cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Իսրայելի մշակույթ
Ժամանակակից Իսրայել
Իսրայելում հրեական գրականության առաջին ստեղծագործությունները գրվել են ներգաղթյալ հեղինակների կողմից, ամրապնդված աշխարհում և եվրոպական հրեների ավանդույթներով։ Յոսեֆ Հաիմ Բրենները (1881-1921) և Շմուել Յոսեֆ Ագնոնը (1888-1970) շատերի կողմից համարվում են ժամանակակից հրեական գրականության հայրեր ։ Բրեները պատռված լինելով հույսի և հուսահատության միջև, պայքարել է Սիոնիստական ձեռնարկության իրականության դեմ։ Ագնոնը ՝ Բրեների ժամանակակիցը, միավորել է իր գիտելիքները 19-րդ և 20-րդ դարասկզբի եվրոպական գրականության ազդեցության տակ եղած հրեական ժառանգության։ Նա ստեղծել է գեղարվեստական գրականություն ՝ նվիրված ավանդական կենսակերպի քայքայմանը, հավատի կորստին և ինքնության հետագա կորստին։ 1966 թվականին Ագնոնը դարձավ գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր ։
Սկսած 1980-ականներից և 1990-ականների սկզբին իսրայելական գրականությունը լայնորեն թարգմանվել է, և որոշ իսրայելցի գրողներ հասել են միջազգային ճանաչման ։
Հին Իսրայել
Մովսեսի օրենսգիրքը պարունակում է դրույթներ, որոնք վերաբերում են բնական ռեսուրսների պահպանմանը, ինչպիսիք են ծառերը և թռչունները։
Ժամանակակից Իսրայել
Իսրայելը զարգացած և առաջատար երկիր է, և "Bloomberg"-ի նորարարությունների ինդեքսում ամենանորարար երկրների շարքում զբաղեցնում է հինգերորդ տեղը ։ Իսրայելում, կան 140 գիտնականներ և տեխնիկներ 10 000 աշխատողի հաշվով, որը ամենաբարձր ցուցանիշներից մեկն է աշխարհում, և 8337 լրիվ դրույքով աշխատող հետազոտողներ մեկ միլիոն բնակչի մեկ շնչի հաշվով ։ Իսրայելի բարձր տեխնոլոգիաների արդյունաբերությունը շահել է ինչպես երկրի բարձր կրթված և տեխնոլոգիապես որակավորված աշխատուժից, այնպես էլ օտարերկրյա բարձր տեխնոլոգիական ընկերությունների և բարդ հետազոտական կենտրոնների ուժեղ ներկայությունից ։
1970-ականներին և 1980-ականներին Իսրայելը սկսեց զարգացնել ենթակառուցվածքներ անհրաժեշտ հետազոտությունների և տիեզերական հետազոտությունների զարգացման և հարակից գիտությունների համար։ Իսրայելը գործարկել է իր առաջին Offek-1 արբանյակը 1988 թվականի սեպտեմբերի 19-ին, և կարևոր ներդրում ունեցավ տիեզերական հետազոտությունների մի շարք ոլորտներում, այդ թվում, լազերային հաղորդակցության, սաղմնային հետազոտությունների և օստեոպորոզ տարածության, աղտոտման, մոնիտորինգի և երկրաբանական քարտեզագրման, հողի և բուսական ծածկույթի կիսափակ միջավայրում ։ AMOS-1 գեոստացիոնար արբանյակը սկսել է գործել 1996 թվականին ՝ որպես Իսրայելի առաջին կոմերցիոն կապի արբանյակ։ Այն կառուցվել է հիմնականում տնային հեռուստատեսության հեռարձակման, հեռուստաալիքների բաշխման և փոքրիկ արբանյակով ծառայությունների համար։ Հետագայում AMOS (AMOS 2 – 5) կապի արբանյակները շահագործվում կամ մշակվում էին "Spacecom Satellite Communications Company" ընկերության կողմից, որը արբանյակային կապի ծառայություններ է մատուցում Եվրոպայի, Մերձավոր Արևելքի և Աֆրիկայի երկրներին ։ Իսրայելը նաև մշակում, արտադրում և արտահանում է մեծ քանակությամբ տիեզերական արտադրանք, այդ թվում, հրթիռներ և արբանյակներ, ցուցման համակարգեր, ավիացիոն համակարգիչներ, չափման համակարգեր, անօդաչու թռչող սարքեր և ավիացիոն սարքավորումներ։ Իսրայելի երկրորդ խոշորագույն պաշտպանական ընկերությունը "Elbit Systems"-ն է, որն արտադրում է էլեկտրո-օպտիկական համակարգեր օդային, ծովային և ցամաքային զորքերի, անօդաչու թռչող սարքերի, վերահսկման և մոնիտորինգի համակարգերի, կապի համակարգերի և այլնի համար ։
Գյուղատնտեսական արտադրության աճը հիմնված է գիտնականների, ֆերմերների և գյուղատնտեսության հետ հարակից ոլորտների սերտ համագործակցության վրա և հանգեցրել է առաջավոր գյուղատնտեսական տեխնոլոգիաների, ոռոգման ջրի տնտեսող մեթոդների, Անաէրոբ խնայողության, ջերմոցային տեխնոլոգիաների, անապատային գյուղատնտեսության և աղի հետազոտությունների զարգացմանը ։ Ժամանակակից կաթիլային ոռոգման տեխնոլոգիան ստեղծվել է Սիմչա Բլասի և իր որդի Յեշահույի կողմից։ Նրանց առաջին փորձնական համակարգը ստեղծվել է 1959 թվականին, երբ ստեղծվեծ Նեթաֆիրմ կազմակերպությունը։ Այս մեթոդը շատ հաջողված էր և 1960-ական թվականներին տարածվեց Ավստրալիայում, Հյուսիսային և Հարավային Ամերիկայում։ Իսրայելական ընկերությունները հաջողության են հասել համակարգիչների, մասնավորապես համակարգչային անվտանգության տեխնոլոգիաների, կիսահաղորդիչների և կապի միջոցների և ապարատային ապահովման մշակման գործում։
Իսրայելական ընկերություններ են "Check Point"-ը, "Amdocs"-ը, որը արտադրում է հեռահաղորդակցության բիզնեսի և գործառնությունների աջակցման համակարգեր, "Comverse"-ը` ձայնային փոստային ընկերություն, և "Mercury Interactive"-ը, որը չափում է ծրագրային ապահովումը ։ Իսրայելի ափամերձ հարթավայրում բարձր տեխնոլոգիական արտադրությունների բարձր կոնցենտրացիան հանգեցրել է Սիլիկոնյան հարթավայր կեղծանվանը ։ Ավելի քան 3850 սթարթ ափ է ստեղծվել Իսրայելում, այս ոլորտում դարձնելով այն ԱՄՆ-ից հետո երկրորդ պետությունը ։
Ռոբոտաշինության ոլորտում հետազոտությունները, որոնք առաջին անգամ սկսվել են 1970-ականների վերջին, հանգեցրել են ռոբոտների արտադրության, որոնք նախատեսված են ավտոմատացված արտադրական խնդիրների լայն շրջանակ կատարելու համար, ներառյալ ադամանդների փայլեցմանը, զոդմանը, փաթեթավորմանը և շինարարությանը։ Հետազոտություններ են իրականացվում, նաև ռոբոտների արհեստական բանականության կիրառման բնագավառում ։
Իսրայելցի գիտնականները նպաստել են տարբեր ոլորտների բազմաթիվ գյուտերին և հայտնագործություններին, դրանց թվում են Օրամ Լինդենստրաուս (Ջոնսոն–Լինդենշտրաուս - Լեմմա), Աբրահամ Ֆրենկել (Ցերմելո–Ֆրենկելի բազմազանության տեսություն), Շիմշոն Ամիցուր(Ամիցուր–Լևիցկի թեորեմա), Սախարոն Շելա (Զաուերա–Շելա- Լեմմա), Իլոն Լինդենշտրաուս (Էրգոտիկ տեսություն), Ջեքոբ Բեքենշտեին (էնտրոպիայի սև անցքերի ձևակերպումը), Արյե Ուորշեն և Մայքլ Լևիտտը (բարդ քիմիական համակարգերի համար լայնածավալ մոդելների մշակում), Արիել Ռուբինշտեյնը (Ռուբինշտեյնի աճուրդի մոդելը), Աբրահամ Ֆրենկելը (Ցերմելո–Ֆրենկելի բազմազանության տեսություն), Ռոբերտ Աումանը (խաղերի տեսություն), Ջուդեա Փերլ (Արհեստական բանականություն), Աշեր Պերես (քվանտային տեղեկատվություն)։ Նշանավոր գյուտեր են ReWalk-ը, USB կրիչը, Ինտել 8088 պրոցեսորը, ստեղնաշարի նախագծումը, Mobileye-ը, Wix.com կայքը, Վայբերը, ուլտրաձայնային հետազոտության սարքը, Երկաթե գմբեթը, հակահրթիռային համակարգը, սուպեր երկաթե մարտկոցը, էպիյատորը։
Տեսողական արվեստ
Սկսած 20-րդ դարի սկզբից տեսողական արվեստը Իսրայելում ցուցադրում էր կրեատիվ ուղղվածություն, որը ազդեցություն էր կրում, ինչպես Արևմուտքից, այնպես էլ Արևելքից, ինչպես նաև հենց երկրից, զարգացնելով քաղաքների բնույթը և արտասահմանյան գեղարվեստական կենտրոններից բխող ոճական միտումները։ Գեղանկարչությունում, քանդակագործությունում, լուսանկարչությունում և այլ արվեստի ճյուղերում գլխավոր դեր է խաղում երկրին լանդշաֆտի բազմազանությունը` լեռնոտ կտուրները և լանջերը ստեղծում են գծերի և ձևերի հատուկ դինամիկա։ Նեքևի նախալեռները, գերակշռող մոխրավուն-կանաչ բուսականությունը և պարզ լույսը հանգեցնում են գունային գեղեցիկ էֆֆեկտների, իսկ ծովն ու ավազը ազդում են մակերևույթի վրա։ Ընդհանուր առմամբ, Իսրայելական արվեստի հիմքում ընկած են տեղական լանդշաֆտները, մտահոգությունները և քաղաքականությունը, ապահովելով դրա յուրահատկությունը ։
Իսրայելի ամենավաղ գեղարվեստական շարժումը Օսմանյան և վաղ մանդատի շրջանի Բեզալելյան դպրոցն էր, երբ նկարիչները պատկերել են ինչպես աստվածաշնչյան, այնպես էլ սիոնիստական ոճի սյուժեներ ՝ ոգեշնչված Եվրոպական ժամանակակից ոճով, սիմվոլիզմով և ավանդական պարսկական, հրեական և սիրիական արտիստիզմով։
Երաժշտություն
Իսրայելում դասական երաժշտությունը մեծ համբավ ձեռք բերեց սկսած 1930-ականներից, երբ երաժշտության հարյուրավոր ուսուցիչներ և ուսանողներ, կոմպոզիտորներ, նվագողներ և երգիչներ, ինչպես նաև հազարավոր երաժշտասերներ ներթափանցեցին երկիր` Եվրոպայում նացիզմի սպառնալիքով պայմանավորված։ Իսրայելը տունն է նաև մի քանի համաշխարհային դասական երաժշտության անսամբլների համար, ինչպիսիք են Իսրայելի ֆիլարմոնիան և Իսրայելի նոր օպերան։ Պաղեստինի ֆիլարմոնիկ նվագախմբի (այսօր Իսրայելի ֆիլարմոնիկ նվագախումբ) ստեղծումը 1936 թվականին նշանավորեց Իսրայելի դասական երաժշտական բեմի սկզբով։ 1980-ականների սկզբին Իսրայելական նոր օպերան սկսեց բեմադրել ներկայացումներ ՝ վերածնելով օպերային ստեղծագործությունների նկատմամբ հասարակության խանդավառությունը։ 1990-ականների Ռուսական ներգաղթը հարստացրեց դասական երաժշտական ասպարեզը նոր տաղանդներով ու երաժշտասերներով։
Պար
Իսրայելի ավանդական ժողովրդական պարերը ներառում են Հորա և պարեր` ներառյալ Եմենի քայլը։ Իսրայելական ժողովրդական պարը այսօր բեմադրվում է ժամանցային և կատարողական պարային խմբերի համար։
Ժամանակակից պարը Իսրայելում միջազգային ճանաչում է ձեռք բերել։Իսրայելական պարուսույցները, որոնց թվում են Օհադ Նահարին և Բարակ Մարշալը, այսօր համարվում են միջազգային ամենաբազմակողմանի և յուրահատուկ ստեղծագործողներից։ Նշանավոր իսրայելական պարային ընկերություններ են «Բաթշեվա» պարային կազմակերպությունը, «Կիբութց» ժամանակակից պարի ընկերությունը, Ինբալ Պինտո և Ավշալոմ Պոլակ պարային կազմակերպությունը և Կամեա պարային ընկերությունը ։ Մարդիկ ողջ Իսրայելից և բազմաթիվ այլ երկրներից գալիս են Կամիել հուլիսին տեղի ունեցող ամենամյա պարային փառատոնին մասնակցելու։ Առաջին անգամ 1988 թվականին տեղի ունեցած Կամիել պարային փառատոնը Իսրայելի ամենամեծ պարային տոնն է ներառելով պարեր երեք կամ չորս օր ու գիշեր, 5000 և ավելի պարողներ և մեկ քառորդ միլիոն հանդիսատես Գալիլեայի մայրաքաղաքում ։Սկսելով որպես Իսրայելի ժողովրդական պարի միջոցառում, տոնակատարություններն այժմ ներառում են ելույթներ, սեմինարներ և բաց պարային սեսիաներ տարբեր պարային ձևերի և ազգությունների համար ։ Պարուսույց Յոնաթան Կարմոնը Կամիել պարի փառատոնը ստեղծել է շարունակելու համար իսրայելական Գուրիտ Կադմանի Դալիա պարի փառատոնի ավանդույթը, որն ավարտվել է 1960-ականներին ։
Հռոմեական հրեաստան
Հռոմեական տիրապետության ժամանակ, որոշ թատրոններ կառուցվեցին Հրեաստանում, որոնք տեղակայված էին այնպիսի վայրերում, ինչպիսիք էին Կեսարիան, Բեֆ-Շեան և Երուսաղեմը։ Կեսարիա Մարտիմայի թատրոնը կառուցվել է Հերոդ Մեծի կողմից և կառուցման ավարտին ունեցել է շուրջ 4000 նստատեղ ։ Մեկ այլ թատրոն Բեֆ-Շենում կառուցվել է ք.ա 2-րդ դարի վերջին և ունեցել է 7000 նստատեղ ։
Ժամանակակից Իսրայել
Հրեական թատրոնի հայտնվելը պետությունից առաջ ընկավ գրեթե 50 տարով։
Առաջին սիրողական հրեական թատերական խումբը Պաղեստինում գործել է 1904-1914 թվականներին։ Առաջին պրոֆեսիոնալ հրեական թատրոնը «Հաբիմա»-ն հիմնադրվել է Մոսկվայում 1917 թվականին, իսկ 1931 թվականին տեղափոխվել է Պաղեստին, որտեղ այն դարձել է երկրի ազգային թատրոնը ։ Օհել թատրոնը հիմնադրվել է 1925 թվականաին, որպես աշխատողների թատրոն, որտեղ ուսումնասիրվել են սոցիալիստական և աստվածաշնչյան թեմաները։ Հրեական առաջին պիեսները պտտվում էին առաջամարտիկների շուրջ։
1948 թվականից հետո, երկու կարևորագույն շարժառիթներն էին Հոլոքոստը և արաբա-իսրայելական հակամարտությունը։ Մոշե Շամիրի «Նա քայլում էր դաշտերով» գիրքը, որը լույս է տեսել 1949 թվականին, եղել է Սաբրա գրագրության առաջին գիրքը, որը գրվել է սաբրայի մասին իդիոմատիկ և ժամանակակից եբրայերենով։ 1950-ականներին դրամատուրգները պատկերում էին նախապետական երազանքների և հիասթափության միջև եղած բացը։ Այլ պիեսներ Հոլոքոստը վերապրածներին հակադրեցին բնիկ իսրայելցիներին ։ 1960-ականների սկզբին Հանոխ Լեվին գրել էր 56 պիես և քաղաքական երգիծանք։ 1970-ականներին Իսրայելի թատրոնը դարձավ ավելի քննադատական, հակադրելով ծայրահեղ պատկերներ Իսրայելական ինքնությանը, ինչպիսիք են մկանային և հոգևոր հրեան։
Այսօր Իսրայելի թատրոնը չափազանց բազմազան է բովանդակությամբ և ոճով, և բոլոր ներկայացումների կեսը տեղական բեմադրություններն են ։
Ֆիլմարվեստ
Կինոարտադրությունն Իսրայելում զգալի փոփոխություններ է կրել 1950-ականներին` իր հիմնադրման պահից սկսած։ Առաջին ստեծագործությունները ստեղծված և բեմադրված Իսրայելի ժողովրդի կողմից, ինչպիսիք են «Հիլ 24-ը չի պաատասխանում» և «Նրանք տասն էին», ինչպես և Իսրայելական գրականությունը հակվածություն ունեին ներկայանալու հերոսական օրինակով։ Վերջին ժամանակների որոշ ֆիլմեր դեռևս խորապես արմատավորված են իսրայելական փորձի մեջ, շոշափելով այնպիսի թեմաներ, ինչպիսիք են Հոլոքոստը վերապրածներն ու նրանց երեխաները, և նոր ներգաղթածների տառապանքները։
Մյուսներն անրադառնում են ժամանակակից Իսրայելի խդիրներին, ինչպիսիք են իսրայելա-արաբական հակամարտությունները (Էրան Ռիկլիսի «Լիմոնի ծառը», Սքանդար Քոփտի «Աջամի») և զինվորական ծառայությունը (Ջոզեֆ Սիդարի «Բոֆոր», Սամուել Մաոզի «Լիբանան», Էյթան Ֆոքսի «Յոսի և Ջագերի»)։ Դրանցից մի քանիսը գտնվում են համալսարանական, օտարված և հեդոնիստական հասարակության համատեքստում (Էյթան Ֆոքսի «Սիրենի երգը» և Այելեթ Մենահեմիի «Փուչիկը» և Նիրիտ Յարոնի «Թել Ավիվյան պատմությունները»)։
Իսրայելական կինոարտադրությունը շարունակում է համաշխարհային ճանաչում ձեռք բերել միջազգային մրցանակների անվանակարգերի միջոցով։ Երեք տարի անընդմեջ իսրայելական ֆիլմերը («Բոֆորտ» (2008), «Վալս Բաշիրով» (2009) և «Աջամի» (2010)) առաջադրվել են «Ակադեմիական» մրցանակաբաշխությունում։ Երուսաղեմի Հրեական համալսարանին կից Սփիլբերգի կինոարխիվը հրեական թեմաների մասին, ինչպես նաև հրեական և իսրայելական կյանքին վերաբերող ֆիլմերի աշխարհում խոշորագույն պահոցն է ։
Իսրայելի հիմնական միջազգային կինոփառատոններն են Երուսաղեմի կինոփառատոնը և Հայֆայի կինոփառատոնը
Թանգարաններ
Ունենալով մոտ 200 թանգարաններ, Իսրայելը մեկ շնչի հաշվով աշխարհում ունի ամենամեծ թվով թանգարանները, տարեկան մեկ միլիոն այցելուներով ։
Իսրայելի Երուսաղեմի թանգարանում կա հատուկ տաղավար, որտեղ ներկայացված են Մեռյալ ծովի ձեռագրերը և հրեական կրոնական արվեստի, Իսրայելի արվեստի, քանդակագործության և հին վարպետների գեղանկարների մեծ հավաքածու։
Թերթերը լույս են տեսնում տասնյակ լեզուներով, և յուրաքանչյուր քաղաք հրատարակում է իր տեղական տեղեկագիրը։
Հին Իսրայել
Սովորական հին ժամանակների Իսրայելացու ամենօրյա սննդակարգը բաղկացած էր հիմնականում հացից, խաշած հացահատիկներից և լոբիներից։ Հացը ուտում էին յուրաքանչյուր ուտելիքի հետ։ Բանջարեղենները զգալի դեր էին խաղում սնուցման մեջ։ Իսրայելցիները այծի ու ոչխարի կաթ էին խմում գարնանը և ամռանը, երբ այն հասանելի էր լինում, ինչպես նաև ուտում էին կարագ ու պանիր։ Սննդի մեջ առավել հաճախ օգտագործվում էին թուզ և խաղող, մինչ դեռ նուռ, այլ մրգեր և ընկուզեղեն ավելի քիչ էին օգտագործում։ Գինին ամենատարածված խմիչքն էր և երբեմն արտադրվում էին նաև այլ խմիչքներ։Ձիթապտուղները հիմնականում օգտագործվում էին ձեթ ստանալու համար։ Այծի և ոչխարի միսը սովորաբար հազվադեպ էին ուտում և պահպանում էին հատուկ առիթների համար, ինչպիսիք են տոները, տոնական ճաշկերույթները կամ զոհաբերական խնջույքները։ Վայրի կենդանիներ, թռչուններ, ձու և ձուկ նույնպես ուտում էին կախված դրանց առկայությունից ։
Շատ ուտեստներ ուտում էին սեզոնին և թարմ վիճակում։ Մրգերը և բանջարեղենները պետք էի ուտեին մինչև դրանց հասունանալը և փչանալը։ Մարդիկ պետք է պարբերաբար պայքարեին սովի դեմ։ Բավարար քանակությամբ սննդի արտադրությունը պահանջում էր ծանր և ժամանակատար աշխատանք, իսկ կլիմայական պայմանները հանգեցնում էին անկանխատեսելի բերքի արտադրության և հնարավորինս շատ սնունդ պահելու անհրաժեշտության։
Այսպիսով, խաղողը վերածվում էր չամիչի և գինու, ձիթապտուղները ՝ ձեթի, թուզը, լոբին, ոսպը չորացնում էին, իսկ հացահատիկները պահվում էին ամբողջ տարվա օգտագործման համար ։ Սննդակարգը հիմնականում բուսական էր։ Տիպիկ ամենօրյա ճաշը իրենից ներկայացնում էր ժողովրդի աստվածաշնչյան նկարագրությունը, այն է` Աբիգեան Դավիթի խմբին բերել էր հաց, գինի, տապակած հացահատիկ, չամիչ և թզի տորթեր ։
Ժամանակակից Իսրայել
Իսրայելական խոհանոցը զարգացել է ընդունելով խոհանոցային էլեմենտներ տարբեր հրեական ոճերից, այդ թվում Միզրահից, Սեփարդիկց, Եմենի հրեաներից, Աշքենազից և բազմաթիվ Մերձավոր Արևելքի երկրների ազգային խոհանոցից  ։ Իսրայելական խոհանոցը նույնպես գտնվում է աշխարհագրության ազդեցության տակ, հատուկ ուշադրություն դարձնելով Միջերկրածովյան տարածաշրջանում տարածված մթերքներին, ինչպիսիք են ձիթապտուղները, սիսեռները, կաթնամթերքները, ձկները և թարմ մրգերը և բանջարեղենը։ Հիմնական սնունդը սովորաբար ճաշն է, այլ ոչ թե ընթրիքը։ Հրեական տոները նույնպես ազդում են խոհանոցի վրա, և շատ ավանդական ուտեստներ մատուցվում են տոնական օրերին։ Ուրբաթ երեկոյան ուտվող Շաբաթյան ընթրիքը համարվում է կարևորագույն արարողություն Իսրայելական տների մեծ մասում։ Չնայած նրան, որ ոչ բոլոր հրեաներն են Իսրայելում հետևում Կաշրութին, դրա ազդեցությունը երևում է ընտանեկան մենյուներում, հասարակական հաստատություններում և բազմաթիվ ռեստորաններում ։
Նորաձևություն
Իսրայելը դարձել է նորաձևության և դիզայնի միջազգային կենտրոն ։ Թել Ավիվը անվանվում է նորաձության «հաջորդ վառ նշանակակետ» ։ Իսրայելական ոճաբանները իրենց հավաքածուներն են ներակայացում առաջատար նորաձևության ցուցադրություններում, դրանց թվին է պատկանում լողազգեստների արտադրությամբ զբաղվող Գոթեքսը ։
Սպորտ
Ֆիզիկական պատրաստվածությունը զարգացել է ստացել 19-րդ դարում Մաքս Նորդաուի ֆիզիկական կուլտուրայի արշավից։ Մաքավեյան խաղերը, օլիմպիական խաղերի նման մրցումներ են, որոնք կազմակերպվել են հրեական մարզիկների համար 1930-ական թվականներին և այդ ժամանակից ի վեր Իսրայելում անցկացվում են չորս տարին մեկ։
1964 թվականին Իսրայելը հյուրընկալեց և նվաճեց AFC-ի Ասիական գավաթը, 1970 թվականին Իսրայելի ֆուտբոլի ազգային հավաքականը կարողացավ ընտրվել ՖԻՖԱ-ի աշխարհի առաջնության համար, որը մինչ օրս համարվում է Իսրայելի ֆուտբոլի ամենամեծ նվաճումը։ 1978 թվականին Իսրայելը հեռացվեց ասիական խաղերից Արաբական ճնշման պատճառով, իսկ արդեն 1994 թվականից Իսրայելի բոլոր մարզական կազմակերպություններն մրցում են Եվրոպայում։
Ֆուտբոլը և բասկետբոլը ամենատարածված սպորտի ձևերն են Իսրայելում։ Իսրայելի Պրեմիեր լիգան երկրի ֆուտբոլային Պրեմիեր լիգան է, իսկ Լիգատ հաալը` բասկետբոլի Պրեմիեր լիգան։ Խոշորագույն մարզական ակումբներն են «Մաքաբի Հայֆան», «Մաքաբի Թել Ավիվը», «Հապոել Թել Ավիվը» և «Բեյթար Երուսաղեմը»։ Թել Ավիվի «Մաքաբին» ակումբը վեց անգամ հաղթել է բասկետբոլի Եվրոպայի առաջնությունում։ Թենիսի Իսրայելի չեմպիոն Շահար Պեերը WTA-ի վարկանիշային աղյուսակում հասել է 11-րդ հորիզոնական, ինչը ազգային ռեկորդ է համարվում։ Բերշևան դարձել է շախմատի ազգային կենտրոն, խորհրդային ժամանակաշրջանի ներգաղթի արդյունքում այստեղ ապրում են աշխարհի բոլոր քաղաքներից շախմատի ամենամեծ թվով գրոսմայստերներ։
Երիտասարդական շարժում
Երիտասարդական շարժումները իրենց գոյության առաջին իսկ օրերից Իսրայելի կարևոր առանձնահատկություններից էին։ 1950-ական թվականներին այդ շարժումները բաժանվել են երեք խմբի ՝ սիոնիստական երիտասարդական խմբեր, որոնք քարոզում են սոցիալական իդեալներն ու գյուղատնտեսության ու համայնքային կարգավորման կարևորությունը, աշխատանքային երիտասարդներ, որոնք քարոզում են կրթական նպատակներն ու մասնագիտական առաջընթացը, և հանգստի խմբեր, որոնք ուժեղ ուշադրություն են դարձնում սպորտի ու ժամանցի վրա ։
Հանգստի մշակույթ
Քայլարշավները և արշավները Իսրայելի մշակույթի անբաժանելի մասն են կազմում։ Ազգային պարկերը և արգելոցները գրանցում են տարեկան 6.5 միլիոն այցելու։ Դպրոցներն ու երիտասարդական խմբերն ամեն տարի իրականացնում են քայլարշավներ ամբողջ երկրով մեկ ՝ երեխաներին մեծացնելով և սովորեցնելով հակված լինել քայլարշավների և ակտիվ հանգստի այլ տեսակների։
Շատ երիտասարդ իսրայելացիներ արձակուրդ են վերցնում մի քանի ամսից մինչև մեկ տարի ժամկետով, ողջ աշխարհում ճանապարհորդելու համար։ Նրանք հիմնականում ճանապարհորդում են բնության հետ ծանոթանալու և հեռավոր երկրներում արշավներ իրականացնելու համար, ինչպիսիք են Նեպալը, Հնդկաստանը, Չինաստանը, Չիլին և Պերուն։
Իսրայելի Միջերկրածովյան ափամերձ հատվածի, որը կազմում է մոտ 190 կիլոմետր, երկու երրորդ հատվածը հասանելի է լողափնյա հանգստի համար։ Իսրայելը ունի 100 սերֆինգի համար նախատեսված ափեր, որոնք հսկվում են պրոֆեսիոնալ փրկարարների կողմից ։ Մատկոտը գնդակով խաղ է, նման ծովափնյա թենիսին և համարվում է երկրի ազգային սպորտաձևը ։
Հարսանեկան սովորույթներ
Բոլոր ամուսնությունները Իսրայելցիների միջև գրանցվում են Իսրայելի գլխավոր ռաբբիությունում և արարողությունը հաջորդում է ավանդական Իսրայելական սովորությանը ։ Իսրայելում քաղաքական արարողություններ չեն անցկացվում, չնայած մեծ թվով աշխարհիկ զույգեր շրջանցում են սա և ճանապարհորդում են մոտակա երկրներ, ինչպիսին է օրինակ Կիպրոսը ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իսրայելի մշակույթ
Սան Ջորջո դի Մանտովա
Սան Ջորջո դի Մանտովա (San Giorgio di Mantova), կոմունա Իտալիայում, գտնվում է Լոմբարդիա մարզի Մանտուա գավառում ։
Բնակչությունը կազմում է 8195 մարդ։ Խտությունը՝ 341 մարդ/կմ²։ Տարածքը՝ 24 կմ²։ Էլեկտրոնային փոստ՝ 46030, հեռախոսային կոդ՝ 0376։
Բաջաֆթ
Բաջաֆթ, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Խարզանի գավառակում ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կռիգուլի
Կռիգուլի (Kriguli), գյուղ Էստոնիայի Վիրումաա նահանգի Հաանյա շրջանում։
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 2 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Վիրումաա նահանգի Հաանյա շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղեր
Մեչիսլավկա
Մեչիսլավկա (Мечиславка), գյուղ Ուկրաինայի Կիրովոգրադի մարզի Ուլյանովսկի շրջանում։
Անրի Ջոխաձե
Անրի Ջոխաձե (վրացերեն ანრი ჯოხაძე, անգլերեն Anri Jokhadze, ), վրացի երգիչ, որը Վրաստանը ներկայացրել է Եվրատեսիլ 2012 մրցույթին` «I'm a Jocker» («Ես ջոկեր եմ») երգով ։ Այդ երգը նա կատարել է երկրորդ կիսաեզրափակչում ։ Ջոխաձեն եզրափակիչ չի անցել։
Մեչիսլավկա
2001 թվականի տվյալներով Մեչիսլավկա գյուղում բնակվում էր 841 մարդ։
Անրի Ջոխաձե
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Եվրատեսիլ 2012 երգի մրցույթ Կատեգորիա:Անձինք Թբիլիսիից Կատեգորիա:21-րդ դարի երգիչներ Կատեգորիա:Եվրատեսիլ 2012 երգի մրցույթի մասնակիցներ
Մեչիսլավկա
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Կիրովոգրադի մարզի Ուլյանովսկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Ինքնագնաց շասսի
Ինքնագնաց շասսի, անիվավոր տրակտոր։ Նախատեսված է գյուղատնտեսական կախվող տիպի մեքենաների հետ աշխատելու համար։ Կատարում է բանջարաբուծական, անասնապահական ֆերմաների, տրանսպորտային և այլ աշխատանքներ։ Տրակտորից տարբերվում է կառուցվածքի և շահագործման պարզությամբ, փոքր քաշով, շարժունակությամբ։ Լինում է ունիվերսալ և նպատակային։ Ավելի տարածված է ունիվերսալը։ Ինքնագնաց շասսիի շարժիչը տեղակայված է հետևի մասում, առջևում ազատ շրջանակն է, որի վրա հավաքում են գյուղատնտեսական տարբեր մեքենաներ։ Ինքնագնաց շասսինները հատկապես լավ են աշխատում միջշարային մշակման կուլտիվատորների հետ։
Կատեգորիա:Տրանսպորտ
Միջին Սեյյու
Միջին Սեյյու (Средняя Сейю), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Կոմի Հանրապետությունով։ Գետաբերանը գտնվում է Սեբիս գետի ձախ ափին՝ 144 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը կազմում է 30 կմ։
Ջրագրության տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տեղեկությունների համաձայն՝ գետը պատկանում է Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը՝ Պեչորա, գետի ենթաավազանը՝ Պեչորա գետի ավազաների վտակները մինչև թափվելը Ուսա, գետի գետային ավազանը՝ Պեչորա ։
Ըստ աշխարհագրական տեղեկատվական համակարգի՝ ջրային բաժնի տարածքում Ռուսաստանի Դաշնության պատրաստած դաշնային գործակալության ջրային ռեսուրսների ՝
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր Կատեգորիա:Կոմի Հանրապետության գետեր Կատեգորիա:Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանի գետեր
Ամենհոտեպ III
Ամենհոտեպ III (Amenhotep III,, jmn-ḥtp(.w), Amānəḥūtpū , « Ամոնը գոհ է» , հունարեն՝ Ամենոֆիս III, նաև հայտնի որպես Ամենհոտեպ Հիասքանչ կամ Ամենհոտեպ Մեծ), եգիպտական տասնութերորդ արքայատոհմի իններորդ փարավոն։ Ըստ տարբեր հեղինակների՝ ղեկավարել է Եգիպտոսը իր հոր՝ Թութմոս IV-ի մահից հետո, մ․թ․ա 1386 - 1349 թվականների ընթացքում, կամ մ․թ․ա․ 1388 թվականի հունիսից մինչև մ․թ․ա 1351/1350 թվականի դեկտեմբերը։ Ամենհոտեպը Թութմոսի և վերջինիս երկրորդ դասի կին Մուտեմույայի որդին էր։
Նրա գահակալությունն աննախադեպ բարգավաճման և շքեղության շրջան էր, երբ Եգիպտոսը հասել էր իր մշակությին և միջազգային հզորության գագաթնակետին։ Երբ փարավոնը մահացել է իր գահակալության 38-րդ կամ 39-րդ տարում, նրան հաջորդել է իր որդի Ամենհոտեպ IV-ը, որը հետագայում իր անունը փոխել է Էխնաթոնի։
Ընտանիք և վաղ կյանք
Բացի Տիյայից Ամենհոտեպն ունեցել է մի քանի այլ կանայք։ Իր գահակալության 10-րդ տարում նա ամուսնացել է Միտաննիի թագավոր Շուտառնա II-ի դուստր Գիլուխիպայի հետ, իսկ ավելի ուշ՝ իր գահակալության մոտավորապես 36-րդ տարում ամուսնացել է Միտաննիի թագավոր Տուշրատայի դուստր Տադուխիպայի հետ։ Անուններն անհայտ կանանց թվում էին նաև Բաբելոնի արքա Կուրիգալզուի դուստրը, Բաբելոնի արքա Կադաշման-Էլիլի դուստրը, Արցավայի տիրակալ Տարհունդարադուի դուստրը և Ամմիայի (մերօրյա Սիրիայի) տիրակալի դուստրը։
Եվ վերջապես, իր գահակալության վերջին տասնամյակում ավանդույթին հետևելով նա ամուսնացել է իր դուստրերից առնվազն երկուսի՝ Սիտամոնի ու Իսետի հետ։ Գահակալության 30-րդ տարով թվագրված արձանագրությունները վկայում են, որ այդ ժամանակ Սիտամոնը հասել էր մեծ թագուհու կարգավիճակի։ Թեև հասարակ եգիպտացիները խուսափում էին ինցեստից, այն հազվադեպ երևույթ չէր արքայական ընտանիքում։ Ամենհոտեպի կողմից իր պապի՝ Ամենհոտեպ II-ի պատվին վերականգնված քանդակի վրա պատկերված է Սիտամունը՝ կողքին մի երիտասարդ արքայազն։ Սա հանգեցրել է այն տեսություններին, որ Սիտամունը եղել է Սմեխկարեի և/կամ Թութանհամոնի մայրը։
Կյանք ու գահակալություն
Ամենհոտեպը հավանաբար փարավոն է դարձել 6-12 տարեկան հասակում։ Թեև հնարավոր է, որ որևէ ռեգենտ կառավարած լինի մինչև նրա չափահաս դառնալը, արձանագրություններում որևէ անուն չի պահպանվել։ Իր գահակալության 11-րդ տարում Ամենհոտեպը հրամայել է Տիյայի հայրենի Ջաքարու քաղաքում արհեստական լիճ կառուցել, որից հետո նշել է լճի բացման փառատոնը և թագավորական Աթեն-ջեհեն նավակով թիավարել լճի վրա։ Այս իրադարձությունը հիշատակվում էր առնվազն տասնմեկ հուշաքարերի (սկարաբների) վրա։
Այլ սկարաբներից հայտնի է, որ Ամենհոտեպն իր կառավարման առաջին տասը տարիներին սպանել է 102 կամ 110 առյուծների ։
Չնայած որսի ժամանակ դրսևորած իր մարտական հմտություններին՝ հայտնի է, որ նա մասնակցել է միայն մեկ ռազմական իրադարձության։ Իր գահակալության հինգերորդ տարում նա հաղթական արշավանք է գլխավորել Քուշի ապստամբության դեմ։ Այս հաղթանակը հիշատակվում է Նուբիայի Ասուանի և Սաի կղզու մոտ հայտնաբերված երեք ժայռափոր ստելաների վրա։ Ամենհոտեպի ռազմական հաղթանակի պաշտոնական պատմությունն ընդգծում է նրա մարտական կարողությունը ժամանակաշրջանին բնորոշ հիպերբոլայով ։
Ամենհոտեպ III-ի արքունիք
Հապուի որդի Ամենհոտեպը տարբեր պաշտոններ է զբաղեցրել փարավոն Ամենհոտեպի օրոք, սակայն նա ավելի հայտնի է նրանով, որ նրան թույլատրվել է մահվան տաճար կառուցել փարավոնի տաճարի հետևում։ Հապուի որդի Ամենհոտեպը սրբադասվել է իր մահից հետո և դարձել այն սակավաթիվ հասարակ մահկանացուներից մեկը, ում նման կերպ երկրպագել են ։
Մալկատա պալատ
Մալկատայի պալատը կառուցվել է մ․թ․ա․ 14-րդ դարում և նրա սկզբնական անունը Պեր-Հայ էր՝ «Ուրախության տուն»։ Սկզբնապես պալատը հայտնի էր որպես Շլացուցիչ Աթոնի պալատ։ Այն կառուցված էր հիմնականում ցեխի աղյուսից և եղել է Ամենհոտեպի նստավայրը նրա թագավորության վերջին շրջանի մեծ մասում։ Շինարարությունն սկսվել է գահակալության 11-րդ տարում և շարունակվել այնքան ժամանակ, մինչև թագավորը գահակալության 29-րդ տարում մշտապես տեղափոխվել է պալատ։ Ավարտվելուց հետո այն Եգիպտոսի ամենամեծ թագավորական նստավայրն էր։
Սեդ փառատոններ
Ամենհոտեպը է տոնել իր գահակալության 30, 34 և 37-րդ տարիներին՝ արևմտյան Թեբեի Մալկատա պալատում, որտեղ հատուկ այդ տոնախմբության նպատակով Ամոնի տաճար և փառատոնի սրահ էր կառուցվել։ Սեդ փառատոնը ավանդույթ էր, որը սկիզբ է առել Հին Թագավորությունից ու բաղկացած է եղել մի շարք թեստերից, որոնք ցույց էին տալիս փարավոնի պիտանիությունը Եգիպտոսի ղեկավար մնալու համար։ Հիմք ընդունելով Տիյայի սպասավոր Խենրուեֆի թողած արձանագրությունները՝ փառատոնը կարող էր տևել երկուսից ութ ամիս։
Ամենհոտեպը ցանկացել է, որ իր Սեդ փառատոները շատ ավելի տպավորիչ լինեն, քան անցյալում։ Նա Ամենհոթեպ կրտսերին հանձնարարել է կազմակերպել արարողությունը, քանի որ վերջինս դեռևս կենդանի սակավաթիվ այն պալատականներից մեկն էր, ով ծառայել էր Ամենհոտեպ II-ի համար կազմակերպված Սեդի վերջին փառատոնին։ Սեդի առաջին փառատոնին նախապատրաստվելիս Ամենհոտեպ կրտսերը գրագիրներ է հավաքել, որպեսզի տեղեկություններ հավաքեն գրառումներից և արձանագրություններից. նկարագրությունների մեծ մասը գտնվել է հնագույն թաղման տաճարներում։ Բացի ծիսակատարություններից նրանք նաև տեղեկություններ են հավաքել այդ փառատոնների ընթացքում կրած հագուստների վերաբերյալ։
Նեղոսից վերև ու ներքև տաճարներ են կառուցվել։ Արհեստավորներն ու ոսկերիչները զարդեր, զարդանախշեր և ստելաներ են ստեղծել՝ մեկնաբանելով այդ իրադարձությունը։ Գրագիր Նեբմերութեֆը համակարգել է միջոցառման յուրաքանչյուր քայլը։ Նա փարավոնին հորդորել է իր մականով բախել տաճարի դռները։ Փարավոնի հետ են եղել թագուհի Տիյան ու նրանց դուստրերը։ Մեկ այլ վայր տեղափոխվելիս փարավոնի առջից տարվել է «Ճանապարհներ բացող» աստծո՝ Վեպվավեթի դրոշը։ Փարավոնը տոնակատարության յուրաքանչյուր հիմնական միջոցառման ժամանակ փոխել է իր զգեստները։
Փառատոնի գլխավոր իրադարձություններից մեկը փարավոնի կրկնակի թագադրումն է եղել։ Վերին և Ստորին Եգիպտոսների համար նա առանձին է թագադրվել։ Վերին Եգիպտոսի համար Ամենհոտեպը կրել է սպիտակ թագ, բայց այն փոխարինել է կարմիր թագով՝ Ստորին Եգիպտոսի թագադրման համար։
Սեդ փառատոնից հետո Ամենհոտեպը կիսաստծուց վերածվել է աստծո, որից հետո հավանաբար ճամփորդել է ամբողջ Եգիպտոսում ու վերարտադրել արարողությունը տարբեր լսարանների համար։ Եգիպտական քիչ փարավոններ են ապրել բավական երկար, որպեսզի նշեն այս տոնակատարությունը։ Նրանք, ովքեր ողջ են մնացել, օգտագործել են տոնակատարությունը որպես աստվածությանն անցնելու հաստատում։
Միջազգային հարաբերություններ
Ամենհոտեպի դիվանագիտական նամակագրությունը մասամբ պահպանված է Ամառնա նամակներում․ փաստաթղթերի հավաքածու, որը հայտնաբերվել է Ամառնա քաղաքի մոտ։ Նամակներն ստացվել են Ասորեստանի, Միտաննիի, Բաբելոնի, Խեթերի և այլ պետությունների ղեկավարներից, որոնք սովորաբար ներառել են Ամենհոտեպին ուղղված վերջիններիս խնդրանքները՝ ոսկու և այլ նվերների տեսքով։ Նամակներն ընդգրկում են Ամենհոտեպի գահակալության 30-րդ տարուց մինչև Էխնաթոնի գահակալության վերջն ընկած ժամանակահատվածը։ Ամառնայի EA 4 նամակում Բաբելոնի թագավոր Կադաշման-Էնլիլ I-ը նշել է, որ Ամենհոտեպը հաստատակամորեն մերժել է իր՝ փարավոնի դուստրերից մեկի հետ ամուսնանալու խնդրանքը․"Անհիշելի ժամանակներից Եգիպտոսի փարավոնի ոչ մի դուստր այլ երկրում չի ամուսնացել։"Իր դուստրերից մեկին բաբելոնյան միապետի հետ ամուսնացնելու Ամենհոտեպի մերժումն իսկապես կարող է կապված լինել Եգիպտոսի ավանդական թագավորական սովորույթների հետ, որով բացառվում էր արքայադստեր հետ ամուսնանալու միջոցով եգիպտական գահին հավակնություններ ներկայացնելը, կամ դա կարող է դիտվել որպես նրա կողմից խելամիտ փորձ՝ բարձրացնելու Եգիպտոսի հեղինակությունը միջազգային աշխարհում հարևանների նկատմամբ։ Չնայած իր դուստրերին հրաժարվել է կնության տալ օտար թագավորների, Ամենհոտեպն ինքն ամուսնացել է մի քանի օտարազգի արքայադուստրերի հետ։
Ամենհոտեպի գահակալության վերջին շրջանում, ըստ Ամառնա նամակների, նրա և Միտաննիի թագավոր Տուշրատայի միջև տեղի է ունեցել բուժիչ աստվածուհու արձանի՝ Նինվեի Իշտարի փոխանակություն։ Գիտնականները ենթադրում են, որ արձանի՝ Եգիպտոս տեղափոխելը եղել է Ամենհոտեպի խնդրանքով, որպեսզի բուժի նրան իր տարբեր հիվանդություններից, որոնց թվում էին՝ ատամների ցավոտ թարախակույտերը։
Արձանի տեղափոխումը համընկել է Տուշրատայի դստեր՝ Տադուխեպայի և Ամենհոտեպի ամուսնությանը, որը տեղի է ունեցել վերջինիս գահակալության 36-րդ տարում։ Սակայն արձանի տեղափոխությունը, ըստ Տուշրատայի, նպատակ չի ունեցել բուժել Ամենհոտեպի հիվանդությունները, ընդհակառակը, արձանն ուղարկվել է Եգիպտոս «Ամենհոտեպի և Տադուխեպայի հարսանիքին իր օրհնությունները բերելու, ինչպես որ նախկինում էր ուղարկվել Ամենհոտեպի և Գիլուխիպայի հարսանիքի համար»։ Ուիլյամ Մորանն արձանի տեղափոխությունը կապել է փարավոնին բուժելու հետ, բայց ավելի հավանական է, որ այն ուղարկված լինի Ամենհոտեպի հետ Տադուխեպայի ամուսնության հանդիսավոր արարողությունների կապակցությամբ։ Մորանը պնդել է, որ Ամառնայի EA 21 նամակը հաստատում է իր պնդումը, որտեղ Տուշրատան աստվածներից, ներառյալ Իշտարը, օրհնություն է խնդրում այդ ամուսնության համար։
Իրավահաջորդություն
Ամենհոտեպի և Տիյայի ավագ որդին՝ Թութմոսն իր ամբողջ կյանքում համարվել է գահաժառանգ, սակայն նա հորից շուտ է մահացել և Ամենհոտեպին ի վերջո հաջորդել է իր երկրորդ որդին, նույնպես Ամենհոտեպ անունով։
Ենթադրվող համառեգենտություն Ամենհոտեպ / Էխնաթոնի հետ
Երկար ժամանակ ենթադրվել է, որ Ամենհոտեպ III-ը համառեգենտություն է արել իր որդու և իրավահաջորդի՝ Ամենհոտեպ IV-ի հետ (որը հետագայում անվանվել է Էխնաթոն), սակայն դա այդպես է եղել, թե ոչ, դեռևս պարզ չէ։
Համառեգենտության դեմ վկայության օրինակ է հանդիսանում Ամենհոտեպ IV-ի գահակալության 2-րդ տարով թվագրված Ամառնայի EA 27 նամակը։ Նամակում արտացոլված է Միտաննիի թագավոր Տուշրատայի բողոքն այն մասին, որ Ամենհոտեպ IV-ը չի հարգել իրեն ոսկյա արձաններ ուղարկելու վերջինիս հոր խոստումը` որպես Տադուխեպայի և Ամենհոտեպ III-ի ամուսնության պայմանավորվածության մաս։ Սա վկայում է այն մասին, որ եթե որևէ համառեգենտություն է եղել Ամենհոտեպի ու Էխնաթոնի միջև, ապա այն ամեկ տարուց ավել չի տևել։
2014 թվականի փետրվարին Եգիպտոսի հնությունների նախարարությունը հայտարարել է, որ վեզիր Ամենհոտեպ-Հույի դամբարանից հայտնաբերված գտածոները «վերջնական ապացույցներ» են տվել առնվազն ութ տարի տևած համառեգենտության մասին ։ Դամբարանում երկու փարավոնների քարտուշները փորագրված են եղել կողք-կողքի։ Սակայն այս ենթադրությունը կասկածի տակ է առնվել այլ եգիպտագետների կողմից, համաձայն որոնց՝ արձանագրությունը միայն նշանակում է, որ Ամենհոտեպ-Հույի դամբարանի շինարարությունն սկսվել է Ամենհոտեպ III-ի օրոք և ավարտվել Ամենհոտեպ IV-ի օրոք, և այսպիսով Ամենհոտեպ-Հույը պարզապես ցանկացել է հարգանքի տուրք մատուցել երկու փարավոններին։
Առողջություն և մահ
Ամենհոտեպի գահակալության վերջին հայտնի տարին 38-րդ տարին է, որն ամրագրված է Մալկատայում հայտնաբերված գինու կարասի կափարիչների վրա։ Հնարավոր է, որ նա ապրած լինի մինչև իր գահակալության 39-րդ տարին, սակայն մահացել է մինչև այդ տարվա խաղողի բերքահավաքը։ Նուբիայի Սոլեբի տաճարի պատի հարթաքանդակներում և Խերուեֆի թեբեական դամբարանի տեսարաններում Ամենհոտեպը պատկերված է որպես տեսանելիորեն թույլ և հիվանդ կերպար։ Գիտնականները կարծում են, որ վերջին տարիներին նա տառապում էր արթրիտից և գիրացել էր։ Ավելին, նրա մումիայի դատաբժշկական փորձաքննությունը ցույց է տվել, որ նա, հավանաբար, մշտական ցավեր է ունեցել իր վերջին տարիներին՝ մաշված և ծակված ատամների պատճառով։ Ավստրալիացի անատոմիստ Գրաֆթոն Էլիոթ Սմիթի կողմից նրա մումիայի ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ փարավոնը մահացել է 40-ից 50 տարեկան հասակում։
Նրա որդին՝ Ամենհոտեպ IV-ն ու կինը՝ Տիյան, ավելի երկար են ապրել, քան փարավոնը․ հայտնի է, որ Տիյան նրանից հետո ապրել է ևս տասներկու տարի, քանի որ նրա մասին հիշատակվել է իր որդու գահակալությամբ թվագրված Ամառնայի մի քանի նամակներում, ինչպես նաև թագուհին պատկերվել է ճաշի սեղանի շուրջ՝ որդու և արքայական ընտանիքի անդամների հետ Հույայի դամբարանում․ տեսարաններն արվել են իր որդու գահակալության 9-12-րդ տարիների ընթացքում ։
Օտարերկրյա առաջնորդները հայտնել են իրենց վիշտը փարավոնի մահվան կապակցությամբ, որոնցից Տուշրատան գրել է․
"Երբ լսեցի, որ իմ եղբայր Նիմմուրեյան գնացել է իր ճակատագրին ընդառաջ, այդ օրը ես նստեցի և լաց եղա։ Այդ օրը ես ո՛չ կերել եմ, ո՛չ խմել։" Փարավոնը հուղարկավորվել է արքաների հովտի արևմտյան հատվածում գտնվող WV22 դամբարանում։ Երրորդ միջանկյալ ժամանակաշրջանի որևէ ժամանակահատվածում նրա մումիան տեղափոխվել է այս դամբարանից ու տեղադրվել KV35 դամբարանի կողմնային սրահում տասնութերորդ ու տասնիններորդ արքայատոհմերի այլ փարավոնների մումիաների հետ, որտեղ էլ 1898 թվականին դրանք հայտնաբերվել են Վիկտոր Լորեի կողմից։
Մումիա և հուղարկավորություն
Մումիայի վրա առկա է տասնութերորդ արքայատոհմի համար անսովոր ենթամաշկային լցոնման առատ օգտագործում, որպեսզի մումիան ավելի կենդանի տեսք ունենա ։ Ամենհոտեպը թաղվել է Թեբեից դուրս գտնվող արքաների հովտի WV 22 դամբարանում։ Դամբարանն ամենամեծն է արքաների արևմտյան հովտում և ներառում է երկու կողային խցիկներ նրա մեծ թագուհիներ Տիյայի ու Սիտամունի համար։ Սակայն վկայություն չկա, որ այդ կանանցից որևէ մեկը հուղարկավորվել է այնտեղ։ Ամենհոտեպի մումիան հետագայում տեղափոխվել է, հավանաբար Սմենդեսի գահակալության ժամանակ ։ Ներկայումս Ամենհոտեպի մումիան կրում է CG 61074 գրանցանատյանային համարը ։ 2021 թվականի ապրիլին « փարավոնների ոսկե շքերթ» կոչվող միջոցառման ժամանակ մումիան Եգիպտոսի հնությունների թանգարանից 17 այլ թագավորների և 4 թագուհիների հետ տեղափոխվել է Եգիպտոսի քաղաքակրթության ազգային թանգարան ։
Հուշարձաններ ու ժառանգություն
Ամենհոտեպը տարբերվում է եգիպտական փարավոններից իր պահպանված ամենամեծ թվով արձանների քանակով, որոնցից 250-ից ավելի արձաններ են հայտնաբերվել և նույնականացվել։. Քանի որ այս արձաններն ընդգրկում են նրա ողջ կյանքը, դրանք ներկայացնում են մի շարք դիմանկարներ, որոնք ընդգրկում են նրա թագավորության ողջ տևողությունը։
Իր մահից հետո Ամենհոտեպը թողել է մի երկիր, որը գտնվում էր իր հզորության և ազդեցության ամենաբարձր գագաթնակետին և միջազգային աշխարհում մեծ հարգանք էր վայելում։ Նա նաև թողել է մի Եգիպտոս, որն իր ավանդական քաղաքական և կրոնական հայացքներով կապված էր Ամոնի պաշտամունքի հետ։
Ամենհոտեպը հսկայական շինարարություն է իրականացրել Կառնակում, այդ թվում՝ Լուքսոր տաճարը, տաճարի նոր մուտքի հետևում գտնվող սյունաշարը և Մաատ աստվածուհուն նվիրված նոր տաճարը։ Որպես փարավոն իր առաջին հրովարտակով Ամենհոտեպը հրամայել է Տուրայում (Կահիրեից հարավ) ու Դեյր Էլ-Բարշայում կրաքարի նոր քարհանքեր բացել, որով ազդարարել է իր մեծ շինարարական նախագծերի մասին ։ Լուքսորում Մաատին նվիրված ևս մեկ տաճար է կառուցել ու Նուբիան գրեթե ծածկել բազմաթիվ հուշարձաններով։
"...այդ թվում մի փոքրիկ տաճար՝ սյունաշարով (նվիրված Թութմոս III-ին) Էլեֆանտինում, ժայռային տաճար՝ նվիրված Ամունին «Ճանապարհների տիրակալին» Վադի էս-Սեբուամում և Մայամի Հորուսի տաճարը Անիբայում...[ ինչպես նաև հիմնելով] հավելյալ տաճարներ Կավայում և Սեսեբիում։"
Նեղոսի արևմտյան ափին գտնվող նրա հսկայական հուշարձանային տաճարն իր ժամանակներում եղել է Թեբեի ամենամեծ կրոնական համալիրը, բայց դժբախտաբար փարավոնը նախընտրել էր այն կառուցել գետահովտին շատ մոտ, և երկու հարյուր տարի էլ չանցած՝ այն արդեն ավերավել էր։ Քարերի մեծ մասն օգտագործվել է Մեռնեպտահի և ավելի ուշ շրջանի փարավոնների կողմից՝ իրենց շինարարական նախագծերի համար։ Հուշարձանային տաճարի դարպոսի մոտ կանգնեցված Մեմնոնի արձանախումբը՝ 18 մ բարձրությամբ երկու վիթխարի քարե արձանները, համալիրի միակ տարրերն էին, որոնք կանգուն են մնացել։ Կառնակի հարավում Ամենհոտեպը նաև Մուտի տաճարում Սեհմետ աստվածուհուն նվիրված 600 արձան է կանգնեցրել։ Եգիպտոսի Նոր Թագավորության ամենահիասքանչ արձաններից մի քանիսը թվագրվում են Ամենհոտեպի գահակալությամբ, ինչպիսիք են՝ երկու նշանավոր վարդագույն գրանիտե առյուծները, որոնք սկզբնապես դրված էին Նուբիայի Սոլեբի տաճարի առջև, ինչպես նաև թագավորական քանդակների մի մեծ շարք։ Նստած դիրքով Ամենհոտեպի մի քանի գեղեցիկ սև գրանիտե արձաններ են հայտնաբերվել Մեմնոնի արձանախմբի հետևում կատարված պեղումներից։ Մ․թ․ա․ 1200 թվականին երկարշարժից տապալված Ամենհոտեպի երկու վիթխարի արձաններ 2014 թվականին վերակառուցվել են ավելի քան 200 բեկորներից և կրկին կանգնեցվել թագավորի տաճարային համալիրի հյուսիսային դարպասի մոտ ։
Նրա օրոք թվագրվող թագավորական արձանների ամենաապշեցուցիչ գտածոներից մեկը հայտնաբերվել է դեռևս 1989 թվականին Ամենհոտեպի Լուքսորի տաճարի սյունասրահի բակում, որտեղ հայտնաբերվել է արձանների պահոց, այդ թվում՝ 1․8 մ բարձրությամբ կրկնակի թագով փարավոնի վարդագույն քվարցիտե արձանը, որը գտնվել է գրեթե կատարյալ վիճակում։ Այն ամրացված էր սահնակի վրա և կարող էր լինել պաշտամունքային արձան։ Միակ վնասը, որը հասցված էր արձանին, դա Ամոն աստծո անվան ջնջումն է փարավոնի քարտուշի մեջ, ինչն էլ հավանաբար արվել է որպես նրա իրավահաջորդի՝ Էխենաթոնի օրոք այս աստծո մասին հիշատակումը վերացնելու համակարգված ջանքերի մի մաս։
2021 թվականին Ամենհոտեպի տաճարային համալիրի մոտ պեղումներով հայտնաբերվել է մի բնակավայր, որը կոչվում էր «Շլացուցիչ Աթեն», և որը, ենթադրաբար, կառուցել է Ամենհոտեպը ։ Ենթադրվում է, որ այնտեղ բնակվել են արհեստավորներ և բանվորներ, ովքեր աշխատում էին Թեբեում թագավորական հուշարձանների և նախագծերի վրա, ինչպես նաև օժանդակ արդյունաբերություններում, որոնք անհրաժեշտ էին նման վարչական և հմուտ աշխատող բնակչությանն աջակցելու համար, և ունեցել է իր հացատունն ու գերեզմանատունը։
Փարավոնի ամենահայտնի անուններից մեկը «Աթեն-ջեհենն» էր, որը նշանակում է «Շլացուցիչ արևի սկավառակ»։ Այն հայտնաբերվել է Լուքսորի տաճարի նրա տիտղոսների թվում, իսկ ավելի հաճախ օգտագործվել է որպես նրա պալատներից մեկի, ինչպես նաև թագավորական նավերից մեկի անվանում։ Ամենհոտեպ III-ի Սեդ փառատոնի ստելան Եգիպտոսից Եվրոպա է տարվել արվեստի մի դիլերի կողմից։ Ենթադրվում է, որ այժմ այն գտնվում է Միացյալ Նահանգներում, բայց ոչ հանրային ցուցադրության մեջ։
Տեսք վերևից․ Վերևում երևում է, որ չարամիտ վնաս է հասցվել ստելային, որտեղ կտրատվել է քարտուշը։
Տեսք հետևից․ Ինչպես վերևում, այստեղ նույնպես քարտուշը ոչնչացվել է։
Ենթադրվում է, որ Ամնհոտեպի որդի և հաջորդող Էխնաթոնն է մեղավոր ստելայի վրա փարավոնի անվան ոչնչացման համար։ Էխենաթոնն այնքան էր զզվում իր թագավորական անունից, որ նա Ամենհոտեպ IV-ը դարձրել է Էխնաթոն, նա ոչնչացրել է Ամոն աստծո անվան հետ կապված ցանկացած հիշողություն, քանի որ նախընտրել էր երկրպագել մեկ այլ աստծո՝ Աթոնին։ Ստելայի վրա այ աստվածների՝ Ռայի և Մուտի անունները վանդալիզմի չեն ենթարկվել։
Ենթադրվում է, որ ստելան ցուցադրվել է Ախենաթենի նոր մայրաքաղաք Ախեթաթենում (ներկայիս Ամառնա)։
Ամենհոտեպի թագավորության մեկ այլ ապշեցուցիչ հատկանիշ 200-ից ավելի մեծ հուշաքարերի շարքն է, որոնք հայտնաբերվել են մեծ աշխարհագրական տարածքում՝ սկսած Սիրիայից (Ռաս Շամրա) մինչև Նուբիայի Սոլեբ քաղաքը։ Հինգ այլ հուշաքարեր վկայում են, որ նրա կինը՝ Գիլուխեպան Միտաննից ժամանել է Եգիպտոս 317 կանանցից բաղկացած շքախմբի հետ։ Նա առաջինն էր նման բազմաթիվ արքայադուստրերից, ովքեր հայտնվել են փարավոնի կանանոցում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Փարավոններ Կատեգորիա:Տղամարդիկ Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա Կատեգորիա:Հին Եգիպտոս
Կամանի
Կամանի (Каманы), գյուղ Ռուսաստանի, Սմոլենսկի մարզի Մոնաստիրշչինսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 21 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Մոնաստիրշչինսկի շրջանի բնակավայրեր
Նիկոյա (Կոստա Ռիկա)
Նիկոյա (Nicoya), քաղաք Կոստա Ռիկայում, Նիկոյա թերակղզում, Գուանակաստե նահանգի Նիկոյա կանտոնում։ Գտնվում է Սան Խոսեից հյուսիսի-արևմուտք, հեռավորությունը՝ 207 կմ։
Ըստ 2010 թվականի տվյալների բնակչությունը կազմում է 24 752 մարդ։ Տարածքը՝ 311.08 կմ²։ Բարձրությունը ծովի մակարդակից 123 մետր է ։ Կլիման արևադարձային է։ Միջին ջերմաստիճանը 30 °C է ։
Հիմնադրվել է 1523 թվականին, կոնկիստադոր Գիլ Գոնսալես Դավիլայի կողմից։ Նիկոյան Կոստա Ռիկայի առաջին գաղութային քաղաքն է։ Այստեղ պահպանվել է Կոստա Ռիկայի ամենահին եկեղեցին։
Տնտեսությունը հիմնված է գյուղատնտեսության և տուրիզմի վրա։ Այստեղ աճեցնում են սեխ, բրինձ, եգիպտացորեն։ Զարգացած են նաև անասնապահությունն ու խոզաբուծությունը։
Կոստա Ռիկայի ֆուտբոլի առաջնությունում քաղաքից հանդես է եկել «Գուանակաստեկա» ակումբը ։
1956 թվականին քաղաքում հիմնադրվել է քոլեջ։ Այն ապահովում է ամբողջ կանտոնի կրթությունը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Կոստա Ռիկայի քաղաքներ
Ակաբայի հնագիտական թանգարան
Ակաբայի հնագիտական թանգարան (արաբերեն՝ متحف آثار العقبة ), հնագիտական թանգարան Հորդանանի Ակաբա քաղաքում, Ակաբա պատմական նավահանգստի հարևանությամբ, Ակաբա դրոշակաձողին մոտ։
Պատմություն
Շենքը, որտեղ տեղակայված է թանգարանը, եղել է Հաշիմիտ դինաստիայի հիմնադիր Ալ-Հուսեյն իբն Ալի ալ-Հաշիմիի պալատը։ Կառուցվել է 1917 թվականին ։ Թանգարանը հիմնադրվել է 1989 թվականին, պաշտոնապես բացվել է 1990 թվականի հունվարի 1-ին։
Հավաքածու
Թանգարանն ունի բրոնզեդարյան նմուշներ, որոնք վերջին տարիներին հայտնաբերվել են Ակաբայի մոտ գտնվող Tall Hujayrat Al-Ghuzlan հնագիտական վայրում և թվագրվում են մ. թ. ա. 4000 թվական։ Այս հայտնաբերումը կարևոր ապացույցն է այն բանի, որ Ակաբան տարածաշրջանի կենսունակ պղնձի արտադրություն ունեցող հնագույն բնակավայրերից մեկն է։ Թանգարանն ունի նաև 7-12-րդ դարերի նմուշների հավաքածու։ Թանգարանի առավել հայտնի հավաքածուներից է Ղուրանից չափածո մի մեծ արձանագրություն, որը կախված է քաղաքի 9-րդ դարի արևելյան դարպասի վերևում, ինչպես նաև Ֆաթիմյան խալիֆայության ոսկյա մետաղադրամներ և Մարոկկոյի Սեգելմասա թագավորության այլ մետաղադրամներ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հորդանանի թանգարաններ Կատեգորիա:Հնագիտական թանգարաններ
Բառինչ Ներքին
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Թուրքիայի գյուղեր
Նովոսելիցա (գյուղ, Ուլյանովսկի շրջան)
Նովոսելիցա (Новоселиця), գյուղ Ուկրաինայի Կիրովոգրադի մարզի Ուլյանովսկի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Նովոսելիցա գյուղում բնակվում էր 1 530 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Կիրովոգրադի մարզի Ուլյանովսկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Խայմե Այովի
Խայմե Խավիեր Այովի Կարոսո (Jaime Javier Ayoví Corozo, ), էկվադորցի ֆուտբոլիստ, «Գոդոյ Կուրս» ակումբի և Էկվադորի ազգային հավաքականի հարձակվող։ 2014 թվականի աշխարհի առաջնության մասնակից։
Ակումբային կարիերա
Այովին իր ֆուտբոլային կարիերան սկսել է սիրողական ակումբում։ 2006 թվականին նա չորս տարի ժամկետով պայմանագիր է կնքել «Էմելեկ» ակումբի հետ։ Այդ ակումբում նա հանդես է եկել կիսապաշտպանի դիրքում, սակայն մշտապես ձգտել է խաղալ դաշտի կենտրոնում։ 2009 թվականին խաղային փորձ ձեռք բերելու նպատակով Այովին վարձավճարով տեղափոխվել է «Մանտա»։ 34 խաղի ընթացքում նա խփել է 7 գոլ, և «Էմելեկը» ցանկացել է երկարացնել վարձավճարային պայմանագրի ժամկետը, սակայն նոր մարզիչ Խորխե Սամպաոլին Այովիին խնդրել է մնալ ակումբում։ 2010 թվականի մրցաշրջանում նա եղել է արգենտինացի հարձակվող Էռնան Պեյրոնեին փոխարինողը։ Հաղթելով այդ մրցակցությունում՝ Այովին դարձել է թիմի հիմնական հարձակվողը։
2011 թվականին Խայմեն տեղափոխվել է մեքսիկական «Տոլուկա» ակումբ՝ կնքելով երեք տարվա պայմանագիր։ Հունվարի 16-ին՝ «Պաչուկայի» դեմ խաղում, նա կատարել է իր դեբյուտը Մեքիկայի առաջնությունում ։ Հունվարի 23-ին՝ «Խագուարես Չյապաս» դեմ խաղում, Այովին խփել է իր առաջին գոլը նոր ակումբի կազմում ։ Առաջնության 12 հանդիպումներում նա խփել է 5 գոլ, ինչի շնորհիվ մեքսիկական շատ ակումբներ սկսել են հետաքրքրվել նրանով։ 2011 թվականի ամռանը Խայմեն տեղափոխվել է «Պաչուկա», որի կազմում իր դեբյուտը կատարել է հուլիսի 24-ին՝ «Սանտոս Լուգանայի» դեմ խաղում ։ Հուլիսի 31-ին՝ «Պուեբլայի» դեմ խաղում, Այովին խփել է իր առաջին գոլը հօգուտ «Պաչուկայի» ։
2013 թվականի ամռանը Այովին պայմանագիր է կնքել «Տիխուանա» ակումբի հետ այն պայմանով, որ նա անմիջապես ուղարկվելու է վարձավճարով խաղալու, որպեսզի ձեռք բերի անհրաժեշտ մարզավիճակ։ Նա վերադարձել է հայրենիք, որտեղ մինչև տարվա ավարտը խաղացել է ԼԴՈՒ Կիտոյում։ 2014 թվականի հունվարի 11-ին՝ «Ամերիկա» ակումբի դեմ խաղում, նա կատարել է իր դեբյուտը «Տիխուանայի» կազմում ։ Մարտի 8-ին՝ «Գվադալախարայի» դեմ խաղում, Այովան խփել է իր առաջին գոլը հօգուտ «Տիխուանայի» ։ Մարտի 19-ին Խայմեն դարձել է ԿՈՆԿԱԿԱՖ-ի չեմպիոնների գավաթի խաղարկության շրջանակներում անցկացվող ամերիկյան «Լոս Անջելես Գալաքսի» ակումբի դեմ խաղի հերոսը՝ խփելով երկու գոլ ։
2014 թվականի ամռանը Այովին վարձավճարով սկսել է խաղալ արգենտինական «Գոդոյ Կրուս» ակումբում։ Արգենտինայի առաջնությունում նա իր դեբյուտը կատարել է օգոստոսի 30-ին՝ «Հիմնասի Լա Պլատա» ակումբի դեմ խաղում ։ Հոկտեմբերի 15-ին՝ «Տիգրեի» դեմ խաղում, նա դուբլ է ձևակերպել՝ խփելով իր առաջին գոլերը նոր ակումբի կազմում ։ 13 խաղում 9 գոլ խփելուց հետո Այովին տեղ է գրավել թիմի հիմնական կազմում։ 2015 թվականի սկզբին Այովին «Գոդոյ Կրուսի» հետ կնքել է լիարժեք պայմանագիր։ Տրանսֆերի արժեքը կազմել է 1,5 միլիոն եվրո։
Միջազգային կարիերա
2010 թվականի սեպտեմբերի 5-ին Մեքսիկայի հավաքականի դեմ Ընկերական խաղում Այովին կատարել է իր դեբյուտը Էկվադորի հավաքականի կազմում։ Նույն հանդիպման ընթացքում նա խփել է իր առաջին գոլը հավաքականում ։
2014 թվականին Խայմեն ընդգրկվել է Էկվադորի հավաքականի հայտացուցակում՝ մասնակցելու Բրազիլիաում կայանալիք աշխարհի առաջնությանը։ Սակայն առաջնության ընթացքում նա եղել է պահեստայինների նստարանին և ոչ մի րոպե չի խաղացել։
2016 թվականին Այովին ԱՄՆ-ում մասնակցել է Ամերիկայի գավաթի խաղարկությանը, որի շրջանակներում մասնակցել է Բրազիլիայի ,Պերուի, Հայիթիի և Միացյալ Նահանգների հավաքականների դեմ խաղերում։ Այովին գոլ է խփել Հայիթիի հավաքական։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Էկվադորցի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Ֆուտբոլի հարձակվողներ
Դորիան Գրեյ (ֆիլմ)
«Դորիան Գրեյ» (անգլ. Dorian Gray)՝ Օլիվեր Պարկերի 2009 թվականի գեղարվեստական ֆիլմ, նկարահանված Օսկար Ուայլդի «Դորիան Գրեյի դիմանկարը» վեպի մոտիվներով։ Ֆիլմի սցենարը գրել է Թոբի Ֆինլեյը (իր գրած առաջին սցենարն է)։ կարգախոսը՝ «Ընդմիշտ երիտասարդ և անիծված հավետ»։
Սյուժե
Վիկտորիական Անգլիա։ Գեղեցիկ և միամիտ երիտասարդ Դորիան Գրեյը ժամանում է Լոնդոն, որտեղ նրան սոցիալական հորձանուտի մեջ է ներգրավում լորդ Հարի Ուոտոնը, ով Դորիանին ծանոթացնում է քաղաքի գեդոնիստիկ մշակույթի հետ։