Ջորդանո_Բրունո
Հռոմեական ինկվիզիցիա
Բրունոն հրաժարվեց իր կրոնական համոզմունքներից իրեն կյանքը փրկելու նպատակով և անկասկած, կփրկեր այն, եթե Վենետիկի ինկվիզիցիայի դատարանը որոշեր իր դատավճիռը։ Բայց, դժբախտաբար, մեղադրյալի վրա հասարակական ազդեցությունը, մոլորությունների թիվը և բնույթը, ինչում նրան կասկածեցին այնքան շատ էին, որ վենետիկյան ինկվիզիցիան չհանդգնեց ինքը վերջացնել այդ գործընթացը։ Բացի դրանից, ուներ նաև այնպիսի վիճակ և այն հանգամանքները, որ Բրունոն ավելի վաղ խուսափեց Նեապոլում և Հռոմում իրեն ներկայացված երկու գործընթացից։ Դրա համար, ինչպես էլ ընթանար Վենետիկի գործը, նա միևնույն է պետք էր ընկներ այդ երկու քաղաքների ինկվիզիցիայի ձեռքը։ Վենետիկը, որպեսզի հեռացներ իրենից դատավճիռի պատասխանատվությունը, ուղարկեց բոլոր արձանագրությունները Հռոմի գլխավոր ինկվիզիտորին, և, անկասկած, նրանց թվում էր գտնվում Բրունոյի բոլոր ստեղծագործությունները և ձեռագրերը։ Հռոմեական ինկվիզիցիայի դատարանը (կոնգրեգացիան) կազմված էր Հռոմի պապի անձնական ղեկավարության տակ գտնվող մի քանի կարդինալներից։ Բրունոյի դատաընթացի գլխավոր ինկվիզիտորն եղել է կարդինալ Մադրուչին, հաջորդը իր ազդեցությամբ գրավում էր Սան-Սեվերինո կարդինալը, նույն ամենադաժանը, բայց ողորմություն բաշխելով պրելատներին՝ կաթոլիկ հոգևորականներին, որն անվանվեց Սուրբ Բարդուղիմեոսի գիշեր՝«Բոլոր կաթոլիկների ուրախության և հանճարեղության օր»։ Բրոնոյի գործի փորձագետ եղել է Բալարմին կարդինալը, այդ ժամանակվա գիտնական դոկտրինյորը,հեղինակ՝ կաթոլիզմի պաշտպանության բազմաթիվ բրոշյուրների և կոմպիլյատոր (բանահավաք)՝ իր ժամանակի հերետիկոսության մասին մեծածավալ գրքի։ Իմանալով, որ Վենետիկում ձերբակալվել է վերջապես հայտնի հերետիկոսը, Հռոմը ինչպես վագր հարձակվում է իր զոհի վրա։ Ոչ ուշ (12 սեպտեմբեր 1592 թ.), Սան-Սերինո կարդինալը գրում է Վենետիկի ինկվիզիցիայի դատարանին, որ Բրունոն սովորական հերետիկոս չէր, այլ հերետիկոսների առաջնորդ, որ նա գրել է բավական շատ գրքեր, որում գովաբանում է անգլիական թագավորության և ուրիշ հերետիկոս պետություններին, որ Բրունոն դոմինիկ է, և չնայած դրան, անցկացրել է շատ տարիներ Ժնևում և Անգլիայում, որ Նեապոլի և ուրիշ քաղաքների ինկվիզիցիան մեկ անգամ չէ պահանջել նրան իր դատին և որ այդ բոլոր հիմնավոր նկատառումների Բրունոն պետք էր առաջին իսկ հարմար պահին ուղարկվեր Անկոն ((итал. Ancona) — город-порт в Италии),այնտեղից էլ Հռոմ։ Վերջապես, 7 հունվարի 1593 թվականին, Գերագույն խորհուրդը որոշեց ընդառաջել նորին սրբության ցանկություները։Կոնտարինի պրոկուրատորը Հին Հռոմում կայսրի կալվածքների կառավարիչը, որպես խորհրդի խորհրդատու պետք էր առաջարկեր պապի համար այդ հարցի ցանկալի եզրափակումը, Կոնտարինի խորհրդին ներկայացված եզրափակումը, որին և հետևում է Բրունոյի հանձնումը, իսկապես, միայն կրկնվեց շարժառիթը, միայն կուրիայի (հռոմեական մի քանի պատրիկ տոհմերի միացություն) աչքին նշանակություն ուներ և ավարտեց խոսքերով. «Բրունոն երկար ապրեց հերետիկոսական երկրներում և այդ ամբողջ ժամանակի ընթացքում անցկացրեց ցոփ, միանգամայն սատանայական ապրելակերպ։ Նա վերին աստիճանի մեղավոր է հերետիկոսության մեջ,այնուամենայնիվ, նա նշանավոր մտածողներից մեկն է,միայն կարող եք երևակայել, այդ մարդը հիանալի կարդացածության և վիթխարի գիտելիքների տեր է»։ Բրունոն բանտ մտավ ոչ հերոս, բայց այնտեղից դուրս եկավ որպես հերոս։ Այնտեղ նա ազատվեց անվայել թուլակամությունից, որն երևան եկավ իր բանտարկության առաջին օրերին և հասավ այնպիսի բարոյականան հանդարտության և վեհության, որի մասին վկայում են իր կյանքի վերջին րոպեները։ Այն, որ սկզբում նա եղել թույլ, միայն մոտեցնում է նրան մեզ և զոհողությունը, որը նա բերեց, դառնում է դրանից ավելին։ Բառիս բուն իմաստով, Բրունոն իր զգացողությամբ կրոնասեր մարդ էր։ Իր ամբողջ կյանքի ընթացքում նա չազատվեց մանկական տարիների հավատից և հեղինակավոր ազդեցությունից, որը եղել այդքան երկար հարգված է։ Եվ ամեն անգամ, երբ դատարանը անդրադառնում էր նրա կրոնական զգացմունքներին, նրանք հանդիպում էին նրանում լրիվ պատրաստակամությամբ կատարել զիջումներ։ Բրունոն իր լատինական ստեղծագործություններից մեկում բացականչում է. Ես քաջ պայքարել եմ, մտածելով, որ հաղթանակը հասանելի է։ Բայց մարմինը հրաժարվում էր ուժից, ոգու արիություն ունենալը և չար բախտը բնության հետ ճնշում էին իմ ձգտումներին...Ես տեսնում եմ, որ հաղթանակը բախտի գործ է։ Ինձ համար այնուամենայնիվ կլիներ այն, ինչ այդ պայմաններում հնարավոր կլիներ և ինչում ինձ չի հրաժարվի ապագա դարը, հատկապես. «Մահվան սարսափը խորթ կլիներ նրան,−կասեն հետնորդները,–ուժեղ բնավորություն նա ուներ ավելին, քան ինչ-որ մեկը, և կյանքում ճշմարտության համար պայքարը բարձր դասեց բոլոր հաճույքներից»։ Իմ ուժերը ուղղված էր այն բանի, որպեսզի արժանանալ ապագայի խոստովանությանը։ 1600 թվականի հունվարի 20-ին տեղի ունեցավ Բրունոյի գործով հաջորդ, վերջնական նիստը։ Փետրվարի 9-ին Բրունոյին ուղարկում են մեծ ինկվիզիտոր կարդինալ Մադրուչիի ապարանքը և այնտեղ կարդինալների և նշանավոր աստվածաբաների ներկայությամբ, նրան հարկադրեցին ծունկի գալ և լսել դատավճիռը։ Դրանից հետո նրան հանձնեցին աշխարհիկ իշխանության ձեռքը, հանձնարարելով նրանց քննարկման ենթարկել այն «ամենաողորմած պատիժը և առանց արյուն թափելու»։ Այդպես է եղել երեսպաշտության ձևակերպումը, նշանակված պահանջը՝ այրել կենդանի։ Մադրուչիի ապարանքից Բրունոյին տարան աշխարհիկ բանտ, դատավճիռի կատարումը նշանակել են փետրվարի 12-ին։ Ինկվիզիցիան դեռ չի կորցրել հույսերը, որ նա կսարսափեցնի այդ տարօրինակ հերետիկոսի մոտալուտ տանջալի մահապատիժը և կստիպի նրան զղջալ ուրացող իր սեփական փիլիսոփայությունը վերադարձնել կաթոլիկ եկեղեցու խորքը։ Բայց և այս անգամ դատարանի հույսերը չարդարացան։ Բրունոն չհրաժարվեց։ Ես մեռնում եմ կամավոր տառապյալ.–ասաց նա,–և գիտեմ իմ վերջին շնչում հոգիս կհամբարձվի դրախտ։ Այսպիսով նորից նրան ներկայացրած ժամկետը անցավ ապարդյուն։ Եկավ 1600 թվականի փետրվարի 12-ը։ Հռոմեական Կամպանիայում ծաղկում ու բուրում էր իտալական գարունը։ Հռոմը փոթորկվում էր բոլոր երկրների ուխտավորներով։ Միայն հավաքված կարդինալները հասնում էր հիսունի, ամբողջ կաթոլիկ եկեղեցին, ի դեմս նրա բարձրաստիճան պաշտոնյաների, հավաքվել են իրենց գլխավորի շուրջը և սպասում էին Բրունոյի այրմանը։ Կրոնի ներկայացուցիչները սիրով ակնկալում էին մեռնող փիլիսոփայի մահից առաջ տառապանքների տեսարանը։ Այդպիսի հրադատություն էր նախապատրաստել փետրվարի 17-ին Բրունոյի համար։ Հարյուր հազարավոր մարդիկ ձգտում էին (campo dei Fiori) խռնվել էին հարևան փողոցներում, եթե հնարավոր չէ ընկնել մահապատժի տեղը, ապա ծայրահեղ դեպքում դիտեն թափորը և դատապարտումը։ Բազմության միջից այդ մահապատիժը դիտում էր արդեն ծանոթ Գասպար Շապպը։ Վերադառնալով տուն, նա անմիջապես նամակ գրեց իր ընկերոջը նկարագրեց այդ այրումը, որը սարկաստիկ արտահայտությամբ,«Բրունոն տեղափոխվեց այն աշխարհը, որն ինքն է հնարել»։ Այն որ այժմ ներկայացվում է մեզ ինչպես հերոսական մահ, ժամանակակիցների հայացքով ամոթալի մահապատիժ էր... «Մեկ հարյուրամյակում մահը մտածողին դարձնում է ապագա դարերի համար անմահ»։ «Կգա ժամանակը,երբ բոլորը կտեսնեն այն,ինչը հիմա դու տեսնում ես» Եվ, իրոք, արտահայտված այդ բառերում Բրունոյի հավատի արդարության հաղթանակը արդարացվեց նրա մահից երեք դար անց։ 1889 թվականի հունիսի 9-ին Հռոմում, Կամպո դե Ֆիորիcampo dei Fiori-ում, այդ նույն տեղում, որտեղ այրել են նրան, կանգնեցվել է նրա մահարձան Էտտորե Ֆերրարի աշխատանքը, Իտալիայի ժամանակի լավագույն քանդակագործներից մեկը։