cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Հայկական սփյուռք
Նոր ժամանակներ
Մինչդեռ Օսմանյան կայսրությունում ավելի էր խստանում հայերի սոցիալ-տնտեսական, քաղաքական և մշակութային ճնշման քաղաքականությունը։ Հայերի ազատագրական շարժմանը վերջ դնելու նպատակով Թուրքիայի իշխանությունները սուլթան Աբդուլ Համիդ II-ի օրոք 1894-1896 թվականներին կազմակերպեցին շուրջ 300 000 հայերի սպանությունը Արևմտյան Հայաստանում և երկրի այլ վայրերում։ Դրա անխուսափելի հետևանքներից էր հայերի ավելի մեծ չափով արտագաղթը հայրենիքից՝ այս անգամ նաև դեպի Հյուսիսային և Հարավային Ամերիկա։
Նորագույն շրջան
Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրեին տարբեր երկրներում (Եգիպտոս, Իրան, Լիբանան, Սիրիա, Հնդկաստան, Ռուսաստան, Ֆրանսիա, Բուլղարիա, ԱՄՆ և այլն) ապրող հայության ազգային գործունեությունը կազմակերպվում ու կարգավորվում էր համայնքային հաստատությունների մի ամբողջ համակարգով՝ եկեղեցիներ, բարեգործական, կրթամշակութային, հայրենակցական, քաղաքական և զանազան այլ կազմակերպություններ։ Հատկապես կարևորվում էին Կոստանդնուպոլիսը և Թիֆլիսը՝ արևմտահայության և արևելահայության մշակութային, քաղաքական և ֆինանսական կենտրոնները։ Գաղթաշխարհի խոշոր մշակութային կենտրոններից էին նաև Զմյուռնիան, Մոսկվան, Վենետիկը, Բաքուն, Կալկաթան։
Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին Օսմանյան կայսրության իշխանությունները ձգտել են վերջնականապես ճնշել հայ ժողովրդի ազգային-ազատագրական պայքարը և վերջ տալ Հայկական հարցի լուծմանն ուղղված միջազգային դիվանագիտության ջանքերին։ Այդ նպատակով նրանց կողմից 1915 թվականին Արևմտյան Հայաստանում, Կիլիկիայում և երկրի այլ վայրերում հայերի նկատմամբ իրականացված ցեղասպանության և բռնագաղթի քաղաքականության արդյունքում սպանվեց շուրջ 1,5 միլիոն հայ։ Պատերազմում Թուրքիայի պարտությունից հետո (1918) բռնագաղթը վերապրած հայությունը սկսեց վերադառնալ հայրենիք, նախ և առաջ ազատագրված Կիլիկիա։ Սակայն երբ 1921 թվականի վերջին Ֆրանսիան, դուրս հանելով իր զորքերը Կիլիկիայից, հանձնեց այն Թուրքիային, հայերը հարկադրված եղան վերջնականապես հեռանալ այնտեղից։
Հայ ժողովրդի պատմության մեջ 1915-1922 թվականներից հետո առաջին անգամ էր, որ
Հայ գաղթականները, զրկվելով հայրենիքում ապրելու հնարավորությունից, սփռվեցին աշխարհի տարբեր երկրներում։ Հայ ժողովրդի կողմից կատարվածի ճակատագրական նշանակության գիտակցման արտահայտություններից է գաղթաշխարհի այդ՝ որակապես նոր տեսակի անվանումը «սփյուռք» (diaspora) հասկացությամբ, որը հայերենում մինչ այդ չէր կիրառվել սեփական պատմության, տարբեր երկրներում գոյություն ունեցող հայ համայնքների նկատմամբ։
Նաև Հայաստանի անկախության հռչակումից հետո բազմաթիվ հայեր տեղաթոխվել են մշտական բնակության օտար երկրներ։ Համաձայն Միավորված ազգերի կազմակերպություն տվյալների 2015թ. դրությամբ 940.000 մարդ ով ծնվել է Հայաստանի տարածքում ներկայումս ապրում է այլ երկրներում։ Այդ թվի հարաբերակցությունը ներկայիս ընդհանուր բնկաչության վերաբերյալ 4-րդ ամենաբարձրն է ամբողջ աշխարհում, գերազանվելով նույնիսկ Սիրիաի տվյալները ։ Հետաքրքիր է, որ այդ հարաբերակցության թիվը մնացել է գրեթե անփոփոխ 1990-ից միչև 2015 ։
Հայկական համայնքներն Արևելքի երկրներում
Օսմանյան կայսրության կազմի մեջ մտնող Սիրիա և Լիբանան բռնագաղթած հայերի հիմնական զանգվածը պատերազմից հետո մշտական բնակություն է հաստատել հենց այդ երկրներում, մի մասն էլ տեղափոխվել է Հունաստան, Եգիպտոս, Ֆրանսիա, ԱՄՆ, Արգենտինա և այլ երկրներ։ Մինչև 1920-ական թվականների վերջը Արևելքի երկրներում գործել են մեծ թվով որբանոցներ և գաղթակայաններ, որոնք հիմնել էին հայկական (ՀԲԸՄ և այլն) և արտասահմանյան (Ամերիկյան նպաստամատույց՝ ԱՄԵՐԿՈՄ՝ Near East Relief և այլն) բարեգործական կազմակերպությունները։ 1938-1939 թվականներին, երբ Սիրիայի ֆրանսիական իշխանությունները Ալեքսանդրետի սանջակը մտցրին Թուրքիայի կազմի մեջ, տեղի բնիկ հայ բնակչությունը (շուրջ 40 հզ․ մարդ) նույնպես ստիպված եղավ արտագաղթել և հաստատվել Լիբանանում և Սիրիայում։
Արևելքի երկրների հայության ամենակարևոր առանձնահատկությունն այն է, որ ի տարբերություն սփյուռքի մյուս համայնքների, նրանք գործում են իսլամադավան երկրներում։ Իսլամի և քրիստոնեության հիման վրա ձևավորված մշակույթների և ապրելակերպի էական տարբերությունները մեծապես նպաստում են հայերի ազգային ինքնության պահպանման վրա։ Կրոնամշակութային այդ առանձնացվածության հետևանքով հազվադեպ են ամուսնությունները տեղացիների և հայերի միջև։
Սկսած 1950-ական թվականների վերջից այս տարածաշրջանի հայ համայնքների բնականոն զարգացումն ընդհատվել է։ Եգիպտոսում, Սիրիայում, Լիբանանում, Իրանում և Արևելքի այլ երկրներում ազգայնական տրամադրությունների աշխուժացումը, ազգային փոքրամասնությունների իրավունքների ու գործունեության սահմանափակումները, քաղաքական անկայունությունը (քաղաքացիական պատերազմը Լիբանանում, Իսլամական հեղափոխությունը Իրանում, Իրանա-իրաքյան պատերազմը և այլն), ցածր կենսամակարդակը պատճառ են դարձել տեղի հայության արտագաղթի։ Ներսփյուռքյան այս պարտադրված տեղաշարժը, որն աննախադեպ էր իր ծավալով և տևողությամբ, բացասաբար է անդրադառնում Արևելքի համայնքների կենսունակության վրա՝ հարցականի տակ դնելով նրանց առաջատար դիրքը հայկական սփյուռքում։ Արտագաղթող հայերի բացարձակ մեծամասնությունը նախընտրել է Արևմուտքի զարգացած երկրների ժողովրդավարական հասարակարգն ու քաղաքական կայունությունը՝ գիտակցելով հանդերձ այդ երկրներում սոցիալ-տնտեսական ինքնահաստատման, ազգամշակութային ինքնության պահպանման հետ կապված դժվարությունները։
Զբաղմունք
Լիբանանում, Սիրիայում, Իրանում և Արևելքի թույլ զարգացած, ագրարային այլ երկրներում հայերը շարունակել են զբաղվել արհեստներով և առևտրով, մասամբ նաև գյուղատնտեսությամբ։ Դա, ինչպես նաև տեղացիների ընդհանուր առմամբ բարյացակամ վերաբերմունքը, նպաստել են, որ հայերը համեմատաբար շուտ հարմարվեն նոր պայմաններին։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո տեղի հայերի մեջ զգալիորեն աճել է գործարարների, մասնագետների, ծառայողների և հատկապես ուսանողության թիվը։ 1960-ական թվականներին հայերին էին պատկանում Լիբանանի խոշոր արդյունաբերական ձեռնարկությունների 18%-ը և մանր արհեստավորական ձեռնարկությունների 43%-ը։ Իրանի և Լիբանանի հայության սոցիալ-իրավական կարգավիճակի կարևոր առանձնահատկություններից է այն, որ այստեղ նրանք ճանաչվում են որպես ազգային-կրոնական համայնք, ինչի շնորհիվ էլ իրենց ներկայացուցիչներն ունեն այդ երկրների խորհրդարաններում ու կառավարություններում։
Կրթություն
Սկսած 1920-ական թվականներից՝ Լիբանանում, Սիրիայում, Եգիպտոսում, Իրանում մինչ այդ գործող դպրոցների կողքին հիմնվել է հայկական միջնակարգ (երկրորդական) և նախակրթական դպրոցների լայն ցանց։ Տեղի հայության համար հայոց լեզուն ներկայումս էլ հաղորդակցման բնական միջոց է, այստեղ տարբեր տարիներին հրատարակվել են մեծ թվով հայկական թերթեր ու ամսագրեր, պահպանվել և զարգացել են հայ գեղարվեստական գրականության ավանդույթները։ Բազմաթիվ ազգային, հատկապես մշակութային կազմակերպությունների, կրթական հաստատությունների, հայալեզու պարբերականների գոյությունը ստեղծել է ուրույն հայկական մթնոլորտ Հալեպի, Բեյրութի գրեթե ամբողջովին հայերով բնակեցված առանձին թաղամասերում։ Լիբանանի, Սիրիայի և Իրանի հայ համայնքները մինչև 1980-ական թվականները հայ սփյուռքի մշակութային և քաղաքական կենտրոններն էին։ Այստեղ են մեծացել ու կրթություն ստացել նաև այլ երկրների համայնքային առաջնորդների զգալի մասը։ Արևելքի երկրների համայնքների մշակութային և կրթական առաջընթացին մեծապես նպաստել է նաև Արևմուտքի երկրների, հատկապես ԱՄՆ-ի, հայության մշտական ֆինանսական օժանդակությունը, որի շնորհիվ հիմնվել են դպրոցներ, երիտասարդական կենտրոններ, հիվանդանոցներ, տրամադրվել են կրթաթոշակներ և այլն։
Հայկական համայնքներն Արևմուտքի երկրներում
Հայերը Եվրոպայում հաստատվել են վաղնջական ժամանակներից։ Միջնադարում հայտնի էին Արևելյան Եվրոպայի հայկական գաղութները, որոնց մեծ մասը առևտրական քաղաքներ կամ թաղամասեր էին, ունեին իրենց դպրոցները, եկեղեցիները, ինչպես նաև՝ տպարանները։ Սկզբնական շրջանում առավել ծանր էր հայ գաղթականների վիճակը Արևմուտքի արագ զարգացող արդյունաբերական երկրներում (ԱՄՆ, Կանադա, Ֆրանսիա և այլն)։ Չունենալով բավարար մասնագիտական հմտություններ, որպես կանոն չտիրապետելով տեղի լեզուներին՝ նրանք ստիպված էին հիմնականում կատարել որակավորում չպահանջող, ծանր ու ցածր վարձատրվող աշխատանք։ Ներգաղթած հայերը իրական պատկերացում չունեին այդ ժողովուրդների ապրելակերպի, բարոյական ու մշակութային նորմերի մասին, որոնք հաճախ խորթ և անընդունելի էին իրենց համար։ Արևմուտքի երկրների ժողովուրդները, իրենց հերթին, անծանոթ լինելով հայերին, ինքնաբերաբար նրանց վրա էին տարածում «ասիացիների» մասին ունեցած իրենց բացասական պատկերացումները։ Դրա դրսևորումներից էր, օրինակ, 1920-ական թվականներին հայերի բնակության վայրի և աշխատանքի ընտրության, հասարակական փոխադրամիջոցներից օգտվելու և քաղաքացիական այլ իրավունքների խիստ սահմանափակումները ԱՄՆ Կալիֆոռնիա նահանգում։ Միայն տարիներ անց հայերը կարողացան դառնալ այդ երկրների լիիրավ քաղաքացիներ։ Իսկ արդեն Արևմուտքի երկրներում մեծացած ու կրթություն ստացած սփյուռքահայերն իրենց տեղը զբաղեցրեցին սոցիալ-տնտեսական աստիճանակարգության միջին և բարձր օղակներում։ Դրանց թվում են անհատ ձեռներեցներ, պետական և այլ ծառայողներ, գիտնականներ, դասախոսներ, գիտատեխնիկական տարբեր ոլորտների բարձրորակ մասնագետներ, մեծաթիվ ուսանողություն և այլն։
Արևմուտքի երկրների հայերի՝ որպես հասարակության արժանապատիվ քաղաքացիների, ինքնահաստատմանը մեծապես նպաստել է նրանց գործուն մասնակցությունը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին. ԱՄՆ-ի շուրջ 18 500 և Մեծ Բրիտանիայի ու Ֆրանսիայի շուրջ 10 000 հայազգի քաղաքացիներ նշված երկրների զինված ուժերում մարտնչել են Ֆաշիստական Գերմանիայի ու նրա դաշնակիցների դեմ։ Իսկ վերջինների կողմից գրավված Ֆրանսիայում, Հունաստանում, Բուլղարիայում և այլ երկրներում տեղի հայությունը մասնակցել է նաև Դիմադրության զինված պայքարին։
Այդ տարիներին սփյուռքահայությունը կազմակերպել է նաև հատուկ հանգանակություններ Խորհրդային Միության օգտին, որոնց կարևոր արդյունքներից էր «Սասունցի Դավիթ» տանկային շարասյան ստեղծումը։
Արևմուտքի երկրների մշակույթի մշտական և ուժեղ ներգործության պայմաններում հայերի համար ամենաբարդ և դժվար խնդիրներից է ազգային ինքնության պահպանումը։ Հայերը և հատկապես նրանց առաջին սերունդները, ցանկանալով ներգրավվել ընդունող հասարակություններում, ձգտել են առավելագույնս որդեգրել տեղի կենսաոճն ու սոցիալ-մշակութային արժեքները՝ միաժամանակ սահմանափակելով իրենց ազգային, ավանդական մշակույթի դրսևորումները։ Այսպես՝ այդ երկրներում երկար ժամանակ գոյություն են ունեցել միայն մեկօրյա հայկական դպրոցներ, որոնք չէին կարող բավարարել ազգային դաստիարակության և կրթության պահանջները։
Հարավային Ամերիկայի երկրների (Արգենտինա, Բրազիլիա, Ուրուգվայ և այլն) համայնքների կազմավորումն ու զարգացումը հիմնականում ընթացել է Արևմուտքի երկրների հայկական համայնքների նման։ Այդ համայնքների կարևոր առանձնահատկություններից է այն, որ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո չի նկատվել տեղի հայերի շոշափելի արտագաղթ։ Միևնույն ժամանակ սփյուռքի այլ համայնքներից և Հայաստանից համեմատաբար քիչ թվով հայեր են գաղթել Հարավային Ամերիկայի երկրներ։
Մշակութային և կրթական կյանք
Արևմուտքի երկրների հայության ազգային գործունեությունը զգալիորեն աշխուժացել է, երբ 1960-ական թվականներին սկսվել է հայերի ներհոսքը Արևելքի երկրներից, իսկ 1980-ական թվականների վերջից՝ նաև Հայաստանից։ Եթե ԱՄՆ-ում, Կանադայում, Անգլիայում, Ֆրանսիայում և այլ երկրներում նրանք համալրել են տեղի հայ համայնքները, ապա Շվեդիայում, Գերմանիայում, Շվեյցարիայում, Հոլանդիայում, Բելգիայում և այլ երկրներում հիմնել են նոր համայնքներ կամ վերակենդանացրել եղածները։ Առավել արդյունավետությամբ են սկսել գործել համայնքային հիմնարկությունները, հիմնվել են կրթական և մշակութային նոր հաստատություններ, թերթեր, գեղարվեստական խմբեր և այլն։ Գլխավորապես նրանց ջանքերի շնորհիվ 1960-ական թվականների կեսերին ԱՄՆ-ում հիմնվել են առաջին ամենօրյա հայկական դպրոցները։ Գրեթե բոլոր երկրներում գործող հայկական ամենօրյա դպրոցները մասնավոր են և, ի տարբերություն պետական դպրոցների, վճարովի։ Ուսուցումն այդ դպրոցներում ընթանում է համաձայն տվյալ երկրի պետական ուսումնական ծրագրերի և տեղական լեզուներով, ինչը պարտադիր պայման է ավարտական վկայականը պետության կողմից ճանաչվելու համար։ Հայկական դպրոցների ամենակարևոր առանձնահատկությունն այն է, որ հիմնական ծրագրի հետ երեխաներն ուսանում են հայոց լեզու ու գրականություն, հայ ժողովրդի (ներառյալ եկեղեցու) պատմություն, հայկական երգ ու պար։ Խիստ կարևոր է նաև այդ դպրոցներում ստեղծված ազգային մթնոլորտը, ինչի շնորհիվ էլ հայ երեխաների մեջ ձևավորվում է ազգային ինքնագիտակցությունը։
Այդուհանդերձ, Արևմուտքի երկրներում գործող սակավաթիվ հայկական միջնակարգ դպրոցներում սովորում է հայազգի երեխաների փոքր մասը։ Որպես հետևանք՝ տեղի հայերի, հատկապես երիտասարդության ճնշող մեծամասնությունը լավագույն դեպքում տիրապետում է հայերենի խոսակցական լեզվի սոսկ տարրերին։ Դա իր հերթին անդրադառնում է հայկական մամուլի վրա. ավելանում են տեղական լեզուներով հրատարակությունների թիվը, իսկ հայալեզու պարբերականները, որպես կանոն, ունեն օտարալեզու հատուկ ենթաբաժիններ կամ հավելվածներ։ Ի տարբերություն Արևելքի երկրների՝ տեղի հայ համայնքներում ձևավորված մշակութային ոլորտը չի նպաստում հայալեզու գրականության զարգացմանը, խթանում է օտարագիր հայազգի գրողների ի հայտ գալուն։ Արևմուտքի երկրներում հայկական հիմնարկությունների արդյունավետ գործունեությանը, դրանում մեծ թվով հայերի ներգրավմանը մեծապես խոչընդոտում է նաև մեծ քաղաքներում ցրված բնակչությունը։
Հետխորհրդային տարածքի հայ համայնքները
Արևելքի ու Արևմուտքի երկրների համեմատ սկզբունքորեն այլ էր հայության վիճակը Խորհրդային Միությունում։ Խորհրդային իշխանությունների ազգային քաղաքականությունը բացասական հետևանքներ ունեցավ երկրի՝ Խորհրդային Հայաստանի սահմաններից դուրս ապրող հայության համար։ ԽՍՀՄ իշխանությունները, ազգային սկզբունքի հիման վրա ստեղծելով առանձին հանրապետություններ, միևնույն ժամանակ անտեսեցին ազգային փոքրամասնությունների գրեթե բոլոր իրավունքները։ Հատկապես ճակատագրական եղավ հայկական առանձին տարածքների հանձնումը Խորհրդային Ադրբեջանին. Նախիջևանը լրիվ հայաթափվեց, իսկ Լեռնային Ղարաբաղի (Արցախի) հայությունը Խորհրդային Միության փլուզումից հետո ստիպված եղավ զենքով պաշտպանել ազատ և ինքնուրույն ապրելու իր իրավունքը։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ (1944 թ-ին) Ղրիմում ապրող մի շարք ժողովուրդների (թաթարներ, հույներ, բուլղարներ) հետ միասին Ղազախստան և Ալթայի երկրամաս արտաքսվեցին նաև հազարավոր հայեր։
Հատկանշական է, որ խորհրդային իշխանության տարիներին թե պաշտոնական և թե գիտական հրապարակումներում, խոսելով ԽՍՀՄ տարածքում Խորհրդային Հայաստանի սահմաններից դուրս ապրող հայերի մասին, երբեք չէր կիրառվում սփյուռք հասկացությունը։ Գաղափարախոսական միտվածություն ունեցող այս մոտեցումը հիմնավորվում էր նրանով, որ հայերը (այդ թվում՝ և Խորհրդային Հայաստանում բնակվող) որպես Խորհրդային Միության լիիրավ քաղաքացիներ, բաղկացուցիչ մասն են «պատմական նոր հանրության»՝ խորհրդային ժողովրդի։ Այդ մոտեցումն այնքան խորն էր արմատավորվել հասարակական գիտակցության մեջ, որ Հայաստանի անկախացումից հետո էլ հայաստանյան ամենատարբեր հրապարակումներում լայն տարածում գտավ «ներքին սփյուռք» ոչ գիտական բնորոշումը։
Խորհրդային Միության ռուսականացման քաղաքականությունը, երկրում հայկական ազգային հաստատությունների բացակայությունը անհնարին էին դարձնում տեղի հայության հավաքական ազգային մշակութային գործունեությունը։ Հայերի ազգամշակութային ձուլմանը նպաստում էին նաև Ռուսաստանում, Ուկրաինայում, Բելառուսում նրանց ամուսնությունները (ընդհանուր թվի ավելի քան 50%-ը) տեղացիների հետ։ Իսլամադավան բնակչություն ունեցող հանրապետություններում (Ադրբեջան, Ուզբեկստան, Տաջիկստան և այլն) տեղի մշակույթների ազդեցությունը եղել և մնում է սահմանափակ։
1990-ական թվականներ
ԽՍՀՄ գոյության վերջին տարիներն առանձին հանրապետություններում ապրող հայության համար նշանավորվեցին ողբերգական իրադարձություններով։ 1988-1992 թվականներին Ադրբեջանի իշխանությունների կազմակերպած զանգվածային սպանությունների ու հալածանքների հետևանքով տեղի հայ բնակչության հիմնական մասը (շուրջ 350-400 հզ.) ինչպես Բաքվից և Կուրից հյուսիս ընկած շրջաններից (Շամախի, Շաքի, Վարդաշեն, Իսմայիլի, Մինգեչաուր և այլն), այնպես էլ պատմական Հայաստանի մասը կազմող որոշ տարածքներից (Կիրովաբադ-Գանձակ, Շամխոր, Դաշքեսան, Խանլար, Շահումյան) հարկադրաբար գաղթել է Հայաստան, Ռուսաստան և այլուր։ Խորհրդային Միության փլուզումից հետո Ռուսաստանի Հյուսիսային Կովկասի տարածաշրջանում, ինչպես նաև միջինասիական նորանկախ պետություններում (Տաջիկստան, Ղրղզստան, Թուրքմենստան և այլն) տիրող անկայուն ներքաղաքական իրավիճակի պատճառով տեղի հայերի մի մասը ևս տեղափոխվել է Ռուսաստանի տարբեր շրջաններ։
1990-ական թվականների Հայաստանի ծանր սոցիալ-տնտեսական վիճակի հետևանքով սկիզբ առած, իր չափերով աննախադեպ զանգվածային արտագաղթը նպաստել է Ռուսաստանի տարածքում հայ բնակչության թվի զգալի աճին։ Շուրջ 1 միլիոն արտագաղթածների մեծ մասը բնակություն է հաստատել Ռուսաստանի Կրասնոդարի, Ստավրոպոլի երկրամասերում, Ռոստովի մարզում, Մոսկվայում, Մոսկվայի մարզում և այլ շրջաններում։
Խորհրդային Միությունում հայերը զգալի դեր են խաղացել երկրի քաղաքական, մտավոր և հոգևոր կյանքի ամենատարբեր բնագավառներում։
Սփյուռքի կազմակերպական կառուցվածքը
Սփյուռքահայության հավաքական և նպատակաուղղված ազգային գործունեությունն իրականացվում է բազմաթիվ և բազմապիսի կազմակերպությունների միջոցով, որոնցում հարկ է տարբերակել համասփյուռքյան (գրեթե բոլոր համայնքներում գործող) և զուտ տեղական բնույթի կազմակերպություններ։
Հայ եկեղեցու դերը ժողովրդի ինքնապահպանման հարցում
Սփյուռքի բոլոր համայնքներում գործող ազգային հաստատությունների շարքում հատկապես կարևոր է Հայ առաքելական եկեղեցու դերը, որի հետևորդն է սփյուռքահայերի գերակշիռ մեծամասնությունը։ Հայաստանում քրիստոնեությունը պետական կրոն հռչակելուց (301) հետո Հայ առաքելական եկեղեցին դարձավ հայ ժողովրդի ինքնապահպանման և զարգացման ամենաազդու միջոցը նախ Իրանի, իսկ 554 թվականի Դվինի եկեղեցական ժողովից հետո՝ նաև Բյուզանդիայի մշակութային և քաղաքական հարձակողական քաղաքականության դեմ։ Իր ազգապաշտպան այդ դերը Հայ եկեղեցին շարունակեց կատարել նաև հետագա ժամանակներում՝ ինչպես Հայաստանում, այնպես էլ նրա սահմաններից դուրս։ Պետականության բացակայության պայմաններում Հայ եկեղեցին, հանդիսանալով ազգը համախմբող հիմնական միջոց, իր հերթին, անհրաժեշտության դեպքում դիմում էր ամենակոշտ միջոցների՝ կրոնական հողի վրա ժողովրդի պառակտումը կանխելու համար։ Դրա օրինակներից էր Հայաստանում առաջացած և եկեղեցու պաշտոնական վարդապետությանը հակադրվող Պավլիկյան, իսկ այնուհետև Թոնդրակյան աղանդավորական շարժման հետևորդների հետապնդումներն ու վտարումը երկրից 8-11-րդ դարերում։
Կուսակցություններ և մշակութային, բարեգործական կազմակերպություններ
Համասփյուռքյան կազմակերպություններից են Սոցիալ դեմոկրատ Հնչակյան (ՍԴՀԿ), Հայ հեղափոխական դաշնակցություն (ՀՀԴ), Ռամկավար-ազատական (ՌԱԿ) ազգային քաղաքական կուսակցությունները, Նոր սերունդ, Համազգային, Թեքեյան մշակութային միությունները, Հայ երիտասարդաց ընկերակցություն, Հայ մարմնակրթական ընդհանուր միություն, Հայ մարմնամարզական միություն երիտասարդական կազմակերպությունները։ Տասնամյակներ շարունակ նշանակալի էր նաև հայրենակցական միությունների գործունեությունը։
Սփյուռքի պայմաններում կենսական մեծ նշանակություն ունեն բարեգործական կազմակերպություններն ու հիմնադրամները՝ Հայկական բարեգործական ընդհանուր միությունը (ՀԲԸՄ), Հայ օգնության միությունը (ՀՕՄ), Հայ օգնության ֆոնդը (ՀՕՖ), Հովարդ Կարագյոզյան հաստատությունը, Գալուստ Կյուլպենկյան հիմնարկությունը և այլն։
Այս առումով որոշակի առանձնահատկություններ են բնորոշ հետխորհրդային տարածքի նորանկախ պետությունների հայ համայնքներին, որտեղ նշված համասփյուռքյան կազմակերպությունները տեղական մասնաճյուղեր չունեն։ Դա պայմանավորված է այն հանգամանքով, որ նշված կազմակերպությունները ստեղծվել են կամ մինչև Առաջին համաշխարհային պատերազմը՝ արևմտահայությանն օժանդակելու նպատակով (ՀԲԸՄ, ՀՕՄ) կամ հենց սփյուռքահայերի կողմից՝ 1920-1940-ական թվականներին։ Խորհրդային Միության քաղաքականությունն ազգային փոքրամասնությունների նկատմամբ բացառում էր այդ կազմակերպությունների գոյությունը երկրում։ Այդ իսկ պատճառով տեղի հայությունը մշակում և գործադրում է համայնքային կառույցների ուրույն ձևեր ու տեսակներ՝ ձգտելով ստեղծել համահամայնքային ներկայացուցչական մարմիններ։
Սփյուռքի բոլոր համայնքներում, համասփյուռքյան կազմակերպություններից զատ, գոյություն ունեն նաև բազմաթիվ այլ մշակութային, կրթական երիտասարդական-մարզական, կանանց, մասնագիտական և այլ միություններ, որոնց գործունեության դաշտը սահմանափակված է մեկ երկրով կամ նույնիսկ մեկ քաղաքով (Ռուսաստանի հայերի միություն, Ֆրանսահայ բժիշկների միություն, Կանադայի հայ առևտրականների միություն և այլն)։
Հայ սփյուռքում դեռևս չեն ստեղծվել ընտրովի ներկայացուցչական մարմիններ, որոնք իրավասու լինեին հանդես գալու ամբողջ սփյուռքահայության, տվյալ երկրի կամ նույնիսկ տվյալ քաղաքի հայության անունից։ Նման մարմիններ ստեղծելու, սփյուռքահայերի ազգային գործունեությունը համադրելու փորձերը դեռևս արդյունք չեն տվել։
Կազմակերպությունների նպատակ
Սփյուռքի գրեթե բոլոր կազմակերպությունների գործունեության կարևոր նպատակներից է Հայկական հարցի լուծումը։ 1960-ական թվականներից սկսած՝ հիմնվել են նաև հատկապես նման ուղղվածությամբ կազմակերպություններ, որոնցից ամենաազդեցիկն են Հայ դատի հանձնախումբը և Ամերիկայի հայկական համագումարը։ Բոլոր այդ կազմակերպությունների երկարամյա և հետևողական գործունեությունը մեծապես նպաստել է Օսմանյան կայսրությունում հայերի ցեղասպանության փաստի ճանաչմանը կամ դատապարտմանը մի շարք երկրների և միջազգային որոշ կազմակերպությունների կողմից։
Հայաստան-սփյուռք հարաբերություններ
Հայ սփյուռքի կենսունակությունը պայմանավորված է նրա մշտական և բազմաբնույթ հարաբերություններով Հայաստանի հետ։ Դեռևս Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին (1914-1918) շուրջ 350 000 հայ գաղթեց Ռուսական կայսրություն՝ հիմնականում Արևելյան Հայաստան։
Հայ պետականության վերականգնումը՝ ի դեմս Հայաստանի առաջին հանրապետության (1918 թ-ի մայիս-1920 թ-ի դեկտեմբեր), մեծ ոգևորությամբ ընդունվեց արտասահմանի հայության կողմից։ Մի շարք երկրներից Հայաստան եկան գիտնականներ, բարձրորակ մասնագետներ, ռուսական բանակի հայազգի սպաներ՝ հայրենիքի վերաշինմանը մասնակցելու նպատակով։
Խորհրդային կարգերի օրոք
Խորհրդային կարգերի օրոք (1920-1991) Հայաստանի բոլոր տեսակի շփումները սփյուռքի հետ ծրագրավորվել և վերահսկվել են ԽՍՀՄ կենտրոնական իշխանությունների կողմից և ծառայեցվել երկրի պետական ու քաղաքական շահերին։ ԽՍՀՄ-ն իր արտաքին քաղաքականության հիմքում դնելով դասակարգային անհաշտ պայքարի համաշխարհային հեղափոխության գաղափարներ՝ նույնպիսի քաղաքականություն է պարտադրել նաև Հայաստանի իշխանություններին՝ հայկական սփյուռքի հանդեպ։ Այդ քաղաքականության հիմնական կետերից էին. բռնագաղթած հայերի հայրենիք վերադառնալու իրավունքների լրիվ անտեսում և դրա փոխարեն բուրժուական շահագործողների դեմ պայքարում թուրք աշխատավորների հետ համերաշխվելու կոչեր, սփյուռքահայերին իրենց երկրների հեղափոխական շարժումների մեջ ներքաշելու փորձեր, սոցիալ-դասակարգային պայքարի հրահրում հայկական համայնքներում, Հայաստանի խորհրդային իշխանությունների քաղաքականության անվերապահ պաշտպանության պարտադրում և այլն։
Դրա հետ մեկտեղ, սփյուռքահայ կազմակերպությունները և հատկապես ազգային կուսակցությունները հայտարարվեցին Խորհրդային Հայաստանի և սփյուռքահայ աշխատավորության թշնամիներ, որոնց դեմ պետք էր անզիջում պայքար մղել։ Այս դրույթը սկսեց իրագործվել հատկապես 1921 թվականի հակաբոլշևիկյան ապստամբության ճնշումից հետո, երբ երկրից ստիպված էին հեռանալ իշխանությունների բոլոր գլխավոր ընդդիմադիր ուժերը, այդ թվում նաև ՀՀԴ-ն։ Վերջինս ոչ միայն պահպանեց իրեն հատուկ հակախորհրդային ուղղվածությունը սփյուռքում, այլև կարճ ժամանակամիջոցում կազմակերպված բնույթ հաղորդեց դրան։ Սփյուռքում սկիզբ առած քաղաքական առճակատման հիմքում ընկած էր Հայաստանի հետ հարաբերվելու գլխավոր չափանիշի ընտրությունը. այդպիսին համարել Հայաստանի իշխանությունների գաղափարախոսությունը, թե հենց Հայաստանի գոյության փաստը։ Սփյուռքի մի մասը՝ «կոշտ» ընդդիմությունը, ՀՀԴ-ի գլխավորությամբ առաջնային համարեց գաղափարական չափանիշը։ Սփյուռքի մյուս մասը՝ ՌԱԿ-ի և ՍԴՀԿ-ի գլխավորությամբ, հայ ժողովրդի ազգային շահերի տեսակետից խորհրդային իշխանությունը համարելով չարյաց փոքրագույնը, բավարարվեց «մեղմ» ընդդիմության դերով՝ ձգտելով բարիդրացիական հարաբերություններ հաստատել Խորհրդային Հայաստանի հետ։ Դրանով իսկ սփյուռքում հաստատվեց քաղաքական հարաբերական հավասարակշռություն, որն իր բոլոր բացասական հետևանքներով հանդերձ, հնարավորություն տվեց հարմարվել երկու համաշխարհային համակարգերին, որոնցից մեկում ապրում էին իրենք, մյուսում՝ Հայաստանը։
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո սկիզբ առած սառը պատերազմի սահմաններում Խորհրդային Միությունը, ձգտելով էլ ավելի ընդլայնել իր ազդեցության ոլորտները, որդեգրեց ավելի ճկուն քաղաքականություն՝ դաշնակիցներ ու բարեկամներ ձեռք բերելով արդեն ոչ միայն և ոչ այնքան դասակարգային, որքան ընդհանուր քաղաքական շահերի հիման վրա։ Համապատասխանաբար խմբագրվեց և Հայաստանի քաղաքականությունը սփյուռքի հանդեպ. ՌԱԿ-ը և ՍԴՀԿ-ն իրենց կառույցներով սկսեցին դիտվել որպես «առաջադիմական, հայրենասիրական» ուժեր և նրանց ընձեռվեցին Հայաստանի հետ շփվելու սահմանափակ հնարավորություններ, իսկ ՀՀԴ-ի հանդեպ անհանդուրժողական դիրքորոշումը մնաց անփոփոխ։ Այդ նոր քաղաքականության դրսևորումներից էր Սփյուռքահայության հետ մշակութային կապի կոմիտեի հիմնումը (1964), որի միջոցով էլ հետագա տարիներին որոշ չափով ապահովվում էին հայ ժողովրդի երկու հատվածների հարաբերությունները։
Հայաստանի խորհրդային իշխանությունները, գաղափարական պայքար ծավալելով սփյուռքի քաղաքական կազմակերպությունների դեմ, միաժամանակ իրենց գոյության առաջին իսկ տարիներից որդեգրեցին տարբեր երկրներում ցրված հայությանը Հայաստան տեղափոխելու քաղաքականությունը։
Վերադարձ Հայաստան
1921 թվականի դեկտեմբերին Խորհրդային Հայաստանի կառավարության ջանքերի շնորհիվ Միջագետքի (Իրաք) բրիտանական իշխանությունները ստիպված եղան այստեղ հատուկ ճամբարներում ապաստանած հայ գաղթականների առաջին խումբը (շուրջ 3 000 մարդ, հիմնականում վասպուրականցիներ) նավերով տեղափոխել Բաթում, որտեղից նրանք ուղևորվեցին Հայաստան։ Ընդամենը քսան օր անց՝ 1922 թվականի հունվարի 10-ին, Բաթում ժամանեց Միջագետքում ապաստանած հայերի երկրորդ՝ նույնպես 3 000 հոգուց բաղկացած խումբը։ Նույն տարում Իրանից, Կոստանդնուպոլսից ներգաղթեց ևս 3500 մարդ։ Դրանով իսկ սկիզբ դրվեց հայրենադարձությանը, որն ընդմիջումներով շարունակվեց հետագա տասնամյակների ընթացքում։
1923 թվականին Հայաստան ներգաղթեց մոտ 1000 մարդ՝ մեծ մասամբ վասպուրականցիներ, 1924 թվականին՝ 4167 մարդ Սիրիայից, Հունաստանից, Ֆրանսիայից և Թուրքիայից, 1925 թվականին՝ 5016 մարդ՝ հիմնականում Հունաստանից, ինչպես նաև Իրաքից, Թուրքիայից և այլն։ Հետագա տարիներին՝ 1926-1929 թվականներին, 1932-1933 թվականներին և 1936 թվականին, տարբեր երկրներից Հայաստան ներգաղթեց ևս շուրջ 23 000 մարդ։ 1921-1936 թվականներին ներգաղթածների ընդհանուր թիվը հասավ ավելի քան 42 000-ի։ Նկատի առնելով, մի կողմից, Հայաստանի խիստ ծանր սոցիալ-տնտեսական վիճակը, մյուս կողմից՝ Հայաստան ներգաղթել ցանկացողների թվի մշտական աճը, սփյուռքահայ որոշ կազմակերպություններ, մասնավորապես ՀԲԸՄ-ը և հայրենակցական միությունները, միջոցներ տրամադրեցին ներգաղթողների համար նոր ավաններ ու գյուղեր կառուցելու նպատակով (Նոր Արաբկիր, Նոր Բութանիա, Նոր Սեբաստիա, Նոր Մալաթիա, Նոր Խարբերդ, Նուբարաշեն, Նոր Մարաշ և այլն), որոնք հետագայում ներառվեցին Երևանի տարածքի մեջ։
Արտագաղթը Հայաստանից հատկապես սաստկացավ 1988 թ-ի դեկտեմբերի երկրաշարժից հետո։ Համաձայն 1989 թ-ի մարդահամարի տվյալների Հայաստանի բնակչությունը 3287 700 էր, և 1988 թ-ի նախահաշիվը 3457 000։ 25 000 մարդ երկրաշարժի արդյունքում մահացավ և մոտավորապես 200 000 հոգի արտագաղթեց 1988-1989 թթ. ընթացքում։ Սա արտագաղթի առաջին ամենամեծ ալիքն էր։ Երկրորդ ալիքը կանխորոշվեց Ղարաբաղյան կոնֆլիկտի արդյունքում։ 1989-1990 թթ մոտ 360 հազ. փախստականներ Ադրբեջանից եկան Հայաստան։ Կարճ ժամանակում այդ փախստականների զգալի մասն էլ Հայաստանից գաղթեց մեծմասամբ դեպի Ռուսաստան և ԱՄն։ Արտագաղթի Երրորդ ալիքը սկսվեց 1991 թ. անկախության հռչակումից հետո, և տնտեսական ճգնաժամի արդյունք էր։ Համաձայն որոշ հաշվարկների այդ ծանր տարիներին մոտ 475 հազ. մարդ լքեց Հայաստանը։ Արտագաղթը շարունակվեց նաև հետագա տարիներին՝1994-1995 թթ., երբ արդեն վերակագնվել էր էլեկտրամատակարարումը և որոշակի կայունության էր բերվել տնտեսությունը։ Արտագաղթի այսպիսի «բումը» նաև միգրացիոն արգելքների բացակայության հետևանք էր, որը սկսեց անկախացումից հետո։ ՄԱԿ-ի «Միգրացիան և մարդկային պոտենցիալի զարգացումը. հնարավորությունները և մարտահրավերները» զարգացման ծրագրերի տարեկան հաշվետվության մեջ նշվում էր, որ սկսած 1991 թ-ից Հայաստանից արտագաղթել է 700 հազ.-ից մինչև 1միլիոն 300 հազ. մարդ կամ բնակչության 30%։ Փաստաթղթում նշվում էր նաև, որ Հայաստանը լքել են բարձրակարգ մասնագետները, ինչը խիստ անբարենպաստ է անդրադրաձել երկրի զարգացման, մասնավորապես՝ սոցիալական և մշակութային կապիտալի վերարտադրության վրա։
Ներգաղթի երկրորդ փուլ
1937 թվականին, ԽՍՀՄ-ում սկսված ստալինյան բռնաճնշումների հետևանքով, հակախորհրդային գործունեություն ծավալելու անհիմն մեղադրանքով արգելվեց ՀԲԸՄ և ՀՕԿ-ի գործունեությունը Հայաստանում։ Դրանով իսկ վերջ դրվեցին սփյուռքի հետ առանց այն էլ խիստ սահմանափակ հարաբերություններին։ Խորհրդային Միության ղեկավարությունը վերստին հիշեց սփյուռքահայության մասին ութ տարի անց։ Դեռևս մինչև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտը Ստալինը նպատակադրվել էր հետ վերադարձնել այն տարածքները, որոնք 1921 թվականի Մոսկվայի պայմանագրով Խորհրդային Ռուսաստանը զիջել էր Թուրքիային։ Կանխազգալով ԱՄՆ-ի և Անգլիայի հնարավոր հակազդեցությունը, որոնք արդեն մտահոգված էին Արևելյան Եվրոպայում ու Բալկաններում Խորհրդային Միության ազդեցության ընդլայնումով, Ստալինը մշակեց գործողությունների հատուկ ծրագիր, որում որոշակի դեր էր վերապահված նաև հայ սփյուռքին։ Կարճ ժամանակում սփյուռքահայ բոլոր համայնքները տեղեկացան նշված տարածքները Խորհրդային Միությանը միացնելու ծրագրերի և զանգվածային նոր ներգաղթի թույլտվության մասին։ Սփյուռքահայերի բազմաթիվ դիմումները ԽՍՀՄ ղեկավարությանը՝ հայրենի տարածքներ վերադառնալու ցանկության վերաբերյալ, օգտագործվեցին Թուրքիային ներկայացրած տարածքային պահանջների հիմնավորման համար։ Խորհրդային Միության կառավարության որոշումը ներգաղթը թույլատրելու մասին հրապարակվեց 1945 թվականի նոյեմբերին, և ընդամենը վեց ամիս անց՝ 1946 թվականի հունիսին, Հայաստան հասավ ներգաղթողների առաջին խումբը։ Այդ և հետագա երեք տարիներին 12 տարբեր երկրներից Հայաստան ներգաղթեց շուրջ 90 000 մարդ, այդ թվում՝ Լիբանանից և Սիրիայից՝ ավելի քան 32 000, Իրանից՝ մոտ 21 000, Հունաստանից՝ ավելի քան 18 000, Ֆրանսիայից՝ մոտ 5300 մարդ։
Խորհրդային Միության ղեկավարությունը, քաղաքական նպատակներով թույլատրելով ներգաղթը պատերազմից անմիջապես հետո, գիտակցում էր, որ երկիրը բնավ պատրաստ չէ ընդունել այդչափ մեծ թվով մարդկանց՝ բնակարանների, սննդամթերքի, հագուստեղենի և առաջին անհրաժեշտության այլ ապրանքների աղետալի սղության պայմաններում։ Մինչդեռ հայրենադարձները, ի տարբերություն նախապատերազմյան շրջանի ներգաղթածների, այլևս չքավոր գաղթականներ չէին։ Նրանք փոքր և մեծ քաղաքների բնակիչներ էին, տարբեր մասնագիտության տեր մարդիկ (սկսած արհեստավորներից ու առևտրականներից մինչև բժիշկներ ու գիտնականներ), որոնք այս կամ այն չափով արդեն ինքնահաստատվել էին ընդունող երկրների հասարակություններում։ Գալով Հայաստան՝ նրանք առաջին իսկ օրվանից հայտնվեցին իրենց համար ծանր ու խորթ սոցիալ-տնտեսական պայմաններում, իրենց հանդեպ մշտական անվստահության մթնոլորտում, որի տրամաբանական հետևանքը եղավ 1949 թվականին տեղացի «ժողովրդի թշնամիների» հետ նրանց մի մասի արտաքսումը Խորհրդային Միության հեռավոր շրջաններ։ 1975 թվականին խորհրդային իշխանությունները, Հելսինկիում ստորագրելով Եվրոպայի անվտանգության և համագործակցության պայմանագիրը, ստիպված էին «ընտանիքների վերամիավորման նպատակով» թույլատրել հրեաների, գերմանացիների, նաև հայրենադարձ հայերի արտագաղթը երկրից։ Չնայած բոլոր բացասական երևույթներին՝ հայրենադարձները (1962-1982 թվականներին) Հայաստան ներգաղթեց ևս շուրջ 32 000 մարդ և արդեն Հայաստանում մեծացած ու ուսում ստացած նրանց զավակները նպաստեցին երկրի զարգացմանը, հատկապես նշանակալի էր նրանց ավանդը մշակույթի և գիտության ոլորտում (Երվանդ Քոչար, Հակոբ Հակոբյան, Վահրամ Փափազյան, Հրաչյա Ներսիսյան, Գոհար Գասպարյան, Մկրտիչ Տեր-Կարապետյան, Հրաչ Բարթիկյան և այլն)։
ԽՍՀՄ գոյության վերջին տարիներ
1988 թվականի դեկտեմբերին (դեռևս ԽՍՀՄ գոյության վերջին տարիներին) տեղի ունեցած երկրաշարժից անմիջապես հետո ողջ սփյուռքահայությունը շտապեց օգնության հասնել աղետից տուժած հայրենակիցներին։ Հայաստանի անկախացումից հետո, երբ երկիրը հայտնվեց համընդհանուր ճգնաժամի մեջ, սփյուռքի օգնությունը ծառայեցվեց Հայաստանի ու Լեռնային Ղարաբաղի սոցիալ-տնտեսական զարգացմանը (հիվանդանոցների, դպրոցների, ճանապարհների կառուցում, համատեղ ձեռնարկությունների հիմնում, գործարանների վերագործարկում և այլն)։ Այդ ծրագրերը իրագործվում են ինչպես կազմակերպությունների (ՀԲԸՄ, Գալուստ Կյուլպենկյան հիմնարկություն, ՀՕՖ, ՀՕՄ, Լինսի հիմնադրամ, «Ազնավուրը՝ Հայաստանին» բարեգործական կազմակերպություն և այլն), այնպես էլ անհատ բարերարների նախաձեռնության և ֆինանսավորման շնորհիվ։
Հայաստանի անկախացումից հետո
Հայաստանի անկախացումից հետո ՀՀԴ, ՌԱԿ և ՍԴՀԿ հնարավորություն ստացան վերսկսել իրենց քաղաքական գործունեությունը Հայաստանում։ Պետության գոյության առաջին իսկ տարիներին երկրի ներքին և արտաքին քաղաքականության հարցերի շուրջ իշխանությունների և ընդդիմության տարաձայնություններն ընդունեցին սուր հակադրության ձև, որի դրսևորումներից էին նաև Հայաստանում ՀՀԴ գործունեության կասեցումը և ՌԱԿ-ի պառակտումը։ Միաժամանակ այդ հակադրությունը սրվեց նաև բուն սփյուռքում, ինչն էլ ավելի խորացրեց հակասությունները սփյուռքի համապատասխան շրջանակների միջև։ Հետագա տարիներին վերստին կարևորվեց Հայաստան-Սփյուռք բազմակողմանի համագործակցությունը։ Հայ ժողովրդի երկու հատվածների միջև հարաբերությունները սերտացնելու, առավել արդյունավետ ու փոխշահավետ դարձնելու նպատակով Հայաստանի իշխանությունների նախաձեռնությամբ 1999 թվականին և 2002 թվականին Երևանում կայացան «Հայաստան-Սփյուռք» համահայկական խորհրդաժողովները, իսկ 1999 թվականին և 2001 թվականին՝ Համահայկական մարզական խաղերը, որոնց մասնակցեցին հայ սփյուռքի բոլոր համայնքների պատվիրակությունները։
Աղբյուրներ և գրականություն
Կատեգորիա:Հայկական սփյուռքի պատմություն Կատեգորիա:Սփյուռքներ Կատեգորիա:Սփյուռքահայ հասարակություն
Կոստանդնուպոլսի շները (նկար)
Նկարագրություն
«Ամեն մի շուն իր նկարագիրն ունի»։ Նկարի առաջին պլանում մուգ-կարմրավուն գույնով պատկերված, դունչը դեպի գետնին հառած շունն ունի ինչ-որ բութ, ծույլ ու անտարբեր նկարագրեր։ Փողոցի կենտրոնում, երկու գազազած շուն հարձակվել են իրար վրա։ Այս երկու նկարագրերը խիստ հակադրվում են միմյանց։ Փողոցի մյուս կողմում սևամորթ մի անձ նստած նարգիլե է ծխում։ Նա կարծես հետևում է շների կռվին և դերվիշի նման փիլիսոփայում կյանքի մասին։ Ավելի հեռու, փողոցն ի վեր, անցուդարձից անտեղյակ քայլում է չադրայով փաթաթված մի կին, նրա դիմացից գնում է բեռնված մի իշուկ։
Կյանքի ու բնության հակադրությունները, անսպասելի անցումները, Արևելքին բնորոշ գույների բազմազանությունն իրենց խտացված արտահայտությունն են գտել գեղանկարչական, հարթ քսված գույների (կարմիր, կապույտ, դեղին), սուր անցումների, պարզ, ընդհանրացված գծանկարի միջոցով։
Գեղանկարչական իր այս կերպավորում ստացած սկզբունքի մասին Սարյանը գրել է.
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Մարտիրոս Սարյանի տուն-թանգարանի նկարներ Կատեգորիա:Մարտիրոս Սարյանի նկարներ Կատեգորիա:1911 նկարներ Կատեգորիա:Հայկական կերպարվեստ
Վիտալի Մուտկո
Վիտալի Լեոնտևիչ Մուտկո (Вита́лий Лео́нтьевич Мутко́, ), ռուս պետական և քաղաքական գործիչ։ «Дом.рф» ԲԸ-ի գլխավոր տնօրենն է 2020 թվականի հունվարի 28-ից։
Ռուսաստանի Դաշնության կառավարության շինարարության և տարածաշրջանային զարգացման հարցերով տեղակալ (2018 թվականի մայիսի 18-2020 թվականի հունվարի 15) ։ Ռուսաստանի Դաշնության կառավարության սպորտի, զբոսաշրջության և երիտասարդական քաղաքականության հարցերով նախագահի տեղակալ 2016 թվականի հոկտեմբերի 19-ից մինչև 2018 թվականի մայիսի 7-ը (պաշտոնակատար՝ 2018 թվականի մայիսի 8-ից 18-ը)։ Ռուսաստանի ֆուտբոլային միության նախագահ (2005-2009, 2015-2018)։ Ռուսաստանի Դաշնության սպորտի նախարար (2012 թվականի մայիսի 21-2016 թվականի հոկտեմբերի 19) ։ Սպորտի, զբոսաշրջության և երիտասարդական քաղաքականության նախարար Ռուսաստանի Դաշնությունում 2008 թվականի մայիսի 12-ից մինչև 2012 թվականի մայիսի 7-ը։ Ռուսաստանի Դաշնության Դաշնային Ժողովի Դաշնության խորհրդի անդամ, Սանկտ Պետերբուրգի պետական իշխանության գործադիր մարմնից, 2003 թվականի հոկտեմբերի 29-ից մինչև 2008 թվականի մայիսի 12-ը։
Մուտկոյի մասնակցությամբ Ռուսաստանը պատմության մեջ առաջին անգամ իրավունք ստացավ անցկացնել ֆուտբոլի աշխարհի առաջնությունը, 10 տարվա ընթացքում երկրում հայտնվեց 16 նոր մարզադաշտ։ Այդ ցուցանիշով Ռուսաստանը մտավ Եվրոպայի առաջատարների եռյակ, բացի այդ Ռուսաստանի ֆուտբոլի հավաքականը 20 տարվա ընթացքում առաջին անգամ դուրս եկավ Եվրոպայի առաջնության կիսաեզրափակիչ և 48 տարվա ընթացքում առաջին անգամ՝ աշխարհի առաջնության 1/4-ում։ Սակայն Մուտկոյի գործունեության նկատմամբ վերաբերմունքը միանշանակ չէ 2015-2018 թվականների դոպինգային սկանդալների հետ կապված, որոնց արդյունքում նա ցմահ որակազրկվել է ՄՕԿ-ի կողմից, ինչպես նաև հեռացել է սպորտի նախարարի և ՌՖՄ-ի նախագահի պաշտոններից։ 2019 թվականի ամռանը Մուտկոն հաղթեց Միջազգային օլիմպիական կոմիտեին ։ Սպորտային արբիտրաժային դատարանը (CAS) չեղյալ է հայտարարել ցմահ որակազրկման մասին որոշումը ։
Կրթություն
Նախնական մասնագիտական կրթություն է ստացել Լենինգրադի մարզի Պետրոկրեպոստի գետային նավատորմի թիվ 226 գետային նավատորմում՝ «մոտորիստ» մասնագիտությամբ, ապա ավարտել է Լենինգրադի գետային ուսումնարանը ։ Հեռակա կարգով, լինելով Կիրովի շրջխորհրդի նախագահի պաշտոնում, առանց աշխատանքից կտրվելու ավարտել է Կիրովի շրջանի տարածքում գտնվող Լենինգրադի ջրային տրանսպորտի ինստիտուտը՝ ինժեներ-մեխանիկ նավային մեքենաների վրա մասնագիտությամբ (1987)։ Հեռակա կարգով, լինելով Զենիթ ֆուտբոլային ակումբի նախագահ, ավարտել է Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետը (1999)։
Սպորտային գործունեություն
Ռուսաստանի ֆուտբոլային միության գործադիր կոմիտեի փոխնախագահ, Սանկտ Պետերբուրգի ֆուտբոլի ֆեդերացիայի փոխնախագահ, Սանկտ Պետերբուրգի Ոսկե հավալուսն բարեգործական շարժման հասարակական հիմնադրամի հիմնադիր և նախագահ, Սանկտ Պետերբուրգի հատուկ օլիմպիական կոմիտեի նախագահ, որն անցկացնում է հաշմանդամ մարզիկների մրցումները և կոչված է լուծելու բնածին մտավոր թերություններով անձանց վերականգնման խնդիրները, 1994 թվականի Բարի Կամքի խաղերի նախապատրաստման և անցկացման ղեկավարներից մեկը։ Հասարակական հարաբերությունների ոլորտում հաջող աշխատանքի համար արժանացել է միջազգային մարզական ֆեդերացիաների և Ռուսաստանի Դաշնության կառավարության բարձր գնահատականներին։
2010 թվականի դեկտեմբերին Մուտկոն մամուլում հայտնվել էր որպես 2018 թվականի ֆուտբոլի աշխարհի առաջնության կազմակերպիչ երկրի ընտրություններում ռուսական պատվիրակության անդամներից մեկը։ ՖԻՖԱ-ի գործկոմի որոշմամբ ԱԱ-2018 թվականի անցկացումը վստահվել է Ռուսաստանին։ Մամուլում և ինտերնետում լայնորեն քննարկվել է Մուտկոյի խոսքը Ցյուրիխում Ռուսական հայտի շնորհանդեսի ժամանակ, որն արտասանվել է անգլերեն, բայց սարսափելի ռուսական շեշտադրմամբ։ Ընդ որում, որոշ ԶԼՄ-ներ նույնիսկ Ռուսաստանի սպորտի նախարարի ելույթը անվանել են ռազմավարության մաս, որը մշակել է Ռուսաստանը, որպեսզի իրավունք ստանա ֆուտբոլի աշխարհի առաջնության անցկացման համար (նկատի  է առնվել. մենք վատ ճանապարհներ ունենք, քիչ հյուրանոցներ, թույլ ենթակառուցվածքներ, բայց մենք կփորձենք)  ։
2015 թվականի հուլիսին Ռուսաստանի օլիմպիական կոմիտեի ղեկավար Ալեքսանդր Ժուկովը և Ռուսաստանի Դաշնության նախագահի աշխատակազմի ղեկավար Սերգեյ Իվանովը պաշտպանել են Վիտալի Մուտկոյի թեկնածությունը Ռուսաստանի ֆուտբոլային միության նախագահի ընտրություններում ։ 2016 թվականին վերընտրվել է Ռուսաստանի ֆուտբոլային միության նախագահ։
Սակայն 2017 թվականի դեկտեմբերի վերջին Ռուսաստանի կառավարության սպորտի, զբոսաշրջության և երիտասարդական քաղաքականության հարցերով փոխվարչապետ Մուտկոն սկզբում՝ դեկտեմբերի 25-ին, հայտարարել էր, որ կես տարով դադար է վերցնում Ռուսաստանի ֆուտբոլային միության (ՌՖՄ) նախագահի պաշտոնում, իսկ այնուհետև դեկտեմբերի 27-ին հեռացել է 2018 թվականի ֆուտբոլի աշխարհի առաջնության կազմկոմիտեի նախագահի պաշտոնից։ Նրա խոսքով՝ ինքը պատրաստվում է այդ ժամանակ բողոքարկել ՄՕԿ-ի որոշումը՝ օլիմպիական խաղերին մասնակցելուց իրեն ցմահ հեռացնելու մասին ։ 2019 թվականի հուլիսի 3-ին, մարզական արբիտրաժային դատարանում (Լոզան, Շվեյցարիա) ավելի քան մեկուկես տարի տևած դատավարության արդյունքում ՄՕԿ-ի որոշումը չեղյալ է հայտարարվել ։
Քննադատություն և միջադեպեր
Վիտալի Մուտկոն բազմիցս քննադատության է ենթարկվել սպորտի նկատմամբ ոչ պրոֆեսիոնալիզմի և անպատասխանատու վերաբերմունքի համար։ Հաճախ նրան մեղադրում էին օլիմպիական խաղերում ոչ կոմպետենտ մրցավարության մի շարք դեպքերի պատճառով ռուս մարզիկների իրավունքները չպաշտպանելու մեջ։ Այսպես, ՌԻԱ Նովոստի- ին տված հարցազրույցում, ի պատասխան այն հարցին, թե արդյոք Ռուսաստանը բողոք կներկայացնի Վանկուվերի օլիմպիադայում Եվգենի Պլյուշչենկոյի մրցավարության կապակցությամբ, պատասխանել է. «Գիտեք, սա հավերժական թեմա է։ Այս մրցավարական համակարգն այդպիսին է, և պետք է նրանց հարմարվել, այլ ոչ թե քննադատել նրանց։ Կարելի է անընդհատ ասել, որ դրանք վատն են, իսկ դրանք հազար փաստարկներ կբերեն նրանց օգտին» ։ Մուտկոն նշել է Վանկուվերում Ռուսաստանի հավաքականի ելույթի ծախսերի վերաբերյալ հետաքննությունը, որն անցկացրել Է ՌԴ Հաշվիչ պալատը և մի շարք խախտումներ է բացահայտել. «Ինչ վերաբերում է միջոցների ծախսման անարդյունավետությանը ... երբ դու պարտվում ես, երբ դու ցույց ես տալիս այն արդյունքները, որոնք քեզ սպասում են, իհարկե, փորձ կա գլուխ հանելու։ Գլխավորն այստեղ այն է, որ պատճառների վերլուծությունը չհանգեցնի նրան, որ մենք անվերջ հասկանանք։ Եվ չէին գտնի գլխավոր պատճառը նրանում, որ անարդյունավետ են օգտագործվել միջոցները կադրային հարցում» ։ Վանկուվերում Ռուսաստանի օլիմպիական հավաքականի տապալումից հետո երկրի նախագահ Դմիտրի Մեդվեդևը թափանցիկ ակնարկել է. ''«Պատասխանատուները պետք է համարձակ որոշում կայացնեն և դիմումներ գրեն, ինչին ի պատասխան նախարարը հայտարարել է. Սպորտի նախարարությունը ձևավորվել է մեկուկես տարի առաջ, իրապես աշխատում է միայն մեկ տարի։ Մեկ տարվա ընթացքում փլուզել սպորտը անհնար է»'' ։
Ֆաբիո Կապելոյի գլխավորությամբ ֆուտբոլի Ռուսաստանի հավաքականը ձախողվել է 2014 թվականի աշխարհի առաջնությունում, իսկ Ֆաբիո Կապելոն ստացել է 930 միլիոն ռուբլի փոխհատուցում։ 2017 թվականի վերջին Ռուսաստանի ֆուտբոլի հավաքականը ՖԻՖԱ-ի դասակարգման աղյուսակում զբաղեցրել է 65-րդ տեղը։ 2015 թվականին Շվեյցարիայի դատախազությունը քրեական գործ է հարուցել Ռուսաստանում 2018 թվականի ֆուտբոլի աշխարհի առաջնության հայտ ներկայացնելու կապակցությամբ ։
Դոպինգային սկանդալ
Մուտկոյի անունը բազմիցս հիշատակվել է Համաշխարհային հակադոպինգային գործակալության (WADA) հանձնաժողովի զեկույցում, որը հրապարակվել է 2016 թվականին։
ՄՕԿ-ի գործկոմի 2016 թվականի հուլիսի 19-ի որոշմամբ ՄՕԿ-ը Ռուսաստանի սպորտի նախարարության մի շարք այլ աշխատակիցների հետ միասին զրկվել Է 2016 թվականի Ռիո դե Ժանեյրոյում կայանալիք Ամառային օլիմպիական խաղերի հավատարմագրումից ։
ՄՕԿ-ի որոշմամբ, 2017 թվականի դեկտեմբերի 5-ին Լոզանում կայացած նիստի արդյունքներով, ՄՕԿ-ի նախկին փոխնախարար Յուրի Նագորնիխի հետ ցմահ արգելք է սահմանվել Օլիմպիական խաղերին ցանկացած կարգավիճակով մասնակցելու համար ։
2017 թվականի դեկտեմբերի 26-ին Վ. Մուտկոն վերաքննիչ բողոք է ներկայացրել Սպորտային արբիտրաժային դատարան ։ Դրանում նա վիճարկում է 2017 թվականի դեկտեմբերի 5-ին Միջազգային օլիմպիական կոմիտեի գործկոմին այցելություններից և Օլիմպիական խաղերին ցանկացած մասնակցությունից ցմահ հեռացնելու որոշումը ։
Ministry
Ministry, ամերիկյան ինդուստրիալ մետալ խումբ։ Խումբը հիմնադրել է Էլ Յորգենսենը 1981 թվականին։ Սկսելով նոր ալիքից, խումբն աստիճանաբար փոխում է իր ուղղությունը՝ դառնալով 1980-ականների ինդուստրիալ մետալի առաջին կատարողներից։ Ministry-ն հատկապես մեծ ճանաչում է ստանում 1990-ականների սկզբում իրենց հինգերորդ ստուդիո ալբոմի՝ Psalm 69: The Way to Succeed and the Way to Suck Eggs (1992) և Լալապալուզայի փառատոնի շրջագայության շնորհիվ։
Վիտալի Մուտկո
Դոպինգային սկանդալ
ՄՕԿ-ը հայտարարել Է, որ ի գիտություն է ընդունել CAS-ի որոշումը ։
Ministry
27 տարվա ստեղծագործական կյանքից հետո Յորգանսենը 2008 թվականին որոշում է փակել խումբը, ասելով, որ վերամիավորում երբևէ տեղի չի ունենա։ Այնուամենայնիվ, 2011 թվականի օգոստոսին հայտարարվեց վերամիավորման մասին, երբ Ministry-ն ընդունեց 2012 թվականի օգոստոսին Wacken Open Air փառատոնի մասնակցության առաջարկը ։ 2012 թվականի մարտի 23-ին խումբը նոր ալբոմ է թողարկում՝ Relapse, որին հաջորդում է միջազգային համերգային շրջագայությունը ։ Կիթառահար Մայք Սկաչայի մահից հետո, 2013 թվականի սեպտեմբերին Ministry-ն թողարկում է From Beer to Eternity ալբոմը և հյուրախաղեր սկսում նոր կիթառահար Կեսար Սոտոյի հետ ։
Վիտալի Մուտկո
Անգլերեն
2010 թվականի դեկտեմբերին ՖԻՖԱ-ի գործկոմի նիստում, որը նվիրված էր 2018 թվականի աշխարհի առաջնության կազմակերպիչ երկրի ընտրություններին, նա անգլերեն լեզվով ողջույնի խոսք ասաց ուժեղ շեշտադրմամբ։ Այս ելույթը պատմության մեջ է մտել «լեց մի սպիկ Ֆրոմ Մայ հարթ ին ինգլիշ անունով» և մեծ ժողովրդականություն է ձեռք բերել համացանցում։ Ելույթից հետո Վիտալի Մուտկոն պատմել է, որ ելույթն ուսուցանել է երկու շաբաթ, այն էլ փորձելով ընտանիքի առաջ։ Մուտկոյի խոսքով՝ կինն ու դուստրերը սարսափելի ծիծաղում էին ։
Ministry
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1981 հիմնադրված երաժշտական խմբեր Կատեգորիա:Ամերիկյան հևի մետալ երաժշտական խմբեր
Վիտալի Մուտկո
Անգլերեն
2011 թվականի հունվարին ՌԴ Հանրային պալատի նիստում հեռուստահաղորդավարուհի Թինա Կանդելակին, խոսելով կինոարտադրության զարգացման և ֆինանսավորման հարցերի մասին, իր դիրքորոշումը բացատրել է այսպես. Եթե դա հետաքրքիր է, շատերը կտեսնեն ձայնագրությունը և առանց փողի, և այն մարդը, որը նկարահանել է տեսանյութը և ստացել է կես միլիոն դիտում, - և նրան գումար կտան։ ՌԴ նախագահ Մեդվեդևն առաջարկել է փող տալ Մուտկոյին, քանի որ «սպիկ ֆրոմ մայ հարթ» հոլովակը՝ ՖԻՖԱ-ի գործկոմի նիստում անգլերեն լեզվով, համացանցում միլիոնավոր դիտումներ է հավաքել ։
2015 թվականի մայիսին, երբ ՖԻՖԱ-ն կասկածել էր զանգվածային կոռուպցիայի մեջ, Վիտալի Մուտկոն մեկնաբանել էր այդ արտահայտությունը՝ «նոու կրիմինալիտի» ։ Հետագայում նա հայտարարել էր, որ իրեն տխրեցնում է իր ղեկավարած նախարարության հասցեին կոնգրեսալեյշնզի բացակայությունը ։ Վիտալի Մուտկոյի անգլերենի հետ բարդ հարաբերությունները հասել են նաև երկրի ղեկավարությանը։ 2015 թվականի դեկտեմբերին վարչապետ Դմիտրի Մեդվեդևը ծննդյան օրվա կապակցությամբ շնորհավորել էր Մուտկոյին՝ կոտրած անգլերենով։ Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինը նրան անգլերենի ինքնուսույց է հանձնել ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:«Միասնական Ռուսաստան» կուսակցության անդամներ Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ Կատեգորիա:Տնտեսագիտության թեկնածուներ Կատեգորիա:Ռուս տնտեսագետներ Կատեգորիա:Ռուսաստանի իրավաբաններ Կատեգորիա:21-րդ դարի իրավաբաններ Կատեգորիա:«Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 3-րդ աստիճանի շքանշանի ասպետներ Կատեգորիա:«Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 4-րդ աստիճանի շքանշանի ասպետներ Կատեգորիա:Բարեկամության շքանշանի ասպետներ (Ռուսաստան) Կատեգորիա:Ռուս պետական գործիչներ Կատեգորիա:Ռուս քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Պատվո շքանշանի ասպետներ (Ռուսաստան)
Պլասա դե Կատալունյա
Պլասա դե Կատալունյա, Կատալոնիայի հրապարակ (Plaza de Cataluña), մեծ հրապարակ Բարսելոնայի կենտրոնում։ Համարվում է քաղաքի կենտրոնը, և այն վայրը, որտեղ միաձուլվում են հին քաղաքն ու 19-րդ դարում կառուցված Էշամպլե շրջանը։
Քաղաքի ամենակարևոր փողոցները և պողոտաները հատվում են Պլասա դե Կատալունյայում, ինչպիսիք են՝ Պասսեիջ դե Գրացիան, Ռամբլա դե Կատալունյան, Լա Ռամբլան կամ Պորտալ դե լ'Անջելը, ի հավելում, Ռոնդա դե Սանթ Պերեն, Կարրեր դե Վերջարան կամ Կարրեր դե Պելաին։ Հրապարակը զբաղեցնում է շուրջ 50,000 քառակուսի մետր տարածք ։ Հատկապես հայտնի է իր շատրվաններով և արձաններով, և աղավնիների երամներով, որոնք հավաքվում են հրապարակի կենտրոնում։
Պատմություն
19-րդ դարում միջնադարյան քաղաքի պարիսպները քանդվելուց հետո, քաղաքի հանրության համար նախատեսված տարածքները մտնում էին քաղաքաշինության նախագծերի մեջ։ Պլասա դե Կատալունյան համարվում էր 1859 թվականին Պլա Ռովիրայի մաս, բայց պաշտոնական թույլտվություն չի տրվել կառավարության կողմից, մինչև 1888 Համաշխարհային Ցուցահանդեսը։ Այն ուրբանիզացվել էր առաջին անգամ 1902 թվականին և հետագայում՝ 1929 թվականին Բարսելոնայի Համաշխարհային ցուցահանդեսի կապակցությամբ վերափոխվեց՝ ներառելով նաև մետրոյի կայարանի կառուցումը։ Ճարտարապետ Ֆրանցիսկո Նեբոտը նախագծել է 1929 թվականին կատարված փոփոխությունները։
2011 թվականին Պլասա դե Կատալունյան Բարսելոնայում տեղի ունեցող հակակառավարական ցույցերի և նստացույցերի վայրն էր։
Քանդակագործություն
Պլասա դե Կատալունյան հյուրընկալում է Նովեսենտիզմի, Նեոդասականության և տարբեր ավանգարդիստական հուշարձաններ։
Դեկորատիվ արվեստներ
Պլասա դե Կատալունյայի ստորգետնյա մասի պատերը զարդարող խճանկարները մշակվել են Էսկոլա Մասանայի աշակերտների կողմից։
Մետրո
Պլասա դե Կատալունյա հրապարակը հասանելի է Բարսելոնայի մետրոպոլիտենի հետևյալ կայարաններից՝
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Բարսելոնայի ճարտարապետություն
Տրեմա (գետ)
Տրեմա (Трема), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Վլադիմիրի մարզում, Կոմի Հանրապետությունում։ Գետաբերանը տեղակայված է Շումար գետի ձախ ափին՝ 12 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը 16 կմ է։
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Օկսկոմի ավազանային շրջանին գետն է։ Գետավազանը՝ Օկա։
Տվյալներն ըստ ջրային ռեսուրսների ֆեդերատիվ տեսչության.
Իվանկովի շրջան
Իվանկովի շրջան (Іванківський район), շրջան Ուկրաինայի Կիևի մարզում։
Տրեմա (գետ)
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր
Իվանկովի շրջան
Աշխարհագրություն
Շրջանի տարածքի մակերեսը կազմում է 3616 կմ²։