cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Միրիամ Բաղդասարյան
Կենսագրություն
Մեծացել է դաշնակահարուհի մոր դաստիարակությամբ, որը նրան ծանոթացրել է հայ դասական կոմպոզիտորների ստեղծագործություններին։ 8-16 տարեկան հասակում սովորել է Հայաստանի արվեստի դպրոցում և ամեն ամառ այցելել Քվեբեկ։
«Ձայնի» ավարտից հետո մասնակցել է «American Story 2» շոուին, որը նվիրված է 60-70-ական թվականների երաժշտական հիթերին (այդ թվում՝ Ռիչի Հեյվենս, Ջենիս Ջոպլին, Crosby Stills և այլք), որտեղ նա երգել է Ջեֆերսոն Էիրփլեյն խմբի «Somebody to Love» երգը ։
«Ձայնից» հետո նա շրջագայություններ է կատարել Քվեբեկում։
2018 թվականին Մոնրեալում սկսել է աշխատել ստուդիական առաջին ալբոմի վրա ։
2020 թվականի հունվարին հայկական ԶԼՄ-ները հայտարարել են, որ Միրիամ Բաղդասարյանը մասնակցելու է «Դեպի Եվրատեսիլ 2020» հեռուստատեսային մրցույթին, որպեսզի հավակնի ներկայացնելու Հայաստանը «Եվրատեսիլ 2020»-ին։ Սակայն զբաղեցրել է 4-րդ հորիզոնականը՝ հավաքելով 108 միավոր ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Կանադահայ երգչուհիներ
Ցավ (այլ կիրառումներ)
Ցավ, կարող է վերաբերել՝
Թելքաօպտիկական փոխանջատիչներ
Թելքաօպտիկական փոխանջատիչ, թելքաօպտիկական փոխարկիչ, կոմուտատոր, օգտագործվում են ազդանշանի անցումը մի թելքից մյուսն իրականացնելու համար։ Թելքաօպտիկական հաղորդման գծերի հստակ և օպերատիվ աշխատանքն անհնար է առանց օպտիկական ինֆորմացիոն հոսքերի արագ և արդյունավետ փոխանջատումների։ Դրանք իրականացվում են թելքաօպտիկական փոխանջատիչների միջոցով։
Նշանակություն
Թելքաօպտիկական փոխանջատիչները նախատեսված են մեխանիկական ներգործության կամ էլեկտրական ազդանշանների տակ օպտիկական հզորությունը թելքային լուսատարների միջև վերաբաշխելու համար։ Լուսատարային չափման համակարգերը պիտի համապատասխանեն հետևյալ պահանջներին. օպտիկական կորուստների և խաչահատվող խանգարումների ցածր մակարդակ, այս պարամետրերի ցածր կախվածություն մակաբուծական ազդեցություններից, հզորության սպառման ցածր մակարդակ, ինչպես նաև հուսալիություն և տեխնոլոգիամիտություն ։
Թելքաօպտիկական բոլոր փոխանջատիչները կարելի է բաժանել երկու խմբի.
Գոյություն ունեն տարբեր տեսակի և բազմազան սկզբունքներով գործող թելքաօպտիկական փոխանջատիչներ.
Էլեկտրամեխանիկական փոխանջատիչներ
Այս փոխանջատիչների ծախսած հզորությունը համեմատաբար փոքր է՝ 2-20 մՎտ, փոխանցման գործակիցը՝ դԲ։
Որպես թերություններ նշենք ցածր արագագործությունը, զգայնությունը արտաքին ազդեցությունների, հատկապես վիբրացիաների և այլ մեխանիկական գործոնների նկատմամբ, մեծ չափերը։
Ջերմաօպտիկական փոխանջատիչներ
Ջերմաօպտիկական փոխանջատիչների աշխատանքի հիմքում կարող են ընկած լինել տարբեր սկզբունքներ։
Էլեկտրաօպտիկական փոխանջատիչներ
Էլեկտրաօպտիկական փոխանջատիչների աշխատանքը հիմնված է այնպիսի նյութերի օգտագործման վրա, որոնք վերածվում են օպտիկապես անիզոտրոպ նյութերի, երբ նրանց վրա կիրառվում է էլեկտրական դաշտ։ Այդպիսի նյութերը կոչվում են էլեկտրաօպտիկական։ Դրանց թվին են պատկանում, օրինակ, LiNbO3, Ti։LiNbO32, LiTiO3, LiTaO3 նյութերը։ Անիզոտրոպության  պատճառը էլեկտրական դաշտի ազդեցության տակ նյութի բեկման ցուցչի փոփոխությունն է։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Փոխանջատիչներ
Ազատության պողոտա (Երևան)
Ազատության պողոտա, պողոտա Երևանի Արաբկիր վարչական համայնքում։ Տարանջատում է Երևանի Քանաքեռ-Զեյթուն վարչական համայնքն Արաբկիր համայնքից։ Պողոտան սկսվում է Երևանի Կասկադ համալիրից և ավարտվում Թբիլիսյան խճուղու հյուսիսային հատվածում, Երազ ավտոմոբիլների գործարանի մոտ։
Հուշահամալիրներ
Ազատության պողոտայում են գտնվում մի շարք հուշարձաններ ու շինություններ՝
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Երևանի փողոցներ
Ազատության պողոտա (այլ կիրառումներ)
Ազատության պողոտա անվանումը կարող է վերաբերել հետևյալին.
Symphonica
Symphonica, բրիտանացի փոփ երգիչ Ջորջ Մայքլի համերգային ալբոմը, որը թողարկվել է 2014 թվականի մարտի 14-ին՝ Aegean և Virgin EMI լեյբլներում ։ Symphonica-ն առաջին ալբոմն է Twenty Five-ից հետո, որը թողարկվել է 2006 թվականին։ Մայքլի վոկալի ձայնագրությունը կատարվել է Լոնդոնում՝ Ալբերտ հոլում (Royal Albert Hall), նրա Symphonica Tour (2011-12) համերգային շրջագայության ժամանակ, իսկ լարային գործիքավորումները կատարվել են ստուդիայում ։
Պատմություն
Ալբոմի վրա կատարվող աշխատանքը դարձել է վերջինը ամերիկացի երաժշտական պրոդյուսեր Ֆիլ Ռամոնի համար, որը մահացել է 2013 թվականի մարտին, ինչպես նաև վերջին աշխատանքը Ջորջ Մայքլի համար, որը մահացել է 2016 թվականի դեկտեմբերին։
Ալբոմը բրիտանական UK Albums Chart հիթ-շքերթում իր նորամուտը կատարել է առաջին հորիզոնականում՝ առաջին շաբաթում վաճառվելով 49,989 օրինակով։ Մեծ Բրիտանիայում ընդհանուր առմամբ վաճառվել է ալբոմի ավելի քան 500 000 օրինակ և սկավառակն ստացել է ոսկե հավաստագիր BPI-ից։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ջորջ Մայքլի ալբոմներ Կատեգորիա:2014 ալբոմներ Կատեգորիա:Անգլալեզու ալբոմներ
Տոպկա (Իկորեցի վտակ)
Տոպկա (Топка), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Վորոնեժի մարզում։ Գետաբերանը տեղակայված է Իկորեց գետի աջ ափում՝ 15 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը 18 կմ է, ավազանի տարածքը 259 կմ2 է։
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Դոնի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը՝ Տոլուչևկա գետն է։ Գետի գետային ավազանը՝ Դոնի ավազանի վտակներից մինչև Խոպրա։ Ենթավազանը՝ Դոն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր
Դպրոցական ցանց
Դպրոցական ցանց, ըստ որոշակի տերիտորիայի դպրոցների բաշխման համակարգ, ստեղծված բավարարելու դպրոցական գործի ռացիոնալ պահանջները։ Դպրոցական ցանցը բնորոշվում է տարբեր տիպի դպրոցների թվով, հաճախողների քանակով, դպրոցական շենքով, բնակչության թվի հետ համապատասխանեցնելու աստիճանով։ Դպրոցական ցանցը ստեղծելու հիմնական մեթոդը վարչական շրջանի կամ քաղաքի տերիտորիալ բաժանումն է բնակչության որոշակի քանակով առանձին մասերի (դպրոցական շրջան), որին պետք է սպասարկի տվյալ դպրոցը։
Տատարկա (Սավալայի վտակ)
Տատարկա (Татарка), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Վորոնեժի մարզում։
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Դոնի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը՝ Սավալա գետն է։ Գետի գետային ավազանը՝ Դոնի ավազանի վտակներից մինչև Խոպրա։ Ենթավազանը՝ Դոն։
Տվյալներն ըստ ջրային ռեսուրսների ֆեդերատիվ տեսչության.
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր
Գենադի Սուլկիս
Գենադի Էլյամ-Արոնի Սուլկիս (Геннадий Элям-Аронович Сулькис, גנאדי סולקיס, ), հայ ազատամարտիկ հրեական ծագմամբ ։
Արցախյան պատերազմ
1988 թվականի դեկտեմբերին Սպիտակի երկրաշարժի ժամանակ փրկարար ջոկատի կազմում ժամանել է Հայաստան՝ աղետի գոտի, ծանոթանում է արցախցիների հետ, որոնց հետ մեկնում է Արցախ և միանում պատերազմին, անդամագրվելով կամավորական ջոկատներից մեկում։ Հետագայում մարտնչել է Կենտրոնական պաշտպանողական շրջանի 6-րդ վաշտի կազմում։
Մասնակցել է Պողոսագոմերի, Վաղուհասի, Հարությունագոմերի, Գետավանի, Հաթերքի, Զագլիկի, Ակնաբերդի, Չափարի և այլ բնակավայրերի ազատագրման մարտական գործողություններին։
Զոհվել է 1992 թվականի օգոստոսի 25-ին Մարտակերտի շրջանի Վաղուհաս գյուղի մարտերում։
Հուղարկավորվել է Ստեփանակերտի հուշահամալիրում։
Գենադիի ընտանիքը տեղյակ չէր, որ նրանց որդին մեկնել է պատերազմ և համարվում էր անհայտ կորած մինչև 2016 թվականը, երբ իր եղբայր Միխայիլ Սուլկիսը հայտնաբերում է եղբոր մասին տվյալները ազատամարտիկներին նվիրված գրքում ։
Ընտանիք
Ամուսնացած էր, ուներ 5 երեխա։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հրեա ազատամարտիկներ Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի մասնակիցներ հայկական կողմից Կատեգորիա:Հրեաները և հուդաիզմը Հայաստանում
Ահաբեկչություններ Եգիպտոսում (2017)
Ահաբեկչություններ Եգիպտոսում, համակարգված ահաբեկչական գործողությունների շարք Եգիպտոսի Տանտա և Ալեքսանդրիա քաղաքներում 2017 թվականի ապրիլի 9-ին։ Մահապարտ ահաբեկիչները մի քանի ժամ տարբերությամբ գրոհել են ղպտական եկեղեցիներ։ Պայթյունի հետևանքով մահացել է 45, վիրավորվել՝ ավելի քան 140 մարդ ։
Ժամանակագրություն
2017 թվականի ապրիլի 9-ին քրիստոնյաները նշում էին Ծաղկազարդը։ Առաջին պայթյունը տեղի է ունեցել տեղի ժամանակով 9:30 Եգիպտոսի հյուսիսում գտնվող Տանտա քաղաքի Սուրբ Գևորգ եկեղեցում՝ առավոտյան տոնական պատարագի ժամանակ։ Մահապարտ ահաբեկիչը մտել է եկեղեցի, մոտեցել առաջին շարքերին և ակտիվացրել թաքցրած պայթուցիկը։ Մի քանի ժամ անց տեղի է ունեցել երկրորդ պայթյունը Եգիպտոսի մեծությամբ երկրորդ քաղաքում՝ Ալեքսանդրիայում, որտեղ մահապարտ ահաբեկիչն իրեն պայթեցրել է Սուրբ Մարկոսի եկեղեցու մուտքի մոտ։ Մուտքի մոտ կանգնած ոստիկանն ահաբեկչին թույլ չի տվել եկեղեցի մտնել, և վերջինս իրեն պայթեցրել է հենց դռան առջև ։
Պայթյունի հետևանքով Տանտայում զոհվել է 27 մարդ, վիրավորվել՝ 78-ը, Ալեքսանդրիայում զհվել է 18 և վիրավորվել 66 մարդ ։
Եգիպտոսի նախագահ Աբդել Ֆաթթահ Ալ-Սիսին պայթյուններն ահակբեկչություն որակեց, որոնք ուղղված էին ինչպես քրիստոնյաների, այնպես էլ մուսուլմանների դեմ ։
Ահաբեկչության պատասխանատվությունն իր վրա վերցրեց «Իսլամական պետություն» կազմակերպությունը ։
Ահաբեկչությունների հետ կապված Եգիպտոսում 3-օրյա սուգ հայտարարվեց ։ Ավելի ուշ Եգիպոսի նախագահն արտակարգ իրավիճակ հայտարարեց երկրում՝ 3 ամիս ժամկետով։ Զբոսաշրջիկների դեմ ուղղված ահաբեկչությունների վտանգի պատճառով Իսրայելը փակեց իսրայելաեգիպտական սահմանին գտնվող իր «Տաբա» սահմանակետը ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:2017 ահաբեկչություններ Կատեգորիա:Եգիպտոսի ահաբեկչություններ Կատեգորիա:2017 զանգվածային սպանություններ
Խևսուրեթի
Խևսուրեթի, Խևսուրեթիա (ხევსურეთი, ხევი-ից՝ կիրճ), պատմական շրջան Վրաստանի հյուսիս-արևելքում։ Խևսուրեթիի բնակիչները խևսուրներն են ('ხევსურები')՝ վրացիների ազգագրական խումբ, որ ավանդաբար բնակվել են բարձր լեռնային համայնքներում, որտեղ դասային տարբերություն գոյություն չի ունեցել։ Միջնադարում և ավատատիրական ժամանակաշրջանում խևսուրները ազատվել են հարկերից, սակայն պարտավոր էին պահպանել Վրաստանի հյուսիսային սահմանները։ Քարթլիի և Կախեթի վրա արշավանքների ժամանակ խևսուրները զորքեր են ուղարկել Քարթլի և Կախեթի թագավորներին օգնության։ Խևսուրները կարևորագույն դեր են կատարել 1659-1660 թվականների Բախտրիոնյան ապստամբության ժամանակВ :
Չնայած նրան, որ խևսուրները դավանում են քրիստոնեություն և վրացական եկեղեցու հետևորդներ են համարվում, խևսուրների կյանքում կարևոր դեր են կատարում հնամյա մինչքրիստոնեական ավանդույթները։ 1876 թվականին հանրահայտ գերմանացի ճանապարհորդ Գուստավ Ռադեն, լինելով Խևսուրեթիում, գրեց «Chewsuren und ihr Land» (Kassel, 1878) գիրքը, որը Խևսուրեթին ներկայացրեց արևմտյան ընթերցողին։ Խևսուրեթիի նշանավոր վայրերից են Շատիլի և Մուցո գյուղերը՝ իրենց միջնադարյան ամրոցներով, ինչպես նաև Խախմաթի, Ախիելի և Լեբաիս Կարի ամրությունները ։
Խևսուրները միջինից բարձր հասակ ունեն, կապույտ, երբեմն՝ կանաչ աչքեր և բաց գույնի մազեր։
Խևսուրների հիմնական զբաղմունքը խոշոր եղջերավոր անասունների բուծումն է, ոչխարաբուծությունը և հողագործությունը, հացահատիկային կուլտուրաների մշակումը ։
Խևսուրները վարպետորեն մշակում են բուրդը. կտորներ են կարում և գուլպաներ գործում։ Բացի այդ՝ զարգացած է կարուձևի արհեստը, ծառեր կտրելը, դարբնագործությունը ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Վրաստանի պատմական շրջաններ
Ալեքսանդր Շիրվանզադեի անվան հ. 21 դպրոց
Պատմություն
ԱՄՆ-ում կազմավորված «Հին արաբկիրցիների միության» ջանքերով կառուցված տներից մեկում բացվում է դպրոցը՝ երկու դասասենյակներով, 40 աշակերտներով և քառամյա ուսուցմամբ, որը 1928 թվականին անվանակոչվում է Նոր Արաբկիր։ 1934 թվականին կառուցվում է դպրոցի առաջին մասնաշենքը՝ 7-ամյա։ Դպրոցն անվանակոչվում է մեծ գրող Ալեքսանդր Շիրվանզադեի անունով, դեռևս նրա կենդանության օրոք։
Դպրոցի 2-րդ մասնաշենքը շահագործման է հանձնվել 1962 թվականին, 3-րդ մասնաշենքը՝ 1982 թվականին ։
Դպրոցի հիմնադիր մանկավարժներից են Խորեն Թոռչյանը, ընկեր Աղասին, Վահրիճ Հասրաթյանը, Զարզանդ Դարյանը, Ղուկաս Մուրադյանը, Հարություն Բարեղամյանը, Գալուստ Ստեփանյանը, Արամայիս Սիրունյանը, Սիսակ Ղազարյանը, Սիրաք Գյուլբուդաղյանը։
1940-1943 թվականների շրջանավարտ տղաների մեծ մասը մասնակցել է 1941-1945 թթ. Հայրենական մեծ պատերազմին։
1958 թվականին դպրոցի բակում տեղադվել է Ալեքսանդր Շիրվանզադեի կիսանդրին։
Շրջանավարտներ
Դպրոցի շրջանավարտներից են բանաստեղծներ Վահագն Դավթյանը, Գարիկ Բանդուրյանը, ֆիզիոլոգ-դոկտոր Տիգրան Ուրխանջյանը, բժշկական գիտությունների թեկնածու, դասախոս Միշա Հովհաննիսյանը, գյուղատնտեսական գիտությունների դոկտոր Ժիրայր Աղաջանյանը, դասախոս, դոցենտ Պողոս Միլտոնյանը, հայոց լեզվի և գրականության անվանի ուսուցիչ Հարություն Դավթյանը, Մանաս Նազարյանը, Աղվան Բդոյանը, Աշոտ Հովհաննիսյանը, Անուշավան Դովլաթյանը, Հայկ Չթունին, Թամարա Պողոսյանը։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Երևանի դպրոցներ
Լյուսի Թումայան
Լյուսի Թումայան Ռոսիեր (Lucy Thoumaian, ծննդյան անունը՝ Ռոսիե դե Վիսմ (Rossier de Visme), ), կանանց իրավունքների և խաղաղության համար պայքարող ակտիվիստ։ Օսմանյան Կասրությունում հայկական ջարդերի առաջին օրերին ամուսնու հետ գաղթել են Անգլիա, Չիգվելի որբ հայ երեխաների համար օգնել բացելու դպրոց։ Նախքան 1915 թվականին Հաագայում կանանց կոնֆերանսին մասնակցելը, հրապարակել է խաղաղության մանիֆեստ, այնուհետև սկսել է աշխատել Ազգերի լիգայի համար։
Կենսագրություն
Լյուսի Թումայանը ծնվել է Շվեյցարիայում, ծննդյան անունը՝ Ռոսիեր դե Վիսմ։ Նրա ամուսինը՝ Կարապետ Թումայանը, քրիստոնյա միսիոներ և պրոֆեսոր էր, բանտարկվել և խոշտանգվել է իր հայրենի Մարզվան քաղաքում, ուստի նրանք միասին գաղթել են Անգլիա։ Այնտեղ նրանք 1906 թվականին հիմնել են հայ որբերի տուն` դպրոց-որբանոց, որը հայտնի է որպես Չիգվելի հայկական տուն ։
1911 թվականին Լյուսի Թումայանը ամուսնու` Կարապետ Թումայանի հետ Լոնդոնում մասնակցել է Ռասայական առաջին համընդհանուր կոնգրեսին, որը վաղաժամ փորձ էր ի նպաստ հակա-ռասիզմի ։ Կոնգրեսում նրանք կատարել են թուրք պատվիրակների հետ պաշտոնապես գրկախառնվելու խորհրդանշական ժեստը ։ Լյուսի Թումայանը ի նշան համերաշխության սեղմել է թուրք գրող, փիլիսոփա, քաղաքական գործիչ Ռըզա Թևֆիքի (որը հետագայում Սևրի պայմանագիրը ստորագրած սակավաթիվ թուրքերից մեկն էր, և որը 1923 թվականին Թուրքիայում հայարարվել է  persona non grata) ձեռքը։ Օսմանյան կայսրությունից ամուսնու հետ աքսորված լինելելով՝ Լյուսի Թումայանը թուրք քաղաքական գործիչներին կոչ է արել խաղաղ ճանապարհով միավորել բոլոր ազգություններին իրենց իշխանության ներքո ։
1912 թվականին Լյուսի Թումայանը հիմնադրել է «Բոլոր կանանց միջազգային շարժում հանուն խաղաղության» խումբը (այսօր՝ Կանանց միջազգային լիգա հանուն խաղաղության և ազատության)։ Նրա առաջարկել է, որ կանայք ամեն շաբաթ հանդիպեն և խնդրեն իրենց համապատասխան կառավարություններին՝ արագ դադարեցնել պատերազմը արբիտրաժի միջոցով։
1914 թվականին Լյուսին հրատարակել է Խաղաղության մանիֆեստ, որի թեման էր «Պատերազմը տղամարդիկ են ստեղծում, կանայք պետք է այն վերացնեն»։ Նա առաջարկեց, որ կանայք պետք է շաբաթական հանդիպումներ ունենան, մինչև պատերազմի պատճառած վեճը լուծվի ։
Կանայք Հաագայում կոնֆերանսի պատվիրակ
1915 թվականի ապրիլի 25-ին Թումայանը մեկնել է Հաագա, որտեղ ներկայացրել է Հայաստանը «Կանայք Հաագայում» կանանց միջազգային կոնֆերանսում։ Նա կրում էր հայկական ավանդական հագուստ՝ ի հիշատակ թուրք-Օսմանյան կայսրությունում հայերի ջարդերի ։ Նա համաժողովին մասնակցելու էր ժամանել 1915 թվականի ապրիլի 25-ին, երբ Հայոց ցեղասպանության օրերին հարյուրավոր հայ մտավորականներ էին ձերբակալվում ։
Թումայանը համաժողովի գլխավոր զեկուցողների շարքում էր և ներկայացնում էր Հայաստանը։ Համաժողովից հետո նա մինչև նոյեմբեր մնաց Նիդեռլանդներում, հուսահատ՝ սպասելով տեղեկությունների Մարզվանում մնացած հարազատների մասին ։
Պատերազմից հետո նա աշխատանքի անցավ Ազգերի լիգայի հանձնաժողովում ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Շվեյցարացի ակտիվիստներ Կատեգորիա:Շվեյցարացի պացիֆիստներ
Պետեր ֆոն Վինտեր
Պետեր ֆոն Վինտեր  ( Peter von Winter, ), գերմանացի օպերային կոմպոզիտոր, որի ստեղծագործությունը կապ է Մոցարտի և Վեբերի միջև։
Կենսագրություն
Պետեր ֆոն Վինտերը ծնվել է 1754 թ․ օգոստոսի 28-ին Մանհայմ ում։ Պետերի հայրն աշխատել է որպես ոստիկան քաղաքային դատարանում։ Տղան եղել է բազմակողմանի զարգացած և արդեն 10 տարեկանում Մանհայմի նվագախմբում նվագել է ջութակ, իսկ հետո նաև կոնտրաբաս։ Մանհայմում Վինտերի ուսուցիչը եղել է Գեորգ Ֆոգլերը։
1778 թվականին Վինտերը նվագախմբի հետ մեկնում է Մյունխեն։ Նույն թվականին ամուսնանում է դերձակուհի Մարիաննա Գրոսերի աղջկա հետ։ 1780 թ․ իր գործընկեր Ֆրանց Տաուշի հետ Պետերը մեկնում է Վիեննա՝ Անտոնիո Սալիերիի մոտ ուսուցման համար։
30 օպերաների մեծ մասը, գրված 1778-ից 1780 թվականներին, եղել են հաջողված։ Նրա ամենահայտնի ստեղծագործությունը եղել է երաժշտական դրամա «Ընդհատված զոհաբերություն» ( Das unterbrochene Opferfest)-ը, որը առաջին անգամ կատարել է 1796 թվականին Վիեննայում։ Այդ օպերայի ձայնային կվարտետ ը Բեթհովենը օգտագործել է WoO 75 ստեղծագործության մեջ ՝ որպես դաշնամուրի համար գրված 7 պարեղանակների թեմա։ Բացի դրանից, 1798 թվականին Վիեննայում Վինտերը գրում է «Լաբիրինտ կամ կռիվ տարերքների հետ» ( Das Labyrinth oder Der Kampf mit den Elementen), որի լիբրետոն նրա համար գրել է Էմմանուել Շիկանդերը, ինչպես Մոցարտի «Կախարդական սրինգ»-ի շարունակությունը։
Առաքել Գեղամեցի
Առաքել Գեղամեցի (ծն. և մահվ. թիվն անհայտ)՝ XVI դ. վերջի և XVII դ. 1-ին կեսի հայ մանրանկարիչ, ծաղկող։
Պետեր ֆոն Վինտեր
Կենսագրություն
1878 թվականից նա եղել է փոխ-, իսկ 1798 թվականից՝ կապելմեյստեր Մյունխենի պալատական խմբական անսամբլում։
Առաքել Գեղամեցի
Հայտնության ուղին
Նշանավոր մանրանկարիչ Առաքել Գեղամեցին ապրել և ստեղծագործել է XVI դ.: Ծնվել է Գեղամա լեռների ստորոտում գտնվող Վարսեր գյուղում, որ գտնվում էր Գեղարքունիքի մարզում` Սևանա լճի մոտ։ Գրչության և ծաղկելու արվեստը սովորել է Կեչառիսի Վանքում, վանահայր Փիլիպոս վարդապետից։ Առաքել Գեղամացու ձեռքով, Գեղարքունիքում գրված ու ծաղկված միակ ձեռագիրը, 1576 թ.-ից է։ Շուտով երիտասարդ վանականը տեղափոխվում է Կարին (Էրզրում) շարունակելու ձեռագրական իր գործը (հավանական է, որ նրան ուղարկել են Կեչառիսի իր եղբայր-միաբանները)։ Այստեղ` Կարին քաղաքի մոտ գտնվող սբ Գևորգ վանքում, ինչպես նաև Սալնո սբ Սարգիս եկեղեցում է ստեղծվել նրա ձեռագրերի մեծագույն մասը։ Առաքել Գեղամեցու մեզ հասած 14 ձեռագրերից 11-ը պահվում են Մատենադարանում։ Դրանք վերաբերում են 1576-1601 թթ.: Առաքել Գեղամեցին հպարտությամբ է հիշատակում, որ ինքը ծագում է Արդությանների մեծ տոհմից։
Պետեր ֆոն Վինտեր
Կենսագրություն
1803 թվականին կոմպոզիտորն այցելում է Լոնդոն։ 1808 թվականին նա դառնում է Փարիզի կոնսերվատորիայի անդամ, իսկ 1815 թվականին՝ Շվեդիայի թագավորական երաժշտական ակադեմիայի։ Պալատական երաժշտի 50-ամյա ստեղծագործության շնորհիվ 1814 թվականի մարտի 23-ին Բավարիայի թագավոր Մաքսիմիլիանը Վինտերին պարգևատրում է Բավարիայի թագավորության պատվո շքանշանով։
Առաքել Գեղամեցի
Հայտնության ուղին
1601 թվականին ընդօրինակած Ավետարանի (Երևանի Մատենադարան, ձեռագիր 7555) հիշատակարանում մանրամասն ներկայացնում է իր ազգատոհմը։ Առաքել Գեղամացին հիմնականում ապրել և ստեղծագործել է Կարին գավառի Թվանճ գյուղում։ Նա հայ միջնադարյան մանրանկարչության վերջին դեմքերից է։ Ժամանակաշրջանով պայմանավորված՝ նրա արվեստին բնորոշ է մարդկային ֆիգուրների պատկերման սխեմատիզմը, զարդաձևերի առկայությունը և վառ գունազեղությունը։ Նրա՝ 1588-1632 թվականներին նկարազարդած ձեռագրերից Երևանի Մատենադարանում պահվում է վեց Ավետարան (ձեռագրեր համար` 4100,7555,7633,7634,7646,8931) և մեկ Սաղմոսարան (ձեռագիր համար`2660)։
Պետեր ֆոն Վինտեր
Կենսագրություն
Բացի դրամատիկական աշխատանքից, Պետեր ֆոն Վինտերը ստեղծել է նվագախմբային երաժշտություն (սիմֆոնիաներ և համերգներ նվագախմբի համար), կամերային ստեղծագործություններ և սրբազան երաժշտություններ։
Առաքել Գեղամեցի
Հիշատակումներ
«Առաքել Գեղամեցի, ԺԶ-Ժ՚Է, կ 112»՛ սա 1589—1630 թթ. ընթացքում տասնյակ ձեռագրեր գրած ու նկարազարդած գրիչ և ծաղկող Առաքել Գեղամացին է։ Այս տեսակ բազմաթիվ օրինակներ ստուգելով համոզվեցինք, որ վրի- պած հիշատակագրություն չկա՝ անվանացանկերի մեշ բոլորը թվագրված են։ Առաքել Գեղա- մացոլ օրինակը հաստատում Է Երուսաղեմի ձեռագրացուցակի առիթով ասվածն այն մասին, որ ձեռագրական աշխատանքի փորձ ունեցողի մոտավոր թվագրումը չթվագրելուց հազար անգամ նախընտրելի Է. սակայն սրա հետ միաժամանակ նկատենք, որ թվագրումը պետք Էր արտահայտել նախ նկարագրության մեշ, հետո միայն՝ անվանացանկում, բանգի այս եղա- նակով պատրաստված ցուցակի ընթերցողն անթվական հիշատակարանի։
Պետեր ֆոն Վինտեր
Կենսագրություն
1817 թվականին Վինտերը գրում է իր ամենահայտնի օպերաներից մեկը՝ Մաոմետտոն ( Maometto)։ Նրա հաջորդ օպերան «Երգչուհին և դերձակը» ( Der Sänger und der Schneider), թողարկվել է 1820 թվականին Մյունխենում, որտեղ էլ նա մահացավ 1825 թվականի հոկտեմբերի 17-ին։ Նրա մահից հետո «Ընդհանուր երաժշտական թերթ»-ը գրել է մեծ մահախոսական, որտեղ Վինտերին անվանել է իր ժամանակի ամենակարևոր գերմանացի կոմպոզիտորը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Կոմպոզիտորներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Գերմանացի կոմպոզիտորներ Կատեգորիա:Պարուսույցներ Կատեգորիա:Գերմանացի մանկավարժներ Կատեգորիա:Գերմանացի երաժշտական մանկավարժներ Կատեգորիա:Գերմանացի ջութակահարներ Կատեգորիա:Օպերային կոմպոզիտորներ Կատեգորիա:Շվեդիայի երաժշտության թագավորական ակադեմիայի անդամներ
Առաքել Գեղամեցի
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ մանրանկարիչներ
Մարքսիստական գեղագիտություն
Մարքսիստական գեղագիտություն(Марксистская эстетика), արվեստի տեսություն է, որը հիմնված է պատմության նյութապաշտական ըմբռնման վրա։ Հիմնված է լենինյան արտացոլման տեսության վրա։
Պատմություն
Մարքսիստական գեղագիտության ընդհանուր գաղափարների մշակմանը նպատել է Ֆրանց Մերինգը։
ԽՍՀՄ-ում մարքսիստական գեղագիտությունը տարբեր ընդունելության է արժանացել։ Նշանակալի են Միխաիլ Լիֆիցի հայացքները ։
Արևելաեվրոպական մաիքսիզմի համար կարևոր դեր է ունեցել Դյորդյա Լուկաչայի աշխատանքները։
Հիմնական սկզբունքներ
Մարքսիստական գեղագիտությունը հաստատում է արվեստի կենսական բովանդակությունը, դրա գաղափարական նշանակության առաջնային կարևորությունը ։
Մարքսիստական գեղագիտությունը նկարչության համար կարևոր չափանիշներից մեկը հարամում է ներածության և ձևի համապատասխանությունը ։
Հիմնական կատեգորիաներ
Գեղեցիկ
Մարքսիստական գեղագիտությունը նախանշել է մարդու աշխատանքի և գեղեցիկի օրինաչափությունը, ինչը հիմք է հանդիսացել գեղագիտական վերաբերմունքի, որպես այդպիսին, առաջացման համար։
Ինչը վերաբերում է ողբերգությանը, որպես գեղագիտության կատեգորիա, մարքսիստական գեղագիտությունը ողբերգական իրադարձությունների հիմնական պատճառը տեսնում է հակառակ սոցիալական ուժերի բախման մեջ, որի առաջացումը պայմանավորված է հասարակական զարգացման օրենքներով։ Մարքսն ու Էնգելսը առանձնացնում էին նոր առաջադիմական ուժերի ողբերգական բնույթը, հանդես գալով ընդդեմ հին կարգերի, և տվյալ պայմաններում չկարողանալով հաղթել, և պատմականորեն հնացած դասի այն փուլից ողբերգական հեռանալը, որը դեռևս ամբողջովին չէր սպառել իր հնարավորությունները, երբ հին հասարակական կարգի որոշ ներկայացուցիչներ գիտակցեցին իրենց դասի դատապարտված լինելը, բայց չկարողացան խզել կապերը նրան հետ և տեղափոխվել նոր դասի դիրքեր, որին պատկանում է ապագան։
Հերոսական
Մարքսիստական գեղագիտությունը մերժում է հերոսության անհատական ըմբռնումը, երբ կորչում է նրա օբյեկտիվ չափանիշը, անհատական անվախությունը բացարձակվում է, վերջինիս ինքնագնահատականը բարձրացվում է սկզբունքի վրա։
Վսեմ
Մարքսիստական գեղագիտությունը վսեմության հիմքը տեսնում է օբյեկտիվ իրականության մեջ և դրա նկատմամբ մարդու վերաբերմունքի մեջ, որն ուղղված է դրա դրա հեղափոխական վերփոխմանը, իսկ վսեմությունը դիտում է որպես մարդկային սխրանքի գեղեցիկ արտահայտություն, ստեղծագործական աշխատանքի նվաճումների մեծություն։
Գրականություն
Вайман С. Марксистская эстетика и проблемы реализма. М., 1964.
Дмитрий Гутов. [https://web.archive.org/web/20130425085846/http://mesotes.narod.ru/lifshiz/gutov.htm Марксистско-ленинская эстетика в посткоммунистическую
Կատեգորիա:Մարքսիզմ
Սինոզավր
Սինոզավր գիշատիչ դինոզավր՝ վաղ Յուրային դարաշրջանում։ Բրածոները հայտնաբերվել է կազմավորվել են Լյուֆենգ, Յունան, Չինաստան։ Նկարագրվել է 1948 թվականին։
Dilophosaurus sinensis
Dilophosaurus sinensis-ը նկարագրվել է 1993 թվականին գրեթե ամբողջ կմախքով։ Սկզբում համարվել է Դիլոֆոզավրների երկրորդ տեսակը։ Համարվում է, որ սովորական դիլոֆոզավրից տարբերվում է ավելի մեծ գանգով։ Տարբերվում են իրենց թիակներով, ինչպես նաև ատամների դասավորությամբ։ Երկարությունը տատանվում է 5,5-ից 6 մետրի սահմաններում։ Հնարավորը է, որ սնվել են պրոզավրոպոդներով։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Դինոզավրեր Կատեգորիա:Յուրայի դարաշրջանի դինոզավրեր
Տյանկոնաբե
- ճապոնական խոհանոցի կերակրատեսակ, որը իրենից ներկայացնում է նաբեմոնոի տարատեսակ՝ այսինքն, կճուճում պատրաստաված կերակուր բազմազաթիվ բաղադրիչներով։ Այն մեծ քանակով օգտագործում են սումոյի ըմբիշներն իրենց հատուկ քաշի ավելացման սննդակարգի շրջանակներում։ «Նաբե» նշանակում է փոքրիկ կաթսա, իսկ «տյանկո» բառի ստուգաբանության վերաբերյալ ընդհանուր կարծիք չկա։
Բաղադրամաս
Ճաշատեսակի հիմքում ընկած է դասին կամ հավի արգանակով ապուր, ուր ավելացնում են սակե կամ միրին՝ բուրմունքի համար։ Տյանկոնաբեն հիմնականում բաղկացած է շատ սպիտակուց պարունակող բաղադրիչներից (հավի միս, ձուկ (տապակած գնդիկների տեսքով), տոֆու, տավարի միս, բանջարեղեն (դայկոն, պեկինյան կաղամբ և այլն)։ Ճապոնիայում տյանկոնաբեն համարվում է օգտակար ուտելիք և մատուցվում է մեծ քանակներով գարեջրի և բրնձի հետ, յուրացված կալորիաների մեծացման նպատակով (համարվում է որ տյանկոնաբեյից ստացված կալորիաները փոխարինում են 5-6 այլ ճաշատեսակներից ստացված կալորիաներին)։
Տյանկոնաբեյից առաջացած արգանակը կարող է նաև օգտագործվել լապշա սոմեն կամ ուդոն պատրաստելիս։ Ճաշատեսակը չունի հստակ բաղադրատոմս և հաճախ օգտագործվում է այն բոլոր բաղադրիչները որոնք հասանելի են խոհարարին։ Սումոյի դպրոցներում տյանկոնաբեն մատուցվում է ավանդական՝ ըստ ավագության սկզբունքի։ Րիկիսիները և ցանկացած հեյաի հյուրերը ստանում են առաջինը ուտելու իրավունքը և այնքան, որքան ուզում են, իսկ կրտսեր ըմբիշները ստանում են այն ինչ մնացել է։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ճապոնական ապուրներ Կատեգորիա:Սումո
Շուշիի կենտրոնական գրադարան
Շուշիի կենտրոնական գրադարան, մշակութային հիմնարկ Արցախի Շուշի քաղաքում։
Պատմություն
Գրադարանը գործում է 1992 թվականի սեպտեմբերի 1-ից։ Պաշտոնական բացումը տեղի է ունեցել 1993 թվականին։ Գրադարանի մասնաշենքը գտնվում էր կիսավեր, անմխիթար վիճակում, սակայն աշխատակիցների շնորհիվ շենքը մաքրվել է պատերազմի հետքերից, հավաքվել է որոշակի քանակությամբ գրականություն և գրադարանը իր դռներն է բացել ընթերցողների առաջ։ Գրադարանը կոչվում է արցախցի արձակագիր Մովսես Յախշունցի անունով ։ Գրադարանի բակում կանգնեցված է նրա կիսանդրին։
2010 թվականի մայիսից մինչև նոյեմբերի 15-ը «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամի կողմից Շուշիի կենտրոնական գրադարանը վերանորոգվել և նոր տեսք է ստացել, կահավորվել է հիմնադրամի կողմից տրամադրված կահույքով։ 2011 թվականի մայիսի 26-ին տեղի է ունեցել Շուշիի ԿԳ-ի վերանորոգված շենքի հանդիսավոր բացումը ։ Գրադարանը երկհարկանի, մեկ հարկանի մասնաշենքերից կազմված կառույց է՝ 624 2 մետր ընդհանուր մակերեսով։
Ֆոնդ
Շուշիի ԿԳ-ի գրքային ֆոնդը կազմում է 18762 կտոր գիրք։ Գրադարանը համալրվել է հիմնականում նվիրատվության կարգով Հոկտեմբերյանից, Եղեգնաձորից, «Կանչ» թերթի կողմից, Շենգավիթից, Հրայր Ուլուբաբյանի կողմից բերված գրականությամբ, Երևանից Անի և Զեփյուռ Բատիկյաններից, ՀԱԳ-ից, ՀՀ տարբեր շրջաններից, ԼՂՀ գրողների միությունից, «Քաշաթաղի բազմազավակ ընտանիքների Գ.Մելիքյանի հիմնադրամ»-ից, ԼՂՀ մշակույթի և հարցերի նախարարության կողմից, Սիլվա Կապուտիկյանի տուն թանգարանից, Հայդուկ Շամլեանի հեղինակային գրքերից, Թաթուլ Հակոբյանից, «Սիվիլիթաս» հիմնադրամից, Արշակ Գյումրյանից, Մարգարիտա Պետրոսյանից, Շուշիի շրջվարչակազմի ղեկավար՝ Վ. Կասյանի կողմից, Շուշիի քաղաքապետ՝ Ա. Սարգսյանի կողմից, Մովսես Յախշունցի անձնական գրադարանից և այլ նվիրյալ անհատներից, ինչպես նաև նախահաշվով գրադարանին տրամադրված գումարով։
Միջոցառումներ
Շուշիի ԿԳ-ի կողմից կատարվել են բազմաբնույթ միջոցառումներ՝գրքային ցուցահանդեսներ, գրական- գեղարվեստական ցերեկույթներ, բանավեճեր, զրույցներ, գրքի քննարկումներ, հանդիպումներ նշանավոր մարդկանց հետ։ Գրադարանը համագործակցում է Շուշիի դպրոցների և մշակութային օջախների հետ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Շուշի
Իսակ Սամոկովլիյա
Իսակ Սամոկովլիյա (Isak Samokovlija / Исак Самоковлија, 3 սեպտեմբերի, 1889, Գորաժդե, Ավստրո-Հունգարիա - 15 հունվարի, 1955, Սարաևո), հրեական ծագմամբ հարավսլավացի (բոսնիացի) գրող, մասնագիտությամբ՝ բժիշկ։ Հեղինակել է մի շարք ստեղծագործություններ, որոնցում պատկերված է բոսնիացի հրեա-սեֆարդների կյանքը։
Կենսագրություն
Իսակ Սամոկովլիյան ծնվել է 1889 թվականի սեպտեմբերի 3-ին Ավստրո-Հունգարիայի Գորաժդե քաղաքում, հրեա-սեֆարդների ընտանիքում, որն այդտեղ էր տեղափոխվել Բուլղարիայից ։ Սարաևոյում ավարտել է տարրական ու միջնակարգ դպրոցները, ինչից հետո տեղափոխվել է Վիեննա, որտեղ համալսարանում սովորել է բժշկություն ։ 1921-1925 թվականներին որպես բժիշկ աշխատել է Գորաժդե և Ֆոյնիցա քաղաքներում ։
1925 թվականին Իսակ Սամոկովլիյան սկսել է աշխատել Սարաևոյի Կոշևո հիվանդանոցում։ Մոտավորապես այդ ժամանակ էլ սկսել են հրատարակվել նրա առաջին պատմվածքներն ու վիպակները. նրա առաջին ստեղծագործությունները տպագրվել են «Јеврејски живот» («Հրեական կյանք») ամսագրում։ Այդ ժամանակ էլ նա սկսել է թարգմանություններ կատարել եբրայերենից ու իդիշից։ 1927 թվականին լույս է տեսել Իսակ Սամոկովլիյայի պատմվածքների առաջին ժողովածուն՝ «Ռաֆին բակը», որ հրատարակվել է «Սերբիայի գրական լրաբերում» (Српски књижевни гласник)։ Երկու տարի անց լույս է տեսել «Գարունից մինչև գարուն» գիրքը։
1941 թվականի ապրիլին սկսում է Ապրիլյան պատերազմը. Իսակ Սամոկովլիյան հեռացվում է բանակից հրեական ծագում ունենալու պատճառով, սակայն հետո նրան վերցնում են ծառայության որպես բժիշկ-սանիտար, ով պիտի պայքարեր տիֆի համաճարակի դեմ։ Խորվաթիայի անկախ պետության հռչակումից հետո Իսակ Սամոկովլիյան ձերբակալվել է։ 1942 թվականից Իսակ Սամոկովլիյան աշխատել է Սարաևոյի հիվանդանոցում և գտնվել է խիստ հսկողության տակ։ 1945 թվականի գարնանը Իսակ Սամոկովլիյան փախել է և թաքնվել մինչև պատերազմի ավարտը։
Պատերազմից հետո Իսակ Սամոկովլիյան շարունակել է հրատարակել իր ստեղծագործությունները Բոսնիա և Հերցեգովինայի Խորհրդային Հանրապետությունում ու ողջ Հարավսլավիայում։ 1946 թվականին լույս է տեսել նրա պատմվածքների ամենամեծ ժողովածուն՝ «Բեռնակիր Սամուիլը»։ Իսակ Սամոկովլիյան պաշտոններ է զբաղեցրել գրական տարբեր կազմակերպություններում և նույնիսկ ղեկավարել է Բոսնիա և Հերցեգովինայի գրողների համագործակցոթյունը։ 1948-1951 թվականներին գլխավորել է «Բրազդա» ամսագիրը, իսկ 1951 թվականից մինչև իր մահը որպես խմբագիր աշխատել է «Свјетлост» հրատարակչությունում։
Իսակ Սամոկովլիյան մահացել է 1955 թվականի հունվարի 15։ Թաղված է Տրեբևիչ լեռան վրա գտնվող հին հրեական գերեզմանատանը։ Գրողի մահից հետո էկրան է բարձրացել «Հանկա» ֆիլմը, որ նկարահանվել է նրա համանուն գրքի հիման վրա։ Մեկ տարի անց ֆիլմը ցուցադրվել է Կաննի կինոփառատոնում։ Ֆիլմի ռեժիսորն է Սլավկո Վորկապիչը ։
Արաբական բառարանագիտություն
Արաբական բառարանագիտություն, արաբական լեզվաբանության (علم اللغة, 'իլմ ալ-լուղա) ուսումնասիրման առարկա, որը նաև ներառում է բառարանագրությունը։ Արաբ բանասերները դեռ վաղ էին զգացել նախաիսլամական պոեզիայի, Ղուրանում և հադիսներում հնչողությամբ և գրությամբ տարբեր, սակայն իմաստով նման բառերի առկայությունը։ Այս փաստը նրանց դրդեց ուսումնասիրել հոմանիշ, հականիշ, բարբառային բառերը և արտահայտությունները, հավաքագրել դրանք։ Այդպես սկսեցին ստեղծվել առաջին բառարանները։
Արաբական բառարանագրական ավանդույթի կարևոր մասն են հանդիսանում բազմաթիվ թեմատիկ «բառարանիկները», որոնք խմբավորել են բառացանկերը թեմատիկ կամ բառաիմաստաբանական սկզբունքի։ Նրանցում խմբավորված էր արտասովոր՝(غريب` ղարիբ), բարբառային՝ (لغات` լուղաթ) , Ղուրանի և հադիսների, և հազվադեպ, քիչ օգտագործվող բառաձևերը (نوادر` նաուադիր)։ Բառապաշարի այսպիսի հավաքագրողները սկզբնական շրջանում քերականագետներն էին, իսկ առաջին բառարանագրական աշխատությունները անբաժան էին քերականությունից։
Ղուրանը և բառարանագիտությունը
Արաբական բառանագրության առաջացումից ի վեր ուշադրությունը առաջին հերթին կենտրոնացավ նախաիսլամական պոեզիայի(شعر الجاهلي՝ շի'ր ալ-ջահիլի) վրա։ Ղուրանում և հադիսներում հանդիպող բառերի և արտահայտությունների առանձին դասակարգերը նույնպես դիտարկվում էին բանաստեղծական բառապաշարի հետ։ Մասնավորապես Ալ-Խալիլ իբն Ահմադի «Քիթաբ ալ-Այնի» (كتاب العين) ստեղծման դրդապատճառները անկասկած վերաբերում են ինչպես նախաիսլամական, այնպես ալ-Խալիլի ժամանակվա պոեզիային։ Պատահական չէ, որ բառարանի նախաբանի մեջ ասվում է, որ Ալ-Խալիլը ցանկացել է «ճանաչել, թե ինչպիսիք են արաբները իրենց բանաստեղծությունների, ասացվածքների և ճառերի մեջ»։ 8-րդ դարից սկսած շատ են սկսում գրել աշխատություններ «Արտասովոր բառերը Ղուրանում» խորագրով (غريب القرآن «Ղարիբ ալ-Կուր'ան»)։ Այդպիսի առաջին աշխատությունը վերագրվում է Աբդալլահ իբն Աբբասին, ալ-'Իջլին և ուրիշներին։ 9-րդ դարում մի շարք հեղինակներ շարունակում են նմանատիպ աշխատություններ գրել։ Դրանցից ամենահայտնին 144 էջ ունեցող Իբն-Քութեյբայի գիրքը։ Այն սկսվում է Ալլահի կոչումների բացատրությամբ (الأسماء الحسنة, ալ-ասմա ալ-հուսնա)։ Այնուհետև բացատրվում են բառերը, որոնք Ղուրանում առավել հաճախ են հանդիպում և դրանից հետո նոր բացատրվում է Ղուրանի արտասովոր բառապաշարը։ 10-րդ դարում ալ-Սիջիստանին նույնպես ստեղծում է նմանատիպ աշխատություն, որը կոչվում էր «Սրտերի զբոսանք Ղուրանի բառերով»(نزهة القلوب في غريب القرآن՝ նուզհաթ ալ-կուլուբ ֆի ղարիբ ալ-Կուր'ան)։ Աշխատությունը 230 էջ է, բառերն այստեղ հակիրճ են բացատրվում, առանց հղումների բանասիրական հեղինակությունների։ Նրանում նա դասավորեց արտասովոր ղուրանական բառերը ըստ առաջին արմատական տառի, այդ տառերը ձևավորում են մասեր։ Ամեն մի մաս բաժանվում է գլուխների.
11-րդ դարում ալ-Իսֆահանին գրում է «Ղուրանի եզրույթներ» (مفردات في غريب القرآن, «Մուֆրադաթ ֆի ղարիբ ալ-Կուր'ան» կամ مفردات الألفاظ القرآن , «Մուֆրադաթ ալֆազ ալ-Կուր'ան»)։ Աշխատության նախաբանում հեղինակը նշում է, որ սկզբում շարադրում են այն ինչ սկսվում է ա հարֆով (ألف՝ ալիֆ), այնուհետև բ (باء՝ բա) և այսպես՝ այբբենական հաջորդականությամբ։ Ուշադրության են արժանաում միայն սկզբի արմատական տառերը։
13-րդ դարում ալ-Ռազին գրում է «Ճշմարիտ ընտրանին» (مختار الصحيح՝ մուխթար աս-Սահիհ)։ 15-րդ դարում հայտնի էր ալ-'Իրակիի «Հազարամատյան»-ը (الألفية في غريب القرآن՝ ալ-Ալֆիյա ֆի ղարիբ ալ-Կուր'ան)։
Հադիսները և բառարանագիտությունը
«Ղարիբ ալ-Կուր'ան»-ի ստեղծագործություններից ավելի ուշ ի հայտ են գալիս հադիսների արտասովոր բառապաշարին վերաբերող հավաքածուներ (غريب الحديث՝ ղարիբ ալ-հադիս)։ Այդպիսի առաջին աշխատությունները վերագրվում են ալ-Մուսաննային (8-րդ դար) և նրա ուսուցիչ Աբդ ալ-Ա'լային, այս աշխատությունները մեզ չեն հասել։ Միայն 12-րդ դարի առաջին անգամ ղարիբ ալ-հադիսում Մուհամմադ իբն Աբի Ջարադան է փորձ արել դասակարգել բառային միավորները ըստ արմատական տառերի այբբենական կարգի։ Այս դասի առավել նշանավոր աշխատություններից է համարվում ալ-Զամախշարիի «Գերազանցող հադիսային իմաստաբանության» (الفائق في غريب الحديث՝ ալ-ֆա'իկ ֆի ղարիբ ալ-հադիս)։ Կառուցվածքային առումով այն բաժանվում է մասերի (كتب՝ քութուբ), այբբենական տառերով, որոնք համարվում են առաջին արմատական։ Այնուհետև մասերը բաղկացած են գլուխներից (باب՝ բաբ), որտեղ հաշվի են առնվում երկրորդ արմատականները։
«Ղարիբ ալ-հադիս» աշխատություններն իրենց գագաթնակետին են հասնում 13-րդ դարում, այնուհետև Իբն ալ-Ասիրի «Հադիսային իմաստաբանության գագաթնակետ» աշխատությունը (النهاية في غريب الحديث՝ ան-նիհայա ֆի ղարիբ ալ-հադիս) աշխատությունից հետո, այս տիպի աշխատություններն անկում են ապրում։ Ի տարբերություն «Ղարիբ ալ-Կուր'անի» «Ղարիբ ալ-հադիս»-ում ավելի թույլ է պահպանվում բառային տառերի այբեննական հերթականությունը։ Արմատական տառերին հաճախ կցվում են նաև մասնիկներ։ Որոշ բանասերներ փորձել են այս 2 դասերը համախմբել «Ղարիբների երկու գրքեր» (كتب الغربين՝ քութուբ ալ-ղարբեյն) դասի մեջ։
Բարբառները և բառարանագիտությունը
Ղուրանի և հադիսների բառապաշարից բացի բանասերները վաղ շրջանում նաև ստեղծել էին այնպիսի աշխատություններ, որոնք վերաբերում էին բարբառային բառերին (لغات՝ լուղաթ)։ Ստեղծվեցին, ինչպես Ղուրանի սահմաններում բարբառներին նվիրված աշխատություններ (لغات القرآن, «Լուղաթ ալ-Կուր'ան»), այնպես էլ տարբեր ցեղերի բարբառներին վերաբերող (لغات القبائل՝ լուղաթ ալ- կաբա'իլ»)։ Առաջին բարբառային բառարանների ստեղծումը վերագրվում է Յունուս իբն-Հաբիբին և Աբու Ամր ալ-Շայբանիին։ Ալ-Շայբանին համարվում է «Քիթաբ ալ-Ջիմ» (كتاب الجيم) մեծ բառարանի հեղինակը, որը հայտնի է նաև Բարբառի գիրք (كتاب اللغات՝ քիթաբ ալ-լուղաթ) անվանումով։ Հեղինակը գործ ունի զգալի թվով ցեղային բարբառների հետ։ Բառագործածության հիմնական ապացույցները նա բերում է բանաստեղծություններից, որոնց մեծ քանակը դարձնում է բառարանը տարբեր ցեղերի յուրօրինակ բանաստեղծային ժողովածու։ Ալ-Շայբանիի բառարանում բառապաշարը դասակարգված է միայն ըստ առաջին տառի։ Բարբառային բառապաշարի առավել հայտնի աշխատություն է համարվում Իբն աս-Սիկկիտի «Տրամաբանության բարելավում»-ը (إصلاح المنطق՝ իսլահ ալ-մանտիկ), Իբն Դուրեյդայի «Ընտրանի»-ն (المخصص՝ ալ-մուխասսաս)։ Բառարանագրության աշխատությունների մեջ առանձին ճյուղ էին կազմում փոխառված բառերը՝ «արաբացված» (معرّب՝ մու'արրաբ) և ներմուծված (داخل՝ դախիլ)։ Դա սկզբում վերաբերում էր միայն Ղուրանում, ապա նաև՝ գիտություններում ու կենցաղում պարսկերենից, լատիներենից, հունարենից, արամեերենից, նաբատեերենից, սանսկրիտից և մի քանի այլ լեզուներից ներմուծված բառերին։ Հայտնի է ալ-Ջավալիկիի (المعرب من الكلم العجمي՝ ալ-մու'արրաբ մին ալ քալամ ալ-աջամի), ալ-Բիշբիշիի (التحذيب والتكميل لما أستُعمل من أللفظ الداخل՝ աթ-թահզիբ ուա աթ-թաքմիլ լի–մա ուսթու'միլա մին ալ-լաֆզ ադ-դախիլ), Իբն Քամալ Փաշայի (رسالة في تعريب الألفاظ العربية՝Ռիսալա ֆի թա'րիբ ալ-ալֆազ ալ-արաբիա) աշպատությունները։ Վերջինը, օրինակ, բաժանված է 4 մասի կախված փոխանցված բառապաշարի «արաբականացման» աստիճանի հետ։ Առաջին խմբի մեջ են մտնում բառերը, որոնք փոփոխություններ են կրել և արաբական հոլովումներին են ենթարկվել, երկրորդ՝ բառեր, որոնք փոփոխություններ չեն կրել և արաբական բառակազմական մոդելներին չեն ենթարկվել, երրորդը՝ բառեր, որոնք փոփոխություններ չեն ենթարկվել, սակայն արաբական բառակազմական մոդելներին են ենթարկվել և չորրորդը՝ բառեր, որոնք փոփոխություններ են կրել, չենթարկվելով արաբական հոլովվային համակարգին։
Ալ-Խալիլ իբն Ահմադի «Քիթաբ ալ-'Այն»-ի (كتاب العين) ստեղծումից քիչ առաջ ալ-Ասնա'ին գրել է «Գիրք մարդկանց մարմնի կառուցվածքի մասին» (كتاب خلق الإنسان՝ քիթաբ խալկ ալ-ինսան), ինչպես նաև՝ աշխատություններ կենդանական աշխարհի մասին։ Ալ-Արաբին և ալ-Սիջիստանին ստեղծել էին «Գիրք միջատների մասին» (كتاب الحسرات՝ քիթաբ ալ-հասարաթ)։ Բառարանագետներին ուշադրությանն է արժանացել նաև «բուսական» բառապաշարը։ Նշված բառարաններում բառարանագետները ելնում էին ոչ թե բառի կազմության սկզբունքից, այլ բառի իմաստի։
8-րդ դարից սկսած սկսվում են ի հայտ գալ հազվադեպ բառերի բառարանները (كتاب النوادر՝ քիթաբ ան-նաուադիր), որոնց ամենահայտնին ալ-Անսարիինն է։ Պահպանվել է նաև Ալ-Արաբիի «Ան-Նաուադիր»-ը։ Ժողովածուի ձևով գրված ամենահայտնի աշխատություններ գրել են Աբու Ուբեյդան (الغريب المثنّف՝ ալ-ղարիբ ալ-մուսաննաֆ) և Իբն Սիդան (المخصص في اللغة՝ ալ-Մուխասսաս ֆի ալ-լուղա)։
Վերլուծաձևաբանական սկզբունք
Բառապաշարի՝ ըստ ձևաբանական կամ վերլուծաձևաբանական սկզբունքի դասակարգման, խմբավորման համար մեթոդաբանական հիմք է հանդիսացել քերականագետների աշխատանքները։ Նրանց ընդհանուր հատկանիշը համարվում էր բայերի, անունների ու մասդարների հոլովման և խոնարհման աղյուսակների մանրակրկիտ մշակված համակարգը։ Նման յուրաքանչյուր մոդելը (օրինակ ուղիղ անունների համար. Fa’l, fa’la, fa’li, fu’l, fu’la և այլն) բառարանագիրների համար համարվում էր այն «բջիջը», այն առանցքային տարրը, որի շուրջ նրանք խմբավորում էին բառացանկեր՝ նրանց հոլովառական շրջանակի հետ խիստ համահունչ։ Այս բառարանները կազմված են ըստ կաղապարների /wazn/։
Պահպանվածներից հայտնի են աս-Սիջիստանիի և ազ-Զաջաջի «Fa’altu wa-af’altu» աշխատությունները։ Ալ-Զաջաջին ձգտում է իր բառարանը բաժանում է 4 մասի (aqsam). 1) նույն իմաստով օգտագործվող fa’altu և af’altu բայերը 2) նույնն ուղղակի տարբեր նշանակություններով 3) միայն fa’altu ձևով բառեր 4) միայն af’altu ձևով բառեր։ Իսկ այդ մասերն էլ իրենց հերթին բաժանվում են գլուխների (bab) ըստ առաջին տառերի սովորական այբբենական կարգով։
Նմանատիպ աշխատության հեղինակ է նաև ալ-Ջավալիկին «ma ja’a ‘ala fa’altu wa-af’altu bi-ma’na wahid mu’allaf ‘ala huruf al-mu’jam» (կրճատ Ma ja’a), որտեղ 1-ին և 4-րդ ձևերի բառաձևերը նույնպես համակարգված են գլուխներում ըստ առաջին արմատականի ըստ այբբենական կարգի։ Իսպանացի բառարանագիր Իբն Քութիայի աշխատությանը կոչվում է «al-Af’al as-sulasiya wa-r-ruba’iya», սակայն «ruba’iya» ասելով հեղինակը հասկանում է եռահարֆ բայի af’ala վազնը։ Բառերը դասավորված են ըստ փոփոխված հնչյունաբանական այբբուբենի դեռ ալ-Խալիլից եկող։ Եթե դիտարկված աշխատությունները ներառում էին միայն 2 բայական ձևեր ապա շուտով շրջանառության մեջ են մտնում նաև այլ տեսակներ ինչպես որ դա նկատվում է Աս-Սարակուստիի «al-Af’al» բառարանում։
Ստեղծվում են նաև kutub al-masadir բառարաններ, այսինքն վերլուծաձևաբանական սկզբունքի վրա ստեղծված բառարաններ, որոնցում հավաքագրվում էին մասդարներ։ Մասդարների մասին աշխատության առավել վաղ հեղինակ է ալ-Քիսաիին, որից հետո նման բառարաններ են ստեղծում Աբու Ուբեյդան, ալ-Ասմա'ին և ուրիշներ իսկ ահա ալ-Ֆարրայի և ալ-Յազիդիի աշխատությունները քննարկում են միայն մասդարների այն ձևերը, որ հանդիպում են Ղուրանում։ Մասդարների մասին բազմաթիվ գլուխներ է պարունակում Իբն Սիդայի «al-Muhassas’» աշխատությունը։
Ինչ վերաբերում է անվանական ձևերին ապա նրանց վերաբերյալ առանձին աշխատությունները հազվադեպ են աղբյուրների հիշատակություններում, գրեթե ցոչ մեկ չի պահպանվել։ Հավանաբար դա պայմանավորված էր այն հանգամանքով, որ անվանական բառակազմական մոդելները առավել բազմատեսակ են, իսկ դրանցում ձևի և իմաստի փոխհարաբերությունը քիչ կանոնավոր է և դժվարությամբ է ենթարկվում կանոնակարգված նկարագրման։ Համեմատաբար ավելի հայտնի են Աբու Ուբեյդայի «al-Ղarib al-Musannaf», աս-Սիկկիտիի «Իսլահ ալ-Մանտիկ», Իբն Քութեյբայի «Adab al-katib» և այլ աշխատություններ։ Մասդարային, բայական և անվանական ձևերի անջատ նյութը միավորելու և մեկ միասնական մշակված համակարգով ներկայացնելու միտքը առաջին անգամ եղել է ալ-Ֆարաբիի մոտ, ով «Diwan al-adab» բառարանի հեղինակն է։
Բառարանների այս ձևի ստեղծումը մեծ քայլ առաջ էր արաբական բառարանագրության մեջ։ Սակայն ՎՁՍ-ն դեռևս զգալիորեն զիջում է բառը ըստ արմատային կառուցվածքի դասակարգման միջոցին, այս բառարաններից օգտվելն ավելի դժվար էր, քան բուն արմատական, երբ պետք էր գտնել բառի արմատը, իսկ սրանց դեպքում՝ կաղապարը։
Կոտե Մախարաձե
Կոտե (Կոնստանտին) Իվանի Մախարաձե (კოტე (კონსტანტინე) ივანეს ძე მახარაძე, 17 նոյեմբերի, 1926, Թիֆլիս, Վրացական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ - 19 դեկտեմբերի, 2002, Թբիլիսի, Վրաստան), վրացի սպորտային մեկնաբան, թատրոնի ու կինոյի դերասան։
Քրոուֆորդ շրջան (այլ կիրառումներ)
Քրոուֆորդ շրջան, կարող է վերաբերել՝
Կոտե Մախարաձե
Կենսագրություն
1941 թվականին ավարտել է Թիֆլիսի պարարվեստի ուսումնարանը։ 1944 թվականին ավարտել է դպրոցն ու ընդունվել Թբիլիսիի պետական թատերական ինստիտուտ, որն ավարտել է 1948 թվականին։
1994 թվականից Թբիլիսիի պետական թատերական ինստիտուտի պրոֆեսոր է։ 2001 թվականին դարձել է Վրաստանում առաջին անգամ անցկացվող բալետի Չաբուկիանի-Բալանչին մրցույթ-փառատոնի համառեժիսորն ու վարողը։
Կոտե Մախարաձեն մահացել է 2002 թվականի դեկտեմբերի 19-ին ։ Թաղված է Թբիլիսիի Դիդուբե գերեզմանատանը։ Նրա կողքին է թաղված կինը՝ Սոֆիկո Ճիաուրելին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրացի դերասաններ Կատեգորիա:Վրացի սպորտային մեկնաբաններ Կատեգորիա:Թիֆլիս քաղաքում ծնվածներ Կատեգորիա:Թբիլիսի քաղաքում մահացածներ Կատեգորիա:Դիդուբեի պանթեոնում թաղվածներ Կատեգորիա:Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ Կատեգորիա:20-րդ դարի դերասաններ Կատեգորիա:Թբիլիսիի պատվավոր քաղաքացիներ Կատեգորիա:Պատվո շքանշանի ասպետներ (Վրաստան)
Բղենո-Նորավանքի վիմական արձանագրություններ
Ստորև ներկայացված է Սյունիքի մարզի Բարձրավան գյուղի մոտ գտնվող Բղենո-Նորավանքի վիմական արձանագրությունները ՝
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վիմական արձանագրություններ
Բեսլեթի կամուրջ
Բեսլեթի կամուրջ կամ Թամարա թագուհու կամուրջ (იბესლეთის ხიდი, ճարտարապետական հուշարձան է, կառուցված Սուխում քաղաքի հնուսսում, Բասլետկա(Բասլա) գետի վրա։ Կամուրջը կառուցված է կրաքարի աղյուսներից, որոնց բարձրությունը գետնից 13 մետր է։ Ինչպես հայտնի է հնում կրաքարը շինարարությունում օգտագործելու համար մշակում էին 3-5 տարի։ Կամրջի երկարությունը հասնում է մինչև 8 մետրի։ Կամրջի կողային եզրին փորագրված արձանագրությունը վրացական Ասոմթավրուլի («ասո» - տառ և «մթավրուլի» - ազնվական) նամակն է, որի մեջ ասվում է՝ «Քրիստոսը-Տերը ամեն կերպ փառաբանվում է երկու կյանքում էլ…»։ Այս գրությունը արվել է 11-12-րդ դարերի արձանագրության հիման վրա։ Կամրջի ձախ կողմի ներքևի մասում պատկերված է խաչ և «Т» տառը. տառը։ Հին օրերում այստեղով է անցել ճանապարհը լեռնային հովիտների և կամուրջը ունեցել է ռազմա-ստրատեգիական շատ մեծ նշանակություն։ Կամրջի մոտ այժմ էլ կարելի է տեսնել մարտական աշտարակների ավերակները, որոնք պատշպանել են կամուրջը և կիրճի մուտքը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Վրաստանի կամուրջներ
Կարեն Դեմիրճյանի թանգարան
Կարեն Դեմիրճյանի թանգարան, հիմնադրվել է Հայաստանի կառավարության 2001 թվականի հունվարի 9-ի թիվ 9 որոշմամբ։
Պատմություն
Թանգարանը ստեղծվել է Կարեն Դեմիրճյանի կյանքն ու գործունեությունը ուսումնասիրելու, լուսաբանելու և հիշատակը հավերժացնելու նպատակով։ Հիմնական ցուցադրության բացման հանդիսավոր արարողությունը տեղի է ունեցել 2007 թվականի ապրիլի 20-ին՝ Կարեն Դեմիրճյանի ծննդյան 75-ամյակի առթիվ ։ Թանգարանի խնդիրն է նաև Կարեն Դեմիրճյանի օրինակով նպաստել մատաղ սերնդի հայրենասիրական դաստիարակությանը։
Գործունեություն
Թանգարանի գործունեության հիմնական ուղղություններն են՝
Թանգարանն ունի հարուստ փաստավավերագրական նյութ՝ թանգարանի առջև դրված խնդիրներն իրականացնելու համար։ Դրանք փաստաթղթեր են, լուսանկարներ, տեսաֆիլմեր, ժամանակակիցների հուշեր, անձնական իրեր, կառավարական պարգևներ, տարբեր առիթներով բարեկամներից, գործընկերներից, ժողովրդից, այլ պետությունների ղեկավարներից և քաղաքական գործիչներից ստացած բազմաթիվ հուշանվերներ, արվեստի գործեր, օլիմպիական չեմպիոնների մեդալներ՝ նվիրած Կարեն Դեմիրճյանին և այլն։
Ֆոնդ
Թանգարանի ֆոնդում է պահվում Կարեն Դեմիրճյանի անձնական արխիվը, որն ընդգրկում է նաև նրա աշխատանքային օրագրերը, որոնք, գրառվել են, գրեթե առանց ընդհատումների, ՀԿԿ Կենտկոմի առաջին քարտուղարի պաշտոնում աշխատելու տարիներին և բացառիկ պատմական արժեք են ներկայացնում այդ շրջանի պատմության ուսումնասիրության համար։ Գրառումները լույս են սփռում տվյալ ժամանակաշրջանի պատմական իրադարձությունների, դեպքերի, քաղաքական, պետական, մշակույթի գործիչների հետ կապված բազմաթիվ ու բազմապիսի հարցերի վրա, որոնց մեծ մասը ժամանակին գաղտնիության քողով էին շղարշված։
Մեծ հետաքրքրություն են ներկայացնում Կարեն Դեմիրճյանի գրառումները՝ «Անավարտ մտքեր» պայմանական ֆոնդային անվանումով։ Այդ գրառումները բացառիկ արժեք են ներկայացնում մեր պետականության, պրակտիկայի ու տեսության, ազգային մի շարք կնճռոտ հարցերի վերլուծության իմաստով։
Հազվագյուտ ցուցանմուշ է նաև Կարեն Դեմիրճյանի 50-ամյակի առթիվ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Վազգեն Առաջինի նվիրած արծաթյա սկիհը և մակագրությունը, որն արձանագրում է Կարեն Դեմիրճյանի հայրենաշինական լայնածավալ գործունեությունը։
Մեծ հետաքրքրություն են ներկայացնում գիտության, գրականության ու արվեստի հայ և ռուս անվանի գործիչների՝ Կարեն Դեմիրճյանին նվիրած հեղինակային աշխատանքների, գրքերի ընծայագրերը։
Բացառիկ հետաքրքրություն է ներկայացնում թանգարանում պահվող Կարեն Դեմիրճյանի անձնական արխիվը։
Թանգարանի գործունեությանը մշտապես մասնակից է Դեմիրճյանների ընտանիքը, հատկապես թանգարանի խորհրդական, Կարեն Դեմիրճյան բարեգործական հիմնադրամի հիմնադիրների խորհրդի նախագահ Ռիմա Դեմիրճյանը։
Կարեն Դեմիրճյանի աշխատանսենյակը
Պատմամշակութային մեծ արժեք ունի ՀԿԿ Կենտկոմի առաջին քարտուղարի աշխատասենյակի կահույքը, որը ժամանակին (1950) պատրաստվել է ՀԽՍՀ ժողովրդական նկարիչ Գրիգոր Խանջյանի նախագծով։ Հուշասրահում ցուցադրված են ՀԿԿ Կենտրոնական կոմիտեի առաջին քարտուղարների աշխատասենյակի կահույքը և իրեր, որոնք օգտագործել են և Կարեն Դեմիրճյանը և Կենտկոմի նախորդ առաջին քարտուղարները։ Ցուցադրվող աշխատասեղանի մոտ Կարեն Դեմիրճյանն աշխատել է նաև այն ժամանակ, երբ ընտրվել էր Հայաստանի Ազգային ժողովի նախագահ։