cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Գեղասար (Լոռու մարզ)
Սպիտակի երկրաշարժը
Գյուղը հիմնովին ավերվեց 1988 թ. դեկտեմբերի 7-ի երկրաշարժից, որին զոհ գնացին 140 գեղասարցիներ։ Գյուղի կենտրոնում տեղադրված է երկրաշարժի զոհվածների հիշատակը հավերժացնող հուշակոթողը՝ կառուցված գեղասարցի բարեգործ Մ. Հովհաննիսյանի ֆինանսական աջակցությամբ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Լոռու մարզի գյուղեր Կատեգորիա:1920 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Աբալ Սինջան
Աբալ Սինջան, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Հեքյարիի գավառում։
Բնակչություն
XIX դարում ուներ 15 տուն բնակիչ։
Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում էր անասնապահությամբ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Անդրե Պինտո
Անդրե Ալմեիդա Պինտո (André Almeida Pinto, ), պորտուգալացի ֆուտբոլիստ, պաշտպան։ Հանդես է գալիս պորտուգալական «Բրագայի» և Պորտուգալիայի ազգային հավաքականի կազմում։
Կարիերայի սկիզբը
9 տարեկան հասակում Անդրե Պինտոն ընդունվել է «Պորտու»-ի ակադեմիա։ 2008-2012 թվականներին Պինտոն վարձավճարով հանդես է եկել «Սանտա Կլարա», «Վիտորիա Սետուբալ», «Պորտիմոնենսե» և «Օլհանենսե» ֆուտբոլային ակումբների կազմում։ Պրիմեիրա Լիգայում Անդրե Պինտոն իր դեբյուտը նշել է 2009 թվականի սեպտեմբերի 13-ին՝ «Լեիրիայի» դեմ խաղում։
«Օլիմպիակոս»
2012 թվականի ամռանը Պինտոն տեղափոխվել է հունական «Օլիմպիակոս»։ Թիմի կազմում նա անցկացրել է 1 մրցաշրջան՝ մասնակցելով 16 հանդիպման։
«Բրագա»
2014 թվականին Անդրե Պինտոն տեղափոխվել է պորտուգալական «Բրագա», և իր առաջին մրցաշրջանը անցկացրել է թիմի երիտասարդական կազմում։
Միջազգային կարիերա
Անդրե Պինտոն Պորտուգալիայի ազգային հավաքականի կազմում իր դեբյուտը նշել է 2015 թվականի մարտի 31-ին՝ Կապո Վերդեի հավաքականի դեմ խաղում ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1989 ծնունդներ Կատեգորիա:Հոկտեմբերի 5 ծնունդներ Կատեգորիա:Պորտուգալացի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Պորտուգալիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Ֆուտբոլի պաշտպաններ
Պալուդի
Պալուդի  (Paludi), կոմունա Իտալիայում, Կալաբրիա մարզում՝ Կոզենցա գավառում ։
Բնակչությունը կազմում է 1950 մարդ, բնակչության խտությունը կազմում է 48 մարդ/կմ²։ Զբաղեցնում է 41 կմ² մակերես տարածք։ Փոստային ինդեքսն է՝ 87060։ Հեռախոսային կոդը՝ 0983։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր
Կոզիրև (գյուղ, Սախնովշչինսկի շրջան)
Կոզիրև (Козирів), գյուղ Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Սախնովշչինսկի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1875 թվականին։
2001 թվականի տվյալներով Կոզիրև գյուղում բնակվում էր 72 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,31 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 232,26 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Սախնովշչինսկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1875 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Մեծ Կվախտյուգա
Մեծ Կվախտյուգա (Большая Квахтюга), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Արխանգելսկի մարզում։ Գետաբերանը տեղակայված է Կիմա գետի ձախ ափին՝ 45 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը 13 կմ է։
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը՝ հյուսիսային Դվինա գետն է, գետի ենթաավազանը Վիչեգդա և Վագա գետերն են։ Գետի գետային ավազանը Հյուսիսային Դվինան գետն է՝ մինչև հյուսիսային Դվինի միախառնման կետը։ Գետավազանը՝ Հյուսիսային Դվինա։
Տվյալներն ըստ ջրային ռեսուրսների ֆեդերատիվ տեսչության ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Մինչև 50 կմ երկարությամբ գետեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր Կատեգորիա:Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանի գետեր
Էկվադորյան սենտավո
Էկվադորյան սենտավո, 2000 թվականին Էկվադորի ազգային սուկրե արժույթի վերացումից և ԱՄՆ դոլարի՝ որպես երկրի հիմնական դրամական միավորի ներդրումից հետո, Էկվադորում շարունակում են հատվել միայն սենտավոյի անվանական արժեքով մետաղադրամներ։ Էկվադորյան մետաղադրամների անվանական արժեքը, տրամագիծը և քաշը ամբողջությամբ կրկնում են ԱՄՆ ցենտների անվանական արժեքը, տրամագիծը և քաշը։
Էկվադորյան սենտավոյի մետաղադրամների շարք
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Էկվադոր Կատեգորիա:Մետաղադրամ Կատեգորիա:Դրամական միավորներ Կատեգորիա:Դրամագիտություն Կատեգորիա:Դոլար
(3817) Լենկարտեր
(3817) Լենկարտեր (Lencarter), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1979 թվականի հունիսի 25-ին Էլեանոր Հելինի և Շելտ Բասի կողմից Սայդինգ Սփրինգում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,268399 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,0173 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,5195 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1247,89 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,288486 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 3,27° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1979 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Էլեանոր Հելինի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Շելտ Բասի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Կյուրիկե Բ
Կյուրիկե Բ (ծն. թ. անհտ.— մոտ 1089), Տաշիր-Ձորագետի թագավոր՝ 1048 թվականից։ Սելջուկների դեմ միասնական ճակատ կազմելու փոխադարձ ակնկալությամբ վայելել է Բյուզանդական կայսրության հովանավորությունը և ստացել դրամ հատելու իրավունք։ Սակայն, երբ 1064 թվականին սելջուկները մտել են Գուգարք ու Վրաստան, Կյուրիկե Ա-ն ստիպված հպատակվել է սուլթան Ալփասլանին, դրանով պահպանել իր իշխանությունը և երկիրը փրկել ավերումից։ 1065 թվականին նստավայր է դարձել Լոռին։ Եռանդորեն մասնակցել է Հայաստանի ներքին կյանքի կարևոր իրադարձություններին։ Հայոց կաթողիկոսությունն Անիում վերահաստատելու հույսով 1081 թվականին օժանդակել է Շիրակի եպիսկոպոս Բարսեղ Ա Անեցուն՝ Հաղպատում օծվելու աթոռակից կաթողիկոս։ Մեծ ջանքեր է գործադրել պահպանելու իր երկրի՝ Կյուրիկյան թագավորության կիսանկախ գոյությունը։ Այդ նպատակով 1088 թվականին մեկնել է Խորասան և լավ ընդունելություն գտել Մելիքշահից։ Այնուամենայնիվ, թագավորությունը ենթարկվել է սելջուկների հարձակումներին, որոնք ի վերջո հանգեցրին նրա անկմանը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Տաշիր-Ձորագետի թագավորության արքաներ Կատեգորիա:Կյուրիկյաններ
Դիբրովսկի գյուղական խորհուրդ (Ռոմենսկի շրջան)
Դիբրովսկի գյուղական խորհուրդ  (Дібрівська сільська рада), Ուկրաինայի Սումիի մարզի Ռոմենսկի շրջանում ։
2001 թվականի տվյալներով Դիբրովսկի գյուղական խորհրդում բնակվում էր 1271 մարդ։ Խորհրդում կա 6 բնակավայր։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի բնակավայրեր
Դավլյատովկա (գյուղ, Կարաիդելսկի շրջան)
Դավլյատովկա (Давлятовка, Дәүләт), գյուղ Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Կարաիդելսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2009 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 21 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Կարաիդելսկի շրջանի բնակավայրեր
Իսրայել
Իսրայել (יִשְׂרָאֵל; إِسْرَائِيل), պաշտոնապես՝ Իսրայելի Պետություն (מְדִינַת יִשְׂרָאֵל; دَوْلَة إِسْرَائِيل), պետություն Հարավարևմտյան Ասիայում։ Տեղակայված է Միջերկրական ծովի հարավարևելյան և Կարմիր ծովի հյուսիսային ափերին։ Իսրայելը հյուսիսում սահմանակից է Լիբանանին, հյուսիս-արևելքից՝ Սիրիային, արևելքից՝ Հորդանանին և հարավ-արևմուտքից՝ Եգիպտոսին։ Բացի այդ, Իսրայելն արևելքից և արևմուտքից, համապատասխանաբար, սահմանակից է պաղեստինյան տարածքներ հանդիսացող Արևմտյան ափին և Գազայի հատվածին։ Թել Ավիվը երկրի տնտեսական և տեխնոլոգիական կենտրոնն է, մինչդեռ կառավարության նստավայրը գտնվում է Իսրայելի ինքնահռչակ մայրաքաղաքում՝ Երուսաղեմում, չնայած Արևելյան Երուսաղեմի նկատմամբ Իսրայելի ինքնիշխանությունն աշխարհի երկրների մեծամասնության կողմից միջազգայնորեն ճանաչված չէ ։
Բնակեցված լինելով դեռևս միջին բրոնզի դարից Քանանի ցեղերով ՝ ներկայիս Իսրայելի տարածքում է տեղի ունեցել աստվածաշնչյան գործողությունների մեծ մասը, որն սկսվել է մ.թ.ա. 9-րդ դարի Իսրայելի և Հուդայի թագավորություններից, որոնք ավելի ուշ անկում ապրեցին և, համապատասխանաբար, փոխարինվեցին Նոր ասորական (մ.թ.ա. 720 թվական) և Նոր բաբելոնյան կայսրություններով (մ.թ.ա. 586 թվական) ։ Ավելի ուշ, ներկայիս Իսրայելի տարածքն անցավ Աքեմենյան կայսրության, Ալեքսանդր Մակեդոնացու, Սելևկյան տերության, Հասմոնյան դինաստիայի և մ.թ.ա. 63 թվականից Հռոմեական հանրապետության և ավելի ուշ Հռոմեական կայսրության կազմ ։ Մեր թվարկության 5-րդ դարից սկսած այն եղել է Բյուզանդական կայսրության կազմում, ընդհուպ մինչև 7-րդ դար, երբ Ուղղադավանների խալիֆայությունը գրավեց Միջագետքը։ 1096-1099 թվականներին Խաչակրաց առաջին արշավանքից հետո, Իսրայելի տարածքում ձևավորվեցին Խաչակրաց պետություններ։ 1291 թվականին Մամլուքների սուլթանության կողմից վերականգնվեց մուսուլմանական իշխանությունը, որն ավելի ուշ այս տարածքներն զիջեց Օսմանյան կայսրությանը։
19-րդ դարի ընթացքում սիոնիստական շարժումն սկսեց քարոզել Օսմանյան Սիրիայում հրեա ժողովրդի հայրենիքի ստեղծման գաղափարը։ Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո Մեծ Բրիտանիան Ազգերի լիգայի մանդատի ներքո վերահսկողություն ունեցավ այս տարածքների նկատմամբ, որն առավել հայտնի է Մանդատային Պաղեստին անվամբ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո նոր կազմավորված Միավորված ազգերի կազմակերպությունը 1947 թվականին ընդունեց ՄԱԿ-ի Պաղեստինյան նախագիծը, որով ենթադրվում էր Արաբական և Հրեական անկախ պետությունների ստեղծում և Երուսաղեմի միջազգայնացում, ինչը ենթադրում էր, որ այս քաղաքի ղեկավարումը, ստանալով հատուկ կարգավիճակ, կանցնի միջազգային կառավարման տակ, քանի որ հատուկ նշանակություն ուներ Աբրահամյան կրոնների համար ։ Մանդատային Պաղեստինի համար 1947-1948 թվականներին տեղի ունեցած պատերազմի հետևանքով, որն ընթանում էր Պաղեստինի արաբական ուժերի և Յիշուվի միջև, բրիտանական մանդատի ավարտից հետո Իսրայելը հռչակեց իր անկախությունը։ Իսրայելի Պետության ստեղծումը 1948 թվականին հանգեցրեց պատերազմի մի կողմից Իսրայելի, իսկ մյուս կողմից արաբական մի քանի պետությունների միջև։ Այդ պատերազմն ավարտվեց 1949 թվականին կնքված Հռոդոսի համաձայնագրերով, որի արդյունքում նախկին մանդատային տարածքի մեծ մասի վերահսկողությունը մնաց Իսրայելի ձեռքում, իսկ Արևմտյան ափն ու Գազայի հատվածը, համապատասխանաբար, Հորդանանի և Եգիպտոսի։
Անկախացումից ի վեր Իսրայելը պատերազմներ է ունեցել արաբական մի քանի երկրների հետ, իսկ 1967 թվականի Վեցօրյա պատերազմի հետևանքով բռնազավթել Գոլանի բարձունքները, Արևմտյան ափը, ներառյալ Արևելյան Երուսաղեմը և Գազայի հատվածը, չնայած վերջինիս բռնազավթումը վիճելի հարց է, քանի որ Իսրայելը 2005 թվականին ամբողջությամբ դուրս է եկել այդ տարածքից։ Իսրայելը, ըստ էության, բռնակցել է Արևելյան Երուսաղեմը և Գոլանի բարձունքները, թեև այդ գործողությունները միջազգային հանրության կողմից մերժվել են՝ բնորոշվելով որպես անօրինական։ Բացի այդ, այդ տարածքներում Իսրայելն ստեղծել է բնակավայրեր, որոնք միջազգային իրավունքի տեսանկյունից ևս համարվում են անօրինական։ Չնայած Իսրայելը խաղաղության պայմանագրեր ունի կնքած Եգիպտոսի և Հորդանանի հետ և կարգավորել է հարաբերությունները արաբական մի շարք երկրների հետ, շարունակում են լարված մնալ հարաբերությունները հարևան Սիրիայի ու Լիբանանի հետ, իսկ իսրայելա-պաղեստինյան հակամարտության կարգավորմանն ուղղված ջանքերը մինչ օրս փակուղի են մտած։
Իր հիմնական օրենքներում Իսրայելը սահմանվում է որպես հրեական և ժողովրդավարական պետություն, ինչպես նաև որպես հրեա ժողովրդի ազգային պետություն ։ Իսրայելը խորհրդարանական հանրապետություն է։ Խորհրդարանական ընտրություններն անց են կացվում համամասնական ընտրական կարգով։ Չափահաս բոլոր քաղաքացիներն ունեն համընդհանուր ընտրական իրավունք։ Գործադիր մարմնի՝ կառավարության ղեկավարը վարչապետն է, իսկ օրենսդիր մարմինը՝ Քնեսեթը միապալատ է ։ Իսրայելը զարգացած երկիր և անդամակցում է Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպությանը (ՏՀԶԿ) ։ 2021 թվականի տվյալներով՝ բնակչությունը գերազանցում է 9 միլիոնը ։ Անվանական ՀՆԱ-ի ցուցանիշներով Իսրայելն աշխարհում 29-րդ խոշոր տնտեսությունն է և 19-րդը՝ Մարդկային ներուժի զարգացման ինդեքսում ։
Անվան ծագումնաբանություն
Բրիտանական մանդատի տակ գտնվելու տարիներին (1920–1948 թվականներ) ամբողջ տարածաշրջանը հայտնի էր «Պաղեստին» անվամբ (פלשתינה [א״י]) ։ 1948 թվականին անկախություն ձեռք բերելուց հետո երկիրը սկսեց պաշտոնապես կոչվել «Իսրայելի Պետություն» (מְדִינַת יִשְׂרָאֵל)՝ այն բանից հետո, երբ մերժվեցին առաջարկված պատմական և կրոնական այլ անվանումները՝ ներառյալ Իսրայելական հողը (Eretz Israel), Եբերը, Սիոնը և Հուդան, իսկ «Իսրայել» անվանումն առաջարկեց բեն Գուրիոնը, որը հաստատվեց 6:3 ձայնով ։ Անկախության առաջին շաբաթների ընթացքում իշխանություններն Իսրայելի քաղաքացիներին բնորոշելու համար սկսեցին օգտագործել «իսրայելցի» անվանումը. սրա մասին պաշտոնապես հայտարարեց արտաքին գործերի նախարար Մոշե Շարեթը ։
«Իսրայելի երկիր» և «Իսրայելի երեխաներ» անվանումները պատմականորեն կիրառվել են համապատասխանաբար բիբլիական Իսրայելի թագավորությանը և ամբողջ հրեա ժողովրդին բնորոշելու համար ։ Այդ անվանումներում «Իսրայել»-ը (եբր.՝ Yisraʾel, Isrāʾīl; Ἰσραήλ)   վերաբերվում է Հակոբ նախահորը, որը, ըստ հրեական Աստվածաշնչի, իր անունն ստացել է այն բանից հետո, երբ հաջողությամբ պայքարել է Տիրոջ հրեշտակի հետ ։ Հակոբի տասներկու որդիները, որոնք հայտնի են նաև որպես «Իսրայելի տասներկու սերունդներ» կամ «Իսրայելի երեխաներ», դարձել են իսրայելցիների նախահայրերը։ Հակոբը որդիների հետ բնակվել է Քանանում, սակայն սովի պատճառով ստիպված է եղել ընտանիքով տեղափոխվել Եգիպտոս և չորս սերունդ այնտեղ բնակություն հաստատել՝ 430 տարի, մինչև Մովսեսը՝ Հակոբի ծոռան ծոռը , իսրայելցիներին կրկին վերադարձրեց Քանան։ Ամենահին հնագիտական գտածոն, որտեղ «Իսրայել» բառը նշվում է հավաքական իմաստով, Հին Եգիպտոսի Մեռնեպտահի քարակոթողն է (թվագրվում է մ.թ.ա. 13-րդ դարի վերջով) ։
Նախապատմություն
Ներկայիս Իսրայելի տարածքում մարդու գոյության ամենահին վկայությունը թվագրվում է 1,5 մլն տարի առաջով՝ Գալիլեայի ծովի մոտ գտնվող Ուբայդիա հնավայրում ։ Հին քարի դարի մյուս նշանակալի վայրերից են Տաբունը, Քեսեմը և Մանոթը։ Անատոմիական առումով ժամանակակից մարդկանց ամենահին մնացորդները, որ հայտնաբերվել են Աֆրիկայից դուրս, Սխուլ-Քաֆզեխ հոմինիններն են, որոնք բնակվել են ներկայիս Իսրայելի տարածքում 120 000 տարի առաջ ։ Մ.թ.ա. մոտ 10-րդ հազարամյակում տվյալ տարածքում գոյություն է ունեցել Նատուֆիական մշակույթը ։
Անտիկ ժամանակաշրջան
Տարածքի պատմությունը պարզ չէ ։ Ժամանակակից հնագիտությունը մեծապես հրաժարվել է Թորայում ներկայացված նախապապերի, Ելքի և Հեսու գրքերում նկարագրված Քանանի նվաճման մասին պատմականությունից և փոխարենը դրանց վերաբերվում է որպես իսրայելցիների ազգային առասպելի մաս ։ Ուշ բրոնզի դարաշրջանում (մ.թ.ա. 1550–1200) Քանանի մեծ մասի վրա վասալ պետություններ էին ձևավորվել, որոնք տուրք էին վճարում Եգիպտոսի նոր թագավորությանը, որի վարչական կենտրոնը գտնվում էր Ղազայում ։ Համարվում է, որ իսրայելցիների նախնիների մեջ են եղել նաև տվյալ տարածքում բնակվող հին սեմական լեզուներով խոսող ժողովուրդները ։ Ըստ հնագիտական արդի տվյալների՝ իսրայելցիներն ուժով չէին գրավել տվյալ շրջանը և տարածել իրենց մշակույթը, այլ քանանցիներից և նրանց մշակույթից առանձնացել էին բազմաստված, իսկ ավելի ուշ՝ միաստված ունեցող կրոնների միջոցով   ։ Հնագիտական տվյալները վկայում են գյուղական կենտրոնների նման համայնքների մասին, բայց ավելի սահմանափակ ռեսուրսներով և քիչ բնակչությամբ ։ Գյուղերում բնակվել է մինչև 300-400 բնակիչ, որոնք զբաղվել են գյուղատնտեսությամբ, անասնապահությամբ և հիմնականում ինքնաբավ են եղել, գերակշռել է տնտեսական փոխանակումը։ Բնակիչներն ունեցել են իրենց գիրը՝ նույնիսկ փոքր բնակավայրերում։
Թեև պարզ չէ, թե արդյոք Միացյալ միապետություն գոյություն է ունեցել, «Իսրայելի» վերաբերյալ ընդունված հնագիտական վկայություն կա Մեռնեպտահի քարակոթողի վրա, որը թվագրվում է մոտ մ.թ.ա. 12-րդ դարով, իսկ քանանցիների գոյության մասին վկայություն կա միջին բրոնզի դարից (մ.թ.ա. 2100–1550) ։ Տարաձայնություն կա Իսրայելի և Հուդայի թագավորությունների ձևավորման տարեթվի, չափի և հզորության վերաբերյալ, սակայն պատմաբանները և հնագետները միակարծիք են այն հարցում, որ Իսրայելի թագավորությունն արդեն գոյություն ուներ մոտ մ.թ.ա. 900 թվականին, իսկ Հուդայի թագավորությունը՝ մոտ մ.թ.ա. 700 թվականին ։
Իսրայելի թագավորությունը երկու թագավորություններից ամենածաղկողն էր և շուտով դարձավ տարածաշրջանային գերտերություն. Օմրիների դինաստիայի տարիներին նրա ղեկավարության տակ էին գտնվում Սամարիան, Գալիլեան, վերին Հորդանանյան հովիտը, Շարոնը և Անդրհորդանանի մեծ մասը ։ Գերտերությունը փլուզվեց մ.թ.ա. 720 թվականին, երբ Նոր սիրիական կայսրությունը գրավեց այն ։ Ավելի ուշ Հուդայի թագավորությունը դարձավ նախ Նոր սիրիական կայսրության, այնուհետև Նոր բաբելոնական կայսրության հաճախորդ պետությունը։
Մ.թ.ա. 586 թվականին բաբելոնցիները նվաճեցին Հուդայի թագավորությունը։ Ըստ հրեական սուրբ գրքի՝ Սողոմոնի տաճարը և Երուսաղեմը ոչնչացրել է Նաբուգոդոնոսոր II արքան, որն այնուհետև հրեաներին արտաքսել է Բաբելոն։ Հուդայի թագավորության պարտությունն արձանագրվել է նաև Բաբելոնյան քրոնիկոններում ։ Բաբելոնյան արտաքսումն ավարտվեց մոտավորապես մ.թ.ա. 538 թվականին պարսից արքա Կյուրոս Բ Մեծի իշխանության ժամանակ, երբ նա գրավեց Բաբելոնը ։ Մ.թ.ա. 520 թվականին կառուցվեց Երկրորդ տաճարը ։ Պարսկական կայսրության մաս կազմող նախկին Հուդայի թագավորությունը դարձավ Հուդայի նահանգ՝ այլ սահմաններով, որն ավելի փոքր տարածք էր ։ Նահանգի բնակչությունը զգալիորեն կրճատվեց թագավորության բնակչության թվաքանակի համեմատ. հնագիտական ուսումնասիրությունները վկայում են, որ մ.թ.ա. 5-4-րդ դարերում նահանգի բնակչությունը կազմել է մոտ 30000 ։
Դասական ժամանակաշրջան
Հաջորդ՝ Պարսկական իշխանության ժամանակ, ինքնավար Եհուդ Մեդինատա նահանգն աստիճանաբար կրկին դարձավ քաղաքային համայնք, որտեղ հիմնականում գերիշխում էին հուդացիները։ Հույներն իրենց արշավանքների ժամանակ հիմնականում շրջանցում էին այդ տարածքը՝ առանց որևէ դիմադրության և հետաքրքրություն ցուցաբերելու։ Լինելով Պտղոմեոսյան Եգիպտոսի, այնուհետև Սելևկյան տերության կազմի մեջ՝ հարավային Լևանտը հիմնականում հելենացվեց, ինչը լարվածություն առաջացրեց հույների և հուդացիների միջև։ Հակամարտությունն առաջացավ մ.թ.ա. 167 թվականին Մակաբինների ապստամբությամբ, որի արդյունքում Հուդայում ձևավորվեց անկախ Հասմոնյան թագավորությունը, որն ավելի ուշ ընդլայնվեց դեպի ժամանակակից Իսրայելի տարածքի մեծ մասի և Հորդանանի ու Լիբանանի որոշ մասերի վրա, քանի որ Սելևկյաններն աստիճանաբար կորցրին իրենց իշխանությունը տարածաշրջանում  ։
Հռոմեական հանրապետությունը տարածաշրջան ներխուժեց մ.թ.ա. 63 թվականին. սկզբում իր տիրապետության տակ առավ Սիրիան, այնուհետև ներգրավվեց Հասմոնյան քաղաքացիական պատերազմում։ Հռոմեամետ և պարթևամետ ուժերի միջև պայքարը Հուդայում հանգեցրեց Հերովդես I Մեծի իշխանության գալուն և Հուդայի հերովդեսյան թագավորության կոնսոլիդացմանը որպես Հռոմի վասալ պետություն։ Հերովդեսը մի շարք հսկայական շինարարական նախագծեր նախաձեռնեց՝ ներառյալ Երկրորդ տաճարի ամբողջովին վերակառուցումն ու ընդարձակումը։ Հերովդեսյանների դինաստիայի անկմամբ Հուդան դարձավ հռոմեական նահանգ։
Մ.թ. 1-ին և 2-րդ դարերում Հռոմի դեմ մի շարք մեծածավալ անհաջող խռովություններ եղան։ Այդ ապստամբությունների ճնշումը Հռոմի կողմից ավերիչ հետևանքներ ունեցավ, հանգեցրեց զոհերի և գերեվարման։ Առաջին Հրեահռոմեական պատերազմի (մ.թ. 66-73) հետևանքով ավերվեցին Երուսաղեմը և Երկրորդ տաճարը. անհրաժեշտություն առաջացավ հուդայականության մեջ փոփոխություններ անել, որպեսզի այն գոյատևեր առանց տաճարի։ Այս բոլոր իրադարձություններն ի վերջո հանգեցրին ռաբբինների հուդայականության ձևավորմանը ։ Երկու սերունդ հետո սկիզբ առավ Բար Կոխբայի ապստամբությունը (մ.թ. 132-136)։ Հուդան դատարկվեց, շատերը սպանվեցին, տեղահանվեցին կամ վաճառվեցին ստրկության  ։ Երուսաղեմը վերակառուցվեց որպես հռոմեական գաղութ և ստացավ Էլիա Կապիտոլինա անվանումը, իսկ Հուդայի մարզը վերանվանվեց Պաղեստինյան Սիրիայի  ։
Միջնադար և նոր դարաշրջան
Մ.թ. 634–641 թվականներին արաբները գրավեցին տարածաշրջանը՝ ներառյալ Երուսաղեմը, որը վերջերս էր ընդունել իսլամ։ Հաջորդ երեք դարերում տարածաշրջանի ղեկավարումը փոխանցվեց բարեպաշտ խալիֆների, Օմայյան, Աբբասյան, Ֆաթիմյան խալիֆայությունների, Սելջուկների դինաստիայի, խաչակիրների և Այուբիդների դինաստիայի միջև ։
1165 թվականին Մայմոնիդն այցելեց Երուսաղեմ և աղոթեց Տաճարի լեռան վրա գտնվող «մեծ, սուրբ տանը» ։ 1141 թվականին հրեական ծագմամբ իսպանացի պոետ Եհուդա Հալևին հրեաներին կոչ արեց գաղթել Իսրայելի երկիր. ինքը ևս բռնեց գաղթի ճամփան։ 1187 թվականին Այուբիդների դինաստիայի հիմնադիր սուլթան Սալահ ադ-Դինը Հաթթինի ճակատամարտում պարտության մատնեց խաչակիրներին, այնուհետև գրավեց Երուսաղեմը և գրեթե ողջ Պաղեստինը։ Ժամանակի հետ Սալահ ադ-Դինը հրովարտակ հրապարակեց՝ հրեաներին հրավիրելով ետ վերադառնալ և բնակություն հաստատել Երուսաղեմում։ Ըստ Եհուդա ալ-Հարիզիի՝ հրեաներն այդպես էլ արեցին. «Այն օրվանից, երբ արաբները գրավեցին Երուսաղեմը, իսրայելցիները բնակություն հաստատեցին այնտեղ» ։ Ալ-Հարիզին Սալադինի՝ հրեաների՝ Երուսաղեմում վերաբնակվելու մասին հրովարտակը համեմատել է դրանից 1600 տարի առաջ պարսից արքա Կյուրոս Բ Մեծի նմանատիպ հրովարտակի հետ ։
1211 թվականին երկրի հրեական համայնքն ուժեղացավ Ֆրանսիայից և Անգլիայից ժամանած գրեթե 300 ռաբբիների խմբի շնորհիվ, որոնց թվում էր Սամսոն բեն-Աբրահամ Սանսացի ռաբբին ։ 13-րդ դարի իսպանացի ռաբբի և հրեաների ճանաչված առաջնորդ Մոշե բեն Նախմանը բարձր էր գնահատում Իսրայելի երկիրը և դրա բնակեցումը տեսնում որպես դրական պատվիրան, որը բոլոր հրեաներին էր վերաբերվում։ Նա գրել է. «Եթե կռապաշտները խաղաղություն են ցանկանում, մենք պետք է հաշտություն կնքենք և պարզ պայմաններ առաջարկենք նրանց, բայց ինչ վերաբերվում է երկրին, մենք չպետք է դա թողնենք նրանց ձեռքում, ոչ էլ մեկ այլ ազգի կամ սերնդի ձեռքում» ։
1260 թվականին իշխանությունն անցավ Եգիպտոսի Մամլուքների սուլթանությանը ։ Երկիրը գտնվում էր Մամլուքների տերության երկու կենտրոնների՝ Կահիրեի և Դամասկոսի միջև և որոշ չափով զարգացում նկատվում էր միայն այս երկու քաղաքներն իրար կապող փոստային ճանապարհների միջոցով։ Թեև 1219 թվականից Երուսաղեմի պատերը մնացել էին առանց պաշտպանության, այնտեղ ևս նոր շինարարական նախագծեր իրականացվեցին՝ հիմնականում Տաճարի լեռան վրա գտնվող Ալ-Ակսա մզկիթի շրջակայքում։ 1266 թվականին մամլուք սուլթան Բեյբարս I-ը Հեբրոնի Պատրիարքների քարանձավը վերածեց բացառիկ իսլամական սրբավայրի և արգելեց քրիստոնյաների ու հրեաների մուտքը, որոնք նախկինում կարող էին վճարի դիմաց մուտք գործել քարանձավ։ Արգելքը պահպանվեց մինչև Իսրայելը կրկին իր տիրապետության տակ վերցրեց շինությունը 1967 թվականին ։
1470 թվականին Իտալիայից ժամանած Իսահակ բեն-Մեիր Լատիֆը 150 հրեա ընտանիք է հաշվել Երուսաղեմում ։ 15-րդ դարի վերջում ժամանած Յոսսի Սարագոսիի շնորհիվ Ցֆատ քաղաքը և դրա շրջակայքը դարձել էր Պաղեստինում հրեաների ամենամեծ կենտրոնացման վայրը։ 16-րդ դարի սկզբում Իսպանիայից սեֆարդի ներգաղթյալների շնորհիվ հրեա բնակչության թիվը դարձավ 10 000 ։
1516 թվականին Օսմանյան կայսրությունը գրավեց տարածաշրջանը և մնաց թուրքական իշխանության տակ մինչև Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտը, երբ Բրիտանիան պարտության մատնեց Օսմանյան ուժերին և նախկին Օսմանյան Սիրիայի տարածքում ռազմական վարչակարգ հաստատեց։ 1660 թվականին դրուզների ապստամբության հետևանքով ավերվեցին Ցֆատ և Տիբերիաս քաղաքները ։ 18-րդ դարի վերջին տեղի Զահիր ալ-Ումար արաբ շեյխը Գալիլեայում ստեղծեց դե ֆակտո անկախ էմիրություն։ Շեյխին հնազանդեցնելու օսմանցիների փորձերը ձախողվեցին, սակայն Զահիրի մահվանից հետո օսմանցիները կրկին իրենց ձեռքը վերցրին տարածաշրջանի իշխանությունը։ 1799 թվականին Ահմեդ ալ-Ջազար փաշան հաջողությամբ հետ մղեց Աքքայի վրա Նապոլեոնի զորքերի հարձակումը, ինչը ֆրանսիացիներին դրդեց հրաժարվել սիրիական արշավանքից ։ 1834 թվականին պաղեստինցի արաբ գյուղացիները խռովություն բարձրացրին Եգիպտոսում Մուհամմադ Ալի փաշայի իշխանության ժամանակ զորակոչվելու և հարկման քաղաքականությունների դեմ։ Թեև խռովությունը ճնշվեց, Մուհամմադ Ալիի բանակը նահանջեց, և 1840 թվականին Բրիտանիայի աջակցությամբ վերականգնվեց օսմանյան իշխանությունը ։ Կարճ ժամանակ անց ամբողջ Օսմանյան կայսրության տարածքում իրականացվեցին Թանզիմաթի բարեփոխումները։ 1920 թվականին, երբ դաշնակիցներն Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ գրավեցին Լևանտը, տարածքը մանդատային համակարգի համաձայն բաժանվեց Բրիտանիայի և Ֆրանսիայի միջև, և բրիտանացիների իշխանության տակ գտնվող տարածքը, որի մեջ էր մտնում նաև ներկայիս Իսրայելի տարածքը, անվանվեց Ենթամանդատային Պաղեստին ։
Սիոնիզմ և բրիտանական մանդատ
Հրեական սփյուռքի գոյության ամենավաղ ժամանակաշրջանից ի վեր բազում հրեաներ ձգտել են վերադառնալ «Սիոն» և «Իսրայելի երկիր», թեև ջանքերի այն ծավալը, որն անհրաժեշտ էր այդ նպատակի իրագործման համար, վիճարկման թեմա էր ։ Աքսորված հրեաների հույսերը և ձգտումները կարևոր թեմա են հրեական հավատքի մեջ ։ Այն բանից հետո, երբ 1492 թվականին հրեաներն արտաքսվեցին Իսպանիայից, որոշ համայնքեր ստեղծվեցին Պաղեստինում ։ 16-րդ դարում հրեական համայնքներ հաստատվեցին չորս սուրբ քաղաքներում՝ Երուսաղեմում, Տիբերիայում, Հեբրոնում և Ցֆատում, իսկ 1697 թվականին ռաբբի Եհուդա Հաքազիդը Երուսաղեմ առաջնորդեց 1500 հոգանոց հրեական խմբի ։ 18-րդ դարի երկրորդ կեսին հասիդական հուդայականության արևելաեվրոպական հակառակորդները, որոնք հայտնի էին «պերուշիմ» անվամբ, բնակություն հաստատեցին Պաղեստինում ։
Հրեաների գաղթի առաջին ալիքը Օսմանյան կայսրության տիրապետության տակ գտնվող Պաղեստին, որը հայտնի է «Առաջին ալիա» անվամբ, սկսվել է 1881 թվականին, երբ հրեաները փախան Արևելյան Եվրոպայում տեղի ունեցող կոտորածներից ։ Թեև գործնականում սիոնական շարժումը գոյություն ուներ, ավստրո-հունգարացի լրագրող Թեոդոր Հերցլին է վերագրվում քաղաքական սիոնիզմի ստեղծումը ՝ շարժում, որը նպատակ ուներ Իսրայելի երկրում ստեղծել հրեական պետություն՝ այդպիսով լուծում առաջարկելով այսպես կոչված եվրոպական պետություններում «հրեական հարցին»՝ համաձայն տվյալ ժամանակաշրջանի այլ ազգային հարցերի նպատակներին ու ձեռքբերումներին ։ 1896 թվականին Հերցլը հրապարակեց «Հրեական պետություն» (Der Judenstaat) աշխատությունը, որտեղ առաջարկում էր հրեական պետության ապագայի իր տեսլականը։ Հաջորդ տարի նա նախագահեց Շվեյցարիայի Բազել քաղաքում տեղի ունեցող Առաջին սիոնիստական կոնգրեսը ։ Երկրորդ ալիան (1904–1914) սկսվեց Քիշնևի կոտորածից հետո. մոտ 40 000 հրեա բնակություն հաստատեց Պաղեստինում, թեև նրանց գրեթե կեսը վերջում հեռացավ ։ Գաղթյալների թե՛ առաջին, թե՛ երկրորդ ալիքները հիմնականում ուղղափառ հրեաներ էին, թեև Երկրորդ ալիայում սոցիալիստական խմբեր էլ կային, որոնք ստեղծեցին կիբուցի շարժումը ։ Թեև Երկրորդ ալիայի գաղթյալները հիմնականում ձգտում էին ստեղծել գյուղատնտեսական համայնքներ, տվյալ ժամանակաշրջանում՝ 1909 թվականին, ստեղծվեց Թել Ավիվը՝ որպես «առաջին եբրայական քաղաք»։ Այդ ժամանակ ի հայտ եկան նաև հրեական զինված ինքնապաշտպանական կազմակերպություններ՝ որպես հրեական բնակավայրերի պաշտպանության միջոց։ Նման առաջին կազմակերպությունը Բար Գիորան էր՝ 1907 թվականին հիմնադրված ոչ մեծ գաղտնի պահակախումբ։ Երկու տարի անց վերջինիս փոխարինեց նոր ստեղծված ավելի մեծ՝ «Հաշոմեր» կազմակերպությունը։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Բրիտանիայի արտաքին քարտուղար Արթուր Բալֆուրը Բրիտանիայի հրեական համայնքի առաջնորդ լորդ Ռոթշիլդին ուղարկեց Բալֆուրի հռչակագիրը, որտեղ ասվում էր, որ Բրիտանիան մտադիր է հրեաների համար Պաղեստինում «ազգային տուն» ստեղծել ։
1918 թվականին Հրեական լեգեոնը, որը գլխավորապես կազմված էր սիոնիստ կամավորներից, աջակցում էր բրիտանացիների կողմից Պաղեստինի գրավմանը ։ Բրիտանական իշխանությանն ընդդիմադիր արաբները, ինչպես նաև հրեաների գաղթը, 1920 թվականին հանգեցրին պաղեստինյան ապստամբություններին և Հագանա (եբրայերենից թարգամանաբար՝ «Պաշտպանություն») կոչվող հրեական ընդհատակյա կազմակերպության ստեղծմանը՝ որպես Հաշոմերի ճյուղ, որից ավելի ուշ առանձնացան Իրգուն և Լեհի կազմակերպությունները ։ 1922 թվականին Ազգերի լիգան Բրիտանիային մանդատ շնորհեց Պաղեստինի վրա այնպիսի պայմաններով, որոնց մեջ մտնում էր նաև Բալֆուրի հռչակագիրը՝ հրեաներին տրված խոստումով և արաբ պաղեստինցիների համար նմանատիպ պայմաններով ։ Տվյալ ժամանակաշրջանում տարածքի բնակչությունը հիմնականում արաբներ և մուսուլմաններ էին, հրեաները կազմում էին ընդհանուր բնակչության մոտ 11%-ը, իսկ արաբ քրիստոնյաները՝ մոտ 9,5%-ը ։
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Միացյալ Թագավորությունը բախվեց հրեական պարտիզանական շարժման հետ՝ հրեաների ներգաղթի վրա սահմանափակումներ դնելու համար, ինչպես նաև բախվեց արաբական համայնքի հետ՝ շարունակվող հակամարտության պատճառով։ Բրիտանական իշխանության դեմ պայքարում Հագանան միացավ Իրգունին և Լեհիին ։ Միևնույն ժամանակ Հոլոքոստից փրկված հարյուր հազարավոր հրեաներ և փախստականներ նոր կյանք էին փնտրում Եվրոպայում ոչնչացված իրենց համայնքներից հեռու։ Հագանան փորձեց այդ փախստականներին Պաղեստին բերել «Ալիա Բետ» ծրագրով, որի շրջանակներում տասնյակ հազարավոր հրեա փախստականներ փորձեցին Պաղեստին մտնել նավով։ Թագավորական նավատորմը ճանապարհին կանգնեցրեց նավերի մեծ մասին, իսկ փախստականները ձերբակալվեցին ու տեղափոխվեցին բանտարկյալների համար նախատեսված ճամբարներ Ատլիտում և Կիպրոսում ։
1947 թվականի սեպտեմբերին Բրիտանական կառավարությունը որոշեց, որ մանդատն այսուհետ անվավեր է և պետք է տարհանել Պաղեստինը։ Ըստ Գաղութների հարցով քարտուղար Արթուր Քրիչ Ջոնսի՝ Պաղեստինը տարհանելու որոշմանը չորս մեծ գործոն են հանգեցրել. հրեա և արաբ բանակցողների ոչ ճկունությունը, որոնք չէին ցանկանում փոխզիջման գնալ Պաղեստինում Հրեական պետություն ունենալու հարցի շուրջ իրենց դիրքորոշման մեջ, տնտեսական ճնշումը, որն առաջացավ Պաղեստինում հրեական խռովությունները ճնշելու և ավելի մեծ ապստամբությունը կանխելու համար մեծ կայազոր տեղակայելու հետևանքով, հնարավոր արաբական ապստամբությունը, որը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի հետևանքով թուլացած բրիտանական տնտեսության վրա հարված կլիներ, սերժանտների մահապատիժները, որոնք «մահացու հարված էին բրիտանական համբերությանն ու հպարտությանը», ինչպես նաև աճող քննադատությունը կառավարության նկատմամբ, որ չէր կարողանում Պաղեստինի հարցում 1939 թվականի Սպիտակ գրքի փոխարեն նոր քաղաքականություն գտներ ։
1948 թվականի մայիսի 14-ին՝ նախքան բրիտանական մանդատի գործելու ժամկետի սպառումը, Հրեական գործակալության ղեկավար Դավիդ բեն Գուրիոնը հայտարարեց «Էրեց-Իսրայելում Հրեական պետության ստեղծման մասին» ։ Հռչակագրի տեքստի մեջ նոր պետության սահմանների վերաբերյալ միակ բանը «Էրեց-Իսրայել» (Իսրայելի երկիր) եզրն էր ։ Հաջորդ օրը չորս արաբական երկրների՝ Եգիպտոսի, Սիրիայի, Անդրհորդանանի և Իրաքի զորքերը մտան բրիտանական մանդատի տակ գտնվող Պաղեստին՝ սկիզբ դնելով արաբա-իսրայելական պատերազմին (1948) ։ Պատերազմին միացան նաև Եմենը, Մարոկկոն, Սաուդյան Արաբիան և Սուդանը ։ Ներխուժման ակնհայտ նպատակը Հրեական պետություն ստեղծելուն հենց սկզբից խոչընդոտելն էր, իսկ որոշ արաբ ղեկավարներ խոսում էին «հրեաներին ծով քշելու մասին» ։ Ըստ Բեննի Մորիսի՝ հրեաներն անհանգստացած էին, որ ներխուժող արաբ զորքերն իրենց կոտորելու մտադրություն ունեին։ Արաբական լիգան հայտարարեց, որ ներխուժումը հետագա արյունահեղությունը կանխելու և կարգ ու կանոն հաստատելու նպատակ ուներ ։
Մեկ տարի տևած մարտերից հետո հրադադար հայտարարվեց և սահմանվեցին ժամանակավոր սահմաններ, որոնք կոչվեցին Կանաչ գիծ ։ Հորդանանն իրեն կցեց այն հատվածը, որը հետո ստացավ Արևմտյան ափ անվանումը՝ ներառյալ Արևելյան Երուսաղեմը, իսկ Եգիպտոսը նվաճեց Գազայի հատվածը։ ՄԱԿ-ի գնահատմամբ՝ 700 000 պաղեստինցիներ են արտաքսվել կամ փախել հակամարտության ժամանակ Իսրայելի զինված ուժերի առաջխաղացման հետևանքով. սա արաբերենում հայտնի է «Նաբկա» (աղետ) անվամբ ։ 156 000 արաբ էլ մնաց և դարձավ Իսրայելի քաղաքացի ։
Իսրայել պետության առաջին տարիներ
1949 թվականի մայիսի 11-ին ձայների մեծամասնությամբ Իսրայելը դարձավ ՄԱԿ-ի անդամ ։ Խաղաղության պայմանագիր կնքելու իսրայելա-հորդանանյան փորձն անհաջողության մատնվեց այն բանից հետո, երբ բրիտանական կառավարությունը, վախենալով այդ պայմանագրի վերաբերյալ Եգիպտոսի արձագանքից, իր անհամաձայնությունը հայտնեց Հորդանանի կառավարությանը ։ Պետության գոյության առաջին տարիներին Իսրայելի քաղաքական դաշտում գերակշռում էր վարչապետ Դավիդ բեն Գուրիոնի ղեկավարած սոցիալիստական սիոնիզմի շարժումը ։
1940-ական և 1950-ական թվականներին դեպի Իսրայել ներգաղթին նպաստում էին Իսրայելի միգրացիոն վարչությունը և հասարակական կազմակերպության կողմից ֆինանսավորվող «Մոսսադ ԼեԱլիա Բետ»-ը (բառացիորեն՝ «B ներգաղթի ինստիտուտ»), որը կազմակերպում էր ոչ օրինական և ընդհատակյա ներգաղթ։ Երկու հաստատություններն էլ կազմակերպում էին կանոնավոր միգրացիոն գործընթացներ, օրինակ՝ տրանսպորտի կազմակերպում, սակայն վերջինս տարբեր երկրներում մասնակցում էր նաև գաղտնի գործողությունների՝ մասնավորապես Միջին Արևելքում և Արևելյան Եվրոպայում, որտեղ համարվում էր, որ հրեաների կյանքը վտանգի մեջ է, իսկ այդ վայրերից դուրս գալը՝ դժվար։ «Մոսսադ ԼեԱլիա Բետ»-ը կազմալուծվեց 1953 թվականին ։ Ներգաղթը կազմակերպվում էր «Մեկ միլիոն» պլանի համաձայն։ Ներգաղթյալները տեղափոխվելու տարբեր պատճառներ ունեին. որոշները սիոնիստական հայացքներ ունեին կամ գալիս էին Իսրայելում ավելի լավ կյանք ունենալու խոստման հետևից, մինչդեռ մյուսները տեղափոխվում էին հետապնդումներից խուսափելու համար կամ արտաքսվելու պատճառով ։
Առաջին երեք տարիներին Հոլոքոստը վերապրածների և արաբական ու մուսուլմական երկրներից հրեաների հոսքի շնորհիվ Իսրայելի բնակչությունը 700 000-ից դարձավ 1 400 000։ 1958 թվականին Իսրայելի բնակչությունը դարձավ արդեն երկու միլիոն ։ 1948-1970 թվականներին մոտավորապես 1 150 000 հրեա փախստական տեղակայվեց Իսրայելում ։ Որոշ ներգաղթյալներ ժամանեցին որպես գույք չունեցող փախստականներ և տեղակայվեցին մաաբարա կոչվող ժամանակավոր ճամբարներում. 1952 թվականին մոտ 200 000 մարդ էր ապրում այդ վրանային քաղաքներում ։ Եվրոպայից ժամանած հրեաներին հաճախ ավելի լավ էին վերաբերվում, քան Միջին Արևելքից կամ Հյուսիսային Աֆրիկայի երկրներից ժամանածներին. վերջիններիս համար նախատեսված կացարանները հաճախ տրամադրվում էին առաջիններին, ինչի հետևանքով արաբական երկրներից ժամանած հրեաները ստիպված ավելի երկար էին մնում ճամբարներում ։ Այս ժամանակաշրջանում, որը հայտնի է որպես խիստ խնայողության ժամանակաշրջան, ստիպված էին նորմավորել սնունդը, հագուստը և կահույքը։ Ճգնաժամը լուծելու համար բեն Գուրիոնը փոխհատուցման պայմանագիր կնքեց Արևմտյան Գերմանիայի հետ, որը զանգվածային բողոքների առիթ հանդիսացավ. հրեաները բարկացել էին այն գաղափարի վրա, որ Իսրայելը կարող էր նյութական փոխհատուցում ընդունել Հոլոքոստի համար ։
1964 թվականից արաբական երկրները, մտահոգված լինելով Իսրայելի՝ Հորդանան գետի հունը դեպի առափնյա հարթավայրեր փոխելու պլանով, փորձում էին փոխել գետի ակունքը՝ Իսրայելին ջրային ռեսուրսներից զրկելու նպատակով, ինչը լարվածություն առաջացրեց Իսրայելի, Սիրիայի և Լիբանանի միջև։ Արաբ ազգայնականները, որոնց առաջնորդում էր Եգիպտոսի նախագահ Գամալ Աբդել Նասերը, հրաժարվեցին ճանաչել Իսրայել պետությունը և կոչ արեցին ոչնչացնել այն ։ 1966 թվականին իսրայելա-արաբական հարաբերություններն այն աստիճան վատթարացան, որ իսրայելական և արաբական ռազմական ուժերի միջև իսկական մարտեր ծավալվեցին ։ 1967 թվականի մայիսին Եգիպտոսը զորք կենտրոնացրեց Իսրայելի հետ սահմանին, հեռացրեց Սինայի թերակղզում տեղակայված ՄԱԿ-ի խաղաղապահներին և արգելափակեց Իսրայելի մուտքը Կարմիր ծով   ։ Մյուս արաբական պետությունները մոբիլիզացրին իրենց ուժերը ։ Իսրայելը կրկին հայտարարեց, որ այդ գործողությունները պատերազմի առիթ են և հունիսի 5-ին նախազգուշական հարված հասցրեց Եգիպտոսին։ Ի պատասխան Հորդանանը, Սիրիան և Իրաքը հարձակվեցին Իսրայելի վրա։ Վեցօրյա պատերազմում Իսրայելը Եգիպտոսից գրավեց Հորդանան գետի արևմտյան ափը, Գազայի հատվածը և Սինայի թերակղզին, իսկ Սիրիայից՝ Գոլանի բարձունքները ։ Երուսաղեմի սահմաններն ընդլայնվեցին և ներառեցին Արևելյան Երուսաղեմը, իսկ 1949 թվականի Կանաչ գիծը դարձավ Իսրայելի և գրավված տարածքների վարչական սահմանը։
1967 թվականի պատերազմից և Արաբական լիգայի ընդունած «Երեք ոչ» բանաձևից հետո եգիպտացիները Սինայի թերակղզում 1967–1970 թվականների հյուծիչ պատերազմում հարձակվեցին Իսրայելի վրա, նույնն արեցին նաև պաղեստինյան խմբերը, որոնք թիրախավորել էին գրավված տարածքների, ընդհանրապես Իսրայելի և ամբողջ աշխարհի իսրայելցի բնակչությանը։ Տարբեր պաղեստինյան և արաբական խմբերի մեջ ամենակարևոր կազմակերպությունը Պաղեստինի ազատագրական կազմակերպությունն էր, որը հիմնադրվել էր 1964 թվականին և ի սկզբանե միտված էր «զինված պայքարի, որը համարում էր հայրենիքն ազատագրելու միակ ուղին» ։ 1960-ական թվականների վերջին և 1970-ական թվականների սկզբին պաղեստինյան խմբերը մի շարք հարձակումներ ձեռնարկեցին  աշխարհում իսրայելցի և հրեա ժողովրդի դեմ, որոնցից մեկը 1972 թվականի Ամառային օլիմպիական խաղերի ժամանակ իսրայելցի մարզիկների սպանդն էր Մյունխենում։ Իսրայելի կառավարությունն ի պատասխան սպանեց սպանդի կազմակերպիչներին, պայթեցրեց և հարձակում կազմակերպեց Լիբանանում Պաղեստինի ազատագրական կազմակերպության գլխամասի վրա։
1973 թվականի հոկտեմբերի 6-ին, երբ հրեաները տոնում էին Յոմ Կիպուրը, եգիպտական և սիրիական զորքերն անակնկալ հարձակվեցին Սինայի թերակղզում և Գոլանի բարձունքներում գտնվող իսրայելական ուժերի վրա՝ սկսելով Յոմ Կիպուրի պատերազմը։ Պատերազմն ավարտվեց հոկտեմբերի 25-ին, երբ Իսրայելը հաջողությամբ հետ մղեց եգիպտական և սիրիական ուժերին, բայց կորցրեց գրեթե 2500 զինվորի, իսկ 20 օրերի ընթացքում ունեցավ ընդհանուր առմամբ 10 000–35 000 կորուստ ։ Ներքին հետաքննությունը կառավարության վրայից հանեց պատերազմի ժամանակ և դրանից առաջ ունեցած ձախողումների պատասխանատվությունը, սակայն հանրային զայրույթը ստիպեց վարչապետ Գոլդա Մեիրին հրաժարական տալ ։ 1976 թվականի հուլիսին պաղեստինցի պարտիզանները զավթեցին Իսրայելից Ֆրանսիա թռչող ինքնաթիռը և ստիպեցին վայրէջք կատարել Ուգանդայի Էնտեբե միջազգային օդանավակայանում։ Իսրայելցի կոմանդոսները գործողություն իրականացրին, որի արդյունքում հաջողվեց փրկել 106 պատանդից 102-ին։
Հետագա հակամարտությունը և խաղաղության գործընթաց
1977 թվականի Քնեսեթի ընտրությունները կարևոր բեկումնային կետ էին Իսրայելի քաղաքական պատմության մեջ, քանի որ Մենախեմ Բեգինի Լիկուդ կուսակցությունն իշխանությունը վերցրեց Աշխատավորական կուսակցությունից ։ Ավելի ուշ նույն թվականին Եգիպտոսի նախագահ Անվար Սադաթն այցելեց Իսրայել և ելույթ ունեցավ Քնեսեթի առջև, որն արաբական պետության ղեկավարի կողմից Իսրայել պետության ճանաչման առաջին նշանն էր ։ Հաջորդ երկու տարիներին Սադաթը և Բեգինը ստորագրեցին Քեմփ Դեյվիդի համաձայնագրերը (1978) և եգիպտա-իսրայելական խաղաղության պայմանագիրը (1979) ։ Ի պատասխան, Իսրայելը հեռացավ Սինայի թերակղզուց և համաձայնվեց բանակցություններ սկսել Արևմտյան ափին և Գազայի հատվածում պաղեստինցիների ինքնավարության շուրջ ։
1978 թվականի մարտի 11-ին Պաղեստինի ազատագրական կազմակերպության պարտիզանական հարձակումը Լիբանանից հանգեցրեց Առափնյա խճուղու ահաբեկչությանը։ Ի պատասխան, Իսրայելը ներխուժեց Լիբանանի հարավային հատված՝ Էլ Լիտանի գետի հարավում գտնվող Պաղեստինի ազատագրական կազմակերպության բազաները ոչնչացնելու համար։ Կազմակերպության մարտիկների մեծ մասը հետ նահանջեց, բայց Իսրայելը կարողացավ ապահովել Լիբանանի հարավային հատվածի անվտանգությունը մինչև ՄԱԿ-ի ուժերը և Լիբանանի բանակը վերցրին վերահսկողությունը։ Շուտով Պաղեստինի ազատագրական կազմակերպությունը վերսկսեց Իսրայելի վրա հարձակումները։ Հաջորդ մի քանի տարիների ընթացքում Կազմակերպությունը ներթափանցեց հարավ և շարունակեց երբեմն ռմբակոծել սահմանից։ Իսրայելը մի շարք պատասխան հարվածներ հասցրեց՝ օդով և ցամաքով։
Միևնույն ժամանակ Բեգինի կառավարությունը խթանում էր իսրայելցիներին բնակություն հաստատել գրավված Արևմտյան ափին՝ այդ տարածքում սրելով պաղեստինցիների հետ բախումները ։ Համարվում է, որ 1980 թվականին ընդունված «Հիմնական օրենք. Երուսաղեմը՝ որպես Իսրայելի մայրաքաղաք» օրենքը հաստատում է Իսրայելի կողմից 1967 թվականին կառավարության որոշման հիման վրա Երուսաղեմի կցումն իրեն և կրկին միջազգային հարթակում տարաձայնությունների առիթ է ստեղծում քաղաքի կարգավիճակի շուրջ։ Իսրայելի ոչ մի օրենքով երկրի տարածքը չէր սահմանվում և ոչ մի օրենք չէր ներառում Արևելյան Երուսաղեմը ։ 1981 թվականին Իսրայելը հաջողությամբ իրեն կցեց Գոլանի բարձունքները, թեև դա միջազգայնորեն չճանաչվեց ։ Միջազգային հանրությունը հիմնականում մերժեց այս քայլը, իսկ ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդը թե՛ Երուսաղեմի, թե՛ Գոլանի բարձունքների մասին օրենքներն անվավեր ճանաչեց ։ 1980-ական և 1990-ական թվականներին Իսրայելի բնակչությունը դարձավ ավելի բազմազան։ 1980-ական թվականներից սկսած մի քանի ալիքով Եթովպիայից հրեաներ գաղթեցին Իսրայել, իսկ 1990-1994 թվականներին հետխորհրդային պետություններից գաղթած ժողովրդի շնորհիվ Իսրայելի բնակչության թիվն աճեց 12%-ով ։
1981 թվականի հունիսի 7-ին Իրան-իրաքյան պատերազմի ժամանակ Իսրայելի օդուժը ոչնչացրեց Բաղդադից ոչ հեռու կառուցվող Իրաքի միակ միջուկային ռեակտորը, որպեսզի խոչընդոտի Իրաքի միջուկային զենքի ծրագրին։ 1982 թվականին Պաղեստինի ազատագրական կազմակերպության հարձակումներից հետո Իսրայելը նույն թվականին ներխուժեց Լիբանան՝ ոչնչացնելու համար այն բազաները, որոնցից Կազմակերպությունը հարվածներ էր հասցնում ու հրթիռակոծում էր դեպի Իսրայելի հյուսիսային հատված ։ Մարտերի առաջին վեց օրերի ընթացքում իսրայելցիները ոչնչացրին Պաղեստինի ազատագրական կազմակերպության ռազմական ուժը Լիբանանում և պարտության մատնեցին սիրիացիներին։ Իսրայելի կառավարության հետաքննությունը, որն իրականացնում էր Քահանի հանձնաժողովը, Սաբրայի և Շատիլայի կոտորածի համար անուղղակիորեն պատասխանատու ճանաչեց Բեգինին և մի քանի իսրայելցի գեներալների, իսկ Պաշտպանության նախարար Արիել Շարոնին՝ «անձնական պատասխանատվություն» կրող ճանաչեց կոտորածի համար ։ Շարոնը ստիպված էր հրաժարական տալ նախարարի պաշտոնից ։ 1985 թվականին Իսրայելն ի պատասխան Կիպրոսում պաղեստինցիների ահաբեկչական հարձակմանը՝ սկսեց ռմբակոծել Թունիսում Պաղեստինի ազատագրական կազմակերպության գլխամասերը։ 1986 թվականին Իսրայելը հետ քաշվեց Լիբանանի մեծ մասից, սակայն մինչև 2000 թվականը Լիբանանի հարավային հատվածում պահպանում էր սահմանային բուֆերային գոտի, որտեղից իսրայելական ուժերը հակամարտության մեջ մտան Հեզբոլլահի հետ։ Առաջին ինթիֆադան՝ պաղեստինցիների ապստամբությունն Իսրայելի իշխանությունների դեմ, սկսվեց 1987 թվականին, որը գրավված Արևմտյան ափում և Գազայի հատվածում ուղեկցվում էր չհամակարգվող ցույցերով և բռնությամբ։ Հաջորդ վեց տարիների ընթացքում ինթիֆադան դարձավ ավելի կազմակերպված և ձեռնարկվում էին տնտեսական ու մշակութային միջոցներ՝ Իսրայելի օկուպացիայից ազատվելու նպատակով։ Բռնության հետևանքով զոհվեց ավելի քան հազար մարդ ։ 1991 թվականին Ծոցի պատերազմի ժամանակ Պաղեստինի ազատագրական կազմակերպությունը սատարում էր Սադդամ Հուսեյնին և Իրաքի սկադ բալիստիկ հրթիռների արձակումը Իսրայելի վրա։ Չնայած հանրային վրդովմունքին՝ Իսրայելը տեղի տվեց ԱՄՆ-ի հորդորներին և ձեռնպահ մնաց պատասխան հարվածից ու չմասնակցեց պատերազմին ։
1992 թվականին վարչապետ դարձավ Իցհակ Ռաբինը, որի կուսակցությունն ընտրությունների ժամանակ կոչ էր անում փոխզիջման գնալ Իսրայելի հարևանների հետ ։ Հաջորդ տարի Շիմոն Պերեսը՝ Իսրայելի կողմից և Մահմուդ Աբբասը՝ Պաղեստինի ազատագրական կազմակերպության կողմից, ստորագրեցին Օսլոյի համաձայնագրերը, որոնք Պաղեստինի իշխանություններին իրավունք տվեցին կառավարել Արևմտյան Ափի որոշ հատվածներ և Գազայի հատվածը ։ Պաղեստինի ազատագրական կազմակերպությունը նաև ճանաչեց Իսրայելի՝ որպես պետություն գոյություն ունենալու իրավունքը և պարտավորվեց վերջ դնել ահաբեկչությանը ։ 1994 թվականին կնքվեց Իսրայելա-հորդանանյան հաշտության պայմանագիրը, ինչի արդյունքում Հորդանանը դարձավ երկրորդ արաբական երկիրը, որը հարաբերությունները կարգավորեց Իսրայելի հետ ։ Արաբ հանրության կողմից պայմանագրի կնքման սատարումը խաթարվեց իսրայելական բնակավայրերի և անցակետերի, ինչպես նաև տնտեսական պայմանների վատթարացման պատճառով ։ Իսրայելի հանրության սատարումը պայմանագրին նվազեց, քանի որ Իսրայելը ենթարկվում էր պաղեստինցի մահապարտների հարձակումներին ։ 1995 թվականի նոյեմբերին աջ ծայրահեղական Իգալ Ամիրը, որը դեմ էր պայմանագրի կնքմանը, սպանեց Իցհակ Ռաբինին, երբ նա հեռանում էր խաղաղ ցույցից ։
1990-ականների վերջին՝ Բենյամին Նեթանյահուի իշխանության օրոք, Իսրայելը հետ քաշվեց Հեբրոնից և ստորագրեց Ուայ Ռիվերի հուշագիրը, որով ավելի շատ իշխանություն էր տալիս Պաղեստինի իշխանություններին ։ 1999 թվականին ընտրված վարչապետ Էհուդ Բարաքը նոր հազարամյակը սկսեց Հարավային Լիբանանից ռազմական ուժերը հանելով և Քեմփ Դևիդի գագաթնաժողովում բանակցություններ վարելով Պաղեստինի առաջնորդ Յասեր Արաֆաթի և ԱՄՆ նախագահ Բիլ Քլինթոնի հետ։ Գագաթնաժողովի ժամանակ Բարաքը Պաղեստին պետության ստեղծման ծրագիր առաջարկեց։ Առաջարկվող պետությունը ներառում էր ամբողջ Գազայի հատվածը և Արևմտյան ափի 90%-ը Երուսաղեմի հետ միասին՝ որպես համատեղ մայրաքաղաք ։ Կողմերը մեղադրեցին միմյանց բանակցությունները ձախողելու համար։ Լիկուդի առաջնորդ Արիել Շարոնի՝ Տաճարի լեռ հակասական այցից հետո սկսվեց Երկրորդ ինթիֆադան  ։ Պնդում կա, որ խռովությունը նախապես ծրագրված էր Արաֆաթի կողմից խաղաղության շուրջ բանակցությունները ձախողվելու պատճառով։ 2001 թվականի արտահերթ ընտրությունների արդյունքում վարչապետ դարձավ Արիել Շարոնը։ Իր պաշտոնավարման տարիներին Շարոնն իրականացրեց Գազայի հատվածից միակողմանի դուրս գալու իր ծրագիրը, ինչպես նաև ղեկավարեց Իսրայելի արևմտյան ափի բաժանիչ արգելապատի շինարարությունը ՝ վերջ դնելով ինթիֆադային ; ; ; ; ; ; ; ; ;  ։ 2000-2008 թվականներին Իսրայելի անվտանգության ուժերը սպանել են 4 791 պաղեստինցու, 44-ին սպանել են Իսրայելի քաղաքացիները, իսկ 609-ին՝ պաղեստինցիներին ։
2006 թվականի հուլիսին Հեզբոլլահի հրետանային հարձակումը Իսրայելի հյուսիսային սահմանին գտնվող բնակավայրեր, ինչպես նաև երկու իսրայելցի զինվորների առևանգումը սահմանից հրահրեցին մեկ ամիս տևած Երկրորդ լիբանանյան պատերազմը ։ 2007 թվականի սեպտեմբերի 6-ին Իսրայելի օդուժը Սիրիայում ոչնչացրեց միջուկային ռեակտոր։ 2008 թվականի վերջին Իսրայելը մեկ այլ հակամարտության մեջ մտավ, երբ Համասի և Իսրայելի միջև հրադադարը խախտվեց։ 2008-2009 թվականների Գազայի պատերազմը երեք շաբաթ տևեց և վերջացավ այն ժամանակ, երբ Իսրայելը հայտարարեց հրադադարը միակողմանի դադարեցնելու մասին ։ Համասն իր կողմից ևս հայտարարեց հրադադարի մասին՝ սեփական պայմաններով՝ զորքերի ամբողջովին դուրս բերում և սահմանի բացում։ Չնայած ո՛չ հրթիռակոծությունը, ո՛չ Իսրայելի պատասխան հարվածներն ամբողջովին չդադարեցին՝ փխրուն հրադադարը դեռևս պահպանվում էր ։ Իսրայելի բնորոշմամբ, ի պատասխան Պաղեստինի կողմից Իսրայելի հարավային քաղաքների ավելի քան հարյուր հրթիռակոծության, 2012 թվականի նոյեմբերի 14-ին Իսրայելը ռազմական գործողություն սկսեց Գազայում, որը տևեց ութ օր ։ 2014 թվականի հուլիսին Համասի կողմից հրթիռակոծության սրումից հետո Իսրայելը նույն թվականի հուլիսին մեկ այլ ռազմագործողություն սկսեց Գազայում ։ 2021 թվականի մայիսին Իսրայելի և Գազայի միջև կրկին մարտեր սկսվեցին, որոնք տևեցին տասնմեկ օր ։
2010 թվականի սեպտեմբերին Իսրայելը հրավեր ստացավ միանալ Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպությանը ։ Իսրայելը նաև ազատ առևտրի համաձայնագրեր կնքեց Եվրամիության, Միացյալ Նահանգների, Ազատ առևտրի եվրոպական ասոցիացիայի, Թուրքիայի, Մեքսիկայի, Կանադայի, Հորդանանի և Եգիպտոսի հետ, իսկ 2007 թվականին դարձավ առաջին ոչ լատինաամերիկյան երկիրը, որն ազատ առևտրի պայմանագիր կնքեց Հարավային Ամերիկայի երկրների ընդհանուր շուկայի հետ ։ 2010-ական թվականներին մեծանում է տարածաշրջանային համագործակցությունը Իսրայելի և Արաբական լիգայի երկրների հետ, որոնցից շատերի հետ կնքվել են խաղաղության պայմանագրեր (Հորդանան, Եգիպտոս), հաստատվել են դիվանագիտական (ԱՄԷ, Պաղեստին) և ոչ պաշտոնական հարաբերություններ (Բահրեյն, Սաուդյան Արաբիա, Մարոկկո, Թունիս). Իսրայելի անվտանգության հարցը ավանդական արաբա-իսրայելական թշնամանքից տեղափոխվեց Իրանի և նրա մերձակիցների հետ մրցակցության։ Իրան-Իսրայել հակամարտությունը աստիճանաբար ծնվեց 1979 թվականի հեղափոխությունից հետո Իսրայելի նկատմամբ Իրանի Իսլամական Հանրապետության թշնամանքից և Հարավային Լիբանանի հակամարտության ժամանակ (1985–2000) Իրանի կողմից Հեզբոլլահին գաղտնի սատարելուց, իսկ 2005 թվականին վերածվեց տարածաշրջանային պրոքսի հակամարտության։ 2011 թվականից Սիրիայի քաղաքացիական պատերազմում Իրանի ներգրավման մեծացմամբ հակամարտությունը պրոքսի պատերազմից 2018 թվականի սկզբին վերածվեց ուղիղ առճակատման։
Աշխարհագրություն և շրջակա միջավայր
Իսրայելը տեղակայված է Բարեբեր մահիկ անունը կրող տարածաշրջանի Լևենտ շրջանում։ Ափերն արևմուտքից ողողվում են Միջերկրական ծովի ջրերով, հյուսիսում սահմանակից է Լիբանանին, հյուսիս-արևելքից՝ Սիրիային, արևելքից՝ Հորդանանին և Արևմտյան ափին, իսկ հարավ-արևմուտքից՝ Եգիպտոսին ու Գազայի հատվածին։ Գտնվում է 29-րդ և 34-րդ հյուսիսային զուգահեռականների ու 34-րդ և 36-րդ արևելյան միջօրեականների միջև։
Իսրայելի ինքնավար տարածքը (համաձայն 1949 թվականի Հռոդոսի համաձայնագրերով իրականացված սահմանազատման գծերի և բացառելով տարածքային բոլոր նվաճումները, որոնք Իսրայելն ունեցել է 1967 թվականին Վեցօրյա պատերազմի հետևանքով) կազմում է մոտ 20,770 քառակուսի կիլոմետր, որից ջրային տարածքը կազմում է միայն 2 %-ը ։ Այդուհանդերձ, Իսրայելի տարածքը բավականին նեղ է (ամենալայն վայրում այն կազմում է մոտ 100 կիլոմետր, իսկ հյուսիսից հարավ՝ 400 կիլոմետր), իսկ Միջերկրական ծովում գտնվող բացառիկ տնտեսական գոտին շուրջ երկու անգամ ավելի մեծ է Իսրայելի ցամաքային տարածքից ։ Իսրայելական օրենսդրության տակ գտնվող տարածքների ընդհանուր մակերեսը, ներառյալ Արևելյան Երուսաղեմն ու Գոլանի բարձունքները, կազմում է 22072 քառակուսի կիլոմետր ։ Իսկ արդեն իսրայելական վերահսկողության տակ գտնվող տարածքների մակերեսը, ներառյալ Պաղեստինյան ազգային վարչության ռազմական վերահսկողության տակ գտնվող Արևմտյան ափը, կազմում է 27792 քառակուսի կիլոմետր ։