cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Հայ գիրքը հայոց պետականության վերականգնումից հետո
Թվային տվյալներ
1921-1986 թթ.-ին ՀԽՍՀ-ում տպագրվել է շուրջ 60 հագար անուն գիրք ու գրքույկ, ամեն տարի լույս են տեսել ավելի քան 1100 անուն գիրք, 166 անուն պարբերականներ, հայերեն գրքեր, պարբերականներ տպագրվել են նաև խորհրդային Միության մի շարք քաղաքներում՝ Մոսկվայում, Լենինգրադում (այժմ՝ Ս. Պետերբուրգ), Թբիլիսիում, Բաքվում, Արմավիրում, Բաթումում, Ախալքալաքում և հայաշատ այլ վայրերում։ ՀՀ անկախացման 1-ին տարիների և Ղարաբաղյան ազատագրական պատերազմի (1991-94 թթ.) հետևանքով առաջացած տնտեսական դժվարությունների պայմաններում տպագրվող գրքերի քանակը կտրուկ պակասել է. լույս են տեսել փոքր տպաքանակներով՝ 1994-ին՝ 224 անուն գիրք, 1999-ին՝ 577, 2000-ին՝ 670, իսկ արդեն 2009 թ.-ին՝ 2027 անուն գիրք, բայց դարձյալ փոքր տպաքանակներով՝ 500-1000 օրինակ։ Ստեղծվել են նոր հրատարակչություններ՝ «Ապոլլոն» (1992 թ.), «Էդիթ Պրինտ» (1993 թ.), «Վան Արյան» (1993 թ.), «Սարգիս Խաչենց» (1994 թ.), «Ամարաս» (1995 թ.), «Փրինթինֆո» (1996 թ.), «Մակմիլան Արմենիա» (1997 թ.),«Զանգակ-97» (1997), «Տիգրան Մեծ» (1997 թ.), «Լուսակն» (2000 թ.), «Մուղնի» (2001 թ.) և այլն։ Ներկայումս ՀՀ-ում գործում են շուրջ 140 հրատարակչություն, առանձին տպարաններ և գրահրատարակչային համալիրներ։ 2000-2011 թթ.-ին տպագրվել է ավելի քան 17 հազար անուն գիրք։ Քանակապես ավելացել են բազմաբնույթ պարբերությունները. 2008-2010 թթ.-ին լույս են տեսել 176 անուն հանդես և 140-ից ավելի թերթ։ Զգալի թիվ են կազմում գիտական և մասնագիտական պարբերությունները։
Հայ գիրքը Միջազգային հարթակում
Հրատարակչային ձևավորման և որակի տեսակետից հայկական ներկայիս տպագիր նյութը չի զիջում զարգացած երկրների արտադրանքին։ Գրքի միջազգային տոնավաճառներում հայերեն հրատարակչությունները շահում են առաջնակարգ մրցույթներ, տարեցտարի մեծանում է արտերկրի հրատարակիչների և գրավաճառների ուշադրությունը հայկական տպագրանյութի նկատմամբ։
Երևանը՝ գրքի համաշխարհային մայրաքաղաք
2012 թ.-ին Հայաստանի 12-րդ մայրաքաղաք Երևանը, հայ գրատպության 500-ամյակի կապակցությամբ, ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն հռչակել է գրքի 12-րդ համաշխարհային մայրաքաղաք։ Այդ տիտղոսը Երևանին փոխանցվել է Արգենտինայի մայրաքաղաք Բուենոս Այրեսից՝ ապրիլի 23-ին, տոնական հանդիսությունների պաշտոնական բացման ժամանակ։ Տոնակատարության շրջանակներում, ի թիվս բազմաթիվ միջոցառումների, կազմակերպվել են ցուցահանդեսներ (Վենետիկ, Երևան՝ «Գրքի հավերժություն»՝ ՀԱՊ, Մոսկվա, Կիև, Մինսկ, Վարշավա, Սալոնիկ և այլն), գիտաժողովներ, շնորհանդեսներ և այլն, Երևանում տեղադրվել է Գավիթ Երևանցու «Վարք հավերժության» քանդակը, որը խորհրդանշում է Մեծ եղեռնի տարիներին «Մշո ճառընտիր» մագաղաթե ձեռագիրը (1200-02, 660 էջ, 28 կգ) ոչնչացումից փրկած հայ կանանց սխրանքը։
Կատեգորիա:Հայ գրականություն Կատեգորիա:Տպագրություն
Նովի Ռժավեց
Նովի Ռժավեց (Новый Ржавец), գյուղ Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Վյազեմսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 89 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Վյազեմսկի շրջանի բնակավայրեր
Ռեպինո (այլ կիրառումներ)
Ռեպինո, կարող է վերաբերել՝
Գարեգին Գաբրիելյան
Գարեգին Աշոտի Գաբրիելյան, Հայաստանի ռազմական գործիչ, Հայաստանի Նախագահի գլխավոր ռազմական տեսչի առաջին տեղակալ, գեներալ-լեյտենանտ։
Ընտանիք
Ամուսնացած է, ունի երեք դուստր, մեկ որդի։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ գեներալներ Կատեգորիա:ՀՀ գեներալ-լեյտենանտներ Կատեգորիա:Մարտական ծառայության մեդալակիրներ Կատեգորիա:Արիության մեդալակիրներ Կատեգորիա:«Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 1-ին աստիճանի մեդալակիրներ Կատեգորիա:«Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշանի ասպետներ
Պարտիզակ
Պարտիզակ, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Չմշկածագի գավառակում ։ Գտնվում էր Չմշկածագ ավանից 10 կմ հարավ-արևմուտք, Եփրատ գետի ձախ կողմում։
Պատմություն
Եղել է հայկական հնագույն, հայտնի և մարդաշատ գյուղերից։ Հանդիսացել է մշակույթի կենտրոն։ Գյուղն ավերվել է 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ 7 տուն բնակիչ գաղթել են արևմուտք և Իզմիրի մոտ հիմնել են նոր Պարտիզակ գյուղ։
Բնակչություն
XX դարի սկզբին ուներ 25 տուն հայ բնակիչ։
Տնտեսություն
Պարտիզակն ուներ Ս. Աստվածածին եկեղեցի, որը կառուցվել էր 1902 թվականին։
Պատմամշակութային կառույցներ
Գյուղն ուներ Գևորգյան երկսեռ վարժարան անունով փոքր դպրոց, որը կառուցվել էր 1908 թվականին։
Անվանի մարդիկ
Պարտիզակում են ծնվել բուսաբան-բժիշկ Հ. Սեփետճյանը և մասնագետ, թարգմանիչ, մանկավարժ Ա. Ղազիկյանը (մոտ 1932 թ.) :
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Լևոն Հովհաննիսյան (ճարտարապետ)
Լևոն Գասպարի Հովհաննիսյան, հայ ճարտարապետ, ՀԽՍՀ վաստակավոր ճարտարապետ։
Կենսագրություն
1951 թվականին ավարտել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտը։ 1951 թվականից աշխատել է Հայարդնախագիծ ինստիտուտում, 1967-1988 թվականներին` նախագծի գլխավոր ճարտարապետ։ 1979-1985 թվականներին եղել է Հայաստանի ճարտարապետների միության քարտուղար ։
Ստեղծագործական գործունեություն
Համահեղինակների հետ Լևոն Հովհաննիսյանի նախագծերով կառուցվել են բնակելի տներ` Հանքային ջրերի շշալցման գործարաններ՝
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ ճարտարապետներ Կատեգորիա:ՀԽՍՀ վաստակավոր ճարտարապետներ
Վիստարինո
Վիստարինո (Vistarino), քաղաք Իտալիայում, գտնվում է Լոմբարդիա մարզի Պավիա գավառում ։
Բնակչությունը կազմում է 1393 մարդ (2008 թվականի տվյալներով)։ Խտությունը կազմում է 155 մարդ/կմ²։ Տարածքը 9 կմ² է։ Էլեկտրոնային փոստ՝ 27010։ Հեռախոսային կոդ՝ 0382։
Ժողովրդագրություն
Բնակչության աճը.
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր
Ռժավեց (այլ կիրառումներ)
Ռժավեց, կարող է վերաբերել՝
Տրիկրատնոե
Տրիկրատնոե (Трикратне), գյուղ Ուկրաինայի Նիկոլաևի մարզի Վոզնեսենսկի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1914 թվականին։
2001 թվականի տվյալներով Տրիկրատնոե գյուղում բնակվում էր 786 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,086 կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Նիկոլաևի մարզի Վոզնեսենսկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1914 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Ռոնի Թեյլոր
Ռոնի Թեյլոր (Ronnie Taylor, ), անգլիացի կինոօպերատոր ։ «Գանդի» ֆիլմում լավագույն օպերատորական աշխատանքի համար արժանացել է «Օսկարի»։
Կենսագրություն
Ծնվել է Անգլիայի Համփսթեդ քաղաքում, 1924 թվականի հոկտեմբերի 27-ին ։ 1939 թվականին ավարտել է դպրոցը և ընդունվել քոլեջ, որտեղ սկսել է սովորել ռադիոկապ ։ 1943 թվականից սկսել է աշխատել որպես օպերատորի օգնական, 1962 թվականին սկսել է ինքնուրույն գործունեությունը։ Օպերատորի օգնականի դերով աշխատել է «Օ՜, ինչ հիասքանչ պատերազմ է», «Բարրի Լինդոն» և «Աստղային պատերազմներ։ Էպիզոդ IV։ Նոր հույս» ֆիլմերում։ Հայտնի աշխատանքներից են՝ «Ազատության կանչ», «Կորդեբալետ», «Գանդի» ֆիլմերը (ռեժիսոր՝ Ռիչարդ Աթենբորո)։ Թեյլորի վերջին աշխատանքը եղել է 2001 թվականին նկարահանված ռեժիսոր Դարիո Արջենտոյի «Առանց երազների» ֆիլմը, որի նկարահանումներից հետո թոշակի է գնացել ։
Կինոօպերատորների բրիտանական միավորման անդամ է ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի կինոօպերատորներ Կատեգորիա:Օսկարակիրներ
Մուրավյով-Կարսկի, Նիկոլայ Նիկոլայի
Մուրավյով-Կարսկի, Նիկոլայ Նիկոլայի (1794--18661), ռուս զորապետ, դիվանագետ, ճանապարհորդ։  Կովկասի փոխարքա (1854-1856)։  Ղրիմի պատերազմի ժամանակ Կարսի գրավման համար ստացել է «Կարսկի» պատվավոր մականունը։ Պատերազմի ավարտից հետո, նա թոշակի անցավ հետևակի գեներալի կոչումով։
Ծնվել է  1794 թ.-ի հուլիսի 14 (25)-ին Սանկտ Պետերբուրգում։ Զինվորական ծառայությունը սկսել է 1811 թ.-ի փետրվարի 9-ին՝ որպես շարասյունապետ՝ Նորին Կայսերական Մեծության Շքախմբում զորաբնակարանապետի գծով։ Մաթեմատիկայի նրա փայլուն գիտելիքները գրավեցին իշխան Պ. Մ. Վոլկոնսկու ուշադրությունը։ 1811 թվականի ապրիլի 13-ին Մուրավյովը դարձավ ենթասպա, և Վոլկոնսկին նրան ուղարկեց Երկաթուղային ինժեներների կորպուս՝ որպես քննող։ Այնուհետև նրան հանձնարարվեց երկրաչափություն դասավանդել մաթեմատիկական դասարաններում՝ Նորին Մեծության շքախմբի գծագրային գրասենյակում։ Միաժամանակ, Մուրավյովը եղել է Շարասյունապետների ուսումնարանի տեսուչ, ինչպես նաև գրադարանի վարիչ և երբեմն կատարել է Վոլկոնսկու ադյուտանտի պարտականությունները։ Մինչև Հայրենական պատերազմի սկիզբը, Մուրավյովը հրապուրված էր մասոնությամբ և Մուրավյով-Ապոստոլի, Պերովսկու և  այլ անձանց հետ մշակել է Հատուկ ընկերության կանոնադրությունը։ Այդ ընկերության անդամները հինգ տարի անց Սախալինում պետք է հիմնեին կոմունիստական հանրապետություն։ Նապոլեոնի դեմ պատերազմը վերջ դրեց այդ երազանքներին։
1812 թվականի մարտից Մուրավյովը ծառայել է գեներալ-բնակարանապետ Ս. Ա. Մուխինի ղեկավարության տակ, պատերազմի սկզբում նշանակվել է Մեծ իշխան Կոնստանտին Պավլի կորպուսում, իսկ Ցեսարևիչի բանակից հեռանալուց և նրա շտաբի լուծարումից հետո, գեներալ Տոլի գլխավորությամբ մասնակցել է Բորոդինոյի ճակատամարտին (ինչի համար ստացել է Սբ. Աննայի 3-րդ աստիճանի շքանշան)։
Երբ Մոսկվան մաքրվեց ֆրանսիացիներից, Մուրավյովը ընդունվեց գեներալ Միլորադովիչի ջոկատը և մասնակցեց Հայրենական պատերազմի շատ փառահեղ գործերին, որոնց թվում առանձնանում են Տարուտինոյի և Վյազմայի ճակատամարտերը։ Հիվանդությունը ստիպեց Մուրավյովին հեռանալ բանակից, երբ նա գտնվում էր Վիլնայում։ Նա վերադարձավ բանակ միայն 1813 թվականի ապրիլին։ Արտասահմանյան արշավի ընթացքում Մուրավյովը մասնակցել է բազմաթիվ գործերի՝ Լյութցենի, Բաուցենի, Դրեզդենի, Կուլմեի, ֆեր Շամպենուազի ժամանակ և, մասնակցել է նաև Փարիզի գրավմանը։
1816 թվականի մարտի 7-ին շտաբս-կապիտան դարձած Մուրավյովը նույն թվականի հուլիսի 29-ին գործուղվել է Ա.Պ. Երմոլովի մոտ՝ որպես Վրացական առանձին կորպուսի հրամանատար և նրան ուղարկել են ռուս-պարսկական սահմանը ստուգելու։ 1816 թվականի օգոստոսի 30-ին նա ստացել է կապիտանի կոչում։ 1817 թվականին արտակարգ դեսպանության կազմում նա մեկնել է Պարսկաստան, իսկ առաքելության ավարտից հետո՝ մնացել է Կովկասում և երեք տարի անց բարդագույն արշավ է իրականացրել դեպի Կասպից ծովի արևելյան ափեր և Խիվա։
Արշավախմբի խնդիրների թվում էին ափերի աշխարհագրական նկարագրության կազմումը, օգտակար հանածոների հետախուզումը, դեպի Հնդկաստան հնարավոր ուղիների ուսումնասիրությունը և թուրքմենների հետ առևտրային և դիվանագիտական հարաբերությունների սկիզբը․ պլանավորված էր նաև Հիվա ներթափանցելու փորձ անել։ Այս հանձնարարականը գերազանց կատարելու համար՝ Մուրավյովը 1820 թվականի մայիսի 4-ին ստացել է գնդապետի կոչում։
Խիվա կատարած արշավի արդյունքների հիման վրա՝ 1822 թվականին Մուրավյովն իր ճանապարհորդության մասին Մոսկվայում հրատարակեց երկհատոր գրառումներ, որոնք պարունակում էին քաղաքական, աշխարհագրական, տնտեսական, ազգագրական և ռազմական բնույթի ամենաարժեքավոր նյութեր։
1822 թվականի հունիսի 11-ին՝ վերադառնալուց հետո, նա նշանակվել է 7-րդ կարաբինիերի, հետագայում՝ 13-րդ Էրիվանի լեյբ-նռնականետների գնդի հրամանատար։
Այս գնդի հետ Մուրավյովը մասնակցել է Պարսկական պատերազմին, 1826թ․-ի արշավին՝ գործելով Պարսկաստանի խորքերում, իսկ 1827թ-ի արշավում, լինելով Կովկասյան առանձին կորպուսի շտաբի պետի օգնական, մասնակցել է Աբբաս Աբադի բերդի պաշարմանը և գրավմանը և պարսից գահաժառանգ Ա Աբբաս-Միրզա յի դեմ գործերում, այդ թվում՝ Մերենդա ամրոցի և Թավրիզ քաղաքի գրավմանը։
Կարսից հետո Մուրավյովը Իվան Պասկևիչ ի հրամանատարությամբ մասնակցել է Ախալցխայի մոտ տեղի ունեցած մարտերին և դրան հաջորդած այդ բերդի գրավմանը, եղել է Չաբորի գյուղի մերձակայքում կատարվող մարտերում և մասնակցել է այնտեղ տեղակայված թուրքական ճամբարի գրավմանը (ինչի համար 1830 թվականի հունվարի 27-պարգևատրվել է Սուրբ Աննայի 1-ին աստիճանի շքանշանով), Կաինլյա գյուղի մոտ կատարվող մարտերում, Էրզրումի և Բայբուրդի գրավմանը ։
Վերջին նշանակետը վերցնելու համար 1830 թվականի ապրիլի 21-ին պարգևատրվել է Սուրբ Վլադիմիրի 2-րդ աստիճանի շքանշանով։ Ախալցխայի բերդի գրավմանը և այլ գործերում մասնակցելու համար 1829 թվականի հունվարի 1-ին պարգևատրվել է Սուրբ Գեորգի 3-րդ աստիճանի շքանշանով։
Ախալցխայի համար նույնպես Մուրավյովը նույն թվականի ապրիլի 21-ին պարգևատրվել է ոսկե սուրով՝ «Արիության համար» մակագրությամբ։ Թուրքական պատերազմի ավարտին Մուրավյովը կոմս Պասկևիչի հետ ունեցած տարաձայնությունների պատճառով պետք է ծառայեր գեներալ-ֆելդմարշալ Ի.Ի. Դիբիչի հրամանատարության տակ, բայց դեռ չանցնելով վերջինի տրամադրության տակ, նա մասնակցեց ջարաբելոկան լեզգիների դեմ արշավանքին։
Կոմս Պասկևիչի հետ եղած տարաձայնությունները Մուրավյովին ստիպեցին հեռանալ Կովկասից։ 1831 թվականի ապրիլի 15-ին նրան շնորհվել է գեներալ-լեյտենանտի կոչում և նույն թվականի հոկտեմբերի 18-ին նա ստացել է Սբ. Աննայի 1-ին աստիճանի շքանշանի կայսերական թագը։ Սեպտեմբերի 20-ին նշանակվել է 24-րդ հետևակային դիվիզիայի պետ։ 1832 թվականի հուլիսի 21-ին ստացել է Լեհական 2-րդ աստիճանի ռազմական արժանապատվության համար գերազանցության նշան։
1832 թվականին Մուրավյովին ուղարկում են Ալեքսանդրիա։ Այս գործուղման պատճառ են դարձել հետևյալ հանգամանքները. 1833 թվականին Եգիպտոսը, լինելով Թուրքիայի անբաժանելի մասը, ղեկավարում էր սուլթանի փոխարքայի կոչում ունեցող պաշտոնյան։ 1832 թվականին Մեգմեթ-Ալին ապստամբեց իր տիրոջ դեմ և պահանջեց անջատել Եգիպտոսը Թուրքիայից՝ Սիրիայի և որոշ ծովափնյա քաղաքների հետ։ Հետո սուլթանը դիմեց Նիկոլայ I կայսրին՝ օգնության խնդրանքով։
Նիկոլայ I-ը, իր հերթին, ձգտում էր Ադրիանոպոլի պայմանագրի դրույթներն ավելի ձեռնտու դարձնել Ռուսաստանի համար և այդ նպատակով Մուրավյովին ուղարկեց Պոլիս։ Այնուհետև Մուրավյովը գնաց Եգիպտոս։ Մուրավյովի հետ տեսակցության ժամանակ Մեհմեթ Ալին հայտարարել է, որ անվերապահորեն կատարում է թագավորի կամքը, և հրամայել է անհապաղ դադարեցնել ռազմական գործողությունները։ Հենց որ Մուրավյովը հեռացավ Ալեքսանդրիայից, Մեհմեթ Ալին վերսկսեց ռազմական գործողությունները։ Մեհմեթ Ալիի որդին՝ Իբրահիմ փաշան, Կոնյեի ճակատամարտում 1832 թվականի դեկտեմբերի 21-ին ջախջախեց թուրքական զորքերը և գերևարեց սերասկիր Ռեշիդ Մեհմեթ փաշային՝ իր ողջ շտաբով։
1855 թվականի հունիսի սկզբին ռուսական բանակը շարժվեց դեպի Կարս։ Ամրոցի դեմ իրականացվող գործողությունների ջոկատի կազմում եղել է 21200 հետևակ, 3000 կանոնավոր հեծելազոր և նույնքան կազակ, 400 վրացական և հայկական միլիցիայի անդամ, հրետանային պարկը բաղկացած է եղել 88 հրանոթներից (հիմնականում թեթև)։  Կարսի կայազորը, տարբեր գնահատականներով, բաղկացած էր 19-33 հազար մարդկանցից՝ Վասիֆ փաշայի հրամանատարությամբ, այնտեղ էր նաև բրիտանացի ռազմական խորհրդականների մի խումբ՝ գնդապետ Ուիլյամսի գլխավորությամբ։ Բայազետի մոտ համարյա 12 հազար մարդ էր գտնվում Վելի փաշայի ղեկավարության ներքո, Էրզրումում՝ 11-12 հազար մարդ։
Ջոկատի բոլոր գեներալների ռազմական խորհրդում որոշում է կայացվել ոչ թե գրոհել ամրոցը, այլ կանոնավոր պաշարում սկսել մատույցներում և ամբողջությամբ փակել Էրզրումի հետ հաղորդակցության ուղիները։ Այս որոշման նախաձեռնողները եղել են Վ. Օ. Բեբուտովն և Յ. Պ. Բակլանովը։  Պաշարման պարագիծը 50 մղոն էր, սակայն տեղանքի բնույթն ինքնին թույլ չէր տալիս փակել Կարս տանող բոլոր հնարավոր ճանապարհները։  Դժվարամատչելի վայրերում տեղակայված էին կազակակների դիտակետերը։ Արդեն պաշարման հենց սկզբում՝ օգոստոսի 18-ին, Բակլանովը ջախջախեց թուրք կերապան ուժեղ ջոկատը։  Օգոստոսի 20-ին կոմս Նիրոդի ջոկատը ջախջախեց ևս մեկ կերապան ջոկատ։ Օգոստոսի 22-ին կանխվեց կայազորի շրջափակումը ճեղքելու փորձը։  Ռուսական զորքերի կողմից Կարսի լիակատար պաշարումն ավարտվեց օգոստոսի վերջին։
Սեպտեմբերի սկզբին Մուրավյովի և Բակլանովի միջև լուրջ տարաձայնություններ են սկսվել։ Մուրավյովը մտադրվել էր սկսել ամրոցի գրոհը, իսկ Բակլանովը կտրականապես դեմ էր, պնդելով, որ ամրոցների հետախուզությունը անբավարար է անցկացվել, և առկա քարտեզներում կան բազմաթիվ սխալներ և անճշտություններ։ Այդ հիմքի վրա Բակլանովը պնդում էր, որ գրոհի ժամանակ ռուսական զորքերը կկրեն չարդարացված բարձր կորուստներ՝ ճակատամարտի ամբողջական անորոշության պայմաններում։ Սակայն Մուրավյովին համոզել չի հաջողվել։ Գրոհը նշանակվել էր կատարել սեպտեմբերի 17-ի վաղ առավոտյան։ Նախօրեին պարզվեց, որ թուրքերը ինչ-որ տեղից իմացել են ռուսական ծրագրերի մասին և պատրաստ են հետ մղել գրոհը։ Բակլանովը վերջին փորձն արեց համոզել Մուրավյովին, բայց վերջինս անզիջում էր։
Հարձակվող շարասյուներին դիմավորեցին ուժեղ հրետանային կրակով, այնուհանդերձ, գեներալներ Բազինին և Բակլանովին հաջողվեց մեկը մյուսի հետևից երեք ռեդուտ անել, նրանց մնում էր գրավել միայն Վելի-Տաբիա ամրոցը։ Երկու գեներալներն էլ ապարդյուն օգնություն խնդրեցին Մուրավյովից, բայց նա ստիպված եղավ ամբողջ ռեզերվը նետել Շորախ բերդի մոտ մահացող գեներալ Մայդելի շարասյունը փրկելու համար։ Շորախից հյուսիս՝ Չախմախի ամրությունների մոտ, գեներալ Կովալևսկու շարասյունը ահռելի կորուստներ է կրել, զոհվել է ինքը՝ Կովալևսկին։ Մուրավյովը ստիպված եղավ ընդհանուր նահանջի հրաման տալ։ Պաշտոնական տվյալներով՝ ռուսական զորքերում սպանվածների և վիրավորների կորուստը կազմել է 4 գեներալ (1 սպանված), 250 սպա (74 սպանված) և ավելի քան 7000 ցածր կոչում (մոտ 2300 մարդ զոհվել է)։ Պաշտպանների կորուստները գնահատվում են 1400 սպանված և վիրավոր։
Անհաջող գրոհի հաջորդ օրը ռազմական խորհրդում ընդունվեց Բակլանովի առաջարկը՝ Կարսը վերցնել ուժասպառ անելով։  Չնայած չափազանց խոցելի ինքնասիրությանը, Մուրավյովը հաշտվել էր Բակլանովի հետ։
Վրացի, հայ և ադրբեջանցի կամավորներից կազմվել է մեծ պարտիզանական ջոկատ՝ Մ. Թ. Լորիս-Մելիքովի հրամանատարությամբ, որը գործում էր թուրքերի հեռավոր հաղորդակցություններում և խոչընդոտում էր պաշարվածներին սնունդ հասցնելու փորձերը։ Բերդում սով սկսվեց, բնակիչները փախնում էին, դասալքություն սկսվեց։ Ռուսական զորքերը չէին խոչընդոտում բերդից անզեն մարդկանց դուրս գալուն, բայց խստորեն կասեցնում էին հակառակ կողմից ներթափանցման ցանկացած փորձ։ Նոյեմբերի 13-ին Ն. Մուրավյովը փոխանցեց Վ. Ուիլյամսին կապիտուլյացիայի պայմանները։ 1855 թվականի նոյեմբերի 16-ին Կարսի հրամանատար Վասիֆ փաշան և նրա կայազորը կապիտուլյացիայի ենթարկվեցին և հանձնեցին ամրոցը։
1855 թվականի դեկտեմբերի 4-ին Մուրավյովը պարգևատրվել է Սուրբ Գեորգի 2-րդ աստիճանի շքանշանով՝ 1855 թվականի նոյեմբերի 16-ին Կարսի բերդը գրավելու համար և արժանացել է «Կարսկի» պատվավոր մականունը։ 1856 թվականի հուլիսի 22-ին Մուրավյովը հեռացվեց զբաղեցրած պաշտոնից՝  նշանակվելով Պետական խորհրդի անդամ։  1858 թվականի դեկտեմբերի 9-ին Մուրավյովը նախագահ նշանակվեց գլխավոր ռազմական դատարանի այն անձանց նկատմամբ, ովքեր մեղադրվում էին Ղրիմի և Հարավային բանակների նախկին զորքերի մատակարարման անկարգությունների և չարաշահումների մեջ։ 1859 թվականի հունիսի 9-ին Մուրավյովը ազատվել է զբաղեցրած պաշտոնից և ուղարկվել անժամկետ արձակուրդ՝ պահպանելով աշխատավարձը «մինչև հիվանդության բուժումը»;
Իր կյանքի վերջին տարիներին Մուրավյովը հիմնականում բնակվում էր Վորոնեժի նահանգի (այժմ՝ Լիպեցկի մարզ) Զադոնսկի գավառի Սկորնյակովո (Արխանգելսկոյե) կալվածքում. 1861 թվականին ստացել է գրենադերների Սամոգիտական գնդի երկրորդ շեֆի կոչումը և գրանցվել է Էրիվանյան գնդի 13-րդ Լեյբ-գրենադերների գնդի ցուցակներում։ 1866 թվականի հոկտեմբերի 23-ին մահացել և թաղվել է Զադոնկի Բոգորոդիցկի վանքի Վլադիմիրի տաճարի արևելյան կողմում, ընդ որում հուղարկավորությունը, կտակի համաձայն, աչքի էր ընկել արտասովոր համեստությամբ ։
Ամուսնացած է եղել երկու անգամ։
Պարգևներ
·                    Սուրբ Աննայի 3-րդ աստիճանի շքանշան (1812)
·                    Սուրբ Վլադիմիրի 4-րդ աստիճանի շքանշան վարդակապով (1813)
·                    Սուրբ Աննայի 2-րդ աստիճանի շքանշան (1814)
·                    Ոսկե սուր «Արիության համար» (1814)
·                    Սուրբ Վլադիմիրի 3-րդ աստիճանի շքանշան (1822)
·                    Սուրբ Գեորգի 4-րդ աստիճանի շքանշան (1828)
·                    Սուրբ Գեորգի 3-րդ աստիճանի շքանշան (1829)
·                    Սուրբ Վլադիմիրի 2-րդ աստիճանի շքանշան (1830)
·                    Լեհական 2-րդ աստիճանի ռազմական արժանապատվության համար գերազանցության նշան (1832)
·                    Սպիտակ Արծվի շքանշան (1834)
·                    Սուրբ Ալեքսանդր Նևսկու շքանշան (1850)
·                    Սուրբ Գեորգի 2-րդ աստիճանի շքանշան (1855)
·                    Սուրբ Ալեքսանդր Նևսկու 2-րդ աստիճանի շքանշանի ադամանդե կրծքանշաններ (1863)
·                    Սուրբ Անդրեաս Առաքյալի շքանշան (1865)
Օտարերկրյա
·        Առյուծի և Արևի 2-րդ աստիճանի պարսկական շքանշան (1817)
·        Թուրքական ոսկե մեդալ ադամանդներով (1833)
·        Թուրքական սուլթան Մահմուդ II-ի դիմանկար, ադամանդներով զարդարված (1833);
·        Պարսից շահ Նասրեդինի դիմանկար, ադամանդներով զարդարված, կապույտ ժապավենի վրա (1855)
Ստեղծագործություններ
* Պատերազմը Կովկասից դուրս 1855 թ.-ին   Հ. 1-2. – Սանկտ Պետերբուրգ, 1876.
* Թուրքիան և Եգիպտոսը 1832 և 1833 թվականներին։ Մաս 1-4. – Մ., 1870-1874.
* Ճանապարհորդություն դեպի Թուրքմենստան և Խիվա 1819 և 1820 թվականներին։ Մաս 1-2. – Մ., 1822.
* Ռուսները Բոսֆորում։ –Մ., 1869.
Խոզի պատերազմ
Խոզի պատերազմ (Pig War), նաև հայտնի է որպես Պատերազմ խոզերի պատճառով, Դրվագ խոզերի հետ (Pig Episode), Պատերազմ խոզի և կարտոֆիլի պատճառով (Pig and Potato War), Սահմանային վեճ Սան Խուան կղզիներում (San Juan Boundary Dispute) և Հյուսիսարևմտյան սահմանային վեճ (Northwestern Boundary Dispute), ԱՄՆ-ի և Մեծ Բրիտանիայի միջև առճակատում, որը սկսվել է 1859 թվականին Սան Խուան կղզիների վիճելի շրջանում սպանված խոզի պատճառով։ Խոզը հակամարտության միակ զոհն էր, իսկ հակամարտությունն ընդհանուր առմամբ եղել է անարյուն։
Նախապատմություն
Խնդիրն այն էր, որ «նեղուցի մեջտեղ» հասկացության համար երկու տարբերակ կար՝ Հարո նեղուցը Սան Խուան կղզիների արևմտյան կողմում կամ Ռոզարիո նեղուցը՝ արևելքից։ 1846 թվականին տարածաշրջանի աշխարհագրությունը դեռ լավ ուսումնասիրված չէր։ Հիմնական մատչելի քարտեզներ էին նրանք, որոնք հրատարակել էր Ջորջ Վանկուվերը 1798 թվականին, և նրանք, որ հրատարակել էին 1845 թվականին Չարլզ Ուիլկսը։ Երկու դեպքում էլ քարտեզները բավականին ճշգրիտ էին Վանկուվեր կղզու հարավարևելյան ափի գոտում և Հալֆ կղզիներում, և, հետևաբար, Հարոյի նեղուցի ճշգրիտ անցումը հայտնի չէր ։
1856 թվականին ԱՄՆ-ն և Բրիտանիան ստեղծել են Սահմանային հանձնաժողով, որը լուծել է սահմանային մի շարք խնդիրներ, այդ թվում՝ Ջորջիայի նեղուցից մինչև Խուան դե Ֆուկա նեղուց ջրային սահմանը։ Բրիտանիայի կողմից հանձնաժողովի կազմում էին առաջին կոմիսար Ջեյմս Չարլզ Պրևոստը, երկրորդ կոմիսար Ջորջ Հենրի Ռիչարդսը և կրտսեր քարտուղար Ուիլյամը։ Ամերիկացիների կողմից եղել են առաջին կոմիսար Արչիբալդ Քեմփբելը, երկրորդ կոմիսար Ջոն Պարկը և քարտուղար Ուիլյամ Ուորենը։ Երկու կողմերը 1857 թվականին մի քանի համատեղ հանդիպումներ են ունեցել Էսկիմոլտ և Նանաիմո ծովածոցներում և հանդիպումների ընթացքում փոխանակել են նամակներ։
Խոզ
1859 թվականի հունիսի 15-ին՝ Օրեգոնի պայմանագրի ստորագրումից ուղիղ 13 տարի անց, ամերիկացի ֆերմեր Լիման Քաթլերը, որը բնակություն էր հաստատել Սան Խուան կղզում ԱՄՆ-ի օրենքների համաձայն, հայտնաբերել է, որ իր պարտեզում մեծ սև խոզ է եղել, որը կերել է պարտեզի կարտոֆիլը։ Դա առաջին անգամ չէր, որ տեղի էր ունեցել, Քաթլերը գնդակահարել է խոզին։ Պարզվել է, որ խոզը պատկանել է իռլանդացի Չարլզ Գրիֆինին, որը ղեկավարել է Հուդզոնի ծոցի ընկերության ոչխարաբուծարանը, նա ունեցել է մի քանի խոզ, և նրանց թույլ էր տվել ազատորեն թափառել ամենուր  ։ Մինչ այս միջադեպը հակամարտության երկու կողմերն էլ խաղաղ են ապրել։ Քաթլեր Գրիֆինին առաջարկել են 10 դոլար որպես փոխհատուցում խոզի համար, սակայն Գրիֆինը պահանջել է 100 դոլար։ Այդ ժամանակ Քաթլերը հայտարարել էր, որ ոչինչ չի վճարելու, քանի որ խոզը ներխուժել է իր երկիր : Երբ բրիտանական իշխանությունները սպառնացել են ձերբակալել Քաթլերին, ամերիկացի ֆերմերը դիմել է իր իշխանություններին՝ ռազմական պաշտպանության համար։
Ռազմական էսկալացիա
Օրեգոնի ռազմական շրջանի հրամանատար, բրիգադի գեներալ Ուիլյամ Հարնին ի սկզբանե Սան Խուան կղզի է ուղարկել 9-րդ հետևակային գնդի 66 զինվոր՝ կապիտան Ջորջ Պիկետի հրամանատարության ներքո՝ հրաման տալով թույլ չտալ վայրէջք կատարել բրիտանացիներին ։ Վախենալով, որ եթե ամերիկացիներին առանց հսկողության թողնեն, ապա ամերիկյան սքվոտերները կսկսեն բնակեցնել Սան Խուան քաղաքը, անգլիացիներն այնտեղ երեք ռազմանավ են ուղարկել կապիտան Ջեֆրի Հորնբիի հրամանատարությամբ։ Սկսվել է էսկալացիա, և 1859 թվականի օգոստոսի 10-ին 461 ամերիկացի զինվոր՝ գնդապետ Սայլես Քեսիի ընդհանուր հրամանատարության ներքո, դիմակայել է բրիտանական հինգ ռազմանավերին՝ 167 զենքով և 2140 մարդ ինքնաթիռում։
Բրիտանական Վանկուվեր գաղութի նահանգապետ Ջեյմս Դուգլասը հրամայել է դերծովակալ Ռոբերտ Բեյնեսին՝ ափ իջեցնել ծովային հետևակայինների կղզում և այնտեղից դուրս շպրտել ամերիկացի զինվորներին։ Բեյնեսը հրաժարվել է՝ որոշելով, որ հիմար կլիներ երկու մեծ տերություններին պատերազմ սանձազերծել ինչ-որ խոզերի պատճառով։ Երկու կողմից էլ տեղում գտնվող հրամանատարները ստացել են նույն հրամանները՝ պաշտպանվել հարձակման դեպքում, բայց ոչ մի դեպքում առաջինը չկրակել։ Մի քանի օրվա ընթացքում բրիտանացի և ամերիկացի զինվորները վիրավորանքներ են փոխանակել՝ փորձելով հրահրել միմյանց, սակայն կրակոցներն այդպես էլ չեն հնչել։
Հակամարտության կարգավորում
Երբ ճգնաժամի մասին լուրը հասել է Վաշինգտոն և Լոնդոն, երկու երկրների պաշտոնատար անձինք ցնցվել են և գործողություններ են ձեռնարկել պոտենցիալ պայթյունավտանգ իրավիճակի լիցքաթափման ուղղությամբ ։ Սեպտեմբերին ԱՄՆ-ի նախագահ Ջեյմս Բյուքենենը գեներալ Ուինֆիլդ Սքոթին ուղարկել է ճգնաժամի լուծման ուղիների շուրջ նահանգապետ Ջեյմս Դուգլասի հետ բանակցելու համար։ Սքոթին արդեն հաջողվել է կարգավորել 1830-ականների վերջին ԱՄՆ-ի և Մեծ Բրիտանիայի միջև երկու սահմանային հակամարտոթյունները, և նախագահը հույս է հայտնել, որ նա կրկին կկարողանա երկիրը ազատել մշուշոտ քաղաքացիական պատերազմի պայմաններում անհարկի ռազմական հակամարտությունից։ Հոկտեմբերին Սքոթը ժամանել է Սան Խուան և բանակցություններ սկսել Դուգլասի հետ։
Բանակցությունների արդյունքում կողմերը պայմանավորվել են պահպանել Սան Խուան կղզու համատեղ օկուպացիան մինչև հարցի վերջնական լուծումը, բայց միևնույն ժամանակ նվազեցնել բնակչության քանակակազմը մինչև յուրաքանչյուր կողմից 100 մարդ չգերազանցող թիվը։ Բրիտանական ճամբարը տեղավորվել է առափնյա գծի մոտ գտնվող կղզու հյուսիսային մաս, ամերիկյանը՝ հարավային, բարձրադիր հատվածում, որտեղից կարելի էր հրետանային արգելք կիրառել նեղուցի վրա։
Շուտով սկսված քաղաքացիական պատերազմի պատճառով ԱՄՆ-ում համատեղ օկուպացիան ձգձգվել է 12 տարով։ Իշխանությունները հորդորում էին Լոնդոնին անեքսիայի ենթարկել ոչ միայն վիճելի տարածքը, այլև ամբողջ տարածաշրջանը, բայց բրիտանական պաշտոնական իշխանությունները դրան համաձայն չէին։ 1871 թվականին Մեծ Բրիտանիան և ԱՄՆ-ն ստորագրել են Վաշինգտոնի պայմանագիրը, որում, ի թիվս այլ հարցերի, նշվել է, որ Սան Խուան նեղուցի հարցը կարող է լուծել միջազգային արբիտրաժը։ Որպես արբիտր՝ կողմերից ընտրվել է գերմանական կայսր Վիլհելմը, որը հանձնել է հարցը արբիտրաժային հանձնաժողովի երեք անձանց հետ քննարկման, որոնք հանդիպել են Ժնևում գրեթե մեկ տարի։ 1872 թվականի հոկտեմբերի 21-ին հանձնաժողովը որոշել է հարցը հօգուտ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների. ընդունվել է Հարոյի նեղուցի վերաբերյալ ամերիկյան առաջարկը։
1872 թվականի նոյեմբերի 25-ին բրիտանական ծովային հետևակայինները կղզին թողել են, ամերիկյան զորքերը դուրս են բերվել 1874 թվականի հուլիսին։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Վաշինգտոն նահանգի պատմություն Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի պատերազմներ Կատեգորիա:Մեծ Բրիտանիայի պատերազմներ Կատեգորիա:Բնօրինակում անաղբյուր հոդվածներ
Ռիբաչի (այլ կիրառումներ)
Ռիբաչի, կարող է վերաբերել՝
Վահանանց պատերազմ
4 թվական]]ներին տեղի ունեցած ապստամբություն, որը ուղղված էր Սասանյան Պարսկաստանի կրոնափոխության և պարսկացման քաղաքականության դեմ։ Ապստամբությանը մասնակցել են հայկական, վրացական և աղվանական ուժեր։ Հայաստանում հայրենասիրական ուժերը միավորվել էին Վահան Մամիկոնյանի շուրջ, որը Վարդան Մամիկոնյանի եղբոր՝ Հմայակի որդին էր։ Այդ ժամանակ Հայաստանի կաթողիկոսը Գյուտն էր, որին 471 թվականին պարսից Պերոզ արքան կանչում է արքունիք և նրանից պահանջում կրոնափոխ լինել։ Գյուտը մերժում է կրոնափոխության առաջարկը և վերադառնալով Հայաստան՝ կյանքի վերջին տարիները անցկացնում է Վանանդ գավառում։ Նրան հաջորդում է Հովհաննես Ա Մանդակունին։
Պարսկաստանը այդ ժամանակ Միջին Ասիայում զբաղված էր հոների դեմ պատերազմով, այդ պատճառով Պերոզը նախընտրում էր ընդհատակյա կերպով աջակցել կրոնափոխությանը, քանի որ բացահայտ աջակցումը կբերեր նոր ապստամբության, որին դիմագրավելը այդ շրջանում անհնար էր։
Արևելյան Վրաստանում Վախթանգ Գորգասալ թագավորը ապստամբում է պարսիկների դեմ և սպանում Աշուշա բդեշխի որդուն՝ պարսից արքայի դրածո բդեշխ Վազգենին, որը նաև Վարդան Մամիկոնյանի փեսան էր։ Վազգենը ուրացել էր քրիստոնեությունը և կրոնափոխ եղել, ապա փորձել էր ստիպել, որ Վարդանի աղջիկը՝ Շուշանիկը, նույնպես ուրանա, բայց Շուշանիկը, դիմանալով մի շարք տանջանքների, չէր ուրացել քրիստոնեությունը և մարտիրոսվել էր։ Նա վրաց ուղղափառ և հայ առաքելական եկեղեցիների կողմից դասվել է սրբերի շարքին։
Վախթանգի կողմից Վազգենի սպանությունը առիթ հանդիսացավ ապստամբության սկսվելուն։ 481 թվականին հայ նախարարները Վահան Մամիկոնյանի առաջնորդությամբ հավաքվում են Շիրակ գավառում և որոշում ապստամբել։ Տեղի են ունենում Ակոռիի, ՆԵրսեհապատի, Ճարմանայի և մի շարք այլ ճակատամարտեր ու բախումներ, որոնց արդյունքում 484 թվականին Նվարսակ գյուղում Հայաստանի և Պարսկաստանի միջև կնքվում է պայմանագիր։ Պայմանագրի արդյունքում պարսիկները վերջնականապես հրաժարվում են կրոնափոխության մտադրությունից, և հայ իշխանները ստանում են ներքին ինքնավարություն։ 485 թվականին Վահան Մամիկոնյանը մեկնում է Տիզբոն և ստանում Հայաստանի տանուտերի, իսկ ավելի ուշ՝ մարզպանի պաշտոնները։
Վահանանց ապստամբությունը ունեցավ շատ կարևոր դեր հայոց ներքին ինքնավարություն հաստատման և պահպանման գործում։
Նախապատմություն
Վարդանանց պատերազմին հաջորդած դատավարությունից և իշխանների աքսորից հետո՝ 455 թվականին, Հազկերտ արքան ազատ է արձակում իր մոտ պատանդ պահված նշանավոր Աշուշա բդեշխին, սակայն նա միանգամից չի վերադառնում իր հայրենի Գուգարք, այլ փորձում է գլուխ բերել մի դժվար գործ։ Նա կաշառում է մի շարք նշանավոր պարսիկների, խնդրում է Հազկերտին ազատ արձակել Վարդան Մամիկոնյանի եղբոր՝ Հմայակ Մամիկոնյանի 3 որդիներին՝ Վահանին, Վասակին և Արտաշեսին։ Դժվարությամբ, բայց Հազկերտը թույլատրում է նրան իր հետ տանել Մամիկոնյան իշխանի երեք որդիներին։ Նրա ջանքերով ազատ են արձակվում նաև Արշավիր Կամսարականի երկու որդիները՝ Ներսեհը և Հրահատը։
Ե՛վ Մամիկոնյանների, և՛ Կամսարականների հետ Աշուշա բդեշխը ուներ բարեկամական կապեր։ Աշուշան և Վարդան Մամիկոնյանը խնամիներ էին։ Վարդանի աղջիկը՝ Շուշանիկը, ամուսնացել էր Աշուշայի որդու՝ Վազգենի հետ։ Բացի այդ Հմայակ Մամիկոնյանի կին Ձվիկը և Աշուշայի կին Անուշվռամը քույրեր էին։ Իսկ Արշավիր Կամսարականը Վարդանի փեսան էր ։
Գուգարքի կենտրոնը Ցուրտավն էր, որտեղ էլ իր քրոջ՝ Անուշվռամի հետ ապրում էր Ձվիկը։ Նա իր վրա է վերցնում երեխաների կրթությունը։ Բացի գերությունից ազատված երեք երեխաներից՝ նա ուներ նաև մի փոքր որդի նույնպես՝ Վարդը, ում Վասակ Սյունին չէր կարողացել գերեվարել։ Նա Մամիկոնյան չորս որդիներին՝ Վահանին, Վասակին, Արտաշեսին և Վարդին, և Կամսարական երկու որդիներին՝ Ներսեհին ու Հրահատին, կրթում է։ Ազնվական մանուկների հետ կրթություն էր ստանում նաև Ղազար անունով մի աշակերտ, որը Փարպի գյուղից էր։
Մամիկոնյան եղբայրները ոչ միայն մտավոր, այլև ֆիզիկական կրթություն էին ստանում։ Նրանք հայտնի էին որպես հաջողակ որսորդներ, որոնք մշտապես առատ որսով էին վերադառնում Լալվարից։ Իրենց ունակությունների համար այս երիտասարդները հայտնի դարձան նախարարական շրջանում, իսկ Սասանյան Պարսկաստանը զգուշաբար հետևում էր երիտասարդ նախարարներին՝ նրանց համարելով իր համար վտանգավոր ։
Գյուտ կաթողիկոսի գործունեությունը
Մովսես կաթողիկոսի մահից հետո կաթողիկոսական աթոռին է նստում Գյուտ կաթողիկոսը, որը Մաշտոցի աշակերտներից էր և հարում էր Հայաստանի բյուզանդասեր կուսակցությանը։ Նրա կաթողիկոս դառնալը պարսկամետ կուսակցության և Պերոզ արքայի պարտությունն էր ։
Ըստ Կաղանկատվացու՝ Գյուտ կաթողիկոսը Աղվանքի Վաչե թագավորին շնորհավորական և հիացական մի նամակ է ուղարկել, որում նրան շնորհավորում էր պարսկական բանակի դեմ տարած հաջողությունների համար ։
Գյուտ կաթողիկոսը և հայոց բյուզանդասեր կուսակցությունը իրենց հայացքները նորից ուղղում են դեպի կրոնական Բյուզանդիա։ Կաթողիկոսը նամակներ է գրում Լևոն Ա Մակելլոսին, որն անգամ օգնության խոստումներ է տալիս կաթողիկոսին, սակայն տարբեր պատճառներով հետաձգում էր իրականացնել իր խոստումները։ Գյուտը քայլեր է ձեռնարկում կրոնափոխության համակարգը վերացնելու համար։ Այս ոլորտում նրա գլխավոր հակառակորդը Գադիշո Խորխոռունին էր, որն էլ, իմանալով Գյուտի քայլերի մասին, անմիջապես մեկնում է Տիզբոն և գանգատվում Պերոզ արքային։ Նա պատմում է, որ իր մոտ եկած և կրոնափոխության ցանկություն ցույց տված նախարարներին Գյուտը կանչում էր իր մոտ և համոզում նրանց հրաժարվել կրոնափոխությունից։ Նաև պատմում է հայ-բյուզանդական կապի մասին։
Գյուտը ստիպված էր մեկնել Տիզբոն և ներկայանալ արքային։ Պերոզը Գյուտից հարցուփորձ է անում Վզատվշնասպի միջոցով։ Գյուտը ասում է, որ ամեն ինչ չէ, որ սուտ է Գադիշոյի պատմածներում, սակայն հերքում է որևէ հայ-բյուզանդական ռազմական դաշինք։ Սակայն Պերոզը թերահավատորեն է վերաբերում նրա ասածներին և փիլոնազուրկ է անում նրան, արգելափակում պալատում։ Որոշ ժամանակ անց Գյուտը վերադառնում է Հայաստան և կյանքի վերջի տարիները անցկացնում Վանանդ գավառում, որտեղ էլ 478 թվականին մահանում է ։
Նախորդող դեպքեր
Հայաստանում գործող պարսկասեր կուսակցությունը անընդհատ Պերոզին զեկուցում էր, որ Վահան Մամիկոնյանը «անհնար է չապստամբի»։ Այդ պատճառով Վահան Մամիկոնյանը ստիպված էր մեկնել Տիզբոն, ներկայանալ արքային և ընդունել զրադաշտականություն, որպեսզի ազատվի կասկածանքներից ։ Պերոզ արքան նրան է հանձնում ոսկեհատ կոչումը՝ ավելի շատ նրան փորձելու համար։ Նրան օգնական է կարգվում մի սիրիացի, որի անունը Վրիվ էր։ Նա միանգամից սկսում է մատնություններ անել և պարսից արքունիքին հայտնել, որ Վահանը հավաքում է ամբողջ ոսկին և պահում իր մոտ, որպեսզի նոր դաշանկիցներ հավաքագրի և ապստամբություն սկսի։ Իմանալով, որ իր դեմ մատնություններ են արվում, Վահան Մամիկոնյանը հավաքում է ամբողջ հավաքված ոսկին և տանում պարսից արքունիք։ Նա իր վրայից կասկածները հանելու համար ասում է.
Նա բացատրում է նաև, որ եթե ուզենար ապստամբել, ինչու պետք է այսքան ոսկին բերեր և հանձներ Պերոզին։ Պերոզը հավատում է նրան, բայց պատանդ է պահում Վահանի եղբորը՝ Վարդին, իսկ Վահանը վերադառնում է Հայաստան, որպեսզի շարունակի իր պաշտոնը։
Արտաքին պայմանները նույնպես բարեհաջող էին ապստամբելու համար։ Պերոզի և հեփթաղների միջև գժտություն է ընկնում, և Պերոզը ստիպված էր պատերազմներ մղել հեփթաղների անապատներում, որը հյուծում էր պարսկական զորքին։ Պերոզը մի անգամ նույնիսկ ընկնում է թշնամիների ձեռքը, և ազատվելու համար իր Կավատ որդուն երկու տարի պատանդ թողնում նրանց մոտ, ապա մի ահռելի փրկագին վճարում նրան ազատելու համար։ Պարսկաստանի դիրքերի այսպիսի թուլացումը նպաստեց ապստամբության սկսվելուն ։
Հայ առաքելական եկեղեցու կաթողիկոսական աթոռը Գյուտից հետո անցավ Հովհան Մանդակունուն, որը նույնպես շարունակեց Գյուտի գործունեությունը։
Ռազմական գործողությունների ծավալում
Հայաստանում կազմվում է հեղափոխական կառավարություն։ Երկրի մարզպան է դառնում Սահակ ասպետ Բագրատունին, իսկ սպարապետ՝ Վահան Մամիկոնյանը։ Նրանք մտադիր էին անցնել Տայք, որը ապահով ապաստարան էր դեռևս թույլ կառավարության համար, սակայն Ատրվշնասպը Ատրպատականում խառնիճաղանջ զորք է հավաքում և ներխուժում Հայաստան ։
Ակոռիի ճակատամարտ
Ատրվշնասպի զորքը կազմված էր 7000 զինվորից, իսկ հայկականը՝ 400։ Վահան Մամիկոնյանը անձամբ չի առաջնորդում զորքը, այլ ուղարկում է իր եղբայր Վասակ Մամիկոնյանին։ Նրանք կարծում էին, որ կհասցնեն հասնել Արաքս մինչև պարսիկների գետանցումը, որպեսզի նրանց հենց այդ ժամանակ էլ մաս-մաս բռնեն և ոչնչացնեն, սակայն նրանք ուշանում են, և պարսիկները անարգել անցնում են գետը։
Վասակ Մամիկոնյանը հասկանում էր, որ անկարելի է բաց դաշտում ճակատամարտ մղել թվապես հայկական զորքից համարյա 17 անգամ մեծ զորքի դեմ, այդ պատճառով նա բռնում է լեռնային դիրք, որը Մասիսի լանջին գտնվող Ակոռի գյուղն էր։ Կռվի ժամանակ պարսիկների կողմն է անցնում Գարջույլ Խորխոռունին՝ իր 100 մարդկանցով։ Սակայն մնացած 300 մարտիկները չհուսահատվեցին։ Նրանք վստահ էին, որ ուժը թվաքանակի մեջ չէ։ Այս 300 մարտիկների առաջնորդներն էին Բաբգեն Սյունին, Վասակ Մամիկոնյանը և Կամսարական եղբայրները։ Նրանք այնպիսի բուռն թափով են հարձակվում պարսից զորքի վրա, որ ցրում են այն։ Պատերազմի դաշտում սպանվում են մի շարք պարսիկ մեծամեծներ, որոնց թվում էր նաև մարզպան Ատրվշնասպը, իսկ Գդիհոն Սյունին հազիվ է իրեն ազատում Ատոմի և Առոստոմի ձեռքից ։
Առոստոմը իր ձին քշում է Դվին, որպեսզի հայտնի Հայոց աշխարհին ավետիսը, սակայն տեսնում է, որ ամբողջ մայրաքաղաքը սգում է։ Նա իմանում է, որ հայ պարսկասերներից երկուսը՝ Վասակ Ամատունին և Վառգոշ Գնթունին, իրենից շուտ են հասել Դվին և Սահակ Բագրատունուն ու Վահան Մամիկոնյանին լուր տվել, որ Ակոռիում հայ իշխանները ահավոր պարտություն են կրել և սպանվել են բոլոր նշանավոր հայ իշխանները։ Առոստոմը հասնում է Դվին և բարձր հայտարարում․
Շուտով Դվին են հասնում նաև հաղթանակած 300 մարտիկները և մասնակցում հաղթական տոնախմբությանը ։
Ներսեհապատի ճակատամարտ
482 թվականի գարնանը պարսիկները իրենց ուժերը կենտրոնացնում են Հեր և Զարևանդ գավառներում։ Ի պատասխան սրան՝ Վահան Մամիկոնյանը իր ուժերը կենտրոնացնում է Ավարայրի դաշտից ոչ հեռու գտնվող Ներսեհապատ գյուղի մոտ ։
Ճակատամարտը տեղի է ունենում մայիսին։ Վահան Մամիկոնյանը զորքը բաժանում է 3 մասի․
Պարսիկները նախահարձակ են լինում և հարձակվում են հայկական աջ թևի վրա ու ցրում այն։ Սպարապետը որոշում է դուրս հանել պահեստային զորքերը և վերականգնել աջ թևը։ Նա Վրեն Վանանդեցուն հրամայում է առաջանալ դեպի աջ թև, սակայն Վրենը խնդրում է, որ սպարապետը իր վրա հույս չդնի։ Այդ ժամանակ Վահան Մամիկոնյանը Կամսարական եղբայրների հետ միասին հարձակվում է պարսիկների վրա և փախուստի մատնում նրանց։ Կռվի ընթացքը փոխվում է հօգուտ հայերի, և պարսկական զորքը խուճապի մատնված փախչում է։ Հաղթանակը հայերի կողմն էր։ Հայկական զորքի ուրախությունը էլ ավելի է մեծանում, երբ ճակատամարտից հետո հայտնվում է սպարապետի եղբայր Վարդ Մամիկոնյանը, որը պատանդ էր Պարսկաստանում։ Նրան հաջողվել էր փախչել գերությունից ։
Ճարմանայի ճակատամարտ
Ներսեհապատի ճակատամարտից հետո հայկական զորքը տեղափոխվում է Ծաղկոտն գավառ, Վարշակի ջերմուկներ կոչվող վայր։ Հայ զորքի հանգստի ժամանակ էլ վրա է հասնում վրաց Վախթանգ Գորգասալի սուրհանդակը։ Վախթանգ Գորգասալը հայտնում էր, որ պարսից մի ուժեղ գունդ եկել է Վրաստան և ինքը հասկանալով, որ ոչինչ չի կարող անել, քաշվել է Գուգարաց լեռները՝ հայ-վրացական սահմանը։ Նա խնդրում էր Վահանին գալ օգնության և հայտնում, որ ինքը հոներին արդեն հրամայել է ուժեղ գնդով գալ։ Վահան Մամիկոնյանը չի կարողանում մերժել Վախթանգին և մեկնում է նրան օգնության։ Վախթանգը հայտնում էր, որ հոները մի քանի օրից այստեղ կլինեն, սակայն երկար սպասելուց հետո անգամ հոները չէին երևում։
Ի վերջո պարսիկ զորավար Միհրանը բերում և իր ուժերը կենտրոնացնում է Կուր գետի ափին՝ Ճարմանայի դաշտում, և հայ-վրացական ուժերը ստիպված էին ճակատամարտել նրանց դեմ։ Ամբողջ վրացական բանակը դրված էր Վահան Մամիկոնյանի հրամանատարության տակ։ Հայ-վրացական զորքի առաջին հարվածներից պարսից զորքից շատերը փախան և անցան Կուր գետի մյուս ափ, սակայն այդ պահին սկսվում է հայ-վրացական զորքի դասալքությունը։ Ի վերջո ճակատամարտում զոհվում են մարզպան Սահակ Բագրատունին և Վասակ Մամիկոնյանը։ Ճակատամարտում լուրջ վիրավորում է ստանում նաև Բաբկեն Սյունին, որին նահանջելու ժամանակ կարողանում է իր ձիու վրա վերցնել և փրկել սպարապետ Վահան Մամիկոնյանը։ Ճակատամարտի ժամանակ գերի է ընկնում նաև Հրահատ Կամսարականը ։
Ապստամբության հետագա ընթացքը
Վահան Մամիկոնյանը չի վերադառնում Դվին, այլ մեկնում է Տայոց աշխարհի Մկնառինճ գյուղ, որտեղ էլ սկսվում են հավաքվել ճակատամարտի դասալիք զինվորները։ Վահանի հետ Հայաստան է գալիս նաև պարսիկ զորավար Միհրանը, որը բանակում է Բասեն գավառի Դու գյուղում և իր հետ բերում էր նաև Հրահատ Կամսարականին, ում պահում էր մեծ հսկողության տակ։ Միհրանը փորձում էր երկխոսության միջոցով հարթել ապստամբությունը, սակայն արքունիքից հրաման է ստանում անմիջապես վերադառնալ Պարսկաստան ։ Միհրանը իր հետ տանում էր նաև Ներսեհ Կամսարականի եղբորը՝ Հրահատին։ Ներսեհը հետապնդում է Միհրանին և փորձում փախցնել իր եղբորը։ Դա նրա մոտ հաջողվում է, սակայն Հազդ Սյունին մնում է Միհրանի մոտ և դատապարտվում մահվան ։
Միհրանի հեռանալուց հետո Վահան Մամիկոնյանը հնարավորություն է ստանում վերադառնալ Հայաստանի կենտրոն, որտեղ նրան ապատեղեկատվություն են տալիս և ասում, որ Ճարմանայի դաշտում Սմբատ մարզպանը և Վասակ Մամիկոնյանը չեն զոհվել, այլ վիրավորվել են և հիմա նամակ են ուղարկել և խնդրում են օգնական զորքով գալ Վիրք նրանց հետ տանելու համար, քանի որ եթե նրանք միայնակ վերադառնան, նրանց կարող են սպանել։ Վահանը չէր հավատում այս նամակին, սակայն Վասակի և Սահակի կանայք շատ են թախանձում նրան ջոկատ ուղարկել նրանց փնտրելու և նա չի կարողանում մերժել։ Մուշեղ Մամիկոնյանը վերցնում է հայոց զորքի մի ընտիր մաս և մեկնում Վիրք՝ գտնելու «վիրավորված» հայ իշխաններին, սակայն երկար ժամանակ փնտրելով՝ նրանց չի գտնում ։
Հայ պարսկասեր կուսակցությունը իմաց է տալիս Ատրպատականում գտնվող Զառմիհ Հազարավուխտին, որ Հայաստանում է մնացել Վահան Մամիկոնյանի զորքի միայն մի փոքր մասը, և Զառմիհրը, հավաքելով մի մեծ զորք, գալիս է Հայաստան։ Զահմիռը դիրքավորվում է Խոսրովակերտից միչև Ջրվեժ գյուղ։ Վահան Մամիկոնյանը պաշարված դրության մեջ էր, սակայն այս անգամ էլ նա դուրս է գալիս անելանելի իրավիճակից և կտրուկ գրոհով կարողանում է ճեղքել թշնամու շարքերը և անցնել դելները։ Նրանց հետ էր նաև Հովհան կաթողիկոսը, որը ձիուց ընկնում է և կիսամահ վիճակում հազիվ կարողանում է փրկվել և չընկնել թշնամու ձեռքը։ Ճակաըտամարտի ժամանակ զոհվեցին Վահանի երկու հավատարիմ իշխանները՝ Որդի Դիմաքսյանը և Քաջաջ Ամատունին։ Այդ ժամանակ Վրաստանից վերադառնում էր նաև Մուշեղ Մամիկոնյանը, որը տեսնելով դրությունը նույնպես ցրում է իր զորքը և նահանջում արևմտուք։
Վահանը նահանջում է Տայոց աշխարհ և անցնում Բյուզանդական կայսրության սահմանը, սակայն Հազարավուխտը նույնպես կանգ չի առնում, նա հարձակվում է Շաղագոմ գավառի վրա՝ հույս ունենալով բռնել Վահանին, ինչը նրա մոտ չի ստացվում, սսկայն նա կարողանում է բռնել Հրահատ և Ներսեհ Կամսարականների կանանց։ Հազարավուխտը կարծում էր, որ նրանց միջոցով կարող է իր կողմը գրավել Կամսարական եղբայրներին, սակայն Պերոզից հրաման է ստանում մեկնել Վրաստան և, ոչնչացնելով Վախթանգին՝ ճնշել ապստամբությունը։ Պերոզը Հայաստանի մարզպան է նշանակում Շապուհին, որը շարունակում է Հազարավուխտի գործը և փորձում է իր ձեռքը գցել Կամսարական եղբայրներին, սակայն նույնիսկ այս անձնական դժբախտությունը կարող չեղավ կտրել նրանց ազգային գործից ։
Վահան Մամիկոնյանը գործում էր Արևմտյան Հայաստանում և անակնկալ գիշերային հարձակումներով կազմալուծում էր պարսկական զորքին։ Այս լեռնային կռվներից մեկի՝ Շտյայի ճակատամարտի ժամանակ հայ ապստամբները կարողանում են սպանել Գդիհոն Սյունուն։ Շապուհը վճռում է վերադառնալ Դվին և սպասել Պերոզի հրամանին։ Նա Կամսարական եղբայրների կանանց թողնում է Բողբերդ ամրոցում և ճանապարհ ընկնում Դվին, սակայն ճանապարհին արտակարգ սուրհանդակ է գալիս Տիզբոնից և հայտնում, որ 484 թվականի հուլիսին տեղի ունեցած պարսկա-հեփթաղական հերթական պատերազմի ժամանակ անհետ կորել է Պերոզ արքան, նրա աղջիկը գերի է ընկել, ում հեփթաղների արքան մտցրել է իր հարեմի մեջ։ Պարսից զորքը ամբողջովին ջարդվել էր, այդ պատճառով Շապուհը Հայաստանից, իսկ Հազարավուխտը Վրաստանից անհապաղ հետ էին կանչվում Տիզբոն։ Իսկ Վահան Մամիկոնյանը Դվին վերադառնալու ազատություն է ստանում ։
Նվարսակի պայմանագիր
Պերոզի մահից հետո Պարսկաստանում կարևոր դեր է ստանձնում Զառմիհր Հազարավուխտը, որը կարողանում հաշտություն կնքել հեփթաղների հետ՝ պարտավորվելով հարկեր վճարել։ Նրա աջակցությամբ Պարսկաստանի արքա է դառնում Բալաշը (Փարպեցին նրան անվանել է Վաղարշ, այդ պատճառով հայոց պատմության մեջ նա հայտնի է այդ անունով), որը գործիք չի դառնում մոգերի ձեռքին և կարողանում է մեղմ քաղաքականության միջոցով հարթել խնդիրները իր այլակրոն հպատակների հետ։ Նա Հայաստանի հարցը դարձնում է կարևորագույն խնդիր և քննարկումներից հետո որոշում, որ հայերին պետք է սիրաշահել, լսել նրանց գանգատները և վերջնականապես հրաժարվել զրադաշտականությունը բռնի տարածելու մտքից ։
Մի բազմամարդ դեսպանություն է ճանապարհ ընկնում դեպի Հայաստան, որի ղեկավարն էի Նիխոր Վշնասպդատը, իսկ քարտուղարը՝ Շապուհը։ Ապահովության համար Նիխորի հրամանատարությանն են հանձնվում նաև Ատրպատականի և Զարավանդի զորքերը։ Քանի որ Պերոզի որդին գահակալական կռիվներ էր սկսել Վաղարշի դեմ, և դատարկ գանձարանով անհնար էր զորք հավաքել, Վաղարշը ցանկանում էր ամեն գնով հաշտվել հայերի հետ և նրանց դարձնել իր դաշնակիցը։ Նիխորը նույնիսկ չի մոտենում հայոց միջնաշխարհին, որպեսզի չգրգռի Վահանին։ Նա պատվիրակություն է ուղարկում Դվին, որը հայտնում է Վահանին Նիխորի մտադրությունների, հայերի հետ հաշտվելու մասին։ Հայերը շատ են ուրախանում, սակայն միանգամից չեն պատասխանում, այլ խորհուրդ են հրավիրում, որտեղ որոշվում է պարսիկներին ներկայացնել հետևյալ պայմանները․
Վահանը այս պայմանները ուղարկում է պարսից պատվիրակության հետ և պատասխան ստանում, որ Նիխորը համաձայն է պայմանների հետ և հրավիրում է Վահանին անձնական տեսակցության։ Վահանը մեկնում է Արտազ գավառ, սակայն չի մոռանում, որ գործ ունի պարսիկների հետ և պատանդներ է պահանջում։ Պարսիկները պատանդ են հանձնում Ատրպատականի կառավարիչ Բազենին, ապստամբության սկզբին Հայաստանի հազարապետ Վեհ-Վեհնամին և Միհրանի եղբայր Ներշապուհին, իսկ հայերի կողմից պատանդ է հանձնվում նաև Ներսեհ Կամսարականը։ Միայն այս նախազգուշական գործողություններից հետո Վահանը մեկնեց տեսակցության։ Նրա հետ էր մի մեծ շքախումբ, որը, մոտենալով պարսից ճամբարին, մարտական փողեր է հնչեցնում, որը խառնաշփոթ է առաջացնում պարսից շարքերում։ Նիխորը մարդ է ուղարկում Վահանի մոտ, որպեսզի հայտնի նրան, որ պարսից բանակ մուտք գործելիս փողեր կարող են հնչեցնել միայն պարսից հրամանատարները։ Վահանը հայտնում է, որ այդ կարգը իրեն շատ լավ հայտնի է, սակայն քանի որ նա դեռ պարսիկների հպատակը չէ, ապա կարող է չենթարկվել պարսից կարգին ։
Բանակցությունները տևում են մի քանի օր, որի ընթացքում Նիխորը անընդհատ սիրաշահում էր Մամիկոնյան իշխանին, իսկ Վահանը կարողանում է նաև վրեժ լուծել հայ պարսկասեր նախարարներից։ Վահանը պահանջում է, որ նրանք չմասնակցեն ճաշկերույթին, այլ ուղղակի դիտողի կարգավիճակում լինեն։
Ի վերջո պարսիկները նույնպես առաջ քաշեցին իրենց պայմանը։ Նրանց անհրաժեշտ էր հայոց այրուձին՝ գահակալական կռիվներում հաղթանակ տանելու համար։ Վահանը այս պայմանը անմիջապես կատարեց Դվին վերադառնալուց հետո։ Պարսկաստան մեկնող հայոց այրուձիի ղեկավար է նշանակվում Վրեն Վանանդեցին, իսկ նրա օգանական՝ զոհված Վասակ Մամիկոնյանի որդի Գրիգորը։ Այս զորաջոկատի միջոցով Վաղարշը կարողացավ հաղթանակ տանել գահակալական կռիվներում և բռնելով Զարեհին՝ մորթել տվեց հրապարակում։
Ի վերջո Նվարսակի պայմանագիրը ոչ մի քաղաքական փոփոխություն չբերեց Մարզպանական Հայաստանի համար, քանի որ վերականգնվեց հին քաղաքական վիճակը։ Ամեն ինչ կախված էր պարսից արքայի կամքից, ոչ մեկ չէր կարող նրան ասել, թե ում կարող է նա լսել, հավատալ և ում՝ ոչ, և այս ամենը կախված էր կառավարչի անձնական հատկանիշներից ։
Վահան Մամիկոնյանը՝ որպես Հայաստանի մարզպան
485 թվականին, երբ հայոց այրուձին, ամբողջովին իր առաքելությունը կատարած, վերադառնում է Հայաստան, Վահան Մամիկոնյանը մեկնում է Տիզբոն և ստանում Հայոց սպարապետի և Մամիկոնյան տոհմի նահապետության պաշտոնները։ Վաղարշը նորից ընդունում է Նվարսակում ձեռք բերված համաձայնությունները և սիրալիր ընդունելություն ցուցաբերում Վահանի համար։ Կամսարական տոհմի նահապետությունը ստանում է Ներսեհը, սակայն արքան չի ընդունում Արծրունիների համար արված միջնորդությունը՝ ասելով, որ նրանք դեռ պետք է գործով ապացուցեն իրենց հավատարմությունը ։ Հայաստանում մարզպան է նշանակվում Անդեկան անունով մի պարսիկ պաշտոնյա։
Վահան Մամիկոնյանը վերադառնում է Հայաստան և մեծ պատիվներով մուտք գործում Դվին մայրաքաղաք։ Հովհան Մանդակունին եկեղեցական մեծ հանդեսով է դիմավորում հայ նշանավոր զորավարին, որը վերականգնել էր հայ ժողովրդի պատիվը, ինչը Ավարայրից ի վեր ոտանահարված էր։ Անդեկան մարզպանը շուտով հեռացվում է իր պաշտոնից, քանի որ նրա հարեմ պահելը լուրջ ծախսեր էր ենթադրում։ Հատուկ հրովարտակով Հայաստանի մարզպան է նշանակվում Վահան Մամիկոնյանը, իսկ Վաղարշը պատճառաբանում էր, որ տեղացի կառավարիչը ավելի լավ է ճանաչում երկրի ներքին կյանքը, վարքերը և բարքերը, իսկ օտարերկրացիները շատ տարիներ պետք է վատնեն այն ըմբռնելու համար։
Վահանի մարզպան նշանակվեց 486 թվականին, և այդ իրադարձությունը նշվեց մեծ շուքով։ Տոնախմբությունը տեղի ունեցավ Դվինի մայր եկեղեցում, որտեղ Վահանը գնաց երկու ջորիների վրա բարձված պատգարակի մեջ, որը կոչվում էր անդրվարար։ Իսկ Հովհան Մանդակունի կաթողիկոսը մի երկար ճառ է արտասանում, որը ամբողջությամբ մեջբերվում է Փարպեցու կողմից։ Այս ամենից հետո այլևս ոչ մի տեղ չի հիշատակվում Վահան Մամիկոնյանի անունը ։