Վասպուրականի_մանրանկարչության_դպրոց
Առաջնային տեղ է տրվել միջնադարյան արվեստի հիմնական առանձնահատկություններից մեկին՝ տարբերամասշաաբայնությանը, որի արմատները Հին Արևելքի արվեստի խորքերում են։ 13-րդ դարի վերջի և 14-րդ դարի սկզբի Վասպուրականի մանրանկարչության դպրոցը իր պատկերագրական ու ոճական միասնությամբ ընդհանուր առմամբ կրել է կանոնական-դավանաբանական բնույթ՝ նկատելիորեն համեմված տեղական-ազգային պատկերացումներին բնորոշ «գեղանկարչական ֆոլկլորայնության» տարրերով։ Վասպուրականի մանրանկարչության դպրոցի բուռն վերելքի շրջանը համարվում է 14-րդ դարի 40—50-ական թվականներից մինչև 16-րդ դարը ներառյալ։ Աշխույժ գործունեություն են ծավալել Աղբակը, Աղթամարը, Մեծոփը, Լիմը, Ոստանը, Վարագը, Խլաթը, Վանը, Խիզանը, Բաղեշը, Նարեկը և գրչության ու մանրանկարչության մանր ու միջին այլ կենտրոններ։ Հանդես են եկել բազմաթիվ գրիչներ ու մանրանկարիչներ։ Արգասաբեր այդ շրջանում բյուրեղացել, ավարտուն տեսք ու ձև է ստացել Վասպուրականի մանրանկարչության ոճը։ Ընդհանրության շրջանակներում այստեղ զանազանվում են առանձին խմբավորումներ՝ հարակից վայրերով (Աղբակ-Աղթամար, Ոստան–Խլաթ, Խիզան-Բաղեշ)։ Վասպուրականի մանրանկարչության դպրոցի գծամաներային ուրույն ոճի առաջին ուշագրավ նմուշները Կիրակոս Աղբակեցու աշխատանքներն են։ Կիրակոս Աղբակեցուն հաջորդել են մի խումբ վարպետներ Աղթամարում, Ոստանում, Խիզանում և այլուր։ Առավել շնորհալին Զաքարիա Աղթամարցին էր։ Մեծ ճանաչման են արժանացել Ոստանի մանրանկարիչները, որոնցից էր Ծերուն Ծաղկողը։ Նրա հետևորդներից են Թուման, Պսակը, Գրիգոր Խլաթեցին, Աստվածատուր Աբեղան և ուրիշներ։ Վասպուրականի մանրանկարչության խոշոր կենտրոններից մեկը Խիզանն էր, ուր տեղական ավանդույթները հարատևել են մինչև XVI դ․ վերջը։ Այդտեղ ստեղծագործել են մի խումբ տաղանդավոր մանրանկարիչներ՝ Ռստակեսը, Հովհաննես Խիզանցին, Մկրտիչը (15-րդ դարի 40—70-ական թվականներ), Հովհաննեսը (15-րդ դար), Խաչատուրը (15-րդ դար) և ուրիշներ։ Բաղեշի և նրան հարակից կենտրոնների գործունեությունը համեմատաբար ուշ շրջանի է (16–17-րդ դարեր)։ Կան նաև բազմաթիվ ընտիր ձեռագրեր, որոնց ծաղկողների անունները մեզ չեն հասել։ 14-րդ դարի 2-րդ կեսի և 15-րդ դարի վարպետների լավագույն աշխատանքներում (Ավետարաններ, Կիրակոս Աղբակեցու, 1330 թ․ ձեռ․ № 2929, Զաքարիա Աղթամարցու, 1357 թ․, № 5332, Ծերուն Ծաղկողի, 1391 թ․, № 8772, Ռստակեսի, 1397 թ․, № 7629, Հովհաննես Խիզանցու, 1401 թ․, № 4223, բոլորը՝ Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանում) առավել ցայտուն են դրսևորվել Վասպուրականի մանրանկարչության ոճի բնորոշ գծերը։ Հիմքում ունենալով ազգային ավանդույթները, այդ ոճը ձեռք է բերել խիստ արտահայտված զարդադեկորատիվ բնույթ։ Նկարիչներն անկաշկանդ են պատկերագրական գծագրումների (սխեմա) նկատմամբ։ Երբեմն պարզ, պատմողական շարադրանքի հետ օգտագործել են առարկաների՝ որպես էմբլեմատիկ նշանների հնարանքը։ Հորինվածքները ծավալվել են խիստ հարթային ձևով։ Մաներայնության հասնող գծերի եռանդուն խաղը, վառ, անխառն գույների և դեկորատիվ համակարգի մյուս մանրամասների հետ ապահովել է պատկերազարդ թերթերի իմաստահուզական բովանդակությունը՝ դրանց հաղորդելով անմիջական, լավատեսական շեշտեր, երբեմն՝ թատերական երանգավորում։ Այդ մանրանկարների ոճական հիշյալ առանձնահատկությունների ձևավորման գործում չպետք է անտեսել նաև հարևան՝ հատկապես կապադովկյան, ասորական և պարսկական մշակույթների հետ Վասպուրականի ունեցած փոխադարձ շփումները։ Այդ շրջանի ձեռագրերում նկատելի տեղ է հատկացվել նաև աշխարհիկ-կենցաղային մոտիվներին, ձեռագրի պատվիրատուների, գրիչների ու նկարիչների դիմանկարներին։ Վասպուրականի մանրանկարչության այդ նոր որակը ժողովրդայնության, դեպի աշխարհիկ մարդը ունեցած համարձակ մոտեցման արտահայտություն է։ Բացառիկ հարուստ բնույթ է ստացել զարդանկարչությունը։ Զուտ դեկորատիվ-զարդային նշանակություն ձեռք բերած խորանների, անվանաթերթերի ու լուսանցքների նախշերը կազմվել են կենդանիների, թռչունների, բուսական ու երկրաչափական մոտիվների բազմապիսի համադրություններից։ Վասպուրականում ավելի, քան հայ մանրանկարչության մեկ այլ դպրոցում, զգալի է ժողովրդական արվեստին հատուկ պատկերային բնույթը։ 14-15-րդ դարերի շնորհալի վարպետների կողքին հանդես են եկել նաև մեծ թվով ոչ անվանի գրիչներ ու ծաղկողներ։ Դրանց ստեղծագործությունները առինքնում են մանկական ընկալման պարզությամբ, անսովոր անմիջականությամբ։ Դա ժողովրդական բանահյուսության նմանատիպն էր նկարչության մեջ։