Սփյուռքահայ_մամուլ
ԱՄՆ և Կանադա
Հայերեն առաջին պարբերականը՝ «Արեգակ» ամսաթերթը, լույս է տեսել 1888 թվականին, Ջերսի Սիթիում։ Դարավերջին Նյու Յորքում հրատարակվել են «Սուրհանդակ» (1889-1890) ամսաթերթը, «Ազատություն» (1890-1892) առաջին հայերեն-անգլերեն կիսամսյան, «Հայք» (1891 - 1898) գրական, քաղաքական շաբաթաթերթը, որոնք լուսաբանել են կազմավորվող ամերիկահայ համայնքի ներքին կյանքը, ամերիկահայությանը հաղորդակից դարձրել միջազգային իրադարձություններին, արձագանքել Արևմտյան Հայաստանի անցքերին։ Ամերիկահայ մամուլի զարգացումը հիմնականում պայմանավորված էր ԱՄՆ-ում հայկական կուսակցությունների, հայրենակցական միությունների, բարեգործական ընկերությունների և այլ կազմակերպությունների ստեղծմամբ։ 1899 թվականից Նյու Ցորքում հրատարակվող «Ձայն հայրենյաց» շաբաթաթերթը դառնում է վերակազմյալ հնչակյան կուսակցության Ամերիկայի շրջանի պաշտական օրգանը (1900-1902, 1903- 1908)։ 1900 թվականից Բոստոնում լույս է տեսնում դաշնակցության Ամերիկայի կենտրոնական օրգան «Հայրենիք» թերթը (հիմնական 1899 թվականին, Նյու Ցորքում)։ Ունի շեշտված հակակոմունիստական և հակասովետական դիրքորոշում։ 1903 թվականից հնչակյանները հրատարակում են «Երիտասարդ Հայաստան» (Փարամուս, Նյու Ջերսի նահանգ) հասարակական-քաղաքական և տնտեսական շաբաթաթերթը։ 20-րդ դարի սկզբի ամերիկահայ հիշարժան հրատարակություններից են նաև «Քաղաքացի» (1902-1909, Ֆրեզնո) և «Ազգ» (1907-1921, Բոստոն) շաբաթաթերթերը։ Հիշյալ պարբերականներում մեծ տեղ էին գրավել հայ ժողովրդի ազգային ազատագրական պայքարի հարցերը, Թուրքիայի հայահալած քաղաքականության մերկացումը։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին ամերիկահայ մամուլը լուսաբանել է պատերազմական գործողությունների ընթացքը, պատմել հայ կամավորական շարժման և հայոց հերոսամարտերի մասին։ Հետեղեռնյան շրջանում գաղթավայրում գործող հայկական կուսակցությունների վերախմբավորմամբ ստեղծվում էին նոր պարբերականներ։ Ռամկավար և վերակազմյալ հնչակյան կուսակցությունների, նրանց «Ազգ» և «Պահակ» (1915- 1921, Բոստոն) օրաթերթերի միավորումով 1921 թվականին Բոստոնում լույս էր տեսել ռամկավար ազատականների «Ազգ-Պահակ» օրաթերթը, որը 1922 թվականից կոչվում է «Պայքար»։ Նույն սկզբունքով ոգևորվել էին ռամկավարների «Նոր կյանք» (1914- 1921) և ռամկավար ազատականների «Արոր» (1919-1921, երկուսն էլ Ֆրեզնոյում) օրաթերթերը (1921 թվականին՝ «Նոր կյանք-Արոր, 1922 թվականից՝ «Նոր օր»)։ Խորհրդային Հայաստանի ծնունդը հզոր ազդակ հանդիսացավ ԱՄՆ-ի հայ բանվորական մամուլի օրգանների գործունեության համար։ ԱՄՆ-ի բանվորական կուսակցության հայկական հատվածի օրգան «Գործավոր» (1924) և ԱՄՆ-ի հայ բանվորական կուսակցության օրգան «Բանվոր» (1922-1924) շաբաթաթերթերի միավորումով ստեղծվել է ԱՄՆ-ի բանվորական (կոմունիստական) կուսակցության հայկական հատվածի օրգան (1925 թվականից) «Պրոլետար» (1924-1926) թերթը, որը 1926-1930 թվականներին լույս էր տեսել «Նոր աշխարհ» (ԱՄՆ-ի կոմկուսի օրգան), 1930-1938 թվականներին՝ «Բանվոր» անուններով։ Հայ բանվորական մամուլի օրգանները զգալի ներդրում էին ունեցել ամերիկահայ աշխատավորությանն ազգայնական գաղափարախոսությունից ձերբազատելու գործում, լուսաբանել Խորհրդային Հայաստանի առօրյան, նրան համակիր կազմակերպությունների (ՀՕԿ, Պետակաբն կարմիր խաչ, հայրենակցական միություններ և այլն) գործունեությունը։ Նշանակալի էր Ամերիկահայ առաջադիմական միության նախաձեռնությամբ 1938 թվականից Նյու Ցորքում հրատարակվող «Լրաբեր» թերթի դերը, որը պարբերաբար տպագրում է Խորհրդային և ամերիկյան ժողովուրդների մերձեցմանը նպաստող նյութեր, հանդես գալիս ԽՍՀՄ-ԱՄՆ տնտեսական, առևտրական, գիտատեխնիկական կապերի զարգացման օգտին։ Հայրենակցական միությունների «Նոր Արաբկիր» (1925 թվականից, Նյու Ցորք, Ֆիլտդելֆիա, Բոստոն էին), «Գերմանիկ» (1930 թվականից), «Նոր Չնքոլշ> (1931-1935), «Կյուրինի հուշ» (1930-1933), «Նոր Կեսարիա» (1934-1972, բոլորը՝ Նյու Ցորքում) և այլ պարբերականներ ոչ միայն սփյուռքը մայր հայրենիքին կապող կարևոր օղակ են հանդիսացել, այլև կորստից փրկել էին հայրենի երկրամասի բազմաթիվ ավանդություններ, երգեր, ժողովրդական բանահյուսության նմուշներ և այլն։ Գաղթավայրի գրական-գեղարվեստական լավագույն պարբերականներից է «Նոր գիր» (1936-1954, Նյու Ցորք) եռամսյա հանդեսը, որի շուրջն էին համախմբված սփյուռքահայ առաջադեմ գրողներ ու մտավորականներ։ Անգլախոս սերնդին հայ կյանքին հաղորդ պահելու նպատակով դեռևս 1930-ական թվականներին ձեռնարկվեց անգլիական պարբերականների հրատարակումը, որն առավել տարածում ստացավ երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո։ 1958 թվականից լույս է տեսնում «Արմինիըն օբսերվեր» («The Armenian Observer», Ֆրեզնո, Լոս Անջելես), 1960 թվականից՝ «Արարատ» («Ararat», Նյու Ցորք), 1967 թվականից՝ «Արմինիըն ռիփորթըր» («The Armenian Reporter», Նյու Ցորք), 1970 թվականից՝ «Արմինիըն դայջեսթ» («Arme- nian Digest», Լոս Անջելես) և այլ պարբերականներ։ 1970-1980-ական թվականների Միջին և Մերձավոր Արևելքի երկրներից ԱՄՆ արտագաղթից հետո գաղթավայրի հայ պարբերական մամուլի խոշորագույն կենտրոն է դարձել Լոս Անջելեսը, որտեղ 1986 թվականին հրատարակվել է ավելի քան 40 անուն պարբերական։ Այստեղ են շարունակվում հրատարակվել «Նոր օր»-ը (1964 թվականից), «Ասպարեզ»-ը (1970 թվականից), «Լրաբեր»-ը (1979 թվականից), հիմնվել են նոր պարբերականներ՝ ազգային, գրական «Նոր սերունդ» (1975 թվականին), «Ապրիլ» ամսաթերթերը (1977 թվականին), «Նոր կյանք» շաբաթաթերթը (1978 թվականին), Հայ եկեղեցու ԱՄՆ-ի Արևմտյան թեմի առաջնորդարանի «Մայր եկեղեցի» պաշտոնաթերթը (1979 թվականին), Ամերիկահայ միջազգային կոլեջի «Տարեգիրք»-ը (1977 թվականին), «Մանկական աշխարհ» պատկերազարդ հանդեսը (1980 թվականին), Ազգային ւիսրժարանի աշւսկերտների «Մեր ձայնը» պարբերաթերթը (1980 թվականին) և այլն, որոնք հիմնականում հայերեն-անգլերեն ե այլն։ Մինչև մեր օրերը ԱՄՆ-ում լույս է տեսել ավելի քան 400 հայկական պարբերական։ Արգենտինա։ Գաղթավայրի առաջին հայերեն պարբերականը՝ «Արժենթինյան մամուլ» շաբաթաթերթը, հրատարակել էր Ամերիկայի բանվորական կուսակցության հայկական ֆեդերացիան (հնչակյաններ)՝ 1922-1924 թվականին։ 1920-1930-ական թվականներին հրատարակվել էին «Նոր երկիր» (1922-1925) ժողովրդական շաբաթաթերթը, «Շիրակ» բարեգործական միության կենտրոնական վարչության «Շիրակ» (1929-1936) հասարակական, գրական կիսամսյան (վերջում շաբաթաթերթ), որը ծանոթացրել էր Սովետական Հայաստանի կյանքին, լուսաբանել ՀՕԿ-ի, բարեգործական, վերաշինաց, հայրենակցական և այլ կազմակերպությունների գործունեությունը, «Արժենթին» (1929-1931) անկախ հայաթերթը, Հայաստանյայց առաքելական եկեղեցու «Հայ կեդրոն» (1932-1970) պաշտոնաթերթը և այլն։ 1935 թվականից լույս էր տեսնում Հաճընի հայրենակցական ընդհանուր միության Բուենոս Այրեսի մասնաճյուղի «Նոր Հաճըն» հանդեսը, որտեղ ներկայացվում էին միության աշխատանքները, նյութեր տպագրվում Հաճընի պատմության, ավանդությունների, բարբառի, հաճընցիների կենցաղի ու սովորությունների վերաբերյալ։ Արգենտինահայ մարաշցիների հայրենակցական միությունը հրատարակել է«Մարաշ» (1955-1966) հայերեն-իսպաներեն երկամսյա տեղեկատուն։ Գաղթավայրի արժանահիշատակ պարբերականներից էր նաև «Սևան» (1961 թվականից, բոլորը Բուենոս Այրեսում) գրական, հասարակական շաբաթաթերթը։ 1970 թվականից Կորդովայում տպագրվում էր հայ եկեղեցու «Արևագալ» տեղեկատուն, 1979 թվականից «Սարդարապատ» ազգային, հասարակական, մշակութային պարբերականը։ Մինչև մեր օրերն Արգենտինայում լույս է տեսել շուրջ 40 հայկական պարբերական։