cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Հոլոքոստ
Սահմանում
Երրորդ բնորոշումը, ըստ Գրեյի, ճիշտ չէ, եթե ընդունենք, որ միայն հրեական ժողովուրդն է առանձնացվել որպես ոչնչացման օբյեկտ։ Դոնալդ Նևիկն ու Ֆրենսիս Նիկոսիան The Columbia Guide to the Holocaust (2000) աշխատության մեջ հավանության են արժանացրել այն բնորոշումը, որում հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացվում է հրեաների, գնչուների ու T4 գործողության զոհերի վրա. «Հոլոքոստը, այսինքն՝ նացիստական ցեղասպանությունը, եղել է ամբողջական խմբերի համակարգված, պետության կողմից հովանավորվող սպանություն՝ պատճառաբանված ժառանգականությամբ։ Դա վերաբերել է հրեաներին, գնչուներին ու հաշմանդամներին» ։
Ցեղասպանական պետություն
Զանգվածային սպանությունների մանրամասն կազմակերպումն ու իրականացումը երկիրը վերածել է նրան, ինչը Մայքլ Բերենբաումը կոչել է «ցեղասպանական պետություն»։ Պետական պաշտոնյաները գտել են հրեաներին, առգրավել նրանց ունեցվածքն ու կազմել գնացքների ժամանակացույցը, որոնցով նրանք արտաքսվել են։ Ձեռնարկություններն աշխատանքից ազատել են հրեաներին, հետո սկսել են նրանց աշխատեցնել որպես ստրկական աշխատուժ։ Համալսարաններից հեռացվել են հրեա դասախոսներն ու ուսանողները։ Գերմանական դեղագործական ընկերությունները փորձարկել են դեղերը ճամբարների կալանավորների վրա, այլ ընկերություններ կառուցել են դիակիզարաններ։ Մահվան ճամբար մտնելուց հետո կալանավորներին հրամայվել է հանձնել բոլոր անձնական իրերը, որոնք գրանցվել են ու պիտակվել, ինչից հետո ուղարկվել են Գերմանիա՝ կրկնակի օգտագործման կամ վերամշակման համար։ Կեղծ հաշվի միջոցով Գերմանիայի ազգային բանկն օգնել է «լվանալ» զոհերից գողացված ունեցվածքը։
Սպանությունների ինդուստրալացումն ու մասշտաբները եղել են աննախադեպ։ Սպանություններ պարբերաբար կատարվել են օկուպացված Եվրոպայի գրեթե բոլոր շրջաններում՝ քսանից ավելի գրավված երկրներում։ Մոտ երեք միլիոն հրեաներ սպանվել են օկուպացված Լեհաստանում, 700 հազարից մինչև 2,5 միլիոն հրեաներ՝ Խորհրդային Միությունում։ Հարյուր հազարավոր հրեաներ էլ ոչնչացվել են Եվրոպայի մնացած տարածքներում։ Զոհերը կնքված գնացքներով ամբողջ Եվրոպայից տեղափոխվել են մահվան ճամբարներ, որտեղ եղել են գազի խցիկներ։ Անշարժ սարքավորումներն ստեղծվել էին նացիստների կողմից իրականացված թունավոր գազերով փորձարկումների արդյունքում, որ կատարվել են T4 գործողություն անուն ստացած զանգվածային սպանությունների ծրագրի (էվտանազիա) շրջանակներում, որն ուղղված է եղել հաշմանդամների և հոգեկան հիվանդների դեմ ու իրականացվել է 1939 թվականից սկսած ։ Գերմանացիները Լեհաստանում ստեղծել են վեց փորձարարական ճամբարներ՝ Աուշվից-Բիրկենաու (հիմնադրվել է 1941 թվականի հոկտեմբերին), Մայդանեկ (1941 թվականի հոկտեմբեր), Խելմնո (1941 թվականի դեկտեմբեր), և 1942 թվականին՝ Ռեյնհարդ գործողության երեք ճամբարներ՝ Բելժեցում, Սոբիբորում և Տրեբլինկայում
Էբերհարդ Եկկելը գրել է, թե դա առաջին անգամն էր, որ պետությունը իր հզորությունը գործադրել է մի ազգի ամբողջական ոչնչացման ուղղությամբ։ Երեք կամ չորս հրեա տատ ու պապ ունեցողները ենթակա են եղել ոչնչացման, մշակվել են համալիր օրենքներ Mischlinge-ների (կիսով և քառորդ չափով հրեաների կամ «խառնածինների») դեմ պայքարելու համար։ Առանց տեղացի կոլաբորացիոնիստների օգնության գերմանացիները չէին կարող տարածել Հոլոքոստը Եվրոպայի տարածքի մեծ մասում, ըստ գնահատականների՝ ավելի քան 200 000 մարդ է մասնակցել Հոլոքոստի իրականացմանը ։ Սաուլ Ֆրիդլենդերը գրում է. «Ոչ մի սոցիալական խումբ, ոչ մի կրոնական համայնք, ոչ մի գիտական ինստիտուտ կամ մասնագիտական ասոցիացիա Գերմանիայում կամ ամբողջ Եվրոպայում չի հայտարարել հրեաների հանդեպ իր միասնականության մասի»։ Որոշ քրիստոնեական եկեղեցիներ, ըստ Ֆրիդլենդերի, հայտարարել են, թե «հավատափոխ հրեաները պետք է համարվեն հոտի մաս, բայց նույնիսկ այդ դեպքում միայն մինչև որոշակի պահ»։ 1942 թվականի հունվարին կայացած Վանզեի կոնֆերանսի քննարկումներից պարզ է դառնում, որ գերմանացիների կողմից «հրեական հարցի վերջնական լուծումը» նպատակ ուներ վերջնական արդյունքում ընդգրկել նաև Մեծ Բրիտանիան ու Եվրոպայի բոլոր չեզոք երկրները, այդ թվում նաև Իռլանդիան, Շվեյցարիան, Թուրքիան, Շվեդիան, Պորտուգալիան և Իսպանիան։
Բժշկական փորձարկումներ
ՍՍ ճամբարների կալանավորների վրա կատարված բժշկական փորձարկումները եղել են Հոլոքոստի բնորոշ կողմերից մեկը։ Առնվազն 7000 կալանավոր ենթարկվել է փորձարկումների. արդյունքում նրանց մեծ մասը մահացել է փորձարկումների ընթացքում կամ ավելի ուշ։ Պատերազմից հետո քսաներեք ավագ բժիշկներ և բժշկական անձնակազմի այլ անդամներ կանգնել են դատարանի առաջ Նյուրնբերգում՝ մեղադրվելով մարդկության դեմ կատարած հանցագործության համար։ Նրանց թվում են եղել Գերմանական Կարմիր խաչի ղեկավարը, պրոֆեսորներ, հիվանդանոցների տնօրեններ և կենսաբանաբժշկական հետազոտությունների մասնակիցներ։ Փորձարկումները կատարվել են Օսվենցիմում, Բուխենվալդում, Դախաուում, Նացվեյլերում, Նոյենգամեում, Ռավենսբրյուկում, Զակսենհաուզենում և այլուր։ Դրանք վերաբերել են տղամարդկանց ու կանանց ամլացմանը, պատերազմի ժամանակ ստացած վերքերի բուժմանը, քիմիական զենքի դեմ պայքարելու միջոցներին, նոր պատվաստանյութերի ու դեղերի ուսումնասիրմանը և խիստ անբարենպաստ պայմաններում դիմանալուն։
Ամենից տխրահռչակ բժիշկը եղել է ՍՍ սպա Ժոզեֆ Մենգելեն, որը դարձել է Օսվենցիմի ճամբարի բժիշկ 1943 թվականի մայիսի 30-ին։ Հետաքրքված լինելով գենետիկայով և ձգտելով կատարել հետազոտություններ երկվորյակների մասնակցությամբ՝ նա ընտրել է մարդկանց ճամբար նոր ժամանածների միջից՝ «ընտրության» ժամանակ գոռալով՝ Zwillinge heraus! (Երկվորյակնե՛ր, մի քայլ առաջ)։ Նրանք չափվել են, սպանվել ու անդամահատվել։ Մենգելեի օգնականներից մեկը 1946 թվականին ասել է, թե իրեն հանձնարարվել է որոշակի օրգաններ ուղարկել «Բեռլին-Դահլեմի Մարդաբանական ինստիտուտի» տնօրեններին։ Համարվում է, որ խոսքը վերաբերում է Մենգելեի գիտական ղեկավար Օտմար ֆոն Վերշուերին, որը 1942 թվականի հոկտեմբերից ղեկավարել է Կայսր Վիլհելմի մարդաբանության, մարդկանց ժառանգականության ու եվգենիկայի ինստիտուտը Բեռլին-Դահլեմում։ Մենգելեի փորձարկումները ներառել են հետազոտության օբյեկտների տեղավորումը ճնշման խցիկներում, նրանց վրա դեղերի փորձարկումը, նրանց սառցնելը, մարդկանց աչքի գույնը փոխելու փորձերը՝ երեխաների աչքերի մեջ քիմիական նյութեր ներարկելով, անդամահատումներն ու այլ վիրահատությունները։
Հոլոքոստի պարբերացում
Միջազգային դատարանի առաջ ՍՍ բարձրաստիճան պաշտոնյա Դիտեր Վիսլիցենիի տված ցուցմունքի համաձայն՝ հրեաների հալածանքներն ու ոչնչացումը կատարվել է երեք փուլով. «մինչև 1940 թվականը լուծվել է հրեաների հարցը Գերմանիայում և նրա զբաղեցրած տարածքներում պլանային արտաքսման միջոցով»։ Երկրորդ փուլն սկսվել է բոլոր հրեաներին Լեհաստանում ու Գերմանիայի գրաված մյուս արևելյան տարածքներում (գետտոներում) կենտրոնացնելու ժամանակներից։ Այդ փուլը շարունակվել է մոտավորապես մինչև 1942 թվականի սկիզբը։ Երրորդ փուլը եղել է այսպես կոչված «հրեական հարցի վերջնական լուծման», այսինքն՝ հրեական ժողովրդի լիակատար ոչնչացման փուլը։ Վիսլիցենին պնդել է, որ «վերջնական լուծում» տերմինով նկատի է առնվել հենց հրեաների ֆիզիկական ոչնչացումը, և ինքը տեսել է այդ մասին հրամանը՝ ստորագրված Հայնրիխ Հիմլերի կողմից ։
Հրեական համառոտ հանրագիտարանում առանձնացվել է Հոլոքոստի չորս փուլ.
Հակասեմականություն և ֆյոլկիշե շարժում
Միջնադարում Եվրոպայում հրեաների նկատմամբ ցուցաբերվել է հակասեմական վերաբերմունք՝ քրիստոնեական աստվածաբանության հիման վրա նրանց մեղադրելով Քրիստոսին սպանելու համար։ Նույնիսկ Ռեֆորմացիայից հետո կաթոլիկ եկեղեցին ու լյութերականները շարունակել են հալածել հրեաներին՝ նրանց ներկայացնելով արյան մեղադրանք և նրանց ենթարկելով կոտորածների ու արտաքսման։ 19-րդ դարի երկրորդ կեսին Գերմանական կայսրությունում և Ավստրո-Հունգարական կայսրությունում տարածվել է ֆյոլկիշե շարժումը, որը զարգացել է այնպիսի մտածողների կողմից, ինչպիսիք են Հյուստոն Ստյուարտ Չեմբերլենը և Պոլ դը Լագարդը։ Շարժման գաղափարախոսությունը ներառել է կեղծ գիտական ռասիզմը, որը հրեաներին դիտարկում է որպես մի ռասա, որի ներկայացուցիչները պայքարել են արիական ռասայի հետ աշխարհում իրենց գերիշխանությունը հաստատելու համար։ Այդ գաղափարները տարածվել են Գերմանիայում, երբ հասարակության կրթված խավն ընդունել է այն գաղափարախոսությունը, թե մարդկանց ռասաները հավասար չեն իրենց ժառանգական արժեքներով։ Չնայած ֆյոլկիշե կուսակցությունները առաջին ընտրությունների ժամանակ աջակցություն են ստացել, մինչև 1914 թվականը նրանք այլև ազդեցիկ չէին։ Սակայն դրանով հակասեմականությունը չի անհետացել. դրա փոխարեն այն սատարել են մի քանի հիմնական քաղաքական կուսակցություններ։
Գերմանիան Առաջին աշխարհամարտից հետո, Հիտլերի հայացքները
Մեծ ճգնաժամի հետևանքով առաջացած տնտեսական ծանր պայմանների պատճառով գերմանական մի շարք բժշկական հաստատություններում սկսել են պաշտպանել մտավոր հետամնացներին և հաշմանդամներին սպանելու (որը կոչվել է էվտանազիա մաղմասացությամբ) գաղափարը, խնայելով նրանց բուժման համար ծախսվող գումարները։ Նախքան Նացիոնալ-սոցիալիստական ​​գերմանական բանվորական կամ Նացիստական կուսակցության իշխանության գլուխ անցնելը 1933 թվականին, արդեն գոյություն ուներ միտում՝ որոնելու ռասայական տեսանկյունից «արժեքավորներին» փրկելու և «անցանկալիներիից» հասարակությունն ազատելու ուղիներ։ Կուսակցությունը 1920 թվականից հանդես է եկել որպես ֆյոլկիշե շարժման ճյուղավորում և ընդունել է նրա քարոզած հակասեմականությունը։ Կուսակցության շարքերում ընդգրկված ամենաառաջին հակասեմականներից են եղել Դիտրիխ Էկարտը, որ հրատարակել է կուսակցության թերթը՝ Völkischer Beobachter և Ալֆրեդ Ռոզենբերգը, որը հոդվածներ է գրել այդ թերթի համար 1920-ական թվականներին։ Ռոզենբերգի՝ աշխարհը ղեկավարելու հրեական գաղտնի դավադրության վերաբերյալ հայացքները կարող էին ազդել Հիտլերի՝ հրեաների նկատմամբ ունեցած վերաբերմունքի վրա՝ նրանց համարելով կոմունիզմի շարժիչ ուժ։ Հիտլերի հակասեմական հայացքների ծագումն ու առաջին արտահայտությունը մնում են բանավեճի թեմա։ Նրա աշխարհայացքի կենտրոնական գաղափարը եղել է ընդարձակումն ու lebensraum (ապրելու տարածք) Գերմանիայի համար։ Բացահայտելով հրեաների նկատմամբ իր տածած ատելությունը՝ Հիտլերը սատարել է հակասեմական տարածված կարծրատիպերը։ 1920-ական թվականների սկզբից նա հրեաներին համեմատել է մանրէների հետ ու ասել, որ նրանց հետ պետք է վարվել նույն կերպ։ Նա մարքսիզմը դիտարկել է որպես հրեական ուսմունք, ասել է, որ ինքը պայքարում է հրեական մարքսիզմի դեմ և համարել է, որ հրեաները կոմունիզմն ստեղծել են որպես Գերմանիան կործանելու դավադրության մաս։
Բռնապետություն և բռնաճնշումներ (1933-1939)
1933 թվականին Երրորդ ռայխի հիմնադրման հետ Գերմանիայի առաջնորդները հռչակել են Ֆոլքսգեմայնշաֆտի («ժողովրդի միասնություն», «միասնական գերմանական ժողովուրդ») վերածնունդը։ Նացիստական քաղաքականությունը բնակչությունը բաժանել է երկու խմբի՝ Volksgenossen («ազգային ընկերներ»), որոնք պատկանում էին Ֆոլքսգեմայնշաֆտին, և Gemeinschaftsfremde («համայնքի օտարներ»), որոնք չէին պատկանում։ Թշնամիները բաժանվել են երեք խմբի՝ «ռասայական» կամ «արյան» թշնամիներ, ինչպիսիք էին հրեաներն ու գնչուները, Նացիզմի քաղաքական հակառակորդներ, ինչպիսիք էին մարքսիստները, լիբերալները, քրիստոնյաները և ռեակցիոներները, որոնք դիտարկվել են որպես ճիշտ ուղուց շեղված «ազգային ընկերներ», բարոյական հակառակորդներ, ինչպիսիք են միասեռականները, պորտաբույծներն ու անուղղելի հանցագործնները։ Վերջին երկու խմբերը պետք է ուղարկվեին համակենտրոնացման ճամբարներ վերադաստիարակվելու, որպեսզի կարողանային ընդգրկվել Ֆոլքսգեմայնշաֆտի շարքերում։ «Ռասայական» թշնամիները երբեք չէին կարող պատկանել Ֆոլքսգեմայնշաֆտին և պետք է հեռացվեին հասարակությունից։
1933 թվականի մարտին կայացած Ռայխստագի ընտրություններից առաջ ու դրանցից հետո նացիստներն ուժեղացրել են նրանց նկատմամբ բռնությունները ։ Նրանք հիմնադրել են համակենտրոնացման ճամբարներ ոչ դատական կալանավորումների համար։ Առաջիններից մեկը՝ Դախաուի համակենտրոնացման ճամբարը, բացվել է 1933 թվականի մարտի 9-ին։ Սկզբում ճամբարում պահվել են մեծ մասամբ կոմունիստներ ու սոցիալ-դեմոկրատներ։ Մյուս վաղ կալանավայրերը մինչև 1934 թվականի կեսերը միավորվել են քաղաքներից դուրս հատուկ նշանակության ճամբարներում և գտնվել են բացառապես ՍՍ վերահսկողության ներքո։ Ճամբարները սկզբնական շրջանում նպատակ են ունեցել ծառայել որպես չենթարկվող գերմանացիների համար ահաբեկող միջոց։
1930-ական թվականներին հրեաների լեգալ, տնտեսական ու սոցիալական իրավունքներն անշեղորեն սահմանափակվել են։ 1933 թվականի ապրիլի 1-ին եղել է հրեական բիզնեսի բոյկոտում։ 1933 թվականի ապրիլի 7-ին ընդունվել է Պրոֆեսիոնալ քաղաքացիական ծառայության վերականգնման մասին օրենքը, որը բացառել է քաղաքացիական ծառայությունից հրեաներին և մյուս «ոչ արիացիներին»։ Հրեաները չէին կարող զբաղվել իրավաբանությամբ, լինել թերթի խմբագիր կամ սեփականատեր, միանալ Լրագրողների միությանը։ Նրանք չէին կարող ունենալ սեփական ֆերմա։ 1933 թվականի մարտին Սիլեզիայում մի խումբ մարդիկ մտել են մտել են դատարանի շենք ու ծեծել հրեա փաստաբաններին։ Սաուլ Ֆրիդլենդերը գրում է, թե Դրեզդենում հրեա փաստաբաներին ու դատավորներին իրենց աշխատասենյակներից հենց դատավարության ժամանակ քարշ են տվել դուրս։ Սահմանափակվել են հրեա սովորողների՝ դպրոց և համալսարան հաճախելու իրավունքները։ Հրեական ձեռնարկությունները նախատեսել են փակել կամ «արիականացնել»՝ բռնի վաճառել գերմանացիներին. 1933 թվականին Գերմանիայում հրեաներին պատկանած մոտ 50000 ձեռնարկություններից շուրջ 7000-ը 1939 թվականի ապրիլին դեռևս շարունակում էր մնալ հրեաների սեփականություն։ Հրեա կոմպոզիտորների, գրողների ու նկարիչների գործերը չեն հրատարակվել, բեմադրվել կամ մասնակցել ցուցահանդեսների։ Հրեա բժիշկներն ազատվել են աշխատանքից կամ նրանց ստիպել են, որ իրենք դուրս գան։ Deutsches Ärzteblatt բժշկական ամսագիրը 1933 թվականի ապրիլի 6-ին հռչակել է. «Գերմանացիներին պետք է բուժեն միայն գերմանացիները»։
Ամլացման օրենք, T4 գործողություն
Նացիստներն օգտագործել են Lebensunwertes Leben (կյանքի ոչ արժանի կյանք) արտահայտությունը հաշմանդամների ու հոգեկան հիվանդների վերաբերյալ։ 1933 թվականի հուլիսի 14-ին ընդունվել է Ժառանգական հիվանդություններով սերունդների ծնունդը կանխելու մասին (Gesetz zur Verhütung erbkranken Nachwuchses) ամլացման օրենքը, որը նախատեսել է պարտադիր ամլացում։ New York Times պարբերականը նույն թվականի դեկտեմբերի 21-ին գրել է. «400 000 գերմանացիներ պետք է ամլացվեն» ։ Առաջին տարում բժիշկներից ստացվել է 84,525 դիմում։ Դատարանը որոշում է կայացրել 64 499 գործի վերաբերյալ, որոնցից 56 244 եղել է հօգուտ ամլացման։ Երրորդ ռայխի գոյության ողջ ընթացքում կատարված հարկադրական ամլացումների քանակը գնահատվում է 300 000-400 000։
1939 թվականի հոկտեմբերին Հիտլերն ստորագրել է «էֆթանազիայի հրամանագիրը»՝ ձևակերպելով հետին ամսաթվով՝ 1939 թվականի սեպտեմբերի 1, որը Հիտլերի գրասենյակի ղեկավար, ռայխսլայտեր Ֆիլիպ Բոուլերին և Հիտլերի անձնական բժիշկ Կառլ Բրանդտին իրավունք է տվել իրականացնել հարկադրական «էֆթանազիայի» ծրագիրը, որը պատերազմից հետո կոչվել է T4 գործողություն։ Անվանումը կազմվել է Բեռլինի Թիերգարդեն շրջանում տեղակայված առանձնատան Թիերգարդենշտրասե 4 հասցեից, որտեղ գտնվում էին տարբեր կազմակերպությունների գրասենյակներ։ T4 գործողությունն ուղղված է եղել հիմնականում չափահասների դեմ, բայց երեխաների էֆթանազիաներ նույնպես իրականացվել են։ 1939 թվականից մինչև 1941 թվականը 80 000-100 000 հոգեկան հիվանդներ, 5000 երեխաներ և 1000 հրեաներ են սպանվել հաստատություններում։ Դրանից բացի եղել են նաև սպանելու հատուկ կենտրոններ, որտեղ ըստ էֆթանազիայի կենտրոններից մեկի՝ Հարթհայմի փոխտնօրեն Գեորգ Ռենոյի՝ սպանվել է 20 000 մարդ, ըստ Մաուտհաուզեն համակենտրոնացման ճամբարի պարետ Ֆրենկ Զեյրիսի՝ 400 000 մարդ։ Ընդհանուր առմամբ մտավոր և ֆիզիկական արատներով սպանվածների թիվը կազմել է շուրջ 150 000։
Նյուրնբերգյան օրենքներ, հրեաների արտագաղթ
1935 թվականի սեպտեմբերի 15-ին Ռայխստագում ընդունվել է Ռայխի քաղաքացու մասին օրենքը և գերմանական արյան ու գերմանական պատվի պաշտպանության օրենքը, որ հայտնի են որպես Նյուրնբերգյան օրենքներ։ Ըստ առաջինի՝ միայն գերմանացիները կամ նրանց հետ արյունակցական կապ ունեցողները կարող էին լինել քաղաքացի։ Երեք կամ չորս հրեա տատ ու պապ ունեցող ցանկացած ոք համարվել է հրեա ։ Երկրորդ օրենքն արգելել է ամուսնությունները հրեաների և գերմանացիների կամ նրանց հետ արյունակցական կապ ունեցողների միջև։ Սեռական հարաբերությունները նրանց միջև նույնպես քրեականացվել են։ Հրեաներին թույլ չի տրվել աշխատանքի ընդունել 45 տարեկանից փոքր գերմանացի կանանց իրենց տանը։ Օրենքները վերաբերել են հրեաներին, բայց հավասար չափով տարածվել են նաև գնչուների և սևամորթ գերմանացիների վրա ։
Նացիստական ռասայական քաղաքականության նպատակը եղել է հրեաներին ստիպել արտագաղթել։ Հիսուն հազար գերմանացի հրեաներ հեռացել են երկրից մինչև 1934 թվականի վերջը, իսկ մինչև 1938 թվականի վերջը երկիրը լքել էր գերմանացի հրեաների մոտավորապես կեսը։ Արտագաղթած հայտնի հրեաների թվում է եղել դիրիժոր Բրունո Վալտերը, որը փախել է այն բանից հետո, երբ նրան ասել են, թե Բեռլինի ֆիլհարմոնիկի դահիճը կհրդեհեն, եթե նա այնտեղ համերգ տա։ Ալբերտ Այնշտայնը, որն արտասահմանում էր այն ժամանակ, երբ Հիտլերն անցել է իշխանության գլուխ, այլևս երբեք չի վերադարձել Գերմանիա։ Նա հեռացվել է Կայզեր Վիլհելմի գիտական միությունից և Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիայից ու զրկվել երկրի քաղաքացիությունից։ Այլ հրեա գիտնականներ, ներառյալ Գուստավ Հերցը, կորցրել են իրենց մանկավարժական պաշտոններն ու հեռացել երկրից։ 1938 թվականի մարտին Գերմանիան գրավել է Ավստրիան։ Ավստրիացի նացիստները հարձակվել են հրեաների խանութների վրա, թալանել նրանց տներն ու ձեռնարկությունները և հրեաներին ստիպել կատարել ստորացուցիչ աշխատանքներ, ինչպիսիք են փողոցների ավլումն ու պետքարանների մաքրումը։ Հրեաների ձեռնարկությունները «արիականացվել» են, և Գերմանիայում հրեաների համար հաստատվել են իրավաբանական սահմանափակումներ։ Օգոստոսին Ադոլֆ Այքմանը գլխավորել է Հրեաների արտագաղթի կենտրոնական գործակալությունը։ Շուրջ 100 000 ավստիացի հրեաներ հեռացել են երկրից մինչև 1939 թվականի մայիս, որոնց թվում է եղել Զիգմունդ Ֆրոյդն իր ընտանիքի հետ։
Բյուրեղապակյա գիշեր
Հարձակումները, որ հայտնի են որպես Բյուրեղապակե գիշեր (Kristallnacht, կամ Կոտրված ապակիների գիշեր), մասամբ կատարվել են ՍՍ և ՍԱ զինվորականների կողմից, սակայն նրանց միացել են հասարակ քաղաքացիներ. որոշ շրջաններում բռնություններն սկսվել են նախքան ՍՍ կամ ՍԱ ուժերի ժամանումը։ Ավելի քան 7500 հրեական խանութներ (ընդհանուր 9000-ից) թալանվել են ու ավերվել, ավելի քան հազար սինագոգներ վնասվել են կամ ավերվել։ Հրեաների խմբերին ամբոխն ստիպել է դիտել, թե ինչպես են այրվում սինագոգները։ Բենսյհայմում նրանց ստիպել են պարել դրա շուրջը, իսկ Լաուպհայմում՝ ծնկի գալ դրա առաջ։ Առնվազն 90 հրեա զոհվել է։ Վնասը գնահատվել է 39 մլն ռայխսմարկ։ Կեսարանին գրում է, թե «ավերածությունների չափերն ապշեցրել է ժողովրդին ու ցնցել ռեժիմը»։ Երեուն հազար հրեաներ ուղարկվել են Դախաու, Բուխենվալդ և Զակսենհաուզեն համակենտրոնացման ճամբարներ։ Շատերն ազատ են արձակվել շաբաթների ընթացքում. մինչև 1939 թվականի սկիզբը ճամբարներում մնում էր 2000 մարդ։ Վնասի փոխհատուցման պարտականությունը դրվել է Գերմանիայի հրեաների, որոնք պետք է վճարեին նաև «քավության հարկ»՝ ավելի քան մեկ միլիարդ ռայխսմարկ։ Նրանց ունեցվածքին հասցված վնասի ապահովագրական վճարումներն առգրավվել են պետության կողմից։ 1938 թվականի նոյեմբերի 12-ի հրամանագրով հրեաներին արգելվել է զբաղվել այն աշխատանքների մեծ մասով, որոնք նրանք դեռևս կարողանում էին կատարել։ Բյուրեղապակյա գիշերը նշանակել է հրեաների հասարակական կամ մշակութային ցանկացած գործունեության ավարտը, և նրանք սկսել են ակտիվացնել երկրից հեռանալու գործընթացը։
Տարածքային հարցի լուծում և վերաբնակեցում
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից առաջ Գերմանիան ծրագրել էր Եվրոպայից արտաքսել նախ Գերմանիայի, ապա նաև ամբողջ Եվրոպայի հրեաներին։ Որպես վերաբնակեցման հնարավոր տարածքներ դիտարկվել են Բրիտանական Պաղեստինն Ֆրանսիական Մադագասկարը։ Պատերազմի սկսվելուց հետո Գերմանիայի առաջնորդները ծրագրել են Եվրոպայի հրեաներին տեղափոխել Սիբիր ։ Որոշակիորեն իրականացվել են միայն Պաղեստինում հրեաների վերաբնակեցման ծրագրերը, որի վերաբերյալ Գերմանիայի սիոնիստական ֆեդերացիայի ու Գերմանիայի կառավարության միջև կնքվել է Հաավարայի համաձայնությունը։ Դրա արդյունքը եղել է շուրջ 60 000 գերմանացի հրեաների և $100 մլն փոխանցումը Գերմանիայից Պաղեստինին, սակայն դա ավարտվել է Երկրորդ աշխարհամարտի սկսվելու պատճառով։ 1940 թվականի մայիսին Մադագասկարը դարձել է վերաբնակեցման նոր փորձերի նպատակակետ, որովհետև ուներ կյանքի համար ոչ բարենպաստ պայմաններ և կարագացներ հրեաների մահը։ Գերմանիայի մի շարք առաջնորդներ քննարկել են այդ հարցը 1938 թվականին, և Ադոլֆ Այքմանի գրասենյակին հանձնարարվել է կատարել վերաբնակեցման պլանավորումը, սակայն չկան պլանավորման վկայություններ՝ կատարված նախքան Ֆրանսիայի անկումը 1940 թվականի հունիսին։ Բրիտանիային հաղթելու անհնարինությունը խոչընդոտել է հրեաներին ծովով տեղափոխելուն, և Մադագասկարի պլանի ավարտի մասին հայտարարվել է 1942 թվականի փետրվարի 10-ին։
Գերմանիայի կողմից օկուպացված Լեհաստան
1939 թվականի սեպտեմբերին Գերմանիան ներխուժել է Լեհաստան, նրա վերահսկողության տակ է անցել օկուպացված տարածքներում ապրող շուրջ 2 միլիոն հրեա։ Լեհաստանի տարածքի մնացած մասն օկուպացվել էր Խորհրդային Միության կողմից, որի վերահսկողության տակ էին նախապատերազմյան շրջանում Լեհաստանում բնակվող 3,3-3,5 միլիոն հրեաներ։ Գերմանացիները ծրագրել էին մեծ տարածքներից արտաքսել ոչ հրեա լեհերին, մեկուսացնել հրեաներին և դատարկված տարածքներում բնակեցնել գերմանացիների։ Գործընթացին օգնելու նպատակով Ռայխի անվտանգության գլխավոր վարչության ղեկավար Ռեյնհարդ Հեյդրիխը հրամայել է սպանել Լեհաստանի «առաջնորդների դասի» ներկայացուցիչներին, իսկ հրեաներին արտաքսել Լեհաստանի՝ Նացիստական Գերմանիային հարող տարածքներից։
Գերմանացիներն սկսել են իրենց գրաված բոլոր տարածքներից (Ավստրիա, Չեխոսլովակիա և արևմտյան Լեհաստան) հրեաներին ուղարկել Լեհաստանի կենտրոնական հատվածներ, որը կոչում էին Գնեերալ Նահանգապետություն։ Այնտեղ հրեաները հավաքվել են մեծ քաղաքներում տեղակայված գետտոներում, որտեղ կային երկաթուղիներ, որպեսզի հեշտ լինի նրանց հետագա տեղափոխումը։ Պարենամթերքի մատակարարումը եղել է սահմանափակ, հասարակական հիգիենայի պահպանում՝ դժվար, և հրեաները հաճախ կատարել են հարկադիր աշխատանք։ Աշխատանքային ճամբարներում և գետտոներում առնվազն կես միլիոն հրեա է մահացել սովի, հիվանդությունների կամ կյանքի վատ պայմանների պատճառով։ Ջերեմի Բլեքը գրում է, թե գետտոները 1939 թվականին նախատեսված չէին որպես հրեաների ոչնչացման փուլերից մեկը։ Դրա փոխարեն նրանք կազմում էին հրեաներին որոշակի տարածքներում մեկուսացնելու քաղաքականության մաս։
Օկուպացված այլ երկրներ
1940 թվականի մայիսին Գերմանիան ներխուժել է Նիդերլանդներ, Լյուքսեմբուրգ, Բելգիա և Ֆրանսիա։ Նիդերլանդներում գերմանացիները նշանակել են Արթուր Զեյս-Ինկվարտին՝ որպես ռայխսկոմիսար, որ արագորեն սկսել է հալածել մոտավորապես 140 000 հոլանդացի հրեաներին։ Հրեաները հեռացվել են աշխատանքից և ստիպված են եղել գրանցվել կառավարության մոտ։ Հոլանդիայի ոչ հրեա քաղաքացիները բողոքել են այդ միջոցառումների դեմ, և 1941 թվականին կազմակերպել են գործադուլ, որն արագ ճնշվել է։ 1940 թվականի մայիսի վերջին Բելգիայի հանձնվելուց հետո այն կառավարել է գերմանացի ռազմական նահանգապետ Ալեքսանդր ֆոն Ֆալկենհաուզենը, որը ձեռնարկել է հակահրեական միջոցառումներ Բելգիայի շուրջ 90 000 հրեաների դեմ, որոնցից շատերն այդտեղ էին փախել Գերմանիայից կամ Արևմտյան Եվրոպայից։ Ֆրանսիայում ապրում էր մոտ 300 000 հրեա, որոնց մի մասը գտնվում էր Գերմանիայի կողմից օկուպացված հյուսիսային Ֆրանսիայում, մյուս մասը՝ հարավային չօկուպացված կոլաբորացիոնիստական տարածքներում, որտեղ հաստատվել էր Վիշի վարչակարգը։ Օկուպացված տարածքները գտնվում էին ռազմական նահանգապետի վերահսկողության տակ, սակայն հակահրեական միջոցառումներն այնտեղ ծավալվել են ոչ այնքան արագ, որքան Վիշիի իշխանության տակ գտնվող տարածքներում։ 1940 թվականի հուլիսին Էլզաս-Լոթարինգիայի՝ Գերմանիային հարող տարածքների հրեաները տեղափոխվել են Վիշիի վերահսկողության տակ գտնվող Ֆրանսիա։
Հարավսլավիա ու Հունաստան Գերմանիան ներխուժել է 1941 թվականի ապրիլին, և երկու երկրներն էլ հանձնվել են մինչև ամսվա վերջ։ Գերմանիան ու Իտալիան բաժանել են Հունաստանը օկուպացիոն գոտիների, բայց երկիրը շարունակել է իր գոյությունը։ Հարավսլավիան բաժանվել է. հյուսիսային տարածքները միացվել են Գերմանիային, ծովափնյա տարածքները՝ Իտալիային։ Երկրի մնացած մասը բաժանվել է Խորվաթիայի խամաճիկային պետության, որը ձևականորեն համարվել է Գերմանիայի դաշնակիցը, և Սերբիայի միջև, որը ղեկավարել է ռազմական ու ոստիկականական համատեղ կառավարությունը։ Գերմանիայի՝ Հարավսլավիա ներխուժելու ժամանակ այնտեղ ապրել է շուրջ 80 000 հրեա։ Խորվաթիայի կառավարող կուսակցությունը՝ Ուստաշները, ոչնչացրել են ոչ միայն հրեաներին, այլև սպանել ու արտաքսել են ուղղափառ քրիստոնյա սերբերին ու մուսուլմաններին։ Գերմանացիների և ուստաշների տարբերությունը եղել է այն, որ վերջիններս իրենց զոհերին թույլ են տվել ընդունել կաթոլիկություն, որպեսզի խուսափեն մահից։ 1942 թվականի օգոստոսին Սերբիան հայտարարվել է հրեաներից ազատ։
Գերմանիայի դաշնակիցներ
Իտալիան ներմուծել է հակասեմական որոշակի միջոցներ, բայց այնտեղ հակասեմականության ծավալները ավելի քիչ են եղել, քան Գերմանիայում, իսկ Իտալիայի օկուպացրած տարածքները հիմնականում ավելի անվտանգ են եղել հրեաների համար, քան Գերմանիայի օկուպացրածները։ Որոշ շրջաններում իտալական իշխանությունները նույնիսկ փորձել են պաշտպանել հրեաներին, ինչպիսին է եղել Բալկանների խորվաթական հատվածը։ Միևնույն ժամանակ իտալական ուժերը, որոնք թեև Ռուսաստանում նույնքան գազանաբար չեն վարվել հրեաների հետ, ինչպես գերմանացիները, բայց չեն էլ փորձել խանգարել նրանց։ Իտալիայի հրեաները չեն տեղափոխվել Գերմանիա այնքան ժամանակ, քանի դեռ Իտալիան նրա դաշնակիցն էր։ Հրեաների համար մի քանի աշխատանքային ճամբարներ են հիմնադրվել Իտալիայի վերահսկողության տակ գտնվող Լիբիայում։ Գրեթե 2600 լիբիացի հրեաներ ուղարկվել են ճամբարներ, որտեղ 562 մարդ մահացել է ։
Վիշիի ֆրանսիական կառավարությունը հակահրեական միջոցներ է ձեռնարկել Ֆրանսիական Ալժիրում և Ֆրանսիայի երկու պրոտեկտորատներում՝ Թունիսում և Մարոկկոյում։ Թունիսում բնակվում էր 85 000 հրեա, երբ գերմանացիներն ու իտալացիները մտել են երկիր 1942 թվականի նոյեմբերին։ Ըստ գնահատականների՝ 5000 հրեաներ կատարել են հարկադիր աշխատանք ։ 1942 թվականին ճնշում է գործադրվել Ֆինլանդիայի վրա, որպեսզի այնտեղ գտնվող 150-200 ոչ ֆինն հրեաներն ուղարկվեն Գերմանիա։ Կառավարության և հանրության դիմադրությունից հետո ութ ոչ ֆինն հրեաներ արտաքսվել են 1942 թվականի վերջին. նրանցից միայն մեկն է կենդանի մնացել պատերազմից հետո։ Ճապոնիայում քիչ հակասեմականություն է տիրել և նրա վերահսկողության տակ գտնվող տարածքների մեծ մասում հրեաները հալածանքների չեն ենթարկվել։ Շանհայում հրեաները մեկուսացվել են, բայց չնայած գերմանացիների ճնշմանը՝ նրանք չեն սպանվել։
Ռումինիան իրականացրել է հակահրեական միջոցառումներ 1940 թվականի մայիսին և հունիսին՝ ջանք գործադրելով դառնալ Գերմանիայի դաշնակիցը։ Հրեաները հեռացվել են պետական ծառայությունից, տեղի են ունեցել կոտորածներ. մինչև 1941 թվականի մարտ բոլոր հրեաներն ազատվել էին աշխատանքից, նրանց ունեցվածքը՝ բռնագրավվել։ Այն բանից հետո, երբ Ռումինիան 1941 թվականի հունիսին միացել է Խորհրդային Միություն ներխուժմանը, առնվազն 13266 հրեա է սպանվել Յասիի կոտորածում, և ռումինական զորքեր իրականացրել են զանգվածային սպանություններ Ռումինիայի վերահսկողության տակ գտնվող տարածքներում, որոնց թվում էր 20 հազար հրեաների կոտորածն Օդեսայում 1941 թվականի վերջին։ Ռումինիան նաև հիմնադրել է համակենտրոնացման ճամբարներ Տրանսնիստրիայում, ուր 1941-1943 թվականներին տեղափոխվել են 154 000-170 000 հրեաներ։
Սլովակիայում նույնպես ձեռնարկվել են հակահրեական միջոցառումներ, իսկ ավելի ուշ երկրի հրեաներն ուղարկվել են Գերմանիայի համակենտրոնացման և մահվան ճամբարներ։ Բուլղարիան հակահրեական միջոցներ ձեռնարկել է 1940-1941 թվականներին, որոնց թվում են եղել դեղին աստղ կրելու պահանջները, այլազգիների հետ ամուսնությունն ու ունեցվածքի բռնագրավումը։ Բուլղարիան իրեն է միացրել Թրակիան ու Մակեդոնիան, և 1943 թվականի փետրվարին համաձայնել 20 000 հրեաների ուղարկել Տրեբլինկա։ Միացված տարածքների բոլոր 11 հազար հրեաներն ուղարկվել են մահվան, պլանավորվել է ուղարկել ևս 6000-8000 բուլղարացի հրեաների։ Երբ այդ պլանները մասին հայտնի է դարձել, Բուլղարիայի ուղղափառ եկեղեցին ու շատ բուլղարացիներ բողոքել են դրա դեմ, և թագավոր Բորիս III-ը չեղարկել է Բուլղարիայի բնիկ հրեաների արտաքսումը։ Դրա փոխարեն նրանք ուղարկվել են երկրի խորքը՝ մինչև որոշման ընդունումը։ Չնայած Հունգարիան 1941 թվականին իր նոր գրաված տարածքներից արտաքսել է քաղաքացիություն չունեցող հրեաներին, երկրի հրեաների մեծ մասը չի արտաքսվել մինչև Գերմանիայի ներխուժումը Հունգարիա 1944 թվականի մարտին։ 1944 թվականի մայիսի 15-ից մինչև հուլիսի 9-ը 440 000 հունգարացի հրեաներ ուղարկվել են Օսվենցիմ ։ Բուդապեշտում մոտ 80 000 հրեա է սպանվել հունգարական Խաչված նետերի կուսակցության կողմից 1944 թվականի վերջին։
Համակենտրոնացման և աշխատանքային ճամբարներ
Երրրոդ ռայխն սկզբում համակենտրոնացման ճամբարներն օգտագործել է որպես քաղաքական հակառակորդների ու «պետության թշնամիների» անօրինական մեկուսացման վայր։ Մեծ թվով հրեաներ այնտեղ չեն ուղարկվել նախքան 1938 թվականի նոյեմբերին տեղի ունեցած Բյուրեղապակյա գիշերը։ Չնայած մահացության աստիճանը բարձր էր, ճամբարներն ստեղծված չեն եղել որպես սպանության կենտրոններ։ 1939 թվականին պատերազմի սկսվելուց հետո հիմնադրվել են նոր ճամբարներ, որոնց մի մասը գտնվել է Գերմանիայից դուրս՝ օկուպացված Եվրոպայում ։ 1945 թվականի հունվարին ՍՍ զեկույցներում նշված է եղել իրենց վերահսկողության տակ գտնվող ավելի քան 700 000 կալանավոր, որոնց մոտ կեսը մահացել է մինչև 1945 թվականի մայիս՝ ըստ պատմաբանների մեծ մասի ։ Պատերազմի ժամանակ ճամբարների կալանավորների մեծամասնությունը կազմել են ոչ թե գերմանացիները, այլ Գերմանիայի օկուպացրած երկրների բնակիչները։ Ըստ գնահատականների՝ գերմանացիները Եվրոպայի ողջ տարածքում հիմնադրել են ավելի քան 42 000 կալանավայրեր, այդ թվում՝ գետտոներ, համակենտրոնացման ճամբարներ, ռազմագերիների ճամբարներ, աշխատանքային ճամբարներ և մահվան ճամբարներ ։
Ճամբարից ճամբար կալանավորների տեղափոխումը հաճախ կատարվել է բեռնատար վագոններով, որոնցում կալանավորները տեղավորվել են շատ խիտ։ Տեղափոխման ժամանակ եղել են երկարատև ուշացումներ, և կալանավորները վագոններում փակված մնացել են օրեր շարունակ։ 1942 թվականի կեսերին աշխատանքային ճամբարներից պահանջվել է նոր ժամանակ կալանավորներին կարանտինի ենթարկել չորս շաբաթ։ Որոշ ճամբարներ ճամբար հասածների մարմնին դաջել են անհատական համարներ, բայց ոչ բոլոր ճամբարներում է գործել այդ կարգը։ Կալանավորներն իրենց հագուստի վրա կրել են գունավոր եռանկյուններ, որոնց գույնը որոշվել է նրանց կալանավորման պատճառը։ Քաղաքական բանտարկյալները նշվել են կարմիր գույնով, Եհովայի վկաները՝ մանուշակագույնով, ասոցիալներն ու քրեական հանցագործները՝ կանաչով կամ սևով։ Միասեռական տղամարդիկ նշվել են վարդագույնով, հրեաները՝ դեղինով։ Հրեաներն ունեցել են ևս մեկ դեղին եռանկյուն, որ կրել են առաջինի հետ. դրանք երկուսը միասին կազմել են վեցաթև աստղ։
Գետտոներ
Լեհաստան ներխուժելուց հետո գերմանացիներն հիմնադրել են գետտոներ բռնազավթված տարածքներում և Գեներալ նահանգապետությունում, որպեսզի մեկուսացնեն հրեաներին։ Գետտոներն ստեղծվել ու արտաքին աշխարհից փակվել են տարբեր ժամանակներում ու տարբեր պատճառներով։ Օրինակ՝ Լոձի գետտոն փակվել է 1940 թվականի ապրիլին՝ նպատակ ունենալով ներսի հրեաներին ստիպել թողնել իրենց փողն ու արժեքավոր իրերը, Վարշավայի գետտոն մեկուսացվել է առողջապահական նկատառումներով (դրսի մարդկանց, այլ ոչ թե կալանավորների տեսանկյունից), բայց դա տեղի չի ունեցել մինչև 1940 թվականի նոյեմբեր, Կրակովի գետտոն հիմնադրվել է 1941 թվականի մարտին։ Վարշավայի գետտոյում տեղավորվել է 380 000 մարդ, և այն եղել է Լեհաստանի ամենամեծ գետտոն։ Լոձի գետտոն իր մեծությամբ եղել է երկրորդը, որտեղ մեկուսացվել է 160 000 մինչև 223 000 մարդ։ Գետտոների ստեղծման գործընթացի ձգձգվածության պատճառով քիչ հավանական է, որ դրանք հենց սկզբից նախատեսված լինեն որպես հրեաների լիակատար ոչնչացման համակարգված փորձի մաս։
Գերմանացիների պահանջով յուրաքանչյուր գետտո ղեկավարել է Յուդենրատը կամ հրեական խորհուրդը։ Վերջիններս պատասխանատվություն են կրել գետտոյի ամենօրյա աշխատանքի համար, ներառյալ ուտելիքի, ջրի բաժանումը, ջերմության, բժշկական օգնության ու ապաստանի ապահովումը։ Գերմանացիները խորհուրդներից պահանջել են նաև բռնագրավել կալանավորների ունեցվածքը, կազմակերպել հարկադիր աշխատանքը, ինչպես նաև աջակցել մահվան ճամբարներ ուղարկելու գործընթացին։ Խորհուրդների հիմնական ռազմավարությունը եղել է կորուստները նվազագույնի հասցնելու փորձը, ինչի համար նրանք համագործակցել են գերմանական իշխանությունների հետ, կաշառել պաշտոնյաներին և խնդրել ավելի լավ պայմաններ ապահովել կամ գթասրտություն ցուցաբերել։
Ի վերջո գերմանացիները խորհուրդներից պահանջել են կազմել այն վտարանդիների ցուցակը, որոնք պետք է ուղարկվեին «վերաբնակեցման»։ Չնայած խորհուրդների մեծ մասը հետևել է այդ պահանջներին, շատ խորհուրդներ փորձել են ուղարկել հնարավորինս ոչ օգտակար աշխատողներին կամ նրանց, որոնք ընդունակ չեն աշխատելու։ Այդ հրամանը կատարելուց հրաժարված առաջնորդները գնդակահարվել են։ Խորհուրդների որոշ անդամներ և նույնիսկ ամբողջական խորհուրդներ ինքնասպանություն են գործել՝ նախընտրելով չմասնակցել այդ տեղափոխումների կազմակերպմանը։ Մյուսները, ինչպիսին է Լոձի գետտոյի յուդենրատի ղեկավար Խաիմ Ռումկովսկին, պնդել են, թե իրենք պարտավոր են փրկել այն հրեաներին, որոնք կարող են փրկվել, իսկ դրա համար պետք է զոհել մյուսներին։ Խորհուրդները կարևոր դեր են գերմանացիների կողմից գետտոյի բնակիչների հետապնդումների ու ոչնչացման գործում։ Իսկ երբ նրանց հետ համագործակցությունը կործանվել է, ինչպես դա պատահել է Վարշավայի գետտոյում, երբ Հրեական մարտական կազմակերպությունը խլել է խորհրդի իշխանությունը, գերմանացիները կորցրել են վերահսկողությունը։
Գետտոները նախատեսվել են որպես ժամանակավոր լուծում, մինչև հրեաների արտաքսում այլ վայրեր, սակայն դա այդպես էլ տեղի չի ունեցել։ Դրա փոխարեն գետտոների բնակիչներն ուղարկվել են մահվան ճամբարներ։ Փաստացիորեն գետտոներն եղել են հսկայական կալանավայրեր, որոնք ծառայել են որպես «դանդաղ, պասիվ սպանության» գործիք։ Թեև Վարշավայի գետտոն տեղավորել է Վարշավայի բնակչության 30 %-ին, այն զբաղեցրել է քաղաքի ընդհանուր տարածքի ընդամենը 2,5 %-ը, որտեղ մեկ սենյակում բնակվել է միջինը 9 մարդ։ 1940-1942 թվականներին սովի ու հիվանդությունների, մասնավորապես որովայնային տիֆի պատճառով մահացել են գետտոյի բազմաթիվ կալանավորներ։ 1941 թվականին մահացել է Վարշավայի գետտոյի 43 000 բնակիչ, որը կազմել է նրա բնակչության ընդհանուր թվաքանակի մեկ տասներորդը, Տերեզիենշտադտի բնակիչների կեսից ավելին մահացել է 1942 թվականին։
Հիմլերը հրամայել է փակել Լեհաստանի գետտոները 1942 թվականի հուլիսի կեսերին, իսկ նրանց բնակիչների մեծ մասին ուղարկել մահվան ճամբարներ։ Այն հրեաները, որոնք պետք էին ռազմական արդյունաբերության բնագավառում, պետք է ուղարկվեին համակենտրոնացման ճամբարներ։ Վարշավայի գետտոյից տեղափոխումներն սկսվել են հուլիսի 22-ին. ավելի քան երկու ամիս (մինչև սեպտեմբերի 12-ը) տևած Գործողության արդյունքում Վարշավայի գետտոյի մոտ 350 000 բնակիչներից մնացել են շուրջ 65 000 մարդ. գետտոյի կալանավորները բեռնատար վագոններով տեղափոխվել են Տրեբլինկա մահվան ճամբար։ Նմանատիպ տեղափոխումներ կատարվել են նաև մյուս գետտոներում, որոնցից շատերը բոլորովին դատարկվել են։ Գետտոյում առաջին ապստամբությունը տեղի է ունեցել 1942 թվականի կեսերին փոքր համայնք ունեցող գետտոներում։ Թեև 1943 թվականին զինված ապստամբության փորձեր են եղել ինչպես մեծ, այնպես էլ փոքր գետտոներում, դրանք բոլորն անհաջողություն են կրել՝ ճնշվելով գերմանացիների գերազանցող ուժերի կողմից, իսկ մնացած հրեաները կամ սպանվել են, կամ էլ ուղարկվել մահվան ճամբարներ։
Կոտորածներ, զանգվածային գնդակահարություններ
Հոլոքոստի ժամանակ տեղի են ունեցել մի շարք կոտորածներ։ Դրանց մի մասը հրահրվել են գերմանացիների կողմից, մյուսները եղել են ինքնաբուխ։ Որոշները, ինչպիսին է Յասիի կոտորածը, տեղի են ունեցել գերմանացիների դաշնակիցների վերահսկողության տակ գտնվող տարածքներում։ Օկուպացված Լեհաստանի տարածքում տեղի ունեցած Լվովի կոտորածների շարքի արդյունքում շուրջ 6000 լեհաստանցի հրեաներ են սպանվել քաղաքի փողոցներում 1941 թվականի հուլիսին, 3000 մարդ ձերբակալվել ու զանգվածային գնդակահարության է ենթարկվել C Այնզացխմբի կողմից։ 1941 թվականի հուլիսին տեղի ունեցած Եդվաբնեի կոտորածի ժամանակ գերմանացի սպաների ներկայութամբ մի քանի հարյուր հրեաներ սպանվել են տեղացի մի քանի լեհերի կողմից, իսկ մի քանիսը կենդանի այրվել են։
ԽՍՀՄ-ում բնակվող հրեաները, որպես կանոն, ոչնչացվել էին իրենց բնակության վայրերում այնզացխմբերի կողմից (գերմ. Einsatzgruppen), ինչպես նաև ուկրաինացի ու մերձբալթյան երկրների կոլաբորացիոնիստների կողմից։ Օդեսայի օկուպացված շրջաններում հրեաների ոչնչացմամբ զբաղվել է ռումինական բանակը։ Բալթյան երկրների, Ուկրաինայի, Բելառուսի ամբողջ տարածքով մեկ գրեթե յուրաքանչյուր ոչ մեծ քաղաքին, գյուղին կից գտնվել են, այսպես կոչված, «փոսերը»՝ բնական հեղեղատները, ուր տարվել և գնդակահարվել են տղամարդիկ, կանայք, երեխաներ։ Արդեն 1941 թվականի հունիսի վերջին Կաունասում գերմանացիների և իրենց լիտվացի մեղսակիցների ձեռքով սպանվել են հազարավոր հրեաներ. Վիլնյուսի 60 հազար հրեաներից 45 հազարն սպանվել է Պոնարիիի զանգվածային գնդակահարությունների ընթացքում, որ շարունակվել են մինչև 1941 թվականի վերջը։ Սպանությունների ալիքը տարածվել է ամբողջ Լիտվայով։ 1942 թվականին հրեական համայնքների մնացորդներ էին մնացել միայն Կանուաս, Վիլնյուս, Շյաուլյայ և Շվենչիս քաղաքներում։
Լատվիայում մի քանի շաբաթվա ընթացքում ոչնչացվել է գավառական քաղաքների հրեական ամբողջ բնակչությունը. պահպանվել են միայն Դաուգավպիլսի, Ռիգայի և Լիեպայայի համայնքները։ Ռիգայում բնակվող 33 հազար հրեաներից 27 հազարն սպանվել է 1941 նոյեմբերի վերջից դեկտեմբերի սկիզբն ընկած ժամանակահատվածում։ Մոտավորապես այդ ժամանակ էլ ոչնչացվել են Դաուգավպիլսի և Լիեպայայի հրեաները։
Էստոնիայի հրեական բնակչության զգալի մասը, որը 1940 թվականի դրությամբ կամզում էր մոտ 4,5 հազար մարդ, կորողացել է խուսափել մահվանից։ 1941 թվականի հունիսի 14-ին՝ պատերազմից ընդամենը 8 օր առաջ, մոտ 500 հրեաներ 10 հազար էստոնացիների հետ ԽՍՀՄ-ի ներքին գործերի ժողովրդական կոմիսարիատի կողմից արտաքսվել են Սիբիր, մոտ 500 տղամարդ հրեաներ զորակոչվել են Կարմիր բանակ կամ ընդունվել կործանիչ գումարտակներ։ Էստոնիայի 3,5 հազար հրեաներից միայն 950-ը չի կարողացել կամ չի ցանկացել տարհանվել՝ հիշեով խորհրդային ուժային կառույցների ցուցաբերած դաժանությունները ոչ վաղ անցյալում կատարված տարհանումների ժամանակ և հույսը դնելով, ինչպես կարծում է պատմաբան Անտոն Վայս-Վենդտը, գերմանական օկուպացիոն իշխանությունների մարդասիրության վրա ։ Մոտ 2-2,5 հազար հրեաներ կարողացել են տեղափոխվել Խորհրդային Միության ներքին շրջաններ, ինչին նպաստեց այն փաստը, որ գերմանացիները Տալլինը գրավել են միայն 1941 թվականի օգոստոսի 28-ին։ Էստոնիայում մնացած 929 հրեաներ գնդակահարվել են նախքան 1941 թվականի վերջը Ռիգայից ժամանած համար 1ա զոնդերխմբի (A այնզացխմբի կազմում) կողմից, որը ղեկավարում էր ՍՍ շտանդարտենֆյուրեր Մարտին Զանդբերգերը։ Գնդակահարություններ են տեղի ունեցել Տալլլնում, Տարտուում և Պյառնուում, որոնց մի ամսին մասնակցել են էստոնական «Օմակայստե» զինված խմբավորման անդամները։ Էստոնիան եղել է Եվրոպայի առաջին երկիրը, որ դարձել է «հրեաներից ազատ» («Judenfrei»), ինչի մասին զեկուցվել է Բեռլին 1942 թվականի փետրվարին։
Բելառուսում հրեաների միայն փոքրամասնությունն է կարողացել տարհանվել երկրի խորքեր։ 1941 թվականի հունիսին Բելոստոկում սպանվել է երկու հազար հրեա, իսկ մի քանի օր անց՝ ևս մի քանի հազարը։ Հինգ օրվա ընթացքում Մինսկում և նրա շրջակայքում բնակվող մոտ 80 հազար հրեաներ կենտրոնացվել են գետտոյում (ստեղծվել է 1941 թվականի հունիսի 20-ին)։ Մինչ ձմռան սկիզբը ավելի քան 50 հազար մարդ սպանվել էր։ Օկուպացիայի առաջին ամիսներին սպանվել է Վիտեբսկի, Գոմելի, Բոբրույսկի և Մոգիլյովի հրեաների մեծամասնությունը։ Բելառուսում և ՌՍՖՍՀ օկուպացված տարածքներում (հատկապես Սմոլենսկի շրջանում) ստեղծված քսաներեք գետտոներից 12-ը լիկվիդացվել է մինչև 1941 թվականի վերջը, իսկ ևս վեցը՝ 1942 թվականի առաջին ամիսներին։ Արևմտյան Ուկրաինայում գերմանացիները և տեղի բնակչությունը կոտորածներն սկսել են արդեն 1941 թվականի հունիսի վերջից հուլիսի սկիզբն ընկած ժամանակահատվածում։ Լվովում հունիսի 30-ից հուլիսի 3-ն սպանվեց չորս հազար հրեա, իսկ հուլիսի 25-27-ին՝ շուրջ երկու հազար։ Գերմանացիների կողմից Լուցկը գրավելուց մի քանի օր անց այնտեղ սպանվել է երկու հազար հրեա։ Ռովնոյի քսանյոթ հազար հրեաներից քսանմեկ հազարն սպանվել է 1941 թվականի նոյեմբերին։ Կենտրոնական և Արևելյան Ուկրաինայի այն հրեաները, որոնք չեն կարողացել տարհանվել նախքան գերմանացիների ժամանելը, ընկել են նացիստների ձեռքը և արժանացել նույն ճակատագրին, ինչ Արևմտյան Ուկրաինայի հրեաները։ Գերմանական զորքերի շարժվելը դեպի արևելք և ԽՍՀՄ-ի հսկայական տարածքների գրավումը հանգեցրել են նրան, որ նացիստների ազդեցության տակ են ընկել այն հրեաների մի մասը, որոնք կարողացել էին փախչել արևելյան շրջաններից նախքան պատերազմական գործունեությունների սկսվելը։ Ուկրաինայում հրեական համայնքներից շատերն անհետ ոչնչացվել են։ Նախքան պատերազմն Ուկրաինայում ապրող յոթանասուն հրեական կենտրոններից (որոնց ճակատագիրը հայտնի է) 43-ը ոչնչացվել է 1941 թվականին, իսկ մնացածը՝ մինչև 1942 թվականի կեսը։
1941 թվականի հոկտեմբերին գերմանացիների կողմից Ղրիմի գրավումից հետո տեղի բնակչության ակտիվ օգնությամբ սպանվել են մոտ հինգ հազար ղրիմի հրեաներ (կրիմչակներ) և մոտ 18 հազար հրեա բնակիչներ ։
Ռուսաստանի հարավում և Հյուսիսային Կովկասի հրեաների սպանություններն սկսվել են 1942 թվականի ամռանը՝ նացիստների կողմից այդ տարածքների գրավումից հետո։ 1942 թվականի օգոստոսի 11-ին տեղի է ունեցել հրեաների զանգվածային սպանություն Դոնի Ռոստովում՝ Զմիեյովսկի ձորակում։ Հրեաները ոչնչացումը շարունակվել է նաև հաջորդ օրը (օգոստոսի 12-ին) և ընդհուպ մինչև քաղաքի ազատագրումը։ Դոնի Ռոստովի երկրորդ օկուպացիայի ժամանակ հրեա զոհերի քանակը, ըստ տարբեր մասնագետների, կազմել է 15 հազարից մինչև ավելի քան 28 000-30 000, այդ թվում՝ տղամարդիկ, կանայք ծերեր և երեխաներ։ Զանգվածային ոչնչացման առաջին օրը Զմիյովսկի ձորակում սպանվել է շուրջ 13 000 հրեա։ 1942 թվականի ամառն ու աշնան օկուպացված ՌՍՖՍՀ երեք ինքնավար հանրապետություններ, երկու երկրամասերի ու երեք մարզերի տարածքում զոհվել է շուրջ 70 000 հրեա ։
Մահվան ջոկատներ
Գերմանիան ներխուժել է Խորհրդային Միություն 1941 թվականի հունիսին։ Գերմանական պրոպագանդան Խորհրդային Միության դեմ մղվող պատերազմը ներկայացրել է երկու տեսանկյունից՝ որպես գաղափարախոսական պատերազմ գերմանանակ նացիոնալ-սոցիալիզմի ու հրեական բոլշևիզմի միջև և ռասայական պատերազմ գերմանացիների և հրեաների, գնչուների ու սլավոնական ունտերմենշների («կիսամարդ») միջև։
Խորհրդային Միության օկուպացված որոշ տարածքների բնակչությունն ակտիվորեն մասնակցել է հրեաների ու այլոց սպանություններին։ Սպանություններին ու կոտորածներին մասնակցելուց բացի նրանք օգնել են գտնել հրեաներին հալածանքների ժամանակ և հավաքել նրանց գերմանացիների պահանջով։ Գերմանացիներին ցուցաբերված օգնությունը տատանվել է մատնություններից մինչև մասնակցություն ավելի ընդհանրական ղեկավարությանը։ Լիտվայում, Լատվիայում և արևմտյան Ուկրաինայում տեղացիները մեծ մասնակցություն են ունեցել հրեաների սպանություններին գերմանական օկուպացիայի հենց ամենասկզբից։ Լատվիական ու լիտվական որոշ միություններ մասնակցել են նաև հրեաների սպանությանը Բելառուսում։ Հարավում ուկրաինացիներն սպանել են շուրջ 24 000 հրեա, իսկ ոմանք գնացել են Լեհաստան՝ ծառայելու որպես համակենտրոնացման ու մահվան ճամբարների հսկիչ։ Որոշ երկրների ոստիկանական ջոկատներ նույնպես օգնել են գերմանացիներին՝ սպանելու հրեաներին։ Ռումինական զորամասերին հրաման է տրվել ոչնչացնել հրեաներին իրենց վերահսկողության տակ գտնվող տարածքներում։ Խորվաթիայում Ուստաշների ոստիկանությունը հալածել ու սպանել է հրեաներին ի թիվս ալյոց։ Սպանությունների մի մասը կատարվել է հրապարակայնորեն։
Խորհրդային Միության օկուպացված տարածքներում հրեաների ոչնչացումը հանձնարարվել է ՍՍ չորս խմբավորումների, որոնք կոչվել են այնզացխմբեր («նպատակային խմբեր») և եղել են Հեյդրիխի ընդհանուր հրամանատարության ներքո։ Նման զորամիավորումներ սահմանափակ քանակով օգտագործվել են Լեհաստանում 1939 թվականին, սակայն խորհրդային տարածքներում գործողները եղել են շատ ավելի մեծ։ Այնզացխմբերի հրամանատարները եղել են հասարակ քաղաքացիներ. նրանց ճնշող մեծամասնությունը եղել է պրոֆեսիոնալներ, մեծ մասը՝ մտավորականներ։ Մինչև 1941-1942 թվականների ձմեռ չորս Այնզացխմբերն ու նրանց օգնողներն սպանել են գրեթե 500 000 մարդ։
Խորհրդային Միությունում շարժական մահվան ջոկատների կողմից հրեաների ամենամեծ կոտորածը եղել է Բաբի Յառ կոչվող վայրում՝ Կիևի մոտ, որտեղ 33 771 հրեա է սպանվել 1941 թվականի սեպտեմբերի 29-30-ը տեղի ունեցած մեկ գործողության շրջանակներում։ Սպանությունները կատարվել են ՍՍ և Անվտանգության բանակի համատեղ ուժերով և ուկրաինական ոստիկանության օգնությամբ։ Գերմանական 6-րդ բանակի զինվորները օգնել են հավաքել Կիևի հրեաներին և նրանց ուղարկել գնդակահարության, չնայած նրանք սպանություններին ակտիվ մասնակցություն չեն ունեցել։ Մինչև պատերազմի ավարտը շուրջ երկու միլիոն մարդ է սպանվել այնզացխմբերի և նրանց աջակցություն ցուցաբերած տեղացիների ու գերմանական զորքերի կողմից։ Դրանցից շուրջ 1,3 միլիոնը եղել են հրեաներ, մինչև քառորդ միլիոնը՝ գնչուներ։
Գազվագեն
Ռուսաստանում զանգվածային գնդակահարությունների շարունակմանը զուգահեռ գերմանացիներն սկսել են որոնել զանգվածային սպանությունների նոր մեթոդներ։ Դա պայմանավորված էր ավելի արդյունավետ մեթոդի անհրաժեշտությամբ, քան միլիոնավոր զոհերի պարզ գնդակահարությունը։ Հիմլերը նաև զգուշացել է, որ զանգվածային գնդակահարությունները հոգեբանական խնդիրներ են առաջացնում ՍՍ խմբերում։ Նրա այդ մտավախությունը կիսել են նաև իր ենթակաները։ 1939 թվականի դեկտեմբերին և 1940 թվականի հունվարին փորձարկվել է ևս մեկ մեթոդ գնդակահարությունից բացի։ Փորձնական գազային վագոնները, որ ունեին գազի գլանանոթներ և հերմետիկ փակված էին, օգտագործվել են օկուպացված Լեհաստանում հաշմանդամների ու հոգեկան հիվանդների սպանության համար։ Նմանատիպ վագոններ, որոնք արդեն գործում էին մեքենայի արտադրած ծխով, օգտագործվել են Խելմնոյի մահվան ճամբարում 1941 թվականի դեկտեմբերին։ Դրանցից օգտագործվել են նաև Խորհրդային Միության օկուպացված տարածքներում, օրինակ՝ Մինսկի գետտոյում համեմատաբար փոքր թվով մարդկանց սպանելու համար։ Գազվագենները սպանության համար օգտագործվել են նաև Հարավսլավիայում։
Վանզեի կոնֆերանս
ՍՍ-օբերգրուպենֆյուրեր Ռեյնհարդ Հեյդրիխը՝ Ռայխի անվտանգության գլխավոր վարչության ղեկավարը, 1942 թվականի հունվարի 20-ին Բեռլինի Վանզե արվարձանում՝ «Մարլիր» ամառանոցում (Ամ-Գրոսեն-Վանզե փողոց (Am Großen Wannsee), տուն 56-58) կազմակերպել է ժողով, որը հետագայում հայտնի է դարձել որպես Վանզեի կոնֆերանս ։ Հանդիպումը նշանակվել է 1941 թվականի դեկտեմբերի 9-ին, իսկ հրավերներն ուղարկվել են նոյեմբերի 29-ին, սակայն այն հետաձգվել է։ Քրիստիան Գերլախը պնդում է, թե Հիտլերը Հիտլերը հրեաներին ոչնչացնելու իր որոշման մասին հայտարարել է 1941 թվականի դեկտեմբերի 12-ին կամ դրա մոտ օրերին, հավանաբար դեկտեմբերի 12-ին կայացած Նացիստական կուսակցության առաջնորդների հետ հանդիպման ժամանակ։ Դա եղել է Միացյալ Նահանգներին պատերազմ հայտարարելու հաջորդ օրը և Ճապոնիայի կողմից Փերլ-Հարբորի վրա հարձակումից հինգ օր անց։ Յոզեֆ Գեբելսը, հիշելով Հիտլերի խոսքը, ասել է. «Նա զգուշացրել է հրեաներին, որ եթե նրանք պատճառ դառնան ևս մեկ համաշխարհային պատերազմի, դա կհանգեցնի նրանց ոչնչացմանը... Այժմ համաշխարհային պատերազմն սկսված է։ Հրեաների ոչնչացումը պետք է լինի դրա անհրաժեշտ հետևանքը»։
Վանզեի կոնֆերանսին ներկա է եղել 15 մարդ, որոնց թվում են եղել Ադոլֆ Այքմանը (Հրեական գործերի ղեկավար Ռայխի անվտանգության գլխավոր վարչությում), Հենրիխ Մյուլլերը (Գեստապոյի ղեկավար), կուսակցական այլ առաջնորդներ և ստորաբաժանումների ղեկավարներ ։ Արվել է արձանագրության երեսուն օրինակ։ Համար 16 օրինակը գտնվել է ամերիկյան մեղադրողների կողմից 1947 թվականի մարտին Գերմանիայի արտաքին գործերի նախարարության թղթապանակում։ Այքմանի կողմից գրված և «Հույժ գաղտնի» մակագրությամբ օրինակները գրվել են «էվֆեմիստական լեզվով» ըստ Հեյդրիխի ցուցումների, ինչպես հետագայում նշել է Այքմանն իր ցուցմունքում։ Կոնֆերանսն ունեցել է մի քանի նպատակ։ Դրա ընթացքում քննարկվել են «հրեական հարցի վերջնական լուծման» (Endlösung der Judenfrage) և Եվրոպայում հրեական հարցի վերջնական լուծման (Endlösung der europäischen Judenfrage) պլանները, կիսվել են տեղեկատվությամբ, բաժանել պարտականություններ, համակարգել նախաձեռնություններն ու քաղաքականությունները (Parallelisierung der Linienführung) և երաշխավորել, որ ղեկավարությունը մնում է Հեյդրիխին։ Քննարկվել է նաև Գերմանիայի միշլինգներին (կիսահրեաներ) ընդգրկելու հարցը։ Հեյդրիխն ասել է հավաքվածներին. «Խնդրի մեկ այլ հնարավոր լուծում է ներկայում արտագաղթը, այսինքն՝ հրեաների տարհանումը դեպի Արևելք այն պայմանով, որ Ֆյուրերը տա համապատասխան համաձայնությունը նախապես» ։ Նա շարունակել է. Ճիշտ ղեկավարման դեպքում վերջնական լուծման ընթացքում հրեաները պետք է մեկուսացվեն Արևելքում համապատասխան աշխատանքի համար։ Աշխատունակ հրեաները, որոնք կբաժանվեն ըստ սեռի, կընդգրկվեն աշխատանքային մեծ խմբավորումներում այդ տարածքներում՝ աշխատելու ճանապարհներին, որի ընթացքում նրանց մեծ մասը, անկասկած, կոչնչանա բնական պատճառներով։ Հնարավոր վերջնական մնացորդները, որն անկասկած բաղկացած կլինի ամենադիմացկուններից, նրանց պետք է վերաբերվել համապատասխան կարգով, որովհետև դա բնական ընտրության արդյունք է և եթե ազատ արձակվի, կդառնա հրեական նոր վերածննդի հիմք (տես պատմական փորձը)։ Վերջնական լուծման գործնական իրականացման ընթացքում Եվրոպան կմաքրվի արևմուտքից արևելք։ Գերմանիան ինքը, ներառյալ Բոհեմիայի և Մորավիայի պրոտեկտորատը, կմաքրվի առաջինը բնակարանային խնդրի և լրացուցիչ սոցիալական ու քաղաքական պահանջմունքների պատճառով։ Տարհանված հրեաներն սկզբում խումբ-խումբ կուղարկվեն այսպես կոչված տրանզիտային գետտոներ, որտեղից նրանք կտեղափոխվեն Արևելք ։
Այդ տարհանումները դիտարկվել են որպես նախնական կամ «ժամանակավոր լուծում» (Ausweichmöglichkeiten)։ Վերջնական լուծումը պետք է ընդգրկեր 11 միլիոն հրեաների, որոնք ապրում էին ոչ միայն Գերմանիայում ու նրա վերահսկողության տակ գտնվող տարածքներում, այլև Եվրոպայի ու հարակից մյուս երկրներում, ինչպիսիք են Բրիտանիան, Իռլանդիան, Շվեյցարիան, Թուրքիան, Շվեդիան, Պորտուգալիան, Իսպանիան ու Հունգարիան՝ «կախված ռազմական առաջխաղացումներից»։ Պետեր Լոնգերիխը գրում է. «Հրեաները պետք է ոչնչացվեին հարկադիր աշխատանքի ու զանգվածային սպանություների համադրությամբ»։
Մահվան ճամբարներ, գազի խցիկներ
Խելմնոյում գազվագենների օգտագործումը սկիզբ է առել T4 գործողություն էֆթանազիայի ծրագրից։ Մայդանեկն ստեղծվել է որպես ռազմագերիների ճամբար, սակայն 1942 թվականի օգոստոսին կառուցվել են գազի խցիկներ։ Մի շարք այլ ճամբարներ ևս երբեմն կոչվում են մահվան ճամբարներ, սակայն գիտական համաձայնություն չկան դրանց այդպիսին լինելու վերաբերյալ. սովորաբար հիշատակվում են Մաուտհաուզենը (Ավստրիա) և Շտուտհոֆը։ Կարող էին պլաններ լինել նաև Մոգիլյովում և Լվովում ճամբարներ հիմնադրելու վերաբերյալ։