cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Լիդս ամրոց
Ժամանակակից պատմություն
1926 թվականին Լիդսը ձեռք է բերել լեդի Օլիվ Բեյլին, ով, վարձելով ինտերիերի լավագույն նախագծող մասնագետներին, ամբողջությամբ վերափոխել է ամրոցի ներքին կահավորանքը։ Ճարտարապետ Արման Ալբեր Ռատոն զբաղվել է ինչպես արտաքին փոփոխություններով, այնպես էլ ներքին կահավորմամբ, օրինակ՝ 16–րդ դարի ոճով կառուցվել է կաղնե փայտից սանդուղք։ Ավելի ուշ Լիդսում աշխատել է փարիզեցի գեղազարդիչ Ստեֆան Բուդինը։ Շնորհիվ լեդի Բեյլիի՝ ամրոցում հավաքվել է կահույքի, խեցեղենի, գոբելենի, նկարների և 18–րդ դարի չինական ճենապակու հավաքածուներ։ Արմատապես վերակառուցվել են թագուհու ննջարանը, լոգարանը՝ դրանով բնակելի տարածքին վերադարձնելով 15–րդ դարասկզբի պալատի տեսքը, երբ ամրոցում հաճախ հյուրընկալվել է Հենրի V–ի կինը՝ Եկատերինա Վալուան։ Լեդի Բեյլին Լիդս ամրոցում նաև կազմակերպել և ստեղծել է Ֆոնդ, որն զբաղվել է ամրոցի և նրա հարակից զբոսայգու բարեկարգմամբ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Դղյակներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Անգլիայի դղյակներ Կատեգորիա:Կենտ
Տփղիսի ամիրայություն
Տփղիսի ամիրայություն (إمارة تفليس՝ «իմառաթ Թիֆլիս», თბილისის საამირო` Թբիլիսի սաամիրո), վարչաքաղաքական ինքնուրույն միավոր Արաբական խալիֆայության կազմում։ Մտնում էր Արմինիա կուսակալության մեջ` 736-885 թվականներին։ 885-1122 թվականներին պահպանել է ինքնուրույնությունը, սակայն ընդունել Հայ Բագրատունիների և Վրաց Բագրատիոնիների գերիշխանությունը։
Տփղիսի ամիրայությունը գոյատևել է շուրջ 4 դար՝ 736-1122 թվականները։ Սկզբնական շրջանում նրա հսկողության տակ են եղել ժամանակակից Վրաստանի կենտրոնական և արևելյան շրջանները, Աղվանքի արևմուտքը, ինչպես նաև Մեծ Հայքի նահանգներից Տայքը, Գուգարքը և Ուտիքը։
9-րդ դարում ստեղծվում է Տայքի կյուրոպաղատությունը, ապա նաև անջատվում են այլ հայկական գավառներ։ Անկախ իշխանություններ են ստեղծվում նաև Քարթլիում, Կախեթի մարզում, Հերեթում։ Ամիրայի իշխանությունը դառնում է ձևական, երբ 885 թվականին հիմնադրվում է Բագրատունիների թագավորությունը։ 10-11-րդ դարերում այն սահմանափակվում էր Թիֆլիս քաղաքի շրջակայքով։ 1080 թվականից սկսած քաղաքը ղեկավարում էր տեղի ավագանին, իսկ 1122 թվականի ազատագրումից հետո այն միացվում է Վրացական թագավորությանը և դառնում մայրաքաղաք։
Ամիրայությունը ղեկավարում էին Օմայյան արքայատոհմի ճյուղ Շուաբիների ներկայացուցիչները, ապա՝ Սահակ ամիրայի ապստամբությունից հետո, Շեյբանիները և Ջաֆարիները։ Վարչատարածքային միավորը և ամիրայի նստավայրը Թբիլիսին էր, որը ժամանակի հայկական աղբյուրներում կոչվում էր «Տփղիս», իսկ արաբերենում՝ համապատասխան հնչյուններ չունենալու արդյունքում՝ «Թիֆլիս»։
Ամիրան ենթարկվում էր Արմինիայի ոստիկանին, սակայն նրան նշանակում էր անմիջապես խալիֆը ։
Արաբական արշավանքներ
7-րդ դարի սկզբին մեկուսացված կյանքով ապրող Արաբական թերակղզու բնակչությունը ապրում էր առանձին ցեղերով կամ ցեղախմբերով, խիստ տարածված էին ցեղական բարբառները։ Գերիշխող կրոնը հեթանոսությունն էր, կային նաև քրիստոնեական ու հուդայական համայնքեր։ Այդ ժամանակ վաճառաշահ քաղաքներից մեկի՝ Մեքքայի ալ-Կուրեյշ ցեղի ներկայացուցիչ արաբ վաճառական Մուհամմադը հիմնում է նոր միաստվածային կրոն՝ իսլամ (الإسلام՝ հնազանդություն), և հորջորջվում որպես ալ-ռասուլ (رسول, մարգարե)։ Նոր կրոնը բոլոր մուսուլմաններին պարտադրվում էր «սրբազան պատերազմ» մղել «անհավատների», այսինքն՝ ոչ մուսուլմանների, առաջին հերթին՝ հեթանոսների դեմ։ Արաբական միացյալ պետությունը օտար աղբյուրներում կոչվում է «խալիֆայություն», քանի որ նրա ղեկավարը խալիֆն էր (خليفة՝ փոխարինող)։ Տերության ինքնանվանումը ալ-Դաուլա ալ-Արաբիյյա էր (الدولة العربية՝ արաբական պետություն)։
Այդ ժամանակ երկարատև պատերազմներից թուլացել էին Մերձավոր Արևելքի երկու հզոր պետությունները՝ Բյուզանդական կայսրությունը և Սասանյան Պարսկաստանը։ Հպատակ ժողովուրդները պատրաստ չէին լուրջ դիմադրություն ցույց տալ նոր թշնամուն ։
640 թվականին տեղի ունեցավ արաբների առաջին արշավանքը Հայկական լեռնաշխարհ, որին 642-643 թվականներին հաջորդեց երկրորդը։ Հաղթական արշավանքերը արաբներին բերեցին հարուստ ավար և գերիներ։ Պարտություն կրելով նաև 650 թվականին կայացած երրորդ արշավանքում՝ հայերը որոշեցին տեղի տալ և հաշտության պայմանագիր կնքել արաբների հետ։
652 թվականին Դամասկոսում կնքված հայ-արաբական պայմանագրի արդյունքում Հայաստանը, ինչպես նաև հարևան Վրաստանը և Աղվանքը, ճանաչեցին արաբների գերիշխանությունը, սակայն ստացան ինքիշխանության իրավունք։ Այս իրավիճակը տևեց կես դար՝ մինչև 701 թվականը, երբ ամբողջ Հարավային Կովկասն ու Հայկական լեռնաշխարհը միավորվեցին վարչաքաղաքական մեկ կառույցի՝ Արմինիա կուսակալության մեջ։ Այն բաժանվեց 4 ամիրայությունների՝
Նախկին Մեծ Հայքի թագավորության շատ տարածքներ դուրս մնացին Արմինիայի կազմից։ Նրանք շարունակեցին մնալ արաբական այլ ամիրայությունների կազմում և աստիճանաբար կորցրին հայկական դիմագիծը։ Փոքր Հայքը և Արևմտյան Վրաստանը մնացին Բյուզանդական կայսրության կազմում։
Ամիրայության ձևավորում
Արաբները Վրաստանում առաջին անգամ հայտնվել էին դեռ 645 թվականին՝ Հայաստան կատարած երկրորդ արշավանքից հետո։ 735 թվականին Մրվան II-ի զորքերը գրավում են Թբիլիսին։ Իր դաժանությունների և ժողովրդի ձայնը չանսալու համար վրացիները նրան անվանել են «խուլ», իսկ հայերը՝ «կույր», քանի որ նա չի ցանկացել տեսնել ժողովրդի արցունքները։ Արաբների շրջանում իր համառության պատճառով կոչվել է «ավանակ»։
Մրվանը սկզբում նշանակվել էր Արմինիայի փոխարքա, ով տարածաշրջանը իսլամացնելու հանձնարարություն էր ստացել։ Թբիլիսիում նա նշանակում է ամիրա (أمير՝ իշխան), ում ազդեցությունը պետք է գործեր Գուրջանի վրա։ Դրա մեջ չէր մտնում Արևմտյան Վրաստանի ծովեզրյա հատվածը և Աբխազիան. այն շարունակում էր մնալ Բյուզանդական կայսրության գերիշխանության տակ։
Արաբական տիրապետության շրջանում Տփղիսը (ալ-Թիֆլիս) վերածվում է վաճառաշահ քաղաքի՝ իսլամական աշխարհի ու քրիստոնյա Եվրոպայի միջև։ Այն նաև վահան էր արաբների համար՝ ընդդեմ Բյուզանդիայի ու Խազարների պետության։ Թբիլիսիում սկսում է տարածվել մուսուլմանական մշակույթը, սակայն քաղաքը չի իսլամանում, քանի որ տեղաբնիկ բնակչությունը ամուր կառչում է ուղղափառ եկեղեցուն։
Սկզբնական շրջանում ամիրայի իշխանությունը ընդգրկում էր բավական ընդարձակ տարածք, սակայն կարճ ժամանակում տեղի տալով հայ և վրացի իշխաններին՝ նա սահմանափակվում է Շիդա Քարթլիով ու Քվեմո Քարթլիով։
Տարածք
9-11-րդ դարերում Թիֆլիսի ամիրայության հյուսիսային սահմանը Դիգոմի կիրճն էր, հարավում ամիրային պատկանում էին Բիրթվիսի, Օրբեթի և Փարցխիսի բերդերը։ 9-րդ դարի վերջին Քվեմո Քարթլիի հարավային շրջանները՝ Լոռի-Փամբակը, անցնում են հայ Բագրատունիներին։ Ավելի ուշ՝ 978 թվականին, այնտեղ հիմնադրվում է Տաշիր-Ձորագետի թագավորությունը ։ Նրանց էին պատկանում Սամշվիլդե ամրոցը և Դեբեդի հովիտը։ Արևմուտքում ամիրայության սահմանն անցնում էր Թրիալեթի (Թռեղք) հետ ։ Արևելքում ամիրային էր պատկանում մինչև Իորի գետն ընկած ընդարձակ տարածքը՝ Կախեթի մարզը, Հերեթը, Տավուշը ։ 9-րդ դարում ամիրայության տարածքը կրճատվում է և սահմանափակվում Քարթլիով։ Վրաստանը չի իսլամանում, կառուցվում են մի քանի մուսուլմանական կառույցներ ամիրայության կենտրոն Տփղիսում։ Կովկասի քաղաքների շարքում այն երկրորդն էր՝ Դերբենդից հետո։ Դեռ 8-րդ դարում Բյուզանդիան կարողանում է վերջնականապես հաստատվել Աբխազիայի թագավորության տարածքում, ավելի ուշ նաև՝ Լազիկեում։ Վերջինս ամբողջովին ազատագրվում է միայն 9-րդ դարում։
Այդ ժամանակաշրջանում Տփղիսի ամիրան Բաղդադից փորձում է վարել ինքնուրույն քաղաքականություն և դադարում է հարկ վճարել նրան։ Ի պատասխան դրա՝ Աբբասյանները 853 թվականին զորք են ուղարկում թուրք հրամանատար Բուղայի գլխավորությամբ։ Դա տեղի էր ունենում Արմինիայի ապստամբության ընթացքում, երբ հայերը կարողանում են ինքնուրույնություն նվաճել։ Տեղացի բնակչությունը՝ մասնավորապես Կախեթի մարզի ու Հերեթի քրիստոնյաները, որոշում են օգտվել առիթից։ Ամիրայության կենտրոնը պարտություն է կրում, և Թբիլիսին ավերվում է, իսկ քրիստոնյաների մի ստվար հատված արտագաղթում է Աբխազիայի թագավորություն։ Դրան հակառակ՝ Արևելյան Վրաստանի լեռնականները կարողանում են լուրջ հակահարված տալ Բուղային և այդպիսով առանձնանալ ամիրայությունից։
11-րդ դարում Տփղիսի ամիրայի իշխանությունը սահմանափակվում էր քաղաքով և նրա մերձակա ավաններով։ 1080 թվականից պատմության մեջ ամիրայի մասին հիշատակություններ չեն նշվում։ Վրացական աղբյուրների համաձայն՝ քաղաքը կառավարում էր ավագանին։ 1122 թվականին հաղթական զորքով Թբիլիսի է մտնում վրաց թագավոր Դավիթ Շինարար Բագրատիոնին (1089-1125), վերակառուցում քաղաքը և դարձնում իր պետության մայրաքաղաքը։ Քաղաքի չորսհարյուրամյա օտար տիրապետությունն ավարտվում է։
Միջնադարյան Թբիլիսի
Տփղիսը մեծ քաղաք էր՝ երկշերտ պարիսպներով։ Բերդը ուներ երեք դարպաս։ Նրա շուրջ տարածվում էր բուն քաղաքը՝ Կուր գետի երկու ափերին, որոնք միմյանց միանում էին նավակներից պատրաստված կամուրջով։ Աշխարհագրագետները և ճանապարհորդները հիշատակում են հանքային բուժիչ աղբյուրների մասին, որոնց շուրջ կառուցվել էին բազմաթիվ հասարակական շինություններ ու բաղնիքներ։ Տները կառուցված էին հիմնականում սոճու փայտից։ 9-րդ դարում Թբիլիսին ուներ մոտ 50 000 բնակչություն և թվաքանակով զիջում էր միայն Դերբենդին։ Հիմնականում ապրում էին արհեստավորներ ու առևտրականներ։
1020-ական թվականներից Վրացական թագավորությունը սկսում է նորանոր տարածքներ նվաճել ամիրայությունից, որի գոյությունը փաստացիորեն դադարում է 1080 թվականին։ 1122 թվականին Դավիթ Շինարարը ազատագրում է քաղաքը, ամրացնում նրա պարիսպները և այն կառուցապատում նոր շենքերով ու եկեղեցիներով։
Ջաֆարիներ
Վրացական աղբյուրների համաձայն՝ 1062-1068 և 1080-1122 թվականներին քաղաքի իշխանությունը պատկանում էր ավագանուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Քարթլի Կատեգորիա:Կախեթի մարզի պատմություն Կատեգորիա:Պետություններ Պատմական Վրաստանի տարածքում Կատեգորիա:Արմինիա կուսակալություն Կատեգորիա:Թբիլիսիի պատմություն Կատեգորիա:Վրաստանը վաղ միջնադարում Կատեգորիա:Մերձավոր Արևելքի պատմական պետություններ
Հեբա Սելիմ
Հեբա Սելիմ (արաբերեն `هبة عبد الرحمن سليم عامر, ), եգիպտացի լրտես, ով իր  փեսացուի՝ Ֆարուք Ալ-Ֆիկկի հետ աշխատել է Մոսադի համար։ Ծագումով Միջին Եգիպտոսի Ասյուտ քաղաքից է, մեծացել է Կահիրեի վերին դասի Մոհանդեսին արվարձանում։ Սովորել է արվեստի ֆակուլտետում, մասնագիտացել ֆրանսերեն լեզվում։ Հեբա Սելիմի ֆրանսիացի ուսուցիչներից մեկն առաջարկել է նրան ուսումը շարունակել Սորբոնում։ Փարիզում Սելիմն ապրել է եգիպտական ​​ընտանիքի հետ և հաճախ է հյուրընկալել Եգիպտոսի դեսպանի տանը։ Եգիպտական հեռուստատեսությամբ ​​2010 թվականին դեսպանը նրան նկարագրել է որպես գրավիչ, ուրախ, պայծառ ու հայրենասեր անձնավորություն։ Նա նաև նշել է, որ Սելիմը ֆինանսապես պայքարի մեջ էր, քանի որ Փարիզում Եգիպտոսի դեսպանատանը աշխատանք չէր կարողացել գտնել։ Հետագայում նա օժանդակում է Սելիմի Լիբիայով Եգիպտոս վերադառնալուն՝ հորինելով հոր հիվանդության մասին պատմություն ։
Ապրել է շքեղ կյանքով իր ընտանիքի առանձնատանը Ալ-Ջազիրա բարձր տեխնոլոգիական արվարձանում։ Անդամակցել է նույնանուն ակումբին։ Հեբան դեռ քսան տարեկան չկար, երբ բարձրագույն դպրոցի դիպլոմ ստացավ և մեկ տարի անց հորը, ով կրթության նախարարության գործակալ էր, խնդրեց և պնդեց ուսումը շարունակել Փարիզում։ Հայրն առանց երկմտելու համաձայնում է՝ չմտածելով, թե ինչ է սովորելու Փարիզում։ Սկզբում նա այնտեղի դեսպանատանը դիմում է աշխատանքի համար, սակայն մերժվում է։ Ֆրանսիական համալսարանի պրոֆեսորը համոզեց նրան միանալ ֆրանսիաի Սորբոնյան համալսարանին, ֆրանսերենի ուսումնասիրությունն ավարտելու համար։ Սա մեկնարկային կետ էր։ Հիբան մեկ անգամ պատմում է իսրայելցի Մոսադի սպային Ալլահ Ֆրանց Ֆաբուկ Աբդուլ-Համիդ ալ-Ֆակիի մասին, ով  Եգիպտոսի բանակի սպա էր՝ ցույց տալով իր հիացմունքը։ Մոսսադի կողմից հավաքագրվելուց հետո նա ամուսնանում է Եգիպտոսի բանակի սպա, ինժեներ Ֆարուք Ալ-Ֆիկկիի հետ և հակաօդային մարտկոցների վայրերի մասին տեղեկություններ հավաքում նրա միջոցով։ Հետագայում նա տեղեկացավ և պատրաստակամորեն մասնակցեց նրա լրտեսական գործունեությանը։ Իսրայելը բազմաթիվ ճշգրիտ հարվածներ է հասցրել եգիպտական ​​կողմին։ Իսրայելական հարվածները այնքան ճշգրիտ էին, որ եգիպտական ​​կողմը համոզվեց, որ պետք է ներգրավվեն ներհամայնքային լրատվամիջոցները։ Ի վերջո, Ֆարուք Ալ-Ֆիկկին բռնվել և մահապատժի է ենթարկվել։ Եգիպտացիները, սակայն, որոշ ժամանակ անց որոշեցին օգտագործել նրան որպես կրկնակի գործակալ։ Բացի այդ նրան չեն ձերբակալել, Հեբա Սելիմը թողեց այնպիսի տպավորություն, որ իրենց լրտեսական գործունեությունը չի վտանգվել։
Դատավարություն և մահապատիժ
Հեբան և նրա ամուսինը վերջապես ձերբակալվում են։ Նա դատարանում մեղադրվել է հայրենիքի դավաճանության համար։ Նրանք երկուսն էլ դատապարտվել են մահվան։ Հետո սպառելով բոլոր վերաքննիչ ուղիները, այդ թվում նախագահ Անվար Սադաթի միջնորդությամբ ներման խնդրագիրը, Հեբան դատապարտվել է կախաղան բարձրացվելու՝ կախվելով դատավարությունից հետո, երբ նա խոստովանեց իր հանցագործությունը քաղաքացիական դատապարտյալների օրենքով սահմանված կարգով։ Իսկ Ալ-Ֆիկկին գնդակահարվել է, քանի որ նա Եգիպտական բանակի սպա է եղել, և նման դատավճիռը սահմանված էր Եգիպտոսի ռազմական օրենքով ։
Աստերեոմետր
Աստերեոմետր (Astéréomètre-ը հունարեն aster բառից աստղ է, իսկ metron-ը՝ չափ) աստղագիտական գործիք, որը գրաֆիկորեն պատկերում է երկնային մարմինների ծագման ու մայրամուտի ժամանակը, եթե հայտնի են դրանց անկումը և երկնոլորտի միջով դրանց անցման պահը (կամ ուղիղ վերելք)։
Հեբա Սելիմ
Դատավարություն և մահապատիժ
Հեբա Սելիմի մասին նկարահանվել է Al sood ila al haweyah (Անդունդը մագլցելով) Եգիպտական ֆիլմը։ Եգիպտական կինոյի բնորոշ գծերից է, երբ ֆիլմի վերջում Աբլան (Հեբա Սելիմի անունը ֆիլմում) Լիբիայում գերված եգիպտացիներին ուղեկցում է Եգիպտոս։ Երբ ինքնաթիռը մոտենում է Կահիրեի օդանավակայանին, նրա ուղեկցող հետախույզը ցույց է տալիս բուրգերը և Նեղոսը, հետո շատ դատապարտող տոնով ասում է. «we heya dee Masr ya abla» (Եվ սա Եգիպտոսն է, Աբլա)։
Աստերեոմետր
Փարիզի ակադեմիայի գրություններում Է. Ժորան (Edme Sébastien Jeaurat) նկարագրել է իր հորինած գործիքը։ Այն շարժական շրջան է, որը բաժանված է 24 ժամ ու րոպեների, կազմված իր կենտրոնի մոտ. երկու թևերի միջև շարժվող քանոնը ինքն իրեն զուգահեռ է լինում այնպես, որ այն կտրում է աղեղը, որը հավասար է օրվա երկարությանը՝ շրջանի գծի վրա։
Հեբա Սելիմ
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Եգիպտացի լրտեսներ Կատեգորիա:Կին լրտեսներ Կատեգորիա:Մահապատժի ենթարկված լրտեսներ Կատեգորիա:Մահապատժի ենթարկված եգիպտացիներ
Աստերեոմետր
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Աստղագիտական գործիքներ
Բրատիցի
Բրատիցի (Братићи), գյուղ Սերբիայի Հանրապետության կենտրոնական հատվածում՝ Շումադիայի մարզի Ալեքսանդրովացի շրջանում։
Ըստ 2002 թվականին Սերբիայում անցկացված մարդահամարի տվյալների, գյուղի բնակչությունը կազմում է 120 մարդ ։ Գյուղի ժամային գոտին՝ UTC+1, իսկ ամառը՝ UTC+2:
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Սերբիայի գյուղեր Կատեգորիա:Ալեքսանդրովացի շրջանի բնակավայրեր
Ապարների ռադիոակտիվություն
Ապարների ռադիոակտիվություն, ուրանի և թորիումի խմբերի ռադիոակտիվ տարրերի ու նրանց տրոհման նյութերի, ինչպես նաև ռադիոակտիվ կալիումի (К40) և կապարի (Pb87) առկայությունն ապարներում։ Բնական մյուս ռադիոակտիվ տարրերի պարունակությունը էապես չի ազդում ռադիոակտիվության վրա։ Գլխավոր ռադիոակտիվ տարրերի միջին պարունակությունը առավել տարածված ապարներում (գ/տ) հետևյալնէ։
Բյուրեղային ապարներում ռադիոակտիվ տարրերը ներկա են մասամբ ուղեկից միներալների կազմում, մասամբ էլ՝ «ազատ տոմների» ձևով։ Նստվածքային ապարներում ռադիոակտիվ տարրերի պարունակությունը կախված է նրանց ծագումից։ Կավերը, որպես կանոն, առավել ռադիոակտիվ են։ Նվազագույն ռադիոակտիվություն ունեն աղային նստվածքները՝ գիպսը, քարաղը, բացառությամբ կալիումական աղեփ։ Ռադիոակտիվ տարրերի կուտակումները ապարներում սովորաբար մեծ չեն, սակայն երբեմն, հատկապես նստվածքային ապարներում, տասնյակ և հարյուրավոր անգամ գերազանցում են միջին մեծություններին՝ կլարկներին։
Կատեգորիա:Ռադիոակտիվություն
Հովհաննես Բաննահյան
Հովհաննես Գևորգի Բաննահյան, հայ խմբագիր, կուսակցական գործիչ։
Կենսագրություն
Ծնվել է Թիֆլիսում, արհեստավորի ընտանիքում։ 1917 թվականին ավարտել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցը։ Նույն թվականին ընդունվել է կոմունիստական կուսակցության շարքերը և ակտիվ կուսակցական աշխատանք է կատարել սկզբում Թիֆլիսում և ապա Հյուսիսային Կովկասում (Արմավիրում, Վլադիկավկազում), որտեղ հետապնդվել է սպիտակգվարդիականների կողմից և հազիվ փրկվել գնդակահարությունից։ Այնուհետև, 1919-1920 թվականներին Վրաստանում ընդհատակյա աշխատանքից հետո Բաննահյանը ուղարկվում է Խորհրդային Հայաստան։ Այստեղ 1922-1923 թվականներին նա լարված աշխատում է Ալեքսանդրապոլում, որպես պարտիայի գավկոմի ագիտպրոպ բաժնի վարիչ և «Ռանչպար» թերթի խմբագիր։ Եղել է նաև «Մաճկալ», «Կարմիր գյուղացի» թերթերի խմբագիր։ Հետագայում տեղափոխվում է Էջմիածին և ընտրվում է նրա գավկոմի քարտուղար։ Այդ պաշտոնում,	1923-1924 թվականներին նա ծավալում է լայն, բեղմնավոր աշխատանք, որից հետո որոշ ժամանակ աշխատում է ՀԿԿ Կենտկոմի կազմբաժնում։ 1927 թվականին Բաննահյանր գործուղվում է Մոսկվա՝ ուսանելու։ Այստեղ ընդունվում է կոմակադեմիային առընթեր մարքսիզմ-լենինիզմի դասընթացները, որտեղ մեկ տարի սովորելուց հետո ետ է կանչվում և նշանակվում Լենինականի քաղկոմի քարտուղար։ Հետագայում Բաննահյանը աշխատանքի է փոխադրվում Հյուսիսային Կովկաս և ընտրվում Նովոռոսիյսկի քաղաքային կոմիտեի քարտուղար, որը նրա վերջին պաշտոնն էր ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ
Սրտի կծկումների հաճախականություն
Սրտի կծկումների հաճախականություն (ՍԿՀ), միավոր ժամանակում սրտի կծկումների թիվն է։ Այն չափվում է մեկ րոպեի ընթացքում սրտի կծկումների քանակով (կ/ր, bpm)։ Կծկումների հաճախականությունը որպես կանոն համարժեք է օրգանիզմի ֆիզիոլոգիական պահանջներին, այն միտված է մարմնին անհրաժեշտ քանակությամբ թթվածին մատակարարելուն և արգասիք ածխաթթու գազ հեռացնելուն։ ՍԿՀ-ն սովորաբար հավասար է կամ մոտ ծայրամասային անոթազարկի (պուլս) թվային արժեքին։ Մի շարք վիճակներում սրտի նորմալ կծկումների հաճախականությունը կարող է փոփոխվել՝ ֆիզիկական վարժություններ, քուն, տագնապային վիճակ, սթրես, տարբեր հիվանդություններ և դեղորայքի ընդունում։
Ֆիզիոլոգիա
Նորմալ ֆիզիոլոգիական վիճակում սրտի ռիթմը ամբողջապես կանոնավորվում է ծոց-նախասրտային հանգույցով (սինուսային, սինոատրիալ կամ SA հանգույց), իսկ սրտի կծկման հաճականության կարգավորումը իրականացվում է սիմպաթիկ և պարասիմպաթիկ նյարդային համակարգերից այդ հանգույց հասնող ազդակներով։ SA հանգույցը իր սիմպաթիկ նյարդավորումը ստանում է accelerans նյարդից, որի միջնորդանյութը նորէպինեֆրինն է։ Իսկ թափառող (Xզ․) նյարդը ապահովում է SA հանգույցի պարասիմպաթիկ նյարդավորումը՝ ացետիլխոլին միջնորդանյութով ազդելով հանգույցի բջիջների վրա։ Համապատասխանաբար, accelerans նյարդի դրդումը բարձրացնում է սրտի կծկումների հաճախականությունը, իսկ թափառող նյարդի դրդումը՝ նվազեցնում ։
Քանի որ օրգանիզմի արյան ծավալը հաստատուն է, ապա համապատասխան օրգանին ավելի շատ թթվածին մատակարարելու ֆիզիոլոգիական մեխանիզմներից մեկը ՍԿՀ-ն մեծացնելն է, այդ կերպ արյան նոր բաժինը ավելի հաճախակի է հասնում օրգաններին։ Հանգստի վիճակում նորմալ ՍԿՀ-ն կազմում է 60-100 կ/ր   ։ Հազվասրտությունը կազմում է րոպեում 60-ից քիչ կծկում (< 60 կ/ր)։ Այնուամենայնիվ, 50-60-ի սահմաններում կծկման հաճախականությունը բավականին հաճախ է հանդիպվում առողջ մարդկանց շրջանում և որպես կանոն խնդրահարույց չէ ։ Հաճախասրտությունը սահմանվում է որպես հանգստի վիճակում, մեկ րոպեի ընթացքում 100-ից ավելի սրտի կծկում (100 կ/ր <)։ Սակայն քնի ընթացքում կայուն 80-100 կծկման հաճախականությունը կարող է հիպերթիրեոդիզմի կամ սակավարյունության նշան լինել։
Սրտի կծկումների հաճախականության վրա կարող են բազմաթիվ գործոններ ազդել։ Հաճախակի ներգրավվող ակտիվացնող ազդեցություն ունեն գլխուղեղում արտադրվող էնդորֆիններն ու հորմոնները, որոնք մեծ մասամբ արտադրվում են թմրամիջոցների ազդեցությամբ։
Այս բաժնում քննարկվող նորմալ ՍԿՀ թվերը բավականին գերազանցում են այն հաճախականությանը, որը հանդիպվում է պսակային զարկերակային հիվանդությամբ անձանց շրջանում ։
Սիրտ-անոթային կենտրոն
Սրտի կծկումների կանոնավոր իմպուլսները ծագում են նախասիրտ-փորոքային (SA) հանգույցից։ Կծկումների հաճախականությունը կարգավորվում է նաև կենտրոնական գործոններով՝ սիմպաթիկ և պարասիմպաթիկ ուղիների միջոցով ։ Սրտի աշխատանքի նյարդային կարգավորման կենտրոնը տեղակայված է երկարավուն ուղեղում, այն ներկայացված է զույգ սիրտ-անոթային կենտրոնների տեսքով։ Սրտային կենտրոնի ակտիվացնող, դրդիչ շրջանները սիմպաթիկ նյարդերի`cardioaccelerans ճյուղերի, միջոցով ակտիվացնում են սրտի աշխատանքը, իսկ ընկճող կենտրոնները պարասիպաթիկ նյարդավորման՝ թափառող նյարդի, միջոցով ընկճում են սրտի աշխատանքը։ Հանգստի վիճակում երկու կենտրոնները նպաստում են սրտի թույլ խթանմանը և ապահովում են սրտի ինքնավար տոնուսը։ Սա նման է կմախքային մկանների տունուսի ապահովմանը։ Նորմայում գերակշռում է թափառող նյարդի ազդեցությունը, հակառակ դեպքում SA հանգույցով պայմանավորված առանց պարասիմպաթիկ վերահսկողության սինուսային ռիթմը հանգստի վիճակում կկազմեր մոտ 100 կ/ր ։
Սիմպաթիկ և պարասիմպաթիկ նյարդաթերը անցնում են զույգ սրտային հյուսակով, որը տեղակայված է սրտի հիմքի մոտ։ Սրտային ակտիվացնող նյարդային կենտրոնից ծագում են նյարդաթելեր, դրանք հասնում են սիմպաթիկ կենտրոններ, հետագայում կազմում են սիմպաթիկ հանգույցի (պարանոցային հանգույցը և կրծքային վերին՝ T1-T4 հանգույցները միասին) սրտային ճյուղերը։ Վերջիններս հասնում են ծոց-նախասրտային և նախասիրտ-փորոքային հանգույց (ատրիովենտրիկուլյար, AV հանգույց)՝ հավելյալ ճյուղեր տալով նախասրտերին ու փորոքներին։ Փորոքներն ունեն առավելապես սիմպաթիկ նյարդավորում և ավելի քիչ քանակությամբ պարասիմպաթիկ թելեր։ Սիմպաթիկ խթանման հետևանքով սրտի նյարդամկանային սինապսներում արտադրվում է նորէպինեֆրին (այլ անվանումը՝ նորադրենալին) նյարդամիջնորդանյութը։ Այն բացում է քիմիական կամ լիգանդ-կախյալ նատրիումական ու կալցիումական անցուղիները և նպաստում կատիոնների դեպի բջջի ներս թափանցման։ Այս կերպ կրճատվում է վերաբևեռացման ժամանակը, որի շնորհիվ արագանում է հաջորդ ապաբևեռացման ու կծկման գործընթացը, արդյունքում մեծանում է սրտի կծկումների հաճախականությունը ։ Նորէպինեֆրինը կապվում է ադրեներգիկ բետա-1 ընկալիչներին։ Գերճնշման համար օգտագործվող դեղերը (օր․՝ բետա պաշարիչներ) կապվում են այս ընկալիչներին, պաշարում դրանք և նվազեցնում ՍԿՀ-ն ։
Սիրտ-անոթային կենտրոնների խթանում
Սիրտ-անոթային կենտրոնները համապատասխան ազդակները ստանում են ընդերային մի շարք ընկալիչներից, որոնց զգացող ընդերային թելերը անցնում են սրտային հանգույցով։ Այդ ընկալիչների թվում են տարբեր պրոպրիոցեպտորներ, բարոռեցեպտորներ (ճնշման ընկալիչներ) և քեմոռեցեպտորներ (քիմիական նյութերի ընկալիչներ), դրանց են գումարվում լիմբիկ համակարգից եկող լրացուցիչ ազդակները, որոնք նորմայում սրտային ռեֆլեքսների միջոցով ապահովում են սրտի բնականոն աշխատանքը։
Ֆիզիկական աշխատանքի ընթացքում մկաններում, հոդաճեղքերում և ջլերում տեղակայված տարբեր պրոպրիոռեցեպտորներ են դրդվում։ Ստանալով համապատասխան ազդակները՝ սիրտ-անոթային կենտրոնները կարգավորում են արյան ադեկվատ մատակարարումը աշխատող մկաններին՝ ըստ կարիքի ընկճելով պարասիմպաթիկ կամ ակտիվացնելով սիմպաթիկ խթանումը սրտի վրա և փոխելով ՍԿՀ-ն ։
Նմանապես են աշխատում նաև բարոռեցեպտորները, որոնք արձանագրում են արյան ճնշման տատանումները պատի ձգման միջոցով։ Դրանք մեխանիկական ընկալիչների տեսակին են պատկանում։ Հիմնականում տեղակայված են աորտայի աղեղի (ազդակները հաղորդվում են թափառող (Xզ) նյարդով), քնային զարկերակի երկատման (ազդակները հաղորդվում են լեզվաըմպանային (IXզ) նյարդով), սիներակի, թոքային անոթների շրջանում և սրտի աջ կեսում։ Բարոռեցեպտորներից ստացվող ազդակները ներկայացնում են արյան ճնշումը, ֆիզիկական ակտիվության աստիճանը և օրգանիզմում արյան հարաբերական բաշխումը։ Սիրտ-անոթային կենտրոնները հսկում են բարոռեցեպտորներից ստացվող ազդակները՝ պահպանելով սրտային հոմեոստազը, այս մեխանիզմը կոչվում է բարոռեցեպտորային ռեֆլեքս կամ բարոռեֆլեքս։ Բարձր արյան ճնշման և անոթի ձգման պարագայում բարոռեցեպտորներից ստացվող ազդակների հաճախականությունը մեծանում է, համապատասխանաբար սրտային կենտրոնները ընկճում են սրտի սիմպաթիկ խթանումը և ակտիվացնում պարասիմպաթիկը՝ նվազեցնելով ՍԿՀ-ն (հազվասրտություն)։ Երբ արյան ճնշումն ու անոթի ձգման աստիճանը ցածր է, բարոռեցեպտորներից ստացվող ազդակների հոսքը նվազում է, ինչը սրտային կենտրոններին ստիպում է ակտիվացնել սրտի սիմպաթիկ և ընկճել պարասիմպաթիկ խթանումը՝ բարձրացնելով ՍԿՀ-ն (հաճախասրտություն) ։
Կա մեկ այլ ռեֆլեքս, որը կոչվում է նախասրտային կամ Բեյնբրիջի ռեֆլեքս, այն կախված է նախասրտում արյան ծավալային ներհոսքից։ Մեծացած երակային վերադարձը դեպի աջ նախասիրտ ձգում է վերջինիս պատերը, որտեղ տեղակայված են հատուկ բարոռեցեպտորներ։ Սակայն այս դեպքում բարոռեցեպտորներից ստացվող ազդակների հաճախականության մեծացմանը ի պատասխան, սրտային կենտրոնները ակտիվացնում են սիմպաթիկ խթանումը, այդ կերպ մեծանում է ՍԿՀ-ն և մեծ ծավալով ներհոսած արյունը արագ մղվում է շրջանառություն (հաճախասրտություն) ։ Մեծացած ՍԿՀ-ի և սրտի արագ դատարկման հետևանքով հետզհետե ստորին և վերին սիներակներում ճնշումը սկսում է նվազել։ Մեծացած ՍԿՀ-ն հանգեցնում է աջ նախասրտում ճնշման իջեցման, որը նպաստում է սիներակից ավելի շատ արյան ներքաշմանը, որը իր հերթին բերում է խոշոր երակներում ճնշման իջեցման։ Այս գործընթացը շարունակվում է այնքան ժամանակ, մինչև աջ նախասրտում ճնշումը հասնի նորմալ արժեքի։ Այս ռեֆլեքսի հետևանքով ՍԿՀ-ն իջնում է նորմալ մակարդակների։ Հատկանշական է, որ այս դեպքում ՍԿՀ-ի սիմպաթիկ դրդմամբ մեծացումը չի ուղեկցվում պարասիմպաթիկ ազդեցության ընկճմամբ։ Իհարկե, գործում է նաև հակառակ մեխանիզմը։
ՍԿՀ-ի վրա ազդող գործոններ
Ինքնավարության ու վերադաս նյարդավորման համակցման միջոցով սիրտ-անոթային կենտրոնը բավարար հնարավորություն ունի ՍԿՀ-ն լիովին կարգավորելու համար։ Չնայած դրան, այլ գործոններ նույնպես ազդում են ՍԿՀ-ի վրա։ Դրանց թվում են տարբեր հորմոններ, մասնավորապես ադրենալինը (էպինեֆրին), նորադրենալինը (նորէպինեֆրինը) և վահանագեղձի հորմոնները, տարբեր իոնների մակարդակները՝ կալցիում, կալիում և նատրիում, մարմնի ջերմաստիճանը, հիպօքսիան և թթվահիմնային հավասարակշռությունը ։
Բզենիցե
Բզենիցե (Бзенице), գյուղ Սերբիայի Հանրապետության կենտրոնական հատվածում՝ Շումադիայի մարզի Ալեքսանդրովացի շրջանում։
Սրտի կծկումների հաճախականություն
Ադրենալին և նորադրենալին
Կատեխոլամինները՝ ադրենալինն ու նորադրենալինը, արտադրվում են մակերիկամների միջուկային շերտում, դրանք կազմում են սթրես-պատասխանի կարևոր բաղադրիչը։ Սթրես- պատասխանի զարգացման մեջ կարևոր դեր ունի սիմպաթիկ համակարգը։ Այս երկու հորմոնները ունեն նման ազդեցության մեխանիզմ՝ կապվում են բետա-1 ադրեներգիկ ընկալիչներին և բացում են իոնային նատրիումական ու կալցիումական քիմիական կամ լիգանդ կախյալ անցուղիները։ Բջջի ներս լրացուցիչ քանակությամբ կատիոնների ներթափանցման հետևանքով աճում է ապաբևեռացման աստիճանը, իջնում է գործողության պոտենցիալի շեմը և կրճատվում վերաբևեռացման ժամանակահատվածը։ Այնուամենայնիվ, այս հորմոնների զանգվածային արտադրությունը սիմպաթիկ գերդրդման հետ զուգակցված կարող է հանգեցնել առիթմիաների առաջացմանը։ Մակերիկամների միջուկային շերտը ենթարկվում է միայն սիմպաթիկ վերահսկողության, այստեղ բացակայում են պարասիմպաթիկ նյարդերը ։
Բզենիցե
Ըստ 2002 թվականին Սերբիայում անցկացված մարդահամարի տվյալների, գյուղի բնակչությունը կազմում է 421 մարդ ։ Գյուղի ժամային գոտին՝ UTC+1, իսկ ամառը՝ UTC+2:
Սրտի կծկումների հաճախականություն
Վահանգեղձի հորմոններ
Ընդհանուր առմամբ, վահանագեղձի հորմոնների բարձր մակարդակը (թիրօքսին (T4) և տրիյոդթիրոնին(T3)) մեծացնում է սրտի կծկումների հաճախականությունը, նպաստում հաճախասրտության առաջացմանը։ Վահանգեղձի հորմոնների ազդեցությունը որպես կանոն ավելի երկարատև է, քան կատեխոլամիններինը։ Տրիյոդթիրոնինի ֆիզիոլոգիապես ակտիվ տեսակը կարող է ներթափանցել սրտամկանի բջիջներ և փոփոխել վերջինիս ակտիվությունը գենոմի մակարդակով ։ Այն մեծացնում է ՍԿՀ-ն ու սրտի կծկողականությունը սրտամկանում բետա-ադրենեգրգիկ ընկալիչների քանակը մեծացնելու, ինչպես նաև հավելյալ միոզինի թելեր սինթեզելու միջոցով։ Դրա հետևանքով բարձրանում է նաև սիստոլիկ ճնշումը, սակայն դիաստոլիկ ճնշման բարձրացում չի դիտվում, այն նույնիսկ իջած է լինում (Կորրիգանի, Ուոթսոնի հիդրավլիկական հարվածի կամ կոլապսվող անոթազարկ)։
Կալցիում
Կալցիումի իոնները կարևոր դեր ունեն ՍԿՀ-ի ու կծկողականության հարցում։ Կալցիումի բարձր մակարդակը նպաստում է այդ երկու ցուցանիշների մեծացմանը։ Հիպերկալցեիմիայի ժամանակ կալցիումի շատ բարձ մակարդակը կարող է բերել նույնիսկ սրտի կանգի։ Կալցիումական անցուղիների պաշարիչները կարող են նվազեցնել ՍԿՀ-ն, պաշարելով և նվազեցնելով կալցիումի իոնների տեղաշարժը ։
Սթրեսի ազդեցություն
Սթրեսը հանգեցնում է համապատասխան ֆիզիոլոգիական պատասխանի՝ մեծացնում է սրտի կծկումների հաճախականությունը ։ 18-25 տարեկան 8 դերասանների շրջանում ներկայացման ընթացքում հետազոտվել է անսպասելի որևէ ազդակի (սթրեսային գործոն) հետևանքով ի հայտ եկող ՍԿՀ-ի փոփոխությունը։ Այդ հետազոտության ընթացքում արձանագրվեց նշանակալի տարբերություն դերասանների ընթացիկ դիրքից կախված՝ բեմի վրա, թե բեմից դուրս։ Բեմի ետևում գտնվող դերասանները սթրես-գործոնի նկատմամբ ցուցաբերում էին անմիջական պատասխան, ինչը արձանագրվում էր անսպասելի ազդակին զուգահեռ նույն րոպեին բարձր ՍԿՀ-ի մակարդակով։ Սակայն բեմահարթակին գտնվող դերասանների շրջանում սթրեսային պատասխանը ավելի ուշ էր զարգանում՝ սթրես-գործոնի ազդելուց հետո 5 րոպեի ընթացքում (դարձյալ արձանագրելով բարձրացած ՍԿՀ)։ Այս օրինաչափությունը հաստատվել էր դեռ վաղ հետազոտություններում․ անհատների վրա անմիջական ազդեցության բացասական հույզը կամ ազդակը ՍԿՀ-ի վրա ունի երկարատև ազդեցություն ։ Ինչ վերաբերում է բեմի վրա դերասանների ավելի թույլ սթրես-պատասխանին, դա կապված է նախապես առկա պասիվ պաշտպանության հետ, այնինչ նախապես ցածր ՍԿՀ-ի մակարդակը ավելի հակված է դիսոցիացիայի ։ Ավելին, ՍԿՀ-ի մակարդակը հստակ համապատասխանում է սթրեսայի պատասխանի ուժգնությանն ու վախի աստիճանին, ինչը կարելի է օգտագործել տարբեր սթրես-գործոնների ազդեցությունները համեմատելու համար։
ՍԿՀ-ն նվազեցնող գործոններ
ՍԿՀ-ն կարող է նվազել նատրիումի և կալիումի մակարդակների փոփոխությունից, հիպօքսիայից, ացիդոզից, ալկալոզից և հիպոթերմիայից։ Էլեկտրոլիտների մակարդակի ու ՍԿՀ-ի միջև առկա է բավականին բարդ փոխհարաբերություն, սակայն էլեկտրոլիտային հավասարկշռության պահպանումը ապահովում է ապաբևեռացման նորմալ ու կայուն մակարդակ։ Այս երկու իոններից կալիումի մակարդակը այս պարագայում ունի ավելի մեծ կլինիկական նշանակություն։
Ընդհանուր առմամբ, ինչպես հիպոնատրիեմիան (նատրիումի ցածր մակարդակը), այնպես էլ հիպերնատրեմիան (նատրիումի բարձր մակարդակ) կարող են հանգեցնել հաճախասրտության։ Ծանր հիպերնատրեմիան կարող է հանգեցնել ֆիբրիլյացիայի և սրտի կանգի։ Իսկ ծանր հիպոնատրեմիան արդեն հանգեցնում է հազվասրտության և տարատեսակ առիթմիաների։ Հիպոկալեմիան (կալիումի ցածր մակարդակ) նույնպես կարող է բերել առիթմիաների առաջացման, իսկ հիպերկալեմիան (կալիումի բարձր մակարդակ) սրտամկանը դարձնում է թույլ և թորշոմած ։ Հիպերկալեմիայի ժամանակ սրտի հաղորդիչ համակարգի վրա ազդեցության հետևանքով կարող է զարգանալ անոմալ խոր հազվասրտություն, ֆիբրիլյացիա և ասիստոլա։
Սրտամկանը որպես էներգիայի աղբյուր օգտագործում է բացառապես աերոբ նյութափոխանակությունը։ Ծանր հիպօքսիան (թթվածնի անբավարար մատակարարումը), նվազեցնում է ՍԿՀ-ն, քանի որ սրտամկանի արագ կծկումները էներգիայով ապահովելու համար անհրաժեշտ թթվածինը անբավարար է ։
Ացիդոզի դեպքում արյան մեջ առկա է ջրածնի իոնների բարձր մակարդակ, որի հետևանքով արյան pH-ը իջնում է։ Ալկալոզի դեպքում հակառակը՝ առկա են քիչ ջրածնի իոններ և բարձր pH: Արյան նորմալ pH-ը 7.35–7.45 է, ուստի այս ցուցանիշներից բարձր և ցածր թվերը կարձանագրվեն հապատասխանաբար որպես ացիդոզ և ալկալոզ։ Գրեթե բոլոր կենսաքիմիական ռեակցիաների մասնակից ֆերմենտները զգայուն են pH-ի տատանումների նկատմամբ և նույնիսկ չնչին փոփոխության դեպքում դրանց նորմալ գործառույթը կարող է խանգարվել։ Ուստի թթվահիմնային հավասարակաշռության խախտման դեպքում ֆերմենտ-սուբստրատ կոմպլեքսների բնականոն ձևավորումը խանգարվում է, մի շարք ֆերմենտային ռեակցիաներ խաթարվում են, ինչը ՍԿՀ-ի վրա ունենում է բազմակողմանի ազդեցություն։ Ավելին, pH-ի լայն տատանումները կարող են հանգեցնել ֆերմենտների դենատուրացիայի և ֆունկցիոնալ անբավարարության ։
Վերջին գործոնը մարմնի ջերմաստիճանն է։ Մարմնի բարձրացած ջերմաստիճանը կոչվում է հիպերթերմիա, իսկ նվազածը՝ հիպոթերմիա։ Թեթև հիպերթերմիան բերում է ՍԿՀ-ի մեծացմանը և կծկողականության աճին։ Իսկ հիպոթերմիան, հակառակը՝ նվազեցնում է ՍԿՀ-ն ու կծկողականությունը։ Այս ռեֆլեկտոր հազվասրտությունը կազմում է ավելի ընդհանուր՝ խորասուզման ռեֆլեքսի բաղադրիչը։ Այդ դեպքում սառը ջրի հետ դեմքի հպման և հատկապես քթանցքների թրջվելու ժամանակ զգացող ուղիներով (եռվորյակ նյարդ) ազդակը հասնում է գլխուղեղ, ապա թափառող նյարդի միջնորդությամբ զարգանում է հազվասրտություն (սրտի վրա պարասիմպաթիկ ազդեցություն), ինչպես նաև սրտի կծկողունակության թուլացում։ Կարևոր նշանակություն ունի նաև շունչը պահելու ընթացքում կարոտիսային քեմոռոցեպտորների կողմից հիպօքսիան, հիպերկապնիան և ացիդոզը արձանագրելը։ Բացի հազվասրտությունից զարգանում է նաև ծայրամասային անոթասեղմում (անոթային համակարգի վրա սիմպաթիկ ազդեցություն), արյան վերաբաշխում, կարող են զարգանալ նաև առիթմիաներ։ Այս ռեֆլեքսի ֆիզիոլոգիական նշանակությունը ջրում խորասուզվելու ընթացքում առաջնահերթ կենսական կարևոր օրգանները արյամբ մատակարերելն է, սրտի կողմից էներգիայի ռացիոնալ օգտագործումը և հազվասրտության մեխանիզմով անոթասեղմամբ պայմանավորված հնարավոր գերճնշումը կոմպենսացնելը, ընդ որում հազվասրտության մակարդակը հապատասխանում է ջրի սառնության աստիճանին։ Շատ ավելի խոր հիպոթերմիայի դեպքում հնարավոր է սրտի կանգ, այս հնարքը օգտագործվում է սրտային վիրաբուժությունում։ Այդ դեպքում ողջ համակարգային արյունը մղվում է արհեստական սիրտ-թոքային արյան շրջանառության սարքով, ապահովվում է օրգանների արյունամատակարարումը և գազափոխանակությունը մինչև վիրահատության ավարտը, որից հետո սառեցված սիրտը կարելի է հետ բերել նորմալ սինուսային ռիթմի։ Ինչպես ծանր հիպերթերմիան, այնպես էլ ծանր հիպոթերմիան կյանքի հետ անհամատեղելի են, բոլոր անհրաժեշտ ֆերմենտները շարքից դուրս են գալիս։ Այդ վիճակները առաջնահերթ ախտահարում են ԿՆՀ-ն ։
Տարբեր հանգամանքներում
Սրտի կծկումների հաճախականությունը հաստատուն մեծություն չէ, այն դինամիկ մեծանում կամ նվազում է մարմնի նյութափոխանակային պահանջներից ելնելով։ Սինուսային հանգույցի նորմալ ռիթմը ենթարկվում է ինքնավար նյարդային համակարգի ազդեցության․ սիմպաթիկ նյարդային համակարգը ակտիվացնում, իսկ պարասիմպաթիկը՝ ընկճում է այն ։ ՍԿՀ-ն գնահատելու համար գոյություն ունեն մի շարք հաշվարկման համակարգեր։
Հանգստի ՍԿՀ
Հիմնական կամ հանգստի ՍԿՀ-ն (ՍԿՀհանգ․) սահմանվում է որպես սրտի կծկումների հաճախականություն, որը բնորոշ է արթուն, հանգիստ վիճակում գտնվող անհատին, որը մինչ այդ ֆիզիկական ակտիվություն չի ցուցաբերել և չի գտնվում սթրեսային կամ հուզական լարված վիճակում։ Մի շարք հետազոտությունների համաձայն ՍԿՀ-ի նորմալ միջակայքը կազմում է60-100 կծկում րոպեում   ։ ՍԿՀհանգ․ հաճախ կորելացվում է մահացության աստիճանի հետ։ Օրինակ, ցանկացած պատճառագիտության մահացությունը աճում է մոտ 1,22 անգամ, որբ ՍԿՀ-ն գերազանցում է 90 կ/ր-ն ։ Սրտամկանի ինֆարկտով պացիենտների շրջանում մահացությունը աճում է 15%-ից մինչև 41%, եթե նրանց ՍԿՀ-ն անցնում է 90 կ/ր-ն ։ Սիրտ-անոթային համակարգի ախտաբանությամբ ցածր ռիսկայնության շրջանում գտնվող 46,129 անձանց ՍԿՀհանգ․ 96%-ի մոտ կազմել է 48-98 կ/ր ։ Վերջապես, մի հետազոտթւոյան համաձայն սրտաբանների 98%-ը համարում է, որ ցանկալի, թիրախային միջակայքը ՍԿՀ-ի պետք է կազմի 50-90 կ/ր, այն ավելի ցանկալի է քանի 60-100-ը ։ Նորմալ ՍԿՀհանգ․ պայմանավորված է սրտի սինուսային (SA) հանգույցում գոյացող հանգստի ռիթմով, այն սրտի առաջին կարգի ռիթմավար է և պատասխանատու է սրտի ռիթմի ինքնավարության համար ։ Լավ մարզված անձանց շրջանում հանգստի ՍԿՀ-ն հաճախ կազմում է 33-50 կ/ր։
Առավելագույն ՍԿՀ
Առավելագույն ՍԿՀ-ն (ՍԿՀmax) անհատի սրտի կծկումների առավելագույն հնարավոր հաճախականությունն է, որը զարգանում է ֆիզիկական ծանրաբեռնվածության ժամանակ առանց որևէ կողմնակի բարդությունների ։ Այս արժեքը տարիքի հետ սովորաբար նվազում է։ Քանի որ ՍԿՀmax-ը անհատական ցուցանիշ է, առանձին անհատի ՍԿՀmax-ը չափելու լավագույն մեթոդը սրտային ծանրաբեռնման (սթրես) թեստն է։ Այդ ընթացքում անհատը ենթարկվում է վերահսկվող ֆիզիոլոգիական ծանրաբեռնման (որպես կանոն տրեդմիլ թեստ), որի ընթացքում կատարվում է ԷՍԳ հետազոտություն։ Վարժությունների ծանրության աստիճանը պարբերաբար մեծացվում է այնքան, մինչև ԷՍԳ-ի վրա արձանագրվեն սրտային գործառույթի որոշակի փոփոխություններ, որից հետո թեստը դադարեցվում է։ Այս թեստի տևողությունը կազմում է տասից քսան րոպե։
Այն մեծահասակները, ովքեր պետք է անցնեն վարժությունների նոր ռեժիմի, խորհուրդ է տրվում այս հետազոտությունը իրականացնել միայն հատուկ բժշկական անձնակազմի ներկայությամբ, հնարավոր բարդություններից խուսափելու համար։ Ընդհանուր առմամբ, այս հետազոտությունը միտված է որոշելու միայն մարդու անհատական առավելագույն ՍԿՀ-ն։ Սակայն առավել ճշգրիտ արժեք ներկայացնելու համար այս բանաձևերը այդքան էլ տեղին չեն, դրանք հիմնականում ներկայացնում են միջինացված ցուցանիշ, մեծ մասամբ հիմնվում են անհատի տարիքի վրա և հաշվի չեն առնում անհատի հանգստի ՍԿՀ-ն։ Հայտնի է, որ առկա է «թույլ հարաբերակցություն ՍԿՀmax-ի և տարիքի միջև», ինչպես նաև լայն ստանդարտ շեղման արժեքներ կանխատեսվող ՍԿՀ-ից ։
Կան ՍԿՀmax-ը հաշվարկելու համար մի շարք այլ բանաձեր։
Նես և համահեղինակներ
Հիմնվելով 3320 առողջ, 19-89 տարիքախմբում գտնվող կանանց և տղամարդկանց շրջանում կատարված հետազոտության արդյունքների վրա, որտեղ հաշվի են առնվել սեռի, մարմնակազմվածքի և ֆիզիկական ակտիվության հնարավոր ազդեցությունը, Նեսը և համահեղինակները սահմանել են․
Հաստատվել է, որ ցուցանիշը հիմնականում անկախ է սեռից, ֆիզիկական ակտիվությունից, թթվածնի առավելագույն օգտագործման ծավալից, ծխելուց և մարմնի զանգվածի ցուցիչից։ Այնուամեայնիվ, այս բանաձևը կլինիկական պայմաններում օգտագործելուց անհրաժեշտ է հաշվի առնել 10,8 կ/ր արժեքի ստանդարտ շեղումը ։
Տանակա, Մոնահան և Սիլս
Ըստ Տանակայի, Մոնահանի և Սիլսի (2001)․
Հաշվի առնելով այս մետա-անալիզի (351 հետազոտություն, որում ընդգրկվել են 492 խմբեր և 18,712 անհատներ) և լաբորատոր հետազոտության (514 առողջ անհատի) տվյալները, հետազոտողները եկել են այն եզրակացության, որ այս բանաձևը կիրառելու դեպքում ՍԿՀmax-ը առավելագույնս կորելացվում է տարիքի հետ (r = −0.90)։ Ռեգրեսիոն բանաձևը (209 − 0.7 x տարիք), որը ստացվել էր լաբորատոր հետազոտության տվյալների հիման վրա, գրեթե կրկնում էր մետա-անալիզի տվյալները։ Այս հետազոտությունը ցույց տվեց, որ ՍԿՀmax-ի արժեքը կախված չէ սեռից և անհատական, սովորութային ֆիզիկական ակտիվության աստիճանից։ Բոլոր տարիքային խմբերում ունենալով ~10 կ/ր չափով ստանդարտ շեղում, եզրակացվել է որ այս բանաձևը ունի ±20 կ/ր չափով ճշգրտություն ։
Օկլենդի համալսարան
2007 թ-ին, Օկլենդի համալսարանից մի շարք մասնագետներ 25 տարիների ընթացքում 132 անհատների շրջանում որոշել են ՍԿՀmax-ի արժեքը և առաջարկել գծային մի հավասարում, որը շատ նման է Տանակայի բանաձևին՝ ՍԿՀmax = 207 − (0.7 × տարիք), ինչպես նաև ոչ գծային՝ ՍԿՀmax = 192 − (0.007 × տարիք2)։ Գծային հավասարումը ուներ ±5–8 կ/ր ճշգրտություն, իսկ ոչ գծայինը ավելի ճշգրիտ էր՝±2–5 կ/ր ։
Հասկել և Ֆոքս
Չնայած Տանակայի, Մոնահանի և Սիլսի հետազոտության գոհացուցիչ տվյալներին, դեռևս օգտագործվող ամենահայտնի բանաձևը (որի ստանդարտ շեղման վերաբերյալ տվյալները բացակայում են) հետևյալն է․
Չնայած, որ այս բանաձևը վերագրում են մի շարք տարբեր աղբյուրների, համարվում է, որ այն առաջարկվել է Ուիլիամ Հասկելի ու Սեմուել Ֆոսքի կողմից 1970 թ-ին ։ Այս բանաձևի շուրջ պատմական հետազոտությունները փաստում են, որ այն չի հիմնվում որևէ կոնկրետ հետազոտության վրա, այլ մոտ 11 տարբեր տարբեր հրապարակված և չհրապարակված գիտական հետազոտությունների տվյալների ուսումնասիրման և մշակման արդյունք է ։ Այն լայն ճանաչում ստացավ Polar Electro-ի կողմից սրտային մոնիթորներում կիրառություն ստանալուց հետո, այդ փաստը «ծիծաղելի» թված Հասկելին , ով երբևէ չէր նախատեսել, որ «այս բանաձևը պետք է որևէ կերպ հանդիսանա հստակ ուղեցույց մարդկանց մարզումների համար »։
Ռոբերջս և Լենդվեր
2002 թ-ի հետազոտության համաձայն, որը հաշվի է առել ՍԿՀmax-ի հաշվարկման 43 բանաձև (ներառյալ վերրևում ներկայացված Հասկելի ու Ֆոքսի), Journal of Exercise Psychology պարբերականում ներկայացվել է հետևյալը ․
Գուլատի (կանանց համար)
Հյուսիս-արևմտյան համալսարանից Մարթա Գուլատիի կողմից, 2010 թ-ին կանանց շրջանում ՍԿՀmax-ը հաշվարկելու համար առաջարկվեց հետևյալ բանաձևը․
Վոլֆհորթ և Ֆարազդեժի
2003 թ-ին Լունդում՝ Շվեդիա, հեծանվային ուժաչափման (էրգոմետրիա) տվյալները սահմանեցին տղամարդկանց համար․
և կանանց համար․
Սահմանափակումներ
ՍԿՀmax -ի արժեքը լայն տատանման սահման ունի, այն խիստ անհատական ցուցանիշ է ։ Նույնիսկ այնպիսի էլիտար սպորտային թիմի շրջանում, ինչպիսիք են 20-ամյա օլիմպիական թիավարողները, ՍԿՀmax-ի արժեքը տատանվում է 160-220 սահմաններում ։ Վերը թվարկված բանաձևերի կիրառման պարագայում այսպիսի լայն տատանումը կարձանագրվեր որպես տարիքային տարբերություն 60-90 տարեկանի չափով, ինչը չափազանց հեռու է միջին հաշվարկված արժեքներից։
Հաշվարկված թվերը արձանագրում են որպես կանոն միջին արժեքներ և մեծամասամբ հիմնվում են անհատների ֆիզիոլոգիական և ֆիզիկական վիճակի վրա։ Օրինակ, կրոսավազքի (երկար տարածության վազորդներ) սպորտսմենների շրջանում այդ ցուցանիշը որպես կանոն ավելի փոքր է, քանի որ նրանց մոտ ժամանակի ընթացքում զարգացել է սրտի ֆիզիոլոգիական հիպերտրոֆիա, այնինչ սպրինտերների (կարճ տարածության ու ժամանակի վազորդներ) շրջանում ցուցանիշը ավելի մեծ է, քանի որ ֆիզիկական ծանրաբեռնվածությունը հարաբերականորեն կարճատև է, որին անհրաժեշտ է արագ, համարժեք պատասխան։ Մինչդեռ այս երկու անհատները կարող էին ունենալ կանխատեսական ՍԿՀmax մոտ 180 (= 220 − տարիք), իրականում երկու մարզիկների ՍԿՀmax -ը տատանվել է բավականին լայն սահմանում, օրինակ՝ 20 կ/ր (170 և 190)։
Ավելին, նույն տարիքի, նույն սպորտաձևի և նույն թիմի տարբեր անհատների մոտ իրական ՍԿՀmax-ը կարող է տատանվել 60 կ/ր-ի սահմաններում (160-220)։ Այս տատանման սահմանը չափազանց լայն է, և որոշները գտնում են, որ «Մարզիկների շրջանում ՍԿՀ-ն նվազագույն կարևորություն ունեցող ցուցանիշներից է» ։
Պահեստային ՍԿՀ
Պահեստային ՍԿՀ-ն (ՍԿՀպ․) անհատի չափված կամ կանխատեսելի առավելագույն ՍԿՀ-ի ու հանգստի ՍԿՀ-ի տարբերությունն է։ Վարժությունների ծանրության աստիճանը գնահատման համար կիրառվող մի շարք մեթոդներ հիմնվում են հենց պահեստային ՍԿՀ-ի տոկոսային չափաբաժնի վրա։ Ավելին, երբ անհատը մարզում է իր սիրտ-անոթային համակարգը, ժամանակի ընթացքում ՍԿՀհանգ․-ի արժեքը սկսում է նվազել, ինչը բերում է պահեստային ՍԿՀ-ի աճի։ ՍԿՀպ․-ի չափաբաժինը համարժեք է անհրաժեշտ առավելագույն թթվածնի ծավալի պահեստային չափաբաժնին ։
Սա հաճախ է օգտագործվում վարժության ծանրության աստիճանը որոշելու համար (առաջին անգամ կիրառել է 1957թ․ Կարվոնենը) ։
Սակայն Կարվոնենի հետազոտությունը ուներ հետևյալ թերությունները․
Թիրախային ՍԿՀ
Առողջ մարդկանց շրջանում թիրախային ՍԿՀ-ն կամ մարզումային ՍԿՀ-ն (ՍԿՀմ) ՍԿՀ-ի այն ցանկալի մակարդակն է, որը պետք է հասցվի աերոբիկ մարզումների ընթացքում թոքերի և սրտի համար մարզումից առավելագույն օգուտ ստանալու համար։ Այս տեսական հաշվարկը կախված է հիմնականում տարիքից, այնուամենայնիվ հաշվի են առնվում նաև անհատի ֆիզիկական վիճակը, սեռը և մարզվածության աստիճանը։ Ներքևում ներկայացված է առանձին անհատի ՍԿՀմ-ի երկու հաշվարկման եղանակ։ Երկու եղանակներում էլ առկա է «ինտենսիվություն» ցուցանիշը, որը ներկայացված է տոոկոսներով։ ՍԿՀմ-ն կարող է հաշվարկվել 65–85% ինտենսիվության սահմաններում։ Ամեն դեպքում, շատ կարևոր է ունենալ հստակ ՍԿՀmax արժեքներ, որպեսզի հաշվարկը բավարար ճշգրիտ լինի։
Օրինակ, անհատի ՍԿՀmax-ը 180 է (40 տարեկան, ՍԿՀmax հաշվարկվել է 220 −տարիք բանաձևով)․
Կարվոնենի մեթոդ
Կարվոնենի մեթոդը օգտագործում է ՍԿՀհանգ․-ը մարզումային ՍԿՀ-ն հաշվարկելու համար, 50-85 % ինտենսիվության պայամններում ․
Համապատասխանաբար,
Օրինակ, անհատի ՍԿՀmax-ը 180 է, իսկ ՍԿՀհանգ․-ը 70 (և ՍԿՀպ -ն 110)․
ՍԿՀ-ի վերականգնում
ՍԿՀ-ի վերականգնման աստիճանը (ՍԿՀվեր․) ներկայացնում է վարժության ծանրաբեռնման գագաթին, վարժության դադարեցումից հետո միավոր ժամանակում ՍԿՀ-ի նվազման աստիճանը ։ Վարժության դադարեցումից հետո որքան արագ է կատարվում ՍԿՀ-ի նվազումը, այնքան ավելի է մարզված սրտային համակարգը ։
Եթե վարժությունից հետո ՍԿՀ-ն մեկ րոպեում նվազում է 12 կ/ր-ից պակաս արագությամբ, ապա առկա է մահացության բարձր ռիսկ ։ Նիշիմեի և համահեղինակների հետազոտության համաձայն, որը իրականացվել էր 9,454 անտահտների շրջանում, միջինում 5,2 տարի հսկողական տևողությամբ, ոչ նորմալ ՍԿՀվեր․ պարագայում (≤12 կ/ր նվազման արագություն վարժության դադարեցումից հետո) անհատների մահացությունը մոտ քառակի ավելի բարձր է գնահատվել ։ Շելթերի և համահեղինակների հետազոտության համաձայն 2,193 անհատների շրջանում և 13 տարի տևողությամբ, հայտնաբերվեց, որ ՍԿՀվեր․ ≤22 կ/ր արագությունը դադարեցումից երկու րոպե անց, լավագույնս ներկայացնում է «բարձր ռիսկում գտնվող պացիենտներին» ։ Հայտնաբերվել է նաև, որ չնայած ՍԿՀվեր․ ունի մեծ կանխատեսական նշանակություն, այն ոչ մի նշանակություն չունի ախտորոշման հարցում ։
Զարգացում
Մարդու սիրտը կյանքի ընթացքում կծկվում է միջինում 3,5 մլրդ անգամ։
Մարդու սաղմի սիրտը սկսվում է կծկվել բեղմնավորումից մոտավորապես 21 օր անց կամ վերջին դաշտանից 5 շաբաթ հետո, այս ժամկետը բժշկության մեջ արձանագրում է հղիության սկիզբը։ Սրտամկանի բջիջները կծկվում են էլեկտրական ապաբևեռացման հետևանքով, դրանք ընդունակ են ինքնածին էլեկտրական իմպուլսների շնորհիվ ինքնաբերաբար կծկվել։ Սրտի կծկման ազդակը ծագում է ռիթմավար (փեյսմեյքեր) կենտրոններում և տարածվում է դեպի սրտի մնացած հատվածներ սրտի հաղորդչական համակարգի միջոցով։ Ռիթմավար (փեյսմեյքեր) բջիջները ծագում են նախասրտերի և երակային սինուսի զարգացման վաղ շրջանում՝ ձևավորելով համապատասխանաբար ծոց-նախասրտային ու նախասիրտ-փորոքային հանգույցները։ Հաղորդիչ համակարգը շարունակվում է որպես Հիսի խուրձ, որը ապաբևեռացման ալիքը հասցնում է սրտի ստորին բաժիններին։
Սկզբում, մարդու ՍԿՀ-ն հավասար է մոր ՍԿՀ-ի արժեքներին՝ 75-80 կ/ր։ Ապա սաղմնային սրտի կծկման հաճախականությունը (ՍՍԿՀ) առաջին ամսվա ընթացքում գծային աճում է՝ 7-րդ շաբաթվա ընթացքում հասնելով մոտ 165-185 կ/ր (վերջին դաշտանից 9 շաբաթ անց)։ Այս տեմպը համապատասխանում է օրական 3,3 կ/ր աճին կամ 3 օրվա մեջ մոտ 10 կ/ր աճման տեմպին և ամսվա կտրվածքով՝ 100 կ/ր աճին ։
Վերջին դաշտանից 9,2 շաբաթ անց այն հասնում է առավելագույն արժեքին, որից հետո սկսում է նվազել մինչև 150 կ/ր (+/- 25 կ/ր), այս արժեքը ձևավորվում է դաշտանից հետո մինչև 15-րդ շաբաթը։ 15-րդ շաբաթից հետո այս դանդաղման տեմպը նվազում է և հասնում մոտ 145 կ/ր (+/- 25 կ/ր) արժեքին։ Ռեգրեսիոն բանաձևը, որը նկարագրում է ՍԿՀ-ի աճի տեմպը մինչև պտղի գլուխ-ազդրային երկարության 25 մմ հասնելը կամ վերջին դաշտանից հետ մինչև 9,2 շաբաթը, հետևյալն է․
Տարիքը օրերով = ՍՍԿՀ × (0.3) + 6
Տղաների և աղջիկների միջև մինչև ծնունդը չկա ՍԿՀ-ի հարցում որևէ էական տարբերություն ։
Ձեռքային չափում
ՍԿՀ-ն գնահատելու ամենապարզ և հարմար եղանակն է ճաճանչային զարկերակի վրա անոթազարկի չափումը։ Սակայն շտապ և անհապաղ վիճակներում ՍԿՀ-ն չափելու ամենահուսալի մեթոդը քնային զարկերակների անոթազարկի գնահատումն է։ Սա շատ կարևոր է հատկապես նախասրտերի շողացում ունեցող պացիենտների համար․ նրանց շրջանում սրտի կծկումները անկանոն են, իսկ սրտի մեկ կծկման ընթացքում արտամղվող արյան ծավալը (սրտի հարվածային ծավալ) հաստատուն չէ։ Այդ կծկումները հաջորդում են կարճ դիաստոլային, որի պատճառով փորոքները լիովին չեն արյունալցվում։ Արդյունքում սիստոլային ծավալը նվազում է, իսկ անոթազարկի ալիքը բավականաչափ ուժեղ չէ, որպեսզի արտահայտվի և շոշափմամբ ճշգրիտ գնահատվի ծայրամասային զարկերակներում, ինչպիսին է, օրինակ՝ ճաճանչայինը։ Անոթազարկը այս դեպքում կարող է գրանցվել դոպլեր հետազոտության միջոցով ։ՍԿՀ-ն չափելու համար կիրառվող կետերն են․
Գործիքային չափման մեթոդներ
ՍԿՀ-ն գնահատելու ամենաճշգրիտ մեթոդներից է էլեկտրասրտագրությունը (ԷՍԳ)։ ԷՍԳ-ն ներկայացնում է սրտի էլեկտրական ակտիվությունը, այն լիովին համապատասխանում է սրտի ֆունկցիոնալ փոփոխություններին։ Շարունակական ԷՍԳ հսկողությունը ցուցված է իրականացնել մի շարք կլինիկական վիճակներում, մասնավորապես ինտենսիվ թերապիայում։ ԷՍԳ-ի վրա ՍԿՀ-ն միանգամից գրանցվում է հաշվարկելով RR միջակայքը, որը բազմապատկելով/բաժանելով ստացվում է կ/ր-ում ՍԿՀ։ Հաշվարկման մեթոդներից են․
ՍԿՀ մոնիտորները հնարավորություն են տալիս իրականացնել շարունակական չափումներ, դրանք կարող են կիրառվել նաև մարզումների և վարժությունների ընթացքում, երբ ձեռքային չափումը դժվար կամ անհնար է իրականացնել (օր՝ ձեռքերը զբաղված են)։ Գոյություն ունեն տարատեսակ վաճառքային մոնիտորներ։ Սպորտում կիրառվող որոշ մոնիտորներ ունեն կրծքային գոտի, որի վրա զետեղված են էլեկտրոդներ։ Չափման արդյունքը ցուցադրելու նպատակով ազդանշանը հաղորդվում է դաստակին ամրացվող ընդունիչի վրա։
Այլընտարնքային չափման մեթոդ է սեյսմոկարդիոգարֆիան ։
Օպտիկական չափման մեթոդներ
Մատի պուլս-օքսիմետրիան և ակնահատակի լազերային դոպլեր պատկերը նույնպես ունեն կլինիկական կիրառություն։ Այս մեթոդները չափում են ՍԿՀ-ն՝ հաշվարկելով պուլսային ալիքների միջև ընդմիջումը։