Հայկական_հարցի_և_հայերի_ցեղասպանության_արտացոլումը_գրականության_մեջ
Գուրգեն Մահարի
(տողացի թրգմ.) Վլադիմիր Կոռնիլովի (ծ. 1928) «Ռադիոհաղորդում» (1987) բանաստեղծության մեջ մերկացվում է ժամանակակից Թուրքիայի քաղաքականության համար միանգամայն բնորոշ երևույթը՝ պատմության կոպիտ աղավաղումը, կեղծումը, եղեռնի փաստի բացարձակ ժխտումը։ Ստամբուլի ռադիոն «հաղորդում է խավարում՝ իբր կոտորածի սև տարին հայկական բարբաջանք է»։ Սակայն ճշմարտությունն անհնար է թաքցնել, որքան էլ վարպետորեն շաղակրատի հաղորդավարը։ Բանաստեղծի խոսքը ուղղված է եղեռնը իրագործողների հետնորդներին. «Մի շտապիր արդարացնել վատ ժառանգությունը։ Հասկացիր, ստից չազատագրվելը հասցնում է վայրագության» (“Новый мир" («Նովի միր»), 1988, N8, էջ 161-162)։ Բորիս Չիչիբաբինի (ծ. 1923) «Սաղմոս Հայաստանի», «Երկրորդ սաղմոս Հայաստանի», «Երրորդ սաղմոս Հայաստանի», «Չորրորդ սաղմոս Հայաստանի» բանաստեղծություններում, որոնք հեղինակի՝ Հայաստան աշխարհի և ժողովրդի ոգու խոր և նուրբ ընկալման արտահայտություն են, արտացոլված է նաև եղեռնի թեման։ «Երրորդ սաղմոս Հայաստանի» բանաստեղծության մեջ խոսվում է Երևակում Մեծ եղեռնի զոհերի հուշարձանի մասին, նրանց մասին, ովքեր սպանվել են միմիայն հայ լինելու համար։ Բանաստեղծությունը լի է անհուն ցավով, սուր նախատինքով, այն հնչում է ինչպես հերոսական ռեքվիեմ անմեղ հայ զոհերի հիշատակին. Օ, գար իմ հանցավոր, դեմքիս իմ արյուն շւգրփիր. Ծանրությունը հսկա կոացել է հին չարիքի վրա Եվ ալրում է այն անօրինական կոտորածի զոհերին Երգող բոցը՝ կարեկցանքից ալեկոծվող։ (տողացի թրգմ.) Միխայիլ Դ ո ւ դ ի ն ը (1916-1994), որը երկարամյա բարեկամությամբ կապված էր Հայաստանի հետ, ինչը և մարմնավորել է իր բանաստեղծություններում, հոդվածներում, հայ պոեզիայի թարգմանություններում, խորապես զգում է հայ ժողովըրդի ցավը, նրա ապրումներն ու ակնկալիքները։ Ֆ. Վերֆելի «Մուսա լեռան 40 օրը» վեպի ոուս. հրատարակության առաջաբանում նա գրել է. «Երևանում, Հրազդանի գահավեժ ափին կա մի վշտալի հուշարձան Ցեղասպանության զոհերի հիշատակին՝ Թուրքիայի պատմության ամոթանքի հուշարձանը։ Սանձագերծ ազգասպանության ոճրի հուշարձանը, կարելի է ասել՝ հուշարձանը 20-րդ դ. ֆաշիզմի գործած առաջին արարքի, որ 1915-ին ոչնչացրեց հայության կեսը։ Դաժանության հուշարձանը։ Աշխարհիս երեսին ապրող բոլոր ժողովուրդներին նախազգուշացնող հուշարձանը» (Ֆ. Վ ե ր ֆ ե լ. «Մուսա լեռան 40 օրը». 1990, էջ VII): Սակայն Հայաստանի հին վերքերին գումարվեցին նորերը, և մարդկային ցավի ու տառապանքի հանդեպ գերզգայուն պոետի մուսան անմիջապես արձագանքեց։ «Երեք նամակ Հայաստանին» շարքում արտահայտվել են Մ. Դուդինի տխուր խոհերը ողբերգական իրադարձությունների՝ 1Ց8Տ-ին Սումգայիթում հայերի ջարդի մասին. Հայաստանի ճակատագրում Ամեն ինչ դարձյալ հևին է նման. Եվ այս գիշեբք գալիքն է ալրում։ Եվ հաոնում է ինչպես սարսուռը մարմնում Արյունից խենթացած Սումգայիթր։ (տողացի թրգմ.) Ողջ վիշտը Հայաստանի՝ թե հինը, թե նորը, առարկայացել է բանաստեղծության մեջ, ուր ստեղծվել է ճակատագրին դիմակայող երկրի ու ժոդոՎԸՐԴԻ համապարփակ պատկերը. Մերթ գենոցիդ, մերթ Սումգայիթ, Մերթ որոտը երկրաշարժի. Անվերջ արյուն 1ւ արյուն, Եվ քո ճակատագրում Ցավում է ամեն ինչ, Հայաստան։ Բայց ղու գտնում ես քո մեջ միշտ Ձգտում հացի ու երգի։ Եվ ես սիրում եմ քեզ վաղուց Կյանքի հանգնւգ հավատի համար, Հայաստան։ (տողացի թրգմ.) Կարեկցանքի ու հավատի այս վեհ զգացումներով են համակված ոուս գրակ-յան լավագույն ստեղծագործությունները՝ նվիրված հայ ժողովրդի պատմության ողբերգական էջերին։ Մ. Ջանփոլադյան Ֆրանսիական գ ր ա կ ա ն ու թ յ ու ն։ Ֆրանսիայի հասարակայնությունը, առանձնապես գրողները անմիջապես արձագանքեցին 18Ց4-Ց6-ին օսմ. Թուրքիայում կատարվող իրադարձություններին, իրենց ձայնը բարձ րացրին ի պաշտպանություն հայ բնակչության, որը գոհ էր դառնում սուլթան Աբդուլ Համիդի կազմակերպած ջարդերի։ Իրենց հրապարակային ելույթներում և հոդվածներում Անատոլ Ֆրանսը, Ֆրանսիս դը Պրեսանսեն, Պիեռ Քիյաոը, Ալբեր Վանդալը, Դընի Քոշենը, Գաբրիել Սեայը, Էռնեստ Լավիսը, ժակ Ֆինոն, Վիկտոր Բերարը և ուրիշներ դիմում էին Եվրոպայի հաասրակայնությանը՝ կոչ անելով հանդես գալ ընդդեմ հայերի գործադրվող բիրտ ուժի, կամայականությունների, պաշտպանել «ծայրաստիճան վիրավորված մարդկության» (Ա. Ֆրանս) իրավունքները։ Արևմտյան Հայաստանում հայերի նկատմամբ վիճակը, նրանց սպաոնացող բնաջնջման վտանգը ֆրանս. հասարակությանը ներկայացնելու գործում մեծ դեր խաղաց Հայաստանի և Մակեդոնիայի պաշտպանության կոմիտեն, որը կազմակերպում էր միտինգներ և կոնֆերանսներ ի պաշտպանություն հայերի, ինչպես նաև ֆրանսահայ համայնքի գործիչները (Ա. Չոպանյան և ուրիշներ)։ Ֆրանս, բանաստեղծների ստեղծագործություններում կարեկցանքը և ցավը Հայաստանի և հայ ժողովրդի հանդեպ ուղեկցվում է վերածննդի հույսով, արդարության հաղթանակի հավատով։ Դեկագիս Անայիս Ք ա մ ե լ ի «Անսփոփ ձայներ» (1897), էմիլ Պ ի ն ո յ ի «Ինչու եմ ես սիրում Հայաստանը», «Վերածննդից առաջ», «Հայաստան» (1916), Մաքս ժ ա կ ո բ ի «Դաշնակիցները Հայաստանում» (1915), Անդրե Լանգրանի «Անվերջ դրամա», «Հուրը սրտում» (1918), ժան է գ ա ր ի «Հայաստան», «Հառաջք հայկական» (1917), «Նահատակ ժողովուրդ». «Փառաբանված Հայաստան», «Անմահ Հայաստան» (1919), Էլեն Բ ա բ ի ն ո յ ի «Արյունոտ Հայաստան» (1917), Սեն ժորժ դը Բ ո ւ ե լ ի ե ի «Վերածնվածները» (1919), Աարկ դը Ֆոնտենելիի «Կոտորածը Հայաստանում» (1919) պոեմները հայ ժողովրդի ողբերգական ճակատագրին նվիրված ստեղծագործություններ են։ Հայերի ցեղասպանությունը պատկերելու համար հատկապես պոեմի ժանրին դիմելը պայմանավորված էր այդ ժանրի գեղ-հուզական ընկալման առավել մեծ հնարավորություններով։ Հետագայում արդեն արևմտյան Հայաստանում կատարված ողբերգական իրադարձությունները, հայ ժողովրդի ճակատագրի ողջ ահավորությունն ընկալվում է առավել ուժգնությամբ, խորությամբ բացահայտվում հայերի ցեղասպանության ու տեղահանության քաղաքականության պատճառներն ու հետևանքները։ Անհրաժեշտ է դառնում առավել խոր և բազմակողմանի տալ եղած-կատարվածը։ Պոեմը իր տեղը զիջում է վեպին։ Ցեղասպանությանը, հայ գաղթականների ծանր ճակատագրին են նվիրված Ռ. Դաստարակի «Անահիտի մատանին» (1929), Անրի-Բորդո Պոլի «Անթառամը Տրապիզոնից» (1930) վեպերը։ 1922-ին Իզմիրում հայերի և հույների ջարդերի հետ է առընչվում ժերար Գ ե գ ա ն ի «Տեռոր» վեպը (1987)։ Եղեռնից փրկված և Ֆրանսիայում ապաստանած հայերի հաջորդ սերունդը յուրովի է ներկայացնում ու նաև մեկնաբանում աղետը։ Վիկտոր Գ ա ր դոնի (Վահրամ Կաքավյան) «Կյանքի կանաչ արև» (1959), «Զմրուխտակիր ասպետը» (1961, հայերեն հրտ. 1991), Վահե Ք ա չ ա յ ի «Մի դաշույն այս պարտեզի մեջ» (1981), Բաբկեն Ի ն ջարաբյանի «Ջարդերի մենությունը» (1980). Թագվոր Թագվորյ ա ն ի «Արմենուշ» (1981) և «Գրիգոր» (1985), ժակ Տեր-Ալեքսանյան ի «Երկինքը սև էր Եփրատի վրա» (1988) վեպերը հիմնականում կառուցված են որոշակի սկզբունքով, վերապատմում են որևէ հայ տոհմիկ գերդաստանի ոդիսականը 1915-ից առաջ և դրանից հետո։ Վահե Քաչայի (Խաչատրյան, ծ. 1928) վեպը էպիկական ծավալուն ստեղծագործություն է, ներկայացնում է արևմտահայերի, մասնավորապես՝ պոլսեցի մեծահարուստ Դուրյան ընտանիքի կյանքը։ Այստեղ դեպքերը սկսվում են դեռևս համիդյան ջարդերից առաջ և գալիս հասնում մինչև 1916-ը։ Թ. Թագվորյանի երկու՝ «Արմենուշ» և «Գրիգոր» վեպերն էլ տալիս են գաղթական-փախստականների ճակատագրերը եղեռնից սկսած մինչև մեր օրերը։ Անրի Վ ե ռ ն ո յ ի (Մշոտ Մալաքյան, ծ. 1920) «Մայրիկ» (1985, հայերեն հրտ. 1989) վեպը ինքնակենսագրական երկ է, պատմում է վշտահար դեմքերով մարդկանց պատմությունը, որոնց վիճակված է երբեք չմոռանալ ահավոր ցավը։ «...Մի ժողովուրդ խաղաղ ապրում էր իր նախնիների երկրում, մի մոլեռանդ հուդա, «վայրենացած», կոտորածից հարբած, չարագուշակ մի առավոտ խուժում է նրա քաղաքները, գյուղերը և նրա ծաղկածիծաղ դաշտավայրերը... Հետո մահվան ծանր լռություն, մոխրացած դաշտեր, ծխացող ավերակներ ու հողեր, և այլևս անօգուտ կիրակիներ՝ հրկիզված եկեղեցիներով»։ Վերջին տարիներին ֆրանսագիր հայ գրողներն իրենց ստեղծագործություններում փորձում են տալ Եղեռնի անդրադարձումները հետագա սերունդների հոգեբանության մեջ։ Այդպիսի գործերից են Մարտեն Մ ե լ ք ոն յ ա ն ի «Մանրանկարիչը» (1984) վիպակը, ժան-ժակ Վարուժանի "Thank you, sir" (1984) պիեսը, Ռեն Պարթևի (Թագուհի Պարթևյան) «Բալթազարի տաղավարը» և "L՝Arm6nouche" (1988) պիեսները։ Երբեմն փաստագրական նկարագրությունների հետ նկատվում է նաև միտում՝ ուսումնասիրելու այդ ողբերգական իրադարձությունների հեռավոր արձագանքները ներկայումս՝ մարդկային ճակատագրերի, նաև հոգեբանության մեջ։ Նյութի նման մեկնությունը նկատվում է շվեյցարացի բանաստեղծ Վահե Գ ո դ ե լ ի (ծ. 1931) ստեղծագործության մեջ, մասնավորապես՝ «Բնական սահմանները» (1986) արձակ գրքում։ 1967-ին լույս է տեսել Վ. Գոդելի «Հայաստան» պոեմը՝ նվիրված Մեծ եղեռնի 50-ամյակին։ Գ. Կարագյոզյան Ամերիկյան և անգլիական գրականություն։ Ամերիկյան, անգլ. և անգլիագիր հայ գրողները իրենց ստեղծագործություններում նույնպես այս կամ այն կերպ անդրադարձել են Մեծ եղեռնի թեմային՝ արտացոլելով արևմտահայերի նկատմամբ իրագործված անօրինական ոճրագործությունը։ Դեռևս 1919-ին ամերիկյան «Մետրո-Գոլդուին-Մեյեր» կինոընկերությունում ռեժիսոր Օ. Ափֆելր նկարահանեց «Հոգիների աճուրդը» ֆիլմը, որի սցենարի հեղինակը և գլխավոր դերակատարը եղեռնից մազապուրծ Արշալույս Մարտի կա նյանն էր։ Հետագայում՝ 1928-ին Անգլիայում հրատարակվեց Ա. Մարտիկանյանի «Հոգիների աճուրդը» գիրքը (որոշակի կրճատումներով վերահրտ. 1946, 1957, 1962 և 1967-ին), որը ներկայացնում է եղեռնը, պատմում հայկական ջարդերից հետո դեռահաս հայուհիների հետագա ողբերգական ճակատագրի մասին։ 1922-ին Իզմիրի հայերի և հույների կոտորածների հետ է առնչվում է. Հ եմ ի ն գ ու ե յ ի (1899-1961) «Մեր ժամանակը» շարքից «Զմյոանիայի նավահանգստում» պատմվածքը (1925)։ Որպես կանադական թերթի թղթակից Հեմինգուեյը շրջել է հետպատերազմյան Եվրոպայում, գրել մի շարք միջազգային կոնֆերանսների մասին. 1922ին ականատես եղել հույն-թուրքական պատերազմի ճակատամարտերին։ Թուրքերի գազանությունները, քրիստոնյա կանանց, երեխաների, ծերերի տառապանքները ցնցող տպավորություն են գործել նրա վրա։ «Դժվար էր մոռանալ Զմյուռնիայի ծովափը։ Ինչ ասես չէր լողում նրա ջրերում։ Կյանքումս առաջին անգամ ես այն օրի էի հասել, որ այղ ամենը տեսնում էի երազումս։ Ծննդաբերող կանայք այնքան սարսափելի չէին, որքան մեռած երեխաներին գրկած կանայք...»: Լևոն Զավեն Այուրմելյանի «Ձեզ եմ դիմում տիկիններ և պարոններ» վեպը (1945, հայերեն հրտ. 1980) եղեռնի անմիջական ականատեսի վկայությունն է։ Գրողը մեկն է այն բազմաթիվ հրաշքով փրկված երեխաներից, որոնք սփռվեցին աշխարհով մեկ, հետո փորձեցին վերագտնել իրենց հիշողությունները, ավերված ու կորցրած կյանքը։ Գիրքը անվանելով քնարական բանաստեղծություն՝ Վ. Սարոյանը գրել է. «Շատերը մեռան Երկրում, այն աշխարհի հետ, որ ոչընչացվեց։ Նրանց ընկերները, որ ավելի տոկուն էին կամ բախտավոր, նրանց չեն մոռանա երբեք։ Նրանց թշնամին Չարն էր... Այս երեխաներն, անտարակույս, անմեղ էին։ Եթե որեէ ազգության պատկանում էլ էին, երեխաների ազգությունն էր այդ։ Ոչ ոքի չէին անիրավել»։ Փորձելով բացել անդադար «անհետացման» վտանգի առջև կանգնած ժողովրդի պատմությունը՝ Սյուրմելւանը համոզված է, որ վկայություն է տալիս «համաշխարհային մի ատյանում, բոլոր բարի կամքի տեր մարդկանց առջև»։ Ցեղասպանության արձագանքները, հայ ժողովրդի ազգային տառապանքները, հայի բարդ ճակատագիրն իրենց գեղարվեստական արտացոլումն են գտել Վիլյամ Ս ա ր ո յ ա ն ի (1908-1981) ստեղծագործություններում, առանձնապես՝ 1930-ական թթ. պատմվածքներում. ինչպես «Հայը և հայը». «7000 ասոիիներ», «Անդրանիկը Հայաստանից», նաև 1986-ին լույս տեսած «Հայկական եռագրություն» գրքում, որը պարունակում է երեք պիես՝ «Հայերը» (1971), «Բիթլիս» (1975) և «Հառաջ» (1979)։ Հերթափոխվող սերունդների հետ հայերի ցեղասպանության արտացոլումը գրակ-յան մեջ ստանում է հատկանշական նոր գծեր։ Որդիները անմիջականորեն չեն ապրել այդ մղձավանջը, բայց դրան հասու են դարձել ավագ սերնդի դառը հուշերից և կորուստների մորմոքից, նաև պատմական ու վավերագրական գրակ-ից։ Ըստ այդմ էլ նրանք (գրողներ Լորն Շիրինյան, Հարոլդ ԲոնդԲանջուկճյան, Լևոն Սրապյան, Տոն Վարդուկյան, Հակոբ Մերճյան, Դեյվիդ Հերդյան. Դայանա Տեր-Հովհաննիսյան, Փիթեր Բալաքյան, Լեոնարդո Ալիշյան) իրենց ստեղծագործություններում ներկայացնում են ավագ սերընդին՝ նրա տառապանքի ուղիներով ու ապրումներով, միաժամանակ ուղղակիորեն անդրադառնում ցեղասպանության թեմային՝ այն համադրելով համամարդկային հասկացությունների հետ. դիտում այն որպես մարդկության դեմ գործած ոճիր։ Մայքլ U ռ լ ե ն Կրտսերը (Մայքլ Առլեն-Տիգրան Գույումճյանի որդին) իր «ճանապարհորդություն դեպի Արարատ» (1975) գրքում պատմական լայն ընդգրկումներով ներկայացնում է թուրք, տիրապետության անօրինականությունները և դաժանությունները, որոնք առավել ծրագրավորված են դաոնում Աբդուլ Համիդի գահակալությամբ և ի վերջո հանգում երիտթուրքերի կազմակերպած ցեղասպանությանը։ Գրքում բացահայտվում են այդ չարագործության պատճառները, կապը հայկական հարցի հետ, այդ հարցում մեծ տերությունների (Անգլիա, Ֆրանսիա, Գերմանիա, Ոուսաստան) շահադիտական խարդավանքները և թուրք, կառավարության որդեգրած հայաջինջ քաղաքականությունը։ Ցեղասպանու թյան իրողությունը գրքում իր հաստատումն է ստանում ժամանակի դիվանագետների, ականատեսների, պատմաբանների վավերագրերով ու վկայություններով, նաև վերապրողների հուշերով և հեղինակի վերլուծություններով ու մեկնաբանություններով։ Փիթեր Նաջարյանի «ճամփորդություններ» վեպի հերոսներն Ամերիկայի ծնունդ են։ Նրանց մոտ ևս առկա է երկվության անլուծելի առեղծվածը, հայրենաբաղձությունը չտեսածչապրած մի երկրի։ Փ. Նաջարյանի «Հիշողության քույրերը» (1936) վեպի թեման դարձյալ հայերի ցեղասպանությունն է. զարգանում է երկու առանցքով՝ գաղթական հայերի կյանքը ժամանակակից Ամերիկայում և նրանց հիշողությունները հայրենի երկրի, մեծ աղետի ու տարագրության մասին։ Հեղինակը նպատակ է ունեցել արտահայտել եղեոնի դրամատիկ, իրադարձությունները և սփյուռքահայի ներաշխարհում խմորվող բարդ պրոցեսները։ 1915-ին հայերի ապրած ոդիսականը նա կարողանում է վերարտադրել փաստացի օրինակներով՝ մասնավորելով հարազատների կերպարներում։ Ցեղասպանության դրվագները տպավորվում են նաև գրող-գեղանկարչի գրաֆիկական նկարազարդումներով։ Ամերիկ. ժամանակակից գրող Կուրտ Վոննեգուտի «Կապույտ Մորուքը» վեպը (1988) շոշափում է քննվող թեման, հերոսը՝ ամերիկահայ նկարիչ Ոաբո Կարաբեկյանը, որի մերձավոր հարազատները զոհ են գնացել եղեռնին, ապրում է հիշոդություննե- րով։ Նա ձգտում է միայնության, ժամերով փակվում իր տան սենյակներից մեկում, ուր ոչ ոք մուտք գործելու իրավունք չուներ։ Ավարտամասում պարզվում է, որ այնտեղ իր կտավն է՝ Թուրքիայում հայերի կոտորածների տեսարաններով։ Անգլիացի գրող Մայքլ Պ ե ր ե յ ր ա յ ի «Արձագանք լռության միջից» (1968) վեպում ցեղասպանությունը բեկվում է վերապրողի դառը հուշերի և նրա հետագա խաթարված կյանքի իրողությունների մեջ։ Անգլիացի վաճառական Չառլզ Մաստերման դարձած Կարապետ Հայկազյանը քառասուն տարի անց այցի է գնում իր ծննդավայրը՝ Իզմիր, վերապրում կոտորածի արհավիրքը, խուճապահար փախուստի սարսափները, բռնաբարված իր առաջին սերը։ Այստեղ նա հանդիպում է Սևիմին՝ Ունաթ դարձած բժիշկ Նալբանդյանի դստերը, նրանց փոխադարձ սերը, սակայն, խեղդվում է եղեոնի հետևանք-հանգամանքների ճնշման տակ։ Հովհաննես Փիլիկյանն իր «1915-Հայկական համանվագ» (1980) պոեմում պատմական շղթայի մեջ է ներկայացնում հայոց եղեռնը, ցույց տալիս, որ պատմության մեջ գործած ամեն չարիք իր հետագիծն է թողնում ժամանակի վրա, իսկ չարիքների հանդեպ հանդուրժողականությունն ու անտարբերությունը բերում են նոր չարիքների սանձազերծում, այդպես Թուրքիայի կազմակերպած հայերի ցեղասպանությունը վերաճեց գերմ. ֆաշիզմի իրականացրած համաշխարհային սպանդին։ Հայոց տառապանքը պոեմում բացվում է վավերագրերով, սեփական ապրումներով ու խոհերով։ Ինքնատիպ այս երկում միաժամանակ կոչ է արվում համախմբվել՝ խաղաղության կենսական նպատակն իրագործելու։ Վ Փարթամյան Մ. Մաքսապետյան Գերմանական եվ ա վ ս տ րիական գրականություն։ հայկական կոտորածների պատմությունը ճշմարտացի, հարուստ փաստական նյութերով վավերացված է ներկայացված գերմ. գրակ-յան մեջ և հատկապես Յո. Լեփսիուսի և Պ. Ռորբախի աշխատությունների շնորհիվ, որոնք միշտ հանդես են եկել Հայ դատի պաշտպանությամբ և հանուն նրա արդարացի լուծման։ Նրանց հրապարակային ելույթներն ու գրքերը լայն արձագանք են գտել Գերմանիայի առաջադեմ մտավորականության շրջանում, և երբ 1914-ին Բեոլինում ստեղծվել է Գեր մանա-հայկական ընկերությունը, նրա ավելի քան 80 անդամների թվում էին գերմ. նշանավոր գրողներ Հերման Զուդերմանր, Թոմաս Մանը, բանաստեղծ Ռիխարդ Դ ե մ ե լ ը, արվեստաբան պրոֆեսոր Լ. Մ ա ն ց ե լ ը, հայտնի նկարիչ իմպրեսիոնիստ Մաքս Լիբերմանը, հայագետներ Յոզեֆ Մարկվարտը, Վ. Բ ե լ ք ը. Դ. Ե. Լ ե մանը։ Գերմանացի երիտասարդ էքսպրեսիոնիստ բանաստեղծ Արմին Թեոֆիլ Վեգները (1886-1978), իբրև օտարազգի անաչառ ականատես, առաջինը մերկացրեց Միջագետքի անապատներում իրագործված հրեշավոր ցեղասպանությունը, որի վավերական ապացույցներն են 1915-16-ին Միջագետքից Գերմանիա՝ իր հարազատներին գրած նրա նամակներն ու օրագրային նոթերը, գաղթականների մահվան ճամբարներում նրա ձեռքով կատարված լուսանկարները։ 1915-ի նոյեմբ. 25-ին Ռաս ուլ Այնի ճամբարից մի նամակում Վեգները գրել է. «Բոլոր լեռնահովիտները, բոլոր գետափերը լցված են թշվառության այս ճամբարներով. Տավրոսի ու Ամանոսի կիրճերով ձգվում է մի տեղահանված ժողովրդի, այդ հարյուր-հագարավոր տարաբախտների ահագին հեղեղը, որ հորձանք է տալիս լեռների ստորոտով, որպեսզի նվազելով ու նվազելով՝ անվերջանալի թափորներով գահավիժի հարթավայրը և ծծվելով՝ կորչի անապատում»։ Այս նամակներից մի քանիսը դեռ պատերազմի ժամանակ տպագրրվել են գերմ. լրագրերում, որի համար Վեգները 1917-ին գերմ. ռազմական միսիայի հրահանգով ձերբակալվել է Կ. Պոլսում և արտաքսվել Թուրքիայից։ Վեգների նամակներն ամբողջությամբ լույս են տեսել 1919-ին, Բեոլինում, առանձին գրքով՝ «ճանապարհ առանց տունդարձի-նահատակություն նամակներում» վերնագրով։ Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո ևս Մեծ եղեռնի թեման պատշաճ տեղ է գրավել Վեգների ստեղծագործության մեջ։ Այս առումով կարելի է առանձնացնել «Մարդկության բռնագաղթը», «Վերջին եզերք» և այլ բանաստեղծություններ՝ 1924-ին Դրեգդենում լույս տեսած «ճամփան, որ հազար նպատակ ունի» ժող-ից, մի քանի պատմվածքներ՝ «Հարձակում կանանց բաղնիքի վրա» (1919), «Փոքրիկ Մթամը» (1932) և այլն։ 1919-ին Մայնի Ֆրանկֆուրտում լույս է տեսել Ե. Զոմմերի «ճշմարտությունը Թուրքիայում հայ ժողովրդի կրած տառապանքի մասին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ»։ Ուշագրավ է նաև Յա. Կյունցլերի «Արյան ու արցունքի երկրում. տպավորություններ Միջագետքից համաշխարհային պատերազմի ընթացքում» երկը։ 1919-ին Յո. Մարկվարտը հրատարակել է «Հայոց ազգի ծագումը և վերածնունդը» հետազոտությունը, որտեղ, բուռն ցասումով դատապարտելով թուրքերի միջնադարյան բարբարոսությունը, հայ ժողովրդի արևմտյան հատվածի համընդհանուր մահապատժի պահին խորին համոզմունքով է հայտնում հայ ժողովրդի ֆիզ. ու հոգևոր վերածննդի մասին, ժողովուրդ, որը, ըստ Մարկվարտի, ծնունդ է առել անդրպատմ. առասպելական ժամանակներում և իր ստեղծած վիթխարի մատենագրությամբ ու մշակույթով ուրույն տեղը նվաճել աշխարհի ամենաքադաքակիրթ ազգերի շարքում։ Ավստրիացի գրող Ֆրանց Վերֆելը (1890-1945) իր գրակ. գործունեության առաջին իսկ քայլերը սկսել է դատապարտելով բռնությունն ու բռնակալությունը։ 1929-ին նա այցելել է Դամասկոսի մանածագործարանը, որտեղ աշխատում էին եղեռնից մազապուրծ հայ որբեր՝ տանջահար դեմքերով և խոշոր աչքերով։ Նրանց ճակատագիրը խորապես հուզել է հումանիստ գրողին և խթան հանդիսացել հղանալու իր կոթողային վեպը՝ «Մուսա լեռան քառասուն օրը» (1932-33), որտեղ պատկերում է Մուսա լեռան հայ բնակիչների Իերոսամարտը թուրք, վայրագ հրոսակների դեմ։ Գերմանացի գրողներն ու մշակույթի առաջադեմ գործիչները ցուցաբերեցին մարդասիրություն այն ժողովըրդի հանդեպ, որը, ըստ Վեգների, եղավ Արևելքի և Արևմուտքի քաղաքակըրթություններն իրար կապող կամուրջ։ Ա Մուշեղյան Բուլղարական գրականություն։ Հայերի ցեղասպանության թեմայի արտացոլումը բուլղարական գրակ-յան մեջ պայմանավորված է հայ և բուլղար ժողովուրդների պատմական ճակատագրի Ընդհանրությամբ։ Անվանի գրող Պեյո Յավորովը (18781914) ականատես է եղել հայ ժողովըրդի ողբերգությանը, շփվել նրա հալածական «բեկորների» հետ, տեղեկացել սոսկալի պատմություններին և անմիջական տպավորության ներքո ստեղծել իր «Հայեր» սքանչելի բանաստեղծությունը (1900)։ Թարգմանվել է հայերեն և ավելի քան երկու տասնյակ լեզուներով. Նրանք խղճալի վտարանդիներ, աեեքշաե բեկոր՝ Դարերով խիզախ, այլն մարտիրոս մի ժողովրդի. Նրաեք զավակներ՝ անվերջ ահաբեկ, շղթայված մի մոր, Սխրալի զոհեր մեծ, աշխարհասլանծ մի գոտեմարտի. Հայրենի հողից հեռու հալածված՝ օտար երկհի տակ Հյուծված ու գունատ՝ հավաքված այստեղ, այս զոքշ տնակում Խմում են, լուռ եվում է ցավից սրտի վերքը տաք, Ու երգում են խուլ, ինչպես արցունքի միջից են երգում։ (թրգմ. Ա. Կապուտիկյանի) Նույն շրջանում է տպագրվել նաև գրող Պ. Մինկովի «Արարատից» բանաստեղծությունը։ «Մոտ երկու տասնամյակ աուսջհայկական եղեռնից հետո գրել է բուլղար անվանի գրականագետ, վաստակաշատ թարգմանիչ ու գրակ-հաս. գործիչ Ալեքսանդր Բալաբանով ը, բուլղար ժողովուրդը ջերմ կարեկցանք ու սրտագին հյուրընկալություն է ցուցաբերել թուրքական յաթաղանից փրկված հայ տարագիրների նկատմամբ։ Հետագայում էլ, այլ աղետների ժամանակ, հայերը Բուլղարիայում գտել են ամենաանկեղծ բարեկամներ» ("Разговор" («Ռազգովոր»), N 105, 1923): ժամանակակից բուլղար գրողները, անդրադառնալով հանդերձ Մեծ եղեռնի արյունոտ իրադարձություններին, հետևում են նաև կոտորածներից փրկվածների ՈԼ նրանց սերունդների հետագա ճակատագրին։ Բուլղարիայում լույս են տեսել արձակագիր Սևդա Ս ե վ ա ն ի (Բահչեճյան Ֆ. Գ., ծ. 1945) վեպ-եռերգության առաջին երկու գրքերը՝ «Ռոդոսթո, Ռոդոսթո...» (1983, հայերեն հրտ. 1985) և «Ինչ-որ տեղ Բալկաններում» (1987) վերնագրերով։ Հեղինակին հաջողվել է Մարմարա ծովի գողտրիկ ափերին ծվարած Ռոդոսթո հայաշատ քաղաքի երբեմնի խաղաղ, նահապետական կենցաղի հիմնապատկերում ներկայացնել սուլթան Աբդուլ Համիղի, երիտթուրքերի և եվրոպական դիվանագիտության երկդիմի խաղերն ու խարդավանքները, որոնք ի վերջո հանգեցրին արևմտահայերի զանգվածային կոտորածների սանձազերծմանը։ «Առջևում է Տեր Զորի ողբերգությունը» կանխագուշակում է հեղինակը՝ ընթերցողին նախապատրաստելով եռապատումի երրորդ գրքում ծավալվելիք 1915-ի Մեծ եղեռնի առավել ողբերգական, առավել քստմնելի տեսարաններին։ 1988-ին դարձյալ նույն թեմայով լույս տեսավ հեղինակի «Սա իմ պարտքն է» ստեղծագործությունը։ 1985-ին լույս տեսավ գրող և հրապարակագիր Վրբան Ստամատով ի «Մակույկով դեպի Արարատ» (1985, հայերեն հրտ. 1988) գիրքը։ էսսեի ժանրով այս ստեղծագործության մեջ հեղինակը փորձում է պատմության միջոցով բացահայտել հայ ժողովրդի հարատևության ու կենսունակության զարմանալի խորհուրդը։ Վ. Ստամատովի գրքի բնույթը թելադրված է հայ ժողովրդին վիճակված պատմության դաժան ճակատագրով, հատկապես այն «անամոթ անպատկառությամբ», որով քողարկվում է հայոց ցեղասպանությունը։ Գրողը սոսկումով է նկարագրում ավելի քան 1, 5 միլիոն հայու թյան, նաև արևմտահայ մտավորականության բնաջնջումը և, վերջապես, այս անմարդկային գազանությունների ականատեսի՝ հանճարեղ Կոմիտասի վախճանը Փարիզի հոգեբուժական հիվանդանոցներից մեկում. «Դա էլ Կոմիտասի երկրորդ սպանությունն էր»։ Ստամատովը «Քսաներորդ դարի առաջին ցեղասպանությունը» գրքի հեղինակ Պետեր Լ ա ն գ ի նման ցավում է, որ «Հայկական Նյուրնբերգ տեղի չունեցավ». «Ոչ, կարծում եմ, որ լռելն ամոթ կլիներ, որովհետև կան հանցանքներ, որոնց համար ներումն լինել չի կարող, ոչ էլ հանցանքը մեղմացնելու հանգամանքներ։ Եղեռնը չի կարելի բացատրել հանցագործ ղեկավարների հանցագործ գաղափարներով, Եթե անգամ այդ գաղափարները մեծամասնության սեփականությունը չեն դարձել։ Մարդկության հանդեպ նման հանցագործությունները պետք է դատապարտվեն և պատժվեն անհապաղ, անվերապահորեն, արմատապես»։ Կ. 6ինգոզյան Լեհական գրականություն։ Սկսած XIX դ. վերջից լեհ. գրականության մեջ հայի ավանդական կերպարին զուգահեռ ի հայտ է գալիս եղեռնից մազապուրծ հայի կերպարը։ Այդ թեմայով ստեղծագործությունների առաջնեկը 1900-ին հրատարակված «Սուրիավանսա» պատմվածքն է, որի լեհ անհայտ հեղինակը հանդես է եկել Էվվելի-Բեյ կեղծանունով։ Պատկերելով արևմտյան Հայաստանում 1894-95-ի իրադարձությունները՝ գրողը չի թաքցրել իր համակրանքը հայերի՝ «Մեծ Հայդուկի, արյան ծովի մեջ խեղդվող սերունդների» հանդեպ, որոնց նյութ, ու հոգևոր հինավուրց գանձերը նույնպես մոխրացնում էին թուրքերը։ Մեծ եղեռնից մեկ տարի անց (1916) հրապարակվում է լեհ անվանի մոդեռնիստ բանաստեղծ, արձակագիր ու դրամատուրգ Տադեուշ Մ ի ց ի ն ս կ ու (1873-1918) «Անահիտի սերը» պատմվածքը։ Վերջինիս սյուժեն թեև լեհահայ սպա Նազարյանի (Նագարովիչի) և վանեցի Անահիտի սիրո պատմությունն է, սակայն ակներև է, որ գրողը նպատակ է հետապնդել լեհ ընթերցողին ծանոթացնել 1914-ի պատերազմի օրերին կրկին յաթաղանի տակ հայտնված, գերության և գաղթի ճամփան բռնած հայության օրհասական վիճակին, որին հասու էր եղել Թուրքիայում ճանապարհորդելիս։ Արձակագիր Զոֆիա Ն ա լ կ ո վ սկան (1885-1954) իր «Խոուքաս» պատմվածքում (1926), դատապարտելով ամեն կարգի բռնություններն ու պատերազմները, Շվեյցարիայում հանգըրվանած տիկին Հովսեփյանի ու պարոն Պերինյանի բերանով աշխարհին պատմում է եղեռնի մասին, որը հայ ժողովրդին հայրենի երկրից տեղահանելու ու բնաջնջելու ամենաանմարդկային ակտն էր օսմ. Թուրքիայի հալածանքների շղթայում։ Սակայն գրակ-յան մեջ ի հայտ են գալիս նաև այնպիսի գործեր, որոնցում տեղ են գտնում աշխարհի անտարբերությունից օգտվող թուրքերի սարքովի ու կեղծած փաստերը։ Այդպիսին է, օրինակ. Մեծ եղեռնից քսան տարի անց՝ 1934ին գրված նույն այղ իրադարձություններն արտացոլող «Եղբայրներ» պատմվածքը, որի հեղինակն է գրող Վլաղիսլավ Յան Գ ր ա բ ս կ ի ն (1901-70)։ Նույնատիպ, բայց այս անգամ արդեն կովկասյան թաթարների՝ ադրբեջանցիների կեղծած «փաստեր» է օգտագործել արձակագիր ու դրամատուրգ Ստեֆան ժերոմսկին (1864-1925) «Գարնանամուտ» վեպում (1925)։ Վերջին տասնամյակներում ինչպես լեհ գեղարվեստական գրակ-յան, այնպես էլ հրապարակախոսության մեջ տարբեր առիթներով միայն ու միայն պաշտպանվում է հայկական հարցը, քանզի լեհ մտավորականության նույնիսկ փոքրագույն մասն անգամ այլևս հավատ չի ընծայում թուրք կեղծարարների ներկայացրած փաստերին։ Դրական այղ երևույթին հատկապես նպաստել է լեհ արևելագետ ու հրապարակախոս Բոգղան Գեմբարսկու (1905-76)՝ աշխարհում մեծ աղմուկ հանած և արձագանք գտած «Նամակ թուրք վաղեմի ծանոթիս» (1961, հայերեն հրտ. 1962) ընդարձակ հոդվածը, որտեղ հեղինակը ծանոթացնում է մարդկության պատմության մեջ կատարված ամենասարսափելի այդ հանցագործությանը, որը «մի ամբողջ ժողովրդի՝ աշխարհում առաջին անգամ ծրագրված և գիտական հիմքի վրա կառուցված ֆիզիկական ոչնչացում էր՝ տոտալ եղեռն, որր համեմատության եզր անգամ չուներ մի ինչ-որ Աբդուլ Համիդի հայկական ջարդերի թվաբանական համեստ արդյունքների՝ րնդամենր 300 հագար զոհերի հետ»։ Գեմբարսկին իր ու լեհ ժողովրդի, աշխարհի ազնիվ մարդկանց անունից դատապարտում է թուրք ժողովրդին այն բանի համար, որ նա, առաջինը աշխարհում փշրելով բարոյականության պարտադիր կանոնները, կանգնեց ամենագագրելի ուղու վրա, և զարմանք հայտնում, որ այդպիսի չլսված ազգովի հանցանքից հետո այդ ժողովուրդը կարողացել ե կարողանում է հանգիստ ապրել, այնինչ պետք է լինել սեփական հասարակության մեղադրողի ու դատավորի դերում, ինքնամաքրվել՝ հանուն իր ազգի շահերի, տեղ գտնելու համար քաղաքակիրթ ազգերի շարքում։ Բ Բարսեղյան Սերբական գրականություն։ XIX դ. վերջին և XX դ. սկզբին Թուրքիայում, մասնավորապես Կ. Պոլսում իրագործված հայերի ցեղասպանության թեման արտացոլվել է նաև սերբական գրակ-յան մեջ՝ ակնարկներում և հուշագրություններում։ Օսմ. կառավարության հայաջինջ քաղաքականությունը մայրաքաղաքում հիշատակվում է Կ. Պոլսում սերբական նախկին դեսպանորդ Չեդոմիր Մ ի յ ա տ ո վ ի չ ի «Կոստանդնուպոլսի պատկերներ» (1901) գրքում և Չեռնոգորիայի վոյեվոդ Գավրո Վ ո ւ կ ո վ իչ ի «Հուշագրություններում»։ Եղեռնի թեման սերբ հասարակայնությանր հայտնի է դարձել նաև շնորհիվ այլ լեզուներից արված թարգմանությունների։ ժամանակակից հարավսլավական գրակ. մեջ լայն տարածում ունի Բորիսլավ Պ ե կ ի չ ի «Խիկար Գյուլբեկյանի բարձրացումն ու անկումը» (1967) վեպը, որի հերոսը էրգրումից գաղթած հայի որդի է։ Թուրքիայում կատարված ողբերգական իրադարձություններն արտացոլող էջեր կան նաև Միխայիլ Լ ա լ ի չ ի «Ջատագովներ» (1976) վեպում։ U. ՀովակիմյաՕ Իսպանական գրականություն։ Հայերի ցեղասպանության թեման արտացոլվել է Խոսե Անտոնիո Գուրիարանի «Ռումբը» (1982) վավերագրական վեպում։ Հեղինակը, պատահաբար վիրավորվելով Մադրիդում հայ ահաբեկիչների պայթեցրած ռումբից, կիսել է իր մտորումները, տագնապները և հույսերը։ Նա, իր համար «հայտնաբերելով» հին պատմություն ունեցող քաղաքակիրթ մի ժողովուրդ, որը հազարամյակների ընթացքում ապրել է հայկական բարձրավանդակում, ապա սփռվել աշխարհով մեկ՝ իր կամքին հակառակ, ուսումնասիրում և քննում է հայ ժողովրդի անցած պատմական ուղին։ Նրան առանձնապես հուզել են հայկական ջարդերը, մասնավորապես՝ 1915-ի Մեծ Եղեռնը։ Պատմությունը ասես անտեսել է մարդկության դեմ կատարվող ոճրագործությունը։ Եվ անուշադրության մատնված համաշխարհային իասարակայնության կողմից՝ հայերը որոշել են դիմել ահաբեկչության՝ հայկական հարցի նկատմամբ ուշադրություն գրավելու և ցեղասպանությունը ճանաչել տալու համար։ Թուրքերը մինչև օրս թաքցնում և ժխտում են հայերի հետ կապված իրողություններն ու փաստերը. այդպիսի տպավորություն ստեղծվեց, երբ թուրք, դեսպանությունը հրաժարվեց հայերին վերաբերող որևէ նյութ տրամադրել հեղինակին։ ժխտելով ուժային ճնշումը որպես հարցի լուծման ուղի՝ Գուրիարանը համակրում է հայ ժողովրդին, դառնում նրա կենսական հարցի՝ ցեղասպանության ճանաչման պահանջատերերից։ Մադրիդում Թուրքիայի դեսպանը պաշտոն, բողոք է հայտնել այդ գրքի դեմ, որը լայն ճանաչում գտավ, վերահրատարակվեց իսպ., թարգմանվեց ֆրանս. և անգլ.: -->