Հայ-թաթարական_ընդհարումներ
Բախումներ քաղաքներում և գյուղերում
Գարնանային աշխատանքով զբաղված հայ բնակչությունը ընդհարումների առաջին օրերին անակնկալի եկավ։ Կենտրոնական իշխանությունների բացարձակ անգործության պայմաններում հայոց կաթողիկոսը սկսեց օժանդակություն ցուցաբերել հայ ժողովրդի ինքնապաշտպանության կազմակերպմանը ։ Կրոնական առաջնորդներին միացան նաև քաղաքական ուժերը, մասնավորապես՝ Դաշնակցություն կուսակցությունը։ Ջարդերի ընթացքում Բաքու են ուղարկվել Դրոն (Դրաստամատ Կանայան), Արցախ՝ Խանասորի Վարդանն ու Համազասպը (Սրվանձտյան), Սյունիք՝ Քեռին (Արշակ Գավաֆյան), Ելիզավետպոլի գավառ՝ Աբրահամ Գյուլխանդանյանը, Սեպուհը (Արշակ Ներսիսյան) և Մարտիրոս վարժապետը, Թիֆլիս՝ Արմեն Գարոն (Գարեգին Փաստրմաճյան), Երևանի գավառ` Նիկոլ Դումանը և շատ ուրիշներ ։ 1905 թվականի մայիսի 11-ին Դրոն Բաքվում սպանեց նահանգապետ Նակաշիձեին, ավելի ուշ սպանվեցին Մահմեդբեկովը, Միքելաձեն, Շահթախթինսկին։ Բաքվի հայերի շրջանում կազմակերպական կարևոր աշխատանքներ կատարեց Հովհաննես Քաջազնունին ։Ջարդերի ալիքը Բաքվից հասավ ոչ միայն Ելիզավետպոլի նահանգ, այլև Նախիջևանի գավառ։ Այստեղ ջարդերը սկսեցին մայիսի 12-ին և տևեցին երեք օր։ Այստեղ վիրավորվեցին և զոհվեցին շուրջ 400 հայ։ Ալեքսանդրապոլում Մարտիրոս Չարուխչյանն սպանեց Նախիջևանի կոտորածների կազմակերպիչ, գեներալ Ալիխանով-Ավարսկուն։ Նախիջևանի ու Շարուր-Դարալագյազի գավառներից հետո արյունալի բախումներն անցան Արարատյան դաշտ։ Երևանում ազգամիջյան արյունալի բախումներ տեղի ունեցան 1905 թվականի մայիսի 23-25-ը։ Թուրքերն անցան գրոհի և փորձեցին զանգվածային գրոհով վերցնել հայկական թաղերը։ Տալով 100 սպանված ավելի շատ վիրավորներ՝ նրանք նահանջեցին։ Հայերի հակահարվածից հետո թաթարները, զգալի զոհեր տալով, հարձակումներ չձեռնարկեցին։ Կատաղի կռիվներ տեղի ունեցան Ղամարլուի (Արտաշատ) և Աշտարակի շրջաններում։ Նիկոլ Դումանը Դաշնակցության բյուրոյին 1905 թվականի հունիսի 30-ին նամակով հայտնում էր, որ Երևանի նահանգի մեջ սպանվել են 300 հայ և շատ ավելի թվով թուրքեր ։ Կատաղի բախումներ եղան Ելիզավետպոլի նահանգում։ Ելիզավետպոլում զինված բախումները շարունակվեցին 1905 թվականի ամռանից մինչև 1906 թվականի հունվար։ 1905 թվականի հուլիսին գրեթե ամբողջությամբ ավերակների էր վերածվել Շուշի քաղաքը։ Օգոստոսի 7-15-ը թուրքերի ջանքերով տեղի ունեցան առանձին դեպքեր, իսկ օգոստոսի 16-ին սկսվեց ընդհանուր կռիվը ։ Մուսուլմանական թաղամասից մի քանի ձիավորներով հայկական մաս եկավ ոստիկանապետ Խոսրով բեկ Փոլատովը և փողոցում հանդիպելով անզեն հայերի հրամայեց կրակել։ Այդ կրակոցներով սկսվեց բուռն հրաձգությունը քաղաքի կենտրոնում և ծայրամասերում։ Հայոց թաղի կենտրոնական շուկայի՝ Թոփխանայի մեջ ընկան բազմաթիվ թուրքեր։ Մարտերը իր սպայակազմով ղեկավարել է Վարդանը։ Թաթարներն այրեցին 400-ից ավելի հայկական տներ, ինչին հայերը պատասխանեցին կրակով՝ թուրքական թաղում հրկիզելով 60 տուն։ Հինգերորդ օրը թուրքերը սպիտակ դրոշ բարձրացրին։ Հինգ օրվա ընթացքում հայերը տվեցին 40 սպանված և 68 վիրավոր։ Թուրք սպանվածների թիվը անցնավ 500-ից։ Շատ բնակիչներ (այդ թվում և թաթարներ) հեռացան քաղաքից, ինչի հետևանքով բնակչության թիվը կրճատվեց՝ հասնելով 16500-ի ։ 1905 թվականի ամռանը հակամարտությունը տարածվեց նաև գյուղերում և Բաքու-Ելիզավետպոլ երկաթուղու ու Շուշի-Ելիզավետպոլ ավտոճանապարհի երկայնքով։ Մի քանի ամիս շարունակ դաշնակցության ջոկատները իրենց վերահսկողության տակ պահեցին Արցախը, Կուր գետին հարող դաշտավայրային հատվածները մուսուլման գյուղացիների վերահսկողության տակ էին։ Ընդհարումների դաժանությամբ աչքի ընկավ նաև Զանգեզուրը։ Սիսիանը շրջապատված էր մեծ ու փոքր բազմաթիվ թաթարաբնակ, ինչպես նաև հայ-թաթարական խառը բնակչությամբ գյուղերով։ Բացի այդ, շրջանը գտնվում էր Նախիջևան-Շուշի ճանապարհին։ Հունիսի սկզբներին, երբ Սիսիանում եղանակը փոքր-ինչ տաքացավ, խաշնարած կիսաքոչվոր ցեղերը սկսեցին հարձակվել հայկական գյուղերի վրա։ Սիսիան եկան Քեռին և Դրոն ։ Ի տարբերություն Սիսիանի՝ Գորիսում թաթարների թիվը խիստ փոքր էր, ուստի այստեղ ավերածություններ ավելի քիչ եղան։ Հայերն առավել կազմակերպված էին և զինված, պաշտպանում էին Արցախ տանող ճանապարհը։ Անհաջողության մատնվեցին նաև թաթար գյուղացիների և կիսաքոչվոր խաշնարածների՝ Գորիս, Խնձորեսկ և շրջակա գյուղեր մտնելու փորձերը ։ Բախումներ եղան նաև Կապանի ու Մեղրու հարակից գյուղերում։ 1905 թվականի օգոստոսին Շուշիի կոտորածին արձագանքեց Բաքուն, որտեղ ընդհարումներն ուղեկցվեցին նավթահորերի և նավթագործարանների հրդեհումով։ Ըստ Բաքվի վիճակագրական ծառայության և թաթար-ռուս-հայկական կոմիտեի, սպանվել էին 205 հայ, այդ թվում՝ 7 կին, 20 երեխա, 13 ծեր, ինչպես նաև 121 վիրավոր, իսկ թաթարներից զոհվել էր 111 հոգի, այդ թվում՝ ընդամենը 2 կին, ոչ մի մանուկ և ծեր, ինչպես նաև 128 վիրավոր ։ Այս վիճակագրությունը ցույց է տալիս, որ թաթարները հարձակվել են հայկական ընտանիքների վրա, իսկ հայերն ինքնապաշտպանական միջոցների դիմել են հարկադրաբար ։ Նոյեմբերի 20-ին Բաքվում ծավալվեց հայ-թաթարական ընդհարումների 3-րդ ալիքը։ Համաձայն Բաքվում բրիտանական հյուպատոս Պատրիկ Սթիվենսի, ընդհանուր առմամբ Բաքվում սպանվել էր 700 մուսուլման և 900 հայ ։