cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Chess.com
Նկարագրություն
Կազմակերպությունը նաև հրատարակում է բազմաթիվ հոդվածներ շախմատին վերաբերող թեմաների մասին։
Chesskid.com
Chess.com-ը նաև գործարկում է 13 և ավելի փոքր տարիքի երեխաների համար chesskid.com շախմատային կայքը։ Chesskid.com կայքը սովորաբար անցկացնում է օնլայն մրցաշարեր, որոնք հաստատված են ԱՄՆ-ի շախմատի ֆեդերացիայի կողմից ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Բազմալեզու կայքեր Կատեգորիա:Անգլերեն կայքեր Կատեգորիա:Ռուսերեն կայքեր Կատեգորիա:Շախմատ Կատեգորիա:2007 ստեղծված կայքեր Կատեգորիա:Անդրոիդի ծրագրային ապահովում
Լուլես (դեպարտամենտ)
Լուլես (Departamento de Lules), դեպարտամենտ Արգենտինայում, Տուկուման պրովինցիայի կազմում։ Տարածքը՝ 540 կմ2։ Բնակչությունը՝ 57,2 հազար մարդ։ Բնակչության խտությունը՝ 106 մարդ/կմ2։ Վարչական կենտրոնը՝ Լուլես։
Աշխարհագրություն
Դեպարտամենտը գտնվում է Տուկուման պրովինցիայի կենտրոնական մասում։ Սահմանակից է՝
Խոշորագույն բնակավայրեր
Կատեգորիա:Արգենտինայի դեպարտամենտներ
Ասի սյուր Սեր
Ասի սյուր Սեր (Assis-sur-Serre), համայնք Ֆրանսիայի Պիկարդիա մարզի Էնա գավառում։ Մտնում է Մարլ կանտոնի կազմի մեջ։ Հանդիսանում է Լան շրջանի կոմունա։
Բնակչություն
Համայնքի բնակչությունը 2010 թվականին կազմում էր 275 մարդ։
Տնտեսություն
2010 թվականի տվյալներով՝ աշխատունակ տարիքի 176 մարդկանցից (15-64 տարեկան) 119-ը տնտեսապես ակտիվ էին, 57-ը՝ ոչ ակտիվ (ակտիվության ցուցանիշը՝ 67,6 %, 1999 թվականին եղել է 71,0 %)։ 119 աշխատունակ բնակիչներից 99-ը աշխատում էին (64 տղամարդ և 35 կին), գործազուրկ էին 20-ը (8 տղամարդ և 12 կին)։ 57 անգործունակ մարդկանցից 17-ը աշակերտներ կամ ուսանողներ էին, 21-ը՝ թոշակառու, 19-ը պասիվ էին այլ պատճառներով ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի համայնքներ Կատեգորիա:Էնա դեպարտամենտի կանտոններ
Ադոլֆ Ռուդնիցկի
Ադոլֆ Ռուդնիցկի (Adolf Rudnicki, ), հրեական ծագումով լեհ գրող, արձակագիր, հրապարակախոս։ Հայտնի է Հոլոքոստի և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Լեհաստանում հրեական դիմադրության մասին իր ստեղծագործություններով։
Պատմություն
Ադոլֆ Ռուդնիցկին ծնվել է Ժաբնոյում։ 1931 թվականին ավարտել է Վարշավայի առևտրի դպրոցը, այնուհետև աշխատել է բանկում։ 1944 թվականին դարձել է Լեհաստանի աշխատավորական կուսակցության անդամ ։
Գրական գործունեությունն սկսել է 1930-ական թվականներին՝ դեմոկրատական մամուլում հանդես գալով լեհ արհեստավորների կյանքից վերցրած պատմվածքներով։ Ադոլֆ Ռուդնիցկին լայն համբավ է ձեռք բերել «Առնետները» և «Զինվորներ» (1933) վիպակների լույս ընծայվելուց հետո։ «Զինվորներ» վիպակում Ռուդնիցկին վառ նկարագրել է լեհական զորանոցային կյանքը Պիսուդսկու դիկտատուրայի ժամանակաշրջանում՝ մերկացնելով լեհական ռազմամոլներին բուրժուական նացիոնալիզմը և ազգային փոքրամասնությունների ծանր վիճակը բանակում ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Լեհ գրողներ Կատեգորիա:Լեհ արձակագիրներ Կատեգորիա:Լեհ հրապարակախոսներ
Լավրաս դա Մանգաբեյրայի գավառ
Լավրաս դա Մանգաբեյրայի գավառ (Microrregião de Lavras da Mangabeira) գավառ Բրազիլիայում, մտնում է Սեարա նահանգի մեջ։ Մտնում է Ժագուարիբի նահանգի մարզի մեջ։ Բնակչությունը կազմում է 56 313 մարդ 2006 թվականի տվյալով։ Զբաղեցված տարածքը 1632,012 կմ²։ Բնակչության խտությունը 34,5  մարդ/կմ²։
Գավառի կազմ
Գավառի կազմի մեջ են մտնում հետևյալ համայնքները.
Կատեգորիա:Բրազիլիայի գավառներ Կատեգորիա:Սեարա նահանգի գավառներ
Թիմ Բորովսկի
Թիմ Բորովսկի (գերմ.` Tim Borowski, ), գերմանացի նախկին ֆուտբոլիստ, կիսապաշտպան։ Ներկայումս «Վերդեր II»-ի սպորտային տնօրենն է։
Իր 12-ամյա ֆուտբոլային կարիերայի 11 տարիները ֆուտբոլիստը անցկացրել է «Վերդեր Բրեմեն»-ի կազմում։ Բունդեսլիգայի շրջանակներում մասնակցել է 236 հանդիպման և դարձել է 32 գոլի հեղինակ, ինչպես նաև նվաճել է 3 տիտղոս։
Գերմանիայի ազգային հավաքականի կազմում ֆուտբոլիստը մասնակցել է ԱԱ 2006-ին և Եվրո 2008-ին։ Հավաքականի կազմում անցկացրել է 33 հանդիպում։
«Վերդեր Բրեմեն»
Բորովսկին իր ֆուտբոլային կարիերան սկսել է «Վերդեր Բրեմեն»-ի կազմում։ 16 տարեկան հասակում միացել է ակումբի երիտասարդական թիմին։ Նա երիտասարդական թիմի կազմում անցկացրել է 2 մրցաշրջան։
2003-04 մրցաշրջանի ընթացքում Բորովսկին մասնակցել է 25 հանդիպման և դարձել է 1 գոլի հեղինակ։ 2005-06 մրցաշրջանի ընթացքում Թիմը դարձել է 11 գոլային փոխանցման հեղինակ։ Այդ մրցաշրջանում նա օգնել է իր թիմին Չեմպիոնների լիգայի խմբային փուլում գրավել 2-րդ տեղը ։
«Բավարիա»
2008 թվականի ամռանը ազատ գործակալի կարգավիճակով Թիմ Բորովսկին տեղափոխվել է «Բավարիա» ։ Թիմի կազմում անցկացրել է մեկ մրցաշրջան, որի ընթացքում մասնակցել է 35 հանդիպման, բայց ոչ մի անգամ չի հայտնվել մեկնարկային կազմում ։
Վերադարձ «Վերդեր»
2009 թվականի հուլիսի 22-ին Բորովսկին վերադարձել է «Վերդեր»։ Նա թիմի հետ կնքել է 3 տարվա պայմանագիր։ 2011-12 մրցաշրջանի վերջում` 32 տարեկան հասակումը Բորովսկին հայտարարեց ֆուտբոլային կարիերան ավարտելու մասին ։
2015 թվականին Թիմ Բորովսկին նշենակվել է «Վերդեր II»-ի սպորտային տնօրեն ։
Միջազգային կարիերա
Գերմանիայի ազգային հավաքականի կազմում Բորովսկին իր դեբյուտը նշել է 2002 թվականի օգոստոսի 21-ին` Սոֆիայում կայացած Բուլղարիայի հավաքականի դեմ խաղում ։
Նա ընդգգրկվել է ԱԱ 2006-ին մասնակցող ֆուտբոլիստների շարքում։ Նա իր առաջին հանդիպումը անցկացրել է մրցաշարի բացման խաղում` փոխարինման դուրս գալով Կոստա Ռիկայի հավաքականի դեմ խաղում։
Հավաքականյի կազմում թիմ Բորովսկին մասնակցել է նաև Եվրո 2008-ին։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ Կատեգորիա:Վերդերի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Բավարիա Մյունխենի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Գերմանիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Բունդեսլիգայի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Գերմանացի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Գերմանացի ֆուտբոլային մարզիչներ
Բաշկորտոստանի պատմություն
Բաշկորտոստանի պատմություն կամ Բաշկիրիայի պատմություն, ընդգրկում է Բաշկորտոստանի տարածաշրջանը և Հարավային Ուրալի շուրջը, բաշկիրների պատմական բնակավայրը։ Տարածաշրջանը հայտնի է մի քանի անուններով, այդ թվում Ալ Բաշկիրդ, Բաշկիրիա, Բաշկիրդիա, Բաշկարդիա, Ֆիյաֆի Բաշկուրտ (Բաշկուրտի տափաստաններ), Փաշկատիր և նմանատիպ տարբերակներով։ Ինչպես անունների նախորդ տարբերակները, այնպես էլ ժամանակակից Բաշկորտոստանը, անվանվել է բաշկիր բնիկ ժողովրդի անունով։
Ժամանակակից Բաշկորտոստանի տարածքում առաջին բնակավայրերը ստեղծվել են վաղ պալեոլիթի ժամանակաշրջանում։ Բնակեցման էական ավելացում, սակայն, տեղի է ունեցել բրոնզե դարում Աբաշևյան մշակույթի ժողովրդի գալով, որոնք տիրապետում էին բրոնզե գործիքների, զենքերի և զարդերի արտադրության հմտություններին և առաջինն էին, որ մշտական բնակություն հաստատեցին տարածաշրջանում։
Բաշկիրներ էթնոանունն առաջին անգամ հիշատակվում է 7-րդ դարում։
Հնագույն շրջան
Բաշկորտոստանի պատմության վաղ և միջին պալեոլիտի ամենաառաջին վկայությունը, որը հայտնաբերվել է ներկայիս Բաշկորտոստանի տարածքում հանդիսանում է, Ուռտա Տուբեն (Միսովայա), որը գտնվում է Կարաբալիկտի լճի մոտ, Մերձուրալում։ Այստեղ հայտնաբերվել են տարատեսակ հարմարանքներ, որոնք կիրառվել են մարդու կողմից` ձեռքի սուրսայրեր, քարե կացին (Рубило), կայծքարեր, տեղի լեռնային ապարներից պատրաստված տարբեր իրեր։ Հարավային Ուրալի տարածքին բնորոշ բուսականության, անասունների և քարային հումքի առատությունը տարբեր մարզերի մարդկանց գրավել է (այդ թվում բավականին հեռավոր մարզերից)։
Հարավային Ուրալի Ստորին պալեոլիթը ներկայանում է երկու մշակութային ավանդույթներով. առավել արխայիկ Կիզիլ Յառովյան տեսակը (Կիզիլ Յառ-2 կայանատեղի արհեստանոց, գտնվում է Ուլեկ Խազի 6, Ուտյուլգան 7, Կիզիլ Յառ 4, Աշելյան մշակույթ) և Կառիշկինի տեսակը (Միսովայա, Կառիշկինո-11, Ուտյուլգան-8, Դոլինա-1, Դոլինա-11, Սիբայ-5б և այլն)։ Կառիշկինի տեսակի համար մշակութային համանման տեսակ է համարվում Տեյյակի մշակույթը Ֆրանսիայում (Baume Bonne քարանձավ) ։ Կիզիլ Յառ 2-ի ավելի ուշ փուլերի հավաքածուի տեխնիկական տիպոլոգիական բնութագրերի մեջ զուգահեռների առկայությունը կովկասյան և արաբական պեղումների որոշ նյութերի հետ (Հարավային Օսեթիայի Կուդարո I, Կուդարո III և Ցոնա, Հարավային Արաբիայի Մեշխեդ III) վկայում է միջին Պլեյստոցենի դարաշրջանում Աշելյան մշակույթի կրողների Կովկասից դեպի Ուրալ տեղաշարժի մասին ։
Ենթադրվում է, որ 50-40 հազար տարի առաջ Իմանայ քարանձավում, որը տեղակայված է «Բաշկիրիա» ազգային պարկի տարածքում, մարդիկ են ապրել։ Այդ մասին վկայում է քարանձավային արջի ձագի գանգի գտածոն, որի վրա քարե զենքից ստացած վնասվածքների հետքեր են հայտնաբերվել։ Նուգուշի ջրամբարի ափին գտնվել է Ուրալի խոշորագույն պալեոլիթյան ժամանակաշրջանի կայանատեղի (стоянка) ։
Կապովի քարանձավի (Շուլգան Տաշ) և Իգնատևկա քարանձավի ժայռապատկերները վերագրվում են ուշ պալեոլիթին։ Դրանց պատերի վրա գտնվել են ժայռապատկերային արվեստի տարբեր պատկերներ (մամոնտների, բրդոտ ռնգեղծջյուրների, ձիերի և այլ կենդանիների ուրվագծային պատկերներ)։ Կապովի քարանձավի հնագույն պատկերները 36 400 տարի առաջվան են թվագրվում ։
Մեզոլիթի դարաշրջանում (մ. թ. ա. XII-VII հազարամյակ) ներկայիս տարածքում բնակչության նշանակալից աճ է տեղի ունեցել, ինչի մասին վկայում են Բաշկիրական Մերձուրալում այդ ժամանակաշրջանի հնագիտական տարբեր հուշարձանները (օրինակ, Յանգելկայի մշակույթը, Մուրատը, Յակտիկուլը)։ Տեղաբնակների այդ ժամանակաշրջանի ռասայական տեսակը եղել է եվրոպոիդ մոնղոլոիդի նշաններով։
Այդ ժամանակ զարգացում են ապրել արտադրական ուժերը, ինչի մասին վկայում են հայտնաբերված տեխնիկան, որը նախատեսված է եղել ավելի բարդ գործիքների պատրաստման և օգտագործման համար։ Այս ժամանակահատվածն աչքի է ընկել տնտեսության յուրացման գերակայությամբ` որս, ձկնորսություն և հավաքչություն։
Պղնձի դարաշրջանում (մ. թ. ա. IV հազարամյակից մինչև մ.թ.ա. II հազարամյակ) Հարավային Ուրալի բնակչությունը զբաղվել է մանր և խոշոր եղջերավոր անասնապահությամբ։ Համարվում է, որ առաջին անգամ ձին ընտելացվել է այստեղ։ Հարավային Ուրալի 21 բնակավայրերում հայտնաբերվել են երկանքներ (зернотерки), ընտանի կենդանիների ոսկորներ (Ագիդելի մշակույթ, Սուրտանդիի մշակույթ)։
Մ. թ. ա. II հազարամյակի կեսերից մինչև մ. թ. ա. I հազարամյակի սկիզբը, բրոնզե դարում սկսվում է Հարավային Ուրալի ինտենսիվ յուրացման շրջանը, որը կապված է եղել Աբաշևյան մշակույթի ցեղերի մուտք գործելու հետ։ Աբաշևները տիրապետել են բրոնզի մշակման տեխնոլոգիաներին և դրանից աշխատանքային գործիքների պատրաստման մշակույթին։ Նրանց գալով առաջացել է հովվային տնտեսություն վարելու գործունեության տեսակը, ինչպես նաև մշտական բնակավայրերը։
Անդրոնովոյի մշակույթի ձևավորման ընթացքում (մ. թ. ա. XVI-XV դար) առաջացել են բնակավայրերը և թաղման կառույցները, որը վկայում է հասարակության սոցիալական շերտատվածության (հարուստ առաջնորդների գերեզմանները և զինվորական ազնվականության ձևավորումը) և տարբեր խմբերի մեծ տոհմական համայնքներում համախմբման մասին։ Այդ գործընթացների հստակ ապացույցներ կարող են ծառայել Բալանբաշ, Տյուբյակովո, Սինտաշտա, Ուստյե, Արկաիմ և այլն բնակավայրերի զարգացումը։ Կուրգանի Նովոաբդրախմանովո գյուղի Չումարովո-I գերեզմանատունը բաղկացած է 15 գերեզմանային համալիրներից և թաղման երկու մակարդակներից է կազմված` մ. թ. ա. XVII և մ. թ. ա. III դարերի, որոնց տրամագիծը համապատասխանաբար կազմում է 16 և 20 մետր (բրոնզե դար` Սրուբնայի հնագիտական ​​մշակույթ և վաղ երկաթի դար` Սարմատական ​​մշակույթ) ։
Կուշնարենկովոյի (VI դարի ավարտ - VIII դարի կեսեր) և Կարա-Յակուպովոյի մշակույթները (VIII դարի երկրորդ կես - IX դար) գտնվել են Բելայա գետի հոսանքի միջին և ստորին ավազանում։
Վաղ շրջանի պատմություն
Ռաշիդ ալ-Դինի XIV դարի Օգուզ Նամե ձեռագրում հիշատակել է «Բաշկուրդ» անվանումը ։
Բաշկիրների երկրի, նրա ժողովրդի և սովորույթների մասին տեղեկություններ կան IX-XIII դարերի արաբական աշխարհագրագետներ Ահմադ Իբն Ֆադլանի և ալ Բալխիի, իտալացի ֆրանցիսկյան միաբանության կուսակրոն Ջովանի Պլան դե Կարպինին և հոլանդացի Գիլյոմ դե Ռուբրուկի հիշատակումներում։ Ժողովրդին «բաշկորտ» կոչել է Սալամ Տարջեմանը իր աշխատություններում (IX դարի առաջին կես)։ Ահմադ Իբն Ռուստան նշում է, որ բաշկիրները եղել են «անկախ մարդիկ, զբաղեցնելով Ուրալյան լեռների երկու կողմերը` Վոլգայի, Կամայի, Տոբոլի միջև ընկած և Յաիկ գետի հոսանքով դեպքի վեր տարածքները»։ Աշխարհագրագետ Իդրիսին XII դարում գրել է բաշկիրների երկու շրջանների մասին` «արտաքին» և «ներքին» և հիշատակել է բաշկիրական Նեմժան, Գուրխան, Կարակիյա, Կասրա և Մասրա քաղաքները ։ X-XIII դարերում բաշկիրների արևմտյան հատվածը մտնում էր Վոլգյան Բուլղարիայի կազմի մեջ։
1220-1234 թվականներին բաշկիրներն անընդմեջ պայքարել են մոնղոլների դեմ, այդպիսով արևելքը պաշտպանելով մոնղոլների ներխուժումից։ Բաշկիրները բազմաթիվ անգամներ հաղթել են մարտերում և, վերջապես, 1220-1234 թվականներին կնքել են բարեկամության և միության պայմանագիր։ Մոնղոլ-բաշկիրական պատերազմը 14 տարի է տևել (այն դեպքում, երբ Մոնղոլների արշավանքները Ռուսիա 3 տարի է տևել) ։ «Մոնղոլների նվիրական լեգենդներում» (The Secret History of the Mongols) բաշկիրները հիշատակվում են որպես թաթար-մոնղոլներին առավել մեծ դիմադրություն ցուցաբերած ժողովուրդներից մեկը ։
XIII-XIV դարերում բաշկիրներով բնակեցված բոլոր հողերը գտնվել են Ոսկե հորդայի կազմի մեջ։ Բաշկիրները բեյության (յառլիկ) իրավունք ունեին, այսինքն մոնղոլական կայսրության ներքո տարածքային ինքնավարություն ունեին։ Մոնղոլական կայսրության իրավական հիերարխիայում ​​բաշկիրները արտոնյալ դիրք են զբաղեցրել, որպես ազգ, որը պարտական է խագանին (Khagan, խաների խան) հիմնականում զինվորական ծառայությամբ և պահպանում է իր սեփական ցեղային համակարգը և ղեկավարումը։ Իրավաբանորեն հնարավոր է խոսել միայն այն մասին, որ նրանց միջև սյուզերեն-վասալիտետ հարաբերություններ են եղել և ոչ թե «դաշնակցային» ։ Ոսկե Հորդայի ժամանակներից ի վեր` 1243-1391 թվականներին, այսինքն, կես դար շարունակ Բաշկորտոստանի պատմական տարածքում գործել է երկու "IL", - Բաշկիրական և Տաբինական, որոնք ղեկավարվել են իրենց իշխանների` բեյերի կողմից ։
1391 թվականի հունիսին Կոնդուրչա գետի մոտ տեղի է ունեցել «Ժողովուրդների ճակատամարտ»։ Ճակատամարտում իրար դեմ էին դուրս եկել երկու համաշխարհային տերություններ` Ոսկե հորայի խանը Թողթամիշը և Սամարղանդի էմիր Լենկթեմուրը (Տամեռլան)։ Ճակատամարտն ավարտվեց Ոսկե Հորդայի խանի պարտությամբ, բազմաթիվ քաղաքների ավերմամբ և վերջ տվեց Ոսկե Հորդային ։
Բաշկորտոստանի միացումը Ռուսաստանին
XVI դարի երկրորդ կեսից մինչև XIX դարի սկիզբը բաշկիրները զբաղեցրել են հյուսիս-արևմուտքում Վալգայի ձախ ափից մինչև արևելքում Տոբոլի բարձունքները, հյուսիսում Սիլվա գետից մինչև հարավում Յայիկ գետի միջին մասը ։
1557 թվականին Բաշկորտոստանի ներկայիս տարածքի մեծ մասը ինքնակամ մտավ Ռուսաստանի կազմի մեջ։ Կազանի պարտությունից հետո Իվան IV-ը դիմեց բաշկիրներին իրենց կամքով Ռուսաստանին միանալու առաջարկով։
1554 թվականին Կազան, ցարական փոխարքայի մոտ առաջինը եկել էին հյուսիսարևմտյան բաշկիրները` կազմի մեջ մտնելու պայմանների մասին նախապես պայմանավորվելով։ 1554-1555 թվականներին Կազան եկան յուրմատներ, բուրզյաներ, ղփչաղներ, ուսերգաններ, տամյաններ ցեղերի ներկայացուցիչները։ 1555-1556 թվականներին բաշկիրական ցեղերը ուղևորվեցին Մոսկվա այսպես կոչված «շնորհման արձանագրությունների» (Жалованные грамоты) հետևից, որտեղ շարադրված էր Ռուսաստանի կազմի մեջ մտնելու պայմանները։ Այդտեղ ասվում էր, որ բաշկիրներն իրենց տարածքների լիիրավ տերն են, կարող են ազատորեն տնօրինել դրանք, սեփական զորք ունենալ, ղեկավարություն, կրոն (Բաշկիրների ժառանգական իրավունք)։ Ընդ որում պետությունն իր վրա էր վերցնում բաշկիրներին օգնել արտաքին ագրեսիայի դեպքում, որի դիմաց բաշկիրները պետք է վճարեին յասակ և զորք տրամադրել Ռուսաստանի պաշտպանական մարտերի ժամանակ ։
XVII դարի կեսերին, Սիբիրի խանության փլուզումից հետո ներկայիս Բաշկորտոստանի տարածքն ամբողջությամբ Ռուսաստանի կազմի մեջ մտան։
Բաշկիրական ապստամբություններ
Իվան Ահեղի կենդանության օրոք արձանագրությունների պայմանավորվածությունները պահպանվում էին և նա, չնայած իր դաժանությանը, բաշկիր ժողովրդի հիշողություններում բարի, «սպիտակ ցար» (аҡбатша) է եղել։ Ռոմանովների իշխանության գալուց հետո, XVII դարում Բաշկորտոստանի նկատմամբ ցարական քաղաքականությունը դեպի վատը գնաց։ Խոսքերով վստահեցնում էին, որ հավատարիմ են պայմանագրի պայմաններին, իսկ գործնականում խախտում էին դրանք։ Դա արտահայտվել է առաջին հերթին բաշկիրների ժառանգկան հողերը հափշտակելու և դրանց վրա զաստավաների, հենակետերի, սլոբոդաների, քրիստոնեական վանքեր, ուղիներ կառուցելով։ Տեսնելով իրենց հողերի զանգվածային թալանը, իրավունքերի և ազատությունների խախտումները, բաշկիրրները ապստամբել են 1645 թվականին, 1662-1664 թվականներին, 1681-1684 թվականներին, 1704-1711 թվականներին, 1735-1740, 1740-1750 և 1773-1775 թվականներին։
Ցարական կառավարությունը շատ դեպքերում ստիպված էր բավարարել նրանց պահանջները։ 1662-1664 թվականների բաշկիրական ապստամբությունից հետո կառավարությունը ևս մեկ անգամ հաստատել է հողի սեփականության բաշկիրների իրավունքը, իսկ 1681-1684 թվականների ապստամբության ժամանակ` իսլամ երկրպագելու ազատությունը։
1704-1711 թվականների ապստամբությունից հետո (բաշկիրների հյուպատոսությունը կրկին երդվել է հավատարիմ լինել կայսրին միայն 1725 թվականին) ռուսական կառավարությունը հաստատել է հողի սեփականության իրավունքերը (вотчинные права) և բաշկիրների հատուկ կարգավիճակը և դատական գործընթաց է սկսել, որն ավարտվել է «կատարածուներին» դատապարտելով իրավասության սահմանների չարաշահման համար, որոնք բաշկիրներից օրենքով չնախատեսված հարկեր էին պահանջել։ Սա էլ ապստամբության պատճառներից մեկն է եղել։ Ապստամբությունների ընթացքում բաշկիրների ջոկատները հասել են Սամարա, Սարատով, Աստրախան, Վյատկա, Տոբոլսկ, Կազան և Կովկասի լեռներ։ Մարդկային և նյութական մեծ կորուստներ են եղել։ Բաշկիրների ամենամեծ կորոստները եղել են 1735-1740 թվականների ապստամբության ժամանակ։ Այն կապված էր Օրենբուրգի արշավախմբի գործունեության հետ (Օրենբուրգ ամրոցի կառուցման նախագիծը), որը բաշկիրները համարեցին ոտնձգություն և հսկողություն իրենց տարածքների նկատմամբ։ Այդ ապստամբությունն առաջնորդեց Սուլթան Գիրեյ խանը (Կարասակալ)։ Դաժանորեն ճնշելուց հետո բաշկիրների սեփական հողերի մեծ մասը խլվեց և տրվեց թաթար մեշերյակներին ։ Ըստ ամերիկայն պատմաբան Ալթոն Ստյուարտ Դոննելլիի, այդ ապստամբության ընթացքում զոհվեցին բաշկիրներից յուրաքանչյուր չորրորդը։
Բաշկիրների վերջին ապստամբությունը համարվում է 1773-1775 թվականների Եմելյան Պուգաչովի Գյուղացիական պատերազմը։ Այդ պատերազմի ղեկավարներից մեկը` Սալավաթ Յուլաևը նույնպես ժողովրդի հիշողության մեջ մնացել է որպես ազգային հերոս ։
1812 թվականի և 1813-1814 թվականների պատերազմներ
Լայպցիգի ճակատամարտի ժամանակ բաշկիրական գնդերի անունները, իրենց ցուցաբերած հերոսության համար դասվել են ռուսական բանակի առավել աչքի ընկած ստորաբաժանումների շարքում։ Դրա մասին վկայում են Լայպցիգի թանգարան-եկեղեցում պահվող հուշագրությունները ։ Արտասահմանյան արշավի ժամանակ Գերմանիայում ռուսական բանակի կազմում, Վեյմար քաղաքում բաշկիր զինվորների հետ հանդիպել է գերմանացի բանաստեղծ Գյոթեն, որին բաշկիրները նվիրել են նետեր ու աղեղ ։
1807-1814 թվականների Նապոլեոնի դեմ պատերազմի ժամանակ բաշկիրական իննը գնդեր են մտել Փարիզ։ Նետ ու աղեղին տիրապետելու հմտության համար ֆրանսիացիները Բաշկիր զինվորներին տվել են «հյուսիսային ամուրներ» («Северные амуры») անունը ։ 1812 թվականի պատերազմը Բաշկիր ժողովրդի հիշողության մեջ պահպանվել է «Բաիկ», Կուտուզով», «Էսկադրոն», «Կախիմ տուրյա», Լյուբիզար» երգերում։ Վերջինս իրական փաստի վրա է հիմնված, երբ ռուսական բանակի գլխավոր հրամանատար Մ. Ի. Կուտուզովն իր շնորհակալությունն է հայտնել բաշկիր զինվորներին իրենց ցուցաբերած քաջության համար, ասելով` «любезники, молодцы»։ Որոշ զինվորների մասին տեղեկություններ կան, որ պարգևատրվել են «Փարիզի գրավման համար» և «1812-1814 թվականների պատերազմի հիշատակի» մեդալներով ։
XVI-XIХ դարերի վարչական բաժանում
XVI-XVII դարերում Բաշկորտոստանի տարածքը կոչվում էր Ուֆայի ուեզդ (Уфимский уезд) կամ Բաշկիրիա, որը կազմված էր հետևյալ վարչական միավորներից` Կազանի դորոգա, Նոգայի դորոգա, Օսինի դորոգա և Սիբիրի դորոգա։ Դորոգա կամ դարուգա տվյալ դեպքում նշանակել է հողօգտագործման տնտեսության տարատեսակ։ Յուրաքանչյուր դորոգան ղեկավարում էր ավագը։ Դորոգաները կազմված էին ազգա-ցեղային վոլոստներից, որոնք իրենց հերթին բաժանվում էին տոհմերի (այմակներ կամ տյուբեր) ։ 1708 թվականին վարչական տարածքը միացվել է Կազանի գուբերնիային, որպես Ուֆայի վոևոդություն, որը 1719 թվականից վերանվանվել է Ուֆայի պրովինցիա (Уфимская провинция)։
1737 թվականին պատմական Բաշկորտոստանի անդրուրալյան մասը դարձել է կրկին ստեղծված Իսեթական պրովինցիայի մաս, որի տարածքը ընդգրկել է ներկայիս Կուրգանի մարզը, հյուսիսարևելյան մասում Չելյաբինսկի մարզը, հարավում Տյումենի մարզը, արևելքում Սվերդլովսկի մարզը ։
1744 թվականին Ելիզավետա Պետրովնա կայսրուհին գերագույն հրաման արձակեց «Օրենբուրգը գուբերնիա լինի և կոչվի Օրենբուրգի գուբերնիա, որի գուբերնատորը լինի Տայնոմը` Մեպլյուևի խորհրդականը»։ Այս հրամանով Օրենբուրգի գուբերնիայի կազմի մեջ մտան Օրենբուրգի, Ուֆայի և Իսեթի պրովինցիաները։ Իսեթի պրովինցիայի կազմի մեջ էին մտնում Անդրուրալյան Բաշկիրիան և Իսեթի, Շադրինի և Օկունևի ուեզդները։ Ուֆայի պրովինցիայի մեջ էին մտնում Օսինի, Բիրսկի, Մենզելինսկի ուեզդները։
1774 թվականին Ուֆայի պրովինցիան անցավ Օրենբուրգի գուբերնիայի կազմի մեջ։ 1781 թվականին Ուֆայի փոխանորդույունը (Наместничество) կազմված էր Օրենբուրգի և Ուֆայի մարզերից։ 1796 թվականին Ուֆայի փոխանորդությունը անվանվել է Օրենբուրգի գուբերնիա։
Կանտոնային ռեֆորմով 1798 թվականի դորոգաների փոխարեն միջնորդական փաստաթղթերում սկսվեցին կիրառվել գուբերնիա, ուեզդ, բաշկիրական կանտոնների և զորամասերի յուրտաների (կոմանդ) անունները։ 1798 թվականի ապրիլի 10-ի հրամանի համաձայն մարզի բաշկիր ժողովուրդը տեղափոխվեց զինվորական ծառայության Սոցիալական շերտավորման մեջ (Բաշկիրա-մեշերանական զորք) և պարտավորվում է սահմանապահ ծառայություն կատարել Ռուսաստանի արևելյան սահմաններին։ Վարչական իմաստով կանտոններ ստեղծվեցին։
1731 թվականին ղազախական հողերը Ռուսաստանին միացումով Բաշկորտոստանը դարձավ կայսրության բազմաթիվ մարզերից մեկը և բաշկիրներին, միշարներին և տեպտյարներին սահմանապահ ծառայության մեջ ներգրավելու անհրաժեշտությունը վերացավ։ Ալեքսանդր II-ի 1860-1870-ական թվականների ռեֆորմի արդյունքում 1864-1865 թվականներին կանտոնային համակարգը չեղարկվեց։ Բաշկիրներին և տեղի հողազուրկ բանկչության (Припущенник) ղեկավարումը անցավ գյուղական և վոլոստային (յուրային) հանրությանը` ռուսական համայնքի նմանությամբ։ Բաշկիրները հողօգտագործման առավելություններ ունեին. բաշկիրների համար սահմանված էր 60 դեսյատին մակերես, իսկ նախկին ճորերի համար` 15 դեսյատին ։
1865 թվականին կազմվեց Ուֆայի գուբերնիան` Օրենբուրգի գուբերնիան Ուֆայի և Օրենբուրգի գուբերնիաների բաժանելով։ Ուֆայի գուբերնիայի կազմի մեջ մտնում էին Ուֆայի, Բելեբեևի, Զլատոուսովի, Մենզելինի և Ստերլիտամակի ուեզդները։
ХVI—XVIII դարերի շատ փաստաթղթեր, որոնք կապված էին բաշկորտոստանի պատմության հետ, պահպանվում են Ռուսաստանի պետական հնագույն ակտերի արխիվում, Ռուսաստանի պետական ռազմա-պատմական արխիվում (Մոսկվա) և Ռուսաստանի պետակա պատմական արխիվում (Սանկտ Պետերբուրգ)։
Ուֆայի գուբերնիան Ռուսաստանի այն 17 մարզեից մեկն է եղել, որը խիստ տուժել է 1891-1892 թվականների սովի ժամանակ։
Առաջին համաշխարհային պատերազմ
1914-1916 թվականներին գյուղացիներից 25459 ձիեր առգրավվեց։ Դա հանգեցրեց հացի արտադրության երեք անգամ կրճատմանը, որը հանգեցրեց սննդամթերքի գների 2-3 անգամ աճին։ 1916 թվականին ստիպված էին սննդամթերքի քարտեր մտցնել։
Արտադրության ընդհանուր անկման հետևանքով 1916 թվականից գուբերնիայում ճգնաժամ է սկսվել, ադրյունաբերական արտադրանքը ընդհանուր անկում է ապրել, գործադուլներ են սկսվել։ Մինյարի գործարանում գործադուլը շարունակվել է 9 ամիս (1914 թվականի մայիսից մինչև 1915 թվականի փետրվար) ։
Բաշկուրդիստան
1917 թվականի Փետրվարյան հեղափոխությունից հետո Բաշկիրիայում սկսվեց ազգային շարժում, որի նպատակն էր Ռուսաստանի կազմում ազգային-տարածքային ինքնավարություն ստեղծել։ 1917 թվականի հուլիս-օգոստոս ամիսներին Օրենբուրգում կայացած I և II (1917 թվականի օգոստոսի 25-29) Համաբաշկիրական կուրուլտայներում (կուրուլտայ-համագումար) որոշում կայացվեց Ռուսաստանի կազմում «ազգային-տարածքային հիմունքներով դեմոկրատական հանրապետության ստեղծման» անհրաժեշտության մասին։ Առաջին համագումարում ընտրված և երկրորդում վերընտրված Բաշկիրիայի մարզային (կենտրոնական) խորհուրդը (շուրո) գործում էր Օրենբուրգում և պատրաստվում էր Ռուսաստանի Սահմանադիր ժողովին, որը պետք է տեղի ունենար 1918 թվականի հունվարին։
Հոկտեմբերյան հեղափոխությունը ինքնավարություն ստանալու գործընթացում որոշակի ազդեցություն ունեցավ։ 1917 թվականի նոյեմբերի 16-ին Բաշկիրների մարզային խորհուրդը (շուրո) Օրենբուրգի, Պերմի, Սամարայի, Ուֆայի գուբերնիաների տարածքները Ռուսաստանի հանրապետության ինքնավար մարզ հայտարարեց, անվանելով Բաշկուրդիստանի տարածքային-ազգային ինքավարություն, որը հետագայում կոչվեց Բաշկիրական ԻԽՍՀ և ավելի ուշ` Բաշկորտոստանի հանրապետություն։ Այս որոշումը հաստատվել է III Համաբաշկիրյան համագումարի կողմից (կուրուլտայ), որը կայացել է 1917 թվականի դեկտեմբերի 8-20-ին, Օրենբուրգում ։
III համագումարի ժամանակ ի թիվս այլ որոշումների, որոշում ընդունվեց հաստատել Բաշկուրդիստանիի ինքնավարությունը «Փոքր Բաշկիրիայի» սահմաններում, այն պայմանով, որ այն հետագայում ընդլայնվելու է մինչև «Մեծ Բաշկիրիայի» սահմանները, որն ընդգրկելու էր Ուֆայի գուբերնիան ամբողջությամբ և Պերմի, Սամարայի և Օրենբուրգի գուբերնիաների մի մասը ։ «Փոքր Բաշկիրիա» (Բաշկուրդիստան) հասկացությունը կիրառության մեջ է մտել 1918 թվականի հունվարին «Փոքր Բաշկիրիայի ինքնավարության մասին դրույթների» նախագծի մշակման ժամանակ։ Փոքր Բաշկիրիայի տարածքը գընդգրկում էր 78439 մ², բնակչությունը` 1219,9 հազար մարդ։
1918 թվականի ամռանը Բաշկուրդիստանի կառավարությունը հայտարարեց Բաշկիրական բանակի համընդհանուր զորահավաք։ 1918 թվականի սեպտեմբերին ստորագրվեց համաձայնագիր կնքվեց Բաշկիրիայի կառավարության և Սահմանադիր ժողովի կոմիտեի անդամների (Комитет членов Учредительного собрания - КОМУЧ, առաջին հակաբոլշևիկյան համառուսաստանյան կառավարություն) միջև ։ Այդպիսով Սահմանադիր ժողովը պաշտոնապես ճանաչել է Բաշկորտոստանի ազգային-տարածքային ինքնավարությունը։ Բաշկիրական բանակը Կամավորական ազգային բանակի առանձին ստորաբաժանում կազմեց, որը ղեկավարում էր Սամարայի կառավարությունը։
Բաշկիրական կորպուսի առաջին գործողությունը Եկատերինբուրգ կատարած արշավանքն էր, որը 1918 թվականի հուլիսի 28-ին ազատագրվեց բոլշևիկներից։ Սեպտեմբերին ստորաբաժանումը կազակական զորախմբերի հետ միասին ազատագրեցին Օրսկ քաղաքը։ Բաշկիր և կազակ զորախմբերի համատեղ գործողությունների արդյունքում ազատագրվեց Օրենբուրգից մինչև Եկատերինբուրգ հսկայական տարածքը, Տրանսսիբիրյան երկաթուղին։ Այդպիսով, Ժամանակավոր ծովակալ Ա. Վ. Կոլչակի ղեկավարած Սիբիրյան կառավարության զորքը Սիբիրից առաջ շարժվելու հնարավորություն ստացավ։
Ուֆայի ուժերը համախմբելու նպատակով 1918 թվականի սեպտեմբերի 23-ին Պետական խորհրդակցություն հրավիրվեց, որն առավելապես հայտնի է որպես որպես Ուֆայի դիրեկտորիա, որտեղ հավաքական որոշում կայացվեց այն մասին, որ մինչև Սահամանադիր ժողովի հրավիրելը գերագույն իշխանությունը հանձնել Համառուսաստանյան ժամանակավոր կառավարությանը։ 1918 թվականի նոյեմբերի 18-ին Կոլչակը ռազմական հեղաշրջում իրականացրեց և իրեն հռչակեց Ռուսաստանի գերագույն տիրակալ և Ռուսաստանի զինված ուժերի Գերագույն հրամանատար։ Ծովակալը Կոլչակը բաշկիրների ինքնավարությունը չէր ընդունում։ Բոլոր տեղական կառավարման մարմիններին առաջարկվեց ինքնալուծարվել։ Այսպիսով, նա խորտակեց բոլշևիզմի դեմ արևելքի միասնական ճակատը։ Բարդ իրավիճակի մեջ դրեց բաշկիրներին և կազակներին, ովքեր դեպի Սիբիր կոլչակականների սկսված նահանջի պայմաններում, մենակ էին մնացել անխուսափելի պարտության վտանգի և կարմիրների կողմից հաշվեհարդարի առաջ։
Նման հանգամանքներում Բաշկիրական ինքնավարության ղեկավարները 1919 թվականի սկզբին ստիպված էին բանակցություններ սկսել Ռուսաստանի Սոցիալիստական ֆեդերատիվ խորհրդային հանրապետության կառավարության հետ և 1919 թվականի փետրվարի 18-ին բաշկիրերն անցան Խորհրդային կառավարության կողմը ։
Բաշկիրական ԻԽՍՀ
1919 թվականի մարտի 20-ին «Բաշկիրական իշանության հետ Ռուսական բանվորագյուղացիական իշխանության համաձայնագիր» կնքվեց։ Պաշտոնապես համաձայնագրի կնքման օրը համարվում է 1919 թվականի մարտի 23-ը, քանի որ այն այդ օրն է տպագրվել։ Ըստ համաձայնագրի կազմավերվել է Բաշկիրական ինքնավար խորհրդային սոցիալիստական հանրապետությունը (ԲԻԽՍՀ)։ «Փոքր Բաշկիրիա» տերմինը հետագայումէլ շարունակել է կիրառվել ԲԻԽՍՀ-ի վերաբերյալ։
1920 թվականի մայիսի 19-ին Համառուսաստանյան կենտրոնական գործադիր կոմիտեն ընդունել է «Բաշկիրական խորհրդային ինքնավար հանրապետության պետական կառուցվածքի մասին» դեկրետ, որով ինքնավար հանրապետության 1919 թվականի մարտի 20-ին կնքած համաձայնագրով իրավունքները զգալիորեն նեղացվեցին։ Դեկրետը հանրապետության հեղկոմի անդամների համընդհանուր վրդովմունքի պատճառ դարձավ և 1920 թվականի հունիսի 16-ին Բաշհեղկոմը ի նշան բողոքի հրաժարականտալու և ինքնալուծարման որոշում ընդունեց։ Այդ դեկրետը բաշկիր ժողովրդի պարտիզանական պատերազմի հիմք հանդիսացավ և հիմնական պատճառն էր կենտրոնական իշխանության վարած քաղաքականության դեմ պարտիզանական պատերազմի։
1918-1921 թվականներին գյուղացիական զանգվածային հակաբոլշևիկյան ցույցեր էին լինում, որով արտահայտում էին իշխանության վարած քաղաքականության դեմ բողոքը։ 1922 թվականի հունիսի 14-ին Համառուսաստանյան կենտգործկոմը, հաշվի առնելով բաշկիր ժողովրդի ցանկությունը, ընդունեց «Բաշկիրական ինքնավար հանրապետության սահմանները ընդարձակելու մասին» դեկրետ։ Ըստ որի, Ուֆայի գուբերնիան լուծարվեց, իսկ նրա տարածքը միացվեց Բաշկիրական հանրապետությանը, այդպիսով ստեղծելով այսպես կոչված «Մեծ Բաշկիրիա»։ Հանրապետության մայրաքաղաքը սկզբում Բայմակսկի շրջանի Տեմյասովո գյուղն էր, հետո՝ Ստեռլիտամակ և հետագայում մայրաքաղաքը դարձավ Ուֆան։
1925 թվականի մարտի 27-ին ընդունվել է Բաշկիրական ԻԽՍՀ առաջին Սահմանադրությունը ։ 1936 թվականին ԲԻԽՍՀ-ին մերժվել է ԽՍՀՄ կազմում միութենական հանրապետության կարգավիճակ ստանալու ցանկությունը ։ Ստալինը մերժումը հետևյալ կերպ է բացատրել.
1937 թվականի հունիսի 23-ին ընդունվեց ԲԻԽՍՀ երկրորդ սահմանադրությունը ։
Հայրենական մեծ պատերազմ
1939-1945 թվականների ընթացքում Բաշկիրական ԻԽՍՀ-ից ԽՍՀՄ Զինված ուժերի շարքերն են զինվորագրվել ավելի քան 700 000 մարդ ։ Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին հանրապետության տարածում ձևավորվել են բազմաթիվ զինվորական ստորաբաժանումներ՝ հեծելազորային, հրաձգային, ականանետային, հակատանկային, թնդանոթահրետանային, կապի։ Կառուցվել են զրահապատ գնացքներ ։ 1941 թվականի նոյեմբերի 17-ին հանրապետությունում որոշում ընդունվեց «Երկու հեծելազորային դիվիզիա ստեղծել տեղի բնակչությունից» ։
Զինված ուժերի երկու ակադեմիաները տեղակայվել են Բաշկիրիայում։ 1941 թվականի նոյեմբերին Գլխավոր շտաբի Կ. Ե. Վորոշիլովի անվան բարձրագույն ակադեմիան Մոսկվայից տեղափոխվել էր Ուֆա։ 1941 թվականի նոյեմբերի սկզբին Լենինի անվան Ռազմաքաղաքական ակադեմիան տեղափոխվել էր Բելենեյ։ 1941 թվականի հունիսի 22-ից մինչև 1944 թվականի հունիսի 30-ը հանրապետությունից Ռազմաքաղաքական ակադեմիա և Ռազմաքաղաքական ուսումնարան են մոբիլիզացվել 5475 մարդ։ Հանրապետությունում ընդհանուր թվով տեղակայված են եղել 17 ռազմաուսումնական հաստատություններ։
1941-1945 թվականներին Ուֆայում էր գտնվում Միջազգային կոմունիստական շարժման շտաբը՝ Կոմունիստական ինտերնացիոնալի գործկոմը։ 1943 թվականին ռադիո հեռարձակում էր կատարվում Եվրոպայի ժողովուրդների 18 լեզուներով։
Ընդհանուր առմամբ ԲԻԽՍՀ նշանակալից ներդրում է ունեցել թիկունքը և ճակատը սննդամթերքով, զենքով, վառլիքով ապահովելու գործում։ Ռազմաճակատներում կռվել են հանրապետության բնակչության ավելի քան 600 հազար մարդ, որոնցից 278-ը Խորհրդային Միության հերոսի կոչում են ստացել (Մուսա Գարեևը երկու անգամ և 35-ը Փառքի շքանշանի ասպետներ են)։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի պատմություն ըստ տարածաշրջանի Կատեգորիա:Բաշկորտոստան Կատեգորիա:Բաշկորտոստանի պատմություն
Ապանկուր
Ապանկուր (Happencourt), կոմունա Ֆրանսիայում՝ Պիկարդիա մարզում՝ Էնա գավառում։ Մտնում է Ռիբմոն կանտոնայի կազմի մեջ։ Կոմունայի շրջանը՝ Սեն Կանտեն։
INSEE կոդը՝ 02367:
Բնակչություն
2010 թվականին բնակչությունը կազմել է 148 մարդ ։
Տնտեսություն
2010 թվականի տվյալներով 99 աշխատունակ բնակիչներից 72-ը (15-64 տարեկան) տնտեսապես ակտիվ են, 27-ը՝ պասիվ (ակտիվության ինդեքսը՝72,7%, 1999 թվականին 71,1% էր)։ 72 ակտիվ բնակիչներից 66-ը (39 տղամարդ և 27 կին) աշխատում են, գործազուրկ էր 6-ը (3 տղամարդ և 3 կին)։ 27 պասիվներից 7-ը աշակերտներ և ուսանողներ են, 7-ը՝ թոշակառուներ, 13-ն էլ պասիվ են այլ պատճառներովм :
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի կոմունաներ Կատեգորիա:Էնա դեպարտամենտի կանտոններ
Երկբևեռ աֆեկտիվ խանգարում
Երկբևեռ աֆեկտիվ խանգարում, բիպոլյար պսիխոզ (նախկինում հայտնի է եղել որպես մանիակալ-դեպրեսիվ պսիխոզ), հոգեկան խանգարում, բնորոշվում է հոգեհուզական ոլորտի պարբերաբար ընթացող խանգարումներով (մանիակալ, դեպրեսիվ փուլեր), միջփուլային շրջանում ախտանշանների լրիվ դարձելիությամբ ։ Էական ցուցանիշ է տվյալ դեպքում տրամադրության բարձրացումը՝ էյֆորիան, որը կարող դրսևորվել մանիակալ կամ հիպոմանիկալ դրվագների տեսքով։ Մանիակալ փուլում հիվանդները էներգիայով լի են, երջանիկ, անհիմն լավատես կամ դյուրագրգիռ ։ Հաճախ անմիտ որոշումներ են կայացնում՝ չմտածելով հետևանքների մասին։ Բացի այդ այս փուլում հիվանդերը քնի կարիք չեն զգում ։ Դեպրեսիվ փուլին բնորոշ են տրամադրության անկումը, ընկճվածությունը, կյանքի հանդեպ բացասական վերաբերմունք և ցածր տեսողական կոնտակտը ։ Հիվանդը կորցնում է հետաքրքրությունը, ինքնավստահությունը, խանգարվում է քունը։ Երկբևեռ աֆեկտիվ խանգարման հետևանքով ինքնասպանությունների փորձերի թիվը ավելին է քան 6%, իսկ ինքնավնասումներինը՝ 30-40% : Երկբևեռ աֆեկտիվ խանգարման հետ են կապված նաև հոգեկան այնպիսի խանգարումներ, ինչպիսիք են տագնապային խանգարումը և հոգեակտիվ նյութերի գործածումը ։ Այս հիվանդության պատճառները դեռևս հստակ բացահայտված չեն, սակայն մեծ դեր են խաղում ժառանգական և էկոլոգիական գործոնները ։ Էկոլոգիական գործոնների մեջ են մտնում մանկության ընթացքում տարած դաժան վերաբերմունքը, երկարատև սթրեսը ։ 85% դեպքերում հիվանդության զարգացումը պայմանավորված է գենետիկական գործոնով ։ Գոյություն ունի հիվանդության 2 տիպ՝ առաջին և երկրորդ։ Առաջին տիպի դեպքում զարգանում է առնվազն մեկ մանիակալ դրվագ, որը կարող է ուղեկցվել կամ չուղեկցվել դեպրեսիվ վիճակով։ Երկրորդ տիպի դեպքում դրսևորվում առնվազն մեկ հիպոմանիկալ (բայց ոչ մանիակալ) և մեկ երկարատև դեպրեսիվ դրվագ ։ Եվ նաև գոյություն հիվանդության զարգացման երրորդ տիպը՝ցիկլոթիմիկ խանգարումը, որի դեպքում ախտանիշները արտահայտվում են նվազ ուժգնությամբ, սակայն տևողությունն ավելի երկար է ։ Կա նաև այլ դասակարգում, որը կապված է դեղամիջոցների օգտագործման կողմնակի էֆեկտների կամ ուղեկցվող այլ հիվանդությունների հետ ։ Նմանատիպ այլ վիճակներ են ուշադրության պակասի և հիպերակտիվության համախտանիշը, շիզոֆրենիան, հոգեակտիվ նյութերի գործածումը և անձնային խանգարումները ։ Բժշկական հետազտությունները (լաբորատոր, բիոքիմիական, սկրինինգային և այլն) ինֆորմատիվ չեն այս հիվանդության ախտորոշման համար, բայց կարող են օգտակար լինել ուղեկցողղ այլ խնդիրների լուծման համար ։
Բուժումը սովորաբար ներառում է հոգեթերապիա՝ զուգորդված նորմոթիմիկների (տրամադրությունը կարգավորող դեղամիջոցներ), հոգեմետ դեղերի, հակադեպրեսանտների, և այլ դեղամիջողցների հետ ։ Նորմոթիմիկների օրինակներ են լիթիումի աղերը կամ տարատեսակ հակակոնվուլսանտները (հակացնցումային դեղամիջոցներ) ։ Հիվանդներին, որոնք հրաժարվում են բուժումից անհրաժեշտ է ենթարկել հարկադրական բուժման հոգեբուժարաններում, քանի որ նրանք կարող են վնաս հասցնել ոչ միայն իրենց, այլև ուրիշ մարդկանց ։ Առավել բարդ վարքագծային խանգարումների դեպքում, ինչպիսիք են ագիտացիան կամ կռվարարությունը, խորհուրդ է տրվում նշանակել հակապսիխոտիկ դեղամիջոցներով կամ բենզոդիազեպիններով բուժման կարճատև կուրս ։ Մանիակալ փուլում խորհուրդ է տրվում դադարեցնել հակադեպրեսանտները ։ Եթե հակադեպրեսանտները զուգակցվում են Էլեկտրոկոնվուլսիվ թերապիան (ԷԿԹ), վերջնականապես ուսումնասիրված չէ, բայց կարող է կիրառվել այն հիվանդների դեպքում, որոնց օգուտ չեն տվել այլ բուժման մեթոդները ։ Բուժման դադարեցումը պետք է դանդաղ կատարվի ։ Հիվանդության ընթացքում շատ հիվանդներ ունենում են խնդիրներ աշխատանքային, ֆինանսական, միջանձնային ոլորտներում ։ Կենսակերպի փոփոխության և դեղերի կողմնակի ազդեցությունների պատճառով ԵԱԽ-ով հիվադների սրտանոթային հիվանդությունների, օրինակ՝ սրտի իշեմիկ հիվանդության, հետևանքով մահացության ցուցանիշը կրկնակի բարձր է հոգեպես առողջ մարդկանց համեմատությամբ ։
Նշաններ և ախտանիշներ
Ե՛վ մանիակալ, և՛ դեպրեսիվ փուլերին բնորոշ են տրամադրության խանգարումները, հոգեշարժական ակտիվությունը, ցիռկադային ռիթմի և իմացական (կոգնիտիվ) գործընթացների խանգարումները։ Մանիան կարող է արտահայտվել խանգարման տարբեր դրսևորումներով, սկսած լավազգացությունից (էյֆորիա) մինչև ընկճվածություն (դիսֆորիա) և դյուրագրգիռություն։ Մանիակալ փուլի հիմնական ախտանիշն է հոգեշարժական ակտիվությունը։ Հիվանդը արտահայտում է անձի գերագնահատման, մեծամոլական մտքեր, մտածողության պրոցեսներն արագանում են, խոսում է անընդհատ, արագ, մի թեմայից անցնում մյուսին ։ Մանիան և հիպոմանիան իրարից տարբերվում են տևողությամբ։ Հիպոմանիան տևում է 4 օր շարունակ, իսկ մանիայի արտահայտման համար պահանջվում մոտ մեկ շաբաթ։ Ի տարբերություն մանիայի՝ հիպոմանիան ոչ միշտ է ասոցացվում ֆունկցիոնալ խանգարումների հետ ։ Մանիակալ կամ հիպոմանիակալ փուլից դեպրեսիվ փուլի անցնելու կենսաբանական մեխանիզմները դեռևս հստակ ուսումնասիրված չեն ։
Մանիակալ դրվագներ
Մանիակալ փուլը տևում է առնվազն մեկ շաբաթ։ Այս փուլը բնորոշվում է տրամադրության բարձրացմամբ, լավազգացությամբ (էյֆորիա), արտասովոր թարմության, առույգության և ուժեղ լինելու զգացումով, հիվանդները դյուրագրգիռ են, տառապում են անքնությամբ, նպատակաուղղված գործողություններ են կատարաում  ։ Ողջ շրջապատը հիվանդն ընկալում է վառ գույներով։ Շփման մեջ է մտնում բոլորի հետ, հաշվի չի առնում ուրիշների տրամադրությունը և ամեն ինչ անում է իր ցանկությամբ։ Մտածողության պրոցեսներն արագանում են. հիվանդը խոսում է անընդհատ, արագ, մի թեմայից անցնում մյուսին (թեմատիկ շեղում, մտքերի թռիչք)։ Շատ խոսելուց ձայնը խռպոտում է։ Արտահայտում է անձի գերագնահատման, մեծամոլական մտքեր։ Խոսակցական գրգռվածությունն ուղեկցվում է ժեստերով, միմիկայի շարժումներով։ Ուշադրությունը խիստ լարված է, անկայուն, հակումները (հատկապես սննդի և սեռական) ուժեղացած են։ Մեծահասակների մոտ մանիակալ վիճակի կլինիկական պատկերը կարող է փոխվել՝ հաճախ ուղեկցվելով զայրույթով, չարությամբ, բծախնդրությամբ (զայրույթի մանիա)։ Այսպիսի պահվածքը վատթարացնում է մարդու գործունեությունը թե՛ աշխատանքային, թե՛ հասարակական ոլորտներում։ Բուժման բացակայության դեպքում մանիակալ դրվագը տևում է 3-ից 6 ամիս ։
Մանիակալ փուլում հոգեշարժական գրգռվածությունը երբեմն կարող է հասնել մինչև քաոսային ապարգելակման։ Սակայն, ի տարբերություն կատատոնիկ, հեբեֆրենիկ դելիրիումային և գրգռվածության այլ տիպերի, մանիակալ գրգռվածությանը բնորոշ է որոշակի նպատակաուղղվածություն ։
Մանիակալ հիվանդների մեջ կան անձինք, որոնք նախկինում օգտագործել են թմրամիջոցներ կամ զբաղվել են ինքնաբուժությամբ ։ Ծայրահեղ դեպքում՝ ծաղկման շրջանում, հիվանդները կարող են պսիխոզի մեջ ընկնել, այսինքն՝ կտրվեն իրական աշխարհից, նրանց գործողությունները կախված են իրենց տրամադրությունից ։ Նրանք կարող են դառնալ անկառավարելի, կարծում են, որ իրենք ընտրյալ են, ունեն հատուկ առաքելություն այս աշխարհում ։ Այս ամենը բերում է նրան, որ հիվանդները դրսևորում են անցանկալի պահվածք, ինչի արդյունքում նրանց ստիպողաբար հոսպիտալացնման են ենթարկում ։ Ախտանիշների արտահայտվածությունը որոշվում է հատուկ սանդղակներով, օրինակ Յանգի մանիայի գնահատման սանդղակը, սակայն այս մեթոդի հուսալիությունը դեռևս վերջնականապես ապացուցված չէ ։
Ե՛վ մանիակալ, և՛ դեպրեսիվ փուլերը հաճախ սկսվում են քնի խանգարումներով ։ Այնպիսի ախտանիշներ, ինչպիսիք են տրամադրության, ախորժակի խանգարումները, հոգեշարժական ոլորտի փոփոխությունները, ինչպես նաև անհանգստության ուժեղացումը կարող են ի հայտ գալ մանիակալ փուլի զարգացումից 3 շաբաթ առաջ ։
Հիպոմանիակալ դրվագներ
Հիպոմանիան մանիայի ավելի թեթև տեսակն է, բնորոշվում է ավելի կարճ տևողությամբ՝ 4 օր, չափանիշները նույնն են, ինչ մանիայի դեպքում, սակայն ի տարբերություն վերջինի՝ չի առաջացնում անձի նշանակալի փոփոխություններ, որոնք կխանգարեն աշխատանքային կամ հասարակական բնագավառներում։ Հիվանդները չունեն տեսիլքներ կամ ցնորքներ, հոսպիատալացման կարիք չկա ։ Հիվանդի ֆունկցիոնալություն կարող է մեծանալ հիպոմանիայի ընթացքում, ենթադրվում է, որ սա օրգանիզմի պաշտպանական մեխանիզմն է՝ ի պատասխան դեպրեսիայի։ Հիպոմանիան հազվադեպ է վերափոխվում մանիայի ։ Որոշ հիվանդներ ծավալում են ստեղծագործական գործունեություն , մինչդեռ ուրիշները ավելի դյուրագրգիռ և վատատես են դառնում։
Հիվանդների մի մասը լավ է զգում այս դրվագների ընթացքում, մյուս մասն էլ գանգատվում է սթրեսից ։ Երկբևեռ աֆեկտիվ խանգարումներով մարդիկ, ովքեր ունեցել են հիպոմանիայի դրվագներ, հակված են մոռանալու իրենց կատարած արարքների մասին։ Նույնիսկ եթե հարազատները և ընկերները նկատում են տրամադության կամ վարքագծի փոփոխություններ, հիվանդները ամեն ինչ հերքում են ։ Եթե «հիպոմանիակալ իրադարձությունը» չի ուղեկցվում դեպրեսիվ դրվագներով, ապա այն չի համարվում խնդրահարույց, բայց միայն այն դեպքում, երբ տրամադրության փոփոխությունները անկառավարելի և անկայուն չեն ։ Ընդհանուր առմամբ հիվանդության տևողությունը մի քանի շաբաթից մինչև մի քանի ամիս է ։
Դեպրեսիվ դրվագներ
Դեպրեսիվ փուլը բնորոշվում է տրամադրության անկմամբ։ Հիվանդի դեմքն արտահայտում է թախիծ ու վիշտ։ Հակառակ մանիակալ փուլին, այստեղ շրջապատն ընկալվում է մռայլ գույներով։ Հաճախ նկատվում է հարազատներին սիրելու ունակության կորուստ, որը մեծ վիշտ է պատճառում հիվանդին։ Ունենում է ինքնամեղադրման, ինքնանվաստացման զառանցական մտքեր, որոնք կարող են հասցնել ինքնասպանության մտքերի ու գործողությունների։ Նկատվում է նաև ասոցիացիաների արգելակում, հիվանդը խոսում է ցածրաձայն, դանդաղ, դժվարությամբ, դառնում է ինքնամփոփ, զառանցական մտքերի մեջ խորասուզված։ Առաջանում է նաև հոգեշարժական արգելակում, որը կարող է հանգեցնել կաշկանդվածության (տես Կատատոնիա)։ Դեպրեսիան կարող է ուղեկցվել նաև շարժողական անհանգստությամբ, վախի և տագնապի երևույթներով (թախծի բռնկում կամ գրգռված մելանխոլիա)։ Դեպրեսիան ավելի արտահայտված է լինում առավոտյան ժամերին։ Դեպրեսիվ փուլում նկարագրվում են հետևյալ ախտանիշները
Ծանր դեպքերում հիվանդի մոտ կարող են զարգանալ պսիխոզի նշաններ։ Այս վիճակը հայտնի է ինչպես պսիխոտիկ նշաններով ուղեկցվող ծանր բիպոլյար խանգարում։ Այս սիմպտոմներին գումարվում են նաև տեսիլքները և ցնորքները։ Դեպրեսիվ դրվագը տևում է նվազագույնը 2 շաբաթ, և բուժման բացակայության դեպքում կարող է ինքնասպանությունների պատճառ հանդիսանալ ։
Ինչքան ավելի վաղ արտահայտվեն նախանշանները, այնքան հավանականությունը մեծ է, որ առաջին փուլը կլինի դեպրեսիվ ։ Հաճախ այս հիվանդությունը ախտորոշվում է որպես մեծ դեպրեսիվ խանգարում, և սխալ ախտորոշման պատճառով հիվանդներին սխալմամբ նշանակում են հակադեպրեսանտներ ։
Խառը աֆեկտիվ խանգարում
Խառը ձևի ժամանակ ի հայտ են գալիս և՛ մանիակալ, և՛ դեպրեսիվ դվագներ։ Այսինքն մարդիկ միաժամանակ ունենում են մանիակալ դրվագներին բնորոշ ախտանիշներ, ինչպիսիք են գերարժեքային մտքերը, և դեպրեսիվ դրվագներին բնորոշ ախտանիշներ, օրինակ՝ մեղքի զգացում, սուիցիդալ մտքեր ։ Խառը ձևերը համարվում են առավել վտանգավոր, եթե, օրինակ՝ առկա են դեպրեսիային բնորոշ հուսահատության, և մանիակալ փուլին բնորոշ տրամադրության տատանումները կամ իմպուլսների կառավարման դժվարություններ ։ Տագանապային խանգարումները ավելի հաճախ են հանդիպում որպես լրացում խառը ձևին, քան առանձին բիպելյար խանգարկան հասարակ ձևի ժամանակ ։ Նույնը վերաբերվում է թմրամիջոցների և ալկոհոլի չարաշահմանը ։
Ասոցիատիվ խանգարումներ
Ասոցիատիվ խանգարումները բնորոշ են այս հիվանդությանը, սակայն չեն համարվում չափանիշ։ Մեծահասակների մոտ, որոնք ունեն այսպիսի խնդիր, առկա են իմացական (կոգնիտիվ) ոլորտի խանգարումներ ։ Սրանց թվին են դասվում ուշադրության անկումը, կատարողական գործառույթների խանգարումները և հիշողության վատացումը։ Թե ինչպես է ամեն անհատ վերարտադրում աշխարհը՝ կախված է խանգարման տարբեր փուլերում նկարագրվող փոփոխությունների հետ։ Երկբևեռ աֆեկտիվ խանգարումով տառապող մարդիկ ունենում են խնդիրներ միջանձնային հարաբերություններում։ Մանուկ հասակում ծագում են որոշ նախանշաններ, ինչպիսիք տրամադրության անոմալիաներ (ներառյալ մեծ դեպրեսիվ խանգարումը), ուշադրության պակասի և հիպերակտիվության համախտանիշ։
Ուղեկցվող (կոմորբիդ) խանգարումներ
Ախտանիշների մանրակրկիտ և երկարատև վերլուծությունը, և հնարավորության դեպքում ընտանիքի անդամների և ընկերների հետ հարցուփորձի արդյունքում ստացված եզրահանգումները թույլ են տալիս հստակ պլան մշակել արդյունավետ բուժում իրականացնելու համար ։
Պատճառագիտություն
Հիվանդության պատճառը և մեխանիզմները դեռ վերջնական պարզաբանված չեն ։ Հիվանդության առաջացման գործում մեծ նշանակություն է տրվում ժառանգական նախատրամադրվածությանը։ Գիտության ժամանակակից տվյալների համաձայն երկբևեռ պսիխոզի և մասնավորապես էնդոգեն դեպրեսիաների պատճառագիտության հարցում առաջ է քաշվել սերոտոնինային հիպոթեզը, ըստ որի հիվանդության հիմքում ընկած է կենտրոնական սերոտոնիներգիկ նեյրոտրանսմիսիայի դիսֆունկցիան ։ Չնայած այդ խանգարման բազմազանությանը էնդոգեն դեպրեսիաների ժամանակ հիմնականում դիտվում է կենտրոնական սերոտոնիներգիկ համակարգի թերֆունկցիա։ Հաստատված է, որ գենետիկակական գործոնի ազդեցությունը հիվանդության զարգացման վրա 60-80% է, ինչը խոսում է ժառանգական գործոնի մեծ դերի մասին ։ Ընդհանուր առմամբ երբևեռ սպեկտրի ժառանգունակությունը գնահատվում է 0.71 : Երկվորյակային հետազոտությունների սահմնափակված էին ընտրաքանակի փոքր լինելու պատճառով, սակայն դրանք ապացուցուցում են ժառանգականության ներդրումը։ Մոնոզիգոտային երկվորյակների,երկբևեռ աֆեկտիվ խանգարման առաջին տիպով հիվանդանալու հավանականությունը ` 40% է, մինչդեռ երկզիգոտայիններինը 5% է ։ Առաջին, երկրորդ տիպերի և ցիկլոթիմիայի զուգակցումը մոնոզիգոտ և երկզիգոտ երկվորյակների դեպքում համապատասխանաբար 42 և 11 տոկոս է կազմում, մասնավորապես երկրորդ տիպի դեպքում հարաբերակցությունն ավելի ցածր է, քանի որ դրսևորվում է հետերոգենություն։ Գոյություն ունի խոշոր (միաբևեռ) դեպրեսիայի հետ մասնակի համընկնում, և եթե այն առկա է միաձվանի երկվորյակների մոտ, ապա երկբևեռ խանգարման հավանականություն աճում է մինչև 67%, իսկ տարաձվանի երկվորյակների դեպքում՝ մինչև 19% ։ Կանանց պարագայում երկբևեռ խանգարման զարգացման հիմքում իր ուրույն դերն ունեն էստրոգենները  Էստրոգեններ
Ժառանգականություն
Գենետիակական հետազոտությունները ցույց են տվել, որ շատ քրոմոսամային հատվածներ և գեն-թեկնածուներ զգայուն են բիպոլյար խանգարման զարգացման հանդեպ, ընդ որում յուրաքանչյուր գեն արտահայտվում է մեղմ կամ միջին ազդեցությամբ ։ Ընդհանուր հասարակության հետ համեմատած երկբևեռ աֆեկտիվ խանագրման ի հայտ գալու ռիսկը տաս անգամ ավելի բարձր է առաջին աստիճանի ազգականների մոտ ։ Եվ նմանապես խորը դեպրեսիայի առաջացման ռիսկը երեք անգամ ավելի բարձր է մոտ ազգականների մոտ։
GWAS-ի հակասական արդյունքների պատճառով, սկսեցին իրագործվել մոնոնուկլոտիդային պոլիմորֆիզմների վերլուծությունները (SNPs) կենսաբանական ուղիներում։
Երկբևեռ աֆեկտիվ խանգարման ավանդական ազդանշանային համակարգը ներառում է կորտիկոտրոպին-ռիլիզինգ հորմոն օղակը, սրտի β-ադրեներգիկ, ֆոսֆոլիպազ C, գլյուտամատ-ընկալչային, WNT, Notch signaling և էնդոթելին 1-ի ազնդանշանումը։ 16 գեներից 3-ը՝ CACNA1C, GNG2 և ITPR2 խափանում են ուղեղի կեղևի դորզոլատերալ հատվածում կանոնավոր աշխատանքը ։ Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ տարբեր ընտանիքների տարբեր գեներ ցուցաբերում են հետերոգենություն ։ Երկբևեռ աֆեկտիվխանգարումը ասոցացվում է ԴՆԹ սպեցիֆիկ ֆերմենտների ցածր ռեպարատիվ ունակության, և ԴՆԹ-ի մոլեկուլի օքսիտատիվ վնասման հետ ։
Էկոլոգիա
Հոգեհասարակական գործոնները մեծ դեր ունեն երկբևեռ աֆեկտիվխանգարման գործում, իսկ դրանցից որոշները կարող են փոխազդեցության մեջ մտնել գենետիկակական գործոնների հետ ։ Հավանաբար վերջերս տեղի ունեցող իրադարձությունները և միջանձնային հարաբերություններում տեղի ունեցող բարդությունները կարող են նպաստել երկբևեռ խանգարման ի հայտ գալուն և կրկնվելուն, այնպես ինչպես դրանք նպաստում են ունիպոլյառ (միաբևեռ) խանգարման` դեպրեսիայի առաջացմանը։ Երկբևեռ աֆեկտիվ խանգարումով տառապող հիվանդմերի հարցումների արդյունքում պարզվել է, որ նրանցից 30-50 % մանուկ հասակում ենթարկվել են բռնությունների, ինչը նպաստել էր հիվանդության ավելի վաղ ի հայտ գալուն, իքնասպանությունների փորձերի շատացմանը, ինչպես նաև հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարման առաջացմանը ։ Երկբևեռ խանգարումով հիվանդների մեջ զգալիորեն գերակշռում են այն անձինք, ովքեր մանուկ հասակում տարել են սթրեսային վիճակներ, քան այն հիվանդների մոտ, ովքեր այդպիսի խնդիրներ չեն ունեցել։ Ընդ որում սթրեսների պատճառ են հանդիսացել ախտածին գործոնները, այլ ոչ թե երեխայի պահվածքը ։
Նյարդաբանական
Հազվադեպ երկբևեռ խանգարման պատճառ կարող են հանդիսանալ տարբեր նյադաբանական վիճակներ կամ վնասվածքներ։ Դրանցից են ուղեղի կաթվածը, գանգուղեղային վնասվածքը, ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ, ցրված սկլերոզը, պորֆիրիան, նաև երբեմն ծոծրակային բլթի էպիլեպսիան ։