cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Սամոա
Ռելիեֆ
Սամոայի կազմի մեջ մտնող կղզիների մակերևույթը առավելապես լեռնային է, քանի որ կղզիները հանդիսանում են ստորջրյա հրաբխային ծագման լեռնաշղթայի շարունակություն։ Ամենաբարձր կետերն են Սիլիսիլին (Սավայում) (1857մ) և Ֆիտոն (Ուպալու) (1115մ)։ Երկու խոշոր կղզիներում գագաթները կտրված են խորը կիրճերով, որոնցում տեղավորված են լայն հովիտները։ Ափագիծը նեղ է՝ կտրված ծովածոցերով և կորոլյան խութերով։ Հենց ափամերձ մասում՝ լեռնային զանգվածների և ծովի միջև են կենտրոնացած սամոական գյուղերը։ 1824 թվականին Սամոա այցելած ռուս ծովագնաց Օ․ Ե․ Կացեբուն գրել է «այս շրջանի բնության առատության մասին, որը կանաչ զգեստ է հագցնում անգամ ամենազառիթափ քարափներին» ։
Երկրաբանական կառուցվածք
Սեյսմոգրաֆները Ապիա քաղաքում շատ հաճախ արձանագրում են ստորգետնյա ցնցումներ, սակայն մինչ օրս այդ ցնցումներն ավերածություններ չեն առաջացրել։ Չնայած բոլոր կղզիները հրաբխային ծագում ունեն՝ միայն Սավայը կարելի է անվանել ակտիվ հրաբխային։ Վերջին խոշոր ժայթքումը եղել է 1700 թվականին, ավելի փոքրերը՝ 1904 - 1906 թվականներին։ Սավայ կղզու մի մասը ծածկված է լավայով և գրեթե զրկված է բուսականությունից։ Սակայն կան շրջաններ, որտեղ հողմահարման և ափերի ողողման հետևանքով առաջացել են պտղաբեր հողեր։ Նմանատիպ հողերը շատ են հատկապես Ուպալու կղզում։ Սամոայում օգտակար հանածոներ չեն հայտնաբերվել։
Ջրային պաշարներ
Սամոան բոլոր կողմերից ողողված է Խաղաղ օվկիանոսի ջրերով։ Ուպալու և Սավայ կղզիները բաժանված են Ապոլիմա նեղուցով, որտեղ տեղակայված են ավելի փոքր՝ Մանոնո և Ապոլիմա կղզիները։ Բնակչության ավելի քան 3/4 -ին հասանելի է խողովակային ջուրը։ Այնուամենայնիվ ջրի մեծ մասը կորչում է արտահոսքի և ջրախողովակների վատ պահպանվածության պատճառով։ Սամոայի հրաբխային ծագումը մեծ ազդեցություն է ունեցել տեղանքի վրա։ Այն հարուստ է փոքր գետերով և ջրվեժներով, բացի Ուպալուի արևմտյան մասից և Սավայի մեծ մասից։ Տեղի բնակչության համար որպես խմելու ջուր են ծառայում անձրևային և գրունտային ջրերը։ Սավայում այդ նպատակով օգտագործում են գետերը, չնայած այն հանգամանքին, որ դրանք ափին մոտ են։ Չորային եղանակների ժամանակ ջրամբարները հաճախ ցամաքում են։ Շատ շրջաններում մատակարարվող  ջրի պաշարները չեն հերիքում խմելու կարիքները հոգալու և հիգիենայի համար։ Ապինայում տեղացիները կարիքները հոգալու համար տարաների մեջ են հավաքում անձրևաջրերը։ Չնայած առատ տեղումներին, գրեթե ողջ ջուրը անձրևային եղանակների ավարտից 3-6 ամիս հետո  գոլորշանում է կամ ներծծվում հողում ։
Հողեր
Հողի մեծ մասը տեղակայված է կղզու՝ հրաբխային մոխրից առաջացած լեռնային շրջաններում։ Այն մեծ մասամբ պարունակում է բազալտ, աղքատ է կալիումից և ֆոսֆորից։ Սակայն շատ տեղումներն ու բարենպաստ եղանակները բարձրացնում են նրա բերքատվությունը։ Բարձրադիր և ցածրադիր շրջանների հողերը տարբերվում են միմյանցից։ Լեռնային շրջաններում հողի հաստության մեծացման միտում է նկատվում բարձրությանը զուգահեռ, չնայած որպես կանոն, Սամոայի այս շրջանի հողերը չեն օգտագործվում գյուղատնտեսության համար ։
Պոլոնեզական մշակույթ
Ինչպես Ֆիջի և Տոնգա կղզիները, այնպես էլ Սամոան բնակեցվել է մ․թ․ V դարում։ Այլ աղբյուրների համաձայն՝ բնակեցումը կատարվել է մ․թ․ II և I հազարամյակների սահմանագծին Սամոական կղզիները եղել են պոլոնեզական, մշակույթի ձևավորման կենտրոններից մեկը։ Հենց Սամոայում է սկսվել Խաղաղ օվկիանոսի կենտրոնական և արևելյան մասերում գտնվող կղզիների յուրացումը։ Մինչև եվրոպացիների՝ կղզում հայտնվելը կան շատ քիչ հավաստի փաստեր Սամոայի պատմության մասին։ Լեգենդներից ու ավանդույթներից, ինչպես նաև փոքրաթիվ հնագիտական հետազոտությունների նյութերից հայտնի է դառնում, Տոնգայում, Ֆիջիում և Սամոայում բնակվող ցեղերի միջև անընդհատ տեղի են ունեցել արյունահեղ մարտեր՝ շրջանում իշխելու համար։ Ազնվական ընտանիքները կապված են եղել ամուսնական կապերով, ինչն էլ ամրացրել է պետությունների մշակութային և պատմական մտերմությունը։ XVII դարի կեսերին Սամոայի նավահանգիստները իրականացրել են առևտրական գործառույթ ինչպես Պոլինեզիայի ներսում, այնպես էլ եվրոպացիների հետ առևտրում։
Եվրոպացիները կղզիներում
Առաջին եվրոպացին, որ հայտնաբերել է Սամոան եղել է հոլանդացի զբոսաշրջիկ Ռոգևեն Յակոբը, որն ափ է իջել Սամոայում 1722 թվականին։ Հետագայում՝ 1768 թվականին, կղզեխմբում եղել է նաև ֆրանսիացի ծովագնաց Լուի Անտուան դե Բուգենվիլը, որը այն անվանել է «ծովագնացների կղզիներ»։ Ընդհուպ մինչև 1830-ական թվականները, երբ կղզիներ սկսեցին ժամանել անգլիական միսիոներները և առևտրականները, օտարերկրացիների հետ կապը սահմանափակ էր։ 1830 թվականի օգոստոսին Սամոայում իր միսիոներական գործունեությունը սկսեց ծավալել լոնդոնյան միսիոներական ընկերության անդամ Ջոն Ուլիամսը ։ Սամոացիները վայրի և ռազմատենչ ժողովրդի համբավ ունեին, ինչին հանգեցրել էր բնիկների հաճախակի ընդհարումները ֆրանսիացիների, անգլիացիների, գերմանացիների ու ամերիկացիների հետ, որոնք մինչև XIX դարի վերջ Սամոան օգտագործում էին շոգենավերը ածուխով լիցքավորելու համար։ XIX դարի կեսերին կղզիներին տիրելու համար մրցակցություն է սկսվում Գերմանական և Բրիտանական կայսրությունների ու Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների միջև, ինչը արտահայտվում էր իրար դեմ թշնամաբար տրամադրված առաջնորդներին զենք տրամադրելով, ուսուցման կազմակերպման և նույնիսկ միջազգային ընդհարումներին ուղղակի մասնակցությամբ ։                                                   Արդեն  XIX դարի կեսերին այս երեք պետությունները սկսեցին մեծացնել իրենց ազդեցությունը Սամոայում։ 1847 թվականին Բրիտանիան բացեց իր դեսպանատունը Ապիաում, 1853 թվականին նրան հետևեց Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները, ապա Գերմանիան ։ 1881 թվականին մրցակիցները համաձայնության եկան Մալիետոա Լաուպեպուին սամոական թագավոր ճանաչելու համար, սակայն նա 1885 թվականին կոնֆլիկտի մեջ մտավ գերմանացիների հետ, որոնք ի պատասխան սկսեցին պաշտպանել նրա գլխավոր հակառակորդին՝ Տամասեսին։ Օգտվելով Գերմանիայի՝ Սամոայում ունեցած փաստացի իշխանությունից և անգլիացիների միջև միասնականության բացակայությունից՝ գերմանացիները 1887 թվականին տապալում են Լաուպեպուին՝ արտաքսելով նրան և թագավոր են  հռչակում Տամասեսին։ Գերմանական սպա Բռանդեյսը, որը վարչապետ էր նշանակվել, բարձր հարկեր է սահմանում սամոացիների վրա և, հույսը դնելով գերմանական ռազմական նավերի վրա, փորձում է արյունահեղ ճնշամիջոցներով ամրացնել իր դիրքը կղզիներում։ Այդ գործողությունները բնիկների շրջանում բողոքների տեղիք է տալիս։ Բողոքողների գլուխ է կանգնում առաջնորդ Մատաաֆան, որը մեծ հեղինակություն ուներ։ Մատաաֆի՝ Տամասեսի նկատմամբ տարած հաղթանակից հետո գերմանակն իշխանությունները ստիպված են լինում հետ կանչել Բռանդեյսին։ Այս անհաջողությունից վիրավորված գերմանական կոնսուլը հրամայում է ծովի կողմից հարձակվել Մատաաֆի կողմնակիցների գյուղերի վրա։
Մտահոգված գերմանացիների ագրեսիվ գործողություններից Մեծ Բրիտանիայի և Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների ղեկավարությունը կղզիներ է ուղարկում զինված ուժերի իր շահերը պաշտպանելու համար։ Դա հանգեցնում է ութամյա քաղաքացիական պատերազմի։ Բոլոր երեք երկրներն էլ իրենց ռազմական նավերն են ուղարկում Ապիա, մեծածավալ պատերազմը անխուսափելի էր թվում, սակայն 1889 թվականի մարտի 16-ին ուժեղ փոթորիկը մեծ վնաս է հասցնում նավատորմին և ռազմական հակամարտության դադարեցման պատճառ է հանդիսանում ։ Բեռլինյան համաձայնագրի արդյունքում կղզիների վրա երեք տերությունների պրոտեկտորատ է հաստատվում։
Առաջին գերմանական նահանգապետ է նշանակվում Վիլհելմ Զոլֆը, որը հետագայում դառնում է Գերմանական կայսրության գաղթավայրերի քարտուղար։ Գերմանական իշխանության օրոք երկրում միշտ տեղի էին ունենում ցույցեր գաղութատիրական ռեժիմի դեմ։ Ամենախոշոր ապստամբությունը տեղի է ունեցել 1908 թվականին, որը ճնշվել է գերմանական զորքերի կողմից։ Ապստամբության ճնշումը Մաու շարժման առաջացման համար խթան է հանդիասանում։ Այն շարունակվում է մինչև 1960-ական թվականները։
Սամոան XX դարում
1914 թվականի օգոստոսի 29-ին 1374 հոգանոց նորզելանդական ջոկատը գերմանական ռադիոկայանը նվաճելու նպատակով ափ է իջնում Ուպոլուում։ Գերմանացիներից դիմադրության չհանդիպելով՝ նորզելանդացիները արագ տիրում են կղզիներին ։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտից մինչև 1962 թվականը Սամոան գտնվել է Նոր Զելանդիայի տիրապետության տակ, ակզբնական շրջանում Ազգերի Լիգայի մանդատով, ավելի ուշ՝ ՄԱԿ-ի ։ Սամոայի բնակչության մոտ մեկ հինգերորդ մասը մահացել է 1918-1919 թվականների գրիպի համաճարակի ժամանակ, մասամբ նորզելանդական իշխանությունների՝ կարանտին ապահովել չկարողանալու պատճառով ։
1920 թվականների սկզբում Արևելյան Սամոայի բնակիչները հիմնադրում են «Мау» («Կարծիք») կազմակերպությունը՝ «Սամոան սամոացիների համար» կարգախոսով, որն իրենից ներկայացնում էր խաղաղ ժողովրդական շարժում ընդդեմ նորզելանդական ադմինիստրացիայի՝ սամոական ժողովրդի նկատմամբ ցուցաբերած վատ վերաբերմունքի։ Շարժումը ղեկավարում էր Օլաֆ Ֆրեդերիկ Նելսոնը, որը կիսով չափ սամոացի էր, կիսով չափ՝ շվեդ։ Որպես բողոքի ձև օգտագործվում էր հարկերի չվճարումը, գաղութային դատարանին չենթարկվելը, սեփական ղեկավարման օրգանների ստեղծումը. 1920-1930-ական թվականների սկզբին Նելսոնը արտաքսվում է երկրից, սակայն շարունակում է կազմակերպությանը ֆինանսական և քաղաքական աջակցություն ցուցաբերել։
1962 թվականի հունվարին Արևմտյան Սամոան դառնում է առաջին խաղաղօվկիանոսյան կղզիային հանրապետությունը ՝ ստանալով անկախություն ։ 1997 թվականին Արևմտյան Սամոա անվանումը փոխարինվեց Սամոայի Անկախ հանրապետություն անվամբ ։
Սամոան XXI դարում
2011 թվականի դեկտեմբերի 17-ին Սամոան մտնում է ԱՀԿ  կազմի մեջ ։ 2011 թվականի դեկտեմբերի 31-ին Սամոան փոխում է ժամային գոտին UTC-10 դառնալով UTC+14։ Տեխնիկապես դա կատարվել է դեկտեմբերի 30-ի չեղարկմամբ։ Դա արվել է Նոր Զելանդիայի և Ավստրիայի հետ փոխհամագործակցությունը հեշտացնելու նպատակով  ։
Պետական համակարգ
1960 թվականի սահմանադրությունը, որը ուժի մեջ մտավ անկախություն ձեռք բերելուց հետո, հաստատեց կառավարման միապետական՝ տեղական ավանդույթների ու սովորույթների վրա հիմնված Վեստմինիստրյան համակարգ ։
Օրենսդիր իշխանություն
Երկրի օրենսդիր իշխանությունը հանդիսանում է միասնական խորհրդարանը՝ Ազգային օրենսդրական ժողովը (Fono Aoao Faitulafono) : Նրա կազմի մեջ են մտնում 41 տարածքային ընտրական շրջաններից մեկական ներկայացուցիչ, 6 լրացուցիչ անդամ, ինչպես նաև 2 պատգամավոր՝ ընտրված հատուկ ցուցակներում ներառված և ոչ սամոական ծագում ունեցող մարդկանց կողմից ։ Ժողովի ընտրության իրավունքը պատկանում միայն Սամոայի քաղաքացիներին ։ Պատգամավորները ընտրվում են ընդհանուր ընտրական իրավունքի համաձայն։ Պատգամավորների լիազորությունների ժամկետը 5 տարի է ։
Ընտրություններից հետո առաջին նիստի ժամանակ Խորհրդարանի անդամները իրենց կազմից ընտրում են խոսնակի ։
Երկրի ղեկավարը ցանկացած պահի կարող է խորհրդարանի աշխատանքներում ընդմիջում նշանակել, ինչպես նաև ազատ արձակել այն երկրի վարչապետի հետ խորհրդակցելուց հետո ։
Սամոայի խորհրդարանը իրավունք ունի հրատարակել օրենք օրենսդրություն ընդունելու մասին ։ Խորհրդարանի կողմից օրենսդրության հաստատումից հետո այն ներկայացվում է հանրապետության ղեկավարին քննարկմանը, ով պետք է կա′մ ստորագրի, կա′մ չեղարկի օրինագիծը՝ վարչապետի հետ խորհրդակցելուց հետո ։
Գործադիր իշխանություն
Սամոայի գործադիր իշխանությունը կենտրոնացած է երկրի ղեկավարի ձեռքերում ։
Պետության ղեկավարի տիտղոսը սամոերենից նշանակում է Օ լե Աո օ լե Մալո, որը կարելի է թարգմանել որպես կառավարության առաջնորդ՝ 'աօ — առաջնորդի տիտղոսը, մալո  -  «կառավարություն»''։
Սահմանադրության համաձայն` երկրի ղեկավարը ընտրվում է Օրենսդրական հավաքով իր կազմից 5 տարով և կարող է վերընտրվել անթիվ անգամներ ։ Երկրի ղեկավարը հիմնականում ունի ներկայացուցչական գործառույթ ։ Փաստացի այս պաշտոնին հավակնում են Մալիետոա և Տուպուա ընտանիքները։
Մինիստրների գրասենյակը զբաղվում է ընդհանուր ղեկավարությամբ և երկրի գործադիր իշխանության վերահսկողությամբ, ինչպես նաև կոլեկտիվ պատասխանատվություն է կրում խորհրդարանի առաջ։ Մինիստրների կաբինետը գլխավորում է վարչապետը, որը նշանակվում է պետության ղեկավարի կողմից՝ խորհրդարանի առաջարկությամբ։ Երկրի ղեկավարը վարչապետի խորհրդով Օրենսդրական հավաքի պատգամավորներից նշանակում է երկրի ութ կամ ոչ ավելի, քան տասներկու նախարարների ։
Ընտրական տեղամասեր
Երկիրը բաժանված է 41 ընտրական տեղամասերի, որոնք կոչվում են ֆաիպուլե։ Դրանք որևէ վարչական գործառույթ չեն իրականացնում։ Ընտրական իրավունքներով օժտված են Սամոայի՝ 21 տարին լրացած բոլոր քաղաքացիները։
Նախկինում միայն առաջնորդները(մատաի) ձայնի իրավունք ունեին։ Համընդհանուր ընտրական իրավունքը մտցվել է 1991 թվականին , սակայն մինչ օրս միայն մատաիները կարող են քվեարկել խորհրդարանում։ Երկրում կա ավելի քան 25 000 մատաի( նրանցից 5% -ը կին է) ։
Տեղական կառավարում
(Իտումալո) շրջանը ղեկավարում է շրջանային առաջնորդը, որը յուրաքանչյուր իտումալոյում կրում է իր կոչումը․
Քաղաքական կուսակցություններ
1991 թվականին HRPP-ն Ֆոնոյում զբաղեցնում էր 40-ից 39-րդ տեղը, 1996 թվականի ապրիլի ընտրությունների ժամանակ՝ 49-ից 34-ը։
2001 թվականի մարտի ընտրություններին HRPP-ը զբաղեցրեց առաջին տեղը՝ զբաղեցնելով 24 տեղ Ֆոնոյում, բայց չստացավ խորհրդարանական մեծամասնությունը (SNDP-ը ստացավ 13 տեղ, միասնական անկախ թեկնածուներ՝ 11)։
Արտաքին քաղաքականություն և միջազգային հարաբերություններ
Սամոան Ազգերի համագործակցության, Միացյալ ազգերի կազմակերպության և միջազգային կազմակերպությունների մասնագիտացված գործակալությունների, Ասիական զարգացման բանկի, Խաղաղօվկիանոսյան կղզիների ֆորումի, Արժույթի միջազգային հիմնադրամի, և Առևտրի համաշխարհային կազմակերպության անդամ է։
ՍՍՀՄ-ի և Սամոայի միջև դիվանագիտական հարաբերություններ են հաստատվել 1976 թվականին ։ Այնուամենայնիվ, Սամոայում ռուսական դեսպանատներ չկան։ 2012 թվականի նոյեմբերից այս երկրում արտակարգ և լիազոր դեսպան է հանդիսանում (համատեղությամբ) Վալերի Յակովլևիչ Տրեշենկոն՝ Նոր Զելանդիայի՝ Ռուսական Դաշնության արտակարգ և լիազոր դեսպանը։
Վարչական համակարգ
Սամոայի տարածքը բաժանվում ՝ 11 ուտումալոների (շրջանների), որոնք ձևավորվել են մինչև եվրոպացիների այստեղ հայտնվելը։ Յուրաքանչյուր շրջանը ունի իր համակարգը (ֆաավաե)՝ ստեղծված յուրաքանչյուր շրջանի ըստ ֆաալուպեգայում տիտղոսների ավագության ավանդական հերթականության։ Վարչական կենտրոն հանդիսացող կենտրոնը վարում է շրջանի գործերը՝ համապատասխանեցնելով իր գործողությունները մյուս շրջանների հետ։ Օրինակ, Աանա շրջանի կենտրոնն է հանդիսանում Լեուլումոեգան։ Աանայի գլխավոր առաջնորդը կրում է ՏուիԱանա կոչումը։ Առաջնորդների խորհուրդը, որը յուրացնում է այդ տիտղոսը նիստ է գումարւմ Լեուլումոեգայում։ Համանման ձևով տարվում են նաև մյուս շրջանների գործերը։ Օրինակ, Տուամասագա շրջանում բարձրագույն առաջնորդի տիտղոսը կոչվում է Մալիետոա և յուրացվում է Աֆեգայում բնակվող  առաջնորդների խորհրդի՝ Ֆալե Տուամասագայի կողմից։
¹ ներառյալ Մանոնա,Ապոլիմա և Նուլոպա կղզիները ² ներառյալ Ալեյպատի կղզիները և Նուսաֆեե կղզին ³ շրջանի մի մասը տեղակայված է Ուպալուում (ներառյալ Սալամումու և Լեաուվաա կղզիների գյուղերը )
Ժողովրդագրություն
1986 թվականին երկրում ապրել է 157 հազար մարդ։ 2004 թվականին բնակչության թիվը աճել է՝ հասնելով 177,7 հազարի։ 2007 թվականի հուլիսի տվյալներով Սամոայի բնակչության թիվը կազմել է 214 265 մարդ։ Ըստ 2011 թվականի մարդահամարի այն կազմել է 187 820 մարդ (96 990 տղամարդ և 90 830 կին), որոնց 96 % սամոացիներ էի, 2 %-ը եվրոպացիների և պոլոնեզացիների ամուսնությունից ծնվածներ, 1,3 %-ը՝ եվրոպացիներ և 0,6 %-ը ուրիշներ։
Քաղաքային բնակչությանը 36 735 մարդ է, իսկ գյուղականը՝ 151 085։ Բնակչության ավելի քան 75%-ը բնակվում է Ուպալուում, չնայած որ այդ կղզին մեկուկես անգամ ավելի փոքր է,քան Սավային, որտեղ ապրում են սամոացիների 24%-ը ։ Մանոնո և Ապոլիմա կղզիներին բաժին է ընկնում բնակչության 1%-ը։ Մյուս փոքր կղզիները անմարդաբնակ են։ Բնակչության ճնշող մեծամասնությունը կենտրոնացված է լողափներում։ Ավելի խիտ են բնակեցված Ուպալուի հյուսիս-արևմտյան լողափները և մայրաքաղաք Ապիայի շրջանները։
Քրիստոնեություն
Սամոացիների 92%-ը քրիստոնեություն են դավանում։ Կաթոլիկները կազմում են 19,4 %, մեթոդիստները,13,7 %, Սրբերի եկեղեցիները վերջին օրերին՝ 15,1 %, Աստծո ասամբլեայի հետևորդները՝ 8,0 %, այլ կրոններ 7,9 % և չեն մատնանշել 0,2 % -ը ։
Բախաիզմ
Մինչև 2007 թվականը հանրապետության նախագահն եղել է բախաի կրոնի հետևորդ։
Իսլամ
Արևմտյան Սամոայում իսլամի պատմությունը սկսվում է 1985 թվականից, երբ մուսուլմանական աշխատողները կամ կառավարական կամ ՄԱԿ-ի պայմանագրով հայտնվեցին երկրում։ Սակայն նրանց թիվն աննկատ է և նրանք տեղացիների վրա որևէ ազդեցություն չեն գործել։
Լեզուներ
Պաշտոնական լեզուներն են սամոերենն ու անգլերենը։ Սամոական լեզուն պատկանում է պոլոնեզական լեզուներին, որոնք մտնում են ավստրոնեզիական լեզվաընտանիքի մեջ։
Սամոական գիրը հիմնված է լատինական գծագրերի վրա։ Այն ստեղծվել է 1834 թվականին միսիոներների կողմից։ Սամոական լեզվով վաճառվում են դասագրքեր, կրոնական գրականություն, ինչպես նաև օրենքներ և իշխանությունների կարգադրությունները։ Երկրում սամոական լեզվով տպվում է ղեկավարության տեղեկատվական տեղեկագիր, լույս են տեսնում երկու մասնավոր՝ անգլերեն և սամոերեն օրացույցներ։ Այս լեզուները իրենց հաղորդումներում օգտագործում են նաև տեղական հեռուստատեսությունն ու ռադիոն։
Քաղաքներ
Սամոայի միակ քաղաքն ու հիմնական նավահանգիստը հանդիսանում է երկրի մայրաքաղաքը՝ Ապիան, որը տեղակայված է Ուպալուի հյուիսային լողափին։ Բնակչության թիվը 33 հազար է։ Քաղաքն ունի ծովախորշի ափին ուղղված պայտի ձև ՝ առանձնացված բաց ծովից կորոլյան խութերով։ Մուտքով այդ ծովախորշ են մտնում օվկիանոսյան նավերը։ Ապիայում կա հիվանդանոց, գրադարան, կինոթատրոն, երեք հյուրանոց, մի քանի մանր ձեռնարկություններ, այտեղ են տեղակայված կառավարական հաստատությունները, ինչպես նաև Սամոայում գործող օտարերկրյա ընկերությունների գրասենյակները։ Ապիայի կենտրոնը կառուցված է միհարկանի և երկհարկանի տներից։ Ափին մոտ եվրոպական ճարտարապետական շինությունները փոխարինվում են ավանդական և կիսաավանդական բնակարաններով։ Քաղաքը տեղակայված է Կանբեռայից 4500 կմ հյուսիս- արևելք, Հավայան կղզիներից 4235 կմ հարավ-արևմուտք և Նոր Զելամդիայից 2500 կմ հյուսիս-արևմուտք։
Տնտեսություն
Արդյունաբերություն։ Թեթև արդյունաբերության աճը գրավում է օտարերկրյա, հատկապես ճապոնական կազմակերպություններին։ Գյուղատնտեսությունը արևադարձային պայմաններում թույլ են տալիս արտահանել միայն կոկոսի յուղ և կաթ, կակաո և կոպրա։
Թույլ կողմերը։ Զարգացմանը խանգարում են ցիկլոնները, կոպրայի և կակաոյի փոփոխական միջազգային շուկաները, վատ տրանսպորտային միջոցները, օտարերկրյա օգնություններից կախումը և սահմանից դուրս բնակվող քաղաքացիների փոխադրումները։
Սամոայի տնտեսությունը ավանդաբար կախված է հումանիտար օգնություններից, արտասահմանյան երկրներից մասնավոր փոխանցումներից և գյուղատնտեսական ապրանքների արտահանումից։ Գյուղատնտեսության մեջ կենտրոնացված է բնակչության աշխատուժի երկու երրորդը։ Այս բնագավառը իրականացնում է գյուղատնտեսական մթերքների արտահանման 90%-ը՝ ներառյալ կոկոսի յուղը, բանանը կոպրան և այլն ։ Սամոյի աշխատունակ բնակչությունը 90 000 մարդ է։
Արդյունաբերություն և էներգետիկա
1967 թվականին խոշոր ամերիկյան կազմակերպությունը Սավայ կղզում կառուցում է անտառաարդյունաբերական համալիր և սկսում է թանկարժեք անտառափայտի պահեստավորումը։ Սակայն նրա գիշատչային գործողությունները առաջացնում են Սամոայի ղեկավարության դժգոհությունը։ 1977 թվականին նա չեղարկում է այս կազմակերպության հետ պայմանագիրը, խլում է կազմակերպության ողջ սեփականությունը և վերցնում է անտառապահեստը իր հսկողության տակ։ Արտադրվող անտառանյութի մեծ մասը արտահանվում է։
Անտառաարտադրական համալիրից բացի երկրի արտադրությունը բաղկացած է մի քանի ոչ մեծ ձեռնարկություններից։ Դա գարեջրի գործարանն է, կարի գործարանը, կահույքի, կոկոսի յուղի,թխվածքների, պաղպաղակի արտադրման գործարանները։ Ժողովրդական վարպետների գործերի արտահանմամբ զբաղվում է կառավարական հատուկ կազմակերպությունը։
Էլկտրաէներգիայի 35%-ը արտադրվում է տեղական հիդրոէլեկտրակայանների կողմից, իսկ մնացած էլեկտրաէներգիայի կարիքները հոգում են ներմուծված օրգանական նավթի հաշվին ։
Զբոսաշրջություն
Զբոսաշրջությունը զարգացող ոլորտ է, որը ներկայումս կազմում է 25 % ՀՆԱ. Զբոսաշրջիկների քանակը 70 000-ից (1996 թ. ) հասել է 100 000-ի (2005 թ.) ։ Սամոայի կառավարությունը հայտարարել է ֆինանսական ոլորտում և ներդրումների ընդարձակաման մեջ պետության դերի նվազեցման մասին։ Տեսաբանները նշում են, որ աշխատանքի շուկայի ճկունությունը հիմք է տնտեսական զարգացման հնարավորությունների համար։ Զբոսաշրջության ոլորտի զարգացմանը մեծմասամբ նպաստել են հյուրանոցային ենթակառուցվածքների կառուցման մեջ կապիտալ ներդրումները, քաղաքական անկայունությունը հարևան երկրներում, և կառավարության պայմանավորվածությունը Virgin Airlines հետ կանոնավոր ուղևորային թռիչքներ իրականականացնելու համար։ Զբոսաշրջիկների այցելած վայրերի թվում են․
Գյուղատնտեսություն և ձկնորսություն
Սամոան մեծ երկիր է և բնակչության 77 %-ը բնակվում է գյուղական վայրերում % ։ Բարենպաստ բնակլիմայական պայմանները թույլ են տալիս մեծ քանակությամբ արևադարձային և մերձարևադարձային պտուղներ աճեցնել։ Գերմանական գաղութատիրության շրջանում երկիրը հիմնականում կոպրա էր արտադրում։
Գերմանացի վաճառականները և եկվորները ակտիվ մեծացնում էին պլանտացիաները և նոր մշակաբույսեր էին աճեցնում՝ հատկապես կակաո և կաուչուկ՝ դրանք մշակելու համար բանվորներ բերելով Չինաստանից և Մելանեզիայից։ Երբ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո կաուչուկի գները կտրուկ անկում ապրեցին, Նոր Զելանդիայի կառավարությունը սեփական շուկայի պահաջները բվարարելու համար սկսեց բանանի մշակությամբ զբաղվել։
Այսօր Սամոայի հիմնական ապրանքներն են կոպրան, կակաոն և բանանը։ Գյուղատնտեսական արտադրանքի արտահանումը 2001 թվականին գնահատվում էր 5,1 միլիոն ամերիկյան դոլլար ։ Արտահանվող կակաոն բարձրորակ է և օգտագործվում է նորզելանդական շոկոլադի արտադրության մեջ։ Չնայած սուրճ մշակելու համար բարենպաստ պայմաններին, կայուն արտադրություն չի ստեղծվել։ Երկար տարիներ է, ինչ երկրում արտադրվում է կաուչուկ, բայց դրա արտահանումը վատ ազդեցություն ունի երկրի տնտեսության վրա։
Սամոան տնօրինում է նաև մեծ ձկնային պաշարներով։ Սակայն ձկնորսությունը կրում է սպառողական բնույթ և, ինչպես կարգն է, իրականացվում է ավանդական երկտեղանոց նավակներով՝ կատամառաններով։ Ձկնորսական նավերի, ժամանակակից սառնարանային սարքավորումների և ձկնապահածոյական գործարանների բացակայության պատճառով երկիրը ոչ միայն չի կարող արտահանել ձուկ, այլև ստիպված է ձկնամթերք բերել արտերկրից; Դրա համար կառավարությունը անհետաձգելի խնդիրներից մեկն է համարում սեփական ձկնաորսական արդյունաբերության ստեղծումը ։
Կապի և տրանսպորտի միջոցներ
Երկիրն ունի 2100 կմ ճանապարհ, որոնք հիմնականում գյուղական են։ Ուպալու և Սավայի կղզիների, ինչպես նաև Պագո- Պագոյի և Ամերիկյան Սամոայի միջև գործում է լաստանավային հաղորդակցություն։ Ֆալեոլոյի միջազգային օդանավակայանը կարող է ընդունել օդանավեր մինչև իսկ ծանր Բոնգ 747։ Ըստ 2003-2004 թվականների տվյալների 1000 բնակչին բաժին էր ընկնում 130 բջջային հեռախոս ։
Արժույթ
Սամոայի արժույթը տալան (սամոական դոլարն) է, որը կազմում է 100 սենե (տալան ու սենեն համահունչ են դոլար և ցենտ բառերին)։ Տալան շրջանառության մեջ է դրվել 1967 թվականին և փոխարինել է սամոական ֆունտին 2 տալան = 1 ֆունտ փոխարժեքով (հավասարվեցված է նորզելանդական դոլարին)։ Տալայի կուրսը նորզելանդական դոլլարի փոխարժեքին հավասար է եղել մինչև 1975 թվականը։ Արժույթի նշման համար կիրառվում է WS$, նաև կիրառվում են SAT, ST և T սիմվոլները։
Արտաքին կապեր
Արտահանման հիմնական տարրերն են հագուստը, կոկոսի յուղը, կոկոսի մածուկը, գարեջուրը և կոպրան, ներմուծմանը՝ հեծանիվներ, շինարարական նյութեր և սպառման համար ապրանքներ։ Հիմնական արտահանման գործընկերներն են  Ավստրալիան, Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները, ներմուծմանը՝ Նոր Զելանդիան, Ֆիջին, Ավստրալիան,Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները, Ճապոնիան ։ Սամոան մտնում է միջազգային Աֆրիկայի երկրները, Կարիբյան ավազանի և Խաղաղօվկիանոսյան շրջանի կազմակերպությունների՝ ACP մեջ։
Կենսակերպ
Սամոական մշակույթը հիմնված է Վալեալոաի՝ մարդկանց միջև հատուկ հարաբերությունների համակարգի վրա։ Այդ հարաբերությունները հիմնված են հարգանքի վրա (ֆաաալօաօ)։ Երբ միսիոներների կողմից քրիստոնեությունը բերվեց Սամոա, բնակչության մեծ մասն ընդունեց այն։ Ներկայումս բնակչության 98 %-ը ներկայանում են որպես քրիստոնյաներ։ Մնացած 2 %-ը իրենց համարում են կամ անկրոն, կամ այլ կրոնական պատկանելիություն ունեն։
Սամոացիների մեծամասնությունը ապրում են ավանդական ձվաձև խրճիթներում՝ ֆալեներում։ Պանդանուսի կամ կոկոսային արմավենու ճյուղերից պատրաստված կտուրը տեղավորվում է փայտե սյուներին։ Պատերը բացակայում են, բայց գիշերը կամ վատ եղանակին սյուների միջև կախվում են գորգեր, որոնք փաթաթված ձևով պահվում են տանիքում(նրա պարագծով)։ Հատակը պատրաստված է մեծ, հարթ գլաքարից։
Սամոայի հիմնական սոցիալ-էկոնոմիկական բջիջը հանդիսանում է համայնքը (աինգան), որը բաղկացած է 3-4 սերունդ տղամարդկային գծով մերձավոր բարեկամներից, ամուսնությամբ համայնք եկած կանանցից, որդեգրման միջոցով համայնք ներառվածներից; Աինգայի անդամները (միջինում 40-50 մարդ) համատեղ սեփականության իրավունքով հողեր են վերցնում և համատեղ կատարում աշխատատար աշխատանքները ։
Դաջվածքներ
Ինչպես մյուս պոլոնեզական կղզիների բնակիչները, սամոացիները ևս ունեն երկու տիպի տարբեր սեռերի համար դաջվածքներ։ Տղամարդկանց դաջվախքները կոչվում են տատաու և կազմված են դժվար երկրաչափական նկարներից՝ ոտքերից մինչև կողերը արված։ Նման դաջվածքով տղամարդուն անվանում են սագաիմիտի։ Սամոական աղջիկներին անում են  մալու, որոնք սկսվում են ծնկներից մի քիչ ներքև և բարձրանում մինչև ազդրերը ։
Երաժշտություն և պարեր
Կոմպոզիտորների (Ֆատուպեսե), սամոական ավանդական երգերի հեղինակների (պեսե) մեջ հայտնի են Տալիաֆոա Տալիմուտուն, Պեսետա Գատոլոայի Սինոն, Մալիֆա Ֆելետոեսե Լեպալուն, Անապու Լավեա Տեոն, Կալապու Լուաֆատասագա Կալապուն, Մաիավա Պաուոնո Խանկին, Կոմիսի Ֆարաիմոն։
Սամոական ավանդական կանացի պարը կոչվում է սիվա։ Այս պարը նման է հավայական Խուլա պարին․ Պարուհիները ձեռքերի և ոտքերի սահուն շարժումներով երաժշտության ռիթմով «պատմում են» իրենց «պատմությունը»։ Սամոական տղամարդկային պարերը ավելի ագրեսիվ և էներգետիկ են ։ Սասան սամոական տղամարդկային պար է, որում պարողների շարքերն անում են արագ, համաչափ շարժումներ թմբուկների կամ գլանաձև գորգերի հարվածների ներքո։ Նրա անվանումը սամոերենից թարգմանվում է «հարված», քանի որ այն ուղեկցվում է մարմնի տարբեր մասերին հարվածելով։
Թանգարաններ
Ռոբերտ Լյուիս Ստիվենսոնի տուն թանգարան տուն, որտեղ Ստիվենսոնը անցկացրել է իր կյանքի վերջին տարիները (1890-1894 թթ.)։ Մոտերքում է գտնվում գրողի գերեզմանը։ Գրողի տունն ու ամբողջ տնամերձը հայտարարված են որպես արգելավայր։ Այտեղ է տեղավորված Հանրապետության ղեկավարի նստավայրը ։
Ապինայի Ազգային թանգարանի երեք սրահներում պահպանվում են երկրի պատմության մասին պատմող բազմատեսակ ցուցադրանմուշներ։ Ցուցադրանմուշների մի մասը պահվում է թանգարաններում և Նոր Զելանդիայի, ԱՄն-ի, Ավստրալիայի, Գերմանիայի մասնավոր հավաքածուներում։ Օրինակ տապաս ավանդական տպագրված կտորները, որոնք պատրաստված են արևի տակ չորացված բուսական մածուկից ինչի պատճառով շատ փխրուն են, ցուցադրված են Ավստրալիայի ազգային թանգարանում՝ Կանբեռայում։ Բոլոր օտարերկրյա թանգարանները և պատկերասրահները պարտավորվել են վերադարձնել ցուցանմուշները դրանց պահպանման համար համապատասխան պայմաններ ստեղծելուց հետո։ Թատրոնի բոլոր ցուցադրանմուշները բաժանվում են երկու կատեգորիաների՝ հնագիտական պեղումներ և արհեստավորական արտադրության արտադրանքներ։ Ամենահին իրերի տարիքը թվագրվում է մ․թ․ա․ 1000 թվական։ Դրանք քարե մուրճեր և կտրիչներ են ։
Կրթություն
2002-2004 թվականներին կրթական ծախսերը կազմել են 4,3 % ՀՆԱ։ Սամոան բնութագրվում է բնակևության կրթվածության բարձր մակարդակով՝ 98,6 %։ Անկրթության մակարդակը 15-24 տարեկանների շրջանում հասնում է 0,5 %-ի ։ Դա բացատրվում է նրանով, որ որ երկրում գործում է նախնական պետական և մասնավոր եկեղեցական դպրոցներ, որտեղ սովորում են 7-12 տարեկան երեխաների 3/4-ը։ Պարտադիր կրթությունը ներառում են տասնամյա դպրոցները, որտեղ երեխաներին ընդունում են հինգ տարեկանից։ Ուսուցումը իրականացվում է սամոերենով, սակայն դրան զուգահեռ խստորեն սովորեցվում է նաև անգլերենը։ Դպրոցները հիմնվել են միսիոներների կողմից դեռևս XX դարի սկզբում։
Երեխաների մի մասը սովորում են երկրորդ աստիճանի դպրոցներում, նաև կարող է ստանալ հատուկ կրթություն Արևադարձային գյուղատնտեսական Վարժարանում, Առևտրի վարժարանում և մի քանի արհեստավորական և առևտրական ուսումնարաններում։ Հարյուրավոր սամոացիներ բարձրագույն կրթություն են ստացել արտերկրում՝ մասնավորապես Նոր Զելանդիայում։
Երկրում բարձրագույն կրթությունը ապահովվում են Սամոայի ազգային ինստիտուտը, Հարավխաղաղօվկիանոսյան համալսարանը, Սամոական պոլիտեխնիկական համալսարանը և Օվկիանոսյան բժշկական համալսարանը ։
Սամոան հանդիսանում է Հարավխաղաղօվկիանոսյան համալսարանի հիմնադիրներից մեկը։ Համալսարանի գլխավոր կորպուսը տեղակայված է Սուվայում(Ֆիջի), իսկ սամոականը՝ Ալաֆուայում։ Ազգային ինստիտուտը հիմնադրվել է 1984 թվականին։ Բարձրագույն կրթություն ստանում են համապատասխան տարիքի բնակչության 10%-ը։
Առողջապահություն
Առողջապահական հիմնարկությունները, որոնք գտնվում են Ապիայում ներկայանում են չորս շրջանային հոսպիտալներով և բժշկական կենտրոններով։ Բժշկական անձնակազմի մեծամասնությունն բարձրագույն կրթություն է ստացել Ֆիջիի բժշկական դպրոցում ։ Բնակչության 95 %-ը օգտվում է պատվաստանյութերից։ Մաքուր խմելու ջրի հասանելիություն ունեն սամոացիների 85 %-ը։
Լրատվամիջոցներ
Պարբերականները թողարկվում են սամոերենով և անգլերենով, թերթերը՝ Samoa Observer և Samoa Times(ամենօրյա), Savali(շաբաթը 4 անգամ) և Talamua Magazine ամսագիրը (ամենամսյա)։ Կան ռադիոյի հեռարձակումներ (Magik FM, K-Lite FM, Talofa FM, Samoa Broadcasting Corporation) և հեռուստատեսություն(Samoa Broadcasting Corporation, O Lau TV, TV3, Vaiala Beach Television) ։
Բնակչության մեջ ռադիոընդունիչների քանակը հասնում է 175 հազարի (1997 թ.), հեռուստացույցներինը՝ 8,5 հազարի (1999 թ.): Կղզեխմբում իրենց ծառայություններն են մատուցում երկու մատակարարող 10 հազար ինտեռնետ օգտագործողի (2007 թ.) ։
Սպորտ
Սամոայում տարածված սպորտաձևերից են ռեգբին և սամոական կրիկետը։
Ռեգբի
Ռեգբին ղեկավարվում է Սանոական ռեգբիի միության կողմից, որը մտնում է Ռեգբիի խաղաղօվկիանոսյան կղզիների դաշինքի մեջ, ինչպես նաև աջակցում է խաղաղօվկիանոսյան կղզիների հավաքականի աշխատանքներին։ Ակումբային մակարդակում անցկացվում է տեղական ազգային առաջնություններև Խաղաղ օվկիանոսի գավաթը։ Սամոայի՝ ռեգբիի ազգային հավաքականը, որը կոչվում է Մանու Սամոա միշտ հանդես է գալիս այլ ազգի մրցակիցների դեմ։
Սամոան 1991 թվականից մասնակցում է ռեգբիի աշխարհի բոլոր առաջնություններին։ 1991 և 1995 թվականներին հավաքականը կիսաեզրափակիչ է դուրս եկել, 1999 թվականին երկրորդ ռաունդ ։
2000 թվականին Սամոայի տեղական ռեգբիի հավաքականը Մեծ Բրիտանիայում տեղի ունեցած աշխարհի առաջնությանը դուրս է եկել եզրափակիչ։ 2007 թվականին սամոացիները Վելլինգտոնում, իսկ 2007 թվականին՝ Հոնկոնգում շահել են ռեգբի-լիգի գավաթը, ի պատիվ այդ հաղթանակի երկրի վարչապետը՝ Տուիլաեպա Սաիլելե Մալիելեգաոին, որը նաև ռեգբիի ազգային միության ներկայացուցիչն է, ազգային տոն հայտարարեց; Սամոան մասնակցել է նաև Խաղաղօվկիանոսյան ազգերի գավաթին։
Սամոական ավելի հայտնի խաղացողներից են եղել Պատ Լամը և Բրայն Լիման, ներկայումս՝ Սալիլա Մապուսուան, Ալեսանա Տուիլագին և Միքաելե Պեսամինոն։ Շատ սամոացիներ ներկայանում են Նոր Զելանդիայի հավաքականի կազմում, բրիտանական Սուպերլիգայի գավաթներում, և Բրիտանիայի ազգային լիգաներում։
Մարտական արվեստ
Սամոացիները նաև հաջողությունների են հասել ամերիկյան պրոֆեսիանալ ըմբշամարտում, ձեռնամարտում, քիքբոքսինգում և սումոյում, ուր Մուսասիմառու Կոյոն ստացել է յոկոձունայի կոչում։ Պրոֆեսիոնալ ըմբշամարտում սամոական մեծ դինաստիա կա, որը ներկայացնում են այնպիսի ըմբշամարտիկներ ինչպիսիք են Ռոկկի Ջոնսոնը, Դուեյն Ջոնսոնը, Ռոման Ռեյնսը, Ռիկիշին, Սամոա Ջոն և ուրիշներ։
Օլիմպիական խաղեր
Երկիրը 1984 թվականից մասնակցել է ամառային բոլոր օլիմպիական խաղերին ։ Սամոան օլիմպիական խաղերի պարգևներ չունի։ 1992 թվականի ամառային Օլիմպիական խաղերին բնիկ ձեռնամարտիկ Տուա Դեվիդը մասնակցել է Նոր Զելանդիայի հավաքականի կազմում և նվաճել օլիմպիական բրոնզե մեդալ։ Հատկանշական է, որ նույն տարում Սամոայի օլիմպիական հավաքականի կողմից ծանրամարտում հանդես է եկել Մարկուս Ստիվենը, որը 2007 թվականի դեկտեմբերին դարձել է Նաուրուի նախագահը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Կղզեխմբեր այբբենական կարգով Կատեգորիա:Ավստրալիայի և Օվկիանիայի աշխարհագրություն Կատեգորիա:Խաղաղ օվկիանոսի կղզիներ Կատեգորիա:ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ Կատեգորիա:Լիբերալ ժողովրդավարություններ Կատեգորիա:Անգլիախոս երկրներ և տարածքներ Կատեգորիա:Կղզի պետություններ
Միհրան Աբիկյան
Միհրան Աբիկի Աբիկյան, հայ կրթական գործիչ, բառարանագիր։
Կենսագրություն
Կրթություն ստացել է տեղի ծննդավայրի Սահակյան վարժարանում։ Երկար տարիներ եղել է Կ. Պոլսի հայկական դպրոցներում թուրքերենի ուսուցիչ։ Ունի տպագիր բազմաթիվ գործեր, բառարաններ, դասագրքեր, որոնցից շատերը արժանացել են մի քանի տպագրության, ինչպես «Առաջնորդ ուղղագրության օսմանյան լեզվի» (Կ. Պոլիս, 1894), «Լեթյիֆի ասար» (1894)։ Արժեքավոր են հատկապես նրա «Բառարան հայերեն-թուրքերեն ընդարձակ», «Բառարան հայերեն-թուրքերեն համառոտ» (1891), «Բառարան հայերեն-թուրքերեն-ֆրանսերեն» (1895) և այլ մի քանի բառագրքեր ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ Կատեգորիա:Հայ բառարանագիրներ Կատեգորիա:Հայերն Օսմանյան կայսրությունում Կատեգորիա:19-րդ դարի Օսմանյան կայսրության գրողներ Կատեգորիա:20-րդ դարի Օսմանյան կայսրության գրողներ Կատեգորիա:Հայ գրողներ Կատեգորիա:Ստամբուլում ծնված անձինք Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության գրողներ
Գուգլակ (բերդ)
Գուգլակ (նաև՝ Բերդ Կապանին, Գյուլեկ, Գյուլեկ կալե, Գյուլեկ կալեսի, Գյուլեք թեփե, Գյուլլեկ գալա, Գոուլեկ, Գուգլագ, Գուլաղ, Գուկլակ, Կապանի բերդ, Կապան Կուկլակա, Կավլակ, Կյուլեք, Կյուլեք-թեփե, Կյուկլեք, Կոգուլատ, Կոգուլատիում, Կուբլեկ ալ-Կուպլեկ, Կուլեկ կալեսի, Կուկլակ, Կուկլակա բերդ, Կուկլըկա բերդ, Կուկլկա բերդ, Հայոց Կուկլակ, Հուդայի դուռ), բերդ Կիլիկիայի հայկական թագավորությունում, Կիդնոս գետի աջ կողմում, Տարսոն քաղաքից դեպի հյուսիս, Գուգլակի լեռնանցքի (Կիլիկյան լեռնանցք) մոտ, ոչ բարձր լեռան վրա ։
Այլ անվանումներ
Բերդի դիրքն անմատչելի էր, որի համար միջին դարերում խաչակիրների պատմությանը վերաբերվող աղբյուրներում անվանվել է Հուդայի դուռ :
Պատմություն
Կիլիկիայի հայկական թագավորության ժամանակաշրջանում (1199-1375) Գուգլակը եղել է նրա չորս խոշոր իշխանություններից մեկի՝ Գուգլակի իշխանության կենտրոնը ։ Գուգլակը պաշտպանում էր Կիլիկյան լեռնանցքը, որը 11-14-րդ դարերին կոչվել է բերդի անունով՝ «Կապանն Կուկլակայ»։ Այստեղով էր անցնում Արևելքը Արևմուտքի հետ կապող առևտրական գլխավոր մայրուղիներից մեկը, ուստի, բերդում կար մաքսատուն ։
Ճարտարապետություն
Բացառությամբ արևմտյան կողմի, որը շրջապատված էր ամրակուռ պարսպով, մյուս կողմերից եզերված էր անդնդախոր ու անմատչելի կիրճերով ։ Բերդի երկարությունը 300 քայլ էր, իսկ լայնությունը՝ 100, ուներ սրբատաշ քարով կառուցված բոլորաձև աշտարակներ, որոնցից ամենամեծը արևմտյան կողմինն էր ։ Բերդի ներսում ևս եղել են աշտարականման ամրություններ։
Շինություններ
Կիլիկայի հայկական թագավորության ժամանակներում Գուգլակում արդյունահանում էին ոսկի, արծաթ, պղինձ ։ Բերդն ուներ նաև ձուլարան ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Կիլիկիայի բերդեր Կատեգորիա:Հայկական բերդեր և ամրոցներ (Թուրքիա) Կատեգորիա:11-րդ դարի հայկական բերդեր և ամրոցներ Կատեգորիա:11-րդ դարի հիմնադրումներ Հայաստանում Կատեգորիա:Գուգլակի իշխանություն
Իլգար Մամեդով
Իլգար Մամեդով (İlqar Məmmədov, ), ադրբեջանցի ընդդիմադիր քաղաքական գործիչ, նախկին քաղբանտարկյալ, Հանրապետական այլընտրանք կուսակցության առաջնորդ ։
2013 թվականին Մամեդովը համարվել է երկրի նախագահի հավանական թեկնածուներից մեկը, սակայն նույն տարվա փետրվարին ձերբակալվել է։ Շատ վերլուծաբաններ նշում են, որ Մամեդովը ձերբակալության պատճառը քաղաքական ենթատեսք ուներ ։ 2014 թվականի մարտին Մամեդովը դատապարտվել է 7 տարվա ազատազրկման։ Ներկայումս նա գտնվում է անազատության մեջ, չնայած միջազգային հանրության՝ Մամեդովը ազատմանն ուղղված կոչերին։ Մամեդովի ձերբակալությունը դատապարտվել է նաև Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի կողմից։
Կրթություն և մասնագիտական գործունեություն
1993 թվականին Իլգար Մամեդովը ստացել է քաղաքագիտության բակալավրի աստիճան Լոմոնոսովի անվան Մոսկվայի պետական համալսարանում, իսկ 1997 թվականին քաղաքական տնտեսության մասնագետի մագիստրոսի աստիճան Կենտրոնական եվրոպական համալսարանում։ Մամեդովը աշխատել է ազգային և միջազգային մի շարք կազմակերպությունների համար, ներառյալ Միջազգային ճգնաժամային խմբում։ Գլխավորել է Բաքվի Եվրոպայի Խորհրդի քաղաքագիտության դպրոցի տնօրենի պաշտոնը։
Քաղաքական կարիերա
Մամեդովի քաղաքական կարիերայի սկզբնական մասը կապված է եղել «Հանրապետության այլընտրանքային շարժման» հետ, որտեղ 1998- 2003 թվականներին զբաղեցրել է կուսակցության փոխնախագահի պաշտոնը։ Կուսակցությունը աջ կենտրոնամետ է՝ Դեմոկրատական միջազգային միության անդամ, որին անդամակցում են նաև Գերմանիայի քրիստոնյա-դեմոկրատական կուսակցությունը, Ֆրանսիայի Ժողովրդական շարժման միությունը, Մեծ Բրիտանիայի պահպանողական կուսակցությունը և այլն։ Նա թողել է կուսակցությունը 2003 թվականին՝ քաղաքական տարաձայնությունների պատճառով։
Մամեդովին արգելել են ելույթ ունենալ հեռուստատեսությամբ և ռադիոյով՝ 2009 թվականին մարտի 19-ին կատարած ելույթի համար, որը հեռարձակվել է ադրբեջանական ANS TV-ով։ Նա բողոքարկել է այդ որոշումը՝ մեղադրելով Ալիևին ցմահ կառավարման ցանկությունների մեջ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:1970 ծնունդներ Կատեգորիա:Բաքու քաղաքում ծնվածներ Կատեգորիա:Ադրբեջանի քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Ապրող անձինք Կատեգորիա:Ադրբեջանի կալանավորներ և ձերբակալվածներ Կատեգորիա:Ադրբեջանցի կալանավորներ և ձերբակալվածներ Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի պատմության ֆակուլտետի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Կենտրոնական եվրոպական համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Հանրապետական այլընտրանք կուսակցության անդամներ Կատեգորիա:Ադրբեջանի քաղաքական բանտարկյալներ Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
(5866) Սաչսեն
(5866) Սաչսեն (Sachsen), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1988 թվականի օգոստոսի 13-ին Ֆրեյմուտ Բորնգենի կողմից Տաուտենբուրգում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,791392 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,5644 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,0184 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1703,45 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,211336 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 5,09° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1988 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Ֆրեյմուտ Բորնգենի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Սինդրիկ
Սինդրիկ, հովտաշուշանազգիների ընտանիքի կոճղարմատավոր խոտաբույսերի ցեղ։ Հայտնի է 30 (այլ տվյալներով՝ 50) տեսակ։ Հայկական տարանուններն են՝ կցմծուկ, սամնտրուկ, սանտրուկ, սնդրիկ, սնդրուկ, քրմնցուկ։
Տարածվածությունը Հայաստանում
ՀՀ-ում՝ 6 տեսակ՝
Կենսաբանական նկարագիր
Ծնեբեկազգիների ընտանիքին պատկանող, 15-45 սմ բարձրության, բազմամյա խոտաբույս է, հաստ կոճղարմատովց՝ մահացած ընձյուղների հետքերով (կնիքներով)։ Ցողունը կողակոսավոր է, բարձրությունը՝ 40-45 սմ։ Ունի հերթադիր, ձվանշտարաձև տերևներ, երկսեռ ծաղիկներ։ Ծաղիկները մեկական են կամ ողկուզանման ծաղկաբույլերով, սպիտակ-կանաչավուն, հազվադեպ՝ վարդագույն։ Ծաղկում է հունիսին։
Պտուղը սև կամ կապտավուն հատապտուղ է՝ 1-9 սերմերով ։ Ծաղկում է մայիս-հունիս, պտղակալում՝ հունիս-օգոստոս ամիսներին։ Բոլոր տեսակներն էլ ունեն թե´ բուժական, և թե´ սննդային նշանակություն։ Սինդրիկը բազմանում է սերմերով և կոճղարմատով՝ հաճախ տալով լայնատարած բուսուտներ։ Պտղակալում է ոչ ամեն տարի։
Նշանակություն և կիրառում
Կեղաբույս է։ Պատրաստուկներն օգտագործում են որպես ցավազրկող, հակաբորբոքային միջոց,երիտասարդ ընձյուղները՝ սննդի մեջ (տապակած և թթու դրած)։ Թունավոր է։ Որոշ տեսակներ գեղազարդիչ են։
Բուժման նպատակով հիմնականում օգտագործում են բույսի կոճղարմատը, տերևները և դալար ցողունը։ Վերջինս հիմնականում ուտելու նպատակով հավաքում են ապրիլ-մայիս ամիսներին, տերևները` ծաղկման ընթացքում, իսկ կոճղարմատն՝ աշնան ամիսներին։ Հումքը պահում են չորացրած կամ կոնսերվացրած վիճակում։ Սինդրիկը ժողովրդական բժշկության մեջ կիրառման բավականաչափ հին պատմություն ունի։ Հնդկաստանում բույսի կոճղարմատը ճանաչել են որպես մածող, փափկացնող և տոնուսավորող միջոց։ Տիբեթում կոճղարմատից պատրասում են դեղամիջոց՝ ծերունական զառամության և ավշահանգույցների բորբոքումների դեմ։
Ռուսական ժողովրդական բժշկության մեջ դեղաբույսի բոլոր մասերն օգտագործում են ռևմատիզմի, ճողվածքների, թութքի և գոտկացավերի, իսկ Իտալիայում` պոլիարթրիտների ժամանակ։ Ֆրանսիայում տրորված կոճղարմատը դնում են թարախապալարների և պոդագրայով ախտահարված հոդերի վրա, իսկ ներքին ընդունման ձևով տալիս են որպես մածող ու փսխեցնող միջոց։ Գերմանիայում կոճղարմատի եփուկը թրջոցների ու լվացումների ձևով օգտագործվում է սալջարդերի, արյունահոսող քերծվածքների և տարբեր բնույթի հոդային ախտահարումների ժամանակ։ Եփուկի թրջոցներն ունեն սալջարդի հետևանքով առաջացած արյունազեղումները ներծծող հատկություն։ Սիբիրում կոճղարմատի եփուկը պատրաստում են կաթով և օգտագործում բարձր ջերմության, ռևմատիզմի և կատաղած շների կծելու դեպքերում։ Հայկական ժողովրդական բժշկության մեջ տրորված կոճղարմատն ու տերևները դնում են թարախապալարների և բորբոքական ուռուցքների վրա։ Ամիրդովլաթը նշում է, որ դեղաբույսը («պոլուղունաթին» անվան տակ), մաքրում է մեզը և ստամոքսը։ Արմատը` շաղախված շաքարի կամ մեղրի հետ, ուժեղացնում է արգանդի կծկումները։ Իսկ Շահրիմանյանը նշում է, որ դեղաբույսը («սանդրուկ» անվան տակ) օգտագործվում է Հայաստանում որպես կերակուր, միաժամանակ այն շատ օգտակար է ստամոքսին և ներքին օրգաններին։ Ըստ Ա. Ա. Գրոսգեյմի, կոճղարմատի հյութը դեմքին քսելիս կարմրեցնում և նրբացնում է դեմքի մաշկը, իսկ նրա թուրմն ունի դեմքն արևահարությունից պաշտպանելու հատկություն։ Սակայն բույսի սերմերը, մասամբ նաև մյուս մասերը, թունավոր են։ Արածելու ընթացքում պատահմամբ ուտելով՝ անասունները թունավորվում են, որի հետևանքով առաջ է գալիս սրտի աշխատանքի թուլացում, շնչառության դանդաղում, հաճախամիզություն, փորլուծություն և այլն։ Դեղաբույսն օժտված է հակամիկրոբային ակտիվությամբ։
Գիտնականները եզրահանգել են, որ սինդրիկն ունի ստամոքսի սեկրեցիան դրդող առավել ուժեղ ներգործություն, քան կաղամբահյութը կամ էթիլսպիրտը, ուստի այն լայնորեն կարելի է կիրառել փորձնական նախաճաշի ձևով՝ ստամոքսային հիվանդությունների ախտորոշման բնագավառում, քանի որ այն մատչելի է և բացարձակապես անվնաս օրգանիզմի համար։ Միաժամանակ նրանք առաջարկել են եփուկի ձևով սինդրիկն օգտագործել ստամոքսի թերֆունկցիոն բնույթի ախտահարումների ժամանակ՝ որպես սեկրեցիան և նրա կարևոր բաղադրատարրերը դրդող միջոց։
Այլ օգտակար հատկանիշներ
Սինդրիկը բնակչությանը ծանոթ կերաբույս է։ Մատղաշ ընձյուղները խաշում են ու օգտագործում քացախով, տապակում կամ պահածոացնում են ձմեռվա համար։ Այն ունի հաճելի ախորժակաբեր համ ու հոտ։ Կոճղարմատի փոշին՝ շնորհիվ լորձառատության, առաջարկվում է օգտագործել որպես սոսինձ։ Բույսը նեկտարատու է և՝ շնորհիվ գեղեցիկ տեսքի, ունի նաև դեկորատիվ նշանակություն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հովտաշուշանազգիներ Կատեգորիա:Դեղաբույսեր
Ալոպուրինոլ
Ալոպուրինոլ, վաճառքային անվանումը Զիլոպրիմ, դեղամիջոց, որը կիրառվում է արյան մեջ միզաթթվի բարձր մակարդակը նվազեցնելու նպատակով ։ Այն հատկապես կիրառվում է հադատապը բուժման, որոշ երիկամային քարերի առաջացումը կանխելու, ինչպես նաև քիմիոթերապիայով հարուցված միզաթթվի բարձր մակարդակը նվազեցնելու համար ։ Այն ընդունում են երկու եղանակով՝ խմելու և ներերակային ներարկման ։
Խմելու ձևով ընդունման դեպքում հաճախ հանդիպող կողմնակի երևույթներն են քորը և ցանը ։ Ներարկման պարագայում հաճախ հանդիպող կողմնակի երևույթները ներառում են փսխումը և երիկամային խնդիրների առաջացումը ։ Հոդատապի նոպայի ընթացքում ալոպուրինոլի կիրառումը համարվում է անվտանգ, չնայած խորհուրդ չի տրվում ։ Նույնիսկ հոդատապի սուր նոպայի ժամանակ, դեղամիջոցի ընդունումը պետք է շարունակվի ։ Չնայած հղիության ընթացքում կիրառման ժամանակ վնասակար ազդեցություն չի հայտնաբերվել, սակայն այդ կիրառումը լավ ուսումնասիրված չէ ։ Ալոպուրինոլը դասվում է քսանտինօքսիդազայի պաշարիչների դասի դեղամիջոցների խմբին ։
Ալոպուրինոլը, որպես դեղամիջոց, Միացյալ Նահանգներում սկսել է կիրառվել 1966 թվականից ։ Այն ընդգրկված է Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության կենսական նշանակության դեղերի ցանկում (List of Essential Medicines), առավել արդյունավետ և անվտանգ դեղերը, որոնց կարիքն ունի առողջապահության համակարգը ։ Ալոպուրինոլը հասանելի է որպես ջեներիկ դեղամիջոց ։ Մեծածախ վաճառքի գինը զարգացած երկրներում մոտավորապես 0,81-3,42 ԱՄՆ դոլար է ամսական ։ ԱՄՆ-ում մեկ ամսվա բուժման արժեքը 25 դոլարից պակաս է ։ 2016 թվականին այն 52-րդ հորիզոնականում էր ամենաշատը դուրս գրված դեղերի շարքում՝ 15 միլիոն նշանակում ցուցանիշով ։
Հոդատապ
Ալոպուրինոլը կիրառվում է միզաթթվի առաջացումը կանխելու համար այն դեպքերում, երբ միզաթթուն արդեն կուտակվել է կամ կանխատեսվում է որ կկուտակվի։ Ալոպուրինոլը կիրառվում է որոշակի հիվանդությունների կամ վիճակների ժամանակ, որոնք են հոդատապային արթրիտը, մաշկային տոֆուզները, երիկամային քարերը, իդիոպատթիկ հոդատապը, միզաթթվային քարերի առաջացումը, սուր միզաթթվային նեֆրոպաթիան, նեոպլաստիկ հիվանդությունները և բջջային նյութափոխանակության բարձր արագությամբ միելոպրոլիֆերատիվ հիվանդությունները, որոնց դեպքում միզաթթվի բարձր մակարդակը առաջացել է կամ ինքնաբուխ ձևով, կամ ցիտոտոքսիկ բուժումից հետո, որոշակի ֆերմենտային խանգարումների հետևանքով որոնք բերում են միզաթթվի գերարտադրության, օրինակ՝ հիպոքսանտին-գուանին ֆոսֆոռիբոզիլտրանսֆերազան, ներառյալ՝ Լեշ-Նիհան համախտանիշը, գլյուկոզ 6-ֆոսֆատազա՝ ներառյալ գլիկոգենի պահեստավորման խանգարումները, ֆոսֆոռիբոզիլ պիրոֆոսֆատ սինթետազան, ադենին ֆոսֆոռիբոզիլ տրանսֆերազան։
Այն նաև կիրառվում է երիկամային քարերի առաջացումը կանխելու համար, եթե այն առաջացել է ադենին ֆոսֆոռիբոզիլ տրանսֆերազայի անբավարար ակտիվության հետևանքով։
Գրգռված աղու հիվանդություն
Ալոպուրինոլի համակցված կիրառվում է գրգռված աղու հիվանդության և Կրոնի հիվանդության ունեցող անձանց բուժման բարելավելու համար, եթե թիոպուրինով մոնոթերոպիայից բավարար արձագանք չկա ։ Ապացուցվել է, որ ալոպուրինոլի համատեղ կիրառումը նշանակալիորեն նվազեցնում է գրգռված աղու հիվանդության բուժման ընթացքում առաջացող հեպատոտոքսիկ կողմնակի էֆեկտները ։ Համատեղ կիրառման դեպքում թիոպուրինի դեղաչափը պետք է անպայման նվազեցվի, սովորաբար ստանդարտ դեղաչափի մեկ երրորդը, կախված հիվանդի օրգանիզմում թիոպուրին մեթիլտրանսֆերազայի գենետիկ վիճակից ։
Կողմնակի ազդեցություններ
Քանի որ ալոպուրինոլը չի հանդիսանում ուրիկոզուրիդ դեղամիջոց, այն կարող է կիրառվել այն հիվանդների մոտ, ովքեր ունեն երիկամային ֆունկցիայի ախտահարումներ։ Այնուամենայնիվ, ալոպուրինոլը ունի երկու կարևոր թերություն։
Նախ և առաջ այն կիրառվում է համակցված ։ Երկրորդը՝ որոշ հիվանդներ ունեն բարձր զգայունություն այդ դեղամիջոցի նկատմամբ, այդ պատճառով դրա կիրառումը պահանջում է զգուշություն և մշտադիտարկում ։
Ալոպուրինոլը ունի հազվադեպ հանդիպող, բայց մաշկը ընդգրկող պոտենցիալ մահացու կողմնակի ազդեցություն։ Ամենալուրջ կողմնակի ազդեցությունը գերզգայունության համախտանիշն է, որը արտահայտվում է տենդով, մաշկային ցանով, էոզինոֆիլիայով, հեպատիտով և երիկամային գործունեության վատթարացումով ։ Ալոպուրինոլը այն դեղերից մեկն է, որոնք հաճախակի են հարուցում Սթիվեն-Ջոնսոնի համախտանիշ և Տոքսիկ էպիդերմալ նեկրոլիզիզ, երկու կյանքի համար վտանգավոր մաշկաբանական վիճակներ ։ Առավել հաճախ հանդիպող, բայց ոչ շատ լուրջ կողմնակի երևույթ է ցանը, որի ի հայտ գալը հանգեցնում է հիվանդի կողմից դեղի ընդունման դադարեցման ։
Առավել հազվադեպ ալոպուրինոլը կարող է հանգեցնել ոսկրածուծի տարրերի ընկճման, որը բերում է ցիտոպենիայի, ինչպես նաև ապլաստիկ սակավարյունության առաջացման։ Ավելին, ալոպուրինոլը կարող է որոշ հիվանդների մոտ հանգեցնել ծայրամասային նյարդաբորբի, չնայած սա հազվադեպ հանդիպող կողմնակի ազդեցություն է։ Այլ կողմնակի ազդեցություն է ալոպուրինոլի հետևանքով առաջացող ինտերստիցիալ երիկամաբորբը ։
Ալոպուրինոլը չպետք է տրվի այն մարդկանց, ովքեր ունեն վերջինիս նկատմամբ գերզգայունություն (ալերգիա) ։
Դեղային փոխազդեցություններ
Դեղային փոխազդեցությունները բավականին լայն են և բերված են ներքևում ։
Որպես լուրջ և անխուսափելի փոխազդեցություն նշվում է նաև, որ ալոպուրինոլը կարող է երկարեցնել ներքոբերյալ դեղի կիսատրոհման պարբերությունը ։
Ներքոբերյալ դեղերի հետ համատեղ նշանակումը կարող է առաջացնել գերզգայունության ռեակցիաներ կամ բերել մաշկային ցանի առաջացման ։
Ֆարմակոլոգիա
Հաճախակի հանդիպող թյուր կարծիք կա, որ ալոպուրինոլը մետաբոլիզմի է ենթարկվում իր թիրախի քսանտինօքսիդազայի միջոցով, բայց իրականում այն գլխավորապես իրականանում է ալդեհիդօքսիդազա ֆերմենտով ։ Ալոպուրինոլի ակտիվ կենսագործունեության արգասիքը օքսիպուրինոլն է, որը նույնպես քսանտինօքսիդազայի պաշարիչ է։ Խմելուց հետո երկու ժամվա ընթացքում ալոպուրինոլը գրեթե ամբողջությամբ վերափոխվում է օքսիպուրինոլի, մինչդեռ օքսիպուրինոլը դանդաղ դուրս է գալիս օրգանիզմից երիկամների միջոցով մոտ 18-30 ժամ անց։ Այդ իսկ պատճառով մեծ մասամբ օքսիպուրինոլն է պատասխանատու ալոպուրինոլի ազդեցությունների համար ։
Ազդեցության մեխանիզմ
Ալոպուրինոլը հանդիսանում է պուրինի ածանցյալ. կառուցվածքային առումով այն հանդիսանում է հիպոքսանտինի իզոմերը (օրգանիզմում հանդիպում է բնական պուրինի ձևով) և հանդիսանում է քսանտինօքսիդազայի ֆերմենտի արգելակիչ։ Քսանտինօքսիդազան պատասխանատու է հիպօքսանտինի և քսանտինի բարեհաջող օքսիդացման համար, որի արդյունքում առաջանում է միզաթթու և պուրինային այլ արգասիքներ : Միզաթթվի սինթեզի ընկճումը, քսանտինօքսիդազայի պաշարման հետևանքով, բերում է հիպոքսանտինի և քսանտինի քանակի շատացման օրգանիզմում։ Քսանտինը չի կարող փոխակերպվել պուրինային ռիբոտիդների մինչդեռ հիպոքդանտինը կարող է վերածվել պուրինային ադենոզին ռիբոտիդի և գուանոզին մոնոֆոսֆատի։ Այս ռիբոտիդների մակարդակի բարձրացումը կարող է բացասական հետադարձ կապով բերել ամինոֆոսֆոռիբոզիլտրանսֆերազա ֆերմենտի արգելակման, որը հանդիսանում է առաջին և հիմնական ֆերմենտը, որը պատասխանատու է պուրինների կենսասիթեզի համար։ Այդ իսկ պատճառով ալոպուրինոլը նվազեցնելով միզաթթվի սինթեզը կարող է նաև արգելակել պուրինի սինթեզը ։