Համեմատական_իրավագիտություն
=Համեմատական իրավագիտության հասկացությունը= Այժմեության հիմնական իրավական համակարգերը հանդես են գալիս որպես համեմատական իրավագիտության գլխավոր օբյեկտ։ Ազգային իրավական համակարգի հարաբերակցությունն արտասահմանյան իրավական համակարգերի հետ պայմաններ է ստեղծում յուրաքանչյուր երկրի իրավական համակարգի ազգային առանձնահատկություններն առավել հստակ բացահայտելու համար։ «Իրավական համակարգ» կատեգորիան իրավական գրականության մեջ օգտագործվում է տարբեր իմաստներով։ Իրավական համակարգը հասարակության զարգացման օբյեկտիվ օրինաչափություններով պայմանավորված՝ փոխկապակցված և համաձայնեցված այն միջոցների և երևույթների  ամբողջական համակարգն է, որոնք վերարտադրման շնորհիվ մշտապես գործում են և կիրառվում մարդկանց և նրանց կազմակերպությունների (այդ թվում՝ պետության) որպես իրավունքի սուբյեկտների կողմից՝ իրենց մասնավոր և հանրային նպատակներին հասնելու, հասարակության մեջ իրավակարգ ապահովելու համար ։ Յուրաքանչյուր պետություն ունի իր իրավական համակարգը։ Իրավական համակարգերի գոյությունն առաջին անգամ ճանաչվել է XII-XIII դդ. Իտալիայում՝ Բոլոնիայի գլոսսատորների դպրոցի (Scuola dei glossatori di Bologna) ներկայացուցիչների կողմից, որոնք հիմնավորել են Իտալիայի ինքնավար քաղաք-պետությունների քաղաքական անկախությունը։ Մինչև XVI դարը միջազգային համագործակցության խնդիրների ուսումնասիրությունները սկսվում էին ազգային իրավական համակարգերի օբյեկտիվության հարցից։ Գլոսսատորները նոր տեսակետ զարգացրեցին հռոմեական իրավունքի վերաբերյալ և դիտարկում էին այն ոչ թե որպես համաշխարհային իրավական համակարգ, այլ որպես բազմաթիվ իրավական համակարգերից մեկը։ Յուրաքանչյուր երկրում գոյություն ունեն սեփական իրավական սովորույթները, օրենսդրությունը, պետական մարմինները, իրավական մտածելակերպը, իրավական մշակույթը, այսինքն՝ սեփական իրավական միջոցները ու երևույթները, որոնք միավորվում են «իրավական համակարգ» ընդհանուր հասկացության ներքո։ Իրավական համակարգը զարգանում է անցյալի հետ նրան կապող ավանդույթների և հետագա զարգացման հիմնաքարեր հանդիսացող նորամուծությունների հիման վրա։ Իրավական համակարգի ամենանեղ հասկացությունը կոնկրետ պետության իրավունքն է և տերմինաբանորեն այն նշվում է որպես «ազգային իրավական համակարգ»։ Ընդ որում, «իրավական համակարգ» հասկացությունն իր նեղ իմաստով պետք չէ շփոթել «իրավունքի համակարգ» հասկացության հետ։ Իրավունքի համակարգը կառուցվածքային ինստիտուցիոնալ հասկացություն է, որը բացահայտում է իրավունքի ճյուղերի փոխկապվածությունը, համադրությունը և կառուցվածքը, ինչը որոշվում է օբյեկտիվ և սուբյեկտիվ գործոններով։ Իրավական համակարգն ավելի լայն հասկացություն է։ Այն իրավունքի ինստիտուցիոնալ կառուցվածքի (իրավունքի համակարգի) հետ մեկտեղ ներառում է հասարակության իրավական կյանքի մի շարք այլ տարրեր։ Այդ տարրերի վերլուծությունը թույլ է տալիս տեսնել իրավական զարգացման այնպիսի կողմեր և ասպեկտներ, որոնք հնարավոր չէ բացահայտել միայն ինստիտուցիոնալ կառուցվածքի (իրավունքի համակարգի) վերլուծությամբ։ «Իրավական համակարգ» հասկացության մեջ, ի տարբերություն «իրավունքի համակարգի», արտացոլվում է ոչ այնքան իրավունքի ճյուղերի ներքին համաձայնեցվածությունը, որքան իրավական համակարգի՝ որպես ինքնուրույն սոցիալական միավորի ինքնավարությունը։ Համեմատական իրավագիտության կարևոր կատեգորիաներից է «իրավական ընտանիքը»։ «Իրավական ընտանիք» կատեգորիան ծառայում է համանման իրավաբանական հատկանիշներ ունեցող իրավական համակարգերի խումբը նշելու համար, երբ նման հատկանիշները թույլ են տալիս խոսել այդ համակարգերի հարաբերական միասնության մասին։ «Իրավական ընտանիք» հասկացությունն արտացոլում է որոշ իրավական համակարգերի այն առանձնահատկությունները, որոնք այդ համակարգերի կոնկրետ պատմական զարգացման՝ կառուցվածքի, աղբյուրների, առաջատար ինստիտուտների և ճյուղերի, իրավական մշակույթի, ավանդույթների և այլնի նմանության արդյունք են հանդիսանում։ Օտարերկրյա իրավունքն ուսումնասիրելիս և համեմատական մեթոդը կիրառելիս «իրավական ընտանիք» հասկացությունը հնարավորություն է տալիս կենտրոնացնել ուշադրությունն իրավունքի որոշակի տիպեր ներկայացնող առանձին մոդելների վրա, որոնց մեջ է մտնում այդ համակարգերի քիչ թե շատ նշանակալի թիվը։ Այսպիսով, ասելով «իրավական ընտանիք», հասկանում ենք պատմական ձևավորման, կառուցվածքի, աղբյուրների, առաջատար ճյուղերի և իրավական ինստիտուտների ընդհանրությամբ միավորված իրավական համակարգերի բավականին լայն ամբողջությունը ։ Գոյություն ունեցող բոլոր ազգային իրավական համակարգերի համար կոմպարատիվիստական գրականության մեջ օգտագործվում է «աշխարհի իրավական քարտեզ» կամ «աշխարհի իրավաբանական աշխարհագրություն» տերմինը։ Համեմատական իրավագիտությունը համեմատության միջոցով կատարված երկու և ավելի երկրների իրավական համակարգերի առանձին ասպեկտների վերլուծական ուսումնասիրությունն է՝ դրանց ընդհանուր և տարբերակիչ հատկությունները բացահայտելու նպատակով ։ Համեմատական իրավագիտության որպես իրավաբանական առարկայի էության մասին գոյություն ունեն երեք հիմնական կարծիքներ։ Դրանցից մեկի համաձայն՝ համեմատական իրավագիտությունն առանց ինքնուրույն առարկայի իրավունքի ուսումնասիրման գիտական մեթոդ է, երկրորդի համաձայն՝ այն պետության և իրավունքի տեսության շրջանակներում օժանդակ գիտական առարկա է։ Իսկ երրորդ կարծիքի համաձայն՝ համեմատական իրավագիտությունը գիտություն է։ Այն գիտություն է երկու ասպեկտներով։ Առաջին ասպեկտը կապված է կոմպարատիվիստի երկրի իրավական ինստիտուտները և կոնկրետ իրավաբանական խնդիրներն ուսումնասիրելիս համեմատական մեթոդի կիրառման հետ։ Այս ասպեկտն ընդգրկում է միկրո մակարդակով համեմատությունը՝ իրավունքի առանձին ճյուղերի շրջանակներում։ Երկրորդ ասպեկտը դիտարկվում է որպես օտարերկրյա իրավունքի ինքնուրույն ուսումնասիրում՝ ընդհանուր առմամբ իրավական համակարգերի մակարդակով, իրավունքի առանձին ճյուղերի և հիմնական իրավական ինստիտուտների մակարդակով։ Օտարերկրյա իրավունքի ուսումնասիրումը համեմատաիրավական հետազոտության անհրաժեշտ տարրն ու հիմքն է։ Համեմատության առարկա կարող են լինել նախկինում գոյություն ունեցած իրավական համակարգերը և դրանց տարրերը, այսինքն՝ համեմատությունը կարող է ունենալ պատմական (դիախրոն) բնույթ։ Այս դեպքում դա կոչվում է դիախրոն համեմատություն։ Սակայն սովորաբար համեմատության առարկա են հանդիսանում գործող իրավական համակարգերը (սինխրոն համեմատություն), և բացահայտվում են դրանց մերձեցման միտումները, որոնք և առավելապես կդառնան համեմատաիրավական վերլուծության առարկա։ Համեմատաիրավական հետազոտության դեպքում կարևոր չէ, թե քանի տարբեր իրավական համակարգեր է այն ընդգրկում։ Համեմատության համար կարող է ընտրվել մեկ ազգային իրավական համակարգ և որևէ մեկ օտարերկրյա իրավական համակարգ։ Հետազոտությունը կարող է սկսվել առնվազն երկու համակարգերից և ընթանալ ընդհուպ բոլոր իրավական համակարգերի ներառումը։ Համեմատության համար կարելի է ընտրել կոնկրետ աշխարհագրական տարածաշրջանի իրավական համակարգեր (տարածաշրջանային համեմատություն) կամ տարբեր միջազգային միավորումներ և կազմակերպություններ։ Սակայն բոլոր դեպքերում անհրաժեշտ է բացահայտել համեմատվող օբյեկտների հարաբերակցվելու հնարավորությունը։ Նույն պետության մեջ համեմատությունը կարող է բնութագրվել որպես ներքին, իսկ համեմատության վերը նշված երկու ձևերը՝ որպես արտաքին։ Ներքին և արտաքին համեմատությունները տարբերվում են իրենց առարկայով, նպատակներով և արդյունքներով։ Ներքին համեմատությունը թույլ է տալիս ներկայացնել կոնկրետ ազգային իրավական համակարգի ընդհանուր բնութագիրը։ Ներքին համեմատության ժամանակ ամենից հաճախ խոսքը դաշնային պետությունների մասին է։ Ներքին համեմատությունը նախադրյալներ է ստեղծում տվյալ իրավական համակարգն այլ համակարգերի հետ համեմատելու համար։ Այս առումով դա նախորդում և նպաստում է արտաքին համեմատությանը։ Եթե ներքին համեմատությունն առավելապես անցկացվում է իրավական նորմերի և ինստիտուտների մակարդակով (միկրո համեմատություն), ապա արտաքին համեմատությունը դրանով չի սահմանափակվում։ Վերջինս հնարավոր է թե՛ միկրո մակարդակով և թե՛ ընդհանուր առմամբ իրավական համակարգերի մակարդակով (մակրո համեմատություն)։ Համաշխարհային մասշտաբով համեմատությունը կոչվում է ունիվերսալ կամ գլոբալ համեմատություն։