Ռուսական_երաժշտություն
Հայ-ռուսական երաժշտական կապեր
Ռուսական երաժշտական մշակույթի բարերար ներգործությամբ և առաջավոր սկզբունքների՝ ռեալիզմի, ժողովրդայնության և դեմոկրատական ուղղվածության կիրառմամբ հայկական երաժշտական մշակույթը թևակոխել է զարգացման նոր շրջան։ Հայ երաժշտության զարգացման մեջ բացառիկ կարևոր նշանակություն է ունեցել միաձայնությունից բազմաձայնության անցումը։ 19-րդ դարի 2-րդ կեսին և 20-րդ դարի սկզբին հանդես են եկել կոմպոզիտորներ Քրիստափոր Կարա-Մուրզան, Մակար Եկմալյանը, Նիկողայոս Տիգրանյանը, Ալեքսանդր Սպենդիարյանը, Ռոմանոս Մելիքյանը, Գրիգոր Սյունին, Անուշավան Տեր-Ղևոնդյանը, Արմեն Տիգրանյանը, Սարգիս Բարխուդարյանը, Անտոն Մայիլյանը և ուրիշներ, որոնք օգտագործել են ռուսական երաժշտության հարուստ փորձը։ Այդ նույն ժամանակաշրջանում հայերը հաղորդակից են դարձել ռուսական և արևմտաեվրոպական օպերային և բալետային արվեստի նվաճումներին։ Թիֆլիսում և Բաքվում ներկայացվել են օպերաներ ու բալետներ, որոնց մասնակցել են նաև հայ արտիստ-արտիստուհիներ։ Իսկ հայ երաժշտագետները հայկական թերթերում և ամսագրերում հանդես են եկել գրախոսականներով։ Երաժշտագետ Վասիլ Ղորղանյանը գրել և հրատարակել է երաժշտա-բեմական արվեստին նվիրված ծանրակշիռ աշխատություններ (դրանց թվում՝ «Պուշկինը երաժշտության մեջ»), խրախուսել Ֆեոդոր Շալյապինին և այլոց։ Բացի այդ, հայ կոմպոզիտորները օգտագործել են ռուսական ու արեմտաեվրոպական օպերային ստեղծագործության հարուստ փորձը և հիմք դրել ազգային օպերայի ստեղծմանը։ Այդ ճանապարհով նախապատրաստվելն հասունացել է հայկական այնպիսի օպերաների ստեղծումը, ինչպիսիք են Արմեն Տիգրանյանի «Անուշ», Ալեքսանդր Սպենդիարյանի «Ալմաստ» օպերաները և այլն։ Հատկապես 19-րդ դարի 80-ական թվականներից հետո, երբ կազմակերպվել է Ռուսական երաժշտական ընկերության Թիֆլիսի բաժանմունքը և երաժշտական ուսումնարանը, հայ-ռուսական երաժշտական կապերն ավելի սերտ են դարձել։ Կոմպոզիտորներ Նիկոլայ Կլենովսկին, Միխայիլ Իպոլիտով-Իվանովը և ուրիշներ ձայնագրել, մշակել և իրենց ստեղծագործություններում օգտագործել են հայ ժողովրդական, ազգային-հայրենասիրական և գուսանական երգեր։ Շատ կոմպոզիտորներ էլ (այդ թվում՝ Միլի Բալակիրևը, Ցեզար Կյուին, Սերգեյ Ռախմանինովը և ուրիշներ) գրել են ռոմանսներ ու երգեր հայ բանաստեղծների խոսքերով։ Իրենց հերթին հայ կոմպոզիտորներ Գենարիոս Ղորղանյանը, Ալեքսանդր Սպենդիարյանը և ուրիշներ իրենց վոկալ ստեղծագործությունների համար օգտագործել են ռուս բանաստեղծների տեքստերը։ Այսպես, Գ․ Ղորղանյանը ռոմանսներ է գրել Ալեքսանդր Պուշկինի, Ալեքսեյ Տոլստոյի, Մայկովի, Աֆանասի Ֆետի բանաստեղծությունների տեքստերով, իսկ Ալեքսանդր Սպենդիարյանն առաջինն էր, որ երաժշտություն է գրել Մաքսիմ Գորկու «Ձկնորսն ու փերին» բալլադի խոսքերով (1902), որն առաջինը կատարել է Ֆեոդոր Շալյապինը։ Նա իր վոկալ գործերի համար հաճախ է դիմել ԱԼեքսանդր Պուշկինի, Միխայիլ Լերմոնտովի, Նիկոլայ Նեկրասովի, Սեմյոն Նադսոնի, Կոնստանտին Բալմոնտի և ուրիշների բանաստեղծություններին, ինչպես և Անտոն Չեխովի ու Մաքսիմ Գորկու խոսքերին՝ գրելով մելոդեկլամացիաներ, ռոմանսներ ու երգեր։ Դրանից բացի Ալեքսանդր Սպենդիարյանը Լերմոնտովի բանաստեղծության հիման վրա գրել է «Երեք արմավենի» ծրագրային սիմֆոնիկ պատկերը։ Հայ կոմպոզիտորներ Քրիստոփոր Կարա-Մուրզան, Ալեքսանդր Սպենդիարյանը և ուրիշներ ձայնագրել ու մշակել են ռուսական ժողովրդական երգեր։ Այս բնագավառում առանձնակի արժեք են ներկայացնում Ալեքսանդր Սպենդիարյանի մշակումները։ Ռուս ժողովրդական երգերից բացի, նա ձայնագրել ու մշակել է նաև ռուսական բանվորական հեղափոխական երգեր։