cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Հայկական հողերի վերամիավորումը Արտաշես I-ի կողմից
Ճակատամարտի նկարագրություն
Նախքան ճակատամարտն Արտաշես 1-ն իր զորքերը դասավորել է Արագած լեռան լանջերին, Երվանդի զորքերից 55-60 կմ հեռու։ Երվանդի զորքերը գտնվում էին Երվանդաշատ քաղաքի հյուսիսում, Ախուրյանի առափնյա ճամբարում։ Արտաշեսի զորքերի հրամանատարն էր Սմբատ Բրուտյանը։ Նա էլ կառուցում է զորքերի մարտակարգերը։ Մարտը սկսվելուն պես Երվանդի զորքերի մարտակարգերի նախարարներն իրենց զորքերով, ինչպես նաև զորավար Արգամը անցնում են Արտաշեսի կողմը։ Ընթանում են ծանր մարտեր։ Արդյունքում Երվանդի զորքերը պարտություն են կրում ու նահանջում ։
Երվանդ թագավորի զորաբանակ
Երվանդ թագավորի զորաբանակի հեծելազորը դասավորվել էր առջևից՝ մարտական կարգերի կենտրոնում, նրան հաջորդում էր հետևակը՝ զորավար Արգամ Մուրացանի գլխավորությամբ։ Հետևակը ճակատամարտից առաջ, զորավարի գլխավորությամբ անցնում է Արտաշեսի կողմը։ Մարտական կարգերի երկրորդ գծում դասավորվել էին Երվանդ թագավորի դաշնակիցների զորքերը։ Իսկ թիկունքում կանգնած է եղել Երվանդի թագավորական պահապան հեծելազորն և մնացյալ զորքը։
Արտաշես Ա արքայի զորաբանակ
Արտաշես արքայի զորաբանակի հեծելազորը շարվել էր կենտրոնում։ Հեծելազորը ղեկավարում էր Սմբատը։ Երկրորդ գծի վրա դասավորված էին հետևակի հիմնական ուժերը։ Այս ուժերը ղեկավարում էր Արտաշեսը։ Արտաշեսի Ա-ի կողմն անցած նախարարների զորքերը շարվել էին աջ և ձախ թևերում։ Աջ և ձախ կողմերի պաշտպանության համար դասավորվել էր արքայակն թիկնապահ և նախարարների հեծելազորը։
Ճակատամարտի ավարտ
Ճակատամարտի արդյունքում Երվանդ թագավորը պարտություն է կրում և նահանջում դեպի Երվանդաշատ։ Տեսնելով այս թագավորի և զորքի փախուստը, Արտաշեսի զորքի զորավար Սմբատ Բրուտյանի հեծելազորը սկսում է հետապնդել նրանց՝ հասնելով մինչև Երվանդաշատ բերդին։ Զորավարը իր հեծելազորի ջոկատով կազմակերպում է քաղաքի պաշարում, հանդիպում է Երվանդի և նրա աջակիցների դիմադրությանը, բայց կարողանում է իր ձեռքն վերցնել հսկողությունը, մինչև Արտաշեսի հրամանատարությամբ շարժվող զորքի մոտենալը։
Արտաշեսն իր զորքով հաջորդ օրն առավոտյան գնացել է Երվանդաշատ, իսկ ճակատամարտի երկրորդ օրվա կեսին հասել է Երվանդի դաստակերտին, որը գտնվել է ժամանակակից Հոկտեմբերյանի շրջանի Խերբեկլու գյուղի շրջակայքում։
Երվանդի զորքերի դեմ սկսվել են ուժգին մարտերը բերդաքաղաքի պարիսպների մոտ։ Բերդում գտնվող ժողովուրդը անձնատուր լինելով բաց է արել դարպասը։ Բերդը ներխուժած Արտաշեսի ռազմիկներից մեկը սրի հարվածով ճեղքել է Երվանդի գլուխը և սպանել նրան։ Բերդի կայազորը անձնատուր է եղել և Երվանդաշատ միջնաբերդն ընկել է Արտաշեսի ձեռքը։
Արտաշատի հիմնադրում
Արտաշատ մայրաքաղաքը հիմնադրվել է Այրարատյան դաշտում, Երասխ և Մեծամոր գետերի ջրկիցում։ Արքայի առջև դրված էր կարևորագույն խնդիր, նա պետք է ընտրեր միացյալ հայոց պետության կենտրոնի տեղը, որը պետք է միջազգային նշանակություն ունենար իր տնտեսական, մշակութայի, առևտրի զարգացմամբ, նրա միջով պիտի անցնեին ռազմական նշանակություն ունեցող կարևորագույն ուղիները։
«Արտաշեսը գնում է այն տեղը, որտեղ Արաքսը և Մեծամորը խառնվում են,- գրում է Մովսես Խորենացին,- և այնտեղ բլուրը հավանելով, քաղաք է շինում և իր անունով կոչում է Արտաշատ» ։
Քաղաք են տեղափոխվում ռազմական արշավանքների ժամանակ գերևարվածները։ Արտաշատը կարճ ժամանակում դարձավ Առաջավոր Ասիայի քաղաքական, տնտեսական, մշակութային նշանավոր կենտրոններից մեկը։
Արտաշես Ա արքայի բարեփոխումներ
Արտաշես 1-ը ստեղծեց կանոնավոր, լավ զինված բանակ։ Կազմեց չորս զորավարություններ՝ երկրի սահմաններն պաշտպանելու համար։ Արքան թագավորությունը բաժանեց 120 վարչական շրջանների, ստրատեգիաների՝ կառավարումը բարելավելու համար։ Արտաշեսը կարգավորեց արքունի գործակալությունները։ Մերձավորներն հանձնեց երկրի կառավարման կարևորագույն գործակալությունները՝ սպարապետությունը և հազարապետությունը։ Ճշգրտեց օրացույցը, տոմարը՝ հստաակեցրեց։
Արտաշեսի մասին
Ժողովրդի կողմից հայտնի է որպես Արտաշես «Բարի» և «Բարեպաշտ» տիտղոսներով։ Նրա մասին ժողովուրդը ստեղծել է երգեր, վեպեր, որոնցում գովերգել է արքայի իմաստությունն ու քաջությունը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արտաշեսյանների թագավորության ճակատամարտեր Կատեգորիա:Արտաշեսյանների թագավորության պատերազմներ Կատեգորիա:Արտաշատի պատմություն Կատեգորիա:Մեծ Հայքի ճակատամարտեր
Կիլլընժ (կանտոն)
Կիլլընժ (Collonges), Ֆրանսիայի կանտոն է, գտնվում է Ռոն-Ալպ շրջանում։ Էն դեպարտամենտի կանտոնն է։ Մտնում է Ժե օկրուգի մեջ։ Համաձայն 1999 թվականի մարդահամարի կանտոնի բնակչությունը 8431 մարդ էր։ Կանտոնի համարը 112 է։ Կանտոնում կա 10 կոմունա։
Եկատերինա Դեսնիցկայա
Եկատերինա Իվանովնա Դեսնիցկայա (Екатери́на Ива́новна Десни́цкая, ), ռուս ազնվականուհի, Ռուս-ճապոնական պատերազմի մասնակից, Գեորգիևյան խաչի ասպետ (1904), սիամական արքայազն Չակրաբոնի կինը (1906-1919)։ Նրանց սիրո պատմությունը նկարագրված է մի քանի գրական ստեղծագործություններում։
Կիլլընժ (կանտոն)
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի կանտոններ Կատեգորիա:Էն դեպարտամենտի կանտոններ
Եկատերինա Դեսնիցկայա
Կենսագրություն
Եկատերինայի հայրը՝ Իվան Ստեպանովիչ Դեսնիցկին, ծնվել է 1838 թվականին, աղքատ գյուղացի դպիրի ընտանիքում։ Նախնական կրթությունը ստացել է հոգևոր ճեմարանում։ Այնուհետև ընունվել է Մոսկվայի համալսարան և 1866 թվականին հաջողությամբ ավարտել իրավաբանական ֆակուլտետի դասընթացը՝ որպես թեկնածու։
1866 թվականին սկսել է աշխատանքային գործունեությունը որպես Մոսկվայի օկրուգային դատարանի քարտուղարի օգնական։ 1869 թվականին նրան տեղափոխում են Նիժնի Նովգորոդ, 1870 թվականի հոկտեմբերին դառնում է Սամարայի օկրուգային դատարանի անդամ, այնուհետև Սամարայի դատական պալատի անդամ։ 1874 թվականի ապրիլին նա Սամարայի օկրուգային դատարանի նախագահ-ընկերն էր։ 1877 թվականի հունվարին պարգևատրվում է Սուրբ Ստանիսլավի 2-րդ աստիճանի շքանշանով։ 1877 թվականին Սամարայի մայր տաճար ի հրդեհը մարելու համար մյուս բոլոր աչքի ընկած քաղաքացիների հետ միասին ստանում է Սուրբ Սինոդի օրհնությունը։ 1880 թվականի մայիսին նշանակվում է Կիևի օկրուգային դատական պալատի անդամ, իսկ երեք տարի անց նրան տեղափոխում են Լուցկի օկրուգային դատարանի նախագահ։ 1888 թվականի հունիսի 28-ին նա հանկարծամահ է լինում Լուցկ քաղաքում։ Թաղված է Լուցկի Սուրբ երրորդության մայր տաճարի գերեզմանատանը։ Գերեզմանի պատվանդանին փորագրված է. «Դատարանի արժանապատիվ ներկայացուցչին, ծառայակիցներից, փաստաբաններից, նոտարներից և Լուցկի դատական օկրուգի ազգաբնակչությունից»։
Առաջին ամուսնությունը։ Չնայած ֆինանսական դժվարություններին, ուսումնառության ընթացքում ամուսնացել է Կարոլինա Կարլովնա (Կլեմենտևնա) ծննդյամբ՝ Գեկլինի հետ (? – 1882, ?) - բարենորոգչական դավանանքի ֆրանսահպատակ։ Ամուսնությունից ունեցել են վեց երեխա՝
Մայրը՝ Մարիա Միխայլովնա Դեսնիցկայան (ծննդյամբ՝ Խիժնյակովա) (20.06.1851 – ձմեռ, 1903, Կիև)։ 1868 թվականին ավարտել է Պոլտավայի ազնվազարմ օրիորդների ինստիտուտը (այժմ՝ Պոլտավայի Յուրի Կոնդրատյուկի անվան ազգային տեխնիկական համալսարան)՝ ստանալով արծաթե մեդալ։ Առաջին ամուսնությունը եղել է լեհական արմատներով տաղանդավոր ինժեներ Պյոտր Վլադիմիրովիչ Վերդիի հետ (1851-01.08.1878 թվականներ)։ Նա մասնակցել է Կիևի Դարնիցկի կամրջի շինարարությանը։ Մահացել է թոքախտից 27 տարեկան հասակում, թաղված է Կիևի Վիդուբիցկու վանքի գերեզմանատանը։
Մարիա Միխայլովնան մնաց երկու մանկահասակ երեխաների հետ՝ Ալլայի (ամուսնու կողմից՝ Տոմաշևսկի) (1875-1933) և Սերգեյի (1876-1904)։ 1883 թվականին նա ամուսնացավ հինգ երեխա ունեցող այրու՝ Իվան Ստեպանովիչ Դեսնիցկու հետ։ Այդ ամուսնությունից ծնվեցին երկու երեխաներ՝ Իվանը (1884, Կիև – 21.07.1922, Խարբին) և Եկատերինան (27 ապրիլի 1886, Լուցկ - 3 հունվարի 1960, Փարիզ)։
Հայրը մահացավ, երբ Կատյան 2 տարեկան էր։ Մոր և ավագ եղբոր՝ Իվանի հետ միասին ապրում էին Կիևում։ Սովորել է Ֆունդուկլեևսկի կանանց գիմնազիայում (ավարտել է այն 1904 թվականին)։ Մոր մահից հետո (1903) համալսարանի ուսանող եղբոր հետ ապրել է Սանկտ Պետերբուրգում։ Գթության քույրերի դասընթացներն ավարտելուց հետո մեկնել է Հեռավոր Արևելք, որտեղ ընթանում էր ռուս- ճապոնական պատերազմը։ Այնտեղից վերադառնալով երեք պարգևներով՝ ներառյալ  Գեորգիևյան խաչը (Դեսնիցկայան ռուս-ճապոնական պատերազմի ընթացքում սուրբ Գեորգիի շքանշանով պարգևատրված չորս կանանցից մեկն էր) և Վլադիմիրյան ու Աննենյան ժապավեններով մեդալները։
1904 թվականին Դեսնիցկայան ծանոթացավ սիամական արքայազն Չակրաբոնի հետ (Ռամ V թագավորի երկրորդ որդին), որը զինվորական կրթություն էր ստացել Սանկտ Պետերբուրգում, եղել է Պաժական կորպուսի շրջանավարտ (1902)։ 1906 թվականին նրանք ամուսնացան Կոստադնուպոլսում՝ Սուրբ Երրորդության հունական տաճարում։
«Թանկագին Վանյա… Եթե իմանայիր ինչ հաճելի, ազնիվ, բարի անձնավորություն է նա։ Իհարկե շատերը խոսելով իմ ամուսնության մասին, հիշատակում են միայն հարստության և ճոխության մասին, իսկ երջանկության մասին լռում են, իսկ ես կասեմ, որ անհնար է այլևս սիրել, հասկանալ և հարգել միմյանց և ոչ մեկին չեմ ցանկանում ավելի լավ ընտանեկան կյանք։ Այնպես եմ սիրում նրան, որ նույնիսկ չեմ կարող մտածել», գրում էր Եկատերինան եղբորը ամուսնու հանդեպ ունեցած զգացմունքների մասին։
Սիամական թագավորական ընտանիքը սկզբում սառը ընդունեց ամուսնությունը և արքայազնը հանվեց գահի ժառանգորդների թվից։ 1908 թվականի մարտի 28-ին ամուսինները որդի ունեցան, որին կոչեցին Չուլա (th:พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าจุลจักรพงษ์): Երեխայի ծննդից հետո Չակրաբոնի զայրույթը դադարեց։ Եկատերինան ամեն ինչ արեց նոր կյանքում ներգրավվելու համար, սովորեց թայերեն, հարգում էր նրանց սովորույթները, լավ հարաբերություններ հաստատեց սկեսրոջ հետ։ 1910 թվականին մահացավ Չակրաբոնի հայրը՝ արքա Չուլալլոնգկորնը, թագավոր դարձավ Վաչիրավուդը, Չակրաբոնի անժառանգ մեծ եղբայրը, որը նրան նշանակեց գահի ժառանգորդ։
1919 թվականին Եկատերինան և Չակրաբոնը ամուսնալուծվեցին։ Դրա պատճառ դարձավ Չակրաբոնի զարմուհի Չավալիտը, որը ցանկանում էր դառնալ նրա երկրորդ կինը։ Եկատերինան պայքարեց իր ամուսնության համար.
«Ես խնդրում եմ մի բանի, համակրանքի մասին։ Մտածիր իմ մասին, որպես հիվանդի, որի միակ դեղը համարվում ես դու, … Ես դեռևս սիրում եմ քեզ», գրում էր նա ամուսնուն։ Սակայն հպարտ կինը չէր պատրաստվում դառնալ երրորդ ավելորդը։ Նա մեկնեց Շանհայ, որտեղ բնակվում էր իր եղբայրը և կար մեծ ռուսական համայնք։ Հետագայում ամուսնացավ ամերիկացի Հարրի Քլինթոն Սթոունի հետ, և նրանք տեղափոխվեցին Փարիզ, որտեղ էլ Դեսնիցկայան անցկացրեց իր կյանքի մնացած մասը։ Միայն մեկ անգամ նրա մոտ բերեցին իր միակ թոռնուհուն՝ Նարիսա Չակրաբոնին (ծնվ. 1956), որդու՝ Չուլայի և նրա անգլիացի կնոջ Էլիզաբեթ Հանթերի դստերը։ 1995 թվականին Նարիսա Չակրաբոնը, Այլին Հանտերի (իր մորաքույրը) համահեղինակոթյամբ հրատարակեցին «Կատյան և Սիամի արքայազնը» գիրքը ։
Նարիսան լավ հարաբերություններ էր պահպանում Դեսնիցկիների տոհմի Փարիզում և Սանկտ Պետերբուրգում գտնվող հարազատների հետ։ Նրա որդին՝ Եկատերինայի ծոռը, Թաիլանդում և նրա սահմաններից դուրս հայտնի երաժիշտ և կոմպոզիտոր Հյուգո Չակրաբոն Լևին ամուսնացած է թայլանդցի դերասանուհի Տասանավալայ Օնգարտիտտիչայի հետ ։
Արվեստում
Արքայազն Չակրաբոնի և Եկատերինա Դեսնիցկայայի ամուսնության պատմությունը նկարագրված է Պաուստովսկու «Հեռավոր տարիներ» (1946) գրքում։ 2011 թվականին այս գրքի հիման վրա Եկատերինբուրգի օպերայի և բալետի թատրոնում բեմադրվեց համանուն բալետը ։ Եկատերինա Դեսնիցկայայի և արքայազն Չակրաբոնի պատմությանը ակնարկ է արված նաև Լև Կասսիլյայի «Պատրաստ եղեք, Ձերդ վեհություն!» (1964) մանկական հեքիաթային վիպակում։ Հեղինակը հայտարարում է, որ իր հորինած Ջունգահորա երկիրն իրական է, կերպարներն էլ ամբողջովին հորինված չեն։ Վիպակի գլխավոր հերոսը Ջունգահորայի երիտասարդ արքայազնը, ռուսական «Բաբաշուրա» տատիկի թոռն է ջունգահորյան արքայազնի ժառանգորդը։ Հանդիպելով մի ռուս աղջկա՝ արքայազնը ասում է, որ երբ ինքը մեծանա, բժիշկ է դառնալու և ընդհանուր առմամբ շատ է հիշեցնում իր տատիկին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Սուրբ Գեորգի շքանշանի ասպետներ Կատեգորիա:Ռուսաստանի կայսրության գթության քույրեր Կատեգորիա:Ռուս-ճապոնական պատերազմի մասնակիցներ
Ալեքսանդր Կվասնևսկի
Կենսագրություն
Գդանսկի համալսարանն ավարտելուց հետո 1977 թվականից մինչև 1981 թվականը աշխատել է լեհ ուսանողների սոցիալիստական միության կառույցներում։ 1979 թվականին ամուսնացել է Իոլանտա Կվասնևսկայայի հետ (օրիորդական ազգանունը՝ Կոնտի), 1981 թվականին դուստր են ունեցել։ 1981-1984 թվականներին եղել է Itd ուսանողական շաբաթաթերթի, ապա՝ հանրահայտ «Շտանդար մլոդիխ» թերթի (1984-1985) գլխավոր խմբագիրը։
1985 թվականից՝ երիտասարդության հարցերի նախարար, 1987-1990 թվականներին եղել է Լեհաստանի Ժողովրդական Հանրապետության երիտասարդության հարցերի, սպորտի և ֆիզիկական կուլտուրայի կոմիտեի նախագահ, 1988-1991 թվականներին՝ Լեհաստանի ազգային օլիմպիական կոմիտեի նախագահ։ 1977-1990 թվականներին եղել է Լեհաստանի Միացյալ աշխատավորական կուսակցության անդամ։
Լեհաստանի Ժողովրդական Հանրապետության լուծարումից հետո դարձել է Լեհաստանի Սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցության ձախ թևի առաջնորդը, նախկին կառավարող Լեհական Միացյալ աշխատավորական կուսակցության ժառանգորդը, ինչպես նաև ժողովրդավարական ձախ դաշինքի հիմնադիրներից մեկը։
1990-1995 թվականներին եղել է Լեհաստանի Հանրապետության սոցիալ-դեմոկրատիայի առաջնորդը (լեհ.՝ Socjaldemokracja Rzeczypospolitej Polskiej) (Լեհական Միացյալ աշխատանքային կուսակցության ժառանգորդ, ԼՄԱԿ, իսկ ավելի ուշ Ժողովրդավարական ձախ ուժերի միության (լեհ.՝ Sojusz Lewicy Demokratycznej). 1991-1995 թվականների եղել է Սեյմի պատգամավոր։
Կվանևսկին աթեիստ է ։ Որոշ աղբյուրներում նշվում է, որ Կվանևսկին հայտարարում է ագնոստիցիզմ  ։
Նախագահություն
1995 թվականի նախագահական ընտրարշավի ժամանակ Կվասնևսկու հիմնական կարգախոսներն էին՝ «Ընտրում ենք ապագան» (լեհ.՝ Wybierzmy przyszłość) և «Լեհաստան բոլորի համար» (լեհ.՝ Wspólna Polska): Ընտրությունների երկրորդ փուլում Կվասնևսկին հավաքել է 51,7 % ձայն՝ «Համերաշխության» նախկին առաջնորդ Լեխ Վալենսայի 48,3 % դիմաց։ Կվասնևսկու երդմնակալությունը տեղի է ունեցել 1995 թվականի դեկտեմբերի 23-ին։
Կվասնևսկու տնտեսական քաղաքականության կուրսը շուկայական ժողովրդավարությունն է, անդամակցությունը Եվրամիությանը և ՆԱՏՕ-ին, Պետական գույքի մասնավորեցումը։ Հիմնականում բարդացել է Սեյմի միջոցով օրենքների ընդունումը՝ ընդդիմության գերիշխանության պատճառով։
1997 թվականի հուլիսի 16-ին հանրաքվեին հավանություն է տրվել Լեհաստանի նոր սահմանադրությունը, որը վեճեր է առաջացրել Լեհաստանի շատ քաղաքական ուժերի շրջանում։
1997 թվականին Մադրիդում կայացած գագաթնաժողովից և Վաշինգտոնում կայացած գագաթնաժողովից հետո Լեհաստանը, Չեխիան և Հունգարիան անդամակցում են ՆԱՏՕ-ին, իսկ 2004 թվականի մայիսի 1-ին՝ Եվրամիությանը։ ԵՄ ընդլայնման ոլորտում «Բաց դռների» քաղաքականության նախաձեռնողներից մեկը։
2003 թվականին Ռիշարդ Սիվեցը, որը ինքնահրկիզման ակտ էր կատարել 1968 թվականին՝ ի նշան Չեխոսլովակիա Վարշավյան պայմանագրի երկրների զորքերի ներխուժման դեմ բողոքի, հետմահու պարգևատրվել է լեհական Polonia Restituta շքանշանով, սակայն հանգուցյալի ընտանիքը հրաժարվել է ընդունել պարգևը նախագահ Կվասնևսկուց՝ որպես Լեհաստանում կոմունիստական շարժման վառ ներկայացուցիչ    ։
Կվասնևսկու նախագահական կառավարման ժամկետն ավարտվել է 2005 թվականի դեկտեմբերի 23-ին, երբ նա իշխանությունը հանձնել է իր հետնորդին՝ պահպանողական Լեխ Կաչինսկուն։
2007 թվականի խորհրդարանական ընտրություններ
2007 թվականի արտահերթ խորհրդարանական ընտրություններում Կվասնևսկին գլխավորել է "ձախ և դեմոկրատներ" դաշինքը (լեհ.՝ Lewica I Demokraci, LiD), որը միավորում է հետկոմունիստներին և «Համերաշխության» (ժողովրդավարական կուսակցություն) հետևորդներին։ Կանխատեսվում էր, որ դաշինքը կստանա մոտ 30% ձայն, բայց արդյունքում պարտություն կրեց, քանի որ չկարողացավ իրական այլընտրանք առաջարկել երկու առաջատար կուսակցություններին՝ «Իրավունք և արդարություն» և «Քաղաքացիական պլատֆորմ»։ Կվասնևսկու Հանրային ելույթները քարոզարշավի ընթացքում ստեղծել են ավելի շատ խնդիրներ, քան օգուտներ, քանի որ նա մեղադրվում էր հարբեցողության մեջ։
Հասարակական, գիտական և առևտրային գործունեություն
2006 թվականի մարտի 7-ին Ալեքսանդր Կվասնևսկին դարձել է Ջորջթաունի համալսարանի պատվավոր պրոֆեսոր, որտեղ նա դասավանդում է Էդմունդ Ուոլշի անվան դիվանագիտության դպրոցում ժամանակակից եվրոպական քաղաքականության, անդրատլանտյան հարաբերությունների, Կենտրոնական և Արևելյան Եվրոպայի ժողովրդավարացման թեմայով։ Նա նաև հանդուրժողականության և փոխադարձ հարգանքի Եվրոպական խորհրդի նախկին նախագահն է, Միջազգային ճգնաժամային խմբի հոգաբարձուների խորհրդի անդամ, ԱՄՆ Ատլանտյան խորհրդի անդամ, Բիլդերբերգյան խմբի անդամ, «Amicus Europae» հիմնադրամի դիտորդական խորհրդի ղեկավար, քաղաքական հետազոտությունների միջազգային կենտրոնի նախագահ, «Յալթայի եվրոպական ռազմավարության» խորհրդի նախագահ։
2014 թվականից Ուկրաինական «Burisma Group» գազ արդյունահանող ընկերության տնօրենների խորհրդի անդամ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:20-րդ դարի քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Գդանսկի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Լեհաստանի նախագահներ Կատեգորիա:Երևանի պատվավոր քաղաքացիներ Կատեգորիա:«Իտալիայի Հանրապետությանը մատուցած ծառայությունների համար» շքանշանի մեծ խաչի ասպետներ Կատեգորիա:Լեհ պետական գործիչներ Կատեգորիա:Լեհ լրագրողներ Կատեգորիա:Բաղնիքի շքանշանի Մեծ Խաչի ասպետներ
Աքքայի պաշարում (1189-1191)
Աքքայի պաշարում (1189 թվականի օգոստոսի 28 - 1191 թվականի հուլիսի 12), խաչակրաց երրորդ արշավանքի ընթացքում տեղի ունեցած ռազմական բախում։ Երկամյա պաշարումից հետո, խաչակիրներին հաջողվեց գրավել Աքքան, քաղաքը հետագա 100 տարիների ընթացքում մնաց խաչակիրների գլխավոր հենարանը, մինչև 1291 թվականի վերանվաճումը։
Պատմություն
1187 թվականի հուլիսի 4-ի Հաթթինի ճակատամարտից հետո Սալահ ալ-Դինը առանց մարտի կարողացավ գրավել Աքքա քաղաքը։ Դեռևս խաչակիրները վերահսկում էին՝ Տյուրոսը, Տրիպոլին և Անտիոքը վերջիններս նույնպես պաշարվել էին Սալահ ալ-Դինի կողմից, սակայն անհաջող։ Մերձավոր Արևելքից ստացված լուրերը մեծ խառնաշփոթի մեջ գցեցին եվրոպացիներին, իսկ Հռոմի Պապ Գրիգոր VIII-ը կոչեց 3-րդ խաչակրաց արշավանքի։
Իրավիճակը Տյուրոսում
Կոնրադ Մոնֆերացին ամրապնդվում է Տյուրոսում ու դիմադրում պաշարմանը Հաթթինի ճակատամարտում ջախջախված և գերեվարված Գի դը Լուզինյանին։ Վերջինս կնոջ՝ Սիբիլ Անժուացու հետ իշխում էր Երուսաղեմի գահին։ Արդյունքում նրանց միջև առկա կոնֆլիկտը սրվեց։
Պաշարում
Գի դը Լուզինյանը, չստանալով Կոնրադի աջակցությունը, գնաց և իր զորքերով պաշարեց քաղաքը։ Թագավորի զորքերը 2 անգամ ավելի քիչ էին, քան պաշարվածներինը։ Նա հույսը դրել էր անսպասելի գրոհի վրա, սակայն, հասկանալով, որ չի կարող հաջողության հասնել իր փոքրաթիվ ուժերով դիրքավորվելով, սպասեց օգնական զորքերին։ Շուտով քաղաքի մատույցներում հայտնվեցին ֆրանսիական և գերմանական զորքերը։ Արքեպիսկոպոսներին հաջողվեց մտափոխել Կոնրադին, ինչի արդյունքում օգնական ջոկատներ ժամանեցին նաև Տյուրոսից։
Սալահ ալ-Դինը, տեղեկանալով իրադարձությունների մասին, 1189 թվականի սեպտեմբերի 15-ին հարձակվեց Գի դը Լուզինյանի զորքի վրա։ Խաչակիրները բոլոր զորքերը՝ ներառյալ տաճարականներին, ուղղեցին դեպի Սալահ ալ-Դինի զորքերի աջ թևը։ Սալահ ալ-Դինը ստիպված բոլոր ուժերը կենտրոնացրեց աջ կողմում, սակայն զորքերը փախուստի մատնվեցին։ Վերջինս զորքերը փրկելու նպատակով ձախ կողմը ինչպես նաև թեթև հեծելազորը նետեց մարտի։ Գին ստիպված մարտի դաշտ ուղարկեց պահեստազորայիններին, Սալահ ալ-Դինն իր հերթին քաղաքի կայազորայիններին (5000 զինվոր) ուղղեց դեպի խաչակիրները։
Քրիստոնյաները տվեցին մոտ 5 հազար զոհ, սակայն Սալահ ալ-Դինը չկարողացավ հասնել գլխավոր նպատակին՝ հետ շպրտել քաղաքի մոտ դիրքավորված խաչակիրներին։ Մարտի արդյունքում զոհվեց տաճարականների միաբանության առաջնորդ Ժերար դը Ռիդֆորը, իսկ Գի դը Լուզինյանի և Կոնրադի միջև դարձյալ տարաձայնություն տեղի ունեցավ։
Երկկողմանի պաշարում
Աշնան ընթացքում Գին ստացավ օգնական ուժեր Եվրոոպայից։ Այսպիսով Գին արդեն կտրեց Աքքան ցամաքից և շարունակում էր կտրած պահել քաղաքը ջրային ճանապարհներից նավատորմի միջոցով այսպիսով քաղաքը պաշարված էր։ Միաժամանակ հասան տեղեկություններ, որ Գերմանիայի կայսր Ֆրիդրիխ I Շիկամորուսը մեծ զորքերով միացել է խաչակրաց արշավանքին և շարժվում է դեպի Սրբազան երկիր։ Այդ լուրերը բարձրացին պաշարողների մարտական ոգին։ Դեպքերից անտեղյակ չէր մնացել նաև Սալահ ալ-Դինը։ Նա ուղարկեց նոր ուժեր՝ քրիստոնյաների օղակը շրջափակելու նպատակով։
Կոնրադը նաև շինանյութեր բերեց՝ պաշարային մեքենաներ կառուցելու համար, որը օգտագործեցին քաղաքի վրա հերթական հարձակման ժամանակ (մայիսի 5)։ Մայիսի 19-ին Սալահ ալ-Դինը հարձակվեց քրիստոնյաների վրա։ Ամբողջ ամառվա ընթացքում ֆրանսիական զորքերը ժամանում էին ծովից և միանում պաշարողներին, ինչպես նաև օգնական ուժերով միացան Կիլիկիայում Սելիֆ գետում խեղդված Ֆրիդրիխ I Շիկամորուսի որդին՝ Ֆրիդրիխ VI-ը։ Օգնական ուժերը գրավեցին Հայֆա քաղաքը, որի միջոցով կարողացան մթերքներ ուղարկել Գիի ճամբար։ Գի դե Լուզինյանը զրկվեց Երուսաղեմի արքայի գահից քանի, որ մահացավ իր կինը՝ Սիբիլը և դուստրերը։ Սիբիլայի քույր Իզաբելլան և Կոնրադ Մոնֆերացին ամուսնացան։ Այսպիսով գահը փոխանցվեց Կոնրադին։
Մարտին եղանակը լավացավ և Եվրոպայից ժամանեցին նոր ուժեր, ինչպես նաև Ռիչարդ Առյուծասիրտը և Ֆիլիպ Օգոստոսը. Սալահ ալ-Դինի հաղթելու շանսերը կտրուկ նվազեցին։ Հուլիսի 3-ին քաղաքը հանձնվեց Ռիչարդը հրամայեց մահապատժի ենթարկել քաղաքի կայազորայիններին։ Անգլո-ֆրանսիական ուժերով համալրված խաչակիրները շարժվեցին ափով դեպի հարավ նույնկերպ վարվեցին նաև մուսուլմանները։ Սեպտեմբերի 7-ին Յաֆֆա քաղաքից փոքրինչ հյուսիս տեղի ունեցավ Արսուֆի ճակատամարտը։ Ճակատամարտում Ռիչարդը փայլուն հաղթանակ տարավ։ Սալահ ալ-Դինը խաչակիրների հաղթանակը պարզաբանեց ասելով, որ անգլիացիների կարգապահությունը և զրահները անհաղթելի էին։ Արսուֆի և Յաֆֆայի ճակատամարտերում կրած պարտություններից հետո պատերազմն ավարտվեց։ Յաֆֆայի ճակատամարտը դարձավ երրորդ խաչակրաց արշավանքի վերջին նշանակալի առճակատումը։ Ճակատամարտից հետո Ռիչարդը Սալահ ալ-Դինի հետ սկսեց բանակցել և 1192 թ սեպտեմբերի 2-ին ստորագրվեց 3-ամյա հաշտության պայմանագիր։ Քրիստոնյաներին թույլատրվում էր անխափան այցելել սրբազան վայրեր։ Սալահ ալ-Դինի հետևում մնում էր Երուսաղեմը, իսկ խաչակիրներին նեղ ցամաքային ուղղի Յաֆֆայից մինչև Տյուրոս։
Հետևանքներ
Այսպիսով Ռիչարդը չկարողացավ հասնել իր գերագույն նպատակին՝ գրավել Երուսաղեմը։ Իսկ տունդարձի ճանապարհին գերեվարվեց ավստրիացի հերցոգ Լեոպոլդի կողմից։ Հետագայում բաց է թողնվում փրկագնի դիմաց։ Աքքան դարձավ Երուսաղեմի թագավորության մայրաքաղաքը և մնաց խաչակիրների հիմնական հենակետը մինչև 1291 թվականի նրա վերանվաճումը մուսուլմանների կողմից։
Ստեփան Ներսիսյան
Ներսիսյան Ստեփան Սարգսի (սեպտեմբերի 20, 1892, գյուղ Վերին Ագուլիս (Նախիջևանի ՀԽՍՀ Օրդուբադի շրջանում) հունիսի 20, 1965), հայ խորհրդային պատմաբան, մանկավարժ։ Դոցենտ 1930։ ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (1946)։
Կենսագրություն
Ավարտել է Մոսկվայի համալսարանի պատմալեզվաբանական ֆակուլտետը (1918)։ 1921-1922 թվականներին եղել է ՀԽՍՀ ժողկոմսովետին կից անգրագիտության վերացման կենտրոնական հանձնաժողովի նախագահ։ 1924 թվականին հրավիրվել է Երևան ի համալսարան։ 1938-1952 թվականներին եղել է հին աշխարհի պատմության ամբիոնի վարիչ։ Դասավանդել է Հին Հունաստանի, Հին Հռոմի, միջին դարերի, Ռուսաստանի պատմություն, աղբյուրագիտություն ու պատմագրություն։ ՀԽՍՀ 3 գումարման Գերագույն խորհուրդի դեպուտատ։ Պարգևատրվել է Լենինի շքանշանով։
Սակյա (վանք)
Սակյա (萨迦寺; ས་སྐྱ — մոխրագույն երկիր), նույնանուն դպրոցի բուդդայական վանք Չինաստանի Տիբեթի ինքնավար շրջանի Շիգաձեի գավառում՝ Շիգաձե քաղաքից 102 կմ արևմուտք։
Սակյայի դպրոցի գլխավոր վանքը հիմնադրվել է 1073 թվականին Կոնչոգ Գյալպոյի (1034-1102) կողմից, ով ազդեցիկ ազնվական Կհոն Ցզանի ընտանիքից էր և եղել է նինգմապինյան վանական, այնուհետև դարձել առաջին Սակյա Տրիձինը։ Վանքի վանահայրերը ղեկավարել են Տիբեթը 13-րդ դարում՝ Մոնղոլական կայսրության կազմում։
Վանքն իր միջնադարյան մոնղոլական ճարտարապետությամբ հստակ տարբերվում է Լհասայի և Յարլունգի տաճարներից։ Գոյատևած հնագույն կառույցներից միակը Լհաքան Չենպոն (Սիբգոն Տրուլպան) է։ Սկզբնապես դահլիճը կառուցվել է ժայռի քարանձավում 1268 թվականին պոնչեն Սակյա Սանգպոյի կողմից, իսկ վերանորոգվել է 16-րդ դարում։ Ամբողջ գոմպան զբաղեցնում է ավելի քան 18,000 մ2 տարածք, իսկ հիմնական դահլիճը՝ 6000 մ2  : Մշակութային հեղափոխությունից հետո շինություններից շատերը ոչնչացել են ։
Սակյայի հսկա գրադարանը՝ ավելի քան 84 000 գլանաձև ձեռագրերը տեղադրված են 10 մ բարձրությամբ և 60 մ երկարությամբ պատի մեջ, բացվել է 2003 թվականին։ Գրքերի մեծ մասը բուդդայական է, բայց կարող են լինել նաև գրականության, պատմության, աստղագիտության, մաթեմատիկայի և արվեստի վերաբերյալ աշխատություններ։ Ենթադրվում է, որ գրադարանը հարյուրամյակներ շարունակ անձեռնմխելի է եղել։ Գրադարանի ուսումնասիրությամբ զբաղվում է Չինաստանի Տիբեթյան հասարակական գիտությունների ակադեմիան ։ 2011-2022 թ․թ․ դրությամբ թվայնացվել է գրադարանի 20 տոկոսը։
Սակյա Հնդկաստանում
Ներկայիս Սակյա Տրիզինը, ով «Սակյա» ուղղության կրողներից է, 1959 թվականին փախել է Հնդկաստան և ներկայումս բնակվում է Դեհրադունում։ Դպրոցի ղեկավարների մեծամասնության նման նա ամուսնացած է և ունի երկու որդի։ Կրտսերը՝ Դունգսեյ Գյանա Վաջրան, (ծնվ. 05.07.1979) վանական է և հսկիչ Հնդկաստանում Սակյա նոր վանքի շինարարության վրա ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Տիբեթի տաճարներ Կատեգորիա:Տիբեթական բուդդայականություն
(2783) Չերնիշևսկի
(2783) Չերնիշևսկի (Chernyshevskij), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1974 թվականի սեպտեմբերի 14-ին Նիկոլայ Չեռնիխի կողմից Նաուչնիում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,559627 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,1351 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,9842 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1495,77 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,240679 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 0,78° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1974 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Նիկոլայ Չեռնիխի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Փոքր գիշերաչղջիկ
Փոքր գիշերաչղջիկ (Myotis muricola) հարթաքիթ չղջիկների ընտանիքի գիշերաչղջիկների ցեղի չղջիկ ։
Այս տեսակը տարածված է Ասիայում։ Հանդիպում է առաջնային և երկրորդային միջին, լեռնային և ցածրադիր անտառներում, թփերում և այգիներում ծովի մակարդակից մինչև 1600 մետր բարձրության վրա ։ Այս տեսակը հանդիպում է կամ առանձին կամ փոքր խմբերով հիմնականում տերևաթափ ծառերի վրա, հատկապես բանանի, ինչպես նաև քարանձավներում և ծառերի փչակներում սերտորեն ծալված տերևների մեջ։ Շատ արագ թռչող չղջիկ է ։
Վեսյոլոե (գյուղ, Բարվենկովոյի շրջան)
Վեսյոլոե (Веселе), գյուղ Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Բարվենկովոյի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1923 թվականին։
Փոքր գիշերաչղջիկ
Տարածվածություն
Այս տեսակը տարածված է Ասիայում ։ Հանդիպում է Աֆղանստանում, Բանգլադեշում, Բութանում, Կամբոջայում, Հնդկաստանում, Ինդոնեզիայում, Լաոսում, Մալայզիայում, Մյանմայում, Նեպալում, Պակիստանում, Պապուա Նոր Գվինեայում, Ֆիլիպիններում, Թաիլանդում և Վիետնամում ։
Վեսյոլոե (գյուղ, Բարվենկովոյի շրջան)
2001 թվականի տվյալներով Վեսյոլոե գյուղում բնակվում էր 214 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,8 կմ²։
Փոքր գիշերաչղջիկ
Պահպանություն
Բնության պահպանության միջազգային միությունը (ԲՊՄՄ) 2019 թվականին այս տեսակը ընդգրկել է հատուկ պահպանության մեջ՝ որպես քիչ մտահոգող տեսակ ։
Գրականություն
Կատեգորիա:Ասիայի կաթնասուններ
Ուչուլեն (գետ)
Ուչուլեն  (Учулен), գետ Ռուսաստանում, Կամչատկայի հյուսիս-արևմուտքում։ Հոսում է Կարագինսկի շրջանում, Կամչատկայի երկրամասում։ Գետի երկարությունը 16 կմ է։
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Տվյալներն ըստ ջրային ռեսուրսների ֆեդերատիվ տեսչության.
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր Կատեգորիա:Վերին Օբի ավազանային շրջանի գետեր
Մեհմեդաբադ
Մեհմեդաբադ, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Դիարբեքիրի վիլայեթի Դիարբեքիրի գավառում ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Բիկբուլատովո
Բիկբուլատովո (Бикбулатово, Бикбулат), գյուղ Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Կուգարչինսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2009 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 612 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Կուգարչինսկի շրջանի բնակավայրեր
Օյոնա
Օյոնա (Oyonnax), քաղաք համայնք Ֆրանսիայի գավառ Էնում, Նանտյուա շրջան, Հյուսիսային Օյոննայի և Հարավային Օյոննայի վարչական կենտրոն:
Աշխարհագրական դիրք
Օյոնոն տեղակայված է Համաշխարհային Օվկիանոսից 540 մ բարձրության վրա, Լիոնից 85 կմ հյուսիս-արևմուտք և Ժնևից 40 կմ հարավ՝ Ժուրի լեռներում: Արդյունաբերական քաղաք որը տարածվում է Անժ գետի հովտում: Օյոնոյի քաղաքապետարանին է պատկանում ոչ միայն քաղաքը այլ նաև հարակից միքանի գյուղեր և տնտեսություններ:
Պատմություն
XI դարում հզոր արքայատոհմեր Տուարին և Վիլլարին էր պատկանում Արբանեում (գավառ Ֆրանսիայում) մի վանք: Վանքի տարածքը Անժ գետի հովտում հետագայում դարձավ քաղաք Օյոնո: 1402 թվականին քաղաքը անցավ Սավոյների տիրապետության տակ, սակայն 1601 թվականի Ժնևի պայմանագրի կնքումից հետեո այն անցավ Ֆրանսիայի տիրապետության տակ:
Միջնադարում քաղաքի բնակչությունը զբաղվում էր ոչ միայն գյուղատնտեսությամբ այլ նաև արհեստագործական արտադրությամբ: Այսպես XVII դարում այստեղ հայտնվեցին առաջին արհեստավորները: Ավելի ոշ XIX դարում ստեղծվեցին գործարաններ:
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Օյոնան դարձավ Ֆրանսիայի համար Յուրայի դիմադրության գլխավոր կենտրունը:
XX դարի 40-ական թվականներին Օյոնայում պատրաստվում էին տարբեր արհեստական կտորներ, դրա շնորհիվ քաղաքին տվել էին «Արհեստական դաշտ» անվանումը:
Տնտեսություն և արդյունաբերություն
Օյոնա՝ ծաղկող արդյունաբերական քաղաք: Քաղաքի արդյունաբերության հիմնական ճյուղը պլաստմասների արդյունաբերությունն է: Այն ընդգրկում է ապրանքի լայն տեսականի. կահույք, փաթեթավորում, ապրանքներ տան համար, խաղալիք, ակնոցներ, արհեստական ծաղիկներ, ինչպես նաև շքեղ առարկաներ: Առավել հայտնի ընկերություններից կարելի է առանձնացնել «Gilac», «Grosfillex», «Bollé» և «Smoby» ընկերություններին:
Տրանսպորտ
Քաղաքն ունի ավտոմոբիլային ճանապարհների զարգացած ենթակառուցվածք: Կա նաև երկաթուղային կայարան:
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի քաղաքներ
Հայ-արաբական պայմանագիր
Հայ-արաբական պայմանագիր, 652 թվականին Արաբական խալիֆայության ապագա մայրաքաղաք Դամասկոսում հայոց իշխան և սպարապետ Թեոդորոս Ռշտունու և Ասորիքի կառավարիչ Մուավիայի միջև։
Թեոդորոսը հեռատեսորեն հաշվի էր առնում այն փոփոխությունները, որ տեղի էին ունեցել հարևան երկրներում։ Թուլացած Բյուզանդիան ստիպված էր հոգալ սեփական անվտանգության մասին և զորքերը դուրս էր բերել Հայաստանից։ Նման պայմաններում Ռշտունին որոշում ընդունեց կողմնորոշվել դեպի օրեցօր հզորացող Արաբական խալիֆայությունը և պայամանգիր կնքել նրանց հետ։
Պայմանագրի կետեր
Արաբական արշավանքներից հետո Թեոդորոս Ռշտունին հայրենիքի ներքին ինքնուրույնությունը պաշտպանելու համար 652 թ. պայմանագիր կնքեց արաբների հետ։ Պայմանգրում ներառված էին հետևյալ կետերը՝
Պայմանագիրը ուժի մեջ մտավ, երբ Կոստանդ կայսրը 653 թ. 100 հազարանոց զորքով եկավ և կանգ առավ Դերջան գավառում։ Այստեղ նրան դիմավորեց արաբ դեսպանը և զգուշացրեց նրան, որ եթե մտնի Հայաստան, ապա արաբները կդիմավորեն նրան, սակայն կայսրը չլսեց և շարունակեց գրոհը, գրավեց Հայաստանը։ 652 թ. պայմանագրի համաձայն Մուավիան Հայաստան ուղարկեց արաբական զորք և դուրս վռնդեց բյուզանդական զորքին։
Հայաստանը շնորհիվ Թեոդորոս Ռշտունու հեռատես քաղաքականության ձեռք բերեց կիսանկախ վիճակ՝ ձևականորեն ընդունելով արաբական գերիշխանությունը։ Արաբները Հայաստանի նվաճումը ավարտելուց հետո Թեոդորոսին տարան Դամասկոս, որտեղ և մի քանի տարի հետո մահացավ։
Հայ-արաբական համաձայնագիրը չնայած երբեմն խախտվում էր, մեծ նշանակություն ունեցավ, քանի որ, ձևականորեն ճանաչելով արաբական գերիշխանությունը, Հայաստանը մինչև VII դարի վերջ պահպանեց իր փաստական անկախությունը։ Այդ ընթացքում արվեցին մշակույթի ու տնտեսության զարգացման քայլեր։
Հայոց իշխաններ
Թեոդորոս Ռշտունին մահացավ 654 թ.։ Նրան հաջորդած հայոց իշխանները ընտրվում էին Մամիկոնյանների ու Բագրատունիների ընտանիքներից կամ նրանց հետ բարեկամական հարաբերություններ ունեցող իշխաններից։ Այսպես, մինչև 7-րդ դարի վերջը Հայոց իշխան են եղել 5 նախարարներ՝
7-րդ դարի վերջում Արաբական խալիֆայությունը գրեթե վերջնականորեն առավելության հասնելով Բյուզանդական կայսրության նկատմամբ, որոշեց վերջնականապես հաստատվել նաև Հայաստանում։ Արաբական զորքերը խալիֆ Աբդ ալ-Մալիքի եղբայր Մուհամմադ իբն Մրվանի ղեկավարությամբ ներխուժեցին Հայաստան և հրի ու սրի մատնեցին երկիրը։ Ամրոցները գրավելուց հետո արաբներն ոչնչացնում էին պաշտպաններին, վանքերը թալանվում էին և ավերվում։ Երկարատև պաշարումից հետո նրանք կարողացան տիրանալ նաև Սևանա կղզուն։ Հայաստանը գրավելուց հետո Մուհամմադը շարժվեց դեպի Վրաստան և Աղվանք։ Նա հնազանդեցրեց նաև այդ պետությունները և հպատակեցրեց Արաբական խալիֆայությանը։ Այդ բոլոր շրջանները արաբները միավորեցին մեկ վարչական միավորման մեջ, որը ստացավ Արմինիա անվանումը։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Արաբական խալիֆայություն Կատեգորիա:Արմինիա կուսակալություն Կատեգորիա:652 հայ իրավունքում
Մելիքական ապարանքներ
Մելիքական ապարանքներ, հայ մելիքների (ملك - malik - թագավոր) նստավայրեր կամ նստոց-կենտրոններ, որոնք կառուցվել են վաղ միջնադարից սկսած և հատկապես ուշ միջնադարում։ Թշնամի ցեղերի անընդմեջ կրկնվող արշավանքներին դիմակայելու նպատակով է, որ Արցախի գլխավոր ռազմավարական հանգույցներում, հիմնականում անմատչելի լեռնային տարածքներում, կառուցվել են բերդեր և պաշտպանական այլ ամրություններ։ Կառուցվել են նորատիպ աշխարհիկ շենքեր, պալատներ, ուր լայնորեն օգտագործվել են ժողովրդական բնակարանի շինարարության դարավոր ավանդույթները։ Դրանցից առավել հայտնի են Հասան Ջալալ իշխանի ապարանքը՝ Խոխանաբերդում (13-րդ դարի սկիզբ), Վախտանգյանների աարանքը՝ Դադիվանքում (12-13-րդ դարեր), Դոփյանների ապարանքը՝ Ծարում (13-րդ դար, վերակառուցված 1658 թվական), Դադիվանքի առաջնորդական ապարանք-«տաճարը» (1211 թվական), որն ամբողջական վիճակում այսօր էլ կանգուն է։
Պաշտպանական կառույցներ
Վաղ միջնադարից սկսած և հատկապես ուշ միջնադարում թշնամիների անընդմեջ կրկնվող արշավանքներից պաշտպանվելու նպատակով Արցախի գլխավոր ռազմավարական հանգույցներում, հիմնականում անմատչելի լեռնային բավիղներում, կառուցվել են բերդեր և պաշտպանական այլ ամրություններ։ Դրանցից հայտնի են Խոխանաբերդը, Կաչաղակաբերդը, Շիկաքարը, Խաչենաբերդը, Ծիրանաքարը, Ականաբերդը, Հանդաբերդը, Ջրաբերդը, Գյուլիստանի, Փառիսոսի բերդերը, Մայրաբերդը, Մածնաբերդը, Դողը, Գոռոզը, Ցորաբերդը, Խոժոռաբերդը, Ամատուկը, Դիզափայտը, Քոչիզը, Շոշի բերդը և այլն։ Պաշտպանական կարևոր նշանակության այս շինություններն իրար հետ կապված են եղել հատուկ ազդանշանային համակարգով և վտանգի դեպքում շրջակա գյուղերի բնակիչներն անարգել կարող էին պատսպարվել վերոհիշյալ բերդերում։
Արցախը Ռուսաստանին անցնելուց հետո (18-19-րդ դարեր) երկրամասում ռազմաքաղաքական իրավիճակը ինչ-որ չափով կայունացել է։ Արցախի հզոր բերդերն ու ամրությունները կորցրել են իրենց նախկին դերն ու նշանակությունը։ Բնական աղետների և մարդու անտարբեր վերաբերմունքի հետևանքով, տարիների ընթացքում քաղաքակրթության այդ նմուշների զգալի մասը անվերադարձ աներևութացել են՝ թողնելով միայն մի բարի հուշ նախնիների հերոսական անցյալի և հզոր կամքի մասին։
Պաշտպանական կառույցների տեղանուններ
16-18-րդ դարերում Արցախում մելիքական կարգի հաստատման ու ամրապնդման և դրանց հետագա ճյուղավորման շնորհիվ աշխարհիկ այդ տերերի բնակարանների՝ ապարանքների շինարարությունը լայն թափ է ստացել։ Դրանց մի հատվածի վերաբերյալ պատկերացում ենք կազմում պատմական սկզբնաղբյուրներից, իսկ մյուս մասն էլ պահպանվել է կիսավեր վիճակում։ Ծարի և Սոդքի Մելիք Շահնազար Ա-ն ու նրա տոհմակիցները ապարանքներ ունեին Ականաբերդում (15-16-րդ դարեր) և Մեծ Մազրայում (16-17-րդ դարեր), Քաշաթաղի Մելիք Հայկազ Ա-ը և նրա հաջորդները՝ Քաշաթաղ գյուղում (15-րդ դար, Քաշաթաղի մելիքական ապարանք) և Խնածախում (16-րդ դար, Խնածախի մելիքական ապարանք), Դիզակի Մելիք Եգանը Տող ավանում (1737 թվական, Տողի մելիքական ապարանք), Գյուլիստանի տերերը Գյուլիստանի բերդում (17-18-րդ դարեր, Գյուլիստանի մելիքական ապարանք), և Հոռեկավանում (Հոռեկավանի մելիքական ապարանքներ․ Մելիք Թամրազինը (1727 թվական), Մելիք Հովսեփինը (13-րդ դարի երկրորդ կես), Գյուլիստան գյուղի Աբրահամ սպարապետի որդի Հակոբինը՝ նույն գյուղում (1772 թվական), Ջրաբերդի Մելիք֊Իսրայելյաններինը՝ համանուն ամրոցում (17-18-րդ դարեր) և Քաղաքատեղու ապարանքը Բերդավանում (17-18-րդ դարեր), նույն տոհմի Մելիք-Ադամը՝ Մոխրաթող գյուղում (1771 թվական), Մելիք-Ալավերդյանները Գյուլաթաղ գյուղում (1799 թվական), Վարանդայի Մելիք Շահնազարյան Մելիք-Բաղի Բ-ը, Մելիք Հուսեյն Ա և Մելիք Շահնազար Բ-ը՝ Ավետարանոցում (18-րդ դարի սկիզբ, 1786 թվական), նույն տոհմը Շուշիում՝ 18-րդ դար, նույն գավառում Մելիք Դոլուխանյանները՝ Թուխնակալ գյուղում (18-րդ դար) և Ավան Սպարապետը՝ Շուշիում (18-րդ դարի սկիզբ), Մելիք Շահնազարյանների մի ուրիշ ճյուղը՝ Ոսկանապատում, Մելիք-Առստամը՝ Բարս գյուղում, Մելիք-Մովսեսը՝ Խաչակապում, Մելիք-Մնացականը՝ Գետաշենում (18-րդ դար) ։
Մելիքական նստոց-կենտրոններում`բերդերում և ամրացված ավաններում, ապարանքները կառուցվել են Հայաստանի համար ծանրագույն պատմական դարաշրջանում՝ 15-18-րդ դարերում։ Մելիքական ապարանքների ավերակներ են պահպանվել Ականաբերդում, Քաշաթաղում, Տողում, Գյուլիստանում, Հոռեկավանում, Ջրաբերդում, Մոխրաթաղում, Քաղաքատեղում, Գյուլաթաղում, Ավետարանոցում, Շուշիում, Թուխնակալում։ Ապարանքներն ունեցել են պատմական աղբյուրներում վկայված շինարարական արձանագրություններ, որոնց մի մասը պահպանվել է։ Պատմական վկայություններ կան մեզ չհասած այլ ապարանքների մասին։ Մելիքական ապարանքներ են կառուցվել նաև Սյունիքում։
Շինարարություն
Իրենց տեղադրությամբ և շինարարական հնարքներով մշտապես ներկայացել են իբրև պաշտպանական և ռազմական հենակետ, իբրև փոքր, բայց անառիկ ամրոց, որոնց հիմնական շինանյութը քարն է ։
Հայկական լեռնաշխարհում, այդ թվում Արցախում, քարի բազմատեսակ ու բազմագույն հարուստ պաշարների առկայությունը նպաստավոր պայմաններ է ստեղծել ճարտարապետական կառուցողական արվեստի զարգացման համար։ Դեռևս հնագույն ժամանակներից հայ մարդը, օգտագործելով քարը, մշակել է պարզ ու հասարակ, սակայն իմաստավորվածությունից ոչ զուրկ կառուցվածքներ։ Դրա հետ մեկտեղ բարդ ռելիեֆի պայմաններում նա մշակել է ամրացված բնակավայրերի՝ բերդշենների կառուցապատման ամենապարզ սկզբունքները, լուծել տեղանքի ընտրության, այն պաշտպանական տարրական միջոցներով և ջրամատակարարմամբ ապահովելու, ինչպես նաև բնակելի տներ կառուցելու հարցերը։
Երկրամասի անդորրը պահպանելու համար Արցախի մելիքները լեռնային անմատչելի ծերպերում ժամանակի ընթացքում կառուցել էին տասնյակ ամրոցներ, որոնք բազմիցս դիմակայել են ահարկու թշնամու գերազանցող ուժերին և այդ նպատակով բրոնզի դարաշրջանում Հայոց Արևելից գավառներում կառուցել են կիկլոպյան բերդեր։ Դրանք, որպես կանոն, զետեղված են համեմատաբար բարձրադիր վայրերում, գետերի, գետակների, առվակների ափերին կամ նրանցից ոչ հեռու, տափարակ և բարեբեր դաշտերի մեջ։ Քաշաթաղի շրջանում՝ Հոչանց գետի ձախափնյա ձորալանջին, պահպանվում են կիկլոպյան շարվածքով հնամենի բերդի մնացորդները։ Սա ակնհայտորեն իր նպատակին է ծառայել նաև միջին դարերում։ Կա այն կարծիքը, որ դա Ստեփանոս Օրբելյանի հիշատակած Խոժոռաբերդն է։
Արցախում հայտնի են նստվածքային ծագումով որձաքարի տարբեր տեսակները, Սյունիքում նաև՝ բազալտը, հետևաբար փոքր ինչ տարբեր է նաև քարի մշատման աստիճանը։ Արցախի հուշարձաններում շարվածքը  կատարված է բացառապես կոպտատաշ քարից և միայն բացվածքների, խորշերի, բուխարիների և անկյունամասերի քարերն են սրբատաշ։
Ապարանքների շինարարության ժամանակ լայնորեն օգտագործվել է նաև փայտը։ Որոշ հուշարձաններում փայտից են որոշ շինությունների ծածկերը (Քաշաթաղ, Խնածախ), իսկ մի քանիսում ծածկերի մեծ մասը՝ Ջրաբերդ, Քաղաքատեղ, Գյուլիստանի բերդ, որոնք բացի գերանատիպ ծածկերից ունեցել են նաև փայտաշեն շինվածքների այլ մասեր՝ բարձր հարկերի ձորահայաց պատշգամբներ և աստիճաններ, իսկ Քաղաքատեղի ապարանքի պատերի շարվածքում կիրառել են բացվածքների ու խորշերի փայտե հեծաններ ու փայտե գոտիներից կազմված հորիզոնական կապեր։
Մի շարք հուշարձաններում փայտն օգտագործվել է շինարարական տախտակամածերի և կամարների կաղապարների համար։ Փայտը նման գործածություն է ունեցել նաև ուշ միջնադարյան պաշտամունքային շենքերի ու համալիրների կառուցման ժամանակ։
Մելիքական ապարանքներում որպես շարվածքի կապակցող նյութ օգտագործվել է բարձրորակ կրաշաղախը, որի ամրությունը կարևորվել է հատկապես այն պատճառով, որ կոպտատաշ շարվածքով պատի կամ թաղի կրողունակությունն ապահովվել է հիմնականում բուտոբետոնի հոծ միջուկի հաշվին, որը հաճախ քարերի արանքներից դուրս գալով՝ միաձույլ զանգվածի է վերածել ողջ շինվածքը։ Դրա վկայությունն են շատ հուշարձաններում պահպանված այն կառուցամասերը, որոնք այսօր էլ կիսականգուն են, չնայած շարվածքի արտաքին քարերը թափվել կամ պոկվել են։
Արցախի և Սյունիքի ուշ միջնադարյան հուշարձաններում աղյուսը հազվադեպ է օգտագործվել։ Ապարանքի կառուցման համար տրամադրված ժամանակահատվածը հայտնի չէ, սակայն դրանց պաշտպանական բնույթն ու երկրի անհանգիստ վիճակը ենթադրում է շինարարության արագ իրականացում։
Ի տարբերություն նույն շրջանի որոշ եկեղեցական շենքերի, մելիքական տներում իսպառ բացակայում են զարդաքանդակային կամ այլ երկարատև աշխատանք պահանջող հարդարանքի թեկուզև նվազագույն տեսակներ։
Սեյսմիկություն
Հայ միջնադարյան ճարտարապետության զարգացման պատմությունը ցույց է տալիս, որ վաղ շրջանից սկսած ճարտարապետ-շինարարները մեծ կարևորություն են տվել շենքերի սեյսմակայունությանը և այդ մտահոգությամբ հատակագծային ու ծավալատարածական հորինվածքներում տվել են դրանց առավել հավաք ու հավասարակշռված լուծումներ։ Հետագայում միջնադարի ճարտարապետական համալիրներում միմյանց կից տարաբնույթ շենքերը մեծ մասամբ դարձյալ լուծվել են կենտրոնագմբեթ, կենտրոնակազմ կամ այլ հավաք ու հավասարակշիռ հորինվածքներով՝ ամբողջանալով միմիայն համադրվածքային լուծմամբ, որտեղ երկհարկ շինությունները կամ առանձնացված են միահարկ սենյակաշարքից (ինչպես, օրինակ, Խնածախ, Գյուլիստանի բերդ, Տողի մելիքական ապարանքներում), կամ անջատված՝ կրկնակի պատերով ստեղծված ամրացնող կարով (Քաշաթաղ)։ Առանձնացված են նաև բաժանմունքների այլ՝ երկայնական առանցքային համադրվածք ունեցող շինությունները (Մոխրաթաղ, Հոռեկավան), որոնք դարձյալ լուծված են կենտրոնական երեսբաց դահլիճին սիմետրիկ։
Պատերի թանձր զանգվածեղության համեմատ ծածկերը բարակ են ու թեթև, հաճախ ծակոտկեն քարից, զուրկ ծանր՝ քարասալ կամ կղմինդրե ծածկույթից, իսկ երբեմն էլ՝ առավել թեթև կառուցվածքներից՝ փայտաշեն կամ գերանակապ։
Մելիքական ապարանքների սեյսմակայունությունն ապահովող հիշյալ միջոցները արդյունք են ճարտարապետաշինարարական հին ավանդույթների իմացության վրա հիմնված հատակագծային ու ծավալատարածական լուծումների և դարերի փորձություն բռնած շինարարական արվեստի ։
Կառլոս Մարին
Վաղ տարիներ
Կառլոս Մարինը ծնվել է 1968 թ. Հեսսենում,ԳՖՀ, մինչև 12 տարեկանն ընտանիքի հետ ապրել է Նիդեռլանդներում։ Երչի կարիերան Կառլոսի մոտ սկսվեց, երբ նա ընդամենը 8 տարեկան էր. լույս ընծայվեց նրա առաջին ալբոմը՝ «Փոքրիկ Կառուզոն» (պրոդյուսերը հայտնի երգիչ Պիեռ Կարտներն էր)։ Ալբոմն ընդգրկում էր նրա կատարմամբ «O Sole Mio» և «Гранада» երգերը։ Երկու տարի անց, 1978 թ., թողարկվեց «Իմ թանկագին մայրիկ» (նիդեռ. Mijn Lieve Mama) ալբոմը՝ երիտասարդ Կառլոս Մարինի կատարմամբ։ Այդ ժամանակ նա հաճախում էր սոլֆեջիոյի և դաշնամուրի դասերի։ Նիդեռլանդներում նրան անվանում էին «Կառլոս - փոքրիկ Կառուզո»։
Մելիքական ապարանքներ
Իրանի պաշտպանական կառույցներ
Իրանի ճարտարապետության զարգացման ուշագրավ շրջան է համարվում 8-13-րդ դարերը։ Այն արտահայտվել է մասնավորապես մզկիթների, մեդրեսեների, քարավանսարայների, դամբարանների և այլ շինությունների կառուցմամբ։ Միջնադարյան շինարարական կառուցապատումներում օգտագործվում էր միայն թրծված աղյուսը, այդ են վկայում 8-13-րդ դարերում հայտնի մի շարք ճարտարապետական շինություններ, որոնցից և ոչ մեկը քարից չէր։ Նույնիսկ ամրոցները կառուցվում էին տարբեր չափերի թրծված աղյուսով։
Շենքերը դրսի և ներսի կողմից երեսապատվում էին տարբեր գույների աղյուսով կամ գաջակրով։ Ավելի ուշ շենքերը սկսեցին նախշազարդվել գունավոր հախճապակյա խճանկարով, որոնք շինությանը մի առանձնահատուկ տեսք էին տալիս։ Պալատները հիմնականում կառուցվել են այգիների ու զբոսայգիների մեջ՝ (հնագույն աքեմենյան պարադիսների), որոնք շրջապատված են եղել բարձր պարիսպներով։ Փասարգադում է գտնվում մոտ 46 մ բարձրություն ունեցող մի քարե շինություն, որն այսօր ստացել է «Սողոմոնի գահ» անվանումը՝ («Թախթ-ի Սուլեյման»)։
Կառլոս Մարին
Հղումներ
Կատեգորիա:Իսպանացի երգիչներ Կատեգորիա:Իսպանացի փոփ երգիչներ
Մելիքական ապարանքներ
Իրանի պաշտպանական կառույցներ
Պերսեպոլիսը՝ «Թախթ-ի Ջեմշիդ» («Ջեմշիդի գահ»), գտնվում է Շիրազից 50 կմ հյուսիս՝ «Քուհ-ի Րահմաթ» («Գթության լեռ») լեռան մոտ։ Մուսուլմանական շրջանում Պերսեպոլիս անվանումը մատնվել է մոռացության և նրա ավերակներն անվանվել են  «Թախթ-ի Ջեմշիդ» իրանական էպոսի առասպելական հերոսի անունով։ Պերսեպոլիսի պալատները իրենցից ներկայացնում են մի միասնական ճարտարապետական համալիր, որոնք բաղկացած են շենքերի երկու տիպից. «տաչարա»՝ բնակելի պալատ, և «ապադանա»՝ շքահանդեսային դահլիճ։
Աքեմենյանների շրջանում նշանակալից զարգացման հասած ճարտարապետական կառույցներից էր վիթխարակերտ շինությունները, որոնք արքայից արքաները կառուցում էին իրենց նստավայրերում։ Առավել աչքի ընկնող կառույցներից հիշատակման են արժանի Կյուրոսի դամբարանը Փասարգադի վաղ աքեմենյան նստավայրում, Սուզայի արքայական պալատը և Դարեհի ու Քսերքսեսի պալատները Պերսեպոլիսում։ Այդ կառույցի  տարածական,  վեհանիստ  հատակագծումը, Աքեմենյան արքաների ծավալային քանդակները, որմնաքանդակները, քանդակազարդերը, ներքին հարդարանքի շքեղությունը (ոսկեպատ սյուներ, արծաթազարդ պատեր, գունագեղ որմնանկարներ), խոսում են Աքեմենյանների ունեցած աշխարհակալության, գերագույն իշխանության մասին՝ այլ երկրների ու ժողովուրդների վրա։
Դարեհ Ա-ից սկսած աքեմենյան արքաները իրենց պալատներն էին կառուցում նաև Էկբաթանում, որտեղ շինությունները զարդարված էին առասպելական կենդանիներ պատկերող արձաններով, նախշանկարներով, ոսկյա զարդաքանդակներով, փայտի ու փղոսկրի վրա արված փորագրություններով։ Պերսեպոլիսից ոչ մեծ հեռավորության վրա է գտնվում Նախշ-ի Ռուստամի  Աքեմենյան դարաշրջանի կրոնական հուշարձանների համալիրը, որը հանդիսանում է հնագույն Իրանի սրբավայրը։
Պարթևական շրջանի մշակույթի վերաբերյալ մեզ հասած տեղեկությունները աչքի են ընկնում հարստությամբ ու բազմազանությամբ։ Առաջին գահանիստ պալատ-քաղաք Նիսայի (մ.թ.ա. II-I դդ.), պեղումները  որոշակի պատկերացումներ են տալիս պարթևական շրջանի մշակութային ձեռքբերումների մասին։ Կառուցվող  քաղաքները  մասամբ հատակագծվում էին շրջանաձև՝ պահպանելով միջինասիական քոչվոր ցեղերին բնորոշ բնակավայրերի պաշտպանական կառուցաձևը։ Կառույցների դեկորատիվ հարդարանքում լայն կիրառում է ստանում որմնաքանդակը հետաքրքիր արքունական, կրոնական և սյուժետային ծանրադիր հորինվածքներով, որտեղ ընդգծվում են ճարտարապետության առավել հետաքրքիր մոտեցումներ։
Իսլամի տարածումը Իրանում նպաստեց նոր տիպի կառույցների  (մզկիթներ, մեդրեսեներ, դամբարաններ և այլն) ստեղծմանը, որոշակի վերափոխման ենթարկվեցին  նաև կենցաղային շինությունների ճարտարապետական մոդելավորումները՝ ծածկեր ունեցող շուկաներով, բաղնիսներով, իջևանատներով և այլն։
Սելջուկների տիրապետության շրջանում իրանական մշակույթը ապրել է նոր էվոլյուցիա։ Նրանք յուրացնելով իրանական բարձր զարգացած մշակույթը, իրենց ուրույն ձեռագիրն են դրել իրանական ճարտարապետության մեջ, դրսևորելով առանձնահատուկ մոտեցումներ։ Այդ ժամանակաշրջանին բնորոշ է կառուցվածքի և հարդարային ձևավորման հստակությունը, որը ստեղծվում է գունավոր աղյուսաշարերի դեկորատիվ շարվածքով և ծեփափորվածքի տեխնիկայով իրականացվող պարզ զարդահորինվածքով՝ (պալատական տեսարաններ, հեծյալներ և այլն)։ Իրանական զարդարվեստի մեջ մուտք են գործում արաբատառ նախշազարդումները ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վաղ միջնադարի հայկական բերդեր և ամրոցներ Կատեգորիա:Վաղ միջնադարի հայկական ճարտարապետություն Կատեգորիա:Ուշ միջնադարի հայկական բերդեր և ամրոցներ Կատեգորիա:Ուշ միջնադարի հայկական ճարտարապետություն Կատեգորիա:Իշխանական տներ Կատեգորիա:Վաղ միջնադարի հայկական մշակույթ Կատեգորիա:Ուշ միջնադարի հայկական մշակույթ Կատեգորիա:Մելիքական ապարանքներ
Հիգեայի ընտանիք
Հիգեայի ընտանիք, մուգ ածխածնային աստերոիդների խումբ հիմնական աստերոիդների գոտում, պատկանում են B և C սպեկտրալ դասերին։ Հիգեայի ընտանիքը ներառում է հիմնական գոտու բոլոր աստերոիդների մոտ 1%-ը, այսպես է անվանվել ամենամեծ ներկայացուցիչի անվամբ՝ (10) Հիգեա։ Ունենալով մոտ 400 կմ տրամագիծ, այն կազմում է ընտանիքի մարմինների զանգվածի 94-98 %, և հանդիսանում է աստերոիդների գոտու աստերոիդների մեջ չափերով չորրորդը։ Համապատասխանաբար այս ընտանիքի այլ անդամները զգալիորեն նրան զիջում են։ Այսպես, օրինակ, նրանցից խոշորագույնները, աստերոիդներ (333) Բադենիան և (538) Ֆրեդերիկեն, ունեն մի փոքր ավելի քան 70 կմ տրամագիծ, իսկ մյուսներինը չի գերազանցում 30 կմ։