cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Մարտին Լյութեր Քինգ
Կտակ, ժառանգություն
Քինգի հիմնական ժառանգությունը ԱՄՆ-ում քաղաքացիական իրավունքների բնագավառում առաջընթացի ապահովումն է։ Քինգի սպանությունից օրեր անց Կոնգրեսը ընդունեց 1968 թվականի քաղաքացիական իրավունքների ակտը ։ Այդ ակտի 8-րդ գլուխը, որը հայտնի է Արդար բնակարանային օրենք անվամբ (Fair Housing Act), արգելում է բնակարանային գործարքներում ռասայական, կրոնական կամ ազգային ծագման հիման վրա (հետագայում ներառվեցին նաև սեռը, ընտանեկան կարգավիճակը, հաշմանդամությունը) խտրականության կիրառումը։ Այս օրենքը ընկալվում է որպես Քինգի կյանքի վերջին տարիներին ԱՄՆ-ում բնակվելու խտրականության դեմ պայքարի արդյունք ։
Միջազգայնորեն Քինգի գործունեության արդյունքն են համարվում Սևերի գիտակցության շարժումը (Black Consciousness Movement) և Հարավային Աֆրիկայում քաղաքացիական իրավունքների շարժումը ։ Քինգի գործունեությամբ ոգեշնչվում և նրան անընդհատ ցիտում էր հարավաֆրիկացի առաջնորդ Ալբերտ Լուտուլին, ով մտահոգված էր իր երկրում ռասայական հավասարությամբ և ով հետագայում Նոբելյան մրցանակի արժանացավ։ Քինգի սպանությանը հաջորդող օրը դպրոցի ուսուցիչ Ջեյն Էլիոթը առաջին անգամ «Կապույտ աչքեր/ շագանակագույն աչքեր» վարժությունը փորձեց Ռիշվելի (Այովա) դպրոցի տարրական դասարանի իր աշակերտների հետ։ Նպատակն էր օգնել նրանց հասկանալ Քինգի մահվան և ռասիզմի մեջ եղած կապը, սակայն նրանք դա այնքան էլ չէին հասկանում, քանի որ ապրում էին հասարակությունում, որը գերազանցապես սպիտակամորթներից է բաղկացած ։
Ամերիկյան լիբերալիզմի և ամերիկյան պրոգրեսիվիզմի մեջ Քինգը դարձավ ազգային խորհրդանիշ ։ Քինգը ազդեցություն է ունեցել նաև իռլանդացի քաղաքագետ և ակտիվիստ Ջոն Հյումի վրա։ Սոցիալ-դեմոկրատական և աշխատանքային կուսակցության նախկին առաջնորդ Հյումը նշում է, որ Քինգի թողած ժառանգությունը բնորոշ է նաև Հյուսիսային Իռլանդիայում քաղաքացիական իրավունքների շարժմանը և «Լավ ուրբաթ համաձայնագրի» ստորագրմանը՝ անվանելով Քինգին «ինձ համար դարի ամենամեծ հերոսներից մեկը»  ։
Քինգի կինը՝ Կորետա Սքոթ Քինգը շարունակում էր շարժվել ամուսնու հետքերով և ակտիվ գործունեություն էր ծավալում սոցիալական հավասարության և քաղաքացիական իրավունքների ոլորտում մինչև իր մահը (2006 թվական)։ Քինգի սպանության տարում նա հիմնեց Քինգ կենտրոնը Ատլանտայում (Ջորջիա). կենտրոնը նվիրված էր Քինգի թողած ժառանգության պահպանմանը և աշխարհում հակամարտությունների լուծմանը ոչ բռնի մեթոդներով, ինչպես նաև հանդուրժողականության տարածմանը ։ Նրանց որդին՝ Դեքստեր Քինգը, ղեկավարում էր կենտրոնը ։ Դուստրը՝ Յոլանդա Քինգը, ով մահացավ 2007 թվականին, մոտիվացնող բանախոս, հեղինակ և Higher Ground Productions-ի հիմնադիրն է. սա կազմակերպություն է, որը մասնագիտացված է բազմազանության ուսուցմամբ ։
Անգամ Քինգի ընտանիքի ներսում անդամները տարբեր կարծիքներ ունեին Քինգի կրոնական և քաղաքական հայացքների վերաբերյալ, որոնք առնչվում էին ԼԳՏԲ մարդկանց։ Քինգի կին Կորետան հրապարակայնորեն նշում էր, որ ինքը կարծում է, որ ամուսինը պետք է պաշտպաներ նաև գեյերի իրավունքները ։ Այնուամենայնիվ, նրանց ամենափոքր երեխան էլ հրապարակայնորեն դեմ էր գեյերի ամուսնությանը ։
1968 թվականի փոտրվարի 4-ին Էբենեզերի բապտիստական եկեղեցում խոսելով այն մասին, թե ինչպես կցանկանար որ իրեն հիշեն մահվանից հետո Քինգը ասել է՝
"Ես կցանկանայի, որ ինչ որ մեկն այդ օրը նշեր, որ Մարտին Լյութեր Քինգը փորձում էր ուրիշներին ծառայելու համար իր կյանքը տալ։ Ես կցանկանայի, որ ինչ որ մեկն այդ օրը ասեր, որ Մարտին Լյութեր Քինգը փորձում էր սիրել մեկին։ Ես ուզում եմ այդ օրը ասել, որ փորձել եմ ճիշտ կողմնորոշվել պատերազմի հարցում։ Ես ցանկանում եմ, որ դուք ի վիճակի լինեք ասել, որ ես փորձել եմ կերակրել աղքատին։ Ես ցանկանում եմ, որ դուք ի վիճակի լինեք ասել, որ ես իմ կյանքում փորձել եմ ծածկել նրան, ով մերկ է։ Ես ցանկանում եմ, որ դուք այդ օրը ասեք, որ ես իմ կյանքում փորձել եմ այցելել նրանց, ովքեր բանտում են։ Ես ցանկանում եմ, որ դուք ասեք, որ ես փորձել եմ սիրել և ծառայել մարդկությանը։ Այո, եթե կցանկանաք, ասեք որ ես գլխավոր թմբկահար եմ։ Ասեք, որ ես արդարության թմբկահարն եմ։ Ասեք, որ ես խաղաղության թմբկահարն եմ։ Ես ճշմարտացիության թմբկահարն եմ։ ԵՎ մնացած բոլոր մանր բաները կարևոր չեն։ Ես չեմ ունենա գումար, որ թողնեմ ինձանից հետո։ Ես չեմ ունենա կյանքի բոլոր թանկարժեք և լավ բաները, որ թողնեմ ինձանից հետո։ Ես պարզապես ցանկանում եմ թողնել մի նվիրված կյանք ։"
Մարտին Լյութեր Քինգի օր
1971 թվականից սկսած Ս. Լուիսի, Միսսուրիի նման քաղաքները և մի շարք նահանգներ Քինգի պատվին ամեն տարի հիշատակի օր հայտարարեցին ։ Սպիտակ տան Վարդերի պարտեզում 1983 թվականի նոյեմբերի 2-ին նախագահ Ռոնալդ Ռեյգանը ստորագրեց օրինագիծ, որով Քինգի պատվին դաշնային հանգստյան օր հայտարարվեց։ 1986 թվականի հունվարի 20-ից այն կոչվեց Մարտին Լյութեր Քինգի օր։ Նախագահ Ջորջ Հ. Վ. Բուշի 1992 թվականի հռչակագրից հետո տոնը նշվում է յուրաքանչյուր տարվա հունվար ամսվա երրորդ երկուշաբթի օրը, որը մոտ է լինում Քինգի ծննդյան օրվան ։ 2000 թվականի հունվարի 17-ին Մարտին Լյութեր Քինգի օրը պաշտոնապես սկսեց նշվել առաջին անգամ բոլոր 50 նահանգներում ։ Արիզոնան (1992), Նյու Հեմփշիրը (1999) և Յուտան (2000) վերջին երեք նահանգներն են, որոնք ճանաչել են տոնը։ Յուտայում նախկինում այդ օրը նշվում էր որպես մարդու իրավունքների օր ։
Ծիսակարգային միջոցառումներ
Քինգը ԱՄՆ եպիսկոպոսական եկեղեցու կողմից հիշատակվում է որպես մարտիրոս, ում օրը նշվում է ամեն տարի նրա մահվան օրը՝ ապրիլի 4-ին ։ Ամերիկայում ավետարանչական լյութերանական եկեղեցին Քինգի հիշատակման օրը նշում է Քինգի ծննդյան օրը՝ հունվարի 15-ին ։
Միացյալ թագավորության ժառանգություն և Մարտին Լյութեր Քինգի խաղաղության կոմիտե
Միացյալ թագավորությունում Նորթումբրիայի և Նյուքասլի համալսարանների Մարտին Լյութեր Քինգի խաղաղության կոմիտեն ստեղծվել է՝ պատվելու համար Քինգի թողած ժառանգությունը, ինչպես և ներկայացվում էր Միացյալ թագավորություն կատարած Քինգի վերջին այցելության ժամանակ, որի նպատակն էր Նյուքասլի համալսարանի կողմից պատվավոր աստիճանի ստացումը 1967 թվականին ։ Խաղաղության կոմիտեն գործում է քաղաքի երկու համալսարանների՝ Նորթումբրիայի և Նյուքասլի քահանայապետությունից դուրս, որոնք երկուսն էլ շարունակում են մնալ Մարտին Լյութեր Քինգի և ԱՄՆ քաղաքացիական իրավունքների շարժման կենտրոններ։ Ոգևորված Քինգի տեսությունով՝ այն իրականացրեց մի շարք գործողություններ Միացյալ թագավորության տարածքում ձգտելով «կառուցել խաղաղության մշակույթ»։
2017 թվականին Նյուքասլի համալսարանում տեղադրվեց Քինգի բրոնզաձույլ արձանը՝ նշելու համար Քինգի պատվավոր աստիճան ստանալու 50-րդ տարելիցը ։ Ուսանողական միությունը քվեարկում էր նաև իրենց բարը «Լյութեր» անվանակոչելու օգտին ։
Կրոն
Որպես քրիստոնյա առաջնորդ՝ Քինգի վրա հիմնականում ազդեցություն են ունեցել Հիսուս Քրիստոսը և քրիստոնյա քարոզիչները, որոնց նա հաճախ էր ցիտում իր կրոնական հանդիպումների, եկեղեցական ելույթների և հասարակական քննարկումների ժամանակ։ Քինգի հավատը հիմնված էր Հիսուսի՝ «Սիրի՛ր հարևանիդ ինչպես ինքդ քեզ ես սիրում», «Սիրի՛ր Աստծուն ամեն ինչից առավել», «Սիրի՛ր քո թշնամիներին, աղոթի՛ր նրանց համար և օրհնի՛ր նրանց» պատգամների վրա։ Նրա բռնությանը դեմ մտքերը հիմնված էին նաև Լեռան քարոզում հնչեցված երկրորդ այտդ դեմ տալու պատգամի, ինչպես նաև Հիսուսի սուրը պատյանը դնելու ուսմունքի հիման վրա ։ Իր հայտնի Բիրինգհեմ բանտից նամակում Քինգը կոչ էր անում գործել ելնելով Քրիստոսի հանդեպ «ծայրահեղական» սիրուց։ Նա մեջբերումներ էր անում նաև այլ քրիստոնյա խաղաղասեր հեղինակներից։ Իր քարոզներից մեկում նա պնդում էր."Մինչ քաղաքացիական իրավունքների առաջնորդ դառնալը ես ավետարանի քարոզիչ էի։ Սա իմ առաջին կոչումն էր և դեռ շարունակում է մնալ իմ մեծագույն պարտականությունը։ Գիտեք, այն ինչ ես արել եմ քաղաքացիական իրավունքների ոլորտում, ես արել եմ, քանի որ դա համարել եմ իմ քարոզչության մի մասը։ Ես կյանքում բացի քրիստոնեական ծառայության մեջ գերազանցության հասնելը այլ տենչ չունեմ։ Ես չեմ ծրագրում զբաղեցնել որևէ քաղաքական պաշտոն։ Ես չեմ ծրագրում բացի քարոզիչ մնալուց որևէ այլ բան անել։ Եվ այն, ինչ ես անում եմ այս պայքարի ընթացքում այլոց հետ միասին, գալիս է այն զգացումից, որ քարոզիչը պետք է մտահոգվի ողջ մարդկության համար ։"
Իր՝ «Ես եղել եմ լեռան գագաթին» ելույթում Քինգը պնդում էր, որ ինքը պարզապես ցանկանում էր կատարել Տիրոջ կամքը։
Առանց բռնություն
Աֆրոամերիկյան քաղաքացիական իրավունքների փորձառու ակտիվիստ Բայարդ Ռուստինը Քինգի ոչ բռնի գործողությունների իրականացման հարցերում առաջին մշտական խորհրդատուն էր ։ Քինգը խորհրդակցում էր նաև սպիտակամորթ ակտիվիստներ Հարիս Վոֆորդի և Գլեն Սմայլիի հետ ։ Ռուստինը և Սմայլին առաջնորդվում էին խաղաղասիրական ավանդույթներով, իսկ Վոֆորդն ու Ռուստինը ուսումնասիրում էին Գանդիի ուսմունքը։ Ռուստինը ոչ բռնի գործողությունների մարտավարությունը կիրառում էր 1940-ականների Հաշտության ճանապարհորդություն արշավի ժամանակ, իսկ Վոֆորդը գանդիզմ էր քարոզում հարավի սևերի շրջանում 1950-ականներին ։
Քինգը սկզբում քիչ բան գիտեր Գանդիի մասին և 1950-ականներին՝ իր ակտիվ գործունեության սկզբնական շրջանում, հազվադեպ էր օգտագործում ոչ բռնի տերմինը։ Քինգը սկզբում հավատում և կիրառում էր ինքնապաշտպանությունը, անգամ իր տան մեջ զենք էր պահում հնարավոր հարձակման ժամանակ ինքնապաշտպանվելու համար։ Խաղաղասերները Քինգին այլընտրանքային ուղի ցույց տվեցին՝ պնդելով, որ դա ավելի լավ ուղի է քաղաքացիական իրավունքների բնագավառում հաջողություն գրանցելու համար, քան ինքնապաշտպանությունը։ Դրանից հետո Քինգը երդվեց, որ երբեք անձնապես զենք չի օգտագործելու ։
Բոյկոտից հետո Քինգը գրեց «Քայլ դեպի ազատություն» գիրքը, որն ընդգրկում էր «Ուխտագնացություն դեպի ոչ բռնություն» գլուխը։ Քինգը ընդգծում էր ոչ բռնի գործողությունների մասին իր պատկերացումները, որն ավելի շատ ենթադրում էր հակառակորդին դաշնակցի, ընկերոջ վերածելը, քան թե նրան նվաստացնելն ու պարտության մատնելը։ Այս գլուխը սկսվում էր Վոֆորդի ուղերձով, իսկ Ռուստինը և Սթենլի Լևիսոնը գլխում ներառել էին նաև խորհուրդներ և ոչ անվանական գրություններ ։
Քինգը ոգեշնչված էր Մահաթմա Գանդիով և ոչ բռնի ակտիվիստական գործողությունների միջոցով նրա գրանցած հաջողություններով, և որպես աստվածաբան ուսանող՝ Քինգը նկարագրում էր Գանդիին որպես «անհատի, ով մեծապես բացահայտում է աստվածային հոգու աշխատանքը» ։ Քինգը երկար ժամանակ երազում էր այցելել Հնդկաստան ։ Հարիս Վոֆորդի աջակցությամբ Ամերիկյան ընկերների աջակցության կոմիտեն և այլ աջակիցները հնարավորություն ընձեռեցին նրան ֆինանսական միջոցներ գտնել այդ ճանապարհորդությունը 1959 թվականի ապրիլին իրականացնելու համար ։ Հնդկաստան կատարած ճանապարհորդությունը մեծ ազդեցություն ունեցավ Քինգի վրա, խորացրեց նրա ըմբռնումները ոչ բռնի դիմադրության մասին և մեծացրեց նրա նվիրումը Ամերիկայում քաղաքացիական իրավունքների համար պայքարին։ Հնդկաստանում գտնվելու վերջին երեկոյի ընթացքում նա ռադիո ուղերձով հանդես եկավ, որում նշում էր. «Հնդկաստանում լինելուց ի վեր ես առավել քան երբևէ համոզվեցի, որ ոչ բռնի դիմադրության մեթոդը ճնշված մարդկանց ամենահզոր զենքն է արդարության և մարդկային արժանապատվության համար պայքարում»։
Քաղաքականություն
Որպես Հարավային քրիստոնեության առաջնորդության կոնֆերանսի առաջնորդ՝ Քինգը հավատարիմ էր մնում ԱՄՆ քաղաքական կուսակցությանը կամ թեկնածուին հասարակայնորեն չաջակցելու քաղաքականությանը. «Ես կարծում եմ, որ ինչ-որ մեկը պետք է չեզոք դիրք զբաղեցնի, որպեսզի կարողանա օբյեկտիվորեն դիտարկել երկու կուսակցությունները և հանդիսանա երկուսի խիղճը, այլ ոչ թե որևէ մեկի ծառան կամ տերը» ։ 1958 թվականի հարցազրույցում նա ներկայացրեց իր տեսակետը, նշելով, որ ոչ մի կուսակցություն կատարյալ չէ, ասելով՝ «Ես չեմ կարծում, որ Հանրապետական կուսակցությունը լի է աստվածային ամենակարողությամբ. ոչ էլ դեմոկրատական կուսակցությունը։ Նրանք երկուսն էլ թուլություններ ունեն։ Եվ ես անքակտելիորեն նրանցից ոչ մեկին կապված չեմ» ։ Քինգը գովաբանում էր Իլինոյսից դեմոկրատական սենատոր Պոլ Դուգլասին՝ անվանելով նրան «մեծագույնը բոլոր սենատորներից» նրա՝ մոլեգին կերպով տարիներ շարունակ քաղաքացիական իրավունքների քարոզչության համար ։
Ռասայական հավասարության պայքարի շրջանում Քինգը քննադատում էր երկու կուսակցություններին.
"Իրականում սևամորթներին դավաճանեցին և՛ Հանրապետական և՛ Դեմոկրատական կուսակցությունները։ Դեմոկրատները դավաճանեցին՝ ենթարկվելով դիքսիկրատների (քաղաքական կուսակցություն Ամերիկայում 1948 թվականին) քմահաճույքներին։ Հանրապետականները դավաճանեցին՝ ենթարկվելով հյուսիսային հանրապետականների աջ թևի ակնհայտ երեսպաշտությանը։ Ե՛վ հարավային դիքսիկրատների և՛ աջակողմյա հյուսիսային հանրապետականների այս դաշինքը ձախողեց քաղաքացիական իրավունքների ոլորտում ազատականացված օրենսդրության ստեղծմանն ուղղված ցանկացած օրինագիծն ու ցանկացած քայլը ։"
Չնայած որ Քինգը երբեք հրապարակայնորեն չի աջակցել որևէ քաղաքական կուսակցության կամ նախագահի թեկնածուի, 1956 թվականի հոկտեմբերին քաղաքացիական իրավունքների աջակցին գրած նամակում նա ասում էր, որ չի կողմնորոշվում՝ ում օգտին քվեարկի՝ Ա. Սթիվենսոնի թե Դ. Էյզենհաուերի, բայց նախկինում միշտ քվեարկել է դեմոկրատների օգտին ։ Իր ինքնակենսագրականում Քինգն ասում էր, որ 1960 թվականին նա անձամբ քվեարկել է դեմոկրատ թեկնածու Ջոն Քենեդիի օգտին. «Ես կարծում էի, որ Քենեդին կդառնա լավագույն նախագահը։ Ես ոչ ոքի չեմ աջակցել։ Հայրս աջակցել է, ես՝ ոչ»։ Քինգը հավելում է, որ հնարավոր է բացառություն աներ և խախտեր նախագահի թեկնածուին չաջակցելու իր քաղաքականությունը, ասելով՝ «Եթե նախագահ Քենեդին ողջ լիներ, ես հնարավոր է, որ աջակցեի նրան 1964 թվականին» ։
1964 թվականին Քինգը կոչ էր անում իր աջակիցներին և բարի կամք ունեցող բոլոր մարդկանց դեմ քվեարկել նախագահի հանրապետական թեկնածու, սենատոր Բերի Գոլդվոթերին, ասելով որ նրա ընտրությունը «աղետալի կլինի, անգամ ինքնասպանությանը հավասարազոր պետության և աշխարհի համար» ։
Քինգը ժողովրդավարական սոցիալիզմի գաղափարների կողմնակից էր, չնայած որ ստիպված էր ուղղակիորեն չխոսել այդ աջակցության մասին, քանի որ այդ ժամանակ ամբողջ ԱՄՆ-ում տարածված էին հակակոմունիստական հայացքներ, իսկ սոցիալիզմը ասոցացվում էր կոմունիզմի հետ։ Քինգը կարծում էր, որ կապիտալիզմը չի կարող համապատասխան ձևով բավարարել շատ ամերիկացիների, հատկապես աֆրոամերիկյան համայնքի հիմնական կարիքները ։
Փոխհատուցում
Նա պնդում էր․ «Ծախսված գումարները ամբողջությամբ կարդարացվեն այն օգուտներով, որ կունենա երկիրը, երբ կկրճատվի դպրոցից դուրս մնացողների, ընտանիքների բաժանումների, հանցանքների թիվը, անօրինականությունը, զոհերի թիվը, զանգվածային անկարգությունները և այլ սոցիալական չարիքները»։ Նա այս գաղափարը ներկայացնում էր որպես ընդհանուր օրենքի կիրառում չվճարված աշխատանքի հարցերը կարգավորելու նպատակով, բայց հստակեցնելով, որ կարծում է, որ այդ գումարները չպետք է տրամադրվեն բացառապես սևամորթներին։ Նա պնդում էր. «Դրանից պետք է օգտվեն բոլոր ռասաների անապահովները»։
Ընտանիքի պլանավորում
1966 թվականի մայիսի 5-ին պարգևատրվելով Ամերիկայի պլանավորված հայրության/մայրության ֆեդերացիայի Մարգարետ Սանգեր մրցանակով, Քինգն ասաց."Վերջերս մամուլը հեղեղված է թռչող ափսեների պատկերների մասին հաղորդումներով։ Մինչ մենք կարիք ունենք չհավատալու այս պատմություններին, նրանք թույլ են տալիս մեր երևակայությանը պատկերացնել, թե ինչպես են տիեզերքից եկած այցելուները մեզ դատում։ Վախենում եմ, որ նրանք կզարմանան մեր վարքագծից։ Նրանք հետազոտելով կպարզեն, որ սպանություն նախագծելու համար մենք միլիարդներ ենք ծախսում պատերազմի ընթացքում զենքի և ռազմավարության վրա։ Նրանք հետազոտելով կպարզեն նաև, որ մենք միլիոններ ենք ծախսում հիվանդությունների կամ այլ պատճառներով մահերը կանխելու վրա։ Վերջապես, նրանք հետազոտելով կպարզեն, որ մենք չնչին գումարներ ենք ծախսում բնակչության պլանավորման վրա, չնայած որ բնակչության ինքնաբուխ աճը մեր մոլորակում կյանքի հրատապ սպառնալիք է։ Տիեզերքից մեր հյուրերը կներվեն, եթե նրանք զեկույց ներկայացնեն իրենց տուն այն մասին, որ մեր մոլորակը բնակեցված է խելագար մարդկանց ռասայով, ում ապագան դժգույն և երերուն է։
Չկա ավելի ողբերգական իրավիճակ մարդկության համար, քան վնասակար պայմանների շարունակական գոյությունը այն դեպքում, երբ դրա դեղամիջոցը հասանելի է։ Ընտանիքի պլանավորումը, որի նպատակն է մարդկությանը բնական ռեսուրսների հետ կապելը, հնարավոր է, կիրառելի և անհրաժեշտ։ Ի տարբերություն ժանտախտի և մի շարք ժամանակակից հիվանդությունների, որոնք մենք դեռևս չենք հասկանում, գերբնակեցման ներկայիս ժանտախտը բուժվում է այն միջոցներով, որ մենք հայտնաբերել ենք և այն ռեսուրսներով, որոնք մեր ձեռքում են։
Միակ թերությունը այդ լուծման մասին բավարար գիտելիքների բացակայությունն է, բայց խնդրի լրջության համընդհանուր գիտակցումն ու դրա միլիարդավոր զոհերի կրթությունը...."
Հետաքննությունների դաշնային բյուրոյի հսկողություն և գաղտնալսում
Հետաքննությունների դաշնային բյուրոյի ղեկավար Էդգար Հուվերը անձամբ է հրամայել հսկողության տակ վերցնել Քինգին, ինչը նպատակ էր հետապնդում խաթարել Քինգի հեղինակությունը որպես քաղաքացիական իրավունքների առաջնորդ ։ Ըստ եկեղեցական կոմիտեի և 1975 թվականի ԱՄՆ կոնգրեսի կողմից իրականացված հետազոտության՝ «1963 թվականի դեկտեմբերից մինչև 1968 թվական՝ իր մահը, Մարտին Լյութեր Քինգը Հետաքննությունների դաշնային բյուրոյի կողմից իրականացվող ինտենսիվ արշավի թիրախն էր, որի նպատակն էր չեզոքացնել նրան որպես քաղաքացիական իրավունքների առաջնորդ» ։
1963 թվականի աշնանը Հետաքննությունների դաշնային բյուրոն գլխավոր դատախազ Ռոբերտ Ֆ. Քենեդու կողմից Քինգի հեռախոսը գաղտնալսելու լիազորություն ստացավ ։ Բյուրոն տեղեկացրեց նախագահ Ջոն Քենեդուն։ Նա և իր եղբայրը ապարդյուն կերպով փորձում էին համոզել Քինգին հեռու մնալ Սթենլի Լևիսոնից, ով փաստաբան էր Նյու Յորքից, ով ԱՄՆ կոմունիստական կուսակցության հետ կապեր ուներ ։ Չնայած որ Ռոբերտ Քենեդին գրավոր համաձայնություն էր տվել որոշ սահմանափակումներով գաղտնալսել Քինգի հեռախոսազանգերը «փորձնական հիմունքներով, մոտավորապես մեկ ամիս», Հուվերը այդ թույլտվությունը այնքան ընդլայնեց, որ իր մարդիկ իրենց ազատ էին զգում ապացույցներ ման գալ Քինգի կյանքի ցանկացած բնագավառում, որը նրանք կարևոր էին համարում։
Բյուրոն գաղտնալսող սարքեր էր տեղադրում Լևիսոնի և Քինգի տան և աշխատավայրի հեռախոսային գծերի վրա և գաղտնալսում էր Քինգի հյուրանոցային սենյակները, երբ նա ճանապարհորդում էր երկրով մեկ ։ 1967 թվականին Հուվերը Հարավային քրիստոնեության առաջնորդության կոնֆերանսը համարեց սևամորթ ազգայնականների ատելության խումբ՝ տալով հետևյալ ցուցումները. «Չպետք է բաց թողնվի հակահետախուզության մեթոդների կիրառման ոչ մի հնարավորություն՝ օգտվելով թիմի ղեկավարների կազմակերպչական և անձնական կոնֆլիկտներից.... համոզվելով, որ թիրախավորված խումբը ջախջախված, ծաղրուծանակի ենթարկված և վարկաբեկված է» ։
Կոմունիզմի պնդումներ
Տարիներ շարունակ Հուվերը կասկածում էր, որ սոցիալական շարժումներում, որոնցից են աշխատավորական միավորումները և քաղաքացիական իրավունքները, առկա է կոմունիզմի հնարավոր ազդեցություն ։ Հուվերը ուղղորդում էր Հետաքննությունների դաշնային բյուրոյին հետևել Քինգին 1957 թվականին, և Հարավային քրիստոնեության առաջնորդության կոնֆերանսին նրա հիմնադրումից հետո (մինչ 1960 թվականը կոնֆերանսը չուներ գործադիր տնօրեն )։ Մինչ 1962 թվականը հետաքննությունը գերազանցապես մակերեսային էր․ բայց այդ ժամանակ Հետաքննությունների դաշնային բյուրոն իմացավ, որ Քինգի ամենավստահելի խորհրդատուներից մեկը Նյու Յորքից իրավաբան Սթենլի Լևիսոնն է։
Հետաքննությունների դաշնային բյուրոն մտահոգություններ ուներ, որ Լևիսոնը Քինգի մոտ հանդես էր գալիս որպես ազդեցության գործակալ՝ ի հեճուկս 1963 թվականի սեփական զեկույցների այն մասին, որ Լևիսոնը դուրս է եկել կուսակցությունից և այլևս նրանց հետ գործնական կապեր չունի։ Քինգի մտերիմ լեյտենանտներից Հանթեր Փիթս Օ՚Դելլը ըստ վկայությունների նույնպես կապեր ուներ կոմունիստական կուսակցության հետ մինչև Հակաամերիկյան գործունեության հետազոտության կոմիտեն (HUAC) ։ Ինչևէ, մինչև 1976 թվականը Հետաքննությունների դաշնային բյուրոն ընդունեց, որ ինքը չուներ բավարար վկայություններ, որ Քինգն անձամբ կամ Հարավային քրիստոնեության առաջնորդության կոնֆերանսը իրականում ներգրավված են որևէ կոմունիստական կազմակերպության մեջ ։
Ինչ վերաբերում է Քինգին, ապա նա բացառապես հերքում էր կոմունիզմի հետ որևէ կապի առկայությունը։ 1965 թվականին Փլեյբոյին տված հարցազրույցում նա պնդում էր, որ «Այս շարժման մեջ այնքան կոմունիստներ կան, որքան էսկիմոսներ՝ Ֆլորիդայում»։ Նա ասում էր, որ Հուվերը հետևում է հարավի քաղաքական ուժերի հանդարտեցման ուղուն, և նրա մտահոգությունը կոմունիզմի քաղաքացիական իրավունքների շարժման մեջ ներթափանցելու առիթով միտված են օգնելու և աջակցելու հարավի ռասիստների և ծայրահեղական աջաթևյա տարրերի պահանջներին ։ Հուվերը չէր հավատում Քինգի անմեղության կանխավարկածին և պատասխանում էր, նշելով, որ Քինգը երկրի ամենահռչակավոր ստախոսն է ։ 1963 թվականի օգոստոսի 28–ին Վաշինգտոնյան արշավի ընթացքում հնչեցված հռչակավոր «Ես երազանք ունեմ» ելույթից հետո Հետաքննությունների դաշնային բյուրոն Քինգին նկարագրեց որպես երկրի ամենավտանգավոր սևամորթ առաջնորդ ։ Դրանից ենթադրվում է, որ նա «գիտակցորեն, սեփական կամքով և պարբերաբար համագործակցում և առաջնորդվում է կոմունիստների կողմից»։
Քինգի կոմունիստ լինելը ապացուցելուն ուղղված քայլերը պայմանավորված են մի շարք սեգրեգացիոնիստների այն կարծիքով, որ հարավի սևամորթները բավարարվում են իրենց ունեցածով, սակայն աշխուժանում են կոմունիստների և արտաքին խառնակիչների կողմից ։ Ամեն դեպքում 1950–ականների և 1960–ականների քաղաքացիական իրավունքների շարժումը ծագել է սևամորթ հասարակության մեջ դեռ մինչև Առաջին համաշխարհային պատերազմը ծագած ակտիվությամբ։ Քինգն ասել է․ «Սևամորթների հեղափոխությունը իսկական հեղափոխություն է, որը ծնվել է այն նույն արգանդից, որն արտադրում է բոլոր մասայական սոցիալական ցնցումները՝ անտանելի պայմանների և անհանդուրժելի իրավիճակների արգանդից»։
Կենտրոնական հետախուզական վարչության հսկողություն
2017 թվականին Կենտրոնական հետախուզական վարչության գաղտնազերծած փաստաթղթերը բացահայտում են, որ գործակալությունը հնարավոր կապեր էր ման գալիս Քինգի և Կոմունիզմի միջև այն բանից հետո, երբ 1964 թվականի նոյեմբերի 4–ի Վաշինգտոն փոսթի հոդվածում նշվում էր, որ Քինգը հրավիրվել է ԽՍՀՄ և որ Ռալֆ Աբերնատին, ով այս հարցերով խոսնակն էր, հրաժարվել է մեկնաբանություններ անել այդ հրավերի մասին ։
Ամուսնական դավաճանություն
Եզրակացնելով, որ Քինգը վտանգավոր է կոմունիստական ներթափանցման պատճառով, Հետաքննությունների դաշնային բյուրոն փորձում էր վարկաբեկել Քինգին՝ բացահայտումներ անելով նրա անձնական կյանքից։ Հետաքննությունների դաշնային բյուրոյի հսկողությունը Քինգի նկատմամբ, որի մի մասը բացահայտ կերպով էր իրականացվում, նպատակ ուներ ցույց տալ, որ Քինգը նույնպես ընդգրկված է մի շարք արտամուսնական կապերում ։ Լինդոն Ջոնսոնը մի անգամ ասել է, որ Քինգը «կեղծավոր քարոզիչ է» ։
1989 թվականի Ռալֆ Աբերնատին իր «Եվ պատերը սկսում են խարխլվել» ինքնակենսագրականում պնդում էր, որ Քինգը կանանց հանդեպ թուլություն ուներ, չնայած որ «Նրանք բոլորը հավատում և ընդունում էին ամուսնությունից դուրս սեքսի աստվածաշնչյան արգելքը։ Պարզապես նրա համար բավական բարդ ժամանակ էր այդ գայթակղությանը դիմանալու համար» ։ Ավելի ուշ տված հարցազրույցում Աբերնատին ասում էր, որ նա պարզապես գրել է «կնամոլություն» տերմինը, որ նա առանձին չի ասել, որ Քինգը արտամուսնական կապեր է ունեցել, և որ նրա անհավատարմությունը ավելի շատ զգացմունքային է, քան սեքսուալ ։
Աբերնատին մամուլին քննադատում էր Քինգի կապերի մասին իր գրածներից սենսացիա ստեղծելու համար, ինչպիսին է օրինակ այն անհիմն պնդումը, որ նա իր գրքում ընդունում է, որ Քինգը այլ կնոջ հետ հարաբերություններ է ունեցել սպանությանը նախորդող գիշերը ։ Բնօրինակ տեքստում Աբերնատին պնդում է, որ նա Քինգին տեսել է մի կնոջ հետ իր սենյակից դուրս գալուց, երբ առավոտյան արթնացել է, և հետո պնդում էր, որ «հնարավոր է, որ նրանք այնտեղ են եղել քննարկելու, բանավիճելու համար․ Քինգը փորձել է համոզել նրան միանալ շարժմանը, ես չգիտեմ» ։
1986 թվականի իր «Կրելով խաչը» գրքում Դևվիդ Գերոուն գրել է մի շարք արտամուսնական կապերի մասին, որոնց մեջ հիշատակվում էր կապը մի կնոջ հետ, ում Քինգը տեսել է գրեթե ամեն օր։ Ըստ Գերոուի՝ «Այդ կապը․․․ աստիճանաբար դարձավ Քինգի կյանքի զգացմունքային անկյունքարերից մեկը, բայց դա չկրճատեց Քինգի ճանապարհորդության պատահական կապերը»։ Նա վկայակոչում էր, որ Քինգը բնորոշում էր իր արտամուսնական կապերը որպես անհանգստությունը նվազեցնելու ձև։ Գերոուն պնդում էր, որ Քինգի ենթադրյալ խառը կապերը նրա մոտ ցավալի և երբեմն ճնշող մեղքի զգացում էին առաջացնում ։ Քինգի կինը՝ Կորետան, կարծես թե սառնասրտորեն հաշտվել էր այդ կապերի հետ մի անգամ ասելով, որ «Այդ բոլոր կապերը տեղ չունեն այն բարձր մակարդակի հարաբերություններում, որ մենք ունենք»։ Կրելով խաչը գրքի հրատարակումից կարճ ժամանակ անց քաղաքացիական իրավունքների հեղինակ Հ․ Ռեյնսը գրքի մասին դրական եզրակացություն տվեց, սակայն կարծիք հայտնեց, որ Քինգի սեքսուալ կյանքի մասին հեղինակի պնդումները սենսացիոն են և պնդեց, որ Գերոուն ավելի շատ հավաքում, քան թե վերլուծում է փաստերը ։
Հետաքննությունների դաշնային բյուրոն նման հարաբերությունների մասին տեղեկատվություն է տրամադրում գործադիր թևին, լրագրողներին, պոտենցիալ կոալիցիոն դաշնակիցներին և Հարավային քրիստոնեության առաջնորդության կոնֆերանսի ֆինանսավորող աղբյուրներին, ինչպես նաև Քինգի ընտանիքին ։ Բյուրոն անանուն նամակներ է ուղարկում Քինգին, սպառնալով, որ եթե նա չդադարեցնի քաղաքացիական իրավունքների ոլորտում ծավալած գործունեությունը, նրանք կհրապարակեն այդ տեղեկատվությունը ։ Դաշնային բյուրո–Քինգ ինքնասպանության նամակը ուղարկվել է Քինգին Նոբելյան խաղաղության մրցանակ ստանալուց առաջ․
"Ամերիկյան հասարակությունը, կրոնական կազմակերպությունները, որոնք աջակցում էին հեղափոխականներին, կաթոլիկներն ու հրեաները կիմանան, թե դու ով ես, սատանայական հրեշ։ Կիմանան նաև նրանք, ովքեր աջակցել են քեզ։ Քո վերջը եկել է։ Քինգ, քեզ միայն մի բան է մնում անելու։ Դու գիտես՝ դա ինչն է։ Դու ունես միայն 34 օր ժամանակ դա անելու համար (այս թվի ընտրությունը իր հատուկ պատճառն ունի, այն ունի որոշակի գործնական նշանակություն)։ Քո վերջը եկել է։ Քեզ համար միայն մի ելք կա։ Ավելի լավ է դա անես մինչև քո գարշելի, նենգ էությունը կբացահայտվի հանրության առաջ:"
Նամակը ուղեկցվում էր նաև դաշնային բյուրոյի աշխատակիցների կողմից գաղտնալսված ձայնագրությամբ, որտեղ նշվում էր Քինգի մի քանի արտամուսնական կապերի մասին։ Քինգը այս ծանրոցը մեկնաբանում էր որպես իրեն ինքնասպանության մղելու փորձ, չնայած որ այդ ժամանակվա ներքին հետախուզության բաժնի պետ Վիլիամ Սուլիվանը նշում էր, որ դրա միակ նպատակը կարող էր լինել «Պարոն Քինգին համոզելը դուրս գալ Հարավային քրիստոնեության առաջնորդության կոնֆերանսից» ։ Քինգը այդ սպառնալիքներին չենթարկվեց ։
1977 թվականին դատավոր Ջոն Լյուիս Սմիթը կարգադրեց 1963 թվականից 1968 թվականն ընկած ժամանակահատվածում դաշնային բյուրոյի կողմից Քինգին հսկողության տակ առնելու արդյունքում ձեռք բերված բոլոր ձայնագրությունները և գրառումները պահել Ազգային արխիվում և դրանք մարդկանց համար անհասանելի դարձնել մինչև 2027 թվականը ։
Մրցանակներ և ճանաչում
1966 թվականին Ամերիկայի պլանավորված հայրության/մայրության ֆեդերացիան Քինգին պարգևատրեց Մարգարետ Սանգեր մրցանակով իր՝ ֆանատիզմի հանդեպ դրսևորած խիզախ դիմադրության և սոցիալական արդարության և մարդկային արժանապատվության առաջընթացն ապահովելու նվիրման համար ։ Նույն 1966 թվականին Քինգը ընտրվեց Արվեստի և գիտությունների ամերիկյան ակադեմիայի անդամ ։ 1967 թվականի նոյեմբերին նա 24 ժամ տևողությամբ այցելություն կատարեց Միացյալ թագավորություն՝ Նյուքասլի համալսարանի կողմից պատվավոր աստիճան ստանալու համար․ նա առաջին աֆրոամերիկացին էր, ով այդպես մեծարվեց Նյուքասլի կողմից ։ Իր հանպատրաստից խոսքում նա ասաց ․
"Աշխարհում գոյություն ունեն 3 հրատապ և իրապես լուրջ խնդիրներ, որոնց մենք առնչվում ենք ոչ միայն Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում, այլ ամբողջ աշխարհում։ Դա ռասիզմի խնդիրն է, աղքատության խնդիրը և պատերազմի խնդիրը։"
Իսկ 1977 թվականին նա հետմահու արժանացավ Ազատության նախագահական մեդալին Ջիմի Քարթերի կողմից։ Մեջբերում․
"Մարտին Լյութեր Քինգը իր սերնդի խիղճն էր։ Նա բարձրացավ սեգրեգացիայի մեծ պատի վրա և տեսավ, որ սիրո ուժը կարող է տապալել այն։ Հասարակ քաղաքացիների համար հիմնադիր հայրերին տրված խոստումները կատարելուն ուղղված ցավոտ և հյուծող պայքարով նա իր մեջ խեղդեց Ամերիկայի մասին ունեցած իր պերճախոս պնդումները։ Նա մեր երկիրն ավելի ուժեղ դարձրեց, քանի որ նա այն ավելի լավը դարձրեց։ Նրա երազանքները մինչ օրս մեզ ուժ են տալիս ։"
Քինգը և իր կինը արժանացել են նաև Կոնգրեսի ոսկե մեդալի 2004 թվականին ։
Հինգ դոլլարանոց թղթադրամ
2016 թվականի ապրիլի 20–ին գանձապետարանի քարտուղար Ջեյքոբ Լյուն հայտարարեց, որ 5, 10 և 20 դոլլարանոց թղթադրամները մինչ 2020 թվականը կվերաձևափոխվեն։ Նա ասաց, որ 5 դոլլարանոցի մի կողմում կմնա Լինքոլնը․ իսկ մյուս կողմը կվերաձևափոխվի այնպես, որ այնտեղ հայտնվեն Լինքոլնի հուշահամալիրի հետ կապ ունեցող տարբեր պատմական իրադարձություններ։ Նախատեսվող պատկերներից մեկը Քինգի նկարն է «Ես երազանք ունեմ» ելույթի ժամանակ, մյուսն էլ 1939 թվականի օպերային երգչուհի Մարիան Անդերսոնի համերգը ։
Մարտին Լյութեր Քինգի ճառը
«Ես երազանք ունեմ» ճառը Մարտին Լյութեր Քինգը արտաբերվել է 1963 թվականի օգոստոսի 28-ին Լինքոլնի հուշակոթողի աստիճաններից։ Մարտին Լյութեր Քինգը այս ճառը կարդացել է այն ժամանակ, երբ ստորագրել է սևամորթների ազատագրման հայտարարությունը։
Լուիզա Բրայանթ
Լուիզա Բրայանթ (Louise Bryant, մկրտությամբ՝ Աննա- Լուիզա Մոեն, ), ամերիկացի կին գրող, լրագրող։
Սոցիալիստ և լրագրող Ջոն Ռիդի կինը, «Տասը օրեր, որոնք ցնցեցին աշխարհը» գրքի (1919 թվական) հեղինակ։
Կենսագրություն
Լուիզայի հայրը ՝ իռլանդացի ներգաղթյալների հետնորդ Հյու Մոենը, պատանեկության տարիներին աշխատել է Փենսիլվանիայի ածխի հանքերում։ Լուիզան ստացել է խորթ հոր՝ երկաթգծի վագոնավար Շերիդան Բրայանթի ազգանունը, որը դաստիարակել է նրան։
Որոշ ժամանակ նա աշխատել է որպես ուսուցչուհի Ամերիկայի արևմուտքի տարբեր քաղաքներում, ապա տեղափոխվել է Օրեգոն նահանգի Պորտլենդ քաղաք, որտեղ 1909 թվականին ամուսնացել է ատամնաբույժ Փոլ Տրուլինգերի հետ։
1915 թվականին Լուիզան ծանոթացել է լրագրող- սոցիալիստ Ջոն Ռիդի հետ, և միասին մեկնել են Նյու Յորք։ Այնտեղ նա դարձել է հայտնի լրագրող։"«Նա վայրի է, համարձակ և ուղղամիտ, իսկ նրա նրբագեղությունն ու սիրալիր տեսքը սփոփանք են աչքերի համար։ Ոգու և բանականության բոլոր արկածների սիրահար, ես որևէ մեկի մեջ չեմ գտել այդքան սառցե արհամարհանք կայունության և նստակեցության նկատմամբ...Այդ ոգեղեն վակուումում, այդ անպտուղ հողի վրա նա հասակ է առել (ինչպե՞ս . չեմ պատկերացնում) որպես նկարիչ, զվարթ, սանձարձակ անհատականություն, բանաստեղծ և հեղափոխական»,– գրել է Ջոն Ռիդը 1915 թվականին Բրայանթի մասին։"1916 թվականի նոյեմբերին Լուիզան և Ջոն Ռիդն ամուսնացել են։ 1917 թվականին միասին գնացել են Ռուսաստան, որտեղ էլ ականատես են եղել Հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ հեղափոխության իրադարձություններին։
1918 թվականի փետրվարին ամերիկացի լրագրողները՝ Ռուսական հեղափոխության մասնակիցները, վերադարձել են ԱՄՆ, որտեղ ենթարկվել են քաղաքական հետապնդումների։
1919 թվականի փետրվարին Լուիզա Բրայանթը, Ջոն Ռիդը, Ալբերտ Ռիս Վիլյամսը և Բեսի Բիթը ցուցմունք են տվել ԱՄՆ Սենատի հակակոմունիստական ​​հանձնաժողովի դեմ։ Այնուհետև Ջոն Ռիդը, հետո՝ Լուիզան նորից ուղևորվել են Ռուսաստան, որտեղ Ջոնը հանկարծակի հիվանդացել է տիֆով և սեպտեմբերին մահացել հենց կնոջ ձեռքերի վրա։
1920–1921 թվականներին Լուիզա Բրայանթը կրկին եկել է Խորհրդային Ռուսաստան, հանդիպել Վ.Ի.Լենինի հետ։ Իր՝ «Մոսկվայի հայելիները» գրքում ամփոփվել են Վ.Ի.Լենինի, Մ.Ի.Կալինինի, Ֆ.Է. Ձերժինսկու, Գ.Վ.Չիչերինի և այլ գործիչների մասին հիշողությունները։
Բրայանթի անունով հավաստագիրը՝ տրված Լենինի կողմից 1921 թվականի հունվարին, երաշխավորել է նրան որպես «ամերիկացի կոմունիստ, ընկեր Ջոն Ռիդի այրի»՝ չնայած նա այդ ժամանակ Կոմունիստական կուսակցության մեջ չէր, և Լենինի երաշխավորագիրը հիմնված էր նրա կոմունիստական գրականության և հասարակական գործունեության  վրա ։
1922 թվականի սկզբին Փարիզում Լուիզան ծանոթացել է Ուիլյամ Բուլիթի հետ։ Վերադառնալով ԱՄՆ՝ սկսել է լրագրողի կարիերան, շուտով դարձել է առաջատար լրագրող։ 1924 թվականին ամուսնացել է Ուիլյամ Բուլիթի հետ, ով այցելել էր հեղափոխական Ռուսաստան՝ որպես ԱՄՆ պետդեպարտամենտի պաշտոնական առաքելության անդամ։ Շուտով ծնվել է նրանց դուստրը՝ Աննան (1924—2007): Միասին տեղափոխվել են Փարիզ։ 1930 թվականին նրանք բաժանվել են։ Կատարվել է ամուսնալուծության գործընթաց, որը նախաձեռնել է Բուլիթը։
Լուիզա Բրայանթը տառապել է հարբեցողությամբ ։ Մահացել է Ֆրանսիայում 1936 թվականին՝ ծանր հիվանդությունից հետո։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի լրագրողներ Կատեգորիա:Ամերիկացի կոմունիստներ Կատեգորիա:Ամերիկացի գրողներ Կատեգորիա:Ամերիկացի սուֆրաժիստներ Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի կին գրողներ
Աղվըկաձոր
Աղվըկաձոր, գետ Հայկական լեռնաշխարհում, Արածանիի ավազանում, նրա աջակողմյան վտակ Մեծ Թաղարի ձախ օժանդակը։ Մայր գետին է միանում Չմշկածագից 20-25 կմ հարավ։ Հոսում է անտառապատ վայրերով ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Թուրքիայի գետեր
Սատուրնի մագնիսոլորտ
Սատուրնի մագնիսոլորտ, խոռոչ, որը ստեղծվել է արեգակնային քամու հոսքում մոլորակի ներսում առաջացած մագնիսական դաշտի միջոցով։ Հայտնաբերվել է 1979 թվականին «Պիոներ 11» տիեզերանավի միջոցով՝ Սատուրնի մագնիսոլորտը Յուպիտերից հետո արեգակնային համակարգի մոլորակների մեջ մեծությամբ երկրորդն է։ Մագնիսդադարը՝ Սատուրնի մագնիսոլորտի և արեգակնային քամու միջև եղած սահմանը, գտնվում է մոլորակի կենտրոնից մոտ 20 Սատուրնի շառավղով հեռավորության վրա, իսկ նրա մագնիսգեսը ձգվում է Սատուրնի հարյուրավոր շառավղերի վրա։
Սատուրնի մագնիսոլորտը լցված է ինչպես մոլորակից, այնպես էլ նրա արբանյակներից եկող պլազմաներով։ Հիմնական աղբյուրը Էնցելադի փոքր արբանյակն է, որն իր հարավային բևեռի գեյզերներից արտանետում է մինչև 1000 կգ/վ ջրային գոլորշի, որի մի մասը իոնացված է և ստիպված պտտվում է Սատուրնի մագնիսական դաշտի հետ միասին։ Սա դաշտը բեռնում է վայրկյանում 100 կգ ջրի խմբի իոններով։ Այս պլազման աստիճանաբար դուրս է շարժվում ներքին մագնիսոլոտից՝ փոխանակման անկայունության մեխանիզմի միջոցով, այնուհետև դուրս է գալիս մագնիսգեսի միջով։
Սատուրնի մագնիսոլորտի և արեգակնային քամու փոխազդեցությունը մոլորակի բևեռների շուրջ առաջացնում է վառ օվալաձև բևեռափայլեր, որոնք երևում են տեսանելի, ինֆրակարմիր ճառագայթման և ուլտրամանուշակագույն ճառագայթման լույսի ներքո։ Բևեռափայլերը կապված են հզոր սատուրնյան կիլոմետրիկ ճառագայթման (ՍԿՃ) հետ, որն ընդգրկում է 100 կՀց-ից մինչև 1300 կՀց հաճախականության միջակայքը և ժամանակին համարվում էր, որ մոդուլացվում է մոլորակի պտույտին հավասար պարբերությամբ։ Սակայն ավելի ուշ կատարված չափումները ցույց են տվել, որ սատուրնյան կիլոմետրային ճառագայթման մոդուլյացիայի պարբերականությունը տատանվում է 1%-ի սահմաններում և, հավանաբար, այնքան էլ չի համընկնում Սատուրնի իրական պտույտի ժամանակաշրջանի հետ, որը 2010 թվականի դրությամբ մնում է անհայտ։ Մագնիսոլորտի ներսում կան ճառագայթային գոտիներ, որոնց մեջ կան տասնյակ մեգաէլեկտրոն-վոլտ էներգիա ունեցող մասնիկներ։ Էներգետիկ մասնիկները զգալի ազդեցություն ունեն Սատուրնի ներքին սառցե Սատուրնի արբանյակների մակերեսների վրա։
1980–1981 թվականներին Սատուրնի մագնիսոլորտը ուսումնասիրվել է «Վոյաջեր» տիեզերանավի միջոցով։ Մինչև 2017 թվականի սեպտեմբերը այն եղել է Կասինի առաքելության շարունակական հետաքննության առարկա, որը ժամանել է 2004 թվականին և անցկացրել ավելի քան 13 տարի՝ դիտարկելով մոլորակը։
Հայտնաբերում
1955 թվականին Յուպիտերի դեկամետրիկ ռադիոարտանետումների հայտնաբերումից անմիջապես հետո փորձեր են արվել հայտնաբերել Սատուրնից նմանատիպ արտանետում, սակայն համոզիչ արդյունքներով։ Առաջին ապացույցն այն մասին, որ Սատուրնը կարող է ունենալ ներքին առաջացած մագնիսական դաշտ, եղավ 1974 թվականին, երբ հայտնաբերվեցին թույլ ռադիոարտանետումներ մոլորակից մոտ 1 ՄՀց հաճախականությամբ :
Այս միջին ալիքների արտանետումները մոդուլացվել են մոտ 10 ժ 30 րոպե ժամանակահատվածով, որը մեկնաբանվել է որպես Սատուրնի պտույտի պարբերություն ։ Այնուամենայնիվ, 1970-ականներին առկա ապացույցները չափազանց անորոշ էին, և որոշ գիտնականներ կարծում էին, որ Սատուրնի մոտ կարող է ընդհանրապես բացակայել մագնիսական դաշտը, մինչդեռ մյուսները նույնիսկ ենթադրում էին, որ մոլորակը կարող է գտնվել հելիոդադարից այն կողմ ։ Սատուրնյան մագնիսական դաշտի առաջին հստակ հայտնաբերումը կատարվել է միայն 1979 թվականի սեպտեմբերի 1-ին, երբ այն անցավ «Պիոներ 11» տիեզերանավի միջոցով, որն ուղղակիորեն չափեց մագնիսական դաշտի ուժգնությունը :
Ներքին դաշտ
Ինչպես Յուպիտերի մագնիսական դաշտը, այնպես էլ Սատուրնի դաշտը ստեղծվում է հեղուկ դինամոյի միջոցով, որը գտնվում է իր արտաքին միջուկում շրջանառվող հեղուկ մետաղական ջրածնի շերտում ։ Ինչպես Երկիր մոլորակի, այնպես էլ Սատուրնի մագնիսական դաշտը հիմնականում դիպոլ է, հյուսիսային և հարավային բևեռներով մեկ մագնիսական առանցքի ծայրերում ։ Սատուրնի վրա, ինչպես և Յուպիտերի, հյուսիսային մագնիսական բևեռը գտնվում է հյուսիսային կիսագնդում, իսկ հարավային մագնիսական բևեռը գտնվում է հարավային կիսագնդում, այնպես որ մագնիսական դաշտի գծերը ուղղված են հյուսիսային բևեռից դեպի հարավային բևեռ։ Սա հակադարձվում է Երկիր մոլորակի համեմատ, որտեղ հյուսիսային մագնիսական բևեռը գտնվում է հարավային կիսագնդում ։ Սատուրնի մագնիսական դաշտն ունի նաև քառաբևեռ, ութաբևեռ և ավելի բարձր բաղադրիչներ, թեև դրանք շատ ավելի թույլ են, քան դիպոլը ։
Մագնիսական դաշտի ուժգնությունը Սատուրնի հասարակածում կազմում է մոտ 21 միկրո Տլ (0,21 Գ), որը համապատասխանում է մոտ 4,6 × 1018 Տլ•մ3 դիպոլային մագնիսական մոմենտին ։ Սա Սատուրնի մագնիսական դաշտը դարձնում է մի փոքր ավելի թույլ, քան Երկիր մոլորակինը, սակայն նրա մագնիսական մոմենտը մոտ 580 անգամ ավելի մեծ է ։ Սատուրնի մագնիսական դիպոլը խստորեն համահունչ է իր պտտվող առանցքի հետ, ինչը նշանակում է, որ դաշտը, եզակիորեն, խիստ առանցքի համաչափ է ։ Դիպոլը փոքր-ինչ շեղված է (0,037 Rs-ով) Սատուրնի պտտման առանցքի երկայնքով դեպի հյուսիսային բևեռ ։
Չափ և ձև
Սատուրնի ներքին մագնիսական դաշտը շեղում է արեգակնային քամին՝ Արեգակի կողմից արտանետվող իոնացված մասնիկների հոսքը, հեռու իր մակերեսից՝ թույլ չտալով այն անմիջականորեն փոխազդել իր մթնոլորտի հետ և փոխարենը ստեղծելով իր սեփական տարածքը, որը կոչվում է մագնիսոլորտ՝ կազմված պլազմայից, որը միանգամայն տարբերվում է արեգակնային քամու պլազմայից ։ Սատուրնի մագնիսոլորտը Արեգակնային համակարգի մեծությամբ երկրորդն է Յուպիտերից հետո ։
Ինչպես Երկիր մոլորակի մագնիսոլորտի դեպքում, սահմանը, որը բաժանում է արեգակնային քամու պլազման Սատուրնի մագնիսոլորտից, կոչվում է մագնիսդադար ։ Մագնիսդադարի հեռավորությունը մոլորակի կենտրոնից ենթարեգակնային կետում լայնորեն տատանվում է 16-ից մինչև 27 Rs (Rs=60,330 կմ՝ Սատուրնի հասարակածային շառավիղն է) ։ Մագնիսդադարի դիրքը կախված է արեգակնային քամու գործադրած ճնշումից, որն էլ իր հերթին կախված է արեգակնային ակտիվությունից։ Մագնիսդադարի միջին հեռավորությունը կազմում է մոտ 22 Rs : Մագնիսդադարի դիմաց (մոլորակից մոտ 27 Rs հեռավորության վրա) ընկած է հարվածային ալիքը, արեգակնային քամու հետքի նման խանգարում, որն առաջացել է մագնիսոլորտի հետ բախումից։ Հարվածային ալիքի և մագնիսդադարի միջև ընկած հատվածը կոչվում է մագնիսշերտ ։
Մոլորակի հակառակ կողմում արեգակնային քամին ձգում է Սատուրնի մագնիսական դաշտի գծերը երկար, հետևող մագնիսգեսի մեջ, որը կազմված է երկու ճյուղերից, որտեղ հյուսիսային ճյուղի մագնիսական դաշտը ուղղված է Սատուրնից հեռու, իսկ հարավայինը՝ դեպիր իր կողմ ։ Ճյուղերն առանձնացված են պլազմայի բարակ շերտով, որը կոչվում է պոչի հոսանքի շերտ ։ Ինչպես Երկիր մոլորակի պոչը, այնպես էլ Սատուրնի պոչը մի ալիք է, որով արեգակնային պլազման ներթափանցում է մագնիսոլորտի ներքին տարածքներ ։ Յուպիտերի նման, պոչը այն ալիքն է, որի միջոցով մագնիսոլորտային ծագման պլազման դուրս է գալիս մագնիսոլորտից ։ Պոչից դեպի ներքին մագնիսոլորտ տեղափոխվող պլազման տաքանում է և ձևավորում մի շարք ճառագայթային գոտիներ ։
Մագնիսոլորտային հատվածներ
Սատուրնի մագնիսոլորտը հաճախ բաժանվում է չորս հատվածների ։ Սատուրնի մոլորակային օղակների կողքին գտնվող ամենաներքին հատվածը, մոտավորապես 3 Rs-ի սահմաններում, ունի խիստ դիպոլային մագնիսական դաշտ։ Այն հիմնականում զուրկ է պլազմայից, որը կլանում է օղակային մասնիկները, թեև Սատուրնի ճառագայթային գոտիները գտնվում են այս ամենաներքին հատվածում՝ օղակների ներսում և դրսում ։ 3-ից 6 Rs-ի միջև ընկած երկրորդ հատվածը պարունակում է սառը պլազմային տորուս և կոչվում է ներքին մագնիսոլորտ։ Այն պարունակում է ամենախիտ պլազման սատուրնյան համակարգում։ Տորուսի պլազման առաջանում է ներքին սառցե արբանյակներից՝ մասնավորապես Էնցելադից ։ Այս հատվածում մագնիսական դաշտը հիմնականում ևս դիպոլային է ։ Երրորդ հատվածը գտնվում է 6-ից 12-14 Rs-ի միջև և կոչվում է դինամիկ և ընդլայնված պլազմային շերտ։ Այս հատվածում մագնիսական դաշտը ձգված է և ոչ դիպոլային, մինչդեռ պլազման սահմանափակված է բարակ հասարակածային պլազմայի շերտով ։ Չորրորդ ամենահեռու հատվածը գտնվում է 15 Rs-ի սահմաններից դուրս, բարձր լայնություններում և շարունակվում է մինչև մագնիսդադարի սահմանը։ Այն բնութագրվում է ցածր պլազմայի խտությամբ և փոփոխական, ոչ դիպոլային մագնիսական դաշտով, որը մեծ ազդեցություն ունի արեգակնային քամու վրա ։
Սատուրնի մագնիսոլորտի արտաքին մասերում մոտավորապես 15–20 Rs-ից ավելի մագնիսական դաշտը հասարակածային հարթության մոտ շատ ձգված է և կազմում է սկավառականման կառուցվածք, որը կոչվում է մագնիսական սկավառակ ։ Սկավառակը ցերեկային մասում շարունակում է մագնիսդադարը և գիշերային մասում անցում է կատարում դեպի մագնիսգեսը ։ Ցերեկային մասում այն կարող է բացակայել, երբ մագնիսոլորտը սեղմվում է արեգակնային քամու միջոցով, ինչը սովորաբար տեղի է ունենում, երբ մագնիսդադարի հեռավորությունը 23 Rs-ից պակաս է ։ Մագնիսոլորտի գիշերային մասում և եզրերին միշտ առկա է մագնիսական սկավառակը ։ Սատուրնի մագնիսական սկավառակը «Ջովիյըն» մագնիսական սկավառակի շատ ավելի փոքր անալոգն է ։
Սատուրնի մագնիսոլորտում պլազմային շերտն ունի ամանի տեսք և չի հայտնաբերվել որևէ այլ հայտնի մագնիսոլորտում։ Երբ Կասինին տեղ հասավ 2004 թվականին, հյուսիսային կիսագնդում ձմեռ էր Մագնիսական դաշտի և պլազմայի խտության չափումները ցույց են տվել, որ պլազմայի շերտը կոր է և գտնվում է հասարակածային հարթությունից հյուսիս՝ հսկա ամանի տեսքով։ Նման ձևն անսպասելի էր ։
Դինամիկա
Սատուրնի մագնիսոլորտը շարժող գործընթացները նման են Երկիր մոլորակի և Յուպիտերի գործընթացներին ։ Ճիշտ այնպես, ինչպես Յուպիտերի մագնիսոլորտում գերակշռում է պլազմայի համապտույտը և զանգվածային բեռնում Իոյից, այնպես էլ Սատուրնի մագնիսոլորտում գերակշռում են պլազմայի համապտույտն ու զանգվածային բեռնումը Էնցելադից։ Սակայն, Սատուրնի մագնիսլորտը շատ ավելի փոքր է չափերով, մինչդեռ իր ներքին հատվածը շատ քիչ պլազմա է պարունակում այն լրջորեն ընդլայնելու և մեծ մագնիսական սկավառակ ստեղծելու համար ։ Սա նշանակում է, որ արեգակնային քամին շատ ավելի ուժեղ է ազդում դրա վրա, և, ինչպես Երկիր մոլորակի մագնիսական դաշտը, դրա դինամիկայի վրա ազդում է քամու հետ վերամիացումը, որը նման է «Դանջի ցիկլ»-ին ։
Սատուրնի մագնիսոլորտի մեկ այլ տարբերակիչ առանձնահատկությունը մոլորակի շուրջ չեզոք գազի առատությունն է։ Ինչպես պարզվել է Կասինիի ուլտրամանուշակագույն դիտարկման արդյունքում, մոլորակը պատված է ջրածնի, ջրի գոլորշու և դրանց տարանջատող արգասիքների ջրածնի մեծ ամպով, ինչպիսին հիդրօքսիլն է, որը տարածվում է Սատուրնից մինչև 45 Rs հեռավորության վրա։ Ներքին մագնիսոլորտի չեզոքների և իոնների հարաբերակցությունը մոտ 60 է, և աճում է արտաքին մագնիսոլորտում, ինչը նշանակում է, որ մագնիսոլորտի ամբողջ ծավալը լցված է համեմատաբար խիտ և թույլ իոնացված գազով։ Սա տարբերվում է, օրինակ, Յուպիտերից կամ Երկիր մոլորակից, որտեղ իոնները գերակշռում են չեզոք գազին և ազդեցություն ունեն մագնիսոլորտի դինամիկայի վրա ։
Պլազմայի աղբյուրներ և փոխադրում
Սատուրնի ներքին մագնիսոլորտի պլազմայի կազմության մեջ գերակշռում են ջրի խմբի իոնները՝ O+, H2O+, OH+ և այլն, հիդրոնիումի իոն (H3O+), HO2+ և O2+, թեև կան նաև պրոտոններ և ազոտի իոններ (N+) : Ջրի հիմնական աղբյուրը Էնցելադն է, որն իր հարավային բևեռի մոտ գտնվող գեյզերներից արտազատում է 300–600 կգ/վ ջրային գոլորշի ։  Արտազատված ջուրը և հիդրօքսիլ (OH) ռադիկալները (ջրի տարանջատման արդյունք) կազմում են բավականին թանձր տորուս արբանյակի ուղեծրի շուրջ 4 Rs արագությամբ՝ մինչև 10,000 մոլեկուլների խտությամբ մեկ խորանարդ սանտիմետրով ։ Առնվազն 100 կգ/վ այս ջուրը, ի վերջո, իոնացվում է և ավելացվում համատեղ պտտվող մագնիսոլորտի պլազմային ։ Ջրային խմբի իոնների լրացուցիչ աղբյուրներն են Սատուրնի օղակները և այլ սառցե արբանյակներ ։ Կասինի տիեզերանավը նկատել է փոքր քանակությամբ N+ իոնների փոքր քանակություններ ներքին մագնիսոլորտում, որոնք, հավանաբար, առաջացել են նաև Էնցելադից ։ Մագնիսոլորտի արտաքին մասերում գերիշխող իոնները պրոտոններն են, որոնք առաջանում են կա՛մ Արեգակնային քամուց, կա՛մ Սատուրնի իոնոլորտից ։ Տիտանը, որը պտտվում է մագնիսդադարի սահմանին մոտ 20 Rs արագությամբ, պլազմայի նշանակալի աղբյուր չէ ։
Համեմատաբար սառը պլազման Սատուրնի մագնիսոլորտի ամենաներքին հատվածում՝ 3 Rs-ի ներսում (օղակների մոտ) հիմնականում բաղկացած է O+ և O2+ իոններից ։ Այնտեղ իոնները էլեկտրոնների հետ միասին կազմում են իոնոլորտ, որը շրջապատում է սատուրնյան օղակները ։
Ե՛վ Յուպիտերի, և՛ Սատուրնի համար, ենթադրվում է, որ պլազմայի տեղափոխումը մագնիսոլորտի ներքինից դեպի արտաքին մասեր կապված է փոխադարձ անկայունության հետ ։ Սատուրնի դեպքում լիցքի փոխանակումը հեշտացնում է էներգիայի փոխանցումը նախկինում տաք իոններից դեպի ներքին մագնիսոլորտի չեզոք գազեր ։ Այնուհետև մագնիսական հոսքի խողովակները, որոնք բեռնված են այս նոր սառը, ջրով հարուստ պլազմայով, փոխանակվում են տաք պլազմայով լցված հոսքի խողովակներով, որոնք գալիս են արտաքին մագնիսոլորտից ։ Անկայունությունը պայմանավորված է մագնիսական դաշտի վրա պլազմայի միջոցով գործադրվող կենտրոնախույս ուժով ։ Սառը պլազման, ի վերջո, հեռացվում է մագնիսոլորտից պլազմոիդների միջոցով, որոնք ձևավորվում են, երբ մագնիսական դաշտը նորից միանում է մագնիսգեսին ։ Պլազմոիդները պոչով շարժվում են դեպի ներքև և փախչում մագնիսոլորտից ։ Ենթադրվում է, որ վերամիացման կամ ենթափոթորկի գործընթացը գտնվում է արեգակնային քամու և Սատուրնի ամենամեծ արբանյակի՝ Տիտանի հսկողության տակ, որը պտտվում է մագնիսոլորտի արտաքին սահմանի մոտ ։
Մագնիսական սկավառակի հատվածում, 6 Rs-ից այն կողմ, պլազման պտտվող շերտի ներսում զգալի կենտրոնախույս ուժ է գործադրում մագնիսական դաշտի վրա՝ ստիպելով դրան ձգվել ։ Այս փոխազդեցությունը ստեղծում է հոսանք հասարակածային հարթությունում, որը հոսում է ազիմուտալ պտույտով և տարածվում է մոլորակից մինչև 20 Rs հեռավորության վրա ։ Այս հոսանքի ընդհանուր ուժը տատանվում է 8-ից մինչև 17 Ա ։ Օղակաձև հոսանքը սատուրնյան մագնիսոլորտում շատ փոփոխական է և կախված է արեգակնային քամու ճնշումից՝ լինելով ավելի ուժեղ, երբ ճնշումն ավելի թույլ է ։ Այս հոսանքի հետ կապված մագնիսական մոմենտը փոքր-ինչ (մոտ 10 nT) նվազեցնում է մագնիսական դաշտը ներքին մագնիսոլորտում, թեև մեծացնում է մոլորակի ընդհանուր մագնիսական մոմենտը և հանգեցնում մագնիսոլորտի չափի ավելի մեծացման :
Բևեռափայլ
Սատուրնն ունի պայծառ բևեռփայլեր, որոնք նկատվել են ուլտրամանուշակագույն, տեսանելի և մոտ ինֆրակարմիր ճառագայթման լույսի ներքո ։ Բևեռափայլերը սովորաբար նման են մոլորակի բևեռները շրջապատող վառ շարունակական շրջանակների (օվալների) ։ Բևեռափայլի օվալների լայնությունը տատանվում է 70–80° միջակայքում, միջին դիրքը հարավային բևեռափայլի համար 75 ± 1° է, մինչդեռ հյուսիսային բևեռափայլը մոտ 1,5°-ով ավելի մոտ է բևեռին ։ Ժամանակ առ ժամանակ երկու բեւեռափայլերը կարող են օվալի փոխարեն պարուրաձև տեսք ստանալ։ Այս դեպքում այն սկսվում է կեսգիշերին մոտ 80° լայնության վրա, ապա դրա լայնությունը նվազում է մինչև 70°, քանի որ այն շարունակվում է արևածագի և օրվա հատվածներում (ժամացույցի սլաքի հակառակ ուղղությամբ) ։ Մթնշաղի հատվածում բևեռափայլի լայնությունը կրկին երկարում է, թեև երբ այն վերադառնում է գիշերային հատված, այն դեռ ունի համեմատաբար կարճ լայնություն և չի միանում ավելի պայծառ լուսաբացին ։
Ի տարբերություն Յուպիտերի, Սատուրնի հիմնական բևեռափայլի օվալները կապված չեն մոլորակի մագնիսոլորտի արտաքին մասերում պլազմայի համատեղ պտույտի քայքայման հետ ։ Ենթադրվում է, որ Սատուրնի վրա գտնվող բևեռափայլերը կապված են արեգակնային քամու ազդեցության տակ մագնիսական դաշտի վերամիացման հետ (Դանջիի ցիկլ), որը իոնոլորտից դեպի վեր հոսանք է մղում (մոտ 10 մլն ամպեր) և հանգեցնում է Սատուրնի բևեռային ջերմոլորտի էլեկտրոնների արագացմանը և կորստին (1–10 կԷՎ) ։ Սատուրնյան բևեռափայլերը ավելի շատ նման են Երկիր մոլորակի բևեռափայլերին, որտեղ նրանք ևս առաջնորդվում են արեգակնային քամու միջոցով ։ Օվալներն իրենք համապատասխանում են բաց և փակ մագնիսական դաշտի գծերի միջև եղած սահմաններին, այսպես կոչված, բևեռային գլխարկներ, որոնք, ենթադրաբար, գտնվում են բևեռներից 10–15° հեռավորության վրա ։
Սատուրնի բևեռափայլերը խիստ փոփոխական են ։ Նրանց գտնվելու վայրը և պայծառությունը մեծապես կախված են արեգակնային քամու ճնշումից. բևեռափայլերը դառնում են ավելի պայծառ և ավելի են մոտենում բևեռներին, երբ արեգակնային քամու ճնշումը մեծանում է ։ Նկատվում է, որ բևեռափայլի պայծառ առանձնահատկությունները պտտվում են Սատուրնի 60–75% անկյունային արագությամբ։ Ժամանակ առ ժամանակ վառ առանձնահատկություններ են հայտնվում հիմնական օվալի լուսաբաց հատվածում կամ դրա ներսում ։ Բևեռափայլերի արտանետվող միջին ընդհանուր հզորությունը կազմում է մոտ 50 ԳԱ հեռավոր ուլտրամանուշակագույն ճառագայթման (80–170 նմ) և 150–300 ԳԱ սպեկտրի մոտ ինֆրակարմիր ճառագայթման (3–4 մ—H3+արտանետում) մասերում ։