cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Նորվեգիայի սաամներ
Մարմիններ և հաստատություններ
1988 թվականին հիմնադրված Sáráhkká կազմակերպությունը հանդիսանում է սաամների կանանց կազմակերպություն։ Նրա մասնակցությամբ 1989 թվականին ստեղծվեց արմատական ժողովուրդների Կանանց միջազգային խորհուրդը։ Կազմակերպության նպատակը այն բանի ընդգծումն էր, որ ավանդական մշակույթում կանանց և տղամարդկանց խնդիրները տարբեր են։ 1996 թվականից գոյություն ունի նաև Սաամական կանանց ֆորում (Samisk kvinneforum) որպես սաամական կանանց հետ կապված նախագծերի զարգացում։
Տարբեր երկրների սաամական կազմակերպությունները միավորող միջազգային մարմին է հանդիսանում Սաամների միությունը` Samerådet, որը գտնվում է Ֆինլանդիայում։ Երեք տարին մեկ անգամ անց է կացվում Սաամակամ կոնգրես (Samekonferansen): Սաամների միությունը ՄԱԿ-ի համակարգում պաշտոնական կարգավիճակ ունի և ակտիվ գործունեություն է ծավալում արմատական ժողովուրդների իրավունքների համար։
Մշակույթ
Կիրկենեսի ինդուստրիալ աճի և լեռնային արդյունաբերության զարգացման արդյունքում, սաամները Սյոր-Բարանգերում փոքրամասնությյուն կազմեցին։ Խառն ամուսնությունների բերեցին նրան, որ շատ սաամներ կորցրեցին իրենց էթնիկ անհատականությունը։ Սաամների լեզուն հայտնվեց անհետացման եզրին։
Ներկայումս մի շարք էնտուզիաստներ գործունեություն են ծավալում Նորվեգիայում սաամների մշակույթի և կենցաղի վերածնման համար։
Գրականություն
1912 թվականին սաամական լեզվով լույս է տեսել առաջին վեպը` «Bæivve-Alggo» («Рассвет»), հեղինակը նորվեգիացի գրող Անդերս Լարսենն է, սակայն մինչև 1970 թվականը սաամերեն դուրս եկող գրականությունը շատ քիչ էր։
Սաամական հրատարակչությունների և մշակույթի հարցերով զբաղվող Հյուսիսային խորհրդի շնորհիվ վերջին տարիներին մեծացել է հրատարակվող գրականության ծավալը։ Խոշորագույն հրատարակչություններից է Կարայսյոկի հրատարակչական տունը` «Davvi Girji»'': Նորվեգիայում տարվա ընթացքուն հրատարակվում է սաամերեն մոտ 10-20 գիրք։
Ժամանակակից սաամական հեղինակներից հայտնի են Տրոմսյոյում ապրող բանաստեղծուհի Ռաունի Մագա Լուկարին Synnøve Persen:
Երաժշտություն, թատրոն
Սաամական ավանդական երգեցողությունը (յոյկ) ներկայացված է հայտնի պատմաբան և յոյկերի կատարող Միքել Գաուպայի Mikkel Gaup ստեղծագործություններում։ Յոյկը ներշնչանքի աղբյուր է նաև ժամանակակից երաժիշտների համար։ 1980 թվականին նորվեգիացի երգիչներ Սվերե Հելսբերգը և Մատիս Հետան Եվրատեսիլի մրցույթում հաղթեցին Sámiid Ædnan երգով, որում կային յոյկի տարրեր և որը դարձավ Նորվեգիայի ամենահայտնի մանկական երգերից մեկը։
Սաամական երաժշտական կյանքը ներկայացվել է մի քանի փառատոների ժամանակ, որոնցից է նաև Մանդալենում տեղի ունեցող Ռիդու Ռիդուն` «Riddu Riđđu»: Կյոուտուկեյնում տեղի ունեցող Զատկական փառատոնը հիմնականում հավաքում է սաամական արտիստների։
1979 թվականին հիմնադրվել է սաամական թատերական Beaivváš խումբը, որի գործունեության հիմքում ընկած է Կյոուտուկեյնի պրոֆեսիոնալ թատրոնը` Beaivváš Sámi Teáhter:
Մամուլ և հեռուստատեսություն
1873-1875 թվականներին Նորվեգիայում լույս տեսավ սաամերեն առաջին ամսագիրը` Muittalægje, իսկ 1898 թվականին լույս է տեսնում հյուսիսային սաամական լեզվով թերթը` «Nuorttanaste»'', որը բացի քրիստոնեության թեմայով նյութերից հրատարակել է նաև նորություններ և հայտարարություններ։
1904 - 1911 թվականներին լույս տեսնող «Saǥai Muittalægje» թերթը մեծ դեր է խաղացել 20-րդ դարում սաամների համախմբման համար։ 1956 թվականից սկսեց լույս տեսնել նորվեգասաամյան «Ságat» թերթը, բայց ներկայումս այնտեղ բացակայում են սաամերեն նյութերը։
Նորվեգիական հեռարձակող ընկերությունը (NRK) հետևողականորեն հեռարձակում է սաամերեն հեռուստա և ռադիո հաղորդումներ։ Ավելի հանրաճանաչ է դարձել Ođđasat հաղորդումը, որը դիտում են Նորվեգիայի, Շվեդիայի և Ֆինլանդիայի սաամները։
Նորվեգիայի սաամների միջազգային կապեր
1989 թվականի հետո Նորվեգիայի և Ռուսաստանի սաամների համայնքները միմյանց հետ կապեր հաստատեցին Կարասյոկի և Լովոզերոյի գծով փոխանակման համար, որի շրջանակներում կազմակերպվեցին հյուսիսային սաամերենի դասընթացներ, որը թույլ էր տալիս հետագայում Ռուսաստանի սաամներին սովորել Նորվեգիայի սաամական դպրոցներում։
2012 թվականի մարտի 26-29-ը Կյոուտուկեյնում Սաամական բարձրագույն դպրոցի շենքում տեղի ունեցավ արմատական ժողովուրդների հեռուսատալրագրողների միջազգային համագումարը։ Նրա շրջանակներում տեղի ունեցան սեմինարներ և հատուկ դասեր լրագրողների համար։ Համագումարին մասնակցում էին շուրջ 10 երկրների ներկայացուցիչներ, այդ թվում նաև` Կանադայի, Ֆինլանդիայի, Շվեդիայի, Ռուսաստանի, ԱՄՆ-ի ։ Ֆորումի աշխատանքներին մասնակցում էին նաև Մոնակոյի արքայազն Ալբեր Երկրորդը և նրա կինը
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ազգային փոքրամասնություններ Կատեգորիա:Նորվեգիայի ազգեր Կատեգորիա:Սաամներ
Բերլեվոգ
Բերլեվոգ Berlevåg,  կոմունա (համայնք) Նորվեգիայի Ֆինմարք ֆյուլքեյում (մարզում)։ Սահմանակից է Բոցֆորդ, Տանա, Վադսյո կոմունաներին։
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ
Բերլեվոգը Ֆինմարքի մյուս կոմունաների պես բռնազավթվեց ֆաշիստագերմանական ուժերի կողմից Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ։ Այդ ժամանակ գերմանացիների կողմից առաջին անգամ գործարկվեց համայնքի օդանավակայանը, որը կառուցել էին հարյուրավոր սովետական գերիներ։ 1943-1944 թվականների ընթացքում օդանավակայանը հաճախակի ԽՍՀՄ զինված ուժերի կողմից ենթարկվում էր ռմբահարման։
1944 թվականին գերմանաֆաշիստական ուժերի նահանջը կազմակերպելիս բնակավայրը ամբողջությամբ ոչնչացվեց, իսկ բնակչությունը հարկադիր տեղափոխման ենթարկվեց։ Նորվեգիայի ազատագրումից հետո կառավարությունը ցանկանում էր բնակչությանը տեղափոխել հարևան բնակավայրեր, սակայն մերժում ստացավ և վերականգնեց այն։
Անվանում
Կոմունայի անվանումը կազմված է երկու մասից։ «Բեռլ» նորվեգերենից թարգմանած նշանակում է «մարգարիտ», իսկ «Վոգ» նշանակում է «ծոց»։
Բնություն
Բերլեվոգի ծովափնյա ափերը հանդիսանում են հազարավոր ծովային թռչունների բնակության վայր։ Կոմունայում կան նաև բնության այնպիսի վայրեր, որտեղ մարդը ոտք չի դրել։ Այդպիսի վայրերը հիմնականում լեռներում են, անծայրածիր ճահճային դաշտերը։ Այն հնարավորություն է տալիս բնությամբ հետաքրքրվողներին կազմակերպել գիտարշավներ և սիրողական ուսումնասիրություններ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆինմարք ֆյուլքեյի կոմունաներ Կատեգորիա:Բարենցի ծովի նավահանգիստներ
Kiss from a Rose
«Kiss from a Rose», Սիլի երգ նրա երկրորդ համանուն ալբոմից։ Երգը թողարկվել է որպես սինգլ 1994 թվականի հուլիսին։ Երգի նոր տարբերակը վերահրատարակվել է « Բեթմենն ընդմիշտ » ֆիլմի սաունդթրեքի համար, այն արագորեն գլխավորել է ԱՄՆ և Մեծ Բրիտանիայի հիթ-շքերթները, արժանացել «Գրեմմի» երեք մրցանակի «Տարվա ձայնագրություն», «Տարվա երգ» և «Տղամարդու լավագույն վոկալ փոփ կատարում» անվանակարգերում» ։
Երգի մասին
2010 թվականին Բրայան Մաքնայթի շոուի ժամանակ Սիլը հաղորդավարին պատմել է դեպի համաշխարհային ճանաչում երգի երկարատև, տարօրինակ ճամփորդության մասին։ Երգիչը նշել է, որ երգն ի սկզբանե անհետացել է հիթ-շքերթներից նրա հրատարակությունից անմիջապես հետո. հանրության հետաքրքրությունը նվազել է։ Սակայն հաջորդ տարի Ջոել Շումախերը զանգել է Սիլին և խնդրել երաժշտին թույլատրել երգն օգտագործել «Հավերժ Բեթմենը» ֆիլմում Նիկոլ Քիդմանի և Վել Քիլմերի կերպարների միջև սիրային տեսարանի ժամանակ, որպեսզի ավելի լավ փոխանցի պահի հուզականությունը։ Չնայած նրան, որ, ի վերջո, երգը չի ընդգրկվել այդ փուլում, ռեժիսորը այն օգտագործել է ֆիլմի լուսագրերի համար։ Սիլը կարծում է, որ Շումախերի ֆիլմի շնորհիվ երգը վերջնական ժողովրդականության է արժանացել զանգվածային լսարանի մոտ։
Կոմպոզիցիաների ցանկ
Սինգլի բոլոր հրատարակություններում առկա են բոնուս-երգեր, այդ թվում՝ «The Wind Cries Mary» (Ջիմի Հենդրիքսի երգի քավեր-տարբերակը) և «Blues in 'E'» երգի ռեմիքսը, ինչպես նաև «Kiss from a Rose» երգի՝ Adamski-ի ռեմիքսը (որը եղել է «Killer» երգի օրիգինալ տարբերակի պրոդյուսերը), և այս ալբոմից ևս մեկ երգի ռեմիքսը՝ «I’m Alive», առաջինը՝ Ստիվ Ֆիցմորիսի կողմից, երկրորդը՝ DJ Sasha և BT-ի։
Երաժշտական տեսահոլովակ
Երգի համար նկարահանվել է երկու երաժշտական տեսահոլովակ։
Օրիգինալ տեսահոլովաի ռեժիսորը եղել են Մեթյու Ռոլստոնը և Ուիլյամ Լևինը, նրա գործողությունները տեղի են ունենում ֆոտոստուդիայում ։ Տեսահոլովակի գաղափարը փոխառվել է «Լուսախոշորացում» ֆիլմի սյուժեից։
Երկրորդ տարբերակը ստեղծվել է Ջոել Շումախերի կողմից. Սիլը երգում է Բեթ-ազդանշանի մոտ գտնվող տանիքին, համապատասխան մթնոլորտ ստեղծելու համար հոլովակում ավելացվել են կադրեր «Հավերժ Բեթմենը» ֆիլմից ։ Արդյունքում տեսահոլովակի այս տարբերակն ավելի մեծ ժողովրդականություն է վայելել։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1995 սինգլներ Կատեգորիա:Գրեմմի մրցանակակիր երգեր Կատեգորիա:Գրեմմի մրցանակակիր ձայնագրություններ Կատեգորիա:Billboard Hot 100 գլխավորած սինգլներ Կատեգորիա:Փոփ երգեր Կատեգորիա:Բրիտանական երգեր Կատեգորիա:Երգեր այբբենական կարգով
Կրասնի Օկտյաբր (գյուղ, Թելմանովսկի շրջան)
Կրասնի Օկտյաբր (Красний Октябр), գյուղ Ուկրաինայի Դոնեցկի մարզի Թելմանովսկի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Կրասնի Օկտյաբր գյուղում բնակվում էր 247 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Դոնեցկի մարզի Թելմանովսկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Լին Չուան
Լին Չուան, (չին. 林全, փին. Lín Quán, ծնվ. դեկտեմբերի 13, 1951 )  թայվանացի տնտեսագետ և քաղաքական գործիչ է, ով 2016-2017 թվականներին նախագահ Ցայ Ինգ-վենի օրոք զբաղեցնում էր  Չինաստանի Հանրապետության վարչապետի պաշտոնը։ Ծառայել է  որպես Բյուջեյի, Հաշվապահության և Վիճակագրության նախարար,  ինչպես նաև ֆինանսների նախարար Շեն Շուիբանի ղեկավարման ժամանակ։
Վաղ կյանքը և գործունեությունը
Լինը ծագումով Չինական մայրցամաքից է և ծնվել է 1951 թվականի դեկտեմբերի 13-ին Կաոսյինում։ 1974 թվականին ավարտել է Ֆու Ջենի Կաթոլիկ համալսարանի տնտեսագիտության բաժինը՝ ստանալով տնտեսագիտության բակալավրի աստիճան՝ նախքան 1978 թվականին Ազգային Չենգչի պետական համալսարանի կողմից  ֆինանսների մագիստրոսի կոչում ստանալը։ Նա վերադարձել է Միացյալ Նահանգներ, որպեսզի սովորելի տնտեսագիտություն, և 1984 թվականին ստացել է արտոնագիր Իլլինոյս քաղաքային համալսարանի կողմից ։
Գործունեությունը
Նա աշխատել է որպես բյուջեյի, հաշվապահության գլխավոր և վիճակագրության գործադիր տնօրեն 2000-2002 թվականներին, և  2002-2006 թվականներին որպես ֆինանսների նախարար  ։ Ֆինանսների նախարարի պաշտոնից հեռանալուց հետո Լինը  աշխատել է բազմաթիվ ընկերությունների խորհուրդների կազմում և ղեկավարել է երկու վերլուծական կենտրոն ։ Ծառայել է նաև Թայպեյի կառավարության կազմում որպես քաղաքի ֆինանսների վարչության պետ  ։ 2016 թվականի նախագահական ընտրություններում Ցայ Ինգ-Վենի հաղթանակից հետո Լինը ընտրվեց որպես Ցայի անցումային ղեկավարության թիմի համահավաքիչ, որը ստեղծվել էր Մա Յինգ-Ջեոուի  վարչակազմից իշխանությունը այլ ղեկավարությանը փոխանցելու համար ։ 2016 թվականի փետրվարին Լինը նշանակվեց որպես Տրանս-խաղաղ օվկիանոսյան համագործակցության առաջնորդ ։
2016 թվականի մարտի 15-ին, նորանշանակ նախագահ Ցայը վարչապետ է նշանակում Լինին։ Շուտով հաստատվում է օրենսդիր մարմին Յունայի կողմից և իր լիազորությունները ստանձնում է 2016 թվականի մայիսի 20-ին։ 2017 թվականի սեպտեմբերի 4-ին հայտարարվում է, որ նա հրաժարական է տալիս, որպեսզի կանգնեցնի Ցայի ժողովրդավարության անկումը ։ Այս ամենից  կարճ ժամանակ անց նրան պարգևատրում են Մանգերական շքանշանով։ (Չինաստանի Հանրապետության քաղաքացիական շքանշան) ։
2018 թվականի հունվարի 15-ին Լին Չուանը ստանձնեց ՏՏՏ Բիոֆարմի նախագահի պաշտոնը ։
Անձնական կյանքը
2002 թվականի սեպտեմբերին Լինը ամուսնացել է Վու Պեյ-լինգի հետ, չնայած նա արդեն ուներ երկու դուստր նախորդ ամուսնությունից ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Չինաստանի քաղաքական գործիչներ
Յակուբ Արթին
Յակուբ Արթին (15 ապրիլի 1842 – 21 հունվարի 1919), հայազգի մանկավարժ և գիտնական, ով պաշտոնավարել է Եգիպտոսում։
Ծագումով հայ լինելով՝ 1888 թվականից աշխատել է հանրակրթության նախարարությունում, հասել նախարարի պաշտոնի։ Այդ ժամանակաշրջանի թերթերից մեկում նշվել է, որ նա կառավարությունում աշխատող սակավաթիվ «ոչ մահմեդական» եգիպտացիներից մեկն է, և ոչ մահմեդականի պաշտոնավարումը վրդովմունք է առաջ բերել բնակչության մի հատվածի շրջանում։ Յակուբը հայ առաքելական քրիստոնյա էր, և 1895 թվականին ևս մեկ անգամ նշվել է, որ «ոչ մահմեդականը» պաշտոն է վարում և պատասխանատու է հիմնականում մահմեդական բնակչության կրթության համար։
Յակուբ Արթին փաշան նաև գիտնական էր՝ պատմաբան և հերալդոլոգ՝ զինանշանագետ։ Նա թերևս միակ աֆրիկաբնակն էր, ով գիտական աշխատություն է հեղինակել զինանշանների մասին։ Նրա հերալդոլոգիական ուսումնասիրությունները վերաբերել են հիմնականում արևելքի երկրներին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:19-րդ դարի հայ գրողներ Կատեգորիա:20-րդ դարի հայ գրողներ Կատեգորիա:1919 մահեր Կատեգորիա:1842 ծնունդներ Կատեգորիա:Եգիպտացի պատմաբաններ Կատեգորիա:Եգիպտացի գրողներ Կատեգորիա:Հայ գրողներ Կատեգորիա:Եգիպտահայեր Կատեգորիա:Հայ գիտնականներ Կատեգորիա:Հայ պատմաբաններ
Գոմշավար
Գոմշավար, Այրանլի, լեռնագագաթ Հայաստանի Տավուշի և Լոռու մարզերի սահմանագլխին, Գուգարաց լեռնաշղթայում, Ոսկեպար գետի վերնագավառում։ Բարձրությունը 1956 մ է ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Լեռնագագաթներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Հայաստանի լեռնագագաթներ Կատեգորիա:Տավուշի մարզի լեռներ Կատեգորիա:Լոռու մարզի լեռներ
Լա Գինգետա դ'Անեյ
Լա Գինգետա դ'Անեյ (La Guingueta d'Àneu, La Guingueta d'Aneu)), համայնք Իսպանիայում, մտնում է Լեյդի նահանգի տարածքի մեջ՝ Կատալոնիայի ինքնավար մարզի տարածք կազմող։ Համայնքը գտնվում է Պոլյարս-Սոբիր տարածաշրջան կազմում։ Տարածքը կազմում է 108,4 կմ²։
Բնակչությունը կազմում է 356 մարդ (2010 թ. տվյալներ)։
Արտաքին հղումներ
|Պաշտոնական կայքէջ
Կատեգորիա:Իսպանիայի բնակավայրեր
Գերարդ Դոու
Գերարդ Դոու (Gerard Dou, հայտնի է նաև Գերիտ Դոու անունով Gerrit Douw, ), հոլանդացի նկարիչ, հոլանդական կերպարվեստի ոսկեդարի, Հյուսիսային վերածննդի ներկայացուցիչ
Կենսագրություն
Ծնվել է 1613 թվականին, Լեյդենում։ Աշակերտել է փորագրանկարիչ Բարտոլոմեյ Դոլենդոյին և ապակու վրա նկարող Պետեր Կոուհորնին ։
1628—1631 թվականներին սովորել ու աշխատել է Ռեմբրանդի արվեստանոցում, նկարչական տեխնիկայի ասպարեզում շատ բան է ընդօրինակել, սակայն Դոուի ուշ շրջանի ստեղծագործություններում Ռեմբրանդի ազդեցությունը չափազանց թույլ է զգացվում ։
Դոուն հրավիրվել է աշխատելու Անգլիայի արքա Կարլ Երկրորդի պալատում, բայց հրավերը մերժել է՝ չցանկանալով լքել հայրենի քաղաքը ։
1648 թվականին ընդունվել է Լեյդենի Սուրբ Ղուկասի անվան գիլդիան, բացել իր մասնավոր գեղարվեստական դպրոցը, որտեղ տարիների ընթացքում ուսում են առել, վարպետացել Գաբրիել Մետսյուն, Պիտեր Կոռնելիուս Սլինգելանդը, Յակոբ Տորենվլիտը... 1660 թվականին Հոլանդիայի կառավարությունը գնել է Դոուի աշխատանքներից երեքը։
Գերարդ Դոուն մահացել է 1675 թվականի փետրվարի 9-ին։
Ստեղծագործություններ
Գերարդ Դոուն ժանրային գեղանկարչության վարպետներից է։ Նրա ստեղծագործությունների հերոսները հաճախ երեխաներ ու ծերունիներ են։ Ստեղծել է նաև նատյուրմորտներ, գիշերային պատկերներ; Դոուի աշխատանքներն աչքի են ընկնում նկարչական հիանալի տեխնիկայով, բարձր վարպետությամբ։
Ժառանգությունը
Գերարդ Դոուն դեռ իր կենդանության օրոք էր ճանաչում ու համբավ նվաճել։ Ներկայումս նրա շատ աշխատանքներ պահվում ու ցուցադրվում են աշխարհի խոշորագույն ու մեծահամբավ թանգարաններում ու պատկերասրահներում, այդ թվում՝ Սանկտ Պետերբուրգի նշանավոր Էրմիտաժում։ 2006-ից 2014 թվականն ընկած ժամանակահատվածում Սոթբիսի աճուրդում վաճառվել է Գերարդ Դոուի 14 ստեղծագործություն, որոնցից մի քանիսը լեյդենյան հավաքածուի մաս են կազմել ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հոլանդացի նկարիչներ Կատեգորիա:17-րդ դարի նկարիչներ Կատեգորիա:Բարոկկո ոճի նկարիչներ
Վիետնամ
Վիետնամ (vetn. Việt Nam, 越南), պաշտոնական անվանում - Վիետնամի Սոցիալիստական Հանրապետություն, պետություն Հարավարևելյան Ասիայում, Հնդկաչին թերակղզու վրա։ Արևմուտքում այն սահմանակից է Լաոսին և Կամբոջային, հյուսիսում՝ Չինաստանին, իսկ արևելքից և հարավից՝ Չինական ծովին։ Արևելքում ողողվում է Հարավչինական ծովի ջրերով։ Երկիրը բաղկացած է Բակբո (Հյուսիս), Չունգբո (Կենտրոն) և Նամբո (Հարավ) մասերից։ Նրա տարածքի մեջ են մտնում նաև մի շարք կղզիներ։
Մակերևույթ, օգտակար հանածոներ
Երկրի մակերևույթի շուրջ 3/4-ը զբաղեցնում են լեռները (գերակշռում են 500–1500 մ բարձրությունները)։ Ամենաբարձր լեռնաշղթան Հոանգլիեշոնն է՝ Ֆանշիպան գագաթով (3143 մ, Վիետնամի ամենաբարձր կետը)։ Ծովեզերքին դաշտավայրեր են։ Ընդերքում կան քարածխի, երկաթի, բոքսիտների, կապարի, ցինկի, վոլֆրամի, անագի, մոլիբդենի, ոսկու պաշարներ։
Կլիմա, բուսական և կենդանական աշխարհ
Կլիման մերձարևադարձային մուսսոնային է։ Հաճախակի են թայֆուններն ու ջրհեղեղները։ Գետային ցանցը խիտ է։ Բոլոր գետերը պատկանում են Հարավչինական ավազանին և օգտագործվում են ոռոգման ու բեռնափոխադրումների համար։ Գլխավոր գետերն են Հոնգհան (Կարմիր)՝ Դա (Սև) վտակով, և Մեկոնգը։ Երկրի տարածքի մոտ 1/3-ը ծածկված է արևադարձային և մերձարևադարձային անտառներով, սարահարթերն ու սարավանդները՝ սավաննաներով։ Ամենատարածված բուսատեսակը հնդկեղեգն է, հարթավայրերում՝ ճահճային բուսականությունը։
Խոնավ անտառներում կան կապիկներ (գիբոններ, մակակներ), վագրեր, տիբեթական և մալայական արջեր, ծառային մշկակատուներ, սկյուռներ, սավառնասկյուռներ, վիշապօձեր, խոշոր վարաններ, սպիտակ ու կանաչ թութակներ, սավաննաներում՝ հնդկական փիղ, ռնգեղջյուր, այծքաղ, եղջերու, վայրի ցուլ, գետակինճ, թռչուններից՝ սիրամարգ, արծիվ և այլն։ Վիետնամի կենդանական աշխարհը երկրագնդում ամենահարուստներից է։
Պատմություն
Վիետնամական ժողովրդի կազմավորման ընթացքն ավարտվել է 10-րդ դարի սկզբին։ 11-14-րդ դարերում ձևավորվել է Դայվիետ ավատատիրական կենտրոնացված պետությունը։ Վերջինս 17-րդ դարում բաժանվել է 2 տոհմական տիրույթների, որոնց միջև սկսվել է երկպառակտչական պատերազմ։ 1802 թվականին Նգուենների դինաստիան իր ձեռքն է վերցրել երկրի իշխանությունը և կառավարել մինչև 1945 թվականը։ Վիետնամ անունը երկրին տրվել է 1804 թվականին։ 19-րդ դարի 1-ին կեսին Վիետնամը բացարձակ միապետություն էր։
1858–1884 թվականներին երկիրը գաղութացրել են ֆրանսիացիները։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ երկիրը նվաճել են ճապոնացիները։ 1941 թվականին ստեղծվեց ազգային-ազատագրական միասնական ճակատ՝ Վիետմին՝ պայքարելու ֆրանսիական գաղութարարների և ճապոնական զավթիչների դեմ։ 1945 թվականի օգոստոսյան հեղափոխությունը վերջ դրեց գաղութային վարչակարգին։ Նույն թվականի սեպտեմբերի 2-ին հռչակվեց Վիետնամի Դեմոկրատական Հանրապետությունը։ Սակայն ֆրանսիացիները դիմեցին բացահայտ ոտնձգության, և սկսվեց վիետնամական ժողովրդի դիմադրության պատերազմը, որը տևեց մինչև 1954 թվականը։
1956 թվականին ֆրանսիական զորքերը դուրս եկան երկրից։ Այդ ընթացքում Վիետնամը դարձավ մեծ տերությունների՝ մասնավորապես ԽՍՀՄ-ի և ԱՄՆ-ի շահերի բախման թատերաբեմ։ Հյուսիսային Վիետնամում հաստատվեցին սոցիալիստական կարգեր, իսկ Հարավայինում հռչակվեց Վիետնամի Հանրապետությունը։ Վիետնամի համար ԽՍՀՄ-ի և ԱՄՆ-ի պայքարը 1965 թվականին վերածվեց բացահայտ պատերազմի։ Հակամարտությունը շարունակվեց մինչև Հարավային Վիետնամի վարչակարգի անկումը, որից հետո, 1976 թվականի ապրիլին, տեղի ունեցան Վիետնամի Ազգային ժողովի ընդհանուր ընտրություններ։ Արդյունքում երկիրը միավորվեց մեկ պետության՝ Վիետնամի Հանրապետության մեջ։
Բնակչություն
Վիետնամի բնակչության շուրջ 90%-ը վիետնամցիներ են, որոնք խոսում են վիետնամերեն և հիմնականում դավանում բուդդայականություն։ Բնակվում են նաև ավելի քան 60 ազգություններ ու էթնիկ խմբեր՝ մոոնգներ, թաիներ, տհայներ, նունգեր, քմերներ, չինացիներ և այլք։
Այլ տեղեկություններ
Խոշոր քաղաքներն են Հանոյը, Հայֆոնը, Հոշիմինը, Դանանգը, Հյուեն։ Արդյունաբերության առաջատար ճյուղը ածխարդյունաբերությունն է։ Կան նաև մեքենաշինական, մետաղամշակման, նավաշինական և նավանորոգման, քիմիական, տեքստիլ, փայտամշակման ձեռնարկություններ։ Գյուղատնտեսության գլխավոր ճյուղը երկրագործությունն է։ Ցանքատարածությունների գերակշռող հատվածում մշակում են բրինձ. տարվա ընթացքում հավաքում են 2–3 բերք։ Մշակում են նաև եգիպտացորեն, բատատ, հացարմատ, բամբակենի, արքայախնձոր, ադամաթուզ, ցիտրուսներ, մանգո, ջուտ, սոյա, շաքարեղեգ, ծխախոտ, գետնանուշ, թեյ, սրճենի և այլն։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ Կատեգորիա:1976 հիմնադրված պետություններ և տարածքներ Կատեգորիա:Հանրապետություններ Կատեգորիա:Ֆրանկոֆոնիայի միջազգային կազմակերպության անդամ երկրներ Կատեգորիա:Բաժանված տարածաշրջաններ
Ռոզո
Ռոզո (Անտիլ.՝ Kwéyòl: Wozo), Դոմինիկայի մայրաքաղաք։ Բնակչությունը՝ 14 847 մադ (2001 թվականի դրությամբ)։ Դա ոչ մեծ, խիտ բնակեցված քաղաքային բնակավայր է, որը շրջապատված է Կարիբյան ծովով, Ռոզո գետով և անտառածածկ Մորն Բրյուս (Morne Bruce) լեռով։ Կառուցված է հնագույն հնդկացիական Սաիրի (Sairi) բնակավայրի տեղում։ Այն համարվում է կղզու հնագույն և ամենանշանակալից քաղաքային բնակավայրը։
Գտնվում է Դոմինիկայի արևմտյան ափի մոտ։ Այստեղ կարելի է հանդիպել և՛ ժամանակակից, և՛ գաղութային (ֆրանսիական) ճարտարապետությունը։
Քաղաքը արտահանում է լայմ, լայմի հյութ, եթերային յուղեր, արևադարձային մրգեր և համեմունքներ։
Ընդհանուր տեղեկատվություն
Ռոզո քաղաքի կենտրոնական հատվածը խիտ կառուցապատված է ոչ մեծ տներով, որոնց միջև կանաչապատ տարածքներ են կամ բացատներ։ Քաղաքում կան բուսաբանական այգիներ և Խորհրդարանական շենքի այգիներ։ Ռոզո գետը խոշորագույնն է, որն անցնում է Անտիլյան կղզիների մայրաքաղաքներով։ Քաղաքը բաժանված է մոտ 80 թաղամասերի, որոնք զբաղեցնում են 30 հեկտար մակերես։
Պատմություն
Քաղաքը հիմնադրվել է ֆրանսիացիների կողմից XVII դարում Ռոզո գետի ափին, ինչը թարգմանաբար նշանակում է «եղեգնյա»։ XVIII դարի սկզբին ավելի քան հիսուն ֆրանսիական ընտանիքներ տեղափոխվել են նոր բնակավայր և սկսել զբաղվել անտառային արհեստով արժեքավոր փայտատեսակների արտահանման նպատակով։ Բացի այդ Աֆրիկայից այստեղ են բերվել ստրուկներ, որոնց աշխատանքն օգտագործվում էր բամբակի և ծխախոտի պլանտացիաներում։ Ակտիվ տնտեսական գործունեությունը նպաստեց քաղաքի աճին։ Հետագայում, 1763 թվականից ամբողջ կղզու հետ միասին այն հայտնվեց Բրիտանական միապետության իշխանության տակ, որպես գաղութ։
Մշակույթ
Ռոզոն գերիշխող դիրք է գրավում կղզում՝ համարվելով երկրի մշակութային կենտրոնը։ Քաղաքում կան բազմաթիվ ճարտարապետական հետաքրքիր հուշարձաններ, որոնցից մեկը XVIII դարի կաթոլիկական տաճարն է։ Բարձրագույն կրթությունը մայրաքաղաքի բնակիչները կարող են ստանալ մանկավարժական համալսարանում։ Ռոզոյում են գտնվում նաև պետական ռադիոկայանը և մասնավոր հեռուստաալիքները։ Քաղաքի արվարձաններում գտնվում է բուսաբանական այգին, որտեղ հավաքված են արևադարձային բուսական աշխարհի ամենահետաքրքիր ներկայացուցիչները, այդ թվում նաև մի քանի էնդեմիկ տեսակներ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մայրաքաղաքներ Կատեգորիա:Դոմինիկայի քաղաքներ
Ռավնեց
Ռավնեց (Равнец), գյուղ Բուլղարիայի Բուրգասի մարզում։ Վարչականորեն մտնում է Բուրգասի համայնքի կազմի մեջ։ Համայնքի կենտրոն Բուրգաս քաղաքից գտնվում է 18 կմ դեպի արևմուտք։ 2011 թվականի Բուլղարիայի մարդահամարի տվյալների համաձայն՝ գյուղում բնակվել է 1323 մարդ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Բուլղարիայի գյուղեր Կատեգորիա:Բուրգասի մարզի գյուղեր
Էրիդու
Էրիդու (շում.՝ բարի քաղաք ), ինչպես նաև Էրեդու, Էրիդուգ, Ուրուդուգ, Ράτα՝ ըստ Պտղոմեոսի, Շումերի և ամբողջ աշխարհի հնագույն քաղաքներից մեկը։ Ըստ շումերական դիցաբանության, սա աշխարհի ամենաառաջին քաղաքն է։ Հնէաբանների մեծաքանակ պեղումները բացահայտում են քաղաքի հնությունը, որում ընդգծված են բազմաթիվ մշակութային շերտեր, հայտնաբերված է հնագույն տաճար, զիկկուրատ, մի շարք այլ տաճարներ և կառույցներ։ Սրա հետ մեկտեղ ամենավաղ շերտերը թվագրվում են մ.թ.ա. 6-րդ հազարամյակով։
Էրիդուն ներկայումս համարվում է հնագիտական ​​վայր Իրաքի հարավում, որն անվանվում է «քաղաք Թել Աբու Շահրեյն (تل أبو شهرين)», գտնվում է հնագույն Ուրից (ներկայիս Բաղդադի հարավային հատված) 19,3 կմ հարավ-արևմուտք, Նասիրիա քաղաքից (նահանգ Դի-Կար) մոտ 22 կմ հարավ։
Ըստ շումերական առասպելների, Մեծ ջրհեղեղից առաջ «այն բանից հետո, երբ թագավորությունը ուղարկվել է երկնքից, Էրիդուն դարձել է թագավորական նստավայր »: Էրիդուից է սկիզբ առնում «Նիպուրական թագավորական ցանկը»։ Վաղ ժամանակներում նշվում էր հինգ հիմնական քաղաքների մասին, որոնց թվին են պատկանում Բադ-Տիբարան, Լարակը, Սիպպարը և Շուրուպպակը։ Նիպուրական թագավորական ցանկում խոսվում է Էրիդուի երկու արքաների մասին, ովքեր կառավարել են երկարատև ժամանակաշրջանների ենթացքում՝ 18 գնդակի  (64 800 տարի) ընդհանուր տևողությամբ, որից հետո քաղաքը լքվել է, և թագավորական նստավայրը տեղափոխվել Բադ-Տիբարա ։
Էրիդուն ձևավորվել է՝ որպես վաղ գյուղատնտեսական կենտրոն Միջագետքի հարավում (այսպես կոչված Էրեդուի մշակույթը մ.թ.ա. 6-րդ դարի վերջին և 5-րդ դարի առաջին կեսին)։ Բնակեցվել է մ.թ.ա. 6-րդ հազարամյակի կեսերին, հետագայում դարձել ուբեյդյան ժամանակաշրջանի կարևոր կենտրոն, իսկ հետագայում՝ մ.թ.ա. 4-րդ հազարամյակում՝ շումերական մշակութային կարևորագույն կենտրուններից մեկը։ Մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակի սկզբին Էրիդուն մեծ դեր է ունեցել տարածաշրջանի քաղաքական կյանքում։ Մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակի կեսից մինչև 1-ին հազարամյակի ձեռագիր արձանագրություններում Էրիդուն Շումերի կոնգլոմերացիաներից ամենահարավային քաղաքն էր, որոնք ձևավորվել էին տաճարների կողքին։ Ամենայն հավանականությամբ այն հիմնվել է Պարսից ծոցի ափին՝ Եփրատի գետաբերանի մոտ, սակայն հազարամյակների ընթացքում ափի մերձակայքում տիղմի կուտակման պատճառով այժմ քաղաքի ավերակները գտնվում են ափից բավական հեռու։
Քաղաքի կարևորագույն շինությունը Ակիֆերն էր՝ իմաստության աստված Էնկիի տաճարը, որի պաշտամունքային նշանակությունը պահպանվել է մի շարք դինաստիաներում մի քանի հազարամյակ շարունակ։
Ամեոբաներ
Ամեոբաներ, արմատոտանիների դասի միաբջիջ կենդանիների կարգ։
Էրիդու
Քաղաքը անկում է ապրել և վերջնականապես քանդվել մ.թ.ա. 600 թվականին։
Ամեոբաներ
Ամեոբայի կենսակերպը, կառուցվածքը և շարժումը
Սովորաբար մանրադիտակային չափի (տրամագիծը՝ մինչև 50 մկմ) կենդանիներ են։ Կան նաև «հսկա» ամեոբաներ։ Pelomixa binucleata-ի մեծությունը հասնում է 3 մմ։ Մեծ մասամբ միակորիզ են, չունեն մարմնի կայուն ձև, կմախք։ Շարժվում են ժամանակավորապես առաջացող կեղծ ոտքերի օգնությամբ։ Սովորական ամեոբան հանդիպում է կեղտոտված ջրով լճակների հատակում, տիղմի մեջ։ Նա նման է փոքրիկ (0,2-0,5 մմ), հասարակ աչքով հազիվ նկատելի, անգույն դոնդողագնդիկի, որը շարունակ փոխում է իր ձևը։ Ամեոբա բառը առաջացել է հունարեն αμοιβή բառից, որը նշանակում է փոփոխվող։ Ամեոբայի կառուցվածքի մանրամասները կարելի է դիտել միայն մանրադիտակով։ Ամեոբայի մարմինը կազմված է կիսահեղուկ ցիտոպլազմայից, որի ներսում տեղավորված է նրա ոչ մեծ բշտիկաձև կորիզը, այսինքն՝ նա միաբջիջ է, բայց այդ բջիջը ինքնուրույն կյանք վարող ամբողջական օրգանիզմ է։ Ցիտոպլազման գտնվում է մշտական շարժման մեջ։ Եթե ցիտոպլազմայի հոսքը ուղղվում է մակերևույթի որևէ կետին, նրա մարմինը այդ նույն կետում արտափքվում է։ Այն չափերով մեծանում է, դառնում մարմնի ելուստ՝ կեղծ ոտք, նրա մեջ ներհոսում է ցիտոպլազման և այդ եղանակով ամեոբան տեղաշարժվում է։ Ամեոբան և մյուս նախակենդանիները, որոնք ընդունակ են կեղծ ոտքեր առաջացնելու, պատկանում են արմատոտանիների դասին։ Այդ անունը նրանք ստացել են արտաքին այն նմանության համար, որ կա նրանց կեղծ ոտքերի և բույսերի արմատների միջև։
Էրիդու
Պատմություն
Էրիդուն ամենայն հավանականությամբ Շումերի հնագույն քաղաքային բնակավայրն է, որը ստեղծվել է մ.թ.ա. 5-4-րդ հազարամյակններում։ Հնագետ Քեյթ Ֆիլդենը գրում է, որ հնագույն գյուղական ավանը, որը առաջացել է մ.թ.ա. 5000 թվականին, մ.թ.ա. 2900 թվականին վերածվել է նշանակալի քաղաքի, որտեղ տները կառուցված էին աղյուսներից և եղեգներից։ Այդ ժամանակ քաղաքը զբաղեցրել է 8-10 հա տարածք։
Ամեոբաներ
Սննդառությունը
Միաժամանակ կարող են առաջանալ ամեոբայի մի քանի կեղծ ոտքեր, որոնցով նա շրջապատում է սնունդը՝ բակտերիաներ, ջրիմուռներ, այլ նախակենդանիներ։ Որսը ներառվում է ցիտոպլազմայի մեջ և նրա շուրջը ցիտոպլազմայից արտադրվում է մարսողական հյութ։ Առաջանում է բշտիկ՝ մարսողության վակուլ։
Էրիդու
Պատմություն
Սկզբնական շրջանում քաղաքը գտնվել է Պարսից ծոցի ափին, սակայն տղմակալման և նստվածքների ինտենսիվ ավելացման պատճառով քաղաքը սկսեց ավելի հեռանալ ծովից։ Մ.թ.ա. 21-րդ դարում, երբ Ուրը հասել է իր բարձունքին (մ.թ.ա. 2100 թվական), Էրիդուն անկում է ապրել և մոտ մ.թ.ա. 2050 թվականին կորցրել է իր քաղաքական նշանակությունը։ Սակայն շումերների համար քաղաքը համարվել է որպես Էնկիի (աքքադ․՝ Էա)՝ իմաստության աստծո և ջրերի տիրակալի պաշտամունքի կենտրոն։ Ամար-Սուենի 18 հին տաճարների ավելի խորը շերտերի վրա հայտնաբերվել են անավարտ զիկկուրատներ (մ.թ.ա. 2047-2039 թվականներ), որոնք պետք է կառուցված լիներին Էրիդուի տարածքում։ Այդ ծրագիրը այդպես էլ մինչև վերջ չի իրականացվել հնագույն շինարարների կողմից՝ կապված քաղաքի տնտեսական անկման հետ։ Քաղաքի շարունակ բնակեցումը և դրանում կրոնական պաշտամունքների կիրառումը վկայում են, որ շումերական քաղաքակրթությունը ունի տեղական ծագում։
Ամեոբաներ
Սննդառությունը
Մարսողական հյութը լուծվում է սննդի բաղադրության մեջ մտնող նյութերի մի մասը և մարսում դրանք։ Լուծված վիճակում սննդանյութերը վակոուլից ներծծվում են ցիտոպլազմայի մեջ և օգտագործվում ամեոբայի մարմնի կառուցման համար։ Չլուծված մնացորդները դուրս են ընկնում ամեոբայի մարմնի յուրաքանչյուր մասից։
Էրիդու
Պատմություն
Քազաքական կյանքում Էրիդուն կորցրել է իր դերը։ Սակայն անգնահատելի է նրա հոգևոր ազդեցությունը Միջագետքի ժողովրդի վրա մի քանի տարի շարունակ։ Քաղաքի վաղ գրավոր արձանագրություններից մեկը վերաբերում է Լագաշ տոհմի հիմնադիր Ուր-Նանշեյի կառավարմանը՝ մոտ մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակի կեսեր (մ.թ.ա. 26-րդ դար)։ Երեք դար անց նույն տոհմի առաջնորդ Գուդեան Էրիդու քաղաքում կանգնեցրել է Նինգիրսու աստծո արձանը, որի քուրմը հենց ինքն էր։
Ամեոբաներ
Շնչառությունը
Սնվում են բակտերիաներով, մանր ջրիմուռներով, նախակենդանիներով։
Էրիդու
Պատմություն
Լուգալզագեսիի ղեկավարության տակ գտնվող քաղաքների ցանկում նաև Էրիդուն էր։ Նա իրեն անվանում էր «Ուրուկայի և Երկրի լուգալ (շում. «մեծ մարդ»)», այսպես էր ինքն իրեն կոչումը իր մակագրությունների մեջ, որոնցից մի քանի օրինակ հասել է նաև մեզ։
Ամեոբաներ
Շնչառությունը
Ամեոբան շնչում է ջրում լուծված թթվածնով, որը թափանցում է նրա ցիտոպլազմայի մեջ մարմնի ամբողջ մակերեսով։ Թթվածնի մասնակցությամբ ցիտոպլազմայի բարդ նյութերը քայքայվում են ավելի պարզ նյութերի։ Դրա հետևանքով արտադրվում է էներգիա, որն անհրաժեշտ է օրգանիզմի կենսագործունեության համար։ Միաժամանակ ցիտոպլազմայում կուտակվում են ամեոբայի համար վնասակար ածխաթթու գազ և այլ նյութեր։
Կենսագործունեության վնասակար նյութերի և ավելորդ ջրի արտաթորումը
Վնասակար նյութերը ամեոբայի օրգանիզմից հեռանում են նրա մարմնի մակերևույթով, ինչպես նաև հատուկ բշտիկի՝ կծկուն վակոուլի միջոցով։ Ամեոբային շրջապատող ջուրը շարունակ ներծծվում է ցիտոպլազմայի մեջ, ջրիկացնելով այն։ Ածխաթթու գազով և վնասակար նյութերով լուծված ավելորդ ջուրը աստիճանաբար լցվում է վակուոլը։ Ժամանակ առ ժամանակ վակուոլի պարունակությունը ցայտում է դուրս։
Աղ-Եղուշ
Աղ-Եղուշ, գյուղ Արևելյան Հայաստանի Ելիզավետպոլի նահանգի Ելիզավետպոլի գավառում ։
Ամեոբաներ
Կենսագործունեության վնասակար նյութերի և ավելորդ ջրի արտաթորումը
Այսպիսով, շրջապատող միջավայրից ամեոբայի օրգանիզմի մեջ են մտնում սնունդ, ջուր, թթվածին։ Ամեոբայի կենսագործունեության հետևանքով դրանք փոփոխվում են։ Մարսված սնունդը նյութ է ծառայում ամեոբայի մարմնի կառուցման համար։ Ավելի վաղ յուրացված նյութերը թթվածնի ազդեցությամբ մասամբ տարրալուծվում են ավելի պարզ նյութերի։ Այդ դեպքում արտադրվում է էներգիա, որն անհրաժեշտ է շարժման և մարսողության համար։ Առաջացած ածխաթթու գազ և ամեոբայի համար վնասակար այլ նյութեր դուրս են գալիս մարմնից։ Կատարվում է նյութափոխանակություն։ Ոչ միայն ամեոբան, այլև մյուս բոլոր կենդանի օրգանիզմները չեն կարող գոյություն ունենալ առանց նյութափոխանակության, ինչպես իր մարմնի ներսում, այնպես էլ շրջապատող միջավայրի հետ։
Էրիդու
Պատմություն
Իսինի առաջնորդներ Իշմե-Դագանը (մ.թ.ա. 1953-1935 թվականներ) և Լիպիտ-Իշտարը (մ.թ.ա. 1935 թվականից հետո) նույնպես անցկացրել են կաևոր շինարարական աշխատանքներ Էրիդուում՝ հարգանքի տուրք մատուցելով Էնկիի պաշտամունքին։ Հետագայում քաղաքը վասալական կախվածության մեջ մտավ Լարսայից։ Նուր-Ադադը իր կառավարման օրոք (մ.թ.ա. 1866-1850 թվականներ) փորձել է վերականգնել Պարսից ծոցի մոտ գտնվող Էրիդու քաղաքի տաճարը, որը լքվել էր ջրանցքների տղմակալման պատճառով։
Աղ-Եղուշ
Բնակչություն
1908 թվականին գյուղն ունեցել է 145 հայ բնակիչ ։
Էրիդու
Պատմություն
Նաբուգոդոնոսոր I-ը (մ.թ.ա. 1126-1105 թվականներ)՝ Իսինի՝ Բաբելոնի թագավորության արևմուտքում գտնվող երկրի արքան, իրեն անվանում էր «Էրիդու քաղաքի առաջնորդ»։ Էրիդուն հիշատակվում է նաև Սարգոն II-ի (մ.թ.ա. 722-705 թվականներ) և իր որդու՝ Սինաքերիբի արձանագրություններում։ Հայտնի է նաև, որ այս քաղաքը մասնակցել է զավթիչների դեմ Բաբելոնի թագավորության վերջին պայքարում։ Նրա մասին հետագայում ունեցած տեղեկությունները անորոշ են, աստիճանաբար նրա ժառանգությունը ձեռք է բերում առասպելական երանգներ, ինչպես «ոսկե դարի» մասին եղած հիշողությունները։
Ամեոբաներ
Բազմացումը
Բազմանում են հիմնականում անսեռ ճանապարհով՝ կիսվելով։
Աղ-Եղուշ
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Էրիդու
Քաղաքի զարգացումը եկեղեցու շուրջ
Առաջին բնակեցումները ներկայիս Թել-Աբու-Շահրեյնի տարածքում հավանաբար սկսվել են դեռևս մ.թ.ա. 6-րդ հազարամյակում։
Ամեոբաներ
Բազմացումը
Ամեոբայի սնվելուց հետո նրա մարմինն աճում է։ Մեծացած ամեոբան պատրաստվում է բազմացման։ Բազմացումն սկսվում է կորիզի փոփոխությամբ։ Կորիզը ձգվում է, լայնակի ակոսիկով բաժանվում է երկու կեսերի, որոնք իրարից հեռանում են տարբեր կողմեր։ Այնուհետև ամեոբայի մարմնի վրա առաջանում է կենդանուն երկու մասի բաժանող սեղմվածք։ Յուրաքանչյուր մասի մեջ ընկնում է մեկական կորիզ։ Երկու մասերի միջև ցիտոպլազման կտրվում է, և առաջանում է երկու ամեոբա։ Կծկուն վակուոլը մնում է նրանցից մեկի մեջ, իսկ մյուսի մեջ առաջանում է նորը։ Այսպիսով, ամեոբան բազմանում է երկու մասի կիսվելով։ Օրվա ընթացքում կիսվելը կարող է կրկնվել մի քանի անգամ։ Սկզբում կիսվում է կորիզը, այնուհետև կիսվում է ցիտոպլազման։
Էրիդու
Քաղաքի զարգացումը եկեղեցու շուրջ
Եկեղեցու կառուցման համար քաղաքում առանձնացվել է հատուկ տարածք, որը համարվում էր Էնկի աստծո տան պրոյեկցիան (շումերերենում տուն և տաճար բառերը տարբերվում էին միայն մի «é» նշանով), և այն կրում էր նույն անունը, ինչ «աստծո իրական տուն» Համաշխարհային օվկիանոսում՝ ինչը Աբզուն։ Եկեղեցու հիմնական շինությունները թվագրվում են ուբեյդական ժամանակաշրջանով։ Մ.թ.ա. 5-րդ դարի վերջին ուբեյդական մշակույթը ձգվում էր ներկայիս Սաուդյան Արաբիայի արևելյան ափից՝ ներառելով ողջ Սիրիան, դեպի Միջերկրական ծովի ափ՝ Տավրոսի հյուսիսային լեռները, հյուսիս-արևելքում նրա տարածման և առևտրային ուղիների տարածքը հասնում էր մինչև Ատրպատական (Ուրմիո լճի շրջան)՝ Խուզեսթանով։
Ուրբեյդական մշակույթի բարձր զարգացման մասին վկայում են հնագիտական գտածոները՝ մինչ այդ հյուսիսային Իրաքում չհանդիպող հիանալի որակի կերամիկա, շինարարական աշխատանքների լավ որակ։ Շինություններում օգտագործվում էր բարձրորակ ձուլված աղյուս, ընդարձակ բնակավայրերի բնակիչները տիրապետում էին շինարարական զարգացած տեխնոլոգիաներին։ Այդ շինությունների դիզայնը և հնարքները ձևավորել են Միջագետքի տարածքում հետագա ողջ ճարտարապետության հիմքը։
Ամեոբաներ
Ցիստան
Ամեոբայի սնվելը և բազմանալը կատարվում է ամբողջ ամռան ընթացքում։ Աշնան ցրտերն սկսվելիս ամեոբան դադարում է սնվելուց, մարմինը կլորանում է, նրա մակերեսին առաջանում է ամուր պաշտպանական թաղանթ՝ ցիստա։ Նույնը տեղի է ունենում, երբ չորանում է լճակը, որտեղ ապրում են ամեոբաները։ Ցիստավորված ամեոբան դիմանում է իր կյանքի համար անբարենպաստ պայմաններին։ Բարենպաստ պայմաններին ամեոբան դուրս է գալիս ցիստայի թաղանթից։ Նա արձակում է կեղծ ոտքեր, սկսում է սնվել և բազմանալ։ Քամու ցրած ցիստաները նպաստում են ամեոբայի տարաբնակմանը։
Էրիդու
Քաղաքի զարգացումը եկեղեցու շուրջ
Հնագետները Էրիդուում գտնվող Էնկի աստծո տաճարի պատմությունը բաժանում են 18 հորիզոնների՝ ընդգրկելով երկուսուկես հազարամյակ, որի միջոցով հետագծվում է տաճարի ընդլայնումը՝ սկսած ավազոտ բլրի վրա գտնվող առաջին փոքրիկ սրբավայրից մ.թ.ա. 5-րդ հազարամյակի սկիզբ։ Վերջին շինությունը զիկկուրատն է՝ կանգնեցված մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակի վերջին։
Ամեոբաներ
Դիզենթերիայի ամեոբա
Ապրում են առավելապես քաղցրահամ ջրերում, երբեմն՝ նաև ծովերում, խոնավ հողի և ավազի մեջ։ Entamoebidae ընտանիքն ընդգրկում է բացառապես մակաբույծ տեսակներ, որոնցից Entamoeba histolitica-ն մարդու աղիքային վարակիչ հիվանդության՝ ամեոբային դիզենտերիայի հարուցիչ է։
Բացի սովորական ամեոբայից, հայտնի են նաև ամեոբաների մի քանի այլ տեսակներ։ Դիզենթերիայի ամեոբան արտաքինով նման է սովորական ամեոբային, բայց նրանից տարբերվում է շատ կարճ կեղծ ոտքերով։ Կեղտոտված ջուր խմելիս դիզենթերիայի ամեոբաներն ընկնում են մարդու աղիքների մեջ, արագ բազմանում, թափանցում աղիքների պատերի մեջ և այնտեղ առաջացնում խոցեր։ Այդ ամեոբաները սնվում են աղիքի քայքայված մասերով ու արյունով, առաջացնելով ամեոբային դիզենթերիա լուրջ հիվանդությունը։
Կատեգորիա:Արմատոտանիներ
Էրիդու
Քաղաքի զարգացումը եկեղեցու շուրջ
Քաղաքային համակարգի զարգացման հետ մեկտեղ բնակելի շենքերի կառուցումը նախատեսվել է սոցիալական հիերարխիայի կառուցվածքին համապատասխան։ Տաճարի մոտակայքում գտնվել են կառավարող էլիտայի տները, այնուհետև արհեսատվորների բնակավայրերը, իսկ քաղաքի ծայրամասում ապրում էին հողատերերը։
Էնկին՝ բոլոր երկրների իմաստուն աստվածը, քաղաքի հիմնադիրը, Էրիդուի հողի վրա գտնվող իր տան տեղանքը այսպես է որոշել.
«Տերը հիմնեց մի տուն, լուսավոր սրբավայր, որի սիրտը վարպետորեն արարված է»։ Այնուհետև իսկույն օծված վայրի մասին՝ նախատեսված տաճարի կառուցման համար.
«Սրբավայրի սիրտը՝ ոլորված թել է, ոչ ոք այն չի քանդի։ [Սրբավայրի] դիրքը՝ աստղային Հրապարակ է (Երկնքում) կանգնած»։
Պեղումներ
Քաղաքի հնագիտական հետազոտությունները անցկացվել են մի քանի փուլով։
Սկզբնական շրջանում տաճարի պարբերական հետազոտությունները իրականացնում էր Ջոն Թեյլորը 1855 թվականին։ Նա նախագծել էր հսկայական հնգանկյուն հարթակ՝ շրջապատված աղյուսե պատով և սանդուղքով, որի մեջտեղում կային բարձրահարկ աշտարակից մնացած ավերակներ։
Հետազոտությունների հաջորդ փուլերը տեղի են ունեցել 1918-1920 և 1946-1949 թվականներին (Իրաքի հնությունների բաժնի կողմից՝ Ռ. Կամփբելլ Թոմսոնի (Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո), Ֆուադ Սաֆարի և Սեթոնա Լլոյդի մասնակցությամբ)։ Հնագետների ուշադրությունը գրավել էր այն առասպելը, որ Էրիդուն գոյություն է ունեցել մինչ ջրհեղեղը։ Պարզվել է, որ բաց տաճարներից ամենահինը կառուցվել է մ.թ.ա. 5-րդ հազարամյակի սկզբին։ Պեղումների ժամանակ հայտնաբերվել են զիկկուրատ և հասարակական կառույցներ, ինչպես նաև բազմիցս կանգնեցված տաճարների հիմքերի ավերակներ, որոնք կանգնեցվել են նախկին սրբավայրերի տեղանքում՝ ուղանկյունաձև սենյակների տեսքով (նրանք կառուցված էին հում աղյուսներից), որոնք զիկկուրատների նախատիպերն էին հանդիսանում, որոնց թվին էր պատկանում նաև առաջին բնակիչների կողմից կանգնեցված տաճարը (մի սենյակի չափով) և Էա աստծո տաճարը՝ զոհաբերության մնացորդներով (ձկան փշեր)։ Տաճարները բաղկացած էին զոհասեղանով երկար սրահից և կողային միջանցքներից (այսպիսի տեսք ունեին շումերական սովորական տաճարները՝ մ.թ.ա. 5-րդ հաղարամյակից սկսած)։ Ինչպես նաև հայտնաբերվել են թագավորական ամրոցի ավերակները։ Ուբեյդական ժամանակաշրջանի Էրիդուի նեկրոպոլում կար մոտ աղյուսից 1000 գերեզման հուղարկավորական իրերով, սնունդով, սպասքով և մահացածների սիրելի կենդանիներով։ Հայտնաբերվել են նաև մշակութային իրեր, կերամիկա, զենք և այլն։ Էրիդուի հնագույն հուշարձանները հաճախ են անվանում «շումերական քաղաքակրթության սկիզբը»։
Հարյուրամյակների ընթացքում նախկին պաշտամունքային սրբավայրերի տեղում վերակառուցվել են և վերականգնեցվել տաճարներ։ Հնագետները նշել են 18 հորիզոններ և առանձնացրել 12 տաճարներ, որոնք պարբերաբար վերակառուցվել և վերականգնվել են միևնույն վայրում։ Տաճարների թարմացումը այդ կերպ դարձել է մշակութային համակարգի ժառանգորդության նշան և ընդգծել գլխավոր սրբի վերածնունդը և պաշտամունքի կարևորությունը։
Հնագույն տաճարը կարելի է նկատել 16-րդ հորիզոնից, որը բարձրացվել է մի փոքր հարթակի վրա՝ կառուցված լինելով ներկայումս ավերված, սակայն նախկինում կանգուն երկու տաճարների ավերակների հիման վրա։ Հետագայում յուրաքանչյուր հաջորդ տաճար կառուցում էին նախկինի ավերակների վրա։ Տաճարի հարթակի բարձրությունը գնալով ավելի էր բարձրանում գետնից, որը ավելի հարմար էր խոնավ կլիմա ունեցող և հաճախակի կրկնվող ջրհեղեղների տեղանքում։ Ըստ էության, այդ տաճարը 17-րդ հորիզոնի տաճարի վերակառուցված ձևն էր։ Տաճարների հիմնական բաղկացուցիչներն են՝ չթրծված աղյուսից պատրաստված արտաքին հարթ պատերը, երկու ելուստներ՝ իրենց միջև եղած զոհասեղանի հետ միասին մի ուղղության վրա գտնվող, ինչպես նաև փոքր ելուստներ, որոնք նշում էին մուտքը ներսից։ Զոհասեղանը տեղադրված չէր պատի մոտ հենց այնպես, ինչպես ավելի հին կառույցներում, այլ դրա համար հատկացված էր հատուկ որմնախորշ։ Արտաքինից այն նշվում է արևմուտքից ուղղանկյուն եզրով։ Այս առանձնահատկությունը շարունակվել է շումերական տաճարների հետագա ճարտարապետության մեջ՝ ներսի տարածքը բաժանելով երկու մասի՝ խորհանի և զոհասեղանի։
Հնագույն պաշտամունքի կարևոր իրադարձություն էր համարվում տաճարի քարի տեղադրման արարողությունը։ Այն տեղի էր ունենում Անու աստծո (երկնքի աստված) տոնակատարության օրը՝ նոր տարվա առաջին օրը։ Արարողությունը սկսվում էր լուսաբացին՝ մինչ արևի վեր բարձրանալը։ Տաճարի համար առանձնացվում էր աստղերի դիրք, որն ամենաուժեղ ազդեցությունն ուներ տվյալ տարածքի համար։ Դեպի այդ աստղն էլ կառուցվում էր ապագա շենքը և հենց դա էլ դառնում էր տաճարի գլխավոր աստծո աստղը։ Աստվածների պատկերները, նրանց խորհրդանշական արտացոլանքը, աստղագիտական ճշգրիտ հաշվարկները միահյուսվում էին, իսկ շումերական ողջ կրոնական համակարգը կրում էր աստղապաշտական բնույթ։
Տաճարի զարգացման հաջորդ փուլը սկսվում է 11-րդ հորիզոնում։ Մինչ 6-րդ հորիզոնը տաճարը կապված է ուբեյդական ճարտարապետական առանձնահատկությունների հետ՝ թվագրված մ.թ.ա. 5-րդ հազարամյակի երկրորդ կեսից մինչև 4-րդ հազարամյակի առաջին կես։ Տաճարների այս շարքը բնութագրվում է հիմնականում արմատական ​​կառուցվածքային բարդություններով։ Ավելի ուշ ժամանակների ճարտարապետական կառույցները՝ Ուրուկը, Ջեմդետ-Նասրը, ներկայացնում են այն ավանդույթների կայությունը, որոնք ձևավորվել են վաղ ուբեյդական Միջագետքում։
Ելուստների հաջորդականությունը և նրանց ձևավորած խորշերը ի վերջո ձևավորել են հստակ, բավական արտահայտիչ և բարդ կառուցվածք, որը ընդգրկվել է հնագույն ճարտարապաետության ավանդույթի մեջ։ Ելուստների և խորշերի հետ մեկտեղ, պատը ծածկված է եդել նաև կոնտրոֆորսերով։ Պատերը կոնտրոֆորսերով բաժանելու ծավալային ռիթմը դարձել է առանձին թեմա աստվածության հանդիսավոր «գովաբանության» մեջ։ Սա ներառում է նաև աստիճանների սանդղաբազուկներ, որոնք ենթադրում են կանոնավոր, հավասարաչափ վերընթաց շարժում դեպի սրբավայր և քահանաների երթ, որոնք քնարի հնչյունների ուղեկցությամբ առաջ են շարժվում դեպի «երկնային լեռան» գագաթ։
Էրիդուի տաճարների հաջորդ երեք իրար հաջորդող հորիզոները՝ ութերորդը (մ.թ.ա. ~3900 թվականներ), յոթերորդը (մ.թ.ա. ~3800 թվականներ) և վեցերորդը (մ.թ.ա. ~3500 թվականներ), համապատասխան են ուբեյդական ժամանակաշրջանի վերջին։ Այնպես ինչպես և իրենց նախորդները, այս տաճարները ձգվում են հարավ-արևմուտքից դեպի հյուսիս-արևելք։ Կենտրոնական սրահի տարածքը նույնպես շրջապատված է ավելի փոքր սենյակներով։ Դրանցից յուրաքանչյուրը պետք է համապատասխաներ որոշակի պաշտամունքային նպատակների։ Մեծ սրահը բաժանված էր երկու մասի՝ խորանի և զոհասեղանի հատվածների՝ առանձնացված զոհաբերության համար։ Խորանը և զոհաբերության սեղանը տեղադրված էին տաճարի ճակատային մասերում՝ դեմ դիմաց։ Տաճարի գլխավոր մուտքը ընկած էր պատի երկար կողմում՝ ընդգծելով ինտերիերի բաժանումը ծիսական գոտիների։
Կարևոր առանձնահատկություններ, որոնք բնորոշ են ուբեյդական ժամանակաշրջանի տաճարային կառույցներին՝
Հաջորդ ավելի լավ պահպանված տաճարը համարվում է առաջին հորիզոնի տաճարը՝ ուրուկյան ժամանակաշրջանի վերջ (մ.թ.ա. ~3200 թվականներ)։ Այս տաճարը գոյություն է ունեցել բավականին երկար ժամանակ։ Տաճարի կառուցումից հազար տարի անց՝ այն թարմացնելու ժամանակ, աղյուսների վրա հայտնաբերվել է Լարսայի կառավարչի կնիքը։ Տաճարը կանգնեցվել է բարձր հարթակի վրա՝ ամրացված կոնտրոֆորսերով։ Դրանից դուրս են եկել ջրահեռացման կրկնակի հեղեղատարներ, որոնք առաջին անգամ գրանցվել են 11-րդ հորիզոնի տաճարում։ Հարթակն այստեղ ավարտվում էր աստիճանաբար նեղացող տեռասով, որի վրա գտնվում էր սրբավայրը։ Հյուսիսարևելյան կողմից հարթակի և տեռասի զանգվածը կտրուկ անջատվում էր իրարից՝ դիպչելով մեկ ուրիշի ճակատին (հնարավոր է, որ զիկկուրատի), որը գոյություն է ունեցել դրա կառուցման ժամանակ։ Արդյունքում Ուրայի 3-րդ դինաստիայի կառավարման ժամանակ (մ.թ.ա.2112-1997 թվականներ) այդ վայրում իրականում կառուցվել է զիկկուրատ։ Մեծ զանգվածային ելուստները շրջապատել են տաճարի պատերը։ «Կիսասյուների» անանցանելի շարքը ավարտվել է մեծ դեկորային ֆրիզով։ Կառույցի այս հատվածը համարվում է դեպի բարձրադիր սրբավայրը տանող հիմնական աստիճանը՝ կառուցված լավ ձևավորված աղյուսներից։ Դրա պատերը սպիտակ էին։ Թեթև որմնասյուների ռիթմիկան, որն ընդգրկում է սրբավայրի տարածքը, հակադրվում էր նախորդ մակարդակի ծանր և հանդիսավոր հենարաններին ։
Տաճարի ճարտարապետական բեկորների մեջ հայտնաբերվել են խճանկարային կոներ։ Մինչ նախագրային շրջանը նմանատիպ դեկորային տարրեր չէին օգտագործվում։ Կոների մնացորդներից կարելի է տարբերակել երկու տիպի կոներ, որոնք տարբերվում էին իրենց երկարությամբ և տրամագծով՝ սկսած 15-6,5 սմ մինչև 6,6-5,2 սմ։ Առաջինը պատրաստված էր մոխրագույն քարից՝ կլորացրած, լավ մշակված գագաթով, երկրորդը՝ վերջնային հատվածներում պղնձապատ սպիտակ գիպսից։ Խճանկարային դրվագազարդը սկսել է լայնորեն օգտագործվել միջագետքյան ճարտարապետության մեջ։
Էրիդուի սրբավայրի կառուցման վերջնական կետն է դարձել զիկկուրատը։ Այն անվանվում էր E-U կամ E-U-NIR, իսկ հենց «ziggurratu» բառը ունի աքքադերեն ծագում։ Դրա ստուգաբանությունը անմիջականորեն կապված է լեռ հասկացության հետ, և այն պահպանվել է լեզվում եռաստիճան աշտարակի նման տաճարների տարածման ժամանակ՝ մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակի կեսերին։
Ուրայի 3-րդ դինաստիայի կառավարման ժամանակ Տիգրիս և Եփրատ գետերի միջև դեպի վեր էին խոյանում մի քանի հոյակերտ զիկկուրատներ։
Էրիդուի զիկկուրատը մի շարքով կանգնած է միջագետքյան այլ բարձր տաճարների հետ։ Ըստ պեղումներ կատարող հնագետների, Էրիդուի զիկկուրատը արտաքին տեսքվ և իր չափերով պետք է համընկներ Ուրի Ուր-Նամու զիկկուրատի հետ, սակայն այն կանգնեցվել է ավելի վաղ և ավելի խիստ է մտածված, որը ստիպում է ընդունել Էնկի աստծո գերիշխող ավանդույթները քաղաքից այն կողմ։ Երեք աստիճաններով զիկկուրատի վեհաշուք տեսքը պետք է ընդգծեր իր գունավորումը։ Ուրում այն հստակ սահմանված էր։ Առաջինի գույնը սև էր (Ուրում առաջին աստիճանը պատված էր բիտումով, որը արդեն օգտագործվում էր հին տաճարներում), երկրորդը՝ կարմիր, երրորդը՝ սպիտակ։ Սրբավայրը, ամենայն հավանականությամբ, սպիտակ էր և զարդարված էր խճանկարով կամ ապակեպատ աղյուսներով։ Արևի պայծառ շողերի լուսավորմամբ՝ այն իրենից ներկայացնում էր մեծություն և աստվածային լույս։ Մյուս՝ ավելի ուշ կառուցված զիկկուրատները, կարող էին ունենալ 7 աստիճան, ընդ որում, ինչպես նշվում է, գույներից յուրաքանչյուրը համապատասխանում էր որոշակի մոլորակի։
Էրիդուի հնագույն կենտրոնը մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում հետազոտությունների համար ոչ միայն որպես Միջագետքի զարգացման սկզբնական շրջանի տեղեկությունների աղբյուր, այլև որպես կապ նախաշումերական քաղաքակրթության և նրա վաղեմի նախորդների միջև։
Շումերական դիցաբանություն և պատմություն
Շումերական դիցաբանության մեջ Էրիդուում էր գտնվում Էնկի աստծո տունը՝ Աբզուի տաճարը։ Բոլոր շումերական և բաբելոնյան աստվածների պես, Էնկին սկզբում նրկայացվում է ինչպես տեղի աստված, ով եկել էր, ըստ ավելի ուշ տիեզերաբանության, Անի և Էնլիլի հետ կիսելու իշխանությունը։ Նրա թագավորությունը աշխարհը շրջապատող և ներքևում գտնվող ջրերն էին (ab - ջուր, zu - հեռու), հենց այդ պատճառով էլ Էնկիի տաճարը, որը գտնվում էր Էրիդուում անվանվում էր Է-Աբզու։
Ըստ Ուրուկի աստվածուհի Ինանայի պատմության, նա ճանապարհորդել է Էրիդու՝ քաղաքակրթության պարգևները ստանալու համար։ Սկզբում Էրիդուի աստված Էնկին փորձել է վերադարձնել իր իշխանության այդ աղբյուրները, բայց հետագայում ընդունել է, որ Ուրուկը աշխարհի կենտրոնն է։ Սա, ամենայն հավանականությամբ, ըստ դիցաբանության, իշխանության կենտրոնի տեղափոխումն է դեպի հյուսիս։
Մ.թ.ա. 2-րդ հազարամյակում արված արձանագրություննրում, որոնք վերաբերում էին Հին բաբելոնյան ժամանակաշրջանին, ասվում է, որ իրենց պատմության և մշակույթի սկիզբը շումերները հաշվում էին՝ աշխարի ամենահին քաղաքի ստեղծումից սկսած։ Այս քաղաքը առաջինն էր, որը ստեղծվել էր լույսը ստվերից տարանջատելուց և ցամաքը սկզբնական քաոսից առաջանալուց հետո։ Շումերական ավանդույթների համաձայն Էրիդուն, ինչպես սուրբ լեռ Նիցիրը, հանդիսանում էր աշխարհի կենտրոնը։ Դրա ստեղծողը՝ Էնկի աստվածը՝ համաշխարհային օվկիանոսի և ցամաքի հովանավորը, ով լողում էր դրա մակերեսով, Էրիդուին է շնորհել «մե»-ի քարասալիկներ, որը պարունակում էր աշխարհի բոլոր էակների անունները, որի իմացությունը թույլ էր տալիս իշխել դրանց։ Պատահական չէ, որ հուդայականության, իսլամի և քրիստոնեության մեջ Էրիդուն համարվում է սրբազան քաղաք, որը եղել է Եդեմի այգին, որտեղ ծագել է մարդկությունը, ուր «երկնային թագավորությունը իջել է երկնքից»։ Պետք է նշել, որ այս քաղաքը եղել է Շումերի գլխավոր կրոնական կենտրոններից մեկը։ Էրիդուում՝ աշխարհի կենտրոնում, հազարամյակների ընթացքում մարդիկ կանգնեցրել են իրենց տաճարները, աղոթել են անհիշելի ժամանակներից ընտրված վայրում՝ համաշխարհային սրբազան ծառի կողքին։
Էրիդուն ղեկավարում էր նաև առասպելական Ադապան՝ առաջին մարդը, ով հնում եղել է կես աստված, կես մարդ-հերոս, և ըստ առասպելներից մեկի, եղել է Էնկիի (Էա) որդին։ Համարվում է, որ հենց Ադապան է բերել քաղաքակրթությունը Դիլմուն (ներկայիս Բահրեյն) կղզուց։ Ադապա Ու-ն, այսպես կոչված առաջին մարդը, եղել է կես աստված, կես մարդ-հերոս, անվանակոչված Աբգալլու (Abgallu) (ab - ջուր, gal - մեծ, lu - մարդ) Էրիդուից։
Շումերական Նիպուրական թագավորական ցանկում Էրիդուն անվանվել է առաջին մինչջրհեղեղային քաղաք .«Էրիդուում Ալուլիմը դարձավ արքա՝ կառավարելով 8 գնդակի տևողությամբ (28 800 տարի)։ Ալալգարը կառավարել է 10 գնդակի տևողությամբ ( 36 000 տարի)։ Երկու արքաները կառավարեցին 18 գնդակի տևողությամբ (64 800 տարի)։ Հետո Էրիդուն ընկավ և թագավորությունը տեղափոխվեց Բադ-Տիբարան»։ Արքաների ցուցակը ցույց է տալիս, թե ինչպես է կառավարման կենտրոնը տեղափոխվում երկրի հարավից դեպի հյուսից։
Բաբելոնյան դիցաբանություն և պատմություն
Բաբելոնյան կրոնական պատմություններում պահպանվել է Էրիդուի մասին ավանդույթը՝ որպես երկրային դրախտ, որտեղ աճում է արմավենին՝ ստվերում թողնելով օվկիանոսը։ Ըստ բաբելոնյան աղբյուրների, Էրիդու քաղաքը ստեղծվել է Մարդուկ աստծո կողմից՝ որպես առաջին քաղաք՝ «սրբազան քաղաք, նրանց [այլ աստվածների] բնակության վայելքը (հաճույքները)»։