cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Սարյու (Վիմի վտակ)
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր Կատեգորիա:Կոմի Հանրապետության գետեր Կատեգորիա:Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանի գետեր
Ծիրանի տափ
Ծիրանի տափ, Ակսել Բակունցի պատմվածք,  գրել է 1926 թվականի մայիսի վերջին կամ հունիսի սկզբին։
Տպագրման պատմություն
Պատմվածքի գրության շարժառիթ է հանդիսացել Սիսիանի շրջանի Լոր և Շենթաղ գյուղերի միջև եղած հողային վեճը և նրա լուծումը հեղինակի կողմից։ Լոր գյուղում հեղինակը շուրջ 7 ամիս ուսուցիչ է աշխատել 1915-1916 ուսումնական տարում։ Այդ ընթացքում ծանոթանում է նաև Լորի և հարևան Շենթաղի հողային վեճերին։ Բակունցի պատմվածքում Լոր և Շենթաղ գյուղերը դարձել են Միր և Մրոց, իսկ վիճելի Շորքարը՝ Ծիրանի տափ ։ «Ծիրանի տափ» պատմվածքը առաջին անգամ հրապարակվել է «Խորհրդային Հայաստան» օրաթերթում՝ 1926 թվականի հունիսի 16-ին։ Հետո տեղ է գտել՝ 1955 թվականի երկերում, 1956-ին բեյրության «Ամբողջական գործի» 2-րդ հատորում, 1964 թվականի երկերի առաջին հատորում։ Հեղինակի կենդանության ժամանակ տպագրվել է նաև դասագրքերում, ինչպես 1927 թվականին՝ Ս․ Հակոբյանի կազմած «Կարմիր արև 5-րդ տարի» դասագրքում ։
Ընդհանուր տեղեկություններ
Ակսել Բակունցի «Ծիրանի տափ» պատմվածքը երգիծական է․ հեղինակը կատակով է խոսում հայ գյուղացու հողային տարածքների մասին՝ մատնացույց անելով, թե անվանի պաշտոնյաննները ինչպես են կարողացել օգտվել հայ գյուղացու թուլությունից և երկու գյուղերից կաշառքներ զավթել։ «Ծիրանի տափ», «Գյուլբահարի համար», «Մրոց», պատմվածքները ներկայացնում են հոգեկան ուշագրավ պատկերներ։ Այս պատմվածքներում նուրբ երանգներով նկատելի է դառնում հասարակական երևույթների ազդեցությունը մարդկանց հոգու վրա։ Բանաստեղծ Համո Սահյանը իր մանկության հուշերում հաստատում է «Ծիրանի տափը» պատմվածքը գրելու շարժառիթը։ Սահյանը հիշում է երկու գյուղերի միջև անդադար վեճերը մահակներով ու եղաններով։ Այս դեպքն էլ դառնում է «Ծիրանի տափ» պատմվածքի սյուժեն ։
Սյուժե
Ակսել Բակունցի «Ծիրանի տափ» պատմվածքը երկու գյուղերի միջև Ծիրանի տափ կոչվող հողատարածքի համար ծագած պայքարի մասին է։։ Թեև պատմվածքի անունը Ծիրանի տափ է, բայց ծիրանի ոչ մի ծառ չկա այնտեղ։ Ծիրանի տափը հիշատակվելու արժանի չէր լինի, եթե երկու գյուղերի՝ Միրի և Մրոցի միջև անվերջ տարաձայնությունների առարկա չդառնար։ Երկու գյուղն էլ գետի ձախ ափին էին գտնվում՝ Մրոցը վերև, իսկ Միրը՝ ներքև։ Երկու գյուղերի կռվի պատճառը «Ծիրանի տափն» էր, որտեղ կար առատ կանաչ և ջրից բավականին մոտ էր։ Ոչ ոք չգիտեր, թե երբ ծագեց երկու գյուղերի միջև թշնամությունը Ծիրանի տափի համար։ Երկու գյուղերն էլ ունեին իրենց պատճառաբանությունները տարածքի՝ իրենց պատկանելու վերաբերյալ։ Գյուղեր է այցելում չինովնիկը, ով պետք է որոշեր՝ ում է պատկանում տարածքը, և յուրաքանչյուր գյուղ աշխատում է շքեղ պատրաստությամբ դիմավորել հյուրին և ճանապարհել ճոխ նվերներով, սակայն հողատարածքի համար կռիվը լուծում չէր ստանում։ Խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո գյուղերով շրջում է ագիտատորը, ով քարոզում էր, թե հողն աշխատավորինն է։ Այս նոր մարդուն գյուղացիները վախենում էին նախորդների նման կաշառել, որպեսզի գործը իրենց օգտին հաջողի։  Գարնանը քաղաքից հողաչափ է գալիս՝ երկու գյուղի սահմանները որեշելու։ Մի շաբաթից ավել գյուղում մնալուց հետո ասում է․ -Լավ կլինի, էնպես սահման եմ դրել ո՜ր․․․ Քաղաքից հայտնում են, որ այդ լավը եղավ օգուտ Միրի․ Ծիրանի տափն ամբողջովին հանձնել էին Միր գյուղին՝ որպես աղքատ և հողազուրկ գյուղ։ Բնակիչները չէին հավատում այդքան արագ կատարված փոփոխությանը, և հաջորդ օրը Միրից երեք հոգի քաղաք գնացին, թուղթը հանձնեցին մի երիտասարդի, ով հողերի գործով էր զբաղվում և ասացին․
-Մեզ Ծիրանի տափի կեսը տվեք ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ակսել Բակունցի ստեղծագործություններ Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:ԵՊՀ ԻՄ հոդվածներ 2023
Մի նշանակման պատմություն
Սյուժե
Ֆիլմը նկարահանվել է իրական դեպքերի հիման վրա։ Մայրաքաղաքային պորուչիկ Գրիգորի Կոլոկոլցևը, ոգեշնչված առաջավոր գաղափարներով, մեկնում է Տուլայի մարզ՝ ծառայելու հետևակ գնդում։ Այնտեղ տեղի է ունենում ռազմական հանցագործություն։ Զինվորին, որի ուսերին է ընկնում մեղքը, սպառնում է ռազմական տրիբունալ և գնդակահարություն։ Կոլոկոլցևը դիմում է կոմս Տոլստոյի օգնությանը, որը հանձն է առնում պաշտպանել անմեղ մարդուն։
Ստեղծում
Նկարահանումները անցկացվել են Պսկովի շրջանի Պուշկինսկիե Գորի գյուղում՝ Տոլստոյի «Յասնայա Պոլյանա» թանգարան-կալվածքում, «Լենֆիլմ» կինոստուդիայի տաղավարներում, ինչպես նաև Սանկտ Պետերբուրգում՝ Գավրիիլ Դերժավինի տուն-թանգարանում, Նեկրասովի թանգարան-բնակարանում և Գիտնականների տանը ։
Քննադատություն
Ֆիլմը ստացել է բարձր գնահատականներ կինոքննադատների կողմից։ Megacritic կայքում ֆիլմը ստացել է 10-ից 7,6 միավոր՝ ըստ 18 գրախոսությունների ։ Անտոն Դոլինը այսպես է բնութագրել ֆիլմը․ «Մեր առջև՝ խայթիչ, դառը, չար և շատ ճշգրիտ մտորում է Ռուսաստանի լիբերալիզմի մասին» ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ռուսական դրամա ֆիլմեր Կատեգորիա:2018 ֆիլմեր Կատեգորիա:Ռուսերեն ֆիլմեր Կատեգորիա:Իրական դեպքերի հիման վրա նկարահանված ֆիլմեր Կատեգորիա:«Ոսկե արծիվ» մրցանակի դափնեկիրներ Կատեգորիա:Ռուսական ֆիլմեր Կատեգորիա:Ֆիլմեր, որոնց գործողությունները տեղի են ունենում Ռուսաստանում Կատեգորիա:2018 դրամա ֆիլմեր
Վալենտինա Լեխկոստուպովա
Վալենտինա Վալերևնա Լեխկոստուպովա (Валенти́на Вале́рьевна Легкосту́пова, ), խորհրդային ​​և ռուսական էստրադային երգչուհի, Ռուսաստանի Դաշնության վաստակավոր արտիստ (2001)  ։
Կենսագրություն
Վալենտինա Լեխկոստուպովան ծնվել է 1965 թվականի դեկտեմբերի 30-ին Խաբարովսկում։ Հայրը Վալերի Վլադիմիրովիչն էր, մայրը` Գալինա Իվանովնան։ Երբ նա երեք տարեկան էր, ընտանիքը տեղափոխվել է Թեոդոսիա ։
1985 թվականին ավարտել է Սիմֆերոպոլի Պ. Ի. Չայկովսկու անվան երաժշտական ​​քոլեջը (ջութակի դասարան) ):
1985-1990 թվականներին սովորել է Մոսկվայի Գնեսինների անվան ռուսական երաժշտական ակադեմիայում՝ պրոֆեսոր Ի.Դ.Կոբզոնի էստրադային վոկալի բաժնում։
Երգչուհու դեբյուտը էստրադայի ժանրում Սենյա Սոնի ղեկավարությամբ խմբի հետ մենահամերգ մենահամերգն էր, որը տեղի է ունեցել 1985 թվականին, Ուկրաինական ԽՍՀ-ի Խերսոն քաղաքում։
1986 թվականի հունիսի 30-ին Վալենտինա Լեխկոստուպովան Լատվիայի ԽՍՀ-ի Յուրմալա քաղաքում ստացել է Խորհրդային ​​էստրադային երգերի երիտասարդ կատարողների 1-ին համամիութենական հեռուստատեսության մրցույթի երկրորդ մրցանակը, որտեղ նա կատարել է «Երջանկության ափ» (Վ. Դանիլին, Ս. Սոն - Ի. Ռեզնիկ) և «Ես, միևնույն է, հուսով եմ» (Մարգարիտա Պուշկինա-Քրիս Քելմի) երգերը ։ Նույն թվականին նա սկսել է համագործակցել կոմպոզիտոր Ռայմոնդ Պաուլսի հետ («Երկուսը», «Կեչիների սպիտակ ստեղներում» և այլ երգեր)։ 1986-1992 թվականներին աշխատել է Տուլայի տարածաշրջանային ֆիլհարմոնիկում։
1987 թվականին նա մասնակցել է Չեխոսլովակիայի և Լեհաստանի երիտասարդական փառատոնին («Զիելոնա Գուրա»՝ «Կանաչ լեռ»), ձայնագրել է իր ամենահայտնի երգը` «Ягода-малина» (երաժշտությունը ՝ Վ. Դոբրինինի, խոսքերը՝ Մ. Պլյացկովսկու), որը առաջին անգամ ցուցադրվել է 1987 թվականի հունվարի 1-ին Կենտրոնական հեռուստատեսությամբ Տարեմուտյան «Գալուբոյ ագանյոկ» երաժշտական-ժամանցային ծրագրով։ Տարվա վերջում երգը հասել է նաև «Տարվա երգ» փառատոնի եզրափակիչ փուլ։
1988 թվականին արժանացել է դիպլոմի՝ «Սոպոտ-88» մրցույթում (ժյուրիի հատուկ մրցանակ) ։ Նույն թվականին հայտնվել են «Մի կաթիլ ծովում» և «Ղրիմի լողափ» երգերը։ 1989 թվականին նա մշակույթի նախարարության պատվիրակության կազմում համերգներով շրջագայել է ԳԴՀ-ում, 1990 թվականին Իոսիֆ Կոբզոնի խմբի հետ շրջագայել է Աֆրիկայում։ 1991 թվականին դստեր ծննդյան պատճառով համերգային գործունեության դադարից հետո Լեխկոստուպովան 1993-1995 թվականներին աշխատել է Լև Լեշչենկոյի ղեկավարած «էստրադային երգի թատրոնում»։ 1995 թվականին նա Բուլղարիայում ելույթ է ունեցել ռուսական երգի փառատոնին։
2001 թվականի դրությամբ նա եղել է Մոսկվայի «Էստրադա» էստրադային համույթի մենակատար։
2014 թվականին Լեխկոստուպովան մշտական ​​բնակության է տեղափոխվել  Տեներիֆե կղզի (Իսպանիայի Կանարյան կղզիներ)։ Նա հիմնականում զբաղվել է անշարժ գույքով, բայց չի դադարել համերգային և դասավանդման գործունեությունը ։
2016 թվականի վերջին արտիստուհին դարձել է Յուլյա Մենշովայի «Բոլորի հետ առանձին» հաղորդաշարի հյուրը։ 2016 թվականի օգոստոսին սկսել է գործել Վալենտինա Լեխկոստուպովայի «VL Music» պրոդյուսերային կենտրոնը։
2018 թվականի սկզբին նա տեղափոխվել է Թեոդոսիա, որտեղ ղեկավարել է Թեոդոսիայի քաղաքային մշակույթի բաժինը ։ 2018 թվականի սեպտեմբերին նա հեռացել է զբաղեցրած պաշտոնից՝ կապված վարչակազմի ղեկավարի հետ ունեցած կոնֆլիկտից. նա դեմ էր «Давай подождём, твою мать» երգի կատարմանը (կատարող՝ Իգորյոկ)՝ նման կատարումը համարելով ոչ պատշաճ՝ Ռազմական Փառքի քաղաքում անցկացվող տոնական փողոցային համերգին, բայց վարչակազմի ղեկավարը պնդել է հակառակը ։
Մահը
2020 թվականի օգոստոսի 6-ին Վալենտինա Լեխկոստուպովան Մոսկվայի իր բնակարանից  ուղեղի ծանր տրավմատիկ վնասվածքով հոսպիտալացվել է, հիվանդանոցում երգչուհին գտնվել է կոմայի մեջ ։ Վնասվածքներ ստանալու փաստով Քննչական կոմիտեն նախաքննություն է իրականացնում։
Նա մահացել է 2020 թվականի օգոստոսի 14-ին, Մոսկվայում ։ Հրաժեշտը և հուղարկավորությունը տեղի է ունեցել օգոստոսի 20-ին Տրեկուրովսկու գերեզմանատանը ։
Հետաքրքիր փաստեր
Վալենտինա Լեխկոստուպովան ունեցել է «Հարսնացուի դիակը» մուլտֆիլմից կմախք պատկերող դաջվածք։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուս երգիչներ Կատեգորիա:Ռուսաստանի Դաշնության վաստակավոր արտիստներ Կատեգորիա:Ռուս պրոդյուսերներ Կատեգորիա:Երաժշտական պրոդյուսերներ Կատեգորիա:Ռուս մանկավարժներ
Փահլավիներ
Ներկայացուցիչներն են Ռեզա-Շահ Փահլավին (1925-1941) և Մոհամմադ Ռեզա Փահլավին (1941-1979) ։ Փահլավիների տիրակալության ժամանակ Իրանի պաշտոնական անվանումն էր Իրանի Շահանշահի Պետություն (, Դովլաթ Շահանշահի-յե Իրան), կամ Իրանի կայսերական պետություն։ 1979 թվականին Իրանի իսլամական հեղափոխությունը տապալեց Փահլավիների հարստությունը։
Հարստության սկիզբը
1921 թվականին Ռեզա խանը, օգտվելով քաղաքական խառը իրավիճակից, արևմտյան երկրների հովանավորությամբ և Իրանի կոզակների բրիգադի միջոցով գրավեց Թեհրանը։ Սուլթան Ահմադ Շահը ստիպված նրան զինվորական նահանգապետ և նախարար նշանակեց։ 1923 թվականին նա վարչապետ դարձավ։ Օգտագործելով իր դիրքն ու հեղինակությունը Ռեզա խանը նախապատրաստեց և պետական հեղաշրջում իրագործեց 1925 թվականին վերջ դրվեց Ղաջարական հարստության գահակալությանը։ 1925 թվականի հոկտեմբերի 31-ին Իրանի ծերակույտի հիմնադիր հավաքը Սուլթան Ահմադ Շահին գահընկեց հայտարարեց, իսկ 1925 թվականի դեկտեմբերի 12 Ռեզա խանը իրեն հռչակեց թագավոր և հիմնադրեց Փահլավի արքայատոհմը ։ Որպես անուն նա օգտագործեց Կարին Փահլավիների հարստության անունը, թեև նրանց հետ ոչ մի կապ չուներ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իրանական տոհմեր Կատեգորիա:Արքայական ընտանիքներ Կատեգորիա:Մերձավոր Արևելքի պատմական պետություններ Կատեգորիա:Իրանի պատմություն Կատեգորիա:Իսլամական ղեկավարների հարստություններ Կատեգորիա:Իրանի քաղաքական պատմություն Կատեգորիա:Նախկին կայսրություններ Կատեգորիա:20-րդ դարը Իրանում Կատեգորիա:Պարսկաստանի և Իրանի միապետություններ Կատեգորիա:1925 հիմնադրումներ Կատեգորիա:Իրանի ղեկավարներ
Եվրոպական միության տնտեսություն
Եվրոն, որն օգտագործվում է Եվրամիության 28 անդամ երկրներից  19-ում, հանդիսանում է աշխարհի երկրորդ խոշոր պահուստային արժույթը, ինչպես նաև աշխարհում ամենաշատ վաճառվող երկրորդ արժույթն ԱՄՆ դոլարից հետո  ։ Եվրոն պաշտոնական արժույթ է 25 երկրներում՝ եվրագոտում և եվրոպական վեց այլ երկրներում՝ պաշտոնապես կամ դե ֆակտո։
Եվրամիության տնտեսությունը բաղկացած է խառը տնտեսությունների ներքին շուկայից, որը հիմնված է ազատ շուկայական հարաբերությունների և առաջադեմ սոցիալական մոդելների վրա։ Մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ն 2017-ին կազմել է 37,800 դոլար, իսկ ԱՄՆ-ում`59,495 ԱՄՆ դոլար, Ճապոնիայում՝ 42.695 դոլար և Չինաստանում՝ 16.636 դոլար ։ Անդամ պետություններում մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ն էականորեն անհավասար է. Լյուքսեմբուրգում  կազմում է 105,148 դոլար, իսկ Բուլղարիայում՝ 21.678 դոլար ։ Եվրամիությունը ցածր Ջինի գործակիցով (այն հավասար է 31-ի) ունի եկամուտների ավելի հավասարակշռված վերաբաշխում, քան համաշխարհային միջինը ։
«Euronext»-ը եվրագոտու հիմնական ֆոնդային բորսան է և շուկայական կապիտալիզացիայով աշխարհում հանդիսանում է վեցերորդը ։ 2012 թվականին Եվրամիությունում կատարված օտարերկրյա ներդրումները ընդհանուր առմամբ կազմել են 5,1 տրիլիոն դոլար, մինչդեռ ԵՄ-ի ներդրումները արտասահմանյան երկրներում կազմել են 9,1 տրիլիոն դոլար, ինչը կազմել է աշխարհում ներքին և արտաքին ամենաբարձր ներդրումները ։ Եվրամիության ամենամեծ առևտրային գործընկերներն են ԱՄՆ-ը, Չինաստանը, Շվեյցարիան, Ռուսաստանը, Թուրքիան, Ճապոնիան, Նորվեգիան, Հարավային Կորեան, Հնդկաստանը և Կանադան ։
2009 թվականին համաշխարհային ճգնաժամի սկզբից ի վեր, հակառակ տնտեսական իրավիճակներ են առաջացել մի կողմից Հարավային Եվրոպայի երկրների միջև, մյուս կողմից՝ Կենտրոնական և Հյուսիսային Եվրոպայի երկրների միջև։ 2018 թվականին Եվրամիությունում պետական պարտքը կազմում էր ՀՆԱ-ի 80% -ը՝  ընդ որում Էստոնիայում կազմել է՝ 8,4%, իսկ ամենաբարձրը՝ Հունաստանում՝ 181.1% ։
Արժույթը
Դանիան և Միացյալ Թագավորությունը, որոնք չեն հանդիսանում եվրագոտու անդամ, ունեն հատուկ իրավունքներ, որոնք կապված  են հետագայում եվրոյին միանալու հետ։ Շվեդիան կարող է նաև ընտրել, թե երբ կարող է միանալ Եվրոպական փոխարժեքի մեխանիզմին, իսկ մնացած պետությունները պարտավորվում են միանալ եվրոյին իրենց անդամակցության պայմանագրերի միջոցով։
2009 թվականին Հունաստանից սկսած, եվրագոտու 19 պետություններից հինգը պայքարում են պարտքի ճգնաժամի դեմ, որը շատերն անվանում են «Եվրոպական պարտքային ճգնաժամ»։ Այս բոլոր պետություններում (Հունաստան, Իռլանդիա, Պորտուգալիա, Իսպանիա, Կիպրոս) սկսեցին իրականացնել առողջացման ծրագրեր  և 2015 թվականի դրությամբ բոլոր երկրները, բայց Հունաստանից վերականգնվել են իրենց պարտքային ճգնաժամից։ Եվրամիությանը չանդամակցող պետությունները նույնպես անցել են պարտքային ճգնաժամ և անցել են նաև հաջողված առողջացման ծրագրեր՝ Հունգարիա, Ռումինիա և Լատվիա ։
Բյուջե
ԵՄ-ի միասնական բյուջեն 2011 թվականին կազմել է 141 միլիարդ եվրո, իսկ 2007–2013 թվականների համար ՝ 862 միլիարդ եվրո, ինչը կազմում է ԵՄ ՀՆԱ-ի շուրջ 1%-ը։
Ծառայություններ
Ծառայությունների ոլորտը Եվրամիության ամենակարևոր ոլորտն է, որը կազմում է ՀՆԱ-ի 74,7%-ը, համեմատած արդյունաբերության հետ, որը կազմում է ՀՆԱ-ի 23,8%-ը և գյուղատնտեսության հետ՝ ՀՆԱ-ի ընդամենը 1,5%-ը ։
Ֆինանսական ծառայությունները լավ զարգացած են Միության միասնական շուկայում։ Ընկերություններն ավելի մեծ վստահություն ունեն բանկային վարկերի նկատմամբ, քան ԱՄՆ-ում, չնայած որ ձեռնարկությունների շուկաների միջոցով ավելի շատ ֆինանսական միջոցներ հավաքագրող ընկերությունների նկատմամբ նախատեսվում է իրականացնել փոփոխություն ԵՄ-ի «Կապիտալի շուկաների միություն» նախաձեռնության միջոցով, որը Հանձնաժողովը ներկայացրեց 2015-ի սեպտեմբերին՝ ԵՄ ներսում կապիտալի ազատ շարժումը մոբիլիզացնելու համար ։ Ծրագիրը նպատակ ունի «մինչև 2019 թվականը ստեղծել ԵՄ-ում ինտեգրված կապիտալի շուկայի կառույցներ» ։ Նշված նախաձեռնությունը ընդհանուր առմամբ պարունակում է 33 միջոցառում ։ Ծրագիրը թարմացվել է 2017-ին և 2019-ին ։ Նախաձեռնության իրականացման համար պատասխանատու է Ֆինանսական կայունության, ֆինանսական ծառայությունների և կապիտալի շուկաների միության հանձնակատար Վալդիս Դոմբրովսկիսը` Լատվիայի նախկին վարչապետը   ։
ԵՄ շատ քաղաքներ ֆինանսական կենտրոններ են. Ֆինանսական հաստատությունները և ընկերությունները, որոնք տեղակայված են Միացյալ Թագավորությունում, զգալի ֆինանսական ծառայություններ են մատուցում ԵՄ-ի տարածքում գտնվող ընկերություններին ։ Մեծ Բրիտանիայում գտնվող բանկերը երաշխավորում են Եվրոմիության ընկերությունների կողմից թողարկված կապիտալի և պարտքի կեսը, Մեծ Բրիտանիայում գտնվող բանկերը կոնտրագենտ են հանդիսանում Եվրամիության բանկերի և ընկերությունների կողմից վաճառքի հանված արտաբորսայական տոկոսային ածանցյալների կեսի համար, ինչպես նաև Եվրամիությունում գործող 30 միլիոն  ապահովագրողներ ապահովագրված են Մեծ Բրիտանիայում գործող ապահովագրական ընկերությունների միջոցով։ Մեծ Բրիտանիայում տեղակայված Կենտրոնական գործընկերությունները (CCPs) ծառայություններ են մատուցում ԵՄ հաճախորդներին մի շարք շուկաներում, իսկ Մեծ Բրիտանիայում գործող ակտիվների կառավարիչները կազմում են Եվրոպայում կառավարվող բոլոր ակտիվների 37%-ը ։ Համաշխարհային ֆինանսական կենտրոնների ինդեքսի համաձայն, այն բանից հետո, երբ Միացյալ Թագավորությունը հեռանա ԵՄ-ից, ինչը և կանխատեսվում էր 2019 թվականի հոկտեմբերին, Եվրոպայի երկու խոշորագույն ֆինանսական կենտրոնները՝ Լոնդոնը և Ցյուրիխը, դուրս կգան Եվրամիությունից ։ ԵՄ կազմում երկու խոշոր ֆինանսական կենտրոնները այնուհետև կլինեն Ֆրանկֆուրտը և Լյուքսեմբուրգը։
Լոնդոնը նաև պրոֆեսիոնալ ծառայությունների առաջատար միջազգային կենտրոն է, որը մատուցում է ԵՄ-ի հաճախորդներին։
Զբոսաշրջություն
Եվրամիությունը զբոսաշրջային խոշոր վայր է, որը գրավում է ինչպես Միության քաղաքացիներին, այնպես էլ օտարերկրյա քաղաքացիներին։ Ներքին տուրիզմն առավել հարմար է Շենգենյան պայմանագրի և եվրոյոյի շնորհիվ։ Եվրամիության բոլոր քաղաքացիները իրավունք ունեն մեկնել անդամ ցանկացած պետություն՝ առանց վիզայի անհրաժեշտության։
Ֆրանսիան միջազգային այցելուների համար աշխարհի համար մեկ տուրիստական վայր է, որին հաջորդում են Իսպանիան, Իտալիան, Միացյալ Թագավորությունը և Գերմանիան։ Այնուամենայնիվ, հարկ է նշել, որ ԵՄ երկրների միջազգային այցելուների զգալի մասը անդամ պետությունների այցելուներն են։
Միացյալ Թագավորության մայրաքաղաք Լոնդոնը  աշխարհի ամենաշատ այցելվող քաղաքն է (2012 թվականին ՝ 16.9 միլիոն այցելու), որին հաջորդում է Փարիզը՝ 16 միլիոն այցելուով ։
Էներգետիկա
Եվրամիությունը հարուստ է ուրանի, ածուխի, նավթի և բնական գազի պաշարներով։ Եվրամիությունում կա նավթ արտադյունահանող վեց ընկերություն, հիմնականում Հյուսիսային ծովի նավթահանքերում։ Միացյալ Թագավորությունը հեռու է ամենամեծ արտադյունահանողը լինելուց։ Նավթի արդյունահանմամբ հիմնականում զբաղվում են Դանիան, Գերմանիան, Իտալիան, Ռումինիան և Նիդեռլանդները։ Եվրամիությունը նավփի արդյունահանմամբ աշխարհում 19-րդն է՝ արդյունահանելով օրական 1,241,370 բարել (2013 թվականի տվյալներով)։
ԵՄ-ն աշխարհում նավթի ամենամեծ սպառողն է` սպառելով ավելի շատ, քան կարող է արտադրել՝ օրական 12,790,000 բարել (2013 թվականի տվյալներով)։ Պակասուրդի մեծ մասը լրացվում է Ռուսաստանից և Կասպից ծովի ավազանից։ ԵՄ բոլոր երկրները հավատարիմ են եղել Կիոտոյի համաձայնությանը, և Եվրամիությունը նրա ամենամեծ կողմնակիցներից է։ 2007 թվականի հունվարի 10-ին Եվրահանձնաժողովը հրապարակեց առաջարկություններ ԵՄ առաջին համապարփակ էներգետիկ քաղաքականության վերաբերյալ։
Ընկերություններ
Եվրամիության անդամ երկրները հանդիսանում են աշխարհի առաջատար միջազգային ընկերությունների տեղակայման վայրը։ Նշված ընկերությունների թվում առանձնանում են այնպիսի ընկերություններ, որոնք աշխարհում առաջին տեղն են զբաղեցնում  արդյունաբերության մեջ, ինչպես, օրինակ, «Allianz»-ը, որը  ըստ եկամտի  հանդիսանում է աշխարհում խոշորագույն ֆինանսական ծառայություններ մատուցող ընկերություն, «WPP»-ն, որը ըստ եկամտի համարվում է աշխարհի խոշորագույն գովազդային գործակալությունը, «Amorim»-ը, որը հանդիսանում է աշխարհի խոշորագույն խցանավերամշակող և խցանափայտ արտադրող ընկերությունը։ «Arcelor Mittal»-ը, հանդիսանում է աշխարհի ամենամեծ պողպատե ձեռնարկությունը, «Inditex»-ը աշխարհի ամենամեծ նորաձևության խումբն է, «Groupe Danone»-ը կաթնամթերքի շուկայի համաշխարհային առաջատարն է։
«Anheuser-Busch InBev»-ը գարեջրի ամենամեծ ընկերությունն է աշխարհում, «L'Oréal Group»-ը կոսմետիկայի ամենամեծ ընկերությունն է աշխարհում, «LVMH»-ը աշխարհի ամենամեծ շքեղ ապրանքների կոնգլոմերատն է, «Nokia»-ն  բջջային հեռախոսների աշխարհի խոշորագույն արտադրողն էր, «Royal Dutch Shell»-ը, որն աշխարհի խոշորագույն էներգետիկ կորպորացիաներից մեկն է և «Stora Enso»-ն, որը  ըստ արտադրական կարողությունների համարվում է աշխարհում թղթի արտադրություն իրականացնող ամենամեծ  ընկերությունը։ ԵՄ-ն ֆինանսների և բանկային ոլորտում աշխարհում ունի խոշոր ներկայացուցիչներ՝ «HSBC» և «Grupo Santander», որը ըստ շուկայական կապիտալիզացիայի համարվում է Եվրոպայի ամենամեծ բանկը։
Եվրոպական շատ այլ ընկերություններ դասվում են աշխարհի խոշորագույն ընկերությունների շարքին` շրջանառության, շահույթի, շուկայի մասնաբաժնի, աշխատողների թվաքանակի և ըստ այլ հիմնական ցուցանիշների։ ԵՄ-ում գտնվող մեծ թվով ընկերություններ ըստ իրենց գործունեության ոլորտի մտնում են աշխարհում խոշորագույն տասնյակների մեջ։ Եվրոպայում տեղակայված են նաև այնպիսի հեղինակավոր ավտոընկերություններ, ինչպիսիք են «Aston Martin»-ը, «BMW»-ն, «Ferrai»-ն, «Jaguar»-ը, «Lamborghini»-ն, «Land Rover»-ը, «Maserati»-ն, «Mercedes-Benz»-ը, «Porsche»-ն, ինչպես նաև այնպիսի արտադրողներ, ինչպիսիք են «Dacia»-ն, «Citroen»-ը, «Fiat»-ը,«Opel»-ը, «Peugeot»-ը, «Renault»-ը, «Sea»-ը, «Volkswagen»-ը, «Volvo»-ն և այլն։
Հետևյալ աղյուսակում ներկայացված են 2016 թվականին ԵՄ-ում գտնվող և խոշորագույն ֆոնդային բորսայում ցուցակված  ընկերությունների ցանկը։ Տվյալները ներկայացված են միլիոն ԱՄՆ դոլարով և հիմնված են « Fortune Global 500 »-ի վրա։
Հարստություն
Եվրամիության տասներկու նոր անդամ պետությունները ունեն աճի միջին ավելի բարձր տեմպ, քան ԵՄ ավագ անդամները։ Սլովակիայի ՀՆԱ-ի աճի տեմպը ամենաբարձրն էր 2005–2015 թվականներին Եվրամիության  անդամ բոլոր երկրների շրջանում։ ՀՆԱ-ի աճի բարձր տեմպեր ունեն հատկապես մերձբալթյան երկրները, ընդ որում  Լիտվան առաջատար է 11%-ով և մոտ է Չինաստանին, որը աշխարհի առաջատարն է միջինը 9%-ով անցած 25 տարվա ընթացքում (չնայած որ այդ ցուցանիշները մեծ մասամբ չեղարկվել են 2000-ականների վերջին անկման պատճառով) ։
Տնտեսական այսպիսի աճը գրանցվել է կառավարությունների կողմից իրականացված կայուն դրամավարկային քաղաքականության, արտահանմանն ուղղված առևտրային քաղաքականության, հարկերի ցածր դրույքաչափերի և համեմատաբար էժան աշխատուժի օգտագործման շնորհիվ։ 2015-ին Իռլանդիան գրանցեց ԵՄ-ում  ՀՆԱ-ի ամենաբարձր աճը (25,1%)։ Ներկայումս ԵՄ-ում տնտեսական աճի քարտեզը տատանվում է, ընդ որում՝ խոշոր տնտեսությունները տառապում են լճացման աճից, իսկ նոր երկրներում  գրանցվոււմ է կայուն տնտեսական աճ։ Ստորև բերված աղյուսակներում գույները ցույց են տալիս տվյալ տարվա լավագույն և վատագույն արդյունքները:
Աշխատանքի շուկա
ԵՄ-ում գործազրկության սեզոնային ճշգրտված մակարդակը 2018 թվականի սեպտեմբերին կազմել է 6,7% ։ Եվրագոտու գործազրկության մակարդակը 8,1% էր ։ Անդամ պետությունների շարքում գործազրկության ամենացածր ցուցանիշը գրանցվել է Չեխիայում (2.3%), Գերմանիայում և Լեհաստանում (3,4%), իսկ ամենաբարձր ցուցանիշը Իսպանիայում (14.9%) և Հունաստանում (19.0%՝ 2018 թվականի հուլիսին) ։
Հետևյալ աղյուսակը ցույց է տալիս գործազրկության մակարդակի պատմությունը Եվրամիության անդամ բոլոր պետությունների համար.
Առևտուր
Եվրամիությունը աշխարհում ամենամեծ արտահանողն է, իսկ 2008-ի դրությամբ ապրանքների և ծառայությունների խոշոր ներմուծողը ։ Անդամ պետությունների միջև ներքին առևտուրը նպաստում է առևտրի համար այնպիսի խոչընդոտների վերացմանը, ինչպիսիք են սակագները և սահմանային հսկողությունը։ Եվրագոտում ազատ առևտրի իրականացմանը նպաստում է անդամ երկրների մեծամասնության հետ առևտուր իրականացնելու ժամանակ տարադրամային տարաձայնությունների բացակայությունը ։
Եվրամիության ասոցացման համաձայնագիրը այսպես կոչված փափուկ մոտեցում («գազարը փայտի փոխարեն»)  է ցուցաբերում այդ երկրների քաղաքականության վրա ազդելու համար։ Եվրամիությունը ներկայացնում է իր բոլոր անդամներին Առևտրի համաշխարհային կազմակերպությունում (ԱՀԿ) և ցանկացած վեճում հանդես է  գալիս անդամ պետությունների անունից։ Երբ ԵՄ-ն ԱՀԿ շրջանակներում բանակցություններ է վարում առևտրի հետ կապված համաձայնագրի շուրջ, այդ համաձայնագիրը պետք է հաստատվի ԵՄ անդամ յուրաքանչյուր կառավարության կողմից ։
Տարածաշրջանային տատանումներ
Եվրամիության ամենահարուստ տարածքների համեմատությունը կարող է բարդ խնդիր լինել, ինչը  պայմանավորված է նրանով, որ «Տարածքային ստորաբաժանումների վիճակագրությունններ»-ը (NUTS 1 և 2) միատարր չեն։ Դրանցից ոմանք շատ ավելի մեծ տարածաշրջաններ են ( ինչպիսիք են NUTS-1 Հեսսեն (21,100 կմ²) կամ NUTS-1 Իլ դը Ֆրանսը (12,011 կմ²)), քան NUTS այլ շրջանները։ Շատ ավելի փոքր են օրինակ ՝ NUTS-1 Համբուրգը (755 կմ²) կամ NUTS-1 Մեծ Լոնդոնը (1,580 կմ²)։ Ծայրահեղ օրինակ է Ֆինլանդիան, որը պատմական պատճառներով բաժանվում է մայր ցամաքային Ֆինլանդիայց՝ 5,3 միլիոն բնակչությամբ և Իռլանդիան ինքնավար կղզեխմբով, որի բնակչությունը 27000 է։
Այս տվյալների հետ կապված միակ խնդիրն այն է, որ որոշ տարածքներում, այդ թվում Լոնդոնում, առկա է ուղևորների մեծ հոսքեր, ովքեր մտնում են տարածք՝ դրանով իսկ արհեստականորեն ուռճացնելով թվերը։ Դրա հետևանքով արհեստականորեն բարձրացմանում է ՀՆԱ-ի մակարդակը, սակայն չի փոխվում տարածքում բնակվող մարդկանց թիվը` արդյունքում ուռճացնելով մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ն։ Նմանատիպ խնդիրներ կարող են առաջանալ տվյալ  տարածք այցելող մեծ թվով զբոսաշրջիկների կողմից։ Տվյալներն օգտագործում են այն մարզերը սահմանելու համար, որոնց տրամադրվում է ֆինանսական օգնություն այնպիսի ծրագրերի կողմից, ինչպիսիք իրականացնում է Եվրոպական տարածաշրջանային զարգացման հիմնադրամը։ Տարածքային ստորաբաժանումների վիճակագրության (NUTS) ցանկը կազմելու որոշումը  կամայական է (այսինքն ՝ հիմնված չէ Եվրոպայում օբյեկտիվ և միասնական չափանիշների վրա), և որոշվում է եվրոպական մակարդակում։
Տարածքային ստորաբաժանումների վիճակագրության ցանկ 1 և 2 (NUTS 1 և NUTS 2 շրջաններ)
Արհեստական ինֆլյացիայի մեկ այլ օրինակ է Գրոնինգենը։ Մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ն շատ բարձր է այս տարածաշրջանում բնական գազի մեծ պաշարների պատճառով, չնայած նրան, որ Գրոնինգենը Նիդեռլանդների ամենաաղքատ մասերից մեկն է։ 21 NUTS-2 շրջաններում գրանցվել է 150%-ը գերազանցող ինֆլյացիա, որոնցից 5-ը եղել են Գերմանիայում, երկուսը ՝ Իռլանդիայում, Ավստրիայում, Նիդեռլանդներում և Միացյալ Թագավորություններում, և մեկը ՝ Բելգիայում, Չեխիայում, Դանիայում, Ֆրանսիայում, Սլովակիայում, Լեհաստանում և Շվեդիայում, ինչպես ինչպես նաև Լյուքսեմբուրգի Գրանդ Դաշկիի մեկ տարածաշրջանում։ NUTS-ի  կանոնակարգը NUTS-1 տարածաշրջանի համար սահմանում է բնակչության միջին նվազագույն չափը 3 միլիոն և առավելագույն չափը `7 միլիոն, մինչդեռ NUTS-2 տարածաշրջանների համար` նվազագույնը 800 000 և առավելագույնը 3 միլիոն ¹ ։ Այս դասակարդումը, այնուամենայնիվ, չի ընդունվում Եվրոստատի կողմից։ Օրինակ՝ Ֆրանսիայի Իլ-դե շրջանը, որի 11,6 միլիոն բնակչությունը դիտվում է որպես NUTS-2 շրջան, մինչդեռ Բրեմեն նահանգի Ազատ Հանսեատիկ քաղաքը, որն ունի ընդամենը 664,000 բնակիչ, դիտվում է որպես NUTS-1 շրջան։
2017-ի վարկանիշային աղյուսակի դասակարգմամբ ամենացածր տասը շրջաններից ամենաշատը գտնվել է Բուլղարիայում, ընդ որում ամենացածր ցուցանիշը գրանցվել է Սեվերոզապադենում։ 50% մակարդակից ցածր 20 շրջաններից 5-ը եղել են Բուլղարիայում, չորսը Հունաստանում և Հունգարիայում, երեքը Լեհաստանում և երկուսը Ֆրանսիայում և Ռումինիայում։
Աղբյուր՝ Եվրոստատ
Ծանոթագրություններ
The following links are used for the GDP growth and GDP totals (IMF)։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Եվրոպական միություն Կատեգորիա:Տնտեսագիտություն Կատեգորիա:Տնտեսություն
Պլասա Մայոր
Պլասա Մայոր (Plaza Mayor, բառացի` գլխավոր հրապարակ), Իսպանիայի մայրաքաղաք Մադրիդի գլխավոր հրապարակներից մեկը։ Գտնվում է այն մասում, որն ընդունված է կոչել «ավստրիական Մադրիդ»։ Պուերտա դել Սոլ հրապարակի հետ մրցում է մայրաքաղաքի գլխավոր հրապարակը կոչվելու։ Մադրիդյան բարոկկոյի ոճով կառուցված հրապարակը, որ Հաբսբուրգների շրջանից պահպանված փոքրաթիվ հուշարձաններից է, կառուցվել է ճարտարապետ Խուան Գոմես դե Մորայի նախագծով։
Սկզբնական շրջանում` Կաստիլիայի և Լեոնի թագավորության արքա Էնրիկե II-րդի օրոք, հրապարակը գտնվել է քաղաքային պարիսպներից դուրս` գլխավոր երկու ճանապարհների` Տոլեդոյի և Ատոչայի հատման տեղում։ Աստիճանաբար ձեռք բերելով կարևոր շուկայի կարգավիճակ` հրապարակը Ֆիլիպ III-ի օրոք լրջորեն վերակառուցվում է։
Իր պատմության ընթացքում հրապարակը կոչվել է տարբեր անուններով` «Արվարձանայինից» մինչև «Գլխավոր հրապարակ»։ 1812 թվականին արձակված հրամանի համաձայն` իսպանական քաղաքների բոլոր գլխավոր հրապարակները կոչվել են «Սահմանադրության հրապարակ»։ Սակայն այդ անունը պահպանվել է ընդամենը երկու տարի, իսկ 1814 թվականին հրապարակը կոչվել է «Արքայական», չնայած «Սահմանադրության հրապարակ» անվանումը վերադարձվել է մի քանի անգամ (1820-1823, 1833-1835, 1840-1843)։
1873 թվականին հրապարակը վերանվանվում է «Հանրապետության հրապարակ», սակայն արդեն 1876 թվականին այն կրկին կոչվում է «Սահմանադրության հրապարակ». այս անվանումը պահպանվում է մինչև 1923 թվականը` Պրիմո դե Ռիվերայի դիկտատուրայի հաստատումը։ Հրապարակը այդ նույն անունով է կոչվում Իսպանիայի երկրորդ հանրապետության տարիներից մինչև քաղաքացիական պատերազմը (1936-1939), երբ հրապարակին կրկին վերադարձվում է հանրաճանաչ «Պլասա Մայոր» անվանումը։
Պլասա Մայորի հանդիսավոր բացումը տեղի է ունեցել 1620 թվականի մայիսի 15-ին Իսիդրո դե Մերլոյի և Կինտանի` սրբերի շարքում դասվելու կապակցությամբ, ինչի առթիվ Լոպե դե Վեգան բանաստեղծություն է գրել։ Այդ ժամանակներից ի վեր` ամեն տարի մայիսի 15-ին նշվում է մադրիդցիների գլխավոր տոնը` քաղաքի հովանավոր Սուրբ Իսիդրոյի օրը։ Տոնակատարությունը տևում է երկու շաբաթ, բայց ոչ աշխատանքային օր է հռչակված միայն մայիսի 15-ը։
Պլասա Մայորը առաջին հրապարակն է Մադրիդում, որտեղ մշտական տեղ է ձևավորվել ցլամարտի համար։ Հիմնականում ցլամարտ է կազմակերպվել քաղաքի հովանավորների` Սան Խուանի, Սանտա Աննայի, Սան Իսիդրոյի հիշատակի օրերին։ 1779 թվականին այդպիսի մի ցլամարտի ժամանակ ելույթ են ունեցել ցլամարտի մեծանուն երեք վարպետները` Պեդրո Ռոմերոն, Պեպե Իլյոն և Կոստիլյարեսը, իսկ հրապարակը ձևավորել էր Ֆրանցիսկո Գոյան։
Արտաքին տեսք
Միջնադարում հրապարակը շրջապատող շինությունները կառուցվում էին փայտից, ինչը հաճախ հրդեհների առիթ էր դառնում։ 1790 թվականի այդպիսի մի հրդեհից հետո ճարտարապետ Խուան դե Վիլյանուևան, ում հանձնարարված էր վերականգնել հրապարակը, միացնում է հրապարակի շրջանագծով բոլոր տները` նախատեսելով կամարային մուտքեր և փայտը հնարավորինս քարով փոխարինելով։ Աշխատանքը ձգձգվում է մոտ 60 տարի։ Միայն 1853 թվականին հրապարակի արևելյան մասում վերացվում են հրդեհի հետքերը։
Մեր օրերում հրապարակը կանոնավոր քառանկյան տեսք ունի` շրջապատված միաոճ տներով, որոնց թիվը 136 է։ Ամեն շենք ունի պատշգամբ, որից կարելի է հետևել հրապարակում կատարվող իրադարձություններին։ Պատշգամբների թիվը 437 է։ Պլասա Մայորի 9 դարպասները այդ շենքերում ձևավորված կամարներ են։
Կասա դե լա Պանադերիա
Հրապարակի ամենանշանավոր շինությունը Կասա դե լա Պանադերիան է («Հացաբուլկեղեն»)։ Շենքը 15-րդ դարի վերջին ձեռք է բերել քաղաքապետարանը` այնտեղ տեղավորելով արքայի պալատը սպասարկող հացաբուլկեղենի երեք կետ։ Պանադերիան հացաբուլկեղենի հասարակ խանութ չէր լոկ. չորսհարկանի տան միայն առաջին հարկում էր վաճառվում հացաբուլկեղեն, իսկ տոների, ցլամարտերի, մահապատիժների ժամանակ ներքին հարկը զբաղեցնում էր թագավորական ընտանիքը, իսկ վերին հարկերը, իսկ իրենց ունեցած պաշտոնների` մնացած պալատականները։ Պանադերիայի ներսում շքեղ սրահներ են եղել, որտեղ կազմակերպվել են ճոխ ընդունելություններ։ Հետագայում շենքում են տեղակայվել Գեղարվեստի ակադեմիան, ապա նաև Պատմության ակադեմիան։ 1880 թվականից այստեղ է պահվում քաղաքային արխիվը։ Պանադերիայի դիմաց նրա մրցակցությամբ գործել է Կասա դե լա Կարնիսերիան` մսի վաճառքի խանութը։ Տոնական օրերին նրա պատշգամբները ևս մեծ հեղինակություն են վայելել։
Ֆիլիպ III-ի արձանը
Հրապարակի ուղիղ կենտրոնում` գրանիտե պատվանդանի վրա, խոյանում է Ֆիլիպ III-ի բրոնզաձույլ արձանը։ Արձանի հեղինակը հոլանդացի քանդակագործ Ջամբոլոնիան է, սակայն արձանն ավարտին է հասցրել նրա աշակերտ Պեդրո Տական 1616 թվականին։ Արձանը Իսպանիայի թագավորին է նվիրել Տոսկանայի մեծ հերցոգը։ Սկզբում այն տեղադրվել է արքայական Կասա դե Կամպո մերձքաղաքային նստավայրում, սակայն 1848 թվականին թագուհի Իզաբել II-ի հրամանով տեղադրվել է Մադրիդի գլխավոր հրապարակում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Մադրիդի շենքեր և կառույցներ Կատեգորիա:Մադրիդի տեսարժան վայրեր Կատեգորիա:Մադրիդի հրապարակներ
Մարկո Պոլո
Մարկո Պոլո (Marco Polo, ), իտալացի վաճառական, ճանապարհորդ և գրող   ։ 1300 թվականին իր շարադրած «Աշխարհի հրաշքների մասին» (ֆրանսերեն՝ Livres des merveilles du monde) գրքում ներկայացրել է Ասիայի երկրներում իր ճանապարհորդությունների պատմությունը։ Գիրքը ներկայացնում է եվրոպացիներին Չինաստանի ընդարձակ տարածքները, հարստությունները, նրա մայրաքաղաք Պեկինը և ասիական այլ երկրների քաղաքները և երկրները։ Մարկո Պոլոն առևտրական գործը սովորել է իր հորից և հորեղբորից՝ Նիկոլո և Մատեո Պոլոներից, ովքեր ճանապարհորդել էին Ասիայում և հանդիպել Խուբիլային։ 1269 թվականին նրանք վերադառնում են Վենետիկ և առաջին անգամ հանդիպում Մարկոյին։ Ապա կրկին ճանապարհ են ընկնում Ասիա՝ այս անգամ երեքով և վերադառնում են Վենետիկ 24 տարի անց։ Վենետիկն այդ ժամանակ  պատերազմի մեջ էր Ջենովայի հետ։ Մարկոն բանտարկվում է և իր պատմությունները թելադրում բանտախցի ընկերոջը։ 1299 թվականին  ազատ է արձակվում, դառնում ունևոր վաճառական, ամուսնանում և ունենում երեք երեխա։ Մահացել է 1324 թվականին և թաղվել Վենետիկի Սան Լորենցո եկեղեցու գերեզմանատանը։
Մարկո Պոլոն Չինաստան հասած առաջին եվրոպացին չէր, բայց նա առաջինն էր, որ թողել է իր ճանապարհորդությունների մասին մանրամասն ժամանակագրություն։ Նրա գիրքը նշանակալի ազդեցություն է ունեցել 14-16-րդ դարերում ծովագնացների, քարտեզագիրների և գրողների վրա։ Մասնավորապես, այն եղել է Քրիստափոր Կոլումբոսի սեղանի գիրքը՝ նրա Հնդկաստանը որոնելու ճանապարհորդության ընթացքում։
Չնայած երկում ներկայացված տեղեկությունների նկատմամբ առկա որոշ անվստահությանը, որը առաջ է եկել դրա լույս ընծայումից քիչ հետո և շարունակվում է առ այսօր, ներկայումս այն մասնագետների մեծամասնության կողմից ճանաչվում է որպես արժեքավոր աղբյուր 13-րդ դարի երկրորդ կեսի Պարսկաստանի, Չինաստանի, Մոնղոլիայի, Ինդոնեզիայի, Հնդկաստանի և այլ երկրների աշխարհագրության, ազգագրության, պատմության ուսումնասիրության համար։
Մարկո Պոլոյի աշխատությունը բացառիկ տեղեկություններ է պարունակում նաև Կիլիկյան Հայաստանի և հայ ժողովրդի վերաբերյալ։ Մարկո Պոլոյի գիրքը նաև ոգեշնչել է եվրոպական քարտեզագիրներին և նրա հիման վրա ստեղծվել է Ֆրա Մաուրոյի քարտեզը։
Ծագում
Մարկո Պոլոն ծնվել է 1254 թվականին, Վենետիկի Հանրապետությունում։ Նրա ծննդյան ստույգ ամսաթիվը և վայրը անհայտ է ։ Վենետիկյան ծննդյան գրանցամատյաններում նրա ծննդյան հետ կապված որևէ հիշատակություն չի պահպանվել։ Որոշ պատմաբաններ նշում են, որ նա ծնվել է սեպտեմբերի 15-ին  , սակայն այդ ամսաթիվը ստույգ աղբյուրներով հաստատված չէ։ Առաջին գրավոր հիշատակությունը, որը կապում է Մարկո Պոլոյի ընտանիքը և Վենետիկը, վերաբերում է 1280 թվականին։ Իտալական պատմագրությունը ենթադրում է, որ նա ծնվել է Վենետիկում և նրա հորական պապը Անդրեա Պոլո Սան Ֆելիչեն է, իսկ նրա ընտանիքը դալմաթյան ծագում ունի   ։ Այլ աղբյուրներ, սակայն, համարում են, որ Մարկո Պոլոյի ծննդավայրը Կորչուլա կղզին է։ Այս վարկածի իսկությունը, չունենալով բավարար փաստարկներ, շարունակ կասկածի տակ է դրվում, նույնիսկ որոշ խորվաթ պատմաբաններ կարծում են, որ Կորչուլա կղզու վարկածը «ակնհայտորեն հորինվածք» է ։ Իտալական աղբյուրները, ելնելով Մարկո Պոլոյի Վենետիկում ծնված լինելու արխիվային աղբյուրների բացակայությունից, պարզապես նշում են, որ նա ծնվել է Վենետիկի Հանրապետությունում ։ Կոստանդնուպոլիսը կամ Կորչուլա կղզին  նույնպես վիճարկվում են որպես Պոլոյի ծննդավայրեր։
Վաղ կյանք և ասիական ճանապարհորդություն
1168 թվականին Մարկո Պոլոյի մեծ հորեղբայրը՝ Մարկո Պոլոն, փող պարտք արեց, մի նավ հանդերձավորեց և ճանապարհ ընկավ Կոստանդնուպոլիս ։ Նրա պապը՝ Անդրեա Պոլոն Սան Ֆելիչե տոհմից, ուներ երեք որդի՝ Մաթեոն, Պոլոն և ճանապարհորդի հայրը՝ Նիկոլոն։ Այս ծագումնաբանությունը, սակայն, փաստարկների բացակայության պատճառով, հիմնականում չի ընդունվում ։ Մարկո Պոլոյի հայրը՝ Նիկոլոն, վաճառական էր, որ առևտուր էր անում Մերձավոր Արևելքի հետ։ Շուտով նա հարստանում և մեծ հեղինակություն է ձեռք բերում ։ Մարկոյի ծնունդից առաջ հայրը եղբոր՝ Մաթեոյի հետ մեկնում է առևտրային ճանապարհորդության ։ 1260 թվականին Նիկոլոն և Մաթեոն, գտնվելով Կոստանդնուպոլսում, որ այն ժամանակվա Լատինական կայսրության մայրաքաղաքն էր, կանխատեսում են սպասվող քաղաքական հեղաշրջումը և իրենց ապրանքը շտապ վերածելով թանկագին զարդերի, հեռանում են այնտեղից ։ Ըստ «Մարկո Պոլոյի ճանապարհորդությունները» գրքի, նրանք ճանապարհ են ընկնում դեպի Ասիայի խորքերը և հանդիպում մոնղոլ առաջնորդ Խուբիլային՝ Յուան դինաստիայի հիմնադրին ։ Ժամանակը ապացուցեց, որ Կոստանդնուպոլսից հեռանալու նրանց որոշումը ճիշտ էր։
1261 թվականին Միքայել VIII Պալեոլոգոսը, Նիկիայի կայսրության առաջնորդը, գրավում է Կոստանդնուպոլիսը և վերականգնում Բյուզանդական կայսրությունը։ Գերեվարված վենետիկցիներին կուրացնում են, իսկ նրանցից շատերը, որոնք փորձում էին փախչել Էգեյան ծովի վենետիկյան տարբեր գաղութներ, նավերի ծանրաբեռնվածության պատճառով նավաբեկության են ենթարկվում և ջրահեղձ լինում։
Մարկո Պոլոյի մանկության մասին գրեթե ոչինչ հայտնի չէ, մինչև նրա 15 տարեկան դառնալը, բացի նրանից, որ նա իր մանկության մեծ մասն անցկացրել է Վենետիկում։ Այդ ընթացքում մահանում է նրա մայրը և նրա խնամքը ստանձնում են մորաքույրը և նրա ամուսինը։ Նա լավ կրթություն է ստանում, սովորում վաճառականություն, ուսումնասիրում օտարերկրյա արտարժույթ, ապրանքների գնահատում և բեռնատար նավերի ղեկավարում։ Լատիներեն գրեթե չի սովորել։ Հետագայում Մարկոյի հայրը ամուսնանում է երկրորդ անգամ՝ Ֆլորադիսե Պոլոյի (օրիորդական ազգանունը՝ Թրևիսան) հետ։ 1269 թվականին Նիկոլոն և Մաթեոն վերադառնում են Վենետիկ և առաջին անգամ հանդիպում Մարկոյին։ 1271 թվականին Լորենցո Տիեպոլո դոժի կառավարման տարիներին 17-ամյա Մարկոն հոր և հորեղբոր հետ ճանապարհ է ընկնում դեպի Ասիա։ Այդ ճանապարհորդությունները հետագայում նկարագրվում են նրա գրքում։ Նրանք վերադառնում են Վենետիկ 24 տարի անց՝ 1295 թվականին, իրենց հետ բերելով բազում հարստություն և գանձեր։ Նրանք անցել էին ընդհանուր առմամբ 15 հազար մղոն կամ 24 հազար կիլոմետր։
Բանտարկություն և հետագա կյանք
1299 թվականի օգոստոսին Պոլոն ազատ է արձակվում և վերադառնում Վենետիկ, որտեղ հայրը և հորեղբայրը Կոնտրադա Սան Ջիովանի Կրիսոստոմո թաղամասում ձեռք էին բերել մի վեհաշուք պալացո՝ Կորտե դել Միլիոն։ Այդպիսի ձեռնարկման համար Պոլո ընտանիքը հավանաբար վճարում է առևտրից ստացված հասույթը և անգամ շատ թանկագին քարեր, որոնք բերել էին Արևելքից։
Հոր ձեռնարկությունը շարունակում է իր հաջող գործունեությունը և Մարկոն շուտով դառնում է հարուստ վաճառական։ Նա հորեղբոր՝ Մաթեոի հետ այլ հետազոտական արշավներ ևս կազմակերպում են, սակայն էլ երբեք չեն հեռանում Վենետիկյան մարզերից, ոչ էլ վերադառնում են Մետաքսի ճանապարհ և Ասիա։ Ինչ որ մի ժամանակ մինչև 1300 թվականը մահանում է Մարկո Պոլոյի հայրը։ 1300 թվականին Մարկոն ամուսնանում է Դոնատա Բադոերի՝ վաճառական Վիտալե Բադոերի դստեր հետ։ Նրանք ունենում են երեք դուստր՝ Ֆանտինա (ամուսնանում է Մարկո Բրագադինի հետ), Բելելա (ամուսնանում է Բերտուչիո Քեռինիի հետ) և Մորետա ։
1305 թվականին նրա անունը հիշատակվում է վենետիկյան մի փաստաթղթում, որտեղ նշված էին այն նավապետները, որոմք պարտավոր էին հարկեր վճարել ։ Նրա առնչությունը ինչ որ Մարկո Պոլոյի հետ, որը 1300 թվականին հիշատակվում է որպես խռովարար՝ իշխող կառավարության դեմ, ապա խուսափում մահապատժից, ստույգ չէ։ Ինչպես նաև ստույգ չէ նրա կապը 1310 թվականի խռովությունների կազմակերպչի՝ Բաջամոնտե Տիեպոլոյի (մայրական գծով խորվաթ ազնվական կոմս Տրոգիր Ստջեպկոյի թոռան) և Մարկո Քեռինիի հետ, որոնց ապստամբների թվում էին Ջակոբելո և Ֆրանչեսկո Պոլոները, որոնք, սակայն, ուրիշ տոհմից էին ։ Պոլոյի անունը հստակ հիշատակվում է 1305 թվականից հետո՝ 1319 թվականի մի փաստաթղթում, որտեղ նշվում էր, որ նա հոր կտակի համաձայն դառնում է մի քանի կալվածքների սեփականատեր և 1321 թվականին, երբ նա ձեռք է բերում կնոջ՝ Դոնատայի ընտանիքին պատկանող ունեցվածք ։
Մահ
1323 թվականին Մարկո Պոլոն հիվանդանում և անկողին է ընկնում։ 1324 թվականին, չնայած բժիշկների նրան ոտքի կանգնեցնելու ջանքերին, Պոլոն մահվան մահճում էր։ Նրա կտակը գրելու և հաստատելու համար ընտանիքը հրավիրում է Սան Պրոկոլոյի քահանային՝ Ջիովանի Ջիուստինիանիին։ Պոլոյի կինը՝ Դոնատան և երեք դուստրերը նրա կողմից նշանակվում են ժառանգորդներ։ Նրա կամքով եկեղեցին ստանում է նրա կալվածքների մի մասը և հավելյալ գումար է հատկացվում նաև Վենետիկի Սան Լորենցո եկեղեցուն, որի գերեզմանատանը նա ցանկանում էր հուղարկավորվել։ Նրա կամքի համաձայն ազատ է արձակվում նրա թաթար ստրուկ-ծառան՝ Պիտերը, որը հավանաբար նրան ուղեկցել էր Ասիա կատարած ճանապարհորդությունների ժամանակ ։ Նա Պիտերին նաև կտակում է 100 վենետիկյան լիրա։ Իր կարողության մնացած մասը նա բաժանում է տարբեր մարդկանց, եկեղեցական կազմակերպությունների՝ յուրաքանչյուր գիլդիայի և եղբայրության, որին նա պատկանում էր։ Նա նաև ներում է բազմաթիվ պարտքեր՝ ընդհանուր առմամբ 300 լիրա, որ պարտք էին նրան հնոջ քույրը, Սան Ջիովանի մենաստանը, Վենետիկի Սան Պաոլո եկեղեցին և մի հոգևորական՝ Բենվենուտո անունով։ Նրա կամքի համաձայն Ջիովանի Ջիուստինիանին, ստանում է 220 սոլդի՝ իր նոտարական աշխատանքի և աղոթքների համար։
Կտակը չի ստորագրվում Պոլոյի կողմից, այն ընդամենը վավերացվում է այն ժամանակ ընդունված «signum manus» ձևով, երբ կտակատուն բավարարվում էր միայն կտակին դիպչելով և այն վավեր էր ճանաչվում ներկաների կողմից ։ Վենետիկյան օրենքի համաձայն, ըստ որի օրն ավարտվում է մայրամուտին, Մարկո Պոլոյի մահվան ստույգ օրը հայտնի չէ, սակայն որոշ պատմիչներ նշում են 1324 թվականի հունվարի 8-ի և 9-ի մայրամուտների միջև։ Մարչիանա գրադարանը, որտեղ պահվում է Մարկո Պոլոյի կտակի բնօրինակը, կտակի հաստատման ամսաթիվ է նշում 1323 թվականի հունվարի 9-ը, իսկ մահվան ամսաթիվ՝ 1324 թվականի հունիսի ինչ-որ մի օր ։
Մարկո Պոլոյի ճանապարհորդությունները
Մարկո Պոլոյի գրքի հեղինակային տարբերակը չկա և չի կարող լինել, քանի որ վաղ շրջանի ձեռագրերը նշանակալիորեն տարբերվում են այդ գրքից։ Նրա գրքի հրատարակությունները կամ հենվում են միայն ձեռագրերի վրա՝ որում միախառնված են բազմաթիվ տարբերակներ, կամ պարունակում են ծանոթագրություններ, ինչպես օրինակ, Հենրի Յուլի անգլերեն թարգմանության մեջ։ Մոուլի և Պոլ Փելիոթի 1938 թվականի թարգմանությունը հիմնված է 1932 թվականին Տոլեդոյի տաճարի գրադարանում գտնված մի լատիներեն ձեռագրի վրա և 50 տոկոսով ավելի երկար են, քան երբևէ գտնված որևէ այլ ձեռագիր ։ Գոյություն ունեն տարբեր լեզուներով գրված ձեռագրի մոտավորապես 150 օրինակ և նախքան տպագրահաստոցի ստեղծումը, ձեռագրերը արտագրվում և թարգմանվում էին ։ 1958 թվականին «Penguin Books»-ի հրատարակած Լաթմանի հայտնի թարգմանությունը մի քանի տեքստեր մշակելով դարձել է ընթեռնելի ամբողջություն ։ Պոլոն իր հուշերը պատմել է Ռուստիչելո դա Պիզային, երբ երկուսն էլ Ջենովայի հանրապետության բանտարկյալներն էին։ Ռուստիչելոն գրում է «Մարկո Պոլոյի ճանապարհորդությունները» («Իլ Միլիոն») օյլի կամ լինգվա ֆրանկա լեզվով, որը խաչակիրների և Արևելքում՝ արևմուտքից եկած վաճառականների գործածած լեզուն էր ։ Գաղափարը հավանաբար վաճառականների համար գործնական, տեղեկատու գիրք ստեղծելն էր, քանի որ գիրքը հիմնականում պարունակում էր քաշերի, չափերի և հեռավորությունների մասին տեղեկություններ ։
Բովանդակություն
Գիրքը սկսվում է նախաբանով, որտեղ նկարագրվում է Մարկո Պոլոյի հոր և հորեղբոր ճանապարհորդությունը դեպի Բուլղար քաղաք՝ ներկայիս Կամա-վոլգյան Բուլղարիայի խոշորագույն քաղաքներից մեկը, որտեղ ապրում էր Բերկե խանը՝ Չինգիզ խանի թոռը։ Մեկ տարի անց նրանք գնում են Յուկեկ, իսկ այնտեղից՝ Բուխարա։ Այնտեղ Լևանտի պատվիրակներից մեկը հրավիրում է նրանց հանդիպելու Խուբիլային, որը երբևէ եվրոպացիներ չէր տեսել ։ 1266 թվականին նրանք հասնում են Խանբալիկ՝ Խուբիլայի նստավայր՝ ներկայիս Չինաստանի մայրաքաղաք Պեկին։ Խուբիլայը գրկաբաց ընդունում է եղբայրներին և նրանց բազմաթիվ հարցեր է տալիս եվրոպական օրինական և քաղաքական համակարգերի մասին ։ Նա նաև հետաքրքրվում է Հռոմի պապի և հռոմեական եկեղեցու մասին ։ Երբ եղբայրները պատասխանում են նրա բոլոր հարցերին, Խուբիլայը նրանց հանձնարարում է մի նամակ տանել Հռոմի պապին, որով խնդրում էր իր երկիր ուղարկել 100 քրիստոնյաների, որոնք ծանոթ կլինեին յոթ ազատ արվեստներին՝ քերականություն, հռետորություն, տրամաբանություն, երկրաչափություն, հանրահաշիվ, երաժշտություն և աստղագիտություն։ Խուբիլայը պատվիրում է նաև, որ մի դեսպան նրան մյուռոն բերի Երուսաղեմից ։ Այս հանձնարարությունների կատարումը Պոլո եղբայրների կողմից հետաձգվում է 1268 թվականին երկար Sede Vacante-ի պատճառով՝ Կղեմես IV Պապի մահվան և նրա հաջորդի ընտրությունների հետ կապված։ Նրանք ընդունում են Թեոբալդ Վիսկոնտիի՝ Եգիպտոսում պապական ներկայացուցչի առաջարկը և Վենետիկ վերադառնում 1269-1270 թվականներին՝ սպասելու նոր Պապի ընտրությանը։ Այս հանգամանքը հնարավորություն է տալիս երիտասարդ Մարկո Պոլոյին, 15 կամ 16 տարեկան հասակում առաջին անգամ տեսնել հորը ։
1271 թվականին Նիկոլո, Մաթեո և Մարկո Պոլոները ճանապարհ են ընկնում կատարելու Խուբիլայի խնդրանք-հանձնարարությունները։ Նրանք նավարկում են մինչև Աքքա, ապա ուղտերով հասնում պարսից Հորմուզ նավահանգիստ։ Պոլոները ցանկանում էին նավարկել ուղիղ մինչև Չինաստան, սակայն այնտեղի նավերը ծովային երկար ճանապարհորդության համար պիտանի չէին, այնպես որ նրանք շարունակում են իրենց ուղին ցամաքային՝ Մետաքսի ճանապարհով, մինչև որ հասնում են Խուբիլայի ամառային պալատ՝ Շանգդու, ներկայիս Չժանցզյակոուի մոտակայքում։ Ճանապարհորդության ընթացքում նրանք հանդիպում են վաճառականների մի քարավանի և միանում նրանց։ Դժբախտաբար, քարավանը շուտով ենթարկվում է ավազակների հարձակման, որոնք օգտվում էին ավազամրրիկից նրանց հանկարծակիի բերելու համար։ Պոլոներին հաջողվում է պայքարել և փախչել մոտակա քաղաք, բայց քարավանի շատ անդամներ սպանվում կամ ստրկացվում են ։ Վենետիկը թողնելուց երեք ու կես տարի անց, երբ Մարկոն մոտավորապես 21 տարեկան էր, Պոլոները հասան Խուբլայի պալատ ։ Նրանց ժամանման ստույգ օրը հայտնի չէ, սակայն պատմիչները մոտավորապես հաշվարկել են, որ այն պետք է որ եղած լինի 1271-ի և 1275 միջև։ Յուան արքունիք հասնելով, Պոլոները Խուբիլային նվիրում են Երուսաղեմից բերված սուրբ Մյուռոնը և հանձնում Պապի նամակները ։
Մարկոն գիտեր չորս լեզու և ընտանիքը բավականաչափ գիտելիք և փորձառություն էր կուտակել, որպեսզի բավարարեր Խուբիլայի հետաքրքրասիրությունը։ Հնարավոր է, որ Մարկո Պոլոն նշանակվել է կառավարության պաշտոնյա, քանի որ հետագայում նա գրում է Չինաստանի հարավային և արևելյան մարզեր կատարած կայսերական այցերի մասին։ Նրա հուշերից պարզ է դառնում, որ հասել է մինչև ծայր հարավային նահանգներ և Բիրմա՝ ներկայիս Մյանմա ։ Նրանք մեծ հարգանքի և պատվի են արժանանում նաև մոնղոլական արքունիքում, այնպես որ Խուբիլայը որոշում է տեղի տալ նրանց խնդրանքներին՝ հեռանալ Չինաստանից։ Նրանք անհանգստանում էին անվտանգ տուն վերադառնալու մասին, կարծելով, որ եթե Խուբիլայը մահանա, նրա թշնամիները հնարավոր է լարվեին իրենց դեմ, նրանց՝ առաջնորդի հետ ունեցած սերտ և ջերմ հարաբերությունների համար։ 1292 թվականին Խուբիլայի եղբորորդին, Պարսկաստանի տիրակալը պատվիրակություն է ուղարկում Չինաստան, որպեսզի հարմար հարսնացու ընտրեն իր համար։ Նրանք խնդրում են Պոլոներին ուղեկցել իրենց, այնպես որ նրանց թույլատրվում է հարսանեկան թափորի հետ վերադառնալ Պարսկաստան։ Այդ նույն տարում, հարավային Չինաստանի Ցայթուն (ներկայիս Ցյուանչժոու) քաղաքից, 14 յունկերից բաղկացած նավատորմով նրանք ճանապարհ են ընկնում դեպի տուն։
Թափորը նավարկում է դեպի Սինգապուր նավահանգիստ, ապա հյուսիս, դեպի Սումատրա և նավարկում դեպի Փոինթ Պեդրո՝ Ջաֆնա Թագավորության նավահանգիստ և Թամիլաքամի Պանդյան Թագավորություն ։ Ի վերջո Պոլոները կտրում անցնում են Արաբական ծովը և հասնում Հորմուզ։ Երկու տարի տևած ճանապարհորդությունը չափազանց ճակատագրական էր՝ վեց հարյուր մարդկանցից (չհաշված անձնակազմը) ողջ էին մնացել ընդամենը տասնութը՝ ներառյալ երեք Պոլոները ։ Հորմուզ հասնելով Պոլոները բաժանվում են հարսանեկան թափորից և ցամաքային ճանապարհով մեկնում Սև ծովի նավահանգիստ Տրապիզոն ։
Ռուստիչելոյի դերը
Բրիտանացի պատմաբան Ռոնալդ Լաթամը գտնում է, որ «Մարկո Պոլոյի ճանապարհորդությունները» իրականում համատեղ աշխատություն է, գրված 1298-1299 թվականներին։ Մտքերը շարադրել է Մարկո Պոլոն, իսկ դրանք գրի է առել փորձառու վիպասան Ռուստիչելո դա Պիզան ։ Լաթամը նաև միտք է արտահայտել, որ հավանաբար Ռուստիչելոն հմայվել է Պոլոյի արկածներից և շարադրանքին ավելացրել է ռոմանտիկ և երևակայական տարրեր, որոնք էլ գիրքը իր ժամանակաշրջանի «բեսթսելլեր» են դարձրել ։ Իտալացի մտածող Լուիջի Ֆոսկոլո Բենեդետոն նախապես նշել էր, որ գիրքը գրված է միևնույն դանդաղ, խոսակցական ոճով, որոնք բնորոշ են Ռուստիչելոյի բոլոր ստեղծագործություններին և որ գրքի որոշ հատվածներում տեղ են գտել Ռուստիչելոյի մնացած ստեղծագործություններից վերցված բառացի կրկնվող, կամ չնչին փոփոխություններով կտորներ։ Օրինակ, գիրքը սկսվում է այն նույն նախաբանով, ինչ որ Ռուստիչելոյի Արթուր արքայի մասին գրված երկը՝ «Կայսրերին և թագավորներին, դուքսերին և մարքիզներին»։ Ռուստիչելոն այդ գիրքը գրել էր մի քանի տարի առաջ և այնտեղ նկարագրված տեսարանը, երբ Տրիստանը այցելում է Արթուր արքայի Կամելոտ պալատի արքունիքը, համընկնում է Պոլոյի և Խուբիլայի երկրորդ հանդիպման և վերջինիս արքունիքի նկարագրությանը ։ Լաթամը հավատում է, որ գրքի որոշ տարրեր, ինչպես օրինակ, Միջին Արևելքի մասին առասպելները, տարաշխարհիկ հրաշալիքների մասին հիշատակումները պետք է որ Ռուստիչելոյի հավելումները լինեն, որը եվրոպացիներին տվել է այն, ինչ նրանք ակնկալում են գտնել ճանապարհորդական գրքերում ։