cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Հռոմեական կայսրություն
Օգոստոս (մ.թ.ա. 27 թ.–մ.թ. 14 թ.)
Օգոստոսը գրավեց Հիսպանիան, իսկ նրա զորավարները ընդարձակեցին Հռոմի տիրույթները Աֆրիկա պրովինցիայում և Փոքր Ասիայում։ Օգոստոսը դավադրաբար սպանեց Մեծ Հայքի Արտաշես Բ արքային, և հետագայում մի քանի տարով պահեց երկիրն իր իշխանության տակ։ Օգոստոսը փնտրում էր իր համար արժանի ժառանգ։ Որպես այդպիսին ի վերջո ընտրվեց իր երևելի զորավարներից մեկը, որը նաև իր խորթ զավակն էր՝ Տիբերիոսը, ով կարողացավ գրավել և կայսրությանը միացնել Պանոնիան, Դալմաթիան, և ժամանակավորապես Գերմանիան։ Մ.թ.ա. 6 թ. Օգոստոսը շնորհեց իր տրիբունյան իշխանությունները խորթ որդուն, իսկ շուտով ճանաչեց Տիբերիոսին իր ժառանգ։ 13 թ. Օգոստոսը Տիբերիոսին հանձնեց պրովինցիաները կառավարելու իրավունքը, դրանով Տիբերիոսին օժտելով համարժեք իշխանական լիազորություններով ։ 14 թ. Օգոստոսը մահացավ յոթանասունհինգ տարեկան հասակում՝ կառավարելով երկիրը շուրջ քառասուն տարի։
Տիբերիոսից Ալեքսանդր Սևերոս (14–235 թթ.)
Տիբերիոսի կառավարման առաջին տարիները համեմատաբար խաղաղ էին։ Սակայն հետագայում նրա մեջ երևացին հոգեկան խանգարման միտումներ. նա սկսեց վախենալ դավադրության զոհ դառնալուց։ Այդ պատճառով նա նախաձեռնեց մահապատիժների և սպանությունների մի հզոր ալիք, որը շարունակվեց մինչև իր մահը՝ 37 թ-ին։ Նրա տրամաբանական ժառանգն էր իր եղբոր թոռը՝ 24-ամյա Կալիգուլան։ Կալիգուլայի կառավարումը սկսվեց խաղաղ, նա նույնիսկ ազդարարեց Տիբերիոսի հալածանքների դադարեցման մասին։ Սակայն հիվանդությունից հետո նրա մոտ նույնպես ի հայտ եկան հոգեկան շեղումներ։ Նրա առտառոց արարքներից կարելի է հիշատակել իր սիրած ձիուն սենատի անդամ նշանակելը, իր ոսկե արձանը Երուսաղեմի տաճարում տեղադրելու մտադրությունը, ինչը մեծ դժգոհություն առաջացրեց հրեաների մոտ։ Միայն դավադրության արդյունքում 41 թ. նրա սպանությունը փրկեց կայսրության արևելքը հրեաների ապստամբությունից։ Նրա մահից հետո սենատում սկսեցին հնչել հանրապետության վերականգնման կոչեր ։ Սակայն բանակի պահանջով կայսր հռչակվեց Կլավդիոսը։ Կլավդիոսը՝ ի տարբերություն իր հորեղբայր՝ Տիբերիոսի և իր զարմիկ Կալիգուլայի, խելագար չէր։ Այդ պատճառով նա կարողացավ բարեխղճորեն ղեկավարել կայսրությունը։ Անձնական կյանքում նա քիչ հաջողություն ունեցավ՝ չորրորդ անգամ ամուսնանալով իր զարմուհու՝ Ագրիպինայի հետ, ով էլ թունավորեց իրեն 54 թ.: Ներոնը՝ Կլավդիոսի ժառանգը, հակված էր ուշադրությունը կենտրոնացնելու առևտրի զարգացման, խաղաղ բանակցությունների վարման և Հռոմը կայսրության մշակութային մայրաքաղաք դարձնելու վրա։ Ներոնը, սակայն, հիշվում է որպես բռնապետ, ով ստիպված ինքնասպանություն գործեց 68 թ.:
Ներոնից հետո սկիզբ առավ քաղաքացիական պատերազմների ժամանակաշրջան, որ հայտնի է որպես «Չորս կայսրերի տարի»։ Օգոստոսը ստեղծել էր մի այնպիսի ռազմական համակարգ, որտեղ տվյալ տարածքում տեղակայված զորամիավորումները տևական ժամանակով ենթարկվում էին մեկ հրամանատարի։ Հետևանքն այն էր, որ տվյալ զորամիավորման զինվորներն ավելի մեծ հավատարմություն ունեին դեպի հրամանատարը, քան դեպի կայսրը։ Այսինքն կայսրությունը քաոսային մի համակարգ էր, բաղկացած տարբեր զորահրամանատարներից և նրանց ենթակա զինվորներից ։ 68 թ. հունիսից մինչև 69 թ. դեկտեմբերը կայսրությունը տեսավ չորս կայսրերի. որոնք են՝ Գալբա, Օտոն և Վիտելլիոս, մինչև Վեսպասիանոսի գահ բարձրանալը, ով դարձավ Փլավիոսների հարստության հիմնադիրը։ Այս իրադարձությունները ցույց տվեցին, որ յուրաքանչյուր հաջողակ զորավար կարող էր դառնալ կայսր ։
Վեսպասիանոսին հռոմեական աղբյուրները բնորոշում են որպես «լավ» կայսր։ Նրա օրոք շարունակվեց սենատի թուլացումը, որը սկսվել էր դեռևս Տիբերիոսից, և իշխանության կայսրի ձեռքերում հետագա կենտրոնացումը։ Իր խիստ հարկային քաղաքականության շնորհիվ նա կարողացավ լցնել գանձարանն ու սկսել Կոլիզեումի կառուցումը։ Տիտոսը՝ Վեսպասիանոսի որդին ու հետնորդը, կարողացավ շահել ժողովրդի համակրանքը, չնայած իր կառավարման ընթացքում տեղի ունեցավ Վեզուվի հրաբխի ժայթքումը, ինչը հանգեցրեց Պոմպեյի քաղաքի կործանմանը։ Նա կատարեց անավարտ Կոլիզեումի բացման արարողությունը, մահացավ 81 թ.: Նրան հաջորդեց եղբայրը՝ Դոմիցիանոսը։ Ունենալով վատ հարաբերություններ սենատի հետ՝ նա դարձավ դավադրության զոհ 96 թ-ի սեպտեմբերին։
Հաջորդ դարը պատմագրության մեջ հայտնի է որպես «Հինգ Բարի Կայսրերի» դարաշրջան։ Դրա ընթացքում կայսրությունն ապրում էր խաղաղ և ծաղկման ժամանակաշրջան։ Այդ ժամանակաշրջանի յուրաքանչյուր կայսր ընտրվել է իր նախորդի կողմից։ Վերջին երկու «բարի» կայսրերն ու Կոմմոդոսը սերվում են Անտոնինոսների հարստությունից։ Դոմիցիանոսի հաջորդը՝ Ներվան զարգացրեց տնտեսությունն ու կառավարման մեջ ընդգրկեց նաև սենատը։ Ներվան որդեգրում է հռոմեական զորավար Մարկոս Ուլպիոս Տրայանոսին՝ դարձնելով նրան իր իրավահաջորդը։
Անտոնինոս Պիոսի գահակալումը համեմատաբար խաղաղ էր։ Նա իրավահաջորդ նշանակեց Մարկոս Ավրելիոսին, ում կառավարման ընթացքում գերմանական ցեղերը լայնածավալ հարձակումներ գործեցին Դանուբ և Հռենոս գետերի երկայնքով, սակայն Մարկոս Ավրելիոսը կարողացավ հետ մղել նրանց։ «Հինգ Բարի Կայսրերի» կամ «Հռոմեական Խաղաղության» ժամանակաշրջանն ավարտին եկավ Մարկոս Ավրելիոսի հաջորդի՝ Կոմմոդոսի կառավարմամբ։ Կոմմոդոսը Մարկոս Ավրելիոսի հարազատ որդին էր. նրան ժառանգորդ նշանակելը խախտեց «բարի կայսրեր» որդեգրելու ավանդույթը։ Կոմմոդոսի մոտ ի հայտ եկան հոգեկան խանգարումներ, շուտով նա խելագարվեց և սպանվեց իր ստրուկի կողմից 192 թ.:
Երրորդ դարի ճգնաժամն ու հետագա կայսրերը (235–395 թթ.)
«Երրորդ դարի ճգնաժամ» եզրույթն օգտագործվում է բնութագրելու 235-284 թթ. ժամանակաշրջանը, երբ գահակալական պատերազմների պատճառով Հռոմեական կայսրությունը գրեթե հայտնվեց կործանման վտանգի առաջ։ Այդ ժամանակաշրջանի ընթացքում կայսրության գահին իրար հաջորդեց 25 կայսր, կայսրությունը գտնվում էր քաղաքական, ռազմական ու տնտեսական խորը ճգնաժամի մեջ։ Բացի դրանից, 251 թ. բռնկվեց ժանտախտի համաճարակ, որին զոհ դարձան մեծ քանակությամբ զինվորներ, ինչը հանգեցրեց կայսրության պաշտպանունակության անկմանը ։ Այս ժամանակաշրջանն ավարտվեց Դիոկղետիանոսի գահակալմամբ, ով կառավարեց 284-305 թթ. և կարողացավ լուծել խնդիրների մեծ մասը։
Սակայն հիմնական խնդիրները դեռ առկա էին։ Դրանք էլ հետագայում հանգեցրին Արևմտյան Հռոմեական կայսրության կործանմանը։ Դիոկղետիանոսը զգաց, որ միայնակ կառավարել հսկա կայսրությունն անհնար է, և այդ պատճառով կայսրությունը կիսեց երկու հավասարազոր կայսրերի միջև, ովքեր սկսեցին կրել «Օգոստոս» տիտղոսը։ Նրա բաժանման հիման վրա հետագայում ստեղծվեցին Արևմտա և Արևելահռոմեական կայսրությունները։ 293 թ. այդ բաժանումն ավելի խորացավ, քանի որ յուրաքանչյուր «Օգոստոս» ընտրեց ենթակայսրերի՝ «Կեսարների», որպեսզի ապահովի ժառանգների։ Այս կառավարման համակարգը հետագայում հայտնի դարձավ որպես Տետրարխիա («չորսի իշխանություն») կամ Չորրորդապետություն։
Չորրորդապետական համակարգը, սակայն կարճ կյանք ունեցավ։ Այն վերացավ Կոնստանդիոս I Քլոր կայսեր (Կոստանդիանոսների հարստության առաջին ներկայացուցիչը) մահից հետո 306 թ.: Նրա զորքերը միանգամից կայսր հռչակեցին նրա զավակ՝ Կոստանդիանոսին որպես «Օգոստոս»։ Տեղի ունեցան մի քանի քաղաքացիական պատերազմներ, որոնց արդյունքում ողջ կայսրությունը միավորվեց Կոստանդիանոսի կամ Կոստանդիանոս Ա Մեծ կայսեր ներքո, ով 313 թ. «Միլանի հրովարտակով» պաշտոնապես թույլատրեց քրիստոնեության քարոզումը։
361 թ. քաղաքացիական պատերազմից հետո կայսր հռչակվեց Հուլիանոսը, ով հետագայում հայտնի դարձավ «Ուրացող» մականունով։ Նրա հրամանով վերաբացվեցին հռոմեական հեթանոս տաճարներն ու փակվեցին մի քանի քրիստոնեական եկեղեցիներ։ Հուլիանոսը վերսկսեց պատերազմը պարսից Շապուհ Բ արքայի դեմ, սակայն մարտում մահացու վիրավորվեց ու մահացավ 363 թ։ Զորքը կայսր ընտրեց Հովիանոսին։ Հովիանոսը հաշտություն կնքեց պարսիկների հետ, զիջելով հռոմեական ենթկայության տակ գտնվող մի շարք տարածքներ և հրաժարվելով օգնություն ցույց տալ հռոմեացիների դաշնակից Հայոց արքա Արշակ Բ-ին։ Վերադառնալով Հռոմ՝ նա 364 թ. իր մահից առաջ վերադարձրեց քրիստոնյաներից խլված իրավունքները։
Հովիանոսի մահից հետո կայսր հռչակվեց Վաղենտինիանոս I-ը՝ Վաղենտինյան հարստության հիմնադիրն։ Նա նշանակեց իր եղբորը՝ Վաղեսին կայսրության արևելյան մասի կառավարիչ («օգոստոս»)։ 365 թ. ապստամբություն բարձրացրեց հռոմեական զորավար Պրոկոպիոսը, որն իր լեգեոնների կողմից հռչակվեց կայսր։ Վաղենտինիանոսի և Պրոկոպիոսի միջև պայքարը շարունակվեց մինչև Պրոկոպիուսի պարտությունը։ 367 թ. Վալենտինիանոսը իր իրավահաջորդ ճանաչեց 8-ամյա որդուն՝ Գրատիանոսին։ 375 թ. Վաղենտինիանոսը արշավեց ընդդեմ գերմանական ցեղերի, սակայն շուտով մահացավ։ Գրատիանոսն արդեն 16 տարեկան էր, և լիովին ունակ ղեկավարելու կայսրությունը, սակայն բանակը «օգոստոս» հռչակեց նրա կառավարելու անընդունակ արյունակից եղբորը՝ Վաղենտինիանոս II-ին, և Գրատիանոսը ստիպված էր համակերպվել այդ փաստի հետ։
Նույն ժամանակ կայսրության արևելքում լուրջ խնդիրներ առաջան գերմանական ցեղերի հետ։ Գերմանական ցեղերից մեկը ցանկանում էր ապաստանել կայսրության սահմաններում։ Վաղեսը թույլատրեց նրանց բնակություն հաստատել Դանուբի հարավային ափերին 376 թ., սակայն շուտով նրանք ապստամբեցին։ Վաղեսն անձամբ գլխավորեց արշավանքն ընդդեմ նրանց 378 թ.: Երկու բանակները հանդիպեցին Ադրիանուպոլիս քաղաքի մոտ։ Վաղենսը, հույսը դնելով իր զորքի թվական գերակշռության վրա, չսպասեց կայսրության արևմուտքից ժամանող օգնությանը և 378 թ. օգոստոսի 9-ին նախաձեռնեց ճակատամարտ, որն ավարտվեց հռոմեացիների ջախջախիչ պարտությամբ։ Վաղեսը սպանվեց մարտում։
Նրա ժամանակակից գրող Ամիանուս Մարկելինուսի հաշվարկով հռոմեական բանակի 2/3-ը կործանվեց։ Բացի դրանից սպանվածների թվում էին շատ հայտնի զորավարներ ու մեծ փորձ ունեցող զինվորներ։ Գրատիանոսն արդեն պատասխանատու էր ողջ կայսրության համար և 379 թ. արևելյան հատվածի «օգոստոս» նշանակեց ապագա Թեոդոսիոս I Մեծին։
Թեոդոսիոսը՝ Թեոդոսիոսի հարստության հիմնադիրը, 383 թ. ժառանգ հայտարարեց 5-ամյա որդուն՝ Արկադիոսին։ Ծագումով կելտ Մագնուս Մաքսիմուսը Բիտանիայում գտնվող զորքերի կողմից հռչակվեց Օգոստոս ու ներխուժեց Գաղիա (ներկայիս Ֆրանսիա) 383 թ.: Գրատիանոսը փախավ, սակայն ապանվեց։ Նրա մահից հետո Մաքսիմուսը փորձեց է շահել գահաժառանգ՝ 12-ամյա Վաղենտինիոս II-ի համակրանքը։ Սակայն ոչ Թեոդոսիոսը ոչ էլ Վաղենտինիանոսը չճանաչեցին նրան «օգոստոս»։ 388 թ. Թեոդոսիոսը ջախջախեց Մաքսիմուսի զորքերին, գերի վերցրեց նրան ու մահապատժի ենթարկեց։ 392 թ. Վաղենտինիանոսը ապանվեց, ինչին հետևեց Արբոգաստ զորավարի առաջարկությունն «օգոստոս» ընտրել Էուգենեսին։
IV-V դդ. կայսրությունում՝ հատկապես արևմտյան հատվածում, շարունակվում էր ստրկատիրական արտադրաեղանակի ճգնաժամը, որը զգացնել էր տալիս դեռևս 3-րդ դարում։ Ստրկական աշխատանքի անարդյունավետության պատճառով լայն տարածում գտավ հողը վարձակալներին հանձնելու կարգը, ինչի պատճառով էլ սկսեցին անկում ապրել քաղաքները։ Ստրկական աշխատանքի վրա հիմնված արհեստագործությունն անարդյունավետ էր։ Աստիճանաբար տնտեսական և հասարակական կյանքի հիմք է դառնում գյուղական կալվածքը, որն ամրացել էր և ընդունել ապագա ֆեոդալական ամրոցի տեսք։ Այսպես ստրկատիրական հասարակարգի ընդերքում սաղմնավորվում էին ֆեոդալական արտադրաեղանակին հատուկ գծեր ։
Արևմտյան Հռոմեական կայսրության կործանումը (395–476 թթ.)
[[Պատկեր:Invasions of the Roman Empire 1.png|մինի|300px|Բարբարոսների արշավանքները դեպի կայսրություն
]] 395 թ-ից հետո Արևմտյան Հռոմեական կայսրության կայսրերն գրեթե չունեին իրական իշխանություն, երկիրը կառավարում էին զորավարները։ 406 թ-ի դեկտեմբերի 31-ին գերմանական ցեղերն առանց լուրջ դիմադրության անցան Հռենոսը և սկսեցին հարձակումները Գալիայի վրա։ Հռենոսի երկայնքով կառուցված պաշտպանական կառույցները այն ժամանակ համարվում էին ամենադիմացկուններից մեկը, սակայն նրանց պաշտպանող զինվորները կանչվել էին Իտալիա։ 410 թ. Հռոմը պաշտոնապես հետ կանչեց հռոմեական լեգեոնները Բրիտանիայից՝ այդպիսով վերջ դնելով կայսրության իշխանությանը Ալպերից հյուսիս։ 476 թ. ընդունված է համարել Արևմտյան Հռոմեական կայսրության կործանման տարեթիվ։ Այդ տարի կայսրությունը հրաժարվեց գերմանացի վարձկանների ծառայությունից։ Դժգոհ գերմանացիները Օդոակրի գլխավորությամբ ապստամբեցին և սպանեցին Արևմտյան Հռոմեական կայսրության վերջին կայսրին՝ Հռոմուլոս Օգոստուլոսին ։
Օդոակրը շուտով գրավեց ողջ Իտալիան և ուղարկեց կայսերական խորհրդանիշերը արևելյան հատվածի կայսրին՝ Զենոնին։ Զենոնը ստացավ երկու խնդրանք. մեկը Օդոակրից էր, որ նրանից թագ էր խնդրում հավատարմության դիմաց, իսկ մյուսը՝ արևմտյան հատվածի նախկին կայսր Նեպոսից, որ ռազմական օգնություն էր խնդրում։ Զենոնը ուղարկեց թագն Օդոակրին։ Օդոակրը իրենս սկսեց անվանել «Իտալիայի արքա»։ Սակայն Նեպոսի մահից հետո՝ 480 թ. Զենոնի և Օդոակրի միջև պայքար սկսվեց Դալմաթիայի համար։ Ամեն ինչ ավարտվեց նրանով, որ թուլացած Օդոակրը պարտություն կրեց Իտալիան նվաճած օստգոթերից։
Կայսրությունն գերմանականցված էր։ Դեռևս մինչև 476 թ. արևմուտքում բնակվում էին մեծ քանակությամբ գերմանացիներ։
Իհարկե կայսրության կործանման թվականի մասին մինչ հիմա էլ շատ են կարծիքները, քանի որ կայսրության անկումը երկար գործընթաց էր, որ սկսել էր դեռևս 3-րդ դարից և շարունակվեց մինչև Կոստանդնուպոլսի անկումը՝ 1453 թ.:
Արևելյան Հռոմեական կայսրությունը (476–1453 թթ.)
Չնայած Արևմտյան Հռոմեական կայսրության կործանմանը՝ ավելի հարուստ արևելյան հատվածը (առավել հայտնի է որպես Բյուզանդական կայսրություն) 6-րդ դարի կեսերին Հուստինիանոս I կայսեր գլխավորությամբ վերանվաճեց Իտալիան և Իլիրիան օստգոթերից, հյուսիսային Աֆրիկան վանդալներից, և Պիրենեյան թերակղզու հարավային հատվածը վեստգոթերից։ Պիրենեյան թերակղզու նվաճումը վաղանցիկ էր, սակայն Հյուսիսային Աֆրիկան մնաց բյուզանդացիների ձեռքում ևս մեկ դար, Իտալիայի որոշ հատվածներ ևս հինգ դար և Իլիրիան ևս ութ դար։
Որոշ հետազաոտողներ համարում են, որ դասական հռոմեական պետության կործանումը տեղի ունեցավ 610 թվականին։ Այդ տարում կայսր Հերակլիոսը կատարեց այնպիսի փոփոխություններ, որոնք մեկընդմիշտ փոխեցին կայսրության դեմքը։ Հունարենը ճանաչվեց պաշտոնական լեզու լատիներենի փոխարեն։ Արդեն 610 թ. Արևելյան Հռոմեական կայսրությունը վերածվել էր Բյուզանդական կայսրության։ Սակայն իրենք բյուզանդացիները երբեք չեն անվանել իրենց պետությունը նման կերպ։ Նրանք կոչել են իրենց երկիրը «Ռոմանիա», «Բազիլեա Ռոմանյոն» կամ «Պրագմատա Ռոմանյոն», ինչը նշանակում էր «Հռոմեացիների երկիր» կամ «Հռոմեացիների թագավորություն»։ Բյուզանդիայի բնակիչներն իրենց համարում էին հռոմեացիների և երբեմնի հզոր Հռոմեական կայսրության հետնորդներ։
7-րդ դարում մուսուլման արաբները նվաճեցին Աֆրիկայի և Մերձավոր Արևելքի բյուզանդական տիրույթները, այդ թվում ժամանակավորապես անկախացած Հայաստանը։ Բյուզանդիան պահպանեց Բալկանները, Փոքր Ասիան ու հարավային Իտալիան։ Կոստանդնուպոլսի գրավումը խաչակիրների կողմից 1204 թ. Չորրորդ խաչակրաց արշավանքի ընթացքում մեծ հարված էր առանց այն էլ թուլացած կայսրությանը. այս թվականը շատ պատմաբանների կողմից համարվում է Բյուզանդիայի կործանման տարեթիվ։ Թալանվեցին մեծ քանակությամբ գանձեր, տարածքները մասնատվեցին մի քանի պետությունների միջև։
Չնայած դրան 1261 թ. բյուզանդացիները կարողացան ետ գրավել Կոստանդնուպոլիսը, սակայն այն չունեցավ իր նախկին հզորությունը և նրա կազմի մեջ չմտան Տրապիզոնն ու Էպիրոսը։ Այդպես շարունակվեց մինչև Կոստանդնուպոլսի գրավումը օսմանյան-թուրքերի կողմից 1453 թ.: Դա 1500-ամյա հզոր և ծաղկուն կայսրության ավարտն էր։
Պրինցիպատ (մ.թ.ա. 27–մ.թ. 235 թթ.)
Օգոստոսի և Տրայանոսի գահակալման միջև ընկած ժամանակահատվածում Հռոմեական կայսրությունն ունեցավ մեծ տարածքային աճ. արևմուտքում ունենալով որոշ անհաջողություններ, մասնավորապես մ.թ.ա. 9 թ. ջախջախիչ պարտություն կրելով Տևտոբուրգյան անտառի ճակատամարտում գերմանացիներից՝ հռոմեացիներն, այնուամենայնիվ, կարողացան գրավել և պահպանել Գալիան ու Գերմանիայի մի մասը ։
Մ.թ. I դարի կեսերին Հռոմը վերջնականապես նվաճեց Բրիտանիայի մեծ մասը։ Հռոմեացիները մտան Բրիտանիա մ.թ.ա. 43 թ. ավելի ու ավելի ներթափանցելով կղզու խորքերը, և կառուցելով երկու ռազմակայան՝ կանխելու ապստամբություններն ու հարձակումները հյուսիսից։ Մ.թ. II դարում կառուցվեց նաև Հադրիանի պարիսպը ։
Կլավդիոս կայսրը հրամայեց պաշտպանական ամրությունների կառուցում Հռենոս գետի երկայնքով, այդպիսով դարձնելով այդ հատվածում կայսրության սահմանը Հռենոս գետը ։ Դեպի արևելք ուղղեց իր հայացքը կայսր Տրայանոսը  ։ Մեծ քանակությամբ ճակատամարտերից հետո Տրայանոսը կարողանում է նվաճել Դակիան , գրավելով և հողին հավասարեցնելով նրա մայրաքաղաքը ։ Գրավելով Դակիան, Տրայանոսը հաղթեց մի քանի պատերազմ ընդդեմ Պարթևական կայսրության և հասցրեց Հռոմի սահմանները մինչև Պարսից ծոց։
69 թ. Օտոն սպանեց կայսր Գալբային և ցանկացավ դառնալ կայսր , սակայն Վիտելիոսը նույնպես գահի թեկնածու էր համարվում ։ Օտոնը թողեց Հռոմն ու հանդիպեց Վիտելիոսին ճակատամարտում , որտեղ և ջախջախվեց , և հանձնվեց մյուս օրը Վիտելիոսին ։ Նույն ժամանակ Հրեաստանի և Սիրիայի լեգեոնները կայսր հռչակեցին Վեսպասիանոսին Վեսպասիանոսի զորքերը ջախջախեցին Վիտելիոսի զորքերին ,։ և Վեսպասիանոսը հաջողությամբ ավարտելով քաղաքացիական պատերազմը հռչակվեց կայսր։
Առաջին հրեա-հռոմեական պատերազմը կամ «Մեծ ապստամբությունը», հռոմեացիների դեմ երեք խոշոր հրեական ապստամբություններից մեկն էր ։ Ներոն կայսրը հրամայեց Վեսպասիանոսին ջախջախել հրեաներին։ Արդեն 68 թ. Գալիլեայից հյուսիս հրեաների դիմադրությունը կոտրված էր, նույն տարում գրավվեց Երուսաղեմն ու կործանվեց Սողոմոնի Երկրորդ Տաճարը։ 115 թ. և 132 թ. նույնպես տեղի ունեցան ապստամբություններ, սակայն երկուսն էլ ճնշվեցին։ Պարթևաստանը շնորհիվ իր ծանր հեծելազորի ու շարժունակ հեծյալների, Հռոմի ամենամեծ թշնամին էր արևելքում։ Տրայանոսը կարողացավ նվաճել նրանցից Միջագետքն ու նրանց մայրաքաղաք Տիզբոնը, սակայն այդ տարածքները շուտով թողնվեցին։ Պարթևաստանը 161 թ. ջախջախեց երկու հռոմեական լեգեոնի։ 162 թ. արևելք ուղարկվեց զորավար Կասիոսը։ Պարթևաստանին պատկանող, Տիգրիսի ափին գտնվող Սելևկիա քաղաքը գրավվեց և ոչնչացվեց. պարթևները ստիպված զիջեցին արևմտյան Միջագետքը հռոմեացիներին ։
197 թ. Սեպտիմուս Սևերոս կայսրը կարճատև պատերազմ սկսեց պարթևների դեմ, որի ընթացքում նրանց մայրաքաղաքն ավերվեց ու Միջագետքի հյուսիսային մասը վերանվաճվեց հռոմեացիների կողմից։ Կայսր Կարակալան 217 թ. Եդեսիայից արշավեց Պարթևաստան, սակայն ճանապարհին սպանվեց ։ 224 թ. Պարթևական տերությունը կործանվեց։ Դա տեղի ունեցավ ոչ թե Հռոմի պատճառով, այլ պարթևների հպատակ արքաներից մեկի՝ Սասանի որդի Արդաշիրի ապստամբության հետևանքով, ով էլ հիմնեց Սասանյան կայսրությունը։
235-395 թթ.
Սկսած 1-ին դարից ներկայիս Գերմանիայի տարածքում բնակություն հաստատեցին գալեր (կելտեր) և գերմանական ցեղեր։ Հատկապես 3-րդ դարում նրանցից սպառնացող վտանգն ավելի մեծացավ ։
Ալեմանների ցեղն անընդհատ հարձակումներ էր գործում հռոմեական Գերմանիա Սուպերիոր նահանգի վրա՝ չնայած մինչ 268 թ. (այդ թվականին հռոմեացինեը ստիպված էին սահմանի այդ հատվածից զորքերը տեղափոխել արևելք՝ գոթերի դեմ) նրանք լուրջ հաջողությունների չէին հասնում։ Այս իրադարձությունները ազդարարեցին «Ժողովուրդների մեծ գաղթը»՝ ցեղերի շարժում, որի սկիզբ առավ հեռավոր արևելքից ։
Ալեմանները անընդհատ հարձակումներ էին գործոմ Գալիայի ու հյուսիսային Իտալիայի սահմանամերձ շրջանների վրա։ Կայսրությունը մեծ ջանքեր էր գործադրում գոթերին զսպելու համար, որոնք լուրջ սպառնալիք էին ներկայացնում։
4-րդ դարում «բարբարոս» ցեղերի հարձակումները վերսկսվեցին նոր ուժով։ 378 թ. գոթերը ջախջախեցին հռոմեացիներին Ադրիանապոլիսի ճակատամարտում ։
Այդ նույն ժամանակ ֆրանկները հարձակումներ էին գործում Գալիայի ու հարավային Բրիտանիայի վրա, վանդալները՝ Հռենոսի երկայնքով, լութունգիները՝ Դանուբի, տարբեր ցեղային միություններ՝ Դակիայի վրա, իսկ գեպիտներն ու գոթերը՝ Սև ծովի առափնյա շրջանների վրա ։ 5-րդ դարի սկզբին ճնշումը կայսրության արևմտյան սահմանների վրա գնալով աճում էր։
Այն փաստը, որ զինվորների հավատարմությունը զորավարների նկատմամբ, ովքեր պետք է պաշտպանեին կայսրին, ավելի մեծ էր քան դեպի կայսրը, նշանակում էր, որ յուրաքանչյուր զորավար իր լեգեոնի համար կայսր էր։ Սեպտիմուս Սևերոսը ստիպված էր պայքարել գահի համար երկու այլ թեկնածուների դեմ՝ Նիգերի ու Ալբինուսի։ Սևերոսի իրավահաջորդի՝ Կարակալայի գահակալումը խաղաղ էր մինչև նրա սպանությունը Մակրինուսի կողմից, ով հռչակեց իրեն կայսր։ Բանակը կայսր հռչակեց Էլագաբուսին, և երկուսը հանդիպեցին Անտիոքի ճակատամարտում 216 թ., որտեղ Մակրինուսը ջախջախվեց ։ Սակայն շուտով Էլագաբալուսը նույնպես սպանվեց; Կայսր հռչակվեց Ալեքսանդր Սևերոսը ։ 235 թ. Ալեքսանդր Սևերոս կայսեր սպանությունց հետո սկսվեց «երրորդ դարի ճգնաժամը», որը բնութագրվում էր անկայունությամբ և բազմաթիվ քաղաքացիական պատերազմներով ։ Մարդասպանները կայսր հռչակեցին Մաքսիմինոսին։ Սակայն նա ինչպես բերվեց գահին, այնպես էլ քիչ անց սպանվեց բանակի կողմից ։ Մեկը մյուսի հետևից իրար էին հաջորդում այսպես կոչված «զինվորական կայսրերը»՝ Գորդիանոսը, Ֆիլիպ Արաբացին, Դեկիոսը, Գալիենոսը, Ավրելիանոսը և այլն ։
Կայսրությունը կյունացավ Դիոկղետիանոսի կառավարման օրոք։ Նրա հաստատած տետրարխիայի կառավարման համակարգը, երբ կայսրությունը բաժանվում էր երկու ավագ և երկու կրտսեր կայսրերի, գոյատևեց մինչև 312 թ.: 314 թ. Կոստանդիանոս Ա Մեծը ջախջախեց մնացած թեկնածուներին և դարձավ միակ կայսրը։
Պարթևաստանի կործանման հետևանքով իշխանության եկած Սասանյաններն ավելի հարձակողական քաղաքականություն էին վարում  և շարունակում պատերազմներն ընդդեմ Հռոմի։ 230 թ. առաջին Սասանյան կայսրը հարձակում գործեց հռոմեացիների վրա, սակայն 243 թ. Գորդիանոս III կայսեր բանակը ջախջախեց պարսիկներին ։
253 թ. Սասանյանները Շապուհ I-ի գլխավորության ներքո կարողացան խորանալ հռոմեական տիրույթների մեջ, և գրավել ու ավերել Անտիոքը 260 թ. Եդեսիայի ճակատամարտում հռոմեացիները ջախջախվեցին Սասանյաններից ,։ հռոմեական կայսր Վալերիանոսը գերի վերցվեց ։
Արևմտյան Հռոմեական կայսրության անկումը (395–476 թթ.)
395 թ., Թեոդոսիոս I Մեծ կայսեր մահից հետո՝ վեստգոթերը Ալարիքի գլխավորությամբ խախտեցին հաշտության պայմանագիրն ու ներխուժեցին հյուսիսային Իտալիա, սակայն սկզբնական շրջանում նրանք հետ մղվեցին կայսրության զորքերի հրամանատար Ստիլիքոնի կողմից։ 407 թ. գերմանական ցեղերը հեշտությամբ անցան Հռենոսի լքված պաշտպանական ամրությունները, նրանք նաև անարգել մտան Գաղիա և 409 թ. ներխուժեցին ներկայիս Իսպանիայի տարածք։
Ստիլիքոնը դարձավ դավադրության զոհ և, չնայած իր անմեղությանը, ենթարկվեց մահապատժի հայրենիքի դավաճանության համար 408 թ. Հռավենայում (կառավարությունը տեղափոխվել էր այնտեղ 402 թ.)։ Նրա մահից հետո բարբարոսներն ակտիվացան և 410 թ. Հռոմը գրավվեց վեստգոթերի կողմից։
Ալարիքի հաջորդների օրոք գոթերը բնակություն հաստատեցին Գաղիայում (412–418 թթ.) և սկսեցին մղել պատերազմներ ընդդեմ վանդալների ու ալանների Իսպանիայում։ Իսկ մի քանի տարի առաջ լքվել էր Բրիտանիան։
Ներկա պահին, Իսպանիայում վեստգոթերի ճնշման և Աֆրիկայի հռոմեական կառավարչի ապստամբության հետևանքով, վանդալները 429 թ. անցան Ջիբրալթարի նեղուցն ու 439 թ. գրավելով Կարթագենը ստեղծեցին անկախ և հզոր նավատորմով պետություն, որ ճանաչվեց կայսրության կողմից 442 թ.: Վանդալների նավերը մեծ վտանգ էին ներկայացնում հռոմեացիների և արևմտյան ու կենտրոնական միջերկրածովյան կղզիների համար։
444 թ. հոները միավորվելով Աթթիլա արքայի ներքո ներխուժեցին Գալիա և կանգնեցվեցին հռոմեա-գերմանական զորքերի կողմից միայն 451 թ. Կատալաունյան դաշտերի վրա տեղի ունեցած ճակատամարտում (ստացել է «Ժողովուրդների մեծ ճակատամարտ» անվանումը)։ Սակայն դա կայսրության վերջին լուրջ հաջողությունն էր։ Մյուս տարի Աթթիլան ներխուժեց Իտալիա, սակայն Հռոմ չմտավ՝ վախենալով ծագած համաճարակից։ Վերադարձի ճանապարհին նա մահացավ (453 թ.)։
Աետիոսը սպանվեց Վաղենտինիանոսի կողմից 454 թ.: Կայսրը իր հերթին դարձավ սպանված զորավարների կողմնակիցների դավադրության զոհ։ Թեոդոսյան դինաստիայի ավարտով գահի համար նոր պայքար սկիզբ առավ։ Վանդալները, օգտվելով խառը իրավիճակից, գրավեցին ու ավերեցին Հռոմը 455 թ.: Այդ բարբարոսություններից հետագայում սկիզբ առավ «վանդալություն» («վանդալիզմ») բառը։
Բարբարոսների ներխուժումների պատճառով, կայսրության տարածքը սահմանափակվեց Իտալիայով և Գալիայի որոշ հատվածներով։
455 թ-ից սկսած Բյուզանդիան գահ բարձրացրեց մի քանի կայսրերի, սակայն իրական իշխանությունը գտնվում էր բարբարոս զորավարների ձեռքում (Ռիցիմեր (456–472 թթ.), Գունդոբադ (473–475 թթ.))։ 475 թ. Օրեստեսը՝ Աթթիլայի նախկին օգնականը, քշեց Հռավեննայից կայսր Հուլիոս Նեպոտին ու կայսր հայտարարեց իր մանկահասակ որդուն՝ Հռոմուլոս Ավգուստուլոս։
476 թ., երբ Օրեստեսը հրաժարվեց տալ ֆեոդալի կոչում գերմանացի վարձկանների հրամանատար Օդոակրին, վերջինս գրավեց Հռավեննան և սպանեց Օրեստեսին ու նրա որդուն։ Նա ուղարկեց կայսերական խորհրդանիշերը Կոստանդնուպոլիս. Արևմտյան Հռոմեական կայսրությունը կործանվեց։ Իսկ Արևելյան Հռոմեական կայսրությունը կամ Բյուզանդական կայսրությունը ընկավ 1453 թվականին Կոստանդնուպոլսի գրավմամբ օսմանյան-թուրքերի առաջնորդ Մեհմեդ II-ի կողմից։
Ժառանգություն
Նեյշնլ Ջեոգրաֆիկը Աշխարհն ըստ Հռոմի աշխատությունում այսպես էր ներկայացնում Հռոմի ժառանգությունը.
Հռոմեական ուժեղ ազդեցությունն զգացվում է լեզվի, գրականության, օրենքների, կառավարության, ճարտարապետության, քանդակագործության, բժշկության, մարզաձևերի, արվեստների մեջ ։
Որոշ երկրներ Հռոմեական կայսրության անկումից հետո հայտարարում էին իրենց Հռոմի իրավահաջորդ։ Սրբազան Հռոմեական կայսրությունը, հիմնված 800 թվականին, փորձեց վերականգնել Հռոմի տարածքային միասնականությունը։ Իսկ Մոսկվան իրեն համարում էր «Երրորդ Հռոմը»՝ «Երկրորդ Հռոմ»՝ Կոստանդնուպոլսի անկումից հետո։
Եթե ընդունենք Հռոմի հիմնադրման ավանդական 753 թվականը որպես փաստ, իսկ անկումը 1461 թ.՝ Տրապիզոնի կայսրության (Բյուզանդական կայսրության մնացորդը) գրավումը օսմանյան-թուրքերի կողմից, ապա Հռոմը գոյատևել է 2,214 տարի։ Հռոմի ազդեցությունը Արևելքի ու Արևմուտքի վրա հսկայական է։ Շատ դեպքերում հռոմեական հայտնագործությունները վերստին հայտնաբերվում էին հետագա սերունդների կողմից։ Օրինակ, ցեմենտի արտադրության գաղտնիքը 1755–1759 թթ. երկրորդ անգամ հայտնաբերեց Ջոն Սմետոնը։
Մյուս կարևոր նորությունը նահանջ տարիների ներմուծումն էր, քրիստոնեական եկեղեցու կառուցվածքն ու ներկա դասական ճարտարապետության հիմքերը։ Հռոմեական բանակի կողմից կառուցված ճանապարհները գործում են մինչ օրս։ Մեծ մասամբ միայն այդ ճանապարհներով էին օգտվում մինչև 19-րդ դարը։ Նույնիսկ ժամանակակից աստղագիտությունը գալիս է հին հռոմեացիներից։
Շատ եվրոպական երկրներում և նրանց նախկին գաղութներում օգտագործվում են քաղաքական ոլորտ հռոմեացիների նորամուծությունները։ ԱՄՆ-ի Սահմանադրության ժողովրդավարության մասին հատվածում խոսվում է «Օգոստոսի դարաշրջանի վերականգնման» մասին։ Շատ հռոմեական օրենքներ օգտագործվել են Միջնադարյան Եվրոպայում և շարունակում են օգտագործվել մինչ օրս։ Կառավարելով մեծ տարածք՝ հռոմեացիները ստեղծեցին այնպիսի համակարգ, որով հնարավոր էր կառավարել և հավաքել հարկերն այդ տարածքներից։
Չնայած արևմուտքում «Հռոմեական» եզրույթը կապվում է Հռոմի Պապի և կաթոլիկ եկեղեցու հետ, շատ հույներ օգտագործում են այն որպես ինքնանվանում ։
Հռոմեական կայսրության գաղափարը մեծ դեր է խաղացել Իտալիայի բնակչության ազգային զարթոնքի մեջ։
Գրականություն
Կատեգորիա:Պատմական մարզեր Կատեգորիա:Մերձավոր Արևելքի պատմական պետություններ
(3136) Անշան
(3136) Անշան (Anshan), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1981 թվականի նոյեմբերի 18-ին Մանուշակագույն լեռան աստղադիտարանի կողմից Նանկինում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 3,159945 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,7289 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,5909 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 2051,72 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,175463 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 4,54° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1981 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Մանուշակագույն լեռան աստղադիտարանի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Շիրոկայա (այլ կիրառումներ)
Շիրոկայա, կարող է վերաբերել՝
Բելգիայի ֆրանսախոս համայնք
Բելգիայի ֆրանսախոս համայնք (Communauté française de Belgique), Բելգիայի երեք լեզվական համայնքներից մեկը։ Ֆրանսախոս համայնքը ներառում է Վալոնիան՝ մոտավորապես 4.2 մլն մարդ, բացառությամբ միայն արևելյան շրջանները, որտեղ խոսում են գերմաներեն, և Բրյուսելի մայրաքաղաքային տարածաշրջանը (Région Bruxelles-Capitale) մոտավորապես 1.1 մլն մարդ։ Տարածքի մակերեսը կազմում է 16 151 կմ²։
Անվանում
Համայնքի պաշտոնական անվանումն առաջացնում է բազմաթիվ դիտողություններ, քանզի այն լիովին չի համապատասխանում իրականությանը․ ներկայիս անվանումը բառացի նշանակում է «Բելգիայում ապրող ֆրանսիացիների համայնք»։ Ավելի ճիշտ անվանումը կլիներ «Ֆրանսալեզու (ֆրանսախոս) համայնք»։
Գրիգոր Աղաթոն
Գրիգոր Աղաթոն, հայ հասարակական գործիչ։
Բելգիայի ֆրանսախոս համայնք
Լիազորություններ
Համայնքն ունի հետևյալ լիազորությունները․
Գրիգոր Աղաթոն
Մ. Աղաթոնի եղբայրը։
Բելգիայի ֆրանսախոս համայնք
Լիազորություններ
Տարածքային առումով Ֆրանսախոս համայնքը ներառում է Վալոնիան (բացառությամբ գերմանական շրջաններից) և Բրյուսելի մայրաքաղաքային տարածաշրջանը։ Միևնույն ժամանակ Բրյուսելի տարածքում Ֆրանսախոս համայնքի լիազորությունները տարածվում են միայն ֆրանսալեզու հաստատությունների վրա, իսկ նիդերլանդալեզու հաստատությունները համարվում են Ֆլամանդական (նիդերլանդախոս) համայնքի պատասխանատվության գոտիներ։
Գրիգոր Աղաթոն
Կենսագրություն
1848 թվականից «Հայաստան» շաբաթաթերթում և այլ պարբերականներում հանդես է եկել երկրագործության և տնտեսագիտության վերաբերյալ հոդվածներով։ 1853 թվականին ընտրվել է Ֆրանսիայի Պարտիզպանության կայսերական ընկերության անդամ, իսկ 1859 թվականին՝ Թուրինի (Իտալիա) Երկրագործական ակադեմիայի թղթանդամ։ Աղաթոնը Կ. Պոլսի Բարեգործական ընկերության հիմնադիրներից է և ատենապետը 1860 թվականին։ Երկար տարիներ ղեկավարել է Թուրքիայի փոստ–հեռագրական վարչությունը, իսկ 1867 թվականին նշանակվել է Թուրքիայի հասարակական շինությունների նախարար։
Պարգևներ
Պարգևատրվել է ֆրանսիական Պատվո լեգեոնի խաչով 1867 թ.։
Մահացել է ապրիլի 27-ին, Փարիզում։ Աղաթոնը հայացքներով ազգային–պահպանողական էր։ Գործուն մասնակցություն է ունեցել ազգային կյանքին, եղել է Կ. Պոլսի Ներսեսյան վարժարանի հոգաբարձու, ազգային երեսփոխան և այլն։ Թողել է Թուրքիայի տնտեսության վերաբերյալ աշխատություն (ձեռագիր)։
Բելգիայի ֆրանսախոս համայնք
Կառավարություն ու խորհրդարան
Նախարար-նախագահը Ռուդի Դեմոտն է (2008 թվականի մարտից)։
Գրիգոր Աղաթոն
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Հայերն Օսմանյան կայսրությունում
Բելգիայի ֆրանսախոս համայնք
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Բելգիայի լեզվային համայնքներ Կատեգորիա:Ֆրանսախոս երկրներ Կատեգորիա:Ֆրանկոֆոնիայի միջազգային կազմակերպության անդամ երկրներ
Մակովսկիե Վիսելկի
Մակովսկիե Վիսելկի (Маковские Выселки), գյուղ Ռուսաստանի Ռյազանի մարզի Միխայլովսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 9 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:19-րդ դարում հիմնադրված բնակավայրեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Ռյազանի մարզի Միխայլովսկի շրջանի բնակավայրեր
Տիրուհի Գոդիվա
Տիրուհի Գոդիվա (Lady Godiva, ), անգլոսաքսոնյան կոմսուհի։
Մերսերի կոմս և Կովենտրիի տեր Լեոֆրիկի կինը։
Լեգենդների համաձայն Գոդիվան մերկ, ձիու վրա նստած շրջել է Կովենտրի քաղաքով, որպեսզի Լեոֆրիկը նվազեցնի հարկերը իր հպատակների համար։ Պատմագիր Ֆլորենս Վորչեստերցին գրում է Գոդիվայի և Լեոֆրիկի մասին, սակայն չի հիշատակում Գոդիվայի հայտնի շրջանցը։ Գոյություն չունեն վստահելի պատմական հիշատակություններ, որոնք կհաստատեին այդ լեգենդի փաստացի իսկությունը ։
Պատմական անձ
Տիրուհի Գոդիվայի մասին վկայող պատմական աղբյուրները բավականին սուղ են։
1043 թվականին կոմսն ու կոմսուհին Սուրբ Օսբուրգի կուսանոցի տարածքում բենեդիկտյան վանատուն են հիմնադրում՝ վանահոր և քսանչորս վանականների համար։  Վանատունը օծվում է Քենթերբերիի արքեպիսկոպոս Էդսի կողմից և նվիրվում է Աստծուն, Աստվածամորը և բոլոր սրբերին։ 1016 թվականին այն ավերվում է դանիացիների կողմից։
Oծման ավարտին Լեոֆրիկին են անցնում 24 շրջակա գյուղերը՝ վանատան ծախսերը հոգալու համար։ Տիրուհի Գոդիվան բազմաթիվ ընծաներ է շնորհում վանքին ի պատիվ Կույս Մարիամի։ Նա հրամայում է հալեցնել իր բոլոր արծաթե և ոսկե զարդերը՝ վերածելով դրանք խաչերի և սրբապատկերների։
Լեգենդ
Լեգենդի մասին պատմող առաջին աղբյուրը եղել է 1057 թվականին Ռոջեր Վենդովերցու ժամանակագրությունը։ Նա գրում է, որ Գոդիվան աղերսում է իր ամուսնուն նվազեցնել Կովենտրիի բնակչության անտանելի հարկերը։ Կնոջ համառությունից հոգնած, Լեոֆրիկը համաձայնվում է կատարել նրա պահանջը, եթե Գոդիվան համաձայնվի մերկ շրջել քաղաքով։ Գոդիվան հաղթահարում է իր ամոթը և համաձայնվում է Լեոֆրիկի պայմաններին։ Նա հրահանգում է Կովենտրիի բնակչությանը դուրս չգալ փողոց և փակել իրենց տների բոլոր դռները ու պատուհանները։ Արձակելով իր երկար մազերը և օգտագործելով դրանք որպես թիկնոց, նա հեծնում է իր ձին և սկսում է իր հայտնի շրջանցը քաղաքով։ Գոդիվան անցնում է դատարկ քաղաքով և բոլորի կողմից աննկատ։ Մարդիկ հնազանդվում են նրա հրահանգին, քանի որ մեծ հարգանք էին տածում իրենց տիրուհու հանդեպ։
Լեգենդի մոտիվներով Կովենտրիյում ամեն տարի կազմակերպվում է շքերթ, որի ժամանակ վերարտադրվում է տիրուհի Գոդիվայի կատարած շրջանցը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:11-րդ դարի մահեր Կատեգորիա:11-րդ դարի անձինք Կատեգորիա:11-րդ դարի ծնունդներ
Օսկար Արիաս
Օսկար Ռաֆայել դե Հեսուս Արիաս Սանչես (Óscar Rafael de Jesús Arias Sánchez, ), Կոստա Ռիկայի պետական և քաղաքական ակտիվիստ, 1986-1990 և 2006-2010 թվականներին Կոստա Ռիկայի նախագահ և այդ երկրի պատմության մեջ առաջին Նոբելյան մրցանակակիրը, որը մրցանակ ստանալուց հետո ստանձնեց նախագահի պաշտոնը: 1987 թվականին նա ստացավ Խաղաղության Նոբելյան մրցանակ Լատինական Ամերիկայի մի շարք երկրներում բարձրացած քաղաքացիական պատերազմների դադարեցման մեջ ջանքեր գործադրելու համար:
Կենսագրություն
Ծնվել է գործարարի ընտանիքում՝ երկրում ամենահայտնի և հարուստ ընտանիքներից մեկում: Ավարտել է Կոստա Ռիկայի համալսարանը, որտեղ ստացել է մագիստրոսի աստիճան իրավունքի և տնտեսագիտության ոլորտներում, այնուհետև Լոնդոնի տնտեսագիտության և քաղաքական գիտությունների դպրոց, որտեղ ստացել է տնտեսագիտության դոկտորի աստիճան:
1970 թվականի կեսերին ընդունվել է Ազգային ազատագրման կուսակցություն և դարձել դրա միջազգային քարտուղարը, այնուհետև՝ գլխավոր քարտուղարը:
1972 թվականին նշանակվել է ազգային պլանավորման և տնտեսագիտության նախարար: 1974 թվականին Էսսեկսա համալսարանում քաղաքական գիտությունների դոկտորի աստիճան է ստացել։
1978-1970 թվականներին եղել է խորհրդարանի պատգամավոր:
1986 թվականին հաղթել է նախագահական ընտրություններում՝ հավաքելով 52% ձայն:
Խաղաղապաշտպան գործունեություն
1987 թվականին Արիասը մեծ դեր է ունեցել Սալվադորում և Գվատեմալայում քաղաքացիական պատերազմները դադարացնելու գործում: Արիասը համաշխարհային կառավարման ծրագիր է մշակել: Նրա առաջարկները հավանության են արժանացել Կենտրոնական Ամերիկայի բոլոր երկրների ղեկավարների կողմից, և արդյունքում ստորագրվել է «Էսկիպուլաս II պայմանագիրը»: Արիասը նաև կոչ է արել տարածաշրջանում ինտեգրացիայի ավելի բարձր մակարդակ և պայքարել է Կենտրոնական Ամերիկայի խորհրդարանի ստեղծման համար: Այդ գործունեության համար Արիասը նույն թվականին արժանացել է Խաղաղության Նոբելյան մրցանակի:
1969 թվականին Կոստա Ռիկայի Սահմանադրության մեջ կատարվեցին շտկումներ, համաձայն որոնց՝ նախագահները չէին կարող վերընտրվել։ Սակայն 2000 թվականին Արիասը երկրի Բարձրագույն դատարանում վիճարկեց այդ շտկումները։ Սկզբում Բարձրագույն դատարանը մերժեց նրան, բայց 2003 թվականին Օսկար Սանչեսը կրկին հայց ներկայացրեց։ Նրան աջակցեցին երկրի նշանավոր քաղաքական գործիչներից շատերը։ Արդյունքում նրան թույլատրվեց նորից մասնակցել նախագահական ընտրություններին։
2006 թվականի ընտրություններին Արիասը գերազանցեց իր գլխավոր մրցակից Սոլիս Օտտոնին ոչ ավելի, քան ընտրողների ձայների մեկուկես տոկոսով։ Իր երկորդ նախագահության ժամանակ Արիասը մեծ ուշադրություն է դարձրել կրթությանը։ Նրա շնորհիվ նորից անցկացրին ստանդարտացված ակադեմիական թեստեր նախնական և միջին դպրոցի ավարտին։ 2009 թվականին՝ Հոնդուրասում քաղաքական ճգնաժամի ժամանակ, Արիասը որպես միջնորդ հանդես է եկել Մանուել Սելայի և Ռոբերտո Միչելետիի միջև խաղաղության համաձայնագրի կնքման համար։ Արիասը մշակել է համաձայության յոթ կետ, որոնք չէին հակասի Հոնդուրասի սահմանադրությանը։
Նախագահի պաշտոնը լքելուց հետո Արիասը ոչ կառավարական գործունեություն է սկսել, որն առնչվում էր մարդու իրավունքների պաշտպանությանը, ժողովրդավարական ազատությանը և այլն։
2009 թվականի օգոստոսի 11-ին Օսկար Արիասի մոտ հայտնաբերվեց գրիպի վիրուս՝ H1N1: Այսպիսով, նա դարձավ աշխարհում ամենաբարձրաստիճան պաշտոնյան, որը վարակվել է Խոզի գրիպով :
Շիրվան (այլ կիրառումներ)
Շիրվան, կարող է վերաբերել՝
Օսկար Արիաս
Անձնական կյանք
22 տարի՝ մինչև 1996 թվականը, Օսկար Արասն ամուսնացած էր Մարգարիտա Պեոնի հետ, որից ունեցել է երկու դուստր։ 2012 թվականի նոյեմբերին Արիասը հայտնել է, որ ամուսնանալու է Սյուզաննա Ֆիշելի (Suzanne Fischel) հետ, որի հետ համատեղ ապրել է երեք տարի ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Նոբելյան մրցանակի դափնեկիրներ Կատեգորիա:Կոստա Ռիկայի նախագահներ Կատեգորիա:Խաղաղության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիրներ Կատեգորիա:Ապրող անձինք Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի դասախոսներ Կատեգորիա:Լոնդոնի տնտեսագիտության և քաղաքական գիտությունների դպրոցի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Կոստա Ռիկայի համալսարանի շրջանավարտներ
Չիվիդատե ալ Պիանո
Չիվիդատե ալ Պիանո  (Cividate al Piano), կոմունա Իտալիայի Լոմբարդիա մարզի Բերգամոյի գավառում ։ Բնակչության թիվը կազմում է 4882 մարդ։ Բնակչության խտությունը կազմում է 542 մարդ/ կմ²։ Զբաղեցնում է՝ 9 կմ։ Հեռախոսի կոդ՝ 0363։ Փոստային ինդեքս՝ 24050։
Բնակավայրի հովանավորն է սուրբ Նիկողայոս Զմյուռնացին։ Տոնը նշվում է ամեն տարի դեկտեմբերի 6-ին։
Դոլժիկ (գյուղ, Զոլոչևի շրջան)
Դոլժիկ (Довжик), գյուղ Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Զոլոչևի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1650 թվականին։
2001 թվականի տվյալներով Դոլժիկ գյուղում բնակվում էր 2 180 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 4,76 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 457,98 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Զոլոչևի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1650 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Շկուրատովկա (այլ կիրառումներ)
Շկուրատովկա, կարող է վերաբերել՝
Տեսլիչ
Տեսլիչ (Teslić, Теслић / Teslić, Teslić), քաղաք Սերբական Հանրապետության հյուսիսարևմտյան մասում։ Տեղակայված է ԲևՀԴ (Բոսնիա և Հերցեգովինա) հետ սահմանին։ Համանուն համայնքի վարչական կետնրոնը Դոբոյ շրջանում։
Բնակչություն
Ըստ 2013 թվականի մարդահամարի տվյալների՝ քաղաքի բնակչությունը կազմում է 7 518 մարդ, իսկ համայնքի բնակչությունը՝ 7 518 մարդ ։
1991 թվականի մարդահամարի համաձայն՝ քաղաքում ապրել է 8 655 մարդ, որոնցից՝
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Բոսնիա և Հերցեգովինայի բնակավայրեր
Ֆարհադ Թունջ
Ֆարհադ Թունջ (Ferhat Tunç, ), քրդական զազա ցեղի երգիչ և երգերի հեղինակ՝ Թուրքիայի Թունջելի գյուղաքաղաքից:
Կենսագրություն
Ֆարհադ Թունջը 1979 թվականին ավարտելով լիցեյը, բնակության է տեղափոխվել Գերմանիա: Այնտեղ նա երաժշտական հմտությունները խորացրել է Մայնցի համալսարանին կից երաժշտական դպրոցում, որից հետո 1982 թվականին թողարկել է իր առաջին՝ «Կըզըլըրմակ» ալբոմը (Kızılırmak): Եվ, չնայած այդ առաջին ալբոմը թողարկվել էր Գերմանիայում, բայց բազմաթիվ երկրպագուներ բերեց երգչին հենց Թուրքիայում:
«Քոբանի» ալբոմ
2016 թվականին Ֆահրադ Թունջը թողարկեց «Քոբանի» ալբոմը՝ նվիրված Սիրիայի հյուսիսում գտնվող համանուն քաղաքին, որն ավերվել էր «Իսլամական պետություն» ահաբեկչական խմբավորման կողմից: Իր այս ալբոմով Թունջը խստորեն քննադատում էր որոշ քաղաքական գործիչների և հայտնում իր համերաշխությունը քրդերի, ալևիների, հայերի ու եզդիների հետ՝ երգերի մեջ խոսելով պատմության ընթացքում նրանց կրած ցավի ու տառապանքի մասին: Ալբոմի երգերը թեև կրում են քրդական ու թուրքական մեղեդային ազդեցություն, սակայն հիմնականում գրված են պոպ և սոֆթ-ռոք ժանրերին հատուկ գործիքավորմամբ և հասցեագրված են Արևմուտքի լսարանին: Այս ալբոմում Թունջն ընդգրկել է այսօրվա Թուրքիայի տարածքում երգվող տարբեր ազգային երգեր և մեկ հայկական ազգային երգ՝ «Նարո ջան», և դրանք երգում է հենց բնօրինակների լեզուներով՝ թուրքերեն, հայերեն և քրդերեն: Երգերից մեկը նա կատարում է նշանավոր Մարի Բոյնեի հետ, որը ազգային փոքրամասնության ներկայացուցիչ է Սկանդինավիայում այնպես, ինչպես, օրինակ, ալևիներն Թուրքիայում: Ալբոմի երգերը գործիքավորել է Օսման Իսմենը: Բացի երգիչ Ֆարհադ Թունջից, երաժիշտների կազմում են նաև կիթառահար Կնուտ Ռեյերսրուդը, դաշնակահար Էյվին Քրիստիանսենը, սրնգահար Էյուփ Հեմիշը, դուդուկահար Էրտան Թեքինը, իսկ հարվածային գործիքները նվագում են Ալփ Դողան Թուրեջին և Ռյուն Արնեսենը: Ձայնագրման աշխատանքներին մասնակցել են նաև լարային նվագախումբ՝ Ստամբուլից և պատանեկան երգչախումբ՝ Օսլոյից:
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Թուրքական ծագմամբ գերմանացիներ Կատեգորիա:Թուրք տղամարդ երգիչներ
Բորզովայա Զաիմկա
Բորզովայա Զաիմկա (Борзовая Заимка), գյուղ Ռուսաստանի Ալթայի երկրամասի Բառնաուլի քաղաքային օկրուգի կազմում։
Բնակչությունը 2006 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 2500 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Ալթայի երկրամասի Բառնաուլի քաղաքային օկրուգի բնակավայրեր
Պոլիբիոս
Պոլիբիոս (Πολύβιος, Polybius մ.թ.ա. 201 թ․, Մեգալոպոլ, Արկադիա - մ.թ.ա. 120 թ․), հույն պատմիչ, պետական գործիչ և զորավար, 40 գրքից բաղկացած «Ընդհանուր պատմության» հեղինակ։ Աշխատությունից լրիվ պահպանվել են առաջին հինգ գրքերը, մյուսները հասել են հատվածաբար։ Իր աշխատությունը Պոլիբիոսը սկսում է Իտալիայից մ.թ.ա. 272 թ. Պյուրոսի հեռանալուց հետո տեղի ունեցած անցքերով ու ավարտվում մ.թ.ա. 146 թ. Կարթագենի և Կորնթոսի կործանմամբ ու Հռոմին Հունաստանի ենթարկումով։
Կատեգորիա:Հին հույն պատմիչներ Կատեգորիա:Մ.թ.ա. II դարի պատմիչներ Կատեգորիա:Հույն ռազմական գործիչներ Կատեգորիա:Հույն զորավարներ Կատեգորիա:Հույն գրողներ
Ավբազե
Բնակչություն
1878 թվականին ուներ 65 քուրդ բնակիչ։
Տնտեսություն
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը անասնապահությունն էր ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Վազգեն Մնացականյան
Վազգեն Միքայելի Մնացականյան, հայ խորհրդային գրականագետ, քննադատ։ Բանասիրական գիտությունների թեկնածու (1962)։ ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1949 թվականից։ Հանդես է եկել նաև Վազգեն Դարբնի գրական անունով։
Կենսագրություն
Վազգեն Մնացականյանը ծնվել է 1915 թվականին, Ադրբեջանական ԽՍՀ Խանլարի շրջանի Գետաշեն գյուղում։ 1933 թվականին ավարտել է Կիրովաբադի մանկավարժական տեխնիկումը և մինչև 1935 թվականը որպես հայոց լեզվի ուսուցիչ աշխատել է հայրենի գյուղում։ 1939 թվականին ավարտել է Լենինգրադի օտար լեզուների ինստիտուտի ֆրանսերենի ֆակուլտետը։ Ապա սովորել է նույն ինստիտուտի ասպիրանտուրայում։ 1941-1945 թվականներին ծառայել է Կարմիր բանակում, մասնակցել է Հայրենական մեծ պատերազմին։ 1946-1947 թվականներին աշխատել է ՀԽՍՀ արտաքին գործերի նախարարությունում, 1947-1948 թվականներին՝ Արտասահմանյան երկրների հետ բարեկամության և մշակութային կապի հայկական ընկերությունում։ 1953-1958 թվականներին աշխատել է Հայաստանի գրողների միությունում որպես ավագ խորհրդական։ 1948-1953 թվականներին եղել է «Գրական թերթ»-ի, 1958-1961 թվականներին՝ «Սովետական գրականություն» ամսագրի խմբագիրը։ 1962 թվականին «Գեղամ Սարյան» թեմայով դիսերտացիա է պաշտպանել և ստացել բանասիրական գիտությունների թեկնածուի աստիճան։ 1971 թվականից եղել է ՀԽՍՀ ԳԱ Մանուկ Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտի տնօրենի տեղակալ։ Մնացականյանի ուսումնասիրությունների ասպարեզը սովետահայ գրականության արդիական խնդիրներն են։ 1958 թվականին տպագրվել է նրա «Գրական հարցեր» գիրքը։ «Գեղամ Սարյանի պոեզիան» (1963, ռուսական հրատարակչություն «Գեղամ Սարյան», 1964) աշխատությամբ Մնացականյանն արժեքավորել է բանաստեղծի գրական վաստակը։ Հրատարակել է «Ժամանակի հետ» (1968), «Տարիներ և ճակատագրեր» (1978), «Քննադատի աշխարհը» (1981) քննադատական, գրականագիտական հոդվածների ժողովածուները ։ Երևանի Գաբրիել Սունդուկյանի անվան թատրոնը 1975 թվականին բեմադրել է նրա «Նյուրնբերգյան վերջաբան» դրաման (հեղինակակից Հրաչիա Ղափլանյան)։
Պարգևներ
Պարգևատրվել է Կարմիր աստղի 2 շքանշանով։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ գրականագետներ Կատեգորիա:Հայ քննադատներ Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմին մասնակցած հայեր Կատեգորիա:Բանասիրական գիտությունների թեկնածուներ Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակիցներ
Էստոնիայի բնություն
Կատեգորիա:Էստոնիա Կատեգորիա:Էստոնիայի բնություն
Anaconda (երգ)
«Anaconda», ամերիկացի երգչուհի Նիքի Մինաժ երգն է։ Այն թողարկվել է 2014 թվականի օգոստոսի 4-ին, որպես նրա «The Pinkprint» կոչվող երրորդ ստուդիական ալբոմի երկրորդ սինգլ ։ Երգը գրվել է Նիքի Մինաժի, Polow da Don-ի, Ջեյմս Սթրայֆի, Ջոնաթան Սոլոն Մայվետի, Da Internz դուետի անդամների և Sir Mix-a-Lot-ի կողմից։
Տեսահոլովակ
Երգի տեսահոլովակը, որի ռեժիսորն է Քոլին Թիլին, նկարահանվել է Լոս Անջելեսում և ներկայացվել է 2014 թվականի օգոստոսի 19-ին Նիքի Մինաժի VEVO էջում ։ Տեսահոլովակը թողարկման առաջին 24 ժամում հավաքել է 19.6 միլիոն դիտում՝ գերազանցելով Մայլի Սայրուսի «Wrecking Ball» երգի տեսահոլովակին, որը իր թողարկման առաջին 24 ժամում հավաքել էր 19.3 միլիոն դիտում ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:2014 սինգլներ Կատեգորիա:Նիքի Մինաժի երգեր Կատեգորիա:2014 երգեր
Սիմհասենա
Սիմհասենա, հին հնդկական Արևմտյան Քշատրապաս պետության թագավորը (380-384/385)։
Կենսագրություն
Սիմհասենան Ռուդրասենա III-ի քրոջ որդին էր և գահ է բարձրացել նրա մահից հետո։ Չանդ Ջայն Քայլաշը, նշելով այն փաստը, որ Ռուդրասենա III-ին հաջորդել է ոչ թե որդին, այլ նրա զարմիկը, կասկած է հայտնել, որ երկրի տիրակալի փոփոխութունը տեղի է ունեցել բնական և խաղաղ ճանապարհով։ Հետազոտողը նաև առաջարկել է Սիմհասենային նույնականացնել Իսվարամիտրա թագավորի համանուն որդու հետ, որոնց անունները նշված են Սանչիի մոտ հայտնաբերված կավե իրերի վրա։ Միաժամանակ Քայլաշը դժվարանում է բացահայտել այս տիրակալների կապը Սրիդհարավարմանի հետ, որը իշխում էր Արևելյան Մալվայում ։ Ըստ Սաթյա Շրավայի՝ Ռուդրասենա III-ը կարող էր մահանալ երիտասարդ հասակում կամ սպանվել գուպտաների հետ բախումների ժամանակ՝ չթողնելով ուղղակի իրավահաջորդներ ։ Սիմհասենայի մետաղադրամների հատման տարեթվերը միանշանակ չեն, բայց ամեն դեպքում գիտնականներն այս մահաշատրապի կառավարման շրջանը վերագրում են 380-ական թվականներին ։ Սիմհասենային հաջորդել է նրա որդին՝ Ռուդրասենա IV-ը ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հին Հնդկաստան Կատեգորիա:Հնդկաստանի պատմություն
Շմակովկա (այլ կիրառումներ)
Շմակովկա, կարող է վերաբերել՝
Փյունիկյան արմավենի
Փրիրենի,Փյունիկյան արմավենի (լատ․՝ Phoenix), արմավենիների ընտանիքի երկտուն ծառանման բույս։ Բունը ծածկված է թափված տերևների մահացած տերևակոթունների պատյաններով, գագաթը՝ փետրաձև տերևների խիտ սաղարթով։ Ծաղիկները միասեռ են, եռանդամ՝ հավաքված հուրանաձև ծաղկաբույլերում։ Պտուղը պինդ սերմով հատապտուղ է․ որոշ տեսակներինն օգտագործվում է սննդում։ Հայտնի է Փյունիկյան արմավենու 15 տեսակ՝ տարածված Ասիայի և Աֆրիկայի արևադարձային շրջաններում։ Բուն փյունիկյան արմավենի (Ph․ dactylifera) Հյուսիսային Աֆրիկայից մինչև Ինդոս գետը տարածված չոր մերձարևադարձային շրջանների հնագույն մշակովի բույս է, որի մշակությունը Եգիպտոսում և Միջագետքում հայտնի է մ․ թ․ ա․ 7–րդ հազարամյակից։ Վայրի վիճակում չի հանդիպում։ Բունն ուղիղ է՝ 15–20 մ բարձրությամբ և 80 uմ տրամագծով։ Տերևների երկարությունը 4–6 մ է։ Պտուղները (խուրմա) երկարավուն են կամ օվալաձև՝ մինչև 7,5 սմ երկարությամբ։ Սննդի մեջ օգտագործվում են թեթևակի ապխտած կամ չորացրած վիճակում։ Կալորիականությամբ գերազանցում են մյուս պտուղներին։ Ապրում է մինչև 100 տարի, պտղաբերում՝ 5–6-րդ տարում։ Մեկ ծառը տալիս է 30–120 կգ բերք։ Հայտնի է ավելի քան 5000 սորտ։ ԽՍՀՄ–ում մշակվում էր Թուրքմենիայում։ Փյունիկյան արմավենու բազմաթիվ տեսակներ օգտագործվում են որպես դեկորատիվ և ջերմոցային բույսեր։
Բուդիլկա (գյուղ, Լեբեդինի շրջան)
Բուդիլկա (Будилка), գյուղ Ուկրաինայի Սումիի մարզի Լեբեդինի շրջանում։ Հիմնադրվել է 17-րդ դարում։
2001 թվականի տվյալներով Բուդիլկա գյուղում բնակվում էր 2 049 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Սումիի մարզի Լեբեդինի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:17-րդ դարում հիմնադրված բնակավայրեր
Յուվյասկուլյա
Յուվյասկուլյա, նախկինում Յուվյասկյուլյա և Յուվեսկուլյե (Jyväskylä ), քաղաք և մունիցիպալիտետ կենտրոնական Ֆինլյանդիայում , Կենտրոնական Ֆինլանդիա մարզի վարչական կենտրոն։ Քաղաքի անվանումը թարգմանվում է որպես «հացահատիկի գյուղ»։
Ունի 128,2 հազար բնակչություն ։
Հիմնադրվել է Նիկոլայ 1-ին կայսրի հրամանով 1837 թվականի մարտի 22-ին։