cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Կենդանական յուղ
Կիրառում
Ոսկրայուղն ստանում են ոսկրազատումից ստացված ոսկորներից։ Խողովակավոր ոսկորները յուղազրկումից հետո օգտագործվում են հուշանվերների արտադրությունում, իսկ մնացած ոսկորները՝ սոսինձի, անասնակերերի արտադրության մեջ։
Մեծ օգտագործում ունեն արևմտյան սննդակարգում՝ հատկապես արագ սննդի արտադրությունում։ Օգտագործվում են նաև տնային կենդանիների կերերի արտադրության արդյունաբերությունում ։
Գրականություն
Կատեգորիա:Կենդանական ճարպեր
(9739) Պոուել
(9739) Պոուել (Powell), աստերոիդ աստերոիդների գոտի ներքին մասում։ Հայտնաբերվել է 1987 թվականի սեպտեմբերի 26-ին Կարոլին Շումեյկերի կողմից Պալոմարում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 1,939749 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 1,7863 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,0932 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 986,77 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,364826 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 18,68° անկյուն։
Պոուել աստերոիդը պատկանում է Հունգարիայի աստերոիդների ընտանիքին։ Այս ընտանիքի աստերոիդները շարժվում են Արեգակի շուրջ 1,78 - 2,00 ա. մ. միջակայքում ընկած մեծ կիսաառանցքներով, ունեն 16-34° ուղեծրի թեքում և ոչ ավելին քան 0,18 էքսցենտրիսիտետ։ Հունգարիայի աստերոիդների ընտանիքը ունի միանգամից երկու մոլորակների հետ ուղեծրային ռեզոնանս՝ Մարսի հետ 3:2 և Յուպիտերի հետ 9:2։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հունգարիայի ընտանիքի աստերոիդներ Կատեգորիա:1987 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Կարոլին Շումեյկերի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների գոտու ներքին մասի աստերոիդներ
Միջատակերներ
Կատեգորիա:Միջատակերներ
Ահզիբունա
Ահզիբունա, վայր՝ հիշատակված ասորական թագավոր Թիգլաթպալասարի սեպագիր արձանագրություններից մեկում։ Գտնվում էր Ուրմիա լճի հարավ կամ հարավ–արևելյան կողմում ։
Բոժկովկա (Կայարան,Կրասնի Սուլինի)
Բոժկովկա (Божковка), երկաթուղային կայարան Ռուսաստանի Դաշնության Ռոստովի մարզի Կրասնի Սուլինի շրջանում։ Մտնում է Բոժկովսկի գյուղական համայնքի կազմի մեջ։
Կատեգորիա:Ռոստովի մարզի Կրասնի Սուլինի շրջանի բնակավայրեր
Տամիկու (գյուղ, Ռակե շրջան)
Տամիկու (Tammiku), գյուղ Էստոնիայի Լյաենե-Վիրումաա նահանգի Ռակե շրջանում։
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 60 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Լյաենե-Վիրումաա նահանգի Ռակե շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղեր
Սոֆիևկա (գյուղ, Խմելնիկի շրջան)
Սոֆիևկա (Софіївка), գյուղ Ուկրաինայի Վիննիցայի մարզի Խմելնիկի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Սոֆիևկա գյուղում բնակվում էր 173 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,7 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 247,14 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Վիննիցայի մարզի Խմելնիկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
(1849) Կրեսակ
(1849) Կրեսակ (Kresak), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1942 թվականի հունվարի 14-ին Կառլ Ռեյնմուտի կողմից Հայդելբերգում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 3,053436 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 3,0056 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,1012 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1948,86 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,184723 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 10,76° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1942 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Կառլ Ռեյնմուտի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Վասակ Ա Սյունի
Վասակ Ա Սյունի կամ Վասակ Ա Սմբատյան, Սյունիքի թագավորության թագավոր 998 - 1040 թվականներին։ Սյունիքի թագավորությունը Վասակ Ա-ի և նրա հաջորդի՝ Սմբատ Բ Սյունու օրոք հասավ իր հզորության գագաթնակետին։ Վասակ Ա-ի իշխանությունն անցավ համեմատաբար խաղաղ պայմաններում. հիմնվեցին Սուրբ Հովհաննեսի և Սուրբ Կարապետի եկեղեցիները, Կապանում կատարվեցին խոշոր շինարարական աշխատանքներ և այլն։
Բագրատունի Գագիկ Ա թագավորը 1003 թվականին Սյունիքի թագավորությունից գրավում և Անի-Շիրակի թագավորությանն է միացնում Վայոց ձորն ու նրա շրջակայքի մի քանի գավառներ։ Դրանից հետո Սյունիքի թագավորության մեջ են մտնում նախկին Սյունյաց աշխարհի միայն մոտ մեկ երրորդը՝ նրա հարավ- արևելյան մի քանի գավառները։ Այդ ժամանակից սկսած Սյունիքի թագավորության սահմանները արևմուտքում կազմում էին Զանգեզուրի լեռների հարավային մասը, հարավում Արաքս գետը, արևելքում՝ Աղավնո (Հագարի) գետը, իսկ հյուսիսում այդ սահմանն անցնում էր Հագարի գետի Աղողլան վտակի և Որոտան գետի ջրբաժան լեռներով, ապա ուղղվում դեպի արևմուտք և հատվում Սյունյաց լեռների հետ։ Սյունիքի թագավորությունը նշված սահմաններում ընդգրկում էր Բաղք, Կապան, Արևիք, Կովսական ու Հաբանդ գավառները՝ ամբողջությամբ, և Ծղուկք գավառի հարավային մասը։ Այս սահմանները վերաբերում են 11-րդ դարին, ներկայացնում են Սյունիքի թագավորության առավելագույնը ՝ հետագա ժամանակների համեմատությամբ։ Սյունիքի թագավորության մեջ կային 43 բերդ, 48 վանք և 1000-ից ավելի գյուղեր։ Սյունիքի թագավորության մայրաքաղաքը սկզբնական շրջանում Շաղատ գյուղաքաղաքն էր, իսկ 10-րդ դարի վերջերից Կապան քաղաքը։
Սյունիքի առաջին գահակալը՝ Սմբատ Սահակյանը վախճանվել էր 998 թ. և ամփոփվել Տաթևի վանքում։ Գահը ժառանգեց որդի Վասակը (998-1040), որը «ազատակոյտ բազմութեամբ» թագավոր օծվեց Գրիգոր եպիսկոպոսի ձեռքով։ Նրա կրտսեր եղբայր Սևադան դարձավ իշխանաց իշխան։ Ճանաչել է իրեն հայոց արքա Գագիկ Ա-ի վասալ, մասնակցել է վերջինիս 1003 թվականի Փառիսոսյան արշավանքին։ Վասակ թագավորի միամորիկ դուստրը՝ Կատրանիդեն, ամուսնացած էր Գագիկ Ա Բագրատունի թագավորի (989–1020) հետ և իր մոր՝ Սյունյաց թագուհի Շահանդուխտի նման զբաղված էր շինարարական լայն գործունեությամբ։
Վասակ թագավորի խնդրանքով և նրա դստեր՝ թագուհի Կատրանիդեի միջամտությամբ վերականգնվում է Սյունիքի մետրոպոլիտությունը, որը շնորհված էր նահանգի հոգևոր առաջնորդներին դեռևս 4-րդ դ. Ներսես Մեծի կողմից և վերացվել էր Անանիա Մոկացի կաթողիկոսի կոնդակով 960-ական թթ.։ Պատմական որոշակի արժեք է ներկայացնում Սարգիս Սևանցի կաթողիկոսի 1006 թ. շրջաբերական նամակը՝ ուղղված Վասակ թագավորին և Սյունյաց Սևադա ու Աշոտ իշխաններին՝ Սյունիքի հոգևոր թեմին ենթակա հարկատու գավառների մասին։ Ի թիվս այլ գավառների՝ այստեղ մտցված են Նախիջևանը, Ագուլիսը, Ջուղան, Օրդվատը (Օրդուբադը), Երնջակը, Ճահուկը և այլ բնակավայրեր։
Գրականություն
Կատեգորիա:Սյունիքի արքաներ Կատեգորիա:Սյունիներ
Ալեքսանդրինո (կայարան, Նովոդուգինսկի շրջան)
Ալեքսանդրինո (Александрино), կայարան Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Նովոդուգինսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 10 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի կայարաններ Կատեգորիա:Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Նովոդուգինսկի շրջանի բնակավայրեր
Բոժկովկա (Կրասնի Սուլինի շրջան)
Կատեգորիա:Ռոստովի մարզի Կրասնի Սուլինի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի խուտորներ
Կիպարիսովո-2
Կիպարիսովո-2 (Кипарисово-2), գյուղ Ռուսաստանի Պրիմորիեի երկրամասի Նադեժդինսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2006 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 676 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Պրիմորիեի երկրամասի Նադեժդինսկի շրջանի բնակավայրեր
Արմեն Չաքմաքյան
Արմեն Չաքմաքյան (Armen Chakmakian, ), ամերիկահայ դաշնակահար, երգահան, պրոդյուսեր, TruArt Records ձայնագրման ընկերության հիմնադիր, Գրեմմիի մրցանակակիր։ Ջիվան Գասպարյանի և իր դուդուկի օգնությամբ Չաքմաքյանը մեծ հաջողությամբ և գեղեցկությամբ մեկնաբանել է հայկական ավանդական երաժշտությունը։
Ալբոմներ
Սեփական TruArt Records լեյբլի միջոցով թողարկել է երկու մենաալբոմ.
Մասաչուսեթսյան ծոցի գավառ
Մասաչուսեթսյան ծոցի գավառ  (Province of Massachusetts Bay), Բրիտանական արքայական գաղութ, որը գոյություն է ունեցել Հյուսիսային Ամերիկայի հյուսիս-արևելքում (ներկայում՝ Մասաչուսեթս և Մեն նահանգներ, Նյու-Հեմփշիրի մի մաս) 1691 թվականից մինչև 1776 թվականը։ 1776 թվականի ԱՄՆ-ի անկախության հռչակագիրը ստորագրած 13 գաղութներից տարածքով ամենամեծն էր։
Գավառը ձևավորվել է Վիլհելմ III թագավորի և Մարիա  II թագուհու հրամանագրով մինչև այդ գոյություն ունեցող Պլիմուտյան գաղութի և Մասաչուսեթսյան ծոցի գաղութի, ինչպես նաև Մեն, Նանթաքետ, Մարթաս-Վինյարդ գավառների և ներկայում հայտնի  որպես Նոր Շոտլանդիա տարածքի միաձուլմամբ։ Հրամանագիրը ուժի մեջ է մտել 1692 թվականի մայիսի 14-ից, իսկ Նոր Շոտլանդիան անջատվել է 1696 թվականին։ Միաժամանակ Նյու-Հեմփշիր գավառը անջատվել է Մասաչուսեթսյան ծոցի գաղութից։
1725 թվականին Գեորգ I թագավորը նոր հրամանագիր է ստորագրել, որով գաղութին ավելի շատ իրավունքներ է շնորհել։
Գավառը ղեկավարվել է բրիտանական նահանգապետերի կողմից ընդհուպ մինչև 1774 թվականի հոկտեմբերի 7-ը։ Այդ օրը Մասաչուսեթսի Գերագույն դատարանը հիմնել է Մասաչուսեթս Գավառի Կոնգրեսը, ինչը հետագայում հանգեցրել է ԱՄՆ-ի անկախության պատերազմին։ 1780 թվականի հունիսին գործողության մեջ է մտել Մասաչուսեթս նահանգի Սահմանադրությունը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:13 գաղութներ Կատեգորիա:Նախկին բրիտանական գաղութներ Կատեգորիա:Նոր Շոտլանդիա Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի պատմություն Կատեգորիա:Բնօրինակում անաղբյուր հոդվածներ
Վարդգես Թաթիկյան
Վարդգես Թաթիկյան, հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, լրագրող, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1934 թվականից։ ԽՄԿԿ անդամ 1918 թվականից։
Կրել է նաև Ցոլակ, Մոծակ, Մկրատ, Վագր-Թաթ ծածկանունները։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ դրամատուրգներ Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ բանաստեղծներ Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ Կատեգորիա:Հայ լրագրողներ Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ Կատեգորիա:Հայ բանաստեղծներ Կատեգորիա:Հայ դրամատուրգներ Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ
Դողանչի
Դողանչի, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Արճեշի գավառակում ։ Գտնվում էր Արճեշ քաղաքից 28-29 կմ հյուսիս-արևելք, Վանա լճի ավազանի մի փոքրիկ գետակի վերին հոսանքի տարածքում, սարավանդի վրա։
Բնակչություն
XX դարի սկզբին ուներ 15 տուն քուրդ բնակիչ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
(9740) 1987 ST11
(9740) , աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1987 թվականի սեպտեմբերի 23-ին Անրի Դեբեոնի կողմից Լա Սիլյայում ։
77-րդ հյուսիսային զուգահեռական
77-րդ հյուսիսային զուգահեռականը Երկրի կենտրոնով և հասարակածի վրայի համապատասխան
(9740) 1987 ST11
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,360886 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,0524 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,6694 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1324,98 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,271701 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 5,79° անկյուն։
Կեթիլաուր
Կեթիլաուր (კეთილაური), գյուղ Վրաստանում։ Գտնվում է Իմերեթի մարզի Սամտրեդիայի շրջան‎ում ։
(9740) 1987 ST11
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1987 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Անրի Դեբեոնի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Կեթիլաուր
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Սամտրեդիայի շրջան‎
Էմմա Սարգսյան
Էմմա Տիգրանի Սարգսյան, հայ երգչուհի (մեցցո սոպրանո)։ ՌԴ ժողովրդական արտիստ (2001), Ռուսաստանի թատերարվեստի ակադեմիայի պրոֆեսոր։
Կենսագրություն
Էմմա Սարգսյանը ծնվել է 1935 թվականի մայիսի 23-ին Վորոնեժում, երաժիշտների ընտանիքում ։ Սովորել է Վորոնեժի երաժշտական ուսումնարանում, ապա Մոսկվայի պետական կոնսերվատորիայում, որն ավարել է 1960 թվականին (Ա. Լ. Դոլիվոյի դասարան)։
Մենահամերգներով շրջագայել է Ռուսաստանում և արտերկրում։
2007 թվականին մասնակցել է Զալցբուրգի փառատոնին, 2008 թվականին ելույթ է ունեցել Մանհայմի Ազգային թատրոնում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ երգչուհիներ
77-րդ հյուսիսային զուգահեռական
կետերի հետ 77°-ի անկյուն կազմող կետերից կազմված շրջանագիծն է։
Անցնում է Հյուսիսային Ամերիկայով, Ատլանտյան օվկիանոսով, Եվրոպայով և Ասիայով։
Ցերեկվա տևողությունը
Ամառային արևադարձի ժամանակ արևը երևում է ամբողջ օրվա ընթացքում (Բևեռային ցերեկ)։
Ձմեռային արևադարձի ժամանակ արևը չի երևում (Բևեռային գիշեր)։
Բնութագրական տվյալներ
Հեռավորությունը հյուսիսային բևեռից 1452 կմ է։
Երկարությունը 9 044 կմ է, որը կազմում է հասարակածի երկարության 22․6%-ը։
Աշխարհի շուրջ
Սկսած ամսաթվի սահմանից դեպի արևելք
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հյուսիսային զուգահեռականներ
Գագիկ Սմբատյան
Գագիկ Ցոլակի Սմբատյան, հայ ջութակահար։ ՀՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (2015)։
Կենսագրություն
Գագիկ Սմբատյանը ծնվել է 1949 թվականի փետրվարի 18-ին Երևանում։ 1964 թվականին ավարտել է Երևանի Ա. Սպենդիարյանի անվան երաժշտական դպրոցը (դասատու՝ Գ. Հարությունյան), 1968 թվականին՝ Ռ. Մելիքյանի անվան երաժշտ. ուսումնարանը։ Սովորել է Երևանի պետական կոնսերվատորիայում, որն ավարտել է 1974 թվականին (ղեկավար՝ Հ․ Սմբատյան)։ 1978 թվականին ավարել է ԵՊԿ ասպիրանտուրան (ղեկ.՝ Հ. Սմբատյան)։
1974-1976 թվականներին դասավանդել է Ա. Սպենդիարյանի երաժշտական դպրոցում և Ռ. Մելիքյանի անվան երաժշտական ուսումնարանում, 1976-1980 թվականներինին՝ Սենեգալի ազգային կոնսերվատորիայում, 1980 թվականից՝ Երևանի պետական կոնսերվատորիայում (1994 թվականից՝ պրոֆեսոր, 1997 թվականից՝ ամբիոնի վարիչ) և Երևանի Պ. Ի. Չայկովսկու անվան երաժշտական դպրոցում։
Համերգներով շրջագայել է Ուկրաինայում, Վրաստանում, Հունաստանում, Սենեգալում, Գամբիայում և այլուր։ Ա. Սաթյանի, Ռ. Սարգսյանի, Վ. Բաբայանի, Հ. Մելիքյանի, Ա. Յոլչյանի, Հարություն Դելլալյանի և ուրիշների ջութակի համար գրված բազմաթիվ ստեղծագործությունների առաջին կատարողն է։
Մրցանակներ
Կատեգորիա:Հայ ջութակահարներ Կատեգորիա:Ռոմանոս Մելիքյանի անվան պետական երաժշտական քոլեջի շրջանավարտներ Կատեգորիա:ՀՀ արվեստի վաստակավոր գործիչներ
Յուրովկա (գյուղ, Մալինի շրջան)
2001 թվականի տվյալներով Յուրովկա գյուղում բնակվում էր 289 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,894 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 323,27 մարդ/կմ²։
Բոլշայա Ֆյոդորովկա (Ռոստովի մարզ)
Բոլշայա Ֆյոդորովկա (Большая Фёдоровка), գյուղ (խուտոր) Ռուսաստանի Դաշնության Ռոստովի մարզի Կրասնի Սուլինի շրջանում։ Մտնում է Վլադի միրովսկի գյուղական համայնքի կազմի մեջ։
Կատեգորիա:Ռոստովի մարզի Կրասնի Սուլինի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի խուտորներ Կատեգորիա:1751 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Թինա Դատա
Թինա Դատտա (հինդի՝ टीना दत्ता, ), հնդիկ կինոյի և հեռուստատեսության դերասանուհի ։ Առավել հայտնի է, որպես հնդկական «Մերժվածը» հեռուստասերիալի գլխավոր դերակատար։
Հեռուստասերիալում Թինա Դատան մարմնավորում է Իչչա Վիր Սինգհ Բունդելայի կերպարը։
Կենսագրություն
Թինա Դատան ծնվել է 1991 թվականի նոյեմբերի 27-ին Հնդկաստանի Կալկաթա քաղաքում։
Հինգ տարեկան հասակում Թինա Դատան նկարահանվել է հեռուստատեսային սերիալում, որը կոչվում էր «Քույր Նիվեդիտա» ։
Նկարահանվել է բենգալական բազմաթիվ ֆիլմերում։ 2003-2005 թվականներին ունեցել է դերասանական բեղուն գործունեություն։
Թինա Դատան համարվում է Մումբայում նկարահանված «Մերժվածը» հեռուստասերիալի գլխավոր կերպարը։ Այնտեղ նա մարմնավորել է Իչա Վիր Սինգ Բունդելա թակուրայինին, ով հաղթահարելով կյանքի դժվարություններին կարողանում է իրականացնել իր բոլոր նպատակները։ <!--
Մրցանակներ
-->
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հնդիկ դերասանուհիներ Կատեգորիա:Հեռուստատեսային դերասանուհիներ
Ուոլիս և Ֆուտունա
Ուոլիս և Ֆուտունա (Wallis-et-Futuna) կամ Ուոլիս և Ֆուտունա կղզիների տարածք (Territoire des îles Wallis et Futuna), Ֆրանսիական անդրծովյան կղզիներ Օվկիանիայում` Հարավային Խաղաղ օվկիանոսում։ Մայրաքաղաքը Մատա-Ուտու քաղաքն է, որը նաև կղզիների ամենամեծ քաղաքն է։ Պաշտոնական լեզուն ֆրանսերենն է, սակայն Ֆուտունա կղզում օգտագործվում է ֆուտուներենը, իսկ ուոլիսերենը օգտագործվում է Ուոլիս կղզում։ Կղզիներում բնակվում են պոլինեզացիները , որոնց քանակը ամբողջ աշխարհում հասնում է 2 միլիոնի ։ Բնակչությունը կազմում է 15,500 ` 2014 թվականի մարտի տվյալներով, իսկ 2013 թվականի տվյալներով այն կազմել էր 12,197 ։ Տարածքը կազմում է 142.42 քառ. կմ։ Բացի Ուոլիս և Ֆուտունա կղզիներից Ուոլիս և Ֆուտունա կղզիների տարածքի մեջ են մտնում շրջակա տարածքները։ Ֆուտունա կղզին Ալոֆի կղզու հետ կազմում է Հորն կղզիները, որոնց տարածքը կազմում է 64,1 քառ. կմ։ Միայն Ալոֆի կղզու տարածքը կազմում է 17.8 քառ. կմ։ Փոքր կղզիներից ավելի հայտի է Նուկուհիֆալա կղզին, որի տարածքը կազմում է 0.067 քառ. կմ, իսկ բնակչությունը՝ 4։
Քեթի (գյուղ)
Քեթի (նախկին անվանումը` Մեծ Քեթի), գյուղ Հայաստանի Հանրապետության Շիրակի մարզի Ախուրյանի տարածաշրջանում, մարզկենտրոն Գյումրիից մոտ 4 կմ հյուսիս, արևելքից Ուխտի սար և հյուսիսից Պոլոզսար լեռնաշղթաների մեջ փռված գոգավորությունում։ Քեթի գյուղը գտնվում է Երևան-Գյումրի-Վրաստան միջպետական ավտոճանապարհի վրա, Երևանից 135 կմ հեռավորության վրա։
Գյուղը հիմնադրվել է 1829 թ.-ին։ Մեծ Քեթին վերանվանվել է Քեթի 1946 թվականի ապրիլի 26-ին ։
Բնակչություն
Քեթիի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում` ստորև.
Տնտեսություն
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը անասնապահությունն ու հողագործությունն է՝ ցորենի, գարու, առվույտի, կարտոֆիլի, կաղամբի, բանջարաբոստանային կուլտուրաների և մրգերի արտադրությունը։
Պատմամշակութային կառույցներ
Մ.թ.ա. III-II հազարամյակների կիկլոպյան ամրոցի, դամբարանադաշտերի և բնակատեղիների, V-XIX դարերի և XII-XX դարերի եկեղեցիների և մատուռների հետքերը, VII-XX դարերի և XIX-XX դարերի գերեզմանոցները վկայում են գյուղի՝ որպես բնակատեղի, հազարամյա պատմության մասին։ Պեղումների ժամանակ հայտնաբերվել են հնագիտական բարձրարժեք դրածոներ։
Գյուղից 2 կմ հյուսիս-արևմուտք “Քարոտ հողեր” հանդամասում հայտնաբերվել է դամբարանադաշտ։ Այստեղ է գտնվում մ.թ.ա. X-IV դարերի “Զորանոց” ամրոցը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ախուրյանի շրջան Կատեգորիա:Շիրակի մարզի գյուղեր
Վոլինյան կոտորածներ
Վոլինյան կոտորածները կամ Վոլինյան ջարդերը 1943-1944 թվականներին Արևմտյան Ուկրաինան ծագումով ոչ ուկրաինացիներից «մաքրելու» տխրահռչակ քաղաքականության մի մասն են։
Վոլինյան կոտորածներն սկսվել են փետրվարի 9-ին, երբ ուկրաինական ծայրահեղ ազգայնականների գրոհայինները հարձակվեցին Պարոսլ գյուղի վրա և կոտորեցին շուրջ 200 լեհերի։ Շուրջ երկու տարվա ընթացքում, բացի լեհերից և հայերից, ուկրաինական ծայրահեղականների և գրոհայինների զոհ դարձան տեղացի ռուսները, հրեաները, բելառուսները, գնչուները։ Ընդհանուր առմամբ՝ զոհվել է շուրջ 80 հազար մարդ, որից 50-60 հազարը լեհեր էին։ Ուկրաինացի ծայրահեղականների իրականացրած այս ցեղասպանության հիմնական տրամաբանությունն էր՝ չխնայել նույնիսկ մանկահասակ երեխաներին։ Խառն ամուսնությամբ ընտանիքներում բանդերականները մահվան սպառնալիքով ստիպում էին ուկրաինացիներին ինքնուրույն սպանել իրենց ոչ ուկրաինացի բարեկամներին։ Ով հրաժարվում էր՝ դատապարտվում էր դաժանագույն մահապատժի. նրանց ողջ-ողջ սղոցում էին, կացնահարում այլ կտտանքների ենթարկելուց հետո։
Հանցագործության կազմակերպիչները
Արևմտյան Ուկրաինան ծագումով ոչ ուկրաինացիներից «մաքրելու» տխրահռչակ հրամանը տվել է Դմիտրո Կլաչկիվսկին։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ցեղասպանություն
Գրոսմերինգ
Գրոսմերինգ (Großmehring), կոմունա Գերմանիայի Բավարիա երկրամասում։
Ենթարկվում է Վերին Բավարիա վարչական շրջանին։ Գտնվում է Այխշտետ շրջանի կազմում։ Բնակչությունը կազմում է 6446 մարդ (ըստ 2010 թվականի դեկտեմբերի 31-ի) Տարածքը կազմում է 47,38 կմ²։ Պաշտոնական կոդ՝ 09 1 76 129։
Քաղաքը ստորաբաժանվում է 5 քաղաքային շրջանի։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Գերմանիայի քաղաքներ
Կաիմ (Ուստյուբայի վտակ)
Կաիմ  (Каим), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Ալթայի երկրամասում, Ալթայի Հանրապետությունում։ Գետաբերանը տեղակայված է Սադրա գետի աջ ափով՝ 8 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը 16 կմ է։
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Վերին Օբի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը Բիա գետն է, գետի ենթաավազանը Բիա և Կատուն գետերն են։ Գետի գետային ավազանը (Վերին) Օբ գետն է՝ մինչև Իրտիշի.
'''
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր Կատեգորիա:Վերին Օբի ավազանային շրջանի գետեր
Տամիկու (գյուղ, Վիննի շրջան)
Տամիկու (Tammiku), գյուղ Էստոնիայի Լյաենե-Վիրումաա նահանգի Վիննի շրջանում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Լյաենե-Վիրումաա նահանգի Վիննի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղեր
Բույսերի ֆիզիոլոգիա
Բույսերի ֆիզիոլոգիա (φύσις — բնություն, λόγος - ուսմունք բառերից), գիտություն է բուսական օրգանիզմների ֆունկցիոնալ ակտիվության մասին։ Ուսումնասիրում է բուսական օրգանիզմում ընթացող կենսական պրոցեսների՝ աճի և զարգացման, ծաղկման և պտղակալման, հողային և օդային սննդառության, ջրային ռեժիմի, պլաստիկ նյութերի սինթեզի և կուտակաման պրոցեսների միասնությունն ու պատճառական կապերը, նրանց էություն, փոխադարձ կապը, կախվածությունը միջավայրի պայմաններից, այդ պրոցեսների ղեկավարման մեխանիզմները։
Բույսերի ֆիզիոլոգիայի պատմությունը
Բույսերի ֆիզիոլոգիայի զարգացման հաջողությունները կախված են մետաֆիզիկական հայացքների հաղթահարման հետ։ Այդ գործում մեծ դեր ունի Կ. Ա. Տիմիրյազևը։ Նա դարվինիզմի պրոպագանդիստ էր, բույսերի ֆիզիոլոգ։ Նրա գիտական ստեղծագործությունը կազմել են 2 հիմնական պրոբլեմներ՝ Սկզբնական շրջանում բույսերի ֆիզիոլոգիան սկսել է զարգանալ որպես հողային սննդառության մասին գիտություն։ Կանաչ բույսերը մյուս օրգանիզմներից տարբերվել են ֆոտոսինթեզի եզակի ընդունակությամբ, որի մեխանիզմի բիոքիմիական և բիոֆիզիկական առանձնահատկությունների ուսումնասիրումը եղել է բույսերի ֆիզիոլոգիայի կենտրոնական խնդիրներից մեկը։ Երկար ժամանակ բուսաբաններին հետաքրքրել է այն հարցը, թե ինչից է կազմված բույսերի մարմինը։ Այդ հարցի առաջին ուսումնասիրողներից է եղել Վան Հելմոնտը։ Իր բազմակի փորձերի հիման վրա նա եկավ այն եզրակացության, որ բույսի հիմնական և միակ սնունդը ջուրն է։ Ավելի ուշ հայտնաբերվել է հողի և օդի դերը բույսի սննդառության ժամանակ։
18-րդ դար
18-րդ դարում Լոմոնոսովը արտահայտեց այն հանճարեղ միտքը, որ բույսն իր մարմինը կառուցում է տերևների մթնոլորտի հաշվին։ Նա առաջինն է գաղափար տվել բույսերի օդային սննդառության մասին և դա կատարվել է Պրիստլիի, Սենեբի, Սոսսյուրի կողմից բնության մեջ ֆոտոսինթեզի հայտնագործումից 20 տարի առաջ։ Չնայած դրան կային բույսերի հումուսային կողմնակիցներ։ Ա. Տէերը գտնում էր, որ բույսը օրգանական նյութերը վերցնում է հողից։ Լիբիխը հերքեց դա, պնդելով, որ այն ինչ բույսը վերցրել է հողից, կրկին պետք է հող մտցնել՝ գտնելով որ հենց դա է պարարտանյութերով մտնում հող, ազոտին նա նկատելի դեր չէր տալիս գտնելով, որ այն հող է մտնում մթնոլորտային տեղումներով։ Բուսսենգոն մշակում էր բույսեր անոթներում և հերքեց Լիբիխի սխալ պատկերացումը։ Բուսսենգոյի և Գելռիգելի ուսումնասիրությունից պարզվել է ընդավոր բույսերի կողմից մթնոլորտային ազոտի կապումը, իսկ ռուս Վորոնինը հաստատեց որ ընդավորների արմատների վրա պարենքիմային հյուսվածքների բջիջներից առաջանում են պալարիկներ։ Վինոգրադսկին հայտնագործեց քեմոսինթեզի պրոցեսը։ Պրյանիշնիկովը ուսումնասիրել է բույսերի ազոտային փոխանակությունը, ցույց տվել որ պարարտանյութերի օգտագործումը բույսի կենսական պրոցեսների կարգավորման կարևոր գործոն է։ Բույսերի հանքային սննդառության մասին ուսմունքը հետագայում զարգացել է Սուբինինի, Մացկովի Պեյվի և ուրիշների աշխատանքներում։
19-րդ դար
19-րդ դարի կեսերին սկսվեց ֆոտոսինթեզի ուսումնասիրությունը որպես էներգետիկ պրոցեսի։ Հետագայում նրա աշխատանքը զարգացվել են Պալլադինի, Լյուբիմենկոյի, Վուրչալի, Մոնտեվերդի, Գարդուկովի, Տերենինի և ուրիշների աշխատանքներում։ Բույսերի շնչառության ուղղությամբ առաջին փորձն արել է Լավուազիեն 18-րդ դարում։ Շնչառության բացահայտման գործում բավականին մեծ ներդրում են ունեցել Բախը, Պալլադինը, Կոստիչևը, Վարբուրգը, Կեյլինը։ Ֆիզիոլոգիայի զարգացման վրա մեծ ազդեցություն է ունեցել դարվինիզմի զարգացումը։ Միչուրինը հաստատեց որ օրգանիզմի կենսաբանական բոլոր հատկություններն ու առանձնահատկությունները ձևավորվում են արտաքին պայմանների անմիջական ազդեցությամբ։ Ֆիզիոլոգիայի զարգացմանը նպաստեց Մաքսիմովը, որը համարվում է բույսերի էկոլոգիական ֆիզիոլոգիայի հիմնադիր։ Հայտնի են Մաքսիմովի և նրա աշակերտների աշխատանքը (Ալեքսանդրով, Սկազկին, Մոշկով, Կրասովսկի, Կլեշին) բույսի աճման, զարգացման, ցրտադիմացկունության, չորադիմացկունության ֆիզիոլոգիայի բնագավառում։ Մաքսիմովի անվան հետ է կապված աճման ազդակների օգտագործումը պրակտիկայում։ Բույսերի ֆիզիոլոգիայում մեծ ներդրում ունեն ֆիտոհորմոնների մասին ուսմունքի հիմնադիր Խոլոդնին, բույսերի զարգացման հորմոնալ ուսումնասիրությունների հիմնադիր Չայլախյանը։ Կուրսանովը ուսումնասիրել է բուսական օրգանիզմը որպես ամբողջական թերմոդինամիկական համակարգ, բույսի օրգանիզմի ֆիզիոլոգիական պրոցեսների փոխկապվածությունը։ Սկզբնական շրջանում բույսերի ֆիզիոլոգիան Ռուսաստանում դիտվում էր որպես համալսարանական առարկա, որին տրվում էր համընդհանուր կրթական նշանակություն։ Մեր ժամանակներում բույսերի ֆիզիոլոգիայի զարգացման բնորոշ գիծն այն է, որ այն ծառայում է ագրոնոմիայի տեսական բազա։ 1934 թվականին նախկին ԽՍՀՄ-ի ԳԱ կենսաքիմիայի և կենսաֆիզիկայի լաբորատորիայի բազայի վրա ստեղծվեց բույսերի ֆիզիոլոգիայի ինստիտուտ, որին 1936 թվականին տրվեց Տիմիրյազևի անունը։ 17-18-րդ դարերի բույսերի ֆիզիոլոգիան բուսաբանության ճյուղ էր, իսկ 19-րդ դարում ձևավորվել է որպես ինքնուրույն փորձարարական գիտություն։ Ստեղծվել է իտալացի կենսաբան և բժիշկ Մ. Մալպիգի «Բույսերի անատոմիա» և անգլացի բուսաբան և բժիշկ Ս. Գեյլսայի «Բույսերի ստաստիկան» աշխատությունների շնորհիվ։ «Բույսերի ֆիզիոլոգիա» տերմինը առաջին անգամ առաջարկել է Ժ. Սենեբեյը, իր «Physiologie végétale» աշխատությունում 1800 թվականին։ Նա այդ աշխատությունը հավաքել է բոլոր այն փաստերի հիման վրա որոնք կային այդ ժամանակաշրջանում, ինչպես նաև նա ձևակերպեց բույսերի ֆիզիոլոգիայի հինական խնդիրները, օբյեկտները և մեթոդները։ 19-րդ դարում բույսերի ֆիզիոլոգիայի սահմանները բաժանվեցին հատուկ առանձին բաժինների.
Բույսերի ֆիզիոլոգիայի ուսումնասիրման մեթոդները
Բույսերի ֆիզիոլոգիան էքսպերիմենտալ գիտություն է, որի ուսումնասիրման հիմնական մեթոդը էքսպերիմենտն է՝ փորձը։ Բույսերի ֆիզիոլոգիայի ուսումնասիրության տարածված մեթոդներից են լույսային միկրոսկոպիայի, էլեկտրոնային, բևեռացված և ինտերֆերենցիոն ճառագայթներով ուսումնասիրության մեթոդները։ 20-րդ դարի սկզբին հետազոտությունների շրջանակի մեջ ընդգրկվեց գունանյութերի հայտնաբերումը և քիմիական կազմի ուսումնասիրումը քրոմատոգրաֆիական անալիզի միջոցով։ Էլեկտրոնային միկրոսկոպիայի հայտնագործումը հնարավորություն տվեց ուսումնասիրել բույսի օրգանիզմի ֆիզիոլոգիական գործընթացները մոլեկուլային մակարդակով։ Մոլեկուլային կենսաբանության և գենետիկայի նորագույն հայտնագործությունները և մեթոդները հնարավորություն տվեցին կատարել բույսի ֆիզիոլոգիական պրոցեսների գենետիկական պայմանավորվածությունը և ժառանգական ծրագրի իրականացման հնարավորությունները բույսի անհատական զարգացման ընթացքում։
Վեգետացիոն մեթոդ
Բույսերի ֆիզիոլոգիայի ուսումնասիրման մեթոդներից է՝ վեգետացիոն մեթոդը, որը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրել բույսի օրգանիզմում հանքային տարրերի դերը և դրանց կենսաբանական նշանակությունը ֆիզիոլոգիական պրոցեսների իրականացման գործում։ Կենսաֆիզիկայի և կենսաքիմիայի զարգացումը հնարավորություն տվեցին ուսումնասիրել բույսի կյանքում տեղի ունեցող գործընթացների քիմիայի և ֆիզիկայի մեխանիզմները։
Անալիզի և սինթեզի մեթոդ
Բույսերի ֆիզիոլոգիայի ուսումնասիրման մեթոդներից է կիբեռնետիկական հետազոտություններում բավականին տարածված անալիզը և սինթեզը։ Անալիզը կիբեռնետիկական հետազոտությունների այն մեթոդն է, որը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրել բույսի օրգանիզմի առանձին մասերը դրանց կառուցվածքային առանձնահատկությունները։ Անալիզը հնարավորություն է տալիս կատարել ընդհանուր եզրակացություն սինթեզի միջոցով։ Անալիզի միջոցով, եթե անգամ ուսումնասիրված են բույսի օրգանիզմի առանձին բաղադրիչները ընդհանրացում հնարավոր չէ կատարել։ Ընդհանրացման հնարավորություն տալիս է միայն սինթեզը։ Անալիզը և սինթեզը բույսերի ֆիզիոլոգիական ուսումնասիրությունների այն մեթոդներն են, որոնք հնարավորություն են տալիս ֆիզիոլոգիակիան նույն երևույթը ուսումնասիրել տարբեր օրգանիզմների մոտ և ուսումնասիրության արդյունքների հիման վրա կատարել ընդհանուր եզրակացություն այդ գործընթացի իրականացման համար բույսի օրգանիզմում ընդհանրապես։ Ներկայումս լայն տարածված է ֆիզիոլոգիական գործընթացների ուսումնասիրումը դաշտային պայմաններում։ Դաշտային հետազոտությունները հնարավորություն են տալիս պարզել գոլորշիացման շնչառության գործընթացների մեխանիզմը՝ կախված դաշտային պայմաններում ֆիզիկական պարամետրերի փոփոխությունից։
Բույսերի ֆիզիոլոգիայի ուսումնասիրություններ
Բույսերի ֆիզիոլոգիայում տարբերվում են ուսումնասիրության հետևյալ հիմնական ուղղությունները.
Բույսերի ֆիզիոլոգիայի կապը այլ գիտությունների հետ
Միայն 19-րդ դարը բույսերի ֆիզիոլոգիան ուսումնասիրվել է ընդհանուր բուսաբանության մեջ։ Միայն 19-րդ դարում, երբ Տիմիրյազևի կողմից տրվեց ֆոտոսինթեզի մասին ուսմունքը, բույսերի ֆիզիոլոգիան դիտվեց նաև որպես ինքնուրույն կենսաբանական գիտություն։ Այն կապված է կենսաբանական տարբեր գիտությունների՝ Բուսական բջջի կառուցվածքի և նրա կենսաքիմիական պրոցեսների մեխանիզմի հայտնագործումը բույսերի ֆիզիոլոգիայի համար լայն հեռանկարներ է բացում բջջային մակարդակով ֆիզիոլոգիական գործընթացների մեխանիզմը պարզելու համար։
Բույսերի սաղմնաբանության հաջողությունները
Բույսերի սաղմնաբանության հաջողությունները նպաստում են բույսի անհատական զարգացման ընթացքում ֆիզիոլոգիական պրոցեսների առանձնահատկությունների ուսումնասիրումը։ Կախված բույսի անհատական զարգացման ընթացքում հասակային փոփոխությունների հետ փոխվում են ֆիզիոլոգիական պրոցեսների արագությունը հասակային զարգացման յուրաքանչյուր փուլում։ Օրինակ անհատական զարգացման վաղ փուլերում բույսերի մոտ գերակշռում է աճման գործընթացը, իսկ ծաղկման և պտղաբերման փուլում գերակշռում է պաշարանյութերի կուտակումը։
Բույսերի էկոլոգիայի ուսումնասիրություն
Բույսերի էկոլոգիայի ուսումնասիրությունը հնարավորույթուն է տալիս պարզել բույսի օրգանիզմի ֆիզիոլոգիական գործընթացների կախվածությունը էկոլոգիական գործոնների բնույթից։ Բույսերի ֆիզիոլոգիայի զարգացումը կապված է կենսաֆիզիկայի, կենսաքիմիայի, քիմիայի, ֆիզիկայի զարգացման հետ։ Քիմիական հետազոտություների նորագույն մեթոդները հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրել բույսի օրգանիզմում կենսաքիմիական պրոցեսների քիմիզմը, նրա քիմիական բաղադրությունը։ Ֆիզիկայի զարգացումը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրել բույսի օրգանիզմում ընթացող կենսական պրոցեսների էներգետիկան, քիմիական պոտենցիալի առաջացման մեխանիզմը լույսի սպեկտրյալ կազմի տարբեր տեղամասերի ազդեցությունը ֆիզիոլոգիական պրոցեսների վրա։ Մեմբրանի թափանցելիության, ցիտոպլազմայի մածուցիկության առանձնահատկությունները հնարավոր է եղել պարզել քիմիայի և ֆիզիկայի հայտնագործություների միջոցով։
Բույսերի անատոմիական կառուցվածքի ուսումնասիրությունը
Բույսերի անատոմիական կառուցվածքի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս պարզել բույսի կառուցվածքային առանձին բաղադրիչների դերը ֆիզիոլոգիական գործընթացների իրականացման մեջ։ Էվոլյուցիոն ուսմունքի հետ բույսերի ֆիզիոլոգիայի կապը հնարավորություն է տալիս բույսի օրգանիզմում ընթացող ֆիզիոլոգիական գործընթացները, ուսումնասիրել մատերիալիստական տեսանկյունից, գերբնական ուժից անկախ։ Դա թույլ է տալիս ֆիզիոլոգիական պրոցեսները դիտել ռեալ իրականության մեջ։ Դարվինիզմի դրույթների ներդրումը ֆիզիոլոգիական հետազոտություններում մեծապես նպաստում է բույսերի ֆիզիոլոգիայի զարգացմանը։
Նյութափոխանակություն
Նյութափոխանակությունը յուրաքանչյուր կենդանի օրգանիզմներին բնորոշ հատկանիշ է։ Այն կախված է արտաքին միջավայրից, նյութերի ընտրողական մուտքի և ցիտոպլազմայից դեպի արտաքին միջավայր արգասիքների ելքի հետ։ Նյութափոխանակության ընթացքում նյութերի ելումուտը կրում է ընտրողական բնույթ։ Դրա շնորհիվ բջիջը իրեն կարողանում է պահպանել վնասակար նյութերի ներթափանցումից։ Նյութափոխանակությունը վկայում է այն մասին, որ բուսական բջիջը բաց համակարգ է և կարող է գույություն ունենալ միայն բույսի էներգիայի ներհոսի դեպքում։ Ավտոտրոֆ սննդառությամբ բջիջների մոտ էներգիան ներհոսում է արեգակնային էներգիայի ձևով, իսկ հետերոտրոֆների մոտ(գաղձ, գայլուկ) այդ էներգիան մուտք է գործում քիմիական կապ էներգիայի ձևով։
Պլազմատիկ թափանցելություն
Պլազմատիկ թափանցելության շնորհիվ հողային լուծույթից միայն ջուրն է օսմոտիկ եղանակով ներհոսում ցիտոպլազմայի մեջ։ Հանքային աղերի մուտքը իրականանում է ադսորբցիայի միջոցով։ Բուսական բջջի նյութափոխանակության գործընթացը պայմանավորված է ֆիզիոլոգիական այն գործընթացներով, որոնք բացարձակապես կատարվում են միայն բուսական բջջում։ Դրանցից են՝ արեգակնային էներգիայի կլանումը, ֆոտոսինթեզի, շնչառության, թթվածնի մուտքը, ածխաթթու գազի օգտագործումը։ Բուսական բջջի եզակի կառուցվածքով է պայմանավորված արեգակնային էներգիայի կլանումը, որն իրականանում է քլորոֆիլի միջոցով։ Բուսական աշխարհի էվոլյուցիայի ընթացքում քլորոֆիլի առաջացումը խոշոր արոմորֆոզ է, դրանով օրգանական բնության մեջ առաջացել է սննդառության 2 հիմնական ուղի։ Պլաստիկ փոխանակության ընթացքում օրգանական նյութերի սինթեզի հետ միասին բուսական բջջում սինթեզվում է թթվածին։ Այս թթվածնի հաշվին շնչառություն են կատարում աերոբ շնչառություն ունեցող բոլոր կենդանի օրգանիզմները։ Թթվածնային շնչառությունը կենդանի բնության մեջ երևան է եկել այն պահից, երբ ջրիմուռների մոտ տեղի է ունեցել ֆոտոսինթեզ թթվածնի անջատումով։
Բուսական բջջի էներգետիկ փոխանակություն
Ֆոտոսինթեզի ժամանակ առաջացած օրգանական նյութերի հաշվին ընթանում են նյութափոխանակության մյուս գործընթացները (սպիտակուցների, ճարպերի, ածխաջրերի սինթեզ)։ Բուսական բջջում ընթացող էներգետիկ փոխանակության ժամանակ ֆերմենտատիվ ճեղքավորման ենթարկվում են այն օրգանական նյութերը, որոնք սինթեզվել են պլաստիդներում։ Եթե կենդանական բջիջը քայքայում է այն օրգանական նյութերը, որոնք դրսից թափանցել են ցիտոպլազմա, ապա բուսական բջիջը քայքայում է այն օրգանական նյութերը, որոնք 1 բջջի շրջանականերում տեղափոխվում են պլաստիդներից դեպի միտոքոնդրյումներ։ Ֆոտոսինթեզի ժամանակ սինթեզված նյութերի մի մասը օգտագործվում է մարմինը կառուցելու վրա, իսկ մյուս մասը ծախսվում է շնչառության ժամանակ։
Բուսական բջջի շնչառույթունը
Շնչառույթունը դիտվում է որպես գազափոխանակության գործընթաց, որի ժամանակ թթվածնի մասնակցությամբ կատարվում է օրգանական նյութերի քայքայում, ածխաթթու գազի անջատում և էներգիայի պահեստավորում քիմիական կապի էներգիայի ձևով։ Ցանկացած կենդանի համակարգերում ցանկացած էներգիա պահանջող գործընթաց իրականանում է միայն ԱԵՖ-ում պահեստավորված քիմիական կապի էներգիայի հաշվին։ Բուսական բջիջներում, ԱԵՖ-ում քիմիական կապի էներգիայի ձևով պահեստավորվում է ձևափոխված արեգակնային էներգիան, որը բույսի օրգանիզմում փոխակերպվել էր օրգանական միացությունների (ածխաջրերի) քիմիական կապի էներգիայի։ Շնչառության ժամանակ օրգանական նյութի օքսիդացման ժամանակ օգտագործվող թթվածնի մի մասը միտոքոնդրյումներին հասնում է ոչ թե արտաքին միջավայրից, այլ ցիտոպլազմայում անմիջապես պլաստիդներից։ Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ շնչառության ժամանակ օգտագործվող թթվածնի 20-30%-ը բջջի ներսում անմիջապես ֆոտոսինթեզի ընթացքում առաջացած թթվածինն է։
Գազափոխանակություն
Գազափոխանակության գործընթացում բուսական և կենդանական բջիջների մոտ առաջանում է որոշակի տարբերություն։ Կենդանական բջիջը օգտագործում է միայն այն թթվածինը, որը միտոքոնդրյումներին է հասել ներշնչման ժամանակ։ Բուսական բջիջներում ցերեկը և գիշերը գազափոխանակության գործընթացների ուղղությունը լինում է տարբեր։ Լույսի առկայության ժամանակ երբ բջիջը կատարում է ֆոտոսինթեզ, առաջացած թթվածնի մինչև 30%-ը օգտագործվում է շնչառության ժամանակ։ Մթության մեջ օգտագործվում է միայն այն թթվածինը, որը բույսը ներշնչել է։ Ցերեկը բույսի օրգանիզմում տեղի է ունենում ֆոտոշնչառություն։ Օրվա ընթացքում ֆոտոսինթեզի և շնչառության միջև հաստատվում է հավասարակշռված վիճակ, որը դիտվում է որպես գերհագեցման վիճակ։ Կենդանական բջիջներում ֆոտոշնչառության գործընթաց տեղի չի ունենում։ Շնչառությունը բոլոր կենանի օրգանիզմների համար համարվում է նյութափոխանակության կենտրոնական օղակ, որում կարծես հատվում են էներգետիկ փոխանակության բոլոր գործընթացները։ Բուսական օրգանիզմների մոտ ֆոտոսինթեզը՝ որպես օրգանական նյութի և թթվածնի առաջացման գործընթաց, ընթանում է 2 փուլով, որոնք տարբերվում են իրենց ընթացքի վայրերով։
Բույսերի աճն ու զարգացումը
Բույսերի կյանքի ցիկլի կարևոր պրոցեսներն են աճն ու զարգացումը։ Աճը մարմնի չափերի մեծացումն է, կրում է անվերադարձ բնույթ։ Աճն ինտեգրալ պրոցես է, որը համարվում է օրգանիզմի օրգանների ֆունկցիոնոլ գործունեության արդյունք։ Բույսի կյանքի ցիկլը կազմված է 2 շրջանից՝ Ծաղկումից հետո բույսի ներսում ֆիզիոլոգիական պրոցեսների ընթացքի ուղղվածությունը փոխվում է, քչանում է վեգետատիվ օրգանների խոնավությունը, ազոտի քանակը տերևներում, ուժեղանում է օրգանական նյութերի հոսքը դեպի պահեստարաններ, ընդհատվում է ցողունի աճը երկարությամբ։ Զարգացումը որակական ֆիզիոլոգիական, կենսաքիմիական և մորֆոլոգիական փոփոխություններն են, որոնք կատարվում են օրգանիզմի նորացմանը զուգընթաց։ Դա պայմանավորում է բույսի զարգացման ցիկլի տարբեր էտապների անցկացումը՝ օնտոգենեզ, պտղակալում, սեռական հասունացում, բազմացում, ծերացում և մահ։ Սովորաբար աճը ուղեկցվում է օրգանական նյութերի ինտեսնիվ սինթեզով, բայց երբեմն սերմի ծլման ժամանակ աճն ուղեկցվում է օրգանական նյութերի պակասումով։ Պաշարների սպառումըև նոր հյուսվածքների առաջացումը իրար հակադիր պրոցեսներ են, որոնք բնորոշում են ծլումը։ Ֆիզիոլոգիական տեսակետից տարբերում են սերմի երեք գլխավոր մասերը. Պահեստարան կարող են համարվել մորֆոլոգիական տեսակետից սերմի տարբեր մասերը՝ շաքիլները երկշաքիլավորների և էնդոսպերմը միաշաքիլավորների մոտ։ Ըստ քիմիական կազմի սերմերը բաժանվում են 3 խմբի՝ հարուստ սպիտակուցներով, օսլայով և ճարպերով։
Սերմի ծլում
Սերմի ծլումն սկսվում է նրա ուռչումով, սաղմնային մասերի մեծացումով, մաշկի պատռվելով, որը դադարում է խոչընդոտել սերմի աճին։ Սաղմի հետագա զարգացման հետ շաքիլները դադարում են որպես սաղմի առաջին տերև լինելուց։ Սաղմի աճի հետ նրա առանձին օրգանները չափերով մեծանում են բջիջների բաժանման, գոյացնող հյուսվածքի բջիջների հաշվին։ Բույսերի աճը բնորոշվում է նրանով, որ կատարվում է ամբողջ կյանքի ընթացքում կամ ավելանում է օրգանների քանակը կամ այդ օրգանները աճում են մի ծայրից։ Աճը բարդ ֆիզիոլոգիական գործընթաց է, որը կազմված է մի քանի փուլերից. Բջիջների մասնագիտացումը կապված է որոշ գեների ակտիվ, իսկ մյուսների պասիվ գորոծունեության հետ։ Գենային կարագավորումը ազդակվում է զարգացման ստիմուլյատորներով, որոնք կոչվում են ֆիտոհորմոններ։
Աուքսիններ
1935 թվականին Կեգլը մեզից անջատեց մի նյութ, որին անվանեց աուքսին։ Եգիպտացորենի սերմերի յուղից անջատեց ա աուքսին։ Հետագայում հայտնաբերվեց ավելի ակտիվ միացություն, որն անվանեցին հետերոաուքսին։ Աուքսինների սինթեզը կախված է հողային սննդառության և լույսային պայմաններից։ Երկարալիք ճառագայթները ավելի խթանող ազդեցություն են ունենում աուքսինների սինթեզի վրա, քան կարճալիքները։ Աուքսինների ինտենսիվ սինթեզ կատարվում է արմատի և ցողունի աճման կետերում։ Եգիպտացորենի մոտ 1 կգ թաց նյութի մեջ հետերոաուքսինի քանակը 105մգ/կգ է, ցորենինը՝ 22։ Հետերոաուքսինի սինթեզ կատարվում է մերիստեմի բարձր ակտիվություն ունեցող գոտիներում։ Աուքսինները ակտիվացնում են կամբիումի գործունեությունը, արագացնում քնած բողբոջների աճը։ Հետերոաուքսինը խախտում է բույսի առանձին օրգանների ու հյուսվածքների միջև եղած հարաբերությունը, ուշացնում են ծաղկումը, խախտում են բեղմնավորման ընթացքը։ Աուքսիններով մշակումը էական փոփոխություններ է առաջացնում նուկլեինային փոխանակության մեջ։
Գիբբերելիններ
Ֆիզիոլոգիական ակտիվությամբ են օժտված գիբբերելինները։ Առաջին անգամ այս նյութերը ստացվել են սնկի միցելից։ Դրանց քանակն ավելի բարձր է օրվա երկար տևողության դեպքում։ Ենթադրում են, որ գիբբերելինները սկզբից սինթեզվում են արմատներում, իսկ հետո տեղափոխվում են դեպի մյուս օրգանները և հյուսվածքները։ Արմատներում են սինթեզվում նաև ցիտոկինինները։ Արմատից այդ նյութերի տեղաշարժը կատարվում է քսիլեմայով և ֆլոեմայով։ Գիբբերելինների թիվը հասնում է 35-ի։ Դրանցով մշակումն առաջ է բերում բույսերի ցողունի, տերևակոթունի երկարացում, դրանք ճնշող ազդեցություն են ունենում քլորոֆիլի սինթեզի վրա, խթանում են սերմերի հանգստի վիճակից դուրս գալը, կարող են օգտագործվել սերմերի ծլումն արագացնելու համար։ Կարճ օրվա բույսերի վրա գիբբերելինների ազդեցություն չի նկատվում։ Իրենց քիմիական կազմով դրանք օրգանական թթուների ածանցյալներ են։
Ցիտոկինիններ
Բուսական հյուսվածքներում հայտնաբերվել են նաև ցիտոկինիններ։ Դրանք իրենց բնույթով ադենինի ածանցյալներ են։ Առաջինը հայտնաբերվել է կինետինը։ Բացի բջջի աճն ու բաժանումը ակտիվացնելուց, ցիտոկինինները խթանում են բջիջների դիֆֆերենցումն ու չդիֆֆերենցված բջիջների ու հյուսվածքների առաջացումը։ Դրանք խթանում են սերմերի ու հանգստացող բողբոջների ծլումը, վերացնում են աուքսինների կողմից անոթային բողբոջների զարգացման ու կողքային ընձյուղների աճի վրա ունեցած կասեցնող ազդեցությունը։ Դրանք ուշացնում են բուսական հյուսվածքների ծերացման պրոցեսները, նպաստում են բույսից անջատված տերևների կյանքի երկարացմանը։ Դեղնել սկսող տերևները ցիտոկինիններով մշակելիս նկատվում է սպիտակուցի, քլորոֆիլի կենսասինթեզի պրոցեսների կտրուկ ակտիվացում։ Դրանք ակտիվացնում են ԴՆԹ և ՌՆԹ նորագոյացումը, նպաստում կորիզային ապարատի, միտոքոնդրիումների և պլաստիդների ՝ մայր բույսից տերևների անջատման հետևանքով խախտված չափերի ու ներքին կառուցվածքի վերականգնմանը։ Դրանք վերականգնում են նաև անջատված տերևներում պակասած ռիբոսոմների քանակը։ Նշված բոլոր երեք հորմոնները համարվում են էնդոգեն խթանիչներ։ Ենթադրում են, որ ցիտոկինինների սինթեզի պրոցեսները կենտրոնացած են հիմնականում արմատային համակարգում։ Ցիտոկինինների ազդման ուժն ու ուղղությունը կախված է նրանց խտությունից։
Ինհիբիտորներ
Աճը խթանող նյութերի հետ միասին գոյություն ունեն նաև կասեցնող ազդցեություն ունեցող նյութեր՝ ինհիբիտորներ։ Մոլիշը նկատել է, որ բույսերի սերմերում պարունակվում են ծլումն արգելակող նյութեր։ Բնական ինհիբիտորները ներկայացվում են տարբեր քիմիական բնույթի նյութերով։ Դրանց են պատկանում պոկիֆենոլները և դրանց ածանցյալները։ Այդ նյութերի հետ է կապվում բողբոջների ու մյուս ձմեռող օրգանների հանգիստը։ Դրանց պակասեցման դեպքում նկատվում է բազմամյա ծառաբույսերի բողբոջների աճ, ուժեղանում են արմատագոյացման պրոցեսները։ Բնական ինհիբիտորների առաջնային սինթեզ կատարվում է տերևներում։ Դրանց ազդցեցությունն ունի դարձելի բնույթ։
Բույսերի ֆիզիոլոգիայի խնդիրները
Ժամանակակից բույսերի ֆիզիոլոգիայի կարևոր խնդիրներն են. Այս խնդիրների լուծումը հրատապ է ամբողջ աշխարհում։ Արհեստական պայմաններում ֆոտոսինթեզի իրականացման խնդրի լուծումը մարդկությանը կապահովի վառելանյութով, թթվածնով և օրգանական նյութով։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Բույսերի ֆիզիոլոգիա Կատեգորիա:Բուսաբանության բաժիններ
Հոգեբանի բարոյագիտական և էթիկական սկզբունքները
Հոգեբանի բարոյական էթիկան
1. Հետազոտողը պարտավոր է լինել կոմպետենտ, ինչը ենթադրում է.
ա) լավ տեսական նախապատրաստվածություն,
գ) համապատասխան մեթոդիկաների պրակտիկ օգտագործման բավականաչափ փորձի առկայություն։
Յուրաքանչյուր հոգեդիագնոստիկ մեթոդիկայի հիմքում ընկած է որևէ հոգեբանական տեսություն, ուստի ուսումնասիրվող երևույթի մասին լայն և խոր վերլուծություն և հետևություններ կարելի է անել միայն լավ իմանալով համապատասխան տեսությունը։ Սակայն միայն տեսության գերազանց իմացությունը դեռ բավարար չէ, պետք է նաև խորությամբ տիրապետել մեթոդիկաներին, դրանց գործածման ընթացքին, տվյալների վերլուծության և մեկնաբանման կանոններին։ Բացի այդ, անհրաժեշտ է համապատասխան մեթոդիկայի պրակտիկ գործածման բավականաչափ փորձ, արդյունքների վերլուծության և մեկնաբանման հմտություններ ու ունակություններ։ Հակառակ դեպքում հետազոտողը կարող է լուրջ սխալներ թույլ տալ հետազոտության անցկացման ընթացքում, արդյունքները վերլուծելիս, մեկնաբանելիս և հետևություններ անելիս։ Ոչ մի հոգեբան չի կարող կոմպետենտ լինել բոլոր թեստերի օգտագործման մեջ, այդ պատճառով ցանկացած թեստ կիրառելիս պետք է նախապես մանրակրկիտ պատրաստվել։ Հետազոտողը պետք է տեղեկություն ունենա կիրառվող մեթոդի վալիդության, հուսալիության, կիրառման սահմանափակումների մասին։ Որոշ թեստերի կիրառման համար հոգեբանը նույնիսկ պետք է ունենա հատուկ լիցենզիա (օր., Կալիֆորնիական հոգեբանական հարցարանը)։
Տատեոն
Տատեոն, Տատեոնք, Դիադին, ավան Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգի Ծաղկոտն գավառում, Արածանու աջ ափին, Բայազետից 33 կիլոմետր արևմտյան, Վարշակի ջերմուկների շրջանում։ Առաջին անգամ հիշատակում է Մովսես Խորենացին՝ 4-րդ դարի դեպքերի կապակցությամբ։ 1555 թվականի Ամասիայի պայմանագրով Տատեոն (որ արդեն հայտնի էր Դիադին անվանաձևով) անցել է օսմանյան Թուրքիային։ Մինչև 19-րդ դարի 1-ին քառորդը եղել է Բայազետի փաշայության Դիադինի գավառակի կենտրոնը։ 8-րդ դարի վերջի տվյալներով ունեցել է 500 տուն բնակելի, հիմնականում հայեր, որոնք զբաղվել են արհեստներով ու առևտրով։ Գործել են շուկա, մոտ 40-50 խանութ, եկեղեցի (Սուրբ Աստվածածին) և դպրոց։ 1828 թվականին ռուս, զորքերը հայերի աջակցությամբ գրավել են Տատեոն։ Սակայն 1829 թվականի Ադրիանուպոլսի պայմանագրով, երբ Տատեոն վերադարձվել է Թուրքիային, ավանի ու գավառակի հայերի մեծ մասը ստիպված գաղթել են Արևմտյան Հայաստան՝ հիմնականում բնակություն հաստատելով Բասարգեչար (այժմ՝ քտա Վարդենիս) գյուղում։ Հայերի հեռանալուց հետո Տատեոն անշքացել է։ 20-րդ դարի սկզբին ուներ 15 տուն հայ բնակչությամբ։ Տատեոնի վերջին հայ բնակիչները տեղահանվել կամ զոհվել են 1915 թվականին, Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Ներկայումս Աղրի իլի կազմում է։ Տատեոնի և նրա գավառի հայերը խոսել են «կը» ճյուղի բարբառով (տես Դիադինի բարբառ)։
Հոգեբանի բարոյագիտական և էթիկական սկզբունքները
Հոգեբանի բարոյական էթիկան
2. Նախքան բուն հետազոտությունը սկսելը հետազոտողը պարտավոր է ճշգրիտ գնահատել դրա էթիկական ընդունելիությունը, այսինքն՝ որքանով է հետազոտության պլանը համապատասխանում հետազոտություն անցկացնելու սկզբունքներին։ Մեթոդիկան ընտրելիս հետազոտողը պետք է լինի օբյեկտիվ, նախապատվություն չտա որևէ մեթոդի, այլ ընտրի դրանք՝ ելնելով հետազոտության շահերից։ Կիրառվող մեթոդիկան պետք է համապատասխանի հետազոտության առաջադրված նպատակներին։
Տատեոն
Կատեգորիա:Այրարատի բնակավայրեր
Հոգեբանի բարոյագիտական և էթիկական սկզբունքները
Հոգեբանի բարոյական էթիկան
3. Հետազոտողը պարտավոր է նախքան հետազոտությունը սկսելը մասնակիցներին տեղեկացնել հետազոտության բոլոր կողմերի մասին, որոնք կարող են ազդել նրա՝ մասնակցություն ցուցաբերելու ցանկության վրա։ Մասնակիցը պետք է որոշակի պատկերացում ունենա թեստավորման նպատակների, ընթացքի, նրբությունների մասին։ Նրան անհրաժեշտ է զգուշացնել, որ հետազոտության ընթացքում նա կարող է ակամա այնպիսի տեղեկություն տալ իր մասին, իր մտքերի և զգացմունքների մասին, որն ինքն էլ չի գիտակցում։ Հետազոտողը պետք է հնարավորինս սպառիչ պատասխաններ տա հետազոտության մասին փորձարկվողի բոլոր հարցերին։
4. Չի թույլատրվում մարդուն հոգեբանական հետազոտության ենթարկել նրա կամքին հակառակ կամ առանց նրա իմացության, բացառությամբ հատուկ դեպքերի, դատական, բժշկական պրակտիկայի՝ համաձայն օրենքի։ Երեխաների հետ հետազոտությունը կարելի է իրականացնել միայն ծնողների կամ նրանց փոխարինող անձանց համաձայնությամբ։ Ընդ որում, վերջիններս պետք է բարոյական և իրավական պատասխանատվություն ունենան երեխաների հանդեպ։ Հետազոտողը պարտավոր է հարգել փորձարկվողի՝ հետազոտության ցանկացած պահին իր մասնակցությունը կրճատելու կամ ընդհատելու իրավունքը։
5. Հետազոտությունը պետք է սկսել հոտազոտողի և հետազոտվողի միջև հստակ և արդարացի համաձայնության հաստատմամբ, որը բաշխում է կողմերի պատասխանատվությունը։ Հետազոտողը պարտավոր է հաշվի առնել այդ համաձայնության մեջ ներառված բոլոր խոստումներն ու պայմանավորվածությունները։
6. Հետազոտողը պարտավոր է հարգանքով վերաբերվել մասնակիցներին, հոգալ նրանց արժանապատվության և բարօրության մասին։ Հոգեբանը պետք է զերծ մնա «պիտակներ փակցնելուց», հետազոտվողի հանդեպ կանխակալ վերաբերմունք դրսևորելուց։ Նա պատասխանատվություն է կրում նաև փորձարկվողների հանդեպ իր կոլեգաների, ասիստենտների, ուսանողների բարոյական վերաբերմունքի համար։
Պրակտիկ հոգեբանի գործունեության բարոյագիտական սկզբունքները
Հայրենական կիրառական հոգեբանության խնդիրը ոչ միայն հոգեբանների առանձնացման և սկզբունքների միակ ձևավորված ցանկի բացակայությունն է, որոնք կանոնավորում են մասնագիտական գործունեությունը, այլև այն, որ մեր երկրում դեռ չկան մասնավոր հոգեբանական գործունեություն իրականացնելու լիցենզիա (թույլտվության փաստաթուղթ) տալու մանրակրկիտ մշակված ընթացակարգեր, արարողակարգեր, ինչպես նաև սահմանված չեն այս ոլորտում պետական վերահսկողության ձևն ու բովանդակությունը։ Հոգեբանի բարոյական կոդեքսների պարտադիր բովանդակությունը հանդիսանում են համընդհանուր բնույթ ունեցող մի շարք առավել կարևոր պահանջները և սկզբունքները, որոնց պահպանումը հանդիսանում է պարկտիկ հոգեբանի արդյունավետ գործունեությունը։
Այդ սկզբունքներից առավել կարևորներն են՝
1. Մարդու հիմնական իրավունքների և արժանապատվության նկատմամբ հարգանքը
Յուրաքանչյուր մարդու եզակիության, անկրկնելիության և բացարձակ արժեքավորության, կարևորության ճանաչումը հոգեբանական գործունեության կարևոր պայմաններից մեկն է։ Հոգեբանը հարգում է յուրաքանչյուրի անձնական կյանքի, գաղտնիության, ինքնորոշման և ինքնավարության իրավունքը, հոգ է տանում այն իրավիճակների լուծման համար, որոնցում իրավաբանական, մասնագիտական կամ այլ պարտականությունները հակադրության մեջ են մտնում այդ իրավունքների իրականացման հետ։
2. Այցելուի բարօրության, բարեկեցության համար հոգածությունը
Մի վնասիր՝ բժշկական պրակտիկայի հիմնական սկզբունքի նմանությամբ տվյալ դրույթը պետք է դառնա գլխավոր, կանոնավորի հոգեբանի յուրաքանչյուր գործողությունը, նրա մասնագիտական փոխհարաբերությունները։