cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Խորվաթիայի անկախության պատերազմ
1995: Պատերազմի ավարտ
1995 թվականի սկզբին Խորվաթիայում իրավիճակը դարձյալ լարվել է։ Խորվաթական ղեկավարությունը ճնշում է գործադրել Սերբական Կրաինայի վրա։ 1995 թվականի հունվարի 12-ին Ֆրանյո Տուջմանը ՄԱԿ-ի գլխավոր քարտուղար Բուտրոս Բուտրոս-Ղալիին հայտնել է այն մասին, որ մարտի 31-ին Խորվաթիան ծրագրում է չեղարկել համաձայնությունը, որը վերաբերում է Խորվաթիայի տարածքում ՄԱԿ-ի խաղաղապահ զորքերի առկայությանը։ Այս քայլը բացատրվել է նրանով, որ չնայած Խորվաթիայի տարածքային ամբողջացմանը՝ Սերբիան աջակցում է Խորվաթիայում սերբական ուժերին, և տվյալ տարածքները, ըստ նախագահ Տուջմանի, ինտեգրվում են Հարավսլավիայի միութենական հանրապետությանը։ Տվյալ հարցով հարցում է ուղարկվել ՄԱԿ ։ Այս հարցի շուրջ ՄԱԿ-ն ընդունել է A/RES/49/43 բանաձևը, որում ասվում է.
1995 թվականի հունվարի վերջին համաշխարհային հանրությունը և ՄԱԿ-ը մշակել են «Z-4» («Zagreb-4») խաղաղ կարգավորման ծրագիրը, որը նախատեսում է Սերբական Կրաինայի ինտեգրումը Խորվաթիային և սերբերին մշակութային ինքնավարություն հատկացնելը ։ Սակայն Կրաինայի սերբերի ղեկավարությունը հրաժարվել է այս ծրագիրը քննարկելուց այնքան ժամանակ, քանի դեռ խորվաթական կողմը խոչընդոտում է խաղաղապահ ուժերի մանդատի երկարաձգումը ։ Մարտի 12-ին Զագրեբը համաձայնել է երկարացնել ՄԱԿ-ի խաղաղապահ ուժերի մանդատը Խորվաթիայում այն պայմանով, որ պետք է անվանափոխվի դրա բնույթը՝ «ՄԱԿ-ի գործողություն Խորվաթիայում վստահությունը վերականգնելու հարցով» («United Nations Confidence Restoration Operation in Croatia (UNCRO)») :
Կոնֆլիկտը նորից բորբոքվել է 1995 թվականի մայիսին այն բանից հետո, երբ Կնինը կորցրել է Բելգրադի աջակցությունը հիմնականում միջազգային հանրության ճնշման պատճառով։ Մայիսի 1-ին խորվաթական բանակը մտել է սերբերի վերահսկողության տակ գտնվող տարածք։ «Կայծակ» գործողության (Operacija «Bljesak») ժամանակ Արևմտյան Սլավոնիայի ողջ տարածքն անցել է Խորվաթիայի հսկողության տակ ։ Սերբական կողմը կորցրել է 283 մարդ (սպանված ու անհայտ կորած), այդ թվում՝ 57 կին, 9 երեխա, ինչպես նաև 1.500 զինվոր ու սպա է գերվել ։ Խորվաթական բանակը կորցրել է 60 մարդ ։ Ի պատասխան այս գործողության՝ Կրաինայի սերբերը կրակի տակ են վերցրել Զագրեբը, որի արդյունքում մահացել է 7 և վիրավորվել 175 խաղաղ բնակիչ ։ Այս ժամանակ հարավսլավական բանակը սկսել է զորքն ու տանկերը մոտեցնել խորվաթական սահմանին՝ նպատակ ունենալով կանխելու խորվաթների առաջխաղացումը Արևելյան Սլավոնիայում ։
Հետագա ամիսներին համաշխարհային հանրությունը փորձել է հաշտեցնել հակամարտող կողմերին՝ հարևան Բոսնիայում ստեղծելով «անվտանգության գոտի»։ Այս ժամանակ Խորվաթիայի ղեկավարությունը հասկացրել է, որ թույլ չի տա «Բիխաչի անկլավ» և ամեն դեպքում կաջակցի Բոսնիայի զորքերին։ Դրանից հետո կայացել է Բոսնիա և Հերցեգովինայի ու Խորվաթիայի ղեկավարների հանդիպումը, և հուլիսի 22-ին Սպլիտում ստորագրվել է խորվաթական ու բոսնիական համատեղ գործողությունների ու փոխօգնության համաձայնագիր ։ Հուլիսի 25-ին խորվաթական բանակը և Խորվաթիայի պաշտպանության խորհուրդը Դինարա լեռան կողմից հարձակվել են սերբական զորքերի վրա՝ գրավելով Բոսանսկո Գրախովոն։ «Ամառ-95» գործողության (Operacija «Ljeto '95») ընթացքում,. որն ավարտվել է հուլիսի 30-ին, խորվաթներին հաջողվել է վերջնականապես կտրել Կնինի և Բանյա Լուկայի կապը ։
Օգոստոսի 4-ին խորվաթական բանակը սկսել է «Փոթորիկ» գործողությունը (Operacija «Oluja»), որի նպատակն է եղել վերահսկողություն սահմանել Կրաինայի սերբերի հսկողության տակ եղած տարածքների վրա։ Երկրորդ աշխարհամարտից հետո ցամաքային այս խոշորագույն գործողության ընթացքում խորվաթական բանակը գործի է դրել 100,000-ոց բանակ ։ Հարձակումն ավարտվել է օգոստոսի 9-ին և լիարժեքորեն հասել է իր առջև դրված նպատակին։ Գործողության ընթացքում սերբ խաղաղ շատ բնակիչներ փախել են խորվաթական ուժերի գրաված տարածքներից։ Սակայն խորվաթական կողմը հայտարարել է, որ դա չի եղել խորվաթական բանակի գործողությունների արդյունքում, այլ կատարվել է Սերբական Կրաինայի քաղաքացիների պաշտպանության շտաբի հրամանով (Կովաչևիչ, Սեկուլիչ , Վրցել )՝ քաղաքացիական բնակչության էվակուացիայի մասին   ։ «Միջազգային համաներում» միջազգային ոչ կառավարական կազմակերպության տվյալներով խորվաթական բանակի հարձակման արդյունքում մոտ 200,000 սերբ դարձել է փախստական կամ ստիպված է եղել լքել տունը ։ Նախկին Հարավսլավիայի գործով միջազգային դատարանն ապացուցել է, որ միայն 20,000 սերբ է ենթարկվել բռնի տեղահանման ։ Սերբական Կրաինան չեզոքացնելուց հետո 1991 թվականին այստեղից փախածներին թույլատրվել է վերադառնալ իրենց տները։ Միայն 1996 թվականին մոտ 85,000 խորվաթներ վերադարձել են Կրաինա և Արևմտյան Սլավոնիա ։ «Փոթորիկ» գործողության արդյունքում խորվաթական զորքերը կորցրել են 174-196 զինվոր, 1430 զինվոր վիրավորվել է ։ Սերբական կողմը կորցրել է 500-742 զինծառայող, վիրավորվել է մոտ 2,500 զինվոր և գերվել մոտ 5,000-ը ։ 324 -677 քաղաքացիական անձ զոհվել է ռազական գործողությունների արդյունքում։ Սերբական ոչ կառավարական «Վերիտաս» կազմակերպության տվյալներով «Փոթորիկ» գործողության արդյունքում սպանվել կամ անհետ կորել է 1,042 սերբ քաղաքացիական անձ ։
Պատերազմի տեսակ և անվանում
Խորվաթիայում այս պատերազմն անվանում են «Հայրենական պատերազմ» («Domovinski rat»), արևմուտքում առավել հաճախ անվանում են «Խորվաթիայի անկախության պատերազմ» (Croatian War of Independence)  ։ Անգլալեզու աղբյուրները աշխարհի տարբեր անկյուններում հակամարտության տարբեր ժամանակահատվածներում պատերազմը մատնանշող տարբեր անվանումներ են տվել։ Եզրաբանությունը փոխվել է ռազմա-քաղաքական հակամարտության փոփոխվելու հետ՝ «Խորվաթիայի պատերազմ» , «սերբ-խորվաթական պատերազմ» , «Հարավսլավիայում հակամարտություն» և այլն։
Խորվաթիայում ամենից տարածում ունեցող անվանումը «Հայրենական պատերազմն» է, սակայն հանդիպում են այլ անվանումներ ևս, օրինակ՝ «Մեծսերբական ագրեսիա» («Velikosrpska agresija») ։ Այս անվանումը հաճախ է կիրառվում խորվաթական ԶԼՄ-ներում, այն կիրառվել է նաև անգլալեզու թարգմանություններում ։ Ռուսաստանում այս հակամարտությունը սովորաբար միավորում են Բոսնիական պատերազմին և կիրառում «հարավսլավական ճգնաժամ» անվանումը։
Հակամարտության բնույթի մասին երկու կարծիք կա․ արդյոք այն եղել է քաղաքացիական պատերազմ, թե՞ միջազգային։ Սերբիայում իշխում է այն կարծիքը, որ այս պատերազմը քաղաքացիական բնույթ է կրել, քանի որ իրար դեմ են կռվել Խորվաթիայի սոցիալիստական հանրապետությունն ու Հարավսլավիայի սոցիալիստական ֆեդերատիվ հանրապետությունը, այնուհետև Խորվաթիան ու այնտեղ ապրող սերբերը ։ Խորվաթիայում և աշխարհի երկրների մեծամասնությունում գերիշխում է այն տեսակետը, որ հակամարտությունը միջազգային ռազմա-քաղաքական բնույթ է ունեցել, քանի որ Հարավսլավիայից մնացած հանրապետությունները՝ Սերբիան ու Չեռնոգորիան, պատերազմ են մղել Խորվաթիայի դեմ՝ ստանալով նաև Կրաինայի սերբերի աջակցությունը, չնայած Հարավսլավիայի միութենական հանրապետությունն ու Խորվաթիան երբեք չեն գտնվել պատերազմական դրության մեջ ։
Սերբերի դրությունը Խորվաթիայում և Սերբական Կրաինա հանրապետության ճակատագիր
Պատերազմից հետո սերբերի և խորվաթների հարաբերություններում լարվածությունը սկսել է թուլանալ։ Դա հնարավոր է եղել փախստականների վերադառնալու ու նաև այն բանի շնորհիվ, որ Խորվաթիայում սերբերի կուսակցությունը՝ «Դեմոկրատական անկախ սերբական կուսակցությունը» տեղեր է ստացել Խորվաթիայի կառավարությունում ։ Սակայն չնայած դրան՝ ազգամիջյան հարաբերություններում մնում են որոշակի խնդիրներ։ Սերբերը Խորվաթիայում հաճախ ենթարկվում են սոցիալական խտրականության։ Չնայած Խորվաթիայում աշխատանք է տարվում սերբերի նկատմամբ խտրականությունը նվազեցնելուն, իրական դրությունը գրեթե մնում է նախկին մակարդակին։ Հիմնական խնդիր է համարվում սերբ փախստականների վերդարձի հարցը, որոնք երկիրը լքել են 1990-ական թվականներին ։
Սերբական Կրաինան չեզոքացնելուց հետո ստեղծվել է Սերբական Կրաինայի վտարանդի կառավարությունը։ Բելգրադում գտնվող կառավարության գործունեությունը վերսկսվել է 2005 թվականին։ Վեց նախարարներ ունեցող կառավարության վարչապետ է դարձել Միլորադ Բուխան։ Վտարանդի կառավարության անդամները հայտարարել են, որ իրենք մտադիր են «Z-4»-ի հիմքով ծրագիր ստեղծելուն և իրենց վերջնական նպատակն է սերբերի համար ձեռք բերել «ինքնավարությունից ավելի, բայց Խորվաթիայի անկախությունից պակաս կարգավիճակ» ։
Կորուստներ և փախստականներ
Աղբյուրների մեծ մասում նշվում է պատերազմի ընթացքում շուրջ 20,000 զոհի մասին  ։ Անհետ կորածների հարցերով խորվաթական հանձնաժողովի նախագահ Իվան Գրույիչի խոսքերով Խորվաթիան կորցել է 12,000 մարդ (սպանված ու անհետ կորած), այդ թվում՝ 6,788 զինծառայող և 4,508 քաղաքացիական անձ ։ Խորվաթիայում 1996 թվականին հրապարակված պաշտոնական տվյալներով մահացել է 12,000 և վիրավորվել 35,000 մարդ ։ Իվո Գոլդշտայնը նշում է 13,583 սպանվածիի ու անհետ կորածի մասին ։ 2010 թվականի դրությամբ Խորվաթիայում 1997 մարդ համարվում է անհետ կորած ։ 2009 թվականին Խորվաթիայում հաշվառված է եղել պատերազմի մոտ 52,000 հաշմանդամ ։ Այս տվյալները ներառում են ոչ միայն մարդկանց, որոնք ֆիզիկապես են տուժել, այլև քրոնիկ հիվանդներին, ում առողջությունը զգալիորեն վատացել է պատերազմի ժամանակ, ինչպես նաև հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարում ունեցողներին ։
Պատերազմի արդյունքում փախստական կամ տեղափոխված են համարվել մոտ 500,000 մարդ ։ Մոտ 196,000 -247,000 մարդ՝ խորվաթ և այլ ազգությունների, ստիպված են եղել լքելու սերբական Կրաինայի հսկողության տակ գտնված տարածքները։ Եվրոպայի անվտանգության և համագործակցության կազմակերպության տվյալներով, որոնք հրապարակվել են 2006 թվականին, Կրաինայի 221,000 խորվաթ փախստականներից 218,000-ը պատերազմից հետո վերադարձել է հարազատ բնակավայր։ Խորվաթ փախստականների հիմնական հոսքերը գրանցվել են 1991 և 1992 թվականներին, երբ տեղի են ունեցել զինված առաջին բախումները ։ Շատ խորվաթներ Սերբիայից և Սերբական Կրաինայից փախել են Խորվաթիա, որտեղ 1991 թվականից նրանց խորվաթական քաղաքացիություն է տրվել ։
Սերբական ոչ կառավարական «Վերիտաս» ընկերությունը հրապարակել է տվյալներ, որոնց համաձայն սերբական կողմն ունեցել է 6,780 սպանված ու անհետ կորած, այդ թվում՝ 4,324 զինծառայող և 2,344 քաղաքացիական անձ։ Նրանց մեծ մասը սպանվել կամ անհետ կորել է ռազմական գործողությունների թեժ ժամանակ՝ 1991 (2,442 մարդ) և 1995 (2,344 մարդ) թվականներին։ Կորուստների մեծ մասը գրանցվել է Հյուսիսային Դալմաթիայում՝ 1632 մարդ ։ ՀԺԲ-ի ղեկավարությունը պաշտոնապես ընդունել է, որ Խորվաթիայի պատերազմի ժամանակ մարտերում մահացել է 1,279 զինծառայող, սակայն այդ տվյալները կարող են էականորեն նվազեցված լինել ։ ՄԱԿ-ի՝ փախստականների հարցերով հանձնաժողովի տվյալներով 1993 թվականին միայն Զագրեբի հսկողության տակ գտնվող տարածքներից արտագաղթել է մոտ 251,000 մարդ ։ Նույն ժամանակ Հարավսլավիայի Կարմիր խաչը հայտարարել է 250,000 սերբ փախստականների մասին։ 1994 թվականին Հարավսլավիայի միութենական հանրապետության տարածքում գտնվել է ավելի քան 180,000 փախստական և Խորվաթիայից տարաբնակեցված մարդ ։ 250,000 մարդ փախել է Սերբական Կրաիայից 1995 թվականի «Փոթորիկ» գործողությունից հետո ։ Արտասահմանյան աղբյուրների մեծ մասը նշում է հակամարտության ընթացքում մոտ 300,000 տարաբնակեցված անձի մասին։ Միջազգային ոչ կառավարական «Միջազգային համաներում» կազմակերպության տվյալներով 1991-1995 թվականներին մոտ 300,000 սերբ լքել է Խորվաթիայի տարածքը, որից 2005 թվականին արդեն վերադարձել էր 117,000-ը ։ Եվրոպայի անվտանգության և համագործակցության կազմակերպության տվյալներով պատերազմի ընթացքում մոտ 300,000 սերբ դուրս է եկել իր հիմնական բնակության վայրից, որից 120,000-ը 2006 թվականին պաշտոնապես գրանցվել է վերադարձած։ Ամեն դեպքում, կա կարծիք, որ այս թիվը ճշգրտորեն չի արտացոլում հայրենադարձների թիվը, քանի որ շատերը վերադարձել են Սերբիա, Չեռնոգորիա ու Բոսնիա և Հերցեգովինա Խորվաթիայում պաշտոնապես գրանցվելուց հետո։ Փախստականների հարցերով ՄԱԿ-ի Փախստականների հարցերով գերագույն հանձնակատարի գրասենյակը 2008 թվականին հրապարակել է, որ 125,000 սերբ գրանցվել է որպես Խորվաթիա վերադարձած, որից 55,000-ը մնացել է հիմնական բնակության ։
Վնաս և ավերածություններ
Պաշտոնական տվյալներով, որոնք հրապարակվել են 1996 թվականին, պատերազմի ժամանակ ոչնչացվել է մոտ 180,000 շինություն, երկրի տնտեսության 25 %-ը ավերվել է, իսկ նյութական վնասը հաշվվում է 27 միլիարդ դոլար ։ Ավերվել է բնակելի տների 15 %-ը, տուժել է մշակութային ժառանգության 2,423 օբյեկտ ։ 2004 թվականին նշվել են հետևյալ թվերը․ 37 միլիարդ դոլարի նյութական վնաս, պատերամի շրջանում երկրի ՀՆԱ-ի 21 % անկում ։ Պատերազմը հանգեցրել է տնտեսական լրացուցիչ ծանրաբեռնվածության և ռազմական ծախսերի ավելացման։ 1994 թվականին Խորվաթիայում գրեթե հաստատվել էր ռազմական տնտեսություն, քանի որ ռազմական կարիքներին հատկացվում էր պետական ծախսերի 60 %-ը ։
Հարավսլավական ու սերբական ծախսերը պատերազմի ընթացքում անհամաչափ են եղել։ Այսպես, 1992 թվականի դաշնային բյուջեի նախագծում Սերբիայի ռազմական ծասերին պետք է ուղղվեր միջոցների 81 %-ը ։ Այն բանից հետո, երբ Հարավսլավիայի բյուջե դադարել են մուտք գործել տնտեսապես առավել զարգացած հանրապետություններից՝ Սլովենիայից ու Խորվաթիայից, միջոցներ, հարավսլավական ղեկավարությունը ստիպված է եղել նոր փող տպել կառավարության գործունեությունը ֆինանսավորելու համար։ Դա հանգեցրել է անխուսափելի գերարժեզրկման։ 1993 թվականի հոկտեմբերից 1995 թվականի հունվար ընկած շրջանում Հարավսլավիայի միութենական հանրապետությունը գերարժեզրկում է ունեցել հինգ կվադրիլիոն տոկոսով ։
Խորվաթիայի շատ քաղաքներ զգալիորեն տուժել են հրետանու և օդուժի կրակոցներից, արկերից, ռումբերից։ Առավել մեծ ավերածությունների են ենթարկվել Վուկովարը, Սլավոնական բրոդ, Ժուպանյան , Վինկովցին, Օսյեկը, Նովա Գրադիշկան, Նովսկան, Դարուվարը, Պակրացը, Շիբենիկը, Սիսակը, Դուբրովնիկը, Զադարը, Գոսպիչը, Կարլովացը, Բիոգրադ նա Մորուն, Սլավոնական Շամացը, Օգուլինը, Դուգա Ռեսան, Օտոչացը, Իլոկը, Բելի Մանաստիրը, Լուչկոն, Զագրեբը և այլ բնակավայրեր     ։ Վուկովարը գրեթե ամբողջությամբ ավերվել է, քանի որ կռվի ժամանակ քաղաքի վրա միլիոնից ավել զինամթերք է ծախսվել։ Չնայած նրան, որ խորվաթական քաղաքների մեծ մասը խուսափել է տանկերի և հակառակորդի հետևակի հարձակումից, դրանք զգալիորեն տուժել են հրետանային կրակոցներից։ Այսպես, Սլավոնական բրոդի և շրջակա գյուղերի վրա 1991-1992 թվականներին ավելի քան 11,600 հրանոթային արկ և մոտ 130 ավիացիոն ռումբ է նետվել։
Միևնույն ժամանակ Սերբական Կրաինայի քաղաքները մշտապես ենթարկվել են խորվաթական բանակի գնդակոծություններին ։ Այսպես, 1995 թվականի օգոստոսի 4-5 Կնինի վրա մոտ 5,000 արկ ու հրթիռ է նետվել։ Մշտական կրոկոցի տակ են եղել Գրաչացը, Օբրովացը, Բենկովացը, Դրնիշը, Կորենիցան, Տոպուսկոն, Վոյնիչը, Վրգինմոստը, Բոնկեվացը, Պետրինյան, Կոստայնիցան, Դվորը և այլ բնակավայրեր ։
Խորվաթիայի անկախության պատերազմի ժամանակ տեղադրվել է ավելի քան 2 միլիոն ական։ Դաշտերի մեծ մասն ականապատվել է ոչ գրագետ ձևով, առանց քարտեզագրման ։ Պատերազմից տասը տարի անց՝ 2005 թվականին, հայտնաբերվել է մոտ 250,000 ական, որոնք տեղադրված են եղել ճակատային գծով պետական սահմանի որոշ հատվածներում, հատկապես Բիխաչի և ՀԺԲ-ի հսկողության տակ գտնվող օբյեկտների տարածքներում ։ 2007 թվականին ականապատ տարածքների մակերեսը կազմել է մոտ 1,000 կմ² ։ Ռազմական գործողությունների ընթացքում 1900 մարդ վիրավորվել կամ զոհվել է ականների պայթյունից ։ 1998-2005 թվականներին Խորվաթիան մոտ 240,000 միլիոն եվրո է ծախսել հակաականային տարբեր միջոցառումների վրա ։ 2009 թվականին հստակ նշվել են մնացած ականային դաշտերը և շրջանները, որտեղ չպայթեցված զինամթերք է առկա։ Չնայած դրան՝ ականազերծման աշխատանքները դանդաղ են ընթանում․ տարբեր գնահատականներով մոտ 50 տարի է անհրաժեշտ, որպեսզի ականազերծվեն բոլոր դաշտերը ։
Ռազմական հանցագործություններ և նախկին Հարավսլավիայի հարցով միջազգային դատարան
Նախկին Հարավսլավիայի հարցով միջազգային դատարանը (ՆՀՀՄԴ) ստեղծվել է ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի՝ 1993 թվականի մայիսի 25-ի 827 բանաձով։ Այս դատարանն օժտված է եղել դատական հետապնդում իրականացնելու այն անձանց հանդեպ, որոնք լրջորեն խախտել են միջազգային մարդասիրական իրավունքը, Ժնևի կոնվենցիան, պատերազմի օրենքներն ու սովորույթները, մարդկության դեմ հանցագործություն ու ցեղասպանություն են իրականացրել նախկին Հարավսլավիայի տարածքում 1991 թվականի հունվարի 1-ից ։ Մեղադրյալների ցուցակներում ընդգրկված են եղել շարքային զինվորներից մինչև վարչապետներ, նախագահներ։ Բարձրաստիճան մեղադրվողներից են եղել Սլոբոդան Միլոշևիչը, Միլան Բաբիչը, Ռատկո Մլադիչը, Անե Գոտովինան ։ Խորվաթիայի առաջին նախագահ Ֆրանյո Տուջմանը մահացել է 1999 թվականին՝ մինչ ծրագրված մեղադրանքի ներկայացումը ։ ՆՀՀՄԴ-ի նախկին աշխատակից Մարկո Ատիլայի խոսքերով քննչական խումբն աշխատել է ոչ միայն Հարավսլավիայի նախագահ Միլոշևիչի, այլև երկրի բարձրաստիճան այլ պաշտոնյաների՝ Վելկո Կադիևիչի, Բլագոե Աջիչի, Բորիսլավ Յովիչի, Բրանկո Կոստիչի, Մոմիր Բուլատովիչի հանցավոր գործունեությունը բացահայտելու ուղղությամբ։ Սակայն դատավոր Կառլա դել Պոնտեի միջամտությունից հետո այդ մեղադրանքները հանվել են և մեղադրական եզրակացությունը սահմանափակվել է միայն Միլոշևիչի մեղադրանքով, ինչի արդյունքում այս մարդկանցից շատերին այլևս մեղադրանք չի առաջադրվել ։
Միլան Մարտիչը առավելագույն պատիժ է ստացել՝ 35 տարվա ազատազրկում, Միլան Բաբիչը ստացել է 13 տարվա ազատազրկում։ Նա զղջացել է պատերազմի ընթացքում իր ծավալած գործունեության համար՝ խնդրելով, որ «խորվաթ եղբայրները ներեն իրեն» ։ ՆՀՀՄԴ-ն ապացուցել է, որ խորվաթ քաղաքացիական անձանց զգալի մասը հիվանդանոցներում ու ապաստարաններում թիրախավորվել են սերբական ուժերի կողմից ։ 2007 թվականին մեղադրվել են Հարավսլավիայի ժողովրդական բանակի ևս երկու սպա Վուկովարում խորվաթների զանգվածային սպանություն իրականացնելու համար։ Վեսելին Շլիվանչանինը դատապարտվել է 10 տարվա ազատազրկման , իսկ Միլե Մրկշիչը՝ 20 տարվա ։ Դատավորները հայտարարել են, որ Վուկովարի գրավումից հետո հարավսլավական ուժերը մի քանի հարյուր խորվաթների հանձնել են գրոհին մասնակցած սերբական ուժերին։ Նրանցից առնվազն 264-ը, այդ թվում՝ վիրավորներ, կանայք, երեխաներ, ծերեր, սպանվել ու թաղվել են Վուկովարի շրջակայքի եղբայրական գերեզմանոցում ։ Վուկովարի քաղաքապետ Սլավկո Դոկմանովիչը բերվել է Հաագա դատական հարցաքննության համար, սակայն 1998 թվականին ինքնասպան է եղել մինչ դատավարության սկսվելը ։
ՀԺԲ-ի գեներալներ Պավլե Ստրուգարը և Միոդրագ Յոկիչը ՆՀՀՄԴ-ի կողմից դատապարտվել են 8 և 7 տարվա ազատազրկման Դուբրովնիկի պաշարման ժամանակ այն կրակի տակ վերցնելու համար ։ Հարավսլավական բանակի գլխավոր շտաբի ղեկավար Մոմչիլո Պերիշիչը դատապարտվել է 27 տարվա ազատազրկման Սերբական Կրաինայի և Սերբիայի Հանրապետության բանակներին օգնելու և ֆինանսավորելու որոշում կայացնելու համար, որոնք իրենց հերթին հանցագործություններ են կատարել Սարաևոյում, Զագրեբում և Սրեբրենիցեում ։ Սակայն 2013 թվականի փետրվարին ՆՀՀՄԴ-ի բողոքարկիչ պալատի կողմից նա լիովին արդարացվել է և ազատ արձակվել ։ Բացի հանցագործություններից, որոնք կատարվել են Վուկովարի գրավումից հետո, բազմաթիվ փաստաթղթավորված հանցագործություններ են հայտնաբերվել քաղաքացիական անձանց, ռազմագերիների դեմ, որոնք իրականացրել են սերբական ու հարավսլավական ուժերը Խորվաթիայում։ Նրանցից շատերը քննվել են ՆՀՀՄԴ-ի և ազգային դատական մարմինների կողմից։ Այդ հանցագործություններից են Դալի կոտորածը, Լովասի զանգվածային սպանությունը , Շիրոկո Կուլեի զանգվածային սպանությունը , Բաչինի կոտորածը , Սաբորսկոյի զանգվածային սպանությունը , Շկաբրնիեի կոտորածը , Վոչինի կոտորածը , Բրուշկեի սպանությունները , Զագրեբի հրթիռակոծումը ։
Պատերազմի ժամանակ նաև գոյություն են ունեցել մասնագիտացված ճամբարներ ռազմագերիներին ու քաղաքացիական անձանց պահելու համար։ Նմանատիպ ճամբարներ են գործել Սրեմսկա Միտրովիցեում և Հարավսլավիայի այլ քաղաքներում խորվաթներին պահելու համար ։ Այս ճամբարների նախկին բանտարկյալները ստեղծել են «Սերբական ճամբաներում բանտարկվածների խորվաթական միությունը» այդտեղ տուժածներին օգնություն ցույց տալու նպատակով։ Խորվաթական կողմը նույնպես նմանատիպ ճամբարներ է ունեցել սերբ ռազմագերիներին պահելու համար, օրինակ՝ Սպլիտի «Լորա» ճամբարը, Պակրաչկա Պոլյանայի ճամբարը ։
2001-2003 թվականներին ՆՀՀՄԴ-ը մեղադրանք է ներկայացրել խորվաթ գեներալներ Յանկո Բոբետկոյի, Միրկո Նորացի և Ռախիմ Ադեմիի հանդեպ «Մեդակի գրպան» գործողության ժամանակ ռազմական հանցագործություն կատարելու համար։ Հետագայում այս գործը հանձնվել է խորվաթական դատարանին ։ Նորացը ճանաչվել է մեղավոր և բանտարկվել, Ադեմին արդարացվել է , իսկ Բոբետկոն դատարանի առաջ չի կանգնել առողջական վիճակի պատճառով ։ Խորվաթ մեկ այլ գեներալ Անտե Գոտովինայի մեղադրական եզրակացության մեջ նշվել են ազգությամբ սերբ 150 քաղաքացու անուն, որոնք սպանվել են «Փոթորիկ» գործողության ժամանակ ։ Խորվաթական Հելսինկյան գրասենյակը նշել է, որ ազգությամբ սերբ 677 քաղաքացիական անձ սպանվել է այս գործողության ժամանակ ։ ՆՀՀՄԴ-ի դատավոր Լուիզա Արբուրը հայտարարել է, որ գործողության օրինականությունն ու լեգիտիմությունը խնդրահարույց չեն, սակայն պետք է ուսումնասիրել այն հանցագործությունները, որոնք կատարվել են գործողության ընթացքում ։ Դատական պալատը հաստատել է, որ «Փոթորիկ» գործողության օրինականությունը նշանակություն չունի, քանի որ ՆՀՀՄԴ-ը հետաքրքրված է միայն ռազմական հանցագործությունների հարցով ։ 2011 թվականին Անտե Գոտովինան դատապարտվել է 24 տարվա ազատազրկման, իսկ խորվաթ մեկ այլ գեներալ՝ Մլադեն Մարկաչը՝ 18 տարվա ազատազրկման ։ 2012 թվականին վերաքննիչ դատարանը երկու գեներալներին էլ արադարացրել է  ։
Պատերազմի ժամանակ
Հարավսլավիայի միութենական հանրապետությունը (Սերբիայի և Չեռնոգորիայի միությունը 1992-2003 թվականներին) և Խորվաթիան երեբեք չեն գտնվել պատերազմական վիճակում, սակայն Հարավսլավիան անուղղակիորեն ներքաշվել է Խորվաթիայի տարածքում ռազմական գործողությունների մեջ ։ Բելգրադը և Հարավսլավիայի պաշտպանության նախարարությունը ակտիվորեն ռազմական օգնություն են ցույց տվել Կրաինայի սերբերին ։ Սերբիան նաև սատարել է ռազմականացված տարբեր ստրաբաժանումներ, Խորվաթիայում կռվող սերբական կամավորների խմբեր ։ Սերբիայի և Չեռնոգորիայի տարածքում գոյություն են ունեցել ճամբարներ խորվաթ ռազմագերիների համար ։
Նախկին Հարավսլավիայի հարցով միջազգային դատարանում Միլոշևիչի գործով ներկայացվել են գաղտնազերծված բազմաթիվ փաստաթղթեր Հարավսլավիայի միութենական հանրապետության մասնակցության մասին Խորվաթիայի ու Բոսնիայի պատերազմներին ։ Ներկայացվել են ապացույցներ բոսնիական ու խորվաթական սերբերին զենքով ու նյութական այլ միջոցներով օգնելու մասին պաշտոնական Բելգրադի կողմից, ինչպես նաև վարչական ու կադրային կառուցվածքների ստեղծման մասին, որոնք աջակցել են Կրաինային ու Սերբիայի Հանրապետությանը ։
1993 թվականին Բելգրադը 90 %-ով ապահովում էր Սերբական Կրաինայի բյուջեն։ Կրաինայի ազգային բանկը գոյություն է ունեցել որպես Հարավսլավիայի ազգային բանկի մասնաճյուղ, իսկ 1994 թվականի մարտին Հարավսլավիան, Սերբական Կրաինան և Սերբիայի հանրապետությունը կիրառել են միասնական արժույթ՝ հարավսլավական դինար։ Բոսնիայի ու Կրաինայի սերբերին աջակցությունը հանգեցրել է Հարավսլավիայի միութենական հանրապետությունում փողի գերարժեզրկման ։ 1993 թվականին ԱՄՆ Պետական դեպարտամենտը հայտարարել է, որ «Մեդակի գրպան» և «Մասլենիցա» գործողություններից անմիջապես հետո Սերբիայի իշխանությունները մեծ թվով «կամավորներ» են ուղարկել Սերբական Կրաինայի տարածք ։ Նախկին քարտուղար Ժելկո Ռաժնատովիչը դատական գործընթացի ժամանակ Հաագայում հայտարարել է, որ Սերբական կամավորական գվարդայի առաջնորդը գումար է ստացել Հարավսլավիայի ներքին գործերի նախարարությունից ։
Այդպիսի օգնությունը հնարավորություն է տվել Սերբական Կրաինայի ղեկավարությանը միջամտելու Խորվաթիայի ու Սերբական Կրաինա հանրապետության բանակցություններին և խորհրդատվություն տրամադրել Կնինին ։ Հարավսլավական կողմը փաստորեն մասնակցել է Էրդուտի համաձայնագրի ստորագրմանը ։
Հարավսլավական պետական ԶԼՄ-ները հաճախ խեղաթյուրել են ճշմարտությունը Խորվաթիայի իրադրության մասին ։ Այսպես, Պակրացի բախման ժամանակ տարածվել են ստահոդ տեղեկություններ սերբ խաղաղ բնակչության շրջանում զոհերի մասին, չնայած այդ ժամանակ բախումների արդյունքում զոհեր չեն եղել ։
Պատերազմից հետո
Էրդուտի համաձայնագրից հետո Խորվաթիայի ու Սերբիայի նմիջև հարաբերություններն աստիճանաբար բարելավվել են։ 1996 թվականին երկրները դիվանագիտական հարաբերություններ են հաստատել ։ 1999 թվականի հուլիսի 2-ին Խորվաթիան հայց է ներկայացրել ՄԱԿ-ի Միջազգային դատարան ընդդեմ Հարավսլավիայի միութենական հանրապետության՝ հղում անելով Ցեղասպանության հանցագործությունը կանխելու և դրա համար պատժի մասին կոնվենցիային և ՀՄՀ-ին մեղադրելով ցեղասպանության մեջ ։ 2010 թվականի հունվարի 4-ին Սերբիան պատասխան հայցն է ներկայացրել սպանվածների, փախստականների, վտարված սերբերի, ճամբարներում ռազմական հանցագործությունների մասին՝ սկսած 1941-1945 թվականներին սերբերի գենոցիդից, որ տեղի է ունեցել Երկրորդ աշխարհամարտի ժամանակ Խորվաթիայի անկախ հանրապետությունում ։
2010 թվականից հետո շարունակվել է հարաբերությունների հետագա բարելավումը փախստականների հարցերի կարգավորման շրջանակներում ։ Խորվաթիայի նախագահ Իվո Յոսիպովիչը այցելել է Բելգրադ, իր հերթին Սերբիայի նախագահ Բորիս Տադիչն այցելել է Զագրեբ և Վուկովար։ Վուկովարում հանդիպման ժամանակ Տադիչը հայտարարել է «ներողության ու ցավակցության» մասին, իսկ նախագահ Յոսիպովիչը նշել է, որ «պատերազմի ժամանակ կատարված հացագործությունները անպատիժ չեն մնա»։ Հայտարարություններն արվել են Վուկովարի զանգվածային սպանության տեղում «Օվչարի» հուշահամալիր կատարած համատեղ այցի ժամանակ ։
Միջազգային հանրության դեր
Խորվաթիայի անկախությա պատերազմը սկսվել է այն պահին, երբ միջազգային հանրության ուշադրությունը կենտրոնացված է եղել Պարսից ծոցի պատերազմի, ինչպես նաև նավթի գների կտրուկ աճի և միջազգային տնտեսության աճի դանդաղ տեմպերի վրա։ Ազգայնական տրամադրությունները հանգեցրել են Արևմուտքի ու Ռուսաստանի միջամտությանը։ Դա վերաբերում է ոչ միայն Բալկաններին, այլև Ռուանդայի քաղաքացիական պատերազմին 1994 թվականին։ 1989 թվականին միջազգային հանրությունը հիմնականում սատարել է Հարավսլավիայի կառավարությանը։ 1991 թվականի դեկտեմբերի 19-23 Գերմանիան, Շվեդիան և Իտալիան հայտարարել են, որ ճանաչում են Խորվաթիայի ու Սլովենիայի անկախությունը ։ 1992 թվականի հունվարի 15-ին այդ մասին հայտարարել է նաև Եվրամիությունը։
- Ջոն Մեյջորի կառավարությունը չեզոք դիրք է գրավել՝ պաշտպանելով Հարավսլավիայի տարածքային ամբողջականությունը ։ - Ջորջ Բուշ Ավագի վարչակարգը վարել է հակամարտությանը չմիջամտելու քաղաքականություն ։ Սակայն հաջորդ նախագահի՝ Բիլ Քլինթոնի վարչակարգն ակտիվորեն միջամտել է հարավսլավական հակամարտությանը։ 1994 թվականին ԱՄՆ-ն ու Խորվաթիան պայմանագիր են կնքել ռազմական համագործակցության մասին։ Ամերիկացի զինվորականները խորհրդատվություն են տրամադրել Խորվաթիային սերբական Կրաինայի դեմ հարձակվողական գործողությունների անցկացման հարցերով ։
- Սկզբում Գերմանիան չի սատարել Հարավսլավիայի կազմալուծումը ։ Սակայն Սլովենիայի ու Խորվաթիայի դիվանագիտական ճանաչումից հետո Հելմուտ Կոլի կառավարությունը, հաշվի առնելով պատմական կապերը, ակտիվորեն սատարել է Խորվաթիային հակամարտության ընթացքում ։
- Ռուսաստանը հանդես է եկել Խորվաթիայի ճանաչման դեմ, սակայն չի միջամտել հակամարտությանը։ Բորիս Ելցինի նախագահության ժամանակ Ռուսաստանի արտաքին քաղաքականությունը Բալկաններում բարդ ճանապարհ է անցել՝ ազգային հետաքրքրությունների նկատմամբ անգործությունից մինչև Բալկանների իրադարձությունների ակտիվ մասնակցություն։ Սակայն ռուսական ակտիվությունը Բալկաններում երկար չի շարունակվել և ԱՄՆ-ի ու Արևմտյան Եվրոպայի երկրների կողմից օգտագործվել է իրենց հետաքրքրությունների համար։
Գրականություն
Ռուսերենով
Անգլերենով
Կատեգորիա:Անկախության պատերազմներ Կատեգորիա:20-րդ դարի պատերազմներ Կատեգորիա:Քաղաքացիական պատերազմներ Կատեգորիա:Խորվաթիայի պատերազմներ
Ջրային պտտահողմ
Ջրային հողմապտույտը ձագարաձև օդա-ջրային մրրկասյուն, որն իր բնույթով նման է սովորական տորնադոյին, սակայն ձևավորվում է մեծ ջրավազանների մակերևույթին և միացված է կուտակ ամպերին։ Ջրային հողմապտույտը կարող է առաջանալ սովորական տորնադոյի ջրային մակերևույթի վրայով անցման ժամանակ։ Ավելի հաճախ հանդիպում է արևադարձային լայնություններում ։
Ի տարբերություն դասական հողմապտույտի, ջրային պտտասյունը տևում է ընդամենը 15-30 րոպե, ունի ավելի փոքր տրամագիծ, շարժման արագությություն և պտույտը մոտ երկուսից երեք անգամ ավելի փոքր է։ Պարտադիր չէ ուղեկցվի ամպրոպային քամով։ Կան նաև հավելյալ տարբերություններ։
Նրան նրան, որ սովորաբար ջրային պտտահողմերն առաջանում են արևադարձային գոտիներում, դրանք կարող են հայտնվել նաև բարեխառն կլիմայական պայմաններ ունեցող տեղանքներում։ Նրանց կարելի է հաճախ հետևել Եվրոպայի արևմտյան ափերի մոտ, Բրիտանական կղզիներում և Միջերկրածովյան տարածքի մի քանի մարզերում։ Ջրային պտտահողմերը սահմանափակված չեն աղի ջրավազաններով, շատերն են նկատվել լճերի և գետերի վրա, օրինակ՝ Մեծ Լճերի վրա։ Ջրային հողմապտույտ է նկատվել նաև 2010 թվականի ամառային շոգ ժամանակ՝ Վոլգա գետի վրա։ Այն շատ հաճախ հանդիպում է Սև ծովի ափերին։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Եղանակ Կատեգորիա:Օդերևութաբանություն Կատեգորիա:Քամիներ
Կարեն Բլիկսեն
Կենսագրություն
Կարեն Բլիկսենը ծնվել և մեծացել է հավատացյալ ունիտարիստների՝ բուրժուական գրողների ընտանիքում։ Հայրը՝ պաշտոնաթող կապիտան, կալվածատեր և սիրողական գրող Վիլհելմ Դինեսենը, ինքնասպան է եղել 1895 թվականին՝ իմանալով, որ հիվանդ է ժառանգական սիֆիլիսով։ Կարեն Բլիկսենը սովորել է արվեստի պատմություն Կոպենհագենի Գեղարվեստի ակադեմիայում, ինչպես նաև Փարիզում և Հռոմում։
Կարեն Բլիկսենը սկսեց հրատարակել արվեստի վերաբերյալ հոդվածներ ամսագրերում և թերթերում 1905 թվականից։ Որպես գեղարվեստական ​​ստեղծագործությունների հեղինակ՝ առաջին անգամ հանդես է եկել 1907 թվականին՝ հրատարակելով Eneboerne հեքիաթը Օցեոլա կեղծանունով (իր հոր շան մականունը)։ Սակայն իր տեքստերի նկատմամբ ուշադրության պակասի պատճառով նա դադարել է գրել։ 1912 թվականի դեկտեմբերին տեղի է ունեցել նրա նշանադրությունը իր զարմիկի (իր առաջին սիրո երկվորյակ եղբոր)՝ շվեդ որսորդ և գրող բարոն Բրոր Ֆրեդերիկ ֆոն Բլիկսեն-Ֆինեկեի հետ։ Նրանք ամուսնացել են 1914 թվականի հունվարի 14-ին՝ Մոմբասում նավից իջնելուց անմիջապես հետո, երբ գնացել էին Քենիա՝ տեսնելու մեկ տարի առաջ ձեռք բերված սուրճի պլանտացիան։ Սակայն շուտով պարզվել է, որ ամուսինը նրան վարակել է սիֆիլիսով։ Քանի որ Աֆրիկայում բուժման համար անհրաժեշտ պայմաններ չեն եղել, 1915 թվականին նա վերադարձել է Դանիա։
Աֆրիկա Կարեն Բլիկսենը վերադարձել է 1917 թվականին իր եղբայր Թոմաս Դինեսենի հետ, որն օգնել է տնային տնտեսությունը վարելու հարցում և մինչև 1923 թվականն ապրել է Բլիկսեն ամուսինների հետ։ Ամուսինները պլանտացիայում զբաղվել են համատեղ աշխատանքով մինչև 1921 թվականը, որից հետո նրանք բաժանվել են, իսկ 1925 թվականին՝ ամուսնալուծվել (այդ թվում՝ Բրոր Բլիկսենի աղետալի տնտեսվարության և նրա ամուսնական անհավատարմության պատճառով)։ Սակայն նրանք դրանից հետո էլ պահպանել են բարեկամական հարաբերությունները։
Ինքը՝ Կարենը, մնացել է Աֆրիկայի ագարակում՝ ժամանակ առ ժամանակ այցելելով Դանիայում ապրող հարազատներին։ 1926-1931 թվականներին Բլիկսենը մտերմացել է բրիտանական ռազմաօդային ուժերի օդաչու, ճանապարհորդ և որսորդ Դենիս Ֆինչ Հաթթոնի հետ, որի հետ նա ծանոթացել էր դեռևս 1918 թվականին։ Կարեն Բլիկսենն ունեցել է երկու անհաջող հղիություն։ Ինքնաթիռի վթարի հետևանքով Դենիս Ֆինչ Հաթթոնի մահից (1931 թվականի մայիսի 14) և պլատացիայի հրդեհից հետո Կարեն Բլիկսենը հեռացել է այդտեղից։
1931 թվականի հուլիսին Կարեն Բլիկսենն ընդմիշտ լքել է Աֆրիկան՝ Մարսելով վերադառնալով Եվրոպա։ Դանիայի տանը Կարենը, հոգեկան թուլության զգացողություններով լի, իրեն ամբողջովին նվիրել է գրականությանը։ Բազմաթիվ մերժումներից հետո նրա «Յոթ գոթական պատմվածքներ» ժողովածուն 1934 թվականին ընդունվել է տպագրության ամերիկացի հրատարակիչ Ռոբերտ Հաասի կողմից։ 1937 թվականին Իսակ Դինեսեն կեղծանունով նա հրատարակել է «Աֆրիկայից» գիրքը, որը հիմնված է իր ագարակի կյանքի վրա։ 1985 թվականին այդ գրքի հիման վրա Սիդնի Փոլաքը նկարահանել է համանուն ֆիլմը ։
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Բլիկսենի տունը դարձել է ոչ մեծ գրական սալոնի կենտրոն, ուր այցելել են երիտասարդ դանիացի գրողներ և մտավորականներ Heretica ամսագրի հեղինակներից։ Աստիճանաբար Կարեն Բլիկսենը դարձել է Դանիայի գրական կյանքի առաջատար գործիչներից մեկը։ 1959 թվականին Կարեն Բլիկսենը, չնայած հիվանդագին վիճակին, այցելել է ԱՄՆ, որտեղ նրան հանդիսավոր ընդունելություն են ցույց տվել։
Այն շրջանը, որտեղ գտնվել է Բլիկսենի պլանտացիան, կոչվել է նրա անունով և ժամանակի ընթացքում դարձել է Նայրոբիի ամենահեղինակավոր և հարուստ արվարձաններից մեկը, իսկ գրողի տունը Քենիայի մայրաքաղաքի ամենաշատ այցելվող թանգարաններից մեկն է ։
Ստեղծագործություն
Կարեն Բլիսենը հիմնականում ստեղծագործել է անգլերեն, այնուհետև թարգմանել է իր գրքերը դանիերեն։
Կարեն Բլիկսենի ռոմանտիկ և ֆանտաստիկ վեպերը խորապես կրոնական առակներ են մարդու ստեղծագործական և երջանիկ ճակատագրի մասին՝ անկախ նրանից, թե ինչ է նա անում առօրյա կյանքում և անկախ նրանից, թե որքան ողբերգական ավարտ են ունենում սովորական առօրյայի ստեղծագործական կյանքով ապրելու նրա փորձերը։
Ճանաչում
1950-ական թվականների կեսերից Բլիկսենը բազմիցս արժանացել է միջազգային գրական հանրության ուշադրությանը. 1954, 1957 և 1962 թվականներին առաջադրվել է Նոբելյան մրցանակի, ընկերացել է Էռնեստ Հեմինգուեյի, Թրումեն Կապոտե, Արթուր Միլլերի և Մերիլին Մոնրոյի, Էդվարդ Քամինգսոսի, Պեռլ Բակի հետ, թեև այդ ժամանակ նրա առողջությունը կտրուկ վատացել է, և նա այլևս չէր կարող ոչ կարդալ, ոչ էլ գրել։ Նայրոբիի արվարձանը, որտեղ 1910-1930-ական թվականներին ապրել է Կարեն Բլիկսը, ներկայում կոչվում է նրա անունով, իսկ նրա նախկին տունը վերածվել է թանգարանի։ Կարեն Բլիկսենի վեպերը և այլ արձակ ստեղծագործություններ բազմիցս էկրանավորվել են խոշոր կինոռեժիսորների կողմից (Օրսոն Ուելս, Սիդնի Փոլաք, Գաբրիել Ակսել), նրա մասին նկարահանվել են մի քանի վավերագրական ֆիլմեր։ «Լյուցիֆերի երեխան» (1995) կենսագրական հեռուստատեսային դրամայում գրողի դերը կատարել է Ջուլի Հարիսը։ Բլիկսենի պատվին կոչվել է 3318 աստերոիդը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Դանիացի գրողներ Կատեգորիա:20-րդ դարի կին գրողներ Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ Կատեգորիա:Դանիացի վիպասաններ
Դարվինյան աղվես
Դարվինյան աղվես, աղվեսի տարատեսակ, որը հայտնաբերել է Չարլզ Դարվինը։ Այն երկար ժամանակ համարվում էր հարավամերիկյան գորշ աղվեսի տարատեսակ, սակայն կատարված անալիզները ցույց տվեցին, որ այս կենդանին առանձին տիպ է իրենից ներկայացնում։ Այս աղվեսը հանդիպում է միայն Չիլիում։
Ծագում
Դարվինյան աղվեսը առաջին անգամ հայտնաբերվել է Դարվինի կողմից։ 1834 թվականին բնագետ Չարլզ Դարվինը ուսումնասիրություններ անելու նպատակով գտնվում էր Չիլիում։ Չիլիական կղզեխմբում նա առաջին անգամ հայտնաբերեց այս կենդանուն։ Սկզբնական ուսումնասիրություններից հետո նա ենթադրեց, որ աղվեսին նման այս կենդանին չէր պատկանում կենդանիների որևէ դասի, այլ ներկայացնում էր առանձին տեսակ։ Չնայած իր այս ենթադրությանը, գիտնականները դարվինյան աղվեսին դասեցին հարավամերիկյան գորշ աղվեսի տարատեսակների շարքը։ Դարվինի ուսումնասիրությունները ցույց տվեցին, որ այս աղվեսը գայլի հեռավոր բարեկամ էր և լիովին աղվես չէր։ Նրա կատարած գրառումներից կարելի է գտնել վկայություններ այս կենդանու պահվածքի մասին։ Ըստ Դարվինի, այս աղվեսը շատ հետաքրքրասեր էր և կարող էր ժամերով ուսումնասիրել մարդկանց։ Աղվեսը նույնիսկ թույլ է տվել Դարվինին իր ետևից քայլել։ Այս տեսակը մինչ Դարվինի ժամանելը ուսումնասիրված չէր։
Այս աղվեսը իր չափսերով ավելի փոքր է, քան աղվեսի մյուս տեսակները։ 1990 թվականին մայրցամաքում գտնվել են դարվինյան աղվեսներ, ապացուցելով, որ աղվեսը Չիլիական կղզեխմբի բնաշխարհիկ չէ։ 1996 թվականին կատարած անալիզները ցույց տվեցին, որ սովորական աղվեսը և դարվինյան աղվեսը ունեն տարբեր ԴՆԹ կառուցվածք, այսինքն նրանք առանձին կենդանիներ են։ Դարվինյան աղվեսի ամենամոտ հարազատը համարվում է սեկուրյան աղվեսը։
Այս աղվեսը սովորական աղվեսից տարբերվում է իր համեմատաբար փոքր ոտքերով, փոքր գլխիկով, մուգ մազածածկով, ավելի ամուր ատամնաշարով և ծնոտի կառուցվածքով։ Դարվինյան աղվեսի Չիլիական կղզեխումբ ժամանելը կախված է այն փաստով, որ Պլեիստոցենի դարաշրջանի վերջում կղզեխումբը առանձնացած չէր հիմանական մայրցամաքից։ Առանձնացումը տեղի է ունեցել մոտ 15 հազար տարի առաջ, երբ Սառցե Դարաշրջանի սառույցները հալվելով բարձրացրին ծովի մակարդակը։ Այսպիսով աղվեսները մնացել են առանձնացած կղզում։
Սնունդը
Դարվինյան աղվեսը սնվում է տարբեր տեսակի մանր կենդանիներով, սուղուններով և միջատներով։ Նա երբեմն սնվում է մրգերով և հատապտուղներով և ավելի քիչ թռչուններով և երկկենցաղներով։ Նրանք որսի են դուրս գալիս հիմնականում գիշերը։
Պահպանումը
Դարվինյան աղվեսը ապրում է միայն Հարավային Ամերիկայի տրոպիկական անտառներում։ Նրան կարելի է գտնել Չիլիում և Չիլիական կղզեխմբում։ Քլոեի կղզում ապրում են մոտ 250 այսպիսի աղվեսներ, իսկ հիմնական մայրցամաքում՝ մոտ 70։ Դարվինյան աղվեսը գյուղատնտեսությանը վնաս չի հասցնում։ Այս կենդանուն հիմնական թշնամիները հանդիսանում են փողոցային շները, որոնք կարող են նրանց վարակել մահացու հիվանդություններով։ Դարվինյան աղվեսը պահպանվում է հատուկ կենդանիների պահպանման ծրագրով։
Կատեգորիա:Աղվեսներ Կատեգորիա:Վտանգված տեսակներ
Երկրի օր
Երկրի օր (Earth Day), գարնանը կազմակերպվող մի շարք միջոցառումների անվանումը։ Դրանց նպատակն է մարդկանց ուշադրությունը հրավիրել իրենց շրջակա միջավայրի և Երկիր մոլորակի վրա։ Միջոցառումն առաջին անգամ կազմակերպվել է «Երկրի օր» ցանցի կողմից ։
Նկարագրություն
Կա Երկրի օր անցկացնելու երկու հիմնական շրջան` մարտին (գարնանային գիշերահավասարի շրջանում) և ապրիլի 22-ին։ Բացի այդ, ներկայումս շատ մասնակիցներ և նախաձեռնող խմբեր Երկրի օրվան նվիրված միջոցառումներ են անցկացնում ամառային արևադարձի շրջանում, որպեսզի առավելագույնս օգտագործեն տաք եղանակն ու մարդկանց ազատ ժամանակը։
Երկրի օրը գիշերահավասարի օր
Ի սկզբանե Երկրի օրը շատ երկրներում նշվել է գարնանային գիշերահավասարի օրը, որպեսզի նշվի գարնան գալը (հյուսիսային կիսագունդ) կամ աշնան գալը (հարավային կիսագունդ)։
Երկրի օրը ապրիլի 22-ին
Առաջին միջոցառումն այս օրը կայացել է 1970 թվականին ԱՄՆ-ում։ Նրա հաջողությունը ոգեշնչել է կազմակերպիչներին, և այդ օրվանից միջոցառումը դարձել է կանոնավոր։ Ամերիկացի հայտնի քաղաքական գործիչ սենատոր Հեյլորդ Նելսոնը Հարվարդի համալսարանի ուսանող Ֆենիս Հայեսի գլխավորությամբ ստեղծել է ուսանողական խումբ։ Քանի որ այդ ժամանակ կային ուսանողական տարբեր շարժումներ, այն մեծ ուշադրության արժանացավ։
Չնայած սենատորն ու իր շտաբը չունեին զանգվածային միջոցառում կազմակերպելու ժամանակ և ռեսուրսներ, դրանք կազմակերպվում էին տարերայնորեն։ Ինչպես Հեյլորդ Նելսոնն էր ասում. «Երկրի օրը կազմակերպվում էր ինքնիրեն»։
1971 թվականին, առաջին երկրի օրվա հաջողության շնորհիվ, սենատոր Նելսոնը կազմակերպեց «Երկրի շաբաթը» (այն կազմակերպվեց ապրիլի 3-րդ շաբաթում), որը շուտով դարձավ ամենամյա իրադարձություն` մեծ ճանաչում ձեռք բերելով ԱՄՆ-ի բնակչության շրջանում։
Երկրի օրվա 20-րդ տարեդարձի կապակցությամբ ԽՍՀՄ-ի, ԱՄՆ-ի և Չինաստանի ալպինիստները միասին բարձրացան Էվերեստի գագաթ ։
2009 թվականին ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեան գլխավորել է Երկրի միջազգային օրը` առաջարկելով այն նշել ապրիլի 22-ին։
Խորհրդանիշներ
Երկրի դրոշը պաշտոնական խորհրդանիշ չէ, քանի որ գոյություն չունի համերկրային կառավարություն կամ պետություն։ Այն Երկրի լուսանկարն է տիեզերքից (ներկայումս օգտագործվում է «Ապոլլոն-17»-ի տիեզերագնացների կողմից արված լուսանկարը), որում մուգ կապույտ ֆոնին պատկերված է Երկիրը։ Ավանդաբար դրոշը կապված է Երկրի օրվա և բնապահպանական, խաղաղասիրական, քաղաքացիական միջազգային մի շարք միջոցառումների հետ։
Երկրի օրվա խորհրդանիշ է հանդիսանում հոնական Θ (թետա) տառը սպիտակ ֆոնին։ Էսպերանտոյի հոբելյանական խորհրդանիշը նույնպես այս տեսքն ունի։
Խաղաղության զանգը Երկրի օրվա տոնին
Երկրի օրը տարբեր երկրներում ավանդույթի համաձայն հնչում է խաղաղության զանգը` կոչ անելով մարդկանց զգալ մոլորակի անդամ լինելը և ջանքեր գործադրել խաղաղության ու գեղեցկության պահպանմանը մոլորակում։ Խաղաղության զանգը հանդարտության, խաղաղ կյանքի և բարեկամության, հավերժական եղբայրության ու ժողովուրդների համերաշխության խորհրդանիշ է։ Դա նաև կոչ է հանուն խաղաղության, Երկրի վրա կյանքի, մարդկության, մշակույթի պահպանման։
Խաղաղության առաջին զանգը տեղադրվել է ՄԱԿ-ի գլխավոր գրասենյակում (Նյու Յորք) 1954 թվականին։ Այն ձուլված է բոլոր աշխարհամասերի երեխաների նվիրաբերած մետաղադրամներից։ Զանգը համարվում է մարդկանց համերաշխության խորհրդանիշ։ Զանգի մեջ ձուլված են նաև տարբեր երկրների մարդկանց շքանշաններ, հուշամեդալներ։ Զանգի վրա կա մակագրություն. «Թող միշտ խաղաղություն լինի ամբողջ աշխարհում»։ 1996 թվականին համանման զանգ է տեղադրվել ՄԱԿ-ի` Վիեննայի գրասենյակում։ Խաղաղության զանգ է տեղադրված Ճապոնիայի շատ քաղաքներում, Գերմանիայի խոշոր քաղաքներում (1989). Լեհաստանում, Թուրքիայում (1989), Մեքսիկայում (1990), Ավստրալիայում (1992), Մոնղոլիայում (1993), Ֆիլիպիններում (1994), Կանադայում (1996). Բրազիլիայում (1997), Արգենտինայում (1998), Էկվադորում (1999), Ուզբեկստանում (2003) և այլ երկրներում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Տոներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:ՄԱԿ-ի միջազգային օրեր Կատեգորիա:Միջազգային օրեր Կատեգորիա:Երկիր Կատեգորիա:Ապրիլի 22 Կատեգորիա:Շրջակա միջավայրի պաշտպանություն Կատեգորիա:Ապրիլի տոներ
Բիրիգուի գավառ
Բիրիգուի (Microrregião de Araraquara), գավառ Բրազիլիայում, մտնում է Սան Պաուլու նահանգի մեջ։ Մտնում է Բաուրու մարզի մեջ։ Բնակչությունը կազմում է 250 376 մարդ 2005 թվականի տվյալով։ Զբաղեցված տարածքը 4509,054 կմ²։ Բնակչության խտությունը 55,5  մարդ/կմ²։
Գավառի կազմ
Գավառի կազմի մեջ են մտնում հետևյալ համայնքները.
Հովհաննես Ջ Աջակիր
Հովհաննես Ջ Աջակիր, (ծննդյան թիվն անհայտ է-17.10.1506 թվական Կոստանդնուպոլիս), Հայոց կաթողիկոս 1474—1484 թվականներին։ 1470—1474 թվականները եղել է Սարգիս Բ Աջատարի աթոռակալը։
Գործունեությունը
Հովհաննես Ջ Աջակիրի օրոք Աղթամարի կաթողիկոսարանից էջմիածին է վերադարձվել Գրիգոր Լուսավորչի աջը, որի համար նա ստացել է «Աջակիր» մականունը։ Ակկոյունլուների տիրապետության պայմաններում Հովհաննես Ջ Աջակիրի գործունեությունն ուղղված էր էջմիածնի միաբանության և ընդհանրապես հայ հոգևոր դասի համար հարկային արտոնությունների ձեռք բերմանը։ 1484 թվականին Հովհաննես Ջ Աջակիրն էջմիածնի համար հանգանակություն հավաքելու նպատակով ուղևորվել է հայկական գաղթավայրեր (Կաֆա, Մոլդովա, Սաչափս, Լվով, Աքերման, Կոստանդնուպոլիս)։ 1506 թվականին Կոստանդնուպոլսում օսմանյան կառավարությունը Հովհաննես Ջ Աջակրին մեղադրել է լրտեսության մեջ և մահապատժի ենթարկել։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսներ
Զուլեյհա Սեիդմամեդովա
Զուլեյհա Միր-Հաբիբ գիզի Սեիդմամեդովա, խորհրդային օդաչու, կապիտան, պարաշուտային սպորտի հրահանգիչ, Ադրբեջանական ԽՍՀ-ի սոցիալական ապահովության նախարար։ Առաջին ադրբեջանուհի օդաչուն։
Կարիերայի սկիզբ
Զուլեյհա Սեիդմամեդովան ծնվել է 1919 թվականի մարտի 22-ին Բաքվում։ Դպրոցում սովորելու տարիներին Զուլեյհան հետաքրքրվել է պարաշուտային սպորտով։
Դպրոցն ավարտելուց հետո ընդունվել է բժշկական համալսարան։ 1934 թվականի գարնանը նա ընդունվել է Բաքվի աէրոակումբ և արդեն հոկտեմբերին դարձել է աէրոակումբի օդաչու։ Այդպես Զուլեյհան դարձել է առաջին ադրբեջանցի կին օդաչուն։ 1935 թվականի օգոստոսին Մոսկվայում կայացած Պարաշուտիստների առաջին համամիութենական հավաքի ժամանակ նա ստացել է հրահանգիչ-պարաշուտիստի որոակավորում։ 1936 թվականի հունվարի 21-ին, կապված Ադրբեջանում խորհրդային կարգերի հաստատման տասնգինգամյակի հետ, Կրեմլում տեղի է ունեցել հանդիսավոր ընդունելություն, որտեղ կոմերիտմիության անդամ Զուլեյհա Սեիդմամեդովային շնորհվել է «Պատվո շքանշան»։ 1936 թվականին դարձել է Բաքվի աէրոակումբի հրահանգիչ-օդաչու։ 1938 թվականին ավարտել է Ադրբեջանի պետական նավթային ակադեմիան և ստացել ինժեներ-երկրաբանի որակավորում։ Նույն թվականի օգոստոսին փաստաթղթեր է ներկայացրել Ժուկովի անվան ռազմա-օդային ինժեներական ակադաեմիա ընդունվելու համար։ Հատուկ բացառությամբ նա հանձնել է քննությունը և ընդունվում շտուրմանների ֆակուլտետ։ 1939 թվականի դեկտեմբերին նա դարձել է Մոսկվայի խորհրդի պատգամավոր։ 1940 թվականի փետրվարի 23-ին նա ստացել է կրտսեր լեյտենանտի կոչում։
Մեծ հայրենական պատերազմ
1941 թվականի մայիսին ավարտել է ակադեմիան և նշանակվել է ուսումնամարզական ակադեմիայի գնդի էսկադրլիայի շտուրմանի պաշտոնում։ Հայրենական մեծ պատերազմից հետո նրա ավիագունդը վերաձևավորվել է և դարձել մարտական, կցվել է Մոսկվա քաղաքի ՀՕՊ համակարգին։ 1941 թվականի ավարտին Զուլեյհան տեղափոխվել է նորաստեղծ 586-րդ կործանիչ ավիացիոն գունդ։ Այս գնդի կազմում նա մասնակցել է Ստալինգրադիի օդային մարտերին և Կուրսկի ճակատամարտերին։ Պարգևատրվել է Մեծ հայրենական պատերազմի 2-րդ աստիճանի շքանշանով։ Սեիդմամեդովան պատերազմի ընթացքում իր Յակ-9 ինքնաթիռով կատարել է 500 մարտական թռիչք և մասնակցել 40 օդային մարտերի։ Պատերազմի ավարտից հետո նա նշանակվել է 586-րդ կործանիչ ավիացիոն գնդի հրամանատարի տեղակալ ։
Հետպատերազմյան տարիներ
Պատերազմից հետո դուրս է եկել բանակից և վերադարձել Բաքու՝ դառնալով քաղաքի կուսակցական կոմիտեի հրահանգիչ։ 1946 թվականի սեպտեմբերին ընտրվել է Ադրբեջանի Կենտկոմի Համամիութենական լենինիստական կոմունիստական երիտասարդական միության քարտուղար և աշխատել է այս պաշտոնում մինչև 1951 թվականը։ 1947 թվականին ընտրվել է Ադրբեջանաի ԽՍՀ Գերագույն խորհրդի պատգամավոր։ 1951-1974 թվականներին եղել է Ադրբեջանական ԽՍՀ-ի սոցիալական պաշտպանության նախարար։ Նա աշխատել է նաև որպես Ադրբեջանի նախագահության նախագահի արտասահմանյան երկրների հետ բարեկամության և մշակութային կապերի տեղակալ։
Աշխատանքի մեջ առանձնահատուկ ձեռքբերումների և հատկապես բեղմնավոր սոցիալական գործունեության համար ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի հրամանով Զուլեյհա Միր-Հաբիբ կիզի Սեիդմամեդովան պարգևատրվել է Լենինի շքանշանով։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Մարտի 22 ծնունդներ Կատեգորիա:1919 ծնունդներ Կատեգորիա:Անձինք այբբենական կարգով Կատեգորիա:Բաքու քաղաքում ծնվածներ Կատեգորիա:1999 մահեր Կատեգորիա:Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ Կատեգորիա:Հայրենական պատերազմի 2-րդ աստիճանի շքանշանակիրներ Կատեգորիա:Կարմիր աստղի շքանշանի ասպետներ Կատեգորիա:Ստալինգրադի ճակատամարտի մասնակիցներ Կատեգորիա:Կանայք Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում Կատեգորիա:Ադրբեջանի կին քաղաքական գործիչներ
Ելենա Բուլգակովա
Ելենա Սերգեևնա Բուլգակովա (Еле́на Серге́евна Булга́кова, օրիորդական ազգանունը՝ Նյուրենբերգ (Нюренберг, առաջին ամուսնության ընթացքում՝ Նայոլովա (Неёлова), երկրորդ ամուսնու ազգանունով՝ Շիլովսկայա (Шиловская), ), ռուս գրող և դրամատուրգ Միխայիլ Բուլգակովի երրորդ կինը, նրա գրական ժառանգությունը պահպանողը։ «Վարպետը և Մարգարիտան» վեպի հերոսուհու հիմնական նախատիպը ։ Ելենա Բուլգակովայի ավագ քույրն է Մոսկվայի գեղարվեստական թատրոնի աշխատակցուհի Օլգա Բոկշանսկայան (1891-1948), որը եղել է Վլադիմիր Նեմիրովիչ-Դանչենկոյի անձնական քարտուղարը։
Վաղ կյանք
Ելենա Սերգեևնան ծնվել է 1893 թվականի հոկտեմբերի 21-ին Ռիգայում։ Պահպանվում է այն տունը (Ֆելինսկայա փողոց, տուն 1), որտեղ նա ապրել է մանկության տարիներին ։ Հայրը՝ մկրտված հրեա Սերգեյ Մարկովիչ Նյուրենբերգը (1864-1933) (այդ ազգանունը Ելենան հաճախ գրել է Նյուրնբերգ (Нюрнберг) ձևով), եղել է ուսուցիչ, ապա հարկային տեսուչ, լրագրող, տպագրել նյութեր Ռիգայի թերթերում։ Մայրը՝ Ալեքսանդրա Ալեքսանդրովնան (օրիորդական ազգանունը՝ Գորսկայա, 1864-1956), եղել է ուղղափառ հոգևորականի դուստր։ Ելենա Սերգեևնայն ունեցել է քույր՝ Օլգան (1891-1948) և երկու եղբայր՝ Ալեքսանդրը (1890-1964) և Կոնստանտինը (1895-1944) ։
1902-1911 թվականներին Ելենա Սերգեևնան սովորել է Ռիգայի Լոմոնոսովի իգական գիմնազիայում։
1912 թվականին 19-ամյա Ելենայի ձեռքը խնդրել է բանակային սպա, պորուչիկ Բոկշանսկին։ Ելենան նրան համոզել է ամուսնանալ իր ավագ քրոջ՝ Օլգայի հետ։
1915 թվականին Ելենան ու Օլգան փորձել են աշխատանքի ընդունվել Մոսկվայի գեղարվեստական թատրոնում։ Արդյունքում թատրոնում մնացել է Օլգան, իսկ Ելենան, ըստ իր ինքնակենսագրության, որպես քարտուղար աշխատել է իր հոր մոտ։ 1917 թվականին նրա ծնողները վերադարձել են Ռիգա։
1918 թվականի դեկտեմբերին Ելենա Սերգեևնան ամուսնացել է Յուրի Նայոլովի (1865-1918) հետ, որը եղել է հայտնի ողբերգակ դերասան (հետագայում նույնքան հայտնի անարխիստ) Մամոնտ Դալսկու որդին։ Զինվորական սպա Յուրի Նայոլովը 1919 թվականին ընդունվել է 16-րդ բանակ, որը գործում էր Բանվորա-գյուղացիական Կարմիր բանակի Արևմտյան ռազմաճակատի կազմում, որտեղ կատարել է բանակի հրամանատար Նիկոլայ Սոլոգուբի քարտուղարի (համհարզ) պարտականությունները։
Այդ ժամանակ էլ համհարզ Նայոլովն ու իր կինը՝ Ելենա Սերգեևնան, ծանոթացել են Եվգենի Շիլովսկու հետ, որը կատարել է նույն 16-րդ բանակի շտաբի պետի պարտականությունները։ Մոտ մեկ տարի անց 16-րդ բանակի շտաբի՝ 1920 թվականի սեպտեմբերի 27-ի հրամանով Յուրի Նայոլովը անցել է Արևմտյան ռազմաճակատի շտաբի պետի տնօրինության տակ, իսկ նույն թվականի դեկտեմբերին տեղափոխվել է Հարավային ռազմաճակատ։ Ելենա Սերգեևնայի հետ նրա ամուսնությունը լուծարվել է, և 1921 թվականին Ելենան դարձել է Շիլովսկու կինը։ Շուտով ծնվել է նրանց որդին՝ Եվգենին (1921-1957), իսկ 1926 թվականին՝ Սերգեյը (1926-1977) ։