cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Զարգացած միջնադարի հայկական ճարտարապետություն
Այլ գավառներ
Բագրատունիների սպարապետները՝ Պահլավունիները, նույնպես իրականացրել են շինարարական աշխատանքներ։ Նրանց կառուցած ամրություններից հատկապես հայտնի է Ամբերդը։ Այն գտնվում է ծովի մակերևույթից 2300 մետր բարձրության վրա՝ Ամբերդ և Արքաշեն գետերի միախառնման տեղում վեր խոյացող ժայռերի վրա։ Դրա դղյակը և պարսպի որոշ հատվածներ կառուցվել էին դեռ 7-րդ դարում, Կամսարական իշխանների օրոք։ 10-րդ դարում Ամբերդը ամրացվում է, 1026 թվականին կառուցվում է Վահրամաշեն եկեղեցին (Վահրամ Պահլավունի)։ Նույն ժամանակ դղյակից հարավ կառուցվում է բաղնիքը, որի մոտ պահպանվել են փոքրիկ մատուռի ավերակներ։ Բերդն ընդգրկել մոտ 1 500 մ² մակերես ։ Պահլավունիների մեկ այլ ամրոց էր Բջնի բերդը Հրազդան գետի կիրճում։ Այն կառուցված է բարձր սարահարթի վրա։ Բջնին հարավից ու արևելքից պաշտպանված է ժայռերով, իսկ հյուսիսից և արևմուտքից՝ բրգավոր հենապատ-պարսպապատով։ Պահլավունիները վերակառուցում են դեռ 9-րդ դարում գոյություն ունեցած Կաքավաբերդը և այլ ամրոցներ։ Բացի բերդերից ու ամրություններից, կառուցվել են նաև Բյուրականի սուրբ Հովհաննես, Բջնիի Սուրբ Աստվածածին, Նեղուցի եկեղեցիները և այլն։ Պահլավունիների կառուցած եկեղեցիներից առավել շքեղը Մարմաշենի վանական համալիրն է։ Այն կառուցվում է հայոց արքունի ոստանում՝ Շիրակում։ Գլխավոր եկեղեցու՝ կաթողիկեի արևելյան խորանը, ինչպես Անիի Մայր տաճարում, ունի որմնախորշեր։ Այն կոչվում է Աստվածամոր անունով. այստեղից էլ գալիս է Մարմաշեն (Մարիամաշեն) անունը։ Մյուս՝ «Վահրամաբերդ» անվանումը ցույց է տալիս, որ այն եղել է նաև իշխանանիստ։ Պահպանված երկու եկեղեցիներից և մեկ եկեղեցու պատից բացի, եղել է նաև զվարթնոցատիպ տաճար ։
Բջնիից ոչ հեռու գտնվող Ծաղկաձոր ավանում Պահլավունիները կառուցում են սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին, որն ընկած է Կեչառիսի վանքային համալիրի հիմքում։ Այն կառուցապատվում է և հարստացվում լրացուցիչ շինություններով ուշ շրջանում ։
Արարատյան դաշտի արևմտյան մասում՝ Վաղարշապատից Գեղարդի վանք տանող ճանապարհին, որպես միջնադարյան քաղաք սկսում է զարգանալ Հայաստանի Հանրապետության մայրաքաղաք Երևանը։ Այն գոյանում էր ոչ թե պատմական Էրեբունի ամրոցի, այլ Հրազդանի կիրճի մոտ՝ բարձունքի վրա գտնվող սարահարթի վրա։ Դրանից հյուսիս դեռ վաղ միջնադարից գործում էր Կաթողիկե Ծիրանավոր եկեղեցին (Ավան), իսկ բուն քաղաքում՝ Պողոս-Պետրոս եկեղեցին (այժմ՝ Մոսկվա կինոթատրոն), որից ոչ հեռու կառուցվում է Գեթսեմանի մատուռը (այժմ՝ Օպերայի և Բալետի Ազգային Ակադեմիական Թատրոն)։
Կիլիկյան Հայաստան
Կիլիկիայում վաղ միջնադարից հաստատվող հայկական փոքր համայնքները Անիի թագավորության անկումից հետո ավելի ստվարացան։ Դա կապված էր Բյուզանդական կայսրության քաղաքականության հետ։ 1021 թվականին բյուզանդացիները Սենեքերիմ Արծրունու հետ կատարում են տարածքային փոխանակում՝ Փոքր Ասիա թերակղզու Սեբաստիա քաղաքն իր շրջակայքով՝ Վասպուրականի թագավորության դիմաց։ Այստեղ նրանք հիմնում են Սուրբ Նշան վանքը։ Նմանատիպ փոխանակմամբ նրանք ստանում են նաև Վանանդի թագավորությունը՝ փոխարենը տալով Կեսարիա քաղաքը, որտեղ կառուցվում է սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին։ Փոքր Հայքի երրորդ և վերջին խոշոր քաղաքում՝ Մալաթիայում, հայկական իշխանությունը հիմնադրվում է 11-րդ դարի վերջին։ Հայերն, այդպիսով, վերահաստատվում են Փոքր Հայքի պատմական տարածքներում, որոնք մի քանի հարյուրամյակ չէին բնակեցվել հայերով, սակայն Հայկական լեռնաշխարհի մասն էին կազմում ։
Հայկական իշխանություն
Բուն լեռնաշխարհի սահմաններից դուրս հայկական առաջին իշխանությունը Մալաթիայի հարևանությամբ առաջացած Փիլարտոս Վարաժնունու պետությունն էր (1071-1086)՝ Լեռնային Կիլիկիայում գտնվող Մարաշ մայրաքաղաքով։ Դրանից հետո առաջանում են ևս մի քանի հայկական իշխանություններ՝ Եդեսիան (1076-1098), Պիրը (1086-1100), Քեսունը (1086-1117)։ Այս պետությունները կարճ կյանք ունեցան, և հիմնադիր իշխանի մահից հետո թուլացան կամ կործանվեցին։ Հայկական լեռնաշխարհից դուրս միակ իշխանությունը, որ կարողացավ դիմակայել արտաքին վտանգին և ընդարձակվելով վերածվել թագավորության՝ Ռուբինյանների իշխանությունն էր Լեռնային Կիլիկիայում (1080-1198)։ Այն հիմնադրել է Ռուբեն Ա-ն, ով եղել է հայոց վերջին թագավոր Գագիկ Բ-ի թիկնազոր գնդի հրամանատարը։ Ռուբինյան իշխանությունը 1198 թվականին վերածվում է թագավորության (1198-1375)՝ այդպիսով գոյատևելով երեք հարյուր տարի ։
Կիլիկիայի հայկական պետությունը սահմանակցել է ինչպես քրիստոնեադավան (Բյուզանդական կայսրություն, Խաչակրաց պետություններ), այնպես էլ իսլամադավան (Իկոնիայի սուլթանություն, Այյուբյան սուլթանություն) պետությունների հետ։ Այդ պատճառով Ռուբինյան, հետագայում՝ Հեթումյան և Լուսինյան առաջնորդները մեծ ուշադրություն են դարձրել ամրոցների ու բերդերի շինարարությանն ու գոյություն ունեցողների վերակառուցմանը։ Այդպես՝ շինարարական աշխատանքների արդյունքում 11-րդ դարում հանդես են գալիս Բերդուս, Գուգլակ, Լամբրոն, Համուս, Հոնի, Հռոմկլա, Պապեռոն, Քեսունի բերդերը։ Ռուբինյանների իշխանանիստ կենտրոնը սկզբում Վահկա բերդաքաղաքն էր՝ Ռուբեն Ա (1080-1095) և Կոստանդին Ա (1095-1100) իշխանների օրոք։ Դրան կից կառուցվել է Ընդա վանքը, որն ուներ գրչության կենտրոն։ Կարճ ժամանակ անց մայրաքաղաքը տեղափոխվում է Սիս ։
Կիլիկիայի բերդերից Հռոմկլան առանձնանում է նրանով, որ 1149-1292 թվականներին եղել է ամենայն հայոց կաթողիկոսի նստավայրը։ Մինչ այդ կաթողիկոսական աթոռը գտնվել է դեգերումների մեջ. Անիի անկումից հետո այն տեղափոխվել է զանազան հայկական իշխանությունների կենտրոններ՝ Սեբաստիա (1051-1062), Թավբլուր (1062-1065), Ծամնդավ (1066-1090), Քեսուն (1090-1116), Ծովք՝ (1116-1149)։ Բերդը 11-րդ դարի վերջին ենթարկվել է Փիլարտոս Վարաժնունուն, այնուհետև՝ Գող Վասիլին։ Վերջինիս մահից հետո՝ 1112 թվականին, Եդեսիայի կոմս Բալդուինը Հռոմկլան գրավել է Վասիլ Տղայից և պարգևել իր ազգական Ժոսլեն II Կուրտենեին։ Եդեսիայի կործանումից որոշ ժամանակ անց՝ 1151 թվականին Ժոսլեն III-ի այրին՝ Բեատրիսը, Հռոմկլան վաճառել է Հայոց կաթողիկոս Գրիգոր Գ Պահլավունուն ։ Հռոմկլա բերդաքաղաքը գտնվում էր Եփրատ գետի աջ ափին։ Այն շրջափակված էր դժվարամատչելի ժայռերով, երեք կողմից ողողվում էր Եփրատի ու Փարզման վտակի ջրերով։ Պարիսպը քառաշարք էր ու աշտարակաձև, ուներ երկհարկանի յոթ դարպաս և ուղղանկյուն կտրվածքի աշտարակներ ։ Գրիգոր Պահլավունին կառուցել է սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ և սուրբ Աստվածածին եկեղեցիները, ավելի ուշ՝ սուրբ Փրկիչը։ Կաթողիկոս Ներսես Շնորհալու օրոք (1166-1173) Հռոմկլան դարձել է համահայկական մշակութային կենտրոն։ Տեղի մանրանկարչության դպրոցում հավաքվել, բազմացվել և պատկերազարդվել են բազմաթիվ հին ձեռագրեր, ստեղծվել նորերը։ Միայն 1293 թվականից սկսած, երբ Եգիպտոսի սուլթան Մելիք Աշրաֆը գրավում է Հռոմկլան, կաթողիկոսը տեղափոխվում է Կիլիկիայի մայրաքաղաք Սիս, որտեղ մնում է մինչև 1441 թվականը, երբ ընդմիշտ վերադառնում է Էջմիածին ։
12-րդ դարում հայկական իշխանությունը սկսում է զորեղանալ և հաստատվել Դաշտային Կիլիկիայում՝ գրավելով մի քանի վաճառաշահ քաղաքներ։ Թորոս Ա իշխանի օրոք նորոգվում է Դրազարկի վանքը, որը դառնում է Ռուբինյանների տոհմական դամբարանը ։ Վանականների համար կառուցվում է նաև Խորա Անապատը, որը նույնպես դառնում է դպրության կենտրոն։ Կիլիկիայի մենաստաններից նշանավոր էին նաև Խաչատրո և Վարդկան անապատները։ Դաշտային Կիլիկիայի քաղաքներից նշանավոր էր Անարզաբան, որտեղ Թորոս իշխանը կառուցում է Սուրբ Զորավարաց եկեղեցին։ Դարավերջին Լամբրոնից արևմուտք կառուցվում է Մոլևոն բերդը և Մոլևոնի վանքը ։
Հայկական թագավորություն
12-րդ դարում կառուցվում են մի քանի ամրոցներ։ Դրանցից հայտնի էր Ամուդանը, որը գտնվել է լեռան գագաթին, ունեցել աշտարակապատ պարիսպներով քառակուսի դղյակ։ 1145 թվականին Ամուդանը բյուզանդացիներից ազատագրել է Թորոս Բ իշխանը։ Ամուդանն արևելքից պաշտպանել է Անարզաբա քաղաքը։ Վերջինիս պաշտպանության համար ավելի ուշ շրջանում Լևոն Բ թագավորը կառուցել է տալիս Թումլու ամրոցը։ Դարի նշանավոր կառույցներից էին Ասկուռաս բերդաքաղաքը, Կապան ամրոցը, Կոպիտառ բերդը։ 12-րդ դարում Կիլիկիային է միացվում դեռ Սելևկյանների օրոք կառուցված Կոռիկոս ծովային ամրոցը։ 1206 թվականին Լևոն Բ թագավորը այն վերջնականապես վերակառուցեց։ Կոռիկոսը դարձավ շենացած բերդաքաղաք, որտեղ մինչ այժմ պահպանվել են բնակելի ու հասարակական շենքերի, թաղածածկ մատուռների, գմբեթավոր տաճարների մնացորդներ ։
Կիլիկյան Հայաստանում կառուցվել են մի քանի խոշոր վանական համալիրներ, որտեղ զբաղվել են գիտության ու մշակույթի զարգացմամբ։ Դրանցից հայտնի էին Գռների վանքը, Անդուլ վանքը, Արքայակաղնին և Սկևռան ։ Կիլիկյան Հայաստանի առավել հայտնի ուսումնական կենտրոնը Ակներ վանքն էր (Ականց անապատ)։ 13-րդ դարում կառուցվում են Աղբերց և Բարձրաբերդի վանքերը, որտեղ հիմնվում են դպրոցներ։ Նույն ժամանակ կառուցվում է Լևոնբերդը՝ սուրբ Վասիլ եկեղեցով ։ Ուշ շրջանի առավել հայտնի բերդերից է Սարվանդիքարը ։ 12-րդ դարի ընթացքում և 13-րդ դարում պարբերաբար կառուցապատվում է մայրաքաղաք Սիսը, որի հիմքեը դրել էր Թորոս Ա իշխանը։ 1114 թվականի երկրաշարժից կես դար անց իշխան Մլեհը այն վերակառուցում է այն։ Թագավորանիստ դառնալուց հետո քաղաքի հյուսիսային թաղամասում Հեթում Ա թագավորը հիմնադրում է նոր ապարանք՝ ճոխ քանդակներով։ Այն կերտվել է սրբատաշ խոշոր քարերով, մարմարյա սև սյունաշարով։ Միջնաբերդը ունի երեք շերտ պարիսպներ և երեք դարպաս։ Սիսում կառուցվել են մի քանի տասնյակ եկեղեցիներ ու վանքեր, որոնցից ոչ մեկ չեն պահպանվել։ Դրանցից էր սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին, որը Հռոմկլայի գրավումից հետո դարձել է հայոց կաթողիկոսության, այնուհետև՝ Կիլիկիայի կաթողիկոսության աթոռանիստը։ Հայտնի էին Զապել թագուհու հիվանդանոցը, արքունի մատենադարանը, համալսարանը ։
Կիլիկիայի հայկական թագավորության շրջանում նոր շունչ ստացան հելլենիստական կամ ավելի վաղ շրջաններում կառուցված քաղաքները։ Դրա պատճառն այն էր, որ նրանք գտնվում էին քրիստոնյա և իսլամադավան երկրների խաչմերուկում՝ Մետաքսի ճանապարհին։ Կառուցապատվում և ամրացվում են Ադանա‎, Այաս, Անարզաբա‎, Իսոս, Կիզիստրա, Հաճըն, Մամեստիա, Մարաշ‎, Տարսոն քաղաքները։
Զաքարյան իշխանապետություն
11-րդ դարի առաջին կեսին Սելջուկ-թյուրքերի արշավանքներից հետո Հայաստանի երկու թագավորությունները՝ Սյունիքն (987-1170) ու Տաշիր-Ձորագետը (978-1113), կարողացան դիմակայել Սելջուկյան սուլթանությանը ։ Հարավային Հայաստանում կային երկու իշխանություններ՝ Արծրունիների տոհմի մի ճյուղը տիրում էր Աղթամար կղզում, Թոռնիկյանները՝ Սասունում։ Սասունից բացի, Թոռնիկյանները տիրում էին Արածանիի միջին հոսանքում ընկած գավառներին։ Արցախի իշխանություններից հայտնի էին Ներքին Խաչենը, Հաթերքը և Ծարը։
Վաղ շրջան
12-րդ դարի երկրորդ կեսին Հայաստանում մնացել էին մի քանի կիսանկախ իշխանական տներ։ Զաքարյանները, ովքեր ծագում էին Արծրունիներից, ամուր դիրքեր էին հաստատել վրաց արքունիքում։ Զորահրամանատար Սարգիս Զաքարյանի որդիները՝ Զաքարե Բ ամիրսպասալարը և Իվանե Ա աթաբեկը, գլխավորում են հայ ժողովրդի պայքարը։ 12-րդ դարի վերջին և 13-րդ դարի սկզբին ազատագրվում են պատմական Այրարատ, Գուգարք, Տայք, Սյունիք և Արցախ նահանգներն ամբողջությամբ, ինչպես նաև Ուտիք և Վասպուրական նահանգների մի մասը։ Այդպես ստեղծվում է Զաքարյան իշխանապետությունը՝ վրաց Բագրատիոնիների թագավորության ներքո։ Սելջուկյան արշավանքների օրոք ընդհատված շինարարական աշխատանքները նոր թափ առան ։
12-րդ դարում շինարարությունը հիմնականում ընթանում էր Լոռում, Սյունիքում և Արցախում, որտեղ պահպանվել էին հայոց պետականության մնացորդները։ Արցախի տարածքում են հիմնվում Նուկզարի սուրբ Ամենափրկիչ, Հարանց, Տիրամոր եկեղեցիները և Խաթրավանքը, Սյունիքի տարածքում՝ Ագուլիսի սուրբ Ստեփանոս, Եղեգնաձորի սուրբ Սարգիս, Կուքիի սուրբ Գրիգոր և սուրբ Ստեփանոս, Ճահուկի սուրբ Հովհաննես, Ռամիսի սուրբ Աստվածածին, Որդուարի սուրբ Ստեփանոս, Օծոփի սուրբ Աստվածածին եկեղեցիները, Լոռում՝ Քոբայրի վանքը։ Նոր բերդերից ու ամրոցներից նշանակալի են Էրթիջը Վայոց ձորում, Կայծոնը՝ Լոռում, Մահկանաբերդը՝ Տավուշում, Հաթերքը՝ Արցախում, Մածնաբերդը՝ Գարդմանում։
Նվաճվելով Վրաց թագավորության կողմից՝ Լոռին և Տավուշը այդ կարգավիճակում են մնացել մինչև 20-րդ դարը։ Այստեղ կառուցվել են Գագա Սուրբ Սարգիս, Շխմուրադի, Տամարքի եկեղեցիները, Աղավնավանք, Մշկավանք, Նոր Վարագավանք և Սամսոնավանք համալիրները։ Դրանից զատ՝ վերակառուցվում ու կառուցապատվում են մի քանի բերդեր ու ամրոցներ, Բագրատունիների և Կյուրիկյանների կողմից կառուցած եկեղեցական համալիներ։
Զաքարյան իշխանապետության հիմնադրումից առաջ Հայաստանի առավել հայտնի նորակառույց կոթողներից էին Հաղարծինի վանական համալիրը, որը Զաքարյանների օրոք կառուցապատվում է։ Հաղարծինի կազմում են երեք եկեղեցի, երկու գավիթ, սեղանատուն, աղոթարաններ, խաչքարեր։ Եկեղեցիներից ամենահինը Սուրբ Գրիգոր եկեղեցին է (մոտ 10-րդ դար), որն ունի խաչաձև հատակագիծ։ Գմբեթային փոխանցումն իրականացված է սաղր տրոմպներով։ Ունի հողմահարված անկյունային որմնախոյակներ։ Եկեղեցուն արևմուտքից կից է քառասյուն գավիթը (12-րդ դարի վերջ)։ Վերջինիս առաստաղների բարձրաքանդակներն ունեն մարդկանց պատկերներ, վարդյակներ, թռչուններ, հրեշտակներ և այլն։ Սուրբ Աստվածածինը գլխավորն է համալիրի տարածքում։ Այն գմբեթավոր դահլիճ տիպի է, կառուցվել է 10-11-րդ դարերում։ Ճակատներն ունեն հայկական խորշեր, թմբուկը՝ դեկորատիվ խորաններ։ Ավելի ուշ կառուցվել է սեղանատունը։ 12-րդ դարի վերջից, երբ Զաքարյանները միավորում են պատմական Հայաստանի հյուսիսային ու արևելյան գավառների մեծ մասը, այնտեղ ընթանում են խաղաղ շինարարական աշխատանքներ։ Երկիրը բաժանվում է մի քանի նոր իշխանությունների. Արագածոտնում և Նիգ գավառում (Կոտայքի հյուսիս) հիմնվում է Վաչուտյանների, Շիրակում՝ Պահլավունիների, Լոռում՝ Համազասպյան-Մամիկոնյանների, Տավուշում՝ Արծրունիների, Գարդմանում՝ Կյուրիկյանների, Վայոց ձորում՝ Պռոշյանների, Սյունիքում՝ Օրբելյանների, Արցախում՝ Հասան-Ջալալյանների և Դոփյանների իշխանական տները ։
Վաչուտյան իշխանները կառուցապատում են Ծաղկաձորի Կեչառիսը, հիմնադրում Եղիպատրուշ, Չորուտ, Մաքրավանք, Մուղնու, Ուշիի եկեղեցիները, կառուցապատում նախկին դարաշրջանում գոյություն ունեցող Հովհաննավանքը՝ իր գրչության կենտրոնով, Սաղմոսավանքը, Տեղերի վանքը, ամրացնում Բջնին ու Ամբերդը։ Պահլավունիների օրոք Շիրակում ծաղկում է ապրում նոր կառույցներով հարստացած Մարմաշենը, կառուցում Կարմիրվանքը, Հոգեվանքը, Զաքարե ամիրսպասալարի հրահանգով կառուցապատում Հառիճի վանքը։ Լոռում կառուցվում են Ախթալայի, Բարձրաքաշ Սուրբ Գրիգոր, Սուրբ Հովհաննես, Խորակերտի, Խուճապի, Քառասնից Մանկանց եկեղեցիները, իսկ Տավուշում՝ Մաթոսավանքը, Մակարավանքը, Կապտավանքը, Նավուրի սուրբ Նշան, Կիրանցի Առաքելոց, Դեղձուտի, Խաչբազարի, Խնձորուտի, Խորանաշատ, Սրվեղի եկեղեցիները։
Որոշակի շինարարական աշխատանքներ ընթանում են նաև Վասպուրականի ու Տուրուբերանի ազատագրված հատվածներում կամ այնտեղ, որտեղ հայկական իշխանություններն ազդեցիկ էին։ Այդ ժամանակաշրջանի պահպանված ամրություններից են Խոշաբ բերդաքաղաքը Վասպուրականի տարածքում, ինչպես նաև՝ Կոշի կամ Աղջկա բերդը Արագածոտնում, Խոխանաբերդը՝ Արցախում և այլն։ Վանական համալիրներում գործել են գրչության կենտրոններ։ Պռոշյան իշխանները հայտնի էին ամրոցաշինությամբ։ Նրանք Վայոց ձորի տարածքում կառուցում են ևս մեկ ամրոց՝ Պռոշաբերդը։ Դա իշխանանիստ ամրոց էր, որը գտնվում էր լեռնագագաթին և զբաղեցնում էր 1-1,5 հա տարածություն։ Այստեղ կառուցվել է բազալտե ամուր պարիսպ, և ջրմուղ՝ խողովակաշարով։ Բերդի զինանոցները, զորանոցներն ու իշխանական պալատը ավերվել են՝ թաղվել հողի շերտի տակ։ Կանգուն են միայն պարիսպները և մատուռը։ Դրանից ոչ հեռու Սպիտակավոր սուրբ Աստվածածին վանքն է։
Վայոց ձորում Պռոշյանները կազմակերպում են նաև եկեղեցիների շինարարություն. կառուցվում են Գլաձորի Աղբերց, Գառնիի Աղջոց, Նախիջևանի Անուշավան, Արատեսի սուրբ Աստվածածին, Քյոլքի սուրբ Գրիգոր, Նորսի սուրբ Երրորդություն, Եղեգիսի Զորաց և սուրբ Նշան, Լանջառի Հովհաննես Կարապետ, Լիանոսի սուրբ Գյուտ, Սալլի Սուրբ Մամաս և այլ եկեղեցիներ ու վանքեր, նոր կառույցներով հարստացնում Խոսրովի անտառներում հիմնված Հավուց Թառի վանքը, որտեղ գործում էր գրչության կենտրոն։
Պռոշյան իշխանների կառուցած ճարտարապետական կոթողների մեջ գլուխգործոց է համարվում Գեղարդի վանքը։ Դրա վաղ քրիստոնեական վանքից ոչ հեռու 1215 թվականին կառուցվում է համալիրի գլխավոր՝ Կաթողիկե եկեղեցին։ Հարավային պատի վրա կա բարձրաքանդակ, որը պատկերում է առյուծի հարձակումը ցլի վրա, արևային ժամացույց և հազարան բլբուլի պատկերներ։ Հետագա տասը տարիների ընթացքում արևմտյան կողմին կից կառուցվում է կենտրոնակազմ, քառասյուն գմբեթավոր գավիթ։ Ժայռը, որը հյուսիսային պատ է ծառայում վանական համալիրի համար, հարուստ է ներքին քանդակներով և ունի խցեր։ Դրանցից մեկը հայտնի է որպես «ավազան». այդտեղ բխում է սառնորակ աղբյուր։ Ավազանի պատերը զարդարված են քանդակներով ու խաչերով։ 1283 թվականին փորվել է ժայռակոփ երկրորդ եկեղեցին և նրա գավիթը՝ Պռոշյանների տոհմական դամբարանը։ Ժամատնից դեպի արևելք գտնվում է Աստվածածին եկեղեցին, իսկ դրանից վեր՝ Պռոշ իշխանի որդի Պապաքի և նրա կին Ռուզուքանի ժամատուն-դամբարանը ։
Ուշ շրջան
Խաչենի իշխանական տոհմը, որը ծագում էր Առանշահիկներից, Հասան-Ջալալ Դոլայի գլխավորությամբ կարողանում է ազատագրել ոչ միայն սեփական տիրույթները, այլև հարևան գավառները։ Նոր իշխանական տունը, որը հայտնի էր որպես Հասան-Ջալալյաններ, շինարարական աշխատանքներ է կազմակերպում Արցախում։ Ամրացվում են գոյություն ունեցող բերդերը, կառուցապատվում նախկինում հիմնված եկեղեցիները։ Այդ ժամանակ կառուցվում են նաև մի քանի նոր եկեղեցիներ ու վանքեր՝ Հոռեկա վանքը, Կարմիրավանը, Հավապտուկը։ Նոր շինություններով հագեցած Դադիվանքը և Գտչավանքը դառնում են ոչ միայն կրոնական, այլև կրթական կենտրոններ։ Եկեղեցիներ են հիմնվում նաև բերդերի ներսում, որոնցից հայտնի է Հանդաբերդի վանքը։
Արցախի ճարտարապետության գլուխգործոցը Գանձասարն է։ Այն առաջնորդարան էր և Խաչենի իշխանների տոհմական տապանատունը։ Գանձասարն ունեցել է հարուստ ձեռագրատուն և դպրանոց։ Դրա հիմնական՝ Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցին կառուցվել է 1216-1238 թվականներին Հասան-Ջալալ իշխանի կողմից։ Այն օծվել է 1240 թվականին։ 1261 թվականին իշխանի մահից հետո կինը որոշում է կառուցել Գանձասարի գավիթը և այնտեղ ամփոփել ամուսնու աճյունը։ Գավիթն ունի խաչվող կամարներ՝ հատակագծի հորինվածքով նմանվելով Հաղպատի վանքի ժամատանը և Մշկավանքի գավթին ։
14-րդ դարում Արցախում շինարարական աշխատանքները թուլանում են՝ կապված մոնղոլական արշավանքների հետ։ Այդ դարաշրջանից հայտնի է Ծարի սուրբ Աստվածածին եկեղեցին, Խուդաֆերինի կամուրջները և այլն։
Արարատյան դաշտում կառուցապատման գործը շարունակվում է որպես միջնադարյան քաղաք դարձած ժամանակակից մայրաքաղաք Երևանում (Կաթողիկե սուրբ Աստվածածին եկեղեցի, Անանիա առաքյալի մատուռ՝ իր դպրոցով), Աշտարակում (սուրբ Մարիանե եկեղեցի), Եղվարդում (սուրբ Աստվածածին եկեղեցի), Կարբիում (սուրբ Աստվածածին եկեղեցի) և այլուր։ Հայաշատ Թբիլիսիում ևս կառուցվում են եկեղեցիներ՝ սուրբ Գևորգ (13-րդ դար), սուրբ Գեղարդ (13-րդ դար), Պաշավանք (14-րդ դար)։ Զաքարյան իշխանապետության կենտրոնը նախկին Բագրատունյաց մայրաքաղաք Անին էր։ Այստեղ սելջուկները հիմնել էին ամիրայություն և քաղաքում կառուցել մի քանի իսլամական հուշարձաններ, որոնցից հայտնի է Մանուչեի մզկիթը։ Զաքարյանների օրոք Անիում կառուցվում են Կուսանաց և սուրբ Գրիգոր վանքերը՝ Ախուրյանի ափին, Տիգրան Հոնենց եկեղեցին, իսկ մայրաքաղաքից հարավ՝ նշանավոր կրթամշակութային կետնրոն Խծկոնք վանական համալիրը, որը բաղկացած էր հինգ եկեղեցիներից։ Անիում շարունակում էր իր գործունեությունը տեղի վարդապետարանը ։
Զարգացած միջնադարի հայկական դպրոցի առավել խոշոր կենտրոններն էին Գլաձորի և Տաթևի համալսարանները, որոնք բացվել էին Օրբելյան իշխանների հովանավորությամբ ։ Նրանք են կառուցել նաև Նորավանքի համալիրը Արենիին հարող տարածքում, իսկ բուն Արենի գյուղում՝ Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին։ Այսօր լավագույնս պահպանված իջևանատունը գտնվում է Վայոց ձորի և Գեղարքունիքի մարզերի սահմանագլխին՝ Վարդենյաց լեռնանցքում, և հայտնի է որպես «Օրբելյանների իջևանատուն»։ Դրա գլխավոր դահլիճի հատակագիծը 13x26մ ուղղանկյունաձև սենյակ է։ Այն յոթ զույգ մույթերով բաժանվում է մեկ միջին և երկու կողային սրահերի և լուսավորվում է երեք երդիկների միջոցով։ Վերջում կան 2 սենյակներ՝ հյուրերի համար։ Իջևանատունը զբաղեցնում է 298 քառ.մ տարածք։ Շքամուտքի երկու կողմից տեղադրված են կենդանիների պատկերներ՝ ցուլ և մարդու դեմքով առյուծ՝ թագը գլխին, որի վրա օձ է հարձակվում ։
Հայկական ճարտարապետությունը զարգացած միջնադարում դուրս է գալիս պատմական բնօրրանի սահմաններից և անցնում հայաշատ կենտրոններ։ Այդ տեսանկյունից նորություն էին սուրբ Խաչ և սուրբ Գեորգի եկեղեցիների կառուցումը Ղրիմում, հայկական վանքի կառուցումը Լվովում և այլն ։ Հայկական ճարտարապետության զարգացմանը զուգահեռ նոր բարգավաճում է ապրել քանդակագործությունը։ 9-րդ դարի վերջին սկզբնավորվում է հայ քանդակագործության մեջ նոր գլուխգործոցը՝ խաչքարերի արվեստը։ 11-12-րդ դարերում հիմնականում ավարտվում է խաչքարային հորինվածքի և ոճական առանձնահատկությունների զարգացումը։ Քանդակագործության զարգացումը առավել խոր արմատներ է ձգում ուշ միջնադարում (15-17-րդ դարեր) և նոր շրջանում (18-20-րդ դարեր). դա կապված էր ճարտարապետության անկման հետ։ Բանն այն է, որ այդ ժամանակաշրջանում Հայկական լեռնաշխարհում ու դրան հարող տարածքներում չէին մնացել իշխանություններ ու թագավորություններ, կործանվել էր հայկական պետականությունը։ Դրա արդյունքում կանգ էր առել շինարարական ու կառուցողական աշխատանքը, ուստի քանդակագործները ու ճարտարապետները առավել կատարելագործում են խաչքարը։
Խաչքարը տեղադրվում էր վանական ու եկեղեցական համալիրների շուրջ, դրանց ներսում, երբեմն խաչքարերով էին զարդարում հոգևոր շինության պատերը։ Դրանք կարող էին տեղադրվել նաև կարևոր ճանապարհների վրա կամ քաղաքների ու բերդերի դարպասների մոտ՝ ծառայելով որպես ուղենիշ։ Խաչքարը կանգնեցվում էր տապանաքարերի փոխարեն, դրանց վերևում, ինչպես նաև՝ տարատեսակ հուշարձանների կողքին. միակ դեպքը, երբ խաչքար չէր տեղադրվում՝ երեխայի ծննդյան ժամանակ էր։
Ժամանակակից Հայաստանի Հանրապետության տարածքում հաշվվում է ավելի քան 50 000 պահպանված խաչքար։ Առավելապես հայտնի է Նորատուսի գերեզմանատունը՝ որպես առավելապես խոշոր դամբարանադաշտ. այստեղ գտնվում են մեծաքանակ խաչքարեր, հանդիպում են խաչքարերի վերոնշյալ գրեթե բոլոր տեսակները։ Նախքան այդ խաչքարերի ամենաբազմաքանակ տարածքը Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության տարածքում գտնվող Հին Ջուղայի խաչքարերն էին, որը 1998-2006 թվականներին հիմնովին ավերվել են ադրբեջանցիների կողմից ։ Չնայած նրան, որ իսլամադավան ադրբեջանցիները խաչքարը համարում էին իրենց սեփական մշակութային ժառանգությունը, ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն 2010 թվականին ճանաչել է խաչքարը՝ որպես հայկական մշակութային ժառանգություն ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Զարգացած միջնադարի հայկական ճարտարապետություն
Կլարա Աբաշինա
Կենսագրություն
Կլարա Նիկոլաևնա Աբաշինան ծնվել է 1928 թվականի հուլիսի 17-ին Աստրախանում՝ կուսակցական աշխատողի և ուսուցչի ընտանիքում։ Մանկությունից երազում էր դառնալ դերասանուհի։ 1951 թվականին թվականին ավարտել է Օդեսայի գեղարվեստաթատերական ուսումնարանի դերասանական բաժինը (ուսուցիչ՝ Ալեքսեյ Մաքսիմով)։
Քղի
Քղի, գյուղաքաղաք (ավան, քաղաք, գյուղ) Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Քղիի գավառակում ։ Հանդիսանում էր գավառակի կենտրոնը։ Գտնվում է Արածանիի աջակողմյան վտակ Քղիի (Կեղի) աջ ափին, վերջինիս գեղատեսիլ ձորալանջերին, բարձրաբերձ լեռների ու բլուրների գրկում, էրզրումից 132 կմ հարավ–արևմուտք։
Կլարա Աբաշինա
Կենսագրություն
1949-1952 թվականներին խաղացել է Խորհրդային բանակի Օդեսայի դրամատիկական թատրոնում (1953 թվականին թատրոնը տեղափոխվել է Լվով)։ 1952-1959 թվականներին հանդես է եկել Աստրախանի Ս. Մ. Կիրովի անվան թատրոնում։ 1959-1966 թվականներին աշխատել է Տամբովի Լունաչարսկու անվան դրամատիկական թատրոնում : 1966 թվականից աշխատել է Ռոստովի  Գորկու անվան թատրոնում։ Դասավանդել է Ռոստովի արվեստի դպրոցում ։
Քղի
Հնում Կողաբերդ անվան տակ մտել է Չորրորդ Հայք աշխարհի, Խորձյան գավառի մեջ։
Կլարա Աբաշինա
Կենսագրություն
Մահացել է 2009 թվականին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:ՌԽՖՍՀ ժողովրդական արտիստներ Կատեգորիա:Ռուս դերասանուհիներ Կատեգորիա:Խորհրդային դերասանուհիներ Կատեգորիա:Բնօրինակում անաղբյուր հոդվածներ Կատեգորիա:Ռուս մանկավարժներ Կատեգորիա:Թատրոնի դերասանուհիներ
Քղի
Աշխարհագրություն
Սետախառում և Քարագլուպ լեռների միջև ընկած ձորը կոչվում էր Քրականձոր։ Ձորի երկու կողմերից բխում էին սառնորակ և հանքային աղբյուրներ, որոնք ընդհանուր անունով կոչվում էին Սառատակ։ Այդ աղբյուրների ջրերը բավական էին Քղիի պես մի քանի քաղաքների։ Քղիի միջով հոսող գետակի առատ ջրերով աշխատում էին մի քանի ջրաղացներ։
Քաղաքի մոտ գտնվում էր Պոզաքար անունով ժայռաբեկորը, որի տակ ավանդության համաբայն մեծ պաշարով ոսկի էր կուտակված և այն կարող էր ձեռք բերել նա, ով մեկանով կգլորեր հսկա ժայռաբեկորը։
Պատմություն
Քղին եղել է Արշակունիների երբեմնի ամառանոց։ Ենթադրվում է, որ այն եղել է Արշակունի սեպուհների նստավայրը և կառուցվել է IV դարում։
Հին Քղին (գտնվել է նոր Քղիից հյուսիս–արևելք, հետագայի Հագստուն գյուղի մոտ) խիստ տուժել է 1415 թվականի, ամբողջովին ավերվել 1616 թվականի երկրաշարժերից։ Ողջ մնացած բնակիչները նոր քաղաքը հիմնադրել են Սետեխառում և Քարագլուխ լեռների ստորոտին։ Մինչև 1616 թվականի երկրաշարժը Քղին եղել ե զուտ հայաբնակ և մարդաշատ։
XVI-XIX դարերում Քղիում բնակություն են հաստատել քրդեր և թուրքեր, բայց մինչև Մեծ եղեռնը մեծամասնությունը հայեր էին։ 1860-1870 թվականներին Քղիից բավականին շատ մարդիկ պանդխտության էին գնում։
1895 թվականի կոտորածի ժամանակ սպանվել է մոտ 1000 հայ։ Մինչև 1915 թվականը 200 հոգի հասցրել են գաղթել Արևելյան Հայաստան կամ տարագրվել այլ երկրներ։ 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ թուրք ջարդարարները Քղիի հայ բնակչությանը տեղահանել և կոտորել են Կամախի ձորում։ Կոտորածներից հաջողվել է փրկվել միայն 20 հոգու։ 1929 թվականի տվյալներով Քղիում հավաքված են եղել 500 նախկին քղիացի հայեր, որոնց հետագ ճակատագիրը հայտնի չէ։
Բնակչություն
1800-1830 թվականներին ուներ 14000 բանկիչ, որից 8000-ը՝ հայեր, 1830 թվականներին ուներ 13300 բանկիչ, որից 7000-ը՝ հայեր։
XX դարի սկզբին Քղին երկհարկանի քարաշեն տներով բարեկարգ քաղաք էր, 3500 բնակչությամբ (2450-ը՝ հայ)։ Հայերը կենտրոնացած էին քաղաքի Վերի կամ Քարկաձոր կոչվող մասի չորս թաղերում (Ս․ Հակոբ, Ս․ Սարգիս, Ս․ Լուսավորիչ, Վարի)։
Տնտեսություն
Չնայած որ Քղին չուներ բանուկ ճանապարհներ, քաղաքն ուներ ներքին աշխույժ առևտուր և դրսի հետ կապված հարոստ վաճառականություն։ Քղիում կար շուկա, խանութներ և կրպակներ։
Օգտակար հանածոներ
Քարագլուպ լերկ ու ապառաժոտ լեռան ստորոտում կար քարի ու կավի հանքեր։
Պատմամշակութային կառույցներ
Ս․ Հակոբի թաղում առաջնորդարանի շենքն էր։ 4 թաղերից յուրաքանչյուրն ուներ իր եկեղեցին, որոնցից նշանավոր էր Ս․ Սարգիսը (սյունազարդ, գմբեթավոր, ուներ նաև զանգակատուն)։ Ս. Հակոբն ու Ս. Սարգիսը ոչ շքեղ եկեղեցիներ էին, իսկ Ս. Աստվածածինը թեև խոշոր էր՝ 40 կանգուն բարձրությամբ և 40 կանգուն լայնությամբ, անզարդ ու անպաճույճ կառույց էր։
Քղին ուներ 3 մատուռներ, որոնք հիշատակում էին որպես եկեղեցիներ։
Քղիից 1 – 1,5 կմ հեռավորությամբ, ժայռոտ լեռան բարձր գագաթին, պահպանված են հնագույն (IV դար) բերդի մնացորդներ (հավանաբար եղել է Արշակունի ոստանիկների զորանիստ)։ Քղիի հիշարժան վայրերից էր սրբավայրի վերածված Ս․ Աստվածածին աղբյուրը, որը բխում էր Սետապառում լեռան ստորոտից։
Ճարտարապետություն
Գյուղաքաղաքի տները քարաշեն էին։ Հին տները մի հարկանի էին՝ երդիկով և թոնիրով, իսկ նորերը՝ երկահարկ և եռահարկ։ Քաղաքը կառուցված էր ամֆիթատորնի ձևով։ Տները դասավորված էին շարքերով՝ սանդղանման։
Կրթություն
XIX դարի վերջին և XX դարի սկզբին Քղիում գործել են արական (բացվել էր 1870 թվականին) ու օրիորդաց (բացվել էր 1880 թվականին) նախակրթարաններ և մեկ երկսեռ մանկապարտեզ։ Օրիորդաց նախակրթարանը գտնվում էր Ս. Հակոբի թաղում, իսկ տղաներինը՝ գեղեցիկ ու հարմարավետ շենք էր և գտնվում էր Ս. Սարգիս թաղում։
Գրչություն
Քղին եղել է գրչության կենտրոն, հայտնի են 1464 թվականին Երեմիա սարկավագի օրինակած մի «Մաշտոց» և «Գանձարան» ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Թուրքիայի քաղաքներ Կատեգորիա:Թուրքիայի քրդաբնակ բնակավայրեր
Կոպերդան
Կոպերդան  (Копердан), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Կոմի Հանրապետությունով։ Գետաբերանը գտնվում է Նեա գետի ձախ ափից 8 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը կազմում է 19 կմ։
Ջրագրության տվյալներ
Ըստ աշխարհագրական տեղեկատվական համակարգի՝ ջրային բաժնի տարածքում Ռուսաստանի Դաշնության պատրաստած դաշնային գործակալության ջրային ռեսուրսների ՝
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր Կատեգորիա:Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանի գետեր
Իմ կանաչաթև լեդի (նկար)
«Իմ կանաչաթև լեդի» (My Lady Greensleeves), անգլիացի պրեռաֆայելիտ նկարիչ Դանթե Գաբրիել Ռոսսետտիի ջրաներկ նկարը՝ ստեղծված 1859 թվականին։ Ներկայումս նկարը գտնվում է Բրիտանական թանգարանի հավաքածուում։ Գոյություն ունի Ռոսսետտիի համանուն կտավը, որն ստեղծվել է յուղաներկով 1863 թվականին՝ բոլորովին այլ կոմպոզիցիայով և հերոսուհու կերպարով։
Տեղեկություն նկարի մասին
Հերոսուհու կերպարը և նկարի անվանումը վերցված է անգլիական բանահյուսական «Կանաչ թևեր» բալլադից, որը հայտնի է եղել 16-րդ դարից։ Վերևի աջ անկյունում նկարիչւ դրել է այդ երգի նոտաները և երկու տող ։
Ջրաներկի վրա աշխատանքն ավարտել է 1859 թվականին։ Հենրի Մարիլյեն Ռոսսետտիի կյանքի և ստեղծագործության մասին իր գրքում գրել է, որ Ռոսսետտին այնքան է սրտնեղել՝ կարդալով իր աշխատանքի մասին որոշ քննադատների կարծիքները, որ արդյունքում ներկել է դրա ֆոնը՝ այդպիսով «փչացնելով հիասքանչ աշխատանքը» ։ Նկարի հակառակ կողմում կա կնոջ գլխի մատիտով ուրվանկար ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Դանթե Գաբրիել Ռոսսետտիի նկարներ Կատեգորիա:1859 նկարներ Կատեգորիա:Կանանց դիմապատկերներ Կատեգորիա:Բրիտանական թանգարանի նկարներ
Քիրա Նայթլի
Քիրա Նայթլի (Keira Knightley, Keira Christina Knightley [ˌkɪərə ˈnaɪtlɪ]}, ), բրիտանացի դերասանուհի։ Ներկայացվել և արժանացել է բազմաթիվ մրցանակների։ Հայտնի է իր դերերով հետևյալ ֆիլմերում. «Խաղա ինչպես Բեքհեմը» («Bend It Like Beckham»), «Դոկտոր Ժիվագո» («Doctor Zhivago»), «Հպարտություն և նախապաշարմունք» («Pride & Prejudice»), «Արթուր արքա» («King Arthur»), «Բաճկոն» («The Jacket»), «Կարիբյան ծովի ծովահենները. «Սև մարգարտի» անեծքը» («Pirates of the Caribbean: The Curse of the Black Pearl», 2003 թվական), «Կարիբյան ծովի ծովահենները. Մեռյալի սնդուկը» («Pirates of the Caribbean: Dead Man’s Chest», 2006 թվական) և «Կարիբյան ծովի ծովահենները. Աշխարհի ծայրին» («Pirates of the Caribbean: At World’s End», 2007 թվական) և այլն։
Երիտասարդություն
Քիրա Նայթլին ծնվել է 1985 թվականի մարտի 26-ին Թեդդինգտոնում, Լոնդոնում, Մեծ Բրիտանիա գրազի արդյունքում, որը կնքվել էր նրա ապագա ծնողների միջև՝ բրիտանացի դերասաններ Ուիլլ Նայթլիի և Շերման Մակդոնալդի միջև։ Գրազի իմաստը կայանում էր հետևյալում. եթե Շերմանը, որն այդ ժամանակ թողել էր դերասանուհու կարիերան և որոշել էր զբաղվել դրամատուրգիայով, վաճառեր իր առաջին պիեսը, ապա Նայթլիների ընտանիքում կհայտնվեր ևս մեկ երեխա։ Այդ ժամանակ զույգն ուներ որդի՝ Քալեբը, ծնված 1979 թվականին։ Շերմանը գրազը հաղթում է։ Արդյունքում բրիտանական գրականությունը՝ ի դեմս Շերման Մակդոնալդի, ձեռք է բերում ևս մեկ հրաշալի դրամատուրգ, իսկ համաշխարհային կինեմոտոգրաֆիան նոր աստղ՝ Քիրա Նայթլիին։ Ինչպես հետագայում խոստովանում է Քիրա Նայթլին, նրա անունը ընտրել է հայրը, որը հանդիսանում էր խորհրդային գեղասահորդուհի Կիրա Տվանովայի երկրպագուն։ Սակայն, գրանցման ժամանակ մայրը պատահականորեն սխալվում է անվան գրառման մեջ և արդյունքում նրան գրանցում են որպես Քիրա (Keira) ։
Երեք տարեկան հասակում Քիրան խնդրում է ծնողներին, որ ինքը ևս, ինչպես նրանք, ունենա սեփական գործակալը։ Ծնողները խոստանում են կատարել նրա խնդրանքը, եթե նա քրտնաջան սովորի։ Գործարքի իր մասը Քիրան կատարեց գերազանց։ Դերասանուհին հիշում է իրեն գերազանցիկ, որը գիտեր բոլոր հարցերի պատասխանները և միշտ առաջինն էր ձեռք բարձրացնում։ Իր նպատակն էր հաջողության հասնել դպրոցում։ Բացի դրանից նա ձգտում էր դառնալ դերասանուհի։ Դրան հասնելու համար, բացի ուսումը, դպրոցական արձակուրդների ժամանակ, աղջիկը տքնաջանորեն և երկարատև զբաղվում էր դերասանական վարպետությամբ։
Կարիերայի սկիզբը
Երբ Քիրան դարձավ վեց տարեկան, նա ունեցավ իր սեփական գործակալը, յոթում նա արդեն նորամուտն էր նշում «Royal Celebration» ֆիլմում՝ խաղալով փոքրիկ աղջնակի դերը։ 11 տարեկան հասակում նրա դերասանական օրագրում նշվում են մասնակցությունները փոքրիկ հեռուստասերիալներում և հեռուստաշոուներում, որոնք ցուցադրվում էին եվրոպական հեռուստաալիքներով, ինչպես նաև փոքրիկ դերեր «Գյուղական սիրավեպ» («A Village Affair», 1994 թվական), «Անմեղ սեր» («Innocent Lies», 1995 թվական), «Գանձեր որոնողները» («Treasure Seekers», 1996 թվական) և «Վերադարձ տուն» («Coming Home», 1998 թվական)՝ Պիտեր Օ'Թուլի հետ գլխավոր դերում, ֆիլմերում։
մեծ մասամբ դերասանուհուն օգնում է նրա արտաքին նմանությունը Նատալի Փորտմանի՝ Աստղային պատերազմներ․ Էպիզոդ I․ Թաքնված սպառնալիք («Star Wars: Episode I — The Phantom Menace», 1999 թվական) ֆիլմում Թագուհի Ամիդալի դերակատարուհու հետ։ Դիմահարդարմամբ ր Քիրա Նայթլիին և Նատալի Փորտմանին չէին կարողանում տարբերել նույնիսկ նրանց հարազատ մայրերը, որի մասին «Star Wars Insider»-ին տված իր հացազրույցում նշում է Նատալին ։ Ջորջ Լուկասը նրան հրավիրել էր Թագուհու կրկնօրինակի՝ Սաբեի դերի համար։ Ավելին, նկարահանման հրապարակում Քիրան երբեմն ստիպված էր լինում փոխարինելու նաև անձամբ Փորտմանին։ Ֆիլմի թողարկումից հետո այդ փաստը նկատվում է միայն մասնագետների և ուշադին հանդիսատեսի կողմից, իսկ շատերը համոզված էին, որ երկու դերերն էլ՝ Ամիդալին և Սաբեին, խաղացել է Նատալի Փորտմանը։
Ճանաչում
Առաջին լուրջ դերը խաղացել է բրիտանական «Օլիվեր Թվիստ» («Oliver Twist», 1999 թվական) սերիալում։ Այնուհետև հետևում են Լարայի դերը «Դոկտոր Ժիվագո» («Doctor Zhivago», 2002 թվական) ֆիլմում, փոքրիկ դեր «Փոս» («The Hole», 2001 թվական) ֆիլմում, որտեղ Քիրա Նայթլին առաջին անգամ նկարահանվում է մերկ, առաջին գլխավոր դերը «Ռոբին Հուդի դուստրը․ Ավազակների Արքայադուստր» («Princess of Thieves», 2001 թվական, արտադրվել է Disney ընկերության կողմից) ֆիլմում։ Եվ, վերջապես, բեկում՝ «Խաղա ինչպես Բեքհեմը» («Bend It Like Beckham», 2002 թվական) ֆիլմում գլխավոր դերերից մեկը, որտեղ Քիրան խաղում է դեռահաս աղջնակի դեր։ Ֆիլմը միջազգային վարֆույթում հավաքում է 76 միլլիոն դոլլար, որը ավելի քան 20 անգամ գերազանցում է ներդրած գումարը և դերասանուհուն բերում է այդքան երկար սպասված հանրաճանաչություն։ Ճանաչումը, փառքը և հանրաճանահությունը իրենց հետ բերում են նոր առաջակների և շահավետ պայմանագրերի հեղեղ։ Ուսումը քոլեջում, ուր 2002 թվականին ընդունվել էր Քիրա Նայթլին, որպեսզի ուսումնասիրի դասական և անգլիական գրականությունը և պատմությունը, անհամատեղալի են դառնում դերասանուհու նրա կարիերայի հետ։ Նայթլին թողնում է քոլեջը, չնայած ասում է, որ ինքը մտադրված է ավարտել ուսուցումը։
2003 թվականին Քիրա Նայթլին խաղում է գլխավոր կանացի դերը «Կարիբյան ծովի ծովահենները. «Սև մարգարտի» անեծքը» («Pirates of the Caribbean: The Curse of the Black Pearl») ֆիլմում։ Ջոնի Դեփի և Օռլանդո Բլումի հետ ընկերակցությամբ էկրանին հայտնվելը դերասանուհուն դարձնում են ոչ միայն հայտնի, այլ նաև սերտորեն մոտեցնում են հոլլիվուդյան Օլիմպի աստիճաններին։ Այնուհետև հետևում են նկարահանումները «Կարիբյան ծովի ծովահեններ»-ի հաջորդ երեք շարունակություններում։ Հենց Էլիզաբեթի դերը Քիրային շատ հանրաճանաչ են դարձնում։ Հետագայում հետևում են նկարահանումներ «Իրական սեր» («Love Actually», 2003 թվական), «Արթուր Արքա» («King Arthur», 2004 թվական), «Բաճկոն» («The Jacket», 2005 թվական), «Դոմինո» («Domino», 2005 թվական) և, վերջապես, «Հպարտություն և նախապաշարմունք» («Pride & Prejudice», 2005 թվական) ֆիլմերը։ Վերջին ֆիլմում Էլիզաբեթ Բեննեթի դերի համար նա անվանակարգվում է «Օսկար» մրցանակի, որպես «Լավագույն դերասանուհի»։
Անձնական կյանք
2001-2003 թվականներին Քիրան հարաբերություններ է պաշտպանում դերասան Դել Սիննոթի հետ, որի հետ ծանոթացել էր «Ավազակների Արքայադուստրը» ֆիլմի նկարահանումների ժամանակ։ 2003-2005 թվականներին հանդիպել է մեկ այլ դերասան Ջեյմ Դորնանի հետ։ «Հպարտություն և նախապաշարմունք» ֆիլմի նկարահանումների ժամանակ նա ծանոթանում է Ռուպերտ Ֆրենդի հետ, որի հետ մտերմություն է անում մինչև 2010 թվականի դեկտեմբերը։
2013 թվականի մայիսի 4-ից Քիրան ամուսնացած է երաժիշտ Ջեյմս Ռայտոնի հետ, որի հետ նա երկու տարի հանդիպում էր իրենց ամուսնությունից առաջ   ։ 2015 թվականի մայիսի 25-ին ծնվել է նրանց դուստրը՝ Իդին , իսկ 2019 թվականի սեպտեմբերին ծնվել է նրանց երկրորդ երեխան՝ Դելիլան ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Անգլիացի դերասանուհիներ Կատեգորիա:Հոլիվուդյան դերասաններ Կատեգորիա:Անգլիայում ծնվածներ Կատեգորիա:Անգլիացի աթեիստներ Կատեգորիա:Հեռուստատեսային դերասանուհիներ Կատեգորիա:Անգլիացի կինոդերասանուհիներ Կատեգորիա:Թատրոնի դերասանուհիներ Կատեգորիա:Անգլիացի մոդելներ
Քոլին Հուվեր
Քոլին Հուվեր (Մարգարետ Քոլին Ֆեննել) (Colleen Hoover, ), երիտասարդ մեծահասակների համար գրականության և սիրավեպերի հեղինակ։
2012 թվականի հունվարին հրատարակվել է իր առաջին վեպը՝ «Շրխկացրեց» ("Slammed")։ 2012 թվականի դեկտեմբերին հրատարակվել է «Անհույս» ("Hopeless") գիրքը, որը զբաղեցրել է Նյու Յորք Թայմսի ամենաշատ վաճառվող գրքերի ցուցակի առաջին հորիզոնականը ։
Վաղ կյանք և կարիերա
Հուվերը ծնվել է 1979 թվականի դեկտեմբերի 11-ին՝ Սալֆեր Սփրինգսում, Տեխաս, Վանոյ Ֆայտի և Էդդի Ֆեննելի ընտանիքում։ Նա մեծացել է Տեխաս նահանգի Սալթիլո քաղաքում և 1998 թվականին ավարտել է Սալթիլոյի ավագ դպրոցը։ 2000 թվականին նա ամուսնացել է Հիթ Հուվերի հետ։ Ունեն երեք որդի։
Հուվերն ավարտել է "A&M" համալսարանը Կոմմերսում՝ սոցիալական աշխատողի մասնագիտությամբ։ Նա կատարել է տարբեր սոցիալական աշխատանքներ և դասավանդել, մինչև իր գրական կարիերան սկսելը ։
«Շրխկացրեց» ("Slammed")
Այս վեպը Քոլինի առաջին գիրքն է, որը հրատարակվել է 2012 թվականին։ Քոլինը, ձանձրույթից ելնելով, սկսել է գրել այս վեպը, և իր ձեռքբերումներով ոգեշնչված կիսվել է տատիկի հետ։ Վերջինիս նվիրել է քինդլ, որպեսզի նա կարդա իր թոռնուհու՝ Քոլինի վեպը։ Ընդամենը մի քանի ամսվա ընթացքում այս վեպը հայտնվել է ամենավաճառվող վեպերի ցուցակում։ Սա շատ ցնցող է, քանի որ Քոլինը պարզապես սկսել է գրել այն իր հաճույքի համար։ Իր առաջին գրքի հաջողությունից հետո նա հասկացել է, որ ցանկանում է դառնալ հեղինակ և թողեց իր աշխատանքը սոցիալական ոլորտում ։
«Անհույս» ("Hopeless")
Վեպ է մի աղջկա մասին, ով վերջապես գնում է միջնակարգ դպրոց, մինչ այդ տնային ուսում ստանալուց հետո։ Ինքնահրատարակվել է 2012 թվականի դեկտեմբերին։ Հունվարի 20-ին այն դարձավ «Նյու Յորք Թայմս»-ի ամենաշատ վաճառվող գրքերի ցուցակի թիվ 1-ը և այդ հորիզոնականում մնաց երեք շաբաթ ։ Դա առաջին ինքնահրատարակված վեպն է, որը երբևէ գլխավորել է ցուցակը ։ Հուլիսին լույս տեսավ ուղեկից վեպը՝ «Կորցնելով հույսը» ("Losing Hope") :
«Մոխրոտին գտնելը» ("Finding Cinderella") մեկ այլ վեպ է, որը Հուվերը հրապարակել է 2014թվականին՝ որպես շնորհակալություն իր երկրպագուների աջակցության համար։ Այն "Hopeless"-ի և "Losing Hope"-ի սփին-ոֆֆն է և ներկայացնում է նույն կերպարներից մի քանիսին։
«Այն ավարտվում է մեզ հետ» ("It Ends with Us")
Վեպը նվիրված է իր մայրիկ՝ Վաննոյ Ֆայտին։ Այս գիրքը պատմում է մի զույգի մասին, ովքեր սկզբում դրական հարաբերությունների մեջ են, մինչև ամեն ինչ իր շրջադարձն է ստանում։ Մի քանի ամիս անց այս հարաբերությունները վերածվեցին ընտանեկան բռնության իրավիճակի։ Տեղի ունեցած իրադարձությունները շատ նման են այն ամենին, ինչի միջով անցել է Քոլինի մայրը հոր՝ Էդդի Ֆեննելի հետ։ Այս վեպը անձնական է, և Քոլինը մտադիր է իր խոսքն ուղղել ընտանեկան բռնության զոհերին պաշտպանելու համար ։
Այլ աշխատանքներ
2014թվականի մարտին լույս տեսած «Գուցե մի օր»-ը ("Maybe Someday") փոքրիկ շարքի առաջին վեպն է մի տղայի և աղջկա մասին, ովքեր միասին երաժշտություն են գրում և սիրահարվում։ Երաժիշտ Գրիֆին Պետերսոնը ստեղծեց սաունդթրեք՝ որպես վեպին ուղեկից։ Ընթերցողները կարող են սեղմել էլեկտրոնային գրքի հղումներին կամ սկանավորել QR ծածկագիրը թղթի վրա, որը նրանց կտանի մի կայք, որտեղ նրանք կարող են լսել երաժշտությունը։
«Երբեք երբեք» վեպը ("Never Never"), Թարրին Ֆիշերի հետ համագործակցության արդյունք է, սկզբում բաժանվեց երեք մասի և վաճառվեց, որպես երեք առանձին գրքեր, այնուհետև վերահրատարակվեց որպես մեկ ամբողջական գիրք։
Կրասնի Խոլմ (գյուղ, Վիբորգսկի շրջան)
Կրասնի Խոլմ (Красный Холм), գյուղ Ռուսաստանի Լենինգրադի մարզի Վիբորգսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 148 մարդ։
Կաիկ
Կաիկ, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Դիարբեքիրի վիլայեթի Սիլվանի գավառակում ։ Գտնվում էր Սղերդ տանող ճանապարհից հարավ, Ֆարկին գյուղաքաղաքից 22-23 կմ արևմուտք, Տիգրիս գետի ձախ վտակներից մեկի աջ ափին՝ սարավանդի վրա։
Պատմություն
Գյուղն ավերվել է 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։
Բնակչություն
XX դարի սկզբին ուներ 20 տուն հայ բնակիչ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Բերյոզովկա (գյուղ, Էնգելսկի շրջան)
Բերյոզովկա (Берёзовка), գյուղ Ռուսաստանի Սարատովի մարզի Էնգելսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը վերջին գրանցված տվյալներով կազմում էր 1075 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Սարատովի մարզի Էնգելսկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:1767 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Զուռնա
Զուռնա, փողային երաժշտական գործիք։ Հայաստանում լայնորեն տարածված հնագույն նվագարան է։ Սասունցիների շրջանում նվագարանն ունի փող անվանումը։ Իրենից ներկայացնում է փայտե փող, որը ծայրում ավելի լայն է ։ Ուղիղ, աստիճանաբար լայնացող փողը մի կողմից ունի ութ, հակառակ կողմից՝ մեկ ձայնանցք։ Վերևի մասում հագցվում է ձայնի օղակաձև կարգավորիչը, որը ներառում է ձայնավերարտադրման վերադիր սարքավորումը՝ մետաղե կամ այլ նյութից շրջանակը, որի կենտրոնում գտնվող բարակ գլանի վրա տեղադրված է փչելու երկլեզվակ հարմարանքը՝ պիպիչը։ Պատրաստվում է հիմնականում ծիրանենու, թթենու կամ ընկուզենու փայտից, իսկ պիպիչը՝ եղեգից։
Հյուսիսային Իսուդյոն (կանտոն)
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի կանտոններ
Զուռնա
Զուռնայի հայրենիքը համարվում է Հայկական լեռնաշխարհը, տարածված է նաև Միջին Ասիայում, Մերձավոր Արևելքում, Իրանում, Թուրքիայում։
Իր զիլ ու սուր, ճչացող ձայնով փոքր-ինչ մոտ է պարկապզուկին, բայց ավելի «ծակող» երանգով՝ այն, ինչով առանձնանում է մյուս բոլոր փողային նվագարաններից։ Զուռնան օգտագործվում է բացօթյա վայրերում, ժողովրդական տոնակատարություններում, հարսանիքներում ու այլ արարողություններում։ Համույթային նվագարան է, ավանդաբար ստեղծվել են զուռնաչիների «դաստաներ»՝ 2 զուռնա (մենակատար ու դամ պահող) և դհոլ։ Կենցաղավարում են մեծ, միջին և փոքր չափի զուռնաներ։ Սովորականից ավելի թավ ձայնով զուռնայի տեսակը կոչվում է բոռոզա։ Կան վարպետ կատարողներ, ովքեր նվագում են երկու զուռնայով միաժամանակ՝ մեկով հնչեցնելով մեղեդին, իսկ մյուսով՝ դամը։ Երգացանկը բազմազան է, հարուստ է ամենատարբեր՝ մեծ ու փոքր ծավալով ստեղծագործություններով՝ սահարիից մինչև պարեղանակ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Փողային երաժշտական գործիքներ Կատեգորիա:Պարսկերեն բառեր և արտահայտություններ
Տայգա
Տայգա բառը յակուտերեն է և նշանակում է անտառ։ Սակայն ոչ բոլոր անտառներն են տայգա։ Գիտնականները տայգա են անվանում բարեխառն գոտու փշատերև անտառները։ Գիտնականները տարբերում են մութ փշատերև տայգա, լուսավոր փշատերև տայգա և սոճու անտառներ։
Տարածման շրջաններ
Փշատերև անտառների բնական գոտին տարածվում է բարեխառն կլիմայական գոտու հյուսիսում։ Փշատերև անտառներն աճում են Եվրասիայում (Սկանդինավյան թերակղզում, Ռուսական և Արևմտասիբիրական հարթությունների հյուսիսում, Միջին Սիբիրում, հեռավոր արևելքում), Հյուսիսային Ամերիկայում (Կանադական սարահարթում, Ալյասկայի հարավում), Հարավային կիսագնդում (Հարավային Ամերիկայի ծայր հարավում, Թասմանիա և Նոր Զելանդիա կղզիների հարավում)։
Կլիմա
Կլիման արևմուտքից արևելք դառնում է ցամաքային։ Ձմռանը ցուրտ է, ձնածածկույթը՝ կայուն։ Հունվարի միջին ջերմաստիճանը արևմուտքում -5 °C է, իսկ ցամաքի կենտրոնում՝ մինչև -40 °C։ Ամռանը տաք է, տեղումների քանակը 700 - 400 մմ. (արևմուտքից արևելք)։
Հողեր
Հողը հումուսով հարուստ չէ, քանի որ համեմատաբար առատ տեղումները և հողի բարձր խոնավությունը ողողում են սննդարար նյութերը։ Առաջանում են պոդզոլային հողեր (մոխրավուն)։
Գոտում շատ են ճահիճները։
Բուսական աշխարհ
Տայգայում աճում են փշատերև, ջերմության նկատմամբ ոչ պահանջկոտ ծառեր (եղևնի, եղևենի, սոճի, խեժափիճի, մայրի և այլն)։ Հանդիպում են նաև մանրատերև ծառեր (կեչի, լաստենի, կաղամախի)։
Տայգան մարդուն տալիս է սիբիրյան սոճու «կաղիններ», արժեքավոր դեղաբույսեր՝ մարալարմատ, փշարմավ (չիչխան), կյանքի արմատ՝ ժենշեն։ Տայգայի ճահիճներից հավաքում են լոռամիրգ։ Տայգայում շատ են նաև հատապտուղներն ու սնկերը։ Այստեղ աճում են հապալասենի, թթուհատի, մոշենի, մռամոշի, ազնվամորի, լոռամրգի։
Կենդանական աշխարհ
Տայգայում ապրում են թանկարժեք մորթի ունեցող կենդանիներ (սկյուռներ, սպիտակ նապաստակ, աղվեսներ, սպիտակ կզաքիս, սիբիրական տայգայում՝ սամույր)։
Խուլ թավուտներում ապրում են գորշ արջեր, լուսաններ, շատակերիկներ, անտառների եզրին՝ գայլեր։ Հյուսիսային տայգայում ապրում են հյուսիսային եղջերուներ։
Կան բազմապիսի թռչուններ (խլահավեր, կաքավներ, ցախաքլորներ, մայրահավեր, փայտփորիկներ և այլն)։
Օգտակար հանածոներ
Տայգայի գոտու ընդերքը հարուստ է ալմաստով ու ոսկով, նավթով ու գազով, արժեքավոր միներալներով ու հանքաքարերով։ Սակայն տայգան, հատկապես նրա արևելյան շրջանները, դեռևս լրիվ ուսումնասիրված չէ, քանի որ նրա ճահճուտներով ու անանցանելի անտառներով անցնելն այնքան էլ հեշտ գործ չէ։
Յուրացում
Տայգայում, բացի որսորդությունից և ձկնորսությունից, բնակիչները զբաղվում են նաև անտառահատմամբ և գետերով անտառանյութի տեղափոխմամբ։ Անտառներում, առանձնապես եվրոպական տայգայում, կան մշակման հողատարածություններ։ Ողողվող մարգագետիններում, գետերի երկարությամբ, բնակիչները զբաղվում են անասնապահությամբ։
Կատեգորիա:Բուսական գոտիներ
Նիջե
Նիջե (Ниџе, Βόρας, Վորաս), լեռ Մակեդոնիայի Հանրապետության և Հունաստանի սահմանին։ Լեռան ամենաբարձր կետը անվանվում է Կայմակչալան (2521 մետր )։ Այդ կետի անունով (Կայմակչալան) հաճախ կոչում են նաև հենց լեռը, և դա հատկապես տարածված է Հունաստանում։ Գտնվելու վայրով և երկրաբանական կառուցվածքով լեռը նման է Յակուբիցա և Բաբա լեռներին։ Առաջացել է պալեոզոյան դարաշրջանում, իսկ ամենաբարձր կետում կա կրաքարի որոշակի բաղադրություն, որն առաջացել է մեզոզոյան դարաշրջանում։ Նիջե լեռը հայտնի է իր հարուստ կենդանական աշխարհով։ Այստեղ կան կենդանիների այնպիսի տեսակներ, որոնք հանդիպում են ինչպես Միջերկրական ծովում, այնպես էլ Հյուսիսային Եվրոպայում։
Լեռը կապված է նաև Բուլղարիայի պատմության հետ։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ բուլղարական բանակը Կայմակչալանում ճակատամարտ է մղել Անտանտի զորքի հետ։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Հունաստանի լեռներ Կատեգորիա:Հյուսիսային Մակեդոնիայի լեռներ
(2757) Կրիսսեր
(2757) Կրիսսեր (Crisser), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1977 թվականի նոյեմբերի 11-ին Սերխիո Բարոսի կողմից Սեռո Էլ Ռոբլեում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 3,164918 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,5294 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,8004 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 2056,56 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,175049 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 0,68° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1977 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Սերխիո Բարոսի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Շուշանբանջար
Կենսաբանական նկարագիր
Ցողունն ուղղաձիգ է (բարձրությունը՝ 20-160 սմ), ճյուղավորվող, ստորին մասում՝ փշանման մազմզուկներով պատված։ Տերևները փետրաձև կտրտված են։ Ծաղկաբույլը բարդ հովանոց է, ծաղիկները մանր, սպիտակ (հազվադեպ՝ վառ կարմիր), վարդագույն կամ այլ երանգի են։ Ծաղկում է հունիս-հուլիսին։ Պտուղը երկբաժան հատիկ է, որի մասերը կախված են պտղակրից։
Վելիկայա Մոչուլկա
Վելիկայա Մոչուլկա (Велика Мочулка), գյուղ Ուկրաինայի Վիննիցայի մարզի Տեպլիկի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1750 թվականին։
Շուշանբանջար
Հայաստանում
Հայաստանում՝ 5 տեսակ՝ Տարածված է Արագածոտնի, Շիրակի, Լոռու, Տավուշի և այլ մարզերում։ Աճում է անտառներում, անտառեզրերին, բացատներում, թփուտներում, լեռների խոտածածկ լանջերին։
Նշանակություն
Դեղաբույս է. պարունակում է եթերայուղեր, ալկալոիդներ։ Արմատների թուրմն օգտագործում են ստամոքսի հիվանդությունների ժամանակ։ Որոշ տեսակների մատղաշ ցողուններից ու արմատներից պատրաստում են աղցան և այլ կերակուրներ, թթու դնում։ Մի քանիսը մոլախոտեր են. աղբոտում են հացահատիկի ցանքերը։ Որոշ տեսակների արմատներն ու մատղաշ ցողուններն ուտելի են։
Վելիկայա Մոչուլկա
2001 թվականի տվյալներով Վելիկայա Մոչուլկա գյուղում բնակվում էր 1 423 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,629 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 2262,32 մարդ/կմ²։
Շուշանբանջար
Տեսակներ
Որոշ տեսակներ.
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Բույսեր այբբենական կարգով Կատեգորիա:Հովանոցավորներ
Վելիկայա Մոչուլկա
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Վիննիցայի մարզի Տեպլիկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1750 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Տալերի (Մարտվիլի շրջան)
Տալերի (ტალერი), գյուղ Վրաստանում։ Գտնվում է Սամեգրելո-Զեմո Սվանեթ մարզի Մարտվիլի շրջան‎‎‎ում ։
Դիրք
Գյուղը գտնվում է ծովի մակարդակից 310 մետր բարձրության վրա։ Շրջկենտրոն Մարտվիլյից հեռու է 25 կմ։
Բնակչություն
Ըստ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալների, գյուղի բնակչությունը կազմում է 476 մարդ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Մարտվիլի շրջան‎‎‎
Նարին (Ղրղզստան)
Նարին (Нарын), քաղաք Ղրղզստանում, Նարինի շրջանի և Նարինի մարզ վարչական կենտրոնը։
Բնակչությունը՝ 38 800 մարդ (2017 թ.)։ Քաղաքի տարածքը 40,5 կմ² է։
Աշխարհագրություն
Քաղաքը գտնվում է Նարինի խոռոչում՝ Նարին-Տու լեռնաշղթայի ստորոտին, ծովի մակարդակից 2000 մ բարձրության վրա, Նարին գետի ափին, Բիշքեկ-Տորուգարտ մայրուղու խաչմերուկում։
Բալիկչի երկաթուղային կայարանը գտնվում է քաղաքից 180 կմ հյուսիս՝ Իսիկ-Կուլ լճի ափին։ Հեռավորությունը Չինաստան ի հետ սահմանին Նարինից հարավ գտնվող «Տորուգարտ» սահմանային անցակետից՝ 186 կմ :