cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Չարթ
Երաժշտական չարթեր
Երաժշտական արդյունաբերության մեջ չարթերը հաշվի են առնում բազմաթիվ չափանիշներ. բացի վաճառքի տվյալներից, նաև որոշ դեպքերում հաշվի են առնում ռադիոկայաններում կատարելու տվյալները և ինտերնետի միջոցով կոմպոզիցիաների ներբեռնման տվյալները։ Միաժամանակ կան չարթեր, որոնք որոշվում են տարբեր երաժշտական ամսագրերի ընթերցողների, ռադիոկայանների ունկնդիրների և հեռուստադիտողների կողմից (երաժշտական հեռուստատեսության դեպքում)։
Ավանդաբար գոյություն ունեն սինգլների և երկարատև ալբոմների չարթեր, վերջերս նաև տարածվել են համացանցի միջոցով ներբեռնվող ամենատարածված երգերի ցուցակները։
Առաջին երաժշտական չարթը հրատարակվել է 1936 թվականի հունվարի 4-ին ամերիկյան Billboard ամսագրում։ 1940 թվականի հուլիսի 20-ից ամսագրում սկսել են տեղադրվել սկավառակների կանոնավոր չարթեր (Record charts); 1958 թվականի օգոստոսի 4-ին Billboard-ում հայտնվել է «թեժ հարյուրը» (Hot 100)՝ շաբաթվա 100 ամենահայտնի սինգլները ։ Հաշվարկները կատարվում էին վաճառքների և ռադիոկայանների ժանրերի տվյալներով։ Բացի ընդհանուր չարթից, նույնպես հայտնվել են տարբեր երաժշտական ժանրերի չարթեր՝ քանթրի, ռիթմ ընդ բլյուզ, պարային երաժշտություն և այլն։ Billboard ամսագրի չարթը մինչ օրս համարվում է առավել օբյեկտիվ աղբյուրներից մեկը, որն արտացոլում է ԱՄՆ-ի երաժշտական շուկայի վիճակը։ 1958-1991 թվականներին Billboard ամսագիրը հավաքում էր ռադիոկայանների փլեյլիստների և խանութներում վաճառքների տվյալները։ 1991 թվականի նոյեմբերի 30-ից Billboard-ը չարթերի ճանաչման նոր միջոց է ստեղծել, որտեղ հաշվի է առնվում ծառայության Nielsen Broadcast Data Systems (BDS) էլեկտրոնային համակարգի միջոցով արդիական ռադիոմոնիտորինգի համադրությունը՝ մանր ռադիոկայանների փլեյլիստերի լրացմամբ։ Հաշվի են առնվում նաև Nielsen SoundScan ծառայության կողմից հայտարարված վաճառքները ։
Մեծ Բրիտանիայում առաջին երաժշտական չարթը հրապարակվել է 1952 թվականի նոյեմբերի 14-ին New Musical Express ամսագրում։ Դրան հետևել են Record Mirror և Melody Maker ասմագրերի չարթերը։ Գերմանիայում չարթերը սկսել են թողարկվել Bravo ասմագրի կողմից։
Չարթթոփեր
Յուրաքանչյուր երաժշտական չարթում գոյություն ունի բարձրագույն դիրք (№ 1), որը զբաղեցնում է ամենահայտնի կամ առավել հաջող վաճառվող երգը, սինգլը կամ ալբոմը։ Անգլալեզու գրականության մեջ չարթի այդպիսի առաջնորդն անվանվում է «չարթթոփեր» (Chart Topper, Chart-topper   )։ Նաև կարող են օգտագործվել նմանատիպ տերմիններ՝ «համար մեկ, No. 1 հիթ, չարթերի թոփ, չարթ հիթ» (number one, No. 1 hit, top of the charts, chart hit)։ Այն հասկացողությունը լայնօրեն օգտագործվում է երաժշտական մարքեթինգում, գովազդային բիզնեսում և այս կամ այն կատարողի հռչակի մակարդակը որոշելու ժամանակ։ Սակայն, այդ բնութագրիչները, ըստ էության, հարաբերական են, քանի որ նրանք միաժամանակ գնահատում են երգեր, ալբոմներ և ձայնագրություններ միայն միմյանց համեմատ, ի տարբերություն վերջնական տարեկան վաճառքի տվյալների հաշվարկների, որոնք չափվում են բացարձակ թվերով։ Երգերի դիրքերի համեմատումը տարբեր ժամանակներում դրանով իսկ չի տալիս երգի ընդհանուր մասշտաբով ճշգրիտ ժողովրդականությունը։ Շատ չարթերի առանձնահատկությունը, հատկապես շաբաթական չարթերի, այն է, որ դրանք նպաստում են երգերին, որոնք շատ լավ են վաճառվում կարճ ժամանակահատվածում։ Այսպիսով, երգը, որը հայտնի է միայն կարճ ժամանակով, կարող է ավելի բարձր լինել շաբաթվա արդյունքներով, (դառնալ համար մեկ) քան երգը, որը վաճառվում է ավելի դանդաղ (և չի հասել առաջին հորիոզոնականին), բայց շատ ավելի մեծ թվով օրինակներ են վաճառվում երկար ժամանակահատվածում  ։ Արդյունքում, խմբի ամենամեծ հիթ սինգլը (շաբաթվա արդյունքներով չարթթոփերը) կարող է և ընդհանրապես չլինել նրա բեսթսելլերների մեջ (ամբողջ տարվա արդյունքներով նույնիսկ լավագույն տասնյակում չլինել), և հակառակը    ։
Կինոյի չարթեր
Կինոֆիլմերի չարթերը կառուցվում են թատրոններում կինովարձույթի շաբաթվա շահույթի մասին տեղեկությունների վրա (ԱՄՆ-ում դրանք տեղադրվում են boxofficemojo կայքում)։ Նույնպես գոյություն ունեն հեռուստատեսական չարթեր, որոնք կազմվում են այս կամ այն հաղորդման վարկանիշներին համաձայն։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հանրամատչելի մշակույթ Կատեգորիա:Հիթ-շքերթներ Կատեգորիա:Հանրամատչելի երաժշտություն Կատեգորիա:Երաժշտության արդյունաբերություն
Անդրիեշ (ֆիլմ)
«Անդրիեշ» (Andrieș), հայ հայտնի կինոռեժիսոր Սերգեյ Փարաջանովի առաջին նկարչական ֆիլմը, որի սցենարը հիմնված է մոլդովացի գրող Եմելիան Բուկովի համանուն պատմվածքի հիման վրա։
Սյուժե
Ֆիլմի սցենարն ամբողջովին հիմնված է Եմելիան Բուկովի համանուն պատմվածքի հիման վրա։ Հեքիաթը Անդրիեշ անունով մի երիտասարդ հովվի մասին է, ով քաջամարտիկ Վայնովանի տված կախարդական շվիի միջոցով ցանկանում է դառնալ դյուցազն և պայքարել ամբողջ կյանքում նրա համար ատելի սև կախարդ-մրրիկի դեմ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Սերգեյ Փարաջանովի ֆիլմեր Կատեգորիա:Խորհրդային ֆիլմեր Կատեգորիա:Ռուսերեն ֆիլմեր Կատեգորիա:Խորհրդային սև-սպիտակ ֆիլմեր Կատեգորիա:1954 ֆիլմեր Կատեգորիա:Ա. Դովժենկոյի անվան կինոստուդիայի ֆիլմեր
Լիեն Ռայմս
Մարգարետ Լիեն Ռայմս Սիբրիան (Margaret LeAnn Rimes Cibrian, ), քանթրի ոճի ամերիկացի երգչուհի։ Հայտնի է նրանով, որ պրոֆեսիոնալ երաժշտական գործունեություն սկսել է դեռևս 11 տարեկանում, իսկ 14 տարեկանում արդեն հաղթել է իր առաջին «Գրեմմին» ։
Կենսագրություն
15 տարեկանում Լիեն Ռայմսը ձայնագրել է Դայան Ուորենի հեղինակած «How Do I Live» փոփ-բալլադը, որը «Billboard Hot 100» հիթ-շքերթում ավելի երկար է մնացել (69 շաբաթ), քան պատմության մեջ երգչուհու կատարմամբ ցանկացած այլ երգ (բոլոր արտիստների շրջանում ռեկորդը գերազանցել է Ջեյսոն Մրազի «I’m Yours» հիթը 2009 թվականին) ։ Դա քանթրի երաժշտության պատմության մեջ առաջին բազմապլատինե սինգլն էր։ Այն «Billboard» ամսագրի հոբելյանական ամփոփիչ «Hot 100 55th Anniversary» հիթ-շքերթում, որը նվիրված էր ամերիկյան գլխավոր հիթ-շքերթի 55-ամյակին, զբաղեցրել է 4-րդ հորիզոնականը ։
2002 թվականի հոկտեմբերին Ռայմսը թողարկել է «Twisted Angel» ալբոմը, որտեղ ներառված են «Life Goes on» և «Suddenly» սինգլները։ Ռայմսի ևս մեկ ձեռքբերում է դարձել «We Can» հաջողակ սինգլի թողարկումը, որը դարձել է «Օրենքով շիկահերը 2» ֆիլմի սաունդթրեքը։ Մինչև 2003 թվականը «Twisted Angel» ձայնասկավառակն ամբողջ աշխարհում վաճառվել է 3 միլիոն օրինակով։
2003 թվականի դեկտեմբերի 1-ին` 21 տարեկան հասակում, Ռայմսը թողարկել է լավագույն հիթերի հավաքածու։ Փետրվարին լավագույն հիթերի հավաքածուն թողարկվել է Մեծ Բրիտանիայում, Ֆրանսիայում, Գերմանիայում, Իտալիայում, Ճապոնիայում, Շվեդիայում, Նորվեգիայում և շատ այլ երկրներում։
2005 թվականի հունվարին Լիեն Ռայմսը թողարկել է «This Woman» ստուդիական նոր ալբոմը, որը բաղկացած է «Nothin' 'bout Love Makes Sense», «Probably Wouldn’t Be This Way», «Something’s Gotta Give» և «Some People» սինգլներից ։ Ալբոմի թողարկումից հետո Լիենը մի շարք մենահամերգներ է տվել Միացյալ Նահանգների տարբեր քաղաքներում։ Մինչև 2006 թվականը «This Woman» ալբոմը վաճառվել է ավելի քան 2 միլիոն օրինակով։ Առավելագույն թվով վաճառք իրականացվել է Միացյալ Նահանգներում, Մեծ Բրիտանիայում և Գերմանիայում։ Դրանից հետո Լիենը ձայնագրել և թողարկել է անհատական երկու ալբոմ` «Whatever We Wanna» (2006) և «Family» (2007): Երկու ալբոմն էլ Ռայմսի երկրպագուների շրջանում միջին հաջողություն են ունեցել։ Ձայնասկավառակների վաճառքը ցածր է եղել և նույնիսկ չի հասել մեկ միլիոն օրինակի։
2010 թվականին Ռայմսը թողարկել է անհատական «Lady & Gentlemen», իսկ 2012 թվականին` «Spitfire» ալբոմները։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:«Գրեմմի» մրցանակի դափնեկիրներ Կատեգորիա:Ամերիկացի երգչուհիներ Կատեգորիա:Ամերիկացի սոպրանոներ Կատեգորիա:Ամերիկացի փոփ երգչուհիներ Կատեգորիա:Ամերիկացի հեռուստատեսային դերասանուհիներ Կատեգորիա:Ամերիկացի կին երաժիշտներ Կատեգորիա:Քանթրի երաժշտություն Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի երգչուհիներ Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի դերասանուհիներ Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի դերասանուհիներ Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի երգչուհիներ Կատեգորիա:RCA Records-ի արտիստներ Կատեգորիա:Ամերիկացի փոփ երգիչներ
Մելիորացիա
Մելիորացիա, կազմակերպչատնտեսական և տեխնիկական միջոցառումների համալիր` ուղղված հիդրոլոգիական, հողային և հողակլիմայական պայմանների բարելավմանը`հողային և ջրային պաշարների օգտագործման արդյունավետությունը բարձրացնելու և բարձրարժեք ու կայուն գյուղատնտեսական մշակաբույսեր ստանալու նպատակով։
Մելիորացիան սովորական ագրոտեխնիկական միջոցառումներից տարբերվում է մելիորացիայի օբյեկտների վրա երկարատև և ավելի ինտենսիվ ազդեցությամբ։
Հողաբարելավման աշխատանքներն ուղղված են հողի հատկությունների բարելավմանը և արտադրողականության բարձրացմանը։
Մելիորատիվ միջոցառումների հիմնական տեսակներ
Գոյություն ունեն մելիորացիայի տարբեր տեսակներ, որոնցից յուրաքանչյուրն ընտրվում է` կախված տարածքի և հողի առանձնահատկություններից։
Յուրի Քավթարաձե
Յուրի Քավթարաձե (იური ქავთარაძე, ), խորհրդային շրջանի վրացի կինոռեժիսոր և սցենարիստ։
Մելիորացիա
Հիդրոմելիորացիա
Նախատեսված է  ոռոգման, ցամաքեցման,  հակասողանքային,  հակաէրոզիային և  հակասելավային  աշխատաքների  համար։ Դա  զարգացել է  շնորհիվ  ջրահեռացում  կատարելու, որը կարգավորում է  խոնավության  կուտակման ռեժիմը հողում։
Յուրի Քավթարաձե
Կենսագրություն
Յուրի Քավթարաձեն ծնվել է 1923 թվականի փետրվարի 12-ին Վրացական ԽՍՀ-ի Բաթում քաղաքում։ 1946-1948 թվականներին սովորել է Թբիլիսիի գեղարվեստի ակադեմիայի գեղանկարչության ֆակուլտետում, իսկ հետո՝ Մոսկվայի Գերասիմովի անվան կինեմատոգրաֆիայի համառուսական պետական ինստիտուտի արվեստի բաժնում։
Մելիորացիա
Ջերմային
Նպատակն է փոխել ջերմային ռեժիմը հողում, որն աճում է հողատարածքի մակերեսի խտացման հաշվին։ Տարածքի ջերմային մելիորացիան իրականացվում է հողի վրա ծառերի հետ կոմպոստային կույտի օգնությամբ։
Յուրի Քավթարաձե
Կենսագրություն
Մոսկովյան կրթությունն ավարտել է 1956 թվականին։ 1939 թվականից, որպես դերասան աշխատել է Թբիլիսիի պատանի հանդիսատեսի թատրոնում։
Մելիորացիա
Կուլտուրտեխնիկական
Նախատեսում է կատարել աշխատանքի հաջորդ շարքը՝ հողի առաջնային աշխատանք, ելունդների, մամուռների, ավելորդ առարկաների և իրերի հեռացում, աղուտահողերի մշակում և այլ միջոցառումներ։
Յուրի Քավթարաձե
Կենսագրություն
Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ եղել է Նիկոլայ Շչորսի անունը կրող պարտիզանական միավորման շտաբի պետը, ինչպես նաև գլխավորել է հակաավազակային խմբավորում։
Զորացրվելուց հետո, որպես նկարիչ աշխատել է Թբիլիսիի տարբեր թերթերում և ամսագրերում, որից հետո աշխատել է Վրաստանի հեռուստատեսությունում։ Հեղինակել է բազմաթիվ ռեժիսորական աշխատանքներ՝ վրացերեն և ռուսերեն լեզուներով։
Մելիորացիա
Քիմիական
Նպատակն է հողի թթվայնության փոփոխությունը, որը հաճախ օգտագործվում է այն տարածքներում, որտեղ աճում են բանջարային մշակաբույսեր։ Օրինակ՝ բնահողի քիմիական մելիորացիան իրականացվում է հողի թթվայնությունը քչացնելու համար, թույլ ալկալիական միջավայր նախընտրում են բանջարային մշակաբույսերի մեծամասնությունը։
Յուրի Քավթարաձե
Կենսագրություն
Մահացել է 1979 թվականի ապրիլի 5-ին Մոսկվայում։
Մելիորացիա
Քիմիական
Ոչ սևահողային գոտում ցանկալի է օգտագործել մելիորացիայի այսպիսի տեսակներ՝
Յուրի Քավթարաձե
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Վրացի կինոռեժիսորներ Կատեգորիա:Վրացի սցենարիստներ Կատեգորիա:Թբիլիսիի գեղարվեստի ակադեմիայի շրջանավարտներ Կատեգորիա:ՎԳԻԿ-ի շրջանավարտներ
Մելիորացիա
Դրենաժային համակարգը հողատարածքում
Ջրահեռացման նպատակը
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հողագիտություն
Վինի Թուխ (մուլտֆիլմ)
Վինի Թուխ (Винни-Пух), խորհրդային նկարված մուլտֆիլմ, Ալեքսանդր Միլնի համանուն հեքիաթի էկրանավորումը։
Մուլտֆիլմերն են.
Սյուժե
Գլուխ I, որտեղ մենք ծանոթանում են Վինի Թուխի և մի քանի կասկածելի մեղուների հետ:
Վաղուց, շատ վաղուց, կարծես անցյալ շաբաթ օրը, մի երկրում ապրել է Վինի Թուխ արջուկը։ Իսկ ինչո՞ւ է հենց այդ անունով։ Որովհետև նրա դռան վրա գրված է «Վինի Թուխ», իսկ նա ապրում է այդտեղ։
Մի անգամ Վինի Թուխը գնում է անտառ, որպեսզի մի քիչ նախաճաշի՝ նա միշտ չէր լավ ուտում և խմում։ Բացի այդ, նա բանաստեղծ էր և ազատ ժամանակ բանաստեղծություններ ու նույնիսկ երգեր էր գրում...
Անհանգիստ արջուկը քայլում էր անտառով և երգում երգեր, հանդիպում է Մեծ-ավելի մեծ կաղնուն, որի վրա՝ բարձրում, կար մեղր և մեղուներ։ Սկզբից ինքը, իսկ հետո օգնության է կանչում իր ընկեր խոզուկ Դնչիկին, արջուկ Վինի Թուխը մտածում է խորամանկ ելքեր, անհաջող փորձում է հասնել մեղրին։
Մուլտֆիլմի ոճ
Մուլտֆիլմի գեղարվեստական լուծումը միավորում է հետին պատկերների «մանկական» նկարները (օրինակ՝ հետին պլանում երևում եմ հսկայական խխունջներ, ճպուռներ, որոնք նստած են հսկայական սնկերին, ծառերի, որոնց վրա միաժամանակ աճում են խնձորներ, սալորներ և այլ մրգեր) և կերպարների նկարների այդ ժամանակի համար զարգացած սահուն գունանցումներ (անհետացել է երկրորդ մասում)։ Գործողությունները տեղի են ունենում մի հարթության վրա, ինչպես Ֆյոդոր Խիտրուկի մյուս աշխատանքներում։
Տարբերություն հեքիաթից
Մուլտֆիլմում (ինչպես նաև շարունակություններում) բացակայում է Քրիստաֆեր Ռոբինը, դրա համար Վինի Թուխը և նրա ընկերները չեն ապրում տղայի երևակայության մեջ, այլ նրանք գոյություն ունեն որպես անկախ էակներ։ Քրիստաֆեր Ռոբինի դերը բաժանվել է Ճագարի և Դնչիկի միջև ։
Երգեր
Մուլտֆիլմի երգեր թողարկել է «Մեղեդի» կազմակերպությունը «Երգեր մուլտֆիմներից» հավաքածուի մեջ մանկական սկավառակների վրա (Դ-00030781 և այլն), ժապավենային գլանների և «Սվեմա» կոմպակտ-սկավառականերով։ 1990-ական թվականներին երգերը թողարկվել են «Ապրելևկա Սաունդ» թիթեղիկների, ձայնասկավառակների և կոմպակտ-սկավառակների վրա, ավելի ուշ՝ այլ ընկերությունների ժապավենների և ձայնասկավառակների, առաջին հերթին՝ «Տվիկ Լիրեկի»։
Հետաքրքիր փաստեր
1995 թվականին թողարկվել է Վինի Թուխ մուլտսերիալի աուդիո հեքիաթը Ալեքսանդր Պոժարովի հնչյունավորմամբ, «Տվիկ Լիրեկ» ընկերության ձայնասկավառակներով։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆիլմեր Վինի Թուխի մասին Կատեգորիա:Մուլտֆիլմեր արջերի մասին Կատեգորիա:Մուլտֆիլմեր կենդանիների մասին Կատեգորիա:Խորհրդային մուլտֆիլմեր Կատեգորիա:Ռուսերեն ֆիլմեր Կատեգորիա:«Սոյուզմուլտֆիլմ» ստուդիայի մուլտֆիլմեր Կատեգորիա:Ֆեոդոր Խիտրուկի մուլտֆիլմեր
Storybooth
Storybooth (փոքրատառերով), օնլայն հարթակ, որը ստեղծում է անիմացիոն տեսանյութեր ՅուԹյուբում՝ հիմնված երեխաների և պատանիների անձնական կյանքի պատմությունների վրա ։ Այն ներառում է ՅուԹյուբյան ալիք, պաշտոնական կայքէջ և հեռախոսային հավելված ։ Ստեղծվել է 2015 թվականին՝ ամուսիններ Ջոշ և Մարսի Սինելների կողմից ։ 2020 թվականի ապրիլին Storybooth-ի ՅուԹյուբյան ալիքում առկա է ավելի քան 230 տեսանյութ և չորս ու կես միլիոն բաժանորդ ։ Յուրաքանչյուր տեսանյութ ստեղծվում է անանուն ներկայացրած պատմությունների, հաճախ շատ անձնական թեմաների հիման վրա, ինչպիսին է կոտրված սրտի փորձը ։ Ալիքը հաղթել է Webby Award մրցանակ «Պատանեկան վեբկայք» անվանակարգում և Shorty Award մրցանակ «Best in Kids and Lifestyle Apps» անվանակարգում 2017 թվականին, իսկ 2018 թվականին ստացել է Streamy Award «Անիմացիա» անվանակարգում ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Յություբերներ
Ջոն Բոստոկ
Ջոն Ջոզեֆ Բոստոկ (John Joseph Bostock, ), անգլիացի ֆուտբոլիստ, «Նոթինգհեմ Ֆորեստ» ակումբի կիսապաշտպան։ Անգլիայի երիտասարդական հավաքականի նախկին խաղացող։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Անգլիացի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ Կատեգորիա:Քրիսթալ Փելասի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Տոտտենհեմ Հոտսպուրի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Հալլ Սիթիի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Սուինդոն Թաունի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Լանսի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Թուլուզի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Նոթինգհեմ Ֆորեստի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Անգլիական ֆուտբոլի լիգայի խաղացողներ
Տրիֆոն Գրուզին
Տրիֆոն Իվանովիչ Գրուզին (Трифон Иванович Грузин, ), խորհրդային շրջանի մոլդովացի կինոյի և թատրոնի դերասան։
Մոլդովայի Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության վաստակավոր արտիստ ։
Կենսագրություն
Տրիֆոն Գրուզինը ծնվել է 1912 թվականի փետրվարի 15-ին Բեսարաբիայում։ 1933 թվականին ավարտել է Օդեսայի թատերական տեխնիկումը։
Կալկաթայի Հայոց մարդասիրական ճեմարան
Հիմնադրումն ու ընդարձակումը
Ճեմարանը հիմնադրվել է 1821 թվականին Հնդկաստանի հայ համայնքի և հայազգի բարերարներ Աստվածատուր Մուրադխանյանի և Մնացական Վարդանյանի նախաձեռնությամբ։ 1825 թվականին ճեմարանին է միացվել Կալկաթայի Գալուցյան հայկական դպրոցը, իսկ 1949 թվականին՝ նաև 1922 թվականին հիմնադրված Կալկաթայի Դավիթյան օրիորդաց հայկական դպրոցը։ Այն ծնունդ էր 18-րդ դարի երկրորդ կեսից Կալկաթայում սկիզբ առած դպրոցական շարժման։
Տրիֆոն Գրուզին
Կենսագրություն
1933 թվականին դարձել է Տիրասպոլում ստեղծված առաջին մոլդովական պետական դրամատիկական թատրոնի հիմնադիրներից և առաջին արտիստներից մեկը։ 1939 թվականից, որպես դերասան աշխատել է Ալեքսանդր Պուշկինի անվան մոլդովական երաժշտա-դրամատիկական թատրոնում։
Կալկաթայի Հայոց մարդասիրական ճեմարան
Հիմնադրումն ու ընդարձակումը
Մոտ կեսդարյա փորձություններից հետո Կալկաթայում ազգային վարժարան հիմնելու գաղափար է առաջանում Ջուղայեցի բարեգործ-վաճառական Աստվածատուր Մուրադխանյանի մոտ։ Նա իր մահից առաջ 8000 հնդկական ռուփի է կտակում հայ պատանիների համար ազգային դպրոց հիմնելու նպատակին։ Իր կտակում նշում էր.
Իր կտակը կազմելուց երկու տարի հետո Ա. Մուրադխանյանը մահանում է, և նրա ցանկությունը մոռացության է մատնվում շուրջ երկու տասնամյակ՝ մինչ այն պահը, երբ Ջուղայեցի մեկ այլ վաճառական` Մնացական Սմբատ Վարդանյանը որոշում է բարձրացնել ազգային վարժարանի խնդիրը։ 1816 թվականին նա տպագրում է «Հրավիրակ» անունով մի տետր, իսկ մեկ տարի անց հրապարակում կոչ, որտեղ հայերին հորդորում է վարժարանի կառուցման հարցումլինել առատաձեռն.
Տրիֆոն Գրուզին
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մոլդովացի դերասաններ Կատեգորիա:20-րդ դարի դերասաններ Կատեգորիա:Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ
Կալկաթայի Հայոց մարդասիրական ճեմարան
Հիմնադրումն ու ընդարձակումը
Նվիրատվությունների արդյունքում Մ. Վարդանյանին հաջողվում է հավաքել 59.583 ռուփի և 1821 թվականի ապրիլի 2-ին հիմնադրել Հայոց մարդասիրական ճեմարանը։
Ճեմարանի առաջին շենքը գտնվել է Կալկաթայի Սուրբ Նազարեթ հայկական եկեղեցու մերձակայքում` հին Չանա Բազար փողոցում, որտեղ այդ ժամանակ կենտրոնացած էր կալկաթահայության մեծամասնությունը։ 1884 թվականին ճեմարանը վերջապես տեղավորվում է Ֆրի Սքուլ (Միրզա Գալիբ) փողոցի ներկայիս եռահարկ շենքում, որը գնվել է 48.000 հնդկական ռուփիով։ Այս շենքը նաև հայտնի է որպես անգլիացի վիպասան Ուիլիամ Մեկպիս Թաքրիի (1811-1863) ծննդավայր, ինչի մասին արձանագրված է ճեմարանի գլխավոր մուտքի աջ պատին` մարմարյա սալիկի վրա։ Հուշատախտակ է նվիրված նաև 1820-1850 թվականների բարերարներին` անվանումներով և հանգանակությունների գրառումներով։
1930 թվականին ճեմարանին է միացվում հարակից ընդարձակ տարածքը, որով կրթական հաստատությունը դառնում է ամբողջական։ Նույն թվականին հրապարակի հարավային կողմում Պետրոս Հ. Կրետյանի հովանավորությամբ տղաների և աղջիկների համար կառուցվում է ճեմարանի լողավազանը։
Սկզբնական շրջանում Հայոց ճեմարանն ուներ նաև օրիորդաց բաժին` իր առանձին ուսուցիչներով և դասասենյակներով, սակայն 1842 թվականին այն փակվում է։ Որոշ ժամանակ անց Հովհաննես Ավդալյանն իր տանը հիմնում է մի մասնավոր օրիորդաց վարժարան` Գալուցյան դպրոցը, սակայն որոշ ժամանակ անց այն ևս փակվում է։ 1846 թվականի փետրվարի 16-ին Շուշան Թաղիադյանը բացում է սուրբ Սանդուխտ օրիորդաց դպրոց, որը հետագայում ունենում է նաև տղաների բաժին։ Դպրոցը գործում է 6 տարի։ 1922 թվականին Դավիթ Ավետիք Դավթյան սեփական միջոցներով հիմնում է Դավթյան օրիորդաց տարրական վարժարանը, որը պահպանելով իր ինքնուրույնությունը` 1949 թվականին միանում է Հայոց ճեմարանին և դիմում է Արևմտյան Բենգալիայի Երկրորդական կրթության խորհրդին` Հայոց Մարդասիրական ճեմարանը որպես երկսեռ դպրոց ճանաչելու համար։ Դիմումն ընդունվում է 1953 թվականին և արդեն 1958 թվականին Մարդասիրական ճեմարանը ստանում է կրթական բարձր երկրորդական հաստատության կարգավիճակ։
Կարմրավոր մատուռ (Առինջ)
Կարմրավոր մատուռ, գտնվում է Առինջ (հին) գյուղի սահմանագծում, ծովի մակերևույթից 1324 մ բարձրության վրա։
Կալկաթայի Հայոց մարդասիրական ճեմարան
Կրթական ծրագիրն ու կառավարման մարմինը
Ի սկզբանե ճեմարանի բարձրագույն հսկողությունը գտնվում էր հիմնադիր անդամներից կազմված խնամակալական մարմնի ներքո` «Անդամք Հայկեան Մարդասիրական Ճեմարանին» անունով։ Անդամակցության գումարը կազմում էր 250 ռուփի, որը 1842 թվականին նվազեցվում է մինչև 200-ի։ Ճեմարանի ընդհանուր կառավարման իրավունքը պատկանում էր չորս հոգաբարձուներին` ընտրված Անդամների ընդհանուր ժողովում։ Չորս հոգաբարձուներց մեկը ընտրվում էր երեց (ավագ) հոգաբարձու, ով պետք է զբաղվեր ճեմարանի տեսչությամբ։ Վերջինս իր ավագության դիրքը մեկ տարի անց զիջում էր երկրորդ հոգաբարձուին։
Կարմրավոր մատուռ (Առինջ)
Վերականգնում
Արդեն 1970-ական թվականների վերջերին բավականաչափ քայքայված մատուռը 2014 թ․ ենթադրվում է ամբողջական վերականգնման ։2014 թվականին Կարմրավոր մատուռի տարածքում իրականացվում են հնագիտական ուսումնասիրություններ։ Հեռացվում է դարերի ընթացքում կուտակված ավելորդ հողը, թափուր պատվանդանների մեջ են կանգնեցվում մի քանի խաչքարեր ։
Մատուռն ունի հատկապես ԺԳ (18-րդ) դարում տարածում գտած միանավ թաղածածկ փոքր չափերի բազիլիկ հորինվածք՝ արևելքում կիսաշրջան եզրագծով խորանով, արևմտյան ճակատից բացված միակ մուտքով և հակադիր ճակատներից (արևելյան և արևմտյան) դեպի ներս լայնացող զույգ լուսամուտներով։
Կալկաթայի Հայոց մարդասիրական ճեմարան
Կրթական ծրագիրն ու կառավարման մարմինը
Ըստ կանոնակարգի սահմանվում էր նաև ճեմարանի գլխավոր վարժապետի կամ ռեկտորի պարտավորությունները։ Վերջինս նախ պետք է լիներ հայ, տիրապետեր հայոց լեզվին և լիներ Հայ Առաքելական եկեղեցու հավատացյալ։ Նա ընտրվում էր ճեմարանի ընդհանրական ժողովի անդամներից։ Անգլիական լեզվի առաջին վարժապետը պետք է լիներ անգլիական եկեղեցու հետևորդ, տիրապետեր անգլերենին և լատիներենին։ Ընտրությունը կատարվում էր նախորդի սկզբունքով։ Հայ վարժապետուհու համար պարտադիր պայման էր համարվում հայերեն խոսելը։ Կանոնադրությամբ սահմանված է նաև արձակուրդի, պարգևատրության և պատժի, սննդի, հագուստի, սպասավորների և այլնի վերաբերող կանոնները։
Կարմրավոր մատուռ (Առինջ)
Արձանագրություններ
Կարմրավոր մատուռի շուրջ տարածված գերեզմանոցում առկա խաչքարերից և տապանաքարերից մի քանիսն ունեն դեռևս ընթեռնելի կամ արդեն եղծված (կամ դրանց վերծանումը մեր փորձառությունից վեր եղած) արձանագրություններ։ Ահա դրանք․
Կալկաթայի Հայոց մարդասիրական ճեմարան
Կրթական ծրագիրն ու կառավարման մարմինը
Հայտնի է, որ 1924 թվականի հունվարի 1-ին ճեմարանին է փոխանցվում 1819-1823 թվականներին Կալկաթայում գործող հայկական տպարանը։ 1828 թվականի ապրիլի 7-ին ճեմարանում հիմնադրվել է «Արարատյան» գրադարանը, որն ուներ ամենամեծ հայկական գրքերի և ձեռագրերի հավաքածուն աշխարհում։ Ժամանակի ընթացքում կլիմայական պայմանների և անտարբերության հետևանքով գրքերի զգալի մասը ոչնչացել կամ անհետացել է։
Կարմրավոր մատուռ (Առինջ)
Արտաքին հղում
Առինջ գյուղի պատմական հուշարձաններ
Կալկաթայի Հայոց մարդասիրական ճեմարան
Կրթական ծրագիրն ու կառավարման մարմինը
Ճեմարանը իր պատմության առաջին հարյուրամյակում ունեցել է աշակերտների թվաքանակի կտրուկ տատանումներ։ Եթե 1865 թվականին ճեմարանում սովորել է ընդամենը 1, ապա 1874 թվականին` 74 աշակերտ, իսկ 1932 թվականին` 138 աշակերտ։
Կանոնադրության փոփոխությունն ու ճեմարանի փակվելու վտանգը
Ճեմարանի կառավարումն ավելի կանոնավոր հիմքերի վրա դնելու համար 1879 թվականին Բենգալիայի Բարձրագույն Ատյանում Ընդհանուր իրավաբանի կողմից ընդդեմ ճեմարանի ժամանակի հոգաբարձուների և անդամների սկսվում է մի դատ, որը հանգեցնում է ճեմարանի նոր կանոնադրությանը։ Դատարանի կողմից այն հաստատվում է 1883 թվականին։ Կանոնադրությունը մանրամասն ճշգրտում է ճեմարանի խնամակալական մարմնի և հոգաբարձուների իրավասությունները, սակայն որևէ փոփոխություն չի նախատեսվում դպրոցի ընթացիկ ներքին կարգուկանոնի հետ կապված։ Նոր կանոնադրությամբ ճեմարանի հոգաբարձուների թիվը չորսից իջեցվում է երեքի, իսկ խնամակալական մարմնի անդամների թիվը հասցվում 12-ի։ Այս շրջանից սկսած նախապատվությունը տրվում է անգլերենի ուսուցմանը` ի վնաս հայերենի։ Միաժամանակ ճեմարանը սկսում է համագործակցել Կալկաթայի համալսարանի հետ, իսկ 1880-ական թվականների վերջին կրթօջախի տնօրինությունը անցնում է անգլիացի տեսուչների ձեռքը։ Այս վիճակը պահպանվում է մինչև 1952 թվականը։ 20-րդ դարի երկրորդ կեսին դպրոցը հայտնվում է ծանր վիճակում, անկում է ապրում կրթական մակարդակը։
Կարմրավոր մատուռ (Առինջ)
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մատուռներ Կատեգորիա:Կրոնական կառույցներ այբբենական կարգով
Կալկաթայի Հայոց մարդասիրական ճեմարան
Ճեմարանի գործունեությունը մեր օրերում
Հնդկահայ համայնքը ճեմարանի փրկության հույսը կապում է Հայ Առաքելական եկեղեցու հետ։ 1998 թվականին դիմում է Կալկաթայի Բարձրագույն դատարան` ճեմարանի վարչական իրավասությունն Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսին փոխանցելու համար։ 1999 թվականի փետրվարի 15-ին Կալկաթայի Բարձրագույն դատարանը որոշեց Հայոց մարդասիրական ճեմարանը հանձնել Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի տնօրինությանը, ինչով էլ սկսվում է կրթական հաստատության պատմության նոր փուլը։ Նույն որոշմամբ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսին է վերապահվել ճեմարանի գործունեությունը տնօրինելու իրավունքը։ Վերահսկվում են ուսումնական ծրագրերը, կադրային նշանակումներն ու փոփոխությունները, դպրոցի վիճակն ու խնամքը։
1999 թվականին Կալկաթա է գալիս Հայաստանից ժամանած աշակերտների առաջին խումբը։ Արդեն 2003 թվականին կրթօջախում ուսում էր ստանում 149 երեխա։ Հետագայում նկատվում է աշակերտների թվի նվազում։ Ներկայումս հաստատությունում սովորող աշակերտների մեծամասնությունը Հայաստանից է (տարեկան 10-15 աշակերտ)։ Այստեղ են սովորում նաև հայ աշակերտներ Իրանից, Իրաքից և Սիրիայից։
Ներկայում սաների և ուսուցիչների կեցության, գրենական պիտույքների, ուսման վարձի և աշխատավարձերի ծախսերն ամբողջովին հոգում է ճեմարանը։ Ուսուցման լեզուն հիմնականում անգլերենն է։ Ճեմարանում, հայագիտական և բնագիտական առարկաներց բացի, աշակերտները սովորում են նաև հնդկերեն, ռուսերեն, պարսկերեն, արաբերեն։ Բարձր առաջադիմություն ունեցող աշակերտներին հնարավորություն է տրվում շարունակելու ուսումը Հնդկաստանի և աշխարհի տարբեր բարձրագույն ուսումնական հաստատություններում։
Ճեմարանի կառավարիչն է Տ. Մովսես աբեղա Սարգսյանը, կառավարչի օգնականը՝ Վարազդատ սարկավագ Քոչարյանը։ Տնօրենի պարտականությունները հանձնարաված է Սումիտրա Մալիկին։
Ճեմարանի հասցեն է՝ Հնդկաստան, Կալկաթայի Միրզա Ղալիբի փողոց 53բ։
Գրականություն
Կատեգորիա:Հնդկաստանի հայկական դպրոցներ Կատեգորիա:Հայկական ուսումնական հաստատություններ
Լադո Մեսխիշվիլու անվան Քութայիսի դրամատիկական թատրոն
Լադո Մեսխիշվիլու անվան Քութայիսի թատրոն (ქუთაისის ლადო მესხიშვილის სახელობის თეატრი, ամբողջական անվանումը՝ Քութայիսի Լադո Մեսխիշվիլու անվան պետական դրամատիկական պրոֆեսիոնալ թատրոն (ქუთაისის ლადო მესხიშვილის სახელობის პროფესიული სახელმწიფო დრამატული თეატრი), դրամատիկական թատրոն, որը գտնվում է Վրաստանի Իմերեթի մարզի Քութայիս քաղաքում։
Համարվում է Վրաստանի խոշորագույն թատրոններից մեկը։ Քութայիսի թատրոնը կրում է վրացի նշանավոր դերասան Լադո Մեսխիշվիլու անունը, ով ղեկավարել է թատրոնը 1897-1906 թվականներին։
Պատմություն
Վլադիմիր Ալեքսի-Միսխիշվիլուց հետո տարբեր ժամանակներում թատրոնը գլխավորել են Ա․ Ռ․ Ծերեթելին, Կ․ Շալիկաշվիլին, Ու․ Դադիանին, Շ․ Մանագաձեն և այլք։ 1940 թվականին թատրոնը ստացել է Լադո Մեսխիշվիլու անունը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Վրաստանի թատրոններ
Լեոնիդ Լիպինսկի
Կենսագրություն
Ծնվել է 1925 թվականի փետրվարի 25-ին Բելառուսական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության Մոգիլյովի մարզի Կլիմովիչսկի շրջանի Կազուսևկա գյուղում, գյուղացու ընտանիքում։ 1948 թվականին ավարտել է Մոգիլյովի մանկավարժական ինստիտուտը։ Մասնակցել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի Արևելյան ռազմաճակատի («Հայրենական մեծ պատերազմ», 1941-1945) գործողություններին։
1974 թվականին պաշտպանել է դոկտորական դիսերտացիա (Բելառուսի պետական համալսարանում, «Կապիտալիզմի զարգացումը Բելառուսի գյուղատնտեսության մեջ») (19-րդ դարի երկրորդ կես – 20-րդ դարի սկիզբ)»)։
1948-1949 թվականներին Մինսկում եղել է Բելառուսական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունյան կենտրոնական պետական պատմական արխիվի տնօրենի տեղակալ։ 1952 թվականից եղել է Բելառուսական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունյան գիտության գիտական ակադեմիայի պատմության ինստիտուտի համագործակցող։ 1966 թվականից աշխատել է Բելառուսի պոլիտեխնիկական ինստիտուտում։
Մահացել է 1982 թվականի սեպտեմբերի 7-ին ։
Գիտական գործունեություն
Ուսումնասիրել է Բելառուսում գյուղացական շարժման պատմությունը 1900-1917 թվականներին, կապատալիզմի զարգացումը և կայացումը բելառուսաան գյուղում, գյուղացիների սոցիալիստական շերտավորման հարցերը, ստոլիպինյան ագրարային բարենորոգությունը Բելառուսում և Մինսկում բնակարանային տնտեսության զարգացումը 20-րդ դարի սկզբին ։
Գրականություն
Կատեգորիա:Բելառուս պատմաբաններ Կատեգորիա:Պատմական գիտությունների դոկտորներ Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակիցներ Կատեգորիա:Խորհրդային պատմաբաններ
Մերի Տե Տաի Մանգակահիա
Մերի Տե Տաի Մանգակահիա (Meri Te Tai Mangakāhia, ), Տե Ռարավա ցեղից, նորզելանդացի, մաորի քաղաքական գործիչ, ֆեմինիստ։ Մանգակահիան կրթություն է ստացել Օքլենդի Սուրբ Մարիամի վանքում, եղել է մասնագետ դաշնակահար ։ Ամուսինը` Համիորա Մանգակահիան Հաուրակիից, 1892 թվականին ընտրվել է Մաորիների խորհրդարանի (Կոտահիթանգա) վարչապետ։ Հոկի ծոցում գտնվող խորհրդարանի 1893 թվականի մայիսին կայացած նիստում Մերի Տե Տաի Մանգակահիան առաջարկել է, որ կանանց իրավունք տրվի ընտրել տվյալ խորհրդարանի անդամներին, ինչպես նաև պատգամավոր դառնալ ։ Քանի որ այդ ժամանակ մաորիացի շատ կանայք սեփականատեր էին և ինքնուրույն էին տնօրինում հողը, նրա կարծիքով` կանայք պետք է իրավունք ունենային իրենց կարծիքն արտահայտել վարչական հարցերի լուծման ժամանակ։ Չնայած, որ Մերի Տե Տաի Մանգակահիային չի հաջողվել հասնել Մաորիների խորհրդարանում նման որոշման ընդունմանը, սուֆրաժիստ կանանց շարժման ջանքերով 1893 թվականի սեպտեմբերին Նոր Զելանդիայի խորհրդարանն օրենք է ընդունել կանանց հավասար ընտրական իրավունքներ տրամադրելու մասին ։ Այսպիսով, Նոր Զելանդիան դարձել է աշխարհում առաջին պետությունը, որը կանանց հավասար ընտրական իրավունքներ է տրամադրել տղամարդկանց հետ ։
Մերի Տե Տաին շարունակել է ակտիվորեն զբաղվել նորզելանդական քաղաքականությամբ, եղել է Կոտահիթանգայի կանանց կոմիտեի անդամ։ Կոմիտեն ավելի ուշ վերակազմավորվել է որպես «Մաորի կանանց բարեկեցություն» միություն (Maori Women’s Welfare League) :
Մահացել է 52 տարեկանում գրիպից ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Կանանց իրավունքների իրավապաշտպաններ Կատեգորիա:Նորզելանդացի ֆեմինիստներ Կատեգորիա:Նորզելանդացի սուֆրաժիստներ
Ջուղայի գերեզմանատուն
Գերեզմանատանն եղել են տարբեր դարերով թվագրվող հազարավոր խաչքարեր և խոյակերպ տապանաքարեր, որոնք ունեցել են պատկերազարդ քանդակներ ու վիմագրական արձանագրություններ։ Այն եղել է աշխարհում խաչքարերով կազմված ամենամեծ գերեզմանոցը ։
1648 թվականին, ճանապարհորդ Ալեքսանդր Ռոդեսի տվյալներով ունեցել է շուրջ 10 հազար լավ պահպանված խաչքար։ 1903–1904 թվականներին Ջուղայի տարածքով անցկացված երկաթուղու շինարարությունից հետո, երբ քաղաքի մի շարք հուշարձանների ավերման հետ անվերադարձորեն ոչնչացվել են նաև գերեզմանատան խաչքարերի մեծ մասը, այստեղ արձանագրվել է շուրջ 5 հազար կանգուն և վայր ընկած խաչքար։ 1915 թվականի և ապա 1928–1929 թվականների տվյալներով գերեզմանատանը գրանցվել են մինչև 3000 խաչքար և մի քանի հազար հարթ, երկթեք և խոյաձև տապանաքար։ 1971 և 1973 թվականների հաշվումներով Ջուղայի գերեզմանատանը մնացել էր ընդամենը 2707, իսկ եկեղեցիների և Ամենափրկիչ վանքի գերեզմանատներում և այլուր՝ ևս 250 խաչքար, ինչպես և շուրջ 1000 տապանաքար ։
Գերեզմանատան համակարգված ոչնչացման գործընթացը սկսվել է 1920-ական թվականներից, երբ Նախիջևանը ընդգրկվեց Ադրբեջանական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության կազմում։ Նախիջևանից հայերի աստիճանաբար հեռացմանը զուգընթաց ոչնչացվում էին հայկական պատմամշակութային հուշարձանները, այդ թվում՝ նաև Ջուղայի խաչքարերը։ Խորհրդային Ադրբեջանի անկախացումից հետո սկսվեց Ջուղայի գերեզմանատան առավել ակտիվ ոչնչացումը։ Շուրջ 25 տարիների ընթացքում գերեզմանատունը պարբերաբար ենթարկվում էր ավերման, որի վերջակետը դրվեց 2005 թվականին, երբ Ադրբեջանի կառավարության հրամանով և Ադրբեջանի զինված ուժերի ստորաբաժանումների ներգրավմամբ ամբողջությամբ ոչնչացվեց բազմադարյա հազարավոր խաչքարերով հարուստ գերեզմանոցը։ Ադրբեջանցի զինծառայողների կողմից տեղահան արվեցին, ծանր տեխնիկայի միջոցով փշրվեցին և Արաքս գետը լցվեցին պատմամշակութային մեծ արժեք ունեցող հազարավոր խաչքարեր     ։
Տեղադրություն
Ջուղայի գերեզմանատունը տարածված էր համանուն քաղաքի արևմտյան կողմում՝ միմյանցից փոքրիկ ձորակներով բաժանված երեք բլրակների վրա ու նրանց շուրջը։ Հյուսիսից հարավ ձգվող և Արաքս գետի ու մոտակա լեռնալանջերի բարձր պատնեշներն ու պարիսպները ձգվող երկարավուն գերեզմանատանը կային հազարավոր խաչքարեր ու տապանաքարեր։ Պարիսպներն ու պատնեշները կառուցված էին լեռներից իջնող հեղեղումներից գերեզմանատունը պաշտպանելու համար ։
Մշակութային-ճարտարապետական նկարագիր
Ջուղայի խաչքարերը արվեստի մշակման ձևի տարբերությամբ բաժանվել են երեք ընդհանուր խմբի։ Ամենավաղ շրջանի խաչքարերը թվագրվում են 9-ից 13-րդ դարերով, դրանք սովորաբար փոքրածավալ են, սակավ քանդակազարդ ու վիմագրված։ Խաչքարերի հաջորդ խումբը, որ կարելի է համարել անցման կամ միջին շրջանի հուշարձաններ, վերաբերում են 14-ից 15-րդ դարերից սկսած մինչև 16-րդ դարի կեսը, իրենց կազմությամբ ու հարդարանքով, վիմագրչությամբ ու ատկերաքանդակներով արվեստի աչքի ընկնող օրինակներ են։ Երրորդ և ամենաստվար խմբի խաչքարերը, որ ստեղծվել են 16-րդ դարի կեսերից մինչև 1605 թվականը, աչքի են ընկնում մշակման կատարելությամբ ու բազմազանությամբ, իրական և երևակայական զարդաձևերով, հորինվածքների բարդություններով ։
Ջուղայի խաչքարերը սովորաբար առանց պատվանդանների են՝ անմիջապես կանգնեցված են հողի մեջ (գերեզմանատներում՝ որպես ի տապանի)։ Բոլոր խաչքարերը անխտիր վերից վար ունեն գրեթե հավասար լայնություն և 2 մ միջին բարձրություն ու թողնում են քառակող կոթողների տպավորություն։ Խաչքարի հորինվածքի մեջ, խաչի գրաված կենտրոնական մասը ավելի խորաքանդակ է, ուր մեկ խաչապատկերից բացի հաճախ տեղավորված են 2-4 խորաններով խաչապատկերներ։ Քիվերին տեղավորված են Քրիստոսի ու ավետարանիչների, Աստվածամոր, Սֆինքսների և այլ բարձրաքանդակներ, ստորին մասերում՝ արձանագրություններ, հեծյալ Սուրբ Գևորգի կամ էլ հանգուցյալների պատկերաքանդակներ։ Ջուղայի գերեզմանատանը տարածված են նաև բազմաթիվ մեծ ու փոքր, գեղեցիկ ու բազմաբնույթ կենցաղային քանդակներով պատած խոյաձև տապանաքարեր։ Գերեզմանատան խաչքարերի ու տապանաքարերի արվեստի թեմատիկայում մարդկային բազմաթիվ պատկերաքանդակներից բացի լայն տարածում են գտել նաև Հայոց լեռնաշխարհի մի շարք կենդանիների ու թռչունների, բույսերի ու թփերի, կենցաղային, երաժշտական, աշխատանքային գործիքների, զենքերի տարատեսակ քանդակներ  ։
Ոչնչացում
Խորհրդային տարիներին Ադրբեջանական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի ԻԽՍՀ Հուշարձանների պահպանության վարչության կողմից Ջուղայի հայկական գերեզմանատունը ոչ միայն չի ընդգրկվել պահպանվող հուշարձանների ցանկում, այլև պետական հովանավորությամբ գերեզմանաքարերը շարունակաբար ջարդվել և օգտագործվել են որպես շինանյութ ։
2002 թվականի նոյեմբերի 9-ից Ջուղայի գերեզմանատան ոչնչացումը վերսկսվեց։ Խաչքարերի ու խոյակերպ տապանաքարերի մի մասը տապալվեց գետնին, մի մասն էլ տեղափոխվեց անհայտ ուղղությամբ։ Նույն թվականի աշնանը Արաքս գետի իրանական ափից ականատեսների կողմից կատարած լուսանկարների համաձայն գերեզմանատանը կանգուն վիճակով ոչ մի խաչքար չէր մնացել ։
2005 թվականի դեկտեմբերի 10-14-ին Ադրբեջանի կառավարության հրահանգով Ադրբեջանի զինված ուժերի ստորաբաժանումները վերջնականապես ոչնչացրեցին Ջուղայի հայկական գերեզմանատունը։ Պատմամշակութային բազմադարյա հուշարձանի ավերումը տեղի ունեցավ ադրբեջանական բանակի շուրջ 200 զինծառայողների կողմից, ովքեր ծանր մուրճերով ու քլունգներով խճազանգվածի վերածեցին և բեռնատար մեքենաներով Արաքս գետը թափեցին Ջուղայի գերեզմանատան այն խաչքարերն ու տապանաքարերը, որոնք դեռևս մնացել էին 1998-2002 թվականների ավերումից հետո ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ջուղա քաղաք Կատեգորիա:Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության հայկական հուշարձաններ Կատեգորիա:Հայկական գերեզմանատներ Կատեգորիա:Ջուղայի գերեզմանատուն Կատեգորիա:Ադրբեջանի նախկին շենքեր և կառույցներ Կատեգորիա:Ադրբեջանում ոչնչացված հայկական հուշարձաններ
Մեքքայի ճակատամարտ (1916)
Մեքքայի մարտ, տեղի է ունեցել իսլամական սուրբ քաղաք Մեքքայում 1916 թվականի հունիս-հուլիս ամիսներին։ Հունիսի 10-ին Մեքքայի շերիֆ Հուսեյն բեն Ալին՝ Բինու Հաշիմ կլանի առաջնորդը, այս քաղաքից հեղափոխություն սկսեց ընդդեմ Օսմանյան Խալիֆաթի։ Մեքքայի մարտը դարձավ Առաջին համաշխարհային պատերազմի Արաբական հեղափոխության մի մասը։
Նախադրյալներ
Մեքքայի շերիֆը դեռևս վաղուց պլանավորել էր Ադենից Մինչև Հալեպ ձգվող Արաբական պետություն ստեղծել։ Նա գտնում էր, որ այդ նպատակին կարող է հասնել անգլիացիների միջոցով, որոնց դիմեց օգնության խնդրանքով։ Իր չորս որդիներին ևս նա պատրաստել էր այդ «վիթխարի» արկածախնդրությանը։
Մարտի ընթացքը
1916 թվականի հունիսի սկզբին թուրքական բանակը Հիջազի նահանգապետ Հալիբ փաշայի ուղեկցությամբ Մեքքայի կողմից շարժվեց դեպի Տաիֆ՝ Արաբիայի լեռնային քաղաքը։ Մեքքայի կայազորում մնացել էին միայն 1000 հոգի։ Հունիսի 10-ի առավոտյան, այն ժամանակ, երբ կայազորի մեծ մասը քնած էր, Մեքքայի շերիֆ Հուսեյն բեն Ալին Հաշեմիտների պալատից կրակ արձակեց օդ՝ դրանով ազդարարելով թուրքերի դեմ ռազմական գործողությունների սկիզբը (Արաբական ապստամբություն)։ Նրա 5000 կողմնակիցները լսելով ազդանշանը՝ անմիջապես գրոհեցին թուրքական կայազորի 3 ամրոցների վրա, որոնք գտնվում էին սուրբ քաղաքի վերին հատվածում, ինչպես նաև այն թուրքերի վրա, ովքեր գտնվում էին Ջիրվալյան զորանոցում և Ջիդդայի ճանապարհին։ Հարձակումը թուրքերի համար անակնկալ էր, և նրանց հրամանատարը նույնիսկ չհասկացավ, որ դա ապստամբության սկիզբն է։ Քանի որ թուրքական դրոշը և շերիֆի դրոշը միևնույն գույնի էին, թուրքերի հրամանատարը նրանց միջև եղած տարբերությունը չնկատեց։ Նա հեռախոսակապով միացավ շերիֆ Հուսեյնին՝ ճշտելու իրավիճակը, և բացահայտելով ապստամության պատճառները՝ անձնատուր եղավ։ Սրա շնորհիվ նա խույս տվեց բախումից։ Դեռևս չսկսված՝ մարտն ավարտվեց։ Հաջորդ օրը Բինու Հաշիմի զորքերը հարձակվեցին և Սաֆայի մերձակայքում, ալ-Հարամ մզկիթի մոտ գերեվարեցին Բաշ Կարակոլին։ Երեք օր անց հանձնվեցին տեղական իշխանության մարմինների ղեկավարները, որոնց թվում նաև նահանգապետի տեղակալը։ Նահանգապետի տեղակալի հանձնվելուն անմիջապես հետևեց թուրքական զորքերի՝ ապստամբներին հանձնվելու հրամանը, որին նրանք չենթարկվեցին։
Իրավիճակը սկսեց բարդանալ։ Սուդանից Ջիդդայի վրայով սեր Ռեջինալդ Վինգատի միջոցով Մեքքա ուղարկվեց 2 թնդանոթ՝ վերապատրաստված եգիպտացիներով։ Նրանք ճեղքեցին թուրքական ամրոցը։ Շերիֆի զորքերը հարձակվեցին և գերեվարեցին թուրքերին, նրանց ճակատագիրը որոշված էր։ Հուլիսի 4-ին Ջիրվալյան զորանոցներում ոչնչացվեցին դիմադրող թուրքերի վերջին օջախները, 3 շաբաթ տևած համառ դիմադրությունից հետո նրանք անձնատուր եղան։
Արդյունքը
Այս մարտը դարձավ Օսմանյան կայսրության վախճանի սկիզբը և Հաշեմիտների թագավորության «սկիզբը », որի մայրաքաղաքը դարձավ Մեքքան։ Թագավորության տարածքն աստիճանաբար ընդլայնվեց դեպի հյուսիս։ Մարտն ունեցավ մեծ նշանակություն։ Արաբական պետությունը հայտնվեց եվրոպացիների ուժեղ ազդեցության տակ։ Օսմանյան կայսրությունը դադարեց գոյություն ունենալուց, Պաղեստինը ընկավ բրիտանացիների ազդեցության տակ, և վերջնական արդյունքում նրա տարածքում ձևավորվեց Իսրայելը։ Մեքքայի շերիֆի պաշտոնը վերացվեց, քաղաքը սկսեցին կառավարել սաուդները, շերիֆի՝ Եմենից մինչև Սիրիա ձգվող արաբական պետություն ստեղծելու երազանքը երազանք էլ մնաց։
Օսմանյան բանակի մասնակցությունը հայոց ցեղասպանությանը Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ
Օսմանյան բանակի մասնակցությունը հայոց ցեղասպանությանը Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ (1914-1918)՝ Հայոց ցեղասպանության իրականացման գործում օսմանյան պետության, իշխանության տարբեր ճյուղերի ու բոլոր պետական հաստատությունների, թուրք ժողովրդի և նրա բոլոր խավերի մասնակցության և պատասխանատվության կարևորագույն գործոններից մեկն է։ Չպետք է աչքաթող անել հետևյալ կարևոր հանգամանքը։ Կայսրությունում իշխանության եկած երիտթուրքերը օսմանյան կայսրության ռազմա-սպայական կաստայի ներկայացուցիչներն էին։ Եվ այդ մասին շատ հստակ նշում է հետագայում Թուրքիային փրկած և նրան դաշնակից դարձած բոլշևիկյան կուսակցության վերնախավը, իր տպագիր մամուլում ։ Բացի այդ, Օսմանյան կայսրությունը իր էությամբ ռազմա-ֆեոդալական պետություն էր։
Հայոց ցեղասպանություն
Հայոց ցեղասպանությունը հայ ժողովրդի բնաջնջման փորձն էր, որը ծրագրվել, կազմակերպվել և իրականացվել է Օսմանյան կայսրության պետական ղեկավարության կողմից, իսկ ապա՝ շարունակվել հանրապետական Թուրքիայի կառավարողների կողմից։ Արդյունքում հայ ժողովուրդը հայրենազրկվեց, Արևմտյան Հայաստանը հայաթափվեց, իսկ Արևելյան Հայաստանի հայության գլխին կախվեց եղեռնի սպառնալիքը։ Երիտթուրքական «Միություն և առաջադիմություն» (Ittihat ve Terrakki, Իթթիհաթ վե թերաքքը) կուսակցությունը, անցնելով իշխանության գլուխ, ամրագրեց համաթուրանականության ազգայնամոլ քաղաքականությունը ։ Այն ուղղված էր Օսմանյան կայսրության ազգային փոքրամասնությունների, առաջին հերթին՝ հայերի դեմ ։ Հայաստանը և հայ ժողովուրդը խոչընդոտ էին «Մեծ Թուրան» երևակայական պետության ստեղծման երիտթուրքական զառանցական երազանքների համար ։ Երիտթուրքերը ցանկանում էին զավթել Հարավային Կովկասը, Հյուսիսային Կովկասը, Ղրիմը, Մերձվոլգան, Միջին Ասիան, և այն տարածքները, որտեղ բանկվում էին թյուրքալեզու ժողովուրդներ ։ Միաժամանակ վերացվելու էր Հայկական հարցը, որն օգտագործվում էր մեծ տերությունների կողմից Օսմանյան կայսրության ներքին գործերին միջամտելու համար ։
Հայոց ցեղասպանության ծրագրի գործադրման սկիզբ
Առաջին համաշխարհային պատերազմը հարմար առիթ դարձավ Օսմանյան կայսրության կառավարող շրջանակների համար՝ գործադրելու իրենց հայատյաց ծրագրերը ։ Օգտագործելով պատերազմական իրադրությունը՝ երիտթուրքերը հնարավորություն էին ստանում իրականացնելու արևմտահայերի ոչնչացման իրենց հակամարդկային ծրագիրը ։ Միաժամանակ օսմանյան իշխանությունները ձգտում էին տիրելու հայերի ունեցվածքին, վերացնելու իրենց համար անցանկալի տնտեսական մրցակիցներին ։
Հայերի ոչնչացման ծրագրի հեղինակներն ու իրագործողներն էին ներքին գործոց նախարար և մեծ վեզիր (1917-1918), այսինքն՝ Օսմանյան կայսրության վարչապետ Թալեաթ, ռազմական նախարար Էնվեր, ծովային նախարար և Պաղեստինյան ռազմաճակատի հրամանատար Ջեմալ փաշաները, ֆինանսների նախարար Ջավիդ բեյը, երիտթուրքական կուսակցության կենտրոնական կոմիտեի անդամներ Բեհաէդդին Շաքիր և Նազըմ բեյերը և ուրիշներ ։
Առաջին համաշխարհային պատերազմի օսմանյան ռազմական հանցագործների պատժի փորձ
Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո փորձ արվեց կամ որոշակի ջանքեր գործադրվեցին պատժելու Առաջին համաշխարհային պատերազմի օսմանյան ռազմական հանցագործներին։
Անտանտի տերությունների արձագանքը Հայոց ցեղասպանությանը, 1915–1917
Օսմանյան կայսրությունում ԱՄՆ-ի դեսպան Հենրի Մորգենթաուի՝ Հայոց ցեղասպանության վերաբերյալ Վաշինգտոն ուղարկված զեկույցներից հետո Անտանտի գլխավոր երեք տերությունները՝ Մեծ Բրիտանիան, Ֆրանսիան, Ռուսական կայսրությունը 1915 թվականի մայիսի 24-ին պաշտոնապես զգուշացում տվեցին Օսմանյան կայսրությանը։ Այն ուղարկվեց հեռագրի տեսքով՝ ԱՄՆ-ի միջոցով։ Մեջբերման սկզիբը. «Մայիս 24, 1915. Վերջին մեկ ամսվա ընթացքում Հայաստանի քուրդ և թուրք բնակչությունը ներգրավված է եղել հայերի կոտորածներում Օսմանյան իշխանությունների թողտվությամբ և հաճախ նաև օգնությամբ։ Ապրիլի կեսերին նման կոտորածներ են տեղի ունեցել Էրզրումում, Դերջանում, Էգինում, Բիթլիսում, Սասունում, Մուշում, Զեյթունում և ողջ Կիլիկիայում։ Վանի շրջակա շուրջ 100 գյուղերի բնակիչներ սպանվել են։ Քաղաքի հայկական թաղամասը պաշարված է քրդերի կողմից։ Միևնույն ժամանակ Կ. Պոլսում Օսմանյան կառավարությունն իր կատաղությունն է թափում անպաշտպան հայ բնակչության վրա։ Հաշվի առնելով Թուրքիայի կողմից իրականացված այս նոր հանցագործությունները` դաշնակից կառավարությունները հրապարակայնորեն հայտարարում են Բ. Դռանը, որ պատասխանատվության են ենթարկելու ինչպես Օսմանյան կառավարության բոլոր անդամներին, այնպես էլ նրա այն գործակալներին, ովքեր ներգրավված են հայերի կոտորածներում»  ։
Պատմական այս փաստաթղթի հրապարակումից երեք ու կես տարի անց լիովին հյուծված Օսմանյան կայսրությունը ջախջախվեց Անտանտի կողմից և կապիտուլացվեց 1918 թ. հոկտեմբերի 30-ի Մուդրոսի զինադադարով ։
Կոստանդնուպոլսի դատավարության վրիպումներից և բացթողումներից ամենախոշորը
Օսմանյան բանակի, և հատկապես նրա բարձր և միջին հրամանատարական կազմի մասնակցությունը Հայոց ցեղասպանության իրականացմանը և, հետևաբար, պատասխանատվությունը մարդկուայն դեմ գործած հանցագործության համար անժամկետանցելի պատասխանատվությունը Օսմանյան ռազմական տրիբունալների և, մասնավորապես, Կոստանդնուպոլսի դատավարության առավել խոշոր վրիպումն է։
Ընդ որում, ըստ հարցն ուսումնասիրած մասնագետների, այդ վրիպումը միտումնավոր էր կատարված։ Դրանով իսկ արդարադատության պատժից, այսինքն՝ հարված տակից դուրս էր բերված Օսմանյան կայսրության ամենակարևոր կառույցը՝ բանակը, որն այդ պետության հիմքն է եղել դարեր շարունակ։
Օսմանյան բանակի մասնակցությունը Հայոց Մեծ եղեռնին
Թուրքական բանակի անմիջական մասնակցությունը հայ ժողովրդի եղեռնին անհերքելի իրողություն է։ Դեռ սկսած Աբդուլ Համիդ II սուլթանի կազմակերպած հայկական զանգվածային ջարդերի ժամանակներից, հայտնի են բազմաթիվ փաստեր է, որ թուրքական բանակը եղել է հայերի ոչնչացման կարևորագույն ուժը ։
Հայտնի են շատ մեծ թվով փաստեր, որ թե՛ մերձճակատային գոտում, թե՛ Օսմանյան կայսրության տարածքի խորքում թուրքական զորամասերը և ստորաբաժանումները ոստիկանության, ժանդարմերիայի և քրդական հրոսակախմբերի հետ սերտ համագործակցությամբ անմիջականորեն իրականացրել են ջարդեր ։ Ընդ որում, դա հավասարապես վերաբերել է թուրքական բանակի բոլոր զորատեսակներին։
Արևմտյան Հայաստան
Դեռ 1915 թ. փետրվարի 21-ին Վանի դաշնակցական ղեկավարներից մեկը` Արշակ Վռամյանը, նույն ինքը՝ Օննիկ Դերձակյանը, նամակ է հղում Օսմանյան կայսրության ներքին գործոց նախարարությանը՝ բողոքելով Բիթլիսի (Բաղեշի) նահանգում կատարվող անօրինականությունների դեմ։ Նա նշում է, որ անընդմեջ հարձակումներից փրկվելու նպատակով երկու հազար կանայք և երեխաներ հարկադրված են լքել օջախները և ապաստանել Մոկսում և Գավաշում։ Մարտի 11-ի հեռագրում Վռամյանն ընդգծում է, որ Վանի նահանգում օրեցօր աճում են հարձակումները հայկական բնակավայրերի վրա, որոնց մասնակցում են տեղական իշխանությունները՝ օգտագործելով նույնիսկ հրետանի։ Հրկիզվել է երեք հայկական գյուղ և սպանվել է 15 հոգի  ։ Հրետանու կիրառումը պարզորոշ ցույց է տալիս Օսմանյան բանակի անմիջական ներգրավվածությունը Հայոց ցեղասպանությանը, քանզի հրետանիով սպառազինված էր միայն Օսմանյան բանակը ։
Օսմանյան բանակի հայ զինծառայողների ոչնչացում
Օսմանյան կայսրության հայ բնակչության բնաջնջումը դյուրացնելու նպատակով մեկուսացվում, ապա ոչնչացվում է հայ տղամարդկանց մեծ մասը։ Զորահավաքի ընթացքում օսմանյան բանակ է զորակոչվում 18-45 տարեկան ավելի քան 60 հազար հայ ։ Ըստ այլ տվյալների՝ միայն 1914—1915 թթ. Թուրքիայում բնակվող շուրջ 3 միլիոն հայերից բանակ զորակոչվեցին ավելի թան 300 հազար հայ երիտասարդներ, որոնք նախ` օգտագործվեցին աշխատանքային գումարտակներում, ապա` համարյա ամբողջովին ոչնչացվեցին թուրքերի կողմից ։ Հայ զինվորների այդ հսկայական թվաքանակը բաժանված էր կայսրության ամբողջ տարածքով մեկ։ Օսմանյան կայսրության տարբեր ռազմաճակատներում նրանք մասնակցում էին մարտական գործողությունների։ Ավելին, հայ զինվորներն իրենց բնածին մարտական հմտություններով և խիզախությամբ ու խելացիությամբ աչքի էին ընկնում օսմանյան բանակում։ Հայ զինծառայողները արժանանում էին թուրքական հրամանատարության դրվատանքին և նույնիսկ շնորհավորական հեռագիր է հղվում Վանի նահանգապետ Ջևդեթ բեյին՝ նահանգից զորակոչված հայերի սխրագործությունների համար ։
1915 թվականի փետրվարի 25-ի հրամանագրով Օսմանյան կայսրության զինված ուժերի գլխավոր հրամանատարությունը արգելում է հայ զինվորականներին նշանակել հրամանատարական պաշտոններում և ծառայել զորամասերի շտաբներում ։
Ինչպես, շատ ճիշտ նկատում են «Հայոց պատմություն» նոր ակադեմիական բազմահատորյակ հեղինակները՝ փաստորեն, այս հրամանը հիմք է դառնում, որպեսզի սկսվի հայ զինվորների գերակշիռ մեծամասնության զինաթափումը։ Նրանք ընդգրկվում են աշխատանքային գումարտակներում՝ այսպես կոչված թիկունքային աշխատանքներ կատարելու համար ։
Արևելյան Հայաստան
Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ օսմանյան բանակը ռազմական գործողություններ է վարել ոչ միայն Օսմանյան կայսրության տարածքում, այդ թվում՝ Արևմտյան Հայաստանում և Կիլիկիայում, այսինքն՝ Թուրքահայաստանում կամ այսպես կոչված Տաճկահայաստանում, այլև՝ կայսրության սահմանից դուրս, այդ թվում՝ Արևելյան Հայաստանում, որն այն ժամանակ բաժանված էր երկու մասի՝ Ռուսահայաստան և Պարսկահայաստան։ Բնականաբար, Օսմանյան կայսրության սահմաններից դուրս օսմանյան բանակը արդեն իսկ, ինքըստինքյան, հանդես էր գալիս ոչ թե հայկական ջարդերի մասնակից, այլ դրանց գլխավոր իրականացնող ։