cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Վիրտուալ իրականությունը խաղերում
Դիզայնի նկատառումներ
VR խաղերի համար սահմանափակող գործոնը մինչև 2010-ական թվականները համակարգային ընդհանուր ուշացումն էր խաղացողի գործողությունների և ականջակալներում տեսած արձագանքների միջև։ Որպեսզի վիրտուալ իրականությունը ընկալվի որպես ընկղմվող փորձ, ուշացումը պետք է հնարավորինս քիչ լինի, որպեսզի խաղացողը տեսնի իր գործողություններին հնարավորինս մոտ իրական ժամանակի հետադարձ կապը։ Տեխնոլոգիական խոչընդոտներն առաջացել են վիրտուալ իրականության համակարգերի երկու հիմնական բաղադրիչներից։ Ոլորտներից մեկը եղել է համակարգչային տեխնիկայի մատուցման արագությունը՝ 3D էկրանները թարմացնելու համար ողջամիտ բարձր կադրերի արագությամբ։ 20 Հց կամ պակաս կադրերի հաճախականությունը օգտատերերի մեծամասնությանը թվում է որպես անհատական ​​պատկերների շարք, այլ ոչ թե շարունակական վիդեո հոսք, և խախտում է սուզումը։ 1990-ականների վերջին նման հաշվողական հզորությունը կարող էր ողջամտորեն տրամադրվել միայն բարձր արդյունավետության աշխատանքային կայանների կողմից, ինչպիսիք են Sun Microsystems և Silicon Graphics ընկերությունները։ Այդ ժամանակից ի վեր GPU տեխնոլոգիայի առաջընթացը և օպտիմիզացված խաղային շարժիչները սպառողների համար նախատեսված սարքավորումներին հնարավորություն են տվել կատարել բարձր արագությամբ, իրական ժամանակում 3D-արտադրում 60 Հց կամ ավելի բարձր լուծաչափերով, որոնք հարմար են VR հավելվածների համար։
Երկրորդ խոչընդոտը մշակման ժամանակն է՝ հետևելու սենսորային տեղեկատվությունը խաղի մեջ ներկառուցված հետադարձ կապի վերածելու համար։ Ավելի վաղ VR համակարգերը որոշ ժամանակ էին պահանջում՝ ամբողջությամբ հավաքելու բոլոր հետևող սենսորային տեղեկատվությունը որպես օգտվողի կարծիք, բայց դա ավելի երկար մասշտաբով էր՝ համեմատած ավանդական մուտքերի և ցուցադրման հետադարձ կապի օղակների հետ։ Այդ ժամանակվանից ի վեր բարելավումներ են կատարվել սենսորային տեխնոլոգիաների և շարժման հայտնաբերման ծրագրային գրադարաններում, իսկ VR խաղերը կարող են ներառել նաև այլ տեխնիկա, օրինակ՝ խաղացողների շարժումների սահմանափակ կանխատեսումը՝ տրամադրելու հետադարձ կապ նույն ժամանակային տիրույթով, ինչ մատուցումը։ Երկու խնդիրներն էլ համակցված են հետադարձ կապի օղակների միջև ընդհանուր ժամանակային գործոնով։ Եթե ​​խաղը չափազանց երկար է տևում խաղացողի գործողություններին արձագանքելու համար, նույնիսկ ավելի քան 25 միլիվայրկյան, այն ավելի է խախտում սուզվելու զգացումը։ Թեև շատ հետաձգված խնդիրներ լուծվում են 2010-ականների վիրտուալ իրականության ապարատով, սակայն վիրտուալ իրականության խաղերը դեռևս պետք է ծրագրավորվեն՝ հաշվի առնելով այս խնդիրները։
The Thing (2002, տեսախաղ)
The Thing (հայերեն՛ Ինչ-որ բան), 2002 թվականի երրորդ անձի հրաձիգով ու գոյատևման սարսափ տեսախաղ է, որը մշակվել է Computer Artworks-ի կողմից և համատեղ հրատարակվել Universal Interactive-ի կողմից՝ իրենց Black Label Games հրատարակչական պիտակի և Konami-ի ներքո ։ Այն թողարկվել է Windows-ի, Xbox-ի և PlayStation 2-ի համար։ Նախատեսված էին նաև GameCube և Game Boy Advance տարբերակները, սակայն երկուսն էլ չեղարկվել էին զարգացման սկզբում։
Որպես շարունակություն Ջոն Քարփենթերի 1982 թվականին նկարահանված համանուն ֆիլմի, պատմությունը կենտրոնանում է կապիտան Բլեյքի վրա, որը ԱՄՆ-ի անդամ է։ Հատուկ նշանակության ջոկատը ուղարկվել է ֆիլմում ներկայացված Անտարկտիդայի ֆորպոստ՝ պարզելու, թե ինչ է պատահել հետազոտական խմբին։ Խաղը հավանության է արժանացել Քարփենթերի կողմից, ով խաղում է էպիզոդիկ տեսք ։
The Thing-ը կոմերցիոն հաջողություն ունեցավ. վաճառելով ավելի քան մեկ միլիոն միավոր ամբողջ աշխարհում բոլոր հարթակներում և ստացել ընդհանուր առմամբ դրական արձագանքներ։ Շարունակությունը մշակման սկզբնական փուլում էր, բայց չեղարկվեց, երբ 2003 թվականին Computer Artworks-ը մտավ ընդունման մեջ։
Սյուժե
Խաղի սյուժեն ֆիլմի շարունակությունն է։ Զինվորականներն ուղարկվել են «Հյուսիսային փոստ 31» և Նորվեգիայի բևեռային կայան՝ իրավիճակն ուսումնասիրելու համար։ Կապիտան Բլեյքը Beta խմբի կազմում վայրէջք է կատարում ամերիկյան փոստի տարածքում։ Ջոկատը հայտնաբերում է, որ բազան ավերակ է։ Լաբորատորիայում նրանց հաջողվում է գտնել պատառոտված մարդու մարմին և տեղեկատվություն վիրուսի մասին, որը հայտնաբերել են բևեռախույզները, իսկ մեկուսարանում՝ այլմոլորակայինների նավի մնացորդներ։
Բլեյքը իմանում է, որ Նորվեգիայի կայարան ուղարկված Ալֆա թիմը որոշ խնդիրներ ունի և գնդապետից թույլտվություն է խնդրում այնտեղ գնալու համար։ Կոպիտ կերպով մերժվելուց հետո կապիտանը դեմ է գնում Ուիթլիի ցանկությանը և մենակ իջնում ​​է նորվեգական կայարանում, մինչդեռ ջոկատի մնացած մասը վերադառնում է բազա։
Ժամանելուց հետո Բլեյքը հայտնաբերում է ինժեներ Քարթերին, ով հայտնում է, որ իրենց վրա հարձակվել են անձև արարածներ, և ջոկատը ցրվել է կայարանի տարբեր մասերում։ Սառնարանն ուսումնասիրելուց հետո նրանք գտնում են մեկ այլ մարտիկ՝ Քրուզին, ով ասում է, որ կապիտան Փիրսը գտնվում է հարավային ֆորպոստում։ Բլեյքը նրանց հետ գնում է այնտեղ։ Նրանք հասնում են մի փոքրիկ շենք, որտեղ նրանք գտնում են Փիրսին, ով հրազենով ողջունում է նավապետին և ասում, որ չի հավատա նրան, մինչև արյան անալիզ չանի՝ ապացուցելու, որ վարակված չէ։ Վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ Բլեյքը վարակված չէ, մինչդեռ Քրուզի և Քարթերի թեստի արդյունքները դրական են։ Նրանք վերածվում են «Ինչ-որ բանի»։ Նրանց ոչնչացնելուց հետո Փիրսը համաձայնվում է հետևել Բլեյքին։
Որոշ ժամանակ անց Բլեյքը կորցնում է Փիրսին ձնաբքի ժամանակ։ Մոտակա աշտարակից ինչ-որ մեկը սկսում է նռնակներ նետել կապիտանի վրա։ Պարզվում է, որ Փեյսն է՝ մեկ այլ Ալֆայի մարտիկ, ով նույնպես նկատում է, որ փորձում է մարդ սպանել, ոչ թե հրեշ։ Նա ասում է, որ այս վայրը լի է հրեշներով, իսկ մոտակայքում ինչ-որ տեղ թաքնված է բժիշկ Ուիլյամսը։ Գնում են նրան փնտրում ու շենքերից մեկում գտնում։ Բայց նա հրաժարվում է գնալ նրանց հետ, մինչև նրանք չոչնչացնեն երեք «քայլողներին»՝ կայարանի սենյակներում ինչ-որ տեղ վազվզող մեծ արարածներին։ Բոլոր երեք հրեշներին ոչնչացնելուց հետո Ուիլյամսը միանում է թիմին։ Նրանք միասին գնում են ռադիոյի սենյակ, բայց գտնում են, որ կապը խզված է։
Խումբը գնում է բժշկական կենտրոն՝ պահեստային թոքի-թոլկի գտնելու, բայց ինչ-որ մեկն արդեն վերցրել է այն, և կենտրոնն ինքը ենթարկվում է հրեշների մեծ կոնցենտրացիաների հարձակմանը։ Գրոհը ետ մղելուց և կենտրոնից հեռանալուց հետո Բլեյքը տեսնում է մի տղամարդու, որը փախչում է իրենից։
Երկու զինվորների հետ Բլեյքը գնում է օդերեւութաբանական կայան՝ գտնելու փախածին, ով վերցրել է պահեստային ռադիոն։ Փեյսը և Ուիլյամսը վերածվում են հրեշների։ Կապիտանը, զննելով բոլոր շենքերը, գտնում է Փիրսին, ով պատրաստվում է ինքնասպան լինել, քանի որ իր մեջ վարակ է զգում։ Բլեյքը փորձում է տարհամոզել նրան, բայց ապարդյուն։ Նավապետը դիտելով աստղադիտակով տեսնում է ՉԹՕ-ի նման մի բան (համակարգչում տեղ գտած գրառումների համաձայն՝ այնտեղ են տեղափոխել սարքավորումներ և սարքավորումներ)։
Անգար գնալուց հետո կապիտանը հայտնաբերում է ինժեներ Քոլինսին, ով ասում է նրան, որ հետապնդում է իրեն անծանոթ մարդու։ Նրա հետ միասին Բլեյքը մաքրում է անգարը և նորոգում էներգամատակարարման համակարգը։ Անգարի նկուղ իջնելիս Քոլինզը վերածվում է Something-ի (կարող եք սպանել նրան, կամ կարող եք պարզապես հեռանալ, քանի որ նա ձեզ չի հետապնդի)։ Անգարի տակ գտնվող սենյակում Բլեյքը հանդիպում է հսկայական արարածի և, ոչնչացնելով նրան, գտնում է մի լյուկ, որը տանում է դեպի ստորգետնյա սենյակներ։ Այնտեղ նա հայտնաբերում է լաբորատորիա, որտեղ անսպասելի բացահայտումներ է անում։ «Gen Inc» կորպորացիան, որի գործունեությունը Անտարկտիդայում գլխավորում է գնդապետ Ուիթլին, տեղյակ է «The Thing»-ի գոյության մասին և փորձում է հետազոտություններ անցկացնել վարակի վերաբերյալ։ Այլմոլորակային կյանքի ձևը չափազանց դժվար էր կառավարել, ինչի հետևանքով անձնակազմի մեծ մասը մահացավ։ Լաբորատորիայում Բլեյքը գտնում է ինժեներին փակված սենյակներում, իսկ դիտախցերում՝ նույն նորվեգացիներին, ում հետապնդում էր, և դոկտոր Ֆարադեյին՝ «Ինչ որ բան»-ի հետազոտության ղեկավարին։ Բարձրանալով վերև՝ նրանք հանդիպում են Ուիթլիին՝ մի քանի տասնյակ զինվորների ուղեկցությամբ։ Գնդապետի խոսքով՝ Բլեյքը իմանում է, որ ինքը քաջատեղյակ է վիրուսի մասին դեռևս վիրահատության սկսվելուց առաջ։ Զայրացած նա շտապում է Ուիթլիի մոտ, բայց նա քնեցնում է նրան հանգստացնող դեղամիջոցներով։
Կապիտան Բլեյքին տեղափոխում են լաբորատորիա, որտեղ մի քանի փորձերի ընթացքում գիտնականներին հաջողվում է Բլեյքի մոտ հայտնաբերել վարակի նկատմամբ բավականին ուժեղ իմունիտետ։ Մինչդեռ Ուիթլին Ֆարադեյին պատմում է հետազոտության ծրագրերը։ Գնդապետը ցանկանում է ապացուցել, որ «The Thing»-ը կարելի է կառավարել, և ինքը պատրաստ է դառնալ առաջին փորձարարական օբյեկտը։ Ֆարադեյը հրաժարվում է օգնել Ուիթլիին, իսկ գնդապետը սպանում է նրան։
Արթնանալով՝ Բլեյքը հայտնաբերում է, որ ամբողջ բժշկական լաբորատորիան պատված է վարակի մեջ։ Հավաքելով ողջ մնացած անձնակազմի մի փոքր խումբ՝ Բլեյքը փորձում է լքել լաբորատորիան, բայց սենյակներից մեկում նա հանդիպում է մեկ այլ հսկայական արարածի։ Այն ոչնչացնելուց հետո նա գտնում է վերելակի անջատիչ և ժամաչափով պայթուցիկ։ Նրան հազիվ է հաջողվում հասնել վերելակին, քանի որ լաբորատորիան պայթում է։
Մակերեւույթ դուրս գալով՝ նա հայտնվում է մի պահեստում, որտեղ մի ինժեներ պատմում է նրան որոշակի բեռի մասին, որը Ուիթլին պատրաստվում է ուղարկել մայրցամաք։ Ջոնը հասկանում է, որ բեռը վարակ է։ Պահեստում պայթուցիկ գտնելով՝ նա գնում է թռիչքուղի և անջատում ինքնաթիռները, որից հետո շարունակում է Ուիթլիի որոնումները։
Ի վերջո, Բլեյքին հաջողվում է հասնել գնդապետի հետ փորձարկման վայրում, որտեղ պարզվում է, որ Ուիթլին վարակված է, ավելին, լաբորատորիաներում բուծված վիրուսի ավելի հրակայուն շտամով։ Բլեյքը հետապնդումների ընթացքում հայտնվում է ՉԹՕ-ի վթարի վայրում, որտեղից էլ սկսվել են ֆիլմի իրադարձությունները։ Ուիթլին վերածվում է հսկայական հիդրայի։ Ուղղաթիռ է գալիս և վերցնում Բլեյքին։ Ինքնաթիռի վրա կանգնած նավապետը կրակում է վառելիքի տակառների վրա, ոչնչացնում հրեշին՝ վերացնելով վարակի աղբյուրը։ Կռվից հետո Բլեյքը կովբոյական գլխարկով ուղղաթիռի օդաչուին հարցնում է իր անունը, և նա, առաջին անգամ շրջվելով դեպի տեսախցիկը, պատասխանում է, որ ինքը Առ Ջեյ Մակրիդիին է։
Վարգինիս
Վարգինիս, գյուղ Արևելյան Հայաստանում, Կարսի մարզում ։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Հայերը բռնությամբ տեղահանվել են 1920 թվականի հայ-թուրքական պատերազմի ժամանակ և բնակություն հաստատել Արևելյան Հայաստանում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Թուրքիայի գյուղեր
Անջեյ Պիսովիչ
Պիսովիչ Ստանիսլավ Անջեյ  (Andrzej Stanisław Pisowicz, ), լեհ հայագետ և իրանագետ ։
Կենսագրություն
1963 թվականին ավարտել է Կրակովի Յագելոնյան համալսարանի արևելագիտական ֆակուլտետը, 1961-1963 թվականներին՝ հետևել Երևանի համալսարանի հայոց լեզվի դասընթացներին։ 1967 թվականին և 1971 թվականին Սորբոնի համալսարանում աշակերտել է Ֆ․ Ֆեյդիին և Շ․ Մերսիեին, հմտացել գրաբարի և արևմտահայերենի մեջ ։
1972-1973 թվականներին եղել է Իրանում, ուսումնասիրել պարսկականը։ 1976 թվականից վարում է Յագելոնյան համալսարանի պարսկագիտության բաժինը, դասավանդում հայոց լեզու։ 1976 թվականին Փարիզում լույս է տեսել Պիսովի «Հայերենի բաղաձայնական համակարգի զարգացումը» (ֆրանսերեն)։
Պիսովի անդրադարձել է հայատառ լեհերեն վավերագրերին, ժամանակակից հայերեն բարբառների և արդի գրական հայերենի բաղաձայնական համակարգին, արևելահայերենի և արևմտահայերենի համեմատական բնութագրությանը։ Ուսումնասիրել է Փարպի գյուղի բարբառը։ Թարգմանել է Ա․ Իսահակյանի, Հովհաննես Թումանյանի, Պարույր Սևակի ստեղծագործություններից։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Լեհ հայագետներ Կատեգորիա:Լեհ իրանագետներ Կատեգորիա:1940 ծնունդներ Կատեգորիա:Կրակովի համալսարանի շրջանավարտներ
ԶՆՏՄ-1
Զրահապատ նորոգումա-տարհանման մեքենա 1 (ԶՆՏՄ-1, БРЭМ-1, «Օբյեկտ 608»), նախատեսված է թաղված և վնասված տեխնիկայի (զրահափոխադրիչ, հետևակի մարտական մեքենա, դեսանտի մարտական մեքենա, տանկեր և այլն) տարհանման համար (այդ թվում նաև հակառակորդի կրակի տակից)։ Ապահովում է անհրաժեշտ նորոգում և տեխնիկական սպասարկում դաշտային պայմաններում ։ Ստեղծվել է Տ-72 հիմնական տանկի ամրաշրջանակի հիման վրա Ա. Մորովի գլխավորությամբ։ Սպառազինության մեջ ընդգրկվել է 1975 թվականին։
Նախատեսված է եղել այն ստորաբաժանումների համար, որոնց սպառազինության մեջ եղել են Տ-64, Տ-72, Տ-80 տանկեր և նրանց ձևափոխված տարբերակները։
Հատուկ սարքավորումներ
Բեռնակիր պլատֆորմ Ամբարձիչ Բուլդոզեր-խոփիկ Ներքին մաշվածքմեղմումով ձողեր Օժանդակ քարշային կարապիկ
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Թրթուրավոր զրահատեխնիկա Կատեգորիա:Խորհրդային զրահապատ նորոգումա-տարհանման մեքենաներ Կատեգորիա:Տանկեր այբբենական կարգով Կատեգորիա:Հիմնական մարտական տանկեր
Կամենսկի շրջան (Ռոստովի մարզ)
Կամենսկի շրջան (Каменский район), Ռուսաստանի Ռոստովի մարզի 43 շրջաններից մեկը։ Շրջկենտրոնն է Գլուբոկի ավանը։ Տարածքը կազմում է 2570 կմ², բնակչությունը՝ 46,75 հզ. (2010 թ. տվյալներով)։ Շրջանի մեջ է մտնում 1 քաղաքային և 11 գյուղական համայնք։
Ադրիան Բրաուվեր
Ադրիան Բրաուվեր (Adriaen Brouwer, ), ֆլամանդացի գեղանկարիչ, ով 17-րդ դարի առաջին կեսին ստեղծագործել է Ֆլանդրիայում և Հոլանդիայում ։ Նա մեծ նորարար է համարվում հատկապես ժանրային նկարչության ասպարեզում։ Հրաշալի դիտողունակության և նոր արտահայտչաձևեր կիրառելու շնորհիվ ստեղծել է կենցաղային բազմաթիվ տպավորիչ պատկերներ, որոնք զգալի ազդեցություն են գործել ֆլանդրիացի և հոլանդացի նկարիչների հետագա սերունդների վրա ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆլամանդացի նկարիչներ Կատեգորիա:Անձինք առանց ծննդյան օրվա
Անոխովո (գյուղ, Սաֆոնովսկի շրջան)
Անոխովո (Анохово), գյուղ Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Սաֆոնովսկի շրջանի կազմում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:1610 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Սաֆոնովսկի շրջանի բնակավայրեր
Լիխոսյոլկա
Լիխոսյոլկա (Лихосілка), գյուղ Ուկրաինայի Ժիտոմիրի մարզի Չուդնևսկի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Լիխոսյոլկա գյուղում բնակվում էր 262 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 1396 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 187,68 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Ժիտոմիրի մարզի Չուդնևսկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Կովլեժա
Կովլեժա (Ковлежа), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Կարելական ինքնավար հանրապետությունում և Սեգեժսկի շրջանում։ Գետաբերանը տեղակայված է Վոժմա գետի աջ ափին՝ 36 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը 12 կմ է։
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Տվյալներն ըստ ջրային ռեսուրսների ֆեդերատիվ տեսչության.
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր
Կոնարևկա
Կոնարևկա (Конаревка, Конаревка), գյուղ Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Մելեուզովսկի շրջանի կազմում։ Մտնում է Շևչենկովսկի գյուղական խորհրդի կազմում։
Աշխարհագրական դիրք
Հեռավորությունը ՝
Բնակչություն
Բնակչությունը 2002 թվականին կազմել է 109 մարդ, 2009 թվականին՝ 125 մարդ, 2010 թվականին՝ 94 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Մելեուզովսկի շրջանի բնակավայրեր
Ձիգովկա
Ձիգովկա (Дзигівка), գյուղ Ուկրաինայի Վիննիցայի մարզի Յամպոլի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1500 թվականին։
2001 թվականի տվյալներով Ձիգովկա գյուղում բնակվում էր 4 132 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 8196 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 504,15 մարդ/կմ²։
Վլադիմիր Տիմոֆեև
Վլադիմիր Տիմոֆեև (Влади́мир Па́влович Тимофе́ев, ), ռուս դիվանագետ։
Կենսագրություն
2011 թվականից թոշակառու է։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Դիվանագետներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Խորհրդային դիվանագետներ Կատեգորիա:Ռուս դիվանագետներ Կատեգորիա:Մոսկվայի միջազգային հարաբերությունների պետական ինստիտուտի շրջանավարտներ
Սիմեռու (Էստոնիայի շրջան)
Սիմեռու շրջան (Sõmeru vald), շրջան Էստոնիայի Լյաենե-Վիրումաա նահանգում։ Շրջանի կենտրոնն է Սիմեռու գյուղական ավանը։
Բնակչություն
2006 թվականի տվյալներով շրջանում բնակվում էին 3885 մարդ։ Բնակչության խտությունը շրջանում կազմում էր 23,09 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի շրջաններ
High (երգ, Ջեյմս Բլանտ)
«High», բրիտանացի երաժիշտ Ջեյմս Բլանտի առաջին ալբոմի՝ Back To Bedlam-ի առաջին սինգլ։ Սինգլը թողարկվել է 2004 թվականի հոկտեմբերի 18-ին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:2004 սինգլներ Կատեգորիա:Ջեյմս Բլանտի երգեր
Անանկե (դիցաբանություն)
Անա՛նկե, Անա՛նկա (Ἀνάγκη՝ «անհրաժեշտություն», «բախտ»), հունական դիցաբանության մեջ անխուսափելիությունը, ճակատագիրն անձնավորող աստվածուհի ։ Ընդգրկված է եղել մի շարք հին մտածողների փիլիսոփայական և կրոնական համակարգերի մեջ։
Անանկեն մոտ է եղել Ադրաստեայի և Դիկեի հետ։
Ըստ օրփեոսականների՝ Ափրոդիտե Ուրանիայի դուստրն է ։ Ըստ նրանց և Պլատոնի ՝ Մոյրաների մայրն է (Զևսից)։ Ըստ Պլուտարքոսի՝ Զևսից ունեցել է Ադրաստեային ։
Ժողովրդական պատկերացմամբ Անանկեն եղել է մահվան աստվածություն (մեռնելու անհրաժեշտություն, անխուսափելիություն)։ Ողբերգակ բանաստեղծների մոտ գերագույն ուժի անձնավորում է, որին ենթարկվում են մինչև անգամ աստվածները։ Անանկեի պաշտամունքը տարածվել է նախ Կորնթոսում, որտեղ նրա համար աստվածուհի Բիայի հետ ընդհանուր սրբավայր էր կառուցվել ։ Հռոմում Անանկեի անալոգը Նեցեսսիտատա (՝ անհրաժեշտություն) անվամբ պաշտամունք չունեցավ, այլ դարձավ զուտ գրական կերպար ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հին հունական դիցաբանություն Կատեգորիա:Հին հունական աստվածներ Կատեգորիա:Աստվածներ այբբենական կարգով
Վարդոսան
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Հայերը բռնությամբ տեղահանվել են 1920 թվականի հայ-թուրքական պատերազմի ժամանակ և բնակություն հաստատել Արևելյան Հայաստանում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Մատանու եղբայրությունը
«Մատանու եղբայրությունը» (The Fellowship of the Ring, հայերեն հրատարակության մեջ Պահապանները), Ջոն Ռոնալդ Ռուել Թոլքինի «Մատանիների տիրակալը» վեպի առաջին գիրքը։ Այն Թոլքինի «Մատանիների տիրակալը» (1954-1955) աշխարհահռչակ եռերգության առաջին մասն է։ Սովորաբար հրապարակվում է նախաբանի հետ, սակայն վերջինս գրքի հիմնական կազմում ներառված չէ։
Մինչև գրքի առաջին հրատարակողի առաջարկած երեք մասով հրատարակելու գաղափարը, Թոլքինը որոշել էր գիրքը թողարկել ամբողջական, և անգամ «Սիլմարիլիոն»-ի հետ միասին։ Այդ ժամանակ նա ուզում էր գրքի ամեն մասին ինքնուրույն վերնագիր տալ։ Սկզբնական շրջանում որոշվել էր, որ I գիրքը կունենա «Առաջին ճանապարհորդությունը» կամ «Մատանին ճանապարհ է ընկնում» վերնագրերից մեկը, II գիրքը՝ «Ինը ճանապարհորդների արշավը» կամ «Մատանին գնում է հարավ» վերնագրերից մեկը։ «Մատանին ճանապարհ է ընկնում» և «Մատանին գնում է հարավ» վերնագրերն ի վերջո օգտագործվեցին օրիգինալ Millennium Edition-ում ։
Ակնարկ
Հանրահայտ Բիլբո Բեգինսի զարմիկին՝ հոբիթ Ֆրոդոյին, վստահված էր մի շատ վտանգավոր առաքելություն՝ պահպանել Համիշխանության մատանին, որը պետք է ոչնչացվեր Օրոդրուինի խառնարանում, քանի որ հակառակ դեպքում դրա օգնությամբ Խավարի տիրակալ Սաուրոնը իրեն կենթարկեր բոլոր Միջերկրի ծողովուրդներին։ Եվ պատվավոր հոբիթն իր ընկերների հետ մեկնում է մահացու վտանգներով լի ճանապարհորդության...
Նախաբան
Նախաբանում պատմվում է այն մասին, թե ովքեր են հոբիտները, որտեղ են ապրում, ինչպիսին են նրանց ծագումն ու սովորույթները։ Փոքրիկ էքսկուրսիա է անց կացվում Շիրի տարածքում։ Նաև, առանձին ուշադրություն է դարձվում նրանց այնպիսի կենցաղային մանրամասներին, ինչպիսիք են հոբիտների մոտ ընդունված ծխելու ավանդույթները, կառավարական մարմինները, տարեհաշվման համակարգը, ինչպես նաև Մատանու գտնվելու պատմությունը։
Գիրք 1. Մատանին ճանապարհ է ընկնում
Բիլբո Բեգինս անունով հոբիթը, որի հետ ընթերցողը ծանոթ է «Հոբիթ կամ գնալն ու գալը» պատմությունից, պլանավորում է ճոխ նշել իր 111-ամյակն ու իր զարմիկ Ֆրոդոյի 33-ամյակը։ Նա Ֆրոդոյին որդեգրել էր վերջինիս ծնողների մահից հետո։ Բիլբոն, անտեսելով իր հին բարեկամ, ամենակարող հրաշագործ Գենդալֆի խորհուրդը, հավաքույթի ամենաթեժ պահին (այդ հավաքույթին ներկա էր փաստացի ամբողջ Շիրը), հանկարծ անհետանում է բոլորի աչքից։ Հանելուկի լուծումը պարզ է՝ հոբիթը պարզապես հագել էր մատանին ու անտեսանելի դարձել։ Հասնելով տուն նա մեծ դժվարությամբ բաժանվում է մատանուց, այն հանձնելով Ֆրոդոյին, ու մեկնում էլֆերի մոտ՝ Ռիվենդել։
Գենդալֆը, ում դեռ վաղուց տանջում էին Մատանու ծագման հարցերը, վերջապես հասկանում է ճշմարտությունը. սա հենց այն մատանին է, որը անհիշելի ժամանակներում ստեղծվել է Սաուրոնի կողմից, այն մարմնավորում է չարն ու խավարը։ Սաուրոնը մատանին ստեղծել էր Միջերկիրն իրենով անելու նպատակով։ Մատանին գայթակղում է իր տիրոջը սեփական ուժերը կենտրոնացնել սեփական նպատակներին հասնելու համար, ճանապարհին չխնայելով ոչ մեկին ու ոչինչ։ Բայց արդյունքում մատանու ուժը ստիպում է անգամ լավ նպատակներ ունեցողին չարությամբ լցվել ու դառնալ չարի ու խավարի ծառաներից մեկը։ Միջերկրի ազատ ժողովուրդների բազմաթիվ արյունահեղ պատերազմների արդյունքնում հաջողվել էր տիրանալ մատանուն։ Իրադարձությունների բերումով մատանին հայտնվում է հոբիթ Բիլբոյի մոտ։ Վերջինս այն օգտագործում է միայն անտեսանելի դառնալու նպատակով։ Սաուրոնը, զրկվելով մատանուց, բավական երկար ժամանակ անէացած էր, բայց շուտով, նրան հաջողվում է նորից ուժ հավաքել ու աշխարհ վերադառնալ։ ԵՎ հիմա նա իր ծառաների հետ փնտրում է մատանին։ Քանի որ միայն այդ մատանին կարող էր վերադարձնել Սաուրոնի ուժերն ու նրա հաղթանակն անխուսափելի դարձներ, անհրաժեշտ էր ամեն կերպ պահպանել մատանին։
Այդ մասին Գենդալֆից իմանալով Ֆրոդոն որոշում է լքել Շիրը, որպեսզի վտանգի չենթարկի հարազատ երկիրը, և մեկնել Ռիվենդել, որտեղ էլֆերի առաջնորդ Էլրոնդը խորհուրդ կտա մատանու մասին։
Ֆրոդոյին միանում են նրա ընկերները՝ Պիպինն ու Մերին, ինչպես նաև հավատարիմ ծառան՝ Սեմը։ Ռիվենդել ուղևորվելու ճանապարհին նրանք հանդիպում են վախ ներշնչով Սև Ձիավորներին, ովքեր, ինչպես պարզվեց հետագայում, Սաուրոնի հիմնական ծառաներն են։ Շիրի սահմաններից դուրս հոբիթները բազմիցս հայտնվում են վտանգավոր իրավիճակներում։ Հատկապես վտանգներով լի էր Հին անտառը, որտեղ նրանք բազմիցս հարձակումների ենթարկվեցին։ Նրանց այդ հարձակումներից փրկում էր անտառի տիրակալը՝ Թոմ Բոմբադիլը։
Հասնելով նախալեռներ ու օթևանելով «Սլացող պոնի» իջևանատանը Ֆրոդոն ու ընկերները ծանոթանում են Կոլոբրոդի հետ, ում տեղացիները Հյուսիսի հետախույզ են անվանում։ Վերջինս նրանց հետ շարունակում է ճանապարհը դեպի Ռիվենդել։ Սև ձիավորները ամբողջ ճանապարհին հետևում են նրանց։
Չնայած Կոլոբրոդի օգնությանը` Նախալեռներից մինչև Ռիվենդիլ ընկած ճանապարհը ուղևորների համար բավականին վտանգավոր ու դժվար է ստացվում։ Տհաճությունն իր գագաթնակետին է հասնում այն պահին, երբ Ամոն Սուլ բլրի վրա ճանապարհորդների վրա են հարձակվում հինգ նազգուլներ։ Ֆրոդոն վիրավորվում է Անգմարի կախարդ-արքայի՝ նազգուլների առաջնորդի կողմից։ Նրա մարմնում մնում է անիծյալ մորգուլյան թրի մի մասնիկ, ինչը Ֆրոդոյին ստպում է ավելի ու ավելի վատ զգալ դեպի Ռիվենդել ընկած ճանապարհին։
Կոլոբրոդը մատանու տիրակալին ու նրա ուղեկիցներին հովտային ճանապարհներով է տանում` խուսափելով հիմնական մայրուղային ճանապարհից։ Գրեթե նպատակին հասնելով ճանապարհորդները հանդիպում են Գլորֆինդելին՝ էլֆիական զորքերի հրամանատարին, ով օգնում է հասնել էլֆերի տիրապետության սահմանում գտնվող Բրուինեն գետին։ Բայց նազգուլները արդեն ամբողջ իննյակով Բրուինենիր ափին հարձակվում են ճամփորդների վրա։ Գլորֆինդելի ձին, վազանցելով հետևողներին Ֆրոդոյին անց է կացնում ափը։ Նազգուլները փորձում են հետևել նրան, բայց հսկայական ալիքը, որը նման էր գազազած ձիերի (Ռիվենդելի տիրակալի՝ Էլռոնդի կողմից ուղարկված), հարձակվում է նազգուլների վրա։ Գետը լվանում է Սև ձիավորներին, իսկ Ֆրոդոն կորցնում է ֆիտակցությունը Բրուինենի ափին։
Գիրք 2. Մատանին հարավ է գնում
Ռիվենդելում Ֆրոդոն գիտակցության է գալիս։ Նա բուժվում է Էլռոնդի շնորհիվ։ Արթնանալով իմանում է, որ Բիլբոն ևս արդեն որոշակի ժամանակահատված է, ինչ բնակություն է հաստատել այստեղ։ Էլրոնդը Խորհուրդ է հրավիրում, որին մասնակցում էին Միջերկրի բոլոր Ազատ ժողովուրդները, որի ժամանակ Գենդալֆը բոլորին հայտնում է Սպիտակ Ժողովի գլխավորի՝ Սարումանի (ով դարձել էր Սարումանի ծառաներից մեկը, բայց արդեն երազում էր ձեռք բերել մատանին սեփական նպատակների համար, և դրա տեղն իմանալու համար որոշ ժամանակ իր Օրտհանկ ամրոցում գերի էր պահում Գենդալֆին) դավաճանության մասին և այն մասին, որ մատանին ոչնչացնել է պետք։ Ֆրոդոն որոշում է գնալ Սաուրոնի երկիր՝ Մորդոր, չէ որ մատանուց հնարավոր է ազատվել միայն մեկ եղանակով՝ այն պետք է նետել Մորդորում գտնվող Օրոդրուին հրաբխի խառնարան՝ այնտեղ, որտեղ ստեղծվել է։ Նրան ուղեկցելու համար կամավոր գալիս են հոբիթ ընկերները, ինչպես նաև Գենդալֆը, էլֆ Լեգոլասը՝ Լիխոլեսիայի (Միրկվուդ) անտառային էլֆերի թագավոր Տրանդուիլի որդին, Թզուկ Գիմլին՝ Գլոինի որդին, և մարդիկ՝ Բորոմիրը (Գոնդորի ղեկավարի ավագ որդին ու ժառանգը) և արդեն հայտնի Կոլոբրոդը (Թափառականը), ով բոլորին ներկայանում է որպես Իսիլդուրի ժառանգորդ Արագորն։ Ինը ճամփորդներից կազմված այս ջոկատն էլ հենց ստացել է Մատանու եղբայրություն անվանումը։
Մառախլապատ լեռները Բոսորագույն դարպասներով անցնելու փորձը հաջողությամբ չավարտվեց, և Գենդալֆը որոշեց անցնել թզուկների հին ստորգետնյա թագավորությունով՝ Մորիայով։ Սակայն հերոսները չգիտեին, որ այն վաղուց ի վեր գրավված է օրկերի կողմից։ Քարանձավի մուտքի մոտ նրանց վրա է հարձակվում լճի պահապանը, ով հեղեղում է Մորիայի մուտքն ու ճամփորդների թողնում ներսում։ Մազարբուլ պալատում ջոկատը տեսնում է Բալինի գերեզմանն ու Բալինի ճանապարհորդական նամակի նմուշները, որոնք վատի մասին էին զգուշացնում։ Չհասցնելով դուրս գալ ամրոցից` ջոկատը ենթարկվում է օրկերի ու հսկայական ժայռային թրոլների հարձակմանը, իսկ հենց Մորիայի ելքի մոտ ճամփորդների վրա է հարձակվում Մորգոտի բալրոգը՝ հին հրե դեմոնը։ Մորիական կամրջի վրա բալրոգի հետ ընդհարման ժամանակ Գենդալֆին հաջողվում է նրան ցած նետել, սակայն ինքն էլ ընկնում է նրա հետ։ Գենդալֆի անձնազոհ սխրանքի շնորհիվ ջոկատը շարունակում է ճանապարհը։
Քանի ոչ ջոկատի երթուղին նախօրոք որոշված չէր, հասնելով Արգոնատի սյուներին ճանապարհորդները կանգ են առնում ափին` այդ խնդրին լուծում տալու համար։ Բորոմիրը պնդում էր, որ պետք է գնալ իր հոր մոտ՝ Մինաս Տիրիտ, որտեղ մատանու ուժը կարելի է օգտագործել Սաուրոնի դեմ։ Ֆրոդոն մերժում է մատանին նրան տալ, և Բորոմիրը փորձում է այն ուժով վերցնել, բայց Ֆրոդոն, հագնելով մատանին ու անտեսանելի դառնալով, փախչում է նրանից։ Ջոկատի մնացած անդամները դուրս են գալիս Ֆրոդոյին ու Բորոմիրին փրկելու։ Արդյունքում Մերիի ու Պիպինի վրա են հարձակվում Սարումանի օրկերը։ Պաշտպանելով նրանց` Բորոմիրը մահացու վնասվածք է ստանում օրկերի նետից։ Օրկերը գերի են վերցնում երկու հոբիթներին և ուղևորվում անհայտ ուղղությամբ։ Սեմը, ով սկզբում չէր գտնում Ֆրոդոյին, հասկանում է, որ իր տերը որոշել է միայնակ Մորդոր մեկնել, և վերջին պահին նկատում է նրան գետի ափին և համոզում է իրեն էլ հետը վերցնել։ Արագորնը, Գիմլին ու Լեգոլասը դեպքի վայր են հասնում բավականին ուշ։
Երկրորդ պլանի հերոսներ
Հերոսներ, որոնք որոշակի գործողություններ են կատարում գրքում նկարագրված իրադարձություններում.
Թուրքերեն
Թուրքերեն (ինքնանվանումը՝ Türkçe (թյուրքչէ) կամ Türk dili (թյուրք դիլի), Բալկանյան թերակղզուց մինչև Կասպից ծով ընկած տարածաշրջանում խոսվող ալթայական լեզուներից մեկը։ Թուրքերենը մայրենի լեզու է Հարավարևելյան Եվրոպայում (հատկապես Արևելյան և Արևմտյան Թրակիայում) բնակվող 10-15 միլիոն մարդու և Հարավարևմտյան Ասիայում (հատկապես Թուրքիայում) 60-65 միլիոն բնակիչների համար։ Թուրքիայից դուրս թուրքախոս ոչ մեծ խմբեր կան Գերմանիայում, Բուլղարիայում, Մակեդոնիայում, Հյուսիսային Կիպրոսում, Հունաստանում, Կովկասում, ինչպես նաև Եվրոպայի և Կենտրոնական Ասիայի մնացած տարածքներում։ Կիպրոսը նույնիսկ առաջարկել էր ԵՄ-ին թուրքերենը ընդգրկել ԵՄ պաշտոնական լեզուների մեջ՝ չնայած, որ Թուրքիան ԵՄ անդամ չէ։ Օղուզական խմբի մյուս լեզուները իրենց հերթին տարածված են նշված տարածաշրջանի արևելքում և հարավում՝ Կովկասում, Ադրբեջանում, Իրանում, Կասպից ծովի հարավ արևելքում։
Մատանու եղբայրությունը
Քննադատների կարծիքը
Նա կարծում էր, որ Թոլքինի ուժը նուրբ հումորրի զգացման մեջ է։ Այս գրքի մասին կարծիքներ են արտահայտել նաև Լորեն Այզլին ու Էդմունդ Ուիլսոնը ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Անգլերեն վեպեր Կատեգորիա:Ջոն Թոլքինի ստեղծագործություններ Կատեգորիա:Էկրանավորված բրիտանական վեպեր Կատեգորիա:Անգլերեն գրքեր Կատեգորիա:Անգլերեն գրականություն
Թուրքերեն
Թուրքերենը պատկանում է ալթայական լեզվաընտանիքի արևմտախունական ճյուղի օղուզական խմբին։ Մերօրյա գրական թուրքերենն ունի համեմատաբար նոր պատմություն՝ այն ձևավորվել է օսմաներենի հիման վրա՝ 19-րդ դարի սկզբին։ Նախկին Օսմանյան կայսրության տարածքում և մասնավորապես ներկայիս Թուրքիայում տարածված թուրքերենը ողջ աշխարհում ամենից շատ խոսվող 5-րդ լեզուն է։
Թուրքիայի Հանրապետության հիմնադիր Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթյուրքի իրականացրած բարեփոխումների շնորհիվ 1928 թվականին թուրքերենը արաբատառ այբուբենի փոխարեն սկսեց կիրառել լատինատառը։
Թուրքերենը կցական լեզու է. այն հարուստ է բազմաթիվ վերջածանցներով, որոնց շնորհիվ որևէ հիմքից կարելի է գրեթե անվերջ քանակությամբ նոր բառեր ստանալ ։ Թուրքիայի թուրքերենին բնորոշ վերջածանցները մասամբ ընդհանուր են նաև մյուս թյուրքական լեզուների համար ։ Նախադասության կառուցվածքի հիմնական կաղապարը այս լեզվում ունի «ենթակա-խնդիր-ստորոգյալ» հերթագայությունը։
Այսպես կոչված «ստամբուլյան բարբառը» համարվում է թուրքերեն գրական լեզվի աղբյուրը. գրական թուրքերենը ձևավորվել է այս բարբառի հիման վրա։ Անատոլիական բարբառներում և թյուրքական լեզուներից որոշներում առկա "բաց է" (/ǝ/), "խռպոտ հ" / խ (/ḫ/) և "առաջնաքմային ն" (/ŋ/) հնչյունները ստամբուլյան բարբառում և, հետևաբար, նաև գրական թուրքերենում բացակայում են։ Նմանապես Թուրքիայի թուրքերենում բացակայում են /q/ և /w/ հնչյունները, որոնք կան այլ թյուրքական լեզուներում և բարբառներում։
Դասակարգում
Թուրքերենը լեզուների համաշխարհային դասակարգման մեջ ընդգրկված է ուրալ-ալթայական լեզվաընտանիքի ալթայական ճյուղում։ Ուրալ-ալթայական լեզվաընտանիքի լեզուների վերաբերյալ կատարված խորքային ուսումնասիրությունները գնալով ավելի ու ավելի են ապացուցում, որ այս երկու լեզվախմբերի՝ մեկ լեզվաընտանիքի մեջ միավորելու համար բավարար հիմքեր չկան ։ Այդ պատճառով երբեմն թուրքերենը դասակարգվում է պարզապես որպես ալթայական լեզու։
Ինչպես գրում է անվանի թուրքագետ Ռեշիթ Ռահմեթի Արաթը՝ «Թուրքերենի բարբառների դասակարգումը» խորագրով իր հոդվածում՝ թյուրքական լեզուների, այդ թվում՝ նաև Թուրքիայի թուրքերենի դասակարգման վերաբերյալ մինչ օրս ամենատարբեր գիտական տեսակետներ են առաջ քաշվել։ Հիմնվելով ավելի վաղ առաջարկված դասակարգման փորձերի վրա՝ Արաթը առաջարկում է սեփական դասակարգումը, ըստ որի՝ Թուրքիայի թուրքերենը պատկանում է թուրքերենի բարբառախմբերի VI լեռնային խմբին (հարավային) ։ Թուրքական լեզվաընտանիքը ներառում է արևելյան Եվրոպայում, Միջին Ասիայում և Սիբիրում խոսվող շուրջ 30 կենդանի լեզու ։ Ողջ աշխարհում թյուրքալեզու մարդկանց շուրջ 40 տոկոսը խոսում է Թուրքիայի թուրքերենով ։ Թուրքախոսների 40 %-ի համար թուրքերենը մայրենի լեզու է։ Թուրքերենը 9-րդ հորիզոնականն է զբաղեցնում այն 10 լեզուների ցանկում, որոնք ըստ British Council-ի կողմից կատարված մի հետազոտության արդյունքների՝ ապագայում դոմինանտ կարգավիճակ կունենան ։
Պաշտոնական կարգավիճակ
Թուրքիայի թուրքերենը Թուրքիայում, ինքնահռչակ Հյուսիսային Կիպրոսի Թուրքական Հանրապետությունում, Կիպրոսի Հանրապետությունում, Իրաքում, Մակեդոնիայում, Կոսովոյում, Ռումինիայում որոշակի շրջանակներում պաշտոնական կարգավիճակ ունի։ Պաշտոնական կարգավիճակը այս լեզվին շնորհվել է համապատասխանաբար այն տարածաշրջաններում, որտեղ հատկապես մեծաթիվ են թուրքախոս քաղաքացիները. այդ տարածաշրջանը արևելքից դեպի արևմուտք ընդգրկում է Բալկաններից մինչև Միջին Ասիա ընկած բազմաթիվ երկրներ։
1982 թվականին ընդունված Թուրքիայի Հանրապետության Սահմանադրության համաձայն՝ թուրքերենը Թուրքիայի պետական լեզուն է։ Այս դրույթը տեղ է գտել սահմանադրության առաջին մասի «Ընդհանուր դրույթներ» բաժնի 3-րդ հոդվածում։ Համաձայն նույն բաժնի 4-րդ հոդվածի՝ վերոնշյալ դրույթը երբևէ ենթակա չէ փոփոխության. երկրի պետական լեզուն փոխելու վերաբերյալ առաջարկ անելն անգամ արգելված է ։
Թուրքերենը պաշտոնական կարգավիճակ ունի նաև Իրաքի Քիրքուք նահանգում ։ Ինչպես արդեն նշվեց, Կիպրոսի Հանրապետությունում թուրքերենը հունարենի հետ մեկտեղ սահմանադրորեն ճանաչված է որպես պաշտոնական լեզու, սակայն այս դրույթը գործնականում կյանքի կոչելու հետ կապված լուրջ խնդիրներ կան ։ Մակեդոնիայի արևմուտքում գտնվող որոշակի բնակավայրերում նույնպես թուրքերենն ունի պաշտոնական լեզվի կարգավիճակ     ։ Թուրքերենին պաշտոնական կարգավիճակ է շնորհվել նաև Կոսովոյի Պրիզրեն, Մամուշա, Գիլան, Միտրովիցա, Պրիշտինա և Վուշտրին քաղաքներում  ։ Պրիզրենում թուրքերենի պաշտոնական կարգավիճակը պաշտպանված է նաև Կոսովոյի Հանրապետության՝ «Լեզուների օգտագործման վերաբերյալ» օրենքի շրջանակներում ։ Իսկ Ռումինայում այս լեզուն պետության կողմից պաշտոնապես ճանաչված է որպես փոքրամասնության լեզու ։
Վարչական կառույցներ. թուրքերենի կիրառություն
Թուրքական լեզվաբանական ընկերության առաջին լուրջ կառուցվածքային փոփոխությունը կատարվել է 1951 թվականին կազմակերպված արտահերթ գիտաժողովի արդյունքում։ 1951 թվականին փոփոխության ենթարկվեց այն օրենքը, որով դեռևս Աթաթյուրքի կենդանության օրոք սահմանվել էր, որ Լեզվաբանական ընկերության նախագահը պետք է լինի ազգային կրթության նախարարը։ Այսպիսով, թուրքական պետության և կազմակերպության միջև կառուցվածքային կապը խզվեց։ Երկրորդ կարևորագույն կառուցվածքային փոփոխությունը տեղի ունեցավ 1982-1983 թվականներին։ 1982 թվականին ընդունված և մինչև օրս գործող սահմանադրությամբ «Թուրքական լեզվաբանական ընկերությունը» և «Թուրքական պատմագիտական ընկերությունը» միավորվեցին մեկ ընդհանուր կառույցի՝ «Աթաթյուրքի անվան մշակութային, լեզվաբանական և պատմագիտական ընկերության» կազմում։ Այսպիսով, պետության հետ եղած կապը վերահաստատվեց ավելի ամուր կերպով՝ օրենքի ուժով ։
Պատմություն
Գիտությանը հայտնի թուրքերեն ամենահին գրավոր աղբյուրները օրհոնյան գրավոր հուշարձաններն են, որոնք հայտնաբերվել են ժամանակակից Մոնղոլիայի տարածքում։ Հուշարձանները կանգնեցվել են երկրորդ Թյուրքական կագանատի ժամանակաշրջանում արքայազն Քուլ Թիգինի և իր եղբոր՝ կայսր Բիլգե Խագանի պատվին։ 1889-1893 թվականների ընթացքում Օրհոն գետի դաշտավայրի ընդարձակ տարածքում այս հուշարձանների և քարե սալիկների՝ ռուս հնագետների կողմից հայտնաբերվելուց և պեղումներ իրականացվելուց հետո հաստատվեց, որ հուշարձանների արձանագրությունների լեզուն հին թուրքերենն է՝ գրված հին թյուրքական այբուբենով, որ հայտնի է որպես «թյուրքական ռուներ» կամ «ռունիֆորմ»՝ շնորհիվ նրա, որ արտաքին նմանություններ ունի գերմանական ռունական այբուբենի հետ։ Այդ հուշարձանները վերագրվում են մ.թ. 8-րդ դարին ։
Վաղ միջնադարում (6-11-րդ դարեր) թուրքական նվաճումների ժամանակ թուրքախոս զանգվածները տարածվեցին Կենտրոնական Ասիայում՝ ընդգրկելով հսկայական աշխարհագրական տարածաշրջան, որ ձգվում էր Սիբիրից մինչև Եվրոպա և Միջերկրական ծով։ Սելջուկները 11-րդ դարում Փոքր Ասիա բերեցին իրենց լեզուն՝ օղուզերենը, որը ներկայիս թուրքերենի անմիջական նախնի լեզուն է։ 11-րդ դարում թյուրքական լեզուների ուսումնասիրող Մահմուդ Կաշգարին (Կաշգարացի), ով Կարախանյան պետությունից էր, գրեց թյուրքական լեզուների առաջին համապարփակ բառարանը և կազմեց թյուրքախոս բնակչության աշխարհագրական տեղաբաշխման քարտեզը՝ դրանք զետեղելով «Թյուրքական լեզուների դիվան» (օսմաներեն՝ Divânü Lügati't-Türk) աշխատանքում։
Ներկայիս Թուրքիայի թուրքերենը անցել է զարգացման 4 փուլ ․
Ալթայական լեզվախումբ
Լեզվաբանական գրականության մեջ սովորաբար որպես լեզվաընտանիք կամ լեզվախումբ հիշատակվող ալթայական լեզուները տարբեր դասակարգումների համաձայն ներառում են 3 (թյուրքական, մոնղոլական, տունգուս-մանջուրական) կամ 5 ճյուղ՝ ներառյալ նաև կորեերենն ու ճապոներենը ։ Այս տեսության համաձայն՝ թյուրքական, մոնղոլական, տունգուս-մանջուրական լեզուները, կորեերենն ու ճապոներենը ազգակից են և ունեն ընդհանուր ծագում. մեկ ընդհանուր մայր լեզվից են առաջացել։ Այդ ընդհանուր մայր լեզուն ենթադրյալ լեզու է և, բնականաբար, որևէ անվանում չունի։ Ալթայական լեզվաընտանիքի տեսության կողմնակիցները այդ երևակայական լեզվին տվել են «ալթայերեն» անունը ։ Տեսականորեն ենթադրվող այդ ալթայերենի հետագա ճյուղավորումներից էլ հենց զարգացել է այսօրվա թուրքերենը։
Օսմանյան թուրքերեն
950 թվականին իսլամ են ընդունում Կարախանյան պետությունը և սելջուկ թուրքերը, որոնք երկուսն էլ համարվում են օսմանների էթնիկ և մշակութային նախնիները։ Այս պետությունների վարչական լեզուն բազմաթիվ փոխառություններ է ունեցել արաբերենից և պարսկերենից։ Օսմանյան ժամանակաշրջանում թուրքական գրականությունը, մասնավորապես Դիվանի գրականությունը, մեծապես կրել են պարսկերենի ազդեցությունը՝ ներառյալ բանաստեղծական չափերը և մեծաքանակ փոխառությունները։ Օսմանյան կայսրության (1299-1922) գրական և պաշտոնական լեզուն՝ օսմաներենը, որն իրենից ներկայացնում է թուրքերենի, արաբերենի և պարսկերենի խառնուրդ, զգալիորեն տարբերվում է ներկայիս թուրքերենից։ Առօրյա խոսակցական թուրքերենով՝ հայտնի որպես «կոպիտ թուրքերեն» (kaba Türkçe), խոսում են հիմնականում ցածր կրթական մակարդակի տեր մարդիկ, ինչպես և գյուղաբնակները։ Նրանց խոսքը ներառում է մայրենի լեզվի բառապաշարի մեծ մասը և հիմք է ծառայում ժամանակակից թուրքերենի համար ։
Լեզվական բարեփոխումներ և ժամանակակից թուրքերեն
Թուրքական ժամանակակից պետության հիմնադրումից և գրային բարեփոխումից հետո՝ 1932 թվականին, ինչպես արդեն նշվեց, Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթյուրքի գլխավորությամբ հիմնադրվեց Թուրքական լեզվաբանական ընկերությունը, որի նպատակն էր հետազոտության ենթարկել թուրքերենը։ Նոր հիմնադրված կազմակերպության խնդիրներից էր նախաձեռնել լեզվական բարեփոխում՝ փոխարինելով արաբական և պարսկական փոխառությունները թուրքերեն համարժեքներով ։ Մամուլում փոխառյալ բառերի կիրառումը արգելելով՝ Ընկերությանը հաջողվեց լեզվից դուրս մղել մի քանի հարյուր օտար բառեր։ Բառերի մեծ մասը, որ ԹԼԸ-ի կողմից ներառվեցին լեզվի մեջ, նոր էին կազմվել թուրքական արմատների միջոցով և հատուկ ընտրվել էին, որպեսզի վերակենդանացնեին հին թուրքերեն բառերը, որ դարերով չէին կիրառվել ։
Նման արագ փոփոխությունը լեզվի մեջ հանգեցրեց նրան, որ տարիքով ավելի մեծերի և երիտասարդների բառապաշարը սկսեց չհամապատասխանել, միմյանցից տարբերվել։ Մինչև 1940-ական թվականները ծնված սերունդը առավել հակված էր արաբա-պարսկական ծագում ունեցող բառերը կիրառելու, մինչդեռ երիտասարդ սերունդը նախընտրում էր նոր արտահայտությունները։ Հետաքրքրական է այն, որ 1927 թվականին խորհրդարանում իր հայտնի երկար ելույթի (Ճառ, Nutuk) ժամանակ Աթաթյուրքի օգտագործած օսմաներենի ոճական ձևերը, չնայած որ ժամանակակից թուրքերեն էին «թարգմանվել» շուրջ 3 անգամ՝ 1963, 1986 և 1995 թվականներին, խորթ են ներկայիս սերնդի ընթերցողների համար ։
Անցած մի քանի տասնամյակների ընթացքում Թուրքական լեզվաբանական ընկերությունը շարունակական աշխատանք է տարել թուրքերեն այնպիսի բառեր մշակելու համար, որ կարտահայտեին նոր գաղափարներ ու տեխնոլոգիական տերմիններ։ Դրանք փոխառվում էին հիմնականում անգլերենից։ Այդ բառերի մեծ մասը, հատկապես տեղեկատվական տեխնոլոգիաների վերաբերյալ տերմինները, համընդհանուր կիրառություն են գտել։ Այնուամենայնիվ, ԹԼԸ-ն երբեմն քննադատում է արհեստական և հորինված բառերի ստեղծումը։ Որոշ փոփոխություններ, որ արվել էին ավելի վաղ, օրինակ bölem-ի փոխարինումը fırka -ով (կուսակցություն), չարժանացան համընդհանուր հավանության (fırka-ն փոխարինվեց ֆրանսերենից փոխառյալ parti-ով)։ Որոշ բառեր էլ վերադարձվեցին հին թուրքերենից և ստացան հատուկ իմաստներ։ Օրինակ, betik -ը (սկզբնական իմաստը՝ գիրք) այժմ կիրառվում է «ձեռագիր» (ձեռագրային լեզու) համակարգչային գիտության բնագավառում ։ Բառերի մեծ մասը, որ գործածության մեջ են դրվել ԹԼԸ-ի կողմից, ունեն նաև իրենց հին համարժեքները։ Սա սովորաբար լինում է այն ժամանակ, երբ փոխառյալ բառը փոխում է իր իմաստը։ Օրինակ, dert բառը, որ ծագում է պարսկերեն dard (درد, «ցավ») բառից, թուրքերենում նշանակում է «հոգս, մտածմունք», մինչդեռ բուն թուրքական ağrı բառը օգտագործվում է «ֆիզիկական ցավը» արտահայտելու համար։ Երբեմն փոխառությունը իր նշանակությամբ փոքր-ինչ տարբերվում է բուն թուրքական բառից, ինչպես  գերմանական և ռոմանական բառերը անգլերենում։ Ժամանակակից թուրքերեն բառերի և հին փոխառությունների օրինակները ստորև․
Բաղաձայններ
Աղբյուրներից մեկի պնդմամբ թուրքերենի բաղաձայնները սահմանվում են որպես եռաշարք ուժեղ-թույլ հնչյուններ (շնչեղ, ռնգային, ձայնեղ) ինչպես հայերեում է ։ Հնչույթը, որ սովորաբար նշվում է որպես yumuşak g (փափուկ գ) թուրքերենի ուղղագրության մեջ գրվում է ⟨ğ⟩։ Այն կլոր ձայնավորների միջև ներկայանում է որպես ձայնային հաջորդականություն կամ ավելի թույլ երկշրթնային առաջնալեզվային հնչյուն, իսկ ոչ կլոր առաջնային ձայնավորների միջև՝ թույլ քիմքային առաջնալեզվային հնչյուն և ցանկացած այլ տեղում ձայնային հաջորդականություն։ Ğ-ն երբեք չի հայտնվում բառի կամ վանկի սկզբում, բայց միշտ հաջորդում է ձայնավորին։ Երբ բառավերջում է կամ նախորդում է մեկ այլ բաղաձայնի, երկարացնում է բաղաձայնը ։
Բուն թուրքական բառերում [c], [ɟ] և [l] հնչյունները լրացուցիչ դասակարգման մեջ են գտնվում [k], [ɡ] և [ɫ] հնչյունների հետ․ մի դեպքում հայտնվում են առաջնային ձայնավորների կողքին, մի դեպքում էլ՝ հետնային ձայնավորների։ Սովորաբար այս հնչույթների դասավորությունը անկանխատեսելի է, հատկապես փոխառյալ բառերի և հատուկ անունների պարագայում։ Որոշ բառերում [c], [ɟ] և [l] հնչյունները հանդես են գալիս հետնային ձայնավորների հետ ։
Բաղաձայնների առնմանություն
Թուրքերենի ուղղագրությունը ունի բաղաձայնների առնմանություն, երբ բաղաձայնները դառնում են ձայնեղ աղմկային։ Ինչպես օրինակ՝ b, d, c, ɡ ձայնավորները դառնում են համապատասխանաբար p, t, ç, k, երբ բառավերջում են կամ բաղաձայնից առաջ, բայց պահպանում են ձայնեղությունը ձայնավորից առաջ։ Փոխառյալ բառերում /k/-ի ձայնեղ համարժեքը /g/-ն է, իսկ թուրքական ծագմամբ բառերում՝ /ğ/-ն ։ Սա նման է ռուսերենի և գերմաներեի նման լեզուներին, բայց թուրքերենի պարագայում արտասանությունը սովորաբար ստիպում է համապատասխանեցնել հնչյունները։ Մինչդեռ որոշ դեպքերում, ինչպես ad /at/ («անուն») գոյականի դեպքում (տրականը՝ada) հոլովվելիս հիմնական ձևը պահպանվում է (կամ at /at/ «ձի», տրականը՝ata)։ Բացառություն են նաև od «կրակ» և ot «խոտ», sac «թիթեղ» և  saç «մազ» բառերը։ Շատ փոխառյալ բառեր, ինչպես kitap-ը արտասանվում են ինչպես գրվում են, բայց շատ բառեր, ինչպես, hac («հաջ»), şad («ուրախ»), yad(«օտար, օտարական») պահպանում են իրենց հիմնական ձևը։
Բուն թուրքական գոյականները, որ կազմված են 2 կամ ավելի վանկերից և ավարտվում են /k/ հնչյունով, գրեթե բոլորը ձևափոխված տարբերակներում հիմնական բառավերջում ունենում են /ğ/։ Իսկ բայերի և միավանկ գոյականների պարագայում հիմնական /k/-ն պահպանվում է ։
Ձայնավորներ
Թուրքերենի ձայնավորներն են՝ ⟨a⟩, ⟨e⟩, ⟨ı⟩, ⟨i⟩, ⟨o⟩, ⟨ö⟩, ⟨u⟩, ⟨ü⟩ ։ Թուրքերենի ձայնավորների համակարգը կարող է համարվել եռաչափ, որտեղ ձայնավորները բնութագրվում են ըստ նրա, թե ինչպես և որտեղ են նրանք արտահայտվում՝ առջնային և հետնային, կլոր և ոչ կլոր, ինչպես նաև ձայնի բարձրությամբ։ Ձայնավորները դասակարգվում են հետևյալ կերպ՝  [±հետնային], [±կլոր] և [±բարձր] ։ Երկբարբառներ կան միայն փոխառյալ բառերում և կարող են դասակարգվել որպես իջնող երկբարբառներ, որ սովորաբար ուսումնասիրվում են որպես  /j/ -ին կամ ձայնավորին հաջորդող ։
Ձայնավորների ներդաշնակություն
Թուրքերենը կցական լեզու է, որտեղ վերջածանցների շարքը կցվում է բառարմատին։ Ձայնավորների ներդաշնակությունը հնչյունաբանական գործընթաց է, որ ապահովում է հնչյունների հարթ հոսք՝ պահանջելով հնարավորինս քիչ բերանի շարժումներ։ Ձայնավորների ներդաշնակությունը կարելի է դիտարկել որպես ձուլման գործընթաց, երբ հաջորդ ձայնավորները վերցնում են նախորդ ձայնավորի առանձնահատկությունները ։ Թուրքերենի ձայնավորները կարելի է դիտարկել նաև երկու սիմետրիկ համակարգերում՝ a-առանց կետիկների (a, ı, o, u), որտեղ հետնային ձայնավորներն են՝ բերանի հետնային մասով արտասանվող, և e-կետիկներով (e, i, ö, ü)՝ բերանի առաջնային մասով արտասանվող։ Ձայնավորների արտասանության տեղը և ձևը որոշում են, թե որ տեսակի ձայնավորի ներդաշնակությանը պիտի ենթարկվի բառը ։ Քերականական ածանցները ունեն «քամելեոնի էֆեկտ» և ենթարկվում են ձայնավորների ներդաշնակության հետևյալ ձևերին․
Գործնականում երկկողմ տարբերակը (հայտնի է նաև e տիպի ձնկ (ձայնավորների ներդաշնակության կանոն) նշանակում է, որ եթե միջավայրը, որտեղ ձայնավորը ձևավորվել է բառարմատի մեջ, բերանի առաջնային մասն է, ածանցը պետք է լինի e-ով, իսկ եթե հետնային է, ապա a-ով։ Քառաստիճան օրինակում (հայտնի է որպես i տիպի ձնկ) հավասարակշռում է կլորներին այնպես, ինչպես հետնայինի ու առաջնայինի դեպքում է։ Հետևյալ օրինակները, որ հիմնված են dir4 մասնիկի վրա, ներկայացնում են i տիպի ձնկ-ն The following examples, based on the copula -dir4 ("[it] is"), illustrate the principles of i-type vowel harmony in practice: Türkiye'dir ("it is Turkey"), kapıdır ("it is the door"), but gündür ("it is the day"), paltodur ("it is the coat"). ։
Գյուղական որոշ բարբառներում բացակայում են ներքոնշյալ բացառությունները․
Ձայնավորների ներդաշնակության կանոնները կարող են փոփոխվել՝ ըստ տարածաշրջանային բարբառի։ Թուրքերենի տրապիզոնյան բարբառում, որի տարածման շրջանը Թուրքիայի հյուսիս-արևմուտքն է, ենթարկվում է հին անատոլիական թուրքերենի կրճատված ձայնավորների ներդաշնակությանը, որը 2 ձայնավորների (ü և ı) կորստի արդյունքում լրացուցիչ բարդացել է, չնայած որ բացակայում է նաև հետվերատամնային ներդաշնակությունը։ Օրինակ, elün նշանակում է «քո ձեռքը»։ Մինչ երկրորդ դեմքի եզակի պատկանելիության վերջածանը փոփոխվում է առաջնային և հետնային ձայնավորների միջև, դառնում -ün կամ -un, ինչպես elün կամ kitabun։ Տրապիզոնի բարբառում ü ձայնավորի պակասության պատճառով 2 դեպքում էլ օգտագործվում է -un տարբերակը՝ elun, kitabun ։
Բառի շեշտադրությունը թուրքերենում
Բառերի մեծ մասում շեշտն ընկնում է վերջին վանկի վրա։ Կան մի քանի բացառություններ, որոնց մեջ մտնում են որոշակի փոխառություններ, մասնավորապես, իտալերեն և հունարեն փոխառությունները, որոնք են  ձայնարկություններ, որոշ հարցական բառեր, մակբայներ (բայց ոչ ածականներ, որ կատարում են նաև մակբայի գործառույթ) և մի շարք հատուկ անուններ։ Փոխառություններում հիմնականում շեշտվում է նախավերջին վանկը՝  [ɫoˈkanta] lokanta- ճաշարան կամ [isˈcele] iskele -նավահանգիստ։ Հատուկ անուններում ևս սովորաբար շեշտվում է նախավերջին վանկը՝ [isˈtanbuɫ] İstanbul, սակայն երբեմն շեշտվում է վերջից երրորդ վանկը, եթե բառը վերջանում է կրետիկ (ամֆիմակր) ռիթմով՝ [ˈaŋkaɾa] Ankara։
Որոշ դեպքերում (օրինակ, բարդ բառերի երկրորդ մասում կամ, երբ բային նախորդում է անորոշ խնդիր) բառի շեշտը ճնշվում է և չի լսվում։
Նախադասությունների խմբեր
Թուրքերենում կան նախադասությունների երկու խմբեր՝ բայական և անվանական։ Ներքոբերյալ բայական նախադասության օրինակում ստորոգյալը սահմանական բայ է, մինչդեռ անվանական նախադասությունում պետք է ունենա կամ ոչ բացահայտ բայ, կամ կապող բայ՝ ol կամ -y- («լինել» բայի տարբերակներն են) ։
Ժխտում
Նախադասության երկու տիպերը ունեն ժխտման տարբեր ձևեր։ Անվանական նախադասության ժխտումը կատարվում է değil բառի ավելացմամբ։ Օրինակ, վերևի նախադասության ժխտականը կլինի հետևյալ կերպ Necla oğretmen değil (Նեջլան ուսուցիչ չէ)։ Բայական նախադասությունը պահանջում է բային ժխտական վերջածանցի՝ -me-ի հավելում (այն դրվում է բայարմատից հետո և ժամանակ ցույց տվող ածանցից առաջ)։ Necla okula gitmedi (Նեջլան չգնաց դպրոց) ։
Հարցական նախադասություն
Բայական նախադասություններում -mi հարցական ձևույթը առանց որևէ այլ մասնիկի դրվում է նախադասության վերջում․ Necla okula gitti mi? (Նեջլան գնա՞ց դպրոց)։ Անվանական նախադասություններում -mi-ն դրվում է ստորոգյալից հետո, բայց նախքան անձնական վերջածանցը․ Necla, siz oğretmen misiniz? (Նեջլա՛, դուք ուսուցի՞չ եք)։
Բառի կարգ
Թուրքերեն պարզ նախադասության մեջ բառի կարգը, ինչպես կորեերենում և լատիներենում, հիմնականում հետևյալ կերպ է՝ ենթակա-խնդիր-բայ։ Թուրքերենը ունի իրադարձության կամ դեպքի ընդգծման համակարգ և մի շարք քերականական ձևեր մատնանշվում են ձևաբանական նշումների օգտագործման միջոցով։ ԵԽԲ կառուցվածքը կարող է խախտվել և սա կարող է համարվել լեզվի «պրագմատիկ բառային կարգ»՝ երբ քերականական տեսանկյունից չի կարելի վստահել բառային կարգին ։ Ինչպես նշվեց, թուրքերենի հիմնական բառային կարգը ԵԽԲ-ն է, իսկ բառային կարգը, ընդհանրապես, կարող է փոփովել որոշակի պայմանների դեպքում։
Անմիջապես մակբայական
Քննարկենք ներքոբերյալ նախադասությունը․
Ստորոգյալից հետո
Ստորոգյալից հետո գտնվելը մատնանշում է կարևոր ինֆորմացիա լինելու փաստը․ ինֆորմացիա, որ հայտնի է և՛ խոսողին, և՛ լսողին, կամ ինֆորմացիա, որն արդեն իսկ առկա է կոնտեքստում։
Թուրքերենի քերականություն
Թուրքերենը կցական լեզու է, հաճախ օգտագործում է ածանցներ, հատկապես վերջածանցներ կամ վերջավորություններ ։ Մի բառը կարող է ունենալ մի շարք ածանցներ, ինչը կարող է օգտագործվել նաև նոր բառեր կազմելու, ինչպես օրինակ որևէ անուն խոսքի մասից բայ կամ էլ բայարմատից անուն կազմելու համար։ Ոորշ ածանցներ բառի մեջ ունեն քերականական գործառույթ ։ Միակ բուն թուրքական նախամասնիկները բաղաձայնույթը ուժեղացնող վանկերն են, որ կիրառվում են ածականների և մակբայների հետ՝ sımsıcak «շատ տաք, եռացող»< sıcak, masmavi -կաս-կապույտ< mavi ։
Ածանցների շատ կիրառությունը երկար բառեր է ծնում, օրինակ, Çekoslovakyalılaştıramadıklarımızdanmışsınızcasına «Հավանաբար դուք նրանցից մեկն եք, ում  մենք Ձեզ չկարողացանք դարձնել չեխոսլովակ»։ Երկար բառերը հաճախ են կիրառվում թուրքերենում, ինչպիսին է նաև թուրքական թերթերի հոդվածներից մեկի հետևյալ վերնագիրը Bayramlaşamadıklarımız «Նրանք, ում չկարողացանք շնորհավորել տոների առթիվ» ։
Գոյականներ
Բառը դրվում է հայցական հոլովով այ դեպքում, եթե հայտնի է այն առարկան ինչի մասին խոսքը գնում է․ համեմատենք հետևյալ նախադասությունները․ (bir) ağaç gördük «մի ծառ տեսանք» և ağacı gördük «ծառը տեսանք»։ Հոգնակիակերտ -ler ² մասնիկը չի կիրառվում, երբ բառը դասակարգ կամ ինչ-որ կատեգորիա է ցույց տալիս։ Օրինակ, ağaç gördük-ը հավասարապես կարող է նշանակել և՛ «ծառ տեսանք», և՛ «ծառեր տեսանք»։ ağaç բառի թեքումները ի ցույց են դնում թուրքերենի հնչյունական համակարգի կարևոր հատկությունները՝ բաղաձայնների առնմանությունը վերջածանցներում (ağaçtan, ağaçta) և վերջին բաղաձայնների հնչեղացումը ձայնավորներց հետո (ağacın, ağaca, ağacı)։
Հավելենք, որ գոյականները ստանում են նաև անձնական վերջածանցներ, օրինակ, -imiz 4 («մեր»)։ Այս մասնիկնների կցումով կարող են կազմվել ավարտուն նախադասություններ։ Ժխտական  mi 4 մասնիկը անմիջապես հաջորդում է բառին հարցական նախադասության մեջ՝ köye mi? («Գյո՞ւղ (ես գնում)»), ağaç mı? («Ծա՞ռ է»)։