cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Աբորտ
Գեստացիոն տարիք և մեթոդ
Հղիության արհեստական ընդհատման ցուցանիշները նաև փոխվում են՝ կախված նրանից, թե հղիությունը որ փուլում է, և, թե ինչ եղանակով է այն կատարվել։ Ըստ 2003 թվականի Հիվանդությունների Վերահսկողության և Կանխարգելման Կենտրոնի՝ Միացյալ Նահանգներում հղիության արհեստական ընդհատման 26%-ի դեպքում ընդհատումը կատարվել է գեստացիոն 6-րդ շաբաթը չլրացած, 18%-տ՝ 7-րդ շաբաթում, 15%-ը 8-րդ շաբաթում, 18%-ը՝ 9-10-րդ շաբաթների ընթացքում, 9.7%-ը՝ 11-12 շաբաթականում, 6.2%-ը 13-15 շաբաթականում, 4.1%-ը 16-20 շաբաթականում, 1.4%-ը 21 շաբաթականից հետո։
Նպատակ
Կանայք դիմում են արհեստական աբորտի տարբեր պատճառներով։ Դրանք զանազան են ողջ աշխարհում։ Հիմնական պատճառները, այնուամենայնիվ, հետևյալներն են․
Անձնական
Աբորտի դիմելու անձնական պատճառներն ամենատարածվածն են։ Կանայք երբեմն հետաձգում են երեխա ունենալու ավելի հարմար ժամանակի, քանի որ ներկայում չունեն բավականաչափ ֆինանսական կարողություն ու ռեսուրսներ, կամ էլ եղածը կարողանում է բավանակացնել միայն առկա երեխայի/երեխաների վրա։ Տարածված պատճառներ են նաև ծնողների երիտասարդ տարիքը, երեխա մեծացնելու անկարողությունը, անաշխատունակությունը, ընտանետակն բռնությունը, ուսումը շարունակելը, կարիերա ստեղծելը կամ պարզապես երեխա ունենալու ցանկության բացակայությունը ։ Հավելյալ պատճառ կարող է լինել նաև այն, որ կինը չի կարողանում իրեն պատկերացնել մոր դերում բարեկամի կամ այլ անձի կողմից բռնության ենթարկված լինելու հետևանքով։
Սոցիալական
Երբեմն աբորտը սոցիալական ճնշման արդյունք է․ կինը կատարում է հղիության արհեստական ընդհատում սեռով, ռասսայով պայմանավորված։ Սոցիալական պատճառների շարքում է նաև այն հանգամանքը, որ կանայք հղիանում են երիտասարդ տարիքում և երբեմն դառնում միայնակ մայրեր։ Այդ վախից կինը կարող է կատարել աբորտ։ Բնակչության թիվը կարգավորելու կամ ղեկավարելու ջանքերը աբորտի մեկ այլ սոցիալական պատճառ է. օրինակ՝ Չինաստանում մեկ երեխայի քաղաքականությունը, որի արդյունքում չինացի զույգերը մեկ երեխայից ավելի չպետք է ունենային հակառակ դեպքում նրանք օրենքով կպատժվեին՝ վճարելով տուգանք։ Այս գործոնները երբեմն կարող են հասցնել հարկադրական աբորտի ։
Մոր և պտղի առողջություն
Աշխարհի 27 երկրներում կատարված հարցումները ցույց են տվել, որ աբորտի դիմող կանանց մի մասի համար պատճառ է եղել նաև իրենց առողջությունը։
Քաղցկեղ
Հղիության ընթացքում քաղցկեղի առաջացման ցուցանիշը 0.02-1% է, և շատ դեպքերում, մոր ուռուցքը պատճառ է հանդիսանում աբորտի՝ մոր կյանքը պաշտպանելու համար, կամ, երբ հենց բուժումը կարող է պտղին անմիջական վնաս հասցնել։ Սա մասամբ ճշմարիտ է արգանդի պարանոցի քաղցկեղի համար. ամենահաճախ հանդիպող տեսակը, որն առաջանում է ամեն 2.000-13.000 հղիություններից 1-ի ժամանակ, և որի բուժման նախաձեռնությունը համատեղելի չէ պտղի կյանքի պահպանման հետ։ Պարանոցի քաղցկեղը շատ վաղ փուլում կարող է բուժվել ռադիկալ հիստերեկտոմիայի և կոնքային ավշային հանգույցների հեռացման միջոցով, ճառագայթային թերապիայով, կամ երկուսի համակցմամբ, մինչդեռ քաղցկեղի ուշ փուլերում բուժումը ճառագայթային մեթոդով է։ Զուգահեռ կարող է կատարվել նաև քիմիաթերապիա։ Միայն քիմիաթերապիայի իրառումը բարձրացնում է տերատոգեն էֆեկտների ռիկսը 7.5-17%-ով։ Ավելի քան 40 Gy ճառագայթումով բուժումը սովորաբար հանգեցնում է ինքնաբեր վիժման։ Առաջին եռամսյակում օգտագործվող ավելի ցածր դոզաները, մասնավորապես զարգացման 8-15 շաբաթների ընթացքում, կարող են հանգեցնել մտավոր հետամնացության կամ միկրոցեֆալիայի, իսկ ավելի ուշ՝ ներարգանդային աճի դանդաղեցման և պտղի քաշի նվազման։
Ծննդաբերությունը հենց մոր համար ռիսկ է հանդիսանում։ Հեշտոցային ծծնդաբերությունը կարող է հանգեցնել նեոպլաստիկ բջիջների անցմանը ավշանոթային ուղիներ, արյունահոսության, արգանդի պարանոցի պատռման, մինչդեռ որովայնային ծննդաբերությունըը կարող է հետաձգել ոչ վիրահատական բուժման նախաձեռնումը ։
Պատմություն և կրոն
Դեռ վաղ ժամանակներից սկսած կան ապացույցներ,որ հղիությունն ընդհատելու բազմաթիվ եղանակներ են եղել՝ ներառյալ վիժում առաջացնող բույսերի կիրառությունը, սուր գործիքների օգտագործումը, որովայնի վրա ճնշում գործադրելը և շատ այլ մեթոդներ ։
Արհեստական վիժումների ամենավաղ արտացոլումը արվեստի մեջ կարելի է գտնել Անգկոր Վաթ ռելիեֆի վրա։ Հինդու և բուդիստական մշակույթներում կարելի է գնտել քանդակների շարք, որտեղ պատկերված է դատաստանը՝ մահից հետո, այդտեղ տեղ է գտել նաև որովայնային վիժման մեթոդըԿան բժշկագետներ և արհեստական վիժման օպոնենտներ, որոնք պնդում են,որ Հիպոկրատի երդումը արգելում էր հնագույն ժամանակների հույն վիրաբույժներին արհեստական վիժումների պրակտիկայով զբաղվել, այլ գիտնականներ համաձայն չեն այս մեկնաբանության հետ և պնդում են, որ Հիպոկրատական Կորպուսի տեքստերը, երդմանը զուգընթաց, պարունակում են նաև արհեստական վիժման տարբեր եղանակների նկարագրությունը։
Վիրաբույժ Սկրիբոնիուս Լարգուսը մ.թ. 43-ին գրում է, որ Հիպոկրատի Երդումը արգելում է հղիության արհեստական ընդհատումը, նույնը նշում է Սորանուսը, չնայած, ակնհայտորեն, ոչ բոլոր բժիշկներն էին այդ ժամանակներում դրան ենթարկվում։
Ըստ Սորանուսի՝ մ.թ. առաջին կամ երկրորդ դարում գրված «Գինեկոլոգիա» աշխատության՝ բժշկական գործունեություն ծավալող մարդկանցց մի մասն արգելում էր հղիության արհեստական վիժում առաջացնող բոլոր միջոցների կիրառությունը, ինչպես դա պահանջում էր Հիպոկրատի երդումը, իսկ մյուս մասը, որոնց պատկանում էր նաև ինքը, պատրաստ էր իրականացնել հղիության արհեստական ընդհատում, բայց միայն եթե դա արվում էր հանուն մոր առողջության։
Սելեկտիվ աբորտ
Երբեմն հղիությունն արհեստականորեն ընդհատվում է, քանի որ պտուղը տարբեր պատճառներով ցանկալի չէ կամ արգանդում մի քանի պտուղ է ձևավորվել։ Սելեկտիվ աբորտը լինում է 3 տեսակի․
Սեռով պայմանավորված աբորտ
Սեռով պայմանավորված աբորտը հղիությունը դադարեցնելու տեսակ է՝ հիմնվելով նորածնի կանխատեսված սեռի վրա։ Կանանց պտղի սելեկտիվ աբորտը ամենատարածվածն է, երբ տղա երեխաները ավելի են կարևորվում, քան աղջիկ երեխաները, հատկապես Արևելյան Ասիայի և Հարավային Ասիայի մասերում (մասնավորապես, այնպիսի երկրներում, ինչպիսիք են Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետությունը, Հնդկաստանը և Պակիստանը), ինչպես նաև Կովկասում, Արևմտյան Բալկաններում, իսկ ավելի քիչ չափով ՝ Հյուսիսային Ամերիկայում։
Սեռով պայմանավորված աբորտն առաջին անգամ գրանցվել է 1975 թ.-ին և սովորական է դարձել արդեն 1980-ականների վերջին Հարավային Կորեայում և Չինաստանում իսկ շուտով նաև Հնդկաստանում։
Սեռով կատարվող աբորտն ազդում է մարդկանց սեռերի հարաբերակցության վրա։ Օրինակ աշխարհի երկու առավել բնակեցված երկրներում՝ Չինաստանում և Հնդկաստանում, գենդերային հարաբերակցություններն անհասավար են։
Սեռով պայմանավորված աբորտին վերաբերող ուսումնասիրությունները և զեկույցները հիմնականում վիճակագրական են. ենթադրում է, որ սեռերի քանակի հարաբերակցությունը ծննդյան շրջանում տարածաշրջանային բնակչության համար սեռական սեռով պայամանվորված աբորտի ցուցանիշ է։ Սակայն այս ենթադրությունը հարցականի տակ է դրված որոշ գիտնականների կողմից ։
Գենետիկայով պայմանավորված աբորտ
Գենետիկայի և աբորտների հարցը աբորտի քննարկման և հաշմանդամության իրավունքի շարժման ընդլայնումն է։ Նախածննդյան ախտորոշման ձևերը, ինչպիսիք են ամնիոկենթեզը և ուլտրաձայնային հետազոտությունը, հնարավոր են դարձել պտղի մեջ բնածին խանգարումների առկայությունը հայտանաբերելը նախքան ծննդյան պահը։ Գենետիկայով պայմանավորված աբորտը այն պտղի հեռացումն է, որը նախածննդյան թեստավորման միջոցով հայտնաբերվում է որոշակի մտավոր կամ ֆիզիկական թերություններով։ Նախածննդյան շատ թեստեր այսօր համարվում են սովորական, օրինակ ՝ Դաունի համախտանիշի արյան թեստը։ Կանայք, որոնք կրում են հաշմանդամություն ունեցող պտուղներ, հաճախ կանգնում են խնդրի առաջ՝ վիժել կամ պատրաստվել և լույս աշխարհ բերել հաշմանդամություն ունեցող երեխայի ։
Սելեկտիվ «կրճատում»
Սելեկտիվ կրճատումը `բազմակի հղիության ընթացքում պտղերի թվի կրճատման պրակտիկան է, ասենք քառյակի, եռյակի կամ երկվորյակների դեպքում։ Ընթացակարգը կոչվում է նաև բազմաֆետալ հղիության կրճատում ։ Այն ամենահաճախը կատարվում է, որպեսզի բազմակի հղիության ընթացքում պտղի քանակը հասցվի անվտանգ թվաքանակի, երբ բազմակի հղիությունը օժանդակ վերարտադրողական տեխնոլոգիաների օգտագործման արդյունք է. արդյունքներն ինչպես մոր, այնպես էլ նորածինների համար ընդհանուր առմամբ ավելի վատ կարող են լինել, քան պտղի քանակը ։ Այս կարգը օգտագործվում է նաև բազմաթիվ հղիությունների դեպքում, երբ պտղից մեկը ունի լուրջ և անբուժելի հիվանդություն, կամ այն ​​դեպքում, երբ պտուղներից մեկը գտնվում է արգանդի սահմաններից դուրս։ Այս դեպքում այն ​​կոչվում է ընտրովի դադարեցում ։
Աբորտի ընթացակարգը նաև ունի ռիսկեր․ օրինակ՝ արյունահոսություն, որը պահանջում է տրանսֆուզիա, արգանդի քայքայում, ընկերքի ծննդի ուշացում, վարակ, վիժում և մեմբրանների նախածննդյան պատռվածք։ Դրանցից յուրաքանչյուրը, սակայն, հազվադեպ է տեղի ունենում ։
Քննարկումներ արհեստական աբորտի վերաբերյալ
Հղիության արհեստական ընդհատման վերաբերյալ բազմաթիվ հակասական կարծիքներ կան թե՛ կրոնի, թե՛ բարոյականության, թե՛ օրենքի տեսանկյունից։ Քննարկումների և բանավեճերի արդյունքում երկու ուղղություն է ձևավորվել՝ պրո-չոյս (անգլ․՝ pro-choice) կամ ընտրության իրավունքի կողմնակից և պրո-լայֆ (անգլ․՝ pro-life) կամ հակաաբորտ՝ կյանքի կողմնակից։ Յուրաքանչյուր դեպքում, տարբեր արդյունքներ ունենալով՝ կողմնակիցները ձգտում են ազդել հանրային կարծիքի վրա և իրավաբանական աջակցություն ստանալ իրենց դիրքի համար։
Շատերի համար աբորտը, ըստ էության, բարոյական խնդիր է, որը վերաբերում է մարդ էակի ստեղծմանը, պտղի իրավունքներին և կնոջ իրավունքներին սեփական մարմնի նկատմամբ։ Տարաձայնությունները որոշ երկրներում ստացել են քաղաքական և իրավական երանգ։ Ընդ որում, աբորտների դեմ պայքարի կողմնակիցները ձգտում են ընդունել, պահպանել և ընդարձակել հակաբեղմնավորման մասին օրենքները, մինչդեռ հղիության արհեստական ընդհատման պաշտպանները փորձում են վերացնել կամ թեթևացնել նման օրենքները, կամ օրինացնել աբորտը տվյալ երկրում։ Աբորտի մասին օրենքները զգալիորեն տարբերվում են տարբեր երկրներում։ Ապահով աբորտի հնարավորությունը նույնպես տարբեր է ողջ աշխարհում։
Պրո-լայֆ կամ հակաաբորտ
Աբորտի դեմ ուղղված շարժումներն անվանում են պրո-լայֆ։ Աբորտի քննարկումների մյուս կողմը ներկայացնում են երևույթի «հակառակորդները»։ Նրանք հիմնականում պայքարում են հղիության արհեստական ընդհատման նկատմամբ սահմանափակումներ ունենալու համար և կամ օրենքով արգելելու համար։ Շատ աբորտային շարժումներ սկսվել են որպես հակափաստարկ՝ ի պատասխան ընտրովի աբորտների օրինականացման։
Պրո-չոյս կամ աբորտի իրավունք
Հղիության արհեստական ընդհատումների կողմնակիցները, որոնք ստացել են պրո-չոյս անվանումը, պաշտպանում են աբորտի ծառայությունների օրինական հասանելիությունը։
Հղիության արհեստական ընդհատման հարցը շարունակում է մնալ բաժանարար հանրային կյանքում։ Խոսքն օրինական հղիության արհեստական ընդհատումների ազատականացման կամ սահմանափակման մասին է։ Աբորտի իրավունքի կողմնակիցները, սակայն, ևս բաժանվում են տարբեր խմբերի՝ ըստ իրենց տեսակետների, ինչպես օրինակ՝ հղիության արհեստական ընդհատման ծառայությունների կամ հղիության տարբեր ժամանակահատվածների հանգամանքների մասին։
Հղիության արհեստական ընդհատման կողմ մարդկանց հանդեպ կիրառվող բռնություն
Մի շարք դեպքերում հղիության արհեստական ընդհատում տրամադրող մարդիկ և այն կենտրոնները, որտեղ դրանք իրականացվում են, ենթարկվել են բռնության տարբեր դրսևորումներին՝ ներառյալ սպանություն, սպանության փորձ, առևանգում, դանակահարում, հարձակում, հրկիզում և ռմբակոծություն։ Այսպիսի բռնությունը կառավարական և գիտական աղբյուրներում դասակարգվում է որպես ահաբեկչություն ։ Արհեստական վիժմանը դեմ մարդկանց շատ փոքր թիվն է դիմում բռնության։
Միացյալ Նահանգներում սպանվել է հղիության արհեստական ընդհատում կատարող 4 բժիշկ՝ Դեյվիդ Գաննը (1993), Ջոն Բրիտոնը (1994), Բարնեթ Սլեպիանը (1998) և Ջորջ Թրիլլերը (2009)։ Միացյալ Նահանգներում և Ավստրալիայում սպանվել են նաև բժշկական անձնակազմից այլ մարդիկ՝ ընդունարանի աշխատողներ և անվտանգության աշխատակիցներ, ինչպիսիք են Ջեյմս Բարեթը, Շենոն Լոունին, Լիլ Անն Նիկոլսը և Ռոբերտ Սանդերսոնը։ Միացյալ Նահանգներում և Կանադայում եղել են նաև անձնակազմին ֆիզիկական վնաս հասցնելու (օրինակ՝ Գարսոն Ռոմալիս ) և սպանության փորձեր ևս։ Տեղի են ունեցել ռմբակոծության, հրկիզման, ծծմբաթթվով այրելու, ներխուժումների, վանդալիզմի այլ դրսևորումների հարյուրավոր դեպքեր ։
Որոշ երկրներում, որտեղ հղիության արհեստական ընդհատումն օրինական է, քայլեր են ձեռնարկվում ընդհատումն իրականացնող կլինիկաներին օրենքի ուժով պաշտպանելու համար։
Սակայն ավելի հաճախ բռնությունը ոչ թե ֆիզիկական է, այլ հոգեբանական
Ժամանակակից օրենքներ հղիության արհեստական ընդհատման վերաբերյալ
Ներկայիս օրենքները հղիության արհեստական ընդհատման վերաբերյալ շատ տարբեր են։ Կրոնական, բարոյական և մշակութային գործոնները շարունակում են ազդել աշխարհի տարբեր կողմերում ընդունվող օրենքներին հղիության արհեստական ընդհատման վերաբերյալ։ Կյանքի իրավունքը, ազատության իրավունքը, անձի անվտանգության իրավունքն ու վերարտադրողական առողջության իրավունքը մարդու իրավունքների ամնեկարևոր խնդիրներն են, որոնք երբեմն հիմք են ստեղծում հղիության արհեստական ընդհատման վերաբերյալ օրենքների գոյության կամ դրանց բացակայության համար։
Այն իրավական համակարգերում, որտեղ հղիության արհեստական ընդհատումն օրինական է, կան պահանջներ, որոնց պետք է բավարարել, որպեսզի կինը ստանա անվտանգ, օրինական բուժօգնություն՝ հղիությունն ընդհատելու համար (արհեստական վիժումը, որը կատարվում է առանց հղի կնոջ համաձայնության, կոչվում է ֆետիցիդ)։ Այդ պահանջները սովորաբար կախված են լինում պտղի ժամկետից, և հաճախ վիժման օրինականությունը որոշվում է՝ կախված նրանից, թե որ եռամսյակում է հղիությունը, կամ էլ, ինչպես, օրինակ Միացյալ Նահանգներում, ըստ նրա, թե ինչպես է բժիշկը գնահատում պտղի կենսունակությունը։ Որոշ իրավական համակարգերում պահանջվում է սպասել նախքան միջամտությունը, հետևել պտղի զարգացմանը կամ էլ կապվել ծնողների հետ, թեթ անչափահաս աղջիկ է դիմում հղիության արհեստական ընդհատման ։
Այլ համակարգեր կարող են պահանջել, որ կինը, նախքան պտուղը հեռացնելը, ստանա պտղի հոր համաձայնությունը, կամ որպեսզի վիժումն իրականացնողները կնոջն իրազեկեն այն առողջական ռիսկերի մասին, որոնք գործընթացը կարող է ունենալ՝ ներառյալ այնպիսի ռիսկերը, որոնք բժշկական գրականության մեջ չեն նկարագրվովւմ, կամ էլ, որպեսզի մի քանի բժշկական հեղինակություններ վկայեն, որ արհեստական վիժումը բժշկական կամ սոցիալական տեսանկյունից արդարացված է։ Հրատապ իրավիճակներում այս սահմանափակումներից շատերն են շրջանցվում։ Չինաստանում, որը հրաժարվել է մեկ երեխայի քաղաքականությունից և հիմա վարում է երկու երեխայի քաղաքականություն, երբեմն գործադրել է հարկադրված վիժումների մեթոդը՝ որպես բնակչության վերահսկողության ռազմավարության միջոց ։
Այլ իրավական համակարգերում հղիության արհեստական ընդհատումը գրեթե ամբողջությամբ արգելված է։ Շատ համակարգերում, բայց ոչ բոլորի դեպքում, գոյություն ունեն հանգամանքներ, երբ արհեստական վիժումը համարվում է օրինական։ Այդ հանգամանքները համակարգից համակարգ տարբերվում են, բայց դրանցից են, օրինակ, իրավիճակները, երբ հղիությունը բռնաբարության կամ ինցեստի արդյունք է, երբ պտղի զարգացումը կանգնել է, կամ էլ վտանգված է հղի կնոջ մտավոր կամ ֆիզիկական առողջությունը, կամ՝ գոյություն ունեն այնպիսի սոցիալ-տնտեսական նախադրյալներ, որոնք բարդացնում են երեխա ունենալը ։
Որոշ երկներ, ինչիպիսին Բանգլադեշն է, որոնք պաշտոնապես արգելում են հղիության արհեստական ընդհատումը, նաև աջակցում են այնպիսի կլինիկաների գործունեությանը, որոնք վիժումներ են կատարում՝ թաքցնելով դրանք մենստրուալ հիգիենայի ծառայության տակ ։ Սրա համար նաև գոյություն ունի տերմինաբանություն ավանդական բժշկության մեջ ։ Այն վայրերում, որտեղ արհեստական վիժումը օրինական չէ կամ էլ խարազանվում է հասարակության կողմից, հղի կանայք բժշկական տուրիզմի միջոցով մեկնում են այն երկրներ, որտեղ նրանք կարող են ընդհատել հղիությունը ։ Այն կանայք, ովքեր իրենց չեն կարող թույլ տալ ճամփորդել, դիմում են անօրինական կենտրոններին, որոնք վիժում են իրականացնում, կամ էլ փորձում են ինքնուրույն անել դա ։
«Կանայք ալիքների վրա» (Women on Waves) կազմակերպությունը 1999թվականից իրազեկում է մարդկանց դեղորայքային վիժման մասին։ Այս հասարակական կազմակերպությունը շարժական բժշկական կլինիկա է ստեղծել հատուկ կոնտեյների մեջ, որը հնարավոր է տեղափոխել նավերով։ Այս կոնտեյները նավերով ճամփորդում է դեպի երկրներ, որոնք օրենքով սահմանափակում են արհեստական վիժումը։ Քանի որ նավերը գրանցված են Նիդերլանդներում, գերիշխում է նիդերլանդական օրենքը, երբ նավը միջազգային ճամփորդությունների մեջ է։ Նավահանգիստներում կազմակերպությունը անվճար դասընթացներ է տրամադրում, և գտնվելով միջազգային ջրերում՝ բժշկական անձնակազմը իրավաբանորեն կարող է տրամադրել խորհրդատվություն և նշանակել դեղորայքային վիժում առաջացնող միջոցները  :
Ֆեմինիստական տեսությունը աբորտի վերաբերյալ
Թեպետ այսօր ֆեմինիզմը բավական դրական արձագանք է տալիս արհեստական աբորտի օրինականացմանը, տարիներ առաջ մի շարք ֆեմինիստներ այլ կարծիքի էին։ Արմատական ֆեմինիստ Սյուզան Բ. Էնթոնին հղիության արհեստական ընդհատումը անվանում էր «երեխաների սպանություն» և դա դիտում էր որպես կանանց և երեխաների շահագործման միջոց ։
Ֆեմինիստական շարժումը մեծապես հակված է այն հանգամանքին, որ կնոջ մարմինն իրեն է պատկանում, և ինքը պետք է որոշի՝ արդյոք ցանկանում է ունենալ երեխա, թե արհեստական աբորտի դիմի։
Իհարկե, կան նաև պրո-լայֆի կողմնակից ֆեմինիստներ, որոնք կարծում են, որ արհեստական աբորտը կանանց վնասում է ավելի, քան օգուտ է բերում։ Ոմանք նաև այն համարում են գործիք կանանց համար, որ օգտագործում են ըստ իրենց ցանկության՝ հաշվի չառնելով այլ հանգամանքներ։
Այլ կենդանիներ
Ինքնաբեր վիժումը հանդիպում է շատ կենդանիների մոտ։ Օրինակ՝ ոչխարների հետ դա կարող է տեղի ունենալ լարվածության կամ ֆիզիկական ջանք գործադրելու պատճառով, օրինակ՝ դռների միջով բոլորով անցնելու կամ էլ շներից հետապնդվելու պարագայում ։ Կովերի դեպքում վիժում կարող է տեղի ունենալ վարակիչ հիվանդությունների պատճառով, ինչպիսիք են բրուցելյոզը կամ կամպիլոբակտերը, սակայն դրանք հնարավոր է վերահսկել պատվաստումների միջոցով ։ Սոճու ասեղները կուլ տալը ևս կարող է ինքնաբեր վիժում առաջացնել կովերի պարագայում ։ Որոշ բույսեր էլ եղջերավորների, ոչխարների և այծերի պտղի մոտ կարող են առաջացնել դեֆորմացիաներ և վիժում ։ Ձիերի մոտ պտուղը կարող է հեռանալ օրգանիզմից կամ ներծծվել, եթե այն ունի մահաբեր սպիտակ համախտանիշ (բնածին աղիքային ագանգլիոզ)։ Այն սաղմերը, որոնք հոմոզիգոտ են և կրում են դոմինանտ սպիտակ գենը՝ WW, տեսականորեն կամ հեռանում են օրգանիզմից վիժման միջոցով կամ ներծծվում ։ Շնաձկների և սկատերի շատ տեսակների դեպքում հաճախ են պատահում լարվածությամբ պայմանավորված վիժումները ։
Շների դեպքում վիժում կարող է առաջացնել վիրուսային վարակը ։ Կատուների դեպքում ինքնաբեր վիժում կարող է լինել բազմաթիվ պատճառներով, այդ թվում՝ հորմոնալ դիսբալանսով։ Հղի կատուների դեպքում կիրառում են միաժամանակ արհեստական վիժման և ստերիլիզացման մեթոդները, որպեսզի խուսափեն կատվի անցանկալի ձագերի ծնվելուց  ։ Էգ կրծողները կարող են ավարտել սեփական հղիությունը, եթե զգում են անծանոթ արուի հոտ։ Սա կոչվում է Բրյուսի էֆեկտ ։
Վիժումը նաև պատահում է կենդանիների մոտ գյուղատնտեսության համատեքստում։ Օրինակ՝ այն զամբիկների դեպքում, որոնց զուգավորումը հաջող չի ընթացել, կամ որոնց տերը գնել է հղի վիճակում՝ առանց դա հասկանալու, կամ էլ որոնց հղի են մեկից ավելի պտղով, հավանական է ինքնաբեր վիժման վտանգը ։ Ֆետիցիդ կարող է տեղի ունենալ ձիերի և զեբրաների մոտ, որոնք ենթարկվում են արուների կողմից հալածանքի, կամ էլ որոնց փորձում են բռնի զուգավորել , չնայած սրա հաճախականությունը վայրի բնության մեջ հարցականի տակ է ։ Միագույն երկարաքիթ կապիկների արուները կարող են հարձակվել էգերի վրա, և դրա արդյունքում առաջանում է վիժում ։
Գրականություն
Կատեգորիա:Վիժեցում Կատեգորիա:Մարդու վերարտադրողականություն
Արղա (Մալաթիայի գավառ, Արքա)
Արղա, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Մալաթիայի գավառում ։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Թուրքիայի քրդաբնակ բնակավայրեր
Պինիլյա դել Վալյե
Պինիլյա դել Վալյե (Pinilla del Valle), մունիցիպալիտետ Իսպանիայում։ Գտնվում է Մադրիդ պրովինցիայի Մադրիդ ինքնավար համայնքի կազմում։ Տարածքը կազմում է 25.69 կմ2, բնակչությունը՝ 1093 մարդ (2010 թվականի տվյալներով)։
Կատեգորիա:Մադրիդ ինքնավար համայնքի բնակավայրեր
Նովոլոկինսկայա
Նովոլոկինսկայա (Новолокинская), ստանիցա Ռուսաստանի Դաշնության Կրասնոդարի երկրամասի Բելայա Գլինայի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2010 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 1025 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի ստանիցաներ Կատեգորիա:1874 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր Կատեգորիա:Կրասնոդարի երկրամասի Բելայա Գլինայի շրջանի բնակավայրեր
Սերգեյ Սարգսյան (այլ կիրառումներ)
Սերգեյ Սարգսյան անուն ազգանունը կարող է վերաբերել հետևյալ անձանց.
Վիտալի Բարդադիմ
Վիտալի Պետրովիչ Բարդադիմ (Вита́лий Петро́вич Бардады́м, ), խորհրդային ռուս գավառագետ, գրող, Ռուսաստանի գրողների միության անդամ, ռենտգենտեխնիկ։ Կրասնոդարի պատվավոր քաղաքացի։
Կենսագրություն
Ծնվել է տոհմիկ կազակների ընտանիքում։ Մանկությունն անցկացրել է Կրասնոդարում։ 1937 թվականին՝ հոր ձերբակալությունից հետո, ընտանիքն աքսորվել է Պաշկովսկի ստանիցա (ներկայում՝ Կրասնոդարի միկրոշրջան)։
1951-1955 թվականներին ծառայել է Սևծովյան և Հյուսիսային նավատորմերում ։ Ծառայության ընթացքում ավարտել է երեկոյան դպրոցի 10-րդ դասարանը ։
Ավարտել է Լենինգրադի էլեկտրատեխնիկական բժշկական տեխնիկումը, աշխատել է որպես ռենտգենտեխնիկ Կանևսկայայի շրջանային հիվանդանոցում, Կրասնոդարի № 8 հիվանդանոցում, քաղաքային թոքախտավորների դիսպանսերում, երկաթուղային հիվանդանոցի պոլիկլինիկայում ։
Վիտալի Բարդադիմը մահացել է 2010 թվականի նոյեմբերի 12-ին ։ Հուղարկավորությունը կատարվել է քաղաքային № 1 հիվանդանոցի եկեղեցում ։
Ընտանիք
Հայրը՝ Բրինկովսկայա ստանիցայի բնակիչ, գնդակահարվել է 1937 թվականին ։
Կինը՝ Վարվառա Պետրովնա Բարբադիմ, բանաստեղծուհի, բանաստեղծությունների 7 ժողովածուների հեղինակ։ Երեխաներ չեն ունեցել։
Ստեղծագործություն
Դպրոցական տարիներին գրել է բիլինա Մոսկվայի մասին։ Բանաստեղծություններ հրատարակել է սկսած 1950-ական թվականներից երկրամասային թերթերում, «Կուբան» ալմանախում, «Գրական Ռուսաստանում»։ 1960-1970 թվականներին եղել է Կրասնոդարի չափիչ գործիքների գործարանի «Приборостроитель» թերթի խմբագրությանը կից գրական միության անդամ։ Նրա բանաստեղծությունների չորս ժողովածուները, որ հրատարակվել են 1988-2006 թվականներին, ընդգրկվել են «Ռուսական քնարերգության անթոլոգիա։ XX դար» («Антологию русского лиризма. XX век») ժողովածուում ։
Գավառագիտական աշխատություններ սկսել է հրատարակել «Комсомолец Кубани» թերթում (առաջին ակնարկը՝ «Кубанский Третьяков», 1974)։ 1970-ական թվականներից ուսումնասիրել է փաստաթղթեր Լենինգրադի, Մոսկվայի, Ռիգայի, Դոնի Ռոստովի և այլ քաղաքների արխիվներում։ 1989 թվականից եղել է Կուբանի ճարտարապետների ռազմապատմական ակումբի անդամ ։
Հետխորհրդային ժամանակաշրջանում առաջիններից մեկն է անդրադարձել Կուբանի կոզակության ներկայացուցիչների, այդ թվում՝ 1812 թվականի պատերազմի, 19-րդ դարի և 20-րդ դարի սկզբի պատերազմների հերոսների կյանքի ու գործունեության վերականգնմանը («Ратная доблесть кубанцев», 1993; «Атаманы», 2009) ։ Գրել է նաև 19-րդ դարի և 20-րդ դարի սկզբի Կուբանի գրողների ու բանաստեղծների (Ն. Կանիվեցկու, Ն. Պիվնեի, Դ. Ավերկիևի, Կ. Օբրազցովի հոր մասին մասին, հրատարակել է նրանց ստեղծագործությունները ։
Հեղինակ է ավելի քան 30 գրքերի ։
Հիշատակ
Վիտալի Բարդադիմի անունով է կոչվել Կրասնոդարի № 1 մանկական գրադարանը (2011) ։
Վիտալի Բարդադիմի անունը կրում է փողոց Կրասնոդարում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուս գավառագետներ Կատեգորիա:Ռուսաստանի գրողների միության անդամներ Կատեգորիա:Ռուս գրողներ Կատեգորիա:20-րդ դարի բանաստեղծներ Կատեգորիա:Ռուս բանաստեղծներ Կատեգորիա:Խորհրդային գրողներ Կատեգորիա:Խորհրդային բանաստեղծներ Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Մալխաս
Մալխաս (, ծննդյան անունը՝ Արտաշէս Յովսէփեան), հայ վիպասան, գրող և հասարակական գործիչ։
Կենսագրություն
1900 թ. վերադարձել է Երկիր ու իբրև Դաշնակցության լիազոր գործիչ՝ ուղարկվել է հաջորդաբար Ուրմիա և Վան։ Մասնակցել է նաև Սասունի օգնության զինատար խմբերին։
1908 թվականի Օսմանյան սահմանադրության հռչակումով հաստատվել է ծննդավայր Տրապիզոնում, որտեղ ձեռնարկել է Հ.Յ.Դ. պաշտօնաթերթ «Խարիսխ» թերթի հրատարակության։ Մասնակցել է Տրապիզոնի հայության ինքնապաշտպանության գործին։
Հայ կամավորական շարժմանը միացել է՝ մասնակցելով Հայաստանի անկախության ճակատամարտներին։ Ընտրվել է Հայաստանի Հանրապետության խորհրդարանի պատգամավոր և 1921 թվականի Փետրվարյան ապստամբությունից հետո ապաստանել է Պարսկաստան։
Վերջնականապես հաստատվել է Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում, ուր մասնակցել է Դաշնակցության կազմակերպչական և գաղափարախոսական աշխատանքներին։ Կանոնավոր աշխատակցել է Բոստոն-ի «Հայրենիք» ամսագրին։
Գրել է «Զարթոնք» նշանավոր վեպը, 19-րդ դարավերջից 1920 թ. երկարած հայոց պատմության ողբերգական և հերոսական ժամանակաշրջանից, որը պատմում է հայ ազատամարտիկների հերոսությունները ազատագրվելու Օսմանյան լծից։ «Զարթոնք» վեպը գրել է Միացյալ Նահանգներում, որտեղ Հովսեփյանը ղեկավար մասնակցություն է ունեցել Դաշնակցության շարքերում։ «Զարթոնք»-ը համարվում է նրա կոթողական գործը։ Գրել է նաև իր հուշագրական երկը՝ «Ապրումներ» խորագրով ։
Մալխասը 1961 թվականի վերջերին հրապարակային ելույթներով հրավիրվել է Բեյրութ, Լիբանան, որտեղ մահացել է սրտի կաթվածից 1962 թ. հունվարի 4-ին, 85 տարեկան հասակում։ Թաղվել է Բեյրութում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Արևմտահայ արձակագիրներ Կատեգորիա:Հայաստանի Հանրապետության Խորհրդարանի (1918-1920) 2-րդ գումարման պատգամավորներ Կատեգորիա:Հայ գրողներ Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ Կատեգորիա:Կաթվածից մահացածներ
Փցա (Քարելի շրջան)
Փցա (ფცა), գյուղ Վրաստանում։ Գտնվում է Շիդա Քարթլի մարզի Քարելի շրջանում ։
Դիրք
Գտնվում է ծովի մակարդակից 660 մետր բարձրության վրա։ Շրջկենտրոն Քարելից հեռու է 16 կմ։
Բնակչություն
Ըստ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալների, գյուղի բնակչությունը կազմում է 853 մարդ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Քարելի շրջան
Վազգեն Խաչիկյան
Վազգեն Յուրիկի Խաչիկյան, ՀՀ պետական և քաղաքական գործիչ։
Քրեական հետապնդում
2011 թվականին Վազգեն Խաչիկյանին մեղադրանք է առաջադրվել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 179-րդ հոդվածի 3-րդ մասի 1-ին եւ 2-րդ կետերով՝ «յուրացնելը կամ վատնելը առանձնապես խոշոր չափերով, կազմակերպված խմբի կողմից», 178-րդ հոդվածի 3-րդ մասի 1-ին կետով՝ «խարդախություն, որը կատարվել է առանձնապես խոշոր չափերով», ինչպես նաև 314-րդ հոդվածով՝ «պաշտոնեական կեղծիքը»։ 2014 թվականի դեկտեմբերին դատապարտվել էր 12 տարվա ազատազրկման՝ կազմակերպված խմբով բյուջեից 300 միլիոն դրամ խարդախությամբ հափշտակելու ու յուրացնելու համար։ Մոտ երկու տարի ձգված դատավարության ավարտին Խաչիկյանը այդպես էլ չընդունեց մեղադրանքը։ Չնայած դրան դատարանը որոշեց Սոցիալական ապահովության հիմնադրամի նախկին նախագահից բռնագանձել 170 միլիոն դրամ։ Դատապարտվեցին նաև Խաչիկյանի 12 ենթակաները, սակայն նրանցից 8-ի նկատմամբ որոշվեց պատիժը կիրառել պայմանական։
Ամուսնացած է, ունի մեկ զավակ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:ՀՀ ԱԺ 2-րդ գումարման պատգամավորներ Կատեգորիա:ՀՀ ԱԺ 3-րդ գումարման պատգամավորներ Կատեգորիա:ՀՀԿ անդամներ Կատեգորիա:ԵՊՀ իրավաբանական ֆակուլտետի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Հայ պետական գործիչներ
(7673) Ինոհարա
(7673) Ինոհարա (Inohara), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1995 թվականի հոկտեմբերի 20-ին Տակաո Կոբայաշիի կողմից Օիզումիյում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,433354 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 1,9969 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,8698 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1386,46 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,259655 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 1,87° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1995 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Տակաո Կոբայաշիի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Էռնանդո դե Սոտո
Էռնանդո դե Սոտո (Hernando de Soto, ), եղել է իսպանացի հայտնագործող և կոնկիստադոր։ Նա առաջնորդել է առաջին եվրոպական արշավախումբը դեպի ժամանակակից ԱՄՆ-ի տարածքի խորքերը և հավանաբար եղել է առաջին եվրոպացին, որ հայտնաբերել է Միսիսիպի գետը։ Արշավախումբը որոնել է ոսկի և Չինաստան տանող ճանապարհը։ Այն հետազոտել է ժամանակակից ԱՄՆ-ի հարավը։
Դե Սոտոն մահացել է 1542 թվականին Միսիսիպի գետի ափին, այժմյան Լեյք Վիլիջի մոտ, Արկանզասում։ Էռնանդո դե Սոտոն ծնվել է Էքստրեմադուրայում, իսպանական իդալգոների ընտանիքում։ Այդ տարածաշրջանում տարածված էր աղքատությունը, որից դուրս գալու համար շատ երիտասարդներ ինքնուրույն ելք էին որոնում։ Նրա ծնողները նույնպես աղքատ էին։ Նա ծնվել է Բադախոս կամ Խերես դե լոս Կաբալերոս բնակավայրերից մեկում։ Այն ամենն, ինչ հաստատ հայտնի է նրա մասին, այն է. որ նա իր մանկությունն անց է կացրել երկու վայրերում էլ։ Նրա կամքն է եղել թաղվել Խերես դե լոս Կաբալերոսում, որտեղ թաղված են նաև իր ընտանիքի մյուս անդամները ։
Իսպանիան և Պորտուգալիան լիքն էին երիտասարդներով, ովքեր ձգտում էին զինվորական փառքի հնարավություն ստանալ այն բանից հետո, երբ մավրերը պարտության էին մատնվել։ Արևմուտքի նոր աշխարհի հայտնաբերմամբ (որը կարծում էին, թե արևելյան Ասիան է) շշուկներ էին տարածվում հարստության ու փառքի մասին. որոնք չափազանց գրավիչ էին աղքատների համար։
Դե Սոտոն նավարկել է Նոր աշխարհ 1514 թվականին Պանամայի առաջին նահանգապետի` Պեդրարիաս Սավիլայի հետ։ Համարձակ առաջնորդությունը, անվարան հավատարմությունը և տեղաբնիկների գյուղերից դրանց գերեվարված առաջնորդների համար փրկագնի կորզման խելացի սխեման դարձել են Կենտրոնական Ամերիկայի նվաճման` Դե Սոտոյի գործելաոճի կնիքը։
Նա ձեռք է բերել լավ ձիավարի, ռազմիկի և ռազմավարի համբավ, բայց վատահամբավ է եղել իր գործած դաժանությունների համար։ Այդ ժամանակ Խուան Պոնսե դե Լեոնը, ով հայտնաբերել է Ֆլորիդան, Վասկո Նունյես դե Բալբոան, ով հայտնաբերել է Խաղաղ օվկիանոսը և Ֆերդինանդ Մագելանը, ով առաջին անգամ նավարկել է այդ օվկիանոսով արևելյան կողմից, խորապես ազդել են դե Սոտոյի հավակնությունների վրա։
Զամոստիե (գյուղ, Վիժնիցայի շրջան)
Զամոստիե (Замостя), գյուղ Ուկրաինայի Չեռնովցիի մարզի Վիժնիցայի շրջանում։
Էռնանդո դե Սոտո
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Կոնկիստադորներ
Զամոստիե (գյուղ, Վիժնիցայի շրջան)
2001 թվականի տվյալներով Զամոստիե գյուղում բնակվում էր 2 106 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Չեռնովցիի մարզի Վիժնիցայի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Առավոտ (ժամ)
Առավոտը Հայկական տոմարի համաձայն, գիշերվա 12 ժամերից տասներորդի անունն է։ Այն օրվա մաս է, որը հաջորդում է գիշերվան և նախորդում է ցերեկվան։ Ռուսերենում ճշգրիտ ժամանակային ընդմիջում առավոտ բառի հետ կապված չկա։ Նախապես առավոտ համարվել է արևի դուրս գալու ժամանակահատվածը, միայն թե այդ բառը նշանակել է մարդուն մինչև կեսօր արթնացնել ։
Ժամանակակից քաղաքակրթության մեջ «բարի առավոտ» ընդունված է ասել 8-ից 11-ն ընկած ժամանակահատվածը ։
Ռուսաստանում մինչ 1920-ական թվականները «առավոտ» բառը եղել է կոնկրետ լրացում՝ պարզելու օրվա ճիշտ ժամը։ Օրինակ, գնացքի ուղևորների ժամանման ցուցակում, հրապարակված «Գուդոկ» ամսագրի 1921 թվականին, նշված է Մոսկվայից մեկնելու ժամերը (պակաս նշանակություն է դարձվում առավոտյան ժամանող գնացքին, ժամերը կոնկրետ նշված են)՝ 6։45-ից 11։00։
Առավոտյան ընդունվող սնունդը կոչվում է նախաճաշ։
Աշխարհի բազմաթիվ երկրներում արևածագը և օրվա սկիզբը կապվում է աքաղաղի կանչի հետ ՝ «երրորդ կանչ»։ (Առաջին, երկրորդ, երրորդ աքաղաղները երգել են։ Ժամանակի սահմանումը աքաղաղի եռակի կանչով համապատասխանում է՝ կեսգիշերին, մինչ լուսաբաց, լուսաբացին) ։
Տիկնիկների կղզի
Տիկնիկների կղզի (Isla de las Muñecas), կղզի, որը գտնվում է Մեքսիկայի մայրաքաղաք Մեխիկոյի շրջան Սոչիմիլկոյի ջրանցքներից մեկում։ Կղզու ամբողջ տարածքում գտնվող ծառերի վրա կախված են հարյուրավոր կոտրված և այլանդակված տիկնիկներ, որոնք կոչված են հանգստացնել մի աղջկա ուրվականը, որն իբր թե խեղդվել է տեղական ջրերում։ Կղզին գտնվում է քաղաքի կենտրոնից 23 կմ հեռավորության վրա՝ արգելոցի կողմից հայտարարված ջրաճահճային հողերի տարածքում ։ Այն զբոսաշրջային հայտնի տեսարժան վայր է և ունի «սարսափելի» վայրի համբավ ։
Լեգենդ
1950-ական թվականների սկզբին կղզու միակ բնակիչը Խուլիան Սանտանա Բարերոն էր, որը զբաղվում էր բանջարեղենի ու ծաղիկների աճեցմամբ և ձկնորսությամբ։ Կրոնական սնահավատություններ քարոզելու համար Բարիո դե լա Ասունսիոնից արտաքսվելուց հետո նա ստիպված բնակություն էր հաստատել կղզում ։
Ըստ լեգենդի՝ 1950 կամ 1951 թվականին լճի մոտ՝ ջրանցքի ջրերում, խեղդվել է մի աղջիկ. Սանտանան իբրև լսել է նրա բղավոցները և շտապել օգնելու, բայց չի հասցրել դա անել և ջրի մեջ գտել է միայն տիկնիկ, որը ենթադրաբար պատկանել է աղջկան։ Ի հիշատակ ջրահեղձված աղջկա՝ նա այդ տիկնիկը կախել է ծառի ճյուղերի վրա ։ Հետագայում նա, ըստ իր սեփական պատմությունների, գիշերներն սկսել է անընդհատ լսել աղաղակներ, հառաչանքներ և քայլեր. կարծես խեղդված աղջկա ուրվականը լաց էր լինում և նրան խնդրում նոր տիկնիկներ տալ։ Հաջորդ 50 տարվա ընթացքում Սանտանան տարբեր ճանապարհներով (ըստ նրա՝ հիմնականում ջրանցքի ջրերից) տիկնիկներ է հավաքել և կախել կղզու ծառերի վրա, որպեսզի ուրվականին «խաղաղեցնի», բայց շուտով, քանի որ ոգին իբր չի անհետացել, Սանտանան դիտավորյալ սկսել է կոտրել և այլանդակել դրանք՝ կարծելով, թե այդ կերպ կարող է զսպել ուրվականին ։ Ընդհանուր առմամբ՝ նա հավաքել է գրեթե 1000 տիկնիկ։
Սանտանան մահացել է 2001 թվականին, ընդ որում, կրկին լեգենդի համաձայն, այն վայրի մոտակայքում, որտեղ ժամանակին չի կարողացել փրկել խեղդված աղջկան ։ Նրա մահվան պատճառները հստակ չեն որոշվել. ըստ մի վարկածի՝ նա խեղդվել է՝ գտնվելով ալկոհոլի ազդեցության տակ, իսկ ըստ մյուս վարկածի՝ մահվան պատճառը եղել է սրտի կաթվածը ։
Ներկայիս վիճակ
Սանտանայի մահից հետո տիկնիկների կղզին լայն ուշադրության է արժանացել աշխարհի առաջատար ԶԼՄ-ների կողմից  և շուտով վերածվել է հայտնի զբոսաշրջային վայրի, թեև առաջին զբոսաշրջիկներն այնտեղ սկսել են այցելել դեռևս 1990-ական թվականների կեսերին՝ Սանտանայի կենդանության օրոք ։ Այնտեղ կարելի է հասնել միայն նավակով ։ Օրական միջին հաշվով մի քանի վճարովի չվերթ է տեղի ունենում, սակայն որոշ տեղական նավագնացներ, ըստ աղբյուրներից մեկի, սնահավատության պատճառով սկզբունքորեն հրաժարվում են զբոսաշրջիկներ տեղափոխել այնտեղ ։ Կղզում կա փոքր թանգարան, որտեղ կան թերթերի՝ այս վայրի և նրա նախկին բնակիչների մասին գրված հոդվածներից կտրածոներ։ Ներկայումս կղզու միակ բնակիչը Անաստասիո Սանտանան է՝ հանգուցյալ Խուլիան Սանտանայի զարմիկը ։
Լուսափայլ
Լուսափայլ, Հայկական տոմարի համաձայն, գիշերվա 12 ժամերից տասնմեկերորդի անունը։
Այդպես է կոչվել լուսադեմի պահերից մեկը ։
Աղբյուր
Կատեգորիա:Հայկական տոմար
Դեմոս
Դեմոս (հին հունարեն՝ δῆμος - ժողովուրդ), ընդհանուր առմամբ ազատ ու լիիրավ բնակչության անվանումը Հին Հունաստանում։ Հոմերոսյան դարաշրջանից (մ.թ.ա. 11 դարից — 9 դար) մինչև մեր թվարկությունից առաջ 5 դարում դեմոս է կոչվել հասարակ ժողովուրդը (հիմնականում գյուղական), իսկ մեր թվարկությունից առաջ 5-րդ դարից հետո՝ աղքատ ( առավելապես քաղաքային) բնակչությունը։
Կատեգորիա:Հին Հունաստան
Հովհան Սկոտ Էրիուգենա
Հովհան Սկոտ Էրիուգենա (Johannes Scot(t)us Eriugena; մոտ. 810 - 877), հաճախ հիշատակվում է կրճատ անվամբ՝ Էրիուգենա, իռլանդացի փիլիսոփա, աստվածաբան, պոետ և թարգմանիչ, Կարոլինյան ծագմամբ մեծ մտածող։ Ապրել և աշխատել է Ֆրանսիայի արքա Կարլ Ճաղատի պալատում։
Կենսագրույթուն
Մյուս կրոնավորների հետ ստիպված հեռացել է արտերկիր նորմանդական ներխուժման պատճառով։ Բացի լատիներենից Էրիուգենը տիրապետում էր նաև հունարենի, հիանում էր անտիկ և բյուզանդական փիլիսոփաների գրվածքներով։ Ռեյմսի արքեպիսկոպոս Գինկմարայի հրավերով մասնակցել աստվածաբանական վեճերին, ինչի արդյունք եղավ նրա տրակտատը աստվածային նախասահմանվածության մասին, որը դատապարտվեց Փարիզում 855 և 859 թվականներին հրավիրված ժողովների ժամանակ։ 860-ական թվականներին Էրիուգենը լատիներեն է թարգմանել Դիոնիսիոս Արիոպագացու «Երկնային թագավորություն» տրակտատը, Մաքսիմոս Խոստովանողի «Ambigua ad iohannem» (սրան է վերագրել Գրիգոր Աստվածաբանի գործը), ինչպես նաև Գրիգոր Նյուսացու «Մարդու արարչությունը»։ 870-871 թվականներին գրել է Հովհաննու ավետարանի մեկնությունը, այս մեկնությունը գրված է շատ հետաքրքիր ոճով, աստվածաբանական գաղափարները ներկայացված են գեղարվեստորեն։ Էրիգունեը գրել է նաև բազմաթիվ բանաստեղծություններ, սակայն նրանից մեզ է հասել միայն ստեղծագործություն։ Այդ գործերի մեջ հանդիպում են հունարեն գրվածքներ, որոնք ունեցել են իրենց մեջ լատիներեն թարգմանություններ։
Աստվածաբանական հայացքներ
Էրիուգենի վարդապետության մեջ առանցքային գաղափարը համարվում է առաջին և բարձրագույն պատճառի աստծո մասին վարդապետությունը։ Էրիուգենի վարդապետության մեջ կենտրոնական տեղ ունի Սբ. Գիրքը։ Նա կարծում է, որ միայն Սբ. Գրքի միջոցով կարելի է ճանաչել աստծուն կամ բխեցնելով դրանից։ Իսկ դա նշանակում է, որ աստվածաճանաչողության էրիուգենական ուսմունքը առաջնային է համարում հայտնությունը։ Բայց իր մեկնություններում արևմտյան աստվածաբանը հիմնականում կիրառում է սխոլաստիկական-ռացիոնալիստական մեթոդաբանությունը։ Համոզված լինելով, որ իրական հեղինակություն ունի միայն այն ճշմարտությունը, որը հաստատված է բանականությամբ և գրավոր ձևով մեզ է ավանդվել եկեղեցու հայրերի կողմից։ Էրիուգենը հանգում է այն հետևության, որ թեև հավատը նախորդում է բանականությանը ևս կարևոր տեղ է գրավում, քանի որ նրա կողմից բխեցրած ճշմարտությունները չեն հակասում աստվածաշնչին, քանի որ «Իրական հեղինակությունը» և «ճշմարիտ քանակությունը» բխում են միևնույն ակունքից՝ աստվածային իմաստությունից։ Այդ հիման վրա էլ Էրիուգենն Աստծո էության հարցը քննարկում է անսահմանի և սահմանափակի, արարչի և արարվածի կամ պարզապես աստծո և աշխարհի փոխհարաբերության շրջանակներում։ Նա համարում է, որ աստված չի կարող ունենալ ո՛չ անցյալ-ապագա ժամանակային բնութագրություն և ոչ էլ տարածական որոշակիություն։ Ըստ էության էրիուգենական ուղղադավանությանն անհարիր տեսակետները առաջադրվում և համապատասխան «լուծում» է ստանում միայն ստծու կեցության մեխանիզմների բացահայտման և մեկնության ժամանակ։ Էրիուգենի համակարգում աստծո էույան հիմնահարցը լուծվում է իբրև կեցության հիմնահարց։
Աղբյուր
Կատեգորիա:Աստվածաբաններ Կատեգորիա:Լատինական փիլիսոփաներ Կատեգորիա:Իռլանդացի փիլիսոփաներ Կատեգորիա:Միջնադարյան փիլիսոփաներ Կատեգորիա:Իռլանդացի գրողներ Կատեգորիա:Իռլանդացի բանաստեղծներ Կատեգորիա:Իռլանդացի թարգմանիչներ
Սիմֆոնիա № 1 (Շոստակովիչ)
Ընդհանուր վերլուծություն
Նույնիսկ այս առաջին աշխատության մեջ արդեն պարզ ընդգծված են այն երաժշտական տարերը որոնք կոմպոզիտորը կօգտագործի իր հետագա գրեթե բոլոր սիմֆոնիաներում և այլ գործերում։ Ստեղծագործությունը վկայում է Շոստակովիչի հանճարի մասին։ Այս սիմֆոնիան, ինչպես կոմպոզիտորի մյուս բոլոր ստեղծագործությունները, իր մեջ պարունակում է ինքնակենսագրական էլեմենտներ։ Այլ հանճարեղ կոմպոզիտորներ, ինչպիսիք են Վոլֆգանգ Ամադեուս Մոցարտը, Ֆրանց Շուբերտը և Ֆելիքս Մենդելսոնը, նույնպես իրենց առաջին խոշոր ստեղծագործությունները գրել են հենց այս տարիքում՝ 18 տարեկան հասակում։ Աշխատանքը ներկայացնելու ժամանակ կոնսերվատորիայի բոլոր մասնագետները և այդ թվում նաև կոմպոզիտոր Ալեքսանդր Գլազունովը հայտարարեցին, որ երիտասարդ Շոստակովիչը ուներ անասելի կոմպոզիտորական և ստեղծագործական տաղանդ։ Այս սիմֆոնիայում կա նաև Սերգեյ Պրոկոֆևի առաջին "Կլասսիկ" սիմֆոնիայի ազդեցությունը (որը գրվել է 1918 թվականին)։ Իսկապես համեմատելով այս երկու սիմֆոնիաները կարելի է գտնել շատ ընդնհաուր երաժշտական էլեմենտներ։ Բայց պետք է նաև նշել, որ Շոստակովիչի Առաջին Սիմֆոնիայի դանդաղ մասը շատ ավելի խորը և էմոցիոնալ է քան Պրոկոֆևի Առաջին Սիմֆոնիայի դանդաղ մասը։ Այս սիմֆոնիան շատ արագ տարածում է գտել և շատ գնահատվել է քննադաների կողմից հենց առաջին իսկ կատարումից հետո։ Հանրությունը այս սիմֆոնիայի շնորհիվ գնահատել է Շոստակովիչի տաղանդը։
Առաջին մաս - Ալլեգրետտո
Առաջին մասը իր կառուցվածքով նման է հետագա Հինգերորդ Սիմֆոնիային և Երկրորդ Թավջութակի Կոնցերտին։ Շոստակովիչը միշտ սիրել է օգտագործել սոնատային ալլեգրո ֆորման և այնտեղ նա նույնպես հավատարիմ է մնում իր սկզբունքներին։ Սիմֆոնիան սկսում է մոդերատո տեմպով։ Այս մասը իր մեջ պարունակում է նաև Շոստակովիչին շատ բնորոշ հումոր։ Ինչպես Շոստակովիչի հետագա բոլոր գործերում, այս սիմֆոնիայում նույնպես կան շատ նյարդային բռնկումներ ունեցող պահեր։ Կան նաև փայտյափողայինների սոլոներ, որը նույնպես բնորոշ է այս կոմպոզիտորին։ Ստեղծագործությունն ունի A B A C A D A կառուցվածքը։
Գործիքավորումը կատարվել է այնպիսի վարպետությամբ, որ կարծես յուրաքանչյուր գործիք սոլո լինի։ Շատ հետաքրքիր է B մասի մուտքը կոնտրաբասերի մասնակցությամբ։ Հետո նորից վերադառնում են A մասին (ջութակներով) և կտրուկ գնում դեպի C մասը։ Ջութակների և շեփորների կրկնակի նոտաները բերում են դեպի փայտյափողայինների ճիչերին։ Նորից վերադարձ դեպի A մասը և սոլո կլարնետի պարտիան մեզ փոխադրում է դեպի վերջին D մասը։ Այնուհետև ցմպապայի կրկնվող պարտիան նորից անդրադարձնում է վերջին A մասին (որով որ սկսել էր սիմֆոնիան), որը այս անգամ հնչեցնում է շեփորը։ Շեփորին կանգնեցնում են լարայինների պոցցիկատոները։ Այս առանձին մասերը լիովին տարբերվում են միմյանցից և՛ ոգով, և՛ ռիթմով։
Երկրորդ մաս - Ալլեգրո
Այս սկերցոն ունի հասարակ կառուցվածք, բայց կերպարի տեսակետից այն բավականին բարդ է։ Առաջին փոփոխությունը այն է, որ A պարտիան ոչ թե ունի Երեք քառորդ (ինչպես պետք է ունենար), այլ երկու։ Մասը սկսում է թավջութակների և կոնտրաբասերի հումորային պարտիայով, այնուհետև նրանց միանում են կլարնետը, դաշնամուրը և ջութակները։ Դաշնամուրի օգտագործումը և նրա կատարած թեմայի բնույթը կապված են նրանով, որ Շոստակովիչը սիմֆոնիան գրելու ժամանակ աշխատում էր կինոթատրոնում որպես դաշնակահար և նրա վրա մեծ ազդեցություն են ունեցել կինոնկարների երաժշտությունները։
Մասն ունի օպերետին հիշեցնող էլեմնետներ։
Ծանոթագրություններ
1
Աքսուլա
Ահուլաշա, վայր՝ հիշատակված խեթական արձանագրություններիում Аhhulaṥṥa ձևով, բնույթն անորոշ։ Համապատասխանում է հայկական ԱՔՍՈՒԼԱ–ին ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հեթական թագավորություն
Մագնուս (ուզուրպատոր)
Մագնուս (Magnus; ? - 235), հռոմեական ուզուրպատոր 235 թ.-ին։
Մագնուսը սենատոր էր և նախկին կոնսուլ։ Ալեքսանդր Սևերոս կայսեր մահից հետո սենատում դժգոհություն է ծագել նոր կայսր Մակսիմիանոս Թրակիացու հանդեպ։ Սենատորների և սպաների մի խումբ Մագնուսի գլխավորությամբ դավադրություն է ծրագրում Մակսիմինոսի դեմ։ Ծրագիրը հետվյալն էր՝ քանդել Հռենոսի կամուրջը, այն բանից հետո, երբ կայսրը զորքով կանցնի դրա վրայով։ Դրանով կայսրը արգելափակված կլիներ Հռենոսի հյուսիսային ափին՝ գերմանացիների ազդեցություն տակ. այդ ժամանակ էլ դավադիրները որոշել էին սպանել նրան։ Բայց այս ծրագիրը բացահայտվեց և բոլոր մասնակիցները մահապատժի ենթարկվեցին։
Գրականություն
Կատեգորիա:Հռոմեական ուզուրպատորներ
Ձորաղբյուր (գետ)
Ձորաղբյուր, Բերդաձոր, գետ Հայաստանի Կոտայքի մարզում։ Սկիզբ է առնում Ողջաբերդի լեռների հյուսիսային լանջերից և Երևան քաղաքի սահմաններում՝ Կենդանաբանական այգու տարածքում ձախից միախառնվում Գետառին։ Ամռանը մեծ մասամբ ցամաքում է ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Կոտայքի մարզի գետեր Կատեգորիա:Գետառ գետի վտակներ
Նովոլվովսկ
Նովոլվովսկ (Новольвовск), գյուղ Ռուսաստանի Տուլայի մարզի Կիմովսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2010 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 1599 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Տուլայի մարզի Կիմովսկի շրջանի բնակավայրեր
Փայլածու (ժամ)
Փայլածու, Հայկական տոմարի համաձայն, գիշերվա 12 ժամերից տասներկուերորդի անունն է։
Սա լուսաբացի այն պահն է, երբ գիշերը սահմանազատվում է ցերեկից ։
Աղբյուր
Կատեգորիա:Հայկական տոմար
Արղա (Մալաթիայի գավառ)
Արղա, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Մալաթիայի գավառում ։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Թուրքիայի գյուղեր Կատեգորիա:Ադըյամանի մարզի բնակավայրեր
Սնեժնիկ (սարահարթ)
Սնեժնիկ (Snežnik), 85 կմ² մակերեսով, լայն կարստային կրաքարային սարահարթ, որը տեղակայված է Սլովենիայի Դինարյան բարձրավանդակում ։
Աշխարհագրական նկարագիր
Սնեժնիկը հիմնականում կազմված է կավճային և յուրայի շրջանի կրաքարերից։ Վերին հատվածում կան նաև ոչ մեծ քանակի դոլոմիտներ։ Սառցե ժամանակաշրջանի ընթացքում սարահարթի մակերևույթը պատվել է սառույցով։ Ռելիեֆը որպես կանոն հարթ է, բայց ունի բազմաթիվ չոր հովիտներ, խառնարաններ, մոտավորապես 300 քարանձավներ և թմբեր ։Մակերևույթն առավելապես քարքարոտ է։ Քանի որ Սնեժնիկ սարահարթը գտնվում է Ադրիատիկ ծովից 28 կիլոմետր հեռավորության վրա, տեղումների տարեկան քանակն այստեղ հասնում է 3000 միլիմետրի։ Ձմռանը սարահարթը ծածկվում է ձյունով։ Սարահարթի կարստային կազմի հետ կապված, այստեղ բացակայում են ջրի մեկերևույթային հոսքերը ։
Սարահարթում գտնվում են 2 գագաթներ, որոնք բաժանված են լեռնանցքով։ Սարահարթի ցածր գագաթը Մալի Սնեժնիկն (Mali Snežnik) է, որն ունի 1688 մետր բարձրություն։ Սարահարթի ամենաբարձր գագաթը Վելիկի Սնեժնիկն է (Veliki Snežnik)՝ 1796 մ բարձրությամբ ։
Վելիկի Սնեժնիկ լեռը Սլովենիայի Ալպերին չպատկանող ամենաբարձր գագաթն է։ Այն կարելի է տեսնել Սլովենիայի շատ անկյուններից, և հանդիսանում է ճանաչված զբոսաշրջային վայր ։ Լեռան վրա տոպոսկոպ կա ։
Ֆլորա և ֆաունա
Սնեժինկայի բուսականությունն առաջին անգամ ուսումնասիրել է Հենրիխ Ֆրեյերը 19-րդ դարում, ով հետագայում դարձավ Լյուբլյանայում գտնվող Սլովենիայի ազգային թանգարանի համակարգողը ։
Սարահարթը ծածկված է հաճարենու և եղևնու անտառներով, բացառությամբ ամենաբարձր հատվածների, որոնք ծածկված են գաճաճ սոճիներով և խոտային բուսականությամբ։ Սնեժինկայի 1450 մետրից ավելի բարձր հատվածները, որոնք զբաղեցնում են 196 հեկտար տարածք, 1964 թվականին հանձնվել են պահպանության որպես բնության հուշարձան ։ Այս տարածքը հանդիսանում է Edraianthus graminifolius, Arabis scopoliana, Campanula justiniana, Nigritella rubra, Gentiana clusii, Gentiana pannonica և այլ ծաղիկների աճման վայր։ Այստեղ ապրող կենդանիներից են՝ գորշ արջը, գայլը, եղջերուն, վարազը, լուսանը, ինչպես նաև թռչուններից երկարապոչ անտառաբուն, մարգալորը (մարգահավ), խլահավը, աքարը (դահուճ) և քարարծիվը ։
Տեսարժան վայրեր
Դրագո Կարոլինայի տունը (Koča Draga Karolina) գտնվում է Վելիկի Սնեժնիկ գագաթից մի քիչ ներքև՝ Խորվաթիայի սահմանի մոտ ։ Այն կառուցվել է պրոֆեսոր և ալպինիստ Դրագո Կարոլինայի ղեկավարությամբ և սկզբում ունեցել է կացարանի նշանակություն։ Դրագո Կարոլինան եղել է նաև ալպինիզմի «Snežnik Ilirska Bistrica» ակումբի նախագահը։ Տունն ընդարձակվեց 1977 թվականից 1994 թվականներին և անվանվեց իր առաջին կառուցողի անունով։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Սլովենիայի աշխարհագրություն Կատեգորիա:Եվրոպայի լեռներ
Սուչժոու (Անհոյ)
Սուչժոու , քաղաքային շրջան Չինաստանի Անհոյ պրովինցիայում։
Վարչական բաժանում
Մաանշան քաղաքային շրջանը ներառում է 1 շրջան, 4 կոմսություն.
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Չինաստանի քաղաքներ
Քալեթի
Քալեթի (ქალეთი), գյուղ Վրաստանում։ Գտնվում է Շիդա Քարթլի մարզի Քարելի շրջանում ։
Դիրք
Գտնվում է ծովի մակարդակից 785 մետր բարձրության վրա։ Շրջկենտրոն Քարելից հեռու է 7 կմ։
(7674) Կասուգա
(7674) Կասուգա (Kasuga), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1995 թվականի նոյեմբերի 15-ին Կին Էնդատեի և Կաձուրո Վատանաբեի կողմից Կիտամիում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,91324 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,6651 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,1614 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1816,2 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,198216 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 2,74° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1995 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Կին Էնդատեի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Կաձուրո Վատանաբեի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Կառլեն Անանյան
Կառլեն Մարտիրոսի Անանյան, ճարտարապետ, ՀԽՍՀ վաստակավոր ճարտարապետ (1971), Ճարտարապետության միջազգային ակադեմիայի Մոսկվայի մասնաճյուղի պրոֆեսոր (1996), թղթակից անդամ (1999)։
Կենսագրություն
1953 թվականին ավարտել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտը։ 1953-1964 թվականներին աշխատել է Հայպետնախագիծ ինստիտուտում, 1986-1990 թվականներին՝ Երևանի գլխավոր ճարտարապետի տեղակալ ։
Ստեղծագործական գործունեություն
Կառլեն Անանյանի նախագծերով Երևանում կառուցվել են էստակադով ուղանցույց (1966), Քիմռեակտիվների (1966), Վեդիում՝ գինու գործարանները, Սոչիում՝ պանսիոնատ (1974), Հայրենական պատերազմում (1941-1945) զոհված մարտիկներին (1975 թվական, Վերիշեն՝ ԼՂՀ, 1985 թվական, Նոյեմբերյան), 1988 թվականին ավիավթարի զոհ հարավսլավացի օդաչուներին (1990 թվական, Երևան), Տիգրան Պետրոսյանին նվիրված հուշարձանները և այլն։
Անհատական ցուցահանդեսներ է ունեցել Երևանում (1974 թվական, 1985 թվական), Մոսկվայում (1999)։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ ճարտարապետներ Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Մեծ Մանթաշի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Շիրակի մարզ)
Այս հոդվածը ներկայացնում է Շիրակի մարզի Մեծ Մանթաշ գյուղի պատմության և մշակույթի հուշարձանների ցանկը, որը 2002 թ․ հաստատվել է Հայաստանի կառավարության կողմից ։ Ցանկում ներառված է ընդամենը 10 հուշարձան (24 միավոր)։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Շիրակի մարզի հուշարձանների ցանկեր