cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Արևմտյան Եվրոպայի գաղութատիրության և գաղութացման վերլուծություն
Գաղութային գործողությունների ազդեցություններ
Եվրոպացի գաղութարարները տարբեր գործողությունների էին մասնակցում ամբողջ աշխարհում, որոնք ունեցան ինչպես կարճաժամկետ, այնպես էլ երկարաժամկետ հետևանքներ գաղութացվածների համար։ Բազմաթիվ գիտնականներ փորձել են վերլուծել և դասակարգել գաղութատիրական գործողությունները՝ որոշելով դրանց դրական կամ բացասական արդյունքները։ Սթենլի Էնգերմանը և Քենեթ Սոկոլոֆը դասակարգեցին գործունեությունը, որը պայմանավորված էր տարածաշրջանային գործոնով օժտվածությամբ՝ որոշելով, թե արդյոք դրանք կապված են տնտեսական զարգացման բարձր կամ ցածր մակարդակների հետ ։ Աճեմօղլուն, Ջոնսոնը և Ռոբինսոնը փորձել են հասկանալ, թե ինչ ինստիտուցիոնալ փոփոխություններ են հանգեցրել նախկինում հարուստ երկրների՝ գաղութացումից հետո աղքատանալուն ։ Մելիսա Դելլը փաստագրեց Պերուի միտա հանքարդյունաբերության համակարգի գաղութային աշխատանքային շահագործման մշտական, վնասակար հետևանքները. ցույց տալով բարձրության և ճանապարհային հասանելիության զգալի տարբերություններ նախորդ միտա և ոչ միտա համայնքների միջև ։ Միրիամ Բրյունը և Ֆրանցիսկո Ա. Գալեգոն կիրառել են պարզ եռակողմ դասակարգում` լավ, վատ և տգեղ։ Անկախ դասակարգման համակարգից, փաստը մնում է փաստ, գաղութատիրական գործողությունները տվել են տարբեր արդյունքներ, որոնք շարունակում են համապատասխան լինել։
Փորձելով գնահատել գաղութացման ժառանգությունը, որոշ հետազոտողներ կենտրոնացել են քաղաքական և տնտեսական ինստիտուտների տեսակի վրա, որոնք գոյություն են ունեցել մինչև եվրոպացիների գալը։ Հելդրինգը և Ռոբինսոնը եզրակացնում են, որ թեև Աֆրիկայում գաղութացումը ընդհանուր բացասական հետևանքներ է ունեցել քաղաքական և տնտեսական զարգացման վրա այն տարածքներում, որտեղ նախկինում կենտրոնացված հաստատություններ են եղել կամ հյուրընկալվել են սպիտակամորթ բնակավայրեր, այն, հավանաբար, դրական ազդեցություն է ունեցել գրեթե քաղաքացիություն չունեցող տարածքներում, ինչպիսիք են Հարավային Սուդանը կամ Սոմալին ։ Լրացուցիչ վերլուծության մեջ Գերներ Հարիրին նկատեց, որ Եվրոպայից դուրս գտնվող տարածքները, որոնք մինչև 1500 թվականը ունեին պետական ​​կառույցներ, այսօր ավելի քիչ բաց քաղաքական համակարգեր ունեն։ Դա, ըստ գիտնականի, պայմանավորված է նրանով, որ գաղութացման տարիներին եվրոպական ազատական ​​ինստիտուտները հեշտությամբ չեն իրականացվել ։ Ռազմական և քաղաքական առավելություններից բացի, եվրոպական երկրների գերիշխանությունը ոչ եվրոպական տարածքների վրա կարելի է բացատրել նրանով, որ կապիտալիզմը այլուր չի հայտնվել որպես գերիշխող տնտեսական ինստիտուտ։ Ինչպես պնդում է Ուգո Պիպիտոնեն, բարեկեցիկ տնտեսական ինստիտուտները, որոնք պահպանում են աճն ու նորարարությունը, չգերակշռեցին այնպիսի ոլորտներում, ինչպիսիք են Չինաստանը, արաբական աշխարհը կամ Մեսոամերիկան, քանի որ այս նախապետությունների չափից ավելի վերահսկողությունը մասնավոր հարցերի վրա ։
Սահմանների սահմանում
Եվրոպական գաղութացման ողջ դարաշրջանում իշխանության ղեկին գտնվողները կանոնավոր կերպով բաժանում էին ցամաքային զանգվածները և ստեղծեցին սահմաններ, որոնք մինչ օրս կան ։ Ենթադրվում է, որ Բրիտանիան և Ֆրանսիան անցել են այսօրվա միջազգային սահմանների ողջ երկարության գրեթե 40%-ը։ Երբեմն սահմանները բնականորեն առաջանում էին, ինչպես գետերը կամ լեռները, բայց երբեմն այդ սահմանները արհեստականորեն ստեղծվեցին և համաձայնեցվեցին գաղութատիրական տերությունների կողմից։ 1884-ի Բեռլինի կոնֆերանսը համակարգեց եվրոպական գաղութացումը Աֆրիկայում և հաճախ ճանաչվում է որպես Աֆրիկայի համար պայքարի ծագումը։ Կոնֆերանսն իրագործեց Աֆրիկայում արդյունավետ օկուպացիայի սկզբունքը, որը թույլ տվեց եվրոպական պետություններին, ովքեր նույնիսկ ամենաթույլ կապն ունեն աֆրիկյան տարածաշրջանի հետ, հավակնել տիրապետել իր հողին, ռեսուրսներին և մարդկանց։ Փաստորեն, այն թույլ էր տալիս ինքնիշխան սահմանների կամայական կառուցումը մի տարածքում, որտեղ դրանք նախկինում երբեք չեն եղել։
Ջեֆրի Հերբստը լայնորեն գրել է Աֆրիկայում պետական ​​կազմակերպությունների ազդեցության մասին։ Նա նշում է, որ քանի որ սահմաններն արհեստականորեն են ստեղծվել, դրանք հիմնականում չեն համապատասխանում «տիպիկ ժողովրդագրական, ազգագրական և տեղագրական սահմաններին» ։ Փոխարենը, դրանք ստեղծվել են գաղութատերերի կողմից՝ իրենց քաղաքական նպատակներն առաջ տանելու համար։ Սա հանգեցրեց լայնածավալ խնդիրների, ինչպես օրինակ էթնիկ խմբերի բաժանումը. և փոքր մասշտաբի խնդիրներ, ինչպիսիք են ընտանիքների տներն իրենց ֆերմերներից առանձնացնելը ։
Հյուսիսարևելյան համալսարանից Ուիլյամ Ֆ. Այս սահմանամերձ տարածքները պահպանվում են այսօր և հանցավոր հանցանքների համար հանգրվաններ են, ինչպիսիք են մարդկանց թրաֆիքինգը և զենքի մաքսանենգությունը ։
Գաղութային ճանապարհով սահմանված սահմանների ժամանակակից պահպանում
Հերբստը նշում է ժամանակակից պարադոքս Աֆրիկայում գաղութատիրական սահմանների վերաբերյալ. թեև դրանք կամայական են, աֆրիկյան առաջնորդների միջև կա կոնսենսուս, որ դրանք պետք է պահպանվեն ։ Աֆրիկյան միասնության կազմակերպությունը 1963 թվականին մշտապես ամրացրեց գաղութային սահմանները՝ հայտարարելով, որ կատարված ցանկացած փոփոխություն անօրինական է ։ Սա, ըստ էության, խուսափեց գաղութատիրական բաժանման հիմնական անարդարության վերանայումից, միաժամանակ նվազեցնելով միջպետական ​​պատերազմի հավանականությունը, քանի որ տարածքային սահմանները միջազգային հանրության կողմից համարվում էին անփոփոխ ։
Այսպիսով, ժամանակակից ազգային սահմանները զգալիորեն անփոփոխ են, թեև ազգային պետությունների կայունությունը չի հետևել իրենց օրինակին։ Աֆրիկյան որոշ պետություններ տառապում են ներքին խնդիրներով, ինչպիսիք են հարկերը արդյունավետ հավաքելու անկարողությունը և թույլ ազգային ինքնությունը։ Չունենալով որևէ արտաքին սպառնալիք իրենց ինքնիշխանության համար՝ այս երկրները չկարողացան ամրապնդել իշխանությունը՝ հանգեցնելով թույլ կամ ձախողված պետությունների ։
Թեև գաղութատիրական սահմանները երբեմն ներքին վեճեր և դժվարություններ էին առաջացնում, ներկայիս որոշ առաջնորդներ օգտվում են իրենց նախկին գաղութատիրական տիրակալների գծած ցանկալի սահմաններից ։ Օրինակ, Նիգերիայի ժառանգությունը դեպի ծով ելք և առևտրային հնարավորությունները, որոնք տալիս է նավահանգիստը, ազգին տալիս է հստակ տնտեսական առավելություն իր հարևանի՝ Նիգերի նկատմամբ։ Արդյունավետորեն, գաղութային տարածքի վաղ փորագրումը բնական գործոնների օժտվածությունը վերածեց պետության կողմից վերահսկվող ակտիվների։
Տարբեր գաղութային ներդրումներ
Երբ եվրոպական գաղութատերերը մտան տարածաշրջան, նրանք մշտապես բերում էին նոր ռեսուրսներ և կապիտալի կառավարում։ Կիրառվել են տարբեր ներդրումային ռազմավարություններ, որոնք ներառում էին կենտրոնացում առողջապահության, ենթակառուցվածքների կամ կրթության վրա։ Բոլոր գաղութային ներդրումները մշտական ​​ազդեցություն են ունեցել հետգաղութային հասարակությունների վրա, սակայն ծախսերի որոշ տեսակներ ապացուցվել են, որ ավելի շահավետ են, քան մյուսները։ Ֆրանսիացի տնտեսագետ Էլիզ Հյուլերին հետազոտություն է անցկացրել՝ պարզելու, թե պետական ​​ծախսերի որ տեսակներն են կապված ընթացիկ զարգացման բարձր մակարդակի հետ։ Նրա բացահայտումները երկուսն էին. Նախ, Հյուլերին նկատում է, որ գաղութային ներդրումների բնույթը կարող է ուղղակիորեն ազդել կատարողականի ներկա մակարդակների վրա։ Կրթական ծախսերի ավելացումը հանգեցրեց բարձրագույն դպրոց հաճախելուն. լրացուցիչ բժիշկները և բժշկական հաստատությունները նվազեցրին երեխաների կանխարգելելի հիվանդությունները. և գաղութային կենտրոնացում ենթակառուցվածքների վրա, որոնք այսօր վերածվել են ավելի արդիականացված ենթակառուցվածքների։ Ավելացնելով սրան՝ Հյուլերին նաև իմացավ, որ վաղ գաղութատիրական ներդրումները ստեղծեցին շարունակական ծախսերի օրինաչափություն, որն ուղղակիորեն ազդեց այսօր հասանելի հանրային ապրանքների որակի և քանակի վրա ։
Էթնիկ ինքնություն
Էթնիկ ինքնության գաղութային փոփոխություններն ուսումնասիրվել են քաղաքական, սոցիոլոգիական և հոգեբանական տեսանկյուններից։ Իր «Երկրի թշվառները» գրքում ֆրանսիացի աֆրո-կարիբյան հոգեբույժ և հեղափոխական Ֆրանց Ֆանոնը պնդում է, որ գաղութացվածները պետք է «անդադար իրենց հարց տան. «ո՞վ եմ ես» ։ Գաղութատիրությունը բոլոր ձևերով հազվադեպ էր պարզ քաղաքական վերահսկողության գործողություն։ Ֆանոնը պնդում է, որ գաղութատիրական գերիշխանության ակտն ուժ ունի խեղաթյուրելու բնիկների անձնական և էթնիկ ինքնությունը, քանի որ այն գործում է ընկալվող գերազանցության ենթադրության ներքո։ Այդ պատճառով բնիկները լիովին ամուսնալուծված են։ իրենց էթնիկ ինքնությունից, որը փոխարինվել է իրենց ճնշողներին ընդօրինակելու ցանկությամբ ։
Էթնիկ մանիպուլյացիան դրսևորվեց անձնական և ներքին ոլորտներից դուրս։ Վիսկոնսինի համալսարանից Սքոթ Շտրաուսը նկարագրում է էթնիկ ինքնությունները, որոնք մասամբ նպաստել են Ռուանդայի ցեղասպանությանը։ 1994 թվականի ապրիլին, Ռուանդայի նախագահ Ժուվենալ Հաբյարիմանայի սպանությունից հետո, Ռուանդայի հուտուները հարձակվեցին իրենց թութսի հարևանների վրա և ընդամենը 100 օրվա ընթացքում մորթեցին 500,000-ից մինչև 800,000 մարդ։ Թեև քաղաքականապես այս իրավիճակը աներևակայելի բարդ էր, բռնության վրա ազգային պատկանելության ազդեցությունը չի կարելի անտեսել։ Մինչ Ռուանդայի գերմանական գաղութացումը, հուտուների և տուտսիների ինքնությունը հաստատված չէր։ Գերմանիան կառավարում էր Ռուանդան տուտսիների գերիշխող միապետության միջոցով, և բելգիացիները շարունակեցին դա իրենց գրավումից հետո։ Բելգիական իշխանությունը ամրապնդեց տարբերությունը տուտսիի և հուտուի միջև։ Թութսիները համարվում էին ավելի բարձր և պաշտպանվում էին որպես իշխող փոքրամասնություն, որին աջակցում էին բելգիացիները, մինչդեռ հուտուները սիստեմատիկորեն բռնադատվում էին։ Ավելի ուշ երկրի իշխանությունը կտրուկ փոխվեց այսպես կոչված հուտու հեղափոխությունից հետո, որի ընթացքում Ռուանդան անկախություն ձեռք բերեց իրենց գաղութարարներից և ձևավորեց նոր կառավարություն, որի գերակշռում էին հուտուները։ Խորը արմատացած էթնիկ լարվածությունը բելգիացիների հետ չհեռացավ։ Փոխարենը նոր կառավարությունն ամրապնդեց ճեղքվածքը ։
Քաղաքացիական հասարակություն
Վաշինգտոնի համալսարանի Ջոել Միգդալը կարծում է, որ թույլ հետգաղութատիրական պետությունները խնդիրներ ունեն քաղաքացիական հասարակության մեջ։ Պետությունը որպես եզակի գերիշխող սուբյեկտ տեսնելու փոխարեն Միգդալը նկարագրում է սոցիալական կազմակերպություններից կազմված «վեբլայն հասարակություններ»։ Այս կազմակերպությունները էթնիկ, մշակութային, տեղական և ընտանեկան խմբերի միաձուլում են և կազմում են մեր հասարակության հիմքը։ Պետությունը պարզապես մեկ դերակատար է շատ ավելի լայն շրջանակում։ Ուժեղ պետություններն ի վիճակի են արդյունավետ կերպով նավարկելու բարդ սոցիալական շրջանակը և սոցիալական վերահսկողություն իրականացնել մարդկանց վարքագծի վրա։ Մյուս կողմից, թույլ պետությունները կորել են բարդ հասարակության մասնատված հեղինակության մեջ ։
Միգդալն ընդլայնում է պետություն-հասարակություն հարաբերությունների իր տեսությունը՝ ուսումնասիրելով Սիերա Լեոնեն։ Միգդալի հրապարակման ժամանակ (1988թ.) երկրի ղեկավարը՝ նախագահ Ջոզեֆ Սայդու Մոմոհը լայնորեն դիտվում էր որպես թույլ և անարդյունավետ։ Ընդամենը երեք տարի անց երկիրը բռնկվեց քաղաքացիական պատերազմի մեջ, որը շարունակվեց մոտ 11 տարի։ Այս բուռն ժամանակաշրջանի հիմքը, Միգդալի գնահատմամբ, բրիտանական գաղութարարների կողմից իրականացվող մասնատված սոցիալական վերահսկողությունն էր։ Օգտագործելով անուղղակի կառավարման տիպիկ բրիտանական համակարգը՝ գաղութարարները տեղական ղեկավարներին լիազորեցին միջնորդել բրիտանական տիրապետությունը տարածաշրջանում, և իրենց հերթին ղեկավարներն իրականացնում էին սոցիալական վերահսկողություն։ Մեծ Բրիտանիայից անկախանալուց հետո պետերը մնացին խորապես արմատացած և թույլ չտվեցին ուժի անհրաժեշտ համախմբումը, որն անհրաժեշտ էր ուժեղ պետություն կառուցելու համար։ Միգդալը նշել է. «Նույնիսկ իրենց տրամադրության տակ եղած բոլոր ռեսուրսներով, նույնիսկ որևէ մեկ ուժեղ մարդու վերացնելու ունակությամբ, պետական ​​ղեկավարները հայտնվեցին խիստ սահմանափակված» ։ Անհրաժեշտ է, որ պետությունը և հասարակությունը փոխշահավետ սիմբիոտիկ հարաբերություններ ձևավորեն, որպեսզի յուրաքանչյուրը բարգավաճի։ Հետգաղութային քաղաքականության յուրօրինակ բնույթը դա ավելի ու ավելի դժվար է դարձնում ։
Գաղութատիրության էկոլոգիական ազդեցություններ
Եվրոպական գաղութատիրությունը վարակիչ հիվանդություններ տարածեց եվրոպացիների և հպատակ ժողովուրդների միջև։
Հիվանդության դեմ պայքարում
Իսպանական թագը կազմակերպեց առաքելություն (Balmis արշավախումբ)՝ տեղափոխելու ջրծաղիկի պատվաստանյութը և գաղութներում զանգվածային պատվաստումների ծրագրեր հիմնելու համար ։ 1832 թվականին Միացյալ Նահանգների դաշնային կառավարությունը սահմանեց ջրծաղիկի դեմ պատվաստման ծրագիր բնիկ ամերիկացիների համար ։ Mountstuart Elphinstone-ի ղեկավարությամբ մեկնարկել է Հնդկաստանում ջրծաղիկի դեմ պատվաստումը մեծացնելու ծրագիր ։
20-րդ դարի սկզբից արևադարձային երկրներում հիվանդությունների վերացումը կամ վերահսկումը դարձավ անհրաժեշտություն բոլոր գաղութատիրական տերությունների համար ։ Աֆրիկայում քնած հիվանդության համաճարակը ձերբակալվել է այն պատճառով, որ բջջային թիմերը սիստեմատիկ կերպով հետազոտում են ռիսկի տակ գտնվող միլիոնավոր մարդկանց ։ Մարդկության պատմության մեջ բնակչության ամենամեծ աճը տեղի է ունեցել 20-րդ դարի ընթացքում, քանի որ շատ երկրներում մահացության մակարդակը նվազել է բժշկական առաջընթացի պատճառով ։
Գաղութային քաղաքականությունը, որը նպաստում է հիվանդությունների հետևանքով տեղի բնակչության մահերին
Ջոն Ս. Միլոյն իր «Ազգային հանցագործություն. Կանադայի կառավարությունը և բնակելի դպրոցների համակարգը, 1879-1986» (1999) գրքում հրապարակել է ապացույցներ, որոնք ցույց են տալիս, որ կանադական իշխանությունները միտումնավոր թաքցրել են հիվանդության տարածման մասին տեղեկությունները։ Միլոյի խոսքերով, Կանադայի կառավարությունը տեղյակ էր բազմաթիվ հիվանդությունների ծագման մասին, սակայն վարում էր գաղտնի քաղաքականություն։ Բժշկական մասնագետները գիտեին այս քաղաքականության մասին, և ավելին, գիտեին, որ դա բնիկ մարդկանց շրջանում մահացության ավելի բարձր մակարդակ է առաջացնում, սակայն քաղաքականությունը շարունակվում էր ։
Ապացույցները ցույց են տալիս, որ կառավարության քաղաքականությունը չպետք է բուժել տուբերկուլյոզով կամ ջրծաղիկով վարակված բնիկներին, իսկ տուբերկուլյոզով և տուբերկուլյոզով վարակված բնիկ երեխաները միտումնավոր հետ են ուղարկվել իրենց տները և հայրենի գյուղերը բնակելի դպրոցների ադմինիստրատորների կողմից։ Բնակելի դպրոցներում հիվանդ աշակերտների տարանջատում չի եղել առողջ աշակերտներից, և մահացու հիվանդությամբ վարակված աշակերտները հաճախ են ընդունվել դպրոցներ, որտեղ վարակները տարածվել են առողջ աշակերտների շրջանում և հանգեցրել մահվան։ մահացության մակարդակը եղել է առնվազն 24% և մինչև 69% ։
Տուբերկուլյոզը 19-րդ դարում Եվրոպայում և Հյուսիսային Ամերիկայում մահացության հիմնական պատճառն էր, որը կազմում էր քաղաքներում աշխատավոր դասակարգի մահվան դեպքերի մոտ 40%-ը, իսկ մինչև 1918 թվականը Ֆրանսիայում մահացության յուրաքանչյուր վեցերորդը դեռևս տուբերկուլյոզով էր պայմանավորված։ Եվրոպական կառավարությունները և Կանադայի բժշկական մասնագետները լավ գիտեին, որ տուբերկուլյոզը և ջրծաղիկը խիստ վարակիչ են, և որ մահերը կարելի է կանխել՝ միջոցներ ձեռնարկելով հիվանդներին կարանտինի ենթարկելու և հիվանդության տարածումը կասեցնելու համար ։ Այնուամենայնիվ, նրանք չկարողացան դա անել և օրենքներ պարտադրեցին, որոնք իրականում երաշխավորում էին, որ այս մահացու հիվանդությունները արագ տարածվեն բնիկ բնակչության շրջանում։ Չնայած վարակիչ հիվանդություններից ուսանողների մահացության բարձր մակարդակին, 1920 թվականին Կանադայի կառավարությունը պարտադիր դարձրեց բնակելի դպրոցներ հաճախելը բնիկ երեխաների համար՝ սպառնալով չհամապատասխանող ծնողներին տուգանքներով և ազատազրկմամբ։ Ջոն Ս. Միլոյը պնդում էր, որ հիվանդությունների վերաբերյալ այս քաղաքականությունը սովորական ցեղասպանություն չէ, այլ ավելի շուտ անտեսման քաղաքականություն՝ ուղղված բնիկներին ձուլելուն ։
Գաղութատիրության շուրջ պատմական բանավեճեր
Բարտոլոմե դե Լաս Կասասը (1484–1566) եղել է հնդկացիների առաջին պաշտպանը, որը նշանակվել է իսպանական թագի կողմից ։ Իսպանական Արևմտյան Հնդկաստանում գտնվելու ընթացքում նա ականատես եղավ իսպանացի գաղութարարների կողմից տեղաբնակների նկատմամբ իրականացված բազմաթիվ վայրագությունների։ Այս փորձառությունից հետո նա բարեփոխեց գաղութատիրության մասին իր տեսակետը և որոշեց, որ իսպանացի ժողովուրդը կկրի աստվածային պատիժ, եթե Հնդկաստանում կոպիտ վատ վերաբերմունքը շարունակվի։ Դե Լաս Կասասը մանրամասնել է իր կարծիքը իր «Ինդդիների ոչնչացումը. համառոտ պատմություն» (1552) գրքում ։
Տասնվեցերորդ դարում իսպանացի քահանա և փիլիսոփա Ֆրանցիսկո Սուարեսը (1548–1617) իր առարկություններն արտահայտեց գաղութատիրության դեմ իր De Bello et de Indis (Պատերազմի և Հնդկաստանի մասին) աշխատության մեջ։ Այս և այլ տեքստերում Սուարեսը պաշտպանեց բնական իրավունքը և փոխանցեց իր համոզմունքները, որ բոլոր մարդիկ ունեն կյանքի և ազատության իրավունքներ։ Այս գծերով նա պնդում էր Սրբազան Հռոմեական կայսր Չարլզ V-ի կայսերական լիազորությունների սահմանափակման համար՝ ընդգծելով բնիկ ժողովրդի բնական իրավունքները։ Ըստ այդմ, գաղութային իսպանական Արևմտյան Հնդկաստանի բնիկ բնակիչներն արժանի էին անկախության, և յուրաքանչյուր կղզի պետք է համարվի ինքնիշխան պետություն՝ Իսպանիայի բոլոր օրինական լիազորություններով ։
Ֆրանսիացի գրող Դենիս Դիդրոն բացահայտորեն քննադատում էր Թաիթիում էթնոցենտրիզմը և եվրոպական գաղութատիրությունը։ Փիլիսոփայական երկխոսությունների շարքում, որը վերնագրված է Supplément au voyage de Bougainville (1772) վերնագրով, Դիդրոն պատկերացնում է մի քանի զրույց թաիտցիների և եվրոպացիների միջև։ Երկու բանախոսները քննարկում են իրենց մշակութային տարբերությունները, ինչը հանդես է գալիս որպես եվրոպական մշակույթի քննադատություն ։
Գաղութատիրության ժամանակակից տեսություններ
Եվրոպական գաղութատիրության հետևանքները ապագաղութացումից հետո տասնամյակների ընթացքում մշտապես գրավել են ակադեմիական ուշադրությունը։ Նոր տեսություններ շարունակում են ի հայտ գալ։ Գաղութային և հետգաղութային հետազոտությունների ոլորտը որպես հիմնական ոլորտ իրականացվել է աշխարհի բազմաթիվ համալսարաններում  ։
Կախվածության տեսություն
Տեսությունը ներկայացվել է 1950-ականներին ՄԱԿ-ի Լատինական Ամերիկայի տնտեսական հանձնաժողովի տնօրեն Ռաուլ Պրեբիշի կողմից այն բանից հետո, երբ նկատեց, որ հարուստ երկրներում տնտեսական աճը չի վերածվում աղքատ երկրների տնտեսական աճի ։ Կախվածության տեսաբանները կարծում են, որ դա պայմանավորված է հարուստ և աղքատ երկրների միջև ներմուծման-արտահանման փոխհարաբերությամբ։ Ուոլտեր Ռոդնին իր «Ինչպես Եվրոպան թերզարգացած Աֆրիկան» գրքում օգտագործեց այս շրջանակը՝ դիտարկելով եվրոպական առևտրային ընկերությունների և հետգաղութատիրական պետություններում ապրող աֆրիկացի գյուղացիների հարաբերությունները։ Գյուղացիների աշխատանքի միջոցով աֆրիկյան երկրները կարողանում են մեծ քանակությամբ հումք հավաքել։ Այս նյութերն ուղղակիորեն Եվրոպա արտահանելու փոխարեն պետությունները պետք է աշխատեն մի շարք առևտրային ընկերությունների հետ, որոնք համագործակցել են գնման գները ցածր պահելու համար։ Այնուհետև առևտրային ընկերությունները ուռճացված գներով վաճառեցին նյութերը եվրոպական արտադրամասերին։ Վերջապես արտադրված ապրանքները վերադարձվեցին Աֆրիկա, բայց այնքան բարձր գներով, որ բանվորները չկարողացան իրենց թույլ տալ։ Սա հանգեցրեց մի իրավիճակի, երբ անհատները, ովքեր մեծ աշխատանք էին տանում հումք հավաքելու համար, չէին կարողանում օգուտ քաղել պատրաստի արտադրանքից ։
Նեոգաղութատիրություն
Նեոգաղութատիրությունը ապագաղութացված երկրների շարունակական տնտեսական և մշակութային հսկողությունն է ։ Տերմինի առաջին փաստագրված օգտագործումը եղել է Գանայի նախկին նախագահ Կվամե Նկրումահի կողմից Աֆրիկյան պետությունների կազմակերպության 1963 թվականի նախաբանում։ Նկրումահը ընդլայնել է նեոկաղութատիրության հայեցակարգը Նեոգաղութատիրություն, իմպերիալիզմի վերջին փուլը (1965) գրքում։ Նքրումահի գնահատմամբ՝ գաղութատիրության ավանդական ձևերն ավարտվել են, սակայն աֆրիկյան շատ պետություններ դեռևս ենթակա են եվրոպացիների կողմից արտաքին քաղաքական և տնտեսական վերահսկողության ։ Նեոգաղութատիրությունը կապված է կախվածության տեսության հետ, քանի որ նրանք երկուսն էլ ընդունում են հարուստների կողմից աղքատ երկրների ֆինանսական շահագործումը, բայց նեոգաղութատիրությունը ներառում է նաև մշակութային իմպերիալիզմի ասպեկտները։ Մշակութային նեոգաղութատիրության մերժումը հիմք դրեց négritude փիլիսոփայության, որը ձգտում էր վերացնել գաղութատիրական և ռասիստական դիրքորոշումները՝ հաստատելով «սև աշխարհի» արժեքները և ընդունելով «սևությունը» ։
Բարորակ գաղութատիրություն
Միլի տեսակետը հակադրվում էր բուրկեյան արևելագետների հետ։ Միլը նպաստեց Հնդկաստանի բնիկ բյուրոկրատների կորպուսի պատրաստմանը, որոնք կարող էին որդեգրել 19-րդ դարի Բրիտանիայի ժամանակակից ազատական ​​հեռանկարն ու արժեքները ։ Միլը կանխատեսեց, որ այս խմբի վերջնական կառավարումը Հնդկաստանում հիմնված կլինի բրիտանական արժեքների և հեռանկարների վրա։
Բարորակ գաղութատիրության հայեցակարգի ջատագովները նշում են առողջապահության և կրթության, աշխատանքի հնարավորությունների, ազատական ​​շուկաների, բնական ռեսուրսների զարգացման և ներդրված կառավարման բարելավված չափանիշները ։ Բարենպաստ գաղութատիրության առաջին ալիքը տևեց Ք.ա. Միլի հայեցակարգի համաձայն 1790-1960 թթ. Երկրորդ ալիքը ներառում էր նեոգաղութային քաղաքականությունը, որը օրինակելի էր Հոնկոնգում, որտեղ շուկայի անկաշկանդ ընդլայնումը ստեղծեց բարենպաստ գաղութատիրության նոր ձև ։ Քաղաքական միջամտությունը և ռազմական միջամտությունը անկախ ազգային պետություններում, ինչպիսին Իրաքն է, նույնպես քննարկվում է բարենպաստ գաղութատիրության խորագրի ներքո, որտեղ օտար տերությունը կանխում է ազգային կառավարումը` պաշտպանելու ազատության ավելի բարձր հայեցակարգը։ Տերմինը օգտագործվում է նաև 21-րդ դարում նկատի ունենալով ԱՄՆ-ի, Ֆրանսիայի և Չինաստանի շուկայական գործունեությունը աֆրիկյան երկրներում՝ հսկայական քանակությամբ թերզարգացած չվերականգնվող բնական ռեսուրսներով։
Նիժնեիսմակովո
Նիժնեիսմակովո (Нижнеисмаково, Түбәнге Ысмаҡ), գյուղ Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Խայբուլինսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2002 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 105 մարդ։
Համիդ բեկ Շախթախտինսկի
Համիդ բեկ Խալիլ աղա օղլի Շախթախտինսկի (Həmid bəy Xəlil ağa oğlu Şahtaxtinski, ), Ադրբեջանի քաղաքական և պետական գործիչ, Ադրբեջանի Դեմոկրատական հանրապետության խորհրդարանի անդամ, Ադրբեջանի Դեմոկրատական հանրապետության Կրթության և կրոնական հավատալիքների նախարար ;
Կենսագրություն
Համիդ բեկ Շախթախտինսկին ծնվել է 1880 թվականի մարտի 12-ին Նախիջևանի գավառի Շահթախտի գյուղում։ Առաջին կրթությունը ստացել է կրոնական դպրոցում։ Այնուհետև սովորել է քաղաքի դպրոցում։ 1899 թվականի հունիսի 5-ին, նա ավարտել է Երևանի ուսուցիչների ճեմարանը։ 1899 թվականի սեպտեմբերի 1-ին նշանակվել է ուսուցիչ՛ Երևանի ռուս-թաթարական դպրոցում։ 1902 թվականի ապրիլի 9-ին նշանակվել է Երևանի ուսուցիչների ճեմարանի ուսուցիչ։ Նա դասավանդել է Երևանի ուսուցիչների ճեմարանում ավելի քան 5 տարի։ Նա ազատվել է աշխատանքից 1907 թվականի հոկտեմբերի 23-ին՝ իր դիմումի համաձայն։ 1907 թվականին Հ.Շախթախտինսկին ընդունվել է Օդեսայի համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետ։ Ավարտել է համալսարանը 1912 թվականին։
Նա սկսել է իր քաղաքական գործունեությունը փետրվարյան հեղափոխությունից հետո։ Նա «Իթթիհադ» կուսակցության անդամ էր 1917 թվականից։ Ռուսական հեղափոխությունից հետո Հ.Շահթախտինսկին Թբիլիսիի ուսուցիչների համագումարում ժամանակավոր Անդրկովկասյան կառավարության կողմից ընտրվել է Կովկասի կրթության հանձնաժողովի անդամ։ 1918 թվականին Անդրկովկասի սեյմի ձևավորումից հետո նա ծառայել է որպես Անդրկովկասի կառավարության հանրային կրթության նախարար։ 1918 թվականին Ադրբեջանի հանրապետություն հաստատվելուց հետո Հ.Շահթախտինսկին դարձել է Կառավարության կրթության նախարար ։
Շախտյոխինսկին ենթարկվել է բռնաճնշումների ։ 1941 թվականին ձերբակալվել է։ Մահացել է 1944 թվականի փետրվարի 3-ին Արխանգելսկի մարզում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ադրբեջանի քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Օդեսայի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Ադրբեջանի պետական գործիչներ Կատեգորիա:Ադրբեջանի նախարարներ
Գևորգ եպիսկոպոս Սարոյան
'''Տ. Գեւորգ եպիսկոպոս Սարոյան,''' Հայ Առաքելական Եկեղեցու Մասյացոտն թեմի առաջնորդ, Պարգևների շնորհման և կարգապահական հարցերով հանձնախմբի անդամ։
Կենսագրություն
Տ. Գևորգ եպիսկոպոս Սարոյանը (ավազանի անունը՝ Արման) ծնվել է 1977 թ. Մասիս քաղաքում։
Կրթությունը և հոգևոր ծառայությունները
1983-1993 թթ. սովորել է Մարմարաշենի միջնակարգ դպրոցում։ 1993-1998 թթ. սովորել է Սևանի Վազգենյան հոգեւոր դպրանոցում։ 1998-1999 թթ. ուսումը շարունակել է Գևորգյան հոգևոր ճեմարանում։ 1999 թ. մայիսի 23-ին ձեռնադրվել է սարկավագ՝ ձեռամբ Տ. Ոսկան արքեպիսկոպոս Գալփաքյանի։ 2000 թ. նշանակվել է «Գարեգին Ա.» գիտական կենտրոնի նյութական պատասխանատու։ 2000 թ. Գևորգյան հոգևոր ճեմարանում պաշտպանել է ավարտաճառ «Գրիգոր Խլաթեցու Հայսմավուրքն ըստ Էջմիածնի մատենադարանի ձեռագրերի» թեմայով։ 2001 թ. հունվարի 14-ին ձեռնադրվել է կուսակրոն քահանա՝ ձեռամբ Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Գարեգին Բ. Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի՝ վերանվանվելով Գևորգ աբեղա Սարոյան։ 2002-2003 թթ. սովորել է Ընդհանուր հոգեբանություն և փիլիսոփայություն Նյու Յորքի Քոնքորդիա քոլեջում։ 2003-2005 թթ. սովորել է Մեծ Բրիտանիայի Լիձի համալսարանում՝ ստանալով աստվածաբանության և հովվագիտության բակալավրի աստիճան։ 2005-2006 թթ. սովորել է Օքսֆորդի համալսարանում՝ ստանալով աստվածաբանության մագիստրոսի աստիճան։ 2006-2007 թթ. աշխատել է «Գարեգին Ա.» գիտական կենտրոնում որպես փոխտնօրեն։ 2007 թ. նշանակվել է Վազգենյան հոգեւոր դպրանոցի փոխտեսուչ, իսկ 2008- 2010 թթ. աշխատել է որպես տեսուչ։ 2010 թ. պաշտպանել է վարդապետական թեզ «Երվանդ Տեր-Մինասյանի եկեղեցագիտական գործունեությունը և նրա առնչությունները լիբերալ բողոքական դպրոցի հետ» թեմայով։ Նույն թվականին ստացել է մասնավոր վարդապետության աստիճան Տ. Արարատ եպիսկոպոս Գալթագճյանի ձեռամբ։ 2010 թ. դեկտեմբերի 10-ից նշանակվել է Գևորգյան հոգեւոր ճեմարանի տեսուչ։ 2011 թ. նոյեմբերի 6-ին Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Գարեգին Բ Ծայրագույն Պատրիարք և Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի ձեռամբ ստացել է եպիսկոպոսական ձեռնադրություն և օծում։ 2018 թ. նոյեմբերին Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Գարեգին Բ Ծայրագույն Պատրիարք և Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի տնօրինությամբ նշանակվել է Արարատյան Հայրապետական թեմի Արարատի մարզի հոգևոր տեսուչ։ 2021 թ. հունվարին, Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Գարեգին Երկրորդ Ծայրագույն Պատրիարք և Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի Հայրապետական տնօրինությամբ, Գերաշնորհ Տ. Գևորգ եպիսկոպոս Սարոյանը նշանակվել է նորաստեղծ Մասյացոտն թեմի առաջնորդ։
Աշխատություններ
Հայոց եկեղեցու յարաբերութիւնները ասորւոց եկեղեցիների հետ։ Հայկական եւ ասորական աղբիւրների համաձայն / Ե. Տէր-Մինասեանց; Հրատ. պատր.՝ Գ. աբղ. Սարոյան, Հ. սրկ. Ազնավուրյան, Հ. Մելքոնյան
Աստվածաբանություն։ Հիմունքները։ / Ա. Մակ-Գրեթ; Թարգմ.` Գ. աբղ. Սարոյան
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ առաքելական եկեղեցու եպիսկոպոսներ Կատեգորիա:Եպիսկոպոսներ
Երևանի մասին հիշատակությունները մինչ 16-րդ դարը
Հիշատակությունների անտեսում
Տվյալ շրջանի արձանագրությունները անտեսվում են այն գիտնականների կողմից, ովքեր որպես Երևան քաղաքի հիմնադրման տարեթիվ են ճանաչում Սեֆյան Պարսկաստանի հիմնադիր շահ Իսմաիլ I-ի վեզիր Ռևան Ղուլու խանի կառուցած բերդի հիմնադրման տարեթիվը։ XVI-XVII դարերի օսմանյան պատմիչ Էվլիա Չելեբին, ինչպես նաև ծնունդով պարսիկ, հետագայում Իսպանիայում կաթոլիկություն ընդունած պատմիչ Դոն Խուան դե Պերսիան որպես Երևանի հիմնադիր է նշում Ռևան խանին, ով 1504 թվականին Իսմաիլ Շահի կողմից ստանալով հրաման՝ 7 տարուց՝ 1511 թվականին կառուցում է Երևանի բերդը ։ Ըստ այս տեսակետի բերդի ու քաղաքի հիմնադրումը նույնացվում է, մինչդեռ բերդի հիմնադրումից հարյուրավոր տարիներ առաջ ապագա բերդի հարևանությամբ գոյություն է ունեցել բուն քաղաքը Երևան անունով, հայ բնակչությունով ու հավանական նաև հին բերդով, որոնց մասին կան բազմաթիվ հիշատակություններ, որոնք արվել են Իսմաիլ շահից հարյուրավոր տարիներ առաջ։
Կարդացե՛ք նաև
Կատեգորիա:Երևանի պատմություն
Հատուկ կազմակերպություն (Թուրքիա)
«Հատուկ կազմակերպության» անդամների ցանկ
«Հատուկ կազմակերպության» անդամների ցանկը ձևավորվել է ըստ կազմակերպության նախկին ղեկավար Էշրեֆ Սենկեր Քուշչուբաշիի՝ ԱՄՆ Հետախուզության բյուրոյի սպա Ֆիլիպ Հ. Սթոդարդին տրված հարցազրույցի, որտեղ նշվում են կազմակերպության նշանավոր անդամները ՝
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանություն Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության զինված ուժեր Կատեգորիա:Հույների ցեղասպանություն Կատեգորիա:Թուրքիայի պատմություն Կատեգորիա:Երիտթուրքեր
Գրանադայի ամիրայություն
Գրանադայի ամիրայություն (إمارة غرﻧﺎﻃﺔ‎` Իմարաթ Ղռանատա), հայտնի նաև որպես Գրանադայի Նասրիների Թագավորություն (իսպ.՝ Reino nazarí de Granada), արաբական պետություն Պիրենեյան թերակղզու հարավում։ Եղել է վերջին արաբական տերությունը Եվրոպայում։ Հիմնադրվել է 1238 թվականին, երբ մի քանի տարի առաջ Ալ-Մոհադների հարստության վերջին խալիֆ Մուհամմադ ալ Նասիրը Լաս Նավաս դե Տոլոսայի ճակատամարտում պարտություն է կրում քրիստոնյա թագավորությունների միացյալ զորքի կողմից։
Պետության պաշտոնական լեզուն եղել է արաբերենը։
Սուլթանների ցանկ
Կատեգորիա:Գրանադայի ամիրայություն Կատեգորիա:Պիրենեյան թերակղզու պատմական երկրներ
Լյուբչե (գյուղ, Ռոժիշչեի շրջան)
2001 թվականի տվյալներով Լյուբչե գյուղում բնակվում էր 744 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 20769 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 35,82 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Վոլինի մարզի Ռոժիշչեի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1540 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Դրուչնո (գյուղ, Օկուլովսկի շրջան)
Դրուչնո (Дручно), գյուղ Ռուսաստանի Նովգորոդի մարզի Օկուլովսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը ըստ վերջին գրանցված տվյալների կազմում էր 4 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:1495 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Նովգորոդի մարզի Օկուլովսկի շրջանի բնակավայրեր
Առեղծյան
Առեղծյան, հայկական ազգանուն։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայկական ազգանուններ Կատեգորիա:Ազգանուններ այբբենական կարգով
Թխկուտ ձորի ամրոց
Թխկուտ ձորի ամրոց, ռազմական կառույց Աղստևի վտակ Թալա գետից ոչ հեռու մի բարձունքի վրա Աստղի բլուր ամրոցից 4 կմ դեպի արևելք։ Հարավից և արևելքից պաշտպանված է լեռներով և կարիվ չի զգացել լրացուցիչ կառույցների։ Զբաղեցնում է 0.5 հեկտար տարածությունը։ Ամրոցը ուղղանկյունաձև է և արևելքից պաշտպանված երկշարք պարիսպներով։ Հարավային մասը և արևելյան ներքին պատը ամրոցը բաժանում են երկու մասի։ 3 մետր լայնությամբ պատի առաջին և երկրորդ շարքերը պահպանվել են։ Թխկուտ ձորի, ինչպես նաև Կոտայքի ամրոցները հանդիսացել են ռազմական պահակակետ՝ Թալա գետի կողմից Աստղի բլուր ամրոցը պաշտպանելու համար։
Մալայա Յարոմիրկա
2001 թվականի տվյալներով Մալայա Յարոմիրկա գյուղում բնակվում էր 425 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 1,34 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 317,16 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Խմելնիցկիի մարզի Գորոդոկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1493 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Յուրայի ժամանակաշրջան
Յուրայի ժամանակաշրջան (համակարգ, փուլ), մեզոզոյան խմբի երկրորդ համակարգը, որը համապատասխանում է Երկրի պատմության մեզոզոյան դարաշրջանի երկրորդ ժամանակաշրջանին։ Հաջորդում է տրիասի ժամանակաշրջանին և նախորդում կավճի ժամանակաշրջանին։ Ռադիոլոգիական մեթոդով Յուրայի ժամանակաշրջանի սկիզբը որոշվում է 190–195 մլն տարի, վերջը՝ 135–137 մլն տարի մ․ թ․ ա․, տևողությունը՝ 55–58 մլն տարի։ Յուրայի ժամանակաշրջանը անջատել է ֆրանսիացի երկրաբան Ա․ Բրոնյարը՝ 1829 թվականին։
Անվանում
Անվանումը ծագում է Ֆրանսիայի և Շվեյցարիայի Յուրայի (Jura) լեռներից։
Ապարներ և տեկտոնական շարժումներ
Յուրայի հասակի ապարները տարածված են բոլոր մայրցամաքներում։ Ըստ կազմի և ձևավորման պայմանների դրանք խիստ բազմազան են (ծովային և կոնտինենտալ ավազակավային հաստվածքներ, կարբոնատային ապարներ և աղաբեր նստվածքներ, հրաբխային ապարներ)։ Յուրայի հասակի ապարների հետ են առնչված երկաթի (Արևմտյան Եվրոպա), ֆոսֆորիտների, գիպսի, աղերի և այլ օգտակար հանածոների հանքավայրեր։ Հայաստանում Յուրայի ժամանակաշրջանի ապարները (էֆուզիվներ, տուֆաբրեկչիաներ, ավազաքարեր) հայտնի են հանրապետության հյուսիսային և հյուսիս–արևմտյան մասերում, Զանգեզուրում։ Դրանց հետ են կապված պղնձի և բազում մետաղային մի շարք հանքավայրեր (Ալավերդի, Շամլուղ, Ախթալա, Կապան)։ Տեկտոնական շարժումները առավել ինտենսիվ դրսևորվել են Խաղաղօվկիանոսյան գեոսինկլինալային գոտում, որտեղ կազմավորվել են մինչև այժմ պահպանված ծալքավոր լեռնային համակարգեր։ Յուրայի ժամանակաշրջանում տեղի է ունենում Ատլանտյան և Հնդկական օվկիանոսների իջվածքների առաջացումը, որը հետևանք է, հավանաբար, մայրցամաքների շարժման, հատկապես Գոնդվանայի տրոհման։ Տրոհման զոնաների հետ կապված են հրաբխականության ակտիվ դրսևորումներ (Արևելյան Աֆրիկա, Հարավային Ամերիկա)։
Կլիմա
Կլիման, որ համեմատաբար չոր էր յուրայի սկզբում, միջին յուրայում դառնում է խոնավ։ Ուշ յուրայում պարզորոշ արտահայտվում է կլիմայական զոնայնությունը։
Նստվածքներ
Նախկին ԽՍՀՄ տարածքում յուրայի նստվածքները մեծ տարածում ունեին Արևելաեվրոպական պլատֆորմի, Արևմտասիբիրական դաշտավայրի սահմաններում, հարավային ծալքավոր զոնաներում (Կարպատներ, Ղրիմ, Կովկաս, Պամիր, Անդրբայկալ)։ Յուրայի ժամանակաշրջանի նստվածքները պարունակում են ածխի համաշխարհային պաշարների 14% –ը և նավթի մոտ 15%-ը։ Նախկին ԽՍՀՄ տարածքում ածխի խոշոր հանքավայրեր կային Արևելյան Սիբիրում, Անդրբայկալում, Հարավային Կովկասում, արտասահմանում՝ Բալկանյան թերակղզում, Իրանում, Մոնղոլիայում, ՉԺՀ–ում։ Նավթի և գազի հանքավայրեր հայտնի են Մանգիշլակում, Կովկասում, Արևմտյան Սիբիրում, Հյուսիսային Ամերիկայում, Մերձավոր և Միջին Արևելքում։
Արամ Չարըգ
Արամ Չարըգ, վտարանդի հայ բանաստեղծ, մանկավարժ, թարգմանիչ։
Սովորել է Գևորգյան ճեմարանում, Ներսիսյան դպրոցում։ Լայպցիգի համալսարանում հետևել է գրականության ու պատմության դասընթացներին, ապա գրականություն ուսանել Փարիզում։ Ուսուցչություն է արել Ֆիլիպեում, Վառնայում (Բուլղարիա), Կաբինում (1909-1911), եղել Կ․ Պոլսի Օրթագյուղի ազգային վարժարանի տնօրենը (1912-1915)։ Մեծ եղեռնից (1915) հետո եղել է տարբեր երկրներում և վերջնականապես հաստատվել Փարիզում։ 1946 թվականին հրավիրվել է Երևան՝ մասնակցելու Հայաստանի գրողների 2-րդ համագումարին։ Հաջորդ տարի, վերադարձի ճանապարհին, վախճանվել է Մոսկվայում։ Չարնըգի «Բանաստեղծություններ» (1900) ժողովածուն ամփոփում է սիմվոլիզմի ազդեցությունը կրող քնարական երգեր՝ սիրո, բնության, խոհափիլիսոփայական, սոցիալական, հայրենասիրական և ազգային-ազատագրական թեմաներով։ Հայ գրերի գյուտի 1500-ամյակի օրերին գրել է «Ս․ Մեսրոպի տեսիլքը» (1913) պոեմը։ Ունի Խորհրդային Հայաստանին նվիրված բանաստեղծություններ ու հոդվածներ («Խորհրդային մեծ Հայաստան», 1945)։ Չարըգը թարգմանել է Օմար Խայամի քառյակները («Օմար Խայամի քառյակները», 1934)։
Երկեր
Կատեգորիա:Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանի սաներ Կատեգորիա:1874 ծնունդներ Կատեգորիա:1947 մահեր Կատեգորիա:Կարին քաղաքում ծնվածներ Կատեգորիա:Մոսկվա քաղաքում մահացածներ Կատեգորիա:Հայ բանաստեղծներ Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Առյուծյան
Առյուծյան, հայկական ազգանուն։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայկական ազգանուններ Կատեգորիա:Ազգանուններ այբբենական կարգով
Արտաշես Զիրոյան
Արտաշես Նորայրի Զիրոյան, հայ բուսաբան։ Կենսաբանական գիտությունների դոկտոր (1989): Ամերիկայի կենսագրական ինստիտուտի «Տարվա մարդ» (1998):
Կենսագրություն
Արտաշես Զիրոյանը ծնվել է 1950 թվականի մարտի 20-ին, Վարդենիկ գյուղում։ 1972 թվականին ավարտել է Հայկական գյուղատնտեսական ինստիտուտը։ 1966-2000 թվականներին աշխատել Է ՀՀ ԳԱԱ բուսաբանության ինստիտուտում, 1980 թվականից՝ բույսերի Էկոլոգիայի բաժնի վարիչ։ 1982-1987 թվականներին և 1992-1996 թվականներին եղել է փոխտնօրեն, 1987-1992 թվականներին՝ տնօրեն։ 2000-2002 թվականներին եղել է ՀՀ բնապահպանության փոխնախարար, 2002 թվականից՝ բնապահպանության նախարարության կենսառեսուրսների կառավարման գործակալության պետ, 2016 թվականի սեպտեմբերից՝ Խաչատուր Աբովյանի անվան հայկական պետական մանկավարժական համալսարանի կենսաբանության և նրա դասավանդման մեթոդիկայի ամբիոնի վարիչի պաշտոնակատար ։
Զիրոյանն առաջինն է տվել ՀՀ բուսական պաշարների էներգետիկական գնահատականը և կազմել բուսածածկի, դրա կենսաարտադրողականության և երկրաբուսաբանական քարտեզները։ Մշակել է կենսաբազմազանության հզորությունների գնահատման ն կենդանի վերափոխված օրգանիզմների կառավարման, ինչպես նաև Հայաստանի բնության հատուկ պահպանվող տարածքների զարգացման պետական ռազմավարության և գործողությունների ազգային ծրագրեր։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ բուսաբաններ Կատեգորիա:Կենսաբանական գիտությունների դոկտորներ Կատեգորիա:ՀԱԱՀ շրջանավարտներ
Եվգենյա Դոլուխանովա
Եվգենյա Գրիգորիվնա Դոլուխանովա (Євгенія Григорівна Долуханова, ), ծագումով հայ ուկրաինացի շախմատիստուհի, որը կրում է ՖԻԴԵ-ի կին գրոսմայստեր ի կոչում (WGM, 2006): 2011-2013 թվականներին ներկայացրել է Հայաստանը ։
Շախմատային կարիերա
2004 թվականին Ալուշտայում կայացած Ուկրաինայի կանանց շախմատի առաջնությունում Դոլուխանովան նվաճել է բրոնզե մեդալ ։ 2009 թվականին նա հաղթել է Եվպատորիայում կայացած Ուկրաինայի կանանց շախմատի առաջնությունում։
2005 թվականին Խարկովում կայացած կանանց շախմատի միջազգային «Ֆեմիդա 2005» մրցաշարում նա գրավեց 2-րդ տեղը, մրցաշարի հաղթող է դարձել Օքսանա Վոզովիչը ։ 2007 թվականին «Kharkiv Rector» գավաթում զբաղեցրել է 2-րդ տեղը։ 2009 թվականին Սուզդալում նա հաղթել է Ելիզավետա Բիկովայի հուշամրցաշարում, իսկ Խարկովում՝ «Կայսա 2009» կանանց շախմատի միջազգային մրցաշարում ։ 2011 թվականին Սանկտ Պետերբուրգում 2-րդ տեղն է զբաղեցրել Լյուդմիլա Ռուդենկոյի հուշամրցաշարում, իսկ մրցաշարի հաղթող է դարձել Ալեքսանդրա Գորյաչկինան ։ 2012 թվականին Ջակարտայում կայացած կանանց շախմատի Japfa Chess Festival միջազգային մրցաշարում զբաղեցրել է 3-րդ տեղը։ 2014 թվականին նա հաղթել է Սաուտրոնում կայացած կանանց շախմատի միջազգային մրցաշարում։ 2017 թվականին երկրորդ տեղն է զբաղեցրել Բրեիլայում Մարիա Ալբուլետի հուշահամալիրում ։
2003 թվականին նա արժանացել է ՖԻԴԵ-ի կանանց միջազգային վարպետ ի (WIM) կոչմանը, իսկ երեք տարի անց ստացել ՖԻԴԵ-ի կին գրոսմայստեր ի (WGM) կոչումը ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Շախմատի կանանց գրոսմայստերներ Կատեգորիա:Ուկրաինացի շախմատիստներ
Քավորություն
Քավորություն, ըստ կրոնական պատկերացման՝ մահկանացուի սեփական անկատարելության գիտակցումն ու «նախածին մեղքի» ապաշխարությունն աստծո առաջ։ Ծագել է նախնադարյան հասարակարգում, «աստվածների զայրույթը» զոհերի մատուցմամբ մեղմելու հավատալիքից։
Ըստ աստվածաշնչյան ավանդության, մարդկության վրա ծանրացած է նրա առաջնեկների՝ Ադամի և Եվայի անհատուցելի մեղքը (իմաստության ծառից չճաշակելու Աստծո պատվիրանի խախտումը)։ Այդ առիթով հուդայական կրոնը սահմանել է քավորության օր և քահանայական դասի մեղքերի թողության համար զոհաբերել է նոխազ, իսկ ժողովրդական զանգվածների փրկության համար առաջին ոտքերը գլխին կապված մեկ այլ նոխազ նետել է անապատ (այստեղից էլ՝ «քավության նոխազ» արտահայտությունը)։ Ըստ քրիստոնեության, ողջ մարդկության մեղքն իր ուսերին է առել Հիսուս Քրիստոսը և սեփական զոհաբերությամբ աստծուն հաշտեցրել մարդկանց հետ։ Քրիստոնեական եկեղեցին Հիսուս Քրիստոսին անվանելով փրկիչ, իսկ նրան հավատացողներին՝ փրկյալներ, քավորության դոգման օգտագործել է՝ մարդկանց հավատացնելու, թե նրանք միայն իր հավատի գրկում կարող են արժանանալ աստծո ողորմածությանը։
Կատեգորիա:Քրիստոնեական տերմիններ
Կատունի
Կատունի (Kayalar, Katûne), գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Աղբակի գավառում ։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Պուսյան
Պուսյան (Püsyan), գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Շարուրի շրջանում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Շարուրի շրջանի բնակավայրեր
Քսանվեց օր Դոստոևսկու կյանքից
Սյուժե
Ընկերների խորհրդով Ֆեոդոր Միխայլովիչը օգտվում է սղագրուհու ծառայություններից, որն Օլխինի դասընթացների լավագույն ունկնդիրներից մեկն է։
Այն փոքր ժամանակահատվածում, որը մնում էր աշխատանքի համար, ավարտվում է «Խաղամոլը» վեպը։ Գրողի և նրա օգնականի միջև ծագած նուրբ, անկեղծ զգացմունքը վերաճում է սիրո։ Աննա Գրիգորևնան, հաղթահարելով կասկածները, դառնում է նրա կինը և հավատարիմ ընկերը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Խորհրդային ֆիլմեր Կատեգորիա:1981 ֆիլմեր Կատեգորիա:«Մոսֆիլմ» ստուդիայի ֆիլմեր Կատեգորիա:Խորհրդային կենսագրական ֆիլմեր Կատեգորիա:Ռուսերեն ֆիլմեր Կատեգորիա:Բնօրինակում անաղբյուր հոդվածներ Կատեգորիա:Խորհրդային դրամա ֆիլմեր
Նիժնեիվանաևո
Նիժնեիվանաևո (Нижнеиванаево, Түбәнге Иванай), գյուղ Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Բալտաչևսկի շրջանի կազմում։
Օճառենի
Օճառենի (Sapindus), օճառազգիների ընտանիքի մշտադալար և տերևաթափ ծառերի ցեղ։ Ընդգրկում է շուրջ 15 տեսակ՝ տարածված Ասիայի և Ամերիկայի արևադարձային շրջաններում։
Նիժնեիվանաևո
Բնակչությունը 2009 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 336 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Բալտաչևսկի շրջանի բնակավայրեր
Օճառենի
Կենսաբանական նկարագիր
Տերևները հերթադիր փետրաձև են, հուրանը ծայրային է կամ ծոցային։
Պտուղները պարունակում են մինչե 38% սապոնիններ և օգտագործվում էին օճառի փոխարեն։
Տարածում
Մշակվում է արևադարձային տաք երկրներում, որպես գեղազարդիչ բույս և սապոնիններ ստանալու հումք։ ԽՍՀՄ–ում՝ Կովկասի Սևծովյան ափերին, հազվադեպ՝ Անդրկովկասում և Միջին Ասիայում, մշակվում է օճառենու 3 տեսակ։
Երբեմն օճառենիներ էին անվանում նույն ընտանիքին պատկանող արևելա-Ասիական հուրանավոր կելրեուտերիան (Koelreute- ria paniculata), որը կլիմայավարժված էր Մեղրու, Իջևանի տնկարկներում, Երեանի բուսաբանական այգում և կանաչ գոտում։
Տեսակներ
Դասը ընդգրկում է 15 տեսակ.
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Օճառազգիներ Կատեգորիա:Ծաղկավոր բույսեր
Մարտին շրջան (Ինդիանա)
Մարտին շրջան (Martin County), ԱՄՆ Ինդիանա նահանգի 92 վարչական միավորներից մեկը։ Ընդհանուր տարածությունը 870 կմ² է, բնակչությունը՝ 10.369 մարդ (2010 թ. տվյալներով)։ Շրջկենտրոնն է Շոլս բնակավայրը։ Կազմավորվել է 1820 թ.։
Կատեգորիա:Ինդիանայի շրջաններ
Կենսաբազմազանության չափումը
Կենսաբազմազանությամբ ավելի հարուստ են խոնավ տրոպիկական անտառները, կորալյան գաղութները, տրոպիկական հսկայական լճերն ու մեծ խորություններով օվկիանոսները։ Կենսաբազմազանությունծծը մեծ է նաև չոր տրոպիկական տարածքներում իրենց տերևաթափվող անտառներով, թփուտներում, սավաննաներում և անապատներում։ Մեծ բազմազանություն ունեն միջերկրածովային կլիմա ունեցող հսկայական տարածքները, ինչպիսին են Հարավային Աֆրիկան, Կալիֆորնիայի հարավը և Ավստրալիայի հարավ-արևմուտքը։ Խոնավ տրոպիկական անտառների բազմազանությունը առաջին հերթին պայմանավորված է միջատների մեծ քանակով։ Կորալյան գաղութներում և օվկիանոսներում գոյություն ունի ավելի մեծ կարգաբանական խմբերով բազմազանություն, իսկ տրոպիկական լճերը տարբերվում են իրենց յուրօրինակ ձկների կազմով։ Համարյա բոլոր խմբերի կենսաբազմազանությունը գնալով մեծանում է տրոպիկների ուղղությամբ։ Օրինակ՝ Թայիլանդում ապրում են կաթնասունների 251 տեսակ, այնինչ Ֆրանսիայում դրանց թիվը հասնում է 93-ի, չնայած այդ երկրների տարածքների մակերեսը համարյա նույնն է։
խխԿորալյան գաղութծծները նույնպես լավ վայր են տեսակների կոնցենտրացիայի համար։ Փոքրիկ կենդանիները՝ պոլիպները, ստեղծում են հսկայական կորալյան էկոհամակարգեր, որոնք իրենց բարդությամբ և կենսաբազմազանությամբ կարող են համեմատվել խոնավ տրոպիկական անտառների հետ։ Աշխարհի ամենամեծ կորալյան գաղութը՝ մեծ բարյերային գաղութը, Ավստրալիայի արևելքում կազմում է 349.000 կմ2 մակերես։ Այստեղ հայտաբերված են ավելի քան 300 տեսակ կորալներ, 1500 տեսակ ձուկ, 4000 տեսակ փափկամարմին, 5 տեսակ կրիա և այն համարվում է բնադրման վայր 252 տեսակ թռչունների համար։ Այստեղ ապրում է ամբողջ աշխարհի ձկնային ֆաունայի տեսակների 8%-ը, չնայած որ այն զբաղեցնում է օվկիանոսի ամբողջ մակերեսի ընդամենը 0.1%-ը։
Կենսաբազմազանությաունը մեծ կախում ունի տարածքի կլիմայից, միջավայրից երկրաբանական տարիքից։ Վերհողային տարածքներում կենսաբազմազանությունը համարյա միշտ մեծանում է բարձրության նվազման, արևի ճառագայթների քանակի մեծացման և անհարթությունների շատացման հետ։ Այն ավելի բարձր է բարդ ռելիեֆով տարածքներում, որը կարող է ապահովել գենետիկական մեկուսացում և հետևաբար նաև տեղային ադապտացիա և մասնագիտացում։
Կատեգորիա:Էկոլոգիա
Ումբերտո Մարտինս
Ումբերտո Մարտինս Դուարտե (Humberto Martins, )՝ թատրոնի և հեռուստատեսության բրազիլացի դերասան։
Կարիերա
Դերասանի դեբյուտը եղել «Carmem» սերիալում 1987 թ.-ին։ 1989 թ. նա դեր է ստանում «O Sexo dos Anjos» սերիալում։ Նրա առաջին կարևոր, լուրջ դերը եղել է 1990 թ. «Փոխնակ մայրը» սերիալում խաղացած կերպարը։ Սակայն դերասանը մեծ ճանաչում ձեռք բերեց 1993 թ. «Տրոպիկանկայի գաղտնիքը» սերիալում կովբոյ Ալաորի դերը խաղալուց հետո։ 1994 թ. նա խաղում է իր առաջին գլխավոր դերը «Չորս անգամ չորս» նովելում։ Նա սցենարիստ Կառլոս Լոմբարդիի սիրելի դերասաններից մեկն է։ Նրա մոտ Ումբերտոն նկարահանվել է այնպիսի նովելներում, ինչպիսիք են ՝ «Vira-Lata» Լենին անունով հերոսի գլխավոր դերում, «Uga Uga»-ում Բերնարդոյի գլխավոր դերում, «O Quinto Inferno» մինիսերիալում, Չալեսի դերում, «Kubanacan»-ում՝ գեներալ Կամաչոյի դերում и «Pé na Jaca»-ում Մերլինի դերում։ 1998 թ. նա կերտում գլխավոր հերոսի՝ ոստիկան Շիկոյի կերպարը «Corpo Dourado» նովելում Քրիստիանա Օլիվեյրայի հետ։ Ի դեպ, նրա հետ Ումբերտոն խաղացել է 4 նովելում և մինիսերիալում։ 2000 թ.Կլոն (հեռուստասերիալ)ում, 2005 թ. նա Ամերիկա (սերիալ)ում նա խաղում է բիզնեսմեն Լաերտեյի դերը։ 2006 թ.-ին՝ «Սենյորիտա» սերիալում կերտում է վերահսկող Բրունոյի դերը։ 2008 թ. նա կատարում է բացասական դեր «Beleza pura» սերիալում։ 2009 թվականին կրկին խաղում է բիզնեսմենի դերում Հնդկաստանի ճանապարհներ (հեռուստասերիալ)ում։ 2010 թ. նկարահանվում է «Գրված է աստղերին» սերիալում։ 2011 թ. կրկին կերտում է բացասական կերպար «Մոգը » սերիալում։ 2012 թ. խաղում է թուրք Նասիբի դերը «Գաբրիելա» սերիալում։ 2014 թ.՝ «Em Família» սերիալում, 2015 թ.՝ «Totalmente Demais» սերիալում։
Կատեգորիա:Բրազիլացի դերասաններ Կատեգորիա:Հեռուստատեսային դերասաններ
Ես սպանում եմ հսկաներին
Ես սպանում եմ հսկաներին (I Kill Giants), կոմիքսների սահմանափակ շարք, որը ստեղծվել է սցենարիստ Ջո Քելլիի և նկարիչ Խ. Քեն Նիիմուրայի կողմից։ Շարքը թողարկվել է ամերիկյան Image Comics ընկերության կողմից, 2008 թվականի հուլիսից մինչև 2009-ի հունվար։
Ակամաս (Անտենորի որդին)
Ակամաս (Ἀκάμας), հին հունական դիցարանի կերպարներից մեկը ։ Անտենորայի և Ֆեանոյի որդին։ Տրոյայի համախոհը, դարդանելցիների առաջնորդը ։ Սպանել է մի հույնի։ Վիրավորվել է Ֆրասիմեդի, սպանվել՝ Ֆիլոկենտոտի կողմից ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հին հունական առասպելների հերոսներ Կատեգորիա:Հին հունական դիցաբանություն
Ես սպանում եմ հսկաներին
Կոմիքսը պատմում է դերային խաղերի սիրահար մի աղջկա մասին, որը մեծանում է և սկսում է կռվել իրական և երևակայական թշնամիների դեմ։
Սյուժե
Տասներկուամյա դպրոցական Բարբարան շատ լուրջ ու պատասխանատու աղջիկ է, քանի որ նա զբաղվում է աշխարհի ամենավտանգավոր գործով` սպանում է հսկաներին։ Ամեն դեպքում, նա բոլորին այդպես է պատմում։ Ոչ ոք նրա պատմությունները լուրջ չի ընդունում։ Ուսուցիչներին նա բարկացնում է, հասակակիցները նրան չեն սիրում, իսկ ընտանիքը չի հասկանում։
Միայն Սոֆիան` նրա հասակակիցը, որը վերջերս է տեղափոխվել հարևան տուն, փորձում է ընկերանալ նրա հետ։ Դպրոցի հոգեբան միսս Մոլլին հնարավորության չափով ցանկանում է օգնել Բարբարային, որպեսզի նա ազատվի խնդիրներից, և հասկանալ, թե ինչու է աղջիկը խուսափում իրականությունից։
Սակայն Բարբարան նշան է տեսնում, որը ցույց էր տալիս, որ շուտով ինչ-որ սարսափելի բան է լինելու։ Եվ աղջիկը պետք է ուժերը չափի իր կյանքի ամենակարևոր և վտանգավոր ճակատամարտում։
Եգանովո (գյուղ, Ռամենսկի շրջան)
Եգանովո (Еганово), գյուղ Ռուսաստանի Մոսկվայի մարզի Ռամենսկի շրջանի կազմում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Մոսկվայի մարզի Ռամենսկի շրջանի բնակավայրեր