cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ձողաձկան պատերազմներ
Բրիտանա-իսլանդական գնդացրային դիվանագիտություն
Իսլանդիայի ձկնային պաշարների նշանակությունը բրիտանական ձկնորսական արդյունաբերության համար վերստին մեծանում է 19-րդ դարի վերջում։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի հետևանքով առաջացած ձկնորսական ակտիվության կրճատումը որոշ ժամանակով, փաստորեն, վերջ է դնում վեճին։ 1919-ից մինչև 1938 թվականներին վերստին արձանագրվում է իսլանդական ջրերում բրիտանական որսումների տեսանելի աճ։ Բրիտանական որսումները Իսլանդիայում ավելի քան երկու անգամ գերազանցում էին բրիտանական հեռավոր ջրային նավատորմի բոլոր այլ տարածքների ընդհանուր որսումներին։ Իսլանդացիները ավելի ու ավելի էին սկսում անհանգստանալ բրիտանական ներկայության փաստից։
Ճգնաժամը 1949-1958 թվականներին
1949 թվականի հոկտեմբերին Իսլանդիան նախաձեռնում է 1901 թվականին Դանիայի և Միացյալ Թագավորության միջև կնքված համաձայնագրի չեղարկման գործընթաց, որի արդյունքում Իսլանդիայի հյուսիսում ձկնորսության սահմանները ընդլայնվում են մինչև 4 ծովային մղոն (7 կմ)։ Այնուամենայնիվ, քանի որ բրիտանական նավատորմն ըստ էության չէր օգտագործում ընդլայնված շրջանները, Իսլանդիայի «հյուսիսային ընդլայնումը» երկու պետությունների միջև էական վեճի տեղիք չի տալիս։ Չնայած ի սկզբանե որդեգրված ծովային սահմանների ընդլայնման քաղաքականությանը՝ Իսլանդիան չի նախաձեռնում որևէ գործողություն՝ սպասելով ՄԱԿ-ի արդարադատության միջազգային դատարանում ընթացող «Միացյալ Թագավորությունն ընդդեմ Նորվեգիայի» դատական գործով ելքային ակտին, որը վերաբերում էր այն հարցին, թե որտեղ է ավարտվում Նորվեգիայի ծովային սահմանը և որտեղ սկսվում միջազգայնին ձկնորսության համար օգտագործման ենթակա «բաց ծովը» ։ 1951 թվականի դեկտեմբերի 18-ին կայացված Արդարադատության միջազգային դատարանի որոշմամբ հաստատվում էր այն փաստը, որ Նորվեգիայի հավակնությունները իր սահմաններին հարող ջրային տարածությունների նկատմամբ ամբողջությամբ համապատասխանում է տարածքային ջրերի վերաբերյալ միջազգային իրավական կարգավորումներին։ Իսլանդացիների համոզմամբ դատարանի այս որոշումը «կանաչ լույս» էր իրենց հետագա գործողությունների համար։ Նույն տարում Մեծ Բրիտանիան և Իսլանդիան փորձում են բանակցություններ վարել խնդրի հանգուցալուծման ուղղությամբ, սակայն համաձայնության գալ վերստին չի հաջողվում։ Իսլանդիայի կառավարությունը 1952 թվականի մարտի 19-ին հայտարարում է, որ մտադիր է 1952 թվականի մայիսի 15-ին վերաընդլայնել ձկնորսական սահմանները ։
1952 թվականի մայիսից մինչև 1956 թվականի նոյեմբերն ընկած ժամանակահատվածում Իսլանդիան և Միացյալ Թագավորությունը ունենում են բազմաթիվ վեճեր՝ կապված Իսլանդիայի կողմից ձկնորսության սահմանների միակողմանի ընդլայնման հետ՝ 3-ից մինչև 4 ծովային մղոն (6-ից 7 կմ) ։ Միացյալ Թագավորությունը այս փուլում ձեռնպահ է մնում կոնֆլիկտի ռազմական միջամտությունից, փոխարենը՝ սահմանում է խիստ պատժամիջոցներ Իսլանդիայի նկատմամբ՝ արգելելով իսլանդական ձկնորսական նավերի մուտքը բրիտանական նավահանգիստներ ։ Միացյալ Թագավորության պատժամիջոցները տարակուսանք են առաջացնում իսլանդացի պետական գործիչների շրջանում, քանի որ Միացյալ Թագավորությունը Իսլանդիայից ձկան արտահանման ամենամեծ շուկան էր։ Այս պայմաններում կողմերը 1953 թվականի սկզբին որոշում են Իսլանդիայի ծովային տարածությունների ընդլայնման հարցի իրավաչափության և Ֆաքսաֆլոյի հատվածում բազմաթիվ վեճերի առիթ դարձած սահմանազատման հարցերի քննարկումը վերապահել ՄԱԿ-ի դատարանին ։
Մինչև 12 ծովային մղոն ընդլայնում
1958 թվականի սեպտեմբերի 1-ի կեսգիշերին Իսլանդիան նոր ընդունված օրենքի լույսի ներքո ընդլայնում է իր ձկնորսական գոտու սահմանները 4-ից մինչև 12 ծովային մղոն։ Հյուսիսատլանտյան դաշինքի բոլոր անդամ պետությունները դեմ էին Իսլանդիայի միակողմանի գործողություններին։ Այս առնչությամբ պաշտոնական Լոնդոնը հայտարարում է, որ իրենց նավերը ձկնորսություն կիրականացնեն Վեստֆիրդիրում, Հորնից հյուսիս և Իսլանդիայի հարավ-արևելքում։ Ըստ երևույթին, օրենքի ընդունման պահի դրությամբ իսլանդական տարածքային ծով հայտարարված գոտիներում տեղակայված է եղել բրիտանական թվով քսան ուռկանապարկակիր նավ (տրալեր), չորս ռազմանավ և մեկ մատակարարման նավ։
1960 թվականին իսլանդական ափերում գտնվող թագավորական նավատորմի հրամանատար, Փիթեր Քարինգթոնը հայտարարում է, որ բրիտանական նավերը տարեսկզբից ի վեր շուրջ կես միլիոն ֆունտ ստերլինգ գումարային արժեքով նավթ են ծախսել։
Թագավորական նավատորմի տեղակայումը վիճելի ջրերում հանգեցնում է Իսլանդիայում քաղաքացիական անհնազանդության նախաձեռնությունների ու բողոքի զանգվածային ցույցերի։ Ռեյկյավիկում Բրիտանական դեսպանատան դեմ ցույցերի ժամանակ Իսլանդիայում Միացյալ Թագավորության դեսպան Էնդրյու Գիլքրիստը ծաղրում է ցուցարարների՝ գրամոֆոնով միացնելով անգլիական ռազմահայրենասիրական երաժշտություն։ Դրան հաջորդում են բազմաթիվ այլ միջադեպեր ևս։ Իսլանդացիները, սակայն, անբարենպաստ վիճակում էին վիճելի ջրերում պարեկություն իրականացնելիս՝ պայմանավորված տարածքի մեծության և պարեկային նավերի սահմանափակ քանակի պատճառով։ Ըստ պատմաբաններից մեկի՝ «միայն «Թոր» առաջատար նավը կարող էր արդյունավետորեն ձերբակալել և, անհրաժեշտության դեպքում, բրիտանական օրինազանց նավը նավահանգիստ տանել»։
Ծովային առճակատումները 1958-1961 թվականներին
Սեպտեմբերի 4-ին «ICGV Ægir» իսլանդական պարեկային նավը, որը կառուցվել էր 1929 թվականին, փորձ է կատարում Վեսթֆիրդիրի ափերի մոտից արգելափակել բրիտանացի ձկնորսներին պատկանող ուռկանապարկակիր նավ, սակայն միջադեպի վայրում հայտնվում է «HMS Russell» ռազմանավը, որը բախվում է «ICGV Ægir»-ին։ Հոկտեմբերի 6-ին պարեկության ժամանակ «V/s María Júlía»-ը կրակ է բացում «Kingston Emerald» տրալերի վրա՝ վերջինիս ստիպելով փախուստի դիմել։ Նոյեմբերի 12-ին իսլանդական «Þór»-ը Իսլանդիայի հայտարարած ծովային գոտու եզրային սահմաններում հանդիպում է «Hackness» ուռկանապարկակիրին, որն իր ցանցերը տեղակայում էր իսլանդական օրենքով արգելված տեղերում։ Նախազգուշացումներից հետո օպօրինի ձկնորսությունը չդադարեցնելուն պես «Þór»-ը կրակոցներ է արձակում բրիտանական ձկնորսանավի ուղղությամբ։ Հերթական անգամ օգնության է հասնում «HMS Russell» ռազմանավը, որի նավապետը իսլանդացի նավապետին հրամայում է լքել նավը, քանի որ այն չէր գտնվում Միացյալ Թագավորության կառավարության կողմից ճանաչված 4 ծովային մղոն սահմաններում։ «Þór»-ի նավապետ Էյրիկուր Քրիստոֆերսոնը հրաժարվում է կատարել բրիտանացիների պահանջը և իր անձնակազմին հրամայում ատրճանակներով զինված մոտենալ ենթադրաբար որսագողությամբ զբաղվող տրալերին։ Ի պատասխան՝ «HMS Russell»-ը սպառնում է խորտակել իսլանդական նավը, եթե վերջինիցս կրակ արձակվի «Hackness»-ի ուղղությամբ։ Կարճ ժամանակահատվածում դեպքի վայր են ժամանում նաև բրիտանական այլ նավեր և այդ ճնշումների ներքո Իսլանդիայի առափնյա պաշտպանության ուժերի առաջամարտիկ «Þór» ռազմանավը ստիպված է լինում նահանջել։
Այս միջադեպերի արդյունքում Իսլանդիայի պաշտոնատար անձինք սպառնում են հետ կանչել Իսլանդիայի անդամակցությունը Հյուսիսատլանտյան դաշինքին և վտարել Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների զինվորականներին Կեֆլավիկի ռազմակայանից։ Ընդ որում, այս ուլտիմատումի հետ համաձայն էին նույնիսկ Իսլանդիայի ամենաամերիկամետ քաղաքական գործիչները, քանի որ հակառակի վերաբերյալ պնդումը կնշանակեր գնալ «քաղաքական ինքնասպանության» ճանապարհով՝ հաշվի առնելով իսլանդական հասարակության հավաքական կարծիքը հակամարտության վերաբերյալ։ Արդյունքում ՆԱՏՕ-ն անցնում է պաշտոնական և ոչ պաշտոնական միջնորդությունների միջոցով վեճի համապարփակ կարգավորման։
Ձողաձկան առաջին պատերազմն ավարտվում է այն բանից հետո, երբ 1960-1961 թվականների Ծովային իրավունքի վերաբերյալ ՄԱԿ-ի կոնֆերանսից հետո 1961 թվականի փետրվարի վերջին Մեծ Բրիտանիան և Իսլանդիան գալիս են համաձայնության։ Այդ համաձայնությամբ ճանաչվում էր Իսլանդիայի՝ ափագծից մինչև 12 ծովային մղոն հեռավորությամբ ձկնորսական սահմանը, իսկ Միացյալ Թագավորությանը տրվում էր ձկնորսության իրավունքներ առանձին գոտիներում։ Իսլանդիայի Ալտինգը համաձայնագիրը հաստատում է 1961 թվականի մարտի 11-ին։ Համաձայնագրով, ի թիվս այլնի, սահմանվում էր, որ Իսլանդիայի և Մեծ Բրիտանիայի միջև ապագայում առաջացած ցանկացած տարաձայնություն ձկնորսության գոտիների կապակցությամբ պետք է քննվեր Հաագայում՝ ՄԱԿ-ի արդարադատության միջազգային դատարանում։
Ձողաձկան երկրորդ պատերազմ
1972 թվականին Իսլանդիայի կառավարությունը կրկին ընդլայնում է երկրի ձկնորսական սահմանները՝ ափագծից մինչև 50 ծովային մղոն հեռավորությամբ։ Այս որոշմամբ իսլանդացիները հետապնդում էին երկու նպատակ․ առաջին՝ պահպանել Իսլանդիայի ափերում ձկան պաշարները և երկրորդ՝ մեծացնել սեփական մասնաբաժինը ձկնարդյունաբերության մեջ։ Ի սկզբանե Իսլանդիան նպատակադրված էր ընդլայնել տարածքային ջրերը մինչև 200 ծովային մղոն, սակայն այս որոշումը չեղարկվում է, քանի որ ամենաձկնառատ շրջանները դրանք 50 ծովային մղոն հեռավորության սահմաններում են։ Բացի այդ, 200 ծովային մղոն տարածության պարագայում գրեթե անհնարին կդառնար արդյունավետ կերպով պարեկային ծառայության իրականացումն ու իրավախախտների հայտնաբերումը։
Միացյալ Թագավորությունն իր հերթին վիճարկում էր իսլանդական կողմի հերթական տարածքային ընդլայնման իրավաչափությունը, քանի որ ձգտում էր հասնել վիճարկվող ջրերում բրիտանացի ձկնորսների որսի առավելագույն հնարավոր քվոտային և փորձում կանխել Իսլանդիայի կողմից իրականացված միակողմանի ընդլայնման ճանաչումը՝ հնարավոր այլ նախադեպերից խուսափելու նպատակով։
Ինչպես ՆԱՏՕ-ի անդամ արևմտաեվրոպական տերությունները, այնպես էլ Վարշավայի պայմանագրի կազմակերպության մաս կազմող արևելաեվրոպական սոցիալիստական երկրները դեմ էին Իսլանդիայի միակողմանի ընդլայնումներին։ 1971 թվականին Իսլանդիայի վարչապետի հետ հանդիպումից հետո Աֆրիկա մայրցամաքի մի շարք պետություններ հայտարարում են Իսլանդիայի գործողություններին իրենց աջակցությունը։ Պատճառն այն էր, որ աֆրիկյան պետությունների առաջնորդների հետ հանդիպումներում իսլանդացի պաշտոնյաները պնդում էին, որ «բաց ծովերի քաղաքականությանը» Իսլանդիայի հակադրվելը գաղութատիրության և կայսերապաշտության դեմ պայքարի մաս է կազմում։
Մինչև 50 ծովային մղոն ընդլայնում
1972 թվականի սեպտեմբերի 1-ին սկսվում է օրենքի կիրառման գործընթացը, որը նախատեսում էր ընդլայնել Իսլանդիայի ձկնորսական սահմանները մինչև 50 ծովային մղոն (93 կմ)։ Չնայած Իսլանդիայի հայտարարություններին՝ բրիտանական և արևմտագերմանական բազմաթիվ տրալերներ շարունակում են ձկնորսությունը այդ տարածքներում։ Միևնույն ժամանակ, Իսլանդիայում իշխող ձախական կոալիցիան անտեսում է նմանօրինակ հանգամանքներում Արդարադատության միջազգային դատարանին դիմելու պարտավորությունը՝ համարելով, որ Միացյալ Թագավորության հետ ձեռքբերված համաձայնությունը նախկին կենտրոնամետ կառավարության «ձեռամբ» է, որով իրենց իշխանությունը կաշկանդված չէ։ Նոր ընդլայնման առնչությամբ ձկնորսության նախարար Լյուդվիկ Յոսեպսոնը հայտարարում է, որ «Իսլանդիայի անկախության հենասյունը տնտեսական անկախությունն է»։ Սեպտեմբերի 2-ին բոլորովին նոր՝ 1968 թվականի արտադրության իսլանդական «ICGV Ægir» պարեկային նավը դուրս է գալիս ծառայության և երկրի արևելյան ափերում՝ 50 ծովային մղոնի սահմաններում, սկսում հետապնդել Մեծ Բրիտանիայի դրոշի ներքո նավարկող 16 ուռկանապարկակիր նավեր։ Իսլանդիայի առափնյա պահպանությունը սկսում է օգտագործել ցանցակտրիչներ (Togvíraklippur)՝ Իսլանդիայի ափերում օտարական նավերի տեղադրած որսացանցերը կտրելու և հեռացնելու համար։
1972 թվականի սեպտեմբերի 5-ին, ժամը՝ 10:25-ին, «ICGV Ægir» ռազմանավը՝ Գուդմունդուր Կյերնեստեդի հրամանատարությամբ, հանդիպում է Հորնբանկիից հյուսիս-արևելքում ձկնորսացող անհայտ տրալերի։ Սև գույնի ձկնորսանավի նավապետը հրաժարվում է հրապարակել նավի անունն ու համարը, իսկ Իսլանդիայի առափնյա պահպանության հրամաններին հետևելու վերաբերյալ նախազգուշացումից հետո նավից սկսում է հնչել «Rule Britannia!» («Կառավարի՛ր, Բրիտանիա») անգլիական հայրենասիրական երգը։ 10։40-ին իսլանացիները ստիպված են լինում առաջին անգամ կիրառել ցանցակտրիչ, որն ամրացված էր «ICGV Ægir»-ին։ Երբ ամրացված ցանցակտրիչով «ICGV Ægir»-ը մոտենում է տրալերին, անհայտ նավի բարկացած անձնակազմը սկսում է ածուխ, ինչպես նաև հրդեհի բռնկման ռիսկ պարունակող թափոններ նետել իսլանդական պարեկային նավի ուղղությամբ` հայհոյանքների տեղատարափի հետ զուգահեռ։ Ավելի ուշ պարզվում է, որ բրիտանական տրալերը «Peter Scott (H103)»-ն է։
1972 թվականի նոյեմբերի 25-ին Արևմտյան Գերմանիայի դրոշով նավարկող «Erlangen» նավի անձնակազմի անդամները ստանում են տարբեր մարմնական վնասվածքներ (նրանց մեծամասնությունը՝ գլխի հատվածում) այն բանից հետո, երբ իսլանդական պարեկային նավը կտրում է մինչև 50 ծովային մղոն հատվածում գտնվող ձկնորսացանցը։ 1973 թվականի հունվարի 18-ին միայն իսլանդացի պարեկտները հեռացնում են բրիտանացիներին պատկանող 18 ձկնորսացանցեր։ Արդյունքում՝ բրիտանացի այն ծովայինները, որոնք չունեին թագավորական նավատորմի ուղղակի պաշտպանությունն ու հսկողությունը, ստիպված են լինում լքել իսլանդական ափերը։ Հաջորդ օրը Մեծ Բրիտանիայից Իսլանդիայի ուղղությամբ է շարժվում արագընթաց հսկա «Statesman» բուքսիրային նավը, որը պետք է պաշտպաներ Ատլանտյանում ձկնորսությամբ զբաղվող բրիտանական ուռկանապարկակիրներին։
1973 թվականի հունվարի 23-ին Հեյմայում ժայթքում է Էլդֆել հրաբուխը, որը Իսլանդիայի առափնյա պահակախմբերին ստիպում է լծվել կղզու բնակիչերին բնական աղետից փրկելու գործին։ Ըստ Իսլանդիայի՝ բրիտանացի «որսագողերը» առավելապես օգտվում են ստեղծված իրավիճակից։
«Դյուի» գործողություն
1973 թվականի մայիսի 17-ին բրիտանական ուռկանապարկակիր նավերը լքում են իսլանդական ջրերը և երկու օր անց վերադառնում՝ բրիտանական ֆրեգատների ուղեկցությամբ։ Միացյալ Թագավորության ռազմածովային ուժերի տեղակայման գործողությունը ստանում է «Օպերացիա Դյուի» անվանումը։ Իսլանդացի պարեկների հետ առճակատումներից խուսափելու նպատակով Միացյալ Թագավորությունը որդեգրում է նոր մարտավարություն. բրիտանական «Hawker Siddeley Nimrod» ծովային պարեկային ինքնաթիռները թռչում էին իսլանդացիների մշտադիտարկման ներքո գտնվող ջրային տարածությունների վրայով և ծանուցում ֆրեգատների և ձկնորսությամբ զբաղվող ուռկանապարկակիր նավերի նավապետերին իսլանդական պարեկային նավերի գտնվելու վայրի մասին։ Իսլանդիայի պետական այրերը վրդովված էին թագավորական նավատորմի՝ իսլանդական ափերին մոտեցումից։ Իսլանդիայի հանրային ողջ դիսկուրսը ողողված էր ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդին դիմելու կամ ՆԱՏՕ-ի կանոնադրության 5-րդ հոդվածին ապավինելու հարցերով։ Ըստ տվյալ ժամանակահատվածում Իսլանդիայում ԱՄՆ-ի դեսպան Ֆրեդերիկ Իրվինգի, Իսլանդիայի վարչապետ Օլաֆուր Յոհաննեսոնը Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներից պահանջել է ինքնաթիռներ ուղարկել Իսլանդիա՝ բրիտանական ֆրեգատները ռմբակոծելու համար։ 1973 թվականի մայիսի 24-ին Ռեյկյավիկում տեղի են ունենում խոշոր բողոքի ցույցեր։ Ցուցարարները անողոքաբար կոտրում են Ռեյկյավիկում տեղակայված Միացյալ Թագավորության դեսպանության շինության բոլոր ապակիները։
Մայիսի 26-ին «Ægir» ռազմանավը հրամայում է «Everton» տրալերին կանգառել, սակայն ձկնորսական նավի նավապետը հրաժարվում է ենթարկվել։ Միջադեպին հաջորդում է երկարատև հետապնդումը, որը ընթացքում «Ægir»-ը նախազգուշական կրակ է արձակում, իսկ ավելի ուշ նաև թիրախային կրակոցներով շարքից դուրս է բերում բրիտանական ձկնորսանավը։ «Evenrton»-ը խոցվում է 57 մմ-անոց չորս պարկուճներով, սակայն նավի անձնակազմին հաջողվում է հասնել բրիտանական պահպանության գոտի, որտեղ վերջիններիս օգնություն է ցուցաբերում «HMS Jupiter» եռակայմ հետախուզանավը։ Իսլանդիայի վարչապետ Յոհաննեսոնը միջադեպը որակում է «օրինական և անխուսափելի իրավապահ գործողություն»։
Իսլանդական «Árvakur»-ը հունիսի 1-ին բախվում է չորս բրիտանական նավերի, իսկ վեց օր անց՝ հունիսի 7-ին, «Ægir»-ը Գրենլանդական սառցե վահանի ճանապարհին բախվում է «HMS Scylla»-ին։ Իսլանդիայի առափնյա պահպանությունը հայտարարում է, որ «Scylla»-ն հետապնդել է իսլանդական պարեկային նավին և խոչընդոտել իրավապահների գործողություններին։ Ի հակառակ՝ ՄԹ պաշտպանության նախարարությունը տարածած հայտարարության մեջ մեղադրում է «Ægir»-ի անձնակազմին՝ բրիտանական ֆրեգատին դիտավորյալ հարվածելու համար։ Օգոստոսի 29-ին Իսլանդիայի առափնյա պահպանությունը կրում է առաջին և հակամարտության ընթացքում միակ զոհը՝ «Ægir»-ի և «HMS Apollo»-ի բախման արդյունքում։ Զոհվածը իսլանդական նավի վրա գտնվող ինժեներ Հալդոր Հալֆրեսսոնն էր, որի մահվան պատճառը եռակցման սարքավորումների էլեկտրահարումն էր այն բանից հետո, երբ ծովի ջուրը լցվել էև այն խցիկի մեջ, որտեղ նա վերանորոգում էր նավի կորպուսը։
Ռեյկյավիկյան համաձայնություն
1973 թվականի սեպտեմբերի 16-ին ՆԱՏՕ-ի գլխավոր քարտուղար Ջոզեֆ Լունսը ժամանում է Իսլանդիայի մայրաքաղաք Ռեյկյավիկ՝ զրուցելու իսլանդացի նախարարների հետ, որոնք մտորումների մեջ էին Հյուսիսատլանտյան դաշիքը լքելու հարցի կապակցությամբ։ Վերջիններս կարծում էին, որ ապարդյուն է Իսլանդիայի անդամակցությունը մի ռազմական դաշինքի, որը չի պատրաստվում օգնել իրենց հակամարտության ժամանակ։ Իրականում և՛ Իսլանդիան, և՛ Միացյալ Թագավորությունը ՆԱՏՕ-ի անդամ պետություններ էին և կարևորագույն ռազմավարական նշանակություն ունեին կառույցի համար։ Այսպիսով, ՆԱՏՕ-ի միջնորդությամբ մի շարք բանակցություններից հետո բրիտանական նավերը 1973 թվականի հոկտեմբերի 3-ին հետ են կանչվում։ Բրիտանացիները լքում են Իսլանդիայի ափերը «Rule Britannia!» («Կառավարի՛ր, Բրիտանիա») հայրենասիրական երգի հնչյունների ներքո։ Որոշ նավերում լսվում էր նաև «The Party's Over» երգը։ Նոյեմբերի 8-ին ստորագրվում է Իսլանդիայի ափագծից մինչև 50 ծովային մղոն տարածքում արտասահմանյան ձկնորսական գործունեության սահմանափակման մասին համաձայնագիր։ Համաձայն դրա՝ բրիտանական ձկնորսանավերը Իսլանդիայի տարածքային ջրերում պետք է սահմանափակվեին տարեկան մինչև 130,000 տոննա որսով։
1974 թվականի հուլիսի 19-ին` համաձայնագրի ստորագրումից ավելի քան ինը ամիս անց, բրիտանական ամենամեծ ուռկանապարկակիրը՝ «C. S. Forester»-ը, որը ձկնորսություն էր անում 12 ծովային մղոն (22 կմ) սահմաններում, հրետակոծվում և գրավվում է պարեկային ծառայություն իրականացնող «Þór»-ի կողմից՝ շուրջ 185 կմ հետապնդվելուց հետո։ Սկզբում «C. S. Forester»-ը զգուշացվում է ոչ պայթուցիկ զինամթերքով, որից հետո՝ ռմբակոծվում։ Բրիտանական նավը խոցվում է երկու թիրախավորումների միջոցով, որի արդյունքում վնասվում է շարժիչի սենյակը և ջրի բաքը։ «C. S. Forester»-ի նավապետը և անձնակազմը ձերբակալվում են, իսկ անձնապես նավապետը՝ Ռիչարդ Թեյլորը, դատապարտվում է 30 օր ազատազրկման և տուգանվում 5000 ֆունտ ստերլինգով։ Նավի սեփականատերերը ստիպված են լինում վճարել լրացուցիչ 26,300 ֆունտ ստերլինգ։
Երրորդ ձողաձկան պատերազմ
1973 թվականին՝ Ծովային իրավունքի վերաբերյալ ՄԱԿ-ի երրորդ խորհրդաժողովում, մի շարք պետություններ հայտնում են իրենց աջակցությունը տարածքային ջրերի 100 ծովային մղոն սահմանաչափի գաղափարին։ Չնայած ձեռքբերված թվացյալ համաձայնությանը՝ 1975 թվականի հուլիսի 15-ին Իսլանդիայի կառավարությունը հայտարարում է երկրի ձկնորսական սահմաններն ընդլայնելու մտադրության մասին։
Ձողաձկան երրորդ պատերազմը սկսվում է 1975 թվականի նոյեմբերին՝ այն բանից հետո, երբ Իսլանդիան վերստին ընդլայնում է իր ձկնորսական սահմանները՝ ափագծից մինչև 200 ծովային մղոն (370 կմ) սահմանաչափով։ Միացյալ Թագավորության կառավարությունը հայտարարում է, որ չի ճանաչում Իսլանդիայի կողմից բացառիկ տնտեսական գոտու միակողմանի ընդարձակումը։ Այսպիսով, սկզբնավորվում է ծովային տարածությունների շուրջ բրիտանա-իսլանդական հակամարտության ամենաթեժ պարբերափուլը, որն ուղեկցվում է Իսլանդիայի առափնյա պաշտպանության կողմից բրիտանական ձկնորսական ցանցերի պարբերական հատումներով, իսլանդական նավերի և բրիտանական տրալերների, ֆրեգատների, քարշակավոր նավերի միջև հաճախակի բախումներով և զանազան այլ միջադեպերով։
Սեյդիսֆյորդյուրյան բախումներ
Ամենից պայթյունավտանգ միջադեպը տեղի է ունենում 1975 թվականի դեկտեմբերի 11-ին։ Ըստ իսլանդական կողմի հաղորդման՝ այդ օրը «Þór» պարեկային նավը՝ Հելգի Հալվարիդսոնի հրամանատարությամբ, հեռանում էր Սեյդիսֆյորդյուրի նավահանգստից, որտեղ իրականացնում էր ականահանման աշխատանքներ, երբ հրաման է ստացվում հետաքննել ֆյորդի շրջակայքում օտարերկրյա օրինազանց նավերի ներկայության վերաբերյալ տեղեկությունների առնչությամբ։ Նույնականացման արդյունքում պարզ է դառնում, որ իսլանդական ջրերում նկատված նավերը նավարկել են Միացյալ Թագավորության դրոշի ներքո։ Դրանց թվում էին՝ «Lloydsman» անվանումը կրող օվկիանոսային քարշականավը, որը չափերով երեք անգամ գերազանցում էր իսլանդացիների «առաջամարտիկ» «Þór»-ի չափերին, Միացյալ Թագավորության գյուղատնտեսության, ձկնորսության և պարենի նախարարության նավթամատակարար «Star Aquarius»-ը և վերջինիս «քույր նավը»՝ «Star Polaris» անվանումով։
Հայտնաբերման պահին այս նավերը գտնվում էին Իսլանդիայի տարածքային ջրերի 12 ծովային մղոն սահմաններում, որտեղ վերջիններս պատսպարվում էին ուժգին փոթորիկից (Քամիների ուժի Բոֆոր սանդղակի 9-րդ ուժգնություն)։ Ըստ իսլանդական կողմի հաղորդած տեղեկությունների՝ բրիտանական նավերը սկսում են լքել իսլանդական ափերը՝ «Þór»-ի նավապետի կողմից զգուշացումից հետո, սակայն 2 ծովային մղոն հեռավորության վրա «Star Aquarius»-ը հանկարծակի թեքվում է աջ և հարվածում պարեկային նավի նավակողանցքին։ Առաջին հարվածից հետո «Þór»-ն արագացնում է արագությունը և փորձում շրջանցել, սակայն «Star Aquarius»-ը ևս մեկ հարված է հասցնում իսլանդական նավի նավակողանցքին։ «Þór»-ը ինքնապաշտպանական նպատակներով կրակ է բացում բրիտանական նավի ուղղությամբ, սակայն վրիպում է։ Նույնիսկ «Þór»-ի արձակած նախազգուշական կրակը չի խանգարում, որպեսզի բրիտանական նավը թափ հավաքելով ևս մեկ հարված հասցնի, որին ի պատասխան «Þór»-ը երկրորդ անգամ կրակ է բացում և վնասում «Star Aquarius»-ի առջևի մասը։ Միջադեպից հետո բրիտանական նավերը նահանջում են։ «Þór»-ը, որը առճակատումից հետո քիչ էր մնում խորտակվեր, նավարկում է Լոդմունդֆյորդուր ֆյորդի ուղղությամբ՝ վերանորոգվելու համար։
Միջադեպի վերաբերյալ բրիտանական կողմի գնահատականները էականորեն տարբերվում էին։ Մասնավորապես, պաշտոնական Լոնդոնը պնդում էր, որ իրավիճակի պատասխանատվությունը կրում է Իսլանդիան, որն էլ, ըստ Միացյալ Թագավորության համոզման, նախահարձակ կողմն է։ «Star Aquarius» նավի կապիտան Ալբերտ Մաքքենսին նշում է, որ ««Þór»-ը մոտեցել է հետևի մասին և հարվածել բրիտանական աջակցող նավին, որից հետո կրակ է արձակել մոտ 100 յարդ հեռավորությունից»։ Լոնդոնում Իսլանդիայի դեսպան Նիլս Սիգուրդսոնը ի պատասխան բրիտանական կողմի արձագանքի կրկին հակադարձել է, որ ««Þór»-ը կրակ է արձակել բացառապես ինքնապաշտպանական նկատառումներով և միայն այն բանից հետո, երբ այն հարձակման է ենթարկվել բրիտանական նավերի կողմից»։ Միջադեպի վերաբերյալ Իսլանդիան խորհրդակցում է ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի հետ, որը հրաժարվում է միջամտել։Բրիտանական թագավորական նավատորմի անմիջական պատասխանը դառնում է ֆրեգատների ուղարկումը Իսլանդիայի ջրեր՝ նախքան վարչապետ Հարոլդ Վիլսոնը կամ արտաքին գործերի նախարար Էնթոնի Քրոսլանդը կտեղեկացվեին ստեղծված իրավիճակի վերաբերյալ։ Այսպիսով, թագավորական նավատորմը հնարավորություն է ունենում ցուցադրելու իր հին «Type 12» և «Type 81» ֆրեգատների հնարավորությունները՝ վերջիններս տեղակայելով Դանիական նեղուցում։ Ձողաձկան երկրորդ և երրորդ պատերազմները թագավորական նավատորմի կողմից համարվում են «անհրաժեշտորեն մղված հակամարտություններ», ինչպես ավելի ուշ որակվում է նաև Ֆոլկլենդյան պատերազմը Արգենտինայի հետ։ Միևնույն ժամանակ, արտգործնախարար Քրոսլանդը Ձողաձկան երրորդ պատերազմը համարում էր հավաքական արևմուտքի համար ավելի շուրջ սպառնալիք, քան Մերձավոր Արևելքն է։
Բրիտանա-իսլանդական բախումները 1976 թվականին
Մեկ այլ խոշոր միջադեպ տեղի է ունենում 1976 թվականի հունվարին, երբ «HMS Andromeda» ֆրեգատը բախվում է «Þór»-ին, որի արդյունքում անցք է բացվում բրիտանական նավի կորպուսի վրա։ Մեծ Բրիտանիայի պաշտպանության նախարարությունը դեպքի առնչությամբ հայտարարում է բրիտանական նավի վրա «կանխամտածված հարձակման» մասին՝ «առանց մարդկանց կյանքերը հաշվի առնելու»։ Իսլանդիայի առափնյա պահպանությունը պնդում է, որ «HMS Andromeda»-ն հանկարծակիորեն հարվածել է «Þór»-ին և անմիջապես փոխել շարժման ուղղությունը։ Միջադեպից հետո՝ Միացյալ Թագավորության նավահանգիստներում վերանորոգման սպասող նավերի մեծաթիվ քանակությամբ պայմանավորված, թագավորական նավատորմի ղեկավարությունը հրամայում է «ավելի զգույշ մոտեցում ցուցաբերել», քանի որ «թշնամին խեցբեկում է նավատորմը»։
1976 թվականի փետրվարի 19-ին Միացյալ Թագավորության գյուղատնտեսության, ձկնաբուծության և պարենի նախարար Ֆրեդ Պրեյթը հայտարարում է, որ Գրիմսբիից սերող ձկնորսը դարձել է բրիտանական կողմի առաջին զոհը Ձողաձկան պատերազմների ժամանակ և որպես պատճառ ներկայացվում էր իսլանդական նավի հարձակումը։ Թեև բրիտանական խորհրդարանական աղբյուրը 1993 թվականին վերստին հաստատում է, որ բրիտանացի ձկնորսը պատահաբար զրկվել է կյանքից իսլանդական պարեկային նավի կողմից արձակված կրակի արդյունքում, այս հանգամանքը, սակայն, չի հաստատվել որևէ վստահելի աղբյուրով։ Մեծ Բրիտանիան, ընդհանուր առմամբ, վիճելի ջրերում տեղակայում է 22 ֆրեգատ և հրամայում ռեզերվից դուրս բերել «Type 41» դասի «HMS Jaguar» և «Type 61» դասի «HMS Lincoln» ֆրեգատները՝ դրանք վերազինելով որպես մասնագիտացված նավեր՝ ամրացված փայտե աղեղներով։ Բացի ֆրեգատներից, բրիտանացիները նաև բաց ծով են դուրս բերում ընդհանուր առմամբ յոթ մատակարարման նավեր, ինը քարշանավեր և երեք օժանդակ նավեր՝ պաշտպանելու իրենց ձկնորսական նավերը։
Իրադարձությունները շրջադարձային կերպով փոխվում են, երբ Իսլանդիան իրատեսականորեն սպառնում է հեռացնել Կեֆլավիկում տեղակայված Հյուսիսատլանտյան դաշինքի և Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների ռազմաօդային ուժերի ռազմակայանը, ինչը Սառը պատերազմի պայմաններում լրջորեն կխարխլեր ՆԱՏՕ-ի դիրքերը՝ զրկելով վերջինիս դեպի Ատլանտյան օվկիանոս Խորհրդային Միության ելքը արգելափակելու հնարավորությունից։ ԱՄՆ-ի ճնշումների ներքո Միացյալ Թագավորությունը համաձայնվում է, որ բրիտանացի ձկնորսներն իրենց գործունեությունը ծավալեն Իսլանդիայի 200 ծովային մղոն բացառիկ տնտեսական գոտու սահմաններից դուրս՝ առանց կոնկրետ համաձայնագրի։
«Falmouth»-ի գրոհ
1976 թվականի մայիսի 6-ի երեկոյան՝ երբ առերևույթ Ձողաձկան երրորդ պատերազմի ելքը կանխորոշված էր, պարեկային «Týr» նավը փորձում է հատել «Carlisle» ձկնորսական տրալերի տեղադրած ցանցերը, սակայն վերջինիս պաշտպանող «HMS Falmouth» ֆրեգատի կապիտանը՝ Ջերալդ Փլամերը, հրամայում է խոցել իսլանդական նավը։ Արձակված հրամանից անմիջապես հետո ծանրաքաշ «HMS Falmouth»-ը ավելի քան 22 ծովահանգույց արագությամբ (41 կմ/ժ, 25 մղոն/ժ) բախվում է «Týr»-ին՝ գրեթե շուռ տալով վերջինիս։ «Týr»-ը, սակայն, մնում է աննկուն և հաջողում հեռացնել «Carlisle»-ի տեղադրած ձկնորսական ցանցերը, որից հետո ևս մեկ ուժգին հարված է ստանում «HMS Falmouth»-ից։ Երկրորդ հարձակումից հետո «Týr»-ը ավելի քան մոտ էր խորտակման վտանգին։ Վերջինս ընդամենը մեկ պրոպելերով (պտուտակ) շարժվում է դեպի մոտական նավահանգիստ, սակայն սկսում է հետապնդվել «Stateman» քարշականավի կողմից։
Սահմռկեցուցիչ իրավիճակում հայտնված «Týr»-ի կապիտանը՝ Գուդմունդուր Կյերնեստեդը, հրամայում է մարտական վիճակի բերել հրանոթները՝ հետագա ցանկացած բախում կանխելու համար։ Սրանից հետո «Týr»-ը հաջողում է առանց կորուստների հասնել նավահանգիստ։ Բախումների արդյունքում շարքից դուրս է գալիս «Falmouth»-ի մեծ աղեղը։
Պատերազմի ավարտ
Երրորդ պատերազմի ընթացքում գրանցվում է առճակատումների և բախումների 55 դրվագներ։
ՆԱՏՕ-ի միջնորդությամբ 1976 թվականի հունիսի 1-ին Իսլանդիայի և Մեծ Բրիտանիայի միջև ձեռք է բերվում համաձայնություն։ Բրիտանացիներին թույլատրվել է ունենալ ոչ ավելի, քան 24 տրալեր Իսլանդիայի մինչև 200 ծովային մղոն սահմաններում և որսալ առավելագույնը 30,000 տոննա։
Չնայած այն հանգամանքին Իսլանդիան Հյուսիսատլանտյան դաշինքը լքելուն ամենամոտն էր Ձողաձկան երկրորդ պատերազմի ժամանակ, սակայն երրորդ պատերազմի ժամանակահատվածում պաշտոնական Ռեյկյավիկի կողմից ի կատար է ածվում ամենավճռական ռազմական և դիվանագիտական գործողությունները։ Դրանց թվում պետք է առանձնացնել 1976 թվականի փետրվարի 19-ի Իսլանդիայի որոշումը՝ Միացյալ Թագավորության հետ բոլոր տեսակի դիվանագիտական հարաբերությունների խզման վերաբերյալ։ Եվ չնայած այն հանգամանքին, որ Իսլանդիայի կառավարությունը աչքի էր ընկնում իր վճռական արևմտամետ հայացքներով, այնուամենայնիվ, Ձողաձկան երրորդ պատերազմների ժամանակահատվածում Իսլանդիայի մնալը «արևմտյան ընտանիքում» սկզբունքայնորեն պայմանավորված էր ձկնորսական սահմանների առնչությամբ հակամարտության արդյունքների հետ, քանի որ Իսլանդիայի կառավարությունը քանիցս ակնարկել է, որ բարենպաստ արդյունքի չհասնելու դեպքում հյուսիսեվրոպական պետությունը չի վարանի անմիջապես լքել Հյուսիսատլանտյան դաշինքը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իսլանդիայի պատերազմներ Կատեգորիա:Մեծ Բրիտանիայի պատերազմներ Կատեգորիա:Ծովային իրավունք Կատեգորիա:Մեծ Բրիտանիայի պատմություն Կատեգորիա:Իսլանդիայի պատմություն
Չուրապանովո
Չուրապանովո (Чурапаново, Сурапан), գյուղ Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Բալտաչևսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2009 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 45 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Բալտաչևսկի շրջանի բնակավայրեր
Ունդուլա
Ունդուլա (Ундула), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Ուրժումսկի շրջանում Կիրովի մարզում։ Գետաբերանը տեղակայված է Կիլմեզ գետի աջ ափին՝ 9,2 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը 14 կմ է, ավազանի տարածքը 57,8 կմ2։
Գետի ակունքը գտնվում է անտառային վայրում, 37 կմ հարավ-արևելք գյուղում, Կիլմեզ գյուղից 30 հյուսիս-արևմուտք։ Գետը հոսում է հարավ, անմարդաբնակ անտառային վայրում։
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Կամսկի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը՝ Վյատկա, գետի ենթաավազանը՝ Վյատկա։ Գետի ավազանը՝ Կամա։
Տվյալներն ըստ ջրային ռեսուրսների ֆեդերատիվ տեսչության.
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր
Արմեն Չարչյան
Արմեն Գերասիմի Չարչյան (հունվարի 28, 1960, Երևան, Հայաստան), հայ բժիշկ, օրթոպեդ-վնասվածքաբան, բժշկական գիտությունների դոկտոր (2011), դոցենտ։ Հայաստանի ԱՆ խորհրդատու վնասվածքաբանության և օրթոպեդիկ վիրաբուժության գծով։ «Իզմիրլյան» բժշկական կենտրոնի գործադիր տնօրեն ։ Երևանի Մխիթար Հերացու անվան պետական բժշկական համալսարանի վնասվածքաբանության և օրթոպեդիայի ամբիոնի վարիչ։
Կենսագրություն
1984-1988 թթ. Արտաշատի շրջանային կենտրոնական հիվանդանոց շտապ օգնության կայանի բժիշկ, իսկ 1985 թվականից` համատեղության կարգով վնասվածքաբանության բաժանմունքում օրդիանատոր,
1988-1992 թ. կրտսեր գիտաշխատող,
1992-1993 թ. ավագ գիտաշխատող,
1993-1999 թ. գիտական գծով փոխտնօրեն և օրթոպեդիայի բաժանմունքի վարիչ,
1988-1999 թ. Երևանի վնասվածքաբանության և օրթոպեդիայի գիտահետազոտական ինստիտուտ,
1991-2001 թ. Ազգային առողջապահության ինստիտուտի վնասվածքաբանության և օրթոպեդիայի ամբիոնի դոցենտ,
1999-2014 թթ. Էրեբունի բժշկական կենտրոնի գիտական գծով փոխտնօրեն, վնասվածքաբանության և օրթոպեդիայի կլինիկայի ղեկավար,
2001-2006 թթ. Երևանի Մ. Հերացու անվան պետական բժշկական համալսարան վնասվածքաբանության և օրթոպեդիայի ամբիոնի դոցենտ,
2006 թ. – ներկա Երևանի Մ. Հերացու անվան պետական բժշկական համալսարան վնասվածքաբանության և օրթոպեդիայի ամբիոնի վարիչ,
2014 թ․ — ներկա «Իզմիրլյան» բժշկական կենտրոնի տնօրեն,
2018 թ․— Հայաստանի ԱՆ խորհրդատու վնասվածքաբանության և օրթոպեդիկ վիրաբուժության գծով,
Հանդիսանում է "Медицинский Вестник Эребуни" գիտաբժշկական ամսագրի պատասխանատու քարտուղար։
Գիտական գործունեություն
1992 թ. պաշտպանել է թեկնածուական թեզ` «Հարզարկերակային սիմպատէկտոմիայի դերը երկար խողովակաձև ոսկրերի կոտրվածքների սերտաճման խանգարումների բուժման մեջ» թեմայով։
2011 թ. պաշտպանել է բժշկական գիտությունների դոկտորական թեզ՝ «Կոքսարթրոզների կանխարգելումը և բուժումը» թեմայով ,
181 տպագրված գիտական աշխատությունների հեղինակ է ,
1990-1995 թթ. Ակտիվ մասնակցություն է ունեցել Արցախի հերոսամարտին,
1996 թ. – ներկա «Հայ Օրթոպեդների, Վնասվածքաբանների և Ռեաբիլիտոլոգների Միջազգային Ասոցիացիայի» հիմանդիր համագումարից առ այսօր հանդիսանում է Ասոցիացիայի գործադիր տնօրեն,
2009-2012 թթ. ՀՀ ՊՆ ԿԲՀ փորձագետ։
Պարգևներ
2008 թ. ՀՀ նախագահի հրամանագրով պարգևատրվել է «Մխիթար Հերացի» մեդալով
2012 թ. ԼՂՀ նախագահի հրամանագրով պարգևատրվել է «Վաչագան Բարեպաշտ» մեդալով
2007 թ. ՀՀ վարչապետի շնորհակալագիր՝ հայկական բանակի կազմավորման 15 ամյակի առթիվ և արցախյան ազատամարտում բժշկական օգնություն ցուցաբերելու գործում ունեցած ակտիվ մասնակցության համար,
2007 թ. ՀՀ ՊՆ հրամանագրով պարգևատրվել է «Վազգեն Սարգսյան» մեդալով,
2011 թ. ՀՀ ՊՆ հրամանագրով պարգևատրվել է «Մարշալ Բաղրամյան» մեդալով,
2011 թ. ՀՀ ՊՆ հրամանագրով պարգևատրվել է «ՀՀ ԶՈւ 20 տարի» մեդալով
2014 թ. ՀՀ ՊՆ հրամանագրով պարգևատրվել է «Գարեգին Նժդեհ» մեդալով
2014 թ. ՀՀ Ազգային Օլիմպիական կոմիտեի հրամանագրով պարգևատրվել է «Վարազդատ Արշակունի» մեդալով
2005 թ., 2010 թ., 2012 թ. պարգևատրվել է Երևանի պետական բժշկական համալսարանի ոսկե մեդալով։
== Վերապատրաստումներ ==
Բոյլ շրջան (Կենտուկի)
Բոյլ շրջան (Boyle County), ԱՄՆ Կենտուկի նահանգի 105 վարչական միավորներից մեկը։ Ընդհանուր տարածությունը 471 կմ² է, բնակչությունը՝ 28.432 մարդ (2010 թ. տվյալներով)։ Շրջկենտրոնն է Դանվիլ բնակավայրը։ Կազմավորվել է 1842 թ.։
Կատեգորիա:Կենտուկիի շրջաններ
Սերգեյ Արզումանյան
Սերգեյ Ջումշուդի Արզումանյան, հայ հոգեբան, քրեահոգեբան, հոգեբանական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր։
Կենսագրություն
Ծնվել է 1941 թ.-ի հոկտեմբերի 4-ին Արցախի Շահումյանի շրջանի Էրքեջ գյուղում ։ Սովորել է Հայկական պետական մանկավարժական համալսարանում` մանկավարժություն ֆակուլտետի տարրական կրթության և մեթոդիկայի բաժնում (1961-1964 թթ.)։ 1972 թ.-ին պաշտպանել է` “Անչափահաս իրավախախտի անձնավորության ձևավորման հոգեբանական վերլուծությունը” թեկնածուական ատենախոսությունը՝ ստանալով հոգեբանական գիտությունների թեկնածուի գիտական աստիճան (սոցիալական հոգեբանություն մասնագիտությամբ)։ Հոգեբանական գիտությունների դոկտորի աստիճանը ստացել է 1988 թ.-ին, ՀԽՍՀ ՆԳՆ ակադեմիայի փակ նիստում պաշտպանելով “Անչափահասների քրեածին դիրքորոշումների նախազգուշացումն ու հաղթահարումը” խորագրով դոկտորական ատենախոսությունը (իրավաբանական, դատական հոգեբանություն մասնագիտությամբ)։ Պրոֆեսորի գիտական կոչումը ստացել է 1989 թ.-ին ։ Մահացել է 2009 թվականին Երևանում։
Աշխատանքային գործունեություն
Աշխատել է ՀՀ ՆԳՆ Սպենդիարյանի շրջանի անչափահասների վարչությունում որպես մանկական սենյակի տեսուչ (1968-1969)։ Աշխատել է որպես որպես կրտսեր գիտաշխատող այնուհետև որպես ավագ գիտաշխատող ՀԽՍՀ Լուսավորության մինիստրության մանկավարժական գիտությունների գիտահետազոտական ինստիտուտում (1969-1979)։ Ղեկավարել է "Հանցագործության սոցիալ հոգեբանական պատճառների հետազոտության և հանցագործների ուղղման և վերադաստիարակության" բաժինը(1979-1982)։ Նշանակվել է հոգեբանության պրոբլեմային լաբորատորիայի բաժնի վարիչ, 1982 թվականին, և իրականացրել հետազոտություններ՝ մանկան, տարիքային և մանկավարժական խնդիրների հարցերով։ Ղեկավարել է հայկական հոգեբանական միության նախագահի պաշտոնը (1991)։ Զբաղեցրել է հոգեբանա-մանկավարժական մասնագիտական խորհրդի նախագահի տեղակալի պաշտոնը՝ հոգեբանության գծով, այնուհետև խորհրդի անդամի(1998-2005)։ Ղեկավարել է Նախադպրոցական մանկավարժության և մանկան հոգեբանության ամբիոնը (1998-2000), ինչպես նաև ՀՊՄՀ մանկան և ընդհանուր հոգեբանության ամբիոնը (1992-1997)։ Այնուհետև ղեկավարել է ՀՊՄՀ ընդհանուր հոգեբանության և կիրառական հոգեբանության ամբիոն (2000-2006), իսկ 2006 թվականից՝ ՀՊՄՀ զարգացման և կիրառական հոգեբանության ամբիոնը։
Մասնագիտական գործունեություն
Պրոֆեսոր Սերգեյ Արզումանյանը մեծապես նպաստել է Հայաստանում իրավաբանական հոգեբանության և ընդհանրապես հոգեբանական գիտական մտքի զարգացմանը ։ Մշակել է "քրեածին դիրքորոշման" հոգեբանական տեսությունը, բացահայտել է օրինախախտ վարքի դիրքորոշումների ձևավորման, զարգացման դրսևորման և փոփոխության օրինաչափությունները ։
Մանկավարժահոգեբական գիտությունների ակադեմիայի կողմից ակադեմիական ընդհանուր ժողովի որոշմամբ շնորհվել է մանկավարժահոգեբանական գիտությունների ակադեմիայի իսկական անդամի կոչում (ակադեմիկոս)՝ հոգեբանության մեջ ունեցած նշանակալի ավանդի համար։
Նրա ղեկավարությամբ պաշտպանվել են բազմաթիվ թեկնածուական ատենախոսություններ իրավաբանական հոգեբանության բնագավառում։ Հեղինակ է 80-ից ավել գիտական աշխատությունների, որոնց թվում մենագրություններ, ուսումնական ձեռնարկներ, մեթոդական ծրագրեր ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ հոգեբաններ Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ Կատեգորիա:ՀՊՄՀ շրջանավարտներ Կատեգորիա:Հոգեբանական գիտությունների դոկտորներ
Զագոբեզե
Զագոբեզե (Загобезье), գյուղ Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Դուխովշչինսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 0 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Դուխովշչինսկի շրջանի բնակավայրեր
Հինչանգ (երկրամաս)
Հինչանգ, երկրամաս կենտրոնական Ժեզյանում, վարչականորեն Շաոքսինի քաղաքային կառավարության ներքո։ Բնակչությունը՝ 430.000 մարդ։
Տուրիզմ
Հինչանգը Դաֆոյի տաճարի(大佛寺) տունն է ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Չինաստանի երկրամասեր
Բրաքեն շրջան (Կենտուկի)
Բրաքեն շրջան (Bracken County), ԱՄՆ Կենտուկի նահանգի 105 վարչական միավորներից մեկը։ Ընդհանուր տարածությունը 526 կմ² է, բնակչությունը՝ 8.488 մարդ (2010 թ. տվյալներով)։ Շրջկենտրոնն է Բրուկսվիլ բնակավայրը։ Կազմավորվել է 1796 թ.։
Կատեգորիա:Կենտուկիի շրջաններ
Արևային էլեկտրակայան
Արևային էլեկտրակայան (ԱԷԿ)` ինժեներական կառույց, արևային ռադիացիան փոխակերպում է էլեկտրական էներգիայի։ Արևային ռադիացիաների փոխակերպման եղանակները տարբեր են և կախված են էլեկտրակայանի կառուցվածքից։
Արևային էլեկտրակայանների տեսակները
Բոլոր արևային էլեկտրակայանները (ԱԷԿ) բաժանվում են մի քանի տեսակի`
Աշտարակային տիպի ԱԷԿ
Այս էլեկտրակայանները աշխատում են հետևյալ սկզբունքով. արևային ռադիացիաները օգտագործելով ստանում են ջրային գոլորշի։ Կայանի կենտրոնում կանգնած է 18-ից 24 մետրանոց աշտարակ(աշտարակի բարձրությունը կարող է ավելի բարձր կամ ցածր լինել կախված հզորությունից և որոշակի այլ պարամետրերից ), որի կատարին գտնվում է ջրի ամբարը։ Այդ ամբարը սև գույնով է ներկված, որպեսզի կլանի ջերմությունը և տեսանելի ճառագայթումը։ Ամբարում գտնվում է նաև պոմպերի խումբ, որոնց օգնությամբ ջուրը տուրբոգեներատորներից,որոնք ամբարում չեն գտնվում, հասցվում է ամբար:Աշտարակի շուրջը, որոշակի հեռավորությամբ, տեղակայված են հելիոստատներ։
Հելիոստատ` մի քանի քառ. մետր մակերեսով հայելի, որը ամրացված է հենարանին և միացված է ընդհանուր համակարգին։ Այսինքն, կախված արևի դիրքից, հայելին տարածության մեջ փոխելու է իր կողմնորոշումը։ Հիմնական և ամենաբարդ առաջադրանքը այն է, որ անհրաժեշտ է կայանի բոլոր հայելիները դիրքավորել այնպես, որպեսզի ցանկացած պահի արտացոլված ճառագայթները ընկնեն ամբարի վրա։ Պարզ, արևային եղանակին ամբարում ջերմաստիճանը կարող է հասնել մինչև 700 °C: Այսպիսի ջերմային պարամետրերը կիրառվում են ավանդական ջերմային էլեկտրակայաններից շատերում, այդ նպատակով էներգիա ստանալու համար օգտագործում են ստանդարտ տուրբիններ։ Փաստացի, այս տեսակի կայաններում հնարավոր է ստանալ համեմատաբար մեծ ԿՊԴ (շուրջ 20%) և բարձր հզորություն։
Սկավառականման ԱԷԿ
Սկավառականման ԱԷԿ-ում էլեկտրաէներգիայի ստացումը նման է աշտարակային ԱԷԿ-ին, սակայն տարբերություն կա կայանի կառուցվածքում։ Կայանը բաղկացած է առանձին մոդուլներից։ Մոդուլը բաղկացած է հենարանից, որին ամրացված է ընդունման և արտացոլման ֆերմային կոնստրուկցիան։ Ընդունիչը տեղակայված է մոտավորապես անդրադարձվող արևային լույսի կոնցենտրացիայի շրջանում։ Արտացոլիչը բաղկացած է հայելիներից, որոնք սկավառակ են հիշեցնում(այստեղից էլ անվանումը), և տեղակայված են ֆերմայի վրա ճառագայթաձև։ Այդ հայելիների տրամագիծը հասնում է 2 մետրի, իսկ հայելիների քանակը`մի քանի տասնյակի(կախված մոդուլի հզորությունից)։ Այդպիսի կայանները կարող են բաղկացած լինել ինչպես մեկ մոդուլից(ինքնավար), այնպես էլ մի քանի տասնյակ մոդուլներից (ցանցին զուգահեռ աշխատանք)։
Ֆոտոլուսային մոդուլներ օգտագործող ԱԷԿ
Ներկայումս այս տեսակի կայանները շատ են տարածված, քանի որ ընդհանուր առմամբ ԱԷԿ բաղկացած է մեծ քանակությամբ առանձին մոդուլներից (արևային մարդկոցներ)` տարբեր հզորության և ելքային պարամետրերի։ Տվյալ ԱԷԿ-ները լայնորեն կիրառվում են ինչպես փոքր, այնպես էլ խոշոր օբյեկտները էներգիայով ապահովելու համար (մասնավոր քոթեջներ, առողջարաններ, հանգստյան տներ, արդյունաբերական շենքեր և այլն)։ Ֆոտոէլեկտրական մոդուլները և զանգվածները արտադրում են մշտական էլեկտրական հոսանք։ Դրանք կարող են միացված լինեն ինչպես հաջորդական, այնպես էլ զուգահեռ էլեկտրական փոխակերպող սարքին` պահանջվող դիմադրության և հոսանքի կոմպինացիայի ստացման համար ։ Արևային մարդկոց հնարավոր է տեղակայել գրեթե ամենուր, սկսած շենքի տանիքից վերջացրած հատուկ առանձնացված տարածքներով։ Սահմանված հզորությունը նույնպես տատանման լայն դիապազոն ունի, սկսած առանձին պոմպերի մատակարարումից, վերջացրած քաղաքների էլեկտրամատակարարումով։
Ստիռլինգի շարժիչ կիրառող ԱԷԿ
Այս տեսակի կայանները իրենցից ներկայացնում են ԱԷԿ պարաբոլական կոնցենտրատներով, որոնց կենտրոնում տեղադրված է Ստիռլինգի շարժիչ։ Գոյություն ունի Ստիռլինգի շարժիչի կոնստրուկցիա, որոնք մխոցի տատանումը անմիջապես վերածում են էլեկտրական էներգիայի, առանց պտուտակային մեխանիզմի կիրառման։ Դա թույլ է տալիս հասնել էներգիայի արդյունավետ փոխակերպման։ Այդպիսի էլեկտրակայանների էֆեկտիվությունը հասնում է 31,25 %-ի :Աշխատանքային մարմնի դերում կիրառվում է ջրածին և հելիում։
Աերոստատիկ ԱԷԿ
Աերոստատիկ արևային կայանները լինում են 2 տեսակի. առաջինի դեպքում արևային տարրերը դեղադրված են աերոստատի վերնամասում։ Այդ պայմաններում ԿՊԴ չի բարձրանում արևային մարտկոցները և կազմում է շուրջ 15%(որոշ դեպքերում հասնում է մինչև 40%)։ Երկրորդ տիպի կառուցվածքում, որպես արտացոլիչ, կիրառվում է պարաբոլական, գոգավոր գազի ճնշումը, մետաղացված բարակ թաղանթը, որը անհրաժեշտ է արևային էներգիայի կոնցենտրացիայի համար։ Համեմատության կարգով կարող ենք նշել, որ այս ԱԷԿ-ի քառակուսի մետրի արժեքը ավելի էժան է, քան արևային մարտկոցներիը կամ ցանկացած այլ անդրադարձնող մակերեսները։ Տեղակայված լինելով 20կմ բարձրության վրա այն չի վախենում ամպամած եղանակներից, ընդհակառակը շարժվելով օդային հեսանքի հետ քամու ճնշումը չի զգում։ Վերնամասին ամրացված է թափանցիկ թաղանթ, պարաբոլի միջնամասում կոնցենտրատին ամրացված է մետաղացված թաղանթ, իսկ կենտրոնում` ջերմաարտադրող, սառեցվող թեթև ջրածնային գազ։ Գնդի դիրքավորումը արևի նկատմամբ իրականացվում է պոմպով հեղուկը քաշելու հաշվին, ճշգրիտ դիրքավորումը իրականացվում է գիրոսկոպի օգնությամբ։ Անհրաժեշտության դեպքում մեկ դիրիժաբլում կարող է գտնվել մի քանի լողացող գնդաձև մոդուլներ։
Կոմբինացված ԱԷԿ
Հաճախ տարբեր տիպի ԱԷԿ-ում լրացուցիչ դեղադրում են ջերմափոխակերպող ապարատ` տաք ջուր ստանալու համար, որը կիրառվում է ինչպես տեխնիկական անհրաժեշտությունից ելնելով, այնպես էլ տաք ջրի մատակարարման և ջեռուցման համար։ Հենց սրանում է կայանում կոմբինացված ԱԷԿ էությունը:Բացի այդ, մեկ տարածքում հնարավոր է զուգահեռաբար տեղակայել կոնցենտրատներ և ֆոտոմարտկոցներ, որը ևս համարվում է կոմբինացված ԱԷԿ։
Արևա-վակուումային էլեկտրակայաններ
Այս տիպի էլեկտրակայաններում օգտագործվում է օդային հոսանքի էներգիան. օգտագործվում է գետներեսին մոտ գտնվող օդի տարբեր ջերմաստիճանները, որոնք ստանում են հայելիներով փակված տարածքներում, որոնք ունեն բարձր աշտարակ, որոնց հիմքում տեղադրված է թեթև տուրբին և էլեկտրական գեներատոր։ Ստացվող էներգիայի հզորությունը աճում է ջերմաստիճանի տարբերության և աշտարակի բարձրությանը զուգահեռ ։
Ազդեցությունը շրջապատող միջավայրի վրա
Որոշ տեղեկությունների համաձայն, աշտարակային ԱԷԿ-երի մոտ թռչող թռչունները պարբերաբար սատկում են, եթե դրանք աշտարակին, արևային լույսի կոնցենտրացիայի գոտուն շատ մոտ են գտնվում։ Կալիֆոռնիայի Այվոնպայի ԱԷԿ-ի մոտակայքում հայտնված միջատ կամ թռչուն սատկում է յուրաքանչյուր 2 րոպեն մեկ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արեգակնային էներգիա Կատեգորիա:Էլեկտրակայաններ Կատեգորիա:Էլեկտրականություն
Հոլմենկոլենի դահուկային ցատկահարթակ
Հոլմենկոլենի դահուկային ցատկահարթակ, գտնվում է Նորվեգիայի Օսլո քաղաքում։ Աշխարհում առաջին դահուկային ցատկահարթակն է։ Բարձրությունը՝ 115 մ է։ Մաքսիմալ թռիչքը եղել է 136 մ-ը։ 1952 թվականի Օլիմպիական խաղերի դահուկային մրցաշարը անցկացվել է հենց այստեղ։ Խաղի ընթացքին կարող են հետևել 50.000 հանդիսատես։ Հոլմենկոլենի դահուկային ցատկահարթակը 18 անգամ վերանորոգվել է, ամենամեծ վերանորոգումը կատարվել է 1953 թվականին։
Առաջին մրցումները անցկացվել են 1892 թվականի հունվարի 31-ին։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Սպորտ
Ուզ
Ուզ, գյուղ Օսմանյան կայսրությունում, Տրապիզոնի վիլայեթի Տրապիզոնի գավառում ։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության հայաբնակ գյուղեր
Մշակութային Հայաստան
«Մշակութային Հայաստան», հեռուստանախագիծ «Երկիր Մեդիա» հեռուստաընկերության եթերում է 2011 թվականից։ Պատրաստվում է ՀՀ մշակույթի նախարարության հետ համատեղ։ «Մշակութային Հայաստան»-ի շրջանակներում շաբաթական երեք անգամ ներկայացվում են հայաստանյան մշակույթի կարևորագույն իրադարձությունները։ Հաղորդաշարն ունի մշտական հեռուստաէջեր՝ «Մշակութային հարցազրույց», «Դարձ առ գիրք», «Գրադարան», «Հոբելյան», «Մեր մեծերը», «Հիշում ենք...», «Փառատոն
Արտաքին հղում
Կատեգորիա:Հայկական հեռուստահաղորդումներ
Ժողովածու (2166)
Ժողովածու (2166), Երևանի Մաշտոցի անվան Մատենադարանում պահպանվող ձեռագիր, որը «Մաշտոցի անվան ցուցակ ձեռագրացում» (ձեռագրերի ցանկում) ներկայացված է 2166 թվի տակ։ Ձեռագիրը գրվել է 17-րդ դար (1628-ից առաջ)։ Գրված է թղթի վրա, որը ունի 15,3 x 10,5 չափս։ Ձեռագիրը կազմված է 335 թերթից։ Գրված է Միասյուն, նոտրգրով։ Ունի կիսախորան, լուսանցազարդ մանրանկարներ։ Կազմը` կաշեպատ տախտակ դրոշմազարդ։ Հիշատակարաններ՝ գրչի՝ 317բ, ծաղկողի՝ 200ա, հետագայի՝ 317բ (1628 թվական),337 ա (1631 թվական), պահպանակ Ե (1684 թվական), 8ա (1778 թվական), կնիք՝ 9ա (1782 թվական) ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մատենադարանի ձեռագրեր
Կլադնով
Կլադնով (Кладнів), գյուղ Ուկրաինայի Վոլինի մարզի Վլադիմիր-Վոլինի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1565 թվականին։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Վոլինի մարզի Վլադիմիր-Վոլինի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1565 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Նիկանո (հատուկ շրջան)
Նիկանո (中野区), Տոկիոյի 23 հատուկ շրջաններից մեկը։
Աշխարհագրական դիրքը և բնակչությունը
2011 թվականի ապրիլի 1-ի դրությամբ Նիկանոյի բնակչությունը կազմում էր 311.690 մարդ, բնակչության խտությունը՝ 19.993 մարդ մեկ քառակուսի կիլոմետրի վրա։ Ընդհանուր մակերեսը՝ 15,59 կմ²։
Նիկանոն սահմանակից է Տոկիոյի այլ հատուկ շրջաններին՝ Ներիմա, Սուգինամի, Սիբույա, Սինդզյուկու և Տոսիմա։
Էկոնոմիկա
Նիկանոյում է գտնվում «Մարուի» խանութների ցանցը, «Յոթ Արկս» անիմացիոն կենտրոնը և այլն։ Այս շրջանում են գտնվում առևտրի կենտրոններ և հանրախանութներից «Սան Մոլը», «Նիկանո Բրոդվեյը»,«Նիկանո Շոփինգ Մոլը» և «Մարուին»։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Բնակավայրեր այբբենական կարգով Կատեգորիա:Տոկիոյի շրջաններ
Շչուրովցի (գյուղ, Իզյասլավի շրջան)
Շչուրովցի (Щурівці), գյուղ Ուկրաինայի Խմելնիցկիի մարզի Իզյասլավի շրջանում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Խմելնիցկիի մարզի Իզյասլավի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Չուրգուլդի
Չուրգուլդի (Чургулды, Сорғолдо), գյուղ Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Տատիշլինսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2009 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 495 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Տատիշլինսկի շրջանի բնակավայրեր
Անդեր է Կոնդոն
Անդեր է Կոնդոն (Andert-et-Condon), կոմունա Ֆրանսիայում՝ Ռոն Ալպեր մարզում՝ Էն գավառում։
INSEE կոդը՝ 01009։
Բնակչություն
2010 թվականի տվյալներով քաղաքում ապրում է 340 մարդ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի համայնքներ Կատեգորիա:Ֆրանսիայի բնակավայրեր
Գույքագրում
Գույքագրում, կազմակերպության ապրանքանյութական արժեքների, դրամական միջոցների, հաշվարկների և այլ ակտիվների առկա մնացորդների ստուգումն ու ցուցակագրումը բնական վիճակում քանակական և դրամական արտահայտությամբ։ Գույքագրումը կարևոր նշանակություն ունի ապրանքանյութական և դրամական միջոցների վիճակը ու նյութական պատասխանատու անձանց վստահված արժեքների պահպանումը ստուգելու և ընթացիկ հաշվառման տվյալները ճշտելու համար։
Անցկացման կարգը և արդյունքների արտացոլումը հաշվառման մեջ
Կատեգորիա:Հաշվապահություն
Բրեթիտ շրջան (Կենտուկի)
Կատեգորիա:Կենտուկիի շրջաններ
Շաղափ (այլ կիրառումներ)
Շաղափ կարող է վերաբերել՝
Bitches Broken Hearts
«Bitches Broken Hearts», ամերիկացի երգչուհի Բիլլի Այլիշի երգ։ Երգի հեղինակներն են Այլիշը և նրա եղբայր Ֆինիս Օ'Քոնելը։ Վերջինս դարձել է երգի պրոդյուսեր։ Այն թողարկվել է 2018 թվականի մարտի 30-ին ։ Հետո երգը թողարկվել է 7 դյույմանոց ձայնապնակի վրա «You Should See Me in a Crown» սինգլի հետ ։ Այն նաև ներառվել է Այլիշի Don't Smile At Me (2017) առաջին մինի ալբոմի ընդլայնված հրատարակության մեջ ։
Երաժշտություն և տեքստ
Դու կարող ես ձևացնել, թե քեզ համար ամեն ինչ միևնույն է,"
Ամենը, ինչ դու կուզես անել, ինձ համբուրելն է,"
Ինչ-որ նոր մեկը կուրախացնի Ձեզ"
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Բիլլի Այլիշի երգեր Կատեգորիա:2019 սինգլներ Կատեգորիա:2019 երգեր
Զագոլոդնո (գյուղ, Բոկսիտոգորսկի շրջան)
Զագոլոդնո (Заголодно), գյուղ Ռուսաստանի Լենինգրադի մարզի Բոկսիտոգորսկի շրջանի կազմում։
Ալեքսանդր Արամյան
Արամյան Ալեքսանդր Պավելի, անոթային վիրաբույժ։ Բժշկական գիտությունների թեկնածու (1996)։