Նոր_շրջանի_հայ_գրականություն
Ռեալիզմ
20-րդ դարի սկզբին հայ գրականությունը աչքի էր ընկնում գեղարվեստական մեթոդների, հոսանքների, ոճերի, ժանրերի ու ձևերի բացառիկ բազմազանությամբ ու բարդությամբ, նրանց ներքին գեղագիտական հարստությամբ։ Նախկինում արդեն ձևավորված գրական հոսանքները ստացան նոր որակ և դրսևորման նոր եղանակներ։ Առաջացան հայ գրականությանը մինչ այդ անծանոթ հոսանքներ, ոճեր և ժանրային ձևեր։ Սակայն գրական զարգացման առաջավոր միտումները զգալի չափով կապված մնացին ռեալիզմի հետ, որը հայ գրականության մեջ ձևավորվել էր դեռևս 19-րդ դարի կեսերին և իր բարձր զարգացմանն էր հասել դարավերջին։ Շարունակում էին գործել դասական ռեալիզմի մի շարք նշանավոր դեմքեր, որոնք հրապարակեցին իրենց վերջին կատակերգությունները (Դ․ Սունդուկյան), վիպակներն ու պատմվածքները (Պ․ Պռոշյան), հրապարակախոսական հոդվածները (Ղ․ Աղայան)։ Շիրվանզադեն շարունակեց իր «Քաոս» վեպով հաստատած ստեղծագործական սկզբունքները։ Նա գրեց բազմաթիվ նոր արձակ և դրամատիկական երկեր, որոնց շարքում հատկապես աչքի էին ընկնում «Արտիստը» (1901) և «Վարդան Ահրումյան» (1902) վիպակները, «Պատվի համար» (1905) դրաման։ Այդ և ուրիշ երկերում գրողը շարունակեց բուրժուական հասարակության բարոյական հիմքերի անխնա մերկացումը, կիրառելով կերպարների արարքներն ու ճակատագիրը սոցիալական միջավայրի ու շրջապատող հանգամանքների տրամաբանությամբ բացատրելու ռեալիստական սկզբունքը։ Հայկական ռեալիզմի հիմնավորման ու զարգացման գործում մեծ դեր խաղացին նաև՝ Շիրվանզադեի բազմաթիվ գրաքննադատական հոդվածներ։ Հայ ռեալիստ՝ արձակի մյուս նշանավոր ներկայացուցիչը՝ Նար–Դոսը, խորացրեց հայ քննադատական ռեալիզմի «հոգեբանական ճյուղը»։ Դարասկզբին հրատարակվեցին նրա լավագույն վեպերը («Պայքար», «Մահ») և մի շարք պատմվածքներ, որոնք ներկայացնում էին նրա ռեալիզմի զարգացման նոր աստիճանը։ Այս շրջանում ռեալիստական մեթոդով էր ստեղծագործում նաև Վ․ Փափազյանը, հրաժարվելով նախորդ տարիների ռոմանտիկ և սիմվոլիստ նախասիրություններից, նա ստեղծեց ռեալիստական երկեր, ինչպես «Գյուղից» (1904–1906) ակնարկ պատմվածքների շարքից «ժայռը» (1904) դրաման, «Ծովափին» և «Կարապների լիճը» (1910–1911) վիպակները։ Բարդ ուղիներով էր ընթանում ռեալիզմի զարգացումը արևմտահայ գրականության մեջ։ Դարասկզբին Ա․ Արվփարյանը (1831– 1908) տպագրեց «Մինչև ե՞րբ» (1907) և «Ոսկի ապարանջան» (1906) վիպակների վերամշակված տարբերակները, որոնցով հաղթահարեց փաստագրական նաև ռեալիզմի տարրերը և սոցիալական սուր հակադրությունների բացահայտման միջոցով հասավ բուրժուական հասարակությունը արմատապես վերափոխելու գաղափարին։ Ռեալիստ, արվեստի հետևորդներ էին նաև Առանձարը (1877–1913)՝ իր երգիծական պատմվածքներով («Վշտի ծիծաղ», 1905), Ռ․ Զարդարյանը (1874–1915)՝ գավառի կյանքից քաղած պատմվածքներով ու քնարական արձակով («Ցայգա–լույս», 1910), Տ․ Չյոկյուրյանը (1884–1915)՝ «Վանքը» (1914) հոգեբան, վեպով, Երուխանը (1870–1915)՝ իր բազմաթիվ նորավեպերով (որոնց մեջ արտահայտվել էին, նաև առանձին նատուրալիստ, միտումներ)։ Ստեղծագործական բացառիկ բեղմնավորություն հանդես բերեց Ե․ Օտյանը (1869–1926)՝ հրապարակելով բազմաթիվ մեծ ու Փոքր երկեր («Հեղափոխության մակաբույծները», 1898–1899, պատմվածաշար, «Ազգային բարերարը», 1905, «Վաճառականի մը նամակները․․․», 1914, «Առաքելություն մը ի Ծապլվար», 1911, վիպակներ, «Ընտանիք, պատիվ, բարոյական», 1910, «Թաղականին կնիկը», 1915, վեպեր)։ Նա ստեղծեց դարասկզբի պոլսահայ կյանքի լայն ու բազմերանգ պատկերը, ցույց տվեց բուրժուական բարոյաքաղաքական ըմբռնումների ներքին սնանկությունը։ 20-րդ դարի սկզբին ամբողջ խորությամբ բացահայտվեց Հ․ Թումանյանի հանճարը, հաստատվեց նրա տեղը հայ գրականության մեջ՝ որպես ազգային մեծ բանաստեղծի, որպես հարազատ ժողովրդի բնավորության, իդեալների ու գեղարվեստ, ավանդույթների լավագույն կրողի ու մարմնավորողի։ 1903 թվականին լույս տեսավ «Բանաստեղծություններ» ստվար ժողովածուն, որի մեջ առաջին անգամ հիմնովին վերամշակված տեսքով տեղ գտան նրա լավագույն պոեմները, բալլադներն ու բանաստեղծությունները։ Դրան հաջորդեցին պատմվածքները, ինքնուրույն և թարգմանական հեքիաթները, ավելի ուշ՝ քառյակները։ 1920-ական թվականներին ավելի լայնորեն ծավալվեց Հ․ Թումանյանի հրապարակախոսական և գրականաքննադատական գործունեությունը, որն ուղղված էր կյանքը դեմոկրատական իդեալների ոգով վերակառուցելու, ժողովուրդների միջև խաղաղություն ու փոխըմբռնում հաստատելու, ինչպես նաև գրականության ժողովրդայնության ու ռեալիզմի սկզբունքները հաստատելու նպատակին։ Այս ամենի շնորհիվ Թումանյանը դարձավ դարասկզբի հայ գրականության կենտրոնը և ամենահեղինակավոր դեմքը։ Հ․ Թումանյանի ստեղծագործությունը նշանավորեց ռեալիզմի զարգացման բարձրագույն աստիճանը նախահոկտեմբերյան հայ գրականության մեջ։ Դարասկզբին ասպարեզ մտան նաև ուրիշ ռեալիստական գրողներ, որոնց ստեղծագործական կյանքը հիմնականում կապվում էր հետհոկտեմբերյան ժամանակաշրջանի հետ։ Այս առումով նշանակալից երևույթներ էին հատկապես Դ․ Դեմիրճյանի (1877–1956) «Ավելորդը» (1917) պատմվածքը և Ս․ Զորյանի (1889–1967) «Տխուր մարդիկ» (1918) ժողովածուն։ Սակայն ռեալիզմի անվան տակ հաճախ հանդես էին գալիս նաև նատուրալիստական միտումներ։ Այդպիսի դրսևորումներ կարելի էր տեսնել Չիֆթե–Սարաֆի (1874–1932) «Միամիտի մը արկածները» (1908) վեպում, Հ․ Ալփիարի (1864–1919) «Ֆանթազիո» (1913) գրքում, Մ․ Մանվելյանի (1877–1944) արձակ և դրամատիկ, մի շարք երկերում։ Նատուրալիզմի, ինչպես նաև ռոմանտիկսենտիմենտալ ոճի ու սիմվոլիզմի այլասեռ տարրերից էր բաղկացած Ա․ Ահարոնյանի (1866–1946) ստեղծագործությունը։ Դարասկզբի հայ գրականության մեջ բավական ուժեղ էր ռոմանտիկ, հոսանքը։ Բայց դա պարզ շարունակությունը չէր ազգային դասական ռոմանտիզմի, ավանդական հատկանիշներն այստեղ միաձուլվում էին մի շարք նորագույն գրական հոսանքների, մանավանդ՝ սիմվոլիզմի գծերի հետ։ Այդ պատճառով դարասկզբի այդ հոսանքը և՝ անցյալում, և՝ ներկայում հաճախ կոչվել էր «նեոռոմանտիզմ», որի հետ տարբեր կողմերով ու չափսերով առնչվում էին մի շարք հայ գրողների ստեղծագործություններ։ Այսպես, Ա, Իսահակյանի (1875–1957) 1890–1900-ական թվականներին քնարերգության հիմքում դրված է տիպիկ ռոմանտիզմի հայեցակետ, որն արտահայտվում է ինչպես պոեզիայի և իրականության, այնպես էլ անհատի և հասարակության փոխհարաբերության բանաստեղծական իմաստավորումների մեջ։ Նրա քնարական հերոսը տիրող պայմաններից խորապես դժգոհ, աշխարհին մարտահրավեր նետող կամ հպարտ միայնության մեջ ապրող, մերթ ընդվզող ու մերթ հուսալքվող ռոմանտիկ անհատն է։ Այդ աշխարհազգացողության խտացած արտահայտությունն է «Աբու–Լալա Մահարի» (1909–1911) պոեմը։ Թեև Ա․ Իսահակյանի նախահոկտեմբերյան քնարերգության մեջ, մանավանդ ժողովրդական ոգով գրված երգերում կային նաև ռեալիստ, ոճի արտահայտություններ, բայց ընդհանուր առմամբ Իսահակյանն այդ շրջանում հանդես էր գալիս իբրև դասական ռոմանտիզմի ավանդույթների ժառանգորդ ու շարունակող՝ նոր պատմական պայմաններում։ Տ․ Չյոկյուրյան և Դ․ Վարուժան Ռոմանտիկ տրամադրություններն ու պոետիկայի սկզբունքները տարբեր երանգներով հանդես եկան նաև դարասկզբի հայ գրականության արևմտահայ ճյուղում՝ Ռ․ Որբերյանի (1874–1931), Վ․ Թեքեյանի (1878–1945), Ռ․ Աևակի (1885–1915) և հատկապես Դ․ Վարուժանի (1884–1915) ստեղծագործության մեջ։ Ծայրահեղ թշվառության պատկերներից և ազատության հզոր (թեև վերացական) մղումներից («Աարսուռներ», 1906) Դ. Վարուժանը գնաց դեպի ազգային արհավիրքների ու ազատագրական պայքարի դրվագների պատկերում, դեպի տիտանական ուժով և կամքով օժտված կերպարների ստեղծում («Ցեղին սիրտը», 1909)։ Իր ստեղծագործության մեջ կենտրոնած դիրք գրավող «Հեթանոս երգեր» (1912) գրքում նա կերտեց եվրոպական բանվոր դասակարգի տառապալից կյանքի, պայքարի պատկերներ, հայոց պատմության հեթանոսական ժամանակներին նվիրված բանաստեղծություններում ու «Հարճը» պոեմում արտահայտեց իր պատկերացումները ոչ միայն անցյալի, այլև ներկայի ու ապագայի մասին։