cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Հայ-վրացական պատերազմ
Վրացական զորքերի ներխուժումը Ջավախք և Լոռի
Դեկտեմբերի 8-ին Լոռի-Փամբակի հայկական զորամասի ղեկավար Դրաստամատ Կանայանը հեռագրի միջոցով Թովմաս Նազարբեկյանին տեղեկացնում է վրացիների կողմից Ջավախքի գրավման մասին։ Հայկական բանակը Ախալքալաքում հաստատվել էր նոյեմբերի վերջերին՝ թուրքերի հեռանալուց հետո։ Վրացական բանակի կողմից Ախալքալաքի բռնազավթմանը զուգընթաց Թիֆլիսից Երևան է ուղարկվում հեռագիր, որում բովանդակված է, որ «Ախալքալաքի գրավման հարցը պատմական, քաղաքական և բարոյական առումով վիճելի չի կարող համարվել»։ Զարգացնելով ռազմավարական հաջողությունները՝ վրացիները ռազմական գործողություններ են սկսում Լոռու սահմանամերձ բնակավայրերի նկատմամբ։ Շուտով վրացիները սկսում են ռմբակոծել Օձունը՝ թալանելով և կոտորածի ենթարկելով հյուսիսային Լոռու հայ ազգաբնակչությանը։ Այս մասին ՀՀ վարչապետ Հովհաննես Քաջազնունին տեղեկանում է դեկտեմբերի 9-ին և Տիգրանյանին հրաման է արձակում բողոքի ուղերձ հղել Վրաստանի կառավարությանը՝ հորդորելով դադարեցնել բռնի գործողությունները։ Երկու օր շարունակ Օձունը գտնվում է հրետանային կրակի տակ, որի արդյունքում էլ գյուղացիությունն անկանոն կերպով սկսում է ընդդիմության գործողություններ իրականացնել։
Զինադադարի վերաբերյալ բանակցությունների ձախողում
Հայկական զորքերի հրամանատար Դրաստամատ Կանայանը հակված էր վայրկյան առաջ հակահարված հասցնել գաղափարին, քանի որ գիտակցում էր, որ հարևան երկրի բանակը փոխզիջումների պատրաստ չէ։ Այս ամենի մասին քաջատեղյակ էր վրաց դեսպան Մդիվանին, ով էլ փորձում էր կառավարությանը ներկայացնել, որ առճակատումների սանձազերծողը ոչ թե վրացիներն են, այլ Դրոյի ղեկավարած զորաջոկատները։ Այդ քայլով վերջինս նպատակ ուներ ճշտել, թե արդյոք տարաձայնություններ կան Հայաստանի կառավարության և Դրաստամատ Կանայանի միջև։ Շուտով վրացական կողմը հանդես է գալիս նոր հայտարարություններով, որում նշվում է առ այն, որ Լոռվա գյուղերում բռնկված հակավրացական ապստամբությունների նախապատրաստողը եղել է Կանայանը և որ այդ քայլով վերջինս «խառնվել է Վրաստանի ներքին գործերին»։ Ի պատասխան վրացական կառավարության անհիմն հայտարարություններին՝ հայկական բանակը երկօրյա հաջող մարտերից հետո խուճապի է մատնում հակառակորդին։ Պաշտոնական Թիֆլիսը փորձում է այդ ուղղությամբ քայլեր ձեռնարկել` օգտագործելով մեծ տերությունների օժանդակությունը։ Արդյունքում՝ հակամարտության կարգավորման նպատակով Մեծ Բրիտանիայից տարածաշրջան է ժամանում անգլիական պատվիրակ կապիտան Ուիլյամ Էդվարդ Գրինը։ Գրինը ծանոթանալով ստեղծված իրավիճակին կազմում է զինադադարի պայմանագիր, որն էլ ըստ իրեն ձեռտու էր և՛ Վրաստանին, և՛ Հայաստանին։ Զինադադարի պայմանագիրը նախատեսում էր պատերազմական գործողությունների քսանչորսնօրյա դադար, ռազմականացված Ախալքալաքից և Լոռուց հակամարտող ուժերի հեռացում, տեղի գյուղացիության անձնական և սեփականության անձեռնմխելիության ապահովում, ինչպես նաև հայ-վրացական միջպետական երթևեկության վերականգնում։ Այս ամենի խաղաղ և անցնցում ճանապարհով իրականացումն իր վրա էր վերցնում երրորդ կողմ հանդիսացող բրիտանական ներկայացուցչությունը։ Մեծ Բրիտանիան նաև պատրաստակամություն էր հայտնել ժամանակավորապես վերահսկողություն սահմանել վիճելի տարածքներում։ Զինադադարի պայմանների հրապարակման նույն օրն այն հեռագրի միջոցով ուղարկվում է Երևան և Թիֆլիս։ Հարցի հրատապությունից ելնելով՝ Հայաստանի վարչապետ Հովհաննես Քաջազնունին դեկտեմբերի 15-ին գումարում է կառավարության արտահերթ նիստ, որի օրակարգում քննարկվում են կապիտան Գրինի առաջարկած առաջնահերթությունները։ ՀՀ կառավարությունը ծանոթանալով անգլիացի կապիտանի ներկայացրած զինադադարի պայմաններին, Դրոյի միջոցով Գրինին հաղորդում է, որ պաշտոնական Երևանը կարող է հստակ պատասխան տալ միայն մեկ օր անց՝ օրենսդիրում քննարկելուց հետո միայն։ Հաջորդ օրը Հանրապետական Հայաստանի խորհրդարանը հավանություն է տալիս ներկայացված ծրագրին, որից հետո Քաջազնունին պատվիրակների միջոցով կապիտան Գրինին հաղորդում է հայկական կողմի համաձայնության մասին։ Միևնույն ժամանակ Քաջազնունին հավելում է, որ հայկական զորախմբերը վիճելի տարածքները կլքեն միայն վրացական հետագա ներխուժման բացառման երաշխիքի առկայության դեպքում։ Այնուամենայնիվ, հակամարտության կարգավորման անգլիական նախաձեռնությունը ձախողվում է, քանի որ Վրաստանն այդպես էլ ներկայացուցչություն չի ուղարկում Ղարաքիլիսա։ Բացի այդ, երրորդ կողմը հայտնել էր, որ հայկական զորքերը Բորչալուի գավառից պետք է դուրս բերվեն առանց որևէ նախապայմանի։ Այս ձախողումից հետո կապիտան Գրինը մեկնում է Թիֆլիս և առանձնազրույցի ժամանակ իրեն Սանահին ուղարկած գեներալ Վիլյամ Թոմսոնին ներկայացնում ռազմադիվանագիտական առաքելության ձախողման պատճառներն ու ընդհանուր քաղաքական իրավիճակը։
Ռազմական հակամարտության հետագա ընթացք և Ախթալա-Սադախլոյի մարտեր
Ստեղծված իրավիճակում Հայաստանի համար ամենաշահեկան տարբերակը պատերազմի ավարտն էր ամենամոտ տրամաբանական ժամկետում ։ Պատճառներից էին թիֆլիսահայության և ջավախահայության հանդեպ իրականացվող հալածանքների քաղաքականությունն ու տնտեսական շրջափակումը։ Քանի որ վրացական կողմը ևս պատրաստ չէր զիջումներին, Դրոյի զորքերին մնում էր միայն շարունակել ռազմական գործողությունները՝ արագացնելով պատերազմի ընթացքը։ Մարտերը վերսկսում են դեկտեմբերի 18-ին և նույն օրն էլ հայկական բանակը գրավում է Այրումը, Ախթալան և Խաչենը։ Գնդապետ Նեստերովսկու զորամասը գրավում է Սանահինը, որտեղից հայերի ձեռքն է անցնում 49 վագոն ու 1 շոգեքարշ, գերեվարվում է 15 զինվոր։ Վրացիների երեք զրահապատ գնացքները համառ դիմադրությւոն էին ցույց տալիս և բավականին բարդացնում էին հայկական զորամասերի դրությունը։ Սակայն Այումի մոտերքում գնդապետ Կորոլկովի զորամասը քանդում է երկաթուղու գիծը՝ կտրելով զրահագնացքների նահանջի ուղին, իսկ կեսգիշերին պայթեցվում է նաև զրահագնացքներից մեկը։ Գիշեվա խավարում Թարվերդյանի 4-րդ գնդի մեկ գումարտակ հետ է շպրտում վրացական զորամասերը Հաղպատի ու Շամուտի շրջակայքից՝ վրացիներից խլելով մեկ գնդացիր։
Ռոտմիստր Փիրումյանի հարյուրակը տեղանքից քշում է վրացիներին և գրավում Լալվար սարի նրանց դիքերը, հակառակորդից գերելով 15 զինվորի և գրավելով 2 գնդացիր։ Մարտական գործողությունների առաջին երկու օրերին վրացիները հատկապես համառ դիմադրություն էին ցուցաբերում Ալավերդում, սակայն Դրոյի ջոկատների ճնշման արդյունքում դեկտեմբերի 15-ին՝ Ալավերդին, իսկ 16-ին՝ Այրումը անցնում է հայերի վերահսկողության տակ։ Դեկտեմբերի 17-ին գնդապետ Թարվերդյանը արևելքից և Փիրումյանը արևմուտքից անցնում են հարձակման, ինչի արդյունքում մեծ զոհերով ցիր ու ցան է լինում վրացական 5-րդ և 6-րդ գնդերը և սահմանապահ գվարդիական ջոկատները։ Հատկապես թեժ բախումներ են լինում Ախթալայում, որի ընթացքում հայերին հաջողվում է գերի վերցնել վրացական մի ամբողջ գումարտակ՝ գնդապետ Էրիստովայի գլխավորությամբ։ Խորհրդանշական է նաև այն, որ հայկական բանակային կորպուսում կային ազգությամբ ռուս երկու ականավոր զորահրամանատարներ՝ ի դեմս Նեստերովսկու և Կորոլկովի։ Վերջիններս գործողություններ էին ծավալում մարտական ճակատի կենտրոնական և աջ թևերում, իսկ ամբողջ ձախակողմյան հատվածը գտնվում էր նախկինում ռուսական կայսերական բանակի սպա Արտեմ Տեր-Նիկողոսյանի վերահսկողության ներքո։ Դեկտեմբերի 19-ին իրավիճակը ռազմաճակատում համեմատաբար կայունանում է։ Այդ օրվա հիմնական ձեռքբերումը լինում է այն, որ հայերը կարողանում են ամրապնդել իրենց դիրքերը Բոլնիս-Խաչենում՝ ծրագրավորելով ռազմական հաջողությունների հետագա զարգացումը։ Հայ-վրացական պատերազմի ամենաթեժ մարտերը տեղի են ունենում դեկտեմբերի 20-22-ն ընկած ժամանակաշրջանում։ Հայկական զորքերի համար հաջող զարգացող գորոծղությունների արդյունքում վրացական զորքերը կենտրոնացել էին Սադախլոյում։ Նույն օրը 1000 նորակոչիկների համալրումով Սադախլո է ժամանում Վրաստանի զինվորական նախարարը, իր հետ բերելով հեծյալ հարյուրակ և զրահապատ գնացք։ Հայկական ջոկատները օժանդակության ակնկալիք չունեին, քանզի պատերազմի ողջ ծանրությունն իր վրա կրում էին Դիլիջան-Լոռի զորամասն ու Ղազախի կամավորները։ Գնահատելով իրավիճակը, նկատի ունենալով ուժերի դասավորվածությունը, Դրոն որոշում է շրջապատել Ծուլուկիձեի զորքերը հենց Սադախլոյում և վերջանականապես ոչնչացնել այնտեղ կենտրոնացված վրացական ուժերը։ Գնդապետ Տեր-Նիկողոսյանին հանձնարարվում է մեկ գումարտակ առաջ տանել և ցուցադրաբար աջակցել Կորոլկովի զորասյանը։ Կորոլկովը հրաման է ստանում մի ջոկատ թողնելով Այրումում, մնացած ուժերով Բրդաձորի և Գյուլուբաղի վրայով անցնելով Դամիա գյուղ, թիկունքից հարձակվել վրացիների վրա՝ միաժամանակ վերահսկելով Շուլավերից Օփրեթ տանող ճանապարհը։
Մարտական գործողությունները Շուլավերում
Դեկլտեմբերի 19-ին սկսվում են Շուլավերի (ներկայիս Շահումյանի) գրավման մարտական գործողությունները։ Երեկոյան 4-րդ և 6-րդ ռազմական կորպուսները՝ գնդապետ Ֆեյերկովսկու հրամատարությամբ, և 2-րդ հեծյալ հարյուրակը՝ Տեր-Մարտիրոսյանի հրամանատարությամբ, սեփական նախաձեռնությամբ հարձակման են անցնում՝ նպատակ ունենալով գրավել Սադախլո կայարանը։ Այս հուժկու հարձակումից հետո վրացիները ստիպված են լինում պարզել սպիտակ դրոշները։ Սակայն հենց այդ պահին կայարանին է մոտենում վրացական զրահագնացքը և հուժկու կրակ բացում հայկական ուժերի ուղղությամբ։ Դրան հաջորդում են վրացական զորքերի պատասխան գործողությունները․ վերջիններս փոքր մանևրով շրջապատում են 6-րդ գնդի 2-րդ հարյուրակը։ Հայերն ունենում են բազմաթիվ կորուստներ, իսկ հրամանատարներ Ֆիերկովսկիին ու Մարտիրոսյանը գերեվարվում են։ Նույն ժամանակ 6-րդ գնդի մեկ այլ հարյուրակ՝ փոխգնդապետ Մանյանի գլխավորությամբ, հրաման է ստանում 60 զինվոր ուղարկել Ճոճկան։ Դեկտեմբերի 20-ին վրացական զորքերի ուշադրությունը շեղելու համար Դմանիսից Սադախլո ուղղությամբ առաջ է քաշվում Տեր-Նիկողոսյանի ջոկատը։ Դեկտեմբերի 20-ին սկսում են արյունարբու մարտեր․ Կուռո Թարխանյանի ղեկավարած ուժերին հաջողվում է գրավել Շուլավերը՝ Բորչալուի գավառական կենտրոնը, այնուհետեև զարգացնելով մարտական հաջողությունները, հարձակման անցնել Շուլավերի ուղղությամբ, ինչպես նաև կռվի բռնվելով Թիֆլիսից նոր ժամանած վրացական ուժերի հետ։ Մնացականյանի զորամասը քանդում է Մամայ-Սադախլո երկաթգիծը՝ կտրելով վրացական վերջին զրահագնացքի նահանջի ճանապարհը։
Վրացիները դիմադրում էին, թեպետ նրանց ձեռքում միայն կայարանն էր և մոտակա բարձունքներից մեկը։ Նույն ամսվա 22-ին հաշվի չառնելով վրացական զարահագնացքի հրետակոծությունն ու գնդացիրների մրրկալի կրակը, Ճոճկանում ամրացած զորախումբը՝ փոխգնդապետ Պետրոսյանի գլխավորությամբ, Սանգարից անակնկալ գրոհով հարձակվում է Սադախլոի երկաթուղային կայարանի վրա՝ գրավելով կայարանն ու գյուղի մի մասը։ Հաջորդիվ վրացիները կարողանում են հակագրոհի միջոցով ետ վերադարձնել գյուղն ու կայարանը։ Սադախլու մարտերի ժամանակ հայկական կողմում զոհվում են 22 զինվորներ։ Դեկտեմբերի 23-ին հայկական ուժերը վերադասավորվում են և մարտական գործողությունները հընթացս սկսվում են։ Ծանր ու համառ մարտերից հետո 4-րդ գնդի 12-րդ վաշտը՝ փոխգնդապետ Ասլանյանի ղեկավարությամբ, ամբողջապես գրավում են Սադախլոն։ Հայկական ուժերը գերեվարում են 6 սպա, 126 զինվոր ու մեծ քանակով զենք, զինամթերք։ Վրացական զորքերը վերստին անհաջողության են մատնվում նաև Բոլնիս-Խաչենի մատուցներում։ Դեկտեմբերի 24-ին վրացական զորքերը վերսկսին սկսում են հարձակումը Շուլավերի ուղղությամբ՝ գյուղը և խճուղին գրավելու նպատակով։ Մինչ այդ, Վրաստանի հանրապետության կառավարության որոշմամբ տեղի էր ունեցել հրամատարական անձնակազմի փոխատեղում, որի արդյունքում էլ Ծուլուկիձեին փոխարինել էր Մազնիաշվիլին։ Ռազմական գործողությունների հաջորդ օրը Շուլավերը պաշտպանող հայկական ջոկատներին օգնության են հասնում Կորոլկովի ուժերը՝ ետ մղելով հինգ գրոհ։ Կեսօրին, վրացիները Շուլավերին են մոտեցնում 1500 զինվորից բաղկացած թարմ զորագունդ, որը վերսկսում է հարձակումը դեպի Շուլավեր։
Հիմնական մարտերն ընթանում էին խճուղու մոտ՝ Աշաղա-Սարայլ կայարանի շրջանում։ Շուլավերում վրացական կողմը սկսում է օգտագործել նար ռազմական ավիացիա։ Ինքնաթիռները թռչում էին գյուղի վրայով ու ռազմահրետակոծությունների ենթարկում բնակավայրը։ Պետք է նշել, որ այդ տարածաշրջանի կովկասյան թաթարները պաշտապանում էին վրացիներին և կռվին մասնակցում էին նրանց կողմից։ Հայկական զորամասերը՝ ի պատասխան թաթարների վայրագությունների, հրետանային կրակի են մատնում թաթարաբնակ Աշաղա-Սարայլ գյուղը։ Այս կերպ ընդհանուր առմամբ հայկական կողմի համեմատական հաջողություններով ծանր մարտերը շարունակվում են մինչեւ դեկտեմբերի 28-ը։ Դիրքերը զիջելով Հովհաննես Հախվերդյանի ղեկավարած ուժերին՝ գեներալներ Մազնիաշվիլին և Ջուղելին ստիպված են լինում իր զորքերով նահանջել Շուլավեր գյուղի ուղղությամբ։ Կրած անհաջողություններից հետո Թիֆլիսի կառավարությունը սկսում է մտածել ռազմական գործողությունների դադարդեցման և շահեկամ պայմանագրի կնքման մասին։
Թիֆլիսի պայմանագիր և միջպետական հարաբերությունների հաստատում
Ղարաքիլիսայում հավաքված հայկական պատվիրակությունը հունվարի սկզբին կառավարության թույլտվությամբ մեկնում է Թիֆլիս՝ համաձայնագրի կնքման վերաբերյալ բանակցություններին մասնակցելու։ Խորհրդաժողովը սկսվում է հունվարի 9-ին և մինչև վերջին օրն ընթանում է բավականին լարված պայմաններում։ Դա մեծապես պայմանավորված է այն հանգամանքով, որ երկու կողմերն էլ դժվարանում էին գնալ մեծ փոխզիջումների։ Վրաց պատվիրակությունը հորջորջում էր իր նախապատերազմական մոտեցումները, իսկ գրավյալ տարածքների Հայաստանի կազմում հաստատվելը դեմ էր այդ դիրքորոշմանը։ Հայաստանի պատվիրակության առանցքային խնդիրը Լոռին և Բորչալուի գավառի հայաբնակ շրջանները Հայաստանի կազմում պահելն էր։ Բանակցություններն ընդանում էին առանձին փուլերով․ նախ և առաջ քննարկվում է տարածքային խնդիրները, որի լուծման համար հունվարի 17-ին կնքվում է հայ-վրացական առաջին արձանագրությունը։ Վեհաժողովի ժամանակ հայկական կողմի առջև առկախված գլխավոր խնդիրը օրեր առաջ դաշնակիցների միջամտությամբ կնքված զինադադարի առանցքային դրույթներն էին, որոնք նպատակ ունեին Լոռին վերածել չեզոք գոտու։ Հայերի այդ պտավախությունն արդարացված էր, քանզի բանակցությունների ընթացքում վեհաժողովի նախագահ Ստյուարտը հայտարարեց, որ կողմերը պարտավոր են հաշվի առնել զինադադարի պայմանագրով նախատեսված պայմանները։ Այսպիսով, հայ-վրացական առանձին արձանագրության համաձայն Լոռին հայտարարվում էր չեզոք գոտի, որտեղ պետք է տեղակայվեր յուրաքանչյուր կողմից 600-ական զինվոր։ Պայմանագիր նախատեսում էր նաև մինչև հունվարի 29-ը կողմերի զինաթափում և ռազմագերիների վերադարձ։ Ինչ վերաբերվում էր Ախալքալաքին, ապա այստեղ պետք է հաստատվեր վրացական վարչակարգ՝ դաշնակիցների ներկայացուցիչների օժանդակությամբ, իսկ տեղական ինքնակառավարումը կատավելու էր հայերի և տեղի իսլամադավանների միջոցով։ Այսպիսով՝ Թիֆլիսի պայմանագիրը հայերի ռազմական գերակշռությանը հակասող պարտադրված պայմանագիր էր, որի արդյունքներից գոհ չէին ո՛չ հայերը և ո՛չ էլ վրացիները։ Հայ-վրացական արձանագրությունների բովանդակությունից պարզ է դառնում, որ ո՛չ դե ֆակտո, ո՛չ դե յուրե պատերազմը չունեցավ հաղթող։ Պատերազմի արդյունքում պարզապես լուծվում են մի շարք ծառացած խնդիրներ, որոնք էլ հանգնում է երկկողմ հարաբերությունների կայունացմանն ու զարգացմանը։ Պատերազմական գործողությունների արդյունքում Դրաստամատ Կանայանի ղեկավարած բանակը Թիֆլիսի ուղղությամբ շարժվելու մտադրություն չի ունեցել, քանզի հայկական բանակի գլխավոր նպատակը հայաբնակ տարածքների ազատագրումն էր։
Վրաց մայրաքաղաքի հայկական վանքերն ու եկեղեցիները
Դրոյի կողմից Թիֆլիսի գրավման որկոչի մասին կեղծիքները հիմնականում առաջ են քաշվել հայ ազգայնականների և վրաց զինվորական պաշտոնյաների նախաձեռնությամբ։ Վրացիներն այդ կերպ փորձում էին իրենց բանակի շրջանում ապատեղեկատվության միջոցով բարձրացնել մարտական ոգին և ահագնացնել հայրենիքը կորցնելու մտավախությունը։ Շատ ժամանակ այդ մասին հայտարարում էին նաև հայ նացիոնալիստները՝ նպատակ ունենալով Հայաստանի կառավարությանը դրդել նման անհեռանկարային քայլի։ Թիֆլիսի պայմանագիրը Հայաստանի կողմից ստորագրվում է աշխարհաքաղաքական մի այնպիսի ժամանակահատվածում, երբ տարածաշրջանը միտում ուներ բռնել կայունացման և զարգացման ուղին։ Դա մեծ մասամբ պայմանավորված էր աշխարհամարտի ելքով և Թուրքիայի կապիտուլյացիայով։ Հայերը ևս իրենց դժգոհությունն են հայտնում պայմանագրի դրույքների նկատմամբ, քանզի այն հակասում էր պատերազմի տրամաբանական ավարտին։ Պատահական չէ, որ այս կապակցությամբ ականատեսներից մեկն ասել է․ «Հայ զենքը Դրոյի գլխավորությամբ փառահեղ հաղթանակ տարավ, իսկ հայ դիվանագիտությունը Թիֆլիսում խայտառակ պարտություն կրեց»։
Այնուամենայնիվ, հայ-վրացական պատերազմը վերջնականապես լուծում է միջպետական սահմանային խնդիրը, որին էլ հաջորդում է հարաբերությունների ստաբիլացումը։ Բանակցությունների երկրորդ փուլը սկսվում է փետրվարին, քանզի վրացիները ձգձգում էին հետագա երկխոսությունները։ Այս շրջանում Վրաստանի ափերն ալեկոծում էին անկայունության ալիքները, քանզի վերջինս հավակնություններ ուներ Սոչիի և Բաթումի նկատմամբ։ Վերջինս փորձում էր դաշնակիցների հակառուսական դիրքորոշումն օգտագործել այս խնդիրների լուծման համար։ Այնուամենայնիվ, Ռուսաստանի հետ վեճերի հարցում անգլիացիների բացասական վերաբերմունքը վրացական կողմին ստիպում է վերադառնալ օրինականության տիրույթ։ Արդյունքում՝ 1919 թվականի մարտին դիվանագիտական մակարդակով հաստատվում են հայ-վրացական հարաբերությունները, որը կարելի է համարել հայ-վրացական պատերազմի տրամաբանական ավարտը։
Վիրահայության սոցիալ-քաղաքական իրավիճակը պատերազմի տարիներին
Պատերազմական գործողությունների սկսվելուն պես Վրաստանում խորացող հակահայկական տրամադրությունները անկասելիորեն ազդում են վիրահայության սոցիալ-քաղաքական վիճակի վրա։ Սահմանային բախումների օրերին անգամ Վրաստանի կառավարության կողմից ստեղվծած հատուկ կառավարական մարմինը Թիֆլիսի (ապա նաև մյուս քաղաքների) հայ բնակչությանը ցուցակագրելու անվան տակ տեղի ոստիկանությունը սկսում է գիշերային ստուգումներ անցկացնել հայերի բնակարաններում։ Այդ ստուգումները պատերազմի թեժ փուլերում վերածվում են իրական թալանի և խարդավանքի։ Դրան հաջորդում են մասսայական ձերբակալությունները․ ձերբակալվածների մի մասը մեծ գումարների դիմաց ազատ են արձակվում, իսկ որոշներն էլ աքսորվում են Քութայիս՝ մանգանի հանքերում աշխատելու։ Թիֆլիսի հայոց մշակութային կյանքը ևս անկում է ապրում։ Այս շրջանում արգելվում է հայալեզու թերթերի և պարբերականների մեծ մասի հրապարակումը։ Մյուսներն էլ չենք կարողանում օբյեկտիվ կերպով տեղի հայությանը ներկայացնել ռազմաճակատում տիրող իրավիճակը։ Միևնույն ժամանակահատվածում վրացական ազգայնական թերթերը իշխանություններին կոչ են անում ամենադաժան կերպով պայքարել հայ ժողովրդի դեմ՝ բռնագրավել նրանց ունեցվածքն ու քշել նրանց Վրաստանից։ Վրաստանի գործող իշխանությունները տեղի ունեցող հակահայկական գործողությունները որակում էին դասակարգային պայքար վրացական ժողովրդավարության և հայկական բուրժուազիայի միջև։ Վրաց ոստիկականական ուժերը դեկտեմբերի 20-ին ներխուժում են հայ նավթարդյունահանող և բարերար Միքայել Արամյանցի բնակարան, ուր և կենտրոնացված էր Հայոց ազգային խորհուրդն ու հայկական ներկայացուցչությունը։ Դեկտեմբերի 26-ին Վրաստանի դեմոկրատական հանրապետության օրենսդիրի որոշմամբ Թիֆլիսի գեներալ-նահանգապետ Մաղլակելիձեն Հայաստանի զբաղեցրած տարածքների բնակիչներին որակում է ռազմագերիներ։ Փակվում են հայերին պատկանող խանութներն ու կրպակները։ Դեկտեմբերի կեսերից սկսած թալանն ու զանգվածային ձերբակալությունները հայ բնակչության շրջանում դառնում են նորմալ երևույթ։ Հարկ է նշել, որ Թիֆլիսում հաստատված արտասահմայն ներկայացուցչություններից ոչ մեկը չի ապաստանում հայերին՝ բացառությամբ Պարսկաստանի պատվիրակությունից։
Հատկապես ցավալի է նշել, որ Վրաստանի կառավարության բռնած հայահալած քաղաքականությունը շարունակվում է նաև զինադադարի կնքումից հետո։ Զանգվածային վերջին ձերբակալությունները տեղի են ունենում 1919 թվականի հունվարի 5-ին։ Այս ընթացքում ձերբակալվում են թիֆլիսաբնակ հայազգի բազմաթիվ մտավորականներ, գիտնականներ, հոգևորականներ, ինչպես նաև պետական և քաղաքական գործիչներ։ Նրանց թվում էին Աբգար Իսահակյանը, Եղիշե Շամախյանը, Օլգա Քալանթարովան, ինչպես նաև հայ-վրացական պատերազմի դադարեցման համար պայքարի գլխավոր գործիչ, հայ անվանի բանաստեղծ Հովհաննես Թումանյանը։ Նրանց մեծ մասը կալանքից ազատվում են խոշոր չափի փրկագնի դիմաց։ Պատերազմի ավարտից անմիջապես հետո երկու երկրների խաղաղարարները սկսում են բարոյախոսել դարավոր բարեկամության, դրացիության և նույնադավանության մասին։ Հարկ է նշել նաև, որ չնայած վրացական կառավարությունը պատերազմի տարիներին հալածանքների էր ենթարկում տեղի հայությանը, այնուամենայնիվ, վիրահայության տեղահանությունների մասին որևէ խոսակցություններ չեն եղել։ Պատերազմի ավարտից շուրջ երեք ամիս անց վիրահայության սոցիալ-քաղաքական կյանքն ընկնում է բնականոն հունի մեջ և վերջիններիս իրավունքները վերականգնվում են։
Մատենագրություն
Կատեգորիա:Հայ-վրացական հարաբերություններ Կատեգորիա:Հայաստանի պատերազմներ Կատեգորիա:Վրաստանի պատերազմներ Կատեգորիա:Վրաստանի դեմոկրատական հանրապետություն Կատեգորիա:Հայաստանի առաջին հանրապետություն Կատեգորիա:1918 Հայաստանում Կատեգորիա:1918 Վրաստանում
Մոհամադ Ալի Ջաֆարի
Մոհամադ Ալի Ջաֆարի (,, նաև հայտնի է որպես Ազիզ Ջաֆարի և Ալի Ջաֆարի ), իրանցի ռազմական գործիչ, գեներալ-մայոր, Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսի նախկին գլխավոր հրամանատար։ Նա այդ պաշտոնին նշանակվել է Իրանի հոգևոր առաջնորդ Ալի Խամենեիի կողմից 2007 թվականի սեպտեմբերի 1-ին՝ փոխարինելով Ռահիմ Սաֆավիին ։
Կենսագրություն
Ջաֆարին ծնվել է Յազդ քաղաքում, ոտեղ և ստացել իր նախնական և միջնակարգ կրթությունը։ 1977 թվականին նա ընդունվել է Թեհրանի համալսարանը, որտեղ սովորել է քաղաքացիական (շինարարական) տեխնոլոգիա։ Որպես ուսանող նա մասնակցել է Թեհրանում շահի դեմ ցույցերին, ինչի համար ձերբակալվել և ուղարկվել է բանտ։ Նա համալսարանի իր բաժինը ներկայացրել է Թեհրանի համալսարանի իսլամական կազմակերպությունում ։
Իրան-իրաքյան պատերազմի սկզբում Ջաֆարին կռվել է Բասիջ զինված ուժերում։ 1981 թվականին նա դարձել է Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսի անդամ, որտեղ նա ծառայեց որպես հարավ և արևմուտք գործող մարտերի հրամանատար։
Լեոնիդ Վառլամով
Լեոնիդ Վասիլևիչ Վառլամով, խորհրդային կինոռեժիսոր։ ՌՍՖՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1950 թ.)։ ԽՄԿԿ անդամ 1952 թվականից։
Կենսագրություն
1931 թվականին ավարտել է Կինեմատոգրաֆիայի համամիութենական ինստիտուտի ռեժիսորական ֆակուլտետը, աշխատել վավերագրական կինոյում («Կետերի մարտը», 1935 թ., «Մեր Սերգոն», 1936 թ., «Օդաչուներ», 1938 թ. և այլն)։ Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին աշխատել է ռազմաճակատային կինոխմբերում, ստեղծել է մի շարք վավերագրական ֆիլմեր՝ «Գերմանական զորքերի ջախջախումը Մոսկվայի տակ» (1942 թ., Ի․ Կոպալինի հետ, ԽՍՀՄ պետական մրցանակ, 1942 թ.), «Ստալինգրադ» (1943 թ., ԽՍՀՄ պետական մրցանակ, 1943 թ.), «Կովկաս» (1944 թ.) և այլն։
Հետագա տարիներին ստեղծել է՝ «Հարավսլավիա» (1946 թ., ԽՍՀՄ պետական մրցանակ, 1947 թ.), «Լեհաստան» (1948 թ., ԽՍՀՄ պետական մրցանակ, 1949 թ.), «Չին ժողովրդի հաղթանակը» (1950 թ., չին կինեմատոգրաֆիստների հետ, ԽՍՀՄ պետական մրցանակ, 1951 թ.), «Կոնգոն պայքարում» (1960 թ.) և այլն։
Կատեգորիա:Խորհրդային կինոռեժիսորներ Կատեգորիա:Ստալինյան մրցանակի դափնեկիրներ Կատեգորիա:Նովոդևիչյան գերեզմանատանը թաղվածներ Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ Կատեգորիա:ՎԳԻԿ-ի շրջանավարտներ Կատեգորիա:ԽՍՀՄ Պետական մրցանակի դափնեկիրներ
Տուն փոքր խորանարդիկներից
«Տուն փոքր խորանարդիկներից» (つみきのいえ, ցումիկի նո իէ), ճապոնական կարճամետրաժ անիմացիոն ֆիլմ, որ ստեղծվել է ռեժիսոր Կունիո Կատոյի կողմից 2008 թվականին ։ Արժանացել է «Օսկարի» մրցանակի 2009 թվականին։ Ծերունուն հնչյունավորել է Մասամի Նագասավան։
Սյուժե
Մուլտֆիլմի գլխավոր հերոսը միայնակ ծերունի է։ Քանի որ ջրի մակարդակը նրա տան շուրջն անընդհատ բարձրանում է, այրի տղամարդն ստիպված է կառուցել նորանոր տներ՝ մեկը մյուսի վրա։ Մի օր նա սուզվում է ջրի մեջ, որպեսզի գտնի ծխամորճը ստորին հարկերում, որոնցից յուրաքանչյուրը պահպանում է իր հիշողությունների մի մասը։ Այս պատմությունը մտորումների, հիշողության, ընտանիքի և մենակության մասին է։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ճապոնական մուլտֆիլմեր Կատեգորիա:Կարճամետրաժ մուլտֆիլմեր Կատեգորիա:2008 մուլտֆիլմեր Կատեգորիա:Օսկարակիր մուլտֆիլմեր
Ալեքսանդր Խալիֆման
ՖԻԴԵ-ի վարկածով աշխարհի չեմպիոն (1999)։ Ռուսաստանի կազմում համաշխարհային օլիմպիադաների եռակի չեմպիոն (1992, 2000, 2002)։ Ռուսաստանի թիմի կազմում աշխարհի թիմային առաջնության հաղթող (1997)։ 1996 թ. Ռուսաստանի չեմպիոն։ Սանկտ Պետերբուրգի կրկնակի չեմպիոն (1996, 1997)։ 1986 Եվրոպայի պատանեկան չեմպիոն։ 1982 թ. ԽՍՀՄ պատանեկան չեմպիոն։
Առավելագույն գործակիցը՝ 2702 (հոկտեմբեր 2001, հունվար - ապրիլ 2003)։
Սովորել է Լենինգրադի պետական համալսարանի մաթեմատիկա-մեխանիկական ֆակուլտետում (ընդունվել է 1986 թ.), բայց չի ավարտել, ինչի համար չի ափսոսում ։
1999 թ. Խալիֆմանը հաղթել է Լաս Վեգասում նոկաուտ համակարգով անցկացված ՖԻԴԵ-ի աշխարհի առաջնությունում։ Այդ մրցաշարին հրաժարվել էին մասնակցել աշխարհի երկու ուժեղագույն շախմատիստներ՝ Գարի Կասպարովը և Վիշվանաթան Անանդը։
Սկզբնախաղային տեսությանը վերաբերող հանրաճանաչ գրքերի հեղինակ է։ Շախմատային դպրոցի կազմակերպիչ ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուս շախմատիստներ Կատեգորիա:Շախմատի աշխարհի չեմպիոններ Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգ քաղաքում ծնվածներ Կատեգորիա:Շախմատիստներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Ռուսաստանի հրեաներ
Դաշբուլաղ (լեռնագագաթ)
Դաշբուլաղ, լեռնագագաթ Արցախի Հանրապետության Շուշիի շրջանում, Ղարաբաղի բարձրավանդակում, Խաչեն և Գարգար գետերի ջրբաժանում, Շուշի քաղաքից մոտ 25,5 կմ հյուսիս֊արևելք։ Բարձրությունը՝ 1080 մետր ։
Նահալ Ցիպորի
Նահալ Ցիպորի, Նահալ Ցֆորի, Ցիպորի կամ Նահալ-Ցիպպորի (נחל ציפורי), գետակ, որը սկիզբ է առնում Նազարեթի մերձակայքում Ռեյնե գյուղի մոտ գտնվող լեռներում և թափվում Քիշոն գետ։ Երկարությունը 32 կմ է ։
Այն հոսում է Յաար Ալոնիմ բլուրներով։
Գետը սնուցվում է բազմաթիվ աղբյուրներից, այդ թվում՝ Ցիպորի աղբյուրը, Իֆթախելի աղբյուրը, Ավինոամ աղբյուրը, Մահիլ աղբյուրը, Գաթ-Հեֆեր աղբյուրը, Լապիդոտի աղբյուրը և այլն։
Ալիլի ջրաղացներ
Յաար Ալոնիմի բլուրների տարածքում գետի հունը թեքվում և երեք կողմից աղեղում է ցածր բլուրը, որի վրա կանգնած է Ռաս Ալի գյուղը։ Գետի հարավային ափին գտնվող այս վայրում կան երկու ջրաղացներ, որոնք տեղակայված են մեկը մյուսի վրա։ Երկու կառույցներն էլ կառուցվել են Իսրայելի Երկրի վրա Օսմանյան տիրապետության օրոք։ Այդուհանդերձ, ստորին ջրաղացի շենքի հիմքում հայտնաբերվել են խաչակրաց արշավանքների ժամանակաշրջանին վերաբերող ավելի հին կառույցի մնացորդները ։
Վերին ջրաղացը իր նշանակությամբ օգտագործվել է մինչև 20-րդ դարի 20-ական թվականները, իսկ ներքինը՝ մինչև 1946 թվականը։
Միանձնուհիների ջրաղացներ
Այս ջրաղացները գտնվում են Յաբկա աղբյուրից 2 կմ դեպի արևմուտք։ Շենքը կառուցվել է Օսմանյան կայսրության օրոք և ստացել է իր անունը Կարմելիտյան վանականներից, որոնք այն 19-րդ դարի կեսերին գնել են Շֆարամի Ալ-Շուֆանի դրուզների ընտանիքից։
Մոտակա քաղաքներում ավելի արդյունավետ մեքենայացված ջրաղացների մրցակցության ի հայտ գալու պատճառով ջրաղացը լքվեց 20-րդ դարի 20-ական թվականներին։
Շինությունն ու հարակից տարածքները մինչ օրս պատկանում են Կարմելիտների միաբանությանը, որն այն վարձակալության է հանձնում տարբեր տեսակի իրավաբանական անձանց։
2014 թվականին շենքը հրկիզվել է վանդալների կողմից։
Ջրաղացի մոտ Ցիպորի գետի վրա կառուցված է երկու կամարներով քարե կամուրջը։
Ջրաղացի մոտով է անցնում «Իսրայելի ազգային հետիոտնային երթուղին»։
ԿազԿոսմոս
Ղազախստանի Հանրապետության ազգային տիեզերական գործակալություն (Қазақстан Республикасы Ұлттық ғарыш агенттiгi), հայտնի է նաև որպես ԿազԿոսմոս (KazCosmos), Ղազախստանի ազգային տիեզերական գործակալությունն է և պաշտոնապես հիմնադրվել է 2007 թվականի մարտի 27-ին ։
Տիեզերագնացների ջոկատ
2000 թվականի հունվարի 7-ին Ղազախստանի կառավարությունը որոշում է ընդունել տիեզերագնացների ջոկատ կազմելու մասին ։ Այդ ժամանակ արդեն թռել էին երկու ղազախ տիեզերագնացներ՝ Թոքթար Աուբակիրովը (Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров) 1991 թվականին և Թալգաթ Մուսաբաևը (Талғат Аманкелдіұлы Мұсабаев) (1994, 1998, ավելի ուշ՝ 2001) ։ 2002 թվականին 2000 թեկնածուներից ընտրվել են երկուսը՝ Այդին Այիմբետովը (Айдын Ақанұлы Айымбетов) և Մուխթար Այմախանովը (Мұхтар Рабатұлы Аймаханов) ։ Սովորելու նպատակով նրանք ուղարկվել են Յուրի Գագարինի անվան տիեզերագնացների գիտահետազոտական կենտրոն (Центр подготовки космонавтов имени Ю. А. Гагарина) 2003-ից 2009 թվականներին, երբ համաշխարհային ֆինանսական ճգնաժամը անորոշ ժամանակով հետաձգել է տիեզերական թռիչքը։ 2009 թվականին նրանք վերադարձել են Կազկոսմոսում աշխատելու ։ Նրանք ի սկզբանե նախապատրաստվել էին 2005 կամ 2006 թվականներին տիեզերական թռիչքի համար ։ Այմախանովը Ղազախստանից հեռացել է 2012 թվականին՝ Ռուսաստանի քաղաքացի դառնալու և տիեզերագնացի կարիերան շարունակելու նպատակով։ Այիմբետովը դեռևս 2015 թվականի ապրիլին էր պատրաստ տիեզերական թռիչքի, և ի սկզբանե թռիչքը նախատեսվել էր 2017 թվականի սկզբին ։ 2015 թվականի հունիսին նա ընտրվել է որպես Սոյուզ ՏՄԱ-18Մ (Союз ТМА-18М) / Սոյուզ ՏՄԱ-16Մ (Союз ТМА-16М) տիեզերանավի վրա Սառա Բրայթմանի փոխարինող, ով հրաժարվել էր թռիչքից, և նրան հաջորդող Սաթոշի Տակամածուն (高松聡) նույնպես հրաժարվել էր։ Նա մեկնարկել է Բայկոնուրից 2015 թվականի սեպտեմբերի 2-ին, նավարկել է Միջազգային տիեզերական կայանի հետ և վերադարձել է 2015 թվականի սեպտեմբերի 11-ին՝ վայրէջք կատարելով Ղազախստանի տափաստանում՝ տիեզերքում անցկացնելով 10 օր  ։
Արբանյակներ
Ստեղծումից մեկ տարի առաջ՝ 2006 թվականի հունիսի 18-ին, Բայկոնուր տիեզերակայանից արձակվել է ԿազՍաթ-1 (ҚазСат-1) կապի արբանյակը, որը նշանավորել է Ղազախստանի անկախ տիեզերական գործունեության սկիզբը ։ 2008 թվականին արբանյակի հետ կապն ընդհատվել է, և այն հայտարարվել է կորած ։ Հաջորդ պլանավորված արբանյակը՝ ԿազՍաթ-2-ը (ҚазСат-2), մի շարք ուշացումներ է ունեցել, բայց 2011 թվականի հուլիսի 16-ին արձակվել է Պրոտոն հրթիռի վրա։ ԿազՍաթ-2-ը կառուցվել է Խրունիչևի (Хруничев) և Իտալիայի Թալես Ալենիա Սփեյսի (Thales Alenia Space) կողմից ։ 2011 թվականի հունիսի 21-ին ԿազԿոսմոսը Երրորդ հեռահաղորդակցական արբանյակի համար պայմանագիր է կնքել Ակադեմիկոս Մ. Ֆ. Ռեշետնյովի անվան «Տեղեկատվական արբանյակային համակարգեր» ԲԲԸ-ի (Информационные спутниковые системы имени академика М. Ф. Решетнёва) և Թալես Ալենիա Սփեյս Իտալիայի հետ, որը կոչվում էր ԿազՍաթ-3 (ҚазСат-3), և այն գործարկել է 2014 թվականին ։
Գործառնություններ
Գործակալության ղեկավար Թալգաթ Մուսաբաևը երեք տիեզերական թռիչքների վետերան է, այդ թվում՝ ռուսական «Միր» ուղեծրակայանում երկու երկարաժամկետ ներկայություն։ Մուսաբաևն ասում է, որ Բայկոնուր տիեզերակայանը, որը գտնվում է Ղազախստանում, ռուսական և ղազախական տիեզերական ծրագրերի միջև համագործակցության հիմնական բաղադրիչն է ։ Ռուսները գործարկման համար դեռ ակտիվորեն օգտագործում են Բայկոնուրը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Տիեզերագնացության գործակալություններ Կատեգորիա:Տիեզերական տարածություն Կատեգորիա:Ղազախստան Կատեգորիա:2007 հիմնադրված ընկերություններ
Էսպոտ
Էսպոտ (Espot), մունիցիպալիտետ Իսպանիայում։ Գտնվում է Լեյդա պրովինցիայում (Կատալոնիա ինքնավար համայնքում)։ Մունիցիպալիտետը գտնվում է Պալյարս Սոբիրա շրջանում։ Տարածքը կազմում է՝ 97,30 կմ2։ Բնակչությունը՝ 360 մարդ (2010 թվականի տվյալներով)։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իսպանիայի քաղաքներ
Ռուբեն Վարդանյան (ըմբիշ)
Ռուբեն Վարազդատի Վարդանյան, մարզական գործիչ, Հայաստանի Հանրապետության բազմակի չեմպիոն, ԽՍՀՄ չեմպիոն, Հայաստանի Հանրապետության վաստակավոր մրցավար, Օլիմպիական Կոմիտեի պատվավոր անդամ, առաջին հայ միջազգային բարձրագույն կարգի մրցավար։
Կենսագրություն
Ռուբեն Վարդանյանը ծնվել է 1929 թվականին, Երևան քաղաքում։ Դպրոցն ավարտելուց հետո 1948-1953 թվականներին սովորել և ավարտել է Երևանի Ֆիզկուլտուրայի պետական ինստիտուտը, իսկ 1958-1963 թվականներին՝ Երևանի պետական համալսարանի իրավաբանական Ֆակուլտետը։ 1946 թվականին զբաղվել է սպորտով։ Նույն թվականին մասնակցել է Հայաստանի ըմբշամարտի առաջնությանը, առաջին անգամ դարձել Հանրապետության չեմպիոն։ Հետագայում ևս 9 անգամ զբաղեցրել է Հայաստանի չեմպիոնի պատվավոր առաջին տեղը։ Ռուբեն Վարդանյանը հանդիսանում է Հայաստանում հետպատերազմյա առաջին սպորտի վարպետը։
1952 թվականին մասնակցել է ԽՍՀՄ առաջնությանը, գրավել 2-րդ տեղը, 1953 թվականին նվաճել է Խորհրդային Միության չեմպիոնի ոսկե մեդալը։ Նա հանդիսանում է 1954 թվականին Բուդապեշտում կայացած Համաշխարհային ունիվերսիադայի երկրորդ մրցանակակիր։
Իր մարզական կենսագրության ընթացքում Ռ. Վարդանյանը անց է կացրել 665 գոտեմարտ, որից 627 հանդիպում ավարտել է հաղթանակով, 24 միջազգային մրցումներում պատվավոր պատվանդանի ամենավերին աստիճանին կանգնել է 23 անգամ։
1948 թվականից միաժամանակ զբաղվել է մանկավարժական գործունեությամբ, պատրաստել է հարյուրավոր առաջատար մարզիկներ, ավելի քան 20 սպորտի վարպետ, որից շատերը դարձել են ինչպես նախկին ԽՍՀՄ-ի, այնպես էլ տարբեր միջազգային մրցումների հաղթողներ և մրցանակակիրներ։ 1964 թվականին Վարդանյանին շնորհվել է Հայաստանի Հանրապետության վաստակավոր մարզչի կոչում։
1956-1962 թվականներին Վարդանյանն աշխատել է Ֆիզիկական կուլտուրայի պետական ինստիտուտում, որպես դասախոս։
Ակտիվ սպորտը թողնելուց հետո 1962-1992 թվականներին ղեկավարել է նախ «Աշխատանք» մարզական ընկերությունը, ապա՝ արհմիությունների միավորված մարզական ընկերության Երևանի քաղաքային խորհուրդը։
Մրցանակներ, կոչումներ
Վարդանյանը հանդիսանում է ըմբշամարտի օլիմպիական հերթափոխի մանկապատանեկան մարզադպրոցի հիմնադիրը, մարզօջախ, որը պատրաստել է բազմաթիվ սպորտի վարպետներ, Հայաստանի, ԽՍՀՄ-ի, Եվրոպայի, աշխարհի և օլիմպիական խաղերի չեմպիոններ։ Ռուբեն Վարդանյանը հանդիասանում է նաև միջազգային բարձրագույն կարգի առաջին հայ մրցավարը։
1969 թվականից որպես միջազգային բարձրագույն կարգի մրցավար և Ըմբշամարտի միջազգային ֆեդերացիայի (FILA) անդամ նա բարձր է պահել Հայաստանի պատիվը Եվրոպայի, աշխարհի առաջնություններում, Մյունխենի, Մոնրեալի, Մոսկվայի օլիմպիական խաղերում։ Ավելի քան 20 տարի Ռուբեն Վարդանյանի անունը տեղ է գտել աշխարհի և միության 10 լավագույն մրցավարների շարքում։ Մրցավարական գերազանց գիտելիքների, երկարամյա և արդյունավետ գործունեության համար Ըմբշամարտի միջազգային ֆեդերացիան նրան պարգևատրել է արծաթե մեդալով։
Հանրապետությունում ֆիզկուլտուրայի և սպորտի զարգացմանը մատուցած ծառայությունների համար Վարդանյանը պարգևատրվել է «Աշխատանքային արիություն» մեդալով, Հանրապետության Գերագույն Խորհրդի պատվոգրերով, ՀամԿԽ-ի և ԽՍՀՄ սպորտկոմիտեի բազմաթիվ շքանշաններով, նրա անունը գրանցվել է ԽՍՀՄ սպորտկոմիտեի Պատվավոր Գրքում։
Հիշատակ
Բարձր գնահատելով Ռուբեն Վարազդատի Վարդանյանի անցած մարզական և աշխատանքային ուղին, մասնավորապես, նրա ներդրումը Հայրենական ըմբշամարտի զարգացման գործում և նպատակ ունենալով հավերժացնել նրա անունը, արհմիությունների «Հայաստան» մարզական միության ըմբշամարտի օլիմպիական հերթափոխի մանկապատանեկան «Աշխատանք» մարզադպրոցը անվանակոչվել է Ռուբեն Վարազդատի Վարդանյանի անունով ։
1999 թվականին Երևանի քաղաքապետարանի որոշմամբ Երևան քաղաքի Կիևյան 7 շենքին, որտեղ 1955-1996 թվականներին ապրել է Վարդանյանը, տեղադրվել է նրան անվան հուշատախտակ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հայ ըմբշամարտիկներ Կատեգորիա:1929 ծնունդներ Կատեգորիա:Մայիսի 26 ծնունդներ Կատեգորիա:1996 մահեր Կատեգորիա:Դեկտեմբերի 21 մահեր Կատեգորիա:ԽՍՀՄ չեմպիոններ Կատեգորիա:ԵՊՀ շրջանավարտներ
Բյորն Ստրաուստրուպ
Բյորն Ստրաուստրուպ (Bjarne Stroustrup, արտասանություն  ), ծրագրավորող, C++ ծրագրավորման լեզվի ստեղծող։
Կենսագրություն
Բյորնը ծնվել և մեծացել է Օրհուսում։ Ընդունվել է Օրհուսյան համալսարանի (Դանիա) ինֆորմատիկայի բաժինը։ Այն ավարտելուց հետո (1975) ստացել է մագիստրոսի կոչում։ Այնուհետև 1979 թվականին Քեմբրիջի համալսարանում պաշտպանելով ինֆորմատիկայի թեզը (Ph. D.), աշխատանքի է անցել, որպես Քեմբրիջի համալսարանի համակարգչային լաբորատորիայի բաշխված համակարգերի նախագծող։ Նաև հանդիսանում է Չերչիլի անվան քոլեջի անդամ։
1979 թվականին Ստրասուստրուպը, իր կնոջ և աղջկա հետ միասին, տեղափոխվեց Նյու Ջերսի, որպեսզի աշխատանքի անցնի համակարգչային գիտա-հետազոտական Bell Telephone Laboratories կենտրոնում։ Այդ նույն տարում էլ նա ունեցավ իր որդուն` Նիկոլասին։
Հիմնադրման օրվանից մինչև վերջ (2002 թվականը), երբ տեղի ունեցավ Տեխասի A&M համալսարանի գիտական հետազոտողների միության տարանջատումը, Բյորնը եղել է AT&T Bell Labs ընկերությունում ծրագրավորման խոշոր մասշտաբային (Large-scale Programming Research department) հետազոտությունների բաժնի գլխավոր ղեկավար։
С++
Բյորն Ստրաուստրուպը մշակել է C++ ծրագրավորման լեզուն ։
Վերջին ժամանակներում С++-ը դարձել է ամենատարածված օգտագործվող ծրագրավորման լեզուն, որը պարունակում է օբյեկտ կողմնորոշված ծրագրավորում։ Ստրաուստրուպը դարձել է ծրագրավորման հավելվածների ստեղծման ասպարեզում, որտեղ արդյունավետությունը համարվում է առաջնահերթ սեփականություն, ինչպիսիք են օրինակ սիմուլացիոն, գրաֆիկան, մասնակցային ինտերֆայսը, կիրառական համակարգերը և գիտական հաշվարկման համակարգերը, օբյեկտ կողմնորոշված և ընդհանրացված ծրագրավորման պարադիգմերի առաջնապետ։
Գիտական և հասարակական գործունեություն
Ստրաուստրուպի «Ծրագրավորման լեզու C++» գիրքը համարվում է իր ոլորտի մեջ ամենաշատ ընթերցվող գրքերից մեկը, որը թարգմանվել է 19 լեզուներով։ Հաջորդ «C++ դիզայն և էվոլյուցիա» գիրքը, ընթերցողների առջև բացել է ծրագրավորման լեզվի նոր գաղտնիքներ. նոր գաղափարներ, իդեալներ, խնդիրներ։ Բացի հինգ գրքերից, Ստրաուստրուպը հրատարակել է ավելի քան հարյուր ակադեմիական և այլ հայտնի հոդվածներ։
Բյորնը C++-ի համար ակտիվ մասնակցություն է ունեցել ANSI/ISO ստանդարտի ստեղծման գործում և շարունակել է աշխատել ստանդարտի զարգացման և վերանայման գործում։
Բյորն Ստրաուստրուպը 2004 թվականին «С++ լեզվի ստեղծելու» համար ընտրվել է ԱՄՆ-ի Ինժեներների Ազգային Ակադեմիայի անդամ («National Academy of Engineering»): Ինչպես առաջին համակարգչային գիտնական, նա պարգևատրվել է(«William Procter Prize for Scientific Achievement from Sigma Xi») ամերիկական գիտաճհետազոտական համայնքի կողմից 2005 թվականին։ Նա նաև ստացել է IEEE համակարգչային համայնքի կողմից պարգև «օբյեկտ կողմնորոշված տեխնոլոգիանների հավելվածների ստեղծման և մեծ փոփոխություններ կատարելու, բիզնես և արդյունաբերության ոլորտում, աշխատանքների և առևտրայնացման համար»։ Բյորն Ստրաուստրուպը աշխատում է AT&T Bell Laboratories-ում և AT&T-ում։ 1993 թվականին նա պարգևատրվել է Գրեյս Մյուրե Հոփերի անվան մրցանակով «С++ լեզվի ոլորտում իր վաղ աշխատանքների, ամբողջ համակարգչային տեխնիկայի պատմության մեջ ծրագրավորման լեզուների զարգացնելու համար»։ Բացի դրանից, Ստրաուստրուպը համարվում է Տեխասի բժշկության, ինժեներական և գիտական ակադեմիայի անդամ Кроме (Texas Academy of Medicine, Engineering, and Science): Բյորն Ստրաուստրուպը «Fortune magazine» ամսագրի կողմից ճանաչվել է «լավագույն տասներկու ամերիկյան երիտասարդ գիտնականերից» մեկը ։ ԻՏՄՈ պատվավոր դոկտոր (2013) http://is.ifmo.ru/doctors/stroustrup.pdf։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:C++ Կատեգորիա:Դանիայում ծնվածներ Կատեգորիա:Ծրագրավորման լեզվի հետազոտողներ Կատեգորիա:Դանիացի գիտնականներ Կատեգորիա:Ճարտարագետներ Կատեգորիա:Դանիացի գրողներ Կատեգորիա:Քեմբրիջի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Փիլիսոփայական գիտությունների դոկտորներ Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի ինֆորմատիկայի ոլորտի գիտնականներ Կատեգորիա:Ամերիկացի ծրագրավորողներ
Հերակլիոն (Եգիպտոս)
Հերակլիոն (Եգիպտոս)
Հերակլիոն, Հերակլես (հուն. Ἡράκλειον), ինչպես նաև Տոնիս, Ֆոնիդա (Θῶνις), հնագույն քաղաք Ստորին Եգիպտոսում՝ Կանոբայի մոտակայքում, Նեղոսի արևմտյան գետափին, որը կոչվել է Կանոբյան կամ Հերակլեսյան  ։ Վերջին շրջանում (Մ. թ. ա. 550-331 թվականներ), փոքր, բայց հարուստ առևտրի կենտրոն և Հին Եգիպտոսի կարևորագույն նավահանգիստը մինչև Մ. թ. ա. 331 թվականը, երբ Ալեքսանդր Մակեդոնացին հիմնեց Ալեքսանդրիա քաղաքը։
Հայտնաբերում
Հայտնաբերվել է 2000 թվականին ֆրանսիացի ստորջրյա հնագետ Ֆրենկ Գոդիոյի կողմից՝ ջրի տակ 10 մ խորության վրա, Աբու Կիրֆորի ծոցում, Ալեքսանդրիայի շրջանից 6 կմ հեռավորության վրա։ Հնագիտական աշխատանքը իրականացվել է Ստորջրյա հնագիտության եվրոպական ինստիտուտի կողմից, իսկ հետո Օքսֆորդի ծովային հնագիտության կենտրոնի կողմից՝ Շվեցարիայի Hilti հիմնադրամի աջակցությամբ, ինչպես նաև Եգիպտոսի հնագիտության ծառայությունների կողմից։ Գոդիոն և նրա խումբը հայտնաբերեց համարյա 14000 առարկաներ՝ քարից, փայտից և ոսկուց։ Երկու նավահանգիեստներ իրար կապող նավահանգստային քաղաքի և առաջատար հարևան Կանուբ քաղաքի միջով անցնում է Մեծ ջրանցք, իսկ դրանից հետո՝ Ալեքսանդրիա։ Մեծ ջրանցքի հարավային ափի վրա՝ քաղաքի կենտրոնում գտնվող տաճարային համալիրը շրջապատված էր մեծ պատով՝ նվիրված է ֆիվայի երրորդությանը՝ Ամոն Գերեբին, Մուտին և նրանց որդի Խոնսուին, որին պաշտում էին հույները՝ ինչպես Հերակլեսին։ 8-րդ դարի վերջին քայքայված քաղաքը ավերվել է ուժեղ երկրաշարժից և դրա հետևանքով առաջացած ցունամիից, ապա ջրանցքի տակ անհետացել է Կանուբ և Մենուֆիս քաղաքների հետ միասին, որը եղել է սրբավայր՝ նվիրված Իսիդա աստվածուհու պաշտամունքին ։
Հերոդոտոսի տաճարը Հերակլիոնում հիշատակում է Հերոդոտոսին ։ Հերոդոտոսը հիշեցնում է եգիպտացիների բեռնատար Բարիս նավը, որի առագաստները մագաղաթից էին, աքացիայի երկճանկանի ձողերով, ամրացված փայտե մեխերով։ Ղեկը անցնում է նավի ողնափայտի միջով ։
Գոդիոն և իր թիմը Հերակլիոնի նավահանգստում հայտնաբերել են 64 նավ՝ ողջ հնագիտության անտիկ պատմության մեջ նավերի ամենամեծ գերեզմանոցը ։ Նրանց թվում են 12 միանման նավերի նավակազմ, որը մ. թ. ա. VI—II դարերում կառուցվել է Նեղոսի աքացիաների փայտից։ Նրանց երկարությունը քթից մինչև նավախել կազմում է 26 մետր։ Չնայած հարթ և նեղ մարմնին, նրանք ունեն նավագնացության լավ ծովային հատկանիշներ ծովային ափամերձ ջրերում նավարակության համար՝ հզոր բերանով ղեկի, առագաստային կայմի և սուր ողնափայտի շնորհիվ ։ Ըստ բեռնատար նավերի նախագծման մանրամասն վերլուծության «Ship 17» Ժամանակահատվածի երկարությունը 28 մետր է, որը 2003 թվականին հայտնաբերվել է Գոդիոյի թիմի կողմից, հանդես է եկել գիտությունների ակադեմիայի եգիպտական հետազոտությունների կենտրոնի աշխատակից Ալեքսանդր Բելովը և եկել է այն եզրակացության, որ «Ship 17» նավը իր հետ ներկայացնում է Բարիս նավը, ինչը նկարագրված է Հերոդոտոսի կողմից ։
Քաղաք
Հույն պատմաբան Դիոդորոս Սիկիլիացին գրել է, որ քաղաքը հիմնել է Զևսի որդին՝ Հերակլեսը ։ Համաձայն հույն մեկ այլ պատմաբանի Հերոդոտոսը, Հեղինե Չքնաղը և Պարիսը հայտնվել են Հերակլիոնում, քանի որ փոթորիկը ջարդել է նրանց Հունաստանից Տրոյա ճանապարհին։ Արքա Թոնին Պարիսի ծառաները պատմեցին Պարիսի կողմից Հեղինեի գայթակղման և առևանգման մասին՝ Մենելայոսի կնոջ, ում մոտ հյուրընկալվեց Պարիսը՝ Սպարտայում։ Պրոտևսի հրամանով Թոնը բռնեց Մեմփիսին և ուղարկեց Նեղոսն ի վեր Պրոտևս Պարիսի և Հեղինե Չքնաղի մոտ, ինչպես նաև Պարիսի ծառաները և գանձերը ։ Առասպելի համաձայն Եվիրպիդեսի «Հեղինե» ողբերգական պատմվածքում Ստորին Եգիպտոսի արքան հանդիսանում էր Պրոտևսի որդի Թեոկլիմենոսը ։ Ըստ Ստրաբոնի Ֆոնիդա քաղաքը վերանվանում են Թոնի անունով։ Համաձայն Ստրաբոնի քաղաքը գտնվում է Զեֆիրե (Ζεφύριον) հրվանդանում՝ ժամանակակից քաղաք Աբու-Կիրի մոտ։ Հրվանդանում է գտնվում նաև Ափրոդիտե Արսինոյի փոքրիկ տաճարը ։ Հաստ քարե պատերի մնացորդները ցույց են տալիս Հերակլիոնի տաճարի համալիրի տարածքի սահմանը։ Քանդված պատերի մոտ, հնագետները հայտնաբերել են 5 մետր բարձրությամբ վարդագույն գրանիտից պատրաստված երեք արձան, որոնք իբր հաղթահարել են երկրաշարժը։ Երկու արձանների վրա պատկերված են դեռևս անհայտ փարավոնը և նրա կինը։ Երրորդ արձանը՝ Նեղոս (Նեղոսի ամենամյա առատության աստվածը) ։
2001 թվականի հունիսի 7-ին ցուցադրվել է Պտելեմ 8-րդ Էվերգետի երկլեզու հոյակապ կոթողը՝ Հերակլիոնի վանական համալիրում։ Կոթողը կշռում է 10 տոննա, ունի 6 մետր բարձրություն և 3 մետր լայնություն։ Երբ նրան հայտնաբերեցին, այն բաժանված էր 15 մասերի։ Այն մոտավորապես կառուցվել է մ. թ. ա. 141 - 140 և 130 կամ 124 - 116 թվականներին։ Կոթողի մակերևույթը վնասված է, հունական տեքստը անհնար է կարդալ, բայց եգիպտական հիերոգլիֆ նամակի մեծ մասը կարելի է վերծանել և մեկնաբանել։ Այնտեղ խոսվում է Հերակլիոնի տեղացի քահանաների մասին։
1899 թվականին Նավկրատիսում գտել են 2 մետրանոց սև գրանիտից կառուցված կոթողի համարյա ամբողջական պատճենը, այսպես կոչված «Նավկրատիսյան կոթող»։ Սա կոթողների կրկնօրինակման եգիպտագիտության առաջին փորձն էր։ Նավկրատիսյան կոթողը, որը հիմա գտնվում է Կահիրեի եգիպտական թանգարանում՝ պարունակում է 30-րդ դինաստիայի հիմնադիր՝ փարավոն Նեկտանեբ Առաջինի (Մ. թ. ա. 378 - 361 թվականներ) հրամանագրի տեքստը։ Այդ հրամանագրում ներմուծվել է նոր կարգ, ըստ որի հույն արհեստավորներից և Նավկրատիսի ու Թոնի ապրանքներից գանձված տուրքի 10 %-ը անցել է Նեյթ աստվածուհու տաճարի կառուցմանը։ Տեքստն ավարտվում է հետևյալ բառերով՝ «ԵՎ նրա Մեծությունն ասաց. «Թող այն փորագրվի կոթողի վրա և կանգնեցվի Նավկրատիսում՝ Անու ջրանցքի ափին»»։ Գտնված կոթողը ոչնչով չի տարբերվում առաջինից, բացառությամբ վերջին նախադասության, որն ասում է՝ «Եվ նրա Մեծությունն ասաց՝ «Թող այն փորագրվի կոթողի վրա և տեղադրվի Հերակլիոն - Թոնիսում՝ հունական ծովի մուտքի մոտ» ։
Տեսիլք (ռոք խումբ)
Տեսիլք ռոք խումբը հիմնադրվել է Երևանում՝ Խաչատուր Մելիքյանի և Հարութ Ստամբոլյանի նախաձեռնությամբ։ Այս զույգի ստեղծագործական համագործակցության արդյունքում 80-ականների սկզբին մի քանի երգեր ձայնագրվեցին Ռադիոյի պետական կոմիտեում։ Խումբը վերջնականապես ձևավորվեց 1983-ին, երբ կազմում իրենց տեղն ամրագրեցին Արթուր Սաֆարյանը (հարվածային գործիքներ) և Հովհաննես Շադանյանը (կիթառ, վոկալ)։ Առաջին երգը մեծ խանդավառությամբ ընդունվեց Պոլիտեխնիկի Ուսանողական Գարուն փառատոնում (Ես Կգամ)։ Ինստիտուտի խմբագրությունը մի ամբողջ հոդված էր նվիրել Տեսիլքին, ու հատկապես «Ես Կգամ» երգին։ Խմբի երգացանկը հիմնականում ռոք ժանրի մեջ էր, մինչև որ մշակույթի նախարարության աշխատակիցներից մեկը տղաներին հրավիրեց տեսչություն։ Զրույցի ընթացքում նա ուղիղ դիմեց խմբի ղեկավար Մելիքյանին հորդորելով որ խումբը դադարի ռոք նվագել, այլապես եթեր կամ ձայնագրության հնարավորություն չի ընձեռնվի։ Երկար քննարկումներից հետո խմբի տղաները որոշեցին փոփ ժանրի երգերին զարկ տալ, ու հեռուստատեսության դռներն արդյունքում բացվեցին։ Տարօրինակ հակասությունն այն էր, որ խմբի համերգները սկսվում էին ռոք երգերով, իսկ լսարանը ծանոթ էր փոփ ժանրի երգերին և ավելի շատ դա էր պահանջում։ 1987 թվականին խմբի համահիմնադիր Հարութ Ստամբոլյանը մեկնեց Միացյալ Նահանգներ մշտական բնակության։ Նախօրեին Մելիքյանը գրել էր «Անձրև» երգի մեղեդին Հարութի գնալու կապակցությամբ։ Նրա մեկնելուց հետո գրվեցին երգի բառերը։ «Անձրև»-ը ամիսներ շարունակ չէր իջնում հայկական հեռուստատեսության եթերից ու մեծ արձագանքի արժանացավ։ Այն կատարեց խմբի նոր մեներգիչ Առնո Մանասարյանը։ Տեսիլքը որ կանգնած էր լուծարման շեմին, նոր կյանք ստացավ։ Հաջորդեցին խմբի համերգները ամբողջ Հայաստանով մեկ, ինչպես նաև մերձավոր արտասահմանում։ Խումբն առաջին մրցանակներ ստացավ Դոնի Ռոստովում կայացած ուսանողական փառատոնի և Ալավերդիում կայացած ռոք փառատոնի արդյունքում։ 1988-ի երկրաշարժից հետո Տեսիլքը համալրեցին Լենինականի Բամբիռ խմբի 3 անդամները, Գրիգորը՝ կիթառ, Արմեն Կարապետյանը հարվածային գործիքներ, Արմեն Սարգսյանը՝ բաս կիթառ։ Տեսիլքի նախնական կազմից միայն Խաչատուր Մելիքյանն էր խմբում, Արթուր Սաֆարյանը իր ձեռքը վերցրեց խմբի ադմինիստրատիվ գործունեությունը։ 1990 թվականին Առնո Մանասարյանը հեռացավ Տեսիլքից, միանալով Տարերք խմբին։ Խմբի մեներգչի պարտականություններն ընկան Խաչատուր Մելիքյանի ուսերին։ Հենց այդ թվականին կայացավ Տեսիլքի վերջին համերգը Չարենցավանի մարզադաշտում, ավելի քան երկու հազար հանդիսատեսների ներկայությամբ։ 1990-ին Տեսիլքի Հայաստանյան գործունեությունն ավարտվեց Մելիքյանի Միացյալ Նահանգներ տեղափոխվելու պատճառով։ Մոտ 10 տարի լռությունից հետո Մելիքյանը վերսկսեց իր ստեղծագործական ճանապարհը, այս անգամ Լոս Անջելեսում։ 4 երգ ձայնագրվեց Հարութ Ստամբոլյանի ու Արթուր Սաֆարյանի մասնակցությամբ, ով նույնպես տեղափոխվել էր Միացյալ Նահանգներ։ 2014 թվականին Տեսիլքը 3 անդամներով ելույթ ունեցավ Երևանի Օպերայի դահլիճում կազմակերպված խոշոր գալա համերգի ծիրում, մեկ երգով։ Հետագա տարիներին Երևանում համերգի նախապատրաստություններ էին նախաձեռնվել, որը չիրականացավ Հարութ Ստամբոլյանի անժամանակ մահվան պատճառով։ Այսօրվա դրությամբ Տեսիլքը ստեղծագործում է ստուդիայի պայմաններում, բազմաթիվ հին ու նոր երգերի ձայնագրությունների թողարկումով։
Խմբի ամենսարիված «Անձրև» երգը կատարել են հայ և օտարազգի կատարողներ։
Տեսիլքի կազմում (բացի հիմնական անդամներից) տարբեր տարիներին նվագել են Արթուր Արևշատյանը (բաս), Ստեփանը (երգեհոն), Հակոբը (երգեհոն), Անդրանիկը (երգեհոն), Սուրեն Սանթուրյանը (ստեղնաշարային գործիքներ), վերոհիշյալ Բամբիռ (սկզբնական) խմբի 3 անդամները, Արշակը (հարվածային գործիքներ), Սերգեյը (ռիթմ կիթառ, վոկալ), Թորոսը (ստեղնաշարային գործիքներ), էդուարդը (բաս) ։ Տեսիլքն ըստ էության ունեցել է 4 հիմնական կազմ՝
1) Մելիքյան, Ստամբոլյան, Սաֆարյան, Շադանյան, Հարությունյան
2) Մելիքյան, Սաֆարյան, Մանասարյան, Արևշատյան, Սանթուրյան
և վերջինը՝ Մելիքյան, Սաֆարյան
Տեսիլքի և Արձագանք խմբի մեներգիչ Արտավազդ Բայաթյանի համագործակցության արդյունքում վերջին տարիներին ձայնագրվեցին 3 երգ, որոնցից 2-ը կլիպներ դարձան։ 2022-ին Խաչատուր Մելիքյանի և Էլիպս խմբի մեներգիչ Ռոմիկ Մխիթարյանի համագործակցությամ արդյունքում ստեղծվեց «Պատերազմ, Չարիք Մարդկային» երգը, որ գրվել էր 1984 թվականին։ https://www.youtube.com/watch?v=dqRbFc6P6zc
Խաչատուր Մելիքյանի երաժշտությունը հնչում է նաև Հայաստանի լավագույն լրագրողներից մեկի՝ Վարդ Սիմոնյանի «Արարչի Աջը» փաստագրական ֆիլմում։
Յըլդըրըմ Աքբուլութ
Յըլդըրըմ Աքբուլութ (Yıldırım Akbulut, ), թուրք պետական և քաղաքական գործիչ, 1989 թվականի նոյեմբերի 9-ից մինչև 1991 թվականի հունիսի 23-ը՝ Թուրքիայի Հանրապետության վարչապետ ։
Թուրքիայի «Հայրենիք» կուսակցության անդամ։
Կենսագրություն
Յըլդըրըմ Աքբուլութն ծնվել է 1935 թվականի Սեպտեմբերի 2-ին Երզնկա քաղաքում։ Ավարտել է Ստամբուլի պետական համալսարանի իրավաբանության ֆակուլտետը  ։
Ընտրվել է որպես խորհրդարանի անդամ՝ Էրզինջանի մարզից։ Տուրգուտ Օզալի կառավարման տարիներին եղել է երկրի ներքին գործերի նախարարը (1984-87)։ 1987-1989 թվականներին եղել է Թուրքիայի գերագույն ազգային ժողովի սպիկերը։
Տուրգուտ Օզալի նախագահ ընտրվելուց հետո Յըլդըրըմ Աքբուլութն 1989 թվականին դարձել է Թուրքիայի նոր վարչապետը և «Հայրենիք» կուսակցության առաջնորդը։
1991 թվականին կուսակցության նոր առաջնորդ է ընտրվել Մեսութ Յըլմազը, այն բանից հետո, երբ Աքբուլութն հրաժարական է տվել հօգուտ Յըլմազի։ 1999-2000 թվականներին ևս եղել է ԹԳԱԺ-ի սպիկերը։
2000 թվականին նա առաջադրել է իր թեկնածությունը Թուրքիայի նախագահական ընտրություններում։ Առաջին փուլում նա հավաքել է 10 % ձայն, իսկ երկրորդում՝ 16 %: