cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Արտաշես Առաքելյան (տնտեսագետ)
Կենսագրություն
Ծնվել է Շուշի քաղաքում։ 1932 թ. ավարտել է Բաքվի ժողովրդական տնտեսության ինստիտուտը և նշանակվել Լեռնային Ղարաբաղի մարզպլանի նախագահի տեղակալ։ 1939 թ.-ին լույս է տեսնում «Շերամապահությունը Լեռնային Ղարաբաղի ավտոնոմ մար­զում» մենագրությունը։ 1936 թ. ավարտելով Մոսկվայի պլանային ինստիտուտի ասպիրանտուրան, աշխատանքի է անցնում ԽՍՀՄ գիտությունների ակադեմիայի տնտեսագիտության ինստիտուտում՝ որպես ավագ գիտական աշխատող։ 1941 թվականից ծառայում է Խորհրդային բանակում մինչև Հայրենական պատերազմի ավարտը։ Զորացրվելուց հետո շարունակում է աշխատել ԽՍՀՄ ԳԱ տնտեսագիտության ինստիտուտում։ 1954 թ. պաշտպանել է դոկտորական թեզը, 1960 թ. նա ընտրվում է ՀԽՍՀ ԳԱ ակադեմիկոս, տեղափոխվում Հայաստան ու ստանձնում ՀԽՍՀ ԳԱ տնտեսագիտության ինստիտուտի տնօրենի պաշտոնը ինչը զգալի ազդեցություն ունեցավ ինստիտուտի հետազոտական գործունեության և գիտական կադրերի պատրաստման առումով։ ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (1970 թ.)։ 1960-1987 թթ.՝ ՀԽՍՀ ԳԱ Տնտեսագիտության ինստիտուտի տնօրեն։
Դեռևս 1951 թվականին սովետական փորձագետների պատվիրակության կազմում մասնակցել է արտաքին առևտրի գծով ՄԱԿ-ի կազմակերպած միջազգային կոնգրեսի աշխատանքներին։ 1863 թվականին ԽՍՀՄ պատվիրակության կազմում մասնակցելով զարգացող երկրներում գիտության ու տեխնիկայի նվաճումները կիրառելու հարցերի գծով Ժնևի կոնֆերանսին, ներկայացրած զեկուցմանը զուգընթաց հանդես է եկել մի շարք ելույթներով։ ԽՍՀՄ պատվիրակության կազմում նա մասնակցել է Իտալիայում տնտեսագետների միջազգային ասոցիացիայի կոնֆերանսին (1967 թ.), որտեղ քննարկվում էին ռեգիոնալ տնտեսական քաղաքականության խնդիրները։ Նա մասնակցել է միջազգային մի շարք կոնֆերանսների ու գիտաժողովների։ Բազմաթիվ զեկուցումներով ու հրապարակային դասախոսություններով հանդես է եկել ԱՄՆ-ում, Անգլիայում, Բուլղարիայում, ԳԴՀ-ում, Կանադայում, Լեհաստանում, Չեխոսլովակիայում, ինչպես նաև Լոնդոնի, Հռոմի, Միլանի, Մանչեստրի և այլ գաղութներում։
Ակադեմիկոս Արտաշես Առաքելյանը մանկավարժ գիտնական է։ 1928 թվականից սկսած դասավանդել է միջնակարգ դպրոցում (Բաքու), 1932 թվականից մինչև կյանքի վերջը բուհերում (Մոսկվա, Երևան)։ Նրա ղեկավարությամբ գիտական աստիճան են ստացել շուրջ վեց տասնյակ գիտության թեկնածուներ ու դոկտորներ։ 1940 թվականին ՍՄԿԿ անդամ Արտաշես Առաքելյանը չորս տարի գրիչը փոխարինել է սվինով և կանգնել հայրենիքի պաշտպանության դիրքերում։ Երկու անգամ վիրավորվել է։ Պարգևատրվել է «Հայրենական մեծ պատերազմի 2-րդ աստիճանի», «Աշխատանքային Կարմիր դրոշի», «Ժողովուրդների բարեկամության» շքանշաններով և մեդալներով։
Աշխատություններ
Աշխատանքները վերաբերում են հիմնական ֆոնդերի վերարտադրության, արտադրության կառավարման ու տնտհաշվարկի և արտադրության հզորությունների օգտագործման, արտադրության կառավարման, ժողտնտեսոթյան պլանավորման, ամորտիզացիայի, աշխատանքի արտադրողականության խնդիրներին։
1938 թվականին լույս է տեսել նրա «ԽՍՀՄ արդյունաբերության հիմնական ֆոնդերը» ուսումնասիրությունը։ Այդ աշխատության մեջ նա տվել է հիմնական ֆոնդերի սոցիալ-տնտեսական բնութագրությունը՝ հիմնական ֆոնդերը դիտելով որպես սոցիալիզմին հատուկ տնտեսական կատեգորիա։ Հետազոտության մեջ առաջ քաշված բազմաթիվ հարցադրումներիրենց տեսական զարգացումն ստացել են Հայրենական պատերազմի ավարտից հետո նրա հրատարակած այնպիսի աշխատություններում, ինչպիսիք էին «Հիմնական միջոցների օգտագործումը», որն ունեցել է երկու հրատարակություն (1950 և 1951 թթ.), «Տնտհաշվարկը և հիմնական ֆոնդերի օգտագործումը» (1954 թ.), «Հիմնական ֆոնդերի վերարտադրությունը» (1970 թ. համահեղինակ) և այլ ուսումնասիրություններում։
Արտաշես Առաքելյանը ստեղծել է նաև բուհական տնտեսագիտական դասագրքեր։ Դեռևս 1940 թվականին ԽՍՀՄ ԳԱ հրատարակած «Սոցիալիստական արդյունաբերության էկոնոմիկան» և 1956 թվականին հրատարակած «ԽՍՀՄ արդյունաբերության էկոնոմիկան» բուհական դասագրքերի հեղինակներից ու խմբագիրներից մեկն է։ 1963 թվականին նրա հեղինակակցությամբ Մոսկվայի պետհամալսարանում լույս է տեսել քաղաքատնտեսության երկհատորյա ձեռնարկը, որն ունեցել է մի քանի հրատարակություններ։ 1960 թվականին մայրենի լեզվով լույս է տեսել նրա «Սոցիալիզմի քաղաքատնտեսություն» ուսումնական ձեոնարկը՝ բուհերի ուսանողների և տնտեսագիտության գծով ասպիրանտների համար։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Հայ տնտեսագետներ Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ Կատեգորիա:Տնտեսագիտական գիտությունների դոկտորներ Կատեգորիա:ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոսներ Կատեգորիա:Հայ գիտնականներ Կատեգորիա:Հայ ակադեմիկոսներ
409
Մահեր
Կատեգորիա:409 Կատեգորիա:Տարեթվեր
Կոմառնո (քաղաք, Ուկրաինա)
Կոմառնո (Комарно), քաղաք Ուկրաինայի Լվովի մարզի Գորոդոկի շրջանում, շրջանային նշանակության քաղաք։ Հիմնադրվել է 1471 թվականին։
Չճշտված տվյալներով Կոմառնո քաղաքում բնակվում էր մոտ 3 900 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 7,3 կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի քաղաքներ Կատեգորիա:1471 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
(2638) Գադոլին
(2638) Գադոլին (Gadolin), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1939 թվականի սեպտեմբերի 19-ին Իրյո Վյայսյալյայի կողմից Տուրկուում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,55411 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,344 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,7642 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1490,93 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,24146 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 14,36° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1939 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Իրյո Վյայսյալյայի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Բելիչան
Բելիչան (Беличан), քաղաքատիպ ավան Ռուսաստանի Մագադանի մարզի Սուսմանսկի շրջանի կազմում։
25-րդ հյուսիսային զուգահեռական
25-րդ հյուսիսային զուգահեռականը այն կետերից կազմված շրջանագիծն է, որոնք որպես գագաթ հանդիսացող Երկրի կենտրոնով և հասարակածի վրայի համապատասխան կետերի հետ կազմում են 25°-ի անկյուն։
Բելիչան
Բնակչությունը 2010 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 0 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքատիպ ավաններ Կատեգորիա:Ռուսաստանի Մագադանի մարզի Սուսմանսկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:1950 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
25-րդ հյուսիսային զուգահեռական
Ցերեկվա տևողությունը
Երկրի վրա գտնվող այս լայնության կետերից նայելիս արևը հորիզոնից վերև է գտնվում՝
Սահմաններ
Մալին և Մավրիտանիան իրարից բաժանող սահմանի մի մասին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հյուսիսային զուգահեռականներ
Կամիշի (գյուղ, Ախտիրկայի շրջան)
Կամիշի (Комиші), գյուղ Ուկրաինայի Սումիի մարզի Ախտիրկայի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Կամիշի գյուղում բնակվում էր 1 225 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Սումիի մարզի Ախտիրկայի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Նիկոլայ Խոլոդկովսկի
Նիկոլայ Ալեքսանդրովիչ Խոլոդկովսկի (Николай Александрович Холодковский,, ռուս կենդանաբան, բանաստեղծ-թարգմանիչ։
1880 թ. ավարտել է Պետերբուրգի Բժշկավիրաբուժական ակադեմիան։ 1892 թվականից՝ Պետերբուրգի Ռազմաբժշկական ակադեմիայի պրոֆեսոր։ Գիտական աշխատանքները հիմնականում վերաբերում են միջատաբանության և պարազիտոլոգիայի հարցերին։ Էվոլյուցիոն տեսության և ընդհանուր կենսաբանության հարցերի մեկնաբանմամբ Խոլոդկովսկին նպաստեց դարվինիզմի տարածմանը Ռուսաստանում։ Խոլոդկովսկին թարգմանել է Գյոթեի «Ֆաուստը»։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ռուս կենդանաբաններ Կատեգորիա:Ռուս բանաստեղծներ Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամներ Կատեգորիա:Ռուս թարգմանիչներ
TRT Çocuk
TRT Çocuk (արտասանվում է՝ «Թերեթե Չոջուք»), թուրքական հանրային մանկական հեռուստաալիք TRT պետական մեդիաընկերության կազմում։ Հեռարձակվում է 2008 թվականի հոկտեմբերի 1-ից լուծարված TRT 4 հեռուստաալիքի հաճախականությամբ։ Ցուցադրվում են մուլտֆիլմեր, մանկական ֆիլմեր և հեռուստասերիալներ։ Հեռուստաալիքը հասանելի է Թուրքիայի ողջ տարածքում անալոգային տիրույթներում, տարածվում է նաև Թուրքիայի բոլոր կաբելային և թվային ցանցերով։ Հեռուստաալիքի ազդանշանները տարածվում են նաև Հյուսիսային Կիպրոսում և Հայաստանի սահմանամերձ մարզեր, Վրաստանում
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Թուրքիայի հեռուստաընկերություններ Կատեգորիա:Թուրքալեզու հեռուստաալիքներ Կատեգորիա:TRT Կատեգորիա:Մանկական հեռուստաընկերություններ
Գևորգ Գրիգորյան Եվանգուլյան
Գևորգ Գրիգորյան Եվանգուլյան (ց), հայազգի հասարակական, պետական գործիչ, հրապարակագիր, Թիֆլիսի քաղաքագլուխ ։
Կենսագրություն
1863 թվականին ավարտել է Թիֆլիսի 1-ին գիմնազիան։ Այնուհետև ուսումը շարունակել է Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանում և հասել իրավաբանական թեկնածուի աստիճանի։ Եղել է պատմաբան Գ. Եզովի աշակերտն ու ընկերը ։
Պատանեկան տարիներին Գ. Եվանգուլյանը իր դերասանական խաղով մասնակցել է նաև թատերական ներկայացումների՝ արժանանալով գովեստի ։
1864 թվականից աշխատակցել է հայկական պարբերականների, հատկապես՝ «Մշակին»։ «Մեղու Հայաստանի» շաբաթաթերթում, ի պաշտպանություն Չերնիշևսկու, հանդես է եկել Պալասանյանի դեմ։ 1867 թվականին վերադարձել է Թիֆլիս և աշխատանքի անցել որպես դատական քննիչ, հաշտարար դատավորի օգնական։ Այնուհետև ստանձնել է դատախազի օգնականի պաշտոն։ 1876 թվականից աշխատանքի է անցել փոխարքայի գլխավոր կառավարության դեպարտամենտում։ Զուգահեռաբար Գ. Եվանգուլյանը ընդգրկված էր նաև Ներսիսյան (1878 թ) և Գայանյան դպրոցների հոգաբարձության կազմում։ Նպաստել է Էրզրումի Սանասարյան վարժարանի գործունեությանը ։ 1882 թվականին ընտրվել է դատական դեպարտամենտի անդամ ։
1883 թվականին Գ. Եվանգուլյանը թողնում է պետական ծառայությունն ու սկսում է աշխատել որպես փաստաբան։ Կարճ ժամանակում նոր աշխատանքային գործունեության ոլորտում մեծ համբավ է ձեռք բերում ։ Աշխատել է նաև Թիֆլիսի վարկի ընկերությունում ։
1884 թվականին Վանքի մայր տաճարի վերանորոգման աշխատանքների իրականացմանը հետևող հանձնախմբի կազմակերպչական խմբի անդամ է ընտրվել ։
Քաղաքական գործունեություն
1870 թվականին Գ. Եվանգուլյանը ընտրվում է Թիֆլիսի քաղաքային խորհրդի անդամ, իսկ այնուհետև բազմիցս վերընտրվում է այդ պաշտոնում ։
1897 թվականի հոկտեմբերի 6-ին տեղի ունեցած Թիֆլիսի քաղաքագլխի ընտրությունների ժամանակ Գ.Եվանգուլյանը 38 կողմ 34 դեմ ձայների հարաբերակցությամբ ընտրվել է քաղաքագլուխ՝ առաջ անցնելով Գ. Թումանյանցին ։ Որոշակի հանգամանքների հետևանքով Գ. Եվանգուլյանի հաստատումը տեղի է ունենում միայն 1898 թվականի փետրվարի 11-ին ։
1898 թվականի վերջին Կովկասի քաղաքական մասի կառավարիչ և ռազմական օկրուգի հրամանատար, մոլի միապետական և ռեակցիոներ Գ.Գոլիցինը ձերբակալում և դատական գործ է հարուցում ինչպես Գ. Եվանգուլյանի, այնպես էլ խորհրդարանի առավել հայտնի դեմքերի նկատմամբ։ Որոշ ժամանակ անց դատարանը բոլորին էլ արդարացնում է  ։
Գ. Եվանգուլյանի պաշտոնավարումը տևել է մինչև 1901 թվականի սեպտեմբերի 16-ը։ Պաշտոնավարման վերջին ժամանակներում նրա առողջական վիճակը ծանր էր, բայց ամբողջությամբ կատարում էր իր աշխատանքային պարտականությունները ։
Պաշտոնավարության ընթացքում Գ. Եվանգուլյանը իրականացնում է հսկայական աշխատանք Թիֆլիսի ազգաբնակչության համար։ Նրա ջանքերով է իրականացվում քաղաքի էլեկտրական լուսավորությունը, ինչպես նաև այլ կարևորագույն գործեր ։
Հասարակական գործունեություն
1900 թվականի հունիսի 15-ին առաջնորդանիստ վանքի բակում Ղուկասյան թանգարանի կառուցման գործին նպաստելու համար Ամենայն Հայոց Մկրտիչ կաթողիկոսը, ի շնորհակալություն կատարած ներդրումների, Գ. Եվանգուլյանին է ուղղել հայրապետական օրհնությունը ։ Նա նաև մինչև իր կյանքի վերջը ընդգրկված է եղել թանգարանի վարչության կազմում ։
Մահը և հիշատակը
Թաղված է եղել Թիֆլիսի հայկական Խոջիվանքի գերեզմանատանը։ Ներկայումս գերեզմանը ոչնչացված է ։
Ի հիշատակ հանգուցյալ քաղաքագլխի՝ 1902 թվականին Կովկասի քաղաքացիական մասի կառավարիչը հաստատել է Քաղաքային խորհրդի որոշումը, համաձայն որի՝ Թիֆլիսի Տեատրալնայա փողոցը պետք է անվանակոչվի Եվանգուլսկայա ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Թբիլիսիի հայազգի քաղաքապետներ Կատեգորիա:Հայ հրապարակագիրներ Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ Կատեգորիա:Հայ պետական գործիչներ Կատեգորիա:Խոջիվանքի գերեզմանատանը թաղվածներ
Տակովայա (գետ)
Տակովայա (Таковая), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Կեմերովոյի մարզում։ Գետաբերանը տեղակայված է Մեծ Պոդիկովա գետի ձախ ափին՝ 28 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը 10 կմ է։
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Վերին Օբի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը՝ Տոմը գտնվում է սկսած Կեմերովո քաղաքից և մինչև ակունք, գետի ենթաավազանը՝ Տոմ։ Գետի ավազանը՝ Վերին Օբից մինչև Իրտիշ թափվելը ։
Ռիչարդ Վոլֆ
Կենսագրություն
Ռիչարդ Վոլֆը Մասաչուսեթսի Ամհերսթի համալսարանի տնտեսագիտության պատվավոր պրոֆեսոր էր և Նյու Յորքի համալսարանի Նոր դպրոցի միջազգային հարաբերությունների հրավիրյալ պրոֆեսոր։ Նյու Յորք ամսագիրը The New York Times Magazine նրան անվանել է «ամերիկյան ամենահայտնի մարքսիստ տնտեսագետը»։ Ռիչարդ Վոլֆը ավարտել է Հարվարդի համալսարանը։ Այնուհետև 1964 թվականին նա սովորել է Ստենֆորդում՝ տնտեսագիտության մագիստրոս Փոլ Բարանի մոտ, ով մահացավ սրտի կաթվածից նույն 1964 թվականին, որից հետո Վոլֆը տեղափոխվեց Եյլի համալսարան։ Այնտեղ նա ստացավ տնտեսագիտության դոկտորի կոչում։ «Գաղութատիրության տնտեսագիտությունը, Բրիտանիա և Քենիա» ատենախոսությունը որպես գիրք հրատարակվել է 1974 թվականին։ 1969-1973 թվականներին դասավանդել է Նյու Յորքի Սիթի քոլեջում։ 1985 թվականին նա Նյու Հեյվենի քաղաքապետի թեկնածու էր տեղի Կանաչների կուսակցությունից։ ԱՄՆ-ում զանգվածային ձախ կուսակցություն ստեղծելու կոչ է անում ։ 1989 թվականին իր մի խումբ ուսանողների հետ թողարկել է «Վերաիմաստավորելով մարքսիզմը» Rethinking Marxism ամսագիրը  ։
Անձնական կյանք
Ռիչարդ Վոլֆը ապրում է Մանհեթենում (Նյու Յորք)։ Նրա կինը գործող հոգեթերապևտ է։ Նրանք երկու չափահաս երեխա ունեն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տնտեսագետներ Կատեգորիա:Ամերիկացի սոցիալիստներ Կատեգորիա:Ամերիկացի կոմունիստներ Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարան Կատեգորիա:Սոցիալիստներ Կատեգորիա:Մարքսիստներ Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի տնտեսագետներ Կատեգորիա:Գիտությունների թեկնածուներ Կատեգորիա:Փիլիսոփայական գիտությունների դոկտորներ Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Ամերիկացի գիտնականներ
Ռուբեն Ավանեսով
Ռուբեն Իվանի Ավանեսով, հայտնի լինգվիստ, ԽՍՀՄ ԳԱ թղթակից-անդամ (1957)։ Եղել է Մոսկվայի պետական համալսարանի պրոֆեսոր (1937), ԽՍՀՄ ԳԱ լեզվի պատմության և բարբառագիտության ինստիտուտի գիտական խորհրդի ներկայացուցիչ։ Գրել է «Ժամանակակից ռուսաց լեզվի քերականություն»-ը, ինչպես նաև ռուսաց լեզվի հնչյունաբանությանն ու բարբառագիտությանը նվիրված մի շարք աշխատություններ։ ԽՍՀՄ պետական մրցանակի դափնեկիր։
Աշխատություններ
Աշխատությունները վերաբերում են ռուսերենի բարբառագիտությանը, լեզվաբանական աշխարհագրությանը, հնչույթաբանությանն ու հնչյունաբանությանը, կացութային ու պատմական քերականությանը, ուղղագրությանն ու ուղղախոսությանը («Ռուս բարբառագիտության ուրվագծեր», մաս 1,1949, «Շեշտը ժամանակակից ռուսաց գրական լեզվում», 2 հրատարակություն ՝ 1958, «Հնչյունաբանությունը ժամանակակից ռուսաց գրական լեզվում», 1956, բոլորը՝ ռուսերեն)։ Նրա ղեկավարությամբ ու խմբագրությամբ կազմվել է «Մոսկվայից արևելք ընկած կենտրոնական մարզերի ռուսերենի ժողովրդական խոսվածքների ատլասը» (մաս 1-2, 1957) ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ լեզվաբաններ Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ Կատեգորիա:Ռուսագետներ Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ թղթակից անդամներ Կատեգորիա:Բանասիրական գիտությունների դոկտորներ Կատեգորիա:Հայ բառարանագիրներ Կատեգորիա:Խորհրդային լեզվաբաններ Կատեգորիա:Մոսկվայի հայկական գերեզմանատանը թաղվածներ
Կաբո Վերդե
Կաբո Վերդե (Cabo Verde), պաշտոնապես՝ Կաբո Վերդեի Հանրապետություն (մինչև 1986 թվականը՝ Կանաչ Հրվանդանի Կղզիներ), հանրապետություն կղզիների վրա, գտնվում է Ատլանտյան օվկիանոսում՝ Աֆրիկայի արևմտյան ափից 620 կմ հեռու։
Պատմություն
1495-1975 թվականները եղել է պորտուգալական գաղութ (1951 թվականից՝ Պորտուգալական «անդրծովյան նահանգ»)։ 1975 թվականի հուլիսի 5-ին հռչակվել է անկախ հանրապետություն ։
Աշխարհագրություն
Ընդգրկում է 10 խոշոր և 8 մանր կղզիներ (Սանտու Անտան, Բոավիշտա, Սան Նիկոլաու, Սանտյագու, Ֆոգու, Սան Վիսենտե, Սանտա-Լուզիա, Սալ, Բռավա, Մայու և այլն)։ Կղզիները երիտասարդ հրաբխային գոյացումներ են՝ մինչքեմբրի բյուրեղային հիմքով։
Ափերը բարձրադիր են, ժայռոտ։ Ռելիեֆը լեռնային է։ Կան հրաբխային բազմաթիվ կոներ, խառնարաններ և կալդերաներ; Ամենաբարձր կետը Ֆոգու գործող հրաբուխն է (2829 մ)։ Կլիման արևադարձային է, պասսատային։ Միջին ամսական ջերմաստիճանը 22 °C -ից 27 °C է, քիչ քանակությամբ տեղումներ։
Բնություն
Բուսականությունը անապատային և կիսաանապատային է։ Կենդանական աշխարհն աղքատ է։
Բնակչություն և լեզու
Բնակիչները մեծ մասը կազմում են կրեոլները, կան նաև աֆրիկացիներ և պորտուգալացիներ։ Պաշտոնական լեզուն պորտուգալերենն է, տարածված է կրեոլերենը։
Տնտեսություն
Գյուղատնտեսությամբ զբաղվում է բնակչության 50% ։ Մշակում են եգիպտացորեն, բակլա, քաղցր կարտոֆիլ, սիսեռ, կարմիր տաքդեղ, լոլիկ, սուրճ, բանան, շաքարեղեգ, գետնընկույզ, ծխախոտ, մանգո։ Զբաղվում են նաև անասնապահությամբ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Կաբո Վերդե Կատեգորիա:Կղզի պետություններ Կատեգորիա:Գաճաճ պետություններ Կատեգորիա:ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ Կատեգորիա:Աֆրիկյան միության անդամ երկրներ Կատեգորիա:Լիբերալ ժողովրդավարություններ Կատեգորիա:Ֆրանկոֆոնիայի միջազգային կազմակերպության անդամ երկրներ Կատեգորիա:Հանրապետություններ
Կուրգան (գյուղ, Բլագովեշչենկայի շրջան)
Կուրգան (Курган), գյուղ Ռուսաստանի Ալթայի երկրամասի Բլագովեշչենկայի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը վերջին գրանցված տվյալներով կազմում էր 150 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Ալթայի երկրամասի Բլագովեշչենկայի շրջանի բնակավայրեր
495
Մահեր
Կատեգորիա:495 Կատեգորիա:Տարեթվեր
Նորդենդորֆ
Նորդենդորֆ (Nordendorf), կոմունա Գերմանիայում, Բավարիա երկրամասում։
Մտնում է Աուգսբուրգի շրջանի կազմի մեջ։ Գտնվում է Շվաբիա վարչական շրջանի ենթակայության տակ։ Բնակչությունը 2240 մարդ է (ըստ 2010 թվականի դեկտեմբերի 31ի տվյալների) ։ Տարածքը 7,51 կմ² է։ Պաշտոնական կոդը՝ 09 7 72 185։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Գերմանիայի քաղաքներ
Մեղրագետ
Մեղրագետ, գետ Հայկական լեռնաշխարհում, Արածանիի ձախ վտակը։ Երկարությունը մոտ 87 կմ է։ Սկիզբ է առնում Հայկական Տավրոսի հյուսիսային և Բզնունյաց լեռների արևմտյան լանջերից։ Հոսում է հարավ-արևելքից հյուսիս-արևմուտք, Մշո դաշտում միախառնվում Արածանիին։ Սնումը խառն է, հորդացումը՝ մայիս-հունիսին։
Կատեգորիա:Արածանի գետի վտակներ Կատեգորիա:Թուրքիայի գետեր
Դիդի Նեձիս Կախաթի
Դիրք
Գյուղը գտնվում է ծովի մակարդակից 15 մետր բարձրության վրա։ Շրջկենտրոն Զուգդիդիից հեռու է 20 կմ։
Բնակչություն
Ըստ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալների, գյուղի բնակչությունը կազմում է 362 մարդ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Զուգդիդի շրջան
Լեն Բայաս
Լեոնարդ Քևին «Լեն» Բայաս (Leonard Kevin "Len" Bias, նոյեմբերի 18, 1963 - հունիսի 19, 1986), ամերիկացի բասկետբոլիստ։ Համալսարանային առաջնությունում ներկայացնելով Մերիլենդի համալսարանը, համարվել է իր ժամանակների լավագույն սիրողական բասկետբոլիստներից մեկը։ Ընտրվելով «Բոստոն Սելտիքսի» կողմից NBA-ի 1986 թվականի դրաֆթում, մի քանի օր անց կնքել է մահկանացուն՝ կոկաինի գերդոզավորման պատճառով։
Սպորտային գրականությունում Բայասը բազմիցս դասվում է մասնագիտական մակարդակով ելույթ չունեցած լավագույն մարզիկների շարքին ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի բասկետբոլիստներ
Դե, սպասիր (թողարկում 15)
Դե, սպասիր (Ну, погоди!), «Դե, սպասիր» շարքի տասնհինգերորդ մուլտֆիլմը։ Նկարահանվել է «Սոյուզմուլտֆիլմ» կինոստուդիայում 1985 թվականին ։ Ֆիլմի գործողությունները տեղի են ունենում Մշակույթի տանը։
Նախապատմություն
Գայլը տեսնում է տաղանդների մրցույթի հայտարարություն, որտեղ նշված է, որ այն վարելու է նապաստակը։ Նա ցանկանում է մտնել Մշակույթի տուն, որպեսզի բռնի ատելի նապաստակին։ Մշակույթի տան պահակ (և համատեղության կարգով հակահրդեհային պաշտպանության աշխատակից) գետաձին, որն ամեն անցնողի հարցնում է՝ «Ո՞վ է», ներս է թողնում նապաստակին, բայց վռնդում է գայլին, որը ձևանում է նապաստակ, «զեբր» և կրիա։ Գայլը որոշում է մտնել դինամիկի մեջ, որն իջեցնում են մեքենայից և տանում Մշակույթի տուն և միացնում։ Բարձր երաժշտությունից խլացած գայլը դուրս է գալիս դինամիկից ու թափահարում գլուխը, և նրա ականջներից թափվում են «նոտաներ»։ Գոռալով՝ «Նապաստա՛կ», գայլը թաթով խփում է նոտաներին, որոնք օդ են թռչում, և հայտնվում է «Դե, սպասիր» գրությունը։
Հիմնական մաս
Համերգը վարում է նապաստակը։ Նա հայտարարում է առաջին համարը՝ նապաստակների երգչախմբի ելույթը։ Ելույթի ժամանակ գայլը մտնում է կուլիսներ։ Փորձելով գտնել «իր» նապաստակին՝ նա հերթով քաշում է նապաստակների պոչերը։ Անցնող գետաձին նկատում է գայլին և քաշելով նրա պոչից՝ նետում բեմ։ Գայլն սկսում է տարբեր հնչյուններ արտասանել, օրինակ՝ «Ա՜», «Օ՜», իսկ երգչախումբը կատարում է այնպիսի երգեր, որոնցում հանդիպում են այդ հնչյունները։ Գայլը զայրանում է ու գոռում՝ «Դե, սպասիր»։ Բոլոր նապաստակները հեռանում են բեմից՝ երգելով «Не надо печалиться, вся жизнь впереди» երգը, իսկ գայլը գնում է նրանց հետևից՝ ավելացնելով․ «Դե, նապաստակ, սպասիր»։
Հաջորդ ելույթը փոքրիկ կարապների պարն է։ Գայլը հանդես է գալիս հավ-կարապների հետ միասին, հետ ախոնարհվում է ու պարում նապաստակի հետ, որին վեր է նետում։ Իր ձեռքերի մեջ չգնելով պարընկերոջը, որը փախչում է լուսարձակների հենարանների վրայով, գայլը ձևացնում է անկեղծ վիշտ, վերջացնում ելույթն ու անընդհատ սայթաքելով հեռանում բեմից՝ որոշելով ծխել։ Գետաձին գայլին ցույց է տալիս «Չծխել» ցուցանակը, և նա աճպարարի նման անհետացնում է ծխախոտը՝ հիացնելով գետաձիուն։
Գայլը տեսնում է նապաստակին ու սկսում հետապնդել նրան։ Նապաստակը թաքնվում է գրիմարարի սենյակում։ Գայլը մտնում է այնտեղ, բայց նրան թվում է, թե նապաստակը երգչուհի աղվեսն է, և ներողություն է խնդրում ու դուրս գալիս։ Սակայն հանդիպում է իսկական երգչուհուն, որը զրուցում է կոմպոզիտոր պինգվինի հետ։ Հասկանալով, որ գրիմարարի սենյակում եղել է նապաստակը, գայլն ընկնում է նրա հետևից, բայց նապաստակը վազում է բեմ․ մի կողմից նրան սպասում է գայլը, մյուս կողմից՝ աղվեսը, որը զայրացած է այն պատճառով, որ նապաստակը մտել էր իր սենյակ։ Գայլը նստում է հնչյունային ռեժիսորի հեռակառավարման վահանակի մոտ և միացնում երաժշտությունը։ Նա բաց է թողնում ծուխ, որը մառախուղի պես պարուրում է նապաստակին։ Վերջինս սկսում է կատարել «Айсберг» երգը փոփոխված տեքստով։ Երգի ժամանակ գայլը բռնում է նապաստակին ու շարունակում երգել, բայց ծխից հազում է ու հեռանում բեմից։ Այնուհետև գայլը նապաստակին դնում է կիթառի տուփի մեջ, և գետաձիու մոտով անվտանգ անցնելու համար վերցնում է ևս մի քանի կիթառներ։ Ելքի մոտ գայլը բախվում է ծաղիկների զամբյուղ տանող աշխատողի հետ, ընկնում և գցում կիթառները, այնուհետև վերցնում դրանցից մեկն ու հեռանում։ Բացելով տուփը՝ գայլը տեսնում է, որ սխալ տուփ է վերցրել, վերցնում է կիթառն ու կատարում «Под крышей дома твоего» երգը փոփոխված տեքստով։
Ավարտելով երգը՝ գայլը կիթառի վրա նկատում է նապաստակի նկարը, զայրացած ոտքով խփում է տուփին, գոռում՝ «Դե, նապաստակ» ու կիթառը խփում ծառին։ Գայլի գլխին է ընկնում թռչնի բույնը և գայլն ասում է երգից մի տող՝ «Քո տան տանիքի տակ» («Под крышей дома твоего»)։ Այնուհետև նա տեսնում է նապաստակի՝ անվնաս մնացած նկարը և գոռում՝ «Դե, սպասիր» ու գլխից պոկում թռչնաբնի տանիքը՝ գլխին թողնելով բույնը, որում նստած կկուն ավարտում է մուտֆիլմն իր կանչով։
Երաժշտություն
Թողարկման մեղեդիների մեծ մասը գրել և գործիքավորել է կոմպոզիտոր Վիկտոր Բաբուշկինը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Խորհրդային մուլտֆիլմեր Կատեգորիա:1985 մուլտֆիլմեր Կատեգորիա:Վյաչեսլավ Կոտյոնոչկինի մուլտֆիլմեր Կատեգորիա:Մուլտֆիլմեր գայլերի մասին Կատեգորիա:Մուլտֆիլմեր նապաստակների մասին Կատեգորիա:«Սոյուզմուլտֆիլմ» ստուդիայի մուլտֆիլմեր Կատեգորիա:Դե, սպասիր
Փելիքս IV (III) (Հռոմի պապ)
Փելիքս IV (III) (Felix PP. IV (III);)՝ Հռոմի Պապ 526 թվականի հուլիսի 12-ից մինչև 530 թվականի սեպտեմբերի 22-ը։ Սրբադասված է Կաթոլիկ եկեղեցու կողմից։
Կենսագրություն
Փելիքսը վայելում էի Թեոդորիխի, նրան հաջորդած Աթալարիխ թագավորի և վերջինիս մոր՝ թագուհի-ռեգենտուհի Ամալասունտայի հարգանքը։ 526 թվականի օգոստոսի 30-ին Թեոդարիխը մահացավ, և նրա եղբորորդի Աթալարիխի մանկահասակության պատճառով ռեգենտությունը ստանձնեց Ամալասունտան՝ Թեոդորիխի դուստրը, ով լավ էր տրամադրված քրիստոնյաների հանդեպ։ Սրա շնորհիվ Պապը թագավորական ընտանիքից արտոնություններ և անշարժ գույք ստացավ եկեղեցու համար։ Այսպես, թագուհին Եկեղեցուն հանձնեց հռոմեական ֆորումում գտնվող երկու հնագույն շինությունները։ Ամալասունտա թագուհին հրովարտակ արձակեց, ըստ որի Պապը հռչակվում էր միջնորդ դատավոր և իրավունք ուներ լուծելու վիճելի հարցերը աշխարհականների և հոգևորականության միջև։ Փելիքսը մոտ 39 եպիսկոպոսներ նշանակեց: Թագավորական պալատի հետ դրական հարաբերությունների արդյունքում թագավորական հրամանագիր հրապարակվեց, որը հաստատում էր այն հին սովորույթը, որով հոգևորականության ներկայացուցչի դեմ հանցագործություններ կատարած բոլոր քաղաքացիական անձինք ենթարկվում էին Պապի կամ եկեղեցական դատարանի դատին։ Տասը ֆունտ ոսկու չափով տուգանք սահմանվեց նրան, ով կխախտեր այդ կանոնը։ Սահմանվեց, որ տուգանքներից ստացված եկամուտները բաժանվում էին աղքատներին։ Նույնիսկ Գրեգորովիուսը նշում է՝ «...այս արտոնությունները կարելի է համարել հոգևորականներին աշխարհիկ դատարաններից ազատելու անհրաժեշտ պայման և նրա ապագա քաղաքական ուժի հիմք»։
Փելիքսը նամակագրություն է ունեցել Գալլիայի Եկեղեցու հետ, Կեսար Արելատսկուն ուղղված նամակում ձևակերպել է քահանաների թեկնածուների՝ իր պահանջները։
Փելիքսը լրջորեն հիվանդացավ 530 թվականին՝ մտահոգված լինելով հռոմեացիների միջև առաջացած քաղաքական տարաձայնություններով։ Հոգևորականության և Սենատի ներկայությամբ Պապը իր իրավահաջորդ հայտարարեց Բոնիփակիոսին և սպառնաց եկեղեցուց հեռացնել բոլոր նրանց, ովքեր անկարգություններ կկազմակերպեն՝ դժգոհ լինելով այդ ընտրությունից։ Հրաշք կատարվելու՝ Պապի բուժման պարագայում Հռոմի Պապ Բոնիփակիոսը կորցնելու էի իրավահաջորդի կարգավիճակը։ Սենատը, իր հերթին, աքսորի և գույքի բռնագրավման սպառնալիքով արգելեց պապի իրավահաջորդի շուրջ վեճերը՝ քանի դեռ նա դեռ կենդանի էր։
Պապի այս՝ դավանական կարգի տեսանկյունից անօրինական ընտրության վերաբերյալ որոշման հիմքում ընկած էր Սիմմաքոս պապի օրոք 499 թվականին Սինոդի ընդունած այն կանոնը, ըստ որի պապը կարող է ընտրել իր իրավահաջորդին, և Եկեղեցին պետք է ընդունի այդ ընտրությունը։ Միայն այն դեպքում, երբ պապը կմահանա առանց իրավահաջորդին մատնացույց անելու, ապա անհրաժեշտ կլինի ընտրություն անցկացնել։ Այս կանոնի նպատակը Սիմմաքոսի օրոք հոգևորականության պառակտումը դադարեցնելն էր, նույն նպատակն էր հետապնդում նաև Փելիքսը. հոգևորականության շրջանում մեծ ժողովրդականություն էր վայելում Բոնիփակիոսի մրցակից Դիոսկորը։
Փելիքս IV-ը մահացավ 530 թվականի սեպտեմբերի 22-ին, բայց նրա՝ իրեն իրավահաջորդ նշանակելու նախաձեռնությունը Եկեղեցուն չազատեց կոնֆլիկտից։
Նշանակալի իրադարձություններ պոնտիֆիկատի ժամանակ
Փելիքսի IV-ի քահանայապետությունը նշանավորվել է երեք հիմնական իրադարձություններով՝
Ժառանգություն
Փելիքսը կառուցեց և օծեց Կոսմայի և Դամիանոյի բազիլիկը Հռոմում։ Բազիլիկի ապսիդում (շենքի կիսաշրջանաձև ելուստ) կարելի է դիտարկել հոյակապ խճանկարներ, որոնք պատկերում են նեև հենց իրեն՝ Փելիքսին։ Դա Հռոմի առաջին տաճարն էր՝ նվիրված Արևելյան եկեղեցու սրբերին, և այն, ամենայն հավանականության, պետք է համարել Կոստանդնուպոլսի հետ հարաբերությունները կարգավորելու փորձերի նշան։ Գրեգորովիուսը նշում է, որ «հնարավոր է, որ դա դիվանագիտական սիրալիրություն էր ուղղափառ կայսեր նկատմամբ, ում հետ Հռոմեական եկեղեցին այն ժամանակ բարեկամական հարաբերություններ էր փնտրում»։
Փելիքսի կարգային համարը հակասում է Կաթոլիկ եկեղեցու պաշտոնական պատմությանը։ Փելիքս II-ը պաշտոնապես հակապապ էր, ուստի Փելիքս IV-ը իրականում Փելիքս III-ն էր։
Փելիքս IV-ի հարգանքի տուրքը մատուցվում է սեպտեմբերի 22-ին։
Kanal A
Kanal A, թուրքական մասնավոր հեռուստաալիք։ Հեռարձակվում է 1997 թվականի սեպտեմբերի 15-ից։ Տարածվում է Անկարայում և մերձակա նահանգներում։ Թուրքիայի ողջ տարածքում տարածվում է թվային և կաբելային ցանցերով։ Ալիքը փակվել է 2017 թվականի հոկտեմբերի 31-ին։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Թուրքիայի հեռուստաընկերություններ Կատեգորիա:Թուրքալեզու հեռուստաալիքներ
411
Մահեր
Կատեգորիա:411 Կատեգորիա:Տարեթվեր
Բելիվցի (գյուղ, Գագարինսկի շրջան)
Բելիվցի (Беливцы), գյուղ Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Գագարինսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 7 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Գագարինսկի շրջանի բնակավայրեր
Հյուսիսային Կլյուչևայա
Հյուսիսային Կլյուչևայա (Северная Ключевая), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Կեմերովոյի մարզում։ Գետաբերանը տեղակայված է Մեծ Պրոմիշլենայա գետի ձախ ափին՝ 67 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը 11 կմ է։
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Վերին Օբի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը՝ Տոմը գտնվում է Նովոկուզնեցկ քաղաքից մինչև Կեմերովո քաղաք, գետի ենթաավազանը՝ Տոմ։ Գետի ավազանը՝ Վերին Օբից մինչև Իրտիշ թափվելը ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր Կատեգորիա:Վերին Օբի ավազանային շրջանի գետեր
Կաչանովկա (գյուղ, Ախտիրկայի շրջան)
Կաչանովկա (Качанівка), գյուղ Ուկրաինայի Սումիի մարզի Ախտիրկայի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Կաչանովկա գյուղում բնակվում էր 246 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Սումիի մարզի Ախտիրկայի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Ամերզեի Ութինգ
Ամերզեի Ութինգ (Utting am Ammersee), կոմունա Գերմանիայի Բավարիա երկրամասում։
Ենթարկվում է Վերին Բավարիա ինքնավար համայնքին։ Գտնվում է Լեխի Լանդսբերգի վարչական շրջանի ենթակայության տակ։ Բնակչությունը՝ 4355 մարդ է (2010 թվականի դեկտեմբերի 31-ի տվյալներով ։ Զբաղեցնում է 19,03 կմ² տարածք։ Պաշտոնական կոդ՝ 09 1 81 144։
Պատմություն
Երկրորդ Համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Ութինգում գտնվել է առաջին համակենտրոնացման ճամբարը՝ Դախաու ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Գերմանիայի բնակավայրեր
Հանքավան (այլ կիրառումներ)
Հանքավան կարող է վերաբերել՝
412
Մահեր
Կատեգորիա:412 Կատեգորիա:Տարեթվեր
Ինքնասպանություն
Ինքնասպանություն, սուիցիդ, (՝ ինքն իրեն և caedare՝ սպանել բառերից), իբրև երևույթ, իբրև անձի ինքնարտահայտման ձև, վարքային դրսևորում, ախտաբանական վիճակ։ Ռիսկի գործոններից են հոգեկան խանգարումները, ինչպիսիք են՝ երկբևեռ խանգարումները, շիզոֆրենիան, ինչպես նաև ալկոհոլիզմը ու բենզոդիազեպինների չարաշահումը, սթրեսային վիճակները, ֆինանսական դժվարությունները, միջանձնային հարաբերությունները, բուլիինգը ։ Հասկացությունը գոյություն ունի այնքան ժամանակ, որքան որ երկրի վրա ապրում է մարդը։ Ինքնասպանության հիմնահարցն ուսումնասիրվում է սուիցիդալոգիա գիտության շրջանակներում։
Սուիցիդալոգիա գիտությունը, որն ուսումնասիրում է այդ համամարդկային խնդիրը, դասակարգում և լուծման ուղիներ է առաջարկում, սակայն մինչ օրս չի կարողացել լիովին լուծել այդ խնդիրը։ Ինքնասպանության հիմնախնդրին անդրադարձել են հոգեբանության գրեթե բոլոր տեսությունները և հոգեբանները, որոնք իրենց ուրույն տեղն են զբաղեցրել հոգեբանություն գիտության զարգացման մեջ, քանի որ սուիցիդալ վարքը մեծապես հանդիսանում է հենց հոգեբանության ուսումնասիրությանը ենթարկվող խնդիր, իհարկե այն ոչ միայն հոգեբանական խնդիր է․ այլ գիտություններ նույնպես ուշադրության կենտրոնում են պահում ինքնասպանության հիմնահարցը, պատճառները և դրդող ուղիները, այն կդիտարկվի հատկապես հոգեբանություն գիտության տեսանկյունից։
Հասկացության հիմնական սահմանումներ
Ինքնասպանության կանխարգելման ջանքերն ուղղված են ինքնասպանության մեթոդների սահմանափակմանը՝ հրազենի, թմրանյութի, հոգեկան խանգարումների, թմրամոլության բուժմանը, ինչպես նաև հասարակության՝ լրատվության միջոցով պատշաճ տեղեկացմանը ։ Չնայած թեժ գծերի հասանելիությանը, դրանց արդյունավետության վերաբերյալ քիչ փաստեր կան ։
Տարբեր երկրներում ինքնասպանության ամենատարածված մեթոդները տարբերվում են, կապված արդյունավետ միջոցների առկայության հետ ։ Ինքնասպանության ընդհանուր մեթոդները ներառում են կախվածությունը, թունաքիմիկատներով թունավորումը և հրազենները ։ Ինքնասպանությունը 2015 թվականին 828,000, իսկ 1990 թվականին 712,000 մարդու մահվան պատճառ է դարձել ։ Աշխարհում ինքնասպանությունը համարվում է մահվան 10-րդ պատճառ ։
Սուիցիդոլոգիան հոգեբանության այն ուղղությունն է, որն ուսումնասիրում է աուտոագրեսիվ (ինքնասպանության), մարդկային գործունեության տեսական ու գործնական կողմերը, ինքնասպանության պատճառները և մշակում է մեթոդներ դրա կանխարգելման համար։ Սուիցիդը, ըստ էության, զուտ մարդուն բնորոշ երևույթ է։ Ժան-Պոլ Սարտրը նշել է․ - «Մարդը կենդանիներից տարբերվում է նրանով, որ կարող է ընդհատել իր կյանքն ինքնասպանությամբ» ։
Ըստ Ալվարեսի, սուիցիդ հասկացությունն առաջին անգամ հիշատակվել է Թոմաս Բրաունի «Religio Medici» գրքում, որը հրատարակվել է 1642 թվականին։ Այն առաջին անգամ տեղ է գտել Օքսֆորդյան բառարանում 1651 թվականին, սակայն օգտագործվել է հազվադեպ։ Սուիցիդը հոգեբանական առումով ներկայացնում է գիտակցված կամ իմպուլսիվ ձևով անձի կողմից իրականացվող գործողություն, որը հանգեցնում է մահվան։ Շնեյդմանը ինքնասպանությունը սահմանում է որպես կանխամտածված մահ, այսինքն՝ իրեն կյանքից զրկելուն ուղղված նպատակադրված և գիտակցված գործողություն։ Այս սահմանման շնորհիվ մենք տեսնում ենք երևույթի արմատական տարբերությունը սպանությունից (որի մեջ բացակայում է ինքնուրույնության տարրը) և դժբախտ պատահարից (որտեղ դոմինանտում է պատահականությունը)։ Ադլերը գտնում էր, որ ինքնասպանությունն անձնային հիմնախնդիր է, սակայն ունի սոցիալական պատճառներ և հետևանքներ։ Միլովանովիչը ինքնասպանությունը սահմանում է որպես սեփական կյանքի գիտակցված և նպատակաուղղված ոչնչացում։ Իրավաբանները ինքնասպանությունը դիտարկում են որպես մեղսունակ վիճակում սեփական կյանքի ընդհատում։ Դյուրկհեյմը տվել է ինքնասպանության հետևյալ սահմանումը. Համաձայն այս տարբերակման՝ ինքնասպանը պետք է գիտակցի իր գործողությունը և նրա հետևանքները։ Այսպիսի սահմանման ոչ լիարժեքությունը ակնհայտ է, քանի որ հաշվի չի առնվում անձի անգիտակցականի ազդեցությունը։
Ըստ առողջապահության միջազգային կազմակերպության` սուիցիդը ինքնասպանության գործողությունն է լետալ ավարտով։ Այս դեպքում միայն առկա է այդպիսի գործողության հաստատումը և ոչ ավելին ։
Ելնելով սուիցիդ հասկացության վերը նշված բազմաթիվ սահմանումներից` կարելի է ընդհանրացնել, որ ինքնասպանությունը սեփական կյանքի կանխամտածված ընդհատումն է արտաքին տեսանելի կամ ներքին խորհրդավոր դրդապատճառների ազդեցության տակ, ռացիոնալ վիճակում։ Ինքնասպանությունը հոգեբանական դեզադապտացիայի դրսևորման ձևերից է, երբ անձը հոգեկանի ախտաբանական կամ սահմանային վիճակում ինքնակամ (ներքին կամ արտաքին ազդակներից դրդված) դիմում է լետալ ավարտով աուտոդեստրուկտիվ գործողությունների։ Սա ինքնասպանության ընդհանրացված սահմանումն է, որ իր մեջ ամփոփում է և հոգեկան հիվանդների, և հոգեպես առողջ անձանց ինքնասպանությունները։ Հոգեպես առողջ անձանց ինքնասպանությունը գրականությունում սահմանվում է որպես շարունակական դեզադապտացիայի կամ աֆֆեկտի արդյունքում, անձի սահմանային հոգեվիճակում, լետալ ավարտով այնպիսի աուտոդեստրուկտիվ գործողություն, որի դեպքում այն դիտարկվում է որպես իրավիճակից դուրս գալու ելք, դիմացինին պատժելու միջոց, ուշադրություն գրավելու եղանակ, սակայն ոչ անգիտակից և անվերապահ ձգտում դեպի մահը ։
Եթե «ինքնասպանություն» ասելով հասկանանք գիտակցված և հոժարակամ կյանքից հրաժարվել, այլ կերպ ասած մահվան ցանկություն, ինչպես նպատակ այլ ոչ թե ինչ որ նպատակի հասնելու միջոց, ապա մենք իզուր կփորձենք կենդանիների մեջ ինքնասպանություն փնտրել։ Կենդանական աշխարհը այդպիսի երևույթ չգիտի։ Կենդանական աշխարհին հայտնի է «զոհ» ասվածը, բայց ոչ ինքնասպանությունը, և ոչ միայն կենդանական աշխարհը սկզբնական մարդկային տեսակը (ավելի ցածր զարգացվածության աստիճան ունեցողները՝ վայրենիներն ու բարբարոսները) գրեթե նույնապես չգիտեն, թե ինչ է ինքնասպանությունը։ Միայն մշակույթի ավելի բարձր մակարդակում ենք հանդիպում ինքնասպանություն երևույթին, ինչպես գիտակցված ձևով մահվան գերադասումը կյանքից։ Այսպիսի դեպքերում ինքնասպանի համար կյանքը դառնում է անպետք և անիմաստ։ Նա հրաժարվում է կյանքից ոչ թե, որովհետև «պարտավոր» է կամ «զոհում» է իր կյանքը այլ նա հրաժարվում է սեփական կյանքից՝ որպես իր տառապանքների և անիմաստությունից հրաժարվելու միակ ճանապարհ ։
Պատմական ակնարկ
Դեռևս հասարակական կյանքի վաղ փուլերում ինքնասպանության փաստը արդեն հայտնի էր։ Իրենց զարգացման վերջին փուլերում այդ մասին արդեն գիտեին հույներն ու հռոմիացիները։ Նորագույն ժամանակներում ինքնասպանությունների աճը շարունակվում է և բավական էր չնչին պատճառ ինքնասպանության գնալու համար։ Մեր օրերում ինքնասպանության մասին խոսելիս պետք է նշել դրա անբնական աճի մասին և որքան զարգացած է երկիրը, այնքան ինքնասպանությունների թիվը բարձր է։ Այս ամենը հիմք հանդիսացավ սուիցիդալոգյա գիտության առաջացման համար։ Սուիցիդալոգյա գիտության առաջացման համար հիմք է ծառայել սոցիալական հոգեբանությունը, այնուհետև կլինիկական հոգեբանության զարգացման հետ մեկտեղ զարգացում ապրեց նաև սուիցիդալոգյան։ Կլինիկական հոգեբանները ապացուցեցին, որ սուիցիդը չի համարվում հոգեկան հիվանդություն և այն կարող է կատարել ինչպես հոգեկան հիվանդ այնպես էլ հոգեպես լիովին առողջ անձը։ Կլինիկական հոգեբանության և հոգեվերլուծության զարգացման հետ մեկտեղ ավելի հստակ պատկերացում ստեղծվեց հոգեկանի նորմաների և պաթոլոգիաների վերաբերյալ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի զոհերը և ցեղասպանություն վերապրած ազգերը ստիպեցին որպեսզի ինքնասպանությունը հայտնվի պրոֆեսյոնալների և հասարակության ուշադրության կենտրոնում։ Պատերազմական գործողություններից հետո Արևմտյան Եվրոպայում և Ամերիկայում բացվեցին սուիցիդալ ծառայություններ և ճգնաժամային կենտրոններ, որոնց զարգացումը նպաստեց սուիցիդալոգյա գիտության տեսական և պրակտիկ զարգացմանը և կայացմանը որպես գիտություն։
Մարդկանց 0,5-1,4 %-ը ինքնասպան են լինում՝ մոտավորապես յուրաքանչյուր 12-րդը 100,000-ից ։ Ինքնասպանությունների 3/4-ը տեղի է ունենում զարգացող երկրներում ։ Զարգացող երկրներում տղամարդիկ ինքնասպանություն գործում են կանանցից 1,5 անգամ ավելի շատ, իսկ զարգացած երկրներում՝ 3,5 անգամ շատ ։ Ինքնասպանությունը ընդհանուր առմամբ առավել տարածված է 70 տարեկանից բարձր անձանց շրջանում, սակայն որոշ երկրներում 15-30 տարեկան անձիք ամենաբարձր ռիսկային խմբում են ։ 2015 թվականին Եվրոպան տարածաշրջանում ինքնասպանությունների ամենաբարձր ցուցանիշն է ունեցել ։ Ամեն տարի մոտ 10-20 միլիոն ոչ մահացու ինքնասպանության փորձ է կատարվում ։ Ոչ մահացու ինքնասպանության փորձերը կարող են հանգեցնել վնասվածքների և հաշմանդամության ։ Արևմտյան երկրներում ինքնասպանության փորձերը առավել հաճախ հանդիպում են երիտասարդների և աղջիկների շրջանում ։
Ինքնասպանության վրա լայն ազդեցություն են ունեցել կրոնը, պատիվը,և կյանքի իմաստը ։ Աբրահամական կրոնները ինքնասպանությունը համարում էին հանցանք Աստծո և կյանքի սրբության դեմ ։ Ճապոնիայում սամուրայների ժամանակաշրջանում ինքնասպանության մի ձև էր համարվում հարակիրին, որը ընդունվում էր որպես ձախողում կամ բողոքարկման ձև ։ Սատիի արարողակարգի համաձայն, Բրիտանական Հնդկաստանում հնդիկ այրին սպանում էր իրեն ամուսնու հուղարկավորության ժամանակ, որը անում էր կամ իր կամքով կամ ընտանիքի անդամների ճնշման տակ ։ Ինքնասպանությունը և ինքնասպանության փորձերը կատարվել են ապօրինաբար ։ Շատ երկրներում այն քրեական հանցագործություն է համարվում ։ 20-րդ և 21-րդ դարերում ինքնասպանությունը հազվագյուտ դեպքերում օգտագործվել է որպես բողոքի ձև, կամիկաձեն և ինքնապայթեցումը օգտագործվում են որպես ահաբեկչական մարտավարություն ։
Այսօր սուիցիդալոգիա գիտության խնդիրներն են.
Համաձայն վիճակագրական տվյալների ամեն րոպե աշխարհում ձեռնարկվում է ինքնասպանության փորձ։ Միջինում դրանցից 1500 վերջանում է մահվան ելքով։ Սակայն սուիցիդալ վարքի վիճակագրությունը այսօր վստահություն չի ներշնչում։ Սուիցիդալ վարքի շատ դրսևորումներ իրենց անուններով չեն անվանվում։ Որպես կանոն սուիցիդալ վարքի մեծ մասը թաքցվում է «դժբախտ պատահար» և «ավտոճանապարհային պատահարներ» անվանումների տակ։ Բացի այդ սուիցիդալոգիաում կա վարկած համաձայն որի գոյություն ունեն մարդիկ, որոնք համարվում են սուիցիդալ անձիք և նրանց վարքը հաճախ անգիտակցված ձևով ուղղված է ինքնաոչնչացման։ «Քրոնիկ սուիցիդալ վարքի» օրինակ կարող է հանդիսանալ ալկոհոլիզմը, թմրամոլություն, ալպինիզմով զբաղվելը և այլն ։
Տարիքային դասակարգում
Սուիցիդալ վարքն ունի նաև տարիքային դրսևորման իր առանձնահատկությունները։ Մինչև հինգ տարեկան երեխաների մոտ սուիցիդալ վարքը հանդիսանում է բավականին հազվադեպ երևույթ։ Կրտսեր դպրոցական տարիքում հատկապես նկատվում է սուիցիդալ ակտիվություն։ Ավելի փոքր տարիքում ընդհանուր երեխաների սուիցիդալ վարքի ընդամենը 2,5% է հանդիպում։ Երեխաների սուիցիդալ վարքը հազվադեպ է կախված լինում լուրջ հոգեկան հիվանդությունների և ռեակտիվ ընկճվածության հետ։ Ճնշող մեծամասնության դեպքերում խոսքն իրավիճակային ռակցիայի մասին է՝ հիմնականում ընդդիմացող։ 80% դրանց դրդող ուժը հանդիսանում է ներընտանեկան կոնֆլիկտները։ Անցած 30 տարում 5-14 տարեկան երեխաների ինքնասպանության դեպքերը ավելացել են 8 անգամ։ Ամենից հաճախ երիտասարդները սուիցիդալ ելքի են դիմում 15-24 տարեկանում։ Մեկ սուիցիդալ ելքով դեռահասին համընկնում է 100 սուիցիդալ փորձ։
Սուիցիդալ ակտիվության երկրորդ պիկը սկսվում է 40–60 տարեկանում։ Այս տարիքին հատուկ հոգեբանական խնդիրը հանդիսանում է սոմատիկ առողջության վատթարացումը, հորմոնալ վերակազմավորում, արժեհամակարգի փոփոխությունները, որը հաճախ ուղեկցվում է ընկճախտներով, որոնք այս ժամանակահատվածի ամենահաճախ հանդիպող ընկճվածության տեսակն են։ Բացի այդ հենց այս ժամանակահատվածում են հասուն երեխաները լքում հայրենի տունը, իսկ ծնողները հիվանդանում և մահանում են։ Հաճախ հանդիպող խնդիրներից է նաև մասնագիտական գործունեության հետ կապված խնդիրները։ Վիճակագրության համաձայն այս տարիքի սուիցիդալ դեպքերը համեմատած 30 տարեկանների հետ երկու անգամ ավելի են, ընդ որում ավելի հաճախ տղամարդկանց մոտ են գրանցվում քան կանանց ։
Երրորդ սուիցիդալ ռիսկային գոտում գտնվում են մեծահասակները, նրանց մոտ սուիցիդալ դրսևորումները չորս անգամ ավելի են քան պոպուլյացիաներում։ Վիճակագրության համաձայն 65 տարեկանից բարձր տարիքային խմբերում սուիցիդի դեպքերը կազմում են ընդհանուր սուիցիդալ դրսևորումների 25%-ը այն դեպքում երբ այդ տարիքային խումբը կազմում է հասարակության ընդամենը 11%-ը։ Հատկանշական է նաև այն, որ հասուն տարիքի տղամարդկանց 76%-ը դիմում է բժշկի ինքնասպանությունից մեկ ամիս առաջ, 33%-ը մեկ շաբաթ, իսկ 10%-ը մեկ օր առաջ։
Գենդերային դասակարգում
Սուիցիդալ վարքի դրսևորումը դասակարգվում է նաև ըստ սեռային պատկանելիության առանձնահատկության։ Ամբողջ աշխարհում կանանց ինքնասպանության դեպքերը զգալիորեն զիջում են տղանարդկանց ինքնասպանությանը 4:1-ի հարաբերությամբ։ Հասուն տարիքի տղամարդկանց և կանանց մոտ 9:1-ի հարաբերությամբ։ 15–40 տարեկանում կանանց սուիցիդալ վարքը գերազանցում է տղամարդկանց ինքնասպանության դեպքերին, իսկ հասուն տարիքում հակառակը։ Կանանց ինքնասպանությունը ավելի շատ ֆենոմենալ բնույթ է կրում, իսկ տղամանդկանց սուիցիդը ամեն տասնամյակ ավելի է աճում ։
Մասնագիտական դրսևորումներ
Սուիցիդալ վարքի դրսևորումը կարող է նաև կախված լինել տվյալ անձի մասնագիտությունից։ Ամենից հաճախ սուիցիդի են դիմում բարձրագույն կրթություն ունեցող մարդիկ։ Սուիցիդալ ռիսկային գոտում գտնվում են բժիշկները, որոնց շարքում առաջին տեղը գրավում են հոգեբույժները։ Ռիսկային գոտում գտնվում են նաև երաժիշտները, փաստաբանները։ Ամենայն հավանականությամբ դա պայմանավորված է նրանց աշխատանքում առկա հատուկ պայմանների մասնավորապես բարոյական գերծանրաբեռնվածությամբ և պետության կողմից ցույց տրվող հակադրությանը նրանց աշխատանքի նկատմամբ։
Թոմ Վերնոն
Թոմ Վերնոն (Tom Vernon, ) , բրիտանացի հեռարձակող և գրող, առավել ճանաչված է որպես մի շարք հայտնի ճանապարհորդական հաղորդումների «Գեր մարդը» տիտղոսակիր։
Մահացել է 2013 թվականի սեպտեմբերի 11-ին, սրտի կաթվածից։
Մարդասիրական կարիերա
BBC-ում աշխատելուց առաջ Վերնոնը եղել է Բրիտանիայում աշխարհիկ հումանիզմ, մարդու իրավունքներ և աշխարհականություն քարոզող Բրիտանական Հումանիստական Ասոցացիայի մամուլի և հանրային կապերի մասնագետ։ 1965 թվականին կազմակերպությունն սկսել է փնտրել նոր լոգո, որը նախաձեռնել է Վերնոնը և հայտարարել է հանրային մրցույթ։ Հաղթող է դարձել այսպես կոչված Երջանիկ մարդը, որը դարձել է մարդասիրության միջազգային խորհրդանիշ և վերցվել է ամբողջ աշխարհում գործող մարդասիրական կազմակերպությունների կողմից ։ Վերնոնի այլ պարտականություններից Բրիտանական մարդասիրական ասոցացիայում եղել է դրա տարբեր հրապարակումների վերահսկումը ։ Նրա արշավային գործողությունը նշանակալի էր. նա ներդրում ունի Բրիտանիայում աբորտների ապաքրեականացման հարցում ։
Ինքնասպանություն
Սուիցիդալ վարքի հասկացման մոտեցումներ
Այդպիսի տարակարծություն գոյություն ունի նաև «պոստսուիցիդ» հասկացության շուրջ։ Կոնդրաշենկոյի և նրա կողմնակիցների կարծիքով ավելի ճիշտ է օգտագործել այնպիսի տարբերակված հասկացություններ, ինչպիսիք են «պոստսուիցիդալ վիճակ» և «պոստսուիցիդալ շրջան» գրականության մեջ հաճախ հանդիպում են «աուտոտրավմատիզմ» և «աուտոագրեսիվ վարք» տերմինները, որոնք նույնացվում են սուիցիդալ գործողությունների հետ։ Ժամանակակից, հատկապես արևմտյան գրականության մեջ լայն տարածում է գտել «աուտոդեստրուկտիվ» կամ «ինքնաքայքայիչ» վարք հասկացությունները ։
Թոմ Վերնոն
«Գեր մարդը» շարք
Մի քանի տարի BBC Radio 4-ում որպես հաղորդավար և հարցազրուցավար աշխատելուց հետո Վերնոնի առաջին ճանապարհորդական շարքը եղել է «Գեր մարդը հեծանիվի վրա» հաղորդաշարը։ Ինչպես վերնագիրն է ակնարում, Վերնոնը ճարպակալում ուներ և առաջին դրվագին հաջորդել են առողջության թեստերը, որոնք նա ստիպված էր հանձնել իր ճանապարհորդությունը սկսելուց առաջ, որը նրան տարել է Մասվել բլրից մինչև Միջերկրական ծովի ափ, հարավային Ֆրանսիա։ Նա պիտի կրկներ այս ճամփորդությունը տասնհինգ տարի հետո իր հեռուստատեսային «Գեր մարդը Ֆրանսիայում» շարքի համար։
Ինքնասպանություն
Սուիցիդալ վարքի հասկացման մոտեցումներ
Ամերիկացի հետազոտող Ն.Բ. Տաբաչնիկը ինքնաքայքայիչ վարք է համարում յուրաքանչյուր գործողություն, որը կատարվում է որոշակի իրական կամ պոտենցիալ կամային հսկողությամբ և նպաստում է ժամանակից շուտ ֆիզիկական մահվան ի հայտ գալուն։ Յուրաքանչյուր վարք, որը կրճատում է մարդու կյանքը, բացի վերոնշյալից, սահմանվում է որպես «մասնակի», «կիսամտածված», «թաքնված» ինքնասպանություն, «անգիտակցական սուիցիդալ վարք» կամ «սուիցիդալ էկվիվալենտ»։
Թոմ Վերնոն
«Գեր մարդը» շարք
«Գեր մարդն աշխատավայրում» և նրա առաջին «Գեր մարդը խոհանոցում» հեռուստատեսային շարքը տարբերվում էին այլ շարքերի ոճից։ Առաջինը ցույց էր տալիս Վերնոնին գործարաններում աշխատող մարդկանց հետ խոսելիս, իսկ վերջինը խոհարարական հաղորդում էր, որը նկարահանվել էր նրա սեփական խոհանողում Մասվել Հիլում, և յուրաքանչյուր թողարկում նվիրված էր տարբեր երկրների ազգային խոհանոցներին։
Ինքնասպանություն
Սուիցիդալ վարքի հասկացման մոտեցումներ
Ամբրումովան գտնում է, որ գոյություն ունեն ինքնաքայքայիչ վարքի մի շարք ձևեր, որոնց ծայրահեղ դրսևորում է հանդիսանում սուիցիդը։ Ինքնաքայքայիչ վարքի թվին են դասվում ալկոհոլի, թմրանյութերի, ծխախոտի չարաշահումը, նպատակադրված աշխատանքային գերծանրաբեռնվածությունը, չբուժվելու համառ ցանկությունը, ավտոտրանսպորտային միջոցների արագ վարումը, հատկապես ոչ սթափ վիճակում, կյանքի համար մեծ վտանգ պարունակող սպորտի տեսակները։ Ավելի լայն առումով աուտոդեստրուկտիվ վարքի թվին են դասվում դաժան շահագործումը, հեղափոխությունները, պատերազմները, որոշ կրոնական ավանդույթները, որոնք ուղեկցվում են ինքնատանջանքներով, այսինքն գիտակցված այն բոլոր աուտո և հետերոագրեսիվ գործողությունները, որոնք հանգեցնում են մասսայական կամ անհատական ոչնչացման։
Սուիցիդալ վարքի ալկոհոլով պայմանավորվածություն
Սուիցիդալ վարքի հավանականությունը շատ բարձր է նաև հարբեցողների մոտ, ընդհանուր հարբեցողությունը կազմում է ինքնասպանության պատճառների 25-30%-ը, անչափահասների մոտ այն կարող է հասնել մինչև 50%։ Ալկոհոլի երկարատև օգտագործումը նպաստում է դեպրեսիայի, մեղքի զգացման, հոգեկան ցավի խորացմանը, որոնք, ինչպես հայտնի է, նախասուիցիդալ վիճակներ են։
Ալկոհոլը ուժեղացնում է նաև ագրեսիվությունը, որը նույնպես կարող է հասցնել ինքնաքայքայման։ Հարբեցողները հաճախ մահվան են ձգտում ոչ գիտակցաբար, սակայն նրանց խրոնիկական հարբեցողությունը արդեն իսկ հանդիսանում է կյանքը կրճատող վարքագիծ։ Հաճախ ալկոհոլի օգտագործումը ուղեկցվում է թմրանյութերի կիրառմամբ, որոնք հանդիսանում են միասին լետալ կոմբինացիա։ Դրանք թուլացնում են մարդկային վարքի գիտակցական հսկողությունը, սրացնում են դեպրեսիան և նույնիսկ առաջացնում են պսիխոզներ։
Սուիցիդալ վարքի թմրանյութերով պայմանավորվածություն
Թմրամոլությունը և ինքնասպանությունը սերտորեն կապված են մեկը մյուսի հետ։ Հոգեվերլուծության մեջ թմրամոլության, դեպրեսիվ վիճակների և տագնապի միջև եղած կապի ուսումնասիրությունները հանգեցրին նրան, որ 1933 թ-ին Շ. Ռադոն ներմուծեց «ֆարմոկոթեմիա» ֆենոմենը՝ նկարագրելու համար մի վիճակ, երբ թմրանյութերը օգտագործվում են տառապանքներից ազատվելու, հոգեկան ցավը փարատելու համար։