cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Առաջին մոտոհրաձգային գումարտակ (Կենտրոնական պաշտպանական շրջան)
Վաշտերը և դասակները 1991-1992 թվականներին մասնակցել են Հադրութի (Տող, Խանձաձոր և այլն), Ասկերանի (Մալիբեկլու, Խոջալու և այլն) շրջանների ինքնապաշտպանական և Շուշիի ազատագրական մարտերին։ Հրամանատարներ՝ Հ․ Հակոբյան (գումարտակի), Ա․ Ղուլյան, Ա․ Կարապետյան, Ֆ․ Գաբրիելյան և Ա․ Հարությունյան։
Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական գումարտակներ
Դենի Վուկովիչ
Դենի Վուկովիչ (Danny Vukovic, ), ավստրալիացի ֆուտբոլիստ, նիդերլանդական «Նեյմեյխեն Էնդրիխտ Կոմբինատ» ակումբի և Ավստրալիայի հավաքականի դարպասապահ։ Ֆուտբոլի աշխարհի առաջնության եզրափակիչ 2018-ի մասնակից։
Ակումբային կարիերա
Ծագումով սերբ է ։ Վուկովիչը կարիերան սկսել է «Պարամատա Պաուեր» և «Բոնիրիգ Ուայթ Իգլզ» ակումբների կազմում խաղերով։ 2005 թվականի ամռանը Դենին տեղափոխվել է «Սենտրալ Կոստ Մարինես»։ «Մելբուրն Վիկտորի»-ի դեմ մրցախաղում նորամուտ է ունեցել Ավստրալիայի ֆուտբոլի առաջնությունում, այն բանից հետո, երբ հիմնական դարպասապահ Ջոն Կրոուլին վնասվածք է ստացել։ 2008 թվականին Վուկովիչը օգնել է ակումբին հաղթել առաջնությունում։ 2010 թվականին Դենին երկամյա պայմանագիր է ստորագրել թուրքական «Կոնյասպոր» ակումբի հետ, բայց այն բանից հետո երբ պարզվել է, որ ակումբն ունի օտարերկրյա խաղացողների ավելցուկ, նա լքել է թիմը ։
Նույն թվականին Դենին պայմանագիր է ստորագրել նորզելանդական «Վելինգտոն Ֆենիքս»-ի հետ։ «Սիդնեյ»-ի դեմ խաղում նորամուտ է ունեցել նոր ակումբի կազմում։ 2011 թվականի փետրվարի 13-ին «Նորթ Քվինսլեդ Ֆյուրի»–ի դեմ խաղում Վուկովիչը խփել է գոլ՝ երկրորդ խաղակեսի վերջում իրականացնելով տասնմեկմետրանոց ։
2011 թվականին Վակովիչը տեղափոխվել է «Պերտ Գլորի» ակումբ՝ ստորագրելով եռամյա պայմանագիր։ Հոկտեմբերի 9-ին «Ադելաիդա Յունայթեդ»-ի դեմ խաղում նորամուտ է ունեցել իր նոր ակումբի կազմում ։ 2014 թվականին Դենին կես տարվա վարձույթի իրավունքով տեղափոխվել է ճապոնական «Վեգալտա Սենդայ»։ Մարտի 19-ին «Սիմիձու Ս Պալս» դեմ Կայսեր գավաթի մրցախաղում նորամուտ է ունեցել ակումբի կազմում ։ Վարձակալության ավարտից հետո Վուկովիչը վերադարձել է «Պերտ Գլորի»։
2015 թվականի ամռանը Դենին վերադարձել է «Մելբուրն Վիկտորի»՝ ստորագրելով եռամյա պայմանագիր ։ Հոկտեմբերի 9-ին «Ադելաիդա Յունայթեդ»-ի դեմ խաղում նորամուտ է ունեցել նոր ակումբում ։ Նորամուտային խաղաշրջանում Վուկովիչը օգնել է ակումբին հաղթել Ավստրալիայի գավաթում։
2016 թվականին ամռանը Դենին միացել է «Սիդնեյ»–ին՝ ստորագրելով եռամյա պայմանագիր ։ Հոկտեմբերի 8-ին «Ուեստրեն Սիդնե Ուոնդերես» ակումբի դեմ խաղում նա նորամուտ է ունեցել իր նոր ակումբում ։ 2017 թվականին Վուկովիչը օգնել է ակումբին հաղթել առաջնությունում, ինքն էլ ճանաչվել է լավագույն դարպասապահ։
2017 թվականի ամռանը Դենին վերադարձել է բելգիական «Գենկ» ակումբ մոտավորապես AU$1 միլիոն դոլարով ։ Օգոստոսին «Ստանդարդա» ակումբի դեմ խաղում նորամուտ է ունեցել Ժյուպիլեր լիգայում ։
Միջազգային կարիերա
2018 թվականի մարտի 27 -ին ընկերական խաղում Կոլումբիայի հավաքականի դեմ խաղում Վուկովիչը նորամուտ է ունեցել Ավստրալիայի հավաքականի կազմում ։ Նույն թվականին Դենին մասնակցել է Ռուսաստանում ֆուտբոլի 2018 թվականի առաջնությանը։ Մրցախաղում եղել է պահեստային և խաղադաշտ դուրս չի եկել։
2019 թվականին Վուկովիչը ներառվել է ԱՄԷ–ում Ասիայի գավաթի հավաքականի կազմում։ Նա մրցաշարի ժամանակ եղել է պահեստային և դաշտ դուրս չի եկել։
Ձեռքբերումներ
Թիմային
«Սենտրալ Կոստ Մարիներս»
«Մելբրուրն Վիկտորի»
՝ «Սիդնեյ»
«Գենկ»
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Գենկի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:ՆԵԿ-ի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Թուրքական Սուպեր լիգայի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:2018 թվականի ֆուտբոլի աշխարհի առաջնության մասնակիցներ
Չներվածը (ֆիլմ, 1992)
«Չներվածը» (Unforgiven), վեսթերն ռեժիսոր Քլինթ Իսթվուդի ֆիլմը, որը թողարկվել է 1992 թվականին։ Իսթվուդը ֆիլմը նվիրել է ռեժիսորներ Դոն Սիգելի և Սերջիո Լեոնեի հիշատակին։ Ֆիլմն արժանացել է չորս «Օսկարի» (9 անվանակարգից), երկու «Ոսկե գլոբուս»-ի և այլ մրցանակների։
Սյուժե
Իրադարձությունները ծավալվում են Բիգ Վիսկիում՝ Վայոմինգում, 1880 թվականին։ Քանի որ կովբոյը և նրա ընկերը դանակով վնասել էին մարմնավաճառի դեմքը, տեղի շերիֆ Բիլ Դագգեթը պահանջում է, որ նրանք յոթ ձի տանեն բոբդելի սեփականատիրոջը։ Վրդովվելով այդպիսի անարդար որոշումից՝ մարմնավաճառները հավաքում են հազար դոլար և գումարն առաջարկում նրան, ով կսպանի վիրավորողին։ Այդպիսի անարդար որոշումից վրդովված՝ մարմնավաճառները հազար դոլար են հավաքում և խոստանում նրան, ով կսպանեն հանցագործին։ Այս առաջարկի մասին լուրերն արագ տարածվում են, և շատերն են հետաքրքրվում հավանական վաստակով։
Կանզասի մի փոքրիկ ֆերմայում, որտեղ ապրում էր նախկին խիզախ ավազակը, իսկ այժմ՝ աղքատ ֆերմեր Ուիլյամ Մաննին, որը միայնակ էր դաստիարակում երկու մանկահասակ երեխաներին, գալիս է մի երիտասարդ տղա, որն իրեն անվանում է Սքոֆիլդ Քիդ։ Նա առաջարկում է իր հետ գնալ Բիգ Վիսկի, որպեսզի սպանեն երկու կովբոյներին առաջարկվող մրցանակի դիմաց։ Մաննին վաղուց էր թողել հանցավոր արհեստը և նույնիսկ մոռացել էր կրակել ու ձի հեծնել։ Սկզբում նա հրաժարվում է այդ մտքից, սակայն շուտով իրադրությունը դրդում է նրան դիմել այդ քայլին։ Նա գնում է իր նախկին հանցակից սևամորթ Նեդ Լոգանի մոտ, որը միանում է նրան։ Այս նոր խմբավորումը՝ կազմված մեկ սկսնակից և երկու փորձառուներից, պետք է դիմակայեր դաժան Շերիֆին, որն իր քաղաքում հաստատել էր խիստ կարգեր։ Միայն նա և նրա օգնականներն իրավունք ունեին զենք կրել և բռնություն գործադրել։
Յաղուբլը
Յաղուբլը, գյուղ Արևելյան Հայաստանի Ելիզավետպոլի նահանգի Ելիզավետպոլի գավառում ։
Բնակչություն
1907 թվականին գյուղն ունեցել է 41, իսկ 1908-ին՝ 245 կովկասի թաթար բնակիչ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Պարգա
Պարգա (Πάργα, արտասանությունը՝ ), քաղաք Հունաստանի Հանրապետության հյուսիս-արևելքում՝ Էպիրուսի պերիֆերիայի հյուսիսային հատվածում։
Պարագա քաղաքային շրջանի կենտրոնը համարվում է Կանալլակի գյուղը, որտեղ էլ գտնվում է քաղաքապետի նստավայրը։ Պարգան առողջարանային քաղաք է, որը Հունաստանում հայտնի է իր բեմական գեղեցկությամբ։
Ամֆիթատրոնի ոճով կառուցված այս գեղեցիկ առողջարանային քաղաքը գտնվում է Պրևեզայի և Իգումենիցայի շրջանների միջև ընկած ափամերձ շրջանում՝ Միջերկրական ծովի ափին։ Այն գեղեցիկ, բարձր լեռների և բյուրեղյա մաքուր ծովի համադրումով քաղաք է։
Պարգան Հյուսիս-արևմտյան Հունաստանի առավել գեղատեսիլ և կոսմոպոլիտ քաղաքներից մեկն է, որին հաճախ նաև անվանում են «Էպիրուսի հարսնացու»։
Պատմություն
Պարգան որպես քաղաք հայտնի է դարձել 13-րդ դարի սկզբին։ Այն կառուցվել է Պեզովոլո լեռան գագաթին։ Պարգայի բնակիչները ալբանացիների հարձակումներից խուսափելու նպատակով այն տեղափոխել է ներկայիս վայր։
Նորմանդացիներին օգնելու նպատակով մոտակա Կորֆու (հայտնի է նաև, որպես Կերկիրա) կղզում կառուցվել է ռազմական նպատակներով օգտագործվող բերդ։
11-րդ դարում Կոստանդնուպոլսի անկումից հետո Բյուզանդիան ևս դադարեց գոյություն ունենալ և ամբողջ Հունաստանը և հունական Էպիրուսը անցան Օսմանյան կայսրությանը։ 1798-1799 թվականներին քաղաքը հայտնվել է Ռուսական կայսրության հովանու ներքո։ Դրան հաջորդում է այն, որ ռուսական զորքերը ջախջախում են թուրք կայազորայիններին։
Ֆուձինոմիա
Ֆուձինոմիա (չինարեն՝ 富士宮市|Ֆուձինոմիա-սի), քաղաք Ճապոնիայի Սիձուոկա պրեֆեկտուրայում։ Ընկած է Հոնսյու կղզու Թյուբու տարածաշրջանում։ Սահմանակից է Սիձուոկա, Գոտեմբա, Ֆուձիյոսիդա, Ֆուձի քաղաքներին, Օյամա, Նամբու, Մինոբու, Ֆուձիկավագուտիկո ավաններին և Նարուսավա գյուղին ։ Զբաղեցնում է 388,99 քառակուսի կիլոմետր տարածք։ 2019 թվականի հուլիսի 1-ի տվյալներով բնակչության թվաքանակը եղել է 132.507, տնային տնտեսություններինը՝ 56.655 ։ Բնակչության միջին խտությունը կազմել է 340 մարդ/կմ²։
Պարգա
Պատմություն
19-րդ դարերում Պարգան եղել է Էպիրուսի պատմական շրջանի միակ ազատ քրիստոնեական քաղաքը և դա է պատճառը, որ վերջինիս բնակչությունը բազմիցս հալածվել է հարակից Իսլամադավան ալբանացիների և թուրքերի կողմից։
Ֆուձինոմիա
Պատմություն
Քաղաքը բավականին հին է։ Նրա անվանումն առնչվում է սինտոիստական նախկին սրբավայրի՝ Fujisan Hongū Sengen Taisha, "Fujinomiya"անվանը ։ Վերջինիս հարևանությամբ 1290 թվականին հիմնադրվել է բուդդայական Taiseki-ji տաճարը։
Պարգա
Պատմություն
1819 թվականին քաղաքը անցել է Մեծ Բրիտանիային։ Դրանից երկու տարի հետո ամբողջ Հունաստանում բռնկվում է ազգային-ազատագրական պայքար և 1832 թվականին Լոնդոնի համագումարից հետո այն միավորվում է նորաստեղծ Հունաստանի թագավորության մեջ։
Ֆուձինոմիա
Պատմություն
Ֆուձինոմիան սերտորեն կապված է Ֆուձիյամա սարին և գտնվում է դեպի այդ լեռն ու նրա լանջերին կառուցված սրբավայրերը ուխտագնացության տանող ճանապարհների խաչմերուկում ։
Պարգա
Պատմություն
Քաղաքում է ծնվել Օսմանյան կայսրության մեծ վեզիր Պարգալի Իբրահիմ փաշան։
Ֆուձինոմիա
Ժողովրդագրություն
Ճապոնիայում անցկացված մարդահամարների տվյալների համաձայն՝ Ֆուձինոմիայի բնակչությունը վերջին 50 տարիներին շարունակաբար աճել է ։
Պարգա
Բնակչություն
Ըստ 2011 թվականի մարդահամարի տվյալների՝ քաղաքի բնակչությունը կազմում է 2,415 մարդ։ Հիմնական բնակիչները հույներն են, սակայն կան նաև մեծ քանակությամբ իսլամադավան ալբանացիներ։
Ֆուձինոմիա
Խորհրդանիշեր
Քաղաքի խորհրդանշական ծառը համարվում է թխկին, ծաղիկը՝ Prunus incisa-ն, թռչունը՝ դաշտային արտույտը ։
Պարգա
Բնակչություն
Պաշտոնական լեզուն հունարենն է, իսկ կրոնը՝ հույն ուղղափառ եկեղեցին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հունաստանի քաղաքներ Կատեգորիա:Հունաստանի Միջերկրական ծովի նավահանգստային քաղաքներ Կատեգորիա:Հունաստանի նավահանգստային քաղաքներ
Ֆուձինոմիա
Քույր քաղաքներ
, Սանտա Մոնիկա (անգլ.՝ Santa Monica), Կալիֆոռնիա, 1975 թվականի հուլիսի 21-ից
, Շաոսին (պարզեցված չինարեն 绍兴, պինյին՝ Shàoxīng), 1997 թվականի նոյեմբերի 13-ից
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ճապոնիայի քաղաքներ Կատեգորիա:Ճապոնիայի բնակավայրեր
3 շաբաթ Երևանում
«3 շաբաթ Երևանում» (3 week in Yerevan), 2015 թվականին Վահե Բերբերյանի և Վահիկ Փիրհամզեյի նկարահանած կատակերգություն ։
Սյուժե
Ֆիլմը պատմում է Լոս Անջելեսից Երևան ժամանած լիբանանյան ու իրանական ծագում ունեցող ռեժիսորների մասին, ովքեր երեխա որդեգրելու նպատակով Երևան ուղևորված ամերիկահայի մասին պետք է ֆիլմ նկարահանեն։ Ֆիլմի հերոսները՝ Ռուբոն, Րաֆֆին և Արմենը, սկսում են դերասաններ, ֆինանսավորում գտնել, տեղանքը ուսումնասիրել։ Հիասքանչ թվացող գաղափարը վերածվում է անհասկանալի հանդիպումների, անսպասելի բացահայտումների և խելահեղ իրադարձությունների, վտանգի տակ դնելով նրանց նախագիծը ։
Ֆիլմի մասին
Ֆիլմի նկարահանումները կատարվել են 2015 թվականի օգոստոսին՝ Երևանում ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:2015 ֆիլմեր Կատեգորիա:Հայկական ֆիլմեր
Ապարան (գյուղ, Քաշաթաղի շրջան)
Ապարան (նախկինում՝ Ֆաթալիպեյա ), գյուղ Արցախի Հանրապետության Քաշաթաղի շրջանում՝ շրջկենտրոնից 12 կմ հարավ՝ Հագարի գետի միջին հոսանքի ձախափնյա ձորալանջին, Բերձոր քաղաքից 4-5 կմ հարավ ։
Մտնում է Աղանուս համայնքի մեջ ։
Աշխարհագրություն
Գյուղը գտնվում է Արցախի հանրապետության արևմտյան հատավածում՝ Քաշաթաղի շրջանում նախկինում՝ Արցախի Բերդաձոր գավառում։ Բնակավայրը տեղաբախշված է Հակարի գետի միջին հոսանքի ձախափնյա ձորալանջին, Աղանուս գյուղից 4 կմ դեպի հարավ։ 19-րդ դարում քրդական ցեղերի ճնշման տակ տարածաշրջանի բնակավայրերը հիմնականում հայաթափվել էին ։
Պատմություն
19-րդ դարի երկրորդ կեսին Ապարանում հաստատվել էին թրքախոս քոչվոր քրդերի մի քանի ընտանիքներ, որոնք էլ հայկական գյուղը անվանել էին Փաթալիփեյա ։
Մի քանի տասնամյակի ընթացքում, մասնավորապես խորհրդային տարիներին, Ապարանում և նրա շրջակայքում գտնվող պատմամշակույթային նշակության հուշարձանները թուրքերի և քրդերի կողմից համատարած ավերվել են ։
Ադրբեջանում խորհրդային կարգերի հաստատվելուց հետո Մոսկվայի կենտրոնական բոլշևիկյան իշխանության որոշմամբ այս տարածքները բռնակվեցին ԱԽՍՀ-ին։
Քանի որ ներկայիս Բերձոր քաղաքը, Աղանուսը, Ապարանը, Աղավնոն անմիջապես գտնվում են ՀԽՍՀ-ն ԼՂԻՄ-ի հետ կապող ամենանեղ շերտում, ուստի խորհրդային տարիներին արագ բնակեցվել են թուրքերով և քրդերով ։
Ազատագրվել է 1992 թվականի մայիսի 19-ին, բնակեցվել՝ 1996 թվականին, Ադրբեջանից բռնագաղթած հայ փախստականներով։
Ապարան է վերանվանվել 1998 թվականի հունիսի 26-ին ։
2020 թվականի Արցախյան երկրորդ պատերազմի արդյունքում գյուղը հայաթափվել և անցել է Ադրբեջանի հսկողության տակ ։
Բնակչություն
2003 թվականի տվյալներով բնակչությունը 46 մարդ է։ 2015 թվականին Ապարան գյուղում բնակվում է 28 մարդ, կար 5 տնտեսություն։
Բնակավայրի ազգաբնակչության փոփոխությունը.
Տնտեսություն
Զբաղվում են անասնապահությամբ և այգեգործությամբ։
Պատմամշակութային կառույցներ
Գյուղի պատմամշակութային հուշարձաններից է մ.թ.ա. VIII–մ.թ.ա. III դդ. քարանձավը ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ելիզավետպոլի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր Կատեգորիա:Զանգեզուրի գավառի բնակավայրեր
Սամանդար Անտոնյան
Սամանդար Իշխանի Անտոնյան, (հուլիսի 8, 1949, Չայլու, (այժմ՝ գ․ Այգեստան, Մարտակերտի շրջան - նոյեմբերի 18, 1991, Ծամձոր, Հադրութի շրջան), հայ ազատամարտիկ։
Հետմահու պարգևատրվել է Արցախի Հանրապետության «Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշանով։ Թաղված է Այգեստանում։
Հաղթանակի փողոց (Սովետսկ)
Հաղթանակի փողոց (Улица Победы), հետիոտնային փողոց Ռուսաստանի Կալինինգրադի մարզի Սովետսկ քաղաքում։ Անվանվել է Հայրենական պատերազմում ֆաշիստական Գերմանիայի դեմ տարած հաղթանակի պատվին։ Քաղաքի գլխավոր առևտրային և զբոսանքի փողոցն է, անցնում է քաղաքի ամբողջ կենտրոնական հատվածով ։
Երկարությունը մոտ 1 կմ երկարություն է (արևմուտքից դեպի արևելք)։
Պատմություն
16-րդ դարի սկզբին Տիլզիտ ամրոցի արևմտյան մասում գտնվող փոքր ձկնորսական գյուղը Տևտոնական օրդենի պետ Ալբրեխտ Հոհենցոլերներից ստանում է շուկայական առևտրի իրավունք (1511 թվական) և այդ վայրը սկսում է արագ զարգանալ. սկզբում այստեղ ձևավորվում է «գերմանական նրբանցք» (Գագարինի փողոց՝ քաղաքի ամենահին փողոց), այնուհետև ձևավորվում են այլ փողոցներ։
1540-1545 թվականներին ձևավորվել է «Երկար նրբանցքը», որը 1551 թվականին ստացել է «Լիտվայի նրբանցք» անունը, քանի որ շատ լիտվացիներ են եկել նոր փողոցը կառուցելու համար. նրանք ձգտում էին ավելի հաճելի և հարմարավետ բնակության պայմաններ գտնել Պրուսիայում, քան Լիտվայում։ Իմաստով, քաղաքի մյուս հիմնական փողոցը կոչվել է «Գերմանական փողոց» (Գագարինի փողոց), այն սկզբում բնակեցված էր գերմանացիների կողմից (Ալբրեխտի հրավիրված արհեստավորներ և առևտրականներ)։ «Hohe Strasse» («Հոէ շտրասե») եղել է Տիլզիտի գլխավոր առևտրային և զբոսանքի փողոցը։
Փողոցն իր «Բարձր» պատմական անունը ստացել է միայն 17-րդ դարում, երբ հեղեղից պաշտպանության համար այն ժամանակվա «Littauische» («Լիտվական») նրբանցքը լցրցին Նեման գետի մակարդակից բարձր։ Այսօր փողոցը կոչվում է Հաղթանակի։
Փողոցն իր յուրօրինակ ճարտարապետական տեսքը ստացել է էկլետիզմի, մոդեռնի և պատմականության դարաշրջանում։ Չնայած խորհրդային և ռուսական ժամանակաշրջանում այս փողոցում տեղի ունեցած մեծ ռազմական ոչնչացման, մեդուզաների գլուխները, առյուծների լայն բացված բերանները, տարբեր հեքիաթային արարածներ տպավորիչ կերպով ներկայացված են շենքերի ճակատային մասերում, ինչպես նաև պատշգամբները և գեղարվեստական կերպով ստեղծված ջրհորդանները շատ բան են ասում նախկին սեփականատերերի բարեկեցության, էներգիայի և ոգու մասին։
Ներկա իրավիճակ
Այս պահին փողոցը ծառայում է որպես զբոսանքի և հինավուրց ճարտարապետությամբ հիանալու վայր, ինչպես նաև առևտրային գործառույթ ունի. շենքերի բոլոր առաջին հարկերը զբաղեցնում են հագուստի, հուշանվերների, ոսկերչական խանութներ և այլն։
Փողոցի կենտրոնում տեղադրված են շատ յուրօրինակ նստարաններ, աղբամաններ, ծաղիկներով ծաղկամաններ։ Փողոցն ասֆալտապատ է, բայց ապագայում պլանավորվում է այն ծածկել գետաքարով։ Ապագայում հետիոտնային փողոցը պետք է վերածվի զբոսաշրջային տարածքի՝ լապտերներով, սրճարաններով, ռեստորաններով, հրուշակեղենի խանութներով, ստեղծագործական արվեստանոցներով, հուշանվերների և ծաղկի խանութներով, փողոցում նկարող արվեստագետներով, հյուրատներով և այլն։
Փողոցի դիրք
Փողոցը սկսվում է Լենինի հրապարակից և ավարտվում է այն վայրում, որտեղ Ժուկով հրապարակը անցնում է դեպի Շևչենկոյի փողոց։ Փողոցն անցնում է արևմուտքից դեպի արևելք։
Տրանսպորտ
Փողոցում տրանսպորտ չկա, քանի որ այն հետիոտնային է։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Սովետսկի փողոցներ
Առաջին մոտոհրաձգային գումարտակ (Հադրութի պաշտպանական շրջան)
Առաջին մոտոհրաձգային գումարտակ, Հադրութի պաշտպանական շրջանի ստորաբաժանում։ Կազմավորվել է 1992 թվականի հուլիսի 16-ին՝ Հադրութի շրջանի մարտական գործողությունների գոտում ստորաբաժանումների ստեղծման և գումարտակների ու առանձին վաշտերի հրամանատարների և շտաբի պետերի նշանակման մասին Հադրութի պաշտպանական գոտու հրամանատարի հրամանով՝ Բլութան-Մելիքաշեն-Այգեստան գյուղերի ինքնապաշտպանական ջոկատների և խմբերի հիմքի վրա։
Ջոկատները և խմբերը 1991-1992 թվականներին մասնակցել են Հադրութի շրջանի բնակավայրերի ինքնապաշտպանական մարտերին։ Հրամանատարներ՝ Ա․ Սարգսյան, շտաբի պետ՝ Վ․ Աբրահամյան։
Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական գումարտակներ
Մոնղոլական կայսրություն
Մոնղոլական կայսրություն (Монголын эзэнт гүрэн, միջին մոնղոլերեն Yeke Mongγol ulus - Մեծ Մոնղոլական պետություն, Их Монгол улс, Орда ռուսական ժամանակագրություններում), կայսրություն, որը գոյություն է ունեցել 13-14-րդ դարերում և եղել է պատմության մեջ խոշորագույնը ։ Այն ձևավորվել է Կենտրոնական Ասիայի տափաստաններում, այնուհետև ընդարձակվել է՝ ձգվելով Արևելյան Եվրոպայից և Կենտրոնական Եվրոպայի որոշ հատվածներից մինչև Ճապոնական ծով՝ հյուսիսում հասնելով Սիբիր, հարավում և արևելքում՝ Հնդկական թերակղզի, Հնդկաչին և Իրանական լեռնաշխարհ, իսկ արևմուտքում՝ Լևանտ և Կարպատներ։
Մոնղոլական կայսրությունը ձևավորվել է Չինգիզ խանի գլխավորությամբ մի շարք քոչվոր ցեղերի միավորմամբ մոնղոլների հայրենիքում։ 1206 թվականին խորհուրդը որոշել է Չինգիզ խանին հռչակել բոլոր մողոլների ղեկավար։ Նրա և նրա հաջորդների ղեկավարման շրջանում կայսրությունն արագորեն աճել է ։ Այս լայնատարած միջմայրցամաքային կայսրությունը միավորել է Արևելքը և Արևմուտքը՝ հաստատելով Պաքս Մոնղոլիկա (Pax Mongolica)՝ հնարավոր դարձնելով առևտրի, տեխնոլոգիաների, ապրանքների և գաղափարախոսությունների տարածումը ողջ Եվրասիայում  ։
Մյոնգե խանի մահից հետո (1259 թվական) հակառակորդ քուրուլթայ խորհուրդները միաժամանակ ընտրել են տարբեր իրավահաջորդների՝ Արըք Բուգա և Խուբլայ խան եղբայրներին, ովքեր կռվել են իրար դեմ Թոլուիդի քաղաքացիական պատերազմում (1260-1264 թվականներ) և լուծել են Չինգիզ խանի այլ որդիների ժառանգների հետ մրցակցության հարցը ։ Իշխանությունն անցել է Խուբլային, սակայն քաղաքացիական պատերազմը վերսկսվել է, երբ նա փորձել է իր իշխանությունը հաստատել Չաղաթայի և Ուգեդեյի ընտանիքների նկատմամբ։
1294 թվականին Խուբլայի մահվան ժամանակ Մոնղոլական կայսրությունը մասնատվել է 4 առանձին խաքանությունների կամ կայսրությունների, որոնցից յուրաքանչյուրն ուներ իր հետաքրքրություններն ու նկրտումները՝
1304 թվականին արևմտյան երեք խանությունները ընդունել են Յուան դինաստիայի անվանական սյուզերենությունը, սակայն 1368 թվականին հան չինական Մին դինաստիան գրավել է մոնղոլական մայրաքաղաքը։ Յուան դինաստիայի չինգիզական ղեկավարները նահանջել են մոնղոլական հայրենիք և շարունակել են ղեկավարել այնտեղ՝ իբրև Հյուսիսային Յուան դինաստիա։ 1335-1353 թվականներին Իլխանությունը բաժանվել է մասերի։ Մինչև 15-րդ դարի վերջը Ոսկե Հորդան նույնպես բաժանվել է իրար հետ մրցակցող խանությունների, մինչդեռ Չաղաթայի խանությունը այս կամ այն կերպ պահանվել է մինչև 1687 թվականը։
Անվանում
Անգլերենում Մոնղոլական կայսրություն հիշատակվող պետության անվանումը Ikh Mongol Uls էր (ikh: «մեծ», uls: «պետություն»․ Մոնղոլական մեծ պետություն) ։ 1240-ական թվականներին Չինգիզ խանի ժառանգներից մեկը՝ Գյույուք խանը, նամակ է գրել Ինոկենտիոս IV պապին, որտեղ իբրև նախաբան նշել է «Մոնղոլական մեծ պետության (ուլուս) դալայ (մեծ) խաքան (խան)» ։
Խուբլայ խանի և Արըք Բուգայի միջև իրավահաջորդության համար սկսած պայքարից հետո Արըքը սահմանափակել է Խուբլայի իշխանությունը կայսրության արևելյան շրջաններում։ 1271 թվականի դեկտեմբերի 18-ին Խուբլայ խանը պաշտոնապես արձակել է կայսերական էդիկտ, որով պետությունն անվանում էր Մեծ Յուան (Dai Yuan կամ Dai Ön Ulus)՝ ստեղծելով Յուան դինաստիան։ Որոշ աղբյուրների համաձայն պետության մոնղոլերեն ամբողջական անվանումը եղել է Dai Ön Yehe Monggul Ulus ։
Մինչկայսերական շրջան
1147 թվականին Քին դինաստիան որոշ չափով փոխել է իր քաղաքականությունը՝ մոնղոլների հետ հաշտության պայմանագիր կնքելով և հեռանալով մի շարք ամրոցներից։ Այնուհետև մոնղոլները վերսկսել են հարձակումները թաթարների վրա՝ ցանկանալով վրեժ լուծել իրենց սպանված խանի համար։ Սա դարձել է թշնամության և պատերազմական գործողությունների մի երկար ժամանակաշրջանի սկիզբ։ Թաթարները և Քին դինաստիայի զորքերը 1161 թվականին կարողացել են պարտության մատնել մոնղոլներին ։
13-րդ դարում՝ Մոնղոլական կայսրության վերելքի ժամանակ Կենտրոնական Ասիայի ցուրտ և ցամաք տափաստաններում նկատվեց մեղմ և խոնավ եղանակ, որը չէր եղել ավելի քան մեկ հազարամյակ։ Տեսակետ կա, որ հենց այս պայմանների շնորհիվ կտրուկ աճեց ռազմական ձիերի և այլ ընտանի կենդանիների քանակը, որն էլ կարևոր նշանակություն ունեցավ մոնղոլական ռազմական ուժի մեծացման համար ։
Չինգիզ խան
Չինգիզ խանը, ում մանուկ ժամանակ Թեմուչին էին ասում, մոնղոլական ցեղապետի որդի է եղել։ Քերայիթներից Թուղրուլ խանի հետ աշխատելու ժամանակ Չինգիզ արագորեն հայտնություն է ձեռք բերել։ Այդ ժամանակ ամենաուժեղ մոնղոլ առաջնորդը Քուրթայթն էր, ով ստացել էր չինական «Wang» տիտղոսը, որը նշանակում է արքայազն ։ Թեմուչինը Վան խանի դեմ պատերազմել է և վերջինիս պարտության մատնելուց հետո ստացել Չինգիզ խան անունը։ Նա իր և իր տոհմի իշպխանության ժամանակ ընդարձակել է Մոնղոլական պետությունը։ Հենց այս ժամանակից ի վեր մոնղոլ տերմինը սկսել է կիրառվել Չինգիզ խանի տիրապետության տակ գտնվող բոլոր մոնղոլախոս ցեղերի համար։ Չինգիզ խանի հզոր դաշնակիներն էին նրա հոր ընկերը՝ քերայիթների ցեղապետ Թուղրուլ Վան խանը, և ջադրան ցեղից Թեմուչինի մանկության «արյան եղբայր» Ջամուքան։ Նրանց օգնությամբ Թեմուչինը կարողացել է պարտության մատնել մերքիթ ցեղին, փրկել իր կնոջը՝ Բյորթեին, այնուհետև վերադառնալով պարտության մատնել նայմաններին և թաթարներին ։
Թեմուչինն արգելել է առանց թույլտվության թալանել իր հակառակորդներին, բացի այդ նա գործադրել է մի քաղաքականություն, ըստ որի ավարը ամբողջությամբ վերնախավին տալու փոխարեն բաժանվում էր ռազմիկների և նրանց ընտանիքների միջև ։ Այս քաղաքականության արդյունքում նա հակասությունների մեջ է հայտնվել իր հորեղբայրների հետ, ովքեր նույնպես գահի օրինական ժառանագներ էին․ նրանք Թեմուչինին չէին համարում առաջնորդ, այլ պարզապես հանդուգն զավթիչ։ Այս դժգոհության ալիքը տարածվել է Թեմուչինի զորավարների և այլ մարդկանց շրջանում, որի արդյունքում նրա դաշնակիցներից շատերը խզել են իրենց կապերը նրա հետ ։ Սրան հաջորդել է պատերազմը, որի ժամանակ Թեմուչինն ու իրեն հավատարիմ ուժերը հաղթանակ են տարել՝ 1203-1205 թվականներին պարտության մատնելով մյուս հակառակորդ ցեղերին, որոնք կրկին հայտնվել են Չինգիզ խանի գերիշխանության տակ։ 1206 թվականին Թեմուչինը քուրուլթայում (գլխավոր խորհուրդ) թագադրվել է Yekhe Mongol Ulus (Մոնղոլական մեծ պետության) խաքան (խան)։ Հենց այստեղ էլ ստացել է Չինգիզ խան (տիեզերական առաջնորդ) տիտղոսը հնում օգտագործվող Գուր խան կամ Թայան խան տիտղոսների փոխարեն, որն էլ մատնանշել է Մոնղոլական կայսրության սկիզբը ։
Բարեփոխումներ
Իրեն հավատարիմ մարդկանց տրված զորամիավորումների համեմատությամբ իր ընտանիքի անդամներին տրվածները բավականին քիչ էին։ Նա կայսրությունում նոր օրենսգիրք է հռչակել՝ Յասա․ ավելի ուշ Չինգիզ խանը օրենքըները ընդլայնել է՝ տարածելով այն քոչվորների ամենօրյա կյանքի և քաղաքական հարաբերությունների վրա։ Նա արգելել է կանանց վաճառքը, գողությունը, մոնղոլների միջև կռիվները և որսորդությունը բազմացման շրջանում ։
Չինգիզ խանը իր որդեգրյալ եղբորը՝ Շիգի Քութուղին, նշանակել է բարձրագույն դատավոր՝ հրամայելով նրան գրառումներ կատարել կայսրության մասին։ Ընտանիքին, ուտելիքին և բանակին վերաբերող օրենքներին զուգահեռ Չինգիզ խանը սահմանել է նաև կրոնական ազատություն և նպաստել տեղական և միջազգային առևտրին։ Նա նաև հարկերից ազատել է հոգևորականությանն ու աղքատներին ։ Չինգիզ խանը աջակցել է գրագիտության տարածմանը՝ ընդունելով ույղուրական գիրը, որը դառնալու էր կայսրության ույղուր-մոնղոլական գրի հիմքը։ Չինգիզ խանը հրամայել է ույղուր Թաթագունային, ով նախկինում նայմանների խանն էր, ուսուցանել իր որդիներին ։
Առաջխաղացում դեպի Կենտրոնական Ասիա
Չինգիզ խանը անմիջապես հակամարտության մեջ է մտնում ջուրչենների Քին դինաստիայի և Չինաստանի հյուսիսում թանգութների Արևմտյան Սիա պետության հետ։ Նա նաև ստիպված էր պայքարել երկու այլ ուժերի դեմ ևս՝ Տիբեթի և Քարակիտայի ։ Չինգիզ խանը շարժվել է դեպի արևմուտք՝ Կենտրոնական Ասիա՝ ամայացնելով Տրանսոխանիան (Մավարաննահըր) և արևելյան Պարսկաստանը, այնուհետև արշավել է Կիևյան Ռուսիա (իրավահաջորդ պետություններն են Ռուսաստանը, Բելառուսը և Ուկրաինան) և Կովկաս ։
Մինչ իր մահը Չինգիզ խանը իր կայսրությունը բաժանել է իր որդիների և ընտանիքի անդամների միջև՝ Մոնղոլական կայսրությունը դարձնելով կայսերական ընտանիքի միացյալ սեփականությունը, որը մոնղոլ արիստոկրատիայի հետ միասին կազմում էր ղեկավար դասը ։
Կրոնական քաղաքականություն
Մինչ արևմտյան երեք խանությունների կողմից իսլամի ընդունումը Չինգիզ խանը և Յուան դինաստիայից մի շարք ժառանգորդներ սահմանափակում էին կրոնական պրակտիկան՝ այն համարելով օտար ու խորթ։ Մուսուլմանները, այդ թվում նաև հուիները, և հրեաները ընդհանուր առմամբ կոչվում էին հուիհուի։ Մուսուլմաններին արգելված էին որոշ ուտելիքներ և զաբիհան (կենդանի մորթել), իսկ հրեաներին՝ կաշրութը և շեհիթան (կենդանիներին մորթելը համապատասխան կաշրութի) ։ Չինգիզ խանը, ով նվաճված ժողովուրդներին կոչում էր «մեր ծառաներ», պահանջում էր, որ նրանք չհրաժարվեն ուտելիքներից և խմիչքներից և հարկադրում էր սահմանափակել կենդանիներին մորթելու սովորույթը։ Մուսուլմանները գաղտնի ձևով էին ոչխար մորթում ։
"Բոլոր օտար մարդկանց մեջ միայն հուիհուիներն են ասում․ «մենք մոնղոլական ուտելիք չենք ուտում»։ [Չինգիզ խանը պատասխանում է] «Երկնքի օգնությամբ մենք ձեզ սփոփել ենք․ դուք մեր ծառան եք։ Սակայն դուք չեք ուտում մեր ուտելիքը և չեք խմում մեր խմիչքը։ Ինչպես կարող է սա ճիշտ լինել»։ Դրանից հետո նա ստիպել է նրանց ուտել։ «Եթե դուք ոչխար եք մորթում, ապա հանցանք գործելու համար մեղադրվելու եք»։ Նա որոշակի կանոններ է սահմանել դրա համար․․․ [1279/1280 թվականին Խուբլայ խանի իշխանության օրոք] բոլոր մուսուլմաններն ասում էին․ «եթե ուրիշ ինչ-որ մեկն է կենդանի մորթում, մենք չեն ուտում»։ Այն պատճառով, որ աղքատները դժգոհ են դրանից, այսուհետ մուսուլման հուիհուին ու զուհու [հրեա] հուիհուին պետք է ուտեն նաև այն կենդանուն, որը իրենք չեն մորթել և պետք է դադարեցնեն անձամբ կենդանի մորթելն ու թլպատման արարողությունը ։"
Չինգիզ խանը կազմակերպել է չինացի դաոսական Չան Չունի հանդիպումն իր հետ Աֆղանստանում և իր ենթականերին շնորհել է կրոնի ազատություն՝ չնայած իր շամանական հավատքին։
Չինգիզ խանի մահ և Ուգեդեյի (1227–1241 թվականներ) արշավանքներ
Չինգիզ խանը մահացել է 1227 թվականի օգոստոսի 18-ին։ Նրա մահվան պահին Մոնղոլական կայսրությունը ձգվում էր Խաղաղ օվկիանոսից մինչև Կասպից ծով․ սա մի կայսրություն էր, որն իր չափերով գերազանցում էր ինչպես Հռոմեական կայսրությանը, այնպես էլ Խալիֆայությանը։ Չինգիզ խանը գահաժառանգ էր հռչակել իր երրորդ որդուն՝ Ուգեդեյին։ Մոնղոլական սովորույթի համաձայն Չինգիզ խանը թաղվել է գաղտնի մի վայրում։ Մինչև 1229 թվականին քուրուլթայում Ուգեդեյի պաշտոնական ընտրությունը գահի խնամակալությունը ստանձնել էր նրա կրտսեր եղբայր Թոլուին ։ Ուգեդեյի առաջին քայլերից էր զորք ուղարկել ղփչաղական վերահսկողության տակ գտնվող տափաստաններում հպատակ բաշկիրների, բուլգարների և այլ ժողովուրդների մոտ ։ Արևելքում Ուգեդեյի զորքերը մոնղոլական իշխանությունը վերահաստատել են Մանջուրիայում՝ տապալելով Արևելյան Սյայի վարչակարգը և տունգուս-մանջուրներին։ 1230 թվականին մեծ խանը անձամբ ղեկավարել է զորքը՝ այն հանելով Չինաստանում Քին դինաստիայի դեմ։ Ուգեդեյի զորավարներից Սուբեդեյը 1232 թվականին Քայֆենի պաշարման ժամանակ կարողացել է գրավել կայսր Վանյան Սյահուի մայրաքաղաքը ։ Քին դինաստիան փլուզվել է 1234 թվականին, երբ մոնղոլները գրավել են Ցայչժոուն, ուր փախել էր կայսր Վանյան Սյահուն։ 1234 թվականին Ուգեդեյի որդիների՝ Քոչուի և Քոթենի, ինչպես նաև զորավար Չաղանի գլխավորությամբ երեք բանակներ գրավել են հարավային Չինաստանը։ 1234 թվականին Սոն դինաստիայի օգնությամբ մոնղոլները կարողացել են վերջ դնել Քին դինաստիային  ։
Շատ հան չինացիներ և քիթաններ անցել են մոնղոլների կողմը Քին դինաստիայի դեմ կռիվների ժամանակ։ Երկու հան չինացի առաջնորդներ՝ Շի Տիանցե, Լիու Հեյմա (劉黑馬, Liu Ni), և քիթան Սիաո Ցալան վերցրել են իրեն 3 թումեն զորքը և միացել մոնղոլական զորքին ։ Լիու Հեյման և Շի Տիանցեն ծառայում էին Ուգեդեյ խանին Schram 1987 , p. 130. ։ Լիու Հեյման և Շի Տիանսինը առաջնորդել են իրենց բանակներին Արևմտյան Սյայի դեմ ։ Զորքը կազմված էր 4 հան թումենից և 3 քիթան թումենից, որոնցից յուրաքանչյուրը 10,000 զինվոր ուներ։ Յուան դինաստիան Քին դինաստիայից հեռացած մարդկանցից ստեղծել է հան բանակ՝ 漢軍, և Սոն դինաստիայի նախկին զինվորներից էլ ստեղծել է այսպես կոչված Նոր ստեղծված բանակ՝ 新附軍 ։
Արևմուտքում Ուգեդեյի զորահրամանատար Չորմագանը ոչնչացրել է Ջալալ ադ-Դին Խորեզմշահին՝ Խորեզմշահերի կայսրության վերջին շահին։ Հարավային Պարսկաստանի մի շարք փոքր թագավորություններ կամավոր կերպով ընդունել են մոնղոլական գերիշխանությունը ։ Արևելյան Ասիայում մոնղոլական արշավանքներ են տեղի ունեցել դեպի Գորյո, սակայն Ուգեդեյի փորձը կցել Կորեական թերակղզին Մոնղոլական կայսրությանը ավարտվել է անհաջողությամբ։ Գորյոյի թագավոր Գոջոնը հանձնվել է, սակայն ավելի ուշ ապստամբել է և սպանել մոնղոլ դարուգաչիներին (մոնղոլերեն տերմին, թյուրքական տերմինը՝ բասկակ, անձ, ով զբաղվում է հարկահանությամբ և վարչական գործերով)․ նա հետագայում իր կայսերական արքունիքը Կեսոնից տեղափոխել է Քանխվա կղզի ։
Կայսրության ընդարձակմանը զուգընթաց Ուգեդեյը կայսրության մայրաքաղաք է դարձրել հյուսիսարևմտյան Մոնղոլիայում գտնվող Կարակորում քաղաքը ։
Կիևյան Ռուսիայի և կենտրոնական Չինաստանի նվաճում
Սոն դինաստիայի դեմ հարձակողական գործողությունների ժամանակ մոնղոլական զորքերը կարողացել են գրավել Սիյան-յանը, Յանցզին և Սիչուանը, սակայն չեն կարողացել պահպանել իրենց իշխանությունը գրավյալ տարածքներում։ 1239 թվականին Սոնի զորավարներին հաջողվել է վերանվաճել Սիյան-յանը։ Ուգեդեյի որդի Քոչուի անակնկալ մահից հետո մոնղոլները հանել են իրենց զորքերը հարավային Չինաստանից, չնայած Քոչուի եղբայր Քոթենը նրանց դուրս գալուց անմիջապես հետո գրավել էր Տիբեթը ։
Բաթու խանը՝ Չինգիզ խանի թոռներից մեկը, ասպատակել է բուլգարների, ալանների, ղփչաղների, բաշկիրների, մորդվաների, չուվաշների և այլ ժողովուրդների տարածքները ռուսական տափաստաններում։ Մինչև 1237 թվականը մոնղոլները հասել էին Ռյազան, որը Կիևյան Ռուսիայի առաջին իշխանությունն էր, որը մոնղոլական հարձակման էր ենթարկվելու։ Կատաղի մարտերով ուղեկցվող եռօրյա պաշարումից հետո մոնղոլները գրավել են քաղաքը և մորթել բնակչությանը։ Այնուհետև առաջացել են և Սիտ գետի ճակատամարտում ոչնչացրել Վլադիմիր-Սուզդալի իշխանության զորքը ։
1238 թվականին մոնղոլներին հաջողվել է գրավել Ալանիայի մայրաքաղաք Մաղասը։ Մինչև 1240 թվականը բացի հյուսիսային մի շարք քաղաքներից ամբողջ Կիևյան Ռուսիան հայտնվել է ասիական նվաճողների տիրապետության տակ։ Չորմագանի գլխավորությամբ Պարսկաստանում գտնվող մոնղոլական ուժերը, Տրանսոխանիայի գրավումը կապելով Բաթու խանի և Սուբութայի հետ, ստիպել են հայ և վրացի ազնվականներին հանձնվել ։
Ջովաննի դե Պլանո Կարպինին՝ մոնղոլ խանի մոտ պապի դեսպանը, 1246 թվականի փետրվարին ճանապարհորդել է Կիևով և գրել․
"Նրանք [մոնղոլները] հարձակվել են Ռուսաստանի վրա, որտեղ ավերածություններ են գործել՝ ոչնչացնելով քաղաքներ և ամրոցներ և մորթելով տղամարդկանց․ այնուհետև պաշարել են Կիևը՝ Ռուսաստանի մայրաքաղաքը։ Երկար ժամանակ պաշարված պահելուց հետո նրանց հաջողվել է գրավել քաղաքը և սպանել բնակիչներին։ Երբ մենք անցնում էինք այս տարածքով, անընդհատ հանդիպում էին մահացած մարդկանց անհամար գանգերի և ոսկորների։ Կիևը մեծ և խիտ բնակեցված քաղաք է եղել, սակայն այժմ այնտեղ գրեթե ոչինչ չկա․ այնտեղ հազիվ 200 տուն լինի, իսկ բնակիչներն էլ սովի են մատնված ։"
Չնայած ռազմական հաջողություններին՝ մոնղոլական վերնախավում շարունակվում էին հակասությունները։ Բաթու խանի հարաբերությունները Ուգեդեյի ավագ որդի Գյույուքի և Չաղաթայ խանի սիրելի թոռ Բուրի հետ շարունակում էր լարված մնալ։ Սյս հարաբերությունները ավելի են վատացել Կիևյան Ռուսիայի հարավում Բաթու խանի հաղթական խնջույքի ժամանակ։ Այնուամենայնիվ, Բուրին և Գյույուքը ոչինչ չէին կարող անել Բաթու խանի հեղինակությունը վնասելու համար, քանի դեռ նրա հորեղբայր Ուգեդեյը ողջ էր։ Ուգեդեյը հարձակողական գործողությունները շարունակել է դեպի Հնդկական թերակղզի՝ ժամանակավորապես գրավելով Դելի սուլթանությունում Ուչը, Լահորը և Մուլտանը, իսկ Քաշմիրում տեղակայել է իր հարկահաններից մեկին ։ Չնայած այս ամենին՝ Հնդկաստանի նվաճումն անհաջողության է մատնվել և ստիպել է մոնղոլներին նահանջել։ Հյուսիսարևելյան Ասիայում Ուգեդեյը համաձայնվել է Գորյոյի հետ հակամարտությանը վերջ դնել՝ այն դարձնելով ենթակա պետություն և իր արքայադուստրերին ուղարկելով այնտեղ՝ ամուսնանալու Գորյոյի արքայազնների հետ։ Հետագայում ռազմական ուժով և դիվանագիտությամբ Ուգեդեյը իր կայսերական պահակախումբը ամրացրել է կորեացիներով  ։
Լոռեսթան
Լոռեսթան, նահանգի կարգավիճակ ունեցող վարչական միավոր Իրանի Իսլամական Հանրապետության արևմուտքում։ Ունի 28 294 կմ² տարածք և 1 754 243 բնակչություն (2011 թվականի տվյալներով) ։ Խոշոր քաղաքներն են Խորամաբադը, Բորուջերդը, Դորուդը։
Մոնղոլական կայսրություն
Առաջխաղացում դեպի Կենտրոնական Եվրոպա
Մոնղոլական նվաճողական քաղաքականությունը Եվրոպայում շարունկավել է նաև Լեհաստանի և Հունգարիայի գրավումից հետո։ Երբ մոնղոլական ուժերի արևմտյան թևը թալանել է լեհական քաղաքները, Եվրոպայում ստեղծվել է մի դաշինք՝ կազմված լեհերից, մորավիացիներից և քրիստոնեական ռազմական մություններ՝ Հիվանդախնամների միաբանության, Տևտոնական օրդենի և Տաճարականների միաբանության անդամներից, որը Լեգնիցայի ճակատամարտում կարողացել է կարճ ժամանակով կանգնեցնել մոնղոլների առաջխաղացումը։ Հունգարական բանակը իրենց խորվաթ դաշնակիցների և Տաճարականների միաբանության հետ Շայհո գետի մոտ 1241 թվականի ապրիլի 11-ին պարտություն են կրել մոնղոլներից։ Մինչ Բաթու խանի ուժերը կշարունակեին իրենց արշավանքը դեպի Վիեննա և հյուսիսային Ալբանիա 1241 թվականի դեկտեմբերին լուր է հասնում Ուգեդեյ խանի մահվան մասին, որի պատճառով էլ դադարեցվում է արշավանքը ։ Ինչպես ընդունված էր մոնղոլական ռազմական սովորության մեջ, Չինգիզ խանի ժառանգորդ բոլոր արքայազները պետք է ներկա գտնվեին քուրուլթայում հաջորդ խանին ընտրելու համար։ Հաջորդ տարի Բաթուն և արևմտյան մոնղոլական զորքը հեռացել է Կենտրոնական Եվրոպայից ։
Լոռեսթան
Հասան Ռոհանիի կառավարության օրոք (2013-17) Իրանի ներքին գործերի նախարարությունը որոշում է կայացրել Իրանի 31 նահանգ-ոստանները միավորել 5 երկրամասերի մեջ, և չորրորդ կամ Արևմտյան Իրան երկրամասի մեջ ներառել նահանգներից 6-ը՝ Իլամ, Լոռեսթան, Խուզեսթան, Կենտրոնական, Համադան, Քերմանշահ ։
Մոնղոլական կայսրություն
Հետուգեդեյական շրջանում իշխանական պայքար (1241–1251 թվականներ)
Երբ Չինգիզ խանի կրտսեր եղբայր Թեմուգեն սպառնացել է գրավել գահը, Գյույուքը տեղափոխվել է Կարակորում սեփական դիրքերի ամրապնդման համար ։ 1246 թվականին Բաթու խանը ի վերջո համաձայնվել է իր եղբայրներին և զորավարներին ուղարկել քուրուլթայ։ Մինչ այդ Գյույուքն արդեն հիվանդ էր և ալկոհոլից կախվածություն ուներ, սակայն դեպի Եվրոպա և Մանջուրիա կատարած նրա արշավանքները մեծ խան դառնալու հարիր կարգավիճակ էին ստեղծել Գյույուքի կերպարի շուրջ։ Գյույուք խանը պատշաճ ձևով և հատուկ արարողությամբ ընտրվել է՝ իբրև նոր խան․ այս միջոցառմանը մասնակցել են ինչպես Մոնղոլիայից, այնպես էլ այլ երկրներից ազնվականներ, օրինակ՝ ներկայացուցիչներ Հռոմից ։ Գյույուք խանը քայլեր է կատարել՝ նվազեցնելու կոռուպցիան՝ հայտարարելով, որ շարունակելու է հոր՝ Ուգեդեյի և ոչ թե Թուրաքինեի քաղաքականությունը։ Նա նաև պատժել է վերջինիս համախոհներին՝ բացի կառավարիչ Արգուն աղայից։ Գյույուք խանը փոխարինել է Չաղաթայի խանության խան Կարա Հուլաղուին՝ այս պաշտոնում նշանակելով իր սիրելի զարմիկ Յեսու Մունգեին ։ Նա վերականգնել է իր հոր պաշտոնյաներին իրենց հին պաշտոններում և իրեն շրջապատել ույղուր, նայման և կենտրոնաասիական պաշտոնյաներով, ովքեր օգնել էին իր հորը գրավել Հյուսիսային Չինաստանը։ Գյույուք խանը շարունակել է ռազմական գործողությունները Կորեայում՝ առաջանալով հարավում դեպի Սոն Չինաստան, արևմուտքում` Իրաք։ Այնուհետև հրամայել է ողջ կայսրությունում մարդահամար կատարել։ Գյույուքը նաև Ռումի սուլթանությունը բաժանել է Իզեդդին Քեյքավուսի և Ռուկն ադ-Դին Քըլըչ Արսլանի միջև՝ չնայած Քեյքավուսը այս որոշման հետ չի համաձայնվել ։
Լոռեսթան
Աշխարհագրություն
«Լոռեսթան» անունը նշանակում է «լոռերի երկիր»։ Այն գտնվում է արևմտյան Իրանում՝ Իլամի, Խուզեսթանի ու Քերմանշահի հետ։ Տարածքը հիմնականում լեռնային է՝ Զագրոսի համակարգում տեղակայված, որ ձգվում է հյուսիս-արևմուտքից դեպի հարավ-արևելք։ Կենտրոնական հատվածներում 4000 մ և ավելի բարձրություն ունեցող լեռնագագաթներ են։ Ամենաբարձր կետը Օշթոռանքուհ գագաթն է` 4,050 մետր։ Արևմտյան Լոռեսթանում պեղվել են մարդկանց վաղագույն բնակավայրեր՝ թվագրված բրոնզե դարի։ Հարավային հատվածում գտնվող ցածր լանջերը գտնվում են ծովի մակարդակից մոտավորապես 500 մ բարձրության վրա։ Հողմահայաց լանջերն անտառապատ են ։ Այստեղից սկիզբ են առնում Իրանի կենտրոնական շրջանների կարևորագույն գետերը, ինչպիսիք են Զայանդեռուդը, Ջարահին, Քարունը և այլն։ Միջլեռնային գոգավորություններում շատ են բերրի հարթավայրերը, իսկ դրանից ցածր ձևավորվել են ջրվեժներ։ Այստեղ երբեմն տեղի են ունենում ջրհեղեղներ և երկրաշարժեր ։
Կլիման հիմնականում ցածր խոնավ մայրցամաքային է, ձմեռային տեղումներով։ Խորամաբադում տարեկան տեղումների միջին քանակը կազմում է 530 մմ, բարձր լեռներում՝ 1270 մմ։ Հունիս-սեպտեմբեր ամիսները սովորաբար բացարձակ չորային են, սակայն Խորամաբադում դեկտեմբերին և հունվարին կարելի է ակնկալել հորդառատ անձրև։ Կլիմայի տեսանկյունից նահանգը կարելի է բաժանել երեք մասի. լեռնային շրջաններում բնորոշ են ցուրտ ձմեռները և չափավոր ամառները։ Կենտրոնական հատվածում, որտեղ և Խորամաբադ քաղաքն է, գարնանային սեզոնը սկսվում է փետրվարի կեսերից և ավարտվում մայիսի կեսերին։ Հարավային շրջանում տաք ամառներ և համեմատաբար մեղմ ձմեռներ են ։
Մոնղոլական կայսրություն
Գյույուք խանի մահ (1248 թվական)
1248 թվականին Գյույուք խանը հավաքել է իր զորքերին և հանկարծակի շարժվել մոնղոլական մայրաքաղաք Կարակորմուից արևմուտք։ Պատճառն այնհայտ է եղել։ Որոշ աղբյուրների համաձայն նա գնացել է Էմիլ՝ իր սեփական կալվածքներ, ապաքինվելու նպատակով․ այլ աղբյուրների համաձայն նա ցանկացել է միանալ Էլջիղիդեին և լայնածավալ ռազմական գործողություններ սկսել Միջին Արևելքում կամ էլ հանկարծակի հարձակվել Ռուսաստանում իր հակառակորդ Բաթու խանի վրա ։
Գյույուքի նկրտումների մասին տեղեկանալով՝ Սորքոթենի Բեքին՝ Չինգիզ խանի Թոլու որդու կինը, զգուշացրել է իր զարմիկ Բաթու խանին Գյույուքի հավանական հարձակման մասին։ Միևնույն ժամանակ Բաթու խանը իր զորքով շարժվելիս է եղել դեպի արևելք՝ հարգանքի տուրք մատուցելու կամ էլ այլ նպատակներով։ Մինչև Բաթու և Գյույուք խաների զորքերի հանդիպումը Գյույուք խանը՝ հիվանդ և հոգնած երկար արշավանքից, մահացել է Սինցզյանում (տեսակետ կա, որ նրան թունավորել են) ։
Լոռեսթան
Պատմություն
Լոռեսթանի հնագույն պատմությունը սերտորեն կապված է Հին աշխարհի պատմության հետ։ Մ.թ.ա. 4-3-րդ հազարամյակներում Զագրոսի լեռների տարածքում հաստատվում են նոր արիական ցեղեր և բնակություն են հաստատում բնիկ քասիտների, լոլոբիների և էլամացիների հետ։ Ծագումով այստեղից էր Իրանի առաջին պետության՝ Էլամի կառավարող արքայատոհմը (Ավան դինաստիա, շումերերեն՝ 𒀀𒉿𒀭𒆠, մ.թ.ա. 2700-1600) : Ռազմատենչ քասիտներն իրենց իշխանությունը հաստատում են Միջագետքի խոշորագույն քաղաքում՝ Բաբելոնում (մ.թ.ա. 1600-1155): Մեծ հետաքրքրություն են ներկայացնում բրոնզեդարյան ժամանակաշրջանին վերագրվող իրերը, որոնք հայտնի են դարձել որպես «Լոռեսթանի բրոնզ» ։ Ավելի ուշ շրջանում Իրանի արևմտյան նահանգներ, այդ թվում՝ ներկայիս Լոռեսթան են գաղթում մարերեն լեզվով ցեղերը։ Լինելով սահմանային նահանգ՝ Աքեմենյանները, ապա նաև՝ Պարթև Արշակունիները և Սասանյանների այստեղ ամրություններ են կառուցում, որոնցից առավել լավ է պահպանվել Ֆալաք-օլ-Աֆլաք ամրոցը։ Հնադարյան շրջանին վերագրվող հուշարձանների կողքին առանձնակի տեղ են գրավում կավե սափորները, կուժերը և այլ կենցաղային իրեր։ Արաբական արշավանքներից հետո Լոռեսթանը կոչվում էր «Ջեբալ», «Լոռե քուչաք», «Փիշքուհ» և այլն ։
Մոնղոլական կայսրություն
Գյույուք խանի մահ (1248 թվական)
Գյույուքի այրի Օղուլ Քայմըշը որոշել է ստանձնել կայրության ղեկը, սակայն նա չուներ Թուրաքինեի հմտությունները, արդյունքում նրա երիտասարդ որդիներ Խոջան և Նաքուն և այլ արքայազներ սկսել են հավակնել գահին։ 1250 թվականին Բաթու խանը իր տարածքում հրավիրել է քուրուլթայ՝ նոր խան ընտրելու։ Այն պատճառվ, որ վայրը բավականին հեռու էր Մոնղոլիայից, Ուգեդեյի և Չաղաթայի ընտանիքները հրաժարվել են մասնակցել քուրուլթային։ Քուրուլթայը առաջադրել է Բաթուին՝ իբրև խան, սակայն նա հրաժարվել է՝ հայտարարելով, որ հետաքրքրված չէ ։ Դրա փոխարեն Բաթուն առաջարկել է Չինգիզ խանի Թոլու որդու ժառանգներից Մյոնգեին։ Մյոնգեն այդ ժամանակ Ռուսաստանում, հյուսիսային Կովկասում և Հունգարիայում մոնղոլական զորքերի հրամանատարն էր։ Թոլուին աջակցողները համաձայնվում են Բաթուի որոշման հետ, և Մյոնգեն ընտրվում է։ Այն պատճառով, որ քուրուլթային ոչ բոլորն էին մասնակցել, ընտրության վավերականությունը հարցականի տակ էր ։
Բաթու խանը իր եղբայրներ Բերքեի և Թուխթեմուրի, ինչպես նաև իր որդի Սարթաքի պաշտպանությամբ Մյոնգեին ուղարկում է Մոնղոլիա, որտեղ պետք է առավել պաշտոնական քուրուլթայ հրավիրվեր։ Մյոնգեի համախոհները շարունակ հրավիրել են Օղուլ Քայմըշին և Ուգեդեյ ու Չաղաթայ ընտանիքների անդամներին՝ մասնակցելու քուրուլթային, սակայն նրանք ամեն անգամ մերժել են։ Ուգեդեյ և Չաղաթայ ընտանիքների արքայազները հրաժարվել են ընդունել Չինգիզի որդի Թոլուի ժառանգներին՝ իբրև առաջնորդ՝ հայտարարելով, որ միայն Ուգեդեյի ժառանգները կարող են լինել մեծ խան ։
Լոռեսթան
Պատմություն
Միջնադարում լոռերի հետ միասին նահանգի տարածքում բնակություն են հաստատել նաև յարսանիականության հետևորդներ՝ կրոնը տարածելով լոռերի ու լաքերի շրջանում։ Նրանք որոշ ընդհանրություններ ունեն զրադաշտականության, մանիքեության, միթրայականության հետ։ 1936 թվականին Ռեզա շահ Փահլավիի բանակը ասպատակեց տարածքը և նրանց հնազանդեցրեց ։ Մինչև այդ ժամանակահատվածը Լոռեսթանը համարվում էր փակ՝ այցելուների և ճանապարհորդների համար։ Առանձնապես վտանգ էր ներկայացնում երկրամասի կտրված լինելը, լեռնային լանդշաֆտը, կիսաքոչվոր ցեղերի ապրելակերպը ։
Հալիարտուս
Հալիարտուս կամ Հալիարտոս (Ἁλίαρτος), հայտնի նաև որպես Արիարտուս կամ Արիարտոս կամ Հարիարտուս կամ Հարիարտոս (Ἀρίαρτος or Ἁρίαρτος), քաղաք հնադարյան Բեոտիայում, բեոտյան լիգայի քաղաքներից մեկը։ Տեղակայված է Կոպաիդա լճի հարավային կողմում՝ լեռան և լճի միջև ընկած հատվածում ։ Նշված է Հոմերոսի «Իլիական» վիպերգում, որտեղ նրան տրվել է «ποιήεις» մակդիրը՝ իր խնամված մարգագետինների հետ կապված ։
Մոնղոլական կայսրություն
Մյոնգե խանի գահակալություն (1251–1259 թվականներ)
1251 թվականի հուլիսի 1-ին Մյոնգեի մայրն ու զարմիկ Բերքն հրավիրել են երկրորդ քուրուլթայ, որտեղ հավաքվածները Մյոնգեին հռչակել են Մոնղոլական կայսրության խան։ Սրանով կայսրության ղեկավարի փոփոխություն է տեղի ունեցել՝ իշխանությունը Չինգիզ խանի որդի Ուգեդեյի ժառանգներից փոխանցելով Չինգիզ խանի մյուս որդի Թոլուի ժառանգներին։ Այս որոշումը ընդունվել է Ուգեդեյի և Չաղաթայի շատ քիչ արքայազնների կողմից, օրինակ՝ Մյոնգեի զարմիկ Քադանի և խան Քարա Հուլաղուի, սակայն օրինական ժառանգներից Շիրեմունը տարբերակներ է որոնել Մյոնգեին գահընկեց անելու համար ։
Մյոնգեն բռնագրավել է Ուգեդեյ և Չաղաթայ ընտանիքների սեփականությունները և կայսրության արևմտյան շրջանները կիսել իր դաշնակից Բաթու խանի հետ։ Արյունոտ զտումից հետո Մյոնգեն հրամայել է բանտարկյալներին և կալանավորներին համաներում շնորհել։ Այդուհետ մեծ խանի գահի նկատմամբ իշխանությունը մնացել է Թոլուի ժառանգների ձեռքում ։
Վարչական բարեփոխումներ
Չնայած Մյոնգեն ուներ հզոր չինական կոնտինգենտ՝ մեծապես հենվում էր մուսուլման և մոնղոլ վարչական պաշտոնյաների վրա, ուստի նա նախաձեռնել է մի շարք տնտեսական բարեփոխումներ, որոնց նպատակն էր կառավարության ծախսերը դարձնել առավել կանխատեսելի։ Նրա արքունիքը սահմանափակել է կառավարության ծախսերը և արգելել ազնվականներին և զորքին ձեռք տալ քաղաքացիներին կամ էդիկտներ արձակել առանց թույլտվության։ Նա սահմանել է կոնկրետ հարկաչափ, որը հավաքվում էր կայսերական գործակալների կողմից և ուղղվում էր այն համակարգերին, որոնք դրա կարիքը ունեին ։ Նրա արքունիքը նաև փորձ է կատարել թեթևացնել հարկային բեռը՝ նվազեցնելով հարկաչափը։ Նա նաև կենտրոնացրել է դրամական հարաբերությունների նկատմամբ վերահսկողությունը և ուժեղացրել փոստային փոխանցումների նկատմամբ վերահսկողությունը։ 1252 թվականին Մյոնխե խանի հրամանով կայսրության տարածքում կատարվել է մարդահամար, որը տևել է մի քանի տարի և չի ավարտվել մինչև 1258 թվականին հյուսիսարևմուտքում Նովգորոդի հաշվառումը ։
Իր իշխանությունը ամրապնդելու համար Մյոնգե իր եղբայրներ Հուլաղուին և Խուբլային նշանակել է Պարսկաստանի և մոնղոլական տիրապետության տակ գտնվող Չինաստանի ղեկավարներ։ Կայսրության հարավային շրջաններում շարունակել է իր նախորդների սկսած պայքարն ընդդեմ Սոն դինաստիայի։ Սոն դինաստիային հանկարածակիի բերելու համար Մյոնգեն մոնղոլական զորքերի մի մասը իր եղբայր Խուբլայի գլխավորությամբ ուղարկել է Յուննան, մի մասը իր հորեղբայր Իյեկուի գլխավորությամբ ուղարկել է՝ ենթարկեցնելու Կորեան և ճնշում գործադրելու Սոն դինաստիայի վրա նաև այդ ուղղությունից ։
1253 թվականին Խուբլայը գրավել է Դալի թագավորությունը այն բանից հետո, երբ Դալիի թագավոր Դուան Սինգզին անցել է մոնղոլների կողմը և օգնել Յուննանի մնացած մասի գրավմանը։ Մյոնգեի զորավարներից Քորիդային կայունացրել է Տիբեթի նկատմամբ վերահսկողությունը՝ ստիպելով գլխավոր վանքերին ենթարկվել մոնղոլական իշխանությանը։ Սուբութայի որդի Ուրյանխադայը ստիպել է Յուննանի հարևան բնակիչներին ենթարկվել մոնղոլներին, այնուհետև 1257 թվականին պարտության է մատնել հյուսիսային Վիետնամում Տրան դինաստիային, սակայն 1258 թվականին ստիպված է եղել հեռանալ այդ տարածքներից ։ 1284 թվականին և 1287 թվականին Մոնղոլական կայսրությունը փորձել է կրկին գրավել Վիետնամը, սակայն երկու անգամ էլ պարտություն է կրել։
Միջին Ասիայի և Հարավային Չինաստանի նվաճումներ
Կայսրության ֆինանսական վիճակը կայունացնելուց հետո Մյոնգեն ևս մեկ անգամ ստանձնել է սահմանների ընդարձակման գործը։ 1253 և 1258 թվականին Կարակորումում տեղի ունեցած քուրուլթայում նա հաստատել է Միջին Արևելքի և հարավային Չինաստանի նվաճումները։ Մյոնգեն Հուլաղուին նշանակել է Պարսկաստանում ռազմական և քաղաքացիական հարցերով պատասխանատու, ապա չաղաթայներին և ջուջիներին ուղարկել է՝ միանալու Հուլաղուի բանակին ։ Ղազվինի մուսուլմանները դատապարտել են Նիզարի իսմայիլականների (շիական ուղղություն) սպառնալիքը։ Մինչև 1256 թվականին Հուլաղուի առաջխաղացումը մոնղոլ նայման հրամանատար Կիտբուկան 1253 թվականին հարձակումներ է կատարել մի շարք իսմայիլական ամրոցների վրա։ 1257 թվականին Իսմայիլական ղեկավար Ռուք ադ-Դին Հյուր շահը հանձնվել է և գլխատվել։ Պարսկաստանում իսմայիլական բոլոր ամրությունները բացի Գիրդկուհից, որը դիմադրել է մինրև 1271 թվականը, ոչնչացվել են Հուլաղուի զորքերի կողմից 1257 թվականին։
Իսլամական աշխարհի կենտրոնն այդ ժամանակ Բաղդադն էր, որը 500 տարի շարունակ պահպանել էր իր հզորությունը, սակայն ներքին երկպառակություններից շատ էր տուժել։ Այն ժամանակ, երբ խալիֆ ալ-Մուսթասիմը հրաժարվել է ենթարկվել մոնղոլներին, 1258 թվականին մոնղոլները պաշարել և գրավել են Բաղդադը՝ սարսափելի ավերածություններ գործելով։ Այս դեպքերը իսլամական պատմության մեջ ամենաաղետալի դեպքերից են և հաճախ համեմատվում են Քաաբայի կամ Մեքքայի գրավման հետ։ Աբբասյան խալիֆայության ոչնչացումից հետո Հուլաղուի ճանապարհը դեպի Սիրիա և տարածաշրջանի այլ մուսուլմանական պետություններ բաց էր ։
Նրա բանակը շարժվել է դեպի Սիրիա, որը գտնվում էր Այյուբյանների իշխանության տակ, ճանապարհին գրավելով մի շարք փոքր պետություններ։ Այյուբյանների սուլթան Ան-Նասիր Յուսուֆը հրաժարվել է անձամբ ներկայանալ Հուլաղուին՝ չնայած երկու տասնամյակ առաջ ընդունել էր մոնղոլական գերիշխանությունը։ Երբ Հուլաղուն շարժվել է դեպի արևմուտք, Կիլիկիայի հայերը, Ռումի սելջուկները և Անտիոքի ու Տրիպոլիի քրիստոնեական թագավորությունները ընդունել են մոնղոլների իշխանությունը՝ միանալով նրանց մուսուլմանների դեմ հարձակման ժամանակ։ Որոշ քաղաքներ հանձնվել են առանց դիմադրության, սակայն որոշներն էլ, օրինակ՝ Մայաքարիքինը, պայքարել են․ նրանց բնակչությունը մորթվել է, իսկ քաղաքները վերածվել են ավերակների կույտի ։
Մյոնգե խանի մահ (1259 թվական)
Այդ ընթացքում կայսրության հյուսիսարևելյան շրջանում Բաթու խանի հաջորդ և կրտսեր եղբայր Բերքեն պատժիչ զորքեր է ուղարկել Ուկրաինա, Բելառուս, Լիտվա և Լեհաստան։ Մոնղոլական կայսրության հյուսիսարևմտյան և հարավարևմտյան հատվածների միջև տարաձայնություններ էին սկսել, քանի որ Բաթու խանը կասկածներ ուներ, թե Հուլաղուի կողմից Արևմտյան Ասիայի գրավման արդյունքում իր գերակայությունը տարածաշրջանում կնվազի ։