cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Մոշխմհատ
Տնտեսություն
Բնակչությունը հիմնականում զբաղվում էր գյուղատնտեսությամբ՝ անասնապահությամբ և հողագործությամբ։
Պատմամշակութային հուշարձաններ
Գյուղի շրջակայքում պահպանվել են ՝ 9-13-րդ դարերի «Հեղինեի քույր» սրբատեղին, 13-13-րդ դարերի «Հեղինեի քույր» խաչքարերը, 13-րդ դարի խաչքարերը,18-րդ դարի «Թուխնակալ» ապարանքը, այլ եկեղեցիների, գյուղատեղիների, խաչքարերի, 17-18-րդ դարերի գերեզմանոցների հեքերը, 19-րդ դարի ջրաղացը, 19-րդ դարի աղբյուրը, 17-18-րդ դարի կամուրջը։
Ավարայրի նահատակների անունները հավերժացնող բազմաթիվ սրբավայրեր են կառուցվել Հայոց աշխարհի տարբեր վայրերում։ 5-7-րդ դարերի գավիթը, 5-7-րդ դարերի զանգակատունը, 1896 թվականի հյուրատունը, 5-7-րդ դարերի վանական խուցը, 17-18-րդ դարերի «Ղևոնդաց վանք» ջրհորը, 19-րդ դարերի տապանաքարը և այլ կառույցներ։
Կան պատմամշակութային հուշարձաններ՝ Սբ. Աստվածածին եկեղեցի (19-րդ դար), գերեզմանոց (17-18-րդ դարեր), ջրաղաց (19-րդ դար), աղբյուր (19-րդ դար), խաչքար (12-13-րդ դարեր), կամուրջ (17-18-րդ դարեր),«Ղևոնդյաց անապատ» (Ղոնդիկ) վանք (5-19-րդ դարեր), հաշվառված է 26 հուշարձան ։
Կլիմա
Կլիման մեղմ է, առողջարար, տաք, կիսախոնավ, տարեկան միջին ջերմաստիճանը կազմում է +10 աստիճան։ Ամռանը տաք է, առավելագույն ջերմաստիճանը կազմում է +36 աստիճան։ Ձմռանը մեղմ ցուրտ է, նվազագույն ջերմաստիճանը կազմում է -15 աստիճան։ Տարեկան տեղումների քանակը կազմում է 500-600 մմ։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Արցախի Հանրապետության բնակավայրեր Կատեգորիա:Արցախի Հանրապետության աշխարհագրություն
(5105) Վեստերհուտ
(5105) Վեստերհուտ (Westerhout), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1986 թվականի հոկտեմբերի 4-ին Էդվարդ Բոուելի կողմից Անդերսոն Մեսայում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,59475 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,1829 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,0066 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1526,66 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,235809 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 11,66° անկյուն։
Ֆարհան Ախթար
Ֆարհան Ախթար (फ़रहान अख़्तर, Farhan Akhtar,, հնդիկ ռեժիսոր, դերասան, պրոդյուսեր, սցենարիստ և հեռուստահաղորդավար։
Կենսագրություն
Ֆարհանը ծնվել է 1974 թվականի հունվարի 9-ին Բոմբեյում՝ սցենարիստ Ջավեդ Ախթարի (նրա կինը՝ Հանի Իրանի) ընտանիքում։ Նրա ավագ քույրը սցենարիստ և ռեժիսոր է Զոյա Ախթարն է։ Ծնողները ամուսնալուծվել են կյանքի առաջին օրերին, իսկ 1984 թվականին հայրն ամուսնացել է դերասանուհի Շաբանա Ազմի հետ, ով դարձել է նրա խորթ մայրը ։ Ֆարհանը սկսել է իր կարիերան որպես ռեժիսորի օգնական «Սիրո պահեր» (1991) ֆիլմում, երբ նա 17 տարեկան էր, այնուհետև բացում է Script Shop գործակալությունը, որտեղ անցկացնում է հաջորդ երեք տարիները ։ Նա նաև օգնել է Պանկաջ Փարաշարին «Himalay Putra» ֆիլմի նկարահանման հրապարակում 1997 թվականին ։ 1999 թվականին Ֆարհանը բացել է Excel Entertainment Pvt ՍՊԸ Ռիթեիշ Վիդհվենի հետ ։
2001 թվականին կայացել է նրա դեբյուտը «Սրտի ցանկություն» ֆիլմով, և ունեցել առևտրային հաջողություն։ Քննադատ Զիյա ուս Սալամը դրվատել է ռեժիսոր Ախթարին ։
2013 թվականին նա նկարահանվել է Bhaag Milkha Bhaag ֆիլմում, որտեղ խաղացել է արագավազորդ Միլկի։ Հանուն դերի նա երկար մարզվել է, ուսումնասիրել է անձամբ Միլկիի կենսագրությունը և մորուք է թողել ։ Ֆիլմը առևտրային հաջողություն է ունեցել և նրան բերել է մրցանակ Լավագույն տղամարդկային դերի համար ։ 2015 թվականին Ֆարհանը խաղացել է իր քրոջ պլանի դերերից մեկը «Թող սիրտը բաբախի» ֆիլմում, որը կոմերցիոն հաջողություն է ունեցել։ Նա երգել է իր երգերից մեկը՝ զուգերգելով Պրիյանկա Չոպրայի հետ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հնդիկ սցենարիստներ Կատեգորիա:Հնդիկ կինոռեժիսորներ Կատեգորիա:Հնդիկ դերասաններ Կատեգորիա:Հնդիկ կինոդերասաններ
Հալտիա
Հալտիա, Հալտի, Հալտիտունտուրի, Հալտիատունտուրի (Haltia, Halti, Haltitunturi, Haltiatunturi, հյուս. սաամ.՝ Háldi, Haldefjäll, Halti), սոպկա ֆիննական Լապլանդիայի արևմտյան մասում, Նորվեգիայի հետ սահմանագծին։ Գտնվում է ֆիննական Էնոնտեկիյո և նորվեգական Կոֆյորդ և Նուրեյսա համայնքների տարածքում։
Սոպկայի գագաթնակետը գտնվում է Նորվեգիայի տարածքում և ունի 1365 մ բարձրություն   ։ Սոպկայի լանջում է գտնվում Ֆինլանդիայի ամենաբարձի կետը (ծովի մակարդակից 1324 մ) ։ Ծովից ամենափոքր հեռավարությունը 25 կմ է։ Գագաթը կանող ամենակարճ ուղիղ գտնվում է Նորվեգիայի կողմից։
Դեռևս 1990-ական թվականներին համարվում էր, որ սոպկայի գագաթնակետը գտնվում է Ֆինլանդիայի տարածքում և ունի 1328 մ։
Լեռը մշակույթում
Սաամներն ավանդաբար գագաթը սրբազան են համարում, նրա հետ են կապված սաամական պատմություններն ու ավանդազրույցները, որոնց մի մասը ավելի ուշ փոխանցվել է ֆիննական բանահյուսությանը։
Հետաքրքիր փաստեր
2015 թվականին Նորվեգիայում սոպկայի բարձրագույն կետը ի նշան Ֆինլանդիայի անկախության 100 ամյակի, հարևան երկրին փոխանցելու շարժում է սկսվել։ 2016 թվականին Նորվեգիայի կառավարությունը ձեռնամուխ է եղել այս հարցի քննարկման։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Լեռնագագաթներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Ֆինլանդիայի լեռներ Կատեգորիա:Նորվեգիայի լեռներ Կատեգորիա:Պետության ամենաբարձր կետեր
Մարյանովկա (գյուղ, Տեոֆիպոլի շրջան)
Մարյանովկա (Марянівка), գյուղ Ուկրաինայի Խմելնիցկիի մարզի Տեոֆիպոլի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Մարյանովկա գյուղում բնակվում էր 339 մարդ։
Շոտլանդիայի օրհներգ
Երկրում մշտապես բարձրաձայնվում է նոր օրհներգ ստեղծելու հարցը, քանի որ «Scotland the Brave» երգի բառերը գրեթե ոչ ոք չգիտի, իսկ «The Flower of Scotland» երգը նկարագրում է ներկայիս Շոտլանդիայի հետ կապ չունեցող, հեռավոր անցյալում տեղի ունեցած պատմական իրադարձություն (1314 թվականի հաղթանակը՝ բրիտանացիների նկատմամբ)։ 2006 թվականին այս հարցի շուրջ տեղի ունեցած առցանց քվեարկության արդյունքում ստացվեց հետևյալ պատկերը․
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Օրհներգեր Կատեգորիա:Ազգային օրհներգեր Կատեգորիա:Շոտլանդական երաժշտություն Կատեգորիա:Շոտլանդական մշակույթ Կատեգորիա:Շոտլանդական հայրենասիրական երգեր Կատեգորիա:Շոտլանդական երգեր
Սովորական պղնձօձ
Սովորական պղնձօձ (Coronella austriaca), սովորական պսակաօձ, ավստրիական պսակաօձ, լորտուների ընտանիքի լորտուների ենթաընտանիքի պսակաօձերի կամ պզնձօձերի Coronella ցեղի օձ։
Մարմնի երկարությունը տարիքի հետ փոխվում է (13-70 սմ), պոչը 4-6 անգամ կարճ է։ Էգը խոշոր է արուից։ Մարմինը բարեկազմ է։ Գլուխը թույլ է տարանջատված մարմնից և ծածկված է խոշոր փայլուն վահանիկներով։ Աչքերը խոշոր են, ծիածանաթաղանթը՝ կարմրավուն, բիբը՝ կլոր։ Քթանցքից դեպի քունքային հատվածը՝ աչքերի վրայով դեպի հետ, ձգվում է բարակ մուգ զոլեր։ Մարմնի թեփուկները հարթ են ու փայլուն։ Մոխրագույն, գորշավուն կամ կարմրավունից պղնձագույն ընդհանուր գունավորմամբ մեջքի երկարությամբ՝ ծոծրակից մինչև պոչի ծայրը, անցնում է մանր բծերից կազմված 2-4 շարք։ Որովայնային մակերեսը նարնջագույն է, մոխրագույն կամ գրեթե սև՝ բազմաթիվ սև կետիկների խտության հետևանքով։ Սև գունավորում ունեն նաև ներքին ծնոտի վահանիկների մի մասը։
Սնվում է մանր ողնաշարավորներով (մողեսներ, թռչունների ձագեր և մանր կրծողներ)։ Ձմեռում է աշնան երկրորդ կեսից գարնան սկիզբը։ Զուգավորումը տեղի է ունենում ապրիլ-մայիսին։ Օգոստոսի վերջից սեպտեմբերի վերջը էգը ծնում է 2-15 ձագ։
Պրիլեպովո
Պրիլեպովո (Прилепово), գյուղ Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Պոչինկովսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 262 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Պոչինկովսկի շրջանի բնակավայրեր
Քվեդա Սորտա
Քվեդա Սորտա (ქვედა სორტა), գյուղ Վրաստանում։ Գտնվում է Սամեգրելո-Զեմո Սվանեթ մարզի Սենակի շրջանում ։
Դիրք
Գյուղը գտնվում է ծովի մակարդակից 30 մետր բարձրության վրա։ Շրջկենտրոն Սենակից հեռու է 9 կմ։
Բնակչություն
Ըստ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալների՝ գյուղի բնակչությունը կազմում է 253 մարդ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Սենակի շրջան‎‎‎
(5106) Մորտենսեն
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 3,018699 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,6404 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,397 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1915,7 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,187921 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 10,87° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1987 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Պոլ Ենսենի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Իգռիսե
Իգռիսե (Igrise), գյուղ Էստոնիայի Պիլվամաա նահանգի Միկիտամյաե շրջանում։
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 16 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Պիլվամաա նահանգի Միկիտամյաե շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղեր
Ժողովածու (2306)
Ժողովածու (2306), Երևանի Մաշտոցի անվան Մատենադարանում պահպանվող ձեռագիր, որը «Մաշտոցի անվան ցուցակ ձեռագրացում» (ձեռագրերի ցանկում) ներկայացված է 2306 թվի տակ։ Ձեռագիրը գրվել է 1668 թվականին Ավետիս Թիֆլիզեցի, Բարսեղ աբեղա գրիչների կողմից [ենթադրաբար]։ Ստացողը եղել է Ավետիս Թիֆլիսեցին։ Գրված թղթի վրա, որը ունի 17,3x12 չափս։ Ձեռագիրը կազմված է 411 թերթից։ Գրված է միասյուն նոտրգիրով։ Պահպանակը ունի 4 էջ, գրված է՝ մագաղաթի վրա՝ բոլորագիծ երկաթագիր, Ավետարանով։ Կազմը` կաշեպատ տախտակ դրոշմազադ, աստառը՝ դրոշմազարդ կտավ։ Հիշատակարաններ՝ գրչի 396բ, 399ա ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մատենադարանի ձեռագրեր
Թանսեն Միյան
Թանսեն Միյան (Tansen, ), մոնղոլական կայսր Աքբար Մեծի պալատական երաժիշտ սիտարիստ։ Համարվում է ժամանակակից հյուսիսայի հնդկական ռագա երաժշտական ժանրի հայրը և Հնդկաստանի պատմության մեծագույն երաժիշտներից մեկը։
Կենսագրություն
Թանսենը ծնվել է 1506 թվականին Հնդկաստանի հյուսիսային մասում գտնվող Գվալիոր քաղաքում՝ ավանդական հինդուական ընտանիքում։ Նրա հայրը Մակունդ Միստրան տեղի գրող էր ։ Մանկության տարիներին Թանսենը մասնավոր դասերի է գնացել հայտնի ուսուցիչ Խարիդաս Սբամիի մոտ։ Սկզբում ծառայել է Մեվայի արքա Ռամաչանդրայի արքունիքում, ապա՝ մոնղոլակկան կայսր Աքբար Մեծի։ Ավելի ուշ Թանսենը կայսրին երկարատև և հավատարիմ ծառայելու համար պարգևատրվել է նավարտրասով՝ ինը քարով վզնոցով, և ստացել Միյան քաղաքի անվան նոր կոչում։ Հետևաբար, նույնիսկ հիմա Թանսեն Միյան անունը տարածված է նաև Հնդկաստանում, հիմնականում մահմեդականների շրջանում ։ Հնդկաստանի ժամանակակից հայտնի երաժշտության շատ ռեպերտուարներ, ինչպիսիք են Դարբարի Կանադեն, Միյան կի Թոդին, Միյան կի Մալխարը և Միյան կի Սարանգը ստեղծվել են Թանսենի երաժշտական ոճի և ժանրի հիման վրա ։ Հնդկական երաժշտության երկու նոր ժանրեր՝ Սանգիտա Սառան և Ռայմալան նույնպես այդ ոճի ու ժանրի հիման վրա են ստեղծվել ։ Այսօր Հնդկաստանում գործում են հնդկական երաժշտական դպրոցներ (Գարանաս), որտեղ սովորեցնում են Թանսենի հիմնական երաժշտության ոճը, նրա ուսուցիչ Սվամի Խարիդասի վոկալայի ոճը, ինչպես նաև իր երկու երեխաների՝ Բիլաս Խան և Սարասվատի Դեվիի և նրանց ժառանգներից շատերի գործունեությունը, որոնք հայտնի երաժիշտներ էին ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հնդիկ երաժիշտներ Կատեգորիա:Իսլամը Հնդկաստանում Կատեգորիա:1490-ականների ծնունդներ Կատեգորիա:Մեծ մողոլների կայսրություն Կատեգորիա:1506 ծնունդներ Կատեգորիա:Հնդիկներ Կատեգորիա:1500-ականների ծնունդներ Կատեգորիա:Երաժշտության պատմություն Կատեգորիա:Բնօրինակում անաղբյուր հոդվածներ
Կոնդենսացիոն էլեկտրակայան
Կոնդենսացիոն էլեկտրակայան (ԿԷԿ), ջերմային կամ ատոմային էլեկտրակայան՝ հանդերձված կոնդենսացիոն շոգետուրբիններով։ էլեկտրակայանների ամենատարածված տեսակն է։ Աշխատանքի հիմքում ընկած է ջերմային էներգիան մեխանիկականի վերածելու Ռենկինի թերմոդինամիկական ցիկլը։ Շոգեգեներատորում վառելիքի քիմիական կապի էներգիան փոխակերպվում է ջերմայինի և հաղորդվում ջրային գոլորշուն։ Տուրբինում գոլորշու էներգիան վերածվում է հոսքի կինետիկ և ապա լիսեռի պատման մեխանիկական էներգիայի։ էլեկտրագեներատորում այն վերածվում է էլեկտրականի։ Նման ձևով ատոմային ԿԷԿ-ում փոխակերպվում է միջուկային կապի էներգիան, ԿԷԿ-երի աշխատանքի շահավետությունը բնութագրվում է ՕԳԳ-ով (կամ վառելիքի տեսակարար ծախսով), որը, շնորհիվ թարմ գոլորշու բարձր պարամետրի (570 °C, 24 ՄՊա և ավելի) և աշխատած գոլորշու խոր ընդարձակման (մինչև 3, 5—5 կՊա), հասնում է 38—44%։ Դրան նպաստում է նաև ջրի ռեգեներատիվ տաքացման և գոլորշու միջանկյալ գերտաքացման կիրառումը։ Ածխով և մազութով աշխատող ԿԷԿ-երը ունեն բարդ վառելիքային տնտեսություն և կառուցվում են արդյունահանման վայրերին մոտ։ Պետք է նախատեսել նաև կոնդենսատորները հովացնող ջրի բավարար հզոր (տասնյակ մ3/վ) աղբյուրի առկայությունը կամ կայանը սարքավորել շրջապտուտային ջրամատակարարման համակարգով։ ԿԷԿ-երի հզորությունը հասնում է 3 ԳՎա, մինչև 5 ԳՎա։ Նրանք հանդերձվում են 300—1200 ՄՎա հզորության տուրբագեներատորներով, որոնք շոգեգեներատորների հետ մեկտեղ կազմում են տեխնոլոգիապես գրեթե միմյանցից անկախ բլոկներ (բլոկային ԿԷԿ)։ ԿԷԿ-երի ընդհանուր շահավետությունը բնութագրվում է տեղակայված 1 կՎա հզորության արժեքով և էլեկտրաէներգիայի ինքնարժեքով։
Կատեգորիա:Էլեկտրակայաններ
Մեդիսովկա (գյուղ, Տեոֆիպոլի շրջան)
Մեդիսովկա (Медисівка), գյուղ Ուկրաինայի Խմելնիցկիի մարզի Տեոֆիպոլի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Մեդիսովկա գյուղում բնակվում էր 312 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,95 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 328,42 մարդ/կմ²։
Կալինովկա (այլ կիրառումներ)
Կալինովկա, կարող է վերաբերել՝
Լեմբոլովո (գյուղ, Վսևոլոժսկի շրջան)
Լեմբոլովո (Лемболово, Lempaala), գյուղ Ռուսաստանի, Լենինգրադի մարզի Վսևոլոժսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 198 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:1500 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Լենինգրադի մարզի Վսևոլոժսկի շրջանի բնակավայրեր
Առաջին ալիք (Իրան)
Առաջին ալիք, իրանական ազգային հեռուստատեսության առաջին հեռուստաալիք, պատկանում է Իրանի Իսլամական Հանրապետության Ձայն պետական հեռուստառադիոընկերությանը ։ Եթեր է հեռարձակվում 1958 թվականից։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իրանի հեռուստաընկերություններ Կատեգորիա:Պարսկալեզու հեռուստաալիքներ
Ագաթ
Ագաթ, միներալ, նուրբ շերտավոր քվարցի տեսակ։ Լինում է տարբեր գույների և երանգների զուգահեռ նուրբ գծաշերտերով, նախշերով ու ցանցով, գետաքարերի, խողովակաձև մարմինների երակների ձևով։ Կարծրությունը միներոլոգիական սանդղակով 6–6, 5 է։ Առաջանում է հրաբխային ապարներում՝ ջրաջերմային սիլիկաթթվային լուծույթների նստեցմամբ։ Կիսաթանկարժեք քար է, օգտագործվում է տեխնիկայում և ակնագործության մեջ։
Հայաստանում հայտնի է Սարիգյուղի ագաթի հանքավայրը։ Արտաշատ, Կարմիր բլուր, Լճաշեն և այլ հնավայրերից հայտնաբերվել են մ.թ.ա. III–I հազարամյակներին վերագրվող ագաթե զարդեր։
Անվանում
Հին դարերի գիտնականների, հատկապես նշվում է Պլինի Ավագի կարծիքով ագաթ անվանումն առաջացել է Սիցիլիայի Ախատես գետի  (Ἀχάτης) անվանումից, այլ աղբյուրներում էլ նշվում է հունական «ἀγαθός» բառից, որ թարգմանաբար նշանակում է լավագույն, բարի, երջանիկ։ Շատ հաճախ ագաթը նկարվում է աչքի նման։ Հին լեգենդներից մեկի համաձային, դա երկնային սպիտակ արծվի աչքն է, որը սև վիշապի դեմ պայքարելուց հետո ընկել է Երկրի վրա և դարձել է թանկարժեք քար։ Այդ ժամանակներից սկսած այս քարը բարի մարդկանց հեռու է պահում չարից, նախանձից։ Ագաթն անվանում են նաև Արարիչի Աչք։
Հայրենիք
Ագաթի հայրենիք են համարվում շատ երկրներ։ Ռուսաստանում ագաթ հանդիպում են հիմնականում Ուրալում, Մագնիտոգորսկում, Մագադանի մարզի  Օլա բարձրավանդակում, Չուկոտյան թերակղզում, Մոսկվայի մարզում և այլուր։ Ղրիմում հանդիպում է ագաթի գեղեցիկ և անկրկնելի տեսակներ, որոնք դուրս են բերվում Ալմա գետից և Բոդրակից, Կարա Դագից։ Ագաթ հանդիպում է նաև Վրաստանի Ախալցխա,  Հայաստանի Իջևան, Տաջիկստանի Ադրասման,  Բրազիլիայի Մինաս Ժերայս քաղաքներում։ Մեծ քանակությամբ ագաթ են արդյունահանում Մոնղոլիայում, Ուրուգվայում,  Հնդկաստանում, Գերմանիայում, Ուկրաինայում, Ռաֆալովկայում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Քվարցի տեսակներ Կատեգորիա:Միներալներ Կատեգորիա:Կորունդներ
Կալինովո (այլ կիրառումներ)
Կալինովո, կարող է վերաբերել՝
Շրոմիսկարի
Շրոմիսկարի (შრომისკარი), գյուղ Վրաստանում։ Գտնվում է Սամեգրելո-Զեմո Սվանեթ մարզի Սենակի շրջանում ։
Դիրք
Գյուղը գտնվում է ծովի մակարդակից 70 մետր բարձրության վրա։ Շրջկենտրոն Սենակից հեռու է 17 կմ։
Բնակչություն
Ըստ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալների, գյուղի բնակչությունը կազմում է 316 մարդ ։
Աղվեսասնկեր
Աղվեսասնկեր, Cantharellaceae ընտանիքի սնկերի ցեղ։
Ձևաբանություն
Գլխարկը (տրամագիծը՝ 3-11 սմ) դեղին է, դեղնաձվագույն, ուռուցիկ, տափակ կամ ձագարաձև, ալիքավոր, երբեմն՝ ոլորված բարակ եզրերով, մակերեսը՝ հարթ։ Ոտիկը (երկարությունը՝ 1-6 սմ, հաստ.՝ 0, 5-2 սմ) գլխարկի գույնի է, վերին մասում՝ լայնացած։ Պտղամիսն սպիտակ է, թույլ դեղնավուն, խիտ, հաճելի, ուժեղ սնկահոտով, գրեթե երբեք չի որդնում։ Թիթեղները հաստ են, նոսր, դեղին, ծալքերի տեսքով իջնում են ոտիկի վրա։ Միջին որակի ուտելի սունկ է։ Օգտագործվում է թարմ, աղ և թթու դրած։
Տարածվածությունը Հայաստանում
ՀՀ-ում հայտնի է 2 տեսակ առավել տարածված է աղվեսասունկ իսկականը (C. cibarius)՝ Տավուշի, Լոռու մարզերի ասեղնատերև և սաղարթավոր անտառներում, հաճախ՝ մեծ խմբերով՝ հուլիս-հոկտեմբերին։ Աճում է ծառերի տակ փտած բնափայտի կոճղերի կամ հողի վրա, առաջացնում է միկոռիզ։
Կատեգորիա:Աղվեսասնկեր Կատեգորիա:Ուտելի սնկեր
(5107) Լորենբակալ
(5107) Լորենբակալ (Laurenbacall), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1987 թվականի փետրվարի 24-ին Անրի Դեբեոնի կողմից Լա Սիլյայում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 3,130418 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,8727 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,3881 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 2023,03 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,177951 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 9,05° անկյուն։
Ադեր շրջան (Միսսուրի)
Ադեր շրջան (Adair County), ԱՄՆ Միսսուրի նահանգի 114 վարչական միավորներից մեկը։ Ընդհանուր տարածությունը 1.471 կմ² է, բնակչության թվաքանակը 2020 թվականի մարդահամարի տվյալներով եղել է 25.314 : Շրջկենտրոնն է Քըրքսվիլ բնակավայրը ։ Կազմավորվել է 1841 թ.։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Միսսուրիի շրջաններ
Shabba (երգ)
«Shabba», ամերիկացի ռեփեր ASAP Ferg-ի երգն է, համագործակցությամբ ASAP Rocky-ի հետ։ Այն թողարկվել է 2013 թվականի հուլիսի 16-ին, որպես ASAP Ferg-ի «Trap Lord» անվանումը կրող դեբյուտային ստուդիական ալբոմի երկրորդ սինգլ։ Երգը գրվել է ASAP Ferg-ի, ASAP Rocky-ի, Հերշել Գորդոն Լյուիսի, Կերտիս Սեմյուելի և Մեթյու Վաշինգտոնի կողմից, իսկ երգի պրոդյուսերն է Snugsworth-ը։ Երգը վերնագիրը կրում է ճամայկացի դենսհոլ ժանրի երաժիշտ Շաբա Ռենքսին (Shabba Ranks) անունը, ով նաև նկարահանվել է երգի տեսահոլովակի մի փոքր հատվածում։
Քննադատական արձագանքներ
Երգի հիմնականում դրակական արձագանքների է արժանացել երաժշտական քննադատների կողմից։ Complex ամսագիրը այն անվանել է 2013 թվականի ընթացքում թողարկված 3-րդ լավագույն երգը ։ Pitchfork Media ինտերնետ հրատարակչության կազմած 2013-ի լավագույն 100 երգերի ցանկում այն զբաղեցրել է 23-րդ հորիզոնականը ։
Տեսահոլովակ
Երգի տեսահոլովակը, որի ռեժիսորներն են ASAP Ferg-ը և ASAP Rocky-ն, թողարկվել է 2013 թվականի հուլիսի 15-ին ։ Տեսահոլովակի մի քանի կադրում նկարահանվել են ASAP Mob խմբի անդամները և Շաբա Ռենքսը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:2013 սինգլներ Կատեգորիա:ASAP Ferg երգեր Կատեգորիա:ASAP Rocky երգեր Կատեգորիա:2013 երգեր
Մուշեղ Սանթրոսյան
Մուշեղ Հայրապետի Սանթրոսյան, հայ մանկավարժ, մանկավարժական գիտությունների դոկտոր (1948), պրոֆեսոր (1937), ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (1945)։
Խոսրով Դ
Խոսրով Դ, Մեծ Հայքի Արշակունի թագավոր 387 - 392 թվականներին։ Արշակ Գ թագավորի խնամակալ Մանվել Մամիկոնյանի մահից հետո, հայ նախարարների պահանջով, Պարսից Շապուհ III արքան Հայոց գահին դրեց պատանի Խոսրովին՝ նրան կնության տալով իր քույր Զրվանդուխտին և խնամակալ կարգելով պարսիկ իշխան Զիկին։
Մուշեղ Սանթրոսյան
Կենսագրություն
Ծնվել է Դիլիջանում։ Սկզբնական կրթությունն ստացել է տեղի ծխական դպրոցում, 1917 թ. ավարտել է Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանի լսարանային բաժինը։ 1920-1922 թվականներին աշխատել է Դիլիջանի շրջանային լուսբաժնի վարիչ, շրջանային գործադիր կոմիտեի նախագահի տեղակալ, ապա՝ նախագահ։
Խոսրով Դ
Արշակ Գ դիմեց կայսր Թեոդոսիոս I Մեծի օգնությանը՝ իր գահակալական իրավունքը վերականգնելու համար։ Սակայն Թեոդոսիոսը և Շապուհը Հայաստանը բաժանեցին (387) միմյանց միջև. պարսկական մասում (ըստ Պրոկոպիոս Կեսարացու՝ մոտ 80%-ը) իշխեց Խոսրովը,, հռոմեականում (մոտ 20%-ը)՝ Արշակ Գ։ Շապուհ III-ի մահից (388) հետո Պարսից արքունիքը Խոսրովին կանչեց Տիզբոն և Հայոց պետական միասնությունը վերականգնելու ամբաստանությամբ բանտարկեց Անհուշ բերդում։ Խոսրովը բանտից ազատվեց և երկրորդ անգամ գահ բարձրացավ Հայոց կաթողիկոս Սահակ Պարթևի միջնորդությամբ՝ իր եղբայր Վռամշապուհ թագավորի մահից հետո։
Մուշեղ Սանթրոսյան
Կենսագրություն
1922-1926 թվականներին Մ. Սանթրոսյանը սովորել է Մոսկվայի Ն. Կրուպսկայայի անվան կոմունիստական դաստիարակության ակադեմիայում։ 1926 թվականին նշանակվել է ԵՊՀ մանկավարժության ֆակուլտետի դեկան։ Շուրջ քսան տարի ղեկավարել է մանկավարժության և հոգեբանության ամբիոնը։ 1930-1931 թվականներին եղել է ԵՊՀ ռեկտոր, 1934 թվականին նշանակվել է Երևանի մանկավարժական ինստիտուտի տնօրեն, 1937 թվականին՝ ուսուցիչների վերապատրաստման, 1941 թվականին՝ դպրոցների գիտահետազոտական ինստիտուտների տնօրեն։
Խոսրով Դ
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արշակունիներ Կատեգորիա:Արշակունիների թագավորության արքաներ Կատեգորիա:4-րդ դարի հայեր
Մուշեղ Սանթրոսյան
Կենսագրություն
1957 թվականին ընտրվել է ՌԽՖՍՀ մանկավարժական գիտությունների ակադեմիայի անդամ։
Գրել է մի շարք մենագրություններ և գիտական հոդվածներ՝ նվիրված հայ մանկավարժության ու դպրոցի պատմությանը։ Առանձնապես կարևոր են՝ «Հայ մեծ լուսավորիչ-մանկավարժ Խ. Աբովյանը» (Երևան, 1953), «Մեսրոպ Թաղիադյանը մանկավարժ» (Երևան, 1959), «Արևելահայ դպրոցը 19-րդ դարի 1-ին կեսին» (Երևան, 1964), «Ներսիսյան դպրոցի պատմություն» (Երևան, 1981) աշխատությունները ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ Կատեգորիա:Մանկավարժական գիտությունների դոկտորներ Կատեգորիա:Հայ գիտնականներ
Պրիլեսե (գյուղ, Գավրիլով-Յամսկի շրջան)
Պրիլեսե (Прилесье), գյուղ Ռուսաստանի Յարոսլավլի մարզի Գավրիլով-Յամսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 1 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Յարոսլավլի մարզի Գավրիլով-Յամսկի շրջանի բնակավայրեր
Գրիգոր Միքայելյան
Գրիգոր Գաբրիելի Միքայելյան ( Երևան), հայ պատմաբան, մանկավարժ։ Պատմական գիտությունների դոկտոր (1948), պրոֆեսոր (1949)։
Կենսագրություն
1920-1922 թթ. սովորել է Դոնի Ռոստովի համալսարանի պատմաբանասիրական ֆակուլտետում, 1926 թվականին ավարտել է Երևանի համալսարանի մանկավարժական (հասարակագիտական) ֆակուլտետի պատմագրական բաժինը։ Ընդհանուր և միջին դարերի պատմության դասընթացներ է կարդացել Երևանի բուհերում։ Եղել է ՀԽՍՀ արխիվային վարչության ավագ գիտաշխատող (1933-1938), Հայկական մանկավարժական ինստիտուտի պատմության ֆակուլտետի դեկան (1938), 1938-1944 թթ.` նույն ինստիտուտի ընդհանուր պատմության ամբիոնի վարիչ, 1944-1953 թթ.` ՀԽՍՀ ԳԱ պատմության ինստիտուտի ավագ գիտաշխատող։ Արժեքավոր է Միքայելյանի «Կիլիկյան հայկական պետության պատմությունը» (1952, ռուսերեն ) մենագրությունը, որտեղ նա հանգամանորեն վերլուծել է Կիլիկյան Հայաստանի առաջացման ու անկման սոցիալ-քաղաքական պատճառները, բացահայտել նրա դերը Արևելքի և Արևմուտքի երկրների քաղաքական, տնտեսական և մշակութային փոխհարաբերություններում ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ պատմաբաններ Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ Կատեգորիա:Պատմական գիտությունների դոկտորներ Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ Կատեգորիա:ԵՊՀ շրջանավարտներ Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Պիեռ Գասենդի
Պիեռ Գասենդի (Pierre Gassendi, ), ֆրանսիացի ֆիզիկոս, մաթեմատիկոս, փիլիսոփա և աստղագետ, աստվածաբան (քահանա), մի շարք համալսարանների պրոֆեսոր, դասավանդել է մաթեմատիկա, ֆիզիկա, հռետորաբանություն, փիլիսոփայություն։
Գրել է աշխատություններ գիտության պատմության վերաբերյալ։ 17-րդ դարի պատմական պայմաններում Գասենդին առաջադիմական դերակատարում է ունեցել որպես փիլիսոփա և գիտնական։ Հայտնի է էպիկուրիզմի և ատոմիզմի քարոզչությամբ, նաև այդ տեսությունները քրիստոնեության հետ համաձայնեցնելու փորձերով։ Ըստ կոմունիստական գաղափարախոսության՝ նրա մատերիալիզմն անհետևողական էր, որ արտահայտվում էր կրոնի և եկեղեցու հետ հաշտվողականության մեջ ։ Ֆրանսիացի բնափիլիսոփան առաջինն է օգտագործել մոլեկուլի անվանումը։ Նա, օրինակ, Աստծուն համարում էր ատոմների ստեղծող, գտնում էր, որ մարդը բացի բնափիլիսոփայորեն ըմբռնվող «կենդանական հոգուց», ունի նաև «գերզգայական բանական հոգի»։
Կենսագրություն
Պիեռ Գասենդին ծնվել է 1592 թվականի հունվարի 22-ին Ֆրանսիայի Վերին Ալպերի Պրովանս գավառի Շանտերսե համայնքում Անտուան Գասենդ և Ֆրանսուա Ֆաբրիի ընտանիքում ։ Դեռ մանուկ հասակից աչքի է ընկել գիտությունների նկատմամբ հետաքրքրությամբ, հատկապես՝ մաթեմատիկայի և լեզուների։ Սովորել է Դին քաղաքի քոլեջում, հետո Էքս-ան-Պրովանսի համալսարանում։ 1612 թվականին Դինում դասավանդել է թեոլոգիա։ 1614 թվականին Ավինյոնում դարձել է թեոլոգիայի դոկտոր, նաև Դինի տաճարի ռեկտոր է եղել, իսկ 1617 թվականին Էքս-ան-Պրովանսի համալսարանում աշխատել է փիլիսոփայության պրոֆեսոր և ղեկավարել է փիլիսոփայության բաժինը ։
Ընդդեմ արիստոտելականների
Համալսարանում փիլիսոփայություն դասավանդելու ընթացքում ոչ միայն ներկայացնրել է Արիստոտելի ուսմունքը, այլև հերքել է այն։ Ուսումնական ծրագիրն այնպես էր կազմում, որ սկզբում ներկայացնում էր Արիստոտելի տեսությունը, հետո ցույց էր տալիս նրա սխալականությունը։ Կոպեռնիկոսի հայտնագործությունը և Ջորդանո Բրունոյի, ինչպես նաև Պիեռ Ռամեի (Pierre de la Ramée), Լուիս Վիվեսի (Joan Lluís Vives) գործերը վերջնականապես Գասենդիին հանգեցրեցին արիստոտելյան ֆիզիկայի և աստղագիտության քննադատությանը։ Նրա աշխատանքի պտուղը եղան 1627 թվականին Գրենոբլում հրատարակած մի շարք էսսեներ Պարադոքսալ վարժություններ ընդդեմ արիստոտելականների («Exercitationes paradoxicae adversus Aristoteleos») վերնագրով, որտեղ նա հայտարարում է, որ չնայած իր աշխատանքը պարտավորեցնում է դասավանդել արիստոտելյան փիլիսոփայությունը, այնուամենայնիվ նրա թերությունները միշտ հետաքրքրել են ։
Եկեղեցական շրջանակներում թշնամիներ չվաստակելու համար նա դադարեցրեց սխոլաստների հետ բանավիճել և անավարտ թողեց աշխատությունը։ Ժամանակներն էին այդպիսին. Արիստոտելին հերքելն ու Կոպեռնիկոսին պաշտպանելը անվտանգ չէր, որպես ապացույց՝ Էտյեն Դոլեն, Ջորդանո Բրունոն և մյուսները։ Դեռ մինչև գրքի հրատարակումը նա հեռացավ համալսարանից և որոշ ժամանակ Դինի, հետո Փարիզի տաճարում քահանա էր, հետագայում ուղևորվեց Բելգիա, Հոլանդիա։ Այդ ուղևորության ժամանակ ծանոթանում է Հոբսի հետ և 1631 թվականին հրատարակում է ռոզենկրեյցեր Ռոբերտ Ֆլուդի միստիկական ուսմունքի վերլուծությունը («Epistolica dissertatio in qua praecipua principia philosophiae R. Fluddi deteguntur») ։ Հետագայում նա գրեց Դեկարտյան դատողությունների քննադատական վերլուծությունը («Disquisitio ad versus Cartesium»), որը ակտիվ բանավեճի առարկա դարձավ երկու փիլիսոփաների միջև և լայն ճանաչման արժանացավ ։
Աստղագիտական հետազոտություններ
Գասենդին ուսումնասիրում էր տեսական աստղագիտություն և խիստ վրդովվում էր, երբ իրեն աստղագուշակ էին անվանում ։ Գասենդին կատարել է բազմաթիվ կարևոր դիտարկումներ և հայտնագործություններ աստղագիտության բնագավառում (արեգակնային սկավառակի վրայով Մերկուրիի անցման դիտարկումը, արևի խավարումները, Յուպիտերի հինգ արբանյակների հայտնագործությունը՝ բացի ավելի վաղ հայտնագործված չորս արբանյակներից և այլն)։ 1632 թվականին Գասենդին հրատարակեց աշխատություն՝ ժամանակին Կեպլերի կողմից կանխագուշակված Մերկուրի մոլորակի անցման մասին։ 1641 թվականին փորձեց փորձարարական ճանապարհով ապացուցել Գալիլեյի մարմինների անկման տեսությունը։ Աստղագիտության և մեխանիկայի վերաբերյալ մի քանի աշխատություններ է գրել, որոնցից մեկն էլ («De proportione qua gravia decidentia accelerantur», 1646) նվիրված է ծանրության ուժի ազդեցությամբ մարմինների անկմանը։
Քաղաքական հայացքներ
Իր հասարակական-քաղաքական հայացքներով Գասենդին անսահմանափակ միապետության կողմնակից է, որ արտահայտում էր քաղաքական բուրժուազիայի փոխզիջումը բացարձակ միապետության հետ։ Բացարձակ միապետը նրա կարծիքով «պետության խելամիտ տիրակալ է»։
Էպիկուրի հայացքների ջատագով
Սխոլաստների հետ բանավեճը դադարեցնելուց հետո նա անդրադարձավ Էպիկուրին։ 1626 թվականին միտք հղացավ Էպիկուրի ուսմունքի, նրա բարոյական արժեքների և կյանքի մասին աշխատություն գրել։ Նա համոզված էր, որ անտիկ փիլիսոփայի ուսմունքը հնարավոր է համապատասխանեցնել իր ժամանակների թեոլոգիային։ Այդ հետազոտությունները նրան հանգեցրին եզրակացության, որ լիովին տարբեր հայացքներով փիլիսոփաների տեսակետները հաճախ տարբերվում են միայն ձևով։ Էպիկուրի աշխատություններն ուսումնասիրելու շնորհիվ վերջնականապես ձևավորվեց Գասենդիի աշխարհայացքը, որը նա շարադրել է Փիլիսոփայության ամփոփում («Syntagma philosophicum») աշխատությունում։ Այն լույս տեսավ միայն նրա մահվանից հետո (1658 թ.)։ Էպիկուրի փիլիսոփայությունը նա անվանում էր «Էպիկուրի իմ փիլիսոփայություն» ։ Գասենդին իր կյանքի վերջին տարիներին Էպիկուրի մասին երկու աշխատություն հրատարակեց, որոնք փոխեցին Էպիկուրի տեսության մասին տարածված տեսակետը։ Դրանք էին՝ Գասենդիի կողմից Էպիկուրյան ատոմիզմի տարածումը նրա ուսմունքը դարձրել է կենդանի և իմաստալից տրամաբանության պատմության համար։ Հենց սրանում է կայանում նրա ստեղծագործության առաջադիմական նշանակությունը։
Կյանքի վերջին տարիներ
Գասենդին գրել է Կոպեռնիկոսի և Տիխո Բռագեի կենսագրականները, Դին քաղաքի եկեղեցու պատմությունը։ 1645 թվականին աշխատանքի է անցել Ռոյալ դե Ֆրանս քոլեջում որպես մաթեմատիկայի և աստղագիտության պրոֆեսոր։ Այդ նույն թվականին նշանակվել է Թագավորական քոլեջի՝ Փարիզի Ռուայալ քոլեջի պրոֆեսոր։ Պաշտոնավարությանը անցնելու կապակցությամբ դասախոսության ժամանակ («Institutio astronomica», 1647) Գասենդին, ոչ բացահայտ, բայց արտահայտել է իր դրական վերաբերմունքը Գալիլեյի ուսմունքի վերաբերյալ ։
Մահ
1648 թվականին Գասենդին պալարախտով (տուբերկուլյոզ) հիվանդ մեկնում է Պրովանս։ Երկու տարի Տուլոնում մնալուց հետո, որտեղ միջերկրածովային կլիման բարենպաստ էր նրա առողջության համար, 1653 թվականին վերադառնում է Փարիզ և շարունակում է իր ընդհատված գրական գործունեությունը՝ գրելով Կոպեռնիկոսի և Տիխո Բրահեի կենսագրությունները։ Նրա առողջությունը վերջնականապես վատթարանում է։ Գասենդին մահացել է Փարիզում 1655 թվականի հոկտեմբերի 24-ին։ 1852 թվականին Դինում կանգնեցվել է նրա բրոնզե արձանը։
Ընդհանուր բնութագիր
Գասենդին 17-րդ դարի սակավաթիվ գիտնականներից մեկն էր, որը հետաքրքրվում էր գիտության պատմությամբ։ Նա իր ժամանակի կրթված հասարակության մեջ լայն ճանաչում էր վայելում։ Բանավիճելու հատուկ տաղանդով էր օժտված, կարողանում էր արժանի հակահարված տալ՝ հստակ և ճշգրիտ ներկայացնելով հակառակորդի տեսությունը, նուրբ և հիմնավոր մեկնաբանություններ տալ։ Նա իր էությամբ համեստ մարդ էր, չէր սիրում աղմուկ հանել իր անվան շուրջ, խուսափում էր ամեն մի դոգմատիզմից։ Իր աշխատությունները գրել է լատիներենով, ոչ թե ֆրանսերենով։ Շատ ուսումնասիրողներ դրանով են բացատրում, որ նրա գաղափարները շրջանառվել են, բայց անունը՝ ոչ ։
«Փիլիսոփայության ամփոփում» աշխատություն
Պիեռ Գասենդիի աշխատությունների ամբողջական ժողովածուն լույս է տեսել նրա մահից հետո՝ 1658 թվականին Լիոնում։ Առաջին երկու հատորն իր մեջ ամփոփում է «Syntagma philosophicum»-ը՝ Գասենդիի փիլիսոփայական համակարգը ։ Այդ աշխատությունը նրա պատմական հետազոտությունների արդյունքն է։ Ճշմարտության հարցում դոգմատիկների և սկեպտիկների միջև միջանկյալ դիրք է գրավել։ Ըստ Գասենդիի գիտակցության միջոցով մարդը կարող է իմանալ իրերի ոչ միայն տեսանելին, այլ նաև՝ էությունը և այնուամենայնիվ, գոյություն ունեն մարդու մտքին անհասանելի գաղտնիքներ։
Իր «Փիլիսոփայության ամփոփում» (1658 թ.) հիմնական աշխատության մեջ Գասենդին փիլիսոփայությունը բաժանում է երեք մասի՝ նուրբ և հիմնավոր
Ֆիզիկա
Գասենդիի ֆիզիկայի ուսումնասիրման առարկան իրերի իրական նշանակությունն ուսումնասիրելն է։ Այն մոտ է դինամիկ ատոմիզմին։ Բնության բոլոր երևույթները տեղի են ունենում ժամանակի և տարածության մեջ։ Դա «այսպես ասած իրերի» էությունն է, որը բնորոշվում է դրական ատրիբուտների բացակայությամբ։ Այս բաժնում հիմնավորելով ատոմիստական տեսությունը, Գասենդին ապացուցում է տարածության ու ժամանակի օբյեկտիվությունը, անստեղծելիությունն ու անոչնչանալիությունը։ Ե՛վ տարածությունը, և՛ ժամանակը կարող են չափվել մարմինների հետ կապի մեջ։ Առաջինը չափվում է մարմնի ծավալով, երկրորդը՝ մարմնի շարժմամբ։ Ֆիզիկայի բաժնում նկարագրված է Աստծո կողմից ստեղծված ատոմներից և դատարկությունից կազմված աշխարհի էությունը։ Աստծո գոյության ապացույց է ծառայում աշխարհի ներդաշնակությունը։
Մատերիան, ըստ Գասենդիի, բաղկացած է բազում բացարձակ անբաժանելի (կոմպակտ) մանրագույն էլաստիկ մասնիկներից՝ ատոմներից, որոնք իրարից բաժանված են դատարկ տարածությամբ, բայց իրենցից դատարկություն չեն ներկայացնում. այդ իսկ պատճառով ֆիզիկապես բաժանելի չեն, բայց չափելի են։ Ատոմների թիվը և ձևը վերջավոր է և հաստատուն (այդ պատճառով մատերիայի քանակը հաստատուն է), բայց ձևերի թիվը փոքր է ատոմների թվից։ Գասենդին չի ընդունում, որ ատոմներն ունեն երկրորդային հատկանիշներ, ինչպես օրինակ, հոտը, համը և այլն։ Ատոմների տարբերությունը (բացի ձևից) կայանում է նրանց կարևոր հատկանիշների տարբերությամբ՝ կշիռ և ի ծնե շարժման ձգտում։ Խմբավորվելով նրանք ձևավորում են տիեզերքի բոլոր մարմինները և հետևաբար հանդիսանում են ոչ միայն մարմինների որակական հատկանիշների, այլև նրանց շարժման պատճառ։ Նրանցով են պայմանավորված բնության բոլոր ուժերը։ Քանի որ ատոմները ոչ ծնվում են, ոչ էլ անհետանում, ապա կենդանի բնության քանակությունը անփոփոխ է մնում։ Դադարի վիճակում մարմնի ուժը չի անհետանում, այլ միայն մնում է կապված, իսկ երբ սկսում է շարժվել, ուժը ոչ թե ծնվում է, այլ ազատվում կապանքներից։ Ազդեցություն տարածության վրա գոյություն չունի և եթե մի մարմինը ձգում է մեկ այլ մարմնին, չդիպչելով նրան, ապա դա բացատրվում է այսպես. առաջինից մղվում են ատոմների հոսք, որոնք դիպչում են երկրորդի ատոմներին։ Դա վերաբերվում է և՛ շնչավոր, և՛ անշունչ մարմիններին ։
Տրամաբանություն
Այն ինդուկտիվ հետազոտության մեթոդ է։ Սակայն տրամաբանության մեջ Գասենդին ձգտում է հավասարակշռություն հաստատել փորձի և գիտակցության միջև։ Տրամաբանության մեջ դնում է ճանաչողության հավաստիության հիմնախնդիրը և քննադատում է սկեպտիցիզմն ու դոգմատիզմը։ Այն արվեստ է, թե ինչպես ճիշտ ներկայացնել՝ (իդեա կամ գաղափար), ճիշտ դատել (առաջարկ), ճիշտ մտահանգումներ անել (սիլոգիզմ) և հետևությունները ճիշտ բաշխել (մեթոդ)։
Բոլոր առարկաներն ունեն զգայող և գոնե ինչ-որ չափով տրամաբանող հոգի։ Ատոմները հավերժ են, քանի որ հավերժ է տիեզերքը։ Բայց նրանք, ինչպես և տիեզերքը ստեղծվել են Աստծո կողմից և նրա կամքով են խմբավորվել մարմնի մեջ։ Ինչպես տառերի պատահական խմբավորումից պոեմ չի առաջանա, այնպես էլ աշխարհի արարման ժամանակ ատոմների պատահական խմբավորմամբ չէին կարող մարմիններ ստեղծվել առանց Աստծո միջամտության։ Այս երկու դրույթներով էլ պայմանավորված է Գասենդիի և մատերիալիստների/նյութապաշտների տարբերությունը։ Գասենդին հերքում է կամայական ինքնածնությունը, նույնիսկ հանքային թագավորությունում։ Յուրաքանչյուր մարմին (չծնված իրեն նմանից) իր ծագմամբ պարտական է աշխարհի ստեղծումից նախագոյացած սերմին, այն սերմին, որում ամփոփված է եղել նրա պոտենցիալը, իսկ շրջապատող պայմանները նպաստել են նրա աշխարհ գալուն։
Մարմինը, զգայող հոգին և ողջամիտ հոգին կազմում են ամբողջություն ոչ թե ֆիզիկական ամբողջության հետևանքով, այլ որովհետև նրանք նախատեսված են փոխլրացման համար։ Զգայող հոգին, որի տիրույթն ամբողջ մարմինն է, այլ մարմինների կերպարները ընկալում և ճանաչում է (զգայարանների օգնությամբ) նրանց «հիշողության», «համեմատության կամ դատողականության» և «հետևությունների կամ դատողության» միջոցով։ Այս վերջին երեք գործողությունները Գասենդին համարում է երևակայության ֆունկցիաներ։
Խելամիտ/գիտակից հոգին կամ բանականությունը հատուկ է միայն մարդուն, ի տարբերություն զգայող հոգու, գտնվում է միայն ուղեղում։ Բանականության միջոցով մարդը ճանաչում է իրերը, որոնք հասանելի չեն զգայական ընկալմանը և երևակայությանը, ինչպես Աստծո մասին հասկացումը, ինքնագիտակցությունը և այլն։ Բանական հոգին նյութական չէ և հետևաբար հավերժ է։ Դրանով նա տարբերվում է զգայող հոգուց, բայց միայն վերջինիս առկայության դեպքում կարող է արտահայտվել խելամիտ հոգին։ Սրանով էլ կապված է զգայող հոգուն։
Ի ծնե գաղափարներ չկան։ Ի ծնե թվացող գաղափարները (օրինակ, պատճառականության գաղափարը) միայն երևույթների կրկնությունից հետևություն է։ Բնազդը արդյունք է ժառանգականության սովորության։ Միակ բանը ինքդ քո նկատմամբ սերն է, որ ի ծնե տրված է։ Դրանից է առաջանում հաճելի բանի նկատմամբ ձգտումը և տհաճություններից խուսափելու ձգտումը կամ ցանկությունը (appetitus): Ցանկությունը առանց երևակայության և գիտակցության հետ համագործակցության չի առաջանում։ Եթե ցանկությունը միայն երևակայության արդյունք է, ապա այն ոչ բանական է, կամ կիրք է։ Գիտակցությունից բխող ցանկությունը կամքն է, որը միշտ ուղեկցվում է գործողությամբ։ Մեր գործողությունները ազատ են, բայց նրանց ազատությունը պետք է փնտրել ոչ թե կամքի մեջ, այլ գիտակցության։ Մեզ հատուկ է ուղղորդված բանական վարքը։ Ուղղորդվածությունը մեզ տալիս է գիտակցությունը։ Գիտակցությունը հակում ունի ճշմարտասիրության, բայց այն գտնելու համար գիտակցությունը պետք է կենտրոնացնի իր ուշադրությունը, տեղի չտալով ցանկությանը։ Ահա սրանում է ամփոփված ազատությունը։ Ինչպես համաձայնացնել այս ազատությունը աստվածային նախախնամության հետ։ Սա անլուծելի (Աստվածային) գաղտնիք է մեզ համար։
Էթիկա
Մարդկանց միշտ հետաքրքրել է երկու հարց. Գասենդիի էթիկան նվիրված է այս հարցերին, որում նա Էպիկուրի հետևորդն է։ Էթիկան գիտություն է երջանիկ լինելու և առաքինի վարվեցողության մասին։ Կյանքի միակ նպատակը երջանկությունն է։ Իրական երջանկությունը ամփոփված է առողջ մարմնում և խաղաղ հոգում, իսկ խաղաղություն, անվրդովություն տալիս է միայն առաքինությունը, քանի որ այն չի ուղեկցվում ո՛չ զղջմամբ, ոչ էլ ափսոսանքով։ Այստեղ Գասենդին հանդես է գալիս ընդդեմ եկեղեցական ասկետական բարոյականության և, հետևելով Էպիկուրին պնդում է, որ ամեն մի հաճույք բարիք է ինքնին, իսկ ամեն մի առաքինություն բարիք է այնքանով, որքանով առաջ է բերում «անվրդովություն»։ Անվրդովությունը գերագույն հաճույք է, քանի որ այն ամեն շարժման նպատակն է։ Իրոք, մարդը հաճույքի հասնում է շարժմամբ, որովհետև բնությունը ներդրել է նրա մեջ այդ ձգտումը ինքնապաշտպանության և տեսակի շարունակության նպատակով։ Բայց այն հանգստից (դադարից) վեր դասելով, մարդը մոռանում է, որ շարժումը միայն միջոց է հանգստին (դադարին) հասնելու համար։
Իր ուսումնասիրությունը Գասենդին ավարտում է Աստծո, Նրա հատկությունների և Նրա հեռատեսության գոյությունը ապացուցելով։ Աստծո գաղափարը ի ծնե գաղափար չէ, բայց միևնույն ժամանակ հատուկ է բոլոր մարդկանց։ Գասենդին դա բացատրում է տիեզերքի միասնության և ներդաշնակության մասին զգայարանների առաջին իսկ մատնացույցի դեպքում Աստծո գոյությունը թույլատրելու գիտակցության նախահակմամբ։ Այդ իսկ պատճառով գիտակցությունը Աստծուն ճանաչում է որպես տիեզերքի ամենակատարելագույն էակ, ստեղծող և ղեկավար։
Գասենդին հարգանքով էր վերաբերվում ուղղափառ եկեղեցու վարդապետությանը, սակայն աշխարհի մասին նրա պատկերացումները նկատի է առնվել 18-րդ դարի դեիզմի կողմից։ Նա եղել է Դեկարտի հիմնական մրցակիցը՝ որպես «նոր փիլիսոփայության» ներկայացուցիչ, ազդեցություն է ունեցել Ռ. Բոյլի և Դ. Լոկի հայացքների վրա։ Նրան բարձր էր գնահատել Իսահակ Նյուտոնը։
Գրականություն
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի փիլիսոփաներ Կատեգորիա:Ֆրանսիացի մաթեմատիկոսներ Կատեգորիա:Մաթեմատիկոսներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Ֆրանսիացի աստղագետներ Կատեգորիա:Ֆրանսիացի աստվածաբաններ Կատեգորիա:17-րդ դարի փիլիսոփաներ Կատեգորիա:17-րդ դարի ֆրանսիացի գրողներ Կատեգորիա:Ֆրանսիացի ֆիզիկոսներ Կատեգորիա:Ատոմիստներ Կատեգորիա:Հռոմի կաթոլիկ հոգևորականներ
Աննա Կարապետյան (պարուհի)
Աննա Ռաշիդի Կարապետյան, հայ պարուհի, բալետի արտիստ, «Երաժշտական թատրոնի դերասան», ՀՀ Ոստիկանության պահեստազորի փոխգնդապետ, ՀՀ վաստակավոր արտիստ ։
Կրթություն
Միջին մասնագիտական կրթությունը ստացել է Երևանի պարարվեստի ուսումնարանում։ 1986 թ. բալետի արտիստ որակավորմամբ ավարտել է ուսումնարանը։ Բարձրագույն կրթությունը ստացել է Երևանի թատրոնի և կինոյի պետական ինստիտուտում։ 2006 թ․ ավարտել է բուհը,  և ստացել «Երաժշտական թատրոնի դերասան» որակավորում։ Սովորել և ավարտել է ԵԹԿՊԻ-ի  մագիստրատուրան՝ ստանալով Ռեժիսուրայի մագիստրոս որակավորում։ Աննա Կարապետյանը 10 տարի շարունակ եղել է Պարի պետական անսամբլի և 10 տարի «Բարեկամություն» պետական համույթի առաջատար մենապարուհի։
Աշխատանքային գործունեություն
Աննա Ռաշիդի Կարապետյանը 2000 թվականից աշխատում է ԵԹԿՊԻ-ում որպես Ժող.բնորոշ պարեր և Պարարվեստի ռեժիսուրա առարկաների դասախոս։ 2007թ.-ից 2021 թվականները աշխատել է ՀՀ Ոստիկանության մշակույթի բաժնում, որպես երգի-պարի համույթի գեղարվեստական ղեկավար, ՀՀ Ոստիկանության պահեստազորի փոխգնդապետ է։ 2013թ.-ից 2021 թվականները ԵԹԿՊԻ-ում աշխատել է որպես Խորեոգրաֆիայի ամբիոնի վարիչ ։ 2019 թվականին արժանացել է պրոֆեսորի կոչման։ 2014 թ.-ից համագործակցում է դրամատիկ թատրոնների հետ, և ունի իրականացրած բազմաթիվ բեմադրություններ  ու բալետմայստերական աշխատանքներ թատրոններում։ Բազում անգամներ հրավիրվել է սփյուռքահայ համայնքի կողմից Փարիզ, Լիոն, Սան Ֆրանցիսկո, Թեհրան, իր պարային բեմադրությունները կատարելու և մասնագիտական հմտությունները փոխանցելու սփյուռքահայ և օտարազգի պարողներին։ Նա 5 տարի շարունակ մասնակցել է «Արտ Ֆեստ» փառատոնին, որպես հանձնախմբի անդամ ։
2021 թվականից գտնվում է Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում։ Մասնագիտական գործունեությունը շարունակում է ԱՄՆ-ում, հանդիսանում է «Խարակտեր» պարի ստուդիայի գեղարվեստական ղեկավարը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մովսես Խորենացու մեդալակիրներ Կատեգորիա:ՀՀ վաստակավոր արտիստներ Կատեգորիա:Երևանի պարարվեստի ուսումնարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Երևանի թատրոնի և կինոյի պետական ինստիտուտի շրջանավարտներ
Բացարձակ կոդ
Անկախ-դիրքային կոդ
Անկախ-դիրքային կոդը (position-independent code) ծրագիր, որը կարող է փոխադրվել հիշողության ցանկացած հատված, քանի որ բոլոր հիշողության բջիջների հղումները իրենում հարաբերական են։ Այդպիսի ծրագիրը ցանկացած ժամանակ կարող է տեղափոխվել հիշողության այլ հատված, ի տարբերություն փոխադրելի ծրագրերի, որը թեև կարող է բեռնված լինել հիշողության ցանկացած հատված, բայց բեռնելուց հետո պետք է մնա նույն տեղում։
Անկախ-դիրքային կոդի ստեղծման հնարավորությունը կախված է ճարտարապետությունից (architecture) և նշանակային պլատֆորմի հրամանների համակարգից։ Օրինակ, եթե հրամանների համակարգում բոլոր անցումների հրամաններում պետք է նշվեն բացարձակ հասցեներ, ապա անցումներ պահաջող այդ կոդը գործնականում անհնար է դարձնել անկախ-դիրքային։ x86 ճարտարապետությունում տվյալների հետ աշխատող անմիջական հասցեավորված հրամաններում ներկայացված է միայն բացարձակ հասցեներ, բայց քանի որ տվյալների հասցեները համարվում են սեգմենտային ռեգիստրի համեմատական, որը կարող է փոխվել ցանկացած ժամանակ, դա թույլ է տալիս տվյալների համար ստեղծել անկախ-դիրքային կոդ՝ իր հիշողության բջիջներով։ Բացի դրանից որոշ հրամանների հավաքածուներ կարող են հանվել ինքնամոդիֆիկացված կոդի (Self-modifying code ) կամ ոչ տվյալ հրամանների հաջորդականության օգնությամբ։
Հղումներ
Կատեգորիա:Ցածր մակարդակի ծրագրավորման լեզուներ
Խրոնիկական հոգնածության համախտանիշ
Քրոնիկ հոգնածության համախտանիշ (վիրուսային հիվանդություններից հետո հոգնածության համախտանիշ, բարորակ միալգիական էնցեֆալոմիելիտ), հիվանդություն, որն առավել մեծ տարածում է ստացել զարգացած երկրներում։ Հիվանդությունը բնորոշվում է երկարատև հոգնածությամբ, որը չի վերանում նույնիսկ տևական հանգստից հետո։ ԽՀՀ-ի առաջացումը կապված է ինքնավար նյարդային համակարգի կենտրոնական կարգավորիչ կենտրոնների նևրոզների զարգացմամբ, որը պայմանավորված է արգելակման գործընթացների համար պատասխանատու գոտու գործունեության ճնշմամբ։ Հիվանդությունը հրահրող գործոններ են հանդիսանում չբալանսավորված էմոցիոնալ-ինտելեկտուալ ծանրաբեռնվածությունը` ի վնաս ֆիզիկական գործունեության։ Ռիսկային խմբին են պատկանում խոշոր քաղաքների բնակիչները (մեգապոլիսների), ձեռնարկատերերը, աշխատանքային գործունեությունը բարձր պատասխանատվությամբ կատարող մարդիկ (բժշկական աշխատողները, ավիադիսպետչերները, երկաթուղային տրանսպորտի օպերատորները)։ Նպաստավոր գործոններ են. անբարենպաստ սանիտարա-էկոլոգիական իրավիճակը, քրոնիկական հիվանդությունները, այդ թվում` վիրուսային վարակները։ Հիվանդության հիմնական նախանշանները սրման ժամանակաշրջաններում բնութագրվում են ապատիայի, դեպրեսիայի, առանց պատճառիզայրույթի, մասնակի ամնեզիայով ագրեսիայի և այլնի առաջացմամբ։ ԽՀՀ հայտնի է տարբեր անուններով. հետվիրուսային աստենիայի սինդրոմ, իմունային դիսֆունկցիա, միալգիական էնցեֆալոմիելիտ ։
Պատմություն
ԽՀՀ հիվանդությունն իր անվանումը ստացել է Նևադա (ԱՄՆ) նահանգում 1984 թվականի համաճարակից հետո։ Դոկտոր Պոլ Չեյնին, որը պրակտիկա էր անցնում Տահո լճի ափին գտնվող Ինկլայն Վիլիջ փոքրիկ քաղաքում, գրանցել է այս հիվանդության ավելի քան 200 դեպք։ Հիվանդներն զգում էին դեպրեսիա, տրամադրության վատթարացում, մկանային թուլություն։ Նրանց մոտ հայտնաբերվել է հերպեսի Էպշտեյն Բարրի վիրուս կամ նրանց և այլ բացիլների նկատմամբ հակամարմիններ` հերպեսի «ազգական» վիրուսներ։ Արդյո՞ք հիվանդության պատճառները վիրուսային վարակ էր, թե ինչ-որ այլ բան, օրինակ, վատ էկոլոգիական իրավիճակը, այդպես էլ մնացել է չպարզաբանված։ Հիվանդության բռնկումներ նկատվել են նաև նախկինում. Լոս-Անջելեսում 1934 թվականին, Իսլանդիայում 1948 թվականին, Լոնդոնում 1955 թվականին, Ֆլորիդայում 1956 թվականին։ Սինդրոմը չի սահմանափակվում որևէ աշխարհագրական կամ սոցիալ-ժողովրդագրական խմբերով։ ԱՄՆ-ում ԽՀՀ-ով տառապում են յուրաքանչյուր 100 հազար բնակչությունից շուրջ 10 հիվանդներ։ Ավստրալիայում 1990 թվականին հիվանդացածությունը բարձր էր. 37 մարդ յուրաքանչյուր 100 հազար բնակչության համար։ ԽՀՀ-ի նկատմամբ առավել հակվածություն ունեն 25-ից 45 տարեկան կանայք։
2009 թվականին ԱՄՆ-ի գիտնականները դարձել են հոդվածների հեղինակներ, որտեղ նկարագրված էր մարդու օրգանիզմի վրա մկներին վնասող ԽՀՀ վիրուսի ազդեցությունը։ Մի քանի տարի անց այդ տվյալները հերքման են ենթարկվել, քանի որ հետազոտվող հիվանդների արյան մեջ վիրուս չի հայտնաբերվել։ Սակայն վերջերս այլ կենսաբաններ հայտարարել են իրենց արդյունքների մասին։ Նրանց եզրակացությունը ապացուցել է հիվանդների արյան մեջ ինչ-որ վիրուսի առկայությունը. այն հայտնվում է, երբ իմունային համակարգը գտնվում է մշտական լարման մեջ։
2016 թվականի հունվարին բրիտանացի գիտնականների խումբը հրապարակել է իր հետազոտության արդյունքները, ըստ որի ԽՀՀ վիրուս կա, և նրանով առավել խոցելի են հատկապես դեռահասները։ Մասնագետների կարծիքով, Մեծ Բրիտանիայի դեռահասների ավելի քան 2 %-ը ունեն քրոնիկ հոգնածության համախտանիշ։ Այդ հիվանդության բնորոշ ախտանիշներն են անքնությունը, հոգնածությունը, գլխացավերը և հաճախակի ջղաձգությունները ։
Ախտանշաններ
Քրոնիկ հոգնածության համախտանիշն ունի փոփոխական կլինիկական պատկեր, և նախանշել ինչ-որ կոնկրետ ախտանիշներ բավական խնդրահարույց է։ Եվ այնուամենայնիվ, բժիշկներն առանձնացնում են հետևյալ ցուցանիշները. Երբեմն ԽՀՀ-ը դժվար է ախտորոշել, քանի որ նրա ախտանշանները նման են բազմաթիվ այլ հիվանդությունների ախտանշաններին։ ԽՀՀ ախտորոշման չափանիշը քրոնիկական գերծանրաբեռնվածությունն է, որը տևում է 6 ամիս և ավելի, և 4-8 վերը նշված ախտանիշներից։ ԽՀՀ-ին հաճախ հաջորդում է դեպրեսիան։
Էտիլոգիա և ախտածնություն
Ներկայումս առավել համոզիչ է ինֆեկցիոն կամ վիրուսային տեսությունը։ Ըստ այդ տեսության, ԽՀՀ հրիչ (տրիգեր) գործոններ կարող են ծառայել Էպշտեյն Բարրի վիրուսը, ցիտոմեգալովիրուսը, հերպեսի 6-րդ տեսակի վիրուսը, Կոկսակիի վիրուսները, հեպատիտ C, էնտերովիրուսները, ռետրովիրուսները։ ԽՀՀ դեբյուտը հաճախ կապված է սուր գրիպանման հիվանդության հետ։ Համոզիչ են հանդիսանում նաև մեծ հաճախականությամբ հերպեսվիրուսների հայտնաբերումը և նրանց վերաակտիվացման նշանները։ Ամբողջությամբ չի բացառվում մինչ օրս չիդենտիֆիկացված վիրուսի գոյության հնարավորությունը (ամենայն հավանականությամբ, հերպես-վիրուսների խմբից), որը հարուցում է ԽՀՀ, մինչդեռ այլ հայտնի վիրուսներ (EBV, CMV, HHV-6 և այլն) կարող են երկրորդային դերակատարում ունենալ, իմունային կարգավիճակի խախտումների ֆոնի վրա վերաակտիվանալով և աջակցելով նրանց ։
Բազմաթիվ տվյալները վկայում են այն մասին, որ ԽՀՀ նկատվում են ինչպես քանակական, այնպես էլ ֆունկցիոնալ իմունաբանական խախտումներ ։ Օբյեկտիվ ցուցանիշների թվում նվազում է IgG-ն, առաջին հերթին, G1- և G3- դասերի հաշվին, լիմֆոցիտների թիվը CD3 և CD4 ֆենոտիպերի հետ, բնական քիլլերները, բարձրանում է շրջանառվող համալիրների և տարբեր տիպի հակավիրուսային հակամարմինների մակարդակը, ավելանում է β-էնդորֆինը, ինտերլեյկին-1 և ինտերֆերոնը, ինչպես նաև ուռուցքի նեկրոզի գործոնը ։ ԽՀՀ հիվանդների մեծամասնության մոտ հայտնաբերվել է բնական քիլլերների թվի նվազում և/կամ ֆունկցիայի անկում։ Այսպիսով, ենթադրվում է, որ իմունոկոմպետենտ բջիջների ֆենոտիպի փոփոխությունը և բնական քիլլերների դիսֆունկցիան ԽՀՀ ընդհանուր դրսևորումն է։
Ըստ որոշ հեղինակների, ԽՀՀ-ն միայն հոգեբուժական պաթոլոգիայի հետևանք է. սոմատիզացված խանգարումներ, «մեծ» կամ ատիպիկ դեպրեսիաներ։
Որոշ աշխատանքներում որպես պաթոգենեզի գործոն քննարկվում են. Համարվում է, որ ԽՀՀ և ֆիբրոմիալգիայի ախտանշանները, գոնե մասամբ, բջջային նյութափոխանակության խախտումների հետևանք են ։ ԽՀՀ հիվանդների հետազոտությունների արդյունքում պարզվել է, որ արյան պլազմայի L-կարնիտինի մակարդակի և ԽՀՀ զարգացման ռիսկի միջև հստակ կապ կա։ Պարզվել է, որ L-կարնիտինի դեֆիցիտի աստիճանը ուղղակիորեն կապված է ԽՀՀ ախտանիշների արտահայտվածության աստիճանի հետ։ Այսինքն, որքան քիչ L-կարնիտին (և նրա եթերներ) է պարունակվում մարդու արյան պլազմայի մեջ, այնքան ցածր է նրա աշխատունակությունը և վատ է ինքնազգացողությունը ։
Գիտնականները գտնում են նաև, որ ԽՀՀ պատճառը կարող է լինել աղիներում բակտերիաների հավասարակշռության փոփոխությունը ։ Ըստ Կոլումբիայի համալսարանի տվյալների` ԽՀՀ ունեցող մարդկանց 90 % - ի մետ առաջանում է հաստ աղիքի գրգռման համախտանիշ ։ Իսկ նրանց 80% - ի մոտ դիտվում է հետևյալ յոթ աղիքային բակտերիաների անոմալ բարձր պարունակություն. Faecalibacterium, Roseburia, Dorea, Coprococcus, Կլոստրիդիում, Ruminococcus, Coprobacillus :
Բուժում
ԽՀՀ բուժման հիմնական սկզբունքը համապարփակ մոտեցումն է։ Բուժման կարևոր պայմաններից մեկն էլ պաշտպանական ռեժիմի պահպանումն է և բուժող բժշկի հետ հիվանդի մշտական շփումը։