Գաբրիել_Խաչատրյան
Գիտական գործունեություն
Գ. Խաչատրյանի աշխատանքներում մեծ տեսակարար կշիռ ունեն մոլեկուլյար և ֆիզիկոքիմիական կենսաբանության և նյարդաքիմիայի կարևոր ասպեկտների ուսումնասիրությունները։ Նրա հետազոտությունները բացահայտել են բարձր տարբերակված նյարդային բջիջների գենետիկ ապարատի ակտիվացման մեխանիզմների կանոնավորման մի շարք առանձնահատկություններ։ Նա ցույց է տվել, որ նյարդային ապարատի գենետիկ ֆունկցիաների կանոնավորումը բնական միացությունների խմբի մոլեկուլյար ազդանիշ գործոնների ազդեցությամբ կարող է ընթանալ այնպիսի ուղիներով, որ ոչ միշտ են բնորոշ այլ բջիջների համար։ Միաժամանակ բացահայտվել է, որ առանձին դեպքերում պոլիամինների գործողությունը նման է նեյրոակտիվ պեպտիդների գործողությանը։ Միաժամանակ փորձարարական հետազոտությունների հիման վրա գիտնականը հանգել է այն եղրակացության, որ իր ուսումնասիրված մոլեկուլյար-ազդանիշ գործողությունների ազդեցությունը գենետիկ ապարատի վրա ընթանում է տարբեր ռիբոնուկլեինաթթու պոլիմերազների ակտիվության ինդուկցիայի ճանապարհով։ Գ. Խաչատրյանը առաջ է քաշել մի տեսակետ, որի համաձայն կենտրոնական նյարդային համակարգի վրա ֆիզիոլոգիական ներգործությունների ժամանակ ռիբոնուկլեինաթթվի բիոսինթեզի կանոնավորումը կարող է ընթանալ ցիկլոադենիլատ- և ցիկլոգուանիդատ-զգացող տրանսկրիպցիաների միջնորդությամբ։ Այդ բնագավառում նրա կատարած աշխատանքները ունեն ֆունդամենտալ նշանակություն և ուղղված են բարձրակարգ կենդանիների նյարդային բջիջներում նուկլեինաթթուների բիոսինթեզի կանոնավորման մեխանիզմների բացահայտմանը։ Մյուս կողմից՝ այդ աշխատանքների ընթացքում ստացված տվյալները գործնական առողջապահության համար ունեն կիրառական կարևոր նշանակություն, քանի որ կարող են օգնել արտակարգ վիճակների ախտաբանաքիմիական հիմունքների պարզաբանմանը և դրանց վերացման նպատակով ռացիոնալ միջոցառումների մշակմանը։ Նա ցույց է տվել, որ սթրեսային վիճակները (կլինիկական մահ, վերակենդանացումից հետո վերականգնման ժամանակաշրջան, ուղեղային իշեմիա և այլն) կարող են առաջացնել ռիբոնուկլեինաթթվի պահանջվող ձևերի անհրաժեշտ քանակության սինթեզի դանդաղում, ի հայտ բերել պոլիռիբոսոմների ֆունկցիայի դիսհարմոնիա, նյարդասպեցիֆիկ սպիտակուցների սինթեզի ճնշում և ուղեղի ֆունկցիայի խանգարում։ Նա բացահայտել է արյան մահացու կորստի, կլինիկական մահվան և վերականգնման շրջանում ռիբոնուկլեազի ակտիվության զգալի նվազում տարբեր ենթաբջջային մասնիկներում, որն առաջին շրջանում բացառում է ուղեղի նյարդային բջիջների լիզոսոմներից լիտիկ ֆերմենտների անջատումը և կանխում է սպիտակուց սինթեզող համակարգի վրա ռիբոնուկլեազի քայքայող հատկությունը։ Մեծ գործնական հետաքրքրություն են ներկայացնում Գ. Խաչատրյանի և նրա աշխատակիցների ուսումնասիրությունները ուղեղում ուրիդիլտրանսֆերազային համակարգի, կատեխոլամինների և սերոտոնինի քիմիայի և կեսաքիմիայի վերաբերյալ՝ օրգանիզմի ծայրահեղ վիճակների ժամանակ անհրաժեշտ բուժական միջոցների գործում։ Տոքսիկոլոգիայի համամիութենական գիտահետազոտական ինստիտուտի հայկական մասնաճյուղում աշխատելու ժամանակաշրջանում ընդհանուր թունաբանության լաբորատորիայի կազմում կենսաքիմիական խումբը նրա անմիջական ղեկավարությամբ նոր հետազոտություններ էր ծավալել մարդու և բարձրակարգ կենդանիների բջիջների և գենետիկ ապարատի վրա սինթետիկ քիմիական միացությունների վնասակար ազդեցությունը ուսումնասիրելու նպատակով։ Նա մշակում էև կենսաքիմիական գենետիկայի և մոլեկուլյար թունաբանության կարևորագույն ասպեկտները։ Գ. Խաչատրյանը և նրա աշակերտները այլ հարցերի հետ միաժամանակ մշակել են նաև կենտրոնական նյարդային համակարգի գործունեության մոլեկուլային հիմունքները և կենսապոլիմերների (նուկլեինաթթուների, նյարդաառանձնահատուկ սպիտակուցների) և կենսաբանական նոր ակտիվ նյութերի դերը հիշողության, նյարդային բջիջների պլաստիկ ֆունկցիայի ապահովման և օրգանիզմի արտակարգ վիճակներում կենսաբանական փոփոխությունների միջև։