cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Յուպիտեր (մոլորակ)
Երկրի վրա գտնվող աստղադիտակներով հետազոտություններ
1660-ականների ընթացքում, Կասինին, օգտագործելով նոր, ավելի կատարելագործված աստղադիտակ հայտնաբերել է Յուպիտերի գունավոր հետքերը և շերտերը, ինչպես նաև փաստել մոլորակի սեղմվածությունը բևեռների կողմից։ Դրա հետ մեկտեղ, նա նաև գնահատել է մոլորակի պտույտի պարբերությունը ։ 1690 թվականին Կասինին նկատել է, որ մոլորակի մթնոլորտը ենթարկվում է դիֆերենցիալ պտույտի ։
Յուպիտերի հարավային կիսագնդում գտնվող օվալաձև, հսկայական Մեծ կարմիր հետքը հնարավոր է, որ դիտարկվել է դեռևս 1664 թվականին Ռոբերտ Հուկի կողմից և 1665 թվականին Ջովանի Կասինիի կողմից, այնուամենայնիվ այս տեղեկությունները ստույգ չեն։ Մեծ կարմիր հետքի ամենավաղ մանրամասնված պատկերը կատարվել է դեղագործ Հենրիխ Շվաբեյի կողմից 1831 թվականին ։
Մեծ կարմիր հետքը համարվում էր կորած 1665 թվականից մինչև 1708 թվականներին, մինչդեռ նրա գոյությունը վստահորեն հաստատվել է 1878 թվականին։ Այն ևս մեկ անգամ գրանցվել է կորսված 1883 թվականին և 20-րդ դարի սկզբին ։
Ջովանի Բորելին և Կասինին ստեղծեցին Յուպիտերի շարժման ճշգրիտ աղյուսակներ, որոնք թույլ տվեցին կանխագուշակել մոլորակների արբանյակների անցումները մոլորակի սկավառակով։ 1670-ականներին, հաշվարկվեց, որ այն ժամանակ երբ Յուպիտերը գտնվում է Արեգակի հակառակ կողմում Երկրի համեմատ, այս անցումները տեղի են ունենում մոտ 17 րոպե ավելի ուշ, քան կանխագուշակվել էր։ Օլե Ռյոմերը ենթադրեց, որ սա տեղի է ունենում այն պատճառով, որ դիտարկումները ակնթարթային չեն (ենթադրությունը ավելի վաղ հերքվել էր Կասինիի կողմից ), և այս ժամանակի ուշացումը օգտագործվեց լույսի արագությունը գնահատելիս ։
1892 թվականին, Էդվարդ Բերնարդը հայտնաբերեց Յուպիտերի հինգերորդ արբանյակը 36 դյույմանոց ռեֆրակտոր աստղադիտակով Լիկի աստղադիտարանում, որը գտնվում է Կալիֆոռնիայում։ Այս համեմատաբար փոքր մարմնի հայտնաբերումը, ինչը վկայում էր դիտարկողի սուր տեսողության մասին, արագորեն դարձրեց նրան հանրաճանաչ։ Արբանյակը հետագայում անվանվեց Ամալթեա ։ Սա մոլորակի վերջին արբանյակն էր, որը հայտնաբերվել է ուղղակի դիտարկման արդյունքում ։ Եվս ութ արբանյակներ հայտնաբերվեցին մեկը մյուսի ետևից Վոյաջեր-1 տիեզերական սարքի թռիչքի ընթացքում մոլորակի մոտով 1979 թվականին։
1932 թվականին, Ռուպերտ Վայլդտը հայտնաբերեց ամոնիակի և մեթանի կլանման գծերը Յուպիտերի սպեկտրում ։ Դրանից վեց տարի անց, 1938 թվականին մոլորակի մթնոլորտում հայտնաբերվեցին երեք երկարակյաց անտիցիկլոնային օվալաձև առանձնահատկություններ։ Մի քանի տասնամյակ այս օբյեկտները մնում էին մթնոլորտի առանձին առանձնահատկություններ, որոնք երբեմն մոտենում էին իրար, սակայն երբեք չէին միանում։ Վերջապես, 1998 թվականին այս օվալները միացան՝ դառնալով այսպես կոչված ԲԱ Օվալ ։
Ռադիո-աստղադիտակներով հետազոտություններ
1955 թվականին, Բերնարդ Բուրկը և Քենեթ Ֆրանկլինը հայտնաբերեցին Յուպիտերից եկող ռադիոազդանշանների պարպումներ 22,2 ՄՀց հաճախության վրա ։ Այս պարպումների ի հայտ գալու հաճախությունը համընկնում էր մոլորակի պտույտի հաճախությանը, և այս տվյալները նույնպես օգտագործվեցին մոլորակի պտույտի պարբերության ճշգրտման համար։ Պարզվեց, որ Յուպիտերից ճառագայթվող ռադիո-պարպումները երկու ձևի են լինում. երկար պարպումներ (կամ L-պարպումներ, Long բառից), որոնք տևում եմ մինչև մի քանի վայրկյան, և կարճ պարպումներ (կամ S-պարպումներ, Short բառից), որոնք ունեին վայրկյանի հարյուրերորդ մասից պակաս տևողություններ ։
Միջմոլորակային կայաններով հետազոտություններ
1973 թվականից սկսած Յուպիտերի համակարգ են սկսել այցելել ավտոմատ կայաններ, դրանցից ամենանշանակալին Պիոներ 10 կայանն էր, որը առաջին տիեզերական սարքն էր, որ կարողացավ մոտենալ Յուպիտերին այնքան, որպեսզի դիտարկի և ուղարկի Երկիր Արեգակնային համակարգի ամենամեծ մոլորակի առանձնահատկությունների մասին նոր տեղեկություններ ։
Անցումային հետազոտություններ
Սկսած 1973 թվականից մի շարք միջմոլորակային կայաններ կատարել են անցումային մանևրներ Յուպիտերի մոտով, ինչը հնարավորություն է տվել նրանց կատարել մի շարք հետազոտություններ։ Պիոներ կայանները ստացան Յուպիտերի մթնոլորտի և որոշ արբանյակների առաջին մոտ տարածությունից կատարված լուսանկարները։ Այս կայանները հայտնաբերեցին, որ մոլորակի մոտ գտնվող ռադիացիոն դաշտերը շատ ավելի հզոր են, քան գնահատվել էր ավելի վաղ, այնուամենայնիվ ծրագրի շրջանակներում արձակված երկու սարքերն էլ այդ միջավայրում մնացին աշխատունակ վիճակում։ Այս սարքերի հետագծերը օգտագործվեցին Յուպիտերի համակարգի ընդհանուր զանգվածի գնահատման համար։ Մոլորակի կողմից անդրադարձվող ռադիո ազդանշաններից հնարավոր եղավ ավելի ճշգրտորեն չափել Յուպիտերի տրամագիծը և բևեռային սեղմման աստիճանը ։
Վեց տարի անց, Վոյաջեր կայանները անհամեմատ ընդլայնեցին Գալիլեյան արբանյակների մասին գիտելիքները և հայտնաբերեցին Յուպիտերի օղակները։ Այս կայանները նույնպես հաստատեցին, որ Մեծ կարմիր հետքը ունի անտիցիկլոնային բնույթ։ Պիոներ կայանների անցման ժամանակ կատարված լուսանկարները համեմատելիս Վոյաջերների կատարած պատկերների հետ պարզվեց, որ Մեծ կարմիր հետքը փոխել է իր գունային երանգը՝ նարնջագույնից մուգ շագանակագույնի։ Կայաններից ստացված տվյալների հիման վրա հայտնաբերվեցին Իո արբանյակի ուղեծիրը պարուրող իոնացված ատոմներից բաղկացած թորը, այս արբանյակի վրա գործող հրաբուխները, որոնցից որոշները գտնվում էին ժայթքման փուլում։ Մոլորակի Արեգակին հակադարձ կողմով անցման ժամանակ կայանները գրանցեցին գիշերային մթնոլորտում կայծակների պարպումներ ։
Հաջորդ կայանը, որ հասավ Յուպիտեր Ուլիս սարքն էր, որի հիմնական առաքելությունն էր Արեգակի ուսումնասիրությունները։ Սարքը երկու անգամ անցավ Յուպիտերի մոտով, որպեսզի ճշգրտի իր հետագիծը և դուրս գա Արեգակի բևեռային ուղեծիր։ Այս անցումների ընթացքում կայանից կատարվեցին Յուպիտերի մագնիսոլորտի ուսումնասիրություններ։ Քանի որ, Ուլիս կայանները չունեին լուսանկարման խցիկներ, այս առաքելության արդյունքում լուսանկարներ չեն արվել ։
2000 թվականին, իր դեպի Սատուրն կատարվող թռիչքի ընթացքում Կասինի կայանը անցավ Յուպիտերի մոտով և կատարեց մոլորակի մինչ այժմ գոյություն ունեցող ամենաորակյալ լուսանկարներ։ 2000 թվականի դեկտեմբերի 19-ին կայանը կատարեց Հիմալիա արբանյակի լուսանկարը, սակայն լուսանկարի որակը չափազանց ցածր էր տարբերելու համար արբանյակի մակերևույթը ։
Գալիլեո առաքելություն
Մինչ այժմ, միակ տիեզերական սարքը, որը մուտք է գործել Յուպիտերի ուղեծիր, Գալիլեո միջմոլորակային կայնն է։ Այն մուտք գործեց Յուպիտերի ուղեծիր 1995 թվականի դեկտեմբերի 7-ին։ Կայանը մնաց Յուպիտերի ուղեծրում շուրջ յոթ տարի, կատարելով բազմաթիվ անցումներ Գալիլեյան արբանյակների և Ամալթեայի մոտով։ Գալիլեո կայանից հնարավոր եղավ դիտարկել Շումեյկեր - Լևիի 9 գիսաստղի բախումը Յուպիտերի հետ 1994 թվականին, ինչը յուրօրինակ երևույթ էր։ Չնայած այն հանգամանքին, որ սարքի արձակման ժամանակ բարձր թողունակությամբ անտենան չհաջողվեց օգտագործել, այնուամենայնիվ Գալիլեոյից ստացված տեղեկությունները Յուպիտերի համակարգի մասին բավական ծավալուն էին ։
1995 թվականի հուլիսին Գալիլեո կայանից արձակվեց մթնոլորտային զոնդ, որը մուտք գործեց Յուպիտերի մթնոլորտ նույն թվականի դեկտեմբերի 7-ին։ Զոնդը պարաշյուտի միջոցով արգելակելով իջավ մինչև 150 կմ խորություն, աշխատելով 57,6 րոպե, և կործանվեց հսկայական մթնոլորտային ճնշման ազդեցության տակ, ինչպես և նախատեսված էր (կործանման պահին ճնշումը կազմում էր Երկրի նորմալ ճնշման 22-պատիկը, 153 °C ջերմաստիճանի պայմաններում) ։ Հավանաբար զոնդը հետագայում հալվել է և գոլորշիացել։ Գալիլեո ուղեծրակայանը իր առաքելության ավարտին նույնպես ընկավ մոլորակի վրա։ Դա տեղի ունեցավ 2003 թվականի սեպտեմբերի 21-ին, ավելին քան 50 կմ/վ արագությամբ։ Սա կատարվեց, որպեսզի բացառվի կայանի բախումը Եվրոպա արբանյակի հետ, որի արդյունքում հնարավոր էր արբանյակի աղտոտումը, գոյություն ունի վարկած, ըստ որի կա հնարավորություն, որ այնտեղ կյանք գոյություն ունի ։
Ապագա հետազոտությունների պլաններ
Այժմ ընթացքում է ՆԱՍԱ-ի կողմից իրականացվող Ջունո առաքելությունը, որի շրջանակներում միջմոլորակային կայանը մուտք կգործի մոլորակի բևեռային ուղեծիր։ Տիեզերական սարքը արձակվել է 2011 թվականի օգոստոսին, և կհասնի մոլորակին 2016 թվականի վերջում ։
Հաջորդ նախատեսված առաքելությունը դելի Յուպիտերի համակարգ կլինի Եվրոպական տիեզերական գործակալության Յուպիտերի Սառցե Արբանյակների Հետազոտողը (JUICE), որը նախատեսված է արձակել 2022 թվականին ։
Չկայացած առաքելություններ
Քանի որ կա հնարավորություն, որ Յուպիտերի Եվրոպա, Գանիմեդ և Կալիստո արբանյակների վրա սառցի շերտի տակ գոյություն ունեն հեղուկ ջրի օվկիանոսներ, այս սառցե արբանյակները մեծ հետաքրքրություն են ներկայացնում հետազոտումների համար։ Այնուամենայնիվ, ֆինանսավորման հետ կապված խնդիրները խոչընդոտեցին առաքելությունների վաղ իրականացմանը։ ՆԱՍԱ-ի Յուպիտերի Սառցե Արբանյակների Ուղեծրակայան (Jupiter Icy Moons Orbiter - JIMO) առաքելությունը չեղյալ հայտարարվեց 2005 թվականին ։ Նոր առաքելության նախագիծ է առաջարկվել համատեղ ՆԱՍԱ/ԵՏԳ գործակալությունների կողմից, այն կոչվում է EJSM/Լապլաս և նախատեսվում է իրականացնել ուշ 2020-ական թվականներին։ EJSM/Լապլասը բաղկացած կլինի ՆԱՍԱ-ի կողմից իրականացվող Յուպիտեր Եվրոպա Ուղեծրակայանից, և ԵՏԳ-ի իրականացվելիք Յուպիտեր Գանիմեդ Ուղեծրակայանից ։ Այնուամենայնիվ 2011 թվականի ապրիլին ԵՏԳ-ն պաշտոնապես կասեցրեց իր համագործակցությունը, պատճառաբանելով ՆԱՍԱ-ի ունեցած բյուջեի խնդիրներով և նրանց ազդեցությամբ առաքելության իրականացման պլանի վրա։ Դրա փոխարեն ԵՏԳ-ն նախատեսում է իրականացնել միանձնյա Քոսմիք Վիժն առաքելությունը ։
Արբանյակներ
Հայտնաբերված են Յուպիտերի 66 բնական արբանյակներ ։ Դրանցից Իոն, Գանիմեդը, Կալլիստոն և Եվրոպան տեսանելի են նույնիսկ հեռադիտակով, դրանք 1610 թ. հայտնաբերվել են Գալիլեո Գալիլեյի կողմից, ուստի կոչվում են նաև Յուպիտերի Գալիլեյան արբանյակներ։ Արբանյակներից 51 տրամագծերը ավելի փոքր են քան 10 կիլոմետրը և հայտնաբերվել են 1975 թվականից հետո։
Գալիլեյան արբանյակներ
Արեգակնային համակարգի հայտնի ամենամեծ արբանյակներ, Իոյի, Եվրոպայի, և Գանիմեդի ուղեծրերը ձևավորում են համակարգ որը հայտնի է որպես Լապլասի ռեզոնանս։ Յուպիտերի շուրջ Իոյի ամեն 4 ամբողջական ուղեծրի ընթացքում Եվրոպան կատարում է երկու պտույտ, իսկ Գանիմեդը՝ մեկ։ Այս ռեզոնանսը առաջացնում է գրավիտացիոն էֆեկտներ, որոնք ստիպում են այս արբանյակներին փոխել իրենց ուղեծրերը էլիպտիկի, քանի որ նրանցից ամեն մեկը իր ուղեծրով պտույտի միշտ նույն կետում ստանում է հավելյալ ազդակ։ Մյուս կողմից Յուպիտերի մակընթացային ուժը աշխատում է նրանց ուղեծրերի շրջանաձև դարձնելու ուղղությամբ ։
Այս երեք արբանյակների ուղեծրերի էքսցենտրիսիտետի պատճառով նրանք ենթարկվում են պարբերական ձևի փոփոխությունների։ Մի կողմից Յուպիտերի ձգողության ուժի ազդեցության տակ նրանք ձգվում են, երբ մոտենում են մոլորակին, և վերադառնում գնդաձև վիճակի, երբ հեռանում են նրանից։ Այս մակընթացային ճկումները շփման միջոցով տաքացնում են արբանյակների ընդերքը։ Այս հանգամանքը համարվում է Յուպիտերին ամենամոտ պտտվող Իոյի հրաբխային արտասովոր ակտիվության ծագման հիմնական գործոնը (այս արբանյակի դեպքում մակընթացային ուժերը ամենաուժեղն են), ինչպես նաև ավելի փոքր ծավալով այս հանգամանքը պատասխանատու է Եվրոպայի մակերևույթի երիտասարդ լինելու համար։
Արբանյակների դասակարգում
Մինչ Վոյաջեր կայանների առաքելությունները Յուպիտերի արբանյակները դասակարգվում էին չորս արբանյականոց չորս խմբերի, կապելով դասակարգումը նրանց ուղեծրի էլեմենտների նմանության հետ։ Սակայն դրանից հետո հայտնաբերված հսկայական քանակով փոքր արբանյակները բարդացրեցին այս խնդիրը։ Այժմ արբանյակները բաժանված են վեց հիմնական խմբերի, սակայն որոշները շատ ավելի են ցրված, քան մյուսները։
Հիմնականում արբանյակները բաժանվում են երկու մեծ խմբի, մեկը դա ութ ներքին կանոնավոր արբանյակներն են, որոնք ունեն գրեթե շրջանաձև ուղեծրեր մոտ Յուպիտերի հասարակածային հարթությանը և ենթադրվում է, որ ձևավորվել են Յուպիտերի հետ միասին։ Մյուս խումբը կազմված է անհայտ թվով փոքր անկանոն արբանյակներից էլիպտիկ և թեքված ուղեծրերով, որոնք ենթադրվում է, որ գրավվել են Յուպիտերի կողմից աստերոիդների գոտուց կամ հանդիսանում են այդ աստերոիդների բեկորներ։ Անկանոն արբանյակները խմբավորված են մի քանի խմբերի, ըստ իրենց ուղեծրային էլեմենտների, և այդպիսով կարող են ունենալ ընդհանուր ծագում, գուցե նաև կարող են լինել մեկ գրավված մարմնի բեկորներ ։
Արեգակնային համակարգի հետ փոխազդություն
Արեգակի հետ միասին Յուպիտերի ձգողության դաշտի ազդեցությունը մեծ նշանակություն է ունեցել այսօրվա Արեգակնային համակարգի ձևավորման համար։ Համակարգի մոլորակների ուղեծրերը ընկած են հիմնականում Յուպիտերի ուղեծրի հարթությանը մոտ, այլ ոչ թե Արեգակի հասարակածային հարթությանը (Մերկուրին միակ մոլորակն է, որը ավելի մոտ է Արեգակի հասարակածին իր թեքումով), Աստերոիդների գոտում գտնվող Կիրկվուդի ճեղքերը հիմնականում առաջացել են Յուպիտերի պատճառով, ինչպես նաև, այս մոլորակը հնարավոր է, որ պատասխանատու է եղել Արեգակնային համակարգի ներքին մոլորակների Ուշ հզոր ռմբակոծության համար ։
Իր արբանյակների հետ միասին Յուպիտերի ձգողական դաշտը վերահսկում է մի շարք աստերոիդների, որոնք տեղաբաշխվել են նրա ուղեծրի Լագրանժի կետերի շրջակայքում, նախորդելով և հետևելով Յուպիտերին նրա ուղեծրի վրա։ Այս աստերոիդները հայտնի են որպես Տրոյացիներ, և բաժանվում են երկու՝ Հույների և Տրոյացիների «ճամբարների» ըստ Իլիականի։ Այս աստերոիդներից առաջինը, (588) Աքիլլեսը, հայտնաբերվել է Մաքս Վոլֆի կողմից 1906 թվականին, դրանից հետո հայտնաբերվել են ավելին քան երկու հազար այսպիսի աստերոիդներ ։ Այս աստերոիդներից ամենամեծն է (624) Հեկտորը։
Կարճ պարբերությամբ գիսաստղերից շատերը պատկանում են Յուպիտերի ընտանիքին և սահմանվում են որպես գիսաստղեր, որոնց մեծ կիսաառանցքը փոքր է Յուպիտերինից։ Ենթադրվում է, որ Յուպիտերի ընտանիքի գիսաստղերը ձևավորվել են Կոյպերի գոտում Նեպտունի ուղեծրից դուրս, և ժամանակի ընթացքում Յուպիտերի հետ մերձեցումների արդյունքում նրանց ուղեծրերը փոփոխվել են և արդյունքում դարձել ավելի կարճաժամկետ՝ համարյա շրջանաձև Արեգակի և Յուպիտերի միջև ։
Բախումներ
1997 թվականին կատարված աստղագիտության պատմության հետազոտությունների արդյունքում պարզվել է, որ աստղագետ Ջովանի Կասինին հնարավոր է, որ գրանցել է բախման երևույթ, որը տեղի է ունեցել 1690 թվականին։ Նույն հետազոտության ընթացքում նշվել են այսպիսի նմանօրինակ դիտարկումների ևս ութ դեպքեր, որոնք ունեիր անելի փոքր հավանականություն ։
Վոյաջեր 1 կայանը իր Յուպիտերի մոտով անցման ժամանակ 1979 թվականի մարտին լուսանկարել էր ասուպ Յուպիտերի վրա ։ 1994 թվականի հուլիսի 16-ից 22-ը Շումեյկեր - Լևիի 9 գիսաստղի (SL9, նախկինում ունեցել է D/1993 F2 նշանակում) ավելին քան 20 բեկորներ ընկան Յուպիտերի հարավային կիսագունդ, իրենցից ներկայացնելով Արեգակնային համակարգի երկու մարմինների առաջին գրանցված բախումը իրար հետ։ Այս բախման արդյունքում հնարավոր դարձավ օգտակար տեղեկություններ ստանալ Յուպիտերի մթնոլորտի մասին ։
2009 թվականի հուլիսի 19-ին հայտնաբերվեց մեկ այլ բախման հետք, մոտավորապես 216 աստիճանի երկայնության վրա ։ Այս բախումը Յուպիտերի մթնոլորտում թողեց մեծ սև հետք, որը չափերով մոտ է ԲԱ Օվալին։ Ինֆրակարմիր դիտարկումները ցույց են տալիս այդ վայրում պայծառ հետք, ինչը նշանակում է, որ բախումը տաքացրել է ցածր մթնոլորտը Յուպիտերի հարավային բևեռի մոտի տարածքում ։
Ավելի փոքր չափերով ասուպ ընկել է Յուպիտերի վրա 2010 թվականի հունիսի 3-ին, այն դիտարկել է ավստրալիացի սիրող-աստղագետ Էնթոնի Վեսլին։ Հետագայում պարզվեց, որ նույն դեպքը տեսանկարվել է մեկ այլ սիրող աստղագետի կողմից Ֆիլիպիններում ։ Եվս մի ասուպ է դիտարկվել 2010 թվականի օգոստոսի 20-ին ։
2012 թվականի սեպտեմբերի 10-ին գրանցվել է ասուպի բախման ևս մի դեպք ։
Կյանքի հնարավորություն
1953 թվականին Միլեր - Ուրեյ փորձը ապացուցեց, որ կայծակի և նախապատմական Երկրի մթնոլորտում եղած քիմիական միացությունների փոխազդեցությունից կարող են առաջանալ օրգանական միացություններ (այդ թվում նաև ամինաթթուներ), որոնք կարող են ծառայել կյանքի առաջանալու աղբյուր։ Սիմուլացված մթնոլորտը պարունակում էր ջուր, մեթան, ամոնիակ և մոլեկուլային ջրածին, այս բոլոր մոլեկուլները գտնվել են Յուպիտերի մթնոլորտում։ Յուպիտերի մթնոլորտը ունի հզոր ուղղահայաց օդի շրջանառություն, որը կարող է իջեցնել այս նյութերը մինչև մթնոլորտի ավելի ցածր շերտեր։ Ավելի բարձր ջերմաստիճանները կարող են քայքայել այս միացությունները, ինչը կարող է խոչընդոտել Երկրի նման կյանքի առաջացմանը ։
Ենթադրվում է, որ չափազանց անհավանական է, որ Յուպիտերի վրա գոյություն ունի Երկրի նմանվող կյանք, քանի որ մթնոլորտում առկա է չափազանց քիչ քանակով ջուր և եթե նույնիսկ կա պինդ մակերևույթ Յուպիտերի ընդերքում, ապա այնտեղ մթնոլորտային ճնշումը չափազանց բարձր է։ 1976 թվականին մինչ Վոյաջեր առաքելությունները, արտահայտվեց վարկած այն մասին, որ Յուպիտերի վերին մթնոլորտում կարող է գոյություն ունենալ ամոնիակի կամ ջրի հիմքով կյանք։ Այս վարկածը հիմնվում էր երկրային ծովերի բնույթի վրա, որտեղ վերին շերտերում կա նմանատիպ ֆոտոսինթեզով ապրող պլանկտոն, ձկներ ավելի ցածր շերտերում, որոնք սնվում են այս էակներով, և ծովային գիշատիչներ՝ որոնք սնվում են ձկներով ։
Ընդերքային օվկիանոսների գոյության հնարավորությունը Յուպիտերի որոշ արբանյակների վրա, բերեց ենթադրությունների, որ այնտեղ կյանքի առաջացումը և զարգացումը ավելի հավանական է։
Դիցաբանություն
Յուպիտեր մոլորակը հայտնի է հինավուրց ժամանակներից։ Այն տեսանելի է անզեն աչքով գիշերային երկնքում և կարող է նաև տեսանելի լինել ցերեկով, երբ Արեգակը ցածր է գտնվում երկնքում ։ Բաբելոնացիների համար այս մոլորակը մարմնավորում էր նրանց Մարդուկ աստծոն։ Նրանք օգտագործում էին այս մոլորակի մոտավորապես 12-տարեկան ուղեծիրը խավարածրի միջով, որպեսզի սահմանեն իրենց կենդանակերպի համաստեղությունները ։
Յուպիտերին Հունական դիցաբանությունում համապատասխանում էր Զևսը (Ζεύς), որի մյուս անունն էր Դիաս (Δίας), որի անունն էլ այսօրվա հունարենում օգտագործվում է որպես մոլորակի անվանում ։
Մոլորակի աստղագիտական նշանն է, այն հանդիսանում է աստծո կայծակի սիմվոլիկ պատկերումը։ Հունարեն Zeus անվանումը որոշ դեպքերում օգտագործվում է Յուպիտերի հետ կապված եզրերի ձևավորման համար, օգտագործելով zeno- նախածանցը, օրինակ՝ զենոգրաֆիկ (zenographic). ։
Չինացիները, կորեացիները և ճապոնացիները անվանում էին մոլորակը փայտյա աստղ,, հիմնվելով չինական հինգ տարրերի վրա։ Չինական Տաոիզմում մոլորակը մարմնավորում էր Ֆուի աստղը։ Հույները անվանում էին այն Φαέθων, Ֆաետոն (բոցավառվող)։ Վեդական աստղագուշակության հինդու աստղագուշակները անվանում էին մոլորակը Բիրհասպատիի պատվին, աստվածների ուսուցչի անունով, և հաճախ անվանում էին այն «Գուրու», որը տառացիորեն նշանակում է «Ծանրակշիռ» ։ Անգլերենում հինգշաբթի օրվա անվանումը, Thursday, նշանակում է Թորի օր, Թոր աստվածը Գերմանական դիցաբանությունում նույնացվում էր Յուպիտեր մոլորակի հետ ։
Թուրք-մոնղոլական ցեղերի դիցաբանությունում Յուպիտերը անվանվում էր «Էրենդիզ/Էրենդյուզ», ինչը նշանակում է «էրեն (?) + յուլտիզ (աստղ)»։ Կան շատ վարկածներ «էրեն» բառի նշանակության մասին։ Այս ազգերը հավատում էին, որ հասարակական և բնական երևույթները կապված էին Էրենդյուզի երկնքով շարժման հետ ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Յուպիտեր Կատեգորիա:Արեգակնային համակարգի մոլորակներ
Տոռիխոս (Իսպանիա)
Տոռիխոս (Torrijos), քաղաք և համայնք Իսպանիայում, գտնվում է Տոլեդո նահանգում՝ Կաստիլիա և Կաստիլյա-Լա-Մանչա ինքնավար մարզերի կազմում։ Մունիցիպալիտետը մտնում է Տոռռիխոս շրջանի կազմում։ Տարածքը զբաղեցնում է 17 կմ²։ Բնակչությունը 13374 մարդ (ըստ 2010 թվականի)։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իսպանիայի քաղաքներ
Ռոբերտո Կավալի
Ռոբերտո Կավալի, նորաձևության իտալացի դիզայներ։ Նա հայտնի է իր էկզոտիկ պատկերներով և ավազի տեսք ունեցող ջինսերի համար։
Կենսագրություն
Կավալին ծնվել է Ֆլորենցիայում, Տոսկանա (Իտալիա)։ Նրա պապիկը՝ Ջուզեպե Ռոսին, եղել է Մաքիայոլիի շարժման անդամ, ում աշխատանքը ցուցադրված է Ուֆֆիցի պատկերասրահում։ Սովորելով տեղական արվեստի համալսարանում, նա նաև տպագրում էր որոշ ծաղիկների պատկերներ բրդյա կտորների վրա, որը գրավում էր գուլպաներ արտադրող գործարաններին։
1979 թվականին նա հայտնաբերեց կաշվի վրա տպագրության համակարգը և սկսեց զբաղվել դրանով։ Նա ցուցադրեց իր ստեղծածները Փարիզում և միանգամից արժանացավ Հերմեսի և Պիեր Կարդենի գովասանքներին։ 32 տարեկան հասակում Կավալին անցկացրեց իր համանուն հավաքածուն Փարիզի Prêt-à-Porter դահլիճում։ Այդ հավաքածուն նաև ցուցադրվեց Պիտտիում։ Արժանանալով բազում դրական գնահատականների նա 1972 թվականին ստեղծում է իր առաջին խանութը Ֆրանսիայում։
1980 թվականին Կավալին ամուսնացավ Եվա Դուրինգերի հետ։ 1994 թվականին Միլանում նա ցուցադրեց իր՝ ավազի տեսք ունեցող հայտնի ջինսերը։ Նույն թվականի դեկտեմբերին նա ստեղծեց բուտիկներ Սուրբ Բարդուղիմեոսի կղզում։ Իր հիմնական խանութներից բացի նա ունի նաև այլ գիծ՝ Just Cavalli–ն, որը արտադրում է տղամարդու և կանացի հագուստներ, աքսեսուարներ, կոսմետիկա, ժամացույցներ, ներքանազգեստներ և լողազգեստներ։ 2002 թվականին նա ստեղծեց իր առաջին սրճարան–խանութը Ֆլորենցիայում, պատկերազարդելով այն իր ստեղծած կենդանիների պատկերներով։ Նույն տարում նա ստեղծեց ևս մեկ սրճարան և բուտիկ Միլանում։
2011 թվականին նրա հավաքածուն ցուցադրվեց The Brandery նորաձևության շոուի ժամանակ Բարսելոնայում ։
Կավալին ունի հինգ երեխա՝ երկուսը առաջին, իսկ երեքը երկրորդ ամուսնությունից ։
2013 թվականի հունիսի 18–ին նա ստացավ Պատվավոր Վարպետի դիպլոմ Domus Academy–ի կողմից Միլանում ։
Քննադատություններ
2004 թվականին Կավալիին քննատադել էին հնդիկները՝ իրենց հնդու աստվածուհուներին պատկերելու իր հագուստների վրա։ Նա ներողություն խնդրեց նրանցից և անմիջապես հեռացրեց պատկերները ։
Maktab Tarighat Oveyssi Shahmaghsoudi իսլամական սուֆիզմի դպրոցը մեղադրեց Կավալիին իրենց «սուրբ խորհրդանշանը» կրկնօրինակելու և իր Just Cavalli բրենդի համար օգտագործելու համար ։ Նրանք դիմեցին Office for Harmonization in the Internal Market–ին, սակայն այն ճանաչեց դատը անվավեր, որովհետև այդ երկու լոգոները իրականում իրար հետ չէին շփոթվում և չէին ներկայացնում որևէ նմանություն." ։ Այնուամենայնիվ, դպրոցի սաները չդադարեցին իրենց բողոքի ակցիան   ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իտալացի դիզայներներ Կատեգորիա:Իտալացի գործարարներ Կատեգորիա:Իտալացի գյուտարարներ
Զայցևո (գյուղ, Արտյոմովսկի շրջան)
Զայցևո (Зайцеве), գյուղ Ուկրաինայի Դոնեցկի մարզի Արտյոմովսկիում։
2001 թվականի տվյալներով Զայցևո գյուղում բնակվում էր 1 162 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Դոնեցկի մարզի Արտյոմովսկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Warner Music Group
Warner Music Group (WMG), խոշորությամբ երրորդ կոնցեռն և ձայնագրման ստուդիաների ընտանիք, որը մտնում է «ձայնագրման լեյբլների մեծ եռյակ»։ Կոնցեռնը հիմադրվել է 1958 թվականին և կրել է Warner Bros. Records անվանումը։ Հետագայում՝ 1971 թվականին այն վերանվանվել է WEA (Warner Bros. - Elektra - Atlantic) և գոյատևել է երեք տասնամյակ։
Այսօրվա դրությամբ կոնցեռնը կրում է Warner Music Group (WMG) անվանումը՝ հիմնադրվելով 2004 թվականին Time Warner-ից անջատվելու արդյունքում։ Չնայած անվանմանը, Time Warner-ը ոչ մի իրավունք չունի Warner Music Group-ի վրա։ Warner Music Group-ը ունի երաժշտական հրատարակություն, որը կրում է Warner/Chappell Music անվանումը։
2011 թվականին WMG-ն հայտարարել է, որ այն վաճառվելու է Access Industries ընկերությանը, որը պատկանում էր Լեոնիդ Բուլավատնիկին։ Վաճառքը ավարտվել է 2011 թվականի հուլիսի 10-ին և կազմել է 3,3 միլիարդ ԱՄՆ դոլար ։
Գործունեություն
Warner Music Group՝ ամերիկյան երաժշտական շուկայի խոշորությամբ երրորդ ընկերությունն է։ Նրա հիմնական մարկաներն են՝ Atlantic Records Group և Warner Bros.-ը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ձայնագրման լեյբլներ Կատեգորիա:Ամերիկյան ընկերություններ Կատեգորիա:1958 հիմնադրված կազմակերպություններ
Քարադաղլի-Պադար
Բնակչություն
1908 թվականին գյուղն ունեցել է 1923 կովկասի թաթար բնակիչ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Բրեա (կղզի)
Բրեա (Île-de-Bréhat, Enez Vriad), գտնվում է Բրետանի կղզիների հյուսիսային ափում, գտնվում է Իլ դը Բրեա կոմունայի մոտ, Սեն Բրիյո շրջանի Կոտ դ'Արմոր դեպարտամենտում։
Բնակչությունը 400 մարդ (2011) ։
Կղզու տարածքը կազմում է 3,09 կմ2։
Աշխարհագրություն
Կղզու կլիման ծովային բարեխառն է, թեթև ձմեռով և ոչ տաք ամառով։
Կղզում աճում են բուսական շատ տեսակներ, ինչը բնութագրական է Միջերկրական ծովին։ Հանդիպում են նաև հյուսիսային տեսակներ՝ ցախի և օրոճ ։
Կղզիների երկրաբանությունը բարդ է․ այն կազմված է վարդագույն գրանիտից (վարդագույն գրանիտի ափ)։
Տուրիզմ և տեսարժան վայրեր
Գեղատեսիլ տեղերը գայթակղում են տուրիստներին։ Բացի բնական հուշարձաններից, կղզում կան նաև այնպիսի տեսարժան վայրեր, ինչպիսին է փարոսը և Լյա Կրուան, Պաոնը, Ռոզեդոն, Էո դե Բրիդան, մատուռներ, Սեն Միշելը և Կերանրուն, աղացներ Դյու Բիրլոն և Ցիտադելը (հին ամրոց).
(8361) 1990 JN1
(8361) , աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1990 թվականի մայիսի 1-ին Աննա Զիտկովի և Մայքլ Իրվինի կողմից Սայդինգ Սփրինգում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,828547 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,7752 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,8819 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1737,58 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,207185 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 1,22° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1990 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Աննա Զիտկովի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Մայքլ Իրվինի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Սոցիալական աշխարհագրություն
Սոցիալական աշխարհագրություն, հասարակական աշխարհագրության ճյուղ, որը ծագել է հասարակական աշխարհագրության և ռեգիոնալ սոցիոլոգիայի սահմանագլխին։ Սոցիալական աշխարհագրություն տերմինը ծագել է ավելի քան հարյուր տարի առաջ, սական այն չի արտահայտել գիտության բովանդակությունը ։ 1960-ական թվականներին Անգլիայում և Ամերիկայում տերմինը արտահայտում էր որպես սոցիալական խմբերի տարածական բաշխման հետազոտություններ, որը բավական մոտ էր քաղաքների աշխարհագրությանը և քաղաքային սոցիոլոգիային ։
Կապը այլ գիտությունների հետ
Սոցիալական աշխարհագրությունը սերտորեն կապված է բնակչության աշխարհագրության, մշակույթի աշխարհագրության, քաղաքական աշխարհագրության, տնտեսական աշխարհագրության, գեոէկոլոգիայի և լանդշաֆտագիտության հետ։
Ուսումնասիրման մոտեցում
Սոցիալաշխարհագրական հետազոտությունները իրականացվում են հիմնականում երկու ձևով․ մի դեպքում հիմք ընդունելով աշխարհագրական օբյեկտները (պետություն, շրջան, բնակավայր), մյուս դեպքում՝ մարդու և հանրության վարքի բնութագրիչները (սեռ, տարիք, կրոնական, ազգային դասակարգային պատկանելիություն, ընտանեկան վիճակ, կրթական մակարդակ և այլն)։ Ընդհանուր առմամբ հետազոտություններին բնորոշ է համալիրային մոտեցումը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հասարակական աշխարհագրություն
Անահիտ Ներսիսյան
Անահիտ Ներսիսյան, ամերիկացի գրող և քննադատ։ 2021 թվականին Ներսիսյանի «Keats's Odes: A Lover's Discourse» աշխատությունը The Boston Globe-ի կողմից ճանաչվել է տարվա լավագույն գրքերից մեկը ։ Նրա քննադատությունը և տեսությունները հայտնվել են The New York Review of Books-ում, The Paris Review-ում, The Los Angeles Review of Books-ում, n+1-ում, Public Books-ում և New Left Review-ում ։ Ներսիսյանը Լոս Անջելեսի կալիֆոռնյան համալսարանի անգլերենի պրոֆեսոր և նույն համալսարանի Շրջակա միջավայրի և կայունության մասնաճյուղի ղեկավարն է ։
Կենսագրություն
Ներսիսյանը ծնվել և մեծացել է Նյու Յորքում ։ Նա սովորել է Յեյլի համալսարանի բակալավրիատում և Չիկագոյի համալսարանից ստացել է անգլերենի դոկտորի աստիճան ։ Նրա գիտությունների թեկնածուի խորհրդական է եղել Լորեն Բեռլանտը ։ 2021 թվականին Բեռլանտի մահից հետո Ներսիսյանը Քրիստոֆեր Լիդոնի հետ հայտնվել է WBUR ռադիոհաղորդման Open Source ծրագրում՝ քննարկելու համար Բեռլանտի ներգործությունը ։ Նա նաև հրապարակել է Բեռլանտի վերաբերյալ հուշ-էսսե ամերիկական գրական ամսագիր n+1-ում և Critical Inquiry ակադեմիական ամսագրում ։
Ներսիսյանը ունի հայ-իրանական ծագում և դաստիարակվել է այնպես, որ նրա առաջին լեզուն եղել է հայերենը ։ Նա բացահայտորեն խոսել է այն մասին, որ իր հոր իրանական քաղաքացիության պատճառով դպրոցում բուլինգի է ենթարկվել ։
Ներսիսյանը դերասան և գրող Զոի Կազան ի մոտ ընկերն է ։
Կարիերա
Keats's Odes-ը ամերիկացի բանաստեղծ Ջոն Քիթսի մասին էսսե ների գիրք է, որը արժանացել է դրական արձագանքների։ Վաշինգտոն Փոստ ը այս գիրքն անվանել է «Քիթսի ոգուն հավատարիմ գիրք», սակայն Publishers Weekly ամսագիրը գրքի մասին ասել է. «Այս վերլուծական և ինքնակենսագրական գրական խառնուրդը հարուստ է ինտենսիվ զգացմունքներով» ։ The Times Literary Supplement-ը Ներսիսյանի արձակ ստեղծագործությունը նկարագրել է որպես «համարձակ, անհարգալից, դեկլարատիվ և անզուսպ» և այն համեմատել է Քիթսի մասին նույն տարում հրատարակված մյուս գրքերի հետ ։ Ամերիկական քաղաքական ամսագիր Jacobin-ը բանաստեղծի մահվան երկուհարյուրամյակի առթիվ այն անվանել է «Ջոն Քիթսի մասին երբևէ հրատարակված լավագույն գիրք», իսկ The Nation-ը իր հերթին «վճռական և անմոռանալի»  ։ Նովելիստ Բեն Լերները The Paris Review-ում գրքի մասին գրել է, որ այն ռիսկային քննադատություն է և «փայլուն, ոչ պրոֆեսիոնալ գիրք է» ։ Boston Review հոդվածում Ներսիսյանի գիրքը համարվել է 2021 թվակնաի լավագույն գրքերից մեկը, իսկ Ուալթոն Մույումբան այն անվանել է «Ռոլան Բարտի A Lover's Discourse աշխատության հակիրճ, շշմեցուցիչ պաստիշ», ավելացնելով, որ «Ներսիսյանն ապացուցում է, որ քննադատությունը կարող է լինել սիրվող և իսկական արվեստ» ։ Գիրքը նաև եղել է Poetry Foundation's-ի 2022 թվականի Pegasus մրցանակաբաշխության հաղթող ։
The New York Review of Books-ի հետ 2022 թվականին ունեցած իր հարցազրույցում Ներսիսյանը իրեն անվանում է պոեզիայի մասնագետ, որն ունի հետաքրքրություն դեպի քաղաքական փիլիսոփայությունը և գրական քննադատության պատմությունը։ Այժմ էլ նրա աշխատանքների մեծ մասը վերաբերում են 18-19-րդ դարերի բրիտանական և եվրոպական գրականությանը՝ հատկապես ռոմանտիզմի շրջանի գրականությանը ։
Ներսիսյանը 2022-2023 թվականներին Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամ է Էդինբուրգի համալսարանի հումանիտար գիտությունների առաջադեմ ուսումնասիրությունների ինստիտում ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Եյլի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Չիկագոյի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Ամերիկահայ գրողներ Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի կին գրողներ Կատեգորիա:Հայ քննադատներ
Աշոցք (համայնք)
«Աշոցք», համայնք Շիրակի մարզում։ Ներառում է Աշոցք, Բավրա, Զույգաղբյուր, Թավշուտ, Կարմրավան, Կրասար, Ղազանչի Մեծ Սեպասար Սարագյուղ Սիզավետ  և Փոքր Սեպասար    գյուղերը։ Համայնքը ստեղծվել է 2016 թվականի սեպտեմբերի 18-ին ՀՀ Ազգային Ժողովում համայնքների խոշորացման օրինագծով  ։ Կենտրոնը Աշոցք գյուղն է։ Համայնքի տեղական ինքնակառավարման մարմինների առաջին ընտրությունները կայացել են 2016 թվականի հոկտեմբերի 2-ին։
Բնակչություն
Աշոցք համայնքը ստեղծվել է Աշոցք, Բավրա, Զույգաղբյուր, Թավշուտ, Կարմրավան, Կրասար, Ղազանչի Մեծ Սեպասար Սարագյուղ Սիզավետ և Փոքր Սեպասար համայնքների միավորումից։ Համայնքի բնակչությունը կազմում է 7655 մարդ։
Արտակ Շաբոյան
Արտակ Գևորգի Շաբոյան, ՀՀ պետական գործիչ, 2009 թ. մինչ -2019 թվականի փետրվարի 13-ը՝ Հայաստանի Հանրապետական կուսակցության անդամ, 2010 թվականից ՀՀ Տնտեսական մրցակցության պաշտպանության պետական հանձնաժողովի նախագահ։
Կրթություն
Վերապատրաստում
Պարգևներ և կոչումներ
Ամուսնացած է, ունի երկու որդի և մեկ դուստր։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:ՏՄՊՊՀ անդամներ Կատեգորիա:Երևան քաղաքում ծնվածներ Կատեգորիա:1975 ծնունդներ Կատեգորիա:Ապրիլի 15 ծնունդներ Կատեգորիա:ՀՊՏՀ շրջանավարտներ Կատեգորիա:Տնտեսագիտության թեկնածուներ Կատեգորիա:Մաքսային ծառայության գնդապետեր Կատեգորիա:ՀՀԿ անդամներ Կատեգորիա:Անանիա Շիրակացու մեդալակիրներ Կատեգորիա:Հայ պետական գործիչներ Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Երախտագիտության մեդալակիրներ
Բելառուսերեն
Բելառուսերեն (ինքնանուն՝ беларуская мова, biełaruskaja mova)՝ Հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի արևելա-սլավոնական լեզվախմբի լեզու։ Բելառուսերեն խոսում են աշխարհում 7 միլիոն մարդ։ Այն պաշտոնական լեզու է Բելառուսում։ Բելառուսերենը չի մտնում ըստ տարածման աշխարհի լեզուների դասակարգման մեջ։
Մոլդովական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն
Մոլդովական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն (Република Советикэ Сочиалистэ Молдовеняскэ՝ Ռեսպուբլիկա Սովետիկե Սոչիալիստե Մոլդովենյասկե), նաև՝ Մոլդովական ԽՍՀ կամ Խորհրդային Մոլդովա, ԽՍՀՄ 15 հանրապետություններից մեկը։ Գոյություն է ունեցել 1940 թվականի օգոստոսի 2-ից մինչև 1991 թվականի օգոստոսի 27-ը։
Բելառուսերեն
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հնդեվրոպական լեզուներ
Մոլդովական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն
Մոլդովական ԽՍՀ-ն կազմավորվել է 1924 թվականի հոկտեմբերի 12-ին՝ նախ որպես Մոլդովական ԻԽՍՀ՝ Ուկրաինական ԽՍՀ-ի կազմում, 1940 թվականի օգոստոսի 2-ին, Բեսարաբիայի միացումից հետո, վերակազմվել է Մոլդովական ԽՍՀ-ի։ Գտնվում էր Արևելյան Եվրոպայի կենտրոնական մասսում։ Արևելքում, հյուսիսում ու հարավում սահմանակից էր Ուկրաինական ԽՍՀ-ին, արևմուտքում՝ Ռումինիային, որտեղով անցնում էր ԽՍՀՄ-Ռումինիա պետական սահմանը։
Տարածքը կազմել է 33 843 քառ. կմ, իսկ բանկչությունը՝ 4 337 600 մարդ (1989 թվականի տվյալներով)։ Մայրաքաղաքը եղել է ներկայիս Մոլդովայի մայրաքաղաք Քիշնևը։ Վարչականորեն բաժանված էր 37 շրջանի։ Ուներ 21 քաղաք, 44 քտա։ Խոշոր քաղաքներն էին Քիշնևը, Տիրասպոլը, Բելցին, Բենդերին։
Այժմ նրա տարածքում գտնվում են երկու անկախ պետություններ՝ Մոլդավիա և Մերձդնեստրի Հանրապետություն։ Վերջինս ճանաչված չէ ոչ մի պետության կողմից, և անկախ է միայն փաստացի (դե ֆակտո)։
Պետական կարգ
Մոլդովական ԽՍՀ-ն համաժողովրդական պետություն է, ԽՍՀՄ կազմի մեջ մտնող խորհրդային սոցիալիստական հանրապետություն։ Գործող սահմանադրությունն ընդունվել էր 1978 թվականին։
Պետական իշխանության բարձրագույն մարմինը միապալատ Գերագույն խորհուրդն էր, նստաշրջանների միջև ընկած ժամանակահատվածում՝ Գերագույն խորհուրդի նախագահությունը։ Գերագույն խորհուրդը կազմում է կառավարություն՝ հանրապետության Մինիստրների խորհուրդ, ընդունում օրենքներ, ընտրում գերագույն դատարան և այլն։ Իշխանության տեղական մարմինները ժողովրդական դեպուտատների շրջանային, քաղաքային, գյուղական և ավանային խորհուրդներն են։
Մոլդովական ԽՍՀ դատախազին նշանակում է ԽՍՀՄ գլխավոր դատախազը՝ 5 տարի ժամկետով։
Ռելիեֆ
Մոլդովական ԽՍՀ-ն գտնվում էր Արևելա-Եվրոպական հարթավայրի հարավ-արևմուտքում, հիմնականում Դնեստր և Պրուտ գետերի միջագետքում։ Նրա տարածքը գետահովիտներով ու հեղեղատներով կտրտված բլրավոր հարթավայր է։ Հանրապետության առավել բարձր մասը Կենտրոնա-Մոլդովական բարձրությունն է (Կոդրաներ, 429,5 մ)։
Դնեստր գետի աջ ափի երկայնքով ձգվում է Մերձդնեստրյան բարձրությունը։ Պետության հյուսիսային մասը զբաղեցնում է Հյուսիս-Մոլդովական հարթավայրը (250-400 մ)։ Հարավում գտնվում է Հարավ-Մոլդովական հարթավայրը, որը աստիճանաբար փոխվում է Մերձսևծովյան հարթության։
Երկրաբանական կաոուցվածք և օգտակար հանածոներ
Մոլդովական ԽՍՀ տարածքը գրավում է Արևելա-Եվրոպական պլատֆորմի հարավարևմտյան եզրամասը։ Հողային ծածկույթում տիրապետում են սևահողերը (տարածքի մոտ 80%-ը)։ Կան նաև գորշ, մոխրագույն անտառային, ալյուվիալ-մարգագետնային հողեր։
Հանրապետության հարավում առանձնանում է հերցինյան ծալքավոր հիմքով մարզը (Սկյութական պլատֆորմ)։ Այդ պլատֆորմների սահմանագծին է գտնվում յուրայի հասակի Մոլդովական իջվածքը։ Արխեյի և ստորին պրոտերոգոյի գրանիտներից, չարնոկիտներից ու միգմատիտներից կազմված բյուրեղային հիմքը մերկանում է միայն հյուսիսում։
Բյուրեղային հիմքի վրա տեղադրված է նստվածքային ապարների մինչև 6000 մ հզորությամբ հաստվածքը, որը ներկայացված է ավազաքարերով, կավերով, կրաքարերով, ինչպես նաե գիպս-անհիդրիտային, կայծքարահողային և այլ գոյացումներով։
Օգտակար հանածոներից կան կրաքարեր, կավեր, ավազաքարեր, կավիճ, գիպս, մերգել, ավազներ (այդ թվում՝ ապակու), ֆոսֆորիտներ, նավթ, գազ, բենթոնիտներ։
Կլիմա
Կլիման բարեխառն ցամաքային է, կարճատև տաք ձմեռով և երկարատև շոգ ամառով։ Հուլիսի միջին ջերմաստիճանը հյուսիսում 19,5 °C է, հարավում՝ 22 °C, առավելագույնը՝ 41 °C, հունվարինը՝ համապատասխանաբար, -5 °C, -3 °C, նվազագույնը 4 -36 °C։ Ձմռանը հաճախակի են ձնհալքները։
Միջին տարեկան տեղումները հարավում 370-400 մմ են, հյուսիսում՝ մինչև 560 մմ։ Տեղումների հիմնական մասը թափվում է ամռանն ու աշնանը՝ առավելապես տեղատարափ անձրևների ձևով։ Վեգետացիոն շրջանը 200 օր է։
Ջրագրություն
Գետերը պատկանում են Աև ծովի ավազանին։ Խոշոր գետերն են Դնեստրը (երկարությունը Մոլդովական ԽՍՀ սահմաններում՝ 630 կմ, Ռեուտ, Բիկ, Բոտնա ևն վտակներով) և Պրուտը (Չուգուր, Կամեն֊ կա, Լարգան և այլ վտակներով)։
Գետերի սնումը խառն է, հիմնականում անձրևային։ Դնեստրի և Պրուտի հովիտներում կան լճեր։ Գետերի վրա կառուցված են 50 ջրամբար և ավելի քան 1500 արհեստական լճակներ, որոնք օգտագործվում են ոռոգման և ձկնաբուծության նպատակներով։
Բուսական և կենդանական աշխարհ
Անտառները (կաղնի, բոխի, հաճարենի, լորենի, հացենի) գրավում են տարածքի 8%-ը և տարածվում են, գլխավորապես, պետության կենտրոնական և հյուսիսային շրջաններում։ Դնեստրի և Պրուտի գետահովիտներում կան բարդու, կաղնու, ուռենու, թեղու ճախնուտային անտառներ։
Կենդանական աշխարհին բնորոշ են այծյամը, աղվեսը, գայլը, վարազը, գորշուկը, ավելի քան 70 տեսակի թռչուններ, կրծողներ (գետնասկյուռ, համստեր, կզաքիս և այլն)։ Կենտրոնական մասի լանդշաֆտը պահպանելու նպատակով 1971 թվականին ստեղծվել էր «Կոդրաներ» արգելանոցը (տարածությունը՝ 2,7 հզ. հա)։
Բնակչություն
Հիմնական բնակիչները մոլդավացիներն են (2 526 000, 1979)։ Բնակվում են նաև ուկրաինացիներ, ռուսներ, գագաուզներ, բուլղարներ, հրեաներ և այլք։
ԽՍՀՄ իշխանության տարիներին Մոլդավայի բնակչությունը աճել է ավելի արագ, քան միջինը երկրում։ Բնակչության միջին խտությամբ (1 քառ. կմ վրա 117,8 մարդ, 1980) ԽՍՀՄ-ում գրավում է առաջին տեղը։ Առավել խիտ է բնակեցված կենտրոնական շրջանը։ Քաղաքային բնակչությունը 40% է (1980)։
Նախնադար
Մ. թ. ա. 4-3-րդ դարերում այստեղ ապրել են թրակիացիները։ Մ. թ. ա. II-I դարերում առաջացել են առաջին ցեղային միությունները։ 1-3-րդ դարերում հարավային մասը գրավել են հռոմեացիները։
Միջնադար
6-11-րդ դարերում այստեղ բնակվել են նաև սլավոնական ցեղեր։ Բնակչությունը հիմնականում զբաղվել է հողագործությամբ և անասնապահությամբ, զարգացել են արհեստներն ու առևտուրը, 9-րդ դարից ձևավորվել են ավատատիրական հարաբերոէթյունները։ 10-րդ դարից Մոլդովական ԽՍՀ տարածքը ժամանակ առ ժամանակ մտել է Կիևյան Ռուսիայի, ավելի ուշ՝ Գալիցիա-Վոլինյան իշխանության կազմի մեջ։
10-12-րդ դարերում քոչվոր պեչենեգների և պոլովցիների արշավանքների հետևանքով սլավոն բնակչությունը այստեղից համարյա անհետացել է։
13-14-րդ դարերում Մոլդավան ընկել է մոնղոլ-թաթարների իշխանության տակ։ 12-13-րդ դարերից պահպանվել են առաջին գրավոր տեղեկությունները (այդ թվում՝ 12-րդ դարի հայ բժիշկ Վարդանի երկերում պահպանված հիշատակությունը) վոլոխների (վալախներ)՝ մոլդավացիների նախնիների մասին, որոնց մոտ 12-14-րդ դարերում զարգացել են ավատատիրական հարաբերությունները։ 1359 թվականին առաջացել է Մոլդովական իշխանությունը, որը ամրապնդվել է Ալեքսանդր Բարեպաշտի (մահ. 1432) և, հատկապես, Շտեֆան Մեծի (մահ.1504) ժամանակ։
16-17-րդ դարերում հասարակական-քաղաքական և ազգային խնդիրների առաջացումը հանգեցնում է հայդուկային շարժմանը։ Դրանց դաշնակիցներն են եղել ուկրաինացի կազակները։ Մոլդավները պայքարել են թուրքերի, թաթարների, լեհերի և հունգարների դեմ։ 1456 թվականին Մոլդավիան առաջին անգամ հարկ է տվել Թուրքիային, 16-րդ դարից ավելի է ուժեղացել կախումը նրանից (ավելի քան 300 տարի)։ Թուրքական լուծը ուժեղացրել է ազգային-ազաաագրական շարժումը։ Ուկրաինայի հետման Բոգդան Խմելնիցկու բանակում մոլդավները կազմել են առանձին ջոկատներ։
17-րդ դարի կեսից Մոլդավիան հակվել է դեպի Ռուսաստանը, բազմիցս (1656, 1674, 1683 և այլն) դիմել հպատակության խնդրանքով։ 1711 թվականին Պետրոս Մեծի հետ կնքվել է պայմանագիր, սակայն Մոլդավիան շարունակել է մնալ Թուրքիայի գերիշխանության տակ։ 18-րդ դարի ռուս-թուրքական պատերազմների ժամանակ ռուսական զորքերը երեք անգամ (1739, 1770-74, 1788-91) ազատագրել են երկիրը։
Նոր ժամանակներ
1791 թվականի Յասսիի հաշտության պայմանագրով Ռուսաստանին է անցել ձախափնյա Մոլդավիայի մի մասը (Դնեստրի ձախ ափը), 1812 թվականի Բուխարեստի հաշտության պայմանագրով՝ Պրուտ և Դնեստր գետերի միջև ընկած տարածքը՝ Բեսարաբիան։ Ռուսաստանի կազմում երկրամասն սկսել է արագորեն զարգանալ։ 1834 և 1846 թվականներին կառավարությունն ընդունել է գյուղացիների և կալվածատերերի հարաբերությունները կարգավորող որոշումներ։ 1861-1875 թվականներին Բեսարաբիայում անց է կացվեք գյուղացիական ռեֆորմ։
Ռեֆորմի հետևանքով սկսել են արագորեն զարգանալ կապիտալիստական հարաբերություննե րը։ Առևտրի կենտրոններ են դարձել Քիշնևը, Բելցին, Իզմայիլը։ Հասարակական կյանքի զարգացման վրա մեծապես ազդել է ռուսական լուսավորականությունը։ 19-րդ դարի սկզբին Քիշնևում գործել են դեկաբրիստների «Բարօրության միությունը» և Հարավային ընկերությունը։ 1870-ական թվականներին առաջացել են նարոդնիկական խմբակներ, 1890-ական թվականների վերջին երկրամասում տարածվել է մարքսիզմը, սկզբնավորվել սոցիալ-դեմոկրատական շարժումը։
1905-1907 թվականների ռուսական հեղափոխության ժամանակ Մոլդավայում տեղիեն ունեցել միտինգներ, գործադուլներ, ցույցեր։ Գյուղացիական հուզումներն ընդգրկել են ավելի քան 170 գյուղ։
1917 թվականի Փետրվարյան հեղափոխությունից հետո Մոլդավայում ևս առաջացել է երկիշխանություն։ Հոկտեմբերյան հեղափոխության հաղթանակից հետո, 1917 թվականի նոյեմբեր-դեկտեմբերին երկրի որոշ քաղաքներում և գյուղերում իշխանությունն անցավ խորհուրդներին։
Նորագույն շրջան
1918 թվականսի հունվարի 1 (14)-ին բոլշևիկների գլխավորությամբ Քիշնևում հաստատվեց խորհրդային իշխանություն, որը մինչև հունվարի վերջը հաղթանակեց նաև Մոլդավայի ամբողջ տարածքում։ Սակայն 1917 թվականի դեկտեմբերին բոյարական Ռումինիան, սպիտակգվարդիական և տեղական հակաբոլշևիկյան կենտրոնական մարմնի («Սֆատուլ ցերի»՝ «Երկրամասի խորհուրդ») հետ գործակցած, ինտերվենցիա սկսեց և երեքամսյա պայքարից հետո, 1918 թվականի մարտին գրավեց Բեսարաբիան։
1918 թվականի նոյեմբերի 27-ին «Սֆատուլ ցերիի» որոշմամբ Բեսարաբիան մտավ Ռումինիայի կազմի մեջ։ Դնեստրի ձախափնյա մասում հաստատվեց Ուկրաինակայի իշխանությունը։ 1920 թվականի փետրվարին ձախափնյա Մոլդավայում վերջնականապես հաստատվեց խորհրդային իշխանություն։ Ծավալվեց սոցիալիստական շինարարությունը։ Ուկրաինական ԽՍՀ-ի այն տարածքում, որ բնակեցված էր մոլդավացիներով, 1924 թվականի հոկտեմբերի 12-ին կազմավորվեց Մոլդավական ԻԽՍՀ-ն։ Հեղափոխության և քաղաքացիական պատերազմի հայտնի մոլդավացիներ էին Մ. Ֆրունզեն, Ս. Լազոն, Գ. Կոտովսկին, ինչպես նաև Գ. Ոսկանյանը (ծնված Գրիգորիուպոլսում), Ի. Ցակիրը, Մ. Մոլկոչանովը (1920- 1921 թվականներին՝ Հայկական ԽՍՀ զինված ուժերի հրամանատար)։
Երկրի հիմնական մասը՝ Բեսարաբիան, մնաց Ռումինիայի կազմում։ Բեսարաբիայի վիճակն ավելի ծանրացավ երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկզբին (Ռումինիայի ֆաշիստականացումը, պատերազմին նախապատրաստվելը), այն վերածվեց Խորհրդային Միության վրա հարձակման հենակետի։ 1940 թվականի հունիսի 26-ի նոտայով ԽՍՀՄ-ը առաջարկեց Ռումինիային վերադարձնել Բեսարաբիան։ 1940 թվականի հունիսի 28-ին Բեսարաբիա մտան կարմիր բանակի զորամասերը։ 1940 թվականի օգոստոսի 2-ին ԽՍՀՄ Գերագույն Խորհրդի 7-րդ նստաշրջանն օրենք ընդունեց Մոլդավական ԽՍՀ կազմավորելու մասին։ 1941 թվականի փետրվարի 10-ին ընդունվեց Մոլդավական ԽՍՀ սահմանադրությունը (նորը՝ 1978 թվականին)։
Գրականություն
Կատեգորիա:Մոլդովական ԽՍՀ Կատեգորիա:1991 կազմալուծված պետություններ և տարածքներ
Կարադեգին
Կարադեգին, գյուղ Արևելյան Հայաստանի Ելիզավետպոլի նահանգի Արեշի գավառում ։
Բնակչություն
1908 թվականին գյուղն ունեցել է 826 կովկասի թաթար բնակիչ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Պատրանքների վարպետները։ Ինչպես են գաղափարները դարձնում մեզ ստրուկ
Տես նաև
Կատեգորիա:2013 գրքեր Կատեգորիա:Կրոնը քննադատող գրքեր Կատեգորիա:Աթեիստական գրականություն
Զելենոպոլիե (ավան, Արտյոմովսկի շրջան)
Զելենոպոլիե (Зеленопілля), ավան Ուկրաինայի Դոնեցկի մարզի Արտյոմովսկիում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Դոնեցկի մարզի Արտյոմովսկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի ավաններ
Հոկեյ
Հոկեյ (Hockey, հավանաբար հին ֆրանսերեն hoquet — հովվի ցուպ՝ կեռով), օլիմպիական թիմային սպորտաձև մականներով և գնդակով կամ տափօղակով, որի նպատակն է անհատական վարման և փոխանցումների միջոցով առավել թվով գնդակներ անցկացնել հակառակորդի դարպասը։ Գոյություն ունի հոկեյի 3 հիմնական տեսակ. տափօղակով հոկեյ (միջազգային պաշտոնական տերմինաբանությամբ՝ հոկեյ սառույցի վրա), գնդակով հոկեյ և մականախաղ։ Խաղում են հատուկ դաշտերում (հրապարակներում)։
Կազմ և խաղի ժամանակ
Գնդակով հոկեյի և խոտի հոկեյի դեպքում յուրաքանչյուր թիմում լինում են 11 խաղացող (դարպասապահով), [տափօղակով հոկեյ]ի դեպքում՝ 6 խաղացող (կազմը, բացի դարպասապահից, խաղի ընթացքում անընդհատ փոփոխվում է)։ Խաղի ժամանակը համապատասխանաբար՝ 90, 70 (1 ընդմիջում) և 60 րոպե (այսպես կոչված մաքուր խաղաժամանակ, 2 ընդմիջումով)։
Պատմություն
Մականախաղը հայտնի է եղել դեռևս Ք. ա. II հազարամյակում, Եգիպտոսում, Պարսկաստանում, Հունաստանում, Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում, Ճապոնիայում, Եվրոպաում, XIX դարի կեսին։ 1908-ից (բացի 1912 և 1924) խոտի հոկեյ մրցումները (տղամարդկանց) ընդգրկվել են օլիմպիական խաղերի ծրագրում, 1980-ից ընդգրկվեցին նաև կանանց թիմերը։ 1924-ին հիմնվել է Հոկեյի միջազգային ֆեդերացիան։ 1971-ից, 2 տարին մեկ, անցկացվում են աշխարհի առաջնություններ տղամարդկանց, իսկ 1976-ից՝ նաև կանանց թիմերի միջև, 1969-ից՝ Եվրոպայի երկրների գավաթի, 1970-ից՝ Եվրոպայի առաջնության խաղեր (տղամարդկանց միջև)։ Նախկին Խորհրդային Միությունում խոտի հոկեյ մտցվել է 1960-ական թթ. կեսերից։ 1967-ին ստեղծվել է գնդակով հոկեյի և խոտի հոկեյի ֆեդերացիան։ Խոտի հոկեյը Հայաստանում հայտնի է եղել «մականախաղ» անվանումով։
Գնդակով հոկեյըԵվրոպայի մի շարք երկրներում հայտնի է դեռևս միջին դարերից։ Ժամանակակից հոկեյն առաջացել է Մեծ Բրիտանիայում՝ XIX դարի 2-րդ կեսին, Ռուսաստանում՝ XIX դ. 60-ական թթ. 1928-ին հիմնվել է Հոկեյի համամիութենական սեկցիա։
Ջիվանշիր
Ջիվանշիր, Ջեվանշեր, Ջվանշեր, Գարդմանքի տեր և Աղվանքի իշխան 637 թ․–ից։ Միհրանյանների իշխանական տոհմից, Վարազ Գրիգորի որդին։
Ժառանգաբար սեփականության իրավունք է ունեցել Գարդմանք գավառի նկատմամբ, եղել է Ուտիք և Արցախ նահանգների գահերեց իշխան և սպարապետ։ Նրան է ենթարկվել նաև անդրկուրյան Կամբեճան գավառը։ Գործունեության սկզբում եռանդուն պայքար է մղել պարսից տիրապետության դեմ։ Հետագայում վարել է ճկուն քաղաքականություն և երկրամասը զերծ պահել նվաճումներից։ Միևնույն ժամանակ Ջիվանշիրը սերտ կապ է պահպանել Հայաստանի կենտրոնական իշխանության հետ։ Երկրամասի անկախությունը պահպանելու նպատակով ամրապնդել է Հայ Առաքելական եկեղեցու դիրքը, այն զերծ պահել քաղկեդոնականության և իսլամի ոտնձգություններից ։
Ջիվանշիրի օրոք Արցախում և Ուտիքում վերելք է ապրել մշակույթը։ Ջիվանշիրի պատվերով է Մովսես Կաղանկատվացին գրել է իր պատմական երկը։ Ջիվանշիրը դավադրաբար սպանվել է Պարտավի իր դղյակի պարտեզում՝ հավանաբար Միհրանյաններից տուժած Առանշահիկների ձեռքով ։
Ջիվանշիրի մահվան առիթով Դավթակ Քերթողը գրել է «Ողբք ի մահն Ջեվանշերի՝ մեծի իշխանին» (հրտ.՝ 1986) դամբանականը, որը վաղ միջնադարյան հայ քնարերգության գլուխգործոցներից է ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:683 մահեր Կատեգորիա:Գարդմանի իշխաններ Կատեգորիա:Միհրանյաններ Կատեգորիա:Սպանվածներ
Random Access Memories
«Random Access Memories», ֆրանսիական Daft Punk հաուս դուետի չորրորդ ստուդիական ալբոմն է։ Այն թողարկվել է 2013 թվականի մայիսի 17-ին, Daft Life և Columbia Records լեյբլների կողմից։ Ալբոմը հարգանքի տուրք է մատուցում 1970-ականների վերջի և 1980-ականների սկզբի Միացյալ Նահանգների երաժշտությանը։ Ալբոմի երգացանկը ներառում է համագործակցություններ Ջորջիո Մորոդերի, Panda Bear-ի, Ջուլիան Կասաբլանկասի, Թոդ Էդվարդսի, DJ Falcon-ի, Չիլի Գոնսալեսի, Նայլ Ռոջերսի, Փոլ Վիլյամսի և Ֆարել Վիլյամսի հետ։ Ալբոմի 5 սինգլներն են՝ «Get Lucky», «Lose Yourself to Dance», «Doin' It Right», «Instant Crush» և «Give Life Back to Music»։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:2013 ալբոմներ Կատեգորիա:Անգլալեզու ալբոմներ Կատեգորիա:Գրեմմի մրցանակակիր ալբոմներ
Նորվեգիայի տիրույթներ
Նորվեգիայի տիրույթները աշխարհի այն մասերն են, որոնք պատմության որևէ ժամանակահատվածում եղել կամ մնում են Նորվեգիայի մաս։