ապագա որդին՝ Մարտին կրտսերը, ենթարկվելով Բիֆ Գրիֆի թոռան՝ Գրիֆի սպառնալիքին, որոշում է բանկը կողոպտել, բայց նրան բռնում և բանտ են նստեցնում։ Նրա դուստրը՝ Մարլինը, փորձում է փախուստ կազմակերպել եղբոր համար, սակայն մտահղացումն անհաջողության է մատնվում, և նրան նույնպես դատապարտում են ազատազրկման։ 1955 թվականին իրադարձությունների նման Մարտին դիմակայում է Գրիֆին և նրա բանդային, ինչի արդյունքում խուլիգանները փչացնում են մունիցիպալ սեփականությունը և նրանց ձերբակալում են։ 2015 թվականին Մարտին խանութում նկատում է սպորտային ալմանախ, սակայն Դոկը արգելում է երիտասարդին գիրք վերցնել իր հետ։ Այս տեսարանին հետևում է տարեց Բիֆը՝ որսալով պահը, քանի դեռ հերոսները տեղից հանում են քնաբեր ընդունած Ջենիֆերին, որին ոստիկանները տարել են իր ապագա տուն, Բիֆֆը փախցնում է DeLorean-ը և գիրքը տալիս ինքն իրեն 1955 թվականին։
Հետ դեպի ապագա 3
Այն պահից, երբ նրանք տեսան միմյանց, Դոկի և Քլարայի միջև փոխադարձ ներգրավվածություն է առաջանում։ Մարտին զարմացած հետևում է, թե ինչպես է Դոկը փոխվում իր աչքի առաջ, սիրահարվելով հմայիչ Կլարային։ Մինչդեռ «Կատաղած շունը» կրկին իրեն «դրսևորում» է՝ սպառնալով սպանել Դոկին փառատոնում։ Այստեղ Մարտին միջամտում է,և Թանենը նրան երկուշաբթի առավոտյան հանդիպում է նշանակում սալունի մոտ, որպեսզի մեկընդմիշտ ամեն ինչ ավարտեն։ Մարտին սկսում է անհանգստանալ, քանի որ Դոկի անունը անհետացել է գերեզմանից, և այնտեղ հայտնվեց Մարտիի անունը։ Դոկը ստիպված է բաժանվել Կլարայից ՝ պատմելով, որ նա պետք է վերադառնա ապագա։ Կինը, իհարկե, նրան չի հավատում։ Կլարան որոշում է Հիլլ-Վելլիից հեռանալ նույն գնացքով, որը պատրաստվում էր առևանգել Մարտին և Դոկը։ Մինչդեռ, հերոսները սալունի ներսում թակարդում են հայտնվում։ Արդյունքում, Մարտին որոշում է ռիսկային խորամանկության գնալ, և, ի վերջո, նա հաղթում է Թանենին։ Շերիֆի օգնականը հայտնվում է և ձերբակալում Թանենին։ Գնացքում հայտնվելով՝ Կլարան լսում է, թե ինչպես են երկու տղամարդիկ սալունում երեկվա երեկոն քննարկում, որտեղ «հարբած խեղճ մարդ ուշքի էր գալիս սիրելիին ցավ պատճառելուց հետո»։ Հասկանալով, որ խոսքը Դոկի մասին է, Կլարան դուրս է գալիս գնացքից և գալիս է իր դարբնոց, որտեղ Դոկը հաստատում է այդ խոսքերը ապագայի վերաբերյալ։ Նա շարժվում է գնացքի ետևից, որը վարում է Դոկը և վերջին րոպեին Էմեթն ու Կլարան մնում են 1885 թվականին, իսկ Մարտին շարժվում է դեպի ապագա, որտեղ հազիվ է փրկվում գնացքի անիվներից, որոնք ոչնչացնում են DeLorean-ը։
Մարթին գալիս է Ջենիֆերի տուն, որտեղ նա արթնանում է և չի կարողանում հասկանալ՝ արդյոք նրա հետ տեղի ունեցածը երազ է եղել, թե իրականություն։  Ճանապարհին Մարտիին մեքենայի մոտ կանգնում է իր ծանոթի՝ Նիդլզայի մեքենան, և նա առաջարկում է կազմակերպել մրցավազք. Մարտին ձևացնում է, որ ներգրավված է, բայց վերջին պահին հետև է տալիս։ Մի քանի վայրկյան անց այն կողմում, որտեղ Մարտին պետք է մեքենան վարել, հանկարծաքի հայտնվում է Ռոլս Ռոյս մեքենա։ Վթարը անխուսափելի էր։ Ջենիֆերն իր գրպանում ապագայի ֆաքս է գտնում՝ անհետացող «Դու հեռացված ես» մակագրությամբ և հասկանում է, որ իրենց ապագան փոխվել է, իսկ 2015 թվականի իրադարձությունները՝ ճշմարտություն են։ Մարտին և Ջենիֆերը գալիս են DeLorean-ի կործանման վայրը, որտեղ անսպասելիորեն հայտնվում է ժամանակի թռչող գնացք։ Այնտեղից դուրս է գալիս Դոկն իր կնոջ՝ Կլարայի և երեխաների հետ։ Դոկը երիտասարդներին ասում է, որ ապագան այնպիսին կլինի, ինչպիսին իրենք կուզեն, իսկ հետո ուղևորվում է ժամանակի մեջ։
Դրվագ 1
Երրորդ մասի իրադարձություններից հետո Մարտիի կյանքը կորցնում է իմաստի մի մասը։ Դոկը չի հայտնվել ներկայում կես տարի։ 1986 թվականի մայիսի 14-ին սկսվում է Դոկի գույքի վաճառքը։ Նույն օրը ավտոտնակում անսպասելիորեն հայտնվում է ժամանակի մեքենա, իսկ առջևի նստատեղի վրա նստած է Այնշտայնը։ Սրահում Մարտին ձայնագրիչ է գտնում Դոկից ուղերձով, որը ասում է, որ վտանգի տակ է անցյալում։ Տեղի արխիվներում Մարտին հոդված է գտնում այն մասին, որ ոմն Կարլ Սագանին (դա Դոկն էր) ձերբակալել են ապօրինի բարը հրկիզելու համար, իսկ ավելի ուշ նա սպանվել է գանգստեր «Պստիկ» Իրվինգ Թանենի կողմից։ Մարտին մեկնում է 1931 թվական, որտեղ Դոկին գտնում է քաղաքային բանտում, ինչպես նաև հանդիպում է բոլորովին երիտասարդ Էդնային, ով լրագրող է աշխատում։ Դոկն ասում է, որ միայն ինքը, այսինքն, երիտասարդ Էմեթ Բրաունը կկարողանա օգնել նրանց այս իրավիճակում, քանի որ այս ժամանակահատվածում նա աշխատել է հորատման տեղադրման վրա։ Իրադարձությունների ընթացքում Մարտին երիտասարդ Էմեթին ոգեշնչում և օգնում է վերջ տալ բուրին, բայց երբ դա տեղի է ունենում, արդեն շատ ուշ է լինում, Դոկին արդեն բռնել է «Պստիկը» և պատրաստվում է սպանել նրան։ Մարտին հետապնդում է նրան և փրկում է ընկերոջը։ Երբ ճանապարհորդները պատրաստվում են շարժվել դեպի 1986 թվական, Մարտիին այցելում է ծանոթ տհաճ զգացողություն, որ նա անհետանում է իրականությունից։
Դրվագ 2
Դոկը փոխված թերթից տեղեկանում է, որ իրենց գործողությունների արդյունքում «Պստիկին» չեն ձերբակալել։ Եվ արդյունքում Մարտիի պապին՝ Արթուր Մակֆլային, ով Թանենի հաշվապահն էր, սպանել են նրա կամակատարները այն բանից հետո, երբ Արթուրը ցուցմունք է տվել «Պստիկի» դեմ։ Այժմ Մարտիի առջև բարդ խնդիր է դրված՝ պաշտպանել իր պապիկին և համոզել ոստիկանության սպա Դենի Փարքերին՝ Ջենիֆերի պապիկին, որ նա պետք է ձերբակալի Թանենին։
Սակայն, DeLorean-ի ժամանակաի մեջ ճամփորդությունների մասին իմանալուց հետո, Փարքերը սկսել է շատ խմել, իսկ նրա կյանքը և կարիերան անկում են ապրել։ Իսկ երբ Մարտիին հաջողվում է համոզել Դենիին, որ «Պստիկի» տեղը միայն ճաղերի հետևում է, հերոսի առջև այլ խնդիր է առաջանում։ Փարքերը էական հիմքեր չունի Թանենին բանտ նստեցնելու համար։
Սակայն ավելի ուշ պարզվում է, որ Արթուրն ու Թանենի ընկերուհին՝ երգչուհի Թրիքսի Տրոթերը, աշխատել են միասին՝ կոմպրոմատ հավաքելով Իրվինգի վրա, որից հետևում է, որ Թանենը խուսափում է հարկերից։ «Էլ Քիդ» բարը փակելուց, Էդնայի առևանգումից, ոստիկանության հետ Թանենի փոխհրաձգությունից և պատանի Էմեթ Բրաունի պատանդ վերցնելուց հետո, Փարքերը կարողանում է ձերբակալել Թանենին, և այժմ Արթուրի և նրա ապագա ընտանիքի կյանքին ոչինչ չի սպառնում։ Մարտին և Դոկը վերադառնում 1986 թվական։
Դրվագ 3
Առաջին հայացքից քաղաքում դրախտ է տիրում՝ փողոցները մաքուր են, բնակիչները հանգիստ են ու երջանիկ, բայց իրականում մթնոլորտը բռնապետություն է հիշեցնում. այստեղ արգելված է գրեթե ամեն ինչ՝ ալկոհոլից ու հասարակական վայրերում համբույրներից մինչև ծամոն ու գիտական ֆանտաստիկա։ Մարտինի մոտ դժվարությամբ է հաջողվում անձնական հանդիպում ունենալ Բրաունի հետ։ Նա շուտով կարողանում է համոզել Էմեթին, որ ամեն ինչ այլ կերպ պետք է դասավորվեր։ Սակայն Էդնան որոշում է, որ ժամանակն է ծրագրի ենթարկել նաև իր ամուսնուն, քանի որ նա հավատացել է երիտասարդ խուլիգանի ստին։ Որպես հետևանք, Մարտին հահտնվում է բանտախցում, իսկ Էմեթին պատրաստում են ընթացակարգի։
Դրվագ 5
Ի վերջո, Մարտին կարողանում է վերականգնել իրադարձությունները և հետ բերել իրական Դոկին։ Իսկ այդ ժամանակ Էդնան, որի գաղտնիքներից մեկը Մարտիին հաջողվել է բացահայտել, պատահաբար հայտնվում է 1876 թվականին և, բոլորովին չմտածելով հետևանքների մասին, այրում է Հիլլ-Վելլը։ Եվ ամեն ինչ նորից պետք է ուղղի, ինչպես միշտ, Մարտին, ով ծանոթանում է իր նախապապի հետ և իմանում է, թե ով է Տրիքսի Տրոթերը։
Խաղային սերիայի եզրափակիչը ավարտվում է առաջին ֆիլմի նման․ ապագայից 1986 թվական ժամանում են Մարտի Մաքֆլայի 3 տարբերակներ, որոնցից ամեն մեկը պնդում է, որ նրանց իրականություններում Մարտիի ու Ջենիֆերի կյանքերի մեջ մեծ դժվարություններ են առաջացել։ Դրվագի լսուսագրերը ավարտվում են «Շարունակություն կլինի…» գրությամբ։
Մուլտսերիալ
«Հետ դեպի ապագա» մուլտսերիալի սյուժեի համաձայն Մարտին ու Ջենիֆերը հաջող ավարտել են Հիլլ-Վելլի ավագ դպրոցը ու այժմ սովորում են տեղի համալսարանում։ Մարտին շատ ժամանակ է անց կացնում Բրաունների տանը, որտեղ ապրում են Դոկն ու Կլարան իրենց երեխաների հետ։ Միասին նրանք շարունակում են ճամփորդել ժամանակի մեջ, իմանալով շատ բաներ իրենց բարեկամների անցյալի ու ապագայի մասին։ Երիտասարդը դեռ հետաքրքրվում է երաժշտությամբ, ու այստեղ արդեն սկսում են երևալ են նրա հաջողությունները։ Դրվագներից մեկում խումբը համերգ է տալիս Հիլլ-Վելլի քաղաքային բեմի վրա։ Մարտիի նոր արկածները նկարագրվում են նաև կոմիքսներում, որոնք ստեղծվել են մուլտսերիալի հիման վրա․ դրանց մի մասը սերիալի դրվագների ադապտացիան է, իսկ պատմությունների մի մասը ստեղծվել է հատուկ ամսագրի համար։ «Արևային համակարգով ճանապարհորդ» դրվագում, երբ հերոսները հայտնվում են 2091 թվականին, պարզվում է, որ Մարտին Էլվիս Փրեսլիի պես շատ հայտնի է դառնում։ Մարտա Մաքֆլայը, ով հերոսի ծոռն է, դրվագի մեջ արտասանում է․ «Ես շատ կուզեի, որ պապիկս կենդանի լինի ու տեսնի, որ նրա երաժշտությունը շարունակում է ապրել․․․»։
Քասթինգ
Մայքլ Ջեյ Ֆոքսը գլխավոր թեքնածուն էր Մարտի Մաքֆլայի դերի համար։ Սակայն երբ հայտնի դարձավ, որ Ֆոքսը չի կարողանա նկարահանվել ֆիլմում, պրոդյուսերները սկսել են ուրիշ դերասանի որոնումները, քանի որ, եթե նկարահանումները արագ չսկսեն, նախագիծը կարող էր փակվել։ Ի վերջո, Մարտիի դերի համար վերցրեցին Էրիկ Շտոլցին, բայց բոլոր երեքն էլ՝ Գեյլը, Զեմեկիսն ու Սպիլբերգը, հասկանում էին, որ դա սխալ է։ Նյութը նկարահանվեց 5 շաբաթվա ընթացքում, հերոսի դրվագների երրորդ մասը ։ Սթիվեն Սպիլբերգի բառերի համաձայն, Շտոլցի հեռացումը նրա կարիերայի մեջ ամենադժվար որոշումների մեկն էր՝ ու խնդիրը միայն դրանում չէ, որ ֆիլմի ապագան վտանգի տակ էր։ Շտոլցը նրան դուր էր գալիս, որպես դերասան, որպես անձ։ Բայց հեղինակները հասկացանմ, որ նրա հետ ֆիլմը այդքան զվարճալի չի լինի։ Շտոլցը հեռացվեց։
Ճանաչում
2008 թվականին «Empire» ամսագիրը Մարտի Մաքֆլային բոլոր ժամանակների մեծագույն կերպարների ցանկում 39-րդ տեղ շնորհեց ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հետ դեպի ապագա Կատեգորիա:Ֆիլմերի հերոսներ Կատեգորիա:Հորինված երգիչներ
Ֆեոդոր Դոստոևսկի
Ֆյոդոր Միխայլովիչ Դոստոևսկի (Фёдор Михайлович Достоевский, ), ռուս մեծ գրող, գրականագետ, մտածող, փիլիսոփա, հրապարակախոս։ Դոստոևսկին ռուս գրականության դասականներից է և համաշխարհային նշանակության լավագույն վիպագիրներից մեկը ։
Դոստոևսկու ստեղծագործություններն իրենց արժանի տեղն են զբաղեցնում համաշխարհային գրականության գանձարանում։ «Կարամազով եղբայրները» համարվում է բոլոր ժամանակների 100 լավագույն վեպերից մեկը ։ 1877 թվականից Պետերբուրգի ԳԱ թղթակից-անդամ է։
Ծագում
Հոր գծով Ֆեոդոր Միխայլովիչը ծագում է Դոստոևսկիների ազնվական տոհմից, որը սկզբնավորվել է 1506 թվականից։ Գրողի կենսագիր Լյուդմիլա Սարասկինը նշում է, որ Դոստոևսկին չգիտեր իր տոհմի՝ այդքան հին լինելու մասին։ Դոստոևսկիների տոհմաբանությամբ նրա մահից հետո միայն սկսեց զբաղվել գրողի այրին։
Հայրը՝ Միխայիլ Անդրեևիչը (1787-1839 թթ.), սովորել է Կայսերական բժշկա-վիրաբուժական ակադեմիայի Մոսկվայի բաժանմունքում, ծառայել է որպես բժիշկ՝ Բորոդինոյի հետևակային գնդում, որպես օրդինատոր՝ Մոսկվայի զինվորական հոսպիտալում, որպես բժիշկ՝ Մոսկվայի դաստիարակչական տան Մարիինյան հիվանդանոցում (աղքատների հիվանդանոց, որ հայտնի էր Բոժեդոմկի անունով)։ Գրողի մայրը՝ Մարիա Ֆեոդորովնա Նեչաևան (1800-1837 թթ.), Կալուգայի նահանգի Բորովսկ քաղաքից սերող, մոսկովյան 3-րդ գիլդիայի վաճառական Ֆեոդոր Տիմոֆեևիչ Նեչաևի (1769-1832 թթ.) դուստրն էր։
Չնայած նրան, որ 1857 թվականին Դոստոևսկուն վերադարձվեց ազնվականության իրավունքը, 1917 թվականի հեղափոխությունից հետո գրողի դասային պատկանելությունը բնորոշվեց քաղքենի կամ տարատոհմիկ հասկացություններով։ Դոստոևսկու մասին հոդվածում Լունաչարսկին գրողին մասնավորապես ներկայացրել է որպես «կիսաջախջախված քաղքենի տարատոհմիկ», ով ձգտում էր «հեղափոխության բարոյական ոչնչացման» ։
1831 թվականին Միխայիլ Անդրեևիչը ձեռք բերեց Դարովոյե փոքրիկ գյուղը Տուլայի նահանգի Կաշիրյան գավառում, իսկ 1833 թվականին՝ նաև հարևան գյուղը՝ Չերեմոշնիան (Չերմաշնիան), որտեղ 1839 թվականին, ըստ լուրերի , սպանվեց սեփական գյուղացիների ձեռքով։
Մանկություն և պատանեկություն
Ֆեոդոր Միխայլովիչ Դոստոևսկին ծնվել է 1821 թվականի հոկտեմբերի 30-ին (նոյեմբերի 11-ին) Մոսկվայում ։ Նա ընտանիքի ութ զավակներից երկրորդն էր։ Կրտսեր քույրը՝ Լյուբովը, մահացավ 1829 թվականին՝ ծնվելուց շատ չանցած, երբ ապագա գրողը 7 տարեկան էր։
Ֆ. Դոստոևսկին հիշում էր, որ իր «մայրն ու հայրը աղքատ աշխատավորներ էին»։ Չնայած հոր չքավորությանը՝ Դոստոևսկին հիանալի կրթություն և դաստիարակություն է ստացել, ինչի համար ողջ կյանքում երախտապարտ է եղել ծնողներին։ Կարդալ նրան սովորեցրել է մայրը՝ «Հին և Նոր կտակարանների հարյուր չորս սուրբ պատմություն» գրքով։ «Կարամազով եղբայրներ» վեպում ծերունի Զոսիման պատմում է, որ մանկության տարիներին այդ գրքով է կարդալ սովորել ։ Երեխայի վրա մեծ ազդեցություն է թողել նաև բիբլիական Եհովայի գիրքը։ Արդյունքում այդ գրքի մասին մտորումներն օգտագործվել են «Դեռահասը» վեպի վրա աշխատելիս։
Մանուկ հասակից, իսկ հետո հատկապես աքսորավայրում, որտեղ Դոստոևսկին կարող էր կարդալ դեկաբրիստների կանանց նվիրած՝ 1823 թվականի հրատարակության Նոր կտակարանը, Աստվածաշունչը դարձավ գրողի կյանքի գլխավոր գիրքը։
1831 թվականից ընտանիքն սկսեց ամառներն անցկացնել Մոսկվայից դուրս՝ իր համեստ կալվածքում, որտեղ Դոստոևսկին ծանոթացավ գյուղացիների հետ և ճանաչեց ռուսական գյուղը։ Հենց այդ ժամանակ՝ առաջին ուղևորության ընթացքում, վախեցած տղային հանգստացրեց ճերմակած հողագործը։ Այդ դեպքի մասին իր հիշողությունը Դոստոևսկին նկարագրել է «Գրողի օրագրում», «Մուժիկ Մարեյը» պատմվածքում։
Գրողի խոսքերով, մանկությունը նրա կյանքի լավագույն շրջանն է եղել։ Հայրն ավագ որդիներին լատիներեն էր սովորեցնում։ Տնային ուսուցումն ավարտելուց հետո Ֆեոդորն ավագ եղբոր՝ Միխայիլի հետ մոտ մեկ տարի ֆրանսերեն էր ուսումնասիրում Եկատերինյան և Ալեքսանդրովյան ուսումնարանների ուսուցիչ Ն. Դրաշուսովի կիսապանսիոնում. վերջինիս որդին՝ Ալեքսանդր Դրաշուսովը, տղաներին մաթեմատիկա էր ուսուցանում, իսկ մյուս որդին՝ Վ. Դրաշուսովը՝ գրականություն։
1834-1837 թվականներին Միխայիլ և Ֆեոդոր Դոստոևսկիներն ուսանում էին Լ. Չերմակի մոսկովյան հեղինակավոր պանսիոնում։
Երիտասարդություն
Երբ լրացավ Դոստոևսկու 16 տարին, թոքախտից մահացավ մայրը, և հայրն ավագ որդիներին՝ Ֆեոդորին ու Միխայիլին (ով արդյունքում նույնպես գրող դարձավ) ուղարկեց Պետերբուրգ՝ Կ. Կոստոմարովի պանսիոն՝ ինժեներական ուսումնարան ընդունվելուն նախապատրաստվելու։
1837 թվականը Դոստոևսկու համար խիստ կարևոր դարձավ. մահացավ մայրը, մահացավ Պուշկինը, ում ստեղծագործություններով մեծացել էին ինքն ու եղբայրը, տեղափոխվեց Պետերբուրգ և ընդունվեց Գլխավոր ինժեներական ուսումնարան։
Միխայիլ և Ֆեոդոր Դոստոևսկիները ցանկանում էին զբաղվել գրականությամբ, սակայն հայրը գտնում էր, որ գրողի աշխատանքը չի կարող ապահովել եղբայրների ապագան, և ստիպեց, որպեսզի տղաներն ընդունվեն ինժեներական ուսումնարան, որն ավարտելուց հետո ստանձնած ծառայությունը նյութական բարեկեցություն էր երաշխավորում։ «Գրողի օրագրում» Դոստոևսկին հիշում էր, թե ինչպես էին եղբայրներով Պետերբուրգի ճանապարհին «երազում միայն պոեզիայի և բանաստեղծների մասին», իսկ ինքը «մտքում անդադար վեպ էր հորինում վենետիկյան կյանքի վերաբերյալ»։
Հոր մահը
Միխայիլ Անդրեևիչ Դոստոևսկու հանելուկային մահը 1839 թվականից առայսօր քննարկման առարկա է գրողի կենսագիրների շրջանում։ Գոյություն ունի նրա մահվան երկու վարկած։ Ըստ պաշտոնական վարկածի՝ գրողի հայրը մահացել է դաշտում՝ կաթվածից։ Մյուս վարկածը հիմնված է ասեկոսեների վրա, թե իբր Դոստոևսկուն սպանել են սեփական գյուղացիները։ Երկու վարկածներն էլ մանրամասնորեն նկարագրել է Դոստոևսկու կենսագիր Լ. Սարասկինան (մաս 2, գլուխ 2, «Հոր մահը և ճակատագրի ընտրությունը»)։
Սպանության վարկածն առաջ քաշող հետազոտողները մատնանշում են գրողի կրտսեր եղբոր՝ Անդրեյ Միխայլովիչի հիշողությունները.
Բացի այդ, կենսագիրները մեջբերում են անում գրողի դստեր՝ Լյուբով Դոստոևսկու հուշերից. «Իմ պապը՝ Միխայիլը, միշտ շատ խիստ էր վարվում իր ճորտերի հետ. որքան շատ էր խմում, այնքան ավելի վայրագ էր դառնում, մինչև որ նրանք, վերջ ի վերջո, սպանեցին նրան»։
Ո՛չ Ա. Դոստոևսկին, ո՛չ Լ. Դոստոևսկայան ականատես չեն եղել այդ իրադարձությանը։ Բացի այդ, դոստոևսկիագետ Նիկոլայ Նասեդկինը գտնում է, որ «Դոստոևսկու դստեր գիրքը պարունակում է բավականաչափ ոչ ճշգրիտ փաստեր, սխալներ և վիճելի պնդումներ, բայց, չնայած դրան, պարունակում է նաև բավականին հետաքրքիր և նոր տեղեկություններ՝ գրողի ստեղծագործությունն ուսումնասիրողների համար»։
Այնուամենայնիվ, սպանության վարկածը պաշտպանել են Դոստոևսկու կյանքի և ստեղծագործության շատ ուսումնասիրողներ, մասնավորապես, բառարանների ֆրանսիական Լառուս հրատարակչությունը. «1839 թվականի մի առավոտ դոկտոր Դոստոևսկին հայտնաբերվեց ճամփեզրին։ Նրա մարմինը բզկտված էր. առանց կասկածի, նրան սպանել էին այն մուժիկները, ում խիստ բարկացրել էր նրա դաժանությունը» ։
Հոր մահը չափազանց ծանր ազդեցություն է թողել պատանու վրա։ Դուստրը հիշում է. «Ըստ ընտանեկան ավանդության՝ հոր մահվան մասին լուրը Դոստոևսկու էպիլեպսիայի առաջին նոպայի պատճառը դարձավ» ։ Սակայն, ըստ գրող Դմիտրի Գրիգորովիչի հիշողությունների՝ Ֆեոդոր Դոստոևսկու մոտ այդ նոպան եղել է հոր մահից երկու ամիս հետո ։
Իր հայտնի հոդվածում Ֆրոյդը գրել է, որ «Դոստոևսկու ատելությունը հոր հանդեպ, այդ չար հոր մահը կամենալը» գերաճել է Էդիպյան բարդույթի ։ Հոր մահվան (կամ սպանության) մասին լուրը (որ համընկնում էր սեփական ամենագաղտնի ու անտանելի ցանկությունների հետ) ստանալով՝ մեղքի զգացումը հաղթահարելիս, որդին ինքնիրեն պատժեց առաջին էպիլեպտիկ նոպայով։ Իրականում չկան հավաստի աղբյուրներ, որոնք հաստատեին Դոստոևսկու էպիլեպսիայի փաստը ո՛չ մանկության, ո՛չ պատանեկության տարիներին։ Իր իսկ՝ գրողի վկայությամբ, առաջին նոպան նա ունեցել է ավելի ուշ՝ աքսորավայրում։ Դոստոևսկու հինգհատորյա կենսագրության հեղինակ Ջոզեֆ Ֆրանկն առարկում է ավստրիացի հոգեվերլուծաբանին. «Որպես ապացույց Ֆրոյդը բերում է «փաստեր», որոնք, լավագույն դեպքում, կարելի է որակել որպես կասկածելի, իսկ վատագույն դեպքում՝ որպես մոլորություն։ Դոստոևսկու հիվանդության պատմությունը, որ Ֆրոյդը կառուցում է՝ փորձելով «բացատրել» հոգեվերլուծաբանական տերմիններով, բացարձակ կեղծիք է» ։
Միխայիլ Անդրեևիչ Դոստոևսկու մահվան ճշգրիտ օրը՝ 1839 թվականի հունիսի 6-ը, առաջինը որոշել է Գ. Ֆեոդորովը 1975 թվականին ։ Արխիվների ուսումնասիրությունից հետո Ֆեոդորովը հրապարակեց նոր փաստեր, որոնք ապացուցում են գրողի հոր բնական մահը, որն արձանագրել են իրարից անկախ երկու բժիշկներ։ Գյուղացիների կողմից սպանության վարկածը տարածել է հարևան կալվածքի տերը՝ Պ. Խոտյաինցևը։ Քանի որ այդ վարկածն ընդունում էին նաև Դոստոևսկու ազգականները, գրողի որոշ կենսագիրներ պաշտպանեցին Միխայիլ Անդրեևիչ Դոստոևսկու սպանության փաստը։ Մինչ այսօր Դոստոևսկու կենսագիրները բաժանված են երկու բանակի՝ կախված այն բանից, թե գրողի հոր մահվան ո՞ր վարկածին են հակված։
Ֆեոդոր Միխայլովիչը եղբոր՝ Միխայիլի հետ պայմանավորվել էր արգելք դնել հոր մահվան մասին բոլոր տեսակի քննարկումների վրա, որի մասին նրանք առաջին անգամ հիշատակեցին այդ ողբերգական իրադարձությունից շատ տարիներ անց միայն։
Ուսումն ուսումնարանում ճնշում էր պատանուն։ Նա իր ապագա ծառայության հանդեպ ոչ մի հակում չուներ։ Իր ողջ ազատ ժամանակը Դոստոևսկին տրամադրում էր ընթերցանությանը, իսկ գիշերները ստեղծագործում էր։ 1838 թվականի աշնանը Ինժեներական ուսումնարանի ընկերները Դոստոևսկու ազդեցությամբ գրական խմբակ հիմնեցին, որում ընդգրկվեցին Ի. Բերեժեցկին, Դ. Գրիգորովիչը, Ա. Բեկետովը և Ն. Վիտկովսկին։ Ուսումնարանն ավարտելուց հետո՝ 1843 թվականին, Դոստոևսկին ընդգրկվեց Պետերբուրգի ինժեներական խմբում՝ որպես դաշտային ինժեներ-փոխտեղակալ, բայց արդեն հաջորդ տարվա ամռան սկզբում, որոշելով ամբողջովին նվիրվել գրականությանը, թոշակի անցավ և 1844 թվականի հոկտեմբերի 19-ին ազատվեց զինվորական ծառայությունից՝ փոխտեղակալի աստիճանով։
Առաջին գրական ստեղծագործություններ
Դեռևս ուսումնարանում սովորելու տարիներին՝ 1840-1842 թվականներին, Դոստոևսկին աշխատում էր «Մարիա Ստյուարտ» և «Բորիս Գոդունով» դրամաների վրա։ 1844 թվականի հունվարին նա գրել է եղբորը, որ ավարտել է «Ժիդ Յանկել» դրաման։ Այդ առաջին պատանեկան ստեղծագործությունները չեն պահպանվել։ 1843 թվականի վերջին և 1844 թվականի սկզբին Դոստոևսկին թարգմանում էր Էժեն Սյուի «Մաթիլդա» վեպը, իսկ ավելի ուշ՝ Ժորժ Սանդի «Վերջին Ալդինին» վեպը՝ միաժամանակ սկսելով աշխատել սեփական՝ «Խեղճ մարդիկ» վեպի վրա։ Երկու թարգմանություններն էլ մնացել են անավարտ։
Զինվորական ծառայությունից ազատվելուց մոտ մեկ տարի առաջ՝ 1844 թվականի հունվարին, Դոստոևսկին ավարտեց Բալզակի «Էժենի Գրանդե» վեպի առաջին ռուսերեն թարգմանությունը։ Թարգմանությունը կարելի է համարել ազատ վերապատում, քանի որ պարունակում է որոշ անճշտություններ, բացթողումներ, ինչպես նաև՝ որոշ հավելումներ հենց Դոստոևսկուց։ «Էժենի Գրանդեի» թարգմանությունն արված է ամենավաղ՝ 1834 թվականի հրատարակությունից, այդ պատճառով էլ որոշ չափով հեռացած է բնագրի վերջնական տարբերակից։ Առաջին անգամ Դոստոևսկու թարգմանությունը տպագրվել է 1844 թվականին՝ «Խաղացանկ և պանթեոն» ամսագրում, առանց թարգմանչի անունը հիշատակելու ։
1845 թվականի մայիսի վերջին սկսնակ գրողն ավարտեց իր առաջին վեպը՝ «Խեղճ մարդիկ»։ Դ. Գրիգորովիչի միջնորդությամբ ձեռագրին ծանոթացան Նիկոլայ Նեկրասովը և Վիսարիոն Բելինսկին։ «Անզուսպ Վիսարիոնը» սկզբում բարձր գնահատեց այդ ստեղծագործությունը։ Դոստոևսկին գրկաբաց ընդունվեց Բելինսկու խմբակում և հայտնի դարձավ նախքան Նեկրասովի կողմից 1846 թվականի հունվարին վեպը հրատարակելը։ Բոլորն սկսեցին խոսել «նոր Գոգոլի» մասին։
Շատ տարիներ անց «Գրողի օրագրում» Դոստոևսկին հիշում էր Բելինսկու խոսքերը.
Դոստոևսկու մտերիմ հարաբերությունները Բելինսկու խմբակի հետ խզվեցին 1846 թվականի վերջում՝ Իվան Տուրգենևի հետ ընդհարումից հետո։ Այդ ժամանակ էլ Դոստոևսկին վերջնականապես գժտվեց «Սովրեմեննիկի» խմբագրության հետ՝ ի դեմս Նեկրասովի և սկսեց տպագրվել Անդրեյ Կրաևսկու «Օտեչեստվեննիե զապիսկի» ամսագրում։
Մեծ ճանաչումը թույլ տվեց Դոստոևսկուն ընդլայնել ծանոթությունների շրջանակը։ Շատ ծանոթներ ապագա ստեղծագործությունների հերոսների նախատիպերը դարձան, մյուսների հետ կապեց բազմամյա մտերմությունը, հայացքների նմանությունը, գրականությունն ու հրապարակախոսությունը։
1846 թվականի հունվար-փետրվար ամիսներին Դոստոևսկին քննադատ Վալերիան Մայկովի հրավերով այցելեց Նիկոլայ Մայկովի գրական սալոնը, որտեղ ծանոթացավ Իվան Գոնչարովի հետ։ Ալեքսեյ Նիկոլայևիչ Բեկետովը, ում հետ Դոստոևսկին սովորում էր ինժեներական ուսումնարանում, գրողին ծանոթացրեց իր եղբայրների հետ ։
Ձմեռվա վերջին, 1846 թվականի գարնան սկզբին Դոստոևսկին դարձավ Բեկետով եղբայրների (Ալեքսեյ, Անդրեյ և Նիկոլայ) գրական-փիլիսոփայական խմբակի անդամ, որում ընդգրկված էին նաև բանաստեղծ Ապոլոն Մայկովը, քննադատ Վ. Մայկովը, Ալեքսեյ Պլեշչեևը, գրողի ընկեր և բժիշկ Ստեպան Յանկովսկին, Դ. Գրիգորովիչը և ուրիշներ։ Նույն տարվա աշնանը խմբակի անդամները հիմնեցին ընդհանուր տնտեսությամբ «ասոցիացիա», որը գոյատևեց մինչև 1847 թվականի փետրվարը։ Նոր ծանոթների շրջանում Դոստոևսկին գտավ իսկական ընկերներ, ովքեր օգնեցին նրան վերագտնել իրեն՝ Բելինսկու խմբակի անդամների հետ գժտվելուց հետո։
1846 թվականի նոյեմբերի 26-ին Դոստոևսկին գրեց եղբորը՝ Միխայիլին, որ լավ ընկերներ Բեկետովները և մյուսները «բուժել են» իրեն «իրենց ընկերակցությամբ»։
1846 թվականի գարնանը Ա. Պլեշչեևը Դոստոևսկուն ծանոթացրեց Շարլ Ֆուրյեի երկրպագու Միխայիլ Պետրաշևսկու հետ։ Բայց Դոստոևսկին միայն 1847 թվականի վերջերից սկսեց այցելել Պետրաշևսկու կազմակերպած «ուրբաթները», որտեղ հիմնական քննարկվող թեմաներն էին գրատպության ազատությունը, նավաշինության բարեփոխումները և գյուղացիների ազատագրումը։ Պետրաշևականների շրջանում գործում էին մի քանի ինքնուրույն խմբակներ։ Դոստոևսկին այցելում էր Սերգեյ Դուրովի գրական-երաժշտական խմբակը, որը բաղկացած էր «ուրբաթների» մասնակիցներից, ովքեր Պետրաշևսկուց առանձնացել էին քաղաքական հայացքների պատճառով։
1848 թվականի աշնանը Դոստոևսկին ծանոթացավ իրեն կոմունիստ անվանող Նիկոլայ Սպեշնևի հետ, որի շուրջը շուտով համախմբվեցին յոթ ամենաարմատական պետրաշևականները՝ կազմելով խիստ գաղտնի միություն։ Դոստոևսկին դարձավ այդ միության անդամ, որի նպատակն էր անլեգալ տպագրության ստեղծումը և հեղաշրջումը Ռուսաստանում։ Դուրովի խմբակում Դոստոևսկին մի քանի անգամ կարդաց արգելված «Բելինսկու նամակը Գոգոլին»։ «Սպիտակ գիշերների» հրապարակումից շատ չանցած՝ 1849 թվականի ապրիլի 23-ին, գրողը, մյուս պետրաշևականների հետ միասին, ձերբակալվեց և 8 ամիս բանտարկված մնաց Պետրոպավլովյան ամրոցում։ Պետրաշևականների գործի քննությունն անտեղյակ մնաց Սպեշնյովի յոթնյակի գոյությունից։ Այդ մասին հայտնի դարձավ շատ տարիներ հետո միայն՝ բանաստեղծ Ա. Մայկովի հուշերից։ Հարցաքննությունների ժամանակ Դոստոևսկին քննությանը ներկայացնում էր մինիմում վարկաբեկիչ տեղեկատվություն։
Չնայած Դոստոևսկին հերքում էր իրեն ներկայացված մեղադրանքները, դատարանը նրան ճանաչեց «ամենագլխավոր հանցագործներից մեկը» ։
Երիտասարդ Դոստոևսկին տառապում էր ավելի շուտ մտահղացումների ու սյուժեների առատությունից, այլ ոչ նյութի պակասից։ Դոստոևսկու ստեղծագործության առաջին շրջանի աշխատանքները պատկանում էին տարբեր ժանրերի՝ հումորային պատմվածք («Վեպ ինը նամակներով», 1845), ֆիզիոլոգիական ակնարկ («Պետերբուրգյան տարեգրություններ» ֆելիետոնները, 1847), պատմվածք («Պարոն Պրոխարչին», 1846, «Պոլզունկով», 1847, «Ազնիվ գողը», 1848), ծննդյան տոների պատմվածք («Տոնածառ և հարսանիք», 1848), վիպակ («Տիրուհին», 1847, «Թույլ սիրտը», 1848, «Սպիտակ գիշերներ», 1848), վեպ («Նետոչկա Նեզվանովա» անավարտ դաստիարակչական վեպը, 1848-1849)։
Ալեքսեևյան ռավելինում Դոստոևսկին գրեց «Փոքրիկ հերոսը» (1849) պատմվածքը։ Երիտասարդ գրողի ստեղծագործական շատ ձեռնարկումներ և մտահղացումներ իրենց առավել լայն մարմնավորումը ստացան նրա հետագա գործերում։
Աքսոր
Դատն ու մահվան դատավճիռը 1849 թվականի դեկտեմբերի 22-ին Սեմյոնովսկի հրապարակում իրականացվեց որպես մահապատժի ներկայացում. վերջին պահին դատապարտյալներին հայտարարեցին ներման և մահապատիժը աքսորով փոխարինելու մասին։ Դատապարտյալներից մեկը՝ Նիկոլայ Գրիգորևը, խելագարվեց։ Զգացողությունները, որ նա կարող էր ունենալ մահապատժից առաջ, Դոստոևսկին նկարագրել է իշխան Միշկինի խոսքերով՝ «Ապուշը» վեպի մենախոսություններից մեկում։
Ամենայն հավանականությամբ, գրողի քաղաքական հայացքներն սկսեցին փոխվել դեռևս Պետրոպավլովյան ամրոցում։ Այսպես, պետրաշևական Ֆ. Լվովը հիշում էր Դոստոևսկու՝ Սեմյոնովսկի հրապարակում ցուցադրական մահապատժից առաջ Սպեշնյովին ասած խոսքերը. «Nous serons avec le Christ» (Մենք կլինենք Քրիստոսի հետ), որին վերջինս պատասխանել է. «Un peu poussiere» (մի բուռ մոխիր) ։
Աքսորի ճանապարհին կարճ ժամանակով (1850 թվականի հունվարի 11-20-ը) Տոբոլսկում եղած ընթացքում աքսորված դեկաբրիստների կանայք՝ Ժոզեֆինա Մուրավյովան, Պոլինա Աննենկովան և Նատալյա Ֆոնվիզինան կազմակերպեցին գրողի հանդիպումը մյուս աքսորյալ պետրաշևականների հետ և յուրաքանչյուրին նվիրեցին մեկական Աստվածաշունչ՝ կազմի մեջ աննկատ սոսնձված թղթադրամներով։ Աստվածաշնչի իր օրինակը Դոստոևսկին մասունքի պես պահպանեց ամբողջ կյանքում։
Հաջորդ չորս տարիները Դոստաևսկին անցկացրեց աքսորում՝ Օմսկում ։ Դոստոևսկուց բացի, 19-րդ դարի ոչ մի ռուս գրող չէր անցել աքսորի դաժան փորձության միջով։ Աքսորյալները զրկված էին նամակագրության իրավունքից, բայց, զինվարական հիվանդանոցում եղած ժամանակ, գրողին հաջողվում էր գրառումներ անել այսպես կոչված «Սիբիրյան տետրում» («իմ աքսորի տետրը»)։ Աքսորի ընթացքում ստացած տպավորությունները հետագայում իրենց արտահայտությունը գտան «Հուշեր մեռյալ տնից» վիպակում։ Դոստոևսկուն մի քանի տարի պետք եղավ, որպեսզի իր մեջ հաղթահարի իր իսկ՝ ազնվականի անձի հանդեպ օտարացումը, որից հետո դատապարտյալներն սկսեցին ընդունել նրան՝ որպես յուրայինի։ Գրողի առաջին կենսագիր Օ. Միլլերը գտնում էր, որ աքսորը «Դոստոևսկու համար ժողովրդական ճշմարտության դպրոց եղավ»։
Պահպանվել են գրողի աքսորային կյանքի ականատեսներից մեկի՝ լեհական ապստամբության մասնակից Սիմոն Տոկարժևսկու հիշողությունները ։
«Ազատությունը, նոր կյանքը, հարությունը մեռյալներից» վրա հասան 1854 թվականի հունվարի վերջին։
Աքսորավայրից ազատվելուց հետո Դոստոևսկին մոտ մեկ ամիս անցկացրեց Օմսկում, որտեղ ծանոթացավ և մտերմացավ ղազախ ապագա ճանապարհորդ և ազգագրագետ Չոկան Վալիխանովի հետ ։
1854 թվականի փետրվարի վերջին Դոստոևսկին որպես շարքային ուղարկվեց Սեմիպալատինսկ՝ Սիբիրյան 7-րդ սահմանային գումարտակ։ Հենց այնտեղ էլ նույն տարվա գարնանը սկիզբ առավ գրողի սիրավեպը Մարիա Դմիտրիևնա Իսաևայի հետ, ով ամուսնացած էր տեղի չինովնիկ, մոլի հարբեցող Ալեքսանդր Իվանովիչ Իսաևի հետ։ Որոշ ժամանակ անց Իսաևին տեղափոխեցին Կուզնեցկ՝ որպես տեղի պանդոկների վերակացու ։ 1855 թվականի օգոստոսի 14-ին Ֆեոդոր Միխայլովիչը նամակ ստացավ Կուզնեցկից. Իսաևայի ամուսինը մահացել էր երկարատև հիվանդությունից հետո։
1855 թվականի փետրվարի 18-ին մահացավ կայսր Նիկոլայ I-ը։ Դոստոևսկին գրեց նրա այրուն՝ կայսրուհի Ալեքսանդրա Ֆեոդորովնային ուղղված հավատարմության բանաստեղծություն, որի շնորհիվ դարձավ ենթասպա։ Հույս ունենալով ներում ստանալ նոր կայսր Ալեքսանդր II-ից՝ Ֆեոդոր Միխայլովիչը նամակ գրեց իր հին ծանոթ, սևաստոպոլյան պաշտպանության հերոս գեներալ-համհարզ Էդուարդ Տոտլեբենին՝ խնդրելով իր համար բարեխոսել կայսեր մոտ։ Այդ նամակը Պետերբուրգ հասցրեց գրողի ընկերը՝ բարոն Ա. Վրանգելը։ Տոտլեբենը կայսեր մոտ անձնական ունկնդրության ժամանակ կարողացավ ստույգ ներման հասնել, սակայն Ալեքսանդր II-ը հրամայեց գրողի վրա գաղտնի հսկողություն սահմանել՝ մինչև նրա քաղաքական հուսալիության մեջ լիովին համոզվելը ։ 1856 թվականի հոկտեմբերի 20-ին Դոստոևսկին վառատարի կոչում ստացավ։
1857 թվականի փետրվարի 6-ին Դոստոևսկին և Մարիա Իսաևան պսակադրվեցին Կուզնեցկի ռուսական ուղղափառ եկեղեցում։ Պսակադրությունից անմիջապես հետո նրանք մեկնեցին Սեմիպալատինսկ, սակայն ճանապարհին Դոստոևսկու մոտ էպիլեպսիայի նոպա տեղի ունեցավ, և նրանք չորս օրով կանգ առան Բառնաուլում։ 1857 թվականի փետրվարի 20-ին Դոստոևսկին կնոջ հետ հասավ Սեմիպալատինսկ։
Աքսորի և զինվորական ծառայության ժամանակաշրջանը շրջադարձային էր Դոստոևսկու կյանքում. դեռ կյանքում չկողմնորոշված «մարդու մեջ ճշմարտություն որոնողից» նա վերածվեց խորապես հավատացյալ մարդու, ում միակ իդեալը մնացած ողջ կյանքի ընթացքում դարձավ Հիսուս Քրիստոսը։
1859 թվականին «Օտեչեստվեննիե զապիսկի» ամսագրում Դոստոևսկին հրապարակեց իր «Ստեպանչիկովո գյուղն ու նրա բնակիչները» և «Քեռու երազը» վիպակները։
Աքսորից հետո
1859 թվականի հունիսի 30-ին Դոստոևսկուն տվեցին № 2030 տոմսը, որով նա կարող էր մուտք գործել Տվեր, և հուլիսի 2-ին նա լքեց Սեմիպալատինսկը։ 1860 թվականին Դոստոևսկին կնոջ և հոգեզավակի՝ Պավելի հետ, վերադարձավ Պետերբուրգ, սակայն նրա նկատմամբ գաղտնի հսկողությունը շարունակվեց մինչև 1870-ական թվականները։ 1861 թվականի սկզբից Ֆեոդոր Միխայլովիչն օգնում էր եղբորը հրատարակել սեփական «Վրեմյա» ամսագիրը, որը փակվելուց հետո, 1863 թվականին եղբայրներն սկսեցին լույս ընծայել «Էպոխա» ամսագիրը։ Այդ ամսագրերի էջերին հայտնվեցին Դոստոևսկու այնպիսի ստեղծագործություններ, ինչպիսիք են «Ստորացվածներն ու վիրավորվածները», «Նոթեր մեռյալ տնից», «Ձմեռային օրագիր ամառային տպավորությունների մասին» և «Ընդհատակյա գրառումները»։
Ստեղծագործական վերելք
Գրականագետները գրողի ամենանշանակալից ստեղծագործությունների շարքին են դասում, այսպես կոչված, «մեծ հնգամատյանը», որի մեջ մտնում են խոհական վեպերը՝ «Ոճիր և պատիժ», «Ապուշը», «Դևեր», «Դեռահասը» և «Կարամազով եղբայրներ»։ Չնայած նրան, որ «Գրողի օրագրում» հրապարակվում էին գրական ստեղծագործություններ, այն համարվում է հրապարակախոսական և քննադատական շարք։
Եղբոր մահից կես տարի անց «Էպոխայի» հրատարակությունը կասեցվեց (1865 թվականի փետրվար)։ Իր վրա վերցնելով «Էպոխայի» պարտքերի հանձնառությունը և ֆինանսական դժվարություններ կրելով՝ Դոստոևսկին ստիպված համաձայնեց իր երկերի ժողովածուն ստրկական պայմաններով հրատարակելու Ֆեոդոր Ստելովսկու առաջարկին և սկսեց աշխատել «Ոճիր և պատիժ» վեպի վրա։ Առաջին գլուխները, որպես լրակազմ, անմիջապես ուղարկվում էին Միխայիլ Կատկովին՝ պահպանողական «Ռուսկի վեստնիկ» ամսագրին, որտեղ էլ լույս տեսան 1866 թվականի փետրվարին և սկսեցին տպագրվել հերթական համարներում։ Մինչև տարեվերջ Դոստոևսկին կարողացավ ավարտել վեպը։
Վեպի սևագիր աշխատանքը, որ տեղի էր ունենում Պետերբուրգում, Մալայա Մեշչանսկայա փողոցի և Ստոլյարնի նրբանցքի խաչմերուկում, այլ ոչ թե Բադեն-Բադենում, ինչի մասին «վկայում է» Դոստոևսկու հարթաքանդակի վրայի գրությունը՝ «Այստեղ գրվել է «Խաղամոլը» վեպը», տևեց 26 օր՝ հոկտեմբերի 4-29-ը։ Հնարավոր է՝ գրողը պատահական չէր ընտրել այդ վայրը, որտեղ տեղի էին ունեցել Միխայիլ Լերմոնտովի «Շտոս» վիպակում նկարագրված դեպքերը և «ապրել էր» Ռասկոլնիկովը։
«Խաղամոլը» վեպի ձեռագիրը հրատարակչին հանձնելուց շատ չանցած Դոստոևսկին ամուսնության առաջարկություն արեց Աննա Գրիգորևնային։ 1867 թ. փետրվարի 15-ին Տրոյիցկի տաճարում տեղի ունեցավ Դոստոևսկու և Ա. Սնիտկինայի պսակադրության արարողությունը։
«Ոճիր և պատիժ» վեպի համար Կատկովը շատ լավ վճարեց, բայց որպեսզի այդ գումարը պարտատերերը չզավթեին, գրողն իր նոր կնոջ հետ մեկնեց արտասահման։ Ուղևորությունն արտացոլվել է այն օրագրում, որ Աննա Գրիգորևնա Դոստոևսկայան սկսել էր վարել 1867 թվականից։ Գերմանիայի ճանապարհին ամուսինները մի քանի օրով կանգ առան Վիլնյուսում ։
Երկրորդ կինը՝ Աննա Գրիգորևնան, կազմակերպեց գրողի կյանքը՝ իր վրա վերցնելով ընտանիքի ֆինանսական ղեկավարությունը, իսկ 1871 թվականից Դոստոևսկին ընդմիշտ թողեց պտուտախաղը (ռուլետկան)։
1872-1878 թվականներին գրողն ապրում էր Նովգորոդի մարզի Հին Ռուսա քաղաքում։ Կյանքի այդ տարիները չափազանց բեղուն էին։ Այդ ժամանակաշրջանում ծնվեցին հետևյալ ստեղծագործությունները. «Դևեր» (1872), «Գրողի օրագրի» սկիզբը (1873, ֆելիետոնների, ակնարկների, օրակարգային հարցերի շուրջ բանավեճային և հրապարակախոսական գրառումների շարքը), «Դեռահասը» (1875), «Հեզաբարոն» (1876)։
1878 թվականի հոկտեմբերին Դոստոևսկին վերադարձավ Պետերբուրգ, որտեղ բնակություն հաստատեց Կուզնեչնի նրբանցքի վրա գտնվող 5/2 տան բնակարաններից մեկում, որտեղ էլ մնաց մինչև իր մահը՝ 1881 թվականի հունվարի 28-ը։ Հենց այստեղ 1880 թվականին նա ավարտեց իր վերջին վեպը՝ «Կարամազով եղբայրները»։ Այժմ այդ բնակարանում է գտնվում Ֆեոդոր Դոստոևսկու գրական-հուշագրական թանգարանը։
Կյանքի վերջին մի քանի տարիներին Դոստոևսկու կյանքում 2 նշանակալից իրադարձություն տեղի ունեցան։ 1878 թվականին Ալեքսանդր II կայսրն իր մոտ հրավիրեց գրողին՝ իր ընտանիքին ներկայացնելու համար։ Սակայն հանդիպման ընթացքում Դոստոևսկին չպահպանեց էթիկետը։ 1880 թվականին՝ մահվանից ընդամենը մեկ տարի առաջ, Դոստոևսկին արտասանեց իր հանրահայտ ճառը Մոսկվայում Պուշկինին նվիրված հուշարձանի բացման արարողության ժամանակ։
Այդ տարիներին էլ գրողը մտերմացավ պահպանողական լրագրողների, հրապարակախոսների և մտածողների հետ, նամակագրություն սկսեց պետական գործիչ Կոնստանտին Պոբեդոնոսցևի հետ։
Մահ և թաղում
1881 թվականի հունվարի 26-ին (փետրվարի 7-ին) Դոստոևսկու քույրը՝ Վերա Միխայլովնան, եկավ եղբոր մոտ, որպեսզի խնդրի նրան հրաժարվել իրենց մորաքույր Ա․ Կումանինայից ժառանգություն ստացած ռյազանյան կալվածքի իր բաժնից՝ հօգուտ քույրերի։ Լյուբով Ֆեոդորովնա Դոստոևսկայայի պատմելով, բուռն վիճաբանություն տեղի ունեցավ՝ բացատրություններով և արցունքներով, որից հետո Դոստոևսկու կոկորդից արյուն եկավ։ Հնարավոր է՝ այդ տհաճ խոսակցությունը նրա հիվանդության (էմֆիզեմայի) սրացման խթան հանդիսացավ. երկու օր անց գրողը վախճանվեց։
Դոստոևսկու մահվան լուրը տարածվելուց հետո բնակարանը լցվեց մարդկանց խմբերով, որոնք գալիս էին հրաժեշտ տալու մեծ գրողին։ Հրաժեշտ տվողների մեջ շատ էին երիտասարդները։ Նկարիչ Իվան Կրամսկոյը մատիտով և ստվերաներկով նկարեց գրողի հետմահու դիմանկարը։ Նա կարողացավ փոխանցել Ա. Դոստոևսկայայի հիշողության մեջ դրոշմված զգացողությունը. «Հանգուցյալի դեմքը հանգիստ էր, և թվում էր՝ նա չի մահացել, այլ քնած է և երազում ժպտում է իր կողմից նոր բացահայտված մի ինչ-որ «մեծ ճշմարտության»:
Գրողի այրու այս խոսքերը հիշեցնում են Պուշկինի մահվան կապակցությամբ Դոստոևսկու արտասանած ճառի տողերը. «Պուշկինը մահացավ ուժերի բուռն ծաղկման շրջանում և, անկասկած, իր հետ այն աշխարհ տարավ մի մեծ գաղտնիք։ Եվ ահա մենք այժմ առանց նրա բացահայտում ենք այդ գաղտնիքը» ։
Պատգամավորությունների թիվը գերազանցում էր հայտարարված թիվը։ Թաղման թափորը ձգվում էր վերստերով։ Դագաղը տանում էին ձեռքերի վրա։ Դոստոևսկու գերեզմանի վրա ելույթ ունեցան Ալեքսանդր Պալմը, Գրողի առաջին կենսագիր Օրեստ Միլլերը, Պավել Գայդեբուրովը, Կոնստանտին Բեստուժև-Ռյումինը, Վլադիմիր Սոլովյովը, ուսանող Պավլովսկին, Պյոտր Բիկովը։
Դոստոևսկին թաղվեց Սանկտ-Պետերբուրգի Ալեքսանդր Նևսկու մայր տաճարի Տիխվինյան գերեզմանատանը։
Չնայած կյանքի վերջում ձեռք բերած ճանաչմանը, իրական, անանցողիկ համաշխարհային փառքը վրա հասավ միայն գրողի մահից հետո։ Մասնավորապես, Ֆրիդրիխ Նիցշեն խոստովանում էր, որ Դոստոևսկին միակ հոգեբանն էր, ումից նա կարող էր ինչ-որ բան սովորել («Կուռքերի անկումը»)։
Ընտանիք և շրջապատ
Գրողի պապը՝ Անդրեյ Գրիգորևիչ Դոստոևսկին (1756-մոտ 1819) ծառայել է հունահռոմեական, այնուհետև՝ ուղղափառ եկեղեցուն՝ Նեմիրովի մոտ գտնվող Վոյտովցի գյուղում (այժմ՝ Ուկրաինայի Վիննիցկայա մարզում) (ըստ տոհմաբանության՝ եղել է Պոդոլսկի նահանգի Բրացլավ քաղաքի ավագ երեցը)։
Դոստոևսկու մայրը՝ Մարիա Ֆեոդորովնան (1800-1837), Մոսկվայի 3-րդ գիլդիայի հարուստ վաճառական Ֆեոդոր Տիմոֆեևիչ Նեչաևի (ծն. մոտ 1769 թվականին) և Վարվարա Միխայլովնա Կոտելնիցկայայի (ծն. մոտ 1779 թվականին, մահ. 1811-1815 թվականների ընթացքում) դուստրն էր՝ ըստ 7-րդ մարդահամարի (1811 թվական)։ Նեչաևների ընտանիքն ապրում էր Մոսկվայում, Սիրոմյատնայա սլոբոդայում, Բասմանյան հատվածում, Պյոտրի և Պավելի ծխական համայնքում, իր սեփական տանը։ 1812 թվականի պատերազմում ընտանիքը կորցրեց կարողության զգալի մասը։ 19 տարեկանում Վարվարան ամուսնացավ Միխայիլ Դոստոևսկու հետ։ Ըստ երեխաների հիշողությունների, նա բարի կին էր. ունեցել է չորս տղա և չորս աղջիկ (Ֆեոդորն ընտանիքի երկրորդ զավակն էր)։ Մ. Ֆ. Դոստոևսկայան մահացել է թոքախտից։ Գրողի ստեղծագործության ուսումնասիրողների կարծիքով, Մարիա Ֆեոդորովնայի բնավորության առանձին գծեր ի հայտ են եկել Սոֆյա Անդրեևնա Դոլգոռուկայայի («Դեռահասը») և Սոֆյա Իվանովնա Կարամազովայի («Կարամազով եղբայրներ») կերպարներում։
Փոքր եղբայրը՝ Անդրեյը, ճարտարապետ էր։ Ֆ. Մ. Դոստոևսկին նրա ընտանիքը ընտանեկան կյանքի արժանի օրինակ էր համարում։ Եղբայրներն ապրում էին տարբեր քաղաքներում և հազվադեպ էին տեսնվում, սակայն երբեք չէին ընդհատում բարեկամական կապը։ Ա. Մ. Դոստոևսկին շատ արժեքավոր հուշեր է թողել եղբոր մասին, որոնց մի մասն օգտագործել է գրողի առաջին կենսադիր Օ. Ֆ. Միլլերը ։ Այդ «Հիշողություններում» սիրող հոր կերպարը հակասում է Միխայիլ Անդրեևիչի՝ գյուղացիների կողմից չսիրված, մռայլ, դաժան ճորտատիրոջ կերպարին, որը, Օ. Ֆ. Միլլերի և Լ. Ֆ. Դոստոևսկու ազդեցությամբ, հաստատվել է մի շարք կենսագիրների մոտ։ Անդրեյ Միխայլովիչը հրապարակայնորեն հերքում էր լուրերն այն մասին, որ Ֆեոդոր Միխայլովիչ Դոստոևսկին մանկուց տառապում էր էպիլեպսիայով ։
Քույրերից գրողն առավել սերտ հարաբերությունների մեջ էր Վարվարա Միխայլովնայի (1822-1893) հետ, որի մասին գրել է եղբորը՝ Անդրեյին. «Ես սիրում եմ նրան, նա շատ լավ քույր է և հրաշալի մարդ...» (նոյեմբերի 28, 1880)։
Բազմաթիվ եղբորորդիներից ու քրոջորդիներից Դոստոևսկին սիրում և առանձնացնում էր Մարիա Միխայլովնային (1844-1888), որին, ըստ Լ. Ֆ. Դոստոևսկայայի հիշողությունների, «սիրում էր հարազատ դստեր պես, փոքր տարիքում գուրգուրում ու խաղում էր հետը, ավելի ուշ հպարտանում էր նրա երաժշտական ունակություններով և երիտասարդների շրջանում նրա հաջողություններով», սակայն Միխայիլ Դոստոևսկու մահից հետո այդ մտերմությունը դադարեց։
Երկրորդ կինը՝ Աննա Գրիգորևնա Դոստոևսկայան, ծնվել էր պետերբուրգյան ցածրաստիճան չինովնիկի ընտանիքում ։ Իր իսկ խոստովանությամբ, Դոստոևսկուն սիրահարվել է դեռ նախքան իրենց հանդիպումը։ Աննա Գրիգորևնան դարձավ գրողի կինը 20 տարեկանում, երբ վերջինս նոր էր ավարտել «Խաղացողը» վեպը։ Այդ ժամանակ (1866 թվականի վերջ-1867 թվականի սկիզբ) Դոստոևսկին ֆինանսական դժվարություններ էր կրում, քանի որ, բացի պարտատերերի պարտքերը մարելուց, հոգ էր տանում նաև առաջին կնոջ որդու՝ Պավել Ալեքսանդրովիչ Իսաևի և ավագ եղբոր ընտանիքի մասին ։ Բացի այդ, Դոստոևսկին չէր կարողանում ճիշտ կառավարել իր ֆինանսները։ Այսպիսի պայմաններում Աննա Գրիգորևնան իր վրա վերցրեց ընտանիքի ֆինանսական կառավարումը՝ գրողին ազատելով ձանձրալի պարտատերերի հետ շփումից։ Գրողի մահից հետո Ա. Գ. Դոստոևսկայան հիշում էր. «...ամուսինս ողջ կյանքում ֆինանսական խնդիրների մեջ էր»։ Դոստոևսկին իր վերջին վեպը՝ «Կարամազով եղբայրները», նվիրեց կնոջը։ Գրողի մահից հետո Աննա Գրիգորևնան հավաքում էր Դոստոևսկու կյանքին և ստեղծագործությանը վերաբերող փաստաթղթերը, զբաղվում նրա ստեղծագործությունների հրատարակությամբ, պատրաստում հրապարակման իր օրագրերն ու հուշերը։
Աննա Գրիգորևնայի հետ ամուսնությունից Ֆ. Մ. Դոստոևսկին ունեցավ չորս երեխա. Գրողի սերունդը շարունակողը եղավ որդին՝ Ֆեոդոր Ֆեոդորովիչ Դոստոևսկին։ 1876 թվականին Դոստոևսկին գրել է կնոջը. «Ֆեդյան իմ բնավորությունն ունի, իմ պարզամտությունը։ Ես, երևի թե, միայն դրանով կարող եմ գլուխ գովել...» : Ա. Գ. Դոստոևսկայան հիշում էր դեկաբրիստների կանանց նվիրած Աստվածաշնչի մասին. «Մահից երկու ժամ առաջ, երբ նրա կանչով եկան երեխաները, Ֆեոդոր Միխայլովիչը կարգադրեց Աստվածաշունչը հանձնել որդուն՝ Ֆեոդորին»։
Ֆեոդոր Միխայլովիչի հետնորդները շարունակում են ապրել Սանկտ Պետերբուրգում ։
Դոստոևսկու բանաստեղծական արվեստը (պոետիկան)
Ինչպես ցույց է տվել Օլեգ Նոգովիցինն իր աշխատության մեջ, Դոստոևսկին հանդիսանում է «գոյաբանական», «ռեֆլեքսային» պոետիկայի ամենավառ ներկայացուցիչը, որը, ի տարբերություն դասական, նկարագրական պոետիկայի, կերպարին որոշ առումով ազատ է թողնում իրեն նկարագրող տեքստի հետ հարաբերություններում, այսինքն՝ կերպարն ինքը գիտակցում է տեքստի հետ իր առնչությունը և գործում է դրան համապատասխան։ Այստեղից էլ՝ Դոստոևսկու կերպարների տարիմաստությունը, հակասականությունը և անհետևողականությունը։ Եթե դասական պոետիկայում կերպարը մշտապես գտնվում է հեղինակի իշխանության ներքո, միշտ իր հետ կատարվող իրադարձություններով (տեքստով) հափշտակված, այսինքն՝ մնում է ամբողջովին նկարագրելի, ամբողջովին տեքստում ներգրավված, ամբողջովին հասկանալի, ենթարկված պատճառներին ու հետևանքներին, պատմության ընթացքին, ապա գոյաբանական պոետիկայում մենք առաջին անգամ հանդիպում ենք կերպարի, որը ձգտում է ընդդիմանալ տեքստային տարերքներին, տեքստին իր ենթարկվածությանը՝ ձգտելով «վերափոխել» այն։ Այսպիսի մոտեցման ժամանակ գրողի դերը ոչ թե բազմազան իրադրություններում և շրջապատում կերպարին նկարագրելն է, այլ նրա դժբախտությանը, տեքստը (աշխարհը) չընդունելու նրա կամայականությանը կարեկցելը։ Առաջին անգամ իր կերպարների հանդեպ Դոստոևսկու նման հատուկ վերաբերմունքին ուշադրություն է դարձրել Միխայիլ Բախտինը։
Քաղաքական հայացքներ
Դոստոևսկու կենդանության օրոք հասարակության մշակութային շրջանակներում գոյություն ունեին առնվազն երկու հակամարտող քաղաքական հոսանքներ՝ սլավոնասերներ և եվրոպամետներ, որոնց էությունը մոտավորապես հետևյալն էր. առաջինի հետևորդները պնդում էին, որ Ռուսաստանի ապագան ժողովրդականության, ուղղափառության և ինքնիշխանության մեջ է, իսկ երկրորդի հետևորդները գտնում էին, որ ռուսներն ամեն ինչում պետք է օրինակ վերցնեն եվրոպացիներից։ Ե՛վ առաջինները, և՛ երկրորդները մտորում էին Ռուսաստանի պատմական ճակատագրի մասին։ Իսկ Դոստոևսկին ուներ իր սեփական աշխարհայացքը՝ «հողայնությունը»։ Նա կար և մնում էր իսկական ռուս՝ անքակտելիորեն կապված ժողովրդի հետ, բայց, դրանով հանդերձ, չէր հերքում Արևմուտքի մշակույթի և քաղաքակրթության նվաճումները։ Ժամանակի հետ Դոստոևսկու հայացքները զարգանում էին. քրիստոնյա սոցիալիստ-ուտոպիստից նա վերածվեց կրոնական պահպանողականի, իսկ արտասահմանյան իր երրորդ այցի ընթացքում վերջնականապես դարձավ երդվյալ միապետական ։