cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ավիակիր
Ժամանակակից հզոր ավիակիրներ
Ժամանակակից հզոր ավիակիրներից է «էնթեր-փրայզ» ամերիկյան ատոմային հարվածային ավիակիրը, որի ջրատարողությունը մոտավորապես 90 հգ. ա է, ատոմային 8 ռեակտորների հզորությունը՝ 220 Մվա (300 հազար ձիաուժ), առավելագույն արագությունը՝ 65 կմ/ժ, նավարկության հեռավորությունը՝ ավելի քան 700 հազար կմ, թռիչքային տախտակամածի երկարությունը՝ 336 մ, լայնությունը՝ 7 մ, իջեցումը՝ 11,3 մ, զինված է 2 զենիթային հրթիռային տեղակայանքներով։ Նրա վրա բազավորվում էմոտավորապես 100 ինքնաթիռ։
«Էնթեր-փրայգ» ավիակիրի շինարարության արժեքը կազմել է ավելի քան 450 միլիոն դոլար։
Ավիակիրներ ունեցող խոշոր երկրների ցուցակը
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ռազմանավերի տեսակներ Կատեգորիա:Ավիակիրներ Կատեգորիա:Ռազմանավ Կատեգորիա:Նավեր Կատեգորիա:Ռազմանավեր Կատեգորիա:Մարտանավեր
Աստերոիդների ցանկ (128001-128100)
Աստերոիդների ցանկ (127901-128000) * Աստերոիդների ցանկ * Աստերոիդների ցանկ (128101-128200)
Բեգիչյովո (գյուղ, Սեչենովսկի շրջան)
Բեգիչյովո (Бегичёво), գյուղ Ռուսաստանի Նիժնի Նովգորոդի մարզի Սեչենովսկի շրջանի կազմում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Նիժնի Նովգորոդի մարզի Սեչենովսկի շրջանի բնակավայրեր
Ադրբեջանի կողմից բռնազավթված տարածքներ
Ադրբեջանի կողմից բռնազավթված տարածքներ, Արցախի Հանրապետության և Հայաստանի պետական տարածքներ, որոնք Ադրբեջանի Հանրապետությունը բռնազավթվել է Արցախյան առաջին և երկրորդ պատերազմների ժամանակ։ Արցախի Հանրապետության Ազգային Ժողովի 2021 թվականի մարտի 1-ի հայտարարության համաձայն, մինչև հայտարարության ընդունման պահը Ադրբեջանի վերահսկողության տակ հայտնված՝ Արցախի Հանրապետության տարածքները համարվում են բռնազավթված, օկուպացված՝ Ադրբեջանի Հանրապետության կողմից ։ Հայաստանի Հանրապետության պետական տարածքից Ադրբեջանը օկուպացրել է Գեղարքունիքի մարզի Արծվաշեն գյուղը, տարածքներ Վերին Շորժայի և Կութի հատվածներում , Սյունիքի մարզից Սև լիճը՝ հարակից տարածքներով և տարածքներ Ներքին Հանդ բնակավայրի մոտ ։
Օղակ գործողություն
1991 թվականի ապրիլի 30-ին Գանձակում տեղակայված խորհրդային 4-րդ բանակի 2-րդ դիվիզիան՝ տանկերի, հրետանու և ռազմական ավիացիայի աջակցությամբ, շրջափակման մեջ է առնում Ադրբեջանական ԽՍՀ Գետաշենի ենթաշրջանի Գետաշեն և Մարտունաշեն գյուղերը։ Գործողությունը ստանում է «Օղակ» անվանումը։ Գործողությունից ժամեր անց Ադրբեջանի ՆԳՆ զորքերի հատուկ նշանակության ջոկատները (ՕՄՕՆ) և ազերի «կամավորները» մուտք են գործում նշված գյուղերի տարածք։ Հայաբնակ գյուղերի բնակիչները բռնի կերպով ուղղաթիռներով արտաքսվում են Ստեփանակերտ կամ Կիրովաբադ, ապա՝ Հայաստան։ Հայաթափման և բռնազավթման գործողությունները տևում են մեկ շաբաթ։ Գնդակահարվում ու կացնահարվում են տասնյակից ավելի խաղաղ բնակիչներ (հիմնականում՝ տարեց մարդիկ)։ Շուրջ հարյուր տղամարդկանց օմոնականները որպես գերի տեղափոխում են Կիրովաբադ։ Ականատեսների վկայությամբ, գործողության առաջին իսկ օրվանից շրջակա ադրբեջանական գյուղերի հազարավոր բնակիչներ խուժում են Գետաշեն ու Մարտունաշեն, և սկսում թալանել հայերի ունեցվածքը։
«Օղակ» գործողության հետևանքով Ադրբեջանը օկուպացրել է Շահումյանի շրջանի 2527,8 քառ. կմ տարածքից 698 քառ. կմ տարածքը ։
Առաջին պատերազմի ժամանակ Ադրբեջանը բռնազավթել է նաև Մարտունու և Մարտակերտի շրջանների արևելյան հատվածները, ընդհանուր մոտ 343 քառ. կմ տարածքով։ 2020 թվականի հուլիսի 4-ին Արցախի Հանրապետության իշխանությունները հայտարարել են, որ հետամուտ են լինելու Արցախի բռնազավթված տարածքների օկուպացիայի դադարեցմանը ու հանրապետության տարածքային ամբողջականության վերականգնմանը ։
Արծվաշեն
1992 թվականի օգոստոսի 8-ին ադրբեջանական զինուժը բռնազավթել է Հայաստանի Կրասնոսելսկի (այսօր՝ Ճամբարակ) շրջանի Արծվաշեն գյուղը։ Օկուպացիայի ժամանակ հայկական կողմից զոհվել է ավելի քան երկու տասնյակ մարդ։ Մինչև ադրբեջանական կողմի գրավումը, Արծվաշենն ուներ ավելի քան 700 տուն բնակչություն ։
Արցախյան երկրորդ պատերազմ
Արցախյան երկրորդ պատերազմը Ադրբեջանը սկսել է 2020 թվականի սեպտեմբերի 27-ին։ Պատերազմի ժամանակ Ադրբեջանը գրավել է Արցախի Հանրապետության Հադրութի շրջանի զգալի մասը, Շուշիի շրջանի Շուշի և Քարինտակ բնակավայրերը, Քաշաթաղի շրջանի հարավային հատվածը, Մարտունու և Մարտակերտի շրջանների որոշ տարածքներ։ Պատերազմի ավարտ հանդիսացող եռակողմ համաձայնագրի արդյունքում Ադրբեջանին են անցել նաև նախկին Ադրբեջանական ԽՍՀ-ի Աղդամի, Քարվաճառի, Լաչինի շրջաններն ամբողջությամբ։ Զանգելանի և Կուբաթլուի շրջանների մնացյալ հատվածները Ադրբեջանին են անցել, ըստ Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի, բանավոր համաձայնության ։
Շուշիի գրավում
Շուշիի գրավումը 2020 թվականի հայ-ադրբեջանական պատերազմի որոշիչ ճակատամարտն էր, որից 3 օր հետո կնքվեց պատերազմի հրադադարի մասին համաձայնագիրը։ Շուշիի ուղղությամբ Ադրբեջանը ռազմական գործողությունները սկսել է 2020 թվականի հոկտեմբերի 29-ին՝ կիրառելով զինտեխնիկա և հրթիռահրետանային համակարգեր, համազարկային համակարգեր և մեծ քանակությամբ կենդանի ուժ ։ Շուշիի վրա ամբողջությամբ վերահսկողություն հաստատելու մասին Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը հայտարարել է նոյեմբերի 8-ին ։
Հին Թաղերի և Խծաբերդի բռնազավթում
2020 թվականի դեկտեմբերի 12-ին, պատերազմի ավարտից մեկ ամիս անց ադրբեջանական զինված ուժերի ստորաբաժանումները, կուտակելով հավելյալ անձնակազմ և զինտեխնիկա, այդ թվում նաև՝ ծանր հրետանային միջոցներ, հարձակվել և բռնազավթել են Արցախի Հանրապետության Հադրութի շրջանի Հին Թաղեր և Խծաբերդ գյուղերը, որոնք գրավման պահին գտնվել են Ռուսաստանի Դաշնության պաշտպանության նախարարության խաղաղապահ ուժերի վերահսկողության գոտում ։
Սև լիճ
2021 թվականի մայիսի 12-ի առավոտյան Ադրբեջանի զինված ուժերը Հայաստանի Հանրապետության Սյունիքի մարզի Սև լճի տեղամասում դիվերսիոն ներթափանցում են կատարել և խորացել Հայաստանի պետական սահմաններից 3,5 կմ ներս՝ հսկողություն հաստատելով Մեծ Իշխանասար լեռան հատվածում։ ՀՀ Զինված Ուժերի առաջին բանակային կորպուսի հրամանատարությունը բանակցություններ է վարել ադրբեջանցի զինվորականների հետ նրանց ելման դիրքեր վերադառնալու հետ կապված, սակայն առանց որևէ արդյունքի։ ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը Սև լճի և հարակից տարածքների օկուպացիայի հետ կապված իրավիճակը համարել է ճգնաժամային ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ադրբեջանի կողմի բռնազավթված տարածքներ
Կատերինովկա (գյուղ, Կրասնոդոնի շրջան)
Կատերինովկա (Катеринівка), գյուղ Ուկրաինայի Լուգանսկի մարզի Կրասնոդոնի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1956 թվականին։
2001 թվականի տվյալներով Կատերինովկա գյուղում բնակվում էր 79 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,634 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 124,61 մարդ/կմ²։
Ստրեպետով (Օռլովսկի շրջան)
Ստրեպետով (Стрепетов), ավան Ռուսաստանի Ռոստովի մարզի Օռլովսկի շրջանում։ Մտնում է Վոլոչաևսկի գյուղական համայնքի կազմի մեջ։
Կատեգորիա:Ռոստովի մարզի Օռլովսկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի ավաններ
Պասկալ Գրոս
Պասկալ Գրոս (գերմ․՝ Pascal Groß, ), գերմանացի կիսապաշտպան, ով հանդես է գալիս գերմանական «Ինգոլշտադտ 04»-ում։
«Հոֆֆենհայմ»
Իր պրոֆեսիոնալ կարիերան սկսել է գերմանական «Հոֆֆենհայմում»։ Իր դեբյուտը Բունդեսլիգայում նշել է 2009 թվականի մայիսի 2-ին՝ «Վոլֆսբուրգի» դեմ խաղում ։ 2009/10 մրցաշրջանում մասնակցել է 5 խաղի։
«Կարլսրուե»
2011 թվականի հունվարին տեղափոխվել է «Կարլսրուե» ։
«Ինգոլշտադտ 04»
2012 թվականին Գրոսը պայմանագիր է կնքել գերմանական «Ինգոլշտադտ 04»-ի հետ։
Միջազգային կարիերա
Գերմանիայի Մ18 հավաքականում մասնակցել է 10 խաղի և դարձել 2 գոլի հեղինակ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Բունդեսլիգայի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Գերմանացի լեգեոներ ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Բրայթոն ընդ Հոուվ Ալբիոնի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ Կատեգորիա:Պրեմիեր Լիգայի ֆուտբոլիստներ
Կյանքի ճանապարհ
«Կյանքի ճանապարհ» (Дорога жизни ), Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ միակ տրանսպորտային մայրուղին Լադոգա լճի վրայով, որով 1941 թվականի սեպտեմբերի 12-ից մինչև 1943 թվականի մարտը շրջափակված Լենինգրադը կապվել է երկրի հետ։ Սառույցի վրայով անցնող ավտոճանապարհը հաճախ կոչվում է Կյանքի սառցե ճանապարհ (պաշտոնապես՝ ռազմաավտոմոբիլային ճանապարհ № 101 (№ 102))։ Օսինովեցի փարոսի մոտ գործում է «Կյանքի ճանապարհ» թանգարան։
Պատմություն
Խորհրդային Միության համար պատերազմի անհաջող սկզբից և հետագա մարտերի արդյունքում Գերմանիայի ու Ֆինլանդիայի զորքերը 1941 թվականի սեպտեմբերի սկզբին շրջապատել են Լենինգրադը պաշտպանող խորհրդային զորքերը։ Օղակի մեջ են հայտնվել Լենինգրադյան ճակատի հիմնական ուժերը (8-րդ, 23-րդ, 42-րդ և 55-րդ բանակներ) և Բալթիական նավատորմի գրեթե բոլոր ուժերը՝ ընդհանուր առմամբ գրեթե կես միլիոն զինվորականներ։ Զորքից բացի շրջափակման օղակի ներսում հայտնվել է քաղաքի ամբողջ քաղաքացիական բնակչությունը՝ մոտ 2,5 մլն մարդ և արվարձաններում ապրող 340 հազար մարդ ։ Նրանց պարենամթերքի մատակարարման համար պետք էր կազմակերպել բեռների տեղափոխում կամ ավիացիայի միջոցով, կամ տեղափոխել բեռները ջրային ճանապարհով՝ Լադոգա լճով հասցնելով խորհրդային զորքերի կողմից վերահսկվող Լադոգայի ափ։ Ավիակամուրջ դեպի Լենինգրադ հաստատվել է, բայց այն չէր կարող լիովին բավարարել բեռնափոխադրումների պահանջները։ Սկսվել է ջրային ճանապարհի յուրացումը։
Խաղաղ ժամանակ մնացած երկրի հետ Լենինգրադի հիմնական տրանսպորտային հաղորդակցումը տեղի է ունեցել երկաթուղով և ներքին ջրային ուղիներով։ Ջրոային ճանապարհով փոխադրումների ճնշող մեծամասնությունն իրականացվել է Հյուսիսարևմտյան գետային շոգենավագնացության միջոցով։ Նախքան պատերազմն նրա տրամադրության տա եղել են 232 բուքսիրային նավեր 35,6 հազար կՎտ ընդհանուր հզորությամբ և 960 ոչ ինքնագնաց նավարկային միջոցներ՝ 420 հազար տոննա ընդհանուր բեռնունակությամբ, ինչպես նաև 39 ուղևորաբեռնատար և 28 ծառայողական-օժանդակ նավեր 5,5 հազար կՎտ ընդհանուր հզորությամբ։ Նավագնացության բեռնաշրջանառությունը 1940 թվականին կազմել է 1214 մլն տոննա-կիլոմետր, տեղափոխվել է 6804 հազար տոննա բեռ։ Պատերազմի սկսվելուց հետո նավագնացությունը ռազմական մարմինների տնօրինությանն է հանձնել ուղևորաբեռնատար նավերի 25 %-ը և բուքսիրային նավերի 28 %-ը, չորաբեռների բեռնանավերի 33 %-ը և նավթային բեռնանավերի 35 %-ը։ Դրանից բացի, նախքան շրջափակման սկսվելը երկրի կենտրոնական ու հյուսիսային ջրավազաններ են անցել իրենց բեռներով շոգենավագնացության շուրջ 150 շոգենավեր և 350 բեռնանավեր։
Լենինգրադից բնակիչների ու սարքավորումների տարհանումն սկսվել է շրջափակման սկսվելուց առաջ․ 1941 թվականի հունիսի 29-ին սկսվել է տարհանումը երկաթուղով, իսկ հուլիսի 4-ին տարբեր ձեռնարկությունների սարքավորումների տարհանման համար տրամադրվել է գետային տրանսպորտ։ Օգոստոսի 10-ին տարհանման խորհուրդը ընդունել է որոշում քաղաքից տարհանել (ձեռնարկությունների հետ նրանց աշխատակիցների ու վերջիններիս ընտանիքներից բացի) ևս 400 հազար կանանց ու մինչև 14 տարեկան երեխաների։ Օգոստոսի 14-ին այդ թիվը հասցվել է 700 հազարի։ Ըստ պլանի՝ օրական խետք է քաղաքից հանվեր 30 հազար մարդ ։ Օգոստոսի 15-ին ԽՍՀՄ ժողովրդական կոմիսարների խորհրդին առընթեր տարհանման խորուրդը հրահանգել է գետային տրանսպորտով տարհանել 20 հազար մարդ, օգոստոսի 27-ին տարհանման գծով հանձնաժողովը պահանջել է օրական տրամադրել 20 բեռնանավ՝ մարդկանց տեղափոխելու համար։ Օգոստոսի 30-ին Պաշտպանության պետական կոմիտեն ընդունել է № 604 որոշումը «Լենինգրադի համար բեռների տեղափոխման մասին», որում նշվել է, որ օրական Լենինգրադ է ուղարկվելու 12 բեռնանավ Լոդեյնոե Պոլեի նավահանգստից և 7 բեռնանավ Վոլխովի նավահանգստից։ Փոխադրումների համար Լոդեյնոե Պոլեից ԽՍՀՄ ռազածովային նավատորմի ժողովրդական կոմիսարիատն ու Գետային նավատորմի ժողովրդական կոմիսարիատը պետք է հատկացնեին 75 լճային բեռնանավեր՝ յուրաքանչյուրը հազար տոննա բեռնունակությամբ, 25 բուքսիրներ, 8 լցնովի բեռնանավեր և լցանավեր։ Նախատեսվում էր նաև Լադոգայի լճի նավակայանի մոտ ստեղծել տեղ բեռնանավերի բեռնաթափման համար դրության փոփոխության դեպքում օգտագործելու համար ։ Սակայն նույն օրը գերմանական զորքերը հասել են Նևային՝ փակելով մնացած երկրի հետ քաղաքի ուղղակի գետային մատակարարման ուղին, ընդ որում՝ բուքսիրների ու բեռնանավերի զգալի մասը մնացել է Նևայի վրա՝ Լենինգրադում ։ Օգոստոսի 30-ին գրավվել է նաև Մգա երկաթուղային կայարանը՝ դրանով իսկ քաղաքը զրկելով մնացա երկրի հետ այն կապող վերջին երկաթուղուց։ Մինչ այդ Լենինգրադից գետային տրանսպորտով հանվել էր 70 հազար տոն բեռ և տարհանվել 24 հազար լենինգրադցիներ, իսկ տրանսպորտի բոլոր տեսակներով տարհանվել է 489 հազար մարդ։ Նևայի՝ որպես հաղորդակցման ուղու կորցնելուց հետո որոշվել է Լոդեյնոե Պոլեից ու Վոլխովից բեռները տեղափոխել Շլիսելբուրգ երկաթուղային կայարանի կառանների մոտ, որը տեղակայված էր Նևա գետի՝ համանուն քաղաքի հակառակ ափին գտնվող քաղաքում։ Սեպտեմբերի 8-ին գերմանական զորքերի կողմից Շլիսելբուգի գրավումից առաջ հասել է 7 բեռնանավ, որը բերել է 1160 տոննա պարենամթերք և 1276 տոննա ռազմամթերք, իսկ հակառակ ուղղությամբ տարհանվել է բնակչությունը։ Այդ քաղաքը թողնելիս խորհրդային կողմը կորցրել է ի թիվս այլոց նաև 16 ինքնագնաց նավային միջոցներ 1533 կՎտ ընդհանուր հզորությամբ։ Շլիսելբուրգի գրավումն ընդունված է համարել Լենինգրադի շրջափակման սկիզբը։ Մինչև սեպտեմբերի կեսերը ֆիննական զորքերը հասել են Սվիր գետին՝ դրանով իսկ փակելով Կիրովի երկաթուղին ու Վոլգա-Բալթյան ճանապարհը ։ Վոլոգդա-Չերեպովեց-Վոլխով ճանապարհը մնացել է միակ երկաթուղին, որով մատակարարում է կատարվել շրջափակված Լենինգրադին, և որտեղից սկիզբ է առել Կյանքի ճանապարհը Լադոգա լճով ։
Նավագնացությունը 1941 թվականի աշնանը
Լենինգրադի մատկարարման համար ավիացիայից բացի մնացել է բեռները ջրային տրանսպորտով տեղ հասցնելու հնարավորությունը՝ Լադոգա լճով մինչև չսարքավորված հարավարևմտյան ափ, որը պահում էին շրջապատված զորքերը։ Լենինգրադից մինչև Լադոգայի ափ եղել է ինչպես երկութաղային, այնպես էլ ավտոճանապարհ, բայց մած քանակի բեռների ընդունման համար պետք էր ընդլայնել առափնյա երկաթուղային կայարանները, կառուցել նավամատույցներ և դրանց մոտ փորել անհրաժեշտ ֆարվատերներ։ Նախքան պատերազմը բեռների հիմնական մասը տեղափոխվել է լճի շրջանցմամբ՝ Լադոգայի երկայնքով եղած նավարկելի ջրանցքներով, այդ պատճառով լճում աշխատելու ունակ նավերը կազմել են ընդհանուր թվի փոքր մասը։ Լադոգայի ափին աշխատանքներն սկսելու անհրաժեշտության մասին նշվել է Պաշտպանության պետական կոմիտեի 1941 թվականի օգոստոսի 30-ի որոշումում։ Նավերի ընդունման համար ընտրվել են 400 մետր երկարությամբ կիսավեր քարե ծովապատնեշով շրջապատված Օսինովեց ծովախորշը Լադոգայի լիճ երկաթուղային կայարանից 1,5 կմ հեռավորության վրա, նույն կայարանից 3 կմ հեռավորության վրա գտնվող Գոլցմանի ծովախորշը և մեկ նավի համար էստակադ ունեցող Մորիե ծովախորշը, որը տեղակայված էր ավելի հյուսիս։ Նավահանգիստների սարքավորման համար ներգրավվել է տեխնիկական նավատորմի չորս նավ։ Նավամատույցների հանձնման ժամկետները նշանակվել են հետևյալ օրերը․ մինչև սեպտեմբերի 12-ը՝ մեկ նավ ընդունելու համար, մինչև սեպտեմբերի 18-ը՝ միաժամանակ հինգ, իսկ մինչև սեպտեմբերի 25-ը՝ միաժամանակ 12 նավ ընդունելու համար։ Մինչ սեպտեմբերի վերջը կառուցվել են պահեստներ, նավամատույցները հիմնական երկաթուղու հետ կապող նեղուղի երկաթգիծ, մուտքերում 2,5 մետր խորությամբ երկու նավամատույցներ Օսինովեցում, 2,5 մ և 1,7 մ խորությամբ երկու նավամատույցներ Գոլցմանի նավահանգստում և պաշտպանական ամբարտակ Մորիե ծովախորշում։
Սեպտեմբերին Հյուսիսարևմտյան շոգենավագնացությունը Վոլխովում և Լադոգայում ունեցել է 5 լճային և 72 գետային նավաքարշներ, 29 լճային և շուրջ 100 գետային բեռնանավեր։ Բեռները Լենինգրադ են ուղարկվել հետևյալ երթուղով։ Երկաթուղով Վոլխով կայարան հասնելուց հետո վագոնները ուղարկվել են Գոստինոպոլեի նավամատույց, որտեղ բեռները տեղափոխվել են բեռնանավեր։ Գետային նավաքարշները բեռնանավերը Վոլխովով հասցրել են Նոր Լադոգա, որտեղ նրանց մի մասը էլի է բեռնվել, իսկ այդտեղից 14-18 ժամ լճային նավաքարշներով կամ ռազմական նավակազմի նավերով տարվել են մինչև Օսինովեց։ Գոստինոպոլիեից մինչև Նոր Լադոգա հեռավորությունը կազմել է ավելի քան 30 կմ և ևս 100 կմ կազմել է լճով Նոր Լադոգայից մինչև Օսինովեց։ Նրա նավամատույցներում բեռները տեղափոխվել են նեղուղի երկաթուղի, հասցվել մի քանի հարյուր մետր հեռավորության վրա գտնվող Հոկտեմբերյան երկաթուղու Իրինովյան ճյուղ, որտեղից վերբեռնվելուց հետո հասցվել են անմիջապես Լենինգրադ։ Իրինովյան ճյուղի երկարությունը լճից մինչև Լենինգրադի առաջին երկաթուղային կայարանը՝ Ռժևկա, կազմել է 41 կմ, մինչև Ֆինլանդական կայարան՝ 55 կմ։ Այդ հեռավորությունը պատերազմից առաջ ուղևորատար գնացքները հաղթահարել են երկու ժամում ։ Երկաթուղին Լադոգա լճից մինչև Ռժևկա եղել է մենուղի։ Շրջափակված Լենինգրադում հիմնական երկաթուղային կայարանները, ուր հասցվել են բեռները, եղել են Կուշելևկան, Ռժևկան, Նավալոչնայան, Բադաևսկայան և Լենինգրադ Ֆինլանդական ապրանքայինը։ Շրջափակման օղակի ներսում հոկտեմբերի 1-ի դրությամբ եղել է 266 շոգեքարշ և 12 700 վագոն, որոնց մեծ մասը բեռնված էր գործարանների սարքավորումներով, որոնք չէին հասցրել տարհանել։ 1941 թվականի դեկտեմբերի 1-ի դրությամբ՝ եղել է 252 սարքին շոգեքարշ, որոնցից 57-ը՝ աշխատող ։ Նոր Լադոգայից դեպի Շլիսելբուրգ և Լենինգրադ ջրային ուղով բոլոր բեռնափոխադրումների ղեկավարությունը 1941 թվականի սեպտեմբերի 3-ին հանձնվել է Լադոգայի ռազմական նավակազմին, ավելի վաղ դրա կազմում ընդգրկվել է Հյուսիսարևմտյան շոգենավագնացությունը, իսկ սեպտեմբերի 30-ին փոխադրումների գծով լիազոր է նշանակվել գեներալ-մայոր Աֆանասի Շիլովը, որը ղեկավարել է բոլոր ուղեգծերը, այդ թվում նաև նավահանգիստները։ Ուղեգծի պաշտպանության համար ստեղծվել է ՀՕՊ Օսինովեցի բրիգադային շրջանը երեք դիվիզիոնների կազմում Լադոգայի արևմտյան ափին (հրետանու գեներալ-մայոր Ս․ Պրոխորով), ՀՕՊ Սվիրի բրիգադային շրջանը հինգ դիվիզիոնների կազմում պաշտպանել է ուղեգիծը Լադոգայի արևելյան ափին։ Ընդհանուր առմամբ նրանց կազմում եղել է 76 85-միլիմետրանոց, 69 76-միլիմետրանոց, 39 37-միլիմետրանոց զենիթային զենքեր, 75 զենիթային գնդացիրներ և 60 լուսարձակներ։
Այն բանից հետո, երբ թշննամին փակել է քաղաք տանող բոլոր երկաթուղիներն ու ավտոճանապարհները, Լենինգրադը զրկվել է նաև լարային կապի բոլոր ուղիներից (դրանք անցկացված են եղել ճանապարհների երկայնքով), որոնք քաղաքը կապում էին երկրի հետ։ Շրջափակված քաղաքի հետ լարային կապի հաստատման համար Լադոգա լճի Շլիսելբուրգյան ծովախորշի հատակով 1941 թվականի սեպտեմբերից սկսած երեք անգամ անցկացվել է մալուխ։ Բայց ամեն անգամ կապն աշխատել է ընդամենը մի քանի օր, մինչև հոկտեմբերի 29-ը անցկացվել է ծովային զրահապատ ստորջրյա մալուխ, որը հուսալի կապ է ապահովել քաղաքի հետ։ 1942 թվականի ամռանը Լադոգայի վրայով անցկացվել է կապի ևս մեկ մալուխ ։
Ավիացիոն մատակարարում
Բեռների տեղափոխումն իրականացվել է նաև ավիացիոն տրանսպորտով։ Լադոգա լճում սառցակալման առաջին նշանների հայտնվելուց մինչև սառույցի վրայով անցնող մայրուղու լիարժեք աշխատանքն սկսելը ավիամատակարարումը կազմել է բեռնափոխադրումների զգալի մասը։ Զանգվածային օդային բեռնափոխադրումների իրականացման կազմակերպման միջոցառումներ Լենինգրադի ռազմաճակատի ղեկավարությունն ու քաղաքի իշխանությունները ձեռնարկել են սեպտեմբերի սկզբից։ Քաղաքի՝ երկրի հետ օդային կապի հաստատման համար 1941 թվականի սեպտեմբերի 13-ին Լենինգրադի ռազմաճակատի ռազմական խորհուրդն ընդունել է որոշում «Մոսկվայի և Լենինգրադի միջև տրանսպորտային օդային կապի կազմակերպման մասին»։ 1941 թվականի սեպտեմբերի 20-ին Պաշտպանության պետական կոմիտեն որոշում է ընդունել «Մոսկվայի և Լենինգրադի միջև տրանսպորտային օդային կապի կազմակերպման մասին», որի համաձայն նախատեսվել է մինչև հոկտեմբերի 1-ը քաղաք տեղափոխել օրական 100 տոննա, հոկտեմբերի 1-ից՝ մինչև 150 տոննա բեռ և տարհանել 1000 մարդու։ Որոշման համաձայն՝ սեպտեմբերի 22-ից օդային գծում պետք է աշխատեր 50 ինքնաթիռ, հոկտեմբերի 1-ից՝ 64 ՊՍ-84 ինքնաթիռ։ Փոխադրումների համար օգտագործվել է Լենինգրադում տեղակայված քաղաքացիական ավիացիայի Հյուսիսային հատուկ ավիախումբը և դրա կազմում ընդգրկված Բալթիական ավիացիոն հատուկ ջոկատը։ Բացի այդ, առանձնացվել են Մոսկվայի հատուկ նշանակության ավիախմբի (Московская авиагруппа особого назначения, МАГОН) երեք էսկադրիլիաներ՝ 30 ՊՍ-84 ինքնաթիռ կազմով, որոնք սեպտեմբերի 16-ին առաջին չվերթն են իրականացրել դեպի Լենինգրադ։ Հետագայում ավելացվել է մատակարարմանը մասնակցող ստորաբաժանումների թիվը, ինչպես նաև փոխադրումների համար օգտագործվել են ծանր ռմբակոծիչներ։ Որպես հիմնական թիկունքային բազա, որտեղ երկաթուղով հասցվել են բեռները, և որտեղից դրանք բաշխվել են մոտակա օդանավակայաններին՝ Լենինգրադ ուղարկվելու համար, ընտրվել է Լենինգրադի մարզի արևելքում գտնվող Խվոյնայա բնակավայրը։ Ինքնաթիռները Լենինգրադ են մեկնել նաև Պոդբրովյայից, Չերեպովեցից և այլ օդանավակայաններից։ Նոյեմբերի կեսերից մինչև ամսվա վերջ ինքնաթիռները բեռներ են տեղափոխել նաև Նոր Լադոգայի օդանավակայանից, որը գտնվում էր Խվոյնայայից երկու անգամ ավելի մոտ։ Լենինգրադում բեռների ընդունման համար ընտրվել են Կամենդանտսկի օդանավակայանը (աշխատել է մինչև 1941 թվականի նոյեմբեր) և նոր կառուցվող Սմոլնոե օդանավակայանը ։ Սկզբում բեռների հիմնական մասը բաղկացած է եղել արդյունաբերական և ռազմական արտադրանքից, իսկ նոյեմբերից Լենինգրադ փոխադրվող բեռների մեծ մասը եղել է սննդամթերքը։ Նոյեմբերի 9-ին հրապարակվել է ՊՊԿ-ի որոշումը Լենինգրադ բեռների տեղափոխման համար ավիացիոն տրանսպորտային միջոցներ հատկացնելու մասին։ Դրանով հանձնարարվել է հատկացնել այդ գծում աշխատող ՊՍ-84 26 ինքնաթիռներին ավելացնել նույն մոդելի ևս 24 ինքնաթիռ և 5 օր ժամկետով՝ 10 ՏԲ-3 ինքնաթիռներ։ Հնգօրյա ժամկետում սահմանվել է օրական 200 տոննա բեռների տեղափոխման նորմ, ներառյալ 135 տոննա կորեկի շիլայի և ոլոռով ապուրի խտածոներ, 20 տոննա ապխտած միս, 20 տոննա ճարպ և 10 տոննա կաթի փոշի ու ձվի փոշի։ Նոյեմբերի 21-ին քաղաք է հասցվել մեկ օրվա ընթացքում բեռների առավելագույն զանգվածը՝ 214 տոննա։ Սեպտեմբերից դեկտեմբեր Լենինգրադ ավիատրանսպորտով փոխադրվել է ավելի քան 5 հազար տոննա պարենամթերք և դուրս է բերվել 50 հազար մարդ, որոնցից ավելի քան 13 հազարը՝ Տիխվինի մոտ տեղափոխվող ստորաբաժանումների զինծառայողներ։
Ճանապարհը 1941-1942 թվականների ձմռանը
Հոկտեմբերին սկսվել են Լադոգա լճի վրայով սառցե մայրուղու կառուցման նախապատրաստական աշխատանքները։ Հիմնականում աշխատանքներն ուղղված են եղել լճի սառցակալման ռեժիմի վերաբերյալ տարբեր տվյալների ամփոփմանը, այդ տվյալների հիման վրա ճանապարհի հետագծմանը և դրա կառուցման ծախսերի հաշվարկմանը։ Նոյեմբերի 13-ին Լենինգրադի ռազմաճակատի թիկունքի պետ Ֆեոֆան Լագունովը հրաման է ստորագրել «Օսինովեց ծովախորշ – Կարեջի փարոս ջրային մայրուղու վրա սառցե ճանապարհի կառուցման կազմակերպման մասին»։ Ռազմաավտոմոբիլային ճանապարհը նախատեսվել է կազմակերպել 10 մետր լայնությամբ՝ ավտոտրանսպորտի երկկողմանի երթևեկության համար, յուրաքանչյուր 5 կմ հետո պետք է կառուցվեին սննդի-ջերմության կետեր։ Նոյեմբերի 15-19-ը 12 խմբեր անցկացրել են ձևավորված սառույցի հետազոտություն։ Արդյունքները ցույց են տվել, որ մայրուղին Կարեջիում ունի սառույցից ազատ տարածքներ, բայց հնարավոր է, որ հնարավոր է ճանապարհի կառուցել Զելենցի կղզիների միջով։ Նոյեմբերի 19-ին Լենինգրադի ռազմաճակատի հրամանատարը ստորագրել է հրաման Լադոգայի լճով ավտոտրակտորային ճանապարհի կազմակերպման մասին։ 4 000 տոննա օրական բեռնաշրջանառությամբ ավտոտրակտորային ճանապարհը պետք է անցներ Օսինովեց ծովախորշ — Զելենցի կղզիներ երթուղով՝ ճյուղավորվելով դեպի Կոբոնա և Լավրովո։ Յուրաքանչյուր 7 կմ հետո նախատեսվել են սննդի-ջերմության կետեր։ Ճանապարհի և փոխաբեռնման բազաների շահագործման և պահպանման համար ստեղծվել է ճանապարհի վարչություն՝ առաջին կարգի ինժեներ Վասիլի Մոնախովի գլխավորությամբ, որը ենթարկվում էր ռազմաճակատի թիկունքի պետին։ Նոյեմբերի 26-ին սառցե ճանապարհը ստացել է № 101 ռազմաավտոմոբիլային ճանապարհ անվանումը։ Դեկտեմբերի 7-ին Մոնախովի փոխարեն ճանապարհի պետ է նշանակվել 2-րդ կարգի կապիտան Միխայիլ Նեֆեդովը։ Ճանապարհի սպասարկման համար, ներառյալ վերբեռնվամ կետերը, Սառցե ճանապարհի վարչությանը հատկացվել են զորամասեր, որոնք ընդհանուր առմամբ ներառել են 9 հազար մարդ։ Լադոգայով փոխադրումներն իրականացրել է 17-րդ առանձին ավտոտրանսպորտային բրիգադը, որը չի եղել Սառցե մայրուղու վարչության ենթակայության տակ։ 54-րդ բանակի թիկունքի հաշվին մինչև նոյեմբերի 22-ին կարգադրվել է կազմակերպել մատակարարման ուղիներ Նոր Լադոգա-Չերնոուշևո-Լյոմասար-Կոբոնա մայրուղով՝ բացելով փոխաբեռնման կայաններ Վոյբոկալո և Ժիխարևո երկաթուղային կայարաններում, ինչպես նաև ապահովել բեռների տեղափոխումը դեպի Կոբոնա և Լավրովո փոխաբեռնման բազաներ։ Մինչև լճի արևելյան ափ բեռների հասցման համար պատասխանատու էր Լենինգրադի ռազմաճակատի լիազոր Աֆանասի Շիլովը։
Մեկ տոննա բեռով բեռնատարի անցնելու համար մայրուղու ամբողջ երկարությամբ սառույցը պետք է ունենա 20 սմ-ից ոչ պակաս հաստություն։ Լադոգայի լճի Շլիսելբուրգյան ծովախորշում նման հաստության սառույցը ձևավորվում է 11 օրվա ընթացքում՝ օդի -5 °C միջին ջերմաստիճանի պայմաններում, կամ վեց օրվա ընթացքում՝ 10 °C ջերմաստիճանում։ Նոյեմբերի 17-ին սառույցի հաստությունը եղել է 10 սմ, 20-ին՝ արդեն 18 սմ ։ Նոյեմբերի 20-ի առավոտյան Կոկորևո գյուղի մոտ՝ Լադոգայի արևելյան ափ է ուղարկվել վերջերս ձևավորված հեծելատրանսպորտային գնդի գումարտակը Լենինգրադի ռազմաճակատի կողմից։ Գումարտակը եղել է 350 լծասարքով ձիասահնակային սայլախումբ։ Նույն օրվա երեկոյան սայլախումբը հասել է Կոբոնա, բեռնվել ալյուրով և գիշերը գնացել հետ՝ նոյեմբերի 21-ին ժամանելով Օսինովեց և հասցնելով 63 տոննա ալյուր։ Նույն օրը ԳԱԶ-ԱԱ դատարկ մեքենաներով լճի հատման մի քանի հաջող փորձ է կատարվել։ Նոյեմբերի 22-ին արևելյան ափ է ուղարկվել 389-րդ առանձին ավտոտրանսպորտային գումարտակի հրամանատար կապիտան Վ. Պորչունովի գլխավորած ավտոշարասյունը, որը բաղկացած էր 60 ավտոմեքենաներից՝ կցած սահնակներով։ Արևելյան ափին բեռնելով 70 տոննա պարեն՝ ավտոշարասյունը ետ է գնացել և նույն օրվա երեկոյան հասել Օսինովեց։ Նոյեմբերին մայրուղով առաքվել է օրական միջինը 100 տոննայից մի փոքր ավելի բեռներ, դեկտեմբերի սկզբին, սառույցի ամրացման շնորհիվ, մոտ 300 տոննա և մինչև ամսվա վերջ՝ արդեն մոտ 1000 տոննա։
Սառցե ճանապարհը գցելու ժամանակ պարզվել է, որ նման «սառցե կամրջի» համար կործանարար է ռեզոնանսի երևույթը։ Եղել են դեպքեր, երբ սառույցի վրայով անցնող ծանր բեռնատարը նորմալ հաղթահարել է երթուղին, բայց նույն ճանապարհով ընթացող թեթև մարդատար մեքենան որոշակի արագությամբ շարժվելիս կարող էր անցնել սառույցի տակ։ Ռեզոնանսի այս դրսևորումը կոչվել է կորացման-գրավիտացիոն ալիք, և ավտոմեքենաների համար սահմանվել է որոշակի արագություն՝ պատահարներից խուսափելու համար ։
Վոլոգդայի երկաթուղային հանգույցի բեռնաթափման համար, որով իրականացվում էր բեռների առաքումը դեպի շրջափակված Լենինգրադ, ինչպես նաև այդ ուղղությամբ գտնվող զորքերին, կառուցվել են միավորիչ երկաթուղային ճյուղեր։ Նրանք թույլ են տվել փոխադրումների աշխատանքում ներգրավել Մոսկվայի երկաթուղային հանգույցը սավյոլովյան ուղղությամբ։ 1942 թվականի փետրվարին բացվել է Կաբոժայից մինչև Չագոդա ձգվող ճյուղը, իսկ նույն տարվա ամռանը՝ Լյուբիտինոյից մինչև Նեբոլոչեյ ։ 1942 թվականի հունվարի 11-ին պաշտպանության պետական կոմիտեն պարտավորեցրել է Հաղորդակցության ուղիների ժողկոմին մեկ ամսվա ընթացքում կառուցել 40 կմ երկարությամբ երկաթուղի Վոյբոկալո կայարանից մինչև Կարեջիի ավազե ցամաքալեզվակի ավարտը, որը մի քանի կիլոմետր ձգվում էր Լադոգա լճով։ Փետրվարի 5-ին բացվել է երթևեկությունը մինչև Լավրովո, փետրվարի 20-ին՝ մինչև Կոբոնա, իսկ մարտի 5-ին երկաթուղին պատրաստ էր ողջ երկայնքով։ Այդ ճյուղի վրա կառուցվել են երեք նոր կայաններ՝ Լավրովո, Կոբոնա և Կոսա։ Կոսա կայարանից նոր սառցե ճանապարհ է բացվել մինչև Օսինովեց, որը անհասանելի է եղել հակառակորդի հրետանային գնդակոծությունների համար։ Լարված աշխատանք ունեցող Իրինյան երկաթուղային ճյուղի բեռնաթափման համար, որը ձգվում էր լճի արևմտյան ափից մինչև Լենինգրադ, որոշ բեռներ սկսել են հասցվել շրջափակված քաղաքի հենց ավտոմեքենաներով։ Այդ կապակցությամբ մարտի 1-ին № 102 ՌԱՃ-ի կազմի մեջ են մտել երկու ճանապարհներ, որոնք Լենինգրադը միացրել են Լադոգա լճի հետ և ավելի վաղ գտնվել են ռազմաճակատի ավտոճանապարհային բաժնի տնօրինության տակ։ Դրանցից մեկը անցել է Բորիսովա Գրիվա, Լեպսարի, Պրիյուտինո, Ռժևկա բնակավայրերով, որով ավտոտրանսպորտը մեկնել է Լենինգրադ, մեկ մյուսով, որն անցել է Ռոմանովկա, Պրոբա, Իրինովկա գյուղերվ, տրանսպորտը վերադարձել է քաղաքից)։ Աշխատանքներ են կատարվել նաև Իրինյան երկաթուղային ճյուղում։ Լադոգա լճի կայարանից 2 կմ դեպի հարավ հայտնվել է Կաբոտաժնայա կայանը, երեք կիլոմետր հյուսիս՝ Գոլցմանի ծովախորշի մոտ, կառուցվել է Կոստիլ կայանը 17 ուղիների համար. ևս երկու կիլոմետր հետո՝ Մորիե ծովախորշի մոտ, կառուցվել է Բոլտ կայանը, Օսինովեցի հրվանդանում՝ Օսինովեց կայարանը։ Լադոգա լճի կայարանում ուղիների թիվը չորսից հասցվել է 21-ի, կառուցվել են երկու շրջադարձային եռանկյունիներ, ջրի աշտարակ և երկու աշտարակ՝ շոգեքարշները ջրով լցնելու համար։ Կառուցվել են Վագանովո և Կոռնևո նոր ուղեբաժանքներ։ Ճյուղի թողունակությունը ավելացել է օրական մինչև 8 զույգ գնացք ։ Բացի երկրի թիկունքից դեպի շրջափակված Լենինգրադ բեռների փոխադրումից և բնակիչների տարհանումից, Իրինյան ճյուղով Լենինգրադ են տեղափոխվել էլեկտրակայաններ աշխատանքի և ջեռուցման համար անհրաժեշտև տորֆ ու վառելափայտ, որոնք արդյունահանվում էին այդ երկաթուղու մոտակայքում։
1941 թվականի դեկտեմբերի 10-ից, Լենինգրադի ռազմաճակատի Ռազմական խորհրդի որոշման համաձայն, նախատեսվել է սկսել բնակիչների տարհանումը ձմեռային ճանապարհով՝ մինչև դեկտեմբերի 20-ը տարհանվող բնակչության թիվը հասցնելով օրական 5 հազարի։ Դեկտեմբերի 12-ին Ռազմական խորհուրդը հրահանգել է հետաձգել տարհանումը։ Այնուամենայնիվ, 1941 թվականի դեկտեմբերից մինչև 1942 թվականի հունվարի 22-ը հետիոտն կարգով Լադոգայի լճով և չկազմակերպված ավտոտրանսպորտով տարհանվել է 36 հազար մարդ։ 1942 թվականի հունվարի 22-ին ՊՊԿ-ն որոշում է ընդունել Լենինգրադի 500 հազար բնակիչների տարհանման մասին։ Մարդկանց տարհանման երթուղով կազմակերպվել են տարհանման կետեր՝ Լենինգրադի Ֆինլանդական կայարանում, Վագանովոյում, Ժիխարևոյում և Վոլխովում։ Փետրվարի սկզբին Վագանովոյում գտնվող տարհանման կետը տեղափոխվել է մոտակա կայարան Բորիսովա Գրիվայում․ 1942 թվականի մարտի 1-ի դրությամբ՝ այն սպասարկել է 120 մարդ։ Փետրվարին բացվել են տարհանման կետեր նաև Լավրովոյում և Կոբոնայում, որտեղով անցնում էր այն ժամանակ կառուցված երկաթուղային ճյուղը մինչև Կարեջի ցամաքալեզվակը։ Լենինգրադում տարհանվողները քարտերով հաց են ստացել մեկ օր առաջ, Ֆինլանդական կայարանում նրանց կերակրել են տաք ճաշով, որի մեջ մտնում էր 75 գ միս, 40 գ ճարպ, 20 գ չոր բանջարեղեն, 70 գ հացահատիկ, 20 գ ալյուր և 150 գ հաց։ Դրանից բացի, յուրաքանչյուրը ճանապարհի համար ստացել է 1 կգ հաց՝ երկու օրվա հաշվարկով։ Հետո մարդկանց գնացքով տարել են Բորիսովա Գրիվայի կայարան։ Տարհանվածների մի մասը փոխադրվել է ավտոտրանսպորտով (ավելի քան 60 հազար մարդ), իսկ 12 հազար մարդ Լենինգրադից հասել Բորիսովա Գրիվնա է ոտքով։ Այդ տարհանման կետում մարդիկ գնացքից տեղափոխվել են ավտոտրանսպորտ, և այն դեպքում, երբ գնացքը Լենինգրադից մինչև կայարան էր հասել ավելի քան մեկուկես օրում, մարդկանց կերակրել են տաք ճաշով։ Բորիսովա Գրիվայից տարհանվողները բեռնատարներով և ավտոբուսներով տեղափոխվել են Լադոգա լճի մյուս ափին գտնվող տարհանման կետերից մեկը Ժիխարևոյում, Կոբոնայում կամ Լավրովոյում։ Այնտեղ նրանց տեղավորել են գնացքներում, և նրանք ճանապարհը շարունակել են երկաթուղով։ Դրանից բացի, այդ տարհանման կետերում Լենինգրադի բնակիչները տրվել է տաք ճաշ և սնունդ՝ մեկ կիլոգրամ հաց, 200 գրամ մսամթերք և 250 գրամ թխվածքաբլիթներ, իսկ մինչև 16 տարեկան երեխաներին՝ նաև շոկոլադե սալիկ։ Դեպի թիկունք տարհանվման ճանապարհին գտնվող սննդի կետերը տեղակայված են եղել Վոլխովում, Տիխվինում, Բաբաևոյում, Չերեպովեցում և Վոլոգդայում։
1942 թվականի հունվարի կեսերին կազմալուծվել է 17-րդ առանձին ավտոտրանսպորտային բրիգադը, և նրա գումարտակներն անցել են ռազմաավտոմոբիլային ճանապարհի հրամանատարության ենթակայության տակ։ Հունվարի 20-ի դրությամբ՝ կազմավորման կազմում ընդգրկված են եղել վարչությունը, 5335 մարդ ընդհանուր թվով չորս ճանապարհաշահագործման գունդ, երկու շինարարական գումարտակ՝ 1042 մարդ, ինը առանձին ավտոտրանսպորտային գումարտակ, 8-րդ, 23-րդ, 42-րդ, 55-րդ բանակների ավտոգումարտակները, ՆԳԺԿ ավտոշարասյունը և ավտոցիստեռնների առանձին վաշտեր՝ ընդհանուր առմամբ 8032 մարդ և ավելի քան 3400 բեռնատար ու հատուկ ավտոմեքենաներ, երկու առանձին նորոգման-վերականգնողական գումարտակ՝ 452 մարդ, երեք առանձին էվակոտրակտորային վաշտեր՝ 285 մարդ, առանձին կենդանաքաշ տրանսպորտի գումարտակ՝ 1455 մարդ և 952 ձի, երկու առանձին աշխատանքային գումարտակ՝ 1905 մարդ, փոխաբեռնման բազաներ և ռազմական-սանիտարական հաստատություններ՝ շուրջ 200 մարդ։ Ընդհայուր թիվը կազմել է մոտ 19 հազար մարդ և 4053 տարբեր ավտոմեքենաներ։ Փետրվարի 20-ին ՌԱՃ-ի կազմում եղել է 15 168 մարդ, 4283 ավտոմեքենա (այդ թվում՝ ավտոտրանսպորտային գումարտակների 3632 մեքենա), 136 տրակտոր և 537 ձի։ 1942 թվականի մարտի 26-ի դրությամբ՝ ճանապարհին աշխատել է 16 168 մարդ, 2278 բեռնատար մեքենա (1129 ԳԱԶ-ԱԱ և 1149 ԶԻՍ-5, ընդ որում՝ գործածման եղել է միայն 1103 մեքենա), 163 ավտոցիստեռն, 167 տրակտոր և 428 ձի, ապրիլի 20-ի դրությամբ՝ 12 656 մարդ, 2957 բեռնատար և 348 հատուկ ավտոմեքենա, 84 տրակտոր, 241 ձի։ Ճանապարհի վարչությունը մինչև հունվարի կեսերը գտնվել է Նոր Լադոգայում, այնուհետև Ժիխարևոյում, իսկ մարտի 7-ից՝ Կոբոնայում։ Ապրիլի 21-ից Լենինգրադի ռազմաճակատի հրամանով սառցե ճանապարհի երթևեկությունը փակ է եղել, սակայն կատարվել են առանձին փոխադրումներ մինչև ապրիլի 25-ը։
Ճանապարհի պաշտպանություն
Շրջափակված Լենինգրադը մատակարարող մայրուղին ռազմաճակատի գծից այնքան էլ հեռու չի գտնվել, այդ պատճառով էլ այն հսկել են պաշտպանության ռազմական ստորաբաժանումները։ 1941 թվականի դեկտեմբերի 8-ին Վագանովո–Զաբորիե ավտոճանապարհը պաշտպանել է ճանապարհի պաշտպանության առանձին գունդ, որը հետագայում վերանվանվել է 284-րդ հրաձգային գունդ։ Նրա կազմում եղել է երեք գումարտակ՝ մայրուղու երեք հատվածներում․ մեկը՝ Վագանովից մինչև Կոբոնա, երկրորդը՝ Կոբոնայից մինչև Նոր Լադոգա, երրորդը՝ նոր Լադոգայից մինչև Զաբորիե։ Հունվարից պաշտպանվել է միայն մայրուղու սառցե հատվածը։ Սառույցի վրա կառուցվել է երկու պաշտպանական գոտի, որոնք բաղկացած են եղել, մասնավորապես, ձյունե-սառցե ամրություններից։ Դզօտերը պատրաստված են եղել փայտից, որոնք պատվել են ավազով լցված պարկերով, իսկ վերևից եղել է սառույց։ Ավիացիոն գրոհներից մայրուղին պաշտպանելու համար սառցե ճանապարհի երկայնքով, յուրաքանչյուր 3 կիլոմետրը մեկ, տեղակայվել են փոքր տրամաչափի զենիթային հրետանու հրանոթներ, իսկ 1-1,5 կմ անց՝ զենիթային գնդացիրներ։ Օդից բեռների փոխադրման երթուղին պատպանվել է կործանիչներով։ 1941 թվականի դեկտեմբերին այդ խնդիրը կատարել են երեք կործանիչ ավիացիոն գնդեր, 1942 թվականի հունվարին՝ չորս ավիագնդեր, որոնք օպերատիվ կերպով ենթարկվել են Լադոգայի շրջանի ՀՕՊ հրամանատարին․ հակաօդային պաշտպանության 7-րդ կորպուսի 123-րդ կործանիչ ավիագունդը պաշտպանել է օբյեկտները Լադոգայի արևմտյան ափին և մայրուղին մինչև Զելենցի կղզիները։ Զելենցիից մինչև լճի արևելյան ափը և ափին գտնվող օբյեկտները պաշտպանել են Բալթիական նավատորմի ավիագնդի 5-րդ և 13-րդ կործանիչները, Ժիխարևո և Վոյբոկալո կայարանները, ինչպես նաև լճից հարավ-արևելք ընկած ճանապարհները՝ Լենինգրադի ռազմաճակատի 159-րդ կործանիչ ավիագունդը ։ 1941 թվականի նոյեմբերի 20-ից մինչև 1942 թվականի ապրիլի 1-ը այդ զորաբաժանումները, պաշտպանելով ճանապարհը, կատարել են 6485 ինքնաթիռային թռիչք պարեկության ու հակառակորդին կանխելու նպատակով և մասնակցել 143 օդային մարտերի։
Բեռնափոխադրումների և տարհանումների ծավալներ
Սառցե ճանապարհի գործելու ընթացքում՝ 1941 թվականի նոյեմբերից մինչև 1942 թվականի ապրիլ, շրջափակված քաղաքից տարհանվել է ավելի քան 550 հազար մարդ և Լենինգրադ է տեղափոխվել 361 հազար տոննա բեռ, այդ թվում՝ 262 հազար տոննա պարենամթերք։ Մասնավորապե ՝ 142 հազար տոննա ալյուր և հացահատիկ, 36 հազար տոննա ձավարեղեն և խտանյութեր, 35 հազար տոննա մսամթերք, 14 հազար տոննա ճարպ, 5 հազար տոննա բանջարեղեն, 1,5 հազար տոննա չիր, 833 տոննա լոռամիրգ, 752 տոննա մուրաբա և ջեմ, 126 տոննա ընկույզ, 102 տոննա վիտամինային հյութ, 86 տոննա վիտամին C: Դրանից բացի, քաղաք է տեղափոխվել 8 հազար տոննա անասնակեր, 1120 տոննա օճառ, 245 տոննա չոր սպիրտ, 187 տոննա մոմ, 35 հազար տոննա վառելիքաքսանյութեր (10,7 հազար տոննա ավտոբենզին, 7,7 հազար տոննա ավիաբենզին, 5 հազար տոննա մազութ, 5,2 հազար տոննա կերոսին և այլն), 23 հազար տոննա ածուխ և 32 հազար տոննա զինամթերք։ Համեմատության համար, մինչև պատերազմը Լենինգրադը ձմռանը սպառել է ամսական 60 հազար տոննա մազութ, 300 հազար տոննա քարածուխ ։ Ձմեռային ճանապարհով փոխադրվող բեռների ծավալների աճին զուգընթաց բարելավվել է քաղաքում տիրող պարենային վիճակը։ Նոյեմբերի 20-ից մինչև դեկտեմբերի 25-ը գործել են լենինգրադցիների մթերային քարտերի նվազագույն նորմերը՝ օրական 125 գ հաց աշխատող խնամարկյալների և երեխաների համար, 200 գ՝ բանվորների և ինժեներատեխնիկական աշխատողների համար, դեկտեմբերի 25-ից նորմերն աճել են համապատասխանաբար մինչև 200 գ և 350 գ։ Այնուհետև նորմերը բարձրացվել են 1942 թվականի հունվարի 24-ին և փետրվարի 11-ին՝ երեխաների և խնամակալների համար հասնելով 300 գ հացի երեխաների ու խնամարկյալների համար, 400 գրամի՝ ծառայողների համար և 500 գրամի՝ բանվորների համար։ 1941 թվականի նոյեմբերի 20-ից ալյուրի և խառնուրդների սպառման օրական չափաբաժինը բլոկադայի օղակի ներսում սահմանվել է 510 տ, դեկտեմբերի 25-ից բարձրացվել է մինչև 560 տ։ Նախքան սառցե ճանապարհի օգտագործումը՝ 1941 թվականի նոյեմբերի 1-ի դրությամբ, Լենինգրադում եղել է 7983 տոննա ալյուր և հացահատիկ, 1977 տոննա ձավարեղեն և մակարոն, 1067 տոննա միս և մսամթերք, 136 տոննա ձուկ, 356 տոննա կենդանական ճարպ։ 1942 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ՝ քաղաքի պարենային պաշարները կազմել են՝ 980 տոննա ալյուր, 334 տոննա ձավարեղեն և մակարոն, 624 տոննա միս և մսամթերք, 24 տոննա ձուկ, 16 տոննա կենդանական ճարպ, 187 տոննա բուսական յուղ,102 տոննա այլ ճարպեր, 337 տոննա շաքար։ 1942 թվականի ապրիլի 1-ի դրությամբ՝ պաշարները կազմել են՝ 8057 տոննա ալյուր, 1687 տոննա ձավարեղեն և մակարոն, 2050 տոննա միս և մսամթերք, 302 տոննա ձուկ և ծովատառեխ, 2688 տոննա ճարպ, 3117 տոննա շաքար։
Նավագնացությունը 1942 թվականին
1942 թվականի հունիսի 18-ին սկսել է աշխատել 50 օրում կառուցված վառելիքային խողովակաշարը, որը Շլիսելբուրգյան ցամաքալեզվակի հատակով անցել է մինչև Օսինովեց։ 10 սմ տրամագծով խողովակաշարի երկարությունը կազմել է 19 կմ, մեկ օրվա ընթացքում այն տեղափոխել է մոտ 300 տոննա վառելիք։ 1942 թվականի սեպտեմբեր-դեկտեմբեր ամիսներին լճի հատակով անցկացվել է «կյանքի մալուխը»՝ հինգ ուժային էլեկտրական մալուխ՝ յուրաքանչյուրը 20 կմ երկարությամբ, որով Լենինգրադ է հասցվել էլեկտրաէներգիա մասամբ վերականգնված Վոլխովի ՀԷԿ-ից ։
Մայրուղու պաշտպանություն
Օգոստոսին Շլիսելբուրգյան ցամաքալեզվակի Արևմտյան ափի պաշտպանության համար ստեղծվել է 17-րդ ամրացված շրջանը՝ մոտ 40 կմ երկարությամբ պաշտպանության ճակատով։ Փոխաբեռնման բազաներում և պահեստներում բեռների պահպանությունն իրականացրել է ՆԳԺԿ զորքերի 23-րդ դիվիզիան։ 1942 թվականի հունիսի 4-ին Լադոգայի և Սվիրի ՀՕՊ բրիգադային շրջանները միավորվել են ՀՕՊ Լադոգայի դիվիզիոնային շրջանի կազմում։ Արևմտյան ափի նավահանգստային հզորությունների օդային պաշտպանությունն ապահովել են երեք առանձին զենիթահրետանային դիվիզիաներ և երեք երկաթուղային զենիթային մարտկոցներ, որոնք ունեցել են միջին տրամաչափի 48 և փոքր տրամաչափի 3 զենիթային հրանոթներ, 15 գնդացիրներ, 6 «Прожзвук» կայաններ և 15 լուսարձակող կայաններ։ Արևելյան ափը հսկել է Կոբոնայի զենիթային-հրետանային խումբը՝ կազմված երեք ԱԶՀԴ-ներից գնդացիրներից։ Դրանց կազմում եղել են 30 միջին տրամաչափի, 6 փոքր տրամաչափի հրանոթներ, 19 գնդացիրներ, «Прожзвук» ձայնորսիչների 7 կայաններ և 12 լուսարձակային կայաններ։ Ընդհանուր առմամբ Տիխվինից մինչև Օսինովեց ձգվող մայրուղում եղել են 150 միջին տրամաչափի զենիթային հրանոթներ և 40 փոքր տրամաչափի հրանոթներ, 70 գնդացիրներ, 25 «Прожзвук» կայաններ և 65 լուսարձակային կայաններ։ Օդային պաշտպանության համար ներգրավվել են յոթ կործանիչ ավիագնդեր։ Ընդհանուր առմամբ 1942 թվականի նավիգացիայի համար հակառակորդի ավիացիան, երբեմն մինչև 80-130 ինքնաթիռներից կազմված խմբերով, կատարել է 120 ցերեկային և 15 գիշերային թռիչքներ՝ գրոհելով նավահանգիստների, բազաների և նավերի վրա։ Դրա հետևանքով զոհվել է 200 մարդ, ջրասույզ է եղել կամ խիստ վնասվել է 12 ինքնագնաց և 9 ոչ ինքնագնաց նավ։ Բացի հրետանային և ավիացիոն ռմբակոծություններից, աշնանը ֆինն-իտալա-գերմանական նավատորմի ուժերը հարձակում են ձեռնարկել ջրային հաղորդակցության վրա։ Ամռանը Լադոգա լիճ են տեղափոխվել իտալական և գերմանական նավերը՝ ի լրումն Ֆինլանդիայի ուժերի։ Օգոստոսին Լադոգայում գտնվել են 4 իտալական տորպեդային մոտորանավակ (MAS 526, 527, 528, 529), 6 գերմանական «ԿՄ» կատերներ, 7 ծանր դեսանտային բեռնանավեր, 6 թեթև դեսանտային բեռնանավեր, 8 հատուկ դեսանտային բեռնանավեր, 8-9 դեսանտային կատերներ, ֆիննական տորպեդային կատեր և հրետանավակ։ Դեսանտային նավերը կազմել են լաստանավային նավատորմ՝ նրանց կոնստրուկտոր գնդապետ Զիբելի ղեկավարությամբ։ Բոլոր ծովային ուժերն ընդհանուր առմամբ ենթարկվել են Լադոգայի առափնյա բրիգադի հրամանատար, ֆիննական զորքերի գնդապետ Յարվինենին։ Նա իր հերթին ենթարկվել է գերմանական 1-ին օդային նավատորմի հրամանատարին։ Օգոստոսի երկրորդ կեսին նավատորմին հրաման է տրվել իրականացնել գործողություն խորհրդային նավերի դեմ Մորիե ծովախորշում։ Սակայն, իրավիճակի ավելի մանրակրկիտ ուսումնասիրությունից հետո՝ օգոստոսի 21-ին գործողությունը չեղյալ է հայտարարվել։ Լայնածավալ գործողությունը ձեռնարկվել է 1942 թվականի հոկտեմբերի 22-ին՝ Սուխո կղզու մեծ մայրուղու մոտ։ Դրան մասնակցել են լաստանավային նավատորմի 23 նավեր, որոնց սպառազինության կազմում եղել է՝ 88-միլիմետրանոց քսանմեկ հրանոթ, 37-միլիմետրանոց ինը թնդանոթներ և 20 մմ տրամաչափի 135 հրանոթներ։ Նրանց աջակցել են տորպեդային կատերներ և 15 ինքնաթիռներ։ Նրանց դեմ Սուխո կղզում կռվել է 90 հոգուց բաղկացած կայազոր, որն ուներ 100 մմ տրամաչափի երեք հրետանային հրանոթ և 3 գնդացիր։ Լադոգայի նավատորմի աջակցության շնորհիվ կղզու վրա հարձակումը հաջողվել է հետ մղել ։
Բեռնափոխադրումների ու տարհանումների ցուցանիշներ
1942 թվականի նավագնացության ժամանակ Լենինգրադից ջրային տրանսպորտով տարհանվել է 449 հազար մարդ, ինչպես նաև լճի արևելյան ափ է տեղափոխվել 90 հազար զինվորական և քաղաքացիական անձ, որոնք չեն եղել տարահանվածների թվում։ Լենինգրադ է տեղափոխվել 20 հազար քաղաքացիական անձ և 290 հազար զինծառայող։ Ուղարկվել է 745 հազար տոննա բեռ, այդ թվում՝ 350 հազար տոննա պարենամթերք՝ 184 հազար տոննա ալյուր և հացահատիկ, 45,5 հազար տոննա ձավարեղեն, 3 հազար տոննա խտանյութ, 12 հազար տոննա ճարպ, 5,5 հազար տոննա միս, 10 հազար տոննա մսի, ձկան և բանջարեղենի պահածոներ, 14 հազար տոննա աղ, 600 տոննա շոկոլադ, 1300 տոննա հրուշակեղեն, 1150 տոննա խտացրած կաթ, 1200 տոննա ձու, 34 հազար տոննա բանջարեղեն, 250 տոննա չոր մրգեր և այլն։ Բացի այդ, հասցվել է 12 հազար գլուխ խոշոր և մանր եղջերավոր անասուններ և 4,5 հազար ձի, 151 հազար տոննա նավթամթերք (10 հազար տոննա ավիաբենզին, 28 հազար տոննա ավտոբենզին, 13 հազար տոննա կերոսին, 63 հազար տոննա մազութ, 27 հազար տոննա սոլյարայուղ և այլն), որից 34 հազար տոննան՝ ստորջրյա խողովակաշարով, 100 հազար տոննա ածուխ, 89 հազար տոննա զինամթերք ։ Լաստանավերով դուրս է բերվել 137 շոգենավ, 134 տենդեր և 1622 վագոն, ընդ որում՝ Լենինգրադ է հասցվել 809 բեռնված վագոն ։ Ընդհանուր առմամբ քաղաքից դուրս է բերվել 305 հազար տոննա բեռ, որից 162 հազար տոննան կազմել են տարբեր սարքավորումները։ Բեռների 85 %-ը փոխադրվել է ոչ ինքնագնաց լողամիջոցներով։ Բեռների երկու երրորդը հասցվել է փոքր մայրուղով։ Ռմբակոծությունների և փոթորիկների հետևանքով խորտակվել կամ զգալի վնասվածքներ են ստացել նավագնացության 15 ինքնագնաց նավեր և 40 բեռնանավեր։ Օսնովեցի նավահանգստի բեռնաշրջանառությունը 1942 թվականին կազմել է 1 մլն տոննա բեռ։ Համեմատության համար՝ Լենինգրադի նավահանգստի բեռնաշրջանառությունը 1940 թվականին կազմել է 3,2 մլն տոննա։ Բեռնափոխադրումները ոչ միայն բավարարել են արգելափակված քաղաքի բնակչության պահանջմունքները, այլև թույլ են տվել ստեղծել պարենամթերիք պաշար․ 1942 թվականի նոյեմբերի 1-ին Լենինգրադում կար 49 հազար տոննա ալյուր, 17 հազար տոննա հացահատիկ, շուրջ 14 հազար տոննա ձավարեղեն և մակարոն, մոտ 1600 տոննա միս և մսամթերք, 3,5 հազար տոննա ձուկ, 2 հազար տոննա կենդանական ճարպ, 1,7 հազար տոննա շաքար և 2,5 հազար տոննա հրուշակեղեն։
Ճանապարհը 1942-1943 թվականների ձմռանը
1942-1943 թվականների ձմռանը սառցե մայրուղու կառուցման նախապատրաստությունը սկսվել է նախապես։ Այս անգամ նախատեսվել է ավտոճանապարհից բացի սառույցի վրայով անցկացնել նաև նեղուղի երկաթուղի օրական 2 հազար տոննա բեռաշրջանառությամբ։ 1942 թվականի հոկտեմբերի 31-ին հրապարակվել է Լենինգրադի ռազմաճակատի որոշումը «Լադոգայի լճով ռազմաավտոմոբիլային ճանապարհի կառուցման մասին», որտեղ նախատեսվել է սկսել սառցե ճանապարհի կառուցումը օրական 4,5 հազար տոննա բեռնաշրջանառությամբ, որն անցնելու էր Օսինովեցից մինչև Կոբոնա՝ այդ հատվածում սառույցի ավելի քան 15 սմ հաստության հաստատման դեպքում։ Նոյեմբերի 22-ից փոխադրումների կազմակերպման պատասխանատվությունը անցել է Լենինգրադի ռազմաճակատի փոխադրումների վարչության վրա։ Վարչության ենթակայության տակ է գտնվել նաև 17 առանձին ավտոտրանսպորտային բրիգադը՝ Լադոգայով բեռների փոխադրմամբ անմիջականորեն զբաղվող ստորաբաժանումը։ Նոյեմբերի 30-ի դրությամբ՝ այն ունեցել է ԳԱԶ-ԱԱ մակնիշի 446 և ԶԻՍ-5 մակնիշի 268 ավտոմեքենա։ Դեկտեմբերի 20-ին մայրուղում բացվել է երթևեկությունւ կենդանաքաշ տրանսպորտի համար, իսկ դեկտեմբերի 24-ին՝ ավտոմոբիլային տրանսպորտի համար։ 1942 թվականի նոյեմբերի 21-ին Պաշտպանության պետական կոմիտեն ընդունել է որոշում, որով նախատեսվել է Լադոգա լճով կառուցել սովորական և նեղուղի ցցային-սառցային երկաթուղի։ Երկաթուղու շինարարությունն սկսվել է 1942 թվականի դեկտեմբերի սկզբին։ 1943 թվականի հունվարի 18-ին կառուցվել է լայնուղի 9,3 կմ և նեղուղի 14,5 կմ երկաթուղի։ Շրջափակման ճեղքման ժամանակ ազատագրված միջանցքով երկաթուղու կառուցման մասին որոշման հետ կապված, որը հետագայում կոչվել է Հաղթանակի ճանապարհ, Լադոգայի լճով երկաթուղու կառուցման աշխատանքները դադարեցվել են։ Շրջափակման ճեղումից հետո՝ 1943 թվականի հունվարի կեսերին, ազատագրվել է Շլիսելբուրգը, և հունվարի 20-ին բացվել է երթևեկությունը սառցե ճանապարհի՝ Զելենցի կղզիներից մինչև Շլիսելբուրգ ճյուղավորմամբ։ Ճանապարհի գործելու ընթացքում սառույցի տակ են անցել 357 ավտոմեքենաներ (այդ թվում՝ մակերեսային՝ 214 և ամբողջական՝ 143-ը), գրեթե բոլոր մեքենաները դուրս են բերվել ջրից։ Լադոգա լճի վրայով սառցե ճանապարհը գործել է մինչև 1943 թվականի մարտի 30-ը։
Ավտոճանապարհի պաշտպանությունն իրականացրել են երկու առանձին հրաձգային գումարտակներ, վերբեռնման բազաները և պահեստները հսկել են ՆԳԺԿ-ի 23-րդ դիվիզիայի զորամասերը և Փոխադրումների վարչության պահակային զորամասերը։ Օդից սառցե ճանապարհը պաշտպանել է ԿԲՆ-ի ՌՕՈՒ-ի կազմից 12-րդ առանձին էսկադրիլիան՝ 10 Ի-153 և 6 ՄիԳ-3 կազմով, հակաօդային պաշտպանությունը ապահովել են ՀՕՊ-ի Լադոգայի դիվիզիոն շրջանի ստորաբաժանումները, որն իր սպառազինության մեջ ուներ 129 միջին տրամաչափի, 43 փոքր տրամաչափի զենիթային հրանոթ և 97 զենիթային գնդացիրներ։ Դրանցից հունվարին սառցե ճանապարհին գտնվել է 8 միավոր 85 մմ զենիթային հրանոթ, երեսունհինգ 37 մմ հրանոթ և 83 զենիթային գնդացիր ։
Մայրուղու օգտագործման ընթացքում արևելյան ափից արևմտյան ափ է տեղափոխվել 206 հազար տոննա բեռ, որից 4,4 հազար տոննան տեղափոխվել է Շլիսելբուրգ։ Մթերքն ու կերանյութերը կազմել են 112 հազար տոննա, այդ թվում՝ 56 հազար տոննա ալյուր ու հացահատիկ, 9,4 հազար տոննա ձավարեղեն, 2,4 հազար տոննա միս, 4,8 հազար տոննա ձուկ, 2,7 հազար տոննա շաքար, 7,6 հազար տոննա բանջարեղեն։ Ուղարկվել է 18,6 հազար տոննա ածուխ, 5 հազար տոննա վառելիքաքսուսային նյութեր, 54 հազար տոննա զինամթերք։ Բացի այդ, ստորջրյա խողովակաշարով ստացվել է 8,5 հազար տոննա նավթամթերք։ Հակառակ ուղղությամբ սառցե ճանապարհով դուրս է բերվել 10 հազար տոննա բեռ։ Լենինգրադ է տեղափոխվել 133 հազար մարդ, իսկ այնտեղից հանվել է 89 հազար մարդ։
Նավագնացությունը 1943 թվականին
1943 թվականի նավագնացության ժամանակ Սյասյան նավաշինարանում կառուցվել են նոր բեռնանավեր․ մինչև ապրիլ կառուցվել է 20 հատ։ Սառցե մայրուղին դադարել է գործել մարտի 31-ին, իսկ արդեն ապրիլի 2-ին սկսվել են ջրային փոխադրումները Լադոգայով, թեև մայրուղիներն ամբողջությամբ ազատվել են սառույցից միայն ապրիլի 26-ին։ Մայիսի վերջին, հունիսի սկզբին հակառակորդի կողմից տեղի են ունեցել Լադոգայի նավահանգիստների մի շարք խոշոր ռմբակոծություններ, ինչի արդյունքում խորտակվել է հինգ նավ, իսկ շատերը ծանր վնասվածքներ են ստացել։ Ամռանը Լենինգրադից Լադոգայի լիճ երկաթուղով տեղափոխվել է երկու սուզանավ (Մ-77 և Մ-79)։ Նրանք ջուրն են իջեցվել Գոլսմանի ծովախորշում և հետագայում մասնակցել Լադոգայի ռազմական նավատորմի գործողություններին ։ Պայմանավորված այն հանգամանքով, որ 1943 թվականին բեռների զգալի մասը Լենինգրադ է տեղափոխվել երկաթուղով ուղղակիորեն՝ շրջանցելով Լադոգան, նկատելիորեն նվազել են ջրային փոխադրումները։ Ընդհանուր առմամբ 1943 թվականի նավագնացության ընթացքում Լենինգրադ է տեղափոխվել 240 հազար տոննա բեռ և 856 մ³ փայտ, ինչպես նաև 162 հազար մարդ։
Կյանքի ճանապարհի օգտագործման ողջ ընթացքում Լենինգրադ տեղափոխված բեռների ընդհանուր քանակը կազմել է ավելի քան 1 մլն 615 հազար տոննա։ Այդ ընթացքում քաղաքից տարհանվել է մոտ 1 մլն 376 հազար մարդ ։
Հուշարձաններ
А128 Սանկտ Պետերբուրգ–Մորե–Վսևոլոժսկի շրջան մայրուղին կրկնում է Լենինգրադից դեպի Լադոգա ցամաքային ճանապարհը, որի երկայնքով տեղադրվել են Կյանքի ճանապարհին նվիրված հուշարձաններ։
Հովնաթան
Հովնաթան( եբրայերեն` יְהוֹנָתָן/יוֹנָתָן Յոնաթան, Յեհոնաթան) արական անուն է, եբրայերենից թարգմանաբար նշանակում է "Եհովայի տված"։ Առաջին հայտնի Հովնաթանը եղել է Սավուղ թագավորի որդին, Դավթի մոտ ընկերը։
Անունով է կազմված Հովնաթանյան ազգանունը։
Նման անունները
«Աստծո տված» իմաստն ունեցող անուններ են նաև Աստվածատուր անունը և նրա տարբերակները, հունական ծագումով Թեոդորոս, սլավոնական Բոգդան/Բոժիդար անունները, ինչպես նաև մուսուլմանական ծագումով Ալլահվերդի/Ալավերդի անունը։
Կյանքի ճանապարհ
Հուշարձաններ
ՌԽՖՍՀ նախարարների խորհրդի 1974 թվականի դեկտեմբերի 4-ի № 624 որոշմամբ ճանապարհի՝ Ռժևկա կայանից մինչև Օսինովեցի փարոս ընկած հատվածում գտնվող 1941-1944 թվականներին Լենինգրադի պաշտպանության հուշահամալիրի մի մասի՝ «Փառքի կանաչ գոտու»՝ Կյանքի ճանապարհի 43 կիլոմետրանոց սյուներ, ճանաչվել են պատմության հուշարձաններ ։
Տադեուշ Նովակ
Տադեուշ Նովակ (Tadeusz Nowak, ), լեհ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ։ Լեհաստանի գրողների միության անդամ։
Կենսագրություն
Նովակը սրտի երկար տարիների հիվանդության արդյունքում մահացել է ինֆարկտից 1991 թվականի օգոստոսի 11-ին Սկերնևիցե քաղաքում (Լեհաստան)՝ 60 տարեկան հասակում։
Կյանքի ճանապարհ
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Լենինգրադի շրջափակում Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի պատմություն Կատեգորիա:ԽՍՀՄ-ը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի արևելյան ռազմաճակատի ճակատամարտեր և ռազմագործողություններ Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ռազմական պատմություն Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ
Տադեուշ Նովակ
Ստեղծագործություն
Թարգմանել է Սերգեյ Եսենինի, Միհայ Վյորյոշմարտիի, Շանդոր Պետեֆիի, Միկլոշ Ռադնոտի և Շանդոր Չոորիի բանաստեղծությունները։
Ճանաչում
Նովակի բանաստեղծությունները և արձակ ստեղծագործությունները թարգմանվել են շատ լեզուներով։