cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Սի Էնդֆիլդ
Այլ գործունեություն
1979 թվականին Էնդֆիլդը գրել է «Զուլուսների լուսաբացը» գիրքը, որում պատմվում է 1879 թվականին զուլուսների դեմ բրիտանական ռազմական արշավի պատմությունը՝ կապելով «Զուլուսները» ֆիլմի իրադարձությունների հետ։ Նույն թվականին գրքի հիման վրա նկարահանվեց համանուն ֆիլմ, որի բեմադրիչը Դուգլաս Հիքոքսն էր (սցենարի համահեղինակն էր Էնդֆիլդը, դա նրա վերջին աշխատանքն էր կինոյի համար) ։
1980 թվականին նա ստեղծել է գրպանի համակարգիչ «միկրոռայթեր»՝ փոխարինելի մարտկոցներով և 14 նիշանոց հեղուկ բյուրեղային դիսփլեյով։ Համակարգչային ստեղնաշարը աշխատում էր երաժշտական գործիքի նման, որտեղ տառերի ամբողջական հավաքածուն ստացվում էր ստեղների տարբեր կոմբինացիաներ սեղմելու միջոցով ։
Սի Էնդֆիլդը մահացել է 1995 թվականի ապրիլի 16-ին Մեծ Բրիտանիայի (Ուորիքշիր) Շիփսթոն օն Սթուրում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոռեժիսորներ Կատեգորիա:Եյլի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Ամերիկացի սցենարիստներ Կատեգորիա:Ամերիկացի գրողներ Կատեգորիա:Ամերիկացի ռեժիսորներ Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոպրոդյուսերներ Կատեգորիա:Ամերիկացի գյուտարարներ
Օնոխինո
Օնոխինո (Онохино), գյուղ Ռուսաստանի Տյումենի մարզի Տյումենսկի շրջանի կազմում։
Աղվերան (այլ կիրառումներ)
Աղվերան անվանումը կարող է վերաբերել՝
Սեռա դե Դարո
Սեռա դե Դարո (իսպ.՝ Serra de Daró), մունիցիպալիտետ Իսպանիայում` Ժիրոնա պրովինցիայում (Կատալոնիա ինքնավար համայնքում)։ Մունիցիպալիտետը գտնվում է Էլ Բաշ Էմպորդա շրջանում։ Զբաղեցնում է 23,72 կմ2 տարածք։ Բնակչությունը` 209 մարդ (2010 թվականի տվյալներով)։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իսպանիայի բնակավայրեր
Մկրտիչ
Մկրտիչ, 19-րդ դարի հայ գրիչ։
Կենսագրություն
Մկրտիչը ծնվել է Ապարանի Արագած գյուղում։ Կրթություն ստացել է Ափնագյուղի քահանայի մոտ։ Զբաղվել է ձեռագրերի ընդօրինակությամբ։ 1869 թ-ին ավարտել է «Ախտարք» ձեռագիր ժողովածուն։ Ձեռագրի մեջ կան նաև պայմանագրեր, մուրհակ, նամակ, վկայական, տաղ։ Ձեռագիրն այժմ պահվում է Երևանի Մաշտոցի անվան Մատենադարան-ինստիտուտում։
Կատեգորիա:Հայ գրիչներ
Կոմսոմոլսկոե (ավան, Նիկոլաևի շրջան)
Կոմսոմոլսկոե (Комсомольське), ավան Ուկրաինայի Նիկոլաևի մարզի Նիկոլաևի շրջանում։ Բնակավայրը նախկինում նաև անվանվել է Վերնադսկոգո։
2001 թվականի տվյալներով Կոմսոմոլսկոե ավանում բնակվում էր 887 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Նիկոլաևի մարզի Նիկոլաևի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի ավաններ
Սարսա լա Մայոր
Սարսա լա Մայոր (Zarza la Mayor), բնակավայր և համայնք Իսպանիայի արևմուտքում՝ Էստրեմադուրայի մաս հանդիսացող Կասերես ինքնավար պրովինցիայի Վեգաս դել Ալագոն շրջանում (կոմարկայում)։ Զբաղեցնում է 1 70,28կմ² տարածք։ Բնակչության թվաքանակը 2010 թվականի տվյալներով եղել է 1405։
Հնագույն այս բնակավայրի դերն առանձնապես կարևորվել է մավրերի՝ Իբերական թերակղզի ներխուժելու ժամանակներում, ինչի մասին վկայում են նաև ութերորդ դարից պահպանված բազմաթիվ ամրությունները, այդ թվում՝ Racha-Rachel (կամ Peñafiel, ինչպես հետագայում անվանել են քրիստոնյաները) և Բեռնարդո (Castillo de Bernardo) ամրոցները։ Պատմական նշանավոր հուշարձաններից են նաև Սուրբ Անդրեաս առաքյալի եկեղեցին և բազում այլ հին ու հնագույն կառույցներ։
Ժողովրդագրություն
1900 թվականից ի վեր՝ Սեկլավինի բնակչության թվաքանակի փոփոխությունները ըստ տասնամյակների եղել են հետևյալը
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իսպանիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստրեմադուրայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Կասերես պրովինցիայի բնակավայրեր
Մորիս դը Գերեն
Ժորժ Պիեռ Մորիս դը Գերեն (Georges-Pierre Maurice de Guérin, ), ֆրանսիացի բանաստեղծ։
Կենսագրություն
Ծնվել է ազնվական ընտանիքում, 1832 թվականին միացել է աբբա Ֆելիստե Ռոբեր դե Լամենեյի քրիստոնեա-սոցիալիստական խմբին, հետագայում համագործակցել է կաթոլիկ պարբերականներում՝ «Revue Européenne» և «La France Catholique»: Այնուհետև շրջանից տեղափոխվել է Փարիզ։ Մահացել է թոքախտից։
Ստեղծագործական կյանք
1836 թվականին նա նախկինում գրված ամեն ինչ ոչնչացրել է։ Բացի բանաստեղծություններից և օրագրից, Գերենի գրչին են պատկանում մի քանի արձակ բանաստեղծություններ, դրանցից լավագույններն են համարվում «Կենտավրոսը» և «Բաքաոսուհին»։
Ժառանգություն և ճանաչում
Գերենի ստեղծագործությունները նրա մահից հետո հրատարակել է Ժորժ Սանդը «Revue des Deux Mondes» երկշաբաթյա ամսագրում։ Գերենի օգնականը եղել է նրա քույրը՝ Էժենի դը Գերենը։ Նրանց նամակագրությունը տպագրվել է 1862 թվականին Ժյուլ Բարբեյ դ’Օրևիլյիի կողմից։ Էժենի և Մորիս դը Գերենի մասին էսսեն պատկանում է անգլիացի բանաստեղծ և գրաքննադատ Մեթյու Առնոլդին, այն ընդգրկվել է նրա «Քննադատական ակնարկներ» ժողովածուում (1861)։ XX դարում Գերենին ուշադրություն դարձրեցին սիմվոլիստներ՝ Ռեմի դը Գուրմոնը, Կարլ Ժորիս Հյուիսմանսը։ «Կենտավրոսը» ռոմանտիկ արձակ բանաստեղծության լավագույն նմուշ է համարվում։  1968 թվականին Ֆրանսիայում ստեղծվել է Էժենի և Մորիս դը Գարենի բարեկամների ընկերություն, որի հովանու ներքո հրատարակվում են նրանց գրվածքները, ինչպես նաև աշխատություններ նրանց մասին։
Գրականություն
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի բանաստեղծներ Կատեգորիա:Տուբերկուլոզից մահացածներ Կատեգորիա:19-րդ դարի բանաստեղծներ
Վասիլևո (գյուղ, Պրիոզյորսկի շրջան)
Վասիլևո (Васильево), գյուղ Ռուսաստանի Լենինգրադի մարզի Պրիոզյորսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2009 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 77 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Լենինգրադի մարզի Պրիոզյորսկի շրջանի բնակավայրեր
Ժողովածու (3078)
Ժողովածու 3078, Երևանի Մաշտոցի անվան Մատենադարանում պահպանվող ձեռագիր, որը «Մաշտոցի անվան ցուցակ ձեռագրացում» (ձեռագրերի ցանկում) ներկայացված է 3078 թվի տակ։ Ձեռագիրը գրվել է 1589-1608 թվականներին Աստվածատուր, Հովսեփ Մոնողոն, Ալեքսան, Խաչատուր դպիր գրիչների կողմից Կարկառում։ Ստացողը եղել է Աստվածատուր աբեղայն։ Գրված է թղթի վրա, որը ունի 21,3X15,3սմ չափս։ Ձեռագիրը կազմված է 279 թերթից։ Գրված է միասյուն, նոտրգիրով։ Ունի կիսախորան մանրանկարներ։ Կազմը` թղթապատ տախտակ։ Հիշատակարաններ՝ 71ա, 94դ, 95բ, 109ա, 201բ, հետագայի՝ 95բ (1614թ․), 276ա (1631թ․), 116ա (17-18-րդ դարերում) ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մատենադարանի ձեռագրեր
Տեր Դանիել Տեր-Դանիելյան
Տեր Դանիել Տեր-Դանիելյան (1873, Արագած (Ապարանի տարածաշրջան) գյուղ - 1954), Ապարանի հերոսամարտի մասնակից։
Գործունեությունը
Գրաճանաչ է դարձել հոր՝ Տեր Ղևոնդի մոտ։ Սովորել է Արագած գյուղի ծխական դպրոցում։ Ավարտել է Էջմիածնի Գևորգյան Հոգևոր Ճեմարանը, Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցը։ 1899 թվականին վերադարձել է գյուղ, ամուսնացել։ 1908 թվականին, հոր մահից հետո, ձեռնադրվել է քահանա։ Կրթված ու հարգված անձ է եղել։ Թիֆլիսից ստացել և գյուղացիների համար կարդացել է «Մշակ» և «Հորիզոն» թերթերը։
Գյուղի ջոկատի հրամանատար
1918 թվականի մայիսի 18-ին, Ապարանի գավառամասի տարածք թուրքերի ներխուժման նախօրյակին, գավառամասի վարչական ու հոգևոր առաջնորդներից ինքնապաշտպանական ջոկատ կազմելու հրաման է ստացել։ Մայիսի 19-ին քահանայական հագուստի փոխարեն հագել է զինվորական համազգեստ, գյուղի կենտրոնում հավաքել է բնակչությանը և դրել պաշտպանության խորհրդի կոչով՝ զինվորագրվելու և Ապարանն ու Երևանը պաշտպանելու առաջարկով։ Համագյուղացիներից կազմել է 150 հոգանոց ջոկատ և նույն օրվա կեսօրին շարժվել Ապարան գյուղ։ Մայիսի 22-29-ին Արագած գյուղի ջոկատը, որ հետագա օրերին նույնպես համալրվել է, մասնակցել է Ապարանի հերոսամարտին ռազմաճակատի կենտրոնական հատվածի ուղղությամբ։ Ջոկատի հրամանատար քահանան նույնպես մասնակցել է մարտական գործողություններին և անձնական օրինակով ոգևորել համագյուղացիներին։
Հաղթանակից հետո գյուղում շարունակել է իր քահանայական գործունեությունը մինչև 1929 թվականը։ 1929-1952 թվականներին եղել է Օշական գյուղի քահանան։
Կատեգորիա:1873 ծնունդներ Կատեգորիա:1954 մահեր Կատեգորիա:Հայ հոգևորականներ
Վերոնայի հնագիտական թանգարան
Թանգարանի հավաքածուն
Թանգարանի հավաքածուն հիմնականում կազմված է մասնավոր ցուցանմուշներից և հիմնականում նվիրատվություններից։ Հավաքածուն ներառում է՝ Թանգարանի մասն են կազմում կարոտինով նկարված Հերոնիմն եկեղեցու որմնանկարը (1508)։
Ցուցասրահներ
Առանձին սենյակ նվիրված է հունական տապանագրերին։ Թանգարանի բակում տեղավորված՝
Գրականություն
Ռենցո Կյշիարելլիի Վերոնա գրքի 119-120 էջեր։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իտալիայի թանգարաններ
(7037) Դևիդլին
(7037) Դևիդլին (Davidlean), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1995 թվականի հունվարի 29-ին Յոշիսադա Սիմիձուի և Տակեշի Ուրատայի կողմից Նաչի-Կացուուրայում ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1995 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Յոշիսադա Սիմիձուի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Տակեշի Ուրատայի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Շրջակա միջավայրի մոնիտորինգ
Շրջակա միջավայրի մոնիտորինգ (monitoring՝ նախազգուշացնող), շրջակա միջավայրի վիճակի վերահսկողության, որակի գնահատման, ինչպես նաև կենսամիջավայրի, էկոհամակարգերի և մարդու առողջության վրա մարդածին ու բնական գործոնների բացասական ազդեցությունների կանխատեսման և կանխարգելման, ժամանակին հայտնաբերման ու վերացման նպատակով իրականացվող կանոնավոր երկարատև դիտարկումների համակարգ։
Շրջակա միջավայրի մոնիտորինգի գործառույթներ
Մոնիտորինգի հիմնական գործառույթներն են մթնոլորտային օդի, ջրերի, բուսատեսակների և կենդանատեսակների, բնական լանդշաֆտների և այլ բաղադրամասերի վիճակի ու որակի վերահսկումը, աղտոտման հիմնական աղբյուրների հայտնաբերումը, բնական լանդշաֆտի հիմնական բաղադրամասերի որակի կանխատեսումը։
Մոնիտորինգի տեսակներ
Մոնիտորինգը լինում է տեղական, տարածաշրջանային (երկրահամակարգային) և խոշորամասշտաբ (կենսոլորտային)։ Շրջակա միջավայրի մոնիտորինգը իրականացնում են պետական և գերատեսչական տարբեր կազմակերպություններ՝ Էկոլոգոնոոսֆերային հետազոտությունների կենտրոնը, Հիդրոօդերևութաբանության և մոնիտորինգի պետական ծառայությունը, Շրջակա միջավայրի վրա ներգործության մոնիտորինգի կենտրոնը և այլն։ Կատարվում է, օրինակ, անտառների մոնիտորինգ, բնության հատուկ պահպանվող տարածքների մոնիտորինգ, բուսական աշխարհի մոնիտորինգ, կենդանական աշխարհի մոնիտորինգ, ջրային պաշարների մոնիտորինգ և այլն։ Մոնիտորինգային տվյալները ենթարկվում են վիճակագրական ու համեմատական վերլուծության և համապատասխան տեղեկանքների ձևով ներկայացվում են բնապահպանության նախարարության ստորաբաժանումներ, տեղեկատվավերլուծ, կենտրոն՝ շահագրգիռ կազմակերպություններին և բնակչությանը տրամադրելու համար։ Մոնիտորինգի տվյալների հիման վրա գնահատված ֆոնային ցուցանիշներն օգտագործվում են կազմակերպությունների կողմից շրջակա միջավայրն աղտոտող նյութերի սահմանային թույլատրելի արտանետումների, արտահոսքերի և սահմանային թույլատրելի կոնցենտրացիայի հաշվարկման համար։
Կատեգորիա:Բնապահպանություն
Վերին Ել
Վերին Ել  (Верхняя Ель), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Լենսկի շրջան (Արխանգելսկի մարզ)ով, Արխանգելսկի մարզով։ Աջ վտակը Միջին Ել։
Աշխարհագրություն Գոտը թափվում է Միջին Ել, գետաբերանից 100 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը կազմում է 10 կմ։
Ջրագրության տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տեղեկությունների համաձայն՝ գետը պատկանում է Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը՝ Վիչեգդա սկսած Սիկտիվկար քաղաքից մինչև գետաբերան, գետի ենթաավազանը՝ Վիչեգդա, գետի գետային ավազանը՝ Հյուսիսային Դվինա ։
Ըստ աշխարհագրական տեղեկատվական համակարգի՝ ջրային բաժնի տարածքում Ռուսաստանի Դաշնության պատրաստած դաշնային գործակալության ջրային ռեսուրսների ՝
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր Կատեգորիա:Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանի գետեր
Կասինա դե Պեքի
Կասինա դե Պեքի (Cassina de' Pecchi), կոմունա Իտալիայում, գտնվում է Լոմբարդիա մարզի Միլան գավառում ։
Բնակչությունը 12 328 մարդ է (2008 թվականի տվյալներով)։ Բնակչության միջին խտությունը՝ 1761 մարդ/կմ²։ Զբաղեցնում է 7 կմ² տարածք։ Փոստային ինդեքս՝20060։ Հեռախոսային կոդը՝ 02։
Ժողովրդագրություն
Բնակչության թվաքանակի փոփոխությունները.
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր
Շլեֆլիի բանաձև
Շլեֆլիի բանաձև, բազմանիստերի ընտանիքի ածանցյալ երկնիստ անկյունների և եզրերի երկարությունների հարաբերակցություն։ Առաջադրվել է Լյուդվիգ Շլեֆլիի կողմից ։
Բանաձև
Դիցուք P(t) գոյություն ունի բազմանիստերի հարթ միապարամետր ընտանիք Էվկլիդեսյան տարածության մեջ։ Նշանակենք և  միջոցով երկնիստ անկյունները և եզրերի երկարությունները P(t)։ Այդ դեպքում.
Տարբերակներ և ընդհանացումներ
Բանաձևն ունի բնական ընդհանրացումներ, որոնք օգտագործվում են Էվկլիդեսյան բազմաչափ տարածությունների և վերջիններիս մշտական կորության դեպքում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Բազմանիստեր Կատեգորիա:Էվկլիդեսյան երկրաչափության թեորեմներ
Օդային ղեկեր
Օդային ղեկեր, շարժուն մակերևույթներ, որոնք ստեղծում են թռիչքի ժամանակ թռչող ապարատի կառավարման համար անհրաժեշտ աերոդինամիկ ուժ և աերոդինամիկ մոմենտ։ Նորմալ սխեմայով ինքնաթիռները, ունեն բարձրության ղեկ, շրջադարձի ղեկ, էլերոն (կողաթեքման ղեկ)։ «Անպոչ» տիպի ինքնաթիռներում բարձրության ղեկերը փոխարինված են թևի ետևի եզրին տեղադրված էլերոններով։ Թևի փոփոխելի սլաքաձևությամբ ինքնաթիռներում էլերոնները փոխարինված են կայունարարի դիֆերենցիալ կառավարումով։ Ի տարբերություն գազային ղեկի օդային ղեկերը նախատեսված են հարյուրավոր կմ/ժ արագությամբ թռչող ապարատների թռիչքը կառավարելու համար։ Մեծ վերամբարձ ուժ ունեցող թևերով թռչող ապարատներում օդային ղեկերի գործողությունը հանգում է աերոդինամիկ մոմենտի կառավարմանը։
Կատեգորիա:Թռչող ապարատներ
Մարշալ Սթոուն
Մարշալ Հարի Սթոուն (Marshall Harvey Stone), ), անգլիացի մաթեմատիկոս։ ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամ (1938)։ Գիտությունների դասավանդման Միջազգային հանձնաժողովի նախագահ (1961 թվականից), Միջազգային մաթեմատիկական միության նախագահ 1952—1954 թվականների ընթացքում,1943-1944 թվականների ընթացքում` ամերիկական մաթեմատիկական հասարակության նախագահ։ 1982 թվականին պարգևատրվել է ԱՄՆ-ի Ազգային գիտական մեդալով ։
Հիմնական աշխատությունները Մաթեմատիկական անալիզի, ֆունկցիոնալ անալիզի, բուլյան հանրահաշվի, մաթեմատիկական ֆիզիկայի (հատկապես քվանտային մեխանիկայում) բնագավառներում են։
Կենսագրություն
Ծնվել է Նյու-Յորքում, ԱՄՆ-ի գերագույն դատարանի նախագահ Հառլան Ֆ. Սթոունի (1872—1946) ընտանիքում։ Ավարտել է Հարվարդի համալսարանը (1922), մեկ տարի դասավանդել է այնտեղ, այնուհետև տեղափոխվեց Կոլումբիական համալսարան (1925—1927): Դիսերտացիան (դիֆերենցիալ հավասարումներից) պաշտպանեց Հարվարդում Ջորջ Դեիվիդի ղեկավարությամբ 1926 թվականին։ 1927-1931 թվականներին կրկին դասավանդում է Հարվարդի համալսարանում, 1931—1933 թվականներին Եյլի համալսարանի պրոֆեսոր է եղել, 1933—1946 թվականներին` նորից Հարվարդի համալսարանում (1937 թվականից` հիմնական պրոֆեսոր)։ Պատերազմի տարիներին կատարել է զինվորական մինիստրության հանձնարարությունները։ 1946-1968 թվականներին դասավանդել է Չիկագոյի համալսարանի մաթեմատիկական ֆակուլտետում (1952 թվականից ղեկավարել է այն)։ Դասավանդումը բարելավելու համար Սթոունը  ֆակուլտետ հրավիրեց հայտնի մաթեմատիկոսներ` Պաուլ Հալմոշին, Անդրե Վելին, Սաունդերս Մակլեինին, Չեռն Շենին։
1968 թվականից Սթոունը դասավանդել է Մասաչուսեթսի համալսարանում։ Ավարտել է 1989 թվականին։
Գիտական գործունեությունը
Ուսումնասիրություններ ֆունկցիոնալ անալիզի (օպերատորների լուսապատկերային տեսություն), տոպոլոգիայի, բուլվեռյան հանրահաշվի շրջանակներում։ Ուսումնասիրել է գծային փոխակերպումները հիլբերտյան տարածությունում և իրենց անալիզում։ Իր կարևորագույն արդյունքներից է` մեկ պարամետրով ունիտար խմբերի ներկայացման թեորեմը, բուլյան հանրահաշվի ներկայացման համար թեորեմ և մոտարկման թեորեմ։  Կառուցել է աբստրակտ տարածության բուլյան օղակ։ Կոորդինատների և իմպուլսի միջև կանոնական կոմուտացիոն առնչության միակության մասին հայտնի Սթոն-ֆոն Նեյմանի թեորեմի հեղինակներից մեկն է (1930)։ Մասնակցություն է ունեցել ԱՄՆ-ում բարձրագույն մաթեմատիկայի ռեֆորմի մեջ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Անգլիացի մաթեմատիկոսներ Կատեգորիա:Մաթեմատիկոսներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի դասախոսներ Կատեգորիա:Կոլումբիայի համալսարանի դասախոսներ Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ Կատեգորիա:Ամերիկացի մաթեմատիկոսներ Կատեգորիա:Ամերիկայի արվեստների և գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Թվանճ
Թվանճ, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Էրզրումի գավառում ։ Գտնվում էր Էրզրում քաղաքից 10-12 կմ հյուսիս-արևելք։
Անվան ստուգաբանություն
Ըստ ավանդության մի գյուղացի կարգադրել է գյուղի մոտ բլուր սարքելու համար պարկերով հող բերել։ Բլուրը կանգնեցվում է, սակայն պարկերով բերված հողը քանակից անցնում է և գյուղացիներն ասում են «Թիվն անցավ» և դադարեցնում են աշխատանքը։ Գյուղի անվանումը դրանից հետո մնում է Թիվանց, որն էլ աղավաղվելով դառնում է Թվանճ։
Զենա
Զենա, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Կիլիկիայի Ադանայի նահանգում ։
Թվանճ
Պատմություն
Գյուղի բնակչության մի մասը գաղթել և բնակություն է հաստատել Ախալքալաքի գավառի Վարևան գյուղում։ 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ գյուղի հայերը զանգվածաբար կոտորվեցին Կամախի կիրճում։
Բնակչություն
XX դարի սկզբին ուներ 60 տուն հայ, թուրք և հույն բնակիչ։
Օնոխոյ
Օնոխոյ (Онохой), քաղաքատիպ ավան Ռուսաստանի Բուրյաթիա հանրապետության Զաիգրաևսկի շրջանի կազմում։
Թվանճ
Կրթություն
Հայերն ուներին երկսեռ վարժարան։
Զենա
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Օնոխոյ
Բնակչությունը 2010 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 10633 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքատիպ ավաններ Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բուրյաթիա հանրապետության Զաիգրաևսկի շրջանի բնակավայրեր
Թվանճ
Գրչություն
Միջին դարերում գյուղն եղել է գրչության կենտրոն։ Պահպանվել են այստեղ գրված XVI-XVII դարերի ձեռագրեր ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Յաքութիեի շրջանի համայնքներ
Արբորեա (յուդիկատ)
Արբորիա կամ Արբորեա  (Judicadu de Arbaree or Rennu de Arbaree, Giudicato di Arborea(Arborea)  միջնադարյան յուդիկատ, որը գոյություն է ունեցել Սարդինիա կղզու արևմուտքում, X-XV դարերում։ Մայրաքաղաքը նախ եղել է ծովափնյա Տարան, հետագայում՝ ծովահեն արշավանքների դեպքում ամրացված Օրիստանոն։
10-րդ դարում Սարացների արշավանքների ավարտից ի վեր Արբորիայի դատավորները (յուդեքսները) Սարդինիայի արևմտյան ափը ղեկավարել են միանգամայն ինքնուրույն։ 1164 թվականին տեղական տիրակալ Բարիսո II-ը Ֆրեդերիկ Բարբարոսայից առատաձեռն կաշառքի դիմաց գնել է Սարդինիայի թագավորի տիտղոսը, բայց հաջորդ տարի կայսրը հետ է վերցրել այդ տիտղոսը ։
Արբորեան հասավ իշխանության գագաթնակետին Մարիանո IV-ի օրոք (գահակալել է 1347-1376)՝ Մեծ մականունով։ Նա հաջողությամբ կռվել է արագոնացիների և գենոացիների դեմ՝ տարածելով արբորեացիների իշխանությունը գրեթե ամբողջ կղզու վրա։
Մարիանոյից հետո կղզին ղեկավարել է նրա դուստրը՝ Արբորեացի Էլեոնորան։ Նրա կողմից ընդունված Սարդինիայի սովորական իրավունքի հավաքածուն (de Logoux) ուժի մեջ է մնացել մինչև 1827 թվականը։
Դատական իշխանության հաջորդ կառավարիչը եղել է Էլեոնորայի թոռան զարմիկը՝ Գիյոմ II դե Լարան։ Նա սարդինացիների դիմադրությունը գլխավորել է դեպի Սիցիլիայի արքա Մարտին I-ի արշավանքը։ 1409 թվականին Սանլուրիի ճակատամարտում Գիյոմը պարտվել է։ Հաջորդ տարի արբորեացիների մայրաքաղաք Օրիստանոն ընկել է արագոնացիների հարձակման տակ։
Մալիչինա Գրեբլյա
Մալիչինա Գրեբլյա (Маличина Гребля, Малiкина Гребля), գյուղ Ուկրաինայի Չեռնիգովի մարզի Բորզնայի շրջանում։
2006 թվականի տվյալներով Մալիչինա Գրեբլյա գյուղում բնակվում էր 185 մարդ։
Վասիլևո (գյուղ, Կոլոմենսկի շրջան)
Վասիլևո (Васильево), գյուղ Ռուսաստանի Մոսկվայի մարզի Կոլոմենսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2005 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 48 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Մոսկվայի մարզի Կոլոմենսկի շրջանի բնակավայրեր
Ժողովածու (3179)
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մատենադարանի ձեռագրեր
Բրենթ Սկոուկրոֆթ
Բրենթ Սկոուկրոֆթ (Brent Scowcroft, ), ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերի գեներալ-լեյտենանտ։ ԱՄՆ նախագահի ազգային անվտանգության հարցերով խորհրդական (1975-1977) Ջերալդ Ֆորդը և (1989-1993) Ջորջ Բուշը։ Բրիտանական կայսրության ասպետ շքանշանի հրամանատարն է։
Կենսագրություն
Ավարտել է ԱՄՆ ռազմական ակադեմիան (1947)։ Արվեստի մագիստրոսի (1953) և միջազգային հարաբերությունների փիլիսոփայության դոկտորի (1967) աստիճան է ստացել Կոլումբիայի համալսարանում։
1970-1975 թվականներին, ինչպես նաև 1989-1993 թվականներին՝ ԱՄՆ նախագահի ազգային անվտանգության հարցերով խորհրդական։ 1992 թվականին նա եղել է պետքարտուղարի Ջ․ Բեյքերի մրցակիցը Ուկրաինայի, Բելառուսի և Ղազախստանի միջուկային զինաթափման հարցով։ Կարծում էի, որ մի քանի հանրապետությունների միջև խորհրդային ռազմավարական միջուկային զենքի վերահսկողության և կառավարման գործառույթների տարանջատումը դրական պահ էր, քանի որ նպաստեց ԱՄՆ-ի վրա հնարավոր հարձակման մասշտաբների նվազմանը ։
2001-2004 թվականներին ԱՄՆ նախագահի արտաքին հետախուզության խորհրդի նախագահ է։
Սկոուկրոֆթի մրցանակ
Բրենթ Սքոուկրոֆթը հաճախ քնել է Ջորջ Բուշ ավագի հետ հանդիպումների ժամանակ։ Դրա համար էլ նախագահը Սքոուկրոֆթի անվան մրցանակ է սահմանել, որը հանձնվում է այն մարդուն, ով «առավել էպիկական է քնում նախագահի հետ խորհրդակցության ժամանակ»։ Նախագահը թեկնածուներին գնահատում է երեք չափանիշներով՝ քնի տևողությամբ, քնի խորությամբ և զարթոնքի որակով, խռմփոցի համար լրացուցիչ միավորներով։ Նոմինանտը պարզապես բացեց աչքերը և վերադարձավ հանդիպման, թե կտրուկ ցատկեց ինչ-որ բան ։ Բուշի խոսքով՝ լ«րացուցիչ միավորներ են տրվում ամուր փակ աչքերի համար, ինչպես նաև բարձր խռմփոցի համար, քանի դեռ ամեն ինչ անում են իրենց գործը» ։ Սկոուկրոֆթը հետագայում դարձել է «կատակով հերթապահ» ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ ռազմական ակադեմիայի շրջանավարտներ Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի ռազմաօդային ուժերի գեներալներ Կատեգորիա:Քաղաքական ռեալիստներ Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի գրողներ Կատեգորիա:Ամերիկացի դիվանագետներ Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Ամերիկացի գրողներ Կատեգորիա:Ամերիկացի քաղաքագետներ
Շահանե Տալյան
Շահանե Ներսեսի Տալյան (իրական անունը՝ Շահանդուխտ Համբարձումյան, ապրիլի 22, 1900թ. Ախալցխա, Թիֆլիսի նահանգ, Ռուսական կայսրություն - 1976թ. Երևան, Հայկական ԽՍՀ), հայ խորհրդային ուսուցչուհի, եղել է ռուս բանաստեղծ Սերգեյ Եսենինի մտերմուհին և Եսենինի մասին հուշերի հեղինակը։ Շահանեին են նվիրված Եսենինի «Շահանե դու իմ, Շահանե...», «Դու ասացիր, որ Սաադին...», «Ես երբեք չեմ եղել Բոսֆորում...» բանաստեղծությունները, որոնք ընդգրկված են «Պարսկական մոտիվներ» բանաստեղծական շարքի մեջ։
Կենսագրություն
Շահանե Տալյանը ծնվել է Թիֆլիսի նահանգի Ախալցխա քաղաքում, մանկավարժ, այնուհետև եկեղեցական գործիչ Ներսես Եղիայի Համբարձումյանի ընտանիքում։ Վերջինս ավարտել էր Թիֆլիսի սեմինարիան և բացի հայերեն ու ռուսերեն լեզուներից, տիրապետում էր նաև ֆրանսերեն, գերմաներեն, ինչպես նաև լատինական այլ լեզուների։ Տալիս էր օտար լեզուների մասնավոր դասեր։ Մահացել է տիֆից, 1919 թվականին՝ 50 տարեկանում։ Շահանեի մայրը՝ ուսուցչուհի Մարիա Գեորգիի Գարագաշյանը մահացել է 1911 թվականին՝ 40 տարեկանում։
1921 թվականին Շահանեն ամուսնացել է տնտեսագետ Ստեփան Ռուբենի Տերտերյանի հետ և ամուսնու հետ բնակություն հաստատել Թիֆլիսում։ 1921 թվականին ծնվել է նրանց որդին՝ Ռուբենը։ 1924 թվականին ամուսինը մահացել է։
1924 թվականի դեկտեմբերի 16-17-ին, Բաթումում նա հանդիպել է Սերգեյ Եսենինի հետ։ Հանդիպումների մասին հետագայում իր ինքնակենսագրականում Շահանեն անդրադարձել է ավելի մանրամասնորեն։ Այդ հանդիպումների մասին իր տպավորությունները թղթին է հանձնել նաև Ա. Ի. Կոլոմեյցևան։ Ըստ Շահանեի հուշերի, Եսենինի հետ իրեն ծանոթացրել է իրենց հարևանուհի Ելիզավետա Վասիլևնա Իոֆֆեն, հայտնելով, որ ռուս հայտնի բանաստեղծը ցանկանում է ծանոթանալ իր հետ։ Ամեն հանդիպման ժամանակ Եսենինը Շահանեին ծաղիկներ է նվիրել՝ հաճախ վարդեր, բայց ավելի շատ մանուշակներ։ Զբոսանքներից մեկի ժամանակ Եսենինը Շահանեի համար կարդացել է «Շահանե դու իմ, Շահանե...» բանաստեղծությունը, որը գրել էր տետրի թերթի վրա ու նվիրել իրեն։ Մի անգամ նվիրել է իր բանաստեղծությունների գիրքը, մակագրությամբ՝ «Իմ թանկագին Շահանե, Դուք շատ դուրեկան ու հաճելի եք ինձ համար. Ս. Եսենին, 4.1.25 թ. Բաթում»։ Գրքի հետ նա նվիրել էր նաև իր լուսանկարներից մեկը, որի հակառակ կողմում գրված էր «Դու ասացիր, որ Սաադին...» բանաստեղծությունը։ Հրաժեշտից առաջ, Եսենինը՝ որպես հուշ, խնդրել է Շահանեի լուսանկարներից մեկը։ Բաթումից հեռանալուց մեկ տարի անց Սերգեյ Եսենինը ինքնասպան է եղել։
1925-1926 թվականներին Շահանեն դասավանդել է Սոչիի հայկական դպրոցում, իսկ 1926-1934 թվականներին՝ Թիֆլիսի թիվ 70 դպրոցում։ 1930 թվականին երկրորդ անգամ է ամուսնացել, գուսան Շերամի որդու՝ կոմպոզիտոր Վարդգես Տալյանի հետ։ 1934 թվականին ամուսնու հետ տեղափոխվել է Երևան և այլևս մանկավարժությամբ չի զբաղվել։ 1947 թվականին ամուսինը մահացել է։
Շահանե Տալյանը մահացել է 1976 թվականին, Երևանում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:1900 ծնունդներ Կատեգորիա:Ապրիլի 22 ծնունդներ Կատեգորիա:Ախալցխա քաղաքում ծնվածներ Կատեգորիա:1976 մահեր Կատեգորիա:Երևան քաղաքում մահացածներ Կատեգորիա:Անձինք այբբենական կարգով Կատեգորիա:Հայ ուսուցիչներ Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Թուզչի (Բասենի գավառ)
Բնակչություն
XX դարի սկզբին ուներ 16 տուն բնակիչ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Պիեռ Մանյար
Պիեռ Մանյար (Pierre Mignard, ), ֆրանսիացի նկարիչ։
Նիկոլիա Մանյարի եղբայրն է։ Իր եղբորից տարբերվելու համար Պիեռը ընտրել էր «հռոմեացի» մականունը։
Կենսագրություն
1624 թվականին Պիեռը սովորել է Ժան Բուշեի արվեստանոցում։ Վերադառնալով Տրուա`նա աշխատում է քանդակագործ Ֆրանսուա Ժանտիի մոտ։ Շուտով նա մեկնում է Ֆոնտենբլո `նկարիչների և արվեստի մայրաքաղաք, որտեղ էլ ուսումնասիրում է Ֆրանչեսկո Պրիմատիչոյի, Ռոսսո Ֆիորենտինոյի և Մարտին Ֆրեմինեի գործունեությունը։ Մարշալ Վիտրի Պիեռի հովանության ներքո Մինյարը աշակերտում է Սիմոն Վուեի մոտ, ում արհեստանոցում նա հանդիպում է իր ապագա հակառակորդ Շարլ Լեբրենին և ծանոթանում է գեղանկարիչ ու արվեստաբան Դյուֆրեսնի հետ։
1635 թվականին Մանյարը մեկնում է Հռոմ, որտեղ մեծ ճանաչում և հռչակ է ձեռք բերում։ Այնտեղ նա հանդիպում է Նիկոլա Պուսսենին և Աննա Ավոլարին, ում հետ էլ հետագայում ամուսնանում է և ունենում չորս երեխա։
Իտալիայում հայնտի դառնալով՝ 1657 թվականին Մանյարին իր մոտ է հրավիրում Լյուդովիկոս XIV թագավորը։ Մրցակցելով Լեբրենի հետ`Մանյարը դառնում է Սուրբ Ղուկասի ակադեմիայի ղեկավար։ 1687 թվականին թագավորը նրան շնորհում է արքունական տիտղոս։ Իսկ 1690 թվականին`Լեբրանի մահից հետո, Մանյարը դառնում է արքունի գլխավոր գեղանկարիչ, արվեստի թագավորական թանգարանի տնօրեն, Փարիզի Գեղանկարչության և քանդակագործության ակադեմիայի անդամ և դասախոս։ Հետագայում ստանձնել է ակադեմիայի ռեկտորի պաշտոնը։
Գրեթե 80 տարեկան հասակում նա գեղանկարներ է նկարում Հաշմանդամների տան համար, որոնք մինչ այժմ պահվում են Լուվրում։ Մանյարը նկարազարդում է Վերսալի պալատի թագավորական երկու փոքր սենյակների առաստաղերը։ Նա նաև կրոնական կոլորիտով նկարների շարք է նկարում, որոնցից են «Քրիստոսը և սամարացի կինը» 1690 թ., Լուվր), «Սուրբ Սեսիլիա» (1691 թ., Լուվր), «Հավատ» և «Հույս» (1692 թ.):
Պիեռ Մանյարը մահացել է 1695 թվականի մայիսի 30-ին, երբ Տրուայի թանգարանում աշխատում էր «Սուրբ Ղուկասի դիմանկար» ստեղծագործությունն ամբողջացնելու ուղղությամբ։ Մանյարը թաղվել է Փարիզի Յակոբինների մենաստանում։ Շինությունը, որտեղ Մանյարը մահացել է, դրվել է նրա հուշատախտակը։
Մանյարի ստեղծագործությունների հիմնական առավելությունը ուժեղ և ներդաշնակ կոլորիտն է, և այս բոլորը վկայում են նրա անսահման տաղանդի մասին։ Նրա նկարների կոմպոզիցիան թատերային է, պատկերների նրբագեղությունը համադրված է սեթևեթանքի հետ, իսկ արտահայտչականությունը տուժում է արհեստականության պատճառով։
Այս թերություններն ամենաքիչը նկատելի են դիմանկարներում, որոնց հաշվին էլ Մանյարը համարվում է ֆրանսիական դպրոցի լավագույն վարպետներից մեկը։ Նրա վրձնին են պատկանում պալատականների բազմաթիվ դիմանկարներ և անգամ Լյուդովիկոս XIV-ի դիմանկարը։
Մանյարի ամենանշանավոր աշխատանքներից է Վալ դե Գրասի գմբեթի նկարչությունը, որը շուտով փչանում է ներկերի վատ որակի պատճառով։ 1870 թվականին Սեն Կլու ամրոցի հետ անհետացել են նաև մեծ սրահի որմնանկարները։
Մեր օրեր հասած ստեղծագործություններն են.
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի նկարիչներ Կատեգորիա:Ֆրանսիացի բարոկկո ոճի նկարիչներ
Թոմաս Ուայաթի ապստամբությունը
Թոմաս Ուայաթի ապստամբությունը Անգլիայի թագուհի Մարի Թյուդորի դեմ սկսվեց 1554 թվականի հունվարին։ 1553 թվականի նոյեմբեր-դեկտեմբեր ամիսներին կազմված դավադրությունը ենթադրում էր միաժամանակյա զինված ապստամբություն Անգլիայի չորս շրջաններում, բայց միայն Քենթի ապստամբությունը՝ Թոմաս Ուայաթ կրտսերի գլխավորությամբ, հարաբերական հաջողություն ունեցավ։ Թյուդորների դարաշրջանի բոլոր ապստամբություններից Ուայաթի ապստամբությունն ամենաշատը մոտեցավ գերագույն իշխանության գրավմանը։ 1554 թվականի հունվարի 25-ից փետրվարի 3-ն ընկած ժամանակահատվածում Ուայաթի ջոկատները մինչև 3 հազար մարդ գրավեցին կոմսությունը, հետ մղեցին կառավարական ուժերի հարձակումները և մտան Լոնդոնի արվարձաններ։ Փետրվարի 7-ին ապստամբները հարձակվեցին Լոնդոնի վրա և ջախջախվեցին կառավարական զորքերի կողմից։ Քենթում և Լոնդոնում տեղի ունեցած մարտերում երկու կողմից զոհվել է 60-70 մարդ։ Մահապատժի ենթարկվեց մոտ հարյուր մարդ, այդ թվում՝ Ուայաթը, Հենրի Գրեյը և Ջեյն Գրեյը և նրա ամուսին Գիլֆորդ Դադլին, ովքեր ներգրավված չէին դավադրության մեջ։ Ապստամբության մասնակիցների մեծ մասին Մերին ներում է շնորհել։
Դավադիրների նպատակներն ու դրդապատճառները հստակ հայտնի չեն։ Ապստամբները հայտարարեցին, որ նպատակ ունեն կանխել Մարիամի և իսպանացի Ֆիլիպի միջև դինաստիկ ամուսնությունը։ Ամենայն հավանականությամբ, բուն նպատակը եղել է Մարիամի տապալումը և թագը նրա քրոջը՝ Եղիզաբեթին հանձնելը։
Նախապատմություն
1532-1539 թվականներին Անգլիայի թագավոր Հենրի VIII-ը խզեց հարաբերությունները Սուրբ Աթոռի հետ, հիմնեց Անգլիայի եկեղեցին և ազգայնացրեց վանական կալվածքները։ Եպիսկոպոսները, ովքեր հրաժարվում էին հնազանդվել Գերագույն ակտերին, մահապատժի ենթարկվեցին։ Թագավորի համախոհները առատաձեռնորեն պարգևատրվեցին վանական հողերով, Հենրիին հավատարիմ ազնվականների լայն շրջանակը հարստացավ հողային շահարկումներով։ Հենրիխը հետևողական էր փողի և քաղաքականության հարցերում, բայց հաստատուն կարծիք չուներ հավատքի հարցում. հետագա տարիներին նա թեքվեց ինչպես կաթոլիկ ծեսի վերականգնման, այնպես էլ բողոքականության ուղղությամբ։ Նրա ավագ դուստր Մարիան (1516-1558) մեծացել է որպես կաթոլիկ, որդին՝ Էդվարդը (1537-1553) բողոքական էր։ Հենրիի կրտսեր դստեր՝ Էլիզաբեթի (1533-1603) անձնական կրոնական հայացքները մնում են անհայտ (իր օրոք Էլիզաբեթը հավատարիմ է մնացել կաթոլիկների և բողոքականների հաշտեցման «միջին ուղուն»։ Հենրին մահացավ 1547 թվականին՝ գահը փոխանցելով երիտասարդ Էդվարդին։ Հենրիի կողմից նշանակված գերագույն առաջնորդների խորհուրդը ռեգենտության բացառիկ իրավունքները փոխանցեց Էդվարդ Սեյմուրին (1547 թվականից՝ Սոմերսեթի դուքս)։ 1549 թվականին Սեյմուրը խայտառակվեց, և Ջոն Դադլին (1551 թվականից ՝ Նորթումբերլենդի դուքսը) զբաղեցրեց ռեգենտի տեղը։ Ե՛վ Սեյմուրը, և՛ Դադլին ակտիվորեն իրականացրեցին բողոքական բարեփոխումներ, բայց չկարողացան փոխել ժողովրդի պատմականորեն հաստատված կրոնականությունը. բողոքականներն ուժեղ էին արքունիքում, բայց բրիտանացիների ճնշող մեծամասնությունը մնաց հավատարիմ կաթոլիկ։ 1549 թվականին պատարագային գրքերի փոխարինումը ժողովրդական ապստամբություն առաջացրեց Արևմտյան Անգլիայում, իսկ հողերի և պարիսպների անարդար բաժանումը հրահրեց Ռոբերտ Քեթի ապստամբությունը Նորֆոլկում ։
1553 թվականի փետրվարին Էդվարդը հիվանդացավ, ինչպես պարզվեց, անբուժելի։ 1553 թվականի հունիսին մահամերձ թագավորը Դադլիի ազդեցության տակ գահից հեռացրեց Մերիին և Էլիզաբեթին և նշանակեց տասնվեցամյա Ջեյն Գրեյին՝ Հենրի VII-ի ծոռնուհուն և Դադլիի ժամանակավոր ծառայի հարսին որպես նրա իրավահաջորդ։ Հուլիսի 6-ին Էդվարդի մահից հետո Ջեյն Գրեյը «կառավարել է» Անգլիան 1553 թվականի հուլիսի 10-ից 19-ը։ Այս ընթացքում Լոնդոնից փախած կաթոլիկ Մերիին հաջողվեց մոբիլիզացնել տպավորիչ բանակը և հաղթել Գաղտնի խորհրդին։ Այն բանից հետո, երբ Ջոն Դադլին, ով ակնկալում էր արագ ռազմական հաղթանակ, գնաց Մերիի հետևից, Խորհուրդը պաշտոնանկ արեց Ջեյն Գրեյին և գահ կանչեց Մերիին։ Ջոն Դադլին հանձնվեց հաղթողի ողորմությանը և մահապատժի ենթարկվեց 1553 թվականի օգոստոսի 22-ին։ Ջեյն Գրեյը և նրա ամուսին Գիլդֆորդ Դադլին մահապատժի են դատապարտվել 1553 թվականի նոյեմբերի 13-ին, սակայն Մերին, որը տատանվում էր, չէր շտապում կատարել դատավճիռը։
Հեղաշրջումից հետո չամուսնացած Մարիան հոգացել է հարմար փեսացու ընտրելու մասին։ 1553 թվականի օգոստոսի 2-ին Մերին հրապարակավ ասաց, որ որպես մասնավոր քաղաքացի, նա մտադիր չէ ամուսնանալ, բայց, դառնալով թագուհի, նա պետք է իրեն կողակից գտնի։ Մերին իր ընտրությունը վստահեց իր զարմիկին և դաստիարակ Չարլզ V-ին, վերապահելով, որ վերջնական որոշումը մնում է իրեն։ Ազնվականության առաջին, սպասված և ընդունելի թեկնածուն Էդվարդ Քուրթեն էր՝ Էդվարդ IV թագավորի ծոռը և Մերիի հեռավոր ազգականը։ Նա իր ողջ չափահաս կյանքը՝ 1538-1553 թվականներին, անցկացրել է գերության մեջ՝ Թաուերում։ Մերին ազատեց Քորթնիին և նրան վերադարձրեց Դևոնի կոմսի տիտղոսը, բայց անձամբ չհանդիպեց նրան։ Նա հավանաբար ակնկալում էր, որ Քորթնին անձամբ կձգտի հանդիպել իր հետ, բայց նա, վախենալով դատական ինտրիգներից, մերձեցման ուղղությամբ ոչ մի քայլ չձեռնարկեց։ Այնուամենայնիվ, ինտրիգները հաջորդեցին՝ իսպանացի դեսպանների կողմից, որոնք լուրեր էին տարածում Քորթնիի և Էլիզաբեթի հնարավոր դաշինքի մասին։
Դավադրություն
1553 թվականի սեպտեմբերի 29-ին Մերին ընդունեց Բաղնիքի շքանշանի մի խումբ նոր ասպետներ, այդ թվում՝ Քորթնի և Հենրի Նևիլներ, Լորդ Աբերգավեննի, իսկ հոկտեմբերի 1-ին նա թագադրվեց Վեսթմինսթերյան աբբայությունում։ Այդ ժամանակ թագավորության գանձարանը դատարկ էր, և Մարիամը ստիպված էր լրջորեն մտածել արտաքին փոխառությունների մասին։ Ըստ Դեյվիդ Լոդսի, Մերին գիտեր երկիրը կառավարելու իր անկարողության մասին և դժվարին ժամանակներում հույսը դնում էր հիմնականում իր մայրական ազգականների վրա՝ իսպանացի Հաբսբուրգների վրա, որոնց Լոնդոնում ներկայացնում էր դեսպան Սայմոն Ռենարը։ Ռենարդի ազդեցության տակ թագուհին հրաժարվեց Քորթնիի հետ ամուսնությունից՝ հօգուտ իսպանացի Ֆիլիպ II-ի։ Հոկտեմբերի 23-ին Մերին, առանց Ֆիլիպին անվանելու, բացատրեց իր որոշումը ազնվականներին և եպիսկոպոսներին, ովքեր խնդրել էին իրեն ամուսնանալ Քորթնիի հետ. պետությանը և թագուհուն պետք է ոչ թե ամուսնություն անգլիացու հետ, այլ դինաստիկ միություն՝ հզոր բարեկամական ուժով։ Նոյեմբերի 16-ին Համայնքների պալատի պատգամավորները դիմեցին Մերիին հայրենակցի հետ ամուսնության օգտին միջնորդությամբ և կոշտ մերժում ստացան։ Ֆիլիպի հետ առաջիկա ամուսնության մասին խոսակցությունները պալատից դուրս եկան փողոց՝ գրգռելով լոնդոնյան ամբոխին և ազնվական ընդդիմությանը։ Ժղովուրդը չէր վստահում իսպանացիներին, բողոքական ազնվականները ողջամտորեն վախենում էին կաթոլիկների արձագանքից։
Ըստ Լոդսի, ապստամբությունը ծագել է հենց այն խորհրդարանականների շրջանում, ովքեր համաձայն չեն թագուհու ընտրության հետ։ Դավադրության առանցքը կազմված էր պատգամավորներ Նիկոլաս Առնոլդից, Փիթեր Քարյուից, Ջեյմս Քրոֆթից (Քրոֆթս), Ուիլյամ Փիքերինգից, Էդվարդ Ռոբերթսից, Թոմաս Ուայաթից և Ջորջ Հարպերից, ինչպես նաև Ուիլյամ Ուինթերից և Ուիլյամ Թոմասից։ Առնոլդը, Քրոֆթը, Քարյուն, Ուայաթը խոշոր հողատերեր էին, Փիքերինգը դեսպան էր Ֆրանսիայում Ջոն Դադլիի ժամանակ, Ուինթերը ծառայում էր որպես նավատորմի վերահսկիչ, Թոմասը գաղտնի խորհրդի գործավար էր։ Քարյուն, Փիքերինգը, Թոմասը և Ուայաթը բոլորը բողոքականներ էին, մյուս դավադիրները բացահայտ կրոնական համոզմունքներ չունեին։ Բոլորը, բացի Թոմասից, պատկանում էին անգլիական հասարակության վերին խավին, սակայն նրանց մեջ չկային ազդեցիկ ազնվականներ և ռազմական առաջնորդներ։ Հենրի VIII-ի և Էդվարդի ժամանակների գլխավոր գործիչները, ովքեր գոյատևեցին մինչև 1553 թվականի նոյեմբերը, խոհեմաբար որոշեցին մնալ հետին պլանում. միայն Հենրի Գրեյը՝ Ջեյն Գրեյի հայրը, միացավ դավադրությանը։
1553 թվականի նոյեմբերի 26-ին այլախոհներն առաջին անգամ հանդիպեցին Լոնդոնի Բայներդ ամրոցի շրջակայքում՝ քննարկելու հեղաշրջման հնարավորությունը։ Ուիլյամ Թոմասը, ով կարող էր կազմակերպել այս հանդիպումը, պնդեց Մերիի սպանությունը, սակայն դավադիրների մեծ մասը կողմ էր նրա կյանքը փրկելուն։ Դավադրության գլխում Թոմասի տեղը անցել է Ջեյմս Քրոֆթին։ Մինչև դեկտեմբերի 22-ը որոշվում էր ապստամբության մարտավարությունը։ Ապստամբությունը պետք է բռնկվեր Զատիկին՝ 1554 թվականի մարտի 18-ին, միևնույն ժամանակ չորս վայրերում. Քրոֆթը պատասխանատու էր Հերթֆորդշիրում վրդովմունքի համար, Հենրի Գրեյը Լեսթերշիրում, Ուայաթը Քենթում, Քարյուն՝ Քորթնիի աջակցությամբ Դևոնում։ Դա Դևոնն էր՝ Քորթնիի հայրենիքը և իսպանացիների վայրէջքի հավանական բազան, որը համարվում էր առաջնային նպատակը։ Քորթնին ծանոթ էր դավադրությանը, բայց ակտիվ մասնակցություն չուներ դրան։ Ըստ Քորթնիի կենսագիր Ջեյմս Թեյլորի՝ կյանքի կեսն ապրելով բանտախցում՝ Քորթնին դժվար թե վտանգի ենթարկեր իր երկար սպասված ազատությունը։ Քորթնիի և Էլիզաբեթի դեմ հարցաքննության ժամանակ ոչ Վայաթը, ոչ էլ նրա մերձավոր համախոհները ոչ մի բառ չասացին։ Միայն Նիկոլաս Թրոքմորթոնը[en] վկայեց, որ Քորթնին պետք է ուղեկցեր Թրոքմորթոնին Քարյու ուղևորության ժամանակ, որպեսզի ապստամբություն սկսեր Դևոնում և Քորնուոլում։ Անմիջական ապացույցներ կային, որ ապստամբությունից կարճ ժամանակ առաջ Քորթնին եղել է այն վայրերում, որտեղ կարող էր հանդիպել Ուայաթի հետ, բայց ոչ միանշանակ։
Դավադրության ստույգ նպատակը մնում է անհայտ։ Դատավարության ժամանակ դավադիրները երդվեցին, որ իրենց միակ նպատակն է ստիպել Մերիին հրաժարվել ամուսնությունից Ֆիլիպի հետ։ Ռենարը և եպիսկոպոս Սթիվեն Գարդիները կարծում էին, որ դավադիրները ծրագրել են թագը փոխանցել Էլիզաբեթին։ Գարդիները կարծում էր, որ դավադիրները մտադիր էին վերականգնել Էդվարդյան քաղաքականությունը կրոնական հարցերում, ինչը նշանակում էր կաթոլիկ Մարիամի տապալում։ Ռենարը պնդում էր, որ ֆրանսիական դատարանը դավադրության իրական շարժիչն էր, և Էլիզաբեթը միտումնավոր հետևեց ֆրանսիական հրահանգներին։ Դավադիրներն իսկապես օգտագործեցին Էլիզաբեթի անունը գրգռվածության մեջ, նրան ուղարկեցին բողոքարկման նամակներ, բայց ինքը Էլիզաբեթը չմասնակցեց դավադրությանը և ոչինչ չարեց, որը կարող էր զիջել նրան։
Ամենատարածված ժամանակակից մեկնաբանության համաձայն՝ դավադիրները որոշել են ուժով հեռացնել Մերիին իշխանությունից, թագը փոխանցել Էլիզաբեթին և ամուսնացնել նրան Քորթնիի հետ՝ դրանով իսկ երկրում վերականգնելով Էդվարդ VI-ի բողոքականությունը։ Ավելի քիչ հավանական է, որ նրանք մտադիր են եղել թագը վերադարձնել Ջեյն Գրեյին։ Կրոնական գործոնի նշանակությունը կարելի է գնահատել միայն մոտավորապես, քանի որ ապստամբները միտումնավոր խուսափում էին հավատքի հարցերի վերաբերյալ հաստատակամ հայտարարություններից։ Ուայաթն իր կողմնակիցներին հրահանգել է. «Դուք կարող եք ոչ այնքան անվանել կրոնը, քանի որ դա մեզնից կհեռացնի շատերի սրտերը»։
Դավադիրների շարժառիթները նույնպես լիովին պարզ չեն՝ դավադրությունը միավորել է տարբեր սոցիալական կարգավիճակի, տարբեր շահերի տեր մարդկանց։ Նախկին վանական հողերը գրաված հողատերերը (և կաթոլիկները և բողոքականները) վախենում էին կաթոլիկ եկեղեցու կողմից իրենց ունեցվածքի վերադարձից։ Շատերը ենթադրում էին, որ Ֆիլիպը Անգլիան տապալելու է կործանարար պատերազմների մեջ՝ ի շահ Հաբսբուրգների։ Ապստամբությանը միացած արհեստավորների զանգվածը տուժեց 1551 թվականին սկսված թեթև արդյունաբերության ճգնաժամից, սակայն անհնար է առանձնացնել որևէ արհեստանոց, որը զգալիորեն կշահեր, եթե ապստամբները հաղթեին։ Հասարակության նույն խավերը նույնպես Մարիամի կողմն էին. Լոդսը մատնանշում է դավադրության ղեկավար Թոմաս Ուայաթի և նրա անհաշտ հակառակորդի՝ Քենթ շրջանի շերիֆ Ռոբերտ Սաութուելի կենսագրությունների և սոցիալական դիրքերի «ուշագրավ նմանությունը»։ Ըստ Լոդսի՝ Քենթի Ուայաթի ապստամբությունը, ի տարբերություն գյուղացիական ապստամբությունների, դասակարգային բաղադրիչ չուներ. Լոնդոնի երթի ժամանակ հասարակ ապստամբները սեփական կամքով չէին թալանել տիրոջ ոչ մի ունեցվածք։
Վաղաժամ մեկնարկ
1553 թվականի դեկտեմբերի վերջին Մերիի կողմնակիցները ստացան մոտալուտ դավադրության առաջին լուրը։ 1554 թվականի հունվարի սկզբին Գարդիներն այդ մասին իմացավ հենց Քորթնիից։ Այնուհետև, ոչ ուշ, քան 1554 թվականի հունվարի 7-ը, Ռենարդը նույնպես տեղեկացավ դավադրության մասին, և դեսպանը շտապեց զգուշացնել թագուհուն։ Գաղտնի խորհուրդը ձեռնարկեց աննախադեպ քայլ՝ հունվարի 14-ին հրապարակելով Մերիի և Ֆիլիպի միջև կնքված ամուսնական պայմանագրի պայմանները։ Մերիի կառավարությունը ցույց տվեց իր խաղաքարտերը՝ ապստամբներին հրավիրելով հակադարձ քայլի։ Նրանք, հայտնաբերելով հսկողություն, որոշեցին, որ ժամանակը եկել է, և 1554 թվականի հունվարի 18-ին սկսեցին գործել։ Հենց սկզբից այս ապստամբությունը բաժանվեց չորս անկախ արշավների, և դրանցից միայն մեկը՝ Թոմաս Ուայաթի ապստամբությունը Քենթում, իրական սպառնալիք դարձավ Մերիի և նրա կառավարության համար։ Հենրի Գրեյի և Փիթեր Քարյուի կատարումները ճնշվեցին առանց արյուն թափելու, և Ջեյմս Քրոֆթը ընդհանրապես չսկսեց ակտիվ գործողությունները։
Մինչև հունվարի 22-ը դատարանը մթության մեջ մնաց ապստամբության ամենավտանգավոր ուղղության մասին՝ Թոմաս Ուայաթի գլխավորությամբ։ Մերիի ամենավտանգավոր թշնամին այս օրերին թվում էր Էլիզաբեթն էր։ Գարդիները համոզեց Մերիին, որ ապստամբները ցանկանում են իշխանության բերել Էլիզաբեթին, և պահանջեց նրան անհապաղ ձերբակալել։ 1553 թվականի հուլիսին Էլիզաբեթը հեշտությամբ մոբիլիզացրեց երկու հազար զինված ձիավորների, մի ուժ, որը չէր կարող անտեսվել դատարանում։ Մերին պահանջեց, որ Էլիզաբեթը, ով գտնվում էր Լոնդոնից քսանյոթ մղոն հեռավորության վրա գտնվող Աշրիջում, անհապաղ ներկայանա Վեստմինսթերյան դատարան։ Էլիզաբեթն այս օրերին վատառողջ էր, բայց Մերիի բանագնացները ստիպեցին նրան տեղափոխվել։ Ուղևորությունը, որը տևեց հինգ օր, իրականում ձերբակալություն էր. Մերիին պետք էր ոչ թե Եղիսաբեթի ներկայությունը Լոնդոնում, այլ նրա մեկուսացումը։ Այս դրվագի մասին ժամանակակիցների վկայությունները ծայրաստիճան հակասական են. պարզ է միայն, որ Էլիզաբեթը, ով չի մասնակցել դավադրությանը, չի փորձել և չի կարողացել փախչել քրոջից։
Տեղակայում
Ուրբաթ օրը՝ հունվարի 19-ին, Ուայաթը Պիկերինգի ուղեկցությամբ Լոնդոնից ժամանեց Քենթում գտնվող Ալինգթո նախնիների ամրոցը։ Ռազմավարականորեն տեղակայված Լոնդոնի և Պա-դե-Կալեի միջև՝ Քենթը միշտ առանձնահատուկ հետաքրքրություն է ներկայացրել անգլիական միապետների համար։ Թյուդորները վախենում էին տեղի ազնվական ընտանիքների ամրապնդումից և, հնարավորության դեպքում, պարգևատրում էին իրենց մտերիմներին կենտական հողերով։ Այսպիսով, 15-րդ դարի վերջում Ուայաթների ընտանիքը հաստատվեց Քենթում, իսկ 1540-ական թվականներին Լոնդոնի դատավոր և հողային սպեկուլյանտ Ռոբերտ Սաութուելը, ազնվական Ռիչարդ Սաութվելի եղբայրը։ Ներկայիս պաշտոնյաների, դիվանագետների և դատավորների կալվածքները կենտրոնացած էին Քենթում, ուստի տեղական ազնվականությունը, ինչպես հավատում էին Լոնդոնին, վտանգ չէր ներկայացնում թագավորական իշխանության համար։ Գյուղացիներն ու քաղաքային ավազակները, մյուս կողմից, հակված էին ապստամբության։
Թոմաս Ուայաթ կրտսերը, երեսուներկու տարեկան, արդեն ուներ հինգ երեխա և ծառայում էր որպես շրջանի շերիֆ։ 1549 թվականի ապստամբությունների ժամանակ նա ձեռք բերեց միլիցիա կազմակերպելու փորձ, ուստի բողոքական ազնվականների շրջանում առաջացած վրդովմունքը նրա համար առանձնակի խնդիր չառաջացրեց։ Նրա ամենամոտ դաշնակիցներ Հարփերը, Քալփփերը և Հենրի Էյսլին նույնպես ծառայում էին որպես Քենթի շերիֆներ; Ուայաթը, Քալփեփերը և Իսլի եղբայրները մշտապես ապրում էին Քենթում և, հետևաբար, մեծ ազդեցություն ունեցան իրենց վերահսկողության տակ գտնվողների վրա։
Հունվարի 19-ին Ուայաթը սուրհանդակներ ուղարկեց հարազատների և ծանոթների մոտ՝ հրավիրելով բոլորին հավաքվել Ալինգթոն ամրոցում պատերազմի խորհրդի համար։ Հունվարի 20-ին և 21-ին ամրոցում հավաքվածները մշակեցին գործողության մարտավարություն, բաց ելույթ նշանակեցին հունվարի 25-ին և անգլիական բոլոր կոմսություններ ուղարկեցին աղաղակող հայտարարություններով (դրանք հրապարակվեցին միաժամանակ՝ հունվարի 25-ին)։ Ուայաթը դաշնակիցներին չբացահայտեց դավադրության իրական նպատակները. նրա լեգենդի համաձայն, Քենթում ներկայացումը ընդհանուր շարժման մի մասն էր՝ թագուհուն «չար խորհրդատուներից և սեփական մոլորություններից» փրկելու համար։ Ուայաթը փորձեց դավադրությանը ներգրավել Սաութուելին (կաթոլիկ, բայց դեմ էր Մարիամի և Ֆիլիպի ամուսնությանը) և նրա եղբորը՝ Լորդ Աբերգավեննիին, բայց նրանք հավատարիմ մնացին թագուհուն և առաջնորդեցին դիմադրությունը ապստամբությանը։ Ընդհանուր առմամբ, ըստ հետաքննության տվյալների, դավադրության մեջ ներգրավված են եղել մոտ երեսուն կենթացի ազնվականներ, այդ թվում՝ մաթեմատիկոս և աստղագետ Լեոնարդ Դիգսը։
Հունվարի 22-ին Մարիան լսեց առաջին լուրերը Քենթում զայրույթի մասին, նա Ուայաթին հաշտարար նամակ ուղարկեց՝ առաջարկելով բանակցություններ սկսել ճգնաժամի խաղաղ լուծման համար։ Մերին փորձում էր ժամանակ շահել և չէր պատրաստվում անգամ Ֆիլիպի հետ քննարկել ամուսնությունից հրաժարվելու հարցը։ Ուայաթը, հասկանալով թագուհու մտադրությունները, հրաժարվեց բանակցել և իր սուրհանդակներին քշեց Քենթից։ Հունվարի 23-ին ապստամբները սկսեցին գրգռել կենտիշ հասարակ բնակիչներին՝ ապստամբելու «իսպանացիների դեմ»։ Սաութուելը նկատեց այդպիսի գրգռողներից մեկին՝ Ուիլյամ Էյսլիին, բայց տեղի ազնվականներին ապստամբության դեմ մոբիլիզացնելու առաջին փորձը ձախողվեց. նրանք բոլորը «հանկարծ» հեռացան ինչ-որ տեղ։ Ապստամբների դատավարությունների նյութերի համաձայն՝ Ուայաթին հաջողվել է հավաքագրել ամբողջ կոմսության 124 եկեղեցական ծխերի բնակիչներ։ Ամբաստանյալների մեծ մասն ապրում էր Ուայաթի և նրա ամենամոտ դաշնակիցների ընտանեկան կալվածքների շրջակայքում։ Ապստամբությանը չմասնակցեցին Քենթի արևելքում գտնվող ծովափնյա քաղաքների բնակչությունը, որը գտնվում էր Սաութվելի և Աբերգավենի վերահսկողության տակ։
Հունվարի 25-ի առավոտյան դավադիրների ազդեցության տակ գտնվող գյուղերում ղողանջեցին եկեղեցական զանգերը, իսկ հավաքագրված գյուղացիները տարվեցին քաղաքներ։ Ուայաթը բարձրացրեց ապստամբության դրոշը և կարդաց Մեյդսթոունում հռչակագիրը, իսկ նրա դաշնակիցները նույնն արեցին Թոնբրիջում, Ռոչեսթերում, Մալլինգում և այլ քաղաքներում և ավաններում։ Միայն երեք խաղաղության դատավորներ ապարդյուն փորձեցին կասեցնել ապստամբությունը։ Հունվարի 25-ի երեկոյան Սաութվելը տեղեկացրեց Մերիին, որ իրավիճակն այնքան վտանգավոր է, որ թագուհին պետք է հեռանա Լոնդոնից։
Հաղթանակ Ռոչեսթերում
Հունվարի 26-ին Ուայաթը կալանել է գետային նավակների թագավորական շարասյունը հրետանիով և զինամթերքով։ Հունվարի 26-ին կամ 27-ին Լոնդոնի կառավարությունը վերջապես Վայաթին դավաճան հայտարարեց. Ի պատասխան՝ Ուայաթն օրենքից դուրս հայտարարեց Սաութուելին, Աբերգավենին և նրանց բոլոր դաշնակիցներին։ Խարդավանքների մեջ թաթախված Գաղտնի խորհուրդը չէր պատրաստվում օգնել Մերիին. երևի ուժեղ թագուհին խորհրդի անդամներին ավելի մեծ չարիք էր թվում, քան զինված ապստամբությունը։ Մերիի միակ ելքը ուղիղ կոչն էր Լոնդոնի քաղաքային կորպորացիային։ Մունիցիպալիտետը հավաքեց 800 զինյալների պատժիչ ջոկատ (Whitecoats), որը ղեկավարում էր Նորֆոլկի տարեց դուքսը։ Ըստ Լոդսի, Նորֆոլկը կա՛մ ընտրվել է կաթոլիկությանը իր անվիճելի նվիրվածության համար, կա՛մ նրան միտումնավոր զոհաբերել են։ Նորֆոլկը հնարավորություն չուներ. նրա բոլոր սպաները և միլիցիայի մեծ մասը համակրում էին ապստամբներին։
Հունվարի 28-ին Հենրի Էյսլիի ջոկատը (500 մարտիկ) անսպասելիորեն Սեվենոակսից հեռացավ Ռոչեսթեր։ Սաութուելը ընդունեց ճակատամարտը և հաղթեց ապստամբներին Ռուտամում՝ վերցնելով մոտ 60 գերի։ Հենրի Էյսլին Քենթից փախել է արևմուտք։ Սաութուելի կատաղի ընդդիմությունը ապստամբներին, ըստ Լոդսի, կարելի էր բացատրել Ուայաթի հետ նրա անձնական հակամարտությամբ, սակայն դրա մասին ոչ մի ապացույց չի պահպանվել։ Սաութուելի անձնական վճռականությունը չէր կարող փոխհատուցել տեղի ազնվականության վրա նրա ազդեցության թուլությունը. նա միայն վերջերս էր հաստատվել Քենթում և չուներ ընտանեկան կապեր իր հարևանների հետ։ Նման կապեր և ազդեցություն ուներ Սաութուելի դաշնակից լորդ Աբերգավեննին՝ ամենահին, բայց ոչ ամենահարուստ Կենտիշ ընտանիքի ժառանգորդը։
Ռութեմում տեղի ունեցած փոխհրաձգությունից հետո երկու կողմերի հակամարտող կողմերին թվում էր, թե խռովությունը հասել է իր գագաթնակետին, սակայն դա սխալ էր։ Նույն օրը՝ հունվարի 28-ին, Նորֆոլկը իր ուժերը (1200 մարդ, այդ թվում՝ Գրեյվզենդի ջոկատը, ութ հրացաններով) առաջնորդեց Ռոչեսթեր։ Ջորջ Հարփերը փախել է ապստամբների ճամբարից Նորֆոլկ; հրամանատարը սրտանց ընդունեց մի հին ծանոթի, ով համոզեց նրան Ուայաթի դիրքի թուլության մեջ։ Գիշերը Հարփերը, գործելով Ուայաթի հրահանգով, կազմակերպեց լոնդոնցիների անցումը ապստամբների կողմը։ Հունվարի 29-ի առավոտյան, երբ Նորֆոլկը առաջնորդեց իր բանակը հարձակման, լոնդոնցիները բղավեցին. «Մենք բոլորս անգլիացի ենք։ Ուայաթին։ (We are all Englishmen! A Wyatt! A Wyatt!) իրենց զենքերը դարձրին իրենց հրամանատարի դեմ։ Նորֆոլկը փորձեց պայքարել լոնդոնցիների դեմ հրետանային կրակով, և երբ ապստամբները գրավեցին մարտկոցը, նա փախավ Լոնդոն։ Բարոն Քոբհեմը ցրեց իր ջոկատի մնացորդները և փակվեց Քուլինգ ամրոցում, իսկ Սաութուելը, ով չմասնակցեց ճակատամարտին (Նորֆոլկը հարկ չհամարեց զգուշացնել նրան), մեկնեց Լոնդոն՝ թողնելով Աբերգավենին։ ապստամբների թիկունքը։ Աբերգավեննին Լոնդոն է ժամանել դեռ փետրվարին՝ ղեկավարելու Սաութվարկի դիմադրությունը։
Երթ դեպի Լոնդոն
Պատմաբանները կարծում են, որ եթե հունվարի 29-ին Վայաթը, ինչպես խորհուրդ տվեցին նրան լոնդոնյան սպաները, անմիջապես մեկներ անպաշտպան Լոնդոն, ապա ապստամբության արդյունքը կարող էր լինել նրա օգտին։ Բայց Ուայաթը ժամանակ ծախսեց երկրորդական նպատակների վրա՝ Մերիին հնարավորություն տալով շահել հանրային կարծիքը և կազմակերպել դիմադրություն։