cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Իգիթ Ղարիբյան
Իգիթ Գարեգինի Ղարիբյան, հայ պատմաբան, հնագետ։ Պատմական գիտությունների դոկտոր (1996), պրոֆեսոր (2005):
Կենսագրություն
Իգիթ Ղարիբյանը ծնվել է Կոտայքի մարզի Հրազդանի շրջանի Մեղրաձոր գյուղում ։ 1939 թվականին ընտանիքը տեղափոխվել է Երևան։ 1947 թվականին ընդունվել և 1957 թվականին ավարտել է Երևանի Հովհաննես Թումանյանի անվան թիվ 32 միջնակարգ դպրոցը։ 1957-1960 թվականներին ծառայել է խորհրդային բանակում։ 1960-1965 թվականներին սովորել է Երևանի պետական համալսարանի պատմության ֆակուլտետում, 1965-1968 թվականներին՝ Երևանի պետական համալսարանի ասպիրանտուրայում։ 1970 թվականին պաշտպանել է թեկնածուական թեզ՝ «Լոռե ամրոցը և նրա պեղումները» թեմայով։ 1974 թվականին նրան շնորհվել է դոցենտի կոչում։ 1986 թվականին պաշտպանել է դոկտորական ատենախոսություն «Գլաձոր (տեղադրությունը, պեղումները, վիմագրերը)» թեմայով։ 1968 թվականից դասավանդում է Երևանի պետական համալսարանում։ 2001-2004 թվականներին եղել է ԵՊՀ հնագիտության, 2005 թվականից մինչև 2009 թվականը՝ ԵՊՀ Պատմության ֆակուլտետի հնագիտության և ազգագրության ամբիոնի վարիչ, 2000 թվականին՝ Բնության և հասարակության մասին գիտությունների միջազգային ակադեմիայի իսկական անդամ ։ 2003 թվականից համատեղությամբ աշխատում է ՀՀ ԳԱԱ Հնագիտության և Ազգագրության ինստիտուտի Միջնադարյան Հնագիտության բաժնում։ 2005 թվականին նրան շնորհվել է պրոֆեսորի կոչում։
Գիտահետազոտական գործունեությունը
Իգիթ Ղարիբյանի աշխատանքները վերաբերում են միջնադարյան Հայաստանի պատմությանը, Լոռե բերդաքաղաքի, Թանահատի վանական համալիրի, Բջնի բերդի և այլ վայրերի հնագիտական պեղումների արդյունքներին ։ Իգիթ Ղարիբյանը հնագիտական արշավախմբեր է ղեկավարել Կյուրիկյանների մայրաքաղաք Լոռե քաղաք-ամրոցում (1966-1974), Թանահատի վանական համալիրում (1970-1982) և Բջնի ամրոցում (1977-1980 և 2003-2007 թվականներ)։ Մասնակցել է նաև Դվինի, Արմավիրի, Գառնիի, Սպիտակի և Լճաշենի հնագիտական պեղումներին։ Իգիթ Ղարիբյանը հեղինակ է Միջնադարյան Հայաստանի պատմությանը, հնագիտությանը, վիմագրությանը, ճարտարապետությանը և նյութական մշակույթին վերաբերող շուրջ 70 հոդվածների և 4 մենագրությունների։ Նրա ղեկավարությամբ պաշտպանվել է թեկնածուական երկու ատենախոսություն։ Իգիթ Ղարիբյանը զեկուցումներով հանդես է եկել միջազգային գիտաժողովներում (Երևանում, Ստեփանակերտում, Մոսկվայում, Սանկտ Պետերբուրգում, Լոս Անջելեսում, Թբիլիսիում, Բաթումիում, Աշխաբադում)։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ պատմաբաններ Կատեգորիա:Հայ հնագետներ Կատեգորիա:Պատմական գիտությունների դոկտորներ Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ Կատեգորիա:ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Մովսես Խորենացու մեդալակիրներ Կատեգորիա:Մեղրաձոր գյուղում ծնվածներ Կատեգորիա:ԵՊՀ դասախոսներ
Անգեր (Բերխտեսգադեն)
Անգեր  (Anger (Berchtesgadener Land)), կոմունա Գերմանիայի Բավարիա երկրամասում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Գերմանիայի քաղաքներ
Վյազովոե (գյուղ, Կոնոտոպի շրջան)
Վյազովոե (Вязове), գյուղ Ուկրաինայի Սումիի մարզի Կոնոտոպի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Վյազովոե գյուղում բնակվում էր 988 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Սումիի մարզի Կոնոտոպի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Դանիայի ֆուտբոլի առաջնություն
Դանիայի ֆուտբոլի առաջնություն կամ Սուպերլիգա (դան.՝ Superligaen), ֆուտբոլային առաջնություն Դանիայում ։ Առաջնությունում սկսվել են անցկացվել հանդիպումներ 1991 թվականից։
2001 թվականին առաջնության պաշտոնական հովանավոր է դարձել «SAS» ընկերությունը, որի պատճառով առաջնությունը անվանվում է նաև «SAS լիգա»։ Առաջնությունում թիմերը անցկացնում են 33 հանդիպում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլային լիգաներ
Փիլաքլի
Փիլաքլի, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Երզնկայի գավառում ։ Գտնվում էր Եփրատ գետի աջ կողմում, Երզնկա քաղաքից 20 կմ արևելք ։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Շրի
Շրի (श्री, «փայլ, հաջողություն, երջանկություն, բարեկեցություն»), արքայական իշխանության աստվածուհի, համարվում է հաջողության և բարգավաճման, ինչպես նաև պտղաբերության աստվածուհի. դասական հինդուիզմում՝ Լակշմի աստվածուհու էպիտետը։
Առաջին անգամ հիշատակվում է վեդայական «Շատապատխա-բրախմանա»–ում։ Մահաբհարաթայում Շրին Ինդրայի կինն է, ավելի ճիշտ՝ ցանկացած աստվածուհի, ով հասնում է Ինդրայի կարգավիճակին՝ դառնալով երկնային արքա։ Երկրային արքան նույնպես համարվում էր նրա ամուսինը՝ ճանաչվելով որպես Ինդրայի մարմնացում (Պանդավա եղբայրները՝ Ինդրայի մարմնավորումները, ունեն ընդհանուր ամուսին՝ Դրաուպադին, ով Շրիի մարմնացումն է)։ Շրիի պատկերը միաձուլվում է Լակշմիի հետ (ի սկզբանե, ըստ երեւույթին, գեղեցկության և անձնական երջանկության աստվածուհի)։ Շրի–Լակշմին ասոցացվում է Վիշնուի ամուսնու հետ։
Ինդոնեզական հինդուիզմում՝ մասնավորապես Բալիում, Շրի աստվածուհին համարվում է Բրնձի Մայրը՝ ունենալով բրնձի դաշտերի և բերրիության աստվածության անկախ կարգավիճակ։
Հնդկաստանում և մասամբ Հարավարևելյան Ասիայում «Շրի» էպիտետը հաճախ օգտագործվում է որպես հայտնի կրոնական և փիլիսոփայական ուսուցիչների (գուրու), սրբերի և կրոնական առաջնորդների անունների մի մաս (այս դեպքում դա կարող է նշանակել «մեծ, հարգարժան, բարձր, հայտնի, սուրբ, օրհնված, աստվածային»)։ Ծառայում է նաև որպես դիմելաձև, որը նշանակում է «տեր կամ տիրուհի»։ Նման իմաստով այս բառը գործածվում է Շրի Լանկա նահանգի անվան մեջ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հինդուիզմ Կատեգորիա:Տիտղոսներ Կատեգորիա:Սանսկրիտ եզրույթներ Կատեգորիա:Հնդկաստան Կատեգորիա:Կրոնական տիտղոսներ
Իդիոմորֆություն
Իդիոմորֆություն, (< հուն. ἴδιος – սեփական, յուրահատուկ և μορφή – ձև), միներալների ունակությունը բյուրեղային նյութում առաջացնելու իրենց յուրահատուկ բյուրեղագիտական ձևը՝ կախված նյութի բյուրեղացման հատկությունից։
Միներալների իդիոմորֆության բնորոշ օրինակ են դաշտային սպաթների, ամֆիբոլների կամ պիրոքսենների ներփակումները պորֆիրային ապարներում։
Տես նաև
Կատեգորիա:Հանքաբանություն
Կամարաշար
Կամարաշար, սյուներին կամ մույթերին հանգող, ձևով և չափով միատեսակ կամարների ներդաշնակ համադրվածք։ Հիմնականում կիրառվում է բաց սյունասրահներում, լոջիաներում և այլն։ Կամարաշար որպես կոմպոզիցիոն արտահայտչամիջոց լայնորեն կիրառել է Վերածննդի, մուսուլմանական, մավրիտանական և այլն ճարտարապետությունը։ Հայկական ճարտարապետության մեջ կամարաշարով են լուծված Երերույքի (IV—V դդ.), Օձունի (VI դ.) և այլ կառույցների արտաքին սյունասրահները։ Կամարաշար կամ որմնասյունակամարաշար, «խորանազարդ» են անվանում կամարների որմնաշարը, որը մեծ մասամբ դեկորատիվ (ոչ կառուցվածքային) բնույթի է։
Կատեգորիա:Ճարտարապետական ​​տարրեր Կատեգորիա:Շինարարական տարրեր և կառուցվածքներ
Ֆրանտիշեկ Կավան
Ֆրանտիշեկ Կավան, լեհ նկարիչ և գրող։
Կյանք և գործունեություն
Ֆրանտիշեկ Կավանը բնանկարային գեղանկարչություն ուսումնասիրել է 1890-1895 թվականներին Պրահայի գեղարվեստի ակադեմիայում։ Օտակար Լեբեդայի, Անտոնին Սլավիչեկի, Բոգուսլավ Դվորժակի հետ միասին Կավանը Յուլիուս Մարժակի լավագույն աշակերտներից մեկն էր։ 1891 թվականին մահացած Անտոնին Հիտուսիի աշխատանքների ցուցահանդեսին ներկա լինելուց հետո Կավանը տարվում է սիմվոլիզմով, որը դժգոհություն է առաջացնում նրա ուսուցչի մոտ․ վերջինս այդ արվեստը «սև գեղանկարչություն» էր կոչում։
1895 թվականին Կավանը լքում է Ակադեմիան և մինչ 1899 թվականն աշխատում է սիմվոլիկ ոճում՝ ինչպես գեղանկարչության, այնպես էլ գրականության մեջ։
1900 թվականին նկարիչը Փարիզի Համաշխարհային ցուցահանդեսին արժանանում է ոսկե մեդալի՝ 1894 թվականին կերտած կտավների համար։ Այդ ժամանահատվածից, սիմվոլիզմի շրջանից հետո, վերադառնում է բնանկարային գեղանկարչությանը և որին հավատարիմ է մնում մինչև մահը։
Գրականություն
Կատեգորիա:Չեխ նկարիչներ Կատեգորիա:Չեխ գրողներ Կատեգորիա:Չեխ բանաստեղծներ Կատեգորիա:Չեխ թարգմանիչներ
Հայկական մարզպանություն
Հայկական մարզպանություն, վարչական միավոր Սասանյան Պարսկաստանի կազմում (428-642)։ Հիմնականում ընդգրկում էր Մեծ Հայքի Այրարատ, Տուրուբերան, Սյունիք, Վասպուրական, Մոկք և Տայք, հաճախ նաև Արցախ աշխարհները։
Պատմություն
Մեծ Հայքի 387 թվականի բաժանմամբ հայոց ծայրամասային աշխարհները՝ Գուգարք, Ուտիք, Արցախ, Փայտակարան, Պարսկահայք, Կորճայք նահանգներն ու Հայկական Միջագետքը անցան հարևան քաղաքական միավորներին, իսկ Ծոփք, Աղձնիք և Բարձր Հայք աշխարհները Բյուզանդական կայսրությանը ։ Պարսկական հատվածում շարունակվեց թագավորական իշխանությունը մինչև 428 թվականը, երբ պետական կառավարման ապարատը ենթարկվեց մասնակի փոփոխությունների։ Հայ Արշակունիների անկումով վերացան նրանց ժառանգական իրավունքները։ Նրանց բոլոր հարստությունները, որոնք մնացել էին Հայաստանի պարսկական մասում, հայտարարվեցին Սասանյան արքայից արքայի սեփականություն, Արարատյան ոստանից դուրս գտնվող արքունի տիրույթները բաժանվեցին հայ նախարարների միջև։ Մարդպետական նախարարական տոհմը վերացավ, իսկ նրա ընդարձակ կալվածքներն անցան Արծրունիներին։ Կոգովիտ գավառը՝ Դարույնք ամրոցով դարձավ Բագրատունիների ժառանգական սեփականությունը։ Արշակունի կրտսեր զարմերի գավառներում (Հաշտեանք, Աղիովիտ, Առբերանի) առաջ եկան նոր նախարարական տներ (Կամինական, Գնունի և այլն)։ Գրիգոր Լուսավորչի տան միակ ժառանգի՝ Մամիկոնյանների հարս Սահակդուխտի ընդարձակ հողային տիրույթները (Բագրևանդ գավառը և այլն) անցան Մամիկոնյաններին։ Աղբիանոսյան տոհմի կալվածքները (Տարոն և Հարք գավառներում) դարձան նրանց աշխարհիկ տոհմակիցների՝ Վահունի կամ Վահնունի նախարարական տան ժառանգական սեփականությունը ։ Գողթան գավառի եպիսկոպոսական տան ներկայացուցիչները ևս թողեցին հոգևորական սքեմը և դարձան աշխարհիկ իշխաններ։ Մինչև 5-րդ դարի կեսը հայոց մարզպանի նստավայրը Արտաշատն էր, ապա՝ Դվինը։ Վերջինիս մայրաքաղաք լինելու փաստն ամրագրվում է այդտեղ գտնված սասանյան դրամներով ։ Սասանյան պետության մյուս մարզպանների համեմատությամբ Հայաստանը գտնվում էր արտոնյալ վիճակում՝ որպես մեծ և փոքր նախարարական տիրույթների համակարգ։ Դրանց գլուխ էր կանգնած նախարարը, որը համարվում էր տանուտեր։ Այդ իշխանություններն իրենց հերթին բաժանվում էին գավառների, որոնք ղեկավարվում էին մայր տոհմից ճյուղավորված ավատատիրական նոր տները (սեպուհներ)։ Նրանց իրավասության ներքո գտնվող տարածքները կոչվում էին «սեպհականություն» ։ Հայ ժողովրդի ինքնության պահպանման համար խիստ կարևոր էր 405 թվականի հայ գրերի գյուտը ։ Դրանով քրիստոնեությունն ավելի ամրապնդվեց հայերի շրջանում՝ հեռանալով Պարսկաստանից, հաստատեց իր ուրույն տեղը քրիստոնյա երկրների շարքում՝ չձուլվելով Բյուզանդիային ։
Երկրի կառավարման պաշտոնները՝ մարզպանը պարտավոր էր հանձնել հայ նախարարներին, չխախտել նրանց դարավոր ժառանգական իրավունքի սկզբունքը։ Դա ինքնավար մի երկիր էր, որի փաստական տերն ու տնօրենը հայ նախարարներն էին, իսկ հայկական բանակը հայոց սպարապետի տնօրինության տակ էր, որը նախկինի պես վարում էին Մամիկոնյանները։ Պահպանվում էին գրեթե բոլոր, այդ թվում՝ մեծ դատավարության գործակալությունը, որը գլխավորում էր հայոց կաթողիկոսը։ Ինքնավարության բարձր կարգավիճակ ունեին նաև վրաց և աղվանից մարզպանությունները ։ Սասանյան արքունիքին տրվում էին միայն արքունի այն հարկերն ու եկամուտները, որոնք գոյություն ունեին Արշակունի վերջին թագավորների ժամանակ։ Ավելին, առաջին մարզպան Վեհմիհրշապուհից (428-441) հետո Հազկերտ II-ը (439-457) հայոց մարզպան նշանակեց ազդեցիկ իշխան Վասակ Սյունուն (441-451) ։
Ազգային-ազատագրական պայքար պարսկական տիրապետության դեմ
Պարսից արքունիքի հանդուրժողական վերաբերմունքը հայերի հանդեպ պայմանավորված էր Սասանյան Պարսկաստանի՝ երկու ճակատներով մերթընդմերթ պատերազմներով. արևմուտքում Բյուզանդական կայսրությունն էր, արևելքում՝ քուշանները։ Դեռ թագավորության գոյության տարիներին՝ 422 թվականին, պարսիկները նորաստեղծ Բյուզանդիայի հետ կնքել էին 50-ամյա խաղաղության պայմանագիր։ Հայաստանի ինքնավարությունից դժգոհ պարսից արքունիքը երբեմն անցել է վճռական քայլերի։ 442 թվականին հայկական զորաբանակը սպարապետ Վարդան Մամիկոնյանի գլխավորությամբ ուղարկվել է Միջին Ասիա՝ քուշանների դեմ պատերազմելու ։ Ռազմական ճնշմանը հաջորդում են տնտեսությանն ուղղված քայլերը. 447 թվականին, «նոր աշխարհագիր» (մարդահամար և եկամուտների հաշվառում) կատարելու պատրվակով, պարսիկ պաշտոնյա Դենշապուհն այցելել է Հայաստան։ Նա հազարապետության պաշտոնից հեռացնում է Վահան Ամատունուն, ապա պաշտոնազրկում հայոց կաթողիկոսին. հազարապետի և մեծ դատավորի տեղում նշանակվում են պարսիկներ։ Երկու տարի անց՝ 449 թվականին, պարսից արքունիքը հատուկ հրովարտակով հայերից պահանջել է ուրանալ քրիստոնեությունը և ընդունել զրադաշտականություն։ Հրովարտակը ստորագրված է եղել Հազկերտի անմիջական խորհրդականը՝ Միհրներսեհ հազարապետը։ Հայ նախարարներից որոշները արձագանքեցին դրական. մարզպան Վասակ Սյունու փեսա Վարազվաղանն ընդունել է հեթանոսությունը։ Արտաշատում գումարված համազգային ժողովը, այդուհանդերձ, մերժել է պարսից արքունիքի պահանջները։ Արդյունքում Հայաստանի իշխանության ներկայացուցիչները կանչվել են Տիզբոն։ Հաշվեհարդարից խուսափելու համար նրանք դիմել են առերես հավատափոխության և 449 թվականի աշնանը վերադարձել հայրենիք ։ 450 թվականին սկսում է Վարդան Մամիկոնյանի գլխավորած՝ Վարդանանց պատերազմը։ Դրա գլխավոր իրադարձությունը 451 թվականի մայիսի 26-ի Ավարայրի ճակատամարտն էր։ Թեև այն ավարտվեց հայերի պարտությամբ, սակայն կասեցրեց թշնամու կրոնափոխության ծրագիրը։ Վասակ Սյունուց հետո մարզպանի պաշտոնում նշանակվել են երկու պարսիկներ՝ Ատրորմիզդը՝ Արշակունիների տոհմից (451-465), ապա Ատրվշնասպը (465-481)։
Քառորդ դար անց պարսից արքա Պերոզը վերադառնում է Հայաստանի ձուլման քաղաքականությանը։ Արդյունքում 481-484 թվականներին տեղի է ունենում մեկ այլ պատերազմ՝ Վահան Մամիկոնյանի գլխավորությամբ։ Տանելով մի քանի հաղթանակներ՝ հայ ավագանին պարսից արքունիքին ստիպում է դուրս բերել զորքերը։ Նոր գահ բարձրացած Վաղարշ շահը վերստին հաստատել է մարզպանական Հայաստանի ինքնավարությունը։ 485 թվականին սպարապետ Վահան Մամիկոնյանը ճանաչվել է նաև Հայաստանի տանուտեր և հայոց մարզպան, որին 505 թվականին հաջորդել է կրտսեր եղբայրը՝ Վարդ Մամիկոնյանը։ Այդ իրավիճակը մարզպանական Հայաստանում պահպանվել է մինչև 6-րդ դարի երկրորդ կեսը ։
Հայ եկեղեցու վերջնական անկախացում
Հայ եկեղեցու անկախացման առաջին քայլերը արվել էին դեռ Պապ թագավորի ժամանակ, երբ կաթողիկոս ձեռնադրվելու համար հայոց հոգևոր հովիվը այլևս չէր գնում Կեսարիա։ Քաղկեդոնի ժողովը մերժելով՝ հայ եկեղեցին կատարեց անկախացման երկրորդ քայլը։ Պարսկական տիրապետության տարիներին այն ստիպված էր ոչ միայն դիմակայել զրադաշտականների ձուլման քաղաքականությանը, այլև թույլ չտալ ուղղափառ եկեղեցուն միջամտել իր գործերին։ Միջերկրական ծովի ափերին և Առաջավոր Ասիայում ապրող հասարակությունները 5-րդ դարի սկզբին արդեն քրիստենություն էին ընդունել։ Հռոմեական կայսրությունը դադարել էր գոյություն ունենալ. 395 թվականին այն բաժանվել էր արևելյան և արևմտյան հատվածների։ Կորցնելով քաղաքական իշխանությունը՝ Հռոմը և Կոստանդնուպոլիսը փորձում էին պահպանել հոգևոր ազդեցիկությունը։ Այդ պատճառով հաճախ գումարվում էին եկեղեցական ժողովներ։ Կաթոլիկ և Ուղղափառ եկեղեցիների կողմից 451 թվականին հրավիրվել է Քաղկեդոնի ժողովը։ Դրանում քննվում է Հիսուս Քրիստոսի աստվածային և մարդկային բնույթը։ Հայ առաքելական եկեղեցին, ընդունելով Քաղկեդոնի ժողովի որոշ դրույթները, հրաժարվել է ճանաչել ժողովի կողմից հռչակած քրիստոսաբանական բանաձևը։ Այդ տարի Հայաստանում դեռևս թարմ էր Ավարայրի ճակատամարտի հետքը. հույները և հռոմեացիները չէին սատարել հայերին, որի պատճառով հայ եկեղեցին երես էր թեքել նրանցից։ Վահանանց պատերազմից հետո Դվին է տեղափոխվում ոչ միայն նորանշանակ տանուտեր և մարզպան Վահան Մամիկոնյանը, այլև հայոց կաթողիկոս Հովհաննես Ա Մանդակունին։ Այդպիսով, կաթողիկոսական աթոռը Վաղարշապատից տեղափոխվել էր Դվին ։
499 թվականին հրավիրվում է Սելևկիայի եկեղեցական ժողովը, որը նեստորական աղանդը հռչակեց Պարսկաստանի քրիստոնյաների պաշտոնական ուղղություն։ Եթե Հայաստանում մինչ այդ եկեղեցական ժողովները գումարվում էին Աշտիշատում, Շահապիվանում և այլուր, ապա որոշվեց հայ եկեղեցու որոշումներն այսուհետ ընդունել կաթողիկոսի նստավայր քաղաքում։ 506 թվականին Դվինում հրավիրվել է եկեղեցական ժողով, որին մասնակցել են 20 հոգևոր և 14 աշխարհիկ առաջնորդներ՝ կաթողիկոս Բաբկեն Ա-ի և մարզպան Վարդ Մամիկոնյանի գլխավորությամբ։ Այս երևույթը անկյունաքարային էր Հայ եկեղեցու դավանական դրության հստակեցման և զարգացման՝ նրա հականեստորական, հակաքաղկեդոնական դիրքորոշման ճշտման գործում ։ Քաղկեդոնական եկեղեցուց պաշտոնական բաժանումը հաստատվել է Դվինի երկրորդ ժողովի ժամանակ՝ 554 թվականին։ Միաժամանակ արգելվեց աղանդավորական հոսանքների հետևումը ։
Հայաստանի երկրորդ բաժանում
Հաղթահարելով սլավոնական ցեղերի հարձակումները հյուսիսից՝ Բյուզանդիայի կայսրերը հանձն են առնում երկրի սահմանների ընդարձակմանը։ Հուստինիանոս Ա կայսեր օրոք (527-565) նվաճվում են նախկին Հռոմեական կայսրության ենթակա Հյուսիսային Աֆրիկան, Վեստգոթական Իսպանիան և Օստգոթական Իտալիան։ Չցանկանալով պայքարել գերմանական ցեղերի դեմ, որոնք նվաճել էին Բրիտանիան (Անգլիայի թագավորություն), Գալլիան (Ֆրանկական թագավորություն) և Գերմանիան, բյուզանդացիներն անցնում են Առաջավոր Ասիայի և Միջագետքի քրիստոնեադավան պետություններին։ 387 թվականի բաժանմամբ՝ դեռ Բյուզանդիայի ծագման նախօրեին, այդ երկրների տնօրինումն անցել էր Սասանյան Պարսկաստանին։ Երկիրը հզորության նոր շրջան էր ապրում Հուստինիանոսի ժամանակակցի՝ Խոսրով Անուշիրվան շահի (531-578) ժամանակ։ Ամրապնդելով իր հյուսիսային սահմանները միջինասիական թյուրքալեզու ցեղերի հարձակումներից՝ շահը մտադիր էր վերականգնել Աքեմենյանների հզորությունը և իրեն ենթարկել Արաբական թերակղզին, Սիրիան և Պաղեստինը ու դուրս գալ Միջերկրական ծով։ Հասունացել էր երկու տերությունների միջև բախման պահը։ 571 թվականին, դժգոհ լինելով պարսից արքունիքի քաղաքականությունից, հայ ազնվականներն ու հոգևորականները նոր ապստամբություն են սկսում։ Այն ղեկավարում էին սպարապետ Կրտսեր Վարդան Մամիկոնյանը (Կարմիր Վարդան) և հայոց կաթողիկոս Հովհաննես Բ-ն, որոնք հավաքեցին 10 000-անոց բանակ։ Ապստամբության հաղթանակի դեպքում Հայերը խոստացան ընդունել Բյուզանդական կայսրության գերիշխանությունը, իսկ բյուզանդացիները պարտավորվեցին ապստամբության ձախողման դեպքում ապաստան տալ Բյուզանդիա փախած հայերին։ 571 թվականին Տիզբոն է մեկնել Հայաստանի պարսիկ մարզպան Սուրենը զեկուցելու եղածի մասին, և 15 000-անոց զորաբանակով՝ վերադարձավ Դվին։ Հայ մարտիկների թիվը կրկնապատկվել էր, և նրանք Դվինում ջախջախեցին մարզպանի բանակը։ Դա ազդարարեց ոչ միայն նոր հաղթանակների սկիզբ, այլև հերթական պատերազմ արևելքի և արևմուտքի միջև։ 572-591 թվականների քսանամյա պատերազմն ավարտվեց Բյուզանդիայի հաղթանակով և հաշտության նոր պայմանագրի կնքմամբ։ 591 թվականին Հայաստանը երկրորդ անգամ բաժանվեց երկու հարևանների միջև։ Դրանով կայսրությանն անցան ոչ միայն Տուրուբերանը, Տայքը և Այրարատի մեծ մասը, այլև արևմտյան Վիրքը և Գուգարքը։ Հայկական մարզպանության տարածքը սահմանափակվեց Սյունիքով և Վասպուրականով։ Այսպիսի սահմաններով այն գոյատևեց ևս մի քանի տասնամյակ։
7-րդ դարի սկզբին տեղի ունեցավ պարսկա-բյուզանդական վերջին պատերազմը (602-628)։ Պարսիկները գրավեցին Արաբական թերակղզին, ներխուժեցին Սիրիա և Փոքր Ասիա, մոտեցան Կոստանդնուպոլսի մատույցներին։ Թեև վերջին ճակատամարտում բյուզանդացիները հաղթեցին և կասեցրին թշնամու գրոհը, այդուհանդերձ պատերազմն ավարտվեց հօգուտ Սասանյան Պարսկաստանի։ Պատերազմներում թուլացած երկու տերություններն ի վիճակի չեղան դիմակայել նորաստեղծ Արաբական խալիֆայությանը։ 642 թվականի Նեհավենդի ճակատամարտում արաբները վերջ տվեցին Սասանյան Պարսկաստանի գոյությանը։ Հայկական մարզպանությունը, որպես դրա վարչաքաղաքական միավոր, վերացավ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայկական մարզպանություն
Իսպանիայի պատմություն
Իսպանիայի պատմություն, նախկին Իսպանիա պրովինցիայի տարածքում բնակվող ազգերի պատմություն։ Այն ներառում է Պիրենեյան թերակղզու ամբողջ տարածքը՝ ոչ միայն ժամանակակից Իսպանիան, այլև Պորտուգալիան, Անդորրան և Բրիտանական գաղութ Ջիբրալթարը։ Պատմությունն սկսվում է Նախապատմական Իբերիայից, շարունակվում Իսպանական կայսրության վերելքով և անկումով և ավարտվում ներկայիս Իսպանիայի պատմությամբ։
8-րդ դարում իսլամադավան արաբները նվաճել են թերակղզին, և տեղաբնիկ ժողովուրդը դարեր շարունակ պայքարել է նրանց դեմ՝ մինչև ամենավերջին գավառի՝ Անդալուսի ազատագրումը 1492 թվականին։ Իսպանիայի պատմության մեջ այդ փուլը կոչվում է Ռեկոնկիստա (711-1492), բառացի՝ ազատագրում։ Արագոնի թագավոր Ֆերդինանդի և Կաստիլիայի թագուհի Իզաբելլայի ամուսնությամբ թերակղզու մեծ մասը (բացի Պորտուգալիայից) միավորվեց մեկ պետության մեջ, որը կոչվեց Իսպանիա։ 1516 թվականին Մադրիդում հաստատվեց գերմանական Հաբսբուրգների արքայատոհմը։ 1500-1650-ական թվականները հայտնի են որպես Իսպանիայի ոսկե դարաշրջան, որի ընթացքում Հաբսբուրգյան Իսպանիան դարձավ Եվրոպայի հզորագույն տերությունը, նվաճեց նորանոր երկրներ Լատինական Ամերիկայում և Ֆիլիպիններում։
Այս ժամանակահատվածում Իսպանիան ներքաշվեց Եվրոպական բոլոր հիմնական պատերազմներին, այդ թվում՝ Իտալական պատերազմները, Ութսունամյա պատերազմը, Երեսնամյա պատերազմը և Ֆրանկո-իսպանական պատրեզմը։ 17-րդ դարի վերջերին Իսպանիան սկսեց թուլանալ Հաբսբուրգների հարստության վերջին թագավորի մահից հետո, ժառանգության համար պատերազմը թուլացրեց Իսպանիային և Բուրբոնների ժամանակ Իսպանիան դարձավ երկրորդային ուժ։ Այսպես կոչված Բուրբոնների բարեփոխումներով փորձ եղավ վերականգնել Իսպանիայի վաղեմի ուժը փոքր հաջողություններով, սակայն դարի վերջի Ֆրանսիական հեղափոխությունը և Պիրենեյան պատերազմը վերացրին Իսպանիայի հզորությունը վերականգնելու ջանքերը։
Պատերազմներից հյուծված Իսպանիան 19-րդ դարի սկզբին դարձավ մի քանի քաղաքական կուսակցությունների կռվախնձոր, որոնք կարճ ժամանակով հասնում էին իշխանության, սակայն երկարատև կայունություն չէին կարողանում ապահովել։ Նախկին Իսպանիայի կայսրության գաղութները արագ անջատվեցին Լատինական Ամերիկայի անկախության պատերազմների արդյունքում և վերջնական կորցրին բոլոր գաղութները 1898 թվականի Իսպանա-ամերիկյան պատերազմում։
Լիբերալների և կոնսերվատիվների հավասարակշռությանը հասնելու համար 1874-1931 թվականներին հաստատվեց սահմանադրական միապետություն, որը սակայն չկայունացրեց իրավիճակը և բերեց քաղաքացիական պատերազմի։ Այն ընթանում էր հանրապետական խմբակցության և ազգայնական խմբակցության միջև։
Պատերազմն ավարտվեց ազգայնական Ֆրանցիսկո Ֆրանկոյի հաղթանակով, ով ղեկավարեց երկիրը մինչև 1975 թվականը։ Հետպատերազմական ժամանակները համեմատաբար կայուն էին (բացառությամբ Բասկերի երկրում անկախության շարժման գործողությունների), և երկրի տնտեսությունը արձանագրեց առաջանցիկ աճի տեմպեր 1960-ական թվականների վերջին և 1970-ական թվականների սկզբին։
Միայն Ֆրանկոյի մահվանից հետո 1975 թվականին Իսպանիան վերադարձավ սահմանադրական միապետության Խուան Կառլոս I-ի գլխավորությամբ և երկրում անցում կատարեց դեպի ժողովրդավարություն։ Իսպանիան մտավ Եվրոպական տնտեսական համագործակցություն 1986 թվականին (որը դարձավ Եվրոպական միություն 1992 թվականին) և Եվրոգոտի 1999 թվականին։ 2007-08 թվականների ֆինանսական ճգնաժամի արդյունքում Իսպանիայում սկսվեց պարտքային ճգնաժամ, ինչի արդյունքում աճեց գործազրկությունը և թուլացավ տնտեսությունը։
Իսպանիան համարվում է միջին հզորությամբ պետություն, Մ20-ում հանդես է գալիս հյուրի կարգավիճակով։ Իսպանիան հանդիսանում է Մ6 անդամ։
Նախապատմություն
Պիրենեյան թերակղզում ժամանակակից մարդը առաջին անգամ բնակություն է հաստատել 32 հազար տարի առաջ։
Արևմտյան Եվրոպայում ապրող նախամարդու առաջին հետքերը գտել են Ատապուերկա քարանձավում, որտեղ գտնվել են կայծքարից գործիք, որը ունի 1,4 միլիոն տարվա պատմություն ,, և նախամարդու կմաղքներ, որոնք ունեն 1,2 միլոն տարվա պատմություն ։ Ժամանակակից մարդը Կրոմանյոնյան մարդու տեսքով ժամանել է Պիրենեյան թերակղզի Պիրենեյների հյուսիսից մոտ 35.000 տարի առաջ։ Նախամարդու ամենահայտնի հիշատակումները գտնվել են նկարչությունների տեսքով Իսպանիայի հյուսիսում գտվող Ալտամիրա քարանձավում, որը ժամանակագրվում է մ.թ.ա. մոտ 15,000 թվականին և համարվում է քարանձավային նկարչության կարևորագույն նմուշներից մեկը ։
Բացի այդ Ալմերիա պրովինցիայում գտվող Լոս Միլարես և Էլ Արգար վայրերում և Մուրսիայի մոտ գտնվող Լա Ալմոլոյա վայրում հայտնաբերվել են ուշ Նոր քարի դարի և Բրոնզե դարի մարդու մշակութային հետքեր ։
Իսպանիայի նախապատմությունը վերաբերում է նաև նախահռոմեական Երկաթե դարի մշակույթները, որոնք վերահսկում էին Պիրենեյան թերակղզու մեծ մասը. այս մշակույթների կրողներն էին Իբերիացիները, Կելտիբերները, Տարտեսոսցիները, Լուսիտանիացիները և Վասկոնները, ինչպես նաև Փյունիկիացիների, Կարթագենիացիների և Հույների առևտրային բնակավայրերը Միջերգրական ծովի ափերին։
Պիրենեյան թերակղզու վաղ պատմություն
Մինչ Հռոմի կողմից թերակղզու զավթումը այստեղի հիմնական մշակույթներից էր Իբերիացիներինը, ովքեր բնակվում էին Մեջերկրական ծովի ափամերձ հատվածում, Կելտերինը, ովքեր բնակվում էին հյուսիս-արևմուտքում, Լուսիտանիացիներիներինը` արևմուտքից և Տարտեսոսցիներինը` հարավ-արևմուտքից։ Փյունիկիացիները, կարթագենցիները և հույները հիմնել էին առևտրային բնակավայրեր Միջերկրական ծովի արևելյան և հարավային ափերին։ Առաջին հունական գաղութները, ինչպիսիք էին Էմպորիոնը հիմնադրվել էին հյուսիսարևելյան ափին մ.թ.ա. 9-րդ դարում՝ թողնելով հարավային ափերը փյունիկիացիներին ։
Հույների կողմից տրվել է Իբերիա անվանումը, հավանաբար Իբրո (Էբրո) գետի անվանումից։ Կարթագենցիները Պիրենեյներ են եկել մ.թ.ա. 6-րդ դարում, պայքարելով հույների հետո նաև հռոմեացիենրի դեմ, որպեսզի տիրանան Միջերկրական ծովի երկրներին։ Նրանց հիմնած ամենակարևոր բնակավայրն էր Կարթեգո Նովան (ներկայումս կոչվում է Կարթագենա) ։
Հռոմեացիները իրենց Իսպանիա կատարած արշավանքի ժամանակ հանդիպեցին Իբերիացիներին, որոնք բնակվում էին Պիրենեյան թերակղզու հյուսիս-արևելքից մինչև հարավ-արևելք։ Կելտերը հիմնականում ապրում էին թերակղզու հյուսիս-արևմուտքում։ Թերակղզում մնացյալ հատվածում այս երկու մշակույթները միախառնվել էին և առաջացել էին Կելտիբերներ։ Կելտիբերյան պատերազմներում նրանք մարտընչում էին հռոմեական զավթիչների դեմ մ.թ.ա. 181 թվականից մինչև 133 թվականը ։ Հռոմեացիները վերջնական նվաճեցին թերակղզին մ.թ.ա. 19 թվականին։
Հռոմեական Իսպանիա
Լատիներեն Hispania անվանվել է Պիրենեյան թերակղզին Հռոմեական ժամանակաշրջանում մ.թ.ա. 2-րդ դարից։ Թերակղզու բնակչության մշակույթը հիմնականում հռոմեական էր և տեղի ղեկավարները հիմնականում նշանակվում էին Հռոմի ազնավականությունից ։
Հռոմեացիները հիմնեցին այնպիսի քաղաքներ, ինչպիսիք են Տարրագոնան (Tarraco), Սարագոսան (Caesaraugusta), Մերիդան (Augusta Emerita), Վալենսիան (Valentia), Լեոն (Իսպանիա)ը ("Legio Septima"), Բադախոսը ("Pax Augusta") և Պալենսիան ։ Թերակղզու տնտեսությունը ընդլայնվեց հռոմեական խնամակալության ներքո։ Թերակղզին Հռոմե էր արտահանում մթերք, ձիթապտղի յուղ, գինի և մետաղ։ Թերակղզում են ծնվել Տրայանոս, Հադրիանոս և Թեոդոսիոս Ա Մեծ կայսրերը, փիլիսոփա Սենեկան, բանաստեղծներ Մարցիալիսը, Քվինթիլիանուսը և Լուկանոս։
Արևմտյան Հռոմեական կայսրության անկումից հետո 5-րդ դարում թերակղզին ընկավ գերմանական ցեղերի՝ վանդալների, սվեվների և Վեստգոթերի տիրապետության տակ։
Արևմտյան Հռոմեական կայսրության անկումը չբերեց դասական հասարակության ոչնչացման, ինչպես դա եղավ Հռոմեական Բրիտանիայում, Գալիայում և Գերմանիայում վաղ միջնադարում։ Ներկայիս իսպաներենի, կրոնի, օրենքների հիմք են եղել հռոմեական ժամանակաշրջանը։ Դարեր շարունակ տևած հռոմեական տիրապետությունը իր խորը հետքն է թողել ներկայիս Իսպանիայի մշակույթի մեջ։
Գոթական Իսպանիա (5-8-րդ դարեր)
Հռոմեական կայսրության թուլացման շրջանում՝ 5-րդ դարի ընթացքում Իսպանիա ներխուժեցին գերմանական ցեղերը ։ Վեստգոթերը, սվեվները, վանդալներն ու ալաններն Իսպանիա ժամանեցին Պիրենեյան լեռնազանգվածով և Գալեսիայում հիմնադրեցին Սվեվների թագավորությունը, հյուսիս-արևմուտքում՝ Վանդալուսիան՝ Վանդալների թագավորությունը և Տոլեդոյում՝ Վեստգոթերի թագավորությունը։ Հռոմեական վեստգոթերը ներխուժեցին Իսպանիա 415 թվականին։ Միապետությունը կաթոլիկություն ընդունելուց և հյուսիս-արևմուտքում անկանոն սվեվական, իսկ հարավ-արևելքում բյուզանդական տարածքները գրավելուց հետո Վեստգոթերի թագավորությունն արդեն ներառում էր Պիրենեյան թերակղզու մեծ մասը ։
Հռոմեական կայսրության փլուզման ժամանակ (476) գերմանական ցեղերը ներխուժեցին նախկին կայսրության տարածք։ Նրանց մի մասը ֆեդերատներ էին, ովքեր ծառայում էին հռոմեական բանակում և իրենց ծառայության դիմաց սահմանամերձ հողեր և ռոճիկ էին ստանում, իսկ մյուսները, օրինակ՝ վանդալները, օգտվելով կայսրության թուլացումից, ավար էին փնտրում սահմաններին։ Այն ցեղերը, որոնք փրկվեցին, հիմնվելով առկա հռոմեական կառույցների վրա, Եվրոպայի տարբեր մասերում ստեղծեցին Հռոմեական կայսրությանը հաջորդող թագավորություններ։ Վեստգոթերը գրավել էին Պիրենեյան թերակղզին 410 թվականից հետո ։
406 թվականի ձմռանը վանդալ, սվեվ և ալան փախստականները, օգտվելով Հռենոսի սառցակալումից, փախչելով վրա հասնող հոներից, ուժով ներխուժեցին կայսրություն։ 3 տարի անց նրանք Պիրենեյներից անցան Պիրենեյան թերակղզի և նրա արևմտյան հատվածը 2 մասի բաժանեցին․ դրանք են այժմյան Պորտուգալիան և արևմտյան Իսպանիան։ Մադրիդը մնաց երկուսի միջև
Վեստգոթերը, ովքեր դեռևս 2 տարի առաջ էին հեռացել Հռոմից, տարածաշրջան եկան 412 թվականին՝ հիմնադրելով Թուլուզի Վեստգոթերի թագավորությունը (ժամանակակից Ֆրանսիայի հարավում) և աստիճանաբար մեծացրին իրենց ազդեցությունը Պիրենեյան թերակղզու վրա, որի արդյունքում վանդալներն ու ալանները տեղաշարժվեցին դեպի Հյուսիսային Աֆրիկա՝ իսպանական մշակույթի մեջ առանց երկարատև հետք թողնելու։ Վեստգոթերի թագավորության մայրաքաղաքը տեղափոխվեց Տոլեդո և Լեովիգիլդի թագավորության ժամանակ իր զարգացման բարձրակետին հասավ։
Վեստգոթական տիրապետություն
Վեստգոթերը նվաճեցին ողջ Իսպանիան և իշխեցին այնտեղ մինչև 8-րդ դարը, երբ թերակղզին անցավ արաբական ցեղերի տիրապետության տակ։ Արաբները Պիրենեյան թերակղզին կոչեցին «Ալ-Անդալուս»։ Արաբական տիրապետության ողջ շրջանը՝ 711-1492 թվականները, Իսպանիայի միջնադարյան պատմության մեջ հայտնի է որպես Ռեկոնկիստան էր (ետ նվաճում, ազատագրում)։ 12-րդ դարում տեղի ունեցան լուրջ փոփոխություններ. ստեղծվեցին մի քանի անկախ թագավորություններ՝ Պորտուգալիա, Արագոն, Կաստիլիա, Նավառա։ 1250 թվականին արաբական տիրապետությունն արդեն սահմանափակվում էր միայն Գրանադայի էմիրությամբ՝ թերակղզու հարավ-արևելքում։ Գրանադան մնաց արաբների տիրապետության տակ մինչև 1492 թվականը, այնուհետև անցավ կաթոլիկ միապետներին։
Վեստգոթերը, ֆեդերատներ լինելու ժամանակ յուրացնելով հռոմեական մշակույթը, ձգտում էին պահպանել հին հռոմեական կառույցներից շատերը։ 415-711 թվականների իրենց իշխանության շրջանում նրանք բացառիկ հարգանք են ունեցել իրավական օրենսգրքերի հանդեպ։ Վեստգոթերի իշխանության ժամանակ ֆրանկների և այլ գերմանական ցեղերի մշակույթը չէր զգացվում թերակղզում, իսկ արաբական նվաճումից հետո այլևս չի տարածվում այլ թագավորություններում։
Վեստգոթերի թագավորությունը երեք կողմից ողողվում էր Միջերկրական ծովի ու Ատլանտյան օվկիանոսի ջրերով։ Դրա շնորհիվ այն փոքրիշատե մասնակցում էր արևմտյան միջերկրածովյան առևտրին։ Արդյունքում թերակղզում զարգանում էր յուրօրինակ վեստգոթական մշակույթ։ Վեստգոթական ազնվականությունը իրեն բարձր էր դասում տեղական կաթոլիկ բնակչությունից։ Իշխող դասը կրկնօրինակում էր Կոստանդնուպոլսի ոճը և տեխնոլոգիաները մինչդեռ իշխանության և մշակույթի հակառակորդները կաթոլիկ եպիսկոպոսներն էին։ Արդյունքում բյուզանդական իշխանությունը մուտք է գործել Կորդովա։
Այս ժամանակաշրջանում իսպանական կաթոլիկությունը ևս ուժեղացավ։ Վեստգոթերի իշխանության ժամանակ կարճ ժամանակում արիոսականությունը տարածվեց Իսպանիայում ։ Տոլեդոյի խորհուրդը քննարկեց ուղղափառ կաթոլիկության հավատամքն ու պատարագը և 546 թվականին Լերիդայի խորհուրդը սահմանափակեց հոգևորականության իշխանությունը և խստացրեց նրանց նկատմամբ կիրառվող օրենքները։ 587 թվականին Վեստգոթերի թագավոր Ռիկարդո I-ը Տոլեդոյում ընդունեց կաթոլիկություն և Իսպանիայում շարժում սկսեց՝ որպեսզի միավորի երկրում գործող այլ կրոնական դոկտրինաները։ Սրանով վերջ տրվեց արիոսականության շուրջ տարաձայնություններին։
Վեստգոթերը վաղ միջնադարում Իսպանիա են ներմուծել ավատատիրական կարգեր, որը հարավում արտահայտվում էր հռոմեական վիլլաների համակարգով, իսկ հյուսիսում՝ վասալներով, որոնցից կազմվում էր բանակը։ Վեստգոթական բանակի հիմնական մասը գյուղական բնակավայրերից բերված ստրուկներն էին։ Ազնվականների խորհուրդը, որը Վեստգոթական Իսպանիայի թագավորների խորհրդատուն էր և օրինականացնում էր նրանց իշխանությունը, պատասխանատու էր բանակի համար, և միայն նրանց համաձայնությամբ արքան կարող էր հավաքել զինվորներին։
Վեստգոթական իշխանության ազդեցությունը զգալիորեն չէր անդրադառնում հասարակության վրա՝ ի տարբերություն Հռոմեական կայսրության բյուրոկրատիայի։ Վեստգոթերը նման էին «մեղմ» բարբարոսների, ում չէին հետաքրքրում ազգի և երկրի տնտեսության հետ կապված հարցերը և ովքեր իշխում էին միայն սեփական շահի համար։ Այս ժամանակաշրջանի վերաբերյալ քիչ գրականություն է պահպանվել։ Մինչև արաբական ժամանակաշրջանը նրանք չձուլվեցին իսպանացի բնակչության հետ։ Որպես արդյունք՝ վեստգոթերենը միայն աննշան հետք թողեց Պիրենեյան թերակղզու ժամանակակից լեզուների զարգացման վրա ։
Վեստգոթերի ամենատեսանելի ազդեցությունը քաղաքների ամայացումն էր․ բնակիչները տեղափոխվեցին գյուղական բնակավայրեր։ Թեև երկիրը որոշ չափով զարգանում էր՝ համեմատած Ֆրանկական թագավորության և Գերմանիայի հետ, վեստգոթերը պատճառ չէին տեսնում նպաստելու իրենց երկրի և բնակչության բարեկեցությանը, կայունությանը և ենթակառուցվածքին։ Այս ամենը հանգեցրեց վեստգոթերի իշխանության տապալմանը։ Նրանք աջակիցներ չգտան, երբ 8-րդ դարում Պիրենեյան թերակղզի ոտք դրեցին արաբները («մավրերը») ։
Անդալուսի պատմություն։ Ռեկոնկիստա
640 թվականին արաբները նվաճել էին Հյուսիսային Աֆրիկայի զգալի մասը։ 711 թվականին իսլամական Բերբերները և Արաբական միացյալ կուսակցությունը՝ Տարիկ իբն Զիադի գլխավորությամբ, ուղարկվեցին Իբերիա՝ որպեսզի միջամտեն Վեստգոթերի թագավորությունում սկիզբ առած քաղաքացիական պատերազմին։ Անցնելով Ջիբրալթարի նեղուցը՝ 711 թվականի ամռանը նրանք որոշիչ հաղթանակ տարան Գվադալետեի ճակատամարտում, որտեղ սպանվեց Վեստգոթերի թագավոր Ռոդերիկը։
Տարիկի հրամանատար Մուսա բին Նուսայրն արագ հակահարձակման անցավ և արդեն 718 թվականին մուսուլմաններն իրենց ենթարկեցին գրեթե ամբողջ Պիրենեյան թերակղզին։ 732 թվականին տեղի ունեցած Պուատիեի ճակատամարտով, որը գլխավորում էր ֆրանկների առաջնորդ Կառլ Մարտելը կանգնեցրեց արաբների առաջխաղացումը Արևմտյան Եվրոպա․ վերջիններս հասան մինչև այժմյան հյուսիս-կենտրոնական Ֆրանսիայի տարածք։
Քրիստոնյաների կողմից վճռական հաղթանակը գրանցվեց 722 թվականի ամռանը Պիրենեյան թերակղզու հյուսիսում՝ Կովադոնգայի մոտ։ Արաբները զորք ուղարկեցին Կովադոնգայի փոքր ճակատամարտ՝ որպեսզի ճնշեն հյուսիսային լեռներում պատսպարված քրիստոնյա ապստամբներին, սակայն մուսուլմանները պարտություն կրեցին, որի արդյունքում հաստատվեց Աստուրիայի թագավորությունը։ 739 թվականին տեղի ունեցավ Գալիսիայի ապստամբությունը, որին աջակցում էին աստուրիացիները․ վերջիններս դուրս քշեցին արաբներին տարածքից, այնուհետև միացան Աստուրիայի թագավորությանը։ Մի քանի դար շարունակ Աստուրիայի թագավորությունը քրիստոնյաների համար արաբներին Պիրենեյան թերակղզում դիմակայելու գլխավոր հենարանն էր։
Ալ-Վալիդ I խալիֆը մեծ ուշադրություն էր դարձնում մեծաքանակ կանոնավոր բանակ ունենալուն՝ կազմավորելով Օմայյան խալիֆայության ժամանակաշրջանի (արաբական երկրորդ ամենամեծ դինաստիան Մուհամմադից հետո և ալ-Անդալուսի առաջին արաբական դինաստիան) ամենահզոր նավատորմը։ Հենց այս մարտավարության շնորհիվ հնարավոր եղավ մտնել Իսպանիա։ Ալ-Վալիդ I խալիֆի թագավորության ժամանակաշրջանը համարվում է իսլամական իշխանության գագաթնակետը, թեև արաբական իշխանությունն Իսպանիայում իր գագաթնակետին հասավ 10-րդ դարում Աբդ ալ-Ռահման III-ի ժամանակ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իսպանիայի պատմություն Կատեգորիա:Եվրոպայի պատմություն
Քեռի Անտիֆերի զարմանահրաշ արկածները
Քեռի Անտիֆերի զարմանահրաշ արկածները (Mirifiques aventures de maître Antifer)՝ Ժյուլ Վեռնի արկածային վեպը, որը տպագրվել է 1894 թվականին։
Սյուժե
Թուրք մեծահարուստ Քամիլ փաշան, ով ներգրավվել էր Մահմուդ Երկրորդի ու եգիպտական տիրակալ Մուհամեդ Ալիի միջև մղվող պատերազմի մեջ, իր գանձերը պահում է անհայտ կղզում։ Իր դավաճան զարմիկ Սաուկին զրկելով ունեցվածքից, փաշան իր ողջ կարողությունը թողնում է մի անգամ իրեն փրկած երեք մարդկանց։
Սաուկը, խորհրդակցելով նոտար Բեն-Օմարի հետ, ով հանգուցյալի հոգեխոսն էր, որոշում է իրեն վերցնել գանձերը։ Իմանալով կղզու կոորդինատների միայն երկայնությունը՝ Բեն-Օմարնու Սաուկը, ով ձևանում է որպես Բեն-Օմարի ծառայող Նազիմ, ուղևորվում են Սեն Մալո փաշայի ժառանգորդի ու կոորդինատների լայնությունն իմացողի ՝ նավաստի Միեռ Մալո քեռի Անտիֆերի մոտ։ Անտիֆերը, նրանցից երկայնությունն իմանալով, իր ընկեր Ժիլդաս Տրեգոմենի, զարմիկ Ժյուլի, Բեն-Օմարի ու Սաուկի հետ ուղևորվում է այդ կղզի, Օմանյան նեղուց։
Կղզում ճանապարհորդները գտնում են ընդամենը մի տուփ փոքրիկ հաղորդագրությամբ, որտեղ գրված էր երկրորդ կղզու լայնությունը և ասվում էր, որ Անտիֆերը պետք է գնա բանկիր Զամբուկոյի մոտ, ով երկրորդ ժառանգն է և ում մոտ գտնվում է լայնության կոորդինատը։ Վերջինս, որպեսզի ամբողջ հարստությունը իր ընտանիքին բաժին հասնի համոզում է Անտիֆերին ամուսնանալ իր երիտասարդ քրոջ հետ։
Գվինեյան ծոցում նույնատիպ տուփ նույնատիպ հաղորդագրությամբ գտնելուց հետո Անտիֆերն ու Զամբուկոն գնում են երրորդ ժառանգորդի՝ էդինբուրգցի աստվածաբան Թիրկոմելիոյի մոտ, ով գիտեր երրորդ կղզու երկարության կոորդինատը։ Պարզվում է, որ նա իր ճգնավորության պատճառով ոչնչացրել է Քամիլ փաշայի նամակն առանց կարդալու։
Սակայն, Սաուկին հաջողվում է ուժով Թիրկոմելիոյից իմանալ կղզու երկարության կոորդինատը. աստվածաբանի հայրն այն ժամանակ այդ թվերը դաջել էր որդու ուսին։ Սաուկը շտապում է երրորդ կղզի, բայց ճանապարհին Անգլիայում ոստիկանությունը նրան ձերբակալում է հարձակման մեղադրանքով։ Թերթերում հրապարակվում է կղզու երկարության կոորդինատը։ Պարզվում է, որ դա Շպիցբերգենն է։ Անտիֆերն ու Զամբուկոն այնտեղ ևս տուփ են գտնում հաղորդագրությամբ։ Սակայն հաղորդագրությունը ձյունից մաշվել էր։ Որոնումներն ավարտվում են։
Արդեն Սեն Մալոյում Ժյուելն իր երիտասարդ կնոջ հետ ուսումնասիրում է նրանց փնտրտուքների երթուղին և հասկանում, որ ճիշտ շրջան են գտել։ Իրենց հետազոտությունների արդյունքները համեմատելով երրորդ կղզում գտնված հաղորդագրության մնացորդների հետ նրանք հասկանում են, որ կղզին գտնվում է այդ շրջանի հենց կենտրոնում Միջերկրական ծովում։
Անտիֆերը, Ժիլդաս Տրեգոմենը, Ժյուելը, Զամբուկոն ու Բեն Օմարը ուղևորվում են այդտեղ։ Սակայն նշված մասում կղզի չեն գտնում։ Բանն այն է, որ փաշան իր ունեցվածքը պահել էր Ջուլիա կղզում, որը բարձրացել էր 1831 թվականի հուլիսին և նորից ջրի տակ անցել նույն թվականի դեկտեմբերին։ Այսպիսով, փաշայի ունեցվածքը մնաց ծովի հատակին։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Արկածային վեպեր Կատեգորիա:1894 վեպեր Կատեգորիա:Ֆրանսերեն վեպեր
Արցախյան դրամ
Արցախյան դրամը Արցախի ազգային արժույթն է։ Արցախյան դրամը Հայաստանում ևս ծառայում է, որպես վճարման միջոց։
Արցախյան մեկ դրամը հավասարազոր է հարյուր լումայի և հայկական մեկ դրամի։ Արցախի Հանրապետության առանձին դրամը ներկայումս կիրառության մեջ չէ և չի օգտագործվում առևտրա-արդյունաբերական նկատառումներով։
Արցախյան դրամը հիմնականում օգտագործվում է, որպես դեկորատիվ տարր կամ դրամական հավաքածուների զարդ։ Արցախի Հանրապետության դրամական միջոցը նույն հայկական դրամն է, որը այս երկրում անվանվում է արցախյան դրամ։
Միակ դրամահատարանը, որը թողարկում է արցախյան դրամ (խոսքը 1, 2, 5 և 10 արցախյան դրամների մասին է, որոնք դուրս են եկել կիրառությունից), Ավստրիայի դրամահատարանն է։
Պատմություն
1991 թվականի սեպտեմբերի 2-ին Ստեփանակերտում տեղի ունեցած պատգամավորների մարզային և Շահումյանի շրջանային խորհրդի համատեղ նստաշրջանում Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը հռչակվեց անկախ պետություն։
Ընդունվեցին անկախ պետության ազգային խորհրդանիշները՝ դրոշը, զինանշանը և ազատության օրհներգը։ Կարևոր նվաճում էր նաև որպես արժույթ ռուբլու վերացումը երկրում։
1994 թվականից դրամը Արցախում դարձավ միակ պաշտոնական արժույթը։ 2004 թվականին վաճառքի ուղղիչ նպատակներով Արցախում թողարկվել են մետաղադրամներ և թղթադրամներ։ 2005 թվականին Լեռնային Ղարաբաղում արցախյան դրամը (1-ից 5 դրամանոցներ) շրջանառության մեջ դրվեցին՝ որպես վճարման միջոց։
Թղթադրամներ
2005 թվականից շրջանառության մեջ է դրված հեռևյալ թղթադրամները ՝
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Դրամ Կատեգորիա:Ասիական արժույթներ Կատեգորիա:Եվրոպական արժույթներ
Դափնի (Ֆաբերժեի ձու)
Այսօր «Դափնի» ոսկերչական կայսերական ձուն այսօր պահպանվում և ցուցադրվում է Ֆաբերժեի թանգարանում (Նարիշկինների և Շուվալովների պալատ, Սանկտ Պետերբուրգ, Ռուսաստան) և պատկանում է Վիկտոր Վեկսելբերգի ֆոնդին ։
Դիզայն
«Դափնի» կայսերական ոսկերչական ձուն պատրաստված է ոսկուց, պատված է կանաչաճերմակ էմալով։ Զարդարված է նեֆրիտով, ադամանդով, սուտակով, մեղեսիկով, մարգարիտով և սպիտակ օնիքսով ։ Ոսկերչական ձուն իրենից ներկայացնում է նեֆրիտե ծառ՝ խճճված ճյուղերով, որոնք զարդարված է թանկագին քարերով, իսկ դրանք արված են, որ ստեղծվի պտուղների տպավորություն ։
Անակնկալ
«Դափնի» ոսկերչական կայսերական ձվի անակնկալը մեխանիկական երգեցիկ թռչունն է, որը կարողանում է շարժել գլուխը, բացել կտուցը, երգել և թափահարել թևերը։ Շարժումները ապահովում է հատուկ լարովի մեխանիզմը, որը տեղադրված է ծառի սաղարթի մեջ։ Ծառի գագաթին տեղադրված ցանցկեն կափարիչից տակից է հայտնվում թռչնակը, երբ ճյուղերի արանքում թաքցրած հատուկ լծակն են սեղմում ։
Պատմություն
1917 թվականի Ռուսական հեղափոխության ժամանակ հեղափոխականները հափշտակեցին կայսերական ձվերի հավաքածուն և ուղարկեցին Կրեմլի զինապալատ ։
1927 թվականին ձուն վաճառում են Էմանուել Սնոումանին՝ Լոնդոնից։ 1965 թվականին ձուն փոխելով մի շարք սեփականատերեր, հայտնվում է Ֆորբսի մոտ ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ոսկերչություն Կատեգորիա:Ռուսաստանի պատմություն Կատեգորիա:Վեկսելբերգի հավաքածու Կատեգորիա:1911 աշխատություններ Կատեգորիա:Ֆաբերժեի ձվեր Կատեգորիա:Ֆաբերժե
Արջութաթ
Արջութաթ, լեռնագագաթ Հայաստանի Արագածոտնի մարզում, Արագածի լեռևահամակարգի հարավ-արևլյան մասում, Նիգատուն գյուղից 1,5 կմ արևմուտք։ Բարձրություն 2096 մ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Լեռնագագաթներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Հայաստանի լեռնագագաթներ Կատեգորիա:Արագածոտնի մարզի լեռներ
Կամենսկի գյուղական խորհուրդ (Իզյումսկի շրջան)
Կամենսկի գյուղական խորհուրդ  (Кам'янська сільська рада), Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Իզյումսկի շրջանում ։
2001 թվականի տվյալներով Կամենսկի գյուղական խորհրդում բնակվում էր 1403 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 62.87 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 22.32 մարդ/կմ²։ Խորհրդում կա 4 բնակավայր։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի բնակավայրեր
Նովոսյոլովկա (գյուղ, Կրասնոգրադի շրջան)
Նովոսյոլովկա (Новоселівка), գյուղ Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Կրասնոգրադի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1800 թվականին։
2001 թվականի տվյալներով Նովոսյոլովկա գյուղում բնակվում էր 21 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,108 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 194,44 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Կրասնոգրադի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1800 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Օբերշեֆոլսայմ
Բնակչությունը 2006 թվականի դրությամբ կազմում է 2170 մարդ, բնակչության խտությունը` 287.04 մարդ/կմ²։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 7.56 կմ² տարածք։
Աշխարհագրություն
Գտնվում է Փարիզ քաղաքից 390 կմ արևելք, Ստրասբուրգ քաղաքից` 8 կմ արևմուտք։
Բնակչություն
Բնակչության քանակը ըստ տարիների
Աղբյուրներ` Ֆրանսիայի սոցիոլոգիական գիտությունների բարձրագույն դպրոցի տվյալներ
Տնտեսություն
2010 թվականին ուներ 1440 աշխատունակ (15-64 տարեկան) բնակիչ, որոնցից ակտիվ էին 1026-ը, իսկ ոչ ակտիվները` 414։ Ակտիվության ցուցանիշը կազմում է 71,3 %։ 1026 աշխատունակ մարդկանցից աշխատել է 971 անձ (481 տղամարդ և 490 կին)։ Գործազուրկ են եղել 55 անձ (37 տղամարդ և 18 կին)։ 414 անաշխատունակներից 162-ը եղել են աշակերտներ կամ ուսանողներ, 174-ը` թոշակառուներ, իսկ 78-ը չեն աշխատել տարբեր պատճառներով ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ֆրանսիայի համայնքներ
Պոլ Բուրժե
Պոլ Շառլ Ժոզեֆ Բուրժե (ֆրանսերեն՝ Paul Charles Joseph Bourget,, ), 19-րդ դարի վերջի և 20-րդ դարի առաջին կեսի ֆրանսիացի բանաստեղծ, արձակագիր, թատերագիր, վիպասան , քննադատ ։ Հինգ անգամ առաջադրվել է գրականության Նոբելյան մրցանակով պարգևատրման ։
Կենսագրություն
Պոլ Բուրժեն ծնվել է ֆրանսիական Պիկարդիա երկրամասի Ամյեն քաղաքում։ Նրա հայրը, որ մաթեմատիկայի պրոֆեսոր էր, պաշտոնավարել է Կլերմոն-Ֆեռան քաղաքի քոլեջում, որտեղ էլ տղան ստացել է սկզբնական կրթությունը։ Այնուհետև ուսումը շարունակել է Լուի լը Գրան լիցեյում (Lycée Louis-le-Grand) և գործնական հետազոտությունների բարձրագույն դպրոցում (École des Hautes Études)՝ խորամուխ լինելով փիլիսոփայության մեջ։
Գրականություն մուտք է գործել որպես բանաստեղծ, 1872 -1882 թվականներին լույս ընծայել բանաստեղծական մի շարք ժողովածուներ (նրա բանաստեղծություններից մի քանիսի հիման վրա Կլոդ Դեբյուսին երաժշտություն է գրել)։ Հետևելով իր կուռքը հանդիսացող արվեստաբան-փիլիսոփա Իպոլիտ Տենի խորհուրդներին՝ ուժերը փորձել է նաև գրական ժուռնալիստիկայի ու քննադատության բնագավառներում, անվանի մի շարք գրողների ստեղծագործությունների վերաբերյալ գրել վերլուծական հոդվածներ, որոնք սկզբում լույս են տեսել Nouvelle Revue պարբերականում, ապա հրատարակվել առանձին գրքով («Essais de Psychologie Contemporaine», 1883 թ.): Գրկանագիտական հոդվածներում, ակնարկներում Բուրժեն հետազոտել է Ֆլոբերի, Բոդլերի ստեղծագործություններում դրսևորվող հոռետեսության ակունքները, կոչ է արել վերածնել ստենդալյան ավանդույթները արձակում։ 1884 թվականին նա տևական ժամանակ ապրել է Մեծ Բրիտանիայում ու Իռլանդիայում, որտեղ էլ կատարել է իր առաջին փորձը գեղարվեստական արձակի բնագավառում։ L'Irréparable-ին հաջորդել են Cruelle Enigme-ը (1885), ապա՝ Օկտավ Միրբոյի կենսագրության որոշ դրվագների ինքնատիպ անդրադարձեր հանդիսացող André Cornelis-ը (1886) և Mensonges-ը (1887), որոնք ջերմորեն են ընդունվել թե՛ քննադատների և թե՛ ընթերցողների կողմից, թարգմանվել մի շարք լեզուներով ։
«Տանջալի առեղծված» (Cruelle Enigme, 1885) վեպից սկսած՝ իր ստեղծագործություններում առանձնահատուկ ուշադրություն է նվիրել հասարակության բարձր խավերի ներկայացուցիչ կաթոլիկների ու սկեպտիկների արարքների, դրանց դրդապատճառների ու հետևանքների հոգեբանական նրբին ու գեղեցիկ վերլուծությանը։ Քննադատների ու գրականագետների մեծագույն մասի կարծիքով՝ Պոլ Բուրժեի գլուխգործոցը «Սանը» վեպն է, որտեղ նա պատկերում է, թե ինչպես փիլիսոփա Ադրիեն Սիքստի մատերիալիզմի ու պոզիտիվիզմի ազդեցության տակ ընկած, անկայուն մտածելակերպի ու հոգեկերտվածքի տեր ուսանող Ռոբեր Ժելսոնի գործողությունները կործանարար ցինիկության կերպ են ստանում ու հանգեցնում մի երիտասարդ կնոջ ողբերգական մահվան ։ Այդ վեպը հսկայական հետաքրքրություն է առաջացրել ոչ միայն Ֆրանսիայում, այլև նրա սահմաններից շատ ու շատ հեռու, դարձել է բեսթսելլեր։ Բրիտանացի անվանի քննադատ, գրող, դասախոս Ջոն Քոուփեր Պովիսը իր կազմած «100 լավագույն գրքերի ցանկ»-ում «Սան»-ին հատացրել է 33-րդ տեղը ։ Իսկ ֆրանսիացի գրականագետ Միշել Մենսյուի կարծիքով Բուրժեն, լինելով հեգեբանական վեպի վարպետ, իր գրքերում արտահայտիչ կերպով կերտել է 19-րդ դարավերջի մտավորականության ու ստեղծագործ երիտասարդության դիմանկարը, և դրանք դեռևս 1884 թվականից ազդակ են ծառայել դեկադենտական շարժման առաջացման համար։
Պոլ Բուրժեն 1894 թվականին ընտրվել է ֆրանսիական ակադեմիայի ակադեմիկոս, 1895-ին նրան շնորհվել է Պատվո լեգեոնի սպայի կոչում, իսկ շքանշանին արժանացել էր դրանից տասը տարի առաջ ։
1899 թվականին նա ակտիվորեն մասնակցել է Ֆրանսիական հայրենիքի լիգայի հիմնադրման աշխատանքներին։
1901 թվականից վերջնականապես անցում է կատարել դեպի կաթոլիկության դիրքերը, նրա ստեղծագործությունները սխեմատիկ բնույթ են ստացել և ծառայել փքուն հայրենասիրության, կղերականության, մինչև անգամ՝ միապետության վերականգնման գաղափարների պաշտպանությանը։ 1914 թվականի մարտի 16-ին Բուրժեն ներկա է գտնվել Le Figaro թերթի խմբագրությունում այդ լրագրի խմբագրի և իր ընկերոջ՝ Գաստոն Կալմետի սպանությանը. վերջինիս վրա ատրճանակից կրակողը Ֆրանսիայի նախկին վարչապետ Ժոզեֆ Կայոյի կինն էր՝ Անրիետը, ում դատավարությունը ժամանակին ահռելի սկանդալի բնույթ է կրել ։
Պոլ Բուրժեն 1929 թվականին լույս տեսած, Իտալիայի մասի պատմող Le Visage de l'Italieգրքի հեղինակներից է, գիրք, որի համար նախաբան է գրել Բենիտո Մուսոլինին ։
Բուրժեն մահացել է 83 տարեկան հասակում՝ 1935 թվականին, Ծննդյան տոների ժամանակ, Փարիզում։
Դեննի Այելլո
Դեննի Այելլո (անգլ․ Danny Aiello), ամբողջական անուն՝ Դանիել Լուի Այելլո Կրտսեր (անգլ․ Daniel Louis Aiello, Jr), ), ամերիկացի դերասան, պրոդյուսեր և սցենարիստ։
Կենսագրություն
Դեննի Այելլոն ծնվել է Նյու Յորքում 1933 թվականի հունիսի 20-ին մի ընտանիքում, որտեղ կային ևս 5 երեխաներ։Դեննիի հայրը աշխատող էր, իսկ մայրը՝ դերձակուհի։ Երբ դժբախտություն էր պատահել Դեննիի մոր հետ (նա կուրացել էր), հայրը լքել էր ընտանիքը։ Դրանից հետո Դեննին իր ամբողջ կյանքը մեղադրեց հորը դավաճան արարքի համար և հաշտվեց նրա հետ միայն տարիներ անց (1993 թվական)․ չնայած դրան՝ նա չկարողացավ ամբողջությամբ ներել նրան։ Դեռ մանկուց Դեննին հեըաքրքրվում էր կինոարվեստով։ Երբ ապագա դերասանը դարձավ 16 տարեկան, նա որոշեց համալրել ամերիկյան բանակի շարքերը, որտեղ ծառայեց 3 տարի։ Դրանից հետո Այելլոն վերադարձավ Նյու Յորք և այնտեղ փոխեց շատ աշխատատեղեր իրեն, այնուհետև՝ իր ընտանիքին ապահովելու համար։