cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ուենդի Հիլլեր
Գործունեություն
Դերասանուհին իր պրոֆեսիոնալ գործունեությունը սկսել է 1930-ական թվականների սկզբին՝ Մանչեստրում։ Առաջին հաջողությանը հասել է 1934 թվականին, որից հետո շատ է շրջագայել Անգլիայի թատրոններով։ 1935 թվականինն կայացել է նրա առաջնելույթը Լոնդոնի Վեստ Էնդում։ 11936 թվականին Ուենդի Հիլլերը համերգներով հանդես է եկել Նյու Յորքում, որտեղ նրան նկատել է Ջորջ Բեռնարդ Շոուն։ Բեռնարդ Շոուիին շատ դուր է եկել երիտասարդ դերասանուհու խաղը, և նա աղջկան հրավիրել է իր «Սուրբ Իոհաննա», «Պիգմալիոն» և «Մայոր Բարբարան» պիեսներում խաղալու։ Շոուն նաև պնդել է, որ դերասանուհին խաղա Էլիզա Դուլիտլի դերը 1938 թվականին էկրանավորված պիեսում, որի համար նա առաջին անգամ առաջադրվել է  «Օսկար»–ի, ընդ որում, Հիլլերը դարձել է առաջին բրիտանացի դերասանուհին, որն առաջադրվել է այդ մրցանակին։ 1941 թվականին նա նկարահանվել է Բեռնարդ Շոուի պիեսի ևս մեկ էկրանավորումում՝ «Մայոր Բարբարան» ֆիլմում։ 1945 թվականին Հիլլերը հայտնվել է բրիտանական դասական «Ես գիտեմ ուր եմ գնում» կինոֆիլմում։
Հետագայում, գործունեության զարգացման հետ մեկտեղ, Ուենդի Հիլերը հայտնի է դարձել ինչպես Լոնդոնում, այնպես էլ Նյու Յորքում։ 1947 թվականին նա Բրոդվեյում հանդես է եկել «ժառանգորդուհի» պիեսում։
Չնայած կինոյում հաջող դերերին և Հոլիվուդի գայթակղիչ առաջարկներին, Ուենդի Հիլլերը, այնուամենայնիվ, շարունակում էր մնալ թատերական դերասանուհի՝ միայն երբեմն հայտնվելով կինոէկրաններին։ 1950-ական թվականներին Ուենդի Հիլլերը ուշագրավ դերեր է ունեցել «Կղզիներից արտաքսվածը» (1952), «Արժեքավոր ինչ-որ բան» (1957), «Ինչպես սպանել հարուստ քեռուն» (1957) ֆիլմերում, ինչպես նաև «Առանձին սեղանների մոտ» (1958) ֆիլմերում, որում խաղացած դերը նշվել է «Օսկար» մրցանակով որպես երկրորդ պլանի լավագույն դերասանուհի։ Չնայած նման հաջողությանը, սառնասրտորեն է մոտեցել իր կինոդերերին և մրցանակի հանձնման արարողության ժամանակ հայտարարել է․ «Այդ պատիվն ինձ համար կարևոր չէ․ խղճուկ կանխիկ փողեր՝ ահա թե ինչ է նշանակում այն ինձ համար» ։ Երրորդ անգամ նա «Օսկար»–ի է առաջադրվել 1967 թվականին՝ «Մարդը բոլոր ժամանակներում» ֆիլմում իր դերի համար։
1971 թվականին Ուենդի Հիլլերին շնորհվել է Բրիտանական կայսրության շքանշանի սպայի կոչում, իսկ 1975 թվականին դարձել է այդ շքանշանի տիկին-հրամանատար։
1960 թվականին «Որդիներ և սիրեկաններ» ֆիլմում իշխող մոր դերի համար Ուենդի Հիլլերն առաջադրվել է BAFTA մրցանակի։ Արքայադուստր Դրագոմիրովայի դերը Ագաթա Քրիստիի «Սպանություն «Արևելյան ճեպընթացում»» վեպի Էկրանավորման մեջ (1974) նրան ավելի մեծ հաջողություն և երեկոյան բրիտանական կինոմրցանակ է բերել։ Հետագա տարիներին նրա մյուս ուշագրավ դերերից էին «Անիծյալների ճանապարհորդությունը» (1976) ֆիլմում Ռեբեկա Վայլերի և «Փիղ-մարդը» ֆիլմում (1980)՝ Լոնդոնի հոսպիտալում  չար տիկնոջ դերերը։
Վերջին անգամ Արևմտյան Էնդում Հիլլերը հայտնվել է 1988 թվականին «Տիկին Դեյզի վարորդը» բեմադրությունում, իսկ նրա վերջին էկրանային դերը դարձել է Էլիս ֆոն Հոլզենդորֆը «Կոմսուհի Էլիը» ֆիլմում (1992)։
Անձնական կյանք
1937 թվականին Ուենդի Հիլլերն ամուսնացել է սցենարիստ Ռոնալդ Գոուի հետ, որը նրանից 15 տարով մեծ էր։ 1940-ական թվականների սկզբին զույգը տեղափոխվել է Բակինգեմշիր կոմսության Բիկոնսֆիլդ քաղաք, որտեղ ծնվել են նրանց երկու երեխաները՝ Էննը (1939-2006) և Էնթոնին (ծնվ. 1942) Ուենդի Հիլլերը վատառողջության պատճառով 1992 թվականին դադարեցրել է իր դերասանական գործունեությունը։ Հաջորդ տարի Հիլլերը բաժանվել է Ռոնալդ Գոուից։ Դերասանուհին մահացել է 2003 թվականի մայիսի 14-ին՝ 90 տարեկան հասակում, Բիկոնսֆիլդի իր տանը ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Բրիտանացի դերասանուհիներ Կատեգորիա:20-րդ դարի դերասանուհիներ Կատեգորիա:Բրիտանացի կինոդերասանուհիներ Կատեգորիա:Անգլիացի դերասանուհիներ Կատեգորիա:Օսկարակիրներ
Դալլար (երկաթուղային կայարան)
Դալլար (Dallar), երկաթուղային կայարան Թիֆլիս֊Բաքու երակաթգծի վրա, Ելիզավետպոլի նահանգի Ելիզավետպոլի գավառում։ Համանուն գրքից մի փոքր հեռու։ Խճուղով կապված էր Զարդախլու գյուղի հետ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Երկաթուղային կայարաններ
Լիպարիտ Սադոյան
Լիպարիտ Արտեմի Սադոյան, ճարտարապետ, ճարտարագետ-շինարար։
Ալեքսանդրա Երեմյանի ամուսինը։
Կենսագրություն
1942 թվականին ավարտել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտը։ 1958-1992 թվականներին աշխատել է Երևաննախագիծ ինստիտուտում, 1958-1970 թվականներին՝ ճարտարապետության արվեստանոցի ղեկավար։ Կազմել է Զվարթնոց տաճարի կոնսերվացման և բարեկարգման նախագծերը (1986-1992)։
Սադոյանի նախագծերով և համահեղինակությամբ Երևանում կառուցվել են՝
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:1917 ծնունդներ Կատեգորիա:Նոյեմբերի 6 ծնունդներ Կատեգորիա:Երևան քաղաքում ծնվածներ Կատեգորիա:Հայ ճարտարապետներ Կատեգորիա:1992 մահեր Կատեգորիա:Հուլիսի 22 մահեր Կատեգորիա:Երևան քաղաքում մահացածներ Կատեգորիա:ՀՊՃՀ շրջանավարտներ Կատեգորիա:Հայ ճարտարագետներ Կատեգորիա:Հայ շինարարներ
Դերենիկ Ապրեսյան
Դերենիկ Զաքարի Ապրեսյան, խորհրդային կուսակցական և պետական գործիչ, Ուզբեկական ԽՍՀ ներքին գործերի ժողովրդական կոմիսար (19.08.1937-21.11.1938), պետական անվտանգության մայոր (20.12.1936) ։ Եղել է ԽՍՀՄ ներքին գործերի ժողովրդական կոմիսարիատի հատուկ եռյակի կազմում։
Կենսագրություն
Ծնվել է 1899 թվականին Ղազախստանի Էրիվանի նահանգի Թաթլի գյուղում, քահանայի ընտանիքում։ Ավարտել է ծխական դպրոցը։ 1919-1920 թվականներին սովորել է Անդրկովկասյան համալսարանի (Թիֆլիս) բժշկական ֆակուլտետում։
1921 թվականի հունիսին ավարտել է Յ․ Սվերդլովի անվան կոմունիստական համալսարանը։
1917-1918 թվականներին Հայ Յեղափոխական Դաշնակցության ակտիվ մասնակից։  1918-1920 թվականներին Կարմիր բանակի կազմում կռվել է Հայաստանում։
1921-1926 թվականներ՝ տնտեսական և կուսակցական աշխատանքներ`Տրանս-Բաալիկի մարզային կոմիտեի քարոզչական բաժնի ղեկավար (1921-1922), 1922 թվականից ԽՄԿԿ-ի Մերձամուրյան նահանգային բյուրոյի պատասխանատու քարտուղար։
1926 թվականից աշխատանքի է անցել Միացյալ պետական քաղաքական կառավարությունում։ 5-րդ բաժանմունքի լիազոր, 2-րդ բաժանմունքի ավագ լիազոր, ՄՊՔԿ 7-րդ, 3-րդ, 4-րդ բաժինների պետի օգնական։
1937 թվականի օգոստոսից մինչև 1938 թվականի նոյեմբեր՝ Ուզբեկական ԽՍՀ ներքին գործերի ժողկոմ։ Այդ ժամանակաշրջանը նշվում է հատուկ եռյակի կազմի մեջ մտնելով, որը ստեղծվել է ԽՍՀՄ ներքին գործերի նախարարության 30.07.1937 № 00447 հրամանով և ստալինյան ռեպրեսիաներում ակտիվ մասնակցությամբ ։
1937 թվականի դեկտեմբերի 12-ի ընտրությունների արդյունքում ընտրվել է Ուզբեկստանի ԽՍՀ-ի առաջին գումարման Գերագույն խորհրդի պատգամավոր ։
ԽՍՀՄ Ներքին գործերի ժողովրդական կոմիսարիատ 1938 թվականի նոյեմբերի 20-ին ձերբակալվել է «Գերմանիայի, Ճապոնիայի, Իտալիայի օգտին ահաբեկչական գործողություններում լրտեսության մեղադրանքով»։
1939 թվականի փետրվարի 22-ին ԽՍՀՄ Գերագույն դատարանի ռազմական կոլեգիան Ապրեսյանին դատապարտեց մահապատժի։ Նույն օրը  Մոսկվայի մերձակա «Կոմմունարկա» ուսումնական կենտրոնում գնդակահարեցին։
Ռեաբիլիտացիա չի եղել։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Կարմիր աստղի շքանշանի ասպետներ Կատեգորիա:Հայ հեղափոխականներ Կատեգորիա:ՀՅԴ անդամներ Կատեգորիա:Խորհրդային պետական գործիչներ Կատեգորիա:Խորհրդային ռազմական գործիչներ Կատեգորիա:Խորհրդային կուսակցական գործիչներ Կատեգորիա:ԽՍՀՄ-ում գնդակահարվածներ
Դյուլդյուլդաղ
Դյուլդյուլդաղ (Հաջի Դյուլդյուլ, Հաջի Տյուլտյուլ, Տյուլտյուլտաղ), լեռնաճյուղ Կիլիկիայում, Ամանոսի լեռների հյուսիսային հատվածում, Մարաշ քաղաքից հարավ-արևմուտք։ Բաղկացած է երկու լեռնագագաթներից, որոնք միացած են իրար հետ՝ կազմելով Դյուլդյուլդաղը ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Լեռնաճյուղեր այբբենական կարգով Կատեգորիա:Կիլիկիայի լեռնաճյուղեր
Բարսեղ Կեսարացի
Բարսեղ Կեսարացի կամ Բարսեղ Մեծ (Μέγας Βασίλειος կամ Βασίλειος Καισαρείας, ), ընդհանրական եկեղեցու նշանավոր հայրապետ, ընդհանրական եկեղեցու տասներկու մեծ վարդապետներից մեկը, Հայ Առաքելակն Եկեղեցու և համաքրիստոնեական սուրբ, աստվածաբան, Կապադովկիայի Կեսարիա քաղաքի արքեպիսկոպոս (370 թ-ից), եկեղեցական գործիչ և գրող։ Գրիգոր Նյուսացու ավագ եղբայրը, Գրիգոր Նյուսացու և Գրիգոր Նազիանզացու հետ մեկտեղ մտնում է «երեք մեծ կապադովկիացիների» եռյակի մեջ։ Նրան է վերագրվում պատկերակալի հայնագործումը և իր անունը կրող պատարագի կազմումը։ Հեղինակ է մեկնությունների, դավանաբանական գործերի, ճառերի, ներբողների, քարոզների, զրույցների ու նամակների (մեզ է հասել 360-ից ավել նամակ)։
Ահմեդ Համդի Թանփընար
Ահմեդ Համդի Թանփընար, թուրք գրող, հասարակական- քաղաքական գործիչ և էսսեիստ։ 1942- 1946 թվականներին եղել է Թուրքիայի խորհրդարանի անդամ։ Նրա ամենահայտնի գործերից մեկն «Խաղաղություն» վեպն է։ Վերջինս թարգմանվել է նաև հայերեն։
Կենսագրություն
Թանփընարը ծնվել է 1901 թվականի հունիսի 23-ին Ստամբուլում։ Նրա հայրը եղել է դատավոր Հուսեյին Ֆիքրի Էֆենդին։ Հուսեյին Ֆիքրի Էֆենդին եղել է Մաչահելի վրացի ։
Դիմիտրովա (գյուղ, Շախտյորսկի շրջան)
Դիմիտրովա (Димитрова), գյուղ Ուկրաինայի Դոնեցկի մարզի Շախտյորսկի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Դիմիտրովա գյուղում բնակվում էր 43 մարդ։
Ահմեդ Համդի Թանփընար
Կենսագրություն
Ահմեդ Համդի Թանփընարը դասախոսել է դպրոցներում և բարձրագույն ուսումնական հաստատություններում։ Դասավանդել է Էրզրումի, Կոնիայի, Անկարայի դպրոցներում։ 1939 թվականին սկսում է դասավանդել ժամանակակից թուրք գրականություն։ 1942- 1946 թվականներին Մարաշում պատգամավոր է դառնում։ Ահմեդ Համդի Թանփընարն աշխատել է Կրթության նախարարությունում, 1949 թվականին շարունակել դասավանդել Ստամբուլի համալսարանում։ 1953 թվականին ճանապարհորդել է Եվրոպայով՝ լինելով Ֆրանսիայում, Բելգիայում, Նիդերլանդներում, Անգլիայում, Իսպանիայում և Իտալիայում։ Ամեն տարի Ստամբուլում անց է կացվում «Ահմեդ Համդի Թանփընարի անվան գրականության փառատոն»։ Թանփընարը թուրք գրականության ամենակարևոր հեղինակներից է, որն իր ստեղծագործության մեջ հաջողությամբ միախառնում է արևելյան ու արևմտյան մշակույթը։ Թանփընարը թարգմանվել է մի շարք լեզուներով, այդ թվում նաև անգլերեն, ուկրաիներեն, հունարեն, եբրայերեն և հայերեն։
Դիմիտրովա (գյուղ, Շախտյորսկի շրջան)
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Դոնեցկի մարզի Շախտյորսկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Ահմեդ Համդի Թանփընար
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Թուրք գրողներ Կատեգորիա:20-րդ դարի բանաստեղծներ Կատեգորիա:20-րդ դարի թուրք պատմվածագիրներ Կատեգորիա:Ստամբուլում ծնված անձինք Կատեգորիա:Ստամբուլում ծնված գրողներ Կատեգորիա:Թուրք վիպասաններ Կատեգորիա:20-րդ դարի վիպասաններ Կատեգորիա:Վրացական ծագմամբ թուրքեր Կատեգորիա:Թուրք բանաստեղծներ Կատեգորիա:Հասարակական գործիչներ Կատեգորիա:Թուրքիայի քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Ստամբուլի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:20-րդ դարի տղամարդ գրողներ Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Մարտիկ Գասպարյան
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ Կատեգորիա:1948 ծնունդներ Կատեգորիա:Հոկտեմբերի 24 ծնունդներ
Վազգեն Թևանյան
Վազգեն Արմենի Թևանյան (ծնվ․ 1999 թ․ հոկտեմբերի 27, Փոքր Վեդի, Արարատի մարզ), ազատ ոճի հայ ըմբիշ, ազատ ոճի ըմբշամարտի 2018 թվականի Հայաստանի չեմպիոն, 2019 թվականի Եվրոպայի մինչև 23 տարեկանների առաջնության չեմպիոն , 2018 թվականի Եվրոպայի երիտասարդական առաջնության չեմպիոն և նաև նույն տարվա աշխարհի երիտասարդական առաջնության բրոնզե մենդալակիր , 2023 թվականի Եվրոպայի մեծահասակների չեմպիոն ։
Կենսագրություն
Վազգեն Թևանյանը ծնվել է 1999 թվականի հոկտեմբերի 27-ին Արարատի մարզի Փոքր Վեդի գյուղում։ Քանի որ Վազգենի ծննդյան օրը համընկել էր Հայաստանի խորհրդարանում տեղի ունեցած հոկտեմբերի 27-ի ահաբեկչական գործողության հետ, իսկ նրա հորեղբայրը Վազգեն Սարգսյան ի մարտական ընկերներից էր, վերջինս Վազգենի հոր հետ որոշեցին իրենց ընտանիքի նորածին որդուն Վազգեն Սարգսյանի անունով կոչել, ի հիշատակ նրա։ Վազգենը ըմբշամարտով սկսել է զբաղվել Արտաշատում մարզիչ Ռաֆիկ Գոլեցյանի գլխավորությամբ։
Միջազգային ասպարեզում Վազգեն Թևանյանը իր առաջին լուրջ նվաճմանը 2015 թվականին հասավ, երբ Սերբիայի Սուբոտիցա քաղաքում ընթացող ազատ ոճի ըմբշամարտի պատանիների Եվրոպայի առաջնությունում, հանդես գալով 54 կգ․ քաշային կարգում, տիրացավ չեմպիոնի կոչմանը, մեկ տարի անց Ստոկհոլմում ընթացթող 2016 թվականի պատանիների Եվրոպայի առաջնությունում Վազգեն Թևանյանը հանդես գալով 58 կգ․ քաշային կարգում նվաճեց արծաթե մեդալը ։
2018 թվականի օգոստոսին Հռոմում ընթացող ըմշամարտի Եվրոպայի երիտասարդների առաջնությունում Վազգեն Թևանյանը 61 կգ. քաշային կարգի եզրափակիչում 5:2 հաշվով հաղթանակ տանելով ադրբեջանցի Ինտիհամ Վալիզադայի նկատմամբ դարձավ ազատ ոճի ըմբշամարտի Եվրոպայի երիտասարդական չեմպիոն։ Նույն տարվա սեպտեմբերին Սլովակիայի Տրնավա քաղաքում ընթացող ազատ ոճի ըմբշամարտի աշխարհի երիտասարդական առաջնության 61 կգ քաշային կարգում Վազգենը բրոնզե մեդալի համար պայքարում 9:3 հաշվով հաղթեց Ուզբեկստանի ներկայացուցիչ Աբոս Ռախմոնովին։ 2018 թվականի դեկտեմբերին Վազգեն Թևանյանը դարձավ Հայաստանի չեմպիոն 65 կգ․ քաշային կարգում, իսկ 2019 թվականի մարտին Սերբիայի Նովի Սադ քաղաքում ազատ ոճի ըմբշամարտի Եվրոպայի մինչև 23 տարեկանների առաջնությունում, հանդես գալով 65 կգ քաշային կարգում, եզրափակիչում 2:1 հաշվով հաղթելով վրացի Էդեմի Բոլկվաձեին նվաճեց չեմպիոնի կոչումը։
2020 թվականի դեկտեմբերին Բելգրադում աշխարհի առաջնությանը փոխարինած աշխարհի գավաթի անհատական խաղարկությունում Վազգեն Թևանյանը 65 կիլոգրամ քաշային կարգում դարձավ ոսկե մեդալակիր։ Որակավորման փուլում Թևանյանը 6։0 հաշվով պարտության է մատնել Մոլդովայի ներկայացուցիչ Նիկոլայ Գրահմեզին, 1/8 եզրափակչում հաղթել է Հաջի Մոհամեդ Ալիին (Բահրեյն)՝ 11։0, 1/4 եզրափակչում 10։0 հաշվով առավելության է հասել Նիկոլայ Օխլոպկովի (Ռումինիա) նկատմամբ, իսկ եզրափակչի ուղեգրի համար գոտեմարտում 7։2 հաշվով գերազանցել է Ուկրաինայի ներկայացուցիչ Գոռ Հովհաննիսյանին։ Եզրափակչում Թևանյանը հաղթեց Հունգարիայի ներկայացուցիչ Իսմայիլ Մուսուկաևին 9։1 հաշվով ։
2021 թվականի մարտին Բուդապեշտում ընթացող ըմբշամարտի օլիմպիական վարկանիշային մրցաշարում 65 կգ քաշային կարգում Վազգեն Թևանյանը սկսելով պայքարը որակավորման փուլից, 11-0 հաշվով հաղթանակ է տարավ բուլղարիացի Վլադիմիր Դուբովի նկատմամբ, այնուհետև 1/8 եզրափակչում 7-5 հաշվով հաղթեց բելառուս Նիուրգուն Սկրյաբինին, որից հետո քառորդ եզրափակչում Թևանյանը մրցեց վրացի անվանի ըմբիշ, աշխարհի չեմպիոն, Եվրոպայի եռյակի չեմպիոն, ինչպես նաև 2016 թվականի Օլիմպիական խաղերի չեմպիոն Վլադիմիր Խինչեգաշվիլիի հետ ու 6-4 հաշվով հաղթանակ տանելով նրա նկատմամբ դուրս եկավ կիսաեզրափակիչ, որտեղ 4-2 հաշվով առավելության հասավ աշխարհի չեմպիոն, Եվրոպայի կրկնակի չեմպիոն Լեհաստանի ներկայացուցիչ Մագոմեդմուրադ Գաջիևի նկատմամբ, դուրս գալով եզրափակիչ։ Չեմպիոնական գոտեմարտում Վազգգեն Թևանյանը վստահ հաղթեց աշխարհի ու Եվրոպայի եռակի չեմպիոն, Ռիո-2016-ի օլիմպիական խաղերի բրոնզե մեդալակիր ադրբեջանցի Հաջի Ալիևին՝ 9:0 ։
2021 թվականի նոյեմբերին Սերբիայում ընթացող մինչև 23 տարեկան ըմբիշների աշխարհի առաջնությունում Վազգեն Թևանյանը հանդես գալով իր համար նոր 70 կգ․ քաշային կարգում նվաճեց փոխչեմպիոնի կոչումը։ Սկսելով պայքարը որակավորման փուլից, նախ հաղթանակ տանելով ԳԵրմանիայի ներկայացուցիչ Շամիլ Ուստաևի նկատմամբ, այնուհետև 1/8 եզրափակիչում 11/2 հաշվով հաղթելով ուզբեկ ըմբիշին, իսկ քառորդ եզրափակիչում 5-4 հաշվով Թուրքիայի ներկայացուցիչ Ջունեյթ Բուդակին։ Կիսաեզրափակիչում Թևանյանը 5-4 հաշվով հաղթանակ տարավ Մոլդովայի ներկայացուցիչ Նիկոլայ Գրահմեզի նկատմամբ, եզրափակիչում 2։10 հաշվով զիջելով աշխարհի փոխչեմպիոն Ղրղզստանի ներկայացուցիչ Էրնազար Ակմատիլևին ։
Վազգեն Թևանյանը 1994 թվականի Եվրոպայի չեմպիոն, 1995 թվականի աշխարհի բրոնզե մեդալակիր, Ատլանտայի 1996 թվականի օլիմպիական խաղերի փոխչեմպիոն, ինչպես նաև ազատ ոճի ըմբշամարտի Հայաստանի ազգային հավաքականի նախկին գլխավոր մարզիչ՝ Արմեն Մկրտչյանի հորաքրոջ թոռն է։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հոկտեմբերի 27 ծնունդներ Կատեգորիա:1999 ծնունդներ Կատեգորիա:Փոքր Վեդի գյուղում ծնվածներ Կատեգորիա:Հայ ըմբշամարտիկներ Կատեգորիա:Ըմբշամարտիկներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Ըմբշամարտի Եվրոպայի չեմպիոններ
Դիու
Դիու, Դիուդաղ, Դիուտաղ, Դույուդաղ, լեռ Ադրբեջանի Օրդուբադի և Ջուղայի շրջանների լեռների միջև, Զանգեզուրի լեռնաշղթայի հարավային հատվածում։ Բարձրությունը 2570 մ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Նախիջևանի լեռներ Կատեգորիա:Օրդուբադի շրջան Կատեգորիա:Ջուղայի շրջան
Դիք (լեռնաշղթա)
Դիք, լեռնաշղթա Արսիանի լեռնահամակարգում, Ճորոխ և Կուր գետերի ջրբաժանի շրջանում։ Հիշատակում է Ատրպետը ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի լեռնաշղթաներ
Տափակ որդեր
Տափակ որդեր կամ ծծան որդեր ,Trematoda դասի որդեր։ Նրանց տիպը պարունակում է մոտավորապես 15000 տեսակ։ Տափակ որդերը համեմատած կլոր կամ օղակավոր որդերի հետ համարվում են ավելի ցածրակարգ կազմավորված օրգանիզմներ։
Կառուցվածք
Առաջին եռաշերտ կենդանիներն են։ Երրորդ սաղմնային թերթիկը՝ մեզոդերմը ներկայացված է պարենքիմայով և առանձին մկանային հյուսվածքով (աղեխորշավորներն ունեն ծածկույթամկանային և մարսողամկանային ամբողջական հյուսվածքներ)։ Մարմինը տափակեցված է դորզովենտրալ (մեջքափորային) ուղղությամբ և ձգված է երկարությամբ, խոռոչ չունի։ Ներքին օրգաններն ընկղմված են պարենքիմայի (շարակցական հյուսվածքի) մեջ։ Այդ պատճառով տափակ որդերին հաճախ անվանում են պարենքիմային։ Ցածր աստիճանի կազմավորված կենդանիներ են։ Տափակ որդերն առաջին կենդանիներն են, որոնց մոտ երևան են եկել մարմնի երկկողմ համաչափությունը, մարսողության և արտաթորության օրգանները։ Սրանց մոտ առաջին անգամ դիտվում է նաև կենդանու վարքագիծը կարգավորող կենտրոնական նյարդային ապարատ՝ զույգ ուղեղային հանգույցներ («գլխուղեղ»)։ Վերջիններից սկիզբ են առնում երկայնակի նյարդային բներ, որոնք միանում են իրար լայնակի նյարդային թելերով։ Արյունատար և շնչառական օրգաններ չունեն։ Մարսոական համակարգը սկսվում է բերանային անցքով, որին հաջորդում են ըմպանը, կերակրափողը և երկճյուղ կույր վերջացող ազիները։ Հետանցքը բացակայում է, և կերային մնացորդներն օրգանիզմից դուրս են բերվում բերանով։ Տրեմատոդների որոշ տեսակների աղիքային ճյուղերի հետին մասերը բացվում են միզապարկի մեջ կամ մաշկամկանային շերտի արտաքին մակերեսին։ Սեռական օրգանները զբաղեցնում են մարմնի հիմնական մասը։ Սեռական համակարգը բավականին բարդ է։ Այն բաղկացած է ոչ միայն սեռական գեղձերից, այլև սեռական ծորաններից ու լրացուցիչ օրգաններից։ Թարթչապատ թրթուրը (միրացիդ) ներթափանցում է մակաբույծի միջանկյալ տիրոջ (խխունջի) օրգանիզմ, որտեղ միրացիդից ձևավորվում է սպորոցիստ, ապա՝ ռեդիա, որից հետագայում զարգանում են ցերկարները։ Վերջինների գործունեության շնորհիվ ձվաբջիջը ապահովվում է սննդանյութերով, ձևավորվում է նրա թաղանթը և գոյանում բոժոժ։ Որպես կանոն հերմաֆրոդիտներ են, ունեն զուգավորման ապարատ։ Արտաթորության համակարգը (պրոտոնեֆրիդիա) խողովակների բարդ ցանց է։ Նյարդային համակարգը բաղկացած է զույգ գլխային հանգույցներից՝ տեղակայված ըմպանի մոտ և նրանից դուրս եկող 3 զույգ նյարդային փողերից։ Սեռահասուն ձևերը ողնաշարավոր կենդանիների և մարդու մակաբույծներ են, իսկ թրթուրայինները՝ խխունջների, որոշ դեպքերում՝ նաև այլ անողնաշարավորների։
Տեսակներ
Հայտնի է շուրջ 7 հազար տեսակ՝ լայնորեն տարածված բնության մեջ։ Տափակ որդերի տիպը ստորաբաժանվում է 4 դասերի։ Բացի նշված դասերից տափակ որդերի տիպը, ըստ Վ. Ա. Դոգելի դասագրքի, ընդգրկում է նաև երեք դաս՝
Ցեստոդակերպերի դասի երկու կարգերը Cyrocotilidea և Amphilinidea, ըստ Գ. Գ. Աբրիկոսովի դասագրքի, պատկանում են ժապավենաձև որդերի դասին։ Օրտոնեկտիդների (Orthonecida) և դիցիեմիդիդներ (Dicyemida) Օրտոնեկտիդների և Դիցիեմիդիդների դասերի ներկայացուցիչները այժմ դիտվում են ոչ թե որպես պարզեցված մակաբուծային որդեր, այլև միաշերտ կենդանիներ (Mesozoa)։
Արտաքին կառուցվածքի առանձնահատկություններ
Բոլոր չորս դասերի ներկայացուցիչների մեծ մասը հանդիսանում են մարդու և կենդանիների մակաբույծներ։ Թարթիչավոր որդերի դասի ներկայացուցիչների մեծ մասն ազատ ապրող կենդանիներ են, որոնք բնակվում են քաղցրահամ, աղային ջրավազաններում, հողում։ Սրանց մեջ կան նաև մակաբուծային ձևեր, որոնցից հավանաբար առաջացել են մյուս երեք՝ լրիվ մակաբուծային տեսակներով ներկայացված դասերը։ Սակայն, ինչպես ազատաբնակները, այնպես էլ մակաբույծները ունեն կազմության որոշ ընդհանուր գծեր։
Թարթիչավոր որդերի կամ տուրբելարիաների դասը ընդգրկում է շուրջ 3000 տեսակ, որոնք մեծ մասամբ սողուն, բենթոսային կենդանիներ են։ Մանր տեսակների մարմնի երկարությունը տատանվում է մի քանի միլիմետրի սահմաններում, խոշորները՝ հասնում են տասնյակ սանտիմետրերի։ Բայկալ լճի Polycotylus որդի երկարությունը հասնում է 30 սմ, արևադարձային գոտու ցամաքային որոշ տեսակներինը՝ 50-60 սմ։ Մեծ մասի մարմինը տափակացած է դորզովենտրալ (մեջքափորային) ուղղությամբ։ Մարմինը տերևաձև կամ իլիկաձև է, գույնը՝ կանաչ, կարմիր, դեղին, սև, վարդագույն, մանուշակագույն։
Տուրբելարիաների մարմին
Տուրբելարիաների մարմինը պատված է միաշերտ թարթիչավոր էպիթելով։ Նրա տակ գտնվում են բազմաթիվ միաբջիջ մաշկային գեղձեր՝ լորձնային կամ մանվածքային, սոսնձային, սպիտակուցային, որոնց ծորանները բացվում են դուրս։ Մոնոգենետիկ ծծող որդերի դասը ընդգրկում է շուրջ 1500 տեսակի որդեր, որոնք հանդիսանում են ձկների, հազվադեպ երկենցաղների և սողունների արտաքին օրգանների՝ մաշկի, խռիկների մակաբույծներ (էկտոպարազիտներ)։ Ոմանք արտաքին օրգաններից անցել և հարմարվել են ներքին օրգանների ՝ աղիքների, միզափամփուշտի մակաբուծության (էնդոպարազիտիզմի)։ Մոնոգենոիդները երկկողմ համաչափ, սակավաշարժ, մանր՝ մի քանի մմ երկարությամբ որդեր են։ Այս էկտոպարազիտներն ունեն տիրոջ արտաքին օրգաններին կպչելու հզոր հարմարանքներ։ Մարմնի գլխային ծայրում կան ծծիչներ, ելուստներ, գլանիկներ, իսկ ետին ծայրում՝ ամրացման սկավառակ, որը զինված է խիտինային կարթերով, երկփեղկանի փականներով և երբեմն ծծիչների խմբերով։ Ծծիչները ափսեանման փոսեր են, որոնց շրջագծում կան մկանային գլանիկներ։ Մոնոգենոիդների մարմնի ծածկույթը (տեգումենտը) համապատասխանում է տուրբելարիաների ընկղմված էպիթելին, սակայն զրկված է թարթիչներից։ Տեգումենտն իրենից ներկայացնում է բջիջների զանգված (սինցիտիա), որի վրա կան փշեր՝ տիրոջ մարմնին կպչելու համար։ Տեգումենտի տակ տեղադրված են օղակաձև և երկայնակի մկաններ, որոնց կազմությունը նման է տուրբելարիաների համապատասխան գոյացումներին։ Շնչում են մաշկով։ Արյունատար օրգաններ չունեն։ Ժապավենաձև որդերը առավել մասնագիտացված ու կատարելագործված մակաբույծներ են, քան տրեմատոդները։ Էնդոպարազիտային կենսակերպի համար ցեստոդները ունեն մի շարք հատուկ հարմարանքներ՝ Ցեստոդների մարմինը տափակացած է մեջքափորային ուղղությամբ։ տարբեր տեսակների մարմնի երկարությունը տատանվում է 1մմ 15 մ սահմաններում։ Մարմինը կազմված է գլխիկից, վզիկից և ստրոբիլից։ վերջինս բաղկացած է տարբեր քանակության հատվածներից (պրոգլոտիդներից)։ Մարմինը որպես կանոն հատվածավորված է։ Գլխիկը գնդասեղաձև է։ Նրա վրա տեղադրված են կպչելու հետևյալ օրգանները։
Մաշկամկանային պարկի առանձնահատկություններ
Թարթիչավոր որդերի մաշկային էպիթելի տակ գտնվում են մկանային մանրաթելեր, որոնք հիմնային /բազալ/ թաղանթով առանձնացած են էպիթելից։ Անմիջապես էպիթելի տակ տեղադրված են օղակաձև (լայնակի), հետո թեք (անկյունագծային) և երկայնակի մկանային շերտերը։ Բոլոր մկանները բաղկացած են հարթ մկանային մանրաթելերից։ Մաշկային էպիթելը նշված մկանների հետ կազմում է բոլոր որդերին յուրահատուկ մաշկամկանային պարկ։ Տուրբելարիաներն ունեն նաև մկանների դորզովենտրալ փնջեր, որոնք չեն մտնում մաշկամկանային պարկի մեջ։ Այս կենդանիները շարժվում են թարթիչների և մկանների օգնությամբ։
Մաշկամկանային պարկի մեջ տեղադրված են ներքին օրգանները։ Վերջիններիս միջև եղած տարածքը լցված է պարենքիմայով, որն իրենից ներկայացնում է մեզոդերմային ծագում ունեցող շարակցական հյուսվածք։ Այն բաղկացած է որոշակի ձև չունեցող, ելուստներով իրար միացած բջիջներից։ Պարենքիմայի մեջ տեղադրված են բազմաթիվ մկանային մանրաթելեր, կենդանու գույնը պայմանավորող պիգմենտներ, գեղձային և ռաբդիտային բջիջներ։ Պարենքիմայի մեջ կուտակվում է սննդային նյութերի պաշար, նրա բջիջներից գոյանում են մասնագիտացված բջջային տարրեր (օրինակ՝ ռաբդիտներ), որոնք հետո տեղափոխվում են էպիթելի մեջ, այդ հյուսվածքի հաշվին է կատարվում վերականգնման (ռեգեներացիայի) պրոցեսը։ Պարենքիման մասնակցում է սնննդային նյութերի տեղափոխմանը։ Նա ծառայում է նաև որպես հենարանային հյուսվածք։ Ցեստոդների մարմնի ծածկույթը, ինչպես տրեմատոդներինը, ներկայացված է ցիտոպլազմայյին տեգումենտով, որի վրա հաճախ լինում են ծալքեր կամ մատնաձև ելունդներ։ Տեգումենտի հարթ մակերեսը կամ ելունդները ծածկված են պլազմային թաղանթով, որը կրում է մանրաթավիկ։ Տեգումենտի խորքում կան մեծ քանակությամբ վակուոլներ, միտոքոնդրիումներ, մանրախողովակներ։ Տեգումենտը բաղկացած է երկու շերտից՝ արտաքին և ներքին։ Նրանց միջև տեղադրված է հիմնային (բազալ) թաղանթը։
Ներքին շերտը ներկայացված է մուգ և բաց գույնի բջիջներով։ Մուգ գույնի բջիջների ցիտոպլազմային ելունդները, խոցելով բազալ թաղանթը, միանում են տեգումենտի արտաքին շերտին։ Առանձնացված, բաց գույնի բջիջները ընդունակ են ֆագոցիտոզի։ Այդ բջիջները կլանում են որդի դեսիմիլյացիայի արգասիքները և ձևավորում կրային մարմնիկներ։ Վերջիններս համարվում են արտաթորության և պաշտպանական գոյացումներ։ Կրային մարմնիկների օգնությամբ որդերը չեզոքացնում են տիրոջ ստամոքսի թթվային միջավայրը և իրենց անաէրոբ շնչառության ընթացքում գոյացած օրգանական թթուները։ Մոնոգենոիդների մարմնի ծածկույթը (տեգումենտը) համապատասխանում է տուրբելարիաների ընկղմված էպիթելին, սակայն զրկված է թարթիչներից։ Տեգումենտը իրենից ներկայացնում է բջիջների զանգված (սինցիտիա), որի վրա կան փշեր՝ տիրոջ մարմնին կպչելու համար։ Տեգումենտի տակ տեղադրված են օղակաձև և երկայնակի մկանները, որոնց կազմությունը նման է տուրբելարիաների համապատասխան գոյացումներին։ Շնչում են մաշկով։ Արյունատար օրգաններ չունեն։ Տրեմատոդների տեգումենտը բաղկացած է երկու շերտից՝ արտաքին՝ անկորիզ և ներքին՝ կորիզավոր։ Արտաքին շերտը ցիտոպլազմային ջղերով միցած է պարենքիմայի մեջ ընկղմված ներքին շերտի հետ։ Արտաքին անկորիզ շերտը պարունակում է բազմաթիվ միտոքոնդրիումներ, վակուոլներ, նրա մակերեսը ծածկված է խիտ պլազմատիկ թաղանթով (կուտիկուլայով), որի վրա հաճախ հանդիպում են փշեր՝ տիրոջ մարմնին կպչելու համար։ Արտաքին շերտի տակ գտնվում է բազալ թաղանթը, հետո օղակաձև, թեք և երկայնակի մկանները։ Տեգումենտը և նշված մկանները միասին կազմում են մաշկամկանային պարկը։ Վերջինս լցված է շարակցական հյուսվածքով՝ պարենքիմայով, որի մեջ կատարվում է նյութափոխանակություն, կուտակվում ածխաջուր՝ գլիկոգեն։
Արտաթորության համակարգի առանձնահատկություններ
Ամենաբարակ խողովակի մի ծայրը կույր է, այն պարփակված է ծայրային (տերմինալ) բջիջով, որը տանձաձև է, ունի աստղանման ելունդներ և խոռոչ։ Ամեն մի տերմինալ բջջի խոռոչի մեջ տեղադրված է երկար թարթիչներից բաղկացած փունջ, որն անընդհատ շարժվում է և հիշեցնում հուրի տատանումները (այդ պատճառով տերմինալ բջիջները հաճախ անվանում են ՙառկայծող՚։ Ամեն մի տերմինալ բջջի և նրա ելունդների մեջ գտնվող խոռոչից սկիզբ է առնում ծորան։ Հարևան տերմինալ բջիջների ծորանները միանում են իրար և ստեղծում խոշոր ծորաններ։ Վերջիններս կրկին միանալով առաջացնում են զույգ, մարմնի աջ և ձախ կողմերում տեղադրված, երկայնակի գլխավոր արտաթորության խողովակներ, որոնք մեկ կամ մի քանի արտաթորության անցքով բացվում են դուրս։ Դիսիմիլյացիայի հեղուկ արգասիքները և ավելորդ ջուրը մարմնի պարենքիմայից թափանցում են արտաթորության օրգաններ և տերմինալ բջիջների թարթիչների փնջերի, ինչպես նաև խողովակների ներսի պատերի թարթիչների անընդհատ շարժման շնորհիվ արտահանվում դուրս։ Ծովային անաղիքավոր և բազմաճյուղ աղիքավոր տուրբելարիաների մոտ պրոտոնեֆրիդները թույլ են զարգացած։ Այն հավանաբար, կապված է աղային պայմաններում բնակվելու հետ, որտեղ օրգանիզմը չի ծանրաբեռնվում ջրով։ Մոնոգենետիկ որդերի արտաթորության օրգանները ներկայացված են զույգ, բաժանված պրոտոնեֆրիդային խողովակներով։ Գլխավոր էքսկրետոր արտազատական խողովակները վերջանում են մարմնի ետին ծայրում զույգ արտաթորության անցքով։ Դիգենետիկ որդերի արտաթորության օրգանները ներկայացված են տիպիկ նախերիկամներով (պրոտոնեֆրիդներով)։ Ոմանք ունեն բարդ, ճյուղավորված արտաթորության խողովակներ, որոնք միանալով առաջացնում են կենտ խողովակ և բացվում դուրս մեկ անցքով։ Ժապավենաձև որդերի արտաթորության օրգանները ներկայացված են պրոտոնեֆրիդներով։ Տերմինալ բջիջներն իրենց ՙթարթչային հուրով՚ ցրված են պարենքիմայի մեջ։ Նրանցից սկսվող ծորանները միանում են իրար և կազմում մեջքի զույգ խողովակներ։ Այս խողովակները սկսվում են մարմնի ետին ծայրից, գնում մինչև սկոլեքսը, իջնում մարմնի որովայնային կողմը և վերադառնում նրա ետին ծայրը։ Որովայնային զույգ խողովակները ամեն պրոգլոտիդի ետին մասում միանում են իրար լայնակի խողովակներով (կոմիսուրներով)։ Վերջին պրոգլոտիդում որովայնային խողովակները միաձուլվում և ստեղծում են միզապարկ, որը բացվում է դուրս՝ արտաթորության անցքով։ Հետագայում, երբ սեռահասուն պրոգլոտիդները պոկվում են ստրոբիլից, ծայրային պրոգլոտիդի մոտ առաջանում է չորս՝ երկու մեջքային և երկու որովայանյին երկայանակի խողովակների արտաթորության անցք։ Որոշ ցեստոդների արտաթորության համակարգը ցանցանման է։ Բոլոր խողովակները ի վերջո միանում են իրար և մարմնի ետին ետին ծայրում բացվում դուրս՝ մեկ արտաթորության անցքով։
Զգայարաններ
Տուրբելարիաներն ունեն մի շարք զգայարաններ՝ տանգո- քեմո- և ֆոտոռեցեպտորներ, հավասարակշռության օրգաններ։
Տանգոռեցեպտորներ
Տանգոռեցեպտորները ներկայացված են մաշկի մեջ ցրված ծայրամասային նյարդային ճյուղերին միացած շոշափելիքի բջիջներով, որոնք ունեն զգայուն թարթիչներ։ Շոշափելիքի թարթիչավոր բջիջները տարածված են ամբողջ մարմնով, բայց նրանք շատ են հատկապես մարմնի առջևի ծայրում և նրա կողքերին։ Մեխանիկական և քիմիական արտաքին գրգիռները անմիջապես ազդում են թարթիչների (մտրակների) վրա։ Թարթիչները միացած են շոշափելիքի բջիջներին, իսկ վերջիններս՝ գլխային հանգույցին։ Այսպիսի կազմությունը ապահովում է կենդանու ընդհանուր կենտրոնացված ռեակցիան։ Ոմանք ունեն նաև ջրի շարժումը (հոսանքը) ընկալող զգայարաններ։ Քիմիական զգայարանները ներկայացված են կամ՝ գլխի կողքերին տեղադրված թարթիչային փոսերով, կամ՝ փորի վրա գտնվող թարթիչային ակոսներով, կամ՝ կլանի վրա տեղադրված օղակաձև թարթիչային ակոսով։ Տուրբելարիաների մեծ մասը ունի մեկ կամ մի քանի զույգ (ոմոնք 1000-ից ավելի) աչքեր, որոնք գտնվում են մարմնի առջևի մասի մաշկի էպիթելի տակ։ Աչքերը բաղկացած են պիգմենտային գավաթիկից և տեսողական բջիջներից։ Պիգմենտային գավաթը բաղկացած է մեկ մեծ, կամ մի քանի փոքր պիգմենտային բջիջներից, որոնք իրենց գոգավոր կողմով ուղղված են դեպի մարմնի մակերեսը։ Գավաթի մեջ տեղադրված են մեկ կամ մի քանի գնդասեղաձև տեսողական բջիջներ։ Այս բջիջների լայնացած մասը գտնվում է գավաթի ուռուցիկ կողմում, իսկ նեղ մասը գավաթի գոգավոր կողմում։ Տեսողական բջիջներից սկսվում են տեսողական մանրաթելերը, որոնք միանալով ձևավորում են տեսողական նյարդը։ Այն դուրս է գալիս աչքի գոգավոր կողմից և գնում է միանում ուղեղի հետ։ Տուրբելարիաների աչքերը կոչվում են դարձված (ինվերտացած), որովհետև լույսը սկզբում անցնում է տեսողական բջջի պլազմայով և հետո հասնում նրա լուսազգայուն մասին (ցուպիկներին, սրվակներին)։ Տուրբելարիաների մեծ մասն ունի նաև հավասարակշռության օրգան՝ պարփակված բուշտ (ստատոցիստ), որի մեջ տեղադրված է ածխաթթվային կրից բաղկացած քարը (ստատոլիտ, օտոլիտ)։ Հավասարակշռության օրգանը գտնվում է գլխային հանգույցի մոտ և կապված է վերջինիս հետ։
Բազմացման առանձնահատկություններ
Թարթիչավոր որդերը բազմանում են անսեռ և սեռական եղանակով։ Անսեռ բազմացումը որոշ եռաճյուղաղիքավոր տեսակների մոտ դիտվում է ամռանը։ Որդերի մարմինը սկզբում կիսվում է երկու մասի։ Գոյացած զույգ դուստր առանձնյակները, մինչև իրարից անջատվելը, նորից կիսվում են և այսպես գոյանում է 4 և ավելի առանձնյակներից (զոոիդներից) բաղկացած շղթա։ Զոոիդների մոտ գոյանում են պակասող օրգանները և նրանք դառնում են ինքնուրույն օրգանիզմներ։ Նշված որդերը աշնանն անցնում են սեռական բազմացման։ Սեռական բազմացման համար թարթիչավոր որդերն ունեն համապատասխան օրգաններ, որոնք բավականին բարդ են ու բազմազան։ Տուրբելարիաների մեծ մասը հերմոֆրոդիտ (երկսեռ) է, քչերը բաժանասեռ։ Արական սեռական գեղձերը՝ սերմնարանները, ներկայացված են խոշոր կենտ, կամ զույգ, բազմաթիվ մանր գոյացումներով։ Օրինակ, կաթնագույն պլանարիայի սերմնարանները բազմաթիվ են, մանր, պարենքիմայի մեջ ցրված։ Նրանցից սկիզբ են առնում սերմնածորանները։ Վերջիններս միանալով կազմում են զույգ սերմնատար խողովակներ, որոնցից մեկը գտնվում է որդի մարմնի աջ, մյուսը՝ ձախ կողմում։ Այդ զույգ սերմնատար խողովակները որդի մարմնի ետին ծայրում միանում են սերմնափամփուշտին։ Իգական սեռական գեղձերը՝ ձվարանները կամ մանր են ու շատ, կամ խոշոր են ու քիչ։ Նրանք երբեմն զույգ են։ Օրինակ ստորակարգ տուրբելարիաներն ունեն բազմաթիվ մանր պարզ կազմության ձվարաններ, որոնք արտադրում են ինչպես ձվաբջիջ այնպես ել ձվաբջջի համար սննդային (դեղնուցային) կճեպային նյութեր։ Ստորակարգ տուրբելարիաները չունեն իգական այլ օրգաններ՝ ձվատար, սեռական անցք։
Բարձրակարգ տուրբելարիաների մի շարք ներկայացուցիչների ձվարանն ունի դիֆերենցված երկու բաժին, որոնցից մեկում արտադրվում է ձվաբջիջ, մյուսում՝ դեղնուց։ Կաթնագույն պլանարիայի իգական սեռական օրգանները, բացի զույգ ձվարաններից, ներկայացված են զույգ ձվատարներով, որոնք մարմնի ետին ծայրում միանում և կազմում են կենտ ձվատար։ Վերջինս բացվում է սեռական կոյանոցի մեջ, արական օրգանի՝ ցիրուսի գրպանի կողքին։ Կոպուլյացիայի ժամանակ զույգ պլանարիաներից ամեն մեկն իր զուգավորման օրգանը՝ ցիրուսը մտցնում է մյուսի զուգավորման պարկի սերմնաընդունիչի մեջ և լցնում այն սերմով։ Այլ կերպ ասած դիտվում է ներքին և խաչաձև սերմնավորում։ Սեռական կոյանոցում բեղմնավորված և դեղնուցով հագեցած ձվաբջիջները շրջապատվում են կճեպային գեղձի և դեղնուցային բջիջների արտազատուկով և ձևավորում բոժոժ։ վերջինս պարունակում է 20-ից մինչև 40 ձվաբջիջ և մեծ քանակությամբ դեղնուցային բջիջներ։ Բոժոժը ամրացվում է ստորջրյա առարկաներին։ Տուրբելարիաների մեծ մասի սաղմանային զարգացումը կատարվում է ուղղակի եղանակով։ Ոմանց մոտ դիտվում է կերպարանափոխություն։ Կերպարանափոխության դեպքում ձվաբջջից դուրս է գալիս այսպես կոչված մյուլլերյան թրթուր։ Թարթիչավոր որդերին յուրահատուկ է ռեգեներացիայի բարձր հատկություն՝ նրանց մարմնի շատ փոքր մասից կարող է վերականգնվել ամբողջ որդը։ Թարթիչավոր որդերի շատ տեսակների առանձնյակներ ընդունակ են բաժանվելու մասերի և հետո ամեն մի մասից վերականգնելու լրիվ օրգանիզմ։ Այս պրոցեսը հայտնի է որպես ինքնահատում, որը համարվում է անսեռ բազմացման ձև։ Կաթնագույն պլանարիա։ Կաթնագույն պլանարիան 1-2 սմ երկարությամբ, տերևաձև մարմնով որդ է։ Ապրում է լճակներում, գետերի հատակին։ Վարում է մեծ մասամբ թաքնված կենսակերպ։ Պլանարիա կարելի է գտնել քարերի, ջրի մեջ գտնվող տերևների, կոճղերի ստորին մակերեսին։ Պլանարիայի մարմինը ամբողջապես պատված է թարթիչներով, որոնք տեղաշարժման դեր են կատարում։ Մարմնի հետևի մասը սուր է, առջևի ծայրը՝ լայնացած և կողքերին ունի մեկական կարճ ելուստներ, որոնք շոշափելիքիօրգաններ են։ Մարմնի առջևում են գտնվում նաև պլանարիայի երկու սև աչքերը։ Որդը դանդաղ սուզվում է ջրի հատակը, երբեմն էլ բարձրանում վերին շերտերը, որտեղ լողում է թարթիչների օգնությամբ։ Պլանարիայի մաշկի տակ գտնվում են օղակաձև, երկայնակի և շեղ դասավորված մկաններ։ Մաշկը և մկանային շերտերը սերտաճել են և կազմում են որդի մաշկամկանային պարկը։ Պլանարիան եռաշերտ կենդանի է՝ կազմված է էկտոդերմից, էնտոդերմից և մեզոդերմից, ունի հյուսվածքների չորս տիպ։ Պլանարիան չունի շնչառական հատուկ համակարգ։ Թթվածինը նրա օրգանիզմ է անցնում մարմնի ամբողջ մակերեսով։ Դրան նպաստում է մարմնի տափակ լինելը։ Ծծող որդերի սեռական համակարգը հերմոֆրոդիտային է։ Արական սեռական օրգանները ներկայացված են մեկ-երկու կամ շատ սերմնարաններով, նրանցից սկսվող սերմնածորաններով, որոնք միանալով ստեղծում են ընդհանուր սերմնատար։ Այն վերջանում է խիտինային ասեղներով և կարթերով զինված կոպուլյատիվ օրգանով։ Մոնոգենոիդներին բնորոշ է ինչպես խաչաձև բեղմնավորում, այնպես էլ ինքնաբեղմնավորում։ Ոմանք ունեն ինքնաբեղմանվորումն արգելակող հարմարանքներ։ Դիգենետիկ ծծող որդերի մեծամասնությունը հերմաֆրոդիտ է։ Իգական սեռական ապարատը բաղկացած է կենտ ձվարանից, ձվատարից, ձվատարի լայնացած մասից և դեղնուցարաններից։
Ժապավենաձև որդերի սեռական համակարգը քիչ բացառությամբ, հերմաֆրոդիտային է։ Արական և իգական սեռական օրգաննները տեղադրված են ամեն մի պրոգլոտիդում և կապված չեն մյուս հատվածների համապատասխան օրգանների հետ։ Արական և իգական սեռական օրգաններն առաջանում են հաջորդաբար։ Ցեստոդները բազմանում են ինքնաբեղմնավորմամբ կամ փոխադարձ բեղմնավորմամբ։ Բոլոր ցեստոդները զարգանում են տերափոխությամբ։ Մի խումբ մակաբույծների կենսացիկլը ընթանում է երկու (միջակա և վերջնական), մյուս խմբինը՝ երեք (միջակա, լրացուցիչ և վերջնական) տերերի օրգանիզմում։ Որոշ մակաբույծների կենսացիկլին մասնակցում են նաև պահեստային տերեր, որոնց օրգանիզմում նրանք կարող են կուտակվել և երկար ժամանակ մնալ։ Միջակա տիրոջ օրգանիզմում բնակվում է ոչ սեռահասուն որդը, իսկ վերջնական տիրոջ օրգանիզմում՝ սեռահասուն մակաբույծը։ Ջրում կամ միջակա տիրոջ օրգանիզմում ձվաբջջից դուրս է գալիս թրթուր, որը իրենից ներկայացնում է գնդաձև կամ ձվաձև, շարժուն, կարթեր և թափանցման գեղձեր ունեցող մանրադիտակային սաղմ։ Միջակա տիրոջ օրգանիզմում շարունակվում է թրթուրի հետագա զարգացումը։ Այստեղ տարբեր տեսակների մոտ գոյանում են տարբեր տիպի թրթուրներ՝ որդաձև, որը կոչվում է պրոցերկոիդ կամ պլերոցերկոիդ, բշտաձև կամ ցիստային՝ ցիստոցերկ (ֆինա), ցիստոցերկոիդ, ցենուր, էխինոկոկկ և այլն։ Բշտաձև ցիստոցերկը ընդունակ է անսեռ բազմացման, որը կատարվում է բողբոջմամբ։ Այս եղանակով բուշտի մեջ գոյանում է նոր դուստր սկոլեքս և ձևավորում ցենուր։ Եթե նշված բշտի մեջ բողբոջմամբ գոյանում են դուստր և թոռնիկ գնդիկներ, այն կոչվում է էխինոկոկկ։ Թարթիչավոր որդերը բշտային փուլում երկար տարիներ մակաբուծում են ու անսեռ եղանակով բազմանում։ Այդ պատճառով նրանք համարվում են ցեստոդների անսեռ սերունդ։ Ժապավենաձև որդերի դասը բաժանվում է երկու՝
Ֆիլոգենիան
Բազմաբջիջ կենդանիների նախնիները հավանաբար եղել են միաբջիջ, հետերոտրոֆ, մտրակաօձիքավոր, գաղութային կենդանիները։ Գնդաձև, միատեսակ, մտրակակիր բջիջներից բաղկացած նախակենդանիների գաղութն էվոլյուցիայի ընթացքում փոխակերպվել է ավելի բարդ, ինքնուրույն, բազմաբջիջ ֆագոցիտելային նման օրգանիզմի։ Միաշերտ, տարբեր ֆունկցիա կատարող բջիջներից բաղկացած ֆագոցիտելային կարելի է համարել բոլոր բազմաբջիջ կենդանիների ելակետային նախնի։ Ըստ գիտնական Ա. Վ. Իվանովի տեսության, ֆագոցիտելանման նախնիից երեք տարբեր ճյուղերով զարգացել են հետևյալ օրգանիզմները՝
Տուրբելարիաների դասի մեջ ամնեապարզ կազմությունն ունեն ազատաբնակ, անաղիքավոր, թարթիչավոր որդերը, որոնցից հետագայում հավանաբար առաջացել են մյուս ազատաբնակ կենդանիները՝ ուղիղաղիքավոր, եռաճյուղաղիքավոր և բազմաճյուղաղիքավոր որդերը։ Ջրավազանների հատակային նստվածքների վրայով սողալու հետևանքով տուրբելարիաների մեծ մասի մոտ ճառագայթային համաչափությունը փոխվել է երկկողմ համաչափության։ Միաժամանակ նյարդային համակարգը, բազմաթիվ երկայնակի բների կրճատմամբ (11 զույգից մինչև 1 զույգ) և գլխուղեղի մարմնի առջևի ծայրը տեղափոխման հետևանքով, ճառագայթային (օրտոգոն) տիպից անցել է երկկողմ համաչափության տիպի։ Որդերի մոտ ձևավորվել է մարմնի առջևի ծայրը՝ իր զգայարաններով, որովայնային և մեջքային կողմերը։ Կեր փնտրելու կամ զավթելու համար բերանի անցքը, որը նախնիների մոտ գտնվում էր մարմնի ետին ծայրում, տեղափոխվել է նրա որովայնային կողմը և հետո առջևի ծայրը։
Տափակ որդերի տիպի մյուս երեք դասերի՝ մոնոգենոիդների, տրեմատոդների և ցեստոդների ներկայացուցիչներն իրենց ընդհանուր կազմությամբ, նյարդային, արտաթորության և մարսողության համակարգերով, շատ նման են ազատաբնակ տուրբելարիաներին՝ հատկապես ուղւղաղիքավորների կարգի ներկայացուցիչներին։ Տրեմատոդների և ուղիղաղիքավոր տուրբելարաիների նյարդային համակարգի նմանությունը ցույց է տալիս նրանց սերտ ազգակցությունը։ Ենթադրվում է, որ տերմատոդները առանձնացել են ուղւղաղիքավոր տուրբելարիաներից՝ մակաբուծության անցնելու հետևանքով։ Մոնոգենոիդները մի շարք արտաքին հատկանիշներով նման են տրեմատոդներին (դիգենետիկ ծծիչավոր որդերին), բայց տարբերվում են նրանցից նյարդային և սեռական համակարգերի կազմությամբ։ Մոնոգենոիդները, ինչպես տրեմատոդները հավանաբար առաջացել են նույնպես ուղղաղիքավոր որդերից, բայց վերջինների այլ խմբից։ Ցեստոդների և մոնոգենոիդների թրթուրների ամրացման ապարատները իրար նման են։ Օրինակ՝ մոնոգենոիդների թրթուրի մարմնի ետին ծայրում տեղավորված է զինված սկավառակ, իսկ ցեստոիդների թրթուրը՝ օնկոսֆերան, ունի երեք զույգ կարթ կամ կարթերով զինված պոչային հավելուկ։ Կարելի է ասել, որ այդ երկու գոյացությունները հոմոլոգ են։ Երիզորդների և թարթիչավոր որդերի արտաթորության համակարգերը շատ նման են իրար։ Այդ հանգամանքը թույլ է տալիս ենթադրելու, որ մոնոգենոիդները և երիզորդները առաջացել են մեկ ընդհանուր նախնիից՝ ուղղաղիքավոր որդերից։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Որդեր Կատեգորիա:Կենդանիներ
Դմիտրովկա (գյուղ, Շախտյորսկի շրջան)
Դմիտրովկա (Дмитрівка), գյուղ Ուկրաինայի Դոնեցկի մարզի Շախտյորսկի շրջանում։ Բնակավայրը նախկինում նաև անվանվել է Սլոբոդա Դմիտրիևկա Իլովայսկայա։ Հիմնադրվել է 1777 թվականին։
2001 թվականի տվյալներով Դմիտրովկա գյուղում բնակվում էր 3 370 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Դոնեցկի մարզի Շախտյորսկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1777 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
(652) Յուբիլատրիքս
(652) Յուբիլատրիքս (Jubilatrix), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1907 թվականի նոյեմբերի 4-ին Յոհան Պալիսայի կողմից Վիեննայում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,555411 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,2347 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,8761 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1492,07 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,241275 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 15,76° անկյուն։
Դրախտ (լեռ)
Դրախտ, լեռ Թուրքիայում, Ծաղկանց լեռներում։ Ըստ Ղևոնդ Ալիշանի Դրախտ է կոչվել Ծաղկանց լեռների հյուսիսային մասը, որտեղ գտնվում էր ոսկի կամ ոսկիք վայրը՝ Արածանիի ակունքի շրջանը ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Թուրքիայի լեռներ Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի լեռներ
Ուլրիքեն (լեռ)
Ուլրիքեն (Ulriken), լեռ Նորվեգիայում։ Այն գտնվում է Բերգենի՝ Նորվեգիայի մեծությամբ երկրորդ գաղաքի հարակից տարածի Բերգենի յոթ լեռներ (De syv fjell) համակարգի կազմում։ Ուլրիքենի բարձրությունը ծովի մակարդակից կազմում է 643 մետր (ըստ այլ աղբյուրների 642 մետր կամ 640 մետր ։ Լեռան գագաթին գտնվում է հեռուստատեսային և ռադիոսփռման աշտարակները, ինչպես նաև սրճարան և դիտակետեր՝ հեռադիտակներով զինված։
Զբոսաշրջային երթուղիներ
Դեպի Ուլրիքենի կատար կարելի է հասնել Ուլրիքսբանեն (Ulriksbanen) ճոպանուղով։ Մինչև դրա ստորին հատված կարելի է հասնել ավտոբուսով Բերգենի կենտրոնից։ Մինչև գագաթ կարելի է բարձրանալ նաև ոտքով, սակայն հետիոտների համար ճանապարհները հստակ գծանշված չեն։ Լավ եղանակին Ուլրիքենի գագաթից բացվում է հիանալի տեսարան դեպի Բերգեն քաղաքը, ինչպես նաև հարակից ֆյորդերը, լեռներն ու կղզիները։
Ուլրիքենից արևելք սկսվում է քարապատ-լեռնային մի տեղանք, որի անվանումն է Վիդդեն (Vidden): Ամենահայտնի զբոսաշրջային-սպորտային երթուղիներից մեկն է համարվում այդ լեռնային տեղանքից դեպի Ֆլյոյեն (Fløyen) ճանապարհը, որը վեր է խոյանում քաղաքի կենտրոնի դիմաց։ Այս երթուղին զբաղեցնում է մոտավորապես 4-ից 5 ժամ և հասնում է մինչև այդ լեռնազանգվածի ամենաբարձր գագաթը՝ Սթորֆյելլեթ (Storfjellet, թարգմանաբար այն բառացի լինում է «մեծ լեռ»), որի բարձրությունը ծովի մակարդակից հասնում է շուրջ 662 մետրի (ըստ այլ աղբյուրների այն կազմում է 673 մետր ):
Թունելներ
Ուլրիքեն լեռան հյուսիսային հատվածի տակով անցնում է Նորվեգիայի ամենաերկար երկաթուղային թունելներից մեկը, որը կոչվում է Ուլրիքսթունելեն (Ulrikstunnelen): Վերջինիս երկարությունը կազմում է 7670 մետր։ Այն միացնում է Բերգեն և Արնա բնակավայրերի երկաթուղային կայարանները։ Ուլրիքսթունելեն շահագործման է հանձնվել 1964 թվականի։ Այս երկաթգծով են երթևեկում նաև Օսլո-Բերգեն գնացքները։ Ներկայիս դրությամբ այն ունի մեկ երկաթուղագիծ. հեռանկարում ծրագրավորված է այն դարձնել երկու։ Նաև ուզում են դրան զուգահեռ ավտոմոբիլային ճանապարհ կառուցել, որը կոչվելու է Արնաթունելեն (Arnatunnelen):
Պատմություն
1853 թվականին Բերգենի մի խումբ բնակիչների հետ Ուլրիքեն է բարձրացել աշխարհահռչակ նորվեգացի դրամատուրգ Հենրիկ Իբսենը։ Այդ լեռան տպավորությունների ներքո ականավոր դրամատուրգը թղթին է հանձնել «Vi vandrer med freidig mot» բանաստեղծությունը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Նորվեգիայի լեռներ Կատեգորիա:Բերգենի աշխարհագրություն Կատեգորիա:Բերգեն Կատեգորիա:Նորվեգիայի տեսարժան վայրեր Կատեգորիա:Լեռնագագաթներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Եվրոպայի լեռներ
Ուլրիխ Ցազիուս
Ուլրիխ Ցազիուս կամ Ցեզիուս (Ulrich Zäsy կամ Zase, լատինացված տարբերակով՝ Huldrichus Zasius. ), գերմանա-շվեյցարական օրենսգետ։
Կենսագրություն
Ծնվել է 1461 թվականին գերմանական Կոնստանց քաղաքում։ 20 տարեկանում սկիզբ դնելով իր գիտական գործունեությանը՝ որպես իր ազգանուն գործածության մեջ է դրել Ցազիուս լատինացված անվանաձևը։ Բրայսգաուի Ֆրայբուրգում աշխատել է նախ՝ որպես նոտար, սինդիկ, այնուհետև՝ իբրև տեղի համալսարանի իրավագիտության պրոֆեսոր։ Լինելով խոր ու բազմակողմանի գիտելիքների տեր անձնավորություն՝ նա պատվավոր տեղ է զբաղեցրել իրավունքի լավագույն գիտակների շարքում։ Գերմանիայի տարբեր ծայրերից նրան են դիմել խնդրահարույց հարցերով՝ իբրև մի պատկառելի պատգամախոսի։ Մասնագիտական գիտելիքների հետ մեկտեղ նա հիանալի տիրապետել է ճարտասանական հմտությունների և կարողացել է կենդանություն հաղորդել մինչև անգամ չոր համարվող թեմաներին։ Պատահական չէ, որ նրա դասախոսություններին հաճախել են բազմաթիվ ունկնդիրներ, նույնիսկ ոչ իրավագիտական բաժինների ուսանողներ։ Նրա դասախոսությունները հաճույքով ունկնդրել են նաև հետագայում անվանի աստվածաբան դարձած Յոհաննես Էկը, Ժիլբեր Կուզենը ...
Իրատեսական (ռեալիստական) իրավաբանական գաղափարը Ցազիուսն առանձնակի արդյունավետությամբ է կիրառել Ֆրայբուրգի մունիցիպալ իրավունքի ( Stadtrecht ) մասին գրած աշխատության մեջ, որն ավարտել ու հրատարակել է 1520 թվականին ։ 1550 թվականին Լիոնում հրատարակվել է Ուլրիխ Ցազիուսի աշխատությունների վեցհատորյակը։
Նա ընկերական հարաբերություններ է պահպանել իր նշանավոր ժամանակակիցներից շատերի, այդ թվում՝ Էրազմ Ռոտերդամցու, Վիլլիբալդ Պիրկհայմերի (Willibald Pirckheimer) հետ։ Ենթադրվում է, որ նկարիչ Արչիմբոլդոն հենց նրան է պատկերել 1566 թվականին իր ստեղծած «Իրավաբանը» աշխատանքում։
Հիշատակ
Ուլրիխ Ցազիուսի անունը կրող մեկական փողոց կա Գերմանիայի Ֆրայբուրգ և Կոնստանց քաղաքներում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Գիտնականներ Կատեգորիա:Գերմանացի գիտնականներ Կատեգորիա:Իրավագետներ Կատեգորիա:Գերմանացի իրավագետներ‎ Կատեգորիա:Բնօրինակում անաղբյուր հոդվածներ
Եկեղեցու Ղաշ
Եկեղեցու ղաշ, բլուր Լոռիում, Ձորագետի հովտում։ Բլրի գագաթին կա սրբատաշ քարից շինված մի մատուռի ավերակ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Բլուրներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Հայաստանի բլուրներ
Թվային արվեստ
Համակարգչային արվեստ (Digital art), ինչպես նաև թվայնացված արվեստ, թվային արվեստ՝ մեդիաարվեստի ուղղություն, հիմնված ինֆորմացիոն (համակարգչային) տեխնոլոգիաների վրա, որի արդյունք են հանդիսանում թվային տեսքով գեղարվեստական ստեղծագործություններ։
Տարբերակիչ հատկանիշներ
Չնայած, տերմինը կարող է վերաբերվել արվեստի ստեղծագործություններին՝ ի սկզբանե ստեղծված ուրիշ մեդիաներով կամ սկանավորվածներով օգտագործվող, այն միշտ վերաբերվում է արվեստի ստեղծագործություններին, որոնք մոդիֆիկացված են եղել համակարգչային ծրագրերի օգնությամբ։
Այս պահին «համակարգչային գրաֆիկա» հասկացությունը ներառում է որպես նոր՝ թվային հիմքով, միջավայր տեղափոխված ավանդական մշակույթի ստեղծագործություն, սկզբնական նյութական կրիչի նմանեցվող (երբ, օրինակ, որպես հիմք վերցրվում է սկանավորված կամ թվային նկար), կամ ի սկզբանե համակարգչի կիրառությամբ ստեղծված, այնպես էլ սկզբունքայնորեն նկարչական ստեղծագործությունների նոր ձևերը, որոնց գոյության հիմնական միջավայր հանդիսանում է համակարգչային միջավայրը։
Գրականություն
Կատեգորիա:Համակարգչային արվեստ Կատեգորիա:Համակարգչային գրաֆիկա
.lc
.lc, Սենտ Լյուսիայի վերին մակարդակի ազգային դոմենն է։
Արտաքին հղումներ
lc
Toppdomän
Դեզիրուտ
Դեզիրուտ, գետ Ուրմիա լճի ավազանում։ Հիշատակում է Ղ. Ալիշանը («Տեղագիր Հայոց Մեծաց», էջ 16) ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իրանի գետեր
Մոլյանո
Մոլյանո (Mogliano), կոմունա Իտալիայում, գտնվում է Մարկե շրջանում՝ Մաչերատա պրովինցիայում։ Բնակչությունը կազմում է 4929 մարդ (2008 թվականի տվյալներով), բնակչության խտությունը՝ 170 մարդ/կմ²։ Տարածքը կազմում է 29 կմ²։ Փոստային ինդեքս՝ 61010։ Հեռախոսային կոդ՝ 0733։
Ժողովրդագրություն
Բնակչության գրաֆիկը.
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իտալիայի քաղաքներ
Լիսաբոնի համալսարան
Լիսաբոնի համալսարան (Universidade de Lisboa [univɨɾsi'dad(ɨ) dɨ liʒ'boɐ]), Պորտուգալիայի ամենամեծ համալսարաններից մեկն է։
Թվեր և փաստեր
Համալսարանում սովորում են ավելի քան 20 000 աշակերտներ 8 ֆակուլտետներում։ Համալսարանի ընդհանուր մակերեսը կազմում է մոտ 146 000,00 մ2 ։
Պատմություն
Համալսարանի պատմությունը սկիզբ է առնում 1290 թվականից։ Երբ թագավոր Դինիշ I-ը իր «Magna Charta Priveligiorum» հրամանով Լիսաբոնում ուսումնական հաստատություն հիմնադրեց` «Studium Generale» անունով (Estudo Geral): 1537 թվականին այն թարգմանվեց Կոիմբրիում, որն այժմ հայտնի է որպես Կոիմբրայի համալսարան։
1911 թվականին` միապետության փլուզումից հետո, Լիսաբոնի համալսարանը հիմնադրվեց ևս մեկ անգամ։
1992 թվականից համալսարանի կազմի մեջ է մտել նաև Լիսաբոնի աստղադիտարանը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Պորտուգալիայի համալսարաններ Կատեգորիա:1911 հիմնադրումներ Պորտուգալիայում
Միքայել Հովհաննիսյան (ազատամարտիկ)
Միքայել Հովհաննիսյան (հուլիսի 11, 1961, Կարմիր Շուկա, Մարտունու շրջան - մարտի 6, 1996, Ներքին Վեյսալու, Ֆիզուլիի շրջան), ազատամարտիկ հրամանատար։ ՊԲ կապիտան (1997, հետմահու)։ 1979-1981 թվականներին ծառայել է ԽՍՀՄ Զինված ուժերում։
Միքայել Հովհաննիսյան հետմահու պարգևատրվել է Արցախի Հանրապետության «Մարտական խաչ» 1-ին աստիճանի շքանշանով։ Նրա աճյունը ամփոփված է Կարմիր Շուկա բնակավայրում։
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ Կատեգորիա:Հուլիսի 11 ծնունդներ Կատեգորիա:1961 ծնունդներ Կատեգորիա:Մարտի 6 մահեր Կատեգորիա:1996 մահեր
Վալտեր Լակեր
Վալտեր Զեև Լակեր (Walter Ze'ev Laqueur, ), ամերիկացի պատմաբան և քաղաքագետ։
Կենսագրություն
Ծնվել է 1921 թվականի մայիսի 26-ին Գերմանիայի Բրեսլաու քաղաքում (այժմ՝ Վրոցլավ, Լեհաստան) հրեական ընտանիքում։ 1938 թվականին Գերմանիայից փախել Է Պաղեստին։ Նրա ծնողները չեն կարողացել հեռանալ և Հոլոքոստի զոհ են դարձել։ Երուսաղեմում հրեական համալսարանի առաջին կուրսի ավարտից հետո նա 1939-1944 թվականներին աշխատել է Կիբուցում ։ 1944 թվականին նա տեղափոխվել է Երուսաղեմ, որտեղ մինչև 1953 թվականը աշխատել է որպես լրագրող ։ 1955 թվականից ապրել է Լոնդոնում։