cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Հումանիտար ներխուժում
Մարդասիրական միջամտության թեման մնացել է արտաքին քաղաքականության հրատապ խնդիր, հատկապես 1999 թվականին Կոսովոյում ՆԱՏՕ-ի միջամտությունից հետո, քանի որ այն ընդգծում է պետական ինքնիշխանության սկզբունքի` ՄԱԿ-ի համակարգի և միջազգային իրավունքի որոշիչ հենասյունի, և մարդու իրավունքների և ուժի կիրառման հետ կապված միջազգային նորմերի միջև լարվածությունը ։ Ավելին, այն նորմատիվային և էմպիրիկ բանավեճեր է առաջացրել դրա օրինականության, մարդու իրավունքների խախտումներին արձագանքելու համար ռազմական ուժ կիրառելու էթիկայի տեսանկյունից, նաև երբ դա պետք է տեղի ունենա, ով պետք է միջամտի և արդյոք դա արդյունավետ է։ Դրա կողմնակիցների համար այն հաճախ դիտարկում են որպես հրատապ գործողություն` ի դեմս մարդու իրավունքների ոտնահարման, պետական ինքնիշխանության իրավունքների, մինչդեռ հակառակ կողմի համար այն հաճախ դիտվում է որպես ռազմական միջամտության պատրվակ, որը հաճախ զուրկ է իրավական պատժամիջոցից, կիրառվում է ընտրողաբար և հասնում է միայն երկիմաստ նպատակների։
Սառը պատերազմի ավարտից հետո դրա հաճախակի օգտագործումը շատերին հուշում էր, որ ռազմական հումանիտար միջամտության նոր նորմ է ի հայտ գալիս միջազգային քաղաքականության մեջ, թեև ոմանց պնդմամբ սեպտեմբերի 11-ի ահաբեկչությունները և ԱՄՆ-ի «միջազգային ահաբեկչության դեմ պայքարը» վերջ դրեցին մարդասիրական միջամտության դարաշրջանին ։
Պատմություն
Մարդասիրական հողի վրա այլ պետության գործերի մեջ ներգրավվելը 19-րդ դարից ի վեր հանրային միջազգային իրավունքի քննարկման առարկա է։
Հավանաբար առաջին պատմական օրինակը, երբ պետությունը ուղղակիորեն միջամտել է ուրիշի ներքին գործերին` հումանիտար մտահոգության հիման վրա, եղել է 19-րդ դարի սկզբին Հունաստանի անկախության պատերազմի ժամանակ, երբ Անգլիան, Ֆրանսիան և Ռուսաստանը վճռականորեն միջամտեցին Նավարինոյի ռազմածովային գործողություններին` 1827 թվականին Օսմանյան կայսրությունից հույների համար անկախություն ապահովելու համար։
Անգլիայում հանրային կարծիքը համակրում էր հույներին, մասամբ պայմանավորված Արևմուտքի դասական ժառանգության հունական ծագմամբ (Հունաստանը եվրոպական մշակույթի և քաղաքակրթության բնօրրանն էր)։ Հռչակավոր բանաստեղծ Լորդ Բայրոնը նույնիսկ զենք վերցրեց` միանալու հույն հեղափոխականներին, իսկ հույն ապստամբներին ֆինանսապես օգնելու նպատակով ստեղծվեց Լոնդոնի ֆիլհելլենական կոմիտե ։
1823 թվականին, սկզբնական երկիմաստ վիճակից հետո արտաքին գործերի նախարար Ջորջ Քենինգը հայտարարեց, որ «երբ մի ամբողջ ժողովուրդ ապստամբում է իր նվաճողի դեմ, ազգը չի կարող դիտվել որպես ծովահեն, այլ որպես պատերազմական վիճակում գտնվող ազգ»։ Նույն տարվա փետրվարին նա ծանուցեց Օսմանյան կայսրությանը, որ Միացյալ Թագավորությունը բարեկամական հարաբերություններ կպահպանի թուրքերի հետ միայն այն պայմանով, որ վերջիններս հարգեն կայսրության քրիստոնյա հպատակներին։ Նա նաև մեծ դեր ունեցավ Սանկտ Պետերբուրգի 1826 թվականի արձանագրության արդյունքի մեջ, որում Ռուսաստանը և Բրիտանիան պայմանավորվեցին միջնորդել օսմանցիների և հույների միջև` հիմք ընդունելով Հունաստանի ամբողջական ինքնավարությունը թուրքական ինքնիշխանության ներքո ։ Երբ դա չավարտեց պատերազմը, Քենինգը 1827 թվականին մեկ այլ միջազգային պայմանագրի շուրջ բանակցեց, որն ի վերջո հանգեցրեց եգիպտա-թուրքական նավատորմի ոչնչացմանը Նավարինոյի ճակատամարտում։
Օսմանյան հովանու ներքո փոքրամասնությունների նկատմամբ վերաբերմունքը տասնիններորդ դարի ընթացքում լիբերալ գրգռվածության հարուստ աղբյուր էր։ Ֆրանսիական ղեկավարությամբ բազմազգ ուժեր ուղարկվեցին Լիբանան` օգնելու վերականգնել խաղաղությունը 1860 թվականի դրուզա-մարոնինյան հակամարտությունից հետո, որի ժամանակ հազարավոր քրիստոնյա մարոնիներ կոտորվեցին դրուզների կողմից։ Միջազգային բողոքից հետո Օսմանյան կայսրությունը 1860 թվականի օգոստոսի 3-ին համաձայնեց ուղարկել մինչև 12000 եվրոպացի զինվոր` կարգուկանոն հաստատելու համար ։ Այս համաձայնագիրը հետագայում ձևակերպվեց 1860 թվականի սեպտեմբերի 5-ին Ավստրիայի, Մեծ Բրիտանիայի, Ֆրանսիայի, Պրուսիայի և Ռուսաստանի հետ կայացած կոնվենցիայում ։
1876 թվականի մայիսին օսմանյան զորքերը Բատակում սկսեցին կոտորել Բուլղարիայի ինքնավարության համար անզեն քարոզիչներին, ինչը հանգեցրեց Արևելյան ճգնաժամին։ Բրիտանացիները կառավարական հետաքննություն սկսեցին իրադարձությունների վերաբերյալ, որը հաստատեց, որ պաշտոնական քաղաքականության շրջանակներում թուրքերը սպանել են առնվազն 12000 բուլղարացիների և ոչնչացրել մոտ 60 գյուղ։ Թերթերում սկսեցին հայտնվել աղմկահարույց զեկույցներ, հատկապես հետաքննող լրագրող Վիլյամ Սթիդի հաշվետվությունները «Northern Echo» («Հյուսիսային արձագանք») թերթում, և երկրով մեկ սկսվեցին բողոքի միտինգներ ։
Չնայած հասարակական կարծիքի և լրատվամիջոցների ուժի աննախադեպ դրսևորմանը, վարչապետ Դիզրայելին մնաց ռեալպոլիտիկի անդրդվելի պրակտիկանտ և բրիտանական շահերը համարում էր Արևելյան Եվրոպայում Օսմանյան ինքնիշխանության պահպանման մեջ։ Արտաքին գործերի նախարար Լորդ Դերբին չհամաձայնեց և հեռագրեց Բարձր դռանը, որ «անկարգությունների ցանկացած վերսկսում ավելի ճակատագրական կլինի Պորտայի համար, քան ճակատամարտում պարտությունը»։ Բացի թուրքական ներքին բարեփոխումների և փոքրամասնությունների իրավական պաշտպանության համար խիստ խորհուրդներ և առաջարկներ անելուց, Դիզրայելիի կառավարությունը ոչինչ չարեց։ Այնուամենայնիվ, այս հարցը ցնցեց բրիտանական քաղաքականությունը, երբ նախկին վարչապետ Ուիլյամ Էվարտ Գլադստոնը թոշակից հետ վերադարձավ` վայրագությունների դեմ արշավ իրականացնելու համար։ Նախընտրական հայտնի ելույթում նա անդրադարձել է թուրքերի վայրագություններին ։
Մեծ տերությունների լարվածության աճը 20-րդ դարասկզբին և միջպատերազմյան ժամանակաշրջանը հանգեցրին մարդասիրական բնույթի նկատառումներ կիրառելու միջազգային հանրության համաձայնեցված կամքի խզմանը։ Ազգերի լիգայի հովանու ներքո արվեցին արբիտրաժի և միջազգային վեճերը լուծելու փորձեր։ Ագրեսիվ գործողությունները, ինչպիսիք են իտալական ներխուժումը Հաբիսինիա և ճապոնական Մանջուրիայի օկուպացիան, դատապարտվեցին, սակայն Լիգան չուներ վճռականություն` արդյունավետ կերպով կիրառելու իր կամքը։ Դաշնակիցների կողմից Հոլոքոստի բացահայտումը և Նյուրնբերգի հետագա դատավարությունները Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտին պատճառ դարձան, որ վերաբերմունքը զգալիորեն փոխվի։ 1990-ականներին Ռուանդայում և Բալկաններում տեղի ունեցած ողբերգություններից հետո միջազգային հանրությունը սկսեց քննարկել, թե ինչպես արձագանքել այն դեպքերին, երբ մարդու իրավունքները կոպտորեն և համակարգված կերպով խախտվում են։ Հատկապես 2000 թվականի իր Հազարամյակի զեկույցում ՄԱԿ-ի այն ժամանակվա գլխավոր քարտուղար Քոֆի Անանը խոսքն ուղղելով անդամ պետություններին ասել է.
«Եթե մարդասիրական միջամտությունն իսկապես անընդունելի ոտնձգություն է ինքնիշխանության վրա, ինչպե՞ս պետք է մենք արձագանքենք Ռուանդային, Սրեբրենիցային, մարդու իրավունքների կոպիտ և պարբերաբար խախտումներին, որոնք անարգում են մեր ընդհանուր մարդասիրության բոլոր կանոնները» ։
Սառը պատերազմի ավարտից հետո ավելի ու ավելի հաճախ են կիրառվել այնպիսի միջամտություններ, ինչպիսիք են ՆԱՏՕ-ի ռմբակոծումը Հարավսլավիայում և 2011 թվականին Լիբիայում ռազմական միջամտությունը։
Մարդասիրական միջամտության փիլիսոփայություն
Աշխարհում վայրագությունները կանխելու համար մարդասիրական միջամտության պարտականության առաջին ջատագովներից մեկը վիկտորիական լիբերալ Ջոն Ստյուարտ Միլն էր, ով իր 1859 թվականի «Մի քանի խոսք չմիջամտության մասին» էսսեում գրել է.
"Թվում է, թե ոչ փոքր կարևորություն է ներկայացնում օտար երկրների գործերին չմիջամտելու ողջ դոկտրինը վերանայելը, եթե կարելի է ասել, որ այն դեռևս ընդհանուր առմամբ դիտարկվում է որպես իսկապես բարոյական հարց… Հանուն գաղափարի պատերազմելը, եթե պատերազմը ագրեսիվ է, ոչ թե պաշտպանական, նույնքան հանցավոր է, որքան տարածքի կամ եկամուտների համար պատերազմ գնալը. քանի որ նույնքան քիչ արդարացված է մեր գաղափարները պարտադրել այլ մարդկանց, որքան ստիպել նրանց ենթարկվել մեր կամքին ցանկացած այլ առումով։ Բայց, անշուշտ, կան դեպքեր, երբ կարելի է պատերազմ սկսել` առանց հարձակման կամ հարձակման սպառնալիքի ենթարկվելու, և շատ կարևոր է, որ ժողովուրդները ժամանակին կողմնորոշվեն, թե որոնք են այդ դեպքերը... Ենթադրել, որ նույն միջազգային սովորույթները և միջազգային բարոյականության նույն կանոնները կարող են գործել այս կամ այն քաղաքակիրթ ազգերի միջև, և քաղաքակիրթ ազգերի և բարբարոսների միջև, դա լրջագույն սխալ է…:"
"որպես ազգ իրավունքներ չունեն, բացառությամբ այնպիսի վերաբերմունք ստանալու իրավունքի, որ կարող է հնարավորինս մոտ ապագայում նրանք համապատասխանեն այդպիսին դառնալու համար։ Քաղաքակիրթ և բարբարոս կառավարությունների միջև հարաբերությունների միակ բարոյական օրենքները մարդկանց միջև բարոյականության համընդհանուր կանոններն են։"
Թեև թվում է, թե այն ժամանակակից դիսկուրսից խիստ հեռու է, տեսականորեն նման մոտեցում կարելի է գտնել չկայացած պետություններում միջամտության վերաբերյալ։ Ավելի լայն արդիական նշանակություն ունի այն, որ Միլը դիտարկել է «քաղաքակիրթ ժողովուրդների» միջև եղած դիրքորոշումը։
"Վիճելի հարց է այլ երկրի ներքին գործերի կարգավորմանը միջամտելու հարցը, այն հարցը, թե արդյոք արդարացված է, որ ազգը մասնակցի որևէ մեկի կողմից այլ երկրի քաղաքացիական պատերազմների կամ կուսակցական մրցակցությունների ժամանակ. և հիմնականում` արդյոք այն կարող է արդարացիորեն օգնել մեկ այլ երկրի ժողովրդին ազատության համար պայքարում, թե կարող է երկրին պարտադրել որևէ կոնկրետ կառավարություն կամ հաստատություն` որպես լավագույնը հենց երկրի համար, կամ որպես անհրաժեշտություն` իր հարևանների անվտանգության համար։"
Միլլը բացառում է ի շահ երկրի իշխանության միջամտելու իրավիճակը, երբ իշխանությունը փորձում է ճնշել սեփական երկրի ապստամբությունը։ Ըստ նրա` «իշխանությունը, որն օտարերկրյա աջակցության կարիք ունի` իր քաղաքացիներին հնազանդություն պարտադրելու համար, չպետք է գոյություն ունենա»։ Այնուամենայնիվ, քաղաքացիական պատերազմի դեպքում, որտեղ երկու կողմերն էլ մեղավոր են թվում, Միլը պնդում է, որ երրորդ կողմերն իրավունք ունեն պահանջելու, որ հակամարտությունները դադարեցվեն։ Այնուհետև նա անդրադառնում է ազատագրական պատերազմների ոչ միանշանակ իրավիճակներին։
"Երբ մրցակցությունը միայն պետության կառավարիչների հետ է, և այնպիսի պետական ուժով, ինչպիսին այդ կառավարիչները կարող են ներգրավվել իրենց պաշտպանության համար, պատասխանը, որ ես պետք է տամ միջամտության օրինականության հարցին, որպես կանոն, Ոչ է։ Պատճառն այն է, որ հազիվ թե կարելի է վստահ լինել, որ միջամտությունը, նույնիսկ հաջող արդյունքի դեպքում, կծառայի հենց ժողովրդի բարօրությանը։ Միակ իրական արժեք ներկայացնող չափանիշը, թե ժողովուրդը համապատասխանում է հասարակական ինստիտուտներին, այն է, որ նրանք կամ նրանց բավականաչափ մասն իրենց հաղթանակին հասնելու համար պատրաստ է խիզախորեն աշխատել և անցնել վտանգավոր բադություններով հանուն իրենց ազատագրման։ Ես գիտեմ այն ամենը, ինչ կարող է ասվել, գիտեմ, որ կարել է հորդորել, որ ազատների առաքինությունները չեն կարող սովորել ստրկության դպրոցում, և որ եթե ժողովուրդը սովոր չէ ազատության, այդպիսին դառնալու որևէ հնարավորություն ունենալու համար, նա նախ պետք է ազատ լինի։ Եվ համոզիչ կլիներ, եթե առաջարկված միջամտությունը նրան իսկապես ազատություն տար։ Բայց վատն այն է, որ եթե նրանք չունեն բավարար սեր դեպի ազատությունը, որպեսզի կարողանան խլել այն տեղական կեղեքիչներից, ապա ազատությունը, որն այլ ձեռքերից են ստացել, առավել քան իրենցից, չի լինի ոչ իրական, ոչ էլ մշտական։ Ոչ մի ժողովուրդ երբևէ չի եղել և չի մնացել ազատ, եթե միայն մտադրված է եղել, որ այդպես լինելի…:"
Մարդասիրական միջամտության վերաբերյալ Միլի փաստարկը, սակայն, համատեղելի չէ ժամանակակից միջազգային իրավունքի հետ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո միջազգային իրավունքը սահմանում է ինքնիշխան հավասարության սկզբունքը, և, հետևաբար, ինքնիշխան պետությանը դրսի միջամտության ենթարկելը սովորաբար համարվում է անօրինական։ Մարդասիրական միջամտության և միջազգային իրավական համակարգի միջև այս պոտենցիալ հակամարտությունը լուծելու համար կան որոշ փիլիսոփայական փորձեր` համաձայնեցնելու երկու հասկացությունները և հստակեցնելու պայմանները էթիկապես արդարացված միջամտությունների համար։ Ջոն Ռոուլսը` քսաներորդ դարի ամենաազդեցիկ քաղաքական փիլիսոփաներից մեկը, առաջարկում է մարդասիրական միջամտության իր տեսությունը` հիմնված «լավ կարգավորված հասարակություն» հասկացության վրա։ Ըստ Ռոլսի` կարգավորված հասարակությունը պետք է լինի խաղաղ և օրինական, և այն պետք է հարգի մարդու հիմնական իրավունքները։ Նման կարգավորված հասարակությունների միջև պետք է պահպանվի չմիջամտելու սկզբունքը։ Մյուս կողմից, էքսպանսիոնիստական կամ մարդու իրավունքները ոտնահարող ռեժիմները պաշտպանված չեն միջազգային իրավունքից. ծանր դեպքերում, ինչպիսիք են էթնիկ զտումները, այլոց հարկադիր միջամտությունն օրինական է ։
Մարթա Նուսբաումը, սակայն, քննադատում է Ռոլսի մոտեցումը։ Նա նշում է, որ մարդասիրական միջամտության բարոյական հիմքերը կազմում են անհատների, այլ ոչ թե անանձնական պետությունների տառապանքները։ Հետևաբար, «լավ կարգավորված հասարակություն» հասկացությունը, կեղծ կենտրոնանալով պետության, այլ ոչ թե անհատների վրա, չի կարող որոշել, թե արդյոք միջամտությունն արդարացված է։
Փոխարենը, Նուսբաումն առաջարկում է ավելի կոնկրետ չափորոշիչ` հիմնված մարդկային կարողությունների վրա (Capability approach): Նա պնդում է, որ «պետք է հարգել [ազգային] ինքնիշխանությունը` մարդկային կարողությունների զարգացման հետ կապված սահմանափակումների շրջանակներում» ։ Այլ կերպ ասած, եթե պետությունը չի կարողանում իր քաղաքացիներին տրամադրել տարրական «կարողություններ», օրինակ` առողջ կյանքով ապրելու կարողություն, ապա արտաքին միջամտությունն արդարացված է։
Որոշ քննադատներ պնդում են, որ մարդասիրական օգնության ժամանակակից փիլիսոփայական փաստարկները չեն ճանաչում բուն գործող միջազգային իրավունքի թերությունները։ Միջազգային հարաբերությունների գիտնական Մարթա Ֆինեմորը պնդում է, որ հումանիտար ճգնաժամերը հաճախ բախվում են միջազգային իրավունքի ամենահիմնական սկզբունքներին` ինքնիշխանությունն, մարդու իրավունքներ և ինքնորոշում ։ Արդյունքում, այդ բոլոր սկզբունքները մարդասիրական միջամտության հստակ էթիկական ուղեցույցում ինտեգրելու փիլիսոփայական փորձերը համարվում են ապարդյուն։ Իրավաբան Էրիկ Պոզները նաև նշում է, որ երկրները հակված են տարբեր տեսակետներ ունենալ մարդու իրավունքների և հանրային բարօրության վերաբերյալ, ուստի, հազիվ թե հաջողվի սահմանել համեմատաբար պարզ կանոններ, որոնք արտացոլեն ընդհանուր էթիկան ։
Բանավեճն այն մասին, թե արդյոք մարդասիրական միջամտությունը կարող է դիտվել որպես արդարացի և արդարացված գործողություն, մեծապես կախված է նրանից, թե տեսական տեսություններից որ մեկի միջոցով մենք կորոշենք ուսումնասիրել հայեցակարգը։ Միջազգային հարաբերությունների դպրոցում մենք կարող ենք վերլուծել մարդասիրական միջամտությունը, օրինակ, ռեալիստական, կառուցողական, լիբերալիստական և իդեալիստական տեսությունների տեսանկյունից։
Իրավական հիմքեր
Մարդասիրական միջամտությունը հայեցակարգ է, որը կարող է թույլ տալ ուժի կիրառում այն իրավիճակում, երբ ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդը չի կարող որոշում ընդունել ՄԱԿ-ի կանոնադրության VII գլխի համաձայն` մշտական անդամի կողմից վետոյի կամ 9 դրական ձայն չհավաքելու պատճառով ։ Գլուխ VII-ը թույլ է տալիս Անվտանգության խորհրդին միջոցներ ձեռնարկել այն իրավիճակներում, երբ առկա է «խաղաղության սպառնալիք, խաղաղության խախտում կամ ագրեսիայի ակտ»։ Այնուամենայնիվ, այդ նպատակով ցանկացած բանաձև պետք է աջակցվի բոլոր հինգ մշտական անդամների կողմից (կամ առնվազն վետո չլինի նրանցից մեկի կողմից)։ Հումանիտար միջամտության «իրավունքի» մասին հիշատակումը, հետսառը պատերազմից հետո, առաջին անգամ վկայակոչվեց 1990 թվականին Մեծ Բրիտանիայի պատվիրակության կողմից այն բանից հետո, երբ Ռուսաստանը և Չինաստանը չաջակցեցին Իրաքի վրայով ոչ թռիչքային գոտուն։ Հետևաբար, մարդասիրական նպատակներից բացի, հայեցակարգը կոչված է շրջանցելու ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդը` հղում անելով իրավունքին։
Այնուամենայնիվ, քննադատներն իրենց փաստարկները հիմնում են միջազգային իրավունքի վեստֆալյան հայեցակարգի վրա, ըստ որի ինքնիշխան ազգերի իրավունքներն ազատորեն գործում են իրենց սահմաններում։ Սա հաստատված է ՄԱԿ-ի 1945 թվականի կանոնադրությամբ, որտեղ հոդված 2(7)-ում ասվում է, որ «ոչինչ չպետք է թույլ տա միջամտություն այն հարցերին, որոնք էապես գտնվում են որևէ պետության ներքին իրավասության ներքո»։ Այսպիսով, քանի որ մարդասիրական միջամտության և՛ կողմնակիցները, և՛ հակառակորդները ունեն իրենց իրավական հիմքերը Միավորված ազգերի կազմակերպության կանոնադրության վրա, դեռ շարունակվում են հակասություններն այն մասին, թե արդյոք ինքնիշխանությունը կամ մարդասիրական նպատակները պետք է գերակայեն։ Միավորված ազգերի կազմակերպությունը նույնպես մշտապես ներգրավված է մարդասիրական միջամտության հետ կապված հարցերում, ընդ որում ՄԱԿ-ը միջամտում է ազգերի սահմաններում աճող հակամարտություններին ։
Մարդասիրական միջամտության արդի մոտեցումներ
Թեև հեղինակների մեծ մասը համաձայն է, որ մարդասիրական միջամտություններն իրականացնելու հիմքում պետք բազմակողմանի մոտեցում ցուցաբերվի, մնում է երկիմաստություն այն հարցում, թե կոնկրետ որ միջնորդները` ՄԱԿ-ը, տարածաշրջանային կազմակերպությունները կամ մի խումբ պետություններ, պետք է գործեն` ի պատասխան մարդու իրավունքների զանգվածային խախտումների։ Դերակատարի ընտրությունը հետևանքներ ունի քաղաքական կամքի և նյութական ռեսուրսների մոբիլիզացման միջոցով հավաքական գործողությունների մարտահրավերները հաղթահարելու համար ։ Որպես պոտենցիալ միջամտողի օրինականության գնահատման հնարավոր չափորոշիչներ բարձրացվել են նաև միջամտողի արդյունավետության, վարքագծի և դրդապատճառների, ներքին և արտաքին աջակցության չափի և օրինական լիազորությունների հարցերը ։
Պրագմատիկ մարդասիրական միջամտություն
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից ի վեր մարդասիրական միջամտության ամենահայտնի չափանիշը ցեղասպանությունն է։ «Ցեղասպանության կանխարգելման և պատժի մասին» 1948 թվականի կոնվենցիայի համաձայն` տերմինը սահմանվել է որպես «գործողություններ, որոնք կատարվել են ազգային էթնիկ, ռասայական կամ կրոնական խմբին ամբողջությամբ կամ մասնակիորեն ոչնչացնելու դիտավորությամբ»։ Այնուամենայնիվ, նորմը վիճարկվել է։ Որովհետև մեծ հավանականություն կա, որ եթե միջազգային հանրությունը կիրառի ցեղասպանության չափանիշը մարդասիրական միջամտություն ձեռնարկելու համար, ապա շատ ուշ կլիներ իմաստալից միջամտություն իրականացնելու համար, որը պետք է կանխեր զանգվածային սպանությունները տվյալ երկրում։
Մարդասիրական միջամտության այս երկու հայտնի չափանիշները թույլ չեն տալիս, որ պետությունները ընտրություն կատարեն բարոյական պատասխանատվության և հնարավոր չարաշահումների միջև։ Ավելին, առանց կենսունակ ծրագրի և գործուն ռազմավարության, միջամտությունը կարող է սպառնալ միջամտող պետությունների պարտավորություններին իրենց սեփական ժողովրդի հանդեպ։ Պետք է նաև հաշվի առնել, որ երբեմն մարդասիրական միջամտությունը հանգեցնում է միայն անվերջ քաոսի երկրում` առանց զգալի առաջընթացի ։
Լիազորված միջամտություններ
Միջազգային խաղաղությանը սպառնացող վտանգների ըմբռնումն արմատապես ընդլայնվել է 1990-ականներից ի վեր` ներառելով այնպիսի հարցեր, ինչպիսիք են զանգվածային տեղահանումները, և ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդը թույլատրել է ուժի կիրառումն այն իրավիճակներում, որոնք շատ պետություններ նախկինում կդիտեին որպես «ներքին» հակամարտություններ ։
Չլիազորված միջամտություններ
Մի քանի դեպքերում պետությունները կամ պետությունների խմբերը միջամտել են ուժով և առանց ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի նախնական թույլտվության, գոնե մասամբ ի պատասխան մարդու հիմնական իրավունքների ենթադրյալ ծայրահեղ խախտումների։ Բավականին թարմ օրինակները ներառում են միջամտությունը Պարսից ծոցի պատերազմից հետո Հյուսիսային Իրաքում քրդերին պաշտպանելու համար, ինչպես նաև ՆԱՏՕ-ի միջամտությունը Կոսովոյում։
Անվտանգության խորհրդի թույլտվությունների բացակայության դեպքում մարդասիրական միջամտության օրինականության վերաբերյալ կարելի է առանձնացնել չորս հստակ վերաբերմունք կամ մոտեցում.
Պաշտպանելու պարտականություն
Թեև սովորաբար համարվում է, որ Պաշտպանելու պատասխանատվությունը (R2P-Responsibility to protect) կտրականապես տարբերվում է մարդասիրական միջամտության սահմանումներից, այնուամենայնիվ, այն արժանի է հիշատակման։ Պաշտպանության պատասխանատվությունը 2001 թվականին Միջամտության և պետական ինքնիշխանության միջազգային հանձնաժողովի (ICISS) կողմից կազմված զեկույցի անվանումն է, որը ստեղծվել է Կանադայի կառավարության կողմից` ի պատասխան Քոֆի Անանի այն հարցին, թե երբ պետք է միջազգային հանրությունը միջամտի մարդասիրական նպատակներով։ Կանադայի կառավարության «Պաշտպանության պատասխանատվությունը» զեկույցը ցույց տվեց, որ ինքնիշխանությունը ոչ միայն իրավունք է տալիս պետությանը «վերահսկել» իր գործերը, այլև պետությանը վերապահում է առաջնային «պատասխանատվությունը» իր սահմաններում գտնվող մարդկանց պաշտպանության համար։ Բացի այդ, զեկույցում առաջարկվում էր, որ երբ պետությունը չի կարողանում պաշտպանել իր ժողովրդին` կա՛մ կարողության, կա՛մ պատրաստակամության բացակայության պատճառով, պատասխանատվությունը տեղափոխվում է ավելի լայն միջազգային հանրության վրա ։ Զեկույցը ձգտում էր սահմանել հստակ ուղեցույցներ` որոշելու, թե երբ է տեղին միջամտությունը, որոնք են միջամտությունը հաստատելու համապատասխան ուղիները և ինչպես պետք է իրականացվի միջամտությունը։
Պաշտպանության պատասխանատվությունը ձգտում է ստեղծել մարդասիրական միջամտությունների ավելի հստակ վարքականոն, ինչպես նաև պաշտպանում է ոչ ռազմական միջոցների ավելի մեծ կիրառում։ Զեկույցում նաև քննադատվում և փորձ է արվում փոխել մարդասիրական միջամտության խնդրի շուրջ դիսկուրսն ու տերմինաբանությունը։ Այն պնդում է, որ «միջամտելու իրավունք» հասկացությունը խնդրահարույց է և պետք է փոխարինվի «պաշտպանելու պատասխանատվություն» հասկացությամբ։ «Պաշտպանելու պատասխանատվության» դոկտրինի ներքո, այլ պետությունների վարքագծին միջամտելու իրավունք ունենալու փոխարեն, պետությունները պարտավոր են միջամտել և պաշտպանել մեկ այլ պետության քաղաքացիներին, որտեղ այդ մյուս պետությունը չի կատարել իր սեփական քաղաքացիներին պաշտպանելու պարտավորությունը։
Այս պատասխանատվությունը ներառում է երեք փուլ` կանխում, արձագանքում և վերակառուցում։ Պաշտպանության պատասխանատվությունը մեծ աջակցություն է ստացել որոշ շրջանակներում, օրինակ` Կանադայում, մի քանի եվրոպական և աֆրիկյան պետություններում, ինչպես նաև մարդկային անվտանգության ջատագովների շրջանում, սակայն քննադատության է ենթարկվել մյուսների կողմից, ընդ որում, ասիական որոշ երկրներ գլխավոր այլախոհների թվում են։
Ռազմական հումանիտար միջամտության օրինակներ
Նախկին մարդասիրական միջամտությունների հնարավոր օրինակներից են.
Որոշ գիտնականներ այս դեպքերն անվանել են որպես մարդասիրական միջամտություններ ։ Այնուամենայնիվ, որոշ դեպքերում սա միայն գործողությունների հետահայաց դասակարգումն է, որոնք տարբեր դրդապատճառների արդյունք էին։ Վիետնամի ներխուժումը Կամբոջա, օրինակ, արդարացված էր որպես ինքնապաշտպանություն, այլ ոչ թե մարդասիրություն և միայն ավելի ուշ դարձավ մարդասիրական միջամտության հնարավոր օրինակ։
Կողմ հիմնավորումներ
Բրիտանացի դիվանագետ և քաղաքական գործիչ Ռորի Ստյուարտը և պրոֆեսոր և գրող Ջերալդ Քնաուսը «Կարո՞ղ է արդյոք միջամտությունն աշխատել» գրքում պնդում են, որ որոշակի հանգամանքներում մարդասիրական առաքելության համար սահմանափակ, բայց ռեսուրսներով միջամտությունները կարող են հաջողել ։ Հեղինակները ներածությունը գրել են այն պահին, երբ միջազգային հանրությունը քննարկում էր Լիբիայում միջամտելու և ինչպես միջամտելու հարցը, և լուսաբանում են Արևմուտքի անկատար միջամտությունների պատմությունը։ Նրանք մեջբերում են Էնթոնի Լեյքի քաղաքականությունը՝ «օգնել ուրիշներին կառուցել իրենց»՝ որպես արտաքին միջամտության առաջնորդող սկզբունք։
Հեղինակները քննադատում են RAND Corporation-ի «Սկսնակների ուղեցույցը ազգաշինության համար» (Beginner's Guide to Nation-Building) զեկույցը և պնդում են, որ միջամտության յուրաքանչյուր իրավիճակ տարբեր է և կապված է տեղական քաղաքական տնտեսությունից, և չկա մեկ ունիվերսալ մոտեցում, որը միշտ գործում է։ Գրքի մնացած մասը բաժանված է երկու մասի. նախ՝ Ստյուարտը վերանայում է Աֆղանստանի միջազգային փորձը սեպտեմբերի 11-ից ի վեր՝ հիմնվելով իր փորձի և երկրով մեկ կատարած ուղևորությունների վրա, և երկրորդ՝ Կնաուսը ներկայացնում է իր ուսումնասիրությունը Բոսնիայում միջազգային միջամտության վերաբերյալ։ Ընդհանուր առմամբ, հեղինակները զգուշացնում են «չափից ավելի միջամտություններից», ինչպես Իրաքում էր, որոնց հիմքում «չափազանց վախերը» և «իռացիոնալ ինքնավստահությունն» էր և հաճախ անտեսվում էին «տեղական ավանդույթները, ինքնօրինակությունը և պատմությունը»։ Ստյուարտը և Քնաուսը պաշտպանում են միջամտության այն քաղաքականությունը, որը հիմնված է «սկզբունքային փուլային մոտեցման» վրա, որը ժամանակ և ռեսուրսներ է պահանջում տեղական համատեքստը հասկանալու և կոնկրետ նպատակներ սահմանելու համար։
Պետությունների տեսակետներ
Մարդասիրական միջամտությունների դոկտրինն ընդհանուր առմամբ չի ընդունվել։ 2000 թվականի ապրիլին ՄԱԿ-ի հովանու ներքո գործող` զարգացող երկրների միջպետական կազմակերպություն հանդիսացող 77 + Չինաստան խումբը (G-77) կազմող 133 պետությունները բացահայտորեն մերժեցին մարդասիրական միջամտության «այսպես կոչված «իրավունքը», որը իրավական հիմք չունի որ ՄԱԿ-ի կանոնադրության, ոչ էլ Միջազգային իրավունքի ընդհանուր սկզբունքներում» ։ Առ այսօր միայն Միացյալ Թագավորությունն ու Բելգիան են բացահայտորեն պաշտպանում մարդասիրական միջամտությունների օրինականությունը ։
Քննադատություն
Բազմաթիվ քննադատություններ են հնչել հումանիտար միջամտության դեմ ։ Կառավարական և միջազգային ասպարեզի հետ կապված անձանց կողմից կազմված միջկառավարական մարմինները և հանձնաժողովների զեկույցները հազվադեպ են քննարկել հումանիտար միջամտության հետևում ընկած աշխարհաքաղաքականության խեղաթյուրված ընտրողականությունը կամ միջամտող կողմերի հնարավոր թաքնված շարժառիթները։ Առավել անաչառ են քաղաքացիական հասարակության տեսակետները, հատկապես նրանք, որոնք ձևավորվել են անկախ գիտնականների կողմից, ովքեր օգտվում են ակադեմիական ազատությունից ։
Պնդումներ կան, որ մարդասիրական միջամտությունը 19-րդ դարի արևմտյան գաղութատիրության ժամանակակից դրսևորումն է. Նման միջամտության սուբյեկտները ղեկավարվում են ոչ թե մեկ կուսակցության կամ սուբյեկտի կողմից, այլ տեղական հաստատությունների, ՀԿ-ների և հենց միջամտող պետությունների կողմից ։ Էնն Օրֆորդի աշխատանքը մեծ ներդրում է այս ուղղությամբ՝ ցույց տալով, թե որքանով են հումանիտար աղետներ ապրող հասարակությունների համար ներկայի վտանգները ուղղակիորեն վերագրելի գաղութային կառավարման ժառանգությանը։ Վերակառուցման անվան տակ կոտրված հասարակության վրա դրվում է կապիտալիստական սահմանափակումներ, որոնք խաթարում են նրա ինքնորոշման իրավունքը և թույլ չեն տալիս նրա ղեկավարությանը որդեգրել զարգացման այնպիսի մոտեցում, որը օգուտ կբերի երկրի ժողովրդին, այլ ոչ թե ուրախացնի օտարերկրյա ներդրողներին։ Նրա դիրքորոշման էությունն այն է, որ մարդասիրական միջամտությունն արդարացնող «իրավական պատմությունները» առաջնային ազդեցություն են ունեցել «անարդար և շահագործող ստատուս քվոյի» պահպանման վրա ։
Մյուսները պնդում են, որ գերիշխող երկրները, հատկապես Միացյալ Նահանգները և նրա կոալիցիոն գործընկերները, օգտագործում են մարդասիրական պատրվակներ՝ այլ կերպ անընդունելի աշխարհաքաղաքական նպատակներ հետապնդելու և չմիջամտելու նորմից և միջազգային ուժի կիրառման իրավական արգելքներից խուսափելու համար։ Ն. Չոմսկին և Թարիք Ալին այս ճամբարի առաջնագծում են՝ խորը թերահավատությամբ դիտելով մարդասիրական մոտիվացիա ունեցող մասնագիտությունները։ Նրանք պնդում են, որ Միացյալ Նահանգները շարունակում է գործել՝ նկատի ունենալով սեփական շահերը, միակ փոփոխությունն այն է, որ մարդասիրությունը դարձել է լեգիտիմացնող գաղափարախոսություն՝ ԱՄՆ-ի հեգեմոնիայի նախագծման համար հետսառը պատերազմի աշխարհում։ Ալին, մասնավորապես, պնդում է, որ ՆԱՏՕ-ի միջամտությունը Կոսովոյում հիմնականում իրականացվել է ՆԱՏՕ վստահելիությունը բարձրացնելու նպատակով ։ Չոմսկու «մեր արդարության ավելցուկը և անշահախնդիր բարեգործությունը» արտահայտությունը հաճախ օգտագործվում է Քենեդիի միջամտությունը Հարավային Վիետնամում նկարագրելու համար, որը տարածվեց ողջ Հնդոչինայում։ Ավելին, նա պնդում է, որ «մարդասիրական միջամտության» հեռանկարային առաջնորդը պետք է պահպանի մի քանի որակավորում. Առաջին որակավորումն այն է, որ առաջնորդը պետք է աշխատի որպես բարոյական գործակալ, որը չի մեծացնում էլիտար մշակույթի վտանգը, միջամտության արդյունավետությունը պետք է լինի թիրախային բնակչության վրա, իսկ մարդիկ պետք է լինեն բարոյական գործակալները, որոնք ձեռնարկում են մարդասիրական ջանքեր ։
Քննադատության երրորդ տեսակը կենտրոնանում է մարդասիրական միջամտության հիմնականում իրադարձությունների վրա հիմնվելու և ոչ հետևողական բնույթի քաղաքականության վրա ։ Այս քննադատները պնդում են, որ գործուն միջամտությունն առավելապես իրականացվում է իրադարձությունների թեժ պահին` արևմտյան լրատվամիջոցներով ստեղծելով միջամտության տեղին լինելու տեսանելիություն, սակայն անտեսելով հակամարտությունները, որոնք մոռացվում են լրատվամիջոցների կողմից կամ առաջանում են տևական խնդիրների հիման վրա, ոչ թե հանկարծակի ճգնաժամերի։ Քիսինջերն, օրինակ, գտնում է, որ Բիլ Քլինթոնի մարդասիրական միջամտության պրակտիկան խիստ անհետևողական էր։ ԱՄՆ-ը երկու ռազմական արշավ սկսեց Սերբիայի դեմ՝ անտեսելով ավելի լայնածավալ ջարդերը Ռուանդայում՝ արդարացնելով Ռուսաստանի հարձակումը Չեչնիայի վրա և Միացյալ Նահանգներում ողջունելով մարդու իրավունքների լայնորեն ճանաչված կոպիտ խախտողին՝ Հյուսիսային Կորեայի կոմունիստական կառավարության երկրորդ աստիճանի զինվորականին ։
Բացի այդ, թերահավատները նաև պնդում են, որ մարդասիրական միջամտությունը կարող է վնասակար հետևանքներ ունենալ ։ Կաստան Պինոսը պնդում է, որ «մարդասիրական» միջամտություններն առաջացնում են բազմաթիվ կողմնակի ազդեցություններ, ներառյալ քաղաքացիական անձանց մահերը, հակամարտությունների սրումը, բռնության տարածումը հարևան տարածաշրջաններ ի վրա և մեծ տերությունների միջև փոխադարձ անվստահությունը ։
Սթենֆորդի համալսարանի քաղաքագետ Ջերեմի Վայնշտեյնը պնդում է «ինքնավար վերականգնման» օգտին. թեև խաղաղ բնակիչների զոհերի թիվն աճում է, երբ ապստամբ խմբերի միջև բռնությունը մնում է չվերահսկվող, վերջնական հաղթողները կարող են զարգացնել ինստիտուտներ և սահմանել իրենց կառավարման պայմանները ինքնակամ ձևով։ Նման ինքնահարկադրանքը նվազեցնում է երկրի՝ բռնության մեջ կրկին գլորվելու վտանգը ։
Մեկ այլ քննադատություն պնդում է, որ մարդասիրական միջամտությունը պատմականորեն բաղկացած է հիմնականում այսպես կոչված հյուսիսային պետությունների կողմից այսպես կոչված հարավային պետությունների ներքին գործերի միջամտելուն ուղղված գործողություններից, և նաև հանգեցրել է բազմաթիվ ոչ արևմտյան պետությունների քննադատությանը։ Այս քննադատները պնդում են, որ չմիջամտելու նորմը և ինքնիշխան իրավահավասարության առաջնահերթությունը մի բան է, որը դեռ պահպանվում է պետությունների ճնշող մեծամասնության կողմից, որոնք մարդասիրական միջամտությունը համարում են ոչ թե որպես մարդու իրավունքների աճող իրազեկում, այլ հետընթաց դեպի ՄԱԿ-ի կանոնադրությունից առաջ աշխարհի ինքնիշխանության ընտրովի հավատարմությունը ։
2000 թվականին Հավանայի G-77 գագաթնաժողովի ժամանակ «այսպես կոչված հումանիտար միջամտության իրավունքը», ինչպես այն բնութագրվել է, քննադատվել է որպես միջազգային իրավունքի հիմնավորում չունեցող ։ Ավելին, իր քննադատության մեջ Չոմսկին գրում է, որ «Մարդասիրական ինտերվենցիանիզմը գնում է միայն մեկ ճանապարհով` հզորներից դեպի թույլեր», և դատապարտում է այն, ինչ նա անվանել է ազգային ինքնիշխանության հայեցակարգի թիրախավորումը մարդասիրական միջամտողների կողմից՝ պնդելով, որ ազգային ինքնիշխանության առաջնային նպատակը կայանում է նրանում, որ ուժեղ պետությունները մասնակի պաշտպանություն ցույց տան թույլ պետություններին, և որ միջազգային իրավունքով ազգային ինքնիշխանության պաշտպանությունը կանգնեցնում է ուժեղ երկրների կողմից շահագործվող թույլ երկրների ներքին հակամարտությունները ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Միջազգային իրավունք Կատեգորիա:Միջազգային անվտանգություն Կատեգորիա:Օտարերկրյա միջամտություն Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ
Մոյո Ալկանտարա
Մոյո Ալկանտարա  (Mojo Alcantara) կոմունա Իտալիայում, Սիցիլիա մարզի Մեսինա գավառում։
Բնակչությունը կազմում է 830 մարդ, բնակչության խտությունը կազմում է 101 մարդ/կմ²։ Զբաղեցնում է 8 կմ² մակերես տարածք։ Փոստային ինդեքսն է՝ 98030։ Հեռախոսային կոդը՝ 0942։ Քաղաքի հովանավորն է Սբ. Հովսեփը։
Ժողովրդագրություն
Բնակչության աճ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Սիցիլիայի քաղաքներ Կատեգորիա:Իտալիայի քաղաքներ Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր
Բեզրուչկի
Բեզրուչկի (Безручки), գյուղ Ուկրաինայի Պոլտավայի մարզի Պոլտավայի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Բեզրուչկի գյուղում բնակվում էր 409 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Պոլտավայի մարզի Պոլտավայի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Աստերոիդների ցանկ (110001-110100)
Աստերոիդների ցանկ (109901-110000) * Աստերոիդների ցանկ * Աստերոիդների ցանկ (110101-110200)
Պոպերեչկա (Չիստյունկայի վտակ)
Պոպերեչկա (Поперечка), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Ալթայի երկրամասում, Ալթայի Հանրապետությունում։ Գետաբերանը տեղակայված է Չիստյունկա գետի աջ ափով՝ 35 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը 10 կմ է։
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Վերխնեոբսկոմի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը Օբ գետն է, գետի ենթաավազանը Բիա և Կատուն գետերն են։ Գետի գետային ավազանը (Վերին) Օբ գետն է՝ մինչև Իրտիշի հետ միախառնման կետը։ Տվյալներն ըստ ջրային ռեսուրսների ֆեդերատիվ տեսչության
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր Կատեգորիա:Վերին Օբի ավազանային շրջանի գետեր
Bold (հեռուստաալիք)
Bold, Կանադական առաջին կարգի թվային հեռուստաալիք։ Հեռարձակումը իրականացվում է Տորոնտո քաղաքից՝ անգլերեն լեզվով, պատկանում է ազգային Société Radio-Canada մեդաիընկերությանը և հասանելի է կաբելային ցանցերում։ Հեռարձակումը սկսել է 2001 թվականի սեպտեմբերի 4-ին «Country Canada» անվանումով, և 2008 թվականի մարտի 27-ին ստացել է ներկայիս անվանումը (CBC Bold)։: Հեռուստաալիքը ներկայացնում է մշակութային, մարզական և զվարճալի հաղորդումներ, գեղարվեստական ֆիլմեր, կանադական և բրիտանական հեռուստասերիալներ ։ 2010 թվականի հունիսի 3-ից հասանելի է հեռուստաալիքի բարձր պարզության ֆորմատով հեռարձակվող տարբերակը «bold HD» անվանումով ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Կանադայի հեռուստաընկերություններ Կատեգորիա:Անգլալեզու հեռուստաալիքներ
Խոլմիստի
Խոլմիստի (Холмистый), գյուղ (խուտոր) Ռուսաստանի Դաշնության Ռոստովի մարզի Կոնստանտինովսկի շրջանում։ Մտնում է Գապկինսկի գյուղական համայնքի կազմի մեջ։
Կատեգորիա:Ռոստովի մարզի Կոնստանտինովսկի շրջանի բնակավայրեր
Մագնիսահիդրոդինամիկական գեներատոր
Մագնիսահիդրոդինամիկական (ՄՀԴ) գեներատոր, էներգետիկական տեղակայանք էլեկտրահաղորդիչ միջավայրի ջերմային էներգիան էլեկտրականի փոխակերպելու համար։ Բաղկացած է կանալից, որով շարժվում է աշխատող մարմինը (էլեկտրոլիտներ, հեղուկ մետաղներ, պլազմա), էլեկտրամագնիսական համակարգից և էլեկտրաէներգիայի արտանցման հարմարանքներից։ Մագնիսահիդրոդինամիկական գեներատորի գործողության սկզբունքը հետևյալն է. մագնիսական դաշտի լայնքով շարժվող աշխատող մարմնում մակածվում է էլեկտրական հոսանք, որը էլեկտրական շղթային է փոխանցվում համապատասխան էլեկտրոդների միջոցով։
Մագնիսահիդրոդինամիկական գեներատորները լինում են կոնդուկցիոն (էլեկտրական հոսանքն անմիջականորեն արտանցվում է աշխատող մարմնի հոսքի ուղղությամբ տեղադրված էլեկտրոդներից) և ինդուկցիոն (առանց էլեկտրոդների)։ Ըստ նշանակման մագնիսահիդրոդինամիկական գեներատորները լինում են իմպուլսային (մի քանի մկվրկ տևողությամբ), կարճատև գործողության և երկարատև աշխատող։ Մագնիսահիդրոդինամիկական գեներատորները կարող են կիրառվել էլեկտրակայաններում (բազային բեռնվածքով և երկրորդային շոգեուժային ցիկլի օգտագործմամբ), գագաթնակետային բեռնվածքների կոմպենսացման տեղակայանքներում, կարճատև էներգետիկական հզորությունների ստեղծման տեղակայանքներում, ստորջրյա նավատորմում (որպես էներգիայի աղբյուր), տիեզերական թռչող ապարատներում։
Կատեգորիա:Էլեկտրաէներգետիկա Կատեգորիա:Էլեկտրամեխանիկա Կատեգորիա:Էլեկտրական գեներատորներ Կատեգորիա:Մագնիսական հիդրոդինամիկա Կատեգորիա:Ամերիկյան հայտնագործություններ
Տեեցի
Տեեցի (Täätsi), գյուղ Էստոնիայի Սաարեմաա նահանգի Լեիսի շրջանում։
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 0 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Սաարեմաա նահանգի Լեիսի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղեր
Անջինի Ներքին
Անջինի Ներքին, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Արճեշի գավառակում ։ Գտնվում էր Արճեշ քաղաքից 25 կմ հյուսիս, Արածանիի ավազանի մի գետակի ձորալանջին, Անջինի Վերին գյուղից 3 կմ հյուսիս-արևելք ։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։
Սեր առ երեք ցուկերբրիններ
«Սեր առ երեք ցուկերբրիններ» («Любовь к трём цукербри́нам»), ռուս ժամանակակից գրող Վիկտոր Պելևինի տասներկուերորդ վեպը, որը հրատարակել է «Էքսմո» հրատարակչությունը, վաճառքի է հանվել 2014 թվականի սեպտեմբերի 9-ին։ Առաջին տպաքանակը՝ 70000 օրինակ ։ Տպագիր տարբերակին զուգահեռ թողարկվել է նաև ձայնային տարբերակը (կարդում է Սերգեյ Չոնիշվիլին, թողարկող՝ «Սոյուզ» հրատարակչատուն) ։
Անվանում
Վեպի վերնագրում ակնհայտ ակնարկ կա Կառլո Գոցցիի 1760 թվականին գրած «Սեր առ երեք նարինջները» հեքիաթային պիեսին։ «Ցուկերբրին» տերմինը ձևավորվել է որպես ժամանակակից վեբ-արդյունաբերության երկու հսկաների՝ Սերգեյ Բրինի և Մարկ Ցուկերբերգի անունների սինթեզ։
Սյուժե
Մամուլի հաղորդագրության մեջ նշվում է, որ Պելևինի նոր գիրքը «մերօրյա դինամիկ էլեգիան է՝ հագեցած հիասթափության դառնությամբ և եզրակացությունների տարօրինակությամբ»։ Նրանում շոշափված «միտումների» շարքում են «Ֆեյսբուքը», «Գուգլը», Ուկրաինան, հանդուրժողականությունը, սպառման պաշտամունքը, կախվածությունը համացանցից, տեղեկատվական ստրկությունը և ահաբեկչությունը ։ Վեպի գործողությունը տեղի է ունենում ներկայում և հեռավոր ապագայում։ Ապագան հակաուտոպիական է, և ժամանակի մեծ մասը նվիրված է գլխավոր հերոսի վիրտուալ իրականության մեջ մնալուն ։
Վեպի գլխավոր հերոսը «աշխարհի տեխնիկական փրկիչն» է։ Վեպում նրան անվանում են Կիկլոպ։ Իհարկե, նա երկրի վրա ապրող առաջին և վերջին նման ներկայացուցիչը չէ։ Մեր գոյության պատմության ընթացքում նրանք քայլում էին մեր մեջ և հետևում, թե ինչ է կատարվում։ Եվ կիկլոպների նման մարդկանց համար կային խիստ կանոններ, որոնց շրջանակներում նրանք պետք է գործեին։ Կանոնները չէին կարող փոխվել, չնայած դրանց տարօրինակ մեկնաբանությանը։ Նույնիսկ եթե նրանց ինչ-որ բան դուր չէր գալիս (հիմնվելով բարու և չարի մասին իրենց անձնական ընկալման վրա), կիկլոպները չէին կարող ուժ գործադրել՝ ելնելով միայն իրենց սեփական դրդապատճառներից ։
Հետաքրքիր փաստեր
Գրքի սյուժեում նշում են Մայդանը Ուկրաինայի մայրաքաղաքում, Ղրիմի թերակղզին և Յանուկովիչի փախուստից հետո հայտնաբերված ոսկե բոքոնը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հակաուտոպիական վեպեր Կատեգորիա:Վիկտոր Պելևինի ստեղծագործություններ
Ազամատովո (գյուղ, Ալնաշսկի շրջան)
Ազամատովո (Азаматово), գյուղ Ռուսաստանի Ուդմուրթական հանրապետության Ալնաշսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2008 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 397 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Ուդմուրթական հանրապետության Ալնաշսկի շրջանի բնակավայրեր
Սեյրան Զաքարյան
Սեյրան Արտյուշայի Զաքարյան, հայ գիտնական, փիլիսոփա, փիլիսոփայական գիտությունների դոկտոր (1999), պրոֆեսոր (2004)։
Կենսագրություն
Սեյրան Արտուշայի Զաքարյանը ծնվել է 1958 թվականի հոկտեմբերի 6-ին ՀԽՍՀ Ղափանի շրջանի Կապան քաղաքում։ Ավարտել է Կապանի թիվ 27 գիշերօթիկ միջնակարգ դպրոցը։ 1977-1979 թվականներին ծառայել է Խորհրդային բանակում (Գերմանիա)։ 1979 թվականին ընդունվել է Երևանի պետական համալսարանի պատմության ֆակուլտետի փիլիսոփայության բաժինը, որն (արդեն Փիլիսոփայության և սոցիոլոգիայի ֆակուլտետը) ավարտել է 1984 թվականին։ Այնուհետև ընդունվել է ասպիրանտուրա։ 1988 թվականին պաշտպանել է թեկնածուական ատենախոսություն «Ունիվերսալիաների հիմնահարցը 13-14-րդ դդ. հայ փիլիսոփայության մեջ» թեմայով։ 1992 թվականին Սեյրան Զաքարյանին շնորհվել է դոցենտի կոչում։ 1999 թվականին պաշտպանել է դոկտորական ատենախոսություն «Մարդու հիմնահարցը 13-15-րդ դդ. հայ փիլիսոփայության մեջ» խորագրով։ 2005 թվականին նրան շնորհվել է պրոֆեսորի կոչում։ 1987-1992 թվականներին աշխատել է ԵՊՀ փիլիսոփայության պատմության ամբիոնում որպես ասիստենտ, 1992-2004 թվականներին՝ դոցենտ, 2005 թվականից՝ պրոֆեսոր։ 2001 թվականից Սեյրան Զաքարյանը ղեկավարում է ԵՊՀ Փիլիսոփայության պատմության ամբիոնը ։ Հեղինակ է մոտ մեկ տասնյակ մենագրությունների և 50-ից ավելի գիտական հոդվածների։ Նրա ղեկավարությամբ պաշտպանվել է թեկնածուական չորս ատենախոսություն։
Արտաքին հղումներ
«Փիլիսոփայության պատմություն» գրքի էլեկտրոնային տարբերակը
Կատեգորիա:Հայ փիլիսոփաներ Կատեգորիա:Կապան քաղաքում ծնվածներ Կատեգորիա:Փիլիսոփայական գիտությունների դոկտորներ Կատեգորիա:ԵՊՀ շրջանավարտներ Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ Կատեգորիա:ԵՊՀ դասախոսներ Կատեգորիա:Հայ գիտնականներ
(1802) Չժան Հենգ
(1802) Չժան Հենգ (Zhang Heng), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1964 թվականի հոկտեմբերի 9-ին Մանուշակագույն լեռան աստղադիտարանի կողմից Նանկինում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,842011 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,7366 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,9474 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1750 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,205715 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 2,69° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1964 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Մանուշակագույն լեռան աստղադիտարանի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Կիզիլ-Յուլդուզ (գյուղ, Չեկմագուշևսկի շրջան)
Կիզիլ-Յուլդուզ (Кызыл-Юлдуз, Ҡыҙыл Йондоҙ), գյուղ Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Չեկմագուշևսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2009 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 2 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Չեկմագուշևսկի շրջանի բնակավայրեր
Բելի Բերեգ (գյուղ, Մալինի շրջան)
Բելի Բերեգ (Білий Берег), գյուղ Ուկրաինայի Ժիտոմիրի մարզի Մալինի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1534 թվականին։
2001 թվականի տվյալներով Բելի Բերեգ գյուղում բնակվում էր 74 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,572 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 129,37 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Ժիտոմիրի մարզի Մալինի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1534 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Օլխովի Ռոգ (Միլլերովսկի շրջան)
Օլխովի Ռոգ (ОльховыйРог), գյուղ Ռուսաստանի Դաշնության Ռոստովի մարզի Միլլերովսկի շրջանում։ Հանդիսանում է Օլխովո-Ռոգսկի գյուղական համայնքի վարչական կենտրոնը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռոստովի մարզի Միլլերովսկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր
Կրուպին (գյուղ, Խմելնիկի շրջան)
Կրուպին (Крупин), գյուղ Ուկրաինայի Վիննիցայի մարզի Խմելնիկի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1810 թվականին։
2001 թվականի տվյալներով Կրուպին գյուղում բնակվում էր 160 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,75 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 213,33 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Վիննիցայի մարզի Խմելնիկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1810 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կամբեճ
Կամբեճ կամ Իորի, Իորա (იორი, Qabırlı), գետ Վրաստանում և Ադրբեջանում։ Սկիզբ է առնում Մեծ Կովկասի Գլխավոր կամ Ջրբաժան լեռնաշղթայի հարավային լանջերից, թափվում Մինգեչաուրի ջրամբարը (նախկինում աջից միախառնվում էր Ալազան գետին)։
Երկարությունը 320 կմ։ Կամբեճի ջրերի մի մասը ջրանցքով ուղղվում է դեպի Թբիլիսիից արևելք գտնվող ջրամբարը («Թբիլիսիի ծով») և դեպի Սամգորիի ոռոգիճ համակարգը ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Վրաստանի գետեր Կատեգորիա:Ադրբեջանի գետեր Կատեգորիա:Կուր գետի վտակներ Կատեգորիա:Ասիայի միջազգային գետեր Կատեգորիա:Սահմանային գետեր
Խրյաշչևսկի
Խրյաշչևսկի (Хрящевский), գյուղ (խուտոր) Ռուսաստանի Դաշնության Ռոստովի մարզի Կոնստանտինովսկի շրջանում։ Մտնում է Կոնստանտինովսկի գյուղական համայնքի կազմի մեջ։
Նոբելյան թանգարան
Նոբելյան թանգարան (Nobelmuseet), գտնվում է նախկին Ֆոնդային բորսայի շենքում (Börshuset), կենտրոնական Ստոկհոլմի հին քաղաքում՝ Գամլա Ստանի (հին քաղաք) Ստուրտորեթ (Մեծ հրապարակ) հրապարակի հյուսիսային կողմում։ Նույն շենքում են գտնվում նաև Շվեդական ակադեմիան և Նոբելի գրադարանը։ Նոբելյան թանգարանում պահվում են տեղեկություններ Նոբելյան մրցանակի և Նոբելյան մրցանակակիրների, ինչպես նաև տեղեկություններ մրցանակի հիմնադիր Ալֆրեդ Նոբելի (1833–1896) մասին։ Թանգարանի մշտական ցուցադրության մեջ ներառված են Նոբելյան դափնեկիրների կողմից նվիրաբերված բազմաթիվ նմուշներ, որոնք ներկայացված են անձնական կյանքի պատմությունների հետ միասին ։
Պատմություն
Նոբելյան թանգարանը բացվել է 2001 թվականի գարնանը՝ Նոբելյան մրցանակի 100-ամյակի կապակցությամբ։ Ըստ թանգարանի մանիֆեստի՝ թանգարանի մտադրությունն է վառ պահել «Նոբելյան դափնեկիրների և նրանց ձեռքբերումների, ինչպես նաև Նոբելյան մրցանակի և Ալֆրեդ Նոբելի» կենդանի հիշատակը։ Այս նպատակին հասնելու համար թանգարանն առաջարկում է ցուցահանդեսներ, կինոնկարներ, թատերական ներկայացումներ և գիտությանը վերաբերող բանավեճեր. ի լրումն բիստրոյի և խանութի։ Թանգարանային ցուցահանդեսներում ներկայացված են անվանի Նոբելյան դափնեկիրներ, ինչպիսիք են՝ Մարի Կյուրին, Նելսոն Մանդելան, Ուինսթոն Չերչիլը ։
Թանգարանում հաճախ առաջարկվում են ստեղծագործական ցուցահանդեսներ, ինչպիսիք են՝ «Գիտության ուրվագծեր», 42 Նոբելյան դափնեկիրների լուսանկարների ցուցահանդես, որոնք լուսանկարվել են իրենց Նոբելյան հայտնագործության ուրվագծով։ Այս ցուցահանդեսը ներկայացվել է նաև աշխարհի այլ վայրերում՝ Դուբայում և Սինգապուրում The Museum frequently offers creative exhibitions such as “Sketches of science”, a photo exhibition with 42 Nobel Laureates photographed with their own sketch of :
Այն այցելուների համար, ովքեր ցանկանում են թանգարանից մի կտոր տուն բերել, կարող են այցելել հուշանվերների խանութ, որտեղ կան Ալֆրեդ Նոբելի և թանգարանի վերաբերյալ իրեր։ Ամենատարածված իրերից մեկը Ալֆրեդ Նոբելի ոսկե մեդալն է, որը պատրաստված է մուգ շոկոլադից։ Մյուսը շվեդական «դինամիտ» քաղցրավենիքն է, որը համեմված է jalapeño պղպեղով։ 2011 թվականին հուշանվերների խանութը համագործակցել է նկարիչ Արտան Մանսուրիի հետ, ով ստեղծել է նկարներ, որոնք խորհրդանշում են Ալֆրեդ Նոբելի կյանքը։ Դրանից բացի, խանութն առաջարկում է կրթական շատ խաղալիքներ երեխաների համար, գրքեր Նոբելյան մրցանակի դափնեկիրների կողմից և նրանց մասին, ինչպես նաև եզակի իրեր, որոնք կարելի է գտնել միայն Նոբելյան թանգարանի խանութում ։
Թանգարանում գործում է նաև Նոբել բիստրոն, որտեղ կան Նոբելյան շոկոլադ, շվեդական տորթեր, ինչպես նաև ճաշ ու ընթրիք։ Բիստրոյում մատուցվում է նաև Նոբելյան պաղպաղակ, որը կարելի է համտեսել միայն Նոբելյան Բիստրոյում։ Նոբելյան պաղպաղակի հետ կատարյալ է Նոբելյան թեյը, որը սովորաբար ամեն տարի մատուցվում է Նոբելյան բանկետի ժամանակ ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ստոկհոլմի թանգարաններ Կատեգորիա:Նոբելյան մրցանակ Կատեգորիա:Գիտության թանգարաններ Կատեգորիա:2001 հիմնադրված թանգարաններ
Մոնջուֆի Մելիա
Մոնջուֆի Մելիա  (Mongiuffi Melia), կոմունա Իտալիայում, Սիցիլիա մարզի Մեսինա գավառում։
Բնակչությունը կազմում է 755 մարդ, բնակչության խտությունը կազմում է 31 մարդ/կմ²։ Զբաղեցնում է 24 կմ² մակերես տարածք։ Փոստային ինդեքսն է՝ 98030։ Հեռախոսային կոդը՝ 0942։
Աշխարհագրություն
Բնակչության աճ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Սիցիլիայի քաղաքներ Կատեգորիա:Իտալիայի քաղաքներ Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր
Կառավար (համաստեղություն)
Կառավար, համաստեղություն հյուսիսային կիսագնդում։ Այն 2-րդ դարում Պտղամեոսի նշած 48 համաստեղություններից մեկը և ժամանակակից 88 համաստեղություններից մեկն է։ Գտնվում է Ցուլ, Պերսևս, Ընձուղտ, Լուսան, Երկվորյակներ համաստեղությունների միջև։ Հյուսիսային միջին լայնություններից երևում է ամբողջ տարին։ Նրա ամենապայծառ աստղն է Կապելան։
Կառավարում են գտնվում հետևյալ Մեսյեի հետևյալ օբյեկտները ՝
Նաև Կառավարում են գտնվում ADS 4000 կրկնակի և ADS 5188 եռյակի աստղերը ։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Կատաստերիզմներ
Երվանդ Միսկինյան
Երվանդ Գևորգի Միսկինյան (Էդվարդ Միսկին, ), Հյուսիսային Կովկասում և Հարավային Կովկասում խորհրդային ռեժիմի հաստատման աջակից, ԽՄԿԿ անդամ (1917)։
1918-1920 թվականներին հեղափոխական գործունեություն է ծավալել Վրաստանում։ 1920 թվականին Թիֆլիսում խմբագրել է «Նոր ուղի» բոլշևիկյան թերթը։ Նույն թվականին արտաքսվել է երկրամասից։ 1920 թվականի նոյեմբերին Ռուսական 11-րդ կարմիր բանակի հետ մտել է Հայաստան և մասնակցել երկրի խորհրդային օկուպացիային։ 1921 թվականին ղեկավար մասնակցություն է ունեցել Լոռու «Չեզոք գոտում» կազմակերպված ապստամբությանը։ Եղել է ՀԿ (բ) կ Դիլիջանի գավկոմի բյուրոյի անդամ և բաժնի վարիչ։ Այնուհետև ղեկավարել է Հայկական հեռագրական գործակալությունը (այժմ՝ Արմենպրես)։ Երկար տարիներ աշխատել է Անդրկովկասյան Պետքաղվարչությունում։
Կատեգորիա:Հայ հեղափոխականներ Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Տաբառա
Տաբառա (Tabara), գյուղ Էստոնիայի Հարյումաա նահանգի Նիսսի շրջանում։
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 52 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Հարյումաա նահանգի Նիսսի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղեր
Կիրա Սարաջևա
Կիրա Կոստանդինի Սարաջևա, հայ տավղահարուհի, մանկավարժ։ ՌԽՖՍՀ վաստակավոր արտիստ (1958), Կոստանդին Սարաջևի դուստրը, Կոնստանտին Սարաջևի քույրը։