cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Բեռնարդ Լյուիս
Հայացքներ և ազդեցություն ժամանակակից քաղաքականության վրա
Լյուիսը քրիստոնեությունն ու իսլամը դիտարկում է որպես քաղաքակրթություններ, որոնք մշտական բախման մեջ են եղել 7-րդ դարում՝ իսլամի հայտնվելուց ի վեր։ Իր «Մահմեդական զայրույթի արմատները» էսսեի մեջ նա պնդում է, որ Արևմուտքի և Իսլամի միջև պայքարը ուժ է ստանում ։ Այս Էսսեն վերագրել են «քաղաքակրթությունների բախում» արտահայտությանը, որը մեծ հեղինակություն է ստացել Սամուել Հունթինգթոնի համանուն գրքում ։ Սակայն մեկ այլ աղբյուր նշում է, որ Լյուիսն առաջին անգամ օգտագործել է «քաղաքակրթությունների բախում» արտահայտությանը 1957 թվականին Վաշինգտոնում կայացած հանդիպման ժամանակ ։
1998 թվականին Լյուիսը Լոնդոնի «Al-Quds Al-Arabi» թերթում կարդացել է Օսամա բեն Լադենի կողմից Միացյալ Նահանգների դեմ պատերազմի հայտարարության մասին։ Իր «Սպանության լիցենզիա» էսսեում Լյուիսը նշել է, որ Բեն Լադենի լեզուն համարում է ջիհադի գաղափարախոսություն, և նախազգուշացրել է, որ Բեն Լադենը վտանգ է ներկայացնելու Արևմուտքի համար ։ Էսսեն հրապարակվել է այն բանից հետո, երբ Քլինթոնի վարչակազմը և միացյալ Նահանգների հետախուզական միությունը սկսել են Բեն Լադենի որսը Սուդանում, այնուհետև Աֆղանստանում։
Ջիհադ
Լյուիսը գրում է ջիհադի մասին որպես հստակ կրոնական պարտավորություն, սակայն ենթադրում է․ «Ցավալի է, որ ահաբեկչական գործողություններ իրականացնող մարդիկ ավելի շատ տեղյակ չեն իրենց սեփական կրոնի մասին» ։ Ֆանատիկ մարտիկը, որն իր զոհերին առաջարկում է թուրանի կամ թրի ընտրություն, ոչ միայն իրական չէ, այլև անհնար է։ Ենթադրյալ ընտրությունը ՝ դարձը կամ մահը, նույնպես, հազվագյուտ և տիպիկ բացառություններով, իրականությանը չի համապատասխանում։ Մահմեդականների կողմից անհավատների հանդուրժողականությունը շատ ավելի լավ էր, քան քրիստոնեական աշխարհում առկա ամեն ինչ, մինչև 17-րդ դարում աշխարհիկության զարգացումը ։
Մահմեդական մարտիկներին հրամայված է չսպանել կանանց, երեխաներին և տարեցներին, քանի դեռ նրանք առաջինը չեն հարձակվել, բանտարկյալներին չխոշտանգել կամ այլ կերպ վատ վերաբերվել, արդար նախազգուշացումներ տալ ռազմական գործողությունների բացման կամ զինադադարից հետո դրանց վերսկսման վերաբերյալ և հարգել պայմանագրերը։ Ոչ մի ժամանակ դասական իրավաբանները որևէ հաստատում կամ օրինականություն չեն առաջարկել այն բանի համար, ինչը մենք այսօր անվանում ենք ահաբեկչություն։ Ոչ էլ իսկապես որևէ վկայություն կա ահաբեկչության օգտագործման մասին, քանի որ այն կիրառվում է մեր օրերում ։
Մահապարտ-ռմբակոծության կողմից այժմ տարածված ահաբեկչության պրակտիկայի ի հայտ գալը 20-րդ դարի զարգացում է։ Այն իսլամական պատմության մեջ չունի նախադեպեր և արդարացում իսլամական աստվածաբանության, օրենքի կամ ավանդույթի տեսանկյունից ։ Ասադ Աբուխալիլը քննադատել է այս տեսակետը և հայտարարել. «Ըստ մեթոդաբանության, Լյուիսը պնդում է, որ անհատ մահմեդականների կողմից ահաբեկչությունը պետք է համարվի իսլամական ահաբեկչություն, մինչդեռ առանձին հրեաների կամ քրիստոնյաների կողմից ահաբեկչությունը երբեք չի համարվում հրեական կամ քրիստոնեական ահաբեկչություն» ։
Նա նաև քննադատել է Լյուիսին՝ Օսամա բեն Լադենի մասին ունեցած կարծիքի համար ՝ տեսնելով, որ Լյուիսը Բեն Լադենին մեկնաբանում է «որպես ազդեցիկ մահմեդական աստվածաբան»՝ Ալ-Ղազալի պես դասական աստվածաբանների կողքին, այլ ոչ թե որպես ահաբեկիչ ֆանատիկոսի։ ԱբուԽալիլը նաև քննադատել է իսլամի տեղը Լյուիսի աշխարհայացքում՝ պնդելով, որ նրա աշխատանքի ամենանշանավոր հատկությունը նրա «աստվածակենտրոնությունն» է. մահմեդական ժողովուրդների, նրանց լեզուների, աշխարհագրական տարածքների, որտեղ գերակշռում են մահմեդականները, իսլամական կառավարությունները, արաբական երկրների կառավարությունները և շարիաթը՝ «իսլամ» անվանման տակ ։
Բանավեճեր Էդվարդ Սաիդի հետ
Լյուիսը հայտնի էր պաղեստինաամերիկյան գրականության տեսաբան՝ Էդվարդ Սաիդի հետ ունեցած իր գրական բանավեճերով, որի նպատակն էր փոփոխել այն, ինչը նա անվանում էր արևելագիտության կրթաթոշակ։ Սաիդը, որը Կոլումբիայի համալսարանի պրոֆեսոր էր, բնութագրում էր Լյուիսի աշխատանքը որպես արևելագիտության գլխավոր օրինակ` իր 1978 թվականի «Արևելագիտություն» գրքում ։ Սաիդը պնդում էր, որ արևելագիտության ոլորտը ոչ թե օբյեկտիվ ուսումնասիրության, այլ ինքնահաստատման վրա հիմնված քաղաքական մտավորականությունն էր, ռասիզմի մի ձև և իմպերիալիստական տիրապետության գործիք ։ Նա նաև կասկածի տակ դրեց արաբական աշխարհի վերաբերյալ Միջին Արևելքի որոշ առաջատար գիտնականների, այդ թվում ՝ Լյուիսի գիտական չեզոքությունը։ «Al-Ahram» շաբաթաթերթին տված հարցազրույցում Սաիդը ենթադրել է, որ Լյուիսի գիտելիքները Միջին Արևելքի վերաբերյալ այնքան կողմնակալ են, որ հնարավոր չէ լուրջ ընդունել և պնդել է․ «Բեռնարդ Լյուիսը ոտք չի դրել Միջին Արևելք, արաբական աշխարհ, առնվազն 40 տարի։ Ինձ ասել են, որ նա որոշ բաներ գիտի Թուրքիայի մասին, սակայն նա ոչինչ չգիտի արաբական աշխարհի մասին» ։ Սաիդը համարում էր, որ Լյուիսը իսլամին վերաբերվում է որպես մոնոլիտ սուբյեկտի ՝ առանց դրա բազմազանության, ներքին դինամիկայի և պատմական բարդությունների նրբերանգի, և մեղադրում էր նրան «դեմագոգիայի և բաց տգիտության» ։ Իսլամը լուսաբանելիս Սաիդը պնդել է․ «Լյուիսը պարզապես չի կարող զբաղվել մուսուլմանական, առավել ևս մարդկային կյանքի բազմազանությամբ, քանի որ այն փակ է նրա համար, որպես ինչ-որ օտար, արմատապես տարբերվող և այլ բան" ։
Մերժելով այն տեսակետը, որ Արևմտյան կրթաթոշակը կողմնակալ է Միջին Արևելքի դեմ, Լյուիսը պատասխանել է, որ արևելագիտությունը զարգացել է որպես եվրոպական հումանիզմի ճյուղ՝ անկախ նախկին կայսերական եվրոպական ընդլայնումից ։ Նա նշել է, որ ֆրանսիացիներն ու անգլիացիները հետևել են են իսլամի ուսումնասիրությանը 16-րդ և 17-րդ դարերում, սակայն ոչ կազմակերպված ձևով, նրանք վերահսկողություն են ունեցել Միջին Արևելքում, իսկ արևելագիտության ուսումնասիրությունների մեծ մասը ոչինչ չի ձեռնարկել իմպերիալիզմի գործը առաջ տանելու համար ։
Ավելին, Լյուիսը Սայիդին մեղադրեց Մերձավոր Արևելքի (և մասնավորապես արաբագիտության) գիտական ուսումնասիրությունը քաղաքականացնելու մեջ՝ ժխտելով արևելագետների գիտական հայտնագործությունների քննադատությունը և «ազատություն» տալով նրա կողմնակալներին ։
Մահ
Բեռնարդ Լյուիսը մահացել է 2018 թվականի մայիսի 19-ին՝ 101 տարեկան հասակում, Նյու Ջերսի նահանգի «Voorhees Township» քաղաքում, իր 102 ամյակից տասներկու օր առաջ ։ Նրան հուղարկավորել են Թել Ավիվում՝ «Trumpeldor» գերեզմանատան տարածքում ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի պատմաբաններ Կատեգորիա:Բրիտանացի պատմաբաններ Կատեգորիա:Ամերիկացի երկարակյացներ Կատեգորիա:Փարիզի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանությունը ժխտողներ Կատեգորիա:Անգլիացի արևելագետներ Կատեգորիա:20-րդ դարի բրիտանացի գրողներ Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի գրողներ Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի գրողներ Կատեգորիա:20-րդ դարի պատմաբաններ Կատեգորիա:21-րդ դարի պատմաբաններ Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ
Ադոլֆ Էդվարդ Արպպե
Կենսագրություն
Փաստաբանի որդի է։ Ավարտել է Կայսերական Ալեքսանդրյան համալսարանի փիլիսոփայության ֆակուլտետի ֆիզիկայի և մաթեմատիկայի բաժինը (1833-1841 թվական)։ Համալսարանն ավարտելուց հետո մեկ տարի փորձաշրջան է անցել Ստոկհոլմի համալսարանում։ Դոկտորական աստիճան է ստացել Գյոթինգենի համալսարանում (1843 թվական)։ Փորձաշրջան է անցել նաև Եվրոպայի տարբեր համալսարաններում (1844-1847 թվականներ), այդ թվում` Գյոթինգենի, Բեռլինի և Գիսենի համալսարաններում։ Վերադարձից հետո նա Կայսերական Ալեքսանդրյան համալսարանում ստացել է քիմիայի պրոֆեսոր պաշտոնը։ Օրգանական քիմիայում եղել է առաջին քիմիկոսներից, որ ուսումանասիրել է բենզոլների հատկանիշները և բարձրագույն օրգանական թթվային նյութերի թթվեցումը։ Հետազոտել է Ֆինլանդիայի տարածքում գտնվող օգտակար հանածոների ծագման վայրերը և դրանց վերամշակման հնարավորությունները։ 1858-1869 թվականներին եղել է Ալեքսանդրյան համալսարանի ռեկտոր։
1870 թվականից ղեկավարել է Ֆինլանդիայի տարբեր պետական մարմիններ։ Եղել է խորհրդարանի անդամ (1863 թվական), որտեղ մեծ ժողովրդականություն չի վայելել մամուլի գրաքննությանը հավատարիմ լինելու պատճառով։ Եղել է նաև արտադրության վերահսկողության անդամ (1885 թվականից), Արդյունաբերության վերահսկման կոմիտեի անդամ (1885 թվականից), գլխավորել է արդյունաբերության և առևտրի կոմիտեն (1890 թվականից)։
Ընտրվել է որպես գերմանական «Լեոպոլդինա» բնախույզների ակադեմիայի անդամ։
1863 թվականին օծվել է որպես ազնվական։ Ստացել է պետական լիիրավ ​​խորհրդականի կոչում (1869 թվական)։
Եղբայրը` Նիլս Լյուդվիգ Արպպեն (1803-1861 թվական), եղել է արդյունաբերող։
Գրականություն
Կատեգորիա:Ֆինլանդիայի քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Ֆինն գիտնականներ Կատեգորիա:Ֆինն պետական գործիչներ
Խորուժևկա (գյուղ, Նեդրիգայլովի շրջան)
Խորուժևկա (Хоружівка), գյուղ Ուկրաինայի Սումիի մարզի Նեդրիգայլովի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Խորուժևկա գյուղում բնակվում էր 813 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Սումիի մարզի Նեդրիգայլովի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Սիբել Քեքիլի
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Գերմանացի դերասանուհիներ Կատեգորիա:Թուրք դերասանուհիներ Կատեգորիա:Գերմանացի պոռնոդերասանուհիներ Կատեգորիա:Թուրքական ծագմամբ գերմանացիներ Կատեգորիա:Հեռուստատեսային դերասաններ Կատեգորիա:Գերմանացի կինոդերասանուհիներ
Նանոպուտներ
NanoPutians (Նանոպուտներ), օրգանական մոլեկուլների դաս, որոնց կառուցվածքը նման է մարդու կառուցվածքին ։ 2003 թվականին Ջեյմս Տուրը (Ռայս համալսարան) մոդելավորել և սինթեզել է այս մոլեկուլները որպես աշակերտների համար կրթական ծրագրի մի մաս ։
Միացությունը կազմված է երկու բենզոլային օղակներից, որոնք իրար են միացած երկու ածխածնի ատոմներով։ Կապվելով բենզոլային օղակների հետ՝ չորս ացետիլենային խմբերը ալկիլային մնացորդների հետ կազմում են միացության «ձեռքերն ու ոտքերը»։ 1,3-Դիօքսոլանային օղակը կազմում է միացության «գլուխը»։ Տուրն ու իր թիմը օգտագործել են նանոմարդկանց իրենց «NanoKids» կրթական ծրագրում։
Միացությունները ստանալու համար օգտվում են Սոնոգաշիրայի միացման ռեակցիայից կամ այլ սինթետիկ եղանակներից։ 1,3-Դիօքսոլանի տեղակալումից հնարավոր է ստանալ նանոպուտների տարբեր ածանցյալներ (NanoAthlete, NanoPilgrim և NanoGreenBeret)։ «Ոտքերի» վրա թիոլային խմբերի տեղադրումը ապահովում է պուտների «շարծումը ոսկե մակերևույթով»։
«NanoPutian» բառը գալիս է երկարության չափման միավոր նանոմետր տերմինից և Գուլիվերի ճանապարհորդությունները վեպի հերոսների՝ լիլիպուտների անունից։
«NanoKids» կրթական ծրագիր
NanoKid-ը ստեղծվել էր ոչ թե քիմիական, այլ կրթական նպատակներով։ Ջեյմս Տուրը ստեղծել է այս «մարդկանց», որպեսզի նրանց միջոցով երեխաներին գիտություն սովորեցնի ։
NanoKid-ների կայքում նշված են կրթական ծրագրի հետևյալ կետերը Տուրն ու իր թիմը ներդրել է ավելի քան $250,000։ Տուրը փոքր գրանտներ է ստացել Ռայս համալսարանից, Ուելչ հիմնադրամից, իսկ նանոապրանքները ստացել է Զիվեքսից և Տեխասի A&M համալսարանից։ 2002 թվականին Տուրը ստացել է նաև Ազգային Գիտական Հիմնադրամի Հայտնագործման ծրագրի գրանտը՝ $100,000 ։
Վերջնական նպատակին հասնելու համար Տուրը մի քանի տեսահոլովակներ, CD-ներ և նույնիսկ համակարգչային ծրագրեր է պատրաստել։ Տեսահոլովակների գլխավոր հերոսներն են նանոմարդիկ, որոնք բացատրում են տարբեր հասկացողություններ (պարբերական համակարգ, ԴՆԹ, կովալենտ կապ)։
Մարմնի վերին մասի սինթեզ
Առաջին NanoPutian-ը՝ NanoKid-ը սինթեզելու համար 1,4-դիբրոմբենզոլը յոդացվել է ծծմբական թթվում։ Ռեակցիայի արգասիքին Սոնոգաշիրայի ռեակցիայով ավելացվել են «ձեռքերը» (3,3-դիմեթիլբութին)։ Ստացված կառուցվածքի ֆորմիլացման համար օգտագործել են լիթիումօրգանական ռեագենտ ն-բութիլլիթիում, ապա միջավայրը սառեցրել են N,N-դիմեթիլֆորմամիդով (DMF), և արդյունքում առաջացել է ալդեհիդային բաղադրիչ։ Այնուհետև պ-տոլուոլսուլֆոնաթթվի մասնակցությամբ որպես կատալիզատոր ավելացվել է 1,2-էթանդիոլ, որպեսզի պաշտպանվի ալդեհիդային խումբը։ Սկզբնապես Չանտուն և Տուրը ցանկանում էին այս կառուցվածքը կապել ալկինների հետ, բայց այդ պրոցեսը ընթանում էր բավական ցածր ելքերով։ Այդ պատճառով բրոմիդը տեղակալվել է յոդիդով լիթիում-հալոգենային փոխանակմամբ և հետագա 1,2-դիյոդէթանով սառեցմամբ։ Ստացված միացությունն իրնեից ներկայացնում է NanoKid-ի մարմնի վերին հատվածը ։
Մարմնի ստորին մասի սինթեզ
Մարմնի ստորին մասի սինթեզը սկսվում է նիտրոանիլինից։ Քացախաթթվի միջավայրում Br2-ի ավելացումը հանգեցնում է բենզոլի օղակում երկու էկվիվալենտ բրոմի ներմուծմանը։ Քանի որ NH2 էլեկտրոդոնոր խումբ է, իսկ NO2` էլեկտրոն տվող խումբ, ապա բրոմացումը ընթանում է NO2 տեղակալիչի նկատմամբ մետա դիրքում։ NaNO2, H2SO4 և EtOH ավելացումը հանգեցնում է NH2 խմբի հեռացմանը։ Լյուիսի թթուն` վերականգնող ագենտ SnCl2-ը, THF/EtOH լուծիչում փոխարինում է NO2 խումբը NH2 խմբով, որն այնուհետև NaNO2, H2SO4 և KI-ի ազդեցությամբ փոխակերպվել է յոդի, և առաջացել է 3,5-դիբրոմյոդբենզոլ։ Այս ռեակցիայում (Սանդմեյերի ռեակցիա) առաջնային ամինային խումբը (NH2) փոխակերպվում է հեշտ հեռացող դիազոնիումային խմբով (N2), որը հետագայում տեղակալվում է յոդով։ Յոդը հրաշալի միացնող ագենտ է հանդիսանում Սոնոգաշիրայի միացման համար։ «Ստամոքսի» միացումը տեղի է ունենում տրիմեթիլսիլիլացետիլենի առկայությամբ, որն առաջացնում է 3,5-դիբրոմi(տրիմեթիլսիլիլէթինիլ) բենզոլ։ «Ոտքերի» միացման ժամանակ բենզոլային օղակի Br-ները տեղակալվում են 1-պենտիններով, և արդյունքում առաջանում է 3,5-(1′-պենտինիլ)-1-(տրիմեթիլսիլիլէթինիլ) բենզոլ։ Մարմնի ստորին մասի սինթեզի ավարտի համար պաշտպանիչ TMS խումբը հեռացվում է պաշտպանության սելեկտիվ հանմամբ՝ K2CO3, MeOH և CH2Cl2, արդյունքում առաջանում է մարմնի ստորին հատվածը՝ 3,5-(1′-պենտինիլ)-1-էթինիլբենզոլ ։
Մարմնի վերջնական սինթեզ
NanoKid-ի մարմնի ամբողջական սինթեզի համար երկու բաղադրիչները փոխազդեցության մեջ են դրվել բիս(տրիֆենիլֆոսֆին) պալադիում(II) դիքլորիդի, պղնձի(I) յոդիդի, տրիէթիլամինի (TEA) և տետրահիդրոֆուրանի (THF) միջավայրում ։
NanoProfessional-ների սինթեզ
NanoProfessional-ների մի շարք մոլեկուլներ սինթեզվել են օգտագործելով NanoKid որպես սկզբնական ագենտ։ պ-Տոլուոլսուլֆոնաթթվի կատալիտիկ քանակների ներկայությամբ և միկրոալիքային ճառագայթմամբ NanoKid-ին միացվել են 1,2- կամ 1,3-դիոլներ։ Ապացուցվել է, որ միկրոալիքային ճառագայթումը նվազեցնում է ռեակցիայի ընթացքը։ Այս ռեակցիաները հանգեցնում են ացետալների փոխանակման, որը փոխում է NanoKid-ի «գլխի» հատվածը և առաջացնում է տարբեր NanoProfessional-ներ (NanoAthlete, NanoPilgrim, NanoGreenBeret, NanoJester, NanoMonarch, NanoTexan, NanoScholar, NanoBaker և NanoChef) ։
Չնայած բոլոր նյութերը առաջանում են ամենաշահավետ հավասարակշռային կոնֆորմացիաներում, նրանց կառուցվածքը հաճախ ցույց է տրվում ոչ հավասարակշռային կոնֆորմացիաների ձևով, որպեսզի նյութն ավելի ճանաչելի լինի ոչ քիմիկոսների համար։
Ամբողջ NanoPutian-ների ընտանիքի (բացի NanoChef-ից) կազմը հաստատվել է մաս-սպեկտրոսկոպիայի և 1H ՄՄՌ-ի միջոցով ։
Ստորև բերված է NanoProfessional-ների աղյուսակը կախված գլխային հատվածից։ Դիոլները օգտագործվել են NanoPilgrim-ի, NanoTexan-ի (1,4- և 1,5-դիկետոնների հետ պինակոլային միացման ռեակցիա SmI2 և Mg/TiCl4-ի հետ) և NanoMonarch-ի, NanoScholar-ի (OsO4 օգտագործվել է համապատասխան ցիկլոալկանների դիհիդրօքսիլացման համար) ստացման համար։ Դիաստերեոմերային քանակները պարզաբանվել են 1H ՄՄՌ սպեկտրոսկոպիայի միջոցով ։
NanoKid-ի սինթեզ ուղղահայաց ձևով
Որպեսզի NanoKid-ը «կանգնի», ացետիլային պաշտպանական խմբերը հեռացրել են օգտագործելով ամոնիումի հիդրօքսիդը THF-ի մեջ։ Արդյունքում առաջացել են ազատ թիոլներ։ «Ոսկե ոտքերով» սուբստրատը այնհուհետև ընկղմել են լուծույթի մեջ և սպասել չորս օր։ Միացության հաստությունը որոշելու համար օգտվել են էլիպսոմետրիայից, և պարզվել է, որ NanoKid-ը սուբստրատի մեջ ուղիղ տեսքով է հանդես գալիս ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ալկիններ Կատեգորիա:Նանոտեխնոլոգիա
Դենիսովո (գյուղ, Պոչինկովսկի շրջան)
Դենիսովո (Денисово), գյուղ Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Պոչինկովսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 650 մարդ։
Ջորջ Հանթինգթոն
Ջորջ Հանթինգթոն (Гентингтон) (George Huntington     ,, Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ բժիշկ, բժշկության դոկտոր  ։
Կենսագրություն
Ջորջ Հանթինգթոնը ծնվել է 1850 թվականի ապրիլի 9-ին.
Ջորջ Հանթինգթոնը մահացել է մարտի 3ին պնևմոնիայից 1916 թվականին իր տանը ։
Հղումներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի բժիշկներ Կատեգորիա:Բժիշկներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Բժշկական գիտությունների դոկտորներ
Վլադիմիր Դուրով
Վլադիմիր Լեոնիդի Դուրով, ռուս և խորհրդային կրկեսի արտիստ, վարժեցնող, Հանրապետության վաստակավոր արտիստ (1927)։
Անատոլի Լեոնիդի Դուրովի ավագ եղբայրն է։
Կենսագրություն
Վլադիմիր Լեոնիդի Դուրովը ծնվել է Մոսկվայում՝ ոստիկանի ընտանիքում։ 1868 թվականին մահացել է մայրը, շուտով՝ նաև հայրը։ Վլադիմիրն ու նրա եղբորը՝ Անատոլիին, դաստիարակել է նրանց կնքահայրը։ Սովորել է զինվորական վարժարանում, բայց կրկեսով տարվելով՝ թողել է այն։ Կրկեսի հրապարակում եղել է 1879 թվականից։ 1883 թվականից եղել է Մոսկվայի Վինկլերի գազանանոց–կրկեսում, ապա՝ Բեզանոյի կրկեսում։ Արտիստական գործունեությունը սկսել է որպես ուժեղ մարդ, ձայնանմանակող, իլյուզիոնիստ, նկարիչ–մոմենտալիստ, կուպլետիստ և ծաղրածու։ Գազանանոցում Դուրովը սկսել է հանդես գալ որպես շուն, այծ, առնետ և ծովային խոզեր վարժեցնող։ Ինքնակրթության համար որպես ազատ լսող հաճախել է ֆիզիոլոգ Իվան Սեչենովի դասախոսություններին։ 1887 թվականից աշխատել է Մոսկվայի Սալամոնսկու կրկեսում, սկսել է հանդես գալ որպես ծաղրածու-վարժեցնող և երգիծաբան։
Կենդանիներին վարժեցնելու մեթոդը կառուցել է նրանց կերակրման վրա, այսինքն` պայմանական ռեֆլեքսների զարգացում խրախուսանքի միջոցով. կենդանին կեր է ստացել հնարքը կատարելու համար։ Ուսումնասիրել է Սեչենովի և Պավլովի գործերը, իր վարժեցման մեթոդի հիմքում դրել է նրանց գիտական հայտնագործությունները։ Մոսկվայում` Բոժեդոմկայի փողոցում (այժմ` Դուրովի փողոց) գտնվող իր տանը, հեղափոխությունից առաջ Վլադիմիր Լեոնիդովիչը հոգեբանական փորձ է կատարել կենդանիների վրա, մասնավորապես՝ տելեպաթիայի, հոգեբանության, պարահոգեբանության և այլնի գծով։ Աշխատանքների համար հրավիրել է հայտնի հոգեբանների և հոգեբույժների, այդ թվում` ականավոր հոգեբույժ Վլադիմիր Բեխտերին, Պետերբուրգի ֆիզիոլոգ Իվան Պավլովին, և հրատարակել է գիտական հանդես, որում նկարագրել է իր երբեմն շատ հետաքրքրիր փորձերը։
Դրամ վաստակելու համար 1912 թվականի հունվարի 8-ին իր տանը բացել է կենդանի անկյան թատրոնը, որն ավելի ուշ սկսել է կոչվել «Դուրովի անկյուն» և կենդանիների հետ վճարովի ներկայացումներ է տվել։ Այնտեղ հորինել է «Մկան երկաթուղի» եզակի համարը։ Ցավոք, հեղափոխությունը դադարեցրել է այդ եզակի աշխատանքը։ Իսկ գիտական հանդեսի առաջին և միակ համարը այդպես էլ չի տարածվել, և տպաքանակը պահվում է նույն տանը, որտեղ թատրոնից բացի գործում է նաև Վլադիմիր Դուրովի թանգարանը։
Աստիճանաբար կյանքը սկսել է կարգավորվել, և 1919 թվականին «Դուրովի անկյան» դռները բացվել են, բայց դա արդեն մասնավոր թատրոն չէր, այլ պետական՝ չնայած, որ Դուրովին թույլատրվել է հետագայում ապրել իր նախկին, բայց հետագայում ազգայնացված շենքում։
Վլադիմիր Դուրովը շարունակել է հեռուստահաղորդման փորձը կենսաֆիզիկոս Բերնարդ Կաժինսկու հետ։ Վերջինս պատմել է այս ոլորտում կատարված ուսումնասիրությունների մասին «Կենսաբանական ռադիոկապ» գրքում» ։ Դուրովի և Կաժինսկու փորձերի արձագանքները հանդիպել են Ալեքսանդր Բելյաևի «Աշխարհի տիրակալը» ֆանտաստիկ վեպում, որտեղ գործում են Դուրովի և Կաժինսկու կերպարները։
Վլադիմիր Դուրովը «Իմ գազանները» գրքի հեղինակն է, որն առաջին անգամ լույս է տեսել 1927 թվականին և հետագայում բազմիցս վերահրատարակվել է։ Դրանում հեղինակը պատմում է, թե ինչպես կենդանիներին վարժեցնել, հետաքրքիր համարներ հորինել և նրանց հետ ելույթ ունենալ բեմում ։
Մահացել է 1934 թվականի օգոստոսի 3-ին Մոսկվայում, թաղված է Նովոդևիչի գերեզմանատանը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Խորհրդային գրողներ Կատեգորիա:Կրկեսի դերասաններ‏ Կատեգորիա:Ռուս մանկագիրներ Կատեգորիա:Ռուս գրողներ Կատեգորիա:Խորհրդային մանկագիրներ
Արուս Խուդանյան
Արուս Հակոբի Խուդանյան, հայ դերասանուհի։ ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստուհի (1954)։
Կենսագրություն
Բեմական գործունեությունն սկսել է 1918 թ.-ին, Թիֆլիսում՝ Արամ Վրույրի խմբում, 1931 թ.-ից՝ Կիրովականի Աբելյանի անվան թատրոնի դերասանուհի։ Մարմնավորել է երկու հարյուրից ավելի դրամատիկական և կատակերգական կերպարներ   ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ դերասանուհիներ Կատեգորիա:Դերասանուհիներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Խորհրդային դերասանուհիներ
Կաստելնուովո Բոձենտե
Կաստելնուովո Բոձենտե (Castelnuovo Bozzente), կոմունա Իտալիայում, տեղակայված է Լոմբարդիա մարզի Կոմո գավառում ։
Բնակչությունը կազմում է 835 մարդ, խտությունը՝ 278 մարդ/կմ²։ Զբաղեցնում է 3 կմ² տարածք։ Փոստային ինդեքս՝ 22070։ Հեռախոսային կոդ՝ 031։
Ժողովրդագրություն
Բնակչության թվաքանակի փոփոխությունները.
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր
Միջնադարյան Փարիզ
Միջնադարյան Փարիզ, եղել է Արևմտյան Եվրոպայի ամենամեծ քաղաքներից մեկը։ Դրա պատմությունն ընդգրկում է չորս թագավորական դինաստիաների՝ Մերովինգների (V-VIII դարեր), Կարոլինգների (VIII-X դարեր), Կապետինգների (X-XIV դարեր), Վալուաների (XIV-XVI դարեր) կառավարման շրջանները։ Քաղաքը բաժանված է եղել երեք պայմանական մասերի՝ Սիտե կղզի, հյուսիսային աջափնյակ և հարավային ձախափնյակ, որոնցից յուրաքանչյուրն ունեցել է զարգացման իր առանձնահատկությունները։ Միջնադարյան Փարիզի հյուսիսային կողմում գտնվում էր Մոնմարտր բլուրը, իսկ հարավային մասում՝ գտնվում էին ավելի զառիթափ Սենտ Ժենևև (որի վրա տեղակայված էր հայտնի Լատինական թաղամասը) և Մոնպառնաս բլուրները։ Միջնադարյան Փարիզի մոտավոր սահմանները համընկնում են այսօրվա Փարիզի առաջին 6 շրջանների և 7-րդ շրջանի մի մասի զբաղեցրած տարածքի հետ։
Մերովինգների ժամանակաշրջանում, արագ զարգանալով գալլահռոմեական Լուտեցիայի (Lutetia) հիմքի վրա, Կարոլինգների կառավարման շրջանում Փարիզը կորցնում է մայրաքաղաքի կարգավիճակը, իսկ դրա հետ նաև երբեմնի քաղաքական կշիռն ու առևտրային աշխուժությունը։ Բայց Կապետինգների ժամանակաշրջանում այն արագ վերականգնում է կորցրածը՝ դառնալով նաև Արևմտյան Եվրոպայի ազդեցիկ համալսարանական կենտրոններից մեկը և աստվածաբանության ամենահեղինակավոր եվրոպական կենտրոնը։
Միջնադարյան Փարիզի բարեկարգումն ավարտվել է հիմնականում XIII դարում, XIV դարի առաջին կեսին քաղաքի աճը շարունակվել է, բայց հետո դարձյալ դադարել։ XV դարի I կեսին քաղաքն անկում է ապրել (Հարյուրամյա պատերազմի տարիներին այն կորցրել է բնակչության գրեթե կեսը և զգալիորեն ավերվել), բայց միջնադարի վերջում Փարիզը վերականգնվել է և նորից սկսել ընդարձակվել։
Մերովինգների ժամանակաշրջան
451 թվականին Փարիզին սպառնում էր Գալիա ներխուժած Աթթիլայի բանակը, բայց շուտով հոները ջախջախվեցին հռոմեացիների և նրանց դաշնակից վեստգոթերի կողմից։ 470 թվականին Մերովինգների դինաստիայից՝ Խիլդերիկ I-ն իր բանակով ավերեց Փարիզի արևմտյան շրջակայքը և սկսեց քաղաքի երկարատև պաշարումը։ 486 թվականին Խլոդվիգ I-ը, միանալով ֆրանկների մի քանի առաջնորդների հետ, գրավեց Գալիայի հյուսիսային մասը մինչև Լուար, այդ թվում նաև Փարիզը՝ հինգ տարի պաշարումից հետո՝ 508 թվականին այն հայտարարելով իր նստավայրը (այլ տեղեկություններով Սուրբ Ժենևևի աբբայության հետ պայմանավորվածության շնորհիվ՝ արքան խաղաղությամբ է վերցրել քաղաքը)։
Քրիստոնեության ընդունումից հետո (496 թվական) Խլոդվիգ I-ը Սենտ Ժենևև բլրի վրա հիմնել է Սուրբ Պետրոսի և Սուրբ Պողոսի տաճարը, որտեղ և թաղվել է 511 թվականին (Փարիզի հովանավոր Սուրբ Ժենևևի կողքին, ում անունով էլ կոչվել է աբբայությունը․ ներկայում դրա տեղում գտնվում է Հենրի IV-ի լիցեյը՝ Կլովի կամ Խլոդվիգի աշտարակով)։
VI դարի սկզբին կառուցվել են նաև Սեն-Մարսելի և Սեն-ժուլիեն-լը-Պովրի եկեղեցիները՝ Փոքր կամրջի կողքին։ 543 թվականին Խիլդեբերտ I-ը թագավորական մասունքների պահպանման համար, որոնք նա Իսպանիայից էր բերել, հիմնեց Սենտ-Կրուա-Սեն-Վենսեն բազիլիկան (շուտով այն վերանվանվել է Սեն-Ժերմեն Պրեի աբբայություն՝ դառնալով քաղաքում ամենաազդեցիկներից մեկը․ վանքին էին պատկանում ժամանակակից Փարիզի VI և VII քաղաքային շրջանների տարածքները, խաղողի այգիներ, արհեստանոցներ և մեծ տոնավաճառ)։ Սիտե կղզու վրա առաջացել են Սեն-Քրիստոֆ և Սեն-Մարսիալ կանանց համար նախատեսված վանքերը, իսկ Սենի մյուս ափին՝ Սեն-Լորան և Սեն-Վենսան վանքերը։
VI դարի երկրորդ կեսին Փարիզում կայացել է եկեղեցական 6 ժողով, ինչը ընդգծում էր քաղաքի աճող կրոնական դերը Մերովինգների իշխանության վրա։
585 թվականի հրդեհից խիստ տուժելով, որն ավերեց Սիտե կղզու կառույցների մի մասը, Փարիզը սկսեց ակտիվորեն զարգանալ Սենի երկու ափերին  ։
Սիտեն, սակայն, դեռ շարունակում էր մնալ քաղաքի կենտրոնը։ Բերդապարիսպներից ներս գտնվում էին արքայի և եպիսկոպոսի պալատները, դպրոցներ և Խիլդեբերտ I-ի հրամանով կառուցված Սենտ Էթիենի տաճարը, որն ամենամեծերից էր ամբողջ Գալիայում (գտնվել է այժմյան Փարիզի Աստվածամոր տաճարի տեղում)։ Աջափնյա բլուրների վրա կանգնեցվել են Սեն-Ժան դը լա Բուրշի, Սեն Ժերվե և Սեն-Ժան դը Գրև եկեղեցիները։
VI դարում տեղի է ունեցել Ֆրանկական թագավորության բաժանումը երեք հիմնական մասերի․ Նեյստրիա (Գալիայի հյուսիսարևմտյան մասը՝ Փարիզ կենտրոնով՝ զգալի չափով բնակեցված ռոմանականացված գալլահռոմեական բնակչությամբ), Ավստրազիա և Բուրգունդիա։ Խիլդեբերտ I-ի մահից հետո (558 թվական) Փարիզն անցնում է նրա եղբորը՝ Կլոտար I-ին, 561 թվականին Կլոտարի որդուն՝ Կարիբերտ I-ին, իսկ 567 թվականին գտնվել է Կարիբերտ I-ի եղբայրներ Գոնտրան, Սիգիբերտ I և Խալպերիկ I թագավորների համատեղ տիրապետության տակ (նրանցից ոչ մեկը առանց մյուս երկուսի համաձայնության չէր կարող գալ Փարիզ)։
614 թվականին Կլոտար II-ը Փարիզում հոգևորական ժողով է հրավիրում, որի ժամանակ ընդունվում է, այսպես կոչված, «Փարիզյան հրովարտակը», որն ավելացնում էր եկեղեցու ազդեցությունը և օրինականացնում ազնվականության դասի մի քանի զիջումներ։ Նա իր համար պալատ է կառուցում Կլիշի լա Գարենում, որը հետագայում դառնում է նաև իր որդու՝ Դագոբերտ I-ի նստավայրը, ինչից հետո Փարիզի քաղաքական դերը սկսում է ընկնել և քաղաքը անկում է ապրում։
Մերովինգների դինաստիայի թագավորները, որ «ծույլ արքաներ» մականունն էին ստացել, մի պալատից մյուսն էին տեղափոխվում, իրական իշխանությունը աստիճանաբար անցնում էր մայորդոմների ձեռքը։ 687 թվականին մայորդոմ Պիպին Կարճահասակի հաղթանակը Խիլդերիկ III-ի նկատմամբ ավելի ուժեղացրեց Ավստրազիան և, ընդհակառակը, թուլացրեց Նեյստրիան։
Կարոլինգների ժամանակաշրջան
751 թվականին Պիպին Կարճահասակն իրեն թագավոր հռչակեց, սկիզբ դնելով նոր՝ Կարոլինգների արքայատոհմին, որի կառավարման ընթացքում Փարիզը երկրորդական դեր էր խաղում (Կառլոս Մեծի կողմից մայրաքաղաքը Ախեն տեղափոխելուց հետո Փարիզի բնակչությունը կրճատվեց, քաղաքը ավելի մեծ թափով անկում ապրեց, արտաքին ամրությունները խարխլվեցին)։ 845 թվականից սկսած Սենի հովիտը դարձավ նորմանական նվաճումների հիմնական ուղղությունը։ 856-857 թվականներին նորմանները թալանեցին ձախափնյա Փարիզը, այդ թվում՝ Սուրբ Ժենևև աբբայությունը, ինչպես նաև այլ եկեղեցիներ և գյուղական տնտեսություններ։ 861 թվականին ավերածությունների ենթարկվեց Սեն-Ժերմեն դը Պրե աբբայությունը, իսկ շրջակայքի ամբողջ բնակչությունը տեղափոխվեց Սիտե կղզու ամրոցներ։ 885 թվականի նոյեմբերին Փարիզի պարիսպներին մոտեցան 700 նավերից կազմված նավատորմ և մոտ 40 հազար զինվոր՝ նորմանների առաջնորդ Զիգֆրիդի գլխավորությամբ։ Չնայած մեկ տարուց ավելի տևող դժվարին պաշարմանը և ժանտախտի բռնկված համաճարակին՝ Փարիզը՝ կոմս Հուգո Աբբայի և Էդ Փարիզցու, ինչպես նաև եպիսկոպոս Գոզլենի գլխավորությամբ, պաշտպանեց իր ազատությունը (պաշտպանության ամենահերոսական դրվագներից մեկը դարձավ 886 թվականի փետրվարի 6-ի մարտը՝ Փոքր կամրջի մոտ)։
Կառլ III-ի թուլությունը և նորմանների դեմ պայքարում նրա անվճռականությունը հանգեցրին նրան, որ 887 թվականին նա զրկվեց թագից, իսկ գահը՝ 888 թվականին, անցավ փարիզցիների մոտ մեծ հեղինակություն վայելող Ռոբերտինների դինաստիայի ներկայացուցիչ Էդ I-ին։ Նորմանական շրջափակումից դուրս գալուց հետո Սենի վրա կառուցված հին հռոմեական քարե կամուրջը (այժմ դրա տեղում Աստվածամոր կամուրջն է) փոխարինվեց նոր Մեծ կամրջով (այժմյան Շանժ կամուրջ)։
Աջ ափին՝ Մեծ կամրջի սկզբնամասում, կառուցվել է Մեծ Շատլե ամրոցը, իսկ ձախ ափին՝ Փոքր կամրջի մոտ՝ Փոքր Շատլե ամրոցը (դեռևս Կառլ II-ի օրոք կառուցված երկու աշտարակներն էլ հսկում էին մուտքերը դեպի Սիտե կղզի, և հետագայում մի քանի անգամ վերակառուցվել են)  ։
Կապետինգների ժամանակաշրջան
Ֆրանսիայի ֆեոդալական մասնատվածությունը հանգեցրեց երկու դինաստիաների՝ Կարոլինգների և Ռոբերտինների ներկայացուցիչների և համախոհների միջև գահի համար երկարատև պայքարի (վերջին տիրակալները եղել են Փարիզի կոմսությունը և Իլ դը Ֆրանս դքսությունը)։ Ստեղծված իրավիճակից փորձում է օգտվել գերմանական երիտասարդ կայսր Օտտոն II-ը, ով իր 60 հազարանոց զորքով 972 թվականին մոտենում է Փարիզին, բայց այդպես էլ չի վճռում գրոհել։
IX դարի վերջից մինչև X դարի վերջը երկու դինաստիաների ներկայացուցիչները գահին փոխարինում են միմյանց, մինչև 987 թվականին Ֆրանսիայի հոգևոր և աշխարհիկ առաջնորդների ժողովում ընտրվում է Հուգո Կապետը՝ Ռոբերտինների տոհմից, և հիմք դնում Կապետինգների դինաստիային (այդ ժամանակվանից սկսած ավելի քան երեք դար Փարիզը եղել է այդ դինաստիայի մայրաքաղաքը)։
Հուգոյի անձնական տիրույթներն էին համարվում (դոմեն) Սենի և Լուարի մոտ գտնվող տարածքները՝ Փարիզ, Օռլեան, Սանլիս, Էտամպ քաղաքներով, բայց նույնիսկ այս տեղերում էր թագավորի իշխանությունը թույլ։ Փարիզից մինչև Օռլեան ճանապարհը անցնում էր անհնազանդ, երբեմն նույնիսկ խռովարար ֆեոդալների տիրույթներով, որոնք միայն ձևականորեն էին ճանաչում թագավորին որպես սյուզերեն (նրանք առևտրային ճանապարհների վրա էին կառուցում իրենց ամրոցները, հարկեր էին գանձում, թալանում առևտրականներին և հաճախ սպառնում նաև հենց թագավորին)։ Ընդ որում՝ թագավորները ևս առանձնապես աչքի չէին ընկնում բարեպաշտությամբ, օրինակ, Ֆիլիպ I-ը մի անգամ թալանել է իր կալվածքի տարածքով անցնող իտալացի վաճառականներին։ Եթե Հյուսիսային Ֆրանսիայի մյուս քաղաքներում այդ ժամանակաշրջանում արդեն հայտնվեցին ինքակառավարման նախադրյալներ, ապա թագավորական Փարիզը չէր օգտվում կոմունաների իրավունքներից (այդպիսի քաղաքները կոչվում էին villes de bourgeoisie՝ բուրժուական քաղաքներ)։ Այստեղ կառավարումը բաժանված էր թագավորի և քաղաքացիների ներկայացուցիչների միջև ։
Ռոբերտ II-ը, որոշելով թողություն ստանալ եկեղեցուց իր հեռացման համար, վերակառուցում է Սեն-Ժերմեն-լ'Օսերուա և նորմանների կողմից ավերված Սեն-Ժերմեն դը Պրե եկեղեցիները, ընդարձակում Սիտե կղզու թագավորական պալատը և այնտեղ կառուցում Սուրբ Նիկոլայի մատուռը (Սենտ-Շապելի տեղում)։ Նրա որդին՝ Հենրի I-ը, Սուրբ Մարտինի հին կապելլայի տեղում հիմնում է Սեն-Մարտեն դը Շան վանքը՝ դրան օժտելով հատուկ արտոնություններով և պապի իշխանությունից փաստական ինքնավարությամբ։
Ֆիլիպ I թագավորը իր տիրույթներին է միացնում Գատինեն, Ժիզորը և Բուրժը, Լյուդովիկոս VI-ը զգալիորեն ամրապնդում է դոմենների անվտանգությունը, իսկ Ֆիլիպ II Օգոստոսը չորս անգամ ընդարձակում է այն՝ իրեն ենթարկելով մանր վասալներին։ Այսպիսով՝ XII դարի վերջին Փարիզը վերջնականապես ամրագրեց իր գերակա դիրքը մրցակից մյուս քաղաքների նկատմամբ, որոնք առաջ գտնվում էին զորեղ ֆեոդալների տիրապետության տակ։ Բայց այն դեռ երկար է զգացել նորմանական ներխուժումների և ֆեոդալական կամայականությունների հետևանքները։ Խիստ տուժած ձախափնյայի շատ եկեղեցիներ փլատակների էին վերածվել, իսկ 1111 թվականին Մյոլանի կոմսը այրել է Սենի երկու կամուրջները, որոնք կղզին միացնում էին ափին։ Բազմաթիվ փարիզցիներ շարունակում էին թափանցել Սիտե, իսկ քաղաքում իշխանության համար պայքարում էին թագավորի և եպիսկոպոսի կուսակիցիները։ Միապետի նստավայրը շարունակում էր մնալ կղզու արևմտյան մասում գտնվող, Ռոբերտ II-ի օրոք վերակառուցված պալատը, իսկ եպիսկոպոսինը՝ կից կառույցներով նույնիսկ դուրս էր գալիս Սիտեից, որի զգալի մասը հոգևորականությանն էր պատկանում ։
Սիտե կղզում առաջացած նեղվածությունը քաղաքացիներին հարկադրում է բնակություն հաստատել հին բերդապարիսպներից դուրս, հատկապես Սենի աջ ափին, ուր XI դարի վերջին եղել է միայն երեք թաղամաս՝ Սեն Ժերմեն լ'Օսերուան, Սեն Ժերվեն և Սեն-Մարտեն դը Պրեսը։ Հենց դրանց շուրջն է XII-XIII դարերին ստեղծվել Փարիզի նոր առևտրային կենտրոնը, որտեղ արագորեն սկսեց զարգանալ արհեսագործությունը և աճել համքարությունների թիվը։ Աջափնյակի զարգացմանը զարկ տվեց Գրևի առափնյայի նավահանգստի ընդարձակումը և Շամպոյի շուկայի կառուցումը։ Ձախ ափը առավել ռիթմիկ կյանքով էր ապրում՝ Սեն-Ժերմեն դը Պրե, Սենտ Ժենևև և Սեն Մարսել աբբայությունների շուրջը փռվում էին դաշտեր և խաղողի այգիներ։ Փարիզի այդ մասի հետագա զարգացումը մեծ չափով կապված է XII դարում հիմնված համալսարանի հետ, ինչի շնորհիվ քաղաքը դարձավ եվրոպական կրթության կարևոր կենտրոններից մեկը։ Համալսարանի նախակարապետը եղել են Սեն Վիկտոր (հիմնադրել է Հուգո Սեն-Վիկտորը) և Սենտ Ժենևև վանքերի դպրոցները, ուր դասախոսություն է կարդացել Պիեր Աբելյարը։
Փարիզը հաճախ է ենթարկվել ավերիչ հեղեղումների, որոնցից հետո իշխանությունները ստիպված էին վերակառուցել կամուրջները և ամրացնել ափամերձ գոտին։ 1196 թվականին մեծ ջրհեղեղը ավերեց Սենի երկու կամուրջները, իսկ թագավորը հարկադրված լքեց Սիտեում գտնվող պալատը և պատսպարվեց Սենտ Ժենևև բլրի վրա։ 1206 թվականի դեկտեմբերին գետի նոր վարարումը ամբողջությամբ ջրով ծածկեց Փարիզը, որի բնակիչները տեղաշարժվում էին միայն նավակներով։ Շատ տներ ավերվեցին, կանգուն մնացածներն էլ զգալիորեն թեքվել էին ջրի ճնշումից, իսկ Փոքր կամուրջը ճեղքվածքներ էր ստացել։ Փարիզցիները նույնիսկ բազմամարդ երթ կազմակերպեցին իրենց հովանավոր Սուրբ Ժենևևին խնդրելով, որ իրենց պահպանի աղետներից (մարդկանց Սիտե կղզուց վերադառնալուց հետո Փոքր կամրջի երեք կամարները փլվեցին՝ թափվելով Սենը)։ 1219 թվականի ջրհեղեղը նորից ջրով ծածկեց Փոքր կամուրջը և քաղաքացիները դարձյալ մի ափից մյուսն անցնելու համար ստիպված էին օգտվել նավակներից։
Ֆիլիպ II-ի օրոք կառուցվել են Փարիզի գլխավոր փողոցները և հրապարակները, որոնք մինչ այդ սարսափելի վիճակում էին, կառուցվել է Լուվրի ամրոցը, նոր բերդապարիսպներ և Շամպոյի պարենամթերքի մեծ շուկան։ Թագավորական և քաղաքային միջոցներով կառուցված բերդապարիսպը որոշում էր Փարիզի նոր սահմանները և, կարծես, խորհրդանշում թագավորի կողմից քաղաքացիների պաշտպանվածությունը, որոնք գտնվում էին խաչակրաց արշավանքի մեջ։ 1190-1200 թվականներին 2 մետր բարձրություն ունեցող պարիսպը պաշտպանում էր միայն աջափնյա թաղամասերը։ Երկու տասնամյակ հետո այն ընդգրկեց նաև ձախ ափը՝ այնտեղ հասնելով 8-9 մետրի։ Այդ երկու կիսաշրջանները դարպասներ ունեին Ռուանի, Դրյոյի, Օռլեանի, Սանսի և այլ խոշոր քաղաքների հետ։
Մեկ քառորդ դարի ընթացքում Փարիզը դարձավ թագավորության ամենապաշտպանված քաղաքը, և, բացի այդ, պարիսպը փարիզցիներին միավորող գործոն էր, հետզհետե նրանց ներշնչելով մեկ ընդհանուրի մասը լինելու զգացումը։ 1190-1202 թվականներին պարսպի մոտ կառուցեցին Լուվրի դոնժոնը, որի տրամագիծը 15 մետր էր, բարձրությունը՝ 31 մետր, իսկ հաստությունը՝ 4 մետր, որը շրջապատում էին 25 մետր բարձրություն ունեցող 4 աշտարակներ։ Լուվրը դարձավ աջափնյակի պաշտպանական համակարգի կարևորագույն տարրը՝ Փարիզը պաշտպանելով հյուսիս-արևմուտքից (այստեղ տեղափոխվեցին զինանոցը, արխիվները և գանձարանի մի մասը) ։
Լյուդովիկոս VIII-ի (1223-1226), Լյուդովիկոս IX-ի (1226-1270), Ֆիլիպ III-ի (1270-1285) և Ֆիլիպ IV-ի կառավարման տարիներին Փարիզը շարունակեց զարգանալ և ծաղկել, ինչը նպաստեց նաև բնակչության թվի ավելացմանը և նոր շինությունների կառուցմանը։ Ժամանակի հիմնական մասը թագավորներն անցկացնում էին մայրաքաղաքում, քաղաքը կառավարելով պրեվոյի միջոցով, որը հետևում էր պաշտպանությանը, կարգուկանոնին և դատավարությանը (նրա նստավայրը Մեծ Շատլեն էր)։ Տամպլ ամրոցում գտնվում էր Տաճարականների միաբանության գլխավոր նստավայրը։ Քաղաքի ներսում անվտանգությունն ապահովում էին թագավորական և արհեստավորական պահակախմբերը։ Ամբողջ XIII դարի ընթացքում Ժան դը Շելը և Պիր դը Մոնտրյոն կառուցեցին Փարիզի Աստվածամոր տաճարը, որն ընդարձակվեց աշտարակներով, վերնասրահներով և շքամուտքերով։ Լյուդովիկոս IX -ը Փարիզին նվիրեց հիասքանչ Սենտ Շապելը, որի շինարարությունը ավարտին է հասցվել 1248 թվականին։
1251 թվականին Ֆրանսիայի զգալի մասում տարածվեց գյուղացիական ապստամբություն, որը հայտնի է «հովիվների առաջին խաչակրաց արշավանք» անվանումով (նրանց նպատակը մուսուլմանական գերությունից Լյուդովիկոս IX-ին ազատելն էր)։ Ժողովրդական հսկայական զանգվածները Ֆրանսիայի հյուսիսից շարժվում էին դեպի Փարիզ, ճանապարհին ավերելով հարուստների կալվածքները և վանքերը։ «Հովիվները» անարգել մտան մայրաքաղաք, և նրանց պարագլխի, ում անվանում էին «ուսուցիչ Հունգարիայից», եկեղեցիներում քարոզներ կարդալուց հետո, զայրացած ամբոխը դատաստան է տեսնում հոգևորականների և վանականների նկատմամբ։ Փարիզից «հովիվները» շարժվում են դեպի հարավ՝ մյուս քաղաքներում ևս շարունակելով ավերածությունները։
XIV դարի սկզբին եվրոպական ամենամեծ վաշխառուն տաճարականների հոգևոր-ասպետական միաբանություններ էր։ 1307 թվականին Ֆիլիպ IV -ի հրամանով ֆրանսիական բոլոր տաճարականները ձերբակալվում են, իսկ նրանց ունեցվածքը բռնագրավվում։ 1314 թվականի մարտի 18-ին միաբանության վերջին մեծ մագիստրատ Ժակ դը Մոլեն այրվեց խարույկի վրա Հրեական կղզու վրա (ներկայում այն Սիտե կղզու արևմտյան ծայրամասն է)։ Ֆիլիպ Գեղեցիկի օրոք Սիտե կղզու թագավորական պալատը զգալիորեն ընդարձակվեց, իսկ հենց կղզին շրջապատվեց նոր պարսպով ։
Վալուաների ժամանակաշրջան
1328 թվականին Կառլ IV-ի մահով վերջ դրվեց Կապետինգների դինաստիային, և գահին բազմեց նոր՝ Վալուաների դինաստիան, որի առաջին թագավոր Ֆիլիպ VI-ի օրոք էլ սկսվեց երկարատև պատերազմը Անգլիայի դեմ, որը ստացել է Հարյուրամյա պատերազմ անվանումը (1337-1453 թվականներ)։ Բնակչության ուսերին ծանր ռազմական հարկեր դրվեցին, արհեստագործությունը և առևտուրը քայքայվեցին, ինչը մեծացրեց գործազուրկների թիվը։ 1347 թվականի նոյեմբերին Ֆիլիպ VI-ը գումարեց Գլխավոր շտատներ, բայց նրան դժվարությամբ հաջողվեց փարզիցիներից պատերազմը շարունակելու, զինվորներին վճարելու և ձիեր գնելու համար լրացուցիչ միջոցներ ստանալ։ 1348 թվականին Փարիզը և դրա մերձակայքը խիստ տուժեցին ժանտախտի համաճարակից, որը հայտնի է «սև մահ» անվանումով։ Այս ամենը, ինչպես նաև պատերազմի հասցրած վնասները և ազգային արժույթի արժեզրկումը ժողովրդի աչքում իջեցրին ֆեոդալների հեղինակությունը և հարուցեցին փարիզցիների զայրույթը՝ հատկապես թագավորի և ասպետների նկատմամբ։ 1356 թվականին դոֆին Կառլ V-ի կողմից Գլխավոր շտատների արձակմանն ի պատասխան՝ քաղաքում ապստամբություն բռնկվեց՝ վաճառականական պրեվո Էթիեն Մարսելի գլխավորությամբ (Կառլը հանդիսանում էր Ֆրանսիայի ռեգենտը, քանի որ հայրը՝ Իոհան II-ը, կրտսեր որդու՝ Ֆիլիպ II-ի հետ Պուատիեի մարտում գերի էր վերցվել անգլիացիների կողմից)։ 1357 թվականի փետրվարին գումարված նոր Գլխավոր շտատները, հիմնվելով փարիզցի հարուստ վաճառականության և ապստամբած զանգվածների աջակցության վրա, մշակեց բարենորոգումների լայնամասշտաբ ծրագիր, որը զգալիորեն սահմանափակեց դոֆինի իշխանությունը։
Էթիեն Մարսելը, տեսնելով ֆրանսիացիների անհաջողությունները պատերազմում, որոշում է երկարացնել Փարիզի բերդապարիսպը, դրանով ապահովելով աջափնյա թաղամասերի անվտանգությունը։ Հռոմեացիների և Ֆիլիպ II-ի կառուցածներից հետո թվով երրորդ այս պարիսպը շուտով կոչվեց Կառլ V-ի անունով։ Դրա կառուցումը տևել է ավելի քան մեկ քառորդ դար և ավարտին հասցվել կարճատև խաղաղության շրջանում։ Ամրաշինական այդ կառուցվածքը՝ հինգ մետր երկարությամբ և երկու ընդարձակ խրամատներով, շրջափակում էր Փարիզի քաղաքային պարիսպը։ Այն ներառում էր Լուվրը, իսկ արևելքում պաշտպանական համակարգի առանցքային օղակը դառնում է Բաստիլի ամրոցը, որի կառուցումը ավարտվել է 1383 թվականին։ Պարիսպը ուժեղացնում էին նաև 6 քաղաք-ամրոցները՝ Սենտ Օնորեն, Մոնմարտրը, Սեն Դենին, Սեն Մարտենը, Տամպլը և Սենտ Անտուանը։ Կառլ V-ի պարսպի կառուցմանը զուգահեռ ձախ ափին վերականգնվեց և ամրացվեց նաև Ֆիլիպ II-ի պարիսպը։
Հոգևոր և աշխարհիկ ֆեոդալները չէին ցանկանում ենթարկվել քաղաքացիների թելադրանքին։ Զգալով նրանց աջակցությունը՝ դոֆինը պաշտոնից ազատեց խորհրդականներին, որոնց պարտադրել էր Գլխավոր շտատները։ Դրան ի պատասխան (ինչպես նաև պրեվոյի զինակից Պերենո Մարկի սպանությանը) 1358 թվականի փետրվարին ամբոխը՝ Մարսելի գլխավորությամբ, ներխուժեց թագավորական պալատ և Կառլի ներկայությամբ սպանեց նրա մտերիմներ՝ Շամպանի մարշալ Ժան դը Կոնֆլանին և Նորմանդիայի մարշալ Ռոբեր Կլերմոնսկուն։ Մարսելը վախեցած արքայի գլխին դրեց կապույտ-կարմիր (դրանք Փարիզի գույներն էին) գլխարկ և խոստացավ ապահովել նրա անվտանգությունը։ Մատին դոֆինին հաջողվեց փախչել Փարիզից, ինչից հետո նա հրամայեց մայրաքաղաքը պարենային շրջափակման ենթարկել և սկսեց պատրաստվել քաղաքը պաշարելուն։ Մարսելն իր հերթին փորձեց աջակցություն ստանալ մյուս քաղաքներից և հավաքեց վարձկան զինվորներ։ 1358 թվականին երկրում բռնկվեց Ժակերիայի խոշոր գյուղացիական ապստամբությունը (այն սկիզբ առավ Փարիզից հյուսիս գտնվող Բովեում, հետո տարածվեց Իլ դը Ֆրանս, Պիկարդիա և Շամպայն)։ Մարսելը ձգտում էր գյուղացիներին դոֆինի դեմ օգտագործել, նրանց միացյալ խմբերը ավերում էին ամրությունները և ուղեկալ պահակակետերը, խոչընդոտելով պարենամթերքի մուտքը շրջափակված Փարիզ, բայց 1358 թվականի հունիսի 10-ին ֆեոդալական աշխարհազորը, որը կազմված էր ֆրանսիացի ասպետներից և անգլիական վարձկան զինվորներից, ճեղքեց պաշարման օղակը։
Ապստամբների հետ հաշվեհարդար տեսնելուց հետո Նավառայի թագավոր Կառլ II-ը, ով նախկինում հավակնություններ ուներ ֆրանսիական գահի նկատմամբ, եկավ Փարիզ և իր նախկին դաշնակից Մարսելի թիկունքում սկսեց բանակցություններ վարել դոֆինի հետ։ Այդ ժամանակ Կառլ II-ի անգլիացի վարձկան զինվորները կողոպուտով էին զբաղվում մայրաքաղաքի մերձակայքում, ինչը հարուցեց տեղի բնակչության խիստ դժգոհությունը։ Բացի այդ, քաղաքի բնակչության աղքատ խավը, հոգնելով պարենամթերքի պակասից և ապստամբության պարագլուխների երկպառակությունից, անտարբեր դարձավ նաև Մարսելի նկատմամբ, ով պաշտպանում էր հարուստ փարիզցիների շահերը (ապստամբ պրեվոյի նախկին շատ զինակիցներ չներեցին նրան անգլիացիների հետ միանալու համար և անցան էշեվեն Ժան Մայարի կողմը, ով աջակցում էր դոֆինին)։
1358 թվականի հուլիսի 31-ին Մայարի մարդիկ սպանեցին Մարսելին, Սենտ-Անտուան քաղաք-ամրոցի պահակակետ իրականացրած գիշերային շրջայցի ժամանակ (մեկ այլ վարկածի համաձայն՝ նա փորձում էր դարպասները բացել անգլիացիների առաջ) և օգոստոսի 2-ին դոֆինին թույլ տվեցին մտնել Փարիզ։ Վերջինը դաժանաբար ճնշեց ապստամբությունը, իսկ Կառլ II-ը հարկադրված լքեց քաղաքը։ Դոֆինը մայրաքաղաքում հավաքեց Գլխավոր շտատների ժողով, որի ժամանակ փարիզցիները մերժեցին Իոհան II-ի հաշտության պայմանագիրը և համաձայնվեցին միջոցներ տրամադրել անգլիացիների դեմ պատերազմի շարունակման համար։ 1364 թվականին, դառնալով Ֆրանսիայի թագավոր (անգլիացիների մոտ գերության մեջ գտնվող հոր մահից հետո), Կառլ V-ը այնուամենայնիվ մի շարք բարենորոգումներ իրականացրեց, ժողովրդի աչքերում վերականգնելով իշխանության հեղինակությունը։ Գլխավոր շտատները փաստացիորեն փոխարինվեց Երևելիների ժողովով, որին թագավորը հրավիրեց խոշոր ֆեոդալներին, հոգևոր բարձրագույն առաջնորդներին, ինչպես նաև քաղաքային վերնախավի և Փարիզի համալսարանի առանձին ներկայացուցիչների։
Թույլ և հոգեկան հիվանդ Կառլ VI-ի օրոք, ով 1380 թվականին հաղթական կերպով մտավ Փարիզ՝ Ռեյմսում թագադրվելուց հետո, երկրում կատաղի պայքար սկսվեց երկու՝ բուրգինիոններ (ղեկավարները բուրգունդական դքսերն էին՝ Վալուաների կրտսեր ճյուղը) և Արմանյակներ (ղեկավարները Օռլեանի դքսերն ու նրանց հարզատներն էին՝ Ամանյակի կոմսերը) ֆեոդալական կուսակցությունների միջև։ 1381 թվականի դեկտեմբերին ուսանողների, արհեստավորների և վանականների զայրացած ամբոխը ըմբոստացավ թագավորական պրեվո Յուգա Օբրիոյի դեմ։ 1382 թվականի մարտին ի պատասխան հարկերի բեռի ավելացմանը, ոտքի կանգնեցին Փարիզի մանր վարպետներն ու նրանց օգնականները (այդ շարժումը ստացել է «մայոտենների ապստամբություն» կամ «մրճահարների ապստամբություն» անվանումը, քանի որ ապստամբները զինված էին մարտական մուրճերով)։ «Մայոտենները» զավթեցին քաղաքային իշխանության շենքը, զինանոցը, հարձակվեցին հարկահավաքների վրա, բանտերից ազատեցին բանտարկայներին, թալանեցին հարուստների տները և աբբայությունը։ 1383 թվականի հունվարին թագավորի բանակը դաժան հաշվեհարդար տեսավ ապստամբների հետ, իսկ Կառլ VI-ը Փարիզին զրկեց տեղական ինքնավարության բոլոր ազատություններից, այդ թվում՝ վաճառականական պրեվո և էշեվեններ ունենալու հնարավորությունից (մարտի 1-ին նա քաղաքին ներում շնորհեց, ինչի համար, սակայն, հարկ եղավ վճարել 100 հազար լիվր)։
1413 թվականին հրավիրվեց Գլխավոր շտատներ, որը դժգոհություն հայտնեց թագավորական պաշտոնյաների նկատմամբ։ Փարիզի բնակիչները պաշտպանում էին շտատների պահանջները, բայց այն ի զորու չեղավ իր լուծումները կյանքի կոչելու։ Ի պատասխան դրան՝ հարկերի ծանրությունից և Գլխավոր շտատների թուլությունից հոգնած մանր առևտրականները և արհեստավորները՝ մսագործ Սիմոն Կաբոշի գլխավորությամբ նոր ապստամբություն բարձրացրին, ում անունով էլ ապստամբությունը ստացավ «կաբոշենների ապստամբություն» անվանումը։ Ստանալով գիլդիաների (վաճառականների միություն), ինչպես նաև Բուրգունդիայի դուքս Ժան I-ի (նա փորձում էր իր համար ճանապարհ դեպի ռեգենտություն) աջակցությունը՝ կաբոշենները սարսափ էին տարածում Փարիզի թաղամասերում։ 1413 թվականների գարնանն ու ամռանը նրանց հաջողվեց ամրանալ Բաստիլում, մայիսին նրանք կազմեցին և դոֆինին (Լուի դը Գիենին) ներկայացրին «Կաբոշենյան օրդոնանսը», որում շարադրվում էր բարենորոգումների հստակ ծրագիրը, որը կազմվել էր Փարիզի համալսարանի դասախոսների մասնակցությամբ։ Կաբոշի համակիրները մահապատժի ենթարկեցին մի շարք դեմքերի, ում նրանք մեղավոր էին համարում ժողովրդի թշվառության մեջ (այդ թվում՝ թագավորական պրեվո Պիեր Դեզեսարին)։ 1413 թվականին, վախենալով աղքատավորության ապստամբության ընդարձակումից, հարուստ քաղաքացիները և բուրգինյոնները շտապեցին ազատվել կաբոշեններից և քաղաք թողեցին օռլեանականների զորքերին՝ ռեգենտության համար պայքարում բուրգունդական դքսի հակառակորդներին, որոնք դաժան հաշվեհարդար տեսան ապստամբների հետ (Ժան I-ը օգոստոսի 22-ին փախավ Փարիզից, իսկ «Կաբոշենյան օրդոնանսը» այդպես էլ թղթին մնալով, շուտով չեղարկվեց)։
Ազենկուրի մարտում ֆրանսիացիների պարտությունից հետո (1415) անգլիացիները հետզհետե իրենց վերահսկողությունը տարածեցին ամբողջ Հյուսիսային Ֆրանսիայի նկատմամբ և նույնիսկ գրավեցին մայրաքաղաքը, իսկ նրանց հետ բացահայտ դաշինք կազմած բուրգինյոններին դարձրին Փարիզի տերերը։ 1418 թվականի մայիսի 28-ի գիշերը դավադիրները Սեն-Ժերմեն դը Պրեի դարպասները բացեցին կոմս Դը Լիլ Ադամի առջև, ով կոտորեց ապագա թագավոր Կառլ VII-ի համակիրներին։ Արմանյակների կողմից 1419 թվականի սեպտեմբերի 10-ին Ժան I-ի սպանությունը փարիզցիներին դրդեց աջակցելու նրա որդուն՝ Ֆիլիպ III-ին։ Վերջինը ակտիվորեն աջակցում էր Տրուայի պայմանագրի կնքմանը, որի համաձայն Անգլիայի թագավոր Հենրի V-ը ժառանգել էր ֆրանասիական գահը։ 1420 թվականի դեկտեմբերի 1-ից ամբողջ 16 տարի Փարիզը շրջափակվեց Հենրի V-ի զորքերի կողմից, իսկ հետո Բեդֆորդի դուքսը (Ջոն Լանկաստերսկին), ով 1422 թվականին դարձավ Ֆրանսիայի ռեգենտը։ Բաստիլում, Լուվրում և Վենսենյան ամրոցում տեղակայված անգլիական կայազորին էին ենթարկվում քաղաքային վերնախավը և նույնիսկ Փարիզի համալսարանը։ 1429 թվականի սեպտեմբերին Կառլ VII-ի զորքը և Ժաննա դ'Արկը Փարիզը պաշարելու անհաջող փորձ ձեռնարկեցին, որը պաշտպանում էին անգլիական միացայալ ուժերը և Լիլ Ադամի նահանգապետը։ 1436 թվականի ապրիլին Դը Լիլ Ադամի և Հաշվիչ պալատի խորհրդական Միշել դը Լայի աջակցությամբ Փարիզում խռովություն բարձրացավ։ Արթուր դը Ռիշմոնի զորքերը գրոհով վերցրին Սեն-Ժակի դարպասը և մտան Փարիզ։ Անգլիական զորքերը և ֆրանսիացի դավադիրները բարիկադներով պաշտպանվելով Բաստիլում, շուտով վտարվեցին քաղաքից՝ ամբոխի կողմից ծաղր ու ծանակի ենթարկվելով։ Բայց Կառլ VII-ը, այդպես էլ չներելով փարիզցիներին, 1418 թվականի դեպքերի համար, մնաց Տուրենում և Փարիզ մտավ միայն 1437 թվականի նոյեմբերի 12-ին (ինչի համար էլ ստացավ իր՝ Հաղթանակող մականունը)։
Քաղաքաշինություն և հատակագծում
V դարի վերջին` ֆրանկների կողմից Փարիզի գրավումից հետո, այն դառնում է առևտրային և արհեստագործական կենտրոն, իսկ XII դարում դառնում է պետության նաև քաղաքական կենտրոնը։ Զարգանալով որպես վաղֆեոդալական տիպային քաղաք՝ Փարիզը ինտենսիվորեն ջնջում էր երբեմնի հռոմեական հետքը։ Այն դուրս եկավ Սիտե կղզու սահմաններից և հին հռոմեական ճանապարհի շնորհիվ, սկսեց զարգանալ հարավում դեպի Սենտ Ժենևև և հյուսիսում՝ Մոնմարտր բլուրների կողմը։ Բայց Սիտեն (քաղաքը)` Փարիզի իրական բնօրրանը, դեռ երկար շարունակում էր մնալ դրա վարչական և հոգևոր կենտրոնը։ Այստեղ էին գտնվում թագավորական ամրոցը (այժմյան՝ Կոնսիերժերին), գլխավոր տաճարը և եպիսկոպոսի նստավայրը։ Հարևան երկու փոքրիկ կղզյակները երկար ժամանակ մնացել են չյուրացված՝ լինելով ձկնորսական ոչ մեծ համայնքի ապաստարանը (դրանց զարգացումը սկսվել է միայն XVII դարում, ներկայում դրանք միասին կազմում են Սեն Լուի կղզին)։
Ձախափնյա Փարիզը դարձավ կաթոլիկ հոգևորականության հենարանը՝ հիմնված Սենտ Ժենևև, Սեն Ժերմեն դը Պրե և Սեն Վիկտոր աբբայությունների վրա։ Այստեղ XII դարի վերջին ծագեց Փարիզի համալսարանը, հիմք դնելով հանրահայտ Լատինական թաղամասին (դրա անվանումը պայմանավորված էր միջնադարյան գիտության, կրթության և աստվածաբանության ոլորտում լատիներենի գերակշռությամբ)։ Սորբոնի միջնադարյան շինությունները չեն պահպանվել մինչև մեր օրերը, դրանք ամբողջությամբ վերակառուցվել են XVII դարում։ Աջ ափին XII դարում գետափից մինչև Մոնմարտր բլրի ստորոտը կազմավորվեց Փարիզի նոր առևտրաարհեստագործական կենտրոնը, որտեղ տեղակայվեցին գետային նավահանգիստը, Շամպոյի փակ շուկան և արհեստավորական բազմաթիվ արհեստանոցներ։