cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Իսլամական տնտեսագիտություն
Ֆիկհ և իսլամական տնտեսագիտություն
Ֆիկհի աշխատությունները սովորաբար բաժանվում են տարբեր «գրքերի», ինպես օրինակ Իմանի գիրք, նամազի, զաքաթի, թաքվայի, հաջի, սակայն ոչ երբեք «տնտեսագիտության» կամ «տնտեսության» ։ Որոշ սեղմ աշխատանքներ կարող է գրեթե ոչինչ չներառեն սեփականության, վաճառքի, ֆինանսների մասին: Մյուսները չեն հավաքել տնտեսական թեմաների վերաբերյալ հարցերը մեկ վերնագրի տակ, ինչպես Թավզիհ ալ-մասաիլում՝ այաթոլլա Ռուհոլլահ Խոմեյնիի ֆաթվայի աշխատությունը, ով թեև քաղաքական իսլամի ռահվիրա է, անդրադարձել է տնտեսության թեմային.
Այլ աշխատություններ ֆիկհի թեմաները բաժանել են 4 «քառորդի»՝ պաշտամունքի (ալ-Իբադաթ), ամուսնության և ընտանեկան իրավունքի մասին (ալ-Մունակահաթ), քրեական օրենք (ջինայաթ), առևտրային գործարքների մասին օրենք (մուամալաթ) ։ Առնվազն մեկ հեղինակ (Մ. Կահֆ) գրել է, որ Մուամալաթը «սերտորեն կապված է» իսլամական տնտեսագիտության հետ։ (Նույնիսկ ֆիկհի թեմաների «քառորդների» բաժանման դեպքում մուամալաթը չի ներառում ժառանգությունը և հարսանեկան օժիտը (մահր) (որը հաճախ մտնում է ամուսնության և ընտանեկան օրենքների մեջ) կամ էլ ողորմության հաշվարկը (զաքաթը, որը մտնում է ալ-Իբադաթի մեջ))։
Մի շարք գիտնականներ (Օլիվիե Ռուա, Թիմուր Քուրան, Օմար Նորման) նշել են, որ վերջերս է իսլամական աշխարհը սկսել անդրադարձ կատարել տնտեսական հարցերին և տվյալների վրա հիմնված տնտեսագիտության և բացահայտված ճշմարտության վրա հիմնված իսլամական իրավագիտության միջև տարբերություններին։
Սալման Ահմեդ Շայխը և Մոնզեր Կահֆը պնդում են, որ ֆիկհի և իսլամական տնտեսագիտության դերերի միջև հստակ տարանջատում կա. Շայխը նշել է."Որպեսզի իսլամական տնտեսագիտությունը լինի հետազոտության համար առանձին ոլորտ, չի կարող սահմանափակվել միայն հիմնական սկզբունքների վրա հիմնված տնտեսական հարցերում օրենքների բացատրությամբ և եզրակացությամբ։ Քանի որ այս գործառույթն արդեն իսկ իրականացնում է իսլամական իրավագիտությունը..." Մոնզեր Կահֆը գրել է, որ մուամալաթն ու իսլամական տնտեսագիտությունը «հաճախ միախառնվում են», մուամալաթը «սահմանում է իսլամական տնտեսության մեջ տնտեսական և ֆինանսական հարաբերություններում վարքագծի պայմաններ» և ապահովում է իսլամական այն «հիմքերը, որոնց հիման վրա մշակվում են իսլամական ֆինանսավորման նոր գործիքները», մինչդեռ «ֆիկհի բնույթը մտահոգություն է առաջացնում անհատական գործարքների և դրանց մանր իրավական բնութագրերի վերաբերյալ», ուստի իսլամական տնտեսագիտությունը ֆիկհի տեսանկյունից վերլուծելու պատճառով կարող է կորսվել «մակրոտնտեսական տեսություն ապահովելու կարողությունը»։
Ըստ տնտեսագետ Մուհամմադ Աքրամ Խանի՝ իսլամական տնտեսագիտության «հիմնական գաղափարը» «ռիբայի տեսությունն» է, մինչդեռ «մյուս ուղենիշը» զաքաթն է՝ հարստության և եկամտի հարկը։ Ըստ մեկ այլ ժամանակակից գրող Սալահ էլ-Շեյխի՝ «իսլամական տնտեսական սկզբունքները» (ինչը նա անվանում է «ֆիքհի-տնտեսական մոդել») օգտագործում են ֆաքիհին (իրավաբաններ) որպես օժանդակ նյութ, սակայն հիմնված են Ղուրանի էթիկական ուսմունքների վրա։ Շարիաթի հիմնական դրույթները ներառում են ղարարը և «չհիմնավորված հարստացումից» խուսափելը (fadl māl bilā 'iwad): Ղարարը պնդում է, որ առևտրի կամ գործարքի մասին բոլոր տեղեկությունները պետք է հայտնի լինեն մինչև երկու անհատների գործարք կատարելը, իսկ «չհիմնավորված հարստացումից» խուսափելը նախազգուշացնում է առևտրի և բիզնեսի միջոցով չարդարացված հարստացման մասին։ Այս դրույթները եղել են «տնտեսական առաջին կանոնակարգերից», և դրանց փիլիսոփայությունը կարելի է տեսնել այսօր ժամանակակից կապիտալիզմում։ Ըստ էլ-Շեյխի՝ շարիաթում ղարարը գործում է որպես աստվածային զսպող միջոց ոչ հավասարաչափ տեղեկատվության դեմ և թույլ է տալիս առևտրին ծաղկել։ Ռիդան երաշխավորում է, որ յուրաքանչյուր գործարք իրականացվի արդար գնով՝ թույլ չտալով կողմերից որևէ մեկին չափից ավելի օգուտ ստանալ, ինչը կիսում է Կարլ Մարքսի « Կապիտալ »-ի հետ զուգահեռ փիլիսոփայությունը՝ նպատակ ունենալով հասնել համայնքի համար ավելի մեծ արդյունքի ։
Տնտեսագիտության վերաբերյալ նախամոդեռն մուսուլմանական միտք
Աբու Յուսուֆը հեղինակել է ալ Խարաջ գրքի, որը բառացիորեն նշանակում է «վերադարձ կամ եկամուտ», բայց հեղինակի կողմից օգտագործվել է «հանրային եկամուտներ և հարկում» իմաստով, որը քաղաքականության ուղեցույց է եղել Հարուն ալ-Ռաշիդի՝ Աբբասյան հինգերորդը խալիֆի համար։ Մուհամմադ բին ալ-Հասանը (մահացել է 805 թվականին) գրել է Վաստակած ցանկալի եկամուտ (al Iktisab fi al Rizq al Mustatab), որը նախատեսված է որպես խորհուրդ գործարարներին՝ «եկամտի աղբյուրներ ստեղծելու իրենց ջանքերում»։ Աբու Ուբեյդ ալ Քասիմ բին Սալլամը (մահացել է 839 թվակնաին) ալ-Ամվալի («հարստություն» բառի հոգնակին) հեղինակն է։
Թերևս ամենահայտնի իսլամագետը, ով գրել է տնտեսական հարցերի մասին, Իբն Խալդունն է, որին Ի.Մ. Օուեյսը անվանել է «ժամանակակից տնտեսագիտության հայր» ։ Իբն Խալդունը իր «Աշխարհի պատմություն» (Քիթաբ ալ-Իբար) աշխատության ներածությունում կամ ալ-Մուկադդիմայում (Պրոլեգոմենա) գրել է այն բաների մասին, որոնք այժմ կոչվում են տնտեսական և քաղաքական տեսություն։ Նա քննարկել է այն, ինչն անվանել է ասաբիյա (սոցիալական համախմբվածություն), որը նա նշել է որպես որոշ քաղաքակրթությունների առաջընթացի պատճառ։ Իբն Խալդունը զգացել է, որ շատ սոցիալական ուժեր պարբերական են, թեև կարող են լինել հանկարծակի կտրուկ շրջադարձեր, որոնք խախտում են օրինաչափությունը ։
Աշխատանքի բաժանման առավելությունների մասին նրա պատկերացումները ևս վերաբերում են ասաբիային, որքան մեծ է սոցիալական համախմբվածությունը, այնքան ավելի բարդ կլինի հաջող բաժանումը, այնքան մեծ կլինի տնտեսական աճը։ Նա նշել է, որ աճն ու զարգացումը դրականորեն խթանում են և՛ առաջարկը, և՛ պահանջարկը, և որ առաջարկի և պահանջարկի ուժերն են որոշում ապրանքների գները ։ Նա նաև նշել է, որ բնակչության աճի, մարդկային կապիտալի զարգացման և տեխնոլոգիական զարգացումների մակրոտնտեսական ուժերը ազդում են զարգացման վրա ։ Իրականում, Իբն Խալդունը այն տեսակետն է ունեցել, որ հարստությունը ուղղակիորեն ազդում է բնակչության աճի վրա ։
Միջնադարյան իսլամական տնտեսագիտությունը, ըստ երևույթին, ինչ-որ չափով նման է եղել կապիտալիզմի մի ձևի, իսկ ոմանք պնդում են, որ այն հիմք է դրել ժամանակակից կապիտալիզմի զարգացմանը ։
«Իսլամագիտական տնտեսագիտության» զարգացում
Ըստ թուրք-ամերիկացի տնտեսագետ Թիմուր Քուրանի՝ «մինչև քսաներորդ դարի կեսերը» չկար որևէ միտք, որը կարելի էր անվանել «իսլամական տնտեսագիտություն», որը «ընդունվեր որպես համաձայնեցված կամ անկախ դոկտրին»։ Բայց մոտ 1950 թվականին «արշավներ են սկսվել տնտեսական մտքի և վարքագծի իսլամական օրինաչափությունները ինքնագիտակցաբար բացահայտվելու համար»։ Օրինակ՝ 20-րդ դարի սկզբի հայտնի մուսուլման ազգայնական և գրող Մուհամմադ Իքբալը տնտեսագիտության մասին իր տրակտատում չի անդրադարձել կրոնին ։
Իսլամական տնտեսագիտությունը զարգացել է իսլամական վերածնունդի և քաղաքական իսլամի արդյունքում, որի հետևորդները իսլամը համարում էին կյանքի ամբողջական համակարգ իր բոլոր առումներով, այլ ոչ թե հոգևոր բանաձև և կարծում էին, որ տրամաբանական է, որ իսլամը ունենա տնտեսական համակարգ, որը եզակի է և գերազանցում է ոչ իսլամական տնտեսական համակարգերին: Ըստ Իսլամի հանրագիտարանի և մուսուլմանական աշխարհի՝ «իսլամական տնտեսագիտությունը» «առաջացել է» 1940-ական թվականներին ։ Մաուլանա ալա Մաուդուդին 1941 թվականի «Մարդու տնտեսական խնդիրը և նրա իսլամական լուծումը» ելույթը «ընդհանուր առմամբ համարվում է ժամանակակից իսլամական տնտեսագիտության հիմնադիր փաստաթղթերից մեկը» ։
1960-1970-ական թվականներին շիա մտածողները փորձել են նկարագրել իսլամական տնտեսագիտության «սեփական պատասխանները ժամանակակից տնտեսական խնդիրներին»։ Հատկապես որոշ աշխատություններ ազդեցիկ են եղել՝
Ալ-Սադրը մասնավորապես նկարագրվել է որպես մեկը, ով «գրեթե միայնակ զարգացրել է իսլամական տնտեսագիտության գաղափարը» ։
Իրենց գրություններում Սադրը և մյուս հեղինակները «ձգտել են պատկերել իսլամը որպես կրոն, որը նվիրված է սոցիալական արդարությանը, հարստության արդար բաշխմանը և զրկված խավերի խնդրին»՝ ուսմունքներով, որոնք «ընդունելի են իսլամական իրավաբանների համար», մինչդեռ հերքել են գոյություն ունեցող ոչ իսլամական տեսությունները՝ կապիտալիզմը և մարքսիզմը։ Մոհամմադ Բաքիր ալ-Սադրը և հոգևորական Մահմուդ Թալեղանին մշակել են «իսլամական տնտեսագիտություն»՝ ընդգծելով պետության կարևոր դերը այնպիսի հարցերում, ինչպիսիք են հարստության շրջանառությունը և արդար բաշխումը, և շուկայի մասնակիցների պարգևատրումը ռիսկի կամ պատասխանատվության ենթարկվելու համար։ Իսլամական տնտեսագիտության այս տարբերակը, որն ազդել է Իրանի հեղափոխության վրա, պահանջում էր, որ հողը և խոշոր «արդյունաբերական ձեռնարկությունները» հանրային սեփականություն լինեն, մինչ մասնավոր տնտեսական գործունեությունը շարունակվում էր «խելամիտ սահմաններում» ։
Սուննի հոգևորական Թաքիուդդին ալ-Նաբհանին առաջարկել է տնտեսական համակարգ (Իսլամի տնտեսական համակարգը (Nidham ul-Iqtisad fil Islam) Թաքիուդդին Նաբհանիի (1953 թվական)), որը համատեղել է տնտեսության մեծ հատվածների հանրային սեփականությունը (կոմունալ ծառայություններ, հասարակական տրանսպորտ, առողջապահություն, էներգետիկ ռեսուրսներ, օրինակ՝ նավթը, չօգտագործված գյուղատնտեսական հողեր) ոսկու ստանդարտի և ոսկե և արծաթե մետաղադրամների կշիռների համար հատուկ հրահանգների օգտագործման հետ՝ պնդելով, որ դա «կկործանի... ամերիկյան վերահսկողությունը և դոլարի վերահսկողությունը որպես միջազգային արժույթ» ։
Սուննի աշխարհում իսլամական տնտեսագիտության վերաբերյալ առաջին միջազգային կոնֆերանսը տեղի է ունեցել 1976 թվականին Ջիդդայում՝ Թագավոր Աբդուլազիզ համալսարանում։ Այնուհետև Իսլամական տնտեսագիտության միջազգային ասոցիացիան Իսլամական զարգացման բանկի հետ համագործակցությամբ համաժողովներ է անցկացրել Իսլամաբադում (1983 թվականին), Կուալա Լումպուրում (1992 թվականին), Լաֆբորոյում (2000 թվականին), Բահրեյնում (2003 թվականին), Ջակարտայում (2005 թվականին) և Ջիդդայում (2008 թվականին), Իքբալում (2008 թվականին) ։ Բացի այդ, ամբողջ աշխարհում հարյուրավոր սեմինարներ, աշխատաժողովներ և քննարկումներ են կազմակերպվել իսլամական տնտեսագիտության և ֆինանսների վերաբերյալ։ ԱՄՆ-ում որոշ արտոնագրային հայտեր են ներկայացվել շարիաթին համապատասխան ֆինանսական ծառայության մեթոդների համար ։ Այն, ինչ կոչվում է «իսլամական տնտեսության» «երկու տարբերակներից» մեկը, գոյություն է ունեցել Իրանի Իսլամական Հանրապետության առաջին տասը տարիներին (1979-1989)՝ Գերագույն առաջնորդ (և հեղափոխության հիմնադիր) այաթոլլահ Ռուհոլլա Խոմեյնիի օրոք։ Սա «իսլամական սոցիալիստական էր և պետության կողմից ղեկավարվող». այն «քիչ-քիչ փոխարինվել է» ավելի լիբերալ տնտեսական քաղաքականությամբ ։
1980-1990-ական թվականներին, երբ իսլամական հեղափոխությունը չի կարողացել հասնել մեկ շնչին ընկնող եկամտի մակարդակին, որին հասել էր նախորդ ռեժիմը, և երբ ոչ մուսուլմանական աշխարհի կոմունիստական պետություններն ու սոցիալիստական կուսակցությունները հեռացել են սոցիալիզմից, մուսուլմանական շահերը հեռացել են պետական սեփականությունից և կանոնակարգումից։ Իրանում «eqtesad-e Eslami-ն (նշանակում է և՛ իսլամական տնտեսագիտություն, և՛ տնտեսություն) ... մի ժամանակ հեղափոխական պայմանաբառ, անկասկած բացակայում է բոլոր պաշտոնական փաստաթղթերում և լրատվամիջոցներում։ Այն անհետացել է Իրանի քաղաքական դիսկուրսից» մոտ 1990 թվականին ։ Զիա-ուլ-Հաքի ժամանակաշրջանում մի քանի իսլամական տնտեսական հասկացություններ և պրակտիկաներ են ներդրվել ներպետական տնտեսության մեջ՝ որպես Զիայի իսլամացման բարեփոխումների մաս։
Տերմինը շարունակվել է կիրառվել մուսուլմանական աշխարհում՝ վերափոխվելով դեպի ավելի քիչ հավակնոտ անտոկոս բանկային գործունեության։ Որոշ մուսուլման բանկիրներ և կրոնական առաջնորդներ առաջարկել են փողի օգտագործման մասին իսլամական օրենքը էթիկական ներդրումների ժամանակակից հասկացությունների հետ ինտեգրելու ուղիներ։ Բանկային ոլորտում դա արվել է վաճառքի գործարքների կիրառմամբ (կենտրոնանալով ֆիքսված տոկոսադրույքով եկամտաբերության ռեժիմների վրա)՝ աջակցելու ներդրումները առանց տոկոսաբեր պարտքի։ Շատ ժամանակակից գրողներ խստորեն քննադատել են այս մոտեցումը՝ որպես ավանդական բանկային գործունեությունը իսլամական ֆասադով ծածկելու միջոց։ (Սոհրաբ Բեհադան պնդում է, որ իսլամի առաջարկած տնտեսական համակարգը, ըստ էության, կապիտալիստական է) ։
Ձեռքբերումներ
2008 թվականի տվյալներով եղել են հետևյալ ձեռքբերումները.
Թագավոր Աբդուլազիզի համալսարանը 1976 թվականին Ջիդդայում հյուրընկալել է իսլամական տնտեսագիտության առաջին միջազգային կոնֆերանսը։ Այնուհետև Իսլամական տնտեսագիտության միջազգային ասոցիացիան Իսլամական զարգացման բանկի հետ համատեղ համաժողովներ է անցկացրել Իսլամաբադում, Կուալա Լումպուրում, Լաֆբորոյում, Բահրեյնում, Ջակարտայում, Ջիդայում և Իքբալում։
Մարտահրավերներ
Այս ձեռքբերումների հետ մեկտեղ որոշ իսլամական տնտեսագետներ դժգոհում են ակադեմիական գիտակարգում եղած խնդիրներից. 1980-ականներից ի վեր իսլամական տնտեսագիտությունից դեպի իսլամական ֆինանսներ հետաքրքրության փոփոխություն, համալսարաններում համապատասխան դասընթացների պակաս, ընթերցանության նյութեր, որոնք «կա՛մ քիչ են, կա՛մ անորակ», ինտելեկտուալ ազատության բացակայություն, «նեղ կենտրոնացում» անտոկոս բանկային գործունեության և զաքաթի վրա և առանց տվյալների վրա հիմնված հետազոտությունների դրանց համար արված պնդումները հիմնավորելու ձգտում, թե տոկոսն առաջացնում է տնտեսական խնդիրներ կամ որ զաքաթը լուծում է այդ խնդիրները։
Մի շարք տնտեսագետներ դժգոհել են, որ թեև իսլամական ֆինանսներն ի սկզբանե եղել են իսլամական տնտեսագիտության « ենթաբազմություն », զուտ իսլամական տնտեսագիտության մեջ տնտեսագիտությունն ու հետազոտությունները «մղվել են հետին պլան»։ Հետազոտությունների ֆինանսավորումն ուղղվել է իսլամական ֆինանսներին՝ չնայած իսլամական ֆինանսների պահանջները հիմնավորող «գիտական հիմքերի» բացակայությանը ։ Դասընթացների գրանցումը նվազել է, և երկրորդ ու երրորդ սերնդի իսլամական տնտեսագետները սակավ են, որոշ հաստատություններ «կորցրել են իրենց իրական ուղղությունը, իսկ որոշները նույնիսկ փակվել են» ։ Տնտեսագետների հետաքրքրությունը կապիտալիզմին և սոցիալիզմին այլընտրանք ապահովելու «մեծ գաղափարի» նկատմամբ «զիջել» է իսլամական ֆինանսների «ոլորտի» «կարիքներին» ։
Մեկ այլ տնտեսագետ (Մուհամմադ Աքրամ Խանը) դժգոհել է, որ «իրական խնդիրն այն է, որ չնայած իսլամական տնտեսագիտության առանձին գիտակարգի մշակմանն ուղղված ջանքերին, շատ բան չկա, որը կարելի է իսկապես «տնտեսագիտություն» անվանել։ Իսլամական տնտեսագիտության մեծ մասը բաղկացած է տնտեսական հարցերի աստվածաբանությունից»։ Մեկ ուրիշը տնտեսագետ (Մ.Ն. Սիդիքի) նշել է, որ իսլամական տնտեսագիտությունը սովորեցնում է «ավանդական տնտեսագիտություն իսլամի տեսանկյունից», այլ ոչ թե իսլամական տնտեսագիտություն ։
Չնայած իսլամական տնտեսագիտության սկիզբը կարելի է համարել 1976 թվականը, իսլամական տնտեսագիտությունը գտնվում է դեռևս իր սկզբնական շրջանում՝ նրա «ուսումնական ծրագրերի շրջանակները, դասընթացի կառուցվածքները, ընթերցանության նյութերը և հետազոտությունները» «հիմնականում» խարսխված են «հիմնական ավանդույթի վրա», «խորությանն, համակարգման և ուղղորդման պակաս ունեն», որտեղ դասավանդողները շատ դեպքերում ... ունեն անհրաժեշտ գիտելիքների և նվիրվածության պակաս» ։ Պարզվել է, որ «դասագրքերը և ուսումնական նյութերը» կամ «գոյություն չունեն» կամ էլ «հեշտ չէ դրանք ստեղծելը»։ Չնայած ակադեմիական նյութերի թերություններին, գրքերի մեծ մասը «միասնական չեն» և «լավագույն դեպքում ոչ ավելին են, քան կոնկրետ թեմաների վերաբերյալ ընդլայնված էսսեներ», կառուցողական գնահատականներ գրեթե չկան ։ Իսլամական տնտեսագիտության դասագրքի բացակայությունը «մեծ կարևորություն» է դարձել մուսուլման տնտեսագետների և գիտնականների համար։ Չնայած 2010 թվականի նոյեմբերին նման դասագիրք գրելու համար կազմակերպված աշխատաժողովի անցկացմանը, «մի շարք նշանավոր մուսուլման տնտեսագետների» մասնակցությանը և դասագրքի պատրաստումը համակարգելու համար «հայտնի մուսուլման տնտեսագետի» նշանակմանը, 2015 թվականի դրությամբ «իսլամական տնտեսագիտության ստանդարտ դասագիրք չկար»։
Իսլամական տնտեսական ինստիտուտները իրենց ինտելեկտուալ ազատությամբ աչքի չեն ընկնում, և ըստ Մուհամմադ Աքրամ Խանի՝ դժվար թե թույլ տան քննադատել իրենց հիմնադիր առաջնորդների կամ կառավարությունների գաղափարները կամ քաղաքականությունը։ Իսլամական տնտեսագիտության հետազոտությունների կենտրոնը, որը Սաուդյան Արաբիայի Ջիդդայի համալսարանի մարմինն է, օրինակ, «չի կարող թույլատրել հրատարակել որևէ աշխատություն, որը հակասում է սաուդյան «ազդեցիկ կրոնական ղեկավարության ուղղափառ մտածողությանը»։ Չնայած «իջթիհադի մասին բարձր խոսակցություններին», իսլամական տնտեսագետները «ամաչկոտ են» «նորարար գաղափարներ առաջարկելու մեջ»՝ վախենալով հակադրվել հոգևորականներին։
Իսլամական տերմինաբանության օգտագործումը ոչ միայն տարբերակիչ իսլամական հասկացությունների համար, ինչպիսիք են ռիբան, զաքաթը, մուդարաբան, այլ նաև այն հասկացությունների համար, որոնք չունեն հատուկ իսլամական ենթատեքստ՝ adl արդարադատության համար, hukuma՝ կառավարության համար, դուրս է թողնում ոչ մուսուլմաններին և նույնիսկ ոչ արաբախոս ընթերցողներին՝ հնարավորություն չտալով ծանոթանալ իսլամական տնտեսագիտության բովանդակությանը։
Սեփականություն
Ըստ հեղինակներ Ֆ. Նոմանի և Ա. Ռահնեմայի՝ Ղուրանն ասում է, որ Աստված երկնքի և երկրի երեսին գոյություն ունեցող ամեն ինչի միակ տերն է, սակայն մարդը Աստծո փոխանորդն է երկրի վրա և վստահությամբ (amanat) է պահում Աստծո ունեցվածքը։ Իսլամական իրավաբանները սեփականությունը բաժանում են երեք կատեգորիայի՝ հանրային, պետական, մասնավոր ։
Որոշ մուսուլմաններ կարծում են, որ շարիաթը սահմանում է «հատուկ օրենքներ և չափորոշիչներ ռեսուրսների օգտագործման և բաշխման վերաբերյալ, ներառյալ հողը, ջուրը, կենդանիները, օգտակար հանածոները և աշխատուժը» ։
Հանրային սեփականություն
Ըստ Խանի՝ «իսլամը տարանջատում է դրել մասնավոր սեփականության և հանրային սեփականության միջև և ղեկավարների հաշվետու է դարձրել ժողովրդին»։ Գիտնականներ Նոմանըին և Ռահնեման նշում են, որ իսլամում հանրային սեփականությունը վերաբերում է բնական ռեսուրսներին (անտառներ, արոտավայրեր, խոպան հողեր, ջրային, հանքային, օվկիանոսային ռեսուրսներ և այլն), որոնց նկատմամբ բոլոր մարդիկ ունեն հավասար իրավունքներ։ Նման ռեսուրսները համարվում են համայնքի ընդհանուր սեփականությունը։ Նման գույքը գտնվում է Իսլամական պետության խնամակալության և վերահսկողության ներքո և կարող է օգտագործվել ցանկացած քաղաքացու կողմից, քանի դեռ դա չի խախտում այլ քաղաքացիների իրավունքները ։
Նախկինում հանրային սեփականության, որը սեփականաշնորհվել է, սեփականատերը վճարում է զաքաթ և, շիա գիտնականների կարծիքով, նաև խումս։ Ընդհանուր առմամբ, հանրային սեփականության սեփականաշնորհումն ու ազգայնացումը քննարկման առարկա է իսլամագետների շրջանում։
Համաձայն 1993 թվականին Վալիդ Էլ-Մալիքի կատարած վերլուծության՝ միայն մալիքիական դպրոցն է ընդունել այն դիրքորոշումը, որ բոլոր տեսակի բնական ռեսուրսները պետական են, հանաֆիական դպրոցը հակառակ տեսակետն ուներ, մինչդեռ մյուս երկու դպրոցները՝ շաֆիական և հանբալիական, տարբերում էին դնում «թաքնված» և «չթաքնված» օգտակար հանածոների միջև ։
Պետական սեփականություն
Պետական սեփականությունը ներառում է որոշակի բնական ռեսուրսներ, ինչպես նաև այլ սեփականություն, որը չի կարող անմիջապես սեփականաշնորգվել։ Իսլամական պետության սեփականությունը կարող է լինել շարժական կամ անշարժ և կարող է ձեռք բերվել նվաճումների կամ խաղաղ ճանապարհով։ Պետական սեփականություն կարելի է համարել չյուրացված, չբնակեցված գույքը, ներառյալ խոպան հողերը («մավաթ») ։
Մուհամմադի կենդանության օրոք մարտի դաշտում թշնամուց գրավված զինտեխնիկայի մեկ հինգերորդը համարվում էր պետական սեփականություն։ Իր իշխանության շրջանում Օմարը (Ալիի առաջարկությամբ) գրավված հողերը համարում էր պետական, այլ ոչ թե մասնավոր սեփականություն (ինչպես ավանդական պրակտիկան էր)։ Սրա ենթադրյալ պատճառն այն էր, որ այս գույքի սեփականաշնորհումը կկենտրոնացներ ռեսուրսները մի քանիսի ձեռքում և կկանխեր այն որպես ընդհանուր բարօրության օգտագործելու հնարովորությունը։ Սեփականությունը մնացել է հողագործների տիրապետության տակ, սակայն դրանից պետական գանձարանի համար հարկեր են հավաքվել ։
Մուհամմադն ասել է. «Հին և անմշակ հողերը Աստծո և Նրա մարգարեի համար են (այսինքն՝ պետական սեփականություն), հետո դրանք ձեզ համար են»։ Այստեղից իրավաբանները եզրակացություն են անում, որ ի վերջո, մասնավոր սեփականությունը ավելի բարձր է, քան պետական գույքը ։
Մասնավոր սեփականություն
Իսլամական իրավաբանների և հասարակագետների միջև կա համաձայնություն, որ իսլամը ճանաչում և պաշտպանում է անհատի մասնավոր սեփականության իրավունքը։ Ղուրանը լայնորեն քննարկում է հարկումը, ժառանգությունը, գողության արգելքը, սեփականության օրինականությունը, բարեգործություն տալու կարևորությունը և մասնավոր սեփականության հետ կապված այլ թեմաներ։ Իսլամը երաշխավորում է նաև մասնավոր սեփականության պաշտպանությունը՝ գողերի նկատմամբ խիստ պատիժներ սահմանելով։ Մուհամմադն ասել է, որ նա, ով մահանում է իր ունեցվածքը պաշտպանելիս, նահատակ են (շահիդ) ։
Իսլամական տնտեսագետները մասնավոր սեփականության ձեռքբերումը դասակարգում են ոչ կամավոր, պայմանագրային և ոչ պայմանագրային կատեգորիաների։ Ոչ կամավոր ձևով սեփականության ձեռքբերման տեսակներից են ժառանգությունները, կտակը, նվերները։ Ոչ պայմանագրային ձեռքբերումը ներառում է բնական ռեսուրսների հավաքագրում և շահագործում, որոնք նախկինում որպես մասնավոր սեփականություն չեն յուրացվել։ Պայմանագրային ձեռքբերումը ներառում է այնպիսի գործողություններ, ինչպիսիք են առևտուրը, գնումը, վարձակալությունը և այլն ։
Երբ Մուհամմադը գաղթել է Մադինա, մուսուլմաններից շատերը գյուղատնտեսական հողեր են ունեցել։ Մուհամմադը հաստատել է այս սեփականությունը և հող հատկացրել անհատներին։ Հատկացված հողը օգտագործվել է բնակարանաշինության, հողագործության կամ այգեգործության համար։ Օրինակ՝ Բիլալ բ. Հարիթին հող է տրվել հանքային հանածոներով հարուստ «Աքիք հովտում», Հասան բ. Թաբիթը ստացել է Բայրուհայի այգին, իսկ Զուբայրը օազիս է ստացել Խայբարում և Բանու Նադիրում ։ Խալիֆ Օմարի օրոք ձեռք էր բերվել պարսկական թագավորական ընտանիքին պատկանող հսկայական մի տարածք, ինչը ստիպել է նրա իրավահաջորդ խալիֆ Օսմանին արագացնել հողերի հատկացումը անհատներին՝ բերքի մի մասի դիմաց ։
Շուկա
Ըստ Նազի՝ շուկաների կարգավորումը «իսլամի ամենավաղ օրերից» գործող «կիսադատական ինստիտուտի»` հիսբահի հիմնական գործառույթներից մեկն է եղել։ Նրա պատասխանատվության տակ էին գտնվում «հանրային առողջության ու շահերի պահպանման և զարգացման պայմանների սահմանումը, սպառողների պաշտպանությունը, բիզնես և աշխատանքային վեճերը լուծումը, շուկայական լավ վարքագծի խթանումը և այլն» ։ Խանը նշել է, որ հիսբահի ինստիտուտը ստեղծվել է «շուկաները վերահսկելու, քաղաքային ծառայություններ մատուցելու և մանր վեճերը լուծելու համար» ։ Ժամանակակից դարաշրջանում Պակիստանը փորձել է վերստեղծել այս ինստիտուտը, թեև այն իրավասություն ունի միայն դաշնային կառավարության գերատեսչությունների և գործակալությունների վարչական էքսցեսների (հասարակական կարգի խանգարում) նկատմամբ, այլ ոչ թե նահանգային կամ մասնավոր ընկերությունների։
Ըստ Նոմանիի և Ռահնեմայի՝ իսլամն ընկալում է շուկաները որպես տնտեսական համակարգի հիմնական համակարգող մեխանիզմ։ Իսլամական ուսմունքը պնդում է, որ շուկան, հաշվի առնելով մրցակցությունը, թույլ է տալիս սպառողներին ձեռք բերել ցանկալի ապրանքներ, իսկ արտադրողներին՝ վաճառել իրենց ապրանքները փոխադարձ ընդունելի գնով ։
Գործող շուկայի համար անհրաժեշտ երեք պայմաններ են խրախուսվում (Նոմանիի և Ռահնեմայի կողմից) իսլամական առաջնային աղբյուրներում.
Ավելին՝ «չտեղեկացված շահարկումները», որոնք հիմնված չեն առկա տեղեկատվության պատշաճ վերլուծության վրա, արգելված են, քանի որ դրանք ևս կիմարի կամ մոլախաղի մի ձև են և հանգեցնում են չվաստակած եկամտի (maysir) կուտակմանը ։ «Չափազանց անորոշության» պայմաններում առևտրային պայմանագրերի կնքումը (ինչպես էլ դա սահմանվի) ղարարի մի ձև է և, բնականաբար, արգելված է ։
Ազդեցություն
Խանը, Նոմանին և Ռահնեման նույնպես պնդել են, որ «իսլամական տնտեսությունը» արգելում է կամ առնվազն չի խրախուսում շուկայի մանիպուլյացիաները, ինչպիսիք են կարտելային համաձայնությունները, կուտակումները և կաշառակերությունը։ Կառավարության միջամտությունը տնտեսության մեջ հանդուրժելի է միայն կոնկրետ հանգամանքներում ։
Մեկ այլ հեղինակ (Նիմա Մերսադի Թաբարին) նշել է, որ իսլամում «ամեն ինչ հալալ է (թույլատրված), քանի դեռ այն չի հայտարարվել հարամ (արգելված)», հետևաբար «իսլամական տնտեսական մոդելը հիմնված է առևտրի և պայմանագրերի ազատության վրա այնքանով, որքանով շարիաթի սահմանները թույլ են տալիս» King's College London Law School Research Paper No. 2014-10. :
Նոմանին և Ռահնեման նշել են, որ իսլամն արգելում է գների ֆիքսումը գերիշխող մի քանի գնորդների կամ վաճառողների կողմից։ Մուհամմադի օրոք վաճառականների մի փոքր խումբ քաղաքից դուրս հանդիպել է գյուղմթերք արտադրողներին և գնել է նրանց ամբողջ բերքը՝ դրանով իսկ ձեռք բերելով շուկայի մենաշնորհ։ Ավելի ուշ այն քաղաքում վաճառվել է ավելի թանկ գնով։ Մուհամմադը դատապարտել է այս գործելաոճը, քանի որ այն վնաս է պատճառել ինչպես արտադրողներին (որոնք բազմաթիվ հաճախորդների բացակայության պատճառով ստիպված էին ապրանքները վաճառել ավելի ցածր գնով), այնպես էլ բնակիչներին ։
Վերոհիշյալ տեղեկություններն օգտագործվում են նաև հիմնավորելու այն փաստարկը, որ իսլամական շուկան բնութագրվում է ազատ տեղեկատվության առկայությամբ։ Արտադրողներին և սպառողներին չպետք է մերժել պահանջարկի և առաջարկի պայմանների մասին տեղեկությունը։ Ակնկալվում է, որ արտադրողները սպառողներին պետք է տեղեկացնեն այն ապրանքների որակի և քանակի մասին, որոնք նրանք վաճառում են։ Ըստ որոշ գիտնականների՝ եթե անփորձ գնորդը խաբվել է վաճառողի կողմից, սպառողը կարող է չեղյալ համարել գործարքը՝ հասկանալով վաճառողի անարդար վերաբերմունքը։ Ղուրանը նաև արգելում է խտրական գործարքները ։
Նոմանին և Ռահնեման նշել են, որ կառավարության միջամտությունը շուկայում արդարացված է բացառիկ հանգամանքներում, ինչպիսին է հանրային շահերի պաշտպանությունը։ Նորմալ պայմաններում կառավարության պետք է չմիջամտի։ Երբ Մուհամմադին խնդրել են շուկայում ապրանքների գինը սահմանել, նա պատասխանել է. «Ես նման նախադեպի սկիզբը չեմ դնի, թող մարդիկ շարունակեն իրենց գործունեությունը և փոխադարձաբար օգուտ ստանան» ։
Բանկային գործ և ֆինանսներ
Իսլամական բանկային գործը համարվել է իսլամական տնտեսագիտության «ամենատեսանելի գործնական ձեռքբերումը» և իսլամական վերածննդի «ամենատեսանելի նշանը»։ Մինչև 2009 թվականը ամբողջ աշխարհում եղել է «շարիաթին համապատասխան ավելի քան 300 բանկ և 250 ներդրումային ֆոնդ, և մինչև 2014 թվականը մոտ 2 տրիլիոն դոլար եղել է շարիաթին համապատասխան» ։
Այնուամենայնիվ, պարտքի նման գործիքների, ինչպես օրինակ մուրաբահան է, գերակայությունը ոլորտում դրդել է նույնիսկ իսլամական բանկային ոլորտի որոշ առաջատար փորձագետներին (օրինակ՝ Մուհամմադ Նեջաթուլլա Սիդիքին)՝ խոսելու «իսլամական ֆինանսական շարժման մեջ ինքնության ճգնաժամի մասին» ։
Տոկոս
Իսլամական բանկային գործի ամենաուշագրավ և/կամ կարևոր նպատակը վարկերի տոկոսագումարի արգելքն է։ Ղուրանը (3:130) դատապարտում է ռիբան (որը սովորաբար թարգմանվում է որպես «տոկոս»)։ «Օ՜, դու, որ հավատում ես։ Մի տարվեք ռիբայվ՝ կրկնապատկված կամ էլ կրկնակի կրկնապատկված, և զգուշացեք Ալլահից։ Սակայն եթե հաջողեք, վախեցեք Ալլահից»։
Իսլամական հանրային ֆինանսներ (Bayt-al-Mal)
Իսլամական կառավարման ներքո գտնվող միակ ֆինանսական հաստատությունը (մարգարեության և խալիֆայության ժամանակաշրջան) Բեյթ-ալ-Մալն էր (պետական գանձարանը), որտեղ հարստությունը բաշխվում էր ըստ կարիքի։ Մարգարեության ժամանակ վերջին ստացականը Բահրեյնից ութ հարյուր հազար դիրհամի տուրքն էր, որը բաժանվել է միանգամից։ Առաջին խալիֆը Բեյթ-ալ-Մալի համար տուն է հատկացրել, որտեղ պահվել է ամբողջ գումարը։ Սակայն քանի որ ամբողջ գումարը անմիջապես բաշխվել է, գանձարանը հիմնականում կողպված է մնացել։ Նրա մահվան պահին Բեյթ-ալ-Մալում եղել է ընդամենը մեկ դիրհամ։ Երկրորդ խալիֆը, բացի Կենտրոնական Բեյթ-ալ-Մալը ձևավորելուց, բացել է նահանգային և գլխավոր գրասենյակներ։ Նա նաև մարդահամար է իրականացրել իր խալիֆայության ժամանակ և կառավարության աշխատակիցներին տրամադրել է աշխատավարձեր, աղքատ և կարիքավոր մարդկանց համար սահմանել է կրթաթոշակներ, գործազուրկների համար՝ սոցիալական ապահովություն, իսկ թոշակի անցածների համար՝ կենսաթոշակ։
Հանրային ֆինանսական հաստատության հայեցակարգը պատմական դեր է խաղացել իսլամական տնտեսության մեջ։ Պետության կողմից կուտակված հարստությունը կարիքավոր լայն հասարակությանը հասանելի դարձնելու գաղափարը համեմատաբար նոր երևույթ է եղել։ Բեյթ-ալ-Մալի ռեսուրսները համարվել են Աստծո սեփականությունը, ընդհանուր բանկին վճարված գումարը համարվել է բոլոր մուսուլմանների ընդհանուր սեփականությունը, իսկ ղեկավարը պարզապես եղել է դրա խնամակալը։
Ինչ վերաբերում է իմ դիրքին քո այս հարստության նկատմամբ, դա նման է որբի խնամակալի կարգավիճակին։ Եթե ես ապահովված եմ, ես կթողնեմ այն, բայց եթե ծանր վիճակում լինեմ, ես կվերցնեմ դրանից, ինչպես թույլատրելի է» ։
Խնայողություններ և ներդրում
Այլընտրանքային իսլամական խնայողությունների-ներդրումային մոդելը կարող է կառուցվել վենչուրային կապիտալի, ներդրումային բանկեր, վերակազմակերպված կորպորացիանե և վերակազմակերպված արժեթղթերի շուկայի շուրջ ։ Այս մոդելը նպատակ ունի վերացնել տոկոսների վրա հիմնված բանկային գործունեությունը և փոխարինել շուկայի անարդյունավետությունները, ինչպիսին է շահույթի բաշխմամբ ներդրումների դիմաց վարկերի սուբսիդավորումը, կրկնակի հարկման և մասնավոր կապիտալում ներդրումների սահմանափակումների միջոցով ։
Հիբրիդ
Իսլամական բանկերի թիվը վերջերս աճել է մուսուլմանական աշխարհում, սակայն համաշխարհային տնտեսության մեջ շատ փոքր մասնաբաժին են կազմում արևմտյան բանկային պարադիգմայի համեմատ։ Հիբրիդային մոտեցումները, որոնք կիրառում են դասական իսլամական արժեքները, բայց օգտագործում են վարկավորման ավանդական պրակտիկա, բարձր են գնահատվում ժամանակակից մարդկային զարգացման տեսության որոշ կողմնակիցների կողմից։
Քննադատություն
Իսլամական տնտեսագիտությունը թերագնահատվել է հետևյալ պատճառներով՝
Տոկոսների վրա «կենտրոնանալու» փոխարեն Ֆարուկը հորդորել է կենտրոնանալ «արդարության ավելի մեծ պատկերի» վրա, իսկ տնտեսագիտության մեջ՝ պայքարել «ագահության և շահույթի» շահագործման և հարստության կենտրոնացման դեմ։ Որպես փաստարկ՝ նա մեջբերել է մի այաթ. «Այն, ինչ Աստված շնորհել է իր առաքյալին (և խլել է) գյուղերի բնակիչներից, պատկանում է Աստծուն, նրա առաքյալին և ազգականներին և որբերին, կարիքավորներին և ճանապարհորդներին. որպեսզի այն (ուղղակի) չդառնա ձեր մեջ եղած հարուստների միջև շրջապտույտ առարկա...»: Որպես այս հարցի անտեսման օրինակ՝ Ֆարուքը քննադատել է, որ իսլամական տնտեսագիտության և ֆինանսների «բավականին համապարփակ» մատենագրությունը չի պարունակում «ոչ մի մեջբերում շահագործման կամ անարդարության վերաբերյալ» իր 700 արձանագրություններից որևէ մեկի մեջ։
Պակիստանի զարգացման տնտեսագիտության ինստիտուտի նախկին տնօրենը և Պակիստանի տնտեսական հարցերի բաժնի ղեկավար Սայեդ Նավաբ Հայդեր Նաքվին նույնպես կոչ է արել «համապարփակ իսլամական բարեփոխում իրականացնել՝ շահագործումից զերծ տնտեսական համակարգ ստեղծելու համար» ։
Գուս-Ժելեզնի
Գուս-Ժելեզնի (Гусь-Железный), քաղաքատիպ ավան Ռուսաստանի Ռյազանի մարզի Կասիմովսկի շրջանի կազմում։
Իսլամական տնտեսագիտություն
Քննադատություն
Իսլամի սյուներից մեկի՝ զաքաթի հարցում Խանը նույնպես քննադատել է իսլամական տնտեսագիտության պահպանողականությունը՝ դժգոհելով, որ «մուսուլման գիտնականների պնդումը այն իրականացնելու նույն ձևով, ինչպես այն արվում էր Մարգարեի և առաջին չորս խալիֆների ժամանակաշրջանում... այն ժամանակակից հասարակության կարիքների հետ անհամատեղելի է դարձրել»։
Գուս-Ժելեզնի
Բնակչությունը 2010 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 2116 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքատիպ ավաններ Կատեգորիա:18-րդ դարում հիմնադրված բնակավայրեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Ռյազանի մարզի Կասիմովսկի շրջանի բնակավայրեր
Իսլամական տնտեսագիտություն
Քննադատություն
Իսլամական տնտեսագիտության կողմնակիցներից մեկը (Ասադ Զամանը) նկարագրում է «մեծ դժվարությունը», որի հետ բախվել են իսլամական տնտեսագիտության իսլամական բարեփոխիչները, և մատնանշել են նաև այլ հեղինակներ, այն է, որ քանի որ ֆինանսական համակարգը «ինտեգրված և կապակցված կառույց է», ստեղծել իսլամական համակարգ»՝ «հիմնված վստահության, համայնքի և անտոկոս» սկզբունքների վրա, պահանջում է «փոփոխություններ և միջամտություններ միաժամանակ մի քանի տարբեր ճակատներով»։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իսլամական տնտեսություն Կատեգորիա:Տնտեսական իրավունք Կատեգորիա:Տնտեսագիտական մտքի դպրոցներ Կատեգորիա:Տնտեսագիտական գաղափարախոսություններ Կատեգորիա:Կրոնական տնտեսություն
Բուլդոզերային հեղափոխություն
Բուլդոզերային հեղափոխություն կամ Հոկտեմբերյան հեղափոխություն, 2000 թվականին Հարավսլավիայի մայրաքաղաք Բելգրադում տեղի ունեցած իրադարձությունների մի շղթա, որի արդյունքում Հարավսլավիայի նախագահ Սլոբոդան Միլոշևիչը հրաժարական տվեց։ Բուլդոզերային հեղափոխություն տերմինը շրջանառության մեջ մտավ բուլդոզերի հետ կապված դրվագից ելնելով, որի միջոցով ցուցարարները գրոհով գրավեցին հանրային հեռուստատեսային կենտրոնը։ Բուլդոզերի վարորդ Լյուբիսավ Ջոկիչը դարձավ Հարավսլավիայի հեղափոխության խորհրդանիշը։ Սերբիայի հեղափոխությունը կարող էր լինել անարյուն, եթե մի աղջիկ անզգուշաբար չընկեր բուլդոզերի տակ։ Բուլդոզերային հեղափոխությունը թավշյա հեղափոխությունների նոր սկիզբն էր (դեռևս 1989 թ. նման ճանապարհով Արևելյան Եվրոպան թոթափեց խորհրդային լուծը) ։
Ընտրությունների արդյունքներ
Բողոքի ակցիան սկսվեց Հարավսլավիայի արտահերթ նախագահական ընտրությունների արդյունքները հրապարակելուց անմիջապես հետո՝ 2000 թվականի սեպտեմբերի 24-ին, երբ Ընտրական հանձնաժողովը հայտարարեց, որ ոչ մի թեկնածու ընտրազանգվածի ձայների անհրաժեշտ շեմը չի հաղթահարել և պետք է անցկացնել երկրորդ փուլ։ Ըստ «Սերբիայի Դեմոկրատական ընդդիմություն» (DOC) դաշինքի առաջնորդների, իրենց թեկնածուն՝ Վոյսլավ Կոշտունիցան, ստացել էր ձայների կեսից ավելին։ Բացի այդ, Կոշտունիցան հայտարարեց բազմաթիվ ընտրախախտումների մասին։
Համազգային բողոքի ակցիա
Կոշտունիցայի նախընտրական շտաբի պետ և ռեժիմի հակառակորդների գաղափարական ոգեշնչող Զորան Ջինջիչը սերբերին կոչ արեց դուրս գալ մայրաքաղաքի փողոցներ և սկսել համընդհանուր գործադուլ։ Նրա կոչը լայն արձագանք ստացավ։ Երկրում բռնկվեց բողոքի համազգային ալիք։ Հիմնական գործողություններն ընթանում էին մայրաքաղաք Բելգրադում։
Միլոշևիչի ռեժիմից դժգոհ հարյուր հազարավոր մարդիկ հավաքվել էին քաղաքի կենտրոնում, թմբուկներ էին զարկում՝ բարձրաձայն վանկարկելով՝ «Gotov je! Gotov je!», որը սերբերեն նշանակում է՝ «նրա վերջն է» կամ «վերջ նրան», նկատի ունենալով պետության ղեկավարին, որին մեղադրում էին հիպերինֆլյացիայի, 1991-1995 թվականներին հետ-հարավսլավական տարածքում սանձազերծած պատերազմներում ռազմական և քաղաքական պարտության համար։
2000 թ․ հոկտեմբերի 1-ից ակցիային միացան նաև երկրի խոշորագույն հանքերի հանքագործները՝ Միլոշևիչի հրաժարականը պահանջելով։ Հակակառավարական շարժման գործողություններում ակտիվ դեր ունեցան «Отпор!» (դիմադրություն) շարժման ուսանողները ։
Օր օրի իրավիճակը բարդանում էր և դառնում էր անվերահսկելի։ Բողոքի ակցիաները շարունակվում էին։ Մինչև 2000 թ․ հոկտեմբերի 5-ը երկրի տարբեր ծայրերից հարյուր հազարավոր (մոտ՝ 500 հազ. մարդ ) ցուցարարներ հավաքվեցին Բելգրադում։ Ստեղծված իրավիճակում Միլոշևիչը հանձնարարական տվեց՝ չեղյալ հայտարարել ընտրությունների արդյունքները։ Սա դարձավ նրա վերջի սկիզբը։ Հոկտեմբերի 5-ին «նախագահի ծաղրական որոշումից» դժգոհ ընդդիմությունը վերջնագիր ներկայացրեց հրաժարականի պահանջով։ Միլոշևիչը հրաժարվեց ընդունել այն և որոշեց ցուցարարներին ճնշել ոստիկանական ուժերով։
Ուժային կառույցների դերը
Ցուցարարների նկատմամբ արցունքաբեր գազ կիրառվեց։ Սակայն ուժային կառույցների և ցուցարարների միջև մի քանի բախումներից հետո անվտանգության մարմինները հրաժարվեցին կատարել նախագահի հրամանը և ցուցարարների հետ պայմանավորվեցին չեզոքություն պահպանել։ Այդ հարցում հատկապես կարևոր դեր խաղաց Բելգրադի նախկին քաղաքապետ, ականավոր քաղաքական գործիչ, Սերբիայի Դեմոկրատական ընդդիմություն կոալիցիայի առանցքային առաջնորդ Զորան Ջինջիչը, որը նախապես կարողացել էր բանակցել ուժային կառույցների հետ, որ չմիջամտեն։ Արդյունքում ցուցարարները՝ մի քանի հարյուր հազար մարդ, ներխուժեցին Հարավսլավիայի խորհրդարանի շենք, այնուհետև գրոհեցին Բելգրադի հեռուստատեսային կենտրոնի վրա։
Այդ ժամանակ էլ Լյուբիսավ Ջոկիչը, իրեն պատկանող բուլդոզերով փլուզեց Կենտրոնական հեռուստատեսության համալիրի ցանկապատը։ Նրա վրա հրազենից կրակ բացեցին։ Վարորդը ոչ միայն չվնասվեց, այլև այս դրվագի շնորհիվ ԶԼՄ-ները Սերբիայի իրադարձությունները որակեցին «Բուլդոզերային հեղափոխություն»։ Բանակի և ոստիկանության ստորաբաժանումների հրամանատարների և ընդդիմադիր առաջնորդների բանակցությունների արդյունքում պայմանավորվածություն ձեռք բերվեց, որ անվտանգության ուժերի չեզոքության դիմաց ընդդիմադիր ցուցարարները էլ ոչ մի թշնամական գործողություն չկատարեն։ Երեկոյան, 2000 թ. հոկտեմբերի 6-ին Սլոբոդան Միլոշևիչը հրաժարական տվեց։ 2000 թ. դեկտեմբերին խորհրդարանական ընտրություններ անցկացվեցին, որտեղ նույնպես հաղթանակ տարավ «Սերբիայի Դեմոկրատական ընդդիմություն» կոալիցիան, որը հետագայում, երկու տարի անց ցրվեց։ 2001 թ. ապրիլի 1-ին Սլոբոդան Միլոշևիչը իր նստավայրում ձերբակալվեց՝ պաշտոնական դիրքը չարաշահելու և կոռուպցիայի մեղադրանքով, և հունիսի 28-ին՝ Զորան Ջինջիչի նախաձեռնությամբ, հանձնվեց Հաագայի Միջազգային քրեական դատարան։ Նրա դատավարությունն անավարտ մնաց, քանի որ 2006 թ. մարտի 11-ին Միլոշևիչը բանտում մահացավ։
Եթե չլիներ «Բուլդոզերային հեղափոխությունը»
Հեղափոխությունն իրականացրեցին ոչ այնքան դեմոկրատական ուժերը, որքան Միլոշևիչի երկարատև ու անհաջող ղեկավարությունից հոգնած ժողովրդական լայն զանգվածները։ Նա և իր ռեժիմը երկիրը կանգնեցրել էին կործանման եզրին և տանում էին դեպի ոչնչացում։ Երկրի հետագա առաջընթացը ցույց տվեց, որ եթե չլիներ հեղափոխությունը, երկիրը 1990-ական թվականների կեսերի մակարդակի վրա մնացած կլիներ՝ բազմաթիվ պատժամիջոցների, արգելքների ներքո և միջազգային հանրության կողմից արհամարհված վիճակում։ Միևնույն ժամանակ, ըստ սերբական «Ժամանակ» թերթի, ամենայն հավանականությամբ, Արևմտյան երկրները չէին կանգնեցնի Միլոշևիչին, եթե նա ցանկանար հաշվեհարդար տեսնել ցուցարարների հետ։
Արևմուտքում Սերբիայի ղեկավարին երկար ժամանակ համարում էին կայունության երաշխավորը տարածաշրջանում։ Բացի այդ, բացակայում էր նրա հետ նոր ռազմական հակամարտության մեջ մտնելու ցանկությունը, քանի որ օդային հարձակումների փոխարեն, որոնք կիրառվում էին Կոսովոյում 1999 թվականի պատերազմի ժամանակ, ԱՄՆ-ը և ՆԱՏՕ-ն պետք է զորքեր մտցնեին։ Եվրոպան ցամաքային գործողությունների և, հետևաբար, հնարավոր կորուստների պատրաստ չէր։
Բացի այդ, ԱՄՆ կանգնած էր նոր նախագահական ընտրությունների շեմին և զինված հակամարտության մեջ մտնել, այն էլ անորոշ արդյունքով, նրա պլանների մեջ չէր մտնում։ Առանց Վաշինգտոնի եվրոպացիներից ոչ մեկը նման քայլի չէր դիմի։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Գունավոր հեղափոխություններ Կատեգորիա:Հարավսլավիա Կատեգորիա:Սերբիայի պատմություն Կատեգորիա:Հեղափոխություններ Կատեգորիա:2000 Կատեգորիա:20-րդ դարի հեղափոխություններ Կատեգորիա:Բողոքի ակցիաներ Կատեգորիա:21-րդ դարի հեղափոխություններ Կատեգորիա:Սերբիայի քաղաքականություն Կատեգորիա:Ոչ բռնի հեղափոխություններ
Նիժնի Բուրլուկ (գյուղ, Շևչենկոյի շրջան)
Նիժնի Բուրլուկ (Нижній Бурлук), գյուղ Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Շևչենկոյի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1706 թվականին։
2001 թվականի տվյալներով Նիժնի Բուրլուկ գյուղում բնակվում էր 193 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 1,08 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 178,7 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Շևչենկոյի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1706 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Վասակ Պողոսյան
Հեղափոխական գործունեության մեջ ներգրավվել է 1905 թվականից։ Մինչև 1917 թվականը աշխատել է Սիբիրում։ 1919 թվականին փոխադրվել է Հայաստան։ Ռուսական 11-րդ կարմիր բանակի կողմից Հայաստանը գրավելուց և երկրում Խորհրդային վարչակարգի հաստատումից հետո եղել է ՀԽՍՀ ֆինանսների ժողկոմ (1922-1928), Անդրֆեդերացիայի կենտգործկոմի պլենումի (1923 թվականից) և Անդրկենտգործկոմի բյուջետային հանձնաժողովի (1927 թվականից) կազմում։ 1929 թվականից եղել է Անդրֆեդերացիայի ֆինժողկոմատի կոլեգիայի, 1930 թվականից՝ Պետպլանի նախագահության անդամ։ Կյանքի վերջին տարիներին պատասխանատու աշխատանք է տարել Անդրֆեդերացիայի ֆինանսական մարմիններում։
Կատեգորիա:Խորհրդային պետական գործիչներ Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Կամենեց (Բրեստի մարզ)
Պատմություն
Հիմնադրվել է 1276 թվականին, Վոլինի իշխան Վլադիմիր Վասիլկովիչի պատվերով, ճարտարապետ Ալեքսայի ղեկավարությամբ։ XIV դարում մտել է Լիտվայի մեծ իշխանության կազմի մեջ։ 1795 թվականին միացվել է ռուսական կայսրությանը, ներառվել Գրոդնոյի նահանգի Բրեստի գավառի կազմում։
1939 թվականի նոյեմբերի 2-ից ընդգրկվել է Բելառուսական Խորհրդային Հանրապետության կազմում։ 1941 թվականի հունիսի 22-ից մինչև 1944 թվականի հուլիսի 22-ը եղել է գերմանական ֆաշիստների տիրապետության տակ, ովքեր այստեղ վեց հազարից ավելի մարդ են ոչնչացրել։
1983 թվականի հունիսի 24-ին Կամենեցը քաղաքի կարգավիճակ է ստացել։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Բելառուսի քաղաքներ Կատեգորիա:Բելառուսի բնակավայրեր
ՄԱԿ-ի մարդու իրավունքների խորհուրդ
ՄԱԿ-ի մարդու իրավունքների խորհուրդը միջազգային իրավապաշտպան մարմին է, որը փոխարինել է Մարդու իրավունքների հանձնաժողովին։ ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի օժանդակ մարմինն է։ Խորհրդի առաջին նիստը տեղի է ունեցել 2006 թվականի հունիսի 19-ին ։
Նախորդ
«ՄԱԿ-ի մարդու իրավունքների հանձնաժողովը» հիմնադրվել է 1946 թվականի դեկտեմբերի 10-ին։ 2000-ական թվականների կեսերին վերջնականապես կորցրել է իր հեղինակությունը, գլխավորապես, մարդու իրավունքների խախտողների ներկայության, ինչպես նաև նրա քաղաքականացման պատճառով։ Հանձնաժողովի վերջին նիստն անցկացվել Է Ժնևում 2006 թվականի մարտի 27-ին։
Հիմնադրում
Մարդու իրավունքների խորհուրդն ստեղծվել է ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի կողմից 2006 թվականի մարտի 15-ին ընդունված 60/251 բանաձևով ։
ՄԱԿ-ի մարդու իրավունքների խորհրդի ստեղծման մասին բանաձևն ասում է, որ «Խորհրդի անդամները պետք է աջակցեն մարդու իրավունքների խրախուսման և պաշտպանության ոլորտում ամենաբարձր չափանիշներին»։ Գլխավոր ասամբլեան լիազորված է նրա անդամների երկու երրորդի քվեարկության միջոցով կասեցնել խորհրդի անդամի իրավունքներն ու արտոնությունները, եթե նա համառորեն կատարում է մարդու իրավունքների կոպիտ և համակարգված խախտումներ։
Խորհրդի կառուցվածք
Գլխավոր ասամբլեայի անդամներն ընտրում են 47 տեղ զբաղեցնող անդամներին։ Յուրաքանչյուր անդամի լիազորությունների ժամկետը երեք տարի է, և անդամներից ոչ մեկը չի կարող երկու ժամկետից ավելի զբաղեցնել ։ ՄԱԿ-ի տարածաշրջանային խմբերի միջև տեղերը բաշխվում են հետևյալ կերպ. 13 տեղ Աֆրիկայի պետությունների համար, 13 տեղ Ասիայի պետությունների համար, 6 տեղ Արևելյան Եվրոպայի երկրների համար, 8 տեղ Լատինական Ամերիկայի և Կարիբյան ավազանի երկրների համար, և 7 տեղ արևմտաեվրոպական և այլ պետությունների համար (ներառյալ Միացյալ Նահանգները, Կանադան և Իսրայելը) ։
Խորհրդատվական կոմիտե
Խորհրդակտվական կոմիտեն գործում է 2008 թվականից Խորհրդին կից, բաղկացած է 18 փորձագետներից։ Փոխարինում է մինչև 2006 թվականը գոյություն ունեցող մարդու իրավունքների խրախուսման և պաշտպանության ենթահանձնաժողովին (իր գործունեության վերջում բաղկացած էր 26 փորձագետներից)։
Հատուկ ընթացակարգեր
Մարդու իրավունքների խորհուրդը, ինչպես նախկինում և Հանձնաժողովը, կարող է սահմանել և վերացնել այսպես կոչված հատուկ ընթացակարգերը՝ մարդու իրավունքների առանձին խնդիրների կամ մարդու իրավունքների հարցերով փորձագետների կամ աշխատանքային խմբերի պաշտոնները որոշակի տարածքում (2010 թվականին՝ Բուրունդիում, Կամբոջայում, ԿԺԴՀ-ում, Հայիթիում, Մյանմայում, պաղեստինյան տարածքներում, Սոմալիում և Սուդանում։ Նախկինում եղել են նաև Կուբայի և Բելառուսի վերաբերյալ զեկուցողներ)։
Պատմական կազմ
Լիբիայի անդամակցությունը խորհրդին կասեցվել է ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի 2011 թվականի մարտի 1-ի 65/265 բանաձևի համաձայն «Մարդու իրավունքների կոպիտ և սիստեմատիկ խախտումների» կապակցությամբ և վերականգնվել է 2011 թվականի նոյեմբերի 18-ին ։
Ֆինլանդիան մտադիր է ՄԱԿ-ի մարդու իրավունքների խորհրդին անդամակցելու հայտ ներկայացնել 2022-2024 թվականներին ։
2016 թվականի հոկտեմբերի 28-ին Ռուսաստանը չի ընդգրկվել ՄԱԿ-ի մարդու իրավունքների խորհրդի 2017-2019 թվականների կազմում։ Գլխավոր ասամբլեայի քվեարկության ընթացքում ՌԴ-ի թեկնածությանը պաշտպանել են ՄԱԿ-ի կազմի մեջ մտնող 112 երկրներ։ Արևելյան Եվրոպայի խմբում Ռուսաստանի մրցակիցները՝ Հունգարիան և Խորվաթիան, ստացել ենմ համապատասխանաբար 144-ական և 114-ական ձայն ։
Իսրայել
Իսրայելը միակ երկիրն է, որը մշտական հիմունքներով ընդգրկված է խորհրդի կողմից քննարկվող թեմաների ցանկում ։
Նոր ստեղծված խորհուրդը շարունակել է իր նախորդի պրակտիկան Իսրայելի նկատմամբ. նրա արդեն 1-ին նստաշրջանը 2006 թվականին նվիրված էր «Գազայի հատվածում իրադրության վատթարացմանը» ։
2006 թվականի մարտին, նստաշրջանի զեկույցի նախապատրաստման ընթացքում Ջոն Դյուգարդը (կամ Դուգարտը, John Dugard), որը հետագայում շարունակեց իր գործունեությունը որպես խորհրդի անկախ փորձագետ, 2005 թվականի դեկտեմբերին տարածաշրջան կատարած իր հերթական այցից հետո հայտարարեց, որ «Գազայի հատվածը նախկինի պես դե ֆակտո օկուպացված տարածք է», չնայած Իսրայելի դուրս գալուն հատվածից 2005 թվականի ամռանը իրագործված բաժանման ծրագրի շրջանակներում։
Իսրայելը, իր հերթին, հայտարարել է, որ «բանագնացի զեկույցը հաշվի չի առնում Իսրայելի կողմից «ահաբեկչության դեմ պայքարի» անմարդկային ջանքերը», իսկ ՄԱԿ-ի Ժնևի գրասենյակին կից նրա ներկայացուցիչը հայտարարել է, որ Դյուգարդի զեկույցը «գրեթե չի արտացոլում միջազգային իրավունքի փաստերը կամ գոյություն ունեցող սկզբունքները»՝ նշելով, որ ․"Գազայի հատվածից Իսրայելի ամբողջական ռազմական և քաղաքացիական տարհանումից և «ՀԱՄԱՍ» ահաբեկչական կազմակերպության վերջերս իշխանության գալուց հետո, Dewgard-ի մանդատի և ներկայիս իրավիճակի միջև տարբերությունը պարզ դարձավ, քան երբևէ։"Հանձնաժողովի աշխատանքի ժամանակներից ի վեր Իսրայելը և ԱՄՆ-ը պարբերաբար հերքել են Դյուգարդի հաշվետվությունները՝ դրանք համարելով միակողմանի։ 2006 թվականին Գազայի հատվածում ռազմական գործողության ժամանակ, որը հաջորդեց երկու իսրայելցի զինվորների սպանությանը և Գիլադ Շալիթի գրավմանը, Իսրայելը հրաժարվեց Դյուգարդին տարածաշրջան ճանաչողական այցից ՝ չճանաչելով Դյուգարդի լիազորությունները ։ 2006 թվականի նոյեմբերին Դյուգարդն այդ գործողությունը անվանել էր «մարդկանց դաժան կոլեկտիվ պատիժ, այլ ոչ թե կառավարության» ։
2006 թվականի օգոստոսին իր երկրորդ հատուկ նստաշրջանում խորհուրդը հայտարարել էր «Լիբանանի երկրորդ պատերազմի ժամանակ Իսրայելի դեմ մեղադրանքների» հետաքննության հանձնաժողով ստեղծելու մասին ։ Հանձնաժողովի ստեղծման մասին բանաձևն ընդունվել է 27 կողմ, 11 դեմ, 8 ձեռնպահ ձայների հարաբերակցությամբ։ Քվեարկությունից առաջ և հետո մի շարք անդամ պետություններ և ոչ կառավարական կազմակերպություններ առարկել են դրա ընդունման դեմ՝ համարելով, որ հանձնաժողովի գործունեությունն ուղղելով բացառապես Իսրայելի վրա՝ հաշվի չառնելով Հեզբոլլահի կողմից իսրայելցի քաղաքացիների գնդակոծություններն ու սպանությունները, խորհուրդը կարող է վնաս հասցնել իր հեղինակությանը։ 2006 թվականի սեպտեմբերի 1-ին ստեղծված հետաքննության հանձնաժողովի անդամներ են դարձել Կլեմենտե Բաենա Սուարիսը (Բրազիլիա), Մոհամեդ Օսման Չանդեն (Տանզանիա) և Ստելիոս Պերրակիսը (Հունաստան)։ Իր զեկույցում հանձնաժողովը նշել է, որ իր հետաքննությունը թերի էր առանց երկու կողմերի լիարժեք հետաքննության, սակայն, որ «հանձնաժողովը իրավունք չուներ, նույնիսկ եթե ցանկանար ընդլայնել իր լիազորությունները այնպես, որ հավասարապես ուսումնասիրի Հեզբոլլահի գործողությունները Իսրայելի դեմ», քանի որ խորհուրդը ուղղակիորեն արգելել է նրան հետաքննել Հեզբոլլահի գործողությունները ։
2006 թվականին խորհրդում հնչեցին, մասնավորապես, Կուբայի ներկայացուցչի հայտարարությունները, որոնք արդարացնում էին Հեզբոլլահի գործողությունները, իրանցի ներկայացուցիչները կասկածի տակ են դնում Հոլոքոստի ընթացքում տեղի ունեցածը և «Իսրայելին ապամոնտաժելու» մասին հայտարարությունները ․Հոլոքոստը շարունակվում է, այսօր Իսրայելի Հոլոքոստն է պաղեստինցիների դեմ։ Իսրայելը չի ավարտել իր արյան ծարավը Լիբանանում, այժմ այն ուղղված է Բեյթ Հանունի անպաշտպան քաղաքացիների դեմ:... (խաղաղ) քաղաքացիները սպանվեցին և կոտորվեցին ներխուժած ուժերի կողմից, որոնք եկել էին Մարս մոլորակից, որը նրանք այժմ անվանում են իսրայելցի օկուպանտներ։ ... (իսրայելական) հանցագործություններ տեղահանվածների, կանանց և երեխաների դեմ, դա կանխամտածված գործողություն է: