cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Հիտլեր: Հրեշի վերելքը
Սկանդալներ
Գործադիր պրոդյուսեր Էդ Ջերնոնը հեռացվել է, քանի որ նա Երրորդ Ռայխում գոյություն ունեցած վախի մթնոլորտը համեմատում էր ահաբեկչության դեմ պատերազմի ընթացքում գոյություն ունեցածի հետ ։ Ջերնոնի մի քանի կոլեգաներ ասում էին, որ CBS-ը նման որոշում ընդունել է New York Post-ի հոդվածի պատճառով, որը հաստատում է, թե ասվածը Հոլլիվուդի հակաամերիկանիզմի ապացույցն է ։
Ֆիլմն արգելված է ցուցադրել Բելառուսում ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:2003 ֆիլմեր Կատեգորիա:Կենսագրական ֆիլմեր Կատեգորիա:Կանադական պատմական ֆիլմեր Կատեգորիա:Կանադական դրամա ֆիլմեր Կատեգորիա:Ֆիլմեր Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասին Կատեգորիա:Կանադական ֆիլմեր Կատեգորիա:Ֆիլմեր, որոնց գործողությունները տեղի են ունենում 1930-ականներին Կատեգորիա:Ֆիլմեր, որոնց գործողությունները տեղի են ունենում 1920-ականներին
Airlander 10
Airlander 10 (լրիվ անունը՝ Air Hybrid Vehicles HAV 304 Airlander), հիբրիդային դիրիժաբլ, որը ստեղծել է բրիտանական Hybrid Air Vehicles ընկերությունը ԱՄՆ-ի բանակի համար։ Long Endurance Multi-intelligence Vehicle (LEMV) նախագծում, որի շրջանակներում պատրաստվել է այս թռչող սարքը, գլխավոր կապալառուն Northop Grumman-ն էր։
Պատմություն
Ըստ LEMV նախագծի՝ դիրիժաբլը նախատեսված էր հետախուզության, դիտարկման և ցամաքային զորքերի շրջադիտման համար՝ անօդաչու, միջին բարձրության թռչող, երկարաժամկետ թռիչք կատարող թռչող սարքերի օգնությամբ ։ Նախագծի մշակման պայմանագիրը ստորագրվել է 2010 թվականի հունիսի 14-ին։ Դիրիժաբլի առաջին փորձնական թռիչքը կատարվել է 2012 թվականի օգոստոսի 7-ին, Լեյքհերսթում։ Այն տևել է 90 րոպե և կատարվել է անձնակազմի հետ միասին։ Տվյալ փորձարկվող սարքը բանակի համար նախատեսված 3 ծրագրերից մեկն էր։ Սակայն 2013 թվականի փետրվարին ԱՄՆ-ի բանակը բարձր գնի պատճառով հրաժարվել է այս նախագծից։
Air Hybrid Vehicles-ը ետ է գնել դիրիժաբլը 2013 թվականին՝ 301 000 ԱՄՆ դոլարով։ 2014 թվականին նրան տրվել է Airlander անվանումը և սարքավորումը տեղավորել են Բեդֆորդշիր կոմսության տարածքում գտնվող Թագավորական ռազմաօդային ուժերի Royal Air Force Cardington բազայում ։ Որոշվել է այն օգտագործել քաղաքացիական նպատակներով ։
2016 թվականի մարտին Hybrid Air Vehicles ընկերությունը հայտարարել է քաղաքացիական և ռազմական նպատակերով նոր դիրիժաբլ պատրաստելու մասին։ Առաջին օրինակը կոչվել է «Մարթա Գուի»՝ վարչության նախագահի կնոջ անունով։ 2016 թվականի օգոստոսին Airlander 10-ն առաջին անգամ լքել է օդանավարանը ։ Օգոստոսի 17-ին դիրիժաբլը կատարել է առաջին թռիչքը, որը տևել է 22 րոպե ։ Օգոստոսի 24-ին օդապարիկի գոնդոլը վնասվել է երկրորդ վայրէջքի ժամանակ։ Ոչ ոք չի տուժել  ։
Միջազգային զանգվածային լրատվության միջոցները Airlander 10-ն անվանում են ամենամեծ օդանավն աշխարհում  .։
Ինքը՝ Hybrid Air Vehicles ընկերությունը հումորով է վերաբերվել իր թռչող սարքի արտաքին տեսքին՝ պաշտոնական կայքում այն անվանելով «Թռչող հետույք» (Flying Bum), որը, մինչ այդ օգտագործում էին տարբեր երկրների ԶԼՄ-ները դիրիժաբլը բնորոշելու համար    ։
Կառուցվածք և առանձնահատկություններ
Հիբրիդային դիրիժաբլն օժտված է ինքնաթիռի և աէրոստատի առանձնահատկություններ՝ օգտագործում է աէրոդինամիկայի վերեկալների ուժը վեր բարձրանալու համար և այնուհետև օդում մնում է ի հաշիվ լիցքավորված փուչիկի ծավալի։ Սարքավորումը դասվում է մեղմ դիրիժաբլների շարքին, պատյանը կառուցված է դիմացկուն նյութերից՝ վեկտրանից, կևլարից և մայլարից։ Airlander 10-ն ընդունակ է թռիչքներ կատարել ինչպես օդաչու, այնպես էլ անօդաչու ռեժիմով։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:2012 հիմնադրումներ Կատեգորիա:Դիրիժաբլներ
Ավենիր Ույոմով
Ավենիր Իվանի Ույոմով (Уйомов Авенір Іванович, Авени́р Ива́нович Уёмов, ), խորհրդային և ուկրաինացի փիլիսոփա, տրամաբանության, գիտության մեթոդաբանության և համակարգերի տեսության մասնագետ, անալոգիայով եզրակացությունների տեսության, էմպիրիկ ռեալիզմի հասկացության, համակարգերի պարամետրական ընդհանուր տեսության հիմնադիր, ինչպես նաև վերջինի ոչ դասական տրամաբանության ինքնուրույն տեսակ դարձած ֆորմալ գործիքակազմի՝ Տերնար նկարագրության լեզվի հիմնադիր։ Ույոմովի շնորհիվ Օդեսայում կազմավորվել է իր անվան հետ առնչվող ողջ Խորհրդային Միությունում հայտնի փիլիսոփայական դպրոցը ։ Օդեսայի փիլիսոփայական դպրոցը (Գեորգի Շչեդրովիցկու Մոսկվայի մեթոդաբանական ակումբի և Միխայիլ Ռոզովի Նովոսիբիրսկի սեմինարի հետ միասին) մասնակցել է խորհրդային գիտության փիլիսոփայության ազդեցիկ ուղղության՝ համակարգային մոտեցման զարգացմանը։
Կենսագրություն
Ծնվել է Իվանովոյի մարզի Շույսկի շրջանի Պորեչիե գյուղում։ Մինչև 1945 թվականը ավարտել է Հեռավորարևելյան պոլիտեխնիկ ինստիտուտը ։ Ընթերցելով Հելվեցիոսի «Մարդու մասին» աշխատությունը հետաքրքրվել է փիլիսոփայությամբ. 1945 թվականից՝ Մոսկվայում է, որտեղ ընդունվել է Մոսկվայի գեոդեզիայի և քարտեզագիտության պետական համալսարան, սակայն շուտով հեռացվել է դասախոսություններին չներկայանալու համար։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Համակարգագետներ Կատեգորիա:Խորհրդային փիլիսոփաներ Կատեգորիա:Խորհրդային տրամաբաններ Կատեգորիա:Ուկրաինացի փիլիսոփաներ Կատեգորիա:Ուկրաինացի տրամաբաններ Կատեգորիա:20-րդ դարի փիլիսոփաներ Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի փիլիսոփայության ֆակուլտետի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Իվանովոյի պետական համալսարանի դասախոսներ Կատեգորիա:Օդեսայի համալսարանի դասախոսներ Կատեգորիա:Փիլիսոփայական գիտությունների դոկտորներ
Բուպել
Բուպել (Бупел), գյուղ Ռուսաստանի Կուրսկի մարզի Խոմուտովսկի շրջանի կազմում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Կուրսկի մարզի Խոմուտովսկի շրջանի բնակավայրեր
Տարածաշրջանային արժույթ
Տարածաշրջանային արժույթ, երբեմն տեղական արժույթ՝ վճարային և ներդրումային դրամական միավոր, որն ընդունված է օգտագործման համար տարածաշրջանում կամ շրջաններում և ճանաչված է որպես համայնքային, քաղաքային կամ ժողովրդավարական ճանապարհով ընտրված տեղական իշխանությունների, ինչպես նաև առևտրային, արդյունաբերական, գյուղատնտեսական, ֆինանսական, հասարակական և այլ կազմակերպությունների, ինչպես նաև մասնավոր անձանց կողմից։
Ընդհանուր տեղեկություններ
Յուրաքանչյուր տարածաշրջանային արժույթի համար կան մի շարք բնորոշ առանձնահատկություններ. Տարածաշրջանային արժույթը հիմնված է իրական դրամական աջակցության վրա՝ պաշտոնական արժույթով պահուստների տեսքով։ Գերմանիայում և Ավստրիայում դա ապահովում է եվրոյով, Շվեյցարիայում՝ շվեյցարական ֆրանկով։ Թողարկումն ապահովվում է եվրոյի փոխանակման միջոցով (1:1), երաշխավորվում է նաև հակադարձ փոխանակումը ամուր, ֆիքսված փոխարժեքով (որպես կանոն, դա արժեքի մոտ 95%-ն է)։ Տարածաշրջանային փողի դրույքաչափը ապահովվում է նաև դրանց ներդրմանը մասնակցող ընկերությունների և արտադրության պարտավորություններով և երաշխիքներով։ Միևնույն ժամանակ, տեղական իշխանությունները ապահովում են օրենսդրական դաշտ տարածաշրջանում այս վճարային միջոցի անարգել շրջանառության համար (տարածաշրջանային արժույթի ճանաչման վերաբերյալ պայմանագրային պարտավորությունների միջոցով)։
Տարածաշրջանային արժույթների օգտագործումը ունի ինչպես դրական, այնպես էլ բացասական կողմեր։ Դրանց ներդրումն ակնհայտորեն նպաստում է տարածաշրջանի տնտեսական զարգացմանը և կայունացմանը, քանի որ այդ գումարով ստացված շահույթը ոչ թե արտահանվում է տարածաշրջանից դուրս, այլ մնում է դրա սահմաններում, ինչը նպաստում է նաև նոր աշխատատեղերի ստեղծմանը։ Տեղական արժույթների ամենանշանակալի բացասական որակն այն է, որ դրանց օգնությամբ անհնար է վճարել ներմուծման մատակարարումների համար, բացառությամբ մի քանի արտարժույթի փոխանակման գործարքների անցկացման։
Ներկայումս տարբեր տարածաշրջանային արժույթներ օգտագործվում են ԱՄՆ-ում (Իթաքայի ժամ և նմանատիպ համակարգեր), Կանադայում, Ավստրալիայում, Մեծ Բրիտանիայում, Գերմանիայում, Ավստրիայում, Շվեյցարիայում, Հարավային Աֆրիկայում, Քենիայում, Բրազիլիայում, Արգենտինայում, Ճապոնիայում, Մալայզիայում, Ինդոնեզիայում, Հոնկոնգում, Բելգիայում, Դանիայում, Ֆրանսիայում (Օքսիտան, Աբեյ , էուսկո), Հունաստանում, Նիդեռլանդներում, Իսպանիայում, Իտալիայում և այլ երկրներում։
Ռուսաստանում վերջին տասնամյակների ընթացքում շրջանառության մեջ են եղել Սվալբարդի ռուբլին («Արկտիկուգոլ» ռուբլի), Թաթարստանի կտրոնները, Թաթարստանի սոցիալական անդորրագրերը, Թաթարստանի ժետոնները («հաց», «բենզին»), Կուբանի կտրոնը, խակասիական ռուբլին, Կարելիայի փոխնակ փողերը, փորձել են եղել թողարկել նաև Ուրալյան ֆրանկներ, Նեմցովկա, չեչենական նահար (չհաշված Թաթարստանի ռուբլու հուշանվերները և այլն)։ Դրանց վճարման միջոցները թողարկվել են ոչ միայն մարզերի, այլ նաև առանձին կազմակերպությունների կողմից, օրինակ՝ Ուսուրիի լոկոմոտիվային վերանորոգման գործարանի վաճառքի անդորրագրերը ։ Նման թողարկումների զգալի մասը տեղի է ունեցել 20-րդ դարի 90-ականների առաջին երրորդում, ինչի կապակցությամբ 1994 թվականին ՌՍՖՍՀ քրեական օրենսգրքում ավելացվել է 87.1-րդ հոդվածը, որը նախատեսում է ազատազրկում հինգից տասը տարի ժամկետով՝ տարածաշրջանային փողեր թողարկելու համար ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Դրամական բարեփոխումներ Կատեգորիա:Դրամական միավորներ Կատեգորիա:Կայունություն Կատեգորիա:Տնտեսություն Կատեգորիա:Դրամավարկային քաղաքականություն Կատեգորիա:Փող Կատեգորիա:Սոցիալիզմ Կատեգորիա:Տնտեսական մարդաբանություն Կատեգորիա:Սոցիալական տնտեսագիտություն Կատեգորիա:Արժույթներ ըստ տարածաշրջանի
Սմիռնովկա (գյուղ, Լոզովայայի շրջան)
Սմիռնովկա (Смирнівка), գյուղ Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Լոզովայայի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1892 թվականին։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Լոզովայայի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1892 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
(3296) Բոսխ Ալեգրե
(3296) Բոսխ Ալեգրե (Bosque Alegre), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1975 թվականի սեպտեմբերի 30-ին Ֆելիքս Ագիլարի աստղադիտարանի կողմից Էլ Լիոնսիտոյում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,655249 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,1373 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,1732 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1580,36 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,227796 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 13,92° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1975 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Ֆելիքս Ագիլարի աստղադիտարանի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Իվան Թարխանով
Կենսագրություն
Ծնվել է 1846 թ. հունիսի 3 (15)–ին, Թիֆլիսում։ Վրացահայ ազնվականներ Թարխանյանների շառավիղն է («Բանբեր Հայաստանի արխիվների», Եր., 1971, 3, 157)։ Ունեցել է իշխանական տիտղոս։
1869 թ. ավարտել է Պետերբուրգի բժշկա-վիրաբուժական ակադեմիան։ Եղել է նշանավոր ֆիզիոլոգներ Ֆ. Օվսյաննիկովի և Ի. Սեչենովի աշակերտը։ 1869 թ․ Ի. Սեչենովի աշակերտներից առաջինն է, որ գիտական աշխատանք է կատարել զգացող նյարդերում սումմացիայի երևույթների փորձարարա-ֆիզիոլոգիական վերլուծության վերաբերյալ։
1877 թ. նրան շնորհվել է պրոֆեսորի կոչում։
1877-1895 թթ. եղել է նույն ակադեմիայի (1881 թ.-ից ՝ Ռազմա-բժշկական ակադեմիա) ֆիզիոլոգիայի ամբիոնի պրոֆեսորը։ Երկար տարիներ համատեղությամբ եղել է ակադեմիայի գիտնական քարտուղարը, որն այդ բուհի ամենապատվավոր պաշտոնն էր։
1895 - 1901 թթ. որպես պրիվատ-դոցենտ դասախոսել է Պետերբուրգի համալսարանում։
1895 թ․-ից չունենալով սեփական լաբորատորիա՝ համագործակցել է պրոֆեսոր Պելլի մասնավոր դեղագործական լաբորատորիայի հետ և կատարել նշանավոր գիտական աշխատանքներ սպերմինի վերաբերյալ, ինչը հանդիսանում է ներզատական համակարգի ֆիզիոլոգիայի ամենավաղ ուսումնասիրություններից մեկը։ Ժամանակ առ ժամանակ մեկնել է արտասահման, աշխատել Գրաց քաղաքի համալսարանի լաբորատորիայում։ Ռուսաստանի տարբեր վայրերում, մասնավորապես Սոլյանոյ թաղամասում, հանդես է եկել գիտահանրամատչելի դասախոսություններով, որոնցից մեկի ունկնդիրն էլ եղել է երիտասարդ Լևոն Օրբելին։
1882 թ.-ին ընտրվել է Պետերբուրգի ռազմա-բժշկական ակադեմիայի ակադեմիկոս։ Գիտական աշխատանքները նվիրված են էլեկտրաֆիզիոլոգիային, կնետրոնական նյարդային համակարգի, քնի, հիպնոսի, նարկոզի ֆիզիոլոգիային, մարդու օրգանիզմի վրա արտաքին ազդակների, մասնավորապես ջերմության, ցրտի, լույսի, ռենտգենյան, իոնացնող ճառագայթների ներգործությանը և այլն։ Նա իր գիտական փորձերը կատարել է՝ ելնելով մարդկանց տարիքային առանձնահատկություններից, ինչը կարևոր նշանակություն ունեցավ տարիքային ֆիզիոլոգիայի զարգացման վրա։ Իվան Թարխանովը մանրամասն նկարագրել է մաշկա-գալվանական ռեակցիան, որը բոլոր դասագրքերում կոչվում է նրա անունով՝ Թարխանովի ֆենոմեն։ Զբաղվել է նաև սոցիալական հիգիենայի հարցերով։ Հեղինակ է բազմաթիվ գիտական աշխատությունների՝ տպագրված մասնագիտական ժողովածուներում, հանդեսներում, թերթերում։ Եղել է հայրենական և արտասահմանյան մի քանի բժշկական ընկերությունների անդամ։ Փարիզի կենսաբանական ընկերության թղթակից անդամ։
1876 թ. Պետերբուրգի բնախույզների ընկերության կենդանաբանության բաժանմունքում ստեղծվել է ֆիզիոլոգիայի սեկցիա, որի հիմքի վրա հետագայում ստեղծվել է Ռուսաստանի առաջին ֆիզիոլոգիական ընկերությունը։
Մահացել է 1908 թ. օգոստոսի 24 (սեպտեմբերի 6)-ին, Պետերբուրգում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուս բժիշկներ Կատեգորիա:Ռուս ֆիզիոլոգներ Կատեգորիա:Ռուս հոգեբաններ Կատեգորիա:Բժշկական գիտությունների դոկտորներ
Սեմյոնովկա (գյուղ, Լեբեդինի շրջան)
Սեմյոնովկա (Семенівка), գյուղ Ուկրաինայի Սումիի մարզի Լեբեդինի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Սեմյոնովկա գյուղում բնակվում էր 73 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Սումիի մարզի Լեբեդինի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Տուտոյա
Տուտոյա (Tutóia), համայնք Բրազիլիայի Հյուսիսարևելյան տարածաշրջանում՝ Մարանիան նահանգի կազմում   ։ Գտնվում է Մարանիան նահանգի արևելյան մարզում։ Մտնում է Մեդիու Մեարին գավառի կազմի մեջ։ Բնակչությունը կազմում է 45 474 մարդ՝ 2006 թվականի տվյալներով։ Գրավում է 1489,376 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը՝ 30,5 մարդ/կմ²։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Բրազիլիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Մարանիան նահանգի բնակավայրեր
Վատինի
Վատինի (Watigny), կոմունա Ֆրանսիայում՝ Պիկարդիա մարզում՝ Էնա գավառում։ Մտնում է Իրսոն կանտոնայի կազմի մեջ։ Կոմունայի շրջանը՝ Վերվեն ։
Բնակչություն
2010 թվականին բնակչությունը կազմել է 369 մարդ։
Տնտեսություն
2010 թվականի տվյալներով 241 աշխատունակ տարիքի մարդկանցից (15-64 տարեկան) 163 -ը տնտեսապես ակտիվ էին, 78 -ը անգործունակ (Ակտիվության ցուցանիշը — 67,6 %, 1999 թվականին եղել է՝ 66,5 %)։ 163 աշխատունակ բնակիչներից 148 -ը աշխատում էին (88 տղամարդ և 60 կին), անաշխատանք էին 15-ը (8 տղամարդ և 7 կին)։ 78 անգործունակ մարդկանցից 20-ը ուսաանողներ են և աշակերտներ, 31-ը թոշակառու, մնացած 27-ը անգործունակ են ուրիշ պատճառով ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի կոմունաներ Կատեգորիա:Ֆրանսիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էնա դեպարտամենտի կանտոններ
Կլենգեֆ
Կլենգեֆ (Kleingœft), համայնք Ֆրանսիայի Գրանդ Էստ մարզի Ստորին Հռենոս գավառում ։
Բնակչությունը 2006 թվականի դրությամբ կազմում է 133 մարդ, բնակչության խտությունը` 53.20 մարդ/կմ²։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 2.50 կմ² տարածք։
Աշխարհագրություն
Գտնվում է Փարիզ քաղաքից 380 կմ արևելք, Ստրասբուրգ քաղաքից` 26 կմ հյուսիս-արևմուտք։
Բնակչություն
Բնակչության քանակը ըստ տարիների
Աղբյուրներ` Ֆրանսիայի սոցիոլոգիական գիտությունների բարձրագույն դպրոցի տվյալներ
Տնտեսություն
2010 թվականին ուներ 98 աշխատունակ (15-64 տարեկան) բնակիչ, որոնցից ակտիվ էին 80-ը, իսկ ոչ ակտիվները` 18։ Ակտիվության ցուցանիշը կազմում է 81,6 %։ 80 աշխատունակ մարդկանցից աշխատել է 75 անձ (43 տղամարդ և 32 կին)։ Գործազուրկ են եղել 5 անձ (0 տղամարդ և 5 կին)։ 18 անաշխատունակներից 4-ը եղել են աշակերտներ կամ ուսանողներ, 9-ը` թոշակառուներ, իսկ 5-ը չեն աշխատել տարբեր պատճառներով ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ֆրանսիայի համայնքներ
Ադլջավազ (քրդական ձորապետություն)
Ադլջավազ, քրդական ձորապետություն Արևմտյան Հայաստանում, Վանա լճից հյուսիս։ 18-րդ դարում մտնում էր Բիթլիսի քրդական իշխանության մեջ, որի հետ միասին վերացվեց 19-րդ դարի երկրորդ կեսերին ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Քրդեր Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստան
Մարչուգի (գյուղ, Վոսկրեսենսկի շրջան)
Մարչուգի (Марчуги), գյուղ Ռուսաստանի Մոսկվայի մարզի Վոսկրեսենսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2006 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 171 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Մոսկվայի մարզի Վոսկրեսենսկի շրջանի բնակավայրեր
Բրեթ Թակեր
Բրեթ Ալան Թակեր (Brett Alan Tucker; )՝ ավստրալիական դերասան։ Նա առավել հայտնի է իր Դենիելա Ֆինզժերալդա դերով՝ ավստրալիական «Հարևաններ» օճառային օպերայում, և Դեյվա Բրեվերայի դերով՝ «Մակլեոդայի աղջիկները» սերիալում։ 2010 թվականին Թակերը տեղափոխվել է ԱՄՆ, որտեղ շուտով հայտնվել է «C.S.I.: Հանցագործության վայրը», «Առանց կոորիդինատներ», «Ծովային ոստիկանություն, Հատուկ բաժին», «Ռիցոլներ և կղզիներ», «Սպարտակ վրեժխնդրություն» и « Կասլ », «Սարսափելի անատոմիա» սերիլներում։ 2012 թվականին նա ստացել է կանոնավոր դեր « ABC »-ի «Սիրուհիներ» սերիալում  ։
Թակերը ծնվել է Մելբուրնում և սովորել է դերասանական վարպետություն՝ Մելուրնի ազգային թատրոնում, ինչից հետո հայտնվել է մի քանի բեմադրություններում ։ Հեռուստատեսությունում իր կարիերայի լրացման ընթացքում, հայտնվել է «Հզոր մարտարշավ» (2005), «Ես նույնպես քեզ սիրում եմ» (2010) և « Թոր։ Մռայլ աշխարհը » (2013) հեռուստաալիքներում։
Ծանոթագրություն
<references group="" responsive="1">
Կատեգորիա:Ավստրալիացի դերասաններ Կատեգորիա:Ավստրալիացի կինոդերասաններ Կատեգորիա:Ավստրալիացի երգիչներ Կատեգորիա:Ավստրալիացիներ Կատեգորիա:Թատրոնի դերասաններ Կատեգորիա:Հեռուստատեսային դերասաններ
Աստերոիդների ցանկ (324601-324700)
Աստերոիդների ցանկ (324501-324600) * Աստերոիդների ցանկ * Աստերոիդների ցանկ (324701-324800)
Թարխոջա Վերին
Թարխոջա Վերին, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Բասենի գավառակում ։ Գտնվում էր Հասանկալա քաղաքից 50 կմ հյուսիս-արևելք, Թարխոջա Ներքին գյուղի մոտ։
Բնակչություն
XX դարի սկզբին ուներ 9 տուն բնակիչ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ծաղկոց (Հալավար)
Ծաղկոց, նախկին բնակավայր, ներկայում Հայաստանի Հանրապետության Լոռու մարզի Հալավար գյուղի մաս կազմող տարածք։ Փամբակի աջակողմյան վտակ Հալավար գետի ափին։ Հեռավորությունը Հալավար գյուղից՝ 2 կմ հյուսիս-արևմուտք։ Բարձրությունը ծովի մակարդակից կազմում է 1600 մ։
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, այգեգործությամբ, դաշտավարությամբ և բանջարաբուծությամբ։
Բնակչություն
Ըստ ՀՀ 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների` Հայդարլիի մշտական բնակչությունը կազմել է 33, առկա բնակչությունը` 28 մարդ ։ Մինչև 1988-1988 թթ. բնակեցված է եղել ադրբեջանցիներով ։
Հայդարլիի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում` ստորև.
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Լոռու մարզի բնակավայրեր
Շիղաձկներ
Շիղաձկներ (Stizostedion կամ Lucioреrса), պերկեսազգիների ընտանիքի ձկների սեռ։ Մարմնի երկարությունը մինչև 1,2 մ է, քաշը՝ 12 կգ։ Հայտնի է 5 տեսակ՝ տարածված Եվրոպայի և Հյուսիսային Ամերիկայի ջրամբարներում։ Արդյունագործական կարևոր նշանակություն ունի սովորական շիղաձուկը (Stizostedion lucioperca), որն ապրում է Սև, Ազովի, Բալթիկ, Կասպից և Արալյան ծովերի ավազաններում, ինչպես նաև Եգեյան ծովը թափվող Մարիցա գետում։ ԽՍՀՄ-ում կլիմայավարժեցված է մի շարք լճերում։
Կատեգորիա:Պերկեսանմաններ
Բուսլովո (գյուղ, Վիբորգսկի շրջան)
Բուսլովո (Буслово), գյուղ Ռուսաստանի Լենինգրադի մարզի Վիբորգսկի շրջանի կազմում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Լենինգրադի մարզի Վիբորգսկի շրջանի բնակավայրեր
Բոլշուխա (գետ)
Բոլշուխա (Большуха), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Մուրաշինսկի շրջան (Կիրովի մարզ)ում, Կիրովի մարզում։ Գետաբերանը տեղակայված է Վոլկովիցա գետի աջ ափին՝ 9,1 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը 10 կմ է։
Գետի ակունքը գտնվում է Մուրաշի գյուղից՝ 13 կմ դեպի հարավ-արևելք։ Գետը հոսում է հարավ-արևմուտք, ապա հարավ-արևելք։
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Կամսկի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը՝ Վյատկա, գետի ենթաավազանը՝ Վյատկա։ Գետի ավազանը՝ Կամա։
Տվյալներն ըստ ջրային ռեսուրսների ֆեդերատիվ տեսչության.
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր
Լճակային գորտ
Լճակային գորտ կամ ուտելու գորտ, անպոչների կարգի իսկական գորտերի ընտանիքին պատկանող երկկենցաղ կենդանի։
Համարվում է այն եզակի լճային գորտերից մեկը, որը որպես հիբրիդ գոյություն է ունեցել դեռևս 5000 տարի առաջ։ Արտաքնապես գրեթե չի տարբերվում իր ազգական լճային գորտից։ Լճային գորտից տարբերվում է միայն ռեզոնատորով, որը լճային գորտերի մոտ սպիտակ է, իսկ վերջիններիս մոտ՝ մոխրագույն ։
Ապրում է լայնատերև անտառների լճակներում։
Տարածվածություն
Համարվում է Եվրոպայի էնդեմիկ կենդանատեսակ և տարածված է միայն Եվրոպա աշխարհամասում։ Բացի Պիրենեյան և Բալկանյան թերակղզիներից, Ֆրանսիայից և Հունաստանից տարածված է ամբողջ Եվրոպայում։
Տարածման արեալը ընդգրկում է Ռուսաստանի և կենտրոնական Եվրոպական հատվածը, Բալթյան վահանը, Սկանդինավյան թերակղզին՝ մինչև Իսլանդիա, Մեծ Բրիտանիան և Իռլանդիան, Ալպյան երկրները՝ ի դեմս Շվեյցարիայի, Գերմանիայի, Իտալիայի։
Նկարագրություն
Մարմնի երկարությունը հասնում է 7-ից 10 մետրի։ Սովորաբար վառ կանաչ է, շատ կամ քիչ մուգ բծերով։ Փորն սպիտակ է կամ դեղնավուն։
Բազմացման շրջանում արուի առջևի վերջույթների առաջին մատերի վրա գոյանում են մուգ կոշտուկներ, բերանի անկյուններում՝ սպիտակ կամ դեղին ռեզոնատորներ։
Տե՛ս նաև
Կատեգորիա:Գորտեր Կատեգորիա:Չվտանգված տեսակներ
Արեգունի (լեռ)
Արեգունի , լեռնագագաթ Հայաստանի Վայոց ձորի մարզում, Քարկատար լեռների արևելյան ճուծավորություններում, Հորս գյուղից 2 կմ հարավ։ Բարձրություն 2246 մ ։
Սիմոն դը Մոնֆոր
Սիմոն դը Մոնֆոր, Լեսթերի 6-րդ կոմս, որոշ աղբյուրներում նշում են Սիմոն V դը Մոնֆոր, որպեսզի տարբերեն նրան նույնանուն ազգականներից, եղել է ազնվական ֆրանսիական սերմամբ և Անգլիական պերության անդամ, ով գլխավորել է բարոններին ընդդեմ Անգլիայի թագավոր Հենրի III-ի իշխանության, որն իր կիզակետին հասավ Երկորդ բարոնական պատերազմի ժամանակ։ Թագավորական ուժերի դեմ մի քանի սկզբնական հաղթանակներից հետո նա դե ֆակտո դարձավ երկրի ղեկավար և մեծ դեր ունեցավ Անգլիայի սահմանադրական զարգացման մեջ։
Իր կառավարման ընթացքում Մոնֆորը հրավիրեց երկու նշանավոր խորհրդարաններ։ Առաջինը կրճատեց թագավորի անսահմանափակ իշխանությունը, իսկ երկրորդը ներառում էր քաղաքների հասարակ բնակչությունը ։ Այս պատճառով Մոնֆորը այսօր համարվում է ժամանակակից խորհրդարանական ժողովրդավարության հիմնադիրներից մեկը ։ Որպես Լեսթերի կոմս նա վտարեց հրեաներին քաղաքից և որպես երկրի ղեկավար չեղարկեց հրեաներին նկատմամբ պարտավորությունները։ Լոնդոնում և Վորքեսթերում տեղի ունեցած դեպքերի պատճառով տեղի ունեցան ջարդեր ։ Դրանից ուղիղ մեկ տարի անց Մոնֆորը սպանվեց թագավորական զորքերի կողմից Իվեշամի ճակատամարտում ։
Կենսագրություն
Սիմոն դը Մոնֆորը Լեստերի 5-րդ կոմս Սիմոն IV Մոնֆորի կրտսեր որդին էր։ Ավագ եղբայր Ամորի VI դը Մոնֆորի մահից հետո Սիմոն դը Մոնֆորը ստացավ Լեստերի կոմսությունը և հաստատվեց Անգլիայում 1236 թվականին։ Գեղեցկադեմ Մոնֆորը շուտով գերեց Հենրիխ III-ի քրոջը՝ Էլեոնորային և հասարակությունից գաղտնի 1238 թվականին ամուսնացավ նրա հետ՝ արքայի համաձայնությամբ։ Բանն այն է, որ անգլիացիները չէին սիրում Մոնֆորին, և երբ իմացվեց, հոգևորականությունն արտահայտեց իր վրդովմունքը այդ ամուսնության առթիվ՝ այն ճանաչելով անօրինական։ Էլեոնորան խոստացավ հրաժարվել ամուսնությունից։ Բարոնները նույնպես դժգոհ էին և պահանջում էին Մոնֆորի հեռացումը Թագավորական խորհրդից։ Այդ առթիվ մոնֆորը մեկնեց Հռոմ, հանդիպեց Գրիգոր IX պապին, նրանից ստացավ Էլեոնորայի հետ ամուսնության թույլտվություն։ Վերադառնալով Անգլիա, նա դարձավ արքայի մերձավորը։ Բայց շուտով գժտվեց Հենրիխ III-ի հետ և փախավ Ֆրանսիա, որտեղ մնաց մինչև 1240 թվականը։ Միայն եպիսկոպոս Ռոբերտ Գրոստետի շնորհիվ նա կարողացավ վերադառնալ Անգլիա։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Անգլիայի քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:13-դարի անգլիացիներ
(3297) Հոնգ Կոնգ
(3297) Հոնգ Կոնգ (Hong Kong), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1978 թվականի նոյեմբերի 26-ին Մանուշակագույն լեռան աստղադիտարանի կողմից Նանկինում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 3,135173 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,5883 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,682 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 2027,64 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,177546 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 2,38° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1978 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Մանուշակագույն լեռան աստղադիտարանի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Sikorsky S-76 Spirit
Սիկորսկի S-76 «Սպիրիտ» (Sikorsky S-76 Spirit) կոմերցիոն ուղղաթիռ։ Արտադրվել է «Sikorsky Aircraft» ընկերության կողմից։ S-76 ուղղաթիռի նախագծման ընթացքում կիրառվել է S-70 «Black Hawk»  ուղղաթիռի արդատրման փորձը։ Փորձնական չորս ուղղաթիռների արտադրությունը սկսվել է 1976 թվականի մայիսից։ Առաջին անգամ օդ է բարձրացել 1977 թվականի մարտի 13-ին։ 1994 թվականի սկզբից արտադրվել է ավելի քան 400 S-76 ուղղաթիռ։ Էլեկտրական սարքավորումները տեղադրվում են ինքնաթիռի կմախքի քթամասում։ Ուղևորային սրահը 4,18 մ² է,  2,46 × 1,02 × 1,37 մ չափերով և ջեռուցման ու օդափոխման 5,78 մ³ ծավալով։ Վառելիքը պահվում է երկու բաքում, որոնց տարողությունը միասին   1064 լիտր է։ Շարժիչի ռեսուրսը մինչև հիմնական վերանորոգում՝ 3000 ժամ։ Գլխավոր ռեդուկտորի ռեսուրսը՝ 1500 ժամ։ Թիակների գործածության ժամկետը՝ 4900 ժամ։ Թիակները պահանջում են մեկանգամյա փոխարինում՝  ուղղաթիռի շահագործման ամբողջ ժամանակահատվածի համար ։
Տակտիկատեխնիկական բնութագիր
Բեռնախցիկի ծավալները
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի ուղղաթիռներ Կատեգորիա:Ուղղաթիռներ Կատեգորիա:Ուղղաթիռներ ըստ արտադրող ընկերության Կատեգորիա:Ուղղաթիռներ ըստ երկրի
Վեդայական դարաշրջան
Վեդայական դարաշրջան, (մ.թ.ա. 1500-500 թվականներին) հյուսիսային Հնդկաստանի ենթացամաքի պատմության մի ժամանակաշրջան՝ վերագրվող Ինդոս հովտի քաղաքակրթության և երկրորդ քաղաքաշինության վերջին, որը սկսվել է հնդկական Գանգեսի հարթավայրում (մ.թ.ա. 600 թիվ)։ Այն իր անունը ստացել է վեդաներից, որոնք ծիսակարգային տեքստեր են՝ այս ժամանակաշրջանի կյանքի մասին պատմական տվյալներ պարունակող, և հանդիսանում են հիմնական աղբյուր այս ժամանակաշրջանը հասկանալու համար։ Այս փաստաթղթերը հնագիտական արձանագրությունների հետ մեկտեղ թույլ են տվել հետևել Վեդայական մշակույթի զարգացմանը։
Վեդաները հորինվել են և բանավոր, ճշգրիտ փոխանցվել հին հնդկարիական լեզվակիրների կողմից, ովքեր գաղթել էին հնդկական ենթացամաքի հյուսիսարևմտյան շրջանները վաղ այս դարաշրջանում։ Վեդայական հասարակությունը հայրիշխանական էր։ Վաղ վեդայական արիները կազմում էին ուշ բրոնզե դարաշրջանի հասարակություն՝ կենտրոնացած Փունջաբում, ապրում էին ցեղերով և նախապես գոյատևում են հովվական կենսաձևով։ Մոտավորապես մ.թ.ա. 1000 թվին վեդայական արիները տարածվեցին դեպի արևելք՝ դեպի արգասաբեր արևմտյան Գանգեսի հարթավայր և հարմարեցրին երկաթե գործիքները, որոնց շնորհիվ անտառները մաքրվեցին, և նրանք անցան ավելի նստակյաց, գյուղատնտեսական կենսաձևին։ Վեդայական ժամանակաշրջանի երկրորդ կեսը բնութագրվում էր քաղաքների, թագավորությունների և բարդ սոցիալական դասակարգերի տարբերակմամբ, որոնք բնորոշ էին Հնդկաստանին, և Կուրու թագավորության ավանդական զոհաբերության ծիսակարգի կանոնակարգմամբ։ Այս ժամակաժրջանում կենտրոնական Գանգեսի հարթավայրը իշխվում էր ոչ վեդայական հդնկաարիական մշակույթի կողմից։ Վեդայական մշակույթի վերջում կառուցվեցին իսկական քաղաքներ և ստեղծվեցին մեծ պետություններ (մահաջանապադաներ), ինչպես նաև սկիզբ առան սրամանա շարժումները (ներառյալ ջայնիզմ և բուդդիզմ), որոնք մարտահրավեր էին նետում Վեդայական ավանդույթներին։
Վեդայական ժամակաշրջանը ականատես եղավ հասարակական կարգերի հիերարխիայի ստեղծմանը, որը ազդեցիկ էր։ Վեդայական կրոնը վերածվեց բրահմանական ուղղափառության և մոտավորապես մեր թվարկության սկզբին վեդայական ավանդույթը կազմեց հինդուսինթեզի բաղկացուցիչ տարևրը։
Հնագույն մշակույթները, որոնք նույնացվել են վեդայական նյութական մշակութային փուլերի հետ ներառում են գունավոր օխրա խեցեղենի մշակությունը, գանդարայի հուղարկավորման մշակույթը, սև ու կարմիր խեցեղենի մշակությունը և մոխրագույն խեցեղենի մշակությունը։
Սկզբնաղբյուր
Վաղ վեդայական դարաշրջանը ընդունված է վերագրել մ.թ.ա. երկրորդ հազարամյակին ։ Ինդոս հովտի քաղաքակրթության փլուզումից հետո, որը ավարտվեց մ.թ.ա. 1900-ին հնդարիական ժողովուրդները գաղթեցին հյուսիսարևմտյան Հնդկաստան և սկսեցին բնակեցնել հյուսիսային Ինդոսի հովիտը։ Հնդարիները հնդիրանցիների ճյուղն են, որը ըստ ամենատարածված վարկածի ծագել է Անդրովոնո մշակույթից Բակտրիա Մարջիանա տարածաշրջանում՝ ներկայիս հյուսիսային Աֆղանստանում:
Որոշ գրողներ և հնէաբաններ հակադրվել են հնդարիների՝ դեպի Հնդկաստան գաղթի վարկածին ։ Էդվին Բրիանտը և Լոուրի Փեթոնը օգտագործել են «հնդարիական հակադրություն» տերմինը հնդարիական գաղթի տեսության համար։ Սակայն այս գաղափարները դուրս են ակադեմիական հիմնական գաղափարախոսությունից։ Ինչ վերաբերում է հնդեվրոպական հայրենիքին՝ Մալորին և Ադամսը նշում են երկու տեսակ մոդելներ, անվանապես անատոլիական վարկած և արտագաղթ եվրասիական տափաստաններից։ Ըստ Ափինդեր Սինգի «հնդեվրոպացիների և հնդարիների բնօրրանը բանասերների, լեզվաբանների, պատմաբանների, հնէաբանների մշտական բանավիճման թեմա է։ Գերակշռող տեսակետը այն է, որ հնդեվրոպացիները եկել են ենթացամաք որպես ներգաղթյալներ։ Հնդիկ գիտնականների կողմից պաշտպանված մեկ այլ տեսակետ այն է, որ նրանք ենթացամաքի տեղաբնիկներ էին»:
Արիների մասին տեղեկությունը հիմնականում ստանում ենք Ռիգվեդա-սամհիթայից։ Սա նշանակում է, որ Վեդաների ամենահին շերտը ստեղծվել է մ․թ․ա․ 1500-1200 թվականներին։ Նրանք բերեցին իրենց հետ իրենց բնորոշ կրոնական ավանդույթները և գործողությունները։ Նախադասական շրջանի վեդայական հավատալինքերը և գործողությունները սերտորեն կապված էին ենթադրյալ պրոտո հնդեվրոպական կրոնի հետ և հնդեվրոպական կրոնի հետ։ Ըստ Էնթոնիի հին հինդու կրոնը հավանաբար ծագել է հնդեվրոպական ներգաղթյալների շրջանում Զերավշան գետի (ներկայիս Ուզբեկստան) և ներկայիս Իրանի շփման գոտում։ Այն «հին կենտրոնական Ասիայի և նոր հնդեվրոպական տարրերի խառնուրդ էր, որը փոխառել էր բնորոշ կրոնական հավատալիքներ և սովորություններ Բակտրիա Մարջիանա մշակույթից»:
Վաղ վեդայական ժամանակաշրջան (մ.թ.ա. 1500 – 1200)
Ռիգվեդան պարունակում է արձանագրություններ արիների, դասաների և դասյուների պայքարի մասին։ Այն նկարագրում է դասաներին և դասյուներին որպես մարդիկ, ովքեր զոհաբերություններ չեն անում (ակրատու) կամ հնազանդվում են աստծու պատվիրաններին (ավրատա)։ Նրանց խոսքը նկարագրվում է որպես մրիդհրա, որը այլապես նշանակում է անշնորհք, թշնամական, ծաղրական կամ վիրավորական։ Այլ ածականներ, որոնք նկարագրում են նրանց ֆիզիկական արտաքինը ենթական են մեկնաբանման։ Սակայն որոշ ժամանակակից գիտնականներ, ինչպես օրինակ Ասկո Փարփոլան կապում են դասաներին և դասյուներին իրանական ցեղերի՝ դահեյների և դահյուների հետ և կարծում են, որ դասաները և դասյուները վաղ հնդարիական ներգաղթյալներ էին, ովքեր ժամանել էին ենթացամաք նախքան վեդայական արիները։
Վեդայական արիների տարբեր ցեղերի միջև ռազմական բախումների մասին արձանագրություններ նաև նկարագրված են Ռիգվեդայում։ Այս բախումներից ամենաուշագրավը Տասը թագավորների ճակատամարտն էր, որը տեղի է ունեցել Պարուշանի գետի ափերին (ներկայիս Րավի): Ճակատամարտը տեղի է ունեցել Բհարաթաս ցեղի, որի առաջնորդն էր Սուդասը, և տասը միավորված ցեղերի միջև ։ Բհարաթաները ապրում էր Սարասվաթի գետի վերին շրջաններում, մինչդեռ Պուրուները՝ իրենց արևմտյան հարևանները, ապրում էին Սարասվաթիի ցածրադիր շրջաններում։ Մնացած ցեղերը բնակեցրին բհարաթաների տարածքի հյուսիս-արևմուքտը՝ Փունջաբի շրջանում։ Րավիի ջրերի բաժանումը հնարավոր է պատճառ է հանդիսացել պատերազմի համար։ Տասը ցեղերի միությունը փորձեց հեղեղել բհարաթաներին՝ բացելով Րավի գետի ամբարտակները։ Այնուամենայնիվ սուդաները հաղթեցին Տասը թագավորների ճակատամարտում։ Պուրուկուստան՝ պուրուների առաջնորդը, սպանվեց ճակատամարտում։ Բհարաթաները և պուրուները ձուլվեցին, և առաջ եկավ Կուրու ցեղախումբը պատերազմից հետո։
Ավելի ուշ վեդայական ժամանակաշրջան (մ.թ.ա. 1100 – 500)
Վեդայական կրոնը էլ ավելի զարգացավ Կուրու թագավորության ի հայտ գալով՝ կանոնակարգելով կրոնական գրականությունը և հղկելով Սրաուտա ծիսակարգը։ Այն կապված է մոխրագույն խեցեղենի մշակության հետ (Ք․ ա․ 1200-600), որը չտարածվեց դեպի Գանգա Յամնուա Դոաբի արևելք։ Այն տարբերվում էր որոշ առումով նման, սակայն նշանակալիորեն տարբերվող կենտրոնական Գանգեսի շրջանից, որը կապված էր Կոսալայի և Մագադհայի Մահաջանապադասի հետ։
Այս դարաշրջանում վարնա համակարգը ի հայտ եկավ՝ երկիրը Կուլկե և Ռոթերմունդ, որոնք հնդկական պատմության այս դարաշրջանում ունեին «ունեցվածքի ստորակարգություն, որը արտացոլում էր աշխատանքի բաշխումը տարբեր հասարակական կարգերի միջև»։ Վեդայական դարաշրջանում դասակարգերը չորսն էին։ Ամենավերևում կանգնած էին բրահմին քրմական և ռազմական ազնվականությունը։ Ազատ գյուղացիները և առևտրականները երրորդն էին, իսկ ստրուկները, բանվորները և արհեստավորները, որոնցից շատերը բնիկ ժողովրդից էր՝ չորրորդն էին  ։ Սա մի ժամանակաշրջան էր, երբ գյուղատնտեսական, մետաղյա և այլ ապրանքների արտադրումը և առևտուրը մեծապես ընդլայնվեց և վեդայական դարաշրջանի տեքստերը ներառյալ վաղ Ուպանիշադները և շատ Սուտրաներ, որոնք կարևոր էին հինդու մշակույթի համար համալրվեցին։ Կուրու թագավորությունը՝ ամենավաղ վեդայական «պետությունը», ձևավորվել է մի ցեղի կողմից տարբեր ցեղեր միավորելուց։ Այս պետությունը ղեկավարելու համար վեդայերեն օրհներգերը հավաքվեցին և արձանագրվեցին, որոնք էլ ձևավորեցին նոր Սրաուտա ծիսակարգեր։ Երկու կարևոր կերպարներ զարգացման գործընթացում թագավոր Պարիկշիթն էր և իր հետնորդ Ջանամեջայան, ով վերափոխեց Յաս թագավորությունը որպես գերիշխող քաղաքական և մշակութային ուժ Երկաթե դարաշրջանի Հնդկաստանի հյուսիսում։
Նոր կրոնական զոհաբերություններից ամենահայտնիները, որ առաջացան այս դարաշրջանում Աշվամեդհաներն էին (ձիու զոհաբերությունը)։ Այս զոհաբերությունը կայանաում էր նրանում, որ զոհաբերվող ձիուն ազատ էին արձակում թագավորությունում շրջելու մեկ տարի։ Ձիուն հետևում էին ընտրված ռազմիկների մի խումբ։ Թագավորները կամ ցեղապետերը, որոնց տարածքում ձին թափառում էր ստիպված էին հարգանքի տուրք մատուցել կամ պատրաստվել ճակատամարտի այն թագավորի դեմ, ում ձին պատկանում էր։ Այս զոհաբերությունը նշանակալից լարվածություն էր ստեղծում այս դարաշրջանի միջպետական հարաբերություններում։ Այս դարաշրջանում նաև սկիզբ առավ հասարակական շերտավորումը վարնայի կիրառմամբ՝ վեդայական հասարակության բաժանումը կշատրիաների, բրահմինների, վայշաների և շուդրաների։
Դեպի քաղաքաշինություն
Մինչև Ք.ա. 6-րդ դարը քաղաքական միավորումները միավորվեցին մեծ թագավորությունների մեջ, որոնք անվանվում էին Մահաջանապադաներ։ Քաղաքաշինության գործընթացը սկսվել է այս թագավորություններում։ Առևտուրը և ճանապարհորդությունը ծաղկում էր ապրում, հեռավոր շրջանների հետ կապը հեշտացավ։ Անգան՝ մի փոքր թագավորություն Մագադհայի արևելքում ձևավորեց վեդայական մշակույթի արևելյան սահմանը։ Յադավաները ընդլայնվեց դեպի հարավ և բնակվեցին Մաթհուրայում։ Իրենց թագավորության հարավում Վաթսան էր, որը ղեկավարվում էր մայրաքաղաք Կոսամբիից։ Հյուսիսային գետը և հյուսիսարևմտյան Դեկանը ձևավորեցին հարավային սահմանները։ Նոր ձևավորված պետությունները պայքարում էին գերակայության համար և սկսեցին ցույց տալ կայսերական հավակնություններ։
Վեդայական դարաշրջանի վերջը բնորոշվեց լեզվաբանական, մշակութային և քաղաքական փոփոխություններով։ Պանինիի քերականությամբ Սուտրայի տեքստերը վերջնականապես կանոնակարգվեցին և միևնույն ժամանակ դասական սանսկրիտի հիմքը դրվեց։ Դարեհ I-ի ներխուժմամբ Ինդոսի հովիտ վաղ Ք.ա. 6-րդ դարում սկսվեց արտաքին ազդեցությունը։ Մինչ այդ Կոսալա-Մագադհա շրջանում շրամանա շարժումները (ներառյալ ջաինիզմը և բուդդիզմը) ընդդիմանում էին ներխուժող բրահմինների հարկադրված իշխանությանը և հավատին և նրանց վեդայական գրերին և ծիսակարգին։ Ըստ Բրոնկհորսթի սրամանա մշակույթը ի հայտ է եկել «ավելի մեծ Մագադհայում», որը հնդեվրոպական էր բայց ոչ վեդայական։ Այս մշակույթում կշատրիաները ավելի բարձր էին դասվում քան բրահմինները և այն մերժում էր վեդայական իշխանությունը և ծիսակարգերը։
Հասարակություն
Մինչդեռ վեդայական հասարակությունը հարաբերականորեն հավասարազոր էր այն իմաստով, որ սոցիալ-տնտեսական դասակարգերի հստակ ստորակարգություն չկար, այնուամենայնիվ վեդայական դարաշրջանում ի հայտ եկավ ստորակարգությունը։ Քաղաքական հիերարխիան որոշվում էր կարգով, որտեղ ռաջան կանգնած էր վերևում իսկ դասին ներքևում։ Բրահմանա և Կշատրիա բառերը կան Ռիգվեդայի տարբեր գրքերում, բայց դրանք կապ չունեն վարնա տերմինի հետ։ Վայշա և Շուդրա բառերը չկան։ Ռիգվեդայի բանաստեղծությունները, օրինակ 3.44-45 ցույց են տալիս խիստ սոցիալական հիերարխիայի բացակայությունը և հասարակության շարժունությունը։
Վեդայական ընտանիքը հայրիշխանական էր։ Ամուսնությունը կարևոր էր և տարբեր տեսակի ամուսնություններ են նշվում Ռիգվեդայում՝ մոնոգամի, փոլիջինի, փոլիանդրի։ Եվ կին իմաստունները, եվ կին աստվածները հայտնի էին որպես վեդայական արիներ։ Սակայն հիմները, որոնք վերագրվում էին կին իմաստուններին քիչ են և կին աստվածները այնքան էլ կարևոր չէին։   Կանայք կարող էին ընտրել իրենց ամուսիններին և կարող էին կրկին ամուսնանալ, եթե իրենց ամուսինը մահանար կամ անհետանար։ Մարդիկ սպառում էին կաթնամթերք, հացահատիկեղեն, մրգեր և բանջարեղեն։ Մսակերությունը նշվում է, սակայն կովերը պիտակավորվում են որպես ագնյա (չի կարելի մորթել)։ Կրում էին բամբակյա, բրդյա, կաշվե հագուստ։ Սոմա և սուրա տարածված խմիչքեղեն էր վեդայական հասարակության մեջ, որից սոման սրբացվում էր։ Նվագում էին շվի (վանա), վին (վինա), տավիղ, ծնծղա և թմբուկ   ։ Այլ տարածված ժամանցի ձևեր էր պարը, թատրոնը, մարտակառքերի մրցավազքը, մոլախաղերը։
Ավելի ուշ վեդայական դարաշրջանում միապետական պետությունների ի հայտ գալը հանգեցրեց ռաջանի հեռացմանը ժողովրդից և վարնա հիերարխիայի ստեղծմանը։ Հասարակությունը կազմված էր չորս խմբերից բրահմանաներից, կշատրաներից, վայշաներից և շուդրաներից տեքստերը կենտրոնանում էին ամեն մի խմբի սոցիալական սահմանաբաժանման, դերերի, կարգավիճակի և ծիսական մաքրության վրա։ Շատապաթհա Բրահմանան կապում էր բրահմանան ազգակցության, լավ վարքի, փառքի, մարդկանց ուսուցման, պաշտպանության հետ, Կշատրիան՝ ուժի, փառքի, իշխանության, պատերազմի հետ, Վայշան՝ նյութական բարգավաճման, արտադրության հետ, օրինակ խոշոր եղջերավոր անասունների բուծումը և գյուղատնտեսությունը, Շուդրան՝ ավելի բարձր վարնաներին ծառայության հետ։ Ռաջասույա զոհաբերման ազդեցությունը կախված էր զոհաբերողի վարնայից։ Ռաջասույան օժտում էր բրահմանային շուքով, կշատրիային արիությամբ, վայշային վերարտադրման ուժով իսկ շուդրային՝ կայունությամբ։ Ամենաբարձր երեք վարնաների հիերարխիան անկայուն է հետագա վեդայական տեքստերում։ Պանչավաշմա Բրահմանան և Շատապաթհա Բրահմանայի 13.8.3.11 բանաստեղծությունը ավելի բարձր տեղ են տալիս կշատրիային քան Բրահմանային և Վայշային, մինչդեռ 1.1.4.12 բանաստեղծությունը Բրահմանային և Վայշային վեր են դասում Կշատրիայից և Շուդրայից։ Պուրուշա սուկտան պատկերում է չորս վարնաները ստորակարգությամբ բայց որպես ամբողջի փոխկապակցված մասեր։ Չնայած ավելի ուշ վեդայական ժամանակներում հասարակական շերտավորմանը՝ այնպիսի հիմներգեր, ինչպիսիք են Ռիգվեդան IX.112 ենթադրում են որոշ չափով սոցիալական շարժունություն. «Ես օրհներգեր երգող եմ, իմ հայրը՝ բժիշկ, իսկ իմ մայրը աղում է եգիպտացորեն քարերով։ Մենք ցանկանում ենք ձեռք բերել հարստություն մեր տարբեր գործունեությամբ»"
Տունը դարձավ կարևոր միավոր ավելի ուշ վեդայական շրջանում։ Տների բազմազանությունը վեդայական դարաշրջանում իր տեղը զիջեց իդեալակացված տան, որը ղեկավարվում էր գրիհապատի կողմից։ Ամուսնու և կնոջ, հոր և որդու հարաբերությունները ստորակարգված էին. կանայք ստորադաս էին։ Պոլիջինին ավելի տարածված էր քան պոլիանդրին և այնպիսի տեքստեր ինչպիսիք են Տատիրիա Սամհիթան ցույց էին տալիս տաբուներ կանանց կարգավիճակի հետ կապված։ Տարբեր մասնագիտություններ, որ կանայք զբաղեցրել են նշված են հետագա վեդայական տեքստերում։ Կանայք հակված էին զբաղվել խոշոր եղջերավոր անասունների բուծմամբ, կթում էին կովեր, մանում էին բուրդ, հյուսում էին, զբաղվում էին ներկագործությամբ, աղում էին եգիպտացորեն։ Կին ռազմիկներից Վիշպալայի մասին է նշվում, ով կորցրել էր ոտքը ճակատամարտի ժամանակ։ Ուպանիշադում նշվում է երկու կին փիլիսոփաների մասին։ Պատրիկ Օլիվելեն Ուպանիշադի իր թարգմանության մեջ գրում է, որ «այն փաստը, որ այս կանայք ներկայացվում են առանց մեկնաբանման փորձի կամ բացատրության՝ ինչպես կանանց կարելի է ներգրավել գիտական տեսական գործերում, ենթադրում է առնվազն որոշ կանանց հարաբերականորեն բարձր հասարակական և կրոնական դիրք»։
Քաղաքականություն
Վաղ վեդայական արիները ապրում էին ցեղերով, ոչ թե թագավորությամբ։ Ցեղի առաջնորդը կոչվում էր ռաջան: Ռաջանի ինքնավարությունը սահմանափակվում է ցեղի ավագների կողմից՝ սաբհա և սամիթի։ Այս երկու մարմինները մասամբ պատասխանատու էին ցեղի ղեկավարման համար։ Ռաջանը չէր կարող հասնել գահին առանց նրանց համաձայնության։ Այս երկու մարմինների տարանջատումը հստակ չէր։ Ըստ Արթուր Լեվելին Բաշամի՝ նշանավոր պատմաբան և հնդկագետ, սաբհան ցեղի մեծերի ժողովն էր, մինչդեռ սամիթին ցեղի ազատների ժողովն էր։ Որոշ ցեղեր չունեին ժառանգական առաջնորդներ և անմիջապես ղեկավարվում էին ցեղի ավագների կողմից։ Ռաջանը ուներ չզարգացած դատարան, որտեղ հաճախում էին պալատականներ (սաբհասադ) և սեկտաների առաջնորդներ (գրամանի)։ Ռաջանի գլխավոր պարտականությունը ցեղը պաշտպանելն էր։ Նա ուներ օգնականներ փուրոհիտա (քուրմ), սենանի (զորքի առաջնորդ), դուտա (պատվիրակ) և սպաշ (լրտեսներ)։ Պուրոհիտան կատարում էր արարողություններ և պատերազմի մեջ հաջողության իսկ խաղաղության մեջ բարգավաճման համար հմայություններ անում։
Ըստ Մայքլ Ուիթզելի՝ Կուրու թագավորության վերլուծության, այն կարող է վերագրվել որպես ամենավաղ շրջանի վեդայական «պետություն» վեդայական միջին դարաշրջանում ։ Սակայն ըստ Ռորբերտ Բելլահի հետազոտության դժվար է եզրակացնել, արդյոք Կուրուն իսկական պետություն էր, թե բարդ խմբիշխանություն, քանի որ Կուրու թագավորները երբեք չէին ընդունում ռաջանից բարձր թագավորական տիտղոսներ, որը նշանակում է առաջնորդ ոչ թե թագավոր վեդայական համատեքստում ։ Վեդայական միջին դարաշրջանը նույնպես բնորոշվում է քիչ քաղաքներով, Բելլան համեմատում է սա վաղ պետական ձևավորման հետ հինավորւց Հավայիում և վաղ դարաշրջանի Եգիպտոսում, որոնք տարածքային երկրներ էին, ոչ թե քաղաք-պետություններ։ Այսպիսով «պալատն էր, ոչ թե քաղաքը, որը ապահովում էր կենտրոնին, և պալատը հաճախ պերիպաթետիկ էր»։ Ռոմիլա Թեփերը բնութագրում է վեդայական դարաշրջանի պետական միավորը, որը կարծես «սահմանափակ զարգացման» կարգավիճակում էր, որովհետև տեղի առաջնորդները հարաբերականորեն ինքնիշխան էին և որովհետև հավելյալ հարստությունը, որը կարելի էր ուղղել պետականաշինմանը փոխարենը օգտագործվում էր ծիսակարգերի համար, որոնք նույպես ծառայեցին սոցիալ հարաբերությունների կազմավորմանը ։ Ուպանիշադների ժամանակաշրջանը՝ վեդայական դարաշրջանի վերջին փուլը, մոտավորապես համընթաց էր նոր պետական միավորումների հետ, որոնք կապված էի Գանգեսի հովտի քաղաքաշինման հետ՝ բնակչության և առևտրային ցանցերի հետ մեկտեղ այս սոցիալ տնտեսական փոփոխությունները ճնշեցին կյանքի հին ձևերը՝ իրենց տեղը զիջելով Ուպանիշադներին և հետագա սրամանա շարժումների համար և վեդայական դարաշրջանի ավարտը, որին հաջորդեց Մահաջանապադայի ժամանակաաշրջանը։
Ք.ա. 1000-600 թվականների հնագիտական տվյալները ցուց են տալիս երկկողմանի բնակավայրեր Գանգեսի հովտում, որոնք ենթադրում են պարզունակ խմբիշխանությունների գոյությունը իսկ Կուրուկշետրա շրջանը ինքնին ուներ ավելի բարդ (դեռևս չքաղաքանացված) եռակաողմանի հիերարխա ։ Հետևագայում՝ Ք. ա. 600 թվականին, կային մեծ քաղաքներ և ամրոց-քաղաքներ, որոնք համատեղելի էին քաղաքային հասարակության հետ ։
Տնտեսություն
Վեդայական շրջանի տնտեսությունը հենվում էր անասնապահության և գյուղատնտեսության վրա։ Ռիգվեդայում կան վկայակոչումներ դաշտերի հարթեցման, սերմերի մշակման, տարաների մեջ հացահատիկեղենի պաշարման մասին։ Ռազմական պարգևատրումը նույնպես հարստության կարևոր աղբյուր էր։ Ապրանքափոխանակությունը արվում էր նվիրատվությամբ՝ մասնավորապես թագավորներին (բալի), քրմերին (դանա). խոշոր եղջերավոր անասունները օգտագործվում էին որպես արժույթի միավոր։ Մինչդեռ ոսկին նշվում է որոշ օրհներգերում, չկա վկայակոչում մետաղադրամների կիրառման հետ կապված։ Մետաղագործությունը նշված չէ ռիգվեդայում, բայց այաս բառը և դրանից պատրաստված գործիքները՝ ածելի, կացին նշվում են։ Մի բանաստեղծություն նշում է այասի մաքրագործումը։ Որոշ գիտնականներ կարծում են, որ այասը վերաբերում է երկաթին և դհամ և կարմարա բառերը վերաբերում են երկաթագործներին։ Սակայն լեզվաբանական փաստերը ցույց են տալիս, որ Ռիգվեդայում այասը վերաբերում է միայն պղնձին և բրոնզին, մինչդեռ երկաթը կամ սիամա այասը «սև մետաղ» առաջին անգամ նշվում է հետ ռիգվեդական Աթարվավեդայում և հետևաբար վաղ վեդայական դարաշրջանը ներկայացնում էր բրոնզե դարաշրջանի մշակույթ, մինչդեռ ուշ վեդայական դարաշրջանը ներկայացնում էր երկաթի դարաշրջանի մշակույթ: Վեդայական հասարակության՝ կիսաքոչվոր կյանքից անցումը նստակյաց կյանքի ավելի ուշ վեդայական շրջանում հանգեցրեց առևտրի ընդլայնման։ Այս ժամանակաշրջանում գյուղատնտեսությունը գերիշխող էր Գանգեսի հովտում։ Գյուղատնտեսական գործընթացները ավելի բարդացան, երբ երկաթի կիրառումը մեծացավ (կրիշնա այաս կամ շիամա այաս նշանակում է սև մետաղ կամ մուգ մետաղ)։ Հավելյալ ապրանքարտադրումը օգնեց աջակցելու կենտրոնացված թագավորություններին, որոնք ի հայտ էին գալիս այս դարաշրջանում։ Նոր արհեստներ և զբաղմունքներ, օրինակ ատաղձագործություն, կաշեգործություն, խեցեգործություն, աստղագիտություն, ոսկերչություն, ներկագործություն, գինեգործություն ի հայտ եկան։ Բացի պղնձից, բրոնզից, ոսկուց ուշ շրջանի վեդայական տեքստերը նաև նշում են արճիճ, կապար և արծաթ։
Պանիսը որոշ հիմներգերում վերաբերում է առևտրականներին, այլ երգերում գծուծ մարդկանց, ովքեր պահում էին իրենց ունեցվածքը և չէին կատարում զոհաբերություններ։ Որոշ գիտանականներ ենթադրում են, որ պանիսները սեմիթական առևտրականներ են, բայց փաստերը սրա վերաբերյալ շատ չեն։ Ռիգվեդայի հիմներգերում նշվում են ռազմիկների, քրմերի, անասնաբույծերի, ֆերմերների, որսորդների, վարսավիրների մասնագիտացումներ, ինչպես նաև մարտակառքերի, սայլակառքերի պատրաստում, ատաղձագործություն, մետաղագործություն, աղեղների պատրաստում, կար, շյուղագործություն, եղեգի կամ խոտի գորգագործություն։ Կան նավերի, օվկիանոսների մասին վկայակոչումներ։ Ռիգվեդայի 10-րդ գիրքը վերաբերում է արևելյան և արևմտյան օվկիանոսներին։ Մասնավոր սեփականություն չկար, և կլանները, որպես մի ամբողջություն, ունեին իրավունքներ հողերի և նախիրի նկատմամբ։ Պատերազմի ընթացքում կամ պարտքը չվճարելու արդյունքում ստրկացումը (դասա, դասի) նույնպես նշվում է։ Սակայն ստրուկները աշխատում էին տներում, ոչ թե արտադրման գործընթացներում։
Վեդայական կրոն
Տեքստերը, որոնք վերագրվել են վեդայական ժամանակաշրջանին գլխավորապես չորս Վեդաներն են, սակայն Բրահմանաները, Արանյակաները և ավելի հին Ուպանիշադները, ինչպես նաև ամենահին Սրաուտասուտրաները նույնպես համարվում են վեդայական։ Վեդաները արձանագրում են պատարագի մասին՝ կապված ծիսակարգերի և զոհաբերությունների հետ, որոնք արվում էին 16 կամ 17 տարեկան Սրաուտա քրմերի և պուրոհիտաների կողմից:
Րիշիները՝ հիմներ հորինողները, համարվում էին ոգեշնչված բանաստեղծներ (հետվեդայական ժամանակներում ընկալված որպես հավիտենական Վեդայի ունկնդիրներ՝ Սրաուտա նշանակում է «այն, ինչ լսվում է»)։
Վեդայական պանթեոնի գլխավոր աստվածություններն էին՝ Ինդրան և Ագնին (սրբազան կրակը), Սոման և այլ աստվածություններ, օրինակ Միթրա-Վարունան, Արիաման, Բհագան և Ամսան, նաև բնության աստվածները, օրինակ Սուրյան (Արև), Վայուն (քամի), Պրիթհիվի (հող)։ Աստվածուհիները ներառում էին Ուշասին (արևածագ), Պրիթվիին և Ադիթիին (Ադիթյա աստվածների մայրը, երբեմն նաև կովի տեսքով)։ Գետերից հատկապես Սարասվաթին նույնպես համարվում էր աստվածուհի։ Աստվածները ամենազոր չէին։ Մարդկանց և աստվածների փոխհարաբերության ստեղծման մեջ Ագնին (սրբազան կրակը) կատարում էր միջնորդի դեր։ Ընդհանուր հնդիրանական կրոնի հետքերը տեսանելի են հատկապես Սոմայի և կրակի պաշտամունքի մեջ, որոնցից երկուսն էլ պահպանված են Զորոասթրիանզիմի մեջ։
Վեդաների էթիկան հենվում էր Սաթյայի և Րթայի գաղափարների վրա։ Սաթյան ամբողջության սկզբունքն է, որը սկիզբ է առել աբսոլյուտիզմից ։ Մինչդեռ Րթան Սաթյայի արտահայտումն է, որը կանոնակարգում և համակարգում է տիեզերքի գործունեությունը և այն ամենի ինչ կա դրա մեջ ։ Համաձայնության գալը Րթայի հետ ապահովում էր առաջընթաց մինչդեռ դրա խախտումը կհանգեցներ պատժի։
Ազդեցությունը հինդուիզմի վրա
Մեր թվարկության սկզբում վեդայական ավանդույթը այսպես կոչված հինդու սինթեզի բաղկացուցիչ տարրերից մեկն էր կազմում ։ Վեդայական կրոնը գոյատևել է սրատյա ծիսակարգով, մինչդեռ ասկետական ավանդույթները, ինչպիսիք են յոգա և վեդանտան ընդունում են Վեդասին, բայց մեկնաբանում են վեդայական պանթեոնը որպես միատարր տիեզերք, որտեղ Աստված (Բրահման) դիտվում է ներակա և մշտագո։ Հետագա տեքստերը, ինպիսիք են ուպանիշադները և դյուցազներգությունը, որոնք կոչվում են Գիտա և Մահաբհարաթ հետագա մշակումների կարևոր մասն են կազմում։
Գրականություն
Վեդայական Հնդկաստանի պատմության վերապատումը հիմնված է տեքստային մանրամասների վրա, բայց պայմանավորված է համապատասխան հնէաբանական մանրասներով։ Լեզվաբանորեն վեդայական տեքստերը կարելի է դասակարգել հինգ ժամանակագրական շերտերի։
Հնագիտություն
Հինավուրց մշակույթները, որոնք նույնացվում են վեդայական նյութական մշակության փուլերի հետ, հետևյալներն են՝ օխրայի գունավոր խեցեղենի մշակությունն է, գանդարայի մշակույթը, սև և սպիտակ խեցեղենի մշակությունը և մոխրագույն խեցեղենի մշակությունը։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Հնդկաստանի պատմություն
Ճարպայուղ
Ճարպայուղ, բտման արդյունքում կենդանիների մոտ կուտակվող կենդանական պինդ ճարպ (ավելի վաղ կենդանու հեղուկ ճարպը կոչվում էր վորվան, այժմ սովորաբար կոչվում է ուղղակի «յուղ»)։ Գործառութային առումով՝ ճարպը դիտարկվում է որպես կենդանու օրգանիզմի պաշար, որը հիմնականում բաղկացած է ճարպերից, պարունակում է հագեցած ճարպաթթուների մնացորդներ։