cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Սասկաչևանի պատմություն
Հասարակական կառուցվածք, 1940–50-ականներ
1940 թվականի վերջին նահանգը խիստ գյուղական էր, սպասարկման քաղաքներն ու գյուղերը շատ փոքր էին։ Մարդկանց երկու երրորդը ապրում էր տնտեսություններում։ Ավելի քան 1000 մարդ բնակվում էր քաղաքներում կամ գյուղերում։ Եվս 15%-ը ապրում էր չորս փոքր քաղաքներում. մայրաքաղաք Ռեջայնան ուներ 58000 բնակչություն, Մուս-Ջոն, որը գտնվում էր Ռեջայնայից քառասուն մղոն դեպի արևմուտք, ուներ 20000 բնակչություն, Սասկատունը՝ համալսարանի տունը, 43000 բնակչություն ուներ և Պրինս-Ալբերտը հյուսիսում՝ 13000 մարդ։ Համայնքները քաղաքների ավելի մեծ տարբերակներն էին. դրանք հիմնականում գյուղական բնակավայրերին սպասարկող առևտրի կենտրոններ էին։ Երկաթուղիները, մեծածախ առևտուրը և մանրածախ առևտուրը զբաղեցնում էին քաղաքային աշխատողների մեծ մասը։
Քաղաքներում որոշումներ կայացնող փոքր տնտեսական ուժեր կենտրոնացած էին։ Փոքր քաղաքային վերին ու միջին դասը կազմված էր ազգային բանկերի ու կորպորացիաների մասնագետներից և մասնաճյուղի ղեկավարներից, տեղական տեղական արտադրական կամ առևտրային կազմակերպությունների ղեկավարներից։ Բանկեր որպես այդպիսին հիմնականում չկային, կային բանկերի մասնաճյուղեր, որոնք դեպի արևելք էին կենտրոնացած։ Առաջատար խանութները ազգային ցանցերի մասնաճյուղեր էին, հատկապես Էյթոնի, Սիմփսոնի, Հուդզոնի ծոց ընկերությունը։ Գյուղացուն և քաղաքաբնակների համար նման անունները խորհրդանշում են արևելյան բիզնեսի աշխարհը, որը վերահսկում է նրանց ճակատագիրը. այն քաղաքական վախերի թիրախ դարձավ։
Համատարած սոցիալական և տնտեսական հավասարությունը բնութագրում էր գյուղական բնակավայրերին։ Կտրուկ տատանումներ կային հարուստ հարավի և աղքատ հյուսիսի միջև։ Հիմնականում լավ հողատարածքների ֆերմերները ավելի հարուստ էին. 640 հեկտար խոշոր ֆերմերային տնտեսությունները (2,6 քառ/կմ-4,9 քառ/կմ) գերակշռում էին հարուստ Ռեջայնա հարթավայրում և Սասկատունից արևմուտք գտնվող Ռոզթաուն շրջանում։ 160 հեկտար փոքր ֆերմերային տնտեսությունները (0,65 քառ/կմ-1,3 քառ/կմ) բնորոշ էին հյուսիսային աղքատ շրջաններին, որոնք ունեին շատ փոքր արդյունքով՝ նույնիսկ այն տարիներին, երբ եղանակը լավ էր։ Մարզի ներսում միջին հաշվարկային հողի գնահատումը տատանվում էր ամենաաղքատ գյուղական համայնքների համար 9, իսկ ամենահարուստների համար 76-ի միջև։ Ցանկացած մեկ գյուղական համայնքում, սակայն, հողային արժեքի տատանումները փոքր են, քանի որ ֆերմերային տնտեսությունների մեծամասնության կազմում հողի և անձրևի կլիմայական նույն պայմաններն են։ Եկամտի տարբերություններ կային առանձին գյուղական համայնքներում, բայց դրանք այնքան էլ մեծ չէին, որպեսզի հանգեցնեին սոցիալական հստակ դասերի առաջացմանը։ Քիչ էին վարձու ձեռքեըր, իսկ վարձակալող ֆերմերները հիմնականում 40 տարեկանից ցածր տղամարդիկ էին, ովքեր ակնկալում էին, որ վերջապես գնելու կամ ժառանգելու են հողեր ։
1945-ից հետո մեխանիզացիան այդպիսով փոխեց Սասկաչևանի ընդհանուր բնութագիրը։ Այժմ մատչելի էին կոմբինատները և մեքենայացված գյուղացիական տնտեսությունները, ֆերմերային տնտեսությունները մեծացան և ավելի շատ ժողովուրդ տեղափոխվեց քաղաքային կենտրոններ։ Արդեն իսկ հաստատուն դարձած դպրոցը փակվեց՝ սովորողներին հնարավորություն ընձեռելով քաղաքի ավելի արդյունաբերական կամ համախմբված դպրոցում սովորելու, որն ավելի շատ ռեսուրսներ էր տրամադրում տեխնոլոգիական զարգացման համար։ Տեխնոլոգիայի աճը և բարելավումը ճանապարհ են հարթել Սասկաչևանի ժամանակակից հասարակության համար։
Թոմի Դուգլասը և CCF- ն
Առաջացավ նոր քաղաքական շարժում՝ Կոոպերատիվ Համագործակցության ֆեդերացիա, որի 1933 թվականի մանիֆեստը խոստացավ արմատախիլ անել կապիտալիզմը և գործարկել «սոցիալականացված պլանավորման լիարժեք ծրագիր, որը կհանգեցնի Կանադայում համագործակցության հաստատմանը»։ Թոմմի Դուգլասը (1904–1986), աշխատավոր դասակարգից ծագած բապտիստական ​​նախարարը, 1944 թվականին կանգնեց Կոոպերատիվ Համագործակցության ֆեդերացիա իշխանության գլուխ և պահեց իշխանությունը մինչև 1961 թվականը։ Դուգլասը ղեկավարեց Կանադայում ընտրված առաջին սոցիալիստական ​​կառավարությունը և ճանաչվեց որպես սոցիալականացված բժշկության հայր և առաջնորդ, որը ժողովրդավարական սոցիալիզմը դնում է Կանադայի քաղաքականության հիմնական կազմում ։
Սասկաչևանի Կոոպերատիվ Համագործակցության ֆեդերացիան 1944-ի հունիսին շահեց «Pocket Platform»՝ կոչ անելով սեփականացնել տունը և կրճատել պարտքերը, բարձրացնել ծերության կենսաթոշակները, մեծացնել մայրերի նպաստի և հաշմանդամության խնամքի համար տրամադրվող գումարը, տարածել պետական ​​բժշկական, ատամնաբուժական և հիվանդանոցային ծառայությունների, հավասար կրթության, ազատ խոսքի և կրոնի իրավունքները բոլորի վրա, խրախուսել կոլեկտիվ գործարքները և տնտեսական կոոպերատիվներիը։ Կոոպերատիվ Համագործակցության ֆեդերացիան, չնայած հռետորականորեն սոցիալիստ էր, չէր ազգայնացնում բանկային կամ արդյունաբերական ոլորտը. այն ձգտում էր խառը տնտեսության, ներառյալ պետական, մասնավոր և համագործակցային ոլորտները, որոնք մեծ դեր են խաղում մասնավոր սեփականության համար նորարարության և մրցակցության մեջ։ Օրինակ, իր առաջին ժամկետում Կոոպերատիվ Համագործակցության ֆեդերացիան ընդունեց գյուղացիական անվտանգության մասին ակտ, որը կանխում է բանկերին և հիփոթեքային ընկերություններին ընտանեկան տնտեսությունները բռնագանձելուց։
Կոոպերատիվ Համագործակցության ֆեդերացիայի կառավարությունը ներմուծեց նաև Հյուսիսային Ամերիկայում գործող ամենաամշակութային արհմիությունը։ Սասկաչևանը դարձավ առաջին նահանգը, որը քաղաքացիական ծառայողներին թույլ տվեց կազմակերպել արհմիություններ (1944), առաջինը ամրագրելով իրավունքներ, օրինագծեր, որոնք արգելում են ռասայի կամ դավանանքի խտրականությունը (1947), առաջինը, որն իրականացրեց պարտադիր պետական ​​ավտոմոբիլային ապահովագրությունը (1946), և առաջինը, որը ստեղծեց հիվանդանոցային ապահովագրության պլանը (1947)։
Կոոպերատիվ Համագործակցության ֆեդերացիան ստեղծեց տասնմեկ փոքր կորպորացիաներ, ներառյալ էլեկտրաէներգիա և հեռախոսային կոմունալ ծառայությունները, ավտոբուսները, ավիաընկերությունները և քայլեր ձեռնարկեցին նատրիումի սուլֆատի հանքարդյունաբերության, բրդի գործարանի և կոշիկի ֆաբրիկայի մեջ։ 1949 թվականին ոչ կոմունալ ձեռնարկությունների մեծ մասը չէր կարողացել շահույթ վերածել և դադարեցրել էր գործառնությունները։
Բարգավաճում եղավ 1945 թվականից հետո, և բնակչությունն աստիճանաբար ավելացավ։ Ավելի դրամատիկ էր ֆերմերային տնտեսություններից դեպի քաղաքներ և համայնքներ տեղափոխվելը, քանի որ գյուղատնտեսությունը դառնում էր ավելի մեխանիզացված և կապիտալ։ Նավթի, գազի և ուրանի արտադրության ավելացումը և կալիումի արդյունաբերության սկիզբը օգնեցին դիվերսիֆիկացնել տնտեսությունը պարզապես ցորենի մշակությունից դուրս։
Սոցիալիզացված բժշկություն
1959 թվականին Դուգլասը խոստացավ բժշկական օգնության համընդհանուր ապահովագրություն՝ հիմնվելով կանխավճարների, որակի ծառայության և պետական ​​կառավարման վրա, և այն սխեմայի միջոցով, որը ընդունելի կլինի ինչպես բժիշկների, այնպես էլ հիվանդների համար։ 1960-ի ընտրությունը պայքարեց այս հարցի շուրջ. բժիշկները դեմ էին քարոզում դրա դեմ, բայց CCF-ն հաղթեց։
CCF-ն բաղկացած էր երկու իրարամերժ ավանդույթներից. մի խումբ, որը համահունչ էր կառավարության նկատմամբ բանական, բյուրոկրատական, վիճակագրական մոտեցումներին և ժողովրդավարական մասնակցության պոպուլիստական ​​գաղափարներին նվիրված խմբակցությանը։ Այս երկու երբեմն համընկնող խմբակցությունների միջև պայքարը ավարտվեց, համենայն դեպս, ժամանակավորապես՝ Դուգլասի հրաժարականով և 1961 թվականի նոյեմբերին վարչապետ Ս. Լլոյդի (1913–72) իրավահաջորդությամբ։ Կառավարության նկատմամբ Լլոյդի վիճակագրական մոտեցումը գերակշռում էր CCF-ին և նրա վարած քաղաքականությանը՝ պետության կողմից հովանավորվող բժշկական ապահովագրության գավառի ամբողջ համակարգի ներդրման համար։ Համայնքային կլինիկաների միջոցով ոչ մի հանրաքվե կամ տեղական վերահսկողություն չի թույլատրվել բժշկական ապահովագրության պլանի իրականացման մեջ (մասամբ` բժիշկների կողմից համայնքի կլինիկաներին հակադրելու պատճառով)։ Ծրագիրը հանրությանը ներկայացվեց ոչ թե հաստատման, այլ ընդունման համար։ CCF-ը անհրաժեշտ համարեց համայնքի ներգրավվածությունը։ Քսան տարի պաշտոնավարելուց հետո կուսակցությունը տիրում էր կենտրոնամետ բյուրոկրատական ​​գաղափարախոսությանը, իսկ Սասկաչևանի CCF-ում հակամենաշնորհային ապակենտրոնիստը նահանջում էր։
Սասկաչևանի բժշկական խնամքի ապահովագրության մասին օրինագիծը օրենք դարձավ 1961-ի նոյեմբերին, և բժշկական հասարակությունը հայտարարեց, որ բժիշկները հրաժարվելու են մասնակցել, բողոքելով, որ դա կբերի վերականգնման և կխանգարի բժիշկ-հիվանդ հարաբերություններին։ Բժիշկները նույնիսկ գործադուլ էին հայտարարել 1962 թվականի հուլիսին մի քանի շաբաթ, բայց վերադարձան այն ժամանակ, երբ նոր օրենսդրությունը թույլ տվեց նրանց պրակտիկայից դուրս պրծնել։ Ի վերջո, Սասկաչևանի ծրագիրը այնքան տարածված էր, որ 1968 թվականին դաշնային կառավարությունը երկարացրեց այն ամբողջ երկրում։
Դուգլասը դարձավ դաշնային Նոր Դեմոկրատական ​​կուսակցության առաջնորդը (ձևավորվել է CCF-ի միաձուլմամբ և կազմակերպված աշխատանքի միջոցով)։ Կուսակցությունն անհաջող էր իր առաջին ընտրություններում՝ 1962-ի դաշնային ընտրություններ, CCF-ի բժշկական օգնության ծրագրի դեմ պատասխան գործողությունների և Կանադացիների ընդհանուր պատմական վճռականության պատճառով՝ առաջանցիկ փոփոխություններին կողմ քվեարկելու համար։
1964-ին Սասկաչևանի նահանգային ընտրություններում լիբերալ կուսակցությունը՝ Ռոս Թետչերի գլխավորությամբ (1917–1971) ղեկավարեց հաղթանակը՝ վերջ տալով CCF- ի կառավարման 20 տարին։ Լիբերալները սկսեցին ուժեղ կուսակցությունների անդամակցություն և ակտիվ քարոզչություն ծավալեցին մի հարթակի վրա՝ պահանջելով ավելի շատ մասնավոր ձեռնարկություններ և արդյունաբերական զարգացում. այն խոստացավ հարկերի զգալի կրճատումներ։ CCF-ի ներքին ֆրակցիոնալիզմը, ինչպես նաև 1962-ի բժշկական օգնության ճգնաժամի հետ կապված տևական արձագանքին զուգընթաց, նպաստեցին CCF-ի պարտությանը։
Դուգլասի կառավարության ազդեցությունը երկրի մնացած մասի վրա խոր էր, ինչպես պետական ​​քաղաքականության, այնպես էլ այն իրագործելու համար մշակված բյուրոկրատական ​​մեքենաների վրա։ 1964-ին կրած պարտությունից հետո նախկին վարչակազմի ազդեցությունը շարունակեց աճել Ռեջայնայից, քանի որ բարձրաստիճան քաղաքացիական ծառայողները հեռացան նահանգից և ազդեցիկ դարձան այլուր ։
NDP կառավարությունը 1971–1982 թվականներին
Թետչերը և նրա լիբերալները վերընտրվել են 1967-ին, բայց պարտվել են սողանքի մեջ Ալլան Է. Բլբեյկնիին (1925–2011) և NDP-ին 1971-ին։ NDP-ն վերընտրվեց 1975-ին, քանի որ ստեղծեց երկարատև քնած Առաջադիմական պահպանողական կուսակցության վերադարձը։
Բլեյկնիի կառավարությունը գործնականում կիրառեց տնտեսության մեջ պետության կողմից ղեկավարվող տնտեսական միջամտություն։ Ֆերմերները գերակա առաջնահերթություն էին, քանի որ գլոբալիզացիան սկսեց վերափոխել գյուղատնտեսությունը՝ թուլացնելով ավանդական ընտանեկան ագարակը համախմբման, մեխանիզացիայի և կորպորատիվացման միջոցով։ NDP-ն խոստացավ «վերածնված գյուղական Սասկաչևան», և Բլեյկնին ներկայացրեց ծրագրեր` բերքի գների կայունացման, տրանսպորտային կապերի պահպանման և գյուղական կյանքի արդիականացման համար։ Հետ նայելով՝ նա ողբաց իր հաջողության բացակայությունը. «Մենք, կարծես, Քինգ Քենյութը փորձում էր զսպել ալիքը» ։
NDP-ն 1976–78-ին որոշում է կայացրել ազգայնացնել կալիումի արդյունաբերությունը՝ գնելով հանքարդյունաբերական շահերի 45%-ը։ Կառավարությունը ստեղծեց «Crown» կորպորացիան կալիումի արդյունաբերության մեջ` փորձելով հետագայում դիվերսիֆիկացնել մարզի ագրարային տնտեսությունը և սպառնացել է մարզում կալիումի մասնավոր հանքերի յուրացումից։ Բլեյկնին նշել է, որ այդ հանքավայրերի համար վճարված գումարները փոքր-ինչ գերազանցել են իրենց գնահատված արժեքից։ Այնուամենայնիվ, յուրացման սպառնալիքը ստեղծեց քաղաքական բռնկում, որը ներառում էր նույնիսկ ԱՄՆ կառավարությունը։ 1979 թ.-ին «Crown Investments Corporation»-ը, որը հանդիսանում էր թագերի հոլդինգը, ունեցավ 3,5 միլիարդ դոլարի կորուստ և ավելի քան 1 միլիարդ դոլար եկամուտ։
Բլեյկնին նաև ստեղծեց նավթագազային պետական ​​կորպորացիան (SaskOil) նավթի որոնումն ու արտադրությունը կարգավորելու համար։ Վարչապետ Տրյուդոյի քաղաքականությունը (կենտրոնացված բնական ռեսուրսների վերահսկողությունը Օտտավայում) վրդովեցրել է Բլեյկնիին, և նա ավելի մոտ է անցել Ալբերտայի բացահայտ թշնամանքի դիրքերին։ Բլեյկնիին միացավ նաև Ալբերտայի առաջադիմական պահպանողական վարչապետ Փիթ-եր Լոխիդը` հանածոների, նավթի և գազի նկատմամբ գավառական իրավունքների պաշտպանության պայքարում։
Ազգայնացումը 1978 թվականի ընտրություններում հիմնական խնդիրն էր։ ԱԱԾ-ն պահեց իր սեփականը, բայց լիբերալները ջնջվեցին, և առաջադիմական պահպանողական կուսակցությունը մեծացավ։ Բարգավաճումը մոտ էր, ցորենի լավ գներով և նավթի ու ուրանի ընդլայնումով։ NDP-ն ռեսուրսների եկամուտներ է ծախսել CCF-ի սոցիալական բարեկեցության ժառանգության վրա։ Այն ներմուծեց երաշխավորված եկամտի հավելավճար տարեց քաղաքացիների համար, աշխատանքային աղքատների համար ընտանիքի եկամուտների պլան, երեխաների ատամնաբուժական ծառայություն և դեղերի դեղատոմսերի պլան։
1982 թվականից ի վեր
Ընտրողները գնացին քվեարկություն 1982 թվականին, երբ տնտեսությունը սկսեց սայթաքել՝ իջեցնելով ցորենի, նավթի, պոտաշի և ուրանի գները։ NDP-ն ուղղվեց իշխանությունից տասնյակ տարիներ անց՝ 45-րդ տեղից իջնելով 9-ը, իսկ Առաջադիմական պահպանողական կուսակցությունը զբաղեցրեց մնացած բոլոր 55 տեղերը։ Նոր վարչապետը 37-ամյա տնտեսագետ Գրանտ Դիվայն էր (1944),, որը շահեց հասարակ հանրային ​​ուղերձը։ Ժողովուրդը պետք է մասնակցի գավառի հարստությանը, այլ ոչ թե դիտի, թե ինչպես է այն նպաստում 24 թագի ընդլայնման կորպորացիաներին։ Նոր կառավարությունը վերջ դրեց բենզինի 20% հարկին և իջեցեց հիփոթեքային վարկի տոկոսադրույքները։ Այն վերընտրվեց 1986 թվականին և սկսեց վաճառել թագի կորպորացիաներ։ Կառավարությունը նշել է, որ ընկերություններն ավելի շահավետ կլինեն որպես մասնավոր ձեռնարկություններ։ Ընդդիմության NDP-ը նախազգուշացրեց, որ վաճառքը կհանգեցնի նահանգի հիմնական տնտեսական հատվածների վերահսկողության կորստին։
1982 թվականին հավասարակշռված գրքերը վերցնելուց հետո առաջադիմական պահպանողականները սկսեցին ազատորեն ծախսել ընտրողների համար գործող մի շարք նախաձեռնությունների, այդ թվում` հարկային զեղչերի և հիփոթեքային սուբսիդիաների, ինչպես նաև միլիոններ ներդնելու մի քանի մեգապրոյեկտներում։ 1986–1987-ին գավառի դեֆիցիտը հասավ 1,2 միլիարդ դոլարի, իսկ կուտակված պարտքը բարձրացավ 3,5 միլիարդ դոլարից մինչև 15 միլիարդ դոլար։ Առաջադիմական պահպանողականները, որոնք տեղակայված են գյուղական վայրերում և փոքր քաղաքներում, կորցրել են բազմաթիվ գյուղացի ընտրողների՝ 1989 թվականին ոչ առևտրային ԱՄՆ-Կանադա ազատ առևտրի մասին համաձայնագրի մղումից հետո։ Արդյունքում, NDP-ն 1991 թվականին վերադարձվել է իշխանության։
Բարձրաստիճան պաշտոնյաների մասնակցությամբ սկանդալները ոչնչացրեցին «Առաջադիմական պահպանողական» կուսակցությունը, որը դադարեցրեց գործողությունները 1997 թվականին Պահպանողական ընտրողները տեղափոխվեցին նոր Սասկաչևան կուսակցություն` մարզային մակարդակում, և Կանադայի Բարեփոխումների կուսակցության ազգային մակարդակով։ NDP-ն վերընտրվել է 1995 և 1999 թվականներին, և (լիբերալների հետ կոալիցիայի մեջ) կրկին 2003 թվականին։ Ձեռնադրյալ նախարար Լորն Կալվերտը (1952), 2001-2007 թվականներին ստանձնեց պաշտոն` որպես NDP-ի վարչապետ։
Բրեդ Ուոլը (1965) դարձավ առաջնորդ, երբ նրա կենտրոնական «Սասկաչևան» կուսակցությունը ստանձնեց NDP-ն ստանձնած NDP-ից 2007-ի նոյեմբերին կայացած ընտրություններում հաղթանակից հետո։ 2011 թվականին Ընտրություններում սողանքն աճեց 4 տարի կայուն տնտեսական կառավարման արդյունքում գրեթե ջնջելով NDP-ին (կորցնելով 20-ը տեղերից 11-ը), որի ժամանակ NDP կուսակցության ղեկավար Դվայն Լինգենֆելտերը նույնիսկ չկարողացավ պահպանել իր սեփական աթոռը (ինչը ժամանակին համարվում էր «ապահով նստատեղ» NDP-ի համար՝ Ռեջինա-Էլֆինստոն)։ Լինգենֆելտերը անմիջապես հրաժարական տվեց, և կուսակցությունը 2013-ին որպես առաջնորդ ընտրեց Քեմ Բրոտենին։ Նա առաջին անգամ ընտրվեց որպես MLA 2007-ին և վերընտրվեց 2011-ին։ Նա 2013-ի մարտի 9-ին ընտրվեց Սասկաչևանի Նոր Դեմոկրատների առաջնորդի պաշտոնում։
Հասարակական և տնտեսական միտումները
2005-ին մարզի բնակչության երկու երրորդը բնակվում էր քաղաքային վայրերում, առկա էր բազմազան տնտեսական բազա, իսկ քաղաքացիները վայելում էին հարուստ մշակութային կյանք։ Թանկարժեք տեսք ունի բարձր գների և ցորենի վրա հիմնված տնտեսական ապագան։ Սասկաչևանը ԱՄՆ-ի նավթի իններորդ խոշորագույն մատակարարն է՝ դրանք ավելի շատ առաքելով, քան Քուվեյթը։ Մարզն ունի 1,2 միլիարդ վերականգնվող սովորական նավթ և մոտավորապես 1,5 միլիարդ նավթային ավազի պոտենցիալ պաշարներ (որոնք վերամշակման ժամանակ ստեղծում են բարձր ածխածնի արտանետումներ) ։
Գյուղական համայնքները զարգացել են 1900 թվականին լայնորեն ցրված հացահատիկի առաքման շատ մեծ կետերից՝ 20-րդ դարի առաջին երեսուն տարիների ընթացքում ընդլայնման ժամանակահատվածի միջոցով, համեմատաբար կենտրոնացված բնակչության և բիզնեսի քաղաքաբնակ տնտեսությունում 2000-ականներին։ Մեխանիզմավորումը, հատկապես 1945 թվականից հետո ձիերի` տրակտորներով արագ փոխարինումը, նշանակում էր, որ մի ընտանիք կարող է գործել շատ ավելի մեծ ֆերմա, այնպես որ որոշ ֆերմերներ գնեցին իրենց հարևաններին, որոնք այնուհետև երեխաների հետ միասին տեղափոխվեցին քաղաք։ Գյուղական տնտեսությունը դիվերսիֆիկացվել է բացառապես իր գյուղատնտեսական բազայից, կարևոր նշանակություն ունի կրթության և բժշկության ոլորտում ծառայողական զբաղվածությունը, ինչպես նաև փոքր գործարանները։ Ավելի լավ մայրուղիները բջջային հեռախոսների և ինտերնետի լուսաբանման հետ մեկտեղ խթանում էին կենտրոնացումը ավելի մեծ կենտրոններում, ինչը հաճախորդներին և գնորդներին քաշում էր լայն շառավիղից։ Գյուղական համայնքների մեծ մասը շարունակաբար անկում ապրել է 20-րդ դարի երկրորդ կեսին, բայց ոմանք աճել են բնակչության շրջանում, ընդլայնել են իրենց տնտեսական բազան և իրենց շուկայի տարածքների աճ են գրանցել ապրանքների և ծառայությունների սահմանափակ տիրույթում։ Այս համայնքները նաև դարձան զբաղվածության կենտրոններ իրենց և շրջակա (ֆերմերային և ոչ ֆերմերային) բնակչության համար։
«Ցորենի լողավազան»-ը շարունակում է գործել որպես Վիտերա՝ 2007 թվականին ստանձնելով «Ագրիկոր Յունայթիդ»-ը (հիմնված է Մանիտոբայում)։ Ցորենի թանկացմամբ պայմանավորված, 2008-ի առաջին եռամսյակում (երեք ամիս) Վիտերայի եկամուտները հասել են 1.3 միլիարդ դոլարի, եռապատկելով ընդհանուրը նախորդ տարվա արդյունքը։
Ռազմական պատմություն
Սասկաչևանի ռազմական պատմությունը ներառում է վաղաժամ բախումներ հակամարտող Սասկաչևանի առաջին ազգերի միջև։ Եվրոպական կարգավորումից առաջ բազում մարտեր էին մղվում Բլեքֆութի, Ացինայի, Կրիի, Ասինիբոինի, Սոլթայի, Սիուի և Դենի ժողովուրդների միջև։ Բազմաթիվ տեղանուններ կան, որոնք ականջալուր են այդ վաղ հակամարտություններին, որոնցից մեկն է Բաթլ գետը. Կրի-Բլաքֆութի Համադաշնությունը, և Ացինան կամ Գրոս Վենտրը դուրս են մղվել Սասկաչևանից՝ Կրիի, Սոլթայի և Ասինիբինիի հետ տասնամյակների պատերազմի հետևանքով։ Անտառներում բախումներ սկսվեցին Վուդս Կրիի և Դենի կամ Չիպևյանների միջև մինչև 19-րդ դարի վերջին։
Մետիսների ստեղծումը նոր հարթություն է առաջացրել հակամարտությունների մեջ, որը հիմա Սասկաչևանում է։ Բացի հյուսիս-արևմտյան ընկերության և Հուդզոնի ծոցի ընկերության միջև մորթեղենի առևտրի հետ կապված բռնություններից (որը ավարտվեց երկուսի միաձուլմամբ 1821 թվականին), մետիսները մասնակցում էին Սիուի և Գրոս Վենտրեի հետ մարտերին։ Վերջին մարտերը տեղի ունեցան Սասկաչևանում ու Կանադայում, որը տեղի է ունեցել 1885-ին՝ Սասկաչևանի ապստամբության ժամանակ։ Չնայած գլոբալ չափանիշներով փոքր, այս կարճ պատերազմը խոր ազդեցություն ունեցավ Կանադայի ֆրանսիա-անգլիական հարաբերությունների վրա և որոշիչ պահ էր Արևմուտքի և մետիսների պատմության մեջ ։
Քանի որ Սասկաչևանը 1905-ին դարձավ նահանգ, նրա ժողովուրդը մեծ ներդրում ունեցավ Կանադայի նահանգի պատերազմներում։ Սասկաչևանի գնդերը բարձրացվեցին Բուերայի երկրորդ պատերազմի, առաջին համաշխարհային պատերազմի, երկրորդ համաշխարհային պատերազմի և կորեական պատերազմների համար։ Բացի այդ, Սասկաչևանի շատ քաղաքացիներ ծառայել են ՄԱԿ-ի խաղաղապահ գործողություններում և աֆղանական ներկայիս պատերազմում։
Կանադական զորքերի առաջնային արգելոցում գտնվող Սասկաչևանի որոշ ներկայիս գնդեր ներառում են Հյուսիսային Սասկաչևանը և Թագավորական Ռեգինա հրացանները։
Ներքին ջրեր
Նավով և ձեռնափայտով ճանապարհորդելը այն, ինչ այժմ արվում է Սասկաչևանում, պատմականորեն կարևոր տեղափոխության միջոց էր։ 17-րդ դարից մինչև 19-րդ դարի մորթեղենի առևտրի վաղ շրջանի ընթացքում ճանապարհորդությունը դեպի Հյուսիսային Ամերիկա ճանապարհային երթևեկության միջոցով կարելի էր հեշտացնել, քանի որ այդ պահին չկային ճանապարհներ և երկաթուղիներ։ Արևելքից առաջին ազգերն ու ֆրանսիական մորթյա առևտրականները ապավինում էին կեղևի կտավներին, որպեսզի անցնեն հիմնական գետերը, իսկ Հուդզոնի ծոցի ընկերության անգլիացի մորթյա առևտրականները ճանապարհորդել են Յորքի նավով ։
19-րդ դարի վերջին շոգենավերը օգտագործվում էին ներգաղթյալներին և ապրանքները նավարկելու համար՝ Սասկաչևան գետի երկայնքով։ Սա շարունակվեց միայն մինչև 1896 թվականը, երբ վերջին շոգենավը դադարեց գործել։ Ձմռան ամիսների սառցե հոսքերը և ավազի մակերեսային գորգերը նավարկության այս ձևը դարձրին առավել անարդյունավետ։ Գոլորշու դարաշրջանի առավել ուշագրավ իրադարձությունը Հյուսիսարևմտյան ապստամբության վրա ունեցած շոգենավերի ազդեցությունն էր ։
Այս պահից ի վեր նավով ճանապարհորդության մեջ հիմնականում կիրառվում էին 13 սեզոնային լաստանավերը, որոնք դեռ գործում են և սկսվել են գործել Սասկաչևանում 19-րդ դարի վերջին։ Բեռները օգտագործվում են հյուսիսային հանքարդյունաբերական արդյունաբերության ավելի խոշոր հյուսիսային լճերի, Ուոլաստոնի և Աթաբասկայի բեռները տեղափոխելու համար։
Սերգեևկա (գյուղ, Բլագովեշչենսկի շրջան)
Սերգեևկա (Сергеевка, Сергеевка), գյուղ Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Բլագովեշչենսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2009 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 9 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Բլագովեշչենսկի շրջանի բնակավայրեր
Լավասսաառե
Լավասսաառե (Lavassaare), քաղաքատիպ ավան Էստոնիայի Պյարնումաա նահանգի Լավասաառե շրջանում։
2011 թվականի տվյալներով քաղաքատիպ ավանում բնակվում էր 460 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Պյարնումաա նահանգի Լավասաառե շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի քաղաքատիպ ավաններ
Կարպ Դոմբաև
Կարպ Սավելիի Դոմբաև (Կարապետ Սահակի Դոմբայանց, ), հայ սովետական ջութակահար, մանկավարժ։ ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ 1957 թվական։
Կենսագրություն
1927-1929 թվականներին սովորել է Լենինգրադի, 1932-1937 թվականներին՝ Մոսկվայի կոնսերվատորիաներում։ 1940 թվականից դասավանդում է Երևանի կոնսերվատորիայում (1954 թվականից՝ պրոֆեսոր), 1963-1970 թվականներին՝ նաև Բաքվի կոնսերվատորիայում։ Ջութակի և դաշնամուրի համար փոխադրել է Կոմիտասի «Քելեր ցոլեր»-ը, «Կաքավիկ»-ը, «Վաղարշապատի պար»-ը, Ռոմանոս Մելիքյանի, Անուշավան Տեր-Ղևոնդյանի, Էդուարդ Բաղդասարյանի և ուրիշների գործերից։
Աշակերտներ
Տարբեր տարիներին Չայկովսկու անվան միջին մասնագիտական երաժշտական դպրոցում և Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայում ուսանած Կ. Ս. Դոմբաևի սաները ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ ջութակահարներ Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Վինոգրադնի (Անապայի քաղաքային օկրուգ)
Վինոգրադնի (Виноградный), գյուղ Ռուսաստանի Դաշնության Կրասնոդարի երկրամասի Անապայի քաղաքային օկրուգի կազմում։
Բնակչությունը 2010 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 3354 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Կրասնոդարի երկրամասի Անապայի քաղաքային օկրուգի բնակավայրեր
Դոսկեյ Ալիմբաև
Դոսկեյ Ալիմբաև (Доскей Әлімбайұлы, ), ղազախ ակին, Ղազախական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության վաստակավոր արվեստի գործիչ (1939 թվական)։
Կենսագրություն
Դոսկեյ Ալիմբաևը ծնվել է աղքատ ընտանիքում։ Երիտասարդ ժամանակ բատրակություն է արել։ Դոսկեյի պոետական ունակությունները շատ վաղ են ի հայտ եկել, 15 տարեկանից հանդես է եկել որպես ակին։ Խորհրդային ժամանակ ապրել է Կարագանդայում։ Ծագում է արգին ցեղի կուանդիկ տոհմի մոյին բայդաուլետ ենթատոհմից ։
Գեղագիտական հայացքներ Դոսկեյին օգնել է ձևավորել շփումը շատ հայտնի ակինների` Բիրժանոմի, Ախան-Սերի, Շոժեյի, Օրինբայեմի, Կեմպիրբաեմի հետ։ Ակինի ձոները, այտիսները, տոլգաուները, դաստանները շատ հայտնի են ժողովրդի մեջ։ «Կենեսար» դաստանի հիմքում պատմական իրականություն է։ Դոսկեյը «Жетім ұл мен жебір yәзіp», «Қажымұқан», «Қара сиыр» դաստանների հեղինակն է։ Նրա ստեղծագործությունները ընդգրկվել են ժողովրդական հայտնի պոետների ստեղծագործությունների հավաքածուներում, որոնք հրատարակվել են 1937-1965 թվականներին։ Հիմնական ժանրը տոլագուն է (մեդիտացիոն երգեր)։ Իր երգերում նա երգում է աշխատավորների աշխատանքի մասին («Кеніш жыры», «Қарағанды — кенішім», «Арқаның алтын Сандығы»), կոչ է անում ժողովրդին պահպանել հարազատ երկիրը («Ашылмасын араның», «Елді жауға бере алман», «Отанды қорғау салтымыз»): Դոսկեյի առավել հայտնի ստեղծագործությունները «Сенде туып, сенде өтсем», песни «Қос бармақ», «Жалтарма», «Коңыр толғау» դաստաններն են։
Պարգևատրվել է «Պատվո նշան» շքանշանով (1941 թվական)։
Դոսկեյ Ալիմբաևի անունով է կոչվել Բուխար-Ժիրաուսկի շրջանի Կարագանդի մարզում գտնվող Դոսկեյ գյուղը և փողոց Կարագանդում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ղազախ բանաստեղծներ
Լը Մենիլ Բակլե
Լը Մենիլ Բակլե (Le Mesnil-Bacley), համայնք Ֆրանսիայի Ստորին Նորմանդիա մարզի Կալվադոս գավառում ։
Բնակչությունը 2008 թվականի դրությամբ կազմում է 218 մարդ, բնակչության խտությունը` 48.77 մարդ/կմ²։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 4.47 կմ² տարածք։
2017 թվականի հունվարից Լիվարո, Օքենվիլ, Լեզ Օտել Սեն Բազիլ, Բելլու, Սերքե, Շեֆրևիլ Տոնանկուր, Լա Կրուպթ, Ֆամիյի, Ֆերվակ, Էրտվան, Լը Մենիլ Դյուրան, Լը Մենիլ Ժերմեն, Մել, Լե Մուտիե Յուբեր, Նոտր Դամ դը Կուրսոն, Պրեո Սեն Սեբաստիեն, Սենտ Մարգերիտ դե Լոժ, Սեն Մարտեն դյու Մենիլ Ուրի, Սեն Միշել դը Լիվե, Սեն Ուան լեզ Ու, Տորտիզամբեր համայնքների հետ միասին հանդիսանում է Լիվարո Պեի դ'Օժ համայնքի մաս։
Աշխարհագրություն
Գտնվում է Փարիզ քաղաքից 165 կմ արևմուտք, Կան քաղաքից` 45 կմ հարավ-արևելք։
Բնակչություն
Բնակչության քանակը ըստ տարիների
Աղբյուրներ` Ֆրանսիայի սոցիոլոգիական գիտությունների բարձրագույն դպրոցի տվյալներ
Տնտեսություն
2010 թվականին ուներ 129 աշխատունակ (15-64 տարեկան) բնակիչ, որոնցից ակտիվ էին 87-ը, իսկ ոչ ակտիվները` 42։ Ակտիվության ցուցանիշը կազմում է 67,4 %։ 87 աշխատունակ մարդկանցից աշխատել է 79 անձ (46 տղամարդ և 33 կին)։ Գործազուրկ են եղել 8 անձ (5 տղամարդ և 3 կին)։ 42 անաշխատունակներից 11-ը եղել են աշակերտներ կամ ուսանողներ, 19-ը` թոշակառուներ, իսկ 12-ը չեն աշխատել տարբեր պատճառներով ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ֆրանսիայի համայնքներ
Հին հռոմեական ճարտարապետություն
Հին հռոմեական ճարտարապետությունը որոշ ասպեկտներ է վերցրել Հին Հունաստանի ճարտարապետությունից և ստեղծել է իր ճարտարապետական ոճը։ Հռոմեացիները պարտական են իրենց Էտրուսկյան հարևաններին, որոնք հարուստ գիտելիքներ տվեցին ճարտարապետական լուծումների համար։ Դա հիմնականում կամարների շինարարությունն էր և հիդրավլիկան։ Ավելի ուշ Հռոմի ճարտարապետությունը շատ տարրեր վերցրեց Հունաստանից և Ֆինիկիայից, քանի որ գտնվում էր նրանց տիրապետության տակ։ Որպես օրինակ կարելի է բերել հռոմեական վիլլաների տրիկլինիաները։
Ճարտարապետության խոշոր գլուխգործոցներ
Հռոմեական պետության կազմավորման օրրանը հանդիսացել է Տիբեր գետի հովտում Էտրուրիայի (Օստիա Անտիկա) և Կամպանիայի միջև ընկած Լացիումը, ուր ապրում էին լատինները։
Պոմպեյի ամֆիթատրոն
Հռոմեական ճարտարապետության խոշոր կառույցներից էր Պոմպեյի ամֆիթատրոնը, որը տեղադրված էր քաղաքի արևելյան ծայրինԼ Այն մեզ հասած այս տիպի հասարակական շենքերից ամենահինն է։ Ունեցել է 15.000 տեղ։ Կառուցվել է մ. թ. ա. 70 թվականին։ Կառուցման համար միջին մասից որոշ քանակությամբ հող է հանվել ու լցվել ձվաձև պարագծով։ Նստելու տեղերն արված են բնական հողի մասամբ նաև լիցքի վրա։ Երկու կողմից հարավային և արևելյան լիցքը հենվում է քաղաքապարիսպների վրա, այսինքն քաղաքապարիսպները ամֆիթատրոնի համար հենապատերի դեր էին կատարում, իսկ մյուս կողմից՝ օվալային պարագիծ ունեցող պատերի վրա։
Նեղ միջանցքները տանում էին դեպի ամֆիթատրոն։
Հերկուլեսի տաճար
Հերկուլեսի տաճարը գտնվում է Հռոմում, Տիբերի մոտկայքում։ Ըստ տիպի իտալական տաճար է, հելլենիստական որոշ գծերով։ Կառուվել է մ․թ․ա 120 թվականին, մի բարձր ժայռածերպի գլխին, որտեղից բացվում են գեղեցիկ տեսարաներ դեպի քաղաքը և ծովը։ Հռոմի առաջին շինություններից է, որ գրեթե ամբողջությամբ մարմարից է։
Չափերն են՝ 6,64 X 6,76 մ։ Փոքր չափերի այս տաճարը պատկանում է պրոստիլոս տիպին, ճակատային կողմից խորը սյունասրահով՝ բաղկացած երկու շարք դորիական սյուներից՝ 4 -ական յուրաքանչյուր շարքում։
Տես նաև
Հռոմեական թատրոններ (կառուցվածք)
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հին հռոմեական մշակույթ Կատեգորիա:Ճարտարապետական ​​ոճեր Կատեգորիա:Հին Հռոմի ճարտարապետություն Կատեգորիա:Ճարտարապետության պատմություն Կատեգորիա:Իտալիայի ճարտարապետություն Կատեգորիա:Արվեստի պատմություն Կատեգորիա:Մշակույթի պատմություն Կատեգորիա:Քաղաքակրթություններ Կատեգորիա:Ճարտարապետություն ըստ ժամանակաշրջանի
Ագարակ քաղաքի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Սյունիքի մարզ)
Այս հոդվածը ներկայացնում է Սյունիքի մարզի Ագարակ քաղաքի պատմության և մշակույթի հուշարձանների ցանկը, որը 2002 թ․ հաստատվել է Հայաստանի կառավարության կողմից ։ Ցանկում ներառված է ընդամենը 7 հուշարձան (7 միավոր)։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի հուշարձանների ցանկեր
Ֆուտբոլի Անգլիայի գավաթ 1995-96
Ֆուտբոլի Անգլիայի գավաթ 1995-96 (1995-96 FA Cup), Ֆուտբոլի Անգլիայի գավաթի 115-րդ խաղարկությունն է, որում հաղթեց «Մանչեսթեր Յունայթեդ» ֆուտբոլային ակումբը։
Եզրափակիչ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլի Անգլիայի գավաթ
Ֆուտբոլի Անգլիայի գավաթ 1998-99
Ֆուտբոլի Անգլիայի գավաթ 1998-99 (1998-99 FA Cup), Ֆուտբոլի Անգլիայի գավաթի 118-րդ խաղարկությունն է, որում հաղթեց «Մանչեսթեր Յունայթեդ» ֆուտբոլային ակումբը։
Եզրափակիչ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլի Անգլիայի գավաթ
Զիբինի (գյուղ, Բելոգորսկի շրջան)
Զիբինի (Зибини, Arğınçıq), գյուղ Ուկրաինայի Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետության Բելոգորսկի շրջանում։ Բնակավայրը նախկինում նաև անվանվել է Արգինչիկ։
2001 թվականի տվյալներով Զիբինի գյուղում բնակվում էր 1 488 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետության Բելոգորսկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Սերգեևկա (գյուղ, Բուզդյակսկի շրջան)
Սերգեևկա (Сергеевка, Сергеевка), գյուղ Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Բուզդյակսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2009 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 715 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Բուզդյակսկի շրջանի բնակավայրեր
Ավետիս Սանճյան
Ավետիս Գրիգորի Սանճյան (անգլերեն՝ Avedis K. Sanjian) (24 փետրվարի, 1921, Մարաշ - 22 հուլիսի, 1995, Լոս Անջելես), բանասեր, հայագետ, արևելագիտության դոկտոր (1956 թ.), պրոֆեսոր (1965 թ.)։ Համարվում է 20-րդ դ. ԱՄՆ-ում հայագիտության հիմնադիրներից։
Կրթություն
Ավետիս Սանճյանը Գրիգոր Սանճյանի և Նազլի Գալայանի ավագ որդին է։ 1921 թ. քեմալականների իշխանության տակ հայտնված իր ծննդավայր Մարաշից հայերի զանգվածային հեռանալուց հետո, Ավետիս Սանճյանը՝ իր գաղթական ընտանիքի հետ, միառժամանակ մնացել է Դամասկոսում, Բեյրութում և Պաղեստինի հյուսիսում։ Սանճյանների ընտանիքը ավելի ուշ կայք է հաստատել Երուսաղեմում, որտեղ բնակվել են շուրջ 20 տարի։ 1929—1939 թթ. Ավետիս Սանճյանը իր նախնական կրթությունն ստացել է Երուսաղեմի Սբ․ Թարգմանչաց վարժարանում և Բիշոպ Կոպատ անգլիական դպրոցում։ 1949 թ.-ին ավարտել է Բեյրութի ամերիկյան, 1950 թ.-ին՝ Միչիգանի համալսարանների անգլերենի և անգլիական գրականության բակալավրիատն ու մագիստրատուրան։ 1956 թ. Միչիգանի համալսարանում պաշտպանել է արևելագիտության գծով դոկտորական ատենախոսություն՝ «Ալեքսանդրեթի սանջակը (Հաթայ). ֆրանս-թուրք-սիրիական հարաբերությունների վերաբերյալ ուսումնասիրություն» թեմայով։
Հայագիտական գործունեությունը
1957 թվականից հայոց լեզու, հայ գրականություն և հայոց պատմություն է դասավանդել Հարվարդի համալսարանում։ 1965 թ.-ից՝ Կալիֆոռնիայի համալսարանի Լոս Անջելեսի մասնաճյուղի դասախոս, 1969 թ.-ից՝ նույն համալսարանի Գրիգոր Նարեկացու անվան հայոց լեզվի և գրականության ամբիոնի վարիչ։ Դասավանդել է գրաբար, հայ գրականություն, հայ մշակույթի պատմություն։ Համալսարանի գրադարանին կից ստեղծել է հայ գրականության ֆոնդ, որտեղ հավաքել է բազմաթիվ արխիվային նյութեր, միջնադարյան հայերեն ձեռագրեր։
Սանճյանը եղել է արևելագիտական և հայագիտական ընկերությունների անդամ, «Հայագիտական ուսման ընկերության» հիմնադիրներից (1974 թ.)։ 1985-1991 թթ. խմբագրել է այդ ընկերության տարեգրքի առաջին հինգ հատորները։
1958 թ. սկսած բազմիցս այցելել է Հայաստան, մասնակցել Երևանում կայացած հայագիտական ժողովների։
Քաղաքական հայացքներն ու ազգային-հասարակական գործունեությունը
Ավետիս Սանճյանը եղել է Ռամկավար ազատական կուսակցության անդամ։ Ակտիվ մասնակցություն է բերել Երուսաղեմի Հայ երիտասարդաց միության, հետագայում՝ ԱՄՆ-ում Հայկական բարեգործական ընդհանուր միության և Թեքեյան մշակութային միության ազգային-հասարակական գործունեության։
Ընտանիք
Ամուսնացել է Հելեն Գարակյոզյանի հետ։ Ունեցել են մեկ որդի՝ Գրիգոր-Շահան (Gregory S. Sanjian)։
Հրատարակված երկերը
Առանձին հատորներով լույս են տեսել Ավետիս Սանճյանի հեղինակած կամ խմբագրած հետևյալ աշխատությունները՝
Սանճյանի գիտական հոդվածները լույս են տեսել Journal of the Society for Armenian Studies, The Middle East Journal, Le Museon, Revue des etudes armeniennes, Studia Caucasica, Viator, «Բազմավեպ», «Հայկազյան հայագիտական հանդես», «Հանդես ամսօրյա» և «Սիոն» հանդեսներում։
Կատեգորիա:Հայ բանասերներ Կատեգորիա:Հայ հայագետներ Կատեգորիա:Պատմական գիտությունների դոկտորներ Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ Կատեգորիա:Միչիգանի համալսարանի շրջանավարտներ
Դիմակավոր խոլահավ
Դիմակավոր կամ կապտադեմք խոլահավ (Sula dactylatra) խոշոր ծովաթռչուն է խոլահավերի ընտանիքից։ Առաջին անգամ ֆրանսիացի բնագետ Ռենե Պրիմևեր Լեսսոնի կողմից 1831 թվականին նկարագրված դիմակավոր խոլահավը խոլահավերի (Sula) ցեղի վեց տեսակներից մեկն է։ Այն իր ցեղին հատուկ մարմնաձև ունի՝ երկար սրածայր դեղնավուն կտուցով, երկար պարանոցով, աերոդինամիկական մարմնով, երկար թևերով և սրածայր պոչով։ Սեռահասուն թռչունը վառ սպիտակ է՝ սև թևերով, սև պոչով և դեմքի մուգ դիմակով։ Մարմնի երկարությունը 75-ից 85 սմ է. խոլահավերի ցեղի ամենախոշոր տեսակն է։ Սեռերը փետրածածկը միանման է։ Ապրում է օվկիանոսների արևվադարձային մասերում, բացառությամբ Ատլանտիկայի և Խաղաղ օվկիանոսի արևելյան մասերի։ Վերջինում նրան փոխարինում է նասկայի խոլահավը, որը նախկինում համարվում էր դիմակավոր խոլահավի ենթատեսակ։
Բնադրում են գաղութներով, սովորաբար մայրցամաքից հեռու գտնվող կղզիներում և օղակղզիներում և սնվելու համար անհրաժեշտ խորը ջրերի մոտ։ Բազմացման ժամանակ տարածքային են. իրենց բույնը պաշտպանելու նպատակով ագոնիստական վարք են ցուցաբերում։ Հնարավոր և կայացած զույգերը մասնակցում են սիրատիրության և ողջույնի ցուցադրություններին։ Էգը բուսականությունից հեռու հարթ գետնի ծանծաղ իջվածքի մեջ երկու կավճասպիտակ ձու է դնում։ Ճտերը ծնվում են առանց փետուրների, բայց շուտով ծածկվում են սպիտակ աղվամազով։ Ծնված երկրորդ ճուտը հիմնականում չի գոյատևում և սպանվում է իր ավագ եղբոր կամ քրոջ կողմից։ Այս թռչուններն ապշեցուցիչ սուզորդներ են, որոնք մեծ արագությամբ սուզվում են օվկիանոս՝ փնտրելով որս՝ հիմնականում թռչող ձուկ։ Տեսակը քիչ սպառնալիքներ ունի. չնայած նրա պոպուլյացիան նվազում է, Բնության պահպանության միջազգային միության (ԲՊՄՄ) կողմից այն համարվում է քիչ մտահոգող տեսակ։
Տաքսոնոմիա
Ֆրանսիացի բնագետ Ռենե Լեսսոնը «Լա Կոկիլ» նավի անձնակազմի անդամ էր՝ Լուի Իսիդոր Դյուպերիի հրամանատարությամբ, իր շուրջերկրյա ճանապարհորդության ժամանակ, որն իրականացվել էր 1822 թվականի օգոստոսից մինչև 1825 թվականի մարտը ։ Ճանապարհորդության մասին Դյուպերիի բազմահատոր հրապարակման մեջ Լեսսոնը հեղինակել է թռչնաբանական բաժինները։ 1829 թվականին Ատլանտյան օվկիանոսում գտնվող Համբարձման կղզի կատարած այցի վերաբերյալ իր գրառման մեջ Լեսսոնը նշել է դիմակավոր խոլահավի հանդիպման մասին, իսկ տողատակում առաջարկել է Sula dactylatra երկանդամ անվանումը ։ Ավելի ուշ, 1831 թվականին, Լեսսոնը ներկայացրեց դիմակավոր խոլահավի պաշտոնական նկարագրությունը ։ Տեսակի անվանումը միավորում է հին հունարենի dactyl բառը, որը նշանակում է «մատ» և լատիներեն ater-ը, որը նշանակում է «սև»։ «Սև մատները» վերաբերում են թռիչքի ժամանակ թռչունի տարածած թևերի ծայրերին ։ Շվեդ կենդանաբան Կառլ Յակոբ Սունդեվալը 1837 թվականին նկարագրել է տեսակը որպես Dysporus cyanops՝ ըստ 1827 թ. սեպտեմբերի 6-ին Ատլանտյան օվկիանոսում բռնած ոչ սեռահասուն առանձնյակի ։ Տեսակի անվանումը ծագել է հին հունարեն cyanos բառից, որը նշանակում է «կապույտ», և ops բառից, որը նշանակում է «դեմք» ։
Անգլիացի թռչնաբան և թռչունների նկարիչ Ջոն Գուլդը նկարագրել է Ավստրալիայում հանդիպած Sula personata-ին 1846 թվականին. տեսակի անվանման լատիներեն personata ածականը նշանակում է «դիմակավոր» ։ Գուլդն ընդունեց Sula cyanops անվանումը 1865 թվականի իր «Ավստրալիայի թռչունների տեղեկագրքում» ։ Սունդևալի երկանդամ անվանմանը հետևեցին, քանի որ Լեսսոնի 1829 թվականի գրառումը բավարար չափով չէր նկարագրում տեսակը. այնուամենայնիվ, 1911 թվականին ավստրալիացի սիրողական թռչնաբան Գրեգորի Մեթյուզն ընդգծեց, որ թեև Լեսոնի 1829-ի գրառման մեջ թռչունը նկարագրված չէ, նրա 1831 թվականի գրառումում այն արդեն նկարագրված է, և, հետևաբար, Լեսսոնը վեց տարով նախորդում է Սունդևալին, և, հետևապես, Sula dactylactra անվանումն գերակայություն ունի։
Տեսակին նաև անվանել են կապտադեմք խոլահավ, սպիտակ խոլահավ (փետրածածկի պատճառով) և սուլող խոլահավ (յուրահատուկ կոչի պատճառով) ։ Ավստրալիացի թռչնաբան Դագ Դորվարդն առաջ էր քաշում «սպիտակ խոլահավ» անվանումը, քանի որ թռչնի դեմքի կապույտ գույնն ավելի քիչ է ընդգծված, քան կարմրաոտ խոլահավի մոտ ։
Դիմակավոր խոլահավը խոլահավերի ցեղի վեց տեսակներից մեկն է ։ 2011-ին միջուկային և միտոքոնդրիալ ԴՆԹ-ի գենետիկական ուսումնասիրությունը (պատկերված է ցածում) ցույց տվեց, որ դիմակավոր և նասկայի խոլահավերն ամենամոտ ազգականներն են, որոնց ծագումը տարամիտվել է այն գծից, որը սկիզբ է տվել կապտաոտ և պերուական խոլահավերին։ Դիմակավոր և նասկայի խոլահավերը բավականաչափ տարբերվում էին, ինչը ցույց էր տալիս, որ վերջիններս, որոնք նախկինում առաջինի ենթատեսակ էին համարվում, պիտի դասակարգվեն որպես առանձին տեսակ։ Մոլեկուլային տվյալները վկայում են այն մասին, որ դրանք, ամենայն հավանականությամբ, տարամիտվել են 0,8-ից 1,1 միլիոն տարի առաջ։ Խաղաղ օվկիանոսի արևելյան մասի բարդ ջրային հոսանքները, հնարավոր է, ստեղծել էին տեսակառաջացմանը հանգեցնող բնական խոչընդոտ ։ Այս տեսակին պատկանող 14000 տարեկան կիսաբրածո ոսկորներ են հայտնաբերվել Սուրբ Հեղինեի կղզու հանքավայրերում ։
Ներտեսակային փոփոխականություն և ենթատեսակներ
Դիմակավոր խոլահավերի ամբողջ տարածագոտում նկատվում է չափի կլինալային փոփոխություն։ Ատլանտյան օվկիանոսի թռչուններն ամենափոքրն են, դրանց չափերն աճում են դեպի արևմուտք՝ Խաղաղ օվկիանոսից մինչև Հնդկական օվկիանոս, որտեղ հանդիպում են ամենախոշոր առանձնյակները ։ Միտոքոնդրիալ ԴՆԹ-ի ստուգողական շրջանի հաջորդականությունների գենետիկական վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ Հնդկական և Խաղաղ օվկիանոսների պոպուլյացիաները զգալիորեն ընդլայնվել են մոտ 180000 տարի առաջ, և որ դրանք առանձնացել են Ատլանտյան պոպուլյացիաներից մոտ 115000 տարի առաջ։ Բացի դրանից, յուրաքանչյուր օվկիանոսում կան պոպուլյացիաների միջև գենային հոսքի կրճատման ապացույցներ, ինչը չի համապատասխանում որևէ ֆիզիկական խոչընդոտի ։
Թռչնաբանների միջազգային միությունն առանձնացնում է չորս ենթատեսակ.
Նկարագրություն
Դիմակավոր խոլահավը սպիտակ թռչուն է՝ թևերի սև ծայրերով, սև պոչով և դեմքին մուգ դիմակով։ Խոլահավերի (Sula) ցեղի ամենախոշոր տեսակն է։ Մարմնի երկարությունը 75-ից 85 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 160-ից 170 սմ, քաշը՝ 1,2-ից 2,2 կգ ։ Այն իր ցեղին հատուկ մարմնաձև ունի՝ երկար սրածայր դեղնավուն կտուցով, երկար պարանոցով, աերոդինամիկական մարմնով, երկար թևերով և սրածայր պոչով։ Սեռահասուն թռչունը վառ սպիտակ է՝ մուգ թևերով, մուգ պոչով։ Սեռերի փետրածածկը միանման է՝ առանց սեզոնային փուփոխությունների։ Էգերը միջինում մի փոքր ավելի ծանր են և խոշոր, քան արուները ։ Դեմքի և կոկորդի մերկ մաշկը սև է կամ կապտասև։ Այն հակադրվում է սպիտակ փետրածածկին և դիմակի տեսք է տալիս ։ Ենթատեսակների կտուցը բաց դեղին է՝ կանաչավուն երանգով, հիմքի մոտ երբեմն գորշավուն։ Կոնաձև կտուցը գլխից երկար է և նեղանում է մի փոքր կորաձև ծայրի մոտ ։ Դեպի հետ ուղղված սղոցավոր ատամները եզրապատում են ծնոթները ։ Առաջին և երկրորդ կարգի թափահարող փետուրները, ինչպես նաև ուսային և ղեկային փետուրները դարչնասև են։ Երկրորդ կարգի փետուրների ներքին գործվածքը հիմքի մոտ սպիտակ է։ Թևի ներքևի մասը սպիտակ է, բացառությամբ դարչնասև թափահարող փետուրների, որոնք չեն ծածկված ծածկող սպիտակ փետուրներով ։ Ոտքերը դեղնանարնջագույն կամ ձիթապտղագույն ։ Ծիածանաթաղանթը դեղին է ։
Ենթատեսակները փոքր-ինչ տարբերվում են չափերով և երբեմն նաև ծիածանաթաղանթի, կտուցի, ոտքերի և թաթերի գույնով։ Melanops ենթատեսակն ունի նարնջադեղին կտուց և ձիթապտղագորշ ոտքեր, թասմանյան ենթատեսակն ունի շագանակագույն ծիածանաթաղանթ և մուգ գորշականաչ ոտքեր, իսկ personata-ն՝ ձիթապտղագույնից մինչև գորշակապտավուն ոտքեր ։ Բազմացման սեզոնի ժամանակ tasmani և dactylatra ենթատեսակների արուների ոտքերն ավելի դեղնակարմիր են, քան էգերինը ։
Երիտասարդների գլուխը և վերնամասը շերտավոր կամ բծավոր գորշադարչնագույն է, պարանոցի սպիտակավուն օձիքով։ Թևերը շագանակագույն են, իսկ ստորին մասերը՝ սպիտակ։ Կտուցը դեղնավուն է, դեմքը կապտագորշ է, իսկ ծիածանաթաղանթը` շագանակագույն։ Ավելի ավագ ոչ սեռահասուն թռչունների սպիտակ օձիքն ու պոչավերևն ավելի լայն են, և ավելի ու ավելի են շատանում գլխի սպիտակ փետուրները, մինչև որ 14-15 ամսականում գլուխն ամբողջովին սպիտակ է դառնում։ Լիովին մեծացած թչունների փետրածածկը ձեռք է բերվում երեք տարեկան դառնալուց երեք-չորս ամիս առաջ ։
Հասուն դիմակավոր խոլահավը տարբերվում է հարակից նասկայի խոլահավից իր դեղին, այլ ոչ թե նարնջագույն կտուցով, ավելի մեծ չափսերով և ավելի քիչ ընդգծված սեռական երկձևությամբ։ Վերջինս բնադրում է ոչ թե հարթ գետնին, այլ զարիթափ ժայռերի վրա ։ Կարմրաոտ խոլահավի սպիտակ ձևը նման է, բայց ավելի քիչ ։ Սևաթեվ խոլահավի (Papasula abbotti) թևերի վերնամասը գրեթե ամբողջությամբ սև է, դրա պարանոցն ու պոչն ավելի երկար է, իսկ գլուխը՝ ավելի մեծ, մինչդեռ կապյան (Morus capensis) և ավստրալիական խևահավերը (Morus serrator) ունեն մուգ դեղին կատար, ավելի կարճ պոչ, սպիտակ ուսային փետուրներ և ավելի շուտ գորշ, այլ ոչ թե դեղնավուն կտուց։ Երիտասարդ դիմակավոր խոլահավը նման է դարչնագույն խոլահավի (Sula leucogaster), թեև այդ տեսակի հասուն թռչունները հստակորեն սահմանազատված շագանակագույն և սպիտակ փետրածածկ ունեն ։
Տարածում և բնակության միջավայր
Դիմակավոր խոլահավը հանդիպում է արևադարձային օվկիանոսների 30-րդ հյուսիսային և 30-րդ հարավային զուգահեռականների միջև։ Հնդկական օվկիանոսում այն տարածվում է Արաբական թերակղզու և Արևելյան Աֆրիկայի առափնյա գծերից մինչև Սումատրա և Արևմտյան Ավստրալիա, թեև այն չի հանդիպում Հնդկական ենթամայրցամաքի ափերի մոտ։ Արևմտյան Ավստրալիայի առափնյա գծին այն հանդիպում է հարավում մինչև Դամպիր կղզեխումբը։ Խաղաղ օվկիանոսում այն տարածված է Բրիսբենից դեպի արևելք։ Հանդիպում է Կարիբյան ծովի և Ատլանտյան օվկիանոսներում՝ Համբարձման կղզուց հարավ ։ Խաղաղ օվկիանոսի արևելքում՝ Կոլումբիայի և Էկվադորի ափերի մոտ դիմակավոր խոլահավին փոխարինում է նայսկայի խոլահավը ։ 2015 թվականին Օրեգոն նահանգի Նյուպորտ քաղաքում փրկվել է թափառաշրջիկ թռչուն ։
Ատլանտիկայում կարիբյան թռչունները երբեմն թափառում են դեպի հյուսիս՝ ԱՄՆ-ի արևելյան ծովափի մոտ գտնվող Գոլֆստրիմի հարավային տաք ջրերը, կա գրանցման մեկ դեպք Նյու Ջերսիի Այլենդ Բիչից և Նյու Յորքից ։ Կան ամառային գրանցումներ Դելավեր ծոցից և Մերիլենդ նահանգի Ուիստեր շրջանից, ինչպես նաև գրանցվել է Իսպանիայի առափնյա ջրերում ։
Անձրևների սեզոնի ընթացքում (տարվա կեսը) դիմակավոր խոլահավը երբեմն թափառում է Հնդկաստանի արևմտյան ափի երկայնքով, գրանցված դեպքեր կան Կերալա, Կառնատակա և Մահարաշտրա նահանգներում ։ Այն դեգերում է նաև դեպի Նոր Գվինեայից հյուսիս գտնվող Կարոլինյան կղզիներ ։
Տեսակի տարածագոտին, հավանաբար, կապված է թռչող ձկների տարածագոտու հետ ։
Բնադրող գաղութներ
Բնադրող գաղութները գտնվում են հեռավոր կղզիներում, օղակղզիներում և կորալային խութերի ավազոտ ծանծաղուտներում ։ Ամենահարավային պոպուլյացիան ապրում է Լորդ Հաու կղզում ։ Մոտակայքում գտնվող խորը ջուրը կարևոր է կերակրման համար։ Որպես օրինակ՝ Մեծ արգելախութի ծայրին գտնվող Ռեյն կղզու շրջակայքի ջրերի խորությունը 180-ից 3700 մ է ։ Այդ տեսակ ռելիեֆի վրա դիմակավոր խոլահավերն ընտրում են հիմնականում գետնի հարթ, մերկ կամ բաց հատվածներ, որոնք գտնվում են մակընթացության մակարդակից բարձր և ունեն ելք դեպի օվկիանոս։ Բազմացման սեզոնի ժամանակ տեսակը մնում է գաղութի մոտերքը։ Այլ ժամանակ երիտասարդ անհատները և որոշ սեռահասուն առանձնյակներ լայնորեն ցրվում են, թեև ոմանք ամբողջ տարի մնում են գաղութում։ Թռչունների մեծ մասը (բայց ոչ բոլորը) բազմանալու համար վերադառնում են իրենց հարազատ գաղութը. բազմանալու համար մի անգամ վայր ընտրելուց հետո, նրանք վերադառնում են այդտեղ ամեն տարի ։
Դիմակավոր խոլահավերի ամենամեծ գաղութը Խաղաղ օվկիանոսի արևելյան մասում գտնվող Կլիպպերտոն կղզում է ՝, Մեքսիկայից հարավ-արևմուտք գտնվող ամայի օղակղզում։ 2003 թվականին հաշվվել է 112000 թռչուն, որոնք վերսկանգնվել են 1958 թվականին դրությամբ 150 առանձնյակներից։ Պոպուլյացիան տուժել էր 1890-ականներին վայրենացած խոզերից։ Այդ խոզերը որսում էին խաչափառներ, որոնք ուտում էին բուսականությունը։ 1964 թվականին խոզերի վերացումից հետո խաչափառների պոպուլյացիան աճեց և բուսականությունը գրեթե անհետացավ։ Դա ձեռնտու էր խոլահավերին, քանի որ նրանք նախընտրում են բաց տարածքներ։ Կլիպերտոնը գտնվում է նեղ շղթայի վրա, որը շրջապատված է խոր ջրով ։ Լորդ Հաու կղզու գաղութի թռչունների քանակը հազարավոր էր 1788 թվականին՝ կղզու հայտնաբերման ժամանակ, բայց 2005 թվականի դրությամբ նվազել է մինչև 500 զույգ, որոնք ապրում են հիմնականում ափամերձ կղզիներում, իսկ մնացածը՝ երկու դժվարամատչելի հրվանդաններում։ Ենթադրվում է, որ մարդկանց կողմից որսը որոշակի դեր է խաղացել. չնայած նրան, որ առնետները մտցվել են կղզի 1918-ին, ոչ մի ապացույց չկա, որ նրանք ի վիճակի են սպանել ճտերին կամ կործանել ձվերը, հնարավոր է, որ հեսուն խոլահավերի մեծության պատճառով ։ Նորֆոլքից հարավ գտնվող Ֆիլիպ կղզում դիմակավոր խոլահավը որպես բնադրող առաջին անգամ գրանցվել է 1908 թվականին, երբ վայրենացած կանդանեները ոչնչացրին բուսականություն՝ տեսակի համար նախընտրելի բաց գետին ստեղծլով։ 2007 թվականին մոտ 300 զույգ բնադրում էր կղզու վրա, թեև վայրենացած կենդանիների հեռացումից հետո կղզու բուսածածկի վերականգնումը կարող է սկսել սահմանափակել բնադրման համար համապատասխանող վայրերը ։ 2006 թ.-ին երկու զույգ բույն դրեցին Մեքսիկայի հարավում գտնվող Սիհուատանեխոյի մոտ գտնվող Մորրոս դել Պոտոսիի (Սպիտակ եղբայրների ժայռեր) դարչնագույն խոլահավերի գաղութում ։
Ատլանտյան օվկիանոսի հիմնական բնադրավայրերը ներառում են Բրազիլիայի ափերի մոտ գտնվող Ռոքաս օղակղզին, Համբարձման կղզին հարավային Ատլանտիկայում և Մեքսիկական ծոցում գտնվող Կամպեչե ծովախորշի հինգ կղզիները ։ Տեսակը փորձել է բնադրել Մեքսիկական ծոցում գտնվող Դրայ Տորտուգասում 1984 և 1985 թվականներին. 1998 թվականին անյտեղ գրանցվել է 19 զույգ ։
Վարք
Դիմակավոր խոլահավի թռիչքը բնութագրվում է թևերի ուժեղ ու համաչափ թափահարումներով, և անընդհատ անցնում է սավառնման։ Սովորաբար թռչում են 7 մետրից ավելի բարձրության վրա, թռիչքն արագ է և կարող է հասնել մինչև 70 կմ/ժ արագության ։ Գաղութ վերադառնալիս հաճախ միայնակ է կամ փոքր խմբով ։
Ինչ վերաբերում է դիմակավոր խոլահավի կյանքի տևողությանը, ապա 1979 թվականի սեպտեմբերին Նեպին կղզում (Նորֆոլք կղզու մոտ) օղակավորված թռչունը հայտնաբերվել և բաց էր թողնվել այն բանից հետո, երբ 24 տարի և 9,9 ամիս անց՝ 2004 թվականի հուլիսին՝ Նոր Կալեդոնիա նահանգի Սոճիների (Պեն) կղզուց մոտավորապես 713 կմ հեռավորության վրա բռնվել էր ձկնորսական հանդերձանքներով։ Անցած ամենաերկար տարածությունը 3152 կմ է. 1981 թվականի դեկտեմբերին Մեծ արգելախութում գտնվող Ռեյն կղզում նշագրված թռչունը 1986 թվականի դեկտեմբերին բռնվեց և բաց թողնվեց Ֆիլիպ կղզում (Նորֆոլք կղզու մոտ) ։