cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Լուկով (քաղաքատիպ ավան, Ուկրաինա)
Լուկով (Луків), քաղաքատիպ ավան Ուկրաինայի Վոլինի մարզի Տուրիի շրջանում։ Բնակավայրը նախկինում նաև անվանվել է Լուկովո Մացեև, Մացեև։ Հիմնադրվել է 1537 թվականին։
2001 թվականի տվյալներով Լուկով քաղաքատիպ ավանում բնակվում էր 3 210 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 6,93 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 463,2 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Վոլինի մարզի Տուրիի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի քաղաքատիպ ավաններ Կատեգորիա:1537 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
(4403) Կունիհարու
(4403) Կունիհարու (Kuniharu), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1987 թվականի մարտի 2-ին Յոսիակի Օշիմայի կողմից Գեկկոյում ։
Փոքր Անտիլյան կղզիներ
Աշխարհագրություն
Փոքր Անտիլյան կղզիներն իրենցից ներկայացնում են ոչ խոշոր կղզիների երկար շղթա հս.լ. 10 և 19°-ի միջև։ Կղզիները գոյացնում են կղզային աղեղ, որը սկսվում է Արուբա կղզուց և ձգվում է մինչև Տրինիդադ կղզին, այնուհետև թեքվում դեպի հյուսիս և հյուսիս-արևելք և հարում Պուերտո Ռիկոյի արևելյան անկյանը։ Նրանցից յոթի վրա գտնվում են ուժեղ հրաբուխներ։ Ընդհանուր առմամբ կղզիները լեռնաշղթայի տպավորություն են թողնում, որոնք բաժանված են Ատլանտյան օվկիանոսի և Կարիբյան ծովի կողմից։
(4403) Կունիհարու
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,24282 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,03 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,4556 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1226,85 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,293435 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 3,09° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1987 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Յոսիակի Օշիմայի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Փոքր Անտիլյան կղզիներ
Աշխարհագրություն
Աշխարհագրորեն Փոքր Անտիլյան կղզիներն բաժանվում են Հողմակողմ կղզիների և Հողմահակառակ կղզիների (երբեմն առանձնացնում են նաև Վիրջինյան կղզիներ)։ Անգլիացիները և ֆրանսիացիները կղզիների հարավային, ինչպես նաև արևելյան ճյուղը Տոբագոյից մինչև Դոմինիկան անվանում են Հողմակողմ կղզիներ (Windward Islands, Iles-du-vent), իսկ Դոմինիկայից մինչև Պուերտո Ռիկո ընկած կղզիները` Հողմակողմ կղզիներ (Leeward Islands, Iles sous le vent): Իսպանացիները Հողմակողմ կղզիներ (Islas-barlo-vento) անվանում են բոլոր Փոքր Անտիլյան կղզիները Պուերտո Ռիկոյից մինչև Տոբագո, իսկ Հողմահակառակ կղզիներ (Islas-soto-vento) նրանք, իսկ այնուհետև նաև որոշ աշխարհագրագետներ անվանել են այն կղզիները, որոնք սփռված են Հարավային Ամերիկայի հյուսիսային ափի երկայնքով, Տրինիդադից արևմուտք մինչև Արուբան։
Ամենաբարձր կետը Սուֆրիեր հրաբուխն է (1467 մ), իսկ ամենացածր կետը` ծովի մակարդակը։
Կլիմա
Կլիման արևադարձային է, պասսատներային, շոգ, խոնավ։ Տեղումների տարեկան քանակը` 1200—2000 մմ, հողմակողմ լանջերին հորդառատ անձրևներն ավելի հաճախ են և ուժեղ` մինչև 5000 մմ, հողմահակառակ լանջերին` 700-800 մմ։ Հողերը շատ բերրի են։ Բնական բուսականությունը մարդու գործունեության արդյունքում իր տեղը զիջել է գյուղատնտեսական մշակաբույսերին և պահպանվել է միայն տեղ-տեղ` սավաննաներում, մշտադալար արևադարձային անտառներում, թփուտներում, լեռների լանջերին, որտեղ գյուղատնտեսական աշխատանքներ չեն իրականացվում, պահպանվել են խիտ մշտադալար անտառները ։
Ծովային քամին մեղմացնում է շոգ և խոնավ կլիման, հատկապես լեռներում։ Օրերի մեծ մասը արևոտ է։ Ապրիլին և մայիսին մոտ կեսօրին գրեթե ամեն օր անձրևներ են տեղում, հաճախ ուժեղ քամիներով, որոնք կարող են տևել մոտ մեկ ժամ։ Հաջորդ անձրևային սեզոնը լինում է օգոստոս-հոկտեմբեր ամիսներին, ընդ որում շոգը չի իջնում և հասնում է 45°С-ի։ Ծովն այստեղ շատ մաքուր է։ Մակընթացությունը և տեղատվությունը հազիվ են նկատվում։ Գրեթե բոլոր կղզիները տուժում են երկրաշարժերից և փոթորիկներից։
Պատմություն
Առաջին անգամ այդ կղզիների անվանումը` Անտիլիա (Antilles) հանդիպում է 1493 թվականին Պետրոս Մարտիր դ'Անգիերի մոտ։ Ավելի ուշ ի հայտ է եկել տարբերությունը Մեծ և Փոքր Անտիլյան կղզիների միջև ։
Կղզիների ցանկ
Փոքր Անտիլյան կղզեխմբի մի մասում գտնվում է ութ անկախ պետություն` Անտիգուա և Բարբուդա, Բարբադոս, Գրենադա, Դոմինիկա, Սենտ Վինսենթ և Գրենադիններ, Սենթ Քիթս և Նևիս, Սենտ Լյուսիա, Տրինիդադ և Տոբագո։ Կղզիների մյուս մասը պատմականորեն բաշխվել է որպես կախյալ տարածքներ Վենեսուելայի, Մեծ Բրիտանիայի, Նիդերլանդների, ԱՄՆ-ի և Ֆրանսիայի միջև։
Աղյուսակում ներկայացված են Փոքր Անտիլյան կղզիների բնակեցված ամենախոշոր կղզիները` իրենց պատկանելությամբ.
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Կարիբյան ծովի կղզիներ
Այրա Կաալ
Այրա-Վիլհելմինա Կաալ (իսկական անունը՝ Այրա Հոուն, Aira Kaal, ), էստոնացի գրող, բանաստեղծուհի, լրագրող։ Էստոնական ԽՍՀ վաստակավոր գրող (1971)։
Կենսագրություն
Ծնվել է գյուղացու ընտանիքում։ 1940 թ. ավարտել է Տարտուի համալսարանի փիլիսոփայության ֆակուլտետը։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին եղել է լրագրող։ 1945—1950 թթ. մարքսիզմ-լենինիզմ է դասավանդել Տարտուի համալսարանում։
1944 թվականից Էստոնիայի գրողների միության անդամ է։
1980 թվականին Այրա Կաալն այն 40 մտավորականների շարքում էր, ովքեր ստորագրեցին էստոներենի պահպանության համար գրված բաց նամակը։
Մահացել է 1988 թվականին Տարտուում։
Ստեղծագործությունը
Այրա Կաալը հեղինակ է մի շարք էսսեների, ճանապարհորդական նոթերի, վեպերի, պիեսների, բանաստեղծությունների ժողովածուների, ինչպես նաև հայրենի բնակավայրի՝ Սաարրեմաա կղզու մասին քնարական-հրապարակախոսական էսքիզների։
Ակտիվ ստեղծագործել սկսել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին։ Նրա բանաստեղծությունների առաջին ժողովածուն լույս է տեսել 1945 թվականին։
Այրա Կաալի բանաստեղծություններում արտացոլում են գտել պատերազմի դժվարությունները, հետպատերազմյան տարիների աշխատանքն ու պայքարը հանուն խաղաղության։ Նրա բանաստեղծություններն աչքի են ընկնում քաղաքական երանգներով, փիլիսոփայական բովանդակությամբ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնացի կին գրողներ Կատեգորիա:Էստոնացի բանաստեղծուհիներ Կատեգորիա:Էստոնացի լրագրողներ Կատեգորիա:Տարտուի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Խորհրդային բանաստեղծուհիներ Կատեգորիա:Խորհրդային լրագրողներ Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Լիլի Գոլեստան
Լիլի Գոլեստան Թաղավի Շիրազի, պարսիկ թարգմանիչ, Թեհրանի Գոլեստան պատկերասրահի սեփականատերն ու գեղարվեստական ղեկավարը ։
Նա կինոռեժիսոր և գրող Էբրահիմ Գոլեստանի դուստրն է, ֆոտոլրագրող Քավե Գոլեստանի քույրը և կինոռեժիսոր Մանի Հիգիգիի մայրը։
Ծնվել է 1944 թվականին, Թեհրանում։ Նա իր ստեղծագործական տարիների մի մասն անց է կացրել Աբադանում, որտեղ նրա հայրը աշխատել է որպես կինոռեժիսոր։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իրանցի գրողներ Կատեգորիա:Իրանցի թարգմանիչներ
Էքինջուղ
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Տես նաև
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության հայաբնակ գյուղեր
Ջեֆ Ֆեյի
Ջեֆ Ֆեյի (Jeffrey David «Jeff» Fahey, ), ամերիկյան  կինեմատոգրաֆիայի և հեռուստատեսության դերասան, որը հայտնի է դարձել Կորուսյալները հեռուստասերիալում խաղացած Ֆրենկ Լապիդուսի դերով։
Կենսագրություն
Ջեֆ Ֆեյին ծնվել է 1952 թվականի նոյեմբերի 29-ին Նյու Յորք նահանգում՝ Օլինում։ Նրա ծնողներն ունեն իռլանդաամերիկյան ծագում ։ Նա ընտանիքի 13 երեխաներից վեցերորդն էր։ Մեծացել է Բուֆֆալո քաղաքում և ավարտել Father Baker’s High School։ 17 տարեկանում հեռացել է տնից և սկսել ճամփորդել ավտոստոպով ։ Սովորել է բալետի դպրոցում։
25 տարեկանում «Joffery Ballet» մրցույթում պարի համար կրթաթոշակ ստանալով՝ Ֆեյին սկսել է ելույթ ունենալ։ Ելույթ է ունեցել ԱՄՆ-ի և Մեծ Բրիտանիայի ամբողջ տարածքի թատրոններում։ Իր առաջին գլխավոր դերը ստացել է հանրահայտ «One Life To Live» հեռուստասերիալում։
1985 թվականին «Սիլվերադո» ֆիլմում ստացել է Տայրիի դերը։ 1992 թվականին Ֆեյին և Փիրս Բրոսնանը խաղացել են «Գազոնահունձը» ֆիլմի գլխավոր դերերում։ 1995 թվականին նա խաղացել է «Դատական կատարածու» հեռուստասերիալի գլխավոր դերում։ 2008 թվականից սկսած Կորուսյալները հեռուստասերիալում խաղացել է Ֆրենկ Լապիդուսի դերը։ Ֆրենկը ուղղաթիռի օդաչուն է, բայց ավելի ուշ պարզվում է, որ նա աշխատել է նաև որպես ինքնաթիռի օդաչու։ Հեռուստասերիալում առաջին անգամ հայտնվել է չորրորդ եթերաշրջանում և մինչև հինգերորդ եթերաշրջանը նկարահանվել է որպես հրավիրված դերասան։ Հեռուստասերիալի վեցերորդ եթերաշրջանում Ջեֆի կերպարը դառնում է գլխավոր հերոսներից մեկը ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Նոյեմբերի 29 ծնունդներ Կատեգորիա:1952 ծնունդներ Կատեգորիա:Անձինք այբբենական կարգով Կատեգորիա:Դերասաններ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Ամերիկացի դերասաններ Կատեգորիա:Ամերիկացի հեռուստատեսային դերասաններ Կատեգորիա:Ամերիկացիներ իռլանդական ծագմամբ Կատեգորիա:Ամերիկացի պարողներ Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ թատերական դերասաններ Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոպրոդյուսերներ Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ կինոդերասաններ
Բոսանսկա Կրուպա (այլ կիրառումներ)
Բոսանսկա Կրուպա կարող է վերաբերվել.
Սամվել Պետրոսյան (նկարիչ)
Սամվել Բարդուղի Պետրոսյան, հայ գեղանկարիչ, մանկավարժ։ Հայաստանի նկարիչների միության անդամ (1971)։ ՀՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (2009)։
Կենսագրություն
Սամվել Պետրոսյանը ծնվել է Երևանում։ 1960 թվականին ավարտել է Երևանի գեղարվեստի ուսումնարանը, 1961-1966 թվականներին սովորել է Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտում։ 1970 թվականից դասավանդել է Երևանի Փանոս Թերլեմեզյանի անվան գեղարվեստի ուսումնարանում, 1991-2007 թվականներին եղել է ուսումնարանի տնօրենը։ 1971 թվականից եղել է Հայաստանի նկարիչների միության անդամ, 1987-1991 թվականներին՝ քարտուղարը ։
Ստեղծագործություններ
Պետրոսյանի բնանկարներին, դիմանկարներին, նատյուրմորտներին, կրոնական, պատմական թեմաներով մոնումենտալ հորինվածքներին բնորոշ են վավերականությունը, խորհրդանշային միջոցները։ Ավետարանական և աշխարհիկ թեմաներով նկարաշարեր է ստեղծել Դեթրոյթի Սուրբ Սարգիս (1977, 15 պատկեր) և ԱՄԷ Շարջա քաղաքի Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ (1998, 11 պատկեր) եկեղեցիների համար։
Ցուցահանդեսներ
Անհատական ցուցահանդեսներ է ունեցել Երևանում (1965), Բեյրութում (1992), Նյու Յորքում (1994) և այլուր։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ Կատեգորիա:ՀՀ արվեստի վաստակավոր գործիչներ Կատեգորիա:Հայաստանի նկարիչների միության անդամներ Կատեգորիա:Հայ գեղանկարիչներ Կատեգորիա:Երևանի պետական գեղարվեստաթատերական ինստիտուտի շրջանավարտներ
Էնդրյու Թարբել
Էնդրյու Թարբել (Andrew Tarbell,), ամերիկացի ֆուբոլիստ, «Օսթին» ակումբի դարպասապահ։
Երիտասարդական կարիերա
2012-2015 թվականներին Թարբելը սովորել է Կլեմսոնի ուսումնարանում «քաղաքացիական շինարարության» մասնագիտությամբ և Ուսանողական սպորտաձևերի ազգային ասոցիացիա ում հանդես է եկել «Կլեմսոն Թայգերս» համալսարանական ֆուտբոլային թիմում ։
Ակումբային կարիերա
2016 թվականի հունվարի 6-ին Թարբելը Generation Adidas ծրագրով պայմանագիր է ստորագրել Ֆուտբոլի բարձրագույն լիգա յի հետ ։ 2016 թվականի հունվարի 14-ին MLS-ի Սուպերդրաֆտում ընտրվել է «Սան Խոսե Էրթքվեյքս» ակումբի ընդհանուր ութերորդ համարի ներքո  ։ Նրա պրոֆեսիոնալ  նորամուտը կայացել է 2016 թվականի օգոստոսի 27-ին «Կոլամբուս Կրյու»-ի դեմ խաղում, որտեղ նա առաջին խաղակեսի վերջում փոխարինել է հիմնական դարպասապահ Դեյվիդ Բենգեմանին, որը վնասվածք էր ստացել ։ Մինչև USL-ում 2017 թվականի մրցաշրջանի սկիզբը Թարբելը վարձակալությամբ տեղափոխվել է «Ռինո 1868» փոխկապակցված ակումբ։ Նևադական ակումբի կազմում նորամուտը նշել է 2017 թվականի մարտի 25-ին «Օրինջ Քաունթի» դեմ առաջին մրցաշրջանի խաղում։ 2017 թվականի մրցաշրջանում Թարբելը «Էրտքվեքս» ակումբի հիմնական դարպասապահի տեղի մրցակցությունը է հաղթել Բինգեմին։ 2017 թվականի հոկտեմբերի 31-ին Թարբելը ենթարկվել է որովայնի առաջային պատի ճողվածքի հեռացման վիրահատության ։ 2019 մրցաշրջանի սկզբում Թարբելը կորցրել է տեղը մեկնարկային կազմում, հիմնական դարպասապահ է դարձել Դանիել Վեգան։
2020 թվականի փետրվարի 19-ին «Կոլումբուս Կրյու» ակումբը Թարբելին գնել է $75 հազար ընդհանուր բաշխիչ միջոցներով    ։ «Կրյու» ակումբի կազմում նորամուտ է ունեցել 2020 թվականի հուլիսի 21-ին MLS is Back մրցախաղի «Ատլանտա Յունայթեդ»-ի դեմ երրորդ մրցախաղում, որտեղ կատարելով 6 սեյվ, անառիկ է պահել իր դարպասը ։ 2020 մրցաշրջանի վերջում «Կոլամբուս Կրյու» ակումբը չի երկարացրել պայմանագիրը Թարբելի հետ ։
2020 թվականի դեկտեմբերի 23-ին Թարբելը պայմանագիր է ստորագրել Ֆուտբոլի բարձրագույն լիգայի «Օսթին» նորեկ ակումբի հետ ։ «Օսթին» ակումբի կազմում նորամուտ է ունեցել 2021 թվականի սեպտեմբերի 29-ին «Կոլորադո Ռեպիդզ» ակումբի դեմ մրցախաղում՝ բաց թողնելով երեք գնդակ  ։
Միջազգային կարիերա
2015 թվականի օգոստոսին Թարբելը մասնակցել է ֆուտբոլիստ ուսանողների համար ԱՄՆ մինչև 23 տարեկանների մարզումային ճամբարին ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլի դարպասապահներ Կատեգորիա:Ամերիկացի ֆուտբոլիստներ
Բոսանսկա Կրուպա (համայնք)
Բոսանսկա Կրուպա համայնք (, Босанска-Крупа), բոսնիական համայնք, որը մտնում է Բոսնիա և Հերցեգովինա ֆեդերացիայի կազմում։ Տեղակայված է Բոսնիա և Հերցեգովինայի հյուսիսարևմտյան մասում։ Վարչական կենտրոնը համարվում է Բոսանսկա Կրուպա քաղաքը ։
Բնակչություն
1991 թվականի տվյալների համաձայն՝ համայնքում ապրել են 58320 մարդ։ Ըստ 2012 թվականի մարդահամարի տվյալների, համայնքի բնակչությունը կազմել է 28123 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Բոսնիա և Հերցեգովինայի վարչական բաժանում
Վիոլանտա
Վիոլանտա (Violante), դասական ավանդույթի համաձայն՝ Տիցիանի վաղ շրջանի սիրուհին և բնորդուհին, նկարիչ Պալմա Ավագի դուստրը, որի անվան հետ է կապվում Տիցիանի կամ Պալմա Ավագի վրձնին վերագրվող հայտնի վենետիկյան ոսկեհեր գեղեցկուհու նկարը («Violante (La Bella Gatta)») ։
Այնուամենայնիվ չկա ապացույցը, որ Պալման, որը մահացել է ամուրի, ունեցել է երեխաներ (ի դեպ, այլ վկայություններով նա ունեցել է երեք աղջիկ )։ Ենթադրվում է, որ Վիոլանտան պարզապես հայտնի բնորդուհի է եղել Վենետիկում և նրա դիմագծերը կարելի է հայտնաբերել երկու նկարիչների կտավներում էլ։
Նկարներ
Վիեննայում գտնվող նրա անունը կրող նկարը վերագրվում է Տիցիանի վրձնին (վաղ շրջան) կամ Պալմա Ավագին, որը նույնպես նկարում էր վենետիկյան գեղեցկուհիների կերպարները։ Այնուամենայնիվ, նկարի ճշգրիտ հեղինակին որոշել չի հաջողվում, չնայած այսօր գիտնականները հակված են այն կարծիքին, որ հեղինակը Տիցիանն է։ Վիեննական «Վիոլանտան» մեծ փառք էր վայելում ու ակտիվ կրկնօրինակվել է Նոր ժամանակներում։
Պալմայի նկարների ցանկի մեջ, որոնց համար, հնարավոր է, կեցվածք է ընդունել այն կինը, որը պատկերված է «Վիոլանտայում», մտնում են «La Bella» (Տիսեն-Բորնեմիսի թանգարան), «Ֆլորա» (Ազգային պատկերասրահ), «Կանաչ զգեստով կինը», «Կապույտ զգեստով կինը» (1512—1514, երկուսն էլ Վիեննայում), «Սուրբ ընտանիքում սրբերի հետ» նկարի մեջ Սուրբ Եկատիրինայի կերպարները (1512—1514, Դրեզդեն) և այս շրջանի մի ամբողջ շարք այլ կրոնական բովանդակության կտավներ ։
Համաձայն գիտնականների կարծիքի՝ այդ բնորդուհին հանդես է գալիս Տիցիանի մեկ այլ հայտնի կտավում՝ «Վակխանալիում» (Պրադո), մանուշակներով կնոջ կերպարում։ Համաձայն որոշ վարկածների՝ բնորդուհի է եղել ոչ թե Վիոլանտան, այլ Չեչիլիան, Տիցիանի մեկ այլ, արդեն փաստացի սիրուհի, որը 1525 թվականին ունեցել է նրանից երկու որդի և ում հետ նա ամուսնացել է ։
Տիցիանական աշխատանքների շարքում Վիոլանտայի պատկերով նկարներ են համարվում նաև «Սուրբ Բրիգիտան» (Մադրիդ), Ֆլորան (Ուֆֆիցի), « Երկնային և երկրային սեր » (Հռոմ, Բորգեզե պատկերասրահ), «Սալոմե» (Հռոմ, Դորիա-Պամֆիլի պատկերասրահ) և հիանալի « Կինը հայելու առաջ » (Փարիզ, Լուվր) կտավները։ Կա կարծիք, որ «Սալոմեում» Տիցիանը պատկերել է ինքն իրեն Հովհաննես Մկրտչի կերպարով, որի կտրված գլուխը սկուտեղի վրա պահում է գեղեցկուհի Սալոմեն ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Նկարներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Էրմիտաժի նկարներ Կատեգորիա:Տիցիանի նկարներ Կատեգորիա:Կանանց դիմապատկերներ
Ալցհայմերի հիվանդություն
Ալցհայմերի հիվանդություն (Alzheimer's disease), նյարդաքայքայիչ հիվանդություն, որն ունի դանդաղ սկիզբ և պրոգրեսիվող ընթացք ։ Թուլամտության դեպքերի 60-70%-ի պատճառը Ալցհեյմերի հիվանդությունն է  ։ Ամենահաճախ հանդիպող վաղ ախտանիշը վերջին իրադարձությունները հիշելու դժվարացումն է՝ կարճաժամկետ հիշողության աստիճանաբար զարգացող քայքայումը ։ Հիվանդության առաջընթացին զուգահեռ կարող են դիտվել խոսքի խանգարումներ, տեղանքում կողմնորոշման դժվարություններ (հաճախ են կորչում), տրամադրության տատանումներ, մոտիվացիայի կորուստ, սեփական խնամքով զբաղվելու անկարողություն և վարքային փոփոխություններ  ։ Կորցնելով նախկին ես-ի մասին պատկերացումները՝ այս մարդիկ հաճախ են մեկուսանում ընտանիքից և հասարակությունից ։ Աստիճանաբար տուժում են տարբեր օրգանների ֆունկցիաները, որն էլ հանգեցնում է մահվան ։ Չնայած պրոգրեսիային՝ արագությունը տարբեր մարդկանց մոտ տարբեր է, բայց եթե ախտորոշվել է Ալցհայմերի հիվանդություն, կյանքի սպասվող միջին տևողությունը 3-9 տարի է ։
Ալցհայմերի առաջացման պատճառը հստակ հայտնաբերված չէ ։ Գտնում են, որ 70% դեպքերում պատճառը ժառանգական է և պայմանավորված է մի քանի գեներով, ուստի ամենամեծ ռիսկի գործոնը ծնողներից ժառանգումն է ։ Այլ ռիսկի գործոններից են անամնեզում գլխի վնասվածքի առկայությունը, ընկճախտը և գերճնշումը ։ Հիվանդության ընթացքն ասոցացվում է գլխուղեղում հայտնաբերվող նեյրոֆիբրիլյար կծիկների և վահանիկների հետ ։ Հավանական ախտորոշումը դրվում է հիվանդության պատմության, կոգնիտիվ ֆունկցիաների թեստավորման, արյան քննության ու այլ գործիքային և լաբորատոր հետազոտությունների հիման վրա, որոնցից մեծ մասը նպատակ ունի ժխտելու այլ հնարավոր պատճառները ։ Որոշ ախտանշաններ անուշադրության են մատնվում՝ սխալմամբ համարվելով տարիքային փոփոխություններ ։ Ախտորոշումը վերջնական հաստատելու համար անհրաժեշտ է գլխուղեղի հյուսվածքի հետազոտումը ։ Ներկայումս Ալցհայմերի հիվանդության բուժման դեղամիջոց գոյություն չունի։ Առաջարկվում են մի շարք կանխարգելիչ միջոցառումներ, ինչպես օրինակ, ֆիզիկական վարժություններով զբաղվելը, մտածողությունը խթանող խնդիրներ և գլուխկոտրուկներ լուծելը, ճիշտ և հավասարակշռված սննդակարգը, բայց ոչ մեկը ռիսկը նվազեցնելու գործում չունի ապացուցված արդյունավետություն ։ Բուժման ժամանակակից մեթոդները միայն մեղմացնում են ախտանիշերը, բայց չեն կարողանում դադարեցնել կամ նույնիսկ դանդաղեցնել հիվանդության զարգացումը։ Ամերիկյան երկու կազմակերպություններ, որոնք ժամանակին արտադրում էին բավականին հեռանկարային դեղամիջոցներ, այժմ դադարեցրել են դրանց արտադրությունը, քանզի այդ դեղերը կիլինիկական փորձարկման փուլում հիվանդների մոտ բավարար արդյունավետություն չեն դրսևորել։
Ախտահարված անձինք չեն կարող հոգալ սեփական կարիքները և պահանջում են մշտական խնամք, որը մեծ բեռ է խնամողի համար և՛ սոցիալական, և՛ ֆիզիկական, և հոգեբանական, և՛ ֆինանսական առումներով ։ Ֆիզիկական վարժությունները կարող են բարելավել ամենօրյա գործունեությունը և հիվանդի կյանքի որակը ։ Վարքային խանգարումները կամ փսիխոզները, որոնք առաջացել են թուլամտության պատճառով բուժվում են հակափսիխոտիկ դեղորայքով, բայց դա ոչ միշտ է նախընտրելի, քանզի այդ դեղերը, չունենալով բարձր արդյունավետություն, մեծացնում են մահվան վտանգը ։
2015 թվականի տվյալներով՝ աշխարհում Ալցհայմերի հիվանդությամբ տառապում է շուրջ 29,8 միլիոն մարդ ։ Այն հիմնականում զարգանում է 65-ն անց անձանց մոտ, բայց 4-5% դեպքերում գործ ենք ունենում Ալցհայմերի վաղ սկսվող տարբերակի հետ ։ 65 և ավելի տարիք ունեցող մարդկանց շուրջ 6%-ն ունի Ալցհայմերի հիվանդություն։ 2015 թվականին թուլամտությունից մահացածների թիվը հասել է 1,9 միլիոնի ։ Զարգացած երկներում այն համարվում է ամենածախսատար հիվանդություններից մեկը  ։
Հիվանդությունն առաջին անգամ հայտնաբերել է գերմանացի հոգեբույժ Ալոիս Ալցհայմերը 1906 թվականին ։
Ախտանիշներ և նշաններ
Հիվանդության ընթացքը բաժանվում է չորս փուլի, որոնք բնորոշվում են կոգնիտիվ և ֆունկցիոնալ հարաճուն խանգարումներով։
Հելսինկիի գերմանական դպրոց
Հելսինկիի գերմանական դպրոց կամ ՀԳԴ, միջնակարգ գերմանական դպրոց, որը գտնվում է Ֆինլանդիայի մայրաքաղաք Հելսինկիում։ Դպրոցում առօրյայում կիրառվող լեզուները հիմնականում երկուսն են՝ գերմաներենը և ֆիններենը։
Կրոնը Կուբայում
Կուբան ավանդորեն կաթոլիկ երկիր է։ Որոշ դեպքերում կաթոլիկությունը զգալիորեն ձևափոխվել է սինկրետիզմի ազդեցության պատճառով։ Ընդհանուր սինկրետիկ հավատքը կոչվում է Սանտերիա և Կուբա է եկել Աֆրիկայից բերված ստրուկների միջոցով և հետագայում տարածվել նաև Կուբան շրջապատող կզիներում։ Սանտերիան շատ նման է բրազիլական Ումբանդային։
Ալցհայմերի հիվանդություն
Նախաթուլամտություն (պրեդեմենցիա)
Հիվանդության առաջին նշանները հաճախ կարելի է շփոթել ծերացման դրսևորումների կամ օրգանիզմի՝ սթրեսին ի պատասխան առաջացած ռեակցիայի հետ ։ Մանրամասն նեյրոկոգնիտիվ թեստավորման դեպքում առավել վաղ կոգնիտիվ դժվարությունները հայտնաբերվում են հիմնական հիվանդությունն ախտորոշելուց դեռ ութ տարի առաջ ։ Այս սկզբնական դրսևորումները կարող են իրենց մասին զգացնել տալ առօրյա, ոչ շատ դժվար խնդիրներ լուծելիս ։ Առավել նկատելի է հիշողության վատացումը, որը դրսևորվում է նոր սովորած նյութերը (փաստերը) մտաբերելու դժվարությամբ և նոր տեղեկությունն ընկալելու անկարողությամբ ։
Հելսինկիի գերմանական դպրոց
Դպրոցը հիմնադրվել է 1881 թվականին Ֆինլանդիայում Գերմանիայի հյուպատոս Ֆրեիհեր վոն Լանազանի հովանավորությամբ։ Դպրոցի ստեղծման գործում մեծ ավանդ ունի նաև մի գերմանացի հարուստ ընտանիք և գերմանական բողոքական եկեղեցին ։ Դպրոցը ի սկզբանե իր դասընթացներն անցկացրել է տարբեր մասնավոր բնակարաններում, սակայն այժմ ունի սեփական տարածք։
Ալցհայմերի հիվանդություն
Նախաթուլամտություն (պրեդեմենցիա)
Ալցհայմերի վաղ փուլի ավելի քիչ նկատելի ախտանիշեր կարող են լինել կատարողական ֆունկցիաների՝ կենտրոնացման, ծրագրման, կոգնիտիվ ճկունության և աբստրակտ մտածողության հետ կապված խնդիրները, ինչպես նաև սեմանտիկ հիշողության (բառերի իմաստների, կոնցեպցիաների փոխհարաբերության հիշողությունն է) խանգարումը ։
Հելսինկիի գերմանական դպրոց
Դպրոցը հասանելի է բոլորի համար, ինչպես վարժ գերմաներեն իմացողների, այնպես էլ գերմաներենով հետաքրքրվածների։ Դպրոցի աշակերտների մեծ մասը գերմանական ընտանիքի երեխաներն են, որոնք ապրում են Ֆինլանդիայում։ Ըստ դպրոցի աշակերտների նախահաշվարկի, դպրոցի սովորողների 80 %-ը Ֆինլանդիայի Հանրապետության քաղաքացիներ են ։
Ալցհայմերի հիվանդություն
Նախաթուլամտություն (պրեդեմենցիա)
Այս փուլում կարող է դիտվել ապաթիա, որն ամենակայուն նեյրոհոգեբուժական ախտանիշն է և պահպանվում է հիվանդության ողջ ընթացքում  ։
Պավլովո (գյուղ, Ուվինսկի շրջան)
Բնակչությունը 2008 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 32 մարդ։
Երևանի 2800-ամյակին նվիրված հուշարձան
Երևանի 2800-ամյակին նվիրված հուշարձան, հուշարձան-աղբյուր Երևանի Շենգավիթ վարչական շրջանում՝ Արթուր Կարապետյանի անվան պուրակում։ Տեղադրվել է 2018 թվականին՝ Երևանի հիմնադրման 2800-ամյակի առթիվ։
Պավլովո (գյուղ, Ուվինսկի շրջան)
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Ուդմուրթական հանրապետության Ուվինսկի շրջանի բնակավայրեր
Ալցհայմերի հիվանդություն
Նախաթուլամտություն (պրեդեմենցիա)
Նախակլինիկական փուլն անվանում են նաև «mild cognitive impairment» (MCI), (թարգմանվում է որպես «կոգնիտիվ ունակությունների թեթևակի թուլացում» կամ «չափավոր կոգնիտիվ խանգարում») , սակայն այս անվանումն առաջացնում է տարակարծություններ առ այն, թե արդյոք օգտագործել վերջինս՝ որպես Ալցհայմերի հիվանդության առաջին աստիճանի անվանում, թե առանձնացնել այն՝ որպես անկախ ախտորոշիչ միավոր ։
Վաղ թուլամտություն
Հիշողության հարաճուն թուլացումն ու ագնոզիան (կանոնավոր ընկալման մասնավոր խանգարում) Ալցհայմերի հիվանդության դեպքում վաղ թե ուշ հանգեցնում են ախտորոշման հաստատմանը։ Փոքրաքանակ հիվանդների մոտ այդ դեպքում առաջին պլանում են հայտնվում ոչ թե հիշողության խանգարումները, այլ խոսքի, կատարողական ֆունկցիաների, ընկալման խանգարումներն ու շարժողական խանգարումները ։ Հիվանդությունը տարբեր ձևով է ազդում հիշողության տարբեր ասպեկտների վրա։ Սեփական կյանքի մասին հին հիշողությունները (էպիզոդիկ հիշողություն), վաղ հիշված փաստերը (սեմանթիկ հիշողություն), թաքնված հիշողությունը (մարմնի անգիտակցական հիշողությունը գործողությունների հաջորդականությունների մասին, օրինակ, այն մասին, ինչպես օգտագործել սպասքը) ավելի քիչ են խանգարվում՝ նոր, թարմ հիշողությունների և փաստերի համեմատությամբ ։ Աֆազիան հիմնականում բնորոշվում է բառապաշարի նվազմամբ և խոսքի սահունության խանգարմամբ, որն ընդհանուր առմամբ թուլացնում է բանավոր և գրավոր ձևով մտքերի արտահայտման հնարավորությունը։ Հիվանդության այս փուլում խոսքային հաղորդակցման ժամանակ մարդը սովորաբար ընդունակ է ադեկվատ ձևով գործել հասարակ հասկացությունների միջոցով   ։
Երևանի 2800-ամյակին նվիրված հուշարձան
Նկարագրություն
Կյանքի ու կենսատվության խորհրդանիշ հուշարձան-աղբյուրը ներկայացնում է հազարամյակների պատմություն ունեցող Երևանի հավերժությունը՝ հասկի ձևով։ Հուշարձանը զարդարում են ուրարտական ժամանակաշրջանին բնորոշ պաշտպանիչ խորհուրդ ունեցող վիշապատեսք զարդաքանդակները։
Ալցհայմերի հիվանդություն
Վաղ թուլամտություն
Նկարելու, գրելու, հագնվելու և նուրբ շարժումներ պահանջող այլ գործողությունների ժամանակ մարդը հնարավոր է չկարողանա է հմտորեն գործել՝ շարժումների կոորդինացիայի և պլանավորման խնդիրների պատճառով ։ Հիվանդության զարգացմանը զուգընթաց մարդը մասնակիորեն կարող է բազմաթիվ գործողություններ ինքնուրույն կատարել, սակայն հատուկ կոգնիտիվ (իմացական) ներուժ պահանջող գործողություններում նրանք օգնության կարիք են զգում։
Հելսինկիի գերմանական դպրոց
Դպրոցի սովորողները ուսումնասիրում են մի շարք լեզուներ։ Պարտադիր պայման է հանդիսանում անգլերենի և գերմաներենի ուսուցումը։ Կամավոր կերպով աշակերտները կարող են սովորել շվեդերեն, լատիներեն, ֆրանսերեն և ռուսերեն։ 7-րդ դասարան փոխադրված աշակերտները կամավոր կերպով ընտրություն են կատարում շվեդերենի և ֆրանսերենի միջև։ 8-րդ դասարանում աշակերտները սկսում են սովորել նաև լատիներեն։
Ալցհայմերի հիվանդություն
Չափավոր թուլամտություն
Ինքնուրույն գործողություններ կատարելու ընդունակությունները նվազում են վիճակի հարաճուն վատացման պատճառով ։ Խոսքի խանգարումներն ավելի արտահայտիչ են դառնում, քանի որ ընդհանուր բառապաշարի քանակի նվազման հետևանքով մոռացված բառերի փոխարեն հիվանդն առավել հաճախակի է սկսում օգտագործել ոչ ճիշտ բառեր (պարաֆրազիա)։ Թուլանում են նաև կարդալու և գրելու կարողությունները ։ Ժամանակի ընթացքում շարժումների կոորդինացիան ավելի է խանգարվում՝ հատկապես բարդ հաջորդական շարժումների ընթացքում, որը նվազեցնում է մարդու ընդունակությունը ամենօրյա խնդիրների մեծ մասի կատարման տեսակետից ։
Երևանի 2800-ամյակին նվիրված հուշարձան
Նկարագրություն
Հուշարձանի հանդիսավոր բացումը կատարել են Երևանի քաղաքապետ Հայկ Մարությանը և ճարտարապետ Տիգրան Բարսեղյանը ։
Ալցհայմերի հիվանդություն
Չափավոր թուլամտություն
Այս փուլում վատանում է հիշողությունը, հիվանդը կարող է չճանաչել հարազատներին ։ Նախկինում չախտահարված երկարատև հիշողությունը նույնպես խանգարվում է և ավելի ակնհայտ են դառնում վարքի փոփոխությունները։
Հելսինկիի գերմանական դպրոց
Հելսինկիի գերմանական դպրոցն առաջարկում է ուսուցման երկու մեթոդ։ Առաջին մեթոդը 1-ից մինչև 9-րդ դասարանների կրթություններն են, որը պարտադիր կերպով ներառում է ֆիններենի և գերմաներենի մասնագիտացված ուսուցումը։ Երկրորդ մեթոդով աշակերտները դպրոցում սովորում են նաև 10-րդից 12-րդ դասարաններում և հետագայում կարող են ընդունվել համալսարան Ֆինլանդիայում և Գերմանիայում ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆինլանդիայի դպրոցներ
Զաոզյորնի (գյուղ, Սորտավալսկի շրջան)
Զաոզյորնի (Заозёрный), գյուղ Ռուսաստանի Կարելիայի հանրապետության Սորտավալսկի շրջանի կազմում։
Ալցհայմերի հիվանդություն
Չափավոր թուլամտություն
Հանդիպում են նաև նեյրոհոգեկան խանգարումներ՝ աննպատակ թափառել, երեկոյան սրացում (sundowning), գրգռվածություն, հուզական անկայունություն, որոնք արտահայտվում են լացով, հանկարծակի ագրեսիայով, իրենց խնամողների և օգնողների նկատմամբ դիմադրություն ցուցաբերելով։
Զաոզյորնի (գյուղ, Սորտավալսկի շրջան)
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Կարելիայի հանրապետության Սորտավալսկի շրջանի բնակավայրեր
Ալցհայմերի հիվանդություն
Ծանր թուլամտություն
Հիվանդության վերջին փուլում հիվանդը լիովին կախված է մարդկանց օգնությունից։ Խոսքին տիրապետելը կրճատվում է մինչև առանձին դարձվածքների և, նույնիսկ, մինչև առանձին բառերի օգտագործման աստիճան, որի արդյունքում նորմալ խոսքը լիովին կորչում է ։
Չնայած վերբալ կարողությունների կորստին, հիվանդները հաճախ ընդունակ են հասկանալ և պատասխանել իրենց ուղղված հոգատար վերաբերմունքին ։ Թեև այս փուլում նրանց մոտ դեռ կարող են լինել ագրեսիայի երևույթներ, հիմնականում հիվանդների վիճակը բնորոշվում է ապատիայով (հոգեկան անտարբերության հիվանդագին վիճակ, հուլություն) և հյուծմամբ ։ Ինչ-որ պահից սկսած՝ նրանք անկարող են դառնում կատարելու նույնիսկ ամենապարզունակ գործողությունները՝ առանց ուրիշների օգնության։
Հիվանդը կորցնում է մկանային զանգվածը, դժվարությամբ է շարժվում և որոշակի փուլում չի կարողանում նույնիսկ անկողնուց վեր կենալ և ինքնուրույն սնվել ։ Մահը հիմնականում վրա է հասնում կողմնակի պատճառներից, օրինակ՝ խոցերից, պնևմոնիայից, և ոչ թե կոնկրետ Ալցհայմերի հիվանդությունից ։
Էթիոլոգիա
Ալցհեյմերի հիվանդության պատճառը մինչև հիմա անհայտ է, 1%-5% դեպքերում նշվում է ժառանգականության դերը ։ Կան որոշ վարկածներ, որոնք փորձում են բացատրել հիվանդության էթիոլոգիան։
Գենետիկա
Չնայած Ալցհայմերի հիվանդության տարածված ձևի պատճառը դեռևս գենետիկորեն հնարավոր չէ բացատրել, այնուամենայնիվ, հայտնի են հիվանդության հազվադեպ վաղ ձևի առաջացումը պայմանավորող երեք գեներ։ Ներկայումս առավել արտահայտված գենետիկական ռիսկի գործոնը APOE գենն է, որի տարատեսակները, սակայն, կապված են հիվանդության միայն որոշ ձևերի հետ ։
Մինչև 60 տարեկանում հանդիպող հիվանդության դեպքերի 10%-ից պակասն է կապված աուտոսոմ-դոմինանտային (ընտանեկան) մուտացիաների հետ. սրանք կազմում են ընդհանուր դեպքերի մինչև 0,01%-ը ։ Պրեսենիլին 1 և պրեսենիլին 2-ի APP գեներում հայտնաբերված մուտացիաների մեծամասնությունը մեծացնում է սենիլային թիթեղիկների կազմի մեջ մտնող Abeta42 փոքր սպիտակուցի սինթեզը ։
Հիվանդների մեծամասնության գերդաստանում հայտնաբերված չէ հիվանդության հանդեպ նախատրամադրվածություն, սակայն վերոնշյալ գեները կարող են մասամբ մեծացնել հիվանդանալու ռիսկը։ Հիվանդության ամենահայտնի գենետիկական ռիսկը՝ APOE գենի
E4 ալելն է, որով, ըստ ենթադրությունների, պայմանավորված են ուշ սպորադիկ հիվանդության դեպքերի մինչև կեսը ։ Գենետիկները գտնում են, որ շատ այլ գեներ նույնպես կարող են այս կամ այն չափով պայմանավորել Ալցհայմերի հիվանդության ուշ ձևերի զարգացումը ։ Հիվանդության տարածված ձևի ժառանգական գործոնները պարզելու նպատակով ուսումնասիրվել են ավելի քան 400 գեներ։ Վերջերս ուսումնասիրված RELN գենի տարատեսակը, օրինակ, կապված է կանանց հիվանդացության մեծացման հետ ։
Խոլիներգիկ տեսություն
Ամենահին վարկածն է, որի հիման վրա է իրականացվում Ալցհեյմերի ներկայիս դեղորայքային բուժումը ։ Այս տեսությունը պնդում է, որ Ալցհեյմեր առաջանում է նյարդամիջնորդանյութ ացետիլխոլինի առաջացման նվազման պատճառով։ Խոլիներգիկ վարկածը լայն տարածում չի գտել, քանզի այս վարկածից ելնելով առաջարկվող դեղորայքը ոչ այդքան արդյունավետ է ։ Առաջարկվել են նաև այլ խոլիներգիկ էֆեկտներ, օրինակ, այն կարող է հրահրել ամիլոիդի կուտակում, որը հանգեցնում է նեյրոբորբոքման ։
Ամիլոիդային տեսություն
1991թ.-ին առաջարկվեց տեսություն, որի համաձայն հիվանդության հիմնական ախտաբանական մեխանիզմը արտաբջջային Բետա ամիլոիդի ագրեգատների կուտակումն է ։ Այս հիպոթեզի օգտին է խոսում նաև այն փաստը, որ ամիլոիդի նախորդ սպիտակուց` APP(Amyloid precursor protein) գտնվում է 21-րդ քրոմոսոմի վրա, իսկ այդ քրոմոսոմի տրիսոմիայի` Դաունի սինդրոմի ժամանակ, հայտնաբերվում է APP կոդավորող գենի նորմայից շատ կրկնօրինակներ և հետևաբար ավելի շատ ամիլոիդ β : Այդ փաստով պայմանավորված Դաունի սինդրոմով տառապողների մոտ Ալցհեյմեր է զարգացնում արդեն 40 տարեկանից։ Բացի դրանից, ապոլիպոպրոտեինի սպեցիֆիկ իզոտիպի(APOE 4) հետ կապված, ԱՀ-ի բարձր ռիսկը։ Չնայած ապոլիպոպրոտեինները մեծացնում են β ամիլոիդի դեգրադացիան, այնուամենայնիվ որոշ իզոտիպեր(APOE 4) այդքն էլ էֆեկտիվ չեն այդ գործում և հանգեցնոմ են ագրեգատների կուտակմանը ուղեղում ։
Տաու սպիտակուցի տեսություն
Տաու տեսությունը պնդում է, որ այս միկրոխողովակային սպիտակուցի դեֆեկտները խթանում են Ալցհայմերի հիվանդության ախտաբանական կասկադը ։ Այս մոդելում, գերֆոսֆորիլացված տաու սպիտակուցը ինքնաագրեգացվում է և կորցնում լուծելիությունը։ Արդյունքում առաջանում են նեյրոֆիբրիլյար կծիկներ, որոնք կուտակվում են նեյրոններում, ինչը հանգեցնում է միկրոխողովակների ապակայունացմանը և բջջակմախքի քանդմանը, ինչից խախտվում է նեյրոնալ տրանսպորտը ։ Սկզբնական շրջանում սա հանգեցնում է նյարդային բջիջների միջև կապի խախտմանը, այնուհետև նաև բջիջների մահվանը ։
Այլ տեսություններ
Ծխելը, մթնոլորտի աղտոտումը , բնածին իմուն պատասխանի բաղադրիչները , սպիրոխետային ինֆեկցիաները ևս կասկածվում են, որպես էթիոլոգիկ գործոններ ։
Բարրի Ռեյզբերգը առաջ քաշեց ռետրոգեն տեսության վարկածը, որի էությունը հետևյալն է` ներարգանդային զարգացման ընթացքում նյարդային համակարգը անցնում է զարգացման որոշակի փուլեր, նեյրուլացիայից մինչև նյարդերի միելինիզացիա և աստիճանաբար ձևավորվում են կոգնիտիվ ֆունկցիաները ։ Ալցահեյմերի հիվանդության ժամանակ այս գործընթացը գնում է հակառակ ուղղությամբ, նյարդերը դեմիելինիզացվում են, ախտահարվում է գորշ նյութը, կոգնիտիվ ֆունկցիաները հետ են զարգանում Ռեյզբերգը հիվանդներին խնամողների համար ստեղծել է ձեռնարկ, որը կոչվում է FAST(Functional Assessment Staging Tool), որտեղ ամեն փուլում գտնվող հիվանդի համար առաջարկվում է յուրահատուկ մոտեցում ։
Նյարդաախտաբանություն
Ալցհայմերի հիվանդությունը բնութագրվում է նեյրոնների ու սինապսների կորստով գլխուղեղի կեղևում և ենթակեղևային որոշ կենտրոններում։ Ատրոֆիան զարգանում է քունքային, գագաթային, ճակատային բլթի կեղևի մի մասում և գոտկային գալարում, ինչպես նաև դեգեներատիվ պրոցեսներ են հայնտաբերվել գլխուղեղի հիմի կորիզներում ։ PET և MRI հետազոտման մեթոդներով հայտնաբերվել է ուղեղի սպեցիֆիկ հատվածների չափերի փոքրացում, ընդ որում թեթև կոգնիտիվ ախտաբունթյունից մինչև Ալցհեյմերի հիվանդության զարգացումը, ուղեղի չափերը գնալով փոքրանում են և հիվանդության ծանր փուլում արդեն նկարագրվում է էական տարբե՝րություն նույն տարիքի առողջ մեծահասակների հետ համեմատած ։
Մանրադիտակով հստակ տեսանելի են և՛ ամիլոիդի վահանիկները, և՛ նեյրոֆիբրիլյար կծիկները ։ Վահանիկները խիտ են, հիմնականում կազմված անլուծելի բետա-ամիլոիդ պեպտիդից։ Նեյրոֆիբրիլյար կծիկները` միկրոխողովակային տաու սպիտակուցի ագրեգատներ են, որոնք հիպերֆոսֆորիլացվում են և կուտակվում։ Չնայած տարեցների մոտ որոշ քանակով հայտնաբերվում են և՛ վահանիկներ և՛ կծիկներ, այնուամենայնիվ, դրանք ոչ ախտաբանական տարիքային փոփոխություններ են և շատ անգամ ավելի քիչ են Ալցհայմերի հիվանդությամբ տառապողների հետ համեմատ ։ Ոչ հազվադեպ հայտնաբերվում են նաև Լևիի մարմնիկներ ։
Ախտաբանական մեխանիզմ
Հայտնի չէ, թե ինչպես է β-ամիլոիդային պեպտիդների սինթեզի խախտումն ու հետագա կուտակումն առաջացնում պաթոլոգիական փոփոխություններ Ալցհայմերի հիվանդության ժամանակ ։ Ամիլոիդային վարկածը նշում է β-ամիլոիդների կուտակումն ինչպես հիմնական գործընթաց, որը նեյրոնային դեգեներացիայի թողարկիչ մեխանիզմ է։ Համարվում է, որ նրանց կուտակումները խախտում են կալցիումի իոնների հոմեոստազը բջջում և ակտիվացնում են ապոպտոզը ։ Հայտնի է, որ հիվանդի նեյրոններում Aβ-ն կուտակվում է միտոքոնդրիումներում, ինչպես նաև այդ պեպտիդն արգելակում է որոշակի ֆերմենտների աշխատանքն ու ազդում գլյուկոզի յուրացման վրա։
Բորբոքային գործընթացներն ու ցիտոկինները կարող են դեր ունենալ պաթոֆիզիոլոգիայում։ Չնայած որ բորբոքումը ցանկացած հիվանդության ժամանակ հյուսվածքների վնասման ազդանշան է, այնուամենայնիվ, Ալցհայմերի հիվանդության ժամանակ ընդհանուր պաթոլոգիայի կողքին նրա դերը կամ երկրորդային է, կամ էլ իրենից ներկայացնում է իմունային ռեակցիայի մարկեր ։
Ախտորոշում
Ալցհեյմերի հիվանդությունը ախտորոշվում է հիմնվելով տվյալ անձի բժշկական պատմության, ընտանեկան անամնեզի և ֆիզիկալ զնման տվյալների վրա։ Նյարդաբանական և նյարդահոգեբանական ախտանիշների առկայությունը առանց այլ ակնհայտ պատճառի, Ալցհեյմեր ախտորոշումը դարձնում է ավելի հավանական ։ Լրացուցիչ ախտորոշիչ մեթոդներ, ինչպիսիք են համակարգչային շերտագրությունը (տոմոգրաֆիա, CT), մագնիսառեզոնանսային տոմոգրաֆիան (MRI), պոզիտրոն-էմիսիոն տոմոգրաֆիան (PET) և SPECT-ը օգտագործվում են ուղեղի այլ ախտաբանական վիճակներ բացառելու և թուլամտության(դեմենցիայի) ենթատիպը որոշելու համար:Ավելին, այն կարող է հայտնաբերել փոփոխությունները դեռ Ալցհեյմերի հիվանդության պրոդրոմալ շրջանում ։
Չափորոշիչներ
Նյարդաբանական խանգարումների և ինֆարկտների միջազգային ինստիտուտը (National Institute of Neurological Disorders and Stroke(NINDS) և Ալցհեյմերի հիվանդության ասոցիացիան (Alzheimer's Disease and Related Disorders Association (ADRDA) 1984թ.-ին հրապարակել են ամենակիրառական չափորոշիչների հավաքածուն, վերջինս թարմացվել և համալրվել է 2007թ.-ին ։
Սերեդինա-Բուդա
Սերեդինա-Բուդա (Середина-Буда), քաղաք Ուկրաինայի Սումիի մարզի Սերեդինա-Բուդայի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1650 թվականին։
Ալցհայմերի հիվանդություն
Չափորոշիչներ
Չափորոշիչների մեջ մտնում են կոգնիտիվ ֆունկցիայի իջեցումը, կասկածվող թուլամտության հետ, որը ախտրոշվում է հնարավոր կամ հավանական ԱՀ նյարդահոգեբանական թեստի միջոցով։ Առավել հստակ ախտորոշման համար անհրաժեշտ է ուղեղի հյուսվածքի հիստոպաթոլոգիկ հետազոտություն ։ Ախտորոշումը համարվում է առավել վստահելի, եթե ախտորոշիչ չափորոշիչները և հիստոպաթոլոգիկ հետազոտման արդյունքները համընկնում են։
Սերեդինա-Բուդա
2001 թվականի տվյալներով Սերեդինա-Բուդա քաղաքում բնակվում էր 7 526 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Սումիի մարզի Սերեդինա-Բուդայի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի քաղաքներ Կատեգորիա:1650 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Ալցհայմերի հիվանդություն
Չափորոշիչներ
Առավել հաճախ հիվանդության ժամանակ տուժում են կոգնիտիվ դոմեններից ութը` հիշողություն, խոսք, ընկալում, ուշադրություն, իմացածի կիրառում, կոորդինացիա, խնդիրներ լուծելու ունակություն և ամենօրյա ֆիզիկական գործողություններ կատարելու ունակություն։ Այս դոմենները համարժեք են չափորոշիչներին, որոնք հրապարակվել են Ամերիկայի Հոգեբուժական ասոցացիայի( American Psychiatric Association) կողմից` Հոգեկան(մտավոր) խանգարումների ախտորոշիչ և վիճակագրական ձեռնարկում (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-IV-TR) :
Մեթոդներ
Նյարդահոգեբանական թեստերը, օրինակ` մտավոր վիճակի գնահատման հակիրճ սանդղակը (mini–mental state examination (MMSE)), լայնորեն կիրառվում են գնահատելու համար կոգնիտիվ ֆունկցիաների թուլացման աստիճանը :Նյարդաբանական զննումը ԱՀ-ի վաղ փուլերում կարող է չհայտնաբերել սպեցիֆիկ փոփոխություններ, անգամ եթե առկա են նյարդաբանական ախտանիշներ, դրանք կարող են ինչպես ԱՀ-ից, այնպես էլ ցանկացած այլ հիվանդությունից, որն ուղեկցվում է թուլամտությամբ։
Հետագա նյարդաբանական զննումը անգնահատելի է տարբերակիչ ախտորոշման համար ։ Ընտանիքի անդամների հետ զրույցը ևս կարևորվում է ախտորոշման համար։ Ալցհեյմերով տառապողներին խնամողները կարող են տրամադրել օգտակար տեղեկություն ինչպես հիվանդների ամենօրյա շարժական ակտիվության, այնպես ել մտավոր ունակությունների իջեցման մասին ։ Խնամողների կարծիքը կարևոր է, քանզի ԱՀ ունեցողները հաճախ չեն գիտակցում իրենց խնդիրները ։
Լրացուցիչ ախտորոշիչ թեստերը հիվանդության կոնկրետ ասպեկտների մասին տալիս են հավելյալ տեղեկատվություն և օգնում են բացառել այլ հիվանդությունները։ Արյան քննությունը հայտնաբերում է թուլամտության այլ պատճառներ, որոնք հազվադեպ կարող են լինել նաև դարձելի ։ Հաճախ որոշվում է վահանագեղձի հորմոնների, Vit B12-ի, ծանր մետաղների քանակը, բացառում են սիֆիլիսը, նյութափոխանակային խնդիրները (ներառյալ երիկամի ֆունկցիոնալ ախտորոշում, էլեկտոլիտների մակարդակի որոշում, դիաբետի ախտորոշում) և անեմիան։
Հոգեբանական թեստերն իրականացվում են դեպրեսիայի ախտորոշման համար, որը կարող է լինել ինչպես Ալցհեյմերի հիվանդության հետևանք, այնպես էլ պատճառ կամ զարգանալ հիվանդությունից անկախ։
Կանխարգելում
Բազմաթիվ հետազոտություններ են կատարվում, հայտնաբերելու համար սպեցիֆիկ գործոններ, որոնք կօգնեն կանխարգելել, կամ գոնե հետաձգել ԱՀ-ի(Ալցհեյմերի հիվանդության) զարգացումը։ Համաճարակաբանական ուսումնասիրությունները ենթադրում են, որ վերահսկելով այնպիսի մոդիֆիկացվող գործոններ, ինչպիսիք են սննդակարգը, սիրտանոթային հիվանդությունների ռիսկը, ֆարմակոթերապիան, ինչպես նաև ինտելեկտուալ գործունեությունը, հնարավոր է կանխարգելել Ալցհեյմերի հիվանդության զարգացումը:Այնուամենայնիվ, ներկայումս, ոչ մի ապացուցված միջոց չկա ԱՀ-ն կանխարգելելու համար ։
Դեղորայք
Ոչ ստերոիդային հակաբորբոքային դեղորայքի (ՈՍՀԴ) երկարատև օգտագործումը նվազեցնում է ԱՀ-ի զարգացման ռիսկը ։ Ապացուցված է, որ ՈՍՀԴ-ները իջեցնում են ամիլոիդային վահանիկի հետ կապված բորբոքումը ։ Չնայած դրան, որպես արդյունավետ բուժման մեթոդ ՈՍՀԴ-ները չեն հաստատվել ։ Հետդաշտանադադարի շրջանում օգտագործվող հորմոնալ թերապիան, որը նախկինում նաև Ալցհեյմերի հիվանդության բուժման համար էր օգտագործվում, ներկայումս կապվում է դեմենցիայի ռիսկի բարձրացման հետ ։
Կենսակերպ
Մարդիկ, ովքեր զբաղվում են ինտելեկտուալ գործունեությամբ, ինչպես օրինակ կարդալը, սեղանի խաղեր խաղալը, խաչբառ լուծելը, երաժշտական գործիք նվագելը կամ սոցիալական ակտիվ գործունեությունը, ունեն Ալցհեյմերի հիվանդության ավելի ցածր ռիսկ ։ Այս երևույթը բացատրվում է նրանով, որ կյանքի ընթացքում, եթե շատ ես զբաղվում ինտելեկտուալ գործունեությամբ, նեյրոնների ֆունկցիոնալ ակտիվությունը(սինապսների քանակը) աճում է և հնարավորություն է տալիս հետաձգել դեմենցիայի կլինիկական դրսևորումը ։ Ֆիզիկական ակտիվությունը ոչ միայն կանխարգելում, այլ նաև նվազեցնում է Ալցհեյմերի հիվանդության ախտանիշները ։
Սննդակարգ
Մարդիկ, ովքեր ունեն առողջ, ճապոնական կամ միջերկրածովյան սննդակարգ ԱՀ-ի ավելի ցածր ռիսկի խմբում են, իսկ ում սննդում գերակշռում են հագեցած ճարպերն ու պարզ ածխաջրերը` ավելի բարձր ։ Միջերկրածովյան սննդակարգը նաև նվազեցնում է ախտանիշները արդեն հիվանդություն ունեցողների մոտ, ամենայն հավանականությամբ սիրտանոթային հիվանդությունները կանխարգելող մեխանիզմով ։ Սպեցիֆիկ բաղադրիչների դերը կանխարգելման հարցում պարզաբանելը ավելի բարդ է, իրականացվել են ռանդոմիզացված հետազոտություններ տարբեր պոպուլյացիաներում ։ Կա կարծիք, որ ալկոհոլի չափավոր օգտագործումը, մասնավորապես կարմիր գինու, նվազեցնում է ԱՀ-ի ռիսկը ։ Մեծ հետաքրքրություն են ներկայացնում նաև կոֆեինը, թեյը և բիոֆլավինոիդներով հարուստ սնունդը, որպես արդյունավետ կանխարգելիչ միջոցներ ։ Վիտամինների և հանքային տարրերի նշանակությունը դեռ հստակ պարզաբանված չէ։ Ենթադրվում է, որ Վիտամին A-ն  , C-ն  , ալֆա-տոկոֆերոլը(Vit E) , ֆոլաթթուն և B12-ը կարևոր դեր ունեն ԱՀ-ի կանխարգելման հարցում։ Ձկների և բույսերի օմեգա-3 ճարպաթթուները չունեն որևէ ապացուցված բարելավող ազդեցություն Ալցհեյմերով հիվանդների մոտ  ։
Բուժում
Ալցհայմերի հիվանդությունը չի բուժվում։ Բուժման հնարավոր մեթոդները միայն ազդում են արտահայտվող ախտանշանների վրա և իրենց բնույթով զուտ հիվանդի վիճակը թեթևացնող միջոցներ են։
Դեղորայքային բուժում
FDA և EMEA գործակալությունների կողմից ներկայումս երաշխավորված են չորս պատրաստուկներ (խոլինէսթերազի երեք ինհիբիտորներ, NMDA-անտագոնրստներ), որոնք նախատեսված են հիվանդության ժամանակ կոգնիտիվ խանգարումների բուժման համար։ Չկան այնպիսի դեղամիջոցներ, որոնք կարող են դանդաղեցնել կամ կանգնեցնել հիվանդության զարգացումը։
Ալցհայմերի հիվանդության հայտնի նշաններից է խոլինէրգիկ նեյրոնների ակտիվության նվազումը ։ Խոլինէսթերազի ինհիբիտորները դանդաղեցնում են ացետիլխոլինի տրոհման արագությունը, բարձրացնելով նրա խտաստիճանը ուղեղում և փոխհատուցում խոլինէրգիական նեյրոնների կորստի հետևանքով առաջացող ացետիլխոլինի կորուստը ։
2008 թվականի դրությամբ կիրառվում են այնպիսի ինհիբիտորներ, ինչպիսիք են դոնեպեզիլը, գալանտամինը , ռիվաստիգմինը ։ Փաստերը վկայում են դրանց արդյունավետության մասին հիմնականում հիվանդության սկզբնական և չափավոր փուլերում , որոշ դեպքերում նաև՝ ուշ փուլերում ։ Միայն դոնեպեզիլն է, որ երաշխավորված է ուղեղի աշխատանքի խիստ թուլացման դեպքերում։ Այս պատրաստուկերի կիրառումը կոգնիտիվ մեղմ խանգարումների դեպքում չի դանադաղեցնում հիվանդության առաջացումը ։ Պատրաստուկների կողմնակի ազդեցություններից ամենատարածվածը սրտխառնոցն է և փսխումը, որոնք կապված են խոլինէրգիկ ակտիվության բարձրացման հետ և նկատվում են հիվանդների 1-10%-ի մոտ։ Սակավ դեպքերում հանդիպում է մկանների կծկանք, դանդաղասրտություն, ախորժակի նվազում, քաշի անկում, ստամոքսահյութի թթվայնության բարձրացում Acetylcholinesterase inhibitors prescribing information:
Դրդիչ նյարդամիջնորդանյութ գլյուտամատը մեծ դեր է խաղում նյարդային համակարգի աշխատանքում, բայց նրա ավելցուկն առաջացնում է գլյուտամատային ընկալիչների ակտիվության մեծացում և կարող է առաջացնել բջիջների մահ։ Այդ գործընթացը կոչվում է էքսայտոտոքսիկություն, որը նկատվում է ոչ միայն Ալցհայմերի հիվանդության, այլև այլ դեպքերում. օրինակ՝ Պարկինսոնի հիվանդության և ցրված սկլերոզի դեպքում ։
Մեմանտին դեղամիջոցը, որը սկզբում կիրառվել է գրիպի բուժման համար, ճնշում է NMDA-ընկալիչները ։ Այս դեղամիջոցն ազդում է հիվանդության միջին և ծանր փուլերում, սակայն հայտնի չէ, թե ինչպես է այն գործում հիվանդության սկզբնական փուլերում ։ Սակավ դեպքերում նկատվում են թույլ կողմնակի ազդեցություններ՝ զգայապատրանք (հալյուցինացիա), խանգարում, գլխապտույտ, գլխացավ, հոգնածություն ։ Դոնեպեզիլի հետ զուգակցման դեպքում կոգնիտիվ ցուցանիշների վրա մեմանտինը ցուցաբերում է վիճակագրորեն նկատելի, սակայն կլինիկորեն հազիվ նշմարելի արդյունավետություն ։ Այն հիվանդների մոտ, որոնց վարքը խնդրահարույց է, հակապսիխոտիկները կարող են որոշակիորեն թուլացնել ագրեսիայի արտահայտվածությունը և ազդել հոգեկանի վրա։ Այն նույն ժամանակ այս պատրաստուկները թողնում են կողմնակի լուրջ ազդեցություններ, մասնավորապես՝ ուղեղաանոթային բարդություններ, շարժողական խանգարումներ, կոգնիտոիվ ընդունակությունների նվազում, որոնք բացառում են նրանց ամենօրյա օգտագործումը ։ Հակապսիխոտիկների երկարատև նշանակման դեպքում նկատվում է մահացության բարձրացում ։
Հոգեբանական օգնություն
Դեղորայքային բուժմանը զուգահեռ Ալցհայմերով հիվանդներին անհրաժեշտ է լինում հոգեբանական օգնություն, որն ունի տարբեր ուղղություններ` վարքային, էմոցիոնալ, կոգնիտիվ, մոտիվացիոն։ Վարքային ուղղության հիմնական նպատակն է հիվանդներին դարձնել առավել զսպված, քիչ ագրեսիվ և համբերատար ։
Երբ փորձում են հիվանդներին անցյալից դեպքեր հիշեցնել, օգտագործում են այս հիվանդների սիրելի երաժշտությունը, նայում են հին ֆոտոալբոմները,ցուցադրում տան պարագաներ, հարազատ իրեր, սա կոչվում է հիշեցնող թերապիա(Reminiscence therapy (RT)) :
Մոտիվացնող թերապիան, իր մեջ ներառում է արվեստ, երաժշտություն, ընտանի կենդանիներ, մարմնամարզություններ և ցանկացած այլ տեսակի ռեկրեացիոն զբաղմունք։ Այս բուժման հիմնական նպատակը ոչ թե սիմպտոմների վերացումն է, այլ հիվանդի տրամադրության և առօրյայի բարելավումը ։
Խնամք
Հաշվի առնելով, որ Ալցհայմերը անբուժելի հիվանդություն է և այս ախտով տառապողները ինքնուրույն չեն կարող հոգ տանել իրենց մասին, այս անձանց խնամքը կարևորագույն հարց է։ Հիվանդության վաղ փուլերում այս հիվանդներն ավելի զգուշավոր են դառնում և խնամողների համար դեռ հեշտ է ։ Աստիճանաբար զգուշավորությունը հասնում է հիվանդագին աստիճանի, այս մարդիկ սկսում են հաց անգամ չուտել, անընդհատ կողպել դռները և մեկուսանալ բոլորից ։ Երբ ուտելը դառնում է դժվար, խնամողներն են սկսում կերակրել հիվանդներին, իսկ վերջնական փուլում անհրաժեշտ է լինում արհեստական սնուցում կազմակերպել։ Հազվադեպ անհրաժեշտ է լինում հիվանդների նկատմամբ զսպող միջոցառումներ իրականանցել, քանզի նրանք դառնում են շատ ագրեսիվ և կարող են շրջապատին վնասել ։ ԱՀ-ի պրոգրեիվումը կարող է զանազան ախտաբանական վիճակների հանգեցնել, հատկապես վերջնական փուլերում` ստոմատիտներ, գինգիվիտներ, պառկելախոցեր, թերսնուցում, հիգիենիկ խնդիրներ, շնչական, մաշկային կամ աչքի ինֆեկցիաներ։ Ճիշտ կազմակերպված խնամքը կարող է կանխել այս ամենի զարգացումը, դրա համար ԱՀ-ով հիվանդներին մասնագիտական մոտեցում է անհրաժեշտ  ։ Հիվանդները, իրենց կյանքի մնացած հատվածում ապրում են հոսփիսներում :
Կանխատեսում
Ալցհայմերի հիվանդության վաղ ախտորոշումը բավականին բարդ է։ Հստակ ախտորոշումը հիմնականում դրվում է, երբ կոգնիտիվ խանգարումները դրսևորվում են ամենօրյա գործունեության ընթացքում, չնայած տվյալ անձը կարող է դեռ ինքնուրույն ապրել։ Ախտանիշները կարող են պրոգրեսիվել, թեթև արտահայտված հիշողության կորստից մինչև կոգնիտիվ և շարժողական ֆունկցիաների զգալի նվազում, մինչև դառնում են լրիվ անկարող ինքնուրույն ապրել ։
Կյանքի սպասվող միջին տևողությունը ԱՀ-ով տառապողների մոտ կարճ է` մոտավորապես երեքից տաս տարի ։ Տասնչորս տարուց ավել ապրում են հիվանդների ոչ ավելի, քան 3%-ը ։ Առավել վատ կանխատեսում ունեն, հիվանդները ում մոտ նկարագրվում է կոգնիտիվ ֆունկցիաների արտահայտված իջեցում, շարժական ֆունկցիայի զգալի նվազում, ուշաթափությունների հաճախակի դրվագներ և զննմամբ հայտնաբերված նյարդաբանական ախտանիշներ։
Այլ ախտաբանական վիճակներ, ինչպիսին են սիրտանոթային խնդիրները, դիաբետը, կամ ալկոհոլի երկարատև օգտագործումը, նույնպես կապված են կյանքի տևողության կարճացման հետ :Կանանց մոտ ապրելու շանսերը ավելի մեծ են, քան տղամարդկանց մոտ ։
Թոքաբորբը և ջրազրկումը Ալցհեյմերով հիվանդների մահվան ամենահաճախակի պատճառներն են, մինչդեռ չարորակ նորագոյացությունները ԱՀ-ով հիվանդների մոտ ավելի հազվադեպ են հանգեցնում մահվան, քան ընդհանուր պոպուլյացիայում ։
Տարածվածություն
Համաճարակաբանական ուսումնասիրություններում օգտագործվում են երկու հիմնական ցուցանիշներ՝ հիվանդացության մակարդակը և հիվանդության տարածվածությունը։ Հիվանդացությունը ցույց է տալիս մարդ-ժամանակ միավորին բաժին ընկնող նոր դեպքերի թիվը (սովորաբար՝ մեկ տարվա ընթացքում հազար մարդու հաշվով նոր դեպքերի քանակը), իսկ հիվանդության տարածվածությունը ցույց է տալիս պոպուլյացիայում ժամանակի որոշակի պահին հիվանդությունով ախտահարվածների ընդհանուր թիվը։