cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Սան Սադուրնի դե Նոյա
Սան Սադուրնի դե Նոյա (Sant Sadurní d'Anoia կամ San Sadurní de Noya ), մունիցիպալիտետ Իսպանիայում։ Մտնում է Կատալոնիա ինքնավար համայնքի մեջ՝ Բարսելոնա պրոինցիայում։ Գտնվում է Մարեսմե շրջանում։ Զբաղեցնում է 18,97 կմ² մակեերես։ Բնակչությունը կազմում է 4904 (2007 թվական)։
Արտաքին հղում
Կատեգորիա:Իսպանիայի բնակավայրեր
1172
Կատեգորիա:1172 Կատեգորիա:Տարեթվեր
Ալիբաբա (լեռ)
Ալիբաբա,լեռ Հայկական լեռնաշխարհում, էրզրում ֆ-ից մոտ 16 կմ հարավ-արևելք, Փալանթոքյան-ից հյուսիս արևմուտք կողմում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհ
Գրենադայի պատմություն
Գրենադայի պատմություն, Գրենադա կղզային պետության պատմություն, որը պատմում է կղզու, այնտեղ ապրող ժողովրդի և վերջինների վերաբերյալ կատարված իրադարձությունների մասին։
Գաղութային ժամանակաշրջան
Գրենադայի կղզիները հայտնագործել է Քրիստափոր Կոլումբոսը 1498 թվականին իր երրորդ նավարկության ժամանակ դեպի Ամերիկա։ Կղզին բնակեցված էր հնդկացի-կարիբյանններով։
Ֆրանսիական կառավարում
1650 թվականին ֆրանսիական Մարտինիկի Դու Պարկետի նահանգապետը գնեց Գրենադա կղզին տեղի բնակիչներից մի քանի կացինների, ապակե ուլունքների և երկու շիշ կոնյակի դիմաց, ինչից հետո կղզի է տեղափոխում 200 ֆրանսիացի գաղութաբնակների, ովքեր կառուցեցին նավահանգիստ։ Տեղի բնակիչները տեղափոխվեցին դեպի կղզու հյուսիս։ Գրենադայի գրավումը ավարտվել է 1651 թվականին կղզու հյուսիսային հատվածում տեղի ունեցող Լե Մորն դե Սոտերի (Le Morne de Sauteur) ճակատամարտի ժամանակ։ Այնտեղ տեղի բնակիչները ամբողջ ընտանիքով իրենց կանանց և երեխաների հետ փախան լեռներ՝ գերադասելով մահանալ, քան ենթարկվել գաղութարարներին ։
Ֆրանսիացիները զարգացրին զանազան ապրանքների առևտուրը և սկսեցին Գրենադայում մշակել ծխախոտ և ինդիգո,բամբակ և մշկընկույզ։ Տնկադաշտերում աշխատելու համար Աֆրիկայից բերում էին սևամորթ ստրուկներ։
1763 թվականին Յոթնամյա պատերազմի ժամանակ բրիտանացիները գրավում են կղզին, բայց ֆրանսիացիները այն վերադարձնում են 1779 թվականին։
Բրիտանական կառավարում
Կղզին վերջնականապես միանում է Մեծ Բրիտանիային 1783 թվականին Վերսալյան պայմանագրի համաձայն։
Ստրուկությունը կղզում պահպանվել է մինչև 1838 թվականը։
1885-ից 1956 թվականներին Գրենադան մտնում է Բրիտանական Լիվարդ կղզիների գաղութի կազմի մեջ։
1958 հունվարից 1962 թվականի մայիս ամիսը մտնում է Վեստ Ինդիայի ֆեդերացիայի մեջ ։
1967 թվականի մարտին Գրենադան ստանում է «Բրիտանական պետական ասոցիացիայի» կարգավիճակ՝ ներքին ինքնակառավարման իրավունքով ։
= Անկախություն = Բրիտանական համագործակցության շրջանակներում անկախություն ձեռք բերվեց 1974 թվականի փետրվարի 7-ին, իսկ ապրիլին Գրենադան դարձավ Կարիբյան համայնքի անդամ, և սեպտեմբերին ընդունվեց ՄԱԿ-ում։
1970-ական թվականներին քաղաքական կյանքում գերիշխում էր Էրիկ Գեյրի Միավորած աշխատանքային կուսակցությունը (GULP): Գեյրիզմի ռեժիմն ուներ ավտորիտար-պոպուլիստական ​​բնույթ և գնալով ձեռք էր բերում բռնապետության գծեր։ Նրա հենասյուներից մեկը հանդիսանում էր «Մանգուստների ավազակախումբը»։
1979 թվականին գործազրկության մակարդակը հասավ 50%-ի։ Բնակիչները գոհ չէին կոռուպցիայից և այլ իրավիճակների սրումից։ Արդյունքում եղավ գրեթե անարյուն խռովարարություն փոքրաթիվ մարդկանց կողմից, որը իշխանության բերեց ձախ արմատական ​​գաղափարախոսությամբ Մորիս Բիշոփի ղեկավարած Նոր միասնական կուսակցությանը։
Ստեղծվեց Գրենադայի ժողովրդական հեղափոխական կառավարությունը։ Նրան հաջողվեց ստեղծել անվճար հանրային առողջապահական համակարգ, բավարարել բնակչության պարենային հիմնական ապրանքների կարիքները, անգրագիտության մակարդակը նվազեցնել 35%-5%-ի, իսկ երկրում գործազրկության մակարդակը՝ 50%-14%-ի ։ Միաժամանակ քաղաքական ռեժիմը հիմնված էր միակուսակցական համակարգի վրա և ճնշում էր ընդդիմությանը պատժամիջոցներով։ Գրենադան արագորեն սերտ կապեր հաստատեց ԽՍՀՄ-ի և Կուբայի հետ։ Գրենադայի ժողովրդական հեղափոխական բանակը դարձավ Արևելյան Կարիբյան տարածաշրջանի ամենամեծ զինված ուժը։ Նոր զինված ուժերում էին նաև կուսակցական ոստիկանությունը, ոստիկանական ուժերը և առափնյա պահպանությունը։ Կուբացիները սկսեցին միջազգային օդանավակայանի կառուցումը, ինչը անհանգստություն առաջացրեց ԱՄՆ-ում։ Մտավախություն կար, որ Կուբան օդանավակայանը կօգտագործի ռազմական նպատակներով։ Հակակոմունիստական ​​քաղաքական արտագաղթը Բարբադոսում համախմբեց փաստաբան Ֆրենսիս Ալեքսիսի կողմից ղեկավարած Գրենադայի դեմոկրատական ​​շարժում կուսակցությունը։
1983 թվականի հոկտեմբեր ամսին Գրենադայի ղեկավարությունում տեղի ունեցավ պառակտում, ինչի արդյունքում Բիշոփին սպանեցին կուսակցականները։ Իշխանությունն անցավ Բերնարդ Կորդի և Հադսոն Օսթինի ղեկավարած արմատական խմբավորմանը, ովքեր ղեկավարվում էին Հեղափոխական զինվորական խորհրդի կողմից։ Ապա հոկտեմբերի 25-ին հետևեց ամերիկյան ներխուժումը։ Մի քանի օրվա ընթացքում կղզին գրավվեց, իսկ կուբացի շինարարները զինված դիմադրություն ցուցաբերեցին և տեղահանվեցին Կուբա։ Իշխանությունն անցավ գլխավոր քաղաքապետ Փոլ Սկունին և նրա կողմից Խորհրդատվական բյուրոյի ղեկավար նշանակված Նիկոլաս Բրեթուեյթին։
1984 թվականի դեկտեմբերին անցկացվեցին ընտրություններ, որում հաղթեց Նոր ազգային կուսակցությունը (NNP) Հերբերտ Բլեյզի գլխավորությամբ, ով էլ դարձավ վարչապետ։ Էրիկ Գեյրի GULP-ը ստացավ միայն մեկ  պատգամավորական մանդատ։ Մորիս Բիշոպի անվան հայրենասիրական շարժմանը աջակցեց ընտրողների միայն 5%-ը (MBPM):
Հերբերտ Բլեյզի մահից հետո 1990 թվականին վարչապետ դարձավ Բեն Ջոնսը։
1990 թվականի մարտի խորհրդարանական ընտրություններում հաղթեց Ազգային դեմոկրատական ​​կոնգրեսը (NDC), որը Նիկոլաս Բրեյթվեյթի գլխավորությամբ ձևավորեց կոալիցիոն կառավարություն։
Սակայն 1995 թվականին Նոր ազգային կուսակցությունը վերադարձավ իշխանության։ Քիթ Միտչելը դարձավ վարչապետ։ Նրա կառավարությունն ակտիվորեն զարգացրեց զբոսաշրջությունն ու թեթև արդյունաբերությունը։
1990-ականների երկրորդ կեսին հնարավոր եղավ ապահովել տնտեսության միջին տարեկան աճ 5% մակարդակով, և տնտեսապես ակտիվ բնակչության գործազրկությունը կրճատել 28%-ից մինչև 14%։ Իրականացվեց հարկային բարեփոխում, որն օգնեց ներգրավել օտարերկրյացիների կողմից ներդրումներ Գրենադայում։ Նոր ազգային կուսակցությունը վարեց ազգային հաշտեցման քաղաքականություն, իշխանությունները սկսեցին ավելի քիչ բացասական վերաբերմունք արտահայտել եպիսկոպոսական ռեժիմի նկատմամբ, և ստեղծվեց 1983 թվականի իրադարձությունների հետաքննող հանձնաժողով։
1999 թվականին Ազգային նոր կուսակցությունը հաղթեց ընտրություններում։
MBPM կուսակցությունը (Բիշոփի գաղափարների ժառանգորդները) դադարեց գոյություն ունեցալ 2002 թվականին։
Ազգային նոր կուսակցությունը 2003 թվականին կրկին հաղթեց ընտրություններում։
Սակայն, 13 տարի ընդդիմադիր դաշտում անցկացնելուց հետո 2008 թվականի հուլիսի 8-ին, Նոր դեմոկրատական կուսակցությունը հաղթեց խորհրդարանական ընտրություններում՝ ստանալով խորհրդարանի 15 մանդատներից 11-ը, մինչդեռ մինչդեռ Նոր ազգային կուսակցությունը ստացավ ընդամենը 4-ը  ։ Հաջորդ օրը տեղի ունեցավ վարչապետ Թիլման Թոմասի երդման արարողությունը, իսկ հուլիսի 13-ին ձևավորվեց նոր կառավարություն։
Այժմ Գրեբադայում քաղաքական մրցակցություն է ընթանում աջ կենտրոնամետ ՆԱԿ-ի և ձախ կենտրոնամետ ՆԺԿ-ի միջև։ ​​GULP աշխատավորական կուսակցությունը և PLM ազգային աշխատավորական կուսակցությունները (Գեյրիի ավանդույթի ժառանգորդները) վայելում են ընտրողների նվազագույն 1% աջակցությունը։
Շչիտնիկի (գյուղ, Սմոլենսկի շրջան)
Շչիտնիկի (Щитники), գյուղ Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Սմոլենսկի շրջանի կազմում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Սմոլենսկի շրջանի բնակավայրեր
Քոն-թայ
Քոն–Թայ, ազգ՝ սիամցիներ։
Ընդհանուր նկարագիր
Թիվը Թաիլանդում 24 միլիոն էր՝ 1978 թվականի տվյալներով։ Բնակվում են նաև Մալայզիայում և Քիրմայում (ավելի քան 50 հազար)։ Լեզուն պատկանում է թաի լեզվախմբին։ Կրոնով հարավ ճյուղի բուդդայականներ են։ Զբաղվում են հիմնականում հողագործությամբ, ձկնորսությամբ։ Արհեստները զարգացած են հյուսում,փայտի փորագրություն,մետաքսագործություն և բրուտագործություն։
Կատեգորիա:Էթնիկ խմբեր
1170
Կատեգորիա:1170 Կատեգորիա:Տարեթվեր
Շխենանց Սիմոն
Շխենանց Սիմոն (հայտնի է նաև Սուրեն անունով, ), հայ քաղաքական, կուսակցական գործիչ, լրագրող ։
Կենսագրություն
Շխենանց Սիմոնը, ով հայտնի էր նաև Սուրեն անունով, ծնվել է 1865 թվականին Ռուսական կայսրության Ելիզավետպոլի նահանգի Նուխի քաղաքում։ Կրթությունը ստացել է Շվեյցարիայի Ժնև քաղաքի համալսարանում։ Այնուհետև վերադարձել է հայրենիք և, որպես ուսուցիչ, աշխատել է Գանձակում։ Հանդիսացել է Գանձակի ՀՅԴ-ական շրջանակների անդամ։ Որոշ ժամանակ թղթակցել է «Դրոշակ» թերթին։ ԱՄՆ-ում հիմնել է ՀՅԴ-ի առաջին կոմիտեն ։
(8177) 1992 BO
(8177) , աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1992 թվականի հունվարի 28-ին Սեյձի Ուեդայի և Հիրոսի Կանեդայի կողմից Կուշիրոյում ։
Շխենանց Սիմոն
Կենսագրություն
Շխենանց Սիմոնը մահացել է Խորհրդային Հայաստանում ։
(8177) 1992 BO
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,242553 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 1,9946 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,4905 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1226,63 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,293488 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 4,76° անկյուն։
Շխենանց Սիմոն
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Շաքի քաղաքում ծնվածներ Կատեգորիա:Հայ ուսուցիչներ Կատեգորիա:Հայ լրագրողներ Կատեգորիա:Կուսակցական գործիչներ Կատեգորիա:ՀՅԴ անդամներ Կատեգորիա:Ժնևի համալսարանի շրջանավարտներ
(8177) 1992 BO
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1992 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Սեյձի Ուեդայի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Հիրոսի Կանեդայի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Նովոսելիցա (գյուղ, Տյաչևի շրջան)
Նովոսելիցա (Новоселиця), գյուղ Ուկրաինայի Անդրկարպատյան մարզի Տյաչևի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Նովոսելիցա գյուղում բնակվում էր 3 120 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 27 կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Անդրկարպատյան մարզի Տյաչևի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1630 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Անանիա Խաչատրյան
Անանիա Սիմոնի Խաչատրյան, հայ մանկավարժ, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի Արևելյան ռազմաճակատի («Հայրենական մեծ պատերազմ», 1941-1945) գործողությունների մասնակից։
Կենսագրություն
Անանիա Խաչատրյանը ծնվել է 1922 թվականին, Մարտունու շրջանի Վարդենիկ գյուղում։ 1940 թվականին Անանիան ավարտել է տեղի միջնակարգ դպրոցը, աշխատանքի է անցել Վերին Գյոզալդարայի յոթնամյա դպրոցում։ Դասավանդել է տարրական դասարաններում։ Բայց մի քանի ամիս է աշխատել դպրոցում ։
1940 թվականի հոկտեմբերին զորակոչվել է պարտադիր զինվորական ծառայության։ Ծառայել է անդրբայկալյան զինվորական օկրուգում, սովորել է Նովոսիբիրսկի ռազմաքաղաքական ուսումնարանում։ 1944 թվականի գարնանից Անանիան ծառայել է 1-ին Ուկրաինական ռազմաճակատում, 5-րդ գվարդիական հրաձգային դիվիզիայում։ Սակրավորների դասակի հրամանատար, գվարդիայի լեյտենանտ Խաչատրյանը մասնակցել է Սանդոմիրյան պլացդարմի մարտերին։ Նրա հրամանատարությամբ գործող սակրավորները թշնամու կողմից ականապատված դաշտում մի քանի ուղղություններով անցումներ են բացել և ապահովել են զորամասերի հարձակումը։ Մարտական առաջադրանքր հաջող կատարելու համար գվարդիայի լեյտենանտ Խաչատրյանն արժանացել է Կարմիր աստղի շքանշանի։ Այնուհետև մասնակցել է Վրոցլավ (Բրեսլաու) քաղաքի ազատագրման մարտերին։ Նրանց դիվիզիան անցնելով Օդերը, Դրեզդենի ուղղությամբ ճեղքել է գերմանաֆաշիստակա զորքերի պաշտպանական գիծը և առաջ շարժվել։ Ռոզեն կայարանի համար մղված մարտում Անանիան ծանր վիրավորվել է և երկարատև բուժումից հետո զորացրվել է ։
Զորացրվելուց հետո Խաչատրյանը 1945-1950 թվականներին աշխատել է Վարդենիկի միջնակարգ դպրոցում, որպես զինղեկ։ 1950 թվականին մշտական բնակություն է հաստատել Արարատի շրջանի Ավշար գյուղում և աշխատել է գյուղի միջնակարգ դպրոցում։ Նա ակտիվ մասնակցություն է ունեցել նաև գյուղի հասարակական աշխատանքներին ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակիցներ Կատեգորիա:Կարմիր աստղի շքանշանի ասպետներ
Գեղարդ (Կոտայքի մարզ)
Գեղարդ, գյուղ Հայաստանի Կոտայքի մարզում` մարզկենտրոնից 40 կմ հարավ։ Գտնվում է Գեղամա լեռների լանջին, Ազատ գետի ակունքի մոտ։
Գեղարդ է վերանվանվել 1946 թվականիի ապրիլի 4-ին։ Հենց այնտեղ է նկարահանվել 25 մասանոց «Սև հանքեր» հեռուստասերիալը։
Անվան ստուգաբանություն
Գյուղի նախկինում կոչվել է Արթիզ։ Կա մի գեղեցիկ ավանդույթ կապված գյուղի անվան հետ։ Տրդատ Ա հայոց թագավորը իր որդու հետ գժտվել է և նրան բնակության համար հողատարածք է տվել` ասելով. «Առ քեզ մի թիզ հող, գնա ու քեզ համար առանձին ապրիր»։ Այստեղից էլ առաջացել է Առթիզ անվանումը, որը աղավաղվելով դարձել է Արթիզ ։
Պատմություն
Արթիզ անունով բնակավայրը հիմնադրվել է I դարում՝ Տրդատ Ա-ի որդու կողմից։
Գեղարդի վանքի շնորհիվ միջնադարում Արթիզը եղել է Հայաստանի գրչության խոշոր կենտրոններից մեկը ։
Բնակչություն
Բնակչության նախնիները 1915-1918 թվականներին գաղթել են Վանի, Բերկրիի և Կարսի գյուղերից, մի մասն էլ 1933 թվականին այստեղ են տեղափոխվել Գավառի տարածաշրջանի Սարուխան գյուղից։
Գեղարդի ազգաբնակչության փոփոխությունը.
Տնտեսություն
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը անասնապահությունն ու հողագործությունն է։
Կրթություն
Առաջին դպրոցի շենքը Գեղարդում կառուցվել է 1914 թվականին։ Այդ դպրոցն էին հաճախում նաև հարևան 4 գյուղի դպրոցականներ։ 2014 թվականի դրությամբ դպրոցի շենքը դեռևս մնացել է անփոփոխ ։
Պատմամշակութային կառույցներ
Գյուղում կա IX դարի եկեղեցի, իսկ գյուղից արևելք՝ ձորամիջում, գտնվում է Գեղարդի վանքը (10-17-րդ դդ.)։ Գյուղից 1,5 կմ հյուսիս գտնվում է “Քոզ քյոսա” գյուղատեղին, որտեղ նշմարվում են Արդոս կոչվող հին ջրմուղի հետքերը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Կոտայքի մարզի գյուղեր
Պարացելս
Պարացելս (Ֆիլիպ Աուրեոլ Թեոֆրաստ Բոմբաստ ֆոն Հոհենհայմ,, ), XVI դարի գերմանացի բժիշկ, աստվածաբան։ Զբաղվել է նաև ալքիմիայով և աստղագուշակությամբ։ Համարվում է առաջին համակարգային բուսաբանը։
1493 թ. նոյեմբերի 10 -ին բժշկի ընտանիքում ծնվել է Պարացելսը։ Գոգենհեյմերի ընտանիքը սերում էր հին ազնվական տոհմից։ Բայց, ավելի ուշ, գիտնականը կնախընտրի իրեն Պարացելս կոչել, որը լատիներեն նշանակում է «Ցելսից վերև»։
Բժշկման հիմքերը տղային դեռևս մանկության ժամանակ տվել է հայրը, օկուլտական գիտությունների հետ ծանոթացրել է աբբա Հովհան Տրիտեմիյը` Վյուրցբուրգում։ Իսկ բժշկության դոկտորի աստիճան Պարացելսը ստացել է Ֆերրարի (Իտալիա) համալսարանում կրթություն ստանալուց հետո։
1517 թ. սկսած` 10 տարի շարունակ, նա ճանապարհորդել է եվրոպական համալսարաններում՝ որպես ունկնդիր և ռազմական բժիշկ։ Նա եղել է գրեթե բոլոր եվրոպական երկրներում, անգամ Հյուսիսային Աֆրիկայում, Պաղեստինում։ 1527 թ.` վերադառնալով Շվեյցարիա, Բազելում նա սկսում է աշխատել որպես բժիշկ։
Այստեղ նա, խախտելով ընդունված կարգը, սկսում է բժշկություն դասավանդել ոչ թե լատիներենով, այլ գերմաներենով։ Մեկ տարի դասավանդելուց հետո նրա մանկավարժական գործունեությունը երկարատև ընդմիջվում է։
Այդ տարիներին Պարացելսը նորից շատ էր ճանապարհորդում և զբաղվում էր հետազոտություններով, ալքիմիական փորձերով։ Նրա նվաճումներից են, օրինակ, սիլիկոզի պատճառի բացատրությունը, ժանտախտի պատվաստանյութի նախատիպի հայտնագործությունը։ Պարացելսը կանգնած էր դեղագիտության սկզբնաղբյուրների հայտնագործման շեմին, մշակել է նմանության սկզբունքը, որի վրա հիմնված է ժամանակակից հոմեոպաթիան։
Պարացելսը կտրուկ հանդես է գալիս սխոլաստիկ բժշկության դեմ՝ դրան հակադրելով դիտողությունը և փորձը։ Նա ժխտում էր հների ուսմունքը` մարդկային մարմնի չորս հեղուկների մասին և կարծում էր, որ բոլոր գործընթացները, որոնք տեղի են ունենում օրգանիզմում, քիմիական գործընթացներ են։
Բժիշկ Պարացելսը ուսումնասիրել է նաև տարբեր քիմիական տարրերի և միացությունների բուժիչ ազդեցությունը։ Քիմիան մոտեցնելով բժշկությանը՝ Պարացելսը համարվում է յաթրոքիմիայի հիմնադիրը։ Նա դեղեր էր պատրաստում բույսերից և դրանք կիրառում մզվածքների և էլիքսիրների տեսքով, զարգացրել էր այն ժամանակվա համար նոր պատկերացում՝ դեղերի չափաբաժնի վերաբերյալ, օգտագործել հանքային աղբյուրներ՝ բուժիչ նպատակների համար։
Պարացելսը ստեղծել է ուսմունք «արխեե»՝ բարձր հոգևոր սկզբունքի մասին, իբր օրգանիզմի կենսագործունեությունը կարգավորող։ Իր բժշկական հայացքները նա նկարագրում է «Պարամիրում», «Պարագրանումոմ», «Մոլորված դեղագործների լաբիրինթ» աշխատություններում։ Գիտնականի գրչին են պատկանում նաև փիլիսոփայական աշխատանքներ՝ «Թաքնված փիլիսոփայություն», «Մեծ աստղագիտություն», «Գիրք նիմֆերի, սիլֆերի, պիգմեյների, սալամանդրների, գիգանտների և այլ հոգիների մասին»։
Պարացելսը մահացել է 1541 թ. սեպտեմբերի 24-ին՝ Զալցբուրգում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Շվեյցարացի գիտնականներ Կատեգորիա:Շվեյցարացի աստղագուշակներ Կատեգորիա:Շվեյցարացի աստվածաբաններ Կատեգորիա:Ալքիմիկոսներ Կատեգորիա:Հերմետիզմ Կատեգորիա:Գերմանացի աստվածաբաններ Կատեգորիա:Գերմանացի փիլիսոփաներ Կատեգորիա:Ավստրիացի բժիշկներ Կատեգորիա:Գերմանացի բուսաբաններ Կատեգորիա:Վիեննայի համալսարանի շրջանավարտներ
Բույսերի բազմացում
Բույսերը բազմանում են անսեռ և սեռական եղանակներով, այդ թվում վեգետատիվ բազմացմամբ, բողբոջմամբ, իսկ ծաղկավոր բույսերի մոտ էվոլյուցիայի ընթացքում ձևավորվել է կրկնակի բեղմնավորումը։
Բազմաբջիջ կանաչ ջրիմուռներ
Բազմաբջիջ ջրիմուռները բազմանում են վեգետատիվ և սեռական եղանակով։ Սեռական բազմացումը կատարվևմ է անբարենպաստ պայմանների դեպքում։ Միանման թելիկները պատվում են լորձով, մոտենում և միանում են միմյանց, նրանց բջիջների միջև առաջանում են կամրջակներ որոնցով մի բջջի պարունկությունն անցնում է մյուսի մեջ։ Կորիզները միաձուլվում են առաջացնում են զիգոտ, որը պատվում է թաղանթով։ Հանգստի շրջանից հետո զիգոտից առաջանում է դուստրսպորոգիրա։ Սեռական բազմացման այդ եղանակը կոչվում է Կոնյուգացիա։
Կանաչ մամուռներ
Կանաչ մամուռները բազմանում են սեռական և անսեռ սերունդների հերթափոխով։ Ամռանն ուշադիր դիտելով կարելի է նկատել, որ մամուռներիի առանձին ցողունների կարմրագորշ գագաթներերին, տերևների միջև գտնվում են երկարավուն պարկիկներ, որոնք լցված են բազմաթիվ մանր բջիջներով։ Դրանք արական սեռական օրգաններն են, որտեղ զարգանում են շարժունակ սերմնաբջիջները ` արական գամետները կամ սպերմատոզոիդները։ Մամուռի այդ առանձնյակը կոչվում է արական։Վառ գունավորում չունեցող մյուս ցողունիկների գագաթին ձևավորվում են սափորաձև իգական սեռական օրգաններ, որտեղ զագանում են ավելի խոշոր բջիջներ ` ձվաբջիջներ։ Դա իգական առանձնյակ է։ Այս 2 տեսկի ցողունները այլ կերպ կոչվում են սերունդ, որոնց վրա զարգանում են սեռական սերունդ, որոնց վրա զարգանում են սեռական բջիջները՝ սպերմատոզոիդներ և ձվաբջիջները։ Անձրևաջրի կաթիլների միջոցով արական բույսից սերմնաբջիջները լողում են դեպի իգական բույսերի գագաթը, այնտեղ հանդիպում ձվաբջջին, և տեղի է ունենում բեղմնավորում ` սպերմատոզոիդի և ձվաբջջի պարունակությունը միաձուլվում է։ Բեղմնավորումից հետո ձևավորվում է զիգոտը , իսկ հաջորդ տարում զիգոտից նույն ցողունի (իգական բույսի) գաաթին զարգանում են ոտիկը և սպորներով լցված տուփիկը։ Տուփիկը կազմված է սափորիկից և կափարիչից , ներսում գգգտնվում է սպորանիումը , որտեղ հասունանում են սպորները։ Ոտիկը և տոփիկը համարվում են մամուռների անսեռ սերունդ։ Սպորները չոր եղանակին բացված տուփիկից ընկնու են և քամու միջոցով տարածվոււմ։Ընկնելով խոնավ հողի վրա, դրանք ծլում են և առաջացնում նուրբ , կանաչ , ճյուղավորված թելիկներ։ Այդ ճյուղավորված թելերի վրա առաջանում են բողբոջներ, որոնցից կրկին զարգանում են մամուռի արական և իգական բույսերը։
Պտերանմաններ
Պտերի (պտերանմանների) բազմացումը նույնպես կատարվում է սեռական և անսեռ սերունդների հերթափոխումով։ Հասուն` տերևացողուննավոր պտերը անսեռ սերունդն է։ Պտերների տերևի ստորին մակերեսին գտնվող գորշ թմբիկները կոչվում են սպորանգիումներ, որոնց մեջ հասունաում են սպորները։ Առանձին սպորանդիումներն անզեն աչքով դժվար է տեսնել։ Սպորները շատ փոքր են և կարելի է տեսնել միայն մանրադիտակով։ Յուրաքանչյուր սպոր իրենից ներկաըացնում է մեկ բջիջ` կորիզով, ցիտոպլազմայով և սննդսնյութերի անհրաժեշտ պաշարով։ Սպորների հասունանալուց հետո սպորանգիումների պատերը պատռվում են, և սպորները քամու օգնությամբ տարածվում են։ Ընկնելով խոնավ հողի վրա` սպորները ծլում են, և նրանցից առաջանևմ են 1-2 սանտիմետր տրամագծով կանաչ սրտաձև թիթեղիկ՝ նախածիլ։ Նախածիլը ռիզոիդներով ամրանում է հողին։ Հողի կողմին ուղղված նախածիլի ստորին մասում զարգանում են արական և իգական սեռական օրգաններ։ Արական սեռական օրգանները կոչվում են անթերիդներ, իսկ իգականը` արքեգոնիումներ։ Նրանց մեջ զարգանում են սերմնաբջիջներ և ձվաբջիջներ։ Նախածիլը պտերի սեռական սերունդն է։ Ջրի կաթիլով սերմնաբջիջները լողում են դեպի ձվաբջիջները, թափանցում են նրանց մեջ։ Գամետները միաձուլվում են և կատարվում է բեղմնավորում։ Բեղմնավորումից հետո ձևավորվում է կանաչ նախածիլի հաշվին։ Սաղմն անմիջապես սկսում է ծլել, առաջանևմ է մանր տերևներով երիտասարդ պատերը։ Հետագա զարգացումը և հասուն պտերի առաջացումը դանդաղ են ընթանում։ Միայն մի քանի տարի անց ձևավորվում են պտերի խոշոր տերևները։ Պտերը բազմանում են նաև վեգետատիվ ճանապարհով` կոճղարմատների առանձին մասերով։
Մերկասերմերի բազմացումը
Մերկասերմերը բազմանում են սերմերով, որոնք առաջանում են կոներում և մերկ վիճակում գտնվում են կոների թեփուկների արանքում։ Գարնանը սոճու նույն բույսի ճյուղերի վրա առաջանում են կանաչադեղնավուն արական կոներ և կարմրավուն իգական կոներ։ Գարնանը փոշեհատիկները քամու միջոցով արական կոներից տեղափոխվում են իգական կոնի սերմնբողբոջների վրա և տեղի է ունենում փոշոտոմ։ Փոշեհատիկը` փոշեմուտքով թափանցում է սերմնաբոզբոջ։ Այնուհետև իգական կոների թեփուկները խեժով սոսնձվում, կպչում են և ամուր փակվում։ Ձվաբջջի հասունացման պահին փոշեհատիկը ծլում է, փոշեխողովակով երկու սպերմանները հասնում են սերմնաբողբոջում գտնվող արքեգոնիումին։ Նրանցից մեկը միանում է ձվաբջջին, տեղի է ունենում բեղմնավորում` առաջանում է զիգոտ (բեզմնավորված ձվաբջիջ)։ Զիգոտից առաջանում է սաղմը, իսկ սերմնաբողբոջից` սերմը։ Սերմերը կոների թեփուկների վրա դասավորված են զույգ-զույգ, բաց վիճակում` մերկ, որի պատճառով բոլոր փշատերևները կոչվում են մերկասերմեր։ Իգական կոները աստիճանաբար են աճում։ Սկզբում նրանք կանաչավուն են, իսկ երբ սերմերը հասունանում են, փայտանում են ու դառնում դարչնագույն։ Սոճու սերմերը հասունանում են փոշոտումից և բեղմնավորումից մեկ ու կես տարի հետո, իսկ կոներից թափվում են երկու տարի հետո։ Սերմը կազմված է սաղմից, էնդոսպերմից և սերմնամաշկից։ Սերմերն ունեն թաղանթաթևեր, որոնց օգնությամբ քամու միջոցով թռչում են ու տարածվում։ Նպաստավոր պայմաններում սերմերը ծլում են և առաջացնում են նոր բույս։
Ծաղկավոր բույսերի կրկնակի բեղամնավորում
Դիտարկենք ծածկասերմ բույսրի բեղմնավորման և սերմի զարգացման գգործնթացը։ Ծաղկի մեջ առաջանում են սպորներ (անսեռ բազմացման համար), գամետներ (սեռական պրոցես) տեղի է ունենում բեղմնավորում։ Բեղմնավորման հետևանքով առաջանում են սերմ և պտուղ։ Առէջի փոշանոթներում մեկ դիպլոիդ հավաքակազմով բջջից մեյոզի հետևանքով առաջանում են չորս հապլոիդ հավաքակազմով միկրոսպորներ, որոնցից յորաքանչրը պատվում է լրացուցիչ թազանթներով և դրանցից հետագայում ձևավորվում է փոշեհատիկը. սկզբում միկրոսպորը կիսվում է միտոզով և առաջացնում է երկու հապլոիդ հավաքակազմով բջիջներ` վեգետատիվ և գեներատիվ։ Գեներատիվ բջիջը հետագայում նույնպես կիսվում է միտոզով և առաջանում են երկու հապլոիդ հավաքակազմով սպերմիում։ Վեգետատիվ բջջից հետագայում զարգանում է փոշխողովակը։ Վարսանդի սերմնարանում դիպլոիդ հավաքակազմով բջջից մեյոտիկ բաժանման արդյունքում առաջանում են չորս բջիջներ հապլոիդ հավաքակազմով, որոնցից երեքը ոչնչանում են, իսկ մեկը (մեգասպորը) երեք միտոտիկ բաժանումներից հետո սկիզբ է տալիս ութ հապլոիդ կորիզներ պարունակող սազմնապարկին, որը գտնվում է սերմնաբողբոջում (սերմնասկզբնակում)։ Գեներատիվ բջիջը հետագայում նույնպես կիսվում է միտոզով և առաջանում են երկու հապլոիդ հավաքակազմով սպերմիում։ Վեգետատիվ բջջից հետագայում զարգանում է փոշխողովակը։ Վարսանդի սերմնարանում դիպլոիդ հավաքակազմով բջջից մեյոտիկ բաժանման արդյունքում առաջանում են չորս բջիջներ հապլոիդ հավաքակազմով, որոնցից երեքը ոչնչանում են, իսկ մեկը (մեգասպորը) երեք միտոտիկ բաժանումներից հետո սկիզբ է տալիս ութ հապլոիդ կորիզներ պարունակող սազմնապարկին, որը գտնվում է սերմնաբողբոջում (սերմնասկզբնակում)։ Սաղմնապարկում գտնվող ձվաբջիջն անշարժ է։ Վարսանդի սերմնարանում կարող են լինել մեկ կամ մի քանի սերմնաբջիջներ։ Սաղմնապարկը, բացի հապլոիդ ձվաբջջից, պարունակում է դիպլոիդ կենտրոնական բջիջ, որը մասնակցում է բեղմնավորմնը և գտնվում է սաղմնապարկի կենտրոնում։ Կան նաև մի քնի հապլոիդ բջիջներ։ Փոշեհատիկի տեղափոխումը այլ բույսերի վարսանդի սպիի վրա կոչվում է խաչաձև փոշոտում, որը բարձրացնում է փոփոխականությունը։ Բույսերի խաչաձև փոշոտումը կարող է իրականացվել քամու, միջատների միջոցով և այլ եղանակով։ Խաչաձև փոշոտվող շատ բույսերի մոտ հնարավոր է նաև ինքնափոշոտում, որը կանխելու համար բույսերն ունենում են հատուկ հարմարանքներ։ Դրանցից են նույն ծաղկի փոշեհատիկների հասունացման տարբեր ժամկետներ, վարսանդների ավելի երկար լինելն առէջներից և այլ հարմարանքներ։ Փոշոշեհատիկներկ արտաքին մակերևույթը հաճախ անհարթ է, խորդուբորդ, իսկ վարսանդի սպիի վրա արտադրվում է կպչուն նյութ, որը պահում է փոշեհատիկը։ Փոշեհատիկն, ընկնելով վարսանդի սպիի, ծլում է` առաջացնելով փոշեխողովակ, որով սպերմիումները տեղափոխվում են սաղմնապարկ, որտեղ և տեեղի է ունենում բեղմնավորումը։ Փոշեխողովակում գտնվում են երկու սպերմիում։ Երբ փոշեխողովակ մտնում է սաղմնապարկի մեջ, սպերմիումնորից մեկը միձուլման դիպլոիդ զիգոտ, որից զարգանում է ապագա բույսի սազմը։ Երկրորդ սպերմիումը միաձուլվում է դիպլոիդ կենտրոնական բջիջ հետ՝ առաջացնելով քրոմոսոմների տրիպլոիդ հավաքակազմով նոր բջիջ։ Դրանցից առաջանում է սերմի էնդոսպերմը։ Սազմնապարկից (սերմնաբողբոջ, սերմնասկզբնակ ) ձևավորվում է սերմը, իսկ սազմնապարկի պատից պտղապարկը։ Բոլոր ծաղկավոր բույսերին բնորոշ այս սեռական պրոցեսը կոչվում է կրկնակի բեղմնավորում։ Այն հայտնաբերվել է 1898 թ. ռուս բուսաբան Ս. Գ. Նավաշինի կողմից։
Կատեգորիա:Բույսի բազմացում Կատեգորիա:Զարգացման կենսաբանություն
Կենսաբանական դասակարգում
Կենսաբանական դասակարգումը կամ կենսաբանական գիտական դասակարգումը տաքսոնոմիայի (կարգաբանության) մեթոդ է, որը հնարավորություն է տալիս օրգանիզմները խմբավորել և դասակարգել որոշակի խմբերի մեջ, որոնցից են օրինակ ցեղերը և տեսակները։ Այս խմբերը հայտնի են տաքսա (եզակի թվով՝ տաքսոն) անվանումներով։
Ժամանակակից կենսաբանական դասակարգումը սկիզբ է առել Կառլ Լիննեյի աշխատանքներից, ով տեսակները խմբավորել է ըստ նրանց ընդհանուր ֆիզիկական հատկանիշների։ Դարվինյան ընդհանուր ծագման սկզբունքի համաձայն՝ այս խմբավորումները շարունակաբար թարմացվել են։ 20-րդ դարի վերջին կլադիստիկ մեթոդի ծնունդի հետ մեկտեղ, ֆիլոգենետիկական դասակարգումը, որի միջոցով օրգանիզմները խմբավորվում էին հիմնվելով բացառապես ենթադրելի էվոլյուցիոն կապվածության վրա, հաշվի չառնելով կառուցվածքային նմանությունները, դարձավ սովորական և գործածելի կենսաբանության որոշ բնագավառներում ։ Մոլեկուլային ֆիլոգենետիկան, որը ԴՆԹ-ի հաջորդականությունն օգտագործում է որպես տեղեկատվություն, նույնպես կատարել է բազմաթիվ ստուգումներ և այն, կարծես, շարունակական բնույթ է կրում։ Կենսաբանական դասակարգմամբ զբաղվում է սիստեմատիկա գիտությունը։ Կենդանի օրգանիզմները դասակարգման մի քանի տարբերակներ կան։ Կարլ Վյոզեն 1990 թ.-ին կենդանի օրգանիզմներին բաժանեց 3 վերնաթագավորությունների՝
Այս բաժանման հիմնական տարբերությունը նախորդներից այն էր, որ բակտերիաները բաժանվեցին 2 խմբի՝ էուբակտերիաներ և արքեաներ։ Դասակարգման այլընտրանքային տարբերակներից մեկի դեպքում կենդանի օրգանիզմները բաժանվում են 2 կայսրության՝ էուկարիոտներ (Eukaryota) և պրոկարիոտներ (Prokaryota)։ Վերջինիս մեջ են միավորվում բոլոր բակտերիաները։ Մեկ այլ դասակարգման ժամանակ առանձնացվում են 5 թագավորություն. պրոկարիոտներ, նախակենդանիներ կամ պրոտիստներ (Protista), սնկեր (Fungi), բույսեր (Plantae) և կենդանիներ (Animalia)։
2004 թվականին Կավալյե Սմիթի կողմից առաջարկվել է հետևյալ դասակարգումը.
Էուկարիոտների մեջ են մտնում
2007 թվականին Օսլոյի համալսարանի գիտնականների հետազոտությունների հիման վրա առաջարկվեց կորիզավորների ոչ աստիճանակարգային հետևյալ բաժանումը.
Սահմանում
Կենսաբանական դասակարգումը սահմանել է Էրնեստ Մեյրը որպես «օրգանիզմների դասավորումը հիերարխիկ խմբերով, որտեղ իրար մոտ գտնվող հիերարխիկ խմբերը միավորվում են ավելի մեծ խմբերի մեջ։ Խումբը սահմանվում է որպես նմանատիպ հատկանիշներ ունեցող օրգանիզմների համակարգ ։
Կենսաբանական դասակարգումը հիմնված է ամենամոտ ընդհանուր նախնուց ունեցած ընդհանուր ծագման վրա ։ Այսպիսով, կարևոր հատկանիշներն ու առանձնահատկությունները կենսաբանական դասակարգման համար «հոմոլոգ» են, այսինքն, ժառանգված են ընդհանուր նախնուց։ Այսպես, և թռչունները, և չղջիկները ունեն թռչելու կարողություն, բայց այս նմանությունը չի օգտագործվում նրանց միևնույն տաքսոնին դասելու համար, քանի որ այս հատկանիշը ժառանգված չէ ընդհանուր նախնուց։ Չնայած չղջիկների ու կետերի միջև առկա տարբերություններին, նրանք երկուսն էլ դասվում են նույն տաքսոնին, քանի որ կերակրում են իրենց ձագերին կաթով, իսկ կաթով կերակրելը կաթնասունների տարբերիչ հիմնական հատկանիշներից մեկն է։
Նմանությունների հոմոլոգ կամ անալոգ լինելը սահմանելը կարող է դժվար լինել։ Օրինակ՝ մինչև վերջերս, Հարավային Աֆրիկայում հայտնաբերված ոսկե խլուրդները և Հյուսիսային կիսագնդի խլուրդները ձևաբանական և վարքային նմանությունների հիման վրա դասվում էին միևնույն տաքսոնին (մրջնակերներ)։ Մոլեկուլային վերլուծությունը, սակայն, ցույց տվեց, որ այս կենդանիները միմյանց հետ այդքան էլ կապված չեն և նրանց նմանությունները պայմանավորված են համակցված էվոլյուցիայով, այլ ոչ՝ ընդհանուր ծագմամբ, որի պատճառով էլ չպետք է դասվեն միևնույն տաքսոնին ։
Կենդանիների թագավորություն
Կենդանիների դասակարգման տարբեր մոտեցումներ կան։ Դրանցից մեկի համաձայն այն հետևյալ տեսքը ունի.
Բույսերի թագավորություն
Դասակարգման այլ տարբերակներ կան, որոնց համաձայն անոթավոր բույսերը դիտարկվում են, որպես ենթաթագավորություն, իսկ վերջին 4 բաժինները միավորվում են մերկասերմների վերնաբաժնի մեջ, այդ պարագայում մերկասերմների բաժինը կթարգմավի որպես փշատերև բույսեր։ Դասակարգման մեջ նշված չեն բրածո բույսերի խմբերը։
Սնկերի թագավորություն
Սնկերի թագավարությունը պաշտոնապես ճանաչվեց 1970-ական թվականներին, թեև Է. Ֆրիսը դեռևս 1831 թվականին էր առաջարկել սնկերը առանձնացնել առանձին թագավորության մեջ, իսկ Կառլ Լիննեյը ընդհակառակը սնկերը դիտարկում էր բույսերի թագավորության մեջ։
2007-2010 թվականի դասակարգումների ընդհանրական պատկերը հետևյալն է.
Այս դասակարգման մեջ բաժին տերմինի փոխարեն կարելի է օգտագործել նաև տիպ տերմինը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Կենսաբանական դասակարգում
Խորհրդա-իտալական հարաբերություններ
Իտալիայի կապիտուլյացիայից 1943 թվականի սեպտեմբերի 29) հետո երեք տերությունների ներկայացուցիչների Մոսկովյան խորհրդակցությունում (1943 թվականի հոկտեմբեր) ընդունվեց «Իտալիայի մասին դեկլարացիա», որտեղ շարադրված էին Իտալիայի նկատմամբ քաղաքականության հիմնական սկզբունքները։ 1944 թվականի հոկտեմբերին Խորհրդային Միությունը վերականգնեց դիվանագիտական հարաբերությունները Իտալիայի հետ։ Հաշտության պայմանագրի կնքումից (1947 թ.-ի փետրվարի 2) հետո ստորագրվեցին առևտրի և ծովագնացության պայմանագիր (1948), մշակութային (1960), ատոմային էներգիայի խաղաղ օգտագործման (1965), տնտեսական և գիտատեխնիկական համագործակցության (1966), ԽՍՀՄ-ում մարդատար ավտոմոբիլների գործարան կառուցելու (1966, որի շրջանակում իտալական «ՖԻԱՏ» ավտոգործարանը մասնաճյուղ կառուցեց Տոլյատի քաղաքում), հյուպատոսական (1967), Իտալիային խորհրդային բնական գազ և խորհրդային գազարդյունաբերության համար իտալական խողովակներ մատակարարելու (1969) համաձայնագրեր և այլն։ 1970-ական թվականներին կնքվեցին նոր պայմանագրեր ու համաձայնագրեր երկարաժամկետ առևտրի 1970 թ., առևտրական նավագնացության 1972 թ., գիտատեխնիկական համագործակցության (1974, 1975, 1979 և 1980—1985) թվականների տնտեսական համագործակցության վերաբերյալ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իտալիայի երկկողմ հարաբերություններ Կատեգորիա:ԽՍՀՄ-ի երկկողմ հարաբերություններ
Նախնադարյան Նորվեգիա
Նախնադարյան Նորվեգիա, Նորվեգիայի պատմության ժամանակահատված, որն ընդգրկում է առաջին մարդկանց հայտնվելուց մինչև առաջին քաղաքակրթությունների ձևավորումը։ Այն համընկնում է երկաթի դարին՝ մ.թ.ա. 1-ին հազարամյակին, նախքան Հռոմեական կայսրության մեջ մասնակիորեն հայտնվելը։ Ըստ այդմ՝ նախնադարն ընդգրկել է մեկ հազարամյակ։
Որոշ ուսումնասիրողներ նախապատմական շրջանին ավելացնում են նաև նախնադարյան շրջանը՝ քարի ու բրոնզի դարերը։ Դրանով այն կարող է հասնել մինչև մ.թ.ա. 12-րդ հազարամյակ, երբ տեղի է ունեցել սառցե վերջին դարաշրջանը։
Նախնադարը Նորվեգիայում ավարտվել է ժողովուրդների գաղթով, որի արդյունքում գերմանախոս ցեղերը սկսել են հաստատվել Կենտրոնական Եվրոպայի տարածքներում, իսկ ավելի ուշ Սկանդինավյան թերակղզում գերիշխող դիրք են գրավել վիկինգները։
Քարի դար
Հարավային Նորվեգիայում ու կենտրոնական հատվածներում, որոնք առավել մոտ էին կենտրոնական Եվրոպային, հաստատվում են Ֆոսնա-Հենսբակա մշակույթի (եղնիկների որսորդներ ու ձկնորսներ), իսկ Կոմսի մշակույթը՝ հյուսիսում (ծովառյուծի որսորդներ)։ Ոսկորով ու եղջյուրով պատրաստվող գործիքների պատճառով դարաշրջանը կոչվել է «ոսկրի ու քարի դար» ։ Նորվեգաբնակների ու առաջին վերաբնակների միջև 5000 տարի առաջ արդեն կային մարդաբանական տարբերություններ ։
Միջին քարի դարում, որը տևել է մ.թ.ա. 4500-2700 թվականներին, առաջին հուշարձանները ստեղծվում են հենց հարավային շրջաններում։ Դրանք գլխավորապես դամբարանային դաշտեր են, որոնք ծածկված են բարձր քարերով։ Սկանդինավյան թերակղզում մ.թ.ա. 2800-2200 թվականներին տևում է նոր քարի դարը։ Հարավային Նորվեգիայում դա արտահայտված էր քարե կացինների արտադրությամբ, որոնցից 160-ը հայտնաբերվել են հնագիտական պեղումների ընթացքում։ Հյուսիսում շարունակում էր որսորդների ու ձկնորսների դարաշրջանը. ամռան ամիսներին բնակչությունը կենտրոնանում էր գետերի ներքին շրջանում, իսկ ձմռանը տեղափոխվում ցամաքամերձ ծովափնյա գոտի։ Բնակիչներն արդեն սկսել էին պատրաստել նետ ու աղեղ, ձկնորսական կեռեր և այլն ։ Մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակում այստեղ թափանցում են հնդեվրոպական լեզուները։
Նոր քարի դարում շփումներ են սկսում գերմանախոս ու ֆիննախոս ցեղերի միջև։ Պղնձի-քարի դարը (էնեոլիթ, մ.թ.ա. 5500-4000), որը Միջերկրական ծովի ափերին ու դրանց հարող տարածքներում ձևավորվող քաղաքակրթություններում տևում է 1,5 հազարամյակ, այստեղ առհասարակ չի հանդիպում՝ թևակոխելով միանգամից բրոնզի դար։ Պղնձի-քարի դարում էր, որ Նեղոսի հովտում առաջացավ Հին Եգիպտոսի թագավորությունը, Եփրատ և Տիգրիս գետերի միջագետքում՝ Շումերը և Աքքադը, Ինդոսի ու Գանգեսի հովտում՝ հնդկական, Հուանհեի և Յանցզիի դաշտավայրում՝ չինական քաղաքակրթությունները։ Այդ ժամանակ Նորվեգիայում դեռևս նոր քարի դարը չէր ավարտվել։
Բրոնզի դար
Բրոնզի դարը Նորվեգիայում տևել է ոչ թե 2000 տարի, ինչպես Մերձավոր Արևելքում ու Հարավային Եվրոպայում (մ.թ.ա. 3-2-րդ հազարամյակներ), այլ 1000 տարուց ավելի՝ սկսելով մ.թ.ա. 19-րդ դարում և մ.թ.ա. 6-րդ դարում իր տեղը զիջելով երկաթի դարին։ Սկանդինավյան թերակղզու քաղաքակրթություներին վերաբերող բրոնզեդարյան գործիքների առավել մեծ քանակություն հայտնաբերվել է ոչ թե Նորվեգիայի, այլ դրա հարավային ափերին մոտ գտնվող մեկ այլ պետության՝ Դանիայի տարածքում։
Բրոնզի դարում նորվեգացիները արդեն սկսում են զբաղվել երկրագործությամբ՝ հերկում են հողը, զբաղվում հացահատիկային մշակաբույսերի ցանքսով։ Սկանդինավյան թերակղզու կլիմայական պայմաններին հարմարվում են ինչպես խոշոր, այնպես էլ մանր եղջերավոր անասուններ։ Ձիերը, որոնց քանակը մեծ չէր, պատկանում էին ցեղապետերին կամ առաջնորդներին։ Աստիճանաբար զգացվում է տարբերությունը հյուսիսի ու հարավի մեջ. հարավում տեղացիներըն առավել առաջադեմ էին։
Բրոնզի դարում մշակվում էին նաև փայտե գործիքներ, որոնք առօրյա կենցաղից դուրս են մղում քարը ։ Բացի այդ, հայտնաբերվել են նաև բազմաթիվ փայտե քանդակներ ու արձանիկներ։ Քարը ամբողջությամբ դուրս է մղվում սկանդինավցիների կյանքից մ.թ.ա. մոտ 13-րդ դարում։ Բրոնզից սկսում են պատրաստել նաև զենքեր, նավերի առավել ամուր մասերը և այլն։ Դրա մասին վկայում են նավեր նկարագրող պատկերները, որոնց թիվն անցնում է 110-ից։ Բրոնզին զուգահեռ մ.թ.ա. 6-5-րդ դարերում սկսում են գործածել երկաթը, որը նորվեգացիներին հայտնի է դառնում ծովագնացության շնորհիվ ։ Աշխուժացող ծովային առևտրի պատճառով թերակղզու ժողովուրդները սկսում են ավելի արագ զարգանալ և թևակոխում են երկաթի դար։
Երկաթի դար
Երկաթի դարը Նորվեգիայում ընդունված է բաժանել երկու փուլի՝ մինչհռոմեական շրջան (մ.թ.ա. 500-1 թվականներ), հռոմեական և գաղթի շրջանի։
Հյուսիսային Նորվեգիայում գտնվող Նորդլանդում արված հետազոտությունների արդյունքում պարզվում է, որ չնայած երկրագործության ու անասնապահության զարգացմանը ու տարածված լինելուն, ձկնորսությունը, որսորդությունն ու հավաքչությունը շարունակում էին կարևոր դեր խաղալ տնտեսության մեջ։ Սաամների դամբարանադաշտերից մեկի, որ գտնվում էր Մորտենսնեսեում, հետազոտման ժամանակ պարզ է դարձել, որ այնտեղ էական տեղաշարժեր տնտեսության մեջ տեղի չեն ունեցել՝ մ.թ.ա. 17-13-րդ դարերից մինչև մեր թվարկության առաջին դարերը։
Մեր թվարկությունից առաջ վերջին դարերում հարավային Նորվեգիայում հայտնաբերվում են կելտական, էտրուսկյան և վաղ հռոմեական գտածոներ, որոնց մեջ հատկապես նշանակալից են բրոնզե սկահակները և զենքերը։ Մեր թվարկության առաջին դարերին են վերագրվում բազմաթիվ գտածոներ հռոմեական շրջանին վերագրվող՝ բրոնզե սկիհներ ու երկաթե զենքեր։ Հռոմեական պահեստների բնույթը թույլ է տալիս ենթադրել, որ այստեղ չեն օգտագործվել մետաղադրամները՝ առևտուր կատարելու ժամանակ։
Բ. Մյուրեի համաձայն, հռոմեական վաղ շրջանը կարելի է համարել հարավային Նորվեգիայում առաջին ցեղապետությունների ու պետական կազմավորումների ժամանակաշրջան, իսկ հռոմեական առավել ուշ շրջանը՝ արդեն նաև հյուսիսային Նորվեգիայում։ Երկարավուն տան տեսքը վաղ հռոմեական շրջանում դառնում է առավել տարածված։ Սկանդինավյան թերակղզում հայտնաբերված նմանատիպ տները շատ են հատկապես հարավային Նորվեգիայում. դրանցից ամենաերկարը թվագրվում է 200 թվականին, և ունի 90-100 մ երկարություն։ Այն գտնվում է Երենում (Ռոգոլանդ, Հարավարևմտյան Նորվեգիա)։ Դրանից հետո, ամենայն հավանականությամբ, հիմնվում են ագարակներ ու դաստակերտներ, առաջանում են գյուղական առավել նոր բնակավայրեր։
Կենտրոնական Նորվեգիայի բնակչությունը, հիպոթեզերից մեկի համաձայն, արդեն գերմանախոս էր, և սկսել էր աստիճանաբար սաամներին ճնշել և հեռացնել հյուսիսային շրջաններ։ Մեկ այլ հիպոթեզի համաձայն՝ նրանք խոսում էին երրորդ անհայտ լեզվով։ Ա. Գուրևիչի համաձայն, 4-րդ դարի վերջերից այստեղ հաստատվում են գերմանախոս նոր ցեղեր՝ հարոտներ ու ռուգիներ։
5-7-րդ դարերին վերագրվում են մեխ քարե ամրություններ, որոնց մեջ տներ չէին կառուցում. դրանք ունեին պաշտպանական բնույթ։ 5-րդ դարում սկսում է գերմանական մշակույթի տարածումը Սկանդինավյան թերակղզում։ Այն բաժանվում է երկու փուլի՝ վայրենիների առաջին և երկրորդ փուլեր։ 6-րդ դարի կեսերին վերագրվող առավել հարուստ հնագիտական պեղումները ցույց են տալիս, որ գաղթերի ալիքը սկսում է նվազել։ 6-րդ դարի վերջում և 7-րդ դարի սկզբում Սկանդինավիայում տարածված էր ժանտախտը։ Սկսում են հայտնաբերվել նաև նավերի ու մակույկների մնացորդներ, ինչպես նաև՝ դրանց պատկերները։
Առաջին գրավոր հուշարձաններ
Նորվեգիայի պատմության մասին տեղեկությունները խիստ ընդհատվող են։ Նորագույն շրջանում տարածվում է կարծիք, որ Տուլե երկիրը, որը նկարագրվում է հույն ծովագնաց Պիթոս Մասիլացու կողմից (մ.թ.ա. 320-ական թվականներ), պետք է համընկնի Նորվեգիայի միջին կամ հյուսիսային շրջանների հետ։ Պրոկոպիոսի մոտ (6-րդ դար) Տուլե երկրի և Նորվեգիայի համընկնումը բավական ցայտուն է։
Նորվեգիայում հայտնաբերված հնագույն գրածո նյութը Էվրե-Ստաբյու վայրում գտնված նիզակի վրայի գրությունն է (2-րդ դար)։ 500 թվականին են դասվում արդեն քարե բազմաթիվ սալիկներ, իսկ վեցերորդ դարին՝ Ռոդուլֆ արքայի մասին տեղեկություններ։ Լատինական պատմաբաններից Իորդանը 6-րդ դարի իր աշխատության մեջ նշում է սկանդինավյան 28 ցեղերի անուններ։ Նորվեգիայում հաշվվել են դրանցից 24-ը։ Դրանց մի մասը բնակվում է նաև ժամանակակից Շվեդիայի տարածքում, որոշ ցեղեր էլ՝ երկու երկրներում միաժամանակ։ Նրանց անվանումների մեծ մասը այսօր մնացել է բնակավայրերի անունների մեջ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Նախնադարյան Նորվեգիա
Կուչերովկա (գյուղ, Լուբնիի շրջան)
Կուչերովկա (Кучерівка), գյուղ Ուկրաինայի Պոլտավայի մարզի Լուբնիի շրջանում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Պոլտավայի մարզի Լուբնիի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
1168
Կատեգորիա:1168 Կատեգորիա:Տարեթվեր
Կաղապար։Ֆուտբոլի Եվրոպայի առաջնություն 2020
2020 Կաղապարներ:Ֆուտբոլ
65 (թիվ)
65 (վաթսունհինգ), բնական թիվ է
1167
Կատեգորիա:1167 Կատեգորիա:Տարեթվեր
Ռոնկարո
Ռոնկարո (Roncaro), կոմունա Իտալիայի Լոմբարդիա մարզի Պավիա գավառում ։ Բնակչության թիվը կազմում է 1026 մարդ՝ ըստ 2008 թվականի մարդահամարի տվյալների, բնակչության խտությունը կազմում է 256 մարդ/կմ²։ Զբաղեցնում է՝ 4 կմ² տարածք։ Հեռախոսի կոդ՝ +39 0382։ Փոստային ինդեքս՝ 27010։
Ռոնկարոն սահմանակից է Կուրա Կարպինյանո, Լարդիրագո, Մարզանո, Սանտ Ալեսիո կոն Վիալոնե, Վիստարինո մունիցիպալիտետներին։
Կոմունայի հովանավորն է Սուրբ Միքայել Հրեշտակապետը։ Տոնը նշվում է մայիսի երկրորդ կիրակի օրը։
Ժողովրդագրություն
Բնակչության աճ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր
1165
Կատեգորիա:1165 Կատեգորիա:Տարեթվեր
Կատյա Սենջել
Կատյա Դանիելա Սենջել (Katya Danielle Cengel,), ամերիկացի գրող և լրագրող։
Վաղ տարիներ
Սենջելը ծնվել է Օքլենդ ում։ 1998 թվականին Սան Դիեգոյի կալիֆոռնիական համալսարանում ստացել է գրական գրելու բակալավարի աստիճան։
Կարիերա
1988 թվականին Սենջելը աշխատել է որպես հոդվածների հեղինակ Լատվիայի Ռիգա քաղաքում գտնվող «Baltic Times» թերթում ։ Հետագայում Սենջելը դարձել է ընդհանուր հանձնարարություններով լրահաղորդ «Kyiv Post»-ում ։ Նա կանոնավոր ռեպորտաժներ է գրել «San Francisco Chronicle»-ի և «BBC World Service»-ի համար ։ Սենջելը նկարագրել է իր կյանքն ու աշխատանքը Կենտրոնական Եվրոպայում իր 2019 թվականի «Չեռնոբիլից սիրով. զեկույցներ Խորհրդային Միության ավերակներից» գրքում, որի համար արժանացել է и Foreword INDIE մրցանակների ։
Վերադառնալով Միացյալ Նահանգներ՝ Սենջելը դարձել է «»-ի ընդհանուր հանձնարարություններով լրագրող ։ Սուդանի կորած երեխաների մասին նրա սերիալը երկրորդ տեղն է զբաղեցրել Պրոֆեսիոնալ լրագրողների ընկերության էսսեի համար «Green Eyeshade» անվանակարգում ։
Սենջելը լրագրություն է դասավանդում UC Berkeley Extension-ում ։
Ակբա
Ակբա, լեռ Հայկական Տավրոս լեռնահամակարգում, Բաթման գետի ափին։ Տիգրանակերտից ոչ հեռու։ Ակբաի վրա է գտնվել Բյուզանդական հեղինակների հիշատակած Ակբա բերդը ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Թուրքիայի լեռներ Կատեգորիա:Դիարբեքիրի նահանգ __NOINDEX__
Վերջացա՜վ (քառյակ)
Պատմություն
Քառյակը «Հառաչանք» պոեմի հատվածներից է, որ Թումանյանը հետագայում հրատարակել է որպես առանձին քառյակ։
Եղիշե Չարենցի անվան գրականության և արվեստի թանգարանի Թումանյանի ֆոնդ № 102 պահվում է երկու ինքնագիր, որոնցից մեկի տակ գրված է՝ «Հառաչանքից» ։
Ստեղծագործությունն առաջին անգամ տողատակի «Հառաչանքից» նշումով տպագրվել է Թիֆլիսում հրատարակված Հովհաննես Թումանյանի «Քառյակներ» ժողովածուի 2-րդ էջում, այնուհետև՝ Հովհաննես Թումանյանի երկերի ժողովածուի 1-ին հատորում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հովհաննես Թումանյանի քառյակներ
Սենտ Անդրե լեզ Ալպ
Սենտ Անդրե լեզ Ալպ (Saint-André-les-Alpes, Sant Andrieu), համայնք Ֆրանսիայի Պրովանս-Ալպեր-Լազուր ափ մարզի Վերին Պրովանսի Ալպեր գավառում։ Մտնում է Սենտ Անդրե լեզ Ալպ կանտոնի կազմի մեջ։ Համայնքի շրջանը՝ Կաստելան։
Համայնքի INSEE կոդ՝ 04173։
Բնակչություն
Համայնքի բնակչությունը 2008 թվականին կազմում էր 937 մարդ։
Տնտեսություն
2007 թվականի տվյալներով 544 աշխատունակ տարիքի մարդկանցից (15-64 տարեկան) 390-ը տնտեսապես ակտիվ էին, 154-ը անգործ (ակտիվության ցուցանիշը 71,7 %, 1999 թվականին եղել է՝ 72,3 %)։ 390 աշխատունակ բնակիչներից 343-ը աշխատում էին (186 տղամարդ և 157 կին), անաշխատանք էին 47-ը (19 տղամարդ և 28 կին)։ 154 անգործ մարդկանցից 38-ը աշակերտներ կամ ուսանողներ են, 75-ը թոշակառու, 41-ը չէին աշխատում այլ պատճառներով ։
Արտաքին հղումներ
Վիճակագրության ազգային ինստիտուտ՝ Սենտ Անդրե լեզ Ալպ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի համայնքներ
Արսեն Այդինյան
Արսեն Այդինյան (1825, հունվարի 19, Կոստանդնուպոլիս, Օսմանյան Կայսրություն - 1902, հուլիսի 21, Վիեննա, Ավստրիա) եղել է բնիկ հայ քահանա, լեզվաբան, քերականագետ, տիրապետել է 10 լեզուների ։
Գործունեություն
Արսեն Այդինյանը վիթխարի աջակցություն է ցուցաբերել հայերեն լեզվաբանական և քերականական աշխատանքներին։ Նա եղել է վիենական Մխիթարիստական կարգից և, միառժամանակ, խոսել է և՛ դասական, և՛ ժամանակակից լեզուներով։ Այդինյանը վարձակալում է մի քանի գրասենյակներ, ներառյալ Վիեննական Մխիթարիստական կարգի Abbot General գրասենյակը։ 1887 թվականին նա պաշտոնապես համարվում էր « Հանդէս ամսօրեայ» ամսագրի ղեկավարող անձնավորությունը, որտեղ հրատարակում է տարբեր հոդվածներ լեզվաբանության վերաբերյալ։ Այդինյանի ամենամեծ նվաճումը « Քննական քերականութիւն՝ աշխարհաբար կամ արդի հայերէն լեզուի» գիրքն էր, որը հրատարակվել է 1866 թվականին և մնայուն ու խիստ կարևոր նվաճում է հայ լեզվաբանության մեջ։
Այս գիրքը հատկապես կարևոր է այն հանգամանքի շնորհիվ, որ հայերը մեծ մասամբ պահանջում էին մայրենի լեզվի ուղղագրության գրականության և արվեստի մեջ։ Սա նվաճում էր գրաբարյան ուղղագրությունից, որն ասոցացվում էր քահանայական և բարձր կոչմամբ անդամների համար։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Թուրքահայ լեզվաբաններ Կատեգորիա:Կոստանդնուպոլիս քաղաքում ծնվածներ Կատեգորիա:Թուրքահայ կրոնական գործիչներ
Սագունտո (քաղաք)
Սագունտո (Sagunto, Sagunt, Sagunt), քաղաք և համայնք Իսպանիայում, մտնում է Վալենսիա մեջ, որն էլ իր հերթին մտնում է Վալենսիա ինքնավար համայնքի մեջ։ Համայնքը մտնում է Կամպո-դե-Մորոեդրե շրջանի կազմի մեջ։
Քաղաքը կազմված է երկու հիմնական մասերից՝ հին քաղաք կամ Սագունտո-քաղաք, որը գտնվում է ռոմանական ոճով կառուցված ամրոցի և թատրոնի ներքևի հատվածում և Սագունտո-պորտ պատմական կենտրոնից 5 կմ հեռավորության վրա։ Համայնքի շրջանում՝ ներառյալ Սագունտո-պորտում, ապրում են 66 070 քաղաքացի (2009), որոնց մեծ մասը (41 076) ապրում են Պորտ Սագունտոյում (Puerto de Sagunto)։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իսպանիայի քաղաքներ
Նորվեգիայի գեղարվեստի ազգային ակադեմիա
Նորվեգիայի գեղարվեստի ազգային ակադեմիա (Statens kunstakademi), գեղարվեստի ակադեմիա Նորվեգիայում, որն առաջարկում է եռամյա բակալավրի և երկամյա մագիստրոսի աստիճանի ծրագրեր։
Պատմություն
Որպես ինքնուրույն ակադեմիա հիմանդրվել է 1909 թվականին։ Ակադեմիայի երեք պրոֆեսորներից է եղել նորվեգացի նկարիչ Քրիստիան Քրոհգը, ակադեմիայում են դասավանդել նկարիչ Հալֆդան Ստրյոմը, քանդակագործ Գունար Ուտսոնդը ։
Ի սկզբանե ակադեմիայի դասերը կազմակերպվել են վարպետների ստուդիաներում։ 1919 թվականին ակադեմիան տեղափոխվել է Օսլոյի կենտրոնում գտնվող վաճառականների շենք, 1930 թվականին՝ Նկարիչների շենքի հետևի կողմում գտնվող հատուկ նկարչական գրասենյակ։ 1935-1940 թվականներին ակադեմիայում է աշխատել դանիացի նկարիչ, ճարտարապետ Գեորգ Յակոբսենը։ 1941 թվականին Քվիսլինգ ռեժիմի օրոք ակադեմիայում նոր կարգավորումներ իրականացան, ակադեմիայի պրոֆեսոր դարձավ Նորվեգիայի ազգային միասնություն կուսակցությունից Սյորեն Օնսագերը ։
1990-ական թվականների կեսերին Ակադեմիան միացվել է նախկինում անկախ գործող Դիզայնի, արհեստների, բեմական արվեստի և օպերայի ակադեմիաներին և ձևավորվել է Օսլոյի գեղարվեստի ազգային ակադեմիան (Kunsthøgskole i Oslo), երկրի ամենամեծ գեղարվեստի քոլեջը։ Նախկին Kunstakademiet-ը KhiO կառավարման համակարգում դարձավ վիզուալ արվեստի ֆակուլտետ։
2010 թվականի օգոստոսին բոլոր դպրոցները միավորվել են Օսլոյի արևելյան հատվածում գտնվող նախկին առագաստային գործարանի նոր շենքում՝ ձևավորելով Եվրոպայի արվեստի ամենախոշոր ակադեմիաներից մեկը։ Kunstakademi ունի կիսաինքնավար կարգավիճակ, ստուդիաներ, ինչպես նաև սեփական ակադեմիական և ընդունելության ծրագրեր ։
1163
Կատեգորիա:1163 Կատեգորիա:Տարեթվեր
(8178) 1992 DQ10
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,321256 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 1,8777 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,7649 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1291,76 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,278689 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 3,55° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1992 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:UESAC ծրագրի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Սան Սատուրնինո դե Օսորմոտ
Սան Սատուրնինո դե Օսորմոտ (Sant Sadurní d'Osormort  ), մունիցիպալիտետ Իսպանիայում։ Մտնում է Կատալոնիա ինքնավար համայնքի մեջ՝ Բարսելոնա պրովինցիայում։ Գտնվում է Օսոնա շրջանում։ Զբաղեցնում է 30,6 կմ² մակերես։ Բնակչությունը կազմում է 94 (2007 թվական)։
Արտաքին հղում
Կատեգորիա:Իսպանիայի բնակավայրեր
1161
Կատեգորիա:1161 Կատեգորիա:Տարեթվեր
Կուպիևախա (գյուղ, Լուբնիի շրջան)
Կուպիևախա (Купєваха), գյուղ Ուկրաինայի Պոլտավայի մարզի Լուբնիի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Կուպիևախա գյուղում բնակվում էր 129 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Պոլտավայի մարզի Լուբնիի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր