cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Անտուն Աստվածը
Ռաբո
Ռաբոն հայտնվում միայն անիմեում, այն էլ՝ միայն վերջին սերիաներում. նրա մասին ոչ մի խոսք չկա մանգայում։ Ռաբոն բարձրահասակ, մոխրագույն մազերով աստված է։ Ռաբոն հոգատար աստված է, երբ հարցն իր հարազատներին է վերաբերում, բայց սառնասրտորեն սպանում է մարդկանց, հոգիների, Շինքիների ու նույնիսկ աստվածների։
Ռաբոն ծնվել է որպես մարդ, հետո վերածնվել որպես աստված։ Նա աշխատում էր Յատոյի հետ. նրանք միասին հոգիների էին սպանում։ Ռաբոն միակն էր, որ իրեն էր ենթարկում ցանկացած հոգու։
Հետագայում` Յատոյի փոխվելուց հետո, Ռաբոն ցանկանում էր նրան հետ բերել։ Իր դաժան արարքներով նա, Յատոյին օգնելու փոխարեն, վնասեց նրան, ինչն էլ դարձավ նրանց կռվի պատճառը։ Ռաբոն ամեն ինչ արեց Յատոյին հետ բերելու համար, բայց պարտվեց։
Նորա
Նորա (野良)․ Յատոյի Շինքին։ Շատ անուններ ունենալու պատճառով Նորայի ամբողջ մարմինը ծածկված է անվանական դաջվածքներով։ Դիմակների օգնությամբ Նորան կարող է վերահսկել այակաշին։ Պարբերաբար փորձում է Յատոյին վերադարձնել իրենց ընդհանուր հորը։ Կարծում է, որ Հիորին և Յուկինեն թուլացնում են Յատոյին։ Յատոյի հայրը Նորային անվանում է Միզուչի։ Յատոն նրան տվել է Հիրո անունը։ Սեյուն Րիե Կուգիմիան է։
Տենջին
Տենջին (天神) «Նորագամի»-ի աստվածներից մեկն է։ Համարվում է դպրության ու գիտությունների աստվածը։ Նա անընդհատ մեջբերումներ է անում պոեզիայից։ Տենջինի Շինքին՝ Մայուն, նախկինում ծառայել է Յատոյին։
Նա ունի մեծ տաճար, ինչով սիրում է ծաղրել Յատոյին։ Տենջինը հաճախ է օգնում Յատոյին կամ էլ ուղարկում իր Շինքիներին Յատոյին օգնելու, երբ դրա կարիքը լինում է։
Տենջինը բարի աստված է, նաև փոքր-ինչ կատակասեր։ Տենջինը նույնպես լավ է վերաբերվում իր Շինքիներին։ Տենջինը` որպես դպրության ու ուսուցանման աստված, օգնում է մարդկանց, որոնք աղոթում են իրեն. նա օգնում է նրանց ընտրել ճիշտ ճանապարհ։ Ի տարբերություն Յատոյի, որը մարդկանց ցանկությունները կատարում է հինգ էնով, Տենջինը դրանք կատարում է միայն տասը հազար էնով։
Սեյուն Տարու Օկավան է։
Մայու
Մայու (真喩) Տենջինի Շինքին է։ Ծխելու համար նախատեսված խողովակի տեսք ունի։
Երիտասարդ աղջիկ է՝ կարճ մուգ մազերով և կանաչ աչքերով։ Մանգայի սկզբում, երբ նա դեռ Յատոյի զենքն էր, որպես զենք ուներ դաշույնի տեսք։ Չնայած նրան, որ Մայուն արհամարհում է Յատոյին, նրան լավ աստված է համարում է, և երբեմն էլ օգնում է Յատոյին։ Մայուն հոգ է տանում Յուկինեի մասին, սիրում է խոսել նրա հետ։ Մայուն Յուկինեի մաքրման ծեսը կատարած Շինքիներից մեկն է։ Յատոն նրան տվել էր Տոմանե (伴音) անունը։
Սեյուն Ասամի Իմայն է։
Անիմե
Մանգայի անիմե ադապտացիայի թողարկման մասին տեղեկություններ առաջին անգամ հայտնվել են 2013 թվականի սեպտեմբերի 6-ին, Bones ստուդիայի Monthly Shonen Magazine ամսագրում ։ Նոյեմբերի 10-ին, «Անիմե Փառատոն Ասիա»֊յում, Bones-ը հայտարարեց, որ ռեժիսորը կլինի Կոտարու Տամուրան, իսկ սցենարի հեղինակիները՝ Դեկո Ակայոն և Տոշիհիրո Կավամոտոն։ 2013 թվականի սեպտեմբերի 30-ին հայտնի են դարձել հերոսներին հնչյունավորող դերասանները ։ Անիմեի առաջին սերիայի պրեմիերան տեղի է ունեցել 2013 թվականի նոյեմբերի 10-ին, ասիական անիմեփառատոնի ժամանակ ։ Հեռուստատեսային պրեմիերան տեղի է ունեցել 2014 թվականի հունվարի 5-ին, Տոկիոյի MX հեռուստաալիքով։ Այն ցուցադրվել է նաև MBS, BS11 և TVA ալիքերի ուղիղ եթերում։ Երկրորդ եթերաշրջանը շարունակել է թողարկել Bones ընկերությունը, այն մեկնարկելով 2015 թվականի հոկտեմբերի 3-ին։
Հեռուստատեսային հիմնական սերիաներից բացի, մանգայի 7-րդ տոմի հիման վրա թողարկվել են նաև երկու լրացուցիչ դրվագներ։
«Կեսգիշերային Հանդիպումը» (午夜の待ち合わせ) օփենինգի երգը կատարել են Շունտարոն և «Hello Sleepwalkers»-ը։ «Սրտի ընկալումը» (ハートリアライズ) էնդինգի երգը կատարել են Supercell-ը և Tia-ն։ Անիմեի երկրորդ եթերաշրջանի «Հե՜յ, երեխաներ» օփենինգի երգը կատարել է The Oral Cigarettes-ը, իսկ «Նիրվանա» (ニルバナ) էնդինգի երգը՝ Tia-ն ։
Արձագանքը
Tong Li Publishing Co., Ltd. ընկերությունը հրատարակել է մանգան Թայվանում ։ Ռուսերենով մանգան հրապարակել է XL Media ընկերությունը, «Бездомный бог» վերնագրով ։
Յատոն հայտնվել է լավագույն գլխավոր հերոսների ցանկում առաջին հորիզոնականում, իսկ Հիյորին` լավագույն անիմե հերոսուհիների ցանկի առաջին հորիզոնականում։ Միասին ` որպես զույգ, Յատոն ու Հիյորին հայտնվել են նաև լավագույն զույգերի վարկանիշային ցուցակում։ Անիմեի ձմեռային սեզոնի ավարտից հետո սկսվեց վերջնական քվեարկությունը, որից արդյունքում «Նորագամի»-ն դարձավ եթերաշրջանի լավագույն անիմեն` հավաքելով քվեարկողների 71,89% ձայները։
Անիմեն ԱՄՆ-ում արտոնագրել է Funimation-ը, իսկ Ավստրալիայում և Նոր Զելանդիայում՝ Madman Entertainment-ը ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մանգաներ
24 (Թուրքիա)
«24», թուրքական լրատվական ուղղվածությամբ արբանյակային հեռուստաալիք։ Հիմնվել է «Սթար Մեդիա Գրուբու» հոլդինգի կողմից, եթեր է հեռարձակվում 2007 թվականի հունվարի 24-ից։ Հեռուստաալիքի գլխամասը գտնվում է Ստամբուլում ։ Հեռուստաալիքը ներկայացնում է լրատվական թողարկումներ, վերլուծական, քաղաքական հաղորդումներ, նաև ուղիղ միացումով ցուցադրում է Գերմանիայի ֆուտբոլի Բունդեսլիգայի հանդիպումները։ Տարածվում է «Türksat 2A», «Türksat 3A» և «Eutelsat 7A» (Digiturk) արբանյակներով ։
Կուզինո (գյուղ, Դորոգոբուժսկի շրջան)
Կուզինո (Кузино), գյուղ Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Դորոգոբուժսկի շրջանի կազմում։
24 (Թուրքիա)
Ծանոթագչություններ
Կատեգորիա:Թուրքիայի հեռուստաընկերություններ Կատեգորիա:Լրատվական հեռուստաընկերություններ Կատեգորիա:Թուրքալեզու հեռուստաալիքներ Կատեգորիա:Թուրքիայի շուրջօրյա լրատվական հեռուստաընկերություններ Կատեգորիա:Ստամբուլի մեդիա
Կուզինո (գյուղ, Դորոգոբուժսկի շրջան)
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 249 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Դորոգոբուժսկի շրջանի բնակավայրեր
Լոզովոյ (Մանկովսկոյե գյուղական համայնք)
Լոզովոյ (Лозовой), գյուղ Ռուսաստանի Ռոստովի մարզի Չերտկովսկի շրջանում։ Մտնում է Մանկովսկի գյուղական համայնքի կազմի մեջ։
Չերվոնայա Գրեբլյա
Չերվոնայա Գրեբլյա (Червона Гребля), գյուղ Ուկրաինայի Վիննիցայի մարզի Չեչելնիկի շրջանում։ Բնակավայրը նախկինում նաև անվանվել է Բորովկա, Պոպովա Գրեբլյա։ Հիմնադրվել է 18-րդ դարում։
2001 թվականի տվյալներով Չերվոնայա Գրեբլյա գյուղում բնակվում էր 1 309 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 4,4 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 297,5 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Վիննիցայի մարզի Չեչելնիկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:18-րդ դարում հիմնադրված բնակավայրեր Կատեգորիա:1734 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Մատիկա
Մատիկա Մատիկա (三鷹市), քաղաք Ճապոնիայում։ Գտնվում է Տոկիոյի պրեֆեկտուրայում։ Զբաղեցնում է 16,5 կմ² տարածք։
Աշխարհագրական դիրք
Քաղաքը գտնվում է Հոնսյու կղզում, Տոկիոյի պրեֆեկտուրայում, Կանտո տարածաշրջանում։ Սահմանակից է Մուսասինո, Կոհանեի, Տյոֆու և Ֆուտյու քաղաքների հետ ։
Սիմվոլիզմ
Քաղաքի ծառը համարվում է Գինկգո ծառը, ծաղիկը՝ Հոլլա խնձորենին ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ճապոնիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:1950 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Արևելյան Ասիայի պատմություն
Արևելյան Ասիա․ ներառում է Չինաստանի, Ճապոնիանյի, Կորեայի պատմությունը նախապատմական ժամանակաշրջանից մինչ օրս։ Արևելյան Ասիան միասնական չէ, և նրա յուրաքանչյուր երկիր ունի իր առանձին ազգային պատմությունը, սակայն գիտնականները պնդում են, որ տարածաշրջանին բնութագրական է պատմական ընդհանուր զարգացումը։
Սյա
Սյա (夏朝, Պինին xià cháo) լեգենդար հարստություն, համաձայն ավանդական համուզմունքների՝ Հին Չինաստանը ղեկավարում էր Ք․ ա․ 2070 թվականից մինչև Ք․ ա․ 1765 թվականը, մեկ այլ տեսակետի համաձայի դինաստիան հանդես է եկել Ք․ ա․ 2700 թվականին։ Չինացի հնագետները շատ հաճաղ Սյա հարստությունը կապում էին Էրլիտայի հնագիտական մշակույթի հետ։ Սյա հարստության տարծքում Չժոուի դարաշրջանում տեղակայվեց Ցզին թագավորությունը։Չինական դիցաբանական և պատմական ավանդույթի համաձայն՝ չինական պետականության հիմնադիրն եղել է դեղին կայսրը՝ Հուան Դին, որը Ք․ա․ XVII դարում դժվարին պայքարից հետո կարողացավ իրեն ենթարկել առանձին ցեղախմբերի առաջնորդներին և ստեղծեց իր պետությունը Կունլուն լեռներում՝ Հուանհե գետի ավազանից հեռու արևելք։
Հաստատելով խաղաղություն՝ Հուան-Դին զոհաբերություններ մատուցեց աստվածներին, նշանակեց պետական պաշտոնյաներ և ներկայացրեց երկրի առաջին օրենքները։ Հուան-Դին ուներ 25 որդիներ, որոնցից 14-ը (ինչպես աստվածաշնչյան Հակոբի որդիները) դարձան չինական հայտնի տոհմերի նախահայրերը։ Հուան-Դիից (Ք․ա․ 2698-2597 թվականներին) հետո գահին բազմեց Շաո-Հաոն, ապա Չժուն-Սյուն, այնուհետև Դի-Կուն, Դի-Չժին և վերջապես Յաոն, ով առաքինության և իմաստության գրեթե ամենաբարձր մարմնավորումն էր։ Նա միավորեց և ներդաշնակություն բերեց երկրին, հաստատեց համաձայնություն մարդկանց միջև, նշանակեց հմուտ օգնականներ՝ կարգուկանոնին հետևելու համար։ Յաոն իրեն հաջորդ ընտրեց առաքինի Շունին (Ք․ ա․ 2256-2205 թվականներին)։ Այս կայսեր օրոք երկիրը բաժանվեց 12 շրջանների և ամենուր կիրառվեցին նրա կողմից հաստատված օրենքները։
Շունից իշխանությունը անցավ Հուան-Դիի սերնդին։ Յուն Սյա տոհմից էր, որը համարվում էր չինական առաջին հաստատված հարստությունը։ Այս հարստության 17 առաջնորդներ ղեկավարեցին երեքուկես դար։
Շան
Շան պետություն (չին․ 商朝), այլընտրանքային անվանումը Ին պետություն (չին․ 殷代) կամ Շան-Ին պետություն։ Այս պետական կազմավորումը գոյություն է ունեցել Ք․ ա․1600 թվականից մինչև Ք․ ա․ 1027 թվականը հյուսիսային հողերում, որտեղից Հուանհե գետը դուրս է գալս Մեծ չինական հարթավայր։ Շան պետությունը նախորդում է Չժոու պետությանը։
Շանը Չինաստանի առաջին պետական կազմավորումն է, որի գոյությունը հաստատում են ոչ միայն հնագիտական գտածոները, այլև սեպագիր արձանագրությունները, գրավոր աղբյուրները։ Շան պետության առավել մանրամասն նկարագրությունն առկա է Սիմա Ցյանի «Պատմական գրառումներ» աշխատության մեջ։ Պեղումների արդյունքում հայտնաբերվել են հիերոգլիֆ մակագրություններով զրահներ, կենդանիների ոսկորներ, ինչպես նաև բրոնզե, կավե, նեֆրիտե, քարե արտադրանքներ։ Մեծ թվով հայտագործություններ կատարվել են մայրաքաղաք Ինսյուի տարածքում, որը տեղակայված է եղել Հենան պետության ժամանակակից քաղաք Անյանում։ Հնագույն քաղաքի տարածքը ներառված է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության ցանկում։
Չժոու
Չժոու հարստություն (Չին․ 周朝, Պինին Zhōu Cháo, Չժոու, Ք․ ա․1045 մինչև Ք․ա․ 221թվականներ ) եկավ իշխանության՝ տապալելով Շան հարստությունը և դադարեց Ցին հարստության հաղթանակից հետո։ Հարստությունը գոյություն ունեցավ մոտ 800 տարի, սակայն այդ ժամանակաշրջանը միատարր չէր, և պատմաբանները Չժոուի դարաշրջանը բաժանում են 2 փուլի։
1․ Արևմտյան Չժոու (Ք․ա․ 1045-770 թվականներ)՝ երբ Չժոու հարստությանն էր պատկանում Հուանհե գետի ավազանում գտնվող տարածքները։
2․ Արևելյան Չժոու (Ք․ ա․770-256 թվականներ)՝ երբ Չժոու հարստությունը աստիճանաբար կորցրեց իր առաջատար դիրքը, և Չինաստանի տարածքը բաժանվեց առանձին թագավորությունների միջև։
1․1 Գարուն և Աշուն (Չունցյու) ժամանակաշրջանը, որը համապատասխանում է Արևելյան Չժոու թագավորության ժամանակաշրջանին, խմբագրվել է Կոնֆուցիոսի կողմից։ Այն ավարտվում է Ք․ ա․ 481 թվականին, սակայն նա իր աշխատությունը սկսել է Ք․ա․ 722 թվականից։ Այդ ժամանակ Չինաստանի տարածքում կային մեծ թվով սեփականություններ (դրանց մի մասը չինացիներինն էին, մյուս մասը՝ այլ ժողովուրդներինը)։ Չժոու թագավորության տիրակալը (վան) վարում էր կենտրոնաձիգ քաղաքականություն, սակայն աստիճանաբար այն դարձավ ձևական։
2․2 Պատերազմող պետությունների (Չժանգո) ժամանակաշրջանը սկսվում է Ք․ ա․ 403 թվականից և հասնում մինչև 249 թվականը, երբ Չժոու թագավորությունը դադարեց գոյություն ունենալ, ինչից հետո Չինաստանում քաղաքականությունը որոշվում էր այլ թագավորությունների կողմից։
Միևնույն ժամանակ խոսելով Արևելյան Չժոուի մասին՝ նկատի ունենք հենց Չժոու թագավորությունը, որը, սակայն, այդ ժամանակ վերածվել էր պալատական թագավորության և կորցրել իր գերակայությունը։ Չունցյուի և Չժանգոյի ժամանակագրությունները ուսումնասիրում են Չինաստանի տարածքում գտնվող բոլոր պետությունների, իշխանությունների փոխհարաբերությունները։
Պատերազմող պետությունների ժամանակաշրջան
Պատերազմող պետությունների ժամանակաշրջան՝ Չինաստանում ընդգրկում է Ք․ ա․ 5-րդ դարից մինչև Ք․ ա 221 թվականը՝ Ցին Շի Հուանդիի կողմից Չինաստանի միավորումը։ Այս շրջանը համարվում է Արևելյան Չժոուի դարաշրջանը։ Չժոու հարստությունը դադարեց գոյություն ունենալ Ք․ ա․ 256 թվականին՝ 35 տարի առաջ Ցին կայսրության ստեղծումով, որով էլ ավարտվեց այս շրջանը։
Այս էտապը նկրագրվում է «Պատերազմող թագավորությունների մարտավարությունը» տարեգրության մեջ։ Տարեգրությունն ավելի քիչ տեղեկություններ է պարունակում, քան Ցզո-չզան հին չինական պատմական հուշարձանի վրա առկա արձանագրությունները, այդ իսկ պատճառով այս շրջանի մասին քիչ տեղեկություններ կան։
Կոնֆուցիականություն
Կոնֆուցիականություն՝ էթիկական և փիլիսոփայական ուսմունք է, որը մշակվել է Կոնֆուցիոսի կողմից (Ք․ ա․551-479 թվականներին) և զարգացվել է իր հետևորդների կողմից, որոնք ընդգրկված էին Չինաստանի, Կորեայի, Ճապոնիայի կրոնական համալիրներում ։ Կոնֆուցիականությունը աշխարհայացք է հասարակական էթիկայի, քաղաքական գաղափարախոսության, գիտական ավանդույթի, կյանքի ձևի մասին, երբեմն դիտվում է որպես փիլիսոփայություն, երբեմն՝ կրոն ։
Չինաստանում այս ուսուցումը հայտնի է 儒 կամ 儒家 (այսինքն՝ «Գիտնականների դպրոց», «Սովորած դպիրների դպրոց» կամ «Կրթված մարդկանց դպրոց» )։ Կոնֆուցիականությունը արևմտյան տերմին է, որը չինարեն համարժեք չունի ։
Կոնֆուցիականությունը ծագել է որպես էթիկական-հասարակական-քաղաքական ուսմունք Չունցյուի ժամանակաշրջնում (Ք․ ա․ 722-481 թվականներին)՝ Չինաստանում հասարակական, քաղաքական խորը ընդվզման ժամանակ։ Հան հարստության դարաշրջանում կոնֆուցիականությունը դարձավ պաշտոնական պետական գաղափարախոսություն, կոնֆուցիականության նորմերն ու արժեքները դարձան համընդհանուր ։
Կայսերական Չինաստանում կնֆուցիականությունը եղել է հիմնական կրոնը, ավելի քան երկու հազար տարի պետության և հասարակության կազմակերպման հիմնական սկզբունքը, գրեթե անփոփոխ ձևով ՝ մինչև XX դարի սկիզբը, երբ ուսմունքը փոխարինվեց Չինաստանի Հանրապետության «Երեք ժողովրդական սկզբունքներով»։ Կոնֆուցիկանության կողմից դիտարկվող կենտրոնական հիմնախնդիրները վերաբերում են ղեկավարների և ենթկաների փոխհարաբերություններին, բարոյական այն հատկանիշներին, որ պետք է ունենան ղեկավարներն ու ենթակաները։ Պաշտոնապես Կոնֆուցիականությունը երբեք եկեղեցական հաստատություն չի եղել, բայց իր նշանակությամբ, հոգու մեջ նեթափանցելու կարողությամբ, մարդկանց գիտակցության վրա ունեցած ազդեցությամբ, վարքի կարծրատիպի ձևավորման առումով այն հաջողությամբ իրականացրել է կրոնի դերը։
Բուդդայականություն
Ենթադրաբար բուդդայականությունը Չինաստանա է ներթափանցել Ք․ ա․ I դարում Կենտրոնական Ասիայից, չնայած կան լեգենդներ այն մասին, թե ինչպես են բուդդիստական վանականները այցելել Չինաստան Աշոկա թագավորի կառավարման ժամանակ։ Մինչև VIII դարը Չինաստանը բուդդայականության ակտիվ կենտրոն էր։
Ք․ ա․ 67 թվականը համարվում է Չինաստանում բուդդայականության հաստատման պաշտոնական տարի, այն տարածել են վանականներ Մատոնը և Չուֆառլան։ Ք․ ա․ 68 թվականին կայսեր հովանու ներքո նրանք հիմնել են Սպիտակ ձիու տաճարը (白馬寺), որը մինչ այժմ պահպանվել է մայրաքաղաք Լոյանից ոչ հեռու։ II դարի վերջին Փենջափ քաղաքում (այժմ Սյուչժոու, Ցզյան նահանգում) հիմնադրվել է մեծ համայնք։
Մահայանայի դպրոցի առաջին տեքստերը չինրեն թարգմանվել են Լոյանում քուշանական վանական Լոկաքշեմայի կողմից,178-189 թվականների ընթացքում։
Բուդդայականությունը ծաղկում ապրեց Տան հարստության ժամանակ (618-907 թվականներին)։ Այս ժամանակ Չինաստանը շատ բաց էր արտաքին ազդեցությունների համար, այնուհետև վերականգնվեցին հարաբերությունները Հնդկաստանի հետ և չինացի շատ վանականներ IV-XI դարերում մեկնեցին Հնդկաստան։
Տան հարստության մայրաքաղաք Չանանը (ժամանակակից Սիան) դարձել է բուդդայականության հոգևոր կենտրոն։ Այստեղից բուդդայականությունը տարածվեց Կորեայում և Ճապոնիայում։
Կրոնական պրակտիյի դպրոցների շարքում ամենից ազդեցիկը Ցզինտու («մաքուր երկիր») դպրոցն է, որը փրկությունը հռչակում է Բուդդա Ամիտաբայի՝ բուդդայական դրախտի՝ «մաքուր երկիր» տիրոջ նկատմամբ։ Այս դպրոցի աշխարհայացքն ու պրակտիկան հիմնված էր «Բուդդայի մասին մտածելու» վարդապետության վրա, որը ենթադրում էր, որ Ամիտաբայի աղոթքները, անգամ նրա անվան արտասանումը կարող են վերածնունդ տալ «մաքուր երկրի» երանելի թագավորությանը։
Բուդդայական պրկտիկայի մեկ այլ ազդեցիկ դպրոց է Չանը՝ սանսկրիտերեն Դհանա, որը նշանակում է դիտում, մեդիտացիա։ Վերջինը միշտ կարևոր դեր է խաաղացել բուդայականության պրակտիկայում, բայց Չանի կողմնակիցների համար այն դարձել է ինքնանպատակ։ VI դարի կեսին հնդկական քարոզիչ Բոդհիդհարմայի (չին․ Դամո) կողմից հիմնադրված այս դպրոցը մերժել է սուտրասի և բոլոր ծեսերի ուսումնասիրությունը։ Չանի կողմնիցները մեդիտացիան նորովի են մեկնաբանում որպես յուրօրինակ ինքնաբացահայտում մարդու «իրական բնույթ» մասին, իր էմպիրիկ գոյության մեջ։ Ի տարբերություն այլ բուդդայական դպրոցների՝ Չանի ուսուցիչները բարձր են գնահատում ֆիզիկական աշխատանքը, հատկապես կոլեկտիվ աշխատանքը։ Որպես չինական բուդդայականության ամենախորացված ձև՝ Չանի դպրոցը հսկայական ազդեցություն ունեցավ չինական արվեստի վրա։
Վերջապես VIII-IX դարերում տանտրիզմը նկատելի ազդեցություն գործեց չինական բուդդայականության տեսության և պրակտիկայի վրա։
Երկար ժամանակ բուդդայակնությունը վայելում էր կայսերական արքունիքի հովանավորությունը, բայց 845 թվականին ՈՒ-Ցզուն կայսրը նախաձեռնեց բուդդայկանության խիստ հետապնդում, որի պատճառռը երկրի տնտեսական խարխլումն էր; սանգայի ինքնուրույնությունը, դրա անդամների կրճատումը։ IX դարի կեսերին Սանգայի դիրքերը խարխլվեցին կառավարության գործողությունների բռնաճնշումների արդյունքում, և շուտով սկսվեց դրա դանդաղ, բայց կայուն անկումը։
Բուդդայական ավանդույթը հիմնականում կորցնում է իր նախկին ստեղծագործական էներգիան և իր առանձնահատուկ տեղը սոցիալական և մշակութային կյանքում։ Մի կողմից սանգան դառնում է պետական քաղաքականության գործիք՝ իշխանությունների խիստ հսկողության ներքո․ պետական վարչակազմը սահմանում է քվոտաներ և անգամ քննություններ նշանակում նրանց համար, ովքեր ցանկանում են դառնալ կուսակրոն վանականներ, վանականներին կցում են  որոշակի վանքերի և նրանցից առավել առաջավորներին շնորհում հատուկ նշաններ։ Գործում էին վարչական մամինների ցանց, որոնք իրականացնում եին վերահսկողություն վանականների նկատմամբ։ Մյուս կողմից՝ բուդդայականությունը միավորվեց ժողովրդական կրոնին և բուդդայական հաստատությունները սկսեցին ծառայել առանձին հասարակական կազմակերպությունների և խմբերի՝ ազդեցիկ ընտանիքների, գյուղական համայնքների, մասնագիտական միությունների և այլնի շահերին։ Բուդդայական կրոնական պրակտիկան՝ «հիշելով Բուդդային» (աղոթք ուղղված Բուդդա Ամիտաբային) և չան ուսմունքը «ակնթարթային լուսավորության» մասին, ավելի մեծ նշանակություն է ստանում։
Մյուս կողմից ժողովրդական կրոնի մակարդակի վրա բուդդայականությունը ակտիվ փոխազդեցության մեջ է մտնում հայտնի կրոնական համուզմունքների հետ՝ զգալի ներդրում ունենալով չինական սինթրոիզմի ձևավորման վրա, և բուդդայական դիցարանի մի շարք կերպարներ (Ամֆիտոֆո՝ Ամիտաբհա, Գուանին՝ Ավալոկիտեշվարայի կին երրորդությունից մեկը) դառնում են ժողովրդի մեջ առավել մեծարվող աստվածություններ։ Վաղ միջնադարում բուդդայական ուսմունքի որոշ տարրեր ընդգրկվում են մի շարք կրոնական աղանդների աշխարհայացքային համակարգերում (հատկապես Միլեֆոյի՝ Բուդդա Մաիտրեայի վախճանաբանության դրդապատճառների, երկրորդ գալստյան)։
Դաոսականություն
Դաոսականություն․ որպես կրոնական կայուն կազմակերպություն ձևավորվել է II դարում, բայց բազմաթիվ տեղեկություններ վկայում են, որ դաոսականությունը ձևավորվել է շատ ավելի վաղ,՝ Ք․ ա․ V-III դարերում, այս ժամանակ արդեն սահմանվել են ուսմունքի այն տարրերը, որոնք ակտիվորեն օգտագործվել են միջնադարում։
Դաոսականության համար հիմնական աղբյուր են հանդիսացել Չու թագավորության և Չինաստանի հարավում գտնվող այլ բարբարոս պետությունների առեղծվածային և շամանական պաշտամունքները, Ցին թագավորությունում զարգացող անմահության ու մոգական փորձառության ուսմունքը և հյուսիսային Չինաստանաի փիլիսոփայական ավանդույթները։
Դաոսականության հետ կապված փիլիսոփայական գրությունները սկսվում են Պատերազմող պետությունների (Չժանգո) դարաշրջանից Ք․ ա․ V դարում, գրեթե Կոնֆուցիոսի ուսմունքի հետ միաժամանակ։ Ըստ ավանդության, դաոսականության հիմնադիրը լեգենդար Դեղին կայսր Հուանդին է։ Դաոսականության ավելի արժանահավատ հիմնադիր է համարվում Չինական հնագույն իմաստուն Լաո-Ցզին։ Դաոսական ավանդույթը նրան է վերագրում դաոսականության հիմնական գրքերից մեկի՝ «Դաո Դիե Ցզինի» հեղինակումը։ Այս տրակտատը այն հիմքն է, որի վրա ձևավորվել է դաոսական ուսմունքը։ Վաղ դաոսականության ևս մի հայտնի աշխատություն է «Չժուան-ցզի», որի հեղինակը համարվում է Չժուան Չժոուն (Ք․ ա․ 369-286 թվականներին), ով հայտնի է Չժուան-ցզի անունով, ում անունով էլ կոչվել է աշխատությունը։
II դարի սկզբի Լաո-Ցզի գործիչը աստվածացվում է, ձևավորվում է աստվածների և դևերի բարդ աստիճանակարգ, առաջանում է պաշտամունք, որտեղ կենտրոնական տեղ են զբաղեցնում բախտագուշակությունն ու ծեսերը, որոնք «դուրս են մղում» չար ոգիներին։ Դաոսականության դիցարանը գլխավորում էր Յաշմեր լորդը (Շան-դի), որը համարվում էր երկնքի աստված, բարձրագույն աստվածություն, կայսրերի հայր («երկնքի որդիներ«)։ Նրան հաջորդում են Լաո-Ցզին և աշխարհի ստեղծողը՝ Պան-գուն։
Ցին
Ցին տոհմի հիմնադիր Ցին Շի Հուանդի ն Ք․ ա․ 221 թվականին Չինաստանը միավորեց իր իշխանության ներքո։ նա երկիրը բաժանեց 36 գավառների, որոնք ղեկավարում էին կայսեր կողմից նշանակված պաշտոնյաները՝ հիմնված լեգիտիմ սկզբունքի վրա։ Ցին Շի Հուանդի կայսեր ժամանակ ստեղծվեց կենտրոնացված պետական համակարգ։ Սկսվեցին բռնաճնշումներ կոնֆուցիականության կողմնակիցների նկատմամբ․ օրինակ Ք․ ա․ 213 թվականին հրաման տրվեց մասնավոր տիրույթներում հայտնաբերված անօրինական գրություները այրելու վերաբերյալ, իսկ Ք․ ա․ 212 թվականին կոնֆուցիականության 460 հետևորդներ մահապատժի ենթարկվեցին, և մեծ թիվ կազմեցին «սահմաններ աքսորվածները»։
Ցին Շի Հուանդիի կառավարման շրջանում իրականացվել են մեծ թվով հասարակական աշխատանքներ, որոնց մասնակցել են միլլիոնավոր քաղաքացիներ։ Այս շրջանում սկսվել է ՉԻնական մեծ պարսպի կառուցումը, որի երկարությունը կազմում է 8851,8 կմ։ Կառուցվել է Ցին Շի Հուանդիի յուրօրինակ գերեզմանը, որն իր մեջ ներառում էր Տերակոտե բանակը, կայսեր հսկայական պալատ Էպանը։ Երկրով անցնում էր 7500 կմ ընդհանուր երկարությամբ ճանապարհ, որն ուներ15 մետր լայնություն, բաղկացած երեք շարքից, ընդ որում կենտրոնական շարքը նախատեսված էր կայսեր համար։
Ցին Շի Հուանդիին մահը վրա հասավ Ք․ա․ 201 թվականին, երբ նա ճամփորդում էր երկրով մեկ։ Այդ ժամանակ նրան ուղեկցում էին իր կրտսեր որդի Հու Հայը, գրասենյակի ղեկավար Չժոու Գաոն և գլխավոր խորհրդական Լի Սին։ Վախենալով, որ երկրում կարող են անկարգություներ սկսվել, նրանք թաքցրեցին կայսեր մահը և, գալով համաձայնության, կայսեր անունից նամակ կազմեցին, ըստ որի գահի ժառանգորդ էր հայտարարվում ոչ թե ավագ որդի Ֆու Սուն, այլ կրտսերը՝ Հու Հայը։ Նույն նամակում կար հրաման Ֆու Սուին և ռազմական նախարար Մեն Տյանյուին «Պատվավոր մահով» պարգևատրելու վերաբերյալ։
Հու Հայը 21 տարեկանում բարձրացավ գահին՝ Էր Շի Հուանդի անունով, սակայն մնաց Չժոու Գաոյի կամակատարը և երեք տարի անց վերջինիս հրամանով  ստիպված ինքնասպան եղավ։
Շուտով կայսրությունում ապտամբություններ սկսվեցին, որոնք առաջնորդում էին Չեն Շենը, ՈՒ Գուանը և Լյու Բանը (Ք․ ա․ 209 թվականի վերջին- Ք․ա 208 թվականի սկզբին)։ Ք․ա 207 թվականի հոկտեմբերին Լյու Բանը գրավեց մայրաքաղաք Սիան, նա հռչակվեց կայսր և դարձավ Հան հարստության հիմնադիրը։
Ք․ա․ 206 թվականին գեներալ Սյան Յուն կրկին գրավեց մայրաքաղաքը, որն իրեն հանձնեց Լյու Բանը, ավերեց քաղաքը և կոտորեց բնակիչներին, Ցզինը՝ Ցին հարստության վերջին ղեկավարը, մահապատժի ենթարկվեց։
Հան
Հան կայսրություն ( Չին․ 漢朝 Ք․ ա․ 206-220 թվականներ)՝ ղեկավարվում էր Լյու հարստության կողմից։ Պատմական ժամանակաշրջան Ցին հարստությունից հետո, Երեք թագավորությունների դարաշջանից առաջ։ Հան հարստության ներքին քաղաքականության հաջողության վկայութնյունն այն է, որ այն գոյություն է ունեցել ավելի երկար, քան մյուս բոլոր կայսրությունները Չինաստանի պատմության մեջ։ Նրա կառավարումն ու հաստատությունները օրինակ են ծառայել հաջորդների համար։ Ավելին, չինացիների հիմնական էթնիկ խումբը սկսվեց կոչվել Հան հարստության անունով։
Հան կայսրությունը ղեկավարող հարստությունը հիմնադրել է Լյու բանը։ Սկզբնական ժամանակաշրջանը (Ք․ ա․ 206- Ք․հ․ 9 թվականներին) Չանան մայրաքաղաքով կոչվում է վաղ Հան (前漢) կամ Արևմտյան Հան (西漢)։ Այս կայսրության պատմությունը շարադրված է Հանշուի գրավոր աշխատությունում։ Լյու հարստության կառավարումը ընդհատվեց 16 տարի՝ 8-23 թվականներին, հարստության կանանց գծով  հարազատներից մեկի՝ Վան Մանի (Սին կայսրություն) կողմից իշխանության զավթման արդյունքում։
Երկրորդ շրջանը (25-220թվականներ) Լոյան մայրաքաղաքով կոչվում է ուշ Հան (後漢) կամ Արևելյան Հան (東漢)։ Այս շրջանի պատմությունն ներկայացված է Հոյ Հանշուի աշխատության մեջ։
Երեք թագավորությունների դարաշրջան
Երեք թագավորությունների ժամանակաշրջան․ Սանգո՝ 220-280 թվականներ։ Այն Հին Չինաստանի պատմության մեջ մտել է որպես չինական 3 տարբեր պետությունների՝ Վեյի, ՈՒի և Շուի միջև պայքարի և դիմակայության ժամանակաշրջան։
230-ական թվականների վերջին լարված հարաբերություններ նկատվեցին Ցաո և Սիմա կայսերական տների միջև։
Երեք թագավորությունների կարճ ժամանակահատվածը Չինաստանի հարավում հանգեցրեց երկու ինքնուրույն թագավորությունների ձևավորմանը, որն էլ նպաստեց հարավի զարգացմանը։ Հյուսիսային Վեյում Ցաո Ցաոյի հետնորդներն արդեն III դարի կեսերին կորցրեցին իշխանությունը, որն անցավ զորահրամանատար Սիմա Յանի հզոր տոհմին։
265 թվականին Սիմա Յանը այստեղ հիմնեց նոր Ցզին հարստությունը։ Նա շուտով՝ 280 թվականին, իրեն հնազանդեցրեց Շու և ՈՒ թագավորությունները՝ կրկին միավորելով ողջ Չինաստանը (մի քանի տասնամյակ)։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Պատմություն
Յոհաննես Մյուլլեր
Յոհաննես Պետեր Մյուլլեր (Johannes Peter Müller, ), գերմանացի բնագետ, ժամանակակից ֆիզիոլոգիայի, համեմատական անատոմիայի և սաղմնաբանության հիմնադիրներից։
Բոննի (1830) և Բեռլինի (1833) համալսարանների պրոֆեսոր։ Պետերբուրգի ԳԱ արտասահմանյան թղթակից անդամ (1832)։ Ավարտել է Բոննի համալսարանը (1822)։ Հիմնական աշխատանքները վերաբերում են կենտրոնական նյարդային համակարգի և զգացողության օրգանների ուսումնասիրմանը։ Ըստ Միլլերի զգայությունը զգացողության օրգանների ներքին հատկությունների («առանձնահատուկ էներգիայի») արտահայտությունն է։ Միլլերը «ֆիզիոլոգիական իդեալիզմի» հիմնադիրներից է, որը քննադատել է Վ․ Ի․ Լենինը իր «Մատերիալիզմ և էմպիրիոկրիտիցիզմ» գրքում (Երկ․ լիակտ․ ժող․, հ․ 18, էջ 398)։ Միլլերը ուսումնասիրել է անծնոտների կառուցվածքը, երկկենցաղների և սողունների ավշային սրտերը, փշամորթների սաղմնային և ետսաղմնային զարգացումը, հայտնաբերել և նկարագրել է թարթիչավոր որդերի (Մյուլլերյան թրթուր) և նեմերտինների թրթուրային փուլը, ողնաշարավոր կենդանիների և մարդու սաղմի նախաերիկամները կոյանցքին միացնող խողովակը (Մյուլլերյան խողովակ)։ Հիմնադրել է (1834) «Archiv fiir Anatomie Physiologie und wissenshaftliche Medzin» ամսագիրը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Գերմանացի բնագետներ Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական միության արտասահմանյան անդամներ Կատեգորիա:Շվեդիայի գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ Կատեգորիա:Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ Կատեգորիա:Գերմանացի ֆիզիոլոգներ Կատեգորիա:Գերմանացի կենդանաբաններ Կատեգորիա:Գերմանացի կենսաբաններ Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամներ Կատեգորիա:Բոննի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Ամերիկայի արվեստների և գիտությունների ակադեմիայի անդամներ Կատեգորիա:Գերմանացի սաղմնաբաններ Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամներ Կատեգորիա:Հումբոլդտի համալսարանի շրջանավարտներ
Թեյլորի բանաձև
Թեյլորի բանաձև, դիֆերենցիալ հաշվի բանաձև, a կետում n անգամ դիֆերենցելի f(x) ֆունկցիան a-ի որևէ շրջակայքում ներկայացնում է տեսքով (արտածել է Բրուկ Թեյլորը)։
Եթե a-ի շրջակայքում f(x) ֆունկցիան ունի (n+1) կարգի ածանցյալ, ապա
f(x)-ի a-ում n անգամ անընդհատ դիֆերենցելիության դեպքում R_n(x), երբ բարձր կարգի անվերջ փոքր է (x-a)^n-ի նկատմամբ։
Կատեգորիա:Դիֆերենցիալ հաշիվ
Ալեքսանդրա Բրիեդե
Ալեքսանդրա Յանովնա Բրիեդե (օրիորդական ազգանունը՝ Կալնինյա, Aleksandra Briede, ), լատվիացի, խորհրդային քանդակագործ ։ ԽՍՀՄ ժողովրդական նկարիչ (1972), Լատվիական ԽՍՀ պետական մրցանակի դափնեկիր (1970)։
Կենսագրություն
Ալեքսանդրա Բրիեդեն ծնվել է 1901 թվականի հուլիսի (25)-ին Լիբավայում (ներկայում՝ Լիեպայա, Լատվիա)։
1922 թվականին ավարտել է Լիեպայայի պետական գիմնազիան և Մշակույթի խրախուսման միության ստուդիան, որտեղ սովորել է Կարլիս Միեսնիեկի և Լ․ Լիբերտի մոտ, ավարտել է դեկորատիվ քանդակագործության արվեստանոցը, որտեղ սովորել է Ռ․ Մաուրի մոտ, իսկ 1931 թվականին ավարտել է Լատվիայի գեղարվեստի ակադեմիայի քանդակագործության արվեստանոցը, որտեղ սովորել է Բուրկարդ Ձենիսի և Կոնստանտին Ռոնչևսկու մոտ։
Եղել է Լատվիայի ԽՍՀՄ Նկարիչների միության անդամ (1944 թվականից), ԽՍՀՄ Գեղարվեստի ակադեմիայի թղթակից անդամ (1958)։
Մահացել է 1992 թվականի նոյեմբերի 14-ին Ռիգայում։ Թաղված է 1-ին Անտառային գերեզմանոցում ։
Ընտանիք
Ամուսինը (1945 թվականից) - Յանիս Բրիեդիս (1902-1953), քանդակագործ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Լատիշ քանդակագործներ Կատեգորիա:Քանդակագործներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Խորհրդային քանդակագործներ Կատեգորիա:20-րդ դարի քանդակագործներ Կատեգորիա:Հոկտեմբերյան հեղափոխության շքանշանով պարգևատրվածներ Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ժողովրդական նկարիչներ Կատեգորիա:Լենինի շքանշանի ասպետներ
Լճագորտ
Լճագորտ, գորտերի ընտանիքի անպոչ երկկենցաղ։ Տարբեր հետազոտողների կողմից դասվում է Rana կամ Pelophylax ցեղերին կամ ենթացեղերին։
Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի ստորին մակերեսը սպիտակավուն կամ դեղնավուն է, հաճախ՝ բազմաթիվ մուգ բծերով։ Արուները տարբերվում են բերանի անկյուններին տեղադրված սպիտակավուն ձայնապարկերի առկայությամբ, որոնց միջոցով արձակում են բարձր կռկռոց։ Շերեփուկը խոշոր է, մարմինը վերևից՝ տանձանման, գորշամոխրագույն։ Մեջքային լողաթաղանթը լավ է զարգացած, կոր է՝ առանց նախշի։
Սննդառություն
Սնվում է մանր որդերով, փափկամարմիններով, հոդվածոտանիներով, երբեմն նաև մանր ողնաշարավորներով, շերեփուկները՝ դետրիտով, ջրիմուռներով, բարձրակարգ բույսերով, նաև ջրային կենդանիներով ու նրանց դիակներով։ Ձմեռում է աշնան վերջից գարնան սկիզբը՝ ջրավազանի հատակին՝ տիղմի մեջ թաղվելով։
Բազմացում և զարգացում
Զուգավորումն ու ձվադրումը տեղի են ունենում գարնանից ամառ՝ կախված միջավայրի ջերմաստիճանից։ էգը դնում է 3, 9-11, 5 հազար գորտնկիթ՝ գնդաձև կույտերի տեսքով, լավ լուսավորված վայրերում՝ 40-150 սմ խորության վրա։ Շերեփուկը ծնվում է 3-18 օր հետո։ Կերպարանափոխությունը տեղի է ունենում 50-95 օրականում։ Շերեփուկները կարող են ձմեռել։ Սեռահասուն է դառնում կյանքի 4 տարում։ Հաճախ խնամվում է անազատ պայմաններում։ Օգտագործվում է գիտահետազոտական նպատակով, միսը՝ որպես սնունդ։
Հնդկական ընկույզ
Հնդկական ընկույզ, կեշյու (Cashew, caju) կամ Արևմտյան Անակարդիում (Anacardium occidentale), մշտադալար ծառ, որի սերմերը կոչվում են կեշյուի ընկույզ, իսկ պտղամիսը կեշյուի խնձոր։ Կեշյուի պտուղը հանդիսանում է տարածված սննդամթերք, Sumakhov ընտանիքի Աղտորազգիների (Anacardiáceae) ցեղատեսակ է։ Հայրենիքը Բրազիլիան է։ Մշակվում է արևադարձային գոտիներում։ Պտուղները ընկուզանման են, միջուկը՝ ուտելի, կեղևից յուղ են ստանում՝ յուղ-կաժու (կարտոիլ), որն օգտագործվում է բժշկության մեջ և տեխնիկայում։ Պտղակոթը, որն արտաքինից տանձի նման է, օգտագործվում է սննդի մեջ և ըմպելիքներում․ այն անվանում են կեշյուի խնձոր։
Ծեր ծառերի բներից, որոնք հասնում են 12 մետրի, ստանում են բուսախեժ:
Անվան ծագում
Ֆրանսիացի ճանապարհորդ Անդրե Տեվեն, Անտարկտիկայի Ֆրանսիան նկարագրելիս, ծառն ու ընկույզն անվանել է «ակայու» կամ «ակայիյու» (Acaïou) : Բրազիլայում ապրող հնդկացիները մարդու տարիքը հաշվում էին ծաղկման կամ բերքահավաքի ժամանակներով, ուստի «կաժու» բառը նրանց մոտ նունացվել է «կյանքի տարի» հասկացության հետ (ano de vida), և այս իմաստը պահպանվել է բրազիլերեն խոսակցականի պորտուգալերեն տարբերակի ոչ ֆորմալ հաղորդակցության մեջ։ Պտղի «կաժու» և ծառի «կաժուեյրու» (cajueiro) պորտուգալական անվանումներից էլ հենց ծագել է անգլերեն «կեշյու» (cashew) անվանումը, որից էլ փոխառվել է ռուսերեն անվանումը։
Այնուամենայնիվ, Վենեսուելայում կեշյուն ավելի հայտնի է որպես «մերեյ» (merey), իսկ Լատինական Ամերիկայի իսպանախոս շատ այլ երկրներում «մարանոն» (marañón)՝ Հյուսիսային Բրազիլիայի Մարանյան (Maranhão) նահանգի անունով, որտեղ էլ հայտնաբերվել է կեշյու ծառը։ Մոզամբիկում հայտնի են «մեկաժու» (mecaju) և «մեպոտու» (mepoto) անունները։
Տարբեր երկրներում և տարբեր լեզուներով օգտագործվում են այլ հոմանիշ անուններ. cashu, casho, acajuiba, acajou, acajaiba, alcayoiba, anacarde, anacardier, anacardo, cacajuil, cajou, gajus, jocote maranon, noix d’acajou, pomme cajou, pomme jambu, jambu golok, jambu mete, jambu monyet, jambu terong, kasoy, ouja (արաբերենում عوج - հոգնակի թիվ أعوج բառից - «ճմրթված», «ծալքավոր» բառից)։
Նկարագրություն
Արևմտյան անակարդիումը 10-12 մ բարձրությամբ փոքր մշտադալար ծառ է՝ կարճ, հաճախ անկանոն ճյուղավորված բնով։ Պսակը լայնասաղարթ է, որի տրամագիծը ծառի բարձրությանը համապատասխան՝ 8-10 մ։
Տերևները հերթադիր են, կաշվենման, էլիպսաձև կամ ձվաձև, ամբողջական եզրերով, 4-22 սմ երկարությամբ և 2-15 սմ լայնությամբ։ Ծաղիկները բաց կանաչ են՝ կարմրավուն երանգավորմամբ, 7-15 մմ երկարությամբ հինգ բարակ սրածայր ծաղկաթերթիկներով, որոնք հավաքված են մինչև 26 սմ երկարություն ունեցող հուրանի կամ ծաղկաբույլի մեջ։
Այսպես կոչված կեշյուի պտուղ կամ «կեշյուի խնձոր» ասածը իրականում գերաճած հյութալի պտղակոթն է, կամ, ավելի ճիշտ, զետեղարանը (receptaculum - անոթ, պահոց) կամ ծաղկակալը։ Դրանք դեղին կամ կարմիր են, երկարությունը՝ 5-11 սմ, ձևը՝ տանձանման կամ երկարավուն-շեղանկյունաձև։ Մաշկի տակ դեղին թելքավոր, շատ հյութեղ, մի փոքր տտիպ, թթվահամ միջուկն է։ Բուսաբանները նման կազմավորումներն անվանում են «կեղծ մրգեր»։
Կեշյուի իսկական պտուղը զարգանում է պտղակոթի ամենածայրում՝ կեղծ մրգից՝ «խնձորից» հետո։ Դա ընկույզ է, որը հիշեցնում է բռնցքամարտի փոքրիկ ձեռնոցներ։ Այն ծածկված է կրկնակի պատյանով, որը դրսից հարթ է, ունի կանաչ գույն և պարունակում է կծու ֆենոլային խեժ, ներսից խիտ կճեպի նման է՝ ծածկված մեղրահաց հիշեցնող բջիջներով։ Այս կրկնակի կեղևի տակ թաքնված են ուտելի ընկույզի միջուկները, որոնք ձևով նման են մարդու երիկամներին։
Ընկույզի միջին կշիռը 1,5 գրամ է։
Արեալ
Կեշյուի բնական արեալը համեմատաբար փոքր է և ներառում է հիմնականում Բրազիլիայի արևելքը։ Արհեստական արեալը ամենից առաջ իր մեջ ընդգրկում է առաջին հերթին ամբողջ Հնդկաստանը, Արևմտյան Աֆրիկան, Հարավարևելյան Աֆրիկան, Հարավարևելյան Ասիան (առաջին հերթին՝ Վիետնամը)։ Կեշյուն աճեցնում են նաև Իրանում, իսկ նախկին ԽՍՀՄ երկրներից՝ Ադրբեջանի հարավում։
Մշակում
Հնդկական ընկույզն ի սկզբանե մշակվել է Բրազիլիայում․ 16-րդ դարի երկրորդ կեսին, պորտուգալացիները ծառը բերել են նախ Գոա, ապա՝ Հնդկաստան և Աֆրիկա։ Այժմ այն աճեցվում է աշխարհի տաք և խոնավ կլիմա ունեցող 32 երկրներում։ Ընդհանուր առմամբ, կեշյուի պլանտացիաները զբաղեցնում են աշխարհի մոտ 35.1 հազար կմ2 տարածք։ Հնդկական ընկույզի համաշխարհային արտադրությունը, ըստ FAO-ի տվյալների, գնահատվում է տարեկան 2,7 միլիոն տոննա։ Մեկ հեկտարից միջին բերքը կազմում է 780 կգ։
Կեշյուի հումքի հիմնական մատակարարները համաշխարհային շուկայում Վիետնամն է՝ (2005 թվականին` 960,8 հազար տոննա), Նիգերիան (594 հազար տոննա), Հնդկաստանը (460 հազար տոննա), Բրազիլիան (147,63 հազար տոննա) և Ինդոնեզիան (122 հազար տոննա)։ Չնայած արտադրանքի համեմատաբար ցածր որակին՝ հնդկական ընկույզի սպառման առումով Հնդկաստանն առաջին տեղում է։ Նշված երկրները միասին տալիս են ընկույզի համաշխարհային արտահանման ավելի քան 90%-ը։ Հնդկաստանում կեշյուի առևտրի խոշորագույն կենտրոններն են՝ Պալասը, Կոլամը, Մանգալորը և Կոչին։
«Խնձորներ»
Սննդի մեջ ուղղակի սպառումից բացի, կեշյուի «խնձորներն» իրենց հյութալի թթվահամ պտղամսի շնորհիվ, օգտագործվում են ջեմեր, դոնդողներ, կոմպոտներ, «չատնի» կոչվող համեմունքներ և ալկոհոլային խմիչքներ պատրաստելու համար։ Տեղական ավանդույթներից կախված՝ հյութը ստանում են մշակելու կամ թորելու միջոցով։ Նրան ջուր և շաքար են ավելացնում՝ ստանալով «կաժուինա» (Cajuína) զովացուցիչ ըմպելիք, որը նույնքան հայտնի է Լատինական Ամերիկայի երկրներում, ինչպես նարնջի հյութը Հյուսիսային Ամերիկայում կամ Եվրոպայում։ Հնդկական Գոա նահանգում պատրաստեում են ֆեննի (Fenny) լիկյորը։ Այն պատրաստվում է կեշյուի պտղի խմորված հյութից` մի քանի անգամ սուբլիմացնելու ճանապարհով, որի արդյունքում ստացվում է բարձր թնդություն ունեցող (մինչև 40 աստիճան) խմիչք՝ յուրօրինակ համով և անուշահոտությամբ։
Կեշուի «խնձորները» հարուստ են տանինով(tanins ) և ունեն սուր տտիպ համ, ինչպես նաև շատ արագ են փչանում։
Ընկույզներ
Կեշուի ընկույզը նախընտրելի է շատ երկրներում։ Հնդկական ընկույզը, ի տարբերություն այլ ընկույզների, զգալիորեն ավելի քիչ ալերգիա է առաջացնում։ Այն հարուստ է սպիտակուցներով և ածխաջրերով, A, B2, B1 վիտամիններով և երկաթով, պարունակում է ցինկ, ֆոսֆոր, կալցիում։ Այս ընկույզներն օգտագործվում են փսորիազի, դիստրոֆիայի, նյութափոխանակության խանգարումների, սակավարյունության դեպքում՝ որպես օգնող միջոց։ Կեշյուի ընկույզները ասիական խոհանոցի հիմնական բաղադրամասն են կազմում։ Նրանից ստանում են բարձրորակ յուղ, որը նման է գետնանուշի յուղին։
1 գ կեշյուի էներգետիկ արժեքը մոտավորապես 5,5 կկալ (որի 70% -ը ճարպեր են) է, ավելի պակաս է, քան նուշինը, գետնանուշինը կամ հունական ընկույզինը։ Կեշյուի ընկույզներից պատրաստվում են ամենատարբեր սոուսներ ։ Օգտագործելուց առաջ ընկույզը մաքրվում է կեղևից և թաղանթից, քանի որ կծու նյութերը՝ անակարդաթթուն և ֆենոլը, որոնք գտնվում են նրանց միջև, մաշկին դիպչելու դեպքում կարող են գրգռել այն։ Այդպիսի դեպքեր հաճախ են լինում աշխատողների շրջանում, երբ նրանք ընկույզը մաքրում են ձեռքով։ Մաքրելուց հետո ընկույզները բովում են` խեժի մնացորդները գոլորշիացնելու համար։ Ահա թե ինչու կեշյուն երբեք կեղևով չի վաճառվում։
Հնդկական ընկույզի կեղևից թորման միջոցով ստացվում է երկու ֆրակցիա (բաղադրամաս)՝ կարծր և հեղուկ։ Կարծր մասերը մանրացնում են և օգտագործում ավտոմեքենաների արգելակային բարձիկների և ծածկերի արտադրության մեջ։ Հեղուկ բաղադրամասը պարունակում է մոտ 90% անակարդոնաթթու և 10% ֆենոլ։ Գոյություն ունի զգալի պոտենցիալ դեղերի, հակաօքսիդիչների, ֆունգիցիդների և այլնի մշակման գործում հեղուկ բաղադրամասն օգտագործելու համար ։ Մասնավորապես, այն օգտագործվում է ֆենիլամինի արտադրության մեջ, որը ծառայում է որպես կարծրացուցիչ և մոդիֆիկատոր ռեզինի, ինչպես նաև լաքի և չորացման յուղի արտադրության մեջ։ Ֆենիլամինը, իր անջրաթափանց հատկության շնորհիվ, օգտագործվում է նավաշինության և նավերի նորոգման մեջ` տախտակամածը էպոքսիդային ծածկույթներ ծածկելու համար։ Այն օգտագործվում է արևադարձային երկրներում ժողովրդական բժշկության մեջ և տերմիտների դեմ պայքարելու համար ։
Աֆրիկայում կեշյուն օգտագործում են որպես ինտոքսիկանտ, կիրառում են նաև դաջվածքներ անելու համար։ Բրազիլիայում կեշյուն համարվում է որպես աֆրոդիզիակ՝ միջոց ասթմայի, բրոնխիտի, գրիպի, մարսողության խանգարման, շաքարային դիաբետի դեմ, իսկ Հաիթիում՝ ատամնացավի և գորտնուկի դեմ միջոց։ Մեքսիկայում օգտագործում են պեպենները գունաթափելու համար, Պանամայում՝ հիպերտոնիան բուժելու։ Պերուում այն օգտագործվում է որպես անտիսեպտիկ միջոց, Վենեսուելայում՝ կոկորդի հիվանդության բուժման համար և այլն։
Կեշյուի ամենամոտ ցեղակիցներն են աղտորը (sumac), լաքի ծառը, «ծխացող» ծառը, մոմբինը (mombin), քաֆրյան սալորը (Dovyalis caffra), պիստակը, մանգոն, պերուական պղպեղի ծառը և թունավոր բաղեղը։ Ռուսաստանում և հարևան երկրներում խանութներում կարելի է հանդիպել հում կամ բոված կեշյու։ Այն կարող է վաճառվել ամբողջական կամ երկու մասի բաժանած (անորակ)։
Ալերգիա
Մարդկանց մոտավորապես 6%-ի մոտ կեշյուն կարող է առաջացնել բարդություններ կամ ալերգիկ ռեակցիաներ, որոնք կարող են լինել կյանքին սպառնացող ։ Ալերգիայի առաջացման պատճառը ծառի ընկույզներում եղած սպիտակուցներն են։ Ընկույզի մշակումը հաճախ չի հեռացնում և չի փոխում այդ սպիտակուցները։ Հնդկական ընկույզի և ծառի ընկույզի նկատմամբ մարդկանց ռեակցիաները կարող են առաջանալ նաև ընկույզի մեջ թաքնված բաղադրիչների հետևանքով կամ սննդամթերքի մշակման, վերամշակման կամ արտադրության ընթացքում ակամայից ներմուծված ընկույզի մնացորդների հետևանքով, մասնավորապես, եվրոպական ծագում ունեցող մարդկանց մոտ ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Աղտորազգիներ Կատեգորիա:Ծառեր Կատեգորիա:Սննդամթերք Կատեգորիա:Պտղատու ծառեր Կատեգորիա:Խեժեր Կատեգորիա:1753 թվականին նկարագրված բույսեր Կատեգորիա:Բրազիլական խոհանոց Կատեգորիա:Ֆիլիպինական խոհանոց
Ֆրանսիայի քոլեջ
Ֆրանսիայի քոլեջը (Collège de France), հիմնադրվել է 1530 թվականին, բարձրագույն ուսումնական և հետազոտական հաստատություն է Ֆրանսիայում։ Գտնվում է Փարիզում՝ 5-րդ վարչական շրջանում կամ Լատինական թաղամասում, պատմական Սորբոն համալսարանական թաղամասի փողոցին հարող հատվածում։
Քոլեջը համարվում է Ֆրանսիայի ամենաազդեցիկ հետազոտական հաստատությունը ։ 2017 թվականի դրությամբ Նոբելյան մրցանակի արժանացած 21 անձի և Ֆիլդսյան մրցանակին արժանացած 8 անձի անուն կապված են այս Քոլեջի հետ։ Այն գիտական աստիճան չի շնորհում։ Յուրաքանչյուր դասախոս դասախոսություններ է կարդում, որոնց մասնակցությունն անվճար է ու բաց բոլորի համար։ Թվով 50 դասախոս ընտրվում են նույն դասախոսների կողմից գիտության և հասարակական գիտությունների տարբեր առարկաների համար։ Քոլեջի նշանաբանն է Docet Omnia-ն, որը լատիներենից թարգմանաբար նշանակում է «Այն ամեն ինչ ուսանում է», նպատակն է «ուսանել զարգացման մեջ գտնվող գիտություն» և կարող է լավագույնս ձևակերպվել Մորիս Մերլո-Պոնտիի նախադասությամբ. «Ձեռք չբերված ճշմարտությունները, բայց ազատորեն կատարված հետազոտության գաղափարը», որը ոսկյա տառերով գրված է հիմնական մուտքի վերևում։
Այն Փարիզի գիտությունների և բանասիրության համալսարանի բաղադրիչ քոլեջ է (ասոցացված անդամ) ։
Քոլեջն ունի հետազոտական լաբորատորիաներ և Եվրոպայում լավագույն հետազոտական գրադարաններից մեկն է պատմության, բանասիրության, սոցիալական գիտությունների, ինչպես նաև քիմիայի և ֆիզիկայի մասին եզակի գրքերով։
2009 թվականի հունիսի դրությամբ Ֆրանսիայի քոլեջի դասախոսությունների 650 փոդքաստեր հասանելի են iTunes-ում։ Որոշները նաև հասանելի են անգլերեն և չինարեն։ Նմանապես, Ֆրանսիայի քոլեջի վեբսայթում կան դասերի մի քանի տեսանյութեր։ Դասերին հետևում են տարբեր ուսանողներ՝ ավագ հետազոտողներից մինչև դոկտորանտներ կամ մագիստրատուրայի ուսանողներ, նույնիսկ բակալավրի ուսանողներ։ Ավելին, «հանդիսավոր բացման դասերը» (առաջին դասը) Փարիզի մտավորական և հանրային կյանքի կարևոր իրադարձություններ են և հետաքրքրասեր փարիզեցիների ստվար զանգվածի համար հետաքրքրություն են առաջացնում։
Ֆակուլտետ
Ֆրանսիայի քոլեջի ֆակուլտետն այժմ ունի հիսուներկու դասախոս, որոնց ընտրում են նույն դասախոսները՝ ֆրանսախոս գիտնականներից հետևյալ առարկաների համար՝ մաթեմատիկա, ֆիզիկա, քիմիա, կենսաբանություն, պատմություն, հնագիտություն, լեզվաբանություն, արևելյան գիտություններ, փիլիսոփայություն, սոցիալական գիտություններ և այլ ոլորտներ։ Երկու ամբիոն վերապահված են օտարերկրյա գիտնականների համար, որոնք հրավիրվում են դասախոսությունների համար։
Ֆակուլտետի նշանավոր անդամներից է Սերժ Արոշը, ով 2012 թվականին արժանացել է ֆիզիկայի ոլորտում Նոբելյան մրցանակի։ Հատկապես Ֆիլդսյան 8 մրցանակակրի անուն կապված է Քոլեջի հետ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Կրթություն Փարիզում
(2438) Օլեշկո
(2438) Օլեշկո (Oleshko), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1975 թվականի նոյեմբերի 2-ին Տամարա Սմիռնովայի կողմից Նաուչնիում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,243646 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 1,9996 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,4877 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1227,52 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,293273 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 4,91° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1975 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Տամարա Սմիռնովայի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Վեիսյեռվե (գյուղ, Տառվաստու շրջան)
Վեիսյեռվե (Veisjärve), գյուղ Էստոնիայի Վիլյանդիմաա նահանգի Տառվաստու շրջանում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Վիլյանդիմաա նահանգի Տառվաստու շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղեր
Իսաակ Գրամոֆֆ
Իսաակ Գրամոֆֆ (անգլ.՝ Isaac Gramoff), հայ թարգմանիչ։ Ծնվել է Շուշիում, կրթություն ստացել տեղի գերմանական դպրոցում։ Տիրապետել է կովկասյան թաթարերեն, ռուսերեն, գերմաներեն լեզուներին։ Ծառայել է Շուշիի կառավարչի գրասենյակում, ապա իշխան Գրիգոլ Օրբելյանիի մոտ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ Կատեգորիա:Շուշի քաղաքում ծնվածներ
Էդիսոն շրջան (Վերմոնտ)
Էդիսոն շրջան (Addison County), ԱՄՆ Վերմոնտ նահանգի 14 վարչական միավորներից մեկը։ Ընդհանուր տարածությունը 1,995 կմ² է, բնակչությունը՝ 36,821 մարդ (2010 թ. տվյալներով)։ Շրջկենտրոնն է Միդլբերի բնակավայրը։ Կազմավորվել է 1785 թ.։
Կատեգորիա:Վերմոնտ նահանգի շրջաններ
Ամանտադին
Ամանտադին, վաճառվում է Gocovri ապրանքանիշով, դեղամիջոց, որն օգտագործվում է պարկինսոնիզմի և գրիպի հետ կապված դիսկինեզիայի բուժման համար, որն առաջանում է գրիպի A տիպի վիրուսով, թեև վերջինիս համար դրա օգտագործումն այլևս չի առաջարկվում ։ Այն գործում է որպես նիկոտինային անտագոնիստ, դոֆամինի ագոնիստ և ոչ մրցակցային NMDA անտագոնիստ  ։ Գործողության հակավիրուսային մեխանիզմը գրիպի վիրուսի A M2 պրոտոնային ալիքի անտագոնիզմն է, որը կանխում է էնդոսոմային արտահոսքը (այսինքն՝ վիրուսային գենետիկական նյութի արտազատումը հյուրընկալող ցիտոպլազմա)  ։
Ամանտադինն առաջին անգամ օգտագործվել է գրիպի A տեսակի բուժման համար։ Այն բանից հետո, երբ 1963 թվականին հաղորդվեց նրա հակավիրուսային հատկությունների մասին, ամանտադինը հաստատվել է գրիպի A վիրուսի կանխարգելման համար 1976 թվականին ։ Այնուամենայնիվ, ամանտադին-դիմացկուն գրիպի վիրուսներն առաջին անգամ գրանցվել են 1980 թվականին գրիպի A համաճարակի ժամանակ, և դիմադրողականության հաճախականությունը շարունակել է աճել մինչև 2000-ականների սկիզբը։ Ներկայումս ամանտադինն այլևս չի առաջարկվում A գրիպի բուժման համար՝ շրջանառվող գրիպի A վիրուսների շրջանում ամանտադինային դիմադրության բարձր մակարդակի պատճառով ։ 1973 թվականին սննդի և դեղերի վարչությունը (FDA) հաստատեց ամանտադինը Պարկինսոնի հիվանդության բուժման նպատակով կիրառելու համար։ 2017 թվականին ընդլայնված թողարկման ձևակերպումը հաստատվել է լևոդոպայի հետևանքով առաջացած դիսկինեզիայի բուժման համար։ Գլխավոր ազդեությունից զատ այն կիրառվում է ցրված սկլերոզի ժամանակ հոգնածության բարելավման, գլխուղեղի վնասվածքների ժամանակ վերականգնողական ֆունկցիան խթանելու համար։
Ամանտադինն ունի մեղմ կողմնակի ազդեցություն։ Ընդհանուր նյարդաբանական կողմնակի ազդեցությունները ներառում են քնկոտություն, թեթև գլխապտույտ և շփոթություն ։ Կենտրոնական նյարդային համակարգի վրա ունեցած ազդեցության պատճառով այն չպետք է համակցվի կենտրոնական նյարդային համակարգի լրացուցիչ խթանիչների կամ հակախոլիներգիկ դեղամիջոցների հետ։ Ամանտադինը հակացուցված է տեռմինալ երիկամային անբավարարությամբ տառապող մարդկանց, հաշվի առնելով, որ դեղը մաքրվում է երիկամներով ։ Այն նաև պետք է զգուշությամբ ընդունվի մեծացած շագանակագեղձի կամ գլաուկոմա ունեցողների մոտ՝ իր հակախոլիներգիկ ազդեցության պատճառով ։ Կենդանի թուլացած պատվաստանյութերը հակացուցված են ամանտադին ընդունելիս, քանի որ այն կարող է սահմանափակել կիրառվող պատվաստանյութի արդյունավետությունը։
Քիմիական կառուցվածք
Ամանտադինը ֆիրմային անվանումները՝ Gocovri, Symadine և Symmetrel օրգանական միացություն է՝ 1-ադամատիլամին կամ 1-ամինոադամանտին, որը բաղկացած է ադամանտանի շղթայից՝ չորս ամինախմբերից մեկը փոխարինված մեթիլ խմբով ։ Ռիմանտադինը սերտորեն կապված ադամանտանի ածանցյալ է՝ նմանատիպ կենսաբանական հատկություններով, երկուսն էլ ուղղված են գրիպի A վիրուսի M2 պրոտոնային մղանցքին։
Պարկինսոնի հիվանդություն
Նրա հակապարկինսոնյան ազդեցության մեխանիզմը ամբողջովին բացահայտված չէ ։ Ամանտադինը NMDA տիպի գլյուտամատային ընկալիչների թույլ անտագոնիստ է, մեծացնում է դոֆամինի արտազատումը և արգելափակում է դոֆամինի վերաբաշխումը  ։ Ամանտադինը, հավանաբար, չի արգելակում մոնոամին օքսիդազի (MAO) ֆերմենտը ։ Ավելին, դեղամիջոցն ունի բազմաթիվ ազդեցություններ ուղեղի վրա, ներառյալ նյարդային վերջավորություններից դոֆամինի և նորէպինեֆրինի ձերբազատումը։ Թվում է, թե այն հակախոլիներգիկ է (հատկապես ալֆա-7 նիկոտինային ընկալիչների դեպքում), ինչպիսին է նմանատիպ մեմանտինը։ 2004 թվականին պարզվեց, որ ամանտադինը և մեմանտինը կապվում են σ1 ընկալիչի հետ և գործում որպես ագոնիստներ (համապատասխանաբար Ki = 7,44 մկՄ և 2,60 մկՄ), և որ σ1 ընկալիչի ակտիվացումը ներգրավված է ամանտադինի դոպամիներգիկ էֆեկտների մեջ ։ Այս բացահայտումները կարող են տարածվել նաև այլ ադամանտանների վրա, ինչպիսիք են ադապրոմինը, ռիմանտադինը և բրոմանտանը, և կարող են բացատրել այս միացությունների ընտանիքի հոգեսթիմուլանտների նման ազդեցությունները ։