cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Գլաուկոմա
Ախտորոշում
Գլաուկոմայի սկրինինգն իրականացվում է ակնաբույժի կողմից ստանդարտ ակնային հետազոտությամբ։ Գլաուկոմայի դեպքում կատարվող հետազոտությունը ներառում է՝ տոնոմետրիան (ներակնային ճնշման չափում), գոնիոսկոպիան (առաջային խցիկի անկյան հետազոտություն) և տեսողական նյարդի հետազոտումը՝ հնարավոր փոփոխությունները, էքստրակցիան հայտնաբերելու համար։ Պետք է կատարել նաև տեսադաշտի հետազոտություն` պերիմետրիա։ Ցանցաթաղանթի նյարդային ֆիբրիլյար շերտը կարող է գնահատվել այնպիսի հետազոտություններով, ինչպիսիք են՝ օպտիկական կոհերենտային տոմոգրաֆիան,սկանավորող լազերային պոլարիմետրիան և սկանավորող լազերային օֆթալմոսկոպիան  ։
Քանի որ ճնշման չափման սխալ կարող է առաջանալ ոչ միայն եղջերաթաղանթի կենտրոնական հաստության փոփոխման դեպքում (նաև՝ եղջերաթաղանթի խոնավության, առաձգական հատկությունների և այլնի), անհնար է «ճշտել» չափումները միայն եղջերաթաղանթի կենտրոնական հաստության չափումների վրա հիմնվելով ։
Գլյուկոմայի հետազոտությունը կարող է կատարվել նաև ուշադրություն դարձնելով՝ սեռին, ռասսային, դեղորայքի օգտագործման պատմությանը, ժառանգականությանն ու ընտանեկան պատմությանը ։
Գլաուկոման դասակարգվում է ՝
Առաջնային գլաուկոման և դրա տարատեսակները
Առաջնային գլաուկոմա (ՆԱՃ40.1-40.2)
Առաջնային գլաուկոմայի տարբերակները
Առաջնային փակ անկյուն գլաուկոման առաջանում է ծիածանաթաղանթի և տրաբեկուլյար ապարատի կոնտակտի արդյունքում, որը խոչընդոտում է ներակնային արտահոսքը։ Ծիածանաթաղանթի և տրաբեկուլյար ապարատի կոնտակտն աստիճանաբար կարող է վնասել տրաբեկուլյար ապարատի գործառույթը, որը կհանգեցնի ներակնային ճնշման բարձրացման։ Կեսից ավել դեպքերում ծիածանաթաղանթի և տրաբեկուլյար ապարատի երկարատև շփումը հանգեցնում է սինեխիաների (կպումների) առաջացման։
Սա հանգեցնում է ներակնային հեղուկի արտահեսքի անվերադարձ խանգարման։ Որոշ դեպքերում ներակնային ճնշումը կարող է կտրուկ բարձրանալ՝ առաջացնելով ցավ և կարմրություն։ Այս իրավիճակում տեսողության սրությունը կարող է իջնել և վառ լույսին նայելիս լուսապսակ կարող է երևալ։ Ուղեկցող ախտանիշներն են գլխացավն ու փսխումը։
Ախտորոշումը կատարվում է ֆիզիկական նշանների և ախտանիշների հիման վրա։ Դրանք են՝ բիբը միջին չափի է և լուսային ռեակցիան բացակայում է, եղջերաթաղանթը խամրած(ամպոտ), տեսողության սրությունը նվազած, ցավ և կարմրություն։ Այնուամենայնիվ, դեպքերի մեծամասնությունը անախտանիշ է։ Մինչ տեսողության սրության խիստ կորուստը, հիվանդությունն հայտնաբերվում է միայն հետազոտման միջոցով՝ ակնաբուժի կողմից։
Որևէ ախտանիշ հայտնաբերվելու դեպքում առաջին գծի բուժման մեթոդ է համարվում լազերային իրիդոտոմիան։ Այն կարող է իրականացվել, օգտագործելով Nd։ YAG կամ արգոն լազերներ, որոշ դեպքերում նաև սովորական վիրահատական միջամտություն։ Բուժման նպատակն է կանխել կպումների առաջացումը ծիածանաթաղանթի և տրաբեկուլյար ապարատի միջև։ Նախկինում միջին չափի զարգացած դեպքերում անկյան բացումը իրիդոտոմիայով, 75%-ով հաջողությամբ էր ավարտվում։ Մյուս 25%-ում կարող էր պահանջել իրիդոպլաստիկա, դեղամիջոցներ (պիլոկարպին) կամ վիրահատություն։
Առաջնային բաց անկյուն գլաուկոմա է, երբ տեսողական նյարդի վնասումը առաջացնում է տեսողության սրության հարաճուն նվազում, որի պատճառը ներակնային ճնշման բարձրացումն է։ Առաջնային բաց անկյուն գլաուկոմայով ոչ բոլոր հիվանդներն ունեն ներակնային բարձր ճնշում, սակայն ճնշման իջեցումը կանխում է հիվանդության հարաճումը նույնիսկ այս դեպքում։
Բարձր ճնշումը պայմանավորված է տրաբեկուլյար ապարատի խցանմամբ։ Քանի որ մանրադիտակորեն անցուղիները խցանված են, ճնշումն աչքում բարձրանում է՝ հանգեցնելով աննշմարելի աստիճանական տեսողության կորստի։ Առաջին հերթին ախտահարվում է ծայրամասային տեսողությունը, բայց ի վերջո, բուժման բացակայության դեպքում տուժում է նաև ողջ տեսողությունը։
Ախտորոշումը կատարվում է տեսողական նյարդի էքսկավացիայի հիման վրա։ Պրոստոգլանդինային ագոնիստները բացում են ուվեոսկլերալ անկյունը։ Բետտա բլոկատորները, ինչպիսն է թիմոլոլը, նվազեցնում են ներակնային հեղուկի արտադրությունը։ Կարբոանհիդրազի արգելակիչները նվազեցնում են բիկարբոնատների արտադրությունը՝ նվազեցնելով ներակնային հեղուկի թարթչային մարմնի կողմից արտադրությունը։ Պարասիմպատոմիմետիկները դեղեր են, որոնք լավացնում են ներակնային հեղուկի արտահոսքը բացելով անցուղին և նեղացնելով բիբը։ Ալֆա-2 ագոնիստները (brimonidine, apraclonidine) նվազեցնում են ներակնային հեղուկի արտադրությունը և մեծացնում արտահոսքը։
Զարգացող գլաուկոմա
Զարգացող գլաուկոմա (Q15.0)
Երկրորդային գլաուկոմա
Երկրորդային գլաուկոմա (H40.3-H40.6)
Նեովասկուլյար գլաուկոման գլաուկոմայի հազվադեպ տեսակ է և գրեթե անհնար է բուժել։ Այն հաճախ առաջանում է դիաբետիկ ռետինոպաթիայի կամ ցանցաթաղանթի կենտրոնական երակի խցանման հերևանքով։ Այն կարող է նաև պայմանավորված լինել այլ պայմաններով, որոնք հանգեցնում են ցանցաթաղանթի կամ թարթչային մարմնի իշեմիայի։ Վատ ակնային արյան շրջանառություն ունեցող անհատները բարձր ռիսկի խմբում են։
Նեովասկուլյար գլաուկոման առաջանում է, երբ աննորմալ անոթներ են ձևավորվում խցիկի անկյունից և բլոկադայի են ենթարկում դրենաժային համակարգը։ Նման հիվանդները սկսում են արագորեն կորցնել իրենց տեսողությունը։ Երբեմն հիվանդությունը զարգանում է շատ արագ, հատկապես կատարակտի վիրահատությունից հետո։ Այս հիվանդության նոր բուժման մեթոդը, որն առաջին անգամ առաջարկվել է Քահուկի ու նրա գործընկերների կողմից, ներառում է նորագույն դեղամիջոցների խումբ, որոնք հայտնի են որպես՝ հակա-VEGF դեղամիջոցներ։ Այս ներարկային դեղամիջոցները կարող են հանգեցնել արյան անոթների ձևավորման կտրուկ նվազման, և ժամանակին բուժումը սկսելու դեպքում կարող են հանգեցնել ներակնային ճնշման կարգավորման։ Ներկայումս հակա-VEGF պրեպարատների բարձր որակի գնահատականներ չկան, որոնք ցույց կտան, որ հակա-VEGF պրեպարատներով բուժումը նվազեցնում է ներակնային ճնշումը նեովասկուլյար գլաուկոմայի ժամանալ ։
Տոքսիկ գլաուկոման բաց անկյուն գլաուկոմայի տարատեսակ է, որի ժամանակ անհայտ ախտածնությամբ բարձրանում է ներակնային ճնշումը։ Երբեմն ներակնային ճնշումը կարող է հասնել 80մմ.սս. (11կՊա)։ Հիվանդությունը բնորոշվում է, որպես թարթչային մարմնի բորբոքում և տրաբեկուլայի զանգվածային այտուց, որը երբեմն տարածվում է Շլեմյան ջրանցքի վրա։ Այս վիճակը տարբերակվում է չարորակ գլաուկոմայից խորը և հստակ առաջային խցիկով։ Բացի այդ եղջերաթաղանթի տեսքը այնքան էլ աղոտ չէ։ Տեսողության սրության կտրուկ նվազումը կարող է առաջանալ ցանցաթաղանթի քայքայման հետևանքով։
Նպաստող գործոնները ներառում են՝ բորբոքում, դեղամիջոցներ, վնասվածքներ և ներակնային վիրաբուժություն՝ ներառյալ կատարակտի վիրահատությունն ու վիտրէկտոմիան։ Գեդե Պարդիանտոն (2005) հաղորդել է թունավոր գլաուկոմայով չորս հիվանդների մասին, որոնցից մեկը ֆոկոէմուլսիֆիկացիայի է ենթարկվել։ Որոշ հիվանդների կարելի է բուժել դեղամիջոցներով, վիտրէկտոմիայով կամ տրաբեկուլէկտոմիայով ։
Բացարձակ գլաուկոմա
Բացարձակ գլաուկոման (H44.5) բոլոր տեսակի գլաուկոմաների վերջնական փուլն է։ Աչքը չունի տեսողություն, բբերի լուսային ռեֆլեքսը բացակայում է և ունի կարծր տեսք։ Հիվանդը գանգատվում է աչքի խիստ ցավից։
Տեսակները
Գլաուկման տերմին է այն աչքի հիվանդությունների համար, որոնք վնասում են տեսողական նյարդը և կարող են հանգեցնել տեսողության կորստի ։ Տեսողական նյարդի վնասման հիմնական պատճառը ներակնային ճնշման բարձրացումն է՝ աչքի ներսում ավելորդ հեղուկ ճնշումը, որը կարող է պայմանավորված լինել տարբեր պատճառներով՝ ներառյալ դրենաժային համակարգի խցիկների խցանումն ու առաջային խցիկի անկյան փակումը։
Գլյուկոմայի տարբեր տեսակների դասակարգման առաջնային բաժանումը բաց անկյուն և փակ անկյուն գլաուկոման է։ Բաց անկյուն գլաուկոմայի ժամանակ ծիածանաթաղանթի և եղջերաթաղանթի կազմած անկյունը նորմալ է, որը նպաստում է ներակնային հեղուկի նորմալ արտահոսքի, այդպիսով պահպանելով նորմալ ներակնային ճնշում։ Եթե այս անկյունը նեղանում կամ փակվում է, ճնշումը ժամանակի ընթացքում սկսում է բարձրանալ, ինչն էլ հանգեցնում է տեսանյարդի վնասման և կուրության։
Առաջնային բաց անկյուն գլաուկոման (նաև առաջնային գլաուկոմա, քրոնիկ գլաուկոմա ) հանգեցնում է դրենաժային համակարգի աստիճանական խցանման, որի արդյունքում ավելանում է ներակնային ճնշումը, որն էլ հանգեցնում է տեսանյարդի աստիճանական վնասման։ Այն արտացոլվում է տեսողության սրության աստիճանական կորստով, որն սկսվում է ծայրամասային տեսողության կորստով, բայց ի վերջո, բուժման բացակայության պարագայում կարող է նկատվել տեսողության լրիվ կորուստ ։ Սա գլաուկոմայի ամենատարածված տեսակն է։ Սկզբը դանդաղ և անցավ է, տեսողության կորուստը աստիճանական և անվերադարձ։
Փակ անկյուն գլաուկոմայի ( նաև առաջնային փակ անկյուն գլաուկոմա, սուր գլաուկոմա ) ժամանակ ծիածանաթաղանթը առաջ գալով հպվում է տրաբեկուլյար ապարատին և արգելափակում ներակնային հեղուկի արտահոսքը։ Այս կոնտակտը ի վերջո վնասում է դրենաժային ֆունկցիան՝ հանգեցնելով ներակնային ճնշման բարձրացման։ Ախտանիշերի առաջացման սկիզբն անսպասելի է։ Առաջացնում է ցավ և այլ նկատելի նշաններ։ Պահանջում է անհետաձգելի բուժում։ Ի տարբերություն բաց անկյուն գլաուկոմայի, փակը ծիածանաթաղանթի և եղջերաթաղանթի միջև գտնվող անկյան փակումն է։
Նորմալ ճնշումային գլաուկոմա է, երբ տեսանյարդը վնասվում է, բայց ներակնային ճնշումը նորմալ մակարդակի վրա է (12-22մմ.սս.)։ Անհատները, ովքեր ընտանեկան պատմությունում նշում են ՆՃԳ-ի դեպքեր, ՆՃԳ-ի ընտանեկան պատմության, ունեն ճապոնացի նախնիներ, նշում են սրտանոթային համակարգի հիվանդություններ կամ Ֆլամերի սինդրոմ, գտնվում են ՆՃԳ-ի զարգացման բարձր ռիսկի խմբում։ ՆՃԳ-ի պատճառն անհայտ է։
Երկրորդական գլաուկոմայի դեպքում՝ մեկ այլ հիվանդություն, վնասվածք, դեղամիջոց կամ միջամտություն առաջացնում են աչքի ճնշման բարձրացում, ինչը հանգեցնում է տեսողական նյարդի վնասման և տեսողության կորստի։ Կարող է լինել թեթև կամ ծանր։ Այն կարող է առաջանալ աչքի վնասվածքի, բորբոքման, ուռուցքի, կատարակտի կամ դիաբետի հետևանքով։ Այն կարող է առաջանալ նաև ստերոիդների կիրառման արդյունքում։ Բուժումը կախված է գլաուկոմայի բաց անկյուն կամ փակ անկյուն լինելուց։
Կեղծ արտահոսական գլաուկոմայի (նաև PEX, exfoliation glaukoma) ճնշումը պայմանավորված է մանրադիտակային հատիկավոր սպիտակուցային մանրաթելերի կուտակումով, ինչը կարող է արգելափակել ակնային հեղուկի բնականոն արտահոսքը։ ԿԱԳ-ն տարածված է Սկանդինավիայում, հիմնականում 70-ից բարձր տարիքում և ավելի հաճախ կանանց մոտ։
Պիգմենտային գլաուկոման (նաև պիգմենտային ցրման սինդրոմը) պայմանավորված է գունակային բջիջներով, որոնք դուրս են պրծնում ծիածանաթաղանթի հետևից և լողում ակնային հեղուկում։ Ժամանակի ընթացքում այդ պիգմենտային բջիջները կարող են կուտակվել առաջային խցիկում այնպես, որ այն կարող է խցանել տրաբեկուլյար ցանցը։ Սա հազվագյուտ վիճակ է, որն առաջանում է հիմնականում կովկասցիների շրջանում։ Ախտահարում է հիմնականում տղամարդկանց 20-ից 40 տարեկան հասակում։ Հիվանդների մեծ մասը կարճատես են։
Առաջնային պատանեկան գլաուկոման նորածնային կամ պատանեկան հիվանդություն է, երբ ներակնային ճնշման բարձրացումն առաջանում է ծննդյան պահին կամ անմիջապես դրանից հետո։ Այն պայմանավորված է առաջնային խցիկի անկյան զարգացման խանգարմամբ, ինչն էլ խոչընդոտում է ակնային հեղուկի արտահեսքը։
Ուվիտիկ գլաուկոման պայմանավորված է ուվիտիտով, աչքի միջին շերտի՝ ուվեայի այտուցվածությամբ և բորբոքմամբ։ Ուվեան ապահովում է ցանցաթաղանթի արյան մատակարարման մեծ մասը։ Ուվեիտի ժամանակ առաջացած ներակնային ճնշման բարձրացումը կարող է լինել բորբոքման կամ ստերոիդներով բուժման հետևանք։
Սկրինինգ
Միացյալ Նահանգների կանխարգելիչ միջոցառումների ծառայությունը 2013 թ.-ին հայտարարեց, որ չկան բավարար ապացույցներ գլաուկոմայի համար սկրինինգ իրականացնելու համար ։ Հետևաբար, ԱՄՆ-ում ազգային սկրինինգային ծրագիր չկա։ Ըստ Ամերիկյան Ակնաբուժության Ակադեմիայի սկրինինգ խորհուրդ է տրվում կատարել սկսած 40 տարեկանից ։
Միացյալ Թագավորությունում կա գլաուկոմայի սկրինինգային ծրագիր։ Ռիսկի խմբում գտնվող անձանց խորհուրդ է տրվում առնվազն տարին մեկ անգամ անցնել ակնահատակի լայնածավալ հետազոտություններ ։
Բուժում
Գլաուկոմայի բուժման ժամանակակից նպատակներն են՝ խուսափել վնասվածքից և նյարդերի վնասումից, ինչպես նաև պահպանել տեսողությունը և հիվանդի կյանքի ընդհանուր որակը՝ նվազագույն կողմնակի ազդեցություններով ։ Այն պահանջում է համապատասխան ախտորոշման տեխնիկա և հետազոտություններ, ինչպես նաև հիվանդի անհատական բուժման ընտրություն։ Թեև ներակնային ճնշումը հանդիսանում է գլաուկոմայի հիմնական ռիսկային գործոններից մեկը, այնուամենայնիվ տարբեր դեղաբանական և (կամ) վիրաբուժական միջոցներվ այն իջեցնելը ներկայումս գլաուկոմայի բուժման հիմքն է հանդիսանում։ Բաց անկյուն առաջնային գլաուկոմա և ներակնային հիպերտոնիկ հիվանդություն ունեցող անձանց ուսումնասիրության արդյունքում պարզվել է, որ ներակնային ճնշման իջեցմանն ուղղված բուժումը դանդաղեցնում է տեսողության վատացման առաջընթացը ։
Դեղորայք
Ներակնային ճնշումը կարելի է իջեցնել դեղորայքով, սովորաբար աչքի կաթիլներով։ Գլաուկոմայի բուժման համար օգտագործվում են դեղերի մի քանի դասեր, յուրաքանչյուր դասի մի քանի դեղամիջոցներ։
Այս դեղերից յուրաքանչյուրը կարող է ունենալ տեղային և համակարգային կողմնակի բարդություններ։ Դեղորայքի ուղեցույցի պահպանումը կարող է շփոթեցնող և թանկ լինել։ Կողմնակի ազդեցությունների առաջացման դեպքում հիվանդը պետք է պատրաստ լինի կա՛մ դրանք հանդուրժելու, կա՛մ բուժող բժշկի հետ բուժումը վերանայելու։ Սկզբում գլաուկոմայի կաթիլները կարող են սկսել կաթեցնել մեկ, կամ երկու աչքում ։ Կաթիլների կիրառման պահից սկսած կարող է առաջանալ թարթիչների աճ և կոպերի հիպերպիգմենտացիա ։
Այժմ քննարկվում են նաև տարբեր տեղային և համակարգային դեղերի հնարավոր նեյրոպրոտեկտիվ ազդեցությունները  ։
Լազերային վիրահատություն
Արգոն լազերային տրաբեկուլոպլաստիկան (ALT) կարող է օգտագործվել բաց անկյուն գլաուկոմայի բուժման նպատակով։ Սակայն այն ժամանակավոր լուծում է, այլ ոչ հիվանդության բուժում։ 50 μմ արգոն լազերն ուղղվում է դեպի տրաբեկուլյար խողովակ, նպաստելով խողովակի բացմանն ու ապահովելով ավելի շատ ներակնային հեղուկի արտահոսք։ Ավանդական լազերային տրաբեկուլոպլաստիկան օգտագործում է ջերմային արգոն լազերներ։
Նորագույն լազերային վիրահատությունն օգտագործում է սառը լազերներ, ապահովելու համար հեղուկի դրենաժը։ Կա նաև մեկ այլ նորագույն միջամտություն՝ սելեկտիվ լազերային տրաբեկուլոպլաստիկան (SLT), որն օգտագործում է 532նմ, կրկնակի հաճախականությամբ Nd:YAG լազեր, որի թիրախը տրաբեկուլյար խողովակի բջիջների մելանին պիգմենտն է։ Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ սելեկտիվ լազերային տրաբեկուլոպլաստիկան (SLT) ունի նույն էֆեկտիվությունն ինչ արգոն լազերային տրաբեկուլոպլաստիկան։ Տարբերությունն այն է, որ սելեկտիվ լազերային տրաբեկուլոպլաստիկան պետք է կրկնել երեքից չորս անգամ, մինչդեռ արգոն լազերային տրաբեկուլոպլաստիկան՝ միայն մեկ։
Nd: YAG լազերային ծայրամասային իրիդոտոմիան (LPI) կարող է օգտագործվել այն դեպքում, երբ հիվանդի մոտ առկա է փականկյուն գլաուկոմա կամ պիգմենտային ցրված սինդրոմ։ Լազերային իրիդոտոմիայի ժամանակ լազերային էներգիայի միջոցով անցք է բացվում ծիածանաթաղանթի վրա։ Սա ապահովում է ճնշումների հավասարեցում ծիածանաթաղանթի երկու կողմերում։ Նեղ անկյան դեպքում այն կարող է բացել տրաբեկուլյար խողովակը։ Լազերային իրիդոտոմիան նվազեցնում է սուր փակ անկյուն գլաուկոմայի առաջացման ռիսկը։ Շատ դեպքերում այն նվազեցնում է նաև քրոնիկ փակ անկյուն գլաուկոմայի առաջացման ռիսկը, որը կարող է բերել ծիածանաթաղանթի միաձուլմանը տրաբեկուլյար ապարատին։
Դիոդային լազերային ցիկլոաբլացիան նվազեցնում է ներակնային ճնշումը՝ ոչնչացնելով թարթչային էպիթելը, որը պատասխանատու է հեղուկի սեկրեցիայի համար ։
Վիրահատական բուժում
Գլաուկոմայի բուժման համար կիրառվում են ինչպես լազերային, այնպես էլ սովորական վիրահատություններ։ Վիրահատությունն հանդիսանում է բնածին գլաուկոմայով հիվանդների բուժման առաջնային ընտրության միջոց ։ Ընդհանրապես, այս վիրահատությունները հիվանդության ժամանակավոր լուծում են հանդիսանում, քանի որ գլաուկոմայի բուժման մեթոդ դեռ չկա։
Կանալոպլաստիկա
Կանալոպլաստիկան միկրոկատետրի կիրառմամբ միջամտություն է։ Կանալոպլաստիկայի ժամանակ կտրվածք է արվում Շլեմյան ծորան մուտք ապահովելու համար։ Միկրոկատետրը շրջանաձև անցկացվում է ծիածանաթաղանթի շուրջ, լայնացնելով հիմնական դրենաժային ծորանն ու հավաքող ուղիները, ստերիլ գելային նյութի ներարկմամբ։ Այնուհետև կատետրը հանվում է, տեղադրվում կար։ Ծորանը լայնացնելուց հետո ներակնային ճնշումը կարող է իջնել անհայտ պատճառներով, քանի որ Շլեմյան ծորանը գլաուկոմայով կամ առողջ աչքում չունի հեզուկի էական դիմադրություն։ Միջամտությունից հետո արդյունքը երկար չի պահպանվում ։
Տրաբեկուլէկտոմիա
Գլաուկոմայի բուժման համար կիրառվող ամենատարածված վիրահատությունը տրաբեկուլէկտոմիան է։ Վիրահատության ժամանակ սկլերայի պատում ձևավորվում է լաթ, որի տակ բացվում է պատուհան՝ տրաբեկուլյար ապարատից մի հատված հեռացնելու համար։ Սկլերային լաթն այնուհետև սահուն կերպով տեղն է դրվում, իսկ բացվածքի միջոցվ հեղուկը դուրս է գալիս աչքից, ինչը հանգեցնում է ներակնային ճնշման իջեցման և աչքի մակերևույթին փխրուն կամ հեղուկ պղպջակների ձևավորման։
Գլաուկոմայի դրենաժային իմպլանտներ
Պրոֆեսոր Էնթոնի Մոլտենոն մշակեց գլաուկոմայի դրենաժային առաջին իմպլանտը 1966 թվականին Քեյփթաունում ։ Այդ ժամանակից ի վեր մի շարք իմպլանտների մոդելներ են հաջորդել բնօրինակին, օրինակ՝ Բերվելդտի խողովակ շունտը, փականային իմպլանտներից՝ Ահմեդի իմպլանտը, ExPress Mini շունտը և հաջորդ սերնդի Մոլտենո իմպլանտները։ Սրանք նախատեսված են այն գլաուկոմայով հիվանդների համար, ովքեր չեն պատասխանում բուժման մյուս մեթոդներին։ Հոսքային խողովակը տեղադրվում է աչքի առաջային խցիկ, որից հետո շաղկապենու տակ տեղադրվում է թիթեղ, որը թույլ է տալիս ներակնային հեղուկին հոսել աչքից դուրս դեպի խողովակի արտափքվածք (փուչիկ)։
Շաղկապենու այն հատվածը, որով անցնում է շունտը, ենթարկվում է հարաճող սպիացման, որի հետևանքով այն հաստանում է և կարող է խոչընդոտ հանդիսանալ ներակնային հեղուկի ֆիլտրացիայի համար։ Սրա համար օգտագործվում են կանխաչգելիչ միջոցառումներ, մանսավորապես հակաֆիբրոտիկ դեղամիջոցներ՝ 5-ֆլուրոուրացիլ կամ միտոմիցին-5 (միջամտության ընթացքում), կամ այլ ոչ հակաֆիբրոտիկ դեղամիջոցներ՝ կոլագենային մատրիքսային իմպլանտ, կամ հետագայում կատարում են կրկնակի վիրահատական միջամտություն ։ Գլաուկոմատոզ կույր և ցավոտ աչքի, ինչպես նաև գլաուկոմայի որոշ դեպքերում խորհուրդ է տրվում կատարել ցիկլոկրիոթերապիա ։
Լազեր-ասոցացված չթափանցող խոր սկլերէկտոմիա
Գլաուկոմայի բուժման ներկայիս ամենատարածված մեթոդը տրաբեկուլէկտոմիան է, որի ժամանակ հատվում է սկլերան՝ ներակնային ճնշումը նվազեցնելու նպատակով։
Չթափանցող խորը սկլերէկտոմիայի (ՉԹԽՍ) վիրահատությունը նման, բայց ձևափոխված միջամտություն է, որի դեպքում սպիտակուցային թաղանթի լաթի տակ անցքի միջոցով տրաբեկուլյար ցանց անցկացնելու փոխարեն ստեղծվում և բացազատվում է սպիտակուցային թաղանթի երկրորդ ավելի խորանիստ լաթը, ինչից հետո հատվում է Շլեմյան խողովակի վերին պատը, ինչի շնորհիվ հնարավոր է լինում առանց աչքը թափածակելու ապահովել ներակնային հեղուկի հոսք, որի հետևանքով էլ ներակնային ճնշումն իջնում է։ Ապացուցված է, որ ՉԹԽՍ-ն ունի ավելի քիչ կողմնակի ազդեցություններ քան տրաբեկուլէկտոմիան ։ Այնուամենայնիվ, ՉԹԽՍ-ն իրականացվում է ձեռքով և պահանջում է ավելի բարձր մակարդակի հմտություններ նաև գործիքներով աշխատելու համար։ Սպիտակուցային թաղանթի խորը բացազատումից հետո վերքի կպումներից խուսափելու և լավ արդյունքի հասնելու համար ՉԹԽՍ-ն հաճախ իրականացվում է տարբեր բիոհամատեղելի սփեյսերներ և սարքեր օգտագործելով, ինչպիսին են ՝ Aquaflow կոլագենային վիրախծուծ, օլոգեն կոլագենային մատրիքս , կամ Xenoplast գլաուկոմային իմպլանտ ։
Լազերով օժանդակված ՉԹԽՍ-ն իրականացվում է CO2 լազերային համակարգի օգնությամբ։ Լազերի վրա հիմնված համակարգը ինքնավերահսկվող է, այն դադարում է գործել երբ հասնում ենք սպիտակուցային թաղանթի ցանկալի հաստությանը և ներակնային հեղուկի ադեկվատ դրենաժին։ Այս ինքնավերահսկվող համակարգի միջոցով աբլացիան ինքն իրեն դադարում է,երբ CO2 լազերը կոնտակտի մեջ է մտնում ներակնային հեղուկի հետ, ինչը լինում է այն ժամանակ, երբ լազերը հասնում է մնացորդային չվնասված շերտի օպտիմալ հաստությանը։
Կանխատեսում
Բաց անկյուն գլաուկոման չբուժվելու դեպքում նորմալ տեսողությունից կուրության անցումը տևում է մոտ 25ից 70 տարի ։ Ներակնային ճնշումը նույնպես դեր ունի,բարձր ներակնային ճնշումը կրճատում է այս ժամանակը ։
Համաճարակաբանություն
2010-ի տվյալներով աշխարհում բաց անկյուն գլաուկոմայի 44.7մլն դեպք է արձանագրվել ։ Նույն տարում ԱՄՆ-ում բաց անկյուն գլաուկոմայով 2.8մլն հիվանդ կար ։ Կանխատեսվում է, որ 2020թ-ին աշխարհում 58.6մլն, իսկ ԱՄՆ-ում 3.4մլն գլաուկոմայով հիվանդ կլինի ։
Ամբողջ աշխարհում և ԱՄՆ-ում գլաուկոման կուրության երկրորդ հիմնական պատճառն է ։ Կատարակտն ավելի հաճախ հանդիպող պատճառն է։ Գլաուկոման նաև աֆրոամերիկացիների կուրության առաջատար պատճառն է, ովքեր ունեն առաջնային բաց անկյունային գլաուկոմայի ավելի բարձր ռիսկ ։
Մետա-վերլուծությունը, որը տպագրվել է 2009-ին գտել է, որ առաջնային բաց անկյուն գլաուկոմա ունեցող մարդիկ չունեն ավելի բարձր մահացության ցուցանիշ, կամ սրտանոթային մահվան ավելի բարձր ռիսկ ։
Պատմություն
Աչքի հիվանդությունների ժամանակ ներակնային ճման բարձրացման և գլաուկոմայի միջև կապն առաջին անգամ նկարագրել է անգլիացի գիտնական Ռիչարդ Բանիստերը 1622թ.-ին ։ Դեռևս 1806թ.-ին Բոստոնում Ջոն Քոլինս Ուորները բուժում էր փակ անկյուն գլաուկոման ։ 1851 թվականին Հերման Հելմհոլթզի կողմից օֆթալմոսկոպի գյուտը հնարավորություն տվեց ակնաբույժներին առաջին անգամ հայտնաբերել գլաուկոմայի ախտաբանական առանձնահատկությունը՝ տեսանյարդի գլխի էքսկավացիան` ցանցաթաղանթի գանգլիոնային բջիջների կորստի պատճառով։ Ներակնային ճնշումը չափելու համար առաջին հուսալի գործիքը հայտնագործել է նորվեգացի ակնաբույժ Հջալմար Ավգուստ Շիայցցը 1905 թվականին։ Մոտ կես դար անց, Հանս Գոլդմանը Բեռնում, Շվեյցարիայում, ստեղծեց իր տոնոմետրը, որը մինչ այսօր էլ, չնայած ախտորոշման ոլորտում առկա բազմաթիվ նորամուծությունների, համարվում է ախտորոշման ոսկե ստանդարտ։ 20-րդ դարի վերջին ներակնային ճնշումից բացի հայտնաբերված այլ պաթոմեխանիզմները, ինչպիսին է՝ ցանցաթաղանթի և տեսանյարդի գլխի արյան մատակարարման անբավարարությունը, որը հաճախ կապված է ցածր կամ անկանոն արյան ճնշման հետ, հայտնաբերվեցին և հանդիսացան ուսումնասիրման նոր առարկա ։ Ներակնային ճնշումն իջեցնող առաջին դեղը ՝ պիլոկարպինը, ներկայացվել է 1870-ականներին։ Վաղ վիրահատական մեթոդներից իրիդէկտոմիան, այժմ փոխարինվում են նվազ ինվազիվ մեթոդներով, ինչպիսիք են՝ փոքր ինպլանտները, MIGS-ի (միկրո ինվազիվ գլաուկոմային վիրահատություններ) լայն տարբերակները։
Ստուգաբանություն
«Գլաուկոմա» բառը ծագում է հին հունարեն γλαύκωμα կամ γλαυκóς բառից, որը նկարագրում է աչքի գույն, որը մուգ չէ (օրինակ՝ կապույտ, կանաչ, բաց մոխրագույն)։ Հիպոկրատի ժամանակներում, որպես γλαυκóς նկարագրվում էին այն աչքերը, որոնք հիվանդության պատճառով մոխրագույն շաղկապենի կամ կանաչավուն բիբ ունեին (երբեմն դիտվում է փակ անկյուն գլաուկոմայի ժամանակ) ։
Rho կինազի ինհիբիտորներ
Rho կինազի ինհիբիտորները, ինչպիսիք են՝ ripasudil -ը, արգելակում են ակտինի միկրոխողովակները, հանգեցնելով տրաբեկուլյար ապարատի մորֆոլոգիական փոփոխությունների, որն էլ բերում է ներակնային հեղուկի արտահոսքի նվազման ։
Նեյրոպրոտեկտիվ ագենտներ
Cochrane համակարգային ուսումնասիրությունը 2013 թ.-ին համեմատեց բրիմոնիդինի և թիմոլոլի ազդեցությունները մեծահասակների մոտ՝ բաց անկյուն գլաուկոմայի առաջընթացը դանդաղեցնելու մեջ ։ Արդյունքներն արձանագրեցին ավելի քիչ տեսողության վատացման առաջընթաց բրիմոնիդին օգտագործած հետազոտվողների մոտ։ Այնուամենայնիվ, արդյունքները նշանակալի չէին ՝ սահմանափակ ապացույցների պատճառով ։ Նույնն էին ներակնային ճնշման տվյալները և՛ թիմոլոլ, և՛ բրիմոնիդին օգտագործած հետազոտվողների մոտ։ Դեղորայքի կողմնակի ազդեցություններ նկարագրվել էր բրիմոնիդին օգտագործողների հետազոտական խմբում ։
Կանեփ
1970-ականների ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ կանեփի օգտագործումը կարող է նվազեցնել ներակնային ճնշումը ։ 1978-ից մինչև 1984 թթ. ԱՄՆ-ի Ազգային Ակնաբուժական ինստիտուտը աջակցում էր հետազոտությունների անցկացմանը, որոշելու, արդյոք մարիխուանան կամ դրա արդյունքում ստացված դեղերը կարող են արդյունավետ լինել գլաուկոմայի բուժման համար։ Այս ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ մարիխուանայի որոշ ածանցյալներ իջեցում են ներարկային ճնշումը՝ բերանային, ներերակային օգտագործելու կամ ծխելու դեպքում, բայց ոչ տեղային աչքի մեջ կաթեցնելու դեպքում։
2003 թ.-ին Ամերիկյան Ակնաբուժության Ակադեմիան հրապարակեց դիրքորոշում, ըստ որի, կանեփը նշանակվող դեղորայքից ավելի արդյունավետ չէ։ Ավելին, ոչ մի գիտական ապացույց չի հայտնաբերվել, որը ցույց է տալիս կանեփի օգուտների և/կամ ցածր ռիսկի մասին գլաուկոմայի բուժման ժամանակ, այլ լայն դեղերի տեսականու համեմատությամբ ։
2010 թվականին Ամերիկյան Գլաուկոմա ընկերությունը հրապարակեց պաշտոնաթերթ, որը վարկաբեկում էր կանեփի օգտագործումը որպես բարձր ներակնային ճնշման լեգիտիմ բուժում՝ դրա բուժման կարճատևությամբ և կյանքի որակը սահմանափակող կողմնակի ազդեցություններով պայմանավորված ։
Խումարլի (Եվդոկիայի գավառ)
Խումարլի, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիայի վիլայեթի Եվդոկիայի գավառում ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Լուջի
Լուջի (ლუჯი), գյուղ Վրաստանում։ Գտնվում է Ռաճա-Լեչխում և Քվեմո Սվանեթ մարզի Լենտեխի շրջանում ։
Դիրք
Գտնվում է ծովի մակարդակից 1000 մետր բարձրության վրա։ Շրջկենտրոն Լենտեխիից հեռու է 21 կմ։
Բնակչություն
Ըստ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալների, գյուղի բնակչությունը կազմում է 73 մարդ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Լենտեխի շրջան
Բախշի Սարգսյան
Բախշի Անդրեասի Սարգսյան, հայ մանկավարժ։ ՀԽՍՀ վաստակավոր ուսուցիչ (1969): Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակից։
Կենսագրություն
Բախշի Սարգսյանը ծնվել է 1924 թվականին Մեղրու շրջանի Տաշտուն գյուղում։ Ավարտել է միջնակարգ դպրոցը և աշխատել իր ծննդավայրի` Տաշտուն գյուղի դպրոցում ։
1942 թվականի դեկտեմբերին զորակոչվել և մեկնել է ռազմաճակատ։ Ծովային դեսանտային խումբը դեսանտ է իջել Նովոռասիյսկի մատույցներում, որտեղ պաշտպանության թեժ մարտերը չեն դադարել, թշնամին ռմբակոծել է օդից, ծովից և ցամաքից մինչև 1943 թվականի փետրվարի վերջը։ Մարտերից մեկում Սարգսյանը վիրավորվել է, ապաքինվելուց հետո նորից մեկնել է գործող բանակ։ Այնուհետև 4-րդ գվարդիական կորպուսի հեծելազորայինների շարքերում մասնակցել է Գոմել, Բոբրույսկ, Բարանովիչ քաղաքների ազատագրմանը։ 1944 թվականի աշնանը հեծյալ կորպուսը Վարշավայի մատույցներից տեղափոխվել է Յասսի-Քիշինևի շրջանը, մարտերով հասել Ռումինիա, Հունգարիա։ 1945 թվականի հունվարի 9-ին ձեռնամարտի ժամանակ ծանր վիրավորվել է, ապաքինվելուց հետո մասնակցել է Պրագայի ազատագրմանը ։
Սարգսյանը 1946 թվականին զորացրվել է ծառայությունից, աշխատել է դպրոցի ուսումնական մասի վարիչ, դպրոցի տնօրեն, ժողկրթբաժնի դպրոցական տեսուչ։ Բազմիցս ընտրվել է տեղական խորհուրդների պատգամավոր, ՀԿԿ Մեղրու շրջկոմի բյուրոյի անդամ։ 1963 թվականից Սարգսյանը եղել է Մեղրիի Ստեփան Շահումյանի անվան միջնակարգ դպրոցի տնօրեն։ 1969 թվականին Սարգսյանն արժանացել է ՀԽՍՀ վաստակավոր ուսուցչի կոչման, 1971 թվականին պարգևատրվել է Խաչատուր Աբովյանի անվան մեդալով ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ Կատեգորիա:ՀԽՍՀ վաստակավոր ուսուցիչներ Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակիցներ Կատեգորիա:«Մարտական ծառայությունների համար» մեդալով պարգևատրվածներ Կատեգորիա:«1941-1945 թթ. Հայրենական մեծ պատերազմում Գերմանիայի դեմ տարած հաղթանակի համար» մեդալակիրներ
Էրոտաս (երգ)
Կատեգորիա:Սիրուշոյի երգեր
Տյուրոս
Տյուրոս, հնագույն քաղաք-պետություն Փյունիկիայում՝ Միջերկրական ծովի արևելյան ափին։ Առաջացել է հավանաբար մ.թ.ա. IV հազարամյակում։ Մ.թ.ա. III-II հազարամյակներում առևտրաարհեստավորական կարևոր կենտրոն էր։ Մ.թ.ա. II հազարամյակի վերջին-I հազարամյակի սկզբին դարձել է դեպի արևմուտք փյունիկեցիների գաղութաբնակեցման կարևոր կենտրոն։ Տյուրոսը գաղութներ է հիմնել Միջերկրական ծովի կղզիներում, Հյոսիսարևմտյան Աֆրիկայում, Իսպանիայում։ Մ.թ.ա. X դ. Տյուրոսի հովանավորության տակ ստեղծվել է Տյուրոս-Սիդոնի միացյալ թագավորությունը, որը գերիշխել է Փյունիկիայի ծովափին։ Մ.թ.ա. VIII դ. Տյուրոսն ընկել է Ասորեստանի, մ.թ.ա. VI դ. սկզբից՝ Նոր Բաբելոնյան թագավորության, մ.թ.ա. VI դ. 2-րդ կեսից՝ Աքեմենյանների, մ.թ.ա. IV դ. վերջին՝ Ալեքսանդր Մակեդոնացու տիրապետության տակ, այնուհետև գտնվել է Պտղոմեյանների, Սելևկյանների, Տիգրան Բ-ի պեսության, մ.թ.ա. 64-ից՝ հռոմեական Սիրիա պրովինցիայի կազմում։ Մինչև արաբական նվաճումները եղել է արևելամիջերկրածովյան առևտրի խոշոր կենտրոն։ Տյուրոսում պեղումներ սկսվել են XIX դ. 2-րդ կեսին։ Այժմ Տյուրոսի տեղում լիբանանյան Սուր քաղաքն է։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Քաղաք-պետություններ Կատեգորիա:Պատմական քաղաքներ Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգություն Լիբանանում Կատեգորիա:Միջերկրական ծովի նավահանգիստներ Կատեգորիա:Հռոմեական գաղութներ Կատեգորիա:Զբոսաշրջությունը Լիբանանում
Ֆուտբոլի կարիբյան գավաթ
Կարիբյան գավաթը (Caribbean Cup, Copa del Caribe, Coupe caribéenne), որը մինչև 1989 թ. խաղարկվում էր որպես CFU-ի առաջնություն (CFU Championship, Campeonato de la CFU, Championnat de la CFU), երկու տարին մեկ անցկացվող ֆուտբոլային մրցաշար է Կարիբյան ֆուտբոլային միության` CFU-ի հովանու ներքո, որին մասնակցում են Կարիբյան ավազանի 30 երկրների հավաքականներ՝ Ամերիկյան Վիրջիններ,, , ,  Բահամներ, ,  Բերմուդներ,  Բրիտանական Վիրջիններ, , , , ,  Դոմինիկանա, ,  Կայմաններ, , , , , , , ,  Սեն Մարտեն, , , ,  Սինտ Մաարտեն, , , ։ 1978-1988 թթ. անց է կացվել CFU-ի առաջնությունը, իսկ կարիբյան գավաթի խաղարկություններն անց են կացվում 1991 թ.-ից և միաժամանակ կատարում են ԿՈՆԿԱԿԱՖ-ի ոսկե գավաթի համար ընտրական մրցաշարի դեր կարիբյան զոնայում։
Հղումներ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլի կարիբյան գավաթ Կարիբյան գավաթ (ֆուտբոլ)
Վարգունո
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Բալթիկ ծովի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը՝ Կարելիի ավազան, Ֆինլանդիայի և ՌԴ սահմանին, գետի ենթաավազանը բացակայում է։ Պատկանում է Կարելիի ավազանային շրջանին, Բալթիկ ծովի ավազան։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր
Խևաս
Խևաս, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիայի վիլայեթի Եվդոկիայի գավառում ։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
(1546) Իժակ
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 3,176787 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,7912 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,5623 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 2068,14 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,174069 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 16,14° անկյուն։
Լիբան
Լիբան (ლიბანი), գյուղ Վրաստանում։ Գտնվում է Սամցխե-Ջավախք մարզի Բորժոմի մունիցիպալիտետում ։
Դիրք
Գյուղը գտնվում է ծովի մակարդակից 1370 մետր բարձրության վրա։ Շրջկենտրոն Բորժոմից հեռու է 11 կմ։
Բնակչություն
Ըստ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալների, գյուղի բնակչությունը կազմում է 31 մարդ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Բորժոմի մունիցիպալիտետ
(9409) Կանպուզան
(9409) Կանպուզան (Kanpuzan), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1995 թվականի հունվարի 25-ին Ցուտոմու Սեկիի կողմից Գեյսեյում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 3,130222 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,4948 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,7656 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 2022,84 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,177968 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 1,73° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1995 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Ցուտոմու Սեկիի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Ալեքսեևկա (գյուղ, Իլինեցկոեի շրջան)
Ալեքսեևկա (Олексіївка), գյուղ Ուկրաինայի Վիննիցայի մարզի Իլինեցկոեի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1450 թվականին։
2001 թվականի տվյալներով Ալեքսեևկա գյուղում բնակվում էր 12 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,2 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 60 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Վիննիցայի մարզի Իլինեցկոեի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1450 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Սաառեկյուլա (գյուղ, Լաիմյալա շրջան)
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 14 մարդ։
Մելպոմենե
Մելպոմենե (Μελπομένη - «երգող կին»), հունական դիցաբանության մեջ ողբերգության մուսան, սկզբում համարվել է ընդհանրապես երգի, ապա՝ տխուր երգի մուսա։ Զևսի և Մնեմոսինեի դուստրն է, սիրենների մայրը ։
Մելպոմենեն պատկերվել է որպես բարձրահասակ կին, գլխին ժապավեն (ստրոֆոն), կապած խաղողի տերևներից կազմած պսակով, հագին թատերական թիկնոց, ոտքերին՝ կոտուռններ, մի ձեռքին ողբերգության դիմակ, մյուս ձեռքին՝ սուր կամ մահակ (աստվածների կամքը դրժած մարդու պատժի անխուսափելիության սիմվոլ)։
Համաձայն Դիոդորոս Սիկիլիացու՝ անունն ստացել է մեղեդու (մելոդիա) անունից, որն ուրախացնում է լսողներին ։
Մելպոմենեի պատվին Հերոդոտոսն անվանակոչել է իր «Պատմության» 4-րդ գիրքը։
Մելպոմենե այլաբանորեն նշանակում է՝ ընդհանրապես թատրոն կամ ողբերգության բեմական մարմնավորում ։
Մուսայի անունով է կոչված Մելպոմենե (18) աստերոիդը՝ հայտնաբերված 1852 թվականին։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Մուսաներ Կատեգորիա:Հին հունական դիցաբանություն Կատեգորիա:Զևսի զավակներ Կատեգորիա:Հին Հունաստանի թատրոն Կատեգորիա:Անտիկ դարաշրջան
Ին Գեզզամ
Ին Գեզզամ (إن ڨزام), քաղաք և համայնք Ալժիրի հարավային մասում՝ Թամանրասեթ վիլայեթում։ Համանուն շրջանի վարչական կենտրոնն է և միակ համայնքը։
Աշխարհագրական դիրքը
Ին Գեզզամ համայնքը սահմանակից է Թին Զաուատին, Աբալեսա, Թամանրասետ, Տազրուկ կոմունաներին, ինչպես նաև Նիգերի տարածքին։ Նրա տարածքը 46,813 կմ² է։
Կլիմա
Քաղաքի կլիման բնութագրվում է որպես անապատային կլիմա (BWh՝ ըստ Կյոպպենի դասակարգման)։ Տարվա ընթացքում գործնականում տեղումներ չեն լինում (միջին տարեկան քանակը՝ 43 մմ)։ Միջին տարեկան ջերմաստիճանը 27,9 °C է։ Ամենացուրտ ամսվա (հունվար) միջին ջերմաստիճանը 18,6 ° С է, ամենաշոգ ամվանը (հունիսը)՝ 34,6 °С :
Բնակչություն
2008 թվականի պաշտոնական մարդահամարի տվյալներով՝ կոմունայի բնակչությունը կազմում էր 7045 մարդ։ Տղամարդիկ կազմել են ընդհանուր բնակչության 51,7 %-ը, կանայք` համապատասխանաբար 48,3 %-ը ։ Բնակչության գրագիտության մակարդակը կազմել է 39,4 %։ Տղամարդկանց մոտ գրագիտության մակարդակը կազմել է 50,7 %, կանանց մոտ` 27,1 % ։ Ին Գեզզամ քաղաքի բնակիչների 1,7 %-ն ունեցել է բարձրագույն կրթություն, 4,9 %-ը` միջնակարգ կրթություն ։
Տրանսպորտ
Քաղաքի միջով անցնում է Տրանսսահարյան մայրուղին։ Հարավարևմտյան ծայրամասում գտնվում է համանուն օդանավակայանը։
Բնակավայրեր
Համայնքը բաղկացած է վեց բնակավայրերից ․
Գերիմաստի
Գերիմաստի (Vibúrnum lantána), պատկանում է ցախակեռասազգիների ընտանիքին, խոշոր թուփ է և ունի 5 մ բարձրություն։ Տերևները ձվաձև են, ունեն 5-15 սմ երկարություն և 3-9 սմ լայնություն։ Այս ծաղիկները դեղնասպիտակ են։ Պտուղը հյութալի է, սկզբում վառ կարմիր է, իսկ երբ պտուղը հասունանում է դառնում է փայլուն սև։ Հիմնականում ծաղկում են մայիս-հունիս ամիսներին, իսկ պտուղը հասունանում է օգոստոս-սեպտեմբեր ամիսներին։
Չափազանց չորադիմակուն է և ցրտադիմցկուն, աճում է և՛ ստվերոտ, և՛լուսավոր պայմաններում։ Այս թուփը պարունակում է 1.8 տոկոս գլյուկոզիդներ։ Պարունակում է նաև E վիտամին և դաբաղանյութեր։
Տարածում
Տարածված է հիմնականում Կովկասում, Արևմտյան Եվրոպայում, Փոքր Ասիայում, Հյուսիսային Աֆրիկայում։ Տարածված է նաև Սևանի ավազանում և Զանգեզուրում։ Աճում է հիմնականում անտառների եզրերին և թփուտներում։
Հոմանիշներ
Կատեգորիա:1753 թվականին նկարագրված բույսեր Կատեգորիա:Վրաստանի բուսական աշխարհ
Կանելովսկայա
Կանելովսկայա (Канеловская), ստանիցա Ռուսաստանի Դաշնության Կրասնոդարի երկրամասի Ստարոմինսկայայի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2002 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 4277 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Կրասնոդարի երկրամասի գյուղական բնակավայրեր Կատեգորիա:1794 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր Կատեգորիա:Կրասնոդարի երկրամասի Ստարոմինսկայայի շրջանի բնակավայրեր
Տաշիր-Ձորագետի թագավորություն
Տաշիր-Ձորագետի թագավորություն, հայտնի է նաև որպես Լոռու թագավորություն կամ Կյուրիկյանների թագավորություն, Բագրատունիների ենթակայության ներքո գտնվող ավատատիրական պետություն միջնադարյան Հայաստանում , որը գոյություն է ունեցել 982-ից 1113 թվականներին։ Զբաղեցրել է Մեծ Հայքի Գուգարք նահանգի հարավային և արևելյան հատվածները, ինչպես նաև հյուսիսային Ուտիքը, այդ թվում՝ Գարդմանը և Փառիսոսը։ Թագավորությունը հիմնադրվել է 982 թվականին՝ Բագրատունյաց հայոց արքա Սմբատ Տիեզերակալի կողմից Գուրգեն Ա Կյուրիկեի թագադրումից հետո ։ Ի սկզբանե այն եղել է Բագրատունիներից վասալական կախվածության մեջ գտնվող ենթակա թագավորության։ Գուրգեն Ա-ի հիմնադրած թագավորությունը ձգվում էր Փամբակի ու Աղստևի հովիտներից մինչև Տփղիսի մերձակայք, Ծաղկունյաց լեռնաշղթա և Նիգ գավառ։ Հյուսիսում սահմանակցում էր Վրաց թագավորությանը և Տփղիսի արաբական ամիրայությանը, հարավից` Պահլավունիների իշխանությանը, արևելքից` Շադադյանների տիրապետության տակ գտնված հայկական շրջաններին, իսկ արևմուտքից՝ Անիի Բագրատունիների բուն տիրույթներին։ Կյուրիկեն պատվով շարունում է Սանահինի ու Հաղբատի վանական համալիրների կառուցապատումը  , իսկ մահվանից հետո՝ 989 թվականին, թաղվում դրանից առաջինում։
Գուրգենին հաջորդում է Տաշիր-Ձորագետի նշանավոր արքա Դավիթ Ա Կյուրիկյանը (հետագայում՝ Անհողին), որի երկարատև՝ ավելի քան կես դար տևած թագավորության ընթացքում, երկիրը հասնում է հզորության գագաթնակետին։ Դավիթ Անհողինը թագավորության ծայրամասում ընկած Շամշուլդե բերդաքաղաքը դարձնում է քաղաքամայր-ոստան ։ Դավիթ Կյուրիկյանը փորձում է ազատվել Անիի թագավորության կախումից, խռովություն բարձրացնում Գագիկ Ա-իդեմ, սակայն պարտվելով կորցնում Աղսև գետի ափին գտնվող իր հողային տիրույթները։ Նա ամրացնում է երկրի արտաքին սահմանները, ջախջախում Տաշիր-Ձորագետի սահմաններն ասպատակած Գանձակի ամիրայի զորքերին, իր ազդեցությանը ենթարկում Կախեթ-Հերեթի թագավորությանն ու Դմանիսի իշխանությանը, ինչպես նաև կայուն հարաբերություններ հաստատում հարևան պետությունների հետ։ 1045 թվականին՝ Անիի Բագրատունյաց թագավորության անկումից, հետո Տաշիր-Ձորագետը դառնում է փաստացիորեն լիակատար անկախություն ունեցող պետություն, ինչպես և Կարս-Վանանդի և Սյունիքի թագավորությունները։ Դավիթ Անհողինն իր նեղ անձնական շահախնդրություններով ուղղորդվող քաղաքականության պատճառով պատմիչների կողմից ստացել է անարգական «Դավիհ» («դիվային» բառի գրաբարյան տարբերակը) մականունը ։
Դավիթ Անհողինին հաջորդում է որդին՝ Կյուրիկե կամ Գուրգեն Բ-ն, ով կառավարում է որպես անկախ թագավոր։ Ընդգծելու համար իր համահայկական նկրտումները` նա անգամ հատում է դրամ, ինչը եզակի է Բագրատունյաց թագավորության պատմության մեջ։ Վերջինիս ջանքերով մայրաքաղաքը տեղափոխեց Լոռե բերդ ։ Տաշիր-Ձորագետի Կյուրիկյան թագավորության անկախությունը սակայն տևում է շատ կարճ, քանի որ վերջինս շուտով հայտնվում է հարևան Բյուզանդական կայսրության քաղաքական ազդեցության ոլորտում ։ 1113 թվականին սելջուկների շարունակական հարձակումներին դիմադրել չկարողացող Կյուրիկյանները թողնում են իրենց տոհմական տիրույթները և հաստատվում Տավուշում ու Մածնաբերդում։ Այդ տարում Տաշիր-Ձորագետի թագավորությունն անկում է ապրում, թեպետ նշյալ տարածքներում Կյուրիկյանները հիմնում են նոր իշխանությունները, որոնք գոյատևում են մինչև Զաքարյան իշխանապետության հաստատումը։ Տաշիր-Ձորագետի թագավորությունը հայ պետականության վերջին բեկորներից էր, որը հանդիսանում էր Բագրատունիների իրավահաջորդը։
Անվանում
966 թվականին Գուրգեն Ա-ն հռչակվել է Լոռու կառավարիչ։ Հայ պատմագիտության մեջ լայն կիրառություն ունի նաև «Տաշիր-Ձորագետ» պայմանական անվանումը. այն կապված է Վիրահայոց լեռներից սկիզբ առնող Տաշիր և Լոռվա սարահարթում հոսող Ձորագետ գետերի անվանումների հետ։։ Հաճախ այն կոչվում է հիմնադիր տոհմի անունով՝ որպես «Կյուրիկյանների թագավորություն», որի հիմնադրումը հասցվում է մինչև 966 թվականը ։
Թագավորության պատմության մասին անդրադարձել են Մատթեոս Ուռհայեցին, Սմբատ Սպարապետը, Ստեփանոս Տարոնեցի Ասողիկը, Մխիթար Անեցին, Մխիթար Այրիվանեցին, Վարդան Արևելցին և ուրիշներ։ Պատմական ընդհանրացումների համար կարևոր նշանակություն են ունեցել նաև վրացական աղբյուրները։ Տաշիր-Ձորագետի պատմությանն են անդրադարձել նույնիսկ վրաց ժողովրդի պատմությունը ամենահանգամանալից կերպով ներկայացնող «Քարթլիս ցխովրեբա» աշխատության հեղինակները։ Վրաց հեղինակներից Լոռու թագավորության մասին կարևոր տեղեկություններ է մեզ հաղորդել նաև Վախուշտի Բագրատիոնին՝ «Վրաստանի թագավորության նկարագրություն» աշխարհագրական երկում։
Մատթեոս Ուռհայեցին Տաշիր-Ձորագետի թագավորության պատմությունը ներկայացրել է իր «Ժամանակագրություն» աշխատությունում, որը նա սկսել է գրել 1113 թվականին՝ թագավորության անկումից անմիջապես հետո։ Իր քերթվածքում Մատթեոսը քննադատաբար է վերաբերվել Կյուրիկե Ա-ին հաջորդած Տաշիր-Ձորագետի բոլոր թագավորներին, իսկ Դավիթ Անհողինի մասին գրել է հետևյալը․
Պատմություն
7-րդ դարի առաջին կեսին Հայաստանը ռազմակալվել էր Արաբական խալիֆայության կողմից. 701 թվականին այստեղ ձևավորվել էր Արմինիա կուսակալությունը ։ 850-855 թվականների հակաարաբական ապստամբությունից հետո Բաղդադի խալիֆ Ջաֆար իբն Մուհամմադ ալ-Մութավաքքիլը հաշտվում է քրիստոնյաների ինքնուրույնության հետ և հայոց կառավարիչ նշանակում ապստամբության ղեկավար Աշոտ Բագրատունուն։ Վերջինս Վասպուրականի Արծրունի և Սյունիքի Սյունի իշխանների հետ հաստատում է բարեկամական կապեր և նրանց ենթարկում է իր իշխանությանը ։ Գուգարքի, Արցախի և այլ նահանգների տարածքում գոյություն ունեցող հայկական առավել փոքր իշխանությունները, ինչպես նաև Հայաստանի հարավային շրջաններում ձևավորված արաբական ամիրայությունները, ընդունում են Աշոտի գերագահությունը։ 885 թվականին Աշոտ Բագրատունին հռչակվում է հայոց արքա՝ վերականգնելով հայոց պետականությունը։
10-րդ դարում Հայաստանը թևակոխում է զարգացած միջնադարի շրջափուլ, որին բնորոշ էր ապակենտրոնությունը, ավատատիրական մասնատվածությունն ու երկպառակությունը։ 10-րդ դարի սկզբից նկատվում են կենտրոնական իշխանության դեմ առաջին անջատողական դրսևորումները, որոնց արդյունքում ի հայտ են գալիս ենթակա թագավորություններ։ Աստիճանաբար ձևավորվում են Վասպուրականի, Սյունիքի, Վանանդ-Կարսի և Տաշիր-Ձորագետի թագավորություններնը, ինչպես նաև Բագրատունյաց «շահնշահի» գերագահությունն ընդունող Տայքի կյուրոպաղատությունը, Խաչեն-Փառիսոսի և Տարոնի իշխանությունները։
Տաշիր-Ձորագետի թագավորությունը հիմնադրվում է Գուգարքում (մասնավորապես՝ Դեբեդ և Աղստև գետերի ավազանների ու հարակից գավառներում) հաստատված Բագրատունիների կրտսեր ճյուղի իշխանները՝ Կյուրիկյանները։ Շուտով վերջիններս կարողանում են օգտվել Հայաստանի ներսում բռնկված ավատատիրական երկպառակությունից և ստեղծել սեփական կիսանկախ պետությունը՝ Տաշիր-Ձորագետի կամ Լոռու թագավորությունը, որը գոյատևում է շուրջ մեկ ու կես դար։
Հիմնադրում
Բագրատունյաց առաջին արքաների՝ Աշոտ Մեծի և Սմբատ Նահատակի կառավարման ժամանակահատվածում հյուսիսային Հայաստանը, մասնավորապես՝ Լոռին և Տաշիրը, կառավարվում էր արքայատոհմին չպատկանող և անուղղակիորեն Բագրատունիների հարստության հետ որևէ արյունակցական կապ չունեցող կառավարիչ-վերակացուների միջոցով, որոնք նշանակվում էին Անիի կենտրոնական թագավորության արքայի անմիջական գահնամակով։ Հետագա տարիներին տեղական կառավարիչներին վստահված նման արտոնությունը առաջ է քաշում անջատողական անթաքույց ձգտումներ, որն էլ մեծ սպառնալիք էր ֆեոդալական հասարակարգում բավականին անկայունություն դրսևորող թագավորական իշխանության կայունության համար։ Այս ամենը քաջ գիտակցում էր Բագրատունյաց թագավորության արքա Աշոտ Գ Ողորմածը (կառավարման տարիները՝ 953-977 թվականներ), որը ռազմավարական նման կարևորության երկրամասում վաղուց ի վեր իշխող ազնվականներին զրկում է իշխանությունից՝ նրանց արդեն իսկ ունեցած ինքնիշխանական հավակնությունները ճնշելու նկատառումներով։ Այսպիսով, 972 թվականին Աշոտ Ողորմածը պաշտոնից ազատում է տեղի կառավարչին և նրա պաշտոնում նշանակում իր ավագ որդուն։ Արքայազն Սմբատը 958 թվականից ի վեր համարվում էր հոր գահակիցը և վերջինիս մահից հետո՝ 977 թվականին, անցնում է միահեծան իշխանավարման՝ իր նախկին, թափուր պաշտոնում նշանակելով կրտսեր եղբորը՝ Գուրգենին (որոշ այլ աղբյուրներով Գուրգենը հիշատակված է Դերենիկ կրկնանվամբ)։ Այս իրադարձությամբ նշանավորվում է Բագրատունիների կրտսեր ճյուղի՝ Կյուրիկյանների ժառանգական իշխանության սկիզբը հյուսիսային Հայաստանի երկրամասերում, մասնավորապես՝ Լոռիում։
Այսպիսով, Գուրգան Ա-ն դառնում է Տաշիր-Ձորագետի ենթակա թագավորության առաջին արքան։ Վերջինիս թագադրման տարեթվի վերաբերյալ կան բազմաթիվ պնդումներ, որն էլ ինքնին հակասություն է մտցնում պետության հիմնադրման ամսաթվի պարագայում ևս։ Լոռու իշխանությունը հիմնադրվել է Աշոտ Ողորմած արքայի մահվանից՝ 977 թվականից հետո։ 979 թվականին Գուրգեն-Կյուրիկեն Սմբատի կողմից օծվում է իշխանաց իշխան և մի քանի տարի անց միայն՝ թագավոր։ Ըստ Մխիթար Այրիվանեցու՝ դա տեղի է ունեցել 981 թվականին։ Այս իրադարձությանն անդրադարձած մյուս երկու հեղինակները` ենթադրաբար 12-րդ դարում ապրած անանուն ժամանակագիրն ու Վարդան վարդապետը, որևէ թվական չեն նշում։ Այնուամենայնիվ, անանուն հեղինակի հավաստմամբ՝ Աշոտ Գ-ի մահից հետո նրա որդիները` Սմբատը, Գագիկն ու Գուրգենը, «համակամ սիրով երիս բաժանեն զթագաւորութիւնն` հայրագլուխ առնելով զՍմբատ»։ Վարդան Արևելցին իր «Հաւաքումն պատմութեան» աշխատությունում գրել է․ Հետաքրքրական է, որ Մատթեոս Ուռհայեցին Կյուրիկեին հիշատակել է «Աղուանից թագաւոր» տիտղոսով՝ 974 թվականի Հովհաննես Չմշկիկ կայսեր արշավանքի կապակցությամբ Աշոտ Գ-ի կազմակերպած զորահավաքի մասնակիցների թվում։ Այնուամենայնիվ, Կյուրիկյաններն այդ ժամանակահատվածում Աղվանից հողերում դեռևս տիրույթներ չունեին։ Գուրգանին հաջողվել է Լոռում անկախ թագավորություն ստեղծել միայն 982-ին՝ նույն տարում էիր Սալարյան Աբու ալ-Հայջայի կազմակերպած արշավանքից հետ։ Այսպիսով, Սմբատ Տիեզերակալ արքան չէր ցանկանում ներքին երկպառակտություն հրահրել և այդ իսկ պատճառով անցնցում կերպով եղբորը ճանաչում է «ենթակա անկախ արքա»։
Կյուրիկե Ա-ի ղեկավարած պետությունը ձգվում էր Փամբակի ու Աղստևի հովիտներից մինչև վրացիների քաղաքամայր Տփղիսի մերձակայք, Ծաղկունյաց լեռնաշղթա և Նիգ՝ Քասաղ ավան։ Հյուսիսում սահմանակցում էր Վրաց թագավորությանը և Տփղիսի արաբական ամիրայությանը, հարավից` Պահլավունիների իշխանությանը, արևելքից` Շադադյանների տիրապետության տակ գտնված հայկական շրջաններին, իսկ արևմուտքից՝ Անիի Բագրատունիների բուն տիրույթներին։ Բագրատունյաց Հայոց թագավորությունը՝ ի դեմս հայոց արքա Սմբատ Բ-ի, ընդունում է Տաշիր-Ձորագետի թագավորության սահմանները 979 թվականին՝ Սանահինի վանք կատարած այցելության ժամանակ հրապարակած թագավորական հրովարտակով։ Գուրգենի մասին ժամանակաշրջանը նկարագրող պատմիչներն ու ժամանակագիրները շատ քիչ բան են հաղորդել, ինչը թողնում է ենթադրել, որ արտաքին սպառնալիքի բացակայության պայմաններում վերջինս երկրի ռազմաքաղաքական կյանքին գործուն մասնակցություն չի ունեցել` բավարարվելով իր թագավորության գավառական գործերը տնօրինելով։ Նրա կառավարման տարիներին Անիի թագավորությունից վերջինիս փաստացի անկախությունը կրում էր միայն ձևական բնույթ։ Գուրգենը ակտիվորեն միջամտել է եկեղեցական գործերին, փորձել համաձայնեցնել թագավորության և հոգևոր թեմի աշխարհիկ և կրոնական սահմանները։ Շարունակել է մոր՝ հայոց թագուհի Խոսրովանույշի հիմնադրած Սանահինի և Հաղպատի վանական համալիրների կառուցապատումն ու հարդարումը։ 988 թվականին Տաշիր-Ձորագետի թագավորության բանակն օժանդակում է Տայքի կյուրապաղատ Դավթի և վրաց արքա Բագրատ Գ-ի համատեղ զորաշարժին, որն ուղղված էր աբխազաց Սմբատ թագավորի դեմ։ Երբ Սմբատ Տիեզերակալի կասկածներ հարուցած մահից հետո հենց նույն օրը գահակալում է նրա միջնեկ եղբայր Գագիկ Ա-ն, նա իրեն ենթարկվելու պայմանով ենթակա թագավորությունների գահերին վերահաստատում է ինչպես կրտսեր եղբորը` Գուրգենին, այնպես էլ հորեղբորը` Կարս-Վանանդի թագավոր Մուշեղին։
Կյուրիկեն Տաշիր-Ձորագետում թագավորում է մինչև 989 թվականը։ Հայտնի է, որ լինելով չափազանց կրոնասեր անձնավորություն, Գուրգենը ինքնովի հրաժարվում է թագավորական գահից իր կյանքի վերջին ութ տարիներն անցկացնում Սանահինում ճգնելով։ Հետագայում մահանալով՝ Գուրգենը թաղվում է Սանահինի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու բակում։
Զարգացում
Գուրգեն Ա-ի մահվանից հետո Կյուրիկյանների թագավորության թագը ժառանգում է վերջինիս ավագ որդին՝ Դավիթը, ում հետ սկզբնապես գահակցում էր իր կրտսեր եղբայր Սմբատը։ Սակայն նա որևէ կերպ չէր առնչվում իշխանավարման գործերի հետ, քանզի բոլոր տեսակի արտոնությունները բացառապես վերապահված էին Դավթին, որն անվիճելիորեն առավել հմտորեն էր տիրապետում պետական և ռազմական գործերին։ Դավիթ Կյուրիկյանին վիճակված էր դառնալու հայոց պատմության ամենանշանավոր գահակալներից մեկը։ Վերջինս Տաշիր-Ձորագետի թագը ժառանգում է բավականին երիտասարդ տարիքում, թեպետև գահակալում է որպես հզոր արքա։