cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Հինդի
Հինդի լեզվակիրների թվաքանակ
Հինդին խոսողների թվով աշխարհում առաջիններից է (2-5)՝ միանշանակ զիջելով միայն չինարենին։ Օրինակ ըստ SIL-ի՝ եթե հաշվի առնենք միայն նրանց, ում համար հինդին մայրենի լեզու է (չհաշվելով հարիանի, մագահի և մյուս լեզվակիրներին, ովքեր Հնդկաստանում համարվում են հինդիի բարբառներ), ապա այն աշխարհում կլինի 5-րդ տեղում՝ չինարենից, արաբերենից, իսպաներենից և անգլերենից հետո։ Բացի այդ, խոսողների ընդհանուր թվի վրա ազդում է նաև ուրդուի կրողների և հինդին երկրորդ լեզու հանդիսացող լեզվակիրների ներառումն ու բացառումը։ Ստորև բերված են տվյալներ տարբեր աղբյուրներից.
2001 թվականին հինդի բարբառակիրների թիվը կազմում էր 422 միլիոն մարդ, այսինքն՝ Հնդկաստանի բնակչության 41% -ը ։
Բարբառներ
Բարբառներ տարորոշելու հետ կապված իրավիճակը շատ բարդ է։ Ժամանակակից Հնդկաստանում Ուտտար-Փրադեշ, Մադհյա-Փրադեշ, Բիհար, Հարիանա, Հիմաչալ-Փրադեշ մարզերում գոյություն ունեն բոլոր լոկալ հնդկաարիական լեզուները հինդիին վերագրելու միտում ։
Սովորաբար բուն հինդիին բոլոր բարբառները բաժանում է երկու մասի.
Այս դասակարգումը, հնարավոր է, որ որոշ չափով հնացած է՝ կապված այն բանի հետ, որ չհատտիսգհարհին Չհատտիսգարհ նահանգում ձեռք է բերել պաշտոնական լեզվի կարգավիճակ (2000)։
Հատուկ հիշատակության են արժանի Բիհարի բարբառները, որոնք տարբեր հետազոտողներ երբեմն ներառում են, երբեմն էլ դուրս են թողնում հինդի լեզվական արեալից։ Օրինակ՝ Ջորջ Գրիրսոնն ու Ավգուստ Հյորնլեն հինդիից դուրս են թողնում Ալլահբադից արևելք, մինչև Բենգալ բարբառները՝ սահմանելով բիհարի յուրահատուկ լեզուն։ Բիհարյան բհոջպուրի, մագահի և մայթհիլի լեզուները հինդիին վերագրելու հարցը խորհրդային գաղափարախոսությամբ միանշանակ չէր լուծվում։ Խորհրդային հետազոտող Վ. Չերնիշևը դրանք համարում էր ինքնուրույն լեզուներ։ Բ. Կլյուևը կարծում էր, որ «ամենայն հավանականությամբ, այդ շրջանները ներկայումս արդեն չեն կարող ներառվել բուն հինդիի շրջանակներում»։ Ըստ Պ. Բարաննիկովի՝
Դրա հետ մեկտեղ Բարաննիկովն ընդգծում էր, որ
Ներկայումս մայթհիլին Բիհար և Նեպալե նահանգներում պաշտոնապես ստացել է պաշտոնական լեզվի կարգավիճակ։
Գեորգի Զոգրաֆի կարծիքով, պահարի լեզուն և ռաջաստանի բարբառները հարկ է համարել ինքնուրույն լեզուներ՝ չնայած հինդիի՝ նրանց վրա ունեցած ազդեցությանը։ Մասնավորապես, պահարիի լեզուներից մեկը՝ դոգրին, դարձել է պաշտոնական լեզու Ջամու և Քաշմիր նահանգներում (2003)։
Մեկուսացված է նաև տարբեր բարբառների միախառնումից առաջացած ֆիջիական հինդին։
Հինդիի պատմություն
Հինդին զարգացել է միջին հնդկական գրական լեզուներից մեկից՝ փրակրիտի ճյուղ շաուրասենից։ Հինդիի առաջացման ժամանակաշրջանի մասին համընդհանուր ընդունված տեսակետ գոյություն չունի։ Հավանաբար այն առաջացել է տեղական բարբառների տեսքով (ինչպիսին բրաջն է (լեզու), ավադհին, և վերջապես կհարի-բոլին) 11-րդ դարից ոչ շուտ։ Դելիական սուլթանատի և Մեծ Մողոլների կայսրության դարաշրջանում, երբ որպես պաշտոնական լեզու օգտագործվում էր պարսկերենը, կհարի-բոլին ներառել է շատ պարսկական և արաբական բառեր։ Ինչ վերաբերում է վերջիններին, ապա, քանի որ դրանք համարյա բոլորը փոխառվել են պարսկերենի միջոցով, հինդի-ուրդուում չեն պահպանել արաբական բուն բառերի հնչյունակազմական ձևը։
Քերականական իմաստների արտահայտման միջոցներ
Համադրական ձևեր նկատվում են անորոշ հոգնակիություն արտահայտող և հավաքական թվականներ արտահայտող բառերի կազմման ժամանակ, ինչպես նաև սեռական, թվական և հոլովական հետադրություններում և մասնիկներում։
Այսպիսով, հինդիի ձևաբանական կառուցվածքում քերականական իմաստները արտահայտվում են երեք եղանակներով՝ վերլուծական, համադրական և խառը վերլուծա-համադրական (օրինակ՝ mãi paŗhtā hũ՝ ես կարդում եմ, որտեղ hũ՝ դեմքով փոփոխվող բայ-կապ է, իսկ paŗhtā՝ paŗhnā բայի դերբայն է, բառացի՝ ես կարդացող եմ)։
Մորֆեմների միջև սահմանների բնույթ
Հինդին թեքական լեզու է. մեկ ցուցիչին (մասնիկին կամ միավորին) որպես կանոն համապատասխանում են մի քանի քերականական իմաստ, օրինակ՝
Նշման ձև
Ստորոգման դեպքում բայը կարող է համաձայնվել ոչ միայն ենթակայի հետ, այլև ուղիղ խնդրի հետ։ Բայը կարող է համաձայնվել ենթակայի հետ միայն այն դեպքում, եթե այն չեզոք հոլովով է. օրինակ՝
Եթե ենթական թեք հոլովով է (այսինքն ունի, օրինակ՝ էրգատիվ 'ne' հետդրությունը), ապա բայը համաձայնվում է ուղիղ խնդրի հետ.
Եթե և ենթական, և ուղիղ խնդիրն ունեն հետդրություն, ապա բայը ստանում է չեզոք ձև՝ երրորդ դեմքի եզակի թվով.
Դերային կոդավորումը ստորոգման մեջ
Հինդի լեզվում պայմանականորեն կարելի է տարբերել միայն երկու հոլով. չեզոք (NOM) և թեքվող (NOM), որը գործածվում է միայն հետդրությունների հետ և տարբերվում է չդրոշմված ոչ բոլոր տեսակի բառերից։ Բոլոր ժամանակներում, բացի անցյալ կատարյալից, ստորոգումն իրականացվում է հայցականի հիման վրա, օրինակ՝
Անցյալ կատարյալում կոդավորումն իրականացվում է «եռահատված սխեմայով».
Ուղիղ խնդիրը կարող է ձևավորվել կամ ուղիղ (չպիտակավորված), կամ թեք հոլովով՝ 'ko' հայցական հետդրությամբ։ Այս երկու եղանակների միջև ընտրությունը պայմանավորված է ուղիղ խնդրի կոնկրետացվածության աստիճանով և շնչավոր-անշնչությամբ. վերացական, չկոնկրետացված գոյականները ձևավորվում են ուղիղ հոլովով այն ժամանակ, երբ կոնկրետացված գոյականները ստանում են թեք հոլովների ձևեր։ Թեք հոլովում կարող են գործածվել նաև անշունչ գոյականներ, ուղիղ հոլովի գործածման դեպքում հնարավոր երկիմաստությունից խուսափելու նպատակով։ Օրինակ՝ 'nadī ke us pār mãi gharõ ko dekhtā hũ:' Գետի այն ափին ես տեսնում եմ տանը (եթե ghar գոյականը ձևավորվեր ուղիղ հոլովով,  նշված նախադասությունը հնարավոր կլիներ թարգմանել Գետի այն ափին ես տեսնում եմ տուն)։
Բառերի կարգ
Բառերի բազային հերթականությունը՝ SOV: Բառերի կարգը հինդիում ազատ չէ. նախադասության բոլոր անդամներն ունեն նվազ կամ ավել որոշակիացված դիրք, չնայած, համատեքստի կամ ոճական խնդիրների հետ կապված կարող է փոփոխության ենթարկվել որևէ բառի դիրք (օրինակ՝ բառերի շրջուն շարադասությունը ոճական դեր է խաղում և ծառայում է որևէ անդամ, բառակապակցություն կամ նախադասություն հուզականորեն ընդգծելու համար)։ Բառերի հերթականությունն ունի իմաստատարբերակիչ ֆունկցիա։ Օրինակ՝ եթե ենթական կամ ուղիղ խնդիրը արտահայտված են ուղիղ հոլովաձև ունեցող գոյականով, ապա ենթական պետք է դրվի առաջին տեղում, իսկ ուղիղ խնդիրն անմիջապես նախորդում է ստորոգյալին․ aisi sthiti sadā asantos utpanna kartī hai Այդպիսի իրավիճակը մշտապես դժգոհություն է առաջացնում և asantos sadā aisi sthiti utpanna kartī hai Դժգոհությունը մշտապես առաջացնում է նման իրավիճակ։
Ձայնավորական համակարգ
Հինդիում ձայնավորները տարբերվում են տևողությամբ, շարքով, բարձրացմամբ, շուրթերի դրքով և փափուկ քիմքի դիրքով։ Ըստ լեզվի գրաված դիրքի՝ առանձնանում են առաջնալեզվային, միջնալեզվային և ետնալեզվային ձայանվորներ, ըստ լեզվի բարձրացման աստիճանի՝ ստորին, վերին և միջին բարձրացման ձայնավորներ։ Շուրթերի դիրքից կախված՝ առանձնանում են շրթնային և ոչ շրթնային ձայնավորներ, ըստ փափուկ քիմքի դիրքի՝ ռնգային ձայնավորներ և ոչ ռնգային ձայնավորներ։ Ըստ տևողության՝ ձայնավորները բաժանվում են երկարների և կարճերի։ Հինդիում ձայնավորների երկար-կարճ հակադրությունն ունի իմաստատարբերակիչ նշանակություն. օրինակ՝ kam քիչ - kām աշխատանք։ Բացի պարզ ձայնավորներից, հինդիում գոյություն ունեն երկբարբառներ (դիֆթոնգներ), որոնք նույնպես կարող են լինել ռնգային և ոչ ռնգային։ Սանսկրիտական բառերում հանդիպում են այսպես կոչված վանկային բաղաձայններ ŗ -ն և ļ-ն, որոնք արտասանվում են [ri] և [li]: Որոշ բառերում առանձին ձայնավորներ կարող են ազատ ձևափոխվել՝ չփոխելով բառերի նշանակությունը. օրինակ՝ bāhar - bāhir 'դուրս, դրսից'։ Տրվածը N.B.-ի հոդվածով ընդունված հինդիի ձայնավորների դասակարգումն է ըստ նշանակությունների. «ã:»-ի տեսքով ձևավորված հնչյունները հանդիսանում են երկար ռնգային ձայնավորներ։
Բաղաձայնական համակարգ
Հինդի լեզվում կա ընդամենը 40 բաղաձայն հնչյուն, որոնք տարբերվում են կազմավորման տեղով և եղանակով։ /n/ հնչույթն ունի դիրքային տարբերաներ, որոնք տարբերվում են հաջորդող պայթական բաղաձայնի կախված. համադրվելով ետնալեզվային աղմկայինի, միջնալեզվային պայթաշփականի և քիմքային ձայնույթների հետ, այն առնմանվում է նրանց և արտաբերվում է այդ տարբերակներից որևէ մեկի, համապատասխանաբար՝ ետնալեզվային (ṅ), միջնալեզվային (ṉ) կամ քիմքային (ṇ) պայթական ռնգային ձայնորդների նման։ Բոլոր քիմքային ոչ շնչեղներին համապատասխանում է շնչեղ կորելյատ։ Որոշ բաղաձայններ առանձին բառերում ազատ փոփոխվելու հատկություն ունեն. օրինակ՝ bālnā - bārnā 'վառել'. ! ! colspan="2" | Շրթնա-շրթնային ! colspan="2" | Շրթն- ատամնային ! colspan="2" | Ատամնային/ Ատամնահիմքայիններ ! colspan="2" | Վերնաքիմքայիններ ! colspan="2" | Ետատամնահիմքայիններ / Քմայիններ ! colspan="2" | Ետնալեզվայիններ ! colspan="2" | Քմա-լեզվայիններ ! colspan="2" | Ձայնաճեղքայիններ ! Ռնգայիններ ! Պայթականներ ! Պայթաշփականներ ! Շփականներ ! Միաշեշտներ ! Շփական ձայնորդականներ
Վանկի կառուցվածք
Հինդիում տարբերակվում են երկար և կարճ վանկեր։ Կարճ են կոչվում մեկ կարճ ձայնավորից կամ բաղաձայնից և նրան հաջորդող կարճ ձայնավորից կազմված վանկերը. օրինակ՝ã/ku/sī 'կարթ'։ Այսպիսով, հինդիում կարճ վանկերը լինում են միայն բաց։ Վանկատումը հինդիում կատարվում է ձայնավորից հետո՝ առանձնացնելով այն հաջորդող վանկի բաղաձայնից. օրինակ՝ jā/nā 'հեռանալ'։ Բառավերջի միակ բաղաձայնները սովորաբար կազմում են առանձին վանկ։ Կրկնակի բաղաձայնների դեպքում վանկատումը կատարվում է նրանց միջև, օրինակ՝ khaț/țā 'թթու'.
Շեշտ
Հինդիում շեշտն ուժական (արտաշնչական) է, սակայն ավելի թույլ է արտահայտված, քան, օրինակ, ռուսաց լեզվում, և չի ուղեկցվում ձայնավորի երկարացմամբ, եթե շեշտն ընկնում է կարճ ձայնավորով վանկի վրա։ Հինդիում չկա ձայնավորների հնչյունասղում, այդ պատճառով էլ չշեշտված վանկն արտասանվում է նույնքան հստակ, ինչքան շեշտվածը։ Շեշտն ազատ է և կայուն, սակայն բառակազմական ածանցների ավելացման դեպքում շեշտի դիրքը կարող է փոխվել. օրինակ՝ šá:nti 'խաղաղություն' - šā:ntipú:rna 'խաղաղ'։
Սանդհի
Բառա- և ձևակազմության հետ միասին գործում են բառի (կամ մորֆեմի) վերջնական ձայնի և հաջորդող բառի (կամ մորֆեմի) առաջնային ձայնի համադրումով նոր բառ կազմելիս ընդունված հնչյունաբանական օրինաչափությունները։ Սանդհիի կանոններին համապատասխան բառեր են կազմավորվում առավելապես սանսկրիտերենից փոխառնված մորֆեմների և բառերի բազայի վրա։ Բառակազմության դեպքերը սանդհիի կանոններով բուն կամ խառը տիպի հիդիի (այսինքն՝ սանսկրիտահինդի կամ սանսկրիտա-այլալեզու) բառաֆոնդի հիման վրա ծայրահեղ հազվադեպ են։ Սանդհիի կանոնների համաձայն համադրվում են՝
Գիր
Հինդի լեզվի գիրը համեմատաբար հնագույն համակարգերից մեկի՝ բրահմիի վերափոխված տարբերակն է և կոչվում է նահարի (nagāri) կամ դևանահարի (devanāgarī)։ Դևանահարիի գիրը տառային է. այբուբենը ներառում է տառեր, որոնք համապատասխանում են ինչպես ձայնավոր, այնպես էլ բաղաձայն հնչյուններին։ Սակայն այն կարելի է համարել կիսավանկային. յուրաքանչյուր բաղաձայն արտահայտող տառ ներառում է կարճ а ձայնավոր։ Դևենահարիի այբուբենում տառերը դասավորված են իրենց արտահայտած հնչյունների բնույթին համապատասխան. սկզբից ձայնավոր հնչյուններն են, հետո բաղաձայնները, որոնք խմբավորված են ըստ համապատասխանող բաղաձայնների տեղի և կազմավորման։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հինդի Կատեգորիա:Հնդարիական լեզուներ Կատեգորիա:Հնդկաստանի լեզուներ
Իսահակյաններ
Իսահակյաններ, հայ գերդաստան։ Իսահակյաններն Արևմտյան Հայաստանի Բայազետ քաղաքից 1828 թվականին եկել և հաստատվել են Գյումրի քաղաքում և մերձակա Ղազարապատ (այժմ՝ Իսահակյան) գյուղում։ Գերդաստանի նահապետն է եղել Նիկողայոս Իսահակյանը (1800-1878)։ Նրա թոռն է բանաստեղծ Ավետիք Իսահակյանը։
Իսահակյանների տոհմից սերում են հայ մշակույթի մի շարք երախտավորներ, այդ թվում՝ բանահավաքներ Մկրտիչ Իսահակյանը (1870-1920) և Հայկ Իսահակյանը (1875-1947), թարգմանիչ Արամ Իսահակյանը (1867-1940), բանաստեղծ Իսահակ Իսահակյանը, բանասեր Աբաս Իսահակյանը, կինոօպերատոր Վիգեն Իսահակյանը, գրականագետ Ավետիք (Ավիկ) Իսահակյանը՝ Ավետիք Իսահակյանի թոռը։
Կատեգորիա:Գերդաստաններ
Ժողովածու (176)
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մատենադարանի ձեռագրեր
Բեդեվա
Բեդեվա (Ayranlı, Bêdew), գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Հեքյարիի գավառում ։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կիբե (Խելվաչաուրի շրջան)
Կիբե (კიბე), գյուղ Վրաստանում։ Գտնվում է Աջարիայի Ինքնավար Հանրապետության Խելվաչաուրի շրջանում ։
Դիրք
Գտնվում է ծովի մակարդակից 240 մետր բարձրության վրա։ Բաթումից 25 կմ հեռավորության վրա։
Բնակչություն
Ըստ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալների, գյուղի բնակչությունը կազմում է 251 մարդ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Խելվաչաուրի շրջան Կատեգորիա:Աջարիայի բնակավայրեր
Յուրի Դալլաքյան
Յուրի Գեռասիմի Դալլաքյան (22.05.1928 Թերմեզ (ԽՍՀՄ, Ուզբեկստան – 14.07.2008 Երեւան, Հայաստան) – խորհրդային եւ հայ ինժեներ-կոնստրուկտոր (ճարտարագետ)։ ՀՀ Պետական մրցանակի դափնեկիր (2001)։ Սբ. Գրիգոր Լուսավորիչ Մայր եկեղեցու գլխավոր կոնստրուկտոր (2001)։
Կենսագրություն
Ծնվել է արհեստավորի ընտանիքում։ Հայրը՝ Գերասիմ Ֆերագեյի Դալլաքյանը (Ռուսական կայսրության անձնագրով՝ Դոմակյանց) ծնվել է Ելիզավետպոլի (Գանձակ) գավառում։ Առաջին աշխարհամարտի տարիներին ռուսական բանակի շարքերում կռվել է Կովկասյան ռազմաճակատում։ Մայրը՝ Մարգարիտա Պավելի Աղասյանը, Շուշիում 1920թ. քեմալական թուրքերի զոհ ընտանիքից, եւ Գերասիմ Դալլաքյանը ապաստանել են Թուրքեստանի երկրամասի Թերմեզ (1925-ից՝ Ուզբեկստան) քաղաքում։ Այդտեղից ընտանիք կազմած գաղթականների զույգը տեղափոխվել է Թուրքմենստանի Չարջոու քաղաք (այժմ՝ Թուրքմենաբադ)։
1946թ. Չարջոուի միջնակարգը ավարտելուց հետո Յուրի Դալլաքյանը եկել է Երեւան, որտեղ ընդունվել է Ալ. Թամանյանի անվան Ինդուստրիալ տեխնիկումի ճարտարապետության բաժին, որտեղ եւ ծանոթացել է ապագա տիկնոջ՝ Ադելաիդա Բժիկյանի հետ։ 1955թ. Դալլաքյանին հաջողվել է տարագրյալ ընտանիքը Թուրքմենստանից տեղափոխել Հայաստան։ Մինչ այդ 1950թ. ընդունվել է Կ.Մարքսի անվան Երեւանի Պոլիտեխնիկական ինստիտուտի (այժմ՝ Հայաստանի Ազգային պոլիտեխնիկական համալսարան) արդյունաբերական եւ քաղաքացիական շինարարության բաժին։ Ավարտել է 1955թ. «ինժեներ-շինարարի» մասնագիտացմամբ։
Երկարամյա աշխատանքային գործունեության ընթացքում զբաղեցրել է ղեկավար կոնստրուկտորական պաշտոններ «Հայարդնախագիծ», «Երեւաննախագիծ», ՀայՇՃԳՀԻ (ԱրմՆԻԻՍԱ) նախագծային հաստատություններում։ Կոնստրուկտորական աշխատանքներ է ղեկավարել նաեւ «Հայսեյսմշին» եւ ԿՊ ԳՀԻ-ում, ՀՆԿԻ-ում, «Երեւանշին» ՍՊԸ-ում ինչպես նաեւ ԽՍՀՄ Ռադիոպրոմնախ ՊՆԻ հայաստանյան մասնաճյուղում։ Չի դադարեցրել կոնստրուկտորական գործունեությունը մինչեւ կյանքի վերջին օրը [1,2]:
Հիմնական աշխատանքները
● Երեւանի Բժշկական համալսարանի գմբեթը (կուրսային աշխատանք)
● Երեւանի Աբովյան փողոցի բնակելիներ
● Կիրովականի (Վանաձոր) քիմկոմբինատը
● Երեւանի «Մերգելյան» ԵրՄՄԳՀԻ մասնաշենքերը (ճարտ. Շ.Ազատյան)
● Երեւանի Լամպերի գործարանի արտադրական մասնաշենքերը
● Նոր Նորքում հեռուստատեսային կենտրոնի մասնաշենքը
● Զեյթուն շրջանում ուսանողական հանրակացարանի բարձրաբերձ շենքը
● «Դալլաքյանի կոնստրուկցիայի» հիման վրա նախագծված բարձրահարկ շենքեր, այդ թվում «Ռոսիա» կ/թ դիմաց եւ համանմանը Մեսրոպ Մաշտոց պողոտայի վրա, ուր ժամանակին գտնվում էր «Աերոֆլոտի» գործակալությունը։ Այդ տանը Դալլաքյանը բնակվել է ընտանյոք հանդերձ (1968-2008)
● Երեւանի ՋԷԿ-ը արդյունաբերական օբյեկտներին կապող էստակադը
● Երեւանի Կոնյակի գործարանի մասնաշենքերը
● [https://www.armenianchurch.org/index.jsp?sid=1&id=109&pid=24 Մայր Աթոռ Սբ. Էջմիածնի գանձատուն-թանգարանը], վերակառույց հոգեւոր ճեմարանը եւ այլ շինություններ (ճարտ. Ա.Գալիկյան)
● Երեւանի ճոպանուղու ուղեւորային տաղավարները
● Գաբրիել Սունդուկյանի անվան ազգային ակադեմիական թատրոնի շենքը
● Բազմահարկ ավտոկայանատեղի (գարաժ) Ծովակալ Իսակովի պողոտայի վրա
● Վարդան Մամիկոնյանի (Երեւան) հուշարձանը կրող հենքը
● Խաչատուր Աբովյանի անվան պետական մանկավարժականի մասնաշենքերը
● Երեւանի «Մանկական աշխարհ» հանրախանութի վերակառուցման եւ ընդլայնման նախագիծը (վերջին գործ)
● Մալիշկա գ. Սուրբ Աննա եկեղեցին
● Երեւանի Սբ. Գրիգոր Լուսավորիչ Մայր եկեղեցին դարձավ կոնստրուկտորի հեղինակած խոշոր գործերից վերջինը [3, 4]: Եկեղեցու կառուցումը դեռեւս ստորգետնյա փուլում բախվեց ինժեներական եւ ֆինանսական լուրջ խնդիրների։ Առաջացավ կառույցի նոր նախագծի մշակման անհրաժեշտություն, ինչն էլ հանձնարարվեց Դալլաքյանին իբրեւ գլխավոր կոնստրուկտորի [5]: Ինժեներական եզակի լուծումներով Դալլաքյանի նախագիծը կազմել է հարյուրավոր էջ հաշվարկներ եւ շուրջ 500 թերթ աշխատանքային գծագրեր։ Եկեղեցու ճարտարապետ Ստեփան Քյուրքչյանի էսթետիկական եւ ֆունկցիոնալ հեղինակային մտահղացումը իրականացվել է լիովին։
Ծանոթագրություն
[1] Տեղեկագիր Հայաստանի Շինարարների, 8-9 (61-62) 2001
[2] «Հայազգ» հիմնադրամի հանրագիտարան
[3] Մայր Աթոռ Սբ. Էմիածին։ Սբ. Գրիքոր Լուսավորիչ Մայր եկեղեցի։ Հուշամատյան նավակատիքի եւ օծման, 2001 (Նախագծի եւ հեղինակների ներկայացմամբ)
[4] Республика Армения. Еженедельное издание “ЗАО Հայաստանի Հանրապետություն”. 15-22.06.2001 №15
[5] Հայաստանի Հանրապետություն պաշտոնաթերթ, 19.01.2000, թիվ 7(2477)
[6] Հայաստանի Հանրապետության պետական արխիվ, ՀՀ նախագահի 10.12.2001 ՆՀ-992 հրամանագիր
Արտոնագրեր
Կարկասային շենքերի՝ սողնակներով եւ սնամեջ խոռոչներով միաձույլ հարթ երկաթբետոնյա ծածկ
Բազմահարկ ավտոկայանատեղի (գարաժ)
Պատկերասրահ
Կատեգորիա:Երևանի եկեղեցիներ Կատեգորիա:ՀԽՍՀ պետական մրցանակի դափնեկիրներ Կատեգորիա:ՀՊՃՀ շրջանավարտներ
Հիդրօքսիթթուներ
Հիդրօքսիկարբոնաթթուները բնութագրվում են ատոմայնությամբ և հիմնայնությամբ։ Ատոմայնությունը որոշվում է հիդրօքսիլ խմբերի թվով, ներառյալ կարբօքսիլ խմբի OH խումբը, իսկ հիմնայնությունը որոշվում է միայն կարբօքսիլ խմբերի թվով։ Օրինակ,կաթնաթթու միահիմն երկատոմանի հիդրօքսիթթու է։
Օքսիթթուների իզոմերիա
Օքսիթթուների իզոմերիան պայմանավորված է՝
Միահիմն հիդրօքսիթթուներ
Ընդհանուր բանաձևն է.
R-CHOH-(CH2)n-COOH R=H,Alk,Ar, n=0,1,2,...
Առավել կարևոր կենսաբանական դեր ունեն հետևյալ հիդրօքսիկարբոնաթթուները։
OH-CH2-COOH գլիկոլաթթու,2-հիդրօքսիէթանաթթու
Հիդրօքսիթթուների առաջացման եղանակները
1.Կարբոնաթթուների հալոգենածանցյալներից նուկելաֆիլ տեղակալման մեխանիզմով (հիմքերի հետ փոխազդելիս)։
Cl-CH2-COOH+2NaOH→HO-CH2-COONa+HCl→HO-CH2-COOH+2NaCl
2.Կարբոնիլ միացություններին HCN-ի նուկելաֆիլ միացման (ցիանհիդրինային սինթեզ) և առաջացած հիդրօքսինիտրիլի հետագա հիդրոլիզի ճանապարհով։
CH3-CH2-CH2-CHO+HCN→CH3-CH2-CH2-CH(OH)-CN+2H2O→CH3-CH2-CH2-CH(OH)-COOH+NH3
Այս եղանակներով ստանում են միայն α-հիդրօքսիթթուներ։
3.α,β-չհագեցած ճարպաթթուների հիդրատացումից, սովորաբար առաջանում են β-հիդրօքսիթթուներ (շնորհիվ էլեկտրոնային խտության վերաբաշխման ռեակցիան գնում է հակառակ Մարկովնիկովի կանոնի)։
CH2=CH-COOH+H2O→CH2(OH)-CH2-COOH
4.Դիոլների առաջնային սպիրտային խմբի, կամ ալդեհիդոսպիրտների ալդեհիդային խմբերի օքսիդացումից։
HO—CH2—CH2—OH→CH2(OH)-COOH
Ուրար
Ուրար, նեղ ու երկայն, մոտ 3 մ երկարությամբ և 10–12 սմ լայնությամբ գունավոր և ծաղկավոր երիզ է, որն ուրարակիրն ու սարկավագը կրում են իրենց ձախ ուսի վրա։ Ուրարը սովորաբար ունենում է 3 խաչ. մեկը ուսի վրա՝ մեջտեղում, մյուս երկուսը՝ հետևից ու առջևից։ Ձախ ուսին ուրար կրելը նշան է, ըստ որի՝ այդ կրոնավորը Քրիստոս Աստծո լուծը միայն կիսով չափ է իր վրա կրում և տակավին կարողություն չունի ամբողջությամբ ստանձնելու։
Հիդրօքսիթթուներ
Հիդրօքսիթթուների առաջացման եղանակները
5.Կետոթթուների վերականգնման եղանակով, որը հյուսվածքներում կատարվում է ֆերմենտատիվ եղանակով։ Օրինակ, կաթնաթթվի առաջացումը պիրոխաղողաթթվից լակտատդեհիդրոգենազ ֆերմենտի մասնակցությամբ։
Ուրար
Կատեգորիա:Հայ հոգևորականների հագուստ
Հիդրօքսիթթուներ
Հիդրօքսիթթուների քիմիական հատկությունները
Հիդրօքսիթթուները շնորհիվ OH և COOH խմբերի առկայության տալիս են բոլոր այն ռեակցիաները, որոնք բնորոշ են սպիրտներին և թթուներին՝ պարզ և բարդ եթերների առաջացում, օքսիդացում, տեղակալում և և այլն։ Սակայն տալիս են նաև յուրահատուկ ռեակցիաներ, որոնք պայմանավորված են ֆունկցիոնալ խմբերի միմյանց նկատմամբ որոշակի դասավորությամբ։ Այսպես, հիդրօքսիթթուներում նուկլեաֆիլ տեղակալման ռեակցիան կարբոնիլ խմբի sp2 հիբրիդացված ածխածնի ատոմի և կարբօքսիլ խմբերի միջև կարող է տեղի ունենալ ինչպես նույն մոլեկուլի խմբերի միջև (ներմոլեկուլային),այնպես էլ տարբեր մոլեկուլների միջև (միջմոլեկուլային)։Քանի որ ներմոլեկուլային ռեակցիաների արդյունքում առաջանում են ցիկլիկ բարդ եթերներ (լակտոններ),ապա չափազանց կարևոր է առաջացած ցիկլերի թերմոդինամիկական կայունությունը։ Դրանով է պայմանավորված այն փաստը, որ ռեակցիայի արդյուքները, որպես կանոն, վեցանդամանի կամ հինգանդամանի ցիկլեր են, հետևաբար այդպիսի ռեակցիաներ կարող են տալ γ-հիդրօքսիթթուներ ։
α-օքսիթթուների համար բնորոշ է միջմոլեկուլային փոխազդեցությունը, որի հետևանքով առաջանում են ցիկլիկ բարդ եթերներ-լակտիդներԼՕրինակ, կաթնաթթվից, տաքացման պայմաններում առաջանում է լակտիդ։
β-հիդրօքսիթթուների α-ածխածնի մոտ գոյանում է -CH թթվային կենտրոն, որի շնորհիվ նրանք ենթարկվում են ներմոլեկուլային դեհիդրատացման, առաջացնելով α,β-չհագեցած կարբոնաթթուներ։
Այս ռեակցիաներից օգտվում են α,β,γ-թթուների տարբերակման համար։
Ցիկլիկ հիդրօքսիթթուների ածանցյալները օգտագործվում են որպես դեղանյութեր։
Բազմահիմն հիդրօքսիթթուներ
Բազմահիմն հիդրօքսիթթուներից առավել մեծ կենսաբանական դեր ունեն հիդրօքսիբութանդիթթուն (խնձորաթթու),2հիդրօքսի-1,2,3-եռկարբօքիպրոպան (կիտրոնաթթու) և 2,3-դեհիդրօքսիբութանդիթթուները (գինեթթուներ)։Խնձորաթթուն առաջանում է ֆումարաթթվի հիդրատացման արդյունքում։
Կիտրոնաթթուն առաջանում է ալդոլ միացման մեխանիզմով, օքսալաքացախաթթվից և ացետիլ-CoA-ից (Կրեբսի ցիկլում)։
Կիտրոնաթթուն ենթարկվում է դեհիդրատացման նման β-հիդրօքսիկարագաթթվից, առաջացնելով չհեագեցած եռկարբոնաթթու՝ ցիտ-ակոնիտաթթու, որը միացնելով  ջուր վերածվում է իզոկիտրոնաթթվի (1-հիդրօքսի-1,2,3-եռկարբօքսիպրոպան)։Ջրի միացումը գնում է հակառակ Մարկովնիկովի կանոնի։ Այս եղանակով է ընթանում եռկարբոնաթթուների փոխանակությունը միտոքոնդրիաներում՝ համապատասխան ֆերմենտների մասնակցությամբ։
Հիդրօքսիթթուները, բացի նյութափոխանակության մեջ իրենց կարևոր դերից, ունեն նաև կիրառական մեծ դեր մի շարք ասպարեզներում։ Բժշկության հետ  անմիջապես առնչվում է նրանց յուրահատուկ ազդեցությունը մաշկի վրա։ Թթուների շփումը մաշկի հետ բերում է այրվածքների (ֆենոլի, ծծմբական թթվի դեպքում չափազանց ծանր)։Այնուամենայնիվ նրանք լայն կիրառում ունեն տարբեր մաշկային հիվանդությունների բուժման համար։ Թույլ թթուների լուծույթները միջանկյալ տեղ են գրավում դեղանյութերի և շպարի միջև։ Եռքլորքացախաթթուն, որն ուժեղ թթու է, օգտագործվում է էկզեմայի և պսորիասի բուժման ժամանակ, կնճիռների և սպիների հեռացման համար։ Դա պայմանավորված է նրանով, որ կարճատև ազդեցության հետևանքով մաշկի մակերեսային շերտերը քայքայվում են։ Արդյունքը համեմատելի է I և II աստիճանի այրվածքի հետ, որի հետևանքով ծեր մաշկը փոխարինվում է նոր, նուրբ, հարթ մաշկով։ Մի շարք բնական ծագում ունեցող α-հիդրօքսիթթուներ, որոնք քացախաթթվի նման թույլ թթուներ են, ավելի մեղմ բուժիչ ազդեցություն ունեն։ Օրինակ, գլիկոլաթթվի օգտագործումից մի քանի ժամ հետո մաշկը վերադառնում է նորմալ տեսքի։ Թթուների բարձր կոնցենտրացիաները կիրառում են նախաքաղցկեղային ախտահարումների ժամանակ և տհաճ, կոշտացած մաշկը (կեռատոզ) հեռացնելու համար։α-հիդրօքսիթթուների էֆեկտիվությունը լայն կիրառում է գտել շպար (դիմահարդարման միջոցներ) արտադրող արդյունաբերության մեջ։ Այժմ բազմաթիվ քսուկների և լոսյոնների կազմում հաճախ են ընդգրկում կաթնաթթու (լոսյոններում 12 %,քսուկներում ավելի փոքր կոնցենտրացիայով)։
Տես նաև
Կատեգորիա:Օքսիդաթթուներ
Չեռնոգորիայի գիտության ու արվեստների ակադեմիա
Չեռնոգորիայի գիտության ու արվեստների ակադեմիա (Црногорска академија наука и умјетности), Չեռնոգորիայի գիտական ու լուսավորական ազգային բարձրագույն հաստատությունը։ Ժամանակակից (կրճատ) անավնումն է՝ ՉԳԱԱ (CANU)։ Գտնվում է երկրի մայրաքաղաք Պոդգորիցայում։
Հիմնադրումը
Ակադեմիայի հիմնադրման որոշումը հաստատվել է 1976 թվականին։
1960-ական թվականների վերջին գիտահետազոտական գործունեության կոորդինատացման հանրապետական խորհուրդը և Չեռնոգորիայի Հանրապետության կրթության, մշակույթի ու գիտության քարտուղարությունը կողմ հանդես եկան հանրապետության մշակութային ոլորտի գործիչների ու հասարակական-քաղաքական կազմակերպությունների նախաձեռնությանը՝ հիմնադրել Չեռնոգորիայի գիտության ու արվեստների միություններ։
Չեռնոգորիայի Սոցիալիստական Հանրապետության հասամբլեայի գործադիր խորհրդի կողմից կազմակերպվեցին հասարակական լայն քննարկումներ, որից հետո կառավարությունը 1971 թվականի հոկտեմբերի 12-ին հաստատեց Չեռնոգորիայի գիտության ու արվեստների միության ստեղծման մասին որոշումը։
Միությունը հիմնադրվեց որպես գիտական ինքնուրույն կազմակերպություն, որ տեղակայված էր Տիտոգրադում և համախմբում էր ականավոր ուսուցիչներին ու արվեստի տարբեր ոլորտների ներկայացուցիչներին՝ նպատակ ունենալով նպաստել գիտական մտքի ու արվեստների զաչգացմանը, ինչպես նաև հետազոտական աշխատանքների անցկացումն ու ինքնուրույն կամ գիտական այլ կազմակերպությունների հետ խթանել Շեռնոգորիայի գիտական կազմակերպությունների գործունեությունն ու խրախուսել գիտնականներին։
Չեռնոգորիայի գիտության ու արվեստների միությունն ստեղծվել է Չեռնոգորիայի Հանրապետության 1973 թվականի հունիսի 10-ի որոշմամբ։
1975 թվականի սկզբում Չեռնոգորիայի գիտության ու արվեստների միությունը դարձավ Հարավսլավիայի Սոցիալիստական Ֆեդերատիվ Հանրապետության Գիտության ու արվեստների ակադեմիայի լիիրավ անդամ։ Երեք տարի հաջողությամբ աշխատելուց հետո Ասոցիացիան վերածվեց Չեռնոգորիայի գիտության ու արվեստների ակադեմիայի։
Այլ ակադեմիաներ հետ համաձայնությամբ՝ 1976 թվականի մարտին հայտարարվեց Չեռնոգորիայի գիտության ու արվեստների ակադեմիայի ստեղծման մասին։ 1976 թվականի ապրիլին՝ Չեռնոգորիայի գիտության ու արվեստների ակադեմիայի մասին օրենքի ընդունումից հետո, Միությունը վերակազմավորվեց Չեռնոգորիայի գիտության ու արվեստների ակադեմիայի (ՉԳԱԱ)։ Համաձայն օրենքի՝ ՉԳԱԱ-ն գիտության ու արվեստների բնագավառում Չեռնոգորիայի Հանրապետության բարձրագույն հաստատությունն է։
Ակադեմիայի ասամբլեան 2004 թվականի դեկտեմբերի 17-ից մինչ 2005 թվականի մայիսի 27-ն անցկացրած իր նստաշրջանների ժամանակ ընդունել է ակադեմիայի նոր կանոնադրությունը։
Ներկայումս Չեռնոգորիայի գիտության ու արվեստների ակկադեմիան ունի 46 անդամ Չեռնոգորիայից ու 37 արտասահմանյան անդամ։
Ասոցիացիայի ու ՉԳԱԱ-ի նախագահներն են եղել ակադեմիկոսներ՝
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Գիտությունների ազգային ակադեմիաներ Կատեգորիա:Չեռնոգորիայի մշակույթ
Թամալլի Մաաք
Թամալլի Մաաք կամ Թամալլի Մա'աք (تملي معاك, թարգ.՝ «Միշտ քեզ հետ»), 2000 թվականին եգիպտացի երգիչ Ամր Դիաբի կողմից համանուն ալբոմի ներքո լույս տեսած աշխարհով մեկ հայտնի արաբերեն երգ։
Երգը գրել է Ահմեդ Ալի Մուսան (Ahmed Ali Moussa), երաժշտության հեղինակն է Շերիֆ Թագը (Sherif Tag) : Ադապտացողը՝ Թարեք Մադքուր։ Պրահայում է ստեղծվել երգի ոչ պակաս հայտնի տեսագրությունը, որի մեջ ի հայտ է գալիս դասական կիթառը։
Արաբերեն (բնօրինակ)
تملي معاك ولو حتى بعيد عني في قلبي هواك تملي معاك تملي في باللي و قلبي ولا بنساك تملي واحشني لو حتى بكون وياك
تملي حبيبي بشتاقلك تملي عينيا تندهلك ولو حوليا كل الكون بكون يا حبيبي محتاجلك
تملي معاك معاك قلبي معاك روحي يا أغلى حبيب و مهما تكون بعيد عني بقلبي قريب يا عمري الجاي والحاضر يا أحلى نصيب
Տառադարձություն
Tamalli ma'ak./ We law hatta ba'eed anni,/ Fe albi hawak./ Tamalli ma'ak./ Tamalli f' bali we f' alby/ We la bansak./ Tamalli waheshni,/ Law hatta bakoon wayak. (2x)
Tamalli habibi bashtaklak,/ Tamalli 'aynaiya tindahlak,/ We law hawalaiya kulli-l-koon,/ Bakul ya habibi mahtaglak. (2x)
Tamalli maak Ma'ak albi, ma'ak roohi (omri),/ Ya aghla habeeb./ Ya aghla habeeb./ We mahma t'koon ba'eed anni,/ Le albi areeb./ Ya omri-l-gay we-l-hader,/ Ya ahla naseeb. (2x)
Tamalli habibi bashtaklak,/ Tamalli 'aynaiya tindahlak,/ We law hawalaiya kulli-l-koon,/ Bakul ya habibi mahtaglak. (4x)
Հայերեն թարգմանություն
Ես միշտ քեզ հետ եմ։ Նույնիսկ եթե դու ինձնից հեռու ես, Քո սերը իմ սրտում է։ Ես միշտ քեզ հետ եմ, դու միշտ կաս իմ մտքում ու իմ սրտում, և ես երբեք քեզ չեմ մոռանա։ ես միշտ քեզ կարոտում եմ, նույնիսկ երբ քեզ հետ եմ։ (2x)
Միշտ, Իմ սեր, ես քեզ կարոտում եմ Միշտ իմ աչքերը քեզ են ուզում տեսնեն և նույնիսկ եթե ամբողջ աշխարհի իմ շուրջ լինի, ես միշտ կասեմ, իմ սեր, դու ինձ պետք ես (2x)
Ես միշտ քեզ հետ եմ Իմ սիրտեը քեզ հետ է, իմ հոգին քեզ հետ է Իմ թանկարժեք սեր Իմ թանկարժեք սեր Եվ կապ չունի, թե դու ինչքան ինձնից հեռու, Դու միշտ իմ սրտին մոտ ես Դու իմ կյանքն ես ու իմ ապագան Դու լավագույն էակն ես։ (2x)
Միշտ, Իմ սեր, ես քեզ կարոտում եմ Միշտ իմ աչքերը քեզ են ուզում տեսնեն և նույնիսկ եթե ամբողջ աշխարհի իմ շուրջ լինի, ես միշտ կասեմ, իմ սեր, դու ինձ պետք ես (4x)
Տարբերակներ
Հայազգի նշանավոր երգիչ Աբրահամ Ռուսսո (Авраа́м Руссо́) երգել է "Թամալլի Մաաք"ը ռուսերեն իբր "Դալեկո Դալեկո" (Далеко-далёко) և անգլերեն / արաբերեն իբր "Pretty My Pretty" ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:1999 սինգլներ Կատեգորիա:Ամր Դիաբի երգեր Կատեգորիա:Արաբերեն երգեր
Պիրկո Վախտերո
Պիրկո Վախտերո (Pirkko Vahtero, ), ֆինն փոստային նամականիշերի նկարչուհի, դիզայներ և զինանշանագետ։
Կենսագրություն
Պիրկո Վախտերոն իր առաջին նամականիշը ստեղծել է 1972 թվականին՝ ի պատիվ Ֆինլանդիայի ազգային թատրոնի 100-ամյակի։ Դրանից հետո նա ստեղծել է մոտ հարյուր քառասուն ֆիննական նամականիշ։ Դրանից բացի նա նաև նախագծել է փոստային նամականիշներ այլ երկրների համար՝ Վենեսուելա, Դանիա, Իսլանդիա, Կոստա Ռիկա, Քուվեյթ, Լիբանան, Նորվեգիա, Սալվադոր, Շվեդիա և այլն։ Նրան են պատկանում առաջին ֆիննական Սուրբ Ծննդյան նամականիշերը (1973)։ Վախտերոն առաջիններից էր, որը ստեղծել է Ալանդյան կղզիների նամականիշերը ։
Պիրկո Վախտերոյի աշխատանքները արժանացել են բազմաթիվ միջազգային մրցանակների և մի քանի անգամ արժանացել են Ֆինլանդիայի ամենագեղեցիկ նամականիշներ անվանակարգին։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի նկարչուհիներ Կատեգորիա:21-րդ դարի կին արվեստագետներ Կատեգորիա:Ֆինն նկարչուհիներ Կատեգորիա:Բնօրինակում անաղբյուր հոդվածներ Կատեգորիա:Նամականիշերի դիզայներներ
Յոհաննես Օկեգեմ
Յոհաննես (ժան) դե Օկեգեմ (Ockeghem, Ockenheim, Okeghem), ), նիդերլանդացի կոմպոզիտոր։ Նիդերանդական դպրոցի խոշորագույն ներկայացուցիչ։
Ստեղծել է խմբերգային պոլիֆոնիայի (մեսսաներ, մոտետներ և այլն) բարձր նմուշներ։ Ժամանակակիցները Օկեգեմին անվանել են կոնտրապունկտի «գլխավոր վարպետ»։ Նա նշանակալիորեն հարստացրել է միջանցիկ իմիտացիայի տեխնիկան, ա կապելլա խմբերգային ոճում հաստատել քառաձայնությունը։ Մաթեմատիկոս (աստղագետ) և փիլիսոփա–նեոպլատոնական Օկագեմը իր կոմպոզիցիաները կառուցել է մաթեմատիկական հաշվարկներով, դրանցում ներմուծել փիլիսոփայական և կրոնական թաքնված սիմվոլիկա։ Հռչակվել են նրա «հանելուկային» կանոնները և բարդ, վիրտուոզ կառուցված խմբերգային երկերը՝ 36-ձայնանի կանոն (չորս 9-ձայնանի կանոնների զուգակցումով), «Տարբեր տոների մեսսա» (հնարավոր է կատարել ցանկացած տոնից) և այլն։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հոլանդացի կոմպոզիտորներ
Նեժիտինո
Նեժիտինո (Нежитино), գյուղ Ռուսաստանի Կոստրոմայի մարզի Մակարևսկի շրջանի կազմում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Կոստրոմայի մարզի Մակարևսկի շրջանի բնակավայրեր
Բանդ է Ամիր
Բանդ է Ամիր, վեց լճերից կազմված շղթա, որը տեղակայված է մոտ 3000 մետր բարձրության վրա՝ Հինդուկուշ լեռներում՝ Աֆղանստանի կենտրոնում։ Լճերը բաժանված են կրաքարային տուֆով, որը հարստացնում է երկօքսիդային ածխածինը և ջրին տալիս է համապատասխան վառ կապույտ գույն։ Լճի միջով հոսում է նույնանուն գետը։ Բնական համալիրը երկրի ամենահայտնի տեսարժան վայրերից մեկն է Բուդդայի բամիանական արձաններ։ Բանդ է Ամիրը նաև Աֆղանստանի առաջին ազգային պարկն է։
Պատմություն
Աֆղանստանի իշխանությունը պլանավորել էր բնական համալիրին տալ ազգային պարկի կարգավիճակ դեռևս 1960-ական թվականներին, սակայն քաղաքական անկայունության պատճառով դա տեղի չունեցավ։ 1970-ական թվականներին արտերկրից զբոսաշրջիկների այցելության թիվն հասել է առավելագույնին։ Սակայն հետագայում խորհրդային զորքերի ներխուժման պատճառով զբոսաշրջիկների այցելությունները գրեթե դադարել էին ։ 2004 թվականին հայտ է ներկայացվել, որ Բանդ է Ամիրին մտնի համաշխարհային ժառանգության ցուցակում։ Վերջապես, 2009 թվականի ապրիլին հրապարակվեց Աֆղանստանի ազգային պարկը ։
Աշխարհագրություն
Բանդ է Զուլֆագորը հանդիսանում է ամենամեծ և ամենախոր լիճը, որի միջին խորությունը 150 մետր է։ Ձմռանը այստեղ օդի ջերմաստիճանը կարող է նվազել մինչև −20 °C։ Բանդ է Ամիրի տարածքում կարելի է հանդիպել այնպիսի կենդանիների ինչպիսիք են՝ լեռնային այծեր, վայրի խոյեր,գայլեր, աղվեսներ, ինչպես նաև կարելի է հանդիպել տեղին հատուկ էնդեմիկ թռչուններ ։
Բացասական վայրեր
Տուրիստները այցելելով ազգային պարկ կարող են հանդիպել հաջորդ խնդիրներին, հիմնական ծառայությունների բացակայությանը, ասֆալտապատ ճանապարհներ ինչպես նաև՝ ականապատ տարածքների առկայությունը։ Այդ վայրերն ականապատվել են ինչպես զինված ուժերի կողմից, այնպես էլ թալիբների գալուց հետո։ Միակ և ոչ մեծ տարածք զբաղեցնող շուկան գտնվում է Բանդ է Հայբեթում։ Տեղի էկոլոգիան կանոնավոր ենթարկվել է լուրջ մարտահրավերի, ինչպիսիք են տարածքի չվերահսկվող օգտագործումը որպես արոտավայր, թփուտների արմատախիլ անելը, որն իր հերթին նպաստում է հողի էրոզիայի զարգացմանը, ինչպես նաև ձկնորսությունը պայթուցիկ նյութերի օգտագործմամբ։ Այդ և այլ խնդիրների պատճառով նվազել է Բանդ է Ամիրիի վայրի բնության տեսակների բազմազանությունը ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Աֆղանստանի լճեր Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգություն Աֆղանստանում Կատեգորիա:Ասիայի լճեր Կատեգորիա:Կատեգորիա ԲՊՀՄ II
Ղրղզստան
Ղրղզստան (ղրղզերեն՝ Кыргызстан; ռուսերեն՝ Киргизия, տրասլիտացված՝ Կիրգիզիա կամ Կիրղիզիա) (IPA արտասանությամբ՝ ), պաշտոնապես՝ Ղրղզական Հանրապետություն, երկիր Կենտրոնական Ասիայում։ Ղրղզստանը լեռնային և դեպի ծով ելք չունեցող երկիր է, այն սահմանակից է Ղազախստանին՝ հյուսիսում, Ուզբեկստանին՝ արևմուտքից, Տաջիկստանին՝ հարավ-արևմուտքից և Չինաստանին՝ հարավ-արևելքից։ «Ղրղըզ» էթնոհորոնիմը նշանակում է «քառասուն ցեղեր», որը վերաբերում է վիպերգական հերոս Մանասին, որը միավորել է քառասուն ցեղերը խիթանների դեմ։ Քառասուն ճառագայթները Ղրղզստանի դրոշի վրա խորհրդանշում է Մանասի քառասուն ցեղերը ։
Աշխարհագրական դիրք
Ղրղզստանը դեպի ծով ելք չունեցող երկիր է Կենտրոնական Ասիայում ։ Ազգային տարածքը տարածվում է մոտավորապես 925 կմ արևելքից արևմուտք և 454 կմ հյուսիսից հարավ ։ Ղրղզստանը արևելքում և հարավ-արևելքում սահմանակից է Չինաստանին, հյուսիսում` Ղազախստանին, արևմուտքում` Ուզբեկստանին, հարավում` Տաջիկստանին։ Ուզբեկստանի և Տաջիկստանի հետ սահմանները Ֆերգանայի հովտում բավականին դժվարանցանելի են ։ Ստալինի կողմից Կենտրոնական Ասիան հինգ հանրապետությունների բաժանելու հետևանքներից մեկն այն է, որ շատ էթնիկ ղրղզներ չեն ապրում Ղրղզստանում։ Ստեղծվել են երեք անկլավներ, որոնք օրինականորեն մտնում են Ղրղզստանի տարածքի մեջ, սակայն աշխարհագրորեն բաժանված են մի քանի կիլոմետրով՝ երկուսը Ուզբեկստանում և մեկը՝ Տաջիկստանում։ Ղրղզստանի ռելիեֆում գերակշռում են Տյան Շան և Պամիր լեռնային համակարգերը, որոնք միասին զբաղեցնում են ազգային տարածքի մոտ 65%-ը ։ Ալայի լեռնաշղթայի մի մասը գերակշռում է երկրի հարավ-արևմտյան կեսը, մինչդեռ արևելքում Տյան Շան լեռնաշղթան անցնում է Հարավային Ղրղզստանի և Չինաստանի սահմանի երկայնքով, այնուհետև ավելի արևելք՝ դեպի Չինաստանի Սինծիանի Ույղուրական ինքնավար շրջան։ Ղրղզստանի տարածքի միջին բարձրությունը 2750 մետր է՝ տատանվում է 7439 մետրից Հաղթանակ գագաթից մինչև 394 մետր Օշ քաղաքի մոտ գտնվող Ֆերգանա հովտում։ Երկրի տարածքի գրեթե 90%-ը գտնվում է ծովի մակարդակից ավելի քան 1500 մետր բարձրության վրա։
Աշխարհագրորեն, Ղրղզստանը պայմանականորեն բաժանված է երկու մասի՝ հարավ (Բաթկեն, Օշ և Ջալալ-Աբադի շրջան) և հյուսիս (Թալաս, Չույսկայա, Իսիկ-Կուլսկայա և Նարինի շրջան)։ Լեռնաշղթաներով միմյանցից առանձնացված՝ այս շրջաններն ունեն տնտեսական և ժողովրդագրական բնույթի որոշ տարբերություններ։ Հյուսիսային շրջանը (հատկապես Չույայի շրջանը) ավելի զարգացած է արդյունաբերական առումով, հարավում գերակշռում է գյուղատնտեսությունը։ Հարավում հողային ռեսուրսներն ավելի քիչ են, ինչի արդյունքում բնակչության խտությունն ավելի բարձր է։ Հյուսիսային և հարավային շրջանները միացված են բարձր լեռնային ավտոճանապարհներով, ավիահաղորդակցությամբ և կապի ուղիներով։
Ռելիեֆ
Ղրղզստանի տարածքի ավելի քան երեք քառորդը լեռներ են զբաղեցնում։ Երկրի տարածքը գտնվում է երկու լեռնային համակարգերի սահմաններում։ Դրա հյուսիս-արևելյան մասը գտնվում է Տյան Շանի սահմաններում, հարավ-արևմտյան մասը՝ Պամիր-Ալայի սահմաններում։ Հանրապետության ամբողջ տարածքը գտնվում է ծովի մակարդակից 394 մետրից բարձր, ծովի մակարդակից միջին բարձրությունը՝ 2750 մ։ Նրա տարածքի կեսից ավելին գտնվում է 1000-ից 3000 մետր բարձրության վրա, իսկ մոտ մեկ երրորդը՝ 3000-ից 4000 մ բարձրության վրա։ Հաղթանակի պիկը երկրի ամենաբարձր կետն է, բարձրությունը՝ 7439 մետր։ Հարավում Ղրղզստանը ներառում է Թուրքեստանի լեռնաշղթայի հյուսիսային լանջը, Ալայի լեռնաշղթան, Ալայի հովիտը և Զաալայ լեռնաշղթայի հյուսիսային լանջը, որը կազմում է Պամիրի Հյուսիսային եզրը։ Զաալայ լեռնաշղթայի ամենաբարձր կետը և Ղրղզստանում երկրորդ ամենաբարձր կետը Լենինի պիկն է, որի բարձրությունը 7134 մ է
Կլիմա
Ղրղզստանի կլիմայի կտրուկ մայրցամաքային, չոր բնույթը, որը փոքր-ինչ հարթվում է բարձրլեռնային ռելիեֆի պատճառով ամպամածության և տեղումների ավելացումից, պայմանավորված է երեք գործոններով՝ Եվրասիայի կենտրոնում գտնվող հյուսիսային կիսագնդում գտնվելու վայրը, զգալի ջրային օբյեկտներից հեռավորությունը և անապատների մերձավոր հարևանությունը։ Ջերմաստիճանի ամպլիտուդները տատանվում են․ միջին հաշվով, ձմռանը լեռնային հովիտներում -30 °C, + 27 °C։ Ամենաբարձր չափված ջերմաստիճանը +44 °C է, իսկ ամենացածրը՝ -53,6 °C :
Տեղումները նույնպես մեծապես տարբերվում են տարբեր վայրերում։ Բարձր լանջերին տեղումները հասնում են տարեկան 2000 մմ-ի, իսկ Իսիկ Կուլայի արևմտյան ափին՝ տարեկան 100 մմ-ից պակաս։
Ջրային ռեսուրսներ
Ղրղզստանի սառցադաշտերը կազմում են ոչ միայն բուն հանրապետության, այլև ամբողջ Կենտրոնական Ասիայի քաղցրահամ ջրի պաշարները և համարվում են գետերի սնուցման հիմնական աղբյուրները։ Հանրապետությունում կա մոտ 8 հազար սառցադաշտ, որոնք զբաղեցնում են Ղրղզստանի տարածքի 4%-ը (մոտ 8 հազար կմ²), և հավերժական ձյան հետ միասին զբաղեցնում են երկրի տարածքի 40,5%-ը (մոտ 81 հազար կմ²)։ Սա շատ ավելին է, քան Կովկասի և Ալպերի սառցադաշտերի տարածքը միասին վերցրած։ Սառցադաշտերը պահպանում են մոտ 650 կմ³ սառույց ։ Ղրղզստանում կա մոտ 30 հազար գետ ,որի ընդհանուր երկարությունը կազմում է մոտ 150 հազար կմ, իսկ այլ աղբյուրների համաձայն՝ 35 հազար կմ։ Հանրապետության բոլոր խոշոր գետերը սկիզբ են առնում բարձր լեռներից, սնվում են հիմնականում սառցադաշտերի և ձյան հալոցքային ջրերով։ Հանրապետության ռելիեֆի բնույթով պայմանավորված տարբերում են գետի լեռնային և հարթավայրային հատվածից։ Գետային համակարգերի մեծ մասը պատկանում է Արալի ավազանին, Կենտրոնական Ասիայի խոշոր գետերի՝ Սիրդարյայի և Ամուդարյայի համակարգերին։ Չուի և Թալաս գետերի ավազանները, թեև պատկանում են Արալի ավազանին, սակայն իրենց ջրերը չեն տանում դեպի հիմնական ջրային զարկերակներ և Իսիկ-Կուլ լճի ավազանի հետ միասին կազմում են ներքին հոսքի ավազանին։ Հանրապետության տարածքի հարավարևելյան հատվածն այն տարածքն է, որտեղ ձևավորվում է Արևմտյան Չինաստանի ջրային զարկերակ համարվող Թարիմ գետի հոսքը, իսկ Կարկիրա գետի ավազանի փոքր ավազանը պատկանում է Բալխաշ լճի ավազանին։ Հանրապետության ամենամեծ գետը՝ Նարինը, ձևավորվում է Մեծ և Փոքր Նարինի միախառնումից։ Այն Սիրդարյա գետի հիմնական մասն է և պատկանում է Արալյան ծովի ավազանին։ Հանրապետությանում երկարությունը կազմում է 535 կմ, ավազանի մակերեսը՝ 53700 կմ²։
Ղրղզստանում կան երկու ջրաբանական շրջաններ՝ հոսքի առաջացման և արտահոսքի տարածք։ Հոսքի առաջացման տարածքը զբաղեցնում է հանրապետության տարածքի 87%-ը, իսկ արտահոսքը՝ 13%։ Խոշոր գետերի արտահոսքի տարածքի մեծ մասը գտնվում է Ղրղզստանի տարածքից դուրս։ Արտահոսքի տարածքին բնորոշ են շատ ավելի քիչ տեղումները, քան լեռնալանջերին և ինտենսիվ գոլորշիացմաը։ Բացի այդ, լեռներում ձևավորված մակերևույթային հոսքը, հոսելով ներթափանցում է նախալեռնային տափարակ հարթավայրերի մեջ, ինչպես նաև ոռոգման նպատակով կորչում է։ Լեռների ստորոտներում գտնվող հարթավայրարերում ձևավորվում են ստորերկրյա ջրեր, որտեղից էլ շատ գետեր հավելյալ սնում ունեն։ Ստորերկրյա ջրերի տեղ-տեղ զգալի քանակությամբ ելքերը, ձևավորում են գետեր, առվակներ, որոնք ջրի թափանցիկության պատճառով կոչվում են «կարա-սուու»։ Ըստ հոսքի ռեժիմի՝ Ղրղզստանի գետերը պատկանում են տյանշանյան և ալթայան տիպերին։ Առաջին տիպի գետերը սնվում են հիմնականում բարձր լեռների ձնադաշտերի և սառցադաշտերի հալված ջրերով։ Դրանցում ջրի հոսքն ավելանում է ամռանը՝ արագ հալման շրջանում՝ առավելագույնի հասնելով հուլիս-օգոստոսին։ Ալթայան տիպի գետերը սնվում են հիմնականում միջին լեռների սեզոնային ձնահալոցքային ջրերով։ Դրանցում ջրի հոսքը գարնանն ավելանում է, և քանի որ տարբեր ժամանակներում ձյունը հալվում է տարբեր բարձրությունների վրա, ջրհեղեղը երկարաձգվում է։ Ամռանը այս գետերի հոսքը նույնպես նվազում է   ։ Ղրղզստանում մոտ 2000 լիճ կա, որոնց ընդհանուր մակերեսը կազմում է 6836 կմ²։ Լճերի մեծ մասը ալպյան են և գտնվում են ծովի մակարդակից 2500-4000 մ բարձրության վրա։ Լճերի առաջացման հիմնական պատճառը սառցադաշտերի հալումն է։ Հանրապետությունում կան երեք խոշոր լճեր՝ Իսիկ-Կուլ, Սոն-Կոլ և Չատիր-Կոլ։
Երկրի հյուսիս-արևելքում գտնվում է աշխարհի յոթերորդ ամենախոր լիճը՝ Իսիկ-Կուլ լիճը, որը գտնվում է ծովի մակարդակից 1609 մ բարձրության վրա։ Լիճը գտնվում է Իսիկ-Կուլի գոգավորությունում, Կունգոյ-Ալա-Տօօ (հյուսիսից) և Տեսկեյ-Ալա-Տօօ (հարավից) լեռնաշղթաների միջև, որի հյուսիսային ափին կան բազմաթիվ պանսիոնատներ, առողջարաններ և տուրիստական ​​ճամբարներ ։. Իսիկ-Կուլ լճից 105 կմ դեպի արևելք գտնվում է սառցադաշտային ծագման բարձր լեռնային Մերցբախերա լիճը՝ մակերեսի վրա լողացող սառցաբեկորներով, որը հայտնի է նրանով, որ ջուրն ամռանը հասնելով որոշակի մակարդակի աղմուկով արագ անհետանում է։ Լիճը գտնվում է Հյուսիսային Էնիլչեկ և Հարավային Էնիլչեկ սառցադաշտերի միախառնման վայրում։
Բուսական և կենդանական աշխարհ
Անտառները զբաղեցնում են երկրի ընդհանուր տարածքի 3,5%-ը (7041 կմ² 2017 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ) Ղրղզստանում հաշվվում է ավելի քան 4 հազար տեսակի անոթավոր բույսեր։ 2000-2500 մ բարձրության վրա գտնվող նոսր անտառներում աճում են տարբեր տեսակի խոտաբույսեր և բույսեր, այդ թվում՝ տյանշանյան եղևնին և առյուծամագիլը։
Կենդանական աշխարհը ներկայացված է ողնաշարավորների ավելի քան 500 տեսակ (այդ թվում՝ 335 տեսակի թռչուն և 49 տեսակ ձուկ) և 3 հազար տեսակ միջատներ, որոնցից շատերը հազվադեպ են և գրանցված են Կարմիր գրքում։ Տյան Շանի նոճու անտառներում հանդիպում է արխարի, մարալի և էնդեմիկ տյանշանյան գորշ արջի հոտեր ։ Լեռնահովիտներում հանդիպում են աղվես, գայլ, գետնասկյուռ և փոքր կաթնասուններ, ինչպիսիք են ճագարամուկը և խոտադիրը, լեռնային գետերը հարուստ են իշխանով։ Ձյունահովազը ապրում է հիմնականում բարձրադիր վայրերում, այնինչ նախկինում նրանք բնակվում էին երկրի մեծ մասում, իսկ այսօր այդ տեսակի պոպուլյացիան սահմանափակ է։ Այգուլը կամ լուսնածաղիկը Ղրղզստանի հարավում էնդեմիկ խոտաբույս ​​է, Արքայապսակ ցեղի տեսակ։ Առաջին անգամ, 1978 թվականին, Ղրղզստանի կենդանիների և բույսերի վտանգված տեսակները գրանցվեցին ԽՍՀՄ Կարմիր գրքում։ Հետագա տարիներին ցանկը ընդլայնվեց, և ավելի շատ տեղեկություններ եղան անհետացող տեսակների մասին, և 1985 թվականին հրապարակվեց Ղրղզստանի ԽՍՀ Կարմիր գիրքը։ Այնուհետև 2006 թվականին այն վերահրատարակվել է Ղրղզստանի Կարմիր գրքում։
Հատուկ պահպանվող բնական տարածքներ
Ղրղզստանում կան տարբեր կարգավիճակի 88 հատուկ պահպանվող բնական տարածքներ (SPNA)՝ բնական արգելոցներ, բնության պարկեր, վայրի բնության արգելավայրեր, կենսոլորտային տարածքներ։ Պահպանվող տարածքների ընդհանուր մակերեսը կազմում է հա կամ կմ² (Հանրապետության տարածքի 7.38%-ը)։ Այսպիսով, այսօր նրանք գործում են.
1998 թվականին «Յսիկ-Կյոլ» կենսոլորտային տարածքը ձևավորվել է հա (Իսիկ-Կուլի շրջանի վարչական տարածք) տարածքում, որը գործող օրենսդրությամբ ազգային մակարդակով հավասարեցվում է պահպանվող բնական տարածքների կարգավիճակին՝ հատուկ պահպանության ռեժիմով։ 2001 թվականից ՅՈՒՆԵՍԿՕ որոշմամբ Իսիկ-Կուլ կենսոլորտային տարածքը ներառվել է կենսոլորտային արգելոցների համաշխարհային ցանցում։
Միջազգային նշանակության հանրապետության պահպանվող տարածքներն են՝ Իսիկ-Կուլ արգելոցը, որը 1976 թվականից Իսիկ-Կուլ լճի հետ ընդգրկվել է Ռամսարի կոնվենցիայի խոնավ տարածքների միջազգային ցանկում՝ ջրային թռչունների և ծովափնյա թռչունների միգրացիայի և ձմեռման վայր։ Այս ցանկում ներառված են նաև Կարատալ-Ժապիրիկ արգելոցի Չատիր-Կուլ (2005) և Սոն-Կուլ (2011) լճերը, որոնք բնադրավայր են լեռնային սագի համար, որը ընդգրկված է -ԲՊՄՄ-ի միջազգային Կարմիր գրքում, ևս երկու թռչուններ՝ ճչան կարապը և գեղանի կռունկը գրանցված են Ղրղզստանի Կարմիր գրքում։
Օգտակար հանածոներ
Երկրի հանքային ռեսուրսների բազան բաղկացած է ազնիվ, գունավոր և հազվագյուտ մետաղների, ոչ մետաղական հումքի, վառելիքի և էներգիայի պաշարների հանքավայրերից։ Ղրղզստանը զգալի ներուժ ունի բնական հանքային հումքի բազմաթիվ տեսակների համար։ Նրա տարածքում հայտնաբերվել են հանքաքարի և ոչ մետաղական օգտակար հանածոների մի քանի հազար տարբեր հանքավայրեր և հանքաքարեր։ Օգտակար հանածոների հիմնական տեսակներից են՝ ոսկի, սնդիկ, ծարիր, հազվագյուտ հողային տարրերի հանքաքարեր, անագ, վոլֆրամ, ածուխ, ոչ մետաղական հումք ։
Խորհրդային ժամանակաշրջան
1917 թվականի հոկտեմբերի 25-ին (նոյեմբերի 7-ին) Պետրոգրադում զինված ապստամբություն բարձրացվեց Կարմիր գվարդիայի, Պետրոգրադի կայազորի զինվորների և Բալթյան նավատորմի նավաստիների կողմից՝ դրանով իսկ տապալելով ժամանակավոր կառավարությունը։ Նույն օրը իր աշխատանքները սկսեց Բանվորների և զինվորականների պատգամավորների սովետների II համառուսաստանյան համագումարը, որի որոշմամբ ամբողջ տեղական իշխանությունն անցնում է Բանվորների, զինվորականների և գյուղացիական պատգամավորների խորհուրդներին ։ 1917 թվականի նոյեմբերին Սուլուկտայի հանքագործներն առաջինն էին, որ Ղրղզստանի տարածքում հռչակեցին խորհրդային իշխանություն։ Այնուհետև այն տեղադրվում է Թալասի Կըզըլ-Կիա քաղաքում, 1918 թվականի հունվարին՝ Օշում։ 1917 թվականի նոյեմբերին Պիշպեկի Կաղնու այգում որոշում է կայացվել քաղաքը խորհրդային դարձնել։ 1918 թվականի հունվարի 1-ին Պիշպեկում զինվորների, բանվորների և գյուղացիների պատգամավորների խորհրդի նիստում որոշում ընդունվեց Պետրոգրադի և Տաշքենդի կենտրոնական կառավարությանը միանալու մասին։ Խորհրդի նախագահ է ընտրվում բոլշևիկ Գ. Ի. Շվեց-Բազարնին ։ Նույն թվականի մայիսին Պրժևալսկում հաստատվեց խորհրդային իշխանություն՝ Վերնիից Կարմիր գվարդիայի ջոկատի աջակցության շնորհիվ, հունիսին Նարինում։ Այսպիսով, 1918 թվականի ամռանը Ղրղզստանում առանց արյունահեղության հաստատվեց խորհրդային իշխանությունը ։ 1918 թվականի հունվարի 12-ին Համառուսաստանյան Խորհրդի III համագումարում հաստատվեց Աշխատավոր և շահագործվող մարդկանց իրավունքների հռչակագիրը՝ սահմանադրական ակտ, որը համախմբեց Հոկտեմբերյան հեղափոխության նվաճումները օրինականորեն հաստատեց Ռուսաստանում նոր պետական ​​համակարգի հիմքերը և սահմանեց խորհրդային իշխանության խնդիրները ։ 1918 թվականի ապրիլի 30-ին Թուրքմենստական Սովետների V համագումարում Թուրքեստանական Խորհրդային Հանրապետությունը հռչակվեց ՌՍՖՍՀ կազմի մեջ՝ Թուրքեստանի գեներալ-նահանգապետի տարածքում։