cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Աքսել Հենի
Կենսագրություն
Աքսել Հենին ծնվել է Օսլոյում ։ 1998 թվականին չորրորդ փորձից հետո ընդունվել է Նորվեգիայի ազգային թատերական ակադեմիա ։ Ավարտելուց հետո 2001 թվականին աշխատել է Վարտ թատրոնում (Մոլդե), այնուհետև՝ Օսլոյի նոր թատրոնում, որտեղ մի քանի անգամ խաղացել է Համլետի դերը ։ Առավել հայտնի է դարձել որպես կինոդերասան։ Առաջին անգամ խաղացել է Ջան Վանգի դերը համանուն ֆիլմում, որից հետո ակտիվորեն նկարահանվել է հեռուստատեսությունում և ֆիլմերում։ 2003 թվականին «Ընկերը» ֆիլմում խաղացել է երկրորդական դեր, հաջորդ տարի հանդես է եկել որպես «Միայնակ» ֆիլմի ռեժիսոր։ Ֆիլմը գրավել է սկանդինավյան կինոքննադատների ուշադրությունը։ Ֆիլմի համար Աքսելը ստացել է Ամանդա մրցանակ։ 2005 թվականից նկարահանվել է սոցիալական գովազդում։ Կինոհասարակությունում նրա դիրքն ամրապնդել է «Մաքս Մանուս» պատմական դրաման։ Մեծ ճանաչում է ստացել է նրա «Headhunters» ֆիլմը։ 2014 թվականին «Հերակլես» ֆիլմում խաղացել է երկրորդական պլանի դեր։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Նորվեգացի դերասաններ Կատեգորիա:Նորվեգացի կինոռեժիսորներ Կատեգորիա:Նորվեգացի սցենարիստներ
Վիշկա (գյուղ, Վելիկոբերեզնյայի շրջան)
Վիշկա (Вишка), գյուղ Ուկրաինայի Անդրկարպատյան մարզի Վելիկոբերեզնյայի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Վիշկա գյուղում բնակվում էր 897 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Անդրկարպատյան մարզի Վելիկոբերեզնյայի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Կուերա
Կուերա, Վանի թագավորության աստված։ Պաշտոնը ստույգ հայտնի չէ։ Վանա ժայռի (Մհերի դուռ) արձանագրությունում, ուր տրված է ուրարտական աստվածությունների ցուցակն ըստ պաշտոնի և կարևորության, զբաղեցնում է 15-րդ տեղը, եղել է Ադիա դիցուհու զույգը։ Կուերայի պաշտամունքը տարածված է եղել Վանա լճի հյուսիսարևելյան ոլորտում, ուր Իշպուինի և Մենուա թագավորները հիմնել են Կուերաին նվիրված սրբատեղիներ։ Ըստ Մենուայի արձանագրություններից մեկի՝ այս շրջանում է եղել նաև Կուերայի պաշտամունքի կենտրոնը (Կուերանիլի)։ Ավելի ուշ, Սարդուրի Բ-ի մի արձանագրության մեջ, Սելիտեա երկրում գրավված 9 ամրոցների շարքում հիշատակված են Կուերայիին նվիրված ուրարտական երկու քաղաք։
Կատեգորիա:Վանի թագավորության աստվածներ Կատեգորիա:Հայկական աստվածներ
Կանո (Տրենտոյի գավառ)
Կանո  (Cagnò), կոմունա Իտալիայում։ Գտնվում է Տրենտինո Ալտո Ադիջե մարզի Տրենտո գավառում ։
Բնակչությունը կազմում է 371 մարդ (2008), բնակչության խտություն՝ 123 մարդ/կմ²։ Զբաղեցնում է 3 կմ² մակերես։ Փոստային ինդեքս՝ 38020։ Հեռախոսային կոդ՝ 0463։
Ժողովրդագրություն
Բնակչություն
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր
Վիլյալուենգա դե լա Սագրա
Վիլյալուենգա դե լա Սագրա (Villaluenga de la Sagra), մունիցիպալիտետ Իսպանիայում՝ Տոլեդո նահանգում (Կաստիլիյա-Լա-Մանչա ինքնավար մարզում)։ Մունիցիպալիտետը գտնվում է Լա-Սարգա շրջանում։ Տարածքը 27 կմ² է։ Բնակչությունը 3950 մարդ (2010 թվականի տվյալներով)։ Պրովինցիայի վարչական շրջանից հեռու է 27 կմ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իսպանիայի քաղաքներ
Վաղը, ապրիլի երեքին
Սյուժե
Ապրիլի 1-ին Վովա Ռյաշենցևը դասընկերուհուց գրություն է ստանում, որով նա տղային հրավիրում է ֆիլմ դիտելու։ Նամակի հեղինակ Մաշա Գավրիկովան, իրոք, հավանում էր տղային, բայց Վովան ընկերոջ հետ խորհրդակցելուց հետո որոշում է, որ դա խաբեություն է։
Վեցերորդ «Բ» դասարանի երիտասարդ դասղեկ Արիադնա Նիկոլաևան երեխաներին մի պարզ բան է բացատրում, այն է. «Ճշմարտությունը միշտ պետք է ասվի, բայց այն մեզ չի ազատում միմյանց հանդեպ նրբազգաց և կարեկից լինելու անհրաժեշտությունից։ Ճշմարտացի լինել՝ նշանակում է լինել արդար, բարի, իսկական մարդ»։
Դերերում
Դրվագներում
Փաստեր
"Մի անգամ ամռանը, Սանկտ Պետերբուրգի մոտակայքում, ամառանոցներից մեկում պիկնիկի ժամանակ ես հիշում եմ մի երիտասարդ տղայի, ով կենդանիներ էր նմանակում։ Ես ցնցվեցի հովազի նմանակումից։ Այնուհետև նա մի թռչուն նմանակեց... Նա զարմանալի շնորհ ուներ։ Եվ նա հենց Կոստա Ռայկինն էր ։"
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆիլմեր դպրոցի մասին Կատեգորիա:Խորհրդային կինոկատակերգություններ Կատեգորիա:«Լենֆիլմ» ստուդիայի ֆիլմեր Կատեգորիա:Ռուսերեն ֆիլմեր
Վերելք (վեպ)
«Վերելք » (Ascension), կանադացի գրող Դրյու Կարպիշինի ֆանտաստիկ վեպ։ Mass Effect տիեզերքի երկրորդ գիրքը, որի գործողությունները կատարվում են Mass Effect-ի իրադարձություներից երկու ամիս անց։
Սյուժե
Գրքում պատմվում է «Mass Effect» կազմակերպության գործունեության մասին, որը ներկայացրել է իր գործակալներին «Վերելք» ծրագիրը՝ Ալյանս Սիսթեմի ծրագիրը՝ ստեղծված մարդկանց բիոտիկ (կենսական) կարողությունները բացահայտելու համար։ «Ցերբերին» դիմակայում են Կալի Սանդերսը և Հենդել Միտրան՝ նրա գործընկերը «Վերելք» ծրագրում ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:2008 վեպեր Կատեգորիա:Անգլերեն գրքեր Կատեգորիա:Անգլերեն գրականություն
Ռախադել
Ռախադել (Rajadell) մունիցիպալիտետ Իսպանիայում։ Գտնվում է Բարսելոնա պրովինցիայում (Կատալոնիա ինքնավար համայնքում)։ Մունիցիպալիտետը գտնվում է Բաժես շրջանում։ Տարածքը կազմում է 45.32 կմ2։ Բնակչությունը՝ 514 մարդ (2010 թվականի տվյալներով)։
Դերեկովշչինա (գյուղ, Լոխովիցայի շրջան)
Դերեկովշչինա (Дереківщина), գյուղ Ուկրաինայի Պոլտավայի մարզի Լոխովիցայի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1722 թվականին։
Ռախադել
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իսպանիայի քաղաքներ Կատեգորիա:Իսպանիայի բնակավայրեր
Դերեկովշչինա (գյուղ, Լոխովիցայի շրջան)
2001 թվականի տվյալներով Դերեկովշչինա գյուղում բնակվում էր 40 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 411 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 0,1 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Պոլտավայի մարզի Լոխովիցայի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1722 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
(8088) Ավստրալիա
(8088) Ավստրալիա (Australia), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1990 թվականի սեպտեմբերի 23-ին Գրեգոր Կաստելի և Լյուդմիլա Ժուրավլյովայի կողմից Նաուչնիում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,288107 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 1,9399 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,6363 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1264,19 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,284767 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 3,52° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1990 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Գրեգոր Կաստելի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Լյուդմիլա Ժուրավլյովայի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Լիմ անապատ
Լիմ անապատ (նաև Լմնա անապատ), Վանա լճի հյուսիս-արևելքում՝ Լիմ կղզում։
Պատմություն
1305 թվականին Աղթամարի Զաքարիա Ա կաթողիկոսը (1296–1336) հիմնովին վերակառուցել է մենաստանի սուրբ Գևորգ եկեղեցին։ Այս մասին ժամանակի պատմագիրը նշում է․ Զաքարիա Ա Աղթամարցի կաթողիկոսը ևս իր կալվածագրում գրում է, որ Լիմ մենաստանի վանահայր Հովհաննես եպիսկոպոս Արծրունու օգնությամբ վերանորոգել են Լիմի սուրբ Գևորգ եկեղեցին, բազմապատկել են վանքապատկան տարածքները տարբեր գյուղերում, անապատին ընծայել արտեր, ագարակներ, ջրաղաց ։ Նա նաև նշում է, որ Լիմում միաբանություն կար դեռևս Ներսես Մեծի օրոք. Սա փաստում է, որ, Լիմ կղզում 4-րդ դարում արդեն մենաստան կար։
Ավանդություն
Ավանդությունը Լիմում վանքի հիմնադրումը կապում է սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի անվան հետ, սակայն պատմական փաստերը բացակայում են։ Կղզում գործել է խոշոր ու հռչակավոր մենաստան Սուրբ Գևորգ անվամբ, որն ունեցել է բազմաթիվ միաբաններ։ Գտնվելով կղզու վրա, այսինքն՝ բնականորեն պաշտպանված վայրում, միաբանների համար հնարավորություն է ստեղծվել առանձնանալ աշխարհիկ կյանքից, հեռու գտնվել վտանգներից և խաղաղ պայմաններում նվիրվել վանական կյանքին ու մշակութաստեղծ գործին։ Այդ շարունակական խոկման ու աշխատանքի արդյունքն են նաև վանքում ստեղծված ձեռագրերը։
Հիշատակություն
Անապատի վաղ շրջանի գործունեության մասին տվյալներ չկան։ Վկայություն կա, որ 884 թվականին այստեղ գրչագիր է ընդօրինակվել, ինչը փաստում է 11-րդ դարում կղզում գործող վանքի և գրչության կենտրոնի մասին։ Սա Լիմ անապատի գրչության կենտրոնից հայտնի առաջին ձեռագիրն է, որի մասին տեղեկություններ են պահպանվել դրանից ընդօրինակված գրչագրում։ Ձեռագիրն Ավետարան է՝ գրված Գրիգոր Մաշկևոր ի ձեռքով 884 թվականին։ 14-րդ դարում գրիչ և ծաղկող Հակոբ Երզնկացու ընդօրինակած Ավետարանը (Մ․ Մաշտոցի անվան Մատենադարան, ձեռագիր 3711) որպես իր գաղափար օրինակի պարունակում է այս ձեռագրում առկա հիշատակարանները. ''«Գրի ձեռամբ Գրիգորի վարդապետի Քաջբերունւոյ․ ի թվին ԳՃԼԳ. (884), Տրէ ամսոյ Է. (7), ի սուրբ անապատին Լմայ, ի սկզիբն Աւետարանիս ի յանուն Սքանչելագործին», «մեղապարտ գրիչ Գրիգոր վարդապետ Քաջբերունւոյ, թվին ԳՃԼԳ. (884), Տրէ ամսոյ Ի. (20)»'' ։ Գրիգորի Ավետարանի գրչությունը սկսվել է Սքանչելագործ վանքում և ավարտվել Լիմ անապատում ։ Այնուհետ՝ մինչ 16-րդ դարը տեղեկություններ չկան Լիմ անապատի գործունեության մասին ։
14-րդ դարակեսին Լիմ անապատում ձեռագրեր է ընդօրինակել Խաչատուր աբեղա գրիչը։ Նրանից հայտնի է չորս ձեռագիր, որոնցից պահպանվել է միայն մեկը, մյուս երեքի՝ նկարագրությունները։ 1301 թվականին Խաչատուրն ընդօրինակում է Ավետարան. Որպես ձեռագրի ստացող նշվում է Աստվածատուր քահանան։ Խաչատուրի մյուս գրչագիրը (ՄՄ, ձեռ. 3767) գրվել է ''«ի թուականիս Հայոց, ՉԾԸ. (1309) և ի հայրապետութեան Զաքարիայի, ի կղզիս, որ կոչի Լիմն, ընդ հովանեաւ Սուրբ Գէորգեա նորակազմ տաճարի և յառաջնորդութիւն սուրբ ուխտիս տէր Յովաննէսի»''։ Ավետարանի ստացողը տանուտեր Գելուկն է, ով չուներ զավակ, և պատվիրելով այս գրչագիրը՝ այն ընծայում է Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցուն ։ 1333 թվականին արդեն եպիսկոպոս Խաչատուր գրիչը ևս մեկ Ավետարան է ընդօրինակում Ահարոն կրոնավորի խնդրանքով ։ Խաչատուրին վերջին անգամ հիշատակվում է 1336 թվականին Հովհաննես կրոնավորի համար Ավետարան օրինակելիս ։ Հիշատակարանում դառնացած գրիչը նշում է, որ թշնամու կողմից ավերվեց Արճեշ քաղաքը։
Մեզ հասած 1301 թվականի Ավետարանի նկարագրության համաձայն և ուսումնասիրելով 1309 թվականի ձեռագիրը (ՄՄ, ձեռ. 3767)՝ պարզվում է, որ Խաչատուրի ավետարանները նկարազարդված են լուսանցազարդերով և զարդագրերով՝ հիմնականում կարմիր գույնով։ Տերունական նկարներ մեզ չեն հասել, ուստի՝ հնարավոր չէ ասել՝ ստեղծման ժամանակ այս ձեռագրերն ունեցել են տերունական մանրանկարներ, թե՞ ոչ։ Ամեն դեպքում, Խաչատուրն իր հիշատակարաններում ոչ մի ծաղկողի անուն չի նշում։
Լիմ անապատի հաջորդ գրիչը Աբրահամն է։ 1306 թվականին նա ընդօրինակում է Ավետարան Խաչատուր քահանայի խնդրանքով ։ Գրչի հաջորդ ձեռագիրը Մաշտոց է՝ գրված 1310 թվականին ։
Աբրահամ գրչից պահպանված միակ ձեռագիրը 1315 թվականին գրված Աստվածաշունչն է (ՄՄ, ձեռ. 192), որի ստացողը Թադեոս կրոնավորն է։ Հիշատակարանում նշվում են նաև հարակից տեղեկություններ.
Խաչատուրի և Աբրահամի ձեռագրերում նշված են Լիմ անապատի սրբատեղիները՝ Սուրբ Աստուածածին, Սուրբ Կարապետ, Սուրբ Գևորգ, որոնցից վերջինը միանշանակ եկեղեցու անունն է։ Հիշված են նաև ժամանակի վանահայրը՝ Հովհաննես եպիսկոպոսը, Աղթամարի Զաքարիա կաթողիկոսը և նրա հայրենանպաստ գործունեությունը։
Աբրահամ գրիչը Աղթամարի Զաքարիա հայրապետին նմանեցնում է ս. Գրիգոր Լուսավորչին, «...որ է ամենևին բարի, աննենգ եւ անցասումն, նմանեալ աթոռակալին իւրոյ սուրբ Գրիգոր խոնարհութեամբն եւ համբերութեամբն, որ եւ նա ի մէջ թունաւոր օձիցն համբերեալ հնգետասան ամ, նույնպէս եւ սա ի դառն եւ ի վշտաբեր ժամանակիս, ի մէջ անօրինաց եւ արիւնարբու գազանաց ազգին նետողաց» ։ Թե՛ Խաչատուր, թե՛ Աբրահամ գրիչների ձեռագրերում Լիմի Սբ. Գևորգ եկեղեցին կոչվում է «նորակազմ տաճար»՝ ակնարկելով Զաքարիա Ա կաթողիկոսի կողմից եկեղեցու վերաշինման իրողությունը։
1317 թվականին Թումա գրիչն ընդօրինակել է Սարգիս Շնորհալու «Մեկնութիւն Կաթողիկեայց թղթոց» երկը՝ տիկին Խրիկի պատվերով ։ 1394 թվականին Մանուել կրոնավորն ընդօրինակում է Գանձարան, որը Լիմ անապատում 14-րդ դարում գրված և մեզ հասած վերջին ձեռագիրն է (Վենետիկ, ձեռ. 382)։ Մանուել գրիչը ուշագրավ տեղեկություն է հայտնում նաև այն մասին, որ Լենկ Թեմուր ի վայրագ կոտորածներից իրենք զերծ մնացին Լիմ կղզում իրենց վարդապետի՝ Սարգսի շնորհիվ.
15-րդ դարից մեզ հասած առաջին ձեռագիրը 1421 թվականին Հովհաննես գրչի ձեռքով գրված Ավետարանն է (ՄՄ, ձեռ. 4624)։ Նա ձեռագրում հիշատակում է նաև իր ուսուցչի, միաբան եղբայրների և մերձավորների անունները.
Թղթի կոկողն է Վարդան կրոնավորը, իսկ կազմողը՝ Գրիգորը։ Գրիչը դառնությամբ գրում է, որ իր եղբայր Վարդան կրոնավորը ձեռագրի թուղթը կոկելուց ութ օր հետո հիվանդացավ և մահացավ, ուստի՝ ինքը սույն ձեռագիրը թողեց Լիմ անապատում՝ ի հիշատակ իր եղբոր ։
Հաջորդ ձեռագիրը, որը ևս Ավետարան է (ՄՄ, ձեռ. 4979), սկսում է ընդօրինակել Հովհաննես վարդապետը 1439 թվականին (թերևս, նախորդ Հովհաննես գրիչը), սակայն աշխատանքը դեռ չավարտած՝ մահանում է։ Գործը շարունակում է Հովսեփ միայնակյացը, ով նաև ծաղկողն ու կազմողն է. «...սուրբ վարդապետն Յովաննէս եւ ձեռն ի գործ արկեալ գրեաց զսուրբ Աւետարանս, ի յիշատակ բարի հոգւոյ եւ ծնաւղաց իւրոց… եւ ի կատարումն աւետարանիս ոչ ժամանեաց, այլ փոխեցաւ տարաժամ մահուամբ ի Քրիստոս։ Վասն որոյ աստուածասէր եւ բարեպաշտ միայնակեացն Յովսէփ եռափափագ սրտիւ… ի քիրտն աշխատեաց իւրոց կատարել ետ զսուրբ Աւետարանս՝ գրելով եւ ծաղկելով եւ կազմելով…» ։ Ձեռագրում որորշակի պակաս հատվածներ լրացրել է Մկրտիչ վարդապետը, սակայն նա ևս տարաժամ մահվան պատճառով հեռանում է կյանքից. «...զտիեզերալոյս եւ զաստուածաբան, քաջ եւ երջանիկ վարդապետն Մկրտիչ, որ զպակասութիւն սուրբ Աւետարանիս գրեաց, եւ ի կատարումն յիշատակարանիս ոչ ժամանեաց, այլ տարաժամ մահուամբ փոխեցաւ առ անծկալին իւր Քրիստոս…» ։
Իգնատիոս գրիչը Քաջբերունիքի Խառաբաստավանքում (Սուհարավանք) 1454 թվականին սկսում է մի ձեռագրի ընդօրինակություն՝ «Մեկնութիւն կաթողիկէից թղթոց», սակայն երկրում տիրող ծանր իրավիճակը, կոտորածները ստիպում են Քաջբերունիքի բնակիչներին, որոնց հետ էր նաև գրիչը, առժամանակ փախչել ու ապաստանել այլ վայրերում՝ «...եւ ոմանք ամրացան յանառիկ կղզիս Լիմն կոչեցեալ, եւ շատք ցրուեցան յերկիր Ամկու…» ։ Լիմում Իգնատիոսը ավարտին է հասցնում իր գրչագիրը ։
Արճեշ գավառում Քաջբերունիքի րաբունապետ Վարդան վարդապետի խնդրանքով գրիչ Հովհաննես Մանգասարենցը սկսում է Ավետարանի գրչագրություն (ՄՄ, ձեռ. 6570)։ Հովհաննեսը որպես գրչության հմուտ վարպետ՝ բավական հայտնի էր Վասպուրականում։ Նրա գրչագրերը սովորաբար ծաղկում էր Մինաս Ծաղկողը։ Այս ձեռագիրը Հովհաննես Մանգասարենց ը սկսում է Արճեշում և ավարտում 1454 թվականին Լիմում։ Այստեղ էր նաև Մինաս Ծաղկողը, ով այն նկարազարդում է։ Ենթադրելի է, որ Հովհաննես Մանգասարենցի՝ Լիմ կղզի տեղափոխվելը պայմանավորված էր երկրում տիրող խառնակ դրությամբ, այսինքն՝ պատճառը նույն էր, ինչ Իգնատիոս գրչինը. «…աւարտեցի ի մեծ թուականութեանս Հայոց ՋԳ. (1454) ամին, յառաջնորդութիւն երկրիս Քաջբերունոյ մեծ րաբունապետի և քաջ վարժապետի Կարապետ վարդապետի, և ի հայրապետութեան մեծ Աթոռոյն Սուրբ Էջմիածնի տէր Գրիգորի, և ի ղանութիւն արենարբու բռնաւորին Ջհանշահի... գրեցի սուրբ Աւետարանս ի քաղաքիս Արճէշ կոչեցեալ և ի կղզիս, որ կոչի Լիմն» ։ Այս Ավետարանը, ի տարբերություն Լիմ մենաստանի գրիչների կողմից գրված ու նկարազարդված ձեռագրերի, բավական հարուստ է մանրանկարներով նաստանի գրիչների կողմից գրված ու նկարազարդված ձեռագրերի, բավական հարուստ է մանրանկարներով։
Մեզ է հասել նաև մի Հայսմավուրք՝ գրված 1452–1457 թվականներին Սուխարավանքում (Խառաբաստավանք), Արգելանում, ապա՝ Լիմ անապատում (ՄՄ, ձեռ. 4472)։ Ձեռագիրն ընդօրինակվել է ոչ միայն երեք տարբեր վայրերում, այլև՝ գրչափոխությամբ։ Առաջին գրիչը Հովհաննես քահանան է. Նա նշում է, որ Հասան անունով մուսուլման բռնակալն անմեղ քրիստոնյաներին գերեց, իսկ ձեռագրի ստացող Ստեփաննոս մահդասին իր վաստակով ազատեց նրանց.
Հաջորդ գրիչը Ղազար կրոնավորն է։ Նա հիշում է նաև Կարապետ սարկավագին՝ թուղթ կոկողին, և ստացողին՝ մահդասի Ստեփանոսին։ Հիշատակարանում գրելով մատյանի ստեղծման դեգերումներով լի պատմությունը՝ Ղազարը կղզին կոչում է «յանառիկ ամուրն Լիմն», որ նշանակում է անառիկ ամրոց. Այս ձեռագրի ծաղկողը ևս Մինասն է, ով այն ճոխացրել է հայսմավուրքյան սրբերի լուսանցային մանրանկարներով։
Լիմից հայտնի հաջորդ ձեռագիրը Շարակնոց է (ՄՄ, ձեռ. 6043)՝ գրված 1527 թվականին։ Գրիչը նաև ծաղկողն է, բայց հիշատակարանում չի նշում իր անունը՝ այս ձեռագրի պարագային չկարևորելով այն, այլ արձանագրում է ձեռագրի ստեղծման տխուր պատճառը՝ Մեսրոպ երիտասարդ աբեղայի խեղդվելը ծովում. «Յայսմ ամի անկաւ Մեսրոփ փոքր աբեղայն ի ծովս եւ խեղդամահ եղեւ… Եւ շատ որոնեցաք զմարմին նորայ յե[զերբ] ծովուն եւ ոչ գտաք, որով լինէր սա[կաւ] ինչ սփոփանք սրտից մերոց։ Արդ [ի յայսմ] ամի աւարտեցաւ Շարակնոցս ի Լիմն կղզիս յերկիրս Ամկոյ ձեռամբ անյ[իշելի] եւ անանուն գրչի, որ մեծաւ տառ[ապան]աւք գրեցի եւ ծաղկեցի ոսկով» ։ Գրիչը նաև նշում է, որ Մեսրոպ աբեղան երաժշտական շնորհ ուներ, ուստի՝ պատահական չենք համարում ձեռագրի բովանդակության ընտրությունը. «Զի էր ինձ ըստ հոգւոյ որդի եւ աշակերտ, ի յուսմունս երաժըշտականս անցեալ անոյշ ձայնիւ եւ պատշաճ եղանակաւ» ։
Հաջորդ ձեռագիրը Մաշտոց է՝ գրված 1530 թվականին (Երուսաղեմ, ձեռ. 289)։ Գրիչը Մկրտիչ աբեղան է, որ հիշատակարանում նշում է՝ «Մկրտիչ գըծողս յիշեցէք ի Քրիստոս» ։ Մեզ են հասել երկու Մաշտոց՝ 1530 և 1533 թվականներին գրված, թերևս նաև ծաղկված Հովսեփ Աղթամարցու ձեռքով (ՄՄ, ձեռ. 945, Երուսաղեմ, ձեռ. 302)։ Առաջինի ստացողն է Հովանես միայնակյացը, ով այն ընծայում է Աղթամարի Սուրբ Խաչին ։ Մյուսի ստացողն է Պարսամը, ով այն նվիրում է «ի նոյն գեաւղաքաղաքն յՈւրանց ի դուռն Ս. Ստեփաննոս Նախավկային եւ Ս. Նշանին...» ։
Վկայություն կա, որ 1538 թվականին Վանա բերդին տիրացած Գոգչա սուլթանը զորքով մտնում է Լիմ կղզի, ավերում, կոտորում միաբաններին և այրում կամ ծովը նետում ձեռագրերը, որոնց միայն մի փոքր մասն է գտնվել ու փրկվել ։ Այնուհանդերձ, վանքի միաբանները կարողանում են վերականգնել վանական կյանքը։
1553 թվականին ոմն Աղաջանի խնդրանքով Մաշտոց (ՄՄ, ձեռ. 5976) է ընդօրինակել Կարապետ գրիչը։ Ժամանակագրորեն Լիմից հայտնի հաջորդ ձեռագիրը ևս Մաշտոց է՝ գրված 1568 թվականին, Թորոս գրչի ձեռքով (ՄՄ, ձեռ. 3353)։ Հիշատակարանը կարևորվում է նրանով, որ նշված են սուրբ ուխտի առաջնորդի և այլ միաբանների անունները. «Դարձեալ աղաչեմ զամենեսեան յիշել ի Քրիստոս զտիեզերալոյս քաջերջանիկ զառաջնորդ սուրբ ուխտիս՝ Զաքարիայ արքեպիսկոպոս, որ բազում աշխատեցաւ զսակաւ գիրս ուսուցանել, եւ Աստուած ողորմի ասացէք նմա…» ։
Մեզ են հասել նաև մենաստանի առաջնորդի՝ Զաքարիա եպիսկոպոսի ձեռագրերից, որոնք նա և՛ գրել է, և՛ ծաղկել։ Սրանցից մեկը 1549 թվականին գրված Ավետարանն է ։ 1561 թվականին Զաքարիա եպիսկոպոսը Հայսմավուրք է ընդօրինակում և ծաղկում Թորոս վարդապետի պատվերով ։ Գրիչից մեզ հասած մյուս ձեռագիրը Մաշտոց է՝ գրված 1571 թվականին (Վենետիկ, ձեռ. 1891), որի ստացողն է Հովսեփ եպիսկոպոսը։ Ձեռագրի ընդօրինակումը Զաքարիա եպիսկոպոսը սկսել է Լիմում, ավարտել Արծվաբերի Ս. Աստվածածին վանքում, ծաղկել և կազմել այն, ապա՝ հանձնել Հովսեփ եպիսկոպոսին, ով էլ այն ընծայել է Խառակոնիսի Ս. Թեոդորոս եկեղեցուն ։ Զաքարիա առաջնորդի հաջորդ գրչագիրը 1576 թ. Շարակնոցն է (ՄՄ, ձեռ. 1613), որի ստացողն է Մելիքսեթ քահանան։ Զաքարիա եպիսկոպոսը նշում է իր ուսուցիչներին, որոնցից մեկը Աղթամարի կաթողիկոսն է. «Զաքարիա մեղապարտ գծողիս եւ նըկա[րո]ղիս Աստուած ողորմի ասացէք։ Դարձեալ աղաչեմ յիշել ի Տէր զուսուցիչքն՝ իմ զշնորհազարդ եւ պատուական հայրապետն զԳրիգորիս Աղթամարցին եւ զՅովսէփ վարդապետն...» ։ Զաքարիա եպիսկոպոս Գնունյանցը նաև հեղինակել է տաղեր, սակայն դրանց ինքնագրերը մեզ չեն հասել, պահպանվել են հետագայի ընդօրինակություններով ։
Դավիթ աբեղան մեզ հայտնի հաջորդ գրիչն է։ 1575 թվականին նա ընդօրինակում է Սաղմոսարան «ի խնդրոյ Յօհաննէս քահանայի ։ 1585 թվականին Դավիթ գրիչը Մաշտոց է ընդօրինակում, իսկ 1588 թվականին՝ Ավետարան ։ Նրա գրչի հաջորդ ձեռագիրը 1592 թվականի Ավետարանն է (ՄՄ, ձեռ. 5011)։ Թե՛ այս, թե՛ նախորդ ձեռագրերի հիշատակարաններում գրիչը նշում է ինչպես իր ուսուցչին՝ Զաքարիա արքեպիսկոպոսին, այնպես էլ իր հոգևոր եղբայրներին. «…զուսուցիչն իմ՝ զքաջ քարտաւղարն Զաքարիայ արքեպիսկոպոսն, և ի ժամ սոսկալի պատարագին լի բերանով Աստուած ողորմի ասացէք։ Եւ զհոգևոր եղբարքս զտէր Յոհանէս արհեպիսկոպոսն, զտէր Գէորգն, զտէր Սարգիսն, զտէր Մելքեսէթն, զտէր Ստեփանոսն, և զտէր Պետրոսն, զտէր Պաւղոսն Տէր Աստուած դասակից և պսակակից Սուրբ Ղևոնդեանցն արասցէ. ամէն» ։ 1593 թվականին Դավիթն ընդօրինակում է Գանձարան (ՄՄ, ձեռ. 5346)։ Ձեռագրի ծաղկողը Սարգիս Մազմանն է, ստացողը՝ «իմաստուն եւ հանճարեղ աստուածասէր խաւջա Պուտախը» ։
16-րդ դարի մեզ հայտնի վերջին գրիչը Կարապետ եպիսկոպոսն է, որ 1582 թվականին ընդօրինակել է Մաշտոց՝ հիշատակարանում նշելով ուխտի առաջնորդին և միաբաններից մի քանիսին. «... յառաջնորդութիւն Յօհաննէս արհիեպիսկոպոսին, տէր Դաւիթ վարդապետին, Գրիգոր հերպետին, տէր Սարգսին, տէր Հերապետին, տէր Գրիգորին» ։ Ենթադրելի է, որ այստեղ նշված Դավիթ վարդապետը Դավիթ գրիչն է։
17-րդ դարում Հայաստանում սկսվում է անապատական կյանքի վերազարթոնք՝ Սարգիս վարդապետի (Սաղմոսավանքից) և Կիրակոսի քահանայի (Տրապիզոնից) ջանքերով։ Նրանք 1611–1613 թվականներին Սյունիքում՝ Տաթևի վանքից քիչ հեռու՝ Հալիձոր գյուղի դիմաց, հիմնում են մենաստան՝ Հարանց անապատը։ Ներսես վարդապետ Մոկացին՝ Բեղլու մականվամբ, միանում է Հարանց անապատի սրբակենցաղ հայրերին։ Հինգ տարի այստեղ կենցաղավարելուց հետո՝ 1621 թվականին, նա յոթ միաբանների հետ ուղևորվում է Լիմ և այնտեղ վերականգնում անապատական կյանքը։ Այս մասին պատմիչ Առաքել Դավրիժեցին գրում է. «Աստ վարժեալ ուսաւ Մոկացի Ներսէս վարդապետն զվարս կրօնաւորական, և ելեալ գնաց ի գաւառն Վասպուրականի, և եմուտ ի կղզին Լմայ ի մէջ ծովուն, և անդ ժողովեցան առ նա բազմութիւնք եղբարց, և եղև անապատ հաստատուն ամենայն կարգօք և կրօնիւք միակեցութեան վարուց» ։ Անշուշտ, բանաստեղծ և տաղերգու Ներսես Մոկացին և՛ ընդօրինակել է զանազան գրչագրեր, և՛ ունեցել իր ստեղծագործությունների ինքնագրերը, սակայն դրանք չեն պահպանվել ։
Լիմում 17-րդ դարի առաջին ձեռագրերից է Հովհաննես Մոկացու գրած և ծաղկած Ժողովածուն (ՄՄ, ձեռ. 2079), որը գրել է Շատիկ անապատի միաբան Հովհաննես կրոնավորի խնդրանքով։ Հովհաննես Մոկացին մեծ բերկրանքով է հիշատակում Ներսես Մոկացու՝ Լիմ անապատ գալու իրողությունը և նշում, որ ինքը ևս այն անձանցից էր, որոնք միացան նրան. «… զի Մոկաց Ներսէս վարդապետն ի վերին Տաթեւոյ անապատն կացեր էր Դ. (4) տարի, եկաւ ի Վանա երկիրս, ի Լմայ կղզիս անապատ հաստատեաց ի թվին ՌՀԱ. (1622) եւ մեք այլ նորա միաբանեա՝ բնակեցաք աստ…» ։ Ժողովածուն աչքի է ընկնում հարուստ և արժեքավոր բովանդակությամբ. այն պարունակում է Ներսես Շնորհալու, Առաքել Սյունեցու և այլոց տաղերն ու այլ չափածո երկեր, դավանական նյութեր, հատվածներ պատմագրքերից, Հովասափի ու Բարաղամի պատմությունը, նաև Ներսես Մոկացու տաղերը։
1624 թվականին Լիմի միաբան Պետրոս եպիսկոպոսը ստացել է Մաշտոց (ՄՄ, ձեռ. 5772), որի գրչության վայրն ու գրիչը նշված չեն։ Հիշատակարանից հայտնի է միայն, որ այն գրվել է մեկենասությամբ Գուար տնտեսի և ի բարի հիշատակ իր ու իր ընտանիքի նվիրել Լիմ անապատին՝ հանձնելով Պետրոս եպիսկոպոսի ձեռքը. «Եւ ստացաւ զՄաշտոցս ի դուռ Ս. Գէորգեայ անայպատին, յիշեայտակ հոգոյ իւրոյ։ Թվայկանին ՌՀԳ. (1624)», իսկ ստացող Պետրոս եպիսկոպոսը գրում է. «ԽԹ. (49) տարի առաջնորդութիւն արի Ս. Գէորգեայ, շատ նեղութիւն և չարչարանք քաշեցի. ախ, Ռ (1000) ախ ի յայլազգաց ձեռնէ։ Ի դառ ժամանակիս ձեռնեայդիր, Մաշտոցիս տըւի գրել, ձեռ թուլն էր և աչ կոր էր, ոչ էլ զնչէն (չի շարունակված)» ։ Գրչի հիշատակարանի բացակայությունը և Պետրոս եպիսկոպոսի հիշատակարանը թույլ են տալիս ենթադրել, որ մեկենասները դիմել են Պետրոս եպիսկոպոսին՝ մենաստանին իրենցից որևէ հիշատակ թողնելու խնդրով, իսկ վերջինս առաջարկել է Լիմի միաբաններից մեկին ընդօրինակել սույն ձեռագիրը։ Ստացողի հիշատակարանի թիվն էլ՝ 1624, հուշում է, որ ձեռագրի գրչությունը պետք է ավարտված լինի նույն թվականին։
Ներսես Մոկացին շարունակում է Լիմ անապատի վանահայրությունը մինչև իր մահը՝ 1625 թվականը, այնուհետև նրան փոխարինում է Ստեփանոս Շատախեցին։ Վերջինիս օրոք Լիմի միաբանությունն ավելի բազմամարդ է դառնում և նրանցից ոմանք գնում են Կտուց՝ այնտեղ ևս վանական կարգը վերականգնելու համար։ Ստեփանոս Շատախեցու օրոք բավականին մեծ թվով ձեռագրեր են գրվել անապատում, նաև այլ գրչության կենտրոններից ստացվել՝ հոգևոր ու մշակութային կյանքի համար։ Վանահայր Ստեփանոսը ոչ միայն միաբաններին էր հանձնարարում ձեռագրեր ընդօրինակել, այլ ինքը ևս մասնակից էր գրչագրերի ստեղծմանը։ Ցավոք, նրա և այլ միաբանների կողմից գրված ու ծաղկված մատյանների զգալի մասը մեզ չի հասել։ Ստորև ներկայացնենք մեզ հայտնիները։
Վենետիկի Մխիթարյան միաբանության ձեռագրատանը պահվում է Ժողովածու (Վենետիկ, ձեռ. 171), որի գրչությունը 1620 թ. սկսվել է Բաղեշի Ամիրդոլու վանքում, ապա շարունակվել և ավարտվել Լիմում՝ 1622 թվականին։ Գրիչը Ստեփանոս Շատախեցին է, ում խնդրանքով ձեռագիրը ծաղկել է Սահակ Բաղիշեցին48։ Այս ձեռագրի հիշատակարանում Ստեփանոս Շատախեցին անդրադառնում է Ներսես Մոկացու Լիմ գալուն։ 1647 թվականին նա Լիմում Ավետարան է ընդօրինակում (ՄՄ, ձեռ. 332) Սարգիս բարեպաշտ մարդու խնդրանքով. «Արդ, աւարտեցաւ սուրբ Աւետարանս ի թվականիս Հայոց ի Ռ. եւ ՂԶ. (1647), վերակացութեամբ նուաստ և անարժան Ստէփանոս անուամբ… ի Լմա Ս. Գէորգ անապատի…» ։ Ստեփանոս վարդապետը նաև լրացրել ու կազմել է ձեռագրեր, որոնցից մեզ հայտնի է 15-րդ դարում գրված Սարգիս Շնորհալու «Մեկնութիւն կաթողիկէից» աշխատությունը, որը նա վերստին կազմել է Լիմում (ՄՄ, ձեռ. 4795) ։
1631 թվականին Մովսես քահանան գրում է Ժողովածու (Երուսաղեմ, ձեռ. 1652)։ Այս ձեռագրի մի մասը՝ Կանոնականը, գրվել է Լիմում, մյուս մասը՝ Արարածոց մեկնությունը՝ Վարագում. «Զմեկնիչն ի Վարագ գրեցի եւ զայլ կանոնականքն ի Լիմ անապատ» ։ Ձեռագիրը Մովսես քահանան գրում և նվիրում է Ս. Սարգիս և Ս. Թեոդորոս եկեղեցիներին (Վա՞ն)։ Ձեռագրի կազմողը Սահակ աբեղան է։ Մովսես գրիչը նշում է նաև, որ այդ թվականին Վանի մուսուլման փաշան գնում է Ղափանստուն, մեծ ավար ու գերիներ բերում։ Վանեցիները ազատագրում են գերիներին և ետ ուղարկում։ 1635 թ. Մովսես գրիչը պատրաստում է մի ընդարձակ և բազմաբովանդակ Ժողովածու՝ (ՄՄ, ձեռ. 5128)՝ այն ընծայելով Ներսես Մոկացուն։
Մենաստանը, անշուշտ, կարիք ուներ նաև Հայոց Տոմարը և նրա մեկնությունը բովանդակող ձեռագրի։ Ավիկ անունով գրիչը տոմարական միավորներով լրացրել է Ներսես Մոկացուն պատկանող Ժողովածուն (ՄՄ, ձեռ. 7104)։ Ավիկը տոմարագետ է, և տոմարական բնույթի է նաև նրա ընդօրինակած և մեզ հասած ձեռագիրը, որը գրիչը եզրափակել է Ծռազատկի մասին իր բացատրությամբ (ՄՄ, ձեռ. 1971)՝ «Ապիկար և եղեռնագործ Աւիկս սակս Ծռազատկին, որ զայս քանի բանս գրեցի» ։ 1632 թ. գրած իր այս ձեռագրի հիշատակարանում գրիչը նշում է, որ մենաստանի վանահայրը Ստեփաննոս վարդապետն է, իսկ միաբանների թիվը հասնում է 70-ի. «Գրեցաւ Տոմարս ի Լիմ անապատս, վերակացութեամբ Ստեփանոս վարդապետին, և միաբանութեամբ Հ. (70) եղբարցս, որ աստ հաւաքեալ ի հաճոյս Աստուծոյ» ։
Ստեփանոս վանահոր պատվերով մեկ այլ Ժողովածու էլ 1641 թվականին գրում է Թաթեոսը (ՄՄ, ձեռ. 4836): Ձեռագիրը բովանդակում է Ներսես Լամբրոնացու երկերը, այլ հայրերի և ուսուցիչների՝ Պատարագի ու Ժամերգությունների մեկնություններ։ Այս գրչագիրը, անշուշտ, նախատեսված էր Լիմ անապատի միաբանների համար, որոնք, ձեռագրի հիշատակարաններից մեկի համաձայն, 60 անձ էին՝ «Ստեփանոս վարդապետին և եղբարց անապատիս, որ կան այժմ Կ. (60) միակէց…», իսկ մեկ այլ տեղ՝ ավելի քան 50. «ի վայելումն հոգևոր եղբարցս անապատի, որ քան զԾ. (50) հոգի աւելի կան ի փառաբանութիւն ամենասուրբ Երրորդութեանն, ի թուականութեանս Հայոց ՌՂ. (1641), ի կաթողիկոսութեան Սուրբ Էջմիածնին լուսապայծառ հոգով Փիլիպպոս սրբասնունդ հայրապետին…» :
Լիմ անապատի միաբաններից է եղել նաև Սարգիս Եդեսացին։ 1642 թվականին նա գրում է մի Ժողովածու (ՄՄ, ձեռ. 45). «…ի յերկիրս Ամկոյ, ի ծովապատ Լիմս, ի հրեշտակակրօն եւ քրովբէաճեմ մենաստանս՝ ընդ հովանեաւ Սուրբ Գէորգ Զօրավարին, ի ՌՂԱ. (1642) ամին… ի յառաջնորդութեան յայս սուրբ մենարանի՝ տէր Ստեփաննոս վարդապետին, ի վայելումն ինձ՝ ամենաչար եւ եղեռնագործ ստրուկ գրչիս Սարգսի» ։ Ժողովածուն բազմաբովանդակ է. պարունակում է Վարդան Արևելցու Աշխարհացույցը, Խիկար Իմաստունի խրատները, Եվագր Պոնտացու և այլ հայրերի ճառեր ու խրատներ, Հովհաննես Արճիշեցու Պատարագի մեկնությունը, դավանանքի բացատրություն, տաղեր և այլ նյութեր։ Գրիչը խնդրում է ընթերցողներին՝ «… անմեղադիր լինել սխալանաց եւ խոշորութեան եւ մանրութեան եւ վասն լուսանցկի սակաւութեան եւ պատուով գրոյն, վանս զի յօժարութիւն կամացս եւ իղձ փափագանացս յաղթեաց եւ քարտէս ոչ ունելով բաւական՝ այսպէս ձեռնարկեցի։ Ներումն եւ թողութիւն շնորհեցէք. եւ զի կար մեր այսքան էր. անմեղադիր լերուք…» :
Սարգիս Եդեսացուց մեզ հասած հաջորդ ձեռագիրը գրվել է դրանից 30 տարի անց՝ 1672 թվականին։ Չենք կասկածում, որ այդ տարիների ընթացքում հմուտ գրիչը ընդօրինակել է այլ գրչագրեր ևս, սակայն դրանք մեզ չեն հասել։ Այս երկրորդ Ժողովածուն (ՄՄ, ձեռ. 3069) բովանդակում է քաղվածքներ պատմագրքերից, մասնավորապես՝ Զենոբ Գլակի, Մեսրոպ Վայոցձորեցու, Կիրակոս Վարդապետի և այլն։
1657 թվականին Ղուկաս կրոնավորն ընդօրինակում է Աստվածաշնչի իմաստասիրական գրքերի մեկնություններ, նաև՝ Միխայել Ասորու Ժամանակագրությունը բովանդակող Ժողովածու (Երուսաղեմ, ձեռ. 1761) :
Անթվական է Հովհան գրչի ընդօրինակությունը (ՄՄ, ձեռ. 5049), որ բովանդակում է Եվագր Պոնտացու Վարքն ու մատենագրությունը։ Ձեռագիրը գրվել է Հովհաննես ճգնավորի պատվերով, ով Ներսես Մոկացու հետ եկել էր Լիմ անապատ։ Նրա մասին հետևյալ գեղեցիկ տողերն է թողել գրիչը.
Սա նաև մեզ հուշում է, որ անթվական այս ձեռագիրը գրվել է 1622 թվականից հետո։
Մի համառոտ վկայություն ունենք, որ 1675 թվականին Լիմում Ճաշոց է ընդօրինակվել՝ «Յաւուրս առաջնորդութեան Լիմ անապատի Եղիայ վարդապետի, ՌՃԻԴ.(1675)» :
18-րդ դարում ընդօրինակված և մեզ հայտնի ձեռագրերն ավելի սակավ են, սակայն ունեն իրենց անփոխարինելի արժեքը։ Այս ձեռագրերի մեծ մասը ժողովածուներ են։ Ի տարբերություն նախորդ դարերի՝ 18–19-րդ դարերում բավական շատ գրիչների ձեռագրերի ենք հանդիպում, որոնք ունեն աստվածաբանական կամ պատմական տարբեր բովանդակություններ։ Հետաքրքրական է նաև, որ Լիմում 14–16-րդ դարերում գրված ձեռագրերի համեմատությամբ 18–19-րդ դարերի մատյանների հիշատակարանները բավական համառոտ են, հաճախ ընդամենը մեկ նախադասությամբ նշում են գրչության վայրը, թիվը և գրչի անունը։ Սա նշանակում է, որ ձեռագրերի ստեղծման նպատակը եղել է դրանք վանքում օգտագործել կրթական նպատակներով, և չեն դիտվել որպես պատմական սկզբնաղբյուրներ կամ նախատեսված չեն եղել մենաստանից դուրս որևէ ստացողի համար։ Ստորև թվարկված է 18–19-րդ դարերում Լիմից մեզ հայտնի գրիչների անունները և նրանց ընդօրինակած ձեռագրերը։ Պետք է նշել, որ Լիմը եղել է ձեռագրապահպանման խոշոր կենտրոն, ունեցել ընդարձակ ձեռագրապահոց։ Իսկ սա արդեն ենթադրում է, որ հատուկ ուշադրություն է դարձվել նաև ձեռագրերի կազմմանը և պահպանմանը։ Այն, որ Լիմում հատկապես 17–18-րդ դարերում զարգացած է եղել կազմարվեստը, փաստում են այնտեղ կազմված և մեզ հասած ձեռագրերը։ Ա. Մալխասյանը գրում է. «ԺԸ դարում Լիմում ստեղծվում են նաև գեղարվեստական արժեք ունեցող արծաթե կրկնակազմեր, որոնք պատրաստել են վարպետ Զիրաքը (1739 թ.), Օհանեսը (1756 թ.), մահտեսի Զաքարը, մահտեսի Գրիգորը (1760 թ.) և Հովսեփ վարդապետը (1765 թ.): …Լիմ անապատում ստեղծված արծաթե կրկնակազմերին բնորոշ է դրվագման գեղարվեստական մի ոճ, որը յուրահատուկ է իր միաստիճան բարձրությամբ, ընդհանրացումներով և զուսպ ու չափավոր զարդաքանդակներով» ։ Այս կրկնակազմերն ունեն նաև արձանագրություններ, որոնք ձեռագրերի հիշատակարանների պես տեղեկություններ են տալիս կազմող վարպետների, պատվիրատուների, կազմերի պատրաստման ժամանակի մասին։ Լիմ մենաստանը իր գործունեությունը դադարեցրել է Մեծ Եղեռնի հետևանքով։
Լիմ մենաստանից մեզ են հասել 102 ձեռագիր (86 պահպանված, 16 կորած)։ Գրչագիր ընդօրինակելու վերաբերյալ առաջին տեղեկությունը պատկանում է 884 թվականին, սակայն սա էլ միայն վկայություն է ճակատագիրն անհայտ մի մատյանի մասին։ Սկսած 14–16-րդ դարերից՝ արդեն պահպանվել են ամբողջական ձեռագրեր կամ գոնե դրանց նկարագրությունները, որոնք ներկայացնում են մենաստանի և նրա գործունեության մասին։ Այս դարաշրջաններից հասած ձեռագրերի նյութը թուղթն է, իսկ գիրը՝ բոլորգիրը, 17-րդ դարում օգտագործված է նաև նոտրգիրը, իսկ ավելի ուշ՝ շղագիրը։ Ձեռագրերը, ըստ բովանդակային պատկանելության, հիմնականում ավետարաններ են, սակայն ունենք նաև Աստվածաշունչ, մաշտոցներ, շարակնոցներ, գանձարաններ։ Այս ձեռագրերի ընդարձակ հիշատակարնները որոշակիորեն պարզաբանում են մենաստանի պատմությունը։ 17–19-րդ դարերում Լիմ անապատում բավական բուռն գիտամշակութային գործունեություն է ծավալվել, որի արգասիքներից են այնտեղ գրված, ծաղկված կամ կազմված տարբեր բովանդակություններ ունեցող տասնյակ ձեռագրերը։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Հայկական առաքելական գոյություն չունեցող վանքեր և եկեղեցիներ (Հայաստան) Կատեգորիա:14-րդ դարի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
Պետրոս Առաջինը Պետերգոֆում հարցաքննում է արքայազն Ալեքսեյին
«Պետրոս Առաջինը Պետերգոֆում հարցաքննում է արքայազն Ալեքսեյին» («Пётр I допрашивает царевича Алексея Петровича в Петергофе»), ռուս նկարիչ Նիկոլայ Գեի (1831—1894 թվականներ) վրձնին պատկանող նկար՝ ստեղծված 1871 թվականին։ Այն Տրետյակովյան պատկերասրահի (՝ 2630) հավաքածուի կազմից է։ Նկարի չափսերն են՝ ։
Պատմություն
1870 թվականի սկզբին Նիկոլայ Գեն Իտալիայից վերադարձել է Ռուսաստան, որտեղ ապրել և ստեղծագործել է 1857—1863 թվականներին և 1864—1869 թվականներին։ Վերջնականապես այնտեղ հաստատվել է 1870 թվականի մայիսին, երբ ընտանիքի հետ միասին բնակություն է հաստատել Սանկտ Պետերբուրգի Վասիլևյան կղզում ։ Այդ ընթացքում Գեն մտերմացել է առաջադեմ նկարիչների և գրողների հետ, դարձել Գեղարվեստական շրջիկ ցուցահանդեսների ընկերության հիմնադիրներից մեկը։ Նրա ստեղծագործություններում ի հայտ են եկել սյուժեներ՝ կապված 18—19–րդ դարերի Ռուսաստանի պատմության հետ։ Այդ թեմատիկային վերաբերող առաջին ստեղծագործություններից մեկը հենց «Պետրոս Առաջին և արքայազն Ալեքսեյ» նկարն է, որի սյուժեն կապված է Պետրոս Առաջինի անվան հետ։
Անձամբ Գեն դրա մասին այսպես է գրել իր հուշերում․
Նկարի վրա աշխատելիս Գեն ուսումնասիրել է պատմական փաստաթղթեր՝ կապված Պետրոս Առաջինի գործունեության հետ։ Ըստ երևույթին նա այդ ամենը քննարկել է իր ընկերների և ծանոթների, մասնավորապես՝ պատմաբան և հրապարակախոս Նիկոլայ Կոստոմարովի հետ։ Վերջնարդյունքում Պետրոս Առաջինի անձի սկզբնական իդեալականացումը փոխարինվել է իրականությանը առավել համապատասխան գնահատմամբ։ Այն կապված էր դաժանության և տառապանքի ընկալման հետ, որը վճարվել է այդ դարաշրջանի բարեփոխման հաջողությունների համար։ Նիկոլայ Գեն այսպես է նկարագրել իրողությունը․
Նիկոլայ Գեն «Պետրոս Առաջինը Պետերգոֆում հարցաքննում է արքայազն Ալեքսեյին» կտավը նախապատրաստել է Գեղարվեստական շրջիկ ցուցահանդեսների ընկերության («պերեդվիժնիկներ») առաջին ցուցահանդեսի համար, որի բացումը հետաձգվել է մի քանի անգամ, բայց ի վերջո տեղի է ունեցել 1871 թվականի նոյեմբերին Սանկտ Պետերբուրգում։ Պավել Տրետյակովը կտավը գնել է հենց նկարչի արվեստանոցից՝ ցուցահանդեսից քիչ առաջ։ Գեի կտավը Տրետյակովի հավաքածուի առաջին ստեղծագործությունն էր ։
Ցուցահանդեսի ժամանակ նկարը հավանել է Ալեքսանդր II կայսրը, ով ևս այն գնելու ցանկություն է հայտնել։ Մինչդեռ ոչ ոք համարձակություն չի ունեցել նրան հայտնել, որ նկարը վաճառված է։ Այդ խնդիրը հարթելու համար Գեին խնդրել են Տրետյակովի համար նկարել ստեղծագործության հեղինակային կրկնօրինակը, իսկ բնօրինակը տալ Ալեքսանդր II–ին։ Նկարիչը հայտարարել է, որ առանց Պավել Միխայլովիչի համաձայնության նման բան անել չի կարող։ Արդյունքում բնօրինակը հանձնվել է Տրետյակովին, իսկ Ալեքսանդր II–ի համար նկարվել է հեղինակային կրկնօրինակը, որը հետագայում անցել է Ռուսական պետական թանգարանին ։
Սյուժե և նկարագրություն
Պետերգոֆի Մոնպլեզիր պալատում գտնվող նկարում պատկերված են Պետրոս I–ն ու նրա որդին՝ Ալեքսեյ Պետրովիչը։ Պետրոս I−ը նստած է սեղանի աջ կողմում գտնվող կարմիր թավիշով զարդարված բազկաթոռին, իսկ սեղանի ձախ կողմում կանգնած է արքայորդի Ալեքսեյը ։ Կտավում պատկերված է պատմական դրամայի հոգեբանական մեկնաբանությունը։ Արքայազն Ալեքսեյը՝ դժգոհ Պետրոս I–ի բարեփոխումերից, որոնք քւղեկցվում էին բռնությամբ, փախել է Արևմտյան Եվրոպա, բայց վերադարձվել ու մեղադրվել է Ռուսաստանում իշխանության զավթմանը նախապատրաստվելու մեջ։ Հոր՝ Պետրոս I–ի իմացությամբ Ալեքսեյ Պետրովիչը բանտարկվել է Պետրոպավլովյան ամրոցում, որտեղ ենթարկվելով կտտանքների՝ 1718 թվականի հունիսի 26–ին (հուլիսի 7) վախճանվել է։
Չնայած Պետրոս I–ի և արքայորդի Ալեքսեյի արտաքին հանգստությանը՝ նրանց ներաշխարհը լի է անհանգստությամբ և հոգեկան լարվածությամբ։ Հավանաբար նրանց միջև բուռն քննարկում է տեղի ունեցել, որի արդյունքում Պետրոս I–ն էլ ավելի է համոզվել որդու դավաճանության մեջ, ինչը վկայում են սեղանին փռված փաստաթղթերը (թղթերից մեկն ընկած է հատակին)։ Դատավճիռն ընդունելուց առաջ Պետրոս I–ը զննող հայացք է գցել որդու դեմքին՝ այնտեղ զղջման ու ապաշխարանքի նշույլներ գտնելու հույսով։ Ալեքսեյը, հոր ակնապիշ հայացքից ազդված, կախել է աչքերը։ Նա, վստահ լինելով, որ Պետրոս I–ը սեփական որդուն մահվան չի դատապարտի, լռել և ներում չի խնդրել։
Ստեղծագործության լուսաստվերային լուծումն ընդգծում է կերպարների միջև եղած տարբերությունը։ Ըստ արվեստաբան Տատյանա Կարպովայի՝ արքայազն Ալեքսեյի կերպարն ավելի գունատ է լուսավորված, «կարծես լուսնային մահացու լույսով», ինչն այս իրավիճակում խորհրդանշում է այն, որ «նա արդեն ավելի շատ պատկանում է ստվերների թագավորությանը, քան իրական կյանքին` իր կրքերով և գույներով»։ Միևնույն ժամանակ, Պետրոս I-ի դեմքը, ընդհակառակը, «եռանդուն կերպով կերտված է լուսաստվերի հակադրությամբ»։ Սեղանի անկյունը և դրա վրայի կարմիր ու սև սփռոցը («սուգի գույները») կարծես թե բաժանում են հորն ու որդուն և կանխագուշակում այս դրամայի ողբերգական ավարտը։ Հատակի սև և սպիտակ սալիկների հերթականությունն ունի մի քանի մեկնաբանություն՝ «Պետրոսի դարաշրջանի կանոնավոր ոգու արտահայտություն, Պետրոսի և արքայազնի բնավորություններում սևի ու սպիտակի առկայություն, շախմատի տախտակ, որի վրա խաղարկվում է եզրափակիչ խաղը, որտեղ պարտվում է Ալեքսեյը»։
Պատմական փաստաթղթերում վկայություն չկա այն մասին, որ Պետրոս I-ը երբևէ հարցաքննել է արքայազն Ալեքսեյին Մոնպլեզիր պալատում, որը մինչև 1718 թվականն ամբողջությամբ կառուցված չէր։ Հակառակը՝ վկայություն կա, որ «իրականում դա տեղի չի ունեցել Մոնպլեզիրում» ։ Ենթադրվում է նաև, որ դժվար թե Պետրոս I-ը արքայազնին առանձին հարցաքննած լիներ։ Սակայն Գեն, կարծես թե, իմացել է այդ մասին, այնուամենայնիվ, նա որոշել է նկարում պատկերել միայն Պետրոսին և Ալեքսեյին, որպեսզի հնարավորություն ունենա կենտրոնանալ նրանց կերպարների հոգեբանության և ապրումների վրա ։
Նկարում պատկերված լուծման որոնման ցավոտ պահը վկայում է, որ Գեն ցանկացել է Պետրոս I-ին ցույց տալ ոչ թե որպես դահիճ, այլ որպես հայր, որ ոտնահարում է իր անձնական շահը՝ հանուն պետականի։ Արվեստագետ Ալլա Վերեշագինան նշել է, որ «առաջին անգամ ռուս պատմական նկարչության մեջ ստեղծվել են իդեալականացմանը խորթ, պատմական իրական գործիչների տիպիկ կերպարներ», քանի որ «նկարի բուն պատմությունը պայմանավորված է հոգեբանությամբ»։
Նկարների էսքիզներ և կրկնություններ
Տրետյակովյան պատկերասրահում ևս գտնվում է այդ նկարի համանուն էսքիզը (1870 թվական, յուղաներկով կտավ, ՝ Ж-593), որը ձեռք է բերվել Ա. Ա. Կուրենովի ժառանգներից, 1970 թվականին ։
Գոյություն ունեն նկարի մի քանի նույնանուն կրկնություններ՝ հեղինակի կողմից։ դրանցից մեկը գտնվում է Ռուսական պետական թանգարանում (1872 թվական, յուղաներկով կտավ,, Ж-4142), որն այդտեղ են բերել 1897 թվականին Էրմիտաժից։ Մեկ այլ կրկնօրինակ, որը նույնպես թվագրված է 1872 թվականին, գտնվում է Ուզբեկստանի արվեստի պետական ​​թանգարանում՝ Տաշքենդում։ Այն մեծ իշխան Նիկոլայ Կոնստանտինովիչի հավաքածուից է  (ըստ որոշ տեղեկությունների՝ ավելի վաղ այդ կտավը գտնվում էր նրա հոր՝ մեծ իշխան Կոնստանտին Նիկոլաևիչի հավաքածուում ): Բացի այդ, չթվագրված կրկնօրինակը գտնվում է Թուրքմենստանի գեղարվեստի պետական թանգարանում՝ Աշխաբադում։
Հայտնի են նաև այս կտավի հեղինակային փոքրացված կրկնօրինակները։ Դրանցից մեկը՝ թվագրված 1874 թվականին, գտնվում է Ռիբինսկի թանգարան-արգելոցում (յուղաներկով կտավ,, Ж-211) : Մյուս փոքրքցված կրկնությունը, նույնպես թվագրված 1874 թվականին, պատկանում է Նովգորոդի թանգարան-արգելոցի հավաքածուում։ Մեկ այլ կրկնություն, որը թվագրված է 1878 թվականին, Կիևի մասնավոր հավաքածուի մեջ։
Ակնարկներ և քննադատություններ
«Գեղարվեստական շրջիկ ցուցահանդեսների ընկերություն» ակնարկային հոդվածում, որը հրատարակվել է «Հայրենական գրառումներ» ամսագրում, գրող և գրաքննադատ Միխայիլ Սալտիկով-Շչեդրինը մեծ ուշադրություն է դարձրել Գեի նկարին․
Տեսնելով, որ «ըստ էության՝ Պետրոսի անհատականությունը չափազանց համակրելի է պարոն Գեին», Սալտիկով-Շչեդրինն իր կողմից ևս տվել է բարձր գնահատական Պետրոս Առաջինի, ռուսական պատմության մեջ նրա ունեցած դերի և նրա բարոյական որակների վերաբերյալ։ Նա դրական է գնահատել պետրովյան բարեփոխումները՝ համարելով, որ վերջին անհաջողություններից որոշները տեղի են ունեցել ոչ նրա մեղքով, այլ «նրա գործը շարունակողների, որոնք կարևորություն էին տալիս բարեփոխումների տառերին՝ լիովին մոռանալով գաղափարը»։ Այդ պատճառով նկարում արտահայտված հակամարտության մեջ Սալտիկով-Շչեդրինի համակրանքը Պետրոսի կողմն էր, որը վախենում էր, որ արքայազն Ալեքսեյը, բազմելով գահին՝ որպես ժառանգորդ, կվերացնի իր ստեղծած տերության մեծ մասը։ Սալտիկով-Շչեդրինի խոսքերով՝ «այդ նկարին նայելով մարդը տեսնում է Պետրոսի կերպարի լուսավոր ներաշխարհը»։ Այդ ժամանակ արքայազն Ալեքսեյի համար հոր հետ ժամադրությունը նույնպես «լի էր բարոյական տագնապներով, սակայն դրանք այլ բնույթի էին»։
Առաջին շրջիկ ցուցահանդեսների ընկերության մասին հոդված է հրատարակել նաև գեղարվեստական քննադատ Վլադիմիր Ստասովը, ով նույնպես դիտարկել է Գեի նկարը՝ որպես լավագույն ստեղծագործություն․
Ընդ որում, ի տարբերություն Սալտիկով-Շչեդրինի, Ստասովը ավելի ծայրահեղ է արտահայտվել Պետրոս I-ի հասցեին՝ համարելով նրան բռնակալ, իսկ արքայազն Ալեքսեյին՝ զոհ։ Հենց այդ տեսանկյունից էլ նա քննադատել է Գեի նկարի կոմպոզիցիան։
Մշակութաբան, որը հետազոտել է Գեի ստեղծագործությունները, գրել է, որ այդ նկարը «Գեի ու իր գործընկերների արվեստի մերձեցման առավել վառ վկայություններից մեկն է», քանի որ պատմական գործիչների գնահատման ժամանակ «նրանց առաջին հերթին հետաքրքրել են արարքների ներքին հոգեբանական դրդապատճառները», և «նրանց առաջնորդել է մարդկանց բարոյական իմաստով գնահատելու անհրաժեշտությունը»։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1871 նկարներ Կատեգորիա:Նիկոլայ Գեի նկարներ Կատեգորիա:Տրետյակովյան պատկերասրահի նկարներ
Նախաքարթվելական ցեղեր
Նախաքարթվելական ցեղեր. նախաքարթվելական և աբխազա-ադըղական ցեղերից հյուսիս-արևելք և Հայկական լեռնաշխարհից դեպի հյուսիս, մոտավորապես ներկայիս Վրաստանի(Կուր գետի վերին հոսանքի շրջանը) տարածքում հավանաբար բնակվում էին նախաքարթվելական լեզուներով խոսող ցեղեր։ Չնայած, որ այս լեզվախմբի վերաբերյալ մ.թ.ա. 3-2-րդ հազարամյակներում գրավոր վկայություններ ամենևին չկան, լեզվաբանական նորագույն տվյալների հակաձայն, քարթվելական հիմք-լեզվի գոյությունը կարելի է հասցնել մինչև մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակը, ըստ որում նույն տվյալները հուշում են, որ նա գրավում էր համակարգված, ըստ երևույթին, լեռնոտ, մի տարածք։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Վրացական ցեղեր
Շիպիլովկա (գյուղ, Նազարովսկի շրջան)
Շիպիլովկա (Шипиловка), գյուղ Ռուսաստանի Կրասնոյարսկի երկրամասի Նազարովսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը վերջին գրանցված տվյալներով կազմում էր 60 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:1894 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Կրասնոյարսկի երկրամասի Նազարովսկի շրջանի բնակավայրեր
Լոլա Ֆլորես
Անդալուսական ֆոլկլորի հայտնի պարուհի և երգչուհի է դարձել երիտասարդ տարիքում, կատարել է ֆլամենկոներ, կոպլա, 1939-1987 թվականներին նկարահանվել է ֆիլմերում։ Մինչև 1951 թվականը ֆոլկլորային շոուներում հանդես է եկել իր զուգընկերոջ՝ Մանոլո Կարակոլի հետ։
Կենսագրություն
Լոլա Ֆլորեսը ծնվել է Կադիս պրովինցիայի Խերես դե լա Ֆրոնտերա քաղաքի «Սոլ» փողոցի «Barrio de San Miguel» թաղամասում Ուելվա պրովինցիայի Լա Պալմա դել Կոնդադո մունիցիպալիտետից այստեղ հաստատված Ռոսարիո Ռուիս Ռոդրիգեսի և Պեդրո Ֆլորես Պինոյի ընտանիքում։ Ընտանիքի երեք երեխաներից եղել է ավագը ։
Հայրն ունեցել է բար, մայրը հագուստ է կարել։ Պարել սովորել է Մարիա Պանտոխայից, ֆլամենկո՝ Սեբաստիան Նունյեսից։ 16 տարեկան հասակում Խերես դե լա Ֆրոնտերայի Վիլլամարտա թատրոնում հանդես է եկել Կուստոդիա Ռոմերոյի հետ։ Կարճ ժամանակ անց Խերեսից մեկնել է Մադրիդ, որտեղ մեծ հռչակի է հասել և 1950 թվականին 6 միլիոն պեսետա արժողությամբ պայմանագիր կնքել, որով մեկնարկել է նրա կարիերան ամբողջ Լատինական Ամերիկայում։
1958 թվականին ամուսնացել է գնչու երաժիշտ-կիթառահար Անտոնիո Գոնսալեսի հետ։ Ունեցել են երեք երեխա՝ երգչուհի, դերասանուհի Լոլիտա Ֆլորեսը, ռոք երաժիշտ, երգիչ, դերասան Անտոնիո Ֆլորեսը, երգչուհի, դերասանուհի Ռոսարիո Ֆլորեսը ։
Մահացել է կրծքի քաղցկեղից 72 տարեկան հասակում 1995 թվականին։ Թաղված է Մադրիդի Ալմուդենա գերեզմանատանը։ Նրա մահից կարճ ժամանակ անց նրա խելագարված 33-ամյա որդին՝ Անտոնիո Ֆլորեսը, ինքնասպան է եղել թմրամիջոցի դոզայի գերազանցման պատճառով և թաղվել է մոր կողքին։
2007 թվականին նկարահանվել է «Lola, la película» կենսագրական ֆիլմը, որը ներկայացնում է երգչուհու կյանքը 1931-1958 թվականներին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իսպանացի պարուսույցներ Կատեգորիա:Իսպանացի դերասաններ Կատեգորիա:Իսպանացի երգչուհիներ Կատեգորիա:Իսպանացի կինոդերասանուհիներ Կատեգորիա:Իսպանացի հեռուստատեսային դերասանուհիներ
Նորվեգիայի ազգային թատերական ակադեմիա
Նորվեգիայի ազգային թատերական ակադեմիա (Statens teaterhøgskole), հիմնադրվել է 1953 թվականին Օսլոյում, որպես եռամյա թատերական կրթական հաստատություն Statens teaterskole անվան ներքո։ Դպրոցը քոլեջի կարգավիճակ է ստացել 1982 թվականին։
Այժմ համարվում է երկու այն հաստատություններից մեկը, որ քոլեջի մակարդակով առաջարկում է թատերական կրթություն և միակ հաստատությունը, որը տալիս է բեմադրիչներ։
1996 թվականին Նորվեգիայի ազգային թատերական ակադեմիան կազմել է Օսլոյի արվեստի ազգային ակադեմիայի (Kunsthøgskolen i Oslo, KHiO) մաս և ընդգրկվել է կիրառական արվեստի ֆակուլտետի կազմում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Օսլոյի ակադեմիաներ Կատեգորիա:Նորվեգիայի արվեստ
Էյր
Էյր (Kati Thanda-Lake Eyre; այժմ՝ Lake Eyre ), անհոսք աղի լիճ Ավստրալիայի հարավում, ծովի մակարդակից ցածր է 12 մ-ով ։ Մակերեսն առավել մեծանում է ամռանը՝ տեղումների շրջանում (մինչև 15 հազար կմ2, խորությունը մինչև 20 մ)։ Տարվա մնացած մասում հաճախ ցամաքում է և վերածվում աղուտի։ Գտնվում է համանուն ընդարձակ ավազանի կենտրոնում։ Հազվադեպ լցվում է՝ դառնալով ծովի մակերեսից 9 մետր ցածր։ Այդ դեպքում նրա մակերեսը կազմում է 9500 կմ2, որով էլ նա Ավստրալիայի ամենախոշոր լիճն է։ Ցամաքելու դեպքում լճի ամենացածր կետը դառնում է 16 մետր, որը մայրցամաքի ամենացածր կետն է ։
Բնութագիր
Լիճը տեղակայված է Ավստրալիայի կենտրոնում, Հարավային Ավստրալիա նահանգի հյուսիսային մասում։ Էյր լճի ջրավազանն իրենից ներկայացնում է փակ համակարգ։ Լճի շրջակայքը պատված է աղի հաստ շերտով, որի պատճառը ջրի սեզոնային գոլորշացումներն են։ Լիճը կազմված է երկու մասից՝ Մեծ՝ Հյուսիսային և Փոքր՝ Հարավային, որոնք միմյանց միացած են Գոյդեր Չենել նեղ նեղուցով։ Նույնիսկ չորային սեզոնին Էյրում քիչ ջուր է մնում, որն էլ սովորաբար հավաքվում է փոքրիկ լճակներում։ Անձրևային սեզոնի ժամանակ Քվիսլենդի հյուսիս-արևելքի գետերը հոսում են դեպի լիճը։ Մուսոնների ազդեցությամբ է պայմանավորված լճի ջրի մակարդակի բարձրացումը։ Հորդ անձրևների պատճառով տեղի են ունենում նաև փոքր ու միջին չափի հեղեղներ, որոնք ողողում են ամբողջ տարածքը ։ Լճում կա նաև սպորտանավերի կայան։
Անվանում
Լիճը 1840 թվականին հայտնագործել է Ավստրալիայի անգլիացի հետազոտող Ջոն Էդուարդ Էյրը, ում ազգանունով էլ իր անունն է ստացել ։
Պատմություն
1840 թվականին լճի մասին նկարագրել է լիճը հայտնագործող Ջոն Էդուարդ Էյրը, ում պատվին այն հետագայում անվանակոչվեց։ 2012 թվականի դեկտեմբերին տեղաբնիկնեը վերանվանեցին Kati Thanda: Ավստրալիա ժամանելով որպես ֆերմեր, Ջոն Էյրը դարձավ հինգերորդ մայրցամաքի երդվյալ ու մոլի հետազոտողը, Ավստրալիայի և Նոր Զելանդիայի բնության մասին հավաքելով հարուստ տվյալներ ։
Լճի աշխարհագրությունը
Այս տարածաշրջանում անձրևները հազվադեպ երևույթ են, և նույնիսկ լիճը սնող հիմնական գետ Դիամանտինան ամեն տարի չէ, որ լցնում է լիճը։ Հորդացումը տեղի է ունենում ամռանը, երբ ջուրը հիմնականում լիճ է հասնում ժամանակավոր գետահուներով՝ քրիկներով։ Վերջին 160 տարիների ընթացքում լիճը ջրով առավելագույն չափով լցվել է միայն երեք անգամ։ Լճի տարածքը կազնում է 9500 կմ²։ Լճի ջուրը վարդագույն երանգ ունի, որի պատճառը բետա-կարոտինային պիգմենտի հագեցվածությունն է Dunaliella salina : Նույնիսկ չորային սեզոնի շրջանում Էյր լճում որոշակի ջուր է մնում, որը սովորաբար հավաքվում է աղի լիճի հատակում չորացած փոքր լճերում։
Բուսական աշխարհ
Հարթավայրային լճափում տարածվում են դյուներ՝ ծածկված Միտչելի խոտածածկով։ Դրանք կենդանական աշխարհի համար կեր են համարվում։ Հանդիպում են էվկալիպտի ծառեր և ավստրալիական ակացիա, սագախոտի մացառուտներ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ավստրալիայի լճեր Կատեգորիա:Աղի լճեր Կատեգորիա:Ավստրալիայի աշխարհագրություն
Արփունք
Արփունք, գյուղ Հայաստանի Հանրապետության Գեղարքունիքի մարզի Վարդենիս համայնքում ։
Գտնվում է Սևանի լեռների փեշերին։ Վերանվանվել է Բահար 1978 թ. հունվարի 25-ին, ապա Արփունք` 1991 թվականի ապրիլի 3-ին ։
Աշխարհագրական դիրքը
Գյուղը գտնվում է մարզի արևելյան մասում ՝ Սևանի լեռնաշղթայի ստորոտին, Մասրիկ գետի վերին հոսանքներում, Մ-14 ճանապարհի արևելքում, մարզկենտրոն Գավառից 95 կիլոմետր հարավ-արևելք։ Բացարձակ բարձրությունը ծովի մակարդակից 2060 մետր է։