Խորհրդային_շրջանի_հայ_գրականություն
Հայ բանաստեղծության նոր հայտնագործում
ՀեղաՓոխության ժամանակի գլխավոր հարցը հայ բանաստեղծության նոր դիմագծի հայտնագործումն էր։ Բանաստեղծական մտածողության որակային նորացման խնդիրն ամենից ավելի սուր էր զգում Եղիշե Չարենցը։ Սիմվոլիստ, ուղղության խորհրդանշանների («Երեք երգ․․․․», «Ծիածան», «Դանթեական», «Կապուտաչյա հայրենիք»), իսկ այնուհետև ռոմանտիկ, ուղղության հուզական պայթյունների («Սոմա», «Ամբոխները խելագարված» ևն) գեղագիտության դպրոցն անցած բանաստեղծը տենդագին որոնում էր ժամանակի նոր երգը։ Ինչպես վկայում են «Դեկլարացիա երեքի» դրույթները, Չարենցը գտնում էր, որ պետք է ասպարեզ տալ հրապարակային հաղորդակցական պոեզիային։ Այդպիսին էր նրա «Ամենապոեմը» (1922)։ Այստեղ հարցականի տակ էին դրվում անհատական քնարերգության ավանդույթները, զարգացման հիմնական նշանը համարելով առհասարակ արվեստի օգտապաշտության դրույթը։ Պոեզիայում գլխավորն էր համարվում անիվների ու մուրճերի, երկաթի ու չուգունի փառաբանումը։ Այս առումով նորագույն պոեզիայի կարևոր դրվագը եղավ «շիրկանալյան» չափածոն (Ն․ Զարյանի, Դ․ Աարյանի, Դ․ Մահարու, Մկրտիչ Արմենի, Աարմենի և այլոց բանաստեղծությունները)։ Շիրակի ջրանցքի կառուցմանը նվիրված պոեզիան սկզբնավորեց սոցիալիստ, աշխատանքի գեղագիտությունը։ Արա սկզբունքներով ստեղծվեց պրոլետ, բանաստեղծ Հ․ Հակոբյանի «Բոլշևիկ է Շիրկանալը» (1924)։ Այս և մյուս պոեմներով («Աստվածները խոսեցին», 1922, «Վոլխովստրոյ», 1935) Հ․ Հակոբյանը, ինչպես գնահատել է Ա․ Լունաչարսկին «Նոր առավոտ» ռուսերեն գրքի առաջաբանում, «հառաչանքի երգերից, բողոքի երգերից, ցասման երգերից անցավ դեպի շինարարության լայնահորդ պատումները»։ «Երկաթավորվող երկրի» գեղարվեստ, արձագանքներից բացի, նորագույն բանաստեղծության թեմատիկ առանցքի մեջ էր հայ գյուղի սոցիալիստական զարթոնքը։ «Դյուղացիական բանաստեղծների» առաջին դեմքը առակագիր ու մանկագիր Mrijn Ապերն էր։ 20–30-ական թվականներին հայ պոեզիայում մեծ տեղ գրավեց զարթնող Արևելքի թեմատիկան։ Նորագույն արևելապատումին մասնակցություն բերեցին բանաստեղծներ Ա․ Վշտունին, Եղիշե Չարենցը, Դ․ Մահարին, Դ․ Աարյանը, Վ․ Ալազանը, Ն․ Զարյանը, Ա․ Տարոնցին։ Դեռ հեղափոխության օրերին Ա․ Վշտունին հանդես եկավ արևելյան ժողովուրդներին ազատագրական պայքարի կոչող բանաստեղծություններով, իսկ հեղափոխությունից հետո իր քնարը նվիրեց Արևելքի սոցիալիստական կոնտրաստներին ու ազատագրական խոյացումներին («Neaorientalia», 1923, «Աալամնամե», 1924, «Արևելքը հուր է հիմա», 1927, «Խոսում է ռադիո Ալժիրը», 1931)։ Հայ պոեզիայում ռեալիստ, կոնկրետությամբ և գաղափար, ուղղվածությամբ ընդգծվեց Եղիշե Չարենցի լենինապատումը՝ 1924–1925 թվականներին գրած բանաստեղծությունների և բալլադների շարքը։ Լենինի կերպարով Եղիշե Չարենցը մարդկային հոգեբանության մեջ թափանցելու նոր ուղիներ բացեց։ Ավետիք Իսահակյան, Եղիշե Չարենց, Հովհաննես Թումանյան և Աղվան Վարդանյան (1926, Թիֆլիս) գեբանության արտահայտման պահանջը դարձավ բանաստեղծության զարգացման պայմաններից մեկը։ Տասնամյակի երկրորդ կեսից արդեն գիտակցվում է մտերմական ապրումների՝ սիրո և կարոտի, ցավի և թախծի, ինչպես նաև բնության գեղեցկությունների արտահայտման անհրաժեշտությունը։ Մտերմական, անհատական ապրումների բանաստեղծական ձևակերպումներով հանդես եկան Դ․ Մահարին, Դ․ Աարյանը, Վ․ Նորենցը, Վեսպերը (1893–1977)։ Պոեզիայի «սյուժետային ուղղության» զարգացումը կապվում էր բալլադի քնարական ժանրատեսակի հետ Եղիշե Չարենց, Դ․ Մահարի, Ա․ Տարոնցի, Ա․ Վահունի (1910–1983)։ Հաղթահարելով սխեմատիզմի գեղագիտության հրահանգները, բանաստեղծները ուղղվում են դեպի մարդը։ «էպիքական լուսաբաց» (1930) գրքի ծրագրային բանաստեղծություններում Եղիշե Չարենցը հիմնավորեց մարդկային հոգեբանության և ժամանակի կապի գեղագիտությունը։ Այդ ժողովածուն գծում էր հայ պոեզիայի գալիքի ճանապարհը։ Զարգացման նոր թափ է վերցնում, այսպես կոչված, «կառուցման քնարերգությունը»։ Տեխնիկայի վերամբարձպաթոսային մեծարանքի փոխարեն հասարակական կյանքի նոր փուլի կառուցման երգերը ռոմանտիկ, պաթոսը համադրում են հոգեբանական ապրումի հետ։ «Երկիր խորհրդային» (1930), «Երկաթե ոտնաձայներ» (1933), «Միջօրե» (1935) ժողովներումներում Դ․ Սարյանը մտերմական բանաստեղծությունների կողքին ստեղծել է նաև կառուցման, քաղաքային բնանկարի երգեր, որոնց մեջ աչքի են ընկնում ոչ թե առարկաների նկարագրությունները, այլ մարդկային հուզական թրթիռները։ Սխեմատիզմը և տեխնիցիզմը հաղթահարելու հակումներ է դրսևորում Վ․ Ալազանը՝ «Մաքառումներ» (1933) բանաստեղծությունների ժողովում։ Հայ պոեզիայում աստիճանաբար նվազում են անցյալի տխուր հիշողությունները, առատանում հայրենիքի վերածնությանը նվիրված բանաստեղծությունները։ Մասնավորապես 30-ական թվականների սկզբից ծավալվում է ներբողագրական շարժումը, բանաստեղծները փառաբանում են ազգագրական և սոցիալական վերածննդի ուղին թևակոխած Հայաստանը, նրա լուսավոր ապագան, դրա արտահայտություններն էին Եղիշե Չարենցի Դովքերը և Տաղերը, Դ․ Մահարու «Մրգահասը» (1933), Դ․ Աարյանի ուրբանիստական էջերը, Ն․ Զարյանի «Վերածնունդ» (1937) բանաստեղծությունը, նոր ասպարեզ մտած Հովհաննես Շիրազի (1914–1984) «Դարնանամուտը» (1935)՝ աշխարհի «գարնանացման» բանաստեղծական տեսությամբ։ 20-ական թվականների վերջից, հերոս, բալլադների կողքին, Երևան են գալիս քնարական, հրապարակախոս․, վիպական պոեմներ։ Արդյունաբերական հսկաներ և կոլտնտեսային շարժում՝ սրանք էին ժամանակակից թեմայով պոեմների «սոցիալ մարդկային հումքը»։ Հայ պոեմի պատմության մեջ երևույթ եղավ Ն․ Զարյանի «Ռուշանի քարափը» (1930) «չափածո էպոպեան» (հեղինակի բնութագրումն է)։ ժամանակաշրջանը լիցքեր հաղորդեց հասարակության պատմական գիտակցությանը։ Այդ գիտակցության գեղարվեստական բարձրակետը եղավ Եղիշե Չարենցի «Գիրք ճանապարհի» (1934) ժողովուրդն՝ պատմական պոեմների շարքով և փիլիսոփայական շնչի տաղերով ու խարհուրդներով։ «Պատմության քառուղիներով» (1933) հրապարակախոսական–քնարական պոեմում հրովարտակելով «0՜, չի եղել մեր գայլը պղնձյա» տեսակետը, Չարենցը նկատի ուկներ հայոց պատմության ողբերգական ընթացքը։ Դա էլ հարուցում էր ազգագրական ինքնաքննադատության դիրքը («անանցյալ անցյալի» դիրքը), հետևաբար նաև ազգագրական ինքնաճանաչման կանչը։ Պոեզիայում պատմական թեմայի յուրօրինակ արձագանքներն էին հայ ժողովրդի վիպերգի՝ «Սասնա ծռերի», տարբեր ճյուղերի գրական մշակումները։ Դրանց շարքում էր Ավետիք Իսահակյանի «Ասմա Մհեր» վիպերգի նոր տարբերակը (1937)։ Դրական ասուլիսների, վեճ ու վիճաբանությունների, ծրագրերի ու հրովարտակների իրադրության պայմաններում պոեզիան զարգանում էր, մի կողմից, «լիրիկական անտրակտի»՝ մարդու ներաշխարհի բացահայտման, մյուս կողմից «էպիքական լայնության»՝ ժամանակի սոցիալիստական նյութի յուրացման ուղղությամբ։ Բանաստեղծների նոր սերունդը Խ․ Դաշտենց (1910–1974), Թ․ Հուրյան (1912–1942), Խ․ Հրաչյան (ծնված 1912), Աղավնի (ծնված 1911), Դ․ Բորյան (1915–1971), Մ․ Մարգարյան (ծնված 1915), Ա․ Կապուտիկյան (ծնված 1919), Դ․ էմին (ծնված 1919), Հ․ Հովհաննիսյան (ծնված 1919) և այլք] ընդարձակում է, այսպես կոչված, «լիրիկական ֆրոնտը», բացելով անհատական ապրումների հնչեցման համար։ Այդ սերունդը բերում էր կյանքի երիտասարդացման աշխարհզգացում։ 20–30-ական թվականներին առաջադրվել են գեղագիտական բարձր սկզբունքներ և ստեղծվել գեղարվեստ, բարձրարժեք երկեր։ Հայ պոեզիայի ընդհանուր ֆոնի վրա բարձրացավ Եղիշե Չարենցի վիթխարի անհատականությունը։