cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ֆրանսիայի պատմություն
Քաղաքական զարգացումները գաղութներում համաշխարհային պատերազմներից հետո
Մինչ այդ վիետնամական և ֆրանսիական կողմերի միջև կնքվել էր պայմանագիր, ըստ որի՝ Ֆրանսիան պաշտոնապես ճանաչում էր Վիետնամը, որպես ազատ և անկախ երկիր, որը պետք է հարեր Ֆրանսիական Միությանը։ Խախտելով պայմանավորվածությունը՝ Ֆրանսիայի և Մեծ Բրիտանիայի կառավարությունների նախաձեռնությամբ 1946 թվականի նոյեմբերին Վիետնամում սկսվեց պատերազմ։ Հարկ է նշել, որ Վիետնամի պատերազմը սկսվել էր Կորեական պատերազմի ֆոնի վրա։ 10 հազար հոգուց բաղկացած վիետնամական բանակը Հանոյում դիմադրում էր 9 անգամ ավելի ֆրանսիական էքսպեդիցիոն կորպուսին։ Իրադարձությունները կտրուկ սրվեցին այն ժամանակ, երբ պատերազմի մեջ ներքաշվեցին նոր պետություններ։ Ֆրանսիան ստանալով Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների, Մեծ Բրիտանիայի և Ճապոնիայի աջակցությունը իր բանակը կարողացավ հասցնել 180 հազարի, իսկ վիետնամական կողմն ուներ 100 հազար զինվոր։ Պատերազմի սկզբնական փուլում համարձակ հաղթանակներ էին տանում գեներալ Լառմոնա դը Տասինյիի ղեկավարած ֆրանսիական ուժերը։ Սակայն դրանք ունեին կարճատև բնույթ, քանի որ 1950-1951 թվանաններին նախաձեռնությունն անցավ վիետնամցիների ձեռքը։ Այս հանգամանքը պայմանավորված էր նրանով, որ Վիետնամի պաշտպանությամբ էր սկսել հանդես գալ ԽՍՀՄ-ն, որի ղեկավարությունը 1950 թվականին Վիետնամի հետ կնքել էր պայմանագիր։ Բեկումնային նշանակություն ունեցավ Դյենբյենֆու քաղաքի երկարատև պաշարումը, որից ավարտից հետո պատերազմող երկրների արտաքին գործերի նախարարները Շվեյցարիայում հրավիրեցին խորհրդակցություն։ Արդյունքում՝ 1954 թվականի հուլիսի 21-ին Ժնևում կնքվեց պայմանագիր, համաձայն որի Վիետնամի հյուսիսային և հարավային հատվածներում ստեղծվեցին անկախ պետական կազմավորումներ։ Փաստացիորեն՝ այս իրավական ակտով Ֆրանսիան պարտավորվեց ճանաչել Վիետնամի անկախությունը և իր զորքերը դուրս բերել Հնդկաչինից։
1950-ական թվականների սկզիբ կտրուկ սրվեցին Ֆրանսիայի և նրա հյուսիսաֆրիկյան գաղութների հարաբերությունները։ 1951 թվականին Թունիսի նորաստեղծ կառավարությունը անկախություն պահանջեց Ֆրանսիայից, իսկ պաշտոնական Փարիզը թունիսյան իշխանություններին պատասխանեց ճնշամիջոցներով, որոնք ուղղված էին Նեո Դեստուր ազգայնական կուսակցության ակտիվիստների դեմ։ Ֆրանսիական կորպուսի զինվորները սպանեցին ինքնահռչակ վարչապետին և արհմիությունների գլխավոր քարտուղարին։ Նման իրադրություն էր տիրում Ֆրանսիական Միության մյուս հյուսիսաֆրիկյան պետությունում՝ Մարոկկոյում։ 1952 թվականի դեկտեմբերին այստեղ արգելվեց Իստիկլյալի ազգայնական կուսակցության և կոմունիստների գործունեությունը։ Անուղղակիորեն այն ուղղված էր սուլթան Մոհամեդ բեն Յուսեֆի իշխանության տապալմանը։ 1954 թվականին վճռորոշ ապստամբություն տեղի ունեցավ Ալժիրում։ Ազատագրական շարժումը վերաճեց պարտիզանական պատերազմի և Ալժիրում բացվեց ազգային ճակատ։ 1955 թվականին Ֆրանսիայի ազգային ժողովն Ալժիրում հայտարարեց արտակարգ իրադրություն։ Նման ծանր քաղաքական պայմաններում 1956 թվականի փետրվարի 1-ին վարչապետական աթոռն անցավ սոցիալիստ Գի Մոլլեին։ Գի Մոլլեիի անհեռատես քաղաքականության պատճառով Ֆրանսիայի կառավարությունը 1956 թվականի մարտին ստիպված եղավ համապատասխան իրավական փաստաթղթով ճանաչել Մարոկկոյի և Թունիսի անկախություը։ Սակայն իրավիճակն առավել անկայուն էր Ալժիրում, ուր և գերիշխում էր պառակտվածությունը։ Դա պայմանավորված էր Ալժիրում բնակվող եվրոպացիների մեծ թվաքանակով։ Իսլամադավան բնակչության ազգային-ազատագրական շարժման զարգացումը շուտով դարձավ հակամարտության պատճառ։ Գի Մոլլեն այս խնդրի լուծում տեսնում էր ընտրական իրավունքի փոփոխման մեջ, որն էլ Ալժիրի բնակչության տարբեր խավերի համար սահմանում էր հավասար իրավունքներ։ Սակայն սա ևս խնդրին լուծում չտվեց, ընդհակառակը՝ բորբոքեց նոր խռավություններ։ Հունիսին Ալժիր ուղարկվեց 100 հազարանոց ռազմական կորպուս, ինչպես նաև պահեստայիններ։ 1957 թվականի հունվարին պարաշյուտադեսանտային ստորաբաժանումների ղեկավար գեներալ Մասյուն նշանակվեց Ալժիրի նահանգապետ։ Այս քայլից հետո ալժիրյան հարցը կորցրեց իր ռազմական բնույթը և տեղափոխվեց բանակցությունների փուլ։ 1956 թվականի հուլիսին, նոր ձևավորված կառավարությունը պաշտպանեց դիվանագիտական դեմարշը՝ ուղղված Եգիպտոսի ղեկավար Գամալ Աբդել Նասերի դեմ, ով ազգայնացրել էր միջազգային նշանակություն ունեցող Սուեզի ջրանցքը։ Կոշտ եգիպտական արկածախնդրությունը հանգեցրեց նրան, որ Ֆրանսիան, Մեծ Բրիտանիան և Իսրայելը պատերազմ հայտարարեցին Եգիպտոսին։ Շուտով միացյալ զորքերին հաջողվում է գրավել ամբողջ Սինայան թերակղզին և Գազայի հատվածը։ Միևնույն ժամանակ Նասերի գաղափարների ազդեցության տակ Ադենում նույնպես հասունանում էին հակաբրիտանական տրամադրություններ, որոնք դեռ չէին զգացվում իրադարձությունների ընդհանուր ֆոնի վրա։ Նասերը նաև առաջարկում էր որ Եմենը նույնպես ընդգրկի արաբական միության շարքերը, սակայն Մեծ Բրիտանիան ամեն ձևով խոչընդոտում էր դրան՝ վախենալով կորցնել իր գաղութները։ Գամալ աբդ ալ-Նասերին ի վերջո հաջողվում է իր ծրագրերը հասցնել տրամաբանական ավարտին։ Նա կարողանում է ազգայնականացնել ո՛չ միայն Սուեզի ջրանցքը, այլ նաև անգլիական և ֆրանսիական բանկերը, ապահովագրական ընկերություններն ու առևտրական կազմակերպությունները։
Ձգտելով գտնել արևմուտքի երկրներին համակշիռ դաշնակից՝ Նասերը սերտ կապեր է հաստատում Խորհրդային Միության հետ։ ԽՍՀՄ-ն դեմ չէր Մերձավոր Արևելքում այդպիսի դաշնակից ունենալ և երբ արևմուտքը Եգիպտոսին արդյունաբերական բլոկադա է հայտարարում, ԽՍՀՄ-ն Եգիպտոս է առաքում այնքան անհրաժեշտ նավթն ու ցորենը, որից հետո ռազմական օգնություն ցուցաբերում արաբական այս երկրին։ Եգիպտոսի դեմ ֆրանսիական ագրեսիայի ձախողումը նպաստեց ֆրանսիացիների դիրքերի էլ ավելի վատացմանը Հյուսիսային Աֆրիկայում։
Ֆրանսիայի հինգերորդ Հանրապետության հռչակում և Շառլ դը Գոլի վերահաստատում
1957 թվականին Ֆրանսիան, Բելգիան, Իտալիան, Լուքսեմբուրգը, Նիդերլանդները և Արևմտյան Գերմանիան ստորագրեցին Հռոմի պայմանագիրը, որով ստեղծվեց Եվրոպական տնտեսական համագործակցությունը (ԵՏՀ) և մաքսային միությունը։ Նրանք նաև ստորագրեցին այլ պայմանագիր, որով ստեղծվեց Ատոմային Էներգիայի եվրոպական համագործակցությունը (Եվրատոմ)՝ միջուկային էներգիայի համագործակցված զարգացման համար։ Երկու պայմանագրերն էլ ուժի մեջ են մտան մեկ տարի անց՝ 1958 թվականին։ Մինչ այդ երկրում սկիզբ առած խռովությունները, Ալժիրի ճգնաժամը և սոցիալ-տնտեսական անկայունությունը ֆրանսիացիներին ստիպեց հերթական անգամ մտածել իշխանափոխության և նոր վարչակարգի հաստատման մասին։ Նման պայմաններում հերթական անգամ երկրի քաղաքական ասպարեզ բարձրացավ նախկին պաշտոնաթող նախագահ Շառլ դը Գոլը։ 1958 թվականին Շառլ դը Գոլը ստեղծեց նոր քաղաքական կուսակցություն, որը կոչվեց «Հանուն նոր հանրապետության պաշտպանության դաշինք»։ Ընդունված է այս կուսակցությանը համարել գոլիզմի գաղափարների գլխավոր հետևորդը։ Վերափոխված գոլիզմն իրենից ներկայացնում էր գլխավորապես քաղաքական տեսություն, միանգամայն յուրահատուկ և, միևնույն ժամանակ, համապատասխան ֆրանսիացի ժողովրդի ազգային և քաղաքական ավանդույթներին։ Շառլ դը Գոլի ուսմունքում ներդաշնակ էին պետական գործակալությունն ու արմատական գաղափարախոսական պաթոսը, էտատիզմի սկզբունքները և ազգային ինքնորոշման գործոնը, պահպանողականությունն ու սոցիալական ռեֆորմիզմը։ Դը Գոլը «Հզոր Ֆրանսիայի» ստեղծման մեջ կարևորում էր սահմանադրական բարեփոխումների իրագործումը և երկրի սոցիալական խավերի շրջանում կայունության ապահովումը։ 1958 թվականի հունիսի 1-ին Ֆրանսիայի ազգային ժողովը Շառլ դը Գոլին ճանաչեց, որպես երկրի կառավարության նախագահ։ Վերջինիս նախաձեռնությամբ հունիսի 3-ին խորհրդարանն ընդունեց նոր օրենք, որի համաձայն կարճ ժամանակով երկրի նախագահին տրվում էր միահեծան իշխանություն։ Այս քայլով Շառլն իր ձեռքը վերցրեց երկրի օրենսդիր և գործադիր իշխանությունները և կազմեց բարեփոխումների նոր ծրագիր։ Իրեն վստահված լիազորությունները դը Գոլն օգտագործեց սահմանադրության վերանայման համար։ Ընդունվեց նոր օրենք, որի համաձայն համընդհանուր ընտրական իրավունքը ճանաչվեց, որպես իշխանության ձևավորման միակ աղբյուր, տարանջատեց օրենսդիր և գործադիր իշխանությունները, դատական իշխանությանը տրվեց անկախություն և այլն։ Այսպիսով՝ Շառլ դը Գոլի վերահաստատուման հետևանքով 1958 թվականին դադարեց գոյություն ունենալ ֆրանսիական չորրորդ հանրապետությունը։ Հինգերորդ հանրապետության սահմանադրության նախագծման համար գումարվեց կոնսուլտատիվ հանձնաժողով, որի ղեկավար նշանակվեց Միշել Դեբրեիը։
Այն կազմված էր խորհրդարանի երկու պալատների և կառավարության ներկայացուցիչներից։ Սահմանադրության նախագծին հավանություն տվեց երկրի ազգաբնակչության 79,2 %-ը։ Համաձայն Ֆրանսիայի նոր սահմանադրության՝ նախագահը իր լիազորությունների սահմաններում կարող էր երկրում սահմանել արտակարգ դրություն, ինչպես նաև կիրառել միջուկային ռումբ։ 1958 թվականի սահմանադրությունը ստեղծեց իշխանության ռացիոնալ բաժանման համակարգ (նման ձևաչափով էր ստեղծված նաև Ֆրանսիայի երրորդ և չորրորդ հանրապետությունները)։ 1958 թվականի դեկտեմբերին Շառլ դը Գոլը պաշտոնապես հռչակվեց Ֆրանսիայի կիսանախագահական Հանրապետության գործադիր իշխանության ղեկավար։ Արդյունքում՝ 1959 թվականներին ընդդիմության կողմն անցան նաև մեծ հեղինակություն ունեցող սոցիալիստներն ու արմատականները։ Խորհրդարանական ընտրությունների արդյունքում 1962 թվականին վարչապետ դարձավ Ժորժ Պոմպիդուն։ 1960-ական թվականներին երկրում անցկացվեցին ֆինանսա-տնտեսական ոլորտի բարեփոխումներ, որի արդյունքում 1960 թվականին հին ֆրանկին փոխարինեց նոր ֆրանկը՝ բոլորովին տարբեր հարաբերակցությամբ։ Երկրի ֆինանսական կայունացմանը նպաստեց 1965 թվականին Ֆրանսիայի կառավարության արտաքին պարտքերի վճարումն Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներին։ Նոր ձևավորված կառավարության վարած պրոտեկցիոնիզմի քաղաքականության առանձնահատկությունը կարելի է համարել աշխարհագրական անհամաչափ արդյունաբերական զարգացման դեմ ուղղված տարածաշրջանային ակտիվ քաղաքականությունը։ Արտաքին քաղաքականության մեջ Շառլ դը Գոլը չէր հարում ո՛չ արևմուտքին և ո՛չ էլ արևելքին։ Այդ ճանապարհի առաջին քայլերից մեկը կարելի է համարել այն, որ 1966 թվականին Ֆրանսիան պաշտոնապես լքեց Հյուսիսատլանտյան դաշինքը՝ երկուստեք կարևորելով այս երկրի չեզոքության պահպանումն արտաքին քաղաքականության մեջ։ Այսպիսով Ֆրանսիան հավակնում էր կառուցվածքային բանակցությունների հենարան դառնալ սոցիալիստական և կապիտալիստական աշխարհի միջև։ Այս իրողությունը նպաստեց ֆրանս-խորհրդային հարաբերությունների կայունացմանն ու բարգավաճմանը, ինչպես նաև միջկառավարչական ակտիվ կապերի հաստատմանը։ 1966 թվականին ֆրանսիական պատվիրակությունը՝ նախագահ Շառլի գլխավորությամբ, պաշտոնական այց կատարեց Մոսկվա։ Նույն թվականին Ֆրանսիան ճանաչեց Գերմանիայի Դեմոկրատական Հանրապետությունը, որպես անկախ պետություն (առաջին արևմտյան երկիրը)։ 20-րդ դարի աշխարհամարտերի հետևանքով առաջացած խառնակ իրադրությունը ստիպեց Ֆրանսիայի կառավարությանը լուրջ քայլեր ձեռնարկել երկրի ազգային անվտանգության ապահովման համար։ 1963 թվականին ձախողվեց միջուկային դաշինքի մեջ մտնելու ֆրանսիացիների ծրագիրը։ Այնուամենայնիվ 1964 թվականի հուլիսին տեղի ունեցած մամուլի ասուլիսի ժամանակ Շառլ դը Գոլը հանդիսավոր կերպով հայտարարեց այն մասին, որ Ֆրանսիան իր զինանոցում ունի միջուկային զենք։ 1965 թվականին Ֆրանսիան լքեց ՍԵԱՏՕ-ն և ապա ԱՄՆ-ի վերահսկողության տակ գտնվող մյուս ռազմաքաղաքական կազմակերպությունները։
Ֆրանսիան 20-րդ դարի 80-ական թվականներին
1980-ական թվականների սկզբին Ֆրանսիայում սկսված տնտեսական ճգնաժամը, աճող գործազրկությունը և դասակարգային հակասությունների սրումը նպաստավոր պայմաններ ստեղծեցին ձախակողմյան ուժերի (կոմունիստներ, սոցիալիստներ և այլն) հաղթանակի համար։ 1981 թվականին նախագահ դարձավ սոցիալիստ Ֆրանսուա Միտտերանը՝ առաջ անցնելով Վալերի Ժիսկար դ'Էստենին։ 1981 թվականին նախագահ դարձավ սոցիալիստ Ֆրանսուա Միտտերանը, Մորուայի կառավարության մեջ մտան (մինչև 1984 թվականի հունիսը) 4 կոմունիստ նախարարներ, ազգայնացվեցին մի շարք մասնավոր բանկեր, արդիական որոշ ընկերություններ, բարձրացվեցին նվազագույն աշխատավարձը, կենսաթոշակները, նպաստները, ինչպես նաև ստեղծվեցին նոր աշխատատեղեր։ Ֆրանսիական կառավարությունը երկրի տնտեսական զարգացման առջև ծառացած խնդիրների լուծումը գտավ տնտեսության ազգայնացման մեջ։ Այս բարեփոխումներից հետո պետությունը սկսեց գերակայել էներգետիկայի, բիոարտադրությունների և տեղեկատվական տեխնոլոգիաների ոլորտներում։ Այնուամենայնիվ, երկիրը տարին ավարտեց եկամտի դիֆիցիտով․ երկրում մեծ ծավալներ էր ընդունում նաև դրամական արտահոսքը։ Միայն 1981 թվականին Ֆրանսիայից արտասահման դուրս է բերվել 7,5 միլիարդ ֆրանկ։ Մորուայի վարած կոշտ ֆինանսատնտեսական քաղաքականության պատճառով 1981 թվականին Ֆրանսիան հերթական անգամ դարձավ ճգնաժամի թիրախակետ։ Ճգնաժամի պայմաններում երկրի կառավարությունը շարունակեց իր որդեգրած քաղաքականությունը։ Նախ և առաջ կտրուկ վատթարացավ վճարային հաշվեկշիռը և ապա դևալվացիայի ենթարկվեց արդեն իսկ արժեքազրկված ֆրանկը։ Այս իրադարձությունների ընդհանուր ֆոնի վրա նկատվեց բնակչության կենսամակարդակի ցուցանիշի կտրուկ անկում։ Շուտով պետական ձեռնարկատիրությունների ֆինանսավորման համար սկսեց օգտագործվել մասնավոր կապիտալ։ Ֆրանսիայի տնտեսական անկայունությունը շարունակվեց մինչև հաջորդ տասնամյակի սկիզբը։
Ֆրանսուա Միտերանի վարած արտաքին քաղաքականությունը հիմնված էր արևմուտքի հետ լավ հարաբերությունների վրա։ Նրա կառավարման տարիներին բարելավվեցին Ֆրանսիայի հարաբերությունները ՆԱՏՕ-ի և ԱՄՆ-ի հետ։ Միացյալ Նահանգների հետ հարաբերությունները ռազմական և քաղաքական ոլորտից վերաճեցին մինչև նորագույն տեխնոլոգիաների բնագավառ։ Միտերանը կողմ արտահայտվեց արևմտաեվրոպական տարածաշրջանում ամերիկյան միջուկային հրթիռների տեղադրմանը։ Երկարամյա դադարից հետո՝ 1983 թվականին, Ֆրանսիայի կառավարության նախաձեռնությամբ գումարվեց Հյուսիսատլանտյան դաշինքի հերթական նիստը։ Կառավարության որդեգրած արևմտամետ դիրքորոշմանը հաջորդեց ԽՍՀՄ-ի նկատմամբ կոշտ քաղաքականության իրագործումը։ Ֆրանսիան ամբողջությամբ կիսելով արևմտյան երկրների պահանջները ԽՍՀՄ-ին հորդորեց դուրս բերել կարմիր բանակը Աֆղանստանից և Լեհաստանից, ինչպես նաև կրճատել արևմտաեվրոպական երկրներում տեղակայված խորհրդային զորքերի քանակը։ Այս ժամանակահատվածում Ֆրանսիան աշխարհի հինգերորդ ամենաազդեցիկ երկիրն էր՝ Միացյալ Նահանգներից, Մեծ Բրիտանիայից, Ճապոնիայից և Արևմտյան Գերմանիայից հետո։
Քաղաքական նման խառնակ ժամանակահատվածում գնալով թուլացավ ֆրանսիական ազդեցությունը երրորդ աշխարհի երկրներում։ Դա պայմանավորված էր չադ-լիբիական պատերազմում Ֆրանսիայի որդեգրած երկդիմի քաղաքականությամբ։ Հետևելով ատլանտյան քաղաքական կուրսին՝ Ֆրանսիան բարեկամական հարաբերություններ հաստատեց Իսրայելի հետ, որը սրեց ֆրանս-արաբական հարաբերությունները։ Մերձավոր Արևելքում սկիզբ առան հակաֆրանսիական տրամադրություններ, որի արդյունքում միևնույն թվականին Սիրիան խզեց հարաբերությունները Ֆրանսիայի հետ։ Ֆրանս-սիրիական երկկողմ բանակցությունները վերստին սկսեցին 1984 թվականին, որի արդյունքում՝ Ֆրանսիան հրաժարվեց Իսրայելին աջակցելուց։ Մեծ Բրիտանիայի հարկադրմամբ Ֆրանսիան դուրս բերեց իր զորքերը Լիբանանից և այն փոխարինվեց ՄԱԿ-ի խաղաղապահ ուժերով (երկնագույն զինագլխարկներով)։ Արևմտամետ քաղաքականության ձախողումից հետո Ֆրանսիան իր հայացքները շրջեց դեպի արևելք՝ վերստին կապեր հաստատելով Խորհրդային Միության հետ։ 1984 թվականին Միտտերանը աշխատանքային այցով մեկնեց Մոսկվա, որտեղ խորհրդա-ֆրանսիական հարաբերությունները նոր ընթացք ստացան։ Նույն տարում Փարիզ այցելեց նաև ԽՍՀՄ կենտկոմի քարտուղար Միխայիլ Գորբաչովը։ Իր հայտարարություններում Ֆրանսուա Միտտերանը անուղղակիորեն հայտարարեց, որ պատրաստ է հանձն առնել խորհրդա-ամերիկյան երկխոսությունը։ <!-- -->
Ֆրանսիական քաղաքականությունը 20-րդ դարի վերջին տասնամյակում
20-րդ դարի վերջին Ֆրանսիայի արտաքին քաղաքականության և դիվանագիտության մեջ կարևոր դեր էին խաղում եվրոինտեգրման խնդիրները։ Այդ խնդիրների լուծման ճանապարհին Ֆրանսիան գիտատեխնիկական ոլորտի համագործակցություն սկսեց Արևմտյան Գերմանիայի հետ, ինչպես նաև աջակցեց Իսպանիային և Պորտուգալիային ԵՄ անդամակցության հարցերում։ Արևմտյան Գերմանիայի կանցլեր Հելմուտ Քոլի հետ համագործակցության շրջանակներում ֆրանսիական կառավարությունը կարողացավ Եվրոպական Միությունը հասցնել կոնցեպցիայի նախապատրաստման վերջին փուլին։ 1986 թվականին Ֆրանսիայում տեղի են ունենում հերթական խորհրդարանական ընտրությունները, որի արդյունքում երկրի օրենսդիր մարմնի ղեկը ստանձնում է հանրապետական կողմնորոշում ունեցող Ժակ Շիրակը։ 20-րդ դարի վերջին Ֆրանսիայի Հանրապետության արտաքին քաղաքականության կարևորագույն խնդիրներից էր նաև ԽԱՀՄ-ի հետ սերտ հարաբերությունների պահպանումը։ Չնայած Արևմտյան Գերմանիայի հետ ունեցած սերտ կապերին՝ նախագահ Ֆրանսուա Միտտերանը աշխատանքային այց կատարեց դեպի Գերմանիայի Դեմոկրատական Հանրապետություն, որտեղ եռակողմ հանդիպման ժամանակ քննարկվեց ֆրանս-արևելագերմանական հարաբերությունների կարգավորմանն ուղղված մի շարք հարցեր։ Ֆրանսիան հեռատեսական քաղաքականություն էր վարում նայի Արաբական աշխարհում։ Շուտով արաբական երկրներում շոկ առաջացրեց նախագահի ընդունած այն որոշումը,որով արգելեց Լիբիայի ռմբակոծման համար Տրիպոլի մեկնող ամերիկյան ինքնաթիռներին մուտք գործել Ֆրանսիայի օդային տարածք։ Շուտով Միտտերանը որդեգրեց փոխզիջման քաղաքականություն, որի արդյունքում վարչապետ Շիրակը ստացավ մի շարք արտոնություններ։ Ժակ Շիրակի նախաձեռնությամբ ֆրանսիական բանակը վերստին սկսեց ռազմական գործողությունները Չադում։ Ժակ Շիրակի պաշտոնավարումը շրջադարային եղավ ֆրանս-իրանական հարաբերությունների համար, քանի որ վերջինիս վարած քաղաքականությունը հանգեցրեց նրան, որ 1987 թվականին պաշտոնական Թեհրանը խզեց հարաբերությունները Փարիզի հետ։ 1990 թվականին՝ ընտրությունների նախաշեմին, վերստին ակտիվացավ ընդդիմությունը։ Պատճառը՝ գործարար ակտիվության պակասի հետևանքով առաջացած ճգնաժամի նախանշաններն էին։ 1991 թվականի մայիսին վարչապետի աթոռը զբաղեցրեց իգական սեռի ներկայացուցիչ Էդիթ Կրեսոնը, ով պաշտոնավարեց ընդամենը մեկ տարի՝ մինչև մյուս տարվա ապրիլի 2-ը։
20-րդ դարի վերջին տասնամյակում ֆրանսիական դիվանագիտության առջև ծառացան նոր խնդիրներ։ Դա հիմնականում պայմանավորված էր սոցիալիստական ճամբարի երկու դաշնային երկրների՝ Խորհրդային Միության և Հարավսլավիայի փլուզմամբ։ Նախքան աշխարհաքաղաքական շրջադարձային այս իրադարձությունները՝ ֆրանսիական կառավարությունը սատարում էր գորբաչովյան ղեկավարությանը՝ ուշադրություն չդարձնելով Բորիս Ելցինի հեռատես քաղաքականությանը։ 1992 թվականին՝ ԽՍՀՄ փլուզումից մեկ տարի անց, աշխատանքային այցով Ռուսաստանի Դաշնության նախագահ Բորիս Ելցինը մեկնում է Փարիզ։ Երկարատև բանակցություններից հետո երկու երկրների միջև ստորագրվեցին գործընկերության և բարեկամության մի շարք փաստաթղթեր։ Հարավսլավիայի փլուզումից հետո Ֆրանսիան դրական կեցվածք ընդունեց անջատողական երկրների նկատմամբ։ Նախագահ Միտտերանը խտրականապես դեմ արտահայտվեց Բոսնիա և Հերցեգովինայի զինված պայքարին ֆրանսիական բանակի մասնակցությանը։ Հետաքրքրական է նաև այն, որ լուրջ վտանգի առկայության պարագայում Միտտերանը մեկնեց պաշարված Սարաևո և բանակցություններ վարեց տեղի ներկայացուցչությունների հետ։ Ֆրանսիան նաև հրաժարվեց ՆԱՏՕ-ի խաղաղապահ առաքելության շրջանակներում մասնակցել Սերբիայի մայրաքաղաք Բելգրադի ռմբակոծմանը։ Քաղաքական նման ոլորանում Ֆրանսիան փորձում էր ռազմական ներկայացուցչությունների միջոցով պահպանել իր ազդեցությունը Աֆրիկայում։ Բոլորովին այլ էր իրադրությունը Արաբական թերակղզում։ ՆԱՏՕ-ի հետ հերթական մերձեցումից հետո Ֆրանսիան ստիպված եղավ մասնակցել Իրաքի դեմ մղվող բոլոր ռազմական գործողություններին։ Սկզբնական շրջանում ֆրանսիական բանակի գործողությունները ուղղված էին բացառապես իրաքյան բանակից Քուվեյթի ազատագրմանը, սակայն ամերիկյան դիվանագիտության ճնշման տակ Ֆրանսիան ստիպված եղավ վերանայել իր նախնական որոշումները։ Այս իրադարձությունների ֆոնի վրա 1992 թվականին Ֆրանսիայի և Միացյալ Նահանգների միջև բռնկվեց այսպես կոչված առևտրային պատերազմ, որի արդյունքում երկու երկրների միջև հարաբերությունները սառեցվեցին։ Խորհրդանշական էր հատկապես Կուբայի և Ֆրանսիայի միջև կառուցողական հարաբերությունների հաստատմանն ուղղված քայլերը։ 1992 թվականին երկրում անցկացվեց հանրաքվե, որի արդյունքում երկրի բնակչության 51 %-ը կողմ քվերակեց Ֆրանսիայի Եվրոպական Միությանն անդամակցությանը։
Ժակ Շիրակի և Նիկոլա Սարկոզիի նախագահության տարիներ
Միացյալ Նահանգների և Ֆրանսիայի միջև բռնկված հեռահար պատերազմը վատթարացրեց նաև ՆԱՏՕ-ի հետ հարաբերությունները։ Նախ և առաջ ֆրանսիական կառավարությունը խստորեն դատապարտեց ՆԱՏՕ-ի զորքերի կողմից Սերբիայի ռմբակոծությունները և հետո ամեն կերպ փորձեց կասեցնել այն։ 1995 թվականի մայիսի 17-ին նախագահ է ընտրվում երկրի վարչապետ Ժակ Շիրակը։ Հետևելով իր նախորդների կողմից ստորագրած Մաաստրիխտի պայմանագրի դրույթներին՝ Շիրակը շարունակեց աջակցել Եվրոպայում կառուցողական աշխարհահամակարգերի ստեղծմանն ու Եվրոպական ընկերակցության ընդլայնմանը։ Շիրակի նախագահության տարիներին Ֆրանսիան անցում կատարեց նոր արժութային միավորի՝ եվրոյի, որը 1999 թվականին փոխարինեց ֆրանկին։ Վերջինիս վարած քաղաքականության շնորհիվ բարելավվեցին Մեծ Բրիտանիայի հետ լարված հարաբերությունները։ Սակայն, բրիտանա-ֆրանսիական հարաբերությունները հերթական անգամ լարվեցին ԱՄՆ-ի և Մեծ Բրիտանիայի կողմից համատեղ իրականացվող «Աղվեսն անապատում» ռազմագործողության հետևանքով։ Իրաքի դեմ Միացյալ Նահանգների հրահրած պատերազմական գործողությունները պառակտում մտցրեցին ՆԱՏՕ-ի անդամ երկրների շրջանում։ Մեծ Բրիտանիան սկսեց զինակցել ԱՄՆ-ին, իսկ Ֆրանսիան՝ ընդհակառակը և երկու երկրների հակադիր կողմնորոշումները հերթական անգամ աղետաբեր եղավ վերջիններիս երկկողմ հարաբերությունների համար։ Ժակ Շիրակի նախագահության տարիներին բարեկամական հարաբերություններ հաստատվեցին Ֆրանսիայի և Հեռավոր Արևելքի երկու տնտեսական հսկաների՝ Չինաստանի և Ճապոնիայի միջև։ 1996 թվականին Ֆրանսիայի նախագահը պաշտոնական այցով մեկնեց Տոկիո, որից հետո 1998 թվականին Ճապոնիայում հայտարարվեց Ֆրանսիայի տարի։ Չինաստանի և Ֆրանսիայի միջև ակտիվ դիվանագիտական կապեր հաստատվեցին 1996-1997 թվականներին՝ վարչապետ Լի Փենի Փարիզ կատարած այցից հետո։ Չինաստանի և Ֆրանսիայի միջև համագործակցությունները տեղի էին ունենում գլխավորապես ավիաշինության, տիեզերական տեխնոլոգիաների և արդյունաբերական օբյեկտների շինարարության բնագավառում։ Այս տարիներին ֆրանս-չինական հարաբերություններն այնքան սերտացան, որ Ֆրանսիան նույնիսկ չպաշտպանեց ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների խորհրդի ընդունած բանաձևը, որը քննադատում էր այդ ոլորտում չինական կառավարության վարած քաղաքականությունը։ 1997-1998 թվականներին ֆրանս-արաբական հարաբերությունները բռնեցին կայունացման ուղին։ Նախագահի վարած բանակցությունների շնորհիվ Ֆրանսիան սկսեց սպառազինություն վաճառել Սաուդյան Արաբիային, Արաբական Միացյալ Էմիրություններին և Սիրիային, որը միլիոնավոր եվրոներ բերեց պետական գանձանակին։
Արաբական երկրների հետ սերտ կապերը սրեցին ֆրանս-իսրայելական երկկողմ հարաբերությունները. 20-րդ դարի վերջին տասնամյակում այդ հարաբերություններն էլ ավելի վատթարացան, իսկ Ֆրանսիայի նախագահ Ժակ Շիրակի Թել Ավիվ կատարած այցը քիչ էր մնում հանգեցներ դիվանագիտական ճգնաժամի։ Շիրակի նախագահության տարիներին պաշտոնական Փարիզը կոշտ քաղաքականություն իրականացրեց Ռուսաստանի նկատմամբ, որը փոքրիշատե բարելավեց վերջինիս հաջորդների օրոք։ 2002 թվականին տեղի են ունենում հերթական նախագահական ընտրությունները, որի ժամանակ Ժակ Շիրակը վերընտրվում է երկրի ղեկավարի պաշտոնում։ 2000 թվականին երկրում անցկացվում է հանրաքվե, որին մասնակցում է երկրի բնակչության ոչ ավելի քան 30 տոկոսը։ Նիկոլա Սարկոզիի նախագահության տարիների առանցքային հարցերից էին սևամորթ ֆրանսիացիների, ֆրանսաբնակ արաբների և ներգաղթյալների հիմնախնդիրները։ Այս խնդրի ֆոնի վրա երկրում տեղի են ունենում զանգվածային անկարգություններ և ահաբեկչություններ։ 2007 թվականի մայիսի 16-ին նախագահի պաշտոնը ստանձնում է Նիկոլա Սարկոզին, ով եղել է Հունգարիայից Ֆրանսիա գաղթած ազնվական ընտանիքի զավակ։ Նա ընտրվում է ձայների ճնշող մեծամասնությամբ՝ 85 %: Նիկոլա Սարկոզին նպաստել է Ֆրանսիայի եվրոինտեգրման գործընթացներին, սակայն անգամ դա չի խանգարել նրան, որ ֆրանսիացիները դեմ քվեարկեն նրա ընդունած սահմանադրական նախագծին։ Նրա նախագահության տարիներին Ֆրանսիայի Հանրապետությունը ընդունում է Հայոց ցեղասպանությունը քրեականացնող օրենք՝ դատապարտելով 1915 թվականին թուրքական կառավարության կողմից հայերի նկատմամբ տեղի ունեցած վայրագությունները։ 2007 թվականի մայիսին վարչապետի պաշտոնը ստանձնում է Հանրապետական թեկնածու Ֆրանսուա Ֆիյոնը։ Նա հանդես է գալիս այդ պաշտոնում մինչև 2012 թվականի մայիսի 15-ը։
Ֆրանսիան 2010 թվականից ի վեր
2010 թվականին անկախության ռեֆերենդումներ են անցկացվում Ֆրանսիայի Մարտինիկա անդրծովյան տարածքում և Ֆրանսիական Գվիանայի գաղութում։ Երկու դեպքում էլ ժողովուրդը քվեարկում է հօգուտ Ֆրանսիայի կազմում մնալուն։ 2012 թվականին երկրում անցկացվում են նախագահական ընտրություններ, որտեղ հաղթանակ է տանում սոցիալիստ Ֆրանսուա Օլանդը՝ առաջ անցնելով գործող նախագահ Նիկոլա Սարկոզիին և ազգային ճակատ կուսակցության թեկնածու Մարին Լը Պենը։
Գրականություն
<!-- *Fierro, Alfred. Historical Dictionary of Paris (1998) 392pp, an abridged translation of his Histoire et dictionnaire de Paris (1996), 1580pp
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի պատմություն Կատեգորիա:Եվրոպայի պատմություն
Տորբեևսկի շրջան
Տորբեևսկի շրջան (Торбеевский район Мордовии, Тарбеень аймак), մունիցիպալ շրջան Ռուսաստանի Դաշնության Մորդովիա հանրապետությունում։
Ստեղծվել է 1928 թվականին։ Վարչական կենտրոնը՝ Տորբեևո ։
Աշխարհագրություն
Շրջանի տարածքի մակերեսը կազմում է 1128,92 կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Մորդովիա Կատեգորիա:Ռուսաստանի շրջաններ ըստ դաշնային սուբյեկտների
Սուրբ Թաթոս (այլ կիրառումներ)
Սուրբ Թաթոս, կարող է վերաբերել՝
Մալագայի տաճար
Մալագայի տաճար, (Catedral de Málaga) կաթոլիկ եկեղեցի, Իսպանիայի հարավում գտնվող Անդալուզիա ինքնավար համայնքի Մալագա քաղաքում։ Կառուցված է Վերածննդի ճարտարապետության ոճով։ Տաճարը ներկայումս տեղակայված է մավրիտանական պարիսպների ներսում, որոնց ավերակները շրջապատում են մոտակա Ալկասաբան և Գիբրալֆարոյի ամրոցը։ Կառուցվել է 1528 և 1782 թվականների ընթացքում, ըստ Սիլեո Դիեգոյի նախագծերի։ Եկեղեցու ինտերիերը ևս ձևավորած է Վերածննդի ճարտարապետության ոճով։
Նկարագրություն
Տաճարը կառուցվել է ուղղանկյուն ձևով, բաղկացած է մեկ նավից և երկու ենթակողմերից։ Եկեղեցու դասերը Պեդրո դե Մենայի աշխատանքն են։ Ճակատամասը, ի տարբերություն մնացած շենքերի, կառուցված է բարոկկո ճարտարապետության ձևով և բաժանված է երկու մակարդակների, ստորին մասում կա երեք կամար, որոնց ներսում պորտալներ են՝ առանձնացված մարմարյա սյուներով։ Դռների վերևում փորագրված քարե մեդալիոներ են, նրանց կողային դռներում ներկայացված են Մալագայի հովանավոր սրբերը, Սուրբ Կիրիակոն և Սուրբ Պողոսը, մինչդեռ կենտրոնում պատկերված է Ավետումը։
Մի շարք արվեստի գործեր լցնում են սրբավայրը։ Դրանց թվում են Սանտա Բարբարա մատուռի գոթական խորանը և Սան Ֆրանցիսկո մատուռի 16-րդ դարի դամբարանը։ Մարմնավորման մատուռը բաղկացած է նեոդասական խորանից, որը կառուցվել է քանդակագործ Խուան դե Վիլլանուեվայի կողմից և փորագրվել է Անտոնիո Ռամոսի և Ալդեհուելայի կողմից։ Մի խումբ ֆիգուրներ ներկայացնում են Ավետումը և Մալագայի հովանավոր սրբերին՝ Սուրբ Կիրիակոյին և Սուրբ Պողոսին, որոնց հեղինակն է Խուան Սալասար Պալոմինոն։ 1887 թվականին Հռոմում նկարիչ Էնրիկե Սիմոնեն նկարեց «Սուրբ Պողոսի գլխատումը» կտավը, որը նույնպես գտնվում է Մալագայի տաճարում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իսպանիայի ճարտարապետություն Կատեգորիա:Իսպանիայի եկեղեցիներ Կատեգորիա:Իսպանիայի կաթոլիկ եկեղեցիներ Կատեգորիա:Իսպանիայի պատմամշակութային հուշարձաններ
100 միլիոն եվրո
100 միլիոն եվրո (Les Tuche), ֆրանսիական կատակերգություն, 2011 թվականին նկարահանել է Օլիվյե Բարրուն։ Պրեմիերան Ֆրանսիայում տեղի է ունեցել 2011 թվականի հուլիսի 1-ին ։
Սյուժե
Բուզուլում բոլորը ճանաչում էին Տուշաների ընտանիքին. ընտանիքի հայրը՝ ամբողջ կյանքում եղավ գործազուրկ, մայրը՝ տնային տնտեսուհի, գեղեցկուհի աղջիկը, հիմար որդին, փոքր որդին՝ հերոս, և խենթ տատիկը։ Ընտանիքը գտնվում էր ճգնաժամում, բայց ոչ մեկ չէր մտածում երջանկություն փնտրելու մասին. նրանք երջանկությունը գտնում էին ֆրի կարտոֆիլի մեջ։ Բայց վերջապես կատարվում է մայրիկի երազանքը, քանի որ երկար տարիներ խաղում էր վիճակախաղ։ Ընտանիքը դառնում է միլիոնատեր։ Նրանք վաճառում են տունը պարտատերերին։ Եվ գնում են Մոնակո, որտեղ ապրում էր մի մեծատուն։ Գնում են մի շքեղ տուն և դասվում էլիտար մարդկանց շարքին։ Այդ ժամանակ Դոլանդլը՝ փոքրիկ որդին, բիզնես է ձեռնարկում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:2011 ֆիլմեր Կատեգորիա:Ֆրանսերեն ֆիլմեր Կատեգորիա:Ֆրանսիական կինոկատակերգություններ Կատեգորիա:Ֆրանսիական ֆիլմեր Կատեգորիա:Ֆրանսիայում նկարահանված ֆիլմեր Կատեգորիա:Ֆիլմեր, որոնց գործողությունները տեղի են ունենում Ֆրանսիայում
Լև Զիլբեր
Լև Ալեքսանդրովիչ Զիլբեր ՝ սովետական մանրէաբան, վիրուսոլոգ և իմունոլոգ, ՍՍՀՄ ԲԳԱ ակադեմիկոս (1945 թ.)։ Զբաղվել է քաղցկեղի առաջացման վիրուսային տեսության մշակման ն հիմնավորման հարցերով։ Արժանացել է ՍՍՀՄ պետական մրցանակի (1946 թ., 1967 թ., հետմահու)։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մոսկվա քաղաքում մահացածներ Կատեգորիա:ԽՍՀՄ Պետական մրցանակի դափնեկիրներ Կատեգորիա:Խորհրդային մանրէաբաններ Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Խորհրդային կոմպոզիտորներ
Ուզբեկստանի ֆուտբոլի ազգային հավաքական
Ուզբեկստանի ֆուտբոլի ազգային հավաքականը ներկայացնում է Ուզբեկստանը ֆուտբոլի միջազգային մրցաշարերում և առանձին հանդիպումներում։ Կառավարվում է Ուզբեկստանի ֆուտբոլի ֆեդերացիայի կողմից։ Տնային խաղերն անցկացնում է Բունյոդկոր մարզադաշտում։ Ներկայումս Ուզբեկստանի հավաքականի մարզիչն է ծագումով հայ Սամվել Բաբայանը ։
Ուզբեկստանի հավաքականը ոչ մի անգամ չի մասնակցել Աշխարհի առաջնություններին, սակայն որակավորվել է իր անկախությունից հետո կայացած բոլոր Ասիայի գավաթներին, իսկ 2011 թվականի Ասիայի գավաթին գրավել է 4-րդ տեղը։
ՖԻՖԱ-ի դասակարգման աղյուսակում զբաղեցնում է 62-րդ հորիզոնականը՝ 2017 թվականի հունիսի 1-ի դրությամբ ։
Աշխարհի ամենառազմականացված երկրների ցանկ
Սա աշխարհի ամենառազմականացված երկրների ցանկ է, որը հիմնված է Բոննի Կոնվերսիայի միջազգային կենտրոնի «Global Military Index» զեկույցների հայտնած տվյալների հիման վրա։
Ռազմականացվածության համաշխարհային ինդեքս
Ռազմականացվածության համաշխարհային ինդեքսն (GMI) արտահայտվում է երկրի ՀՆԱ-ում ռազմական ծախսերի և առողջապահությանն ուղղվող ծախսերի հարաբերակցությամբ, զինվորականների քանակի ու ծանր սպառազինության քանակի ցուցանիշների հիման վրա :․
Ինդեքսը որոշվում է հետևյալ 4 հիմնական կետերով․
Հայաստանն այս ցուցանիշով աշխարհում 4-րդն է և առաջինն է Եվրոպայում ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Զինված ուժեր
Լովօզերոյի շրջան
Լովօզերոյի շրջան (Ловозерский район), մունիցիպալ շրջան Ռուսաստանի Դաշնության Մուրմանսկի մարզում։
Ստեղծվել է 1927 թվականին։ Վարչական կենտրոնը՝ Լովոզերո ։
Աշխարհագրություն
Շրջանի տարածքի մակերեսը կազմում է 52978 կմ²։
Բնակչություն
2010 թվականի մարդահամարի արդյունքներով շրջանում բնակվում էր 11820 մարդ։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 0,22 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Մուրմանսկի մարզ Կատեգորիա:Ռուսաստանի շրջաններ ըստ դաշնային սուբյեկտների
Բաքվի երաժշտական ակադեմիա
Բաքվի երաժշտական ակադեմիա (Üzeyir Hacıbəyov adına Bakı Musiqi Akademiyası, նախկին անվանումը՝ Ադրբեջանի պետական կոնսերվատորիա) երաժշտական բարձրագույն ուսումնական հաստատություն Բաքվում։ Հիմնադրվել է 1920 թվականին։
Պատմություն
1919 թվականին կոմպոզիտոր Հաջիբեկովը Ադրբեջանի կրթության ժողովրդական կոմիսարիատում առաջ է քաշում Ադրբեջանում կոնսերվատորիա բացելու հարցը։ 1920 թվականի մայիսի 25-ին հիմնադրվում է Ադրբեջանի պետական կոնսերվատորիան։ 1939 թվականին Հաջիբեկովը դառնում է կոնսերվատորիայի ռեկտոր։ 1991 թվականին կոնսերվատորիան անվանափոխվում է Հաջիբեկովի անվան երաժշտական ակադեմիայի։
1930 թվականին Բաքվի հայկական Սուրբ Թադևոս-Բարդուղիմեոս մայր տաճարը քանդել և տեղում կառուցել են կոնսերվատորիայի նոր շենքը ։
Ակադեմիան ունի 3 ֆակուլտետ, 18 ամբիոն։
Ակադեմիային կից գործում են՝ Գործում են նաև 2 գիտական լաբորատորիա։ 2002 թվականի տվյալներով ակադեմիայի գրադարանն ունեցել է 235.000 կտոր գրականություն ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Բարձրագույն ուսումնական հաստատություններ Կատեգորիա:Բարձրագույն երաժշտական ուսումնական հաստատություններ Կատեգորիա:1920 հիմնադրված կրթական հաստատություններ
Նատրիումի մանգանատ
Նատրիումի մանգանատ, անօրգանական միացություն Na2MnO4 բանաձևով։ Առաջացնում է սև բյուրեղներ։ Փոխազդում է ջրի հետ։ Առաջացնում է բյուրեղահիդրատներ։
Ֆիզիկական հատկությունները
Նատրիումի մանգանատը առաջացնում է սև բյուրեղներ։
Առաջացնում է կանաչ բյուրեղահիդրատներ՝ Na2MnO4•n H2O բաղադրությոամբ, որտեղ n = 4, 6, 10։
Գրականություն
Կատեգորիա:Նատրիումի միացություններ Կատեգորիա:Մանգանատներ
Դանդուր (գետ)
Դանդուր (Дандур), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Վոլոգդայի մարզում։ Գետաբերանը տեղակայված է Գուս գետի աջ ափում՝ 55 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը 23 կմ է։
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Օկա ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը՝ Մոկշա գետն է։ Գետի ենթաավազանը Օկի և Մոկշի գետերն են։ Գետի գետային ավազանը՝ Օկա։
Տվյալներն ըստ ջրային ռեսուրսների ֆեդերատիվ տեսչության.
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր
Գոշը Գոփարան
Գոշը Գոփարան, գետակ Հայկական լեռնաշխարհում։ Պատկանում է Արաքսի ավազանին, նրա վտակ Փառնաուտի օժանդակը ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի գետեր Կատեգորիա:Արաքսի ավազանի գետեր Կատեգորիա:Փառնաուտ գետի վտակներ
Ֆոսֆիններ
Ֆոսֆիններ, ֆոսֆորօրգանական միացություններ, ֆոսֆինի ածանցյալներ, որտեղ ջրածնի ատոմը կամ ատոմները տեղակալված են մեկ (RPH2 - առաջնային ֆոսֆիններ), երկու (PHR2 - երկրորդային ֆոսֆիններ) կամ երեք (PR3 - երրորդային ֆոսֆիններ) ածխաջրածնային տեղակալիչներով ։
Կանդալակշայի շրջան
Կանդալակշայի շրջան (Кандалакшский район), մունիցիպալ շրջան Ռուսաստանի Դաշնության Մուրմանսկի մարզում։
Ստեղծվել է 1927 թվականին։ Վարչական կենտրոնը՝ Կանդալակշա ։
Աշխարհագրություն
Շրջանի տարածքի մակերեսը կազմում է 14410 կմ²։
Բնակչություն
2010 թվականի մարդահամարի արդյունքներով շրջանում բնակվում էր 49544 մարդ։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 3,44 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Մուրմանսկի մարզ Կատեգորիա:Ռուսաստանի շրջաններ ըստ դաշնային սուբյեկտների
Ֆոսֆիններ
Ֆիզիկական հատկություններ
Առաջնային և երկրորդային ֆոսֆինների ԻԿ-սպեկտրում առկա է P—H կապին բնորոշ կլանման գիծ 2270-2290 սմ−1 մարզում։ 31P ՄՄՌ սպեկտրում առաջնային ֆոսֆինների քիմիական շեղումը 85% ֆոսֆորական թթվի համեմատ կազմում է -110 — -163 մ.մ., երկրորդային ֆոֆինների մոտ՝ -40 — -90 մ.մ., երրորդային ֆոսֆինների մոտ՝ -166 — +7։ Առաջնային ֆոսֆինների սպին-սպինային փոխազդեցության հաստատունը կազմում է 162 — 210 Հց, իսկ երկրորդայինների համար՝ 178 — 240 Հց։
Քիմիական հատկություններ
Ֆոսֆինները համարվում են թույլ հիմքեր և նրանց հիմնայնությունը թուլանում է տեղակալիչների թվի քչացման հետ մեկտեղ (R3P » R2PH > RPH2)։ Ֆոսֆինները առաջացնում են թթուներ պրոտոնային թթուների հետ, իսկ Լյուիսի թթուների և անցողիկ մետաղների հետ առաջացնում են կոմպլեքս միացություններ։
Ֆոսֆինները համարվում են նուկլեոֆիլներ։ Երրորդային ֆոսֆինները ալկիլացվում են առաջացնելով ֆոսֆոնիումային աղեր։
Առաջնային և երկրորդային ֆոսֆինները միանում են կարբոնիլային միացություններին առաջացնելով α-հիդրօքսիալկիլֆոսֆիններ։
Ալկալիական մետաղների ազդեցությամբ առաջնային և երկրորդային ֆոսֆինները ենթարկվում են դեպրոտոնացման առաջացնելով համապատասխան ֆոսֆիդներ, որոնք իրենց հերթին կարող են ալկիլացվել առաջացնելով երրորդային ֆոսֆիններ։
Ֆոսֆինները հեշտությամբ օքսիդացվում են թթվածնով։
Նույն կերպով ընթանում է ֆոսֆինների ռեակցիան ծծմբի հետ, որի ժամանակ առաջանում է ֆոսֆինսուլֆիդ։
Առաջնային և երկրորդային ֆոսֆինները հալոգենացվում են առաջացնելով համապատասխան հալոգենֆոսֆիններ։
Երրորդային ֆոսֆինները հալոգենների հետ առաջացնում են դիհալոգենֆոսֆորաններ։
Հալոգենֆոսֆինների հալոգենացումից առաջանում են հալոգենֆոսֆորաններ։
Կիրառություն
Տրիֆենիլֆոսֆինը կիրառվում է մետաղօրգանական կոմպլեքս միացությունների սինթեզում որպես լիգանդ։ Այն կիրառվում է նաև Սոնոգաշիրի ռեակցիայում և որպես հիդրման կատալիզատոր (Ուիլկինսոնի կատալիզատոր)։
Թունավորություն
Ֆոսֆինները շատ թունավոր են։
Գրականություն
Կատեգորիա:Ֆոսֆորօրգանական միացություններ
Ռոքին ու Բուլվինկլը
Ռոքին ու Բուլվինկլը (Rocky and Bullwinkle), կարճամետրաժ համակարգչային մուլտֆիլմ, մուլտֆիլմը նկարահանվել է DreamWorks Animation SKG ստուդիայում, ռեժիսորը Գարի Տրուզդեյլն է («Գեղեցկուհին և Հրեշը»)։ Մուլտֆիլմը պատմում է սկյուռիկ Ռոքիի և որմզդեղնիկ Բուլվինկլի մասին, որոնք համանուն մուլտսերիալի գործող անձիք են։ 2014 թվականի մարտի 7-ին մուլտֆիլմն առաջին անգամ կինոթատրոններում ցուցադրվել է «Պարոն Պիբոդի և Շերմանի արկածները» մուլտֆիլմի հետ։
Սյուժե
Մուլտֆիլմում ներկայացվում է Ռոքիի և Բուլվինկլի անդադար արկածների շարունակությունը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ամերիկյան ֆիլմեր
Սքոթ Շուլցի սպանություն
Սքոթ Շուլցի սպանություն, 2017 թվականի սեպտեմբերի 16-ին Ջորջիայի տեխնոլոգիական ինստիտուտի 21-ամյա ուսանող Սքոթ Շուլցը գնդակահարվել է Ջորջիայի տեխնիկական ոստիկանության դեպարտամենտի աշխատակից Թայլեր Բեքի կողմից։ Սպանության պահին Շուլցի ձեռքին եղել է դանակ-մուլտիտուլ, և նա գնացել է ոստիկանների ուղղությամբ՝ խնդրելով նրանց կրակել։ Այս միջադեպին հաջորդել են բողոքներ և քաղաքացիական անկարգություններ, որոնք հանգեցրել են բազմաթիվ ձերբակալությունների։ Շուլցի ծնողները ոչ իրավաչափ սպանության հայց են ներկայացրել։ Գնդակահարությունը հետաքննել է Ջորջիա նահանգի Հետաքննությունների բյուրոն։ 2020 թվականի մարտին հայտարարվել է, որ Թայլեր Բեքին մեղադրանք չի ներկայացվի ։
Նախապատմություն
Սքոթ Շուլցը ծնվել է Մերիլենդ նահանգի Ռոքվիլ քաղաքում 1995 թվականին ։ Շուլցը հիպոսպադիա է ունեցել, ուստի ինքն իրեն նույնականացրել է որպես ինտերսեքս մարդ ։ Շուլցի ընտանիքն ավելի ուշ տեղափոխվել է Ջորջիա նահանգի Լիլբերն քաղաք ։ Շուլցը Ջորջիայի տեխնոլոգիական ինստիտուտի հաշվողական տեխնիկայի մասնագիտությամբ ինստիտուտի չորրորդ կուրսում էր , և, հոր խոսքով, ծրագրել էր կիսամյակը ավարտել սահմանված ժամկետից շուտ ։ Շուլցը բիսեքսուալ էր, ոչ սովորական և ինտերսեքս մարդ ։ Նրանք «Pride Alliance» ԼԳԲՏ կազմակերպության նախագահն էին կամպուսում  ։ Շուլցը տառապում էր կլինիկական դեպրեսիայից և հոգեբանի էր այցելում 2015 թվականին կախվելու փորձից հետո ։
Սպանություն
2017 թվականի սեպտեմբերի 6-ին, ժամը 11:17-ի սահմաններում, Շուլցը զանգահարել է 911։ Նա ասել է, որ դպրոցում կասկածելի մարդ կա դանակով և, հնարավոր է, ատրճանակով։ Շուլցը տվել է իր արտաքին տեսքին համապատասխան նկարագրությունը, ասելով, որ այդ մարդը երկար շիկահեր մազեր ունի, սպիտակ շապիկ և կապույտ ջինս է հագած, և ասել է, որ այդ մարդը կարող է ալկոհոլային հարբածության վիճակում լինել ։
Չորս ոստիկաններ մոտեցել են Շուլցին՝ կամպուսի հանրակացարանի մոտ ։ Նրա ձեռքին եղել է դանակ-մուլտիտուլ ։ Ըստ The Atlanta Journal-Constitution թերթի՝ դանակի սայրը չի երկարացվել ։ Շուլցը հրաժարվել է դանակը նետել և գնացել է ոստիկանների մոտ՝ բաց թողնված ձեռքերով, բղավելով «Կրակեք ինձ վրա» ։ Շուլցը գնդակահարվել և մահացած է հայտարարվել Գրեյդիի հիշատակի հիվանդանոցում ։ Միջադեպը ֆիքսվել է բջջային հեռախոսի տեսանյութում ։ Շուլցի սենյակում ինքնասպանության մասին երեք գրություն են գտել ։
Շուլցին գնդակահարել է ոստիկան Թայլեր Բեքը ։ The Atlanta Journal-Constitution թերթի համաձայն՝ Բեքը հավաստագրվել է Ջորջիա նահանգի խաղաղության և ստանդարտացման հարցերով աշխատակիցների ուսուցման խորհրդի կողմից, սակայն չի անցել ճգնաժամային միջամտության դասընթաց, որը ոստիկանությանը սովորեցնում է, թե ինչպես վարվել հոգեկան հիվանդ կասկածյալների հետ։ Գնդակահարությունից կարճ ժամանակ անց Բեքին ուղարկել են վճարովի արձակուրդ ։
Արձագանք
Շուլցերի ընտանեկան փաստաբան Քրիս Ստյուարտը հայտարարել է, որ ոստիկանությունը չափազանց սուր է արձագանքել ։ Ստյուարտը հայտարարել է, որ այն գաղափարը, թե մահը «ինքնասպանություն է եղել ոստիկանի օգնությամբ», չի արդարացնում կատարվածը ։ Նա նաև հայտարարել է. «Թաղամասը պաշտպանված է եղել։ Շուրջը ոչ ոք չկար» ։ Սքոթի մայրը՝ Լին Շուլցը, ենթադրել է, որ ոստիկանությունը պետք է օգտագործեր պղպեղի բալոնը կամ էլեկտրաշոկերը, այլ ոչ թե կրակեր իր երեխայի վրա ։ Սքոթի հայրը՝ Ուիլյամ Շուլցը, մամուլի ասուլիսի ժամանակ հարցրել է. «Ինչու՞ եք կրակել։ Սա միակ հարցն է, որ նշանակություն ունի հիմա։ Ինչու՞ եք սպանել իմ որդուն» ։
Չնայած նրան, որ Շուլցը չի ավարտում իր ուսումը ինստիտուտում, նրան հետմահու դիպլոմ է տրվել ։
Սպանությունը հետաքննել է Ջորջիա նահանգի Հետաքննությունների բյուրոն ։ 2018 թվականի սեպտեմբերին, երբ հետաքննությունը դեռ շարունակվում էր, ծնողները հայտարարել էին, որ իրենք հիասթափված են քրեական մեղադրանքների բացակայությունից ։ 2019 թվականի սեպտեմբերին Շուլցի ծնողները հայց են ներկայացրել ոչ իրավաչափ սպանության մասին՝ մեղավոր ճանաչելով համալսարանին, Թայլեր Բեքին և Ջորջիայի ռեգենտների խորհրդին ։
2020 թվականի մարտին շրջանային դատախազը հայտարարել է, որ Բեքին մեղադրանքներ չեն առաջադրվի՝ հայտարարելով, որ, փորձագետների կարծիքով, կրակոցն արդարացված է եղել ։
Բողոքներ
2017 թվականի սեպտեմբերի 18-ին դպրոցում տեղի է ունեցել խաղաղ ակցիա՝ ի հիշատակ Շուլցի ։ Ակցիայի մեկնարկից 20 րոպե անց շուրջ 50 ցուցարարներ անցել են կամպուսով ՝ կրելով «Պաշտպանել ԼԳԲՏԿ-ն» գրությամբ պաստառ և կրկնելով «Արդարությունը հիմա» ։ Բողոքի ակցիաների ընթացքում հրկիզվել է ոստիկանական մեքենա ։ Երեք մարդ ձերբակալվել է, այդ թվում՝ Ջորջիայի ուսանող ։ Նրանց մեղադրանք է առաջադրվել «անկարգություններ հրահրելու և ոստիկանության սպային ծեծելու համար» ։ Հաջորդ շաբաթներին ևս երեք մարդ է ձերբակալվել «իրավապահ մարմինների գործունեությանը խոչընդոտող մանր իրավախախտումների» համար ։ Շուլցի ծնողները հանգստության կոչ են արել ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հրաձգային զենքից մահացածներ Կատեգորիա:2017 սպանություններ
Կարեն Մաթևոսյան (հայագետ)
Կարեն Արտաշեսի Մաթևոսյան, հայագետ, աղբյուրագետ, արվեստի պատմաբան, պատմական գիտությունների դոկտոր (2008), պրոֆեսոր (2015), Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանի գիտական գծով փոխտնօրեն (2018 թվականից) , Մատենադարանի տնօրենի ժամանակավոր պաշտոնակատար (մարտի 7, 2023 - հուլիսի 18, 2023) ։
Զգալի ավանդ ունի հայագիտության մեջ, նրա ուսումնասիրությունները վերաբերում են միջնադարյան Հայաստանի պատմությանը, մատենագրությանը, ձեռագրերին, ճարտարապետությանն ու արվեստին։ Նրա աշխատությունների մեջ զգալի թիվ են կազմում Անիի պատմությանն ու մշակութային ժառանգությանը նվիրված հրատարակությունները ։
Կենսագրություն
Կարեն Մաթևոսյանը ծնվել է 1958 թվականի մարտի 7-ին Երևանում, մտավորականի ընտանիքում ։ Հայրը՝ պատմաբան, աղբյուրագետ Արտաշես Մաթևոսյանը (1922–2004), պատմական գիտությունների թեկնածու, Մատենադարանի երկարամյա գիտաշխատող և գլխավոր ավանդապահ է եղել, իսկ մայրը՝ Սեդա Մարաբյանը (1933–2011), ՀԽՍՀ ԳԱ պատմության ինստիտուտի աշխատակից էր ։
Կարեն Մաթևոսյանը միջնակարգ կրթությունը ստացել է Երևանի թիվ 125 դպրոցում, ապա 1975–1979 թվականներին ուսանել և ավարտել է Երևանի Խաչատուր Աբովյանի անվան մանկավարժական ինստիտուտի պատմության ֆակուլտետի պատմա-հասարակագիտական բաժինը ։
Աշխատանքային գործունեություն
Աշխատանքային գործունեությունը սկսել է Բյուրականի միջնակարգ դպրոցում որպես պատմության ուսուցիչ (1979–1982) ։ 1980–2004 թվականներին աշխատել է Հայաստանի ազգային պատկերասրահում որպես գիտաշխատող, 1987–1995 թվականներին՝ հայ հին և միջնադարյան արվեստի բաժնի վարիչ, 1995-ից՝ գիտքարտուղար ։ 2007–2008 թվականներին եղել է Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի մշակույթի բաժնի տնօրեն ։ 2005 թվականից աշխատում է Մատենադարանում, նախ՝ որպես գիտաշխատող, ապա՝ 2009 թվականից՝ Արվեստի պատմության և գրչության կենտրոնների ուսումնասիրության բաժնի վարիչ ։ 2018 թվականի մարտից Մատենադարանի գիտական գծով փոխտնօրեն ։
Գիտական աշխատանք
1989 թվականին ՀՀ ԳԱԱ Պատմության ինստիտուտում պաշտպանել է թեկնածուական ատենախոսություն՝ «Անի քաղաքի գրչության կենտրոնը», ստացել պատմական գիտությունների թեկնածուի գիտական աստիճան։ 2008 թվականին ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտում պաշտպանել է դոկտորական ատենախոսություն՝ «Սամվել Անեցու ժամանակագրության ձեռագրերի աղբյուրագիտական քննություն» թեմայով և ստացել պատմական գիտությունների դոկտորի գիտական աստիճան։
Գիտական ուսումնասիրությունների հիմնական բնագավառները հայ միջնադարյան պատմությունը, արվեստը ու մշակութային ժառանգությունն են։ Աշխատությունների ամբողջական ցանկը` www.armenianart.org կայքի մատենագիտական բաժնում։
Խմաբագրական աշխատանք
Գիտական և մանկավարժական գործունեությանը զուգընթաց Կարեն Մաթևոսյանը զբաղվել է նաև խմբագրական աշխատանքով ։ 1994-1996 թվականներին եղել է «Լուսաւորիչ» թերթի գլխավոր խմբագիր, 1997-2000 թվականներին՝ Սուրբ Էջմիածնի «Քրիստոնեայ Հայաստան» երկշաբաթաթերթի գլխավոր խմբագիր, 2001 թվականից՝ «Գիտելիք» ուսումնական ամսագրի գլխավոր խմբագիր, և վերջապես 2002-2008 թվականներին` իր իսկ հիմնադրած «Հայ արվեստ» եռամսյա մշակութային հանդեսի գլխավոր խմբագիր ։
Հասարակական աշխատանք
2009 թվականից եղել է Մատենադարանի գիտական խորհրդի անդամ, 2012-ից եղել է Բարձրագույն որակավորման հանձնաժողովի (այժմ՝ Բարձրագույն որակավորման կոմիտե)՝ ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտում գործող և գիտական աստիճաններ շնորհող «Հայոց պատմության» մասնագիտական խորհուրդի անդամ, իսկ 2017-ից մինչև այժմ հանդիսանում է «Պատմագրություն և աղբյուրագիտություն» մասնագիտական խորհրդի անդամ, միաժամանակ, 2019 թվականից՝ Հայաստանի ազգային գրադարանի կառավարման խորհրդի անդամ է ։ Նաև՝ Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի հրատարակչական խորհրդի անդամ է, իսկ 2020 թվականից՝ Հայաստանի պատմության թանգարանի գիտխորհրդի անդամ ։
Պարգևներ
Կարեն Մաթևոսյանի գործունեությունը գնահատվել է հետևյալ պարգևներով․
Աշխատություններ
Կարեն Մաթևոսյանը հեղինակ է միջնադարյան Հայաստանի պատմությանը, մատենագրությանը, ճարտարապետական, որմնանկարչական և մանրանկարչական արվեստին, ձեռագրական մշակույթին նվիրված շուրջ երկու տասնյակ գրքերի (25 գիրք, որից 8-ը` հեղինակակցությամբ ) և 100-ից ավելի գիտական հոդվածի (114-ից ավելի գիտական հոդվածներ ) ։
Առաջին նմանատիպ աշխատանքն էր «Որմանկարչությունը Հայաստանի պետական պատկերասրահում» (Երևան, 1990) գիրք-ուղեցույցը, որում ներկայացվում են Ազգային պատկերասրահում պահվող հայկական 16 որմնանկարների պատճեները, և դրանք վերլուծվում են հայ ու ընդհանուր քրիստոնեական որմնանկարչության շրջագծում ։ Այս նույն նպատակին էր ծառայում Հայաստանի ազգային պատկերասրահի տնօրեն Շահեն Խաչատրյանի համահեղինակությամբ 1992 թվականին լույս տեսած ուղեցույցը, որի «Հայ հին և միջնադարյան կերպարվեստը» բաժինը գրել էր Կարեն Մաթևոսյանը ։
Կարեն Մաթևոսյանը, որպես գիտական խորհրդատու, մասնակցել է Թբիլիսիի Սուրբ Գևորգ հայկական եկեղեցու որմնանկարների վերականգնմանը ։ Այս եկեղեցուն է նվիրված 2015 թվականին Թբիլիսիում նրա առաջաբանով անգլերեն, հայերեն, վրացերեն և ռուսերեն տպագրված «Սուրբ Գևորգ տաճարը. Որմնանկարները» գիրքը ։
Քրիստոսի կյանքի գլխավոր դրվագները՝ Ավետումից մինչև Հոգեգալուստ, ներկայացնող 12 պատկերներին է նվիրված նրա «Ավետարանական պատկերներ» (Երևան, 1993) գիրքը՝ հեղինակակցությամբ Ավետ Ավետիսյանի ։ Տերունական պատկերներից յուրաքանչյուրը ներկայացվում է հետևյալ կառուցվածքով ։ Տվյալ թեմայով բնորոշ մի պատկեր, պատկերի անվանման վկայակոչումը, ուր ներկայացված է այդ թեման, վերջինիս պարունակած հոգևոր խորհուրդը, տվյալ պատկերին մաս կազմող դրվագների խորհրդաբանական նշանակությունը և յուրաքանչյուրի սկզբնաղբյուրն ըստ միջնադարյան մատենագրության ։ Այնուհետև այդ պատկերին բնորոշ մի շարք օրինակներ են բերվում հայ և համաշխարհային արվեստից ։ Յուրաքանչյուր պատկերին նվիրված բաժինը սկսվում է նույն թեմայով շարականով, որը ցույց է տալիս գրական և արվեստի ստեղծագործությունների ներքին միասնությունն ու ընդհանրությունները ։ Այս գրքի շնորհիվ ընթերցողը պատկերացում է կազմում միջնադարյան արվեստի կանոնի մասին ։ Այս նույն շրջագծում է ստուգաբանվում «Հայաստան. ուղեցույց ուխտավորների և զբոսաշրջիկների համար» (1998) գրքում Կարեն Մաթևոսյանի Հայ եկեղեցու պատմությանը նվիրված բաժինը ։
Արվեստի բնագավառում գիտահանրամատչելի հաջորդ երկու գործերն արդեն տեղայնացել են նրա մյուս գիտական նախընտրությունների շրջանակում ։ Նորավանքին վերաբերող հետաքրքրությունների շրջագծում է գրված ճարտարապետ, մանրանկարիչ Մոմիկին նվիրված՝ «Մոմիկ» գիրք-ալբոմը (Երևան, 2010), ուր Մոմիկի ստեղծագործությունները ներկայացվում են Սյունիքում Օրբելյանների գործունեության շրջանակում ։ Հակիրճ և ընդհանրացված շարադրանքով թվարկվում են Մոմիկի ընդօրինակած և նկարազարդած ձեռագրերը, բերվում են մի շարք պատկերներ ու կատարվում է դրանց արվեստագիտական վերլուծությունը ։ Նույն կառուցվածքն ունի «Հաղբատի Ավետարանը» գիրք-ալբոմը (Երևան, 2012) ։ Այս գիրքը բնորոշ օրինակ է, թե ինչպես կարելի է ներկայացնել և վերլուծել առանձին մեկ Ավետարանը ։ Կարեն Մաթևոսյանի առանձնահատուկ ուշադրությունն այս ձեռագրի հանդեպ բացատրվում է վերջինիս՝ Անիի ձեռագրային միջավայրին պատկանելով, որովհետև գրվել ու նկարազարդվել է Հոռոմոսում, իսկ անվանումը ստացել է Հաղբատում գրված լինելու շնորհիվ ։