cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Բրայան Ուիլյամս
Ուիլյամսը 10 տարիների ընթացքում հայտնի էր որպես գլխավոր և NBC երեկոյան լուրերի (NBC Nightly News) գլխավոր խմբագիր՝ NBC հեռուստաընկերության լրատվական ցանցում։ 2004 թվականի դեկտեմբերին, Ուիլյամսն անցել է աշխատանքի NBC լրատվական ցանցում։ Դրանից վեց ամիս անց լրատվական ընկերությունը պարգևատրվում է Պիբոդի մրցանակով՝ Կատրինա փոթորիկը լուսաբանելու համար ։ Երեկոյան լուրերում սխալ ներկայացնելով 2003 թվականի Իրանի պատերազմի իրադարձությունները, Բրայան Ուիլյամսը 2015 թվականի փետրվար ամսին որակազրկվել է վեց ամսով ։
Վաղ կյանք
Բրայան Ուիլյամսը ծնվել է 1959 թվականի մայիսի 5-ին, Ռիդժվուդում (Նյու Ջերսի) ։ Ուիլյամսը դարձել է «աղմկոտ» իռլանդական Կաթոլիկ տան առաջնորդը ։
Ոիլյամսն ավարըել է Նյու Ջերսեյի Mater Dei ավագ դպրոցը, Հռոմի կաթոլիկ ավագ դպրոցը ։ Չնայած նա սովորում էր ավագ դպրոցում, բայց այդ ժամանակ 3 տարի աշխատել է կամավոր հրշեջ։ Այդ ընթացքում նա նաև եղել է դպրոցի ամսագրի խմբագիր ։
Ֆուտբոլային խաղերի ժամանակ վնասվել է նրա քիթը ։ Սկզբում նա աշխատել է որպես Փերկինս ռեստորանի առաքիչ ։
Ավագ դպրոցն ավարտելուց հետո Բրայան Ուիլյամսն ուսումը շարունակեց Բրոկդալեի հանրային քոլեջում, այնուհետև այն ավարտելուց հետո՝ Ամերկայի կաթոլիկ համալսարանում, ապա՝ Ջորջ Վաշինգտոն համալսարանում։ Նա դեռ համալսարանը չավարտած ներգրավվել է նախագահ Ջիմի Քարթերի վարչակազմում։
Անձնական կյանք
Բրայան Ուիլյամսն ամուսնացել է Ջեյն Գիլլան Ուիլյամսի հետ, 1986 թվականի հունիսի 7-ին Նյու Կանաանայի առաջին Պրեսբայտերիան եղեկեցում ։ Նրանք բնակվում են Նյու Կանաանայում ։
Ուիլյամսի աղջիկը՝ Էլլիսոն Ուիլյամսը, դերասան է, ով նկարահանվել է HBO հեռուստաընկերությունում՝ Աղջիկներ ֆիլմում։ 2005 թվականին նա ստացել է Պատվավոր բժշկի կոչում Բատես քոլեջի կողմից ։
Ուիլյամս ամուսիններն ունեն ևս մեկ որդի։
1996 թվականին Բրայան Ուիլյամսը արժանացել է «Տարվա հայրիկ» կոչմանը՝ Ազգային հայրերի օր կոմիտեի կողմից ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի լրագրողներ Կատեգորիա:Ջորջ Վաշինգտոն համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Ամերիկացիներ իռլանդական ծագմամբ Կատեգորիա:Ռազմական թղթակիցներ Կատեգորիա:Ամերիկացի խմբագիրներ Կատեգորիա:Ամերիկացի հաղորդավարներ
1836
Մահեր
Կատեգորիա:1836 Կատեգորիա:Տարեթվեր
Մոսկվայի մերձակայքում գերմանական զորքերի ջախջախումը
«Մոսկվայի մերձակայքում գերմանական զորքերի  ջախջախումը», կենտրոնական կինոքրոնիկայի ստուդիայի արտադրության (1941 թվականի հոկտեմբեր - 1942 թվականի հունվար) խորհրդային վավերագրական ֆիլմ, Հայրենական մեծ պատերազմում Մոսկվայի ճակատամարտի մասին։ Խորհրդային ֆիլմերից առաջինը, որը ամերիկյան կինոակադեմիայի կողմից 1943 թվականին «լավագույն վավերագրական ֆիլմ» անվանակարգում արժանացել է «Օսկար» մրցանակի։
Սյուժե
Ֆիլմում ներկայացված են 1941 թվականի հոկտեմբեր - 1942 թվականի հունվար շրջանի իրադարձությունները, որտեղ պատմվում է Մոսկվա քաղաքի պաշտպանության մասին։ Ֆիլմում կան Մոսկվայի պաշտպանությանը նախապատրաստվելու կադրերը (քաղաքի պարեկայինների աշխատանքը, օդապարիկների մեկնարկը, բարիկադներ և ամրոցներ կառուցելը, կամավորներին մարտական ջոկատներ տեղափոխելը, զենք-զինամթերքի արտադրությունը, Կարմիր բանակի և զրահապատ տրանսպորտային միջոցների սյուները Մոսկվայի փողոցներում), Մոսկվայում հակաօդային պաշտպանության ուժերի աշխատանքը, մարտերի կադրերը, Տուլայի ծայրամասերում, Ստալինոգորսկի փողոցներում, կործանված գյուղերի, սպանված կադրեր խաղաղ բնակիչների և խորհրդային ռազմագերիների դիերից, ինչպես նաև կադրեր կոտրված գերմանական զրահապատ մեքենաների, սպանված և գերեվարված գերմանացի զինվորներից։ Ֆիլմում ցուցադրվում է նաև հատվածներ Ստալինի ելույթներից։ Ֆիլմում հայտնվել էին հայտնվել բանակի գեներալ Գ. Կ. Ժուկովը, գեներալ-լեյտենանտ Արսենյևը, գեներալ Կ. Կ. Ռոկոսովսկին, գեներալ Ի.Վ. Բոլդին, գեներալ Ա.Ն. Կուզնեցովը, գեներալ Լ. Ա. Գովորովը, գեներալ Ի. Ս. Կոնևը և շատ ուրիշներ։ Առանձին կադրեր նվիրված են 1-ին պահակախմբի հեծելազորային կորպուսը ներկայացնելու արարողությանը, ինչպես նաև Կլինում ՝ Չայկովսկու տուն-թանգարանի և  «Յասնայա Պոլյանա» թանգարան-կալվածքի վրա գերմանական զորքերի հարձակմանը և թալանի հետևանքներից կադրեր։
Ստեղծման պատմությունը
1941 թվականի նոյեմբերին Ստալինը որոշեց վավերագրական ֆիլմ նկարահանել Մոսկվայի մերձակայքում տեղի ունեցած մարտերի մասին։ Նոյեմբերի վերջին Միջին Ասիայից հրավիրվեց Գոսկինոյի նախագահ (ԽՍՀՄ ԺՀԿ-ի Կինեմատոգրաֆիայի կոմիտե) Ի. Գ. Բոլշակովին և ասաց նրան. «Մենք պատրաստվում ենք գերմանացիներին հսկայական ուժով հարված հասցնել։ Կարծում եմ, որ նրանք չեն կարողանա դիմակայել դրան և հետ կկանգնեն... Պետք է նկարահանել այս ամենը և լավ ֆիլմ պատրաստել»։ Ստալինը պահանջեց անձամբ իրեն զեկուցել նկարահանումների պատրաստման և առաջընթացի մասին ։
Ընտրվել էին  են երկու ռեժիսոր՝ Լեոնիդ Վարլամով և Իլյա Կոպալին։ Նկարահանումներին մասնակցել են առաջնագծի տասնհինգ օպերատորներ, այդ թվում նաև Ռոման Կարմենը և Ա. Կռիլովը։ Ավելի ուշ Կարմենը հիշեցրել է, որ վավերագրական ֆիլմ ստեղծելու հիմնական դժվարություններից մեկը մարտական ճակատի երկարությունն էր, որը տարածվում էր գրեթե հազար կիլոմետր և սահմանափակ թվով օպերատորները։ Այսպիսով Կարմենի խոսքերով` Արևմտյան ճակատի կինոխումբը Մոսկվայում նկարահանվող Կենտրոնական ստուդիայի օպերատորների հետ միասին, կազմում էր  ոչ ավելի, քան երեսուն մարդ։ Դժվար չէ պատկերացնել, թե ինչպիսի ծանրաբեռնվածություն էր կրում նրանցից յուրաքանչյուրը, ով նկարահանվում էր այդ օրերին։ Կինոռեժիսորները պատսպարված էին բանակի հետևում, բայց դրա հետ մեկտեղ յուրաքանչյուրը պատասխանատու էր ռազմաճակատի լայն հատվածի համար, օպերատորը պարտավոր էր, կախված իրադարձությունների ընթացքից, ինքնուրույն որոշումներ կայացնել, գործել մանևրային` չսպասելով հրամանի: Ֆիլմի ռեժիսոր Իլյա Կոպալինի հիշողություններից.
Դրանք դաժան, բայց նաև ուրախ օրեր էին։ Դաժան, քանի որ ֆիլմը պատրաստում էինք առաջնագծում գտնվող քաղաքի պայմաններում։ Ստուդիայի նկուղը վերածվեց մի յուրօրինակ բնակարանի, որտեղ մենք ապրում էինք, ինչպես զորանոցում։ Գիշերները մենք օպերատորների հետ քննարկում էինք հաջորդ օրվա առաջադրանքները, իսկ առավոտյան մեքենաները օպերատորներին տանում էին ռազմաճակատ, որպեսզի երեկոյան վերադառնան նկարահանված կադրերով։ Նկարահանումները շատ ծանր էին։ Երեսուն աստիճանի սառնամանիք։ Ֆոտոխցիկի մեխանիզմը սառչում և ձյունով էր պատվում, քարացած ձեռքերը հրաժարվում էին գործել։ Լինում էին դեպքեր, երբ ճակատից վերադարձող մեքենայի մեջ հայտնաբերվում էր մահացած ընկերոջ դին և ջարդված սարքավորումները։ Բայց այն միտքը, որ թշնամին հրաժարվում է Մոսկվայից, որ փլուզվում է անպարտելի ֆաշիստական բանակների մասին միֆը, ուժ էր տալիս: Մենք հասկանում էինք, որ ֆիլմը պետք է հնարավորինս շուտ ստեղծվի, որպեսզի ժողովուրդը հնարավորինս արագ տեսնի էկրանին իր բանակի հաղթանակների առաջին պտուղները։ Եվ անմիջապես լաբորատորիայից նյութը գնում էր մոնտաժի սեղան։ Մոնտաժվում էր ինչպես ցերեկը, այնպես էլ գիշերը, սառը մոնտաժման սենյակներում, չգնալով ապաստան նույնիսկ օդային տագնապների ժամանակ... 1941 թվականի դեկտեմբերի վերջին նյութի մոնտաժը ավարտվեց։ Ստուդիայի հսկայական ցուրտ տաղավարում լսվեց հնչեցումը։ Եկավ ամենապատասխանատու և ամենահուզիչ ձայնագրությունը՝ Չայկովսկու «Հինգերորդ սիմֆոնիան»։  Պայծառ ռուսական մեղեդի, զայրացած բողոքի ակցիա, ողբացող ակորդներ։ Իսկ էկրանին այրված քաղաքներ, կախաղաններ, դիակներ և ֆաշիստների նահանջման ողջ ճանապարհի երկայնքով կային բռնության և բարբարոսության հետքեր։ Մենք լսում էինք երաժշտությունը, նայում էինք էկրանին և լացում։ Լացում էին սառած ձեռքերով նվագող նվագախմբի երաժիշտները:
1942 թվականի փետրվարի 23-ին նկարը հայտնվեց էկրաններին։ Ֆիլմը ստացավ Ստալինյան մրցանակ։
ԱՄՆ-ում ցուցադրելու համար ֆիլմը հարմարեցված էր ամերիկյան հանդիսատեսի համար. թարգմանված և վերամոնտաժված (բաժանված 4 մասերի)։ Անունը փոխարինվել է «Moscow Strikes Back» («Մոսկվան պատասխան հարված է տալիս») ։
Մրցանակներ և պարգևատրումներ
ԱՄՆ-ի կինոքննադատների ազգային խորհրդից ֆիլմը մրցանակ ստացավ, որպես 1942 թվականի լավագույն վավերագրական ֆիլմ և դարձավ խորհրդային ֆիլմերից առաջինը, որը ամերիկյան կինոակադեմիայի կողմից 1943 թվականին «լավագույն վավերագրական ֆիլմ» անվանակարգում արժանացավ «Օսկար» մրցանակի։ Արույրե ափսե արձանիկի վրա գրված էր. «Մոսկվայի պաշտպանության ժամանակ ռուս ազգի հերոսության և ծայրահեղ վտանգավոր պայմաններում ստեղծված ֆիլմի վրա տարված աշխատանքի համար»։ Ավելի ուշ Վարլամովի և Կոպալինի համար մրցանակային արձանիկները հանձնվեցին ռազմաճակատի օպերատորներին՝ ԽՍՀՄ փոխնախագահի ընդունելության ժամանակ։
Քննադատություն և գնահատականներ
Ֆիլմը էկրանին հայտնվելուց հետո «Ճշմարտություն» թերթում գրել էին, որ նկարը հուզիչ էր և հուզող, այն հանդիսատեսի կողմից դիտվում էր դողացող հետաքրքրությամբ`թողնելով աննկարագրելի տպավորություն ։ Ֆիլմի պատմաբան Ժորժ Սադուլեի կարծիքով, պատերազմի դժվարին պայմաններում ստեղծված ֆիլմը ոչ միայն ծայրահեղ կարևորության պատմական ապացույց է, այլ նաև «արվեստի գործ, որը ցույց է տալիս պայքարող սովետական ժողովրդի ողջ զայրույթը և համարձակությունը» ։ Ինչպես նշեց կինոռեժիսոր Ջեյ Լեյդան, այս արտադրությունը առաջինն է նացիստների նկատմամբ տարած հաղթանակների մասին պատմող ֆիլմերից, որը մեզ ցույց տվեց սովետական օպերատորների և ռեժիսորների աշխատանքի լավագույն օրինակները (Ի. Կոպալին, Լ. Վարլամով)» ։
Ըստ ռուս արվեստաբան Լյուդմիլա Ջուլայի դիտարկմանը՝ զուտ կինեմատոգրաֆիական տեսանկյունից նկարում ձևական փորձեր և հիացմունքներ չկան, քանի որ սա թելադրված էր վավերագրական նյութի առանձնահատկություններով, որոնք ընդգրկում էին պատերազմի լայն պատկերը. «Կարևոր էր դրվագների, կադրերի և տեղեկատվական մեկնաբանությունների բովանդակությունը»։ Ֆիլմի ոճն ամբողջությամբ որոշվում էր ԽՍՀՄ մայրաքաղաքը, հայրենիքը և սովետական ժողովուրդը պաշտպանելու գաղափարով։ Նրա կարծիքով՝ հենց այս ոճական պարզությունն ու հստակությունն էին կանխորոշում այն փաստը, որ ֆիլմը համոզիչ էր գեղարվեստական տեսանկյունից և նրան բերում էր միջազգային ճանաչում ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսերեն ֆիլմեր Կատեգորիա:1942 ֆիլմեր Կատեգորիա:Խորհրդային վավերագրական ֆիլմեր Կատեգորիա:Խորհրդային սև-սպիտակ ֆիլմեր Կատեգորիա:Ֆիլմեր Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասին Կատեգորիա:Ֆիլմեր Հայրենական մեծ պատերազմի մասին
Վլադիմիր Յակովենկո
Վլադիմիր Անդրեևիչ Յակովենկո (Уладзімір Андрэевіч Якавенка; ծն. 1938, հոկտեմբերի 8, գ. Չիրինո Վիտեբսկի մարզ), խորհրդային և բելառուս ֆիզիկոս, մանկավարժ, մեթոդիստ, ֆիզմաթ գիտությունների դոկտոր (1972), պրոֆեսոր (1993)։
Ունի նացիստական համակենտրոնացման ճամբարների անչափահաս բանտարկյալի պաշտոնական կարգավիճակ։
Կենսագրություն
Ծնվել է Վիտեբսկի մարզի Դուբրովենի շրջանի Չիրինո գյուղում, ուսուցչի ընտանիքում։ 1957 թվականին Օրշայի մանկավարժական ուսումնարանն ավարտելուց հետո ընդունվել է Մաքսիմ Տանկի անվան Մինսկի պետական մանկավարժական ինստիտուտի ֆիզիկամաթեմատիկական ֆակուլտետ (մասնագիտությունը՝ «ֆիզիկայի և արտադրության հիմքերի ուսուցիչ»)։ Ինստիտուտն ավարտելուց հետո 1962 թվականին աշխատանքի է անցել ՄՊՄԻ-ում՝ որպես ընդհանուր ֆիզիկայի ամբիոնի ասիստենտ։ 1972 թվականին ՀԽՍՀ Գիտությունների ակադեմիայի Ֆիզիկայի ինստիտուտի գիտական խորհրդում պաշտպանել է թեկնածուական ատենախոսություն «գազային փուլում բարդ մոլեկուլների լուսածանրության Ֆլուորոմետրիկ հետազոտությունները»թեմայով։ Դոցենտ (1974), պրոֆեսոր (1993)։ 29 տարի շարունակ (1974-2003)՝ ԲՊՄՀ–ի ֆիզիկայի ֆակուլտետի առաջին դեկան և ամբիոնի պրոֆեսոր (վերջերս)։
Գիտամեթոդական գործունեություն
Յակովենկո Վ.Ա.-ն ավելի քան 150 գիտական ​​և ուսումնամեթոդական աշխատանքների հեղինակ և համահեղինակ է, այդ թվում` ֆիզիկայի դասագրքեր միջնակարգ դպրոցների, միջնակարգ մասնագիտացված ուսումնական հաստատությունների և համալսարանների համար, ներառյալ 9 ձեռնարկ Բելառուսի Հանրապետության կրթության նախարարության կնիքով ( այսինքն՝ այս ձեռնարկները առաջարկվում են Բելառուսի Հանրապետության կրթության նախարարության կողմից); ունի հեղինակային իրավունքի երեք վկայական, որի իրականացման համար նրան շնորհվել է «ԽՍՀՄ գյուտարար» շքանշանը։
Ֆիզիկայի ֆակուլտետի խորհրդանշանի հեղինակն է, « Ֆուկոյի ճոճանակ » նախագծի մոդելի համահեղինակ, որը ստեղծվել է ֆիզիկայի և մաթեմատիկայի շրջանավարտների կողմից 1970 թվականին և տեղադրվել է ԲՊՄՀ-ում (2002)։ Նա ղեկավարել է Բելառուսի Հանրապետությունում առաջին կրթական ստանդարտի ստեղծման հետազոտական ​​խումբը՝ «Բարձրագույն կրթություն. Մասնագիտություն Պ. 01.02.00 « Ֆիզիկա՝ լրացուցիչ մասնագիտություններով. Պ. 01.02.01 «Մաթեմատիկա», Պ. 01.02.02 «Աստղագիտություն» ... և այլն »։ Որպես հետազոտական ​​թիմ, նա մշակեց նոր ստանդարտ ուսումնական պլանների և համալսարանների ծրագրերի համար`« Ֆիզիկա» մասնագիտությամբ` լրացուցիչ մասնագիտություններով (2001, 2008)։
Մատենագիտություն
Վերջին 25 տարիների ընթացքում հրատարակված հիմնական ուսումնական նյութերը և ուսուցողական նյութերը։ Ներկայացված բոլոր ձեռնարկները պատրաստվել են համահեղինակությամբ.
Մրցանակներ
Ունի հետևյալ պարգևներ և կոչումները.
Հղումներ
Կատեգորիա:Ապրող անձինք Կատեգորիա:Անձինք այբբենական կարգով Կատեգորիա:1938 ծնունդներ Կատեգորիա:Հոկտեմբերի 8 ծնունդներ Կատեգորիա:Ռուս ֆիզիկոսներ Կատեգորիա:Բելառուս ֆիզիկոսներ
Կուրուլուխ
Կուրուլուխ, գյուղ Արևելյան Հայաստանի Ելիզավետպոլի նահանգի Ելիզավետպոլի գավառում ։ Գտնվում է Ելիզավետպոլ քաղաքից 45 կմ արևմուտք, Կուրի աջ կողմում ։
Բնակչություն
1907 թվականին գյուղն ունեցել է 423, իսկ 1908-ին՝ 184 կովկասի թաթար բնակիչ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Պալոմեկե
Պալոմեկե (Palomeque), քաղաք և մունիցիպալիտետ Իսպանիայում, մտնում է Տոլեդո նահանգի մեջ, ինչպես նաև Կաստալիա-Լա-Մանչա մեջ։ Մունիցիպալիտետը գտնվում է Լա-Սագռա շրջանում։ Տարածքը 22 կմ² է։ Բնակչությունը 922 մարդ (2010 թվականի տվյալներով)։ Քաղաքը պրովինցիայի վարչական շրջանից հեռու է 39 կմ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իսպանիայի քաղաքներ
Ուազի (Էնայի գավառ)
Ուազի (Ուազի), կոմունա Ֆրանսիայում, գտնվում է Պիկարդիայի մարզում։ Կոմունայի դեպարտամենտը՝ Էնան է։ Մտնում է Գյուազի կանտոնի կազմի մեջ։ Կոմունայի շրջանը՝ Վերվեն։
Կոմունայի INSEE կոդը՝ 02569:
Տնտեսություն
2010 թվականին համայնքի 263 աշխատունակ (15-64 տարեկան) բնակիչներից 190-ը տնտեսապես ակտիվ էին, 73-ը՝ ոչ ակտիվ (ակտիվության ցուցանիշը կազմել է 72,2 %, 1999 թվականին եղել է 68,8%)։ 190 տնտեսապես ակտիվ բնակիչներից աշխատում էին 172-ը (99 տղամարդ և 73 կին), գործազուրկ էին 18 մարդ (8 տղամարդ և 10 կին)։73 տնտեսապես ոչ ակտիվ բնակիչներից 21-ը եղել են աշակերտներ կամ ուսանողներ, 17-ը՝ թոշակառուներ, 35-ը տնտեսապես ոչ ակտիվ էին այլ պատճառներով ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էնա դեպարտամենտի կանտոններ
Կայքային հասանելիություն
Կայքային հասանելիությունը դա ինտերնետային ծառայություններին և բովանդակությանը հաշմանդամների և տարեցների համար մուտքի խնդիրն է։ Այս չափանիշները սահմանվել են Web Accessibility Initiative (WAI) շրջանակներում World Wide Web Consortium (W3C) կողմից և վերոհիշյալ ծրագիրը պարտավորվում է ապահովել հատուկ կայքերի ստեղծումն ու պահպանումը իր ամբողջության մեջ, այսինքն՝ հատուկ մեթոդների կիրառում շահառուների համար և այս ամենը կիրառելու համար հատուկ քայլերի պլանավորում։
Չնայած, որ այս ամենը մեծ խթան է հանդիսանում ընդհանուր որակի կարգավորման համար, սական արդյունավետ հասանելիության աստիճանը ներկայումս շատ թույլ է։
Միջազգային հասանելիության չափանիշները
Կայքերի հասանելիությունը կախված է բազմաթիվ անկախ գործոններից՝
1. Բովանդակության ստեղծման միջոցները պետք է օգտագործվեն բոլորի կողմից և նպաստեն որպեսզի ստեղծված բովանդակությունը հասանելի լինի բոլորին։ Այսպիսով բոլոր նրանք ովքեր կստաձնեն այս գործը պետք է պահպանեն հատուկ կանոնակարգ, որը սահմանված է Authoring Tools Accessibility Guidelines-ում։ 2. Հենց կայքում տեղադրված տեղեկատվությունը էլ պետք է լինի հասանելի։ Ինչը հանդիսանում է գլխավոր պայման այս ծրագրում և տեղեկատվության պահանջներն էլ ամբողջապես համակարգված են Web Content Accessibility Guidelines ։ 3. Եվ վերջապես, որպեսզի բովանդակությունը հասանելի լինի բոլորին պետք է, որ օրինակ՝ ինտերնետային բրաուզերները օգտագործվեն բոլորի կողմից և հնարավոր լինի շահագործել այն հատուկ տեղեկատվությունը, որ տեղադրված է կայքում։
1839
Դեպքեր
Սկսվեց Ափիոնի առաջին պատերազմը։
Մահեր
Կատեգորիա:1839 Կատեգորիա:Տարեթվեր
Պոլինա Ստրեպետովա
Կենսագրություն
Թատերական կրթություն չի ստացել։ Ստրեպետովայի արվեստի ձևավորմանը նպաստել են Վ. Գ. Բելինսկու և Ն. Ա. Դոբրոլյուբովի գեղագիտական հայացքները։ 1865 թվականից խաղացել է գավառային թատրոններում, հանդես եկել կատակերգություններում, վոդևիլներում, դրամաներում, օպերետներում։ Ողբերգական դերասանուհի Ստրեպետովայի տաղանդը դրսևորվել է Լիզավետայի (Պիսեմսկու «Դառը ճակատագիր») և Կատերինայի (Ալեքսանդր Օստրովսկու «Ամպրոպ») դերերում, որոնք դարձել են նրա արվեստի գագաթները։ Ստրեպետովան առաջինն է բեմում բացահայտել ռուս կնոջ հոգեկան ուժը։ Անկեղծությունը, հզոր զգացմունքայնությունն ու տեմպերամենտը փոխհատուցել են Ստրեպետովայի խաղի որոշ անհավասարակշռվածությունն ու նրա արտաքին արատները։ Նշանակալից նվաճումներ են եղելՍարիա Անդրեևնայի (Ալեքսանդր Օստրովսկու «Աղքատ հարսնացուն»), Վասիլիսա Սելենտևայի (Ա. Օստրովսկու և Դեդեոնովի «Վասիլիսա Մելենտևա»), Մարիցայի (Ավերկիևի «Կաշիրյան հին պատմություն») կերպարների անձնավորումները։ 1873 թվականից եղել է Մոսկվայի Հանրամատչելի թատրոնի դերասանուհի։ Բազմիցս ելույթ է ունեցել Ալեքսանդր Օստրովսկու ղեկավարած Արտիստական խմբում։1880-ին խաղացել է Մոսկվայի Ա. Ա. Բրենկոյի Պոլշկինյան թատրոնում։ 1881-1890-ին և 1899-1900-ին եղել է Պետերբուրգի Ալեքսանդրյան թատրոնի դերասանուհի, դերերից են Կրուչինինա (Ալեքսանդր Օստրովսկու - «Անմեղ մեղավորներ»), Սաոա (Չեխովի «Իվանով»)։ Սակայն Ստրեպետովայի և կայսերական Պ. Սարևպեաովան Կաաերինայի դերում (Ալեքսանդր Օստրովսկու «Ամպրոպ») թատրոնի պահպանողական ղեկավարության միջև ծագած տարաձայնությունների պատճառով դերասանուհուն հեռացրել են թատերախմբից։ Ստրեպետովայի ողբերգական տաղանդի երկրպագուներից էր Ալեքսանդր Օստրովսկին։
Գրականություն
Կատեգորիա:Ռուս դերասանուհիներ Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգ քաղաքում մահացածներ
Ավես (կղզի)
Ավես  (Isla de Aves՝ «Թռչունների կղզի»),  Կարիբյան ծովում գտնվող փոքրիկ կղզի, որը պատկանում է Վենեսուելային։ Գտնվում է Հողմային կղզիներից արևմուտք։
Աշխարհագրություն
4,5 հեկտար տարածք ունեցող կղզին ունի 375 մետր երկարություն և ոչ ավելի, քան 50 մետր լայնություն, գտնվում է ծովի մակարդակից 4 մետր բարձրության վրա։ Երբեմն սաստիկ փոթորիկների ժամանակ այն ամբողջությամբ անցնում է ջրի տակ։ Կղզին գտնվում է Մոնտսերատ քաղաքից 160 կմ հարավ-արևմուտք, Դոմինիկայից 100 կմ արևմուտք և Վենեսուելայի ափից 480 կմ հյուսիս։
Կղզու մակերեսը ավազոտ է, տեղ-տեղ ծածկված է նոսր բուսականությամբ։ Կղզին լիակատար էրոզիայի սպառնալիքի տակ է, և Վենեսուելայի իշխանությունները քննարկում են այն ամրապնդելու նախագծերը, որպեսզի չկորցնեն կղզու շրջակա բացառիկ տնտեսական գոտու իրավունքները։ 1980 թվականին Ալեն փոթորկի ազդեցության արդյունքում կղզին բաժանվեց երկու մասի, սակայն շուտով դրանք նորից միացան հոսանքներից ողողված ավազոտ կամրջով ։
Իր ցածր բարձրության պատճառով կղզին շատ վտանգավոր է նավարկության համար, նրա շրջակայքում բազմաթիվ նավերի խորտակումներ են տեղի ունեցել։ Վենեսուելան կղզում ունի ռազմածովային հետազոտական կայան։
Պետք չէ շփոթել այս կղզին Ավես կղզախմբի հետ (Archipiélago Las Aves), որը շատ ավելի մոտ է Վենեսուելայի ափին։
Ինքնիշխանություն
Ոչ մի երկիր պաշտոնապես չի վիճարկում Վենեսուելայի իրավունքները կղզու նկատմամբ։ Այնուամենայնիվ, կարիբյան որոշ պետություններ (հատկապես Դոմինիկան) դեմ են կղզու շուրջ 200 մղոնանոց բացառիկ տնտեսական գոտի ստեղծելուն՝ վկայակոչելով ծովային իրավունքի մասին ՄԱԿ-ի 1982 թվականի կոնվենցիան (որը Վենեսուելան չի ստորագրել)։ Այս կոնվենցիան արգելում է փոքր մեկուսացված անմարդաբնակ կղզիների շուրջ 12 ծովային մղոնից ավելի լայնությամբ տնտեսական գոտու ստեղծումը։ Վերջերս Դոմինիկան լրջորեն քննարկում է կղզու նկատմամբ ինքնիշխանության նկատմամբ պահանջները պաշտոնապես վերականգնելու հնարավորությունը ։
Պատմություն
Կղզին առաջին անգամ հայտնաբերել է Ավարո Սանսեն (Avaro Sanzze) 1584 թվականին․ նա կղզին հայտարարեց Իսպանիայի սեփականություն, սակայն ինքն էլ չբնակվեց այնտեղ։ Ավելի ուշ կղզիների նկատմամբ իրավունքներին հավակնեցին Իսպանիան, Մեծ Բրիտանիան, Պորտուգալիան և Նիդեռլանդները։ 1854 թվականին Նիդեռլանդների և Վենեսուելայի միջև ծագած սեփականության վեճը արբիտրաժի է ներկայացվել Իսպանիայի թագուհի Իզաբելլա II-ին, որը 1865 թվականի հունիսի 30-ին վճիռ կայացրել է հօգուտ Վենեսուելայի։ 1878 թվականից կղզում աշխատում են ամերիկացի «գուանոյի» հանքագործներ։ Մշակումները դադարեցվել են 1912 թվականին ՝ պաշարների սպառման պատճառով ։
1950 թվականին վենեսուելական արշավախումբը, որը բաղկացած էր առափնյա պահպանության երկու նավակից և տրանսպորտային նավից, մի խումբ զինվորներ ուղարկեց կղզում՝ դրանով իսկ ապահովելով կղզու կարգավիճակը՝ որպես Վենեսուելայի տարածք։ 1978 թվականին Վենեսուելայի ռազմածովային ուժերը կղզում ստեղծեցին մշտական ​​ռազմածովային հետազոտական ​​կայան («Սիմոն Բոլիվար»)։ 2004 թվականին զինվորականներն ընդլայնեցին կայանը՝ դրա համար հատուկ շենք կառուցելով բարձր կույտերի վրա, որն այնքան էլ չի վախենում կարիբյան փոթորիկներից։ Մի խումբ գիտնականներ և ռազմական մասնագետներ մշտապես աշխատում են կղզում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Վենեսուելայի կղզիներ Կատեգորիա:Կարիբյան ծովի կղզիներ Կատեգորիա:Վիճելի տարածքներ Կատեգորիա:Դոմինիկա Կատեգորիա:Վենեսուելայի անմարդաբնակ կղզիներ Կատեգորիա:Վենեսուելա Կատեգորիա:Կարիբյան ավազան Կատեգորիա:Անմարդաբնակ կղզիներ Կատեգորիա:Փոքր Անտիլյան կղզիներ Կատեգորիա:Վենեսուելայի վարչական բաժանում
Ալեքսեևկա (գյուղ, Վելիկոնովոսյոլկովսկի շրջան)
Ալեքսեևկա (Олексіївка), գյուղ Ուկրաինայի Դոնեցկի մարզի Վելիկոնովոսյոլկովսկի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1775 թվականին։
2001 թվականի տվյալներով Ալեքսեևկա գյուղում բնակվում էր 1 163 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Դոնեցկի մարզի Վելիկոնովոսյոլկովսկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1775 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
(768) Ստրուվեանա
(768) Ստրուվեանա (Struveana), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1913 թվականի հոկտեմբերի 4-ին Գրիգորի Նեույմինի կողմից Սիմեիզում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 3,143618 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,4887 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,7985 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 2035,84 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,176831 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 16,23° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1913 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Գրիգորի Նեույմինի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Առյուծ
Առյուծ, կատվազգիների ընտանիքի գիշատիչ կաթնասուն, որը համարվում է նաև հովազների ցեղի չորս խոշոր ներկայացուցիչներից մեկը ։ Առյուծները խոշոր չափերի մկանոտ, բաշավոր կատուներ են, որոնց արտաքին բնութագրիչներն են կարճ, կլորավուն գլուխը, ցածր պարանոցը, շրջանաձև ականջները, ինչպես նաև երկար և մազոտ պոչը։ Առյուծների մոտ հստակորեն արտահայտված է սեռական տարբերակվածությունը (դիմորֆիզմը)․ արուների միջին համեմատական քաշը կազմում է 150-250 կգ, էգերինը՝ 120-182 կգ։ Ի տարբերություն էգերի՝ արուներն ունեն կրծքավանդակը և պարանոցը ծածկող բաշ, որն էլ այս տեսակի գլխավոր տարբերակիչ առանձնահատկությունն է։ Առյուծներն ապրում են խմբերով․ դասական փրայդը կազմված է մի քանի ազգակից արուներից, չափահաս էգերից և ձագերից՝ կորյուններից։
Առյուծները ակտիվ գիշատիչներ են և կարևոր նշանակություն ունեն շրջակա միջավայրի կենսաբազմազանության ձևավորման և պահպանության համար։ Առյուծների խմբի որոշ առանձնյակներ հայտնի են որպես մարդակերներ, թեպետ սա տեսակի սննդառության ուղղակի բնութագրիչներից չէ։
Պայմանականորեն, առյուծները բնակվում են խոտածածկ տարածություններում և ազատ սավաննաներում։ Մյուս մեծ կատուների համեմատությամբ՝ առյուծները շատ ավելի ընտելացած են ցերեկային կենսակերպին, սակայն որոշ հանգամանքներից ելնելով կարող են ակտիվություն ցուցաբերել նաև գիշերային ժամերին։ Պլեյստոցենի ժամանակաշրջանում այս կենդանիները տարածված են եղել ամբողջ Եվրասիայում, Աֆրիկայում և Հյուսիսային Ամերիկայում, սակայն ներկայումս վերջիններիս պոպուլյացիաները պահպանվել են բացառապես Ենթասահարական Աֆրիկայում և արևմտյան Հնդկաստանի մի փոքր հատվածում։
1996 թվականին առյուծները ԲՊՄՄ Համաշխարհային Կարմիր գրքում գրանցվել են որպես «խոցելի տեսակներ»․ միայն 1990-ական թվականներից ի վեր Աֆրիկայում առյուծների թվաքանակը նվազել է 43%-ով։ Ներկայումս այս կատվազգիները գլխավորապես հանդիպում են բնության հատուկ պահպանվող տարածքներում։ Թեպետ առյուծների կրճատման բնական պատճառներն ամբողջությամբ հայտնի չեն, այնուամենայնիվ, հարկ է նշել մարդու կենսագործունեության անուղղակի ներգործության բացասական հետևանքների մասին։
Առյուծների կերպարը մշակույթում ամենամեծ տարածումը գտած կենդանական խորհրդանիշներից է, որն ամենատարբեր ձևերով ուղեկցել է մարդկությանը՝ իր պատմության ամբողջ ընթացքում։ Առյուծների պատկերով կանգնեցվել են արձաններ, նրանց մասին հյուսվել են լեգենդներ և առասպելներ, ինչպես նաև վերջիններս կերպարը դարձել է տարբեր պետությունների ազգային խորհրդանիշների բաղկացուցիչ մաս։ Հնագույն աղբյուրները վկայում են դեռևս վաղ շրջանում Հռոմեական կայսրությունում առյուծների վարժեցման մասին։ Այս կատվազգիների հնագույն նկարներ են հայտնաբերվել հազարամյակների պատմություն ունեցող Լասկոյի և Շովեի քարանձավներում։ Առյուծը պատկերված է նաև Հայաստանի և քաղաքամայր Երևանի զինանշաններին։
Անվան ծագումնաբանություն
Առյուծների միջազգային կարգաբանական անվանումն է Panthera leo, որի համար հիմք է ծառայել լատիներեն «leo» բառը ։ Ինքնին, այս բառի լատիներեն տարբերակը փոխառություն է հին հունարենից (հին հունարենում՝ λέων ― լեոն), որն էլ հավաստում է գիտական եզրի հունական ծագման մասին։ Վերոհիշյալ բառը որոշակի ձևափոխությունների ենթարկվելով կիրառվում է ժամանակակից ռոմանական և սլավոնական լեզուներում։ Եբրայերենում ևս բառը արտասանվում է գրեթե նույնությամբ (לָבִיא‎ ― լավի) ։
Հայերենում կիրառվող «առյուծ» տարբերակն ունի բնիկ հնդեվրոպական ծագում և առաջացել է «reug՛» (թարգմանաբար նշանակում է «մռնչալ») բառարմատից ։ Գրական և խոսակցական լեզվուն օգտագործվում են նաև «շեր» և «ասլան» փոխառությունները, իսկ «ուշբան» տարբերակը բնորոշ է բարբառային լեզվին։
Կարգաբանություն և մորֆոլոգիա
Առյուծների «Felis leo» գիտական անվանումն առաջին անգամ օգտագործվել է շվեդ գիտնական Կառլ Լիննեյի կողմից, որը վերջինս հիշատակել է իր հեղինակավոր «Բնության համակարգ» (Systema naturae) աշխատությունում։ 18-րդ դարի կեսերից մինչև 20-րդ դարն ընկած ժամանակահատվածում նկարագրվել և ներկայացվել են առյուծների 25 տարատեսակ խմբավորման առանձնյակներ, որոնցից 11-ը 2005 թվականին ճանաչվել են անկյունաքարային նշանակության ենթատեսակներ։ Վերջիններս միմյանցից տարբերվում են արտաքին տեսքով, չափերով և գունավորմամբ։
Տարբեր պոպուլյացիաների առանձնյակները ֆիզիոլոգիական և մորֆոլոգիական առանձնահատկություններից ելնելով հաճախ ունենում էին զանազան տարբերություններ՝ գենետիկորեն պատկանելով միևնույն ենթատեսակային խմբին, ուստի այս հանգամանքից ելնելով առյուծների կարգաբանական դասակարգումը ժամանակակից գիտնականների կողմից փոքր-ինչ վերանայվել է։ Գենետիկորեն ամենաազնվացեղ առյուծները Panthera leo persica ենթատեսակի ասիական առյուծներն են, իսկ Կապյան առյուծներն իրենց ֆիզիոմորֆոլոգիական հատկանիշներով շատ ավելի նման են ոչ թե Ենթասահարական Աֆրիկայում ապրող առանձնյակներին, այլ Panthera leo persica-ին։
Առյուծների ամենամոտ ազգակիցները հովազների ցեղի մյուս խոշոր գիշատիչներն են՝ վագրերը, ձյունահովազները, յագուարները և ընձառյուծները։ 2010 և 2011 թվականներին լույս տեսած մոլեկուլային ուսումնասիրությունների արդյունքները հավաստում են, որ ընձառյուծը և առյուծը պատկանում են միևնույն «եղբայր խմբին» և ընդհանուր տաքսոնից բաժանվել են շուրջ 2.8-4 մլն տարի առաջ։ Ձյունահովազների և առյուծների միջև հիբրիդացման գործընթացն ամենայն հավանականությամբ տեղի է ունեցել ոչ ավելի, քան 2,5 մլն տարի առաջ։
Ենթատեսակներ
19-20-րդ դարերի հետազոտությունների արդյունքում առանձնացվել են առյուծների բազմաթիվ ենթատեսակներ, որոնք գիտականորեն համընդհանուր կերպով ճանաչված են եղել մինչև 2017 թվականը։ 2008-2016 թվականների ուսումնասիրություններից ելնելով Բնության պահպանության միջազգային միությունը (ԲՊՄՄ) գոյություն ունեցող բոլոր ենթատեսակների միավորման արդյունքում առանձնացրել է երկու խոշոր ենթատեսակային խմբեր ։
Առյուծների (Panthera leo) ենթատեսակներ Որոշակի գործոններով պայմանավորված՝ առյուծների նախկին մի շարք ենթատեսակներ, որոնք նախորդ հազարամյակներում կամ նույնիսկ մեր թվարկությունից առաջ, բնակվել են Երկիր մոլորակի վրա, ներկայումս վերացել են։ Ստորև ներկայացված է վերջիններիս ցանկը ․
Գենետիկ ընդհանրացումներ
Նախորդ տասնամյակներում Արևելյան և Հարավային Աֆրիկայի առյուծների ֆիլոգենետիկ հետազոտությունները ցույց են տվել, որ վերջիններիս կենդանական տեսակը կարող է բաժանվել գենետիկական երկու հիմնական խմբերի՝ առաջինը՝ Արևելյան Ասիայի արևմտյան և երկրորդը՝ արևելյան։ Արևելյան Քենիայում բնակվող առյուծները գենետիկորեն ավելի մոտ են Հարավային Աֆրիկայի, քան արևմտյան Քենիայի գիշատիչներին ։ Հաջորդ ուսումնասիրությունների համար օգտագործվել են 32 ոսկրային նմուշներ։ Արդյունքները ցույց են տվել, որ առյուծները բաժանվում են ոչ թե երկու, այլ երեք ֆիլոգենետիկ խմբերի․ դրանք են՝ Ասիա-Հյուսիսային Աֆրիկա, Կենտրոնական Աֆրիկա և Հարավային Աֆրիկա ։ Հետագա մոլեկուլային հետազոտությունների համար դիտարկվել են 22 երկրների շուրջ 480 առյուծներ, որի ժամանակ հաստատվել է այս կատվազգիների տարրաբաշխումն ըստ երկու գենետիկական խմբերի ։ Հերթական ֆիլոգենետիկ ուսումնասիրությունների համար օգտագործվել են 15 երկրներում բնակվող 53 առյուծներ։
Աշխատանքներից հետո գիտնականները հետևում են, որ Արևելյան և Հարավային Աֆրիկայի առյուծների մոլեկուլներն ունեն շատ ավելի երկար ժամանակահատվածի էվոլյուցիոն պատմություն, քան Ասիայի, Արևմտյան և Կենտրոնական Աֆրիկայի առանձնյակներինը ։ Հետազոտությունների արդյունքում պարզ է դառնում նաև, որ հյուսիսային (Հյուսիսային և Արևմտյան Աֆրիկա, Հարավային Ասիա) և հարավային (Արևելյան և Հարավային Աֆրիկա) գենետիկական խմբերի տարանջատումը տեղի է ունեցել մեզանից շուրջ 245 հազար տարի առաջ ։ Գենետիկական բացահայտումներից ուշագրավ էր Արևելյան Աֆրիկայի տեսակների ուսումնասիրության արդյունքում բացահայտված հանգամանքները։ Այս ուսումնասիրությունների ժամանակ ուսումնասիրվել են Եթովպական բարձրավանդակում բնակվող 190 առյուծներ։ Նրանցից մի մասը հետազոտական կենտրոն է տեղափոխվել Եթովպիայի Օգադենի և Գամբելայի երկրամասերից, Բալեի լեռների ազգային պարկից, մյուս մասը՝ Չադի ու Կամերունի հարակից միջսահմանային շրջաններից։ Վերջին գիտափորձի արդյունքում պարզ է դառնում, որ Եթովպիան երկու գենետիկական խմբերի շփման և մերձեցման գոտի է ։
Էվոլյուցիա
Առյուծի հատկանիշներով կատվազգի գիշատչի ամենահին բրածոն հայտնաբերվել է Տանզանիայի հյուսիսում և ունի շուրջ 1,4 միլիոն տարվա հնություն ։ Արևելյան Աֆրիկայից առյուծները տարածվում են ամբողջ «սև մայրցամաքով» մեկ և ապա բնակության սահմաններն ընդարձակում մինչ Հոլարկտիկա և Հինդուստան թերակղզի ։
Եվրոպայում հայտնաբերված առյուծների հնագույն մնացորդները գտնվել են Մեծ Բրիտանիա կղզու տարածքում և թվագրվում են մինչև 680 հազար տարվա վաղեմության ։ Եվրոպայում տարածված այս կատվազգիներն ունեցել են հսկա չափեր և գենետիկորեն տարբերվել Աֆրիկայի և Ասիայի առանձնյակներից ։ Հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ առյուծների բնակության արեալը հնում տարածվել է մինչև Սիբիր և արևմտյան Ալյասկա, որոնք մինչև Սառցադաշտային ժամանակաշրջանի ավարտն ունեցել են ցամաքային ընդհանուր սահման ։ Այս տեսակի տարածվածության աշխարհագրական սահմանները կրճատվում են խիտ անտառների աստիճանական ձևավորմամբ պայմանավորված։ Բալկանյան թերակղզուց, Փոքր Ասիայից և Հայկական լեռնաշխարհից հայտնաբերվել են հնագույն կենդանիների ոսկորներ, որոնք ապացուցում են այն վարկածը, որ Պլեյստոցենի ժամանակաշրջանում առյուծները բնակվել են նաև այս տեղանքում։ Այստեղից էլ հավանաբար վերջիններս տեղաշարժվելով հաստատվել են Հինդուստան թերակղզում ։ Հնդկաստանի Արևմտյան Բենգալիա երկրամասի տարածքից հայտնաբերվել են պլեյստոցենյան բազմաթիվ բրածոներ ։
Ամերիկյան առյուծներն առաջացել են մեզանից մոտ 370 հազար տարի առաջ՝ Հյուսիսամերիկյան մայրցամաքային սառցաշերտի հարավում բերինգյան առյուծների տեսակային մեկուսացման արդյունքում ։ Կարճ ժամանակահատվածում այս կատուները կարողանում են տարածվել ամբողջ Հյուսիսային Ամերիկայով, բացառությամբ՝ մայրցամաքի հյուսիսարևմտյան շրջանների։ Բանն այն է, որ այդ տեղանքը հարուստ է եղել բարեխառն գոտու փշատերև անտառներով, որն էլ ոչ բարենպաստ կենսատեղի է կատվազգիների ընտանիքի այս գիշատիչների համար ։ Մինչ օրս էլ շատ գիտնականներ հակված են այն համոզմունքին, որ առյուծները կենսաբազմազանությունների ամերիկյան մեծ փոխատեղման արդյունքում տարածվել են նաև Ամերիկա աշխարհամասի հարավային հատվածում՝ Լատինական Ամերիկայի հյուսիսարևմտյան տարածություններում։ Պերուում հայտնաբերված կենդանական ոսկրերի ուսումնասիրությունները սկզբնական շրջանում հանգում են այն համոզմունքին, որ դա պատկանել է ամերիկյան առյուծին և այդ գիշատիչները բնակվել են նաև Ամերիկայի հարավում։ Սակայն հետագա հետազոտությունների արդյունքում պարզ է դառնում, որ դա ոչ թե առյուծի, այլ անհամեմատ մեծ չափի յագուարի ոսկր է ։ Եվրոպական քարանձավային և ամերիկյան առյուծները վերանում են Ուշ սառցադաշտային դարաշրջանում՝ առանց այլ մայրցամաքներում միտոքոնդրիալ ժառանգներ թողնելու  ։ Առյուծները եղել են Արևելյան և Հարավային Աֆրիկայի ռեֆուգիում բնակիչները, որոնք ոչ ավելի քան 100 հազար տարի առաջ ընդարձակել են իրենց արեալները և հաստատվել «սև մայրցամաք»-ի այլ շրջաններում և Ասիայում։ Աֆրիկայի հյուսիսային, արևմտյան և կենտրոնական շրջանների առյուծները վերացել են 40-18 հազար տարի առաջ՝ չոր և խիստ անապատային կլիմայական պայմանների ձևավորման արդյունքում  ։
Հիբրիդներ
Առյուծների և ժառանգականորեն տարբեր այլ օրգանիզմների խաչասերումից ստացվել են նոր տեսակի բազմաթիվ բեղուն սերունդներ ։ Այս տեսակի առաջացրած հիբրիդներից ամենահայտնին վագրառյուծն է (միջազգային եզրույթով՝ լիգր), որը հիմնականում ամուրյան կամ բենգալյան վագրի և առյուծի խաչասերման արդյունքում ձևավորված գենետիկորեն անկախ (այսինքն ամբողջությամբ չունի ծնողներից մեկի ժառանգական հատկանիշները, սակայն այնուամենայնիվ դրանք արտահայտված են դոմինանտ և ռեցեսիվ հարաբերակցությամբ) տեսակ է։ Լիգրն արտաքին տեսքով հիշեցնում է շերտավոր մեծ առյուծի և ինքնին համարվում է ներկայումս գոյություն ունեցող 50%-անոց խառնուրդ ամենամեծ կատվազգին։ Գինեսի ռեկորդների գրքում գրանցված Հերկուլես անունով լիգրը կամ վագրառյուծը (ծնվել է 2000 թվականին Մայամիում) մոտ երկու անգամ գերազանցում է նույն տարիքի առյուծի զանգվածին՝ կազմելով ավելի շատ քան 400-ից մինչև 500 կիլոգրամ։
Արու ընձառյուծի և էգ առյուծի խաչասերման արդյունքում ևս ձևավորվել է գենետիկորեն մոդիֆիկացված նոր օրգանիզմ, որը գիտնականների կողմից կոչվել է լեոպոն։ Հիբրիդացման գործընթացների միջոցով ռիսկային խմբում գտնվող տեսակների վերացման վտանգավորության աստիճանը համեմատաբար նվազում է։ Ներկայումս ժառանգականորեն տարբեր օրգանիզմների խաչասերմամբ են զբաղվում աշխարհի տարբեր ծայրերում գործող մասնավոր ընկերություններն ու Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության կենդանաբանական այգիները ։
Մինչ օրս, առյուծների ձևավորած հիբրիդների մեծ մասը առաջացել է ազգակցական խաչասերման (հովազների կարգի ներկայացուցիչ հանդիսացող վագրերի, ընձառյուծների, յագուարների հետ) արդյունքում ։ Ազգակցական խաչասերման դեպքում, որը կոչվում է իմբրիդինգ, հաճախ դրսևորվում են կենդանու օրգանիզմի հատկանիշների բացասական փոփոխություններ։ Կենդանիների խաչասերման արդյունքում հետերոզիսի երևույթը կիրառվում է հիբրիդների առաջին սերնդի անմիջական օգտագործման դեպքում։ Առյուծների բոլոր հիբրիդները ժառանգել են ծնողական տեսակների ֆիզիոմորֆոլոգիական և վարքային հատկանիշները․ օրինակ՝ վագրառյուծներն ունեն բաշ և մաշկային բծեր ։
Արտաքին կառուցվածք և բնութագիր
Առյուծների չափն ու արտաքին կառուցվածքը մեծապես կախված է նաև գլոբալ շրջանից և բնակության արեալից ։ Գիտականորեն ապացուցված է այն հանգամանքը, որ նախկինում գոյություն ունեցած առյուծի տեսակները չափերով շատ ավելի մեծ են եղել, քան ներկայիս Հնդկաստանում և Աֆրիկայում ապրող առնաձնյակները   ։ Նույն տվյալներով չափահաս արուն կշռում է 155-169 կգ, իսկ էգը՝ 90.5-138 ։ Քաշի առումով տարբեր շրջանների առանձնյակներ ունեն անհատական տվյալներ․ օրինակ՝ Հարավային Աֆրիկայում արու առյուծը կշռում է 187.5-193.3, էգը՝ 124.2-139.8 կգ, Արևելյան Աֆրիկայում արուն՝ 174.9 կգ , էգը՝ 119.5 կգ։ Հնդկաստանում տարածված առանձնյակները համեմատականորեն շատ ավելի փոքր են․ ասիական արու առյուծը կշռում է 160–190 կգ, իսկ էգը՝ 110-120 կգ ։
Պարանոցային մազածածկույթ
Արու առյուծներն ունեն ընդգծուն և շքեղ բաշ, որը այս կենդանիների գլխավոր տեսակային առանձնահատկությունն է ։ Այն սկսում է աճել մոտ մեկ տարեկան հասակում և ժամանակի ընթացքում էլ ավելի է խտանում։ Առյուծի բաշխի մգությունը կարող է պայմանավորված լինել մի քանի գործոններով, որոնցից գլխավորը արտաքին միջավայրի գործոնն է՝ շրջակա տեղանքի ջերմաստիճանային պայմանները։ Բաշի երկարությունը և մգությունը կարող է էական նշանակություն ունենալ ներտեսակային հարաբերություններում, բացի այդ ավելի մուգ մազածածկույթ ունեցող առանձնյակները որպես կանոն ունենում են ավելի երկար կյանք և բեղուն սերունդ, չնայած որ տառապում են տարվա ամենաշոգ ամիսներին ։ Բաշի առկայություն, և բացակայությունը, գույնը և չափը կապված է գենետիկական նախապայմանների, սեռական հասունության, կլիմայի և տեստոստերոնի (սերմնարաններում արտադրվող արական սեռական հորմոն, ստերոիդ, որը խթանում է երկրորդային սեռական հատկանիշների զարգացումը) արտադրության հետ։ Այս հանգամանքները հաշվի առնելով կարելի է ենթադրել, որ բաշի մգությունը վկայում է նաև կենդանու առողջական վիճակի մասին և տրամաբանականորեն որքան կենդանին ավելի մուգ բաշ ունի, այնքան ավելի առողջ է։ Եվ սա է պատճառը, որ բազմացման շրջանում էգերը նախընտրում են զուգավորվել ավելի մուգ բաշ ունեցող արուների հետ։ Բաշը ունի նաև արտաքին պաշտպանական նշանակություն այս տեսակի համար։ Մազածածկույթը կենտրոնացված է կենդանիների պարանոցային և կոկորդային հատվածներում՝ այդպիսով պաշտպանելով վերջիններիս մրցակիցների հարվածներից և արտաքին միջավայրի սպառնալիքներից։ Հյուսիսային Ամերիկայի և Եվրոպայի կենդանաբանական այգիների բարենպաստ ջերմային միջավայրն անուղղակիորեն նպաստում է կենսաբանական այդ գործընթացների բարվոք իրականացմանը և դա է պատճառը, որ անազատության մեջ գտնվող առյուծների բաշը շատ ավելի մուգ և խիտ է, քան ազատ բնության մեջ բնակվող առանձնյակներինը ։
Բենինի Պենջարի ազգային պարկի գրեթե բոլոր առյուծներն ունեն չափազանց կարճ և նոսր բաշ, իսկ որոշների մոտ տվյալ շրջանում մազածածկույթն առհասարակ բացակայում է։ Անբաշ առյուծներ հայտնաբերվել են նաև Սենեգալում, Քենիայիում և Սուդանում ։ Բաշի աճին և զարգացմանը մեծապես նպաստում է նաև տեստոստերոն հորմոնը, որը կարևոր նշանակություն արական վերարտադրողական օրգանների հյուսվածքների՝ սերմնարանների և շագանակագեղձի, ինչպես նաև երկրորդային սեռական հատկանիշների՝ ավելացող մկանային և ոսկրային զանգվածի, մարմնի մազերի աճի, ձևավորման մեջ։ Որոշ անբաշ տեսակներ չունեն տեստոստերոնի հորմոնային խանգարումներ, քանի որ կրտման և ամորձատման արդյունքում առհասարակ դադարեցվում է այդ ստերոիդի արտադրությունը ։ Մուտացիայի արդյունքում տեստոստերոն հորմոնը կարող է արտադրվել նաև էգ կենդանատեսակի օրգանիզմում և հենց այս հիվանդության արդյունքում էլ Բոտսվանայի հյուսիսում նկատվել են բաշավոր էգ առյուծներ ։
Եվրոպական առյուծի քարանձավային բոլոր պատկերներում վերջիններս պատկերված են առանց բաշի։ Սակայն կարելի է հաշվի առնել նաև այն հանգամանքը, որ նրանք հիմնականում ներկայացված են որսի ժամանակ, իսկ որսով մեծ մասամբ զբաղվում են էգերը ։ Ֆրանսիայում գտնվող Շովե նախապատմական քարանձավում պահպանվել են եվրոպական երկու անբաշ առյուծների ժայռապատկերներ, որոնցից մեկի սրբանային շրջանում նկատվում է արական սեռական համակարգին բնորոշ ամորձապարկ։
Մուտացիոն գունավորում
Արտաքին կամ ներքին միջավայրի ազդեցության տակ գենոտիպի կայուն փոփոխությունները, որոնք տեղի են ունենում ԴՆԹ-ի կրկնապատկման և գենետիկական ռեկոմբինացիայի արդյունքում, առյուծների մոտ առաջացնում են գունանյութի մուտացիաներ։ Մուտացիաներով էլ պայմանավորված, առյուծների տեսակում առաջանում են երկձևություններ։ Ազատ բնության մեջ հանդիպում են սպիտակ առյուծներ, որոնք սակայն չեն համարում ալբինոս, քանի որ վերջիններիս աչքերն ունեն նորմալ պիգմենտացիա։ Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ սպիտակ առյուծների ճերմակությունը պայմանավորված է լեյկիզմով, որն էլ ինքնին ալբինիզմի մեղմ տարբերակն է ։
Ինքնին, լեյկիզմը հազվադեպ հանդիպող բնածին դրսևորում է, որն արտահայտվում է մաշկի շրջանում գունանյութի մասամբ բացակայությամբ։ Ներկայումս սպիտակ առյուծները հանդիպում են Հարավաֆրիկյան Հանրապետության Կրյուգերի ազգային պարկում, ինչպես նաև Տիմբավատի արգելավայրում ։ 1970-ական թվականներից ի վեր սպիտակ առյուծները գտնվում են հատուկ վերահսկողության տակ և ազատ բնությունում չեն հանդիպում, որի արդյունքում էլ վերջիններիս պոպուլյացիաների գենային վարիացիան նվազում է։ Այնուամենայնիվ, 2007-2015 թվականների ընթացքում գրանցվել է 27 սպիտակ առյուծի ծնունդ ։ Առյուծների շրջանում մաշկի գույնի մուտացիոն դրսևորում է նաև մելանիզմը։ Սա ևս առաջանում է այն պարագայում, երբ երկու ծնողական գեներն էլ լինում են ռեցեսիվ։ Մելանոս առյուծները լինում են բացառապես սև պիգմենտացիայով։ Վերջին տարիներին նմանօրինակ առյուծներ չեն հանդիպել։ 19-րդ դարում ապրած անգլիացի հնագետ Օստին Հենրի Լայարդը նկարագրել է Իրանի հարավ-արևմուտքում գտնվող Խուզիստանի երկրամասում հանդիպած մի առյուծի, որն ամբողջությամբ ունեցել է սև գունավորում ։
Վարք և էկոլոգիա
Առյուծները բավականին շատ ժամանակ են հատկացնում հանգստին՝ օրվա կտրվածքով շուրջ 20 ժամ։ Թեև վերջիններս կարող են ակտիվություն ցուցաբերել ցանկացած պահի, այնուամենայնիվ, նրանք համեմատականորեն ավելի մեծ ակտիվություն են գրանցում ներտեսակային շփումներից, մարմնի խնամքից և կղազատումից հետո միայն։  Հաջորդիվ կենդանու անդորրությունը շարունակվում է մինչ լուսաբաց և ընդհատվում որսի անհրաժեշտության պատճառով։  Միջին հաշվարկներով՝ առյուծներն օրվա ընթացքում շուրջ 2 ժամ հատկացնում են տեղաշարժին և ևս 50 րոպե՝ սննդառությանը։ Մնացած ժամանակը նրանք անցկացնում են դադարի վիճակում և ի տարբերություն կատվազգիների մեծ մասի՝ վարում ոչ ակտիվ կենսակերպ։
Խմբային կեցություն
Առյուծը բոլոր կատվազգիներից ամենահասարակականն է, որն իր հարազատների հետ ապրում է մի խմբում, որտեղ հետագայում պետք է ներառվեն նաև սեփական սերունդները։ Առյուծների կողմից ստեղծված նմանօրինակ խմբերը կոչվում են «փրայդեր», սակայն գոյություն ունեն նաև այլ տեսակի խմբեր (որոնք էլ իրենց հերթին կոչվում են «կոալիցիա»), որտեղ ներառված են գլխավորապես արու առանյակները, որոնք որպես կանոն միմյանց հետ չունեն արյունակցական առնչություններ և կապեր։ Էգերը դասական փրայդի կարևոր անդամներ են, ովքեր չեն հանդուրժում խմբի հետ անուղղակի կապ չունեցող որևէ այլ էգի անդամակցությունը։ Փրայդի անդամների թիվը կարող է փոփոխվել ծնելիության և մահացության արդյունքում, ինչպես նաև որոշ էգերի կամովի հեռանալու պատճառով (վերջիններս խմբից դուրս գալով դառնում են վաչկատուն և սկսում վարել քոչվորական կենսակերպ) ։ Դասական փրայդը միջինում բաղկացած է 15―20 առյուծներից՝ մի քանի սեռահասուն էգերից, չորս արուներից և կորյուններից։ Հազվադեպ կամ շատ քիչ հանդիպում են նաև չափազանց մեծ փրայդեր, որոնք կազմված են շուրջ 30―40 անդամներից։ Բացառություն են կազմում միայն կատանգյան առյուծները (Panthera leo melanochaita), որոնց ձևավորած փրայդն ունի ընդամենը մեկ որձ անդամ, որն էլ ինքնին խմբի առաջնորդն է։ Արուներն իրենց հարազատ փրայդից դուրս են մնում հինգից յոթ տարեկան հասակում և ստիպված են լինում ձևավորել սեփականը։ Որոշ առյուծներ վարում են քոչվորական կենսակերպ և պարբերաբար միայնակ կամ զույգով շարժվում են մի տեղանքից մյուսը։ Զույգերը սովորաբար կազմված են լինում երկու արյունակից արուներից, ովքեր հասունությանը զուգընթաց դուրս են մնում հարազատ փրայդից։ Ցանկացած առյուծ կարող է փոխել իր ապրելակերպը, ուստի քոչվորները կարող են դառնալ խմբանդամ և հակառակը։ Փրայդերի և քոչվոր առանձնյակները միմյանց նկատմամբ ունեն ոխակալ վերաբերմունք և հակված են թշնամանքի, թեպետ էստրուսի շրջանում խմբակյաց էգերը քոչվոր արուներին թույլ են տալիս մոտենալ իրենց։ Խմբից հեռացած արուները՝ նախքան նոր խումբ ձևավորելը, բավականին երկար ժամանակահատված վարում են վաչկատուն կյանք ։
Տանզանիայում գտնվող Սերենգետի ազգային պարկում կատարված հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ քոչվորական կոալիցիաներում արուները մնում են միջինում մինչև 8 տարեկան հասակը ։ Փրայդի կողմից զբաղեցված տարածքը հաստատման պահից ի վեր պատկանում է տվյալ խմբի անդամներին։ Որոշ հանգամանքներից ելնելով, արու առյուծները հակված են բնակություն հաստատել ծայրամասային շրջաններում։ Առյուծների շրջանում հասարակական հարաբերությունների ձևերի նմանօրինակ զարգացվածությունը բազմաթիվ գիտնականների միջև բանավեճերի առարկա է։ Ակնհայտ է, որ խմբային կեցության պայմաններում գրեթե անհնար է պատկերացնել սննդի պակաս, թեպետ այս դեպքում էլ առաջացող խնդիրների մեկը որսի հավասար բաշխումն ու խմբի անդամներից յուրաքանչյուրի համար կերակրի ապահովումն է։
Փրայդի ներսում անդամները ձգտում են կայունացնել դերային բաշխումը և ունենալ հմուտ որսի պատասխանատուներ։ Որսորդնեի առողջությունը առաջնային անհրաժեշտություն է փրայդի գոյատևման համար․ վերջիններս նախ և առաջ սպառում են զբաղեցված արեալի որսի պաշարները և ապա նոր կեր փնտրում օտար տարածքներում։ Հետաքրքրական է այն հանգամանքը, որ որսորդ էգ առյուծները գերադասում են իրենց որսը կիսել նախ և առաջ արյունակցի և ապա նոր միայն կորյունների պաշտպանությունից, տարածքի վեահսկումից և անվտանգության ապահովումից հյուծված օտար կենակցի։ Փրայդի զբաղեցրած արեալը արտաքին սպառնալիքների պաշտպանում են և՛ արուները, և՛ էգերը, թեպետ այս գործը գլխավորապես վերապահված է խմբի առավել հզոր արուներին։ Հարկ է նշել, որ թեպետ արուները մեծապես պաշտպանում են իրենց փրայդը, սակայն որոշ որձերը հրաժարվում են այդ գործառույթից։ Յուրաքանչյուր առանձնյակ ձգտում է իր փրայդում ստանալ յուրահատուկ դեր․ ավելի դանդաղաշարժ առյուծները խմբի համար կարող են կատարել այլընտրանքային աշխատանք, որոնք ծագում են որոշակի իրավիճակներում ։ Այնուամենայնիվ, որձերն ամեն կերպ պարտավոր են պաշտպանել էգերին և կորյուններին, որոնց ցանկանում են առևանգել այլ փայդերի որսորդները կամ այլ անդամներ։ Ասիական առյուծների ձևավորած խմբերն իրենց կազմությամբ էականորեն տարբերվում են աֆրիկյան առյուծների փրայդերից։ Հնդկաստանում այս գիշատիչները կազմում են առավելագույնը երեք արու անհատից բաղկացած խմբեր ։ Որձ առյուծներն իրենց խմբերում հանգստանում և սնվում են միասնաբար, ինչպես նաև պարտավորվում համատեղ կերպով պաշտպանել զբաղեցված տարածքը։ Էգ առյուծները ևս իրենց հերթին ստեղծում են մինչև 12 առանձնյակներից բաղկացած բազմանդամ խումբ, որտեղ բնակվում են իրենց կորյունների հետ։ Խմբի ներսում էգերը միմյանց հետ կիսվում են միայն կմախքային ավարով, իսկ մսային զանգվածը հիմնականում բաժին են անում արուների հետ։ Էգերն ու արուները կարճ ժամանակահատվածով համատեղ բնակվում են միայն զուգավորման շրջանում ։ Արուների կոալիցիաներում անդամներից մեկն ունի գերիշխող դիրք մյուս երեքի կամ չորսի նկատմամբ, որն արտահայտվում է նրանց միջև հարաբերությունների ձևերով և դերակատարություններով։ 2012-2016 թվականներին կատարված հետազոտությունների արդյունքում պարզ է դարձել, որ էգերը առավելապես հակված են զուգավորվելու իրենց խմբում դոմինանտ դիրք գրաված որձերի հետ ։
Որսորդություն և սննդառություն
Առյուծները հիպերգիշատիչ կենդանիներ են (ամսվա կտրվածքով ուտում են 200―600 կգ միս), ովքեր հիմնականում սնվում են կաթնասուններով ։ Աֆրիկայի պայմաններում առավել հաճախ առյուծների թիրախ են դառնում կապույտ գնուները, աֆրիկյան գոմեշները, սավաննայի վագերաձիերը, այծքաղները և անգամ հսկայական ընձուղտները ։ Սովորաբար խուսափում են այնպիսի մեծ զոհերից, ինչպիսիք են չափահաս փղերը, ռնգեղջյուրները և գետաձիերը։ Վերջիններս չեն որսում նաև չափազանց փոքր կենդանիներ, ի դեմս ճագարների, աֆրիկյան կապիկների և մի շարք այլ տեսակների։ Ոչ ստանդարտ սննդատեսակների թվին են պատկանում վայրենակերպերը, շինշիլաները և սողունները։ Հնդկաստանում առյուծները նաև հարձակվում են գյուղերի վրա և գոմերից առևանգում խոշոր եղջերավոր անասունների ։ Բավականին հաճախ առյուծները սպանում են իրենց գիշատիչ կենսաբանական հակառակորդներին՝ ընձառյուծների, վագրակատուների, բորենիների և հազվադեպ ուտում նաև նրանց միսը։ Կան տեսակներ, որոնք օրվա կտրվածքով ձևավորում են առյուծների սննդառնության մեծ մասը, սակայն տարբեր շրջաններում ապրող գիշատիչների նախասիրությունները բավականաչափ հակասական են ։
Օրինակ՝ Սերենգետի ազգային պարկում տարածված առյուծների ամենօրյա սննդի մեծ մասը կազմում են վիթերը, վագերաձիերը և գնու այծքաղները, Հարավային Աֆրիկայի Կրյուգեր ազգային պարկում՝ ընձուղտները, գոմեշները և կրկին վագերաձիերը ։ Արևելյան Աֆրիկայի հյուսիսային շրջաններում սև գոմեշները ձևավորում են առյուծի սննդաբաժնի 62%-ը ։ Հնդկաստանում տարածված ասիական առյուծների հիմնական զոհերն են տեղի ամենանշանավոր կճղակավորները՝ զամբարներն ու աքսիսները ։ Առյուծների սննդային համակարգի մեկ քառորդը ձևավորում են ութ տարբեր տեսակի կենդանիներ։ Սովորական գետաձիերի վարած ջրային կենսակերպի և բավականին հզոր ինքնապաշտպանական մեխանիզմների պատճառով այս տեսակի որսը բավականաչափ դժվար է առյուծների համար, սակայն ուսումնասիրությունների արդյունքները հավաստում են, որ այս գիշատիչները Կոնգոյի Վիրունգայի ազգային պարկում ժամանակ առ ժամանակ որսում են սովորական գետաձիու ձագերի, իսկ Մոզամբիկի Գորանգոսա պարկում՝ նույն հասուն առանձնյակների։ Հետազոտողները նկատել են, որ Բոտսվանայի բնության հատուկ պահպանվող տարածքներում կերի պաշարների սակավության պատճառով առյուծները ինքնաբուխ կերպով հարձակվում են սավաննային փղերի ձագերի վրա։ Միայն 2005 թվականի հոկտեմբերին 30 անդամից բաղկացած առյուծների փրայդը սպանել է ութ աֆրիկյան փղի, որոնցից չորսը եղել են 4-11 տարեկանների խմբում։