Հրաշապատում_հեքիաթ
Հեքիաթը որպես բանահյուսության ժանր Վ. Պրոպի տեսանկյունից
Այս բաժանումն, անշուշտ, պայմանական է, քանի որ առաջին կարգի հեքիաթների մեջ հաճախ դրսևորված են լինում իրական դեպքեր ու դեմքեր, իսկ երկրորդ կարգի հեքիաթներում էլ երբեմն առկա են գերբնական առարկաներ ու երևույթներ։ Այդուհանդերձ, տվյալ բաժանումը հիմնականում ճիշտ պատկերացում է տալիս ժողովրդական հեքիաթների վերոհիշյալ խմբերի համար բնորոշ սյուժեների, մոտիվների և գաղափարական ու գեղարվեստական առանձնահատկությունների մասին ։ Լինելով հրաշապատում, արկածային կամ կենցաղային բովանդակությամբ գեղարվեստական յուրօրինակ արձակ պատմություններ՝ հեքիաթներն ունեն իրենց որոշակի կառուցվածքն ու ոճը, պատկերավորման կայուն միջոցները (հատուկ սկսվածքներ, ընդմիջարկություններ, վերջավորություններ, կայուն էպիտետներ և այլն)։ Նրանց հիմնական մասի ժանրային ամենաբնորոշ հատկանիշը ստեղծագործական հնարանքի վրա հենված լինելու հանգամանքն է։ Հեքիաթներում պատկերված դեպքերն ու դեմքերը սովորական առումով քիչ հավաստի են, իսկ գործողության տեղն ու ժամանակն էլ անորոշ ու մտացածին։ Բնության և հասարակական կյանքի երևույթներն ու առարկաներն այստեղ հաճախ հանդես են գալիս ֆանտաստիկ կերպարանքով՝ համեմված զանազան հրաշալիքներով։ Ոչ ինքը հեքիաթասացը, ոչ էլ նրա ունկնդիրներր չեն հավատում պատմվածին։ Դրա լավագույն ապացույցը հեքիաթներից շատերի «եղել է, չի եղել» կամ «կար-չկար» երկբայական բանաձևի բնույթ ունեցող հայտնի սկսվածքներն են։ Եվ դա հասկանայի է, քանի որ հեքիաթների մի զգալի մասի մեջ հանդես եկող հրաշապատում կամ ֆանտաստիկական մոտիվները, կապված լինելով մարդկանց վաղնջական պատկերացումների ու հավատալիքների հետ, այլևս չեն համընկնում ժողովրդի նոր ըմբռնումներին ու հասկացություններին, ուստի և անհասկանալի ու անհեթեթ են թվում նրան։ Սակայն, սովորական առումով հաճախ անհավաստի ու անհավանական թվացող, վերոհիշյալ դեպքերն ու դեմքերը հեքիաթների մեջ միանգամայն տրամաբանական են ներկայանում գեղարվեստական և բարոյական տեսակետից և ձեռք են բերում սիմվոլիկ ու ընդհանրացնող նշանակություն։ Հնօրյա պատկերացումների ու հավատալիքների աստիճանական փոփոխության, կյանքում առաջ եկած կենցաղային, հասարակական նոր երևույթների ու հարաբերությունների հետ մեկտեղ, նրանց մեջ մուտք են գործում նոր սյուժեներ ու մոտիվներ, նորոգ թեմաներ ու գաղափարներ, հեքիաթային երևակայությունր ավելի սերտորեն է կապվում իրական կյանքի հետ։ Հայկական բանահյուսության հարստության պերճախոս ապացույցներն են 19-րդ և 20-րդ դարերում գրի առնված շուրջ 2000 հեքիաթները (տպագիր և անտիպ), 5000-7000 երգերը, մոտ 40000 առած-ասացվածքները, «Սասունցի Դավիթ» էպոսի 50-ից ավելի տարբերակները, բազմաթիվ զրույցներ, ավանդություններ և այլն։ Հեքիաթը վիպական բանահյուսության հնագույն տեսակներից է։ Այդ հարուստ և բազմազան նյութը ցույց է տալիս տարբեր ժողովուրդների բանահյուսությունների նմանությունները և համընկնումները՝ միաժամանակ զարմացնելով բովանդակության և լեզվի յուրահատկությամբ։ Ժողովրդական հեքիաթների կախարդական աշխարհը բնութագրվում է տարածաժամանակային պատկերավորությամբ, որտեղ իրողության տարրերը դիտարկվում են իրենց հատուկ շրջապատից կտրված և միմյանց միջև հաստատված նոր, անսովոր հարաբերություններով։ Այսպիսով, տեղի է ունենում շեղում ճշմարտացիությունից և իրական աշխարհի օրենքների հակառակ ըմբռնում ։ Հեքիաթների միջոցով արտահայտվում են սոցիալական, բարոյախոսական բազմաթիվ կարևոր գաղափարներ ու մտքեր, որոնք հասարակական-ճանաչողական ու դաստիարակչական արժեք ունեն ոչ միայն մանուկ սերնդի, այլև բոլոր հասակի ու խավերի մարդկանց համար։ Հ. Թումանյանը գրել է. «Հեքիաթի մասին ոչ միայն մեր «երջանիկ» աշխարհում, ավելի լավ երկրներում դեռ պարզ հասկացողություն չունեն։ Կարծում են դա հեշտ ու հանաք բան է։ Դա գրականության մեջ ամենաբարձր արտահայտությունն է, ուր ամբողջը հավիտենական սիմվոլներ են»։ Հեքիաթը հայ ժողովրդական բանահյուսության ամենահին, ամենատարածված և ամենահարուստ ժանրերից մեկն է։ Հայկական հեքիաթների հավաքման ու հրատարակման աշխատանքներին մեծապես նպաստել են Գարեգին Սրվանձտյանցը, Սարգիս Հայկունին, Տիգրան Նավասարդյանը, Երվանդ Լալայանը, Սահակ Մովսիսյանը (Բենսե) և ուրիշներ։ Հայ ժողովրդական հեքիաթների մեծագույն մասը խորապես ազգային ստեղծագործություններ են, որոնք տարբերվում են ուրիշ ժողովուրդների հեքիաթներից իրենց լեզվով, կյանքի, կենցաղի, բնության նկարագրով և հերոսների հոգեկան կերտվածքով։ Դրանցում արտացոլված են հայ ժողովրդի պատմական զարգացման ընթացքը, նրա աշխարհայացքն ու աշխարհզգացումը։ Այս տեսակետից հայ ժողովրդական գրեթե բոլոր հեքիաթներում դրսևորված են բարու մշտական հաղթանակը չարի, լույսի հաղթանակը խավարի նկատմամբ և ընդհանրապես կյանքի հաղթանակը մահվան նկատմամբ։ Հայ ժողովրդական հեքիաթները աշխարհի մյուս բոլոր ժողովուրդների հեքիաթների նման իրենց նկարագրով և իրականության արտացոլման եղանակներով միասեռ չեն։ Նրանք բաժանվում են հիմնականում երեք տեսակի, որոնցից առաջինը կենդանական, երկրորդը՝ հրաշապատում, իսկ երրորդը՝ իրապատում կամ կենցաղային, երգիծական հեքիաթներն են։