cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Տարածաժամանակ
Տարածաժամանակը հարաբերականության ընդհանուր տեսությունում
Հարաբերականության ընդհանուր տեսությունը համարում է, որ տարածաժամանակը կորանում է նյութի կամ էներգիայի առկայությամբ։ Այս կորությունը ներկայացվում է Ռիմանի թենզորի (տենզոր) օգնությամբ։ Հարաբերականության հատուկ տեսությունում Ռիմանի թենզորը միարժեքորեն զրո է, հետևաբար Մինկովսկու տարածությունը հարթ է։ Ցանկացած իրադարձության բավականաչափ փոքր շրջակայքում նրա հետ կապված բոլոր ժամանականման կորերը կլինեն նրանից դեպի անցյալ և ապագա ուղղված լուսային կոնի ներսում, իսկ տարածանման կորերը` դրսում։
Հարաբերականության ընդհանուր տեսությունում տարածաժամանակն ընդունվում է ողորկ և անընդհատ (հոծ), և ոչ միայն մաթեմատիկորեն։ Ի տարբերություն այս տեսության՝ քվանտային մեխանիկան ենթադրում է անօտարելի դիսկրետություն ֆիզիկայում։ Ցանկանալով այս երկու տեսությունները համաձայնեցնել՝ հաճախ ենթադրում են, որ տարածաժամանակը պետք է քվանտացնել շատ փոքր տիրույթներում՝ պլանկյան տիրույթին մոտ։
(3+1)-չափանի տարածաժամանակի առանձնահատուկ բնույթը
Տարածության՝ եռաչափ, իսկ ժամանակի միաչափ լինելու հանգամանքը ունի որոշակի առանձնահատուկ բնույթ։ Դեռ Իմանուիլ Կանտն է նկատել, որ բնության մեջ առկա որոշ տարածված ուժերի հակադարձ քառակուսային լինելը կարող է հետևանք լինել հենց տարածության եռաչափության։ 1920 թվականին Պոլ Էրենֆեստը ցույց տվեց, որ եթե տարածությունն ունենա 3-ից մեծ չափողականություն, ապա աստղի շուրջ մոլորակների ուղեծրերը չեն կարող լինել կայուն (էլեկտրոնի պարագայում նմանատիպ պնդումն ապացուցվեց 1963-ին Տանղերլինիի կողմից)։ Նա նաև ցույց տվեց, որ եթե տարածության չափողականությունը լինի զույգ, ապա ալիքի տարբեր մասեր կունենան տարբեր արագություններ, իսկ եթե լինի կենտ, ապա ալիքը կաղճատվի։ Միայն տարածության միաչափ կամ եռաչափ լինելու դեպքում է հնարավոր խուսափել այս խնդիրներից։ 1922-ին Հերման Վեյլը ցույց տվեց, որ Մաքսվելի էլեկտրադինամիկան աշխատում է միայն (3+1)-չափանի տարածաժամանակում։
Գերլարերի տեսությունը ենթադրում է, որ նյութը և էներգիան բաղկացած են փոքր լարերից, որոնք գտնվում են լրացուցիչ չափումներում, սակայն այդ լրացուցիչ չափումները գոյություն ունեն միայն պլանկյան տիրույթում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկա Կատեգորիա:Հարաբերականության հատուկ տեսություն Կատեգորիա:Հարաբերականության ընդհանուր տեսություն Կատեգորիա:Տարածություն Կատեգորիա:Ժամանակ Կատեգորիա:Գրավիտացիա
Լիրիո
Լիրիո (Lirio), կոմունա Իտալիայի Լոմբարդիա մարզի Պավիա գավառում ։ Բնակչությունը կազմում է 144 մարդ 2008 թվականի մարդահամարի տվյալների, բնակչության խտությունը կազմում է 83 մարդ/կմ²։ Զբաղեցնում է՝ 2 կմ2 տարածք։ Հեռախոսային կոդ՝ 0385։ Փոստային ինդեքս՝ 27043։
Ժողովրդագրություն
Բնակչության աճ
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր
Սիրոկորենե (գյուղ, Սիչովսկի շրջան)
Սիրոկորենե (Сырокоренье), գյուղ Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Սիչովսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 10 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Սիչովսկի շրջանի բնակավայրեր
Գետեր (Սասունի գավառ)
Գետեր, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Սասունում։ Գտնվում էր Հազզո-Խաբլջոզ գավառակում ։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Թուրքիայի գյուղեր
Լուիգե (գյուղական ավան, Կիիլի շրջան)
Լուիգե (Luige), գյուղական ավան Էստոնիայի Հարյումաա նահանգի Կիիլի շրջանում։
2011 թվականի տվյալներով գյուղական ավանում բնակվում էր 1280 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Հարյումաա նահանգի Կիիլի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղական ավաններ
Ռանիտիդին
Ռանիտիդին, որը բաց է թողնվում Զանտակ առևտրային անվանումով, նվազեցնում է ստամոքսահյութի արտազատումը ։ Այն լայնորեն կիրառվում է խոցային հիվանդության, գաստրոէզոֆագիալ ռեֆլյուքսի և Զոլլինգեր-Էլլիսոնի համախտանիշի բուժման ժամանակ ։ Կան նախնական տվյալներ եղնջացանի ժամանակ դրա արդյունավետության վերաբերյալ։ Այն կիրառվում է բերանի միջոցով, միջմկանային և ներերակային ։
Ռանիտիդինի կիրառման հետևանքով առաջացած ընդհանուր կողմնակի ազդեցություններին են պատկանում գլխացավը և ցավը կամ այրոցը, որոնք դրսևորվում են ներմուծման ժամանակ ։ Ավելի լուրջ կողմնակի ազդեցություններին են պատկանում լյարդի գործունեության խանգարումը, հազվասրտությունը, թոքաբորբը և ստամոքսի քաղցկեղը ։ Այն կարող է բերել նաև Clostridium difficile կոլիտի բարձր վտանգի ։ Սովորաբար այն անվտանգ է հղիության ժամանակ կիրառելիս ։ Ռանիտիդինը համարվում է H2-հիստամինային ընկալիչների պաշարիչ, որը արգելակում է հիստամինը, այսպիսով նվազեցնելով ստամոքսի բջիջներից արտազատվող թթվի քանակությունը ։
Ռանիտիդինը հայտնաբերվել է 1976 թվականին և շուկայահանվել է 1981 թվականին ։ Այն ներառված է Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության հիմնական դեղերի ցուցակում, որպես առողջապահության համակարգին անհրաժեշտ առավել արդյունավետ և անվտանգ դեղամիջոց ։ Այն հասանելի է որպես ջեներիկ (վերարտադրված) դեղ ։ 2015 թվականին զարգացող երկրներում դեղի մեծածախ գինը կազմել է մոտ 0,01-0,05 ԱՄՆ$ 1 դեղահատի համար ։ Միացյալ Նահանգներում այն կազմում է մոտ 0,05$ դեղաչափի համար ։ 2016 թվականին Միացյալ Նահանգներում ավելի քան 15մլն նշանակված դեղատոմսերից այն զբաղեցրել է 50-րդ տեղը ։
Դեղամիջոցներ
Ռանիտիդինի որոշ պատրաստուկներ բաց են թողնվում առանց դեղատոմսի տարբեր երկրներում։ Միացյալ Նահանգներում 75-150 մգ դեղահատերը բաց են թողնվում առանց դեղատոմսի։ Առանց դեղատոմսի բաղ թողնվող Զանտակը արտադրվում է Sanofi Consumer Healthcare ընկերության կողմից (նախկինում արտադրված Boehringer Ingleheim ընկերության կողմից)։ Ավստրալիայում և Մեծ Բրիտանիայում սուպերմարկետներում կան 150մգ դեղահատերի 7 կամ 14 դեղաչափեր, իսկ 150 մգ և 300 մգ դեղահատերի փոքր փաթեթները մտնում են 2 դեղամիջոցների ցուցակի (դեղերի և թույների միանվագ դուրս գրման ստանդարտ) մեջ։ Բարձր դեղաչափերը և մեծ փաթեթները դեռևս բաց են թողնվում դեղատոմսով։
Դեղաչափում
Խոցի բուժման համար հատկապես կարևոր է գիշերային դեղաչափը, քանի որ ստամոքսի/12-մատնյա աղու pH-ի բարձրացումը նպաստում է ապաքինմանը գիշերվա ընթացքում, երբ ստամոքսը և 12-մատնյա աղին դատարկ են։ Ու ընդհակառակը, ռեֆլյուքսի բուժման համար ավելի արդյունավետ են ցածր և ավելի հաճախակի դեղաչափերը ։
Զոլլինգեր-Էլլիսոնի համախտանիշով մարդկանց նշանակվել են ռանիտիդինի բարձր դեղաչափեր, առանց որևէ վնասի ։
Հակացուցումներ
Ռանիտիդինը հակացուցված է դեղամիջոցի նկատմամբ բարձր զգայունությամբ մարդկանց։
Կողմնակի ազդեցություններ
Հետևյալ կողմնակի ազդեցությունները գրանցված են որպես կլինիկական փորձարկումների ելքեր՝
Կենտրոնական նյարդային համակարգ
Հազվադեպ դրսևորվել են տկարություն, գլխապտույտ, քնկոտություն և անքնություն։ Տարեց ծանր հիվանդ պացիենտների մոտ նշվել են դարձելի հոգեկան ախտահարումներ, գրգռված վիճակ, ընկճվածություն և պատրանքներ ։ Համեմատած ցիմետիդինի հետ՝ ռանիտիդինը ԿՆՀ-ի և դեղորայքային փոխազդեցության տեսանկյունից ավելի քիչ կողմնակի ազդեցություններ է առաջացնում։
Սիրտանոթային
Ինչպես նաև տեղեկացվել է առիթմիաների մասին, ինչպիսիք են հաճախասրտությունը, հազվասրտությունը, նախասիրտ փորոքային պաշարումը և վաղաժամ փորոքային զարկերը ։
Աղեստամոքսային համակարգ
Այս խմբի բոլոր դեղերը կարող են առաջացնել վիտամին B12- ի անբավարարություն՝ վիտամին B12 ներծծման նվազեցման պատճառով ։ H2-հիստամինային ընկալիչների պաշարիչներ ընդունող տարեց հիվանդները ամենայն հավանականությամբ ավելի շատ են օգտագործում վիտամին B12, քան այդ դեղերը չընդունողները ։ H2-հիստամինային ընկալիչների պաշարիչները նաև կարող են նվազեցնել դեղերի ներծծումը (հակասնկային ազոլներ, կալցիումի կարբոնատ), որոնք պետք է ազդեն ստամոքսի թթվային միջավայրում ։ Բացի դրանից բազմաթիվ հետազոտություններ ցույց են տվել, որ H2-ընկալիչների արգելակիչները, ինչպիսիք են ռանիտիդինը, կարող են բարձրացնել ինֆեկցիոն դիարեայի (լուծ) վտանգը, ներառյալ՝ ճանապարհորդների դիարեան և սալմոնելոզը   ։ Վերջապես ճնշելով թթուներով միջնորդավորված ապիտակուցների ճեղքումը, ռանիտիդինը կարող է բերել սննդային կամ դեղորայքային ալերգիայի զարգացման բարձր վտանգի՝ չմարսված սպիտակուցների պատճառով, որոնք այնուհետև անցնում են աղեստամոքսային տրակտ, որտեղ առկա է սենսիբիլիզացիա (զգայունություն)։ Տվյալ դեղերն ընդունող պացիենտների օրգանիզմում սննդի ընդունման ժամանակ արտադրվում է ավելի բարձր մակարդակի իմունոգլոբուլին Е, անկախ նրանից, առկա էին նախկինում հակամարմիններ, թե ոչ ։ Նույնիսկ դեղի կիրառումը դադարեցնելուց ամիսներ անց, հետազոտություններում պացիենտների 6%-ի մոտ դեռ հայտնաբերվում էր իմունոգլոբուլին Е-ի բարձր մակարդակ։
Լյարդ
Նշվել են նաև լեղականգային հեպատիտի, լյարդային անբավարարության, հեպատիտի և դեղնախտի դեպքեր, որոնք պահանջում են դեղի ընդունման անհապաղ դադարեցում ։ Արյան անալիզները կարող են հայտնաբերել լյարդի ֆերմենտների բարձր մակարդակը և էոզինոֆիլիան, չնայած հեպատոտոքսիկության հազվագյուտ դեպքերում պահանջում են իրականացնել լյարդի բիոպսիա ։
Արյուն
Թրոմբոցիտոպենիան հանդիսանում է հազվագյուտ, բայց հայտնի կողմնակի ազդեցություն։ Դեղամիջոցներով դրդված թրոմբոցիտոպենիան սովորաբար տևում է շաբաթներ կամ ամիսներ, բայց զգայուն մարդու մոտ կարող է ի հայտ գալ դեղի ընդունումից 12 ժամվա ընթացքում։ Որպես կանոն, թրոմբոցիտների քանակությունը նորմայից նվազում է մինչև 80%, և թրոմբոցիտոպենիան կարող է կապված լինել նեյրոպենիայի և անեմիայի հետ ։
Մաշկ
Նկատվել են ցան, հազվադեպ էրիթեմայի, մազաթափության և անոթաբորբի դեպքեր ։
Հիվանդություններով պայմանավորված խնդիրներ
Ստամոքսի չարորակ նորագոյացությունների դեպքում ախտանշանների նվազումը, կապված ռանիտիդինի կիրառման հետ, չի բացառում ստամոքսում չարորակ նորագոյացությունների առկայությունը։ Բացի դրանից, լյարդի կամ երիկամների ախտահարման դեպքում ռանիտիդինը անհրաժեշտ է զգուշությամբ կիրառել։ Վերջապես պետք է խուսափել ռանիտիդինի կիրառումից պորֆիրիայի ժամանակ, քանի որ այն կարող է նպաստել նոպայի զարգացմանը ։
Հղիություն
Միացյալ Նահանգներում այս դեղամիջոցը դասվում է հղիության B դասին։
Լակտացիա
Ռանիտիդինը ներթափանցում է կրծքի կաթի մեջ, ընդ որում առավելագույն կոնցենտրացիաները նկատվում են կրծքի կաթի մեջ ներթափանցելուց 5,5 ժամ անց։ Անհրաժեշտ է զգուշություն ցուցաբերել կրծքով կերակրող կանանց դեղի նշանակման ժամանակ ։
Երեխաներ
Ստամոքսաթթվի արգելակիչների կիրառումը երեխաների կողմից կապված է եղել սուր գաստրոէնտերիտի և ներհիվանդանոցային թոքաբորբի զարգացման բարձր վտանգի հետ ։ Ավելի քան 11000 նորածինների կոհորտային անալիզը հայտնաբերեց H2-հիստամինային ընկալիչների արգելակիչների կիրառման ու նեկրոտիկ էնտերոկոլիտի բարձր հաճախականության միջև կապը՝ մարմնի շատ ցածր զանգվածով նորածինների մոտ ։ Բացի դրանից մահացության, նեկրոտիկ էնտերոկոլիտի և ինֆեկցիաների (ինչպիսիք են սեպսիսը, թոքաբորբը, միզուղիների ինֆեկցիաները) հաճախականությունը բարձրացել է ռանիտիդին ընդունած պացիենտների, ցածր մարմնի զանգվածով 274 նորածինների կոհորտային անալիզի արդյունքում ։
Ազդեցության մեխանիզմը
Ռանիտիդինը համարվում է հիստամինային H2-ընկալիչների հիստամինի ազդեցության դարձելի մրցակցային արգելակիչ, որոնք հայտնաբերվել են ստամոքսի առպատային բջիջներում։ Սա նպաստում է ստամոքսաթթվի սեկրեցիայի և ստամոքսի տարողունակության փոքրացմանը, ինչպես նաև ջրածնի իոնների կոնցենտրացիայի նվազմանը։
Ֆարմակոկինետիկա
Ներծծում․ օռալ՝ 50%
Կապը սպիտակուցների հետ․ 15%
Նյութափոխանակություն․ N-օքսիդը համարվում է հիմնական մետաբոլիտը
Կիսատրոհման պարբերություն․ լյարդի նորմալ գործունեության ժամանակ պերօրալ ընդունվող ռանիտիդինի կիսատրոհման պարբերությունը կազմում է 2,5-3,0 ժամ։ Ներքին ներմուծման դեպքում կիսատրոհման պարբերությունը սովորաբար կազմում է 2,0-2,5 ժամ՝ կրեատինինի նորմալ կլիրենսով պացիենտի մոտ։
Արտազատում․ այն հիմնականում արտազատվում է մեզի միջոցով։ Բացի դրանից պերօրալ (բերանի միջոցով) ներմուծված դեղաչափի 30%-ը 24 ժամվա ընթացքում կուտակվում է մեզում չաբսորբված դեղամիջոցի տեսքով։
Տարեցներ
Տարեցների մոտ ռանիտիդինի կիսատրոհման պարբերությունը պլազմայում բարձրանում է 3-4 ժամով՝ երիկամների գործունեության խանգարման պատճառով, ինչն էլ բերում է կլիրենսի նվազման ։
Նովորիբացկոե (գյուղ, Կրասնոպերեկոպսկի շրջան)
Նովորիբացկոե (Новорибацьке, Novorıbatskoye), գյուղ Ուկրաինայի Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետության Կրասնոպերեկոպսկի շրջանում։
Ռանիտիդին
Երեխաներ
Ընդհանուր առմամբ մանկական պացիենտների (1 ամսականից-16 տարեկան) մոտ ֆարմակոկինետիկ չափանիշների արժեքներում չեն հայտնաբերվել էական տարբերություններ առողջ մեծահասակների հետ համեմատած, երբ իրականացվում է մարմնի զանգվածի շտկում ։
Նովորիբացկոե (գյուղ, Կրասնոպերեկոպսկի շրջան)
2001 թվականի տվյալներով Նովորիբացկոե գյուղում բնակվում էր 119 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետության Կրասնոպերեկոպսկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1989 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Ռանիտիդին
Պատմություն
Ռանիտիդինը առաջին անգամ արտադրվել է որպես AH19065 Ջոհն Բրեդշոուի կողմից 1977 թվականին Ware-ում Allen & Hanburys հետազոտական լաբորատորիաներում, որոնք համարվում են Glaxo կազմակերպության մի մասը ։ Դրա վերամշակման արդյունքում սինթեզվեց H2-հիստամինային ընկալիչների առաջին ներկայացուցիչը՝ ցիմետիդինը, որը մշակվել է Սեր Ջեյմս Բլեկի կողմից Smith, Kline and French կազմակերպությունում, որը շուկայահանվել է Մեծ Բրիտանիայում Տագամետ անվան տակ 1976 թվականի նոյեմբերին։ Երկու կազմակերպություններն էլ, ի վերջո միավորվում են GlaxoSmithKline անվան տակ, միաձուլման և ձեռքբերումների հերթականության հետևանքով, սկսած Allen & Hanbury's Ltd և Glaxo-ի միավորումից, որպեսզի իրականացնել 1979 թվականի Glaxo Group Research-ի միավորումը Glaxo Wellcome և SmithKline Beecham-ի հետ 2000 թվականին։ Ռանիտիդինը համարվում է դեղամիջոցի ռացիոնալ դիզայնի արդյունք, կիրառելով այդ ժամանակահատվածում արդեն բավարար մշակված հիստամինային H2 ընկալիչների մոդելը և կառուցվածք-ակտիվություն քանակական հարաբերակցությունները։
Glaxo-ն կատարելագործեծ մոդելը, փոխարինելով ցիմետիդինի իմիդազոլային օղակը ֆուրանային օղակով ազոտ պարունակող տեղակալիչով, և այդպիսով մշակեց ռանիտիդինը։ Հայտնաբերեց, որ ռանիտիդինը ունի կայունության զգալի բարելավված ուրվագիծ (այսինքն առաջացնում է ավելի քիչ կողմնակի ազդեցություններ), ունի ավելի երկարատև ազդեցություն և 10 անգամ գերազանցում է ցիմետիդինի ակտիվությանը։ Ռանիտիդինը ունի CYP450-ի նկատմամբ ցիմետիդինի խնամակցության 10%, այդ պատճառով այն ավելի քիչ կողմնակի ազդեցություններ է առաջացնում, բայց H2-հիստամինային ընկալիչների այլ արգելակիչները՝ ֆամոտիդինը և նիզատիդինը CYP450-ի հետ չեն փոխազդում ։
Ռանիտիդինը առաջին անգամ կիրառվել է 1981 թվականին և 1987 թվականին եղել է ամենաշատ վաճառվող դեղամիջոցը ամբողջ աշխարհում։ Ներկայումս դրան զգալիորեն դուրս են մղել ավելի արդյունավետ պրոտոնային պոմպի արգելակիչները, իսկ օմեպրազոլը դարձել է ամենաշատ վաճառվող դեղը երկար տարիների ընթացքում։ Օմեպրազոլի և ռանիտիդինի հետազոտման ժամանակ կերակրափողի խոցերով կամ էրոզիաներով և ծանր բորբոքային պրոցեսներով օմեպրազոլ ստացած 144 մարդկանցից 85%-ը բուժվել են 8 շաբաթների ընթացքում, համեմատած 50%-ի հետ, ովքեր ստացել են ռանիտիդին։ Բացի դրանից, օմեպրազոլ կիրառող խմբում նկատվել են այրոցի ախտանշանների ավելի վաղ թեթևացում ։
Էդմունդս շրջան (Հարավային Դակոտա)
Կատեգորիա:Հարավային Դակոտայի շրջաններ
Վոլգա (գյուղ, Նեկոուզսկի շրջան)
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 3027 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Յարոսլավլի մարզի Նեկոուզսկի շրջանի բնակավայրեր
Իռլանդիա (կղզի)
Իռլանդիա (Éire, Ireland , Hibernia), Եվրոպայի մեծությամբ երրորդ կղզին է (Մեծ Բրիտանիայից և Իսլանդիայից հետո), երկու ամենամեծ Բրիտանական կղզիներից արևմտյանը։
Անվանում
«Իռլանդիա» անվանումը գալիս է կղզու անգլերեն անվանումից (Ireland), որը կազմված է իռլանդերեն «Էիրե» (Éire, «Իռլանդիա») բառից կամ դրանից բխած ցեղանունից և անգլերեն «-լանդ»՝ «երկիր» իմաստով վերջածանցից։ «Էիրե» իռլանդերեն անվանումն առաջացել է հին իռլանդերեն «Էրիու» (Ériu) բառից, որն Իռլանդիա կղզու՝ ինչպես նաև իռլանդական առասպելաբանության աստվածուհիներից մեկի անունն է։ Մեկ վարկածի համաձայն՝ «Էրիու» անունը բխում է կելտական նախալեզվի *Φīweryū բառից, որն էլ գալիս է հնդեվրոպական *piHwerjon- («պտղաբեր երկիր» կամ «լիաբեր երկիր» իմաստով) բառից, որի արմատն է *peyH- («յուղ, ճարպ») ։ Մեկ այլ մեկնաբանությամբ «Էրիու» անունը ծագում է հնդեվրոպական *h₂uer («հոսող ջուր») արմատից ։ Անցյալում Իռլանդիա անվանումը մեկնաբանվել է որպես «արևմտյան կղզի», ինչը գիտականորեն հիմնավորված չէ  ։
Նախապատմություն
Վերջին սառցադաշտային ժամանակաշրջանում և մինչև մ.թ.ա. մոտ 16000 թվականը Իռլանդիայի մեծ մասը ծածկված էր սառույցով։ Ծովի հարաբերական բարձրությունը 50մ-ից պակաս է, ինչի արդյունքում Իռլանդիայի և Մեծ Բրիտանիայի միջև ձևավորվեց սառցե կամուրջ։ Ք.ա. 14000 թվականին այս սառցե կամուրջը գոյություն ուներ Հյուսիսային Իռլանդիայի և Շոտլանդիայի միջև, իսկ մ.թ.ա. 12000 թվականին Իռլանդիան ամբողջովին անջատված էր Մեծ Բրիտանիայից։ Ավելի ուշ՝ մ.թ.ա. 6100 թվականին, Մեծ Բրիտանիան անջատվեց Եվրոպայից։ 2021 թվականից ի վեր Իռլանդիայում մարդկային գործունեության ամենավաղ ապացույցները թվագրվում են 33000 տարի առաջվան։
Մ.թ.ա. 4000 թվականից որոշ ժամանակ առաջ նեոլիթյան վերաբնակիչները ներմուծեցին հացահատիկային կուլտուրաներ, ընտելացրին կենդանիներ, ինչպիսիք են խոշոր եղջերավոր անասունները և ոչխարները, և կառուցեցին մեծ փայտե շենքեր և քարե հուշարձաններ։
Տեղաբաշխումը և չափերը
Գտնվում է 6° 20' - 10° 20' ամ. ե. և 51° 25' - 55° 23' հս. լ. (ծայրագույն հյուսիսային կետը՝ Մալին Հեդ հրվանդանն է Ինիշոուեն թերակղզու վրա)։ Արևելքից շրջապատված է Իռլանդական ծովը, ինչպես նաև Սբ. Գեորգի և Հյուսիսային նեղուցները, արևմուտքից, հյուսիսից և հարավից Ատլանտյան օվկիանոսով։ Արևմուտքից արևելք ձգվում է մոտ 300 կմ, հյուսիսից հարավ՝ մոտ 450 կմ։ Կղզու մակերեսը կազմում է 84 հազար կմ2 (աշխարհում 12-րդ տեղը)։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Բրիտանական կղզիներ Կատեգորիա:Իռլանդիայի աշխարհագրություն Կատեգորիա:Միացյալ Թագավորության կղզիներ Կատեգորիա:Կղզիներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Բաժանված տարածաշրջաններ Կատեգորիա:Երկրների միջև բաժանված կղզիներ
Իպոլիտ Դավիդովսկու հուշարձան
Հասցեն՝ ք. Մոսկվա, Յաուզսկայա փողոց, 11։
Նկարագրություն
Բժշկի բրոնզե կիսանդրին նրան պատկերում է բժշկական խալաթով՝ կրծքին Սոցիալիստական աշխատանքի հերոսի աստղով։ Քանդակը տեղադրված է գրանիտե գլանաձև պատվանդանի վրա, որին փակցված է բրոնզե տախտակ հետևյալ մակագրությամբ. «Խորհրդային մեծանուն պաթոլոգոանատոմ, Սոցիալիստական աշխատանքի հերոս, Լենինյան մրցանակի դափնեկիր, ԽՍՀՄ բժշկական գիտությունների ակադեմիայի ակադեմիկոս Դավիդովսկի Իպոլիտ Վասիլևիչ 1887-1968»։
Գրականություն
Կատեգորիա:Բրոնզե արձաններ Կատեգորիա:Ռուսաստանի մշակութային ժառանգության օբյեկտներ Կատեգորիա:Հուշարձաններ այբբենական կարգով Կատեգորիա:1974 հիմնադրումներ Ռուսաստանում Կատեգորիա:Քանդակներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Մոսկվայի հուշարձաններ Կատեգորիա:1974 քանդակներ
(6138) 1991 JH1
(6138) , աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1991 թվականի մայիսի 14-ին Սատորու Օտոմոյի և Օսամու Մուրամացուի կողմից Կիյոսատոյում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,344589 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 1,892 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,7972 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1311,29 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,274539 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 2,67° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1991 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Սատորու Օտոմոյի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Օսամու Մուրամացուի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Ջիննի Ռոմետի
Վիրջինիա Մարի «Ջիննի» Ռոմետի (Virginia Marie "Ginni" Rometty, ի ծնե՝ Virginia Marie Nicosia, ), ամերիկացի բարձր դասի ղեկավար, բիզնես-լեդի։ IBM ընկերության տնօրենների խորհրդի նախագահ, նախագահ և գլխավոր գործադիր տնօրեն, ընկերության առաջին կին-ղեկավար ։ Մինչև 2012 թվականի հունվարին նախագահի և գլխավոր գործադիր տնօրենի պաշտոնն զբաղեցնելը եղել է IBM ընկերության ավագ փոխնախագահ և  վաճառքի, մարքեթինգի ու ռազմավարության գծով գործադիր տնօրեն։ IBM ընկերությունում աշխատանքն սկսել է 1981 թվականին՝ որպես Դետրոյթի գրասենյակի համակարգային ինժեներ։
2017 թվականին «Forbes» ամսագրի վարկանշավորման մեջ Ջիննի Ռոմենտին առաջին անգամ աշխարհի 100 ամենաազդեցիկ կանանց ցանկում զբաղեցրել է 10-րդ տեղը ։
Վաղ կյանք և կրթություն
1979 թվականին գերազանցությամբ ավարտել է Հյուսիսարևմտյան համալսարանի Ռոբերտ Մաքքորմիկի անվան ինժեներական և կիրառական գիտությունների դպրոցը՝ ստանալով համակարգչային գիտությունների և էլեկտրատեխնիկայի բակալավարի աստիճան ։ Եղել է Kappa Kappa Gamma քույրության անդամ, հետագայում դարձել է դրա նախագահ ։
Կարիերա
1979 թվականին՝ համալսարանն ավարտելուց հետո, Ռեմետին սկսել է աշխատել «Ջեներալ Մոթորս» ընկերությունում։ 1981 թվականին միացել է IBM ընկերությանը որպես նրա Դետրոյթի գրասենյակի համակարգային ինժեներ ։ 1991 թվականին սկսել է աշխատել IBM Consulting Group-ում։ 2002 թվականին նա «պաշտպանել է 3,5 միլիարդ դոլարով PricewaterhouseCoopers Consulting խոշոր բիզնես-խորհրդատվական ընկերությունը գնելը» ։ 2009 թվականին Ռոմետին դարձել է ավագ փոխնախագահ և վաճառքի, մարքեթինգի ու ռազմավարության գծով գործադիր տնօրեն, նրան «վերագրվում է ամպային հաշվների և վերլուծական շուկա մուտք գործելու ճանապարհով IBM ընկերության աճի ռազմավարության իրականացման առաջատար դերը»։ Գլխավորելով թիմը, որը նախապատրաստել է Jeopardy! խաղին մասնակցած Watson համակարգիչը կոմերցիոն օգտագործման համար ։
2011 թվականի հոկտեմբերի 25-ին IBM ընկերությունը հայտարարել է, որ Ռոմետին կդառնա ընկերության հաջորդ նախագահն ու գլխավոր գործադիր տնօրենը՝ փոխարինելով Սեմ Պալմիզանոյին, որը շարունակել է զբաղեցնել նախագահի պաշտոնը ։ Ռոմետին դարձել է առաջին կինը, որը նշանակվել է IBM ընկերության գլխավոր գործադիր տնօրեն ։ Պալմիզանոն նրա առաջընթացի մասին հայտարարել է, որ «Ջիննին այս տեղն ստացել է, որովհետև նա դա վաստակել է... Դա ոչ մի կապ չունի առաջադեմ սոցիալական քաղաքականության հետ (կանանց համար)» ։
2012 թվականի սեպտեմբերի 26-ին IBM ընկերությունը հայտարարել է, որ Ռոմետին լրացուցիչ ստանձնում է IBM ընկերության նախագահի պաշտոնը՝ հաշվի առնելով այն, որ Սեմ Պալմիզանոն որոշել է 2012 թվականի վերջին հրաժարական տալ։ 2012 թվականի սեպտեմբերի 1-ից Ռոմետին սկսել է կատարել IBM ընկերության նախագահի և գլխավոր գործադիր տնօրենի պարտականությունները ։
Նրա նպատակնրից մեկն այն է, որ ընկերության ջանքերը կենտրոնացնեն ամպային և ճանաչողական հաշվարկային համակարգերի վրա, ինչպիսին է Watson համակարգիչը ։
Պարգևներ և ձեռքբերումներ
Ռոմետին Միջազգային հարաբերությունների խորհրդի, նրա ալմա մատեր Հյուսիսարևմտյան համալսարանի հոգաբարձուների խորհրդի, Սլոուն-Քետերինգի անվան ուռուցքաբանության կենտրոնի հոգաբարձուների խորհրդի և տնօրենների խորհրդի, The Nature Conservancy ստորաբաժանման՝ Լատինական Ամերիկայի պահպանման խորհրդի անդամ է։ 2006-2009 թվականներին եղել է AIG տնօրենների խորհրդի անդամ ։
2014 թվականին Ռոմետին նկարահանվել է PBS-ի «The Boomer List» վավերագրական ֆիլմում ։ Նույն թվականին դարձել է Augusta National Golf Club գոլֆ-ակումբի երրորդ կին-անդամը ։ Ռենսսելերի պոլիտեխնիկական ինստիտուտի (2014) և Հյուսիսարևմտյան համալսարանի (2015) պատվավոր դոկտոր է ։
Fortune ամսագրի 2015 թվականի սեպտեմբերի 15-ի թողարկման մեջ Ռոմետին ամենաազդեցիկ կանանց ցանկում զբաղեցրել է 3-րդ տեղը ։
Անձնական կյանք
Ռոմետին ամուսնացած է Bam Oil ընկերության հիմնական ներդրող Մարկ Էնթոնի Ռոմետիի հետ։ Ամուսինները երեխա չունեն ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի մենեջերներ Կատեգորիա:Ամերիկացի գործարարներ Կատեգորիա:Ամերիկացի կին ճարտարագետներ Կատեգորիա:IBM աշխատակիցներ
Վոլգինո (գյուղ, Բորովիչսկի շրջան)
Վոլգինո (Волгино), գյուղ Ռուսաստանի Նովգորոդի մարզի Բորովիչսկի շրջանի կազմում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Նովգորոդի մարզի Բորովիչսկի շրջանի բնակավայրեր
Ջոն Բոյնթոն Փրիսթլի
Ջոն Բոյնթոն (Ջեյ Բի) Փրիսթլի (John Boynton "J. B." Priestley, ), անգլիացի գրող։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի (1914-1918 թվականներին) մասնակից։ Փրիսթլիի՝ 1930-ական թվականներին հրատարակած վեպերում պատկերված են հասարակության հակասությունները «Հրեշտակի փողոցը» (1930), «Նրանք թափառում են քաղաքում» (1936)։
«Խավարում Գրետլիում» (1942) վեպն ուղղված է նացիստների հետ համաձայնության ուղիներ Փնտրող անգլիական ուժերի դեմ։ Անգլիայում բյուրոկրատիայի և ունևոր խավի բարքերը նկարագրված են «Սըր Մայքլ և սըր Ջորջ» (1964), «Կերպարներ ստեղծողները» (1968), «Լոնդոնյան փակուղի» (1969) վեպերում։
Մեծ Բրիտանիայի ժամանակակից կյանքի բազմազան պատկերը վերակերտված է Փրիսթլիի «Փառատոն Ֆաբրիջում» (1951), «Կախարդներ» (1954) վեպերում։ Բեղմնավոր է Փրիսթլիի ներդրումը ժամանակակից անգլիական դրամատուրգիայում։ Նրա պիեսներում՝ «Վտանգավոր շրջադարձ» (1932), «Ուռիների պուրակ» (1933), «Դրախտային անկյուն» (1934), «ժամանակը և Քոնվեյների ընտանիքը» (1937), «Երաժշտություն գիշերով» (1938), «Տեսուչը եկավ» (1947), «Գանձ» (1953), «Պարոն Քեթլը և օրիորդ Մունը» (1955), «Ապակե վանդակ» (1958), կյանքի դրամատիզմի սուր զգացողությունը միահյուսվում է սոցիալական ու բարոյական հարցադրումների հետ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Անգլիացի գրողներ Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ Կատեգորիա:Անգլիացի բանաստեղծներ Կատեգորիա:Քեմբրիջի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:20-րդ դարի վիպասաններ Կատեգորիա:Անգլիացի դրամատուրգներ Կատեգորիա:Անգլիացի լրագրողներ Կատեգորիա:Գրաքննադատներ Կատեգորիա:Գիտաֆանտաստիկ գրողներ Կատեգորիա:Անգլիացի մանկագիրներ Կատեգորիա:20-րդ դարի անգլիացի վիպասաններ
Բևեռափայլ
Բևեռափայլ, երկրի մթնոլորտի վերին նոսր շերտերի՝ (80-1000 կմ) լուսարձակումը։ Այն դիտվում է Երկրի բևեռային շրջաններում, հազվադեպ՝ նաև միջին լայնություններում (Հայաստանում 1098-1100 թվականներին դիտվել է չորս բևեռափայլ)։ Երկնքի ամբողջ հյուսիսային կողմը լուսավորված է կարմիր ու կանաչ երկու հսկայական, վետվետուն կամարներով։ Անընդհատ ձևափոխվելով ու երփներանգվելով՝ կամարները մեկ անհետանում են, մեկ նորից հայտնվում։ Հանկարծակի մութ երկինքը ասես նետահարում են պայծառ ճառագայթները, իսկ ժամանակ առ ժամանակ օդում կախվում են կարմիր ծոպերով զմրուխտե «վարագույրներ»։ Պայծառ, հիասքանչ բևեռափայլը (հյուսիսում անվանում են հյուսիսափայլ) երկնքում փողփողում է մի քանի ժամ անընդհատ։
Բևեռափայլերը Արեգակի ակտիվության հետևանք են։ Արեգակի հսկայական շիկացած գունդը տիեզերական տարածություն է ճառագայթում վիթխարի քանակությամբ ջերմություն և արտանետում էլեկտրականությամբ լիցքավորված նյութի մանրագույն մասնիկների հոսքեր (արեգակնային քամի)։ Հասնելով երկրի մթնոլորտի վերին շերտերը, այդ մասնիկները բախվում են օդի ատոմներին ու մոլեկուլներին, և սրանք սկսում են փայլփլել տարբեր գույներով՝ դեղին, կանաչ, կապույտ, կարմիր, մանուշակագույն, նարնջագույն։ Այս գեղեցիկ տեսարանը երկնքում հայտնվում սովորաբար երկրի բևեռներում, որովհետև ամբողջ երկրագունդը մի վիթխարի մագնիս է և, ինչպես յուրաքանչյուր մագնիս, ունի երկու բևեռ։ Եվ երբ Արեգակի՝ էլեկտրականությամբ լիցքավորված մասնիկների հոսքերը մոտենում են մեր մոլորակին, Երկրի մագնիսական ուժերի ազդեցությամբ շեղվում են դեպի հյուսիսային և հարավային մագնիսական բևեռները, և հիմնականում հենց այդ շրջաններում էլ առաջանում են բևեռափայլերը։
Բևեռափայլերն ավելի ուժեղ են լինում և ավելի հաճախ են կրկնվում, երբ Արեգակի վրա մեծանում է արևաբծերի քանակը։ Հենց արևաբծերի տիրույթներից են տիեզերական տարածություն արտանետվում այն մասնիկների առանձնապես հզոր հոսքերը, որոնք երկրի վրա բևեռափայլեր են առաջացնում։ Բևեռափայլի աղեղները սովորաբար ձգվում են արևելքից արևմուտք և երբեմն անցնում 5000 կմ-ից։ Բևեռափայլերը հաճախ ուղեկցվում են երկրի մագնիսական դաշտի խանգարումներով՝ մագնիսական փոթորիկներով։ Այդ դեպքում խախտվում է հեռահար ռադիոկապը։
Բևեռափայլերի ճառագայթման սպեկտրի (լատիներեն՝ պատկերացում, պատկեր) միջոցով ուսումնասիրվում է մթնոլորտի վերին շերտերի բաղադրությունը։
Երկրից բացի միակ այլ մոլորակը, որտեղ նկատվել են բևեռափայլեր, Սատուրնն է։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մթնոլորտային երևույթներ Կատեգորիա:Էլեկտրական երևույթներ Կատեգորիա:Մթնոլորտային օպտիկական երևույթներ Կատեգորիա:Բնության երևույթներ Կատեգորիա:Մոլորակագիտություն Կատեգորիա:Պլազմայի ֆիզիկա
Տնտեսագիտություն
Տնտեսագիտություն, հասարակական գիտություն, որն ուսումնասիրում է ապրանքների և ծառայությունների արտադրությունը, բաշխումը և սպառումը։ Տնտեսագիտությունը կենտրոնանում է տնտեսվարող սուբյեկտների վարքագծի, նրանց փոխներգործության և ամբողջ տնտեսության աշխատանքի վրա։ Միկրոտնտեսագիտությունը վերլուծում է տնտեսության հիմնական տարրերի գործունեությունը, որը ներառում է անհատական տնտեսվարողներին և շուկաները, նրանց փոխազդեցությունը և վերջինիս արդյունքները։ Անհատական տնտեսվարողներ կարող են համարվել, օրինակ, տնային տնտեսությունները, ֆիրմաները, գնորդները և վաճառողները։ Մակրոտնտեսագիտությունն ուսումնասիրում է ամբողջ տնտեսությունը (համախառն արտադրություն, սպառում, խնայողություններ և ներդրումներ) և նրա վրա ազդող գործոնները՝ ներառյալ ռեսուրսների (աշխատանք, կապիտալ և հող) թերզբաղվածությունը, գնաճը, տնտեսական աճը և կիրառվող քաղաքականությունները (մոնետար, հարկաբյուջետային և այլ քաղաքականություններ)։ Մեծ տարբերություն կա պոզիտիվ (պատասխանում է «ի՞նչ է» հարցին) և նորմատիվ տնտեսագիտությունների (պատասխանում է «ի՞նչ կլինի» հարցին) միջև։ Մեծ տարբերություն կա նաև տեսական ու կիրառական տնտեսագիտությունների, ռացիոնալ և ադապտիվ՝ հարմարվողական, տեսությունների, դասական՝ օրթոդոքս, և ոչ դասական՝ հետերոդոքս, ուղղությունների միջև ։
Տնտեսական վերլուծությունները կարող են օգտագործվել ամբողջ հասարակության մեջ, բիզնեսում, ֆինանսներում, առողջապահության և կառավարման ոլորտներում։ Տնտեսական վերլուծությունները երբեմն կարող են կիրառվել նաև հանցագործությունների բացահայտման, կրթության, ընտանեկան հարաբերությունների, օրենքի, քաղաքականության, հավատքի , սոցիալական ինստիտուտների, պատերազմների , գիտության , բնապահպանության և այլ շատ բնագավառներում։
Տերմինը և նրա տարբեր սահմանումները
Այս գիտությունը «քաղաքատնտեսությունից» վերանվանվել է «տնտեսագիտության» 19-րդ դարի վերջին Ալֆրեդ Մարշալի կողմից։ Այդ ժամանակ տնտեսագիտությունը ներառեց ուսումնասիրության ավելի լայն շրջանակներ՝ ավելի ինտենսիվորեն օգտագործելով մաթեմատիկան, որն օգնեց այս գիտությանը կայանալ և քաղաքական գիտակարգից վերածվել հասարակական առանձին գիտության   ։
Կան տնտեսագիտության ժամանակակից տարբեր սահմանմանումներ, որոնք արտացոլում են էվոլյուցիոն տեսակետը կամ տնտեսագիտության այլ տեսակետներ ։ Շոտլանդացի փիլիսոփա Ադամ Սմիթը 1776 թվականին իր «Ազգերի հարստության պատճառների և բնույթի հետազոտություն» տրակտատում այս գիտակարգը սահմանեց որպես քաղաքատնտեսություն․ մասնավորապես, որպես կառավարման և իրավական գիտության ճյուղ, որը կոչված է ապահովելու մարդկանց բարձր կենսամակարդակը ․․․ և կառավարության եկամուտները հանրային ծառայություններ մատուցելու համար ։
Ժան-Բատիստ Սեյը (1803) սահմանում է տնտեսագիտությունը որպես հարստության արտադրության, բաշխման և սպառման մասին գիտություն ։ Թոմաս Քարլայլը (1849), ծաղրելով տնտեսագիտությանը, այն անվանում է մռայլ գիտություն և հղում է կատարում Մալթուսի վատատեսական տեսությանը (1798), որտեղ հեղինակը նշում էր, որ տնտեսական աճը վաղ, թե ուշ կասեցվելու է ռեսուրսների սահմանափակության պատճառով ։ Ջոն Ստյուարդ Միլը (1844) առարկան սահմանում է հետևյալ կերպ․ «Գիտություն, որը հետազոտում է հասարակության այն օրենքները, որոնք առաջանում են հարստություն արտադրելու համար մարդկանց համախբված գործունեության արդյունքում․․․» ։
Ալֆրեդ Մարշալն արդեն տալիս է այս գիտության լայն սահմանումն իր «Տնտեսագիտության սկզբունքներ» գրքում (1890), որը վերլուծություն է հարստության և տնտեսության միկրոմակարդակի միջև․ «Տնտեսագիտությունն ուսումնասիրում է մարդկանց նորմալ գործունեությունն իրենց կյանքի տնտեսական ոլորտում։ Այն հետազոտում է, թե ինչպես են տնտեսվարողները ստանում և օգտագործում իրենց եկամուտները։ Ուստի մի կողմից այն ուսումնասիրում է հարստությունը, իսկ մյուս կողմից (որն ավելի կարևոր է)՝ մարդուն» ։
Լիոնել Ռոբինսը (1932)՝ զարգացնելով այս գիտությունը, տվեց տնտեսագիտության թերևս ամենաընդունելի ժամանակակից սահմանումը ․ «Տնտեսագիտությունը գիտություն է, որն ուսումնասիրում է մարդկանց վարքագիծը՝ որպես փոխհարաբերություն արդյունքների և սահմանաափակ ռեսուրսների միջև, որոնք ունեն տարբեր գործածություններ» ։
Ռոբինսը տալիս է սահմանումը ոչ թե որպես վարքագծի տարբեր «տեսակների» միջև ընտրությունների դասակարգում, այլ որպես վերլուծություն՝ ուշադրությունը դարձնելով ռեսուրսների սակավությամբ պայմանավորված վարքագծի դրսևորումներին։
Նա հավաստում է, որ նախկին տնտեսագետները իրենց հետազոտություններում շեշտը դնում էին հարստության վերլուծության վրա․ ինչպես է այն ստեղծվում՝ արտադրվում, բաշխվում և սպառվում և ինչպես այն կարող է աճել։ Բայց նա ասում է, որ տնտեսագիտությունը կարելի է օգտագործել այնպիսի երևույթների ուսումնասիրության համար, ինչպիսիք են պատերազմները, որոնք դուրս են մնացել տնտեսագետների ուշադրությունից։ Պատերազմի նպատակը հաղթանակն է, որն առաջացնում է և՛ ծախսեր, և՛ օգուտներ, օգտագործվում են տարաբնույթ ռեսուրսներ նպատակին հասնելու համար։ Եթե պատերազմում պարտվում են, կամ ծախսերը գերազանցում են օգուտները, որոշում կայացնողները երբեք չեն գնա պատերազմի, բայց կփնտրեն այլընտրանքներ։ Մենք չենք կարող տնտեսագիտությունը սահմանել որպես գիտություն հարստության, պատերազմի, հանցագործության, կրթության և տնտեսագիտական վերլուծության ենթակա այլ ոլորտների մասին։ Այն գիտություն է, որն ուսումնասիրում է նշված ոլորտների կոնկրետ ասպեկտները (նրանք բոլորն էլ օգտագործում են սահմանափակ ռեսուրսներ ցանկալի արդյունքին հասնելու համար)։
Շուկաներ
Միկրոտնտեսագիտությունը բացատրում է, թե ինչպես են անձինք, ձևավորելուվ շուկայի կառուցվածքը, ազդում նրա վրա շուկայական համակարգ ստեղծելու համար։ Այս անձանց մեջ են մտնում մասնավոր և պետական սուբյեկտների ամենատարբեր դասակարգերը, որոնք գործում են ռեսուրսների սահմանափակության և պետության չափավոր կարգավորման պայմաններում։ Առևտրի առարկա կարող է լինել ինչպես նյութական մատերիան (արտադրանք), այնպես էլ ծառայությունը՝ վերանորոգման, զվարճանքի, առողջապահության և այլ ծառայություններ։
Տեսության մեջ շուկայական տնտեսությունում գնորդների կողմից ներկայաված համախառն պահանջարկը և վաճառողների համախառն առաջարկը կարող են հաստատել հավասարակշռություն՝ միաժամանակ արձագանքելով գների տատանումներին․ գործնականում տարբեր գործոններ կարող են հաստատել հավասարակշռություն, և պարտադիր չէ, որ հաստատված հավասարակշռությունը միշտ լինի արդարացի։ Օրինակ, եթե բժշկանան ծառայությունները սահմանափակ են, հավասարակշիռ գինը կարող է լինել անարդարացի այն մարդկանց համար, ովքեր ցանկանում են օգտվել այդ ծառայությունից, բայց չեն կարող վճարել դրա համար։
Կան շուկայի տարբեր ձևեր։ Կատարյալ մրցակցության պայմաններում ապրանքները համասեռ են՝ միանման, գործում են բազմաթիվ գնորդներ և վաճառողներ, և նրանցից ոչ մեկը չի կարող ազդել շուկայական գնի վրա։ Այլ կերպ ասած՝ բոլոր մասնակիցները գին ընդունողներ են, քանի որ գնի վրա ոչ մի ազդեցություն չուննեն։ Իրական կյանքում շուկաները հաճախ ոչ կատարյալ մրցակցային են։
Շուկայի ձևերից են նաև մենաշնորհը (կա միայն մեկ վաճառող), դուոպոլիան (երկու վաճառողներ), օլիգոպոլիան (փոքր թվով վաճառողներ), մենաշնորհային (մոնոպոլիստական) մրցակցությունը (գործում են բազմաթիվ վաճառողներ, որոնք վաճառում են տարբերակված՝ դիֆերենցված, ապրանքներ), օլիգոպսոնիան (փոքր թվով գնորդներ)։ Ի տարբերություն կատարյալ մրցակցության՝ ոչ կատարյալ մրցակցության պայմաններում շուկայական ուժերը անհամաչափ են բաշխված։ Այս պայմաններում գործող ֆիրմաները ունեն գին թելադրող դառնալու ներուժ, ինչը նշանակում է, որ շուկայում ունենալով մեծ մասնաբաժին՝ ֆիրմաները կարող են ազդել սեփական արտադրանքի գնի վրա։
Միկրոտնտեսագիտությունն ուսումնասիրում է առանձին շուկաները՝ պարզեցնելով տնտեսական համակարգը և համարելով, որ ուսումնասիրվուղ շուկան չունի ազդեցություն այլ շուկաների վրա, նաև չի կրում նրանց ազդեցությունները։ Այս մեթոդը կոչվում է առաջարկի և պահանջարկի մասնակի հավասարակշռություն։ Այս մեթոդը կենտրոնանում է միայն մեկ առանձնացված շուկայի ակտիվության վրա։ Ընդհանուր հավասարակշռության տեսությունը ուսումնասիրում է տարբեր շուկաները և նրանց վարքը։ Այն կենտրոնանում է բոլոր շուկաների ակտիվության վրա։ Այս մեթոդն ուսումնասիրում է և՛ շուկաներում տեղի ունեցող փոփոխությունները, և՛ նրանց փոխազդեցությունը, որի արդյունքում հաստատվում է հավասարակշռություն ։
Արտադրություն, ծախք և արդյունավետություն
Միկրոտնտեսագիտության մեջ արտադրությունը սահմանվում է որպես արտադրության միջոցների ձևափոխում, որի արդյունքում ստեղծվում է նոր արդյունք։ Դա տնտեսական գործընթաց է, որի ժամանակ ներդրումները օգտագործվում են ապրանք կամ ծառայություն ստեղծելու համար՝ վաճառքի կամ անձնական օգտագործման նպատակներով։ Արտադրությունն իրենից ներկայացնում է հոսք և հետևաբար՝ ժամանակի յուրաքանչյուր պահին թողարկման արագության գնահատական։ Կան արտադրության տարբեր այլընտրանքներ․ սպառողական արտադրանք (սնունդ, վարսավիրական ծառայություն և այլն), ներդրումային արտադրանք (տեխնիկա, շինություն, ճանապարհներ և այլն), հանրային բարիք (ազգային անվտանգություն, բուժում ստանալու համար արձակուրդներ և այլն), մասնավոր բարիքներ (համակարգիչ)։
Այլընտրանքային ծախքը արտադրության տնտեսական ծախքն է․ մեկ տարբերակից հրաժարվելու արժեքն է հօգուտ մյուս տարբերակի։ Ընտրությունները կարող են կայացվել ցանկալի, սակայն փոխադարձ բացառիկ տարբերակների միջև։ Սա մեկնաբանվում է որպես «ռեսուրսների սահմանափակության և ընտրության միջև գործող հարաբերություն» ։ Օրինակ, եթե հացթուխը օգտագործում է մեկ պարկ ալյուր առավոտյան չորաբլիթ պատրաստելու համար, ապա նա չի կարող նույն մեկ պարկ ալյուրը օգտագործել այդ առավոտ միաժամանակ օղաբլիթ պատրաստելու համար։ Չորաբլիթի արժեքի մի մասն էլ այն է, որ ո՛չ ալյուրը, ո՛չ էլ տվյալ առավոտը այլևս հասանելի չեն մեկ այլ բան պատրաստելու համար։ Այլընտրանքային ծախքը հանդիսանում է ռեսուրնսների արդյունավետ օգտագործումը մեկնաբանող տարր, այնպես, որ կատարված ծախքերը համեմատվում են ստացված արդյունի արժեքի հետ, և որոշվում է դրա մեծ կամ փոքր լինելը։ Այլընտրանքային ծախքերը չեն չափվում միայն դրամական միավորներով, այն կարելի է արտահայտել նաև իրական արդյունքի չափման միավորներով (կգ, հատ և այլն) ։
Արդատրության մեջ կիրառվող ներդրումները ներառում են արտադրության այնպիսի հիմնական գործոններ, ինչպիսիք են աշխատանքը, կապիտալը և հողը (ներառում է բնական ռեսուրսները)։ Այլ ներդրումները կարող են ներառել միջանկյալ ապրանքները, որոնք օգտագործվում են վերջնական ապրանքների արտադրությունում։
Տնտեսական արդյունավետությունը ցույց է տալիս, թե որքան լավ է համակարգը ստեղծում ցանկալի արդյունքը ներդրումների տրված մակարդակի և առկա տեխնոլոգիաների պայմաններում։ Կասենք, որ արդյունավետության մակարդակը բարձր է, եթե արդյունքը ստեղծվում է առանց ներդրումների ավելացման, այլ կերպ ասած՝ «վատնումների» քանակը կրճատվում է։ Լայնորեն ընդունված հիմնական ստանդարտը Պարետո արդյունավետությունն է, որը հաստատվում է այն ժամանակ, երբ մեկի վիճակի լավացումը կհանգեցնի մյուսի վիճակի վատթարացման։
Արտադրական հնարավորությունների կորը արտացոլում է ռեսուրսների սահմանափակությունը, ծախքերը և արդյունավետությունը։ Տնտեսության պարզեցված մոդելում ենթադրենք արտադրվում են երկու տեսակի ապրանքներ՝ զենք (գծապատկերում՝ guns) և կարագ (գծապատկերում՝ butter): Արտադրական հնարավորությունների կորը գծապատկեր է, որը ցույց է տալիս արտադրվող ապրանքների տարբեր զամբյուղներ՝ հավաքածուներ, առկա տեխնոլոգիաների և ներդրված համախառն միջոցների պայմաններում, որոնք ապահովում են սահմանափակ քանակությամբ համախառն արդյունք։ Կորի յուրաքանչյուր կետ ցույց է տալիս տնտեսության պոտենցիալ արդյունքը, որը մի ապրանքի առավելագույն հնարավոր արդյունքն է՝ հաշվի առնելով մյուս ապրանքի հնարավոր քանակությունը։
Կորի թեքությունը երկու ապրանքների միջև առաջացնում է փոխզիջում։ Դա ցույց է տալիս, թե մեկ ապրանքի ավելացված քանակության դիմաց մյուս ապրանքի քանի միավորից պետք է հրաժարվել (այլընտրանքային ծախքի օրինակ)։ Ուստի, եթե մեկ միավոր զենքը արժի 100 միավոր կարագ, ապա զենքի այլընտրանքային ծախքը 100 միավոր կարագ է։ Արտադրական հնարավորությունների կորի համատեքստում ռեսուրսների սահմանափակությունը ցույց է տալիս, որ ընտրելով մեկ ապրանքից շատ՝ մենք մյուս ապրանքից ունենում ենք ավելի քիչ քանակություն։
Կորի վրա յուրաքանչյուր կետ ցույց է տալիս արտադրական արդյունավետությունը՝ մաքսիմալացնելով արտադրության ծավալը տրված համախառն ներդրումների պայմաններում։ Կորի ներսում գտնվող կետը (գծապատկերում՝ A) հասանելի է, բայց անարդյունավետ (ներդրումների վատնում), քանի որ հնարավոր է ավելացնել մի ապրանքի քանակությունն առանց մյուսի քանակության կրճատման (օրինակ՝ տեղաշարժվելով դեպի վեր մինչև կորը)։ Այս օրինակին են վերաբերում գործազրկության բարձր մակարդակը, բիզնես ցիկլի ընթացքում անկումը, այն տնտեսական ինստիտուտները, որոնք չեն խրախուսում ռեսուրսների լրիվ զբաղվածությունը։
Հանրային քաղաքականության շրջանակներում կիրառվող տնտեսագիտությունը կապված է արդյունավետությունը բարձրացնելու ուղիների որոնման և բացահայտման հետ։ Ռեսուրսների սահմանափակության գիտակցումը և առավելագույն արդյունավետության հասնելու նպատակով հասարակության կազմակերպումը մեկնաբանվել է որպես «տնտեսագիտության էություն»։
Մասնագիտացում
Մասնագիտացումը համարվում է տնտեսական արդյունավետության նախադրյալներից մեկը՝ հիմնված տեսական և էմպիրիկ նկատառումների վրա։ Տարբեր տնտեսվարողներ կամ ազգեր կարող են ունենալ արտադրության այլընտրանքային տարբեր ծախքեր, օրինակ՝ մեկ աշխատողի հաշվով մարդկային կապիտալի պաշարների կամ կապիտալ/աշխատանք հարաբերության ցուցանիշների տարբերությունը։ Տեսության համաձայն՝ սա հանգեցնում է ապրանքի արտադրության համեմատական առավելությունների առաջացմանը, որոնց դեպքում առավել ինտենսիվ է օգտագործվում երկրի համեմատաբար ավելի առատ ռեսուրսը, հետևաբար՝ համեմատաբար էժանը։
Անգամ եթե երկիրն ունի բացարձակ առավելություն, նա կարող է մասնագիտանալ այն ապրանքի արտադրությն գծով, որում ունի համեմատական առավելություն։ Այդ իսկ պատճառով եթե նույնիսկ երկիրը ոչ մի ապրանքի արտադրության գծով չունի բացարձակ առավելություն, բայց ունի համեմատական առավելություն մեկ ուրիշ ապրանքի գծով, կարող է արտաքին առևտրից շահող ուրս գալ։
Նկատվել է, որ երկրների միջև (ներառյալ բարձր եկամուտ ունեցող երկրները) առևտրի զարգացման բարձր մակարդակ է հաստատվում նույնիսկ միևնույն տեխնոլոգիային հասանելիություն ունենալու և արտադրության գործոնների միախառնման դեպքում։ Սա հանգեցրեց մասշտաբի էֆեկտի և տնտեսական ագլոմերացիայի ուսումնասիրություններին՝ բացատրելու համար մասնագիտացումը նման, բայց տարբերակված ապրանքների արտադրության գծով՝ տվյալ երկրի շահերին համապատասխան ։
Մասնագիտացման ընդհանուր տեսութնունը վերաբերում է անհատների, ֆերմաների, գործարանների, ծառայություն մատուցողների և տնտեսության միջև առևտրին։ Այս համակարգերի միջև կարող են լինել աշխատանքի համապատասխան բաժանում տարբեր աշխատանքային խմբերի մասնագիտացման կամ կապիտալազինվածության տարբեր ձևերի և հողերի տարբերակվածության միջոցով ։
Վերը նշվածի համար բերենք օրինակ․ երկիրը մասնագիտացած է բարձր տեխնոլոգիական գիատատար արտադրանքի գծով, որը հատուկ է զարգացած երկրներին, և գործարանային ապրանքների առևտուր է անում զարգացող երկրների հետ, որտեղ աշխատուժն ավելի էժան է և շատ, ինչի արդյունքում արտադրության ծախքերը տարբեր են լինում։ Ավելի շատ արդյունք և օգտակարություն ստացվում է որևէ արտադրանքի գծով մասնագիտացման դեպքում, իսկ եթե վերոհիշյալ երկրներն արտադրեին իրենց բարձր տեխնոլոգիական արտադրանքը և ցածր տեխնոլոգիական արտադրանքը, արդյունքը փոքր կլիներ։
Այսպես, արդյունքի շուկայական գինը և արտադրական ներդրումներն ընտրում են ներդրումների տեղափաշխվածությունը՝ ելնելով համեմատական առավելությունների սկզբունքից, այնպես որ էժանագին ներդրումները բերում էն էժանագին արդյունքներ։ Արդյունքում համախառն արդյունքը կարող է աճել «անտեսանելի ձեռքի» շնորհիվ ։ Որևէ արտադրանքի գծով մասնագիտացումը ստեղծում է առևտրից շահող դուրս գալու հնարավորություն, համաձայն որի ռեսուրսների սեփականատերերը շահում են ուրիշների համար ավելի մեծ արժեք ներկայացնող արդյունքի վաճառքից ։
Առաջարկ և պահանջարկ
Գինը և քանակը մեկնաբանվում են որպես շուկայական տնտեսությունում արտադրված և փոխանակված ապրանքների ուղղակի դիտարկվող ատրիբուտներ ։ Առաջարկի և պահանջարկի տեսությունը կարևոր սկզբունք է բացատրելու համար, թե ինչպես են գները կարգավորում արտադրության և սպառման ծավալները։ Միկրոտնտեսագիտության մեջ դա վերաբերում է արտադրանքի և շուկայական գնի որոշմանը կատարյալ մրցակցության պայմաններում, որը բնութագրվում է վաճառողների մեծ քանակությամբ։
Ապրանքային շուկայի համար պահանջարկը ապրանքի այն քանակությունն է, որը գնորդները ցանկանում են և ի վիճակի են ձեռք բերել գների տրված մակարդակի դեպքում, որոշակի ժամանակահատվածում։ Հաճախ պահանջարկը ներկայացվում է որպես գծապատկեր, որը ցույց է տալիս գինը և պահանջվող քանակը (պահանջարկի մեծությունը)։ Պահանջարկի տեսությունը նկարագրում է սպառողներին, ովքեր ռացիոնալ կերպով ընտրում են յուրաքանչյուր ապրանքի քանակությունը տրված եկամտի, գների, նախասիրությունների և այլ գործոնների առկայության պայմաններում։ Վերոնշվածի համար օգտագործվում է «օգտակարության մաքսիմալացում» տերմինը։
Առաջարկը ապրանքի գնի և առաջարկվող քանակի (առաջարկի մեծության) միջև հարաբերությունն է։ Այն նույնպես կարող է ներկայացվել գծապատկերի տեսքով՝ կապի մեջ դնելով գինը և առաջարկվող քանակը։ Արտադրողները՝ ֆիրմաները, անվանվում են շահույթ մաքսիմալացնողներ՝ նկատի ունենալով, որ նրանք ձգտում են արտադրել և առաջարկել ապրանքի այնպիսի քանակություն, որը կբերի առավելագույն շահույթ։ Առաջարկն այլ հավասար պայմաններում ներկայացվում է որպես գինը և քանակը կապող ֆունկցիա։
Դա նշանակում է՝ այլ հավասար պայմաններում որքան բարձր է գինը, այնքան ավելի մեծ է պահանջվող քանակը։ Բարձր գինը ապրանքը դարձնում է ավելի շահութաբեր։ Առաջարկի կորը կարող է տեղաշարժվել, օրինակ, ռեսուրսների գների փոփոխության կամ տեխնիկատեխնոլոգիական բարեփոխումների արդյունքում։ Առաջարկի օրենքը փաստում է, որ այլ հավասար պայմաններում գների աճը հանգեցնում է առաջարկի մեծության աճի, իսկ գների անկումը՝ առաջարկի մեծության կրճատման։ Առաջարկի գործոնները, օրինակ փոխարինող ապրանքների գինը, արտադրության ծախքերը, տոխնոլոգիաները և այլ գործոններ կարճաժամկետ հատվածում կայուն են։
Առաջարկի և պահանջարկի այլ կիրառությունների մեջ է մտնումն եկամտի բաշխումը արտադրության մասնակիցների միջև՝ ներառյալ աշխատանքը և կապիտալը։ Աշխատանքի մրցակցային շուկայում, օրինակ, գործի վերցված աշխատանքի քանակը և նրա գինը (աշխատավարձի դրույքը) կախված են աշխատանքի առաջարկից և պահանջարկից։ Աշխատանքի էկոնոմիկան հետազոտում է աշխատողների և գործատուների փոխազդեցությունները շուկայում՝ բացատրելու համար աշխատավարձի և այլ աշխատանքային եկամուտների կառուցվածքը և փոփոխությունը, աշխատանքի շարժունակությունը՝ մոբիլությունը, զբաղվածությունն ու գործազրկությունը, մարդկային կապիտալի արտադրողականությունը և հանրային ծառայությունների հետ կապված խնդիրները ։
Առաջարկի և պահանջարկի վերլուծությունը օգտագործվում է՝ բացատրելու կատարյալ մրցակցային շուկաների վարքը, բայց որպես համեմատության ստանդարտ՝ այն կարող է բացատրել նաև ոչ կատարյալ մրցակցային շուկաների վարքը։ Այն կարող է բացատրել նաև տնտեսության այլ գործոններ, օրինակ՝ համախառն արդյունքը և գների ընդհանուր մակարդակը, որոնք, ի դեպ, ուսումնասիրվում են մակրոտնտեսագիտության կողմից ։ Ինչպես կարճաժամկետ, այնպես էլ երկարաժամկետ հատվածներում առաջարկն ու պահանջարկը փոփոխող գործոնների որակական և քանակական էֆեկտների հետազոտությունը կիրառական տնտեսագիտության ստանդարտ գործողություններից է։ Տնտեսագիտության տեսությունը կարող է նաև կենտրոնանալ այն պայմանների վրա, որոնց առկայությամբ շուկայում առաջարկն ու պահանջարկը կլինեն ռեսուրսների տեղաբաշխման ամենաարդյունավետ մեխանիզմը ։
Ֆիրմաներ
Մարդիկ հաճախ ուղղակիորեն առևտուր չեն անում շուկայում։ Փոխարենը, առաջարկի տեսանկյունից, նրանք կարող են աշխատել և արտադրել ֆիրմայում։ Ֆիրմայի առավել տարածված տեսակներից են կորպորացիաները, բաժնետիրական ընկերությունները, տրեստները։ Համաձայն Ռոնալդ Քոուզի՝ մարդիկ սկսում են կազմակերպել արտադրություն, երբ ծաղսումները բիզնեսում կլինեն ավելի փոքր, քան շուկայում ։ Ֆիրմաները միավորում են աշխատանքն ու կապիտալը և կարող են աշխատել մասշտաբի դրական էֆեկտով (երբ արտադրության ծավալի աճին զուգընթաց միավոր արտադրանքի հաշվով կատարված ծախքերը կրճատվում են)։
Կատարյալ մրցակցային շուկաներում կան բազմաթիվ արտադրողներ, որոնցից ոչ մեկը ազդեցություն չունի շուկայական գնի վրա։ Ընդհանուր շուկայական կառուցվածքները սովորել են գործել նաև ոչ կատարյալ մրցակցային շուկաներում՝ մենաշնորհային մրցակցություն, մենաշնորհ, օլիգոպոլիա ։
Կառավարման տնտեսագիտությունը վերաբերում է բիզնեսում հատուկ որոշումների կայացման հետազոտությանը։ Վստահության կոնկրետության բացակայության պայմաններում այն մեծապես հենվում է քանակական մեթոդների (գործողությունների հետազոտություն ու ծրագրում) և վիճակագրական մեթոդների (ռեգրեսիոն անալիզ) վրա։ Նպատակն է օպտիմալացնել բիզնես որոշումները՝ ներառյալ միավորի վրա կատարված ծախքի մինմիալացումը, շահույթի մաքսիմալացումը՝ հաշվի առնելով տեխնոլոգիաների և շուկայի պայմանների ազդեցությանը ենթարկվող ֆիրմայի նպատակներն ու խոչնդոտները ։
Անորոշությունը և խաղերի տեսությունը
Տնտեսագիտության մեջ անորոշությունը օգուտի կամ վնասի անհայտ հեռանկար է։ Առանց դրա տնային տնտեսությունների վարքագիծի վրա չէին ազդի զբաղվածության անորոշությունը և եկամտի սպասումները, ֆինանսական և կապիտալի շուկաները կկրճատեն ֆինասական գործիքների փոխանակությունը. ։ Հաշվի առնելով անորոշության տարբեր ձևերը՝ կան դրա ներկայացման և տնտեսվարողների արձագանքի մոդելավորման տարբեր եղանակներ ։