cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Քարվաճառի ազատագրում
Տարածքի պատկանելության խնդիր
1918 թվականին Անդրկովկասի մուսուլմանների ժամանակավոր ազգային խորհրդի կողմից հռչակված Ադրբեջանի Ժողովրդավարական Հանրապետության հռչակումից և 1920 թվականին Հարավային Կովկասի խորհրդայնացումից հետո Դադիվանքը զրկվեց իր բոլոր կալվածներից և ամայացավ, իսկ շրջանը միացվեց Խորհրդային Ադրբեջանին։ 1923 թվականի հուլիսի 7-ին Արցախի կենտրոնական հատվածում ստեղծվեց Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզ վարչական միավորը, որի բնակչության բացարձակ մեծամասնությունը հայեր էին, իսկ հուլիսի 16-ին՝ ներկայիս Շահումյանի շրջանի քարվաճառյան հատվածի (պատմական Ծար գավառի) և Քաշաթաղի շրջանի տարածքում Խորհրդային Ադրբեջանի իշխանությունները ստեղծեցին Կարմիր Քուրդիստան վարչական միավորը, որի բնակչությունը մեծամասամբ քրդեր էին։ Վերջինիս ստեղծման նպատակն էր Խորհրդային Հայաստանի և Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզ միջև ցամաքային կապի վերացումը, ինչպես նաև այդ տարածքը Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզ մեջ չընդգրկելը։ 1929 թվականին Կարմիր Քուրդիստանը վերացվեց, և տարածքն ուղղակիորեն մտցվեց Խորհրդային Ադրբեջանի կազմի մեջ։ Կարմիր Քուրդիստանի տեղում 1930 թվականի մայիսի 25-ից օգոստոսի 8-ը եղել է Քրդական շրջան, որի կենտրոնը եղել է Լաչին (Բերձոր) բնակավայրը։ Այնուհետև Ծար (Վերին Խաչեն) գավառի տարածքում Խորհրդային Ադրբեջանի կողմից ստեղծվեց Քյալբաջար անունով շրջան։ 1937 թվականին շրջանի տարածքում մնացած սակավաթիվ հայերին և արդեն այդ ժամանակ մեծամասնություն կազմող քրդերի մեծ մասին Իոսիֆ Ստալինի հրամանով աքսորում են Միջին Ասիա։ Աքսորված հայերի ու քրդերի տներում բնակություն են հաստատվում ադրբեջանցիներ։ Նորաստեղծ շրջանի անունը առաջացել է հնում գոյություն ունեցած հայկական Քարվաճառ գյուղի ձևափոխված անունից, իսկ գյուղը դարձավ շրջանի վարչական կենտրոն։ 1960-ական թվականներից սկսած ադրբեջանական իշխանությունները հսկայական ներդրումներ կատարեցին շրջանում և ավելացրեցին ադրբեջանական բնակչության թվաքանակը։ Այդ աշխատանքներն ահռելի չափերի հասան հատկապես 1980-1992 թվականների ընթացքում     ։
Արցախյան ազատամարտ
1988 թվականին սկսվեց Արցախյան շարժումը, որի ընթացքում սկսվեցին ազգամիջյան բախումներ։ Տեղի ունեցան Խորհրդային Ադրբեջանի տարբեր բնակավայրերում՝ Բաքվում, Սումգայիթում, Գանձակում և այլն, տեղի ունեցան հայ ազգաբնակչության ջարդեր (տես՝ Սումգայիթի ջարդեր, Բաքվի ջարդեր, Գանձակի ջարդեր) և տեղահանություն։ Միևնույն ժամանակ Խորհրդային Հայաստանից հեռացան հայաստանաբնակ ադրբեջանցիները։ Արդեն 1990-1991 թվականներին առավել ընդգրկուն և կատաղի դարձան հայերի և ադրբեջանցիների միջև զինված բախումներն ու ընդհարումները (տես՝ Երասխի ինքնապաշտպանություն և այլն), որոնք 1991 թվականից վերաճեցին լայնամասշտաբ պատերազմի Արցախի Հանրապետության և Ադրբեջանի Հանրապետության միջև նախկին Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզի ամբողջ տարածքում և հարակից հայաբնակ ու ադրբեջանաբնակ շրջաններում, ինչպես նաև Հայաստանի Հանրապետության և Ադրբեջանի Հանրապետության միջև ներկայիս Տավուշի, Գեղարքունիքի, Վայոց ձորի և Սյունիքի մարզերի ու դրանց հարակից ադրբեջանական շրջանների՝ Ղազախի, Աղստևի, Թովուզի, Գետաբեկի, Դաշքեսանի, Քելբաջարի, Լաչինի, Ղուբաթլիի, Զանգելանի, ինչպես նաև Ադրբեջանի կազմում ներառված Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության սահմանային հատվածներում ։
Նախապատրաստական գործողություններ
Քարվաճառն իր դիրքով չափազանց կարևոր էր։ Քարվաճառից էր հրետանակոծվում Մարտակերտը, Քարվաճառում տեղակայված թշնամու զինուժը մեծ վտանգ էր Շահումյանի պարտիզանական ջոկատների համար համալրում հասցնող ինքնաթիռներին։ Քարվաճառի ազատագրումը մեկ ուղղությամբ իրականացնել հնարավոր չէր. այն իրագործվեց երեք ուղղություններով միաժամանակյա հարձակմամբ։ Վարդենիսի ուղղությամբ կրակակետերի հրետանային հետախուզությունն իրականացվեց հունվարին. պատրաստվեցին քսանից ավելի խոշոր կրակակետերի ու հենակետերի վերաբերյալ բոլոր տվյալները։ Իսկ մարտին սկսվեց հրետանու՝ հիմնականում ԲՄ-21, Դ-20, Դ-30 և ինքնագնաց հրետանային կայանքների կրակադիրքերի զբաղեցումն ու նախապատրաստումը երեք՝ Զոդի, Ազիզլուի ու Զարքենդի ուղղություններով։ Նախապատրաստական գործողություններն այս ուղղություններով ղեկավարում էին այսօր գնդապետներ Ալբերտ Մկրտչյանը, Վոլոդյա Մխիթարյանը եւ գեներալ-մայոր Մարտին Կարապետյանը, իսկ ողջ հրետանու գործողությունը համակարգում էր հրետանու վարչության շտաբի պետ գնդապետ Լևոն Միքայելյանը։ Նախապատրաստական աշխատանքներ իրականացվել էին նաև Մարտակերտի ուղղությամբ, քանի որ այս կողմից ևս հարձակում էր պլանավորվում։ Նախօրեին պաշտպանության բանակի շտաբը տեղափոխվեց Դրմբոն։ Հրետանու մի մասն ուղարկվեց Քարվաճառի ճակատ, իսկ մյուս մասը մնաց պաշտպանելու Մարտակերտի թիկունքն ու հատկապես՝ դեպի Դրմբոն եւ Կուսապատ ձգվող ճանապարհը, որպեսզի թշնամին չկարողանար անցնել Քարվաճառը գրոհող ինքնապաշտպանության ուժերի թիկունք ։
Քարվաճառի ազատագրում
1993 թվականի մարտի վերջին իրավիճակը կտրուկ սրվել է հյուսիսարևմտյան ռազմաճակատում։ Ադրբեջանական բանակի հրամանատարությունը հյուսիսարևելյան մարտագծում ղարաբաղյան ուժերի ուշադրությունը շեղելու նպատակով Քարվաճառում տեղակայված խմբավորումներին առաջադրանք է տվել թիկունքից հարվածել Մարտակերտի շրջանում տեղաբաշխված ղարաբաղյան ուժերին։ Դա ստիպել է Պաշտպանության բանակի (ՊԲ) հրամանատարությանը առժամանակ հետաձգել «Պուշկենյալ» բարձունքի գրոհը և հոգալ Լեռնային Ղարաբաղի հյուսիսարևմտյան դարպասների պաշտպանության մասին։ Կարճ ժամանակում ավարտելով զինուժի և տեխնիկական միջոցների վերախմբավորումը՝ ռազմաճակատի հյուսիսարևմտյան հատվածում ստեղծվել է պաշտպանական ուժեղ պատնեշ, որն ի չիք է դարձրել ադրբեջանական զինուժի Մարտակերտի շրջանում խորանալու բոլոր փորձերը։ Մարտի 27-ին ՊԲ ստորաբաժանումները, նախօրոք կանխարգելիչ հետախուզությամբ ուղեկցվող մի շարք հարվածներից հետո, 3 տարբեր ուղղություններով սկսել են Քարվաճառի ռազմական հենակետի ոչնչացման գործողությունը։ Հանկարծահաս հարվածներով ղարաբաղյան ուժերին հաջողվել է նույն օրն ազատագրել թշնամու զավթած Աղդաբան, Չարեքտար, Նարեշտար, Թազաքենդ բնակավայրերը և հասնել նախկին ԼՂԻՄ-ի սահմանին։ Նպատակ ունենալով ոչնչացնել հակառակորդի կրակակետերը և միաժամանակ ընդլայնել ու վնասազերծել կենսական կարևոր նշանակություն ունեցող Լաչինի միջանցքը` ՊԲ զինուժը մարտի 29-ին մտել է Քարվաճառի շրջանի Ենիքենդ և Աղջաքենդ գյուղերը։ Մարտի 30-ին ոչնչացվել են հակառակորդի կրակակետերը Բաղրլու, Քեչիլիղայա, Չորման գյուղերում, որտեղից ամիսներ շարունակ պարբերաբար հրետակոծության են ենթարկվել Մարտակերտի շրջանի արևմտյան տարածքները։ Ապրիլի 2-ին հայկական զինուժը ազատագրել է Քարվաճառը Գանձակին կապող խաչմերուկը։ Շրջափակման մեջ է հայտնվել ադրբեջանական բանակի քելբաջարյան խմբավորումը։ Վերջիններիս օգնության հասնելու նպատակով, խաչմերուկի ուղղությամբ շարժվել են հակառակորդի 8 միավոր զրահատեխնիկա և շուրջ 250 հետևակ։ Մարտագծի այդ հատվածում գործող ՊԲ-ի 30 զինվորից բաղկացած ջոկատը, իր վրա վերցնելով հարվածը, մտել է անհավասար մարտի մեջ։ Ճակատամարտի ընթացքում հայ մարտիկները ոչնչացրել են 3 միավոր զրահատեխնիկա և մոտ 60 զինվոր։ Հակառակորդի գործադրած շրջափակումը ճեղքելու բոլոր ջանքերն ապարդյուն են անցել։ Մարտակերտի, Մարտունի, Շուշիի պաշտպանական շրջանների և կենտրոնական ենթակայության ուժերի կողմից անցկացված Քարվաճառի ռազմական գործողությունն ավարտվել է Ադրբեջանի զինուժի լաչին-քելբաջարյան խմբավորման լիակատար ջախջախմամբ։ Արևելյան զորախմբի զորամասերի հետ փոխգործողությամբ զարգացնելով հարձակումը` ՊԲ ուժերը ապրիլի 5-ին դուրս են եկել Օմարի լեռնանցք։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի ռազմական գործողություններ Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմ Կատեգորիա:1993 Հայաստանում Կատեգորիա:Արցախի պատմություն Կատեգորիա:Ադրբեջանի ճակատամարտեր
Ֆիլոնովկա (գյուղ, Դիկանկայի շրջան)
Ֆիլոնովկա (Філонівка), գյուղ Ուկրաինայի Պոլտավայի մարզի Դիկանկայի շրջանում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Պոլտավայի մարզի Դիկանկայի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Սուրիս (գետ)
Սուրիս (Souris River, Souris), գետ Կանադայում։ Հոսում է Սասկաչևան և Մանիտոբա նահանգներով, նաև ԱՄՆ-ի տարածքում գտնվող Հյուսիսային Դակոտա նահանգով։ Սկիզբ է առնում Սասկաչևանի հարավ-արևելքից, թափվում է Մանիտոբայի Ասինիբոյն գետը ։
Աշխարհագրություն և ջրագրություն
Ըստ տարբեր աղբյուրների՝ գետի ընդհանուր երկարությունը կազմում է 700, 720 կամ 966 կիլոմետր, որից ավելի քան 570 կիլոմետրը գտնվում է Հյուսիսային Դակոտայի տարածքում ։ Գետը սկիզբ է առնում Վեյբերնից հյուսիս գտնվող Յելլոու Գրաս ճահճացած հարթավայրերից, հոսում է դեպի հարավ-արևելք՝ Էստևանի կողքով, ապա դեպի հարավ ՝ հատելով կանադա-ամերիկյան սահմանը Շերվուդայից (Հյուսիսային Դակոտա) ոչ հեռու։ Այն Հյուսիսային Դակոտայի տարածքում կրում է Մաուս անվանումը։ Հյուսիսային Դակոտայում հոսում է Մայնոտ քաղաքի միջով, ինչպես նաև Բերլինգտոն և Սոյեր քաղաքների կողքով ։ Իր ծայր հարավային կետին հասնում է Վելվայի մոտ, ապա շրջվում է դեպի հյուսիս՝ անցնելով Տաուների մոտով, վերադառնում է Կանադա՝ Մանիտոբում (Վետոուպի մոտ)  ։ Սուրի քաղաքի մոտ շրջանցում է բազմաթիվ խորը կիրճեր, որից հետո կտրուկ թեքվում է դեպի հյուսիս-արևելք, որտեղ թափվում է Ասինիբոինի մեջ՝ Բրանդոնից ոչ հեռու ։
Գետի ոլորապտույտ հունը որոշակի դիրքից հիշեցնում է մկան ոտնահետք, որտեղից էլ ստացել է անվանումը՝ Սուրիս (Souris - «մուկ», Հյուսիսային Դակոտայում գետի պաշտոնական անվանումն է՝ Մաուս, Mouse,  ֆրանսիական անվան բառացի թարգմանությունը ): Իր երկարության մեծ մասում գետը հետևում է սառցադաշտային լճի հոսքի ուրվագծերին, որը ստացել է նույն անունը ։ Գետը վերին հոսանքում սնվում է Մուզ լեռնաշղթայի լեռներից և Միսուրիի սարահարթից։ Գետի ջրահավաք ավազանը, ըստ տարբեր աղբյուրների, 22 000-23 600 քառակուսի մղոն է (57-61 հազար կմ²)։ Գետը հաճախ է վարարում։ Վարարման ամենախոշոր դեպքերը գրանցվել են 1969, 1976 և 2011 թվականներին (վերջինս համարվում է պատմության մեջ ամենամասշտաբայինը) ։
Տնտեսական նշանակություն
Տարածաշրջանի զարգացման ամբողջ պատմության ընթացքում գետը կարևոր տրանսպորտային դեր է խաղացել։ Սկզբում այն օգտագործվում էր որպես աջակցող երթուղի մորթու առևտրականների համար, և 1785-1832 թվականներին նրա ափերին հիմնադրվել է մորթու առևտրի շուրջ յոթ գործարան ։ 1890-ականներին գետի միջով տեղափոխում էին ածուխ՝ Ռոշ Պերսեից Վինիպեգ, իսկ ավելի ուշ այն ծառայել է ցորեն տեղափոխելու համար ։
Գետի հաճախակի վարարումները դրա վրա ջրհեղեղները կանխող հիդրոտեխնիկական կառույցների շինարարության պատճառ են դարձել։ 1990-ականներին ձեռնարկվել է Սասկաչևանի Ռաֆերտի-Ալամեդա պատնեշի կառուցումը, առավել վաղ՝ 1957 թվականին, կառուցվել էր պատնեշ նրա վտակ Սուրիսա Լոնգ-Կրիկի վրա, այս կառույցի օգնությամբ ջուր է հատկացվում Բաունդարի-Դամի ջերմային էլեկտրակայանի սառեցման համար։ Լոնգ-Կրիկի և Սուրիսի ջրամբարները ևս ջուր են մատակարարում ավելի նորագույն Շանդ էլեկտրակայանին ։ Կանադայի և ԱՄՆ-ի միջև գործում է համաձայնություն Սուրիսի ջրավազանի ջրի բաշխման վերաբերյալ, համաձայն որի՝ Սասկաչևանն իրավունք ունի օգտագործել ընդհանուր ծավալի մինչև 50%-ը իր կարիքների համար ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Կանադայի գետեր
(7964) 1995 DD2
(7964) , աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1995 թվականի փետրվարի 23-ին Յոշիսադա Սիմիձուի և Տակեշի Ուրատայի կողմից Նաչի-Կացուուրայում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,761035 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,5205 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,0016 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1675,74 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,214831 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 10,24° անկյուն։
Երևանի ավտոպահեստամասերի գործարան
Երևանի ավտոպահեստամասերի գործարան, խորհրդային շրջանի ավտոմոբիլային արդյունաբերության ձեռնարկություն։ Հիմնադրվել է 1944 թվականին, Երևանի նորոգման գործարանի բազայի վրա (կոչվել է «Ավտոդետալ»)։ Սկզբում թողարկել է բեռնատար ավտոմեքենաների և տրակտորների պահեստամասեր։ 1952 թվականին գործարկվել է ՀԽՍՀ-ում ամենախոշոր դարբնոցամամլիչային արտադրամասը։ 1954 թվականից միայն ավտոպահեստամասեր է արտադրել (ատամնանիվներ և ակոսային լիսեռներ)։ 1955 թվականից թողարկել է «ՄԱԶ-200», «ՄԱԶ-236», «ԳԱԶ-51», «ԳԱԶ-52», «Մոսկվիչ-401», «Մոսկվիչ-402», «Մոսկվիչ-407», «Մոսկվիչ-408» մակնիշի ավտոմոբիլների մոտ 35 անուն պահեստամաս։ Արտադրանքի 94%-ն իրացվում էր գյուղատնտեսության բնագավառում՝ ավտոմեքենաների և մեխանիզմների նորոգման համար։ Արտադրանքն առաքվել է ավելի քան 2 հազար սպառողների, այդ թվում՝ Վիետնամ, Կուբա, Ֆրանսիա, Ավստրիա, Հարավսլավիա, Ռումինիա, Լեհաստան և այլ երկրներ։
Շարիֆան
Շարիֆան, գյուղ Արևելյան Հայաստանի Ելիզավետպոլի նահանգի Զանգեզուրի գավառում ։ Գտնվում է Կովսական քաղաքից 10 կմ հարավ-արևելք, Արաքս գետի ձախափնյակում, նրա Որոտան վտակի միախառնման վայրում ։
Բնակչություն
1886 թվականին գյուղն ունեցել է 153. 1907-ին՝ 210, իսկ 1908-ին՝ 227 կովկասի թաթար բնակիչ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Բերդեսուր (գետ)
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իրանի գետեր Կատեգորիա:Արևմտյան Ադրբեջան նահանգ
Ջուստինո
Ջուստինո  (Giustino), կոմունա Իտալիայում։ Գտնվում է Տրենտինո Ալտո Ադիջե մարզի Տրենտո գավառում ։
Բնակչությունը կազմում է 742 մարդ (2008), բնակչության խտություն՝ 18 մարդ/կմ²։ Զբաղեցնում է 40 կմ² մակերես։ Փոստային ինդեքս՝ 38086։ Հեռախոսային կոդ՝ 0465։
Ժողովրդագրություն
Բնակչություն
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր
Մոնրեալի քաղաքապետարան
Մոնրեալի քաղաքապետարան (Hôtel de Ville de Montréal), Մոնրեալի տեղական կառավարման մարմնի նստավայր։ 5 հարկից բաղկացած կառույց է։ Քաղաքապետարանի բնօրինակ շենքը նախագծել են ճարտարապետներ Անրի-Մորիս Պերոն և Ալեքսանդր Կաուպեր Հատչիսոնը։ Շենքը կառուցվել է 1872-1878 թվականներին երկրորդ կայսրության ճարտարապետության ոճով ։ Տեղակայված է Հին Մոնրեալում՝ Place Jacques-Cartier հրապարակի և Champ de Mars զբոսայգու միջև Նոտր Դամ փողոցի 275 հասցեում։ Մետրոյի ամենամոտ կայարանը գազարագույն գծի Champ-de-Mars կայարանն է։
Որպես Կանադայի Երկրորդ կայսրության ճարտարապետական ոճի լավագույն օրինակ և երկրի առաջին քաղաքապետարան, որը կառուցվել է բացառապես որպես մունիցիպալ վարչարարության համար նախատեսված կառույց՝ 1984 թվականին ճանաչվել է Կանադայի Ազգային պատմական նշանակության օբյեկտ ։
Պատմություն և ճարտարապետություն
Շենքի շինարարությունը սկսվել է 1872 թվականին և ավարտվել 1878 թվականին։ 1922 թվականի մարտին բնօրինակ շենքը հրդեհվել է, որից մնացել է միայն արտաքին պատը և ոչնչացել են քաղաքի պատմական բազմաթիվ գրառումներ ։ Ճարտարապետ Լուի Պարոնիին (Louis Parant) հանձնարարվել է վերակառուցել այն, սակայն նա որոշել է կառուցել ամբողջովին նոր շենք` ինքնատիպ պողպատե կառույցով ։ Քաղաքապետարանի շենքը մոդելավորվել է ֆրանսիական Տուր քաղաքի քաղաքապետարանի նմանությամբ ։ Մյուս փոփոխությունները ներառում էին մանսարդ տանիքի վերանորոգումը նոր Beaux-Arts ոճով, նախկին սալիկների շերտերը փոխարինվեցին պղնձե տանիքով ։
1967 թվականին Ֆրանսիայի նախագահ Շառլ դը Գոլը իր «Երկար, ազատ կյանք ունեցիր, Քվեբեկ» (Vive le Québec libre) ճառը արտասանել է այս շենքի պատշգամբից ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Մոնրեալի շենքեր և կառույցներ
Ալո (բառ)
Ալո, ողջույնի բառ հեռախոսով խոսելիս, որն առաջարկել է Թոմաս Էդիսոնը ։
Պատմություն
1877 թվականի օգոստոսի 15-ին Թոմաս Էդիսոնը նամակ է գրել Փիթսբուրգի հեռագրային ընկերության նախագահին, որտեղ պնդում էր, որ հեռախոսով շփվելիս լավագույն ողջույնը «hullo» բառն է, որը անգլերեն «hello» բառի փոփոխված ձևն է, որն իր հերթին ռուսերենում և հայերենում վերածվել է «ալո»-ի։ Ալեքսանդր Բելլն առաջարկել է իր տարբերակը՝ «ahoy» բառը, որն օգտագործվում է նավերի հանդիպման ժամանակ ։
Ծովային տերմին
«Ալո» տերմինը օգտագործվել է նավի վրա և նշանակում էր «լսիր»։ Այդ բառը խոսափողով գոռում էին մեկ այլ նավի ուղղելով՝ զրույց սկսելու համար։ Բառի այս օգտագործումը գրանցված է Դալի բառարանում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ողջույն Կատեգորիա:Թոմաս Էդիսոն
Գիտատեխնիկական ընկերություններ
Գիտատեխնիկական ընկերություններ (ԳՏԸ)
Գործունեություն
Գործունեությունը կոորդինացնում է ԳՏԸ հայկական հանրապետական խորհուրդը (հիմնվել է 1959), որի բարձրագույն ղեկավար մարմինը համագումարն է (առաջինը՝ 1963 թվականին), գործադիրը՝ վարչությունը։
Ընկերությունների խնդիրն է զարգացնել անդամների ստեղծագործական նախաձեռնությունն ու ակտիվությունը գիտության, տեխնիկայի, տնտեսության, արտադրության կազմակերպման և գիտական ղեկավարման հարցերում, պրոպագանդել գիտության ու տեխնիկայի նվաճումները, արտադրության առաջավոր փորձը։
1987 թվականին խորհուրդը միավորել է 19 ճյուղային ընկերություն (ալյուր-ձավարեղենի, համակցված կերերի և էլեատորների արդյունաբերության, անտառային արդյունաբերության և անտառային տնտեսության, առևտրի, ավտոմոբիլային արդյունաբերության և ճանապարհային տնտեսության, գյուղատնտեսության, գունավոր մետալուրգիայի, էներգետիկայի և էլեկտրատեխնիկական արդյունաբերության, թեթև արդյունաբերության, թղթի և փայտամշակման արդյունաբերության, լեռնային արդյունաբերության, կոմունալ տնտեսության և կենցաղսպասարկման, մեքենաշինական արդյունաբերության, նավթի և գազի արդյունաբերության, շինարար, ինդուստրիայի, պոլիգրաֆիայի, հրատարակչությունների և գրքի առևտրի, ռադիոտեխնիկայի, էլեկտրոնիկայի և կապի, սարքաշինական արդյունաբերության, սննդարդյունաբերության, տնտեսագիտության) և Դ․ Ի․ Մենդելեևի անվան համամիութենական քիմիական ընկերության հանրապետական վարչությունը։
Ընկերությունների անդամներ
Ընկերությունների անդամ են ժողտնտեսության ավելի քան 130 հազար աշխատող, որոնք ընդգըրկված են 1630 սկզբնական կազմակերպություններում։ ԳՏԸ հանրապետական խորհրդին կից գործում է տեխնիկայի տունը (կազմակերպվել է 1959 թվականին), հասարակական 2 ինստիտուտ, 13 միջճյուղային կոմիտե (այդ թվում՝ հասարակական ասպիրանտուրաների)։
Գյուտարարների և ռացիոնալիզատորների համամիութենական ընկերության հայկական հանրապետական խորհուրդ
Կազմակերպվել է 1958 թվականին։ Խնդիրն է աշխատավորությանը ներգրավել գյուտարարական և ռացիոնալիզատորական ակտիվ գործունեության մեջ, հետևել գյու– տերի ու նորարարությունների մշակմանն ու ներդրմանը արտադրության մեջ, իրավական և տեխնիկական օգնություն ցույց տալ հանրապետության գյուտարարներին ու ռացիոնալիզատորներին, աջակցել նրանց տեխնիկական գիտելիքների բարձրացմանը։
Խորհրդի անդամները մասնակցում են արդյունաբերության և գյուղատնտեսության արտադրության մեքենայացման ու ավտոմատացման միջոցառումներին, նպաստում նյութերի և աշխատանքային ռեսուրսների արդյունավետ և խնայողաբար օգտագործմանը, արտադրանքի որակի բարձրացմանը։
Ստեղծում
Ստեղծվել է 1964 թվականին։ Գիտական կապերի մեջ է հանրապետության կենսաբանական, բժշկական և այլ հիմնարկների հետ։ Կազմակերպում և անցկացնում է գիտական քննարկումներ, պրոպագանդում ֆիզիոլոգիայի նորագույն նվաճումները, աջակցում ֆիզիոլոգիական գիտության զարգացմանը հանրապետությունում։
Ընկերության անդամները մասնակցում են դասագրքերի և ուսումնա-մեթոդական ձեռնարկների ստեղծմանը, ֆիզիոլոգիական տերմինների մշակման ու միասնականացման աշխատանքներին։ Ունի 200 անդամ (1986)։
Կենսաքիմիկոսների համամիութենական ընկերության հայկական մասնաճյուղ
Հիմնվել է 1960 թվականին։ Միավորում է ՀԽՍՀ կենսաքիմիայի, փորձառական քիմիայի, ռադիոկենսաբանության, նուրբ օրգանական քիմիայի բնագավառների, բժշկական ինստիտուտի, ինչպես նաև մի շարք պրոբլեմային լաբորատորիաների մասնագետներին ու աշխատակիցներին։
Աշխատանքները հիմնականում վերաբերում են արդի կենսաքիմիայի պրոբլեմների ուսումնասիրությանը, բնագավառի գիտական գործունեության կազմակերպման, դիսերտացիաների քննարկման ու հաստատման հարցերին։ Ունի 226 անդամ (1986)։
Կատեգորիա:Ընկերություններ
Կարմիր ցին
Կարմիր ցին, ճուռակների ընտանիքի թռչուն, որը գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։ Պատահական չվահյուր է։
Կենսակերպ
Թռիչքն աշխույժ է, պոչը՝ մշտապես ոլորածածան։ Սահասավառնում է ուղիղ պարզած թևերով։ Բնակվում է լեռնատափաստաններում, գետահովիտներում։ Սնվում է միջատներով, այլ մանր կենդանիներով, լեշերով, մկնակերպ կրծողներով։ Որպես չվահյուր՝ ՀՀ-ում նկատվել է Երևանի շրջակայքում, Ապարանի ջրամբարի հարակից տարածքներում, Շիրակի մարգում (Մարալիկ գյուղի ծայրամասում)։ Աշնանային չուն նկատվում է հոկտեմբերի առաջին կեսին։
Տարածվածություն
Տարածված է Արևմտյան Եվրոպայում, Թուրքիայում, Իրանում, Հյուսիսային Աֆրիկայում, Ռուսաստանում, Բելառուսում, Ուկրաինայում, Մոլդովայում և Կովկասում (բացի Վրաստանից)։
Հայաստանի սահմաններում բնադրման դեպքեր հավաստիորեն հայտնաբերված չեն։ Հավանաբար, բնադրում է Հայաստանի հյուսիսարևելյան մասում` Ղարաբաղի բարձրավանդակի մնացորդային անտառներում։ 1949 թվականի մայիսի 11-ին՝ չուի ժամանակ, Երևանի շրջակայքում բռնվել է մեկ առանձնյակ ։
Պահպանություն
Հայաստանում համարվում է անհետացող տեսակ։ Գրանցված էր նախկին ԽՍՀՄ Կարմիր գրքում։ Ընդգրկված է ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակում և գնահատվում է որպես վտանգված տեսակ։
Տեսակը մշտապես եղել է հազվագյուտ։
Գրանցված է CITES-ի Հավելված 2-ում ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ճուռակներ Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ Կատեգորիա:Թռչուններ Կատեգորիա:Քորդավորներ Կատեգորիա:Ողնաշարավորներ Կատեգորիա:Հազվագյուտ տեսակներ Կատեգորիա:Վտանգված տեսակներ Կատեգորիա:Եվրոպայի թռչուններ
Մուրթազ Դաուշվիլի
Մուրթազ Դաուշվիլի (მურთაზ დაუშვილი, ), վրացի ֆուտբոլիստ, ով կիսապաշտպանի դիրքում հանդես է գալիս Վրաստանի ֆուտբոլի ազգային հավաքականում և հունգարական «Դիոշդյոր»-ում։
Ակումբային կարիերա
Մուրթազ Դաուշվիլին եղել է Վրաստանի մայրաքաղաք Թբիլիսին ներկայացնող «Դինամո» ֆուտբոլային ակումբի սան։ Մեծահասակների ֆուտբոլում իր առաջնամուտը կատարել է 2005 թվականին՝ «Զեստափոնի» ֆուտբոլային ակումբի կազմում։
Իր արտերկրյա ֆուտբոլային կարիերան սկսել է 2012 թվականին՝ տեղափոխվելով ուկրաինական «Լվով»։ Դրանից հետո Մուրթազ Դաուշվիլիին վարձակալել է մեկ այլ ուկրաինական ակումբ՝ «Կարպատներ»-ը։ 2012 թվականի հունիսին նա դարձավ վերջինիս լիակատար խաղացող ։
Ներկայումս հանդես է գալիս հունգարական «Դիոշդյոր»-ում։
Ազգային հավաքականի կազմում
Դուաշվիլին հանդես է եկել Վրաստանի ազգային հավաքականի բոլոր մակարդակներում։ Վրաստանի ֆուտբոլի ազգային հավաքականի կազմում իր նորամուտը կատարել է 2012 թվականին։
Մինչ այդ ճանաչվել է Վրաստանի ազգային առաջնության 2010-2011 թվականների մրցաշրջանի լավագույն ֆուտբոլիստ։ 2012 թվականին նա հեղինակել է իր 10-րդ գնդակն ազգային հավաքականի կազմում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Վրացի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Վրաստանի հավաքականի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ
Խոշտանգումների և անմարդկային կամ արժանապատվությունը նվաստացնող վերաբերմունքի կամ պատժի կանխարգելման մասին Եվրոպական կոնվենցիա
Խոշտանգումների և անմարդկային կամ արժանապատվությունը նվաստացնող վերաբերմունքի կամ պատժի կանխարգելման մասին Եվրոպական կոնվենցիան Եվրոպայի խորհրդի անդամ երկրների կողմից ընդունվել է 1987 թվականի նոյեմբերի 26-ին Ստրասբուրգում կայացած նիստում ։ Մարդու իրավունքների Եվրոպական կոնվենցիայից հետո խոշտանգումների կանխարգելման կոնվենցիան լայնորեն դիտվում է որպես Եվրոպայի խորհրդի կարևորագույն պայմանագրերից մեկը։ Կոնվենցիան նոր և կանխարգելիչ մոտեցում է նշանավորում մարդու իրավունքների խախտումների քննության նկատմամբ ։ Հետագայում դրանում փոփոխություններ են կատարվել երկու արձանագրություններով։ Բացի այդ, կոնվենցիայի դրույթների պահպանման համար ստեղծվել է Խոշտանգումների կանխարգելման կոմիտե ։ Այդ մարմինն իրավունք ունի այցելել ցանկացած վայր, որը գտնվում է մասնակից պետությունների իրավասության ներքո, որտեղ մարդիկ զրկված են Կոնվենցիայի հոդվածներին համապատասխան ազատությունից ։
2020 թվականի դրությամբ կոնվենցիան վավերացվել է Եվրոպայի խորհրդի բոլոր 47 անդամ պետությունների կողմից։ Բացի այդ, կոնվենցիայի վավերացումը նախապայման է դարձել բոլոր այն պետությունների համար, որոնք վերջին մի քանի տարիներին միացել են Եվրոպայի Խորհրդին ։
Կոնվենցիան Հայաստանի Հանրապետության համար ուժի մեջ է մտել 2002 թվականի հոկտեմբերի 10-ից ։
Նպատակ
Իր հրապարակման պահին կոնվենցիան նորարարական էր, քանի որ այն դարձավ առաջին փաստաթուղթը, որը կարող էր ապահովել այն պարտավորությունների կատարումը, որոնք այն սահմանել է։ Հետևաբար, նպատակն էր ստեղծել մի փաստաթուղթ, որը կապահովի համարժեք հետևանքները նրանց համար, ովքեր չեն պահպանում այն ։ Չնայած հիմնական հրապարակումների գոյությանը, ինչպիսիք են ՄԱԿ-ի կանոնադրությունը կամ Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագիրը, այդ փաստաթղթերը պարզապես չէին կարող դադարեցնել կամ վերացնել խախտումները խիստ կերպով։ Այսպիսով, գլխավոր նպատակը խոշտանգումներն ամբողջությամբ կանխելն էր ։
Նախապատմություն
Այդ կոնվենցիաների ակունքները գալիս են այն առաջարկից, որը Ժան Ժակ Գոթյեն առաջ է քաշել 1976 թվականին ։ Գոթյեն Խոշտանգումների դեմ շվեյցարական կոմիտեի հիմնադիրն էր։ Նա ոգեշնչվել է Կարմիր խաչի միջազգային կոմիտեով (ԿԽՄԿ), որն այցելում էր այն վայրերը, որտեղ պահում էին ռազմագերիների։ Նա առաջարկել է բարելավել բանտարկյալների պահման պայմանները։ Սակայն ԿԽՄԿ-ն (այն ժամանակ) իրավունք ուներ նման այցեր իրականացնել միայն Ժնևյան կոնվենցիաների մասնակից պետությունների միջև միջազգային զինված հակամարտության դեպքում։ Այդ պատճառով Գոթյեն առաջարկել է այցելությունների այս համակարգը տարածել բոլոր այն վայրերում, որտեղ ազատազրկված են անձինք, այդ թվում բանտերում, ոստիկանական բաժանմունքներում, հոգեբուժական հիմնարկներում և քննչական մեկուսարաններում ։ Այնուհետև այդ առաջարկը հիմք է հանդիսացել մի նախագծի, որը հետագայում դառնալու է Խոշտանգումների և այլ դաժան, անմարդկային կամ արժանապատվությունը նվաստացնող վերաբերմունքի և պատժի տեսակների դեմ կոնվենցիա ։ Նախագիծը ներկայացվել է 1980 թվականի ապրիլին Մարդու իրավունքների հանձնաժողովի քննարկմանը՝ մարմնի, որը պետք է մշակեր ՄԱԿ-ի այդ կոնվենցիայի նախագիծը ։
Գոթյեի գաղափարներն հետագայում ընդունվել են Եվրոպայի խորհրդի կողմից առնվազն տարածաշրջանային մակարդակով իրականացնելու համար։ Ի վերջո, 1983 թվականի հունիսին զեկույց է պատրաստվել Խոշտանգումներից և դաժան, անմարդկային կամ արժանապատվությունը նվաստացնող վերաբերմունքից կամ պատժից բանտարկյալների պաշտպանության մասին Եվրոպական կոնվենցիայի նախագծի վերաբերյալ։ 1983 թվականի սեպտեմբերին զեկույցն ընդունվել է Խորհրդատվական վեհաժողովի կողմից ։ Դրան մի քանի տարի բանավեճեր են հաջորդել, այդ թվում՝ Եվրոպական հանձնաժողովի և Մարդու իրավունքների դատարանի կարծիքների քննարկումներ։ 1986 թվականի հունիսին վերջնականորեն պատրաստվել է համաձայնեցված նախագիծ, որը փոխանցվել է Նախարարների կոմիտե, որն ի վերջո ընդունել է այն 1987 թվականի հունիսի 26-ին ։ Այն բաց է եղել ստորագրման համար 1987 թվականի նոյեմբերի 26-ին։ Այդ ժամանակ կոնվենցիան ստորագրել են Եվրոպայի խորհրդի բոլոր 21 անդամ պետությունները ։ 2020 թվականի դրությամբ այն ստորագրվել է խորհրդի բոլոր 47 անդամ պետությունների կողմից։ Այն նաև բաց է դրա անդամ չհանդիսացող պետությունների միացման համար ։
Գործող անձինք կամ մարմիններ
Այս բաժինը ծառայում է որպես գործող անձանց կամ մարմինների վերանայում, որոնք ակտիվորեն նպաստել են կոնվենցիայի ստեղծմանը։
Կոնվենցիայի հոդվածներ
Ստորև ներկայացվում են կոնվենցիայի առավել նշանակալի հոդվածները, որոնցում շարադրվում են այդ փաստաթղթի հիմնական արժեքները։
Հոդված 1
Կոնվենցիայի հիմնական և ներածական հոդվածում ասվում է Խոշտանգումների կամ անմարդկային կամ արժանապատվությունը նվաստացնող վերաբերմունքի կամ պատժի կանխման նպատակով ստեղծվում է Եվրոպական կոմիտեի ստեղծման անհրաժեշտության մասին։ Փաստաթղթի մնացած մասում այն կոչվում է «Կոմիտե»։ Կոմիտեն այցելությունների միջոցով ուսումնասիրում է ազատազրկված անձանց նկատմամբ վերաբերմունքը ՝ անհրաժեշտության դեպքում խոշտանգումներից և անմարդկային կամ արժանապատվությունը նվաստացնող վերաբերմունքից կամ պատժից նրանց պաշտպանությունն ուժեղացնելու նպատակով։
Հոդված 2
Հոդված 2-ը շեշտում է, որ յուրաքանչյուր անդամ պետություն, կոնվենցիային համապատասխան, թույլ է տալիս այցելել իր իրավասության ներքո գտնվող վայրեր, որտեղ մարդիկ զրկված են ազատությունից։ Դա արվում է այն պայմանով, որ ազատությունը տրամադրվելու է պետական իշխանության կողմից։
«Յուրաքանչյուր Կողմ, սույն Կոնվենցիային համապատասխան, իր իրավասության շրջանակներում թույլատրում է այցելություն ցանկացած վայր, որտեղ պահվում են պետական մարմնի կողմից ազատազրկված անձինք» ։
Հոդված 8
Հոդված 8-ը նշում է, որ կոնկրետ այցելության անհրաժեշտության դեպքում կոմիտեն պետք է այդ մասին տեղեկացնի համապատասխան անդամ պետության կառավարությանը։ Միայն դրանից հետո նա կարող է այցելել 2-րդ հոդվածում նշված ցանկացած վայր։
«Այս խնդիրը կատարելու համար կոմիտեին պետք է տրվեն հետևյալ հնարավորությունները»․
Հոդված 10
«Յուրաքանչյուր այցելությունից հետո Կոմիտեն զեկուցագիր է կազմում այցելության ընթացքում ի հայտ բերած փաստերի վերաբերյալ»
«Եթե Կողմը հրաժարվում է համագործակցել կամ բարելավել ազատազրկված անձանց պահման պայմանները, ապա կոմիտեն կարող է որոշում կայացնել այդ հարցի վերաբերյալ հրապարակային հայտարարություն անելու վերաբերյալ» ։
Հոդված 11
«Այցելության կապակցությամբ Կոմիտեի հավաքած տեղեկությունը, զեկուցագիրը և շահագրգիռ Կողմի հետ նրա խորհրդակցությունները կրում են գաղտնի բնույթ» ։
Կոմիտեին թույլատրվում է զեկույց հրապարակել միայն շագագրգիռ կողմի խնդրանքով ։ Անձնական տվյալները չեն կարող հրապարակվել առանց շահագրգիռ անձի համաձայնության ։
Հոդված 18
Կոնվենցիան բաց է Եվրոպայի Խորհրդի բոլոր անդամ պետությունների կողմից ստորագրման համար։ Այն ենթակա է վավերացման, ընդունման կամ հաստատման։ Այդ գործողություններից որևէ մեկի վերաբերյալ փաստաթղթերը պետք է ի պահ հանձնվեն Եվրոպայի խորհրդի գլխավոր քարտուղարին ։
Եվրոպայի Խորհրդի Նախարարների կոմիտեն կարող է առաջարկել Եվրոպայի խորհրդի անդամ չհանդիսացող պետություններին միանալ կոնվենցիային ։
Արձանագրություն 1 (ETS No. 151)
Առաջին արձանագրությունն ընդունվել է 1993 թվականի նոյեմբերի 4-ին ։ Արձանագրությունը «բացում է» կոնվենցիան՝ տեղեկացնելով, որ Եվրոպայի Խորհրդի Նախարարների կոմիտեն կարող է առաջարկել անդամ չհանդիսացող ցանկացած պետության միանալ դրան ։ Ներկայումս դա Կոնվենցիայի անկապտելի բնութագիրն է, չնայած այն բանին, որ 2020 թվականի մայիսի դրությամբ այն ստորագրել են միայն անդամ պետությունները ։
Արձանագրություն 2 (ETS No. 152)
Արձանագրություն 2-ն ընդունվել է 1993 թվականի նոյեմբերի 4-ին և դրանում մտցվել են տեխնիկական բնույթի փոփոխություններ։ Ներկայումս կոմիտեն առաջարկվում է ընդգրկել «ընտրությունների նպատակով երկու խմբերից մեկում» ։ Դա արվում է, որպեսզի կոմիտեի անդամների առնվազն կեսը թարմացվի երկու տարին մեկ։ Արձանագրությունը նաև թույլ է տալիս կոմիտեի անդամներին վերընտրվել երկու անգամ՝ մեկի փոխարեն ։
Ոչ անդամ պետությունների մասնակցություն
Ներկայումս ստորագրողների ցուցակում ընդգրկված են միայն Եվրոպայի խորհրդի անդամ պետությունները։ Այն բաց է ստորագրման համար անդամ չհանդիսացող պետությունների կողմից, սակայն 2020 թվականի դրությամբ դրանցից ոչ մեկը դա չի արել ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի պայմանագրեր Կատեգորիա:Համաձայնագրեր Կատեգորիա:Մարդու իրավունքների գործիքներ Կատեգորիա:Եվրոպայի խորհրդի պայմանագրեր Կատեգորիա:20-րդ դարի պայմանագրեր Կատեգորիա:Իսպանիայի պայմանագրեր Կատեգորիա:Թուրքիայի պայմանագրեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի պայմանագրեր Կատեգորիա:Ֆրանսիայի պայմանագրեր Կատեգորիա:Կիպրոսի պայմանագրեր Կատեգորիա:Բելգիայի պայմանագրեր Կատեգորիա:Ադրբեջանի պայմանագրեր Կատեգորիա:Ավստրիայի պայմանագրեր Կատեգորիա:Հայաստանի պայմանագրեր Կատեգորիա:Անդորրայի պայմանագրեր Կատեգորիա:Ալբանիայի պայմանագրեր
Սկյութներ
Սկյութներ (Σκύθης Skúthēs, Σκύθοι Skúthoi), Հյուսիսային Մերձսևծովյան շրջաններում բնակվող ազգակից հնագույն ցեղերի ընդհանուր անվանումը։
Պատկանել են հնդեվրոպական ընտանիքի հյուսիսիրանական խմբին։ Ցեղակից են եղել կիմերներին, սակերին, սարմատներին, մազքութներին։ Սկյութական պատմության շատ հարցեր դեռևս չեն պարզաբանված կամ վիճաբանական են գիտության մեջ։ Գրավոր աղբյուրներում սկյութները հիշատակվում են մ․թ․ա․ 8—7-րդ դարերի սահմանագծին։ Հերոդոտոսը Դնեպրի ու Դոնի միջտափաստանային շրջաններում բնակվող ցեղերին անվանում է թագավորական սկյութներ, որոնք գերիշխել են մյուսներին, ստորին Դնեպրի աջափնյակում և տափաստանային Ղրիմում բնակվող ցեղերին՝ վաչկատուն (հովվական) սկյութներ, Ինգուլի և Դնեպրի միջև բնակվող ցեղերին՝ երկրագործ սկյութներ, հյուսիսային Բուգի ավազանում (հատկապես Օլվիա քաղաքի մերձակայքում) բնակվող ցեղերին՝ կալլիպիդներ կամ հելլենացած սկյութներ, նրանցից հյուսիս բնակվող ցեղերին՝ ալագոններ, իսկ ավելի հյուսիս բնակվող ցեղերին՝ հերկող սկյութներ։
Շրջակա ստրկատիրական քաղաքների ու երկրների հետ քաղաքական և առևտրական կապերը, հաճախակի ձեռնարկվող կողոպտչական արշավանքներն ու հարկագանձումները խթանել են դասակարգերի առաջացման ընթացքը սկյութական հասարակության մեջ։ Սկյութական ցեղերի միությունն աստիճանաբար ձեռք է բերել ստրկատիրական պետության բնորոշ գծեր՝ թագավորի գլխավորությամբ, որի իշխանությունը եղել է ժառանգական և Աստվածացվել է։ Տեղի է ունեցել ռազմական, ավագանու, զինվորական և քրմական դասերի բաժանում։ Կառավարման ոլորտում զգալի դեր են ունեցել ցեղային միության ավագանու խորհուրդը և աշխարհաժողովը։
Սկյութների քաղաքական միավորմանը նպաստել են մ․թ․ա․ 6 դ․ Աքեմենյան Իրանի դեմ նրանց մղած պատերազմները։ Մ․թ․ա․ 4 դ․ 1-ին կեսին Աթեոս թագավորն իր գահի շուրջ միավորել է գրեթե ամբողջ Սկյութիան՝ Ազովի ծովից մինչև Դանուբ։
Մ․թ․ա․ 339-ին Մակեդոնիայի Փիլիպոս II թագավորի դեմ պատերազմում պարտվելուց հետո, սկյութական թագավորությունը սկսել է անկում ապրել։ Մ․թ․ա․ III դ․ վերջին Սկյութների տիրապետությունը զգալիորեն կրճատվել է սարմատների ճնշման ներքո։ Սկյութները ամփոփվել են Ղրիմում (Նեապոլիս մայրաքաղաքով), ինչպես նաև Դնեպրի ու Բուգի ստորին ավազաններում։ Ղրիմի սկյութական թագավորությունը հզորացել է մ․թ․ա․ 2-1 դդ․։ Այն գոյատևել է մինչև III դ․ 2-րդ կեսը, ապա խորտակվել գոթերի հարձակումների ներքո։ Անկախությունն ու էթնիկական ինքնուրույնությունը կորցրած սկյութները շուտով ձուլվել են ժողովուրդների մեծ գաղթին մասնակից ցեղերին։
Կամենսկի քաղաքատեղիի հնագիտական հետազոտություններից պարզվել է, որ սկյութական թագավորության ծաղկման ժամանակաշրջանում այն եղել է տափաստանային Սկյութականի աոևտրատնտեսական և վարչական կենտրոն։ Սկյութականի հասարակարգում տեղի ունեցած կտրուկ փոփոխությունները մ․թ․ա․ IV դ․ արտահայտվել են, այսպես կոչված, թագավորական վիթխարի (ավելի քան 20 մ բարձրությամբ) դամբարանաբլուրների երևան գալով, որոնցում թաղվել են թագավորներ, իշխող ավագանու ներկայացուցիչներ, զինվորական առաջնորդներ։ Նրանց հետ սովորաբար թաղվել են իրենց սպանված կանայք կամ հարճերը, ծառաները, ձիերը, գույքը։ Ռազմիկներին թաղել են իրենց զենքերով (ոսկեպատյան դաշույններ, կապարճներ, նետասլաքներ, նիզակներ ևն)։ Հարուստ դամբարաններից պեղվել են պղնձյա, արծաթյա և ոսկյա ամաններ, հունական նախշազարդ խեցեղեն, գինու գավեր, զանազան զարդեր, սկյութական և հունական վարպետների նուրբ ոսկերչական առարկաներ։ Սկյութական դամբարաններից հայտնաբերված գեղարվեստական արտադրանքի մեջ առավել հետաքրքիր են այսպես կոչված, գազանային ոճի վայելչազարդ առարկաները (կապարճ, դաշույնի պատյան, սրի բռնակ, ձիասանձի մասեր, վահանակ, հայելու բռնակ, ճարմանդ, ապարանջան, մանյակ ևն), որոնց վրա կենդանիների (եղջերու, իշայծյամ, այծ, գիշատիչ թռչուններ, երևակայական կենդանիներ ևն) պատկերների հետ հանդիպում է գազանամարտի, առավել հաճախ՝ խոտակեր կենդանուն հոշոտող արծվի կամ գիշատչի տեսարան։ Պատկերներն արված են ոչ բարձր մակերևույթի վրա՝ կռման, դրվագման, ձուլման, դրոշմման, փորագրման եղանակներով, հաճախ ոսկուց, արծաթից, երկաթից, բրոնզից։ Ենթադրվում է, որ այդ պատկերազարդ առարկաները թալիսմաններ են և խորհրդանշել են չար ու բարի ոգիներին։ Հնարավոր է նաև, որ դրանք արտահայտել են ռազմիկի ճարպկությունն ու խիզախությունը։ Սկյութների գազանային ոճին բնորոշ է արտակարգ աշխուժությունը, կերպարների հարաշարժությունը և պատկերավորությունը։ Մ․թ․ա․ 5-րդ դարից հույն վարպետները Սկյութականի համար պատրաստել են կիրառական արվեստի առարկաներ՝ հարմարեցնելով նրանց գեղարվեստական ճաշակին։ Սկյութների արվեստի նշանավոր հուշարձաններ են հայտնաբերվել Քելերմեսի, Քուլ-Օբայի, Սոլոխի, Չերտոմլըկի և այլ հնավայրերի դամբարաններից, հազվագյուտ որմնանկարներ են բացվել Սկյութական Նեապոլիսում։
Գրականություն
Կատեգորիա:Սկյութներ Կատեգորիա:Հին աշխարհ Կատեգորիա:Հնագիտական մշակույթներ Կատեգորիա:Անհետացած ազգեր Կատեգորիա:Թուրքիայի պատմություն
Նորվեգական կայսրություն
Նորվեգական կայսրություն (հին նորվեգերեն՝ Norégveldi` նորեգվելդի), միջնադարյան պետություն Սկանդինավյան թերակղզում և Ատլանտյան օվկիանոսի հյուսիսային կղզեխմբերում 872-1397 թվականներին։ Հիմնադրել է նորվեգների առաջորդ (կոնունգ) Հարալդ Գեղեցկածամը 872 թվականին։ Երկիրը կառավարել են բազմաթիվ արքայատոհմեր ։ Տարածքը կազմել է առավելագույնը 2,322,755 կմ2՝ Հաաքոն IV արքայի օրոք (1204-1263 թթ.)։
Առաջին շրջանում մայրաքաղաքն էր Նիզառոսը (այժմ՝ Տրոնհեյմ)։ Կարճ ժամանակով՝ առանձին թագավորների իշխանության տարիներին, մայրաքաղաք են եղել Բորգը, Կոնունգահելլան և Բիորգվինը։ 1314 թվականից Հաաքոն V-ը մայրաքաղաքը տեղափոխում է նորվեգական մշակութային, քաղաքական ու տնտեսական կենտրոն Օսլո, որը Նորվեգիայի մայրաքաղաքն է մինչ այժմ։ Հզորության շրջանում, երբ երկրում զարգացել էր ծովագնացությունը, ներառել է բազմաթիվ հարևան և հեռավոր կղզիներ՝ Ատլանտյան օվկիանոսի տարածքում՝ հասնելով մինչև Գրենլանդիա և Հյուսիսային Ամերիկա։ Այդ ժամանակ կայսրությունն ներառում էր Իսլանդիան, Շետլանդյան, Օրկնեյան, Հեբրիդյան և շատ այլ կղզեխմբեր՝ տարածվելով Հյուսիսային սառուցյալ և Ատլանտյան օվկիանոսների սահմանամերձ հատվածում։
12-րդ դարում Նորվեգիայում սկսում են քաղաքացիական պատերազմներ, որոնք տևում են ավելի քան մեկ դար (1130-1240 թթ.): Նրա տարածքում առաջանում են բազմաթիվ իշխանություններ, որոնք հակված էին ղեկավարել երկիրը։ 13-րդ դարում պետությունը միավորվում է։ 1319 թվականին կնքվել էր Նորվեգիայի անձնական ունիան Շվեդիայի հետ, 1380 թվականին՝ Դանիայի, որի հետևանքով Նորվեգիան տնտեսապես և քաղաքականապես ենթարկվել է Դանիային, իսկ 1397 թվականին կնքվել է Կալմարյան ունիան Դանիայի, Շվեդիայի և Նորվեգիայի (Իսլանդիայի հետ) միջև։
Պատմություն
Նորվեգիայում մարդը բնակություն է հաստատել վաղնջական ժամանակներից։ Առաջին բնակավայրերը կառուցվել են այն ժամանակ, երբ սկսել է հալվել մեծ սառցադաշտը ։ Ամենայն հավանականությամբ, Նորվեգիայի առաջին բնակիչները եղել են ժամանակակից Գերմանիայի ու Ֆրանսիայի տարածքում հաստատված ցեղերը, որոնք, դառնալով մարդաշատ, փնտրել են բնակության նոր վայրեր։ Նրանք պատկանել են Հին քարի դարի համբուրգյան, արենսբուրգյան և Ֆեդերմեսսերի մշակույթներին։ Հարավային ու կենտրոնական հատվածներում հաստատվում են Ֆոսնա-Հենսբակա մշակույթի (եղնիկների որսորդներ ու ձկնորսներ), իսկ Կոմսի մշակույթը՝ հյուսիսում (ծովառյուծի որսորդներ)։ Ոսկորով ու եղջյուրով պատրաստվող գործիքների պատճառով դարաշրջանը կոչվել է «ոսկրի ու քարի դար» ։ Հնագիտական աղբյուրների համաձայն՝ նորվեգաբնակների ու առաջին վերաբնակների միջև 5000 տարի առաջ արդեն կային մարդաբանական տարբերություններ ։ Մ.թ.ա. 4500-2700 թվականներին հարավային Նորվեգիայում ստեղծվում են առաջին հուշարձանները։ Նոր քարի դարը Նորվեգիայում սկսել է ավելի ուշ։ Եթե Մերձավոր Արևելքում այն տևել է մ.թ.ա. 7500-5500, ապա Սկանդինավյան թերակղզում՝ մ.թ.ա. 2800-2200 թվականներին։ Հարավային Նորվեգիայում դա արտահայտված էր քարե կացինների արտադրությամբ, որոնցից 160-ը հայտնաբերվել են հնագիտական պեղումների ընթացքում։ Հյուսիսային Նորվեգիայում շարունակում էր որսորդների ու ձկնորսների դարաշրջանը. ամռան ամիսներին բնակչությունը կենտրոնանում էր գետերի ներքին շրջանում, իսկ ձմռանը տեղափոխվում ցամաքամերձ ծովափնյա գոտի։ Բնակիչները պատրաստում էին նետ ու աղեղ, ձկնորսական կեռեր և այլն ։ Մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակում այստեղ թափանցում են հնդեվրոպական լեզուները։ Այս ժամանակաշրջանում է, որ են շփումներ սկսում գերմանախոս ու ֆիննախոս ցեղերի միջև։
Նախնադարյան Նորվեգիա
Նորվեգիայի նախապատմական շրջանը համընկնում է երկաթի դարին՝ մ.թ.ա. 1-ին հազարամյակին, նախքան Հռոմեական կայսրության մեջ մասնակիորեն հայտնվելը։ Որոշ ուսումնասիրողներ Նախապատմական շրջանին ավելացնում են նաև նախնադարյան շրջանը՝ քարի ու բրոնզի դարերը։ Նախնադարն ավարտվել է ժողովուրդների գաղթով, որի արդյունքում գերմանախոս ցեղերը սկսել են հաստատվել Կենտրոնական Եվրոպայի տարածքներում, իսկ ավելի ուշ Սկանդինավյան թերակղզում գերիշխող դիրք են գրավել վիկինգները։ Ցուրտ ու խոնավ կլիմայի պայմաններում երկրագործությունն ու անասնապահությունը ամբողջությամբ դուրս չեն մղում նախնադարյան սովորույթները։ Կառուցվում էին տներ, որոնք ունեին քարե հիմք և փայտե պատեր։ Երկաթի դարի վերջում կառուցվում են նաև ամրություններ՝ բլուրների բարձունքում։ Մ.թ.ա. 6-5-րդ դարերում կառուցվում են արդեն կլոր ձև ունեցող տներ, որոնք պատկանում են սաամներին։ Մ.թ. 3-4-րդ դարերում այստեղ են թափանցում գերմանական ցեղեր, ովքեր թալանում ու ավերում են տեղանքը և ստրկացնում սաամներին։ Կա տեղեկություն նաև այն մասին, որ հյուսիսային շրջաններում սաամներն ու նորվեգները համագործակցում էին միմյանց հետ՝ ձկնորսության ու որսորդության բնագավառներում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Նորվեգական կայսրություն Կատեգորիա:Նորվեգիայի պատմություն
Մարգար Սեդրակյան
Սեդրակյան Մարգար Սեդրակի, հայ կոնյակագործ, ՀԽՍՀ վաստակավոր ինժեներ (1961 թ.), Սոցիալիստական աշխատանքի հերոս (1971 թ.)։
Մարգար Սեդրակյանի շնորհիվ Հայաստանում ընդարձակվեցին կոնյակագործության ծավալները, նոր տարածքներ հատկացվեցին խաղողի հումքի մշակման և մթերման համար։ Նրա ստեղծած բարձր որակի կոնյակների շնորհիվ ամբողջ աշխարհը ճանաչեց, որ հայկական կոնյակը ֆրանսիականի արժանի մրցակից է։
Կենսագրություն
Վերապրել է Հայոց ցեղասպանությունը, որին զոհ են գնացել ծնողները և ընտանիքի այլ անդամներ։ Նախնական կրթությունը ստացել է մանկատանը։ 1930 թվականին ավարտել է Երևանի գյուղատնտեսական ինստիտուտը։
1927 թվականից աշխատել է կոնյակի արտադրության բնագավառում։ 1935 թվականից ԽՍՀՄ Համտեսի (դեգուստացիոն) կենտրոնական հանձնաժողովի անդամ էր։
1940 թվականից մինչև կյանքի վերջն աշխատել է Երևանի կոնյակի գործարանում՝ որպես գլխավոր ինժեներ-տեխնոլոգ։ 1940-1948 թվականներին դասախոսել է Երևանի գյուղատնտեսական ինստիտուտում։ 1940-ական թվականների վերջին ձերբակալվել է, ապա արտաքսվել Օդեսա, որտեղ որոշ ժամանակ աշխատել է կոնյակի գործարանում ։
1966 թվականին Մարգար Սեդրակյանին շնորհվել է «Կոնյակի արտադրության բարձր վարպետի կոչում»։ 1971 թվականին ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահությունը նրան շնորհել է Սոցիալիստական աշխատանքի հերոսի կոչումը՝ պարգևատրելով «Մուրճ ու մանգաղ» ոսկե մեդալով և Լենինի շքանշանով։ Արժանացել է Աշխատանքային կարմիր դրոշի և «Պատվո նշան» շքանշանների, ինչպես նաև ֆրանսիական կոնյակի «Կամյու» տան բարձրագույն պարգևի՝ «Համտեսի ասպետ» արծաթե մեծ մեդալի։
2015 թվականին Երևանի Սայաթ-Նովա 25 հասցեում գտնվող «Արարատ Տրեստ»-ի պատմական շենքի վրա բացվել է Մարգար Սեդրակյանի հիշատակը հավերժացնող հուշատախտակը ։
Պատմական ակնարկ
1937 թվականին Իվան Պապանինի գլխավորությամբ մի խումբ մասնագետներ ուղևորվեցին դեպի Հյուսիսային բևեռ։ Յուրաքանչյուր խորհրդային հանրապետություն ինչ-որ բան նվիրաբերեց այդ գիտարշավի մասնակիցներին. Բելառուսը տրամադրեց տաք շորեր, Ուկրաինան՝ սալ, Հայաստանը՝ կոնյակ։ «Պրավդա» թերթում տպագրվեց հոդված և գիտարշավի մասնակիցների լուսանկարը, որում նրանք պատկերված էին կոնյակի տակառը ձեռքերին։ Հոդվածում նրանք պատմում էին, որ արշավն անցնում է այնքան սաստիկ ցրտի պայմաններում, որ անգամ 42 աստիճանի թնդության հայկական կոնյակը նրանց չէր տաքացնում։ Դրա պատճառով խնդիր դրվեց՝ արդյո՞ք հնարավոր է ստեղծել ավելի թունդ աստիճան ունեցող կոնյակ։ Վարպետ Մարգարի ստեղծագործական տաղանդը արարեց 50 աստիճանի թնդության «Դվին», իսկ 1947 թվականին էլ՝ կոնյակի արտադրության մեջ ամենաթունդ՝ 57 աստիճան ունեցող «Երևան» կոնյակը։
Ինչպես հայտնի է Մեծ Բրիտանիայի վարչապետ Ուինսթոն Չերչիլը նախընտրում էր միայն հայկական «Դվին» կոնյակը։ Այն ժամանակ երբ Չերչիլը հայտնաբերում է, որ «Դվին» կոնյակի որակը զգալիորեն ընկել է, բողոքում է Ստալինին այդ մասին։ Պարզվում է, որ «Դվին»-ի և այլ կոնյակների գլխավոր տեխնոլոգ Մարգար Սեդրակյանը աքսորվել է։ Չերչիլի բողոքից անմիջապես հետո Ստալինը ազատ է արձակում Մարգար Սեդրակյանին ու վերականգնում է նրա նախկին պաշտոնը ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:1907 ծնունդներ Կատեգորիա:Մարտի 31 ծնունդներ Կատեգորիա:1973 մահեր Կատեգորիա:Հոկտեմբերի 1 մահեր Կատեգորիա:Սոցիալիստական աշխատանքի հերոսներ Կատեգորիա:Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ Կատեգորիա:Հայ ճարտարագետներ Կատեգորիա:«Խիզախության համար» մեդալով պարգևատրվածներ (ԽՍՀՄ) Կատեգորիա:Խառակոնիս գյուղում ծնվածներ
Ճարպ
Ճարպերը կենդանական և բուսական հյուսվածքների բաղադրիչներ են։ Կազմված են հիմնականում գլիցերինի և տարբեր ճարպաթթուների միացություններից՝ գլիցերիդներից։ Պարունակում են կենսաբանորեն ակտիվ ֆոսֆատիդներ, ստերիններ և որոշ վիտամիններ։
Ճարպերի նկատմամբ մարդու պահանջը կազմում է օրական 1-1,5 գ՝ 1 կգ զանգվածի հաշվով (օրինակ՝ 70 կգ զանգվածով մարդու համար այն կազմում է օրական 70-105 գ)։
Կառուցվածք
Ճարպերի կառուցվածքը հաստատվել է ֆրանսիացի քիմիկաոսներ Է. Շևրելի և Մ. Բերտլոյի կողմից։
19-րդ դարի սկզբին Շևրելը հաստատել է, որ ճարպերը հիմքի առկայությամբ ջրի հետ տաքացնելիս ճեղքվում են՝ առաջացնելով գլիցերին և ճարպաթթուներ։ Կենդանական և բուսական ճարպերը մշակելով, նա նկատեց, որ ճարպերի օճառացման ժամանակ առաջացած նյութերի կշիռը, մոտ 5 %-ով գերազանցում է ելանյութային ճարպի կշռին։ Ընդ որում ածխածնի կշիռը մնում է անփոփոխ, իսկ թթվածնի և ջրածնի կշռային քանակությունները մեծանում են այն նույն հարաբերությամբ, ինչ հարաբերութթյամբ որ նրանք պարունակվում են ջրի մեջ։ Այստեղից Շևրելը ենթադրեց, որ ճարպերի օճառացման ժամանակ տեղի է ունենում ջրի միացում։
Շևրելը ճարպերը ճեղքելով ստացավ 3 թթուներ, որոնցից երկուսը՝ ստեարինաթթու և մարգարինաթթու, պինդ թթուներ են, իսկ մյուսը՝ օլեինաթթու, որն էլ հեղուկ ճարպ է։
Որոշ ճարպերում (օրինակ, կարագի մեջ), բացի նշված 3 թթուներից, Շևրելը գտավ նաև ուրիշ թթուներ՝ այսպես, նա հայտնագործեց կարագաթթուն, կապրոնաթթուն և կապրինաթթուն։ Շևրելի հայտնաբերած մարգարինաթթուն դա ստերինաթթվի և պալմիտինաթթվի խառնուրդ է։
1854 թվականին Բերտլոն առաջին անգամ ճարպերը սինթեզեց, նա զոդված խողովակներում գլիցերինը տաքացրեց թթուների հետ։
Ճարպերի կառուցվածքն արտահայտվում է հետևյալ բանաձևով՝
որտեղ՝ R ¹, R² և R³ ճարպերի ածխաջրածնային ռադիկալներն են։ Ածխաջրածնային ռադիկալները հիմնականում տարբեր են լինում։ Օրինակ՝ կովի կաթից ստացված կարագի հիմնական բաղադրամասը բութանաթթվից, պալմիտինաթթվից և ստարինաթթվից առաջացած ճարպն է։
Բնական ճարպերը կազմում կան հագեցած (սահմանայի) կարբոնաթթուների (պալմիտինաթթու՝ C15H31COOH, ստեարինաթթու՝ C17H35COOH և այլն) և չհագեցած կարբոնաթթուների (օլիենաթթու՝ C17H33COOH, լինոլաթթու՝ C17H31COOH, լինոլեինաթթու՝ C15H29COOH և այլ) մնացորդներ։
Բոլոր ճարպերը հիդրոֆոբ նյութեր են ջրից թեթև և ջրում չեն լուծվում, լավ լուծվւմ են օրգանական լուծիչներում՝ էթանոլում (5-10 %), բենզինում։
Բնական ճարպերը պարունակում են հետևյալ ճարպաթթուները՝ Հագեցած. Չհագեցած
Ալկեններ։ ալկադիեններ։
Որոշ ճարպեր կազմում մտնում են ինչպես հագեցած, այնպես էլ չհագեցած կարբոնաթթուների մնացորդներ.
Կենդանական ճարպեր
Կենդանական ճարպերը, որպես կանոն, պինդ նյութեր են՝ համեմատաբար ցածր հալման ջերմաստիճանով։ Պինդ ճարպերը գերակշռում են հագեցած կարբոնաթթուների մնացորդներում։
Կենդանական ծագման ճարպերից բարձր սննդային արժեք ունի կարագը։ Կենդանական են նաև խոզի, տավարի, ոչխարի, սագի ճարպերը։ Դրանց յուրացվելիությունը կախված է հալման ջերմաստիճանից։ Դժվարահալ ճարպերը (խոզի, տավարի, ոչխարի), որոնց հալման ջերմաստիճանը 37օC-ից բարձր է, յուրացվում են ավելի վատ, քան կարագը, բադի ու սագի ճարպերը և ձեթերը (պնդացման ջերմաստիճանը 37օC-ից ցածր է)։
Բուսական յուղեր
Բուսական ճարպերը՝ յուղերը, հեղուկներ են։ Բուսական յուղերը հիմնականում պարունակվում են չհագեցած կարբոնաթթուների մնացորդներ։ Բուսական ծագման ճարպերը հարուստ են անփոխարինելի ճարպաթթուներով, վիտամին E-ով, ֆոսֆատիդներով և հեշտ են յուրացվում։