Առևտրական_ճանապարհներ_Հայաստանում
I–II դդ., երբ Հռոմեական կայսրության արտաքին առևտուրը ծավալվեց Արևելքի հետ, նպաստավոր պայմաններ ստեղծվեցին միջազգային ապրանքափոխանակության համար։ Հռոմն Արևելքում ձգտում էր ոչ միայն կայսրության սահմաններն ապահովել, այլև անմիջական, պարթևների պետությունը շրջանցող, առևտրական կապեր ստեղծել միջինասիական քաղաքների հետ, ուր գալիս էին չինական առևտրականները։ Միջին Ասիայից և Մերձկասպյան ծովափից եկող մայրուղին անցնում էր Հայաստանի ամբողջ երկարությամբ՝ արևելքից արևմուտք։ I–II դդ. աշխուժացավ միջազգային առևտուրը Հռոմեական կայսրության և Պարթևաստանի միջև, առաջ բերելով անհրաժեշտություն՝ միմյանց հետ համաձայնեցնելու չափերի, կշիռների և դրամների արժեքները։ Մեծ Հայքի թագավորությունը, որը գտնվում էր այս երկու տերությունների միջև, մեծապես շահում էր միջազգային առևտրի աշխուժացումից։ Մասամբ սրանով է բացատրվում տնտեսության, մշակույթի և քաղաքների բուռն վերելքը I–II դդ. Մեծ Հայքում, Փոքր Հայքում և Պոնտոսում։ Նոր քաղաքներին (Նիկոպոլիս, Նեոկեսարիա, Սեբաստիա, Վաղարշապատ, Մծուրք) զուգընթաց բարգավաճում են հները՝ Արտաշատը, Երվանդաշատը, Զարեհավանը, Նախճավանը, Զարիշատը, Տիգրանակերտը, Արշամաշատը, Վանը և Արզնը։ Մ. թ. ա. II – I դդ. կազմված և IV դ. ընդօրինակված հռոմեական մղոնաչափում՝ Պևտինգերյան քարտեզում նշված է այն մայրուղին, որը Չինաստանից և Պարսկաստանից գալիս էր Արտաշատ և այնտեղից անցնում Փոքր Ասիա ու Հռոմ։ Չինաստանից ձգվող «Մետաքսի ճանապարհը» Միջին Ասիայից անցնում էր Իրանի հյուսիսային կենտրոններով և այնտեղից Երասխի հովիտը՝ Ջուղայի գետանցով դեպի Նախճավան և Արտաշատ։ II դարից Հռոմեական կայսրության և Պարթևաստանի միջև գոյություն է ունեցել համաձայնագիր, ըստ որի, միջազգային առևտրական փոխանակությանը պետք է կատարվեր նախատեսված երեք կետերում՝ Մծբինում, Կալլինիկամում և Արտաշատում։ Հնդկաստանից Հայաստան և արևմտյան երկրներ ներմուծվել են բրինձ, բամբակե գործվածքներ, բամբակ, համեմունք, թանկագին քարեր, օծանելիքներ, փղոսկր, սև փայտ, ներկող նյութեր ևն։ Չինաստանից բերում էին գլխավորապես մետաքս և մետաքսե գործվածքներ։ Հայաստանից արտահանվում էր գինի, հացահատիկ, որդան կարմիր ներկ, կաշի, ձիեր, ջորիներ ևն։ Բագրատունյաց ժամանակ միջազգային առևտրի համար կարևոր նշանակություն ձեռք բերեց արաբական խալիֆայությունից Անի, Կարս և Արծն քաղաքների վրայով դեպի Տրապիզոն տանող ճանապարհը։ Բագրատունյաց Հայաստանի մայրաքաղաք Անիից դուրս էին գալիս միջազգային մի շարք ուղիներ. ա. Անի–Հոռոմոս–Լոռե–Դմանիս–Սամշվիլդե–Տփղիս։ Աղստև գետի ստորին ավազանում այս ճանապարհից անջատվում էր մեկ ուրիշը, որը Շամքոր քաղաքի վրայով տանում էր Գանձակ և ապա Կասպիականի ափերը։ բ. Անի–Ախալցխա–Քութայիս և ապա սևծովյան ափերը։ գ. Անի–Կարս–Արտանուջ և Սև ծովի արևելյան ափամերձ վայրերը։ դ. Անի–Բագարան–Վաղարշակերտ։ Վաղարշակերտից նույն ուղին ճյուղավորվում էր երկու մասի, մեկը տանում էր դեպի Կարին և սևծովյան ափերը, մյուսը՝ Մանազկերտի, Բաղեշի, Արզնի և Մայաֆարկինի վրայով՝ դեպի Միջագետք և Ասորիք։ ե. Անի–Երևան–Դվին։ Մեկ այլ՝ հարավային ճանապարհը ձգվում էր խալիֆայության հյասիս–արևմտյան մարզերից և Ատրպատականից դեպի Միջագետք, Ասորիք, Փոքր Հայք և Պոնտոս։ Այս ուղին միջազգային առևտրի համար ուներ համեմատաբար երկրորդական նշանակություն։ Այս ճանապարհը նկարագրել են արաբ մատենագիրներ Իստախրին, Իբն Հաուկալը և Մուկադդասին, որոնց վկայությունների համաձայն, Արդաբիլից առևտրական ճանապարհը ձգվում էր մինչև Մարաղախոյ–Բերկրի–խլաթ և այնտեղից Բիթլիսի ու Ֆարկինի վրայով դեպի Ամիդ (Դիարբեքիր)։ Արճեշում այս առևտրաուղին ճյուղավորվում էր և Արճեշ–Մանազկերտ–Խնուս–Կարին–Երզնկա–Սեբաստիա ուղեգծով գնում Փոքր Ասիա։ Մի այլ ճանապարհ Մարաղայից ձգվում էր դեպի Դվին՝ անցնելով Ուրմիայով, Սալմաստով, խոյով և Նախճավանով։ Դվին–Պարտավ ճանապարհով Բագրատունյաց Հայաստանը կապվում էր Անդրկովկասի արևելյան մասի հետ։ Այս առևտրաուղին Կաղանկատույքի, Հաթերքի և այժմյան Զոդի լեռնանցքի վրայով ձգվում էր Սոդք, այնուհետև Սևանա լճի հարավային ափերի երկայնքով՝ դեպի Գեղարքունիք և ապա Սելիմի լեռնանցքով՝ Սիսական և հյուսիս–արևմուտք՝ մինչև Դվին մայրաքաղաքը։ Պարտավից առևտրաուղիներ էին գնում դեպի Տփղիս, Արդաբիլ և Բաբ–ալ–Աբվան (Դարբանդ)։ Այս ուղիներն իրենց նշանակությունը մասամբ պահպանեցին նաև հետագա դարերում։