Կոմպոզիցիա_(մշակույթ)
Գրականագիտության մեջ
Յուրաքանչյուր գրական ստեղծագործություն անկախ բովանդակությունից և ծավալից ունի որոշակի կոմպոզիցիա։ Կոմպոզիցիա է կոչվում երկի կառուցվածքը։ Այդ հասկացության շուրջ գրականագիտության մեջ կան տարբեր ըմբռնումներ։ «Գրական ստեղծագործության բազմազան տարրերի խմբավորումը, դասավորությունը, նրանց փոխադարձ կապն ու պայմանավորվածությունը կոչվում է կոմպոզիցիա»,- սահմանում է գրականության տեսաբան Էդ. Ջրբաշյանը ։ Գրականագիության տեսաբան Լ. Ցելկովան կոմպոզիցիան դիտում է որպես բազմակողմանի հասկացություն։ Վերջինիս համոզմամբ սխալ է կոմպոզիցիա համարել միայն իրադարձությունների, երևույթների, գործողությունների հերթագայությունը, դրա մաս է կազմում նաև «գեղարվեստական մասերի, արտահայտությունների, պատկերների ամբողջությունը» ։ Մեկ ուրիշ գրականագետ, տեսաբան՝ Լ. Տիմոֆեևը, տալիս է վերը նշված սահմանման առավել ընդհանրացված, խտացված տարբերակը և փաստում. «Գեղարվեստական ստեղծագործության բարդությունը արտացոլում է մարդկային հարաբերությունների բարդությունները, կենսական այն միջավայրի խնդիրները, որ ձգտում է ցույց տալ հեղինակը։ Կենսական իրողությունների արտացոլումը, դրանց զարգացումը զգալիորեն կախված են գրողից և նրա կողմից իրականության ընկալումից, թե ինչն է վերջինս առավել կարևորում և դրանից կախված ինպիսի փաստերի վրա է ուշադրություն դարձնում» ։ Գրականագիտության տեսաբան Բ. Ուսպենսկու բնորոշմամբ առկա են բազմաթիվ մոտեցումներ գեղարվեստական ստեղծագործության կոմպոզիցիոն համակարգի ուսումնասիրության համար։ Այդ բոլոր հնարավոր մոտեցումներից, սակայն, նա առավել կարևորում է «հեղինակի դիտանկյունը» (точка зрения) և «այդ դիտանկյունների փոխհարաբերությունը տարբեր ասպեկտներում, որոնցից էլ  սկսվում է գրական երկի պատումը» ։ Իսկ Զավեն Ավետիսյանը գեղարվեստական երկի կոմպոզիցիոն գլխավոր հատկանիշներց մեկը համարում է ժամանակատարածական ըմբռնումը։ Ըստ նրա՝ ժամանակային առումով հնարավոր չէ պատկերացնել սյուժե առանց կոմպոզիցիայի։ «Կոմպոզիցիան ժամանակի և տարածության մեջ կատարվող գործողությունների գեղարվեստորեն նպատակահարմար դասավորությունն է» ։ Կոմպոզիցիան անհրաժեշտ է արվեստի բոլոր ճյուղերին, սակայն նրա դերը գրականության մեջ առավել նշանակալից է։ Ստեղծագործության կոմպոզիցիան իր մեջ է ներառում տարբեր տարրեր, և հենց այդ տարրերի միասնությամբ էլ կառուցվում է ստեղծագործությունը։ Պարզ է, որ գրական երկի կոմպոզիցիան կախված է կոնկրետ երկի ծավալից և ժանրային առանձնահատկություններից։ Ավելի փոքր ծավալի երկերի (բանաստեղծություն, պատմվածք) կառուցվածքը ավելի պարզ է, հեշտ ընկալելի, քան ավելի մեծ ծավալ և ընդգրկում ունեցող ստեղծագործություններինը (վեպ, պիես)։ Սկզբունքը, սակայն, միշտ նույնն է մնում. հեղինակը պետք է նպատակահարմար ձևով կառուցի իր երկը, որի բոլոր մասերը պետք է բխեն հիմնական խնդրից, ծառայեն նրա իրագործմանը։ Երկի խնդիրները արտահայտում են մարդկային հարաբերությունների, հասարակության, միջավայրի այն բարդ փոխհարաբերությունները, որոնք ցանկացել է ցույց տալ հեղինակը։ Այս հարաբերությունների և խնդիրների արտացոլումը, մեկնաբանությունը կապված է այն հանգամանքին, թե ինչպիսի աշխարհայացք ունի գրողը, ինչպես է նա պատկերացնում կյանքը, որոնք են գլխավոր և երկրորդական խնդիրները, և ինչի վրա է ցանկանում կենտրոնացնել ընթերցողի ուշադրությունը։ Կոմպոզիցիայի անխուսափելի պահանջն է ներկայացնել, արտացոլել կյանքը գեղարվեստական ստեղծագործության մեջ կամ դրա միջոցով։ Ըստ կառուցվածքի ընդունված է կոմպոզիցիան բաժանել երեք խմբի` պարզ, բարդացված, բարդ ։ Պարզ կոմպոզիցիան հիմնված է մեկ հերոսի շուրջ տարբեր դրվագների և իրադարձությունների միացման վրա։ Այս մեթոդը կիրառվել է դեռևս ժողովրդական հեքիաթներում։ Իրադարձությունների կենտրոնում մեկ հերոս է, և բոլոր գործողությունները ծավալվում են նրա շուրջ։