cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Էռնան Կորտես
Էսպանյոլա և Կուբա
Քսանամյա Կորտեսը դարձել է ազդեցիկ մարդ գաղութում դեպի կղզու խորքերը կատարված մի շարք պատժիչ արշավանքների մասնակցելուց հետո։ 1506 թվականի վարչական բարեփոխումներից հետո Կորտեսը նշանակվել է նոտար (escribano, այդպես կոչվել է կուսակալը) Սանտո Դոմինգոյից արևմուտք տեղակայված հնդկացիական Ասուա բնակավայրում և լիովին բարելավել իր նյութական դրությունը։ Նա ստացել է ռեպարտիմենտո Դայյագո գավառում. բացառված չէ, որ նա փորձել է մշակել շաքարեղեգ, որ բերվել էր Կանարյան կղզիներից։ Սակայն կալվածատիրոջ կյանքը Կորտեսին թվացել է անհետաքրքիր, և նա վերադարձել է Սանտո Դոմինգո։ 1507 թվականին նա տուն է կառուցել Էլ Կոնդե և Լաս Դամաս փողոցների հատման վայրում՝ ուղիղ նահանգապետի նստավայրի դիմաց, որը պահպանված առաջին տներից մեկն է Նոր Աշխարհում. 2001 թվականից վերակառուցված տանը տեղակայված է Ֆրանսիայի դեսպանատունը։
1509 թվականին նահանգապետ Օվանդոն հետ է կանչվել Ալկանտարայի միաբանության մեծ կոմանդոր նշանակվելու պատճառով, և նրան փոխարինելու համար ուղարկվել է դոն Դիեգո Կոլումբոսը՝ Ամերիկան հայտնագործողի որդին։ Կոլումբոսը կիրառել է գաղութը զարգացնելու քաղաքականություն՝ շեշտը դնելով ծովային արշավների վրա։ Նոր նահանգապետի օրոք Կորտեսը չի կարողացել հարմար տեղ գտնել, և քանի որ Օվանդոյի հետ կնքված հինգամյա պայմանագրի ժամկետն ավարտվել էր, նա կարող էր մասնակցել նվաճողական արշավներից մեկին։ Այնուամենայնիվ Կորտեսը մնացել է Էսպանյոլայում, ինչպես պնդում է Սերվանտես դե Սալազարը, քանի որ հնդկացի հարճերից մեկից վարակվել էր սիֆիլիսով։
1510 թվականին նահանգապետ Կոլումբոսը մտադրվել է նվաճել Կուբան, և արշավանքի ղեկավար է նշանակվել դոն Դիեգո Վելասկես դե Կուելյարը, որը Նոր Աշխարհում առաջին անգամ հայտնվել էր 1493 թվականին Բարտոլոմեո Կոլումբոսի՝ Քրիստափոր Կոլումբոսի եղբոր արշավախմբի կազմում։ Կորտեսին հաջողվել է ստանալ պաշտոնական գանձապետի պաշտոն (contador del rey) Վելասկեսի բանակում, որի կազմում հաշվվում էր շուրջ 300 մարդ։
1511 թվականի նոյեմբերին Վելասկեսը դուրս է եկել Էսպանյոլայի արևմտյան ափին գտնվող Սալվատերա դե լա Սաբանա նավահանգստից։ Արշավը մանրամասն նախապատրաստված էր. դեռ Օվանդոյի հանձնարարությամբ 1509 թվականին կապիտան Սեբաստյան դե Օկամպոն նավով անցել էր Կուբայի կողքերով՝ քարտեզի վրա նշելով բոլոր հարմար ծովախորշերն ու խարսխակայանները։ Ափ են իջել Բարակոա ծովածոցում, սակայն Վելասկեսը գործել է զգուշությամբ։ 1512 թվականի դեկտեմբերի 4-ին հիմնադրվել է Ասունսիոն դե Բարակոա քաղաքը, որ դարձել է դավադրությունների ու երկպառակությունների թատերաբեմ, քանի որ Վելասկեսը ձգտում էր վարել Դիեգո Կոլումբոսից անկախ քաղաքականություն։ Շուտով հայտնի է դարձել, որ դավադրություն է նախապատրաստվում ընդդեմ Վելասկեսի, ընդ որում՝ խռովարարները որոշել են հայտնել Սանտո Դոմինգո իրենց ղեկավարի կողմից կատարվող ճնշումների մասին, և Կորտեսին ընտրել են իրենց լիիրավ ներկայացուցիչ։ Կորտեսը բռնվել այն ժամանակ, երբ փորձել է գաղտնի հեռանալ Էսպանյոլա՝ տանելով մատնության վերաբերյալ գրությունը, և անմիջապես ձերբակալվել է։ Այնուամենայնիվ, նրան հաջողվել է առանձին հանդիպել նահանգապետի հետ և ազատություն ստանալ։ Գանձապետի պաշտոնը զիջելով Ամադոր դե Լարեսին՝ Կորտեսը դարձել է այն ժամանակվա մայրաքաղաք Սանտյագո դե Կուբայի ալկալդ և պարտավորվել ամուսնանալ Վելասկեսի քենու (cuñada)՝ Կատալինա Խուարես Մարկայդայի (Catalina Xuarez Marcaida) հետ։ Կորտեսը չի ցանկացել ամուսնանալ, քանի որ այդ ժամանակ ապրում էր հնդկացի հարճի հետ, որին մկրտել էր Լեոնորա անունով, իսկ իրենց մետիս դստերն ի պատիվ իր մոր կոչել էր Կատալինա Պիսառո. վերջինիս կնքահայրը եղել է նահանգապետ Վելասկեսը ։
1514 թվականին Կուբայում վերջնականորեն «խաղաղություն հաստատելուց» հետո նահանգապետ Վելասկեսն իրավունք չուներ որևէ գործունեություն ծավալել կղզու սահմաններից դուրս։ Միայն 1517 թվականին նա ստացել է rescate-ի իրավունք, այսինքն՝ կարող էր առևտուր անել հարևան կղզիների հետ։ Այդ տերմինի ներքո նկատի ունեին ծովահենական հարձակումները հարևան կղզիների ու մայրցամաքի վրա, որոնց նպատակն էր ձեռք բերել ոսկի և հնդկացի ստրուկներ. Կուբայի բնիկները սրընթաց կերպով բնաջնջվում էին։ 1517 թվականի փետրվարին ճանապարհ է ընկել Ֆրանսիսկո Էռնանդես դե Կորդոբայի արշավախումբը, որը նախապատրաստվել էր խիստ գաղտնի։ Դրա արդյունքը եղել է Յուկատանի հայտնագործումը։ Դրանից հետո Վելասկեսն իր համար պահանջել է ադելանտադոյի կոչում և սկսել է նախապատրաստվել մայրցամաքային պետությունների նվաճմանը։ 1518 թվականին ուղարկվել է Վելասկեսի զարմիկի՝ Խուան Գրիխալվայի արշավախումբը, որում փառքի են արժանացել Կորտեսի ապագա սխրակիցներ Պեդրո դե Ալվարադոն, Ֆրանսիսկո դե Մոնտեխոն և Բեռնալ Դիասը։ Կորտեսը չի մասնակցել այդ արշավանքներին, որոնք նախապատրաստվել են նահանգապետի սեփական միջոցներով։
1518 թվականի աշնանը Կորտեսն սկսել է պայքարել Մեքսիկայի նվաճմանն ուղղված արշավանքը գլխավորելու համար։ Սկզբում նա Սանտո Դոմինգոյի իշխանություններից ստացել է արշավանք կազմակերպելու թույլտվություն։ 1518 թվականի հոկտեմբերի 23-ին Վելասկեսն ստորագրել է պայմանագիր և հրահանգներ Կորտեսի համար, ընդ որում՝ և՛ Յուկատանը, և՛ Մեքսիկան դրանում կոչվել են «կղզիներ»։ Ըստ պայմանագրի՝ Կուբայի նահանգապետը նախապատրաստել է երեք նավ, իսկ մյուսների համար միջոցներ հատկացրել են Կորտեսն ու գաղութի գանձապետ Ամադոր դե Լարեսը (նախատեսվում էր նախապատրաստել 10 նավ)։ Բանակը պահելու ծախսերն ու նրան մթերքով ապահովելու պարտականությունն իր վրա է վերցրել միայն Կորտեսը։ Արշավանքի նախապատրաստման վրա Կորտեսը ծախսել է իր ողջ ունեցվածքը, գրավ է դրել իր կալվածքներն ու վաճառել ստրուկներին, ինչպես նաև պարտքեր արել։
Ափհանում Մեքսիկայում
Մինչ 1518 թվականի նոյեմբեր Կորտեսի ու Վելասկեսի փոխհարաբերությունները վատացել են, ինչպես նաև հայտնվել են գլխավոր հրամանատարի նոր թեկնածուներ։ Գրիխալվայի արշավախմբի ժամանումից հետո Կորտեսը նրա նավախումբ է ուղարկել Պեդրո դե Ալվարադոյին, որպեսզի նրա մարդկանց համոզի մասնակցել արշավանքին։ Դա հանգեցրել է նրան, որ Վելասկեսը ժամանակավորապես հրաժարվել է Կորտեսի հետ պայմանագրի լուծումից։ 1518 թվականի նոյեմբերի 17-ի լույս 18-ի գիշերը Կորտեսի նավախումբը հեռացել է Կուբայի մայրաքաղաքից.
Կորտեսի բանակը ներառել է միայն 350 մարդ, այդ պատճառով էլ նա իր նավախումբը տարել է Վիլյա դե լա Սանտիսիմա Տրինիդադ, որտեղ գտնվում էր Գրիխալվան։ Նրա թիմը, որ կազմված էր շուրջ 200 մարդուց, անցել է Կորտեսի հրամանատարության տակ։ Մեկնումը ձգձգվել է, քանի որ Կորտեսը ինտենսիվ կերպով գնում էր ուտելիքի պաշարներ։ Ըստ կենսագիր Ք․ Դյուվերժեի՝ Կորտեսը հենց սկզբից ցույց է տվել, որ ծրագրում է ոչ թե ավարառուական հարձակում, այլ գաղութացման արշավանք։ Դա ապացուցվում է նրանով, որ Կորտեսի դրոշը կրել է լատիներեն in hoc signo vinces («Այս դրոշի ներքո դու կհաղթես») նշանաբանը, որ փոխառված էր Կոստանդիանոս կայսեր լաբարումից։
Կորտեսի վերջնական բանակը ներառել է 508 հետևակային, 16 հեծյալ ասպետ (որոնցից մի քանիսը միասին ունեին մեկ ձի, ինչպես Ալվարադոն), 13 հրացանակիր պատրույգավոր հրացարաններով, 32 աղեղնավոր, 100 նավաստի և 200 ստրուկ Կուբայի հնդկացիներից և Կորտեսի էնկոմենդի սևամորթներից, որոնք ծառայում էին որպես սպասավորներ ու բեռնակիրներ։ Բանակն ունեցել է 16 ձի (11 հովատակ և 5 զամբիկ, որոնք Բեռնալ Դիասը թվարկել է անուն առ անուն), 10 թնդանոթ և 4 ֆալկոնետ։ Կորտեսի ջոկատի սպաների շարքում աչքի էին ընկնում Կենտրոնական Ամերիկայի ապագա նվաճողները՝ Ալոնսո Էռնանդես Պորտոկառերոն (առաջինը նրան է բաժին ընկել Մալինչեն), Ալոնսո Դավիլան, Ֆրանսիսկո դե Մոնտեխոն, Ֆրանսիսկո դե Սալսեդոն, Խուան Վելասկես դե Լեոնը (Կուբայի նահանգապետի ազգականը), Քրիստոբալ դե Օլիդը, Գոնսալո դե Սանդովալը և Պեդրո դե Ալվարադոն։ Նրանցից շատերը եղել են փորձառու զինվորներ, որոնք կռվել էին Իտալիայում ու Անտիլյան կղզիներում։ Թիմն ու բանակը տեղավորվել են տասնմեկ նավերում։ Գլխավոր նավավարը եղել է Անտոն դե Ալամինոսը (Կոլումբոսի երրորդ արշավանքի և Խուան Պոնսե դե Լեոնի, Ֆրանսիսկո դե Կորդովայի ու Խուան դե Գրիխալվայի արշավանքի մասնակից)։ Թվարկվածներից բացի արշավանքին մասնակցել են երեք նոտարներ և երկու հոգևորականներ։
1519 թվականի փետրվարի 10-ին արշավախումբը ուղղվել է դեպի Յուկատանի ափերը։ Ամերիկայի հնագույն քաղաքակրության հետ առաջին հանդիպումը եղել է Կասումել կղզում, որտեղ այդ ժամանակ եղել է մայաների Էկաբ իշխանությունը՝ պտղաբերության աստվածուհի Իշ Չելի պաշտամունքի կենտրոնը։ Իսպանացիները փորձել են քանդել սրբավայրը՝ սարսափելով զոհաբերության տեսարանից։ Որպես թարգմանիչ սկզբնական շրջանում հանդես է եկել հնդկացի մի պատանի ստրուկ, որից ստացվել են տեղեկություններ իսպանացի հոգևորական Խերոնիմո դե Ագիլարի մասին, որը գերի էր ընկել մայաների մոտ ու սովորել նրանց լեզուն։ Նա դարձել է արշավախմբի գլխավոր թարգմանիչը։ 1519 թվականի մարտին Կորտեսը ձևականորեն Յուկատանը միացրել է իսպանական տիրույթներին (փաստացիորեն դա տեղի է ունեցել միայն 1535 թվականին)։ Հետագայում արշավախումբը շարժվել է ափի երկայնքով, մարտի 14-ին հասել Տաբասկո գետի գետաբերանին, որն իսպանացինեը կոչել են Գրիխալվա։ Կոնկիստադորները հարձակվել են հնդկացիական բնակավայրի վրա, սակայն ոսկի չեն գտել։ Տաբասկոյում մարտի 19-ին Կորտեսը տեղի իշխանավորներից ստացել է նվերներ՝ շատ ոսկի և 20 կին. նրանց թվում էր Մալինչեն, որը դարձել է պաշտոնական թարգմանիչ ու Կորտեսի հարճը։ Նա անմիջապես մկրտվել է, և իսպանացիները նրան կոչել են «դոնյա Մարինա»»։
Վերակրուսի հիմնադրում
1519 թվականի Մեծ չորեքշաբթի Կորտեսի արշավախումբը հասել է Սան Խուան դե Ուլուա նավահանգիստ, որը հայտնաբերել էր Գրիխալվան։ Զատկին ժամանել է հեռավոր մարզի կուսակալ (կալպիշկի) Թենդիլը։ Իսպանացիները նրա ներկայությամբ կատարել են հանդիսավոր պատարագ, ինչից հետո Կորտեսը ցանկություն է հայտնել հանդիպելու Մոնտեսումայի՝ ացտեկների առաջնորդի հետ։ Այնուհետև տեղի է ունեցել ռազմական շքերթ, որի ժամանակ լեյտենանտ Ալվարադոն ցուցադրել է ոստյունախաղի արվեստը, ինչպես նաև տրվել է հրետանային սալյուտ։ Իսպանացիների կողմից Մոնտեսումային ուղարկված նվերների թվում եղել է իպանական ոսկեջրված սաղավարտ։ Բեռնալ Դիասը և իսպանացի մյուս ժամանակագիրները պնդում են, որ հնդկացիներն այն նմանեցրել են պատերազմի աստված Ուիցիլոպոչտլիի գլխանոցին։ Ըստ իսպանացիների՝ Մոնտեսուման սաղավարտը տեսնելուց հետո համոզված է եղել, որ իսպանացիները Կեցալկոատլ աստծո պատգամաբերներն են, որոնք պետք է գային ծովից ու տիրեին երկրին։ Ժամանակակից ուսումնասիրողները ենթադրում են, որ այդ առասպելը հորինվել է իսպանացիների կողմից արդեն Մեքսիկայի գրավումից հետո՝ նվաճումների գաղափարական հիմնավորման նպատակով ։
Թենդիլը եկել է մեկ ժաբաթ անց՝ բերելով մեծաքանակ պատասխան նվերներ, որոնց թվում էին արևի ու լուսնի պատկերները՝ արված ոսկով և արծաթով, ռազմական հանդերձանք, ազնվականների հագուստ և այլն։ Նվերներն ուղարկելու հետ միաժամանակ կտրուկ մերժվել է իսպանացիների առաջնորդին ընդունելու խնդրանքը։ Քիչ էր մնում, որ զինվորները խռովություն բարձրացնեն, քանի որ նրանք համարում էին, որ արշավանքի նպատակն իրականացված է, և կարելի է վերադառնալ Կուբա. իսպանացիները խիստ տառապում էր շոգի, մոծակների ու վատ սննդի պատճառով։ Ըստ Բեռնալ Դիասի՝ մինչ այդ թերսնման ու հիվանդությունների պատճառով արդեն մահացել էր 35 մարդ։
Թենդիլի հեռանալուց երկու օր անց Կորտեսի մոտ է եկել տոտոնակների պատգամավորությունը Սեմպոալայից, որոնք առաջարկել են դաշինք կնքել ընդդեմ ացտեկների։ Կորտեսը դրանով ստացել է օրինական հիմունք Մեքսիկայում մնալու և նույնիսկ դեպի Մոնտեսումայի մայրաքաղաք արշավանք սկսելու համար։ Առաջին գործողությունը դարձել է թիկունքային բազայի ստեղծումը. հիմնադրվել է Վիլյա Ռիկա դե լա Վերակրուս նավահանգիստը, որն այդ ժամանակ տեղակայված էր ժամանակակից քաղաքից 70 կմ դեպի հյուսիս։ Անցկացվել են մունիցիպալ խորհրդի ընտրություններ, որի ղեկավար է դարձել նոտար Դիեգո դե Գոդոյը Մեդելինայից, իսկ ալկալդներ՝ Կորտեսի ընկեր Պորտոկարերոն և ընդդիմադիր Ֆրանսիսկո դե Մոնտեխոն։ Կորտեսն ընդհանուր քվերակությամբ ընտրվել է գլխավոր հրամանատար և գերագույն դատավոր, ինչից անմիջապես հետո ձերբակալել է տվել ընդդիմադիրների ղեկավարներին, որոնք կոչ էին անում վերադառնալ։
Սեմպոալա Կորեսը մտել է առանց մարտի։ Ժողովրդի առաջնորդների ժողովում հայտարարվել է պատերազմ ացտեկների դեմ։ Կորտեսի բանակի մեծ մասն այդ ժամանակ արդեն կազմում էին տոտոնակների ցեղերի ներկայացուցիչները։ Կասիկն իսպանացիներին տրամադրել է շատ ոսկի և նվիրել ութ աղջիկներ, որոնք բոլորը եղել են տոտոնակների առաջնորդների ազգականուհիներ. նրանց թվում էր ղեկավարի զարմուհին, որին Կորտեսը պահել է իրեն։
Թագավորական բաժինն ուղարկվել է 1519 թվականի հուլիսի 26-ին։ Նույն գիշերը Կորտեսը, պայմանավորվելով նավապետների հետ, որ անձնակազմի բոլոր անդամները կդառնան հետևակայիններ, հրամայել է նավերը խորտակել Վերակրուսի նավահանգստում։ Այդ գործողությունն ուղեկցվել է մնացած ընդդիմադիրների դատով, ընդ րում՝ Վելասկեսի երկու կողմնակիցները կախաղան են հանվել, ոմանք ենթարկվել են խեղանդամող պատիժների ու տանջանքների, իսկ մյուսներին շնորհվել է ներում։ Վերակրուսում թողնելով 150 զինվոր, երկու ասպետ, երկու թնդանոթ և 50 կուբացի հնդկացիների՝ Կորտեսն սկսել է նախապատրաստվել արշավանքի դեպի երկրի խորքը։ Նախապատրաստական աշխատանքները կատարվել են Սեմպոալայում, որտեղից իսպանացիները հեռացել են 1519 թվականի օգոստոսի 16-ին։
Առաջին արշավանքը դեպի Տենոչտիտլան
Կորտեսի առաջին նպատակակետը դարձել է Տլասկալա լեռնային իշխանությունը, որ մշտապես թշնամանքի մեջ էր Եռյակ միության (մասնավորապես ացտեկների) հետ։ Կորտեսն իր տրամադրության տակ ուներ 300 հետևակայինների, 15 ասպետների և շուրջ 1300 տոտոնակյան ռազմիկների և բեռնակիրներ. իսպանացիները գնում էին առանց բեռի։ Տլասկալա երկրում նրանք ստիպված են եղել կռվել աբորիգենների հետ, ընդ որում՝ տլասկալացիները սպանել են երկու ձի։ Շուտով տլասկալացիների առաջնորդներն իրենց միջև համաձայնության են եկել, և հոկտեմբերի 3-ին Կորտեսը հանդիսավորությամբ ընդունվել է քաղաքում։ Արշավանքի 24-րդ օրն էր։ Տլասկալացիների գերագույն առաջնորդ Շիկոտենկատլը և մյուս ղեկավարներն իսպանացիներին նվիրել են իրենց դուստրերին, որպեսզի «ձուլվեն այդքան քաջ ու բարի մարդկանց հետ»։ Կորտեսն այդ իրադարձությունը կապել է քրիստոնեացման հետ, ինչից հետո Տլասկալայի բուրգերից մեկը մաքրվել է «կուռքերից», օծվել, և տլասկալացիներն այնտեղ մկրտվել են։ Շիկոտենկատլի դուստրը կոչվել է Լուիսա դե Տլասկալա, և Կորտեսն անձամբ նրան նվիրել է Պեդրո դե Ալվարադոյին՝ նրան կոչելով իր կրտսեր եղբայրը։ Տլասկալացիների նվիրած աղջիկներից բաժին են հասել նաև Խուան Վելասկես դե Լեոնին, Գոնսալո դե Սանդովալին և այլոց։ Ժամանակագիրները նաև պնդել են, թե Կորտեսին հաջողվել է մկրտել Տլասկալայի չորս առաջնորդների, սակայն նրա նամակներում այդ մասին չի հիշատակվում։
Դեռ ռազմական գործողությունների ժամանակ Տլասկալա էր եկել Մոնտեսումայի դեսպանությունը, որն անհանգստացել էր ապստամբ իշխանությունների հետ Կորտեսի համագործակցությամբ։ Իսպանացիներին հրամայվել է գնալ Չոլուլա, որ Կենտրոնական Մեքսիկայի՝ մեծությամբ երկրորդ քաղաք-պետությունն էր և տեղական կրոնի սրբազան կենտրոնը։ Դա համապատասխանում էր Կորտեսի ծրագրերին, իսկ տլասկալացիները նրա հետ ուղարկել են տասը հազարանոց զորք։
Ացտեկների մայրաքաղաք գնալու ճանապարհին իսպանացիները տեսել են Պոպոկատեպետլ հրաբուխը։ Կորտեսի սպաներից մեկը՝ Դիեգո դե Օրդասը, որոշել է երկու զինակիրների հետ գրավել հրաբխի գագաթը։ Հետագայում Կառլոս V թագավորը թույլ է տվել հրաբխի նկարն ընդգրկել Օրդասի գերբի մեջ։
Մոնտեսուման Կորտեսին նվիրել է բազմաթիվ ոսկե զարդեր, որոնք էլ ավելի են ուժեղացրել իսպանացիների ձգտումը տիրել այդ երկրին։ Նվաճողները տեղավորվել են նախկին տիրակալներից մեկի՝ Աշայակատլի պալատում։ Այդ դեպքերն արտացոլվել են հնդկացիական վկայությունների հիման վրա կազմված աղբյուրներում, մասնավորապես Տելերիանո-Ռեմենսիս ձեռագրում.
Ժամանակին պատմաբան Ա. Կասոյի կողմից կատարված ացտեկական և եվրոպական ամսաթվերի վերլուծության արդյունքում պարզվել է, որ Կորտեսի կողմից առաջին անգամ Տենոչտիտլան մտնելու ամսաթիվը՝ 1519 թվականի նոյեմբերի 9, համապատասխանում է 1 Ակատլ տարվա 8 Էեկատլ 9 Կեչոլի ամսաթվին։
Առաջին շաբաթը Տենոչտիտլանում անցել է հանգիստ. իսպանացիները հիացել են մեքսիկական մայրաքաղաքի գեղեցկությամբ ու հարմարություններով, սակայն Կորտեսը զինվորներին ու սպաներին հրամայել է շրջել զինված և՛ ցերեկը, և՛ գիշերը։ Երբ Մոնտեսուման թույլ չի տվել օծել Տենոչտիտլանի կենտրոնական տաճարը և դադարեցնել արյունալի զոհաբերությունները, Կորտեսը խնդրել է թույլ տալ կառուցել քրիստոնեական մատուռ իսպանացիների կեցավայրում։ Վերանորոգման աշխատանքների ժամանակ հայտնաբերվել է ոսկու մեծ գանձ։ Շուտով տլասկալացի սուրհանդակը նամակ է բերել Վերակրուսից, որում հայտնվում էր ացտեկական կայազորի կատարած հարձակման մասին, որի ընթացքում սպանվել են քաղաքի պարետն ու ավագ ալգվասիլը, ինչպես նաև բազմաթիվ դաշնակից տոտոնակներ։ Կորտեսը պատանդ է վերցրել ացտեկների տիրակալ Մոնտեսումային, որն սկզբում առաջարկել է որպես պատանդ պահել իր որդիներին։ Արտաքնապես տիրակալի կարգավիճակը չի փոխվել. իսպանացիների մոտ նա շրջապատված է եղել պատիվներով, պահպանվել է սովորական հանդիսակարգը։
Վերակրուսի վերաբերյալ կես տարի անորոշությունից հետո լուրեր են ստացվել Պանֆիլո դե Նարվաեսի ժամանման մասին, որին Կուբայի ադելանտադո Վելասկեսն ուղարկել էր Մեքսիկան գրավելու և Կորտեսին հնազանդեցնելու համար։ Նրա տիրապետության տակ կար 18 նավ, 900 զինվոր, 80 հեծյալ ասպետ, 90 աղեղնավոր, 70 պատրույգավոր հրացանակիր և 20 թնդանոթ։ Նարվաեսի հիմնական սխալը եղել է այն, որ նա Կորտեսի մարդկանց և դաշնակից հնդկացիների հանդեպ իրեն պահել է որպես նվաճող, ինչի արդյունքում նրա մարդիկ բողոք են ուղարկել Սանտո Դոմինգոյի կառավարությանը, որի ընդդիմության շարքերում էր Վելասկեսը։ Կորտեսը Վերակրուս է ուղարկել հնդկացի լրտեսների, իսկ քանի որ Նարվաեսի արշավախմբում ընդգրկված մարդկանց մեծ մասին ինքն անձամբ ճանաչում էր, ապա սկսել է գաղտնի նամակներ ուղարկել նրանց՝ առաջարկելով միանալ իր արշավանքին։ Կորտեսն անմիջականորեն դիմել է նաև Նարվաեսին՝ նրա մոտ ուղարկելով հոգևորական Բարտոլոմեո դե Օլմեդոյին։ Որոշելով հեռանալ Մոխիկոյից (այդպես էին կոչում Տենոչտիտլանն իսպանացիները)՝ Կորտեսը մայրաքաղաքի պարետ է նշանակել Ալվարադոյին՝ նրան տալով 80 իսպանացիների և տլասկալացիների մեծ մասին։ Կորտեսի մոտ մնացել է 70-ից ոչ ավելի իսպանացի։
Ժամանելով Սոմպոալա՝ Կորտեսը կազմակերպել է Նարվաեսի ջոկատի անդամների հավաքագրում, իսկ 1520 թվականի մայիսի 28-ին իրականացվել է ռասմական գործողությունը։ Նարվաեսին բռնել է նրա կողմից վտարված Վերակրուսի նախկին նահանգապետ Գոնսալո դե Սանդովալը։ Վելասկեսի լիազորն ու նրա մերձավոր դաշնակիցներից մի քանիսը բանտարկվել են Վերակրուսում, իսկ նրա ողջ բանակը մնացել է Կորտեսին։ Վերջինս այս անգամ չի ոչնչացրել նավատորմը, սակայն հանձնարարել է նավերից հանել առագաստների սարքավորումները, ղեկերն ու կողմնացույցները։ Այդ ժամանակ էլ Կորտեսը, հավանաբար, առաջին անգամ մտածել է Մոխիկո-Տենոչտիտլանից դուրս իր ազդեցության ամրապնդման մասին և Խուան Վելասկես դե Լեոնին ուղարկել է հետախուզելու հյուսիսային տարածքները, իսկ Դիեգո դե Օրդասին՝ հարավային՝ յուրաքանչյուրին հատկացնելով 200-ական զինվոր։ Դրանից բացի նա երկու նավ է ուղարկել Ճամայկա, որ Մեքսիկա բերեն ցեղական անասուններ։ Նախապատրաստական աշխատանքների թեժ պահին եկել են տլասկալացի սուրհանդակները Մեխիկոյից և հայտնել, որ ացտեկների մայրաքաղաքն ապստամբել է, իսկ Ալվարադոյի կայազորից արդեն սպանվել է յոթ մարդ։
«Տխրության գիշեր»
Մինչ այդ հնդկացիներն ակտիվորեն պատրաստվել էին պատերազմին և ընտրել նոր տլատոանի՝ Կուիտլաուակին։ Մոնտեսուման՝ որպես պատանդ, կորցրել էր իր նշանակությունը։ Ըստ Կորտեսի՝ հունիսի 25-ին ինքը վերջին անգամ փորձել է համաձայնության գալ և հրամայել է տիրակալին դուրս բերել Աշայակատլի պալատի տանիք՝ հույս ունենալով, որ նա կհանգստացնի ամբոխին։ Արդյունքում Մոնտեսումային քարկոծվել է և ստացած ծանր վնասվածքներից հետո մահացել հունիսի 28-ին։ Հնդկացի ժամանակագիրները պնդում են, թե նա սպանվել է իսպանացիների կողմից։
Իսպանացիների դրությունը բարդանում էր նրանով, որ Տենոչտիտլանը 16-րդ դարում տեղակայված էր կղզու վրա, որը մայրցամաքին միացված էր ամբարտակներով, և հնդկացիները քանդել էին միջագետակներն ու ջրանցքները միացնող կամուրջները։ Կորտեսը շարժման համար ընտրել է Տլակոպանի ամբարտակը, որի երկարությունը կազմում էր շուրջ 3 կմ։ Հուլիսի 1-ի գիշերն իսպանացիների կատարած արյունալի նահանջն ստացել է «Տխրության գիշեր» անվանումը (հնդկացիական ամսաթվով՝ 2 Տեկպատլ տարվա 9 Օպլին 19 Տեկուիլուիտոնտլի)։ Իսպանացիները կորցրել են ամբողջ հրետանին, Տենոչտիտլանում թալանած ողջ ոսկին, չվիրավորված մարդ ընդհանրապես չի եղել։ Իսպանացիների կորուստների ստույգ մասշտաբները հայտնի չեն. առավելագույն թվերը ներկայացնում է Բեռնալ Դիասը, ըստ որի՝ զոհվել է շուրջ 1000 իսպանացի, իսկ ըստ Կորտեսի՝ 15-ից ոչ ավելի։ Կորտեսն իր հաշվետվության մեջ շատ քիչ է գրել «Տխրության գիշերվա» մասին. ստեղծվում է տպավորություն, որ նրա համար տհաճ էր հիշել այդ իրադարձության մասին։ Առանձնակի հերոսություն է ցուցաբերել արիերգարդի հրամանատար լեյտենանտ Ալվարադոն։
Այնուամենայնիվ, 1520 թվականի հուլիսի 7-ին իսպանացիները կարողացել են դիմանալ Օտումբայի ճակատամարտում, երբ ացտեկները փորձել են գերի վերցնել Կորտեսին, որը շարժվում էր դեպի Տլասկալա։ Իսպանացիները գեներալ-կապիտանի գլխավորությամբ կարողացել են սպանել սցտեկների հրամանատարին՝ սիուակոատլին (տլատոանիի տեղակալը), ինչից հետո հնդկացիները փոխել են։ Տլասկալա են հասել 440 հետևակայիններ, 20 ասպետներ, 12 աղեղնավորներ և 7 պատրույգավոր հրացանակիրներ։ Նրանց հետ եղել են Կորտեսի ու Ալվարադոյի հնդկացի հարճերը՝ Մալինչեն ու Լուիսա դե Տլասկալան։ Տլասկալացիներն ու տոտոնակները հավատարիմ են մնացել իսպանացի նվաճողներին, ինչի շնորհիվ Կորտեսը դեռևս ռեսուրսներ ուներ աստեկների պետությունը վերջնականապես գրավելու համար։ Որպես դրա խորհրդանիշ՝ Կորտեսը հնդկացիական Տեպեյակ քաղաքի տեղում հիմնադրել է Սեգուրա դե լա Ֆրոնտերա (իսպաներենիս թարգմանաբար՝ Հուսալի քաղաք սահմանի վրա)։
Կորտեսը, լինելով իրավաբան, Տլասկալայում կազմել է արձանագրություն թագավորական հնգամասի (ողջ ավարի 20 %-ը, որ պետք է տրվեր թագավորին), ինչպես նաև կազմել է մեղադրական ակտ ընդդեմ Վելասկեսի ու Նարվաեսի՝ նրանց վրա բարդելով Տենոչտիտլանում տեղի ունեցած ապստամբության պատասխանատվությունը։ Կառլոս V-ին է ուղարկվել կոլեկտիվ նամակ ամբողջ բանակի կողմից (ստորագրվել է 544 մարդու կողմից), որով նրանք հայտնել են Կորտեսի՝ որպես գեներալ-կապիտան և գերագույն դատավոր ընտրվելու օրինականության մասին և խնդրել պաշտոնապես հաստատել նրան այդ պաշտոններում։ Այդ նամակին Կորտեսն ավելացրել է անձնական նամակ իր հորը՝ Մարտինին, Իսպանիայում իր իրավաբանին՝ իր զարմիկ Ֆրանսիսկո Նունիեսին, ինչպես նաև իր բազմաթիվ այլ ծանոթների։ Սեգուրա դե լա Ֆրոնտերայում գրվել է երկրորդ ռազմազեկույցը Կառլոս V-ին, որում արտացոլվել է Կորտեսի տաղանդներն ինչպես գրականության, այնպես էլ քաղաքականության բնագավառներում ։ 1522 թվականին այն տպագրվել է Սևիլյայում, 1523 թվականին վերահրատարակվել Սարագոսայում, իսկ 1524 թվականին թարգմանվել է լատիներեն և հրատարակվել Նյուրնբերգում՝ դառնալով համաեվրոպական կարևորություն ունեցող իրադարձություն։
Իր ռազմազեկույցում Կորտեսը Կառլոս թագավորին հայտնել է, որ պատրաստվում է իր նվաճած տարածքները կոչել «Նոր Իսպանիա»։ Ըստ Ք. Դյուվերժեի՝ դա ունեցել է տարբեր նշանակություններ. ''«...1520 թվականին Իսպանիան դեռ ավելին չէր, քան հայեցակարգ, Կաստիլիայի ու Արագոնի թագավորությունները կազմող հինավուրց տարածքների միասնականության ու միատարրության գաղափար։ Այդ քաղաքական հայեցակարգն առաջ էր անցնում իրերի իրական դրությունից, քանի որ XVI դարի սկզբին Իսպանիան դեռ հեռու էր միասնական պետությունից։ Կիրառելով «Նոր Իսպանիա» տերմինը՝ Կորտեսը միաժամանակ ցուցադրել է առաջադեմ մտածելակերպն ու տակտիկական որոշակի հոտառությունը. մի կողմից նա օգնել է Կառլոս V-ին արմատավորել մեծ, ուժեղ և միասնական ու անբաժանելի Իսպանիայի գաղափարը, մյուս կողմից՝ սաղմնային վիճակում արմատախիլ է արել իր նվաճումները բաժանելու վերաբերյալ բոլոր հավակնությունները, որոնք սպասեցնել չէին տա, եթե ախորժակները չզսպվեր միասնական իշխանության ամուր ձեռքով։ Նա քաղաքական աջակցություն է ցույց տվել կայսրին՝ Իսպանիայի գոյությունը ճանաչելով որպես կատարված փաստ, և ապահովագրել է իրեն մեքսիկական նվաճված տարածքների մասնատումից»''։ Ռազմազեկույցներն Իսպանի տարել է Դիեգո դե Օրդասը, Սանտո Դոմինգո՝ Ալոնսո Դավիլան։ Կուբա Կորտեսն ուղարկել է Վելասկեսի նախկին քարտուղար Անդրես դե Դուերոյին, որի հետ Կորտեսը նամակներ և ոսկի է ուղարկել իր օրինական կնոջը՝ Կատալինային, ինչպես նաև իր հնդկացի հարճին՝ Լեոնորային։
Տենոչտիտլանի անկում
Տենոչտիտլանի պաշարմանը նախորդել է ծաղկի համաճարակը, որ Մեքսիկա էր բերել Նարվաեսի սևամորթ ստրուկը, որ մահացել էր Սեմպոալայում։ Համաճարակի արդյունքում մահացել է ացտեկների կայսր Կուիտլաուակը, որ իշխել է 80 օր, և նոր տլատոանի է ընտրվել Կուաուտեմոկը։
Կորտեսը որոշել է կազմակերպել գրոհ Մեխիկո-Տենչոտիտլանի վրա ջրից և սկսել է կառուցել նավատորմ Տլասկալայում։ Նավատորմի ստեղծման աշխատանքները ղեկավարել է նավերի ատաղձագործ Մարտին Լոպեսը, որը կառուցել է 13 դեսանտային բրիգանտինա, որոնք ունեին մակույկաթիեր և փոքր հրանոթ նավաքթին։ Դրանք կառուցվել են Վերակրուսից ուղարկված շինանյութով (ներառյալ մեխերն ու պարանները), ապա քանդել են, և հնդկացի ստրուկները դրանք իրենց ուսերի վրա տեղափոխել են Մեխիկոյի հովիտ. այդ աշխատանքների կատարման վրա են ծախսվել 1521 թվականի մարտն ու ապրիլը։ Տլասկալացիները տվել են 10000-անոց բանակ, որի հրամանատարն էր կասիկ Չիչիմեկատեկուտլին։ Դրանից բացի 8000 ստրուկներ տեղափոխել են քանդված նավերը, 2000 ստրուկներ՝ պարենը, իսկ 8000 տլասկալացիներ նրանց ուղեկցորդել են։ Հաջողվել է դաշնակից և թիկունքային բազա ձեռք բերել Մեխիկոյի հովտում. դա եղել է Տեսկոկո քաղաք-պետությունը, որտեղ կառուցվել են նավանորոգարան ու նավահանգիստ իսպանական բրիգանտինաների համար։ Քանի դեռ շարունակվում էր շինարարությունը, Կորտեսի զորքերն զբաղեցրել են Մեխիկոյի հովտի գրեթե ողջ արևելյան մասը, սակայն Ասկապոցալկո և Տլակոպան քաղաքների համար մղվել են բացառապես կատաղի մարտեր։ Այդ ժամանակ առաջին անգամ Վերակրուս է ժամանել նավ անմիջապես Իսպանիայից, որով եկել են թագավորական գանձապետ Խուլիան դե Ալդերետեն ու վանական-ֆրանցիսկյան Պեդրո Մելգարեխոն, որը բերել էր ինդուլգենցիաներ կոնկիստադորների համար։ Նրանց հետ Մեքսիկա էր բերվել ևս 200 զինվոր ու 80 ձի։
1521 թվականի ապրիլի 28-ին Կորտեսն անցկացրել է զորքի ընդհանուր դիտում. նրա զորքի կազմում հաշվվում էր ավելի քան 700 իսպանացի զինվոր 85 ձիերով, 110 աղեղնազեն ու պատրույգավոր հրացաններ, 3 ծանր թնդանոթ և 15 թեթև դաշտային հրանոթներ։ Հնդկացիները, սակայն, կազմել են Կորտեսի զորքի ճնշող մեծամասնությունը, ընդ որում՝ միայն լճամերձ քաղաք-պետությունները տրամադրել են շուրջ 150 000 մարդ և 6000 պիրոգա (կարաիբյան մակույկ) նրանց տեղափոխման համար։ Միաժամանակ Կորտեսը բացահայտել է երկու դավադրություններ իսպանական ու հնդկացիական ճամբարներում։ Անտոնիո դե Վիլյաֆանյան՝ Կուբայի նահանգապետ Վելասկեսի ընկերը, որ մեղադրվում էր իշխանությունը գրավելու փորձի համար, դատից հետո կախաղան է հանվել Տեսկոկոյում։ Կուաուտեմոկի հետ կապ ունենալու մեջ մեղադրվել է տլասկալացի առաջնորդ Շիկոտենկատլ կրտսերը, որը նույնպես կախաղան է հանվել։ Դրանից հետո Կորտեսը մարդկանց մեջ դուրս չի եկել առանց թիկնապահների։ Ապրիլի կեսերին անհաջող բանակցություններ են վարվել ացտեկների ղեկավարների հետ քաղաքի հանձնման վերաբերյալ։
Քաղաքի գրոհն սկսվել է 1521 թվականի մայիսի 30-ին, ընդ որում՝ Կորտեսը իր զորքերը տեղակայել է երեք կետերում, որտեղ ամբարտակները միանում էին մայրցամաքին։ Դրանից բացի այդ օրը փակվել է ակվեդուկը, որ ջուր էր հասցնում Մեխիկո։ Մեկ ամիս տևած մարտերի ընթացքում Կորտեսի զորքերին երեք անգամ հաջողվել է ներխուժել Տենոչտիտլան և հասնել մինչև կենտրոնական հրապարակ, մի անգամ նույնիսկ հաջողվել է բարձրանալ գլխավոր տաճարի տանիքը և այդտեղից ցած նետել «կուռքերը», բայց դիրքերն ամրապնդել այդպես էլ չի հաջողվել։ Իսպանացիները ծանր պարտություն են կրել հունիսի 30-ին՝ Տլատելոլկոյի գրոհի ժամանակ, երբ սպանվել են 60 կոնկիստադորներ, իսկ գլխավոր հրամանատարը ծանր վիրավորվել է։ Անհաջողություն կրելով՝ Կորտեսը որոշել է Մեխիկոն գրավել սովամահ անելու միջոցով. հուլիսի վերջին քաղաքը բաժանվել է ամբարտակներից։ Օգոստոսի 13-ին (3 Կալլի տարվա 1 Կոատլ 2 Շոկոտլուեցի) Կուաուտեմոկը փորձել է փախչել պիրոգայով, սակայն բռնվել է Գարսիա Օլգինի կողմից, որ Գոնսալո դե Սանդովալի ընկերն էր ու զինակիցը։
1522 թվականի հունվարին կոնկիստադորի հայրը՝ դոն Մարտին Կորտեսը, երեք զարմիկների հետ միասին Բեխարի հերցոգի երաշխավորությամբ ընդունվել են Իսպանիայում Կառլոս V-ի կուսակալի՝ կարդինալ-արքեպիսկոպոս Ադրիանոս Ուտրեխտի կողմից, որը դրանից մի քանի օր առաջ ընտրվել էր Հռոմի պապ։ Զրույցն անցկացվել է լատիներենով, և Իսպանիայի փաստացի կառավարիչն անցել է Էռնան Կորտեսի կողմը։ 1522 թվականի օգոստոսին Իսպանիա է վերադարձել թագավոր Կառլոս V-ը, որը պետք է որոշեր Մեքսիկայի կարգավիճակն իր տերությունների շարքում։ Թագավորը հրամայել է ստեղծել հանձնաժողով Կորտեսին ու Վելասկեսին հաշտեցնելու համար։ Այդ ժամանակ էլ Իսպանիա է հասել Կորտեսի երրորդ ռազմազեկույցը, որը թվագրված է 1522 թվականի մայիսի 15-ով, և որում մանրամասն նկարագրված են «Տխրության գիշերն» ու Տենոչտիտլանի գրավումը։ Նամակի հետ ուղարկվել էին թագավորական հնգամասը և հարուստ նվերներ Կաստիլիայի վանքերի ու թագավորության ազդեցիկ մարդկանց համար։
1522 թվականի հոկտեմբերի 15-ին Կառլոս V-ն ստորագրել է հրաման Էռնան Կորտեսին «Նոր Իսպանիայի ամբողջ տարածքի և բոլոր գավառների նահանգապետ, գեներալ-կապիտան և քաղաքացիական ու քրեական գործերով գերագույն դատական կատարածու» նշանակելու մասին։
Կորտեսի գերբ
Նոր Իսպանիայի գրավման համար Կառլոս V թագավորի տված նվերներից մեկը եղել է Կորտեսին առանձնահատուկ գերբ ունենալու թույլտվության շնորհումը «բացի նրանից, որ նա ժառանգել էր իր ծագման շնորհիվ»։ Ըստ այդ ժամանակի սովորույթի՝ Էռնան Կորտեսը պետք է հայտներ իր ցանկությունը գերբի բովանդակության վերաբերյալ։ 1525 թվականի մարտի 7-ով թվագրված նամակում՝ ուղարկված թագավորական քարտուղար Ֆրանսիսկո դե լոս Կոբոսի կողմից, նկարագրված է հերալդիկ կոմպոզիցիան.
Մեծ համար ցանկալի է, որ դուք կարողանաք կրել որպես ձեր անձնական տարբերակիչ գերբ լայն վահանը երկգլխանի սև արծվով, որ մեր կայսրության գերբն է, սպիտակ շերտի վրա ձախ կողմի վերևի հատվածում և ոսկեգույն առյուծով սև [կարմիր] շերտի վրա դրա ներքևում՝ ի հիշատակ այն հնարամտության և ուժի, որ ցուցաբերվել են ձեր կողմից մարտերում, և երեք թագերով աջ կողմի վերևի հատվածում՝ ավազագույն [սև] շերտի վրա, մեկը կլինի մյուսներից բարձր՝ ի հիշատակ Տենուստիտան [Տենոչտիտլան] մեծ քաղաքի երեք թագավորների... որոնց դուք հաղթել եք, առաջինի անունը Մուտեսզումա [Մոնտեսումա] է, որ սպանվել է հնդկացիների կողմից, երբ գտնվում էր գերության մեջ ձեզ մոտ, երկրորդի անունն է Կուետաոացին [Կուիտլաուակ]՝ նրա եղբայրը, որ հաջորդել է նրան... և երրորդի անունն է Գուաուկտեմուցին [Կուաուտեմոկ]՝ նրա հաջորդը, որ ցուցաբերել է անհնազանդություն, քանի դեռ չէր կործանվել ձեր կողմից, և աջ կողմի ներքևում դուք կարող եք տեղադրել Տենուստիտան քաղաքը, որ բարձրանում է ջրի վրա, ի հիշատակ նրա գերեվարումը ձեր սրով և միացումը մեր թագավորությանը, և տվյալ վահանի շուրջը՝ շքանարգիզի ձևով զարդարված [դեղին] շերտի վրա՝ ձեր կողմից պարտության մատնված յոթ կապիտաններին կամ ծովածոցի յոթ գավառների թագավորներին, որոնք կապված կլինեն շղթայով, որ վահանի ծայրին ամրացված կլինի կախված կողպեքով։
Ըստ Ք. Դյուվերժեի՝ Կորտեսի գերբը կարող է ունենալ երկրորդ մեկնաբանություն, որի արմատները հասնում են մինչև նախակոլումբոսյան մոքսիկական մշակույթ, այն կարելի է ընկալել որպես ացտեկյան պատկերագրություն։ Հաբսբուրգների արծիվն ու վահանի ձախ կողմի առյուծը համապատասխանում են արևի ու պատերազմի սիմվոլներին՝ արծվին ու հովազին, որ նաուա կրոնի հիմքն են։ Արծիվը (կուաուտլի) ցերեկվա ու երկնքի խորհրդանիշն է, հովազը (օցելոտլ, իսպանացիները նրան կոչել են առյուծ)՝ գիշերվա ու ստորերկրյա թագավորության, որոնք ներկայացնում են Արևի երկու մարմնացումները։ Ացտեկների կրոնում արևի էներգիան անդադար սպառվում է, և միայն մարդը կարող է պատերազմներով ու զոհաբերությամբ պարբերաբար վերականգնել այն։ Արծվի ու հովազի պատկերները ներառելով իր գերբում՝ Կորտեսն օգտագործել է հնդկացիական սրբազան պատերազմի հայեցակարգը։ Գերբի աջ մասը կրում է ջրի ու կրակի սիմվոլներ։ Ջուրը (ատլ) պարզ կերպով պատկերված է Տեսկոկո լճի ձևով, իսկ կրակը (տլաչինոլի) խորհրդանշվում է թագով, որ համապատասխանում է կրակի գաղափարագրին ացտեկների մոտ։ Երկիմաստությունից խուսափելու համար Կորտեսն օգտագործել է երեք թագեր, որոնք կազմում են եռանկյուն, քանի որ «3» թվանշանը նույնպես կապված է կրակի ըմբռնման հետ։ Մարդկանց յոթ գլուխները, որ կապված են շղթայով վահանի շուրջը, հղում են Չիկոմոստոկի քարայրների նախաիսպանական սիմվոլին. ըստ առասպելի՝ այդ վայրում են ծագել նաուա յոթ ցեղերը։ Իսպանական շղթան համապատասխանում է հնդկացիական պարանին (մեկատլ), որն ացտեկների պատկերագրության մեջ միշտ նշանակել է այն մարդկանց գերեվարումը, որոնք նախատեսված են զոհաբերության համար։
Էնկոմիենդա։ Հնդկացիների նկատմամբ իրականացված քաղաքականություն
Մեքսիկայի գրավումից անմիջապես հետո Կորտեսն սկսել է իրեն պահել որպես անկախ կառավարիչ։ Դա հեշտացել է այն բանի շնորհիվ, որ մինչև 1521 թվականը որոշված չէին Նոր Իսպանիայի սահմանները, իսկ թագավորական հրովարտակում նշված չէին Կորտեսի իշխանության տարածման սահմանները, թեև դեռ Նոր Աշխարհում կատարվող առաջին նվաճումների ժամանակներից սկսած՝ նոր տարածքները համարվում էին կաստիլիական թագավորի տիրապետություն ։ Միևնույն ժամանակ Կորտեսը, ականատես եղած լինելով ժողովրդագրական աղետներին Էսպանյոլայում և Կուբայում, ձգտում էր լիովին պահպանել տեղի սոցիալական կառուցվածքները, ըստ էության ացտեկ կալպիշկիներին փոխարինելով իր դաշնակիցներով, որոնք ենթարկվում էին անձամբ իրեն ։ Այդ սկզբունքների իրականացումն է դարձել էնկոմիենդայի համակարգը, որն իր համարժեքներն ուներ ինչպես հնդկացիների հասարակությունում, այնպես էլ Իսպանիայի հոգևոր-ասպետական միաբանությունների համակարգում։
1522 թվականի ապրիլից Նոր Իսպանիայի գեներալ-կապիտանն ինքն իրեն շնորհել է իսպանական տիրույթների միջև գտնվող բոլոր հողերն իր հայեցողությամբ բաշխելու իրավունք, ընդ որում՝ հողերը կարող էին ստանալ միայն կոնկիստային անմիջական մասնակցություն ունեցած անձինք։ Նոր ժամանածների համար սահմանվել է այնտեղ բնակվելու ութամյա ժամկետ, ինչը գերազանցում էր ժամանակին Օվանդոյի կողմից Սանտո Դոմինգոյի համար սահմանած ժամկետը։ Քանի որ հնդկացիական գյուղատնտեսությունը վատ էր զարգացած իսպանականի համեմատությամբ, և ացտեկներին ծանոթ չէին մի շարք մշակաբույսեր, Կորտեսը հաստատել է որոշակի նորմաներ, ըստ որոնց՝ պարտադիր է դարձել որոշակի բույսերի մշակումը. դրանց թվում եղել են ինչպես ներկրված (խաղող, ցորեն), այնպես էլ տեղական մշակաբույսեր (մաիս, լոլիկ, տաքդեղ, բաթաթ և այլն)։ Եղջերավոր անասունների ու ձիերի տեղական ցեղատեսակների բուծմանը վերաբերող Կորտեսի հրամանները վկայում են, որ նա ձգտել է հասնել տնտեսական լիակատար ինքնապահովման ։
Ստեղծվող էնկոմիենդաներում գործել է նորմավորման ու պետական կարգավորման համակարգ։ Կորտեսն արգելել է կանանց ու մինչև 12 տարեկան երեխաների աշխատանքը, արգելվել են գիշերային աշխատանքները (աշխատանքային օրը պետք է ավարտվեր մայրամուտից մեկ ժամ առաջ), ներմուծվել է ճաշի ընդմիջումը, կարգավորվել է նաև աշխատողների օրաբաժինը՝ «մեկ ֆունտ բլիթներ աղով ու պղպեղով», կիրակին հայտարարվել է հանգստյան օր։ Քանի որ համայնքի անդամ հնդկացիների աշխատանքը չէր վճարվում, Կորտես հրամանով էնկոմենդերոյում 20 օր աշխատելուց հետո նրանց տրվում էր 30 օր ժամանակ, որի ընթացքում նրանք աշխատում էին իրենց համար։
Կորտեսի քաղաքականության բնութագրիչ առանձնահատկությունը նվաճումներին հաջորդած առաջին տարիներին եղել է սեգրեգացիայի (traza) ներմուծումը։ Իսպանացիները կարող էին բնակվել միայն քաղաքներում (որպես այդպիսին ընդունվում էին միայն վարչական կազմակերպություն ունեցող բնակավայրերը), ընդ որում՝ Մեխիկոյում իսպանացիներին հատկացվել են հողեր բնակելի թաղամասերի անունով, որոնց սահմաններից դուրս, ինչը որ կոչվում էր traza, բնակվելն արգելվում էր։ Դա հետապնդում էր զուտ քաղաքական նպատակներ. Կորտեսը ցանկանում էր կանխարգելել «վայրի» գաղութների ստեղծումը, որոնք կգտնվեին իր վերահսկողությունից դուրս։ Իսպանացիներին նաև արգելվում էր առևտուր անել տեղաբնիկների հետ։ Հնդկացիներին իրենց համատարած բնակության վայրերում վերապահվում էր ինքնակառավարում, իսկ իսպանացիների ներկայությունը սահմանափակվում էր իշխանության ներկայացուցչով։
Մեքսիկայի քրիստոնեացում
Կորտեսի կարևորագույն նպատակներից մեկը եղել է ացտեկների քրիստոնեացումը։ Սակայն սկզբնական շրջանում Մեքսիկայում գրեթե չի կատարվել տաճարների շինարարություն, իսկ դրա փոխարեն հին հեթանոսական մեհյանները վերափոխվել են ու օծվել։ Կորտեսը եղել է լիովին լիբերալ քրիստոնյա 16-րդ դարի չափանիշներով, ըստ Ք. Դյուվերժեի կարծիքի, նա կարող էր պատկանել իսպանական կաթոլիկության ընդդիմադիր ուղղությանը, որի կենտրոնը եղել է Էստրեմադուրան, և որի կրողներն էին ֆրանցիսկյանները եկեղեցական Սան Գաբրիել գավառից (կուստոդիա)։ Կորտեսի դիմումի համաձայն՝ Ադրիանոս VI Հռոմի պապի 1522 թվականի մայիսի 9-ի «Exponi nobis fecisti» կոնդակով նրան տրվել է ամենալայն լիազորությունները Նոր Իսպանիայի կրոնափոխության գործում։
Կորտեսը և Իսպանիան
Կորտեսի վերաբերմունքն իսպանական իշխանությունների նկատմամբ հենց ամենասկզբից եղել է հակասական, նրա վարած քաղաքականությունը հակադրվել է կառավարման գաղութային ձևին, իսկ տեղի սոցիալական կառույցների վրա հենվելը չի հասկացվել և չի ընդունվել անգամ իր կողմակիցների շրջանում։ Կառլոս V-ին ուղղված չորրորդ ռազմազեկույցում Կորտեսը գրել է. Եթե մեզ մոտ հաստատվեն եպիսկոպոսներ և այլ պրելատներ, նրանք չեն ուշացնի մեզ մոտ վատ սովորություններ, որոնց հատուկ են նրանց այսօր։ Նրանք կօգտվեն եկեղեցական ունեցվածքից՝ այն ծախսելով շքեղության և այլ արատների վրա, նրանք կշնորհեն մայորատներ իրենց զավակներին ու ազգականներին։ Եվ որ ամենից վատն է, այդ վայրերի տեղաբնիկները նախկինում իմացել են վանականների, որ կատարել են պաշտամունք ու պատարագ, և նրանք եղել են անբասիր ազնվության ու անշահախնդրության մարմնացում... Ի՞նչ կմտածեն նրանք, տեսնելով եկեղեցու ունեցվածքն ու Աստծո ծառայությունը կանոնիկների ու այլ հոգևորականության ձեռքում, որոնք կվարեն տգետների կյանք ու ազատորեն կտրվեն արատներին, ինչպես դա դարձել է սովորություն նրանց մոտ այսօր մեր թագավորություններում։ Դրանով կնվազեցնեին մեր հավատն ու կենթարկեն նրան մեծ ծաղրանքի: Այդ հայացքները բացատրվում էին նրանով, որ Մեքսիկան գերազանցում էր Իսպանիային իր բնակչությամբ ու չափերով, ինչպես նաև հարստությամբ ու բնական ռեսուրսներով։ Կորտեսն անմիջապես իր առաջ նպատակ է դրել նվաճել Հարավային ծովերը մեքսիկական ափից, ինչի մասին հայտնել է թագավորին 1522 թվականի մայիսի 15-ին գրված ռազմազեկույցում։ Դա սպառնում էլ ավելի բաժանել Նոր Իսպանիան Հին աշխարհից, ինչից հետո թագավորը միջոցներ է ձեռնարկել. 1523 և 1524 թվականների սահմանագծին Կորտեսն ստացել է մի շարք հանձնարարություններ, որոնք թվագրված էին 1523 թվականի հունիսի 26-ով։ Դրանք հակասում էին Կորտեսի ողջ քաղաքականությանը, քանի որ թագավորը պահանջում էր իսպանացիների ազատ տեղաշարժ ցանկացած տարածքով, խառը ամուսնությունների արգելք, ազատ առևտրի թույլատրում և այլն։ Իշխանությունը խսիտ քննադատել է էսկոմիենդաներն ու պահանջել լուծարել կալվածքները։ Թագավորի հրամանների իրականացման համար նրա կողմից Վերակրուս է ուղարկվել Թագավորական աուդենսիա Ալոնսո դե Էստրադի գլխավորությամբ, որի գլխավոր նպատակն էր սահմանափակել Կորտեսի իշխանությունն ու ավելացնել շահույթի չափերը։ Այդ պայմաններում Կորտեսի՝ Մեխիկոյից հեռանալու որոշումը տարակուսանք է առաջացրել բոլոր ժամանակակիցների ու պատմաբանների մոտ։
Գարայի և Օլիդի գործեր
1524 թվականի հոկտեմբերին Կորտեսը, որի ձեռքում էր գտնվում լիակատար իշխանությունը, որոշել է հեռանալ Մեխիկոյից։ Դեպի մայաների հողերը կատարվող արշավանքը շատ կենսագիրների կողմից համարվել է իռացիոնալ. նախքան պատերազմի սկիզբը Կորտեսը վերահսկում էր ացտեկների նախկին կայսրության ողջ տարածքը, հյուսիս-արևելքում Սանդովալը հնազանդեցրել էր հուաստեկներին, Ֆրանսիսկո դե Օրոսկոն նվաճել էր Օախական, իսկ Քրիստոբալ դե Օլիդը՝ Միչոական, այսինքն՝ այն հողերը, որոնք երբեք չեն գտնվել ացտեկների տիրապետության տակ։ Կորտեսը տիրույթները հասել են մինչև Տեուանտեպեկի ափ, գտնվել են արծաթի հարուստ պաշարներ, և հիմնադրվել է Ակապուլկո նավահանգիստը։
Դեռ 1523 թվականին Կորտեսն ուղարկել է երկու ջոկատներ՝ ծովային և ցամաքային։ Քրիստոբալ դե Օլիդը գլխավորել է ծովային ջոկատը վեց նավերով և 370 զինվորներով, որը պետք է գնար Հավանա հանդերձավորման համար, ապա ուղևորվեր Հոնդուրաս։ Ցամաքային ջոկատը գլխավորում էր Պեդրո դե Ալվարադոն, որն իր հրամանատարության տակ ուներ 155 ձիավոր ասպետ, 120 պատրույգավոր հրացանակիր, 4 թնդանոթ, 200 տլասկալացի և 100 ացտեկ։ Կառլոս V-ին ուղարկված ռազմազեկույցում նշվել է, թե նրանց հիմնական նպատակը եղել է Ատլանտյան օվկիանոսից Խաղաղ օվկիանոս անցման որոնումը, բայց իրականում Կորտեսը ցանկանում էր իրեն ենթարկել Կենտրոնական Ամերիկայի ողջ տարածքը։ Սակայն պատմաբանների մի մասը Կորտեսի արշավանքը կապել են «Գարայի գործի» հետ։
Այնուամենայնիվ, Կառլոս V-ին ուղարկված չորրորդ ռազմազեկույցում, որ թվագրված է 1524 թվականի հոկտեմբերի 15-ով, չկան ակնարկներ իշխանությունից հրաժարվելու վերաբերյալ։ Կորտեսը, սակայն, դժգոհել է, որ թագավորի վերահսկիչները նվազեցրել են Մեքսիկայի «խաղաղեցման» ծախսերը։ Դա հանգեցրել է այն հայտարարության, թե թագավորը չի հասկանում այդ երկրի առանձնահատկությունները, և Կորտեսը չի պատրաստվում կատարել նրա հրամանները. «Ես արել եմ այն, ինչ համարել եմ օգտակար Ձերդ Մեծության համար, և այլ կերպ վարվելը կնշանակեր թույլ տալ ավերումներ, ես Ձերդ մեծությանը կոչ եմ անում մտածել այդ մասին և ինձ հայտնել Ձեր որոշումը»։ Ուղերձի հետ միասին Կորտեսն ուղարկել է թագավորական հնգամասը՝ ներառյալ 80 000 պեսոյի ոսկի, Կուաուտեմոկի թանկարժեք իրերը (Բեռնալ Դիասը գրել է, թե դրանում եղել են ընկույզի մեծությամբ մարգարիտներ) և խորհրդանշական նվեր՝ «Փյունիկ» թնդանոթը ցածրահարգ ոսկուց, որի վրա որպես ընծայական գրված էր. «Ոչ ոք թռչնի նման չի տեսել, ոչ ոք դեռ որպես ծառա՝ Կորտեսին չի ունեցել, ոչ ոք Ձեզ նման աշխարհին չի տիրել» ։ Վերաձուլման ժամանակ նա տվել է ևս 20 000 դուկատ շահույթ։ Ըստ Ք. Դյուվերժեի՝ նվերը ներառել է մարտահրավեր. թնդանոթը ձուլել էին հնդկացի տարասկները Միչոականում արդյունահանվա ոսկով։ Դա ցույց է տվել, որ ոչ թե Մեքսիկան է զգում Կաստիլիայի հարստությունների կարիքը, այլ ընդհակառակը։
Միևնույն ժամանակ Քրիստոբալ դե Օլիդը համաձայնություն է կնքել Վելասկեսի ադելանտադոյի հետ և սկսել պատերազմ Հոնդուրասում միանձնյա տիրապետության համար, ինչի հավակնորդներն արդեն չորսն էին. նրանից բացի նման նպատակներ ունեին Ֆրանսիսկո Էռնանդեսը, որ ուղարկվել էր Պանամայից, ինքնահռչակ նահանգապետ Գոնսալես դե Ավիլան և Պեդրո դե Ալվարադոն։ Կորտեսը խռովության ճնշման համար ուղարկել է իր զարմիկ Ֆրանսիսկո դե լաս Կասասին, որը մահապատժի է ենթարկել Օլիդին։
1524-1526 թվականների արշավանք
Կորտեսն արշավանքի մեկնել է մեծ շքախմբով, որ կազմում ընդգրկված էին մանկլավիկներ, ծառաներ, բժիշկներ, բազեապաններ, երաժիշտներ, աճպարարներ։ Նրան հետևել են ացտեկների գրեթե բոլոր ղեկավարները, որոնց թվում էր նախկին կայսր Կուաուտեմոկը։ Կորտեսն իր հետ վերցրել էր նաև իր բոլոր հարճերին։ Զորքի կազմում կային ավելի քան 300 իսպանացիներ և 3000 ացտեկներ։
Ընտանիք
1522 թվականի օգոստոսին իր քույրերի ու եղբայրների հետ Մեքսիկա է ժամանել Կորտեսի կինը՝ Կատալինա Խուարես Մարկայդան, որը մահացել է բոլոր սրբերի տոնի նախօրեին (նոյեմբերի 1)։ Ըստ Ք. Դյուվերժեի՝ գոյություն ունեն նրա մահվան հանգամանքների առնվազն երկու վարկածներ։ Ըստ առաջինի՝ Կորտեսի կինը ծանր հիվանդությամբ տառապել է դեռ Կուբայում, և բարձրլեռնային Մեքսիկայում նրա վիճակը վատթարացել է։ Ըստ մյուս տարբերակի՝ Կորտեսի կինը Մեքսիկա է ժամանել առանց հրավերի և սկսել է հավակնել կառավարչի կնոջ պաշտոնին, ինչպես նաև վտարել է ամուսնու հարճերին։ Վեճի արդյունքում Կորտեսը խեղդել է (իբր թե նրա վզի վրա հայտնաբերվել են կարմիր հետքեր)։ Ըստ Ք. Դյուվերժեի՝ սեփական ձեռքերով նրան սպանելը քիչ հավանական է. Կորտեսն աչքի է ընկել մեծ ինքնատիրապետմամբ, սակայն Կատալինա Խուարեսի բռնի մահը լիովին հավանական է։ Կատալինայի մահվանից կարճ ժամանակ անց ծնվել է Կորտեսի ու Մալինչեի մետիս որդին, որ մկրտվել է Մարտին անվամբ ։ Նրա ևս մեկ որդին՝ Լուիսը, ծնվել է 1525 թվականին Անտոնիա (կամ Էլվիրա) Էրմոսիլյոյից, որին, Գոմարային հետևելով, համարում են իսպանուհի, սակայն Ք. Դյուվերժեն ենթադրում է, որ նա ամենայն հավանականությամբ նույնպես եղել է հնդկացի։ Կորտեսն ունեցել է ևս երկու դուստրեր ացտեկ արքայադուստրերից, այդ թվում նաև Մոնտեսումայի դուստր Տեչուիշպոցինից (մկրտության անունը՝ Իսաբել)։ 1529 թվականի պապական կոնդակով նրանք բոլորը ճանաչվել են Կորտեսի օրինական ժառանգներ։
Պայքար իշխանության համար
Կառլոս V-ի 1525 թվականի նոյեմբերի 4-ի նամակով հայտարարվել է Նոր Իսպանիայում կոնկիստադորի գործողությունների հետաքննություն, ինչպես նաև ասվում էր «մշտական բնակության համար դատավորի» (juicio de residencia) ուղարկման մասին, որը պետք է լիներ Լուիս Պոնսե դե Լեոնը՝ Ֆլորիդան հայտնաբերողի որդին։ Ձևակերպումը, սակայն, եղել է լիովին դիվանագիտական. «Ինչպես դուք ինքներդ կտեսնեք, նշանակված Լուիս Պոնսե դե Լեոնը չգիտի ոչինչ այդ երկրների մասին այնպես, ինչպես և գաղափար չունի, թե ինչ պետք արվի այնտեղ... Օգտակար կլիներ, որ դուք սովորեցնեք նրան, թե ինչպես լավագույնս ղեկավարի այս հողերը»։
1526 թվականի հունիսի 23-ին Պոնսե դե Լեոնը ժամանել է Վերակրուս, Կորտեսը հանձնարարել է պատիվներով դիմավորել նրան և տրամադրել էսկորտ հանդիսավոր զգեստավորմամբ, որը պետք է ուղեկցեր դատավորին մինչև Մեխիկո։ Պաշտոնապես Կորտեսը բացատրել է, որ դատավորը եկել է պատժելու Աուդենսիայի խռովարար պաշտոնյաներին և վերականգնելու արդարությունը չարաշահումներից տուժած հնդկացիների նկատմամբ։ Սակայն Մեխիկո ժամանելուց երկու օր անց՝ հուլիսի 4-ին, Լուիս Պոնսե դե Լեոնը Կորտեսից վերցրել է Նոր Իսպանիայի գերագույն դատավորի մականը և միաժամանակ հանել նրան նահանգապետի պաշտոնից, ըստ պաշտոնական բացատրության՝ «որպեսզի հնարավոր լինի անարգել անցկացնել կոնկիստադորի՝ թագավորին ծառայելու ձևերի դատական հետաքննություն»։
Շուտով Պոնսեն հիվանդացել է։ Կորտեսը դա բացատրել է Մեքսիկայի բարձրլեռնային լինելու հանգամանքով։ Վատ էին զգում նաև դատավորի շքախմբի անդամները։ Շուտով մահացել են Պոնսեն ու նրան ուղեկցող գրեթե բոլոր մարդիկ՝ ավելի քան 30 մարդ։ Ըստ դատավորի կտակի՝ նրա լիազորություններն անցել են ոմն Մարկոս դե Ալիգարի՝ իրավունքի լիցենցիատ, որին չի ճանաչել Մեխիկոյի քաղաքային խորհուրդը։ Մունիցիպալիտետը դիմել է Կորտեսին՝ խնդրելով իշխանությունը վերցնել իր ձեռքը։ Կորտեսն օգոստոսի 1-ին վերեդարձել է գեներալ-կապիտանի ու նահանգապետի դիրքին, բայց Ալգիրին թողել է գերագույն դատավորի դիրքում, որին պետք է հաստատեր թագավորը։ Կորտեսը հաստատել է 1524 թվականի իր հրամանները հնդկացիների հանդեպ վերաբերմունքի մասին և խստացել իսպանացիների պատիժները տեղաբնիկների հողերի անձեռնմխելիությունը խախտողների համար, ինչպես նաև սահմանափակումներ են մտցվել իսպանացիների տեղաշարժերի ազատության մեջ և ներմուծվել է մաիսի առևտրի մենաշնորհ։ Ըստ Ք. Դյուվերժեի՝ 1526 թվականի ամռանը Կորտեսը հնարավորություն ուներ Նոր Իսպանիան դարձնել անկախ պետություն. Կառլոս V-ն այդ ժամանակ դժվարին պատերազմ էր վարում Սուրբ Աթոռի ու Ֆրանսիայի հետ իրեն Սրբազան Հռոմեական կայսրության կայսր ճանաչելու համար և չուներ միջոցներ Կորտեսի հետ պատերազմ մղելու համար։ Կոնկիստադորին նույնիսկ մեղադրել են առանձնացման հարցով Ֆրանսիայի հետ գաղտնի բանակցություններ վարելու համար։
1526 թվականի սեպտեմբերի 3-ին Կորտեսն ավարտել է իր հինգերորդ ռազմազեկույցը, որում նկարագրել է արշավանքը դեպի Հոնդուրաս, վերադարձը Մեխիկո և Պոնսե դե Լեոնի մահը։ Կորտեսը շատ է դժգոհել անարդար մեղադրանքներից, պահանջել է ճանաչել իր ծառայությունները և հավանության արժանացնել իր քաղաքականությունը՝ հիշեցնելով, թե ինչքան ոսկի է ինքն ուղարկել թագավորին, ինչպես նաև հայտարարել է, որ իրեն է վերադարձնում գեներալ-կապիտանի ու նահանգապետի պարտականությունները մինչև հատուկ կարգադրությունների ստացումը։ Նա հասկացել է իր դրության անկայունությունը և սեպտեմբերի 26-ին գրել է հորը. «Ես ներկայում կարծես Քավարանում լինեմ, և ոչինչ չէր խանգարի նրան, որ բացվեին դժոխքի դռները, եթե ես հույս չունենայի դուրս պրծնել այնտեղից»։ 1527 թվականի մարտի 1-ին Ագիլարը մահացել է. Կորտեսին մեղադրել են նրան թունավորելու մեջ, ինչպես Պոնսե դե Լեոնին կես տարի առաջ։
Անհաջող արշավանք դեպի Համեմունքների կղզիներ
Իրադրության ժամանակավոր կայունացումից հետո Կորտեսը վերադարձել է նոր հողեր նվաճելուն՝ նպատակադրվելով գտնել Մեքսիկայից ուղիղ ճանապարհ դեպի Համեմունքների կղզի, որի պատկանելությունն այդ ժամանակ վիճարկում էին Իսպանիան ու Պորտուգալիան։ Դա նաև Կորտեսին տալիս էր հավելյալ միջոցներ հանուն Նոր Իսպանիայի պայքարելու համար։ Սակատուլայում 1527 թվականի մայիսին սկսվել է երեք նավերի հանդերձավորումը. ջոկատը պետք է գլխավորեր Կորտեսի զարմիկը՝ Ալվարո դե Սաավեդրա Սերոնը։ Կորտեսը հավատարմագրեր է ուղարկել Սեբուի և Տիդորեի ղեկավարներին, որոնք գրված էին լատիներեն ու իսպաներեն։ Խմբի՝ Չինաստան հասնելու դեպքում Կորտեսը նամակ է գրել նաև այդ երկրի կառավարչին, ընդ որում՝ դա սկսել է Արիստոտելի «Մետաֆիզիկայից» վերցված քաղվածքով։
1527 թվականի հոկտեմբերի 31-ին երեք նավերը դուրս են եկել Սիուատանեխո ծովածոցից. տախտակամածին կար խմբի 110 անդամ։ Մինչ 1528 թվականի հունվարի վերջը Սաավեդրան, պահպանելով մեկ նավ, կարողացել է հասնել մինչև Ֆիլիպինների Մինդանաո։ Մարտին նա հասել է Տիդորե, և հետ վերադարձել հունիսի 3-ին՝ տախտակամածին ունենալով 60 տոննա մեխակ։ Մեքիկա վերադառնալու երկու փորձերը չեն պսակվել հաջողությամբ, հրամանատարը մահացել է՝ չդիմանալով ճանապարհորդության դժվարություններին։ 1529 թվականի դեկտեմբերին խումբը փորձել է հասնել Մալակկա, որտեղ բոլորը ձերբակալվել են պորտուգալացիների կողմից. միայն 1534 թվականին է կենդանի մնացած հինգ կամ վեց անդամների հաջողվել վերադառնալ Իսպանիա։
Իսպանիա
1527 թվականի օգոստոսի 22-ին թագավորական գանձապետ Ալոնսո դե Էստրադան փորձել է Մեխիկոյում իրականացնել հեղաշրջում՝ հիմնվելով Ագիլերի իբր թե գոյություն ունեցող կտակի վրա։ Նրան հաջողվել է մայրաքաղաքից վտարել Կորտեսին, որը թաքնվել է Տլասկալայում։ Էստրադան սկսել է ոսկու ակտիվ որոնումները, ինչի համար բացել է անգամ հնդկացի կառավարիչների գերեզմանները։ Իսպանիայում Կորտեսի դրությունը նույնպես խախտվել էր. թագավորի ապրիլյան հրամանով արգելվել էր տպագրել ու տարածել Կորտեսի հրատարակված ռազմազեկույցները։ Այդ արգելքը դրվել է Պանֆիլո դե Նարվաեսի պնդմամբ, որն ասում էր, թե կոնկիստադորը դրանք կախարդել է։ Այդ պայմաններում Կորտեսը որոշել է վերադառնալ Իսպանիա և անձամբ բացատրել թագավորին ստեղծված իրավիճակը։ Ըստ Բեռնալ Դիասի՝ Կորտեսը ուղևորությանը նախապատրաստվել է ամենայն մանրամասնությամբ. նա ձեռք է բերել երկու նավ, հավաքել ոսկի, արծաթ ու արվեստի գործեր, Իսպանիայում անհայտ թռչունների հավաքածու, վերցրել երկու հովազ, ինչպես նաև մեքսիկացի աճպարարների, թզուկների ու այլանդակ մարդկանց։ Այդ ժամանակ էլ նա լուր է ստացել, որ հայրը մահացել է Իսպանիայում։