cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Գարեգին Խումարյան
Կենսագրություն
Ծնվել է 1983 թվականի սեպտեմբերի 3-ին Երևանում։ Ծառայել է ՀՀ Զինված ուժերում ։ 2000-2005, սովորել և ավարտել է Հայ-ռուսական (սլավոնական) համալսարանը։ 2013 թվականի հոկտեմբերից, Հայաստանի լրագրողների միության անդամ։ 2019 թվականի ապրիլի 3-ից նշանակվել Հայաստանի հանրային ռադիոյի գործադիր տնօրեն ։
2019 թվականի մարտի 3-ին տեղի ունեցած Հանրային հեռուստտառադիոընկերության խորհրդի նիստում որոշում էր կայացվել Հանրային ռադիոյի տնօրենի մրցույթում հաղթող ճանաչել քվեարկության արդյունքում առավելագույն ձայներ հավաքած Գարեգին Խումարյանին ։
Բաց նամակը ռուսական լրատվամիջոցներին
2017 թվականի նոյեմբերին ռուսական մի շարք պետական լրատվամիջոցներ ՀՀ-ԵՄ համապարփակ և ընդլայնված գործընկերության համաձայնագրի համատեքստում հանդես են եկել հակահայկական, Հայաստանին և հայերին վարկաբեկող մի շարք հեռուստահաղորդումներով, որոնք մեծ արձագանք են ստացել Հայաստանում։ Մասնավորապես, ռուսական լրատվամիջոցները Գարեգին Նժդեհին անվանել են «ֆաշիզմի հանցակից», «հայկական Բանդերա», Հայաստանը անվանել են Ռուսաստանին դավաճանող, «ման եկող կին» և այլն։ Ի պատասխան հակահայկական այդ քարոզչության 2017 թվականին հրապարակվել է Խումարյանի հայտնի հոդվածը , որը արտատպել են որոշ ռուսական լրատվամիջոցներ ։
Ընտանիք
Եղբայրը՝ Դավիթ Խումարյան։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ-ռուսական (սլավոնական) համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Հայաստանի լրագրողների միության անդամներ
Ալոնզո Չըրչ
Ծագում
Ալոնզո Չըրչը ծնվել է 1903 թվականի հունիսի 14-ին, Վաշինգտոնի Կոլումբիայի շրջանում, որտեղ նրա հայրը՝ Սամուել Ռոբինզ  Չըրչը, Կոլումբիայի շրջանի քաղաքային դատարանի դատավորն է եղել։ Ընտանիքն ավելի ուշ տեղափոխվել է Վիրջինիա նահանգ, քանի որ հայրը տեսողությունը վատանալու պատճառով կորցրել էր դիրքը։
Ընտանիք
Ալոնզո Չըրչը 1925 թվականին ամուսնացել է Մերի Ջուլիա Կուչինսկու հետ։ Նրանք ունեցել են երեք երեխա՝ Ալոնզո Չըրչ կրտսերին (1929), Մերի Էնին (1933) և Միլդրեդին (1938)։
Կրթություն
Դոկտորի կոչում ստանալուց հետո որոշ ժամանակ դասավանդել է Չիկագոյի համալսարանում, եղել է հրահանգիչ ։ Ստանալով ազգային հետազոտական երկամյա կրթաթոշակը, նրան հնարավորություն է ընձեռնվել 1927–1928 թվականներին հաճախել Հարվարդի համալսարան, իսկ հաջորդ տարի՝ Գյոթինգենի և Ամստերդամի  համալսարաններ։
Մահ
Ալոնզո Չըրչը բուռն հավատացյալ մարդ է եղել։ Նա եղել է պրեսբիրտերական եկեղեցու ցմահ անդամ ։ Ալոնզո Չըրչը մահացել է 1995 թվականին, թաղվել է  Փրինսթոնի գերեզմանատանը։
Մաթեմատիկական աշխատանք
Ալոնզո Չըրչը հայտնի է հետևյալ նշանակալի նվաճումներով.
Նրա աշխատությունում Լյամբդայի հաշվարկն ի հայտ եկել 1936 թվականին, որտեղ ցույց է տվել Entscheidungsproblem-ի  անլուծելիությունը։ Այս արդյունքին հաջորդել է Ալան Թյուրինգի աշխատանքը՝  մեխանիկական ճանապարհով անլուծելի խնդրի առկայությունը։ Չըրչը և Թյուրինգը հետագայում  ապացուցել  են, որ Լյամբդայի հաշվարկը և Թյուրինգի հաշվիչ մեքենայի կիրառությունը Թյուրինգի դադարեցման խնդիրներում հավասարազոր  հնարավորություններ ունեն, և հետագայում ներկայացվել են   մի շարք  «հաշվարկման մեխանիկական գործընթացներ» աշխատություններում, որն էլ  հանգեցրել է  Չըրչ-Թյուրինգ թեզիսին ։ Սակայն Թյուրինգի մոտեցումը զգալիորեն ավելի մատչելի էր և ինտուիտիվ, քան Ալոնզո Չըրչինը ։
Տեխնիկական կարգավորիչ սարքերի կիրառումը բնութագրերից ինքնաբերաբար գեներացման ջանքերը բխում էին նրա գաղափարներից։
Ռոսկո Լի Բրաուն
Ռոսկո Լի Բրաուն (Roscoe Lee Browne ), ամերիկացի թատրոնի դերասան, կինոյի և հեռուստատեսության հնչյունավորող։
Կենսագրություն
Ռոսկո Լի Բրաունը ծնվել է 1922 թվականի մայիսի 2-ին Վուդբերիում, Նյու Ջերսի նահանգում, բապտիստների ընտանիքում։ Հայրը՝ Սիլվանուս Ս. Բրաունը և մայրը՝ Լավին, Ռոսկոն ընտանիքի չորրորդ որդին էր։
Ալոնզո Չըրչ
Մաթեմատիկական աշխատանք
Լյամբդայի հաշվարկն ազդել է LISP ծրագրավորման լեզվի և ընդհանուր առմամբ գործառնական ծրագրավորման լեզուների դիզայնի վրա։ Չըրչի կոդավորումը կոչվել է ի պատիվ նրա ։
Ռոսկո Լի Բրաուն
Կենսագրություն
Բրաունը մասնակցել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին 92-րդ հետևակային դիվիզիայի կազմում։
Ալոնզո Չըրչ
Ալոնզո Չըրչի մրցանակ
Ի պատիվ Ալոնզո Չըրչի, 2015 թվականին սահմանել է Alonzo Church Award մրցանակ՝ տրամաբանության և հաշվողական բնագավառում եզակի ներդրումների համար։ Նախաձեռնությունը պատկանում է Հաշվողական տեխնիկայի ասոցիացիա Հատուկ հետաքրքրությունների խումբ (ACM SIGLOG), Տեսական ինֆորմատիկայի եվրոպական ասոցիացիա (EATCS), Համակարգչային գիտությունների տրամաբանության եվրոպական ասոցիացիա (EACSL)  և  Կուրտ Գյոդելի անվան ընկերություն (Kurt Gödel Society -KGS)  միջազգային կազմակերպություններին։ Մրցանակը շնորհվում է  այն անձանց, ովքեր  վերջին 25 տարիների ընթացքում ունեցել են նշանակալի  ներդրումներ  և  այլ տիպի մրցանակներ դեռ չեն ստացել ։
Ռոսկո Լի Բրաուն
Կենսագրություն
1946 թվականին ավարտել է Լինքոլնի համալսարանը։ Այնուհետև ակտիվ շարունակել է իր կրթությունը, ավարտել է Վերմոնտի Միդլբերի քոլեջը, Նյու Յորքի Կոլումբիայի համալսարանը և Իտալիայի Ֆլորենցիայի համալսարանը։ 1949 թվականին, լինելով միջին մրցավազքի լավ վազորդ հաղթել է Amateur Athletic Union ազգային չեմպիոնատում, 1000 յարդ (914,4 մ) վազքում։ 1946-1952-ական թվականներին պարբերաբար դասավանդում էր պատմահամեմատական գրականություն՝ անգլերեն և ֆրանսերեն լեզուներով։ Մի քանի տարի զբաղվել է Schenley Import Corporation-ի գինու վաճառքով, իսկ 1956 թվականին հայտնել է, որ թողում է իր աշխատանքը և դառնում է պրոֆեսիոնալ դերասան, այս հարցում նրան օգնել է օպերային երգչուհի Լեոնտինա Պրայսը։
Ալոնզո Չըրչ
Փիլիսոփայական աշխատանք
Ալոնզո Չըրչը մեծ ներդրում է ունեցել լոգիստիկ մեթոդաբանության մշակմանը, նրա փիլիսոփայական քննադատական  անվանակարգում  և իրատեսական պաշտպանությունում  բերված փաստարկները հանգեցնում են արժեքի  տեսության  և Ֆրեգելյան ու Ռասսելյան ինտենսիվ տրամաբանությունների մանրամասն կառուցմանը,  որով էլ նա բարձր է գնահատվում   այս դարի կարևորագույն փիլիսոփաների շարքում։
Ռոսկո Լի Բրաուն
Կենսագրություն
1960 թվականին առաջնելույթ է կատարել «Հուլիոս Կեսար» ներկայացման ժամանակ, իսկ արդեն հաջորդ տարի առաջին անգամ հայտնվել է մեծ էկրանին՝«Կապավոր» ֆիլմում։ Հնչեղ և գեղեցիկ բարիտոնի տերը Ռոսկո Լի Բրաունը դարձավ պահանջված հնչյունավորման դերասան։ 1968-1969-ական թվականներին աշխատել է WWFS ռադիոկայանում, որպես գիշրային դիջեյ։ 1968 թվականին ձայնագրել է Music and Gibran ռադիոծրագիրը։
Ալոնզո Չըրչ
Ուսանողները
Ալոնզո Չըրչի դոկտորանտուրայի ուսանողներից շատերը մեծ ձեռքբերումների են հասել ։ Դրանց թվում են Ստեպհեն Կոուլ ԿԼինին, Լեոն Հենկինը, Մայքլ Ռաբինը, Դանա Սկոտը, Ռեյմոնդ Սմալիանը, Ալան Թյուրինգը և շատ ուրիշներ, որոնք մասն են կազմել «Մաթեմատիկական ծագումնաբանություն» նախագծի։
Ազնաուրի բերդ
Ազնաուրի բերդ, ավերակ քերդ Արևմտյան Հայաստանում, Բուլանըղի շրջանում, Արածանի գետի ձախ կողմում։ Ավերակնեերը մինչև XX դարի սկզբները պահպանվել էին։ Ավանդությունը բերդի շինությունը վերագրում է դյուցազուններին (ազնաուր – դյուցազուն, ազնվական) ։
Ռոսկո Լի Բրաուն
Ընտրյալ ֆիլմագրություն
45 տարիների ընթացքում Ռոսկո Լի Բրաունը դերեր է մարմնավորել ավելի քան 120 ֆիլմերում և սերիալներում։
Ալոնզո Չըրչ
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գյուտարարներ Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի ինֆորմատիկայի ոլորտի գիտնականներ Կատեգորիա:Ամերիկացի գիտնականներ Կատեգորիա:Ամերիկացի ծրագրավորողներ Կատեգորիա:Փրինսթոնի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ Կատեգորիա:Համակարգիչներ Կատեգորիա:Բրիտանական ակադեմիայի թղթակից-անդամներ
Ռոսկո Լի Բրաուն
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի դերասաններ Կատեգորիա:«Էմմի» մրցանակի դափնեկիրներ Կատեգորիա:Կոլումբիայի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ կինոդերասաններ Կատեգորիա:Ամերիկացի հեռուստատեսային դերասաններ Կատեգորիա:Հնչյունավորողներ Կատեգորիա:Ֆլորենցիայի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ թատերական դերասաններ Կատեգորիա:Ամերիկացի հնչյունավորողներ
Ազնաուրի բերդ
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Թուրքիայի ամրոցներ
Նախնադարյան արվեստ
Նախնադարյան արվեստ, նախնադարյան մշակութային ամբողջությունն է։ Հնագույն արվեստի գոյության անվիճելի վկայությունների թվին են պատկանում ուշ պալեոլիթի հուշարձանները (մ. թ. ա. 40-35 թվականներ)՝ աբստրակտ նշաններ, որոնք փորագրված են ժայռային մակերեսներին, ձեռքի վրձինների նկարազարդումներ, անիմալիստական քարանձավային պատկերներ, ոսկորից և քարից փոքր կենդանակերպ և մարդակերպ քանդակներ, փորագրություններ, ոսկորների, քարե սալիկների և եղջյուրների վրա արված հարթականդակներ։
Ծագումը
Նախնադարյան արվեստի ծագման սաղմերը նկատվել են Մուստիերյան մշակույթի ժամանակաշրջանում։ Այդ ժամանակաշրջանում առանձին առարկաների վրա համաչափորեն պատկերում էին փոսեր կամ խաչեր, որոնք քիչ-քիչ սկսում էին նմանվել զարդապատկերների։ Նախնադարյան արվեստի մասին է վկայում նաև իրերի ներկումը (Օքրա) ։ Զարդանախշերը կապված էին այսպես կոչված «վարքագծային արդիականության» հետ՝ տվյալ ժամանակաշրջանի մարդուն բնորոշ վարքագծով։
Արվեստի շատ տեսակներ, որոնք, հավանաբար, բնորոշ են պալեոլիթին, նյութական հետքեր չեն թողել։ Ընդունված է համարել, որ մինչև մեր օրերը պահպանված քանդակներից և ժայռապատկերներից բացի, քարե դարաշրջանի հնագույն արվեստը ներկայացել է երաժշտությամբ, պարերով, ծիսական երգերով, ինչպես նաև գեոգլիֆներով՝ պատկերներ ծառի կեղևին, պատկերներ կենդանիների մաշկին, հատկանշական է մարմնի մասերին տարբեր գունանյութերով արված պատկերները, ժամանակակից լեզվով ասած՝ դաջվածքները։
Վաղ և միջին պալեոլիթ
Հազարամյակների պատմություն ունեցող զարդաքանդակները մատնանշում են բանական մարդու վերացական մտածողությունը։ 2007 թվականին Մարոկկոյի արևելքում հայտնաբերվել են զարդարված խեցիներ, որոնցից որոշները զարդարված են եղել ուլունքներով. այդ խեցիները 82 հազար տարեկան են ։ Բլոմբոս քարանձավում հայտնաբերվել են երկրաչափական պատկերներ՝ օքրայով ներկված, նաև ավելի քան 40 ներկված ռումբեր ։ 90 հազար տարրվա պատմություն ունեցող կակղամորթների երեք խեցիները հնագետները գտել են Իսրայելում և Ալժիրում, նույնպես օգտագործվել որպես զարդեր ։
Ուշ պալեոլիթ
Մարդու կողմից մշակված կենդանիների ժանիքները և ոսկորները տեղափոխում էին այլ վայրեր։ Այսպես, Եվրոպայի կենտրոնում (Գեներսդորֆ) հայտնաբերվել են ծովային կակղամորթների մշակված խեցիներ, որոնք այդտեղ են բերվել Միջերկրական ծովի ափերից։ Ցավոք, ծովի մակարդակի բարձրացումը, որը տեղի է ունեցել ի հաշիվ սառցադաշտերի հալեցման, թույլ չի տալիս ուսումնասիրել պալեոլիթի ծովափնյա բնակավայրերը, որոնք մեծամասամբ ջրի տակ են անցել։
21 -րդ դարասկզբին ամենահին ժայռապատկերն էին ֆրանսիական Շովե քարանձավում ռնգեղջյուրների ճակատամարտի տեսարանի պատկերը ։ 2012 թվականի հունիսին «Science» ամսագրում հրապարակվել են Շովանի և իսպանական 11 քարանձավների տարիքը։ Գիտնականների միջազգային խմբին առաջին անգամ հաջողվել է ստանալ հնագույն քարանձավային որմնանկարների թվագրման ժամանակը։ Շովայի քարանձավում սև ռնգեղջյուրների պատկերները 35,3-38,8 հազար տարվա պատմություն ունեն։ Կերխիի իսպանական քարանձավը 43,5-42,3 հազար տարեկան է ։
Միջին քարի դար
Միջին քարի դարում (Մ. թ. ա. 10-ից մինչև 8-րդ հազարամյակ) կարևոր տեղ են զբաղեցնում բազմագործոն կոմպոզիցիաները, որոնք պատկերում էին մարդուն գործողության մեջ. մարտերի տեսարաններ, որսորդություններ և այլն։
Նոր քարի դար
Նոր քարե դարին (մ. թ. ա. 8-րդ հազարամյակից ի վեր) են պատկանում Եվրոպայի, Հարավային Ամերիկայի և Ասիայի տարածքներում հայտնաբերված տարբեր մեգալիթյան շինությունների ավերակները։ Առավել հայտնիների թվին են պատկանում Անգլիայի Սթոունհենջը՝ ուղղահայաց քարերով (կրոմլեխներով), և մինչև 50 տոննա քաշով անմշակ օբելիսկ քարերը Կարնաքյան դաշտում։
Այդ ընթացքում պատկերները սկսեցին փոխարինվել վերացական հասկացություններով, ձևավորվեցին դեկորատիվ-կիրառական արվեստի բազմաթիվ տեսակներ (կերամիկա, մետաղի մշակում, մանածագործություն), այս ամենի հատ լայն տարածում ստացավ զարդարվեստը։
Պարզունակ քանդակարգործություն
Քանդակի հնագույն անվիճելի նմուշները հայտնաբերվել են Շվաբական Ալբայում օրինյակի մշակույթի շերտերում (35-40 հազար տարի)։ Դրանց թվում է նաև հնագույն կենդանաբանական այգու մամոնտի ժանյակից պատրաստված մարդագայլերը։
Ուշ պալեոլիթին հատկապես բնորոշ են գեր կամ հղի կանանց արձանիկները, որոնք կոչվում են պալեոլիթիկ վեներաներ։ Տիպաբանորեն նման արձանիկները հայտնաբերվել են Եվրասիայի միջին մասում՝ Պիրենեյներից մինչև Բայկալ լճի հսկայական տարածքում։ Այդ արձանիկները փորագրված են ոսկորներից, ժանիքներից և այլ հանածոներից՝ կալցիտ, մերգել, կրաքար։ Հայտնի են նաև կավից ձուլված արձանիկները՝ որպես խեցեղենի հնագույն նմուշներ։ Ավելի ու ավելի ստիլիզացված կանացի ֆիգուրները՝ չափազանցված մեծ կրծքերով ու հետույքներով, շարունակում էին ստեղծվել Բալկանյան նեոլիթի մշակույթներում՝ կիկլադյան մշակույթ։
Պալեոլիթում մեծ տարածում են գտել փայտե արձանիկները, բայց սրանք, նյութի համեմատաբար նուրբ լինելու պատճառով, չեն պահպանվել։ Գիտնականներին հայտնի փայտե պլաստիկայի առաջին նմուշը՝ Շիգիրյան կուռքը, հայտնաբերվել է Սվերդլովսկի մարզում։ Վերջինիս ավելի քան 11 հազար տարեկան է։
Քարանձավային նկարչություն
Պալեոլիթի դարաշրջանում արված բազմաթիվ ժայռապատկերներն ու քարանձավային նկարչության պատառիկները հասել են մինչև մեր օրեր։ Նման նկարների մեծ մասը հայտնաբերվել է Եվրոպայում, սակայն նաև քարանձավային նկարչության օրինակներ կան աշխարհի այլ մասերում՝ Ավստրալիա, Հարավային Աֆրիկա, Սիբիրի տարածքում։ Քարանձավային գեղանկարչության շատ նմուշներ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության օբյեկտներ են։ Պատկերների ստեղծման ժամանակ օգտագործվել են հանքային ներկանյութեր (օքրա, մետաղների օքսիդներ), փայտածուխ և բուսական ներկանյութեր, որոնք խառնում էին կենդանիների ճարպին, արյանը կամ ջրին ։ Նկարները համապատասխանեցրել են ժայռապատկերների գույնին և հիմնականում պատկերել են կենդանիներ։ Սակայն կենդանիների պատկերներից բացի՝ Ժայռապատկերներում գերակշռում են նաև որսի տեսարանները, մարդկանց ֆիգուրները և ծիսական կամ ամենօրյա գործունեության տեսարանները։
Քարանձավային գեղանկարչությունն այսպիսով սերտ ու փոխադարձ կապի մեջ է եղել դիցաբանության և ծիսական պաշտամունքի հետ։ Ժամանակի ընթացքում պատկերները ստանում են ստիլիզացիայի հստակ գծեր։ Հնագույն նկարիչների վարպետությունն արտացոլվել է կենդանիների դինամիկան և բնութագրական հատկանիշները պատկերային միջոցներով փոխանցելու ունակության մեջ։
Մեգալիթյան ճարտարապետություն
Մեգալիթյան կառույցները նախապատմական ճարտարապետության նմուշներից են։ Հայտնի են նաև մենհիր անվամբ։ Եզրույթը խիստ գիտական չէ, ուստի մենհիրների և մեգալիթյան կառույցների սահմանման տակ հասկացվում է շինությունների բավականին մշուշոտ խումբ։ Հինավուրց օրինակ է Տ տառի տեսքով զանգվածային սյուները, որոնք զարդարված են աբստրակտ պատկերագրություններով և կենդանիների պատկերներով՝ Պորտասար։ Մեգալիթյան կառույցները տարածված են ամբողջ աշխարհում՝ հիմնականում ծովափնյա շրջաններում։ Եվրոպայում դրանք հիմնականում թվագրվում են էնեոլիթի և բրոնզի դարաշրջանով (մ. թ. ա. 3-2 հազարամյակ), բացառությամբ Անգլիայի, որտեղ մեգալիթները պատկանում են նեոլիթի դարաշրջանին։ Մեգալիթյան հուշարձանները մեծ թիվ են կազմում Մեծ Բրիտանիայում, սակայն հանդիպում են նաև Միջերկրական ծովի ափին, Իսպանիայում, Պորտուգալիայում, Ֆրանսիայում, Արևմտյան Անգլիայիայում, Իռլանդիայում, Դանիայում և Իսրայելում։ 20-րդ դարասկզբին կարծիք էր տարածվել, որ բոլոր մեգալիթները պատկանում են մեկ մշակույթի, սակայն ժամանակակից հետազոտությունները հերքում են այդ ենթադրությունը։
Մեգալիթների նշանակությունը միանգամայն հասկանալի չէ։ Դրանցից շատերը համայնքային կառույցներ են՝ սոցիալականացման գործառույթով պայմանավորված։ Նրանց կառուցումը պարզունակ տեխնիկայի պայմաններում բարդագույն խնդիր էր ներկայացնում և պահանջում էր մարդկանց մեծ զանգվածների միավորում։ Որոշ մեգալիթյան կառույցներ, ինչպես, օրինակ, Կարնակաումի (Բրետան) ավելի քան 3000 քարերի համալիրը, հանգուցյալների կամ նախնիների պաշտամունքի հետ կապված կարևոր արարողակարգային կենտրոններ էին։ Նման մեգալիթները ծառայել են որպես գերեզմանոց։ Մեգալիթների այլ համալիրներ, հավանաբար, ծառայել են աստղագիտական իրադարձությունների ժամանակը որոշելու համար, ինչպիսիք են՝ արևադարձն ու գիշերահավասարը։
Կենցաղային իրեր
Կենցաղային իրերի շարքը ներառում է խաղալիքներ երեխաների համար, զարդեր, հարդարանքի միջոցներ։ Որպես կանոն՝ զարդերը պատրաաստվել են բրոնզից։ Զարդապատկերները շատ պարզ էին՝ պարույրներ, օղակաձև և ալիքաձև գծեր։ Զարդերը մեծ չափեր ունեին և միանգամից աչքի էին զարնվում։
Քարանձավային որմնանկարների ու նկարների հետ մեկտեղ այդ ժամանակ պատրաստել են նաև ոսկորից ու քարից պատրաստված զանազան արձաններ։ Արձանիկները պատրաստում էին պարզունակ գործիքների օգնությամբ, որն էլ պահանջում էր բացառիկ համբերություն։
Առօրյա գործածության առարկաների (քարե գործիքներ և կավե անոթներ) զարդարումը գործնական անհրաժեշտություն չի ունեցել։ Զարդեր ստանալու պրակտիկայի բացատրություններից մեկը քարե դարի մարդկանց կրոնական հավատալիքն է, մյուսը գեղեցկության պահանջն է և ստեղծագործական գործընթացից ուրախություն ստանալը ։
Ուսումնասիրման պատմություն
Նախնադարյան առաջին գործերը, որոնք գրավել են գիտնականների ուշադրությունը, եղել են կենդանիների հոյակապ ռեալիստական պատկերներ՝ ոսկորների մակերևույթներին պլեյստոցենի դարաշրջանում պատկերված (որն ավարտվել է 11 հազար տարի առաջ) մեռած կենդանիների պատկերներ, ինչպես նաև բնական նյութերից պատրաստված հարյուրավոր փոքրիկ ուլունքներ (քարացած կալցիտային սպունգեր), որոնք հայտնաբերվել են Բուշ դե Պերտի կողմից 1830-ական թվականներին Ֆրանսիայի տարածքում։ Այդ ժամանակ գտածոները վեճի առարկա էին դարձել սիրողական հետազոտողների, դոգմատիկ կրեացիոնիստների և աշխարհի աստվածային ծագմանը վստահ հոգևորականների միջև։
Պարզունակ արվեստում քարանձավային նկարչությունը ի սկզբանե հեղաշրջում էր։ 1879 թվականին Մարիան՝ իսպանացի հնագետ Մ. Դե Սաուտոլի ութամյա դուստրը, Ալտամիրայի (Իսպանիայի հյուսիս) քարանձավի կամարների վրա հայտնաբերել է բիզոնների խոշոր (1-2 մետր) պատկերների կուտակում, որոնք նկարված են եղել կարմիր օքրայով ամենաբարդ դիրքերում։ Դրանք քարանձավներում հայտնաբերված պալեոլիթյան գեղանկարչության առաջին նմուշներն էին։ Սենսացիա էր դրանց մասին բարձրաձայնումը 1880 թվականին։ Այս մասին առաջին անգամ գիրք է տպագրվում ռուսերենով 1912 թվականին. դա Սալոմոն Ռեյնահի հանրային դասախոսությունների թարգմանությունն էր, որը նա կարդացել էր Փարիզի բարձրագույն դպրոցներից մեկում 1902-1903 թվականներին ։
Արվեստի հնագույն հուշարձանների մեծ մասը, որոնք ի սկզբանե հայտնվել են գիտնականների տեսադաշտում, գտնվում է Եվրոպայի տարածքում։ Հնագույն հուշարձանների թվին է դասվում Սահարայի անապատում գտնվող Տասսիլին Աջջերը, որը նշանավորվում է իր բազմաթիվ ժայռապատկերներով։ Միայն 20-րդ դարի երկրորդ կեսին հայտնի են դարձել նախապատմական հուշարձաններ այլ մայրցամաքներում.
Գրականություն
Կատեգորիա:Արվեստ ըստ դարի Կատեգորիա:Նախնադար Կատեգորիա:Մշակութաբանություն
Աշխարհագրական թաղանթ
Աշխարհագրական թաղանթ
Աշխարհագրական թաղանթ տերմինը գիտության մեջ մտցրել է ակադեմիկոս Ա. Ա. Գրիգորևը 1932 թվականին։ Աշխարհագրական թաղանթն ընդգրկում է մթնոլորտի ներքին շերտը մինչև օզոնային էկրան, ջրոլորտն ամբողջությամբ և քարոլորտի վերին շերտը, մինչև ուր մարդը ծավալում է իր աշխատանքային գործունեությունը։ Այս սահմաններում աշխարհագրական թաղանթը համընկնում է կենսոլորտին։ Սակայն աշխարհագրական թաղանթն ավելի լայն հասկացությություն է այն իմաստով, որ պարունակում է ոչ միայն կենսոլորտը, այլ նույն ծավալում պարունակվող անօրգանական հատվածը։
Աշխարհագետի ուսումնասիրման անմիջական օբյեկտը աշխարհագրական թաղանթն է։ Նրա կարևոր կառուցվածքային բաղադրիչներից են մայրցամաքները, օվկիանոսները, օդային օվկիանոսը՝ մթնոլորտի ստորին ոլորտը։ Ավելի խորը մասնատման դեպքում առանձնացվում են աշխարհագրական գոտիներ, զոնաներ, նրանց ենթակա այլ հորինվածքային միավորներ, մինչև լանդշաֆտ և լանդշաֆտի ձևաբանական մասեր։
Աշխարհագրական թաղանթում նրա ոլորտները միմյանց մեջ են թափանցում՝ ջրոլորտը խոր կերպով մտել է քարոլորտի խորքը, մասնակցում են այնտեղ տեղի ունեցող երևույթներին (լուծում, կարստային երևույթներ, ցեխասահք, սողանքներ)։ Օդային ոլորտը ներթափանցելով քարոլորտ մասնակցում է օքսիդացման պրոցեսներին։
Աշխարհագրական թաղանթը նյութական է, այնտեղ հանդիպում է Մենդելեևի աղյուսակում տեղ գտած բոլոր քիմիական տարրերը։ Այդ տարրերը աշխարհագրական թաղանթի տարբեր ոլորտներում անհավասար է բաշխված։
Աշխարհագրական թաղանթում նյութերի համաշխարհային շրջապտույտի ընթացքում խորքային ապարները բարձրանալով երկրի մակերևույթ հողմնահարվում են, որն ուղեկցվում է թթվածնի, մասամբ նաև ածխածնի, ջրածնի կլանմամբ, առաջանում են նոր միներալներ։ Կենդանի օրգանիզմները միջավայրից վերցնում են 3–4 քիմիական տարր և նրանցից ստեղծում շատ բարդ օրգանական նյութեր։ Սակայն սխալ կլինի կարծել, թե կենդանի օրգանիզմները միայն նշված չորս քիմիական տարրերով կարող են գոյությունը պահպանել։
Աշխարհագրական թաղանթի բոլոր բաղադրիչները միևնույն արժեքն ու նշանակությունը չունեն։ Պարզվում է կան վայրեր, որտեղ հող չկա, ինչպես օրինակ Անտարկտիդայում կամ քարքարոտ անապատներում, նշանակում է առանց հողի էլ կարող է լանդշաֆտ ձևավորվել, տվյալ դեպքում հողը երկրորդական բաղադրիչ է։ Կան բաղադրիչներ, որոնք առաջնային են, մյուսները՝ երկրորդային։ Կան այնպիսի բաղադրիչներ, որոնք մի դեպքում երկրորդական են, այլ դեպքում՝ առաջնային։ Վերը նշված օրինակում հողը երկրորդական էր, սակայն տափաստանային զոնայի ձևավորման մեջ վճռական գործոնի դեր է կատարում։ Աշխարհագրական թաղանթի ամենակարևոր հատկանիշը ամբողջականությունն է, նրա բոլոր բաղադրիչների միասնականությունը։ Տարբեր ագրեգատային վիճակում գտնվող նյութը տարբեր որակական հատկանիշներ ունի։ Անտարկտիդայում ավելի քան 20 միլիոն կմ³ սառցային զանգվածը բոլորովին տարբեր է օվկիանոսային ջրի հատկանիշներից, վերջինս էլ տարբեր է օդում պարունակվող ջրի գոլորշիների հատկանիշներից։
Աշխարհագրական թաղանթը միասնական է, նրա բոլոր բաղադրիչները սերտորեն կապված են միմյանց և պայմանավորում են իրար։ Այստեղ անընդհատ տեղի է ունենում նյութի շարժում ու շրջապտույտ։ Աշխարհագրական թաղանթում արեգակնային էներգիայի մի մասն է մասնակցում երկրային պրոցեսներին, նրա մի մասը կլանվում է մթնոլորտի վերին շերտի կողմից։
Նյութերի շրջապտույտը աշխարհագրական թաղանթում
Աշխարհագրական թաղանթում բոլոր երևույթներն ու պրոցեսները փոխկապակցված են, անընդհատ տեղի է ունենում նյութի ու էներգիայի շրջապտույտ։ Ամենամեծ շրջապտույտը տիեզերականն է, ամեն տարի տիեզերքից երկիրը ստանում է երկնաքարեր և երկնաքարային փոշի, միևնույն ժամանակ Երկրի մթնոլորտից հեռանում են ջրածանի ու հելիումի ատոմները։
Բացի տիեզերք–Երկիր շրջապտույտից գոյություն ունեն երկրային շրջապտույտներ՝ երկրաբանական (քարոլորտային), մանթիայի մեջ, ցամաքից դեպի օվկիանոս, օվկիանոսից դեպի ցամաք, կենսաբանական շրջապտույտ։ Ավելի փոքր շրջապտույտներ կան ցամաքի տարբեր մասերի միջև, ցամաքի ու մթնոլորտի միջև, օվկիանոսի ու մթնոլորտի միջև և այլն։ Նշված բոլոր շրջապտույտների մեջ ամենամեծը այն շրջապտույտն է, որ տեղի է ունենում ցամաքից դեպի օվկիանոս, օվկիանոսի հատակից դեպի մանթիա, այնտեղից երկրակեղևի տակով դեպի ցամաք և քարոլորտի վերընթաց շարժումով՝ դեպի երկրի մակերևույթ։
Երկրի ներքին վիճակը քննարկելիս առիթ ունենք խոսելու մանթիայի ու քարոլորտի փոխհարաբերությունների, ցամաքային սալերի, պլատֆորմերի, գեոսինկլինալների մասին։ 20–րդ դարում ապացուցված է համարվում այն փաստը, որ քարոլորտի շարժումները, ծալքավորումները, տեկտոնական բարձրացումները, հրաբխականությունը կապվում են մանթիայում տեղի ունեցող շրջանառական պրոցեսների հետ։ Առաջին տեկտոնական շարժումների դրդապատճառ համարում էին Երկրի ներքին ջերմությունը՝ «ստորգետնյա Հուրը»։
1852 թվականին ֆրանսիացի գիտնական Էլի դե Բոմոնդը առաջարկեց կոնստրուկցիոն տեսությունը, որը հենվում էր Երկիր մոլորակի առաջացման Կանտ–Լապլասյան գիտաենթադրության վրա։ Ըստ այս տեսության ծալքավորումները առաջանում են Երկրի կեղևի սեղման հետևանքով։ Այս տեսությունը համընդհանուր ճանաչում ստացավ և իշխում էր մինչև 20–րդ դարի սկիզբը։ Սակայն դարասկզբին Կանտ–Լապլասյան գիտաենթադրության ժխտումը մեծ հարված հասցրեց կոնստրուկցիոն տեսությանը և այժմ նրա դեմ կան լուրջ փաստարկներ։ 20–րդ դարի առաջին քառորդում հրապարակ եկավ Ջոլիի գիտաենթադրությունը այն մասին, որ Երկրի կեղևի տակ ռադիոակտիվ նյութերի տրահման հետևանքով ջերմություն է անջատվում, որը հալեցնում է բազալտային մահիճը։ 1950–ական թվականների վերջին տիեզերական թռիչքների կապակցությամբ առաջացավ մի նոր գիտություն՝ մոլորակագիտությունը (Պլանետոլոգիա), և ծագեց նոր տեկտոնական Ռոտացիոն գիտաենթադրությունը, որը և տեկտոնական շարժումների պատճառը համարում է Երկրի իր առանցքի շուրջը պտտվելը։ Նրանից առաջացած մակընթացության երևույթը։ Մակընթացմության հետևանքով Երկրի պտույտը աստիճանաբար դանդաղում է, ուստի տեղի է ունենում Երկրի ձևի փոփոխություն, սա էլ առաջացնում է երկրակեղևի սեղման ու ձգման երևույթներ։
Այսպիսով, Երկրագնդի վրա սալերի շարժման, գեոսինկլինալային զոնաներում երկրակեղևի սուզման, լեռնաշղթաների բարձրացման և հրաբխային պրոցեսները կապված են մանթիայի նյութի շրջապտույտի հետ, որը արտահայտվում է ռելիեֆի մեծ և միջին ձևերի ստեղծման միջոցով։
Նյութերի համամոլորակային անընդհատ շրջապտույտը աշխարհագրական թաղանթի գոյության ձևն է։
Ջերմության շրջապտույտը Աշխարհագրական թաղանթում
Երկրագունդը տիեզերքից ստանում է երկու տեսակի էներգիա՝ արեգակնային ու տիեզերական։
Արեգակնային ճառագայթումը կազմում է 5,8 x 10²⁴ ջոուլ /տարի, որը մոտ 10,000 անգամ գերազանցում է երկրի խորքից ստացած էներգիային։ Տիեզերքից երկիրը ստանում է 3,8 x 10¹⁸ ջոուլ/տարի էներգիա։ Վերը նշված թվերից ակներև է, որ տիեզերքից ստացած էներգիան Արեգակի տվածի համեմատ մոտ 150 միլիոն անգամ փոքր է, ուստի գործնականորեն վերնածին (Հիպերգեն) պրոցեսներում ոչ մի նշանակություն չունի։ Արեգակից ճառագած էներգիան ամբողջովին Երկրի մակերևույթ չի հասնում։ Օրգանական աշխարհի համար վտանգավոր ճառագայթների մեծ մասը կլանվում է տարբեր ոլորտների էկրանների կողմից։ Երկրին հասնում է 2,3 x 10²⁴ ջոուլ/տարի, որի մեծ մասը ծախսվում է գոլորշացման վրա։ Երկրի մակերևույթ հասած էներգիան, համագործակցելով Երկրի ծանրահատակ ուժի հետ, պայմանավորվում է մթնոլորտի և ջրոլորտի շրջապտույտները։ Արեգակնային ճառագայթումը, Երկրի վրա գործի դնելով շրջանառական տարբեր ոլորտներ, գրեթե ամբողջությամբ վերածվում է ջերմության և ճառագայթարձակման միջոցով նորից վերադառնում է տիեզերք։ Օրգանիզմների մեռնելուց հետո տեղի է ունենում օքսիդացման պրոցես, նրանց մեջ կուտակված քիմիական էներգիան վերածվում է ջերմայինի, և միայն թե փոքր մասը կուտակվելով դառնում է հումուսային նյութի քիմիական էներգիա։ Օրգանական նյութի մի մասը, օվկիանոսի հատակում սուզվելով մանթիայի մեջ և այնտեղ օքսիդանալով, վերածվում է ջերմային էներգիայի։ Վերջին ժամանակների ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս հողմահարման ենթարկվելիս մի քանի միներալների բյուրեղային ցանցը էներգիա է կլանում։ Երկրի խորքում այդ միներալների վերաբյուրեղացման ժամանակ էներգիան անջատվում է և մտնում շրջապտույտի մեջ։ Ըստ էներգետիկների Համաշխարհային 7-րդ կոնֆերանսի նյութերի՝ 2000 թ, էլեկտրաէներգիայի 50 % -ը կստացվի միջուկային ռեակցիաներից։ Գիտնականների մի մասը գտնում է, որ մարդու կողմից արտադրած էներգիան բարձրացնելու է երկրի մակերևույթի ջերմաստիճանը։ Երկիրը և մթնոլորտը գտնվում են էներգետիկ հավասարակշռության մեջ։ Ջերմության այն քանակը, որ ստանում են Երկիրն ու մթնոլորտը, ի վերջո վերադարձվում է տիեզերական տարածություն։ Մթնոլորտը երկրի համար տաք վերմակի դեր է կատարում։ Մթնոլորտի բացակայության դեպքում երկրի մակերևույթի ջերմաստիճանը 33 աստիճանով ցածր կլիներ, քան այժմ է նկատվում։ Երկրի մակերևույթը տարբեր լայնությունների տակ տարբեր չափով է տաքանում։ Ջերմային շրջապտույտները սերտորեն կապված են օվկիանոսային և մթնոլորտային շրջապտույտների հետ։ Այսինքն թե՛ օվկիանոսային և թե՛ շրջապտույտները ջերմաստիճանային տարբերությունների արգասիք են։ Հասարակածային և արևադարձային գոտիներում տաքացած ջրերը արեգակնային էներգիան տանում են մերձբևեռային շրջաններ, այստեղ այն հաղորդվում է շրջապատին, օդը տաքանում է։ Ջերմության շրջապտույտը երկրի մակերևույթի և մթնոլորտի միջև կատարում է ոչ միայն ճառագայթմամբ, այլ նաև գոլորշացման թաքնված ջերմության անջատման միջոցով։ Բնական է, որ տաք երկրներում, որտեղ գոլորշացումն ինտենսիվ է արտահայտված, այդ պրոցեսում շատ ջերմություն է կլանվում, մինչդեռ ցուրտ երկրներում, որտեղ գոլորշացումը թույլ է, ջերմության ծախսը փոքր է։ Անապատային շրջաններում ջրի բացակայության պայմաններում երկրի մակերևույթին գոլորշացման վրա ջերմություն չի ծախսվում, համապատասխանաբար էլ օդի վերին շերտերում ջերմություն չի անջատվում։
Ջրոլորտային շրջապտույտներ
Ամենից առաջ օվկիանոսներում առանձնացնում են երկու շերտ ըստ խորության՝
Առաջինը շարժուն շերտն է, որտեղ տեղի է ունենում կոնվեկցիոն երևույթներ։ Երկրորդը խորը մասերն են թույլ ջրափոխանակությամբ և կոնվեկցիայի երևույթների բացակայությամբ։ Առանձնացնում են հետևյալ ջրային զանգվածները՝
Ջրային զանգվածները փոխվում են նաև հասարակածից դեպի բևեռ։ Այստեղ էլ առանձնացվում է
Մերձհատակային ջրային զանգվածները ձևավորվում են վերևից իջնող ջրային զանգվածների փոխակերպումից (տրանսֆորմացիա)՝ հատկապես բարձր աշխարհագրական լայնություններում։ Սրանց հզորությունը 1000-1500 մ է։ Ջրոլորտում-օվկիանոսում, շրջանառության ամենացայտուն երևույթը օվկիանոսային հոսանքներն են։ Ջրի հորզոնական շարժումը օվկիանոսում կոչվում է օվկիանոսային հոսանք (ծովերում՝ ծովային)։ Սրանք առաջանում են տարբեր պատճառներից (քամին, մթնոլորտային ճնշման տարբերությունը, ջրի խտության տարբերությունը, Լուսնի ու Արեգակի մակընթացային ուժերը, գետերի հոսքը, գոլորշացումը և այլն) ։ Օվկիանոսային ջրերի շարժման ամենահիմնական գործոնը մշտական, մեկ ուղղությամբ փչող քամիներն են (դրեյֆային հոսանքներ)։ Հասարակածային լայնություններում ու արևադարձերում ջրերն ունեն վերընթաց շարժում, հատակից բարձրանում են մակերևույթ, այստեղից ուղղվում են դեպի բևեռային շրջաններ՝ իրենց հետ տանելով ջերմություն։ Բևեռային շրջաններում ջերմությունը հաղորդվում է օդին, ջրերը պաղում են, խտանում, ծանրանում են և իջնում հատակ, ապա այդտեղից նորից վերադառնում են հասարակած։ Օվկիանոսային հոսանքներն ունեն տարբեր արագություններ։ Մերձհասարակածային շրջանում արագությունը հասնում է 35 սմ/վրկ (ժամում 1300 մ), իսկ Ֆլորիդայի նեղուցում ժամում մինչև 8 կմ, սա առավելագույն արագությունն է, որը նկատված է համաշխարհային օվկիանոսում։ Բարեխառն լայնություններում սկզբում արագությունը պակասում է 1-2 սմ/վրկ, իսկ 50-60 աստիճան լայնություններում նորից աճում է10-20 սմ/վրկ։ Օվկիանոսի հատակում մերձհատակային հոսանքների արագությունը փոքր է՝ 0,2-1,0 սմ/վրկ։ Օվկիանոսային հոսանքները ջերմափոխանակման տեսակետից հսկայական նշանակություն ունեն։ Արևադարձային լայնություններում տաքացած ջուրը հասնում է մերձբևեռային երկրներ, որտեղ ջրի ջերմությունը հաղորդվում է շրջապատին։ Տաք օվկիանոսային հոսանքների շնորհիվ Նորվեգական և Բարենցի ծովերը ձմռանը չեն սառչում մինչև Շպիցբերգենի ափերը։ Տաք հոսանքները, որ ցածր աշխարհագրական լայնություններից անցնում ենբարձր լայնություններ, կլիմայի մեղմացման շատ մեծ ազդակներ են, մինչդեռ սառը հոսանքները, որ բարձր լայնություններից են գալիս, ցրտեցնում են շրջապատի կլիման։ Ջրոլորտի շրջանառական պրոցեսների մեջ ուրույն տեղ են գրավում մակընթացությունն ու տեղատվությունը։ Մակընթացությունն այն երևույթն է, երբ Լուսնի կամ Արեգակի ձգողության ուժի հետևանքով Երկրի մակերևույթին ջրային զանգվածներ բարձրանում են (լրիվ ջուր) և իջնում են (փոքր ջուր)։ Երբ Լուսինը, Երկիրը և Արեգակը լինում են մեկ ուղիղ գծի վրա, մակընթացությունն ավելի ուժեղ է լինում, որովհետև Լուսնի և Արեգակի մակընթացային ուժերը գումարվում են։ Մակընթացության երևույթը ոչ միայն օվկիանոսում է նկատվում, այլ նաև քարոլորտում և մանթիայում։ Օրական երկու անգամ երկրակեղևը բարձրանում ու իջնում է, հասարակածում այդ բարձրացումը հասնում է 50 սմ-ի։ Մակընթացային ալիքի ազդեցությամբ Երկրի կեղևում մանրադիտակային ճեղքեր են առաջանում, որոնցով ջրերը ձգտում են դեպի արևմուտք (Երկրի պտտմանը հակառակ)։ Մինչև վերջերս մակընթացային ալիքի ուժը հնարավոր չէր օգտագործել։ Այժմ արդեն մշակված է այդ ուժի օգտագործման սկզբումնքային սխեման։ Մակընթացային էլեկտրակայաններ կա Կոլա թերակղզում։
Մթնոլորտային շրջապտույտներ
Երկրագնդի վրա ամենաշարժուն տարրը օդն է, որը երկրի մակերևույթի վրա կարող է շարժվել վայրկյանում մի քանի տասնյակ և նույնիսկ 100 մ արագությամբ։ Օդի հորիզոնական շարժումը կոչվում է քամի։ Վերջինս առաջանում է մթնոլորտի ճնշման տարբերության հետևանքով՝ բարձր ճնշման վայրից քամին փչում է ցածր ճնշման վայրը։
Մթնոլորտի ճնշումը օդի սյան ճնշումն է երկրի մակերևույթի վրա, նրա կշիռը։ Պարզվել է, որ հազարավոր կիլոմետրեր հաստության ունեցով օդի շերտը երկրի մակերևույթի վրա ունի սնդիկի 760 մմ բարձրության շերտին հավասար ճնշում (45 աստիճան լայնության տակ, ծովի մակարդակին, 0 աստիճանի դեպքում)։ Այսինքն, եթե Երկիր շրջապատված լիներ սնդիկով, ապա այդ շերտի հաստությունը կլիներ 76 սմ։ Մթնոլորտի ճնշումը չափում են նաև միլիբարերով։ Հայտնի է, որ մթնոլորտի ճնշումը ըստ բարձրության նվազում է, քանի որ մթնոլորտի բարձր շերտերում օդը շատ նոսր է, ուստի վերևում՝ մթնոլորտի շերտի պակասեցմանը զուգընթաց, ճնշումն ընկնում է երկրաչափական պրոգրեսիայով։ Այդ փոփոխությունը արտահայտվում է բարոմետիկ աստիճանով։
Մթնոլորտի ճնշման տարածումը երկրի մակերևույթի վրա կոչվում է բարիկական կամ ճնշման դաշտ, որը փոփոխվում է թե՜ տարածության, թե՜ ժամանակի մեջ։ Երկրի մակերևույթի վրա հավասար ճնշում ունեցով կետերը միացնող գծերն անվանում են իզոբարներ (հավասարաճնշում)։ Բայց ցամաքի մակերևույթը հարթ չէ, ունի բարձր ու ցածր մասեր, իզոբարներ կազմելու համար ռելիեֆի բոլոր բարձրությունները բերվում են ծովի մակարդակին։
Օդի համաշխարհային շրջապտույտն ընդգրկում է ամբողջ ստորին ոլորտը։ Օդային զանգվածները մի շարք օդակներ անցնելով, հասարակածային շրջաններից հասնում են բևեռային շրջաններ։ Մերձբևեռային շրջաններում ցուրտ է, գոյություն ունի բարձր ճնշում, իսկ հասարակածային շրջաններում՝ ցածր։ Նշանակում է գետնի մակերևույթի վրա բևեռներից օդը պետք է ուղղվի դեպի հասարակած, այնտեղ բարձրանա վերև՝ ստորին ոլորտի վերին շերտերը, այնտեղից հակառակ ուղղությամբ կշարժվի դեպի բևեռ և շրջանառությունը շատ պարզ տեսք կստանա, բայց երկրագունդը պտտվում է իր առանցքի շուրջը և կորիոլոսյան ուժի շնորհիվ հյուսիսային կիսագնդում շարժվող մարմինները շեղվում են դեպի աջ (անկախ շարժման ուղղությունից), իսկ հարավային կիսագնդում՝ ձախ։ Հենց այս ուժն էլ մեծ բարդություն է առաջացնում, և բևեռի ու հասարակածի միջև շրջապտույտի մեկ օղակի փոխարեն առաջանում են երեքը։ Հասարակածում տաքացած ու թեթևացած օդը բարձրանում է վեր՝ ստորին ոլորտ և ուղղվում է հյուսիս կամ հարավ։ Սրանք անտիպասսատներն են, որ անցնում են 4-6-8 կմ բարձրության վրա, սակայն ճանապարհին շեղվում են աջ (հյուսիսային կիսագնդում) չհասած 35 աստիճան լայնությանը, այնքան են շեղվում, որ ունենում են արևմտյան ուղղություն։ Նշանակում է անտիպասսատները չկարողացան բևեռ հասնել և կուտակվեցին 30-35 աստիճան լայնությունների տակ։ Այստեղ բնականաբար մթնոլորտի ճնշումը Երկրի մակերևույթին մեծանում է և քանի որ հասարակածում ճնշումը ցածր է, քամիների մի մասը շարժվում է դեպի հասարակած և շեղվելով դեպի աջ՝ ունենում է հյուսիս արևելյան ուղղություն։ Սրանք պասսատներն են, որոնք ցամաքի վրա շատ չոր քամիներն են։ Պասսատների գոտում օդի մի մասը ուղղվում դեպի հասարակած, իսկ մյուս մասը ուղղվում է դեպի հյուսիս։ Սրանք, հասնելով մինչև 50-60 աստիճան լայնություններ, այնքան են շեղվում աջ (հս. կիսագունդ), որ ունենում են արևմտյան ուղղություն։ Ատլանտյան օվկիանոսից այդ քամիները բերում են խոնավություն ու ջերմություն։
Մթնոլորտի ընդհանուր շրջապտույտում առանձնացնում են բարձր ու ցածր ճնշման մարզեր։ Բարձր ճնշումը յուրահատուկ է Ազորյան ու Կալիֆոռնիական մաքսիմումներին։ Այս շրջանում ձևավորվում են պասսատներ, և, բնականաբար, ճնշումը բարձր է։ Բացի դրանից նպաստող հանգամանք են նաև սառը ծովային հոսանքները՝ Կանարյան ու Կալիֆոռնիական փոխհատուցման (կոմպենսացիոն) հոսանքները, որոնց շփվող օդը սառչելով ծանրանում է, ճնշումը մեծանում է, և այստեղ միշտ ջերմաստիճանային շրջադասություն (ինվերսիա) է լինում, մառախուղը սովորական երևույթ է։ Ցածր ճնշման պարզորոշ արտահայտված կենտրոններն են Իսլանդական ու Ալեության կենտրոնները, սրանք առաջանում են այն պատճառով, որ օվկիանոսային տաք հոսանքները մեծապես փոխում են Իսլանդիայի ու Ալեության կղզիների շրջանների սոլյար (արևային) ջերմաստիճանները, դրանցից էլ ճնշումը փոքրանում է ու հաճախակի ձևավորվում են ցիկլոններ։
Մթնոլորտի ճնշումն արտահայտող քարտեզները կարելի է կազմել ոչ միայն երկրի մակերևույթի համար, այլև ցանկացած բարձրության մակարդակի համար։
Մթնոլորտի Համաշխարհային շրջապտույտի ընդհանուր ֆոնի վրա կան տեղական բնույթի ավելի փոքր շրջապտույտներ, դրանցից են՝ մուսոնները, ցիկլոնները, անտիցիկլոնները, բրիզները և այլն։ Մուսսոնային շրջապտույտը տեղի է ունենում օվկիանոսի ու ցամաքի միջև։ Ձմեռային ամիսներին ցամաքն ավելի սառն է, մթնոլորտային ճնշումը՝ բարձր, ուստի քամիները ուղղվում են դեպի ծով։ Ամռանը ծովի վրա է ճնշումը ավելի բարձր, ուստի քամիներն ուղղված են ծովից ցամաք։ Հայկական լեռնաշխարհում նույնպես նկատվում է մուսսոնային թույլ շրջանառություն, ձմեռային ամիսներին լեռնաշխարհում հաստատվում է բարձր ճնշում, մինչդեռ Սև և Կասպից ծովերի վրա օդը համեմատաբար տաք է, ու նկատվում է վերընթաց շարժում։ Մուսսոնային կլիմա ունեցով երկրներում ցայտուն արտահայտված է կլիմայական տարրերի սեզոնային ռիթմը՝ ամռանը խոնավության առատություն է, ձմռանը չոր է՝ տեղումների նվազագույն քանակով։ Բրիզային (ծովազեփյուռ) քամիների մեխանիզմը նույնն է, ինչ մուսոններինը, այստեղ քամիների ուղղությունը փոխում են օրական երկու անգամ՝ գիշերը ցամաքից ծով, ցերեկը՝ հակառակը։ Բրիզների երևույթը նկատվում է ծովի միայն ափամերձ մասերում ՝ 20-40 կմ զոնայում։
Տեղական քամիներից են լեռնահովտային քամիները, որոնք Հայկական լեռնաշխարհում լավ զարգացած են։ Ցերեկային ժամերին, մինչև կեսօր հովիտները տաքանում են ավելի շատ, քան հարթության վրա գտնվող ազատ օդը։ Մինչև կեօր օդը վերընթաց շարժում ունի՝ հովիտներով դանդաղ բարձրանում է։ Կեսօրից հետո լեռան բարձր maseric ավելի ծանր օդը հովտով իջնում է դեպի հարթություն՝ հովտի հատակը բերելով զովություն։ Ամռանը այդ քամին Սևանից Երևան է բերում թարմ օդ, և ջերմաստիճանը զգալիորեն իջնում է։
Ի տարբերություն ցիկլոնների՝ անտիցիկլոնները բարձր ճնշման համակարգեր են, կենտրոնում ճնշումը բարձր է, իսկ շրջապատում՝ ցածր։ Այս դեպքում քամիները կենտրոնից ձգտում են դեպի եզրեր, սակայն ճանապարհին շեղվում են դեպի աջ հյուսիսային կիսագնդում, դեպի ձախ՝ հարավային կիսագնդում, և ստացվում է քամիների համակարգ ժամացույցի սլաքի ուղղությամբ հյուսիսային կիսագնդում (հարավային կիսագնդում՝ հակառակ ուղղությունը )։ Անտիցիկլոնի ուղղաձիգ կտրվածքի կենտրոնում նկատվում է օդի վարընթաց շարժում։ Օդի վարընթաց շարժման դեպքում գոլորշիների խտացում չի կատարվում, ներքև իջնող օդը տաքանում է, նշանակում է նրա մեջ գտնվող գոլորշիները խտանալու փոխարեն ընդարձակվում են, հարաբերական խտությունը ընկնում է։ Անտիցիկլոնի տիրապետման շրջանում ամպեր չեն գոյանում, երկինքը պարզ է, գիշերային ժամերին ուժգին ճառագայթարձակում է կատարվում, ձմռանը սառնամանիքներ են առաջանում։ Ձմեռային ամիսներին ստացիոնար անտիցիկլոններ առաջանում են Ասիայի և Կանադայի ամենացամաքային շրջաններում։ Ասիայի անտիցիկլոնին անվանում են նաև Սիբիրական կամ Մոնղոլական, նրա կենտրոնը գտնվում է Բայկալ լճից հարավ-արևելք և իզոբարների համակենտրոն կորերը դասվում են նրա շուրջը։ Անտիցիկլոնի դեպքում տեղումներ գրեթե չեն լինում։
Շրջապտույտների փոխհարաբերությունը
Մեխանիկանկան շրջապտույտի ընթացքում նյութը տեղափոխվում է առանց հատկանիշները փոխելու։ Քիմիական ձևի դեպքում նյութերի հատկանիշները փոխվում են։ Այս ձևը մեծ մասամբ տեղի է ունենում երկրի մակերևույըին՝ ջրի միջոցով։ Մանթիայում բարձր ջերմաստիճանի ու ճնշման պայմաններում տարբեր նյութերի ատոմները լուծված են մանթիայի նյութի մեջ։ Ագրեգատային շրջապտույտն ընդգրկում է նյութերի երեք տարբեր ագրեգատային վիճակները։ Մանթիայում նյութերը հեղուկ, պինդ և գազային վիճակում են, բնական է, եթե միջավայրն ամբողջովին պինդ է, շրջապտույտ կատարվել չի կարող։ Այդ պինդ միջավայրում միայն հեղուկ և գազային բաղադրիչները կարող են շարժվել, իրենց հետ տանելով նաև պինդ նյութեր։ Երկրի մակերևույթի վրա ամենաշարժում տարրերը օդն ու ջուրն են, որոնք գտնվում են գազային ու հեղուկ ագրեգատային վիճակներում և շարժման ոլորտում իրենց հետ տանում են նաև պինդ նյութեր։
Գրականություն
Կատեգորիա:Աշխարհագրական եզրեր
Լի Դոնգ Ուկ
Լի Դոնգ Ուկ, հարավկորեացի դերասան։ Նա ավելի հայտնի է «Իմ աղջիկը» (2005), «Կնոջ բյուրը» (2011), «Հյուրանոցի թագավորը» (2014) և «Պահապան։ Միայնակ և Մեծ Աստվածը» (2016-2017) դորամաներում իր ունեցած գլխավոր դերերի շնորհիվ։
Կարիերա
Լի Դոնգ Ուկը իր դերասանական առաջնաելույթը կատարել է 1999 թվականին, և շարունակել է հայտնվել մի շարք հեռուստասերիալներում, մինչ «Իմ աղջիկը» ռոմանտիկ կատակերգական հեռուստասերիալում նկարահանվելը, որը նրան մեծ ճանաչում բերեց։ Դրամատիկ սերիալը իր թողարկման ժամանակ դարձավ հիթ ինչպես երկրում, այնպես էլ ամբողջ Ասիայում, դարձնելով Լիին կորեական ալիքի աստղ։ Այդ օրվանից նա նկարահանվել է «La Dolce Vita» (2008) հեռուստասերիալում, «Գործընկեր» (2009) դատական դրամայում ,  «Կնոջ բույրը» (2011) մելոդրամայում , «Վայրի ռոմանտիկա» (2012) հեռուստասերիալում  ,«The Fugitive of Joseon» (2013) պատմական թրիլերում, և վրեժի մասին պատմող «Հյուրանոցի թագավորը» (2014) դրամայում  ։
2011 թվականի նոյեմբերին, Լին պայմանագիր է ստորագրել King Kong Entertainment տաղանդավոր գործակալության հետ, որը ղեկավարում է նաև այլ դերասանների, որոնցիցեն՝ Լի Քվանգ Սուն, Պակ Մին Յանգը, Լի Չունգ Ան և Կիմ Սուն Ան ։
2011 թվականի ապրիլից մինչև 2013 թվականի հունվարը Լին և կատակերգու դերասան Շին Դոնգ Յուպը զբաղեցրել են հաղորդավարների դերը «Strong Heart» հեռուստահաղորդումում     ։ Լին նաև միացել է «Roommate» ռեալիթի շոուին, որը ցուցադրվել է 2014 թվականից մինչև 2015 թվականը  ։
Կոտայք (գյուղ)
Կոտայք, գյուղ Հայաստանի Կոտայքի մարզում` մարզկենտրոնից 40 կմ հարավ-արևմուտք, Աբովյան քաղաքից 3 կմ արևելք, Նոր Գյուղ և Կապուտան գյուղերի միջակայքում՝ Հատիս լեռան հարավարևմտյան ստորոտին։ Ծովի մակերևույթից բարձր է 1437-1492 մետր ։
Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնաբուծությամբ, ծխախոտագործությամբ, պտղաբուծությամբ և բանջարաբուծությամբ։
Պատմամշակութային կառույցներ
Կոտայքում է գտնվում Սբ. Նշան և Մարիամ Աստվածածին եկեղեցիները։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Կոտայքի մարզի գյուղեր
Հատիս (գյուղ)
Հատիս, գյուղ Հայաստանի Կոտայքի մարզում` մարզկենտրոնից 53 կմ հարավ` Հատիս լեռան ստորոտին։
Բնակչություն
Հատիսի ազգաբնակչության փոփոխությունը.
Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնաբուծությամբ, հացահատիկի և կերային կուլտուրաների մշակությամբ։
Պատմամշակութային կառույցներ
Հատիսում պահպանվել են XIII-XVII դարերի բազմաթիվ միջնադարյան խաչքարեր։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Կոտայքի մարզի գյուղեր
Ռոքետա ա Վոլտուռնո
Ռոքետա ա Վոլտուռնո (Rocchetta a Volturno), կոմունա Իտալիայում, գտնվում է Մոլիզե մարզում՝ Իզերնիա գավառում։
Բնակչությունը կազմում է 1072 մարդ (2005 թվականի տվյալներով), բնակչության խտությունը կազմում է 45 մարդ/կմ²։ Զբաղեցնում է 24 կմ² մակերես։ Փոստային ինդեքս՝ 86070, հեռախոսային կոդ՝ +39 0865։
Ժողովրդագրություն
Բնակչության թվաքանակի փոփոխությունները.
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր
Օսկար Փիթերսոն
Օսկար Էմանուել Փիթերսոն (Oscar Emmanuel Peterson, ), կանադացի ջազային դաշնակահար, կոմպոզիտոր, տրիոյի ղեկավար, դասախոս եւ ամենահռչակավոր ջազային վիրտուոզ դաշնակահարներից մեկը, որն իր 60-ամյա պրոֆեսիոնալ կարիերայի ընթացքում աշխարհով մեկ հազարավոր համերգներ է տվել: Դյուկ Էլլինգթոնը նրան անվանում էր «ստեղների Մահարաջա», իսկ ընկերները՝ պարզապես «Օու Փի» (O.P.), ըստ անվան  սկզբնատառերի: Նա ավելի քան 200 ձայնագրությունների հեղինակ է, «Գրեմմի» 8-ակի մրցանակակիր, արժանացել է բազմաթիվ այլ մրցանակների եւ պարգեւների:
Կենսագրություն
Ծնվել է Վեստ Ինդիայից ներգաղթածների ընտանիքում: Հայրը երկաթուղում բեռնակիր էր աշխատում: Վաղ տարիքում Օսկարը հայտնաբերել է սերը երաժշտության նկատմամբ: Առաջին դասերը Օսկարին տվել է ավագ քույրը:
Հայրը՝ սիրող երաժիշտ, նրան սովորեցրել է նվագել տրոմբոն եւ դաշնամուր, երբ նա ընդամենը 6 տարեկան էր: Սակայն, վաղ տարիքում տուբերկուլյոզով հիվանդանալուց հետո, Փիթերսոնը ստիպված էր շարունակել նվագել միայն դաշնամուր (բժիշկներն արգելեցին փողային նվագարաններ նվագել): Մանուկ տարիքում Օսկարը դաշնամուրի դասեր էր վերցնում ծագումով հունգարացի վարպետ Պոլ դե Մարկիից՝ Իստվան Թոմանի աշակերտից, որն էլ իր հերթին հռչակավոր Ֆերենց Լիստի աշակերտն էր: Այսպիսով, մանուկ Փիթերսոնը հիմնականում դասական երաժշտության հիմքով էր դաշնամուր սովորում: Մինչդեռ, տղան հմայված էր ավանդական ջազով, եւ ռեգթայմի ու, հատկապես, Բուգի-վուգիի մի քանի գործեր սովորեց: Այդ ժամանակ Օսկարին «Բուգի-վուգիի դարչնագույն ռմբարկու» անվանեցին:
14 տարեկանում նա դարձավ տեղի ռադիոկայանի կազմակերպած՝ պատանի տաղանդների մրցույթի մրցանակակիր և իրավունք ստացավ պարբերաբար ելույթ ունենալու ռադիոշոուներին: Օսկար Փիթերսոնի դեբյուտային համերգը կայացել է 1944 թվականին՝ Ջոնի Հոլմսի (Johnny Holmes) կանադական ջազ-նվագախմբում: Երաժշտի առաջին ձայնագրությունները լույս են տեսել Կանադայում 40-ականների կեսերին: Ու թեեւ նրանք վկայում էին տեխնիկական առումով անթերի դաշնակահարի ի հայտ գալու մասին, սակայն ջազի կանադացի սիրահարներն այդ ժամանակ իրենց հայրենակցին ինչպես հարկն է չընդունեցին: Սակայն երիտասարդ ձեռներեց Նորման Գրանցը, զգալով ջազի կոմերցիոն հնարավորությունները, «ջազի լուսատուների» հավաքական թիմ հավաքեց, որտեղ, որպես պատանի տաղանդ, հրավիրեց նաեւ Օսկար Փիթերսոնին:
1949 թվականից ի վեր մասնակցում էր ԱՄՆ-ում կայացող «Ջազը ֆիլհարմոնիայում» համերգ-հյուրախաղերին: «Դաուն Բիթ» ամսագիրն այսպես է նկարագրում Օսկար Փիթերսոնի դեբյուտը Նյու Յորքում 1949 թվականին. "«Նրա աժդահա մարմինը դաշնամուրի մոտ զարմանալիորեն թեթեւ էր դառնում, իսկ տեխնիկան զմայլում էր բոլորին: Նրա կայծակնային աջ ձեռքը բոփային պասաժներ էր շաղ տալիս եւ հարմոնիկ զարգացման հրաշալի զգացողություն էր ցուցաբերում: Նման մի բան մեզ արդեն ցույց էր տվել մեկ այլ օտարերկրացի՝ անգլիացի Ջորջ Շիրինգը: Բայց երբ Օսկար Փիթերսոնը սկսեց «բոփային նախշեր» նկարել ձախ ձեռքով, ինչը դեռ ոչ ոք չէր արել, ծափահարեցին անգամ ամենապահանջկոտ քննադատները»:" 1953 թվականին Փիթերսոնը հյուրախաղերի մեկնեց Եվրոպա իր տրիոյի հետ, որի կազմում 1951 թվականից ընդգրկված էին կոնտրաբասիստ Ռեյ Բրաունը (Ray Brown), եւ կիթառահար Աշբի Իրվինգը (Ashby Irving): Ավելի ուշ Աշբիին փոխարինեց Բարնի Քեսսելը (Barney Kessel), իսկ նրան իր հերթին փոխարինեց Հերբ Էլլիսը (Herb Ellis): 1955 թվականին Օսկարը նվագակցում էր Էլլա Ֆիցջերալդին՝ Անգլիա և Շոտլանդիա նրա կատարած հյուրախաղերի ժամանակ: Կիթառով եւ Կոնտրաբասով տրիոն ապրեց հինգ տարի՝ մինչեւ 1958 թվականը: Հերբ Էլլիսի հեռանալուց հետո Փիթերսոնը համարձակ շրջադարձ կատարեց՝ կիթառահարին փոխարինեց թմբկահար Ջին Գամաջով (Gene Gamage)՝ զրկվելով օրիգինալ նվագախմբի առավելությունից: Ողջ 50-ականներին առաջատար ջազային պարբերականների ընթեցողների եւ քննադատների հարցումների արդյունքներով տրիոն ընդգրկվում է ջազային դաշնակահարների առաջատարների թվում: 60-ականների սկզբներին Տորոնտոյում (Կանադա) բացեց ժամանակակից երաժշտության դպրոց, 1964 թվականին ներկայացրեց իր Canadian Suite ստեղծագործությունը: Ամեն տարի շարունակում էր հյուրախաղերը ԱՄՆ-ում ու Եվրոպայում: 60-ականներին Փիթերսոնի ամենանշանակալի ելույթները Էլլա Ֆիցջերալդի հետ նրա նոր համատեղ ելույթներն էին: Համագործակցել է շատ նշանավոր ջազմենների հետ, որոնց թվում՝ Դեյվ Բրուբեկը, Դիզզի Գիլեսփին, Բեն Ուեբսթերը, Լուի Արմսթրոնգը, Սթեն Գետցը և այլք: Դուետներ է ձայնագրել Քաունթ Բեյսիի հետ: Օսկար Փիթերսոնի տրիոյի կազմը պարբերաբար թարմացվում էր: Տրիոն շրջել է աշխարհով մեկ, ձայնագրել է ավելի քան 150 ալբոմ: 1974 թվականին տրիոն ելույթ է ունեցել ԽՍՀՄ-ում (Տալլին)՝ կոնտրաբասիստ Նիլս Հոննինգ Էրսթեդ-Պեդերսենի եւ թմբկահար Ջեյք Հաննայի հետ:
1993 թվականին ուղեղի կաթված տարավ, որից հետո հազվադեպ էր ելույթ ունենում եւ նվագում էր հիմնականում աջ ձեռքով: Նրա հարուստ ձայնադարանը պարունակում է ձայնագրություններ իր տրիոյի, Բիլլի Հոլիդեյի, Բեննի Քարթերի, Լուի Արմսթրոնգի, Էլլա Ֆիցջերալդի, Ռոյ Էլդրիջի, Լեսթեր Յանգի, Բադդի դե Ֆրանկոյի, Քլարկ Թերրիի, Սոննի Սթիթի և այլոց հետ: 2004 թվականին Տորոնտոյի կենտրոնական հրապարակներից մեկն անվանակոչվեց նրա անունով:
Մահացել է 2007 թվականի դեկտեմբերի 23-ին՝ երիկամային անբավարարությունից Տորոնտոյի մերձակա Միսիսաուգա ավանում, 82 տարեկան հասակում:
Ստեղծագործությունը
Փիթերսոնի նվագն առանձնանում էր «լեցունությամբ», որը միավորված էր կատարման ֆենոմենալ տեխնիկայի հետ: Նրա նվագի մեջ լսվում էր Էրրոլ Գարների, Նաթ Քինգ Քոլի, Թեդի Ուիլսոնի եւ Ջորջ Շիրինգի ազդեցությունը: Փիթերսոնի նվագն առանձնանում էր հզոր դրայվով ու ճկունությամբ, որը նրան հնարավորություն էր տալիս համատեղել վառ մենանվագ պասաժները նուրբ նվագակցման հետ: Դաշնամուրի հնչողության լեցունությունը, տուշեների հյութեղությունը, վազքի թեթեւությունն ու բնականությունը, ձայների բազմազանությունը՝ բլյուզային ցայտերից մինչեւ նվագախմբային հռնդյունը, այս ամենի շնորհիվ Օսկար Փիթերսոնի կատարմամբ շատ պիեսներ դարձան դաշնամուրային ջազային երաժշտության դասական նմուշներ: Նրա ստեղծագործության հիմքում սվինգի եւ բիբոլի տարրեր են, իսկ երգացանկը սովորաբար հայտնի մեղեդիներից էր կազմված՝ ձայնագրել է ալբոմներ ամերիկյան հռչակավոր կոմպոզիտորների՝ Գերշվինի, Պորտերի, Կերնի, Առլենի, Ուորրենի եւ այլոց երգերով: Երաժշտական քննադատ Ջեյմս Քոլիերի կարծիքով, Օսկար Փիթերսոնի ստեղծագործությունը թույլ տվեց ջազն ավելի մատչելի դարձնել: Ջազի հայտնի պատմագիր Սքոտ Յանովը այսպես էր գրում երաժշտի մասին. "«Իհարկե, կարել է պնդել, որ Փիթերսոնը 100 նոտա էր նվագում այնտեղ, որտեղ ուրիշ մեկը կբավարարվեր 10-ով, սակայն բոլոր 100-ը ճիշտ տեղում էին, եւ ամոթալի ոչինչ չկա տեխնիկան ի ցույց դնելու մղման մեջ, եթե դա ծառայում է երաժշտությանը: Փիթերսոնը չէր դեգերում մի ոճից մյուսը, այլ աճում էր այն ոճի մեջ, որը գտել էր մի անգամ, եւ դրանում եւս ոչ մի ամոթալի բան չկա»:" Փիթերսոնի ջազային էտյուդները (Jazz Exercices) ամբողջ աշխարհում սկզբնական երաժշտական կրթության մաս են դարձել: