cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Պուբոլի ամրոց
Տուն-թանգարան «Գալա-Դալի ամրոց»
Վերակառուցման ժամանակ զգալիորեն փոխվել է շինության ձեղնահարկը, որտեղ ներկայում տեղավորված է Գալայի զգեստապահարանի մշտական ցուցադրությունը։ Ամրոցի ներքին հարկում գործում է տուն-թանգարանի խանութը, իսկ մյուս շենքերը թողնված են այնպիսին, ինչպիսին եղել են Սալվադոր Դալիի ու Գալայի օրոք ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իսպանիայի ամրոցներ
Նովոռակիտնի (Կագալնիցկի շրջան)
Նովոռակիտնի (Новоракитный), ավան Ռուսաստանի Դաշնության Ռոստովի մարզի Կագալնիցկի շրջանում։ Մտնում է Մոկրոբատայսկի գյուղական համայնքի կազմի մեջ։
Կատեգորիա:Ռոստովի մարզի Կագալնիցկի շրջանի բնակավայրեր
Աբովյանի թիվ 7 հիմնական դպրոց
Դպրոցի պատմություն
1973 թվականին Աբովյանի թիվ 7 հիմնական դպրոցը  հիմնադրվել  է  որպես  միջնակարգ  դպրոց՝ նախատեսված  1400  աշակերտի համար, այնուհետև  2010 թվականին վերակազմավորվել է որպես հիմնական դպրոց ։ Առաջին տնօրենն եղել է Իշխան Եգորի Հովակիմյանը, որը դպրոցը ղեկավարել է մինչև 1995 թվականը։ Այնուհետև տնօրենի պաշտոնը զբաղեցրել են Գագիկ Անդրանիկի Հակոբյանը (1995-2008 թվականներ), Մելանյա Վիգոյի Մարտիրոսյանը (2009-2012 թվականներ)։ 2012 թվականից դպրոցի տնօրեն է ընտրվել Գոհար Ժորայի Գասպարյանը ։
1973-1995 թվականներն ընկած ժամանակահատվածում դպրոցը տվել է տասից ավելի ոսկե և արծաթե մեդալակիր շրջանավարտներ։ Դպրոցն իր գործունեության տարիների ընթացքում ունեցել է բազմաթիվ շրջանավարտներ, որոնցից շատերն իրենց գործունեությունն են ծավալում առողջապահության, կրթության, մշակույթի ոլորտներում և ուժային կառույցներում։
2014 թվականից սկսած դպրոցում իրականացվում է ներառական կրթություն։
Դպրոցը բաղկացած է երկու մասնաշենքից, որտեղ կա գրադարան, համակարգչային սենյակ, սպորտդահլիճ, լաբորատորիա, ճաշարան, բուժկետ, ռեսուրս կաբինետներ և այլն։ 2016 թվականից գործում է արմաթ ռոբոտաշինության խմբակ։ Դպրոցի ՆԶՊ կաբինետն անվանակոչվել է Արցախյան պատերազմի մասնակից Մխիթար Աբելի Գաբրիելյանի անվամբ։ Դպրոցի այգում տեղադրված է հուշաքար՝ զոհված ազատամարտիկների հիշատակին։
Ջուլինկա
Ջուլինկա (Джулинка), գյուղ Ուկրաինայի Վիննիցայի մարզի Բերշադի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1681 թվականին։
2001 թվականի տվյալներով Ջուլինկա գյուղում բնակվում էր 3 953 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 5973 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 661,8 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Վիննիցայի մարզի Բերշադի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1681 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Գազ Աղասու
Գազ Աղասու, լոբազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։
Նկարագրություն
10-12 սմ բարձրությամբ, պարզ մազիկներով ծածկված, բազմամյա, փուխր ճմիկներ առաջացնող, համարյա անցողուն բույս է։ Տերևները մոխրագույն, խիտ թավոտ են։ Տերևիկները 7-18-ական զույգ են, էլիպսաձև, 3-7 մմ երկարությամբ, 1,5-3 մմ լայնությամբ։ Ծաղկաբույլը խիտ է, գլխիկանման, պտղի ժամանակ չերկարացող։ Պսակը դեղին է, դրոշը ունի 18-21 մմ երկարություն։ Ունդերը ձվաձև են, 10 մմ երկարությամբ, խիտ, երկար, մազոտ ։
Տարածվածություն
Աճում է միայն Զանգեզուրի ֆլորիստիկական շրջանում (Բարգուշատի և Զանգեզուրի լեռնաշղթաների վրա Սիսիանի շրջանի սահմաններում) ։
Էկոլոգիա
Աճում է ալպյան գոտում՝ ծովի մակարդակից 2900-3000 մ բարձրությունների վրա, քարքարոտ–խճաքարոտ և ժայռոտ լանջերին։ Ծաղկում է հունիս-հուլիս ամիսներին, պտղաբերում՝ հուլիս-օգոստոսին ։
Պահպանություն
Կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակ է։ Հայաստանի էնդեմիկ է։ Հայտնի է ընդամենը մեկ պոպուլյացիա՝ կազմված երկու լոկալիտետներից։ Արեալը խիստ մասնատված է։ Տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 10 կմ²-ից պակաս է։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված չէր։ Ընդգրկված չէ նաև CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում ։
Պահպանություն չի իրականացվում ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակներ Կատեգորիա:Լոբազգիներ Կատեգորիա:Ծածկասերմեր Կատեգորիա:Բազմամյա բույսեր Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բույսեր
Աստերոիդների ցանկ (99901-100000)
Աստերոիդների ցանկ (99801-99900) * Աստերոիդների ցանկ * Աստերոիդների ցանկ (100001-100100)
Պարբերական ֆունկցիա
Պարբերական ֆունկցիա, ֆունկցիա, որի արժեքը չի փոխվում ֆունկցիայի արգումենտին որոշակի, զրոյից տարբեր թիվ ավելացնելիս։ 0–ից տարբեր T թիվը կոչվում է f (x) ֆունկցիայի պարբերություն, եթե fֆունկցիայի որոշման տիրույթի (ՈՏ) ցանկացած xկետի համար գոյություն ունեն հետևյալ պայմանները․
Այս դեպքում f(x) ֆունկցիան կոչվում է պարբերական ֆունկցիա։
Հիմնական պարբերություն
Եթե պարբերական ֆունկցիան ունի փոքրագույն դրական պարբերություն, ապա այն անվանում են հիմնական պարբերություն։
Եթե T–ն f ֆունկցիայի հիմնական պարբերությունն է, ապա f ֆունկցիան կոչվում է T պարբերական։
Եռանկյունաչափական ֆունկցիաներից sin x և cos x ֆունկցիաները 2 \pi պարբերակն են, իսկ tg x և ctg x ֆունկցիաները \pi պարբերական։
Պարբերական ֆունկցիայի հատկությունները
Նույն կամ համաչափելի պարբերություն ունեցող ֆունկցիաների գումարը, արտադրյալը և քանորդը պարբերական է։ Բայց եթե երկու ֆունկցիաների պարբերությունները համաչափելի չեն, ապա նրանց գումարը պարբերական չէ։
Օրինակներ
Օրինակ՝ f(x)= sin x–ի համար T = 2 \pi \Rightarrow )–ի համար T = 2 \pi
Օրինակ՝ f(x)= tg x–ի համար T = \pi \Rightarrow –ի համար T = \pi
Օրինակ՝ f(x)= sin x –ի համար T = 2 \pi \Rightarrow f (x)= 5 sin x –ի համար T = 2 \pi
տեսքը։ Վերը նշված հատկությամբ f(z) ֆունկցիաները կոչվում երկպարբերական։
Կիրառություններ
Պարբերական ֆունկցիաները կարևոր դեր են խաղում մաթեմատիկական ֆիզիկայում, տեխնիկայում և հատկապես տատանողական երևույթների ուսումնասիրման մեջ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Մաթեմատիկական անալիզ Կատեգորիա:Ֆունկցիա Կատեգորիա:Տարրական մաթեմատիկա Կատեգորիա:Ֆունկցիաների տեսակներ
(9238) Յավապաի
(9238) Յավապաի (Yavapai), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1997 թվականի ապրիլի 28-ին Պաուլ Կոմբայի կողմից Պրեսկոտում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,928954 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,6571 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,2008 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1830,91 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,196623 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 1,77° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1997 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Պաուլ Կոմբայի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Միխայիլ Պետրաշևսկի
Պետրաշևսկի (Բուտաշևիչ-Պևորաշևսկի) Միխայիլ Վասիլևիչ (Михаи́л Васи́льевич Петраше́вский, ), ռուս հեղափոխական, ուտոպիստ-սոցիալիստ։ Ազնվական։
Ավարտել է Պետերբուրգի համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետը (1841 թվականին)։ Գրել է (մասնակցել են նաև Վ․ Ն․ Մայկովը, Ռ․ Ռ․ Շտրանդմանը և ուրիշներ) և խմբագրել «Կարմաննի սլովար ինոստրաննիխ սլով» («Карманный словарь иностранных слов») օտար բառերի առձեռն բառարանը (երկրորդ հրտատարակչություն, 1846 թվական), որտեղ արծարծվել են դեմոկրատ, և մատերիալիստ, գաղափարներ, ուտոպիական սոցիալիզմի սկզբունքներ։ 1844 թվականից Պետրաշևսկի բնակարանը եղել է առաջադեմ մտավորականների հավաքատեղի, (1845 թվականից ամեն ուրբաթ օր՝ пятница»)։ «Պյատնիցաների» մասնակիցները (տես Պետրաշևականներ) օգտնվում էին Պետրաշևսկու գրադարանում պահվող արգելված գրականությունից ուտոպիական սոցիալիզմի, հեղափոխական շարժումների պատմության են վերաբերյալ)։ Պետրաշևսկին ֆրանսացի ուտոպիստ-սոցիալիստ Շ․ Ֆուրիեի հետևորդն էր, հանդես է եկել Ռուսաստանի քաղաքական կարգի դեմոկրատացման և գյուղացիներին հողով ազատագրելու պահանջով։ 1849 թվականին ձերբակալվել է, դատապարտվել գնդակահարության, որը փոխարինվել է ցմահ աքսորով (Արևելյան Սիբիր)։ 1856 թվականից ազատ աքսորաբնակ էր, ապրել է Իրկուտսկում, հրատարակել է «Ամուր» թերթը (1860 թվական)։ Տեղական իշխանությունների կամայականությունների դեմ ելույթի համար 1860 թվականին աքսորվել է Մինուսինսկի գավառ, որտեղ և մահացել է։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Պետրաշևականներ Կատեգորիա:19-րդ դարի փիլիսոփաներ Կատեգորիա:Ռուս լեզվաբաններ Կատեգորիա:Կաթվածից մահացածներ Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Ռուս հեղափոխականներ Կատեգորիա:Ռուս լրագրողներ Կատեգորիա:Ռուս քաղաքական գործիչներ
Մաքս Բրաուն
Կենսագրություն
Բրաունը իր ընտանիքի հետ մեծացել է Շրուսբերում, որը գտնվում է Շրոփշայերում։ Ունի երկու քույր՝ Խլոին և Փիբին։ Դեռ մանկուց նա ոգեշնչված է եղել դերասանական խաղով և հանդես է եկել Շրուսբերի մյուզիք-խոլի բեմում։
Անձնական կյանք
2005 - ից 2008 թվականներին ամուսնացած է եղել Պոլլի Ռոուզի հետ։ 2012 թվական - ից ամուսնացած է մոդել Աննաբել Խորսի հետ։ Նրանց դուստրը Լիլի Պրիմռոուզը ծնվել է 2013 թվականի մայիսի 13 - ին։
Հեռուստատեսություն
Կատեգորիա:Անգլիացի դերասաններ Կատեգորիա:Հեռուստատեսային դերասաններ Կատեգորիա:Բրիտանացի հեռուստատեսային դերասաններ
Բորու
Բորու, գյուղ պատմական Փոքր Հայքում, իսկ ապա Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիայի վիլայեթի Շապին Գարահիսարի գավառում ։ Գտնվում էր Շապին Գարահիսար քաղաքից 30 կմ հարավ-արևելք, Չիֆթլիկ տանող ճանապարհից աջ, լեռնահովտում ։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
(1375) Ալֆրեդա
(1375) Ալֆրեդա (Alfreda), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1935 թվականի հոկտեմբերի 22-ին Էժեն Դելպորտի կողմից Ուքլում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,448217 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,2746 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,6219 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1399,18 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,257294 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 5,82° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1935 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Էժեն Դելպորտի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Մոլլաբաղ
Մոլլաբաղ, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Մանազկերտի գավառակում ։
Պերվոմայսկի (Կագալնիցկի շրջան)
Պերվոմայսկի (Первомайский), գյուղակ (խուտոր) Ռուսաստանի Դաշնության Ռոստովի մարզի Կագալնիցկի շրջանում։ Մտնում է Խոմուտովսկի գյուղական համայնքի կազմի մեջ։
Մոլլաբաղ
Բնակչություն
XX դարի սկզբին ուներ 75 տուն բնակիչ ։
Պերվոմայսկի (Կագալնիցկի շրջան)
Կատեգորիա:Ռոստովի մարզի Կագալնիցկի շրջանի բնակավայրեր
Մոլլաբաղ
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Հենդրիկ Բարի
Հենդրիկ Բարի (Hendrik Bary, Hendrick Barry, Hendrik Barry, Hendrick Bary, ), Հոլանդական գեղարվեստի ոսկեդարի հոլանդացի նկարիչ-գրաֆիկ, 17-րդ դարի կեսից 18-րդ դարի սկզբի փորագրության վարպետ, որը թողել է նշանակալի թվով տարբեր ժամանակաշրջանների հայտնի մշակութային գործիչների դիմանկարներ։ Նա նաև փորագրել է իր ժամանակի ազդեցիկ անձանց դիմանկարները՝ միշտ նախապատվությունը տալով իր հայրենակիցներին։
Կենսագրություն
Հենդրիկ Բարին ծնվել է մոտ 1632 թվականին հարավհոլանդական Գաուդա քաղաքում։
Գծանկարնչության և փորագրության հանդեպ սերը նա ձեռք է բերել փորագրող Ռեյնիր վան Պերսեյնի (Reinier van Persijn, 1615—1668) մոտ ուսուցման ժամանակ, որը 1645 թվականից մինչև մահը ապրում էր Գաուդայում ։
«Գեղանկարիչների և փորագրողների կենսագրական բառարան» (Dictionary of painters and engravers, biographical and critical) գրքի հեղինակի կարծիքով՝ Բարիի գրաֆիկական գործելու ձևի վրա ազդել է փորագրող Կոռնելիս Վիսխերի հետ նրա ծանոթությունը (Cornelis Visscher, 1629—1662)․ չնայած հնարավոր է, որ Բարին հաառլեմյան մեծավարպետի փորագրությունները ինքնուրույն է ուսումնասիրել։
Հենդրիկ Բարին չէր սահմանափակվում դիմանկարային ժանրով, այլ անդրադարձել է նաև պատմական և կենցաղային սյուժեներին («Ծեր կինը պատուհանում », «Գլխի վիրահատություն », «Ծխողը », բոլորը գտնվում են Ռոտերդամի թանգարանում, «Ծխնելույզ մաքրող » (Schoorsteenveger, 1657-79), Ամստերդամի Պետական թանգարան)։ Հանդրի Բարիի որոշ փորագրած տախտակներ հասել են մինչև մեր օրերը։ Դրանք առանձնանում են կատարման բարձր մշակույթով և գրաֆիկական ձևերի էլեգանտությամբ։ Փորագրությունների մեծամասնությունը Բարին ստորագրել է ամբողջկան անունով՝ H. Bary, երբեմն միայն սկզբնատառերով՝ H. B.։
Նկարիչն ամուսնացած էր Մարգարետա Զյոյսի՝ Գաունդայի քաղաքապետ Գովերտ Զյոյսի (Govert Suijs, 1610—1671) աղջկա հետ։ Նկարիչը և իր կինը մահացել են 7 տարվա տարբերությամբ (Հենդրիկը՝ 1707 թվականի փետրվարի 16-ին, Մարգարետան՝ 1714 թվականի հոկտեմբերի 23-ին), երկուսն էլ թաղված են Գաուդայի Սուրբ Հովհաննես եկեղեցում։
Դիմանկարների պատկերասրահ
Հենդրիկ Բարիի դիմանկարների շարքի ամենահայտնի դեմքերն են․
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հոլանդացի նկարիչներ Կատեգորիա:Հոլանդացի փորագրիչներ Կատեգորիա:Հոլանդացի գրաֆիկներ Կատեգորիա:Հոլանդացի արվեստագետներ
Մանկություն
Մանկություն, անհատի օնտոգենետիկ զարգացման փուլ, որն ընդգրկում է ծնվելու պահից մինչև մեծահասակի կյանք մտնելու հնարավորության առաջացման շրջանը։ Մանկության ընթացքում սովորաբար առանձնացնում են մանկիկության շրջանը, վաղ մանկությունը, նախադպրոցական տարիքը, կրտսեր դպրոցական տարիքը։ Մանկությանը փոխարինում է դեռահասությունը՝ նախորդելով սոցիալական հասունության փուլին
Ռանդվեռե (գյուղ, Կաառմա շրջան)
Ռանդվեռե (Randvere), գյուղ Էստոնիայի Սաարեմաա նահանգի Կաառմա շրջանում։
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 11 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Սաարեմաա նահանգի Կաառմա շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղեր
Մանկություն
Հասկացության պատմական վերլուծություն
Մանկության պատմասոցոլոգիական և ժողովրդագրական ուսումնասիրության մեջ կարելի է առանձնացնել երեք ինքնուրույն ասպեկտներ. Այս բոլոր ասպեկտները խիստ փոխկապակցված են, ընդ որում «մանկության» բացահայտումը գիտականորեն, թե գեղարվեստորեն անբաժանելի է հասարակության պատմությունից և նրա սոցիալական ինքնագիտակցությունից։
Դանիլ Էլկոնին առանձնացրել է երեխայի զարգացման երկու հիմնական պարադոքսներ, որոնք ներառում են մանկության հասկացման նկատմամբ պատմական մոտեցման անհրաժեշտություն։ Լույս աշխարհ գալով՝ մարդը օժտված է կյանքի պահպանման ամենատարրական մեխանիզմներով։ Այն դեպքում, երբ իր ֆիզիկական կառուցվածքով, նյարդային համակարգի կազմակերպվածությամբ, գործունեության տեսակներով և դրանց կարգավորման միջոցներով մարդը ամենակատարյալ էակն է բնության մեջ։ Սակայն ծնվելու պահին էվոլյուցիոն տեսանկյունից նկատելի է կատարելիության անկում. երեխայի մոտ բացակայում են վարքի ինչ-որ ձևեր։
Որպես կանոն, ինչքան բարձր է կանգնած կենդանի էակը էվոլյուցիոն աստիճանում, այնքան երկար է տևում նրա մանկությունը։ Նորածնի անօգնականությունը մարդկության մեծագույն ձեռքբերումն է։ Ահա մանկության պատմությունը պայմանավորող պարադոքսներից մեկը։
Պատմության ընթացքում զգալիորեն հարստացել է մարդկության նյութական և հոգևոր մշակույթը, մարդկային փորձը բազմապատկվել է հազար անգամ։ Բայց այդ ընթացքում նորածինը գրեթե չի փոխվել։ Հիմնվելով մարդաբանական տվյալների վրա կարելի է ենթադրել, որ ժամանակակից մարդու նորածինը ոչ մի բանով էականորեն չի տարբերվում տասնամյակներ առաջ ապրած նորածնից։ Ինչպե՞ս է ստացվում, որ համանման բնական նախադրյալների պարագայում հոգեկան զարգացման մակարդակը, որին հասնում է երեխան յուրաքանչյուր պատմական դարաշրջանում, միանման չէ։ Մանկությունը նորածնությունից մինչև ամբողջական սոցիալական, և հետևաբար հոգեբանական հասունություն շարունակվող փուլն է, երեխայի, որպես մարդկային հասարակության լիիրավ անդամ դառնալու շրջանը։ Ընդ որում նախնադարյան հասարակությունում մանկության տևականությունը հավասար չէ միջնադարում մանկության տևողությանը կամ նոր ժամանակներում։ Մարդու մանկության փուլերը պատմության պրոդուկտ են, և նույնքան ենթարկելի են փոփոխությունների, ինչքան հազար տարի առաջ։ Դրա համար էլ չի կարելի ուսումնասիրել երեխայի մանկությունն ու նրա կայացման կանոնները մարդկային հասարակության զարգացումից դուրս։ Մանկության տևողությունը ուղիղ կախվածության մեջ է հասարակության նյութական և հոգևոր մշակույթից։
Մանկության պատմական հասկացումը կապված է ոչ թե հասունության կենսաբանական վիճակի հետ, այլ որոշակի սոցիալական կարգավիճակի, իրավունքների և պարտականությունների, երեխային հասանելի գործունեության տեսակների և ձևերի հետ։ Բավական հետաքրքիր փաստեր են հաքվել Ֆիլիպ Արիեսի կողմից։ Ըստ Արիեսի՝ մանկություն հասկացությունը չպետք է խառնել երեխայի նկատմամբ սիրո հետ, դա նշանակում է մանկության յուրահատուկ բնության գիտակցում, թե ինչն է տարբերում երեխային մեծահասակից։ Արիեսի կողմից կերպարվեստի ուսումնասիրությունները թույլ են տվել եզրակացնել, որ մինչև XII դարը արվեստը չի դիմել երեխաներին, նկարիչները նույնիսկ չեն փորձել նրանց պատկերել։ XIII դարի գեղանկարչության մեջ երեխայի կերպարը հանդիպում է կրոնական ալեգորիկ սյուժեներով։ Դրանք հրեշտակներ էին, նորածին Հիսուսը։ Իրական երեխաների պատկերները երկար ժամանակ բացակայել է գեղանկարչության մեջ։ Ոչ ոք, ըստ էության չէր գտնում, որ երեխան ներառում է իր մեջ մարդկային անձ։ Եթե նույնիսկ արվեստի գործերում հայտնվում էին երեխաներ, նրանք պատկերվում էին որպես փոքրացված մեծահասակներ։ Այդ ժամանակ չկային գիտելիքներ մանկության առանձնահատկությունների և բնության մասին։ Նույնիսկ «երեխա» բառը երկար ժամանակ չուներ հատուկ նշանակություն։ Հատկանշական էր, որ միջնադարյան Գերմանիայում «երեխա» բառը «հիմար» բառի հոմանիշն էր։ Մանկությունը համարվում էր արագ անցնող և քիչ արժեքավոր փուլ։
Մանկության նկատմամբ անտարբերությունն՝ ըստ Արիեսի, տվյալ ժամանակաշրջանի ժողովրդագրական իրավիճակի ուղղակի արդյունքն էր։ Այդ անտարբերության հաղթահարման քայլերից մեկը, XVI դարում մահացած երեխաների դիմանկարներն են։ Նրանց մահը արդեն սկսվում էր դիտվել որպես անդառնալի կորուստ։ Այս կերպ, ըստ Արիեսի, մանկության բացահայտումը սկսվել է XVIII դարում, նրա զարգացումը կարելի է տեսնել XIV-XVI դարերի կերպարվեստում, բայց այդ բացահայտման հստակությունը ամբողջությամբ դրսևորվում է XVI դարի վերջից և XVII դարում։
Մանկության նկատմամբ վերաբերմունքը փոփոխության կարևորագույն խորհրդանիշը միջնադարյան հագուստն. հենց երեխան մի փոքր մեծանում էր, նրան միանգամից հագցնում էին մեծահասակի հագուստ, որը ոչնչով չէր տարբերվում համապատասխան սոցիալական դիրք ունեցող մեծահասակի հագուստից։ Միայն 16-17-րդ դարերում առաջ է գալիս երեխայի հատուկ հագուստ, որը նրան տարբերում էր մեծահասակից։ Հետաքրքրական է, որ աղջիկների և տղաների համար երկու տարեկանում հագուստը միատեսակ էր։ Այլ կերպ ասած, տղային տղամարդուց տարբերելու համար նրան աղջկա հագուստ էին հագցնում։
Այսպես, Արիեսն առանձնացնում է երեխայի հագուստի երեք միտումներ.
Կարելի է ասել, որ երեխայի հագուստի ձևավորումը հասարակության մեջ երեխայի նկատմամբ վերաբերմունքի ներքին փոփոխությունների արտաքին դրսևորումն է. արդեն նրանք սկսում են կարևոր տեղ զբաղեցնել մեծահասակների կյանքում։ Մանկության բացահայտումը թույլ է տվել նկարագրել մարդկային կյանքի ամբողջական ցիկլը։ 15-16-րդ դարերի գիտական աշխատություններում տարիքային փուլերի բնութագրման համար օգտագործվել է այնպիսի տերմինաբանություն, որը մինչ այժմ ակտուալ է գիտական և առօրյա խոսակցական լեզվում։ Բայց այդ բառերի ժամանակակից նշանակությունը չի համապատասխանում դրանց առաջնային իմաստին։ Մարդկային կյանքի տարիքային փուլերի տարբերակումը՝ ներառյալ մանկության շրջանը, ըստ Արիեսի, ձևավորվել է սոցիալական ինստիտուտների, այսինքն՝ հասարակական կյանքի նոր ձևերի ազդեցությամբ։ Այսպես, վաղ մանկությունն առաջին անգամ առաջ է գալիս ընտանիքի ներսում, որտեղ այն կապված փոքրիկ երեխայի հետ հատուկ շփմամբ։ Երեխան ծնողների համար փոքրիկ է, որի հետ կարելի է խաղալ, սովորեցնել նրան, երես տալ։ Հասարակության զարգացումը հանգեցրել է երեխայի նկատմամբ վերաբերմունքի հետագա փոփոխությանը։ XVII դարի մանկավարժների համար երեխաների նկատմամբ սերըը արտահայտվում էր նրանց դաստիարակության, ուսուցանման մեջ։
Խիստ կարգապահության վրա հիմնված ռացիոնալ դաստիարակությունը ներառվում է ընտանեկան կյանք 18-րդ դարում։ Ծնողների ուշադրությունը սկսում են գրավել երեխայի կյանքի բոլոր կողմերը։ Բայց հասուն կյանքին երեխաներին կազմակերպված նախապատրաստության ֆունկցիան իր վրա վերցնում է ոչ թե ընտանիքը, այլ հատուկ հաստատությունը՝ դպրոցը։ Հենց դպրոցն, ըստ Արիեսի, դուրս է բերել մանկությունը 2-4 տարեկանի սահմաններից։ Իր կարգավորված, կազմակերպված կառուցվածքի շնորհիվ դպրոցը նպաստել է «մանկության» որպես կյանքի որոշակի փուլի, հետագա տարբերակմանը։ Մանկության նշանակման համար նոր չափ է դառնում «դասարանը»։ Երեխան յուրաքանչյուր տարի մտնում է նոր տարիքային փուլ՝ փոխելով դասարանը։
Այս կերպ, ըստ Արիեսի կոնցեպցիայի՝ մանկություն և պատանեկություն հասկացությունը կապված է դպրոցի և դասարանային կազմակերպման հետ, որպեսզի երեխաներին տրվի անհրաժեշտ նախապատրաստություն սոցիալական կյանքին և մասնագիտական գործունեությանը։ Հետագա տարիքային մակարդակը կապված է նոր փուլի՝ զինվորական ծառայության ինստիտուտի հետ։ Սա արդեն դեռահասության տարիքն է։ «Դեռահասություն» հասկացությունը հանգեցրել է կրթության հետագա վերակառուցմանը։ Մանկավարժները սկսել են մեծ նշանակություն տալ հագուստին և կարգապահությանը։ Այս նոր կողմնորոշումը միանգամից արտացոլվել է արվեստում, մասնավորապես կերպարվեստում։ Ավելի ուշ, 20-րդ դարում Առաջին համաշխարհային պատերազմն առաջ բերեց «երիտասարդական» գիտակցություն հասկացությունը։
Ըստ երևույթին, Արիեսի ուսումնասիրությունները վերաբերում են մանկության՝ որպես հասարակական ֆենոմենի, խնդրին։ Իհարկե պետք է հաշվի առնել, որ մանկությունն ունի իր կանոնները և բնականաբար կախված չէ նրանից, որ նկարիչները սկսում են ուշադրություն երեխաներին, պատկերել նրանց։ Ավելին, Արիեսի հետազոտությունը սկսվում է միջնադարից, բայց երեխաների մասին գաղափարներն ի հայտ են եկել դեռ անտիկ փիլիսոփայությունից։
Մարդկային մանկության պատմության հետազոտությունները չափազանց բարդ են քիչ քանակությամբ նյութերի պատճառով։ Այս առումով, օգտագործվում է սահմանփակ հնագիտական նյութ։
Հասարակական կյանքի բարդացմամբ երեխայի դիրքն էականորեն փոխվել է։ Այսպես, մարդկային հասարակության զարգացման վաղ փուլերում երեխայի կողմից աշխատանքային գործիքի յուրացումը տեղի է ունենում արտադրական գործընթացի մեջ նրա անմիջական ներգրավման միջոցով։
Երեխան իրականացնում է այն գործունեությունը, ինչ մեծահասակը՝ միաժամանակ յուրացնելով նրանց գործունեության նպատակներն ու խնդիրները։ Այս փուլում մարդը դեռ կոլեկտիվի բաղկացուցիչն է։ Այսպիսի հասարակությունում առկա է աշխատանքի սեռատարիքային բնական բաժանում։ Երեխան աշխատում է մեծահասակի հետ և մասնակցում արտադրության գործընթացին՝ որպես հասարակության հավասար անդամ՝ իրականացնելով լուրջ հասարակական պարտականություններ։
Հետագա փուլերում աշխատանքային գործիքի բարդացումը հանգեցնում է նրան, որ երեխաները սկսում են աշխատել փոքր գործիքներով։ Հետագա զարգացման գործընթացում աշխատանքային գործիքները բարդանում են այնքան, որ եթե այն փոքրացվի, արդեն կկորցնի իր արտադրական ֆունկցիան։ Հետևաբար, դրանց տիրապետումը փոքր երեխաների կողմից արտադրական գործընթացում դառնում է անհնարին։ Իհարկե, երեխան կարող է կատարել կենցաղային աշխատանք, բայց դա արդեն հասարակական-արտադրական աշխատանք չէ։
Երեխաների կողմից աշխատանքային գործիքի յուրացման այս փուլը բաժանվում է երկու շրջանի. առաջինը կապված է կենցաղային գործիքների տիրապետման հետ, երկրորդ փուլում երեխաները սկսում են ներկայացվել իրար, առաջանում են «երեխայական խմբեր»։ Հենց այս ժամանակ էլ ի հայտ է գալիս մանկական խաղը։ Խաղերում յուրահատուկ ձևով վերարտադրվում են տվյալ հասարակության մեջ առկա մարդկային հարաբերությունները։
Խաղում երեխան պետք է նույնականացնի ինքն իրեն մեծահսակի հետ, որոշ առարկաներ փոխարինի ուրիշներով, նրանց տա անվանումներ՝ միանգամայն կապ չունեցող առաջինների հետ։ Երեխայի համար խաղի ժամանակ էական չէ այն, ինչով է նա խաղում, նրա համար կարևոր է իրականացնել հասարակության որևէ անդամին բնորոշ ֆունկցիա։ Տվյալ հասարակության մարդկանց միջև հարաբերությունների հատուկ վերարտադրման շնորհիվ՝ երեխան խաղի ընթացքում յուրացնում է մարդկային գործունեության տարբեր ձևերի խնդիրներն ու դրդապատճառները, այդ թվում նաև՝ աշխատանքային։ Վերջինս էապես տարբերվում է գործիքների օգտագործման միջոցների յուրացումից։ Այս կերպ, պահանջմունքա-դրդապատճառային ոլորտի զարգացումը պետք է նախորդի նրա գործունեության օպերացիոն-տեխնիկական ոլորտի զարգացմանը։
Այսպիսով, մարդկային մանկության կայացումը հասարակության պատմության ծագումից սկսած՝ կապված է եղել աշխատանքի զարգացման հետ, նրա գործիքների բնույթի փոփոխության հետ։ Հենց այս գործընթացից էլ կախված է երեխայի խաղի ծագումը, և ավելին երեխայի կյանքի այն փուլերի տարաբաժանումը, երբ նա յուրացնում է գործունեության պահանջմունքները և դրդապատճառները և դրա հիման վրա սովորում նրա կայացման տեխնիկան։ Ստացվում է, որ մանկության պատմությունը վերջնարդյունքում որոշվում է արտադրության հասարակական զարգացման կանոններով, ֆիզիկական և մտավոր աշխատանքի հարկադրմամբ։
Նորածնություն
Նորածնությունը համարվում է նոր կենսակերպին հարմարվելու բարդ կենսաբանական շրջան։ Ծնունդը ծանր, բեկումնային պահ է երեխայի կյանքում։ Պատահական չէ, որ հոգեբանները խոսում են նորածնության ճգնաժամի մասին։ Նորածնության ճգնաժամի ախտանշաններ են առաջին օրերին երեխայի քաշի կորուստը, մահացությունների մեծ քանակը, ֆիզիոլոգիական տեղաշարժերը, որոնք ուղղված են նոր միջավայրին հարմարվելուն։
Ծնվելով՝ երեխան ֆիզիկապես բաժանվում է մորից։ Նա հայտնվում է միանգամայն այլ պայմաններում. ցուրտ, վառ լուսավորվածություն, մթնոլորտ, որը պահանջում է շնչելու նոր ձև, սնման տիպի փոփոխման անհրաժեշտություն։ Այս նոր, օտար պայմաններին հարմարվելուն երեխային օգնում են ժառանգականորեն ամրապնդված մեխանիզմները՝ ոչ պայմանական ռեֆլեքսները։ Դա, առաջին հերթին, սննդային ռեֆլեքների համակարգն է (սննդային կենտրոնացում, ծծողական շարժումներ)։
Ոչ պայմանական ռեֆլեքսների շարքում առանձնանում են պաշտպանական և կողմնորոշիչ ռեֆլեքսները։ Որոշ ռեֆլեքներ ատավիստական են՝ ժառանգված կենդանի նախնիներից, բայց դրանք անօգտակար են երեխայի համար և շուտով անհետանում են։
Առաջին ամսվա վերջում ձևավորվում են և առաջին պայմանական ռեֆլեքսները։ Մասնավորապես, երեխան սկսում է արձագանքել կերակրման դիրքին. Երբ նա հայտնվում է որոշակի դիրքում մոր ծնկներին, նրա մոտ ծագում են ծծողական շարժումներ։ Բայց պայմանական ռեֆլեքների ամբողջական ձևավորումը բնութագրական է ավելի ուշ ժամանակաշրջանի։
Ինչպե˚ս կարելի է նկարագրել նորածնի հոգեկան կյանքը. փոքրիկ երեխայի գլխուղեղը շարունակում է զարգանալ, այն դեռ ամբողջությամբ ձևավորված չէ, դրա համար էլ հոգեկան կյանքը գլխավորապես կապված է ենթակեղևային կենտրոնների հետ, ինչպես նաև դեռ չհասունացած կեղևի հետ։ Նորածնի զգայությունները դեռ տարբերակված չեն և միախառնված են հույզերի հետ, ինչն էլ հնարավորություն է տվել Լև Վիգոտսկուն՝ խոսելու «զգայական հուզական վիճակների» մասին։
Երեխայի հոգեկան կյանքում կարևոր իրադարձություններ են լսողական և տեսողական կենտրոնացումները։ Լսողական կենտրոնացումը ծագում է 2-3 շաբաթականում։ 3-4 շաբաթականում երեխան արձագանքում է մարդու ձայնին։ Հենց այս ժամանակ էլ երեխան կենտրոնանում է ոչ միայն ձայնի վրա, այլև գլուխը թեքում է դեպի ձայնի աղբյուրը։ Տեսողական կենտրոնացումը ծագում է 3-5 շաբաթականում՝ սկզբում ուղղված լինելով արտաքնապես վառ առարկաներին։
Նորածինը մեծ մասամբ քնած վիճակում է։ Աստիճանաբար այդ քնկոտ վիճակից սկսում են առանձնանալ առույգության կարճատև վիճակները։
Նորածինը, ձեռք բերելով ընդունակություն արձագանքելու իրեն հոգ տանող մոր ձայնին, տեսնելու նրա դեմքը, հաստատում է նրա հետ նոր, նուրբ հուզական կապեր։ Մոտավորապես մեկ ամսականում երեխան, տեսնելով մորը, հայացքը հառում է նրա դեմքին, բարձր ձայներ է արձակում և ժպտում։ Այս բուռն հուզական ռեակցիան կոչվում է «կենդանության, աշխուժության կեմպլեքս»։ Այն ներառում է իսկական մարդկային ընդունակություն՝ ժպիտ՝ դրսևորելով առաջին սոցիալական պահանջմունքը՝ շփման պահանջմունքը։ Իսկ երեխայի մոտ այս պահանջմունքի կայացումը նշանակում է, որ երեխան իր հոգեկան զարգացմամբ մտնում է նոր փուլ։ Ավարտվում է նորածնության անցումային փուլը, սկսվում է հենց մանկիկությունը։
Մանկիկություն
Նորածինն ինտենսիվորեն զարգանում է։ Առողջ երեխայի հասակը կյանքի մեկ տարվա ընթացքում մեծանում է մոտավորապես 1,5 անգամ, իսկ քաշը՝ 2 անգամ։ Երեխան սկսում է առավել իտենսիվորեն և հաջող տեղաշարժվել, իսկ դա նշանակում է որ ձեռք է բերում շրջապատող միջավայրի ճանաչման առավել մեծ հնարավորություններ։ Խոսելով երեխայի ճանաչողական ոլորտի զարգացման մասին՝ պետք է առաջին հերթին դիտարկել ընկալման և նուրբ շարժումների զարգացումը։
Ընկալում
Մանկիկության տարիքում երեխան ընկալում է առարկաների ձևը, առանձնացնում է նրանց ուրվագիծը և այլն տարրեր։
Կարելի է ասել, որ մանկիկության տարիքում երեխաներն արդեն ընդունակ են կողմնորոշվել օբյեկտների շատ պարամետրերում։ Նրանց գրավում են հակադրությունները, դիտարկվող առարկաների շարժումները և այլ հատկություններ։
2-3 ամսականում փոքրիկները սովորաբար հետաքրքրություն են դրսևորում այն օբյեկտների նկատմամբ, որոնք որոշակիորեն տարբերվում են նրանցից, ինչ դիտվել է նախկինում։ Բայց նորույթի նկատմամբ ռեակցիան առաջանում է միայն փոփոխությունների հարաբերականորեն նեղ դիապազոնում։ Ոչ միայն լավ ծանոթ, բայց և միանգամայն նոր օբյեկտները երկար ժամանակ չեն գրավում երեխայի ուշադրությունը։ Ավելին, նախկիններից էականորեն տարբերվող առարկաները կարող են առաջացնել տագնապ, վախ, լաց։
Երեխան տարբերում է տեսողական ընկալած առարկաները՝ ըստ ձևի, բարդության և գույնի։ Գույնին նա կարող է արձագանքել արդեն 3-4 ամսականից սկսած. եթե երեխային կերակրես միայն կարմիր շշով, նա անսխալ այլ շշերի շարքում կընտրի կարմիրը։ Այս ռեակցիան մշակվում է պայմանառեֆլեկտոր կապերի սկզբունքով։ Գույնի նկատմամբ ակտիվ ռեակցիան ծագում է 6 ասականից։
Դեյտերիում
Դեյտերիում, D2H, ծանր ջրածին, ջրածնի կայուն իզոտոպը, զանգվածի թիվը՝ 2։
Մանկություն
Ընկալում
Զարգանում է նաև տարածական ընկալումը, մասնավորապես խորության ընկալումը։ Համարվում է, որ մանկիկն ունի աշխարհի ամբողջական պատկեր, այլ ոչ թե գունային հետքերի, գծերի և տարրերի մոզաիկ հավաք։ Ընկալելով ոչ թե առարկաների առանձին հատկություններ, այլ ամբողջական առարկաներ՝ նա ստեղծում է առարկաների ընդհանրացված պատկերներ։
Դեյտերիում
Դեյտերիումի միջուկը դեյտրոնն է։ 1932 թվականին սպեկտրալ մեթոդով հայտնաբերել է ամերիկացի գիտնական Հարոլդ Յուրին։ Ջրածնի (2H) և Դեյտերիումի զանգվածների տարբերությամբ է պայմանավորված նրանց հատկությունների էական տարբերությունը (օրինակ, սովորական 1H-ի համար tեռ. = 20,39K, D-ի համար tեռ. = 23,57K, D և 1H պարունակող որոշ նյութերի համար քիմիական ռեակցիայի արագությունները տարբերվում են 5-10 անգամ)։ Դեյտերիումն օգտագործվում է ջրածնային ռումբի պայթուցիչ համակարգում։ Ապագայի էներգետիկայում այն կարող է ծառայել որպես ջերմամիջուկային վառելանյութ։ Գիտական հետազոտություններում դեյտերիումը կիրառվում է որպես իզոտոպային ինդիկատոր։
Մանկություն
Ընկալում
Երեխայի ճանաչողական զարգացմանը նպաստում է տպավորությունների բազմազանությունը, որոնք նա ստանում է։ Երեխային խնամող մեծահասակները պետք է բավարարեն նոր տպավորությունների նրա պահանջմունքը՝ ձգտելով, որպեսզի նրա շրջապատը չլինի միօրինակ, անհետաքրքիր։
Դեյտերիում
Ծանր ջուրը (D2Օ) օգտագործվում է ատոմային ռեակտորներում նեյտրոններ դանդաղեցնելու համար։
Մանկություն
Շարժումներ և գործողություններ
Երեխայի շարժումները շատ բարդ են և կապված են ամբողջական ընկալման հետ՝ միավորելով տարբեր մոդալության զգայությունները։ Օրինակ կարող է ծառայել երեխայի և մոր շարժումների համաժամանակեցումը. համատեղ նկար դիտելով՝ և մայրը, և երեխան շարժվում են համաժամանակյա՝ չգիտակցելով դա։
Դեյտերիում
Կատեգորիա:Ջրածնի իզոտոպներ Կատեգորիա:Ջերմամիջուկային վառելիք
Մանկություն
Շարժումներ և գործողություններ
Այնուամենայնիվ, մեկ տարեկանի վերջում երեխան սկսում էի ճանաչել մարդկային առարկաների աշխարհը և յուրացնել նրանց հետ գործելու կանոնները։
Բազմազան գործողությունները երեխային հնարավորություն են տալիս բացահայտել շրջապատող առարկանեի նորանոր հատկություններ։ Կողմնորոշվելով շրջապատող իրականության մեջ՝ երեխան հետաքրքրվում է ոչ միայն նրանով, «թե ինչ է սա», այլև «ինչ կարելի է անել սրանով»։
Ընկալումը և գործողությունը այն հիմքն են, որը թույլ է տալիս դատելու մակիկության տարիքում ակնառու-գործնական մտածողության առաջնային ձևերի մասին։ Մեկ տարվա ընթացքում բարդանում են ճանաճողական խնդիրները, որն ունակ է երեխան լուծել. Սկզբում միայն ընկալման պլանում, այնուհետև օգտագործելով շարժողական ակտիվությունը։ Հաջողության հասնելով՝ երեխան գործում է փորձի և սխալի մասին։
Մեկ տարեկանի վերջում երեխան մտնում է բավական բարդ խաղ-գործողության մեջ։ Այս հանգամանքը շատ հոգեբանների հնարավորություն է տվել՝ խոսելու մանկիկության տարքիում որոշակի պատկերացումների՝ մասնավորապես առարկայի պահպանման պատկերացման մասին։
Հիշողություն և հուզական զարգացում
Մանուկի ճանաչողական զարգացումը ենթադրում է հիշողության մեխանիզմների ներառում, բնականաբար իր պարզագույն ձևերով։ Սկզբում դրսևորվում է ճանաչումը։ Արդեն վաղ մանկիկության տարիքում երեխաներն ընդունակ են վերագրել նոր տպավորություններն արդեն իսկ ունեցած պատկերների հետ։ 8 ամսականից հետո առաջանում է վերարտադրումը՝ հիշողության մեջ պատկերի վերականգնումը, երբ երեխայի առջևում չկա համանման օբյեկտ։
Մանկիկության տարիքում ճանաչողական զարգացման զուգընթաց դիտվում է նաև հուզական զարգացում։ Զարգացման այն ուղղին նույնպես անմիջականորեն կապված է մեծահասակների հետ շփման հետ։ 3-4 ամսականում երեխաների մոտ դրսևորվում են բազմազան հուզական վիճակներ. զարմանք՝ ի պատասխան անսպասելությանը, տագնապ՝ ֆիզիկական անհարմարության դեպքում, թուլացում՝ պահանջմունքների բավարարման դեպքում։
Այն բանից հետո, երբ երեխան սկսում է ճանաչել և ուրախանալ մորը տեսնելուց, նա բարեկամական արձագանքում է ցանկացած մարդու։
7-11 ամսականներում դրսևորվում է, այսպես կոչված, «բաժանության վախը»՝ տխրություն կամ վախ, երբ մայրը երկար ժամանակ բացակայում է։ Շփվելով մոր կամ այլ մոտ մարդու հետ՝ երեխան 1 տարեկանի վերջում ձգտում է ոչ միայն հուզական կապի, այլև համատեղ գործողությունների։ Շփումը հեշտացնում են ժեստերը, որոնք ակտիվորեն օգտագործում է երեխան՝ ցույց տալով, թե ինչ է ուզում, որտեղ է ուզում գնալ և այլն։
Մանկիկության տարիքում սկսվում է և խոսքային զարգացումը։ Առաջին կեստարում ձևավորվում է խոսքային լսողությունը։ Երկրորդ կեստարում ծագում է թոթովանքը, որում կարելի է առանձնացնել որոշակի կրկնվող ձայնային համադրություններ՝ շատ հաճախ կապված երեխայի գործողությունների հետ։ Թոթովանքը սովորաբար համադրվում է արտահայտիչ ժեստիկուլյացիայի հետ։ 1 տարեկանի վերջում երեխան հասկանում է 10-20 բառ, որոնք արտասանվում են մեծահասակի կողմից, իսկ ինքն արտասանում է մեկ կամ մի քանի՝ իր առաջին բառերը, որոնք իրենց հնչեղությամբ նման են մեծահասակի խոսքին։ Նոր բառերի երևան գալով՝ սկսվում է երեխայի հոգեկան զարգացման նոր փուլ։
Մեկ տարեկանի ճգնաժամ
Մանկիկության տարիքի և վաղ մանկության միջև անցումային փուլը սովորաբար անվանում են մեկ տարեկանի ճգնաժամ։ Ինչպես ցանկացած ճգնաժամ, այն կապված է ինքնուրույնության դրսևորման, աֆեկտիվ ռեակցիաների առաջացման հետ։ Աֆեկտիվ բռնկումներ երեխայի մոտ սովորաբար առաջանում են, երբ մեծահասակները չեն հասկանում նրա ցանկությունները, բառերը, ժեստերը, միմիկան, կամ էլ հասկանում են, բայց չեն կատարում, կամ չեն ցանկանում կատարել։ Երեխայի ոչ բոլոր ցանկություններն են կատարելի, քանի որ նրա գործողությունները կարող են վնասել հենց նրան կա շրջապատողներին։ Ճգնաժամային տարիքում «չի կարելին» ձեռք է բերում հատուկ ակտուալություն։
Հերթական «չի կարելիի» նկատմամբ աֆեկտիվ ռեակցիաները կարող են հասնել նշանակալից ուժի. որոշ երեխաներ գոռում են, ընկնում գետնին, ձեռքերով ու ոտքերով ծեծում այն։ Շատ հաճախ երեխայի մոտ ուժեղ աֆեկտների առաջացումը կապված է ընտանիքում դաստիարակության որոշակի ոճի հետ։ Դա կամ ավելորդ ճնշումն է, որն արգելում է ինքնուրույնության ամենաչնչին դրսևորումներն անգամ, կամ մեծահասակների պահանջների ոչ հաջորդականությունը. երբ այսօր կարելի է, վաղը չի կարելի։ Երեխայի հետ նոր հարաբերությունների հաստատումը, որոշակի ինքնուրույնության տրամադրումը, մեծահասակների համբերատարությունը մեղմացնում է ճգնաժամը, օգնում երեխային ազատվելու սուր հուզական ռեակցիաներից։
Անցումային տարիքի գլխավոր ձեռքբերումը յուրօրինակ մանկական խոսքն է, որը Լև Վիգոտսկին անվանում է ավտոնոմ։ Այն էականոեն տարբերվում է մեծահասակի խոսքից և ձայնային և իմաստային առումներով։ Մանկական բառերն իրենց հնչողությամբ երբեմն հիշեցնում են մեծահասակներինը, երբեմմն խիստ տարբերվում են նրանցից։ Կան բառեր, որոնք նման չեն մեխահասակների համապատասխան բառերին։ Շատ հետաքրքիր է բառերի իմաստային տարբերությունները։ Փոքրիկ երեխան բառի մեջ միանգամայն այլ իմաստ է դնում, քան մեծահասակը, քանի որ նրա մոտ դեռ չեն հաստատվել «մեծահասակի» հասկացությունները։ Մեծահասկաների համար բառը հաճախ կապված է առարկաների որոշակի խմբի հետ՝ կապված որոշակի ֆունկցիոնալ հատկանիշի հետ. օրինակ՝ «ժամացույցը» իր է, որի օգնությամբ մենք ժամանակն ենք որոշում։ Այս առարկայական նշանակությունն ունեն բոլոր ժամացույցները։ Երեխան չի կարող այդպես ընդհանրացնել առարկաները։ Նա իր տրամաբանությունն ունի, նրա բառերը դառնում են բազմանշանակ և իրավիճակային։
Ընդհանրապես, ավտոնոմ խոսքը ծագում է միայն երեխայի կողմից ընկալվող իրավիճակի վառ աֆեկտիվ երանգավորման և հենց երեխայի ակտիվության դեպքում։ Դրա համար էլ ասում են, որ բազմանշանակ բառերի ձևավորումն ունի հուզական-գործուն բնույթ։
Ավտոնոմ խոսքի ևս մեկ առանձնահատկություն է բառերի միջև կապերի յուրահատկությունը։ Փոքրիկ երեխայի խոսքը ապաքերականան է, բառերը չեն միավորվում նախադասություններում։
Քանի որ ավտոնոմ մանկական խոսքը իմաստային և ձայնային առումներով տարբերվում է մեծահասակի խոսքից, այն հասկանալի է միայն երեխային շատ մոտ մարդկանց։ Ավտոնոմ խոսքը թույլ է տալիս այլ բնույթի և այլ ձևի շփում, քան այն շփումը, որը երեխայի համար հնարավոր կդառնա ավելի ուշ։
Այսպիսով, մեկ տարեկան երեխան նոր՝ վաղ մանկության փուլ անցնելիս, արդեն շատ բան է կարող անել. նա քայլում է կամ փորձում է քայլել, առարկաների հետ կատարում է տարբեր գործողություններ, նրա գործողությունները և ընկալումը կարելի է կազմակերպել խոսքով, քանի որ նա հասկանում է իրեն ուղղված բառերը։ Երեխայի ճանաչողական և հուզական զարգացումը հիմնվում է, առաջին հերթին, մեծահասակի հետ շփման պահանջմունքի վրա՝ տվյալ տարիքային փուլի կենտրոնական նորագոյացությունը։
Վաղ մանկություն (1-3 տարեկան)
Մանկիկության տարիքի վերջում, ձեռք բերելով որոշակի ինքնուրույնություն, դառնում է կենսաբանորեն անկախ։ Սկսվում է «քանդվել» երեխա-մեծահասակ անքակտելի միասնության իրավիճակը։ Հաջորդ փուլը հոգեբանական բաժանումն է մորից, որը արդեն սկսվում է վաղ մանկության փուլում։ Վերջինս պայմանավորված է նրանով, որ երեխայի մոտ ոչ միայն ծագում են նոր ֆիզիկական հնարավորություններ, բայց և ինտենսիվորեն զարգանում են հոգեբանական ֆունկցիաները, իսկ փուլի վերջում՝ առաջանում են ինքնագիտակցության առաջնային սաղմերը։
Խոսքի զարգացում
Վաղ մանկությունը խոսքի զարգացման սենզիտիվ շրջանն է։ Երեխայի ավտոնոմ խոսքը արագորեն ձևափոխվում է և վերանում։ Հնչողությամբ և իմաստային առումներով անսովոր բառերը փոխարինվում են «մեծահասակի» բառերով։ Բնականաբար, խոսքային զարգացման նոր մակարդակին արագ անցումը հնարավոր է միայն բարենպաստ պայմաններում, առաջին հերթին, մեծահասակի հետ ամբողջական շփման դեպքում։ Եթե մեծահասակի հետ շփումը բավարար չէ, կամ ընդհակաառակը, մեծահասակները կատարում են երեխայի բոլոր ցանկությունները, խոսքի յուրացումը դանդաղում է։ Խոսքային զարգացումը դանդաղում է նաև այն ժամանակ, երբ երկվորյակները մեծանում են՝ ինտենսիվորեն շփվելով միմյանց հետ ընդհանուր մանկական լեզվով։
Մայրենի լեզուն երեխաները յուրացնում են ինչպես հնչյունային, այնպես էլ իմաստային կողմերով։ Բառերի արտասանությունը դառնում է ավելի ճիշտ, երեխան աստիճանաբար դադարում է օգտագործել աղավաղված բառեր, արտահայտություններ։ Դրան նպաստում է նաև այն, որ 3 տոարեկանում յուրացվում են լեզվի բոլոր հիմանական հնչյունները։ Ամենակարևոր փոփոխությունը երեխայի խոսքում այն է, որ բառը ձեռք է բերում նրա համար առարկայական նշանակություն։ Երեխան մի բառով անվանում է արտաքնապես տարբեր հատկություններ ունեցող, բայց որևէ էական հատկանիշով նման առարկաները։ Բառերի առարկայական նշանակությունների հետ են կապված առաջին ընդհանրացումները։
Վաղ տարիքում արագորեն աճում է պասիվ բառապաշարը՝ հասկանալի բառերի քանակը։ 2 տարեկանում երեխան հասկանում է գրեթե բոլոր բառերը, որոնք արտասանում է մեծահասակը՝ անվանելով երեխային շրջապատող առարկաները։ Այս ժամանակ նա սկսում է հասկանալ և մեծահասակի բացատրությունները համատեղ գործողությունների վերաբերյալ։ Քանի որ երեխան ակտիվորեն ճանաչում է իր շրջապատը, առարկաների հետ մանիպուլյացիան առավել նշանակալից գործունեություն է, իսկ առարկաների հետ նոր գործողություններ յուրացնելը նա կարող է միայն մեծահասակի հետ համատեղ։ Երեխայի գործողությունները կազմակերպող հրահանգային խոսքը բավական վաղ է հասկացվում։ Ավելի ուշ՝ 2-3 տարեկանում, ծագում է խոսք-պատմվածքների հասկացումը։
Ինտենսիվորեն զարգանում է ակտիվ խոսքը. մեծանում է ակտիվ բառապաշարը, ի հայտ են գալիս առաջին արտահայտությունները, հարցերը՝ ուղղված մեծահասակներին։ 3 տարեկանում ակտիվ բառապաշարը հասնում է 1000-1500 բառի։ Յուրացվում են մայրենի լեզվի հիմնական քերականական ձևերը, շարահյուսական հիմնական կառույցները։ Երեխայի խոսքում հանդիպում են գրեթե բոլոր խոսքի մասերը, տարբեր տեսակի նախադասություններ։ Երեխայի խոսքային ակտիվությունը սովորաբար կտրուկ աճում է 2-3 տարեկանների միջև։ Ընդլայնվում է նրա շփման շրջանակը. նա արդեն կարող է խոսքի օգնությամբ հաղորդակցվել ոչ միայն իր մոտիկների հետ, այլև այլ մեծահասակների, փոքրիկների հետ։ Իհարկե պետք է նշել, որ երեխաները ոչ միշտ են պատասխանում միմյանց։
Ընկալում
Խոսքից բացի՝ վաղ տարիքում զարգանում են և այլ հոգեկան ֆունկցիաներ՝ ընկալումը, մտածողությունը., հիշողությունը, ուշադրությունը։ Վաղ մանկությունը հետաքրքրական է այն առումով, որ այս բոլոր փոխկապված ֆունկցիաների մեջ գերակայում է ընկալումը, ինչը նշանակում է հոգեկան այլ ֆունկցիաների կախվածությունը նրանից։
Վաղ տարիքի երեխաները առավելագույնս կապված են առկա իրավիճակի հետ՝ անմիջականորեն ընկալելով այն։ Նրանց ամբողջ վարքը դաշտային է, իմպուլսիվ, այդ ակնառու իրավիճակից դուրս ուրիշ ոչ մի բան նրանց չի գրավում։ Այստեղից ևս մեկ առանձնահատկություն. վաղ տարիքում դիտվում են երևակայության տարրական ձևեր, ինչպիսիք են օրինակ կանխատեսողը, բայց ստեղծագործական երևակայություն դեռ չկա։ Փոքրիկ երեխան ընդունակ չէ ինչ-որ բան խաբել։ Միայն վաղ մանկության ավարտին նա հնարավորություն է ստանում չասել այն, ինչ իրականում կա։
Այդ փուլում ակտիվ ընկալման գործընթացում ներառվում է հիշողությունը։ Հիմնականում դա ճանաչումն է, թեև երեխան արդեն կարող է ոչ կամային վերարտադրել նախկինում տեսածը և լսածը։ Քանի որ հիշողությունը կարծես թե դառնում է ընկալման շարունակությունը և զարգացումը, դեռ չի կարելի խոսել անցյալի փորձի վրա հիմնվելու մասին։ Վաղ մանկությունը մոռացվում է այնպես, ինչպես մանկիկությունը։
Այս տարիքում ընկալման կարևոր բնութագիրը աֆեկտիվ երանգավորումն է։ Ընկալման աֆեկտիվ բնույթը բերում է զգայաշարժողական միասնության։ Երեխան տեսնում է իրը, այն գրավում է նրան, ինչի շնորհիվ սկսում է զարգանալ իմպուլսիվ վարք՝ վերցնել այն, ինչ-որ բան անել։ Լև Վիգոտսկին այպես է այդ միասնությունը նկարագրում «վաղ տարիքում գերակայում է ակնառու, աֆեկտիվ երանգավորված ընկալումը, որն անմիջականորեն անցնում է գործողության»։
Արդարության առանցք
«Արդարության առանցք», աշխարհահռչակ ամերիկահայ ռոք երգիչ, բարերար, երգահան, բանաստեղծ Սերժ Թանկյանի և Թոմ Մորելլոյի հիմնադրած կազմակերպություն ԱՄՆ-ում, որի նպատակն է աջակցել երիտասարդներին պաշտպանելու իրենց իրավունքները քաղաքական ոլորտում։
Նրանք կազմակերպել են բազմաթիվ բարեգործական արշավներ։ Նրանք նաև մեծ ջանքեր են գործադրում՝ կազմակերպելով բազմաթիվ ցույցեր ԱՄՆ-ում որպեսզի ստիպեն Ամերիկայի և Թուրքիայի իշխանություններին ճանաչեն և ընդունեն Հայոց Ցեղասպանությունը։ Կազմակերպությանն աջակցում են նաև System of a Down ալտերնատիվ ռոք խմբի անդամները ՝ Դարոն Մալաքյանը, Շավո Օդաջյանը և Ջոն Դոլմայանը։ Խմբի անդամ է նաև Սերժ Թանկյանը։
Մանկություն
Գործողություն և մտածողություն
Այս նույն ժամանակ մեծահասակի հետ համատեղ գործունեության ընթացքում երեխան յուրացնում է բազմազան առարկաների հետ գործելու միջոցներ։ Մտածողությունն զարգանում է պրակտիկ գործունեության գործընթացում և պրակտիկ գործունեությունից։ Հատկապես դա լավ երևում է, երբ երեխան բախվում է խնդրի հետ, որի լուծման եղանակները մեծահասակները նրան չեն սովորեցրել։
Ոչ միայն մտածողությունն է զարգանում արտաքին գործունեության շնորհիվ, կատարելագործվում են հենց առարկայական գործողությունները։ Բացի այդ, նրանք ձեռք են բերում ընդհանրական բնույթ՝ առանձնանալով այն առարկաներից, որոնց հիման վրա սկզբում յուրացվել են։ Տեղի է ունեում յուրացված գործողությունների տեղափոխում այլ պայմաններ։ Առարկաներից գործողությունների առանձնացմամբ և նրանց ընդհանրացմամբ՝ երեխայի մոտ առաջանում է ընդունակություն իր գործողությունները հարաբերակցել մեծահասակների գործողությունների հետ, ընկալել մեծերի գործողությունները որպես օրինակ։ Մեխահասակը երեխային առաջադրում է գործողությունների օրինակ, վերահսկում, շտկում և գնահատում դրանց կատարումը։ Երեխան, իր գործողություններն առանձնացնելով մեծահասակի հետ համատեղ գործունեությունից, դրսևորում է նոր վերաբերմունք նրանց նկատմամբ, ինչն արտացոլվում է նրա խոսքում։ Դ. Էլկոնինի կողմից անձնային անվանված այս գործողությունները դառնում են ինքնուրույնության նորովի դրսևորման հիմք՝ դրանով իսկ նախապատրաստելով հաջորդ անցումային տարիքը՝ 3 տարեկանի ճգնաժամը։
Արդարության առանցք
2004 թվականին նրանք հրատարակել են «Արդարության առանցք» DVD տարբերակով։
Մանկություն
Գործողություն և մտածողություն
Բացի առարկայական գործողություններից՝ վաղ տարիքի երեխայի զարգացման համար կարևոր են նաև նկարելը և խաղը։
Արդարության առանցք
Կատեգորիա:Կազմակերպություններ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Ոչ առևտրային կազմակերպություններ Կատեգորիա:Իրավապաշտպան կազմակերպություններ
Մանկություն
Գործողություն և մտածողություն
Այս փուլի առաջնային գործունեությունը առարկայական- մանիպուլյատիվ գործունեությունն է։ Երեխան չի խաղում, այլ մանիպուլյացիա է կատարում առրկաների, այդ թվում և խաղալիքների հետ՝ կենտրոնանալով հենց նրանց հետ կատարվող գործողությունների վրա։ Այնուամենայնիվ, վաղ տարիքի վերջում խաղն՝ իր նախնական ձևերով, առաջանում է։ Դա, այսպես կոչված, ռեժիսորային խաղն է, որում երեխայի կողմից օգտագործվող առարկաները ստանում են խաղային իմաստ։ Այսպիսի խաղերը տարրական չեն, նրանց բնորոշ է սյուժեի պրիմիտիվությունը և կատարվող գործողությունների միօրինակությունը։ Խաղի զարգացման համար շատ կարևոր է սիմվոլիկ կամ փոխարինող գործողություների դրսևորումը։
Հուզական զարգացում
Երեխայի ցանկություններն անկայուն են և արագ անցողիկ, նա չի կարող վերահսկել և զսպել դրանք, դրանք սահմանափակում են միայն մեծահասակների պատիժները կամ խրախուսանքները։ Բոլոր ցանկություններն օժտված են միանման ուժով. վաղ տարիքում բացակայում է դրդապատճառների համաստորադասությունը։ Ասվածը հեշտ է դիտել ընտրության իրավիճակում. ընտրել ինչճոր մի բան երեխան դեռ չի կարող, նա ի վիճակի չէ որոշում կայացնելու։ շ Հուզական-պահանջմունքային ոլորտի զարգացումը կախված է երեխայի և մեծահասակի ու տարիքակիցների շփման բնույթից։ Մոտիկ մեծահասկների հաղորդակցման ընթացքում, ովքեր օգնում են երեխային ճանաչելու մեծերի աշխարհի առարկաները, տիրապետում են համագործակցության դրդապատճառները։ Անպայման սիրուց, հուզական ջերմությունից բացի՝ երեխան սպասում է մեծահասակից անմիջական մասնակցություն իր գործերին, ցանկացած խնդրի համատեղ լուծում, հենց այսպիսի համագործակցության շուրջ էլ զարգանում են մեծահասակների հետ շփման նոր ձևեր։
Վաղ տարիքում շփումը տարիքակիցների հետ սովորաբար միայն դրսևորվում է, բայց դեռ ամբողջական չէ։ 2 տարեկանում տարիքակցի մոտենալու դեպքում երեխան անհանգստանում է։ 3 տարեկում նա արդեն հանգիստ խաղում է ուրիշ երեխայի կողքին, բայց ընդհանուր խաղի պահերը շատ քիչ են, և խաղի ոչ մի կանոնների մասին խոսք չի կարող գնալ։ Վաղ տարքում շփվելով իր տարիքակիցների հետ՝ երեխան միշտ ելնում է իր սեփական ցանկություններից՝ միանգամայն հաշվի չառնելով ուրիշի ցանկությունները։ Նա էգոցենտրիկ է, ոչ միայն չի հասկանում ուրիշ երեխայի, այլև չի ապրումակցում նրան։ Ապրումակցման հուզական մեխանիզմը ավելի ուշ է ծագում՝ նախադպրոցական տարիքում։ Այնուամենայնիվ, տարիքակիցների հետ շփումը օգտակար է և նույնպես նպաստում է երեխայի հուզական զարգացմանը, թեև ոչ այն չափով, ինչ մեծահասակների հետ շփումը։
Վաղ տարքին բնորոշ են վառ հուզական ռեակցիաները՝ կապված երեխայի անմիջական ցանկությունների հետ։ Այս փուլի ավարտին, 3 տարեկանի ճգնաժամին մոտենալիս, դիտվում է դժվարությունների նկատմամբ ակտիվ ռեակցիա։ Երեխան փորձում է ինչ-որ բան ինքնուրույն անել, բայց նրա մոտ չի ստացվում և անհրաժեշտ պահին մեծահասակն էլ երեխայի կողքին չէ նրան օգնելու համար։ Այսպիսի իրավիճակում հնարավոր են հուզական բռնկումներ։
Երեխայի հուզական-պահանջմունքային ոլորտի զարգացումը սերտ կապված է այս ժամանակ ծագած ինքնագիտակցության հետ։ Մոտավորապես 2 տարեկանում երեխան սկսում է ճանաչել ինքն իրեն հայելում։ Ինքն իրեն ճանաչումը ինքանգիտակցության առաջնային ձևն է։ Ինքնագիտակցության զարգացման նոր փուլը սկսվում է այն ժամանակ, երբ երեխան անվանում է ինքն իրեն սկզբում անունով, հետո՝ երրորդ դեմքով։ Այնուհետեևմժ 3 տարեկանում օգտագործվում է «ես» դերանունը։ Ավելին, երեխայի մոտ առաջանում է ինքնագնահատականը, ընդ որում չափազանց բարձր։ Սա հուզական կազմավորում է, որը չի պարունակում ռացիոնալ բաղադրիչներ։ Այն հիմնվում է երեխայի՝ հուզական անվտանգության, ընդունման պահանջմունքի վրա՝ դրա համար էլ միշտ առավելագույնս բարձրացված է։ Ես-ի գիտակցումը երեխային առաջ են մղում նոր զարգացման. սկսվում է անցումային տարիքը. 3 տարեկանի ճգնաժամը։