cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Աքբար Մեծ
Պայքար Հյուսիսային Հնդկաստանի համար
Աքբարը ծնվել է 1542 թվականին, այն ժամանակ, երբ իր հայրը՝ Հումայունը վերադառնում էր հաղթանակված սուրիներից, ընդամենը 13 տարեկան էր, երբ հռչակվեց կայսր։ Նրա հորը հաջողվել էր Սեֆյան տերության աջակցությամբ վերականգնել Փենջաբի, Դելիի և Ագրեյի հսկողությունը, բայց նույնիսկ այս տարածքներում մողոլական կանոնադրությունը վտանգավոր էր։ Երբ սուրիները վերանվաճեցին Ագրեն և Դելին, որին հաջորդեց Հումայունի մահը, պատանի կայսեր ճակատագիրը անորոշ էր թվում։ Աքբարի սակավ հնարավորությունը ռազմական օգնություն ստանալ մողոլական հենակետ Քաբուլից և Բադախշանի կառավարիչ իշխան Միրզա Սուլեյմանի ներխուժումը սրեցին իրավիճակը ։ Աքբարի խնամակալ Բայրամ խանը հրավիրում է պատերազմական խորհուրդ, որպեսզի կարգավորեն մոնղոլական ուժերը, սակայն Աքբարի ցեղապետներից ոչ ոք չի ընդունում այն։ Այնուամենայնիվ, Բայրամ խանը ի վերջո կարողանում է հաղթել ազնվականներին։ Որոշվում է, որ մողոլները պետք է արշավեն սուրիների ամենահզոր կառավարչի՝ Սիկանդար շահ Սուրի դեմ Փենջաբում։ Դելին մնացել էր Թարդի Բայգ խանի խնամակալության ներքո։ Սիկանդար շահ Սուրին, այնուամենայնիվ, այդքան էլ մտահոգված չէր Աքբարի աշրավանքով և խուսափում էր պայքար մղել, քանզի մոնղոլական զորքը մոտենում էր։ Ամենալուրջ սպառնալիքը գալիս էր Հեմուից՝ Սուրի նախարարներից և գեներալներից մեկից, որը ինքն իրեն հռչակել էր Հինդուստանի կայսր և տեղահանել էր մողոլներին Հնդկական սահմաններից։ Բայրամ խանին, ով կարգավորել էր մողոլական զորքերը մինչ Հեմուն կկարողանա ամրապնդել իր դիրքերը, հաջողվեց համոզել Աքբարին արշավել Դելի այն վերանվաճելու համար։ Աքբարի զորքը, որը գլխավորում էր Բայրամ խանը, հաղթանակ տարավ Հեմուի և Սուրի զորքերի նկատմամբ 1556 թվականի նոյեմբերի 5-ին Պանիպատի երկրորդ ճակատամարտի ժամանակ, որը գտնվում էր Դելիից 80 կմ հյուսիս։ Շուտով, ճակատամարտից հետո, մողոլական զորքը գրավում է Դելին, և ապա Ագրեն։ Աքբարը հաղթական երթով մտնում է Դելի, որտեղ մնում է մեկ ամիս։ Այնուհետև նա և Բայրամ խանը վերադառնում են Փենջաբ, որպեսզի պայքարեն Սիկանդար շահի դեմ, որը նորից գործի էր անցել ։ Հետագա վեց ամիսների ընթացքում մողոլները հերթական հաղթանակն են տանում Սիկանդեր շահ Սուրի նկատմամբ, ինչից հետո շահը փախչում արևելք դեպի Բենգալ։ Աքբարը և իր զորքը գրավում են Լահորը, ապա նվաճում Փենջաբ նահանգի Մուլթան քաղաքը։ 1558 թվականին Աքբարը տիրում է Աջմերից մինչև Ռագպուտանա ընկած տարածքը այդ տարածքների իսլամադավան կառավարչի պարտության և փախուստից հետո։ Մողոլները նաև պաշարում և հաղթում են Սուրիների զորքին, որոնք պահպանում էին Գվալիոր բերդը, որը համարվում էր Նարմանդա գետից հյուսիս ընկած հզորագույն հենակետը։
Ազնվական կանայք, մողոլ ամիրաների ընտանիքների հետ մեկտեղ, վերջապես բերվում են Քաբուլից Հնդկաստան, որի մասին իր ծանոթագրություններում գրել է Աքբարի վեզիր՝ Աբուլ Ֆազլը. «որպեսզի տղամարդիկ կարողանային հաստատվել և որոշ չափով ետ պահվեն լքելուց այն երկիրը, որին սովոր էին»։ Աքբարը հաստատակամորեն բարձրաձայնել է իր մտադրությունները, որ մողոլները Հնդկաստանում են մնալու նպատակով։ Այս ամենը շատ ավելի վեր էր այն քաղաքականությունից, ինչը վարում էին իր պապը՝ Բաբուրը և իր հայրը՝ Հումայունը։ Նրանք երկուսն էլ չնչին գործունեություն են ծավալել և ճանաչվել են որպես անցողիկ կառավարիչներ։
Ընդարձակում դեպի Կենտրոնական Հնդկաստան
1599 թվականին մեկնարկում է մողոլների առաջին ուղևորությունը դեպի հարավ, դեպի Ռաջպուտանա և Մալվա։ Սակայն Աքբարը բանակցություններ է տանում իր խնամակալ Բայրամ խանի հետ, որպեսզի ժամանակավորապես հետաձգեն ընդլայնումը ։ Երիտասարդ կայսրը տասնութ տարեկան հասակում ցանկանում է ավելի ակտիվ մասնակցություն ունենալ կառավարման գործերում։ Իր մոր՝ Մահամ Անգայի և հարազատների հորդորմամբ Աքբարը որոշում է ազատել Բայրամ խանին իր պաշտոնից։ Այս քայլից հետո ևս մեկ վեճի հետևանքով Աքբարը 1560 թվականի գարնանը վերջնականապես ազատում է Բայրամ խանին իր ծառայությունից՝ հրամայելով լքել Հաջը և մեկնել Մեքքա։ Բայրամ խանը մեկնում է Մեքքա, սակայն ճանապարհին հակառակորդները ապստամբում են։ Մողոլ բանակը շրջապատում է նրան Փենջաբում և ստիպում հանձնվել։ Սակայն Աքբարը ներում է նրան և տալիս է իրեն երկու ընտրություն՝ կամ վերադառնալ և շարունակել աշխատանքը իր դատարանում կամ վերսկսել ուխտը։ Բայրամը ընտրում է երկրորդ տարբերակը։ Նա սպանվում է դեպի Մեքքա իր ճանապարհին իբր Աֆղանստանի անձնական վրիժառու։ 1560 թվականին Աքբարը վերսկսում է իր ռազմական գործողությունները։ Մողոլ բանակը իր խնամատար եղբոր՝ Ադհամ խանի և մոնղոլ հրամանատարի՝ Պիր Մուհհամադ խանի ղեկավարությամբ ներխուժում են Մալվա։ Աֆղանստանի ղեկավար Բազ Բահադուրը պարտվում է Սարանգպուրի ճակատամարտում և փախնում Խանդեշ՝ թողնելով իր հարեմը, գանձերը և պատերազմական փղերը։ Չնայած նախնական հաջողությանը Աքբարի տեսանկյունից քարոզարշավը աղետ էր։ Աքբարը անձամբ մեկնում է Մալվա դիմակայելու Ադհամ խանին և թեթևացնելու նրա հրամանը։ Պիր Մուհամմադ խանը ուղարկվել էր հետապնդելու Բազ Բահադուրին, սակայն ծեծի է ենթարկվել դաշինքի ղեկավարների՝ Խանդեշի և Բերարի կողմից։ Բազ Բահադուրը ժամանակավորապես վերականգնում է Մալվայի վերահսկողությունը, մինչև հաջորդ տարի Աքբարը ուղարկում է մեկ ուրիշ մողոլ բանակ ներխուժելու և գրավելու արքայությունը։ Մալվան դառնում է նահանգ, որը ձևավորում էր կայսերական վարչակազմը ըստ Աքբարի ռեժիմի։ Բազ Բահանդուրը գոյատևում է ութ տարի որպես փախստական տարբեր դատարաննեում, և 1570 թվականին անցնում է ծառայության Աքբարի հսկողության տակ։
Չնայած վերջնական հաջողությանը՝ Մալվայի գրավմանը, Աքբարի հարաբերությունները իր հարազատների և մողոլ ազնվականների հետ լարված էին։ Երբ Ադհամ խանը դիմադրում էր Աքբարին, որին հետևեց վեճ 1562 թվականին, նա կորցնում է իր դիրքերը՝ նետվելով Ագռաի պալատը։ Մնալով կենդանի՝ Աքբարը ևս մեկ անգամ դիմում է քայլերի։ Աքբարը այժմ ձգտում էր վերացնել վտանգը ավելի զորավոր թեմաներով. նա ստեղծում է մասնագիտացված նախարարական պաշտոններ, որոնք վերաբերում էին կայսերական կառավարմանը։ Ազնվականության ոչ մի մողոլ անդամ չպետք է ունենար կասկածելի համբավ։ Երբ Ուզբեկստանի ղեկավարների հզոր տոհմի ղեկավարները 1564 թվականին ձեռնարկում են ապստամբություն, Աքբարը վճռական պարտության է մատնում իրենց և ջախջախում նրանց Մալվայում, այնուհետև Բիհարում։ Նա ներում է շնորհում ըմբոստ ղեկավարներին, հուսալով հաշտեցնել նրանց։ Բայց նրանք նորից են ապստամբում, ուստի Աքբար ստիպված էր ճնշել իրենց երկրորդ անգամ։ Հետևելով երրորդ ապստամբության հետ միաժամանակ Միրզա Մուհամմադ Հախիմի հռչակմանը, Ալի Աքբարի եղբոր և Քաբուլում Մուղալ ղեկավարի, ինչպես նաև կայսեր համբերությունը վերջնականապես սպառվել էր։ Ուզբեկստանի մի քանի իշխանները հետագայում սպանվում են և ապստամբության առաջնորդներին փղերը ոտնատակ են անում։ Միաժամանակ Աքբարի հեռավոր ազգականներից մի խումբ, ովքեր անցկացնում էին կարևոր բանակցություններ Ագրեյի մոտակայքում, նույնպես միանում են ապստամբությանը։ Նրանց մի մասը նույնպես սպանվում է, իսկ մյուս մասը դուրս վտարվում կայսրությունից։ 1566 թվականին Աքբարը մեկնում է իր եղբայր Մուհամմադ Հախիմի ուժերի հետ հանդիպման, ովքեր կատարեցին մեծ երթ դեպի Փենջաբ կայսերական գահը զավթելու երազանքով։ Կարճ դադարից հետո, Մուհամմադ Հախիմը ընդունում է Աքբարի գերակայությունը և նահանջում է ետ՝ դեպի Քաբուլ։
1564 թվականին, մողոլ ուժերը գրավում են Գոնդվանա թագավորությունը։ Գոդվանան մի նոսր բնակեցված լեռնային տարածք է Կենտրոնական Հնդկաստանում, որը մողոլները օգտագործում էին փղեր վարժեցնելու նպատակով ։ Տարածքը իշխում էր Ռայա Վիր Նարայանը իր մոր՝ Դուրգավաթի և Գոնդի Ռաջպուտ թագուհու հետ։ Աքբարը անձամբ չի գլխավորում արշավը, քանի որ զբաղված էր Ուզբեկստանի ապստամբությանբ, սակայն թողնում է արշավախումբը Ասաֆ խանի ձեռքում, ով Կառայի մողոլ մարզպետն էր։ Գուրգվաթը ինքնասպան է լինում Դամոհի ճակատամարտում իրենց պարտությունից հետո, իսկ Ռայա Վիր Նայարանիին նետում են Չաուրագարհ անկումից՝ Գոռն լեռնային բերդից։ Մողոլները տանում են հսկայական հարստություն, անհաշվելի քանակությամբ ոսկի և արծաթ, զարդեր և 1000 փիղ։ Դուրգավաթի կրտսեր քույր Կամալա Դեվին ուղարկվել էր Մոնղոլիա որպես հարեմ։ Դուրգավաթի ամուսինը ստանում է Մոնղոլիայի տարածաշրջանի ադմինիստրատորի կոչումը։ Ինչպես Մալավայի, այնպես էլ Գոնդվանայի գրավման համար Աքբարը վեճ է սկսում իր վասալների հետ։ Ասաֆ խանը մեղադրվում է հարստության մեծ մասը իրեն պահելու և ընդամենը 200 փիղ ուղարկելու համար։ Երբ նրան կանչում են հաշիվենրը հարթեցնելու նա փախչում է Գոնդվանա։ Սկզբից փախնում էր օգնություն փնտրելու ուզբեկների մոտ, այնուհետև մտնում է Գոնդվանա, որտեղ հանդիպում է մողոլ ուժերին։ Ի վերջո, նա վերադարձնում է ամեն ինչ և Աքբարը վերադարձնում է նրան իր նախկին պաշտոնը։
Ռաջպուտանայի նվաճում
Ունենալով սահմանված մողոլական իշխանություն հյուսիսային Հնդկաստանում, Աքբարը իր ուշադրությունը սևեռել էր Ռաջպուտանայի գրավմանը։ Կայսերական իշխանությունը Հնդկաստանի Ինդոս-Գանգեսյան տափաստաններում չէր կարող ապահով լինել Ռաջպուտանայում մրցակցի կենտրոնական իշխանությունն գոյություն ունենալու դեպքում։ Մողոլները արդեն հաստատել էին գերակայող իշխանություն Հյուսիսային Ռաջպուտանայի Մեվար, Աջմեր և Նագոր հատվածներում։ Ինչևէ, այժմ Աքբարը որոշել էր գրավել Ռաջպուտ թագավորների ներքին տարածքները, որորնք նախկինում երբեք ներկայացված չեն եղել Դելիի սուլթանության իսլամադավան տիրակալներին։ Սկսած 1561 թվականից, մողոլները սկսեցին ակտիվորեն զբաղվել Ռաջպուտի հետ պատերազմի և դիվանագիտության գործերով։ Շատ Ռաջպուտ պետություններ ընդունեցին Աքբարի իշխանությունը։ Սակայն Մեվարի ղեկավար Ուդաի Սինխը դուրս մնաց կայսերական հոտից։ Ռաջա Ուդաի Սինխը սերում էր Սիսոդիայի ղեկավար Ռանա Սանգայից, որը մահացել էր Բաբուռների դեմ Խանվայիի ճակատամարտում 1527 թվականին։ Որպես Սիսոդիայի տոհմի ղեկավար նա ուներ ամենաբարձր ծիսական կարգավիճակը Հնդկաստանում բոլոր Ռաջպուտ թագավորների և իշխանների մեջ։ Քանի դեռ Ուդաի Սինխը կրճատվել էր իր պաշտոնում, մողոլների կայսերական հեղինակությունը պետք է նվազեցվեր Ռաջպուտի աչքերում։ Բացի այդ, Աքբարը այս վաղ ժամանակահատվածում դեռ ոգևորությամբ նվիրված էր իսլամի գործին և ձգտում էր իր հավատով գերազանցել Բրահմիկալ հինդուիզմի ամենահեղինակավոր մարտիկներին։
1567 թվականին Աքբարը տեղափոխվում է, որպեսզի նվաճի Չիտտոգարհ ամրոցը Մեվարում։ Մեվարի ամրոց-մայրաքաղաքն մեծ ռազմավարական նշանակություն ուներ, քանի որ այն ամենակարճ երթուղին էր Ագրեյից մինչև Գուջառատ, նաև համարվում էր հիմնական միջոցը անցնելու Ռաջպուտանաի ներքին մասերը։ Ւդաի Սինխը վերադառնում է Մեվարի լեռները՝ թողնելով իր երկրի պաշտպանությունը երկու Ռաջպուտ ռազմիկների՝ Ջայմալի ու Պատտայի վրա։ Չիտտոգրախը անկում է ապրում 1568 թվականի փետրվարին՝ չորս ամիս պաշարման մեջ լինելուց հետո։ Աքբարը ողջ մնացած պաշտպաններին և նրանց ղեկավարներին կոտորելուց հետո նրանց գլուխները կանգնեցնում է աշտարակի վերևում՝ իր հեղինակությունը ցույց տալու նպատակով ։ Ընդհանուր կողոպուտը, որ մողոլների ձեռքում էր, բաժանվում էր ողջ կայսրությանբ։ Աքբարը մնաց Չիտտորգրահում երեք օր, ապա վերադարձավ Ագրա, որտեղ հաղթանակի հիշատակը պահելու համար ստեղծում է Զայմալի և Պատտայի արձանները իր բերդի դարպասներին ։ Իդաի Սինխի զորությունն ու ազդեցությունը նվազեց։ Սակայն նա երբեք չլքեց իր Մեվարի լեռները և Աքբարը թողնեց նրան այնտեղ գոյատևել։
Չիտտորգարհհի անկմանը հետևեց 1568 թվականի մողոլների հարձակումը Ռանթամբոր բերդի վրա։ Ռանթամբորը պաշտպանվում էր Հադա Ռաջպուտների կողմից և ճանաչված էր որպես ամենահզոր ամրոցը Հնդկաստանում։ Սակայն մի քանի ամիսներ անց նա անկում ապրեց։ Աքբարը այժմ իշխում էր գրեթե ամբողջ Ռաջպուտանայում։ Ռաջպուտ թագավորների մեծ մասը հանձնվել էր մոնղոլների ղեկավարությանը։ Միայն Մեվարի տոհմերն էին շարունակում դիմադրել։ Ուդաի Սինխի որդի և թագաժառանգ Պրատապ Սինխը հետագայում պարտվեց մողոլների դեմ Հալդիզաթի ճակատամարտում 1576 թվականին ։ Աքբարը տոնեց Ռաջպուտանաի գրավումը նոր մայրաքաղաքի հիմքերը դնելով քսաներեք մղոն (37 կմ) ավելի մեծ, քան Ագրան էր 1569 թվականին։ Այն կոչվում էր Ֆաթեհպուր Սիկրի ("հաղթանակի քաղաք") : Սակայն Ռանա Պրատապ Սինխը շարունակում էր ապստամբությունները և նրան հաջողվում է պահպանել թագավորության մի մասը Աքբարի կյանքի ընթացքում։
Արևմտյան և Արևելյան Հնդկաստանի միացում
Աքբարի հաջորդ ռազմական նպատակն էր Գուջարաթի և Բենգալի նվաճումը, որոնք Արաբական ծովի և Բենգալական ծոցի միջոցով, Ասիայի, Աֆրիկայի և Եվրոպայի արևտրական կենտրոնները միացնում էին Հնդկաստանին։ Բացի այս, Գուջարաթը ապստամբ մողոլ ազնվականների համար ծառայել է որպես ապաստան, իսկ Բենգալում աֆղանները զգալի ազդեցության տակ էին և կառավարվում էին իրենց առաջնորդ Սուլիման Խան Կարրանիի կողմից։ Սկզբում Աքբարը շարժվում է դեպի Գուջարաթ, որը գտնվում է Ռաջբութանայի և Մալվայի միջև։ Գուջարաթի ափամերձ դաշտավարյերը գյուղատնտեսական մեծ նշանակություն ունեին՝ զգալի քանակով գործվածքների և այլ արդյունաբերական ապրանքների արտահանում։ Այստեղ էին նաև ամենաբանուկ նավահանգիստները։ Աքբարը նպատակ ուներ իր ծովային պետությունը միացնել Ինդո-Գանգեսյան դաշտավայրին։ Ապստամբ միրզաները, որոնք Հնդկաստանից դուրս քշվելով բնակություն էին հաստատել Հարավային Գուջարաթում, պատերազմի սկսվելու պատճառ դարձան։ Բացի սրանից, Աքբարը Գուջարաթում ապրող բազմաթիվ խմբավորումների կողմից հրավեր էր ստացել, որում խնդրում էին տեղի արքային վտարել։ Աքբարը սա էլ օգտագործեց իր արշավանքն արդարացնելու նպատակով։ 1572 թվականին նա գրավեց մայրաքաղաք Ահմեդաբադը և մի շարք հյուսիսային քաղաքներ, որից հետո հռչակվեց Գուջարաթի իրավաչափ առաջնորդ։ Մինչև 1573 թվականը Աքբարը դուրս վռնդեց միրզաներին, որոնք ապաստան գտան Դեկանում։
Աքբարը հաղթել էր Հնդկաստանում գտնվող գրեթե բոլոր աֆղաններին։ Միակ տեղը, որը աֆղանների ձեռքի տակ էր գտնվում՝ Բենգալն էր։ Տեղի առաջնորդ Սուլիման Խանը հրաժարվում է Աքբարի դեմ հարձակում սկսել։ Սակայն նրա որդի Դաուդ Խանը 1572 թվականին հաջողության էր հասել։ Աքբարի դեմ ընդդիմանալու պատճառով Մունիմ Խանը՝ Բիհարի մողոլ կառավարիչը պարտադրվում է ծեծել Դաուդ Խանին։ Բենգալիան գրավվում է։ Մեկ տարի անց Դաուդը ապստամբում է և փորձում ետ գրավել Բենգալը։ Սակայն այս անգամ էլ նա պարտություն է կրում Խան Ջահան Քուլիի կողմից և ետ է քշվում։ Նրան գլխատում են և գլուխը ուղարկում են Աքբարին, իսկ նրա մարմինը ուղարկվում է Թանդահ՝ Բենգալիայում գտնվող մողոլների մայրաքաղաք։
Արշավանքներ Աֆղանստան և Կենտրոնական Ասիա
Գուջարաթում և Բենգալում հաղթելուց հետո, Աքբարը զբաղված էր ընտանեկան հարցերով։ Նա մնում է Ֆադեհփուր Սիկրիում մինչև 1581 թվականը, երբ իր եղբայր Միրզա Մուհամմադ Հաքիմը ևս մի անգամ ներխուժում է Փենջաբ։ Աքբարը իր եղբորը վտարում է Քաբուլ, և որոշում է վերջնականապես վերջ տալ Մուհամմադ Հաքիմի կողմից եկող սպառնալիքներին։ Եթե նախապես նրա նախնիները մողոլներ ազնվականներին փորձում էին համոզել, որ մնան Հնդկաստանում, այժմ խնդիր կար նրանց վտարելու Հնդկաստանից։ Նրանք՝ ըստ Աբուլ Ֆազիի «վախենում էին Աֆղանստանի ցրտից»։ Հինդու պաշտոնյաները առավել անհանգիստ էին Ինդոսը անցելու արգելման պատճառով։ Աքբարը սակայն խթանում է նրանց։ 1581 թվականի օգոստոսին Աքբարը խլում է Քաբուլը և նստավայրը տեղափոխում Բաբուր միջնաբերդ։ Նա այնտեղ մնում է երեք շաբաթ առանց իր եղբոր, որը փախել էր լեռները։ Աքբարը Քաբուլից դուրս է գալիս իր քույր Բախտ-ուն-Նիսա Բեգումի կողմից և վերադանում է Հնդկաստան։ Նա ներում է շնորհում իր եղբորը, ով Քաբուլում մողոլների վարչակազմի գլխավորն էր դարձել, իսկ իրենց քույր Բախտ-ուն-Նիսա Բեգումը դեռ գլխավոր կառավարիչն էր։ 1585 թվականին մահանում է Մուհամմադ Հաքիմը և Քաբուլը կրկին անցնում է Աքբարին։ Այն ներառվում է Մողոլական կայսրության մեջ։
Քաբուլի արշավանքը ողջ հյուսիսային շրջանների գործողությունների սկիզբն էր։ 1585 թվականից սկսած 15 տարի Աքբարը մնաց հյուսիսում, մայրաքաղաքը տանելով Լահոր։ Միևնույն ժամանակ հաղթահարելով մարտահրավերները, որոնք դրված էին Խիբեր Փասի կողմից։ Ամենամեծ սպառնալիքը եկավ ուզբեկների կողմից, որոնք իր մեծհայր Բաբուրին դուրս էին վռնդել Կենտրոնական Ասիայից։ Նրանց առաջնորդը Աբդուլլահ Խան Շայբանիդն էր, ով շատ ազդեցիկ զինվորական լինելով, գրավել էր Բադախանը և Բալխը Աքբարի հեռավոր բարեկամներից ։ Աֆղանական զորքերը սահմանում էլ էին անհանգիստ, մասամբ Յուսուֆզայի գործողություւների պատճառով, մասամբ կրոնական առաջնորդ Բայազիդի պատճառով, ով ստեղծել էր Ռոշանիյյա կրոնական խմբավորումը։
1586 թվականին Աքբարը բանակցում է Աբդուլլահ Խանի հետ, ինչի ժամանակ որոշվում է, որ մոնղոլները պետք է չեզոք մնան այն ժամանակ, երբ ուզբեկները գնում են նվաճելու Սաֆավիդը։ Աբդուլլահ Խանը համաձայնվում է, որ այլևս չպիտի օժանդակի և ապաստան չտա այն աֆղաններին որոնք ըմբոստանում են մոնղոլների դեմ։ Աքբարը սկսում է բանակցել Յուսուֆզայի և մյուս ըմբոստների հետ, որպեսզի նրանց հանդարտեցնի։ Աքբարը Զեյն Խանին պատվիրում է առաջնորդել արշավախումբը, որն ուղղված էր աֆղան ցեղախմբերի դեմ։ Ռաջա Բիրբալը, ով Աքբարի դատարանի նախարարներից էր, զինվորական իրավունքներ է ձեռք բերում։ Արշավանքը ձախողվում է և ետ դառնալու ճանապարհին Բիրբալը և իր զինվորները սպանվում են աֆղանների կողմից։ Աքբարը անմիջապես հավաքում է նոր զորք, որպեսզի վերագրավի Յուսուֆզայի տարածքը։ Հաջորդ վեց տարիների ընթացքում մոնղոլները Յուսուֆզային սահմանափակում են լեռներում և ստիպում, որ Սվատում և Բաջաուրում կառավարող առաջնորդները ենթարկվեն իրենց ։ Բազմաթիվ ամրոցներ են կառուցվում, որպեսզի պաշտպանեն այդ շրջանը։ Աքբարի այս պատասխանը ցույց տվեց աֆղան ցեղախմբերի վրա տիրելու իր կարողությունը։
Չնայած ուզբեկների հետ իր համագործակցությանը, Աքբարը գաղտնի ցանկություն ուներ վերագրավել Կենտրանական Ասիան այսօրվա Աֆղանստանից։ Այնուամենայնիվ Բադախշանը և Բալկհը ուզբեկների ղեկավարության տակ էին մնում։ Այս երկու շրջանները շատ քիչ ժամանակով են եղել մոնղոլների տիրապետության տակ, այն էլ 17-րդ դարի կեսերին։ Սակայն Աքբարի հաստատվելը այս շրջաններում շատ շահավետ էր։ Մինչև 1600 թվականները նա կարողացավ ճնշել բոլոր աֆղանական ցեղերին։ Մոնղոլները վերջապես լրիվ ազդեցություն ունեցան աֆղաների վրա։ Աբդուլլահ Խանը մահացավ 1598 թվականին։
Հնդկական հարթավայրերի նվաճում
Լահորում, ուզբեկներով զբաղվելուն զուգահեռ, Աքբարը ձգտում էր նվաճել Ինդուսը՝ ապահովելու համար սահմանամերձ գավառները։ Նա բանակ էր ուղարկել նվաճելու վերին Ինդուսի ավազանի Քաշմիրը, երբ 1585 թվականին Ալի շահը, Շիա Չակի հարստության տիրող արքան, մերժեց ուղարկել իր որդուն որպես մոնղոլների արքունիքի պատանդ։ Ալի շահը անմիջապես հանձնվեց մոնղոլներին, բայց իր մյուս որդին՝ Յաղուբը, իրեն հռչակեց թագավոր և առաջնորդեց համառ դիմադրությունը մոնղոլ զորքերի դեմ։ Ի վերջո, 1589 թվականի հունիսին Աքբարը ինքն է մեկնում Լահորից Սրինագար ընդունելու Յաղուբի և նրա ապստամբ ուժերի հանձնվումը։ Բալտիստանը և Լադախը, որոնք Քաշմիրին կից գտնվող տիբեթյան մարզեր էին, խոստացել էին իրենց հավատարմությունը Աքբարին։ Մոնղոլները նույնպես շարժվել էին գրավելու Սինդը Ինդուսի բացատի ստորին հատվածում։ 1574 թվականից Բհակարի հյուսիսային ամրոցը մնացել էր կայսերական հսկողության տակ։ 1586 թվականին, Մուլթանի մոնղոլ մարզպետը փորձում է ապահովել հյուսիսային Սինդում գտնվող Թհաթայի անկախ կառավարողի՝ Միրզա Ջանի Բեգի անձնատրությունը, սակայն չի կարողանում։ Աքբարը, ի պատասխան մոնղոլների, բանակ է ուղարկում պաշարելու Սեհվանը՝ մարզի կենտրոնական գետը։ Ջանի Բեգը մեծաքանակ բանակ է հավաքում և ուղարկում է մոնղոլների դեմ։ Մոնղոլների բանակը, որ քանակով գերազանցում էր Սինդիի զորքերին, պարտության է մատնում նրանց Սեհվանի ճակատամարտում։ Կրելով պարտություններ՝ Ջանի Բեգը հանձնվում է մոնղոլներին 1591 թվականին և 1593 թվականին Լահորում հարգանքի տուրք է մատուցում Աքբարին ։
Բելուջստանի նվաճում
Մոտ կես տասնյակ Բալուչի ղեկավար համոզվել էր ներկա գտնվել կայսերական դատարանում և ճանաչել Աքբարի գերակայությունը։ Կանդահարը սաֆավիդներից վերցնելու պատրաստման ընթացքում Աքբարը հրամայեց մոնղոլների ուժերին գրավել Բալուջստանի մնացած մասը 1595 թվականին։ Մոնղոլ գեներալը՝ Միր Մասումը գլխավորեց հարձակումը դեպի Սիբի ամրոց, որը գտնվում էր Քուետայի հյուսիսարևմուտքում։ Նրանք պարտության մատնեցին տեղական իշխաններին։ Նրանք մոնղոլների գերակայությունը ճանաչելու և Աքբարի արքունիքում ներկա գտնվելու համար էին։ Արդյունքում ամբողջ Բալուջստանը, այդ թվում ռազմավարական շրջանի Մակրան, Հնդկաստանից Իրան ձգվող ափամերձ շերտը դարձան Մոնղոլական Կայսրության մի մասը ։
Սաֆավյաններ և Ղանդահար
Կանդահարը անուն էր տրված հին Հնդկական թագավորությանը՝ Գանդհարային արաբ պատմաբանների կողմից։ Այն սերտորեն կապված էր մոնղոլներին իրենց նախահոր ժամանակներից ի վեր։ Նրանց նախահայր՝ Թիմուրը, 14-րդ դարում գրավել էր Հարավային, Կենտրոնական և Արևմտյան Ասիայից մի զգալի հատված։ 1558 թվականին, երբ Աքբարը ամրացնում էր իր իշխանությունը հյուսիսային Հնդկաստանում, սաֆավիդ կայսրը՝ Թահմասպը I-ը, զավթել էր Կանդահարը և արտաքսել էր դրա մոնղոլ մարզպետին։ Երեսուն տարի այն մնաց Պարսկաստանի տիրապետության տակ։ Կանդահարի վերականգնումը Աքբարի համար առաջնահերթ չէր, առաջնահերթ էին իր բանակի հյուսիսային սահմաններում երկարատև գործողությունները։ Շարժում, որը պետք է վերադարձներ մոնղոլների իշխանությունը տարածաշրջանում, դարձել էր ցանկալի։ Սինդի, Կաշմիրի և Բալուջստանի գրավումը և մոնղոլ ուժերի շարունակական ամրացումը Աֆղանստանում ավելացրել էին Աքբարի վստահությունը։
1593 թվականին Աքբարը ընդունում է աքսորված սաֆավիդ իշխանին՝ Ռոստամ Միրզային, իր ընտանիքի հետ վիճելուց հետո ։ Ռոստամ Միրզան մոնղոլներին խոստացել էր իր հավատարմությունը։ Նա ստացել էր 5000 հոգու հրամանատարի կոչում։ Ուզբեկների կողմից շարունակաբար պաշարվելով և տեսնելով Ռոստոմ Միրզայի ընդունելությունը մոնղոլների արքունիքում, սաֆավիդ իշխանը և Կանդահարի մարզպետը՝ Մոզաֆար Հոսայնը, համաձայնեցին մոնղոլներին նահանջել։ Մոզաֆար Հոսայնը, ով բոլոր դեպքերում հակառակվող հարաբերության մեջ էր իր հրամանատարի՝ Շահ Աբասի հետ, ստացել էր կոչում և իր դուստր Կանդահարի Բեգումը ամուսնացել էր Աքբարի մեծ որդու ՝ մոնղոլ իշխան Խուրամի հետ։ 1595 թվականին Կանդահարը վերջապես ապահով էր, մոնղոլ գեներալի գլխավորած կայազորի ժամանման հետ կապված։ Կանդահարի գրավումը չխանգարեց մոնղոլա-պարսկական հարաբերություններին։ Աքբարը և պարսիկ շահը շարունակում էին դեսպաններ և նվերներ փոխանակել։ Այնուամենայնիվ, իշխանության գերակայությունը երկուսի մեջ անցել էր մոնղոլներին։ Աքբարը կառուցեց մեծ, ապահով և հզոր կայսրություն, որի հետևանքով Պարսկաստանի իշխանությունը նվազեց։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հնդկաստանի պատմություն Կատեգորիա:Դիզենտերիայից մահացածներ Կատեգորիա:Կրոնի հիմնադիրներ
Քելլի Թորն
Քելլի Թորն, ամերիկացի դերասանուհի, հայտնի է հեռուստատեսությունում կատարած դերերի շնորհիվ։ Առավել հայտնի է USA Network «Անհրաժեշտ դաժանություն» սերիալում բժիշկ Դանի Սանտինոյի (2011-2013) կատարած դերի շնորհիվ, որի համար ներկայացվել է 2012 թվականի «Ոսկե գլոբուս» անվանացանկին ։ Թորնը նաև նկարահանվել է «Սպանությունների բաժին» (1997-1999) և «Փրկիր ինձ» սերիալների պարբերական դերասանական կազմում։
Կյանք և կարիերա
Թորնը ծնվել է Մասաչուսեթս նահանգի Բոստոն քաղաքում։ Նա ունի հայկական, բրիտանական, ասորական, իտալական և պորտուգալական արմատներ ։ Թորնն ավարտել է Մասսաչուսեթսի Ուիթոնի քոլեջը, հետո տեղափոխվել է Նյու Յորք, որտեղ սովորել է Լի Ստրասբերգի կինոյի և թատրրոնի ինստիտուտում ։
Ապրելով Նյու Յորքում՝ Թորնն սկսել է նկարահանվել է անկախ ֆիլմերում, իսկ 1997 թվականին NBC «Սպանությունների բաժին» ֆիլմում պարբերական դեր է ստացել և նկարահանվել մինչև սերիալի ավարտը 1999 թվականին ։ Թորնը նաև հանդես է եկել թատրոնում՝ 1999 թվականին հայտնվելով Սինտի Նիքսոնի The Country Club պիեսում։ 2005 թվականին հայտնվել է The Last Days of Judas Iscariot պիեսում։ Նա նաև խաղացել է «Երրորդ հերթափոխ», «Օրենք և կարգ։ Հատուկ բաժին» և «Շտապ օգնություն» սերիալներում, նաև կատարել երկրորդական դերեր «Գաղտնալսում» (2002-2008) և «Փախուստ» (2006-2008) ֆիլմերում։ 2004-2011 թվականներին Թորնը FX-ի «Փրկիր ինձ» սերիալում կատարել է գլխավոր դերերից մեկը։
2011 թվականին Թորնն ստացել է գլխավոր դեր USA Network-ի «Անհրաժեշտ դաժանություն» սերիալում, որի համար ներկայացվել է «Ոսկե գլոբուս» մրցանակի 2012 թվականին։ Շոուն փակվել է երեք եթերաշրջանից հետո։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի հեռուստատեսային դերասանուհիներ Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոդերասանուհիներ Կատեգորիա:Ամերիկահայեր Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի դերասանուհիներ Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի դերասանուհիներ
Տատյանա Զինչենկո
Տատյանա Զինչենկո (Зинченко, Татьяна Петровна, ), ռուս և խորհրդային հոգեբան, հոգեբանական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, փորձարարական և կոգնիտիվ հոգեբանությունների մասնագետ։
Կենսագրություն
Տատյանա Զինչենկոն ծնվել է 1939 թվականի ապրիլի 24-ին Խարկովում` հայտնի հոգեբան Պյոտր Զինչենկոյի ընտանիքում։ Վլադիմիր Զինչենկոյի հարազատ քույրն է ։
1983 թվականին պաշտպանել է բժշկական դիսերտացիան` «Ճանաչման ֆունկցիոնալ կառուցվածքը» թեմայով ։ Ավելի քան 40 տարի որոշ ժամանակ աշխատել է Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարանի հոգեբանության ֆակուլտետում, եղել է Նյու Յորքի գիտությունների ակադեմիայի իսկական անդամ, ինչպես նաև եղել է կոգնիտիվ հոգեբանության եվրոպական ասոցիացիայի անդամ ։ Մահացել է 2001 թվականի հոկտեմբերի 1-ին Սանկտ Պետերբուրգում։
Գիտական գործունեություն
Տատյանա Զինչենկոն զբաղվել է կոգնիտիվ պրոցեսների, հիշողության, ուշադրության հետազոտությամբ, մասնավորապես ուսումնասիրել է ուշադրության կառուցվածքում ընտրովի ինտերֆերենցիայի գործընթացները։ Ապացուցել է, որ Ստրուպ էֆեկտի արտահայտվածությունը կախված է պատասխանից պահանջվող քննվողների բնութագրերից։ Նա իր հետազոտության ժամանակ ցույց է տվել կոգնիտիվ քարտեզների ձևավորման յուրահատկությունն անհատի կողմից լուծվող խնդիրների շրջանակներում, որը կապված է մասնագիտական, մասնավորապես օպերատորական գործունեության հետ ։
Տատյանա Զինչենկոն, Ալեքսանդր Ֆրումկինի հետ միասին, մշակել է պրոֆեսիոնալ հոգեդիագնոստիկայի`պրոֆեսիոնալ հոգեդիագնոստիկայի ավտոմատացնող համակարգի խնդիրների որոշման մեթոդը ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հոգեբանական գիտությունների դոկտորներ
Պոյլի
Պոյլի, գյուղ Արևելյան Հայաստանի Ելիզավետպոլի նահանգի Ելիզավետպոլի գավառում ։
Բնակչություն
1908 թվականին գյուղն ունեցել է 241 կովկասի թաթար բնակիչ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Մսաղաց
Մսաղաց (Meat grinder), մեխանիկական կամ էլեկտրակական սարք նախատեսված միս կամ այլ մթերքներ աղալու համար։ Օգտագործվում է նաև արիշտա, սպագետի, թխվածքաբլիթ, մրգերից և բանջարեղենից հյութ պատրաստելու համար։ Սննդի արդյունաբերության մեջ օգտագործվող նմանատիպ սարքը կոչվում է աղաց ։
Մսաղացը ստեղծվել է 19-րդ դարում, բարոն Կարլ Դրեզի կողմից ։
Կառուցվածք
Ձեռքի դասական մսաղացը բաղկացած է հետևյալ մասերից.
Ձեռքի մսաղացը իր աշխատանքի համար պահանջում է բռնակի վրա բավականաչափ մեծ ջանքեր գործադրել, ինչը նշանակում է, որ մսաղացը պետք է ամուր կցված լինի սեղանին։ Այդ պատճառով ձեռքի մսաղացները հագեցած են սեղմակով։ Էլեկտրական շարժիչով մսաղացները սեղմիչ չեն պահանջում և պատրաստվում են սեղանի կամ հարթ առարկայի վրա դնելու տարբերակով։ Կենցաղային էլեկտրական մսաղացները սովորաբար ունենում են ավելի նեղ և երկար պարանոցով ընդունիչ, որպեսզի մատները չմտնեն պտուտակային լիսեռի մեջ։ Էլեկտրական մսաղացի համար խորհուրդ է տրվում միսն ավելի փոքր կտորների բաժանել, նոր աղալ։
Մսաղացի գլխիկներ
Մսաղացի վրա համապատասխան գլխիկ ավելացնելով կարելի է օգտագործել նաև այլ խոհարարական գործողություններ կատարելու համար.
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Խոհանոցային գործիքներ Կատեգորիա:Կենցաղային սարքեր
Մարտիրոս Մաղաքյան
Մարտիրոս Բեգլարի Մաղաքյան, հայ մանկավարժ։ ԽՄԿԿ անդամ (1943): Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակից։
Կենսագրություն
1941 թվականի դեկտեմբերին զորակոչվել է կարմիր բանակ։ Ծառայել է հայկական 409-րդ դիվիզիայում։ Ավագ սերժանտի կոչումով 1942 թվականի օգոստոսին մեկնել է ռազմաճակատ։ Մաղաքյանի մարտական ուղին սկսվել է Հյուսիսային Օսեթիայից, Օրջոնիկիձե քաղաքի մատույցներից։ 276-րդ դիվիզիայի կազմում մասնակցել է Պյատիգորսկի, Էսենտուկի, Կիսլովոդսկի, Ստավրոպոլի քաղաքների ազատագրմանը։ Մարտերում խիզախություն ցուցաբերելու համար պարգևատրվել է «Արիության համար» մեդալով։ 1943 թվականի մայիսին Մաղաքյանը ընդունվել է կուսակցության շարքերը։ Մասնակցել է նաև Ժիտոմիրի, Ռավնոյի և ուկրաինական մի շարք ուրիշ քաղաքների ու գյուղերի ազատագրմանը։ Այդ մարտերում ցուցաբերած քաջության համար Մաղաքյանն արժանացել է «Մարտական ծառայությունների համար» մեդալի և մի շարք շքանշանների ։
Մաղաքյանը ռազմաճակատից տուն է վերադարձել1945 թվականի հոկտեմբերին։ Ավարտել է Երևանի մանկավարժական ինստիտուտը և շուրջ երեսուն տարի ֆիզիկա և մաթեմատիկա է դասավանդել ծննդավայրի միջնակարգ դպրոցում ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ Կատեգորիա:ՀՊՄՀ շրջանավարտներ Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակիցներ Կատեգորիա:Արիության մեդալակիրներ Կատեգորիա:«Մարտական ծառայությունների համար» մեդալով պարգևատրվածներ Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
(980) Անակոստիա
(980) Անակոստիա (Anacostia), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1921 թվականի նոյեմբերի 21-ին Ջորջ Պետերսի կողմից Վաշինգտոնում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,741385 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,1931 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,2896 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1657,88 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,217145 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 15,9° անկյուն։
Ըստ Տոլենի սպեկտրալ դասակարգման պատկանում է L դասին ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Աստերոիդների դաս L Կատեգորիա:1921 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Ջորջ Պետերսի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Ռամ
Ռամ կամ Ռամաչանդրա (राम, ), Վիշնուի ավատարը, հին հնդկական Այոդհյա քաղաքի լեգենդար թագավորը։ Ռամը հինդուիզմում համարվում է Վիշնուի յոթերորդ ավատարը, աշխարհ է եկել Տրետա յուգայի վերջին քառորդում՝ մոտ 1, 2 միլիոն տարի առաջ  ։ Եթե Պարաշուրամը զբաղված էր ստեղծագործական աշխատանքով և խաղաղության պահպանմամբ, ապա Ռամը որպես իր ավատար «կոչված էր պաշտպանելու ամուսնական արժանապատվությունը՝ որպես ամուսնու և կնոջ միջև հավերժ և անբաժանելի կապ»։ Բազմաթիվ հինդուիստներ Ռամին համարում են իրապես գոյություն ունեցած պատմական գործիչ, թագավոր, որը կառավարել է Հնդկաստանի մեծ մասը իր մայրաքաղաք Այոդհյայից։ Կրիշնայից հետո Ռամը հինդուիզմի աստծո ամենահայտնի ավատարներից մեկն է։ Ռամի պաշտամունքը հատկապես բնորոշ է վայշնավիզմին՝ հինդուիզմի գերակշիռ հետևորդներին ։
Ռամի կյանքը և գործունեությունը կատարյալ օրինակ է դհարմայի հավատարմության խիստ սկզբունքների համաձայն՝ չնայած կյանքի ծանր փորձություններին։ Հանուն իր հոր պատվի՝ Ռամը հրաժարվում է Կոշալայի թագավոր դառնալու հնարավորությունից և համաձայնում է ինքնակամ տարագրվել անտառ 14 տարի ժամկետով ։ Ինքնակամ աքսորում Ռամին ուղեկցում էին կինը՝ Սիթան և եղբայրը՝ Լաքշմանան, որոնք որոշում են միանալ նրան՝ չկարողանալով ապրել առանց նրա։ Երբ Սիթային առևանգում է Լանկայի հզոր դիվական կառավարիչ Ռավանան, Ռամը երկար ու դժվար փնտրտուքների է գնում կնոջ համար, որի ընթացքում փորձարկվում է նրա ուժն ու առաքինությունը։ Իմանալով Սիթայի տեղը՝ մեծ բախում է ունենում Ռավանայի մեծաթիվ բանակի դեմ։ Պատերազմում մասնակցում էին զորեղ կախարդական էակներ և գերբնական զենք էին օգտագործվում, որը հսկայական ավերիչ ուժ ուներ։ Եվ վերջիվերջո Ռամը սպանում է Ռավանային և նա ազատում է իր կնոջը նրա գերությունից։ Այդ ժամանակից հետո ավարտվում է աքսորի ժամկետը, և Ռամը վերադառնում է Այոդհյու և դառնում թագավոր, իսկ հետագայում՝ ամբողջ աշխարհի կայսր ։ Ռամի թագավորությունը տևում է 11 հազար տարի, որի ընթացքում ողջ աշխարհում տիրում է կատարյալ երջանկության, խաղաղության, բարօրության ու արդարության դարաշրջանը, որը հայտնի է որպես «Ռամա Ռաջյա»։
Սիթայի փնտրտուքների ժամանակ Ռամը ցուցաբերում է քաջություն ու արիություն՝ սարսափելի կռիվ մղելով հանուն նրա ազատագրման։ Սիթան իր հերթին լինում է առաքինի կնոջ մի կատարյալ օրինակ՝ ցույց տալով բացարձակ նվիրվածություն ամուսնուն և կատարյալ մաքրաբարոյություն՝ չնայած Ռավանայի գերության տակ գտնվելուն։ Ռամին նման նրա կրտսեր եղբայրները՝ Լաքշմանը, Շատրուգհնան և Բհարաթան նրա պես ցուցաբերում են խիզախություն, ուժ ու առաքինություն։ Ռամին աջակցում են այնպիսի հզոր հետևորդներ, ինչպիսիք են Հանումանը և Կաշքինդի կապիկները, որոնց օգնությամբ Ռամը ազատում է կնոջ Սիթային Ռավանայի գերությունից ։ Ռամի մասին լեգենդը մեծ ազդեցություն է ունեցել Հինդուստան թերակղզու և Հարավարևելյան Ասիայի բնակչության վրա։ Ռամը և նրա մասին պատմությունները շարունակում են վայելել մեծ ժողովրդականություն ժամանակակից հնդկական մշակույթում և հինդուիզմում։ Ռամը հինդուիստների համար անսահման կարեկցանքի, քաջության, նվիրվածության, կրոնական սկզբունքների հանդեպ պարտաճանաչության օրինակ է եղել ։
Ստուգաբանություն
«Ռամ» անունը «Ռիգվեդայում» և «Աթհարվավեդայում» ածական է, որը նշանակում է «մութ, սև» , իսկ գոյականաբար՝ «խավար» կամ «մթություն», օրինակ «Ռիգվեդայի» 10.3.3 մասում. «Հիասքանչ օրերի հետ ընդարձակվելով՝ Ագնին (Իր) վառ գույներով հաղթահարեց խավարը»։ Ռամի անունը հիշատակվում է «Ռիգվեդայում» 10.93.14. «Ես ուզում եմ հռչակել այդ Դուհշիմի Պրիտհավանին, Վենի մոտ (հայտարարել), Ռամին, առատաձեռն հովանավորներից Ասուրին, որոնք ձեզ համար կլծեն հինգ հարյուր (ձիեր), (որ դա) փառավորվի նրանց ճանապարհին»։
Իգական սեռով ածական «ռամի» ածականը գիշերվա մակդիրն է (ռատրի), ածական «կրիշնիի» նման , որի իգական սեռի «կրիշնա» ածականը  նշանակում է «մութ, սև» ։ Մանֆրեդ Մայրհոֆերը կարծում է, որ բառը բխում է նախայմդեվրոպական (H)reh1-mo- արմատից, որը միարմատ է հին վերին գերմանական rāmac՝ «կեղտոտ» բառի հետ ։
Վեդաներում հիշատակվում են երկու Ռամ՝ Մարգավեա և Աուպատշվի հայրանուններով. մեկ այլ՝ Ջամադագնյա հայրանունով Ռամը համարվում է ռիգվեդայական հիմների ենթադրյալ հեղինակ։ Համաձայն Մոնե Ուիլյամսի՝ հետվեդայական ժամանակաշրջանում ճանաչում են ստացել երեք Ռամեր.
«Վիշնու սահասրանամայում» Ռամը Վիշնուի 394-րդ անունն է։ Համաձայն Շանկարի մեկնաբանության՝ Ռամը ունի երկու իմաստ. Վերին Բրահմա, հավիտյան երանելի հոգևոր էություն։
Գրական աղբյուրներ
Ռամի կյանքի և գործունեության մասին հիմնական աղբյուրը հին հնդկական «Ռամայանա» սանսկրիտ էպոսն է, որի մշակումը վերագրվում է վեդայական ռիշի Վալմիկին։ «Վիշնու պուրանում» Ռամի պատմությունը նկարագրած է որպես Վիշնուի յոթերորդ ավատար։ Ռամի կյանքը հակիրճ նկարագրված է «Բհագավաթա պուրանում» (իններորդ երգ, 10-11-րդ գլուխներ), այդ թվում՝ Ռամի սպանությունը և Ռամի վերադարձը Այոդհյա։ Ռամի պատմությունը պարունակում է «Մահաբհարաթա» էպոսը (որում առկա է այսպես կոչված՝ «Փոքր Ռամայանա», տե՛ս Մահաբհարաթա, Գիրք 3 («Անտառային»), էջ 258 - 276)։ «Յոգա Վասիշտխան» պատմում է Ռամի կասկածների ու տխրության պատմությունը դեռևս նախքան իր ամուսնությունը։ Ստեղծագործության մեջ նկարագրվում է, թե ինչպես մեծ իմաստուն Վաշվամիթրան գալիս է Ռամի հոր մոտ օգնություն խնդրելու՝ ռաքշասների (մարդակեր դևեր) դեմ պայքարում։ Վասիշտխան բացատրում է Ռամին աշխարհի ստեղծումը, դհարմայի մասին, չարչարանքների մասին և այլն։
Հնդկաստանի տարբեր շրջաններում «Ռամայանայի» վերաբերյալ կան տարբեր վարկածներ։ Մադհվաչարիի հետևորդները կարծում են, որ եղել է «Ռամայանայի» հնագույն տարբերակ, այսպես կոչված՝ «Մուլա Ռամայանան», որը կորել է։ Նրանք կարծում են, որ այն եղել է ավելի հեղինակավոր, քան Վալմիկի տարբերակը։ Էպոսի սանսկիտով կարևորագույն կրճատ տարբերակներից է «Ադհյաթմա Ռամայանան»։ Սանսկրիտով հարավհնդկական 7-րդ դարի էպոսը Բհաթիի հեղինակմամբ «Բհաթի-կավյան» («Բհաթիի պոեմը») էպոսի վերապատում է, որում զուգահեռ պատկերվում են քերականական օրինակներ է Պանինի «Աշթադհյայիից», ինչպես նաև հիմնական հռետորական ֆիգուրներ և պրակրիտ. : Ավելի ուշ առաջ եկան «Ռամայանայի» տարբերակներ՝ Հինդուստան թերակղզու ազգային լեզուներով, որտեղ նկարագրվում էր աստվածային փիլիսոփա Ռամի կյանքը և գործունեությունը։ Դրանցից են 12-րդ դարի բանաստեղծ Կամբարի թամիլերեն հեղինակային «Կամբարամայանամը», և «Ռամաչարիտամանասան»՝ «Ռամայանայի» 16-րդ դարի գրող Թուլսիդասի հինդի լեզվով տարբերակը։ «Ռամայանայի» իրենց տարբերակներն ունեն ժամանակակից բոլոր հնդկական լեզուները։ «Ռամայանայի» ժամանակակից տարբերակները՝ «Շրի Ռամայանա Դարշանամ», գրել է հեղինակ Կուվեմպը կաննադա լեզվով և Վիշվանաթհի Սատյանարայանի թելուգերեն «Ռամայանա կալպավրիկշամու»։ Հնդկաստանի տարբեր շրջաններում, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի իր ուրույն լեզուն և մշակութային ավանդույթները, էպոսը ենթարկվել է որոշակի փոփոխությունների ։
Ծնունդ և մանկություն
Մտադիր լինելով արժանի որդի ունենալ՝ Դաշարաթա թագավորը իրագործում է վեդայական պուտրակամեշտի զոհաբերություն։ Արարողողության արդյունքում ստացած սուրբ ուտելիքը Դաշարաթին բաշխեց իր երեք կանանց միջև։ Համաձայն ավագանու սկզբունքների՝ խմիչքն առաջինը փորձեց Կաուշալյան, իսկ հետո՝ Սումիտրան և Կայկեյին։ Արդյունքում Կաուշալիից ծնվեց Ռամը, Կայկեյից՝ Բհարաթան, իսկ Սումիտրայից՝ Լաքշմանան և Շատրուգհնան։ Ռամը ծնվել է Այոդհյա քաղաքում (որը ժամանակակից հնդկական Ուտար Պրադեշի նահանգում է)՝ Կաշալի հնագույն թագավորության մայրաքաղաքը, նորալուսնի իններորդ գիշերը, Պունարվասու համաստեղության և Խեցգետնի նշանի տակ։ Նա ի հայտ է եկել Սուրիա վամշա դինաստիայում («Արևի դինաստիա») և եղել է այնպիսի մեծ անձերի հետնորդը, ինչպիսիք են Իկշվակուն (արևի աստված Վիվասվանի որդին), Ռագհուն և Բհագիրաթան։ Ռամի մարմինը մուգ կապույտ գույն էր, որում խոսում էր նրա աստվածային ծագման մասին ։
«Ռամայանայում» գրված է, որ չորս եղբայրներին դեռ մանկությունից կապում էր ընկերությունը և եղբայրական սերը։ Հատկապես ուժեղ ջերմություն կար Ռամի ու Լաքշմանայի, և Բհարաթայի ու Շատրուգհնանի միջև։ Թագավորը և նրա երեք կանայք շատ էին սիրում չորս եղբայրներին, բայց Դաշարաթան և պալատականները հատուկ նախապատվություն էին տալիս հենց Ռամին։ Ռամը և երեք եղբայրները կրթություն ստանում են Վասիշտխի իմաստունի կացարանում, որը սովորեցնում էր Վեդաների փիլիսոփայություն, դհարմայի օրենքներ և այլ գիտություններ։ Քանի որ տղաները ծնվել էին թագավորական կշատրիյա ընտանիքում, նրանք ուզում էին դառնալ մեծ ռազմիկներ։ Նրանց ռազմական ուսումը վստահվում է Վիշվամիթրե իմաստունին։ Տղաներին հանձնում են անտառային աշրամ (կացարան), որտեղ նրանք սովորում են պատերազմի արվեստը և տարբերվում՝ սպանելով անտառի բնակիչներին սարսափեցնող և բրահմանների վեդայական զոհաբերությունները պղծող մի քանի ռաքշասների։ Նկարագրվում է, որ Ռամը և նրա եղբայրները հսկայական հասակ ունեին, զգալիորեն ավելի բարձր էին, քան իրենց ժամանակի ամենաբարձրահասակ մարդիկ։ Նրանք տիրապետում էին արտասովոր խորաթափանցության, դյուրըմբռնության և ռազմական գործերի անգերազանցելի հմտություններին ։
Ռամի աստվածային առաքելություն
Երբ հայտնի դարձավ փեսացու ընտրելու՝ Սիթայի ծիսակատարությունը, իմաստուն Վիշվամիթրեն երիտասարդ Ռամին և Լաքշմանային տարավ արարողության վայրը։ Որպեսզի հաղթեն մրցույթում և ստանան Սիթայի ձեռքը, հավակնորդը պետք է քաշեր Շիվայի հսկայական աղեղը և նրանից նետ բաց թողներ։ Կարծում էին, որ խնդիրը մարդու ուժերից վեր էր, քանի որ այդ աղեղը հզոր Շիվայի անձնական աղեղն էր, որի հետ ուժով ոչ ոք չէր կարող համեմատվել ողջ տիեզերքում։ Մինչև Ռամը իրենց հաջողությունը փորձած հավակնորդները չէին էլ կարողացել տեղից բարձրացնել աղեղը, բայց երբ եկավ Ռամի հերթը, նա, քաշելով աղեղը, կիսեց երկու մասի։ Ռամի համբավը տարածվեց ամբողջ աշխարհով և երաշխավորեց Սիթայի հետ ամուսնությունը ։
Ռամի և Սիթայի շքեղ ու ճոխ հարսանիքից հետո ամբողջ թագավորական ընտանիքը և Այոդհյայի զորքը սկսեց ճանապարհորդությունը դեպի տուն։ Նրանց ճանապարհին հանդիպեց Հիմալայանների իր աշրամից բաց թողնված Պարաշուրաման։ Պարաշուրաման արտասովոր կարողությունների տեր իմաստուն էր։ Նա Վիշնուի վեցերորդ ավատարն էր, ավելի վաղ զայրույթից ոչնչացրել էր մոլորակի բոլոր կշատրիյաներին 21 անգամ։ Պարաշուրաման չէր կարողանում հավատալ, որ ինչ-որ մեկը կարողացել է ջարդել Շիվայի աղեղը։ Իրեն դեռ համարելով ամենահզորը երկրի վրա՝ նա իր հետ բերում էր Վիշնուի աղեղը՝ մտադիր լինելով պահանջել Ռամից՝ քաշել այն և ցույց տալ իր ուժը կամ պայքարել նրա հետ ճակատամարտում : Չնայած այն հանգամանքին, որ Ռամի ամբողջ բանակը չէր կարող միանալ ճակատամարտին, այն Պարաշուրամայի առեղծվածային էներգիայի կաթվածահար ազդեցությամբ, Ռամը հարգալից խոնարհվեց Պարաշուրամային, վայրկյաններ անց Վիշնուի աղեղն իր ձեռքին էր և նետով հարվածեց ուղիղ Պարաշուրամայի սրտին։ Ռամը խոստանում է կյանք շնորհել Պարաշուրամային, եթե նա ցույց տա որևէ այլ թիրախ նետահարության համար։ Այդ պահին Պարաշուրաման զգում է, որ զրկվել է բոլոր այն արտասովոր առեղծվածային ուժերից, որին տիրապետում էր այդքան երկար տարիներ։ Նա հասկացավ, որ Ռամը բարձրագույն Վիշուի մարմնավորումն է, որից ոչ ոք չի կարող գերազանցել։ Պարաշուրաման ընդունում է Ռամի գերագույն դիրքը, նվիրաբերելով նրան իր ողջ տապասյայի արդյունքները, հարգալից խոնարհվում է նրան և խոստանում վերադառնալ իր կացարան՝ թողնելով մարդկային հասարակությունը ։
Դրանից հետո Ռամը Վիշնուի աղեղից նետը արձակում է երկինք՝ կատարելով ավելի գերմարդկային արարք, ինչը նրա համար իր հավերժական անձնական զենքի սովորական կիրառում էր։ Տեղի ունեցած իրադարձությունները մեծապես տպավորում են բոլոր ներկաներին։ Սակայն նույնիսկ այն բանից հետո, երբ Ռամն այդպես հեշտությամբ և վարպետությամբ օգտագործում է Վիշնուի աղեղը, ոչ ոք, բացառությամբ Վասիշտխի և Պարաշուրամայի, չի գիտակցում նրա աստվածային էությունը։ Ասում են, որ Ռամի արձակած նետը շարունակում է թռչել տիեզերքի տարածության մեջ մինչև այսօր՝ անցնելով իր ճանապարհին ողջ տիեզերքը։ Վերադառնալով հետ՝ նա իր հետ կբերի աշխարհի կործանումը ։
Ռամի արտաքսում և Դաշարատհայի մահ
Զգալով ծերության մոտենալը՝ Դաշարատհան որոշում է Ռամին փոխանցել գահը։ Արարողության համար բարենպաստ օրը ընտրվում է, ինչն էլ պաշտոնապես հայտարարվում է։ Լուրն ուրախացնում է թագավորության ամբողջ բնակչությանը և առավել Ռամի մորը՝ Կաուշալիին։ Սակայն Դաշարատհայի երկրորդ կինը՝ Կայկեյը, Մանտհարա անունով ծառա ուներ, որը նկարագրվում է որպես «ծուռ մարմնով և հոգով»։ Նա գալիս է Կայկեյի մոտ և սկսել համոզել նրան, որ Դաշարտհան նենգ է, անազնիվ սրտով և չարիք է ցանկանում իր կնոջը։ Նա ցանկանում է, որ լավ լինի միայն Կաուշալիի համար, այն ժամանակ, երբ Բհարաթան անարգված էր, Ռամը շուտով կլինի գահին։ Մանտհարան դրդում է Կայկեյին անմիջապես գործել, փրկել Բհարաթային և ինքն իրեն։ Խանդից տանջվելով՝ Կայկեյը շտապում է հանդիպել իր ամուսնուն և հարցնել նրան շատ վաղուց խոստացված ընծայի մասին։ Թագավորը երդվում է կատարել այն ամենը, ինչ նա ցանկանում է, որից հետո Կայկեյը խնդրում է Բհարաթային հանձնել գահը, իսկ Ռամը 14 տարի աքսորել Դանդակի անտառ։ Դաշարատհան չի կարողանում մերժել կնոջ խնդրանքը, քանի որ տարիներ առաջ Կայկեյը փրկել էր նրան մահից և որպես պարգև նա ստացել էր օրհնություն, որը նա հիմա օգտագործում էր ։ Վշտաբեկ Դաշարատհան մեկուսանում է և Կայկեյին ինքն է անձամբ տեղեկացնում Ռամին իրադարձությունների մասին։ Ռամն առանց վարանելու համաձայնում է գնալ աքսորի։ Այոդհյայի արքունիքը և բնակչությունը, տեղեկանալով եղածի մասին, մեծ վշտի մեջ են ընկնում։ Դաշարատհին, ատելով իր կրտսեր կնոջը, չի կարողանում հաշտվել Ռամից երկար բաժանվելու մտքի հետ։ Ռամը սակայն գիտակցում էր, որ թագավոր կշատրիյան իրավունք չուներ ցանկացած պարագայում խախտել իր խոստումը, ինչպես նաև որդին չէր կարող խախտել հոր հրամանը։
Երբ Ռամն ամեն ինչ պատմում է Սիթին, փորձում է ամենամռայլ գույներով նկարագրել անտառի սարսափելի կյանքի մասին, որին անվարժ էր նուրբ կինը, ինչպես նա։ Ռամը խնդրեց նրան վերադառնալ Այոդհյա և սփոփել իր ընտանիքի անդամներին։ Սիթան նրան պատասխանում է, որ պատրաստ է դիմանալ ցանկացած դժվարության, քանի որ իր պարտքն է ծառայել իր ամուսնուն և հետևել նրան ամենուրեք։ Լաքշմանան նույնպես հետևում է եղբորը, և երեքն էլ մեկնում են ճանապարհորդելու Դանդակու անտառում : Այոդհյայի բնակիչները խորապես վշտանում են Ռամի աքսորման համար և դատապարտում են Կայկեյ թագուհուն։ Դաշարատհայի սիրտը փշրվում էր վշտից, և Ռամի հեռանալուց մի շաբաթ չանցած՝ նա մահանում է։
Այոդհյայում կատարված այս բոլոր իրադարձությունների ժամանակ Բհարաթան գտնվում էր դեպի Գիրիվրիջ ճանապարհորդության մեջ, որը իր մորեղբոր թագավորության մայրաքաղաքն էր։ Երբ պատգամաբերները բերում են նրան Ռամի աքսորման լուրը, նա շտապ վերադառնում է Այոդհյա։ Զայրացած իր մոր արածից՝ Բհարաթան նրան է մեղադրում է Դաշարատհիի մահվան մեջ։ Նա ասում է, որ պատրաստ է հրաժարվել նրանից, բայց չի անի դա միայն այն պատճառով, քանի որ Ռամը նրան համարում է իր մայրը։ Ցանկանալով ուղղել սխալը՝ Բհարաթան գնում է Ռամին փնտրելու։ Գտնելով իր ճգնավորի հագուսով եղբորը անտառներում թափառելիս՝ Բհարատան պատմում է նրան Դաշարատհայի մահվան մասին, աղաչում նրան վերադառնալ Այոդհյա և վերցնել իր օրինական իշխանությունը։ Ռամը հրաժարվում է և ասում, որ մտադիր է տասնչորս տարի աքսորված լինել, քանի որ դա պահանջում է իր պատվի պարտքը. նրա համար անհնարին էր թվում խախտել Դաշարատհային տված խոստումը։ Գիտակցելով, որ հետագա հորդորներն անիմաստ են, Բհարաթան վերադառնում է Այոդհյա՝ իր հետ բերելով Ռամի ոտնամանների մի զույգ, որը նա տեղադրում է գահին՝ ի նշան այն բանի, որ կառավարում է միայն նրա փոխարեն։
Անսասան հավատալով ճակատագրի իշխանությանը՝ Ռամը չի փորձում վրդովմունք կամ թշնամանք տածել Կայկեյի հանդեպ : Ըստ ընդունված բացատրությանը՝ այս աքսորը, ըստ էության, Ռամին հնարավորություն է տալիս կատարել իր առաքելությունը՝ պայքարել Ռավանայի դեմ և կործանել նրա չար կայսրությունը։
Ռավանան առևանգում է Սիթային
Ռամը և Սիթան բոլոր ժամանակների ամենահայտնի սիրային պատմությունների պրոտագոնիստներից են։ Նկարագրվում է, որ նրանք շատ ուժեղ էին սիրահարված մեկմեկու։ Հինդուիստական դիցաբանության մեջ նրանք դրսևորում են որպես Վիշնու աստծո և նրա հավերժական կնոջ՝ Լաքշմիի հավերժական մարմնավորումը։ Սիթան առանց վարանելու հետևում է իր ամուսնուն՝ մտադիր լինելով տանել կյանքի բոլոր դժվարությունները աքսորի ժամանակ ամուսնու հետ։ Ռամն իր հերթին անընդհատ պաշտպանում է նրան և հոգ տանում նրա մասին։
Մի անգամ Ռավանայի քույր ռաքշաս Շուրպանակհան գնում է Դանդակի անտառ զբոսնելու, այնտեղ տեսնում է Ռամին և սիրահարվում նրա վրա։ Նա իր զգացմունքների մասին հայտնում է Ռամին, որը հրաժարվում է՝ ասելով, որ կին ունի։ Կատակով Ռամը հրավիրում է նրան փորձել իր բախտը Լաքշմանի հետ, որն ամուրի էր և կարիք ուներ ընկերոջ։ Շուրպանակհան առաջարկություն է անում Լաքշմանին, որն ամուրի էր, բայց նա մերժում է նրա սերը։ Շուրպանակհան զայրույթը Սիթայի վրա է թափում և փորձում սպանել ու ուտել նրան։ Լաքշմանան փրկում է եղբոր կնոջը և կտրում Շուրպանակհայի ականջներն ու քիթը։ Այդ վիճակով Շուրպանակհան գնում և բողոքում է կրտսեր եղբորը՝ Կհարային։ Որպեսզի վրեժխնդիր իր քրոջ համար, Կհարան տասնչորս ռաքշաս է ուղարկում, որ սպանեն Սիթային, Ռամին և Լաքշմանին ու նրանց արյունը բերեն Շուրպանակհային։ Ռամը հեշտությամբ սպանում է բոլոր ռաքշասներին։ Այնուհետև ինքը Կհարան տասնչորսհազարանոց բանակով հարձակվում է Ռամի վրա, որպեսզի պատժի նրան։ Ռամը հաղթում բանակին, և միայնակ սպանում է Կհարին։ Այնուհետեև Շուրպանակհան գնում է Ռավանայի մոտ և պատմում, թե ինչ է տեղի ունեցել։ Նա ասում է նաև, որ Սիթան ունի արտասովոր գեղեցկություն և ավելի վայել կլինի, որ Ռավանայի կինը լինի, քան Ռամի։ Շուրպանակհայի ասածը դուր է գալիս Ռավանային, ու համաձայնում է վրեժխնդիր լինել նրա համար։
Ռավանան լավ գիտեր Ռամի և Լաքշմանի հզորության մասին և դիմում է խորամանակության։ Նա խնդրում է իր հորեղբորը՝ կախարդ Մարիչիին՝ ստանալ ոսկե եղջերվի կերպարանք։ Եղջերվի կերպարանքով Մարիչին սկսում է թռչկոտել խրճիթի մոտակայքում, որտեղ ապրում էին Ռամն ու Սիթան։ Սիթան տեսնում է գեղեցիկ եղջերվին, Ռամին ասում է, որ բռնի նրան և բերի իր համար։ Ռամը հետապնդում է եղջերվին, սակայն չկարողանալով բռնել նրան՝ կրակում է աղեղով։ Վիրավորված կենդանին բարձր գոռում է Ռամի ձայնով, Լաքշմանը վազում է օգնության, Սիթային թվում է՝ Ռամն օգնության կարիք ունի և նրանց է կանչում։ Սիթան խնդրում է Լաքշմանին՝ անմիջապես գնալ փնտրելու իր ամուսնուն։ Նախքան Սիթային մենակ թողնելը՝ նա խրճիթի շուրջը ստեղծում է կախարդական շրջան։ Մնալով այս շրջանակում՝ Սիթան լիովին պաշտպանված էր ցանկացած վտանգից։ Երբ Լաքշմանը գնում է, Ռավանան, թաքնվելով մոտակայքում, դուրս է գալիս թփերից ծերունու կերպարանքով և Սիթայից ուտելիք ու խմելիք խնդրում։ Ոչինչ չկասկածող Սիթան դուրս է գալիս պաշտպանիչ շրջանագծից և Ռավանան, առնելով իր հին տեսքը, փախցնում է Սիթային, նստեցնում իր թռչող կառքը և թռչում դեպի Լանկա։ Ճանապարհին Ռավանային փորձում են իր մագիլներով ու կտուցով կանգնեցնել Ջաթայուի (Գարուդի ավատար, Վիշնուի վահանա) արծվառյուծները, բայց պարտություն է կրում Ռավանայից և մահացու վիրավորվում։ Սիթան օրհնում է Ջաթայուին, որ նա այնքան ապրի, որ Ռամին պատմի կատարվածը։ Սիթան նաև խնդրում է անտառային ծառերին, անտառի եղջերուներին, խոտերին և Գոդովարի գետին, եթե նրանք տեսնեն Ռամին, պատմեն նրան, թե ինչ է տեղի ունեցել։
Ռամը և Լաքշմանան սպանում են ոսկե եղջերվին ու վերադառնում են իրենց խրճիթ։ Չգտնելով այնտեղ Սիթին՝ նրանք շատ են մտահոգվում և անմիջապես գնում են փնտրելու նրան։ Վերջապես նրանք հանդիպում են ճակատամարտում լուրջ վիրավորված Ռավանա Ջաթայուին, որը հայտնում է նրանց ամեն ինչի մասին և խոսակցությունը ավարտելով՝ մահանում է։ Ռամը խորապես վշտանում է, տեսնելով թռչունի մահը, դիակիզում է նրա մարմինը։
Մինչդեռ Ռավանան Սիթին տանում է Լանկա և փորձում է ձեռք բերել նրա վստահությունը։ Նրա բոլոր փորձերին Սիթը վճռականորեն ընդդիմանում է՝ անվանելով նրան անիծված դև և առաքինի կանանց գող։ Ռավանան չի կարողանում բռնանալ, քանի որ տարիներ առաջ ուժով գրկել էր ամուսնացած կնոջ, որը նրան անիծել էր՝ ասելով, որ նա կմահանա, երբ փորձի անել դա կրկին։ Այսպիսով, Ռավանան ստիպված է սահմանափակվում է ահաբեկմամբ ու սպառնալիքներով, բայց երբ նրանք չեն օգնում, պարզապես սպասում է մինչև այն ժամանակը, երբ կինն ավելի կվստահեր նրան։
Ռամ, Սուգրիվա և Հանուման
Բանակ հավաքելու և Սիթային Ռավանայի գերությունից ազատելու նպատակով Ռամը և Լաքշմանը դաշինք են կնքում կապիկների թագավոր Սուգրիվայի հետ, որը խոստացել էր օգնել Ռամին Ռավանայի դեմ կռվում, դրա դիմաց Ռամը պետք է օգներ վերադարձնել իր թագավորությունը, որը գրավել է իր եղբայր Վալին (անվանում են նաև Բալի)։ Ռամը սպանում է Վալիին և թագավորական իշխանությունը հանձնում Սուգրիվային։ Այնուհետև Սուգրիվան հավաքում կապիկների մի հսկայական բանակ, և Ռամը ու Լաքշմանը նրանց օգնությամբ սկսում են արշավը դեպի Լանկա։ Երբ զորքը մտնում է ծովը, Ռամը, տեսնելով, որ ոչ մի այլ ճանապարհ չկա անցնել մայրցամաքից Լանկա հարյուր յոջանա լայնությամբ նեղ նեղուցով, որոշում է կամուրջ կառուցել։ Այդ ժամանակ Ռամի հավատարիմ Հանումանը, որն արտակարգ ուժ ուներ, թռչում է նեղուցի վրայով և գնում Սիթին որոնելու։ Գտնելով նրան Ռավանայի պալատի պարտեզում, նա պատմում է նրան այն մասին, որ Ռամը պատրաստվում է ազատել նրան։ Նա նաև մատանի է տալիս նրան Ռամի կողմից։ Այնուհետև Հանումանը սկսում է թռչկոտել պալատական այգում՝ ոչնչացնելով բույսերն ու ծաղիկները։ Պահակ ռաքշասները բռնում են նրան և տանում Ռավանայի մոտ։ Ռավանայի ներկայությամբ Հանումանը քաշում է իր երկար գալարաձև պոչը և նստեց նրա նման, ինչը պարզվում է զգալիորեն ավելի բարձր է, քան Ռավանայի գահը։ Երբ Հանումանը նստում է այս կեպ, զայրացած Ռավանան ցանկանում է սպանել համարձակ կապիկին, բայց Հանումանը ներկայանում է որպես դեսպան, որի կյանքը, ըստ դեսպանների օրենքների, անձեռնմխելի էր։ Այդ ժամանակ Ռավանան պահակախմբին հրամայում է խանձել Հանումանի պոչը։ Նրանք պոչին փաթաթում են կտորի գործվածքի վրա քսած յուղ և հրկիզում պոչը, Հանումանին ազատ արձակվում։ Հանումանն այրվող պոչով սկսում է ցատկել շենքից շենք՝ տարածելով հրդեհը Ռավանայի ողջ մայրաքաղաքում։ Դրանից հետո Հանումանը ետ է ցատկում մայրցամաք և պատմում Ռամին տեղի ունեցածը։