cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Արտավազդ Բ
Հռոմեական զորքերի ներխուժումը Հայաստան
Այդ դեպքում ակնկալելի էր, որ Հռոմի եռապետը դեռ պետք է վրեժխնդիր լիներ իր երբեմնի «բարեկամ և դաշնակից» Արտավազդ Բ-ից՝ իր զինվորներին Ատրպատական տանող ճանապարհից ետ կանչելու համար։ Նա շարունակականորեն փորձում էր ապօրինի միջոցներով ձերբակալել հայոց արքային, որը, սակայն, վերջինիս մոտ չէր ստացվում։ Սկզբում Անտոնիոսը Արտավազդին հրավիրում է Ալեքսանդրիա՝ պարթևական նոր արշավանքի, ապա՝ Հայքի մանկահասակ արքայադստերը Մարկոսի և Կլեոպատրայի վեցամյա որդուն` Ալեքսանդրին կնության տալու ընթացակարգերը քննարկելու։ Չկարողանալով խարդավանել Արտավազդին՝ Անտոնիոսը տասնյակ հազարանոց լեգեոնների գլուխ անցած ներխուժում է Հայաստան և բանակում Արտաշատ-Տիգրանակերտ արքունի պողոտայի շրջակայքում. շուտով եռապետը հայտնում է տեղի արքայի հետ բանակցելու իր մտադրության մասին։
Հայքի արքայական ընտանիքի շղթայում և բանտարկում
Արտավազդը շատ լավ գիտակցում էր, որ եթե չներկայանա Անտոնիոսին, վերջինս պատերազմ կսկի և սրի կմատնի հայերին։ Փորձելով կանխել նմանօրինակ արյունահեղությունը՝ Արտավազդը գնում է եռապետի մոտ, թեպետ արքայազն Արտաշեսը և արքայական ընտանիքը դեմ էին արքայի որոշմանը։ Այնուամենայնիվ, Արտավազդ Բ-ն գերադասում է հայրենի երկրի շահերը և դիմում անձնազոհության։ Անտոնիոսը Հայքի գահակալին մեղադրում է դավաճանության մեջ՝ պնդելով, որ դա հռոմեական լեգեոնականների որոշումն է, և որ նրանք արդարադատություն են պահանջում։ Հայոց արքունիքում կարծում էին, որ եթե Արտավազդը հանդիպեր Անտոնիոսի հետ, տեղի կունենար այն ամենը, ինչ եղել էր ավելի քան երեսուն տարի առաջ (նկատի ունենալով Տիգրան Մեծի և Գնեոս Պոմպեոսի հանդիպումը) և Արտաշատը կազատվեր հռոմեացիների պաշարումից։ Խոսքի ընթացքում Անտոնիոսը ասում է, որ արդեն իսկ ձերբակալել է Հայքի դաշնակից Գալատիայի թագավոր Դիյոտարոսի, Արտավազդի դստերը՝ Էլեկտրային և նրա ամուսնուն՝ Սենոնին։ Շուտով Մարկոս Անտոնիոսը դրժում է Մեծ Հայքին տված իր ուխտը և շղթայակապ բանտարկում Արտավազդ արքային։
Այսուհանդերձ, Արտաշեսը հայկական զորաբանակով Կապուտանից (Ուրմիո լճի շրջակայքից) շարժվում էր Արտաշատի ուղղությամբ, իսկ այս ընթացքում հռոմեացիները փորձում էին գահակալի սպառնալիքով տիրանալ Հայքի բոլոր գանձերին, որը, սակայն, նրանց ամենևին էլ չէր հաջողվում։ Մինչ արքայազն Արտաշեսի ոստան հասնելը, հռոմեական լեգեոնները թողնում են Արտաշատի պաշարումը և շարժվում Ալեքսանդրիա՝ իրենց հետ տանելով գերեվարված ազնվականներին։ Անտոնիոսի անմարդկային արարքը որևէ կերպ չեն արդարացրել նույնիսկ հռոմեացի պատմիչները. վերջինիս մասին միանշանակորեն գրել են բացասական երանգավորմամբ։ 2-3-րդ դարերի հռոմեացի պատմիչ Դիոն Կասսիոսը այս դեպքերի կապակցությամբ գրել է. Արտավազդի շղթայումից հետո Անտոնիոսն Արմենիան ձևականորեն հռչակում է հռոմեական պրովինցիա։ Իր կորուսյալ համբավը վերականգնելու համար՝ եռապետը տեղեկություններ է տարածում այն մասին, թե Մեծ Հայքը հավատարմության երդում է տվել Հռոմին։
Գահակալության ավարտ և մահ
«Արմենիայի հպատակեցումը» և Արտավազդ արքայի շղթայումը մեծ շուքով է ընդունվում Հռոմում և Ալեքսանդրիայում։ Գերելով հայ արքայական ընտանիքին և փորձելով զերծ մնալ հայոց ոստանի ուղղությամբ շարժվող Արտաշեսի զորախմբերից՝ մ.թ.ա. 34 թվականին Մարկոս Անտոնիոսն իր լեգեոններով, գերիներով և կողոպուտի ընթացքում ձեռք բերված ավարով շարժվում է Եգիպտոս՝ իր կնոջ՝ Կլեոպատրայի մոտ՝ իր հետ տանելով Արտավազդ Բ-ին ։ Շուտով Կլեոպատրան և Անտոնիոսը այս «հաղթության» կապակցությամբ կազմակերպում են հաղթահանդես։ Առհասարակ հաղթահանդես կազմակերպելու իրավունքը գլխավորապես վերապահված էր հանրապետական Հռոմին, և Եգիպտոսը՝ որպես կամակատար տերություն, երբեք չէր հանդգնել ընդդիմանալ Սենատին։ Սակայն Կլեոպատրան Ալեքսանդրիայում կազմակերպում է ժողովրդական հաղթահանդես, քանզի վերջինս վայելում էր եռապետ Մարկոս Անտոնիոսի հովանավորչությունը։ Այս միջադեպն էլ ավելի է վատթարացնում և գրգռում Անտոնիոսի և Հռոմի տրիումվիր Օկտավիանոսի հարաբերությունները (շուտով այն վերածվում է բացահայտ մրցակցություն և ապա՝ բացարձակ իշխանության համար մղվող պատերազմի)։
Առհասարակ, հռոմեական արքունիքում ընդունված սովորություն էր հաղթահանդեսներից հետո մարդկանց ազատություն շնորհելը։ Մարկոսը ամեն կերպ հավաստում էր Արտավազդին, որ եթե ինքը՝ Հայքի գահակալը, և իր ընտանիքը խոնարհվեն Եգիպտոսի թագուհու առաջ և ներում խնդրեն, վերջիններս պատրաստ են նրանց ևս ազատություն շնորհել։ Այնուամենայնիվ, ինչպես հավաստում են ժամանակաշրջանը նկարագրած հռոմեացի պատմիչները, Արտավազդն ու իր ընտանիքը հաղթահանդեսի ժամանակ արհամարհում են թագուհուն և անցնում թագավորական կեցվածքով, ապա Անտոնիոսի կնոջը դիմում անունով՝ Կլեոպատրա։ Գոռոզ թագուհին այս ամենից հետո որոշում է խստագույնս պատժել իրեն հեղինակազրկած Հայքի արքային և տարիներ տևած գերությունից հետո՝ մ.թ.ա. 31 թվականի հոկտեմբերին, Արտավազդը գլխատվում է։ Մահապատժի են ենթարկվում նաև արքայական ընտանիքի մյուս անդամները։ Ըստ Դիոն Կասսիոսի՝ Կլեոպատրան Արտավազդի գլուխն ուղարկում է Փրաասպա՝ «Հռոմի բարեկամ և դաշնակից», Ատրպատականի թագավոր Արտավազդ Մեդացուն։ Հետաքրքրական է այն հանգամանքը, որ Արտավազդին մահապատժի է ենթարկում Կլեոպատրան՝ Պտղոմեոս XII-ի դուստրը։ Պտղոմեոսը Եգիպտոսի գահին բազմել էր Տիգրան Մեծի օգնությամբ և համարվում էր Հայքի «հավերժ դաշնակիցը»։ Ատրպատականի արքան՝ Մար Արտավազդը, որին էլ ուղարկվում է Հայքի գահակալ Արտավազդ Բ-ի գլուխը, Տիգրանի դստեր որդին էր և մորական կողմից ծագում էր Արտաշեսյաններից։ Դիոն Կասիոսը Արտավազդի մասին գրել է հետևյալ հատվածը .Նախքան Արտավազդի մահը, հանրապետական Հռոմում տեղի է ունենում դարակազմիկ մի իրադարձություն, որը նշանավորվում է քաղաքացիական պատերազմի ավարտով։ Մ.թ.ա. 31 թվականի սեպտեմբերի 2-ին Հունաստանի ափերի մոտ ծովամարտի են բռնկվում Անտոնիոսի և Օկտավիանոսի ուժերը ։ Ակտիումի ճակատամարտն ավարտվում է Օկտավիանոսի հաղթանակով, իսկ պարտված Անտոնիոսը գերությունից խուսափելու համար ինքնասպան է լինում՝ նետվելով սեփական սրի վրա։ Շուտով Ալեքսանդրիայում օձի թույնից մեռնում է նաև Կլեոպատրան, ում չէր հաջողվել գայթակղել Գայոսին ։
Արտավազդից հետո
Արտավազդից գերեվարումից հետո երկիրը մնում է անտերունչ. հռոմեական լեգեոնները պաշարել էին Արտաշատը, իսկ գահակալը շղթայված էր։ Այս պայմաններում Պարսկահայքից հայկական զորախմբերով վերադառնում է արքայազն Արտաշեսը, որը տեր կանգնելով հոր թողած կտակին՝ մ.թ.ա. 34 թվականին դառնում է Մեծ Հայքի արքա։ Այնուամենայնիվ, հռոմեացիների սպառնալիքը շարունակում էր մնալ Հայաստանի անվտանգության դեմ ուղղված գերակա խնդիրը։ Շուտով լեգեոնները վերստին անցնում են հարձակման և մուտք գործում Արտաշատ։ Ստեղծված աշխարհաքաղաքական պայմաններում Արտաշեսը ստիպված է լինում ռազմական դաշինք կնքել պարթևաց Հրահատ Դ թագավորի հետ և նվաճված Հայաստանից արքունի զորագնդով քաշվել Պարթևստան։ Օգտվելով հռոմեական զորավարներ Գայոս Օկտավիանոսի և Մարկոս Անտոնիոսի միջև մ.թ.ա. 31 թվականին տեղի ունեցած Ակտիումի ճակատամարտից՝ Արտաշեսը հայկական ուժերի գլուխն անցած հարձակվում է «Հռոմի բարեկամ և դաշնակից» Ատրպատականի վրա և նվաճելով երկիրը՝ վրեժխնդիր լինում Մար Արտավազդից։ Այնուհետև Արտաշես Բ-ն մուտք է գործում Հայաստան և պարտության մատնելով այնտեղ գտնվող լեգեոններին, հաստատվում է հայրենյաց գահին, ժառանգելով «արքայից արքա» տիտղոսը։ Արտաշեսը Մեծ Հայքին է միացնում Ատրոպատենան։ Արտաշես Բ-ն դառնում է արքայատոհմի վերջին նշանավոր և զորեղ ներկայացուցիչը. հաջորդիվ սկսվում է Արտաշեսյանների թագավորության անկումը ։
Արտավազդի անձ
Արտավազդ Ա-ն Արտաշես Ա Բարեպաշտի ծոռն էր՝ Տիգրան Մեծի և անհայտ ծագման (հնարավոր է նաև՝ Միհրդատ Եվպատորի դուստր Կլեոպատրա Պոնտացու) ազնվական կնոջ որդին։ Հայտնի է, որ Արտավազդն ունեցել է երեք եղբայրներ՝ Արտաշեսը, Զարեհը և Տիգրան Կրտսերը։ Հունահռոմեական աղբյուրներում վերջիններս բացառապես հիշատակված են Հայքի ախոյանների հետ համագործակցության կամ թագի դեմ ապստամբություն բարձրացնելու կապակցությամբ։
Մեզ հասած մատենագրություններում Արտավազդի կնոջ անունը չի պահպանվել, սակայն այն, որ վերջինս ունեցել է ազնվականական ծագում՝ միանշանակ է։ Հայտնի է, որ վերջինս մեծ նվիրվածություն է ցուցաբերել Արտավազդին՝ սպանվելով ամուսնու և ընտանիքի կողքին։ Նաիրի Զարյանն իր «Արտավազդ և Կլեոպատրա» պոեմում արքայի կնոջը հիշատակել է Բագրանուշ անունով՝ վերջինիս համարելով թագադիր ասպետ Բակուր Բագրատունու դուստրը։ Հայկ Խաչատրյանի «Արտավազդ» պատմավեպում թագավորի կնոջը տրված է Արաքսա պայմանական անունը։ Այնուամենայնիվ, նշված տարբերակներից և ոչ մեկ գիտականորեն հիմնավորված չէ։ Արտավազդն ու անհայտ ծագման տիկնանց-տիկինն ունենում են երեք որդի՝ Տիգրանը, Կրտսեր Արտավազդը և Արտաշեսը։ Ամենայն հավանականությամբ, Արտաշեսը՝ ապագա արքայից արքան, եղել է նրանցից ավագը։
Անձնային և կերպարային առանձնահատկություններ
Արտավազդի արտաքին տեսքի մասին պատկերացումներ կազմում ենք վերջինիս հատած դրամների միջոցով։ Մեզ են հասել արևելյան ոճավորմամբ մի շարք տետրադրախմաներ, որոնց դիմերեսին արքայից արքան պատկերված է Արտաշեսյանների թագով և հելլենական պատմուճանով։ Արտավազդի արտաքինի մեջ հատկապես ակներև է վերջինիս կախազարդը, որը լայն քննարկումների առիթ է հանդիսացել տարբեր ժամանակներում։ Արքայից արքան ականջօղով պատկերված է իր գրեթե բոլոր թողարկումներում։ Այդ ժամանակաշրջանում արևելքում, և առհասարակ՝ ամբողջ աշխարհում, արքաների շրջանում ականջօղ կրելը համարվում էր ընդունված երևույթ։ Ականջօղով արքայական մետաղադրամներ քանիցս հատվել են Պարթևստանում և իրանական գրեթե բոլոր պետություններում, սակայն այնուամենայնիվ՝ դա խորթ երևույթ էր ինքնատիպ առանձնահատկություններ ունեցող Մեծ Հայք արքունիքում։ Հետազոտողները հակված են այն համոզմունքին, որ կախազարդը ունեցել է որոշակի խորհրդանշականություն կամ նախնիններից ժառանգած տոհմական իր ։
Որպես այդպիսին, իրողությունները հավաստում են, որ Արտավազդը չի եղել Տիգրան Մեծի պես թիկնեղ և պարթևակազմ, քանզի նա ավելի շատ աչքի էր ընկնում իր դիվանագիտական մտածելակերպով և ոչ թե ռազմիկ առաջնորդի փառքով։ Բանն այն է, որ ոչ հեռավոր անցյալում՝ մինչև Արտավազդի թագադրվելը, հայոց արքունիքում վստահ էին, որ թագի հաջորդ ժառանգորդը պետք է լիներ Զարեհը՝ արքայից արքա Տիգրան Մեծի ավագ որդին։ Արտավազդը, ամենայն հավանականությամբ, նախապատրաստվում էր ստանձնել որևէ հոգևոր պաշտոն, որի հիմնավորումն էլ վերջինիս ստացած փայլուն հելլենիստական կրթությունն ու աստվածների հանդեպ տածած առանձնակի համակրանքն է։ Սակայն հանգամանքների բերումով հենց նա էլ ստանձնում է Հայոց աշխարհակալության գահի իրավահաջորդությունը ։
Արտավազդ Բ-ն նշանավորվում է որպես եզակի առաջնորդ, որը աստվածացվել է ժողովրդի կողմից։ Նախկինում Մեծ Հայքում տարածված է եղել նաև Արտաշես Բարեպաշտի, Տիգրան Մեծի, իսկ Կոմմագենեում՝ Անտիոքոս Երվանդյանի պաշտամունքը։ Սակայն Արտավազդը նշյալ արքաներից տարբերվում է նրանով, որ ժողովուրդը նրան ոչ միայն աստվածացնում էր, այլև նույնացնում էր աստծո հետ՝ վերջինիս ընդունելով որպես երկրային կյանքով ապրող Արեգ-Միհր ։
Արտավազդի մշակութային գործունեություն
Պլուտարքոսն իր «Զուգահեռ կենսագրություններ» աշխատության երրորդ գրքի մի քանի դրվագներում ներկայացնում է Մեծ Հայքի մշակութային կյանքին՝ հատկապես հին հայկական թատրոններին վերաբերվող տեղեկություններ։ Հռոմեացի հեղինակը հատկապես մեծ ակնածանքով և հիացմունքով է խոսում մ.թ.ա. 69 թվականին Տիգրանակերտում Տիգրան Մեծի կողմից կառուցված թատրոնի մասին, որը էլ ավելի հեղինակավոր է դառնում Արտավազդ Բ-ի կառավարման տարիներին։ Արքայից արքան Արտաշատ և Տիգրանակերտ է հրավիրել սինոդոսներ աշխարհի տարբեր ծայրերից՝ Հունաստանից, Գալատեայից, Մակեդոնիայից, Եգիպտոսից և Պոնտոսից։ Այդ մասին վկայում է մ.թ.ա. 53 թվականին Պարթևստանի թագավոր Որոդես Բ-ի ներկայությամբ Արտաշատի թատրոնում հույն դերասանների կողմից ողբերգակ Եվրիպիդեսի «Բաքոսուհիները» տրագեդիայի բեմականացումը։
Պլուտարքոսը նաև հավաստում է, որ հայոց Արտավազդ արքան գրել է հունալեզու ողբերգություններ, ճառեր և պատմական երկասիրություններ։ Հռոմեացի պատմիչի ուշադրության սևեռումն այս հանգամնքի վրա հավաստում է, որ Արտավազդի հեղինակային ստեղծագործությունները մեծ հայտնիություն են վայելել հելլենիստական աշխարհում։ Ցավոք, այդ երկրներից և ոչ մեկն այսօր մեզ չեն հասել։ Արտավազդը հայոց պատմության ընթացքում նշանավորվում է իր՝ հելլենիստական մշակույթի և քաղաքակրթության հետ ունեցած խիստ ընդգծված ընդհանրություններով։ 20-րդ դարի երկրորդ տասնամյակում Արմավիրի հնագիտական պեղումների ընթացքում հայտնաբերվել են անհայտ հեղինակին պատկանող սեպագրեր (տողեր ողբերգություններից), որոնք թվագրվում են մ.թ.ա. 2-1-ին դարին։ Հնէաբանները հավաստում են, որ տողերի հեղինակը ոգեշնչված է եղել Հեսիոդոսի, Եվրիպիդեսի և Մենանդրոսի աշխատություններից և ամենայն հավանականությամբ եղել է Մեծ Հայքի «բանաստեղծ արքան»՝ Արտավազդ Բ-ն։ Մեհենագիր հայերեն քարակիր արձանագրությունները մինչ օրս վերծանված չեն, մինչդեռ մասնագետների խմբի շարունակական աշխատանքի շնորհիվ պարզ է դարձել հունարեն գրությունների մի մասի բովանդակությունը ։ Արտավազդ Բ-ի կառավարման ժամանակաշրջանում Մեծ Հայքը մշակութային աննախադեպ վերելք է ապրում, քանզի արքան ինքնին խրախուսում էր արվեստն ու գիտությունը։
Գործունեության գնահատական
Ժամանակակից փորձագետները տարբեր կերպ են բացատրում Քերթողահոր քննադատական որակումները։ Հետազոտողների մի մասը հակված է այն համոզմունքին, որ Մովսես Խորենացին Արտավազդ Բ-ին շփոթել է Արտաշեսի նզովյալ որդու՝ Արտավազդ Ա-ի հետ։ Այնուամենայնիվ, ոլորտի մասնագետների ճնշող մեծամասնությունը պնդում է, որ Խորենացին բացասաբար է ներկայացրել հենց Արտավազդ Բ-ին՝ քննադատելով նրա ռազմական սակավ հաջողությունները։ Այնուամենայնիվ, Արտավազդի կյանքն ու գործունեությունը վերծանվել է գլխավորապես հռոմեացի պատմիչների գրությունների ծաղկաքաղի արդյունքում։ Պատմահայր Խորենացին իր «Պատմություն հայոց» աշխատության 2-րդ գրքի 19-22-րդ գլուխներում գրում է.
Այնուամենայնիվ, Արտավազդ Բ-ի կյանքն ու գործունեությունը վերծանվել է գլխավորապես հռոմեացի պատմիչների գրությունների ծաղկաքաղի արդյունքում։ Պլուտարքոսն իր հայտնի «Զուգահեռ կենսագրություններ» գրքում Արտավազդ Բ-ի մասին գրում է.
Արտավազդի մետաղադրամներ
Արտավազդ Բ-ի դրամներն ունեն հելլենիստական և արևելյան համադրության ոճավորում ։ Թողարկումների մի մասում պատկերված է Արտաշեսյանների ատամնավոր թագը, արքայի դիմանկարը։ Տարբեր դրամների դեպքում տարբերակված են թագի զարդերը, կապի ձևը և արքայի կիսադիմային դիրքը։ Գրեթե բոլոր թողարկումներում նկատելի է արքայի կախազարդը։ Արտավազդի դրամների դարձերեսին պատկերված է հելլենիստական աշխարհում հայտնի քառաձի կառքը։ Արտավազդ Բ-ի տետրադրահմաները։ Դիմերեսին՝ արքայից արքան, դարձերեսին՝ մարտակառք։
Արտավազդը՝ սերունդների հիշողությունում
1996 թվականից ի վեր մարտի 27-ին՝ թատրոնի համաշխարհային օրը, Երևանում անցկացվում է «Արտավազդ» ամենամյա թատերական մրցանակաբախշությունը ։
Գրականություն
Կատեգորիա:Արտաշեսյանների թագավորության արքաներ Կատեգորիա:Մ.թ.ա. 31 մահեր Կատեգորիա:Ծննդյան տարեթիվն անհայտ
Պրոտոնային թերապիա
Պրոտոնային թերապիան ռադիոթերապիայի  տեսակների մեկն է, որը օգտագործում է պրոտոններ հիվանդ հյուսվածքի ճառագայթման համար, ընդ որում ամենահաճախը՝ քաղցկեղի թերապիայի ժամանակ։
Նկարագրում
Պրոտոնային թերապիան, ինչպես ռադիոթերապիայի այլ տեսակների դեպքում, ներգործում է ուղղորդելով ճառագայթվող ուռուցքին արագացված իոնացնող մասնիկները, այս դեպքում՝ արագացուցիչով արագացված մասնիկների պրոտոնները։ Այս մասնիկները վնասում են բջիջների ԴՆԹ-ն, որն ի վերջո հանգեցնում է նրանց մահվան։ Իրենց բաժանման բարձր մակարդակի և վնասված ԴՆԹ-ի վերականգնման իրենց փոքրիկ ունակության պատճառով քաղցկեղի բջիջները հատկապես զգայուն են իրենց ժառանգականության կրիչի վրա հարձակմանը:.
Պրոտոնային թերապիայի պատմությունը
Առաջին ենթադրությունը այն մասին, որ արագացված պրոտոնները կարող էր արդյունավետ բուժման մեթոդ լինել, 1946 թվականին առաջարկել էր Ռոբերտ Ուիլսոնի կողմից հրատարակված հոդվածում, որը կոչվում էր  «Արագ պրոտոնների ռադիոլոգիական օգտագործումը» ։ Այդ պահին նա Հարվարդի ցիկլոտրոն լաբորատորիայի նախագծման մասնակից էր։
Ալաշար
Ալաշար, գյուղ Օսմանյան կայսրությունում, Տրապիզոնի վիլայեթի Ջանիկի գավառում ։
Պրոտոնային թերապիա
Պրոտոնային թերապիայի պատմությունը
Հիվանդների ճառագայթման առաջին փորձերը կատարվեցին ֆիզիկական հետազոտությունների համար կառուցված արագացուցիչների վրա, մասնավորապես, 1954 թ. Բերկլիի ռադիացիոն լաբորատորիայում (ԱՄՆ) և 1957 թ. Ուփսալայի համալսարանում (Շվեդիա)։
Ալաշար
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Պրոտոնային թերապիա
Թերապիայի առավելություններն ու թերությունները
Մեթոդը թույլ է տալիս հստակորեն թիրախավորել ուռուցքը և այն ոչնչացնել այն մարմնի ցանկացած խորության վրա։ Շրջակա հյուսվածքները նվազագույն վնաս են ստանում։ Այդ պատճառով պրոտոնային թերապիան հատկապես բարենպաստ է որոշակի տեսակի ուռուցքների համար, որտեղ սովորական ճառագայթային թերապիան անթույլատրելի վնաս է հասցնում շրջապատող հյուսվածքներին։ Սա հատկապես կարևոր է երեխաների բուժման ժամանակ, երբ երկարատև ազդեցությունը հանգեցնում է երկրորդական ուռուցքի, որը ծագում է չափից ավելի ճառագայթման դոզաներից։ Առողջ հյուսվածքներում ցածր դոզայի շնորհիվ պրոտոնները ստեղծում են ճառագայթման ավելի քիչ կողմնակի ազդեցություններ, քան սովորական ճառագայթային թերապիան։
Ալաշար
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության հայաբնակ գյուղեր
Պրոտոնային թերապիա
Թերապիայի առավելություններն ու թերությունները
Պրոտոնային ճառագայթումը հասել է տպավորիչ առաջընթացի քաղցկեղի բազմաթիվ տեսակների բուժման ժամանակ` ներառյալ ուղեղի քաղցկեղը, ողնաշարի քաղցկեղը և շագանակագեղձի քաղցկեղը։ Որոշ հետազոտողներ ենթադրել են, որ հակապրոտոնները կարող են ավելի արդյունավետ լինել քաղցկեղի բջիջների դեմ պայքարում։ Մինչ այժմ, սակայն, իրականացվել է բջջային կառույցների վրա հետազոտության միայն սկզբնական փուլը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ռադիոկենսաբանություն Կատեգորիա:Ուռուցքաբանություն
Դե ֆակտո
Դե ֆակտո, լատիներեն եզրը բառացի նշանակում է փաստացիորեն կամ փաստորեն, գործնականում կամ իրականում։ Հաճախ այն գործածվում է ի հակադրություն դե յուրե հասկացության, երբ խոսքը վերաբերում է իրողությունների, գործողությունների, կարգավիճակների, իրադարձությունների փաստացի առկայությանը, կատարմանը կամ ճանաչմանը ի հակադրություն դրանց իրավաբանորեն ձևակերպման կամ արձանագրման։ Դե ֆակտո հասկացությունը պնդում է, որ տվյալ երևույթը կամ իրողությունը արդեն փաստացի կատարվել է կամ առկա է, թեև իրավաբանորեն դեռևս անհրաժեշտաբար չի ճանաչվել։
Իրավաբանության մեջ
Իրավաբանական ոլորտի քննարկումներում դե ֆակտո եզրը փաստարկում է այն, ինչն առկա է իրականում, մինչդեռ դե յուրե եզրը մատնացույց է անում այն, ինչ պահանջում է օրենքը։
"Oրինակ. 'XXX' կորպորացիան իր բոլոր հաշիվներով ու ակտիվներով ըստ էության դարձել է մեկ ընտանիքի պատկանող սեփականություն, ինչը հաշվի առնելով վերոհիշյալ ընտանիքի ավանդապաշտական պատմությունը դե ֆակտո նշանակում է մեկ անձի սեփականություն, թեև իր կազմակերպական կառուցվածքով ընկերությունը դե յուրե պետք է գործի բաժնետիրական ընկերության ձևաչափով։"
Քաղաքականության մեջ
Քաղաքական դրություն մեկնաբանելիս դե ֆակտո և դե յուրե եզրերն օգտագործվում են համապատասխանաբար "փաստացիորեն" և "ձևականորեն" նշանակություններով։ "Oրինակ. Արդեն երկրորդ օրն է, ինչ հակամարտող կողմերը դե ֆակտո մեծ կորուստներ են կրում փոխադարձ հրետանային կրակի արդյունքում, մինչդեռ դե յուրե կողմերից ոչ մեկը չի հայտարարել մյուսի դեմ պատերազմական գործողություններ սկսելու մասին։"
Պետական իշխանության մեջ
Երկրի կամ տարածաշրջանի դե ֆակտո առաջնորդն այն անձն է, որը փաստացիորեն տիրացել է իշխանությանն անկախ այն հանգամանքից, արդյոք օրինական կամ սահմանադրային են եղել նրա գործողությունները, թե՞ ոչ։ Շատ հաճախ եզրը օգտագործվում է իշխանություն հասած այն անհատների նկատմամբ, ում իշխանությունը ընդդիմության որոշ ֆրակցիաների կողմից դիտվում է որպես անօրինական, հակասահմանադրային կամ այլ առումներով անիրավական։ Դե ֆակտո առաջնորդին պետք չէ սահմանադրությամբ հաստատված իշխանության ապարատ, և նա կարող է ոչ ձևական կամ ոչ ֆորմալ եղանակներով իրականացնել իր իշխանությունը։
"Դե ֆակտո կառավարություն" եզրն օգտագործվում է իշխանության այն մարմինների նկատմամբ, որոնք որոշակի երկրում (հնարավոր է ժամանակավորապես) հաջողությամբ ուզուրպացրել են իշխանությունը՝ խլելով այն օրինականորեն ընտրված իշխանության ինստիտուտներից և դրանց փոխարեն հաստատել իրենց սեփական իշխանության ինստիտուտները։
Պատմական օրինակներ
Ոչ բոլոր դիկտատորներն են եղել դե ֆակտո պետական ղեկավարներ։ Օրինակ Ավգուստո Պինոչետը Չիլիից սկզբում իշխանության եկավ որպես ռազմական խունտայի նախագահ, ինչի շնորհիվ շատ արագ դարձավ Չիլիի դե ֆակտո առաջնորդը, բայց հետո նա փոխեց ազգային սահմանադրությունը և ինքն իրեն դարձրեց ցմահ նախագահ, և Չիլիի պաշտոնապես իրավականորեն հաստատված պետական ղեկավարը։ Այլ օրինակ է Իրաքի նախկին ղեկավար Սադամ Հուսեյնը, որը 1979 թ., դարձավ Իրաքի նախագահ, մինչդեռ նրա դե ֆակտո իշխանությունը ավելի վաղ էր սկսվել որպես փոխնախագահ, երբ նա էր իրականում կառավարում երկիրը արդեն տարեց օրինական առաջնորդ Ահմեդ Հասան ալ-Բաքրի անունից։
Դե ֆակտո պետական կառավարչի մեկ այլ օրինակ է, երբ անձը, որն իրականում փաստացի իշխանավորը չէ, այդուհանդերձ մեծ իշխանություն կամ բացարձակ ազդեցություն է ունենում փաստացի իշխանավորի վրա, ինչը շատ հաճախ է պատահում միապետություններում։ Նման դե ֆակտո պետական կառավարիչների օրինակներ են Չինաստանի Ցի Հսի այրի կայսրուհին (իր որդի Թոնգժի և զարմիկ Գուանգսյու կայսրերի համար), իշխան Ալեքսանդր Մենշիկովը (իր նախկին սիրուհի Ռուսաստանի կայսրուհի Եկատերինա I-ի համար), Ֆրանսիայի Կարդինալ Ռիշելյեն (Ֆրանսիայի արքա Լուի XIII-ի համար), և Նեապոլի ու Սիցիլիայի Թագուհի Մարիա Կարոլինա Ավստրիացին (իր ամուսնու՝ Երկու Սիցիլիաների Արքա Ֆերդինանդ I-ի համար).
Դե ֆակտո առաջնորդներ են եղել Չինաստանի ժողովրդական հանրապետության առաջնորդ Դեն Քսյաոպինը և Պանամայի Գեներալ Մանուել Նորիեգան։ Երկուսն էլ երկար տարիներ ունեցել են գրեթե բացարձակ իշխանություն իրենց ազգերի վրա, չնայած որ չեն ունեցել ո՛չ իրավական սահմանադրական պաշտոն, ո՛չ էլ իշխանության օրինական իրավասություն։
Պետական կառավարման համակարգում
Կառավարության Վեսթմինիստերյան համակարգով գործադիր իշխանությունը հաճախ բաժանված է լինում դե յուրե գործադիր իշխանություն ունեցող պետության ղեկավարի և դե ֆակտո գործադիր իշխանության ունեցող վարչապետի և կառավարության կաբինետների միջև, ովքեր գործադիր իշխանությունը իրականացնում են դե յուրե գործադիր իշխանության անունից։ Միացյալ Թագավորությունում սուվերեն միապետը հանդիսանում է դե յուրե գործադիր իշխանություն, նույնիսկ թեև գործադիր որոշումներն ընդունվում են ընտրովի Վարչապետի և նրա կաբինետների կողմից երկրի սուվերեն միապետի անունից, ահա թե ինչու են ասում «Նորին Մեծություն Թագուհու Կառավարությունը»։
Միջպետական միջազգային հարաբերություններում
Երկրի դե ֆակտո սահմանները որոշվում են այն տարածքով, որտեղ երկրի կառավարությունը փաստացիորեն կարող է իրականացնել իր երկրի օրենքները, և որը այդ պետությունը կարող է փաստացիորեն պաշտպանել այլ երկրների ոտնձգություններց, որոնք կարող են դե յուրե տարածքային պահանջներ ունենալ այդ տարածքի նկատմամբ։ Դե ֆակտո սահմանի օրինակներ են վերահսկման սահմանագիծը Քաշմիրում Հնդկաստանի և Պակիստանի միջև, ինչպես նաև Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության ներկայիս սահմանները Ադրբեջանի հանրապետության հետ։ Դե ֆակտո սահմաններ կարող են ծագել նաև այն տարածքներում, որտեղ դեռ երբեք պաշտոնական սահմանագծում չի եղել։ Նույն եզրը կիրառելի է նաև դաշնային պետությունների, կամ երկրի գավառների, կամ մարզերի միջև եղած սահմանների նկատմամբ։
Այլ գործածություն
Դե ֆակտո մենատիրությունը այնպիսի համակարգ է, որտեղ որևէ ապրանքի շատ մատակարարներ են թույլատրվում, բայց շուկան այնքան անվերապահորեն է գրավված մեկի կողմից, որ մյուսների լինել կամ չլինելը գրեթե նշանակություն չունի։ (Նույնը վերաբերում է նաև մենատիրությանը իմաստով մոտ այլ եզրերին, ինչպես օրինակ «օլիգոպոլիա» և «մոնոպսոնիա»)։
Ընտանեկան հարաբերությունների իրավաբանական ձևակերպման մեջ ամուսնությունից դուրս համատեղ կեցության զուգընկերոջը որոշ յուրիսդիկցիաներում անվանում են դե ֆակտո ամուսին կամ կին ։ Ավստրալիայում և Նոր Զելանդիայում, դե ֆակտո եզրը դարձել է ընտանեկան զուգընկերոջ համար կիրառվող իրավական եզր։ Ըստ Ավստրալիայի օրենքի դա միասին ապրող զույգի իրավաբանորեն ճանաչվող հարաբերություն հատկանշող եզր է։ Տես՝ քաղաքացիական ամուսնություն։
Կրոմստրեյեն
Կրոմստրեյեն (Cromstrijen ), համայնք Նիդերլանդների Հարավային Հոլանդիա մարզում։ Տարածքը 54,37 կմ² է, բնակչությունը՝ 12.748 (2011 թ.)։ Մեկ շնչի տարեկան միջին եկամուտը 14.300 եվրո է։
Ավանգարդ (քաղաքատիպ ավան, Ուկրաինա)
Ավանգարդ (Авангард), քաղաքատիպ ավան Ուկրաինայի Օդեսայի մարզի Օվիդոպոլի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1995 թվականին։
Կրոմստրեյեն
Կատեգորիա:Հարավային Հոլանդիայի համայնքներ Կատեգորիա:1984 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Ավանգարդ (քաղաքատիպ ավան, Ուկրաինա)
2011 թվականի տվյալներով Ավանգարդ քաղաքատիպ ավանում բնակվում էր 2 984 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 7,5 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 315,6 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի քաղաքատիպ ավաններ Կատեգորիա:1995 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կուդու
Կուդու (Coudoux), համայնք Ֆրանսիայի Պրովանս Ալպեր Լազուր ափ մարզի Բուշ դյու Ռոն գավառում ։
Բնակչությունը 2008 թվականի դրությամբ կազմում է 3392 մարդ, բնակչության խտությունը` 268.14 մարդ/կմ²։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 12.65 կմ² տարածք։
Աշխարհագրություն
Գտնվում է Փարիզ քաղաքից 630 կմ հարավ, Մարսել քաղաքից` 31 կմ հյուսիս։
Բնակչություն
Բնակչության քանակը ըստ տարիների
Աղբյուրներ` Ֆրանսիայի սոցիոլոգիական գիտությունների բարձրագույն դպրոցի տվյալներ
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ֆրանսիայի համայնքներ
Ներկարար (լեռ)
Ներկարար, Դարդիյոլ, լեռնագագաթ Հայաստանի Լոռու մարզում, Փամբակի լեռների հյուսիսային ճյուղավորություններում, Ծաղկաբեր գյուղից 3 կմ արևմուտք։ Բարձրությունը 2312 մ է ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Լեռնագագաթներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Հայաստանի լեռնագագաթներ Կատեգորիա:Լոռու մարզի լեռներ
Բելառուսի քաղաքների ցանկ
Բելառուսի Հանրապետության 1998 թվականի մայիսի 5-ի № 154-З «Բելառուսի Հանրապետության վարչատարածքային բաժանման ու վարչատարածքային կառուցվածքի վերաբերյալ հարցերի որոշման կարգի մասին» օրենքի 8-րդ հոդվածի համաձայն՝ քաղաքները բաժանվում են հետևյալ ենթակատեգորիաների. 1991 թվականի հունվարի 1-ին Բելառուսի Հանրապետությունում հաշվվում էր 101 քաղաք, որոնցից մեկը հանրապետական ենթակայության քաղաք է (Մինսկ), 36-ը՝ մարզային, մնացածը՝ շրջանային ենթակայության։ Սակայն 1995 թվականին ավելի արդյունավետ կառավարման իրականացման նպատակով միավորվեցին մի շարք քաղաքներ։ Միևնույն ժամանակ 12 բնակավայրեր ստացան քաղաքի կարգավիճակ ։
2013 թվականի հունվարի 1-ին քաղաքի կարգավիճակ ունեին 113 բնակավայրեր, որոնցից 13-ը հանրապետական ու մարզային ենթակայության քաղաքներ են, 100-ը՝ շրջանային։
2013 թվականի հունվարի 14-ին Օրշան ու Պոլոցկը զրկվել են մարզային ենթակայության քաղաքի կարգավիճակից ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Քաղաքների ցանկեր ըստ երկրի Կատեգորիա:Ցանկեր:Բելառուս
Զոլոտորեչենսկ
Զոլոտորեչենսկ (Золотореченск), քաղաքատիպ ավան Ռուսաստանի, Անդրբայկալյան երկրամասի Օլովյանինսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2010 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 1583 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքատիպ ավաններ Կատեգորիա:Ռուսաստանի Անդրբայկալյան երկրամասի Օլովյանինսկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:1986 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կաուկ (համայնք)
Կաուկ (Cuijk ), համայնք Նիդերլանդների Հյուսիսային Բրաբանտ մարզում։ Տարածքը 52,5 կմ² է, բնակչությունը՝ 24.621 (2011)։ Մեկ շնչի տարեկան միջին եկամուտը 12.500 եվրո է։
Կատեգորիա:Հյուսիսային Բրաբանտի համայնքներ
Օբլոգի (գյուղ, Սումիի շրջան)
Օբլոգի (Облоги), գյուղ Ուկրաինայի Սումիի մարզի Սումիի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Օբլոգի գյուղում բնակվում էր 33 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Սումիի մարզի Սումիի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Մոլչանի (գյուղ, Կրասիլովի շրջան)
Մոլչանի (Мовчани), գյուղ Ուկրաինայի Խմելնիցկիի մարզի Կրասիլովի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Մոլչանի գյուղում բնակվում էր 294 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,801 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 367,04 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Խմելնիցկիի մարզի Կրասիլովի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Կիիտիրո Ֆուրուկավա
Կիիտիրո Ֆուրուկավա, ճապոնացի աստղագետ, գիսաստղերի և աստերոիդների հայտնաբերող, աշխատել է Կիսոյի աստղադիտարանում։ 1976-ից 1986 թվականները հայտնաբերել է 92 աստերոիդ այլ ճապոնացի աստղագետ Հիրոկի Կոսայյի հետ համատեղ ։
Որպես գիտության մեջ նրա ներդրման ճանաչում, Կիիտիրո Ֆուրուկավայի անունով է կոչվել 3425 համարի աստերոիդը ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ճապոնացի աստղագետներ Կատեգորիա:Աստերոիդ հայտնաբերողներ
Աստերոիդների ցանկ (175801-175900)
|}
Աստերոիդների ցանկ (175701-175800) * Աստերոիդների ցանկ * Աստերոիդների ցանկ (175901-176000)
Դիաբազ
Կատեգորիա:Հրաբխային ապարներ
Արտավազդ Փաշայան
Արտավազդ Բարդուղիմեոսի (Բագրատի) Փաշայան (Արթուր Փաշայան, ), հայ խորհրդային դերասան։ ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (1956)։ ԽՄԿԿ անդամ 1940 թվականից։
Կենսագրություն
1928-1930-թվականներին սովորել է Թիֆլիսի «Հայարտան» դրամատիկական ստուդիայում, աշակերտել Ա․ Բուրջալյանին, Ս․ Քափանակյանին։ Ավարտելուց հետո աշխատել է Թիֆլիսի Հայ դրամայի, 1931 թվականին՝ Ղարաքիլիսայի (այժմ՝ Կիրովական), 1932 թվականին՝ Երևանի Գորկու անվան բանվորական, 1933 թվականին՝ կրկին Թիֆլիսի Հայ դրամայի, 1934 թվականից՝ Լենինականի Մռավյանի անվան թատրոններում։ Մարմնավորել է ավելի քան 150 կերպար՝ հայկական, ռուսական, եվրոպական ժամանակակից և դասական դրամատուրգիայից։ Լավագույններից են՝ Դողուն (Լավրենյովի «Բեկում»), Ձերժինսկի (Կապլերի և Զլատոգորովայի «Լենին»), Վասկա Պեպել (Գորկու «Հատակում»), Պարատով (Ա․ Օստրովսկու «Անօժիտը»), Ֆաբրիցիո (Գոլդոնիի «Հյուրանոցի տիրուհին»), Արթուր (Վոյնիչի «Բոռը»), Դոմենիկո (Դե Ֆիլիպոյի «Ֆիլումենա Մարտուրանո»), Գոշ (Միքայելյանի «Գոշ»), Պահլավունի (Դեմիրճյանի «Երկիր հայրենի»), Օսեփ (Սունդուկյանի ««Քանդած օշախ»)։ Փաշայանը եղել է ռեալիստական ուղղության, ռոմանտիկ–հերոսական ոճի դերասան։ Նկարահանվել է կինոյում։
Պարգևներ
Պարգևատրվել է «Պատվո նշան» շքանշանով։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հայ դերասաններ Կատեգորիա:ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստներ Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Չենաբ գետ
Չենաբ գետ (असिक्नी or चंद्रभागा, चिनाब , ਚਨਾਬ , Ուրդու՝ چناب čanāb), խոշոր գետ, որը հոսում է Հնդկաստանով և Պակիստանով, և համարվում է Փենջաբ շրջանի 5 խոշոր գետերից մեկը։ Այն սկիզբ է առնում Հնդկաստանի Հիմաչալ-Պրադեշ նահանգի Լահուլ և Սպիտի շրջանի վերին Հիմալայներից, Ջամմու և Քաշմիրի Ջամմու շրջանի միջով՝ նախքան Ուչ Շարիֆ քաղաքի մերձակայքում Ինդոս գետը թափվելը, հոսում դեպի Պակիստան՝ Փենջաբ դաշտեր։ Ինդոսի ջրերի պայմանագրի համաձայն Չենաբի ջրերը հատկացվել են Պակիստանին  ։
Գետն առաջանում է Տանդիում երկու՝ Չանդրա և Բհագա գետերի միախառնման ժամանակ, Քեյլոնգից 8 կմ հարավ-արևմուտք, Հնդկաստանի Հիմաչալ-Պրադեշ նահանգի Լահաուլ և Սպիտի շրջանում։ Բհագա գետը սկիզբ է առնում Սուրիա հեքիաթային լճից, որը գտնվում է Հիմաչալ-Պրադեշ նահանգի Բարա-Լաչա-լա լեռնանցքից մի քանի կիլոմետր դեպի արևմուտք։ Չանդրա գետը սկիզբ է առնում նույն լեռնանցքից դեպի արևելք գտնվող սառցադաշտերից (Չանդրա Թաալից՝ (Լուսնի լիճ) ոչ հեռու ։ Այս լեռնանցքը նաև ջրբաժանի դեր է կատարում նշված երկու գետերի միջև ։ Նախքան միախառնվելը Չանդրա գետն անցնում է 115 կմ (71 մղոն)։ Մինչ կմիանա Տանդիի հետ, Բհագա գետն անցնում է նեղ կիրճերով 60 կմ (37 մղոն) ։
Անվանում
Ռիգվեդա կրոնական գրքում Չենաբ գետը կոչվել է Ասիկնի (असिक्नी)(VIII.20.25, X.75.5): Թարգմանաբար անվանումը նշանակում է մուգ գույն ունեցող ջուր ։ Կրիշնա տերմինը հանդիպում է նաև Աթխարվավեդայում։ Ասկիկնի ավելի ուշ ձևը Իսկամատին էր (इस्कामति) հուներեն ձևը հին հունարեն Ակեսինես (Ἀκεσίνης), լատինականացված ձևը՝  Acesines :
Պերվոմայսկ (գյուղ, Նուրիմանովսկի շրջան)
Պերվոմայսկ (Первомайск, Первомайск), գյուղ Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Նուրիմանովսկի շրջանի կազմում։
Ինտերնետ արխիվ
Ինտերնետ արխիվ, շահույթ չհետապնդող կազմակերպություն, որը ստեղծվել է 1996 թվականին Սան Ֆրանցիսկոյում Բրյուստեր Քեյի կողմից։ Արխիվը հավաքում է կայքերի պատճենները, գրաֆիկական նյութերը, վիդեո և աուդիոգրությունները և ծրագրային ապահովումները։ Արխիվը ապահովում է նյութերի երկարաժամկետ և անվճար հասանելիություն տվյլաների բազաին լայն հանրության համար։ Արխիվը պահպանում է մշակութա-պատմական գանձերը ինտերնետ տեխնոլոգիաների գալիք դարաշրջանների համար, ինչպես նաև ստեղծում և պահպանում է էլեկտրոնային գրադարանը։ 2012 թվականի հոկտեմբերի հաշվարկով Արխիվի ծավալը կազմում էր՝ 10 պետաբայթ, 2016 թվականի հոկտեմբերին՝ 15 պետաբայթ , 2019 թվականի մարտին՝ 45 պետաբայթ ։ 2016 թվականի օգոստոսի տվյալներով Արխիվում պահպանվում է 502 մլրդ վեբ-էջերի պատճեներ։ Արխիվի սերվերը գտնվում է Սան Ֆրանցիսկոյում, հայլինները Ալեքսանդրինա գրադարանում և Ամստերդամում։ 2007 թվականին Արխիվը ունի օրինական գրադարանի կարգավիճակ ։
Պատմություն
1996 թվականին Բրյուստեր Քեյի կողմից, նույն այն ժամանակ երբ նա ստեղծեց իր Alexa Internet ընկերությունը, որ զբաղված է կայքեր այցելությունների վիճակագրության հավաքմամբ։ Նույն թվի հոկտեմբերին կայքը սկսեց արխիվացնել և պահպանել վեբ-կայքերի պատճենները ։ Մինչև 2001 թվականի Wayback Machine վեբ-սերվերի ստեղծումը կայքում չկար ազատ հասանելիություն։ 1991 թվականի վերջից Արխիվը սկսեց լայնացնել իր մասշտաբները և ներկա պահին բացի վեբ-կայքերից պահվում է նաև վիդոներ, աուդիոձայնագրություններ, ծրագրեր և նկարներ։
Չենաբ գետ
Անվանում
Մահաբհարաթա հին հնդկական պոեմ-էպոսում գետի ընդհանուր անունը Չանդրաբհագա էր (चन्द्रभागा), քանի որ գետը կազմավորվում էր Չանդրա և Բհագա գետերի միախառնումից ։ Անվանումը հայտնի է եղել նաև հին հույներին, որոնք այն հելլենիզացրել են տարբեր ձևերով՝ Սանդրոֆագոս, Սանդաբագա և Կանտաբրա։
Պերվոմայսկ (գյուղ, Նուրիմանովսկի շրջան)
Բնակչությունը 2009 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 366 մարդ։
Ինտերնետ արխիվ
Wayback Machine
The Wayback Machine, Արխիվի վեբ-սերվեր։ Վեբ-էջերի բովանդակությունը ժամանակ առ ժամանակ ֆիքսվում է բոտի միջոցով կամ ամեն ինչ կատարվում է մեխանիկական՝ տրամադրվելով կայքի հասցեն ֆիքսման համար։ Դրա միջոցով կարելի է տեսնել թե ինչպիսի տեսք է ունեցել կայքը առաջ, նույնիսկ եթե այն արդեն գոյություն չունի։
Չենաբ գետ
Անվանում
Չանդրաբհագայի կրճատումը մինչև «Չենաբ» պարսկական ակնհայտ ազդեցությունն է կրում, որը հավանաբար տեղի է ունեցել վաղ միջնադարում, որի մասին վկայում է Ալ-Բիրունին ։
Պերվոմայսկ (գյուղ, Նուրիմանովսկի շրջան)
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Նուրիմանովսկի շրջանի բնակավայրեր
Ինտերնետ արխիվ
Օրինակություն
Սերվերում մեկ անգամ չէ, որ սկսել է դատական գործեր ըստ, որի հրապարակված նյութերը կարող են լինել անլեգալ։ Այդ, իսկ պատճառով կայքը ջնջում է տեղադրված նյութերը դրանց հեղինակների պահանջով։
Չենաբ գետ
Պատմություն
Գետը հնդիկներին հայտնի է եղեկ դեռ վեդայական շրջանից, երբ Ալեքսանդր Մակեդոնացին Ք.ա. 325 թվականին Ինդոս գետի ափին հիմնել է Ալեքսանդրիա Ինդոսի վրա քաղաքը (ներկայիս Պակիստանում՝ Ուչ Շարիֆ կամ Միտհանկոտ կամ Չաչարան), Ինդոս և Փենջաբ գետերի միախառնման վայրում (ներկայումս հայտնի է որպես Պանջնադ գետ)։
Հիդրոէլեկտրակայաններ
Գետը Հնդկաստանում ունի ջրաէներգետիկ մեծ ներուժ։
Ինտերնետ արխիվ
Օրինակություն
Արխիը որպես պայքարի միջոց կարող է ընտրել կայքերի հասանելիության արգելափակումը ։
Չենաբ գետ
Հիդրոէլեկտրակայաններ
Այս բոլորը 1960-ական թվականների Ինդոսի ջրային պայմանագրով նախատեսված «գետի հոսքի» նախագծեր են։ Ըստ պայմանագրի Չենաբ գետի ջրերը շահագործման համար հանձնվել է Պակիստանին։ Հնդկաստանն իր գետը կարող է օգտագործել կենցաղային և գյուղատնտեսական նպատակներով կամ «ոչ սպառողական» օգտագործման համար, ինչպիսին հիդրոէներգիան է։ Հնդկաստանն իրավունք ունի իր նախագծերում կուտակել մինչև 1,2 միլիոն acre feet (1,5 միլիարդ խորանարդ մետր) ջուր։ 2011 թվականի դրությամբ ավարտված երեք նախագծերն (Սալալ, Բագլիհար և Դուլ Հասթի) ընդհանուր առմամբ կազմել է 260 հազար acre feet (320 միլիոն խորանարդ մետր) պահեստային ծավալ ։
Ինտերնետ արխիվ
Open Library
Open Library, հանրային նախագիծ, որը պատճենում է աշխարհի բոլոր գրքերը, որին միացավ նաև Internet Archive 2005 թվականի հոկտեմբերին։ 2010 թվականին գրադարանում ազատ հասանելությամբ պահպանվում էր 1 մլն 165 հազար գիրք, մուտքագրված ա ավելի քան 22 մլն հրատարկություն։ 2008 թվականի տվյալներով Արխիվին պատկանում 13 թվայնացման կետրոններ մեծ գրադարաններում։ 2008 թվականի նոյեմբերի գնահատնանբ Արխիվի հավաքածուն կազմում էր 0,5 պետաբայթ, որը իր մեջ ներառում էր նկարներ և PDF-ը ֆորմատով փաստաթղթեր ։ Ժողովածուն օրեց օր աճում է քանի, որ օրական թվայնացվում է 1000 գիրք։
Չենաբ գետ
Հիդրոէլեկտրակայաններ
Պակիստանը Չենաբի վրա ունի չորս էլեկտրակայան․
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հնդկաստանի գետեր Կատեգորիա:Պակիստանի գետեր Կատեգորիա:Չենաբ գետ Կատեգորիա:Ինդոսի ավազանի գետեր Կատեգորիա:Հիմաչալ-Պրադեշի գետեր Կատեգորիա:Ասիայի միջազգային գետեր Կատեգորիա:Գետեր այբբենական կարգով Կատեգորիա:Սահմանային գետեր Կատեգորիա:Ջամմու և Քաշմիր Կատեգորիա:Պակիստանի աշխարհագրություն Կատեգորիա:Հնդկաստանի աշխարհագրություն
Ինտերնետ արխիվ
Open Library
Scan-on-demand, անվճար թվայանացում բոլոր ցանկացողների համար, հովանավորվում է Բոստոնյան հանրային ֆոնդի կողմից, և պատկանում է «Open Library» նախագծին։
Հավաքված ֆիլմերը, աուդոձայնագրությունները, տեքստերը և ծրագրային ապահովումը, տարածվում է Creative Commons լիցենզիայով։
Պարգևներ
2010 թվականի մարտի 23-ին Արխիվը հաղթող ճանաչվեց ամեն տարի անցացվող Free Software Awards մրցանակաբաշխության շրջանակներում, Project of Social Benefit նոմինացիայով ։
Ռուսաստանում
Սակայն 2016 թվականի ապրիլին որոշվեց հանել կայքի արգելափակումը, և այն հասանելի է Ռուսաստանում։
ԱՊՀ այլ երկրերում
Արխիվը արգելափակվել է Ղազախստանում 2015 թվականին ։
Իսկ արդեն 2017 թվականին հաղորդվեց, որ կայքը արգելփակվել է նաև Կիրգիզստանում ։
Հնդկաստանում
Հնդկաստանում 2017 թվականի դատական որոշման համաձայն կայքը մասամբ արգելփակվեց։ Madras High Court-ը հայտնեց, որ 2,6 հազ․ Ինտերնետ հասցեներ կարգելափակվեն քանի, որ դրանք գաղտնի կերպով տարածում էին մի շարք ֆիլմեր տեղի կինոընկերությունուններից ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արխիվներ Կատեգորիա:Արխիվներ ըստ տեսակի Կատեգորիա:Համացանց
Նորմա Կրուզ
Նորմա Կրուզ, մարդու իրավունքների գվատեմալացի ակտիվիստ, իրավապաշտպան, ով հայտնի է կանանց նկատմամբ բռնությունների վավերագրմամբ ։ 1996 թվականի հուլիսի 3-ից Նորմա Կրուզը ղեկավարում է Գվատեմալա քաղաքում հիմնադրված Fundación Sobrevivientes-ը (Վերապրածների հիմնադրամ) , որը «զգացմունքային, սոցիալական ու իրավական աջակցություն է ապահովում պաշտպանվածություն փնտրող հարյուրավոր զոհ-կանանց» ։ Ըստ ԱՄՆ պետդեպարտամենտի՝ «միայն 2007 թվականին հիմնադրամն օգնել է քրեական հետապնդում անցկացնել, գտնել ու դատապարտել կանանց սպանող 30 անհատների։ Հասարակական կազմակերպությունն ունի ապաստան զոհերի համար, որը նաև պայքարում է՝ պաշտպանելու այն մայրերին, որոնց նորածիններին գողացել են անօրինական և շահութաբեր միջազգային որդեգրումների մատակարարման շղթայի ներքո» ։
2009 թվականին Նորմա Կրուզը ԱՄՆ պետդեպարտամենտի կողմից արժանացել է «Կանանց միջազգային քաջության մրցանակի»՝ որպես Գվատեմալայում և ամենուր դրական փոփոխության ձգտող կանանց համար ոգեշնչման, խիզախության և հույսի խորհրդանիշ ։ Մրցանակը նրան հանձնել են ԱՄՆ պետքարտուղար Հիլարի Քլինթոնը և ԱՄՆ Առաջին տիկին Միշել Օբաման ։
2009 թվականի մայիսից Նորմա Կրուզը տեքստային հաղորդագրությունների և հեռախոսի միջոցով ենթարկվել է բռնաբարության և սպանության շարունակական սպառնալիքների, որոնք հասցեագրված են եղել նաև նրա ընտանիքին ։ Չնայած Գվատեմալայի կառավարությունը նրան տրամադրել է ոստիկանական պաշտպանություն, սպառնալիքները շարունակվել են, և Amnesty International-ը այն համարել է 2011 թվականի «առաջնահերթ գործ» ։ 2011 թվականի մայիսին Նորմա Կրուզի ղեկավարած կառույցը տուժել է «Մոլոտովի կոկտեյլից», բարեբախտաբար հարձակումից ոչ-ոք չի տուժել :
2011 թվականի գարնանը Բոստոնի Ամերիկյան ռեպերտուարի թատրոնը և System of a Downից Սերժ Թանգյանը «Պրոմեթևսը շղթայված» արտադրանքը նվիրել են Կրուզին և ևս 7 այլ ակտիվիստների ։
Մոնչինցի (գյուղ, Կրասիլովի շրջան)
Մոնչինցի (Мончинці), գյուղ Ուկրաինայի Խմելնիցկիի մարզի Կրասիլովի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Մոնչինցի գյուղում բնակվում էր 329 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 1369 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 240,32 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Խմելնիցկիի մարզի Կրասիլովի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Ավազաթումբ
Ավազաթումբ, դրական ռելիեֆի ձև, ավազի շարժական կուտակում՝ ստեղծված քամու միջոցով, թույլ ֆիքսված (կամ չֆիքսված) բուսականությանբ։
Լինելով չամրացած՝ ավազաթմբերը քամու ազդեցությամբ կարող են փոխել իրենց ձևը և տեղաշարժվել մի քանի սանտիմետրից մինչև հարյուրավոր մետրեր մեկ տարվա ընթացքում՝ լցնելով ճանապարհները, դաշտերը, արոտավայրերը, փոքր բնակավայրերը։ Այս երևույթի դեմ պայքարելու համար օգտագործում են ավազների ամրացումը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Դյուներ
Mitsubishi Estate
Mitsubishi Estate (ճապ.՝ 三菱地所株式会社, հայ.՝ Միցուբիշի Էստատե), ճապոնական ընկերություն։ Հիմնադրվել է 1937 թվականին։ Գլխավոր գրասենյակը գտնվում է Օտեմատի քաղաքում ։
Ֆոնդ
MEC -ը շրջանառվում է Տոկիոյի ֆոնդային բորսայում 8802 համարի ներքո։
Լոդե (Իտալիա)
Լոդե (իտալ Lode), Կոմունա Իտալիայում, գտնվում է Սարդինիա մարզի Նուորո գավառում։
Բնակչությունը 2164 մարդ, բնակչության խտությունը՝ 18 մարդ/կմ², զբաղեցրած տարածքը՝ 121 կմ²։
Փոստային ինդեքս՝ 8020, հեռախոսային կոդ՝ 0784։
Բնակչության հովանավոր սուրբ համարվում է Սուրբ Անտոնի Պադուանսկին։
Ժողովրդագրություն
'''Բնակչության թվաքանակի փոփոխությունները.
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր
Արտաշես Դ
Սասանյան թագավոր Վռամ Ե, երկյուղելով հայ նախարարներից, վարել է զուսպ, հանդուրժող քաղաքականություն և նախարարների խնդրանքով պարսկական գերիշխանության ներքո գտնվող Մեծ Հայքում թագավոր նշանակել Արտաշես Դ-ին։ Սակայն Վռամ Ե կամեցել է վերացնել Հայոց թագավորությունը, Մեծ Հայքը կցել Պարսկաստանին, ամրապնդել տերության սահմանները՝ ընդդեմ Բյուզանդիայի։
Ըստ հայ մատենագիրների, Արտաշես Դ լինելով «անփորձ ու զեխ կյանքի հակված պատանի», հարուցել է նախարարների դժգոհությունը։ Նրանք Վռամից պահանջել են գահազրկել Արտաշեսին։ Վռամը Տիզբոնում դատական ատյանի է կանչել Հայոց թագավորին և կաթողիկոսին։ Արտաշեսը թեև հերքել է իր դեմ հարուցած ամբաստանությունները, բայց գահազրկվել է։ Հայաստանում վերացավ Արշակունյաց թագավորությունը։ Հայաստանը դարձել է մարզպանություն, և բռնագրավվել են Արշակունյաց արքունի գանձերը։
Կատեգորիա:Արշակունիներ Կատեգորիա:Արշակունիների թագավորության արքաներ
Ալեն
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
(4577) Չիկագո
(4577) Չիկագո (Chikako), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1988 թվականի նոյեմբերի 30-ին Յոշիո Կուշիդայի և Մասարու Ինոուեի կողմից Յացուգատակեյում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,620958 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 1,8569 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,385 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1549,85 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,232281 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 9,39° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1988 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Յոշիո Կուշիդայի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Մասարու Ինոուեի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Զոլոտուխա (գյուղ, Ախտուբինսկի շրջան)
Զոլոտուխա (Золотуха), գյուղ Ռուսաստանի, Աստրախանի մարզի Ախտուբինսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2010 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 1462 մարդ։
Մարգարիտա դե Վալուա
Մարգարիտ դը Վալուա (Marguerite de Valois, ), հայտնի է նաև, որպես «Մարգո թագուհի», Ֆրանսիայի թագուհի։
Կենսագրություն
Մարգարիտ դը Վալուան Հենրի II թագավորի կրտսեր՝ երրորդ դուստրն էր և ընտանիքի յոթերորդ երեխան։
Ֆրանսիայի գահը Մարգարիտը ժառանգել է իր եղբայրների՝ Ֆրանցիսկ II-ի, Շառլ IX-ի և Հենրի III-ի կառավարելուց հետո՝ 1589 թվականին։
Վաղ տարիքից Մարգարիտ դը Վալուան աչքի է ընկել առանձնահատուկ հմայքով, անկախ մտածողությամբ և սուր մտքով։ Վերածննդի դարաշրջանի ոգով Մարգարիտը լավ կրթություն է ստացել։
Բացի ֆրանսերենից, գերազանցապես տիրապետել է նաև լատիներեն, հունարեն, իտալերեն և իսպաներեն լեզուներին։ Սովորել է փիլիսոփայություն և գրականություն, ինչպես նաև եղել է լավ գրող։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի թագուհիներ Կատեգորիա:Թոքաբորբից մահացածներ Կատեգորիա:Ֆրանսիայի կին քաղաքական գործիչներ
Արտաշես Ա
Արտաշես Ա Բարեպաշտ (մ.թ.ա. 189 – մ.թ.ա. 160), Հայոց թագավոր մ.թ.ա. 189 թվականից։ Զարեհի որդին, Երվանդունի տոհմից։ Արտաշես Ա սելևկյան բանակում նախապես եղել է բարձրաստիճան զինվորական։ Սելևկյան թագավոր Անտիոքոս III Մեծը, Երվանդունիներից նվաճելով Հայաստանի զգալի մասը, մ.թ.ա. շուրջ 189 թվականին նրա կառավարիչ է կարգել Արտաշես Ա–ին։ Մագնեսիայի ճակատամարտում Հռոմից Անտիոքոս III–ի կրած պարտությունից հետո, Արտաշես Ա անկախ է հռչակել Հայաստանը և հիմնել նոր արքայատոհմ, որն իր հիմնադրի անունով պատմագրության մեջ կոչվում է Արտաշեսյան։ Արտաշես Ա–ի թագավորությունն սկզբում սահմանափակված է եղել Մեծ Հայքի կենտրոնական մարզերով։ Կարճ ժամանակաշրջանում նա վերամիավորել է Երվանդունիների պետությունից մ.թ.ա. III դ. վերջին կամ մ.թ.ա. II դ. սկզբին անջատված ծայրագավառները, ստեղծել միաձույլ պետություն, որի հզորությունն ու կենսունակությունը խարսխված է եղել միասնական էթնիկական հիմքի վրա։ Հույն աշխարհագրաագետ Ստրաբոնը մանրամասն տեղեկություններ է հաղորդում Արտաշեսի այդ միավորիչ գործունեության մասին։ Իր թագավորության սկզբում Արտաշես Ա արշավում է դեպի արևելք և հասնում Կասպից ծովի ափերը, որի շնորհիվ Մեծ Հայքին են միացվում Փայտակարանը և Կասպից երկիրը։ Միացյալ հայկական պետությունից դուրս են մնացել Փոքր Հայքը, Կոմմագենեն և Ծոփքը։ Արտաշես Ա վարել է Մերձավոր Արևելքում գերիշխող Սելևկյան պետությունը թուլացնելու քաղաքականություն, հմտորեն օգտագործել ինչպես հարևան երկրների, այնպես էլ Հռոմի հակասելևկյան դիրքավորումը։ Սակայն Արտաշես Ա չի դաշնակցել Հռոմի հետ, ավելին, ապաստան է տվել Հռոմի անհաշտ հակառակորդին՝ Կարթագենի զորավար Հաննիբալին։ Մ.թ.ա. 165 թվականին հարավում Արտաշես Ա բախվել է սելևկյան թագավոր Անտիոքոս IV Եպիփանեսի հետ, հաջողությամբ ետ մղել նրա հարձակումը և պաշտպանել երկրի անկախությունը։ Նա կատարել է հողային բարենորոգումներ՝ նպատակ ունենալով կարգավորել հողի մասնավոր սեփականության զարգացման ընթացքը, մեղմել հողատերերի և գյուղական համայնքների միջև ստեղծված հակասությունները։ Պահպանվել են գյուղերի և ագարակների հողաբաժան սահմանաքարերից մի քանիսը, որոնք ունեն Արտաշես Ա անունով արամեերեն արձանագրություններ։ Արտաշես Ա երկիրը վարչականորեն բաժանել է 120 ստրատեգիաների, որոնք կառավարել են ստրատեգոսները։ Արտաշես Ա մեծացրել և կանոնավորել է բանակը, այն բաժանել չորս կողմնապահ զորավարությունների, կազմավորել արքունի գործակալությունները։ Խրախուսել է քաղաքաշինությունը, գիտության և արվեստի զարգացումը։ Նրա ժամանակ կառուցվել է Արտաշատ մայրաքաղաքը։ Վախճանվել է ծեր հասակում։ Գահը ժառանգել է ավագ որդին՝ Արտավազդ Ա։ Արտաշեսի ջանքերով Հայաստանը դարձավ ընդարձակ և ուժեղ պետություն, որը, բնականաբար, կարիք էր զգում նաև ներքին լայն բարեփոխումների։ Արտաշեսի վերափոխիչ գործունեության մեջ կարևոր տեղ է գրավում Արտաշատ մայրաքաղաքի հիմնադրումը։ Արևելքում տարածված սովորույթ էր, որ նոր արքայատոհմի հիմնադիրը, գահ բարձրանալով, նոր մայրաքաղաք էր կառուցում։ Արտաշատը կառուցում է մոտ Ք.ա. 185 թվականին Արարատյան դաշտում՝ Երասխ և Մեծամոր գետերի ջրկիցում։ Քաղաքի անառիկ դիրքը նկատի ունենալով՝ հունահռոմեական պատմիչներն այն անվանել են «Հայկական Կարթագեն»։ Արտաշեսը կառուցել է նաև այլ քաղաքներ Զարեհավան, Զարիշատ և այլն։ Վերջիններս անվանվել են ի պատիվ Արտաշեսի հոր՝ Զարեհի։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արտաշեսյանների թագավորության արքաներ
Կուլեմբորխ
Կուլեմբորխ (Culemborg ), համայնք Նիդերլանդների Խելդերլանդ մարզում։ Տարածքը 29,58 կմ² է, բնակչությունը՝ 27.600 (2011 թ.)։ Մեկ շնչի տարեկան միջին եկամուտը 13.400 եվրո է։
Կատեգորիա:Խելդերլանդի համայնքներ
Սանժեյկա
Սանժեյկա (Санжійка), գյուղ Ուկրաինայի Օդեսայի մարզի Օվիդոպոլի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1792 թվականին։
Չճշտված տվյալներով Սանժեյկա գյուղում բնակվում էր 791 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 2262 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 349,69 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1792 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Դիմիտրիե Կանտեմիր
Դիմիտրիե Կոնստանտինի Կանտեմիր  (Dimitrie Cantemir, ), մոլդովացի պատմաբան, արևելագետ, փիլիսոփա, երաժշտագետ, պետական-քաղաքական գործիչ։
Կենսագրություն
Մոլդովայի իշխան Կոնստանտին Կանտեմիրի որդին։ Սովորել է Կոստանդնուպոլսի հունա-լատինական ակադեմիայում, տիրապետել բազմաթիվ լեզուների։
Եղել է (1693 թվական, 1710-1711 թվականներ) Մոլդովայի իշխան, փորձել վերականգնել երկրի անկախությունը՝ հենվելով ռուսական ցար Պետրոս Մեծի հետ կնքած (մարտի 4, 1711 թ.) հակաթուրքական դաշինքի վրա։ Պրուտյան անհաջող արշավանքից հետո անցել է (1711 թ.) Ռուսաստան, ստացել ռուս իշխանի տիտղոս, կալվածքներ և նշանակվել ցարի խորհրդական։
Պարսկական արշավանքի (1722-1723 թթ․) ժամանակ ղեկավարել է արշավային գրասենյակները, եղել Կովկասում ու Հայաստանում։
Աշխատություններ
Կոստանդնուպոլսում եղած տարիներին ուսումնասիրել է թուրքական երաժշտությունը և գրել «Գիրք երաժշտագիտության» (1-ին հրատարակչություն ռումիներեն, 1973 թ․) երկը, որը նշանակալի ազդեցություն է թողել թուրքական երաժշտագիտության զարգացման վրա։ Հորինել է նաև երգեր, ստեղծել խազագրության նոր մեթոդ, որը հայտնի է «Կանտեմիր օղլու» անունով։
Կանտեմիրի շատ երգեր հետագայում գրի են առնվել պոլսահայ նշանավոր երաժշտագետ Պապա Համբարձումի ստեղծած նոտաներով և փրկվել կորստից։ Ուշագրավ են խոհա-փիլիսոփայական և կրոնական բնույթի «Հիերոգլիֆական պատմություն» (1-ին հրատարակչություն, ռումիներեն, 1883 թվական), «Ղուրան կամ Գիրք իսլամի համակարգի մասին» (1-ին հրատարակչություն ռումիներեն, 1722 թվական) աշխատությունները, որոնցում Կանտեմիրը, թեև իդեալիստական դիրքերից, սակայն որպես հումանիստական լավատեսությամբ է դիտում մարդկության ապագան, գտնում, որ մարդը չպետք է մնա գերի, այլ պետք է տիրի բնությանը, աշխարհին, նկատում է աշխատավորների և կեղեքողների միջև եղած հակամարտությունները և ճիշտ համարում ճնշվածների ընդվզումները։