Էդգար_Ալլան_Պո
Ստեղծագործություններ
Պոյի ժանրի անվանումը հենց տրամաբանական նովելի տեսակն է։ Պոն մաթեմատիկան գրականության մեջ կիրառելու համար առաջին անգամ գրականության մեջ կիրառեց տրամաբանություն, իր հերոսին առաջադրելով մաթեմատիկական խնդիր, որն էլ նա փայլուն կերպով լուծում է։ Պոյի գեղագիտական նպատակադրումը հստակորեն սահմանված է նաև «Ոսկե բզեզը» նովելի վերջամասում, երբ հեղինակը զարմանում է, թե ինչպես է գլխավոր հերոս Ուիլյամ Լըգրանին հաջողվել լուծել մաթեմատիկական բարդ խնդիրը կամ հավասարումը տվյալ դեպքում գաղտնագիրը կամ կրիպտոգրաման։ Ամբողջ խնդիրն այն է, որ Լըգրանը կարողանում է վերացարկվել նովելի սիմվոլներից և դրանք որպես սիմվոլ էլ ընկալել։ Խոսքը ոսկե բզեզի և գանգի սիմվոլների մասին է։ Լըգրանին իրականությունը ներկայանում է որպես գաղտնագրություն։ Հանկարծ նա սկսում է կասկածել, որ ծովափին պատահաբար գտնված մագաղաթի վրա ջերմության ազդեցությամբ երևացող գանգի պատկերը խորհրդանիշ է՝ ծովահենների խորհրդանիշը։ Եթե անդրադառնալու լինենք նովելի պատկերային համակարգին, ապա ուշագրավ մի փաստ է բացահայտվում. Լըգրանն այդ մագաղաթի մեջ փաթաթել է ոսկե բզեզին և ընկերոջը ցույց տալու համար, թե ինչպիսին է եղել բզեզը, մագաղաթի վրա նկարում է այն։ Գանգի պատկերը մագաղաթի հակառակ կողմի վրա հետո է երևում բուխարու ջերմության տակ, բայց ընկերոջը, որ պատմող-հեղինակն է, թվում է, թե բզեզը գանգի տեսք ունի, և այդպես է մինչև առեղծվածի բացահայտումն ընկալում նաև ընթերցողը։ Այստեղ երկու սիմվոլներ՝ բզեզի և գանգի պատկերները, որպես նույնական շերտեր, կարծես դարսվում են իրար վրա և հղվում դեպի պատմվածքի կեղծ-բնաբանը։ Օհո, նայեցեք։ Նա խելագարի պես է պարում։ Մորմ է կծել նրան։ Բնաբանն իբրև թե Արթուր Մերֆիի «Բոլորը սխալվում են» պիեսից է, բայց հետազոտողները պարզել են, որ այդպիսի ստեղծագործություն բնավ գոյություն չունի։ Ինչևէ, այն, որ ոսկե բզեզը խայթել է Լըգրանին, նրա գանձերի տենդագին որոնումները կապում են բնաբանի հետ. ընթերցողը պատմողի հետ Լըգրանին ընդունում է որպես խելքը թռցրած ծերուկի։ Բայց դա բոլոր դետեկտիվներին հատուկ կեղծ հետքն է։ Պոյի այս հերոսը աչքի է ընկնում ինչպես խենթության նախանշաններով, այնպես էլ մտավոր արտակարգ ունակություններով, բայց պատմողը մեզ ուղղորդում է ուշադրություն դարձնել նրա խենթության նախանշաններին և ոչ թե մտավոր ունակություններին, ինչն էլ վերջում անակնկալի է բերում։ Պոն իր հերոսին բնութագրում է հետևյալ կերպ. «Այդ մենակյացի բնավորության շատ գծեր հետաքրքրություն ու հարգանք էին ներշնչում։ Ես տեսա, որ նա գերազանց կրթություն ունի և օժտված է արտակարգ ընդունակություններով, բայց միաժամանակ վարակված է մարդատյացությամբ ու տառապում է մտքի հիվանդագին վիճակից, փոփոխակիորեն ընկնելով մերթ ցնծության, մերթ մռայլության մեջ»։ Պոյի բոլոր հերոսներն են օժտված նման հատկանիշներով մենակյացություն, մարդատյացություն, հոգեկան մտավոր խանգարման նախանշաններ, բայց այս նովելում դրանց գումարվել է նաև այնպիսի հատկանիշ, որն անհրաժեշտ է մաթեմատիկական անհայտը գտնելու, գաղտնագիրը լուծելու, տրամաբանության միջոցով անցյալը ռեկոնստրուկցիայի ենթարկելու համար մտավոր արտակարգ ունակություններ. հատկանիշ, որով օժտված են ոչ միայն Պոյի, այլև բոլոր դետեկտիվների հերոսները։ Այդ արտակարգ ունակությունների առաջին դրսևորումը, ինչպես նկատեցինք, նովելի հերոսի ստեղծագործության սիմվոլը որպես սիմվոլ ընկալելն է, ինչի միջոցով էլ Պոն լուծել է իր առջև դրված խնդիրը։ Սիմվոլը՝ որպես գեղարվեստական պատկերի տեսակ, հենց այն է, որ այս նովելում և ընդհանրապես վերաբերում է գեղարվեստական երևակայությանը, և ընդհանրապես, սիմվոլը կարելի է համարել գեղարվեստական երևակայության վերացարկման բարձրագույն աստիճանը։ Ալեքսեյ Լոսևը սիմվոլը բնութագրում է որպես բազմաթիվ նշանակություններով մաթեմատիկական բանաձև։ Դետեկտիվը համարում են բազմաթիվ անհայտներով հավասարում։ Պոյի հայտնագործությունն այն էր, որ նրա հերոսը կարողացավ ոչ միայն կռահել, որ գործ ունի սիմվոլի հետ, այլև գտնել բազմանշանակ սիմվոլի կոնկրետ նշանակությունը։ «Ոսկե բզեզը» նովելի հերոսը՝ Լըգրանը, գանգի պատկերի միջոցով գտնում է գանձերի թաքստոցը.