cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Միավորների համակարգեր
CGS (ՍԳՎ) համակարգ
Միավորների CGS (ՍԳՎ) համակարգեր, մեխանիկական, էլեկտրական, մագնիսական և ձայնագիտական մեծությունների միավորների համակարգեր։ Հիմնական միավորներն են՝ սանտիմետրը (երկարության միավոր), գրամը (զանգվածի միավոր) և վայրկյանը (ժամանակի միավոր)։ ՍԳՎ համակարգերում ինքնուրույն անվանումով գործածվում են հետնյալ միավորները․ դինը (ուժի միավոր), էրգը (աշխատանքի և էներգիայի միավոր), ստոքսը (կինեմատիկական մածուցիկության միավոր), պուազը (դինամիկական մածուցիկության միավոր), միկրոբարը (ճնշման միավոր), մաքսվելը (մագնիսական հոսքի միավոր), գաուսը (մագնիսական ինդուկցիայի միավոր), գիլբերտը (մագնիսաշարժ ուժի միավոր), էրստեդը (մագնիսական դաշտի լարվածության միավոր)։ էլեկտրական և մագնիսական մեծությունների համար կիրառում են ՍԳՎ համակարգերի 7 տեսակ, էլեկտրաստատիկական՝ CGSE (ՍԳՎԷ, վակուումի դիէլեկտրիկ թափանցելիությունը այս համակարգում չափազուրկ մեծություն է և հավասար է 1-ի), էլեկտրամագնիսական՝ CGSM (ՍԳՎՄ, վակուումի մագնիսական թափանցելիությունը չափազուրկ մեծություն է և հավասար է 1-ի), սիմետրիկ կամ գաուսյան համակարգ CGS (ՄԳՎ, էլեկտրական միավորները համընկնում են ՍԳՎԷ-ի էլեկտրական միավորներին, իսկ մագնիսական միավորները՝ ՍԳՎՄ-ի մագնիսական միավորներին), CGS (ՍԳՎundefined, չորրորդ հիմնական միավորը  ֊ն է՝ վակուումի դիէլեկտրիկ թափանցելիությունը), CGS \mu_0 (ՍԳՎ\mu_0 չորրորդ հիմնական միավորը \mu_0 -ն է՝ վակուումի մագնիսական թափանցելիությունը), CGSF (ՍԴՎՖ, չորրորդ հիմնական միավորը ֆրանկլինն է՝ էլեկտրական լիցքի միավորը), CGSB (ՍԳՎԲ, չորրորդ հիմնական միավորը բիոն է՝ էլեկտրական հոսանքի ուժի միավորը)։
Տես նաև
Կատեգորիա:Չափման միավորներ Կատեգորիա:Չափման միավորների համակարգեր Կատեգորիա:Չափումներ
Թայլի-Հաճի
Թայլի-Հաճի, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիայի վիլայեթի Եվդոկիայի գավառում ։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Լարաշ (քաղաք)
Լարաշ (նաև Էլ-Արաիշ, العرائش), նավահանգստային քաղաք Մարոկկոյում։
Աշխարհագրական դիրք
Լարաշը գտնվում է Մարոկկոյի ծայրահեղ հյուսիս-արևմուտքում՝ Ատլանտյան օվկիանոսի ափին՝ Լուկոս գետի ձախ ափին։ Վարչականորեն մտնում է Տանգիեր-Տետուան շրջանի կազմի մեջ և հանդիսանում է համանուն գավառի կենտրոնը։ Բնակչությունը 2012 թվականին կազմում էր 121,257 մարդ ։ Կարևոր օվկիանոսային նավահանգիստ է, որով իրականացվում է առևտուրը սահմանակից Իսպանիայի հետ։ Լարաշը մոտ է Ռաբատը և Տանգիեր Մեդ նավահանգիստը կապող A5 մայրուղուն։
Պատմություն
Հին ժամանակներում Լիկսուս ում՝ Լարաշից 4 կիլոմետր հյուսիս-արևելք, եղել է փյունիկյան (իսկ հետո` կարթագենյան և հռոմեական) բնակավայր։ Մ.թ. 1-ին դարում այս տարածքը դարձել է Հռոմեական Հանրապետության մի մասը։ Ներկայիս Լարաշը հիմնադրվել է 7-րդ դարում՝ Արաբիայից ժամանած մահմեդական նվաճողների կողմից:1471 թվականին պորտուգալացիները հարձակվել են քաղաքի վրա, որից հետո՝ 16-րդ դարում, Մարոկկոյի սուլթան Մուհամմեդ ալ-Շեյխը այստեղ կառուցել է հզոր ամրոց, ինչպես նաև վերակառուցել տեղական նավահանգիստը, որը դարձել է Մարոկկոյի ամենամեծ նավահանգիստը մինչև 15-րդ դարի վերջը։ 1491 թվականին Մաուլա ան Նասեր քաղաքում կառուցվել է Կասբահ, որը, ի վերջո, վերածվել է բերբերական ծովահենների հենակետի։
1610 թվականին սուլթան Մուհամմեդ էլ-Շեյխ ալ-Մամունը քաղաքը հանձնել է Իսպանիայի թագավոր Ֆիլիպ III-ին՝ իր եղբոր՝ Մուլայ Զիդան Աբու Մաալիի դեմ իսպանական միապետության օգնության դիմաց։ 1689 թվականին Սուլթան Մուլա-Իսմայիլը ռազմական գործողություններ է սկսել Իսպանիայի դեմ, կարողացել է պաշարել քաղաքը, այնուհետև իր մոտ 10.000 զինծառայողի և մոտ 400 իսպանացու կորստի գնով ստիպել նրան հանձնվել։
1765 թվականին Ֆրանսիայի Լարաշ ծովային արշավախումբը պատերազմ է սկսել Լարաշ ծովահենների դեմ, որն ավարտվել է անհաջողությամբ։ 1829 թվականին՝ ավստրիացի առևտրական բրիգանտին Վելոչեի գրավումից հետո, քաղաքը ռմբակոծվել է ավստրիական ռազմանավերի, կորոնետների՝ Կարոլինայի, Ադրիայի, Վենետոյի բրիգայի և շնաձիգ Էնրիկետի կողմից։ 1909 թվականին քաղաքը գրավվել է Իսպանիայի կողմից և մինչև 1957 թվականը՝ Մարոկկոյի անկախացումը, գտնվել իսպանական Մարոկկոյի կազմի մեջ։
Լարաշում, որը բաժանված է հին, մահմեդական և նոր «գաղութային» քաղաքի, պահպանվել են իսլամական և անդալուսյան ճարտարապետության հուշարձաններ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մարոկկոյի քաղաքներ Կատեգորիա:Աֆրիկայի բնակավայրեր
Չերսոզիմո
Չերսոզիմո (Cersosimo), կոմունա Իտալիայում, Բազիլիկատա մարզում՝ Պոտենցա գավառում ։
Բնակչությունը կազմում է 845 մարդ (2008 թվական), բնակչության խտությունը կազմում է 35 մարդ/կմ²։ Զբաղեցնում է 24 կմ² տարածք։ Փոստային ինդեքսն է՝ 85030։ Հեռախոսային կոդը՝ 0973։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր
Վյուրցբուրգյան դպրոց
Վյուրցբուրգյան դպրոց, Մտածողության փորձարարական հետազոտման ուղղություն, որ գոյություն է ունեցել XX դար․ առաջին տասնամյակում, Վյուրցբուրգի (Գերմանիա) հոգեբանության ինստիտուտում։ Հիմնադիրը և գլխավոր տեսաբանը Օսվալդ Կյուլպեն է (1862 -1915 թթ), ներկայացուցիչները՝ Ա․ Մեսսերը, Կառլ Բյուլերը, Նարցիս Ախը և ուրիշներ։ Ի հակադրություն վունդյան դպրոցի, վյուրցբուրգյան դպրոցը, հնարավոր համարելով իմացական պրոցեսների լաբորատոր ուսումնասիրությունը, այսպես կոչված՝ «էքսպերիմենտալ ինտրոսպեկցիայի» միջոցով, ձեռնամուխ է եղել զուգորդումների և դրանց դասակարգման որակական վերլուծմանը, դատողությունների մեջ և կամային գործողություններում գիտակցված միտումների և դիրքորոշումների դերի բացահայտմանը։ Ըստ վյուրցբուրգյան դպրոցի գոյություն ունի անպատկեր մտածողություն, որը դրսևորվում է հասկացությունների, գաղափարների, բայց ոչ խոսքային ձևակերպումների միջոցով։ Վյուրցբուրգյան դպրոցի հետազոտությունների գիտական արժեքն այն է, որ մտածողությունը դիտվում է իբրև զարգացող պրոցես։
Կատեգորիա:Հոգեբանություն
Կամիլա Կոնոտոպ
Կամիլա Կոնոտոպ (Каміла Сергіївна Конотоп, }, ուկրաինացի մարզուհի, ծանրորդ, 2021 և 2023 թվականների Եվրոպայի չեմպիոն, 2022 թվականի Եվրոպայի առաջնության մրցանակակիր։ 2021 թվականին ներկայացրել է Ուկրաինան Տոկիոյի օլիմպիական խաղերում։
Կենսագրություն
Կամիլա Կոնոտոպը ծնվել է 2003 թվականին։ 2016 թվականին Էյլաթում տեղի ունեցած մինչև 20 տարեկանների Եվրոպայի առաջնությունում Կամիլան մինչև 53 կգ քաշային կարգում նվաճել է բրոնզե մեդալ ։ 2017 թվականի Բանգկոկում տեղի ունեցած աշխարհի երիտասարդական առաջնությունում նա բրոնզե մեդալ նվաճել նույն քաշային կարգում ։
2018 թվականին Զամոշչում կայացած Եվրոպայի Մ20 առաջնությունում ուկրաինուհին 53 կգ քաշային կարգում նվաճել է արծաթե մեդալ։ 2018 թվականին նա 55 կգ քաշային կարգում մասնակցել է Աշխաբադում տեղի ունեցած աշխարհի մեծահասակների առաջնությանը, սակայն մրցանակի չի արժնացել։ 2019 թվականին Կամիլա Կոնոտոպը 55 կգ քաշային կարգում մասնակցել է Թաիլանդի Պատտայա քաղաքում տեղի ունեցած Ծանրամարտի աշխարհի առաջնությանը։ Նույն թվականին Բուխարեստում տեղի ունեցած Եվրոպայի պատանեկան առաջնությունում նվաճել է ոսկե մեդալ ։
Դոհայում Քաթարի միջազգային գավաթի խաղարկությունում Կամիլա Կոնոտոպը արծաթե մեդալ է նվաճել մինչև 55 կգ քաշային կարգում ։
2020 թվականին Հռոմում կայացած աշխարհի գավաթի խաղարկության մինչև 55 կգ քաշային կարգում ուկրաինուհին նվաճել է արծաթե մեդալ ։
2021 թվականի ապրիլին Մոսկվայում տեղի ունեցած Եվրոպայի առաջնությունում մինչև 55 կգ քաշային կարգում ուկրաինացի ծանրորդը երկամարտի 208 կգ արդյունքով դարձել է Եվրոպայի չեմպիոն․ պոկում վարժությունում 95 կգ քաշային կարգում և հրում վարժությունում 113 կգ քաշային կարգում նա փոքր ոսկե մեդալներ է նվաճել։
2022 թվականին Տիրանայում տեղի ունեցած Եվրոպայի առաջնությունում նա արծաթե մեդալի է արժանացել մինչև 55 կգ քաշային կարգում։
2022 թվականին Բոգոտայում տեղի ունեցած աշխարհի առաջնությունում Կամիլա Կոնոտոպը 59 կգ քաշային կարգում 223 կգ արդյունքով երկու վարժությունների հանրագումարում զբաղեցրել է վեցերորդ հորիզոնականը։ Նա պոկում (102 կգ) վարժությունում արժանացել է փոքր բրոնզե մեդալի։
2023 թվականին Երևանում տեղի ունեցած Եվրոպայի առաջնությունում ուկրաինուհին երկու վարժությունների հանրագումարում երկամարտի 235 կգ արդյունքով նվաճելէ ոսկե մեդալ և սահմանել Եվրոպայի երեք ռեկորդ։ Առանձին վարժություններում նա նաև երկու փոքր ոսկե մեդալ է նվաճել ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ծանրամարտի Եվրոպայի չեմպիոններ
Օսվալդո Ռիոս
Օսվալդո Ռիոս (իսպ.` Osvaldo Ríos, ամբողջ անունը` Օսվալդո Ռիոս Ալոնսո (Osvaldo Ríos Alonso), ծնվ. հոկտեմբերի 25, 1960, Կարոլինա, Պուերտո-Ռիկո), պուերտոռիկացի դերասան, երաժիշտ և մոդել ։
Կենսագրություն
1992 թվականին ռեժիսոր Գրասիո Դ'Անջելոն Օսվալդո Ռիոսին հրավիրել է նկարահանվելու «Կասանդրա» հեռուստասերիալում, որտեղ նրա խաղընկերուհին վենեսուելացի դերասանուհի Կորայմա Թորեսն էր։ Նշված հեռուստասերիալը ցուցադրվել է աշխարհի 100 երկրներում և թարգմանվել 32 լեզուներով։ «Կասանդրա»-ի հաջողությունը Օսվաալդո Ռիոսին հայտնի դարձրեց, որից հետո նա անընդհատ հրավերներ էր ստանում լատինաամերիկյան խոշորագույն ստուդիաներից։ 1993 թվականին Օսվալդոն նկարահանվեց Վենեսուելայում` «Երեք ճակատագրեր» սերիալում, իսկ 1994 թվականին արդեն նրան կարելի էր տեսնել կոլումբիական «Բլանկոյի այրին» սերիալում, որը մեծ հաջողությամբ ցուցադրվել է Իսպանիայում, Ինդոնեզիայում, Թուրքիայում, Թայվանում և այլ երկրներում։ Հետագա տարիներին Օսվալդո Ռիոսը խաղացել է թատրոնի բեմում` հանդես գալով «Գեղեցկուհին և հրեշը» մյուզիքլում։
1996 թվականին, շուրջ երեք ամիս դերասանն անց է կացրել Պուերտո-Ռիկոյի բանտում, քանի որ նրա նախկին ընկերուհին մեղադրել էր նրան` իր նկատմամբ բռնություն գործադրելու մեջ։ Օսվալդոյին ձերբակալել էին Մայամիում` «Ապստամբական հրեշտակը» հեռուստանովելի նկարահանման հրապարակում։
Օսվալդոյի հաջորդ աշխատանքը «Ռաուզան» սերիալում էր, որը քննադատների կողմից արժանացավ բարձր գնահատականի և տարբեր երկրներում ստացավ բազմաթիվ մրցանակներ։ Զուգահեռաբար նա նկարահանվում էր «Գրկիր ինձ ամուր» մեքսիկական հեռուստասերիալում։ 2000-ական թվականների սկզբին, նրա կողմից հիմնադրված «Riverside Entertainment Company» պրոդյուսերական ընկերության կողմից թողարկվել են «Հրաժեշտից հետո» մինի-սերիալը և «Դորիսի օրերը» ֆիլմը։ Հետագա տարիներին Օսվալդոն հրավիրվել է Իսպանիա և նկարահանվել «Երկու սիրելիների միջև» սերիալում, որտեղ նրա խաղընկերուհին հայտնի երգչուհի Իզաբել Պանտոխան էր։ 2006 թվականին Օսվալդո Ռիոսը Պուերտո-Ռիկոյում նկարահանվել է «Ճանապարհ» ֆիլմում, ինչպես նաև «Որոշում» հեռուստասերիալում, իսկ 2007 թվականին նա ստացավ գլխավոր հերոսի հոր դերը «Զորրո. Սուսեր և վարդ» սերիալում։ 2008 թվականին Նատալիա Ստրեյգնարդի հետ միասին նկարահանվել է «Երդում» հեռուստասերիալում, իսկ 2010 թվականին հեռուստաեթերում հաջողության հասավ «Սիրո հաղթհանդեսը» հեռուստասերիալը, որտեղ նա նկարահանվել էր Վիկտորյա Ռուֆֆոյի հետ միասին։
Անձնական կյանքը
1986 թվականի փետրվարին Օսվալդո Ռիոսը ամուսնացել էր դերասանուհի Սալլի Դիասի հետ, սակայն նույն թվականի դեկտեմբերին նրանք բաժանվել են։ Օսվալդոյի երկրորդ կինը լրագրողուհի Կարմեն Դոմինիկսն էր։ 1990 թվականին ծնվել է նրանց որդին, սակայն շուտով նրանք ամուսնալուծվել են։
2000 թվականին Օսվալդոն ամուսնացել է երրորդ անգամ` դերասանուհի Ջերալդին Ֆերնանդեսի հետ։ 2001 թվականին ծնվել է նրա երկրորդ որդին։ 2004 թվականին փլուզվել է նաև այդ ամուսնությունը։
2006 թվականին լուրեր էին պտտվում Օսվալդոյի և «Որոշում» հեռուստասերիալից նրա խաղընկերուհի Իվելին Խիրոյի սիրավեպի մասին։ 2009 թվականին ծնվել է Օսվալդոյի երրորդ որդին, նրա նոր ընկերուհուց` մարզուհի Կասիանա Ռոսսոյից։ Օսվալդոն սիրավեպ է ունեցել նաև, այն ժամանակ դեռևս սկսնակ կոլումբիացի երգչուհի Շակիրայի հետ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Դերասաններ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Պուերտոռիկացի մոդելներ Կատեգորիա:Պուերտոռիկացի դերասաններ Կատեգորիա:Երգիչներ Կատեգորիա:Հեռուստատեսային դերասաններ Կատեգորիա:Ամերիկացի երգիչներ Կատեգորիա:Ամերիկացի երաժիշտներ Կատեգորիա:Ամերիկացի պրոդյուսերներ
Գավաթ (մրցանակ)
Գավաթը մրցանակ է, առավելապես՝ ունկավոր անոթի տեսքով։ Տրվում է մրցումների հաղթողին, որը կոչվում է գավաթակիր։
Աշխարհի երկրներում գավաթների խաղարկություններ անցկացվում են առաջնություններին զուգընթաց, սովորաբար՝ մասնակից թիմերի սեղմ քանակով։
Ամենապատվավոր մրցանակն, իհարկե խաղարկվում է աշխարհի առաջնություններում։ Աշխարհի առաջին գավաթը, որը հետագայում կոչվեց ՖԻՖԱ-ի նախագահ, համաշխարհային ֆուտբոլի մեծ երախտավոր Ժյուլ Ռիմեի անունով, պատկերված էր հունական դիցաբանության հաղթանակի թևավոր աստվածուհի Նիկեի տեսքով։ Դա 3 սմ բարձրությամբ ոսկե արձանիկ էր և կշռում էր 1 կգ 800 գ (օնիքսե պատվանդանով 4 կգ )։ Այն քանդակել է ֆրանսիացի ոսկերիչ Աբել Լաֆլյորը։ Ժյուլ Ռիմեի գավաթը, ՖԻՖԱ-ի կանոնադրությամբ, ընդմիշտ ի պահ էր տրվելու այն հավաքականին, որը երեք անգամ կդառնար գավաթակիր։ Այդ հաջողությանը 1970 թվականին հասավ Բրազիլիան։ Գավաթը 1983 թվականին հափշտակվեց Ռիո Դե Ժանեյրոյում։ Ձուլվեց «Ոսկե աստվածուհու» կրկնօրինակը։ Ֆուտբոլի միջազգային ֆեդերացիան 1971 թվականին սահմանեց նոր, արդեն փոխանցիկ մրցանակ՝ ՖԻՖԱ-ի աշխարհի գավաթը։
Հղումներ
Կատեգորիա:Մրցանակի պարագաներ Կատեգորիա:Հաղթանակ
Կանալգուշի
Կանալգուշի (Каналгуши), գյուղ Ռուսաստանի Նիժնի Նովգորոդի մարզի Պերվոմայսկի շրջանի կազմում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Նիժնի Նովգորոդի մարզի Պերվոմայսկի շրջանի բնակավայրեր
Ադմիրալ (թիթեռ)
Ադմիրալ (Vanessa atalanta), նիմֆալիդների (Nymphalidae) ընտանիքին պատկանող թիթեռ։ Թևերի գույնը մուգ շագանակագույն է, երբեմն՝ գրեթե սև, վառ կարմիր շերտերով և առջևի թևերի վերին հատվածում սպիտակ բծերով։ Լայն տարածում ունեցող բազմաթիվ տեսակներ, որոնց տարածքն ընդգրկում է Եվրոպան և Արևմտյան Սիբիրը, Միջին Ասիան, Հյուսիսային Աֆրիկան, Ատլանտյան օվկիանոսի կղզիները, Հյուսիսային Ամերիկան, Գվատեմալան, Հաիթին և Նոր Զելանդիան։ Թրթուրները սնվում են հիմնականում եղինջներով և տատասկափշերով։ Տեսակը համարվում է ակտիվ միգրանտ։
Անվան ստուգաբանություն
Atalanta (հունական դիցաբանություն) տեսակային մականունը ծագում է Ատալանտայից՝ կալիդոնյան վարազի որսի հերոսից, որն ավելի արագ էր վազում երկրի վրա գտնվող բոլոր մարդկանցից։ Արկադիայի արքա Իասիայի (Իսա) և Կլիմենի դուստրը։ Նրա հայրը, ցանկանում էր միայն որդիներ ունենալ և աղջկան նետել էր Պարթենոն լեռան վրա, նրան կերակրել է արջը, մինչև որ Ատալանտային անտառում գտել են որսորդները։
Ինչ վերաբերում է Vanessa ընդհանուր ցեղի անվան ծագմանը, կան մի քանի վարկածներ։ Ըստ նրանցից մեկի՝ այն ծագել է նույնանուն կնոջ անունից։ Ըստ մեկ այլ վարկածի՝ անունը համահունչ է «Phanessa» բառի հին հունական տարբերակին, որը նշանակում է աստվածություն-դեմիուրգ։ Այս տարբերակը քիչ հավանական է։ Աստվածության անվանումը բնօրինակում հնչում է որպես «Phanes» (ռուսերեն տարբերակը Փանես)։ Ցեղի անվանումը տվել է դանիացի միջատաբան Յոհան Քրիստիան Ֆաբրիցիան, որը նոր տաքսոնների անվանելիս մեծ մասաբ օգտագործել է հնագույն աստվածությունների անունները ։
Նկարագրություն
Առաջնային թևի երկարությունը 26-34,5 մմ է։ Թևերի բացվածքը հասնում է 50-65 մմ-ի։ Մարմինը մուգ շագանակագույն է, կամ սև։ Թևերի վերին կողմը սև կամ մուգ շագանակագույն է։ Առջևի թևի վերնամասում արտաքին եզրով առանձնանում է փոքրիկ ատամիկը։ Առջևի թևի վերնամասում արտաքին եզրով առանձնանում է փոքրիկ ատամիկը։ Առջևի թևերը հատում են վառ նարնջագույն, կարմիր ժապավենը, որի վրա առանձնանում է խոշոր երկարացված սպիտակ բիծը և տարբեր չափի հինգ-վեց բծերի շղթան, որոնք ունեն վառ սպիտակ գույն։ Հետևի թևի սրբանային անկյունում տեղակայված է սև ծածկոցով երկարացված կապույտ բիծ։ Հետևի թևերի արտաքին եզրով անցնում է լայն նարնջագույն, կարմիր եզրագիծը, որի վրա գտնվում են 4-5 սև բծեր։ Հետևի թևի հետին անկյունում կրկնակի կապույտ բիծ է ։
Թևերի ստորին կողմը մի փոքր պակաս վառ է, սակայն՝ ավելի բծավոր։ Նա շագանակագույն է՝ մի շարք կարմրավուն ու սպիտակ կետերով և մոխրագույն նախշերով։ Առջևի թևերի ներքևի մասում կրկնվում է վերին կողմի պատկերը, որը կենտրոնական բջիջում համալրվում է կապույտ օղակներով։ Հետևի թևերի ստորին կողմը շագանակագույն է, բարդ մարմարանման օրինաչափությամբ, ձևավորում է մութ հատվածներ և ոլորուն գծեր։ Առաջին թևի հետևում ևս կա բաց գույնի բիծ ։
Բեղիկները կազմված են կտրուկ ընդլայնված քորոցներից։ Աչքերը ծածկված են բազմաթիվ փոքր ցցամազիկներից։ Սկավառականման երակը երկու թևերի վրա էլ առկա է։ Հետևի թևերի վրա կենտրոնական բջիջը փակ է։ Հետևի թևերի արտաքին եզրում բացակայում են նկատելի ելուստները։ Դիմացի ոտքերի սրունքները և ոտքերը ծածկված են համեմատաբար երկար հաստ մազերով։
Ենթատեսակներ
Առանձնացնում են երկու ենթատեսակ ։
Բազմացում
Էգը մեկ ձու է դնում կերակրաբույսերի տերևների վրա։ Թրթուրները մարմնի ողնուղեղի վրա երկայնական գոտի չունեն, ունեն միայն կողային դեղին շերտեր, դեղին կետեր և դեղնավուն փշեր ։ Թրթուրները ապրում են խողովակաձև փաթաթված տերևներում։ Հարսնյակը ազատ է և ամրացված է գլուխն ի վայր։
Կենսաբանություն
Ամռան վերջին թիթեռները հաճախ հանդիպում են գերհասուն մրգերի վրա նստած՝ հատկապես տանձի և սալորի վրա կամ պտղատու ծառերի կոճղերին։
Բնակության վայր
Բնակվում են անտառամատույցներում, նոսր անտառներում, ողողվող և լեռնային արոտավայրերում, անտառաշերտերում, անտառային դաշտերում, ճանապարհի եզրին, գետերի ափերին և այլ ջրամբարներում։ Հաճախ հանդիպում են աբիոտիկ կենսատոպերում։ Լեռներում հանդիպում են մինչև 2500-2700 մ բարձրության վրա ։
Արեալ
Արեալը ընդգրկում է Եվրոպան, Արևմտյան Սիբիրի հարավը, Փոքր Ասիան, Իրանը, Միջին Ասիան, Հյուսիսային Աֆրիկան, Ատլանտյան օվկիանոսի կղզիները (Ազորյան և Կանարյան կղզիներ), Հյուսիսային Ամերիկան Գվատեմալան, Հաիթին և Նոր Զելանդիան ։
Ախալշենի (Լենտեխի շրջան)
Ախալշենի (ახალშენი), գյուղ Վրաստանում։ Գտնվում է Ռաճա-Լեչխում և Քվեմո Սվանեթ մարզի Լենտեխի շրջանում ։
Ադմիրալ (թիթեռ)
Արեալ
Տեսակը ենթակա է թվաքանակի դինամիկ տատանումների և տարբեր տարիների նկատվում է բավականին մեծ թվով։ Համարվում է ակտիվ միգրանտ։ Եվրասիայի անտառային գոտում պոպուլյացիաները մասնակիորեն, իսկ արեալի հյուսիսում ամբողջությամբ համալրվում են հարավից թռչող առանձնյակներով։
Ախալշենի (Լենտեխի շրջան)
Դիրք
Գտնվում է ծովի մակարդակից 1400 մետր բարձրության վրա։ Շրջկենտրոն Լենտեխիից հեռու է 34 կմ։
Ադմիրալ (թիթեռ)
Պահպանության նկատառումներ
Տեսակը ներառված է Սմոլենսկի մարզի Կարմիր գրքում, նախկինում ընդգրկված է եղել Ռուսաստանի Կարմիր գրքում (1997) (4 կատեգորիա)։
Ախալշենի (Լենտեխի շրջան)
Բնակչություն
Ըստ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալների, գյուղի բնակչությունը կազմում է 15 մարդ ։
Ադմիրալ (թիթեռ)
Հետաքրքիր փաստեր
Սովետական մեծ հանրագիտարանի 2-րդ հրատարակությունից Ադմիրալ թիթեռի մասին հոդվածը հեռացվել է գեներալ-գնդապետ Ա. Պ. Պոկրովսկու ջանքերով, որին ոչ տեղին էր թվացել Ադմիրալի երկու հոդվածի առկայությունը՝ մեկը զինվորական կոչման մասին, մյուսը՝ թիթեռի ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Թիթեռներ Կատեգորիա:Կենդանիներ Կատեգորիա:Անողնաշարավորներ
Վասիլի Շապտեբոյ
Վասիլի Վասիլևիչ Շապտեբոյ (Васіль Васільевіч Шапцябой, ), բելառուս մարզիկ, ձմեռային (դահուկավազք և բիաթլոն) և ամառային (հեծանվային սպորտ և թեթև ատլետիկա) Պարաօլիմպիկ խաղերի մասնակից, Բելառուսի Հանրապետության սպորտի վաստակավոր վարպետ։
2014 թվականին Սոչիում անցկացված Ձմեռային պարաօլիմպիկ խաղերի փակման արարողության ժամանակ եղել է Բելառուսի հավաքականի դրոշակակիրը։
Կենսագրություն
Վասիլի Շապտեբայրը ծնվել է 1979 թվականի նոյեմբերի 10-ին։ Ունեցել է տեսողության բնածին խանգարում։
Դահուկավազքով զբաղվել սկսել է 1993 թվականին Բելառուսի Մոլոդեչնո քաղաքի՝ տեսողության խանգարումներ ունեցող երեխաների համար նախատեսված դպրոցում։
Հանդես է եկել «Դինամո» ակումբի կազմում, մարզվել է Օլիմպիական նախապատրաստման հանրապետական կենտրոնում սպորտի պարաօլիմպիկ ձևերի ուղղությամբ և Մոգիլյովի մարզի բարձրագույն սպորտային վարպետության դպրոցում։
Բնակվում է Մոգիլյովում, ամուսնացած է, ունի երեք դուստր՝ Անգելինան, Ալիսան և Աննան։
Ձեռքբերումներ
Իր պարաօլիմպիկ կարիերան Վասիլի Շապտեբոյն սկսել է 2000 թվականին՝ Սիդնեյում (Ավստրալիա) անցկացված Պարաօլիմպիկ խաղերում, որտեղ նվաճել է բրոնզե մեդալ տղամարդկանց փոխանցավազքի T13 մրցավազքում։ 2004 թվականին նա մասնակցել է Աթենքում անցկացված Պարաօլիմպիկ խաղերին, որտեղ արժանացել է ոսկե մեդալների տանդեմով մրցավազքում և ժամանակով մրցավազքում թույլ տեսնողների համար։ Նա մասնակցել է 2012 թվականին Լոնդոնում անցկացված Պարաօլիմպիկ խաղերի հեծանվային սպորտի մրցումներին, բայց մեդալի չի արժանացել։
Ձմեռային Պարաօլիմպիկ խաղերին Վասիլիի Շապտեբոյն առաջին անգամ մասնակցել է 2006 թվականին Թուրինում (Իտալիա), որտեղ նվաճել է բրոնզե և արծաթե մեդալներ դահուկավազքում։ 2010 թվականին Վանկուվերում անցկացված Պարաօլիմպիկ խաղերում Վասիլի Շապտեբոյը նվաճել է երկու բրոնզե մեդալներ դահուկավազքում և բիաթլոնում ։ 2014 թվականին Սոչիում անցկացված Պարաօլիմպիկ խաղերում Վասիլի Շապտեբոյը երկու անգամ դարձել է բրոնզե մեդալակիր բիաթլոնում՝ 7,5 և 12,5 կմ մրցատարածություններում ։ Նա եղել է 2018 թվականին Փհենչհանում (Հարավային Կորեա) անցկացված Պարաօլիմպիկ խաղերի ամենափորձառու մասնակիցներից մեկը, բայց մրսել է մրցավազքից երկու օր առաջ, ինչը բացասաբար է անդրադարձել նրա ելույթի վրա ։
Պարաօլիմպիկ խաղերից բացի Վասիլի Շապտեբոյը մասնակցել է հեծանվային սպորտի, թեթև ատլետիկայի ու բիաթլոնի աշխարհի առաջնությունների։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Բելառուս բիաթլոնիստներ
Ժուդիթ Գոթիե
Ժուդիթ Գոթիե (Judith Gautier, ), ֆրանսիացի բանաստեղծ և վիպասան։
Թեոֆիլ Գոթիեի և Էռնեստա Գրիզի դուստրը։
Ամուսնացած է եղել Կատյուլ Մենդեսի հետ, բայց շուտով բաժանվել է։ Մինչև 1876 թվականի ամառվա վերջը կարճ սիրավեպ է ունեցել կոմպոզիտոր Ռիխարդ Վագների հետ։ Հետո Ժուդիթ Գոթիեն ամունսացել է հայտնի վիպասան Պիեռ Լոտիի հետ։ 1913 թվականից խաղացել է Նյու Յորքում գտնվող Նոր թատրոնում։ Գոթիեն քաջ ծանոթ էր արևելյան մշակույթին, և նրա հիմնական աշխատանքները Չինաստանի կամ Ճապոնիայի մասին են եղել։ Համարվում է Գոնկուրովի ակադեմիայի անդամ։
Կոմիտասի հուշարձան (Սանկտ Պետերբուրգ)
Կոմիտասի հուշարձան, հուշարձան Ռուսաստանի Սանկտ Պետերբուրգ քաղաքի Վասիլեոստրովսկի վարչական շրջանի կենտրոնական Կամսկի այգում։
Պատմություն
Հայ մեծ երգահան, երաժշտագետ, վարդապետ Կոմիտասի հուշարձանը տեղադրվել է Հայոց ցեղասպանության 100-ամյա տարելիցի շրջանակում՝ 2015 թվականի նոյեմբերի 6-ին ։ Հուշարձանի բացման արարողությանը մասնակցել են Երևանի քաղաքապետ Տարոն Մարգարյանը, Սանկտ Պետերբուրգի նահանգապետ Գեորգի Պոլտավչենկոն, ՌԴ-ում ՀՀ արտակարգ և լիազոր դեսպան Օլեգ Եսայանը, Սանկտ Պետերբուրգում Հայաստանի գլխավոր հյուպատոս Հրայր Կարապետյանը, Երևանի քաղաքապետարանի ներկայացուցչության ղեկավար Արմենակ Կարապետյանը, Երևանի գլխավոր ճարտարապետ Տիգրան Բարսեղյանը, Սանկտ Պետերբուրգի հայ համայնքի ներկայացուցիչներ, պետերբուրգցիներ ։
Տվյալներ
Գրանիտե հուշարձանի բարձրությունը 3,3 մետր է, պատվանդանը՝ 1,7 մետր։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի հուշարձաններ
Տրասանել
Տրասանել (Trassanel), համայնք Ֆրանսիայի Օկսիտանիա մարզի Օդ գավառում ։
Բնակչությունը 2008 թվականի դրությամբ կազմում է 27 մարդ, բնակչության խտությունը` 6.22 մարդ/կմ²։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 4.34 կմ² տարածք։
Աշխարհագրություն
Գտնվում է Փարիզ քաղաքից 620 կմ հարավ, Մոնպելիե քաղաքից` 120 կմ արևմուտք, Կարկասոն քաղաքից` 17 կմ հյուսիս-արևելք։
Բնակչություն
Բնակչության քանակը ըստ տարիների
Աղբյուրներ` Ֆրանսիայի սոցիոլոգիական գիտությունների բարձրագույն դպրոցի տվյալներ
Տնտեսություն
2010 թվականին ուներ 25 աշխատունակ (15-64 տարեկան) բնակիչ, որոնցից ակտիվ էին 14-ը, իսկ ոչ ակտիվները` 11։ Ակտիվության ցուցանիշը կազմում է 56,0 %։ 14 աշխատունակ մարդկանցից աշխատել է 13 անձ (7 տղամարդ և 6 կին)։ Գործազուրկ են եղել 1 անձ (0 տղամարդ և 1 կին)։ 11 անաշխատունակներից 2-ը եղել են աշակերտներ կամ ուսանողներ, 5-ը` թոշակառուներ, իսկ 4-ը չեն աշխատել տարբեր պատճառներով ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ֆրանսիայի համայնքներ
Սիրո տաճար
«Սիրո տաճար» (प्यार का मंदिर, հնդկական արտադրության  ընտանեկան դրամայի ժանրին պատկանող ֆիլմ, որը  նկարանահանվել է 1988 թվականին և  թողարկվել նույն թվականի ապրիլի 1-ին։ Ֆիլմը հինդիերեն է, և ռեժիսորը հանդիսանում է Կ. Բապայեյն ։ Գլխավոր դերերում խաղացել են Միթհուն Չակրաբորտին, Մադխավին, Նիրուպա Ռոյը, Ռաջ Կիրանը, Շոմա Անանդը, Կադեր Խանը և Արունա Իրանին։ Ցուցադրվել է երգիչ Կիշոր Կումարի մահից մի քանի ամիս անց, որի  երգերը հնչում են ֆիլմում։
Սյուժե
Երկու սիրահար միացնում են  իրենց սրտերը, կառուցում տուն և անվանում այն «Սիրո տաճար», որտեղ  էլ ծնվում են նրանց  չորս երեխան` երեք որդին և դուստրը։ Միջնեկ եղբայր Վիդժայը երազում էր դառնալ հայտնի արտիստ, ինչպես Մայքլ Ջեքսոնը։ Բայց երազանքները չեն իրականանում։ Նրա մորը հեռացնում են ուսուցչուհու աշխատանքից և իր խնայողությունները հափշտակում է մի անազնիվ գործարար։ Մոր փրկության համար Վիդժայը համաձայնվում է վարձատրության դիմաց վերցնել մի հարուստի կատարած սպանության մեղքն իր վրա։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:1988 ֆիլմեր Կատեգորիա:Հնդկական մելոդրամա ֆիլմեր Կատեգորիա:Հնդկական ֆիլմեր Կատեգորիա:Հինդի լեզվով ֆիլմեր
(9393) Ապտա
(9393) Ապտա (Apta), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1994 թվականի օգոստոսի 10-ին Էրիկ Էլստի կողմից Լա Սիլյայում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,608852 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,3472 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,8705 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1539,12 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,2339 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 4,37° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1994 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Էրիկ Էլստի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Միհրանուշ
Միհրանուշ, հայկական իգական անուն։ Առաջացել է հայերեն Միհրան անունից և անուշ բառից։ Նորակերտ անուն է։ Ըստ Հրաչյա Աճառյանի՝ պատահական նմանություն ունի պարսկերեն Mihrnūš անվանը ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայկական իգական անձնանուններ
Վյուրցի ռեակցիա
Վյուրցի ռեակցիա, հագեցած ածխաջրածինների սինթեզի ընդհանուր եղանակ, հիմնված է մետաղական նատրիումի և ալկիլհալոգենիդների փոխազդեցության ռեակցիայի վրա․ Հայտնաբերել է Շ․ Վյուրցը (1855 թ)։ Ռ․ Ֆիտտիգը Վյուրցի ռեակցիան կիրառել է արոմատիկ ածխաջրածինների ստացման համար (Վյուրց-Ֆիտտիգի ռեակցիա)
Հովհաննես Թումանյան
Հովհաննես Թադևոսի Թումանյան, հայ բանաստեղծ, արձակագիր, գրական, ազգային և հասարակական գործիչ։ Գրել է բանաստեղծություններ, պոեմներ, քառյակներ, բալլադներ, պատմվածքներ ու հեքիաթներ, ակնարկներ, քննադատական ու հրապարակախոսական հոդվածներ , կատարել է թարգմանություններ, մշակել է «Սասնա ծռեր» դյուցազնավեպի «Սասունցի Դավիթ» ճյուղը։ Համարվում է ամենայն հայոց մեծ բանաստեղծ ։
Հովհաննես Թումանյանը ծնվել է 1869 թվականի փետրվարի 19-ին Լոռվա Դսեղ գյուղում ։ 1877-1879 թվականներին Թումանյանը սովորել է Դսեղի ծխական դպրոցում։ 1879-1883 թվականներին սովորել է Ջալալօղլու (այժմ Ստեփանավան) նորաբաց երկսեռ դպրոցում ։ 1883 թվականից բնակվել է Թիֆլիսում։ 1883-1887 թվականներին սովորել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցում, սակայն նյութական ծանր դրության պատճառով 1887 թվականին կիսատ թողնելով ուսումը՝ աշխատել է Թիֆլիսի հայ եկեղեցական դատարանում, այնուհետև Հայ Հրատարակչական միության գրասենյակում (մինչև 1893 թ.)։ 1893 թվականից աշխատակցել է «Աղբյուր», «Մուրճ», «Հասկեր», «Հորիզոն» գրական պարբերականներին։
1899 թվականին նրա նախաձեռնությամբ Թիֆլիսում ստեղծվել է «Վերնատուն» գրական խմբակը, որի անդամներն էին Հովհաննես Թումանյանը, Դերենիկ Դեմիրճյանը, Լևոն Շանթը, Ղազարոս Աղայանը, Ավետիք Իսահակյանը, Նիկոլ Աղբալյանը և ուրիշներ։ Որոշ ընդմիջումներով խմբակը գործել է մինչև 1908 թվականը ։
1912 թվականին Թումանյանն ընտրվել է նորաստեղծ Հայ գրողների կովկասյան ընկերության նախագահ, իսկ 1918 թվականին՝ Հայոց հայրենակցական միությունների միության (ՀՀՄՄ) նախագահ։ Առաջին համաշխարհային պատերազմում (1914-1918 թթ.) հայ ժողովրդի կրած վնասները հաշվելու և Փարիզի հաշտության խորհրդաժողովին (1919-1920) ներկայացնելու նպատակով ՀՀՄՄ-ն 1918 թվականին ստեղծել է Քննիչ հանձնաժողով՝ Թումանյանի գլխավորությամբ։ 1912-1921 թվականներին եղել է Հայ գրողների կովկասյան միության նախագահ։ Հայաստանի խորհրդայնացումից հետո նախագահել է Հայաստանի օգնության կոմիտեն (1921-1922)։
1921 թվականի աշնանը Թումանյանը մեկնել է Կոստանդնուպոլիս՝ հայ գաղթականների համար օգնություն գտնելու նպատակով։ Մի քանի ամիս մնալով այնտեղ՝ նա վերադառնում է հիվանդացած։ Մահացել է 1923 թվականին՝ Մոսկվայում։ Թումանյանի ստեղծագործությունների հիման վրա նկարահանվել են մի շարք ֆիլմեր, ինչպես նաև ստեղծվել են Անուշ (1912) և Ալմաստ (1930) օպերաները։
Ազգանվան ծագումնաբանություն
1890-ականներին Թումանյանը կազմել է իր տոհմի ճյուղագրությունը, ըստ որի՝ Թումանյան տոհմանունը ծագել է Թաւմա-Թօմա-Թումա-Թուման անձնանունից, որը հանդիպում է 13-17-րդ դարերի մի շարք արձանագրություններում և հիշատակարաններում ։ Ըստ Աճառյանի՝ Թումանյան ազգանունը սերում է Թուման անձնանունից ։ Անվան ամենավաղ հիշատակությունը, որը կարող է առնչվել բանաստեղծի նախնիներին, հանդիպում է Դսեղից 8 կմ հեռավորության վրա գտնվող Մարց գյուղի գերեզմանատան մի խաչքարի վրա՝ Թաւմայ (=Թումա) քահանա․․․ թուին ՉԼԴ (1285) ։
Նախնիներ
Ըստ ավանդության՝ Թումանյանները սերել են Լոռու Մամիկոնյաններից։ 17-րդ դարի մի քանի վավերագրերում Թումանյան և Մամիկոնյան ազգանունները հիշատակվում են որպես միևնույն տոհմանուններ     ։ Թումանյանի՝ 1880-90-ական թվականների նամակների մի մասը կրում է «Հովհաննես Թումանյանց-Մամիկոնյան» կնքադրոշմը։ 18 տարեկանում բանաստեղծը, տոհմական ավանդությունների ու տարեցների հուշերի հիման վրա, փորձել է գրել իր նախնիների «վարքագրությունը», որը վերնագրել է «Գործք հարանց»։ Ձեռագիրը գտնվում է Թումանյանի ընտանիքի արխիվում։ Ըստ ճյուղագրության՝ պարոն Թուման-Բարխուդար-Մեհրաբ-Հովակիմ-Հովհաննես (աղա)-Ասլան (Տեր-Թադևոս)-Հովհաննես (բանաստեղծը)։
Բարխուդարի ծնողներն էին Թումանը և Գեոքչան կամ Գոգչակը, որոնց մասին Թումանյանի «Գործք հարանց»-ում տեղեկություններ չկան։ Ձեռագրում նշվում է, որ Բարխուդարի ծննդյան թվականն անհայտ է։ Հայտնի է, որ նա ամուսնացել է վաղ հասակում, սակայն կնոջ մասին և թե քանի զավակ է ունել, տեղեկություններ ևս չկան։ Բարխուդարի գերեզմանը գտնվում է Դսեղի ներքևի գերեզմանատան՝ եկեղեցու արևմտյան կողմում։
Բարխուդարի ավագ որդու անունը Մեհրապ էր, որի ծննդյան և մահվան օրերն անհայտ են։ Ամուսնացել է ղազախեցի Ղազար քյոխվայի դստեր՝ Շահրուբանի հետ։ Ըստ Թումանյանի բանավոր աղբյուրների և տոհմական ավանդությունների՝ Մեհրապը անբերրիության և համաճարակ հիվանդությունների պատճառով ամբողջ ընտանիքով տեղափոխվում է Վրաստան և բնակություն հաստատում Թիֆլիսի Հավլաբար թաղամասում, այնուհետև Մուխրանում։ Համաճարակն ավարտվելուց հետո Մեհրապն ազգականների հետ վերադառնում է Դսեղ։ Մահացել է ծեր հասակում։ «Քաջերի կյանքից» պատմվածքում Թումանյանը ստեղծել է իր Մեհրապի էպիկական կերպարը։ Ըստ Թումանյանի ընտանեկան արխիվի տվյալների՝ Մեհրապը եղել է Դսեղի գյուղապետ և կոչվել է «յուզբաշի»։
Մեհրապի ավագ որդու՝ Հովակիմի մասին տեղեկություններ է հաղորդում Խաչատուր Աբովյանն իր «Վերք Հայաստանի»-ում։ Վեպում գրողը պատմում է Հովակիմի, նրա եղբայրների և ողջ ընտանիքի մասին ։ 1826 թվականի հուլիսին Աբովյանը Թիֆլիսից վերադառնալիս է եղել Էջմիածին։ Այդ ժամանակ տեղի է ունենում պարսիկների անակնկալ հարձակումը և նա, չկարողանալով շարունակել ճանապարհը, մինչև հոկտեմբեր մնում է Լոռիում և ականատես դառնում պատերազմական գործողություններին։ Այդ ժամանակ էլ ամենայն հավանականությամբ նա տեսել է Մեհրաբ և Հովակիմ Թումանյաններին, ինչպես նաև բանաստեղծի պապին՝ Հովհաննեսին ։ Ըստ պատմական վավերագրերի՝ Հովակիմ Մեհրաբյան Թումանյանցը 19-րդ դարի առաջին քառորդին Լոռու սահմաններում՝ դեպի Երևան և Ախալցխա տանող ճանապարհների վրա լեզգի ավազակախմբերի շարունակական հարձակումներից պաշտպանել է ժողովրդին։ Դսեղի շրջանում Հովակիմի իշխանությունը ճանաչում է այդ ժամանակվա ռուսական կառավարությունը, որը, ցանկանալով սիրաշահել վերջինիս, պետական պաշտոն ու աստիճան է տալիս Հովակիմի որդուն՝ Հովհաննեսին (բանաստեղծի պապին) ։ Հովակիմը հայտնի է դառնում հատկապես 1826-1827 թվականների ռուս-պարսկական պատերազմի ժամանակ ։
Հովակիմ Մեհրաբյան-Թումանյանցի որդին՝ Հովհաննես Հովակիմյան Թումանյանցը (Հովհաննես աղա), բանաստեղծի պապն է (1795-1868)։ 1826-1827 թվականների ռուս-պարսկական պատերազմի ժամանակ ռուսական բանակում պարսկերենի թարգմանիչ է եղել։ Մարտական սխրագործություններով աչքի է ընկել 1827-1828 թվականների ռուս-թուրքական և 1853-1856 թվականների Արևելյան (Ղրիմի) պատերազմներում։ Առաջին սպայական աստճանն ստացել է Ախալցխայի տակ 1828 թվականի օգոստոսի 5-ի և 9-ի ճակատամարտերում ցուցաբերած արիության համար։ Նույնպիսի արիություն ցուցաբերում է Ախալքալաքի (1853) և Կյուրուկդարա գյուղի մոտ (1854) թուրքերի դեմ մղված ճակատամարտերում՝ արժանանալով ենթասպայի աստիճանի և մեդալների։ Եռանդուն մասնակցություն է ունեցել նաև Դիլիջանի, Ղարաքիլիսայի, Ալեքսանդրապոլի ճանապարհների շինարարությանը 1838-1839 թվականներին։ Հովհաննես աղան աչքի է ընկել նաև իր հայերնի Լոռիում կատարած շինարարական աշխատանքներով։ Ըստ ժամանակակիցների մեկի՝ Ծաթեր գյուղի ճանապարհը կառուցվել է Հովհաննես աղայի ջանքերով ։ Ինչպես իր հայրն ու պապը՝ Հովհաննես աղան հայրենի գավառում օգտվում էր նահապետի իրավունքներով։ Ամբողջ Լոռու հայրն ու տերը, դատավորն ու դատախազը Թումանյան Հովհաննես աղան էր, որը նստում էր Լոռու կենտրոնական գյուղերից մեկում՝ Դսեղում։ Հովհաննես աղայի մասին գրել է 19-րդ դարի առաջին կեսի ժամանակագիր Վարդան արքեպիսկոպոս Օձնեցին իր «Պատմություն» գրքում ։ Հովհաննես աղայի անունով Թումանյանների տոհմը կոչվել է նաև «աղոնք» ։
Ծնողներ
Բանաստեղծի հայրը՝ Հովհաննես աղայի ավագ որդին՝ Ասլան (հետագայում՝ Տեր-Թադևոս) Թումանյանցը (1839-1898), Սանահինի վանքում երկու տարի դպրի պաշտոն զբաղեցնելուց հետո՝ 1874 թվականին՝ 35 տարեկանում, հակառակ իր կամքին ձեռնադրվում է քահանա։ Ծիծաղելով հաճախ է կրկնել «Մարդ չդառա, տերտեր դառա» ասացվածքը։ Քահանա դառնալ էր ստիպել հայրը, որն այն ժամանակ շատ էր ցանկացել, որ որդիներից մեկը տերտեր դառնա։ Բանաստեղծը և եղբայրը՝ Ռոստոմը, ծնվել են, երբ նրանց հայրը դեռ աշխարհական է եղել։ Թումանյանը հոր նկատմամբ խորը հարգանք և սեր է տածել․Տեր-Թադևոսը եղել է Դսեղի կրթական-լուսավորական գործերի նածաձեռնողն ու մասնակիցը։ Նրա անունը հիշատակվում է գյուղի դպրոցի հոգաբարձուների թվում ։ 1880-ական թվականների սկզբներին աջակցել է հայրենի գյուղում թատերական ներկայացումներ կազմակերպելու գործին։ 1884 թվականի փետրվարի 16-ին Դսեղի թատերասերները Վարդանանց տոնի առթիվ, հօգուտ տեղի ծխական ուսումնարանի, որի հոգաբարձուներից մեկն էր Տեր-Թադևոսը, աշակերտների մասնակցությամբ ներկայացնում են Էմին Տեր-Գրիգորյանի «Խեչոյի թուզը» և Միքայել Տեր-Գրիգորյանի «Պեպոյի տկճուրը» վոդևիլները ։
Թումանյանի առաջին մեծ վիշտը հոր մահն է եղել։ Հոր մահից հետո նա երկար ժամանակ հիվանդացել է։ 1898 թվականի հունվարին աքսորավայր մեկնելիս այցելելով Թումանյանին՝ Իսահակյանը նրան գտնում է համակված հոր մահվան վիշտով․ բանաստեղծը նոր էր վերադարձել Դսեղից՝ հոր հուղարկավորությունից ։ Հոր մահվան վշտի ծանր տպավորության անդրադարձումներն են «Այն օրից, ինչ որ նրան թաղեցին․․․» (1898) և «Խորհրդավոր մեռելը» (1900) բանաստեղծությունները։ Թումանյանն իր մի քանի ստեղծագործություններում մարմնավորել է հոր կերպարը։ Մասնավորապես, «Ալեք» և «Անուշ» պոեմներում քահանաների կերպարները ստեղծելիս բանաստեղծը նկատի է ունեցել հորը։
Թումանյանի մայրը՝ Սոնան (1842-1936), ծագել է Դսեղի Քոչարյանների տոհմից։ Հայրը և պապը տոհմական հովիվներ են եղել և իրենց ամբողջ կյանքն անցկացրել սարերում ։ Ի հակադրություն հորը՝ մայրը գործնական ու հաշվետես է եղել։ Հայրը գոհ ու հպարտ է զգացել, որ ուներ բանաստեղծ որդի, իսկ մայրը դժգոհ է եղել որդու զբաղմունքից, որը նրա համար չէր ապահովում բարեկեցիկ կյանք։ Թումանյանի մայրը, լինելով եռանդուն, ավյունով ու կյանքով լի գեղջկուհի, ամբողջ տնտեսությունը վարել է գրեթե մենակ։ Բանաստեղծն այսպես է բնութագրել մորը․
Մանկություն
Հովհաննես Թումանյանը ծնվել է 1869 թվականի փետրվարի 7-ին (նոր տոմարով՝ 19-ին)։ Փետրվարի 15-ին մկրտվել է և ստացել է պապի անունը՝ Հովհաննես․ այս անունն էր կրում նաև մոր կողմի պապը։
Բանաստեղծի մանկությունն անցել է նրա ծննդավայրում։ Թումանյանների ընտանիքը եղել է բազմամարդ։ Մինչև 1875 թվականը՝ բանաստեղծի վեցամյա հասակը, Հովհաննես աղայի որդիները՝ Ասլանը (Տեր-Թադևոս), Գրիշկան և Մամը՝ իրենց կանանցով և զավակներով միասին են ապրել։ Հովհաննեսից բացի, Տեր-Թադևոսն ունեցել է ևս յոթ զավակ՝ չորս տղա և երեք աղջիկ․ Ռոստոմ (1871-1915), Օսան (1874-1926), Իսկուհի (1878-1943), Վահան (1881-1937), Աստղիկ (1885-1953), Արշավիր (1888-1918) և Արտաշես (1892-1916)։ Թումանյանի մանկական խաղընկերները եղել են Ռոստոմը և Օսանը։ Ընտանիքն ապրել է նահապետական սովորություններով և ավանդություններով։
Աշակերտության տարիներին բանաստեղծն աղքատ է ապրել և հենց դա է եղել Ներսիսյան դպրոցից հեռանալու պատճառը։ Թումանյանի տոհմի աղքատացումը, գյուղում ու շրջակայքում նրա ունեցած երբեմնի ազդեցության թուլացումն սկսվում է Հովհաննես աղայի մահից հետո։ Օլգա Թումանյանի վկայությամբ՝ այն հողամասերը, որ Հովհաննես աղան ստացել էր որպես պարգև մարտական սխրագործությունների և ծառայությունների համար, հետզհետե դուրս է գալիս Թումանյանների ձեռքից։ Ընտանիքի եկամտի աղբյուրների նվազման հետ, աճել են պարտքերը։ Տեր-Թադևոսն իր ամբողջ կյանքն ապրել է պարտքերով։ Պարտքեր ունեցել է նույնիսկ Հովհաննես աղան ։ Պարտքեր անելու սովորությունը պապից ու հորից անցել է բանաստեղծին։ Չնայած բանաստեղծի հայրական և մայրական կողմի պապերը սոցիալական տարբեր խավերի են պատկանել, սակայն Թումանյանի մանկության տարիներին այդ տարբերությունը չի եղել։ Հորեղբայր Մամը համարվել է գյուղի «առաջին» մաճկալը, իսկ քեռիները քաջ որսորդների և հովիվների համբավ են ունեցել ։ Սոցիալական անհավասարության իր առաջին ընկալման մասին Թումանյանը պատմել է «Իմ ընկեր Նեսոն» պատմվածքում։
Թումանյանի ավագ և կրտսեր ժամանակակիցները՝ Լեոն, Իսահակյանը, Զորյանը, որոնք բանաստեղծին տեսել են նրա բնօրրանում, հավաստել են նրա հզոր սերը հայրենի բնության հանդեպ։ Հայրենի բնաշխարհի, ժողովրդի և նրա բանարվեստի հետ հենց սկզբից հաստատված սերտ կապը Թումանյանի արվեստի փիլիսոփայության հիմքն է կազմում։
Մանկության արտացոլումը ստեղծագործություններում
Թումանյանի ստեղծագործությունների, մասնավորապես՝ պոեմների և արձակների մեծ մասը նրա մանկապատանեկան տպավորությունների վերապրումներն են։ «Ահմադը», «Մայրը», «Իմ ընկեր Նեսոն» պատմվածքներն ամբողջությամբ ներկայացնում են բանաստեղծի մանկության որոշ դրվագները։ «Մարոն», «Լոռեցի Սաքոն», «Անուշ» պոեմներում և «Գիքորը» պատմվածքում ներկայացված են բանաստեղծի տեսած ու լսած դեպքերը, ապրած հոգեվիճակները։
«Մարոն» պոեմի հերոսուհին Թումանյանի մանկության ընկերն է։ Պեոմի նյութը մանկության օրերին պատահած իրական դեպք է։ «Իմ մի քանի գրվածքների բացատրությունը» գրառումներում նշված է հերոսուհու նախատիպը՝ «Զուռնաչի Սաքոյի աղջկա պատմությունը և «Մարոն»։ Լոռեցի Սաքոյի նախատիպի մասին հիշատակվում է ինչպես նույն գրառումներում՝ «Ռամազի Մաթոսը և Լոռեցի Սաքոն», այնպես էլ ինքնակենսագրական նոթերում՝ «Մաթոսի խելագարությունը - Լոռեցի Սաքոն»։ «Դարձ» անավարտ պոեմը վերաբերում է երկի հերոսի՝ Սուրենի մանկության հուշերին․ Սուրենի կերպարը կերտելիս Թումանյանը նկատի է ունեցել իրեն։ «Անուշ»-ի սյուժեի հիմքում ևս ընկած է Թումանյանի մանկության տարիներին կատարված մի դեպք, որը նշված է հայտնի «Բացատրության» մեջ․ «Գևոյի, Ալեքի, Օսմանի և այլն աղջիկ փախցնելը և «Անուշ»-ը» ։
Թեև «Գիքորի» սյուժետային հիմքը վերաբերում է 90-ականների սկզբներին, պատմվածքի հոգեբանական դրվագներից մի քանիսի հիմքը մանկական տպավորություններն ու ապրումներն են։ Ստեփան Լիսիցյանի վկայությամբ՝ Գիքորի ապրումների մեջ բանաստեղծը մտցրել է այն թախիծը, որ ինքը զգացել է մանուկ հասակում Լոռուց Թիֆլիս ընկնելով։
«Հառաչանք» պոեմի հիմքը ևս բանաստեղծի մանկության տարիներին պատահած դեպքերն են, ինչպես նշված է «Իմ մի քանի գրվածքների բացատրության» մեջ՝ «Ղոխնանց պապին, մեր գյուղի Չոփուրի տղերքը և «Հառաչանք» պոեմը», և ըստ ժամանակակիցների՝ Ղոխնանց պապը՝ «ծեր այգեպանը» պոեմի ծերունու նախատիպն է, որին, նաև Չոփուրի տղաներից ամենակրտսերին՝ Ռամազին, պատանի բանաստեղծն անձամբ ճանաչել է և հետները զրուցել։ «Քաջերի կյանքից» պատմվածքը գրելիս Թումանյանը զգալիորեն օգտագործել է մանկության օրերին տատերից և համագյուղացի ծերերից լսած ավանդական զրույցները ։
Լեոնովկա (գյուղ, Ժիտոմիրի շրջան)
Լեոնովկա (Леонівка), գյուղ Ուկրաինայի Ժիտոմիրի մարզի Ժիտոմիրի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1926 թվականին։
Հովհաննես Թումանյան
Մանկության արտացոլումը ստեղծագործություններում
Թումանյանի սևագրություններից դատելով՝ բանաստեղծը մտադիր է եղել մանկության տպավորությունների հիման վրա գրել նոր երկեր՝ հատկապես արձակ, մի քանիսը սկսել է, սակայն թողել անավարտ։
Լեոնովկա (գյուղ, Ժիտոմիրի շրջան)
2001 թվականի տվյալներով Լեոնովկա գյուղում բնակվում էր 130 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,753 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 172,64 մարդ/կմ²։
Հովհաննես Թումանյան
Ուսումը հայրենի գյուղում
Թումանյանի առաջին ուսուցիչը, որից գրաճանաչություն է սովորել, եղել է նրա կրտսեր հորեղբայրը՝ Գրիշկա բիձան՝ Գրիգոր Թումանյանը (ծնվ․՝ 1850) ։ Գրիշկա բիձու դպրոցում ուսուցումն անկանոն է եղել և շուտով դադարել է։ Թումանյանն այդտեղ սովորել է մի քանի ամիս (1877/78 ուս․ տարի), որից հետո ուսումը շարունակել է Սահակ վարժապետի դպրոցում։
Սահակ Տեր-Հովհաննիսյանը Թումանյան ընտանիքի ազգականներից մեկի փեսան էր, որը ևս տիրացու էր։ Սահակ վարժապետի դպրոցի կազմակերպման նախաձեռնողը եղել է բանաստեղծի մայրը։ Նա է խնդրել Սահակին գյուղի երեխաներին կարդալ սովորեցնել։ Դսեղի հասարակությունը, ի դեմս հոգաբարձուների, Սահակ վարժապետի հետ կնքում է պայմանագիր՝ պարտավորվելով նրան վճարել տարեկան 130 ռուբլի։ Համաձայն պայմանագրի՝ աշակերտների թիվը պետք է լիներ 35։ Սակայն աշակերտների թիվն այդքանի չի հասել։ Իր մանկավարժական ըմբռնումներով և մեթոդներով Սահակ վարժապետը նման է եղել տեր-Թոդիկին։ Սահակ վարժապետի դպրոցում Թումանյանը սովորել է մեկ տարուց ոչ ավել (1878/79 ուս․ տարի), որից հետո ուսումը շարունակում է Ջալալօղլիում։
Տիգրան Տեր-Դավթյանի դպրոց
Թումանյանի ինքնակենսագրական նոթերը հիմք են տալիս ենթադրելու, որ Տեր-Թադևոսը նախնական մտադրություն է ունեցել Թումանյանին ուսման տալ Գևորգյան ճեմարանում, որի համար նրան տարել է Էջմիածին։ Ըստ երևույթին, ճեմարան այցելած օրը սաներից մեկի թաղման արարողությունը ճնշող տպավորություն է գործել Տեր-Թադևոսի վրա, որի պատճառով հրաժարվել է իր մտադրությունից ։ Ըստ Նվարդ Թումանյանի՝ դա տեղի է ունեցել 1879 թվականի օգոստոսին՝ Ջալալօղլի մեկնելուց առաջ ։ Ըստ Վերգինե Պետրոսյանի՝ իր հայր Տիգրան Տեր-Դավթյանն է խորհուրդ տվել տեր-Թադևոսին որդուն իր դպրոցը տալ և որ սկզբնական շրջանում Թումնանյանն ապրել է իրենց տանը ։
1897 թվականի ուշ աշնանը Տեր-Թադևոսը՝ Հովհաննես և Ռոստում Թումանյաններին տանում է Ջալալօղլի ուսման տալիս այնտեղի Տիգրան Տեր-Դավթյանի երկսեռ դպրոցում։ Դպրոցը իր բացումից երկու ամիս անց արդեն հռչակվել էր որպես գավառի միակ բարեկարգ դպրոցը։ Ջալալօղլին այդ ժամանակ Լոռու գավառի վարչական կենտրոնն էր։ Այս դպրոցում Թումանյանն ուսանում է մոտ երեք տարի։ Թումանյանի ստեղծագործական ձիրքը բացահայտումը հիմնականում տեղի է ունեցել Ջալալօղլում։ Ջալալօղլուց և դպրոցից ստացված տպավորությունները նա անդրադարձել է «Իմ ընկեր Նեսոն» պատմվածքում։ Թումանյանի առաջադիմության և ընդունակությունների մասին միակ աղբյուրը դասընկերների հիշողություններն են, որոնք երբեմն հակասական են։ Թումանյանը հատկապես լավ էր հայոց լեզվից և աշխարհագրությունից։ Սիրում էր լսել պատմության դասերը, հատկապես, երբ ուսուցիչ Տիգրան Տեր-Դավթյանը պատմում էր իր ճանապարհորդական տպավորությունները Կոստանդնուպոլսից, Երուսաղեմից և Եգիպտոսից։ Թումանյանը, ինչպես Ջալալօղլու դպրոցում, այնպես էլ հետագայում Ներսիսյան դպրոցում հատկապես թույլ է մաթեմատիկական առարկաներից։
Ետ մնացող աշակերտների համար Տեր-Գևորգյանը կազմում է երեկոյան սերտողության ժամեր, որին մասնակցում է նաև Թումանյանը։ Սա, ապա նաև ընթերցանության երեկոները Թումանյանին ավելի են կապում Տիգրան Տեր-Դավթյանի ընտանիքի հետ։ Տիգրան Տեր-Դավթյանի սերտողության ժամերի ընթացքում է, որ Թումանյանը սկսում է կարդալ ուսուցչի գրքերը, որոնց մեջ էին հայ և արտասահմանյան գրողների ստեղծագործություններ։ Այստեղ է նաև, որ Թումանյանը սիրահարվում է տեսչի աղջիկներից մեկին՝ Վերգինեին։
Ըստ Վարսենիկ Գևորգյանի, 1894 թվականի ամռանը Մարցում Տիգրան Տեր-Դավթյանը Թումանյանին ծանոթացնում է Նիկողայոս Մառի հետ։ Ամենայն հավանականությամբ, սակայն, Գևորգյանը սխալվում է և այս ծանոթացումը տեղի է ունեցել 1893 թվականի ամռանը՝ Մառի Անի ուղևորվելու ընթացքում ամ վերադարձին։ 1984 թվականին Մառը Կովասում չի եղել։
Մինչև Տիգրան Տեր-Դավթյանը մահը (1906) նախկին ուսուցիչը և աշակերտը շարունակում են այցելել միմյանց։ Իսկ ուսուցչի մահից հետո Թումանյանը բարեկամական հարաբերությունները շարունակում է նրա ընտանիքի հետ ։
Ջալալօղլու երկսեռ դպրոցը 1882 թվականի դեկտեմբերի 6-ին, հանդիպելով դժվարությունների, փակվում է, ապա մի քանի անգամ կարճ ժամանակով վերաբացվելուց հետո՝ վերջնականապես փակվում ։
Ներսիսյան դպրոց
Ջալալօղլու դպրոցից հետո 1883 թվականի օգոստոսին տեր-Թադևոսը Թումանյանին տանում է Թիֆլիս և տալիս «Կադեստսկի կորպուս» զինվորական դպրոցը։ Թումանյանը սակայն, մի քանի օր մնալուց հետո փախչում է դպրոցից։
Ներսիսյան դպրոցի վատ վիճակը բացասաբար է անդրադառնում Թումանյանի՝ դպրոցի հանդեպ ունեցած վերաբերմունքի և  նրա առաջադիմության վրա։ Երրորդ և չորրորդ դասարաններում Թումանյանը չի ունեցել փայլուն առաջադիմություն ։ Թումանյանի ուսումը խաթարել են նաև նյութական անբարենպաստ պայմանները, չնայած որ չի դասվել որդեգիր սաների շարքը, որոնք ապրում էին հանրակացարանում և սնվում դպրոցի հաշվին։
Ներսիսյան դպրոցում ուսանելու տարիներին Թումանյանը հանդիպել է Ադամյանին և Րաֆֆուն։ Ադամյանի հետ հանդիպումը ըստ Թումանյանի եղել է ոչ ուշ քան 1886 թվականի սեպտեմբերը ։ Ադամյանի Համլետը տեսնելու օրերին Թումանյանն այցելել է Րաֆֆուն։ Այդ հանդիպումը պետք է տեղի ունեցած լինի 1886 թվականի փետրվարի 23-ից հետո մինչև մայիսի վերջերը։ Հետագայում Թումանյանը կրկին այցելել է Րաֆֆիին, հատկապես՝ «վերջին տարին»՝ 1888 թվականին։ Հայտնի է, որ Թումանյանի մի քանի երկերը ազդվել է Րաֆֆուց ։
1886 թվականի սեպտեմբերին Թումանյանը ընդմիշտ թողնում է Ներսիսյան դպրոցը։ Այն թողնելու հիմնական պատճառը համարվում է Թումանյանի նյութական ծանր պայմանները։ Առաջ են բերվում, սակայն, նաև այլ պատճառներ՝ դժգոհությունը դպրոցի կաշկանդող կարգուկանոնից, արագրոեն աճող հետաքրքրությունները, որոնք դպրոցը չէր բավարարում, ձգտումը դեպի գրական-հասարակական կյանքը։
Ներսիսյան դպրոցից հետո
Ներսիսյան դպրոցը թողնելուց հետո Թումանյանը սկսում է հաճախել Թիֆլիսի քաղաքային գրադարան-ընթերցարանը՝ մտքում միշտ ունենալով ուսումը մեկ ուրիշ բարձրագույն հաստատությունում շարունակելու միտքը, սակայն այդ ամենն իրականացնելու համար միջոցներ չկային։ Թումանյանն այդ բոլորի իրականացման համար սկսում է մեկենաս փնտրել, որը կհոգար ծախսերը՝ տրամադրելով պահանջվող գումարը՝ որպես պարտք՝ ապագայում հատուցելու պայմանով։ Որոնումները սակայն արդյունք չեն տալիս և շուտով Թումանյանը որպես գործակատար ընդունվում է Դվորցովայա փողոցում գտնվող Սալամբերգյանի խանութը, որտեղ աշխատում է ընդամենը կես օր։ Թումանյանն իր այս փորձառության մասին գրել է «Պոետն ու Մուսան» պոեմի «Վտակ»-ի տարբերակում և որը հետագայում դուրս է բերել ստեղծագործությունից։
Ներսիսյան դպրոցը թողնելուց հետո Թումանյանը շարունակում էր հանդիպումներ ունենալ գրքասեր երիտասարդների փոքրիկ խմբի հետ, որը հետագայում ազդեցություն է ունենում գրողի գրական գործունեության վրա։ Գրական խմբի անդամ Անուշավան Աբովյանը Թումանյանի՝ գրական ասպարեզ մտնելու մասին գրում է․
Առաջին սեր
Տիգրան Տեր-Դավթյանի դպրոցում ուսանելու տարիներին և Տեր-Դավթյանի ընտանիքի հետ մտերմանալիս Թումանյանը սիրահարվում է տեսչի աղջիկներից մեկին՝ Վերգինեին և գրում է «Հոգուս հատոր» բանաստեղծությունը։ Տիգրան Տեր-Դավթյանը սակայն, իմանալով այս սիրո մասին, աշակերտի վրա լրտեսներ է նշանակում, որոնք Թումանյանին գտնում են դպրոցի բակի լորիների տակ՝ «Հոգուս հատորը» գրելիս։ Թումանյանին փրկում է տեսչի դուստրը՝ Վերգինեն, որին էլ նա հասցեավորել էր «Հոգուս հատորը»։ Հետագայում այս միջադեպը և առաջին սերը դարձել են Թումանյանի ամենաթանկ հիշողություններից մեկը ։
Կանայք Թումանյանի կյանքում
1890-ական թվականների սկզբներին Թումանյանն իր բանաստեղծություններով սկսում է զարդարել օրիորդների ալբոմները։ Աղջիկներից շատերը, մեծ մասամբ Թիֆլիսի իգական գիմնազիայի աշակերտուհիներ էին, ըստ Գ․ Ասատուրի՝ «բան չէին հասկանում նրա ոտանավորներից, բայց սիրում էին ունենալ նրան իրանց շրջանում, որովհետև նա բանաստեղծ էր․․․»։ Հանպատրաստից գրված այս բանաստեղծություններից մի քանիսը նույն տարիներին ձայնագրվել են որպես երգեր և լայն տարածում գտել, ինչպես՝ «Ների՛ր, ով կույս․․․», «Իմ սերը», «Ինձ մի՛ խընդրիր, ես չեմ երգի․․․» և այլն։ Անուշավան Աբովյանին 1892 թվականի հունիսի 24-ին գրված նամակում բանաստեղծն ասում է, թե աղջիկների մեջ իր գրած սիրային ոտանավորները տարածվել են «խոլերայի հաջողությամբ» ։
1890-ական թվականներին Թումանյանը ծանոթացել է Մարիա Մարկովնայի (Մարիամ Թումանյան) հետ։ Այս շրջանը Թումանյանի համար ծանր շրջան էր, որում իր մեծ օգնությունն է ցուցաբերել Մարկովնան։ Նա 1901 թվականին նյութապես աջակցել է Թումանյանին, որ բուժվի Ուրավելում և ապա կատարի Ախալքալաք-Ալեքսանդրապոլ-Անի ուղևորությունը, որի արդյունքը եղան «Փարվանա» բալլադն ու «Թմկաբերդի առումը» պոեմը։ Մարիա Մարկովնան իր կապերն է օգտագործել նաև Թումանյանի բանտարկության ժամանակ (1908-1909)՝ թեթևացնելով բանաստեղծի վիճակը բանտում։ Թումանյանը իր նամակներից մեկում անուղղակի ակնարկել է իր սերը Մարիամ Թումանյանի նկատմամբ և իր զգացմունքները խոստովանել է միայն 1908 թվականի գարնանը։ Չնայած Մարիամ Թումանյանը գրում է, թե անակնկալ է եղել խոստովանությունը, բայց նրա հուշերի ու նամակների շատ էջեր վկայում են փոխադարձ զգացմունքների առկայության մասին ։