cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Յուրի Ամիրջանյան
Յուրի Ավշարի Ամիրջանյան, հայ մանկավարժ, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի Արևելյան ռազմաճակատի («Հայրենական մեծ պատերազմ», 1941-1945) մասնակից։
Կենսագրություն
Յուրի Ամիրջանյանը ծնվել է 1925 թվականին Լեռնային Ղարաբաղի Հադրութի շրջանի Ծակուռի գյուղում, արհեստավորի ընտանիքում։ Սովորել է Տող գյուղի դպրոցում, այնուհետև միջնակարգ կրթություն ստացել է Բաքվում։ 1943 թվականին զորակոչվել է բանակ։ Առաջին ուկրաինական և Առաջին բելոռուսական ռազմաճակատներում Յուրի Ամիրջանյանը մասնակցել է Կիևի, Ժիտոմիրի, Բերդիչևի, Բելայա Ցերկովի, Վարշավայի ազատագրմանը, Օդերի անցման և Բեռլինի գրավման համար մղված մարտերին։ Երեք անգամ վիրավորվել է և ապաքինվելուց հետո վերադարձել զորամաս։ Յուրի Ամիրջանյանը պարգևատրվել է 10 մարտական մեդալներով և արժանացել խրախուսանքների ։
Պատերազմի ավարտից հետո Ամիրջանյանն աշխատանքի է անցել Խորհրդային Հայաստանում։ Ավարտել է Խ. Աբովյանի անվան մանկավարժական ինստիտուտի աշխարհագրական ֆակուլտետը։ 1955-1965 թվականներին որպես ուսուցիչ աշխատել է Արարատի շրջանում, հետագայում եղել ժողկրթբաժնի տեսուչ, ապա՝ վարիչ։ 1965 թվականին Ամիրջանյանը նշանակվել է «Խորհրդային մանկավարժ» ամսագրի գլխավոր խմբագրի տեղակալ, զբաղվել է գիտահետազոտական աշխատանքով։ 1973 թվականին պաշտպանել է «Պրոբլեմային իրավիճակի ստեղծումը ուսուցման պրոցեսի ակտիվացման միջոց» թեմայով ատենախոսություն ։
Յուրի Ամիրջանյանը տասնյակ հոդվածների և մի քանի գրքերի հեղինակ է։ Կազմել է նաև աշխարհագրության ձեռնարկ՝ բուհերն ընդունվողների համար։ 1976 թվականից Ամիրջանյանն աշխատել է Երևանի Խաչատուր Աբովյանի անվան հայկական մանկավարժական ինստիտուտի ընդհանուր մանկավարժության ամբիոնում ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ Կատեգորիա:ՀՊՄՀ շրջանավարտներ Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակիցներ
Lights Down Low
«Lights Down Low», ամերիկացի երգիչ-երգահան և երաժշտական պրոդյուսեր Բեյ Մեյջորի երգն է, համագործակցությամբ ամերիկացի ռեփեր Վակա Ֆլոկա Ֆլեյմի հետ։ Այն թողարկվել է 2012 թվականի մարտի 23-ին RCA Records լեյբլի կողմից ։ Երգի հեղինակներն են Բեյ Մեյջորը և Վակա Ֆլոկա Ֆլեյմը։ Բեյ Մեյջորը նաև երգի պրոդյուսերն է։ Երգի տեսահոլովակը թողարկվել է 2012 թվականի մայիսի 21-ին ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:2012 սինգլներ Կատեգորիա:Մեյջոր Ալիի երգեր Կատեգորիա:Վակա Ֆլոկա Ֆլեյմի երգեր
Կորչայի գավառ
Կորչա (Qarku i Korçës), Ալբանիայի գավառներից մեկը, որը գտնվում է երկրի հարավարևելյան մասում։ Վարչական կենտրոնը Կորչա քաղաքն է։
Բնակչությունը 266 322 մարդ է (2001 թ-ի տվյալներով), իսկ տարածքը՝ 3 711 կմ²։
Սահմանակից է՝
ներառում է չորս շրջաններ՝
Դրուժնի (գյուղ, Կստովսկի շրջան)
Դրուժնի (Дружный), գյուղ Ռուսաստանի Նիժնի Նովգորոդի մարզի Կստովսկի շրջանի կազմում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Նիժնի Նովգորոդի մարզի Կստովսկի շրջանի բնակավայրեր
Սեդրակ Առաքելյան (այլ կիրառումներ)
Սեդրակ Առաքելյան անուն-ազգանունը կարող է վերաբերել՝
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայկական ազգանուններ Կատեգորիա:Ազգանուններ այբբենական կարգով
Բոբրիկ (գյուղ, Ռոմնիի շրջան)
Բոբրիկ (Бобрик), գյուղ Ուկրաինայի Սումիի մարզի Ռոմնիի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Բոբրիկ գյուղում բնակվում էր 1 893 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Սումիի մարզի Ռոմնիի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Ալտու Ալեգրի դու Պինդարե
Ալտու Ալեգրի դու Պինդարե (Alto Alegre do Pindaré), համայնք Բրազիլիայում՝ Մարանիան նահանգի կազմում։ Մունիցիպալիտետ Մարանիան նահանգի արևմտյան մարզում։ Մտնում է Պինդարեի գավառի կազմի մեջ։ Բնակչությունը կազմում է 35 695 մարդ՝ 2006 թվականի տվյալներով։ Գրավում է 1 932,317 կմ2 տարածք։ Բնակչության խտությունը՝ 18,5 մարդ/կմ²։
Պատմություն
Քաղաքը հիմնադրվել է 1994 թվականի նոյեմբերի 10-ին։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Բրազիլիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Մարանիան նահանգի բնակավայրեր
Կրեմենյանսկիե Խուտորա
Կրեմենյանսկիե Խուտորա (Кремінянські Хутори), գյուղ Ուկրաինայի Խմելնիցկիի մարզի Գորոդոկի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Կրեմենյանսկիե Խուտորա գյուղում բնակվում էր 19 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Խմելնիցկիի մարզի Գորոդոկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Ժողովածու (1713)
Ժողովածու (1713), Երևանի Մաշտոցի անվան Մատենադարանում պահպանվող ձեռագիր, որը «Մաշտոցի անվան ցուցակ ձեռագրացում» (ձեռագրերի ցանկում) ներկայացված է 1713 թվի տակ։ Ձեռագիրը գրվել է 16-17-րդ դարերում Դավիթ (Ա) գրիչի կողմից։ Գրված է թղթի վրա, որը ունի 17,5 × 12,5 չափս։ Ձեռագիրը կազմված է 402 թերթից։ Գրված է միասյուն, նոտրգիր, բոլորգրով։ Ունի կիսախորան և լուսանցազարդ մանրանկարներ։ Կազմը` կաշեպատ տախտակ դրոշմազարդ։ Հիշատակարաններ՝ 158ա, հետագայի՝ 401ա (1774թ.) :
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մատենադարանի ձեռագրեր
Կապենեկի
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Բինգհեմ Կիրճի Հանք
Բինգհեմ Կիրճի Հանքը (անգլ.՝ Bingham Canyon Mine), տեղի բնակիչների միջև առավել հայտնի Քեննեքոթթ Պղնձի Հանք (անգլ.՝ Kennecott Copper Mine) անվամբ, Սոլթ Լեյք Սիթի-ից (ԱՄՆ, Յուտա նահանգ) հարավարևմուտք ընկած պորֆիրինային պղնձի բաց հանքային արդունաբերություն է։ Աշխարհում խոշորագույն մարդածին բաց հանքահորն է, որից ենթադրաբար կորզվել է ավել պղինձ քան երբևիցե որևէ այլ հանքից՝ ավելի քան 19 միլիոն տոննա , և որն անզեն աչքով տեսանելի է տիեզերքից ։ Հանքից արդյունահանվել է նաև մեծ քանակությամբ ոսկի, արծաթ և մոլիբդեն ։
Հանքը պատկանում է բրիտանա-ավստրալիական Ռիո Տինտո Գրուպ (անգլ.՝ Rio Tinto Group) կորպորացիային։ Պղնձի արդյունահանումը իրականացնում է Քեննեքոթթ Յութա Քոփփեր (անգլ.՝ Kennecott Utah Copper) կորպորացիան։
Հանքը շահագործման մեջ է 1906 թ.-ից, որի արդյունքում առաջացել է 1,2 կմ խորությամբ, 4 կմ երկարությամբ և 7,7 կմ² մակերեսով բաց հանքահոր ։
1966 թ.-ին այ ճանաչվել է որպես ԱՄՆ ազգային պատմական վայր ։ 2013 թ․-ի ապրիլին հանքում տեղի է ունեցել ԱՄՆ պատմության խոշորագույն ոչ հրաբխային սողանքներից մեկը, որին սեպտեմբերին հաջորդել է ևս մեկ, ավելի փոքր սողանք  ։
Պատմություն
Պղնձի հանքաքարի տեսքով հանքային նյութեր Բինգհեմ կանիոնում առաջին անգամ հայտնաբերվել են 1848 թ․-ին Մորմոն ռահվիրաներ Սէնֆորդ և Թոմաս Բինգհեմ եղբայրների կոմից, ովքեր այդ տարածքը օգտագործում էին որպես արոտավայր։ 1850-ին Բինգհեմների ընտանիքը լքում է մինչ այսօր իսկ իրենց անունը կրող վայրը՝ բնակություն հաստատելու Ուեբեր Քաունթիում ։
Պղնձի հանքաքարի արդյունահանումը մեկնարկել է 1863-ի սեպտեմբերիի 17-ին երբ նոր գիտակցվել է կիրճում հանքանյութի բնական պաշարների պոտենցիալը։ Սկզբում հանքահանումը սահմանափակված էր գունավոր ոսկու, կապար-արծաթի և պղինձ-ոսկու արտահանությամբ։ Պորֆիրինային պղինձը պահանջում էր հանքամշակում և երկաթուղի որը հասնում է տեղանք միայն 1873-ին ։
Կանիոնի հանքերը համեմատաբար փոքր էին մինչև 19-րդ դարի վերջը երբ պղնձի հանքաքարի արդյունահանումը բաց հանքահորի միջոցով չստացավ մեծ ծավալներ։ 1903 թ․-ին այստեղ է հիմնադրվում Յուտայի Պղինձ (անգլ.՝ Utah Copper Company) ձեռնարկությունը, որը և սկսում է բաց հանքահորից հանքահանումը արդեն 1906-ին։ Բաց հանքահորի, երկաթ գծի և ջրային գոլորշիով աշխատող էքսկավատորների առկայությունը ապահովեցին ձեռնարկությանը 1912 թ․-ի դրությամբ աշխարհի ամենախոշոր հանքային արդյունաբերության կարգավիճակը ։
1915 թ․-ին Քեննեքոթթ Պղնձ կորպորացիան (անգլ.՝ Kennecott Copper Corporation) գնում է ձեռնարկության 25 տոկոսանոց շահութաբաժին, 1923-ի դրությամբ արն արդեն հասնում է 75 տոկոսի ։ Բինգհեմի կանիոնը արագորեն ծավալվում է և 1920-ականներին վերածվում արդյունաբերական գործունեության զնդանի։ Մոտ 15,000 մարդ է բնակություն հաստատում կանիոնի թեք լանջերին փռված տեղական համայնքներում։ Սակայն նրանց թիվը էապես նվազում է հանքահանման տեխնիկական զարգացմանը և հանքահորի մշտական ընդլայնման հետևանքով՝ կրճատվելով 1980 թ․-ի դրությամբ մինչև ընդամենը 800 բնակիչ ունեցող վերջին բնակավայրի՝ Քոփորթոնի։
1985 թ․-ին բաց հանքահորի արդյունահանումը դադարեցվում է, իսկ 1986-ին հարևան Բերեյ կիրճում հայտնաբերվում է ոսկի։ 1987-ին հանքը վերաբացվում է այն բանից հետո երբ British Petroleum-ին մասնաբաժին է գնում Քեննեքոթթ-ից։ Ռիո Տինտո Գրուփ-ը վերագնում է մասնաբաժինը 1989 թ․-ին, մոդեռնիզացնում հանքը, հանքահան ֆաբրիկան և ձուլարանը ։
Սողանքներ
2013 թ․-ի ապրիլի 10-ին, ժամը 21։30-ին հանքում տեղի է ունեցել սողանք։ 65-ից 70 միլիոն մ³ հող և քար է գահավիժել հանքահորի լանջերով ։ Նախապես տեղադրված ինտերֆերաչափական ռադարային համակարգի նախազգուշացնող չափումների հիման վրա աշխատանքները դադարեցվել էին ժամանակավորապես և տուժվածներ չեղան ։ Խոշոր սողանքը ակնկալվում էր, որ կհանգեցնի հանքանյութի մոտ 100, 000 տոննայի կրճատման ։ Երկրորդ սողանքը տեղի ունեցավ նույն թվականի սեպտեմբերի 11-ին և հանգեցրեց 100 աշխատողի տարհանմանը ։
Բնապահպանական պատմություն
Համաձայն շրջակա միջավայրի պահպանության մասնագետների, հանքը թողել է վնասակար ազդեցություն ձկների և վայրի կենդանիների, ինչպես նաև օդի ու ջրի մաքրության վրա՝ շրջապատի հանրության համար ստեղծելով առողջության վտանգներ ։ Շրջակա միջավայրի պահպանությամբ զբաղվող տարբեր դաշնային ծառայություններ կիրառել են հստակ սահմանված չափանիշներ՝ Kennecott պղնձի հանքավայրի դուստր ձեռնարկությանը պարդադրելու պահպանել շրջակա միջավայրի կանոնակարգերը։ 1990 թ.-ից սկսած Kennecott-ը ծախսել է ավելի քան 400 միլիոն ԱՄՆ դոլար վնասված վայրերում մաքրման աշխատանքներ կատարելու նպատակով, որպեսզի խուսափի այնպիսի կարգավորող օրենքների կիրառումից, որոնք ձեռնարկությունը կգրանցեին Superfund ազգային առաջնահերթությունների ցանկում (անգլ.՝ Superfund National Priorities List) ։
Բնապահպանական ազդեցություն
ԱՄՆ շրջակա միջավայրի պահպանության ծառայությունը 1994-ից 2008-ը թվել է "Kennecott South Zone/Bingham" շրջանը superfund հատուկ ֆոնդի ցանկում, որն ուղղված է վտանգավոր նյութերով աղտոտված վայրերի մաքրման աշխատանքները հովանավորելուն։ Այդ տարածքը ընդգրկում է Սոլթ Լեյք Սիթի-ից 40 կմ հարավարևմուտք ընկած Բինգհեմ հանքարդյունաբերության շրջանը, բաց հանքահորը, պոչանքների լցակույտերը և այլ վայրեր։ Արնդյունահանող ձեռնարկությունը խուսափել է կարգավորող պատժամիջոցներից՝ ինքնակամ ձեռնամուխ լինելով աղտոտված տարածքների մաքրմանը։ 2008-ին այն հանվել է հատուկ պատժամիջոցների ենթարկվելու ցանկից ։
1900-1909
1904 թ․-ի դրությամբ Սոլթ Լեյք գոգավորությունում կար երեք պղնձի և մեկ կապարի ձուլարան։ Ծխատարերից ծծմբի երկօքսիդի արտանետումները մեծ վնաս են պատճառել հարևանությամբ գտնվող բերքատու տնտեսություններին։ 1904-1905 ձմռանը ֆերմերները որոշեցին միասին դատական այց ներկայացնել ձուլարանների դեմ ։ 1906-ին դատական որոշումով սահմանվել է, որ ձուլարաններում ձուլվող հանքանյութում ծծմբի պարունակությունը չի կարող գերազանցել 10 տոկոս՝ փաստացիորեն փակելով վերը նշվաշ ձուլարանները ։
1910-1979
Քեննեքոթթ կորպորացիան նաև նշվում էր որպես մկնդեղի և սնդիկի պես ծանր մետաղների արտանետման աղբյուր ։ Մկնդեղն և սնդիկը բնապահպանական ծառայությունների կողմից Քեննեքոթթին ուղղված մտահոգությունների առիթ են հանդիսացել։ Ե՛վ մկնդեղը, և՛ սնդիկը մեծ քանակությամբ վնասակար են առողջությանը ։
1980-1989
1980-ականներին կատարված ուսումնասիրությունները հայտնաբերեցին հանքահանման հետևանքով առաջացած ստոտգետնյա ջրերի աղտոտում։ Յուտայի նահանգը դատական ​​գործողություններ սկսեց Քենեքոթթի դեմ՝ բնական պաշարների կորստի և ոչնչացման, հանձինս ստորգետնյա ջրերին պատճառած վնասների հատուցման հայտ ներկայացնելով 1986-ի հոկտեմբերին ։
Պոչամբարը նույնպես վտանգ էր ներկայացնում։ 1988 թ․-ին կազմած ինժեներական հաշվետվությունը մատնանշեց, որ Մագնա քաղաքի հարևանությամբ վեր խոյացող պոչամբարին քանդվելու վտանգ էր սպառնում երկրաշարժի պատճառով, ինչի հետևանքով դրանում գտնվող մեկ միլիարդ տոննա պոչանքրերը իրենց ճանապարհին կթաղեին քաղաքի տները։ Հանքարդյունահանող ընկերությունը ի պատասխան գործարկեց մի շարք պոտենցիալ կանխարգելիչ միջոցառումներ, ներառյալ պոչամբարի հարակից տարածքներում տների գնում, հնարավոր տույժ-տուգանքների հաշվարկ պատնեշի վնասման դեպքում, 500 մլն ԱՄՆ դոլար (1.1 մլրդ այսօրվա հաշվարկով) ներդրում պոչամբարի ամբարտակը ամրապնդելու համար, ինչպես նաև փորձեր պետական վերահսկիչ մարմինների հետ ձեռք բերելու անթափանցիկ գործարքներ` վերոնշյալ տեխնիկական զեկույցը հանրային աչքից հեռու պահելու նպատակով ։
1990-1999
1990-ականների սկզբերից, հանքի շահագործումից առաջացած փոշու արտանետումները սկսեցին աղտոտել շրջակա տարածքները, երբ օդ արտանետվող PM10 կատեգորիայի (10 µg/m³-ից խոշոր մասնիկներ) մասնիկների տրամաչափը աճեց, 28μg/մ³-ից հասնելով 50μg/մ³-ի, հարևան բնակավայրերի բնակիչների համար առաջացնելով լուրջ առողջական խնդիրների անհանգստություն։ PM10 մասնիկների խոշորացման առաջին զեկույցը ներկայացվել էր Schwartz and Dockery-ին 1992 թ․-ին։ Ապա 1997-ին, Brigham Young University համալսարանի պրոֆեսորներից մեկն առաջարկեց, որ հանքի փոշու PM10  արտանետումները մարդկանց թոքի վնասվածքների պատճառ է հանդիսացել։
Այն բանից հետո երբ 1995 թ․-ին գիտական հետազոտությունները ցույց տվեցին հանքի շահագործման հետևանքով ստորգետնյա ջրերի աղտոտվածության առկայությունը, Յուտա նահանգը օրենքներ ընդունեց՝ պարտադրելով Քեննեքոթթ ընկերություններին վճարել 37 միլոին ԱՄՆ դոլար (61 միլոին ժամանակակաից փոխարժոիյթով)` ստորգետնյա ջրերի աղտոտումը կարգավորելու նպատակով։
2000-2014
2000-ից 2011 թվականներին, Բինհեմ կանիոնի պղնձի հանքում տեղի են ունեցել բազմաթիվ քիմիական նյութերի արտահոսքեր ։ ԱՄՆ շրջակա միջավայրի պահպանության ծառայության համաձայն հանքի շահագործմանը զուգնթաց բազմաթիվ արտահոսքերի և արտադրական ջրերի գերհոսքերի արդյունքում առաջացել է 116 կմ մեծությամբ ստորգենտյա, աղտոտված ջրային մարմին։ Սոլթ Լեյք-ի հովտի բնակչության աճը կարող է բերել մակերեսային ջրային համակարգերի կառուցման անհրաժեշտությանը՝ աղտոտված ստորգետնյա ջրերի անպիտան դառնալու պատճառով ։
Վկայակոչելով 1916 թվականի Stock-Raising Homestead Act ամերիկյան օրինագիծը, 2007 թ․-ին, Kennecott Utah Copper ձեռնարկությունը մտադիր էր ընդլայնել իր տարածքները մինչև հարևանությամբ գնտնվող երկու այլ կիրճերը, նոր հանքավայր շահագործելու միտումով ։
2008 թ․-ին Միացյալ Նահանգների ՆԳՆ Ձկան և կենդանական աշխարհի ծառայությունը դատի է տվել Kennecott-ին `վտանգավոր նյութերի, այդ թվում` սելենի, պղնձի, մկնդեղի, ցինկի, կապարի և կադմիումի արտահոսքերից հետևանքով։ Դաշնային ծառայության որոշ կենսաբան մասնագետներ պնդում են, որ այդ քիմիական նյութերը մեծ վնաս են հասցրել էկոհամակարգերին և ռեսուրսներին, որոնք անհրաժեշտ են թռչունների պոպուլյացիաներին, ինչպես նաև ձկներին և այլ կենսաբազմությանը ։
Հանքարդյունաբերման գոտու հյուսիսային մասում գտնվող խոշոր պոչամբարը պոչանքներ է կուտակել հանքի աշխատանքների մեկնարկումից ի վեր։ Kennecott Utah Copper ձեռնարկությունը դիմել է արդեն 1.8 միլիարդ տոննա տարողունակությամբ պոչամբարը 2.9 կմ²-ով ընդլայնման թույլտվություն ստանալու համար։  Կառույցի անկայունությունը պատճառ է հանդիսացել ձեռնարկության գործունեության նկատմամբ խիստ ուշադրություն սահմանելուն։  Salt Lake Tribune պարբերականը 2007 թ․-ին տպագրել է նյութ, որտեղ տեղեկացվում է, որ ընկերությունը չի բացահայտել երկրաշարժի պատճառով պոչամբարի պատվարի հնարավոր փլուզումից բխող արհավիրքների մասին։ 2001-ից 2009 թվականները գրանցվել է 2.3-ից 3.4 ամպլիտուդայի վեց երկրածաժ՝ միջինացված էպիկենտրոնը լինելով պոչամբարի հարևանությամբ գտնվող Մագնա բնակավայրային գոտուց 4.8 կմ հեռավորության վրա ։
Հանրաճանաչ մշակույթում
Բինգհեմ կանիոնի հանքը նկարվել է 1973 թվականի Birds of Prey ֆիլմում, որի գլխավոր հերոս, օդաչու Հարրի Ուաքերը, ուղղաթիռով հանքի խառնարան է հետապնդում բանկ թալանած երեք անձանց և նրանց կին պատանդին։ Բաց հանքահորը նաև հայտնվել է The Fundamentals of Caring կինոնկարում։
Վլադիմիր Զորանյան
Վլադիմիր Արեստակի Զորանյան, հայ անասնաբույծ։ Գյուղատնտեսական գիտությունների դոկտոր (1982), պրոֆեսոր (1985)։ ՀԳԳԱ անասնաբուծության և անասնաբուժական բժշկագիտության բաժանմունքի ակադեմիկոս (1994)։ ՀԽՍՀ վաստակավոր անասնաբույծ (1981)։
Կենսագրություն
Վլադիմիր Զորանյանը ծնվել է 1936 թվականի ապրիլի 17-ին, Ախալքալաքի շրջանի Աբուլ գյուղում ։ 1958 թվականին ավարտել է Երևանի անասնաբուծական-անասնաբուժական ինստիտուտը։ 1964-1969 թվականներին եղել է Երևանի անասնաբուծական-անասնաբուժական ինստիտուտի ուսումնափորձնական տնտեսության տնօրեն։ 1969-1987 թվականներին դասավանդել է գենետիկայի և կենդանաբանության ամբիոնում։ 1983–1987 թվականներին եղել է գենետիկայի և կենդանաբանության ամբիոնի վարիչ, 1987-1995 թվականներին՝ ՀՀ անասնաբուծության տոհմային գործի գիտաարտադրական միավորումում գլխավոր տնօրեն, միաժամանակ՝ Անասնաբուծության և կերարտադրության գիտահետազոտական ինստիտուտի տնօրեն և գենետիկայի ու կենսատեխնոլոգիայի բաժնի վարիչ։ 1994 թվականին՝ ՀԳԳԱ անասնաբուծության և անասնաբուժական բժշկագիտության բաժանմունքի ակադեմիայի քարտուղար, 1995-1997 թվականներին՝ հայկական գյուղատնտեսական ակադեմիայում գենետիկայի և կենսաբանության ամբիոնի վարիչ։ 1997 թվականին՝ ընդհանուր կենսաբանության ամբիոնների վարիչ ։
Աշխատանքները վերաբերում են տոհմային տավարաբուծության զարգացման, տավարի բազմապտղության, գենետիկայի, ինբրեդային ճնշվածության և հիբրիդային հզորության կենսատնտեսական բնույթի, ինչպես նան կլոնավորման խնդիրներին։ Կովկասյան գորշ տավարի ցեղի ստեղծման մասնակիցներից է։ Համահեղինակ է բուհական դասագրքերի ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ անասնաբույծներ Կատեգորիա:Գյուղատնտեսական գիտությունների դոկտորներ Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Լեյկեմիա
Լեյկեմիայի առաջացման հստակ պատճառները հայտնի չեն ։ Բազմիցս քննարկվել է ժառանգական և ոչ ժառանգական՝ միջավայրային գործոնների հնարավոր դերը լեյկեմիաների առաջացման գործում ։ Ռիսկի գործոնների թվում են ծխելը, իոնիզացնող ճառագայթները, որոշ քիմիական միացություններ (օր. բենզեն), նախկինում ստացած քիմիաթերապիան և Դաունի համախտանիշը ։ Մարդիկ, ովքեր ունեն լեյկեմիայի ընտանեկան պատմություն (ընտանիքում, կամ մոտ ազգակցական հարազատների շրջանում կան, կամ եղել են լեյկեմիայով հիվանդներ), նույնպես բարձր ռիսկի խմբում են ։ Տարբերում ենք լեյկեմիաների 4 հիմնական տիպեր ՝ սուր լիմֆոբլաստային լեյկեմիա (ՍԼԼ), սուր պրոմիելոցիտար (միելոբլաստային) լեյկեմիա (ՍՄԼ), քրոնիկ լիմֆոցիտար լեյկեմիա (ՔԼԼ) և քրոնիկ միելոցիտար լեյկեմիա (ՔՄԼ), ինչպես նաև բազում այլ ավելի հազվադեպ հանդիպող ձևեր ։ Լեյկեմիաները և լիմֆոմաները երկուսն էլ պատկանում են ուռուցքների այն հսկա ընտանիքին, որոնք ախտահարում են արյունը, ոսկրածուծը, լիմֆոիդ համակարգը և հայտնի են որպես հեմատոպոետիկ և լիմֆոիդ հյուսվածքների ուռուցքներ  ։
Լեյկեմիաների բուժման եղանակների թվին են պատկանում քիմիոթերապիան, ճառագայթային և թիրախային թերապիանները, ոսկրածուծի փոխպատվաստումը՝ երբեմն ի հավելումն ախտանշանային (ոչ պատճառային) և ըստ անհրաժեշտության պալիատիվ բուժման ։ Լեյկեմիաների որոշ տեսակների վարման ընթացքում կարող է կիրառվել սպասողական տակտիկա ։ Բուժման արդյունավետությունը հիմնականում կախված է լեյկեմիայի այս կամ այն ձևից և հիվանդի տարիքից։ Հիվանդության ելքը զարգացած երկրներում բարելավվել է վերջին տարիներին ։ ԱՄՆ-ում 5 տարվա ապրելիությունը կազմում է 57% ։ Մինչև 15 տարեկան երեխաների շրջանում 5 տարվա ապրելիությունը ավելի բարձր է և կազմում է 60 - 85 % կախված լեյկեմիայի տարատեսակից ։ Երեխաների մոտ բուժմանը հաջորդող 5 տարիների ընթացքում հիվանդության բացակայությունը էականորեն իջեցնում է հետագա կրկնության ռիսկը ։
2015 թվականին լեյկեմիայով հիվանդացությունը աշխարհում կազմել է 2.3 միլիոն մարդ, իսկ մահերի թիվը 353,500 ։ 2012-ին հիվանդությունը հայտնաբերվել է ևս 352,000 մարդու շրջանում ։ Լեյկեմիան քաղցկեղի ամենատարածված տեսակն է երեխաների մոտ, դեպքերի 75% -ն էլ բաժին է ընկնում սուր լիմֆոբլաստայինին ։ Այնուամենայնիվ լեյկեմիաների ամբողջ դեպքերի 90% -ը հանդիպում է հասուն անձանց մոտ, իսկ ամենահաճախակին սուր պրոմիելացիտար (միելոբլաստային) և քրոնիկ լիմֆոցիտար լեյկեմիաներն են համապատասխանաբար ։ Հիվանդությունը առավել հաճախ հանդիպում է զարգացած երկրներում ։
Ընդհանուր դասակարգում
Կլինիկական և ախտաբանական տեսանկյունից լեյկեմիաները բաժանվում են բազմաթիվ խմբերի։ Առաջին բաժանումը նրանց սուր և քրոնիկ ձևերի տարանջատելն է՝
Մյուս տարանջատումը կատարվում է ըստ ախտահարված բջջի տեսակի։ Ըստ այդմ ստացվում են լիմֆոբլաստային կամ լիմֆոցիտար, միելոբլաստային կամ միելոցիտար լեյկեմիաներ։
Այս 2 տարանջատումների հիման վրա ստացվում են լեյկեմիաների 4 հիմնական խմբերը։ Հիմնական խմբերն էլ իրենց հերթին բաժանվում են բազում ենթախմբերի։ Հանդիպում են նաև լեյկեմիաների այլ՝ հազվադեպ տարատեսակներ, որոնք դուրս են այս դասակարգումից։
Նշաններ և ախտանիշներ
Երեխաների մոտ հաճախ հանդիպող նշաններից են՝ գունատ մաշկը, արյունազեղումների հանդեպ հակումը, տենդը, մեծացած փայծաղը կամ լյարդը ։
Ոսկրածուծի ուղղակի վնասումը, որն առաջանում է մեծաքանակ լեյկեմիկ բջջիներով նորմալ ոսկրածուծի ճնշման արդյունքում, բերում է ծայրամասային արյան մեջ նորմալ թրոմբոցիտների քանակի իջեցման, որն էլ իր հերթին պատճառ է հանդիսանում այս հիվանդների մոտ արյունազեղումների, պետեխիաների և արյունահոսությունների հաճախակի առաջացման։
Արյան սպիտակ բջիջները (լեյկոցիտները), որոնք օրգանիզմում զբաղվում են պաշտպանական գործընթացներով՝ կարող են նույնպես լինել ճնշված կամ դիսֆունկցիոնալ։ Այսպիսով նրանք կարող են չգործել կամ ընդհակառակը կռվել սեփական հյուսվածքների դեմ։ Քանի որ լեյկիաների ժամանակ իմուն համակարգի բջիջները դիսֆունկցիանալ են, որոշ հիվանդներ կարող են ունենալ հաճախակի ինֆեկցիաներ՝ տոնզիլիտից (նշիկաբորբ), բերանի խոռոչի խոցերից մինչև կյանքին վտանգ սպառանցող թոքաբորբեր և օպորտունիստական ինֆեկցիաներ։
Արյան կարմիր բջիջների (էրիթրոցիտներ) դեֆիցիտը հանգեցնում է անեմիայի, որն էլ պայմանավորում է հիվանդների գունատությունը և հևոցը։
Որոշ հիվանդների մոտ կարող է լինել անընդհատ հիվանդ զգալու զգացողություն, տենդ, սարսուռ, գիշերային քրտնկոտություն, հոգնածություն և գրիպանման երևույթներ։ Կարող են դիտվել նաև սրտխառնոց և ախորժակի կորուստ՝ մեծացած լյարդի կամ փայծաղի պատճառով, որն էլ հանգեցնում է քաշի ոչ նպատակադրված կորստի։ Բլաստների մեծաքանակ կուտակումը լյարդում և ավշային հանգույցներում բերում է վերջիններիս մեծացման և ցավոտության ։ Երբ լեյկեմիկ բջիջները ներխուժում են նյարդային համակարգ հիվանդի մոտ կարող են դիտվել բազում նյարդաբանական ախտանիշներ (օր. գլխացավ)։ Ոչ այնքան բնորոշ նյարդաբանական ախտանիշները ՝ միգրենը, ցնցումները և կոման կարող են դիտվել ուղեղի ցողունի ճնշման արդյունքում։ Լեյկեմիաների ժամանակ առաջացող ախտանիշները ոչ սպեցիֆիկ են և կարող դիտվել նաև այլ հիվանդությունների ժամանակ։ Հետևաբար լեյկեմիաները միշտ ախտորոշվում են մանրակրկիտ բժշկական հետազոտություններից հետո։
Լեյկեմիա բառը, որը նշանակում է սպիտակ արյուն, առաջացել է այս հիվանդությամբ տառապող անձանց մեծամասնության շրջանում նախքան բուժումը դիտվող լեյկոցիտների բազմաքանակությունից։ Լեյկոցիտների բազմաքանակությունը դառնում է ակնհայտ, երբ հիվանդի արյան նմուշը դիտում են մանրադիտակով, որում հաճախ, բացի մեծաքանակ լինելուց նաև անհաս են և դիսֆունկցիոնալ։
Լեյկեմիայով ախտորոշված որոշ հիվանդների ծայրամասային արյան մեջ չեն հայտնաբերվում մեծաքանակ տհաս բջիջներ, հազվադեպ այս վիճակը կոչվում է ալեյկեմիա կամ ալեյկեմիկ լեյկեմիա: Այս դեպքում ոսկրածուծում շարունակվում են գտնվել բազմաթիվ անհաս բջիջներ, որոնք խոչնդոտում են նորմալ բջիջների զարգացումը, սակայն նրանք ինչ ինչ պատճառներով այդպես էլ մնում են ոսկրածուծում չանցնելով արյուն և չհայտանաբերվելով արյան հետազոտությամբ։ Ալեյկեմիայով հիվանդ մարդու ծայրամասային արյան լեկոցիտների քանակը կարող է լինել նորմալ կամ իջած։ Ալեյկեմիան կարող է դիտվել նաև լեյկեմիաների 4 հիմնական խմբերի ժամանակ, իսկ ամենաբնորոշն է մազաբջջային լեյկեմիայի դեպքում ։
Առաջացման պատճառներ
Լեյկեմիաներից և ոչ մեկի համար չկա առաջացման հստակ, եզակի պատճառ։ Կան հայտնի, թեպետ և փոքրաթիվ առաջացման պատճառներ, որոնք կարող են հանգեցնել լեյկեմիայի, սակայն այդ դեպքերը հազվադեպ են և չեն տարածվում լեյկեմիաների մեծաթիվ ձևերի վրա ։ Լեյկեմիաների բազմաթիվ ձևերի առաջացման պատճառները հայտնի չեն։ Հավանաբար նրանցից յուրաքանչյուրի հիմքում ընկած է տարբեր գործոններ։
Սակայն մի բան հստակ է՝ լեյկեմիան քաղցկեղ է, և ինչպես բոլոր քաղցկեղները այն նույնպես ծագում է բջջի ԴՆԹ-ում մուտացիայի հետևանքով։ Մուտացիան բջջին դարձնում է ուռուցքային, երբ ակտիվացնում է օնկոգեններին կամ ապակտիվացնում ուռուցք ճնշող գեներին, այսպիսով բջջին զրկելով ծրագրավորված մահից (ապոպտոզ), տարբերակումից, նորմալ կիսումից։ Մուտացիաները կարող են առաջանալ սպոնտան, կամ ճառագայթների և բազմաթիվ կարցինոգեն (ուռուցքածին) նյութերի ազդեցությունից ։
Մեծերի շրջանում մուտացիայի բերող հայտնի պատճառների թվում են բնական կամ արհեստական իոնիզացնող ճառագայթները, վիրուսներից HTLV -ները և որոշ քիմիական նյութեր՝ օր. բենզեն և ալկիլացնող պրեպարատները, որոնք օգտագործվել են նախկին քաղցկեղների բուժման համար  ։ Ծխախոտի օգտագործումը թեև շատ փոքր, բայց բարձրացնում է սուր մեիլոիդ լեյկեմիաների առաջացման ռիսկը ։ Բազմաթիվ այլ հետազոտություններով հայտնաբերվել է հնարավոր կապ պետրոքիմիկատների, մազերի ներկերի և լեյկեմիանրի որոշ ձևերի առաջացման մեջ։ Դիետան որպես այդպիսին որևիցե դեր չունի լեյկեմիաների առաջացման մեջ, սակայն բուսական բջջանքով հարուստ սնունդը կարող է որոշ պաշտպանական նշանակություն ունենալ ։
Վիրուսներից մարդու T-լիմֆոտրոպ վիրուսը (HTLV-1) կարող է առաջացնել հասուն T-բջջային լեյկեմիա ։
Լեյկեմիաների հազվադեպ դեպքեր նկարագրվել են նույնիսկ մորից - պտղին անցման հետևանքով (երեխան ձեռք է բերում լեյկեմիա, որովհետև մայրը հիվանդ է եղել լեյկեմիայով հղիության ժամանակ) ։ Երեխաները որոնց մայրերը օգտագործել են օվուլյացիան (ձվազատում) խթանող դեղեր 2 անգամ ավելի են հակված լեյկեմիաների իրենց մանկության շրջանում քան նրանց հասակակից այլ երեխաները ։
Գենետիկ գործոններ
Որոշ մարդիկ ունեն գենետիկ նախատրամադրվածություն լեյկեմիաների առաջացման։ Գենետիկ այս գործոնների դերը ցուցադրվում է ընտանեկան պատմությունների և երկվորյակների վրա կատարվող հետազոտությունների օգնությամբ ։ Այս հիվանդները կարող են ունենալ մեկ կամ մի քանի ընդհանուր գեներ և որոշ դեպքերում ընտանիքում առկա են լինում լեյկեմիայի միևնույն տեսակը ։
Քրոմոսոմային անոմալիաներ կրող հիվանդների մոտ նույնպես լեյկեմիա զարգացնելու ռիսկը չափազանց բարձր է ։ Օրինակ Դաունի համախտանիշով և Ֆանկոնիի անեմիայով հիվանդների շրջանում բարձր է սուր լեյկեմիաների (հատկապես սուր միելոիդ լեյկեմիաների) առաջացման ռիսկը ։ Դաունի համախտանիշով հիվանդների մոտ ՍՄԼ M7 տարատեսակի առաջացման ռիսկը մեծանում է շուրջ 500 անգամ, իսկ ՍԼԼ -ինը 20 անգամ ։ SPRED1 գենի մուտացիան բերում է մանկական հասակում լեյկեմիաների զարգացման ռիսկի մեծացման ։
Սուր միելոգեն լեյկեմիայի M3 տարատեսակի դեպքում (կոչվում է սուր պրոմիելոցիտար լեյկեմիա), մուտացիան, որն այստեղ իր տեսակով տրանսլոկացիա է` t(15;17), առաջանում է 17-րդ քրոմոսոմում գտնվող ռետինոյաթթվի ընկալիչ α գենի, դեպի 15-րդ քրոմոսոմ պրոմիելոցիտար լեյկեմիայի (ՊՄԼ) գենի հարևանությամբ տրանսլոկացիայի հետևանքով։ Այս երկու գեների միացման հետևանքն է խիմերիկ ՊՄԼ/ՌԸα գենի առաջացումը, որը կոդավորում է արդեն ձևախախտված ռետինոյաթթվի ընկալիչ։ Այսպիսով խանգարվում է այսպիսի ձևափոխված ընկալիչներով բջիջների տարբերակումը ։
Ոչ իոնիզացնող ճառագայթում
Տասնամյակներ շարունակ ուսումնասիրվել են ոչ իոնիզացնող ճառագայթների լեյկեմիա առաջացնելու հնարավորությունը ։ Քաղցկեղի հետազոտության միջազգային կազմակերպությունը բազմաթիվ հետազոտությունների արդյունքում հանգել է եզրակացության, որ ծայրահեղ ցածր հաճախականության մագնիսական (բայց ոչ էլեկտրական) դաշտերը կարող են բերել մանկական լեյկեմիաների առաջացման ։ Ի հակառակը սրան, այս ուժերի ազդեցության և հասուն անձանց մոտ առաջացող լեյկեմիաների միջև որևիցե կապ չի հայտնաբերվել ։ Քանի որ, նմանատիպ ծայրահեղ ցածր հաճախականության էլոկտրոմագնիսական էներգիայի հետ մարդու շփումը բավականին հազվադեպ է, առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը՝ ԱՀԿ-ն, հաշվարկել է որ եթե նույնիսկ ապացուցվի այս գործոնների հստակ կապը լեյկեմիաների հետ, ապա նրանք պատճառ կհանդիսանան ընդամենը 100 -2400 դեպքի ամեն տարի, կազմելով մանկական լեյկեմիաների 0.2-4.9 % -ը (ամբողջ լեյկեմիաների 0.03 - 0.9% -ը) ։
Ախտորոշում
Ախտորոշմանը զուգնընթաց, արյան կենսաքիմիական հետազոտությունը կարող է օգնել լյարդի և երիկամների ախտահարման աստիճանը, ինչպես նաև քիմիոթերապիայի ազդեցությունը օրգանիզմի վրա պարզելու համար։ Լեյկեմիկ գործընթացներում ոսկրերի հնարավոր ներգրավումը պարզելու համար կիրառվում է ճառագայթային ախտորոշման մեթոդներից՝ ռենտգենը (X-ray), ուղեղի և փափուկ հյուսվածքների համար՝ մագնիսառեզոնանսային շերտագրությունը (ՄՌՇ), լյարդի, փայծաղի և երիկամների համար՝ ուլտրաձայնային հետազոտությունը(սոնոգրաֆիան)։
Համակարգչային շերտագրությունը (KT) կարող է օգտագործվել կրծքային ավշային հանգույցների հետազոտության համար։ Չնայած ախտորոշման բազմաթիվ մեթոդների առկայությանը, շատ հիվանդների մոտ լեյկեմիաների ախտորոշումը դժվարացած է՝ բազմաթիվ ոչ սպեցիֆիկ, ցրված, և այլ հիվանդություններ հիշեցնող ախտանիշների առկայության պատճառով։ Այդ պատճառով օրինակ Քաղցկեղի Ամերիկյան կազմակերպությունը նշում է, որ լեյկեմիայով հիվանդների առնվազն 20% աշխարհում մնում է դեռ չախտորոշված ։
Բուժում
Լեյկեմիաների տարբեր ձևերի բուժումը իրենից ենթադրում է ֆարմակոլոգիական բազմաթիվ պրեպարատների ընդունում՝ քիմիոթերապիայի համար նախատեսված դեղերի հետ ասոցացված։ Որոշների բուժման մեջ օգտագործվում է ճառագայթային թերապիան, իսկ որոշների համար ոսկրածուծի փոխպատվաստումը։
Սուր Լիմֆոբլաստային
Սուր լիմֆաբլաստային լեյկեմիայի վարումը ուղղված է ոսկրածուծային և համակարգային ախտահարումների դեմ։ Բուժումը պետք է կանխարգելի ուռուցքային բջիջների սերմացրումը օրգանիզմի այլ հատվածներ, մասնավորապես՝ կենտրոնական նյարդային համակարգ (ԿՆՀ) (պարզելու համար՝ ամենամսյա գոտկային պուկցիաներ)։ Ընդհանուր առմամբ ՍԼԼ-ի բուժումը բաժանվում է մի քանի շրջանի՝
Բուժման պլանավորում
Հեմատոլոգները ՔԼԼ-ի բուժումը սկսելու համար հիմնվում են՝ հիվանդության փուլի և կոնկրետ հիվանդի առանձնահատկությունների վրա։ ՔԼԼ-ով հիվանդների մեծամասնության մոտ քացկեղը ցածր աստիճանի է (low-grade, քաղցկեղային բջիջները շատ քիչ են տարբերվում նորմալ բջիջներից) և բուժումը որևէ օգուտի չի բերում։ Բուժումը հիմնականում ցուցված է հետևյալ դեպքերում ՝
Բուժական մոտեցումներ
ՔԼԼ -ի բուժման համար նախատեսված ներկայիս եղանակները չեն ապահովում հիվանդության լրիվ բուժում, դեռ ավելին հիվանդների մեծամասնության համար բուժական այս կամ այն միջոցառումները ուղղված են հիվանդությունը ինչքան հնարավոր է երկար ճնշելուն այլ ոչ թե լրիվ վերացնելուն։ Առաջին շարքի քիմիոթերապևտիկ պրեպարատներից օգտագործում են քլորամբուցիլը կամ ցիկլոֆոֆսամիդը, զուգակցված կորտիկոստերոիդներից պրեդնիզոնի կամ պրեդնիզոլոնի հետ։ Կորտիկոստերոիդների օգտագործումը բավական արդյունավետ է և արդարացված, զի նրանք ճնշում են որոշ լեյկեմիաների դեպքում դիտվող աուտոիմուն պրոցեսները, օր.՝ աուտոիմուն հեմոլիտիկ անեմիա կամ իմուն միջնորդավորված թրոմբոցիտոպենիա։ Ռեզիստենտ (կայուն) ձևերի ժամանակ կարող է օգտագործվել նուկլեոզիդային որևիցե պրեպարատ, օր.՝ ֆլուդարաբին, պենտաստատին կամ կլադրիբին։ Երիտասարդ և հարաբերականորեն առողջներին կարող է կատարվել ոսկրածուծի փոխպատվաստում, հիվանդության լրիվ բուժման նպատակով :
Սուր միելոգեն
ՍՄԼ -ների բուժման համար կան բազում կուտակված արդյունավետ հակաքաղցկեղային դեղեր։ Բուժական մոտեցումները տարբեր են կախված հիվանդի տարիքից և ՍՄԼ-ի սպեցիֆիկ ձևից։ Ընդհանուր առմամբ բուժումը ուղղված է ոսկրածուծի գործառույթը շտկելուն, ուռուցքի համակարգային ազդեցությունները մեղմելուն և ԿՆՀ-ն ուռուցքային ներսփռանքից պաշտպանելուն։
Շատ դեպքերում, ուռուցքաբանների մեծամասնությունը բուժումը սկսում են հենվելով քիմիաթերապիայի ինդուկցիոն փուլի համար նախատեսված դեղերի վրա։ Այսպիսի մոտեցումը երբեմն հանգեցնում է վաղ ռեմիսիայի։ Կոնսոլիդացիոն և պահպանողական բուժումները հիվանդության ռեցիդիվները (կրկնումները) կանխելու նպատակ են հետապնդում։ Կոնսոլիդացիոն բուժումը իրենից ենթադրում է ինդուկցիան քիմիաթերապիաների կրկնում, կամ քիմիաթերապիայի ուժեղացում հավելյալ դեղերով։ Ի տարբերություն նրա, պահպանողական բուժումը ներառում է օգտագործվող դեղերի ցածր դեղաչափեր ։
Քրոնիկ միելոգեն
Կան մի քանի հնարավոր բուժման մեթոդներ ՔՄԼ-ի համար, սակայն ստանդարտ բուժական մոտեցումը ախտորոշված հիվանդների համար իմատինիբն է ։ Ի համեմատ այլ հակաքաղցեկային դեղերի այն ունի հարաբերականորեն քիչ կողմնակի էֆֆեկտներ և կարող է կիրառվել պեր-օրալ (խմելու ձևով)։ Այս դեղի օգնությամբ, հիվանդների ավելին քան 90% -ը, ունակ են կասեցնելու հիվանդության առաջխաղացումը ամենաքիչը 5 տարի, այսպիսով ՔՄԼ-ն դարձնելով քրոնիկ, կառավարելի հիվանդություն։
Հիվանդության բարդացած, անկառավարելի, իմատինիբի անհասանելիության պայմաններում, կամ երբ հիվանդը ցանկություն ունի հասնելու մշտական բուժման՝ հնարավոր է կատարել ոսկրածուծի փոխպատվաստում։ Բուժական այս միջամտությունը ներառում բարձր դեղաչափերով քիմիաթերապիա և ճառագայթում, այնուհետ ոսկրածուծի ներարկում համապատասխան դոնորից։ Հիվանդների 30% -ը մահանում է այս միջամտության հետևանքով ։
Մազաբջջային
Բուժման պլանավորում
Այս լեյկեմիայով հիվանդ անձինք սովորաբար ասիմպտոմ են և չեն ստանում անհապաղ բուժում։ Բուժումը ընդհանուր առմամբ համարվում է անհրաժեշտ, երբ հիվանդի մոտ սկսում են դրսևորվել ախտանիշներ, օր.՝ հաճախակի ինֆեկցիաներ, այլ պատճառներով չբացատրվող արյունազեղումներ, անեմիա և հոգնածություն, որը նշանակալի է այնքան, որ խաթարում է հիվանդի ամենօրյա գործունեությունը։
Բուժական մոտեցումներ
Բուժման կարիք ունեցող մարդիկ սովորաբար 1 շաբաթ ստանում են կլադրիբին, որն ընդունում են ներերակային կամ ենթամաշկային։ Մյուս դեղը պենտոստատինն է, ամեն 4 շաբաթը մեկ՝ ներերակային։ Դեպքերի մեծամասնությունում մեկ անգամյա բուժումը ապահովում է կայուն ռեմիսիա ։
Բուժման մեջ օգտագործվող այլ դեղերից են ռիտուքսիմաբը և ինտերֆերոն -α-ն։ Հազվադեպ դեպքերում կարող է ցուցված լինել նաև սպլենէկտոմիան (փայծաղի հեռացում)։ Այս միջոցառումները չեն կիրառվում որպես առաջին անհրաժեշտության բուժում, քանի որ նրանց էֆեկտիվությունը շատ ավելի քիչ է քան նույն կլադրիբինից կամ պենտոստատինից ստացվածը ։
T -բջջային պրոլիմֆոցիտար
Լեյկեմիայի այս տեսակը հազվադեպ հանդիպող և չափազանց ագրեսիվ ընթացք ունի՝ ապրելիությունը միջինում կազմում է 1 տարուց էլ պակաս, ուստի հիվանդները պետք է անհապաղ բուժում ստանան ։
T -բջջային պրոլիմֆոցիտար լեյկեմիան մյուս կողմից շատ դժվար է բուժվում, այն չի ենթարկվում հայտնի քիմիաթերապևտիկ պրեպարատներից շատերին ։ Փորձարկվել են բուժման տարբեր եղանակներ պուրինների անալոգներով՝ պենտոստատին, ֆլուդարաբին, կլեդրիբին, քլորամբուցիլ և կոմբինացված թերապիայի բազում այլ ձևերով՝ ցիկլոֆոսֆամիդի, դոքսոռուբիցինի, վինկրիստինի, պրեդնիզոնի, էտոպոզիդի, բլեոմիցինի կիրառմամբ։ Ալեմտուզումաբի (մոնոկլոնալ հակամարմին որը գրոհում է լեյկոցիտներին) օգտագործումը բուժման մեջ եղել է ավելի էֆեկտիվ քան մնացած տարբերակներինը ։ Այն հիվանդները, որոնք լավ են պատասխանում բուժմանը, ենթարկվում են նաև ոսկրածուծի փոխպատվաստման՝ առավել բարեհաջող արդյունքներ գրանցելու համար ։
Լեյկեմիայով տառապող 15 տարեկանից փոքր երեխաների շրջանում, 5 -տարվա ապրելիությունը ավելի բարձր է և կազմում է 60-85% կախված լեյկեմիայի ձևից ։
Յուվենիլ միելոմոնոցիտար
Յուվենիլ (երիտասարդների) միելոմոնոցիտար լեյկեմիայի բուժումը կարող է ներառել սպլենէկտոմիա, քիմիոթերապիա և ոսկրածուծի փոխպատվաստում ։
Կանխատեսում
Հիվանդության բարեհաջող ելքը կախված է լեյկեմիայի ձևից և հիվանդի տարիքից։ Վերջին տարիներին ցուցանիշը բարելավել է զարգացած երկրներում ։ ԱՄՆ-ում միջինում 5 տարվա ապրելիությունը կազմում է 61% ։ Լեյկեմիայի սուր ձևերով հիվանդ այն երեխաները, որոնք ստանում են բուժում և հաջորդող 5 տարիներին չեն դրսևորում հիվանդության որևիցե ախտանիշ (քաղցկեղից ազատ ժամանակաշրջան), դեպքերի ճնշող մեծամասնությունում այլևս չեն ունենում քաղցկեղի ռեցիդիվ (ախտադարձ) ։
Քաղցկեղի սուր կամ քրոնիկ տեսակին պատկանելը, ախտահարված լեյկոցիտի տեսակը, անեմիայի և թրոմբոցիտոպենիայի առկայությունն ու ծանրության աստիճանը, մետաստազների առկայությունը կամ բացակայությունը, նրանցով ոսկրածուծի և ավշային հանգույցների ներսփռումը, բուժման լայն հնարավորություններով մասնագիտացված կենտրոնների առկայությունը կամ բացակայությունը, գործոններ են՝ որոնք ազդում են հիվանդության ելքի վրա ։
Համաճարակաբանություն
2010 թվականին լեյկեմիայից մահերի թիվը կազմել է 281,500 մարդ ամբողջ աշխարհում ։ 2000 -ին լեյկեմիաների տարբեր ձևերով ախտորոշվել է 256,000 մարդ, որից մահացել են 209,000 -ը, կազմելով ամբողջ աշխարհում քաղցկեղից մահացության (7 մլն) 3% -ը, իսկ ընդհանուր մահերի 0.35 % -ը ։ Ամենատարածված 16 քաղցկեղների մեջ լեյկեմիան իր տարածվածությամբ 12 -րդն է, իսկ մահացության ցուցանիշով 11 -րդը ։ Լեյկեմիան առավել հաճախ հանդիպում է զարգացած երկրներում ։
Աղբյուրը՝ WCRF
ԱՄՆ
Երեխաների շրջանում պատկերը այլ է, նրանց մոտ հայտնաբերվող քացկեղների ամեն երրորդը լեյկեմիա է, իսկ ամենաբնորոշ ձևը ՍԼԼ ։ Սուր լիմֆոբլաստային լեյկեմիան (ՍԼԼ) մինչև 12 ամսական երեխաների մոտ հանդիպող քաղկեղների 2 -րդ ամենատարածված տեսակն է, իսկ ավելի մեծ երեծխաների շրջանում 1 -ին ։ Դեռևս անհասկանալի պատճառներով, հիվանդությունը նույն տարիքի տղա երեխաներին ախտահարում է առավել հաճախ քան աղջիկներին։ Սպիտակամորթ երեխաների մոտ հիվանդությունը հանդիպում է կրկնակի հաճախ քան սևամորթների ։ Հասուն անձանց մոտ հանդիպող քաղցկեղների շրջանում լեյկեմիան կազմում է դեպքերի ընդամենը 3 %-ը, սակայն քանի որ քաղցկեղների հանդիպման հաճախականությունը ընդհանուր առմամբ հասուն անձանց մոտ շատ ավելի բարձր է, լեյկեմիաների բոլոր ձևերի 90% -ը ախտորոշվում է հենց այս խմբում ։
ԱՄՆ-ում ռասայական պատկանելիությունը նույնպես ռիսկի գործոն է համարվում։ Իսպանական ծագում ունեցող ամերիկացիները, նամանավանդ 20 տարեկանից ցածր, լեյկեմիաների զարգացման ամենաբարձր ռիսկի խմբում են։ Սպիտակամորթները, Ամերիկյան տեղաբնիկիները, Ասիական ծագումով ամերիկացիները և Ալյասկայի տեղաբնիկները ավելի բարձր ռիսկի խմբում են քան աֆրոամերիկացիները ։
Տղամարդիկ մոտ 30 % -ով ավել են հիվանդանում և մահանում լեյկեմիայից ։
Միացյալ Թագավորություն
Լեյկեմիան Մեծ Բրիտանիայում և Հյուսիսային Իռլանդիայում (միացյալ թագավորություն) ըստ տարածվածության 11 -րդն է (մոտ 8,600 նոր դեպք ախտորոշվել է 2011-ին), իսկ մահերի թվով 9 -րդը քաղցկեղների շրջանում (4800 մահ 2012 -ին) ։
Պատմություն
Լեյկեմիան առաջին անգամ նկարագրվել է վիրաբույժ և անատոմ Ալֆրեդ-Արմանդ-Լուիս-Մարի Վելպյուի կողմից 1827 -ին։ Հիվանդությունն առավել ամբողջական նկարագրել է պաթոլոգ (ախտաբան) Ռուդոլֆ Վիրխովը 1845 -ին։ Վիրխովի աշխատանքներից 10 տարի անց, պաթոլոգ Ֆրանց Էրնստ Քրիստիան Նյումանը հայտանաբերեց, որ լեյկեմիայով հիվանդ անձանց ոսկրածուծը ստացել է կանաչադեղնավուն գունավորում, նորմալ կարմիր գույնի փոխարեն։ Այս հայտնագործումը Նյումանին թույլ տվեց եզրակացնել, որ հենց ոսկրածուծի խնդիրն է ծայրամասային արյան ախտաբանության պատճառը։
Մինչև 1900 թվականը լեյկեմիան համարվում էր ընտանեկան այլ ոչ թե առանձին հիվանդություն:1947 -ին Բոստոնի համալսարանի պաթոլոգ Սիդնեյ Ֆարբերը, նախկինում կատարված հետազոտությունների հիման վրա եզրակացրեց, որ ամինոպտերինը՝ ֆոլաթթվի նմանակը կարող է բուժել լեյկեմիան երեխաների մոտ։ ՍԼԼ -ով հիվանդ երեխաների մեծամասնությունը ցուցադրել էին ոսկրածուծի ֆունկցիայի որոշ բարելավում, սակայն իրականում ամբողջովին չէին ազատվել հիվանդությունից։ Այնուամենայնիվ այս հետազոտությունները հիմք հանդիսացան ապագա հետազոտությունների համար։
1962 -ին, հետազոտողներ Էմիլ Ջ. Ֆրեիրեյքը և Ջ. Էմիլ Ֆրեյ III -ը օգտագործեցին կոմբինացիոն թերապիան որպես բուժման փորձ։ Փորձը որոշ հիվանդների մոտ հաջողություն է գրանցում՝ թույլատրելով նրանց ապրել երկար տարիներ ։
Հասարակություն և մշակույթ
Համաձայն Սուսան Սոնթագի, լեյկեմիան 20 -րդ դարում երբեմն դրամատիզացվում էր որպես հորինված, բեմականացվում որպես ոչ հաճելի ավարտ ունեցող հիվանդություն, ում արդար, անմեղ և նուրբ զոհերը մահանում են երիտասարդ և ոչ ճիշտ ժամանակին։ Այսպիսով լեյկեմիան տուբերկուլոզի ժառանգորդն էր, որը պահպանում էր իր մշակութային դերը մինչև չպարզվեց նրա ինֆեկցիոն (վարակային) ծագումը ։ 1970 -ին գրված ռոմանտիկ նովել ՝ Սիրո պատմությունը, լեյկեմիայի դրամատիզացման օրինակ էր։
ԱՄՆ -ում տարեկան 5.4 միլիարդ $ է ծախսվում լեյկեմիաների բուժման համար ։
Հետազոտման ուղղություններ
Լեյկեմիաների առաջացման պատճառների, տարածվածության, ախտորոշման, բուժման և կանխատեսումների ուղղությամբ բազմաթիվ արժեքավոր հետազոտություններ են անցկացվել։ Ներկայումս էլ հարյուրավոր կլինիկական փորձեր են պլանավորվում և անցկացվում աշխարհի տարբեր անկյուններում ։ Հետազոտությունները հիմնականում ուղղված են բուժման նոր և առավել օգտակար եղանակների հայտնաբերմանը և որակի բարձրացմանը, հիվանդների կյանքի որակի բարելավմանը, հիվանդության բուժումից հետո և ռեմիսիայի շրջանում համապատասխան պահպանողական միջոցառումների կիրառմանը։
Ընդհանուր առմամբ, լեյկեմիաների ուղղությամբ կատարվող հետազոտությունները բաժանվում են 2 ձևի՝ կլինիկական և ոչ կլինիկական կամ հիմնաքարային հետազոտություններ։ Կլինիկական հետազոտությունները կենտրանացած են հիվանդության ուսումնասիրման ուղղակի և անմիջական եղանակների վրա, օրինակ՝ նոր դեղի փորձարկում հիվանդների շրջանում։ Ի համեմատություն կլինիկական հետազոտության ոչ կլինիկական կամ հիմնաքարային (ֆունդամենտալ) հետազոտությունները կատարվում են հեռավորության վրա, օրինակ՝ լաբորատորիայում հետազոտում են կասկածելի կարցինոգեն (ուռուցքածին) գործոնի ազդեցությունը առանձնացված բջիջների վրա, կամ օրինակ ինչպիսի փոփոխությունների է ենթարկվում լեյկեմիկ բջջի ԴՆԹ-ն հիվանդության ընթացքում։
Հղիություն
Լեյկեմիանեերը շատ հազվադեպ են զուգակցվում հղիության հետ, հաճախականությունտ 1:10,000 -ի է ։ Հղիների մոտ լեյկեմիաների վարումը ուղղակիորեն կապված է լեյկեմիա տարատեսակից։ Այնուամենայտնիվ դեպքերի ճնշող մեծամասնությունը բաժին է հասնում սուր լեյկեմիաներին ։ Սուր լեյկեմիաները պահանջում են արագ և ագրեսիվ բուժում, անկախ հղիության և պտղի վրա թողած ահռելի ռիսկերին (հղիության ընդհատում, վիժում, պտղի բնածին արատներ), նամանավանդ երբ քիմիաթերապիան անցկացվում է պտղի զարգացման տեսանկյունից խոցելի առաջին տրիմեստրում ։ ՔՄԼ -ն կարող է բուժվել հարաբերականորեն ապահով և հղիության ցանկացած ժամանակ ինտերֆերոն α -ով ։ ՔԼԼ -ի բուժումը, որը շատ հազվադեպ է հանդիպում հղիների շրջանում, կարող է հետաձգվել մինչ ծննդաբերություն ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Արյան հիվանդություններ Կատեգորիա:Լեյկոզներ Կատեգորիա:Հիվանդություններ ըստ օրգան համակարգերի Կատեգորիա:Հիվանդություններ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Ուռուցքային հիվանդություններ
Արասենա (քաղաք)
Արասենա (Aracena), քաղաք և համայնք Իսպանիայում, մտնում է Ուելվա պրովինցիայի կազմում, Անդալուզիա ինքնավար մարզ։
Համայնքը գտնվում է Սերյերա-դե-Ուելվա գավառի կազմում։ Տարածքը՝ 184 կմ2։ Բնակչությունը 7739 մարդ (ըստ 2010 թվականի մարդահամարի)։ Պրովինցիայի ադմինիստրացիայից ունի 106 կմ հեռավորություն։
Հայտնի բնակիչներ
Արմատներով Արասանից են գալիս Վալեր ազգանունը, որը իրենց վրա կրում էին. Պերուի նվաճող Լուիզ Վալերը և նրա որդին՝ պատմագետ, մետիս Բլաս Վալերը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իսպանիայի քաղաքներ
Սոցիալական հեղափոխություն
Սոցիալական հեղափոխություն, լիբերտարյան սոցիալական հեղապոխություն սոցիալիստական և անարխիստական ձևերում հասարակական-տնտեսական ֆորմացիայից ավելի «առաջադիմականին» անցնելու եղանակ, սեփական պնդմամբ՝ հասարակության սոցիալ-տնտեսական կառուցվածքի արմատական որակական հեղաշրջում։ Հակադրվում է ավանգարդային կուսակցության գլխավորմամբ զուտ քաղաքական հեղափոխությանը։ Ներկայանում է որպես հասարակության արմատական վերակազմավորում։
Սոցիալական հեղափոխության հիմքում ընկած են էվոլյուցիոն փոփոխությունները, որոնք ի վերջո հանգեցնում են սոցիալական ընդհարման, որի լուծումը պետք է իրականանա միայն հեղափոխությամբ։ Հեղափոխության առաջացման սոցիալ-տնտեսական նախադրյալների վերլուծությունը և նրա բովանդակության դասական բացատրությունը տվել է Մարքսը. «Իրենց զարգացման որոշ աստիճանի վրա հասարակության նյութական արտադրողական ուժերը հակասության մեջ են մտնում գոյություն ունեցող արտադրական հարաբերությունների, կամ, ինչ որ դրանց իրավաբանական արտահայտությունն է միայն-սեփականության հարաբերությունների հետ, որոնց ներսում զարգանում էին մինչև այժմ։ Արտադրողական ուժերի զարգացման ձևերից այդ հարաբերությունները վերածվում են կապանքների։ Այն ժամանակ սկսվում է սոցիալական հեղափոխության դարաշրջանը։ Տնտեսական հիմքի փոփոխվելու հետ միասին շատ կամ քիչ արագ հեղաշրջում է տեղի ունենում ամբողջ վիթխարի վերնաշենքում։ Այդպիսի հեղաշրջումները քննության առնելիս միշտ պետք է տարբերել արտադրության տնտեսական պայմաններում տեղի ունեցող նյութական, բնագիտական ճշտությամբ հավաստվող հեղաշրջումը իրավաբանական, քաղաքական, կրոնական, գեղարվեստական կամ փիլիսոփայական հեղաշրջումներից, կարճ՝ գաղափարական ձևերից, որոնցում մարդիկ գիտակցում են այդ կոնֆլիկտը և պայքարում նրա դեմ»։ Հեղափոխության տնտեսական հիմքն արտադրողական ուժերի և զարգացմանը ենթադրաբար այլևս չնպաստող պահպանողական արտադրական հարաբերությունների հակադրությունն է, որի ընթացքում ավելի է խորանում շահագործող և շահագործվող դասակարգերի հակամարտությունը։ Այն դասակարգերը և սոցիալական շերտերը, որոնք արտադրական հարաբերություններում ունեցած օբյեկտիվ դրությամբ շահագրգռված են տապալել գոյություն ունեցող հասարակարգը և ունակ են պայքարելու առավել առաջադիմական հասարակարգի համար, հանդես են գալիս որպես հեղափոխության շարժիչ ուժեր։
Հեղափոխության բնույթը, մասշտաբը և կոնկրետ բովանդակությունը որոշվում են այն հասարակական-տնտեսական ֆորմացիայի պայմաններով, որը նա կոչված է վերացնել, ինչպես նաև այն հասարակարգի սոցիալ-տնտեսական առանձնահատկությամբ, որի համար այն ստեղծում է հիմքեր։ Հասարակության զարգացման համապատասխան, փոփոխվում են հեղափոխության բովանդակությունն ու հետապնդած նպատակները։ Հասարակության պատմության վաղ փուլերում (նախնադարյան հասարակարգից անցումը ստրկատիրականին, ստրկատիրականից՝ ֆեոդալականին) հեղափոխութները մեծ մասամբ տեղի են ունեցել տարերայնորեն, երբեմն նաև ուղեկցվել են տեղայնացված մասսայական շարժումներով ու ապստամբություններով։ Ֆեոդալիզմից կապիտալիզմին անցման շրջանում հեղափոխությունը ձեռք է բերել համազգային պրոցեսի գծեր, որի մեջ առավել մեծ դեր է կատարել քաղաքական կուսակցությունների և կազմակերպությունների գիտակցական գործունեությունը։ Կապիտալիզմից սոցիալիզմին անցումը վերածվում է համաշխարհային հեղափոխական պրոցեսի, առաջադիմական դասակարգերի գիտակցական քաղաքական գործունեությունը դառնում է հեղափոխության զարգացման ու հաղթանակի անհրաժեշտ պայման։ Հեղափոխության բարձրագույն արտահայտությունը սոցիալիսաական հեղափոխությունն է, որով սկիզբ է դրվում կոմունիստական հասարակարգին, որտեղ, ըստ Մարքսի, սոցիալական էվոլյուցիաները դադարում են քաղաքական հեղափոխութներ լինելուց։
Հեղափոխության առաջացումը պատմական օրինաչափություն է, անմիջականորեն կապված է տվյալ հասարակարգի քաղ-տնտեսական վիճակի հետ և կարող է իրականանալ, երբ դասակարգերի հասունացող հակամարտությունը հանգեցնում է հեղափոխական իրադրության։ Սոցիալական հեղափոխության հիմնական հատկանիշը քաղաքական հեղափոխությունն է, որի նպատակը տիրող դասակարգի քաղաքական իշխանության (պետական կարգի) տապալումը և նորի հաստատումն է, այսինքն, հեղափոխական դասակարգի կողմից իշխանության գրավումը։ Քաղաքական իշխանության հարցը ցանկացած հեղափոխության գլխավոր հարցն է՝ «Պետական իշխանության անցումը մի դասակարգից մյուսի ձեռքը հեղափոխության առաջին, գլխավոր և հիմնական հատկանիշն է...»։ Քաղաքական հեղափոխության միջոցով կամ տվյալ հասարակարգի երկու հիմնական դասակարգերը վերանում են և նրանց փոխարինում է նորը (օրինակ, ստրկատերերին և ստրուկներին փոխարինում են ճորտերը և ճորտատերերը), կամ հակամարտ դասակարգերից մեկը վերանում է, իսկ մյուսը դառնում է նոր հասարակարգի կառուցման հիմնական ուժ (օրինակ, բանվոր դասակարգը սոցիալիստական հեղափոխության ժամանակ)։
Հեղափոխությունը բացահայտ դասակարգային պայքար է, որը կարող է ընդունել տարբեր ձևեր (զինված ապստամբություն, քաղաքական հեղաշրջում, քաղաքացիական պատերազմ, պայքարի խաղաղ ձևեր)։ Հասարակության առաջադիմության օբյեկտիվ պահանջները վերջին հաշվով կանխորոշում են հեղափոխության հաղթանակը։ Այն դեպքում, երբ հեղափոխության հիմնական ուժերը անկարող են լուծել հեղափոխության օբյեկտիվորեն հասունացած խնդիրները, հեղափոխությունը կարող է ձեռք բերել վերնախավային բնույթ (1908 թվականի թուրք, և 1910 թվականի պորտուգալական բուրժուական հեղափոխությունները)։ Ի հակադրություն ժողովրդական հեղափոխությունների, վերնախավային հեղափոխությունները անհետևողական են և սովորաբար ավարտվում են դասակարգային փոխզիջումներով։
Մարքսիզմ-լենինիզմի հիմնադիրները վճռականորեն հանդես են եկել ընդդեմ այն կուրադավան պատկերացումների, որոնց համաձայն հեղափոխությունն արտադրողական ուժերի աճի ինքնաբերական արդյունք է և կատարվում է միայն այն ժամանակ, երբ բուն օբյեկտիվ զարգացումն առանց համառ պայքարի, առանց կորուստների ու ժամանակավոր պարտության վտանգի երաշխավորում է հարյուրտոկոսանի հաջողություն։ Այնինչ իրականում «...հեղափոխության մեջ, ինչպես և պատերազմում, անհրաժեշտ է միշտ արիաբար դիմավորել թշնամուն երես առ երես, և հարձակվողը միշտ ավելի շահավետ վիճակում կլինի, հեղափոխության մեջ, ինչպես և պատերազմում, վերին աստիճանի անհրաժեշտ է վճռական պահին ամեն ինչ բախտախաղի դնել, ինչպիսիք էլ լինեն շանսերը»։
Հասարակական զարգացման մեջ հեղափոխության դերի հարցը գաղափարական պայքարի առարկա է։ Հեղափոխության բուրժուական «սոցիոլոգիայի» ներկայացուցիչները գտնում են, որ հեղափոխությունը, որպես սոցիալական զարգացման ձև, անարդյունավետ է և անպտուղ, կապված է հսկայական «ծախսերի» հետ և բոլոր տեսակետներից զիջում է զարգացման էվոլյուցիոն եղանակին։ Հետևելով այդ գաղափարախոսությանը՝ հեղափոխության դերը ժխտում կամ նվազեցնում են ռեֆորմիզմի և աջ ռևիզիոնիզմի տեսաբանները։ Իսկ մանրբուրժուական ձախ հեղափոխականության ներկայացուցիչները ժխտում են հեղափոխական պրոցեսի օբյեկտիվ օրինաչափությունները և գտնում, որ հեղափոխական ավանգարդը, «ակտիվ փոքրամասնությունը», ցանկացած պայմաններում կարող է հեղափոխություն կատարել։
Ընդհանրացնելով պատմական փորձը՝ մարքս-լենինյան տեսությունն ապացուցում է, որ հեղափոխությունը հասարակական-քաղաքական առաջադիմության հզոր շարժիչ է։ Մարքսը հեղափոխությունները անվանել է «պատմության շոգեքարշեր»։ Հեղափոխական դարաշրջանում հասարակական զարգացման տեմպերը անհամեմատ արագանում են, տեղի է ունենում թռիչք, անցում սոցիալական կյանքի նոր, առաջադիմական ձևի։ Հեղափոխությունը ժողովրդական զանգվածներին ներգրավում է ակտիվ, քաղաքական գործունեության մեջ. հարստանում է սոցիալական ստեղծագործության բովանդակությունը, մեծանում ծավալը։