cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Էդ Սալիվան
Տաղանդների հայտնագործող
Հեռուստատեսային արվեստի կայացման շրջանում արտիստները մեծամասամբ տարբեր շոուներում երգել են կենդանի ձայնով, այլ ոչ թե հնչյունագրի ներքո։ Բացառություններ արվել են միայն հատուկ դեպքերում, ինչպիսին, օրինակ, եղել է Բիլլի Ջո Թոմասի ելույթը. «Raindrops Keep Falling on My Head» երգի կատարման ժամանակ արտիստի ու պարողներին վրա իսկական ջուր են լցրել, ինչի արդյունքում առաջացել է հնչյունագրի օգտագործման անհրաժեշտություն ։
Էդ Սալիվանը հայտնի է եղել նաև հեռուստաէկրաններին աֆրոամերիկացի արտիստներին ցուցադրելու իր փորձերի համար, ինչի համար հաճախ է քննադատության ենթարկվել։ Նրա սիրելի սևամորթ կոլեկտիվներից մեկը եղել է The Supremes խումբը, որը մասնակցել է շոուին 17 անգամ։ Հաղորդմանը մասնակցել են այնպիսի աֆրոամերիկացի երաժիշտներ, ինչպիսիք են The Temptations-ը, The Four Tops-ը, Martha-ն և The Vandellas-ը։
Հարկ է նշել, որ այն ժամանակ, երբ քանթրի երաժշտությունը դեռ մեծ ժողովրդականություն չի ստացել, էդ Սալիվանն արդեն իր մոտ է հրավիրել Նեշվիլի երաժիշտներին ու երգիչներին։ Նրանց թվում են եղել հետագայում համաշխարհային մեծության աստղեր դարձած Ջոնի Քեշն ու Գլեն Քեմփբելը։ Հետագայում դա օգնել է «Hee Haw» քանթրի մշակույթի մասին հաղորդման ստեղծմանը։
Բացի իր սեփական շոուից, էդ Սալիվանը մասնակցել է նաև այլ հեռուստանախագծերի։ 1958 թվականին նա նկարահանվել Է CBS Mr. Adams and Eve սիթքոմում, խաղային What’s My Line? շոուում, իսկ 1961 թվականին մասնակցել է The Red Skelton Show հաղորդմանը, որը դիտումների թվով երրորդ տեղն Է զբաղեցրել «էդ Սալիվանի շոուից» և Gunsmoke հեռուստասերիալից հետո։
1960 թվականի փետրվարի 8-ին Հոլիվուդի «Փառքի ծառուղում» բացվել է էդ Սալիվանի աստղը՝ 6101 Hollywood Blvd հասցեում ։
Բնավորություն
Բացի շոուն վարելու և հանդիսատեսին զվարճացնելու ունակությունից, Սալիվանն ուներ նաև որոշ թերություններ. այսպես, նա կարող էր բարկանալ և նեղանալ իրեն չբավարարող արտիստներից։ Բադի Հոլիի, The Doors, Ջեքի Մեյսոնի և Բո Դիդլիի ելույթների դեպքերը նպաստել են Սալիվանի անձի բացասական կողմի դրսևորմանը։
1955 թվականի նոյեմբերի 20-ին Սալիվանը Բո Դիդլիին խնդրել է երգել Էռնեստ Ֆորդի «Sixteen Tons» երգը։ Դիդլին կարծել է, որ այդ երգի կատարումը կկործանի իր կարիերան, և դրա փոխարեն երգել է իր գլխավոր «Bo Diddley» հիթը, որից հետո հեռացվել է շոուի հետագա մասնակցությունից ։
Բադի Հոլին և The Crickets խումբն առաջին անգամ հանդես են եկել 1957 թվականին՝ կատարելով երկու երգ և հաճելի տպավորություն թողնելով Սալիվանի վրա։ Հաջորդ ելույթը տեղի է ունեցել 1958 թվականին, սակայն եթերի ժամանակ Սալիվանը համառորեն խնդրել է Բադի Հոլիին չկատարել «Oh, Boy!» երգը, քանի որ այն, նրա կարծիքով, չափազանց աղմկոտ էր։ Բադի Հոլին պատասխանել է, որ արդեն խոստացել է Տեխասի իր ընկերներին կատարել այդ երգն իրենց համար և իր ընտրությունը չի փոխի, երաժշտի և հեռուստահաղորդավարի միջև վիճաբանություն է տեղի ունեցել, և արդյունքում եթերի ժամանակ Սալիվանը սխալ է արտասանել Բադի Հոլիի անունը և բացի այդ չի արձագանքել, երբ պարզվել է, որ մենակատարի խոսափողն անջատված է։ Բադի Հոլին ստիպված է եղել իրավիճակից դուրս գալ իր շատ բարձր երգելու հաշվին։ Հանդիսատեսը խմբին ընդունել է լավ, և Սալիվանը ստիպված է եղել կրկին հրավիրել երաժիշտներին, ինչին հետևել է մերժումը, իսկ Բադի Հոլին ասել է, որ հաղորդավարն ուղղակի գումար չի ունենա, որպեսզի երրորդ անգամ վճարի իրեն և խմբին ։
1963 թվականին Էդ Սալիվանը ծրագրել է մասնակցել Բոբ Դիլանի շոուին, սակայն հեռուստատեսային գրաքննիչները հրաժարվել են եթեր հեռարձակել նրա «Talkin’ John Birch Paranoid Blues» երգը՝ որպես Ջոն Բերչի հասարակության համար պոտենցիալ վիրավորական ։
Կատակերգու Ջեքի Մեյսոնին հեռացրել են շոուին մասնակցելուց այն բանից հետո, երբ 1964 թվականի հոկտեմբերի 8-ին Սալիվանի ելույթներից մեկի ժամանակ տեսախցիկով հյուրին ցույց է տվել երկու մատ՝ նկատի ունենալով, որ նրա տրամադրության տակ ևս երկու րոպե կա, որպեսզի ավարտվի հաղորդումն ուղիղ եթերով, և րոպե առ րոպե պետք է սկսվեր նախագահ Լինդոն Ջոնսոնի ուղերձը։ Տարածված վարկած է այն, որ կատակերգուն չի ցանկացել կարճացնել ելույթը, վրդովմունքով է պատասխանել և վրեժխնդրությամբ միջնամատ է ցույց տվել հաղորդավարին ։ Սակայն, ըստ այլ տեղեկությունների, նա պարզապես ասել է «So we’re talking with fingers now» (Եվ հիմա մենք խոսում ենք մեր մատներով), բռնել Սալիվանի ժեստը և սկսել է իմպրովիզացնել ձեռքերի և մատների տարբեր շարժումներով ։ Այնուամենայնիվ Մեյսոնը հեռուստատեսությանը վերադառնալու թույլտվություն է ստացել միայն դատաքննությունից հետո ։
Ուդելնայա (Գոլուբայայի վտակ)
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Տվյալներն ըստ ջրային ռեսուրսների ֆեդերատիվ տեսչության.
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր
Էդ Սալիվան
Բնավորություն
Սկանդալային դեպքը տեղի է ունեցել The Doors խմբի հետ 1967 թվականի սեպտեմբերի 17-ին, երբ մենակատար Ջիմ Մորիսոնը, հակառակ գրաքննիչների պահանջներին, փոխարինել է «girl, we couldn’t get much higher» (աղջիկս, մենք այլևս չենք բռնի բունտը) տողը «girl, we couldn’t get much better» (աղջիկս, մենք այլևս լավ չենք լինի) տողով «Light my fire» երգում (թմրանյութերի ազդեցության ակնհայտ ակնարկի պատճառով), այնուամենայնիվ կատարվել է երգի բնօրինակ տարբերակը։ Խումբը նաև հեռացվել է հաղորդման մասնակցությունից ։
Ջորջ Սուդարշան
Կենսագրություն
Ջորջ Սուդարշանը ծնվել է Հնդկաստանի հարավում գտնվող Քերալայի փոքրիկ Պալլամ գյուղում։ Միջնակարգ կրթություն ստացել է Church Mission Society քոլեջում, իսկ 1951 թվականին ավարտել է Մադրասի Քրիստոնեական քոլեջը։ 1952 թվականին Մադրասի համալսարանում ստացել է մագիստրոսի աստիճան։ Դրանից հետո նա աշխատանքի է անցնում Tata Institute of Fundamental Research (TIFR) ինստիտուտում, որտեղ նա կարճ ժամանակում աշխատում է Հոմի Ջեհանգիրի Բաբայի ղեկավարությամբ։ Հետագայում նա տեղափոխվում է Նյու Յորք, այնտեղ ընդունվում Ռոչեսթերի համալսարանը, որտեղ նրա գիտական խորհրդականն է Ռոբերտ Մարշակը։ 1958 թվականին Սուդարշանը փիլիսոփայության ոլորտում ստանում է բակալավրի աստիճան։
Էդ Սալիվան
Բնավորություն
The Three Stooges կատակերգական եռյակից Մո Հովարդը 1975 թվականին հիշում էր այն մասին, որ Սալիվանը հաճախ էր մոռանում, թե ում պետք էր հայտարարել եթերի ժամանակ՝
Ջորջ Սուդարշան
Կենսագրություն
Նա Հնդկաստանի Գիտությունների Ազգային Ակադեմիայի անդամ է (INSA, 1973), ինչպես նաև Զարգացող երկրների գիտությունների ակադեմիայի անդամ է(TWAS; 1986) :
Էդ Սալիվան
Բնավորություն
Էդը շատ խելոք մարդ էր, բայց շոումենի ու հաղորդավարի համար չափազանց մոռացկոտ։ Մեր առաջին հայտնության ժամանակ նա հայտարարել է, որ այժմ հանդիսատեսի առջև ելույթ կունենան Ritz Brothers-ը, սակայն դուրս է եկել՝ հավելելով, որ «մենք ավելի շատ նման ենք The Three Stooges-ին»։
Ջորջ Սուդարշան
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Գիտնականներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Հնդիկ ֆիզիկոսներ Կատեգորիա:Ամերիկացի ֆիզիկոսներ Կատեգորիա:Ֆիզիկոսներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Պադմա Բհուշան շքանշանի ասպետներ Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի դասախոսներ
Էդ Սալիվան
«Էդ Սալիվանի շոուն» և քաղաքական ենթատեքստը
Դրեյփերի հետ տեղի ունեցած միջադեպից հետո Էդ Սալիվանը Թեոդոր Կիրկպատրիկի հետ սկսել է զրույցներ վարել շոուի ապագա մասնակիցների հետ և ստուգել նրանց հնարավոր հակապիտալիստական համոզմունքների առկայությունը։ Բացի այդ, Սալիվանը շարունակել է գրել The New York Daily News-ում, որտեղ նրա հոդվածներում հաճախ հիշատակվում էին կոմունիզմն ու մակկարտիզմը.
Անձնական կյանք
Երիտասարդ տարիքում Սալիվանը նշանադրվել է լողի օլիմպիական չեմպիոն Սիբիլ Բաուերի հետ, սակայն աղջիկը 1927 թվականին՝ 23 տարեկան հասակում, մահացել է քաղցկեղից։
1930 թվականի ապրիլի 28-ին Էդ Սալիվանն ամուսնացել է Սիլվիա Ուայնսթայնի հետ (Sylvia Weinstein) և ապրել է նրա հետ մինչև 1973 թվականը` մինչև նրա մահը։ 1930 թվականի դեկտեմբերի 22-ին զույգն ունեցել է աղջիկ` Էլիզաբեթը, որը հետագայում ամուսնացել է Բոբ Պրեկթի հետ (Bob Precht), ով Սալիվանի շոուի պրոդյուսեր էր ։
Կյանքի վերջին տարիներ և մահ
1965 թվականի աշնանը CBS-ն սկսել է գունավոր հեռարձակում։ Ամերիկյան մայրցամաքի կենտրոնական և արևելյան հատվածներում շոուն հեռարձակվել է ուղիղ եթեր, բայց բացի այդ, բոլոր թողարկումները ձայնագրվել են ԱՄՆ-ի արևմտյան և խաղաղօվկիանոսյան գոտում՝ հետագա ցուցադրությունների համար։
1971 թվականին Էդ Սալիվանի ծրագիրը, ինչպես և այլ բազմամյա շոուներ, սկսել է կորցնել ժողովրդականությունը, և CBS-ը ստիպված է եղել փակել այն։ Էդ Սալիվանն այնքան դժգոհ է եղել այդ փաստից, որ նույնիսկ հրաժարվել է իր հրաժեշտի փոխանցումը ձայնագրել։ Սակայն, 1973 թվականին նա անցկացրել է հատուկ թողարկում` նվիրված շոուի 25-ամյակին։
1974 թվականի սեպտեմբերին Սալիվանի մոտ ռենտգեն լուսանկարը հայտնաբերել է կերակրափողի քաղցկեղ, սակայն բժիշկները հաղորդավարի հարազատների հետ միասին, նախընտրել են թաքցնել ախտորոշումը Սալիվանից։ Էդը, վստահ լինելով, որ անառողջ վիճակը պայմանավորված է եղել խոցի սրմամբ, մահացել է հինգ շաբաթ անց՝ 1974 թվականի հոկտեմբերի 13-ին, Նյու Յորքի Լենոքս Հիլլի հիվանդանոցում (Lenox Hill) : Նյու Յորքի Սուրբ Պատրիկի տաճարում հրաժեշտի արարողությանը ներկա է եղել շուրջ երեք հազար մարդ։ Սալիվանին թաղել են Ֆերկլիֆի գերեզմանատանը՝ կնոջ գերեզմանի մոտ.
Սելեցկայա (Վիկայի վտակ)
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Բալթյան ավազանային շրջանին, ջրատնտեսային տեղամասը՝ Պրեգոլյա, ենթաավազանը՝ բացակայում է։ Գետի գետային ավազանը՝ Նեման գետն է և Բալթիկ ծովի ավազանը։
Տվյալներն ըստ ջրային ռեսուրսների ֆեդերատիվ տեսչության.
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր
Սարգիս Սերթլյան
Սարգիս Սերթլյան (1880/1883, Կարին / Մուշ- 5 հուլիսի, 1915, Երզնկա), հայ բժիշկ։
Կենսագրություն
Ծնվել է 1880/1883 թվականին Կա­րի­նում՝ Մու­շում։ Նախնական կրթությունն ստացել է Կարինի թաղային վարժարանում։ 1902 թվականին ավարտել է Կարինի Սանասարյան վարժարանը։ 1902-1910 թվականներին սովորել և հուլիսի 21-ին ավարտել է Փարիզի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը։ 1905-1910 թվականներին, ուսմանը զուգահեռ, օգնական բժիշկ է աշխատել Փարիզի հիվանդանոցներում։ 1910-1912 թվականներին, որպես օգնական բժիշկ աշակերտելով ակնաբուժության պրոֆեսորներ Մոռաքսին և Քալթին, մասնագիտացել է ակնաբուժության գծով։
1912 թվականին ֆրանսերենով գրել է «Բնա­կան և ախ­տա­բա­նա­կան աչ­քի դե­րը դի­մագ­ծու­թյան մեջ» ավարտաճառը, որի մասին փիլիսոփայության նշանավոր պրոֆեսոր Դյուման դրվատանքով է խոսել Սորբոնի համալսարանում կարդացած իր դասախոսության ընթացքում։ Փարիզում անդամակցել է Հայ բժշկա­կան մի­ու­թյա­նը։
1914 թվականին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկզբին, զորակոչվել է օսմանյան բանակ, ուղարկվել Երզնկա և զինվորական բժիշկ-ակնաբույժ ծառայել։ Երզնկայում եղել է անվանի ակնաբույժ։ 1915 թվականի հուլիսի 4-ին Երզնկայում դիմել է Գերմանական Կարկիր խաչի 3-4 գերմանացի բժիշկներից բաղկացած պատվիրակությանը և խնդրել նրանց միջամտությունն ու պաշտպանությունը թուրքերից՝ եթե նրանք ձեռնարկեն հայ բժիշկների սպանությունը։ Նրա խնդրանքին գերմանացի բժիշկները պատասխանել են լռությամբ. ավելին, նրան, իբրև դավաճանի, ներկայացրել են թուրքական իշխանություններին։ 1915 թվականի հուլիսի 5-ին Երզնկայի քաղաքային իշխանության ոստիկանները «դա­վա­ճան» բժշկին ձերբակալել են և նույն օրը սբ. Ստեփանոս եկեղեցու մեջ քարկոծելով սպանել, այլ տեղեկությամբ՝ սրախողխող արել։
Աղբյուր
Կատեգորիա:Հայ բժիշկներ Կատեգորիա:Հուլիսի 5 մահեր Կատեգորիա:1915 մահեր Կատեգորիա:Երզնկա քաղաքում մահացածներ Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանության զոհեր
Ցանկությունների մարաթոն
«Ցանկությունների մարաթոն (Марафон желаний), ռուսական կատակերգական մելոդրամա, որի ռեժիսորն ու սցենարիստ Դաշա Չարուշան է։ Գլխավոր դերերում հանդես են գալիս Ագլայա Տարասովան և Կիրիլ Նագիևը    ։
Սյուժե
Վորոնեժից մատնահարդար Մարինան ցանկանում է ամուսնանալ իր սիրեցյալի հետ։ Նա անխոնջ «աշխատում է» իր կանացի երջանկության վրա. ներդրումներ է կատարում փեսացուի բնակարանի վերանորոգման համար, պատվիրում է ռեստորան և ձեռք է բերում հարսանեկան շքեղ զգեստ... Իր լավագույն ընկերուհու՝ Լիզա Պոլոսուխինայի խորհրդով, նա սկսում է «երազանքների» ցուցակ պահել առանձին նոթատետրում... Բայց շուտով պարզ է դառնում, որ Մարինայի ցանկությունը փոխադարձ չէ. Իվանը, մոր՝ Լենայի ազդեցության տակ, մտադրվում է խզել հարաբերությունները։
Հուսահատության մեջ Մարինան թողնում է սիրո բույնը և Պոլոսուխինայի խորհրդով տոմս է վերցնում Վորոնեժից դեպի Խանտի Մանսիյսկ, որտեղ տեղի է ունենում ցանկությունների իրականության ամենամեծ մարզումը։ Մարինայի համար ապոթեզիան պետք է լինի այն պահը, երբ հսկայական հերթին կանգնելով կարողանա մոտենալ սեմինարի առաջնորդին` կախարդին, որը հետ հպումը կերաշխավորի երջանկություն անձնական կյանքում։
Բայց Մարինայի պլանները շտկվում են Սանկտ Պետերբուրգում ՝ «Պուլկովո» օդանավակայանում, որտեղ նա ընդհարվում է մոսկվացի Սաշայի հետ, որը նույնպես թռչում է Խանտի Մանսիյսկ, որպեսզի օգնի մի կնոջ, ում երեխաները շաղ էին տվել մոր պայուսակի պարունակությունը, Մարինան թույլ է տալիս Սաշային առաջ գնալ, և նա վերջինն է, որը գրանցված է անհրաժեշտ թռիչքի համար, իսկ Մարինային առաջարկվում է սպասել հաջորդին։ Մարինան սկսում է Սաշայից պահանջել վերադարձնել «իր տեղը» իրեն, բայց Սաշան նույնպես պետք է գնա Խանտի Մանսիյսկ և որքան հնարավոր է շուտ, որովհետև հենց այնտեղ է, որ Իտալիայից սուպեր  խոհարարը, տեղական օլիգարխի փողերով, անցկացնում է մրցույթ՝ ընտրելու իր թիմի համար խոհարարներ, իսկ Սաշան  խոհարար է, ով երազում է աշխատել հենց այդ խոհարարի հետ։
Սկանդալի արդյունքում Մարինան հայտնվում է օդանավակայանի ոստիկանության բաժանմունքում, որտեղ չի կարողանում տուգանք վճարել, քանի որ պատահաբար իր դրամապանակը դրել է հենց այն կնոջ պայուսակի մեջ, որին նա օգնել է։
Շուտով, մի շարք հանգամանքների բերումով, Սաշան ևս հայտնվում է ոստիկանության բաժանմունքում, ով ոչ միայն չէր թռչել Խանտի Մանսիյսկ, այլ նաև բազմազավակ մոր հետ ընկել էր տգեղ պատմության մեջ, որին նա, իբր, «վիրավորել» է...
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:2020 ֆիլմեր Կատեգորիա:Ռուսերեն ֆիլմեր Կատեգորիա:Ռուսական մելոդրամա ֆիլմեր Կատեգորիա:Ռուսական կինոկատակերգություններ Կատեգորիա:21-րդ դարի ֆիլմեր
Ֆաուջա Սինգհ
Ֆաուջա Սինգհ (Fauja Singh, ), վազորդ, մարաթոնյան վազքի աշխարհի ամենածեր մասնակիցը, 90 տարեկան և ավելի, 100 տարեկան և ավելի տարիքային խմբերում գրանցել է համաշխարհային ռեկորդ։ Բացի մարաթոնյան վազքից Սինգհը համարվում է 100 տարեկան և ավելի տարիքային խմբի կարճ տարածության ամենաարագ վազորդը։
Կենսագրություն
Ծնվել է հյուսիս-արևմտյան Հնդկաստանի Փենջաբ նահանգի, Ջալանդհար շրջանի Բեաս-Պինդ գյուղում։ Կյանքի մեծ մասը զբաղվել է հողագործությամբ։ 1990-ականնների կեսերից ապրում է Լոնդոնի Իլֆորդի շրջանում ։
Մասնակցությունը մարաթոններին, ռեկորդներ
2000 թվականին Ֆաուջա Սինգհը առաջին անգամ մասնակցել է Լոնդոնի մարաթոնին և դրանից հետո բազմիցս մասնակցել է նմանատիպ միջոցառումների։ 2003 թվականին Տորոնտոյում նա մարաթոնյան վազքի իր տարիքային խմբում համաշխարհային ռեկորդ է սահմանել՝ 5 ժամ 40 րոպե ։ 2011 թվականին նրա անունն ընդգրկվեց Գինեսի ռեկորդների գրքում՝ որպես ամենատարեց վազող, վազելով 100 տարեկանում ամբողջ մարաթոնին ընթացքում ։ Նրա ժամանակը 8:11:06 էր, բայց հաշվի առնելով այն, որ 16 րոպե նա անց է կացրել վազորդների մեկնարկին, նրա հաշվին գրանցվեց 8:25:17։
Ռազլիվնայա (Վիկայի վտակ)
Ռազլիվնայա (Разливная), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Կալինինգրադի մարզում։ Գետաբերանը տեղակայված է Վիկա գետի աջ ափին 11 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը 12 կմ է, ավազանի տարածքը 37,1 կմ2 է։
Ֆաուջա Սինգհ
Մասնակցությունը մարաթոններին, ռեկորդներ
2012 թվականի սեպտեմբերի 30-ին Surrey International World Music Marathon (Բրիտանական Կոլումբիա, Կանադա) վազքի շրջանակներում մասնակցել է 5 կմ մրցավազքին. 14 октября принял участие в пятикилометровом пробеге в рамках Toronto Waterfront Marathon : Նույն թվականի հոկտեմբերի 14-ին Toronto Waterfront Marathon վազքի շրջանակներում նա մասնակցել է 5 կիլոմետրանոց մրցավազքին։ 2016 թվականի հունվարին՝ 104 տարեկան հասակում  Սինգհը մասնակցել է Մումբայի մարաթոնին ։
Ռազլիվնայա (Վիկայի վտակ)
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Բալթյան ավազանային շրջանին, ջրատնտեսային տեղամասը՝ Պրեգոլյա, ենթաավազանը՝ բացակայում է։ Գետի գետային ավազանը՝ Նեման գետն է և Բալթիկ ծովի ավազանը։
Ֆաուջա Սինգհ
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի երկարակյացներ
Ռազլիվնայա (Վիկայի վտակ)
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Տվյալներն ըստ ջրային ռեսուրսների ֆեդերատիվ տեսչության.
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր
Մարիա Ռոմանուշկո
Մարիա Ռոմանուշկո (Мария Сергеевна Романушко, ), ռուս բանաստեղծ, արձակագիր։
Մի շարք բանաստեղծությունների ժողովածուների հեղինակ է («Лунные цирки», «До востребования», «Песни встреч и разлук», «Тридцать первое августа»)։
Հղումներ
Կատեգորիա:Ռուս բանաստեղծներ Կատեգորիա:Մաքսիմ Գորկու անվան գրականության ինստիտուտի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Խորհրդային գրողներ Կատեգորիա:Խորհրդային բանաստեղծներ Կատեգորիա:Ռուս արձակագիրներ Կատեգորիա:20-րդ դարի ռուս բանաստեղծներ Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Ռասսոլնիկ
Ռասսոլնիկ, ռուսական խոհանոցի ուտեստ, ապուր, որի հիմքն է հանդիսանում աղ դրած վարունգը, նաև կարելի է ավելացնել վարունգի աղաջուր։
Ուտեստի պատմություն
Ռասսոլնիկները հայտնի են XV դարից Կիևյան Ռուսիայում (այն ժամանակ նրան անվանում էին կալյա)։ Վարունգի աղաջուրը կալյայում կարող է փոխարինվել կիտրոնաթթվով։ Հիմա կալյան անվանում են թույլ թթվյանի ապուրներ՝ ձկով։
Պատրաստման տեխնոլոգիա
Ռասսոլնիկը կարելի է պատրաստել բուսակերական կամ մսով։ Որպես միս օգտագործվում է, ինչպես կանոն, ենթամթերք (խոզի միս կամ տավարի մսի երիկամունք, փորոտիք, այդ թվում թռչնի)։ Ռասսոլնիկում կարելի է ավելացնել կարտոֆիլ, համեմունքներ, բուսեղեն (մաղադանոսի արմատ, վայրի գազար, նեխուր)։ Աղ դրած վարունգ և վարունգի աղաջուր՝ պարտադիր բաղադրիչ մաս են բոլոր ռասսոլնիկներում։ Ռասսոլնիկի համը պետք է լինի նուրբ, թույլ թթվային և թույլ աղի։
Գրականություն
Կատեգորիա:Ռուսական խոհանոց Կատեգորիա:Ապուրներ
Ռագզդե
Ռագզդե (Рагзде), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Կալինինգրադի մարզում և Օզյորսկի շրջանում։ Գետաբերանը տեղակայված է Սկորտոպ գետի աջ ափին 19 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը 11 կմ է, ավազանի տարածքը 38,6 կմ2 է։
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Բալթյան ավազանային շրջանին, ջրատնտեսային տեղամասը՝ Պրեգոլյա, ենթաավազանը՝ բացակայում է։ Գետի գետային ավազանը՝ Նեման գետն է և Բալթիկ ծովի ավազանը։
Տվյալներն ըստ ջրային ռեսուրսների ֆեդերատիվ տեսչության.
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր
Սեդիր (կղզի)
Սեդիր (Սեհիր; Sedir), փոքր կղզի Թուրքիայի հարավարևմտյան մասում, Մուղլայի մարզի կազմում։ Կղզին գտնվում է Էգեյան ծովում՝ Գյոքովա ծոցում։ Կղզին հաճախ կոչում են նաև «Կլեոպատրայի կղզի»։ Վարչատարածքային առումով պատկանում է Մուղլայի մարզի Ուլա շրջանին։ Կղզին հայտնի է իր ավազե յուրահատուկ լողափերով, որոնք վառ ոսկեգույն են։ Ըստ լեգենդի, լողափերի ավազը նավերով բերվել են Եգիպտոսից՝ թագուհի Կլեոպատրայի համար։ Ըստ լեգենդի, Կլեոպատրան կղզում գաղտնի հանդիպել է իր սիրեցյալին՝ Մարկոս Անտոնիոսին։ Կղզու լողափերը պահպանվում են Թուրքիայի մշակույթի նախարարության կողմից որպես ազգային արժեք, այդ իսկ պատճառով արգելվում է մտնել լողափ կոշիկներով, վերցնել սրբիչ, ինչպես նաև ծխել։ Որպեսզի ավազը մնա լողափում, լողափի ելքերի մոտ դրված ջրով տարաներ, որպեսզի դուրս գալուց առաջ մարդիկ լվան իրենց ոտքերը ։ Մուտքը դեպի լողափ վճարովի է ։ Կղզում են գտնվում նաև Քեդրաի անտիկ քաղաքի ավերակները։ Քսենոփոնի վկայությամբ, քաղաքի բնակիչների մեծ մասը եղել են բարբարոսներ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Թուրքիայի կղզիներ Կատեգորիա:Թուրքական ռիվիերա
Հնդկաստանի տնտեսական պատմություն
Հնդկաստանի տնտեսական պատմությունը սկսվում է Հարապպայի քաղաքակրթությունից (մ. թ. ա. 3300-1300 թվականներ), որի տնտեսությունը, ըստ երևույթին, մեծապես կախված էր առևտրից և անդրծովյան առևտրի տեսակներից, որոնցից ուշագրավ է Հնդկաստանի և Միջագետքի միջև եղած հարաբերությունները։ Վեդայական դարաշրջանում փոխանակման համար օգտագործվում էին թանկարժեք մետաղի հաշվարկային միավորներ։ Այս առումով «Ռիգվեդա» կրոնական հիմների ժողովածուի մեջ հայտվել է «նիշկա» տերմինը։ Պատմականորեն, Հնդկաստանը աշխարհի խոշորագույն տնտեսությունն է եղել երեք հազարամյակների ընթացքում՝ սկսած մ. թ. ա. 1-ին հազարամյակից մինչև մոտավորապես Բրիտանական տիրապետության սկիզբը ։
Մաուրյանների պետությանը հաջորդեցին դասական և վաղ միջնադարյան հնդկական թագավորությունները, այդ թվում՝ Չոլաները, Գուպտաները, Արևմտյան Գանգաները, Հարշան, Պալաները, Ռաշտրակուտաները և Հոյսալաները։ Մեր թվարկության 1-1000 թվականներին ընկած ժամանակահատվածում հնդկական ենթաաշխարհամասին բաժին էր ընկնում աշխարհի բնակչության և արտադրված արտադրանքի մեկ երրորդից մինչև մեկ չորրորդը, թեև մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ն լճացող էր։ Համաձայն տնտեսական հզորության հավասարակշռության՝ Հնդկաստանը 1-18-րդ դարերում ունեցել է ամենամեծ տնտեսությունը իր բոլոր տարածաշրջաններում վերջին երկու հազարամյակների մեծ մասի ընթացքում ։ Ընդհուպ մինչև մեր թվարկության 1000 թվականը Հնդկաստանը զբաղեցնում էր համաշխարհային բնակչության զգալի մասը, սակայն նրա մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ն ցածր էր կենսապահովման նվազագույն ցուցանիշից ։
Հնդկաստանը բարձր միջնադարում՝ 1000 թվականից հետո, ունեցավ մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ի աճ՝ հյուսիսում՝ Դելիի սուլթանության և հարավում Վիջագայանարյան կայսրության իշխանության օրոք, բայց այն չեղավ այդքան էլ արդյունավետ, որքան որ չինական Մին դինաստիայի օրոք էր մինչև 16-րդ դարը։ 17-րդ դարի վերջում Հնդկաստանի ենթաաշխարհամասի մեծ մասը միավորվեց Մեծ մոնղոլների կայսրության իշխանության հետ, որը դարձավ աշխարհի խոշորագույն տնտեսական և արտադրական իշխանությունը և արտադրում էր համաշխարհային ՀՆԱ-ի մոտ մեկ քառորդը, մինչև այն փլուզվեց և նվաճվեց հաջորդ դարում ։ Մեծ մոնղոլների կայսրության ժամանակ Հնդկաստանը արտադրական արդյունաբերությամբ աշխարհում առաջատարն էր՝ մինչև XVIII դարի կեսերը արտադրելով համաշխարհային արդյունաբերական արտադրության 25 %-ը, նախքան բրիտանական տրիպատության հաստատումը ։ Մոնղոլական Բենգալը՝ կայսրության ամենահարուստ նահանգը, որին բաժին էր ընկնում Արևմուտքի սահմաններից դուրս հոլանդական ներմուծումների միայն 40 տոկոսը, համաշխարհային առաջատար էր գյուղատնտեսության, տեքստիլ արդյունաբերության և նավաշինության ոլորտներում, որը արդյունք դարձավ պրոտոինդուստրիալացման ի հայտ գալուն  ։
Մեծ Մոնղոլների կայսրության անկումից հետո մայսուրցիները ձեռնամուխ եղան տնտեսական զարգացման հավակնոտ ծրագրի իրականացման, որը Մայսուր թագավորությանը հաստատեց որպես խոշոր տնտեսական տերություն՝ աշխարհում ամենաբարձր իրական աշխատավարձով և կենսամակարդակ 18-րդ դարի վերջին ։ Այս ժամանակահատվածում Մայսուրը առաջ անցավ հարուստ Բենգալյան Սուբահին, որը Հնդկաստանի գերիշխող տնտեսական ուժն էր՝ բարձր արդյունավետ գյուղատնտեսությամբ և տեքստիլ արդյունաբերությամբ ։ Մայսուրի միջին եկամուտն այդ ժամանակ ապրուստի նվազագույն ցուցանիշից հինգ անգամ բարձր էր ։ Մարատհական կայսրությունը նույնպես վարում էր արդյունավետ վարչական և հարկերի հավաքագրման քաղաքականություն այն բոլոր հիմնական ոլորտներում, որոնք գտնվում էին իրենց վերահսկողության տակ, և ստանում էր չաութ վասալային պետություններից ։
Հնդկաստանը ձեռք էր բերել դեինդուստրացման փորձ և դադարեցրել տարբեր արհեստագործական արտադրությունները բրիտանական կառավարության օրոք, որը արագ տնտեսական և ժողովրդագրական աճի հետ միասին Արևմտյան աշխարհում հանգեցրեց այն բանին, որ Հնդկաստանի մասնաբաժինը 1700-1950 թվականների ընթացքում համաշխարհային տնտեսության մեջ նվազեց 24,4 %-ից մինչև 4,2 %, իսկ 1750-1900 թվականներին համաշխարհային արդյունաբերական արտադրության մեջ՝ 25 %-ից մինչև 2% ։ Շնորհիվ իր՝ որպես առևտրային գոտի լինելու հնագույն պատմության, և ապա իր գաղութային կարգավիճակի, գաղութային Հնդկաստանը մնաց տնտեսապես ինտեգրված աշխարհի հետ՝ առևտրի բարձր մակարդակով, ներդրումներով և միգրացիայով ։
Հնդկաստանի Հանրապետությունը, որը հիմնադրվեց 1947 թվականին, ընդունեց կենտրոնացված պլանավորումը իր անկախ պատմության մեծ մասի ընթացքում՝ պետական ընդարձակ սեփականությամբ, կարգավորմամբ, բյուրոկրատիայով և առևտրային արգելքներով ։ 1991 թվականի տնտեսական ճգնաժամից հետո կենտրոնական կառավարությունը ձեռնամուխ եղավ տնտեսական ազատականացման՝ թույլ տալով նրան դառնալ աշխարհի ամենաարագ աճող խոշոր տնտեսություններից մեկը ։
Հարապպայի քաղաքակրթություն
Հարապպայի քաղաքակրթությունը՝ հայտնի առաջին մշտական և հիմնականում քաղաքային բնակավայրը, ծաղկել է մ.թ. ա. 3500-1800 թվականների ընթացքում։ Այն տարբերվում էր զարգացած և բարգավաճ տնտեսական համակարգով։ Նրա բնակիչները զբաղվում էին հողագործությամբ, բուծում էին կենդանիներ, պատրաստում էին աշխատանքի սուր գործիքներ ու զենք՝ պղնձից, բրոնզից ու անագից, և վաճառում դրանք այլ քաղաքներում ։ Լավ կառուցված փողոցները, հատակագծերը, ջրամատակարարման և ջրահեռացման համակարգերը այնպիսի խոշոր քաղաքներում, ինչպիսիք են Դհոլավիրան, Հարապպան, Լոտհալը, Մոհենջո Դարոն և Ռաքհիգարխին, վկայում են քաղաքային պլանավորման իրենց գիտելիքների մասին։
Հին և միջնադարյան շրջանների բնութագրերը
Չնայած նրան, որ հին Հնդկաստանը ուներ զգալի քաղաքային բնակչություն, նրա բնակչության մեծ մասը ապրում էր գյուղերում, որոնց տնտեսությունները հիմնականում մեկուսացված էին և ինքնաբավ։ Գյուղատնտեսությունը գերակշռող զբաղմունք էր և բավարարում էր գյուղի սննդի կարիքները, ինչպես նաև ապահովում էր հումք` ձեռքի այնպիսի արդյունաբերությունների համար, ինչպիսիք են տեքստիլ, սննդի արդյունաբերությունը և արհեստները։ Բացի ֆերմերներից, մարդիկ աշխատում էին որպես վարսահարդարներ, ատաղձագործներ, բժիշկներ (Այուրվեդայի թերապևտներ), ոսկերիչներ և ջուլհակներ ։
Կրոն
Կրոնը կարևոր դեր է խաղացել տնտեսական գործունեության ձևավորման գործում։
Ուխտագնացության քաղաքները, ինչպիսիք էին Իլահաբադը, Վարաասին, Նասիկը և Պուրին, հիմնականում կենտրոնացած էին գետերի շուրջ, և վերածվել էին առևտրի կենտրոնների։ Կրոնական գործառույթները, փառատոները և ուխտագնացության պրակտիկան հանգեցրին հյուրընկալության արդյունաբերության վաղ տարբերակի ձևավորման ։
Տնտեսությունը ջայնիզմի շրջանում գտնվում էր Մահավիրայի և նրա փիլիսոփայության ազդեցության տակ։ Նա եղավ 24 տիրտհանկարաներց վերջինը, ով տարածեց ջայնիզմը։ Ինչ վերաբերում էր տնտեսությանը, ապա այն բացատրեց «անեկանտա» (ոչ բացարձակ իշխանություն) հասկացության կարևորությունը ։
Ընտանեկան բիզնես
Համատեղ ընտանեկան համակարգի շրջանակներում մեկ ընտանիքի անդամները միավորում էին իրենց ռեսուրսները ընտանիքի պահպանման և գործարար ձեռնարկություններում ներդրումներ կատարելու համար։ Այս համակարգն ապահովում էր հասարակության երիտասարդ անդամների ուսուցումը և աշխատանքի տեղավորումը, ինչպես նաև նրանց ընտանիքների տարեց և հաշմանդամ անձանց կողմից գործընթացների աջակցությման բարձրացումը։ Այս համակարգը թույլ չէր տալիս գյուղացիական տնտեսություններին սերնդեսերունդ բաժանվել իրարից, ինչը նպաստում էր բերք ստանալուն՝ շնորհիվ մասշտաբի առավելությունների։ Նման պատժամիջոցները ճնշում էին երիտասարդ անդամների մրցակցային ոգին և հնազանդության զգացում ներշնչում ։
Կազմակերպչական կառույցներ
Հին Հնդկաստանում ընտանեկան և անհատական ձեռնարկությունների հետ միասին գոյություն ունեին նաև կոլեկտիվ գործունեության այլ ձևեր, այդ թվում՝ գանա, պանի, պուգա, վրատա, սանգհա, նիգամա և սրենի։ Նիգաման, պանին և սրենին հաճախ վերաբերում են առևտրականներին, արհեստավորներին և տնտեսական կազմակերպություններին և, հնարավոր է, նույնիսկ մի քանի ռազմական կազմավորումների։ Մասնավորապես, սրենին շատ ընդհանրություններ ունի ժամանակակից կորպորացիաների հետ, որոնք Հնդկաստանում գործել են մ. թ. ա. 8-րդ դարից մինչև մ. թ. ա. 10-րդ դարը։ Նման կազմավորումների գործունեությունը Հին Հնդկաստանում արդեն լայնորեն տարածվել էր՝ ներառելով գրեթե բոլոր տեսակի բիզնեսները, քաղաքականությունը, ինչպես նաև տեղական կառավարումը։
Սրենին ուներ կենտրոնացված կառավարման զգալի աստիճան։ Սրենիի ղեկավարը ներկայացնում էր սրենիի շահերը թագավորական դատարանում և շատ գործնական հարցերում։ Սրենիի առաջնորդը կարող էր պայմանագրեր կնքել, աշխատանքային պայմաններ սահմանել և հաճախ ստանալ ավելի բարձր փոխհատուցում։ Այն վարչական մարմին էր։ Առաջնորդը հաճախ ընտրվում էր սրենիի անդամների մասնակցությամբ իրականացվող ընտրության միջոցով, ինչպես նաև կարող էր հեռացվել պաշտոնից՝ գլխավոր ժողովի կողմից։ Առաջնորդը հաճախ կառավարում էր երկուսից հինգ գործադիր պաշտոնատար անձանց, որոնք նույնպես ընտրվում էին ժողովի կողմից։
Դրամահատում
Դրոշմված արծաթե չափման ձուլակտորները շրջանառության մեջ են մտել մ.թ. ա. մոտ 5-րդ դարում։ Դրանք առաջին մետաղադրամներն էին՝ հատված մ.թ. ա. 6-րդ դարում Ինդոս-Գանգեսյան հարթավայրի Մահաջանապադների կողմից, ինչպես նաև Հնդկաստանում հատված ամենավաղ մետաղադրամներն էին։ Չնայած այն հանգամանքին, որ Հնդկաստանի բազմաթիվ թագավորություններ և կառավարիչներ թողարկեցին մետաղադրամներ, փոխանակումը դեռ այդքան էլ տարածված չէր ։ Գյուղերը վճարում էին իրենց բերքի մի մասը որպես եկամուտ, մինչդեռ իրենց արհեստավորները ստանում էին թոշակ՝ իրենց կողմից մատուցած ծառայությունների համար։ Բոլոր գյուղերը հիմնականում ինքնաբավ էին ։
Մաուրյանների պետություն
Մաուրյանների կայսրության իշխանության օրոք (մ. թ. ա․ մոտ 321-185թթ․) կարևոր փոփոխություններ և իրադարձություններ ազդեցին հնդկական տնտեսությունը վրա։ Սա առաջին դեպքն է, երբ Հնդկաստանի մեծ մասը միավորվել էր մեկ տիրակալի իշխանության ներքո։ Կայսրության հետ գալուստը առևտրային ուղիները դարձել էր ավելի ապահով։ Այն զգալի ռեսուրսներ էր ծախսում ճանապարհների կառուցման և պահպանման համար։ Բարելավված ենթակառուցվածքները, որոնք զուգորդվում էին անվտանգության բարձրացմամբ, չափումների միասնականությամբ և մետաղադրամների օգտագործման ընդլայնմամբ՝ որպես արժույթ, նպաստեցին առևտրի ընդլայնմանը ։
Արևմտյան ափ
Ծովային առևտուրը վաղ ժամանակներից՝ մինչև մ. թ. ա. տասնչորսերորդ դար, լայնորեն իրականացվում էր Հարավային Հնդկաստանի և Հարավ-արևելյան և Արևմտյան Ասիայի միջև։ Ինչպես Մալաբարյան, այնպես էլ Կորոմանդելյան ափերը մ. թ. ա. առաջին դարում կարևոր առևտրային կենտրոններ էին, որոնք օգտագործվում էին ներմուծման և արտահանման համար, ինչպես նաև որպես տարանցիկ կետեր Միջերկրածովյան տարածաշրջանի և Հարավարևելյան Ասիայի միջև ։ Ժամանակի ընթացքում առևտրականները սկսեցին գործունեություն ծավալել պետական հովանավորություն ստացած ասոցիացիաներում։ Պատմաբաններ Տապան Ռայխաուդհուրին և Իրֆան Հաբիբը պնդում են, որ անդրծովյան առևտրի պետական հովանավորությունը դադարեց մեր թվարկության 13-րդ դարից, երբ այն հիմնականում զավթվեց տեղական պարսիկների, հրեական, սիրիական, քրիստոնեական և մահմեդական համայնքների կողմից (սկզբում՝ Մալաբարյան, իսկ հետագայում արդեն Կորոմանդելյան ափը) ։
Մետաքսի ճանապարհ
Որոշ գիտնականներ ենթադրում են, որ Հնդկաստանից դեպի Արևմտյան Ասիա և Արևելյան Եվրոպա առևտուրն ակտիվորեն իրականացվել է XIV-XVIII դարերում  ։ Այս ժամանակահատվածում հնդիկ առևտրականները բնակություն են հաստատել Սուրախանիում (Ադրբեջանի Բաքու քաղաքի արվարձան)։ Վաճառականները կառուցել են հինդուիստական տաճար, ինչը խոսում է այն մասին, որ առևտուրը 17-րդ դարում եղել է ակտիվ և բարենպաստ հնդիկների համար    ։
Դեպի հյուսիս՝ Սաուրաշտրա և Բենգալ ափերը խաղացել են կարևոր դեր ծովային առևտրում։ Ցամաքային առևտրի մեծ մասն իրականացվել է Խայբերի լեռնանցքով, որը Փանջաբի շրջանը միացնում էր Աֆղանստանին, իսկ հետագայում Մերձավոր Արևելքի և Կենտրոնական Ասիայի հետ ։ Չնայած նրան, որ շատ թագավորություններ և իշխաններ թողարկել էին մետաղադրամներ, փոխանակումը տարածված էր ամենուր։ Գյուղերը վճարում էին իրենց գյուղատնտեսական արտադրանքի մի մասը կառավարիչներին որպես եկամուտ, իսկ իրենց արհեստավորները ստանում էին բերքի մի մասը՝ կատարած ծառայությունների դիմաց ։
Դելիի սուլթանություն
Դելիի սուլթանությունից (մ. թ. 1206-1526 թթ.) առաջ և դրա ընթացքում իսլամը ընկած էր կոսմոպոլիտիզմի քաղաքակրթության հիմքում։ Այն առաջարկում էր միջազգային ցանցերի լայն շրջանակ, այդ թվում՝ սոցիալական և տնտեսական։ Դրանք ընդգրկում էին Աֆրոեվրասիայի զգալի մասը, ինչը հանգեցրեց ապրանքների, ժողովուրդների, տեխնոլոգիաների և գաղափարների շրջապտույտի ավելացման։ Թեև սկզբում Դելիի սուլթանությունը կործանարար էր, այնուամենայնիվ նա պատասխանատու էր Հնդկաստանի ենթաաշխարհամասի՝ դեպի աճող համաշխարհային համակարգ ինտեգրման համար ։
Այդ ժամանակաշրջանը համընկավ հնդկական ենթաաշխարհամասում մեխանիկական տեխնոլոգիաների ավելի լայն օգտագործման հետ։ XIII դարից Հնդկաստանը սկսեց լայնորեն ներդնել մեխանիկական տեխնոլոգիաներ Իսլամական աշխարհից, ներառյալ ջրային անիվներ՝ ատամնանիվներով և ճախարակներով, թուղթ պատրաստելու տեխնոլոգիա և ճախարակ ։ Բամբակազտիչ մեքենան հայտնագործվել է հնդկական ենթաաշխարհամասում 13-14-րդ դարերում և մինչ օրս օգտագործվում է Հնդկաստանում ։ Ձեռքի բռնակի միացումը բամբակազտիչ մեքենային առաջին անգամ հայտնվել է հնդկական ենթաաշխարհամասում Դելիի սուլթանության ընթացքում կամ Մոնղոլական կայսրության վաղ շրջանում ։ Բամբակի արտադրությունը, որը հիմնականում մանում էին գյուղերում, և ապա առաքում քաղաք՝ տեքստիլային գործվածքի ձևով, Դելիի սուլթանության դարաշրջանում Հնդկաստանի ողջ տարածքում ավելի զարգացած էր ճախարակի շնորհիվ, ինչը նվազեցնում էր մանվածքի արժեքը և օգնում մեծացնել բամբակի պահանջարկը։ Ճախարակի տարածումը հանգեցրեց հնդկական բամբակյա գործվածքի արտադրության զգալի ընդլայնմանը ։
Հնդկաստանի ՀՆԱ-ն մեկ շնչի հաշվով ավելի ցածր էր Մերձավոր Արևելքում ՀՆԱ-ի ցուցանիշից՝ մ. թ. ա. 1-ին թվականից (16 %-ով ցածր) մինչև մ. թ. ա. 1000 թվականը (մոտ 40 %-ով ցածր), բայց Դելիի սուլթանության դարաշրջանի ավարտին՝ 1500 թվականին, Հնդկաստանի ՀՆԱ-ն մեկ շնչի հաշվով մոտեցավ Միջին Արևելքի ցուցանիշին ։
ՀՆԱ-ի գնահատում
Ըստ տնտեսագիտության պատմաբան Անգուս Մադդիսոնի «Համաշխարհային տնտեսության ուրվագծերը, մ.թ. 1-2030 թվականներ, մակրոտնտեսական պատմության ակնարկները» գրքի, Հնդկական ենթաաշխարհամասը ամենաարդյունավետ տարածաշրջանն էր ամբողջ աշխարհում 1-1600 թվականների ընթացքում ։
Միջնադարյան Հնդկաստան
Հնդկաստանի տնտեսությունը Մեծ մոնղոլների կայսրության, Մարատհական կայսրության և այլոց իշխանության օրոք՝ վաղ 18-րդ դարում բարգավաճում էր. : Պարթասարատին հաշվարկել է, որ 1600-1800 թվականների ընթացքում միայն 28 000 տոննա ձուլակտոր (գլխավորապես Նոր Աշխարհից) ստացվել է հնդկական ենթաաշխարհամասում, ինչը կազմում է այդ ժամանակաշրջանում համաշխարհային արտադրության 20 տոկոսը ։
Պատմաբան Շիրին Մուսվին հաշվարկել է, որ 16-րդ դարի վերջին մոնղոլական Հնդկաստանում մեկ շնչի հաշվով եկամուտը 1,24 %-ով ավելի բարձր էր, քան 20-րդ դարի սկզբին բրիտանական Հնդկաստանում, թեև տարբերությունը փոքր կլիներ, եթե հաշվի առնվեր արդյունաբերական ապրանքների գնողունակության աճը։ Նա նաև կարծում է, որ երկրորդային սեկտորը Մեծ մոնղոլների տնտեսությունում ավելի բարձր տոկոս է ներդրել (18,2 տոկոս), քան 20-րդ դարի սկզբին բրիտանական Հնդկաստանի տնտեսությունում (11,2 տոկոս) ։
XVII դարի վերջում Մեծ Մոնհոլների կայսրությունը հասավ իր գագաթնակետին և ընդլայնվեց՝ ներառելով Հնդկական ենթաաշխարհամասի գրեթե 90 տոկոսը։ Գործողության մեջ դրվեց մաքսային և հարկային վարչարարության միասնական համակարգ։ 1700 թվականին կայսր Աուրանգզեբի գանձապետարանը հաղորդեց ավելի քան 100 միլիոն ֆունտ ստերլինգ կամ 450 միլիոն դոլար տարեկան եկամտի մասին, ինչը ավելի քան տասն անգամ գերազանցում էր Ֆրանսիայի Լյուդովիկոս XIV արքայի եկամուտներին, ով 7 անգամ ավելի շատ բնակչության էր վերահսկում։
1700 թվականին Մոնղոլյան Հնդկաստանը դարձավ աշխարհի խոշորագույն տնտեսությունը՝ առաջ անցնելով Չինաստանի ցինյան կայսրությունից և Արևմտյան Եվրոպայից, որտեղ բնակվում էին համաշխարհային բնակչության շուրջ 24,2 տոկոսը և արտադրվում համաշխարհային արտադրության շուրջ մեկ քառորդը։ XVIII դարի սկզբին Հնդկաստանը արտադրում էր համաշխարհային արդյունաբերական արտադրության մոտ 25 %-ը ։ Հնդկաստանի ՀՆԱ-ն աճեց Մեծ մոնղոլների կայսրության ժամանակ՝ գերազանցելով նախորդ 1500 տարիների աճին։ Մոնղոլները պատասխանատու էին ծավալուն ճանապարհային համակարգի շինարարության, միասնական արժույթ ստեղծելու և երկրի միավորման համար։ Մոնղոլները ընդունեցին և ստանդարտացրին ռուփի արժույթը՝ ներկայացված սուրական կայսր Շեր շահ Սուրի կողմից ։ Մոնղոլները հատեցին տասնյակ միլիոնավոր մետաղադրամներ՝ առնվազն 96 տոկոս մաքրությամբ, առանց մետաղադրամների վատթարացման ընդհուպ մինչև 1720-ական թվականներ։ Կայսրությունը ուներ հնդկական գյուղատնտեսական և արդյունաբերական արտադրանքի համաշխարհային պահանջարկ։
Քաղաքներն ու ավանները ծաղկում են Մեծ մոնղոլների կայսրության օրոք, ինչը հանգեցրեց ուրբանիզացիայի համեմատաբար բարձր աստիճանի (նրա բնակչության 15 %-ը ապրում էր քաղաքային կենտրոններում)։ Այստեղ բնակչությունը ավելի ուրբանիզացված էր, քան նույն ժամանակաշրջանում Եվրոպան և բրիտանական Հնդկաստանը՝ 19-րդ դարում ։ Մի շարք քաղաքներում բնակչությունը կազմում էր մեկ քառորդից մինչև կես միլիոն մարդ, այն դեպքում, երբ դրանցից մի քանիսում, ներառյալ Ագրան, բնակվում էր մինչև 800 հազար մարդ, իսկ Դաքքայում՝ ավելի քան 1 միլիոն մարդ ։ Աշխատուժի 64 %-ը զբաղված է առաջնային ոլորտում (ներառյալ գյուղատնտեսությունը), իսկ 36 %-ը բաժին է ընկնում երկրորդային և երրորդային հատվածներին ։ Աշխատուժը ուներ ավելի բարձր մասնաբաժին ոչ առաջնային ոլորտներում, քան Եվրոպան նույն ժամանակահատվածում։ 1700 թվականին գյուղատնտեսությամբ զբաղված էր Եվրոպայի աշխատուժի 65-90 %-ը, իսկ 1750 թվականին՝ 65-75 %-ը ։
Գյուղատնտեսություն
Հնդկաստանի գյուղատնտեսական արտադրությունն աճում էր ։ Պարենային մշակաբույսերը ներառում էին ցորեն, բրինձ և գարի, իսկ ոչ պարենային մշակաբույսերը՝ բամբակ, ինդիգո և ափիոն։ XVII դարի կեսերին հնդիկ հողագործները սկսեցին ակտիվորեն աճեցնել Հյուսիսային և Հարավային Ամերիկայից բերված երկու մշակաբույսեր՝ եգիպտացորեն և ծխախոտ ։ Բենգալացի գյուղացիներն ուսումնասիրեցին թթի և մետաքսի աճեցման մեթոդները, ինչը Բենգալյան Սուբահին թույլ տվեց դառնալ մետաքսի խոշոր շրջան։ Գյուղատնտեսությունը ավելի զարգացած էր Եվրոպայի համեմատությամբ, ինչի օրինակ կարող է ծառայել շարքացանի ավելի վաղ ընդհանուր օգտագործումը։ Մեծ մոնղոլների վարչակազմը շեշտը դրել էր ագրարային բարեփոխումների վրա, որը սկսվեց ոչ մոնղոլ կայսր Շեր շահ Սուրիի օրոք։ Այն ընդունվեց նաև Աքբար Մեծի կողմից, ով նաև ավելացրեց բարեփոխումները ։ Մեծ մոնղոլների կառավարությունը ֆինանսավորում էր ոռոգման համակարգերի կառուցումը, ինչը բարձրացնում էր գյուղատնտեսական մշակաբույսերի բերքատվությունը ։
Աքբարի ներկայացրած բարեփոխումներից մեկը հողային եկամուտների նոր համակարգն էր, որը կոչվում էր զաբտ։ Նա փոխարինեց հարկերի հավաքագրման համակարգը դրամական հարկման համակարգով՝ հիմնված միասնական արժույթի վրա։ Եկամուտների համակարգը ավելի շատ կենտրոնացավ արժեքավոր մշակաբույսերի աճեցման ուղղությամբ, ինչպիսիք են բամբակը, ինդիգոն, շաքարավազը, փայտային մշակաբույսերը և ափիոնը, որոնց աճեցումը պետականորեն խթանվում էր՝ ուժեղացնելով աճող շուկայի պահանջարկը։ Զաբտի համակարգի ազդեցության ներքո մոնղոլները իրականացրին լայնածավալ կադաստրային քարտեզագրումներ՝ գնահատելու համար ցանքատարածությունները։ Մեծ մոնղոլների պետությունը խրախուսում էր երկրում գյուղատնտեսական կուլտուրաների ավելի լայնամասշտաբ աճեցումը՝ առաջարկելով հարկային արտոնություններ նրանց, ովքեր նոր հողեր էին սկսում մշակել։
Տնտեսական պատմաբաններ Իմմանուել Վալլերշտայնի, Իրֆան Հաբիբի, Պերսիվալ Սփիրի և Աշոկ Դեսայիի ներկայացրած վկայությունների համաձայն՝ մեկ շնչի հաշվով գյուղատնտեսական արտադրության ծավալը և սպառման մակարդակը 17-րդ դարում մոնղոլական Հնդկաստանում ավելի բարձր էր, քան Եվրոպայում նույն 17-րդ դարում և 20-րդ դարի սկզբին բրիտանական Հնդկաստանում ։
Արտադրություն
Մինչև 18-րդ դարը մոնղոլական Հնդկաստանը միջազգային առևտրի առավել կարևոր արդյունաբերական կենտրոն էր ։ Հիմնական ոլորտներն էին տեքստիլ արդյունաբերությունը, նավաշինությունը և պողպատի արդյունաբերությունը ։ Վերամշակվող արտադրանքը ներառում էր բամբակյա գործվածքներ, մանվածք, թելեր, մետաքս, մետաղական արտադրանք և այնպիսի սննդամթերք, ինչպիսիք են շաքարավազը, յուղը և կարագը։ Արդյունաբերության այս աճը հիշատակվում է որպես պրոտոինդուստրիալացման ձև, որը նման էր 18-րդ դարի Արևմտյան Եվրոպային մինչ արդյունաբերական հեղափոխությունը ։
Վաղ ժամանակակից Եվրոպան ներմուծում էր մթերքներ մոնղոլական Հնդկաստանից, մասնավորապես բամբակյա գործվածքներ, համեմունքներ, պղպեղ, ինդիգո, մետաքս և սելիտրա (զինամթերքի օգտագործման համար) ։ Եվրոպական նորաձևությունը, օրինակ, ավելի ու ավելի էր սկսում կախվածության մեջ գտնվել հնդկական գործվածքներից և մետաքսից։ 17-րդ դարի վերջից մինչև 18-րդ դարի սկիզբը Հնդկաստանին բաժին էր ընկնում Ասիայից Բրիտանիա ներմուծումների 95 %-ը, իսկ միայն Բենգալյան Սուբահ նահանգին բաժին է ընկնում Ասիայից Հոլանդիա ներմուծումների 40 %-ը։ Ի հակադրություն սրան, եվրոպական ապրանքների նկատմամբ պահանջարկը մոնղոլական Հնդկաստանում փոքր էր ։ Արտահանումը սահմանափակվում էր բրդյա որոշ արտադրանքներով, ձուլակտորներով, ապակե սպասքով, մեխանիկական ժամացույցներով, զենքով և շքեղության մի քանի այլ պարագաներով ։ Առևտրային անհավասարակշռությունը եվրոպացիներին ստիպեց մեծ քանակությամբ ոսկի և արծաթ արտահանել Հնդկաստան՝ Հարավային Ասիայի ներմուծումների դիմաց վճարումներ կատարելու համար ։ Հնդկական ապրանքները, հատկապես Բենգալյան Սուբահից, մեծ քանակությամբ արտահանվում էին նաև ասիական այլ շուկաներ, ինչպիսիք են Ինդոնեզիան և Ճապոնիան։
Խոշորագույն արտադրական արդյունաբերությունը բամբակյա տեքստիլի արտադրությունն էր, որը ներառում էր կտորից ապրանքների, կալիկոի և մուսլինի արտադրությունը՝ հասանելի ոչ սպիտակ տարբեր գույներով։ Բամբակյա տեքստիլ արդյունաբերությունը պատասխանատու էր կայսրության միջազգային առևտրի մեծ մասի համար ։ Բամբակի արտադրության ամենակարևոր կենտրոնը, հատկապես Դաքքայի շրջակայքում, Բենգալյան Սուբահ նահանգն էր ։ Միայն Բենգալիային բաժին էր ընկնում մանածագործական իրերի ավելի քան 50 %-ի և մետաքսի մոտ 80 %-ի արտահանումը Հոլանդիա ։ Մեծ քանակությամբ բենգալական մետաքս և բամբակյա տեքստիլ արտահանվում էր Եվրոպա, Ինդոնեզիա և Ճապոնիա։
Բենգալյան Սուբահ
Բենգալյան Սուբահը Մեծ Մոնղոլների ամենահարուստ նահանգն էր։ Այն արտադրում էր կայսրության ՀՆԱ-ի կազմի մեջ մտնող արտադրանքի 50 %-ը և համաշխարհային ՀՆԱ-ի 12 %-ը ։ Ռեյի խոսքով՝ այն աշխարհահռչակ էր այնպիսի ոլորտներում, ինչպիսիք են տեքստիլ արտադրությունն ու նավաշինությունը ։ Բենգալիայի մայրաքաղաք Դաքքան կայսրության ֆինանսական մայրաքաղաքն էր, որի բնակչությունը գերազանցում էր մեկ միլիոնը։ Այն մետաքսի և բամբակյա գործվածքների, պողպատի, սելիտրայի, գյուղատնտեսական և արդյունաբերական արտադրանքի արտահանողն էր ։
Երկրի ներսում Հնդկաստանի մեծ մասը կախված էր բենգալական ապրանքներից, ինչպիսիք էին բրինձը, մետաքսն ու բամբակյա գործվածքները ։
Հետմոնղոլական կայսրություն
18-րդ դարի առաջին կեսին մեծ Մոնղոլների կայսրությունը անկում ապրեց, Դելին թալանվեց մեծ Մոհոլների կայսրության Նադիր շահի ներխուժման ժամանակ, գանձարանը դատարկվեց, տասնյակ հազարավոր մարդիկ սպանվեցին, իսկ հազարավոր մարդիկ իրենց անասունների հետ ստրկության հանձնվեցին։ Այս ամենը թուլացրեց կայսրությունը և հանգեցրեց հետմոնղոլական պետությունների առաջացման։ Մոնղոլներին փոխարինելու եկավ Մարատհական կայսրությունը, որը գերիշխող ռազմական ուժ ուներ Հնդկաստանի մեծ մասում, իսկ մյուս փոքր տարածաշրջանային թագավորությունները, ինչպիսիք էին Նավաբները հյուսիսում և Նիզամները հարավում, հայտարարեցին իրենց ինքնավար։ Սակայն Մեծ մոնղոլների հարկային վարչարարության արդյունավետ համակարգը հիմնականում մնաց անփոփոխ։ Ըստ Ռայհաուդհուրի Տապայի գնահատման՝ եկամուտները աճեցին մինչև 50 տոկոս և ավելի, ի հակադրություն չինական 5-6 տոկոսի, որոնք նախատեսվել էին պատերազմի ծախսերը ծածկելու համար ։ Նմանապես, Մադդիսոնը նույն ժամանակահատվածի համար տալիս է հետևյալ գնահատումները վերջին շրջանի մոնղոլական տնտեսության եկամուտների բաշխման վերաբերյալ.
18-րդ դարում առաջացած հետմղոլական պետությունների շարքում գերիշխող տնտեսական տերություններն էին Բենգալյան Սուբահը (Բենգալիայի Նավաբաների օրոք) և Մայսուրի հարավաինդիական թագավորությունը (Հայդեր Ալիի և Տիպու սուլթանի օրոք)։ Առաջինը ավերվեց մարատհների կողմից Բենգալիա ներխուժումների պատճառով, որոնք տասնամյակներ շարունակ վեց ներխուժումներ իրականացրին դեպի Բենգալիա։ Շատերը պնդում են, որ հարյուր հազարավոր մարդիկ սպանվեցին, արգելափակվեց առևտուրը պարսկական և Օսմանյան կայսրությունների հետ և տարածաշրջանի տնտեսությունն այն աստիճան թուլացավ, որ Բենգալիայի Նավաբը համաձայնեց մարատհների հետ հաշտության պայմանագիր կնքել ։ Այդ համաձայնագրով Բենգալյան Սուբահը պարտավորվեց մարատհներին վճարել 1,2 միլիոն ռուփի տուրք։
Շիվրամկրիշնան պնդում է,որ Մայսուրյան թագավորության տնտեսությունն այն ժամանակ առաջ է անցել Բենգալիայի տնտեսությունից՝ կենսապահովման ցուցանիշից հինգ անգամ բարձր իրական եկամուտով ՝ բնակչության մեկ շնչի հաշվով կազմելով 2000 դոլար (արտահայտված 1990 թվականի միջազգային դոլարով) ։ Համեմատության համար նշենք, որ Մադդիսոնը 1820 թվականի Նիդեռլանդների մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ն գնահատել է 1838 դոլար և Մեծ Բրիտանիայի ՀՆԱ-ն՝ 1706 դոլար ։
Ջեֆրի Ջ. Ուիլյամսոնը պնդում է, որ Հնդկաստանը 18-րդ դարի երկրորդ կեսին ապաինդուստրիալացման ժամանակաշրջան ապրեց, ինչը Մեծ մոնղոլների կայսրության փլուզման անուղղակի արդյունք էր, իսկ հետագայում արդեն ապաինդուստրիալացման պատճառ դարձավ բրիտանական իշխանության հաստատումը Հնդկաստանում ։ Ըստ Ուիլյամսոնի, Մեծ մոնղոլների կայսրության անկումը հանգեցրեց գյուղատնտեսության արտադրողականության նվազման, ինչը իր ազդեցությունն ունեցավ սննդամթերքի գների, անվանական աշխատավարձի վրա, ապա աճեցին տեքստիլ արտադրանքի գները, որոնք կազմի մեջ էր մտնում Մեծ Բրիտանիայում Հնդկաստանի տեքստիլային շուկայի արտադրանքը, նախքան Բրիտանիայի արդյունաբերական հեղափոխությունը ։ Չնայած այս ամենին, հնդկական գործվածքը պահպանում էր մրցակցային առավելությունը բրիտանական տեքստիլի նկատմամբ մինչև 19-րդ դարը ։ Պրասաննան Փարթասարատին նշում է, որ որոշ հետմոնղոլական պետություններ անկում չապրեցին, հատկապես Բենգալիան և Մայսուրը, որոնք համեմատելի հարթությունում էին գտնվում Մեծ Բրիտանիայի հետ 18-րդ դարի վերջին ։
Բրիտանական տիրապետություն
Բրիտանական արևելահնդկական ընկերությունը նվաճեց Բենգալյան Սուբահը 1757 թվականին Պլասսիի ճակատամարտում։ 1765 թվականին Բենգալիայում եկամուտ հավաքելու իրավունք ստանալով՝ Բրիտանական արևելահնդկական ընկերությունը զգալի չափով դադարեցրեց ոսկու և արծաթի ներկրումը, ինչը վերջինս օգտագործում էր Մեծ Բրիտանիա ուղարկված ապրանքների դիմաց վճարելու համար մինչ այդ պահը։ Բացի այդ, ինչպես Մեծ մոնղոլների օրոք, այպես էլ բենգալական նախագահության շրջանում հավաքված հողային եկամուտներն օգնեցին ֆինանսավորել ընկերության պատերազմները Հնդկաստանի այլ մասերում։ Հետևաբար, 1760-1800 թվականների ընթացքում Բենգալիայի դրամական զանգվածը զգալիորեն կրճատվեց։ Տեղական որոշ դրամահատարանների փակվելը, ինչպես նաև փոխարժեքների հաստատումը և մետաղադրամների ստանդարտացումը նպաստեցին տնտեսական անկմանը։
1780-1860 թվականների ընթացքում Հնդկաստանը տարաբնույթ ոչ պարենային ապրանքներ արտահանողից վերածվեց հումքի արտահանողի և արդյունաբերական ապրանքների գնորդի։ 1750-ական թվականներին նուրբ բամբակն ու մետաքսը Հնդկաստանից արտահանվում էին Եվրոպայի, Ասիայի և Աֆրիկայի շուկաներ, այն դեպքում, երբ 19-րդ դարի երկրորդ քառորդում Հնդկաստանի արտահանման մեծ մասը բաժին էր ընկնում հումքին, որի կազմի մեջ էին մտնում հիմնականում հում բամբակը, ափիոնը և ինդիգոն ։ 18-րդ դարի վերջից բամբակյա արդյունաբերությամբ զբաղվող բրիտանացիները փորձեցին ազդել իրենց կառավարության վրա, որպեսզի հնդկական ներմուծումը հարկվի և թույլ տրվի իրենց մուտք գործել Հնդկաստանի շուկաներ ։ 1830-ական թվականներից սկսած բրիտանական գործվածքները սկսեցին հայտնվել հնդկական շուկաներում, իսկ հետո հեղեղեցին դրանք, ընդ որում տեքստիլի ներմուծման արժեքը աճեց՝ 1850-1896 թվականներին 5,2 միլիոն ֆունտ ստերլինգից դառնալով 18,4 միլիոն ֆունտ ստեռլինգ ։ Ստրկության վերացումը Կարիբյան պլանտացիաներին խրախուսեց կազմակերպել աշխատուժի ներմուծումը Հարավային Ասիայից ։
Աշխատանքի արտադրողականության հարաբերական անկում
1750 թվականին Հնդկաստանին բաժին է ընկնում համաշխարհային արդյունաբերական արտադրության 25 տոկոսը, իսկ 1900 թվականին այն կրճատվեց մինչև համաշխարհային արդյունաբերական արտադրության 2 տոկոսը ։ Մեծ Բրիտանիան փոխարինեց Հնդկաստանին՝ դառնալով աշխարհի խոշորագույն տեքստիլ արտադրողը 19-րդ դարում ։ Ինչ վերաբերում է ուրբանիզացիային, ապա 1600 թվականին Մոնղոլյան Հնդկաստանում բնակվում էր բնակչության ավելի շատ տոկոսը (15 տոկոս), քան 19-րդ դարում բրիտանական Հնդկաստանում ։
Տնտեսական որոշ պատմաբաններ պնդում էին, որ 18-րդ դարում Հնդկաստանում իրական աշխատավարձը նվազում էր և «եվրոպական մակարդակից շատ ավելի ցածր էր» ։ Այն վիճարկվեց ուրիշների կողմից, ովքեր պնդում էին, որ իրական աշխատավարձի նվազումը տեղի է ունեցել 19-րդ դարի սկզբին կամ, հնարավոր է, 18-րդ դարի վերջում՝ հիմնականում պայմանավորված գլոբալիզացիայի ազդեցությամբ ։