cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Պայթյուններ Ուորինգթոնում
Արդյունքներ
1993 թվականի ապրիլի 1-ին Իռլանդիայի Կառավարությունը հայտարարել է Իռլանդիայի Հանրապետությունից Մեծ Բրիտանիա հանցագործների արտահանձնումը հեշտացնող միջոցների ստեղծման մասին ։
Թիմ Փերիի ծնողները հետապնդելով Մեծ Բրիտանիայի և Իռլանդիայի միջև համագործակցման նպատակներ՝ հիմնել են Թիմ Փերիի անվան աջակցման հիմնադրամ։ Tim Parry-Johnathan Ball Foundation for Peace-ը աշխատել է NSPCC-ի հետ համատեղ Ուորինգթոն քաղաքի կենտրոնից ոչ հեռու «Երկրի կենտրոն» հիմնելու նպատակով, որը բացվել է 2000 թվականի ահաբեկչության օրվա 7-րդ տարում։ Նրա խնդիրներն են համագործակցությունը աշխարհի և փոխըմբռնումը բնակչության շերտերի, կոնֆլիկտներից ու բռնությունից տուժածների հետ։ Կետրոնը անցկացնում է աշխարհի մասին ամենամյա  դասախոսություններ և հանդիսանում է NSPCC-ի տեղական բաժին և Ուորինգթոնի Երիտասարդական ակումբ  ։
Բոլի և Փերիի սպանությունն առ այսօր գտնվում է Չեշիրական ոստիկանության չբացահայտված գործերի ցանկում ։
Հարավսաամերեն
Հարավսաամերեն, սաամյան լեզուներից ամենահարավարևմտյանը։ Գտնվում է անհետացման վտանգի տակ։ Նորվեգիայում և Շվեդիայում 1200 բնակվողներից էթնիկ հարավային սաամ լեզվակիրներ են մոտավորապես վեց հարյուրը։
Նորվեգիայում լեզուն տարածված է Հաթֆյելդալ և Վեֆսն շրջաններում, Շվեդիայում՝ Վիլհելմինա, Հերյեդալեն, Էլվդալեն ։
Գրություն
Հարավսաամերենը սաամյան այն վեց լեզուներից մեկն է, որոնք ունեն պաշտոնական գրություն։ Չնայած դրան՝ այս լեզվով գրականությունը սակավ է։ Հրատարակված է մեծ հարավսաամերեն-նորվեգերն բառարան։
Կարաչայ-բալկարերեն
Կարաչայ-բալկարերեն (Къарачай-Малкъар), կարաչայների և բալկարների լեզուն։ Պատկանում է թյուրքական լեզվաընտանիքի ղփչաղյան խմբի ղփչաղ-պոլովեցյան ենթախմբին։ Խոսվում է Ռուսաստանի Դաշնության Կարաչայ-Չերքեզական, Կաբարդինա-Բալկարական հանրապետություններում, մասամբ՝ Ղազախստանում, Ուզբեկստանում, Ղրղզստանում։ Խոսողների թիվը՝ 310 հազար (2010)։ Ներկայանում է կարաչայ-բասկանա-չեղեմյան և մալկարյան բարբառներով։ Ունի 8 ձայնավոր և 27 բաղաձայն հնչույթ (արտահայտվում են 25 տառով)։ Շեշտն ուժային (դինամիկ) է։ Կառուցվածքով կցական է։ Գոյականն ունի թվի, հոլովի, ստացական առման, բայը՝ եղանակի, ժամանակի, կերպի, սեռի և այլ կարգեր։ Այբուբենը մինչև 1924 թ.՝ արաբագիր, մինչև 1937 թ.՝ լատինագիր, ապա՝ ռուսագիր։
Հարավսաամերեն
Գրություն
Կիրառում են լատինական այբուբեն՝ A/a, B/b, D/d, E/e, F/f, G/g, H/h, I/i, (Ï/ï), J/j, K/k, L/l, M/m, N/n, O/o, P/p, R/r, S/s, T/t, U/u, V/v, Y/y, Æ/æ, Ø/ø, Å/å։
Ä/ä համարվում է Æ/æ տարբերակ, Ö/ö-ը՝ Ø/ø-ի։ Ä/ä և Ö/ö տառերը կիրառվում են Շվեդիայում, իսկ Æ/æ և Ø/ø՝ Նորվեգիայում։ Ï/ï համարվում է I/i-ի ետին տարբերակը, և շատ տեքստերում այդ տարբերությունը չի արտացոլվում։ C/c, Q/q, W/w, X/x, Z/z օգտագործվում է օտար ծագմամբ բառերի դեպքում։
Հնչյունաբանություն
Հարավսաամերենը բաժանվում է երկու բարբառների՝ հյուսիսային և հարավային։ Հնչյունաբանական տարբերությունները սրանց միջև համեմատաբար քիչ են։ Ներքևում ներկայացված է հյուսիսային բարբառի հնչյունաբանական համակարգը։
Ձայնավորներ
Ներկայացված է հյուսիսային բարբառի ձայնավորները։ Ուղիղ փակագծերում ներկայացված են դրանց համապատասխան տառերը։
1 և ձայնավորների միջև տարբերությունը գրության մեջ սովորաբար չի ցուցադրվում, երկուսն էլ գրվում են i։ 2 Բառարաններում և այլ լեզվաբանական ստույգ աղբյուրներում վերջինիս համար կիրառվում է ï տառը։
æ Կիրառվում է Նորվեգիայում, ä՝ Շվեդիայում։
E, ɛ, o և a ձայնավորները տարբերակվում են երկարությամբ և լինում են և՛ երկարությամբ, և՛ կարճությամբ։ Վերին ձայնավորները լինում են միայն կարճ։
Ձայնավորները կազմում են տասը երկբարբառներ.
Բաղաձայններ
Հարավսաամերենում կան 17-20 բաղաձայն հնչույթներ (փակագծերում գրված է գրության նշանակությունը)։
Բոլոր բաղաձայնները, բացի շնչեղ պայթականներից, կարող են նաև լինել կրկնակված։ Խուլ ռնգայիններ l, r և շփական ձայնորդները կարող են դիտարկվել որպես այլահնչակներ, որոնք հանդես են գալիս h-ի հետ։ Այս հարցը բավարար ուսումնասիրված չի։
Շնչեղները հակադրվում են սովորական պայթականներին միայն փոխառյալ բառերի բառասկզբի դիրքում, օրինակ՝ taale /tʰa:lə/ «թիվ» ~ daale /ta:lə/ «կրոն» (դրամ), և կարող են դիտարկվել նաև որպես p, t, k + h հետևանք։ Սովորական պայթականները, հատկապես հարավային բարբառում լինում են ձայնեղ և կարող են գրվել b, d, g, իսկ այլ դեպքերում դրանք սովորաբար խուլ են և գրվում են p, t, k։ Կրկնակված պայթականները և պայթաշփականները համարվում են կիսաձայններ և գրվում են bp, dt, dts, dtj և gk։
Ձևաբանություն
Մյուս կողմից, հարավսաամերենը միակ սաամյան լեզուն է, որում չկա բաղաձայնների աստիճանական հերթագայություն։ Այդ պատճառով հարավսաամերեն բառերի բառամիջյան բաղաձայնները երբեք չեն հնչյունափոխվում, թեպետ այդ երևույթը հաճախ է պատահում այլ սաամյան լեզուներում։ Օրինակ՝ հարավսաամերեն nomme «անուն». nommesne «անունից» և հյուսիսսաամերեն namma. namas, որում տեղի է ունենում բաղաձայնների mm : m հերթագայություն։
Գոյական
Հարավսաամերենում գոյականն ունի ութ հոլով.
Հարավսաամերենը այն քիչ սաամյան լեզուներից է, որում պահպանվել է հայցական և սեռական հոլովների ձևաբանական տարբերությունը։ Այլ վերջավորություններ ևս կարող են ունենալ արխաիկ ձև, քան այլ սաամյան լեզուներում՝ շնորհիվ բառավերջի ձայնավորների պահպանման։
Բայ
Ունի երեք դեմք (առաջին, երկրորդ և երրորդ), երեք թիվ (եզակի, երկակի և հոգնակի)։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Նորվեգիայի լեզուներ Կատեգորիա:Շվեդիայի լեզուներ Կատեգորիա:Մեռնող լեզուներ Կատեգորիա:Սաամյան լեզուներ
(583) Կլոտիլդե
Ըստ Տոլենի սպեկտրալ դասակարգման պատկանում է C դասին ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Աստերոիդների դաս C Կատեգորիա:1905 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Յոհան Պալիսայի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Վիտամին A
Վիտամին A, քիմիական կառուցվածքով նման նյութերի խումբ, որի մեջ մտնում են՝ ռետինոլ (վիտամին A1, ակսերոֆտոլ) և այլ ռետինոիդներ, միանման քիմիական ակտիվությամբ օժտված՝ դեհիդրոռետինոլ (վիտամին A2), ռետինալ (ռետինեն, վիտամին A1-ի ալդեհիդ) և ռետինոյաթթու ։ Պրովիտամին A-ին են պատկանում կարոտինոիդները, որոնք վիտամին A-ի նյութափոխանակային նախորդներն են․ նրանց մեջ ավելի կարևորը բետա-կարոտինն է։ Ռետինոիդները պարունակվում են կենդանական ծագման մթերքներում, իսկ կարոտինոիդները՝ բուսական։ Բոլոր այս նյութերը լավ լուծվում են ոչ բևեռային օրգանական լուծիչներում (օրինակ՝ յուղի մեջ) և վատ լուծվում են ջրում։ Վիտամին A-ն պահեստավորվում է լյարդում, կարող է կուտակվել հյուսվածքներում։ Չարաշահման դեպքում ցուցաբերում է տոքսիկություն ։
Վիտամինը հայտնաբերվել է 1913 թվականին։ 1931 թվականին նկարագրվել է նրա կառուցվածքը, իսկ 1937 թվականին հաջողվեց նրան բյուրեղացնել ։
Վիտամին A-ն իրականացնում է բազմաթիվ կենսաքիմիական կարևոր ֆունկցիաներ մարդու և կենդանիների օրգանիզմում։ Ռետինալը համարվում է հիմնական տեսողական գունանյութի (պիգմենտի)՝ ռոդօպսինի բաղադրիչ։ Ռետինոյաթթվի ձևով վիտամինը խթանում է աճը և զարգացումը։ Ռետինոլը համարվում է բջջաթաղանթի կառուցվածքային բաղադրիչ, ապահովում է օրգանիզմի հակաօքսիդանտային պաշտպանությունը ։
Վիտամին A-ի անբավարարությունից զարգանում են էպիթելի տարբեր ախտահարումներ, տեսողության վատթարացում, խանգարվում է եղջերաթաղանթի խոնավացումը։ Այդ թվում նկատվում է իմունային ֆունկցիայի իջեցում և աճի դանդաղում ։
Պատմական ակնարկ
Վիտամին A-ն հայտնաբերվել է 1913 թվականին։ Գիտնականների երկու խումբ` Էլմեր ՄաքՔոլումը (1859-1929) և Մարգարետ Դևիսը (1887-1967) Վիսկոնսինի համալսարանից և Թոմաս Օսբորնը (1859-1929) և Լաֆայետ Մենդելը (1872-1935) Ելի համալսարանից իրարից անկախ եկան այն եզրակացության, որ սերուցքային կարագը և հավի ձվի դեղնուցը պարունակում են նորմալ կենսագործունեության համար անհրաժեշտ ինչ-որ նյութ։ Նրանք փորձերի հիման վրա ցույց տրվեց, որ մկները, որոնք սնվում էին միայն կազեինի, ճարպերի, լակտոզի, օսլայի և աղի համադրությամբ՝ տառապում էին աչքի բորբոքումից, լուծից և մահանում էին 60 օր հետո։ Սերուցքային կարագի, ձկան յուղի կամ հավի ավելացումը սննդի մեջ նրանց վիճակը նորմալացնում էր։ Դա նշանակում էր, որ անհրաժեշտ էր ոչ միայն ճարպի այլև այլ նյութերի առկայություն։ ՄաքՔոլումը բաժանեց նրանց երկու դասի՝ ճարպալույծ գործոն A (իրականում  պարունակում էր վիտամին A, E, D) և ջրալույծ գործոն B :
1920 թվականին Ջեք Սեսիլ Դրամոնդը (1891-1952) առաջարկեց վիտամինների նոր անվանակարգ, որից հետո վիտամինները ստացան իրենց ժամանակակից անվանումը։ Նույն տարում Հոփքինսը ցույց տվեց, որ օքսիդացման և ուժեղ տաքացման հետևանքով վիտամին A-ն քայքայվում է ։
1931 թվականին շվեյցարացի քիմիկոս Պաուլ Կարերը (1889-1971) նկարագրեց վիտամին A-ի քիմիական կառուցվածքը։ Նրա հայտնագործությունը 1937 թվականին արժանացավ Նոբելյան մրցանակի քիմիայի բնագավառում։ 1937 թվականին Հարրի Հոլմսը (1879-1958) և Ռուտ Քորբեթը բյուրեղացրին վիտամին A-ն։ 1946 թվականին Դավիթ Ադրիան վան Դորպը(1915-1995) և Յոզեֆ Ֆերդինանդ Արենսը (1914-2001) սինթեզեցին վիտամին A-ն։ 1947 թվականին Օտտո Իսլերը (1920-1992) մշակեց վիտամին A-ի արդյունաբերական սինթեզի եղանակը ։
Վիտամին A-ի դերը տեղության մեջ բացահայտեց Ջորջ Ուոլդը (1906-1997), որի համար 1967 թվականին  նա ստացավ Նոբելյան մրցանակ ֆիզիոլոգիայի և բժշկության բնագավառում ։
Ֆիզիկաքիմիական հատկություններ
Վիտամին A-ի խմբի նյութերը համարվում են բյուրեղային միացություններ։ Չեն լուծվում ջրում, բայց լավ լուծվում են օրգանական լուծիչներում ։
Ռետինոլը օդի թթվածնից քայքայվում է և շատ զգայուն է լույսի հանդեպ։ Բոլոր միացությունները հակված են ցիս-տրանս իզոմերիզացիայի, հատկապես 11 և 13 կապերով, սակայն բացի 11-ցիս-ռետինալից, բոլոր կրկնակի կապերը ունեն տրանս-կոնֆիգուրացիա։
Կառուցվածք և ձևեր
Վիտամին A-ն իրենից ներկայացնում է ցիկլիկ չհագեցած սպիրտ, կազմված բետա-իոնոնային օղակից և կողմնային շղթայից՝  իզոպրենի երկու մնացորդից և առաջնային սպիրտային խմբից։ Օրգանիզմում օքսիդանում է մինչև ռետինալ (վիտամին A-ի ալդեհիդ) և ռետինոյաթթու։ Պահեստավորվում է լյարդում ռետինիլպալմիտատի, ռետինիլացետատի և ռետինիլֆոսֆատի ձևով ։
Կենդանական ծագման սննդատեսակներում հանդիպում է բոլոր ձևերով, սակայն քանի որ մաքուր ռետինոլը անկայուն է, այդ պատճառով հիմնական մասը գտնվում է ռետինոլի բարդ եթերների ձևով (արդյունաբերության մեջ արտադրվում է հիմնականում  պալմիտատի կամ ացետատի ձևով) ։
Բույսերում պարունակվում է A-ի պրովիտամինները՝ որոշ կարոտինոիդներ։ Վիտամինի նախորդներ կարող են լինել կառուցվածքով մոտ նյութերի երկու խմուբ՝ կարոտիններ (ալֆա-, բետա- և գամմա- կարոտիններ) և քսանտոֆիլներ (բետա-կրիպտոքսանտին)։ Կարոտինոիդները համարվում են նաև իզոպրենոիդային միացություններ, ալֆա- և գամմա-կարոտինները պարունակում են մեկական բետա-իոնոնային օղակ և օքսիդացման հետևանքով առաջանում է ռետինոլի երկու մոլեկուլներ ։
Մսակեր կենդանիները, օրինակ՝ կատվազգիները, 15-15՛ մոնոօքսիգենազայի բացակայության պատճառով չեն կարողանում կարոտինոիդները վերածել ռետինալի (արդյունքում կարոտինորդներից և ոչ մեկը տվյալ տեսակի համար չի համարվում վիտամին A-ի ձև) ։
Սննդային աղբյուրներ
Վիտամին A են պարունակում կենդանական և բուսական ծագման սննդատեսակները, մասնավորապես, մեծ քանակով վիտամին A կա ծովային ձկների և կաթնասունների լյարդում։ Մարդու համար վիտամինի աղբյուր կարող են լինել նաև կարոտինները։ Նրանք բարձր դոզաներով թունավոր չեն, բայց ամբողջությամբ չեն կարող փոխարինել ռետինոլին, քանի որ միայն սահմանափակ քանակություն կարող է վերափոխվել վիտամին A-ի։ Ավելի մեծ քանակությամբ բետա-կարոտին պարունակվում է գազարի տարբեր տեսակներում, սակայն նրա կոնցենտրացիան կարող է կտրուկ տատանվել մի տեսակից մյուսը (8-ից 25 մգ 100 գրամում)։ Հարուստ աղբյուրներ են համարվում կարմիր պղպեղը, կանաչ սոխը, հազարի տերևը, դդումը և լոլիկը<ref name="Витамины" !Բուսական (կարոտինոիդներ) !Կենդանական (ռետինոիդներ)
|Կանաչ և դեղին բանջարեղեններ (գազար, դդում, քաղցր պղպեղ, շպինատ, ծաղկակաղամբ, կանաչ սոխ, մաղադանոսի տերևներ), լոբազգիներ (սոյա, ոլոռ), դեղձ, ծիրան, խնձոր, խաղող, ձմերուկ, սեխ, մասուր, չիչխան, կեռաս
Գենետիկորեն մոդիֆիկացված ոսկեգույն բրնձի սերմերում պարունակվում է մեծ քանակությամբ բետա-կարոտին, որը համարվում է վիտամին A-ի դեֆիցիտի պայքարի հնարավոր լուծում։ Սակայն դեռ «ոսկեգույն բրնձի» ոչ մի տեսակ հասանելի չէ սննդի օգտագործման մեջ ։
Արհեստական ռետինոլ (բարդ եթերների ձևով) ստանում են բետա-իոնոնից, աստիճանաբար ավելացնելով շղթան երկակի կապերով ։
Օրական չափաբաժին
Միջինում հասուն տղամարդուն անհրաժեշտ է օրական 900 մկգ, իսկ կանանց՝ 700 մկգ վիտամին A։ Վերին սահմանային մակարդակը մեծերի օգտագործման՝ կազմում է օրական 3000 մկգ ։
Նյութափոխանակություն
Վիտամին A-ի յուրացումը սննդից և դեղամիջոցներից իրականացվում է ենթաստամոքսային գեղձի և բարակ աղիների լորձաթաղանթի հատուկ հիդրոլազաների (կարբօքսիլէսթերազ և լիպազ) մասնակցությամբ։ Մինչև 6 ամսական երեխաների մոտ հիդրոլազները անբավարար են գործում։ Ներծծման համար անհրաժեշտ է բավարար քանակությամբ ճարպային սնունդ և լեղի։ Ներծծումը տեղի է ունենում միցելում, ապա էնտերոցիտներում մտնում են քիլոմիկրոնների կազմի մեջ ։ Աղիքի էպիթելային բջիջներում հայտնվելուց հետո վիտամինը նորից վերածվում է պալմիտինաթթվի եթերի և այդ ձևով անցնում ավիշ, ապա արյուն։ Մկաններից միայն ներծծվում է ռետինոլի ացետատը ։
Սկզբում բետա-կարոտինը 15-15՛ մոնոօքսիգենազի միջոցով ճեղքվում է՝ մոլեկուլի կենտրոնական մասում առաջացնելով ռետինալ, ապա ճեղքման է ենթարկվում ռեդուկտազով՝ NAD և NADPH կոֆերմենտների մասնակցությամբ։ Սննդի հետ հակաօքսիդանտների միաժամանակյա օգտագործումը խոչընդոտում է կարոտինի օքսիդացումը ծայրամասային կրկնակի կապերում։ Վիտամին B12-ը բարձրացնում է մոնոօքսիգենազի ակտիվությունը։ Դա մեծացնում է կարոտինի մոլեկուլների քանակը, որոնք ճեղքվում են կենտրոնական կապով․ վիտամինի սինթեզի արդյունավետությունը բբարձրանում է 1,5-2 անգամ ։
Արյան մեջ վիտամինը միանում է ռետինոլ կապող հատուկ սպիտակուցի հետ, որը սինթեզվում է լյարդում։ Ռետինոյաթթուն միանում է ալբումինի հետ ։ Սպիտակուցը ապահովում է ռետինոլի լուծելիությունը` օքսիդացման և տարբեր հյուսվածքներ տեղափոխման հաշվին։ Սպիտակուցի հետ չկապված դեղամիջոցը թունավոր է։ Առաջացած կոմպլեքսը (վիտամին A + ՍԿՌ) միանում է մեկ այլ սպիտակուցի ՝ տրանսթիրետինի հետ՝ խոչընդոտելով դեղամիջոցի ֆիլտրացիան երիկամներում։ Հյուսվածքներում վիտամին A-ի օգտագործման հետ տեղի է ունենում վերոնյալ սպիտակուցների անջատում և անցում արյան մեջ ։
Վիտամինի կուտակման գլխավոր օրգանը լյարդն է (90 %), քիչ քանակությամբ պահպանվում է երիկամներում, ճարպային հյուսվածքում և մակերիկամներում ։
Հղիության վերջին եռամսյակում ընկերքի միջոցով ռետինոլի անցումը պտղին կարգավորվում է հատուկ մեխանիզմով, հավանաբար, պտղի կողմից։ Վիտամին A-ի հավելյալ քանակը պահեստավորվում է լյարդում՝ պալմիտինաթթվի եթերի ձևով։ Դեղամիջոցի պահեստավորումը լյարդում համարվում է բավարար, եթե այն գերազանցում է հյուսվածքի 20 մկգ/գ-ը՝ նորածնի մոտ և հյուսվածքի 270 մկգ/գ-ը՝ մեծահասակների մոտ։ Վիտամին A-ի պարունակության ցուցանիշը լյարդում համարվում է նրա քանակությունը արյան պլազմայում, եթե այն ցածր է 10 մկգ/դլ-ից, ապա մարդու մոտ հիպովիտամինոզ է։ Հասուն երեխայի վիտամին A-ի պաշարները բավարար են 2-3 ամիսների համար ։
Թիրախային օրգանների բջիջներում կան հատուկ ցիտոզոլային ռեցեպտորներ, որոնք ճանաչում և կապում են ռետինոիդ +ռետինոլ-կապող սպիտակուց կոմպլեքսը։ Աչքի ցանցաթաղանթում ռետինոլը վերածվում է ռետինալի, ապա լյարդում ենթարկվում է կենսաձևափոխության, վերածվելով՝ սկզբում ակտիվ մետաբոլիտների (ռետինալի ապա ռետինոյաթթվի, որը դուրս է բերվում լեղիով գլյուկուրոնիդի տեսքով), ապա ոչ ակտիվ միացությունների՝ դուրս բերվելով երիկամերով և աղիներով։ Հայտնվելով աղիքում՝ դեղամիջոցը մասնակցում է էնտերոհեպատիկ շրջանառությանը։ Էլիմինացիան իրականանում է դանդաղ՝ 21 օրվա ընթացքում օրգանիզմից անհետանում է ներմուծվող դեղաչափի միայն 34 %-ը։ Այդ իսկ պատճառով կրկնակի ընդունման դեպքում դեղամիջոցի կուտակումը չափազանց վտանգավոր է ։
Ռետինոիդների և կարոտինոիդների վիտամինային արժեք
Քանի որ սննդի կարոտինոիդների միայն մի մասը օրգանիզմում կարող է վերածվել վիտամին A-ի՝ սննդամթերքները գնահատվում են մարդու օրգանիզմի կողմից վիտամին A-ի ռետինոլի յուրացման մակարդակով։ Որոշման հետ կապված որոշակի շփոթություն կա, այն պատճառով, որ ժամանակի ընթացքում համարժեք քանակի մասին պատկերացումները փոխվել են։
Ավելի ուշ սկսեցին օգտագործել այլ միավորներ՝ ռետինոլի համարժեքը (ՌՀ)։ 1 ՌՀ-ը համապատասխանում էր ռետինոլի 1 մկգ-ին, ճարպում լուծված բետա-կարոտինի 2մկգ-ին (քանի որ վիտամինային կոմպլեքսերի մեծամասնությունը վատ է լուծվում, բետա-կարոտինը միայն մասամբ է լուծվում) սովորական սննդի բետա-կարոտինի 6մկգ-ին (քանի որ այս դեպքում բետա-կարոտինի փոխակերպումը ռետինոլի ավելի ցածր է, քան ճարպում լուծված կարոտինի դեպքում) կամ ալֆա-կարոտինի 12 մկգ-ին, սննդում գամա-կարոտինին կամ բետա -կրիպտոքսանտինին (քանի որ այս կարոտինոիդների մոլեկուլներից 50 տոկոսով քիչ ռետինալ է առաջանում, համեմատած բետա-կարոտինի մոլեկուլի հետ) ։
Հետագա ուսումնասիրությունները ցույց տվեցին, որ իրականում կարոտինոիդների վիտամինային ակտիվությունը 2 անգամ ցածր է։ Այդ պատճառով 2001 թվականին ԱՄՆ-ի բժշկության ինստիտուտը առաջարկեց հերթական նոր միավորը՝ ռետինոլի ակտիվության համարժեքը (ՌԱՀ)։ 1 ՌԱՀ-ն համապատասխանում է ռետինոլի 1մկգ-ին, ճարպում լուծված բետա-կարոտինի 2 մկգ-ին (դեղագործական պրեպարատի ձևով), «սննդային» բետա-կարոտինի 12 մկգ-ին կամ այլ պրովիտամին A-ի 24 մկգ-ին ։
Փոխազդեցություն
Վիտամին A-ն համարվում է վիտամին E-ի սիներգիստ, որը նպաստում է ռետինոլի ակտիվ վիճակի պահպանմանը, աղիներից ներծծմանը և անաբոլիկ ներգործությանը։ Վիտամին A-ն հաճախ նշանակում են վիտամին D-ի հետ։ Հեմերոլոպիայի բուժման դեպքում հարկ է լինում նշանակել ռիբոֆլավինի, նիկոտինաթթվի հետ։ Չի թույլատրվում վիտամին A-ն միաժամանակ նշանակել խոլեստիրամինի, ակտիվացած ածուխի հետ, որոնք խանգարում են ներծծումը ։
Գեների տրանսկրիպցիա
Վիտամին A-ն և նրա ածանցյալները ազդում են բջջակորիզում հետևյալ սպիտակուցային ռեցեպտորների վրա՝ Retinoic acid receptor, beta (RARB); Retinoid-Related Orphan Receptor-gamma (RORC), Retinoid X receptor, alpha (RXRA)։ Ռետինոյաթթվի այդպիսի կորիզային ռեցեպտորների բյուրեղային կառուցվածքը հետազոտել են բյուրեղագրական՝ ռենտգեն-կառուցվածքային վերլուծության մեթոդով։ Այդպիսի լիգանդ-ռեցեպտորային կոմպլեքսը միանում է ԴՆԹ-ի տեղամասերի հետ և բերում է գեների սուպրեսիայի՝ այդ կերպ կարգավորելով սպիտակուցների, ֆերմենտների կամ հյուսվածքային բաղադրիչների սինթեզը և նման ազդեցությունը արտահայտվում է ինչպես էմբրիոգենեզում այնպես էլ մորֆոգենեզում։ Վիտամին A-ի դեղաբանական ազդեցությունը որոշված է հենց այս հատկությամբ ։
Դերը
Վիտամին A-ն ունի հետևյալ դեղաբանական ազդեցությունը ՝
Վիտամին A-ի խմբի միացությունները ունեն տարբեր կենսաբանական ազդեցություն։ Ռետինոլը անհրաժեշտ է աճի համար, էպիթելային և ոսկրային հյուսվածքների ֆունկցիայի տարբերակման և պահպանման, ինչպես նաև բազմացման համար։ Ռետինալը կարևոր է տեսողության գործընթացում։ Ռետինոյաթթուն 10 անգամ ակտիվ է ռետինոլից բջջային տարբերակման գործընթացներում, բայց պակաս ակտիվ բազմացման ժամանակ ։ Եթե առնետին զրկենք վիտամին A-ի բոլոր մնացած ձևերից, ապա նրանք կարող են շարունակել նորմալ աճել։ Սակայն այդ առնետների մոտ ի հայտ է գալիս անպտղություն (չնայած ռետինոյաթթվի կրկնակի բարձր դեղաչափերը ունակ են վերականգնել սպերմատոգենեզը) և ցանցաթաղանթը սկսում է հետաճել, քանի որ ռետինոյաթթուն չի կարող վերականգնվել մինչև ռետինալ կամ ռետինոլ, այն ժամանակ, երբ ռետինալը ազատ կարող է անցնել ռետինոլի և հակառակը ։
Վիտամինի մասնակցությունը տեսողության գործընթացում
Ռետինալի ձևով վիտամին A-ն կարևոր դեր է խաղում տեսողության մեջ։ 11-ցիս-ռետինալը միանում է օպսինի սպիտակուցների հետ՝ առաջացնելով ռոդօպսինի կարմրամանուշակագույն պիգմենտ կամ միանում է յոդօպսինի՝ հիմնական տեսողական պիգմենտի երեք ձևերից մեկի հետ՝ մասնակցելով տեսողական ազդակի առաջացմանը։ Տեսողական ազդակի առաջացնան մեխանիզմը այսպիսին (ռոդօպսինի օրինակով) է ։
Նման գործընթաց տեղի է ունենում շշիկներում։ Ցանցաթաղանը պարունակում է շշիկների երեք տեսակ, որից ամեն մեկը պարունակում է յոդօպսինի երեք տեսակներից մեկը` կապույտ, կանաչ և կարմիր գույն կլանողներ։ Բոլոր երեք գունակները պարունակում են 11-ցիս-ռետինալ, բայց տարբերվում են օպսինի բնույթով։ Գունակուրության մի քանի ձևեր (դալտոնիզմ) առաջանում են օպսինի երեք տեսակներից մեկի սինթեզի բնածին բացակայության կամ օպսինի դեֆեկտային սինթեզի պատճառով ։
Վիտամին A-ի մասնակցությունը օրգանիզմի հակաօքսիդանտային պաշտպանությանը
Շնորհիվ երկու լարված կրկնակի կապերի, ռետինոլի մոլեկուլը ունակ է փոխազդել ազատ ռադիկալների հետ, այդ թվում նաև թթվածնի ազատ ռադիկալների հետ։ Վիտամինի այս կարևորագույն հատկությունը թույլ է տալիս համարել արդյունավետ հակաօքսիդանտ։ Ռետինոլը նաև նշանակալի ուժեղացնում է վիտամին Ե-ի հակաօքսիդանտային ազդեցությունը։ Տոկոֆերոլի և վիտամին Ց-ի հետ այն ակտիվացնում է սելենի թափանցումը գլուտաթիոնպերօքսիդազայի մեջ։ Վիտամին A-ն ունակ է պահպանել SH խումբը վերականգնված վիճակում (նրանց նույնպես բնորոշ է հակաօքսիդանտային ֆունկցիա)։ Սակայն վիտամին A-ն կարող է հանդես գալ ինչպես պրոօքսիդանտ, քանի որ այն հեշտությամբ օքսիդանում է օդի թթվածնով առաջացնելով բարձր տոքսիկության պերօքսիդային միացություններ։ Վիտամին Ե-ն խոչընդոտում է ռետինոլի օքսիդացմանը։
Հիպովիտամինոզ
Վիտամին A-ի պակաս կարող է առաջանալ առաջնային կամ երկրորդային անբավարարության պատճառով։ Վիտամին A-ի առաջնային պակասը ի հայտ է գալիս երեխաների և մեծահասակների շրջանում, որոնք չեն ստանում անհրաժեշտ քանակությամբ կարոտինոիդներ մրգից կամ բանջարեղենից կամ վիտամին A՝ կենդանական և կաթնամթերքներից ։
Վիտամին A-ի երկրորդային պակասը կապված է լիպիդների ներծծման քրոնիկական խանգարումների, լեղաքարառաջացման և օքսիդիչների քրոնիկական ազդեցության հետ, ինչպիսիք են՝ ծխախոտի ծուխը և քրոնիկական ալկոհոլիզմը։ Վիտամին A-ն ճարպալույծ վիտամին է և բարակ աղիներում դիսպերսիայի համար կախված է միցելյար լուծելիությունից, որը բերում է վիտամին A-ի վատ յուրացման՝ ճարպերի ցածր պարունակության պատճառով։ Ցինկի պակասուրդը կարող է նույնպես վատացնել ներծծումը, վիտամինի տեղափոխումը և նյութափոխանակությունը, քանի որ այն անհրաժեշտ է փոխադրիչ սպիտակուցների սինթեզի համար և որպես կոֆակտոր` ռետինոլից ռետինալի փոխակերպման համար։ Թերսնվող պոպուլյացիաներում վիտամինի և ցինկի ընդհանուր ցածր օգտագործումը ուժեղացնում է վիտամին պակասուրդի արտահայտվածությունը։ Բուրկինա Ֆասոյում կրտսեր տարիքի երեխաների շրջանում կատարված հետազոտությունը ցույց տվեց, որ մալարիայով հիվանդացությունը նշանակալի իջնում է վիտամինի և ցինկի համատեղ օգտագործման դեպքում ։
Հիպովիտամինոզի ավելի վաղ ախտանիշն է համարվում հավկուրությունը, որը մթնշաղային հարմարողականության կտրուկ նվազումն է։ Բնորոշ են էպիթելյալ հյուսվածքների՝ մաշկի (ֆոլիկուլային հիպերկերատոզ), աղիների լորձաթաղանթի (ընդհուպ մինչև խոցի առաջացում), բրոնխների (հաճախ բրոնխիտ), միզասեռական համակարգի (թեթև վարակվածություն) ախտահարումը։ Մաշկաբորբերը ուղեկցվում են պաթոլոգիական պրոլիֆերացիայով, կերատինիզացիայով և էպիթելի շերտազատումով։ Արցունքային ուղիների էպիթելի դեսկվամացիան կարող է բերել խցանման և աչքի եղջերաթաղանթի խոնավացման նվազման, այն չորանում է (քսերօֆտալմիա) և փափկանում (կերատոմալացիա)՝ առաջացնելով խոց և լեյկոմա։ Եղջերաթաղանթի վնասումը կարող է զարգանալ շատ արագ, քանի որ էպիթելի պաշպանողական հատկութունների խանգարումները բերում են երկրորդային ինֆեկցիայի։ Վիտամինի անբավարարությամբ պայմանավորված՝ տեղի է ունենում աճի տեմպերի դանդաղում ։
Համապատասխան քանակի ապահովումը, բայց ոչ ավելցուկը հատկապես կարևոր է հղիների և կերակրող մայրերի համար՝ պտղի և նորածին երեխայի նորման զարգացման համար ։ Հետծննդյան հավելումը չի կարող փոխհատուցել վիտամինի պակասը ։
Վիտամին A-ի նյութափոխանակության արգելակումը հղիության ընթացքում՝ ալկոհոլի ընդունման արդյունքում, համարվում է ֆետալ ալկոհոլային համախտանիշի զարգացման մեխանիզմներից մեկը և բնութագրվում է գործնականում նույն տերատոգենությամբ ինչպես վիտամին A-ի պակասը ։
Հիպերվիտամինոզ
Վիտամին A-ի 25 000 ՄՄ/կգ դեղաչափը առաջացնում է սուր թունավորում, իսկ ամենօրյա կիրառումը 4000 ՄՄ/կգ դեղաչափով 6-15 ամիսների ընթացքում առաջացնում է քրոնիկակական թունավորում ։
Հիպերվիտամինոզի համար բնութագրական են հետևյալ ախտանիշները՝ աչքի եղջերաթաղանթի բորբոքում, ախորժակի կորուստ, սրտխառնոց, լյարդի մեծացում, հոդացավեր։ Վիտամին A-ի քրոնիկական թունավորում նկատվում է վիտամինի բարձր դեղաչափեր և մեծ քանակությամբ ձկան յուղի կանոնավոր օգտագործման դեպքում ։ Կարոտինի հավելյալ կիրառման դեպքում հնարավոր է ափերի, ոտնաթաթերի և լորձաթաղանթի դեղնություն, սակայն նույնիսկ ծայրահեղ դեպքում ինտոքսիկացիայի ախտանիշներ չեն նկատվում։ Կենդանիների մոտ բետա-կարոտինի դեղաչափի ավելի քան 100 անգամյա մեծացումը բերում է պրոօքսիդանտային էֆֆեկտի։ Այն չի նկատվում վիտամին E-ի և C-ի առկայությամբ, որոնք պաշտպանում են մոլեկուլը օքսիդացնող քայքայումից ։
Սուր թունավորման երևույթների մահվան ելքով դեպքեր հնարավոր է սննդում շնաձկան, սպիտակ արջի, ծովային կենդանիների, հասկիների լյարդի օգտագործման դեպքում  ։ Եվրոպացիները սկսեցին բախվել սրա հետ 1597 թվականին, երբ Բարենցի երրորդ արշավախմբի մասնակիցները ծանր հիվանդացան սպիտակ արջի լյարդ ուտելուց հետո ։
Թունավորման սուր ձևը արտահայտվում է ցնցումներով, պարեզով։ Չարաշահման քրոնիկական ձևի դեպքում մեծանում է ներգանգային ճնշումը, որը ուղեկցվում է գլխացավով, սրտխառնոցով, փսխումով։ Միաժամանակ ի հայտ է գալիս դեղին բծի այտուց և սրա հետ կապված՝ տեսողության խանգարում։ Արտահայտվում են արյունազեղումներ, այդ թվում, վիտամինի բարձր չափաբաժնի դեպքում՝ լյարդա և նեֆրոտոքսիկ ախտանիշներ։ Կարող են տեղի ունենալ ոսկրերի սպոնտան կոտրվածքներ ։ Վիտամինի ավելցուկը կարող է առաջացնել բնածին արատներ, այդ իսկ պատճառով չպետք է գերազանցել պահանջվող օրական չափաբաժինը ։
Հիպերվիտամինոզի չեզոքացման համար նշանակում են մաննիտ, այն իջեցնում է ներգանգային ճնշումը և վերացնում մենինգիզմի ախտանիշները, գլյուկոկորտիկոիդներ, որոնք արագացնում են լյարդում վիտամինի նյութափոխանակությունը և կայունացնում լիզոսոմների թաղաթները լյարդում և երիկամներում։ Վիտամին Е-ն նույնպես կայունացնում է բջջային թաղանթները։ Վիտամինի բարձր դոզաներ արգելվում է նշանակել հղիներին (հատկապես հղիության սկզբնական փուլերում) և նույնիսկ հղիությունից կես տարի անց, քանի որ շատ մեծ է տերատոգեն ազդեցության առաջացման վտանգը ։
Հիպերկարոտինեմիա
Հիվանդության պատճառը համարվում է աղիքային բետա-կարոտինօքսիգենազի բացակայությունը, ֆերմենտ, որը կատալիզում է կարոտինից ռետինոլի առաջացման ռեակցիան։ Հիմնական ախտանիշներն են համարվում հավկուրությունը և եղջերաթաղանթի պղտորումը։ Ռետինոլի պարունակությունը արյան մեջ խիստ ցածր է ։
Դարյեի ֆոլիկուլյար կերատոզ
Ժառանգական հիվանդություն, մաշկային փոփոխություններից զատ նկատվում է մտավոր զարգացման հետաճ և պսիխոզ։ Բնորոշ է եղունգների երկայնակի գծավորություն և ատամնավորություն։ Արդյունավետ է վիտամինի բարձր դոզաների երկարատև նշանակումը ։
Բժշկական կիրառում
Վիտամին A դեղամիջոցի բժշկական նպատակով ընդունման ցուցումներն են՝
Մաշկային հիվանդությունների բուժման համար կան վիտամին A-ի հատուկ դեղամիջոցներ՝ իզոտրետինոին (ռետինոյաթթու) և էտրետինատ (նրա էթիլ եթերը)։ Նրանք ռետինոլից մի քանի անգամ ակտիվ են ։
Վիտամին A-ն կիրառվում է բերանային կամ ներմկանային ներարկումով ։ ԱՄՆ-ում վիտամին A-ն պատիճներով է, պարունակում է բարձր դոզաներ (օրինակ՝ 50 000 ՄՄ), բայց այլևս հասանելի չէ ազատ վաճառքի համար։ Սակայն հնարավոր է այդպիսի պատիճների ստացում միջազգային կազմակերպություններից (օրինակ՝ ՅՈՒՆԻՍԵՖ)՝ զարգացող երկրներում անբավարարության բուժման համար ։ Վիտամինը ներմկանային ներարկվում է միայն այն դեպքում, երբ բերանային ընդունում հնարավոր չէ (օրինակ՝ անորեքսիայի, սրտխառնոցի, փսխման, նախա և հետվիրահատական վիճակների և մալաբսորբցիայի դեպքում) ։
Սեռա դու Իտաժայիի ազգային պարկ
Սեռա դու Իտաժայիի ազգային պարկ (Parque Nacional da Serra do Itajaí), ազգային պարկ Բրազիլիայի Սանտա Կատարինա նահանգում։
Տեղագրություն
Պարկը գտնվում է Ատլանտյան անտառ բիոմում։ Ունի 57․375 հա տարածք։ Ստեղծվել է 2004 թվականի հունիսի 4-ի հրամանագրով, որը փոփոխվել է 2006 թվականի փետրվարի 20-ի հրամանագրով և կառավարվում է Չիկո Մենդեսի Կենսաբազմազանության պահպանության ինստիտուտի կողմից ։ Պարկն ընդգրկում է Ասկուրրա, Ապուինա, Բլումենաու, Բոտուվերա, Գասպար, Գուաբիրուբա, Ինդայալ, Պրեզիդենտի Ներեու և Վիդալ Ռամուս համայնքներից որոշ հատվածներ ։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Կատեգորիա ԲՊՀՄ II Կատեգորիա:Բրազիլիայի ազգային պարկեր
Թեյախմություն
Տասնմեկժամանոց թեյ
Տասնմեկժամանոց թեյ (elevenses), խորտիկ, որը նման է կեսօրյա թեյին։ Որպես կանոն՝ զգալիորեն ավելի քիչ կալորիական է, քան երեկոյան թեյը, և կարող է բաղկացած լինել մի քանի բրդուճներից կամ թխվածքաբլիթներից՝ մի բաժակ սուրճով կամ թեյով։
Հետճաշյա թեյ
Հետճաշյա թեյախմությունը սովորաբար մատուցվում է ժամը 14:00-ի և 17:00-ի մոտակայքում։ Հետճաշյա թեյի սովորույթը ծագել է Անգլիայում 17-րդ դարի վերջին բարձր դասի կանանց շրջանում. այն լայնորեն տարածվել է մոտ մեկ դար անց կամ մի փոքր ավելի։ Ի տարբերություն երեկոյան թեյի, որի հետ օգտագործվում են մսային ուտեստներ, հետճաշյա թեյը հիմնականում ուղեկցվում է քաղցրավենիքով և մրգերով։ Այդ ժամանակ Անգլիայում տարբեր դասեր տարաձայնություններ են ունեցել սննդի սպառման ավանդույթների մեջ։ Վերին խավը սովորաբար ճաշ էր ուտում կեսօրին մոտ և ընթրիքի ժամանակ՝ (եթե չխուսափեին դրանից՝ ի շահ ավելի ուշ ընթրիքի) երեկոյան 20։00-ին կամ ավելի ուշ, մինչդեռ ցածր խավերը ճաշում էին ժամը 11:00-ի սահմաններում, իսկ հետո` երեկոյան 19:00-ի սահմաններում, թեթև ընթրիք։ Երկու խմբերի համար էլ հետճաշյա թեյը ծառայում էր որպես միջոց՝ լրացնելու սննդի միջև եղած բացը։ Սովորույթը տարածվել է ամբողջ Բրիտանական կայսրությունում և դրանից դուրս հետագա տասնամյակների ընթացքում։ Այնուամենայնիվ, սոցիալական սովորույթների և աշխատանքային ժամերի փոփոխությունները հանգեցրել են նրան, որ 21-րդ դարի բրիտանացիների մեծ մասը հազվադեպ է հնարավորություն ունենում հետճաշյա թեյ խմել։
Ավանդաբար հատիկավոր թեյը եփում են թեյնիկի մեջ և մատուցում կաթով և շաքարով։ Շաքարի և կոֆեինի խառնուրդը տեղի է ունեցել որպես Անգլիայի 19-րդ և 20-րդ դարի սկզբին աշխատող աղքատների համար ցերեկային հոգնածությունը թոթափելու միջոց, որոնք զգալիորեն ավելի քիչ կալորիաներ են օգտագործել և միևնույն ժամանակ շատ ավելի շատ ֆիզիկական ակտիվություն ունեցել, քան ժամանակակից արևմտյան աշխատողների մեծ մասը։ Աշխատողների մոտ թեյը երբեմն ուղեկցվել է փոքրիկ բուտերբրոդով կամ թխած հացով (օրինակ՝ սքոն)։ Ավելի արտոնյալ դիրքում գտնվող մարդկանց մոտ հետճաշյա թեյն ուղեկցվել է բուտերբրոդներով և սենդվիչներով՝ ավելի սննդարար բաղադրիչներով (սովորաբար վարունգ, ձու և կոտեմ, ձկան մածուկ, խոզապուխտ և ապխտած սաղմոն), բուլկիներով (հալված սերուցքով և ջեմով, այսպես կոչված, կոռնուոլյան թեյ) և, որպես կանոն, տորթերով և կարկանդակներով (օրինակ՝ Բատենբերգ տորթ, մրգային տորթ կամ Վիկտորիա թխվածքաբլիթ)։
Երեկոյան թեյ
Երեկոյան թեյը (հայտնի է նաև որպես «բարձր թեյ» (high tea) և որպես «մսային թեյ» (meat tea) վաղ ընթրիք է, որը, որպես կանոն, տեղի է ունենում 17:00-19:00-ը: Այն այժմ հիմնականում ուղեկցվում է ուշ երեկոյան թեթև սննդով։
Երեկոյան թեյը սովորաբար բաղկացած է տաք ուտեստից, ինչպիսիք են ձուկը կամ տապակած կարտոֆիլը, հովվական կարկանդակը, պանրով մակարոնը, այնուհետև մատուցվում են տորթեր, հաց, կարագ, ջեմ։ Երբեմն մատուցվում է սառը միս, խոզապուխտ։ Ավանդաբար, երեկոյան թեյը տարածված էր միջին և բարձր դասի երեխաների շրջանում (որոնց ծնողները ավելի ուշ պաշտոնական ընթրիք են ունեցել) կամ բանվորների, հանքափորների և այլոց աշխատանքից հետո։ Այս տերմինն առաջին անգամ օգտագործվել է մոտ 1825 թվականին՝ այն հետճաշյա թեյից տարբերելու համար։ Հետճաշյա թեյը մատուցվել է պարտեզում, որտեղ հնարավոր էր, կամ, որպես կանոն, ցերեկային սենյակում, գրադարանում, հյուրասենյակում, սրահում, որտեղ ցածր սեղանները (օրինակ՝ սուրճի սեղանը) տեղադրված են բազմոցի կամ բազկաթոռի մոտ։ Ներկայումս այն պարտադիր ավանդույթ չէ։
ԱՄՆ
Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում «բարձր թեյ» տերմինն առավել հաճախ է օգտագործվում, բայց հետճաշյա թեյի վերաբերմամբ․ այն մատուցելու ավանդույթը գոյություն ունի մի շարք բարձրակարգ հյուրանոցներում և թեյի սրահներում։ «Թեյի երեկույթ» (tea party) տերմինը օգտագործվում է հանդիսավոր երեկույթների համար, որոնք հատկապես տարածված էին 20-րդ դարի սկզբին, որտեղ մատուցվում էին բուտերբրոդներ, բարակ տորթեր և ճենապակյա բաժակներով թեյ, իսկ այցելուները պետք է ունենային խիստ գործնական հագուստ։
Ավստրալիա և Նոր Զելանդիա
Շատ ավստրալացիներ և նորզելանդացիներ վաղ երեկոյան կերակուրն անվանում են «թեյ», իսկ մյուսներն այս բառն անվանում են ճաշ ։ Ճաշի «թեյ» անվանումը արտացոլում է Հյուսիսային Անգլիայի, Ուելսի և Շոտլանդիայի սովորույթները, որտեղ ցանկացած երեկոյան կերակուր կարող է կոչվել այս բառով։ Աշխատանքային օրվա ընթացքում «թեյ» կամ «թեյի ընդմիջում» (tea break) կարող է նշանակել ինչպես առավոտյան, այնպես էլ ցերեկային թեյ, կամ պարզապես ցերեկային ընդմիջում։ Այն սովորաբար մատուցվում է հատուկ թեյի սենյակներում ։ Թեյի խոսակցական անվանումը ծխելու ընդմիջումն է, որն ընդունվում է հիմնականում առևտրականների և շինարարների շրջանում։
Հոնկոնգ
Հոնկոնգյան թեյը փոքր-ինչ տարբերվում է անգլախոս այլ երկրներում ընդունվածից. թեյը մատուցվում է կիտրոնով կամ կաթով, հաճախ թեյի փոխարեն մատուցվում է կաթով սուրճ։ Բուտերբրոդները, տոստերը կամ նույնիսկ ավելի բարդ ուտեստները ծառայում են որպես խորտիկ՝ մնիհի (ֆրանսիական տոստ), տապակած հավ, արիշտա։
Գերմանիա
Գերմանիայում օրվա երկրորդ կեսի սնունդը հայտնի է որպես «սուրճ», «հետճաշյա սուրճ» կամ «սուրճ տորթերով»։ Այս սննդի ընդունման համար սովորաբար մատուցվում են միայն քաղցր սնունդ, առավել հաճախ սերուցքային և կրեմային տորթեր (ինչպես շվարցվալդ տորթը), կարող են լինել նաև այլ տորթեր, մրգային կարկանդակներ և տորթեր։ Ժամանակակից աշխատանքային օրվա տևողության հետ կապված՝ ամենից հաճախ այս կերակուրը տեղի է ունենում օրվա երկրորդ կեսի վերջում և միայն կիրակի օրերին։
Ավանդաբար, թեյի տեղը զբաղեցրել է սուրճը՝ սովորաբար սերուցքով, խտացրած կաթով կամ շաքարով, չնայած թեյի ժողովրդականությունը վերջին շրջանում աճել է. բացի այդ, Գերմանիայում կան տարածքներ, որտեղ թեյի մշակույթն ունի խորը պատմական ավանդույթներ, օրինակ՝ Բրանդենբուրգ-պրուսական ընտրության մեջ այն զարգացել է 17-րդ դարի վերջից մինչև 18-րդ դարի սկիզբ։ 19-րդ դարում և 20-րդ դարի սկզբին թեյը բավականին տարածված էր բարձր խավերի, բուրժուազիայի և մտավորականության շրջանում, հաճախ կազմակերպվում էին «թեյի երեկույթներ», միջոցառումն ինքնին հաճախ կոչվում էր անգլերեն։
Ֆրանսիա, Բելգիա, Շվեյցարիա
Ֆրանսախոս Եվրոպայում թեյը կոչվում է le goûter կամ le quatre heures․ այն սովորաբար հասկացվում է որպես դպրոցից վերադարձած երեխաների թեթև սնունդ ժամը 16:00-ին: Դրա բազմաթիվ տարբերակներ կան, բայց ընդհանուր առմամբ, այս նախուտեստը կարող է պարունակել բագետ կամ կարագով և ջեմով բուլկի, շոկոլադե կրեմ կամ շոկոլադե թխվածքաբլիթներ և ուղեկցվում է տաք շոկոլադով կամ նարնջի հյութով, բայց ոչ թեյով կամ սուրճով (կաթով սուրճը կամ կաթով թեյը մատուցվում են նախաճաշին, թեյն ու սուրճը դիտվում են որպես չափազանց թունդ ըմպելիքներ երեխաների համար օրվա ավարտին)։ Մեծահասակների համար goûter-ն կարող է բաղկացած լինել ջրով կամ հանքային ջրով մրգային օշարակներից, թեթև թխվածքաբլիթներից (բլիթներից) կամ խմորեղենից։ Սովորույթը ներկայումս շատ նորաձև է դառնում Ֆրանսիայում։
Երեխաների համար goûter-ն տարբերվում է Ֆրանսիայում թեյախմությունից կամ ֆրանսերեն «thé»-ից, որը ոչ մեծ երեկոյան երեկույթ է մեծահասակ հյուրերի համար, սովորաբար 17:00-19:00-ն ընկած ժամանակահատվածում։ Այն բաղկացած է թեյից, հյութերից, լիմոնադից կամ օշարակներից, տորթերից, պտիֆուրներից և թխվածքաբլիթներից կամ տորթերից։ Կոկտեյլը տրվում է միայն 19 ժամից հետո և ներառում է ալկոհոլ, որն ինքնին «thé»-ում գոյություն չունի։
Գրականություն
Կատեգորիա:Բրիտանական խոհանոց Կատեգորիա:Թեյ Կատեգորիա:Իռլանդական խոհանոց Կատեգորիա:Բնօրինակում անաղբյուր հոդվածներ
Մամա Միա (ֆիլմ)
Մամա Միա (Mamma Mia!), մյուզիքլ։ Ֆիլմը նկարահանել է ռեժիսոր Ֆիլլիդա Լոյդը 2008 թվականին։ Գլխավոր դերերում խաղում են Մերիլ Սթրիփը, Փիրս Բրոսնան, Քոլին Ֆերտ, Ստելլան Սկարսգորդը և Ամանդա Սեյֆրիդը։ Ֆիլմի պրեմիերան Մեծ Բրիտանիայում կայացել է 2008 թվականի հունիսի 30-ին, իսկ ԱՄՆում՝ հուլիսի 18-ին։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:2008 ֆիլմեր Կատեգորիա:Ամերիկյան երաժշտական ֆիլմեր Կատեգորիա:Ամերիկյան կինոկատակերգություններ Կատեգորիա:Ամերիկյան մելոդրամա ֆիլմեր Կատեգորիա:Անգլերեն ֆիլմեր Կատեգորիա:Բրիտանական երաժշտական ֆիլմեր Կատեգորիա:Բրիտանական կինոկատակերգություններ Կատեգորիա:Բրիտանական մելոդրամա ֆիլմեր Կատեգորիա:Գերմանական երաժշտական ֆիլմեր Կատեգորիա:Գերմանական կինոկատակերգություններ Կատեգորիա:Գերմանական մելոդրամա ֆիլմեր Կատեգորիա:Բրիտանական ֆիլմեր Կատեգորիա:Universal Pictures ֆիլմեր Կատեգորիա:Լոնդոնում նկարահանված ֆիլմեր Կատեգորիա:Կալիֆոռնիայում նկարահանված ֆիլմեր Կատեգորիա:Ամերիկյան ֆիլմեր Կատեգորիա:Ամերիկյան ռոմանտիկ կինոկատակերգություններ Կատեգորիա:Pinewood Studios-ում նկարահանված ֆիլմեր Կատեգորիա:2000-ականների ռոմանտիկ կինոկատակերգություններ Կատեգորիա:Relativity Media ֆիլմեր
Գայ Ֆոքսի դիմակ
Գայ Ֆոքսի դիմակ (Guy Fawkes mask), նույնպես հայտնի է որպես Անոնիմուսի դիմակ, Վենդետտա դիմակ կամ ուղղակի դիմակ V, բողոքի և կոռուպցիայի, ցուցարարների համար Արևմուտքի ներկայիս կարգի և իշխանության բացասական բարեփոխումների դեմ պայքարի առանցքային խորհրդանիշներից մեկը, ինչպես նաև ամենահայտնի համացանցային մեմերից մեկը ։ Առաջին անգամ հայտնվել է «V նշանակում է Վենդետտա» կոմիքսում, որտեղ այն կրել է գլխավոր հերոսը՝ V-ն։ Կերպարի և դիմակի ձևավորման հեղինակը Դևիդ Լլոյդն է՝ կոմիքսի պատկերազարդողը։
Այս դիմակը նաև Անոնիմուս խմբավորման առանցքային խորհրդանիշն է, որը նրանք օգտագործել են սայենտոլոգիայի եկեղեցու դեմ բողոքի գործողությունների ժամանակ ՝ կոտրելով մի շարք կայքեր ։
V նշանակում է Վենդետտա
Առաջին անգամ դիմակն իր ժամանակակից տեսքով հայտնվել է «V նշանակում է Վենդետտա» կոմիքսում։ Գործողությունը տեղի է ունենում այլընտրանքային նացիստական Մեծ Բրիտանիայում, որտեղ բացակայում է ազատ խոսքը։ Այլ ազգությամբ, դավանանքով մարդիկ հետապնդվում են օրենքով, և նրանց ուղարկում են համակենտրոնացման ճամբարներ։ Ռեժիմի դեմ ապստամբում է դիմակ V-ով խորհրդավոր մի մարդ։ Նա, որպես պարտիզան, պայքարում է իշխանության դեմ և, մեռնելով, երկիրը ազատում է ամբողջատիրությունից՝ դառնալով ազգային հերոս։ Մինչև վերջ սյուժեն այդպես էլ չի բացահայտում V անձի գաղտնիքը։ Մինչև ֆիլմի ստեղծումը դիմակը լայն ժողովրդականություն չէր վայելում։
Խորհրդանիշի առաջացման նախադրյալներ
Դիմակը պատկերում է անգլիացի ազնվական Գայ Ֆոքսին, որը հայտնի է դարձել 1605 թվականի նոյեմբերին Հակոբ Ա-ի դեմ ահաբեկչական գործողությանը՝ Վառոդյան դավադրությանը մասնակցելու շնորհիվ։ Չնայած այն բանին, որ նա եղել է դավադրության շատ մասնակիցներից միայն մեկը, հետագայում ձերբակալել են հենց նրան, և խոշտանգումների տակ Գայ Ֆոքսը հանձնել է իր բոլոր հանցակիցներին, որոնք այնուհետև մահապատժի են ենթարկվել։
Կոմիքսի ստեղծողները կարծում էին, որ հենց նա կդառնա V-ի համապատասխան նախատիպը, քանի որ նման՝ իշխանության դավաճանի և միայնակ ահաբեկչի դեր է կատարել։ Հատկանշական է, որ ֆիլմի եզրափակչում V-ն պայթեցնում է բրիտանական խորհրդարանը [նոյեմբերի 5-ին], հենց այն, ինչ ցանկացել է անել Գայ Ֆոքսը, բայց չի կարողացել։ Ինչպես նաև ֆիլմի հենց սկզբում ցուցադրվել է Գայ Ֆոքսի մահապատժի տեսարանը։ Ֆիլմում հատուկ մթնոլորտը Գայ Ֆոքսին ներկայացնում է ոչ թե որպես ստոր և վախկոտ դավաճանի (ինչպես նրան ավանդաբար համարում էին Մեծ Բրիտանիայում դարեր շարունակ), այլ որպես մի մարդու, որը մարտահրավեր է նետել իշխանություններին և պայքարել է մինչև վերջ իր ճշմարտության համար, թեև պարտվել է արդյունքում։
V-ի առանցքային արտահայտություններից մեկը, որը կարելի է լսել նաև ֆիլմի հենց սկզբում, հնչում է այսպես․ «Հիշում ենք, հիշում ենք, որ իզուր չէր նոյեմբերի հինգերորդ օրը և վառոդյան դավադրությունը։ Թող դրա մասին հիշողությունը գիշեր ու ցերեկ միշտ մնա քեզ հետ» ։
Հիմար (անձնանուն)
Հիմար, հայկական իգական անուն։ Առաջացել է հայերեն հիմար բառից։ Այս անվանը համապատասխանում են հունական Σάλον և թուրքական Saloz անձնանունները, որոնք նույնպես նշանակում են հիմար ։ Հիմար՝ Σάλος էին կոչվում որոշ սուրբ մարդիկ, որոնք Քրիստոսի սիրով իրենց հիմար էին ձևացնում և որոնցից ամենանշանավորն է Սիմեոն Աղվաշը ։
Գայ Ֆոքսի դիմակ
Խորհրդանիշի առաջացման նախադրյալներ
Դավադրությունից հետո Բրիտանիայի բնակիչները հաճախ զանգվածայնորեն այրում էին վառոդյան դավադրության մասնակիցների, այդ թվում՝ Գայ Ֆոքսի արձանիկները։ Հայտնի է, որ 18-րդ դարի վերջին քաղաքների փողոցներում սկսել են հայտնվել անօթևան երեխա մուրացկաններ՝ Գայ Ֆոքսի դիմակներ հագած ։ Մոտավորապես հենց այդ ժամանակ էլ սկսել է Գայ Ֆոքսի գիշերը նոյեմբերի 5-ին տոնելու ավանդույթը, որն այն ժամանակ հայտնի է եղել որպես «Խարույկների գիշեր» ։ Տոնակատարության ժամանակ քաղաքացիները Գայ Ֆոքսի հագուստներ և ինքնաշեն դիմակներ էին կրում և հրկիզում Գայ Ֆոքսի խրտվիլակը ։ Բրիտանական The Lancet ամսագրում 1847 թվականին հրապարակվել է Գայ Ֆոքսի դիմակով և կոստյումով մի տղայի տեսնելուց սարսփած և վախից մահացած երկու տարեկան մի երեխայի դեպքի մասին ։ 20-րդ դարի սկզբին, ամեն աշուն կոմիքսներով ստվարաթղթե դիմակները մեծ քանակներով վաճառվում էին երեխաներին  ։ 1980-ականներին նրանց ժողովրդականությունը գնալով փոխարինվեց Հելոուինով ։ Սակայն Գայ Ֆոքսի նկատմամբ հետաքրքրությունը սկսել է նվազել 1980-ական թվականներին՝ Հելոուինի ժողովրդականացման շնորհիվ ։
Հիմար (անձնանուն)
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայկական իգական անձնանուններ
Գայ Ֆոքսի դիմակ
Խորհրդանիշի առաջացման նախադրյալներ
Դիմակը երկրորդ անգամ ժողովրդականության է արժանացել «V նշանակում է Վենդետտա» կոմիքսի հիման վրա նկարահանած լիամետրաժ ֆիլմի շնորհիվ ։
Ժողովրդականություն
Գայ Ֆոքսի դիմակը դարձել է համացանցում ամենահայտնի մեմերից մեկը, որը մարմնավորում է օգտատիրոջ անանունությունը։ Համացանցում երկար ժամանակ հայտնի է եղել Epic Fail Guy (կամ EFG) մեմը, որը պատկերում է Գայ Ֆոքսի դիմակով մարդու պարզունակ կերպարը ։
Նյու Յորք Թայմսի տվյալներով՝ ընդամենը մեկ տարվա ընթացքում «Rubies Costume» ընկերության կողմից վաճառվել է Գայ Ֆոքսի ավելի քան 100 հազար դիմակ։ Գնված օրինակների քանակով դիմակը գերազանցել է գրեթե բոլոր ռեկորդները՝ առաջ անցնելով Բեթմենի և Հարրի Փոթերի դիմակները, սակայն Դարթ Վեյդերի դիմակը դեռևս առաջին հորիզոնականն է զբաղեցնում, թեև ըստ կանխատեսումների՝ այն իր տեղը զիջելու է Գայ Ֆոքսի դիմակին։ 2011 թվականի բողոքի ակցիաների ժամանակ դիմակը հասանելի է եղել «Amazon.com» կայքում և դարձել է այդ պահին ամենավաճառվող ապրանքը։ Ընդամենը մեկ տարվա ընթացքում վաճառվել են հարյուր հազարավոր օրինակներ։ «Time Warner» ընկերությունը՝ լինելով դիմակի ձևավորման իրավատերը, վաճառքներից հսկայական եկամուտներ է ստացել ։ Ցուցարարների խոսքով՝ դիմակը նախևառաջ դարձել է կորպորացիաների ագահության դեմ իրենց շարժման, ինչպես նաև ազատության և արդարության խորհրդանիշը։ Շատերը, սակայն, այդ թվում կոմիքսների մասնագետ Ռիչ Ջոնսոնը, որը մասնակցել է ֆիլմի ստեղծմանը, վստահ են, որ դիմակը մարմնավորում է նախևառաջ ահաբեկչությունը և իշխանության տապալումը բռնի ճանապարհով, ինչը կարող է բացասական ասոցիացիաներ առաջացնել շատ մարդկանց մոտ ։
Դիմակի կերպարի ստեղծող Դևվիդ Լլոյդը շատ դրական է արտահայտվում դիմակի ներկայիս ժողովրդականության մասին։ Նրա խոսքով՝ դիմակն արդեն ի սկզբանե խորհրդանշում էր իսթեբլիշմենթի դեմ պայքարը, և նա նույնիսկ այն համեմատել է արգենտինացի հեղափոխական Չե Գևարայի հայտնի լուսանկարի հետ, որը երկար ժամանակ երիտասարդության բողոքի գլխավոր խորհրդանիշն էր։ Նա անձամբ այցելել է «Գրավիր Ուոլ Սթրիթը» ակցիան, որպեսզի տեսնի, որ մարդիկ փողոցներով շրջում են «իր» դիմակներով ։
Դիմակ և բողոքի ցույցեր
Առաջին անգամ դիմակն օգտագործվել է հաքերների հայտնի ենթամշակույթի՝ անոնիմուսների կողմից։ Բողոքելով սայենտոլոգիայի եկեղեցու գործունեության դեմ՝ 50 դիմակավոր անձինք պիկետ են կազմակերպել Բոստոնի եկեղեցու մոտ ։
Երբ Ամերիկայում տեղի էին ունենում «Գրավիր Ուոլ Սթրիթը» բողոքի ակցիաները, հազարավոր մարդիկ երթեր էին անցկացնում Գայ Ֆոքսի դիմակով։ Դա դիմակների առաջին իսկապես զանգվածային օգտագործումն էր, որի շնորհիվ այն հայտնի է դարձել ոչ միայն որպես «դիմակ ֆիլմից»։
Այն հագել է նաև ՎիքիԼիքս համացանցային ռեսուրսի հիմնադիր Ջուլիան Ասանժը «Գրավիր լոնդոնյան բորսան» ցույցի ժամանակ, սակայն շուտով նա ստիպված է եղել հանել դիմակը ոստիկանության պահանջով ։
Այդ իրադարձություններից հետո դիմակները սկսել են լայնորեն օգտագործել արևմուտքում զանգվածային բողոքի ակցիաների ժամանակ։ Դրանք օգտագործվել են նաև համացանցային ծովահենության դեմ պայքարելու համար առաջարկված SOPA և ACTA օրինագծերի դեմ բողոքների ժամանակ։
2012 թվականի հունիսի 10-ին Հնդկաստանի Մումբայ քաղաքում հարյուրավոր ուսանողներ սև հագուստով և դիմակներով հավաքվել էին Ազադ Մայդանի մոտ՝ բողոքելով համացանցում գրաքննություն մտցնելու Հնդկաստանի կառավարության որոշման դեմ ։
2012 թվականի հուլիսի 21-ին Մադրիդում տեղի են ունեցել գործազուրկների, ուսանողների, ինչպես նաև Գայ Ֆոքսի դիմակներով դպրոցականների զանգվածային հանրահավաքներ Իսպանիայի վարչապետ Մարիանո Ռախոյի քաղաքական և կոռուպցիոն գործունեության դեմ այն բանից հետո, երբ նա հայտարարել է 65 միլիոն եվրոյով քաղաքացիական բնակչության եկամուտների ընդհանուր կրճատման մասին ։
2012 թվականի հուլիսի 27-ին Ուկրաինայում «ռուսաց լեզվի կարգավիճակի մասին» նոր օրինագծի ընդունման ժամանակ, որով նախատեսվում էր ռուսերենը պաշտոնական դարձնել Ուկրաինայի արևելյան շրջաններում, հարյուրավոր երիտասարդ ցուցարարներ 13 տարբեր քաղաքներում (Լվով, Ռովնո, Իվանո-Ֆրանկովսկ, Կրոպիվնիցկի, Սումի, Խարկով, Խմելնիցկի, Չեռնովցի, Օդեսա, Նիկոլաև, Դնեպրոպետրովսկ, Տերնոպոլ) ի նշան բողոքի Գայ Ֆոքսի դիմակներով պիկետել են Ռեգիոնների կուսակցության գրասենյակները։ Բողոքի ակցիաները կազմակերպվել են ուկրաինա-բելառուսական «Ուկրաինական տուն» ազգային շարժման կողմից։ Ակցիայի մասնակիցների մեծ մասը ձերբակալվել է իրավակարգի ծառայությունների կողմից իրենց դիմակների թափանցիկության պատճառով, քանի որ այդ պահին վաճառքում սպիտակ դիմակներ չեն եղել ։
Համացանց
Ժամանակի ընթացքում դիմակը դարձել է անոնիմուսների խորհրդանիշ, ուստի տարբեր կայքերի վրա բազմաթիվ հարձակումներից հետո խումբը թողել է սև ֆոնի վրա դիմակի պատկերով պարզ նկար՝ «Մենք Անոնիմուսն ենք։ Մենք Լեգիոն ենք։ Մենք չենք ներում։ Մենք չենք մոռանում։ Սպասեք մեզ» գրվածքով։ Այսպես, այդ ընթացքում հարձակումներ են իրականացվել Լեհաստանի, Ավստրիայի, Իռլանդիայի, Ֆրանսիայի, Թուրքիայի, Ճապոնիայի, Հնդկաստանի, Մեծ Բրիտանիայի, Վատիկանի, Ուկրաինայի կառավարական կայքերի, ինչպես նաև պետական ռազմակայանների կայքերի, քաղաքական գործիչների միջև բանակցությունների տեղեկատվության և խոշոր ընկերությունների վրա ։
Ֆրանսիական «Early Flicker» ընկերությունը հայտարարել է, որ մտադիր է «գողանալ» Գայ Ֆոքսի դիմակը՝ որպես անոնիմուս հաքերների հայտնի և խոշորագույն խմբի նոր խորհրդանիշ՝ գրանցելով դա որպես առևտրանիշ։ Սակայն ենթամշակույթի ներկայացուցիչները հոլովակ են տեղադրել ՅուԹյուբում, որտեղ սպառնացել են, որ ի նշան վրեժխնդրության համացանցի միջոցով զանգվածային հարձակումներ են կատարելու ընկերության համակարգի վրա և այն քանդելու են ներսից ։
Արգելք
2013 թվականի մայիսին Սաուդյան Արաբիայի կառավարությունը Գայ Ֆոքսի դիմակն օրենքից դուրս է հայտարարել և էմբարգո է մտցրել երկիր դրա մատակարարումների վրա։ Իսլամի հարցերով նախարարության ներկայացուցիչները՝ վախենալով տապալումից, դա բացատրել են այն բանով, որ դիմակը «վրեժի և անջատողականության» խորհրդանիշ է և նախազգուշացրել են, որ «դիմակը կարող է ապակայունացնել երկրի քաղաքական իրադրությունը և քաոս սերմանել» ։ 2013 թվականի սեպտեմբերի 22-ին կրոնական ոստիկանությունն արգելել է դիմակ կրել փողոցում՝ Սաուդյան Արաբիայի 83-րդ ազգային օրվանից մեկ օր առաջ ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Դիմակներ Կատեգորիա:Համացանցային մեմեր Կատեգորիա:2008 հայտնություններ Կատեգորիա:Խորհրդանիշներ Կատեգորիա:Համացանցային մշակույթ
Ժան Կրետիեն
Ժոզեֆ Ժակ Ժան Կրետիեն (Joseph Jacques Jean Chrétien, ), կանադացի քաղաքական գործիչ, 1993-2003 թվականներին Կանադայի 20-րդ վարչապետ, 1980-1982 թվականներին Կանադայի արդարադատության նախարար, 1990-2003 թվականներին Կանադայի Լիբերալ կուսակցության ղեկավար։
Կենսագրություն
Ժան Կրետիենը եղել է 19 երեխաներից 18-րդը՝ թղթի գործարանի աշխատակից Ուիլի Կրետիենի և Մարի Բուազվեր-Կրետիենի ընտանիքում։ Չնայած ակադեմիական միջին հաջողություններին, ծնողները նրան ուղարկել են Տրուա Ռիվիերայի քոլեջ ։ Կրթությունը շարունակել է Լավալի համալսարանում, որից հետո 1958-1963 թվականներին զբաղվել է իրավաբանությամբ ։ Երկու տարի անց է կացրել Օտտավայում՝ անգլերենը բարելավելու համար։ 1984 և 1986 թվականներին երկու անգամ փորձել է դառնալ Լիբերալ կուսակցության առաջնորդ, բայց չի կարողացել և դուրս է եկել համայնքների պալատից՝ մասնավոր պրակտիկայով զբաղվելու համար։ 1990 թվականին կրկին վերադարձել է քաղաքականություն։
Քաղաքական կարիերա
1963 թվականին Ժան Կրետյենը դարձել է Կանադայի Համայնքների պալատի պատգամավոր։ 1965 թվականից հետո նախարարների կաբինետում Լեսթեր Փիրսոնը զբաղեցրել է նախարարի պաշտոնը առանց պորտֆելի՝ աշխատելով ֆինանսների նախարարի ղեկավարությամբ, 1968 թվականից մինչև 1974 թվական Պիեռ Թրյուդոյի կաբինետում եղել է հնդկացիների հարցերով պատասխանատու, 1977-1980 թվականներին՝ ֆինանսների նախարար, իսկ 1980-1984 թվականներին՝ արդարադատության նախարար։
1969 թվականին հնդկացիների հարցերով նախարարի պաշտոնում Ժան Կրետիենը Պ. Թրյուդոյի հետ առաջ է քաշել մի օրինագիծ՝ հնդկացիների իրավունքները Կանադայի այլ քաղաքացիների հետ լիովին հավասարեցնելու մասին, բայց նախագիծը մերժվել է հենց հնդկացիների կողմից՝ որպես «մշակութային ձուլման» փորձ։ Ժան Կրետիենը դարձել է առաջին ֆրանկոկանադացին ֆինանսների նախարարի պաշտոնում։ Որպես արդարադատության նախարար՝ 1980 թվականի Քվեբեկի անկախության հանրաքվեում նա հանդես է եկել ֆեդերացիայի կողմնակիցների անունից, ինչպես նաև աշխատել է նոր սահմանադրության և իրավունքների ու ազատությունների խարտիայի վրա։ 1986 թվականին՝ Լիբերալ կուսակցության ղեկավարի պաշտոնում երկրորդ անընդմեջ պարտությունից հետո, Կրետիենը ժամանակավորապես հեռացել է քաղաքականությունից։