cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ալբերտ Այնշտայն
Փրինսթոն (1945-1955)։ Պայքար խաղաղության համար։ Դաշտի միասնական տեսություն
Ալբերտ Այնշտայն գիտնականը, ով Տիեզերքի մասին մարդկության պատկերացումները հեղաշրջեց, մահացավ 1955 թվականի ապրիլի 18-ին, ժամը 01։ 25-ին, 77 տարեկան հասակում Փրինսթոնում՝ աորտայի անևրիզմայի պատռվածքից։ Մահվանից առաջ նա մի քանի գերմաներեն բառ ասեց, սակայն ամերիկուհի բուժքույրը հետագայում չկարողացավ դրանք արտաբերել։ Չընդունելով անձի ոչ մի տեսակ պաշտամունք՝ նա արգելեց մեծ հանդիսավորությամբ շքեղ թաղում կազմակերպել, այդ պատճառով ցանկացել էր որպեսզի թաղման վայրն ու ժամը չհրապարակվի։ 1955 թվականի ապրիլի 19-ին առանց լայն հնչեղության կայացավ մեծ գիտնականի հուղարկավորության արարողությունը, որին ներկա էին միայն 12 ամենամտերիմ ընկերները։ Նրա մարմինն այրվեց Ewing Cemetery կրեմատորիայում, իսկ մոխիրը քամուն տրվեց ։
Մարդկային հատկություններ
Այնշտայնը անչափ շատ էր սիրում երաժշտություն՝ հիմնականում 18-րդ դարի ստեղծագործություններ։ Տարբեր տարիներին նրա նախընտրելի կոմպոզիտորներից են եղել Յոհան Սեբաստիան Բախը, Վոլֆգանգ Ամադեուս Մոցարտը, Ռոբերտ Շումանը, Յոզեֆ Հայդնը, Ֆրանց Շուբերտը, իսկ վերջին տարիներին՝ Յոհաննես Բրամսը ։ Նա լավ ջութակ էր նվագում և այդ ջութակից երբեք չէր բաժանվում։ Գրականության սիրած հեղինակներից էին Լև Տոլստոյը, Ֆեոդոր Դոստոևսկին, Չարլզ Դիքենսը և Բերտոլդ Բրեխտը։ Բացի այդ հետաքրքրվել է նաև ֆիլատելիայով, այգեգործությամբ, առագաստային սպորտով (նույնիսկ հոդված է գրել սպորտային առագաստանավերի ղեկավարման թեորիայի մասին)։ Անձնական կյանքում եղել է ոչ պահանջկոտ անձնավորություն։ Կյանքի վերջին տարիներին միշտ կրում էր իր սիրած վերնաշապիկը։
Չնայած նրա անսահաման մեծ գիտական հեղինակությանը՝ Այնշտայնը չի տառապել ավելորդ ինքնամեծարմամբ։ Նա ընդունում էր, որ կարող է և ինչ-որ բանում սխալված լինել և եթե նմանատիպ բան էր տեղի ունենում, նա հրապարակավ ընդունում էր իր սխալը։ Նմանատիպ դեպք տեղի ունեցավ 1922 թ.-ին, երբ նա ղեկավարում էր Ալեքսանդր Ֆրիդմանի հոդվածը, որը կանխագուշակել էր տիեզերքի ընդլայնումը։ Ֆրիդմանից նամակ ստանալով և վիճակելի փաստերը պարզելով, Այնշտայնն ամսագրում հաղորդեց, որ ինքը սխալ էր, և Ֆրիդմանի արդյունքներն արժեքավոր են և նոր լույս են սփռում տիեզերական դինամիկայի մոդելի մասին։
Անարդարությունը, հարստահարումը և սուտը միշտ զայրացնում էին Այնշտայնին։ 1935 թ.-ին իր քույր Մայեին ուղղված նամակում Այնշտայնը գրել է.
Այնշտայնի համար գերմաներենի ամենաատելի բառը եղել է Zwang բառը, որը նշանակում է բռնություն, պարտադրում ։
Այնշտայնին բժշկող Գուստավ Բուկին պատմում էր, որ Այնշտայնը տանել չէր կարողանում նկարչի համար կեցվածք ընդունելը։ Բայց կարևոր է նշել, որ երբ Այնշտայնը ֆինանսական նեղ կացության մեջ էր ընկնում, նա համաձայնվում էր կեցվածք ընդունել և ժամերով համբերատար նստում էր նկարչի դիմաց։
Իր կյանքի վերջին տարիներին Այնշտայնը երկու խոսքով ասել է, թե որն է իր արժեքների համակարգը ՝ «Իդեալները, որոնք լուսավորել են իմ ճանապարհը և ինձ ուժ և քաջություն են հաղորդել՝ բարությունը, գեղեցկությունը և ճշմարտությունն են»։
Քաղաքական համոզմունքներ
Ալբերտ Այնշտայնը համոզված դեմոկրատ սոցիալիստ է, հումանիստ, պացիֆիստ և անտիֆաշիստ։ Ի շնորհիվ ֆիզիկայում կատարած հեղափոխական հայտնագործությունների համար ձեռք բերած հեղինակության՝ գիտնականը կարողացել է ակտիվորեն ազդել աշխարհի հասարակաքաղաքական կյանքի ձևավորման վրա։
ԱՄՆ-ի մարքսիստական «Ամենամսյա ակնարկ» (Monthly Review) ամսագրում որպես հոդված տպագրված «Ինչո՞ւ սոցիալիզմ» («Why Socialism?») վերնագրով էսսեում Ալբերտ Այնշտայնը շարադրել է սոցիալիստական վերափոխումների վերաբերյալ իր տեսլականը։ Գիտնականը հատկապես նշել է, որ կապիստալիստական հարաբերություններում տնտեսական անարխիան երկարատև կյանք չունի։ Այն ձևավորվել է սոցիալական անարդարությունների պատճառով։ Իսկ որպես կապիտալիզմի ամենավատ հատկանիշ նշել է «մարդկային անհատականության անտեսումը»։ Դատապարտելով մարդկանց մեկուսացումը կապիտալիզմի ժամանակ, շահի նկատմամբ ունեցած ձգտումը՝ Այնշտայնը նշել է, որ ժողովրդավարական հասարակությունն ինքնին չի կարող սահմանափակել կապիտալիստական օլիգարխիայի կամայականությունները, և մարդու իրավունքների ապահովումը հնարավոր է միայն պլանավորված տնտեսության առկայության դեպքում։ Պետք է նշել, որ այդ հոդվածը գրվել է տնտեսագետ-մարքսիստ Պոլա Սյուզիի միջնորդությամբ մարկատիզմյան «վհուկների որսի» թեժացման պահին և արտահայտել է գիտնականի տեսակետը։
Այնշտայնը ժողովրդավարական սոցիալիզմի կողմնակից էր, որն իր մեջ միավորում էր ազգաբնակչության սոցիալական պաշտպանությունը ու ժողովրդավարական ռեժիմով տնտեսության պլանավորումը և հարգում էր մարդու իրավունքը։ Լենինի մասին նա գրել է. «Ես Լենինին հարգում եմ որպես մարդ, որն իր ամբողջ ուժն ու եռանդն անձնվիրաբար նվիրել է սոցիալիստական արդարության իրականացման գործին։ Նրա մեթոդն ինձ թվում է ոչ նպատակահարմար։ Բայց մի բան անկասկած ճիշտ է՝ նրա նման մարդիկ մարդկային խղճի պահապանները և թարմացնողներն են ։ Այնշտայնը հավանություն չէր տալիս սոցիալիստական հասարակության կառուցման ամբողջատիրական մեթոդներին, որը նկատվում էր ԽՍՀՄ-ում։ 1948 թ.-ին խորհրդային գիտնականներին ուղղված իր նամակում Այնշտայնը նշել է սոցիալիստական կառույցի այնպիսի բացասական գծեր, որոնցից են ամենակարող բյուրոկրատիան, խորհրդային իշխանության տենդենցն իրենց իշխանությունը «այսպես ասած որպես եկեղեցու դեր ծառայեցնելը և մարդկանց պիտակելը որպես դավաճան կամ նողկալի չարագործներ, ովքեր այդպիսին չէին հանդիսանում» ։ 1938 թ.-ին Այնշտայնը Իոսիֆ Ստալինին և ԽՍՀՄ-ի մյուս ղեկավարներին մի քանի նամակներ գրեց, որոնցում խնդրում էր մարդկային վերաբերմունք ցուցաբերել ԽՍՀՄ-ի տարածքում գտնվող ֆիզիկոս տարագիրներին ։ Այնշտայնը հատկապես շատ էր մտահոգված Էմմի Նետերի եղբոր՝ Ֆրից Նետերի կյանքի համար, ով հույս ուներ ԽՍՀՄ-ում ապաստան գտնել, բայց 1937 թ.-ին ձերբակալվեց և 1941 թվականիի սեպտեմբերին գնդակահարվեց։ Միևնույն ժամանակ Այնշտայնը մնում էր որպես Արևմտյան աշխարհի և սոցիալիստական ճամբարի հետ մտերմացման և համագործակցման վառ կողմնակից։
Հակապատերազմական տեսակետի մասին Այնշտայնը գրել է ․
Նա հերքում էր ազգայնականությունն իր բոլոր դրսևորումներով՝ այն անվանելով որպես «մարդկային պատիժ»։
Պատերազմի տարիներին Այնշտայնը մի կողմ դրեց իր պացիֆիստական սկզբունքները և ակտիվորեն մասնակցեց ֆաշիզմի դեմ պայքարին, իսկ նրա զարմիկը՝ անարխասինդիկալիստ Կարլ Այնշտայնը մարտնչում էր Իսպանական հանրապետության կողմից։ Պատերազմից հետո Այնշտայնը պաշտպանում էր խաղաղ ժողովրդական զանգվածների իրավունքները։ Նա գնահատում էր հատկապես Մահաթմա Գանդիի ձեռքբերումները. «Ես Գանդիի հայեցակետը մեր բոլոր ժամանակակից քաղաքագետներից ամենառաջադեմն եմ համարում։ Մենք պետք է փորձենք նմանատիպ ոճի արարքներ գործենք՝ չօգտագործելով բռնություն մեր իրավունքների պաշտպանման համար»։  Ջուլիան Հակսլիի, Թոմաս Մանի և Ջոն Դյուիի հետ միասին նա եղել է Նյու Նորքի առաջին հումանիտար հասարակության (First Humanist Society of New York) խորհրդի անդամ։
Գաղութատիրությանը և իմպերիալիզմին դեմ լինելով՝ Ալբերտ Այնշտայնը Անրի Բարբյուսի և Ջավահարլալ Ներուի հետ միասին մասնակցել է Բրյուսելյան Հակաիմպերիալիստական լիգայի կոնգրեսին (1927 թ.)։ Նա ակտվորեն աջակցում էր ԱՄՆ-ում բնակվող սևամորթներին՝ մարդու իրավունքներ ձեռք բերելու պայքարին՝ երկար տարիների ընթացքում մտերիմ լինելով ԽՍՀՄ-ում բնակվող սևամորթ երգիչ և դերասան Պոլ Ռոբսոնի հետ։ Իմանալով, որ ծերացած Ուիլյամ Դյուբուան հայտարարվել է որպես «կոմունիստական լրտես», Այնշտայնը պահանջեց իրեն կանչել որպես պաշտանության վկա, որից քիչ անց գործը փակեցին։ Նա քննադատորեն է մոտեցել «Օպենհեյմերի գործին», ում 1953 թ.-ին մեղադրեցին «կոմունիստական համակրանքների» մեջ և հեռացրեցին գաղտնի աշխատանքներից։ 1946 թվականին Այնշտայնը Միդլենյան համալսարանի բազայի վրա հրեական համալսարան բացելու ակտիվիստների շարքերում էր։ Հետագայում, երբ մերժվեց Այնշտայնի այն առաջարկը, ըստ որի համալսարանի տնօրեն պիտի դառնար լիբերալ Հորալդ Լասկին, ֆիզիկոսը հրաժարվեց այդ գաղափարը սատարելուց և ավելի ուշ հրաժարվեց նաև այդ համալսարանում իրեն առաջարկած պատվավոր կոչումից ։
«Ձախակողմյան» լինելու պատճառով ԱՄՆ-ում պահպանողականները անընդհատ խոչընդոտում էին գիտնականին։ Դեռ 1932 թ.-ին «Կանանց հայրենասիրական ընկերությունը» (Women patriot corporation) նամակով դիմեց ԱՄՆ-ի Պետդեպարտամենտին, որ Այնշտայնին թույլ չտան մտնել ԱՄՆ, քանի որ նրանք հավաստիացնում էին, որ նույնիսկ «Իոսիֆ Ստալինը այդքան շատ անարխիա-կոմունիստական խմբավորումների հետ կապված չէ, որքան գիտնականը»։ Այդ ժամանակ ԿՀՎ-ի ձեռքի տակ կար «անվստահելի» Այնշտայնի անձնական գործը, որը կազմում էր 1427 էջ։ Այնշտայնին հիմնականում մեղադրում էին նրանում, որ նա «քարոզում էր մի ուսմունք, որն ուղղված էր անարխիա հիմնելուն»։ ԿՀՎ-ի արխիվները վկայում են այն մասին, որ գիտնականը հատուկ ծառայությունների մեծ ուշադրության տակ է եղել, քանի որ 1937-1955 թթ. Այնշտայնը «եղել կամ հովանավորում էր 34 կոմունիստական ճակատների», հանդիսանում էր նմանատիպ երեք կազմակերպության պատվավոր ներկայացուցիչ և նրա մտերիմ ընկերների մեջ կային անձինք, ովքեր «սատարում էին կոմունիստական գաղափարախոսությանը» ։
Մտահոգվելով Գերմանիայում անտիսեմիտիզմի արագ աճով՝ Այնշտանն սկսեց աջակցել սինոիստական շարժմանը, որպեսզի վերջիններս Պաղեստինում ստեղծեն ազգային օջախ և այդ թեմայով նա մի շարք հոդվածներ գրեց։ Այնշտայնը հատկապես շատ ակտիվ աշխատում էր այն գաղափարի շուրջ, որ հրեական համալսարան բացվի Երուսաղեմում (1925 թ.)։ Նա իր տեսակետը բացատրել է հետևյալ կերպ.
Հետևողական ինտերնացիոնալիստ լինելով՝ նա պաշտպան կանգնեց բոլոր հալածված ազգություններին՝ հրեաներին, հնդկացիներին, ամերիկյան նեգրերին և այլն։ Չնայած նրան, որ Այնշտայնը ենթադրում էր, որ հրեաները կարող են գոյատևել առանց առանձին պետության, սահմանների և բանակի, նա ողջունեց 1947 թ.-ին Իսրայել պետության ստեղծումը ։ 1921 թ.-ին նա Պաուլ Էրենֆեստին գրել է. «Սինոիզմը իրենից ներկայացնում է նոր հրեական իդեալ և կարող է հրեական աշխարհին բերել գոյության ուրախություն»։ Հոլոքոստից հետո նա նկատեց. «Սիոնիզմը չկարողացավ գերմանական հրեաներին պաշտպանել բնաջնջումից։ Բայց նրանք, ովքեր կարողացան գոյատևել, սիոնիզմն այդ զրկանքներն արժանապատվորեն տանելու ներքին ուժեր տվեց, որի ժամանակ մարդիկ չկորցրեցին առողջ ինքնահարգանքը» ։ 1952 թ.-ին Այնշտայնին նույնիսկ առաջարկվեց դառնալ Իսրայելի երկրորդ նախագահը, որից գիտնականը խոհեմաբար հրաժարվեց՝ մեջ բերելով նման ոլորտում իր փորձի բացակայությունը։ Իր բոլոր նամակները, ձեռագրերը և արտոնագրերը Այնշտայնը կտակել է Երուսաղեմի հրեական համալսարանին ։
Փիլիսոփայություն
Այնշտայնին միշտ հետաքրքրել է գիտական փիլիսոփայությունը և նա բազմաթիվ հետազոտական աշխատություններ է գրել այդ թեմայով։ 1949 թվականին նրա 70-ամյակին լույս տեսած հոբելյանական ժողովածուն կոչվել է «Ալբերտ Այնշտայն. փիլիսոփա-գիտնականը»։ Աշխարհընկալմամբ Այնշտայնն իրեն մոտ էր համարում փիլիսոփաներից Սպինոզային։ Նրանց երկուսի ռացիոնալիզմը վերաբերվում էր ոչ միայն գիտական ոլորտին, այնպես էլ էթիկային և կյանքի այլ բնագավառներին։ Բնության օրենքներն օբյեկտիվորեն գոյություն ունեն և դրանք ընկալելի են այն պատճառով, որ կազմում են համաշխարհային ներդաշնակություն՝ միաժամանակ և՛ ողջամիտ և՛ գեղագիտորեն հրապուրիչ։ Սրանում է կայանում Այնշտայնի կողմից քվանտային մեխանիկայի կոպենհագենյան մեկնաբանման չընդունումը, որը, ըստ նրա, աշխարհ էր բերում իր հետ իռացիոնալ տարր, քաոսային աններդաշնակություն։
«Ֆիզիկայի էվոլյուցիա» գրքում Այնշտայնը գրել է.
Գիտության մեջ այս սկզբունքները չէին համընկնում այդ ժամանակ նորաձև համարվող Էռնստ Մախի, Անրի Պուանկարեի և այլոց պոզիտիվիստական գաղափարների հետ։ Պոզիտիվիզմը որոշակի դրական դեր է խաղացել գիտության պատմության մեջ, քանի որ խթանում էր ինչպես Այնշտայնի, այնպես էլ մյուս առաջատար ֆիզիկոսների թերահավատ վերաբերմունքը նախկին նախապաշարմունքների նկատմամբ (նախևառաջ՝ բացարձակ տարածության և բացարձակ ժամանակի գաղափարների նկատմամբ)։ Հայտնի է, որ Մախին գրված նամակում, Այնշտայնն իրեն անվանել է Մախի սանը ։ Սակայն պոզիտիվիստների փիլիսոփայությունն Այնշտայնը հիմարություն է համարել ։ Այնշտայնը բացատրել է իր տարակարծության պատճառը ․
Այնշտայնի փիլիսոփայությունը հիմնված էր միանգամայն այլ սկզբունքների վրա։ Իր ինքնակենսագրականում (1949 թ.) նա գրել է.
Նույն ինքնակենսագրականում Այնշտայնը ձևակերպել է ֆիզիկայի ճշմարտությունների 2 չափորոշիչ՝ տեսությունը պետք է ունենա արտաքին արդարացում և ներքին կատարելություն։ Առաջինը նշանակում է, որ տեսությունը պետք է համաձայնեցվի փորձի հետ, իսկ երկրորդը, որ այն պետք է նվազագույն նախադրյալներից բացահայտի բնության օրենքների համընդհանուր և խելամիտ ներդաշնակության օրինաչափությունը։ Տեսության գեղագիտական որակները (գեղեցկությունը, բնական լինելը) դրանով իսկ դառնում է ոչ քիչ նշանակալի ֆիզիկական առավելություն։
Օբյեկտիվ իրականության հանդեպ հավատը, որը գոյություն ուներ անկախ մարդկային ընկալունակությունից, Այնշտայնը պաշտպանում էր Ռաբինդրանաթ Թագորի հետ իր հայտնի զրույցների ժամանակ, ով նույնքան հաստատակամությամբ մերժում էր այն ։ Այնշտայնն ասում էր.
Կրոնական հայացքներ
Այնշտայնի կրոնական հայացքները բանավեճերի առարկա են հանդիսացել դեռևս վաղ ժամանակներից։ Ոմանք պնդում են, որ Այնշտայնը հավատում էր Աստծու գոյությանը, ոմանք էլ նրան աթեիստ են համարում։ Բոլորն էլ իրենց տեսակետը հիմնավորելու համար մեջ էին բերում գիտնականի խոսքերը։
1921 թվականին Այնշտայնը հեռագիր ստացավ նյույորքյան ռաբբի Հերբերտ Հոլդշտեյնից. «Հավատո՞ւմ եք Դուք Աստծուն» (վճարված է 50 բառանոց պատասխանի համար)։ Այնշտայնը պատասխանեց 24 բառով. «Ես հավատում եմ Սպինոզայի Աստծուն, ով դրսևորում է իրեն մեր գոյության օրինաչափ ներդաշնակության մեջ, սակայն բոլորովին չեմ հավատում այն Աստծուն, ով անհանգստանում է մարդկանց ճակատագրերի և գործերի համար» ։ Գիտնականն ավելի կտրուկ արտահայտվեց «Նյու Յորք Թայմս»-ին տրված հարցազրույցում (1930 թ. նոյեմբեր). «Ես չեմ հավատում այն Աստծուն, ով պարգևատրում ու պատժում է, այն Աստծուն, ում նպատակները կերտված են մեր մարդկային նպատակներից։ Ես չեմ հավատում հոգու անմահությանը, թեև թույլ ուղեղները, ովքեր համակված են վախով և անհեթեթ եսասիրությամբ, ապաստան են գտնում նման հավատքի մեջ» ։
1940 թվականին Այնշտայնը պատմեց իր տեսակետի մասին «Նեյչր» (Nature) ամսագրին՝ «Գիտություն և կրոն» հոդվածում.
Այնուհետև նա համեմատական է անցկացնում գիտության և կրոնի միջև և ասում, որ ''գիտությունը կարող է ստեղծվել միայն այն մարդկանց կողմից, ովքեր ամբողջովին համակված են ճշմարտությունը հասկանալու ձգտումով։ Սակայն այդ զգացողության աղբյուրը կրոնն է հանդիսանում։ Այդտեղից էլ առաջացել է այն հավատը, որ այդ աշխարհի կանոնները ռացիոնալ են, այսինքն՝ բանականության համար հասանելի են։ Ես չեմ կարող պատկերացնել մի գիտնականի, ով չի հավատում դրան։ Դա կարելի է այսպես ձևակերպել. գիտությունն առանց կրոնի կաղ է, իսկ կրոնն առանց գիտության՝ կույր  ։''
Այնուհետև Այնշտայնը կրկին գրում է, որ հավատում է անձնավորված Աստծուն և պնդում.
1950 թվականին Մ. Բերկովիցին գրած նամակում Այնշտայնը գրել է. «Ինչ վերաբերում է Աստծուն, ապա ես ագնոստիկ եմ։ Ես համոզված եմ, որ բարոյական սկզբունքների առաջնային կարևորությունը հստակորեն հասկանալու համար, որը կնպաստի կյանքը բարելավելուն, օրենսդրի հասկացության կարիք չկա, հատկապես այն օրենսդրի, որը աշխատում է պարգևատրման և պատժի սկզբունքով» ։
Այնշտայնը ևս մեկ անգամ նկարագրեց կրոնական իր հայացքները՝ պատասխանելով նրանց, ովքեր իրեն էին վերագրում հուդայաքրիստոնեական Աստծո նկատմամբ հավատքը.
Այնշտայնի կրոնական հայացքների համապարփակ վերլուծությունը հրատարակել է նրա ընկեր Մաքս Ջեմմերն իր «Այնշտայնը և կրոնը» (1990 թ.) գրքում ։ Այնուամենայնիվ, նա խոստովանում է, որ գիրքը հիմնված է ոչ թե Այնշտայնի հետ իր զրույցների վրա, այլև արխիվային նյութերի ուսումնասիրության վրա։
Ջեմմերն Այնշտայնին համարում է խորապես կրոնական մարդ, նրա հայացքներն անվանում է տիեզերական կրոն և գտնում է, որ Այնշտայնը Սպինոզայի պես Աստծուն չի նույնացրել Բնության հետ, սակայն Աստծուն համարել է առանձին չանձնավորած էակ, որը Տիեզերքի օրենքներում դրսևորվում է որպես հոգի, որը, ըստ Այնշտայնի խոսքերի, զգալիորեն գերազանցում է մարդու հոգուն։ Այնշտայնի աշակերտներից մեկը՝ Լեոպոլդ Ինֆելդը գրել է, որ երբ Այնշտայնը խոսում է Աստծո մասին, ապա նա միշտ ի նկատի ունի բնության օրենքների տրամաբանական պարզությունը և ներքին կապը։ Ես դա կանվանեի «Աստծո հանդեպ նյութական մոտեցում» ։
Գնահատում և հիշատակ
Չարլզ Պերսի Սնոուն Այնշտայնի մասին գրել է․
Ռոբերտ Օպենհեյմերը գրել է ․
Բերտրան Ռասելը գրել է․
Գեդֆրի Հարդին բնութագրել է Այնշտայնին երկու բառով՝ «հեզ և իմաստուն»։
Ճանաչում
Նոբելյան կոմիտեի արխիվներում պահպանվել են Այնշտայնի մոտ 60 առաջադրման դիմումներ՝ կապված հարաբերականության տեսության ձևակերպման հետ, նրա թեկնածությունը հետևողականորեն առաջադրվում էր ամեն տարի սկսած 1910 թվականից մինչև 1922 թվականները (բացի 1911 և 1915 թվականներից)։ Սակայն մրցանակ նրան շնորհվել է միայն 1922 թվականին, ֆոտոէլեկտրիկական էֆեկտի տեսության համար, որը Նոբելյան կոմիտեի անդամներին թվացել էր որպես ավելի անվիճելի ներդրում գիտության մեջ։ Այս անվանակոչման արդյունքում Այնշտայնն ստացավ (նախկինում հետաձգված) մրցանակը 1921 թվականի համար միաժամանակ Նիլս Բորի հետ, ով ստացել էր 1922 թվականի մրցանակը։
Այնշտայնին շնորհվել են պատվավոր դոկտորի կոչումներ բազմաթիվ համալսարաններում, այդ թվում՝ Ժնևի, Ցյուրիխի, Ռոստոկի, Մադրիդի, Բրյուսելի, Բուենոս Այրեսի, Լոնդոնի, Օքսֆորդի, Քեմբրիջի, Գլազգոյի, Լիդսի, Մանչեսթերի, Հարվարդի, Փրինսթոնի, Նյու Յորքի (Օլբանի), Սորբոնի։
Որոշ այլ պարգևներ ՝
Ալբերտ Այնշտայնն ստացել է մի շարք պարգևներ նաև հետմահու՝ ԱՄՆ մայրաքաղաքում տեղադրված է Այնշտայնի արձանը՝ ստեղծված Ռոբերտ Բերկսի կողմից (1979 թ. )։
Որոշ հիշարժան վայրեր՝ կապված Այնշտայնի հետ՝ Հուշատախտակներ՝
Մշակութային ազդեցություն
Ալբերտ Այնշտայնը դարձավ մի շարք գեղարվեստական վեպերի, ֆիլմերի և թատերական բեմադրությունների հերոս։ Մասնավորապես, նա հանդես է գալիս որպես գործող անձ Նիկոլաս Ռոգայի «Insignificance» ֆիլմում, Ֆրեդ Շեպիզիի «Բանականության գործակից» կատակերգությունում (որտեղ նրա դերը խաղում է Ուոլտեր Մատաուն), Ֆիլիպ Մարտինի «Այնշտայն և Էդինգտոն» (Einstein and Eddington) հեռուստաֆիլմում (2008 թ.), Սթիվ Մարտինի կատակերգական պիեսում, Ժան Քլոդ Կարյեի «Խնդրեմ, մսյե Այնշտայն» (Einstein S’il Vous Plait), Ալան Լայթմանի «Այնշտայնի երազանքները» (Einstein’s Dreams) վեպերում և այլն։ Մեծ ֆիզիկոսի կերպարի հումորային մասը դրսևորվում է Էդ Մետցգերի «Ալբերտ Այնշտայն. Գործունյա բոհեմացին» բեմադրությունում։ «Պրոֆեսոր Այնշտայնը», ով ստեղծել է խրոնոսֆերան և կանխում է Հիտլերի իշխանության գալը, գլխավոր կերպարներից մեկն է համակարգչային խաղերի Command & Conquer շարքում։ «Կաին XVIII» ֆիլմում գիտնականն ակնհայտորեն գրիմավորված է՝ նմանակելով Այնշտայնին։
Ալբերտ Այնշտայնի արտաքին տեսքը՝ հասուն հասակում սովորաբար հասարակ սվիտերով և խառնված մազերով, հանրաճանաչ մշակույթում ընդունվում է որպես «խելագար գիտնականների» կամ «ցրված պրոֆեսորների» մարմնավորում։ Բացի այդ, մշակույթում ակտիվորեն օգտագործվում է մեծ ֆիզիկոսի մոռացկոտությունը և անպրակտիկությունը, որոնք արտացոլվում են նաև բոլոր նրա գործընկերների վրա։ «Թայմ» ամսագիրը նույնիսկ անվանել է Այնշտայնին «մուլտիպլիկատորների իրականացած երազանք» ։
Լայն տարածում ունեն Ալբերտ Այնշտայնի լուսանկարները։ Առավել հայտնի է նրա լուսանկարը՝ կատարված ծննդյան 72-րդ տարեդարձի ժամանակ (1951 թ.)։ Լուսանկարիչ Արտուր Սասը խնդրել է Այնշտայնին ժպտալ լուսանկարման համար, ինչին մեծ գիտնականը պատասխանել է լեզու ցույց տալով։ Այս լուսանկարը դարձել է ժամանակակից մշակույթի սրբապատկերը՝ ներկայացնելով հանճարի և միևնույն ժամանակ կենսախինդ, կենդանի մարդու։ 2009 թվականի հունիսի 21-ին ամերիկյան աճուրդում Նյու Հեմփշիրում 1951 թվականին կատարված ինը բնօրինակ լուսանկարներից մեկը վաճառվել է 74 հազար ԱՄՆ դոլարով։ Ա. Այնշտայնը նվիրել էր այդ լուսանկարը իր ընկերոջը՝ լրագրող Հովարդ Սմիթին, և մակագրել էր լուսանկարի վրա, որ «հեգնական ծամածռությունը ուղղված է ամբողջ մարդկությանը»։
Այնշտայնի հանրաճանաչությունը ժամանակակից աշխարհում այնքան մեծ է, որ առաջանում են վիճելի պահեր մեծ գիտնականի անվան և արտաքին տեսքի լայնորեն օգտագործման մասին գովազդներում և առևտրական ապրանքանիշերում։ Քանի որ Այնշտայնը կտակել է իր ունեցվածքի մի մասը՝ ներառյալ իր լուսանկարների օգտագործումը, Երուսաղեմի հրեական համալսարանին, «Ալբերտ Այնշտայն» ապրանքանիշը գրանցվել է առևտրային ապրանքանիշի կարգավիճակով։ Համապատասխանաբար, Այնշտայնի անվան առևտրային նպատակներով օգտագործման ժամանակ անհրաժեշտ է ավելացնել նրան ™ նշանը։
Առասպելներ և այլընտրանքային տարբերակներ
Ալբերտ Այնշտայնի բազմակողմանի գիտական և քաղաքական ակտիվությունը տեղիք են տվել բազմաթիվ առասպելների, ինչպես նաև նրա գործունեությանը վերաբերող բազմաթիվ ոչ ավանդական գնահատականների առաջացմանը։ Դեռ գիտնականի կենդանության օրոք ստեղծվեցին բավականին մեծ թվով գրքեր, որոնք փոքրացնում կամ նույնիսկ բացառում էին նրա դերը ժամանակակից ֆիզիկայում։ Դրանում նշանակալի դեր խաղացին «արիացի» ֆիզիկոսներ Ֆիլիպ Լենարդն ու Յոհանես Շտարկը, ինչպես նաև մաթեմատիկոս Է. Ուիտիկերը։ Այդ գրականությունը լայն տարածում գտավ հիմնականում նացիստական Գերմանիայի օրոք, որտեղ օրինակ, հարաբերականության հատուկ տեսությունն ամբողջությամբ վերագրվում էր «արիացի» ֆիզիկոսներին։ Ժամանակակից ֆիզիկայի բնագավառում Այնշտայնի դերի փոքրացումն ընթանում է մինչ այսօր։ Օրինակ, ոչ շատ վաղուց առաջ էր քաշվել մի վարկած, ըստ որի Այնշտայնին վերագրված գիտական աշխատություններն իրականում պատկանում են ոչ թե իրեն, այլ իր կնոջը՝ Միլևա Մարիչին ։
Միլևա Մարիչի գիտական արժանիքներ
Ըստ Այնշտայնի հետ կապված բազմաթիվ առասպելներց մեկի՝ Միլևա Մարիչը (Այնշտայնի առաջին կինը) իբր թե օգնել է նրան մշակել հարաբերականության տեսությունը կամ նույնիսկ հենց ինքն է դրա հեղինակը։ Այս հարցը հետազոտվել է պատմաբանների կողմից ։ Ենթադրությունն ապացուցող որևէ փաստաթուղթ չի գտնվել։ Միլևան մաթեմատիկայից կամ ֆիզիկայից որևէ արտակարգ կարողություններ չի ունեցել։ Ավելին, նա նույնիսկ չի կարողացել հանձնել Պոլիտեխնիկումի ավարտական քննությունները ։ Նրա որևէ գիտական աշխատանք հայտնի չէ ո՛չ Այնշտայնի հետ համատեղ կյանքի, և ո՛չ էլ հետագա տարիներին (նա մահացել է 1948 թ.-ին)։ Նրա և Այնշտայնի միջև վերջերս հրապարակված երկխոսության մեջ նա որևէ կերպ չի հիշատակում հարաբերականության տեսությունը, մինչդեռ Այնշտայնը բազմաթիվ մտքեր է արտահայտում դրա շուրջ ։
Ո՞վ է հարաբերականության տեսության հեղինակը՝ Այնշտայնը թե՞ Պուանկարեն
Հարաբերականության հատուկ տեսության պատմությունը քննարկելիս ժամանակ առ ժամանակ մեղադրանքներ են առաջ քաշվում Այնշտայնի հասցեին. ինչո՞ւ իր առաջին հոդվածում՝ «Շարժվող մարմինների էլեկտրադինամիկան»-ում, նա չի հիմնվել իրեն նախորդող գիտնականների աշխատանքների վրա, մասնավորապես Անրի Պուանկարեի և Հենդրիկ Լորենցի աշխատությունների վրա։ Երբեմն համոզված հայտարարություններ են հնչում, որ հարաբերականության հատուկ տեսությունն ստեղծել է Պուանկարեն, իսկ Այնշտայնի հոդվածում ոչ մի նոր բան չի գրվել։
Լորենցը մինչև կյանքի վերջն այդպես էլ չընդունեց հարաբերականության տեսությունը և միշտ հրաժարվում էր նրա նախակարապետը համարվելու պատվից։ «Հարաբերականության տեսությունները չառաջարկելու հիմնական պատճառն այն էր, որ ես մնում էի այն կարծիքին, որ միայն փոփոխական t կարող է համարվել իսկական ժամանակ, իսկ իմ կողմից առաջարկվող տեղական ժամանակ t' պետք է դիտվի միայն որպես լրացուցիչ մաթեմատիկական մեծություն»։ Այնշտայնին ուղղված նամակում Լորենցը գրում է. «Ես ավելի ընդհանուր տեսության անհրաժեշտություն էի զգում, որը փորձում էի մշակել ավելի ուշ... Այդպիսի տեսության մշակման վաստակը Ձեզ է պատկանում (և պակաս չափով Պուանկարեին)»։
Պուանկարեի բովանդակալից աշխատություններին ոչ բավարար ուշադրություն էր հատկացվում ոչ միայն Այնշտայնի, այլև 20-րդ դարի բոլոր ֆիզիկոսների կողմից։ Նույնիսկ Ֆրանսիայում հարաբերականության ընդհանուր տեսության աշխատություններում Պուանկարեի կատարած ներդրումն ի սկզբանե արհամարհվում էր և միայն այդ տեսության հաստատումից հետո (1920-ական թթ.) գիտական պատմաբանները կրկին հայտնաբերեցին մոռացված աշխատությունները և Պուանկարեին հարգանքի տուրք մատուցեցին։
Դրա պատճառը Պուանկարեի ռելյատիվիստական հոդվածներում համակարգայնության բացակայությունն էր, ինչպես նաև Այնշտայնի և Պուանկարեի՝ ռելյատիվիզմի զգալի տարբեր ընկալումները։ Այնշտայնի բերած օրինակները, արտաքնապես նման լինելով Պուանկարեի բանաձևերին, տարբեր ֆիզիկական բովանդակություն ունեին ։
Հարաբերականության տեսության իրական ստեղծողը Այնշտայնն էր և ոչ թե Պուանկարեն, Լորենցը, Լարմորը կամ մեկ այլ գիտնական։ Բանն այն է, որ բոլոր այս հեղինակները չէին կտրվում էլեկտրադինամիկայից և խնդիրը չէին դիտում լայն տեսանկյունից... Այնշտայնն այլ կերպ մոտեցավ հարցին։ Նա նոր տեսանկյունից նայեց խնդրին՝ բոլորովին հեղափոխական տեսանկյունից ։
Անհրաժեշտ է նաև նշել այն փաստը, որ ո՛չ Լորենցը, ո՛չ էլ Պուանկարեն չեն վիճարկել Այնշտայնի առավելությունը հարաբերականության տեսության հարցում։ Լորենցը ջերմորեն էր վերաբերվում Այնշտայնին (հենց նա առաջադրեց Այնշտայնի թեկնածությունը Նոբելյան մրցանակի), իսկ Պուանկարեն բարձր և ընկերական գնահատանք տվեց Այնշտայնին իր հայտնի բնութագրում ։
Ո՞վ է հայտնագործել E=mc² բանաձև
Այնշտայնն առաջինը ներկայացրեց այդ առնչությունը որպես դինամիկայի համընդհանուր օրենք, որը վերաբերվում է նյութի բոլոր տեսակներին և չի սահմանափակվում էլեկտրամագնիսականությամբ։ Բացի այդ, վերը թվարկված գիտնականներից շատերը այդ օրենքը կապում էին հատուկ «էլեկտրամագնիսական զանգված»-ի գոյության հետ, որը կախված է էներգիայից ։ Այնշտայնը համախմբեց զանգվածների բոլոր տեսակները և նշեց հակադարձ կախվածությունը՝ ցանկացած ֆիզիկական առարկայի խտությունն աճում է էներգիային համընթաց։
Հիլբերտ և գրավիտացիոն դաշտի հավասարում
Հարաբերականության ընդհանուր տեսության (ՀԸՏ) գրավիտացիոն դաշտի վերջնական հավասարումները դուրս են բերվել գործնականորեն միաժամանակ (տարբեր մեթոդներով) Այնշտայնի և Հիլբերտի կողմից 1915 թվականի նոյեմբերին։ Մինչև վերջերս համարվում էր, որ Հիլբերտը ստացել է դրանք 5 Օր ավելի շուտ, սակայն ավելի ուշ է հրապարակել։ Այնշտայնը Բեռլինյան ակադեմիա է ներկայացրել հավասարումների ճիշտ ձևը պարունակող իր աշխատությունը նոյեմբերի 25-ին, իսկ Հիլբերտի հոդվածը, որը կոչվում էր «Ֆիզիկայի հիմունքներ», հայտարարվել էր 5  Օր դրանից առաջ՝ 1915 թվականի նոյեմբերի 20-ին Գյոթինգենի մաթեմատիկական միությունում զեկույցի ժամանակ, իսկ հետո փոխանցվել էր Գյոթինգենում Թագավորական մաթեմատիկական միությանը։ Հիլբերտի հոդվածը հրատարակվեց 1916 թվականի մարտի 31-ին։ Երկու գիտնականներն իրենց ձեռագրերի պատրաստման ժամանակ իրար հետ ունեցել են աշխույժ նամակագրություն, որի մի մասը պահպանվել է։ Այս նամակներից պարզ է դառնում, որ երկու հետազոտողներն էլ ունեցել են միմյանց վրա բեղմնավոր ազդեցություն։ Գրականության մեջ դաշտի հավասարումները անվանվում են «Այնշտայնի հավասարումներ»։
1997 թվականին հայտնաբերվեցին նոր փաստաթղթեր, մասնավորապես Հիլբերտի հոդվածի սրբագրությունը, որը թվագրված է դեկտեմբերի 6։ Այս փաստաթուղթը հայտնաբերողներ Լ. Կորին և համահեղինակները հետևություն արեցին, որ Հիլբերտը դուրս է բերել դաշտի «ճիշտ» հավասարումները ոչ թե 5 օրով շուտ, այլ 4 ամիս ավելի ուշ, քան Այնշտայնը ։ Պարզվեց, որ Հիլբերտի աշխատությունը, որը պատրաստվել էր հրապարակման Այնշտայնինից առաջ, երկու առումներով զգալիորեն տարբերվում է իր վերջնական տարբերակից.
Սա նշանակում է, որ Հիլբերտի տարբերակը սկզբում դեռևս ավարտված չէր և ընդհանուր դեպքում համատարբերակ չէր․ աշխատությունը բերվել է վերջնական տեսքի միայն հրապարակումից առաջ, երբ Այնշտայնի աշխատությունն արդեն հրատարակված էր։ Վերջնական ճշգրտումների ընթացքում, Հիլբերտը իր հոդվածի մեջ հղումներ է մտցրել Այնշտայնի զուգահեռ դեկտեմբերյան աշխատության վրա, և ավելացրել է դիտարկում այն մասին, որ դաշտի հավասարումները կարելի է պատկերացնել և այլ տեսքով (հետո նա գրել է Այնշտայնի դասական հավասարումը, սակայն առանց ապացույցի), և վերացրել է բոլոր դատողությունները հավելյալ պայմանների մասին։ Պատմաբանները համարում են, որ այդ ուղղումը հիմնականում արվել է Այնշտայնի հոդվածի ազդեցության տակ ։ Լ. Կորիի հետևությունը հաստատվել է նաև Տ. Զաուերի հոդվածում ։
Հետագա քննարկմանը, մասնակցեց նաև Ֆ. Վինթերբերգը՝ քննադատելով Կորիին (մասնավորապես, սրբագրության մեջ բացարկի գոյության մասին չհիշատակելու համար) ։
Հարկ է նշել, որ ըստ էության Այնշտայնի առաջնությունը հարաբերականության ընդհանուր տեսության ստեղծման մեջ երբեք չի վիճարկվել, այդ թվում նաև Հիլբերտի կողմից։ Այնշտայնի հետ կապված առասպելներից մեկը նշում է, որ Հիլբերտը ինքն առանց Այնշտայնի կողմից որևէ ազդեցության, դուրս է բերել ԸՀՏ հիմնական հավասարումները։ Ինքը՝ Հիլբերտը, այդպես չէր համարում և երբեք չէր հավակնում ԸՀՏ-ի որևիցե մի մասի առումով ։
Ընդունու՞մ էր արդյոք Այնշտայնը եթերի առկայություն
Պնդում են, որ Այնշտայնը, որն սկզբում հերքում էր եթերը իր՝ 1905 թվականի «Շարժվող մարմինների էլեկտրոդինամիկայի մասին» աշխատությունում, որտեղ նա ասում էր, որ «լուսակիր եթերի» ներմուծումը ավելորդ է, ավելի ուշ ընդունել է դրա գոյությունը և նույնիսկ գրել է «Եթերը և հարաբերականության տեսությունը» (1920 թ.) անունով աշխատություն ։
Այստեղ եզրաբանական շփոթություն է։ Լորենց-Պուանկարեի լուսակիր եթերը Այնշտայնը երբեք չի ընդունել։ Վերոհիշյալ հոդվածում նա առաջարկում է վերադարձնել «եթեր» եզրին նրա սկզբնական (անտիկ ժամանակների) իմաստը՝ դատարկության նյութական լցնող էություն։ Այնշտայնն այդ մասին այդպես էլ գրում է «Եթերն իր նոր իմաստով, հարաբերականության ընդհանուր տեսության ֆիզիկական տարածությունն է ՝
Ամփոփելով, կարելի է ասել, որ հարաբերականության ընդհանուր տեսությունը տալիս է տարածությանը ֆիզիկական հատկություններ, այսպիսով, այս իմաստով եթերը գոյություն ունի։ Համաձայն հարաբերականության ընդհանուր տեսության՝ տարածությունը չի կարելի պատկերացնել առանց եթերի, իրականում, այսպիսի տարածությունում ոչ միայն հնարավոր չէր լինի լույսի տարածումը, այլ նաև չէին կարող գոյություն ունենալ մասշտաբներ և ժամեր, և չէին լինի նաև տարածքա-ժամանակային հեռավորություններ բառի ֆիզիկական իմաստով։ Սակայն այդ եթերը չի կարելի պատկերացնել կազմված ժամանակի ընթացքում հետազոտելի մասերից, այսպիսի հատկություններ ունի միայն իրական նյութը, նույն կերպ և չի կարելի կիրառել նրա համար շարժման հասկացությունը։
Այսպիսի հին եզրի նոր իմաստը աջակցություն չունեցավ գիտական աշխարհում, և Այնշտայնն այլևս չշարունակեց պնդել իր առաջարկը։
Թուրք նորաբնակները Հյուսիսային Կիպրոսում
Հյուսիսային Կիպրոսում թուրք նորաբնակները (կիպր. թուրքերեն՝ Türkiyeliler), նաև անվանում են թուրք ներգաղթյալներ (Türkiyeli göçmenler՝ Türkiyeli göçmenler), Թուրքիայի բնակիչների մի խումբ են, որոնք հաստատվել են Հյուսիսային Կիպրոսում, երբ 1974 թվականին թուրքերը ներխուժել են Կիպրոս ։ Ենթադրվում է, որ այս նորաբնակները և նրանց ժառանգները (բացառությամբ թուրք զինվորների) ներկայումս կազմում են Հյուսիսային Կիպրոսի բնակչության մոտ կեսը։ Թուրք նորաբնակների ճնշող մեծամասնությանը Հյուսիսային Կիպրոսի կառավարության կողմից տրվել են տներ և հողեր, որոնք պատկանում էին Կիպրոսի հույներին։ Թուրք միգրանտների խումբը տարասեռ է և բաղկացած է տարբեր ենթախմբերից, որոնք տարբեր աստիճաններով ինտեգրված են Հյուսիսային Կիպրոսի հասարակությանը։ Ընդհանուր առմամբ,  մայրցամաքային թուրքերը համարվում են ավելի պահպանողական, քան խիստ աշխարհիկ կիպրացի թուրքերը և ցանկանում են կղզու երկու պետությունները բաժանել, թեև ոչ բոլոր նորաբնակներն են պաշտպանում ազգայնական հռետորաբանությունը  ։
Իրավական կարգավիճակ
Կղզում նորաբնակների առկայությունը Կիպրոսի վերամիավորման շուրջ ընթացող բանակցություններում ամենազգայուն և վիճահարույց հարցերից մեկն է։ Միջազգայնորեն ճանաչված Կիպրոսի Հանրապետության և Հունաստանի դիրքորոշումը, որն աջակցվում է ՄԱԿ-ի բանաձևերով՝ վերաբնակեցման ծրագիրը բացարձակապես անօրինական է միջազգային իրավունքի համաձայն, քանի որ այն խախտում է Ժնևի չորրորդ կոնվենցիան (արգելում է օկուպացիոն իշխանություններին դիտավորյալ փոխանցել իրենց բնակչությունը դեպի օկուպացված տարածք) և համապատասխանաբար, նման գործողությունները ռազմական հանցագործություն են ։ Այսպիսով, Կիպրոսի Հանրապետությունն ու Հունաստանը պահանջում են նորաբնակներին վերադարձնել Թուրքիա՝ Կիպրոսի վեճի հնարավոր հետագա կարգավորման համար։ Կիպրոսի հույների 2004 թվականի Անանի ծրագիրը ճնշող մեծամասնությամբ մերժելու հիմնական պատճառներից մեկն այն էր, որ ծրագիրը թույլ էր տալիս նորաբնակներին մնալ Կիպրոսում և նույնիսկ իրավունք էր տալիս քվեարկել առաջարկվող լուծման համար անցկացվող հանրաքվեում ։ Հետևաբար և՛ Կիպրոսի Հանրապետությունը, և՛ Հունաստանը պնդում են, որ Կիպրոսի ապագա կարգավորումը նախատեսում է բոլոր նորաբնակների կամ գոնե նրանց մեծ մասի վտարումը ։
Բազմաթիվ նորաբնակներ խզել են իրենց կապերը Թուրքիայի հետ և այժմ նրանց երեխաներն արդեն Կիպրոսն իրենց հայրենիքն են համարում։ Եղել են դեպքեր, երբ Թուրքիա վերադարձող նորաբնակները և նրանց երեխաները իրենց ծագման պատճառով իրենց համայնքներում օտար են համարվել։ Այսպիսով, ըստ Մարդու իրավունքների հանրագիտարանի, «շատ դիտորդներ» պնդում են, որ նորաբնակները չեն կարող բռնի կերպով վտարվել կղզուց. բացի այդ, դիտորդների մեծ մասը կարծում է, որ Կիպրոսի ապագա կարգավորումը պետք է հավասարակշռություն գտնի «վերաբնակեցման ծրագրի օրինականության և բոլոր նորաբնակների իրավունքների միջև» ։
Ենթախմբեր
Հյուսիսային Կիպրոսի մայրցամաքից եկած թուրքերը բաժանված են երկու հիմնական խմբի՝ քաղաքացիներ և ոչ քաղաքացիներ։ Քաղաքացիների մի մասը կղզի է ժամանել թուրքական և կիպրական իշխանությունների վերաբնակեցման քաղաքականության շրջանակներում, ոմանք ինքնուրույն են գաղթել, իսկ ոմանք ծնվել են կղզում՝ երկու խմբերի ծնողներից։ Մեթե Հաթայը պնդում է, որ միայն քաղաքացիներն ունեն «իրենց նորաբնակ անվանելու լավ պատճառներ» ։
Վերոնշյալ ենթախմբերն իրենց հերթին բաժանվում են մի քանի կատեգորիաների ։ Քաղաքացիների առաջին խումբը կարող է հետագայում բաժանվել հմուտ աշխատողների և աշխատողների, թուրք զինվորների և ընտանիքների, Կիպրոսում հաստատված ֆերմերների և առանձին միգրանտների։ Ոչ քաղաքացիները կարող են պայմանականորեն բաժանվել ուսանողների և ուսուցիչների, զբոսաշրջիկների, օրինական և անօրինական աշխատանքային միգրանտների։ 1975-1977 թվականներին Թուրքիայից տեղափոխված ֆերմերները կազմում են նորաբնակների մեծ մասը ։
Պատմություն
Կիպրոսում ֆերմերներին բնակեցնելու քաղաքականությունը սկսվել է 1974 թվականի թուրքական ներխուժումից անմիջապես հետո։ Տեղեկություններ կան, որ թուրքական կառավարությունը նախատեսում էր 5000 գյուղատնտեսական աշխատողներ ուղարկել Կիպրոս, որտեղ նրանք կարող էին տիրանալ կիպրահույների ունեցվածքին։ Ըստ Հաթայի, նման նորաբնակների առաջին խումբը կղզի է ժամանել 1975 թվականի փետրվարին, արագ միգրացիան շարունակվել է մինչև 1977 թվականը։ Այս աշխատողները եկել են Թուրքիայի տարբեր շրջաններից, այդ թվում՝ Սև ծովի տարածաշրջանից (Տրապիզոն, Քարշամբա, Սամսուն), Միջերկրական ծովի շրջանից (Անթալիա, Ադանա, Մերսին) և Կենտրոնական Անատոլիայի շրջանից (Քոնյա)։ 1975 թվականի փետրվարին կղզում Թուրքիայից եկած բանվորների թիվը կազմում էր 910 մարդ ։
Ֆերմերների վերաբնակեցման քաղաքականությունն իրականացվել է 1975 թվականին՝ ըստ Կիպրոսի թուրքական դաշնային պետության և Թուրքիայի կողմից ստորագրված գյուղատնտեսական աշխատանքի համաձայնագրի ։ Թուրքիայում Հյուսիսային Կիպրոսի հյուպատոսությունները ակտիվ մասնակցություն են ունեցել այս բնակչության տեղափոխման կազմակերպման գործում. ռադիոյով և գյուղերի մուխթարների հայտարարությունները Կիպրոս տեղափոխվելու ցանկություն ունեցող ֆերմերներին հորդորում էին դիմել հյուպատոսություններ։ Կիպրոս տեղափոխված ֆերմերներից շատերը եկել էին Թուրքիայի այն շրջաններից, որոնք ունեին վատ կենսապայմաններ և հաճախ այլ ելք չունեին, քան լքել իրենց տները։ Օրինակ՝ Քայալար գյուղը բնակեցվել էր Թուրքիայի Սևծովյան Չարշամբայի շրջանի բնակիչներո։ Մարդկանց ընտրության հնարավորություն է տվել ընտրել Կիպրոսի և Թուրքիայի այլ շրջաններ տեղափոխվելու միջև. մեծ մասն ընտրեց Կիպրոսը։ Քրիստոս Իոանիդեսը պնդում էր, որ այս մարդիկ քաղաքական դրդապատճառներ չունեն կատարված ընտրության համար։ Նրանցից ոմանց հետ հարցազրույցներից պարզ է դարձել, որ ոմանք նույնիսկ տեղյակ չէին, թե որտեղ է գտնվում Կիպրոսը՝ մինչ այնտեղ տեղափոխվելը։ Ենթադրյալ նորաբնակների դիմումները բավարարելուց հետո մարդկանց ավտոբուսներով տեղափոխել են Մերսինի նավահանգիստ։ Նրանք Թուրքիայից հեռացել են՝ օգտվելով յուրաքանչյուր ընտանիքի համար տրված անձնագրերից։ Միջերկրական ծովն անցնում էին լաստանավերով։ Ֆամագուստա ժամանելուն պես թուրքերը նախ կարճ ժամանակով տեղավորվել են դատարկ հանրակացարաններում կամ դպրոցներում, ապա տեղափոխվել հույների կողմից լքված գյուղեր։ Վիճակահանությամբ նշանակվել են բնակավայրերը ։
Մասնակցություն քաղաքականությանը
Չնայած տարածված համոզմունքին, որ նորաբնակները տասնամյակներ շարունակ եղել են իշխող «Ազգային միաբանություն» կուսակցության (ԱՄԿ) հենարանը, իրականությունը փոքր-ինչ այլ է, որը բացահայտվել է քաղաքագետ Մեթե Հաթայի կողմից մի քանի բնիկ և վերաբնակեցված գյուղերի վերլուծության արդյունքում։
1992 թվականից մինչև 2003 թվականների ընտրություններում Դեմոկրատական կուսակցությունը շահել է ընդդիմադիր նորաբնակների ձայների մեծամասնությունը։ Միևնույն ժամանակ, 1990 թվականից մինչև 2003 թվականներին «Ազգային միաբանություն»-ը պահպանել է ձայների մասնաբաժինը` նորաբնակների բնակավայրերում միջինը կազմելով մոտ 40%, սակայն ավելի քիչ էր, քան այն աջակցությունը, որը կուսակցությունը ստանում էր բնիկ կիպրացի թուրքերով բնակեցված գյուղական վայրերում։ «Ազգային միաբանություն»-ն ավելի մեծ աջակցություն է ստացել նորաբնակների գյուղերում միայն 1993 թվականին և 2003 թվականից հետո, երբ կորցրել է իշխանությունը։ Չնայած տարածված ենթադրություններին, որ նորաբնակներն առաջ են տանում թուրքական քաղաքական շահերը, սակայն հաճախ ընդդիմանում էին Թուրքիային աջակցվող նախագծերին, հատկապես 1990 թվականին Թուրքիայի կողմից աջակցվող «Ազգային միաբանություն» կուսակցության առաջնորդ Ռաուֆ Դենքթաշի, իսկ 2004 թվականին՝ Անանի ծրագրերին։
Գրականություն
Կատեգորիա:Հյուսիսային Կիպրոս Կատեգորիա:Թուրքեր Կատեգորիա:Թուրքիայի քաղաքականություն Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:ՈՒՎ 2023-ի հոդվածներ
Արևելյան Սիեռա Մադրե
Արևելյան Սիեռա Մադրե (Sierra Madre Oriental), լեռնային համակարգ է Մեքսիկայի հյուսիս-արևելքում, տեղակայված է Մեքսիկական բարձրավանդակի արևելյան մասում։ Իրենից ներկայացնում է մոտ 1000 կմ երկարությամբ իրար հանդեպ զուգահեռ տեղակայված լեռնաշղթաներից։ Հյուսիսային հատվածում ներկայանում է 1000-ից մինչև 3000 մ բարձրությամբ մի քանի լեռնաշղթաներով։  Լեռնային համակարգի կենտրոնում և հարավում լեռնաշղթաները բաժանվում են առանձին լեռնազանգվածների մինչև 4000 մ բարձրությամբ։ Արևելքում լեռները կտրուկ ընդհատվում են դեպի Մեքսիկական ծոցի առափնյա հարթավայրերը, իսկ արևմուտքում՝ դեպի բարձրավանդակի ներքին շրջանը, տեղ-տեղ ձգվում են լեռնաճյուղեր։ Կազմված է վերին մեզոզոյան նստվածքային ապարներից։
Ամենաբարձր կետը Էլ Պոտոսի լեռն է ծովի մակարդակից 3720 մ բարձրությամբ։ Մյուս խոշոր գագաթներն են՝ Սերրո դե լա Վիգան (3715 մ), Սիեռա դե լա Մարտան (3709 մ), Էլ Կոահուիլոնը (3575 մ), Պենյա Նեվադան (3563 մ) և Էլ Վյեխոն (3520 մ)։ Մեքսիկական բարձրավանդակը (միջին բարձրությունը 1100 մ) բաժանում է Արևելյան Սիեռա Մադրեն Արևմտյան Սիեռա Մադրեից։
Կա 800 մ բարձրությամբ վահանաձև հրաբուխ Ատլիշկոս։
Արևելյան Սիեռա մադրե լեռնաշղթան անցնում է մեքսիկական նահանգներով՝ Կոահուիլա, Նուևո Լեոն, Տամաուլիպաս, Սան Լուիս Պոտոսի, Կերետարո, Իդալգո և Պուեբլա, որտեղ և մինում է Տրանսմեքսիկական հրաբխային գոտուն, որը տեղակայված է Կենտրոնական Մեքսիկայի արևմուտք-արևելք առանցքի վրա։
Էկոլոգիա
Արևելյան Սիեռա Մադրեն տարբերվում է մեծ կենսաբանական բազմազանությամբ և մեծ թվով էնդեմիկ տեսակներով։ Հյուսիսային մասը ծածկված է քսերոֆիտային թփուտներով, իսկ լեռնաշղթայի հարավային մասի արևելյան հողմային լանջերը՝ անտառներով (խոնավ արևադարձային ներքևից մինչև վերին գոտու փշատերև անտառներ), իսկ քամուց պաշտպանված արևմտյան լանջերին հիմնականում աճում են թփուտներ։
Ծանոթագրություն
Կատեգորիա:Մեքսիկայի լեռնաշղթաներ Կատեգորիա:Աշխարհագրություն Կատեգորիա:Լեռներ Կատեգորիա:Մեքսիկայի աշխարհագրություն Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:ՈՒՎ 2023-ի հոդվածներ
Վերիեռ (Կանտալի գավառ)
Վերիեռ (Veyrières), համայնք Ֆրանսիայի Օվերն մարզի Կանտալ գավառում ։
Բնակչությունը 2008 թվականի դրությամբ կազմում է 123 մարդ, բնակչության խտությունը` 9.00 մարդ/կմ²։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 13.67 կմ² տարածք։
Աշխարհագրություն
Գտնվում է Փարիզ քաղաքից 400 կմ հարավ, Կլերմոն Ֆերան քաղաքից` 75 կմ հարավ-արևմուտք, Օրիյակ քաղաքից` 50 կմ հյուսիս։
Բնակչություն
Բնակչության քանակը ըստ տարիների
Աղբյուրներ` Ֆրանսիայի սոցիոլոգիական գիտությունների բարձրագույն դպրոցի տվյալներ
Տնտեսություն
2010 թվականին ուներ 85 աշխատունակ (15-64 տարեկան) բնակիչ, որոնցից ակտիվ էին 56-ը, իսկ ոչ ակտիվները` 29։ Ակտիվության ցուցանիշը կազմում է 65,9 %։ 56 աշխատունակ մարդկանցից աշխատել է 49 անձ (30 տղամարդ և 19 կին)։ Գործազուրկ են եղել 7 անձ (5 տղամարդ և 2 կին)։ 29 անաշխատունակներից 5-ը եղել են աշակերտներ կամ ուսանողներ, 16-ը` թոշակառուներ, իսկ 8-ը չեն աշխատել տարբեր պատճառներով ։
Ռոջեր Կլեմենս
Բեյսբոլի խաղեր
Ռոջեր Կլեմենսը 1984-2007 թվականներին հանդես է եկել Բեյսբոլի գլխավոր լիգայի «Բոստոն Ռեդ Սոքս», «Տորոնտո Բլյու Ջեյս», «Նյու Յորք Յանկիս» և «Հյուստոն Աստրոս» թիմերում։ Կլեմենսը յոթ անգամ շահել է Սայ Յանգի ամենամյա մրցանակ, որը շնորհվում է լիգայի լավագույն գնդակ նետողին։ 1986 թվականին ընտրվել է Ամերիկայի լիգայի ամենաարժեքավոր խաղացողը։ Նյու Յորք Յանկիսի կազմում Կլեմենսը երկու անգամ (1999 և 2000 թվականներին) հաղթել է Համաշխարհային սերիան ։ 2007 թվականին ԱՄՆ-ի նախկին սենատոր Ջորջ Ջոն Միտչելը, ով հետաքննում էր բեյսբոլում դոպինգ օգտագործելու դեպքերը, Կլեմենսին մեղադրել է իր կարիերայի ավարտին անաբոլիկ անդրոգենային ստերոիդներ օգտագործելու մեջ։ Ինքը `Կլեմենսը, ԱՄՆ Կոնգրեսի առաջ երդվել է և հերքել անթույլատրելի թմրանյութերի օգտագործուման փաստը ։
Վաղ տարիներ
Կլեմենսը ծնվել է Օհայո նահանգի Դեյթոն քաղաքում՝ Բիլ և Բես Կլեմենսների ընտանիքում։ Նա եղել է ընտանիքի հինգ երեխաներից ամենակրտսերը ։ Նրա պապը՝ Ջոզեֆ Կլեմենսը, 1880-ականներին ներգաղթել է Գերմանիայից ։ Երբ Ռոջերը դեռ նորածին էր, նրա ծնողները բաժանվել են, և նա շարունակել է ապրել իր մոր հետ, ով շուտով ամուսնացել է Վուդի Բուխերի հետ, որին էլ Կլեմենսը համարում է իր հայրը։ Ռոջերը ինը տարեկան է եղել, երբ Բուխերը մահացել է։ Կլեմենսի խոսքերով, դա միակ դեպքն էր, որ ինքը նախանձով է նայել մյուս խաղացողներին, երբ նրանց տեսել է ակումբի հանդերձարանում իրենց ծնողների հետ։
Մինչև 1977 թվականը նա ապրել է Օհայո նահանգի Վանդալիա քաղաքում և ավագ դպրոց է հաճախել Տեխաս նահանգի Հյուսթոն քաղաքում։ Նա Սպրինգ-Վուդս դպրոցում բեյսբոլ է խաղացել մարզիչ Չարլզ Մայորանի գլխավորությամբ ։ Նա խաղացել է նաև ամերիկյան ֆուտբոլ և բասկետբոլ։ Ավագ դպրոցի վերջին տարում նրան նկատել են «Ֆիլադելֆիա Ֆիլիեսի» և «Մինեսոտա Թվինս» պրոֆեսիոնալ ակումբների սկաուտները և առաջարկել են պայմանագիր կնքել, բայց Ռոջերը որոշել է գնալ համալսարանում սովորելու ։
(643) Շեհերզադե
(643) Շեհերզադե (Scheherezade), աստերոիդ աստերոիդների գոտու արտաքին մասում։ Հայտնաբերվել է 1907 թվականի սեպտեմբերի 8-ին Աուգուստ Կոպֆի կողմից Հայդելբերգում ։
Ռոջեր Կլեմենս
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի բեյսբոլիստներ Կատեգորիա:Բեյսբոլի բարձրագույն լիգա Կատեգորիա:Բեյսբոլի բարձրագույն լիգայի (MLB) ակումբներ Կատեգորիա:Բեյսբոլային մարզադաշտեր Կատեգորիա:Բեյսբոլիստներ ըստ ազգության
(643) Շեհերզադե
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 3,366917 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 3,1588 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,5751 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 2256,56 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,159535 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 13,78° անկյուն։
Շեհերզադե աստերոիդը պատկանում է Կիբելեի աստերոիդների ընտանիքին։ Այս ընտանիքի աստերոիդները շարժվում են Արեգակի շուրջ 3,27 - 3,7 ա. մ. մեծ կիսաառանցքներով, էքսցենտրիսիտետը` փոքր է քան 0,3 և ուղեծրի թեքումը` փոքր քան 25°։
Ըստ Տոլենի սպեկտրալ դասակարգման պատկանում է P դասին ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Աստերոիդների դաս P Կատեգորիա:Կիբելեի ընտանիքի աստերոիդներ Կատեգորիա:1907 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Աուգուստ Կոպֆի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների գոտու արտաքին մասի աստերոիդներ
Շոդարդ
Շոդարդ (Chevennes), կոմունա Ֆրանսիայում, գտնվում է Պիկարդիա մարզի Էնա գավառում։ Մտնում է Գինիկուր կանտոնի կազմի մեջ։ Կոմունայի շրջանը՝ Վերվեն։
Համայնքի INSEE կոդը՝ 02171։
Տնտեսություն
2010 թվականին համայնքի 59 աշխատունակ (15-64 տարեկան) բնակիչներից 46-ը տնտեսապես ակտիվ էին, 13-ը՝ ոչ ակտիվ (ակտիվության ցուցանիշը կազմել է 78, 0%, 1999 թվականին եղել է 70,0%)։ 46 տնտեսապես ակտիվ բնակիչներից աշխատում էին 43-ը (23 տղամարդ և 20 կին), գործազուրկ էին 3 մարդ (1 տղամարդ և 2 կին)։ 13 տնտեսապես ոչ ակտիվ բնակիչներից 8-ը եղել են աշակերտներ կամ ուսանողներ, 2-ը՝ թոշակառուներ, 3-ը տնտեսապես ոչ ակտիվ էին այլ պատճառներով ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի համայնքներ Կատեգորիա:Ֆրանսիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էնա դեպարտամենտի կանտոններ
Սեդովո-Վասիլևկա
Սեդովո-Վասիլևկա (Сєдово-Василівка), գյուղ Ուկրաինայի Դոնեցկի մարզի Նովոազովսկի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Սեդովո-Վասիլևկա գյուղում բնակվում էր 317 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Դոնեցկի մարզի Նովոազովսկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Միխայիլ Կամինին
Կենսագրություն
1978 թվականին գերազանցությամբ ավարտել է ԽՍՀՄ ԱԳՆ Մոսկվայի միջազգային հարաբերությունների պետական ինստիտուտի միջազգային ժուռնալիստիկայի ֆակուլտետը։ Տիրապետում է իսպաներեն, անգլերեն և պորտուգալերեն լեզուներին։
Դիվանագիտական գործունեությամբ սկսել է զբաղվել 1978 թվականիվ։ Աշխատել է Մեքսիկայում ԽՍՀՄ դեսպանատանը (1978-1982 և 1987-1991) և Իսպանիայում Ռուսաստանի դեսպանատանը (1992-1997)։
Ընտանիք
Ամուսնացած է։ Ունի որդի և դուստր։ Հայրը հայտնի լրագրող-միջազգայնագետ Լեոնիդ Իվանովիչ Կամինինն է, ով «Իզվեստիա» թերթի թղթակից Է Կուբայում, Մեքսիկայում, Իսպանիայում։
.ua
.ua՝ Ուկրաինայի վերին մակարդակի ազգային դոմենն է։
Արտաքին հղումներ
ua
Տեներիֆեի օդանավակայանի աղետ
Լոս Ռոդեոս օդանավակայանի աղետ (հայտնի է նաև որպես Տեներիֆեյի օդային աղետ), խոշորագույն օդային աղետ, որը տեղի է ունեցել Իսպանիային պատկանող Կանարյան կղզիների Տեներիֆե կղզում գտնվող Լոս Ռոդեոս օդանավակայանում 1977 թվականի մարտի 27-ին։ Օդանավակայանի թռիչքուղու վրա իրար բախվեցին KL4805 Ամստերդամ - Լաս Պալմաս չվերթն իրականացնող հոլանդական KLM ավիաընկերությանը պատկանող Բոինգ 747-206B և PA1736 Լոս Անջելես - Նյու Յորք - Լաս Պալմաս չվերթն իրականացնող ամերիկյան Pan American ավիաընկերության Բոինգ 747-121 օդանավերը։ Ավիաաղետի հետևանքով զոհվեց 583 մարդ, այդ թվում՝ KLM-ին պատկանող օդանավում գտնվող բոլոր 248 անձինք (234 ուղևոր և անձնակազմի 14 անդամ) և Pan American ընկերության օդանավում գտնվող 335 մարդ (326 ուղևոր և անձնակազմի 9 անդամ)։ Կենդանի մնաց 61 մարդ (Pan American ավիաընկերության օդանավի 54 ուղևոր և անձնակազմի 7 անդամ) ։
Այս ողբերգությունը մինչ օրս հանդիսանում է քաղաքացիական ավիացիայի պատմության ամենախոշոր աղետը ։
Բոինգ 747 Pan American
Բոինգ 747-121 (գրանցման համար N736PA, գործարանային համար 19643, թողարկման համար 011) օդանավը արտադրվել է 1969 թվականին։ Առաջին թռիչքը կատարել է նույն թվականի դեկտեմբերի 24-ին։ 1970 թվականի հունվարի 20-ին տրվել է ամերիկյան Pan American ավիաընկերությանը և ստացել «Clipper Victor» (սկզբնական շրջանում՝ «Clipper Young America» անվանումը։ 1970 թվականի հունվարի 21-ին Բոինգ 747 տեսակի առաջին օդանավն իրականացրեց չվերթ Նյու Յորք - Լոնդոն երթուղով։ Օդանավը հագեցած է Pratt & Whitney JT9D-7A տեսակի չորս երկիրան երկօդափոխիչային շարժիչով։ Մինչ աղետը օդանավն իրականացրել էր 7195 «թռիչք - վայրէջք» շրջապտույտ և 25725 ժամ թռիչք ։
Բոինգ 747 KLM
Բոինգ 747-206B (գրանցման համար PH-BUF, գործարանային համար 20400, թողարկման համար 157) օդանավը արտադրվել է 1971 թվականին։ Առաջին թռիչքն իրականացրել է նույն թվականի սեպտեմբերի 14-ին։ Հոկտեմբերի 19-ին տրվել է նիդերլանդական KLM ավիաընկերությանը և ստացել է «The Rhine» անվանումը։ Օդանավը հագեցած է Pratt & Whitney JT9D-7W տեսակի չորս երկիրան երկօդափոխիչային շարժիչով։ Մինչ աղետը օդանավն իրականացրել էր 5202 «թռիչք - վայրէջք» շրջապտույտ և 21195 ժամ թռիչք ։
KL4805 չվերթի օդանավի անձնակազմը՝
Օդանավում աշխատել են 11 ուղեկցորդներ՝
Ի սկզբանե 4805 չվերթի օդանավում եղել է 249 մարդ (235 ուղևոր և անձնակազմի 14 անդամ), սակայն Տեներիֆեյում կանգառի ժամանակ ուղերուհի Ռոբինա վան Լանկոստը (Robina van Lanschot) իջել է ինքնաթիռից, քանի որ նա ցանկացել է հանդիպել իր ընկերոջ հետ, ով բնակվելիս է եղել կղզում ։ Օդանավում մնացած նրա ընկերները զոհվեցին աղետի հետևանքով։