cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Սթենլի Միլգրեմ
«Կորած նամակներ»
Գիտափորձի արդյունքները այսպիսին էին. հասցեատիրոջը հասան բժշկական հատազոտությունների կենտրոնին և անհատ անձին հասցեագրված նամակների 70%-ը, նացիստներին և կոմունիստներին հասցեագրվածների՝ 25%-ը։
Հետագայում այս մեթոդաբանությունը կիրառվել է Հոնկոնգում, Սինգապուրում և Բանգկոկում, որպեսզի պարզեն, թե ապրողներից որքանն են աջակցում Չինաստանի կոմունիստական կառավարությանը ։
«Հինգ ու կես ձեռքսեղմումներ»
Ինչպես հայտնի է, երկիրը փոքր է։ Սակայն հենց Սթենլի Միլգրեմը միտք հղացավ ստուգել այդ արտահայտությունը փորձնականորեն։ Ընտրվեց ոչնչով աչքի չընկնող ինչ-որ մի քաղաքացի, օրինակ, բորսային միջնորդ Բոստոնից, որին պետք է գտնել։ Որից հետո ամբողջ Ամերիկայում ամենատարբեր մարդկանց, որոնք չէին ճանաչում այդ միջնորդին, հանձնարարություն տրվեց որոշակի ուղերձ փոխանցել մեկ ուրիշին, որը ամենայն հավանականությամբ հնարավոր է ճանաչում էր փնտրվողին։ Նրա ընկերը պետք է նույնը կրկներ, և այդպես շարունակ, մինչև ուղերձը հասներ փնտրվողին։ Պարզվեց, որ երկու կամայականորեն ընտրված մարդկանց միջև միջին շղթան հինգ ու կեսի կամ վեցի է հավասար  ։
Հակասական վերաբերմունք
Մեծ քանակությամբ սեմինարների և կոլոքվիումների հրավերներ էր ստանում, նրա ամսագրային հոդվածները վերատպվում էին, իսկ հոգևորականները բարոյական քարոզներում օրինակներ էին բերում Միլգրեմի աշխատանքներից։
Միլգրեմը Հարվարդում իր կյանքի ամենախորը հիասթափությունն է ապրել։ Ճանաչում ստանալով՝ նա ակնկալում էր վերջապես մշտական պաշտոն ստանալ։ Այդ հնարավորությունն իրականում դիտարկվում էր համալսարանի ղեկավարության կողմից։ Սակայն նրա թեկնածությունը մերժվեց։ Միլգրեմի կերպարն անմիջականորեն նույնականացվում էր նրա գիտափորձերի հետ, և նրան առանց հիմնավորման համարում էին խելագար սադիստ գիտնական, ումից ավելի լավ է հեռու մնալ։ Նման վերաբերմունքից վիրավորված՝ Միլգրեմը հեռանում է Հարվարդից։ Կոռնելի համալսարանից և Բերքլիի Կալիֆոռնիայի համալսարանից ստացված նոր հրավերներ եղան, սակայն նա գերադասեց ոչ համբավաբեր առաջարկը և պայմանագիր կնքեց Նյու Յորքի քաղաքային համալսարանի (CUNY) հետ։ Նա մտադրություն ուներ հետագայում առավել հեղինակավոր կազմակերպությունում աշխատանքի անցնել, սակայն այնտեղ աշխատեց 17 տարի, մինչև կյանքի վերջը ։
Վախճան
Միլգրամը վախճանվել է Նյու Յորքում, սրտի կաթվածից 1984 թվականի դեկտեմբերի 20-ին, 51 տարեկանում։ Դա նրա սրտի հինգերորդ կաթվածն էր։ Նա ուներ կին՝ Ալեքսանդրա «Սաշա» Միլգրամը, դուստր՝ Միշել Սառան, և որդի՝ Մարկ Դանիելը ։
Հետաքրքիր փաստեր
2004 թվականին Թոմ Բլասը հրատարակել է «Մարդ, որը ցնցեց աշխարհը. Սթենլի Միլգրեմի կյանքն ու գործունեությունը» կենսագրական գիրքը (The Man Who Shocked the World: The Life and Legacy of Stanley Milgram )։
2009 թվականին գերմանական Long Distance Calling փոստ-ռոք խումբը իր Avoid The Light ալբոմում թողարկել է «I Know you Stanley Milgram» («Ես ճանաչում եմ քեզ, Սթենլի Միլգրեմ») երգը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի հոգեբաններ Կատեգորիա:Հոգեբաններ Կատեգորիա:Հոգեբաններ ըստ ազգության Կատեգորիա:Հոգեբանական գիտությունների դոկտորներ Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի դասախոսներ Կատեգորիա:Ամերիկացի սոցիոլոգներ Կատեգորիա:Փիլիսոփայական գիտությունների դոկտորներ Կատեգորիա:Եյլի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Ոչ գեղարվեստական գրողներ Կատեգորիա:Սրտամկանի ինֆարկտից մահացածներ
Լեղվան
Դիրք
Գյուղը գտնվում է ծովի մակարդակից 500 մետր բարձրության վրա։ Շրջկենտրոն Խարագաուլից հեռու է 11 կմ։
Բնակչություն
Ըստ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալների, գյուղի բնակչությունը կազմում է 679 մարդ, մեծամասնությունը՝ վրացիներ։
Տրանսպորտ
Գյուղը շրջկենտրոն Խարագաուլի հետ կապված է ավտոխճուղով։ Տարածքով է անցնում Թբիլիսի-Բաթում երկաթուղին։
Ամենամոտ օդանավակայանը գտնվում է Քութայիս քաղաքում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Խարագաուլի շրջան
ԿԱՍԻ
ԿԱՍԻ (իսպ.` Club Atlético San Isidro), արգենտինական սպորտային ակումբ։ Ակումբը հիմնադրվել է 1907 թվականին։ Ակումբը ունի հոկեյի, ռեգբիի, ֆուտբոլի, թենիսի և գոլֆի թիմեր ։ Թիմերը իրենց տնային հանդիպումներն անցկացնում են «Ռիկարդո Էչևարի» մարզադաշտում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Սպորտային ակումբներ
Մենզելինսկի շրջան
Մենզելինսկի շրջան (Мензелинский район, Минзәлә районы), մունիցիպալ շրջան Ռուսաստանի Դաշնության Թաթարստան հանրապետությունում։
Ստեղծվել է 1930 թվականին։ Վարչական կենտրոնը՝ Մենզելինսկ ։
Աշխարհագրություն
Շրջանի տարածքի մակերեսը կազմում է 1923,4 կմ²։
Բնակչություն
2010 թվականի մարդահամարի արդյունքներով շրջանում բնակվում էր 30136 մարդ։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 15,67 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Թաթարստան Կատեգորիա:Ռուսաստանի շրջաններ ըստ դաշնային սուբյեկտների
Կարլ Հոֆեր
Կարլ Հոֆեր (Karl Hofer, ), գերմանացի նկարիչ, ում ոճը մոտ է էքսպրեսիոնիզմին։
Կյանք և ստեղծագործություն
Գեղանկարչություն սկսել է սովորել Կարլսրուեում նկարիչ Հանս Թոմայի ղեկավարությամբ և Առնոլդ Բյոկլինի ուժեղ ազդեցության ներքո։ 1903-1908 թվականներին ընտանիքի հետ միասին կոլեկցիոներ և մեկենաս Թեոդոր Ռեյնհարդի նյութական օգնության շնորհիվ ապրել և աշխատել է Հռոմում, որտեղ էլ Հանս ֆոն Մարեի աշխատանքներով ուսումնասիրել է կոմպոզիցիայի օրենքները։ Այստեղ Կարլ Հոֆերի նկարները ձեռք են բերել հատուկ փափկություն և առաձգականություն։
Հայրենիք վերադառնալուց հետո որոշ ժամանակ մտել է Վասիլի Կանդինսկիի շուրջ համախմբված նկարիչների շրջանը և Die Brücke խումբ։ 1909-1913 թվականներին (ընդմիջումներով) ապրել է Փարիզում, որտեղ հայտնվել է Պաբլո Պիկասոյի և հատկապես Պոլ Սեզանի ազդեցության ներքո։ Նկարիչը կտավների վրա պատկերում էր մեծ, մարդկային հասակ ունեցող դիմակավորված խորհրդավոր կերպարներ։ Միևնույն ժամանակ չէր հետաքրքրվում այդ ժամանակ մոդայիկ կուբիզմով՝ հակվելով ավելի շուտ դեպի պրիմիտիվիզմ։
1910-1911 թվականներին վարպետը իրականացնում է ուղևորություն դեպի Հնդկաստան, որից հետո նրա նկարներում կարելի է տեսնել միստիկական միտումներ։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին հայտնվել է Ֆրանսիայում ներկալվածների ճամբարում և 1917 թվականին փոխանակմամբ ուղարկվել է Շվեյցարիա։ Այստեղ ստեղծել է բնությանը և Տիչինո շրջանին նվիրված աշխատանքների մի ամբողջ շարք (այսպես կոչված «Տիչինոյի լանդշաֆտներ»)։ Այս աշխատանքներում կոմպոզիցիայի տեկտոնական խստությունը գերազանցում է բնության պատկերի բնականությանը։
20-րդ դարի 20-ական թվականներին ապրել է Բեռլինում և մտել է էքսպրեսիոնիստ-նկարիչների խմբի մեջ, չնայած նրա աշխատանքները տարբերվում են շատերի ստեղծագործություններից ոչ այնքան վառ, խամրած գույներով և ռոմանտիզացված թեմատիկայով։ 1933 թվականին նացիստների իշխանության գալով՝ վարպետը հայտարարվել է այսպես կոչված «դեգեներատիվ արվեստի» ներկայացուցիչ և ենթարկվել է հետապնդման։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Կարլ Հոֆերը ղեկավարել է Բեռլինի գեղարվեստի ակադեմիան։
Գրականություն
Կատեգորիա:Հոկտեմբերի 11 ծնունդներ Կատեգորիա:1878 ծնունդներ Կատեգորիա:Ապրիլի 3 մահեր Կատեգորիա:1955 մահեր Կատեգորիա:Բեռլին քաղաքում մահացածներ Կատեգորիա:Արվեստի և գիտության ոլորտում ունեցած վաստակի շքանշանակիրներ Կատեգորիա:Անձինք այբբենական կարգով Կատեգորիա:Նկարիչներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Գերմանացի նկարիչներ Կատեգորիա:Գերմանացի մանկավարժներ
Գործ տալ
Գործ տալ, ժամանակակից Հայաստանում քրեամերձ, կիսաքրեական և բուն քրեական տարրերի մոտ տարածված ժարգոնային արտահայտություն, որը արհամարհական երանգներով նկարագրում է քաղաքացուն հայտնի դարձած ենթադրյալ իրավախախտման փաստի մասին քննչական մարմիններին տեղեկություն տրամադրելու գործընթացը։
Ծագումը
Հավանաբար, եզրը ծագում է գողական օրենքից, որի կանոնները պարտավոր են կատարել այդ օրենք շրջանակում «ճշտով» ապրող մարդիկ։ 1930-ականներին ԽՍՀՄ-ում կոլեկտիվացման և սովի պատճառով մեծ թափ առած և տարածված հանցավոր տարրերի և հանցավոր խմբավորումների դեմ պայքարի ուժեղացման պատճառով հանցավոր խմբերը սկսել են համախմբվել ավելի կազմակերպված միությունների։ Հանցավոր աշխարհին միաձուլող հիմնական ուժն էր իշխանության դեմ ոչ քաղաքական հակազդման և չենթարկվելու տենդենցը։ Իսկ այդ հակազդման էլիտան են դարձել «օրենքով գողերը», որոնք ինքները իրենց անվանում էին մինչխորհրդային Ռուսաստանի հանցավոր ավանդույթների պահապանները ։ Գողական օրենքի հիմնական դրույթներից մեկն է՝ իրավապահ մարմինների հետ համագործակցության անթույլատրելիությունը։ Ժամանակի ընթացքում գողական աշխարհից ծագող որոշ եզրույթներ և արտահայտություններ դարձել են հանրության լայն շրջանակների ուշադրության առարկա, աստիճանաբար մաս կազմելով այդ հանրության քրեամերձ, կիսաքրեական տարրերի բառապաշարի, պահվածքի և մտածելակերպի մի մաս։ Նման իրադրությունը բնորոոշ էր Խորհրդային Միության գրեթե բոլոր հանրապետությունների բնակչությանը, շարունակություն գտնելով նաև 1990-ականներին անկախացած որոշ հանրապետությունների բնակչության մի մասի մոտ։
Պատգամավոր Անդրանիկ Կարապետյանի ելույթը
«Գործ տալ» արտահայտությունը և դրա հետ կապված երևույթները Հայաստանի հասարակության հանրային քննարկման առարկա են դարձել 2017 թվականի հունիսի 7-ին, երբ նորընտիր ՀՀ 6-րդ գումարման Ազգային Ժողովի «ՀՅԴ» խմբակցության նորաթուխ պատգամավոր Անդրանիկ Կարապետյանը ելույթ է ունեցել՝ նվիրված Ազգային Ժողովում «Ազդարարման համակարգի մասին» օրինագծին։ Ինչպես նշում են որոշ աղբյուրներ, խոսքը հակակոռուպցիոն պայքարի շրջանակներում ազդարարման ինստիտուտի ներդրման մասին է, որի օրինագիծը ՀՀ Ազգային Ժողովին է առաջարկել ՀՀ կառավարությունը։ Օրինագծով առաջարկվում էր քաղաքացիներին հաղորդել իրենց հայտնի դարձած կոռուպցիայի մասին փաստերը և օրենքի ներքո պաշտպանել այդ հաղորդումը ներկայացրած քաղաքացիներին։ Կարապետյանը օրինագծի վերաբերյալ իր ելույթում հայտարարել էր ։ Կարապետյանը օրինագծի վերաբերյալ իր ելույթում հայտարարել էր.
Այդ ելույթը քննադատության մեծ ալիք բարձրացրեց, արժանանալով քննադատության ՀՀ ԱԺ «Ելք» խմբակցության պատգամավոր Նիկոլ Փաշինյանի, Իրավաբանների հայկական ասոցիացիա կազմակերպության նախագահ Կարեն Զադոյանի և այլ գործիչների կողմից։
Տարիքային վախեր
Տարիքային վախեր, պայմանավորված են անհատի տարիքային հոգեբանական առանձնահատկություններով։ Դրանց արտահայտման ուժգնությունը կապված է անձնային յուրահատկություններից և մարդու հուզական կայունությունից։ Ընդունված է համարել, որ տարիքային վախերը առավել արտահատված են անձի զարգացման զգայուն փուլերում։ Վախը, հիմնված է ինքապահպանման բնազդի վրա, ունի պաշտպանական բնույթ և ուղեկցվում է բարձրագույն նյարդային գործունեության փոփոխություններով, որն արտահայտվում է պուլսի և շնչառության հաճախացմամբ, արյան ճնշման տատանումներով, ստամոքսահյութի արտադրմամբ։
Հղիության և ծննդաբերության շրջան
Հղի կնոջ անհանգստությունները ու տագնապները հանդիսանում են երեխայի առաջին շփումը վախի հետ։ Հղիության երկրորդ կեսին արդեն սկսում է զարգանալ պտղի արյունատար համակարգը, որի միջոցով կապը ծնողի հետ ավելի սերտ է դառնում։ Ու հետևաբար ծնողի անհանգստության պարագայում այն փոխանցվում է երեխային։ Հնարավոր է նաև երեխայի մոտ ֆունկցիոնալ խանգարումներ, ի հակազդում մոր երկարատև անահանգիստ վիճակին։ Այս պարագայում հնարավոր է նաև վաղաժամ ծննդաբերություն ։
Նորածնությունից-1տարեկան
Տագնապայնությունն ու վախերն առաջանում են այս տարիքում, երբ բավարարված չեն ֆիզիկական պահանջմունքները, այսինքն՝ այն, ինչը ապահովում է հուզական ու ֆիզիկական հարմարավետությունը։ Հոգեբանական տագնապներից առավել տարածված են հուզական կոնտակտի կորստի հետ կապված անհանգստությունները։
1-3տարեկան
Այս փուլում ինտենսիվ զարգանում են խոսքն ու մտածողությունը։ Այս ժամանակ ընտանիքը դառնում է մի վայր, ուր երեխան ունենում է ապահովության զգացում և ռեալիզացնում իր պահանջմունքները։ Երեխաները ձեռք են բերում այս ամենը միայն այն դեպքում, երբ ծնողները ներկայացնում են երեխաներին համապատասխան ձևով ընտանեկան իրավիճակը։ Անկախ այն բանից, որ երեխաները փոքր են, նրանք ամեն ինչ լսում ու հասկանում են ու ամենակարևորը զգում են։ Այս բազալային վստահությունը չի ձևավորվում ընտանիքներում, որոնք գտնվում են անընդհատ կոնֆլիկտային ու անհանգիստ պայմաններում։ Արդեն 3 տարեկանի մոտ բնորոշ են մղձավանաջները։ Երեխաները սկսում են տեսենել սարսափելի երազներ։ Արդեն 4 տարեկանին մոտ երազներում առաջանում են նաև վախենալու կերպարներ, ինչպես կախարդ պառավները։ Սա հիմնականում արտահայտում է երեխայի խնդիրները շատ խիստ մոր հետ։ Շատ դեպքերում երեխաները չեն կարողանում արթնանալ երազներից ու բավականին երկար ժամանակ տանջվում են մղձավանջներից, ինչը հանգեցնում է հուզական ուժեղ լարվածության ու տագնապայնության երեխաների մոտ, կարող է առաջանալ նաև կակազոց։ Երեխաների հանգիստ քնի համար անհրաժեշտ է, որ իրենք զգան ապահովություն։ Դրա համար իրենց օրը պետք է լեցուն լինի ուրախությամբ ու խաղերով ու անպայաման ծնողների ներկայությամբ։
3-7 տարեկան
Այս տարիքում ձևավորվում է երեխայի հուզական ես-ը։ Այս տարիներին ձևավորվում են այնպիսի հույզեր, ինչպիսին են սերը, քնքշանքը, մեղքը, ափսոսանքը։ Սիրո պահանջմունքը դառնում է անչափ էական։ Երեխաները շատ ուժեղ կապվում են ծնողների, հատկապես մոր հետ։ Գիշերային մղձավանջները նրանց ստիպում են գիշերները գնալ մայրերի մոտ։ Երեխաները հաճախ հարցնում են մայրերին. «Ի՞սկ դու չես դառնա չար պառավ»։ 4-5 տարեկանը հաճախ անվանում են «վախերի տարիք»։ Վախերի տեսակետից այս շրջանում ակտիվանում է վախեր մթությունից ու մահվան վախերը ։ Ըստ էության մթությունից վախը իրենից ներկայացնում է վախ անորոշությունից։ Իսկ երեխայի երևակայությունը այն լցնում է բազմաթիվ հերոսներով։ Տարիքից ելնելով՝ երեխաները հաճախ չեն տարբերակում իրականությունը երևակայությունից ու այդ կերպարները իրենց հավասարապես իրական են թվում։ Նրանք համոզված են, որ հրեշները սենյակում են լինում միայն ծնողների բացակայության դեպքում կամ այն ժամանակ, երբ լույսը անջատվում է։ Այս ժամանակ երեխաներին գիշերն անվերջանալի է թվում։ Նման վախերը կարող են հիմք հանդիսանալ, որ երեխան չցանկանա քնել, ուստի ծնողների խորհուրդ է տրվում լինել շատ ուշադիր և հնարավորինս լինել երեխայի հետ, քանի դեռ նա չի քնել։
7-11 տարեկան
Այս տարիքին բնորոշ է անձի սոցիալական ուղղվածությունը։ Այս փուլում վախերը սկսում են պակասել, սակայն ի սպառ չեն վերանում։ Այս շրջանում ակտիվանում է ծնողների մահվան վախը։ Երեխաները սկսում են հասկանալ, որ մարդիկ չեն ապրում հավերժ։ Մահանում է հարազատներից որևէ մեկը, երեխաները լսում են այդ մասին, փորձում հասկանալ։ Նրանք սկսում են հարցեր տալ այն մասին, թե ինչ է լինում մահվանից հետո։ Հատկապես սրվում է վիճակը, եթե մահանում է երեխայի ընտանիքի անդամներից մեկը։ Այս շրջանում ծնողները մեծ մասամբ փորձում են պաշտպանել երեխաներին նմանատիպ իրավիճակներից՝ շատ դեպքերում չասելով ոչինչ։ Այս պարագայում նրանք մահը ծածակում են անտեսանելի գաղտնիությամբ։ Սա էլ ավելի կարող է հրահրել վախը։ Երեխաները իրավունք ունեն իմանալու մահվան մասին ամեն ինչ իրենց տարիքի գիտելիքներին համապատասխան։ Նրանցից պետք չէ թաքցնել մահվան մասին տեղեկատվությունը։ Յունգը նշում էր, որ երեխաների նևրոզների ու վախերի մեծամասնությունը բխում են ծնողներից, քանի որ երեխաների հոգեկանը իրենից ներկայացնում է ծնողների հոգեկան կյանքի շարունակությունը։ Ուստի երեխները հաճախ վերցնում են ծնողների տագնապային կամ անհանգիստ վարքը։ Այս շրջանում բավականին ակտիվ է դպրոցական վախերը, հատկապես վախ դպրոց հաճախելուց։ Հիմանականում սա տնից հեռանալու վախն է, այլ ոչ թե վախ դպրոցից։ Հատկապես գերխնամքի պայամններում մեծացած երեխաների համար շատ դժվար է հաղթահարել բաժանումը ծնողներից։ Երբեմն ծնողները իրենք են սնում այս տագնապները՝ խոսելով դպրոցի նոր ու բարդ լինելու մասին, արդյունքում երեխայի մոտ առաջանում է անվստահություն ու տագնապ դպրոցի հանդեպ։
Ծնողների ամուսնալուծության դեպքում վախերի արտահայտվածություն
Երեխաները այս դեպքում հաճախ մտածում են, որ իրենք են մեղավոր ծնողների ամունալուծության մեջ ։ Այս զգացումն ուժեղացնում են հիշողություններ այն մասին, որ ծնողների վեճերի մեծամասնությունը իր պատճառով են եղել։ Առաջանում է վառ արտահայտված մեղքի զգացում։ Ակտիվանում է նաև մյուս ծնողից էլ զրկվելու վախը։ Այսինքն՝ եթե գնացել է մի ծնողը, ապա կհեռանա նաև մյուսը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հույզեր Կատեգորիա:Ֆոբիաներ Կատեգորիա:Անհատականության տեսություններ
Հունգարական ապստամբության ճնշում (1848-1849)
Հունգարական ապստամբության ճնշում (1848-1849) կամ Հունգարական պատերազմ, զինված բաժումներ հունգարական բանակի ստորաբաժանումների և  ավստրիական կայսերական զորքերի միջև, որը սկսվել է Ավստրիական կայսրությունից Հունգարիայի անջատման փորձից հետո, որն էլ իր հերթին բարդացել է սլավոնական աշխարհազորայինների հետ բախումների և գեներալ-ֆելդմարշալ Իվան Պասկևիչի հրամանատարությամբ ռուսական բանակի ներխուժումով։
Հունգարական պատերազմի մասին գոյություն ունեն տարբեր դիրքորոշումներ՝ պայմանավորված ուսումնասիրողների ազգային պատկանելիությամբ։ Օրինակ ռուսական աղբյուրներում հունգարական պատերազմը հայտնի է նաև որպես ավստրո-հունգարական պատերազմ, Հունգարիայի հնազանդեցում , Հունգարիայի և Տրանսիլվանիայի հնազանդեցում և Հունգարական արշավանք ։
Նախադրյալներ
Հունգարական հեղափոխությունը սկսվել է 1848 թվականի մարտի 15-ին, սակայն ավստրիական կայսր Ֆերդինանդը բավականին թույլ արձագանքեց իրավիճակին և նույնիսկ արտոնեց հեղափոխական կառավարության որոշ քայլեր։ Մասամբ այն պայմանավորված էր Իտալիայի ահագնացող իրավիճակով։ Այդ ժամանակ Իտալիայի հյուսիսային մասը գտնվում էր Ավստրիայի կազմում։ Միայն 1848 թվականի օգոստոսին կայսրը սկսեց քննադատել հունգարական իշխանությունների ինքնուրույն գործողությունները։ Բացահայտ ռազմական հակամարտությունը սկսվեց այն բանից հետո, երբ 1848 թվականի սեպտեմբերի 28-ին հունգարական արմատականները հունգարական պատգամավորների ուղիղ կոչերով կախաղան բարձրացրեցին Հունգարիա գործուղված ֆելդմարշալ-լեյտենանտ Ֆրանց Լամբերգին։ Իրավիճակը Իոսիֆ Էլաչիչի հրամանատարությամբ գործող խորվաթական սահմանապահ կորպուսի միջոցով շտկելու փորձը անհաջողության մատնվեց։ Ավստրիական կայսրը սկսեց բանակը պատրաստել Հունգարիային հնազանդեցնելու համար, ինչը հրահրեց Վիեննայի 1848 թվականի հոկտեմբերի ապստամբություն։
Հունգարական բանակ
Հունգարների գլխավոր ուժերը տեղաբաշխված էին հետևյալ ձևաչափով՝
Ավստրիական կայսերական բանակ
Ավստրիական զորքի գլխավոր ուժը (շուրջ 80.000 մարդ) Ալֆրեդ-Կանդիդ-Ֆերդինանդ Վինդիշգրեցի հրամանատարությամբ, պատերազմի սկզբում ուներ հետևյալ կազմը՝
Ռուսական էքսպեդիցիոն կորպուս
Ռուսական զորքերի ընդհանուր թվաքանակը կազմում էր 106.000 մարդ։
Գեներալ-ադյուտանտ Ալեքսանդր Նիկոլաևիչ Լիդերսի 5-րդ կորպուսը (14-րդ և 15-րդ հետևակային, 5-րդ թեթև հեծելազորային և 5-րդ հրետանային դիվիզիաներ և 3-րդ կոզակական Դոնյան գունդ, 28.676 մարդ) Թուրքիայի համաձայնությամբ հասարակական կարգը պահպանելու նպատակով գտնվում էր գործուղման մեջ Դանուբյան իշխանություններում։ Ֆյոդոր Սերգեևիչ Պանյուտինի 9-րդ հետևակայի դիվիզիան (11.000 հրացանակիր և 48 հրանոթ) տեղակայված էր Լեհական թագավորության հարավային սահմաններում ։
Ջիրոլամո Ֆրեսկոբալդի
Ջիրոլամո Ֆրեսկոբալդի (Girolamo Frescobaldi, ), իտալացի կոմպոզիտոր և երգեհոնահար։
Համերգներ է տվել Եվրոպայում։ 1608 թվականից Հռոմի Ս․ Պետրոս տաճարի երգեհոնահար։ Հեղինակ է երգեհոնի (ֆանտազիաներ, տոկկատներ, կանցոններ, ռիչերկարներ), կլավեսինի (պրելյուդներ, ֆուգաներ, պարտիաներ) համար բազմաթիվ պիեսների, նաև վոկալ երաժշտության։ Հարստացրել է երգեհոնի նվագացանկը, հիմք դրել ազատ ոճին՝ ստեղծելով մելոդիկայի նոր տեսակ և զարգացնելով ֆոլգայի ձևը։
Հունգարական ապստամբության ճնշում (1848-1849)
Մարտեր Կենտրոնական Հունգարիայում
Ֆերդինանդ I կայսրը որոշակի իրադարձությունների հետևանքով որոշում է հրաժարվել գահից իր եղբորորդի Ֆրանց Յոզեֆի։
Ջիրոլամո Ֆրեսկոբալդի
Իտալական երգեհոնային դպրոցի հիմնադիրն է (հետագայում նրան անվանել են «իտալական Բախ»)։ Ֆրեսկոբալդին ազդեցություն է գործել երգեհոնահարների հետագա սերունդների վրա։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իտալացի կոմպոզիտորներ Կատեգորիա:1583 ծնունդներ Կատեգորիա:Իտալացի երգեհոնահարներ Կատեգորիա:Իտալացի կլավեսինահարներ
Հունգարական ապստամբության ճնշում (1848-1849)
Մարտեր Կենտրոնական Հունգարիայում
1849 թվականի հունվարի 5-ին ավստրո-խորվաթական զորքերը (Վինդիշգրեց, Էլաչիչ) գրավում են Պեշտը ։ Հունգարական ապստամբության ղեկավարները փախնում են Դեբրեցեն:Հունգարական զորքի հիմնական հատվածը (16.000 զինծառայող) Գեորգեի հրամանատարությամբ հեռանում է Վաց, իսկ մնացած հատվածը (մինչև 10.000 զինծառայող) Մոր Պերցելի հրամանատարությամբ հեռանում է Սոլնոկ (Հյուսիսային Ալֆյոլդ)։
1849 թվականի փետրվարին հունգարական զորքերը կարողանում են միավորվել և հավաքվել վերին Տիսայում։ Հեղափոխական ամբողջ զորքի ղեկավար է ընտրվում Հենրիխ Դեմբենսկին։ Սակայն, փետրվարի 14-ից 15-ը Կապոլենում նրա զորքը ջախջախվում է և նահանջում։ Այս իրադարձություններից հետո սահմանային շփման գիծը համընկնում է Տիսա գետի հետ ։
Տրանսիլվանիայի ապստամբություն (1848-1849)
Հունվարի 23-ին Բեմի մոտ Սկարյատնի ռուսական ստորաբաժանման հայտնվելը Բեմին ստիպում է դադարեցնել ճնշումը ավստրիացիներին նկատմամբ և նահանջել դեպի Մուրեշ գետ։
Բեմի 12 հազարանոց զորքը հաղթանակ է տանում Պուխների նկատմամբ և փետրվարի 15-ին գրոհով վերցնում Սիբիուն, որտեղ տեղակայված էր ոչ մեծ ռուսական կայազոր։ Դեբրեցենում այդ հաղթանակի կապակցությամբ հրանոթներից կրակ է արձակվում և իրականացվում աղոթք։ Մարտի ժամանակ Բեմը ձախ ձեռքի շրջանում ստանում է գնդակային երկու վիրավորում, ինչի պատճառով նրա երեք մատները հեռացվում են։ Մարտից հետո Պուխները փախչում է Տեմեշվար։ Այդ հաղթանակի շնորհիվ Բեմը կրկին դառնում է ամբողջ Տրանսիլվանիայի տիրակալը։ Միայն ծայր հարավ-արևելյան հատվածում գտնվող Բրաշովը և ծայր հյուսիս-արևելքում գտնվող Բիստրիցի ծայրամասերն էին գտնվում կայսերական իշխանության ներքո։
Հիվանդացած Պուխներին փոխարինած Կալիանին ավստրիական զորքերը ուղղում է դեպի Բարոշվ, որտեղ և ուղևորվում է Բեմը։ Հետագայում ոչ մեծ քանակով ռուսական ստորաբաժանումների ժամանումը ռիսկային էր, և նրանց հրահանգվում է վերադառնալ Վալախիա։
Մարտի 20-ին Բեմն առանց դիմադրության վերցնում է Բրաշովը։
Ռուսական ներխուժման սկիզբ
1849 թվականի ապրիլին ռուսական բանակը գեներալ-ֆելդմարշալ, Վարշավայի իշխան, կոմս Պասկևիչ Երևանցու առաջնորդությամբ ճանապարհվում են դեպի Գալիցիա, որտեղ հունգարների դիրքերը համեմատաբար ավելի թույլ էին։ Ավստրիական կառավարությունը, վախենալով Վիեննայի վրա Գյորգեի ջոկատների հարձակումից, համաձայնեցնում են Պանյուտինի հետևակային դիվիզիաները շտապ կարգով այնտեղ են ուղարկելուն։ Ապրիլի 27-ից մայիսի 3-ն ընկած ժամանակահատվածում լեհա-հունգարական երկաթգծով դիվիզիան Կրակովից տեղափոխվում է Ուգերսկ-Գրադիշտե (Չեխիա)։ Ռուսական բանակի հիմնական ուժերը անցնում էին Գալիցիայով (Լվով-Պշեմիսլ) և 1849 թվականի հունիսի 15-ին անցնում են Դուկլիայի լեռնանցքը ։
Ռուսական բանակի հունիսյան առաջխաղացում
1849 թվականի հունիսի 20-ին ռուսական զորքերը հասնում են Բարդեյով (Բարտֆելդ)։ Հունիսի 23-ին նրանք մտնում են Պրեշով (Էպերիես)։ Դեմբինսկու 25 հազարանոց լեհ-հունգարական զորքերը ռուսական բանակի ճնշման ազդեցության հետևանքով ստիպված նահանջեցին Միշկոլց։ Հունիսի 24-ին ռուսները առանց կռվի մտնում են Կոշիցե (Կաշաու) ։ Հունիսի 28-ին ռուսական զորքը գրավում է Տոկայը, որտեղ զինծառայողների շրջանում տարածվեց խոլերայի համաճարակ ։ Հունիսի 30-ին ռուսական բանակի վերջապահ ուժերը գրավում են Միշկոլց (Հյուսիսային Հունգարիա) ։ Հուլիսի 3-ին ռուսական բանակի առաջապահ ուժերը հասնում են Դեբրեցեն
Հունիսի 15-ին Յուլիուս Յակոբ ֆոն Գայնաուն գրոհում է Կմետի դիվիզիան, որը կանգնած էր Մարցալտյոյում։ Այնուհետև, հունգարական 7-րդ կորպուսը, որը զբաղեցնում է Դյորի ամրությունները։ Կատաղի մարտից հետո հունգարները նահանջում են Կոմորնու ամրոց։
Հունիսի 20-ին Գայնաուին հաջողվում է հունգարներին հեռացնել ամրացված գծից։ Գյորգեին նույն օրը երեկոյան, կենտրոնացնելով հսկայական ուժեր, ավստրիացիների համար հանկարծակի հարձակվում է ավստրիական 1-ին կորպուսի վրա։ Միայն Պանյուտինի դիվիզիայի ժամանակին հասնելը ավստրիացիներին հնարավորություն տվեց ետ մղել հունգարների հանկարծակի գրոհը։
Գեներալ Գրաբիի շարասյունը, չհանդիպելով դիմադրության, զբաղեցնում է Յորդանովայից դեպի Շեմնիցա տանող ճանապարհը։
Ավստրիական գլխավոր բանակը հունիսի սկզբին տեղակայված էր Դյոր և Տրենչին քաղաքների միջև գտնվող 160 վերստ երկարությամբ ռազմաճակատում (Վերին Վագի հովիտ)։ Գլխավոր շտաբը տեղակայված էր Բրատիսլավայում։ Պանյուտինի դիվիզիան տեղակայվել էր Բյոզինգեյում և Մոդերնեյում (Պրեսբուրգից 20 վերստ հեռու)։
Այդ իրադարձությունների ընթացքում Կոմարնո ամրոցի մոտ Գայնաուն տեղեկություն է ստանում Օֆեն-Պեշտուին ռուսական զորքերի մոտենալու մասին։ Հունիսի 30-ին ավստրիացիները Օֆենայից, իսկ Նիկոլայ Վլադիմիրովիչ Ադլերբերգի ռուսական ստորաբաժանումը Պեշտից իրար հետ կապի մեջ են մտնում։
Հունիսի 26-ին 2-րդ և 3-րդ ռուսական կորպուսները դուրս եկան Միշկոլցից։ Այդ ժամանակ նրանք ստացան 25 օրյա սննդի պաշար։ Թիկունքային ճանապարհի, որըն անցնում էր Միշկոլց-Կաշաու-Բերտֆելդ-Դուկլյա երթուղով, հսկողությունն իրականացնող Դմիտրի Դմիտրևիչ Սելվանի ղեկավարած 10 գումարտակից, 18 հրանոթից և 3 հեծելավաշից ու հարյուրյակից կազմված զորամիավորմանը հրահանգվում է միանալ Դմիտրի Երոֆեևիչ Օստեն-Սակենի ղեկավարած 8 գումարտակից, 12 հեծելավաշտից, 4 հարյուրյակից և 32 հրանոթից կազմված զորամիավորմանը։ Միջանկյալ հենակետ համարվող Գալիցիան պետք է զբաղեցներ 2-րդ հետևակային հեծելազորային կորպուսը։
Հուլիսյան գործողություններ
1849 թվականի հուլիսի 1-ին Արթուր Գյորգեի 36-ից 40 հազարանոց հունգարական բանակը լքում է Կոմորնե ամրոցը՝ այնտեղ թողնելով Կլապկիի մեծաթիվ ուժերին։ Զորքերը Դանուբի ափով շարժում են դեպի արևելք՝ Վացի ուղղությամբ։ Վախենալով հունգարական խոշոր զորամիավորման ընթացքից՝ հունիսի 15-ին Իվան Պասկևիչը հրամայում է զորքեին նահանջել դեպի Միշկոլց ։ Նույն օրը Վայցենի մոտ գեներալ Զասայի ռուսական ստորաբաժանման և Գյորգեի հունգարական բանակի միջև տեղի է ունենում բախում, որի ժամանակ սպանվում է 400 ռուս զինվոր ։
[Հուլիսի 5-ին ռուսական բանակի 5-րդ կորպուսը մոտենում է Վայցենային, բայց հունգարական զորքերն արդեն լքել էին քաղաքը։ thumb|աջից|300px|Դյոշդյոր ամրոցը Միշկոլցում
Շարժվելով հարավ-արևելք՝ հուլիսի 22-ին Գյորգեն հասնում է Միշկոլց, որը ռուսական բանակը թողել էր և հեռացել։ Սակայն այստեղ էր շարժվում ռուսական բանակի 4-րդ կորպուսը գեներալ Չեոդաևի հրամանատարությամբ ։ Չմնալով Միշկոլցում՝ Գյորգեն շարունակում է ճանապարհը դեպի արևելք՝ Տիսա գետով անցնելով Տոկայը և ընթանալով դեպի Նիրեդհազե։ Ռուսական զորքերը հետապնդում էին Գյորգեին՝ հուլիսի 25-ին Սելենգինյան 41-րդ հետևակային գնդի ուժերով վերցնելով հունգարների կողմից թողնված Միկլոշը ։ Հուլիսի 20-ին Սակենի ռուսական ջոկատը վերցնում է Տոկայ քաղաքը։
Օգոստոսի 2-ին ռուսական բանակի մոտենալուն պես հունգարական 8 հազարանոց կորպուսը գեներալ Նադ Շանդորի (Նադչանդորի) հրամանատարությամբ Դեբրեցենի պատերի մոտ մարտի է դուրս գալիս ռուսների դեմ և պարտություն կրում։ Նրա զորքի մնացորդները դժվարությամբ են կարողանում հեռանալ դեպի Օրադյա (Գրոսվարդեյն)։ Ռուսների կորուստը կազմում էր 337 մարդ, իսկ հունգարներինը՝ 4000 : Նույն օրը ռուսները վերցնում են Դեբրեցենը ; Օգոստոսի 8-ին Գյորգեի բանակը մտնում է Օրադյա ։
Ավստրիացիների գործողություններ
Կոմարնո ամրոցից Գյորգեի հեռանալուց հետո ավստրիական 45 հազարանոց բանակը Գայնաուի հրամանատարությամբ շարժվում է ապստամբների մայրաքաղաք Պեշտի ուղղությամբ և հուլիսի 24-ին նվաճում այն։ Միևնույն ժամանակ հունգարական կառավարությունը փախչում է Սեգեդ ։ Գայնաուն նույնպես նախատեսում էր միավորվել Իոսիֆ Էլաչիչի և Տիմիշոարայում ապաշրջափակել Գեորգ Ռուկավինային։ Սեգեդում ապստամբները Հենրիխ Դեմբինսկու հրամանատարությամբ հավաքում են հարավային բանակը։
Օգոստոսի 5-ին Գայանուի և Դեմբինսկու բանակները Սեգեդում ճակատամարտում են։ Լեհա-հունգարական բանակը պարտություն է կրում և նահանջում Տիմիշոարա։ Ճանապարհին նրանց է միանում Կմետի դիվիզիան։
Տիմիշոարայի ապաշրջափակում
Հեղափոխական կառավարությունը, Հենրիխ Դեմբինսկիից դժգոհ լինելով, հարավային բանակի հրամանատարությունը փոխանցում է Յուզեֆ Զախարիշ Բեմին։ Վերջինս ժամանել էր բանակի տեղակայման վայր հուլիսի 28-ի առավոտյան Տրանսիլվանիայից, երբ ավստրիացիներն արդեն մոտեցել էին։
Բեմը մտադրված էր իր զորքերը տեղափոխել Արադու, սակայն առաջապահ ուժերը այնքան էին մոտ հակառակորդին, որ ճակատամարտն անխուսափելի էր։ Ճակատամարտի օրը ուժերի հարաբերակցությունը փոխվում է։ Գայնաուն իր ենթակայության տակ ուներ 28.000 զինվոր և 200 հրանոթ, իսկ Բեմը հավաքել էլ մինչև 45.000 զինվոր։ Չնայած ուժերի անհավասարությանը և որոշ հաջողությունների՝ հունգարները ջախջախվում են և հեռանում Լուգոժ բնակավայր։ Տիմիշոարայի ամրոցի պաշարումը դադարեցվում է։
Գյորգեի կապիտուլացիա
Գյորգեյը, հասնելով Արադ, որտեղ նա հույս ուներ միանալ Հենրիխ Դեմբրիսկու հետ, հանդիպում է Շլիկի ավստրիական կորպուսին։ Այն փակել էր դեպի հարավ տանող ճանապարհը։ Միևնույն ժամանակ Դեբրեցենից նրան էին մոտենում ռուսական բանակի վերջապահ ուժերը։ Տեսնելով, որ իր հետագա պայքարը հանգեցնելու է երկրի քայքայման՝ օգոստոսի 13-ին Կոշուտայի համաձայնությամբ Գյորգեն 30.000-անոց բանակի և 144 հրանթոի հետ միասին Վիլագոշի մոտակայքում վայր է դնում զենքերը Ռիդիգերի ռուսական 3-րդ կորպուսի մոտ։
Օգոստոսի 6-ին Արադ ամրոցը հանձնվում է ռուսական առաջապահ ուժերին։ Հունգարական բանակի մնացորդները, որոնք հետապնդվում էին ավստրիացիների կողմից, ցրվում են։ Նրանց մի մասը հեռանում է Տրանսիլվանիա, մյուսները անցնում թուրքական սահմանը։ Վեչեի ստորաբաժանումը, որը Գյորգեին ընդառաջ էր գնում, տեղեկանալով վերջինիս ճակատագրի մասին՝ նույնպես վայր է դնում զենքերը։
Կոմորնա ամրոցի կապիտուլացիա
Օգոստոսի վերջին ռուսական բանակը սկսում է կայսրությունից իր զորքերը դուրս բերելու գործընթացը։ Հյուսիսային Հունգարիայում մնում է գեներալ Ռիդիգերի ջոկատը, որը պետք է այնտեղ մնար մինչև Կոմորնա ամրոցի անկումը և աջակցեր այն պաշարած կոմս Գրաֆեի ջոկատին։ Կոմորնոյի պարետ Կլապկան Գայնաուի ղեկավարած ավստրիական բանակի հիմնական ուժերի դեպի հարավ հեռանալուց հետո գործում էր այնքան հաջող, որ ավստրիական պաշարող կորպուսը հայտնվեց բավականին դժվար վիճակում, և միայն օգնական ուժերի ժամանումով իրավիճակը փոխվեց։
Ստանալով հունգարական երկու բանակների հետ կատարվածի մասին՝ սեպտեմբերի 21-ից 23-ը Կլապկան բավականին հարգի պայմաններով համաձայնվում է կապիտուլացիայի։ Պետերվարդեինի ամրոցն արդեն օգոստոսի 26-ին հանձնվել էր Իոսիֆ Էլաչիչի ջոկատին։
Տրանսիլվանիայի հնազանդեցում
Տրանսիլվանիայում, որտեղ գործում էր Յուզեֆ Բեմի 32 հազարանոց բանակը, ապստամբությունը ճնշելու համար Վալախիայից ուղարկվում է գեներալ Ալեկսանդր Նիկոլաևիչ Լիդերսի 26 հազարանոց 5-րդ կորպուսը։ Բուկովինայից նրանց ընդառաջ դուրս եկան Մակսիմ Մակսիմովիչ Գրոտենհելմի 11 հազարանոց ջոկատը։ Լիդերսի հրամանատարության տակ էին գտնվում նաև ավստրիական զորքի մնացորդները, որոնք Արևմտյան Վալախիայում ճնշվել էին հունգարների կողմից ։
Հունիսի 20-ին Լիդերսի ջոկատը, անցնելով Պրեդյալով անցնելով Հարավային Ալպերը, գրոհով վերցնում են Բրաշովը (Կրոնշթադ)։ Հունգարների կորուստները կազմում են 400 մարդ, իսկ ռուսներինը՝ 126: Հուլիսի 13-ին Էնգելգարդտի ստորաբաժանումները հանկարծակի գրոհով վերցնում են Ֆոգարաշի միջնաբերդը։
Հուլիսի 19-ին ապստամբների հրամանատար Յուզեֆ Բեմը 12 հազարանոց զորք է կենտրոնացնում Մերկուրյա-Չուկում, որտեղից իրականացնում է արշավանք դեպի Մոլդովա՝ թողնելով զորքի մի մասը որպեսզի վերջիններս խանգարեն ավստրո-ռոիսական զորքի առաջընթացին։ Մեկ շաբաթ անց Բեմը վերադառնում է Տրանսիլվանիա։
Հուլիսի 21-ին Լիդերսը վերցնում է Սիբիուն (Գերմանշթադ), որի կայազորը նախօրեին հեռացել էր դեպի Միդիաշ։
Հուլիսի 23-ին հյուսիսից առաջ շարժվող Գրոտենհելմի ջոկատը, ցրելով հունգարների ջոկատը, վերցնում է Սասրեգենը։
Հուլիսի 26-ին Լադերսը դուրս է գալիս Սիբիուից և երեք օր անց հասնում Սիգիշոարա։ Միևնույն ժամանակ Շտեյնի հունգարական ջոկատը գրոհում է Սիբիուն, որտեղ մնացել էր Հասֆորդի ռուսական կայազորը։
Հուլիսի 31-ին տեղի է ունենում Սեգեշվարիճակատամարտ, որտեղ Բեմը փորձում է հարձակվել Լադերսի վրա, սակայն ջախջախվում է։ Այնուամենայնիվ, օգոստոսի 3-ին Բեմը արդեն Մեդիաշում էր, իսկ օգոստոսի 4-ին գլխավորում է նոր ջոկատ և գրոհում Սիբիուն։ Կանխագուշակելով նրա մտադրությունները՝ Լիդերսը շտապում է նրա հետևից։
Օգոստոսի 6-ին Սիբիուի մոտ տեղի է ունենում վերջին ճակատամարտը, որով ավարտվում է Տրանսիլվանիայում ապստամբության ճնշումը։ Հունգարական զորքերի մնացորդները հեռացան արևմուտք՝ դեպի Տիմիշոարա, որտեղ մասնակցեցին իրենց համար անհաջող Տիմիշոարայի ճակատամարտին։
Օգոստոսի 11-ին Լիդերսը դուրս է գալիս Սիբիուից և մեկնում դեպի Կառլսբուրգ։ Հաջորդ օրը, ցրելով Շտեյնի հունգարական ջոկատը, դադարեցնում է քաղաքի պաշարումը։
Օգոստոսի 17-ին Գյորգեի կապիտուլացիայի լուրը հասնում է, և Լիդերսը հունգարներին հանձնվելու առաջարկություն է ուղարկում։ Հաջորդ օրը Բեմի բանակը կապիտուլացիայի է ենթարկվում, իսկ Բեմը հեռանում է Թուրքիա։
Կորուստներ
Ավստրիական բանակի կորուստները կազմել են 16.600 սպանված և վիրավոր, ինչպես նաև շուրջ 41.000 հիվանդությունից մահացած։
Ռուսական բանակի կորուստները հունգարական արշավանքի ամբողջ ընթացքում կազմել են 708 սպանված, 2447 վիրավոր և 10.885 հիվանդություններից մահացած։ Բացի այդ, Հունգարիայի արշավանքի հետ կապված Հունգարիայում և Ռուսաստանում գտնվող զորքերին ուղղված ծախսերը կազմել են 47.5 միլիոն ռուբլի։
Հունգարների կորուստները կազմել են 24.000 մարդ ։
Ռազմավարություն և մարտավարություն
1849 թվականի մայիսին ռուսական բանակի՝ հակամարտության մեջ ներգրավման պահին հունգարներին հաջողվել էր ստեղծել բավականին բարձր մարտական պատրաստվածություն ունեցող, մեծածավալ և լավ զինված բանակ։ Այդ պայմանավորված է նաև այն հանգամանքով, որ հունգարները ավանդաբար զբաղվում էին զինվորական արհեստով, մինչդեռ հարկեր վճարողները սլավոններն էին։ Եվրոպական ամբողջ ազատական (լիբերալ) հասարակությունը հունգարների կողմից էր և վերջիններիս գործողություններում տեսնում էր ազգային-ազատագրական պայքար։ Հունգարական բանակը ոգեշնչված էր հայրենասիրական գաղափարներով, ուներ բարձր մարտական ոգի և տեղի հունգար բնակչության աջակցությունը։ Սակայն հունգարական բանակը չկարողացավ դիմակայել Ռուսական կայսրության բանակին և դիմադրեց ընդամենը երկու ամիս։
Ռուսական բանակը Հունգարիայում հնարավոր է հայտնվեր Նապոլեոնի իրավիճակում, այդ իսկ պատճառով ֆելդմարշալ Պասկևիչը հատուկ ուշադրություն էր դարձնում ոչ թե ճակատամարտերին, այլ զորաշարժերին՝ ուշադիր հետևելով ենթակառուցվածքների պահպանմանը, տեղացի բնակչության լոյալությանը և ռուսական բանակի վարկանիշին։ Ռուսական բանակում մեծ դեր խաղացին արագաշարժ ջոկատները։ Այդ իսկ պատճառով ռուսական բանակը գործնականում խուսափեց խոշոր ճակատամարտերին մասնակցելուց՝ հնարավորություն տալով տեղական ավստրիական զորքերին ջախջախել ապստամբներին։ Միևնույն ժամանակ ակնհայտ դարձավ, որ ռուսական բանակը տեխնիկապես զիջում է հակառակորդին։ Թույլ էր հրետանին և հետախուզությունը, ինչը հետագայում կանխորոշեց Ղրիմի պատերազմի ընթացքը։
Հունգարական բանակում կիրառվեց նաև հակառակորդին ապատեղեկատվություն մատուցելը։ Հիմնականում ապատեղեկատվության տարածումով զբաղվում էին հունգարները և որոշակի հաջողությունների հասնում։ Կիրառվեցին նաև շտուցերներ։ Էական ազդեցություն գործեց զորքեր մեկ կետում արագ կենտրոնացման մարտավարությունը՝ օգտագործելով երկաթուղին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ավստրո-Հունգարիայի պատմություն Կատեգորիա:Ռուսական կայսրության պատերազմներ Կատեգորիա:Տրանսիլվանիայի պատմություն
Խեմաղալ (Խարագաուլի շրջան)
Խեմաղալ (ხემაღალი), գյուղ Վրաստանում։ Գտնվում է Իմերեթի մարզի Խարագաուլի շրջանում։
Դիրք
Գյուղը գտնվում է ծովի մակարդակից 300 մետր բարձրության վրա։ Շրջկենտրոն Խարագաուլից հեռու է 5 կմ։
Բնակչություն
Ըստ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալների, գյուղի բնակչությունը կազմում է 135 մարդ, մեծամասնությունը՝ վրացիներ։
Տրանսպորտ
Գյուղը շրջկենտրոն Խարագաուլի հետ կապված է ավտոխճուղով։ Տարածքով է անցնում Թբիլիսի-Բաթում երկաթուղին։
Ամենամոտ օդանավակայանը գտնվում է Քութայիս քաղաքում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Խարագաուլի շրջան
Պրատովեկիո
Պրատովեկիո (Pratovecchio), կոմունա Իտալիայում, գտնվում է Տոսկանա մարզի Արեցո գավառում ։
Բնակչությունը՝ 3109 մարդ (2008 թվականի մարդահամարի տվյալների)։ Բնակչության միջին խտությունը՝ 41 մարդ/կմ²։ Զբաղեցնում է 75 կմ² տարածք։ Փոստային ինդեքս՝ 52015։ Հեռախոսային կոդը՝ +39 0575։
Ժողովրդագրություն
Բնակչության թվաքանակի փոփոխությունները
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր
Սերգեյ Չետվերիկով
Սերգեյ Սերգեևիչ Չետվերիկով (Сергей Сергеевич Четвериков), ՝ ռուս և սովետական կենսաբան, գենետիկ֊էվոլյուցիոնիստ, կատարել է առաջին քայլերը բժշկական գենետիկա յի և Չ․ Դարվինի էվոլյուցիոն տեսության միավորման ⟨սինթեզի⟩ ուղղությամբ։
Նա առաջինն էր, որ կենդանիների բնական պոպուլյացիա ներում կազմակերպեց ժառանգական հատկանիշների փորձարարական ուսումնասիրություններ։ Այդ ուսումնասիրությունները հիմք հանդիսացան ժամանակակից էվոլյուցիոն գենետիկայի համար, որի հիմնադիրը Ս․Ս․Չետվերիկովն է։ Ս․Ս․Չետվերիկովն այս ասպարեզում հանդես էր գալիս որպես նորարար, նախանշելով կենսաբանական գիտության զարգացման ուղիները։ Ս․ Ս․ Չետվերիկովի աշխատանքները, հատկապես նրա հիմնական աշխատանքը՝ 1926 թվականին հրատարակված «Ժամանակակից գենետիկայի տեսակետից Էվոլյուցիոն գործընթացի որոշ պահերի մասին» ընկած են էվոլյուցիայի սինթետիկ տեսության հիմքում։
Ընտանիք
Ծնվել է կտավի գործարանի սեփականատեր Սերգեյ Իվանովիչ Չետվերիկովի ընտանիքում։ Մայրը՝ Մարիա Ալեքսանդրովնան սերվում էր շատ հայտնի ընտանիքից, նրա եղբայր Նիկոլայ Ալեքսեևը Մոսկվայի քաղաքապետն էր, Կոնստանտին Ստանիսլավսկու մոտ ազգականն էր ։
Մանկությունը անցել է Մոսկվայում և Անիսկինա գյուղից դեպի հյուսիս գտնվող Կաշինցեվոյի կալվածքում։ Նա ուներ երկու եղբայր (մեծ եղբայր Իվանը և կրտսեր եղբայր Նիկոլայը) և մեկ քույր՝ Մարիան։ Ընտանիքում երեխաները մեծացել են բնության հետ մշտական շփման մեջ և ողջ կյանքի ընթացքում Սերգեյը պահպանել է բնության նկատմամբ սերն ու զգայունությունը։ Ընտանիքի հայրը մահացել է վաղ հասակում, և հազիվ 18 տարեկան որդին ստիպված էր իր ուսերի վրա վերցնել ողջ բարդ արտադրական տնտեսության կառավարումը։
Կրթություն
Հայրը ցանկանում էր Սերգեյին տալ ինժեներա֊տնտեսագիտական կրթություն, որպեսզի տղան շարունակի իր գործը։ Սերգեյի կողմնորոշման մեջ մեծ դերակատարում է ունեցել Վ․ Պ․ Զիկով ը (1855֊1913 թթ.)։ Առաջին անգամ Սերգեյը նրանից տեղեկացավ Դարվինի և նրա էվոլյուցիոն տեսության մասին։
1897 թվականի աշնանը Սերգեյ Իվանովիչը տղային ուղարկեց Գերմանիա տեխնիկումում սովորելու համար (Դրեզդենից արևմուտք գտնվող Միտտվեյդե քաղաք)։ Գարնան սկզբում Սերգեյը նամակ ուղարկեց հորը և տեղեկացրեց իր կենդանաբանության պրոֆեսոր դառնալու հաստատուն որոշման մասին։ Նամակը հոր վրա այնքան մեծ տպավորություն թողեց, որ նա հետ կանչեց տղային և տխրությամբ համաձայնվեց, որ տղան ընդունվի համալսարան։ Սերգեյը կրթությունը շարունակեց Կիևում, որտեղ ծանոթացավ Ելենա Յակովլևա Պարխոմենկոյի (1872—1973 թթ.) հետ և իր ծնողներից գաղտնի ամուսնացավ։ Շուտով ծնվեց նրանց աղջիկը, սակայն այդ վաղ ամուսնությունը ամուր չէր և երիտասարդ ամուսինները շուտով բաժանվեցին։ 1899 թվականին Սերգեյ Սերգեևիչը հանձնեց հասունության ատեստատի քննությունները և իրավունք ստացավ մասնակցել 5֊րդ կիևյան գիմնազիայի քննություններին։ Հարկավոր էր 18 քննություն հանձնել մոտ մեկ ամսում։ Քննաշրջանի վերջում Սերգեյը իրեն չլքող անտանելի գլխացավեր ուներ և ռուսերենից հունարեն թարգմանության քննությանը ձախողվեց։ Տուն վերադառնալուց հետո նա անկողին ընկավ և մոտ 2 շաբաթ գիտակցության չէր գալիս։ Սակայն այդ ձախողումը չխանգարեց նրան հասունության ատեստատ ստանալ  շնորհիվ մնացած բոլոր առարկաները դասավանդողների հրաշալի արձագանքների, հատկապես ռուսերեն լեզվի ուսուցչի։ Հաջողվեց հունարենի ուսուցչին համոզել 2֊ի փոխարեն 3 հանած գնահատել։ Այդ մասին Սերգեյ Սերգեևիչը իմացավ բավական ժամանակ անց։ Պարզվեց, որ նա հիվանդացել էր որովայնային տիֆի ծանր ձևով, մայրը հազիվ կենդանի որդուն տեղափոխեց Մոսկվա։ Հիվանդության հետևանքով Սերգեյ Սերգեևիչը մինչև կյանքի վերջը ստիպված էր որքերը էլաստիկ բինտով փաթաթել ցավից ու այտուցից խուսափելու համար։ 1900 թվականին Սերգեյ Չետվերիկովը ընդունվեց Մոսկվայի համալսարանի ֆիզիկամաթեմատիկական ֆակուլտետի բնագիտական բաժինը։ 1906 թվականին Սերգեյ Չետվերիկովը ավարտեց համալսարանը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի պրոֆեսորներ‎ Կատեգորիա:Ռուս կենսաբաններ Կատեգորիա:Խորհրդային հուշագիրներ Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Պետրոս Դուրյան
Պետրոս Աբրահամի Դուրյան (Զըմպայան), հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ։
Ընտանիք
Դուրյանն ասում է, որ «հայրը օրական հաց ճարող, բայց պատվավոր երկաթագործ մ՚ է»։ Հայրը՝ Աբրահամը, եղել է դարբին։ Քանի դեռ ընտանիքը սակավանդամ էր, հայրը կարողացավ խնայողություններ անել, գնեց երկհարկանի փայտաշեն մի տուն։ Բայց 1850-ական թվականների վերջերից վիճակը փոխվեց։ Եվրոպան Պոլիս էր արտահանում էժան ապրանքներ։ Երկաթագործի պատրաստած իրերը այլևս չէին սպառվում։ Ընտանիքի կարիքները հոգալու համար հայրը ստիպված էր սենյակները վարձով տալ։
Մայրը՝ Արուսյակը, դեռ օրիորդ, կորցրել էր քույրերին և եղբայրներին, հետագայում՝ երկու աղջկան (2 տարեկան և 6 տարեկան) և երկու տղային։ Պետիկը (այսպես էին տնեցիները դիմում Պետրոս Դուրյանին) մոր հետ շատ էր կապված, նրանից գրեթե անբաժան էր։
Մանկություն և կրթություն
"Երբ մանուկ էի, խաղալիք չունենալով՝ մորս գուլպա հյուսած ատեն կծիկովը կխաղայի, երբ խելահաս եղա՝ բազմոցին տեղ տախտակամածին վրա փռած հին գորգի մը վրա կնստեի, երբ պատանի եղա, շատ անգամ արցունքս մորմես ծածկելով կուտեի ցամաք հացը»"
- Պետրոս Դուրյան
1857 թվականին` 6 տարեկան հասակում Դուրյանը դարձել է Սկյուտարի ճեմարանի ձրիավարժ աշակերտ։ Ճեմարանում ուսումնառության առաջին տարիներին աչքի չի ընկել առաջադիմությամբ։
Այդ դպրոցում որպես ուսուցիչ պաշտոնավարել է հայ մեծանուն երգիծաբան Հակոբ Պարոնյանը, որն անչափ սիրել է Դուրյանին և խոր ազդեցություն թողել նրա վրա ։ Ճեմարանական Դուրյանի գրական հետաքրքրությունները եղել են բազմակողմանի։ Ճեմարանական տարիներին հեղինակել է տաղեր, թատերախաղեր, կատարել թարգմանություններ։
Սկյուտարի ճեմարանը Դուրյանն ավարտել է 1867 թվականին։
Աշխատանքային գործունեություն
Ճեմարանն ավարտելուց հետո՝ ծնողները նրան տեղավորում են աշխատանքի։ Դուրյանը դառնում է սեղանավոր Մարտիկ աղայի գրագիրը։ Այդ անսովոր պաշտոնում նա ոչ մի եռանդ ցույց չի տվել, առուծախի հաշիվները չեն հետաքրքրել նրան։ Իննամսյա ծառայությունից հետո Դուրյանը թողել է խանութը։ 1868 թվականին փորձել է զբաղվել հասարակական գործունեությամբ։ Գաբրիել քահանա Խանճյանի նորաբաց վարժարանում անվճար հայերեն է դասավանդել բարձր դասարանների աշակերտներին։ Պողոս Դելփյանի հետ Սելամիեում հիմնել է ընթերցասիրաց ընկերություն։ Կարիքի մեջ գտնվող ընտանիքին օգնելու համար պատանին փորձում էր հարմար աշխատանք գտնել։ Լինում է դեղագործի աշակերտ, խմբագրատան քարտուղար, տնային ուսուցիչ, դերասան։ Բայց այդ զբաղմունքներից ոչ մեկը նրա սրտով չէր։ Նա շատ էր տանջվում, որ ծնողներին չի կարողանում օգտակար լինել։
Երիտասարդ Դուրյանը Հակոբ Վարդովյանի «Թատրոն օսմանիեին» առաջարկում է բեմադրել իր «Վարդ և Շուշան» թատերախաղը։ 1869 թվականին Կետիկ Փաշայում առաջին անգամ բեմադրվել է այս ներկայացումը։ Երաժշտության հեղինակը եղել է Տիգրան Չուխաջյանը։ Բեմադրության հաջող ընթացքից հետո, Վարդովյանը և Դուրյանը սկսում են համագործակցել։ Դուրյանը ոչ միայն իր թատերախաղերը գրում էր բացառապես Վարդովյանի թատրոնի համար, այլև հանդես էր գալիս նրա հրապարակային պաշտպանությամբ։ Իր հերթին Վարդովյանը «ջանք ու եռանդ» չէր խնայում դրանք բեմադրելու համար։
1869 թվականը դարձավ Դուրյանի հրապարակախոսային գործունեության վերելքը։ Դեռևս փետրվարին «Վարդ և Շուշան» ներկայացման հետ Վերգինե Դարադաշյանի արտասանությամբ «Թատրոն օսմանիեի» բեմից հնչել էր նրա «Հիշատակ» խորագրով մի «տաղերգություն», որ դժբախտաբար չի պահպանվել։ Նույն տարվա հոկտեմբերի 2-ին «Օրագիր ծիլն Ավարայրվո» թերթում հրապարակվեց «Ձոն առ Հայրիկն Խրիմյան ազգասեր նորընտիր պատրիարք Կ Պոլսո» բանաստեղծությունը, որ Դուրյանի առաջին տպագիր գործն է։ «Ձոնը» շարժել է ընթերցողների հետաքրքրությունը, և «Օրագիրի» խմբագրությունը մի քանի օր անց գրողի մասին տպագրել է կենսագրական ծանոթություն։ Խրիմյանին ձոնված բանաստեղծությունը հավանել է նաև Խորեն Նարպեյը։ Վերջինս իր մոտ է հրավիրել Դուրյանին, զրուցել՝ խոստանալով ոչ միայն աշխատանք գտնել, այլև հրատարակել տաղերը։ Նրա միջնորդությամբ Դուրյանը դարձել է Որդիկ բեյի տնային ուսուցիչը։
Կարիքը ստիպում է նրան դառնալ դերասան, ընդունվել Վարդովյանի թատերախումբը։ «Սկյուտարի սոխակի» բեմական գործունեությունը կարճ է տևել։ «Թատրոն օսմանիեի» տնօրեն Հակոբ Վարդովյանը Դուրյանի հետ վատ է վարվում, և նա ստիպված թողնում է թատրոնը։ Դուրյանը նորից մնում է անգործ և ամբողջովին նվիրվում գրական աշխատություններին։
Մահ
Անապահով տնտեսական վիճակը և անընդհատ աշխատանքը քայքայեցին Դուրյանի առողջությունն ամբողջովին։ 1871 թվականի սկզբներին երևում են բանաստեղծի մահացու հիվանդության՝ թոքախտի առաջին նշանները։ 1871 թվականի վերջին Դուրյանն արդեն անկողնային հիվանդ էր։ Դերասան Հրաչյան իր ինքնակենսագրականում հիշում է Ազիզիե թատրոնում (Սկյուտարի Ազիզիե թաղամաս) Վարդովյանի թատերախմբի ամառային սեզոնի առաջին փորձը, թե ինչպես Դուրյանը տետրակը թևի տակ դրած բեմ բարձրացավ․ նա եկել էր իր «Թատրոնը» ներկայացնելու և ակնկալում էր, որ Վարդովյանն այն կընդգրկի իր թատերախմբի խաղացանկում։
Պետրոս Դուրյանը մահացել է 1872 թվականի հունվարի 21-ին, 20 տարեկան հասակում։ Նրա մահից հետո լույս է տեսել նրա առաջին գիրքը։ Այս խոսքերը Դուրյանն ասել է մահից մեկ օր առաջ։
Գրական գործունեություն
Դուրյանի բուն ստեղծագործական կյանքը սկսվել է ճեմարանն ավարտելուց հետո։ Մինչև 1871 թվականը գրողը հիմնականում նվիրվեց թատերգությանը։ Դուրյանը մեծ հետաքրքրություն է ունեցել դեպի պատմական թեմատիկան։ Պատճառներից մեկն այն է, որ արևմտահայ թատրոնի բեմահարթակ կարող էին բարձրանալ առաջին հերթին պատմական ողբերգությունները։ Դուրյանն իր պատմական թատերախաղերը համարել է «երևակայության հեղեղներուն արտադրած կաթիլներ» ։
Իր ողբերգություններում հեղինակը պաշտպանում է ավանդական մի մտայնություն. նա համոզված է, որ հայ ժողովրդին բաժին ընկած անցյալ ու ներկա աղետների միակ պատճառը անմիաբանությունն ու մատնությունն են։ Բայց դրա հետ միասին գրողի բոլոր պատմական թատերախաղերում առկա են ժողովրդավարական տրամադրություններ։
Իր ստեղծագործական կյանքի վերջին տարում Դուրյանը ոչ միայն չի գրել նոր ողբերգություններ, այլև կիսատ է թողել «Տիգրան Բ», «Կործանումն Հռովմա» և «Շահատակությունք հայոց» թատերախաղերը, որոնք Դուրյանը ձեռնարկել է 1870 թվականին։ Կիսատ թողնելու հիմնական պատճառն այն է, որ Դուրյանին այլևս չեն հետաքրքրել պատմահայրենասիրական ողբերգությունները։
Նոր թատրերգության խնդիրները Դուրյանն արծարծել է «Թատրոն կամ Թշվառների» «Հառաջաբանում», որ ըստ ամենայնի գրական ուշագրավ վավերաթուղթ է, ինչպես նաև բուն թատերախաղում՝ մի քանի երկրորդական գործող անձանց միջոցով։ Նա խոստովանում է, որ իր «Ժամանակակից թատերախաղը» «դժվարին» և «հանդուգն» մի ձեռնարկում է, որ նպատակ ունի դրանով «օրինակ ըլլալ ուրիշ թատերագրաց, որ ավելի արդի ընտանե կան անցքերը պարունակող բարոյալից թատերախաղեր հորինելու աշխատին, որով ավելի օգուտ կրնան ընծայել հայ հասարակության, քան թե ազգային հին դյուցազնությունը ողբերգությանց վերածելով» ։
Գրել է բանաստեղծություններ, դրամաներ, զբաղվել է հրապարախոսությամբ (եղել է «Օրագիր ծլին Աւարայրւո» թերթի օգնական խմբագիր), կատարել թարգմանություններ (Վիկտոր Հյուգո՝ «Թագավորը զվարճանում է», Շեքսպիր՝ «Մակբեթ» և այլն)։ 1869 և 1871 թվականներին «Օրագիր ծլին Աւարայրւո», «Մեղու», «Եփրատ», «Մամուլ» պարբերականներում տպագրել է տաղեր։ Գրական ժառանգության զգալի մասը (երգիծական ոտանավորներ, «Տիգրան Բ», «Կործանումն Հռովմա», «Շահատակությունք Հայոց» ողբերգությունները, թարգմանություններ, բազմաթիվ նամակներ) չեն պահպանվել։