cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Կլարա Շուման
Ռոբերտ Շուման
Այնուամենայնիվ, Կլարայի հայրը ընդհանրապես պատրաստ չէր նրան տալ մի չունևոր, մասնագիտություն չունեցող մի երիտասարդի, որը այլևս չէր կարող դաշնակահար լինել, քանի որ նրա աջ ձեռքի մատանեմատի մկանների բորբոքումը բերեց նրա կարիերայի վաղաժամ ավարտին։ Նույնիսկ այն փաստը, որ Ռոբերտը հաջողակ երեժշտական խմբագիր էր և հիմնել էր իր սեփական Neue Zeitschrift für Musik ամսագիրը, չկարողացավ համոզել նրան։ Վիկը սիրահար զույգին արգել էր որևէ շփում ունենալ. հանդիպումն ու նամակագրությունը արգելված էր։ Վիկը նրանց բաժանմանը հասավ նրանով, որ Կլարայի համար կազմակերպեց բազմաթիվ համերգային շրջագայություններ։ Նա աղջկան հետևում էր գրեթե 24 ժամ, ակնհայտ է, որ նա զրկել էր նրան նույնիսկ թանաքից, որպեսզի նա չկարողանա գրել։  Ռոբերտին ուղղված Կլարայի նամակները ցույց են տալիս.Միայն թե մի նեղացիր ինձանից, որ ես այսքան վատ եմ գրում, պատկերացրու, որ ես կանգնած եմ, իսկ թուղթը պահարանի վրա է, որի հետևից ես գրում եմ։ Որպեսզի փետուրն ընկղմեմ թանաքի մեջ, ես ամեն անգում վազում եմ ուրիշ սենյակ:
Մեկ ուրիշ նամակում: Խնդրում եմ քեզ, մի բարկացիր, որ նամակը այսքան կարճ ստացվեց, պատկերացրու արդեն ժամը տասն է, իսկ ես մթության մեջ, սենյակում կանգնած գրում եմ:
Վերջապես, 1839 թվականի սեպտեմբերին Ռոբերտն ու Կլարան Լայպցիգի դատարան բողոք ներկայացրեցին, որում ասվում է, որ Կլարայի հայրը կամ պարտավոր է համաձայնվել պլանավորած ամուսնության հետ, կամ էլ պաշտոնապես համաձայնություն պիտի տա։ Գործընթացը երկարաձգվում էր, սակայն 1840 թվականի օգոստոսի 1-ին դատարանը վերջապես ամուսնության համաձայնություն տվեց, այն կայացավ 1840 թվականի սեպտեմբերի 12-ին՝ Լայպցիգի շրջակայքի Շյոնեֆելդի(Schönefeld) գյուղական եկեղեցում ։ Ընտանեկան զույգը ամուսնական առաջին 4 տարիներն ապրեց Լայպցիգում Շումանի այժմյան տանը։ Հայտնի մարդիկ, ինչպիսիք են՝ Ֆելիքս Մենդելսոն-Բարտոլդին, Հանս Քրիստիան Անդերսենը և Ֆերենց Լիստը, տուն ել ու մուտ ունեին, տան համերգային սրահում համերգներ և ընթերցումներ էին կազմակերպվում։ Վիկի և Շուման ամուսնական զույգի հաշտեցումը տեղի ունեցավ 1843 թվականին, և առաջին քայլն արեց Կլարայի հայրը։
Ամուսնություն
Դեռ վաղ տարիքից Կլարայի անբաժան ընկերներից է եղել իր հոր աշակերտներից մեկը՝ Ռոբերտ Շումանը։ Շումանը ապշած էր Կլարայի բարձր կատարողական վարպետության վրա։ Ընկերությ̕ունը գնալով վերածվում է սիրո։ Շումանը խնդրում է Կլարայի ձեռքը, սակայն Ֆրիդրիխ Վիկը այն կտրականորեն մերժում է։ Շուրջ 4 տարի տևած անընդմեջ պայքարից հետո սիրահար զույգը վերջապես ամուսնանում է 1840 թվականին։
14 տարվա ամուսնական կյանքում զույգը ունենում է 8 երեխա՝ Մարին, Էլիզան, Ժուլին, Եմիլը (մահացել է 18 ամսական հասակում), Ֆերդինանտը, Լյուդվիգը, Օժենին և Ֆելիքսը։ Ամուսինները կատարել են բազմաթիվ շրջագայություններ Հոլանդիայում, Ռուսաստանում, Բելգիայում, Գերմանիայի տարբեր քաղաքներում և այլն։
Ուշ շրջան
1854 թվականին Ռոբերտ Շումանի առողջական վիճակը կտրուկ վատանում է։ Նրան տեղափոխում են հոգեբուժական հիվանդանոց, որտեղ էլ նա մահանում է երկու տարի անց։ Կլարայի կյանքում մեծ նշանակություն է ունեցել կոմպոզիտոր Յոհաննես Բրամսի և ջութակահար Յոզեֆ Յոախիմի հետ ունեցած ընկերությունը։ Նա կատարել է Բրամսի ստեղծագործությունները և դուետով հանդես է եկել Յոախիմի հետ։ Հետագայում տվել է դաշնամուրի դասեր և հանդես է եկել համերգներով։ Որպես կոմպոզիտոր գրել է 4 պոլոնեզ դաշնամուրի համար, տարբեր կապրիսներ և վալսեր դաշնամուրի համար, վարիացիաներ Ռոբերտ Շումանի թեմայով, տարբեր երգեր, տրիո դաշնամուրի, ջութակի և թավջութակի համար և այլն։
Նրա աղջիկներից երկուսը դարձել են դաշնակահարուհիներ, իսկ տղան՝ Ֆելիքսը բանաստեղծ։ Կլարա Շումանը 19-րդ դարի հազվագյուտ կին կոմպոզիտորներից է Ֆաննի Մենդելսոնի և Սեսիլ Շամինադի հետ։ Թաղված է իր ամուսնու կողքին՝ Բոննի Հին գերեզմանոցում։
Համերգների ժամանակ Կլարա Վիկի կատարած ստեղծագործությունների ցանկ
Նվագախմբի հետ դաշնամուրի համար համերգներ
Այբենական կարգով կոմպոզիտորներն են, այնուհետև՝ Կլարայի կատարման տարիները.
Եռերգ (ջութակի, թավջութակի և դաշնամուրի համար)
Դաշնամուրային քառյակներ (ջութակ, ալտ, թավջութակ, դաշնամուր)
Դանամուրային հնգյակներ (լարային քառյակ և դաշնամուր)
Հայտնի դաշնակահարուհու անունով դպրոցներ և փողոցներ
Բոնում Կլարա Շումանի անվան գիմնազիա կա։ Լայպցիգում Ազատ նախնական դպրոցը 2001 թվականին տեղափոխվեց Ինզելշտրասս 18-ում գտնվող Շուման-հաուս, որտեղ 1840-1844 թվականներին ապրում էին Ռոբերտ և Կլարա Շումանները։ Հոլցվիկենդ, Դյուլկեն և Ցվիկկաու քաղաքներում Կլարա Վիկի անվան գիմնազիաներ կան, Վերդաուում՝ երաժշտական դպրոց։ Դրեզդենի Կլարաշտրասսան ևս անվանվել է Կլարա Շումանի պատվին, Էմդենում կա Կլարա Վիկի անվան փողոց, Լայպցիգում և Բեռլինում՝ Կլարա Շումանի անվան։ Դյուսսելդորֆում կա Կլարա Շումանի անվան քաղաքայի երաժշտական դպրոց։
Թատերական ներկայացումներ
«Դաշնակահարուհին»։ Վերջաբան (2010)։ Գիրք և մտահղացում՝ Katrin Schinköth-Haase, երաժշտական ներկայացում՝ ''Maria-Clara Thiele. Katrin Schinköth-Haase (գործող կերպար և երգչուհի) և Maria-Clara Thiele'' (գործող կերպար և դաշնակահարուհի (Ֆրյուգել))։
Երիտասարդություն (կինոփառատոն)
Կիևի Molodist (Երիտասարդություն) միջազգային կինոփառատոն (Київський Міжнародний Кінофестиваль "Молодість"), յուրաքանչյուր տարի հոկտեմբեր ամսին Ուկրաինայի մայրաքաղաք Կիևում անցկացվող միջազգային կինոփառատոն։ Սկիզբ է առել 1970 թվականին՝ որպես Կիևի թատերական արվեստի ինստիտուտի ուսանողների նկարահանած ֆիլմերի երկօրյա փառատոն։ Եթե առաջին տարում փառատոնին ներկայացվել է 33 կինոնկար, ապա 2010 թվականին այդ ցուցանիշը հասել է 439-ի, և այն դարձել է Ուկրաինայում անցկացվող խոշորագույն կինոփառատոնը, որի այցելուների թիվն անցել է 127 հազարից։ Փառատոնի նախագահը Անդրիյ Խալպախչին է (Андрій Халпахчі)    : Դա ուկրաինական միակ կինոփառատոնն է, որ հավաստագրվել է FIAPF-ի (կինոպրոդյուսերների ասոցիացիաների միջազգային ֆեդերացիայի) կողմից (1993 թվականից) և համարվում է աշխարհում անցկացվող  մասնագիտացված, միջազգային, մրցութային 26 կինոփառատոներից մեկը։ Molodist-ի նպատակն է բացահայտել երիտասարդ տաղանդավոր կինոգործիչների և նպաստել նրանց հետագա առաջընթացին։ Մրցութային գլխավոր անվանակարգերն են՝
Կլարա Շուման
Թատերական ներկայացումներ
Վալերիա Մորետտի՝ Կլարա Շուման։ Ներկայացում Քարավան թատրոնում՝ «Սպլիտ»։ Դերերում՝ Ksenija Prohasnka և Iryna Smirnova ։
«Առեղծվածայի շշուկ» (2012 թվական, Opernloft թատրոն, Գամբուրգ)։ Սոպրանոյի և մեցո-սոպրանոյի համար՝ Susann Oberacker և Inken Rahardt։ Երգեր և պիեսներ՝ Կլարա Շումանի, Ռոբերտ Շումանի և Յովհաննես Բրամսի համար։
Երիտասարդություն (կինոփառատոն)
Կիևյան այդ կինոփառատոնում արդեն իսկ կայացել են հետագայում լայն ճանաչում ու համբավ նվաճած եվրոպացի մի շարք կինոգործիչների առաջին ստեղծագործությունների պրեմիերաներ։ Նրանց թվում են Ֆրեդ Քելեմենը, Թոմ Տիկվերը, Դենի Բոյլը, Ֆրանսուա Օզոնը, Անդրաշ Մոնորին, Իլդիկո Էնիեդին, Գերա Պոպելաարսը, Ժակ Օդիարը, Սերգեյ Մասլոբոյչիկովը, Ալեքսեյ Բալաբանովը, Դենիս Եվստիգնեևը, Սթիվեն Դոլդրին... Molodist-ի մրցույթի մի քանի մասնակիցներ հետագայում արժանացել են «Ոսկե արմավենու ճյուղի» (Բրյունո Դյումոն), «Օսկարի» (Ալեն Բեռլիներ)։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Կինոփառատոներ Կատեգորիա:Ուկրաինայի մշակույթ
Կլարա Շուման
Կլարա Շումանի կերպարները կինեմատոգրաֆիայում
Նա էկրաններին հայտնվել է բազմիցս։ Առավել հայտնի հանդիսանում է 1947 թվականի ամերիկական «Սիրո երգ» ֆիլմը։ Կլարա Շումանի դերում նկարահանվել է հայտնի Քեթրին Հեփբորնը, Պոլ Հենդրեյդը նկարահանվել է Ռոբերտ Շումանի և Ռոբերտ Ուօկերը՝ երիտասարդ Յովհաննես Բրամսի դերում ։
Ինկերի կայսրություն
Ինկերի կայսրություն (կեչուա՝ Tawantinsuyu, գրական՝ «Չորս շրջաններ» ), տարածքով ու բնակչության թվով վաղ շրջանի հնդկացիական պետություն Հարավային Ամերիկայում, որը գոյություն է ունեցել 11-16-րդ դարերում։ Զբաղեցնում էր ներկայիս Կոլումբիայի Պաստո քաղաքից մինչև Չիլիում գտնվող Մաուլ գետն ընկած տարածքը։ Կայսրությունն իր մեջ ամբողջությամբ ներառել է Պերուի, Բոլիվիայի և Էկվադորի տարածքները (բացառությամբ արևելյան մի շարք տարածքների, որոնք պատված են եղել անանցանելի անտառածածկով), մասամբ ընդգրկել է Չիլիի, Արգենտինայի և Կոլումբիայի շրջանները։ Առաջին եվրոպացին, որը ներխուժել է ինկերի կայսրություն 1525 թվականին պորտուգալացի Ալեժու Գարսիան էր։ 1533 թվականին իսպանացի Կոնկիստադորներն իրենց վերահսկողությունն են հաստատել կայսրության մեծ մասի վրա, իսկ 1572 թվականին ինկերի կայսրությունը դադարել է գոյություն ունենալուց։ Կա վարկած, որ ինկերի վերջին անկախ հանգրվանը չգտնված քաղաքն է՝  (կամ երկիրը) Պայթիթին (18-րդ դարի  կեսին կամ վերջում) ։
Կլարա Շուման
Կլարա Շումանի կերպարները կինեմատոգրաֆիայում
2008 թվականի «Սիրահարված Կլարան» ֆրանսիա-գերմանա-հունգարական ֆիլմում Շումանի դերը խաղաց դերասանուհի Մարտինա Գեդեկը։
Ինկերի կայսրություն
Հնագիտական պեղումները ցույց են տալիս, որ ինկերի ձեռքբերումների մեծ մասը վերցված է եղել նախկին քաղաքակրթություններից, ինչպես նաև նրանց ենթակա հարևան ժողովուրդներից։ Հարավային Ամերիկայում ինկերի պատմության ասպարեզ գալու ժամանակ այստեղ գոյություն ունեին մի շարք քաղաքակրթություններ՝ Մոչե (մոչիկների մշակույթը հայտնի է գունավոր կերամիկայով և ոռոգման համակարգով), Ուարի (այս պետությունը ինկերի պետության նախատիպն էր, սակայն բնակչությունը ենթադրաբար այն անվանել է այլ ձևով՝ Այմարա), Չիմու (Չան Չան քաղաքի կենտրոնը, որին բնորոշ է ճարտարապետությունը և կերամիկան), Նասկա (հայտնի է նրանով, որ ստեղծել են այսպես կոչված Նասկայի ճյուղերը, ինչպես նաև ստորգետնյա կոյուղու համակարգով, կերամիկայով), Պուկինա (Թիաունակաո քաղաքակրթություն մոտ 40 հազար բնակչությամբ, որը գտնվում է Տիտիկակա լճից արևելք), Չաչապոյաս «Ամպերի մարտիկներ» (հայտնի են իրենց հզոր ամրոց Կուելապով, որը նաև անվանում են հյուսիսի Մաչու Պիկչու)։
Կլարա Շուման
Կլարա Շումանի կերպարները կինեմատոգրաֆիայում
1983 թվականի «Գարանային սիմֆոնիա» ֆիլմը պատմում է 9-ից 21 տարեկան Կլարայի մասին (ռեժիսոր՝ Պետեր Սկամոնի, գլխավոր դերերում՝ Նաստասյեյ Կինսկի և Հերբերտ Գրյոնեմայեր)։
Ինկերի կայսրություն
1438-1533 թվականներին ինկերը կիրառել են բազմաթիվ մեթոդներ՝ նվաճումներից մինչև խաղաղ յուրացում՝ կայսրության տարածքի մեջ ընդգրկելով Հարավային Ամերիկայի արևմտյան հատվածի մեծ մասը, որը կենտրոնացած էր Անդյան լեռներում և բացի Պերուից ներառում էր ժամանակակից Էկվադորի, արևմտյան և հարավ֊կենտրոնական Բոլիվիայի մեծ մասը, հյուսիս֊արևմտյան Արգենտինան, հյուսիսային և կենտրոնական Չիլին և Կոլումբիայի մի փոքր հատված։ Կայսրության պաշտոնական լեզուն Կեչուան էր, որից բացի օգտագործվում էին նաև հարյուրավոր տեղական լեզուներ և Կեչուայի բարբառներ։ Կայսրության տարածքում գոյություն ունեին պաշտամունքի բազմաթիվ տեղական ձևեր, որոնց գերակշիռ մասը կապվում էր տեղական սրբավայրի՝ Վակայի հետ, սակայն ինկերի առաջնորդները խրախուսում էին իրենց արևի Աստծո՝ Ինտիի պաշտամունքը և համարում էին, որ նա իշխանություն ուներ մյուս պաշտամունքների նկատմամբ, ինչպիսին էր օրինակ  Պաչամամայի պաշտամունքը ։ Ինկերն իրենց արքային՝ Sapa Inca֊ին, համարում էին «արևի որդի» ։
Կլարա Շուման
Կլարա Շումանն ազգային երաժշտագիտության մեջ
Ազգային երաժշտագիտության մեջ Կլարա Շումանի կերպարը դիտարկվում է կոմպոզիտոր Ռոբերտ Շումանի հետ միասին։ Առանձին աշխատանքներ հայտնվեցին 21-րդ դարում, որոնցից կարելի է առանձնացնել Ն․ Ա․ Շոխիրովայի դիսերտացիան, որը նվիրված էր Կլարա Շումանի դաշնամուրային արվեստին, ինչպես նաև Օ․ Վ․ Լոսևի «Ռոբերտ և Կլարա Շումաններ․ ռուսական ուղղություններ։ Դեպի մշակույթների փոխազդեցության խնդիր» դոկտորական աշխատանքը ։
Ինկերի կայսրություն
Կայսրության անվանում
Ինկերը կայսրությունը իերնց՝ կեչուա լեզվով անվանում էին Թավանտինսույու ՝ «Չորս շրջաններ» (անգլ.՝ the four suyo)։ Կեչուայով tawa նշանակում է չորս, -ntin՝ խմբաստեղծ վերջածանց, այսինքն՝ tawantin նշանակում է քառյակ՝ չորսի համադրություն։ Ինչպես մատնանշում է կեչույան լեզվաբան Դեմետրիո Թուփակ Յուպանկին «-ntin- ամբողջովին ինտեգրված »։ Նախորդ մասերը վերանում են՝ տեղ տալով մեկ ընդհանուրին։ Այդպիսի անվանումը կապված է այն բանի հետ, որ կայսրությունը բաժանված էր չորս սույոների՝ շրջանների կամ մարզերի։ Չորս շրջաններն էին՝ Չինչայ Սույո (հյուսիս) (Chinchay suyu), Անտի Սույո (արևելք՝ ամազոնի ջունգլիներ) (Anti Suyu), Կոլլա Սույո (հարավ)(Qulla Suyu) և Կոնտի Սույո (արևմուտք) (Kunti Suyu)։ Բացի դրանից մայրաքաղաք Կուսկոյից (Կեչուա՝ Qosqo) դեպի չորս կողմեր դուրս էին գալիս ճանապարհներ և դրանցից յուրաքանչյուրը անվանվում էր կայսրության այն մասի անունով ՝ ուր որ տանում էր։ Այնուամենայնիվ, Թավանտինսույու բառը բացատրական նշանակություն ուներ, որը մատնանշնում էր շրջանների միասնությունը։
Կլարա Շուման
Կոմպոզիտորի մասին գերմաներեն և անգլերեն լեզուներով գրականութնուն
М.Брюк. Клара Жозефина, урождённая Вик. Новая немецкая биография в 23 томах. Duncker & Humblot (Берлин, 2007)
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Գերմանացի դաշնակահարներ Կատեգորիա:Գերմանացի կոմպոզիտորներ Կատեգորիա:Գերմանացի մանկավարժներ
Ինկերի կայսրություն
Կայսրության անվանում
«Ինկ» կամ «ինկա» եզրույթը կեչուայում նշանակում է «ղեկավար» կամ «պարոն»։ Այն օգտագործվում էր կայսրությունում ղեկավար դասակարգը կամ ընտանիքը մատնանշելու համար ։ Իսպանացիները այդ եզրույթն ընդունեցին ոչ միայն կառավարող դասակարգին, այլև կայսրությանը վերաբերող ամեն ինչ մատնանշելու համար։ Հենց այդպես էլ Ինկերի կայսրություն (Inca Empire) անվանումը սկսեց վերաբերել ամբողջ ազգին։
Կայսրության ծագում և զարգացում
Անդյան լեռների շրջակայքում մ.թ.ա. I հազարամյակից մինչև մ. թ I հազարամյակը առաջացան զարգացած երկրագործական քաղաքակրթություններ` Չավին, Պարակաս, Նասկա, Մոչե, Թուանակաո և այլն։ XII դարում Տիտիկակա լճի ափերին առաջացավ ժողովուրդ ՝ որոնց ղեկավարում էր Ինկան` գերագույն ղեկավարը։ Նա տեղափոխվում է նոր մայրաքաղաք Կուսկո և տարածում է իր իշխանությունը հսկայական տարածքի վրա (ինչպես նշում է Լ. Ե. Գրինինը, ընդամենը 30 տարվա մեջ  XV դարի երկրորդ կեսին Ինկերի կայսրությանը ընդարձակվեց հարյուր անգամ ),  XV—XVI դարերում զավթելով Էկվադորի և Պերույի ներկայիս տարածքների մեծ մասը, Բոլիվիայի, Չիլիի Արգենտինայի մեծ մասը, ինչպես նաև Կոլումբիայի փոքր հատված։
Կայսրության հիմնադրումը վերագրվում է լեգենդար Ինկա Մանկո Կապակույին, ով նաև հիմադրեց ծովի մակերևույթից 3416 մետր բարձրության վրա գտնվող մայրաքաղաք Կուսկոն։
Ինկերի բանավոր պատմությունը նշում է ծագման 3 հնարավոր վայրեր՝ 3 քարայրեր։ Կենտրոնական քարայրը Տամբո Տոկկոն էր, որն իր անվանումը ստացել էր Կապակ Տոկկոյի անունից։ Մյուս քարայրերն էին Մարաս Տոկկոն և Սուտիկ Տոկկոն ։ 4 եղբայրներ և 4 քույրեր դուրս են եկել կենտրոնական քարայրից։ Նրանք էին՝ Այար Մանկո, Այար Քաչի, Այար Այուկա ու Այար Ուչու և Մամա Օկլո, Մամա Ռաուա, Մամա Հուակա ու Մամա Կորա։ Մյուս երկու քարայրերից դուրս են եկել այն մարդիկ, ովքեր հանդիսանում էին ինկ ժողովրդի մյուս տոհմերի նախնիները։ Այար Մանկոն տեղափոխում էր լավագույն ոսկուց պատրաստված մոգական իրեր։ Որտեղ հանգրվան գտնեին այդ իրերը, այնտեղ էլ կապրեին մարդիկ։ Նրանք շատ երկար ճանապարհորդեցին։ Ամբողջ ճանապարհին Այար Քաչին պարծենում էր իր ուժով և հզորությամբ։ Նրա քույր-եղբայրները նրան ծուղակը գցեցին՝ ուղարկելով քարայրի սուրբ լամայի հետևից։ Երբ վերջինս հասավ քարայր՝ նրանք փակեցին Քաչիին ներսում ու ազատվեցին նրանից։
Վերջիվերջո նրանք հասան Կուսկո։ Ոսկյա իրերն անհետացան հողի մեջ։ Մինչև Կուսկո հասնելը Մամա Օկլոն Այար Մանկոյից լույս աշխարհ էր բերել զավակ՝ Սինչի Ռոկային։ Կուսկոյում արդեն իսկ բնակվող ժողովուրդը շատ պայքարեց իր հողի համար, բայց Մամա Հուական շատ լավ մարտիկ էր։ Երբ թշնամին գրոհեց, նա զինվորի վրա շպրտեց իր բոլաները (մի քանի իրար կապած քարեր, որոնք նետելիս պտտվում են օդում) և անմիջապես սպանեց նրան։ Մյուսները երկյուղից փախան։ Դրանից հետո Այար Մանկոն հայտնի դարձավ որպես Մանկո Կապակ՝ Ինկերի կայսրության հիմնադիր։ Ասում են, որ նա իր քույրերի հետ սեփական ձեռքերով կառուցեց ինկական առաջին տները։ Երբ ժամանակը եկավ, Մանկո Կապակը իր եղբայրների պես քար դարձավ։ Նրա որդին՝ Սինչի Ռոկան դարձավ ինկերի երկրորդ կայսրը ։
Հիմնադրումից հետո կայսրության տարածքը մշտապես ընդլայնվում էր, հատկապես այն բանից հետո, երբ Ինկա Յուար Ուական կայսրությունում ստեղծեց մշտական բանակ։ Խոշոր նվաճումներ կատարեց Ինկա Պաչակուտին։ Նա ստեղծեց իսկական կայսրություն, չէ՞ որ մինչ այդ ինկերը բազմաթիվ հնդկական ցեղերից մեկն էին, իսկ Կուսկոն սովորական քաղաք էր։ Ինկերի վերահսկողության տակ գտնվող շատ տարածքներ նվաճվել են Պաչակուտիի և նրա որդու՝ Տուպակ Ինկա Յուպանկիի կողմից։ Տարածքի մի փոքր հատվածը նվաճվեց տասնմեկերորդ Ինկա Ուայնա Կապակի կողմից։ Ուասկարը և Ատաուլպան Ուայնի Կապակայի որդիներն էին։ Նրա մահից հետո նրա որդիները  քայքայիչ պատերազմ սկսեցին։ Մինչ իսպանացիները գալը այդ պատերազմում հաղթանակ տարավ Ատաուալպան։ Սակայն նա շատ կարճ օգտվեց իր հաղթանակից, քանի որ գահընկեց եղավ և կախաղան բարձրացվեց իսպանացի նվաճողների կողմից, ովքեր վերջնականապես կործանեցին ինկերի կայսրությունը։
Ինկերը հարևան ցեղերի նվաճման ժամանակ մի կողմից օգտագործում էին իրենց ուժեղ և մեծաքանակ բանակը, իսկ մյուս կողմից իրենց կողմն էին գրավում նվաճված շրջանների վերնախավին։ Մինչ ռազմական գործողություններ սկսելը  ինկերը երեք անգամ առաջարկում էին նվաճման ենթակա ժողովրդին իրենց կամքով միանալ կայսրությանը։ Նրանք ստիպում էին նվաճված ցեղերին յուրացնել կեչուա լեզուն, տարածում էին իերնց ավանդույթներն ու կանոնները։ Տեղի ազնվականներն ու քրմերը պահպանում էին իրենց կարգավիճակը, իսկ տեղական աստվածությունները չէին վերացվում՝ պայմանով որ բոլորը պետք է երկրպագեն համակայսերական արևի աստված Ինտին։ Ինկերը մեծ ուշադրություն էին դարձնում տեղական ազգային հագուստների պահպանմանը, այնպես որ ցանկացած Թավանտինսույի բնակչի   հնարավոր լիներ հեշտությամբ որոշել նրա ծագումն ու սոցիալական կարգավիճակը։
Կուսկոյի թագավորություն
12-րդ դարում ինկ ժողովուրդը Կուսկոյում բնակվող հովվական ցեղ էր։ Մանկո Կապակի առաջնորդությամբ նրանք ստեղծեցին փոքր քաղաք-պետություն՝ Կուսկոյի թագավորությունը։
1438 թվականին նրանք իրենց արքա Պաչակուտիի հրամանով սկսեցին թագավորության ընդլայնումը։ Պաչակուտիի անունը գրական նշանակում է «երկրագունդը շարժող»։ Այդ անունը նա ստացել է Չանկա (ներկայիս Ապուրիմակի շրջան, Պերու) ազգության նկատմամբ հաղթանակից հետո։ Պաչակուտիի տիրապետության ընթացքում նա և նրա որդին՝ Տուպակ Յուպանկին, Անդերի մեծ մասը (մոտավորապես ներկային Պերուն և Էկվադորը) ենթարկեցին կայսրության վերահսկողությանը ։
Կազմավորում և ճանաչում
Պաչակուտին Կուսկոյի թագավորության հիմքի վրա ստեղծեց Թավանտինսույուն, որը բաղկացած էր Ինկ արքայի գլխավորած կենտրոնական կառավարությունից և հզոր առաջնորդներ ունեցող չորս շրջանների կառավարություններից՝ Չինչասույու, Անտիսույու, Կունտիսույու և Քուլասույու ։ Համարվում է, որ հենց Պակաչուտին է կառուցել Մաչու Պիկչուն՝ կամ որպես տուն ընտանիքի համար, կամ որպես ամառային նստավայր, չնայած կա նաև ենթադրություն, որ Մաչու Պիկչուն կառուցվել է որպես գյուղատնտեսական տարածք ։
Պակաչուտին լրտեսներ էր ուղարկում այն շրջաններ, որոնք ցանկանում էր միացնել իր կայսրությանը․ նրանք տեղեկություններ էին բերում քաղաքական կառուցվածքի, ռազմական հզորության և հարստության վերաբերյալ։ Դրանից հետո նա այդ շրջանների առաջնորդներին ուղերձ էր ուղարկում՝ փառաբանելով իր կայսրությանը միանալու առավելությունները, առաջարկելով շքեղ նվերներ, բարձրորակ գործվածքեղեն և խոստանալով նրանց կայսրության առանցքային ղեկավարների հարստությանը հավասար հարստություն։
Մեծ մասը ինկերի գերակայությունն ընդունում էր որպես կայացած փաստ և խաղաղ նվաճման էր ենթարկվում։ Կառավարչի զավակները հետագայում բերվում էին Կուսկո, որպեսզի ուսումնասիրեին ինկերի վարչական համակարգը, այնուհետև վերադառնում և ղեկավարում էին իրենց հայրենի հողը։ Դա ինկերին թույլ էր տալիս նախկին կառավարիչների զավակներին ուսուցանել ինկյան մեծահոգությունն ու ազնվությունը, հաջողությամբ ամուսնացնել նրանց դստրերին կայսրության տարբեր անկյունների ընտանիքներում։
Ընդլայնում և համախմբում
Ավանդաբար ինկերի բանակի առաջնորդը կայսեր որդին էր։ Պաչակուտիի որդի Թուփաք Ինկա Յուպանկին դեպի հյուսիս նվաճումները սկսեց 1463 թվականին և շարունակեց նվաճումներն արդեն որպես կայսր 1471 թվականին Պաչակուտիի մահվանից հետո։ Նրա ամենակարևոր նվաճումը Չիմորի թագավորությունն էր՝ ինկերի միակ լուրջ մրցակիցը Պերուի ափերին։ Թուփաքի կայսրությունը դեպի հյուսիս ձգվում էր մինչև ներկայիս Էկվադոր և Կոլումբիա։
Թուփաքի որդին՝ Հուայնա Կապակը, կայսրության տարածքին ավելացրեց մի փոքր հողատարածք Էկվադորի հյուսիսից և որոշ տարածքներ Պերուում։ Իր զարգացման գագաթնակետին Ինկերի կայսրությունն ընդգրկում էր Պերուն և Բոլիվիան, ներկայիս Էկվադորի մեծ մասը, ներկայիս Չիլիի կենտրոնում գտնվող Մաուլե գետից դեպի հյուսիս ընկած հատվածը։ Առաջխաղացումը դեպի հարավ խափանվեց Մաուլեի ճակատամարտից հետո, երբ ինկերը հանդիպեցին Մապուչեի վճռական դիմադրությանը։ Կայսրության շարժը դեպի Ամազոնիայի Չինչիպե գետ հետ մղվեց 1527 թվականին Հիվարո ցեղի կողմից ։ Կայսրությունն ընդլայնվեց նաև դեպի Արգենտինա և Կոլումբիա։ Այնուամենայնիվ, Ինկերի կայսրության հարավային հատվածի մեծ մասը, որն անվանում էին Քուլլասույու, տեղակայված էր Ալտիպլանոյում։ Ինկերի կայսրությունը լեզուների, մշակույթների և ժողովուրդների միասնություն էր։ Կայսրության բաղադրիչները բոլորը միատեսակ օրինապահ չէին, ոչ էլ տեղական բոլոր մշակույթներն էին ամբողջությամբ ինտեգրված։ Որպես ամբողջություն՝ կայսրությունն ուներ շքեղ ապրանքների և աշխատուժի՝ տնտեսության վրա հիմնված փոխանակում ու հարկում։ Ստորև ներկայացված մեջբերումն արտացոլում է հարկման մեթոդ.
Ինկերի քաղաքացիական պատերազմ և իսպանական նվաճում
1521 թվականին Էռնան Կորտեսը նվաճեց ացտեկների երկիրը։ Այս նվաճումը ոգեշնչեց Ֆրանչեսկո Պիսառոյին։ Համաձայն Կարլոս V-ի քարտուղար Խուան դե Սամանոյի զեկուցման, առաջին անգամ Պերույի մասին տեղեկությունները հայտնի դարձան 1525 թվականին՝ կապված Ֆրանչեսկո Պիսարոյի և Դիեգո դե Ալմագրոյի կողմից Հարավային էքսպեդիցիայի ավարտի հետ։ 1532 թվականին Պիսսարոն ափ իջավ ժամանակակից Պերույի տարածք 200 հետևակով և միայն 27 ձիերով։ Սակայն նրա բանակը ճանապարհին համալրվում էր ինկերից իշխանությունից դժգոհ մարդկանցով։ Ինկերը պայքար էին մղում նվաճողների դեմ, սակայն կայսրությունը թուլանում էր ներքին պայքարից, բացի այդ ինկերի ռազմիկները մահանում էին կարմրուկից և ծաղիկից։
Իսպանացի նվաճողները Ֆրանչեսկո Պիսառոյի և նրա եղբայրների առաջնորդությամբ հետազոտեցին հարավը ներկայիս Պանամայի կողմից և 1526 թվականին հասան Ինկերի կայսրություն ։ Ակնհայտ էր, որ նրանք հասել էին բազմաթիվ գանձերով լի հարուստ երկիր։ 1529 թվականին ևս մեկ արշավախումբ ուղարկելուց հետո Պիսառոն մեկնեց Իսպանիա և ստացավ այդ շրջանը գրավելու ու դրա փոխարքա դառնալու թագավորական հաստատումը։ Մեջբերում այդ հաստատումից ․
Իսպանացի զինվորները հիանալի զինված էին և ինկերի համեմատ ունեին հսկայական առավելություն։ Նրանք զարգացրել էին մինչարդիական աշխարհի լավագույն ռազմական մեքենաներից մեկը, Պիրենեյան թերակղզու մավրերի թագավորությունների դեմ տարվող բազմադարյա կռիվների արդյունքում մշակել էին բազմաթիվ ինքնատիպ մարտավարություններ։ Ի հավելումն այս մարտավարական և նյութական առավելությանը՝ իսպանացիները ձեռք էին բերել հազարավոր տեղացի համախոհներ, ովքեր ձգտում էին վերջ դնել իրենց տարածքների վրա ինկերի վերահսկողությանը։
Նրանց առաջին ներգրավումը Պունայի ճակատամարտն էր՝ ներկայիս Գուայակիլի (Էկվադոր) մերձակայքում, Խաղաղ օվկիանոսի ափին․ հետագայում 1532 թվականի հուլիսին Պիսառոն հիմնեց Պյուրա քաղաքը։ Էռնանդո դե Սոտոն ուղարկվել էր երկրի ներքին շրջաններ տարածքն ուսումնասիրելու նպատակով։ Նա վերադարձավ Աթահուլապայի կողմից ուղարկված հանդիպման հրավերով։ Վերջինս քաղաքացիական պատերազմում հաղթել էր իր եղբորը և 80 000-անոց բանակով հանգստանում էր Կահամարկայում։
Պիսառոն իր մարդկանցից մի քանիսի հետ հանդիպեց Աթահուալպային, ով եկել էր մի փոքրիկ շքախմբով։ Թարգմանչի միջոցով աբեղա Վինսենտեն կարդաց «Դիմումը», որում ասվում էր, որ Աթահուալպան և նրա կայսրությունը ընդունում են Իսպանիայի Կառլոս V կայսեր լուծը և դառնում են քրիստոնյա։ Լեզվական պատնեշի և թերևս վատ թարգմանության պատճառով Աթահուալպան շփոթվեց քրիստոնյա հավատի բնորոշումից և ասաց, որ լիարժեք չի հասկանում դիվանագետի մտադրությունները։ Այն բանից հետո, երբ Աթահուալպան փորձեց պարզաբանումներ ստանալ քրիստոնյա հավատի վերաբերյալ, իսպանացիների մոտ դա առաջ բերեց հիասթափություն և անհամբերություն։ Նրանք հարձակվեցին ինկերի շքախմբի վրա և Աթահուալպային պատանդ վերցրեցին։
Վերիլոգ
Verilog, Verilog HDL (Verilog Hardware Description Language), կիսահաղորդչային և էլեկտրոնային նախագծման արդյունաբերությունում ապարատային նկարագրման լեզու (ԱՆԼ), որը օգտագործվում է էլեկտրոնային համակարգերի մոդելավորման համար։ Այն օգտագործվում է թվային, անալոգային և խառը-ազդանշանային սխեմաների նախագծման, իրականացման և թեսթավորման համար, աբստրակցիայի տարբեր մակարդակներում։
Ինկերի կայսրություն
Վերջին ինկեր
Իսպանացիներն իշխանության գլուխ կանգնեցրեցին Աթահուալպայի եղբորը՝ Մանկո Ինկա Յուպանկիի։ Որոշ ժամանակ Մանկոն համագործակցեց իսպանացիների հետ, երբ վերջիններս փորձում էին հանդարտեցնել հյուսիսի դիմադրությունը։ Իսկ այդ ընթացքում Պիսառոյի խմբի անդամներից մեկը՝ Դիեգո դե Ալմագրոն, փորձեց իրեն ենթարկել Կուսկոն։ Մանկոն փորձեց այդ ներիսպանական թշնամությունն օգտագործել և 1536 թվականին ազատագրեց Կուսկոն, սակայն կարճ ժամանակ անց իսպանացիները վերագրավեցին այն։ Մանկոն այնուհետև նահանջեց դեպի Վիլկաբամբայի լեռները, հիմնեց Նոր ինկերի պետությունը, որտեղ իր համակիրների հետ կառավարեց ևս 36 տարի։ 1572 թվականին ինկերի վերջին ամրոցը նվաճվեց և ինկերի վերջին արքան՝ Մանկոյի որդի Թուփաք Ամարուն, գերեվարվեց ու մահապատժի ենթարկվեց ։ Սա դարձավ հակաիսպանական դիմադրության ավարտը։
Վերիլոգ
Սկիզբ
Verilog-ը ստեղծվել է Phil Moorby և Prabhu Goel կողմից 1983/1984 թ. Automated Integrated Design Systems ընկերության կողմից (1985 թ. վերանվանվել է Gateway Design Automation ) որպես ապարատային նկարագրման լեզու (ԱՆԼ)։ 1990 թ. Gateway Design Automation ընկերությունը գնվել է Cadence Design Systems կողմից։
Ինկերի կայսրություն
Վերջին ինկեր
«Պերույի ժամանակագրություն» Սյեսա դե Լեոնը առաջինը եվրոպացիներից հետաքրքրվեց Ինկերի կայսրության այդքան հեշտ նվաճման հարցերով.
Նվաճված ինկերը ընդգրկվեցին կեչուա լեզվաընտանիքի մեջ։ Իսպանական նվաճման արդյունքը հստակ նշվել է նույն Սյեսա դե Լեոնի կողմից.
Ինկերի կայսրության անկումից հետո նրանց մշակույթի բազմաթիվ ասպեկտներ սկսեցին աստիճանաբար վերանալ՝ ներառյալ նրանց բազմաբովանդակ գյուղատնտեսական համակարգը, որը հայտնի էր որպես գյուղատնտեսության ուղղահայաց կղզիախմբային մոդել ։
Ծաղիկ հիվանդության հետևանքներն Ինկերի կայսրության համար մեկ այլ սարսափ էին։ Տարածվելով Կոլումբիայից՝ ծաղիկն արագորեն տարածվեց մինչև իսպանական նվաճողների ժամանումը կայսրություն։ Դրա արագ տարածումը պայմանավորված էր ինկերի արդյունավետ ճանապարհային համակարգով։ Սակայն այն ընդամենն առաջին համաճարակն էր. բծավոր տիֆը 1546 թվականին, գրիպը և ծաղիկը 1558 թվականին, վերջինս նաև 1589 թվականին, դիֆթերիան 1614 թվականին, կարմրուկը 1618 թվականին, բոլորը կործանեցին ինկ ժողովրդին։
Բնակչություն
Զարգացման գագաթնակետին գտնվելու շրջանում կայսրության բնակիչների թիվն անհայտ է և տատանվում է 6-14 մլն-ի միջակայքում։ Չնայած այն հանգամանքին, որ ինկերը պահպանել են մարդահամարի գերազանց տվյալներ կիպուով, դրանք կարդալու իմացությունը կորսվել է, քանզի դրանք գրեթե ամբողջությամբ ոչնչացվել են իսպանացի նվաճողների կողմից ։
Լեզու
Քանի որ ինկերի կայսրությունը չուներ գրավոր լեզու, հաղորդակցման և գրառումների հիմնական ձևերն էին կիպուն, խեցիները և բանավոր Կեչուան՝ լեզուն, որն ինկերը պարտադրում էին կայսրության ժողովուրդներին։ Անդյան շրջանի քաղաքակրթությունների միասնության ապահովումը հանդիսանում էր վերահսկողության գրավականը։ Մինչ բանավոր կեչուան օգտագործվում էր Անդյան շրջանում, ներառյալ Պերուն, Ինկերի քաղաքակրթության ընդլայնումից մի քանի դար առաջ կեչուայի բարբառը, որը պարտադրվում էի ինկերի կողմից, վերցված էր Կուսկոյի թագավորությունից՝ «ժողովուրդների գերագույն լեզուն» կամ ինչպես որոշ պատմաբաններ բնորոշում են՝ Կուսկոյի բարբառ ։
Ինկերի կողմից գործածվող լեզուն շեղվում էր իր բնօրինակ հնչյունաբանությունից, քանի որ որոշ բնակիչներ ձևավորել էին իրենց տեղական բազմազանությունը։ Տարբեր բարբառներ ունեին նման լեզվաբանական կառուցվածք, սական տարբերվում էին ըստ շրջանների ։
Չնայած կայսրության բոլոր ժողովուրդներն ընդունում էին Կեչուան, ինկերը նրանցից ոմանց թույլ էին տալիս պահպանել իրենց բնօրինակ լեզուներ, ինչպիսիք է Այմարան, որը պահպանվում է Բոլիվիայի տարբեր շրջաններում և հանդիսանում է առաջնային բնիկ լեզու։ Ինկերի կայսրության լեզվական բազմազանությունը լայն էր։ Ինկերի ազդեցությունը գոյատևեց նրանց կայսրությունից երկար, քանի որ իսպանացիները շարունակեցին օգտագործել Կեչուան։
Կրոն
Ինկերի առասպելները բանավոր ձևով փոխանցվել են այնքան ժամանակ, մինչև իսպանացիները գրի առան դրանք՝ հիմնականում կիպուով ։
Ինկերը հավատում էին վերամարմնավորմանը ։ Մահն անցում էր հաջորդ աշխարհ, որը լի էր դժվարություններով։ Մեռյալի հոգին՝ քամաքինը, պետք է անցներ երկար ճանապարհ, որում մթության մեջ տեսնող սև շան ուղեկցումը պարտադիր էր։ Ինկերի մեծ մասն անդրաշխարհը պատկերացնում էր այնպես, ինչպես եվրոպացիները պատկերացնում են դրախտը՝ ծաղիկներով պատված դաշտերով և ձյունածածկ լեռներով։
Ինկերը մարդկանային զոհաբերություններ էին անում։ Ավելի քան 4 000 սպասավորներ, դատական պաշտոնյաներ, ընտրյալներ և հարճեր սպանվեցին 1527 թվականին ինկերի արքա Հուայնա Կապակի մահից հետո ։ Նշանակալի իրադարձությունների ժամանակ, ինչպիսին էին արքայի մահը կամ սովը, ինկերը զոհաբերում էին երեխաների։ Այդ զոհաբերությունները հայտնի էին որպես քափաք հուչա ։
Տնտեսություն
Ինկերի կայսրությունը կիրառում էր կենտրոնական պլանավորում։ Կայսրությունը առևտուր էր անում արտաքին շրջանների հետ. նրանք չունեին էական ներքին շուկայական տնտեսություն։ Մինչ հյուսիսային հատվածում օգտագործվում էին բրոնզե իրեր, ենթադրաբար նահանգային մինդալա դասի կողմից, մեծամասնությունն ապրում էր ավանդական տնտեսությամբ, որտեղ տնային տնտեսությունները պետք է հարկեր վճարեին ինչպես բնաիրային ձևով, այնպես էլ աշխատանքով և ռազմական պարտականություններով ։ Որոշ շրջաններում տարածված էր ապրանքափոխանակությունը ։ Ի պատասխան, պետությունն ապահովում էր անվտանգություն, կարիքի ժամանակ սնունդ, գյուղատնտեսական ծրագրեր՝ արտադրողականությունը բարձրացնելու համար։ Տնտեսությունը հիմնվում էր ուղղահայաց կղզիախմբի նյութական հիմքերի՝ ռեսուրսների օգտագործման էկոլոգիական փոխլրացման համակարգի և փոխադարձ փոխանակման վրա ։
Ինկերը չունեին առևտրային դաս, նրանք առևտուր անում էին միայն արտաքին աշխարհի հետ։ Ինկերի տնտեսության կարևոր յուրահատկությունը նրանց յուրօրինակ հարկային համակարգն էր. նրանք չէին վճարում հարկեր, այլ հարկային պարտավորությունները կատարում էին աշխատանքով ։
Կուսկոյում գիտնականների կատարած ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ ինկերն ունեցել են հազարամյա գյուղատնտեսական համակարգ, մասնավորապես՝ անասնաբուծություն։ Կայսրությունում չեն եղել դրամական միջոցներ. ինկերի մետաղադրամը հացն էր, տնտեսության հիմքը՝ աշխատանքը։ Որոշ գիտնականների կարծիքով՝ Ինկերի կայսրությունը տիպիկ սոցիալիստական պետություն էր, մյուսների կարծիքով՝ ավտորիտար միապետություն ։
Իջևանատներ, գանձարան, պահեստներ
Կոչամամբեյի Կոտապաչի գյուղի մոտակայքում գոյություն ուներ 2076 կոլկա (կլոր կառուցվածքով պահեստ), ինչը կազմում էր կայսրության 9395 պահեստների 22,09 %-ը, այսինքն այս վայրը հանդիսանում էր ինկերի կայսրության ստրատեգիական կարևոր շրջաններից մեկը, որտեղ կատարվում  էին ունենում պահեստավորումները։ Կոտապաչիի պահեստի միջին տրամագիծը կազմում էր 3,5 մետր, իսկ մոտավոր բարձրությունը՝ 2 մետր, հետևաբար Կոչամամբեյի հովտում գտնվող պահեստի ծավալը կարող էր կազմել 45000 մ³ (համարյա ամբողջ ծավալով լցվում էր պաշարով), ինչը բավականին մեծ թիվ էր համեմատած ինկերի մյուս նահանգների կենտրոնների հետ ։ Ընդհանուր հաշարկներով ինկերի պահեստային տնտեսությունը  լիարժեք համեմատելի են ժամանակակից տնտեսությանը։
Առևտուր
Ինկերի հասարակությաւնը ի տարբերություն ացտեկների չուներ առանձին ազատ համայնականների դաս՝ որով և պայմանավորված էր մասնավոր ապրանքափոխանակության թույլ զարգացումը։ Սա նաև բացատրվում էր այն փաստով, որ Անդերի բարձր գոտու շրջանում ապրանքափոխանակությունը դարձնում էր տնտեսության գլխավոր բաղադրատար, և այդ պատճառով էլ այն բավականին վաղուց մենաշնորհվել էր իշխանությունների կողմից:Բռնապետական իշխանությունները յուրացնում էին համայնականների աշխատանքի արդյունքը՝ նրանց թողելով չնչին մաս փոխանակման համար։ Աշխատանքի բարիքները հավաքվում էին պետական պահեստներում և օգտագործվում ոչ թե առևտրի, այլ պետականորեն հաստատված մատակարարումների ձևով։
Պետության ղեկավարը
Թավանտիսույում խիստ մտահոգվում են իշխողների արյան մաքրության մասին; Համաձայն օրենքի Ինկան (սակայն գոյություն ունեին նաև այլ օրենքներ) կարող էր ունենար միայն մեկ օրինական կին, և անհրաժեշտ էր համարվում որ նա լինի իր հարազատ քույրը։ Ինկայի «արևի կույսերից»(Ինկայի ցեղի կանայք) ծնված բազմաթիվ երեխաները համարվում էին օրինական, սակայն չէին կարող ժառանգել գահը։
Ինկայի մահից հետո նրան տրվում էին աստվածային պատիվներ, Սապա Ինկա դինաստիայի անդամների մարմինները մոմապատում էին և պահպանում Կուսկոյում գտնվող դամբարաններում, ընդ որում յուրաքանչյուրի մոտ կանգնեցվում էին մի խումբ քրմեր, բացի այդ պատրաստվում էին նրանց քարե արձանները, որոնց տրվում էր նույն երկրպագությունը, որը որ իշխող Ինկային։ Այս քանդակները հաճախ ուղեկցում էին կանոնավոր զորքերը արշավանքների ժամանակ, հաճախ նրանք մասնակցում էին հանդիսավոր արարողություններին:Առաջինը, ով հայտնաբերեց  արքայի մումիան Պոլո դե Օնդեգարդո էր։
Պետական խորհրդանիշներ
Ինկերի մշակույթում դրոշը որպես այդպիսին օգտագործվում էր ոչ հաճախ։ Այն ոչ թե պետական հայրենասիրական խորհրդանիշ էր, այլ ավելի շուտ հանդիասնում էր կայսրության խորհրդանիշ և իրենից ներկայացնում էր ծիածանի գույներով քառակուսի պաստառ; Կա պաստառի վրա գույների դասավորման և գույների քանակի տարբեր տեսակներ, սակայն հանգում են այն եզրակացության, որ նրա վրա կար ծիածանի յոթ գույները՝ ծիրանագույնից մինչև մանուշակագույն։ Այսպիսի դրոշը կոչվում է վիպխալա ։ Ծիածանը ինկերի կողմից օգտագործվող խորհրդանիշների շարքում հաճախ օգտագործվող տարրերից է։ 1534 թվականին Կուսկոյի նվաճման ժամանակն կոնկիստադորները ինկերի մոտ հաճախ էին հանդիպում ծիածանի գույներով շատ խորհրդանիշների։ Այսպիսի խորհրդանիշի օգտագործումը վերագրում են նաև մոտ 2000 տարվա վաղեմության Տուանակաոյի քաղաքակրթությանը ։ Մեր օրերում այս դրոշը հաճախ օգտագործվում է Կուսկո քաղաքում (Պերու) և մի քանի հարավամերիկյան պետություններում՝ որպես ինկերի քաղաքակրթության ժառանգության խորհրդանիշ ։ Ինկերի ոչ պաշտոնական կարգախոսն ասում էր ՝«Մի ստիր, մի ծուլացիր»։ Պետական պաշտոնական զինանշան որպես էդպիսին ինկերը չունեցան ։
Պանակի
Պանակիները սերում էին իշխող Ինկայի սերունդներից՝ բացառությամբ թագաժառանգի, որպես կանոն Տիրակալի երկրորդ որդու։ Նրանք պահպանում էին մահացած Ինկայի և նրա կնոջ մարմինները, ինչպես նաև տեղեկություններ ունեին Տիրակալի գործունեության մասին՝ պահպանելով դրանք երգերի, պատկերների ավանդությունների մեջ՝ նպատակ ունենալով փոխանցել սերնդեսերունդ։ Պանակիների մասին առավել մանրամասն շարադրված են պատմաբան Սարմենտո դե Գամբոյի մոտ ։
Այլյու համայնքը
Ինկերի կայսրությունում՝ այլյու համայնքի ներսում կիրառվում էին փոխադարձության սիմետրիկ և ասիմետրիկ համակարգ. 1) աշխատանքի արդյունքը տարբեր ապրանքներով (ուտելիք) և հակառակը (սակայն որոշ ժամանակ անց), 2) աշխատանքի փոխանակումը ապրանքներով (ուտելիք) և իրավունքով, 3) ունեցվածքը այլ ունեցվածքով, 4) աշխատանքի փոխանակում աշխատանքով, 5) պարտականությունների փոխանակում (փուլերով), 6) մի խմբից անցումը մյուսին, 7) համայնքի համար աշխատանք, 8) աշխատանք՝ սիմվոլիկ ապրանքների համար ։
Բնակչության վերահսկման համակարգ
Ինկերը ընդարձակում էին իրենց տիրապետությունը տարբեր էթնոսների վրա, սակայն նրանց ամուսնությունները ինեկրի հատուկ օրենքների համաձայն ուղղակի անհնարին էր։ Ավելի լավ կառավարման նպատակով ինկերը կիրառում էին տասանորդական համակարգը ։
Ինկերի ճանապարհներ
Ինկերը հարթում էին հաղորդակցության ուղիները, այդ թվում և լեռնային արահետները, որոնցով կայսրության զորքերը կարող էին անարգել տեղաշարժվել։ Ճանապարհների ընդհանուր երկարությունը մոտ 25 հազար կիլոմետր էր։ Ճանապարհներով տեղաշարժվելու համար նրանք օգտագործում էին լամաներին, քանի որ ձիեր Հարավային Ամերիկայում չկային։ Ճանապարհներին կային նաև հատուկ կոդավորված տեղեկատվական (կիպա) համակարգ։
Հեռագրային կապ
Հաշվի առնելով Թավանտիսույում ճանապարհների երկարությունը, որը կազմում էր ոչ պակաս քան 10-15 հազար կիլոմետր,5-7 հազար հեռագրատների աշխատանքներում ընդգրկված էին շուրջ 10-14 հազար մարդ :Իսպանացի իրավաբան Պոլո դե Օնդեգարդո ներկայացնելով 1559 թվականի  ՊԵրույի հնդկացիների ծեսերը, միահյուսելով հնդկացի կախարդների գուշակություններն ու իրական իարդրությունը, առավել կարևոր նամակների արագ տեղ հասցնելու մասին խոսելիս իր «Հնդկացինեի իրական ու սխալ ծեսերը» նկատում է որ. Այս կախարդները ծառայում էին գուշակությունների համար, որպեսզի պատմեին թե ինչ է տեղի ունենում շատ հեռավոր վայրերում, մինչև որ այդ տեղեկությունները կհասնեին, կամ կկարողանային հասնել տեղ։ Եվ նույնիսկ իսպանացիների գալուց հետո, այնպես սատցվեց, որ երկուհարյուր կամ երեքհարյուր կիլոմետր հեռավորության վրա տեղի ունեցող անկարգությունների,խոշոր մարտերի, ապստամբությունների, զոհերի՝ ինչպես տիրակալների, այնպես էլ թագավորի կողմնակիցների, անհատ դեմքերի մասին իմանում էին իրադարձությունների նույն օրը կամ հաջորդ օրը նույն ժամին, ինչի մասին ուղղակիորեն անհնար էր այդպես արագ իմանալ։ — Revista histórica; órgano del Instituto Histórico del Perú, Volume 1. – Lima, 1906, стр. 220
Համոզմունքներ
Ինկերի արքան գաղափարականացված էր որպես աստվածային և հանդիսանում էր երկրի կրոնական առաջնորդը։ Վիլաք Ումուն՝ գլխավոր քուրմը, երկրորդն էր արքայից հետո։ Տեղական կրոնական ավանդույթները պահպանվում էին, իսկ որոշ դեպքերում գործում էր առանձին աստծո պաշտամունք։ Պաչակուտիից հետո ինկերի արքան Ինտիից ստացավ ծագում՝ արքայական արյան առանձնահատուկ կարևորություն, և մինչ կայսրության կործանումը քրոջ և եղբոր արյունակցական ամուսնությունը բնական երևույթ էր։ Արքան «արևի որդին էր», իսկ ժողովուրդը՝ «արևի զավակները», և արքայի ղեկավարելու ու նվաճելու առաքելությունը ստացված էր նրա սուրբ նախնուց։ Ինկերի արքան նախագահում էր նաև կարևոր տոների, հատկապես Ինտի Ռայմիի կամ «ռազմիկների արարման» ժամանակ, որին մասնակցում էին զինվորներ, իշխանավորներ, ազնվականներ, հոգևորականներ, ինչպես նաև Կուսկոյի բնակչությունը։ Այն սկսվում էր հունիսի արևադարձի օրը, տևում էր 9 օր և ավարտվում հողը հերկելու ծիսակատարությամբ։ Ավելին, Կուսկոն համարվում էր տիեզերական կենտրոն, որը չորս քառորդների աշխարհագրական կենտրոնն էր   ։
Կայսրության կառուցվածք
Կուսկոն հավանաբար մարզի կառուցվածք չուներ։ Այն ավելի շատ ներկայիս դաշնային շրջանի էր նման, ինչպիսիք են Վաշինգտոնը կամ Մեխիկոն։ Քաղաքը գտնվում էր կենտրոնում և հանդիսանում էր քաղաքականության ու կրոնի անգերազանցելի կենտրոն։ Մինչ Կուսկոն ղեկավարվում էր արքայի և նրա հարազատների կողմից, յուրաքանչյուր սույու կառավարում էր մի Ապու՝ բարձրաստիճան տղամարդ։ Քանի որ ինկերը չունեն գրավոր արձանագրություններ, հնարավոր չէ հստակորեն իմանալ կայսրության մարզերի քանակը, սակայն գաղութային արձանագրություններից ենթադրելով եղել են մոտ 86 մարզեր՝ 48-ը լեռներում, 38-ը՝ ափամերձ շրջաններում  ։
Վերիլոգ
Verilog-95
Այդ ժամանակ VHDL լեզվի աճող հաջողությանը զուգընթաց Cadence որոշում է կայացնում հասնել լեզվի ստանդարտացմանը։ Verilog-ը ուղարկվում է IEEE և ընդունվում որպես ստանդարտ IEEE 1364-1995 (հաճախ անվանում են Verilog-95)։
Verilog-2001
Оգտագործողների կողմից Verilog-95-ում հայտնավերված թերությունները ծածկելու համար լրացումներ ուղարկվեցին IEEE, որոնք ընդունվեցին IEEE 1364-1995 ստանդարտում (հաճախ անվանում են Verilog-2001)։
Իսրայել Ստեփանյան
Իսրայել Գալուստի Ստեփանյան, Փառքի երեք աստիճանի շքանշանների ասպետ (1944 թվականի փետրվարի 2-ին, 1944 թվականի հունիսի 9-ին և 1945 թվականի ապրիլի 30-ին)։ ԽՄԿԿ անդամ 1952 թվականից։
Ինկերի կայսրություն
Սույուներ
Ըստ տարածքի ամենամեծ սույուն Քուլլա Սույուն էր, որն իր անվանումը ստացել էր Այմարա լեզվով խոսող Քուլլա ժողովրդի պատվին։ Այն ընդգրկում էր բոլիվյան Ալտիպլանոն և հարավային Անդերի մեծ մասը՝ հասնելով մինչև Արգենտինա, իսկ դեպի հարավ՝ Կենտրոնական Չիլիի Մաուլե գետ ։
Վերիլոգ
Verilog-2001
Verilog-2001 զգալի նորացվել է Verilog-95 հետ համեմատած։ Նախ, ավելացվել է նշանով (2-ական լրացում) գործողություններ կատարելու հնարավորությունը գծերի (nets) և փոփոխականների հետ։ Նախկինում, ծրագրավորողը պետք է կատարեր նշանով գործողություններ օգտագործելով բիթային տրամաբանական օպերացիաներ։ Այժմ նույն գործողությունները Verilog-2001-ում կարող են ավելի հստակ նկարագրվել ներդրված օպերատորների միջոցով +, -, /, *, »> ։
Ինկերի կայսրություն
Սույուներ
Մյուս քառորդը Անտի Սույուն էր, որը գտնվում էր Անդերի բարձրավանդակներում, Կուսկոյից հյուսիս-արևմուտք։ Դրա անունն ընկած է «Անդեր» անվանման հիմքում ։
Իսրայել Ստեփանյան
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին մասնակցած հայեր Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ Կատեգորիա:Փառքի շքանշանի ասպետներ
Ինկերի կայսրություն
Օրենքներ
Ինկերի օրենքները մասամբ են պահպանվել, սակայն դրանց բովանդակությունը հայտնի է բանավոր փոխանցված բազմաթիվ իսպանացի գաղութարարների թողած աղբյուրներից։ Օրենքները գրվում էին առանձին պաշտոնայաների կողմից կիպայի վրա և հայտարարվում էին այլ պաշտոնայաների՝ գլաշատայաների կողմից կայսրության մայրաքաղաք Կուսկոյի հրապարակում՝ Ռիմակում։ Ինկերի պետությունը չուներ առանձնահատուկ դատական կամ ամրագրված օրենքներ։ Վարքագիծը կառավարվում էր ավանդույթների, սպասումների և ավանդական տեղական իշխանության կրողների ուժով։ Պետությունն ուներ իրավական ուժ, ինչպիսիք էին օրինակ տեսուչները (տոկոյրիկոք, գրական՝ «նա, ով տեսնում է ամեն ինչ»)։ Ավագ տեսուչը, ով արքայի արյունակից հարազատն էր, գործում էր պայմանական հիերարխիայից անկախ և իր կարծիքը ներկայացնում էր անմիջապես արքային ։ Ինկերի օրենքները հատռկապես բարձր խստություն էին դրսևոում պատիժների հարցում՝ մեծ մասամբ կախաղանի բարձրացում, որի արդյուքում հնդկացիների գրեթե բացակայում էին այնպիսի հանցագործությունները, ինչպիսիք էին մանր գողությունները, կաշառակերությունը, սպանությունները։ Դրանով հիանում էին իսպանացի պաշտոնայաները, միսիոներները և զինվորները; Մյուս կողմից այս հանգամանքը կարող է ինկերի կողմից կայսրության բռնատիրական կառավարման մասին։
Վարչական բաժանում
Կայսրությունը բաժանվում էր 4 մասին՝ Չինչայսույու, որին համապատասխանում էր կարմիր գույնը, Կոլասույու՝ կապույտ գույն, Անտիսույու՝ կանաչ գույն, և Կունտիսույու դեղին գույն։ Իրենց հերթին յուրաքանչյուր մաս բաժանված նահագների.
Վերիլոգ
Verilog 2005
Verilog ստանդարտի մի առանձին մաս, Verilog-AMS, հրարավորություն է տալիս մոդելավորել անալոգային և խառը ազդանշանային սարքեր։
Ինկերի կայսրություն
Վարչական բաժանում
Կուսկոյից յհուսիս գտնվում էր Վիլկասը (Vilcas), Խաուխան (Xauxa), Բոմբոնը (Bombon), Կախամարկան (Caxamalca), Գուանկաբամբան (Guancabamba), Տոմեբամբան (Tomebamba), Լատակունգան (Latacunga), Կիտոն (Quito), Կարանկեն (Carangue):
Վերիլոգ
Օրինակներ
Ներքևում բերված է Verilog լեզվով գրված "Hello world" ծրագիրը։
Ինկերի կայսրություն
Վարչական բաժանում
Կուսկոյի հակառակ մասում դեպի հարավ՝ Ատունականա (Hatuncana), Ատունկոլա (Hatuncolla), Այվիրե (Ayavire), Չուկիաբո (Chuquiabo), Չուկուիտո (Chucuito), Պարիա (Paria) և այլ տարածքներ, որոնք ձգվում են մինչև Չիլի։
Յուրաքանչյուր նահանգ ուների իր մայրաքաղաքը, որտեղ գտնվում էր գանձարանը, Արևի տաճարը, արհեստանոցներ, կայազոր, իջևանատներ, պահեստներ, ինչպես նաև իշխանության ներկայացուցիչը՝ կառավարիչը :
Վերիլոգ
Օրինակներ
Լրիվ գումարիչ օգտագործելով երկու կիսագումարիչ
Ուսուցողական ռեսուրսներ
Կատեգորիա:Ապարատային նկարագրման լեզուներ
Ինկերի կայսրություն
Վարչական բաժանում
Աղբյուրները հստաորեն չեն ներկայացնում կայսրության կառավարական համակարգը, սակայն ընդհանուր իմաստով կառուցվածքը հետևյալն էր․ կայսրության գերագույն առաջնորդը ինկերի արքան էր (Sapa Inca), նրանից հետո բարձրագույն մարմին էր հանդիսանում Վիլաք Ումուն՝ գլխավոր քուրմը կամ քրմապետը՝ Արևի գերագույն քուրմը ։ Այնուամենայնիվ, արքայից հետո կար նաև Ինկապ ռանտին, ով արքայի վստահված անձն ու օգնականն էր, ինչպես օրինակ վարչապետը ։ Կայսրության Խորհուրդը բաղկացած էր 16 ազնվականներից ։
Հարկահավաքման տեսանկյունից գործում էր տասնորդական համակարգ։ Հարկատու հանդիսանում էր տնային տնտեսության տղամարդը։ Նրանք միավորվում էին աշխատանքային խմբերում։ Փոքր խմբերի առաջնորդին անվանում էին կամայուք, 100-ից ավել անդամներ ունեցող խմբերի առաջնորդին՝ կուրակա  ։
Ջրամատակարարում
Ակտիվորեն իրականացվում էին զինվորական, վարչական և կրոնական շինությունների կառուցում։ Կուսկոյում և մի շարք այլ քաղաքներում ստեղծվել էր ջրամատակարաման համակարգ, որն իր վարպետությամբ չէր զիջում հռոմեականին, սակայն ի տարբերություն վերջինիս չէր օգտագործվել առողջության  համար վնասակար կապար։
Բժշկություն
Էնրիկե Օբլատիս Պոբլետեն 1963 թվականին էր «Կալավայայի մշակույթ» գրքում ապացուցեց պենիցիլինի օգտագործումը (XV—XVI դարերում )՝ Ինկերի կայսրության ներսում արտոնյալ դաս համրվող և թագավորի անձնական բժիշկներ կալավայաների կողմից։ Կալավայայի բուժակները հայտնաբերեցին պենիցիլինը՝ բաղկացած սնկերից ու զանազան բույսերից ։
Մաթեմատիկա
Ինկերի ունիվեսալ հաշվառման համակարգը յուպանկան էր։
Կիպու
Մշակվել էր հատուկ գրային համակարգ՝ կիպու (կեչուա khipu), որն օգնում էր կառավարել հսկայական կայսրությունը։ Կիպու օգտագործվում էր հնդկացի չինովնիկների կողմից իսպանական նվաճումից 50 տարի անց, սակայն 1583 թվականից հետո այլևս չօգտագործվեց ;
Երկար տարիներ կար կարծիք, որ ինկերը լիարժեք գրային համակարգի չեն տիրապետում։ Սակայն 1923 թվականին պատմաբան Լոկը կարողացավ ապացուցել, որ կիպան իսկապես ինկերի գրային համակարգն էր ։
Տոկապու
Կան տեղեկություններ, որ ինկերի հագուստների կտորների և կերամիկայի (տոկապու) վրա կարող էին լինել գաղափարագրեր, ինչպես նաև ժամանակագիրների կողմից նշվում է, որ ինկերը ոսկե տախտակների վրա գրում էին իրենց տարեգրությունները։ Կասկածից դուրս է այն փաստը, որ կեչուա լեզվում մինչիսպանական շրջանում եղել է «կելկա» արմատը (кечуа qillqa), որը նշանակում էր  «նամակ, գրագրություն»։
Կոթողային ճարտարապետություն
Ինկերի ճարտարապետությունը հայտնի է բազմաթիվ շենքերի մնացորդներից ու նկարագրություններից։ Հսկայական քարերից կիկլոպյան ամրոցները (Սակսայուաման ամրոցը) փոխարինվեցին գրանիտե շինություններով (Պիսակ ամրոց)։ Ճարտարապետության առանձնահատկությունը հանդիսանում է անսովոր խիտ կառուցվածքը  (այնպես որ քարերի արանքում հնարավոր չէ անգամ ածելի մտցնել) քարերի կիպ կպած լինելը, հաճախ ոչ ճիշտ չափերի ու տարբեր կառուցվածքի՝ առանց շինարարական նյութերի օգտագործման։ Շնորհիվ այս առանձնահակությունների շինությունները սեյսմակայուն էին։ Ճարտարապետության ամենանշանակալի օրինակը Մաչու Պիկչուն է, որը կառուցվել է ինկ ճարտարապետների ջանքերով։
Կառուցման նման մեթոդն առաջին անգամ լայնամասշտաբ կիրառություն է ստացել պուկարա ժողովրդի կողմից, ովքեր սկզբում բնակվում էին Տիտիկակա լճից հարավ, իսկ հետագայում՝ Թիաուհուանակու քաղաքում՝ ներկայիս Բոլիվիա։ Քարերը քանդակվում էին այնպես, որպեսզի միացման տեղում հստակորեն համընկնեին միմյանց․ մի քարն իջեցվում էր մյուսի վրա, ներքևում գտնվողի ավելորդ հատվածներն արագորեն հեռացվում էին, իսկ առաջացած փոշին սեղմվում էր։ Ներքևի քարերի ամուր դիրքավորումն ու գոգավորությունը դրանք անհավանական կայուն էին դարձնում՝ անգամ երկրաշարժերի և հրաբխային ակտիվության վտանգի առկայության դեպքում։
Չափման միավորներ, օրացույց, մաթեմատիկա
Բավականին դժվար է որոշել ինկերի օգտագործած չափման միավորները ամենօրյա կյանքում, տնտեսության ու կառավարման գործում։ Սակայն կան նաև հստակ սահմանված «բոլոր իրերի չափման միավորներ» ։ Ինկերի կողմից օգտագործվող չափման միավորները հիմնականում հիմնված էին մարդու մարմնի մասերի վրա։ Միավորները ներառում էին մատները, բթի և ցուցամատի միջև հեռավորությունը, դաստակները, արմունկները, թևերի բացվածքը։ Հեռավորության ամենահիմնական միավորը մեկ քայլն էր (ֆաթքի)։ Հաջորդ տարածված միավորը 6 000 քայլն էր (տուպու) կամ մոտավորապես 7,7 կմ։ Մեկ այլ միավոր էր վամանին՝ 30 տուպու կամ 232 կմ։ Դա շատ դեպքերում ներկայացվում էր որպես մեկ օրվա քայլքի չափ ։
Ինկերի օրացույցները սերտ կապ ունեին աստղագիտության հետ։ Ինկ աստղագետները գաղափար ունեին գիշերահավասարի, արևադարձի և զենիթի, ինչպես նաև արևի սկավառակով Վեներայի անցման վերաբերյալ։ Այնուամենայնիվ, նրանք չէին կարողանում կանխատեսել խավարումը։ Ի սկզբանե ինկերի օրացույցը լուսնարևային էր՝ երկու օրացույցներն օգտագործվում էին զուգահեռաբար՝ մեկ լուսնային, մեկ արևային։ Քանի որ լուսնային 12 ամիսները մեկ ամբողջական 365-օրյա արևային տարուց 11 օրով կարճ էին, օրացույցի համար պատասխանատուները ստիպված էին ճշգրտել յուրաքանչյուր ձմեռային արևադարձը։ Յուրաքանչյուր լուսնային ամիս նշվում էր փառատոններով և ծեսերով ։ Հավանաբար, շաբաթվա օրերն անվանում չունեին և խմբավորված չէին ըստ շաբաթների։ Նմանապես, ամիսները խմբավորված չէին ըստ եղանակների։ Օրվա ընթացքում ժամանակը չէր չափվում ժամերով կամ րոպեներով, այլ հաշվի առնեով այն հանգամանքը, թե որքան հեռու է արևը շարժվել կամ որքան է տևում որևէ աշխատանք կատարելը ։
Ինկերի վարչակազմի, օրացույցների և ինժեներական իմաստաբանությունը պահանջում էին թվեր։ Թվային տեղեկությունները պահվում էին քույպու տողերում, ինչը մեծ քանակությամբ թվերի պահման կոմպակտ պահեստ էր ։ Այս թվերը պահպանվում էին բազային տասը թվանշաններով, որոնք գործածվում էին նաև կեչուա լեզվում, ինչպես նաև ադմինիստրատիվ և ռազմական միավորներով ։ Քույպու տողերում պահվող թվերը կարող էին հաշվարկվել յուպանաներով՝ դիրք փոփոխող մաթեմատիկական նշանակությամբ քառակուսիների ցանց, որը հնարավոր է կատարում էր հաշվիչի դեր ։ Հաշվարկն իրականացվում էր յուպանայի բաղադրիչների միջև ժետոնների, սերմերի կամ խճաքարերի կույտերը տեղափոխելու միջոցով։ Հավանական է, որ ինկերի մաթեմատիկան նվազագույնը հնարավոր էր դարձնում ամբողջ թվերի բաժանումն ամբողջ թվերի կամ կոտորակների և բազմապատկումն ամբողջ թվերով կամ կոտորակներով ։