cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Կոնցերտ դաշնամուրի և նվագախմբի համար (Արամ Խաչատրյան)
Կոնցերտի գաղափարը
Այս տարեգրությունը կարելի է դեռ երկար շարունակել։ Թվարկված են միայն մի քանի հայտնի երաժիշտների անուններ, ընդ որում այն երաժիշտների, որոնք հետագայում սերտորեն համագործակցում են Արամ Խաչատրյանի հետ։ Վերոնշյալ երաժիշտ - կատարողներից դաշնակահար Լև Օբորինը, ջութակահար Դավիդ Օյստրախը և թավջութակահար Սվյատոսլավ Կնուշևիցկին Արամ Խաչատարյանի երեք կոնցերտների (դաշնամուր, ջութակ, թավջութակ) առաջին կատարողներն են, որոնց էլ հենց կոմպոզիտորը նվիրել է իր ստեղծագործությունները։ Դաշնամուրի և թավջութակի կոնցերտների անզուգական կատարումներով աչքի ընկան նաև Է. Գիլելսը, Յա. Ֆլիերը և Դ. Շաֆրանը՝ հետևելով Լ. Օբորոինին և Ս. Կնուշևիցկուն։ Ե. Մռավինսկու ղեկավարությամբ է Դաշնամուրի կոնցերտը առաջին անգամ հնչում Լենինգրադում ։ Արամ Խաչատրյանը միշտ հիշում էր այն աներևակայելի ուժեղ տպավորությունները, որ նրա վրա թողել էին հանդիպումները վերոհիշյալ երաժիշտ կատարողների հետ։
Պատմությունը
Դաշնամուրի կոնցերտը Արամ Խաչատրյանը գրել է վեցից մի փոքր ավել ամիսների ընթացքում։ Որպես Մոսկվայի կոնսերվատորիայի ասպիրանտ՝ նա ուղղորդումներ էր ստանում նաև Նիկոլայ Մյասկովսկուց։ Կոնցերտը ստեղծագործելիս Արամ Խաչատրյանը խորհրդակցել է նաև Սերգեյ Պրոկոֆևի հետ։ Նրանից ստացած արժեքավոր խորհուրդների մասին Արամ Խաչատրյանը մեծ երախտագիտությամբ գրում էր իր հիշողություններում ։
Երաժշտությունը
Դաշնամուրի կոնցերտը աչքի է ընկնում կոմպոզիտորի կողմից ժողովրդական երաժշտության ավանդույթների համարձակ և նորարարական վերաիմաստավորման բազմաթիվ օրինակներներով ։
Կոնցերտի դանդաղ մասը աչքի է ընկնում ֆոլկլորային երաժշտական մեղեդիներով։ Կոմպոզիտորի խոսքերով, «…երկրորդ մասի հիմնական թեման շատ հայտնի մեղեդիներից մեկի հիմքով է ստեղծված։ Դա հեռավոր անցյալում Թիֆլիսում տարածված երգի մեղեդի է, որ հայտնի էր Անդրկովկասում։ Այս մեղեդիի վերաիմաստավորման, ընդլայնման և զարգացման արդյունքում ես կարողացա ստանալ իմ թեման։ Հետաքրքիր է, որ անգամ վրացի և հայ երաժիշտները, որոնց հետ առիթ եմ ունեցել խոսելու այս մասին, չէին ճանաչում իմ թեմայում ժողովրդական հիմունքները, չնայած ամենապարզագույն վերլուծությունն անգամ բացահայտում է ինտոնացիոն ընդհանրությունը» ։
30-ականների քննադատները Կոնցերտի Andante-ն մի շարքում էին դասում ռուսական երաժշտության այնպիսի գլուխգործոցների կողքին, ինչպիսիք են Ալեքսանդր Բորոդինի «Երկրորդ քառյակից» Նոկտյուրնը կամ «Առաջին Սիմֆոնիայի» Andante-ն ։ Հիմնվելով Լիստի, Պ․Ի․Չայկովսկու, Ս․ Ռախմանինովի, Մ․Ռավելի, Ս․ Պրոկոֆևի կոնցերտային ոճի ավանդույթների վրա՝ Արամ Խաչատրյանը նոր ուղիներ բացեց այս ժանրի զարգացման, ձևի մեկնաբանության, կոմպոզիցիոն կառուցվածքի և թեմայականության ասպարեզներում։
Արամ Խաչատրյանի Դաշնամուրի կոնցերտը՝ որպես հայկական դասական երաժշտության այս ժանրի առաջին ստեղծագործություն, մեծ դեր և ազդեցություն է ունեցել հայ կոմպոզիտորների հետագա ստեղծագործական գործունեության վրա։ Նրանց շարքում մեծ ճանաչման են արժանացել Առնո Բաբաջանյանի «Հերոսական բալլադը» (դաշնամուրի և նվագախմբի համար, 1949 թվական) և «Կոնցերտը թավջութակի և նվագախմբի համար» (1962 թվական), Ալեքսանդր Հարությունյանի «Կոնցերտինոն դաշնամուրի և նվագախմբի համար» (1951 թվական) և «Կոնցերտը շեփորի և նվագախմբի» (1950 թվական), Էդուարդ Բաղդասարյանի «Ռապսոդիան ջութակի և նվագախմբի համար» (1958 թվական), որոնցում էական է Արամ Խաչատրյանի ստեղծագործական փորձառնության ազդեցությունը։
Կառուցվածքը
Կոնցերտը եռամաս է․
Կոնցերտը գրված է հետևյալ գործիքային կազմի համար՝
Փայտյա փողայիններ
Պղնձյա փողայիններ
Հարվածային գործիքներ
Լարային գործիքներ
Բեմական կյանք
«Ստեղծագործություն երջանիկ ճակատագրով» կարելի է կոչել Արամ խաչատրյանի հռչակավոր Կոնցերտը դաշնամուրի և նվագախմբի համար։ Հաջողությունը և ճանաչումը ուղեկից են նրան իր համերգային կյանքի ամենասկզբից, և անգամ ավելի վաղ։ Այն գրավել է շատ հայտնի երաժիշտների ուշադրությունը նաև մինչև նրա հրապարակային կատարումը ։
Դաշնամուրի կոնցերտը մեծ ոգևորությամբ ընդունվել է նաև տարբեր երկրներում։ Այն Արամ Խաչատրյանի առաջին ստեղծագործությունն էր, որ նրան մեծ հռչակ բերեց թե՛ ԽՍՀՄ-ում, և թե՛ արտերկրում։
Արամ Խաչատրյանի Դաշնամուրի կոնցերտը կատարվել է աշխարհի լավագույն նվագախմբերի և երաժիշտների կողմից։ Կոնցերտը հատկապես շատ հաճախ է հնչել Երկրորդ աշխարհամարտի տարիներին, երբ օտարերկրացիները ուշադրության կենտրոնում էին պահում խորհրդային կոմպոզիտորների ստեղծագործությունները՝ այդ տարբերակով արտահայտելով իրենց աջակցությունը խորհրդային միության ժողովրդին ընդդեմ հիտլերյան հարձակումների։ Հայրենական Մեծ պատերազմի տարիներին Դաշնամուրի կոնցերտը մեծ հռչակ էր վայելում հատկապես Ամերիկայում։
Արամ Խաչատրյանի ստեղծագործություններին ամերիկացիները սկսել են ծանոթանալ հեռավոր 30-ականների վերջին և 40-ականներին, երբ Արամ Խաչատրյանի Դաշնամուրի կոնցերտը աշխարհի լավագույն դաշնակահարների կատարմամբ սկսել էր իր հաղթարշավը եվրոպական մի շարք երկրներում և ԱՄՆ-ում։ Միայն 1943/44 թթ. համերգաշրջանի ընթացքում Կոնցերտը ԱՄՆ-ում կատարվել է 40 անգամ։ «Ինձ շատ հաճելի է վերհիշել Արամ Խաչատրյանի Դաշնամուրի կոնցերտի ամերիկյան պրեմիերայի փառահեղ հաջողությունը, - կոմպոզիտորի ծննդյան 60-ամյա հոբելյանի շրջանակներում, ողջունելով Արամ Խաչատրյանին, գրում է ամերիկացի հայտնի կոմպոզիտոր Սեմյուել Բարբերը։ Հիշելով ամերիկյան պրեմիերային Կոնցերտի փառահեղ կատարումը՝ Սեմյուել Բարբերը նշում է. «…այսուհետ, ուր էլ որ հայտնվում էր Կոնցերտի առաջին ԱՄՆ կատարողը՝ Ուիլյամ Կապելլը, հանդիսատեսը նրանից պահանջում էր նվագել այս ստեղծագործությունը։ Հենց այդպես էլ անվանում էին՝ «Կոնցերտը» ։
Բոստոնում 1942 թվականի փետրվարի 14-ի Կոնցերտի ամերիկյան պրեմիերայից հետո դիրիժոր Սերգեյ Կուսևիցկին «Արտասահմանի հետ մշակութային կապերի համամիութենական ընկերությանը» (ВОКС) ոգեշունչ մի հեռագիր է ուղարկում՝ նշելով, որ իր կյանքի վերջին քսան տարում չի մտաբերում ժամանակակից կոմպոզիտորի նոր ստեղծագործության նման հաջողություն։ Մենակատարը երիտասարդ դաշնակահար Ու.Կապելլն էր, որ Կոնցերտը բազմակի անգամ կատարել է ԱՄՆ-ի, Կանադայի, Լատինական Ամերիկայի տարբեր քաղաքներում։
Արամ Խաչատրյանը այդ տարիներին հաճախ էր լինում Արտասահմանի հետ մշակութային կապերի համամիութենական ընկերությունում (ВОКС), նա այդ ժամանակ վերջինիս Երաժշտական բաժնի նախագահի տեղակալն էր և հետաքրքրությամբ էր ծանոթանում խորհրդային կոմպոզիտորների ստեղծագործությունների արձագանքներին։ Նա շատ ուրախացավ, երբ երաժշտագետ Գրիգորի Շնեերսոնը նրա համար թարգմանեց ամերիկյան մամուլում տպագրված արձագանքները իր Կոնցերտի մասին։ Հետաքրքրական էր թղթակիցներից մեկի արձագանքը «Globe and Mail» թերթի իր հոդվածում, որտեղ բնութագրելու համար ամերիկացիների վերաբերմունքը Արամ Խաչատրյանի արվեստին, գրել էր. «այսուհետ, ամերիկացիները դառնում են «Խաչատրյանագիտակից կամ Խաչատրյանընկալունակ» (անգլ․՝ “Khachatryanconscious”)։ Հետագայում, երբ կոմպոզիտորը սկսեց հանդես գալ նաև որպես դիրիժոր և իր համերգներով շրջում էր ԽՍՀՄ տարբեր երկրներում, ինչպես նաև արտերկրում, Դաշնամուրի կոնցերտը հաճախ էր ներառվում իր համերգային ծրագրերում հռչակավոր խորհրդային և արտասահմանցի դաշնակահարների կատարմամբ ։
Կոնցերտը բազմաթիվ Կոնսերվատորիաների և երաժշտական ուսումնարանների մանկավարժական պրակտիկայում լայնորեն հանձնարարվող ստեղծագործություններից մեկն է դարձել։
Կոնցերտի կատարողները
«Ինձ թվում է, դժվար հնարավոր լինի նշել հռչակավոր մի դաշնակահարի, որի կատարումների ցանկում ներառված չլինի այս ստեղծագործությունը։ Այն միաժամանակ սիրված է թե՛ ավագ, թե՛ երիտասարդ սերունդի երաժիշտ – կատարողների կողմից», - այս տողերով սկսում է Դաշնամուրի կոնցերտի մասին իր կարծիքը հռչակավոր դաշնակահար, Կոնցերտի առաջին կատարողը՝ Լև Օբորինը ։ Օբորինի կատարմամբ սկսվեց Դաշնամուրի կոնցերտի բեմական կյանքը։ Դաշնակահարի վաստակը ստեղծագործության հաջողության մեջ անվիճելի է։ Կոնցերտը հանդիսատեսի ջերմ ընդունելությանը արժանացավ հենց Օբորինի մեկնաբանության շնորհիվ, ինչը չէր կարող ազդեցություն չունենալ Կոնցերտի հետագա կատարումների վրա։
Լև Օբորինի կողմից Կոնցերտի Մոսկվայի, ապա նաև Լենինգրադի փայլուն կատարումներից հետո տասնյակ խորհրդային, ապա նաև ամերիկացի, ֆրանսիացի, ֆին, չեխ և այլ ազգի դաշնակահարներ այն ներառեցին իրենց մշտական երկացանկերում։
Յակով Ֆլիերը, որ Արամ Խաչատրյանի Դաշնամուրի կոնցերտին անդրադարձավ շատ ավելի ուշ, գրում է, որ Օբորինի մեկնաբանությունը բոլոր դաշնակահարների համար շարունակում է պահպանել կատարողական չափանիշային իր դերը։ Իր իսկ սեփական՝ ֆլիերյան կատարումը շոշափելիորեն տարբերվում էր ընդունելի այդ մեկնաբանությունից ։
Հայաստանում Դաշնամուրի կոնցերտը կատարել և շարունակում են կատարել գրեթե բոլոր դաշնակահարները։ Այս ստեղծագործության տարածման գործում մեծ ներդրում են ունեցել Հայֆիլհարմոնիայի դաշնակահարուհի Էլեոնորա Ոսկանյանը, ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ, դաշնակահարուհի Աննա Ամբակումյանը, ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ, դաշնակահար Յուրի Հայրապետյանը, ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ, դաշնակահար Գեորգի Սարաջևը։ Տարբերվող և կատարողական նոր մեկնաբանությամբ է առանձնանում ՀԽՍՀ ժողովրդական և վաստակավոր արտիստ Սվետլանա Նավասարդյանը, ով Արամ Խաչատրյանի անվան դաշնակահարների միջազգային մրցույթի ժյուրիի նախագահն էր 2011 թվականին։
Արամ Խաչատրյանի Դաշնամուրի կոնցերտի ժամանակակից կատարողներից են անվանի դաշնակահարուհի Դորա Սերվիարյան-Կյուն (ԱՄՆ), Բորիս Բերեզովսկին (ՌԴ) և այլք։
Արամ Խաչատրյանի Դաշնամուրի Կոնցերտին անդրադարձել և շարունակում են անդրադառնալ դաշնակահարների նոր սերունդներ։ Նրանցից յուրաքանչյուրը պարտիտուրում բացահայտում է այն, ինչը հենց իրենն է և չի նկատվել այլոց կողմից, որն էլ հենց չթառամող և չծերացող երաժշտության գրավականն է։ Կասկած չկա, որ մոտ ապագայում ևս մենք ականատեսը կլինենք Արամ Խաչատրյանի Դաշնամուրի կոնցերտի մի շարք այլ մեկնաբանությունների, որոնք արդեն իսկ գրեթե մեկդարյա հեռավորությունից կգնահատեն Արամ Խաչատրյանի վեհությունը և իրենցը բացահայտած նոր մեկնաբանությամբ կկատարեն նրա Դաշնամուրի կոնցերտը։
Կոնցերտի մասին
Այս խոսքերով է ավարտում Դաշնամուրի կոնցերտի մասին իր կարծիքը աշխարհահռչակ դաշնակահարը, Կոնցերտի առաջին կատարողը՝ Լև Օբորինը։
Արամ Խաչատրյանի Դաշնամուրի կոնցերտի մասին հետաքրքրական, փոխլրացնող և միևնույն ժամանակ տարբերվող էին Դմիտրի Շոստակովիչի և Գենրիխ Նեյգաուզի կարծիքները։
«Կոնցերտում դեպի առաջ նշանակալի քայլ է կատարվել՝ ի համեմատություն Առաջին սիմֆոնիայի, - նշում է Դ․Շոստակովիչը։ - Բարձր վիրտուոզ փայլով հանդերձ՝ Կոնցերտում զգացվում էր մեծ և խորը գաղափար և ավելի մեծ սիմֆոնիկ բացվածք, քան Առաջին սիմֆոնիայում։ Այս Կոնցերտում Խաչատրյանին հաջողվել է համադրել վիրտուոզ հարստությունը բովանդակային խորության հետ» ։
Իսկ Գենրիխ Նեյգաուզը, երբ ծանոթացավ ստեղծագործությանը (հեղինակի կատարմամբ, որ միավորել էր մենակատարի և նվագախմբի պմասերը), զգալով երաժշտության թարմությունն ու նորությունը՝ չսպասելով պրեմիերային, անմիջապես հանդես եկավ հոդվածով.
«Խաչատրյանի երաժշտությունը կենդանի է, խառնվածքային, զգացմունքային, բայց դա դեռ բոլորը չէ, - գրում է Նեյգաուզը։ - Երաժշտության մասին կարելի է խոսել այնպես, ինչպես կխոսես պոեզիայի մասին. ինչքան շատ է նրանում գաղափարը, այնքան այն ավելի կարևոր և խորն է ընկալվում։ Մեծ արվեստը (Միքելանջելոյի, Շեքսպիրի, Բեթհովենի, Պուշկինի արվեստները) իր մեջ պարունակում է աշխարհաճանաչողության տարրեր։ Իսկ ի՞նչ է ճանաչողությունը, եթե ոչ այն «մասնիկը /ռադիումը/», որ ստացվում է արվեստագետի «հազարավոր տոննա» գաղափարներից, զգացմունքներից, ապրումներից, ազդեցություններից։ Հենց այդ «մասնիկն» է, որ Խաչատրյանը պետք է սովորի արդյունահանել իր մեծ տաղանդի հարուստ հանքաքարից» ։
Այս կարծիքները ավելի շատ Արամ Խաչատրյանի մեծ տաղանդի գնահատականն են տալիս և իրենց մեծ սպասումները տաղանդավոր կոմպոզիտորից։ Նեյգաուզի հոդվածում նաև կարդում ենք.
Նրանք, իրոք, չէին սխալվում։ Եվ իսկապես, Արամ Խաչատրյանը պատվով անցավ ժամանակի փորձության միջով։ Նրա հեղինակած հետագա ստեղծագործությունները ևս եկան ապացուցելու իր մեծ տաղանդի դրսևորման լայն հնարավորությունները։ Իսկ Դաշնամուրի կոնցերտը շարունակում է իր հաղթարշավը մինչև օրս։ Այն հնչում է աշխարհահռչակ երաժիշտների կատարմամբ շատ երկրների բեմերում և շարունակում է պահպանել իր թարմությունը, իր բացառիկ գրավչությունը նոր սերնդի կատարողների և ունկնդիրների համար։
Գ․ Խուբովը անդրադառնալով Արամ Խաչատրյանի Կոնցերտներին (դաշնամուրի, ջութակի և թավջութակի)՝ այն բնորոշել է որպես գործիքային եռապատում։ «Ժամանակային տարածությունները այդ երեք գործերը հեռացնում են, բայց չեն անջատում իրարից։ Այդ երեք Կոնցերտները, անտարակույս, լիովին ինքնուրույն են, ավարտուն։ Նրանցից յուրաքանչյուրը անշուշտ, տարբերվում է իր ստեղծագործական պրոֆիլով և յուրաքանչյուրում յուրովի դրսևորվում է և՛ ժողովրդայնության ուժը, որը օրգանապես ներհատուկ է Խաչատրյանի երաժշտությանը, և՛ նրա անհատական վարպետությանը։ Դրա հետ միասին, նրանք հոյակապ լրացնում են միմյանց որպես լայն պլանով մտածված ցիկլի, կասեի, յուրօրինակ «կոնցերտների կոնցերտի» մասեր, որտեղ «Դաշնամուրի կոնցերտը» լուսավորված է վաղորդայնի ջինջ լույսով, «Ջութակի կոնցերտի» երաժշտությունը ներծծված է միջօրեի արևի այրող շողերով, իսկ «Թավջութակի կոնցերտը» իրիկնային պոեմ է, որի երաժշտությունը արծաթին է տալիս վերջալույսի ցոլքերի մեջ» ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արամ Խաչատրյանի ստեղծագործություններ
ԱՕԿՍ-ի շենք
ԱՕԿՍ-ի շենք, հանրապետական նշանակության պատմամշակութային հուշարձան Երևան քաղաքի Կենտրոն վարչական շրջանում։ Կառուցվել է 1914-1917 թվականներին։ ԱՕԿՍ-ի շենքը Երևանի մինչխորհրդային շրջանի ճարտարապետության լավագույն նմուշներից է։
Պատմություն
ԱՕԿՍ-ի շենքը կառուցվել է 1914-1917 թվականներին բժիշկ Հովհաննես Հովհաննիսյանի պատվերով։
1914 թվականին Հովհաննիսյանը թողնում է աշխատանքը և ձեռնամուխ է լինում Երևանի առաջին մասնավոր վիրաբուժական հիվանդանոցի կառուցմանը։
Շենքի անձնագրում նշված է, որ պատվիրատուն՝ բժիշկ Հովհաննես Հովհաննիսյանը ձեռք է բերել հողատարածքը 1915 թվականին Հուսեյն Բեկ-Միրզաբեկովից։ Շենքի նախագծումն ու շինարարությունը իրականացրել է ճարտարապետ Բորիս Մեհրաբյանը։
Հիվանդանոցն ունեցել է 10 մահճակալ։ Գործել է երկու՝ վիրաբուժական և ակնաբուժական բաժանմունք։
1923 թվականին շենքը բռնագրավվում է խորհրդային իշխանությունների կողմից։
1923-1944 թվականներին շենքում տեղակայված է եղել Հայաստանում առաջին տրոպիկական ինստիտուտը կամ «Մալարիայի հիվանդանոցը», որը զգալի ներդրում է ունեցել մալարիայի և այլ տրոպիկական հիվանդությունների կանխարգելման և վերացման գործում։
1944 թվականից առ այսօր շենքում տեղակայված է Արտասահմանյան երկրների հետ մշակութային կապերի հայկական ընկերությունը։
1950-ական թվականներին շենքի հետնամասում ավելացվում է մի նոր կցակառույց։ 2011 թվականին շենքի այդ հատվածը օտարվում է «Լոկալ Դիվելոփրս» ընկերության կողմից և քանդվում 2012 թվականին՝ տեղում հյուրանոց կառուցելու նպատակով։ Ներկայումս շենքի հետնամասում կառուցվել է Իբիս Երևան հյուրանոցը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Երևանի շենքեր և կառույցներ
Վաշ (կղզի)
Վաշ (Île à Vache ― Կովի կղզի), փոքր կղզի 13 կմ երկարությամբ, 3,2 կմ լայնությամբ և մոտավորապես 52 կմ² մակերեսով, գտնվում է Հայիթի կղզում հարավ-արևմուտք։ Մտնում է Հաիթիի Հարավային դեպարտամենտի կազմի մեջ (Լե Կե շրջան)։
Աշխարհագրություն
Կղզու արևմտյան մասը բարձրադիր է, և կառուցվել է նույն ժամանակահատվածում, ինչ որ արևելյանը։ Արևելյանը ճահճոտ է և համարվում է Հայիթիի ամենախոշոր մանգլենու անտառներից մեկը ։
Զբոսաշրջություն
Կղզին համարվում է Հայիթիի ամենահայտնի տեսարժան վայրերից մեկը։ Այնտեղ են գտնվում 2 հայտնի զբոսաշրջական վայրերը՝ Պորտ Մորգանը և Աբակա-Բեյը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հայիթիի կղզիներ
Ավետարան (5019)
Ավետարան (5019), Երևանի Մաշտոցի անվան Մատենադարանում պահպանվող ձեռագիր, որը «Մաշտոցի անվան ցուցակ ձեռագրացում» (ձեռագրերի ցանկում) ներկայացված է 5019 թվի տակ։ Ձեռագիրը գրվել է 1336 թվականին Թումա գրիչի կողմից Թավրեժում։ Ստացողները եղել են Սարգիսը և կինը՝ Աղութ խաթունը։ Գրված է թղթի վրա, որը ունի 20,8x14 չափս։ Ձեռագիրը կազմված է 192 թերթից։ Գրված է երկսյուն, բոլորգրով։ Ունի տերունական 1, կիսախորան, լուսանցազարդ մանրանկարներ։ Կազմը` կաշեպատ տախտակ։ Հիշատակարաններ գրչի՝ 143ա, 188բ, կազմողի՝ 190ա, 192բ (1649թ.), հետագայի՝ 56ա, 86բ, 188բ (14-րդ դար), 189բ (15-րդ դար), 191բ, 192բ (18-րդ դար) ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մատենադարանի ձեռագրեր
Այդար
Այդար, գետակ Հայաստանում, Արաքսի ավազանում, նրա աջակողմյան վտակ Ազատի օժանդակը ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայաստանի գետեր
Լեռնային Ջագիր
Ջագիր, գյուղ Արևելյան Հայաստանի Ելիզավետպոլի նահանգի Ելիզավետպոլի գավառում, իսկ ապա գյուղ Ադրբեջանական Շամքորի շրջանում։ Գտնվում է Շամքոր քաղաքից 20 կմ հարավ, Չարդախլու գյուղից 9-10 կմ հարավ-արևելք ։
Պատմություն
Եղել է հայաբնակ գյուղ։ 1989 թվականին գյուղի բնակիչները արտաքսվել են և վերաբնակվել են Հայաստանի տարածքում։
Պատմամշակութային կառույցներ
Գյուղն ուներ Մարիամ Աստվածածին (1655 թ.) անունով հայկական եկեղեցի։ Գյուղի շրջակայքում կան կիկլոպյան ամրոցի հետքեր, գյուղատեղիներ, ուխտատեղիներ, մատուռներ, գերեզմաններ և խաչքարեր ։
Հասարակական կառույցներ
Գյուղն ուներ միջնակարգ դպրող, ակումբ, գրադարան, բուժկայան ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
(363) Պադուա
(363) Պադուա (Padua), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1893 թվականի մարտի 17-ին Օգյուստ Շարլուայի կողմից Նիցայում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,748209 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,5539 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,9425 ա. մ., իսկ Երկրի ուղեծրին Պադուա աստերոիդը նվազագույնը մոտենում է 1,5572 ա. մ. հեռավորության վրա ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1664,08 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,216336 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 5,94° անկյուն։
Պադուա աստերոիդը պատկանում է Լիդիայի աստերոիդների ընտանիքին, որը տեղաբշխված է հիմնական աստերոիդների գոտում։
Ըստ Տոլենի սպեկտրալ դասակարգման պատկանում է C դասին ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Աստերոիդների դաս C Կատեգորիա:Լիդիայի ընտանիքի աստերոիդներ Կատեգորիա:1893 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Օգյուստ Շառլուայի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
DS2
Թողարկման առաջին շաբաթում ալբոմը վաճառվել է 147,000 օրինակով և գլխավորել է Billboard 200 ալբոմների հիթ շքերթը ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:2015 ալբոմներ Կատեգորիա:Անգլալեզու ալբոմներ Կատեգորիա:Billboard 200 գլխավորած ալբոմներ
Եվրասիական լեզուներ
Եվրասիական լեզուներ, լեզվաընտանիք, տարածվում է մինչև Եվրասիա մայրցամաքի հյուսիսային հատվածը։
Այս վարկածը, սակայն, չի հաստատվում պատմաբան-լեզվաբանների կողմից։ Մի շարք փորձագետներ բազմաթիվ կարծիքներ ունեն եվրասիական լեզվաընտանիքի ենթաբաժնների վերաբերյալ, բայց դրանք սովորաբար ներառում են ալթայական, չուկչի-կամչատկա, էսկիմո-ալեուտյան, հնդեվրոպական և ուրալերեն լեզուները (այնուամենայնիվ, Ջոզեֆ Հարոլդ Գրինբերգը որպես այլընտրանք օգտագործեց հակասական ուրալ-յուկագիր լեզուն)։ Երբեմն նշվում են ըստ տարածքի։ Այս դեպքում և՛ հարավկովկասյան, և՛ դրավիդյան լեզուները կամ էտրուսկերեն և նիվխերեն լեզուները համարվում են մեկուսացված լեզուներ։ Իսկ ոմանք ասում են, որ եվրասիական լեզուները ներառում  են Նոստրա լեզուների նույնքան մեծ խումբ։
Եվրասիական լեզուների գաղափարը գոյություն ունի ավելի քան 100 տարի, սակայն այն լայնորեն նշվում է որպես Գրինբերգ 1990-ական թվականներից։
2013 թվականին Մարկո Փեյջը և երեք այլ գործընկերներ հրապարակեցին վիճակագրական տվյալներ եվրասիական լեզվական ընտանիքների վերաբերյալ և եզրակացրեցին, որ յուրաքանչյուր լեզվում դեռևս կան մի քանի հիմնական բառեր, որոնք կապված են եվրասիական լեզուների հետ։ Լուրը լայն արձագանք ստացավ զանգվածային լրատվամիջոցների կողմից, սակայն լեզվաբանների ճնշող մեծամասնության արձագանքը դրական չէր։
Վաղ զարգացում
Եվրասիական լեզվաընտանիքի գաղափարը հետ է գնում ավելի քան 100 տարի առաջ, երբ Ալֆրեդ Թրոմբերտին 1905 թվականին առաջարկել էր, որ բոլոր լեզուները բխում են մեկ պարզունակ մարդկային լեզվական գաղափարից ։
1994-ին, սակայն, Մերիտ Լուրենը հայտարարեց, որ հայտնաբերել է եվրասիական լեզվաընտանիքի քերականական կանոնները։ Այնուամենայնիվ, նմանատիպ հայտարարություն արվեց դեռևս 1818 թվականին, երբ Ռասմուս Քրիստիան Լասկերը պարզեց, որ ուրալերեն և էսկիմո-ալևտի լեզուները նման են քերականական կանոններին։ Ավելի ուշ Ջոզեֆ Հարոլդ Գրինբերգը պարզեց, որ, համաձայն այս կանոնի ալթայական լեզուները, այնու լեզուները, Նիվխի և Չուկչի-Կամչատկայի լեզուները նույնպես ներառված են եվրասիական լեզվաընտանիքում։ Սակայն Լուրենը կարծում է, որ եվրասիական լեզվաընտանիքի սահմաններից դուրս մշակված լեզուները չունեն դա ։
2000 թվականին նա հրապարակեց «Հնդեվրոպականը և նրա ամենամոտ ազգականները. Եվրասիական լեզվաընտանիքը», որը հիմնականում ուրվագծում է եվրասիական լեզվաընտանիքի հնչյունաբանական և քերականական ապացույցները և ստիպում նրան հավատալ, որ լեզվաընտանիքը գոյություն ունի ։ Թեև Գրինբերգը տեսակետը, որ եվրասիական ընտանիքը տարածված է բազմաթիվ լեզուների վրա, մեծ ուշադրության է արժանացել։ Շատ հիմնական լեզվաբաններ կարծում են, որ նրա հետազոտական զեկույցների որակը չի երաշխավորում ճիշտությունը, և Գրինբերգը մերժվել է այս վարկածի համար ։
Բացի այդ, գիտնականները, ինչպիսիք են Ստեֆան Յոգը և այլոք, կարծում են, որ չի կարելի բացառել, որ հնագույն հարաբերություններ փնտրելով հետազոտությունը ձախողվելու է և որ Գրինբերգը պետք է ավելի զգույշ հետազոտություն անցկացնի։ Նրանք կարծում էին, որ վիճակագրական տվյալների օգտագործման Գրինբերգի մեթոդը կարող է ճիշտ նույնականացնել աղբյուրը, սակայն նրանք կասկածի տակ դրեցին զեկույցի եզրակացությունները.
Ժամանակակից զեկույց
2013 թվականին Մարկո Փեյջելը, Քվենտին Դ. Աթկինսոնը, Անդրեա Ս. Կալուդը և Էնդրյու Մեադեան հրապարակեցին վիճակագրական ապացույցներ՝ փորձելով անդրադառնալ առարկություններին։ Եվ ըստ իրենց նախորդ հետազոտության, ենթադրում են, որ դիսկուրսները 2000-ից 4000-ի միջև են։ Տարիներն ավելի ունակ են անդրադառնալու լեզվի փոխակերպմանը, ինչպես նաև առկա տեսություններին։
Դասակարգում
Այնուամենայնիվ, կան տարբեր կարծիքներ ալթայական լեզվաընտանիքում ընդգրկված լեզուների վերաբերյալ։ Ոմանք կարծում են, որ կարելի է ներառել թյուրքական ընտանիքը, մոնղոլական ընտանիքը և «մանչու-թունգուսների ընտանիքը»։ Իսկ մյուսները կարծում են, որ կորեական ընտանիքը և ճապոներեն-ռյուկյու լեզվաընտանիքը ներառված են։ Պնդում են, որ ալթայական լեզվաընտանիքը չպետք է դասակարգվի։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Լեզուներ Կատեգորիա:Լեզուներ ըստ տարածաշրջանի Կատեգորիա:Լեզվաընտանիքներ Կատեգորիա:Լեզուներ ըստ ժամանակի
Ներքին հանգ
Ներքին հանգ, բառերի հնչյունական նման վերջավորություններ բանաստեղծական տողի ներսում` ի տարբերություն սովորական հանգի, որը միշտ համընկնում է տողերի վերջի հետ և ազդարարում է բանատողի` իբրև ռիթմի հիմնական միավորի, ավարտվելը։ Ներքին հանգի երեք տեսակներ կան.
(Վահան Տերյան)
բ. Տողի ներսում գտնվող բառերը հանգավորվում են տողի վերջի հետ։
(Սայաթ-Նովա)
(Հովհաննես Թումանյան)
Ներքին հանգը պատկանում է բանաստեղծության երաժշտականությունը ուժեղացնող միջոցների թվին։ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Տաղաչափություն
Ղարաբաղի կուսակալություն
Ղարաբաղի կուսակալություն ( - Beglarbegi-e Ḡara-bāḡ), միջնադարյան ավատատիրական կառավարմամբ իշխանություն էր 1501-1726 թվականներին։ Թուրքմենական ցեղերի դեմ հաղթանակ տանելով ՝ Սեֆյան պետության հիմնադիր շահ Իսմայիլը 1501 թվականին այն միացրել է Պարսկաստանին։ 1554 թվականին վերջնականապես ձևավորվում է Ղարաբաղի կուսակալությունը։
Կուսակալության տարածքը կազմել է շուրջ 35 000 կմ2՝ զբաղեցնելով Մեծ Հայքի Արցախ և Ուտիք նահանգներն ամբողջությամբ, Սյունիքի նահանգից՝ Զանգեզուրը։ Այժմ հիմնականում համապատասխանում է ամբողջ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությանը՝ ազատագրված տարածքներով հանդերձ, ՀՀ Սյունիքի մարզին, իսկ Կուր գետի հովիտը, այդ թվում՝ Գանձակը, ամբողջությամբ պատկանում են Ադրբեջանի հանրապետությանը։
1722-1728 թվականների թուրք-պարսկական պատերազմի արդյունքում կուսակալությունը միացվել էր Օսմանյան կայսրությանը։ 1736 թվականին Նադիր շահը այն կրկին միացրել է Իրանին։ 1747 թվականին կուսակալության տարածքի վրա ստեղծվում են Ղարաբաղի և Գանձակի խանությունները։
Ղարաբաղի կուսակալությունը 16-րդ դարում
16-րդ դարում էլ Անդրկովկասում հաստատվող իրանաբնակ թյուրքական ցեղերը Արևելյան Հայաստանի Արցախ, Ուտիք և Սյունիք նահանգներին անվանում են Ղարաբաղ՝ թուրքերեն ղարա՝ սև, պարսկերեն բաղ՝ այգի։
Արևելյան Հայաստանում ամենաազդեցիկը Ղարաբաղի կուսակալության հայ իշխաններն էին, որոնց պարսիկները կոչում էին մելիք։ Մելիքները ինքնավար ու ինքնիշխան կառավարողներ էին, որոնք հաճախ էին պատերազմում կուսակալի զորքերի դեմ։ Դեռ ակ-կոյունլու և կարա-կոյունլու թուրքմենների տիրապետության շրջանում Արևելյան Հայաստանում Խաչենի իշխանությունն անընդմեջ գոյատևած միակ պետական կազմավորումն էր։ Օտար տիրակալների կործանարար հարվածներից թուլացած ու մանրացած Խաչենի իշխանություն կառչած էր մնում հայրենի երկրին՝ գերագույն ջանքերով պահպանելով ազգային ինքնությունը։ 16-րդ դարի երկրորդ կեսի պարսկա-թուրքական պատերազմների շրջանում Խաչենի իշխանության կազմում գոյատևող գավառական մանր տոհմակից իշխանություններն արդեն ունեին որոշակի սահմաններ և քաղաքական֊տնտ եսական կյանքի ինքնուրույն բնագավառներ։ Մնում էր գերագույն տիրապետողի վավերացումը, որը և կատարեց շահ Աբբաս I-ը 1603 թվականին՝ Խաչենի իշխանության գավառների իշխանավորներին օժտելով մելիքական տիտղոսներով ու կոնկրետ իրավունքներով։
Արցախի նշանավոր մելիքներից էին Գյուլիստանի (Շահումյանի շրջան), Ջրաբերդի (Մարտակերտի շրջան), Խաչենի (Ասկերանի շրջան), Վարանդայի (Շուշիի և Մարտունու շրջաններ), Դիզակի (Հադրութի շրջան) մելիքությունները։ Սյունիքում հայտնի էին Քաշաթաղի (Քարվաճառի շրջան), Զանգեզուրի (Սիսիանի, Գորիսի և Կապանի շրջաններ) և Մեղրիի մելիքությունները։ Ընդհուպ մինչև 18-րդ դարը այս մելիքությունների բնակչությունը բացառապես հայկական էր։ Համաձայն ադրբեջանցիների՝ դեռ Լենկթեմուրը Արևելյան Հայաստանի տարածքներում բնակեցրել էր 50 000 ղաջարական թյուրքական ընտանիքներ ։ Ինչ վերաբերվում է կուսակալության մայրաքաղաք Գանձակին, ապա այն հիմնականում մուսուլմաններով, առաջին հերթին՝ պարսիկներով էր բնակեցված։ Գանձակը հայկական քաղաք չէր, հիմնվել էր արաբների տիրապետության ժամանակ՝ 859 թվականին՝ որպես Աղվանքի (Առան) վարչական կենտրոն։ Այդ մասին նշում է նաև Կիրակոս Գանձակեցին՝ քաղաքը ներկայացնելով որպես սակավամարդ հայ, հիմնականում՝ պարսիկ բնակչությամբ քաղաք։ Գանձակը այդպես էլ չէր մտել ոչ Բագրատունյաց Հայաստանի, ոչ Զաքարյան իշխանապետության կազմում։ Այստեղ էր ծնվել աշխարհահռչակ պարսիկ բանաստեղծ Նիզամի Գյանջևին։
Ղարաբաղի կուսակալությունը 17-րդ դարում։ Կուսակալության կործանումը
Կուսակալների մի մասը չի մահացել սեփական մահով։ Մնացածների մասին հիշատակությունները նույնպես քիչ են։ Մեզ է հասել կուսակալների այս ցուցակը՝
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արցախի պատմություն Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի պատմություն Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանը Սեֆյան Պարսկաստանի կազմում
Կուսիրեթի
Կուսիրեթի (კუსირეთი), գյուղ Վրաստանում։ Գտնվում է Շիդա Քարթլի մարզի Գորիի շրջանում ։
Դիրք
Գտնվում է ծովի մակարդակից 950 մետր բարձրության վրա։ Շրջկենտրոն Գորիից հեռու է 2 կմ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Գորիի շրջան
Վիվյեն Վուդվորդ
Վիվիան (Վիվ) Ջոն Վուդվորդ (Vivian "Viv" John Woodward, ), անգլիացի ֆուտբոլի հարձակվող, Անգիայի հավաքականի անդամ, կրկնակի օլիպիական չեմպիոն (1908 և 1912 թվականներ)։
Կարիերան հավաքականում
1903 թվականին նա իր առաջին խաղն անց է կացրել իր Անգլիայի հավաքականում՝ Իռլանդիայի հավաքականի դեմ խաղում, որն ավարտվել է 4:0՝ օգուտ Անգլիայի հավաքականի։ 1903-1911 թվականների ընթացքում Անգլիայի հավաքականի կազմում խաղացել է 23 խաղ,որտեղ խփել է 29 գոլ՝ սահմանելով ազգային ռեկորդ մինչև 1950-ական թվականները։ 1910 թվականին մասնակցել է Հարավային Աֆրիկայի հավաքականի դեմ ոչ պաշտոնական խաղին և դարձել 4 գոլի հեղինակ։ 1906-1914 թվականներին Անգլիայի ֆուտբոլի սիրողական հավաքականում մասնակցել է 44 խաղի և դարձել 57 գոլի հեղինակ։
Օլիմպիական կարիերա
1908 և 1912 թվականներին Օլիմպիական խաղերի ժամանակ եղել է Մեծ Բրիտանիայի ֆուտբոլի հավաքականի կապիտան՝ դառնալով կրկնակի չեմպիոն։
Կարիերան բանակում
1916 թվականին ծառայության ժամանակ վիրավորվում է։ Հասել է կապիտանի կոչման։
Ձեռքբերումներ
Անգլիայի հավաքական
(8792) 1978 VH11
(8792) , աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1978 թվականի նոյեմբերի 7-ին Էլեանոր Հելինի և Շելտ Բասի կողմից Պալոմարում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,670618 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,4269 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,9144 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1594,1 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,225833 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 4,55° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1978 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Էլեանոր Հելինի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Շելտ Բասի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Մառնեուլի շրջան
Մառնեուլի շրջան (მარნეულის მუნიციპალიტეტი մառնեուլիս մունիցիպալիտետի) 2-րդ մակարդակի վարչական միավոր է Վրաստանում։ Մտնում է Քվեմո Քարթլի մարզի (մխարեի) կազմի մեջ։ Վարչական կենտրոնը Մառնեուլ քաղաքն է։
Ջերմադինամիկայի երկրորդ օրենք
Ջերմադինամիկայի երկրորդ օրենք, բնության մեջ ընթացող պրոցեսների անդարձելիության մասին դրույթը, որը ցույց է տալիս դրանց ընթանալու ուղղությունը և սահմանափակում է մակրոսպական համակարգերում էներգիայի հնարավոր փոխակերպումները, ջերմադինամիկայի 2-րդ օրենքի ամենաընդհանուր արտահայտություններից է։ Ինչպես և բնության ամեն մի հիմնարար օրենք, այն բազմաթիվ փորձարարական փաստերի ընդհանրացման արդյունք է։
Մառնեուլի շրջան
Բնակավայրերի ցանկ
Մառնեուլի շրջանի կազմի մեջ մտնում է 70 բնակավայր, այդ թվում 1 քաղաք՝
Մայակովսկիի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Կոտայքի մարզ)
Այս հոդվածը ներկայացնում է Կոտայքի մարզի Մայակովսկի գյուղի պատմության և մշակույթի հուշարձանների ցանկը, որը 2002 թ․ հաստատվել է Հայաստանի կառավարության կողմից ։ Ցանկում ներառված է ընդամենը 15 հուշարձան (8 միավոր)։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Կոտայքի մարզի հուշարձանների ցանկեր
Մառնեուլի շրջան
Բնակավայրերի ցանկ
Կատեգորիա:Մառնեուլի շրջան
Ջերմադինամիկայի երկրորդ օրենք
Ինչպես գիտեք, շրջանային պրոցեսով աշխատող ջերմաշարժիչի գլխավոր առանձնահատկությունն այն է, որ նրա մեջ բանող մարմինը, ջեռուցչիչ ստանալով ջերմաքանակ և կատարելով աշխատանք, անպայման ստացած ջերմաքանակի մի մասը տալիս է սառնարանին։ Այսինքն՝ ջերմաշարժիչը չի կարող ստացած ամբողջ ջերմաքանակը վերածել աշխատանքի։ Այս պնդումը բնության կարևորագույն օրենք է և հայտնի է որպես ջերմադինամիկայի պրոցեսով աշխատող։ Ջերմաշարժիչում հնարավոր չէ այնպիսի պրոցես, որի միակ արդյունքը ջեռուցչից ստացված ամբողջ ջերմաքանակի փոխակերպումն է մեխանիկական աշխատանքի։
2-րդ օրենքն անմիջականորեն կապված է բնության մեջ ընթացող պրոցեսների անդարձելիության հետ։ Իրոք, եթե սառնարանի ստացած ջերմաքանակն ինքնակամորեն փոխանցվեր ջեռուցչին (այսինքն՝ սառը մարմնից՝ տաքին)։ Մարմնի ստացած ամբողջ ջերմաքանակի հաշվին։ Սակայն, ինչպես տեսանք, ջերմաքանակն ինքնակամ սառը մարմնից տաքին երբեք չի անցնում։ Ուրեմն՝ ստացված ամբողջ ջերմաքանակի հաշվին աշխատանք կատարելու անհնարինությունը պայմանավորված է հենց ջերմային պրոցեսների անդարձելիության հատկությամբ։
Օրենքի տարբեր ձևակերպումները
Ջերմադինամիկայի երկրորդ օրենքն ունի մի շարք ձևակերպումներ, որոնք ցույց են տալիս որոշ ֆիզիկական պրոցեսների անհնարինությունը։ Ցույց է տրվել, որ այդ ձևակերպումների մեծ մասն իրար համարժեք են։
Թոմսոնի և Պլանկի ձևակերպում
"Անհնար է ստեղծել պարբերաբար գործող մեքենա, որն աշխատանք կատարեր շրջապատից կլանած ջերմության հաշվին` համակարգում որևէ փոփոխություն չառաջացնելով։"
Կլաուզիուսի ձևակերպում
"Ջերմությունը ինքնաբերաբար չի կարող սառը մարմնից անցնել տաք մարմնին, եթե համակարգում այլ փոփոխություններ տեղի չեն ունենում։"Այս ձևակերպումը թույլ է տալիս տարբեր ջերմաստիճանի երկու մարմիններ համեմատելով պարզել, թե նրանցից որի ջերմաստիճանն է բարձր։
Կարաթեոդորի ձևակերպում
"Համասեռ ջերմաստիճան ունեցող համակարգի կամայական հավասարակշիռ վիճակի համար գոյություն ունի նրանից տարբերվող մեկ այլ վիճակ, որին երբեք չի կարելի հասնել ադիաբատ` հաստատուն ջերմաքանակ ունեցող պրոցեսով ։"
Ռուդոլֆ Կլաուզիուս
Գերմանացի ֆիզիկոս, ջերմադինամիկայի և գազերի կինետիկ տեսության ստեղծողներից։ Աշխատանքները վերաբերում են մոլեկուլային ֆիզիկային, ջերմադինամիկային, շոգեմեքենաների տեսությանը, տեսական մեխանիկային։ Ձևակերպել է ջերմադինամիկայի 2-րդ օրենքը, սահմանել էնտրոպիայի գաղափարը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Թերմոդինամիկայի օրենքներ
Հենրիետա Լաքս
Հենրիետա Լաքս (Henrietta Lacks, ), աֆրոամերիկուհի, որը մահացել է քաղցկեղից և ակամայից դարձել է կենսանյութի աղբյուր, որի հիման վրա ստեղծվել է գիտական նպատակներով լայնորեն օգտագործվող HeLa «անմահ» բջիջների շարքը։
Կենսագրություն
Հենրիետա Լաքսը ծնվել է Էլիզա (1886-1924) և Ջոն Ռենդելլ (1881-1969) Փլիզանթների ընտանիքում, Լորետա անունով։ Հանգամանքները, որոնց պատճառով նա փոխել է իր անունը Հենրիետայի, անհայտ են մնացել։ Նրա մայրը վախճանվել է տասներորդ ծննդաբերության ժամանակ, և հայրը, գիտակցելով, որ չի կարող պահել ընտանիքը, տեղափոխվել է Քլովեր, որտեղ երեխաներին թողել է հարազատների խնամքին։ Հենրիետան ապրել է իր պապի` Թոմի Լաքսի տանը։ 1941 թվականի ապրիլի 10-ին Հենրիետան ամուսնացել է իր զարմիկ Դևիդ Լաքսի (1915-2002) հետ, որը ևս ապրում էր նրա պապի տանն այն ժամանակվանից, երբ Հենրիետան տեղափոխվել էր այնտեղ։ Ի դեպ, հարսանիքը տեղի է ունեցել երկու երեխաների ծնվելուց հետո, որոնցից ավագը ծնվել է, երբ Հենրիետան 14 տարեկան է եղել։ 1941 թվականի վերջում ամուսինները տեղափոխվել են Մերիլենդ։ Ընտանիքն ունեցել է հինգ երեխա. Լորենսը, Էլսին, Դևիդը, Դեբորան և Ջոզեֆը։ Վերջին երեխայի ծնվելուց 4 ամիս անց Հենրիետան տարօրինակ արտադրություն է նկատել իր ներքնաշորերի վրա և դիմել է Ջոնս Հոփքինսի հիվանդանոց։ Նրա մոտ ախտորոշել են արգանդի վզիկի քաղցկեղ և չնայած վիրահատական միջամտությանն ու քիմիաթերապիային, նա մահացել է 31 տարեկանում։
HeLa բջիջներ
Հիվանդանոցում գտնվելու ընթացքում Հենրիետային բուժող բժիշկը նրա քաղցկեղի բջիջներն ուղարկել է ախտորոշման` հիվանդանոցի բջիջների ուսումնասիրության լաբորատորիայի վարիչ Ջորջ Գային (George Gey): Պարզվում է, որ բջիջները, որոնք կոչվել են Հենրիետա Լաքսի անվան և ազգանվան առաջին երկու տառերով` HeLa, օժտված են մի շարք յուրահատուկ կարողություններով։ Դրանք բազմանում էին սովորական բջիջներից երկու անգամ ավելի արագ, և դրանցում անջատված էր որոշակի քանակությունից հետո աճի դադարի ծրագիրը, այսպիսով, դրանք անմահ էին։
Այդ բջիջների շարքը մեծ իրադարձություն էր բժշկության և կենսաբանության աշխարհում, հատկապես այն բանից հետո, երբ պարզվել է, որ բջիջները կարող են ապրել նույնիսկ փոստով ուղարկվելու դեպքում, ինչով բժիշկն սկսում է ակտիվորեն զբաղվել։ Դրանից հետո գիտնականների մոտ հայտնվում է աշխարհում առաջին կայուն և նույնիսկ հավերժ բջիջների շարքը, որը համարժեքորեն նմանակում է մարդու օրգանիզմի էությունը։ Այժմ հնարավոր էր փորձեր ու փորձարկումներ անցկացնել համասեռ բջջային շարքում, ինչը թույլ էր տալիս դրանց արդյունքները համարել վստահելի և այլ լաբորատորիաներում վերարտադրվող։ Միևնույն ժամանակ, բջիջները չէին մահանում մինչև փորձի ավարտը, ինչը հաճախ էր պատահում այլ բջիջների հետ։
Հենց HeLa բջիջներն են պայմանավորել 20-րդ դարի վերջին տարիներին մոլեկուլային կենսաբանության զարգացման մեծ տեմպերը։ Առանց դրանց չէին լինի մի շարք դեղեր, այդ թվում և` պոլիոմիելիտի պատվաստանյութը։ Բջիջներն ուղարվել են տիեզերք (առաջին անգամ` 1960 թվականի դեկտեմբերին ): Դրանց վրա ուսումնասիրվում են քաղցկեղը, ՁԻԱՀ-ը, ճառագայթման և թունավոր նյութերի ազդեցությունը ևն ։
Այնպես է համընկել, որ Ջորջ Գայը հայտարարէլ է բժշկական ուսումնասիրություններում նոր դարաշրջանի սկզբի մասին այն նույն օրը, երբ մահացել է Հենրիետան ։
Բջիջների աղբյուրը
Ջորջ Գայը երկար ժամանակ միակն էր, որ գիտեր բջիջների ծագման մասին, բայց ենթադրում էր, որ գաղտնիության հարցերը թույլ չեն տալիս նրան բացահայտել հիվանդի անունը։ Այսպիսով, Լաքսի ընտանիքը չգիտեր, որ հենց Հենրիետայի բջիջներն են հեղափոխություն են արել բժշկության մեջ։ 1970 թվականին Ջորջ Գայը մահացել է, ինչից հետո խնդիր է առաջացել. այդ ժամանակվա մանրէազերծման և բջիջների հետ աշխատելու տեխնիկայի անկատարության պատճառով շատ այլ բջիջներ աղտոտվել են HeLa առավել ակտիվ և կենսունակ բջիջներով, որոնք ինչպես պարզվում է, կարող են տեղաշարժվել օդում փոշու կամ չլվացված ձեռքերի միջոցով։ Հույս ունենալով լուծել խնդիրները գենոտիպերի միջոցով` գիտնականների խմբերից մեկը գտել է Հենրիետայի հարազատներին և խնդրել ԴՆԹ-ի նմուշներ` գեների քարտեզն ստեղծելու համար։ Այդ ժամանակ էլ հայտնի է դարձել դոնորի անունը։
Հարց է առաջացել առանց դոնորի համաձայնության HeLa բջիջների օգտագործման համար փոխհատուցման մասին, սակայն բոլոր պահանջները անկատար են մնում, քանի որ պատասխանատուներն արդեն մահացած էին։
Հենրիետա Լաքսը առանց տապանաքարի թաղված է Հալիֆաքս շրջանի (Վիրջինիա նահանգ) ընտանեկան գերեզմանատանը։ Նրա շիրիմի հստակ տեղն անհայտ է, թեև ընտանիքը ենթադրում է, որ նա թաղված է մոր գերեզմանի մոտ։ 2010 թվականին բժիշկ Ռոլանդ Պատիլոն գերեզմանի վրա տեղադրել է գրքի ձևով տապանաքար։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Քաղցկեղից մահացածներ Կատեգորիա:Բժշկական էթիկա
Մարիամ Մարգարյան
Մարիամ Մամիկոնի Մարգարյան Հայաստանի Հանրապետության պետական կառավարման ակադեմիայի Քաղաքական կառավարման և հանրային քաղաքականության ամբիոնի վարիչ, քաղաքական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր ։
Կրթություն
1967–1972 թվականներին սովորել և ավարտել է ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետը։
1980–1983 թվականներին սովորել և ավարտել է սոցիալական փիլիսոփայություն մասնագիտությամբ ապսիրանտուրան։
2006 թվականին պաշտպանել է դոկտորական ատենախոսությունը ԵՊՀ գիտական խորհրդում և ՀՀ ԲՈՀ-ի կողմից ստացել է քաղաքական գիտությունների դոկտորի աստիճան։
2011 թվականին ՀՀ պետական կառավարման ակադեմիայի գիտական խորհրդի որոշմամբ շնորհվել է պրոֆեսորի գիտական կոչում՝ քաղաքագիտություն մասնագիտությամբ։
Աշխատանքային գործունեություն
1972-1995 թվականներին աշխատել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտուտի սոցիալական փիկիոփայության ամբիոնում։
1997 թվականից մինչ այսօր ղեկավարում է ՀՀ պետական կառավարման ակադեմիայի՝ Քաղաքական կառավարման և հանրային քաղաքականության ամբիոնը։
2002 թվականից համատեղության կարգով աշխատում է Հայ-ռուսական համալսարանի քաղաքագիտության ֆակուլտետում։
2008 թվականից մինչև այսօր հանդիսանում է ՀՀ ՊՆ ազգային ռազմավարական հետազոտությունների ինստիտուտում գործող ՀՀ ԲՈՀ-ի 056 «Քաղաքական գիտություններ և միջազգային հարաբերություններ» մասնագիտական խորհրդի փոխնախագահ ։
Պարգևներ
2014 թվականին ՀՀ Նախագահ Սերժ Սարգսյանի հրամանագրով պարգևատրվել է «Մովսես Խորենացի» մեդալով ։
Գրքեր
2017 թվականի մարտի 10-ին տեղի է ունեցել «Քաղաքական Լիդերություն» գիրքի շնորհանդեսը ։
Գուրգեն Հարությունյան (այլ կիրառումներ)
Գուրգեն Հարությունյան անունը կարող է վերաբերել հետևյալ անձանց.
Վանյա Միրզոյան
Վանյա Ալեքսանդրի Միրզոյան, հայ գիտնական, մաթեմատիկոս։ Ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների դոկտոր (1999), պրոֆեսոր ։
Կենսագրություն
Ծնվել է Հյուսիսային Արցախի Շամխորի շրջանի հայկական Լեռնային Ջագիր գյուղում, Լեռնային Ջագիրի միջնակարգ դպրոցի աշխարհագրության և աստղագիտության ուսուցիչ Ալեքսանդր Ղազարի Միրզոյանի և Արշալույս Սերգեյի Հարությունյանի ընտանիքում։
1981 թվականից աշխատել է Հայաստանի ազգային պոլիտեխնիկական համալսարանում, զբաղեցրել է ասիստենտի, դոցենտի, պրոֆեսորի, ամբիոնի վարիչի պաշտոններ, եղել կիրառական մաթեմատիկայի ֆակուլտետի պրոֆեսոր։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:ԵՊՀ շրջանավարտներ Կատեգորիա:Տարտուի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների դոկտորներ Կատեգորիա:Հայ մաթեմատիկոսներ Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ Կատեգորիա:Հայ գիտնականներ Կատեգորիա:Բնօրինակում անաղբյուր հոդվածներ
Լեյվո
Բնակչությունը 2008 թվականի դրությամբ կազմում է 30 մարդ, բնակչության խտությունը` 2.01 մարդ/կմ²։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 14.95 կմ² տարածք։
Աշխարհագրություն
Գտնվում է Փարիզ քաղաքից 400 կմ հարավ, Կլերմոն Ֆերան քաղաքից` 55 կմ հարավ, Օրիյակ քաղաքից` 70 կմ հյուսիս-արևելք։
Բնակչություն
Բնակչության քանակը ըստ տարիների
Աղբյուրներ` Ֆրանսիայի սոցիոլոգիական գիտությունների բարձրագույն դպրոցի տվյալներ
Տնտեսություն
2010 թվականին ուներ 16 աշխատունակ (15-64 տարեկան) բնակիչ, որոնցից ակտիվ էին 13-ը, իսկ ոչ ակտիվները` 3։ Ակտիվության ցուցանիշը կազմում է 81,3 %։ 13 աշխատունակ մարդկանցից աշխատել է 13 անձ (8 տղամարդ և 5 կին)։ Գործազուրկ են եղել 0 անձ (0 տղամարդ և 0 կին)։ 3 անաշխատունակներից 1-ը եղել են աշակերտներ կամ ուսանողներ, 2-ը` թոշակառուներ, իսկ 0-ը չեն աշխատել տարբեր պատճառներով ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ֆրանսիայի համայնքներ
Ինքնալարվող համակարգ
Ինքնալարվող համակարգ, ավտոմատ կառավարման, ինքնահարմարվող համակարգ, որտեղ պատահական փոփոխությունների հարմարվելը ապահովվում է լարքի պարամետրերի ավտոմատ փոփոխությամբ կամ էլ օպտիմալ լարքի ավտոմատ փնտրմամբ։ Լինում են փնտրող և չփնտրող ինքնալարվող համակարգեր։ Փնտրող ինքնալարվող համակարգում կառավարման անհրաժեշտ որակը ձեռք է բերվում օպտիմալ լարքի ավտոմատ փնտրմամբ։ Լարքի որակը բնութագրվում է որոշակի ընդհանրացված ցուցանիշով, որը չափվում է անմիջականորեն կամ հաշվարկվում պարամետրերի դիտարկելի արժեքներով։ Այդ ցուցանիշի տատանումների վերլուծությունը հնարավորություն է ընձեռում որոշելու լարքի օպտիմալությունը, այսինքն՝ համապատասխանությունը որակի ցուցանիշի էքստրեմումին (մաքսիմումին կամ մինիմումին)։ Եթե էքստրեմումից շեղումներ կան, ապա լարքը փոփոխվում է այնքան ժամանակ, քանի դեռ չի մոտեցել օպտիմալին։ Փնտրող ինքնալարվող համակարգերը կարող են աշխատել արտաքին պայմանների մեծ փոփոխության դեպքում։ Փնտրող ինքնալարվող համակարգերը չփնտրողների համեմատ ունեն որոշակի թերություն՝ պայմանավորված նրանով, որ օպտիմալ վիճակի փնտրումը խլում է որոշակի ժամանակ, այսինքն՝ փնտրողների ինքնալարման ժամանակը ներքևից սահմանափակ է։ Չփնտրող համակարգում կիրառվում է կառավարման որակի որևէ վերահսկող ցուցանիշ, որը լարքի պարամետրերի ավտոմատ փոփոխությամբ պահվում է տրված սահմաններում։ Այս սահմանները որոշող առաջնային պարամետրերի և կառավարման որակի ցուցանիշի միջև կապը տրվում է բացահայտ ալգորիթմական տեսքով։ Ինքնալարվող համակարգերի ներդրումը հնարավորություն է տալիս հասնել օբյեկտների գործունեության մոտավորապես օպտիմալ ռեժիմների, հեշտացնում կառավարման համակարգերի միասնականացման խնդիրը, կրճատում փորձարկման և կարգաբերման ժամանակը, նվազեցնում կառավարման սարքերի մի շարք հանգույցների պատրաստման տեխնոլոգիական պահանջները, սպասարկող անձնակազմին ազատում լարքի աշխատարար օպերացիաներից։
Կատեգորիա:Կիբեռնետիկա
Վահրամ Ավետիսյան
Վահրամ Դավիթի Ավետիսյան, հայ իրավաբան։ Իրավաբանական գիտությունների դոկտոր (2014), պրոֆեսոր (2015)։ Երևանի պետական համալսարանի քաղաքացիական իրավունքի ամբիոնի վարիչ։
Կենսագրություն
Ծնվել է Նաիրիի շրջանի Զովունի գյուղում 1978 թվականի հունվարի 9-ին։ 1994-1999 թթ. սովորել և գերազանցության դիպլոմով ավարտել է ԵՊՀ իրավագիտության ֆակուլտետը։ 1999-2001 թթ. սովորել ԵՊՀ իրավագիտության ֆակուլտետի ասպիրանտուրայում։
Հիսունից ավելի գիտական աշխատությունների հեղինակ է։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իրավաբանական գիտությունների դոկտորներ Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ Կատեգորիա:ԵՊՀ իրավաբանական ֆակուլտետի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Հայ իրավաբաններ
Ուղղանկյուն
Ուղղանկյուն է կոչվում այն զուգահեռագիծը, որի բոլոր անկյուններն ուղիղ են։ Նկատենք, որ ուղղանկյունն օժտված է զուգահեռագծի բոլոր հատկություններով։
Ուղղանկյան առանձնահատկությունները
Ուղղանկյան անկյունագծերը հավասար են։ Իսկապես, նկարում պատկերված ABCD ուղղանկյան անկյունագծերն են AC–ն և BD–ն։ ACD և DBA ուղղանկյուն եռանկյունները հավասար են՝ ըստ երկու էջի (CD = BA, AD–ն ընդհանուր էջ է)։ Դրանից հետևում է, որ AC և BD ներքնաձիգները հավասար են՝ AC = BD, ինչը և պահանջվում էր ապացուցել։
Հակադարձ պնդումը
Ապացուցենք հակադարձ պնդումը(ուղղանկյան հայտանիշը)։ Եթե զուգահեռագծի անկյունագծերը հավասար են, ապա զուգահեռագիծը ուղղանկյուն է։ Դիցուք՝ ABCD զուգահեռագծի AC և BD անկյունագծերը հավասար չեն։ ABD և DCA եռանկյունները հավասար են՝ ըստ երեք կողմի (–ն ընդհանուր է)։ Դրանից հետևում է, որ <A = <D ։ Քանի որ զուգահեռագծի հանդիպակաց անկյունները հավասար են, ապա ։ Այսպիսով՝ ։ Զուգահեռագիծը ուռուցիկ քառանկյուն է, ուրեմն՝ ։ Հետևաբար՝, այսինքն՝ ABCD–ն ուղղանկյուն է ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Բազմանկյուններ
1906
Մահեր
Կատեգորիա:1906 Կատեգորիա:Տարեթվեր
Ամենաթանկարժեք լուսանկարների ցանկ
Ցանկում ներկայացված են աշխարհի ամենաթանկարժեք լուսանկարները, որոնք վաճառվել են, որպես կանոն, աճուրդներում մեկ միլիոն դալարից ավելի թանկ գնով։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Լուսանկարներ Կատեգորիա:Թոփ ցանկեր
Ազատավան
Ազատավան (նախկին անվանումը` Իմանշալու), գյուղ Հայաստանի Հանրապետության Արարատի մարզի Արտաշատի տարածաշրջանում, Արտաշատ քաղաքից մոտ 3 կմ հյուսիս-արևմուտք։ Ազատավան է վերանվանվել 1945 թ. օգոստոսի 20-ին ։
Աշխարհագրություն
Գտնվում է Արարատյան դաշտում, Հայաստանի Հանրապետության հարավարևմտյան, Արարատի մարզի հյուսիսարևմտյան մասում, Արտաշատ քաղաքից դեպի հյուսիս 4 կիլոմետր հեռավորության վրա, մայրաքաղաք Երևանից՝ դեպի հարավ 22 կիլոմետր։ Գտնվում է Մ 2 ավտոմայրուղու կողքին, գյուղի միջով է անցնում Հ 8 ճանապարհը, որը միմյանց է կապում Արարատյան դաշտի գյուղերը Երևան քաղաքի հետ։ Ծովի մակարդակից 830 մետր բարձրության վրա է, Բուրաստան և Բաղրամյան գյուղերի հետ միասին Ազատ գետի աջ կողմում։ Երկարությունն արևելքից արևմուտք 1000 մետր է, հյուսիսից հարավ՝ 1600 մետր՝ զբաղեցնելով 120 հեկտար տարածք։
Նախկինում ունեցել է Բզովան, Ղըռբզովանդ, Չիդամլու անվանումները ։
Բնակչություն
Ըստ ՀՀ 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների` Ազատավանի մշտական բնակչությունը կազմել է 2713, առկա բնակչությունը` 2644 մարդ ։ Բնակիչները հայեր են, որոնց մի մասի նախնիները գաղթել են Սալմաստի գյուղերից՝ 1828-1829 թվականներին ։
Ազատավանի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում` ստորև ՝
Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է այգեգործությամբ, բանջարաբուծությամբ, անասնապահությամբ և խաղողագործությամբ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արարատի մարզի գյուղեր
Բարսեղ Կիրակոսյան
Բարսեղ Կիրակոսյան, ռուսաստանաբնակ և հայ ֆուտբոլիստ, կիսապաշտպան։ Հանդես է եկել Հայաստանի հավաքականում։
Ակումբային
2009 թվականին հունվարին գնվել է «Խիմկի» ակումբի կողմից։ Օգոստոսի վերջին մինչև մրցաշրջանի ավարտը վարձավճարով տեղափոխվել է երկրորդ դիվիզիոնի «Մետալուրգ» ակումբ, իսկ հաջորդ մրցաշրջանում ակումբը գնել է նրա պայմանագիրը և ոչ առանց նրա օգնության անցել Առաջին դիվիզիոն։ «Մետալուրգ Ենիսեյն» զբաղեցրել է 4-րդ տեղը Պրոֆեսիոնալ ֆուտբոլային լիգայի գավաթի խաղարկությունում, որն անցկացվել է նոյեմբերի 9-15-ը Մոսկվայում։ Բարսեղ Կիրակոսյանը ճանաչվել է մրցաշրջանի լավագույն կիսապաշտպան։ Ամառային տրանսֆերային պատուհանի ժամանակ ավարտվել է պայմանագրի ժամկետը, և Կիրակոսյանը հեռացել է ակումբի կազմից ։
Հավաքականում
Բարսեղ Կիրակոսյանը եղել է Հայաստանի երիտասարդական հավաքականի ավագ ։ 2004 թվականի փետրվարի 18-ին կատարել է իր նորամուտը Հայաստանի ազգային հավաքականում՝ մասնակցելով Հունգարիայի հավաքականի դեմ ընկերական խաղին ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հայ ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Հայաստանի հավաքականի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Խիմկիի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ Կատեգորիա:Ռուսաստանի Պրեմիեր Լիգայի խաղացողներ
Այրիջա Միջին
Այրիջա Միջին, գետակ Հայկական լեռնաշխարհում, Սևանա լճի ավազանում, Արգիճի գետի ճյուղը ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Գեղարքունիքի մարզի գետեր Կատեգորիա:Արգիճի գետի վտակներ
Էցիո Սելլա
Էցիո Սելլա (Ezio Sella, ), իտալացի նախկին ֆուտբոլիստ։ Կարճ ժամանակ որպես գլխավոր մարզիչ աշխատել է Ռոմայում և Պալերմոյում։ Մարզչական կարիերայի մեծ մասը անցկացրել է որպես գլխավոր մարզչի օգնական, այդ պաշտոնում Սելլան մարզել է այնպիսի ակումբներ ինչպիսիք են Ջենոան, Ուդինեզեն և Բոլոնիան։