cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Հրեական բոլշևիզմ
Լեհաստանում
Հրեական դավադրության՝ լեհական պետությանն սպառնալու վերաբերյալ տեսության մասին առաջին անգամ խոսել է լեհ պատմաբան և հասարակական գործիչ Յուլիան Ուրսին-Նեմցևիչն իր «Rok 3333 czyli sen niesłychany» բրոշյուրում, որը գրվել է 1817 թվականին և հրատարակվել հեղինակի մահվանից հետո՝ 1858 թվականին ։
19-րդ դարի վերջին լեհ ազգային գործիչ Ռոման Դմովսկին, կոչ անելով վտարել հրեաներին, նրանց բնութագրել է որպես Լեհաստանի դեմ ուղղված թշնամական դավադրության գործակալներ ։ Պատմաբան Էնթոնի Պոլոնսկին կարծում է, որ «մինչև Առաջին համաշխարհային պատերազմն ընկած ժամանակաշրջանում լեհ նացիոնալ-դեմոկրատները, փորձելով բացատրել Լեհաստանի դժվարին սոցիալ-քաղաքական դրությունը, երկրում տարածել են նոր ու վտանգավոր գաղափարախոսական ֆանատիզմ, որը լեհական հասարակությունը բաժանել է ընկերների ու թշնամիների և մշտապես հանգել հրեա-մասոնության և հրեա-կոմունիզմի դավադրական գաղափարներին» ։
Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո «ջհուդակոմունա» տերմինն օգտագործվել է լեհական աջ կուսակցությունների կողմից ձախ քաղաքական շարժումների վերաբերյալ։ Դառնալով հակասեմական տերմին՝ այն լայնորեն տարածվել է լեհ բնակչության շրջանում, և հետագայում լեհական պրոպագանդայի կողմից վերագրվել է բոլշևիստական Ռուսաստանին ու Կարմիր բանակին Խորհրդա-լեհական պատերազմի ժամանակ։ Այդ ժամանակից «ջհուդակոմունա» տերմինը դարձել է քաղաքական պրոպագանդայի տարր, որը պնդել է, թե կոմունիստական գաղափարները միջոց են ապագայում հրեաների կողմից Լեհաստանի գրավման համար, որի նպատակը կլիներ Հուդապոլոնիայի ձևավորումը ։
1939 թվականից հետո, երբ Խորհրդային Միության զորքերը մտել են Արևմտյան Բելառուսիա և Արևմտյան Ուկրաինա, տեղի բնակչությունը (որի շարքերում կային ոչ քիչ հրեաներ) Արևմտյան Կրեսիում դիմադրել է Կարմիր բանակին։ Արևմտյան Կրեսիում խորհրդային իշխանությունը սկսել է կատարել ապալեհականացում. փակվել են լեհական դպրոցները, լեհ գաղութարարներն իրենց ընտանիքների հետ ուղարկվել են ԽՍՀՄ արևելյան տարածքներ։ Կարմիր դրոշները թափահարող և խորհրդային իշխանությանը՝ որպես ազատարարի ողջունող և նրանց հետ համագործակցող հրեաների, ուկրաինացիների ու բելառուսների կերպարը դարձել է խորհրդանշական լեհական պատմական հիշողության մեջ ։ Դա լեհերի մոտ ամրապնդել է հրեաների ու կոմունիստների միության մասին լեգենդը, որը շարունակել է գոյություն ունենալ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին։ Այդ ժամանակ Լեհաստանում ձևավորվել է պարադոսք. կարելի էր միաժամանակ լինել հակասեմական և մասնակցել հրեաների փրկությանը ։ Այդ փարադոքսն իր հայտնի կոչում արտահայտել է լեհ գրող Զոֆյա Կոսակ-Շչուցկայան, որ եղել է Հրեաների օգնության խորհրդի ստեղծողներից մեկն ու պատերազմից հետո ճանաչվել «աշխարհի արդարակյաց»։
Աշխարհից պատով առանձնացված Վարշավայի գետտոյում մի քանի հարյուր հազարավոր մահապարտներ սպասում են մահվան։ Նրանք չունեն փրկության հույս։ Նրանց ոչ ոք օգնության չի գալիս։ Սպանված հրեաների թիվն անցել է միլիոնից, և այդ թիվը մեծանում է ամեն օրվա հետ։ Զոհվում են բոլորը։ Հարուստներն ու աղքատները, ծերերը, կանայք, տղամարդիկ, երիտասարդությունը, կրծքի երեխաները... Նրանք մեղավոր են միայն նրանում, որ ծնվել են հրեա, որոնք Հիտլերի կողմից դատապարտվել են մահվան։ Աշխարհը նայում է այդ չարագործություններին, ամենասարսափելին նրանցից, որ իմացել է պատմությունն, ու լռում... Այլևս անհնար է դիմանալ։ Նա, ով լռում է այդ սպանությունների փաստի առաջ, ինքն է դառնում մարդասպանների հանցակից։ Ով չի դատապարտում, նա թույլատրում է։ Այդ պատճաառով բարձրացնենք մեր ձայնը, լեհ կաթոլիկներ։ Մեր զգացմունքները հրեաների նկատմամբ չեն փոխվի։ Մենք առաջվա պես նրանց համարում ենք Լեհաստանի քաղաքական, տնտեսական ու գաղափարական թշնամիներ։ Ավելին, մենք մեզ հաշիվ ենք տալիս այն մասին, որ նրանք մեզ ավելի շատ են ատում, քան գերմանացիներին՝ մեզ վրա բարդելով իրենց դժբախտության մեղքը։ Ինչու, ինչ հիմունքով. դա մնում է հրեական հոգու գաղտնիքը, դա հաստատվում է մշտական փաստերով։ Այդ զգացմունքների գիտակցումն ազատում է մեզ հանցագործությունը դատապարտելու պարտականությունից... Միջազգային հրեական միության համառ մռության, գերմանական պրոպագանդայի փսխունքի մեջ, որը ձգտում է հրեաների կոտորածի մեղքը գցել լիտվացիների ու լեհերի վրա, մենք զգում ենք մեզ համար թշնամական քայլ ։
Հետպատերազմյան Լեհաստանում կառավարությունում որոշ տեղերն զբաղեցրել են հրեաները։ Հիլարի Մինցը եղել է Լեհաստանի վարչապետ 1952 թվականից։ Նրա կինը՝ Յուլյան, գլխավորել է Լեհաստանի տպագրության գործակալությունը։ Յակուբ Բերմանը եղել է Լեհաստանի միազյալ բանվորական կուսակցության քաղբյուրոյի անդամ, ԼԺՀ անվտանգության ծառայության (Ներքին գործերի ժողովրդական կոմիսարիատի լեհական անալոգը), պրոպագանդայի ու գաղափարախոսության պատասխանատուն։ Այդ ժամանակ լեհերի հասարակական գիտակցության մեջ ամրապնդվել է այն կարծիքը, որ հրեական բոլշևիզմը՝ ջհուդակոմունան, գրավել է իշխանությունը Լեհաստանում ։
1968 թվականին, երբ իշխանության գլուխ է անցել հակասեմական արշավի կազմակերպիչ Մեչիսլավ Մոչարը, «ջհուդակոմունա» տերմինն սկսել է օգտագործվել լեհական պրոպագանդայում, որը հրեաներին մեղադրել է որպես ներկայացուցիչը այն բոլոր վատի, որ եղել է կոմունիզմում ։
Ներկայում «ջհուդակոմունա» տերմինն օգտագործվում է լեհ աջակողմյան ուժերի և նացիոնալիստների կողմից որպես տերմին՝ անվանելու համար այն ամբողջ վատը, որ եղել է նախկին կոմունիստական Լեհաստանում և ուղղված է գլոբալացման ու եվրոպական ինտեգրացման դեմ ։
Նացիստական պրոպագանդայում
Թեև նացիստական պրոպագանդան սկզբում մեղադրել է ինչպես հրեաներին, այնպես էլ բոլշևիկներին, այդ երկու կերպարների սերտաճումը «հուդաբոլշևիզմի» միասնական հայեցակարգում տեղի է ունեցել աստիճանաբար։ Վերջնականորեն հայեցակարգը ձևակերպվել և շարադրվել է Յոզեֆ Գեբելսի «Բոլշևիզմը տեսականում և գործնականում» ելույթում Նացիոնալ-սոցիալիստական ​​գերմանական բանվորական կուսակցության համագումարում՝ 1936 թվականի սեպտեմբերին։
Նացիստական պրոպագանդիստական ֆիլմերում, ինչպիսին է՝ «Հանս Վեստմեր», կոմունիստական առաջնորդների կերպարները հաճախ ունեցել են հրեական գծեր։
Երրորդ ռայխի՝ Խորհրդային Միության դեմ պատերազմն սկսելու հետ նացիստներն ուղղակիորեն նույնացրել են հրեաներին ու «բոլշևիստական կոմիսարներին»։ Հայտնի են դարձել գերմանական պրոպագանդիստական «Խփիր ջհուդ-քաղղեկին, երեսը խնդրում է աղյուս» պլակատը և թռուցիկը ։ 1941 թվականի մարտի 3-ին Հիտլերը Գլխավոր շտաբի ղեկավար Այֆրեդ Յոդլին հայտարարել է «հրեա-բոլշևիստական մտավորականության» ոչնչացման անհրաժեշտության մասին։
Միևնույն ժամանակ, ըստ պատմաբան Առնո Ջ. Մայերի հաշվումների, 1941 թվականի դրությամբ հրեաները կազմել են Կարմիր բանակի քաղաշխատողների ընդամենը 8 %-ը, իսկ կարմիրբանակայինների ընդհանուր թվում՝ 4 %-ը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հակասեմականություն Կատեգորիա:Հակասեմականությունը Լեհաստանում Կատեգորիա:Դավադրության տեսություն Կատեգորիա:Հակակոմունիզմ Կատեգորիա:Նացիստական քարոզչություն Կատեգորիա:Հրեաները և հուդայականությունը ԽՍՀՄ-ում
Էլեոնոր Ռուզվելտ
1933 թվականի մարտից մինչև 1945 թվականի ապրիլը Էլեոնորը եղել է ԱՄՆ առաջին տիկինը, իր ամուսնու՝ Ֆրանկլին Դելանո Ռուզվելտի նախագահության տարիներին, որն աննախադեպ չորս անգամ վերընտրվել էր այդ պաշտոնում՝ դառնալով ԱՄՆ ամենաերկար կառավարած նախագահը, իսկ կնոջը դարձնելով ամենաերկար ժամկետով առաջին տիկինը ։ Էլեոնոր Ռուզվելտը եղել է ԱՄՆ պատվիրակը ՄԱԿ-ի Գլխավոր Ասամբլեայում 1945-1952 թվականներին ։ Նախագահ Հարի Թրումենը հետագայում նրան կոչելու էր «աշխարհի առաջին տիկին»՝ հարգանքի տուրք մատուցելով նրա ծավալած գործունեությանը՝ հանուն մարդու իրավունքների ։
Էլեոնորը ամերիկյան նշանավոր Ռուզվելտ և Լիվինգսթոն ընտանիքների անդամ էր և նախագահ Թեոդոր Ռուզվելտի եղբոր դուստրը ։ Նա դժբախտ մանկություն է ունեցել՝ վաղ տարիքում զրկվելով ծնողներից ու եղբորից։ 15 տարեկանում Էլեոնորը հաճախում է Լոնդոնի Ալենվուդ Ակադեմիան և խորապես ոգեշնչվում է իր տնօրինուհու՝ Մարի Սուվեստրի գաղափարներով։ ԱՄՆ վերադառնալով, 1905 թվականին նա ամուսնանում է իր հինգերորդ զարմիկ Ֆրանկլին Ռուզվելտի հետ։ Ռուզվելտների ամուսնությունը բարդ էր առաջին իսկ օրվանից՝ Ֆրանկլինի խստաբարո մոր՝ Սառայի պատճառով, իսկ երբ 1918 թվականին Էլեոնորը բացահայտում է ամուսնու սիրային կապը քարտուղարուհու՝ Լյուսի Մերկերի հետ, որոշում է զբաղվել հասարակական գործունեությամբ և այդպիսով յուրովի սփոփանք ու բավականություն գտնել։ 1921 թվականին, երբ Ֆրանկլինը հիվանդանում է պոլիոմիելիտով և զրկվում ոտքերի լրիվ շարժունակությունից, Էլեոնորը համոզում է նրան մնալ քաղաքականության մեջ և ամուսնու փոխարեն ելույթներով հանդես է գալիս նախընտրական արշավների ժամանակ։ 1928 թվականին, Ֆրանկլին Ռուզվելտի՝ Նյու Յորքի նահանգապետ ընտրվելուց հետո, ապա նաև նրա կառավարական և պետական գործունեության ողջ ընթացքում, Էլեոնորը պարբերաբար նրա անունից, կամ որպես առաջին տիկին, ելույթներ էր ունենում և մինչ ամուսինը նախագահում էր՝ Էլեոնորը մեծապես վերաձևում և վերակազմավորում էր «առաջին տիկնոջ» դերն ամերիկյան իրականության մեջ։ Թեպետ կյանքի վերջին տարիներին Էլեոնորը մեծ հարգանքի արժանացավ, նրա առաջին տարիները որպես առաջին տիկին լի էին հասարակության կողմից հակասական վերաբերմունքով, հատկապես ռասայական խտրականությունների վերաբերյալ նրա բացահայտ ելույթների պատճառով։ Նա առաջին նախագահի կինն էր, որ կանոնավորապես մամուլի ասուլիսներ էր տալիս, լրագրերում և ամսագրերում հրատարակում ծավալուն հոդվածներ, մասնակցում ամենշաբաթյա ռադիոծրագրին և ելույթ ունենում համագումարների ժամանակ։ Մի քանի դեպքեր եղան, երբ նա բացահայտ, հրապարակավ իր անհամաձայնությունն է արտահայտել ամուսնու քաղաքական դիրքորոշումների վերաբերյալ։ Գործազուրկ հանքագործների ընտանիքների համար Արևմտյան Վիրջինիայում նա Արթուրդեյլ անվամբ փորձարարական համայնք է հիմնել, որի զարգացման ծրագիրը, սակայն, հետագայում անհաջողության է մատնվել։
Նա կողմնակից էր աշխատատեղերում կանանց բազմակողմանի գործունեությանը, պայքարում էր աֆրոամերիկացիների, ասիացի ամերիկացիների և Երկրորդ համաշխարհայինի փախստականների իրավունքների համար։ Ամուսնու մահվանից հետո՝ 1945 թվականին, Էլեոնորը շարունակում է մնալ քաղաքականության մեջ ևս 17 տարի՝ մինչև իր մահը։ Նա ստիպում է Միացյալ Նահանգներին անդամակցել և աջակցել Միավորված Ազգերի Կազմակերպությանը և դառնում դրա առաջին պատվիրակը ԱՄՆ-ի կողմից։ Նա եղել է ՄԱԿ-ի մարդու իրավունքների հանձնաժողովի առաջին նախագահը և վերահսկել Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի մշակումը։ Հետագայում նա նախագահել է Ջոն Քենեդու վարչակազմի «Կանանց կարգավիճակի նախագահական հանձնաժողովը»։
Վաղ տարիներ
Աննա Էլեոնոր Ռուզվելտը ծնվել է 1884 թվականին Նյու Յորքի Մանհեթեն թաղամասում, Արևմտյան 37-րդ փողոց, 56 հասցեում, հասարակական բարձր դիրք ունեցող Աննա Ռեբեկա Հոլի և Էլիոթ Ռուզվելտի ընտանիքում ։ Վաղ տարիքից Աննա Էլեոնորը գերադասել է, որ իրեն կոչեն երկրորդ անվամբ՝ Էլեոնոր։ Նա նախագահ Թեոդոր Ռուզվելտի կրտսեր եղբոր դուստրն էր, իսկ մոր կողմից՝ թենիսի չեմպիոններ Վալենտին Հոլի և Էդուարդ Հոլի քրոջ դուստրն էր։ Մայրը Էլեոնորին քնքշորեն «տատիկ» էր կոչում, քանի որ նա փոքր տարիքում անգամ իրեն մեծահասակի նման լուրջ էր պահում ։ Աննա Հոլը, երիտասարդ տարիքում լինելով բացառիկ գեղեցկուհի և նրբաճաշակ կին, երբեմն ամաչում էր աղջկա պարզունակ և հասարակ արտաքինի համար ։
1892 թվականի դեկտեմբերի 7-ին դիֆթերիայից մահանում է Էլեոնորի մայրը, իսկ հաջորդ տարվա մայիսին, միևնույն հիվանդությունից մահանում է եղբայրը՝ Էլիոթ կրտսերը։ Էլեոնորի հայրը, որին հարբեցողության համար փակել էին առողջարանում, մահանում է 1894 թվականի օգոստոսի 14-ին՝ սպիտակ տենդի նոպայի մեջ առողջարանի պատուհանից նետվելու հետևանքով։ Վաղ տարիքում կորցնելով հարազատներին, Էլեոնորը մնացած ողջ կյանքում ընկճախտի հակվածություն է ունենում։ Նրա եղբայր Հոլը նույնպես հետագայում տառապել է հարբեցողությամբ։ Նախքան մահը, հայրը խնդրել էր Էլեոնորին եղբոր համար մոր դեր ստանձնել, խնդրանք, որ Էլեոնորը սրբությամբ կատարում է իր ամբողջ կյանքում։ 1907 թվականին, երբ եղբայրն ընդունվել է Գրոտոնի դպրոց, նա եղբոր հետ նամակագրական կապի մեջ է լինում և գրեթե ամեն օր նամակներ է գրում նրան՝ շարունակ տանջվելով խղճի խայթից, որ եղբայրը լիարժեք մանկություն չունեցավ։ Նա մեծ բավականություն է ստացել եղբոր դպրոցական և համալսարանական հաջողություններից և հպարտացել նրա ձեռքբերումներով, ներառյալ Հարվարդի ճարտարագիտության մագիստրոսի նրա դիպլոմը։
Կրթություն
Ծնողների մահից հետո Էլեոնորին դաստիարակել է նրա մորական տատիկը՝ Մերի Լիվինսգթոն Լադլոուն, որն ապրում էր Նյու Յորքի Տիվոլի ավանում։ Էլեոնորն անինքնավստահ և ինքնամփոփ երեխա է եղել և ինքն իրեն «անճոռնի ճուտիկ» է համարել ։ Այնուամենայնիվ, 14 տարեկանում նա գրել է, որ մարդու կյանքի հեռանկարներն ամբողջությամբ կախված չեն նրա ֆիզիկական գեղեցկությունից. «կինը որքան էլ հասարակ լինի, եթե նրա դեմքին անկեղծություն ու հավատարմություն է դրոշմված, նա կգրավի բոլորին» ։
Հորաքրոջ՝ Աննա Բեմի Ռուզվելտի քաջալերանքով Էլեոնորը տնային դաստիարակություն է ստանում, իսկ 15 տարեկան հասակում նրան ուղարկում են ուսումը շարունակելու Ալենսվուդի Ակադեմիայում, որն իգական մասնավոր դպրոց էր Անգլիայում, Լոնդոնի մերձակա Ուիմբլդոն քաղաքում ։ Էլեոնորն Ալենսվուդում սովորել է 1899-1902 թվականներին։ Հաստատության տնօրենը՝ Մարի Սուվեստրը անվանի մանկավարժ էր, որը երիտասարդ կանանց մեջ սերմանում էր անկախ և ինքնուրույն մտածողություն։ Սուվեստրը հատուկ հետաքրքրություն է տածել Էլեոնորի նկատմամբ, որը սովորել էր սահուն ֆրանսերեն խոսել և ձեռք էր բերել որոշակի ինքնավստահություն ։ Էլեոնորը և Սուվեստրը նամակագրական կապ են պահպանել մինչև 1905 թվականի մարտը՝ Սուվեստրի մահը։ Տնօրինուհու մահից հետո Էլեոնորը նրա դիմանկարը տեղադրել է իր գրասեղանին ։ Էլեոնորի զարմիկ Քորին Դուգլաս Ռոբինզոնը, որի Ալենսվուդում ընդունվելու տարին համընկել էր Էլեոնորի ավարտական տարուն, ասել է, որ երբ ինքն ընդունվեց դպրոց, Էլեոնորը դպրոցում «ամեն ինչ էր»։ Նա սիրված է եղել բոլորի կողմից։
Էլեոնորը ցանկանում էր ուսումը շարունակել Ալենսվուդում, սակայն 1902 թվականին տատիկը նրան տուն է կանչում, որպեսզի նա, որպես բարձր դասի ներկայացուցիչ, արդեն մուտք գործի նորաձև հասարակություն ։ 1902 թվականին, 17 տարեկան հասակում Էլեոնորն ավարտում է իր կրթությունը և վերադառնում Միացյալ Նահանգներ։ Դեկտեմբերի 14-ին նա պաշտոնապես մասնակցում է իր առաջին «հասունության պարահանդեսին», որը կազմակերպվել էր Մանհեթենի Ուոլդորֆ Աստորիա հյուրանոցում ։ Հետագայում, իր բարձր հասարակություն առաջին անգամ մուտք գործելու մասին նա ասելու էր. «Դա պարզապես սարսափելի էր։ Շատ գեղեցիկ երեկույթ էր, իհարկե, բայց ես ինձ այնքան դժբախտ էի զգում, որքան մի աղջիկ, ով առաջին անգամ հայտնվել է մի վայրում, որտեղ չի ճանաչում որևէ մեկին։ Ես այնքան երկար էի մնացել արտասահմանում, որ մոռացել էի այն բոլոր աղջիկներին, որոնց ճանաչում էի Նյու Յորքում։ Ես խղճուկ տեսք ունեի և տանջվում էի այդ ամենից» ։
Նյու Յորքում Երիտասարդական Լիգայի հիմնադրման առաջին իսկ օրվանից Էլեոնոր Ռուզվելտը նրա ակտիվ անդամներից է եղել՝ պար և մարմնամարզություն դասավանդելով Արևելյան թաղամասի աղքատ երիտասարդներին ։ Կազմակերպությունն Էլեոնորի ուշադրությանն էր ներկայացրել դրա հիմնադիր Մերի Հարիմանը, որն Էլեոնորի ընկերուհին էր և մի ազգական, որը քննադատում էր խմբի գործունեությունը, քանի որ այն «երիտասարդ կանանց մղում էր հասարակական գործունեության» ։
Ամուսնություն և ընտանեկան կյանք
1902 թվականին Նյու Յորքի Տիվոլի քաղաք մեկնելու ճանապարհին, գնացքի մեջ Էլեոնորը հանդիպել է իր հինգերորդ զարմիկ Ֆրանկլին Դելանո Ռուզվելտին ։ Նրանց մեջ գաղտնի նամակագրություն և սիրային հարաբերություններ են սկսվել և 1903 թվականի նոյեմբերի 22-ին նշանվել են։ Ֆրանկլինի մայրը՝ Սառա Անն Դելանոն դեմ էր այդ միությանը և որդուն ստիպել է խոստանալ, որ նշանադրության մասին մեկ տարի պաշտոնապես չի հայտարարվի։ «Ես գիտեմ, թե ինչպիսի մեծ ցավ պիտի պատճառած լինեմ քեզ»,- իր որոշման մասին որդին գրել է մորը և ավելացրել,- «Գիտեմ նաև սեփական միտքս, իմացել եմ երկար ժամանակ, որ երբեք չէի կարող այլ կերպ մտածել»։
1904 թվականին Սառան որդուն նավով ուղևորության է տարել Կարիբյան ծով, հուսալով, որ բաժանումը նրան մոռացնել կտա սիրավեպը, սակայն Ֆրանկլինը մնում է հաստատակամ։ Հարսանիքի օրը համաձայնեցվել է նախագահ Թեոդոր Ռուզվելտի հետ, որը Նյու Յորքում պիտի լիներ Սբ. Պատրիկի տոնակատարությանը մասնակցելու համար և համաձայնել էր հարսին խորան ուղեկցել։ Զույգն ամուսնացել է 1905 թվականի մարտի 17-ին, քահանա Էնդիքոթ Փիբոդիի օրհնությամբ, որը Գրոտոնի դպրոցի հիմնադիրն ու տնօրենն էր, որտեղ սովորել էր փեսան ։ Հարսնաքույրը Էլեոնորի զարմուհին էր՝ Քորին Դուգլաս Ռոբինզոնը։ Հարսանեկան արարողությանը Թեոդոր Ռուզվելտի ներկայությունը լուսաբանող հոդվածները հեղեղել էին Նյու Յորք Թայմսի և ուրիշ հեղինակավոր լրագրերի առաջին էջերը։ Երբ նախագահին հարցրել են, թե ինչ է կարծում Ռուզվելտ- Ռուզվելտ միության մասին, Թեոդոր Ռուզվելտը պատասխանել է. «Ազգանունը ընտանիքում պահպանելը լավ միտք է»։ Զույգը նախնական մեղրամսի առաջին շաբաթն անցկացրել է Հայդ Պարկում, ապա նրանք բնակվել են նյույորքյան մի բնակարանում։ Այդ ամառ նրանք երեք ամսով պաշտոնական մեղրամսի ճանապարհորդության են մեկնել Եվրոպա։
Քաղաքացիական իրավունքի գործունեություն
Ֆրանկլին Ռուզվելտի նախագահության տարիներին, սեգրեգացիայի դարաշրջանում, Էլեոնորը կարևոր կապող օղակ դարձավ աֆրոամերիկացի և ամերիկացի ազգաբնակչության միջև։ Չնայած Ֆրանկլինի ցանկությանը՝ մեղմել հարավային նահանգների կարծիքը այս հարցի շուրջ, Էլեոնորը բացեիբաց արտահայտում էր իր դիրքորոշումը քաղաքացիական իրավունքների մասին։ Նա դարձավ իր ամուսնու վարչակազմի մեջ այն քիչ մարդկանցից մեկը, որ պնդում էին եկամուտների հավասարաչափ բաշխում բոլոր ռասաների ամերիկացիների միջև։ Էլեոնորը նաև առաջինը եղավ, որ Սպիտակ տուն հրավիրեց հարյուրավոր աֆրոամերիկացի հյուրերի, այդպիսով խախտելով մինչ այդ տիրող ավանդույթը։ 1936 թվականին նա տեղեկացավ Վաշինգտոնի արվարձան Պալիսադեսի իգական դպրոցում կատարվող ռասայական խտրականությունների մասին։ Նա այցելեց դպրոց, գրեց դրա մասին իր հեղինակային «Իմ օրը» հոդվածաշարում և հասավ այն բանին, որ դպրոցում փոխվեցին վարչակազմը և ուսումնական ծրագրերը։ Նրա՝ դպրոցի սաներին Սպիտակ տուն հրավիրելը դարձավ Ֆրանկլինի 1936 թվականի նախընտրական քարոզարշավի թեմաներից մեկը ։ Երբ 1939 թվականին «Ամերիկյան հեղափոխության դուստրեր» կազմակերպությունը սևամորթ երգչուհի Մարիան Անդերսոնին մերժեց ելույթ ունենալ Վաշինգտոնի Սահմանադրության համերգասրահում, Էլեոնորը, որպես բողոքի նշան, հրաժարվեց կազմակերպության անդամակցությունից և օգնեց երգչուհուն մեկ այլ համերգ կազմակերպել Լինքոլնի հուշահամալիրի մոտ ։ Ավելի ուշ, Սպիտակ տանը Միացյալ Թագավորության միապետների պատվին կազմակերպված ճաշկերույթի ժամանակ երգչուհու ելույթից հետո, Էլեոնորը նրան ներկայացրեց թագավորին ու թագուհուն։ Էլեոնորը նաև կազմակերպեց Մերի ՄքԼոյդ Բեթյունի նշանակումը Սևամորթների հարցերով բաժանմունքի նախագահ ։ Որպեսզի խուսափի աշխատակազմի՝ Բեթյունին ուղղված խտրական վերաբերմունքից, Էլեոնորը դիմավորում էր նրան Սպիտակ տան մուտքի մոտ, գրկում և թևանցուկ ուղեկցում աշխատասենյակ։ 1941 թվականի դեկտեմբերի 7-ի Պեռլ Հարբորի հարձակումից հետո ԱՄՆ-ում ծավալվեցին բողոքի գործողություններ Ամերիկայում ապրող ճապոնացիների դեմ, որոնք միտված էին վերածվելու ազգային բոլոր փոքրամասնությունների դեմ հիստերիայի։ Էլեոնոր Ռուզվելտը հրապարակայնորեն մեղադրեց նման տրամադրվածությունները։ Էլեոնորը անձնական անհամաձայնություն հայտնեց նաև ամուսնու՝ ամերիկյան ճապոնացիների, գերմանացիների և իտալացիների վերաբերյալ արտակարգ հրամանին, որով կոչ էր անում վերջիններիս մտնել ներգաղթային ճամբարներ՝ հայրենիք վերադառնալու համար։ Այս և այլ ընդդիմադիր ելույթների համար Էլեոնորը արժանացավ հասարակության բուռն քննադատությանը, ներառյալ Լոս Անջելես Թայմսի ուղերձը, որը կոչ էր անում նրան «հեռանալ հասարակական կյանքից, եթե շարունակելու է պաշտպանել ճապոնացիներին»։
Սպիտակ տնից հետո
1945 թվականի ապրիլի 12-ին ուղեղային արյունահոսությունից մահանում է Ֆրանկլին Դելանո Ռուզվելտը։ Հետագայում Էլեոնորին հայտնի է դառնում, որ Ֆրանկլինի սիրուհին՝ Լյուսի Մերկեր Ռուտերֆորդը, նրա հետ է եղել մահվան պահին ։ Այդ փաստը ավելի ցավալի էր դարձնում այն, որ դուստրը՝ Աննան, նույնպես տեղյակ էր եղել հոր և սիրուհու շարունակվող հարաբերություններից։ Հենց Աննան է հայտնում մորը, որ հոր մահվան ժամին սիրուհին նրա հետ էր եղել, և ավելին, որ նրանց հարաբերությունները շարունակվել էին տասնամյակներ, իսկ նրանց շրջապատի մարդիկ խնամքով թաքցրել էին դա նախագահի կնոջից։ Հուղարկավորությունից հետո, Էլեոնորը ժամանակավորապես մեկնում է Վալ Քիլ։ Ֆրանկլինը նրան հրահանգել էր իր մահվանից հետո Հայդ Պարկը հանձնել դաշնային իշխանություններին, որպես թանգարան, և Էլեոնորը մի քանի ամիս անցկացրեց կալվածքը կարգի բերելով և փոխանցումը կազմակերպելով։ 1946 թվականի ապրիլի 12-ին բացվեց Ֆրանկլին Դ. Ռուզվելտի նախագահական գրադարանը և թանգարանը, դառնալով նախագահական ապագա գրադարանների նախադեպը ։
Միավորված Ազգերի Կազմակերպություն
1945 թվականի դեկտեմբերին նախագահ Հարի Թրումենը Էլեոնոր Ռուզվելտին նշանակում է Միավորված ազգերի կազմակերպության գլխավոր ասամբլեայի պատվիրակ։ 1946 թվականի ապրիլին դառնում է ՄԱԿ-ի մարդու իրավունքների նորաստեղծ կոմիտեի նախագահը։ Երբ 1947 թվականին կոմիտեն մշտական կառույցի կարգավիճակ ստացավ, նա շարունակեց նախագահել այն։ Ռենե Կազինի, Ջոն Պիտերս Համֆրիի և այլոց հետ նա վճռորոշ դեր է կատարում «Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի» սահմանման և հրապարակման մեջ։ 1948 թվականի սեպտեմբերի 28-ին ելույթ ունենալով ի աջակցություն հռչակագրի, նա այն անվանում է միջազգային Մագնա կարտա՝ աշխարհի բոլոր մարդկանց համար։ 1948 թվականի դեկտեմբերին հռչակագիրն ընդունվեց Գլխավոր ասամբլեայի կողմից։ Քվեարկությանը մասնակցած միայն ութ երկիր ձեռնպահ մնաց, որոնցից վեցը սոցիալիստական ճամբարի երկրներ էին, մյուս երկուսը՝ Հարավ Աֆրիկյան Հանրապետությունն ու Սաուդյան Արաբիան էին։ Հռչակագրի 13-րդ հոդվածը Էլեոնոր Ռուզվելտը վերագրեց ձեռնպահ քվեարկած երկրներին։ Հոդվածը նշում էր քաղաքացիների իրավունքը՝ հեռանալու իրենց երկրից։ Էլեոնորը դարձավ ՄԱԿ-ի մարդու իրավունքների կոմիտեի առաջին ներկայացուցիչը և մնաց այդ պաշտոնում մինչև 1953 թվականը ։ 1968 թվականին ՄԱԿ-ը նրան հետմահու շնորհեց իր առաջին «Մարդու իրավունքների մրցանակը» ի նշան մարդու իրավունքների հաստատման ասպարեզում նրա անգնահատելի ներդրման համար ։
«Արևածագը Կամպոբելոյում»
1958 թվականին տեղի ունեցավ «Արևածագը Կամպոբելոյում» պիեսի պրեմիերան, որի հիման վրա 1960 թվականին նկարահանվեց համանուն ֆիլմը։ Այն պատմում էր Ֆրանկլին Ռուզվելտի՝ պոլիոմիելիտի դեմ մղած պայքարի մասին։ Ֆիլմը նկարահանվեց Ռուզվելտների ընտանեկան կալվածքում՝ Նյու Յորքի Հայդ Պարկ ավանում, իսկ Էլեոնորն անձամբ էր հետևում նկարահանումների ընթացքին։ Նրա դերը խաղաց Գրիր Գարսոնը, որն արժանացավ Ոսկե Գլոբուսի՝ «լավագույն դերասանուհի» անվանակարգում։ Ֆիլմը չորս Օսկար է ստացել։
Մահ
1960 թվականի ապրիլին Էլեոնորի մոտ ապլաստիկ անեմիա ախտորոշվեց։ 1962 թվականին, ստերոիդներ ընդունելու հետևանքով նրա մոտ ոսկրածուծի տուբերկուլյոզի նշաններ ի հայտ եկան, որոնք էլ հանգեցրին մահվան։ Էլեոնոր Ռուզվելտը մահացավ Մանհեթենի իր տանը , 1962 թվականի նոյեմբերի 7-ին, 78 տարեկան հասակում ։ Նախագահ Ջոն Քենեդու հրամանով ամբողջ աշխարհում կիսով չափ իջեցվեցինՄիացյալ Նահանգների պետական դրոշները ։
Ի թիվս այլ նշանավոր անձանց, Էլեոնոր Ռուզվելտի հուղարկավորությանը ներկա էին նախագահ Քենեդին, փոխնախագահ Լինդոն Ջոնսոնը, նախկին նախագահներ Թրումենը և Էյզենհաուերը։ Նրա աճյունն ամփոփվեց Սփրինգվուդի Ռուզվելտների ընտանեկան գերեզմանատանը՝ ամուսնու կողքին։ Թաղման կարգը կատարող քահանա Էդլի Սթիվենսոնն ասել է. «Ո՞վ է միայնակ կարողացել այդքան շատերի գոյությունը վերափոխել ու բարելավել» և ավելացրել է. «Նա գերադասում էր մոմ վառել, քան անիծել խավարը և նրա հոգու հուրը ջերմացնում էր աշխարհը» ։ Նրա մահվանից հետո ընտանիքը Կամպոբելո կղզու կալվածքը՝ 11 կմ2 մակերեսով, հանձնում է ԱՄՆ-ի և Կանադայի իշխանություններին, որոնք այն դարձնում են Կամպոբելոյի Ռուզվելտի անվան միջազգային պուրակ ։
Հիշատակ
1996 թվականին Նյու Յորքի Մանհեթեն թաղամասի Ռիվերսայդ զբոսայգում բացվեց Էլեոնոր Ռուզվելտին նվիրված հուշարձանը։ Բացման միջոցառման գլխավոր զեկուցողը առաջին տիկին Հիլարի Քլինթոնն էր։ Դա Նյու Յորքի զբոսայգիներում տեղադրված առաջին հուշարձանն է, որ նվիրված է ամերիկացի կնոջ ։ Հուշարձանի կենտրոնում Էլեոնորի արձանն է, որի շուրջը տարածվող գրանիտե հարթակին փորագրված են գրառումներ նրա ձեռքբերումների մասին և մի մեջբերում նրա՝ 1958 թվականին ՄԱԿ-ում մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի մասին ելույթից ։ Հետևյալ տարին բացվեց Ֆրանկլին Դելանո Ռուզվելտին նվիրված հուշահամալիրը. այնտեղ ՄԱԿ-ի խորհրդանիշի դիմաց կանգնած է Էլեոնոր Ռուզվելտի բրոնզե արձանը, խորհրդանշելով նրա նվիրումը ՄԱԿ-ի գաղափարներին։ Այն միակ նախագահական հուշահամալիրն է, որը ներկայացնում է նաև առաջին տիկնոջը ։ 1998 թվականին նախագահ Բիլ Քլինթոնը սահմանեց «Մարդու իրավունքների Էլեոնոր Ռուզվելտի անվան մրցանակ», որը շնորհվում է մարդու իրավունքների համար նշանակալի ձեռքբերումներ ունեցող ամերիկացիներին։ Մրցանակը առաջին անգամ շնորհվեց Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի ընդունման 50-րդ տարեդարձին, նշանավորելով Էլեոնոր Ռուզվելտի դերը, որպես դրա հաստատման «շարժիչ ուժ»։ Մրցանակը շնորհվում էր մինչև 2001 թվականը՝ Քլինթոնի պաշտոնավարման ավարտը։ 2010 թվականին, այն ժամանակվա պետքարտուղար Հիլարի Քլինթոնը վերականգնեց մրցանակը և այն շնորհեց նախագահ Բարաք Օբամայի անունից։
Հետաքրքիր փաստեր
1999 թվականին Գելապսի ինստիտուտը Էլեոնոր Ռուզվելտին ընդգրկեց 20-րդ դարի տասը ամենահարգարժան մարդկանց ցանկում։ 1982 թվականին նրա մասին ֆիլմ նկարահանվեց ՝ «Էլեոնոր՝ աշխարհի առաջին տիկինը»։ Նա անձամբ ծանոթ էր սովետական դիպուկահարուհի Լյուդմիլա Պավլիչենկոյի հետ, նրան հրավիրել էր Միացյալ Նահանգներ և ընդունել Սպիտակ տանը։ Երբ այդ այցելությունից 15 տարի անց, 1957 թվականին Էլեոնորն այցելեց Մոսկվա, նա հանդիպեց Լյուդմիլային որպես հին ընկերուհու ։ ԱՄՆ առաջին տիկնոջ և խորհրդային դիպուկահարուհու բարեկամության մասին 2015 թվականին ֆիլմ նկարահանվեց։ «Ճակատամարտ Սևաստոպոլի համար» ֆիլմում Էլեոնորին մարմնավորում է Ջոան Բլեքհեմը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի դիվանագետներ Կատեգորիա:Ամերիկացի կին գրողներ Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Ամերիկացի պետական գործիչներ Կատեգորիա:Ֆեմինիստներ Կատեգորիա:Ֆեմինիստներ ըստ ազգության Կատեգորիա:20-րդ դարի կին գրողներ Կատեգորիա:Ամերիկացի ֆեմինիստ գրողներ Կատեգորիա:Տուբերկուլոզից մահացածներ Կատեգորիա:ՄԱԿ-ի պաշտոնյաներ Կատեգորիա:Ֆրանկլին Դելանո Ռուզվելտ Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի դեմոկրատական կուսակցության անդամներ Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի կին գրողներ Կատեգորիա:Ֆեմինիստ գրողներ Կատեգորիա:Ամերիկացի կին դիվանագետներ Կատեգորիա:Ամերիկացի լրագրողներ Կատեգորիա:Ամերիկացի կենսագիրներ Կատեգորիա:Time-ի վարկածով «Տարվա մարդ» ճանաչվածներ
Փանահ Ալի-խան
Փանահ Ալի-խան, Փանահ-խան (Pənah Əli xan, ), Ղարաբաղյան խանության առաջին տիրակալն ու հիմնադիրը, Ջևանշիր խանական դինաստիայի հիմնադիրը։ Նրա օրոք Ղարաբաղին միացվել է Զանգեզուրը և կախյալության մեջ են դրվել Գանձակի, Նախիջևանի, Էրիվանի և Արդեբիլի խանությունները, ինչպես նաև վերացվել է Լեռնային Ղարաբաղի հայ մելիքների (տիրակալների) ինքնակառավարումը ։
Հաստատվելով Լեռնային Ղարաբաղում՝ տեղի հայ իշխանավորների երկպառակչությունների շնորհիվ, Փանահ խանը և նրա որդին՝ Իբրահիմը իրենց գործողություններով XVIII դարի վերջին հայ բնակչության զանգվածային արտագաղթ առաջացրեցին այդ տարածաշրջանից ։
Փանահի երիտասարդություն
Ինչպես իր «Ղարաբաղի պատմության» մեջ (1850) հայտնում է Միրզա Ջամալ Ջևանշիր Ղարբաղցին, «Փանահ խանի տոհմը սերում է օյմակ Սարըջալայից՝ Դիզակի Ջևանշիրից, որը Բահմանլի ցեղի ճյուղերից մեկն էր՝ հնագույն ժամանակներում Թուրքեստանից եկած» ։ Պարսկաստան տեղափոխվելուց հետո նա կարողանում է աննշան պաշտոն ստանալ շահի պալատում։ Այդ պաշտոնը կատարելու համար պետք չէր ոչ մի արժանիք ունենալ, բացի զիլ ձայնից, որպեսզի այդ երկրի սովորույթներին համապատասխան քաղաքային հրապարակներում հրապարակեին շահի հրամանները։ Փանահն այդ արժանիքն ուներ և դարձավ շահի մունետիկը։ Նրան անվանում էին «ջարչի» Փանահ։ Նա այդ պարտականությունը կատարեց այնքան ժամանակ, մինչև, ինչ-որ հանցանք գործելով, ստիպված էր փախչել հայրենի շրջաններ, որպեսզի խուսափի մահապատժից։ Որպես հանցագործ՝ նա թաքնվում էր Ղարաբաղի տափաստաններում՝ վարելով աննկատ, թափառական կյանք ։ Սակայն շուտով Նադիրը մահապատժի է ենթարկում Փանահ Ալիի եղբորը՝ Բեհբուդ Ալի բեկին՝ գտնելով, որ նա «ինքն իր նման չէ», և բարկանում Փանահի վրա, այնպես որ նա, վախենալով ենթարկվել եղբոր ճակատագրին, 1738 թվականին իր վեց ցեղակիցների հետ, որոնք նույնպես ծառայության մեջ էին շահի մոտ, փախնում է Խորասանից։ Երբ նրա փախուստը հայտնի է դառնում շահին, նրա հետևից սուրհանդակներ են ուղարկվում՝ ճանապարհին բռնելու համար, սակայն դա նրանց չի հաջողվում։ Մտնելով Ղարաբաղյան վիլայեթի սահմաններ՝ նա իր մերձավորների հետ մե՛կ Ղարաբաղի լեռներում էր, մե՛կ ապրում էր Շաքիի վիլայեթի Գաբալայի մահալում։ Ըստ հայկական աղբյուրների՝ նա որոշ ժամանակ ծառայել է որպես Դիզակի մելիք Ալաքուլի-սուլթան Մելիք-Իսրայելյանի մոտ որպես հարկահավաք ։ Երկու տարի անց հայտնի է դառնում, որ նա գտնվում է Ղարաբաղում, և մարդիկ են ուղարկվում նրան բռնելու համար։ Փանահ Ալին տեղափոխում է լեզգիների մոտ՝ Ջարո-Բելոկանսկի մարզ և սկսում է զբաղվել ավազակությամբ ․ «Փանահ խանը, իր շուրջը համախմբելով հարազատներից ու «քոչվորների» իլաթներից հեռացած բազմաթիվ պատանիների, Շիրվանի, Շաքիի, Գանձակի և Ղարաբաղի վիլայեթներում զբաղվել է թալանով» ։ Կողոպուտները հարստացնում են նրա շրջապատը՝ կապելով նրան հաջողակ պարագլխի հետ, անասունների շռայլ բաշխմամբ Փանահը հեղինակություն է ձեռք բերում նաև շարքային քոչվորների շրջանում՝ միևնույն ժամանակ «պատիժների ու սպանությունների ճանապարհով» իրեն ենթարկելով դժգոհներին ։
Փանահի ճանաչումը Ղարաբաղի խան
Սեֆյան պետության համակարգում XVI դարում ստեղծվել էր Ղարաբաղի կուսակալությունը՝ Գանձակ կենտրոնով, որը 1736 թվականին վերացվեց շահ Նադիրի հրամանով, դրա փոխարեն ձևավորվեց առանձին վարչական միավոր՝ Գանձակի խանությունը։
1747 թվականին դավադրության արդյունքում սպանվում է Նադիր շահը։ Շահ է դառնում նրա եղբորորդին՝ Ալիքուլի խանը, Ադիլ շահ անունով։ Իրանում սկսվում են խառնաշփոթներ, որոնց արդյունքում տեղի ֆեոդալական կառավարիչները փաստացի դառնում են ինքնուրույն։ Մասնավորապես, Ադրբեջանում և Անդրկովկասում ձևավորվում են երկու տասնյակ խանություններ։
Նադիրի մահվան լուրն առնելուն պես Փանահը իր 200 հեծյալներով կրկին հայտնվում է Ղարաբաղում ։ Այդ ժամանակ Ղարաբաղ են վերադառնում նաև օթուզ-իքի, ջևանշիր և քեբիրլի ցեղերը, որոնք Նադիրի օրոք բռնի կերպով տեղափոխվել էին Խորասան ։ Նրանց հետ Ղարաբաղ՝ հոր մոտ, Խորասանից գալիս է Փանահի ավագ որդին՝ 15-ամյա Իբրահիմ Խալիլ աղան։
Ադիլ շահի կողմից Ադրբեջանի սարդար նշանակված Ամիր Ասլան խան Աֆշարը Փանահին իր անունից ձի, սուր և նվերներ է ուղարկում, որպեսզի նա ենթարկվի Ադիլ շահին։ Փանահ բեկը, տեսնելով, որ սարդարն իրենից շատ ավելի ուժեղ է, և հակամարտության դեպքում նրան կսատարեն հարևան խաները՝ իր թշնամիները, նրան նվերներ և նամակ է ուղարկում՝ հայտնելով իր հնազանդությունն ու հավատարմությունը Ադիլ շահի իշխանությանը։ Ադիլ շահը, գոհ լինելով դրանից, հրաման է ուղարկում Բայաթի բերդ (Փանահի այն ժամանակվա նստավայր) Փանահին խանի տիտղոս շնորհելու և նրան Ղարաբաղի կառավարիչ նշանակելու մասին։ Ուղարկում է նաև պարգևներ՝ թանկարժեք խալաթ, ոսկեզօծ թամբով ձի և թանկարժեք քարերով զարդարված ուր։ Սարդար Ամիր-Ասլանը նույնպես նվերներ է ուղարկում Փանահին։ Այսպիսով, վերջինս պաշտոնապես արժանանում է խանի տիտղոսի ։ Հարկ է նշել, որ հրովարտակի մասին հիշատակվում է նույն ջևանշիր ցեղից Միրզա Ջամալի «Ղարաբաղի պատմություն» աշխատությունում, որը գրվել է գրեթե 100 տարի անց, սակայն այն դեռևս չի հայտնաբերվել, ինչը կասկածի տակ է դնում դրա գոյության փաստը
Նվաճումներ։ Պայքար Շաքիի դեմ
1749 թվականին Ադիլ շահը սպանվեց Շահրուխ միրզայի (Նադիր շահի թոռը) կողմից, և Իրանում խռովություն սկսվեց։ Օգտվելով այս խառնաշփոթից՝ Փանահ Ալին որոշեց տիրանալ Գանձակի, Էրիվանի, Նախիջևանի խանություններին։ Կարճ ժամանակում նա իրեն հպատակեցրեց ոմանց՝ ուժով, մյուսներին՝ նամակների, սուրհանդակների միջոցով, ոմանց էլ՝ նրանց հետ ազգակցական կապեր հաստատելով։ Մասնավորապես, Արդեբիլ քաղաքի կառավարիչ նշանակեց սարիջալեցի Դարգյախկուլ բեկին։ Իր հայեցողությամբ նա կառավարիչներ նշանակեց Գանձակի խաների հետնորդներին, իսկ անցանկալի անձանց հեռացրեց պաշտոնից։ Որոշ վիլայեթների խաների որդիներին, որպես պատանդ, տեղափոխեց Շահբուլաղ ամրոց ։
Այդ ժամանակ տարածաշրջանի ամենաուժեղ խանություններից մեկը Շաքիի խանությունն էր։ Շաքին, որը հիմնվել էր տաղանդավոր ղեկավար Հաջի Չելեբիի կողմից, ձգտում էր իրեն ենթարկել Հյուսիսային Ադրբեջանի բոլոր խանությունները և դրանով իսկ վերականգնել Շիրվանշահների պետությունը։ Հաջի Չելեբի խանը իր դաշնակից Շիրվանի խանի հետ, չցանկանալով Փանահ Ալի խանի հզորացումը, 1748 թվականին պաշարում է Բայաթի ամրոցը։ Մի ամբողջ ամիս դաշնակիցները ապարդյուն փորձում են գրավել Ղարաբաղյան խանության կենտրոնը։ Հաջողության չհասնելով ու մեծ կորուստներ կրելով՝ Շաքիի ու Շիրվանի խաները նահանջում են։ Հաջի Չելեբի խանը ստիպված է լինում խոստովանել՝ «Փանահ խանը մինչ օրս չհատած արծաթի նման է։ Մենք եկանք այդ արծաթը հատելու և վերադարձանք» (այլ տարբերակով՝ «Փանահ Ալին ինքնակոչ էր, բայց ես իմ պարտությամբ նրան խան ճանաչեցի» )։
Մայրաքաղաքի հիմնադրման փորձ
Ղարաբաղի տարածքում խանության ստեղծման պահին այստեղ Թավրիզի, Արդեբիլի, Գանձակի կամ Շամախիի նման քաղաք չկար։ Մինչդեռ նման տնտեսաքաղաքական կենտրոնների առկայությունը մեծ նշանակություն ուներ խանությունների հետագա զարգացման համար։ Նոր ամրոց-քաղաքների ստեղծումը կարելի է համարել Փանահ խանի ռազմաքաղաքական մեծ հաջողությունը։
Փանահ Ալի-խանի ստեղծարար գործունեության առաջին քայլը եղավ Բայաթի ամրոցի կառուցումը 1748 թվականին։ Երկրամասի աշխարհագրական դիրքն այնպիսին էր, որ անտառներով պատված լեռնային լանջերը, զով հովիտները, որոնք հովիվներին պաշտպանում էին ամռան շոգին, գտնվում էին հայ մելիքների ձեռքում, իսկ ջևանշիրցիները քոչում էին դեպի Կուրի ափերի անջուր, չորացած տափաստանները։ Փանահ խանը որոշում է Ղարաբաղի լեռներում ինչ-որ տեղ ամրապնդվել։ Այդ նպատակի իրականացման համար նրան ռազմավարական առումով շահավետ դիրք էր անհրաժեշտ։
Սկզբում նա գնաց Բայաթ և ձեռնարկեց բերդի կառուցումը։ Սակայն Գյուլիստանի մելիք Հովսեփ Մելիք-Բեգլարյանը և Ջրաբերդի մելիք Ալլահկուլի-Սուլթան Մելիք-Իսրայելյանը, միանալով Շիրվանի Հաջի Չելեբի կառավարչին, թույլ չտվեցին նրան իրականացնել այդ գործը։ Այնուհետև նա Շահբուլաղի մոտ, Տարնակյուրտի (Տիգրանակերտ) ավերակների վրա (1) սկսեց կառուցել նոր ամրոց՝ Ասկերանը։ Բայց Գյուլիստանի մելիք Հովսեփը, Ջրաբերդի մելիք Ալլահկուլին և Խաչենի մելիք Ալահվերդին, որոշելով, որ այդ ամրոցը վտանգավոր մոտ է գտնվում իրենց տիրույթներին, պայքար սկսեցին Փանահ խանի դեմ և կրկին թույլ չտվեցին նրան իրականացնել իր մտահղացումը (Րաֆֆի «Համսայի մելիքությունները» IX)։
Բայաթի մոտ տեղի ունեցած ճակատամարտը ցույց տվեց այդ ամրոցի թուլությունը։ Ուստի անհրաժեշտություն առաջացավ կառուցելու նոր մայրաքաղաք։ 1751 թվականին Շահբուլաղի հայտնի աղբյուրի մոտ կառուցվեց նոր ամրոց, որտեղ կրաքարից և քարից կառուցվեցին տներ, մզկիթներ, բաղնիքներ և առևտրային շարքեր, կարճ ժամանակում ողջ խանության կենտրոնը տեղափոխվեց այստեղ։ Այդ ընթացքում Փանահ խանը տիրացավ Տաթևի, Սիսիանի, Ղափանի և Մեղրու մահալաներին ։
Ղարաբաղը XVIII դարի կեսերին
Դաշտային Ղարաբաղում բնակվել են ջևանշիր, քեբիրլի, օթուզ-իքի թյուրքական ցեղերը ։ Լեռնային Ղարաբաղում ապրում էին հայերը, որոնք կառավարվում էին հինգ հայ տերերի (մելիքների), իսկ հոգևոր առումով՝ սեփական կաթողիկոսի կողմից, ով կրում էր Աղվանքի (Ալբանիայի) կաթողիկոսի հնագույն տիտղոսը , Հայ Առաքելական եկեղեցու կաթողիկոսներից մեկն էր ՝
Այդ շրջանի ղեկավարները եղել են շահի կուսակալները, որոնք կոչվել են բեկլարբեկեր, մայրաքաղաքը եղել է Գանձակը ։ Ղարաբաղի առաջին բեկլարբեկը, որին XVI դարի 40-ական թվականներին նշանակել է շահ Թահմասպ I-ը, եղել է Շահվերդի-Սուլթանը՝ թուրքական ղաջար ցեղի Զիյադօղլի տոհմից, որոնց նախնիները մոնղոլական նվաճողների հետ Միջին Ասիայից եկել են Իրան, որից հետո այդ ցեղերի մի մասը Թիմուրի և Միրանշահի օրոք հաստատվել է Ադրբեջանում ։ Այս ցեղի վերանախավը տիրել է Ղարաբաղի արոտատեղիներին և հողային հանդավարներին ։ Ղարաբաղյան բեկլարբեկի իշխանությունը տարածվել է հսկայական տարածքի վրա՝ Վրաստանի սահմանից, Սինիկ-քըրպյու կամրջի մոտակայքից (այժմ՝ Կարմիր կամուրջ, Ադրբեջանի Ղազախի շրջան) մինչև Արաքս գետի վրա գտնվող Խոդա Աֆարինի կամուրջները (այժմ՝ Ադրբեջանի Ջեբրաիլի շրջանում) ։ Շահվերդի-Սուլթանի հետնորդները ղարաբաղյան բեկլարբեկեր էին՝ խանի տիտղոսով, մինչև 1736 թվականը, երբ Նադիր շահը Զիյադօղլուից խլեց Լեռնային Ղարաբաղի հինգ հայկական մելիքությունները և մի շարք այլ տարածքներ , նրան թողնելով միայն Գանձակը՝ շրջակայքով, որին նա և նրա ժառանգները տիրապետեցին մինչև 1804 թվականը ։ Իսկ բուն Ղարաբաղի շրջանները ենթարկվել են Ադրբեջանի սարդարին (Թավրիզ նստավայրով) ։ Բեկլարբեկության գոյության ողջ ընթացքում Ղարաբաղի լեռները մնացել են հայ իշխանների, իսկ ցածրադիր վայրերը և նախալեռները՝ մուսուլմանական խանությունների տիրապետության ներքո ։
Պայքար հայ Խամսայի մելիքների դեմ
Սեֆևյանների օրոք Գանձակի բեկլարբեկության սահմաններում ստեղծվեցին հայկական վոյևոդություններ՝ Խաչենի, Ջերաբերդի, Գյուլիստանի (Թալիշ), Վարանդայի և Դիզակի մելիքությունները (ընդգրկել է X—XVI դդ. Խաչեն հայկական ֆեոդալական իշխանության տարածքը), որոնց տիրապետել են, համապատասխանաբար, Հասան-Ջալալյան, Մելիք-Իսրայելյան, Մելիք-Բեգլարյան, Մելիք-Շահնազարյան և Մելիք-Ավանյան տոհմերը ։ Այս հինգ մելիքությունները, որոնք միասին կոչվում էին «Խամսա» («հինգ»), որոշ ժամանակ գտնվում էին Գանձակի բեկլարբեկի ենթակայության տակ ։ Իր իրավաբանական ճանաչումը Շահ Աբաս I-ի հրամանագրով ստացել է 1603 թվականին՝
"Դրա հետ մեկտեղ կային նաև տիրապետող հայ մելիքություններ հետևյալ շրջաններում […] Լեռնային Ղարաբաղի հինգ շրջաններում՝ Չարաբերդ (Ջրաբերդ), Գյուլիստան, Խաչեն, Վարանդա և Դիզակ․ ղարաբաղյան այս հինգ հայկական մելիքությունները սովորաբար հայտնի են «Համսեյ-ի Ղարաբաղ» («Ղարաբաղի հնգյակ») անունով ։"
Ըստ Միրզա Ջամալի, Բայաթի պաշարումը հետ մղելուց հետո «Փանահ խանը որոշել է իրեն ենթարկել Խամսայի հայկական մահալներին» ։ Սկզբի համար Փանահը Ադիլ Շահին լուր է հասցնում Դիզակի մելիք Եսայու մասին, թե նա հարկեր չի վճարում, ուժեղ զորք է հավաքում և ապստամբություն է ծրագրում։ Դիզակի դեմ պատժիչ խումբ է ուղարկվում խան Քարադաղի գլխավորությամբ, որին միանում է նաև Փանահը։ Արշավախումբը լիակատար պարտություն է կրել, բայց Փանահը շարունակել է Եսայիի դեմ պայքարել ևս յոթ տարի ։
Դեռ այն ժամանակ, երբ Խամսայի հայկական մահալներ չէին ենթարկվում նրան /Փանահ խանին/, նա նպատակահարմար գտավ վիլայեթների հարմար վայրերում ամրոց կառուցել, որպեսզի մերձակա խաների արշավանքի դեպքում նրանցից պաշտպանվի այստեղ - - - ազգականներով, ծառայողներով, մերձավորներով ու ազնվական մարդկանցով ։
XVIII դարի կեսերի ռուսական մի փաստաթուղթ հաղորդում է ՝
Տեղանքով ամրացված գյուղն այստեղ Շուշին էր։ Այն պատկանում էր Մելիք Շահնազար Վարանդացուն, ով, վիճաբանելով մյուս երկու մելիքներ Ադամի (կամ Աթամի) և Յուսուփի (կամ Իոսիֆ) հետ, հնուց նրանց դաշնակիցը լինելով, միության մեջ է մտել Ֆոն-Խանի (Փենա-Խանի) հետ, որը Ղարաբաղի Չավանշիրի (կամ Շավանշորի) քոչվոր ժողովրդի ոչ հայտնի տիրակալն էր Նադիրի մահվանից հետո, նրան զիջեց Շուշիի գյուղը և, դառնալով նրա ն հպատակ սղնախ, միավորվեց նրա հետ՝ 20 տարի պատերազմ վարեց նրա հակառակորդների՝ երկու մելիքների դեմ:
1751 թվականին բարձր զառիվայր լեռան վրա սկսվեց Փանահաբադ անվանումը ստացած ամրոցի շինարարությունը, որից հետո այն սկսեց կոչվել Շուշի ։
Ղարաբաղյան խանության նոր կենտրոնը շրջապատված էր ժայռերով, բարձր պատերով և ուժեղ ամրացված էր։ Հենվելով անառիկ մայրաքաղաք Շուշիի վրա՝ Ղարաբաղի խանը սկսեց իրեն ենթարկել հարևան հողերը։
Նոր ամրոցի կառուցումից մեկ տարի էլ չէր անցել, երբ Ղարաբաղյան խանության վրա հարձակվում է Պարսկաստանի շահի գահի գլխավոր հավակնորդ Մուհամեդ Հասան խանը։ Չհամարձակվելով պաշարել ամրոցը՝ Ղաջարն իր զորքերով մի ամբողջ ամիս կանգնեց Շուշիից հեռու՝ Խաթուն-արխի տեղանքում, քանի որ «այդքան մեծ զորքով չկարողացավ նույնիսկ մոտենալ ամրոցի շրջակայքին» ։ Հանդիպելով դիմադրության և Իրանից ստանալով շահի գահի համար նոր պայքար սկսելու մասին լուրը՝ Ղաջարը լքեց Ղարաբաղի սահմանները։ Նրա նահանջը այնքան հապճեպ էր, որ նույնիսկ այստեղ թողեց իր թնդանոթները ։
Խաչենի և Դիզակի հպատակեցում
Միավորվելով՝ Փանահն ու Շահնազարը դուրս եկան Խաչենի մելիք Ալահվերդիի դեմ։ Ադրբեջանական ավանդույթի համաձայն՝ Փանահը եռօրյա ճակատամարտում ջախջախել է նրան և գրավել նրա ամրոցը, որից հետո 300 մարդ կորցրած Ալահվերդին հանձնվել է հաղթողի ողորմությանը, իսկ Փանահը հաղթանակի վայրում հուշարձան է կառուցել ... «Մենք գիտենք, որ երբ Մելիք Շահնազարը սպանեց իր եղբորը՝ Մելիք Հովսեփին և ուժով տիրացավ Վարանդայի իշխանությանը, հանգուցյալի երեխաներից մեկը, որ փրկվել էր իր խնամակալի շնորհիվ, թաքնվել էր Խաչենում՝ հորեղբոր տանը։ Երեխայի հորեղբայրը մելիք Ալահվերդի Հասան-Ջալալալյանն էր։ Հասկանալով, որ ժամանակի ընթացքում երեխան կմեծանա և իր հորեղբոր օգնությամբ վրեժ կլուծի հոր սպանության համար, մելիք Շահնազարը որոշում է ոչնչացնել ինչպես երեխային, այնպես էլ նրա հորեղբորը։ Փառամոլ մելիքը հետապնդում էր իր նպատակները, իսկ նրա շահերը համընկնում էին Փանահ խանի շահերի հետ, քանի որ վերջինս մտադիր էր Խաչենի մելիքության ոչնչացումից հետո ողջ խանության իշխանությունը վերցնել իր ձեռքը։ Մելիք Ալահվերդին ապրում էր իր ամրոցում, որը իր նախնիներից մեկի անունով կոչվում էր Ուլու պապա ամրոց։ Նա հայտնի էր որպես խիզախ և անպարտելի ռազմիկ։ Երբ Փանահ խանը, միավորվելով մելիք Շահնազարի հետ, հանդես եկավ նրա դեմ, Մելիք Ալահվերդին նրանց այնպիսի ջախջախիչ հարված հասցրեց, որ երկու դաշնակիցները հազիվ փրկվեցին՝ թաքնվելով Շուշիի ամրոցում։»՝ Րաֆֆի «Խամսայի մելիքություններ»։ Ըստ հայկական ավանդույթի, Ալահվերդին, ընդհակառակը, գլխովին ջախջախել է Փանահին ու Շահնազարին։ Չկարողանալով Ալահվերդիին բաց մարտում հաղթել՝ Փանահը նրան բռնել է կաշառված դավաճանի (Միրզախանի) օգնությամբ, Ալահվերդին մահապատժի է ենթարկվել, նրա ամբողջ ընտանիքը կոտորվել է, իսկ Միրզախանը նշանակվել է Խաչենի մելիք՝ խանական մետաղադրամ (փանահաբադ) հատելու իրավունքով ։ Դրանից կարճ ժամանակ անց զոհվում է մնացած մելիքներից ամենաուժեղը՝ Ալահքուլի-սուլթան Ջրաբերդցին։ Նա նենգաբար բռնվում է Ամարասի վանքում, Փանահի հետ հանդիպման ժամանակ և մահապատժի է ենթարկվում (Միրզա Ջևանշիրը պնդում է, որ ինքը մինչ այդ ճանաչել է Փանահի իշխանությունը, բայց ընդհակառակը, ըստ Րաֆֆու, ինքը բանակցություններ է վարել՝ որպես դաշնակից–մելիքների ներկայացուցիչ) ։ ...Այդ իրադարձություններից հետո Փանահ խանի և դաշնակից-մելիքների միջև պատերազմն ավելի է սաստկացել։ Վարանդայի մելիք Շահնազարն ու Խաչենի մելիք Միրզախանը նախկինի պես հավատարիմ են մնացել հայերի ոխերիմ թշնամուն՝ օգնելով նրան ոչ միայն իրենց խորհուրդներով, այլ, հաճախ, նաև զորքերով։ Սակայն, չնայած դրան, մնացած մելիքները (Գյուլիստանի մելիք Հովսեփը, Ջրաբերդի մելիք Աթամը և Դիզակի մելիք Եսային) մշտապես նեղն են գցել Փանահ խանին, իսկ նրա Շուշիի բերդը անընդհատ պահել են պաշարման մեջ։
Մինչև հիմա Ղարաբաղի ժողովրդի մեջ պատմվում է այն մասին, թե ինչպես Թյուլի-Արզումանը, Դալի-Մահրասան և Չալաղան-յուզբաշին յոթ տարի շարունակ թույլ չէին տալիս ոչ մի թուրքի Մազի կամրջով անցնել Ջրաբերդ և Գյուլիստան։ Հիշատակված երեք հերոսների հիշատակը կենդանի է ժողովրդի մեջ նաև այսօր։..Րաֆֆիի «Խամսայի մելիքությունները»։ Դրանից հետո հաջողություններով թև առած Փանահը Գյուլիստանի Հովսեփին նամակ է գրում՝ պահանջելով ենթարկվել իրեն, մելիքի որդին՝ Բեգլարը, սրի սպառնալիքի տակ, ստիպում է խանի դեսպանին ուտել այդ նամակը՝ ասելով. «Հիմա վերադարձիր, և թող քո՝ այստեղ կերածի արդյունքը լինի Փանահ խանի պատասխանը» ։ Ջերաբերդի գլուխ կանգնում Է մահապատժի ենթարկվածի եղբայրը՝ Աթամը (Խաթամ), որը շարունակում է պայքարել Փանահի դեմ ։ Ըստ Միրզա Ջամալ Ջևանշիրի՝ խանը երկար ժամանակ չի կարողացել ոչինչ անել Ջերաբերդի ամրոցի անառիկության դեմ, սակայն այն բանից հետո, երբ Փանահ Ալի խանը ոչնչացրել է շրջանի բոլոր ցանքերը և Ջերաբերդի ամրոցը վերցրել է շրջափակման օղակի մեջ, պաշարվածները ստիպված փախչել են Գանձակ և յոթ տարի ապրել Գանձակի վիլայեթում և (Շամքորի) մահալում ։ Հայկական ավանդույթն այլ կերպ է շարադրում այս իրադարձությունները։ Ըստ Րաֆֆու՝ Աթամն ու Հովսեփը սկսել են դաշնակիցներ փնտրել Փանահի դեմ և նախևառաջ դիմել են Ֆաթալի-խան Աֆշարին ։
Ձգձգված բնույթ է կրել նաև Ղարաբաղյան խանի և Դիզակի մելիքի պայքարը։ Մելիք Եսային իր ենթակայության տակ գտնվող բնակչության մեծ մասին տեղափոխել էր Տուգ ամրացված գյուղ, որտեղ գտնվում էին Դիզակի զինված ջոկատները՝ թվով մոտ 3 հազար։ Շեշտակի գրոհի փորձն ավարտվել է Փանահի վիրավորվելով և նրա նահանջով։ Հաջորդ տարի Փանահը կրկին փորձել է հարձակվել Եսայու վրա, սակայն արդյունքում «գլխովին կոտրվել է, և մելիք Իսայի-բեկը սկսել է հետապնդել նրա՝ ոչնչացնելով իր ճանապարհին հանդիպած ամեն բան»։ Միայն մելիք Եսայու ամրոցների նոր գրոհը հաջողություն են բերել Փանահ Ալի խանին։ Ջարդված Դիզակի մելիքը, «տեսնելով իր կրիտիկական վիճակը, հատկապես պարենի պակասը, և կորցնելով որևէ օգնություն ստանալու ողջ հույսը, որոշեց խաղաղություն խնդրել» ։ Փանահ Ալի Խանի հրամանով Մելիք Եսային զրկվեց ունեցվածքից և իր ընտանիքի հետ տեղափոխվեց Շուշիի ամրոց։ Ձեռնարկվել են նաև անվտանգության այլ միջոցներ։ Մասնավորապես, Տուգ գյուղի բոլոր բնակիչները Ղարաբաղի խանի կողմից բռնի տեղահանվել են խանության այլ վայրեր։
Այսպիսով, հայ մելիքների միջև եղած երկպառակչությունների շնորհիվ, Փանահ խանը , պատմության մեջ առաջին անգամ թուրքական իշխանություն հաստատեց Լեռնային Ղարաբաղի վրա ։
Ֆաթալի խանի և Թեյմուրազի արշավանքներ
Իրանում երկպառակության արդյունքում սրընթաց առաջ էր գնացել Ուրմիայի տիրակալ Ֆաթալի խան Աֆշարը։ Խոյի կառավարիչ Շահբազ խան Դումբուլիի հետ միավորված նա համեմատաբար կարճ ժամանակում կարողացավ միավորել ողջ Հարավային Ադրբեջանը, բացառությամբ՝ Արդեբիլի և Մակուի։ Այժմ նրա հայացքն ուղղված էր դեպի Ադրբեջանի հյուսիսային խանությունները։ Այդ խանությունները կանգնեցին սեփական ունեցվածքի կորստի վտանգ առջև։ Ֆաթալի-խանի հիմնական հարվածն ընկավ Ղարաբաղի կառավարիչ Փանահ Ալիի վրա։
1759 թվականին Ֆաթալի–խան Աֆշարը մոտեցավ Շուշիին և Աթամի և Հովսեփի օգնությամբ պաշարեց այն։ Նրա և հայ մելիքիների միջև պայմանագիր կնքվեց, ըստ որի Ֆաթալի-խանը, հաղթելու դեպքում, իրավունք էր ստանում թալանելու Շուշին, իսկ Փանահն ու Շահնազարը պետք է հանձնվեին մելիքներին ։ Սակայն Փանահ Ալին որոշեց պայմանավորվել Ֆաթալի–խանի հետ և իր ավագ որդուն՝ Իբրահիմ Խալիլ աղային երկու-երեք գյուղացիների հետ ուղարկեց Ֆաթալի–խանի ճամբար՝ առաջարկելով 10 հազար թուման և ճանաչելով Ֆաթալիից իր վասալային կախյալությունը։ Մելիքների հետ պայմանագրի խախտման գնով Ֆաթալին բավարարվեց դրանով և հանեց պաշարումը՝ որպես պատանդ իր հետ վերցնելով Իբրահիմին ։
Գյուլիստանի և Ջրաբերդի հպատակեցում
Աթամն ու Հովսեփը դեռ որոշ ժամանակ պատերազմ մղեցին Փանահի դեմ, բայց ըստ Ջևանշիրի Միրզայի՝ «ի վերջո, սպանություններից, թալանից և խանի ձեռնարկած այլ անհրաժեշտ քայլերից հետո նրանք էլ խոնարհվեցին» ։ Գանձակի Շահվերդի խանը կամավոր կերպով միջնորդեց հաշտեցնելու մելիքներին Փանահի հետ։ Համաձայն համաձայնագրի պայմանների՝ Փանահ խանը ճանաչվում էր մելիքների կողմից որպես Ղարաբաղի կառավարիչ՝ առանց մելիքների ու նրանց հպատակների գործերին միջամտելու իրավունքի, արտաքին թշնամիների դեմ պատերազմների մասին որոշումը պետք է ընդունվեր համընդհանուր համաձայնությամբ, և Փանահն իրավունք չուներ ինքնուրույն պատերազմել, հայկական մելիքություններում հավաքվող հարկերը պետք է օգտագործվեին տեղական կարիքների համար, Փանահ խանը չպետք է փորձեր ընդլայնել իր տիրապետությունները Ղարաբաղում և այլն ։ Հետագայում Իբրահիմ խանը, ուժեղանալով, դադարեց պահպանել այդ պայմանագիրը, և մելիքությունները լիակատար կախվածության մեջ ընկան խանից։ Մեկնաբանելով այդ իրադարձությունները՝ Վրաստանի թագավոր Հերակլ II-ը գրել է՝
Փանահ Ալի խանի հաջող ռազմական և քաղաքական գործունեության արդյունքում նրա գերակայությունը ճանաչել են Երևանի, Նախիջևանի, Գանձակի, Ղարադաղի և Արդեբիլի խաները։ Ղարաբաղյան խանության տարածքը զգալիորեն ընդլայնվել է ։
«Շիրազյան խնջույք»
Քարիմ խանը հրամայեց Ֆաթալի–խանին ընտանիքի հետ ուղարկել Շիրազ։ Նա թույլ չտվեց, որ դաշնակից խաները հեռանան, նրանց վերցրեց իր հետ՝ տոնական արարողություններին մասնակցելու համար։ Հյուրերի թվում էին Փանահ Ալին, Ղարադաղի Քյազիմ խանը, Խոյի Շահբազ խանը և ուրիշներ։ Շուտով Ֆաթալի խանը սպանվեց։
Ինչպես գրել է Աբդուլրազագ Դումբուլին՝
Սակայն «հյուրերը» շուտով բացահայտեցին Քարիմ խանի բոլոր ծրագրերը և ամեն կերպ փորձում էին հեռանալ Շիրազից։ Այնտեղ որոշ ժամանակ անց մահանում է նաև Ղարաբաղի խան Փանահ Ալի Ջավանշիրը։ Միրզա Ջամալը գրել է՝
Սակայն Րաֆֆին Փանահի մահվան հանգամանքներն այլ կերպ է շարադրում։ Ըստ նրա՝ Փանահը, հուսալով դուրս գալ Շիրազից, ձևացել է մահացած, սակայն Քարիմ խանը, կռահելով խորամանկությունը, իր մոտ է ուղարկել զմռսիչների, որոնք ողջ-ողջ նրա փորոտիքը հանել են ՝
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1763 մահեր Կատեգորիա:Ղարաբաղի խանություն Կատեգորիա:Քաղաք հիմնադրած անձինք
Օսման Նաղաշ
Օսման Նաղաշ (հայտնի է նաև Օսման մանրանկարիչ) Օսմանյան կայսրության գլխավոր մանրանկարիչն էր 16-րդ դարի երկրորդ կեսին: Նրա ծննդյան և մահվան տարեթվերը հազիվ թե հայտնի են, բայց նրա գործերի մեծ մասը թվագրվում է տասնվեցերորդ դարի վերջին քառորդին : Օսման Նաղաշի ամենահին հայտնի նկարազարդումներն արվել են 1560-1570 թվականների միջև՝ Ֆիրդուսու «Շահնամե» պարսից դյուցազներգական պոեմի թուրքերեն թարգմանության համար : Հայտնի է, որ նա եղել է Մուրադ III-ի համար Սայիդ Լոքմանի գրած տարբեր պաշտոնական պատմությունների գլխավոր նկարիչը, որոնք ստեղծվել են այս դարաշրջանում, այդ թվում ՝ Զաֆերնամե (Հաղթանակների գիրք), Շահնամե ի Սելիմ խան (Թագավորերի գիրք Սելիմ խանի) և Շահին Շահնամե (Գիրք արքայից արքաների) : 1582 թվականին նա նկարազարդել է աստղագուշակության «Գիրք երջանկության»-ը, իսկ մոտ 1585 թվականին հանդիսացել է Սիեր-ի Նեբիի, Մուհամմեդի կյանքի մասին դյուցազներգության, գրված մոտ 1388 թվականին, նկարազարդողներից մեկը:
Ոճ
Ի տարբերություն նախկին պալատական նկարիչների, Օսմանի դիմանկարները հակված են ցուցադրելու շատ ավելի հուզականություն: Ռուստամի և Զոհրաբի պատմությունն օրինակ, մինչ այդ միշտ ներկայացվում էր նույնակերպ երևացող «հեռավոր, առանձնացված պերիֆերիկ կերպարներով, ովքեր դիմային կամ մարմնական արտահայտման հազիվ թե որևէ հետք են դրսևորում», մինչդեռ Օսմանի տարբերակում Զոհրաբի պահապանը կարծես «տապալվում է վշտից ու հուզմունքից», քանի որ Ռոստամը կողմից իր որդու սպանության ականատեսն էր :
Նրա աշխատանքն ազդել է Օսմանյան փադիշահության պալատական գեղանկարիչների հաջորդ սերնդի վրա, նրա ոճով սկզբնավորված տվյալ բնագավառի կարևոր գործերում :