cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Էֆիմերտե
Էֆեմերիդները ժամանակակից աստղագիտությունում
Ժամանակակից աստղագիտությունում Էֆեմերիդներ են անվանվում երկնային մարմինների տեղադրության մասին տեղեկությունները։ Դրանք հաշվարկվում են համապատասխան ծրագրային ապահովման միջոցով տարբեր մոլորակների, արբանյակների, աստերոիդների, գիսաստղերի և այլ մարմինների համար, ցանկացած ժամանակային միջակայքի համար։ Արեգակնային համակարգի էֆեմերիդները կարևոր նշանակություն ունեն տիեզերական սարքերի նավավարության համար։
Էֆեմերիդների հաշվարկման ծրագրային ապահովումը ազատ հասանելություն ունի, այս ծրագրերից որոշները ունեն նաև արդեն իսկ հաշվարկված էֆեմերիդներ ։
Հայկական Էփրիմերտեները
Հայերեն առաջին Էփրիմերտեն լույս է տեսել 1748-ին Վենետիկում։ Հայերեն Էփրիմերտեներում շարադրվել են նաև հռոմեական և հայկական տոմարների աղերսները։ Էփրիմերտեն հայտնի է նաև "Եփրեմվերդի" սխալ անվամբ, ժողովրդական ստուգաբանությամբ՝ իբրև կոնկրետ անձնավորության մարգարեություն։
(7286) 1990 QZ4
(7286) , աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1990 թվականի օգոստոսի 24-ին Հենրի Հոլտի կողմից Պալոմարում ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1990 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Հենրի Հոլտի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Գավրիլովսկի (այլ կիրառումներ)
Գավրիլովսկի, կարող է վերաբերել՝
Նավթարդյունաբերությունը Ռուսաստանում
Ռուսաստանի նավթարդյունաբերությունը Ռուսաստանի արդյունաբերության ճյուղ, որը զբաղվում է նավթի հանույթով։
Նավթը կամ հեղուկ ածխաջրածինը Ռուսաստանի արտահանության գլխավոր ապրանքն է, որը 2009 թվականի դրությամբ դրամական արտահայտությամբ կազմել է արտահանման 33 %-ը (այլ նավթամթերքների հետ միասին՝ 49 %-ը)։ Բացի այդ, նավթի և նավամթերքների գների մակարդակից էականորեն կախված են Ռուսաստանի արտահանման երրորդ հիմնական ապրանքի՝ բնական գազի գները։
2012 թվականին Ռուսաստանում արդյունահանվել է 518 միլիոն տոննա նավթ (աշխարհում 3-րդ տեղը), ինչը 1,3 %-ով ավելի բարձր է, քան 2011 թվականին եղած նավթարդյունաբերության ծավալը ։
2009 թվականին Ռուսաստանում արդյունահանվել է 494 միլիոն տոննա նավթ (այդ ցուցանիշով Ռուսաստանը այդ ժամանակ գրավել է աշխարհում 2-րդ տեղը), ինչը 1,2 %-ով ավելի բարձր է 2008 թվականի մակարդակից ։
Ռուսաստանի հեղուկ ածխաջրածինների պաշարները 2007 թվականին գնահատվել են ոչ պակաս, քան 9,5 միլիարդ տոննայի չափով։ Ռուսաստանյան խոշորագույն նավթահանքերն են՝
Պատմություն
1684 թվականին Իրկուտսկի գրագիրների պետ Լեոնտի Կիսլյանսկին (Леонтий Кислянский) նավթ է հայտնաբերել Իրկուտսկյան օստրոգի մերձակայքում։
Ռուսաստանում նավթի մեկ այլ հայտնաբերման մասին հաղորդվել է 1703 թվականի հունվար 2-ին ռուսական «Ведомости» («Տեղեկագրեր», «Ведомости») թերթը։
1745 թվականին Արխանգելսկ քաղաքի բնակիչ Ֆյոդոր Սավելիի Պրյադունովը (Фёдор Савельевич Прядунов) սկսել է նավթի արդյունահանումը Ուխտա (Ухта) գետի հատակից և կառուցել է աշխարհի առաջին նավթամշակման գործարաններից մեկը ։
19-րդ դարի սկզբներին Հարավային Կովկասում, մասնավորապես Ապշերոն թերակղզու Բաքու կամ Բագին բնակավայրի մոտակայքում Ռուսաստանի տարածքային նվաճումներից հետո Ռուսաստանի հիմնական նավթային շրջանը դարձավ Կովկասը։ 1853 թվականին կերոսինի լամպի գյուտից հետո նավթի պահանջարկը բազմակի աճեց։
Նավթի առաջին (հետախուզական) հանքահորը արդյունաբերական եղանակով փորվել է Ապշերոնյան թերակղզում 1847 թվականին, առաջին շահագործվող հանքահորը փորվել է Կուդակո գետի մոտ՝ Կուբանում՝ 1864 թվականին։
Առաջին պարզ, հասարակ նավթամշակման գործարանը, որը արտադրում էր կերոսին, ստեղծվել է Բաքու քաղաքում 1863 թվականին՝ ճարտարագետ, իշխան Դավիթ Մելիքյանի կողմից ։ Մի քանի տարի անց Դավիթ Մելիքյանը (Դավիթ Մելիքով) նավթավերամշակման գործարան է բացել նաև Գրոզնիում։
Բաքվի նավթարդյունաբերության իսկական զարգացումը սկսվել է 1870-ական թվականների սկզբից՝ նավթաբեր հողերի օգտագործման կապալավարձային կարգի վերացումից հետո։ Մինչ այդ, նավթաբեր հողերի մեծ մասը տնօրինում էին տեղացի թաթար հողատերերը։ Հետագայում դրանք ավելի ու ավելի կենտրոնացան հայ կապիտալիստների (Մանթաշյաններ, Ղուկասով, Պիտոև, Արամյան, Մաիլով, Լիանոզով կամ Եղիանոսյան, Ավան-Յուզբաշև, Ծատուրով, Աբյանց, Առաքելով, Միրզոև և ուրիշներ) ձեռքին ։
XIX դարի վերջին Բաքվի նավթարդյունաբերություն ներթափանցեցին և տիրապետող դարձան օտարերկրյա (շվեդական, ֆրանսիաական, անգլիական) և ռուսական կապիտալները ։
1879 թվականին ստեղծված «Նոբել եղբայրների նավթաարտադրության ընկերությունը» («Товарищество нефтяного производства братьев Нобель») նավթարդյունահանում և նավթավերամշակում էր իրականացնում Բաքվում, ստեղծել էր տրանսպորտային և իրացման ցանց, որը ներառում էր նավթամուղներ (նավթափոխադրման խողովակաշարեր), տանկերներ, վագոն-ցիստեռներ և նավթաբազաներ՝ նավակայաններով և երկաթգծային ճյուղերով։
XIX դարի վերջին նավթարդյունահանման ճյուղի մեջ մուտք գործելու թույլտվություն տրվեց նաև այլ արևմտյան նշանավոր կապիտալիստներին՝ Ռոտշիլդներ և Ռոկֆելլերներին։ Այսպես, 1886 թվականին Ռոտշիլդները կազմավորեցին «Բաթումի նավթարդյունաբերության և առևտրական ընկերությունը» («Батумское нефтепромышленное и торговое общество»), որը հետագայում հայտնի էր միայն իր ռուսական հապավմամբ՝ ԲՆԻՏՈ, БНИТО: Բաթումում կառուցվել էին նավթապահեստներ և կազմակերպվել էին իրացման կետեր։
1913 թվականին Ռուսաստանում արդյունահանվել էր 9,093 միլիոն տոննա նավթ, ինչը հավասար էր 555,1 միլիոն փութի ։
Հեղափոխությունից հետո
1914-1918 թվականների Առաջին համաշխարհային պատերազմը, դրա վերջում Ռուսաստանում պայթած 1917 թվականի փետրվարյան հեղափոխությունը և դրան հաջորդած 1917 թվականի հոկտեմբերյան բոլշևիկյան հեղաշրջումը Ռուսաստանի տնտեսությունը և հատկապես նավթարդյունաբերությունը ճգնաժամի մատնեցին։ Միայն 1920-ական թվականներին հնարավոր դարձավ խոսել արդյունաբերության այս ճյուղի վերականգնման մասին։
20-րդ դարի վերջին տասնամյակ
1990-ական թվականներին, ԽՍՀՄ տրոհումից հետո, Ռուսաստանի նավթային սեկտորը մեծամասնությամբ ակցիոներացվեց՝ բաժնետիրացվեց, ընդ որում նավթարդյունաբերական սեկտորի առավել շահավետ ակտիվները մասնավորեցման արդյունքում պետությունից անցան մասնավոր անձանց։
1992—1999 թվականներին գործողության մեջ դրվեցին 0,3 միլիոն տոննայի չափով նավթի արդյունահանման և մշակման հզորություններ ։
1998 թվականին արդյունահանվել է 298 միլիոն տոննա նավթ։
21-րդ դարի առաջին տասնամյակ
2003 թվականին Ռուսաստանի քաղաքական ղեկավարությունը միջողներ ձեռնարկեց նավթային խոշորագույն ընկերություններից մեկի՝ «ՅՈՒԿՈՍ»-ի («ЮКОС») սնանկացման և նրա ակտիվների վաճառման ուղղությամբ, որոնք հիմնականում բաժին հասան պետական «Ռոսնեֆտ» («Роснефть») ընկերությանը։ Բացի այդ, պետական (2005 թվականի ամառվանից) «Գազպրոմ» ընկերությունն իր հերթին գնեց պակաս խոշոր մասնավոր ակտիվ «Սիբնեվթը» («Сибнефть»):
2000—2008 թվականներին գործողության դրվեցին 20,7 միլիոն տոննայի չափով նավթի արդյունահանման ու վերամշակման հզորություններ ։
ԱՄՆ-ի վիճակագրական գործակալության տվյալների համաձայն՝ 2007 թվականին վերամշակված նավթի սպառումը Ռուսաստանում կազմել է նավթի հանույթի 28,9 %-ը՝ օրական 2,8 միլիոն։ Նավթի և նավթամթերքների զուտ արտահանումը կազմել է նավթի հանույթի 71,1 %-ը՝ 6,9 միլիոն տակառ (բարել) օրական ։
21-րդ դարի երկրորդ տասնամյակ
2011 թվականին նավթի արդյունահանումը Ռուսաստանի Դաշնությունում կազմել է 511,432 միլիոն տոննա (որից շելֆի վրա նավթի հանույթի ծավալը կազմել է 13 միլիոն տոննա, իսկ գազինը՝ 57 միլիարդ խորանարդ մետր ), ինչը 1,23 %-ով ավելի բարձր է, քան 2010 թվականին :. Նավթի արտահանումը, ըստ Ռուսաստանի վիճակագրական վարչության՝ «Ռոսստատ»-ի («Росстат») կրճատվել է 2,4 %-ով, կամ 6,4 %-ով, ըստ Ռուսաստանի Դաշնային մաքսային ծառայության՝ ФТС տվյալների :, բայց նավթի արտահանումից Ռուսաստանի ստացած եկամուտները աճել են 129 միլիարդ դոլարից մինչև 171,7 միլիարդ դոլարի ։
2012 թվականին նավթային հումքի արդյունահանման ազգային ծավալը 2011 թվականի հետ համեմատած աճել է 6,6 միլիոն տոննայով (+1,3 %) և բացարձակ արտահայտությամբ կազմել է 518 միլիոն տոննա, այդպիսով հաստատելով նոր առավելագույն մակարդակ՝ ԽՍՀՄ-ի տրոհումից ի վեր։
2013 թվականին նավթարդյունահանումը Ռուսաստանում աճել է մինչև 523,3 միլիոն տոննայով, դրանով իսկ սահմանելով հերթական ետխորհրդային (post-sovietic) ռեկորդը, իսկ նավթի արտահանման մակարդակը՝ ընդհակառակը, իջել է։ 2013 թվականին Ռուսաստանում նավթի արտահանման ֆիզիկական ծավալների տեղի ունեցած նվազումը կապված էր երկրի ներսում նավթային հումքի վերամշակման մատակարարումների աճի հետ։
2014 թվականին նավթի արդյունահանման ծավալը Ռուսաստանում աճել է 0,6 %-ով՝ համեմատած դրա նախորդ տարվա՝ 2013-ի հետ, և կազմել է 526,8 միլիոն տոննա (նկար 1)։ Ընդ որում, նավթի միջին օրական արդյունահանման ծավալը կազմել է 1,44 միլիոն տոննա, ինչը ռեկորդային ցուցանիշ էր 1987 թվականից ի վեր (օրական 1,5 միլիոն տոննա)։ Նավթի հանույթի ծավալերով՝ 2015 թվականի տվյալներով Ռուսաստանն աշխարհում երրորդ տեղն է գրավել, զիջելով միայն ԱՄՆ-ին և Սաուդյան Արաբիային։
Ըստ Պետական վիճակագրության դաշնային ծառայության (Федеральная служба государственной статистики) տվյալների՝ 2015 թվականի հունվարից մինչև հոկտեմբեր ժամանակաշրջանում Ռուսաստանում նավթի հանույթի ծավալը կազմել է 443,5 միլիոն տոննա (+1,3 %-ով ավելին նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի հետ համեմատած), վերամշակման է տրվել 238,3 միլիոն տոննա (-2.6 %-ով պակաս նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի հետ համեմատած)։ 2015 թվականի հունվարից մինչև հոկտեմբեր ժամանակաշրջանում Ռուսաստանում նավթի արտահանումը կազմել է 201,2 միլիոն տոննա (արտահանման բաժինը հանույթում կազմել է 45,4 %), ինչը 7,6 %-ով ավելին է, քան 2014 թվականին նույն ժամանակահատվածում։
2015 թվականի հոկտեմբերի ընթացքում. նավթի հանույթի ծավալը կազմել է 453 միլիոն տոննա (+0,6 %՝ համեմատած 2014 թվականի հոկտեմբերի հետ և +2,9 %-ով ավելացում 2015 թվականի նախօրէի դրությամբ) վերամշակման է տրվել է 22,3 միլիոն տոննա (-88 %-ով նվազում՝ 2014 թվականի հոկտեմբերի համեմատ և −1.8 %-ով նվազում՝ 2015 թվականի սեպտեմբերին համեմատ) նավթի արտահանումը կազմել է 21,3 միլիոն տոննա (+3,7 %-ով ավելին է 2014 թվականին և +6.8 %-ով ավելին՝ 2015 թվականին). Նավթահանույթում արտահանման բաժինը կազմել է 47 %:
Ռուսաստանի կառավարությունը, չնայած նավթահանքերի հետախուզման վերաբերյալ եղած անբարենպաստ կանխատեսումներին, դեռ 2009 թվականին պլանավորել էր նավթի հանույթը 2030 թվականի նախօրեին հասցնել միջինը տարեկան 530 միլիոն տոննայի , ինչը կկազմի 5,47 %-ով ավելին, քան եղել է 2011 թվականին։
Արդյունահանում
Նավթի հանույթով զբաղվում են մի քանի խոշոր նավթային ընկերություններ, որոնցից խոշորագույններն են եղել 2007 թվականի դրությամբ «Ռոսնեֆթ» բաժնետիրական ընկերությունը՝ «Роснефть», «Լուկօյլ» բաց բաժնետիրական ընկերությունը և «ТНК-BP» բաց բաժնետիրական ընկերությունը :.
Վերամշակում
Նավթի վերամշակմամբ Ռուսաստանում զբաղվում են 30-ից ավելի նավթավերամշակման գործարաններ (ՆՎԳ), որոնցում տարեկան արտադրվում են տասնյակ միլիոնավոր տոննաներով բենզին, դիզելային վառելիք և մազութ։
Նավթի և նավթամթերքների արտահանման ցուցանիշներ
Նավթի և նավթամթերքների արտահանման և Ռուսաստանի Վճարողական հաշվեկշռում նրանց տեղի ցուցանիշները ըստ Ռուսաստանի Բանկի տվյալների.
Նավթի և նավթամթերքների արտահանման և Ռուսաստանի Վճարողական հաշվեկշռում նրանց տեղի ցուցանիշները ըստ Մաքսային ծառայության տվյալների.
Գնահատականներ
Ռուսաստանյան «Ֆինանսովի էքսպերտ» («Ֆինանսական փորձագետ», «Финансовый эксперт») հանդեսը՝ հղում անելով Oil & Gas Journal հանդեսին նշել է, թե մոլորություն է այն պատկերացումը, որ լայն սպառման ապրանքների ներմուծման ապահովման համար անհրաժեշտ են արտահանման համար նավթի մատակարարումները։ Ըստ այդ գնահատականի՝ եթե նույնիսկ Ռուսաստանը 2005 թվականին ընդհանրապես նավթ չմատակարարեր արտահանման համար, ապա միևնույն է, Ռուսաստանի առևտրային հաշվեկշիռը 46 միլիարդ ԱՄՆ դոլար պրոֆիցիտով՝ օգուտով կլիներ ։
Կարծիքներ
«Արևմտյան ընկերությունների հեռանալով նոր պաշարների մշակումը լավագույն դեպքում կհետաձգվի, եթե ընդհանրապես չդադարեցվի. այսպիսին է բազմաթիվ կառավարական պաշտոնյաների, վերլուծաբանների և ընկերությունների ղեկավարների կարծիքը» ։}}
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի էներգետիկա *  Կատեգորիա:Ռուսաստանի տնտեսություն
Արարոց սար
Արարոց սար, լեռ Հայկական լեռնաշխարհում, Վան քաղաքի մոտ, Վարագա լեռան զանգվածում ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վասպուրականի լեռնաշղթա Կատեգորիա:Վանի մարզի լեռներ
Իրան-իրաքյան պատերազմ
Իրան֊իրաքյան պատերազմ, Առաջին պատերազմը Պարսկական ծովածոցում կամ Առաջին պատերազմը ծովածոցում (սեպտեմբերի 22, 1980 թվական ֊ օգոստոսի 20, 1988 թվական), զինված բախում Իրաքի և Իրանի միջև։ Պատերազմին նախորդել են մի շարք տարածքային վեճեր՝ Իրանի և Իրաքի միջև, որոնք մոտիվացված էին Իրաքի ցանկությամբ՝ Իրանից խլելու Խուզիստան (Արաբստան) նավթային պրովինցիան՝ արաբական բնակչության հետ միասին և Շատ ալ֊Արաբ գետի արևելյան ափը, ինչպես նաև 2 պետությունների միջև վեճեր՝ Պարսկական ծովածոցի պետությունների միջև լիդեր լինելու համար։ Իրան֊իրաքյան պատերազմը հանդիսանում էր վերջին խոշոր բախումը՝ սառը պատերազմի շրջանակներում և XX դարի ամենաերկարատև զինված բախումներից մեկը ։
Նախապատմություն և նախադրյալներ
Պատերազմին նախորդած մի քանի տասնամյակների ընթացքում Իրանի և Իրաքի հարաբերությունները կրում էին բարդ և հակասական բնույթ, բայց հիմնականում հակված էին համագործակցության։ Օրակարգում դրված հարցերից մեկը վերաբերում էր 2 պետություններն իրարից բաժանող Շատ ալ-Արաբ գետին, որը դեպի Պարսկական ծովածոց տանող կարևոր տրանսպորտային ճանապարհի տարածքային պատկանելությանը։ Իրաքի համար գետի սեփականատերը դառնալը ծայրաստիճան կարևոր էր, քանի որ պետության ափային սահմանը, որը մտնում էր Պարսկական ծովածոցի մեջ, աննշան էր և թույլ չէր տալիսավելացնելու նավթամթերքի բեռնափոխադրումը։ 1937 թվականին Մեծ Բրիտանիայի միջնորդությամբ և ազդեցությամբ Իրանը և Իրաքը համաձայնագիր ստորագրեցին, որի համաձայն՝ Շատ ալ-Արաբը ամբողջովին մտավ իրաքյան տարածքի մեջ՝ բացառությամբ Իրանի Խոռամշահր և Աբադան հատվածների։ Այն տարածքները, որոնք անցել էին Իրաքին, այստեղ բոլորը պիտի բարձրացնեին իրաքյան դրոշ։ Իրաքը նաև իրավունք ստացավ գետով անցնող նավերից մաքսատուրք հավաքագրելու։
1975 թվականի մարտի 6-ին Ալժիրում Իրաքի հեղափոխական հրամանատարության խորհրդի փոխնախագահը՝ 2-րդ մարդը երկրում՝ Սադամ Հուսեյնը և շահ Փահլավին ստորագրեցին համաձայնագիր, որի համաձայն՝ Իրաքն ընդունում էր Շատ ալ-Արաբ գետի պատկանելությունը Իրանին, իսկ Իրանը, իր հերթին, դադարեցնում էր Իրաքյան Քուրդիստանի զինյալների աջակցությունը։ Իրաքյան կողմում համաձայնագիրը դիտարկվում էր որպես ստորացում, սակայն Իրաքն այլ ելք չէր տեսնում։
Կոնֆլիկտը թեժանում է
1979 թվականի փետրվարին՝ Խոմեինիի ղեկավարած իսլամական հեղափոխության սկզբում, շահական ռեժիմը տապալվեց։ Երկրում քաոս տիրեց, սկսվեցին զանգվածային ճնշումներ, ինչը գոհունակությամբ ընդունվեց Բաղդադի կողմից՝ որպես իրանական բանակի թուլացման նշան։ Իրանական ընդդիմադիր խմբավորումների մի շարք օգնության խնդրանքով դիմեցին Իրաքին, սակայն միայն աջակցության հավաստիացումներ ստացան։ Իրաքը նախընտրեց խաղադրույք կատարել քուրդ և արաբ անջատողականների վրա։ 1979 թվականի հուլիսի 16-ին՝ Ահմեդ Հասան ալ Բաքրի հրաժարականից հետո, Իրաքի նախագահի պաշտոնն զբաղեցրեց Սադամ Հուսեյնը։ Իշխանության գալով՝ Խոմեյնին սկսեց «հեղափոխության արտահանումը» Պարսկական ծովածոցի այլ երկրներ. Թեհրանի աջակցությամբ Իրաքում (Իսլամական հեղափոխության բարձրագույն խորհուրդ), Բահրեյնում, Քուվեյթում և Սաուդյան Արաբիայում ստեղծվեցին ապստամբական խմբավորումներ, իրանական տարածքից այս երկրներ էին հեռարձակվում պրոպագանդիստական արաբերեն ռադիոհաղորդումներ։ 1980 թվականի փետրվարի 8-ին իր դիմումի մեջ Սադամն արաբական աշխարհին կոչ էր անում օգնելու Իրաքին՝ «իրանյան պրովոկացիաներին դիմակայելու՝ հնարավոր բոլոր միջոցներով»։ 1980 թվականի մարտի 15-ին Խոմեյնին իրաքյան ժողովրդին կոչ արեց հեղափոխության՝ «մինչ հաղթական ավարտը»։
1980 թվականի ապրիլի 1-ին Բաղդադյան համալսարանում ելույթի ժամանակ հարձակում տեղի ունեցավ Սադամ Հուսեյնի մտերիմ զինակիցներից մեկի՝ Տարիկ Ազիզի վրա. ամբոխի միջից նռնակ նետեցին դեպի ճառաբեմ։ Ազիզը թեթև վիրավորվեց, բայց հարձակման հետևանքով ուսանողներ զոհվեցին։ Հարձակման կասկածանքով իշխանությունները ձերբակալեցին շիայական ակտիվիստի, ում պաշտոնական Բաղդադը մեղադրեց իրանական հատուկ ծառայությունների համար աշխատանքի մեջ։ Ահաբեկչության զոհերի թաղման ժամանակ իրանական սփյուռքի դպրոցի շենքից մահվան թափորի վրա ռումբ նետեցին, ինչի արդյունքում ևս մի քանի մարդ զոհվեց։ Իրաքը նորից պատահածի մեջ մեղադրեց Իրանին, բայց իրանցիները հերքում էին իրենց մասնակցությունը ահաբեկչությանը։ Պետությունների միջև հարաբերությունները կտրուկ վատթարացան. Թեհրանը և Բաղդադը փոխանակվում էին սպառնալիքներով, Իրաքից արտաքսվեցին շուրջ 40 հազար էթնիկ պարսիկներ, Իրաքը ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդից պահանջեց դատապարտել Հորմուզի նեղուցում կղզիների իրանական անեքսիան։ Իրենց տեղն ունեին սահմանային բախումները։ Բանը հասավ նրան, որ 1980 թվականի ապրիլի 27-ին իրանական ռադիոն Սադամ Հուսեյնի սպանության մասին հաղորդեց։ Ապրիլի 30-ին Արաբիայի Դեմոկրատական հեղափոխական ճակատի զինյալների կողմից գրավվեց իրանական դեսպանատունը։ Իրանական իշխանությունների տվյալների համաձայն՝ 1980 թվականի փետրվար-հուլիս ամիսների ընթացքում Իրանն Իրաքի սահմանը հատել է 224 անգամ։
Իրաք
Գիտակցելով, որ իրանական ընդդիմությունը չունի էական բազա և ընդունակ չէ տապալելու Խոմեյնիին, որ օտարերկրյա ներխուժումն Իրան տեսանելի չէ, խուսափելով իսլամական հեղափոխության արտահանումից դեպի Իրաք և ցանկանալով Իրանից խլել ինչպես Շատ ալ-Արաբը, այնպես էլ նավթով հարուստ շրջանները՝ Իրաքի նախագահ Սադամ Հուսեյնն սկսեց պատերազմի պատրաստվել։ Այդ որոշման կայացման մեջ դեր ունեցան նաև իրանական բանակի թուլացման մասին տվյալները։ Իրանի հետ պատերազմը Սադամին թվում էր «փոքրիկ հաղթանակ»։ Ավելին. Ֆրանսիայի հետ պայմանագրի համաձայն՝ Իրաքի տարածքում կառուցվում էր «Օսիրակ» միջուկային զենքը, որը ծրագրված էր շահագործել 1981 թվականին, և որի հետ կապված իրաքյան իշխանությունը մեծ հույսեր էր կապում։ Բաղդադն սպասում էր ինչպես արաբական աշխարհի, այնպես էլ արևմտյան երկրների աջակցությանը, որոնք շահագրգռված չէին տարածաշրջանում իրանական հեղափոխության արտահանմամբ, և հույս ուներ պատերազմից հետո Մերձավոր Արևելքում առաջնորդի դիրք զբաղեցնելու։ Որոշ մտավախություններ էր առաջացնում ԽՍՀՄ-ի արձագանքը ներխուժմանը, բայց Սադամ Հուսեյնը համարում էր, որ Խորհրդային Միությունը չի ցանկանա կորցնել իր տարածաշրջանային գործընկերոջը, ի դեմս՝ Իրաքի։
1980 թվականի հուլիսին՝ բանակային ղեկավարության հետ հանդիպման ժամանակ, Սադամը նրան մեկ ամիս ժամկետ տվեց՝ պատերազմին նախապատրաստվելու համար։ Այդպիսի որոշումը գեներալների կողմից սկեպտիկորեն ընդունվեց, բայց նրանցից ոչ ոք բացահայտ կերպով դժգոհությունը չարտահայտեց։ Իրաքյան բանակն անպատրաստ էր պատերազմին. այնպիսի մեծամասշտաբ գործողության անցկացման համար, ինչպիսին Իրան ներխուժումն է, ո՛չ փորձ կար, ո՛չ մարտական ոգի, թիկունքը պատշաճ կերպով ապահովված չէր։ Չնայած վերազինմանը՝ նակատելի էր տեխնոլոգիական հետամնացություն Իրանից։ Օգոստոսի 16-ին՝ հերթական խորհրդակցության ժամանակ, Սադամը հայտարարեց հետևյալը. պատերազմը պետք է ունենա արագացված ու սահամանափակված բնույթ և նպատակ ունենա ոչ թե զավթելու ողջ Իրանը, այլ թուլացնելու Խոմեյնիի ռեժիմը՝ իրանցիների միջոցով այն տապալելու նպատակով։ Ներխուժման ամսաթիվը որոշված չէր, Բաղդադը որոշեց գործել հանագամանքներից ելնելով։ Ներխուժման հիմնական ուղղություն ընտրվեց Խուզիստան պրովինցիան, որն ուներ հարթ լանդշաֆտ և զարգացած ճանապարհային ցանց, ինչպես նաև նավթի զգալի պաշարներ։ Բացի այդ, իրաքյան հրամանատարությունը հույս ուներ, որ տեղացի արաբական բնակչությունը բարեհաճ վերաբերմունք կունենա իրենց նկատմամբ։
Զինված բախումներ սահմանին
1980 թվականի օգոստոսի 26-ին իրանական Խանակին քաղաքի սահմանային ուղեկալի մոտ սկսվեցին զինված բախումներ։ Երկու կողմերն էլ կիրառում էին ինչպես կրակային, այնպես էլ ծանր սպառազինություն, միևնույն ժամանակ սահմանին կենտրոնացել էին զորքերը։ Սեպտեմբերի 4-ին իրանական հրետանին գնդակոծում էր Խանակինը ու իրաքյան ևս մի քաղաք՝ Մանդալին։ Սադամ Հուսեյնն Իրանին մեղադրեց բախում հրահրելու մեջ։ Դրան հետևեց իրաքյան զորքի կողմից մարտի արդյունքում նվաճած 324 քառակուսի կլիոմետր իրանական վիճելի տարածքը։ 1980 թվականի սեպտեմբերի 7-ին իրաքյան երկու ուղղաթիռներ խախտեցին Իրանի օդային տարածքը և զավթվեցին Grumman F-14 Tomcat կործանիչի կողմից, մեկը խոցվեց։ Դրան հետևեց օդային մարտերի շարքը. մասնավորապես՝ սեպտեմբերի 10-ին իրաքյան ՄիԳ-23-ը գրոհեց այն ուղղաթիռը, որի մեջ էր գտնվում Իրանի նախագահ Բանիսադրը, ով ժամանել էր ռազմաճակատ՝ տեսչական ստուգման։ Բանիսադրը չտուժեց։
Սեպտեմբերի 16-ին Սադամ Հուսեյնը նորից հավաքեց հրամանատարական կազմը և հայտարարեց, որ պատերազմը կսկսվի մոտակա օրերին։ Այդ որոշման քննադատությամբ հանդես եկավ իրաքյան հետախուզության ղեկավար, Սադամի զարմիկ և նրա մտերիմ շրջապատի անդամ Ալի Հասան ալ Մաջիդը, ով մատնանշում էր Իրաքի անպատրաստությունը պատերազմին, սակայն նրա դիրքորոշումն աջակցություն չստացավ ներկաների կողմից։ 1980 թվականի սեպտեմբերի 17-ին Սադամ Հուսեյնը հայտարարեց Իրաքի՝ 1975 թվականի Ալժիրական համաձայնագրից դուրս գալու մասին՝ վկայակոչելով Շատ ալ-Արաբ գետի գետի պատկանելությունն իրաքյան տարածքին, և Թեհրանին կոչ արեց նստել բանակցությունների սեղանի շուրջ՝ այն հույսով, որ Իրանի կողմից զիջումներ կլինեն։ Սեպտեմբերի 18-ին իրանը մերժեց Բաղդադի նախաձեռնությունը, ինչին կրկին հետևեցին սահմանային մարտերը։ Հենց այդ օրն ամբողջությամբ պատրաստվեցին իրաքյան ներխուժման ծրագրերը։
Սեպտեմբերի 20-ին Թեհրանում հավաքվեց Իրանի անվտանգության խորհուրդը, որի ժամանակ գեներալները հայտնեցին իրենց մտավախությունները՝ Իրանի՝ պատերազմին անպատրաստ լինելու մասին։ Այնուամենայնիվ, Իրանի վարչապետ և նախագահ Բանիսադրի քաղաքական հակառակորդ Մոհամմադ Ալի Ռաջաին արգելեց պատերազմի հնարավորությունը՝ Բանիսադրին թուլացնելու հույսով։ Միակ որոշումը, որը կայացվեց վեցժամյա նիստի արդյունքում, մոբիլիզացիայի (զորահավաքի) մեկնարկն էր։
Իրաքի ներխուժումն Իրան
Սեպտեմբերի 20-21-ը Իրաքի պաշտպանության նախարար Ադնան Հեյրալլահը և իրաքյան գլխավոր շտաբի պետ Աբդուլ Ջալիլ Շամշալը դիվիզիաների հրամանատարների համար կնքված հրամանագրերով ժամանեցին ռազմաճակատ։ Առաջխաղացման ծրագիրը, որը պատրաստվել էր իրաքյան հրամանատարության կողմից՝ Իրանի հետ 1941 թվականի պատերազմի ծրագրի հիման վրա, նախատեսում էր ոչ ուշ, քան 10 օրվա ընթացքում իրանական նավթային արդյունաբերության կենտրոններ հանդիսացող Քերմանշահի, Դիզֆուլի, Աբադանի և Ահվազի զավթում։ Այդ նպատակների իրականացման համար բանակային երրորդ կորպուսից առանձնացվեցին 3 զրահատանկային և 2 մոտոհետևակազորային դիվիզիաներ։ Շարժման հիմնական ուղղություն ընտրվեց Ահվազը։ Բանակային 2-րդ կորպուսը, որը կազմված էր 2 զրահատանկային և 3 հետևակազորային դիվիզիաներից, պետք է առաջ շարժվեր Զագրոս լեռների ուղղությամբ՝ Բաղդադն իրանական հակահարձակումից ապահովագրելու նպատակով։ Բանակային 1-ին կորպուսը, որն զբաղված էր Իրաքյան Քուրդիստանի ապստամբության ճնշմամբ, գործողությունների մեջ չընդգրկվեց։ իրաքյան հրամանատարների կողմից որևիցե դժգոհություն չէր ողջունվում
Ներխուժումն սկսվեց 1980 թվականի սեպտեմբերի 22-ի կեսօրին: Ներխուժման առաջին ալիքի ժամանակ իրաքցիներն ունեին 100.000 զինվորից, 1600 տանկից և 2000 միավոր զինատեխնիկայաից կազմված շարվածք։ Իրանցիները կարողացան տեղակայել շուրջ 25.000 զինվոր, 800 տանկ և 600 միավոր զրահատեխնիկա, որոնց մոտավորապես կեսն անշարժ կրակակետ էր։ Առաջին խոշոր զինված բախումը Ղասրե Շիրինի համար էր՝ սեպտեմբերի 22-ի՝ լույս 23-ի գիշերը։ Մարտերի մեկնարկի ժամանակ իրանական կայազորը, որն ուներ ոչ ավելին, քան 200 մարդ, իրաքցիներից 100 զոհ և 300 վիրավոր տվեց՝ չնայած այն հանգամանքին, որ իրաքցիներին աջակցում էին հրետանին, օդանավատորմը և տանկերը։ Ռազմաճակատի այս հատվածում իրաքցիները, հանդիպելով համառ դիմադրության, 3 օրվա ընթացքում կարողացան 50 կմ  առաջխաղացում ունենալ դեպի իրանական տարածք
Զրահատանկային 10-րդ դիվիզիան, որը մուտք գործեց Խուզիստան, քարքարոտ լանդշաֆտի պատճառով ստիպված էր առաջ շարժվել միակ ոլորապտույտ ճանապարհով, որը Մուսաին քաղաքը կապում էր Նադերի գյուղի հետ, ինչի պատճառով իրանական Bell AH-1 Cobra ուղղաթիռների կողմից կորցրեց մոտավորապես 60 տանկ և 100 միավոր տեխնիկա։ Երկրի վրա դիմադրության չհանդիպելով՝ մեկ օրում իրաքյան զորքերը հաղթահարում էին 16 կիլոմետրից ոչ ավելին։ Շոշ քաղաքի մոտ ընթացող տանկային մարտերի ժամանակ իրաքցիները կորցրին 30 տանկ՝ իրենց կողմից ոչնչացված 20 «Չիֆտեն» և «Սկորպիոն» տանկերի դեմ։ Սեպտեմբերի 27-ին  զրահատանկային 9-րդ դիվիզիան հասավ Ահվազ, սակայն զգալի վնասներ կրեց և ունենալով ծայրահեղ երկայնաձգված հաղորդակցման ուղիներ՝ չկարողացավ սկսել քաղաքի զավթման գործողությունը, որին իրանցիները մոտեցրել էին  զրահատանկային 92-րդ դիվիզիան և Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսի (ԻՀՊԿ) մասերից։ Տեղացի արաբական բնակչության բարեհաճ վերաբերմունքի հետ կապված հույսերը չէին արդարացվում, ավելին. դիմադրության դեպքերի շարքում իրենց տեղն ունեին նաև տեղացի արաբների՝ իրաքյան զորքերի դեմ գործողությունները։
Իրաքյան ներխուժումը Հորեմշեհր ավելի դանդաղ էր ընթանում, քան դեպի ռազմաճակատի այլ հատվածներ։ Զրահատանկային 3-րդ դիվիզիան քաղաքում հանդիպեց անողոք դիմադրության և ասպատակության ժամանակ չկարողացավ վերցնել այն։ Տեսնելով, որ իրաքյան ներխուժումը արտաշնչում է՝ 1980 թվականի սեպտեմբերի 28-ին Սադամ Հուսեյնն Իրանին հաշտություն առաջարկեց՝ Իրանի՝ Շատ ալ-Արաբ գետից ունեցած պահանջներից և Իրաքի կողմից գրավված տարածքների հրաժարման պայմաններով, ինչպես նաև հայտարարեց հոկտեմբերի 1-ից կրակի միակողմանի դադարեցման մասին։ Սեպտեմբերի 30-ին իրանական կողմն առաջ քաշեց պատասխան պայմաններ. Սադամ Հուսեյնի հրաժարական, Իրաքի կողմից ռեպարացիաների (պատերազմական տուգանքների) վճարում և պաշտոնական ներողամտության հայցում, ռեպարացիաների վճարման ընթացքում Բասրայի անցում իրանական տիրապետության ներքո, ինչպես նաև Իրաքյան Քուրդիստանի կարգավիճակի մասին հանրաքվեի անցկացում։ Նման պայմանները Բաղդադի կողմից ընկալվեցին որպես անընդունելի պայմաններ, Թեհրանի հետ բանակցություններն անհնար դարձան։ Կրակի դադարեցման մասին լուրը բացասաբար ազդեց իրաքյան զինվորների մարտական ոգու վրա, ինչը կասկածի տակ դրեց պատերազմի նպատակը։
Մարտերը վերսկսվում են
1980 թվականի հոկտեմբերի 8-ին իրաքյան «Луна-М» հրթիռային համալիրները գնդակոծում էին Դիզֆուլի ավիաբազաները, որտեղ տեղակայված էր իրանական հրամանատարության կայանը։ Սկսվեց իրաքյան ներխուժման երկրորդ ալիքը։ Ավիաբազայի զավթման համար հանեցին 3 զրահատանկային բրիգադաներ, բայց հակառակորդի կրակից կորցնելով 30 տանկ և սպառելով զինամթերքն ու վառելիքը՝ ստիպված էին նահանջել։ Միաժամանակ 2-րդ բանակային կորպուսը ներխուժում ծավալեց Քերմանշահի վրա։ Ռազմաճակատի այդ հատվածում իրաքյան Т-55 և Т-62 տանկերը 30 կիլոմետր առաջ շարժվեցին, բայց հանդիպեցին իրանական 81-րդ զրահատանկային կորպուսին։ Տանկային մարտերը որևէ բացահայտ առավելության չէին հասնում, և երկու կողմերն էլ նահանջեցին դեպի նախնական դիրքեր։ Հոկտեմբերի 11-ի առավոտյան իրաքյան 26-րդ զրահատանկային բրիգադան անցավ Կարուն գետը և ջախջախեց ժամանած հակառակորդի 96-րդ զրահատանկային դիվիզիայի գումարտակը։
Բանակային 3-րդ կորպուսը շարժվեց Հորեմշեհրի ուղղությամբ։ Հոկտեմբերի 14-ին սկսվեց Աբադանի պաշարումը։ Հոկտեմբերի 18-ին 5-րդ տանկային դիվիզիայի զորքն Արվանդ գետի կամրջով փորձեց մտնել Աբադանի կայազորի թիկունք, բայց հետ շպրտվեց։ Հորեմշեհրի զավթման համար իրաքցիները հանել էին 12 000 զինվոր և 200 տանկ՝ իրանական կայազորի 5000 մարդու դեմ։ Հոկտեմբերի 24-ին քաղաքը վերցվեց։ Փողոցային ծանր մարտերի սկզբում «իրանական Ստալինգրադ»-ում իրաքցիներն ունեցան 2000 սպանված և 6000 վիրավոր զինվոր՝ Իրանի 1500 զոհերի դիմաց։ Ծանր կորուստներն իրաքյան հրամանատարությանը հարկադրեցին հրաժարվել Աբադանը վերցնելուց։
Պատերազմ օդում
1980 թվականի սեպտեմբերի 22-ի կեսօրին իրաքյան ВВС֊ի շուրջ 192 ինքնաթիռներ օդ բարձրացան՝ իրանական օդանավակայանները խոցելու նպատակով։ Թռիչքին մասնակցում էին Սու֊20, Սու֊22, ՄիԳ-23, Սու֊7 ինքնաթիռնրը, ինչպես նաև Տու֊16 և Տու-22 նռնականետները։ Քանի որ հակառակորդների ինքնաթիռների մեծ մաը գտնվում էր անգարներում, թռիչքի հիմնական նպատակը թշնամու թռիչքուղիների և կայանատեղիների ոչնչացումն էր։ Լրացուցիչ նպատակ էր օդային զինուժի ռադարների և լիցքավորիչների ոչնչացումը, չնայած Իրաքը իր տրամադրւթյան տակ չուներ ադ նպատակին ծառայող հրթիռներ։ Մեկ օրվա ընթացքում ինքնաթիռներն իրականացրին 250 մարտական թռիչք՝ ոչնչացնելով հակառակորդի 4 ինքնաթիռ և կորցնելով իր ինքնաթիռներից 5-ը։ Իրանական ավիաբազանրին հասցված վնասն ընդհանուր առմամբ աննշան էր, իսկ վնասների մեծ մասն իրանցիների կողմից արագ վերականգնվեց։
Սեպտեմբերի 23-ի առավոտյան ժամը 4-ին 160 իրանական ինքնաթիռներ (120 «McDonnell Douglas F-4 Phantom II»-եր և 40 «Northrop F-5»-եր) սկսեցին իրենց թռիչքն այն նպատակով, որ ռմբակոծեն Իրաքում նշանառության տակ վերցված թիրախները՝ ռազմական և քաղաքացիական օդանավակայանները, նավթային արդյունաբերության օբյեկտները և տրանսպորտը։ Օդ բարձրացան Boeing 707-ի և 727-ի լիցքավորման համար նախատեսված լիցքավորիչները։ Օդային ռեյդի արդյունքները իրանական սպայակազմի վրա մեծ տպավորություն չգործեցին. իրանցինցերը ոչնչացրին 10 ինքնաթիռ և կորցրին ութը կամ տասնմեկը ՝ իրենց ինքնաթիռներից։ Սեպտեմբերի 23-ի լույս 24-ի գիշերը նրանց կողմից մշակվեց պլան՝ «Քաման-99» օպերացիան, որի համաձայն՝ հենարան էր տրվում օդային մարտերում։ Սեպտեմբերի 24-ին 60 իրանական ռմբակոծիչներ նորից գրոհեցին իրաքյան օդանավակայանները։ Իրաքյան հակաօդային պաշտպանության ուժերին հաջողվեց կորուստներ պատճառել իրանական ինքնաթիռներին, բայց իրանցիները կարողացան ոչնչացնել իրաքյան 5 ինքնաթիռներ՝ երկրի վրա, և վնասել Իրաք-Թուրքիա նավթատար խողովակաշարը։ Իրանական ինքնաթիռները, իրենց խոշոր քաղաքները թողնելով առանց որևէ պաշտպանության, օդային մարտեր սկսեցին իրաքցիների հետ՝ իրան-իրաքյան սահմանի շրջակայքում, և կարողացան ոչնչացնել 12 ինքնաթիռներ։ Սեպտեմբերի 23-ից իրաքցիները կորցրին 40 ինքնաթիռ՝ իրանցիների 24-ի դիմաց, ինչը հարակդրեց Իրաքին՝ դադարեցնելու Իրանի նկատմամբ ոտնձգությունները, իսկ ինքնաթիռներ մի մասն ուղղել հարևան երկրներ։
1980 թվականի սեպտեմբերի 30-ին իրանյան կողմից իրականացավեց հերթական ռմբակոծումը. ռմբակոծման ենթարկվեց «Օսիրակ» համալիրը, որը Բաղդադից 30 կմ հարավ-արևելք է գտնվում։ Զգուշնալով ռադիոակտիվ վարակումից՝ իրանական «Ֆանտոմ»-ները չռմբակոծեցին ռեակտորը, այլ սահմանափակվեցին՝ մոտակա շենքերին հարվածներ հասցնելով։ Հասցված վնասն աննշան էր և գործնականում չազդեց ռեակտորի աշխատանքի վրա։ Հոկտեմբերի սկզբին Իրանը և Իրաքը փոխանակվեցին ռմբակոծություններով, որոնք ավելի շատ ոչ թե ռազմական, այլ պրոպագանդման նշանակություն ունեին։
1980 թվականի սեպտեմբեր-դեկտեմբեր ամիսներին իրանական «Grumman F-14 Tomcat» և «Ֆանտոմ» ինքնաթիռները՝ լավ նախապատրաստված անձնակազմով, Խուզիստանի պրովինցիայի մարտերի մեկնարկի ժամանակ հարվածեցին 40 իրանական ինքանթիռների՝ կորցնելով իրենց ինքնաթիռներից ինը։ Դեկտեմբերի 24-ին իրաքյան ինքնաթիռներն առաջին հարվածը հասցրին Իրանի խոշորագույն նավթային տերմինալին, որը գտնվում էր Հարկ կղզու վրա։ Ի պատասխան սրա՝ Իրանի կողմից իրականացվեց Բասրայում գտնվող նավթավերամշակող գործարանի ռմբակոծում։ Երկու կողմերին պատճառված վնասը հաշվվում էր մի քանի միլիարդ դոլար:
Անցում դիրքավորված պայքարի
Իրաքյան հարձակմամբ անհանգստացած՝ Սադամ Հուսեյնը նորից Թեհրանին առաջարկեց նստել բանակցային սեղանի շուրջ, սակայն Իրանը նորից առաջ քաշեց նախկին անընդունելի պայմանները։ Նոյեմբերի 13-ին իրաքյան հարձակումը վերսկսվեց Խուզիստանում։ Իրաքյան առաջին և տասներորդ զրահատանկային դիվիզիաները, մղվելով Դիզֆուլիի զավթմանը, Իրանի 16-րդ զրահատանկային դիվիզիայի հետ մարտերում կորցրին 60 Т-55 և Т-62 տանկ՝ հակառակորդի ոչնչացված 40 M60 տանկերի դիմաց և ստիպված էին Կերխե գետով նահանջել։ Իրաքի 9-րդ զրահատանկային դիվիզիայի 150 տանկեր այն ժամանակ մտան Ահվազ, երբ սկսվել էր անձրևների սեզոնը, և նրանք ընկղմվեցին ցեխի ու կեղտի մեջ, ինչպես նաև իրանական մասի կրակահերթի տակ հայտնվեցին, արդյունքում ասամբ կրեց անձնակազմի կորուստ, մասամբ՝ ոչնչացվեցին տանկերը։ Շարունակվում էր Աբադանի պաշարումը, որը իրաքյան զորքերը չկարողացան ամբողջությամբ շրջափակել։
Գրականություն
Կատեգորիա:Իրանի պատերազմներ Կատեգորիա:Իրաքի պատերազմներ Կատեգորիա:20-րդ դարի հակամարտություններ Կատեգորիա:1980 հակամարտություններ
Էկոլոգիական աղետ
Էկոլոգիական աղետ է նաև բնական անկանոնությունը, որը հաճախ առաջանում է բնության վրա մարդահարույց գործոնների ազդեցությամբ և զանգվածաբար ոչնչացնում բույսերն ու կենդանիները, պատճառում տնտեսական և մարդկային զգալի կորուստներ։ Օրինակ՝ հրաբխային ժայթքումները, երաշտները, երկրաշարժերը, արդյունաբերական ձեռնարկությունների (քիմիական գործարաններ, ատոմակայաններ) կամ տեխնիկական սարքերի վթարները հանգեցնում են շրջակա միջավայրի աղտոտման, տնտեսական վնասի, կենդանի օրգանիզմների, երբեմն էլ մարդկանց մահացության։
Դասակարգում
Աղետները կարող է լինել լոկալ և գլոբալ.
Պրան
Պրան (հինդի` प्राण, իրական անունը` Պրան Կրիշան Սիկանդ, ), հնդիկ կինոդերասան, մի շարք մրցանակների դափնեկիր, այդ թվում պարգևատրվել է նաև հնդկական կինոյի ամենաբարձրագույն՝ Դադասահեբ Փհալկեի անվան պարգևով (2013 թ.)։ Հայտնի է հնդկական կինոյում չարագործներին մարմնավորած կերպարներով։
Կենսագրություն
Պրանը ծնվել է ինժեներ-շինարարի և կառավարական կապալառուի հարուստ ու բազմազավակ ընտանիքում։ Մանուկ տարիքում նա ընդունակ երեխա էր՝ հատկապես լավ էր սովորում մաթեմատիկա։ Իր հոր աշխատանքի բերումով ուսումն առել է Հնդկաստանի տարբեր քաղաքներում։ Միջնակարգն ավարտելուց հետո Շիմլայում ընդունվել է ուսումնարան՝ պրոֆեսիոնալ լուսանկարիչ դառնալու նպատակով։ Այդ տարիներին էլ գայթակղվել է դերասանական խաղով և «Ռամայանա» պոեմի բեմականացման մեջ կատարել Սիտայի դերը։
Չարագործի իր առաջին դերը խաղացել է 1940 թվականին՝ «Yamla Jat» ֆիլմում։ Սակայն նրան իսկական հաջողություն բերեց 1942 թվականին նկարահանված «Khandaan» ֆիլմը։ 1942-1946 թվականներին Պրանը նկարահանվել է 22 կինոնկարում։ Այնուհետև նա Լահորից տեղափոխվել է Բոմբեյ, որտեղ նկարահանվել է «Ziddi» ֆիլմում։ Արդեն 1950 թվականին Պրանը համարվում էր Բոլիվուդի գլխավոր «չարագործը»։
Հատկապես արգասաբեր էր նրա համագործակցությունը Դիլիպ Կումարի հետ։ Միասին նրանք նկարահանվել են «Ազադ» (1955 թ.), «Դևդաս» (1955 թ.), «Մադհումատի» (1958 թ.), «Ռամն ու Շյամը» (1967 թ.) և այլ ֆիլմերում։ Կիշոր Կումարի հետ նկարահանվել է մի քանի կատակերգական ֆիլմերում։ 1960 թվականին «Upkar» ֆիլմում խաղացած դերի համար նա ստացավ իր առաջին Filmfare Awards մրցանակը։
Աշոկ Կումարի հետ Պրանը նկարահանվել է 27 ֆիլմում` «Ծաղիկներ դարձած արցունքներ» (1969 թ.), «Արևելք և արևմուտք» (1970 թ.), «Արդարադատություն» (1971 թ.), «Ռամ և Շանկար» (1976 թ.), «Հարազատ արյուն» (1978 թ.) և այլն։ 1969-1982 թվականներին Ռաջեշ Կհաննայից հետո Պրանը համարվում էր ամենաբարձր վարձատրվող դերասանը։
1973 թվականին Պրանի միջնորդությամբ Պրակաշ Մեհրայի «Ձգձգված հատուցում» ֆիլմում նկարահանվել է երիտասարդ Ամիթաբհ Բաչչանը։ Դրանից հետո Պրանը Ամիթաբհ Բաչչանի հետ նկարահանվել է ևս 16 ֆիլմում ` «Ամար, Աքբար, Անտոնի» (1978 թ.), «Մաֆիայի պարագլուխը» (1978 թ.), «Հավատարիմ ընկերները» (1980 թ.) և այլն։ Պրանն աշխատել է այնպիսի ֆիլմերում, ինչպիսիք էին «Հավատացյալը» (1973 թ.), «Բոբբի» (1973 թ.), «Սիրո հավերժական հեքիաթը» (1977 թ.), «Ճակատագիր» (1981 թ.), «Ինչպես երեք հրացանակիրները» (1984 թ.) և խորհրդա-հնդկական «Լեգենդ սիրո մասին» (1984 թ.)։ Հետաքրքիր է այն, որ «Բոբբի» ֆիլմի նկարահանման ժամանակ Ռաջ Կապուրը չէր կարող իրեն թույլ տալ Պրանին վճարել արժանի հոնորար, այդ իսկ պատճառով վերջինս համաձայնվել է ֆիլմում նկարահանվելու համար ընդունել սիմվոլիկ մեկ ռուփի։
1990-ական թվականներին ոտքերի հետ կապված տարիքային խնդիրների պատճառով «Իմ և քո երազանքները» (1996 թ.) և «Մահվան հրեշտակը» (1997 թ.) ֆիլմերում Պրանը նկարահանվել է մեծ մասամբ նստած վիճակում։ 1998 թվականին ստացած սրտի նոպայի պատճառով, Պրանն արդեն իսկ մերժում էր նկարահանվելու առաջարկները։
Անձնական կյանքը
Պրանն ամուսնացել է 1945 թվականին՝ Շուկլա Սիկանդի հետ և ունեցել երեք երեխա՝ երկու որդի և մեկ դուստր։
Մահացել է թոքաբորբից, 2013 թվականի հուլիսի 12-ին՝ 93 տարեկանում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հնդիկ դերասաններ Կատեգորիա:Պադմա Բհուշան շքանշանի ասպետներ Կատեգորիա:Հնդիկ կինոդերասաններ
Ռաֆալ Օլբինսկի
Ռաֆալ Օլբինսկի (Rafał Olbiński, ), լեհ նկարազարդող։ Ծնվել է Լեհաստանում, սակայն իր գործունեությունը ծավալում է ԱՄՆ-ում։ 1969 թվականին ավարտել է Վարշավայի տեխնոլոգիական  համալսարանի ճարտարապետության ֆակուլտետը ։ Այժմ դասավանդում է  Նյու Յորք Տեսողական արվեստի դպրոցում։
Կյանք և գործունեություն
1981 թվականին Օլբինսկին տեղափոխվում է Միացյալ Նահանգներ, որտեղ էլ ներկայանում է որպես նկարազարդող և դիզայներ։ Օլբինսիկու աշխատանքները նման են բելգիացի հայտնի նկարիչ Ռենե Մագրիտի աշխատանքներին։ Նկարելու իր մոտեցումը Օլբինսկին բնութագրում է որպես «պոետիկ սյուրռեալիզմ»։ Նա նշում է, որ իրեն բոլորն էլ ոգեշնչում են, հատկապես Սոլ Սթեյնբերգը, Միլթոն Գլեյզերը, Մարշալ Արիզմենը և Բրեթ Հոլանդը ։
Ռաֆալ Օլբինսկու աշխատանքները ներկայացված են Ժամանակակից արվեստի թանգարանում, Սմիթսոնյան ինստիտուտում, Կոնգրեսի գրադարանում (Վաշինգտոն), Պաստառների թանգարանում (Վարշավա) և Եվրոպայի ու Միացյալ Նահանգների այլ թանգարաններում։
1992 թվականին Օլբինսկին սերտ համագործակցություն է սկսում Շերի և Քենեթ Նահանների հետ։ Այդ ժամանակից ի վեր նրանք ակտիվորեն տարածում են Օլբինսկու նկարները աշխարհով մեկ։
1996 թվականին ԱՄՆ տեղեկատվական գործակալությունը նրան հանձնարարում է պաստառ  նկարել Երկրի օրվա 25-րդ տոնակատարության համար։ 2002-2010 թվականներին Օլբինսկու նկարները ներառվում են «Մեծ տիեզերք» նախագծում` որպես Երկրի օրվա տոնակատարության խորհրդանիշ։
1999 թվականին «444» Պատկերասրահի հանձնարարությամբ Օլբինսկին նկարում է Սան Ֆրանցիսկոյի սյուրռեալիստական պատկերը ։
2001 թվականին «Արվեստը դարասկզբին» խորագրի ներքո Ուիլի-Բրենթ տանը (Բեռլին) ներկայացվում են Օլբինսկու աշխատանքները։
2002 թվականին Օլբինսկին զբաղվում է Ֆիլադելֆիայի Օպերայում ներկայացվելիք Մոցարտի «Դոն Ժուան» ներկայացման ձևավորմամբ։ Նա մեծ գովասանքի է արժանանում Նյու Յորք Թայմսի քննադատների կողմից։ Նույն թվականին Օլբինսկու աշխատանքները ներկայացվում են «Բարոյական նպատակով արվեստ» ցուցահանդեսի շրջանակներում։
2009 թվականին «Հին արժեքների նոր երազները» խորագրով Օլբինսկին մեծ ցուցահանդես է կազմակերպում Ջուլ Քոլինս Սմիթ թանգարանում (Օբերն)։
Մրցանակներ
Իր գեղարվեստական նվաճումների համար Օլբինսկին ստացել է ավելի քան 150 մրցանակ։ 1994 թվականին նա ստացել է Համաշխարհային Օսկար աշխարհի ամենահիշարժան պաստառի համար։ Լեհաստանի Հանրապետության նախագահը Օլբինսկուն շնորհել է «Գլորիա Արտիս» ոսկե մեդալը` արվեստի ոլորտում ամենաարժեքավոր մրցանակը։
1996 թվականին Օլբինսկու նկարներց մեկը ճանաչվել է լավագույնը «Նկարազարդողների հասարակության ամենամյա ցուցահանդեսի» շրջանակներում, և նրան շնորհվել է «Սթիվեն Դոհանոսի» մրցանակ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Լեհ նկարիչներ Կատեգորիա:Լեհ դիզայներներ
Մեծ պանդա
Մեծ պանդա կամ հնդկեղեգի արջ (Ailuropoda melanoleuca), «սև-սպիտակ կատվաթաթ», կաթնասուն արջերի (Ursidae) ընտանիքից, որի հայրենիքը կենտրոնական Չինաստանն է։ Մեծ պանդան ապրում է լեռնային շրջաններում, ինչպիսիք են Սիչուանը և Տիբեթը։ 20-րդ դարի երկրորդ կեսից սկսած պանդան դարձել է Չինաստանի ազգային խորհրդանիշը։
Չինարեն անվանումը նշանակում է «արջ- կատու», և անգամ հակառակ կողմից կարդալիս այն դարձյալ նույնն է նշանակում։ Նրա արևմտյան անվանումը ծագել է փոքր պանդա տեսակի անվանումից։ Նախկինում նրան անվանել են նաև բծավոր արջ (Ailuropus melanoleucus)։
Նկարագրություն
Մեծ պանդան ունի 1.2-1.5 մ երկարություն և 30-160 կգ քաշ։ Ի տարբերություն այլ արջերի՝ ունի բավականին երկար պոչ (մինչև 15սմ) ։ Մարմինը մեծ է, ծածկված խիտ սպիտակ մորթիով, աչքերի շուրջ սև բծերով և սև թաթերով։ Հետևի կարճ, հաստ թաթերը ունեն սուր եղունգներ։ Ներբաններին և յուրաքանչյուր մատի հիմքում լավ զարգացած են մերկ բարձիկները, որոնք հեշտացնում են հնդկեղեգի հարթ ցողուններ բռնելը։
Անունը չինարեն նշանակում է «Սև-սպիտակ կատու-արջ»։
• Մարմնի չափերը։ 1,2-1,5 մ
• Մարմնի զանգածը։ 30-160 կգ
• Էգերը հիմնականում ավելի փոքր են։
• Մորթին սև ու սպիտակ է։
• Չորսոտանի կենդանի է։
• Ամեն մի ոտք ունի 6 մատ։
• Ունի 42 հզոր ատամներ։
• Լսողությունը և հոտառությունը գերզարգացած են։
• Տեսողությունը քիչ է զարգացած։
• Շնչում է թոքերով։
• Կաթնասուն է։
• Ընտելացվածները ապրում են մոտ 26-30 տարի, վայրիների կյանքի տևողությունը հայտնի չէ։
Կենսաձև
Թեպետ պանդաները պատկանում են գիշատիչ կենդանիների շարքին, նրանց սննդակարգը ճնշող մեծամասնությամբ կազմված է բուսական սննդից։ Գործնականում նրանք ուտում են միայն հդդկեղեգ։ Մեծ պանդան օրական ուտում է մինչև 30 կգ հնդկեղեգի ընձյուղներ։ Իսկ տեխնիկապես, ինչպես շատ կենդանիներ, պանդաները ամենակեր են։ Հայտնի է, որ պանդաները իրենց հնդկեղեգի սննդակարգի հետ մեկտեղ ուտում են նաև ձու, ինչպես նաև որոշ միջատներ։ Կենդանական կերը պանդաների համար  սպիտակուցի անհրաժեշտ աղբյուր է։
Դասակարգում
Երկար տարիներ պանդաների ճշգրիտ կենսաբանական դասակարգումը եղել է գիտնականների վիճաբանության առարկա. ինչպես մեծ, այնպես էլ փոքր պանդաները ունեն և արջերին, և ջրարջերին բնորոշ գծեր։ Վերջապես գենետիկական հետազոտություններն ապացուցեցին, որ մեծ պանդաները իրականում արջեր են, իսկ նրանց մերձավոր բարեկամը Հարավային Ամերիկայում ապրող ակնոցավոր արջն է ։ Փոքր պանդան ձևավորում է իր սեփական ընտանիքը (Ailuridae), որը ջրարջերի, սկունսերի և կզաքիսների հետ ձևավորում է կզաքիսանմանների (Musteloidea) վերընտանիքը ։ Մեծ պանդաները ունեն անսովոր թաթեր՝ «մեծ մատով» և հինգ սովորական մատներով. «մեծ մատը» իրականում դաստակի վերափոխված ոսկոր է։
Էկոլոգիա
Ապրում է միայն Չինաստանի կենտրոնական մասերում, հնդկեղեգի անտառներով ծածկված 1800-3400 մ-ի վրա գտնվող լեռներում։
Մեծ պանդան մինչև 2016 թվականը համարվում էր անհետացող տեսակ, որը բնութագրվում է պոպուլացիայի անընդհատ նվազմամբ և ծնելիության ցածր մակարդակով, ինչպես վայրի բնությունում, այնպես էլ անազատության մեջ։ Գիտնականները ենթադրում են, որ վայրի բնության մեջ մնացել է մոտավորապես 2060 պանդա ։ Մեծ պանդան Վայրի բնության համաշխարհային հիմնադրամի (WWF) խորհրդանիշն է։ 2016-ին ԲՊՄՄ-ը վերադասակարգել է կարգավիճակը որպես «խոցելի տեսակ»։ Առաջին անգամ մեծ պանդան արևմուտքում հայտնի է դարձել 1869 թվականին ֆրանսիացի միսսիոներ Արմանդ Դավիդի (1826 - 1900) շնորհիվ։ Մեծ պանդաները շուտով դարձան հասարակության սիրելիները, քանի որ նրանք նման էին թավշե արջուկների։ Բացի այդ, կենդանի փափուկ խաղալիքի կերպարի ձևավորման մեջ իր լուման է ունեցել այն փաստը, որ պանդաները համարյա թե բուսակեր են և հիմնականում սնվում են հնդկեղեգով ։ Մարդու և պանդայի գեները 68%-ով համընկնում են։ ԱՄՆ-ի և Ճապոնիայի կենդանաբանական այգիներին մեծ պանդաների վաճառքը 1970-ական թվականների չինական քաղաքականության կարևոր մասն էր կազմում. այն հանդիսանում էր Չինաստանի և Արևմուտքի միջև մշակութային փոխանակության առաջին դրսևորումներից։ Սակայն, 1984 թվականից սկսած պանդաներին դադարեցին օգտագործել դիվանագիտական նպատակներով։ Դրա փոխարեն Չինաստանը այլ երկրներին առաջարկում է պանդաների վարձակալություն տասնամյա ժամկետով։ Վարձակալության պայմանները ներառում են տարեկան մեկ միլիոն ԱՄՆ դոլար վարձակալական վճար և երաշխիքների տրամադրում, որ վարձակալության ընթացքում ծնված քոթոթները հանդիսանում են ՉԺՀ սեփականություն։ Պետք է նշել, որ Չինաստանում պանդայի սպանության համար մահապատիժ է սահմանված, ինչը ևս իր դերն է խաղում այս տեսակի պահպանության հարցում ։
Նիկոլսկոե (գյուղ, Աուրգազինսկի շրջան)
Նիկոլսկոե (Никольское, Никольский), գյուղ Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Աուրգազինսկի շրջանի կազմում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Աուրգազինսկի շրջանի բնակավայրեր
Գեորգիևսկոե (այլ կիրառումներ)
Գեորգիևսկոե, կարող է վերաբերել՝
Ենիկոլոպյան
Ենիկոլոպյան, հայկական ազգանուն ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայկական ազգանուններ Կատեգորիա:Ազգանուններ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Յան վերջածանցով ազգանուններ Կատեգորիա:Անձնանվանական հիմքով ազգանուններ Կատեգորիա:Վրացերեն հիմքով ազգանուններ
Էբոնիտ
Էբոնիտ, տեխնիկական նյութ, որն ստացվում է բնական կամ արհեստական կաուչուկը ծծմբով վուլկանացնելիս։ Պարունակում է 30-50% ծծումբ։ Էբոնիտը պինդ, ջրի, թթուների և հիմքերի նկատմամբ կայուն, բարձր էլեկտրամեկուսիչ հատկություններով նյութ է։ Անկայուն է արևի ճառագայթների, նավթի, բենզինի, յուղերի նկատմամբ։ Չի փշրվում և հեշտությամբ ենթարկվում է մեխանիկական մշակման։ Վաճառքի է հանվում թիթեղների, ձողերի ու խողովակների ձևով։ Կիրառվում է էլեկտրատեխնիկայում, ռադիոտեխնիկայում, ինչպես նաև ավիացիոն, ավտոտրակտորային և քիմիական արդյունաբերության մեջ։
Կատեգորիա:Նյութեր Կատեգորիա:Պոլիմերներ
Ավանես
Ավանես, վայր Հայաստանում, հավանաբար Էրզրումի նահանգում, բնույթն ու տեղադրությունը անորոշ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վայրեր
Սարգիս Սաֆարյան
Սարգիս Արքեպիսկոպոս Սաֆարյան, եղել է հայ արքեպիսկոպոս, առաջնորդ Կեսարիա և Գաղատիա։
Նա մեկնել է Հռոմ և ապա Վենետիկ, ուր նրան հաջողել է գրադարան հիմնել։ Հրատարակել է 15 անուն գիրք (1742-1952 թվականներին), որոնց մեջ են Էֆիմերտեի գուշակությունները, Խորենացու պատմությունը և աշխարհագրությունը։
Վենետիկից վերադարձել է Պոլիս, ուր որպես կաթոլիկ հալածվելով փախել է Եվրոպա։ Վախճանվել է 1773 թ. Լիվոռնոյում։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Կաթոլիկներ Կատեգորիա:Հայ հոգևորականներ Կատեգորիա:Հայ արքեպիսկոպոսներ
Գժել (այլ կիրառումներ)
Գժել, կարող է վերաբերել՝
Կումարի (գյուղ, Պերվոմայսկի շրջան)
Կումարի (Кумарі), գյուղ Ուկրաինայի Նիկոլաևի մարզի Պերվոմայսկի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1870 թվականին։
2001 թվականի տվյալներով Կումարի գյուղում բնակվում էր 1 186 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,004 կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Նիկոլաևի մարզի Պերվոմայսկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1870 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Աստերոիդների ցանկ (54501-54600)
Աստերոիդների ցանկ (54401-54500) * Աստերոիդների ցանկ * Աստերոիդների ցանկ (54601-54700)
Հոլոքոստը Չեխոսլովակիայում
Հոլոքոստը Չեխոսլովակիայում, հրեաների հալածանքներն ու ոչնչացումը Չեխոսլովակիայի տարածքում գերմանական օկուպացիայի տարիներին՝ 1938 թվականից մինչև 1945 թվականը։ Եղել է նացիստների ու նրանց դաշնակիցների՝ հրեաների ոչնչացման քաղաքականության մի մասը։ Չեխոսլովակիայի տարածքում ստեղծվել է Եվրոպայի ամենամեծ գետտոներից մեկը՝ Տերեզիենշտադտը։
Հրեաները Չեխոսլովակիայում նախքան 1938 թվականը
Սեն Ժերմենի (1919) ու Տրիանոնի (1920) հաշտության պայմանագրերով Չեխոսլովակիայի կազմում ընդգրկված տարածքներում կային հրեական բազմամարդ համայնքներ։ Մարդահամարի տվյալների համաձայն՝ 1921 թվականին Չեխոսլովակիայի հրեա բնակչությունը կազմել է 354 342 մարդ (ընդհանուր բնակչության 2,6 %-ը) ։
Հրեաների մեծ մասը բնակվում էր մեծ քաղաքներում և հիմնականում զբաղվել է այսպես կոչված «ազատ մասնագիտություններով»։ Գոյություն է ունեցել նաև էթնոմշակութային առանձին ընդհանրություն՝ Անդրկարպատյան լեռնային գյուղերում ապրող հրեաներ ։
Չեխոսլովակիայի սահմանադրության համաձայն՝ հրեաներն ունեին երկրի քրիստոնյա բնակչությանը հավասար քաղաքացիական իրավունքներ։ Դրանից բացի Չեխոսլովակիայի հրեաները՝ որպես էթնիկական-կրոնական ընդհանրություն, ստացել են ազգային փոքրամասնության կարգավիճակ ։
Օկուպացիա
Չեխոսլովակիայի օկուպացիայի առաջին փուլը եղել է Գերմանիայի կողմից Սուդետյան մարզի բռնակցումը, որ տեղի է ունեցել 1938 թվականի հոկտեմբերի 1-10-ը Մյունխենի համաձայնագրի արդյունքում։
1939 թվականի մարտի 14-ին գերմանական բանակը գրեթե առանց կռվի նվաճել է Չեխոսլովակիայի մնացած տարածքը։ Հաջորդ օրը՝ մարտի 15-ին, Հիտլերի անմիջական հրամանով Բոհեմիան ու Մորավիան հայտարարվել են Գերմանիայի պրոտեկտորատ։ Պրոտեկտորատում իշխանության ղեկավար էր ֆյուրերի կողմից նշանակված ռայխսպրոտեկտորը (Reichsprotektor)։ 1939 թվականի մարտի 21-ին առաջին ռայխսպրոտեկտոր է նշանակվել Կոնստանտին ֆոն Նեյրատը։ Գոյություն ունեցել նաև պրոտեկտորատի նախագահի ձևական պաշտոն, որ նրա գոյության ողջ ընթացքում զբաղեցրել է Էմիլ Հախան։ Բաժանմունքների կազմը (նախարարությունների նման) լրացվել է Գերմանիայից ուղարկված պաշտոնատար անձանցով։ Սլովակիան Հիտլերի հեղինակավոր դաշնակցի՝ Յոզեֆ Տիսոյի գլխավորությամբ դարձել է անկախ պետություն, Անդրկարպատյան Ուկրաինան գրավվել է Հունգարիայի կողմից։
Հալածանքներ և ոչնչացում
Չեխոսլովակիայի գրավումից և այն «անկախ» Սլովակիայի ու Բոհեմիայի և Մորավիայի պրոտեկտորատի բաժանելուց հետո նացիստներն սկսել են հրեաների հալածանքները։