Քարաքոսեր
Էկոլոգիա
Քարաքոսերը մրցակցում են բույսերի հետ լույսի համար, սակայն իրենց փոքր չափսերի և դանդաղ աճի պատճառով լավ են աճում այն վայրերում, որտեղ բարձրակարգ բույսերը դժվարանում են աճել։ Քարաքոսերը միշտ առաջինն են բնակություն հաստատում այն վայրերում, որտեղ չկա հող, եզակի բուսականություն առաջացնում են մի շարք էքստրեմալ միջավայրերում, ինչպիսիք են բարձր լեռները, անապատները և հյուսիսային շրջանների սառցակալած հողերը։ Քարաքոսերի կարևոր էկոֆիզիոլոգիական առավելությունը նրանց պոյկիլոհիդրիկ լինելն է, ինչը նշանակում է, որ նրանք կարող են հանդուրժել անկանոն և երկարատև չորացումները։ Որոշ մամուռների, գետնամուշկերի և անապատային բույսերի նման քարաքոսերը ջրազրկման պայմաններում ևս դանդաղեցնում, կանգնեցնում են նյութափոխանակությունը (կրիպտոբիոզ), ինչի ժամանակ քարաքոսի բջիջները ջրազրկվում են այն աստիճան, որ ընդհատվում է կենսաքիմիական ակտիվությունը։ Կրիպտոբիոզի վիճակում քարաքոսերը ընդունակ են գոյատևել միջավայրի առավել դժվար պայմաններում՝ բարձր և ցածր ջերմաստիճաններում, ճառագայթման և չորացման պայմաններում։ Քարաքոսերը չունեն արմատներ և կարիք չունեն ջուր կլանել բարձրակարգ բույսերի նման, ուստի նրանք կարող են աճել այնպիսի վայրերում, որոնք անհասանելի են շատ բույսերի համար՝ մերկ ժայռերի վրա, անբերրի հողերի կամ ավազի վրա, ինչպես նաև արհեստական կառուցվածքների՝ պատերի, տանիքների և հուշարձանների վրա։ Շատ քարաքոսեր աճում են որպես էպիֆիտներ բույսերի վրա, մասնավորապես՝ ծառերի բների և ճյուղերի վրա։ Այս դեպքերում քարաքոսերը մակաբույծներ չեն, քանի որ բույսի վրա աճելու ժամանակ չեն սնվում բույսի որևէ մասով և չեն թունավորում այն։ Որոշ ցամաքային քարաքոսեր, ինչպես Cladina ենթացեղի ներկայացուցիչները արտադրում են ալելոպաթիկ նյութեր, որոնք ներծծվում են հողի մեջ և արգելակում բույսերի սերմերի ծլումը և երիտասարդ բույսերի աճը։ Սուբստրատի կայունությունը (երկարակեցությունը) քարաքոսերի բնակատեղի կարևոր գործոններից մեկն է։ Շատ քարաքոսեր աճում են կայուն ժայռային մակերեսներին կամ ծեր ծառերի կեղևների վրա, մյուս մասը՝ հողի և ավազի վրա։ Վերջին երկու դեպքերում քարաքոսերը կարևոր նշանակություն ունեն հողերի կայունացման հարցում. որոշ անապատային էկոհամակարգերում բարձրակարգ բույսերի սերմերը ծլում են միայն այն վայրերում, որտեղ քարաքոսերը կայունացնում են ավազը և օգնում կլանել ջուր։ Եվրոպական տիեզերական կազմակերպությունը բացահայտել է, որ քարաքոսերը կարող են գոյատևել տիեզերքում։ Լեոպոլդ Սանչոյի (Մադրիդի Կոմպլուտենսե համալսարան) կողմից կատարված փորձի ժամանակ Rhizocarpon geographicum և Xanthoria elegans տեսակի քարաքոսերը դրվել էին հատուկ կապսուլի մեջ և տեղադրվել ռուսական Սոյուզ հրթիռի մեջ՝ 2005 թվականի մայիսի 31-ին։ Արդեն տիեզերքում կապսուլը բացվել էր և քարաքոսերը հայտնվել էին տիեզերական տարածության մեջ, որտեղ առկա են ջերմաստիճանային խիստ տատանումներ և ճառագայթում։ 15 օր հետո քարաքոսերը ետ էին բերվել Երկիր, սակայն պարզվել էր, որ դրանք չունեին նկատելի վնասվածքներ և գտնվում էին առողջ վիճակում ։ Երբ քարաքոսերն աճում են հանքային մակերեսների վրա, որոշ քարաքոսեր քիմիական և ֆիզիկական եղանակներով դանդաղորեն քայքայում են սուբստրատները՝ առաջ բերելով հողմահարման գործընթացներ, որոնց արդյունքում ժայռերն աստիճանաբար վերածվում են հողի։ Չնայած այս գործընթացները հիմնականում օգտակար են, նրանք երբեմն կարող են խնդիրներ ստեղծել արհեստական քարե կառույցների համար։ Այսպիսի մի խնդիր է քարաքոսերի շարունակվող աճը Ռաշմոր լեռ ազգային հուշարձանի վրա, ինչը պահանջում է լեռնագնաց պահապանների միջամտություն՝ հուշարձանը մաքրելու համար։ Որոշ կենդանիներ սնվում են քարաքոսերով, օրինակ՝ հյուսիսային եղջերուն։ Թեփուկաթևավորների որոշ տեսակների թրթուրները սնվում են բացառապես քարաքոսերով։ Այնուամենայնիվ, քարաքոսերը պարունակում են շատ ածխաջրեր ու քիչ սպիտակուցներ և մի շարք կենդանիների համար անպիտան են։ Հյուսիսային թռչող սկյուռը օգտագործում է քարաքոսերը բույն սարքելու, սնվելու համար և որպես ջրի աղբյուր ձմռան ընթացքում։