cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Թեղի խցանային
Տարածվածություն
Տարածված է Կովկասում, Եվրոպական մասում, Ղրիմում, Միջերկրական ծովի ափերին, Փոքր Ասիայում։ Հայաստանի սահմաններում հանդիպում է հյուսիսարևելյան շրջաններում, Ապարանում, Արարատյան դաշտի Նախալեռնային գոտում, Վայքում, Ջանգեզուրում, Մեղրիում։ Աճում է նախալեռնային և ստորին լեռնային գոտիներում, կաղնեբոխային անտառների եզրերին, թՓուտների մեջ, գետահովիտներում։ Խցանային թեղին բավականին պահանջկոտ բույս է։ Գերադասում է խոր, սննդանյութերով հարուստ սևահողեր, առատ խոնավություն, լուսավոր պայմաններ։ Բավականին ցրտադիմացկուն է։ Հաճախ է վարակվում հոլանդական հիվանդությամբ։
Կիրառություն
Այս բոլորի հետ միասին խցանային թեղին լավ է դիմանում քաղաքի անբարենպաստ պայմաններին՝ ծխին, գազերին, փոշուն։ Միաժամանակ լավ է տանում կարճատև երաշտը։ Այդ է պատճառը, որ այս ծառատեսակը հաջողությամբ է օգտագործվում բնակավայրերի կանաչապատման բնագավառում։ Ապրում է մինչև 200 տարի, ընդ որում բունը չի փտում։ Սկսում է պտղաբերել 12-13 տարեկան հասակից, ամեն տարի առատորեն։ Բնափայտը ամուր է, ճկուն։ Օգտագործվում է անիվներ, կահույք, մեքենաների և նավի ստորջրյա մասեր պատրաստելու համար։ Լավ ածուխ է առաջացնում։ Մոխիրը օգտագործում են պոտաշ ստանալու համար։ Կեղևում մեծ քանակությամբ դաբաղանյութեր է պարունակում։ Էկոլոգիական խումբը՝ X: Մշակության հավանական շրջանները՝ 3, 7-10, 12-13, 17-21, 22-28 ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Թեղազգիներ
Հայերն Իսրայելում
Հայաստանն ու հայերը Իսրայելի հետ կապեր են ունեցել դեռևս Տիգրան Մեծի ժամանակվանից։ Հայոց ներկայությունն էլ Երուսաղեմում Քրիստոսի ծննդից առաջ է եղել, իսկ որպես հոգևոր կայուն միավոր՝ 154 թվականից է թվագրվում։ Արդեն 4-րդ դարից սկսած՝ ծանրակշիռ դիրք ունենք Սուրբ երկրում։ Երուսաղեմի եկեղեցու առաջին հայրապետը եղել է Հակոբոս Տյառնեղբայրը։ Կոստանդնուպոլսի Բ տիեզերական ժողովի (381 թ.) որոշմամբ, Երուսաղեմի եպիսկոպոսությունը դարձել է պատրիարքություն։
Հայ աշխարհիկ համայնքը «սրբազան քաղաքում» կազմավորվեց ավելի ուշ՝ VII դարում, երբ այստեղ մուտք գործեցին հայ վաճառականներն ու արհեստավորները, որոնք հիմնականում բնակվում էին Սիոն թաղամասի Հայկական կոչված փողոցում։ Հայերի թիվը Երուսաղեմում և մյուս քաղաքներում ստվարացավ X-XI դարերում, երբ եվրոպական խաչակիրները գրավեցին երկիրը և հիմնեցին Երուսաղեմի թագավորությունը, նրանք հիմնականում Կիլիկյան Հայաստանում խաչակիրներին միացած հայ ռազմիկներն էին։ XIX-XX դարերում հայերի թիվն այստեղ ավելացավ հատկապես թուրքական յաթաղանից փախած գաղթականների հաշվին։ Իսրայելի հայերին կարող ենք բաժանել երեք խմբի։
Առաջին խումբը Երուսաղեմ է եկել մինչև 1915 թվականի ցեղասպանությունը։ Նրանց անվանում ենք «քաղաքացիներ»։ Նրանք ունեն իրենց ապրելաձևն ու բարբառը։ Նրանք ապրում են Հայոց Թաղամասում՝ Հայոց վանքից դուրս։ Հետո եկան 1915 թվականի ցեղասպանությունը վերապրած գաղթականներ։ Երբ 1917 թ. անգլիացիները Երուսաղեմը գրավեցին Օսմանյան Թուրքիայից, Հալեպի ու դրա շուրջ հաստատված մոտ ութ հազար հայ գաղթականներ եկան Երուսաղեմ և ապաստան խնդրեցին Երուսաղեմի Հայ Պատրիարքից։ Երրորդ խումբն էլ Խորհրդային Միության փլուզումից հետո Իսրայել եկած հայ ներգաղթյալներն են, որոնք՝ Իսրայելի «Վերադարձի օրենք»-ի համաձայն, ընտանիքի անդամներից մեկի հրեա լինելու հանգամանքով պայմանավորված, Իսրայելի քաղաքացի են դարձել։ Իսրայելի քաղաքացիություն ստանալու համար բավական էր ներգաղթած հայի նույնիսկ տատիկի հրեա լինելը։ 1948 թվականից առաջ այս հողերում ապրել են 35 հազար հայ, որոնց մի մասը հետագայում՝ ներգաղթեց Հայաստան։
Այսօր Երուսաղեմում բնակվում է շուրջ 3 հազար հայ՝ հիմնականում արհեստավորներ, բժիշկներ, ձեռնարկատերեր, հոգևորականներ, մտավորականներ։ Այստեղ է գտնվում Երուսաղեմի հայոց պատրիարքությունը՝ Սրբոց Հակոբյանց վանքով ու վանքապատկան կալվածքներով, հայկական տպարանով։
Գործում են երգի-պարի, թատերական խմբեր, Երուսաղեմի ժառանգավորաց և Սրբոց թարգմանչաց վարժարանները։ Փոքրաթիվ հայեր են ապրում նաև Իսրայելի այլ քաղաքներում ։
Պատմություն
Հայաստանն ու հայերը Իսրայելի հետ (Պաղեստինի պատմական տարածքի մի մասն է) կապեր են ունեցել վաղնջական ժամանակներից, հատկապես Տիգրան Բ Մեծի օրոք, սակայն հայերի նկատելի հոսքը Պաղեստին սկսվել է քրիստոնեության տարածման առաջին դարերից, իսկ 4-րդ դարում արդեն նրանք Երուսաղեմում հիմնել են եկեղեցիներ ու վանքեր։ Երուսաղեմ եկած ուխտավոր հայերի մի մասը մշտական բնակություն է հաստատել այստեղ։ Շուտով Երուսաղեմում և Պաղեստինի մի շարք այլ բնակավայրերում գոյացել է նաև առևտրականներից և արհեստավորներից բաղկացած հայ աշխարհիկ համայնք։ Երուսաղեմում առ այսօր հայտնաբերված հայերեն արձանագրություններ կրող խճանկարները թվագրվում են 5-9-րդ դարերին։ Երուսաղեմում և մոտակա սրբավայրերում մշտապես բնակվող հայ հոգևորականներն այլազգի կրոնավորների հետ ապրել և աղոթել են նույն վանքերում և եկեղեցիներում։ 6-րդ դարի վերջին, սակայն, Երուսաղեմի միասնական քրիստոնյա համայնքը քայքայվել է Քաղկեդոնի ժողովի (451) որոշումների շուրջ առաջացած միջքրիստոնեական վեճերի հետևանքով։ Հայ հոգևորականներն այնուհետև Երուսաղեմում ունեցել են իրենց պատկանող մի քանի տասնյակ եկեղեցիներ և մատուռներ։ 7-11-րդ դարերում Երուսաղեմի վրա իշխող արաբ և իսլամադավան այլ իշխանավորներ ճանաչել են հայ համայնքի ինքնուրույնությունն ու նրա իրավունքները որոշ քրիստոնեական սրբավայրերի նկատմամբ։ 11-րդ դարում Երուսաղեմի հայկական թաղամասը, որը հին քաղաքի չորս թաղամասերից մեկն է, արդեն իսկ զբաղեցրել է իր ներկայիս (շուրջ 120000 մ) տարածքը։ Կիլիկյան հայոց թագավորների օրոք հայերն ավելի են ամրացել Երուսաղեմում ։ Քաղաքի հայ բնակչությունն ավելացել է 11-րդ դարի վերջին-12-րդ դարի սկզբին, երբ այն նվաճել են խաչակիրները, որոնց բանակում եղել են հայեր Կիլիկիայից և Սիրիայից։ Կիլիկիայի Թորոս Բ իշխանապետի (1145-1169) և Երուսաղեմի թագավոր Ամալրիխի (1162-1173) միջև բանակցություններ են վարվել 30 000 հայերի Կիլիկիայից Պաղեստին վերաբնակեցնելու վերաբերյալ (Երուսաղեմի թագավորության ռազմական ուժը մեծացնելու նպատակով)։
Երուսաղեմում բնակվող հայերը հիմնականում կենտրոնացած էին քաղաքի փողոցներից մեկում, որը կոչվում էր Հայկական։ Պատմիչները վկայում են, որ այդ շրջանում Երուսաղեմում հաստատված հայկական միաբանության անդամների թիվը հասել է 500-ի, իսկ աշխարհիկ բնակչությունը շուրջ 1000 ընտանիք էր։ Հավանաբար այդ ժամանակաշրջանում է հայ միաբանության տնօրինությանն անցել Երուսաղեմի հարավարևմտյան մասում՝ Սիոն լեռան բարձունքում գտնվող և դեռևս 5-րդ դարից գործող Սբ. Հակոբյանց մայր տաճարը։ Եվրոպական աղբյուրներում կան հիշատակություններ, որ հայերը բնակվել են նաև Պաղեստինի այլ քաղաքներում՝ Ակկայում, Բեթղեհեմում, Սալթում, Գազայում, Նաբլուսում և այլն։
1187 թվականին, երբ Սալահ ալ-Դինը գրավել է Երուսաղեմը, հայերը չեն տուժել։ Նա համարել է վստահելի քաղաքացիներ և նրանց տվել առավել առանձնաշնորհումներ՝ ի տարբերություն Արևմտյան Եվրոպայից եկած մյուս քրիստոնյա համայնքների։
Հայերի թիվը Երուսաղեմում նվազել է օսմանյան տիրապետության հաստատումից (1517) հետո։ Պատմիչ Սիմեոն Լեհացին վկայում է, որ 1615 թվականին Երուսաղեմում եղել է 12 հայ ընտանիք։ 19-րդ դարում հայ համայնքը սկսել է ստվարանալ։ 1800 թվականին Երուսաղեմում բնակվել է 500, 1850 թվականին՝ 550, իսկ 1870 թվականին՝ 640 հայ։ Պաղեստինի հայ համայնքը դարձյալ համալրվել է 1894-1896 թվականներին և 1909 թվականին Օսմանյան Թուրքիայում հայկական ջարդերից փրկված հայերով։ 1910 թվականին Երուսաղեմում ապրել է շուրջ 1300 հայ։ Մեծ եղեռնից և 1918 թվականին երկրամասը մանդատի տակ անցնելուց հետո Երուսաղեմում ապաստան է գտել ավելի քան 10 000 հայ։ Նրանց մի մասին առաջին անգամ թույլ է տրվել մշտական բնակություն հաստատել հայկական միաբանության կենտրոն Սբ. Հակոբյանց վանքի պարիսպներից ներս՝ հայոց պատրիարքարանի պաշտպանության ներքո։ 1920 թվականին Պաղեստինի տարածքում հայերի թիվն արդեն հասել է մոտ 20 000-ի։ 1922 թվականին ՀԲԸՄ հովանավորությամբ Երուսաղեմ են բերվել 1000 հայ որբեր, որոնց մի մասը 1924 թվականին ներգաղթել է Հայաստան։ Պաղեստինից զգալի թվով հայեր են ներգաղթել Հայաստան նաև 1947 թվականին։
1948-1949 թվականների արաբա-իսրայելական պատերազմի հետևանքով Պաղեստինի տարածքը բաժանվել է նորաստեղծ Իսրայելի պետության և Հորդանանի միջև։ Երուսաղեմի, Յաֆայի և Հայֆայի մինչ այդ բարգավաճ հայ գաղութները նոսրացել են. շատ հայեր հեռացել են Եվրոպա, ԱՄՆ և Մերձավոր Արևելքի այլ երկրներ։
2003 թվականի տվյալներով Իսրայելում և 1967 թվականին Հորդանանից նրա գրաված տարածքներում բնակվում է շուրջ 3 000 հայ, հիմնականում՝ Հին (արևելյան) Երուսաղեմի հայկական թաղամասում, շուրջ 700-ը՝ Սբ. Հակոբյանց վանքի պարիսպներից ներս գտնվող տարածքում։ Միայն 600-ը ունի Իսրայելի քաղաքացիություն։ Զգալի թիվ են կազմում արհեստավորները (դերձակ, ժամագործ, ոսկերիչ), լուսանկարիչները, հախճապակեգործները, մտավորականները, բժիշկները, իրավաբանները, առևտրականները և ձեռնարկատերերը։ Գործում են եկեղեցիներ, դպրոցներ, հասարակական, մշակութային կազմակերպություններ, լույս են տեսնում «Սիոն» և «ՀԵՄ եռամսյա» պարբերականները։ Վերջին տարիներին (1990-ական թվականներից սկսած) Իսրայելի տարբեր քաղաքներում հաստատվել են նաև շուրջ 13 000 հայաստանցիներ։
Կրոնական կյանք
Հայ համայնքը Երուսաղեմում ձևավորվել է առավելաբար իբրև հոգևոր համայնք։ Հայ առաքելական եկեղեցին ինքն է նպաստել Երուսաղեմում հայ աշխարհիկ համայնքի կազմավորմանն ու բարգավաճմանը։ Եկեղեցին կազմակերպում է հայ ուխտավորների այցելությունները Երուսաղեմի և շրջակայքի քրիստոնեական սրբավայրեր, տնօրինում հայ համայնքի, վանքերի և եկեղեցիների գործերը, տեր կանգնում Երուսաղեմում և նրա շրջակայքում գտնվող սրբավայրերում հայ առաքելականների ավանդական իրավունքներին։ Ներկայումս Հայ առաքելական եկեղեցու վայելած իրավունքները հաստատվել են 1852 թվականին՝ Թուրքիայի սուլթան Աբդուլմեջիդի հրովարտակով, ու հետագայում հարգվել բրիտանական, հորդանանյան և իսրայելական իշխանությունների կողմից։ Հակառակ դժվարությունների և անհավասար պայքարի, Երուսաղեմի հայոց պատրիարքությունը կարողացել է պաշտպանել հայերի իրավունքները հույն և լատին եկեղեցիների և նրանց պաշտպան տերությունների ոտնձգություններից։ Երուսաղեմի համաքրիստոնեական գլխավոր սրբատեղիների երեք ավագ պահապանները՝ հայ, հույն և լատին եկեղեցիները, պաշտոնապես ճանաչվել են Սբ. Հարության տաճարի, Բեթղեհեմի Սբ. Ծննդյան տաճարի, Գեթսեմանիի Սբ. Աստվածածին եկեղեցու, Ձիթենյաց լեռան Համբարձման մատուռի իրավատերեր։
Երուսաղեմում բնակվում են նաև փոքրաթիվ հայ կաթոլիկներ և ավետարանականներ։ Հայ կաթոլիկ առաջին հոգևորականը Երուսաղեմում հաստատվել է 1856 թվականին։ 1881 թվականից նրանք ունեն իրենց եկեղեցին։
Երուսաղեմի հայոց պատրիարքություն
Երուսաղեմի հայոց պատրիարքությունը Հայաստանյայց առաքելական եկեղեցու նվիրապետական աթոռներից։ Հիմնադրվել է 7-րդ դարում։ Աթոռանիստը՝ Երուսաղեմի Սբ. Հակոբյանց վանք։ Պատրիարքը Սբ. Հակոբյանց վանքի հոգևոր և վարչական պետն է, Երուսաղեմի քաղաքական իշխանությունների առջև հայ առաքելական համայնքի (ներառյալ աշխարհականների) ներկայացուցիչը։ Ընտրվում է Երուսաղեմի Սբ. Հակոբյանց միաբանության ընդհանուր ժողովի կողմից և հաշվետու է նրան։ Ընտրությունը հաստատում է Ամենայն հայոց կաթողիկոսը և Երուսաղեմի վրա իշխող պետության ղեկավարը։ Պատրիարքության նյութական միջոցները գոյանում են ուխտավորների կատարած նվիրատվություններից, տարբեր հայ գաղութներ գործուղված նվիրակների կատարած հանգանակություններից, Երուսաղեմում և այլուր ունեցած կալվածքների հասույթներից։
7-րդ դարում Երուսաղեմի հայկական միաբանության առաջնորդին (վանահորը) հունաց ուղղափառ պատրիարքին հավասար իրավունքներ տվել և միաբանությունը պատրիարքական աթոռ դարձրել են արաբները։ Երուսաղեմի հայոց հոգևոր առաջնորդ, առաջին պատրիարք Աբրահամը (638-669), միջնադարյան վավերագրերի համաձայն, մեկնել է Մուհամմեդ մարգարեի մոտ և նրանից ստացել հավատարմագիր, որով Երուսաղեմի հայոց պատրիարքությունն անջատվել է հունականից, հայոց սեփականություն են ճանաչվել Սբ. Էջմիածին վանքն իր կալվածքներով, Բեթղեհեմի Սբ․ Ծննդյան տաճարի և Սբ․ Հարության տաճարի որոշ մասերը, Ձիթենյաց լեռան ստորոտին գտնվող Սբ․ Մարիամ Աստվածածին եկեղեցին, Գողգոթայի բարձունքը և այլն։ Պատրիարքը խոստացել է վճարել սահմանված տուրք ենթարկվել միայն իսլամադավան իշխողներին։ Այս հաստատագիրը նորոգվել է հետագա ժամանակներում։
Մինչ 1311 թվականը Երուսաղեմի հայոց պատրիարքությունը գտնվել է Կիլիկիայի հայոց թագավորների և Սսում նստող Հայոց կաթողիկոսների իշխանության ներքո։ Չընդունելով Օշին թագավորի, Գրիգոր Է Անավարզեցի և Կոնստանդին Գ Կեսարացի կաթողիկոսների լատինամետ քաղաքականությունը և չենթարկվելով 1307 թվականի Սսի ժողովի որոշումներին՝ Երուսաղեմի հայոց պատրիարք Սարգիսը, Հայ եկեղեցու վարդապետությունն անաղարտ պահելու համար, անջատել է իր Աթոռը Կիլիկիայի քաղաքական և եկեղեցական իշխանությունից։ 1311 թվականից, Եգիպտոսի սուլթանի հրովարտակով, Երուսաղեմի հայոց պատրիարքությունը դարձել է անկախ, ինչը հիմք է տվել որոշ ուսումնասիրողների կարծելու, թե պատրիարքությունը հիմնադրվել է այդ թվին։
Օսմանյան տիրապետության տարիներին Երուսաղեմի հայոց պատրիարքության գերիշխանությունը տարածվել է Սիրիայի, Լիբանանի, Կիպրոսի և մինչև 1839 թվականը՝ Եգիպտոսի թեմերի վրա։
17-րդ դարի 1-ին կեսին իր ծավալած շինարարական աշխատանքով աչքի է ընկել Գրիգոր պատրիարք Պարոնտերը։ Սբ․ Հակոբյանց վանքի պարիսպներից ներս գտնվող բնակարանների գրեթե կեսը կառուցվել է նրա օրոք։ 1664 թվականին Եղիազար Ա Այնթափցին Երուսաղեմում հաստատել է Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին հակաթոռ կաթողիկոսություն, իրեն ենթարկել օսմանյան տերության տարածքում գործող եկեղեցական թեմերը։ 1682 թվականին, Եղիազար Ա Այնթափցու Ամենայն հայոց կաթողիկոս ընտրվելուց հետո, Երուսաղեմի կաթողիկոսությունը վերացվել է։ 1702 թվականին Կ. Պոլսի պատրիարք Ավետիք Եվդոկացին զբաղեցրել է նաև Երուսաղեմի հայոց պատրիարքության աթոռը, և մինչև 1715 թվականը Երուսաղեմում հայոց առանձին պատրիարք չի եղել։ Սբ. Հակոբյանց վանքն այդ շրջանում կառավարել են Կ. Պոլսից նշանակված վիքիները (փոխանորդ) և ընկել պարտքերի տակ։ 1715 թվականին Կ. Պոլսի նորընտիր պատրիարք Հովհաննես Կոլոտ Բաղիշեցին վերահաստատել է Երուսաղեմի ինքնուրույն պատրիարքությունը։ Վերջինիս առաջարկով Երուսաղեմի պատրիարքական աթոռին բազմած Գրիգոր Զ Շղթայակիրը մարել է պարտքերը, ձեռնամուխ եղել շինարարական աշխատանքների։ 1833 թվականին Զաքարիա պատրիարքի ջանքերով Երուսաղեմում հիմնադրվել է տպարան, 1843 թվականին՝ բացվել Ժառանգավորաց վարժարանը։ 1855-1885 թվականներին Եսայի վարդապետ (հետագայում՝ պատրիարք) Կարապետյանը վանքում բացել է լուսանկարչական արհեստանոց։ 1916 թվականին երիտթուրքական կառավարությունը վերացրել է Կիլիկիայի կաթողիկոսությունն ու Կ. Պոլսի և Երուսաղեմի պատրիարքությունները, դրանց փոխարեն հաստատել Թուրքիայում բնակվող բոլոր հայ առաքելականների համար մեկ կաթողիկոս-պատրիարքություն՝ Երուսաղեմ նստավայրով։ Կաթողիկոս-պատրիարքի պաշտոնը հանձնվել է 1915 թվականին Երուսաղեմ աքսորված Կիլիկիայի հայոց կաթողիկոս Սահակ Խապայանին։ 1918 թվականին, Առաջին համաշխարհային պատերազմում օսմանյան պետության պարտությունից հետո, Կիլիկիայի կաթողիկոսությունն ու Կ․ Պոլսի և Երուսաղեմի պատրիարքությունները շարունակել են իրենց գոյությունը։
Երուսաղեմի հայոց պատրիարքությունը բարգավաճել է Եղիշե Դուրյան պատրիարքի (1921-30) և նրա գործընկեր Բաբկեն արքեպիսկոպոս Կյուլեսերյանի օրոք։ Նրանք վերաբացել են Ժառանգավորաց վարժարանը, հիմնել գրադարան (1929), որն այժմ կոչվում է Գալուստ Կյուլպենկյանի անունով և պարունակում ավելի քան 100 000 կտոր գիրք, բազմաթիվ թերթերի և պարբերականների հավաքածուներ։ 1929 թվականին Երուսաղեմի հայոց պատրիարքությունը, Ամենայն հայոց կաթողիկոսության հավանությամբ, Մեծի Տանն Կիլիկիո կաթողիկոսությանն է զիջել Սիրիայի, Լիբանանի և Կիպրոսի թեմերը։ Ներկայումս Երուսաղեմի պատրիարքության իրավասության տակ են միայն Իսրայելի և Հորդանանի հայկական եկեղեցիները։ Հին քաղաքի պարիսպներից դուրս պատրիարքությունն ունի գերեզմանոց, Սբ․ Փրկիչ եկեղեցին, Նահատակների հայկական եկեղեցին Մուսրարայում, Բեթղեհեմի Սբ․ Ծննդյան տաճարի մի մասը, Սբ․ Նիկողոսի վանքը՝ Յաֆայում, Սբ․ Գևորգը՝ Ռամլայում, Սբ․ Գրիգոր (փոքրիկ) եկեղեցին՝ Արևմտյան Երուսաղեմում և Սբ․ Եղիայի եկեղեցին՝ Հայֆայում։ Պատրիարքությունն իրավազոր է Սբ․ Գերեզմանի (որտեղ թաղված է եղել Հիսուս Քրիստոսը) հայկական մասի, ինչպես նաև Գեթսմանիի Սբ․ Մարիամ Աստվածածին եկեղեցու և Ձիթենյաց լեռան վրա գտնվող Համբարձման մատուռի հանդեպ։
Երուսաղեմի հայոց պատրիարքն է Նուրհան Մանուկյանն է (2013 թվականից)։
Եկեղեցիներ
Հայերը Երուսաղեմում եկեղեցիներ ու վանքեր են հիմնել դեռևս 4-րդ դարում։ Այս ժամանակաշրջանում (4-5-րդ դարեր) Երուսաղեմում կառուցված հայկական եկեղեցիներն ու վանքերը թվարկել և նկարագրել են 7-րդ դարի պատմիչներ Մովսես Կաղանկատվացին և Անաստաս Վարդապետը։ Վերջինս 70 վանք, եկեղեցի և մատուռ է հիշատակում Երուսաղեմում՝ նշելով, թե դա կատարում է Համազասպ Պահլավունի Կամսարական իշխանի խնդրանքով, որը ցանկացել է ունենալ հայ իշխանների հովանավորությամբ և հայ ուխտավորների նվիրատվություններով պահվող հայկական վանքերի ցուցակը։
Երուսաղեմի Սրբոց Հակոբյանց վանք
Ըստ ավանդության՝ Սրբոց Հակոբյանց վանքը հիմնվել է քրիստոնեության տարածման առաջին դարերում։ Գտնվում է Երուսաղեմի հարավարևմտյան մասում՝ Սիոն լեռան բարձունքին, Գլխադիր կոչվող մատուռ-գերեզմանի տեղում, որտեղ թաղված է Հակոբոս Զեբեդյան առաքյալի գլուխը։ Վանքը պատված է ամուր, բերդանման պարիսպներով, որոնց ներսում են Սբ. Հակոբյանց մայր տաճարը՝ կից մատուռներով, եկեղեցիներով, Երուսաղեմի հայոց պատրիարքարանը, հոգևորականների, աշխարհականների և ուխտավորների բնակության թաղերը։ Սկսել է գործել 5-րդ դարից։ Հայ միջնադարյան ավանդության համաձայն՝ 7-րդ դարում արաբները (636 թվականին գրավել են Երուսաղեմը) միաբանության առաջնորդին տվել են Երուսաղեմի հունաց պատրիարքին հավասար իրավունքներ, հայոց սեփականություն ճանաչել վանքն իր կալվածքներով։ 1187 թվականին Երուսաղեմը գրաված Եգիպտոսի սուլթան Սալահէդդինն իր հաջորդներին պատվիրել է, որ ոչ ոք հայերին չզրկի այս վանքից։ 13-րդ դարի Կիլիկիայի հայոց թագավոր Լևոն Գ այցելել է Երուսաղեմ, նորոգել է վանքը (ինչպես նաև այլ հայկական եկեղեցիներ)։
Վանքի ներսում են գտնվում երեք հիմնական եկեղեցիները՝ Սբ. Հակոբյանց մայր տաճարը, Սբ. Հրեշտակապետաց եկեղեցին և Սբ. Թորոսի մատուռը (կառուցել է Կիլիկիայի հայոց Հեթում Բ թագավորը՝ Մառիի ճակատամարտում զոհված իր որդու՝ Թորոս իշխանի հիշատակին. այժմ հին հայերեն ձեռագրերի գանձատունն է)։
Վանքի միաբանության գլխավոր առաքելության մասն է Սուրբ երկրի մեջ սրբատեղիների պահպանումը, նոր սերունդների հոգևոր և կրթական դաստիարակությունը, հայ ազգային ու մշակութային ժառանգության տարածումը։ 1997 թվականին միաբանությունն ուներ 45 անդամ։
Կրթական ոլորտ
19-րդ դարում Երուսաղեմում հիմնվել և հայոց պատրիարքարանի նյութական միջոցներով գոյատևել են երկսեռ մի մանկապարտեզ, տղաների Մեսրոպյան և աղջիկների Գայանյանց վարժարանները։ Այս վարժարանները հաճախող աշակերտների թիվը շատ սահմանափակ է եղել։ Երուսաղեմաբնակ հայերի զգալի մասը եղել է արաբախոս, նրանց զավակները հաճախել են օտար վարժարաններ։ Միաժամանակ պատրիարքարանը հայկական նախակրթարաններ է հովանավորել Բեթղեհեմում, Յաֆայում, Դամասկոսում, Բեյրութում և Լաթաքիայում։ Մեծ եղեռնից հետո Երուսաղեմում ապաստանած շուրջ 1000 հայ որբերի համար՝ ՀԲԸՄ-ն հաստատել է ժամանակավոր մի որբանոց։ Նախակրթական նոր դպրոցներ են հաստատվել Հայֆայում և Ամմանում։ 1950 թվականից Երուսաղեմում գործում է հայ կաթոլիկ համայնքին ենթակա մի մանկապարտեզ։
Ժառանգավորաց վարժարան
Երուսաղեմի Ժառանգավորաց վարժարանը կրոնական գիշերօթիկ ուսումնական հաստատություն է պատրիարքարանի տնօրինության ներքո։ Հիմնվել է 1843 թվականին, Ռամլայում՝ Զաքարիա Կոփեցի պատրիարքի օրոք։ Մեկ տարի անց տեղափոխվել է Երուսաղեմ։ Պատրաստում է եկեղեցու սպասավորներ։ Ժամանակավորապես փակվել է 1851-1865 թվականներին։ 1857 թվականին Զաքարիա Զմյուռնիացի պատրիարքն ավարտել է վարժարանի նոր շենքի կառուցումը։ Վերստին փակվել է Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին և վերաբացվել 1920 թվականին։ Սովորողների թիվը տարեկան 30-35 էր։ 1976 թվականին Ալեք Մանուկյանի բարերարությամբ կառուցվել է վարժարանի նոր, մինչև 100 աշակերտ տեղավորող շենքը։ Այս շենի կառուցումից հետո աշակերտության թիվը զգալիորեն ավելացել է, հետագայում կրկին նվազել, երբ թուրքական պետությունն արգելել է թուրքահայ երիտասարդներին սովորել Երուսաղեմում։ 1992 թվականի դեկտեմբերից մինչև 1997 թվականը վարժարանում սովորելու համար Հայաստանից եկել է 60 աշակերտ։ 2001 թվականին ունեցել է շուրջ 50 աշակերտ։
Սրբոց թարգմանչաց վարժարան
Երուսաղեմի Սրբոց թարգմանչաց վարժարանը երկսեռ երկրորդական (միջնակարգ) դպրոց է։ Հիմնվել է 1929 թվականին, Երուսաղեմում՝ մինչ այդ գոյություն ունեցող վարժարանների միացումով, Եղիշե Դուրյան պատրիարքի ջանքերով և նրա առաջարկով էլ անվանակոչվել՝ ի հիշատակ Մեսրոպ Մաշտոցի և Սահակ Պարթևի։ Կառուցվել է Ժառանգավորաց վարժարանին և մատենադարանին կից։ Երկրորդական վարժարան է 1953 թվականից։ Առարկաները դասավանդվում են հայերեն (աշխարհաբար և գրաբար), անգլերեն, արաբերեն, եբրայերեն (1967 թվականից) և ֆրանսերեն (1990 թվականից)։ Վարժարանի շենքը կառուցվել է 350 աշակերտի համար, 1948 թվականին ունեցել է 850 աշակերտ։ 1948 թվականից հետո ծայր առած արտագաղթի պատճառով աշակերտների թիվը նվազել է (2000 թվականին՝ շուրջ 150)։ Ունի 30 ուսուցիչ։ Վարժարանը պահվում է Երուսաղեմի հայոց պատրիարքության միջոցներով, նաև նվիրատվություններով, ՀԲԸՄ-ի և Գալուստ Կյուլպենկյան հիմնարկության հատկացումներով։ Շրջանավարտներից շատերը բարձրագույն կրթություն են ստացել Հայաստանում։
Հասարակական-քաղաքական կյանք
Երուսաղեմում պաշտոնապես գործող հայկական կազմակերպություններից հնագույնը Երուսաղեմի հայոց բարեսիրական միությունն է՝ հիմնված դեռևս Առաջին համաշխարհային պատերազմից առաջ։ Ունի իր հավաքատեղին, ծավալում է հասարակական, բարեգործական և մշակութային գործունեություն։ Ոչ պաշտոնապես գործում են ՌԱԿ և ՀՀԴ տեղական կազմակերպությունները։ Նրանց հովանու տակ հայապահպան գործունեություն են ծավալում Հայ երիտասարդաց միությունը (ՀԵՄ, 1933 թվականից) և ՀՄԸՄ-ն (1935 թվականից), որոնք ունեն իրենց ակումբները պատրիարքարանի տարածքում։ ՀԵՄ-ը և ՀՄԸՄ-ն ունեն ֆուտբոլի և սկաուտական խմբեր։ Երուսաղեմում գործում է նաև ՀՕՄ-ի մասնաճյուղը։ Կան թատերական և երգի-պարի խմբեր։
Մշակույթ
Երուսաղեմը հայ մշակույթի և գիտության կենտրոններից է։ Ս․ Հակոբյանց վանքի «Էդուարդ և Հելեն Մարտիկյան» թանգարանում պահվում են տարբեր ժամանակներում ուխտավորների ձեռքով Երուսաղեմ բերված հայ, մեծ մասամբ կիլիկյան վարպետների պատրաստած ոսկե, արծաթե, փայտե իրեր, ձեռագրակազմեր, կանթեղներ, վարդապետական և եպիսկոպոսական գավազաններ, Կիլիկիայի հայոց թագավոր Հեթում Ա-ի մականը, Թորոս Ռոսլինի նկարազարդ ձեռագրերի ստվար մասը։
Ձեռագրեր
Ս․ Հակոբյանց վանքի ձեռագրատանը պահվում է հայերեն ձեռագրերի՝ աշխարհում երկրորդ ամենամեծ հավաքածուն (Երևանի Մատենադարանից հետո) ։ Ձեռագրերի թիվը հասնում է շուրջ 4000-ի՝ ներառյալ Երուսաղեմի պատմությանը վերաբերող բազմաթիվ բարձրարժեք դիվանագիտական փաստաթղթեր, հրովարտակներ, ժամանակագրություններ և հիշատակարաններ։ Ուսումնասիրողներից ոմանք ենթադրում են, թե ձեռագրատունը սկզբնավորվել է 5-րդ դարում։ Այլ մասնագետներ, ելնելով որոշ ձեռագրերի գրության թվականներից, ավելի հավանական են համարում 12-13-րդ դարերը։ Մինչ 19-րդ դարի կեսը ձեռագրերն անխնամ վիճակում են եղել։ 1865 թվականին Տիգրան Սավալանյանցը կազմել է դրանց ցանկը։ Հետագայում ցանկերի կազմմանն ու հրատարակմանը ձեռնամուխ է եղել Արտավազդ արքեպիսկոպոս Սյուրմեյանը։ 1-ին հատորը լույս է տեսել 1948 թվականին, Վենետիկում։ Գործը շարունակել է Նորայր արքեպիսկոպոս Պողարյանը՝ 1958-1960 թվականին հրատարակելով 2-5-րդ հատորները։ 1966 թվականին Պողարյանը ձեռնարկել է «Մայր ցուցակ ձեռագրաց Սրբոց Հակոբյանց» ցանկի նոր, շքեղ ու վերափոխված հրատարակությունը։ Մինչև 1991 թվականը հրատարակվել է 11 ծավալուն հատոր, որոնք ընդգրկում են 3890 ձեռագրի նկարագրություն։
1969 թվականից Երուսաղեմի Եբրայական համալսարանի ասիական և աֆրիկյան ուսումնասիրությունների ինստիտուտում գործում է հայագիտական ծրագիր․ դասավանդվում են աշխարհաբար, գրաբար, հայ դասական մատենագրություն և արդի գրականություն, հայոց պատմություն և հայ արվեստի պատմություն։ Հայագիտական ծրագիրը, որը համալսարանի հնդկական, իրանական և հայագիտական ամբիոնի մի մասն է կազմում, սերտ կապեր է պահպանում Երուսաղեմի հայոց պատրիարքության ու Հայաստանի հայագիտական տարբեր կենտրոնների հետ։ 2014 թվականի դրությամբ հայագիտական բաժնի վարիչն է պրոֆեսոր Մայքլ Սթոունը ։
Արդի հայագիր գեղարվեստական գրականության զարգացմանը Երուսաղեմի հայ համայնքից նպաստել են Եղիշե Դուրյան, Եղիշե Տերտերյան (Եղիվարդ) և Թորգոմ Մանուկյան (Շեն-մահ) պատրիարքները, Կարո Կարապետյանը (Անել), Անուշ Նազգաշյանը և ուրիշներ։ Երուսաղեմում են իրենց առաջին գրական քայլերը կատարել Վահե Օշականն ու Վահրամ Մավյանը։
Թատրոն
Հայ թատերական առաջին միջոցառումը 1926 թվականին Երուսաղեմում կազմակերպել են Հայկ և Էմմա Արծիվները տեղի թատերասերների հետ։ 1938 թվականին Մ․ և Ռ․ Մարությանները բեմադրել են Ջակոմետտիի «Ոճրագործի ընտանիքը» պիեսը։ 1944 թվականին Բ․ Աբովյանը ներկայացրել է Մ․ Տեր-Առաքելյանի «Սայաթ-Նովա» օպերան (երգեհոնով նվագակցել է ապագա նշանավոր դիրիժոր Օ․ Դուրյանը, մասնակցել են նաև Ս․ Գարագաշյանը, Ե․ Պոյաճյանը, Զ․ Չաքըրյանը և ուրիշներ) և Ա․ Աբեղյանի «Մարվող ճրագներ» պիեսը։ Հայ երիտասարդաց միությունն ունեցել է իր «Գաբրիել Սունդուկյան» թատերախումը․ բեմադրել են Հակոբ Պարոնյանի «Մեծապատիվ մուրացկանները», Նաիրի Զարյանի «Արա Գեղեցիկը» և այլն։ Խմբի խաղացանկն ավելի հարստացել է 1980-ական թվականներին։ Թատերական ներկայացումներ են տեղի ունեցել Յաֆայում և Հայֆայում։ Հայֆայի ՀԵՄ-ի թատերախումբը ներկայացրել է Ա․ Շիրվանզադեի «Նամուսը», «Պատվի համարը», որոնց մասնակցել են Խ․ Ճիվահիրճյանը, Պ․ և Ա․ Տուզյանները, Շ․ Պուլպուլյանը և ուրիշներ։
Տպագրություն և մամուլ
Երուսաղեմը հայ տպագրության խոշոր կենտրոններից է։ 1833 թվականին Զաքարիա Կոփեցի պատրարքի ջանքերով հիմնադրվել է հայկական տպարան։ Հրատարակությունների զգալի մասը պատմական, կրոնական, եկեղեցական և Երուսաղեմի վերաբերյալ պատմատեղագրական բնույթի է ։ Տպագրվել են հայ պատմիչների գործեր, թարգմանական երկեր, պատմաբանասիրական, գրականագիտական ուսումնասիրություններ, ինչպես նաև հայերեն պարբերականներ ։ Երուսաղեմում լույս է տեսել 12 անուն պարբերական, «Սիոն», «Կյանք և գիտելիք» (1933), «Պատգամավոր» (1933-1949, ունեցել է հայատառ թուրքերեն հավելված), «Ամսօրյա շրջաբերական» (1938), ՀԵՄ (1940-1945, 1977 թվականից), «Հայ դիտակ» (1946), «Եռամյա տեղեկագիր» (1946-1947), «Երուսաղեմ» (1946-1948), «Չամ-թաղ լուրեր» (1949), «Նոր Սիոն» (1972), «ՀՄԸՄ տեղեկատու» (1980 թվականից) և «Հայ դատ» (1981 թվականից)։ Հայֆայում հրատարակվել են «Ներքին հանդես» (1944) և «Միություն» (1945-1947) պարբերականները։
ՀԵՄ եռամսյա
ՀԵՄ եռամսյան Հայ երիտասարդաց միության պաշտոնաթերթ։ Լույս է տեսնում 1977 թվականից, Երուսաղեմում։ Խմբագիրներ՝ Վարուժան Տիրատուրյան, Հակո Անդրեասյան, Վիգեն Լեփեճյան։ Տպագրում է գրական, քաղաքական բնույթի հոդվածներ, մշակութային և մարզական լուրեր։ Լուսաբանում է Երուսաղեմի հայ համայնքի կյանքը, Հայաստան-սփյուռք հարաբերությունները։
Սիոն
Սիոնը կրոնական, պատմաբանասիրական, գրական ամսագիր է, Երուսաղեմի հայոց պատրիարքության պաշտոնական հրատարակությունը։ Լույս է տեսնում 1866 թվականից, Երուսաղեմում (1878-1926 թվականներին ընդհատվել է)։ Խմբագիրներ՝ Տ․ Սավալանյան (հիմնադիր), Մ․ Մուրադյան, Ս․ Խապայան, Բ․ Կյուլեսերյան, Տ․ Ներսոյան, Թ․ Գուշակյան, Շ․ Գալուստյան, Ա․ Գալայճյան, Ե․ Տերտերյան և Թ․ Մանուկյան։ Արժեքավոր են ամսագրում տպագրված՝ Հայ եկեղեցու ազգային դիմագիծը հաստատող ուսումնասիրությունները։ Կրոնական նյութերից զատ, ամսագրում տեղ են գտնում նաև պատմությանը, բանասիրությանը, լեզվագիտությանը, մատենագիտությանը, հայ մշակույթին, գրչությանը վերաբերող հոդվածներ։ Հեղինակել են Եղիշե Դուրյանը, Գարեգին Հովսեփյանը, Ներսես Ակինյանը, Սիրարփի Տեր-Ներսեսյանը և ուրիշներ։ Ամսագրի գրական բաժնում ներրկայացվում է հայ գրական ստեղծագործություններ, մասնավորապես բանաստեղծություններ։ Անդրադառնում է նաև գաղութահայ կյանքին, աջակցում հայապահպանությանը, հայրենիք-սփյուռք կապերի ամրապնդմանը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իսրայելահայ հասարակություն
Գուլի ստավկիրկա
Գուլի ստավկիրկա (Gol stavkirke), 14 կայմից կազմված 13-րդ դարի հիմնակմախքային եկեղեցի, Նորվեգիայի պահպանված 28 եկեղեցիներից մեկը։ Կառուցվել է Բուսկերուդ կոմսության Գուլ կոմունայի համանուն գյուղում, սակայն 1885 թվականին տեղափոխվել է Օսլո։ Ներկայումս Գուլի ստավկիրկան հանդիսանում է Նորվեգիայի ժողովրդական թանգարանի ամենահայտնի ցուցանմուշներից, որը տեսնելու համար Օսլոյի Բյուգդոյ թերակղզի են այցելում հազարավոր զբոսաշրջիկներ։
Տեղափոխում և վերակառուցում
1870-ական թվականների վերջերին Գուլ կոմունայի իշխանությունները որոշում են նոր եկեղեցի կառուցել։ Այն ժամանակների չգրված կանոններով հին եկեղեցին պետք է քանդվեր՝ իր տեղը զիջելու համար նորին, որը կառուցվեց 1882 թվականին։ Նորվեգիայի մշակութային ժառանգության պահպանման միությունը փորձեց կեղեցին պահպանել նույն տեղում, որտեղ կառուցվել է։ Չհաջողվեց տեղական իշխանություններից ստանալ նման համաձայնություն՝ 200 նորվեգական կրոնով գնում է եկեղեցին պայմանով, որ այն պետք է կտեղափոխվի նոր եկեղեցու կառուցումից հետո։ Սկզբնական շրջանում հուշարձանների պահպանության միությունը չէր կողմնորոշվում, թե որտեղ կարող է տեղափոխել հուշարձանը։ Երբ 1881 թվականին թագավորական պատմական հավաքածուի մի մասը տեղավորվեց Բյուգդոյ թերակղզում, նրանց մոտ միտք առաջացավ, որ լավագույն տարբերակը այնտեղ տեղափոխելն է։ Միությունը դիմեց թագավորին ներկայացնելով, որ իրենք կարողացել են հավաքել ընդամենը 387 նորվեգական կրոն, իսկ տեղափոխման ամբողջական ծախսը կազմում է 6500 նորվեգական կրոն։ Թագավորը եկեղեցու տեղափոխման ամբողջ ծախսը իր վրա վերցրեց և այդպիսով հուշարձանի սեփականության իրավունքը անցավ նրան։
1884 թվականի մարտին եկեղեցին արդեն առանձին մասերի էր բաժանվել և պատրաստ էր տեղափոխման։ 1885 թվականին Վլադիմիր Հանսենի նախագծով կրկին վերակառուցվեց։ Նրա առջև խնդիր էր դրվել եկեղեցին վերականգնել հնարավորինս իր նախնական տեսքով։ Այդ նպատակով Հանսենը սկսեց ուսումնասիրել Բորգունդեի ստավկիրկան, որի տեսքը հետագայում նաև հիմք է հանդիսացել այլ եկեղեցիների կառուցման համար։ Բորգունդեի եկեղեցու վրայի վիշապների նման Հանսենը պատրաստեց նաև Գուլի եկեղեցում։ Այսպիսով եկեղեցու ժամանակակից կառուցվածքում առկա են 12-13-րդ դարերից մնացած տարրեր։
Նախքան Հանսենի վերակառուցումը եկեղեցու տեսքի մասին կարելի է պատկերացում կազմել Յոհան Նիկոլայ Պրամի նկարից, որը ստեղծվել է 1846 թվականին։
Ճարտարապետական նկարագիրը
Եկեղեցին կառուցվել է սոճու փայտից հատուկ հին տեխնոլոգիաներով, ինչը հնարավորություն է տվել կոնստրուկցիայի բազմաթիվ դետալների լավ պահպանվել մինչև մեր օրերը։ Եկեղեցին դասվում է հիմնակմախքային եկեղեցիների շարքին։
Կառուցվածք
Եկեղեցին ունի վեց հարկ, որոնցից յուրաքանչյուրը, տեղակայված լինելով մյուսի վրա, որքան բարձրանում է, այնքան չափերով փոքր է դառնում։
«Epcot» զբոսայգու ստավկիրկա (1988)
1982 թվականին в составе ԱՄՆ Օռլանդո քաղաքի Disney World-ի կազմում ստեղծվեց համաշխարհային մշակույթին նվիրված «Epcot» զբոսայգի։ 1988 թվականին «Աշխարհի ցուցափեղկ» հարթակում բացվեց նորվեգական տաղավար, որտեղ Նորվեգիայից դուրս առաջին անգամ ներկայացվեց Գուլի ստավկիրկայի կրկնօրինակը։ Այստեղ ներկայացված ստավկիրկան միայն արտաքինից է հիշեցնում Գուլի եկեղեցին, իսկ ներսում տեղակայված է նորվեգական մշակույթի թանգարանը, որը մեծ ազդեցություն է թողել «Սառցե սիրտը» մուլտֆիլմի հեղինակների վրա։
Գուլեի ստավկիրկա (1994)
Գուլ կոմունայի բնակիչները իրենց ափսոսանքը հայտնեցին Գուլի 13-րդ դարի ստավկիրկայի կորստի առթիվ՝ որպես զբոսաշրջային տեսարժան վայր և կարևոր տնտեսական գործոն։ Այդ իսկ պատճառով 1994 թվականին որոշվեց հին եկեղեցու տեղում վերսեղծել հին եկեղեցին։ Այն ներկայումս գտնվում է «Middelalderparken» բացօթյա թանգարանում միջնադարյան եկեղեցիների այլ կրկնօրինակների կողքին։ 1994 թվականին դեռևս ամբողջությամբ չկառուցված եկեղեցին հրդեհելու փորձ է կատարվել։ Նույն թվականին այն օծվել է արքայադուստր Ռանգհիլդայի ներկայությամբ։ Նոր եկեղեցու ներքին տեսքը տարբերվում է Օսլոյում գտնվող հին եկեղեցու տեսքից։ Բնակիչների պահանջով նոր եկեղեցում բացակայում է 17-րդ դարի արձանագրությունների կրկնօրինակը։
Սկանդինավյան մշակութային ժառանգության այգու ստավկիրկա (2001)
1988 թվականին ԱՄՆ-ի Մայնոտ բնակավայրում բացվեց սկանդինավյան մշակույթին նվիրված զբոսայգի, որտեղ ներկայացվեցին սկանդինավյան 5 երկրների ձեռքբերումները։ Նորվեգական այլ տեսարժան վայրերից բացի զբոսայգում ներկայացվեց նաև Գուլի ստավկիրկայի կրկնօրինակը, որի վերջնական շինարարությունը ավարտվեց 2001 թվականին։ Նորակառույց եկեղեցու ներսը տարբերվում է օրիգինալից։ Եկեղեցու շինարարության համար նախատեսված դետալների մի մասը պատրաստվել են ԱՄՆ-ում, իսկ մյուս մասը՝ Նորվեգիայում ։
Ստավյորդի ստավկիրկա (2006)
2005 թվականին 73-ամյա ատաղձագործ Մագնուսը որոշում է իր այգում կառուցել Գուլի եկեղեցու կրկնօրինակը։ Շինարարության ընթացքում օգտագործվել է 1500 մ սոճու փայտից տախտակ։ Տանիքը պատրաստելու համար օգտագործվել է 4200 հատ կղմինդր։ 10 մ բարձրություն ունեցող եկեղեցու շինարարությունը վերջնականապես ավարտվեց 2006 թվականին ։
Գրականություն
Կատեգորիա:Նորվեգիայի հիմնակմախքային եկեղեցիներ Կատեգորիա:Նորվեգիայի լյութերական եկեղեցիներ
Կալվ
Ստորադասված է Կարլսրուե վարչական շրջանին։ Մտնում է Կալվ տարածաշրջանի կազմի մեջ։ Բնակչությունը կազմում է 23 230 մարդ։ Տարածքը կազմում է 59,88 կմ2։ Պաշտոնական կոդ՝ 08 2 35 085։
Քաղաքը բաժանված է վարչական 4 շրջանների։
Ժինեթ Նևյո
Ժինեթ Նևյո (Ginette Neveu, ), ֆրանսիացի ջութակահար։
Կենսագրություն
Նևյոն ծնվել է երաժշտական ընտանիքում և ջութակի առաջին դասերը ստացել է մորից։ Նա առաջին համերգը տվել է Փարիզի Գաբրիել Պյեռնեի նվագախմբի հետ երբ յոթ տարեկան էր։ 11 տարեկան հասակում ավարտելով Փարիզի կոնսերվատորիան Ժինեթ Նևյոն շարունակում է կատարելագործել իր վարպետությունը սկզբում Ջորջե Էնեսկուի, ապա Կարլ Ֆլեշի մոտ։ 1935 թվականին Վենյավսկու անվան ջութակահարների մրցույթում հաղթելով (Դավիդ Օյստրախին երկրորդ տեղում թողնելով) Նեվյոն միջազգային համբավ է ձեռք բերում։ Այդ օրվանից սկսում է նրա մենահամերգների շրջանը։ Մեծ հաջողությամբ են անցնում Լեհաստանի, Գերմանիայի (1935), Խորհրդային Միությունում (1936), ԱՄՆ-ի և Կանադայի (1937) մենահամերգները։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկզիբը խանգարեց այս համերգաշարին, սակայն արդեն 1945 թվականին նա ելույթ ունեցավ Լոնդոնում։ Երկու տարի անց Նեվյոն ելույթներ ունեցավ ԱՄՆ-ում և Հարավային Ամերիկայում։ 1949 թվականի հոկտեմբերի 28-ին Փարիզից ԱՄՆ թռիչքի ժամանակ օդանավը, որով թռնում էին Ժինեթ Նևյոն և իր եղբայրը Ազորյան կղզիների մոտ ենթարկվեց վթարի։ 48 ուղևորներից և ոչ մեկը չփրկվեց։
Ժինեթ Նևյոյի կատարողական արվեստը առանձնացել է ոճի սուր զգացումով և վիրտուոզությամբ։ Չնայած կարճ ստեղծագործական կյանքին, երաժշտական քննադատները ընդունել են նրան որպես իր ժամանակի լավագույն կատարողներից մեկը։
Ազգայնականության ուսումնասիրություն
Ազգայնականության ուսումնասիրություն (Nationalism studies), ազգայնականության և հարակից խնդիրների ուսումնասիրությամբ զբաղվող միջառարկայական ակադեմիական գիտություն։ Չնայած ազգայնականությունը հետազոտողների կողմից գիտական քննարկումների առարկա է սկսած 18-րդ դարի վերջից՝ միայն 1990-ականների սկզբին այն բավական ուշադրության արժանացավ գիտության առանձին ճյուղի կազմավորման համար ։
Հետպատերազմյան ժամանակաշրջանում ազգայնականության ուսումնասիրությունների հիմքն են դրել Քարլթոն Ջ.Հ. Հեյսը, Հանս Քոնը, Էլի Քեդուրին, Ջոն Հաթչինսոնը, Էռնեստ Գելլները, Կառլ Դոյչը, Ուոլքեր Քոննորը, Էնթոնի Դ. Սմիթը և Բենեդիկտ Անդերսոնը։ 1990-ականների սկզբներին իրենց գաղափարները մեծ եռանդով ընդունվել են գիտնականների, լրագրողների և այլոց կողմից, ովքեր ուզում էին հասկանալ և բացատրել ԽՍՀՄ փլուզմամբ, Ռուանդայում ցեղասպանությամբ և Հարավսլավյան պատերազմներով պսակավորված ազգայնականության ակնհատ վերածնուննդը։
Ազգայնականության ուսումնասիրությունը որպես ակադեմիական առարկա
Աշխարհի մի քանի համալսարաններ կազմավորել են ազգայնականությանն նվիրված ուսումնասիրությունների մագիստրոսների և ազատ ունկըդիրների ծրագրեր։ Բոստոնի համալսարանը, Լոնդոնի համալսարանը (մասնավորապես՝ Լոնդոնի տնտեսագիտության դպրոցը), Կենտրոնաեվրոպական համալսարանը Հունգարիայում և Էդինբուրգի համալսարանը ամենահայտնի հաստատություններն են, որտեղ ազգայնականության ուսումնասիրությունը գտնվում է ուշադրության կենտրոնում։ Բուդապեշտի համալսարանի հումանիտար գիտությունների ֆակուլտետում վերջերս մեկնարկել է ազգայնականության ուսումնասիրության կարճաժամկետ ծրագիր։
Պարբերականներ
Ազգայնականության ուսումնասիրությանը նվիրված ամենաառաջին հանդեսներից մեկն է եղել Էդուարդ արքայազնի կղզու համալսարանում 1973 թվականին Թոմաս Սպիրայի կողմից հիմնված Canadian Review of Studies in Nationalism-ը։ 1971 թվականին հիմնվել է "Nationalities Papers" հանդես։ Այսօր ազգայնականության ուսումնասիրության հանդեսների թվում են.
Մուրադ Միրզաև
Մուրադ Թելման օկլի Միրզաև (Murad Telman oğlu Mirzəyev, ), Ադրբեջանի զինված ուժերի զինծառայող, Ադրբեջանի Հատուկ նշանակության ջոկատի գնդապետ-լեյտենանտ, Ադրբեջանի ազգային հերոս։ Նա նահատակվել է 2016 թվականի ապրիլյան մարտերում ։
Կենսագրություն
Մուրադ Միրզաևը ծնվել է 1976 թվականի մարտի 31-ին Խորհրդային Ադրբեջանի Սաբիրաբադի շրջանի Մուղան Գյանջալի գյուղում։ 1991–1994 թվականներին սովորել է Ջամշիդ Նախիջևանսկու անվան հատուկ դպրոցում։ 1998 թվականին Միրզաևն ավարտել է Թուրքիայի Բարձրագույն ռազմական ակադեմիան։
Դրանից հետո Մուրադ Միրզաևը մասնակցել է զորավարժություններին, որոնք տեղի ունեցան ԱՄՆ-ում, Ռումինիայում, Հորդանանում։
Մուրադ Միրզաևը տուն է վերադարձել Ամերիկայում դասընթացն ավարտելուց հետո։ Նա իր զինվորական ծառայությունը սկսել է Գյանջայի զորամասերից մեկում։ Հետագայում նա եղել է Հատուկ նշանակության ջոկատի սպա։
Ծառայության 10-ամյակի առթիվ Մուրադ Միրզաևը պարգևատրվել է «Անթերի ծառայության համար» 3-րդ աստիճանի մեդալով։ Այս մրցանակը Մուրադ Միրզաևի առաջին մրցանակն էր։
Մուրադ Միրզաևը պարգևատրվել է «Ադրբեջանի Հանրապետության զինված ուժերի 90-ամյակը (1918–2008)», «Ադրբեջանի Հանրապետության զինված ուժերի 95-ամյակը (1918-2013)» հոբելյանական մեդալներով և «Ոսկե աստղ» «մեդալով։
Մուրադ Միրզաևը զոհվել է 2016 թվականի ապրիլյան մարտերում։ Մահից հետո Մուրադ Միրզաևը Նախագահ Իլհամ Ալիևի հրամանով արժանացել է Ադրբեջանի ազգային հերոսի կոչման   ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ադրբեջանի ազգային հերոսներ
Դրունքասար (լեռնագագաթ, Սյունիքի մարզ)
Դրունքասար, լեռնագագաթ Հայաստանի Սյունիքի մարզի և Ադրբեջանի Նախիջևանի սահմանագլխին, Զանգեզուրի լեռներում, Սիսիան գետի վերնագավառում, Արևիս գյուղից 6,5 կմ հարավ-արևմուտք։ Բարձրություն 2705 մ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Լեռնագագաթներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Հայաստանի լեռնագագաթներ Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի լեռներ Կատեգորիա:Ադրբեջանի լեռնագագաթներ Կատեգորիա:Նախիջևանի լեռներ
Նատրիումի պրոպիոնատ
Նատրիումի պրոպիոնատ, օրգանական միացություն, նատրիումի աղ և պրոպիոնիկ թթու C2H5COONa բանաձևով, անգույն բյուրեղներ, լուծվում է ջրում, ունի բյուրեղահիդրատների տեսք։
Ֆիզիկական հատկություններ
Նատրիումի պրոպիոնատը պարունակում է անգույն բյուրեղներ, մոլեկուլի տվյալները a = 0,3569 նմ, b = 0,5306 նմ, c = 1,1188 նմ, β = 92,86° ։ Պարունակում է բյուրեղահիդրատ C2H5COONa•H2O տեսքով։ Լուծվում է ջրում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Նատրիումի միացություններ Կատեգորիա:Պրոպիոնատներ
Դալ Մամեդլի (երկաթուղային կայարան)
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Երկաթուղային կայարաններ
Ձևվածք
Ձևվածք, ապագա արտադրանքի դետալներ՝ պատրաստված թղթից, կալկայից, գործվածքից, կաշվից կամ այլ նյութերից։ Առավել հաճախ «ձևվածք» բառն օգտագործվում է կարի բիզնեսում, իսկ այլ ոլորտներում՝ «ձևան» և «շաբլոն»։
Հիմնական ձևվածքն այն հիմքն է, որի վրա մոդելավորվում է կտորե արտադրանքը։ Սկզբում դիզայները ստեղծում է մոդելի էսքիզ, ըստ որի մոդելավորվում է ապրանքը։ Այս փուլում դիզայները կառուցում է հիմնական օրինակ՝ օգտագործելով տիպային կամ անհատական ​​չափումներ՝ կախված հիմնական նպատակից։ Հիմնական ձևվածքի ուրվագիծը կիպ է, կիսակիպ կամ ազատ։ Կիպ ուրվագիծը սերտորեն համապատասխանում է անձի մարմինը՝ ընդգծելով նրա բոլոր կորերն ու առավելությունները։ Կիսահարակից ուրվագիծն ավելի ընդարձակ է, «չամրացված ուրվագիծ» անվանումն ինքնին խոսում է։
Քանի որ նախշերի հետագա օգտագործումը կարող է նախատեսվել կամ դրանց սկզբնական տեսքը փոխելու անհրաժեշտություն կամ հնարավորություն կա, առավել հաճախ դրանք պատրաստվում են թղթից, գործվածքից, հաստ թաղանթից։ Եթե ​​նախշը ճիշտ է արված, և պատրաստի նմուշը համապատասխանում է էսքիզին, ապա արդյունաբերության մեջ կաղապարներ կամ նախշեր պատրաստվում են ըստ այդ օրինակի, որոնք պատրաստված են ավելի խիտ նյութերից, ինչպիսիք են մետաղը, պլաստիկը, փայտը ։
Փոքր մասշտաբի կարի արտադրության, անհատական ​​կարի կամ տնային պայմաններում գրաֆիկական թուղթն օգտագործվում է հիմնական նախշեր կառուցելու համար։ Նման թուղթը նշումներ ունի միլիմետրերով և սանտիմետրերով և վաճառվում է տարբեր կադրերի գլանափաթեթներով։ Պատրաստի նախշը վերագծվում է հետագծային թղթի վրա և մոդելավորվում ապագա արտադրանքի մանրամասները։ Պատրաստի նախշերի համար օգտագործվում է էլեկտրական ստվարաթուղթ։
Յուրաքանչյուր օրինաչափություն պարունակում է շատ օգտակար տեղեկություններ, որոնք դուք պետք է կարողանաք կարդալ, և որոնք կոդավորված են խորհրդանիշներով, թվերով և մակագրություններով. տարածքներ, որոնք պահանջում են տեղադրում կամ քաշում, ծալքեր կամ հավաքույթներ դնելու ուղղություններ։
Ձևվածքի եզրագծերը տեղափոխվում են գործվածքին, օգտագործելով դերձակի կավիճ, հատուկ անհետացող մարկեր (երբեմն օգտագործվում են մնացորդներ կամ պարզ մատիտ / գնդիկավոր գրիչ)։
Դուք կարող եք պահպանել պատրաստի նախշերը հետևյալ եղանակներից մեկով.
1. Ֆայլերով թղթապանակում։ Յուրաքանչյուր օրինակ տեղադրվում է առանձին ֆայլում՝ ծալովի տեսքով և լրացուցիչ կցվում է մոդելի ուրվագիծը՝ չափի նշումով։ Ցանկացած ճշտող տեղեկություն գրանցվում է նույն թերթիկում։
2.Ձևվածքի մանրամասները պատճենվում են էլեկտրական ստվարաթղթի վրա (կամ տեղադրվում են բարակ ստվարաթղթի վրա և կտրվում եզրագծի երկայնքով)։ Դակիչով փոս է արվում, և մասերը հավաքվում են լարի վրա։ Պատրաստի նախշերը կախովի վիճակում պահեք կախիչի վրա։
3. Ժամանակակից արդյունաբերություններում օգտագործվում են մեքենաների համար նախատեսված ծրագրեր, որոնք թույլ են տալիս կտրել նյութերը ըստ ծրագրային ապահովման մեջ ներկառուցված օրինաչափությունների և թույլ են տալիս փոխել հիմնական նախշերը՝ մուտքային տվյալների փոփոխությանը համապատասխան։
Գրականություն
Կատեգորիա:Կատարիր ինքդ Կատեգորիա:Բնօրինակում անաղբյուր հոդվածներ Կատեգորիա:Հագուստի դետալներ
Վաղարշակուպոլիս
Վաղարշակուպոլիս (նաև՝ Աբառնե, Ավառնե, Ավառնա, Ջերմուկ, Çermik), հնագույն քաղաք Մեծ Հայքի Ծոփք աշխարհում, Ծովք լճից հարավ, Եփրատի ձախ կողմում ։
Պատմություն
Քաղաքը նույնացվում է Հեթական արձանագրություններում հիշատակվող Ավառնայի (Ավարնա) հետ։ Հնուց ի վեր հայտնի է եղել իր բուժիչ և տաք ջրերով։ Վաղարշակուպոլիս է կոչվել 4-րդ դարի վերջից, երբ Բյուզանդիայի կայսր Թեոդոսիոս Ա Մեծը (379—395) այն շնորհել է Մեծ Հայքի արքա Պապի կրտսեր որդուն՝ Վաղարշակ Բ-ին։ Քաղաքը համապատասխանում է օսմանյան Դիարբեքիրի նահանգի Ջերմիկի գավառակի Ջերմուկ քաղաքին ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մեծ Հայքի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ծոփքի բնակավայրեր Կատեգորիա:Քրդաբնակ տարածաշրջաններ Կատեգորիա:Թուրքիայի քաղաքներ Կատեգորիա:Թուրքիայի փոքր քաղաքներ Կատեգորիա:Թուրքիայի քրդաբնակ բնակավայրեր
Սանտա Մարիա ին Կոսմեդին բազիլիկ
Պատմություն
Եկեղեցին կառուցվել է 8-րդ դարում, Բյուզանդական պապականության ժամանակաշրջանում ( տաճարի տեղում)։
Քանի որ բազիլիկը գտնվում էր շատ բյուզանդական կառույցներին մոտ, 7-րդ դարում այն կոչվում էր de Schola Graeca, և նրա հարակից փողոցը դեռևս կոչվում է della Greca։ Հույն վանականները, որոնք փախչում էին պատկերամարտության հետապնդումներից, ձևավորեցին եկեղեցին 782 թվականին։ Այդ ժամանակ Ադրիանոս I Պապը օժանդակեց եկեղեցու վերակառուցմանը։ Եկեղեցում կառուցվեց նավ՝ երկու ենթակողմերով և սյունասրահ։ Իր գեղեցկության համար եկեղեցին ստացել է «cosmedin»՝ գեղազարդ հատկանիշը (հունարեն kosmidion բառից)։ Սուրբ Նիկողայոս Հայրապետին նվիրված ավանդատունն ու աղոթատեղը ավելացվել են 9-րդ դարում Նիկողայոս I Պապի պատվերով։ Վերջինս նաև կառուցել էր պապական նստավայրը, սակայն դրանք ավերվել են 1084 թվականին Հռոմի կողոպտման ժամանակ, Ռոբերտ Օտվիլի գլխավորած նորմանական զորքի կողմից։
Սանտա Մարիա ին Կոսմեդինը Գելասիոս II, Կելեստինոս III և Բենեդիկտոս XIII պապերի տիտղոսակիր եկեղեցին է։ Եկեղեցու նախկին տիտղոսակիր կարդինալ-սարկավագներից է եղել Քենթերբերիի վերջին հռոմեացի կաթոլիկ արքեպիսկոպոս Ռեջինալդ Փոուլը։
Սանտա Մարիա ին Կոսմեդինում գտնված արձանագրությունները բազիլիկի պատմությունը ներկայացնող արժեքավոր աղբյուրներ են։ Դրանք հավաքագրվել և հրատարակվել են Վինչենցո Ֆորչելլայի կողմից ։
Եկեղեցու հիմնական վերականգնումը ավարտվել է 1118-1124 թվականներին։ Երբ Բենեդիկտյանները ձեռք բերեցին եկեղեցին, 1718 թվականին Ջուզեպպե Սարդիի կողմից եկեղեցին՝ մասնավորապես նոր ճակատամասը, վերափոխվեց բարոկկո ոճով ։ Այնուամենայնիվ, 1894-1899 թվականների վերականգնման ժամանակ հեռացվեցին բարոկկո ոճով արված հարդարանքները։
Ճարտարապետություն
Եկեղեցու սյունասրահում, հյուսիսային կողմում գտնվում է «ճշմարտության բերան» (Bocca della Verità) անտիկ քանդակը, որը, հավանաբար, ջրատար խողովակի ծածկ է եղել։ Ըստ լեգենդի, եթե որևէ մեկն իր ձեռքը դնի քանդակի բերանի մեջ և կեղծ երդում տա, ապա բերանը կփակվի և ձեռքը «կկտրվի»։ Նման վկայելի դեպք երբևէ չի եղել։
Եկեղեցու զանգակատունը միջնադարյան ամենաբարձր զանգակատունն է Հռոմում։
Սանտա Մարիա ին Կոսմեդինի ներկայիս ինտերիերն ունի երկու ենթակողմերով նավ, որը բաժանված է 4 որմնասյուներով և 18 անտիկ սյուներով։ 8-12-րդ դարերի զարդանկարները պահպանված են նավի վերին մասում և հաղթակամարում։ Եկեղեցու հատակը սալիկապատված է «կոսմատեսկո» ոճով։ Խորանը պատրաստված է կարմիր գրանիտից (1123 թ․)։
Ավանդատանն են գտնվում 8-րդ դարի խճանկարային հատվածներ, որոնք բերվել են այստեղ հին Սուրբ Պետրոսի բազիլիկից։ 18-րդ դարում վերականգնված մկրտարանն ու Խաչելության մատուռը կարելի է տեսնել նաև այսօր։
Եկեղեցու ձախ կողմում բեմի վրա պահվում է Սուրբ Վալենտինի ծաղկեպսակով զարդարված գանգը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Վատիկան Կատեգորիա:Հռոմի կաթոլիկ եկեղեցիներ Կատեգորիա:Ռոմանական ճարտարապետություն
Մարթա Լամաս
Մարթա Լամաս (Marta Lamas, ), մեքսիկացի մարդաբան, Մեքսիկայի ինքնավար տեխնոլոգիական ինստիտուտի (ITAM) քաղաքագիտության պրոֆեսոր։ Մեքսիկացի առաջատար ֆեմինիստներից մեկն է։ Հեղինակ է բազմաթիվ գրքերի, որոնք հանրային բանավեճերի միջոցով նպատակ են հետապնդում կրճատելու գենդերային խտրականությունը, մարմնավաճառությունը, արհեստական վիժեցումը։ 1990 թվականից Լամասը խմբագրում է Լատինական Ամերիկայի ամենաառանցքային ֆեմինիստական ամսագրերից մեկը՝ «Debate Feminista» (Ֆեմինիստական բանավեճ) ։ 2005 թվականին Լամասն առաջադրվել է Խաղաղության Նոբելյան մրցանակի ։
Կենսագրություն
Մարթա Լամասը ծնվել է 1947 թվականին Մեխիկոյում։ Ծնողներն արգենտինացի են։ Մարթան ազգագրություն է ուսանել Մարդաբանության և պատմության ազգային դպրոցում, այնուհետև մարդաբանության մագիստրոսի աստիճան է ստացել Մեքսիկայի ազգային ինքնավար համալսարանից ։
1976 թվականին Լամասը հիմնադրել է «Fem» ֆեմինիստական ամսագիրը, 1987 թվականին համահիմնադրել է «La Jornada» ամսագրի «Doble Jornada» (Կրկնակի օր) թերթի հավելվածը, 1990 թվականին՝ «Debate Feminista» (Ֆեմինիստական բանավեճ) ամսագիրը, որի նպատակն է միավորել ակադեմիական ֆեմինիստական տեսությունը կանանց շարժումներում գործունեության պրակտիկայի հետ։ Ամսագրի հրապարակումը շարժման շրջանակներում գաղափարներ քննարկելու մի հարթակ է գնահատելու՝ ինչպես կարելի է այդ մտքերը հասցնել հանրությանը ։ «Debate» Լատինական Ամերիկայի կարևորագույն ամսագրերից է, տպագրում է հոդվածներ նաև տղամարդկանց համար ։ Լամասը «La Jornada»-ի հիմնադիր անդամ է, «Proceso»-ի և իսպանական «El País»-ի սյունակագիր , ինչպես նաև   «El Processo» և «Diario Monitor» խմբագիր ։
1990 թվականին Լամասը հիմնադրել է «Sociedad Mexicana Pro Derechos de la Mujer (Semillas)» (Հանուն կանանց իրավունքների մեքսիկական ընկերություն), կազմակերպություն, որտեղ արտոնյալ կանայք կարող են ներդրումներ անել ավելի քիչ հնարավորություններ ունեցող կանանց համար։ Կազմակերպությունը Մեքսիկայի 31 նահանգներում ունի 24 մասնաճյուղեր ։
1992 թվականին Լամասը համահիմնադրել է «Grupo de Información en Reproducción Elegida» (GIRE) (Վերարտադրողական ընտրության տեղեկատվական խումբ)՝ տարածելու տեղեկատվություն վիժեցման, վերարտադրողականության, սեռական առողջության և իրավունքների վերաբերյալ բիոէթիկական, սոցիալական և իրավական տեսանկյուններից ։
38 տարիների ֆեմինիստական շարժման աշխատանքով պայմանավորված՝ 2007 թվականին Մեքսիկայի արդարադատության գերագույն դատարանն ապաքրեականացրել է 12 շաբաթյա հղիության վիժեցումը Մեխիկոյում ։
Լամասը Մեքսիկայի ինքնավար տեխնոլոգիական ինստիտուտի (ITAM) քաղաքագիտության պրոֆեսոր է ։ 2000 թվականին նա հիմնադրել է «Instituto de Liderazgo Simone de Beauvoir» (Սիմոնա դը Բովուարի առաջնորդության ինստիտուտ) որպես քաղաքացիական հասարակության ֆեմինիստական կառույց, որի նպատակը սոցիալական առաջնորդներ վերապատրաստելն է։ Կառույցի առաքելություններից է նպաստել իրավունքների և ազատությունների դեմոկրատական հասարակության կառուցմանը գիտելիքի, նորարարության, վերապատրաստումների միջոցով սոցիալական, գենդերային, միջմշակութային տեսանկյունից ։
Երկեր
Լամասը ֆեմինիստ գրող է և բազմաթիվ գրքերի հեղինակ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մեքսիկացի մարդաբաններ Կատեգորիա:Մեքսիկայի ազգային ինքնավար համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Մեքսիկացի ֆեմինիստներ Կատեգորիա:20-րդ դարի կին գրողներ Կատեգորիա:Մեքսիկացի ֆեմինիստ գրողներ Կատեգորիա:Մեքսիկացի իրավապաշտպաններ Կատեգորիա:21-րդ դարի կին գրողներ
Արցախյան գինու փառատոն
Արցախյան գինու փառատոն, անց է կացվում 2014 թվականի հոկտեմբերի 18-ից, Արցախի Հադրութի շրջանի Տող գյուղում ։ Փառատոնը շարունակական բնույթ է կրում և կազմակերպվում է յուրաքանչյուր տարի սեպտեմբեր ամսվա երրորդ շաբաթ օրը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Փառատոներ ըստ երկրի
Բովերա
Բովերա  (Bovera) ՝ մունիցիպալիտետ Իսպանիայում։ Գտնվում է Լեյդա պրովինցիայում (Կատալոնիա ինքնավար համայնքում)։ Մունիցիպալիտետը գտնվում է Գառիգես շրջանում։ Տարածքը կազմում է 65,2 կմ²։ Բնակչությունը՝ 16905 (2010 թվականի տվյալներով)։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իսպանիայի բնակավայրեր