cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Խատուտիկ սովորական
Այլ օգտակար հատկանիշներ
Խատուտիկը շատ երկրներում համարվում է որպես սննդային բույս. հաճախ աճեցնում են բանջարանոցներում և տերևներից պատրաստում սալաթ։ Այս նպատակով մատղաշ տերևները 30 րոպե թողնում են սառը աղաջրում՝ դառնությունը վերցնելու համար, ապա խառնում են քացախի և պղպեղի հետ և օգտագործում։ Ավելի հասուն տերևները խաշում են սպանախի նման և տապակում։ Աշնանը ուտում են արմատը, որը ինուլինի շնորհիվ բավականաչափ քաղցր է։ Արմատը փոխարին է սուրճին և եղերդակին, վաղահաս նեղրատու բույսերից մեկն է։ Խատուտիկը մեղրը ոսկեդեղնավուն է, թանձր, շուտ բյուրեղացող, բնորոշ հոտով և սուր համով, միաժամանակ համարվում է արժեքավոր կերախոտ, հատկապես ճագարների համար։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մոլախոտեր Կատեգորիա:Եվրոպայի բուսական աշխարհ
Ռազմական կոմունիզմ
Գրականություն
Կատեգորիա:Կոմունիզմ Կատեգորիա:Ռուսաստանի պատմություն
Մարդու միկրոբիոմ
Մարդու միկրոբիոմ, մարդու օրգանիզմում բնակեցված բոլոր մանրէների ամբողջականությունը, ներառյալ այնպիսի հատվածներ, ինչպիսիքն են մաշկը, կաթնագեղձերը, սեռական օրգանները, թոքերը, լորձաթաղանթները, կենսաբանական հեղուկները, լեղուղիները և ստամոքսաղիքային ուղին։
Մարդու միկրոբիոմը ներկայացված է բակտերիաներից, սնկերից, նախակենդանիներից, վիրուսներից և արքեաներից ։ Չնայած միկրոօրգանիզմները նույնպես կարող են ապրել մարդու մարմնի վրա, բայց դրանք սովորաբար բացառվում են այս սահմանումից։ Գենոմիկայի համատեքստում «մարդու միկրոբիոմ» հասկացությունը երբեմն օգտագործվում է ռեզիստենտ միկրօրգանիզմների կոլեկտիվ գենոմների նշանակությամբ՝ միաժամանակ «մարդու մետագենոմ» հասկացությունը ունի նմանատիպ նշանակություն և իմաստ։ Սկզբնական գնահատականը, որը տալիս էր պատկերացում մարդու օրգանիզմում բնակվող միկրոօրգանիզմների քանակի մասին՝ ենթադրում է, որ միկրոբային բջիջների քանակը տասն անգամ ավելի է, քան մարդու օրգանիզմի բջիջների քանակը, բայց ավելի ուշ գնահատականներով այդ հարաբերակցությունը իջեցվել է 3:1-ի կամ նույնիսկ մատավորապես նույն թվին համարժեք    ։ Միկրոօրգանիզմների մի մասը հանդիսանում է մարդու օրգանիզմի կոմենսալներ, այսինքն՝ նրանք գոյատևում են վնաս չհասցնելով մարդկանց, մեկ այլ խումբ ցուցաբերում են մուտալիստական (փոխշահավետ) փոխհարաբերություն սեփական տիրոջ օրգանիզմի հետ։ Եվ հակառակը որոշ ախտածին (պաթոգեն) միկրոօրգանիզմներ կարող են վնաս հասցնել մարդու օրգանիզմին իրենց նյութափոխանակության արգասիքների միջոցով, այնպիսի նյութերով, ինչպիսիքն են տրիմեթիլամինը, որը մարդու օրգանիզմում վերածվում է N-օքսիդ տրիմեթիլամինի FMO3 օքսիդացնող համալիրի միջոցով  ։
Որոշ միկրոօրգանիզմներ կատարում են մի շարք կարևոր գործողություններ, որոնք ինչպես հայտնի է շատ օգտակար են հյուրընկալող տիրոջ օրգանիզմի համար, բայց դրանց մեծ մասի դերը ամբողջականությամբ պարզ չէ։ Նորմալ միկրոբիոտիա երբեմն համարվում է այն, որ պետք է ներկա լինի նորմալ պայմաններում, առանց հիվանդություն պատճառելու ։
Տերմինաբանություն
Չնայած նրան, որ այնպիսի տերմիններ ինչպիսիք են՝ ֆլորան և միկրոֆլորան հաճախ օգտագործվում են գրականության մեջ, տեխնիկական տերմիններով դա հանդիսանում է սխալ հասկացություն, քանի որ «ֆլորա» բառի արմատը վերաբերում է բույսերին, իսկ «բիոտա» տերմինը վերաբերում է որոշակի էկոհամակարգում օրգանիզմների ընդհանրությանը։ Ներկայումս օգտագործվում է ավելի հարմար «միկրոբիոտա» տերմինը, չնայած նրա օգտագործումը ստվեր չի գցում «միկրոֆլորա» հասկացության վրա։ Երկու տերմիններն էլ օգտագործվում են տարբեր գրականություններում
Թվային հարաբերություն
2014 թվականի դրությամբ տարբեր աղբյուրներ հաճախ հայտնել են, որ մարդու մարմնում մանրէային բջիջների քանակը մոտ 10 անգամ ավելին է, քան մարդու բջիջների քանակը։ Այս ցուցանիշը հիմնված է այն գնահատականների վրա, որ մարդու միկրոբիոտան ունի մոտ 100 տրիլիոն մանրէային բջիջ, իսկ հասուն մարդու օրգանիզմում կա 10 տրիլիոն բջիջներ ։ 2014 թվականին Ամերիկական Մանրէաբանական Ակադեմիան հրապարակեց հաճախ տրվող հարցերը, որոնք շեշտում էին, որ մանրէային բջիջների քանակը և մարդու բջիջների քանակը հանդիսանում են մոտավոր։ Նրանք նաև նշել են, որ վերջին ուսումնասիրությունները տվել են մարդու բջիջների քանակի նոր գնահատական՝ մոտավորապես 37,2 տրիլիոն, որը նշանակում է, որ մանրէային բջիջների նախնական գնահատմամբ 100 տրիլիոն բջիջների հաշվով մանրէային և մարդկային բջիջների հարաբերակցությունը մոտ 3:1-ի է ։ 2016 թվականին մեկ այլ գիտական խումբ տվեց նոր գնահատական, ցույց տալով, որ փոխհարաբերությունը կազմում է ուղիղ 1:1-ի  ։
Հետազոտություն
Միկրոբիոմի որոշման խնդիրը կապված է մանրէաբանական ամբողջության ներկայացուցիչների նույնականացնելու մեջ, որոնք ներառում են մանրէներ, նախակենդանիներ և վիրուսներ ։ Մասնավորապես ներկայացուցիչներին տարբերակելու համար օգտագործում են ԴՆԹ-ն, չնայած կան հայտնի դեպքեր երբ օգտագործվել է ՌՆԹ-ն, սպիտակուցները և նյութափոխանակության արգասիքները ։ Միկրոբիոմի հետազոտությունը հիմնված ԴՆԹ-ի վրա հնարավոր է վերագրել մետագենոմիկական վերջին ուսումնասիրություններին սեկվենավորման եղանակով։ Այս եղանակը իրենից ներկայացնում է մի ամբողջ մետագենետիկական մոտեցում, որը նաև հնարավոր է օգտագործել տարբեր մանրէային համայնքների ֆունկցիոնալ ներուժը ուսումնասիրելու համար ։ Մարդու միկրոբիոմի ուսումնասիրություններում առկա խնդիրներից մեկն այն է, որ հետազոտության մեջ մարդկային ԴՆԹ-ն ներգրավված չէ ։
Հիմնական հարցերից մեկը, բացի մարդու միկրոբիոմի պարզ վերլուծությունից, այն է կա արդյոք ընդհանուր « կմախք» կամ գոյություն ունի միկրոօրգանիզմների ընդհանուր խումբ, որը հետագայում կունենա մարդկանց օրգանիզմում տեսակային բազմազանություն ։ Եթե այդպիսի կմախք գոյություն ունի, ապա հնարավոր կլինի նույնականացնել զարգացող հիվանդությունները՝ կախված տեսակների կազմի փոփոխությունից, ինչը «Մարդու միկրոբիոմ» նախագծի նպատակներից մեկն է։
2012 թվականի հունիսի 13-ին NIH-ի տնօրեն Ֆրենսիս Կոլլինսլը հայտարարություն տարածեց « Մարդու միկրոբիոմ» (HMP) պրոյեկտի կարևորության մասին ։ Հայտարարությունը ուղեկցվեց մի շարք գիտական հոդվածներով հրատարակված Nature ամսագրում և հասարակական գիտական գրադարանում (PLOS) հենց նույն օրը։ Վերլուծելով առողջ մարդկանց միկրոբիոմի քարտեզը ստացված սեկվենավորման (համահարթեցման) մեթոդով, գիտնականները ստեղծեցին տվյալների բազա միկրոբային համայնքի նորմալ տատանումների վերաբերյալ։ 242 առողջ կամավորներից ստեղծել էին 5000 կենսաբանական նմուշներ, որոնք վերցվել էին մարմնի տարբեր մասերից։ Արդյունքում վերլուծվել է մարդու ամբողջական ԴՆԹ-ն և նրանում բնակվող միկրոբիոտիան։ Նրանք կարողացել են մեկնաբանել այդպիսի տվյալներ ինդենտիֆիկացնելով բակտերիալ ռիբոսոմային ՌՆԹ, 16Sr ՌՆԹ գեները։ Հետազոտողները պարզել են, որ ավելի քան 10 000 տեսակի միկրոօրգանիզմներ կազմում են բարդ էկո համակարգ մարդու օրգանիզմում, որոշելով էկոհամակարգի 81-99 %-ի տեսակները։
Սեկվենավորման եղանակ
Հաճախ անհնար է լաբորատորիաներում աճեցնել բակտերիաների, արքեաների կամ վիրուսների հսկայական բազմազանությունը։ Այս խնդրի լուծումը սեկվենավորման տեխնոլոգիան օգտագործելն է մետագենոմիկայի տեխնոլոգիայի մեջ։ Մանրէային տեսակների գործառույթների և բնութագրերի պատկերի ամբողջական վերլուծությունը ունեն հսկայական ներուժ թերապիայի բացահայտման և առողջական վիճակի ախտորոշման համար ։
Նմուշի հավաքում և ԴՆԹ-ի անջատում
Հիմնական խնդիրը վերլուծության համար բավականաչափ մանրէաբանական ԴՆԹ հավաքելն է, միաժամանակ պահելով նմուշի մաքրությունը՝ այդ պատճառով օգտագործում են տարբեր եղանակներ։ Մասնավորապես, ԴՆԹ-ի անջատման մեթոդը ունիվերսալ գործիք է մանրէային ցանկացած շտամի հետ աշխատելիս, ինչում կարևոր է մեկուսացնել գենոմի դիմացկուն հատվածները, որոնք արագ լիզիսի չեն ենթարկվում։
Մեխանիկական անջատումը ընդհանուր առմամբ ավելի գերադասելի է, քան քիմիականը ։
Տվյալների գրադարանի պատրաստում և հավաքագրում
Սեկվենավորման ռեակցիաների համար ավելի հաճախ օգտագործում են այնպիսի հարթակներ, ինչպիսիքն են Illumina ,Yan Torrent, Oxford Nanopore Min ION և Pacific Biosciens Sequel։ Որևէ ցուցակում չկա օգտագործման նմուշի ճիշտ քանակությունը ։
Մետագենոմի հավաքում
Չնայած այն հանգամանքներին, որ մոտեցումները, ակտիվորեն կիրառվում են, կան որոշակի դժվարություններ, որոնք պետք է հաղթահարել։ Տեղեկությունը կախված է միկրոբային համայնքի յուրաքանչյուր գենոմի առկայությունից․ գենոմները, որոնք ունեն ցածր արժեքներ կարող են ենթարկվել մասնատման, եթե սեկվենավորման խորությունը անբավարար է (օգտագործվում է բացերից խուսափելու համար)։ Բարեբախտաբար գոյություն ունեն հավաքիչներ, որոնք պարզեցնում են մետագենոմի համար հարաբերակցության որոնումը, քանի որ եթե հարյուրավոր շտամներ առկա են, ապա հաջորդականացման խորությունը պետք է առավելագույնի հասցվի ։
Conting binning
Նախապես հայտնի չէ թե որ գենոմից է տեղի ունենում յուրաքանչյուր conting (ԴՆԹ-ի համընկնում ), ոչ էլ նմուշում առկա գենոմների քանակն է հայտնի։ Այս քայլի հիմնական նպատակն է conting-ները բաժանել տարբեր տեսակների։ Այս վերլուծության իրականացման հիմքում ընկած մեթոդներըկարող են լինել վերահսկվող (օրինակ՝ հայտնի հաջորդականությամբ տվյալների բազան) կամ չվերահսկվող (conting խմբի հավաքած տվյալների ուղիղ հսկում)։ Այնուամենայնիվ, երկու մեթոդներն էլ պահանջում են մետրիկաներ գնահատականների տարբերակման համար՝ հավաստի conting-ի և այն խմբի, որը պետք է լինի օգնող և ալգորիթմային խմբային բախշման մեջ նմանությունները վերափոխելու համար ։
Վերամշակումից հետո արդյունքների վերլուծություն
Պարտադիր է անցկացնել ստատիստիկական վերլուծությունների շարք, ինչպիսինն է ANOVA-ն, պարզելու համար արդյունքների հավաստիությունը։ Այդպիսի տեստերը կարող են գնահատել և տարբերակել տարբեր խմբերում տարբերությունների աստիճանը։ Եթե տեստերը կապված են գրաֆիկական գործիքների հետ, ապա հնարավոր է հեշտ անցկացնել արդյունքների մեկնաբանություն՝ ավելի հեշտ ներկայացնելու և հասկանալու համար ։
Այն դեպքում երբ հնարավոր կլինի մետագենոմը հավաքել ճիշտ հաջորդականությամբ, ապա կստացվի միկրոբիոմի ֆունկցիոնալ պոտենցիալի ճիշտ պատկեր։ Այդպիսի հաշվարկված համակարգերի դեպքում գործում են խնդիրների մի շարք, որոնցից է մետագենոմի համակարգի հավաքումը, որը կարող է ունենալ ավելի ցածր որակ, այնպիսի դժվարության պատճառով, որ գեները կարող են լինել ոչ լրիվ և ֆրագմենտավորված։ Գեների ինդենտիֆիկացիայի քայլից հետո տվյալները կարող են օգտագործվել ֆունկցիոնալ անոտացիա անցկացնելու համար՝ թիրախային գեների բազմակի հավասարեցմամբ՝ օրթոլոգների տվյալների բազաներով ։
Գեների մարկերների վերլուծություն
Այս տեխնիկայի դեպքում օգտագործում են պրայմերներ հատուկ գենետիկական հատվածներ թիրախավորվելու համար, այն նպատակով որպեսզի հիմնեն ֆիլոգենետիկական շարք։ Գենետիկական հատվածը բնութագրվում է խիստ փոփոխական տարածաշրջանով, որը կարող է մանրամասն նույնականացում ապահովել։ Այս շարքում առկա են այնպիսի պահպանողական հատվածներ, որոնք գործում են որպես վայր պրայմերների կապման, պոլիմերազային շղթայական ռեակցիայում օգտագործվող։ Բակտերիաների և արքեաներին նկարագրող հիմնական գենը հանդիսանում է 16S r ՌՆԹ-ն, մինչ դեռ սնկերի նույնականացումը հիմնված է ITS-ի վրա։ Այս մեթոդը հանդիսանում է արագ և բավարար միկրոօրգանիզմների համայնքային դասակարգումը ստանալու համար։ Մեթոդը հարմար է նաև ԴՆԹ-ի ախտոտվածությունը որոշելու համար (ախտոտված տիրոջից) ։
Գենի մարկերների վերլուծությունը կարող է կախված լինել պրայմերի ընտրությունից՝ այս ձևով վերլուծությունը գերադասելիորեն իրականացվում է լավ փորձարկված ձեռնարկների միջոցով (օրինակ այնպիսինները,որոնք օգտագործվել են «Երկրի Միկրոբիոմ» նախագծում)։ Այս հետազոտության առաջին քայլը սեկվենավորման սխալները ջնջելն է։ Սեկվենավորման շատ հարթակներ շատ հուսալի են, բայց հաջորդականության ակնհայտ բազմազանության մեծ մասը դեռևս պայմանավորված է սեկվենավորման գործընթացում թույլատրված սխալներով։ Այս սխալների քանակը նվազեցնելու համար կարող ենք օգտագործել OTU-ն, որը արդեն օգտագործվում է հաջորդ քայլերում, բայց այս մեթոդը անտեսում է ONP-ն, քանի որ դրանք համատեղվում են մեկ այլ OTU-ի մեջ։ Մեկ այլ մեթոդ հիմնված է օլիգոտիպավորման վրա, որն իր մեջ ներառում է հատուկ տեղեկություններ 16s r ՌՆԹ-ի հաջորդականության վերաբերյալ՝ փոքր նուկլեոտիդային տատանումները հայտնաբերելու համար։ Այս մեթոդները տալիս են ԴՆԹ-ի հաջորդականությունների և յուրաքանչյուր նմուշում բաղադրության իրական պատկեր։ Դա արվում է մեքենայական ուսուցման միջոցով, որոնք ճշգրտության են հասնում յուրաքանչյուր տեսակի համար մոտավորապես 80% -ով։ Այլ հայտնի վերլուծական փաթեթներ աջակցություն են ցուցաբերում տեսակային դասակարգմանը օգտագործելով ճշգրիտ համընկնումներ տվյալների տեղեկատու շտեմարաններից և պետք է ապահովեն ավելի մեծ յուրահատկություն, բայց ունեն ավելի վատ զգայունություն ։
Ֆիլոգենետիկական հետազոտություն
Շատ եղանակներ հիմնված ֆիլոգենետիկական ենթադրությունների վրա, օգտագործում են 16 sp ՌՆԹ գեները արքեաների և բակտերիաների, 18 SRNA գենը նախակենդանիների բջիջների ուսումնասիրման համար ։
Ֆիլոգենետիկական համեմատական մեթոդները հիմնված են միկրոօրգանիզմների բազմաթիվ առանձնահատկությունների համեմատության վրա, սկզբունքը հետևյալն է․ ինչքան մոտ են միմյանց կապերը, այնքան ավելի շատ են ընդհանրություններ ունեն։ Սովորաբար այս մեթոդը օգտագործվում է ֆիլոգենետիկական ընդհանրացված նվազագույն խորանարդային կամ այլ վիճակագրական վերլուծություններով՝ ավելի իմաստալից արդյունքներ ստանալու համար։ Դա սովորաբար հիմնված է PICRUST ծրագրի վրա, օգտագործելով տեղեկությունների բազայի տվյալները։
Բակտերիաներ
Բակտերիաները և սնկերը տեղակայվում են մարդու մաշկի և լորձաթաղանթների տարբեր մասերում։ Նրանց դերը հանդիսանում է նորմալ, առողջ մարդու ֆիզիոլոգիան կառուցելու մի մասը դառնալը, սակայն եթե մանրէների քանակը նրանց բնորոշ սահմաններից դուրս է (հիմնականում իմունային համակարգի խանգարման դեպքում), կամ եթե մանրէները բնակեցվել են մարմնի այնպիսի հատվածներում (օրինակ՝ վատ հիգիենայի կամ տրավմայի արդյունքում), որոնք գաղութացման ենթակա չեն կամ ստերիլ են (օրինակ՝ արյուն, ստորին շնչառական ուղիներ կամ որովայնի խոռոչ) դա կարող է հանգեցնել լուրջ հիվանդությունների առաջացման (համապատասխանաբար՝ առաջացնելով բակտերեմիա սեպսիս, թոքաբորբ և պերիտոնիտ (որովայնաբորբ)) ։
Ըստ գնահատման՝ մարդու աղիքներում ապրող 500-ից 1000 տեսակ մանրէները պատկանում են մի քանի խմբերի, հիմնականում գերակշռում են Firmicutes և Bacteroidetes, բայց հանդիպում են նաև Proteobacteria, Verrumicrobia, Actinobacteria, Fusobacteria, Cyanobacteria :
Մի շարք բակտերիաներ, ինչպիսիք են Actinomyces Viscosus-ը և A.naes Lundii-ն, ապրում են բերանի խոռոչում և հանդիսանում են կպչում մի նյութի մասը, որը կոչվում է ատամնափառ։ Եթե դրանք չեն հեռացվում ատամների մաքրման ժամանակ, ամբողջ զանգվածը կարծրանում է և ձևավորվում է ատամնաքար։ Որոշ բակտերիաներ արտադրում են մի շարք թթուներ, որոնք քայքայում են ատամի էմալը առաջացնելով կարիես։
Հեշտոցի միկրոֆլորան բաղկացած է հիմնականում տարբեր տիպի լակտոբացիլներից։ Երկար ժամանակ ենթադրվում էր, որ տեսակներից ամենատարածվածը Lactobacillus acidophilus-ն է, բայց հետագայում պարզ դարձավ, որ ամենատարածվածը հանդիսանում է Lactobacillus iners-ը, որին հաջորդում է Lactobacillus crispatus-ը։ Այլ լակտոբացիլներից, որոնք հայտնաբերվել են հեշտոցում, հանդիսանում են L.jensenii, L.delbruekii և L.gasseri-ն։ Հեշտոցի միկրոֆլորայի խախտումը կարող է առաջացնել ինֆեկցիաներ, այնպիսիք, ինչպիսիք են բակտերիալ վագինոզը կամ կանդիդոզը։
Արքեաներ
Արքեաները ներկայացված են մարդու աղիներում, բայց շատ անգամ ավելի քիչ քան բակտերիաների քանակությունն է ։ Գերիշխող խումբ են հանդիսանում մեթանոգենները, առանձնապես Methanobrevibacter smithii և Methanospaera stadtmanae։ Այնուամենայնիվ միայն մարդկանց 50% մոտ է հայտնաբերվում արքեաների տվյալ բազմազանությունը ։
Սնկեր
Սնկերը, մասնավորապես խմորասնկերը առկա են մարդու աղիներում   ։ Առավել ուսումնասիրված են կանդիդիա սնկի շտամները  , որոնք ունակ են վերածվելու ախտածին իմունադիֆիցիտային վիճակների ժամանակ և նույնիսկ հարուցում են հիվանդություն առողջ տիրոջ մոտ։ Սնկերի որոշ տեսակներ գաղութացնում են մաշկը , այնպիսիները, որոնցից է Malasseria սնկի շտամները օգտագործում են ճարպագեղձերի կողմից արտադրված ճարպը  ։
Վիրուսներ
Վիրուսները, մասնավորապես բակտերային վիրուսները (բակտերոֆագերը), բնակվում են մարմնի տարբեր մասերում՝ ներառյալ մաշկը, աղիները , թոքերը և բերանի խոռոչը ։ Վիրուսների և որոշակի հիվանդությունների միջև կապ է հաստատվել։ Վիրուսները բակտերիաների հետ գտնվում են բարդ փոխհարաբերությունների մեջ  ։
Մաշկ
Տասն առողջ մարդկանց յուրաքանչյուրի մաշկի 20 տարբեր հատվածների ուսումնասիրության արդյունքում հայտնաբերվել են 205 բակտերիաներ՝ նույնականացված 19 բակտերիալ տեսակներ, որոնցից շատերը պատկանում են հիմնականում չորս տեսակի ՝ Actinobacteria (51,8%), Firmicutes (24,4%), Proteobacteria (16,5%) և Bacteroidetes (6,3%) ։ Առողջ մարդկանց մաշկի վրա կան մեծ թվով սնկերի տեսակներ՝ մարմնի հատվածների որոշակի փոփոխություններով, այնուամենայնիվ ախտաբանական պայմաններում որոշակի տեսակներ ունեն գերակայող ազդեցություն ախտահարված հատվածում (օրինակ ատրոպիկ դերմատիտի ժամանակ գերակշռում է Malassezia-ն) ։
Մաշկը հանդիսանում է պատնեշ, որը խոչընդոտում է ախտածին մանրէների օրգանիզմ ներթափանցմանը, որը հանդիսանում է ժամանակավոր կամ մշտական բնակավայր նրանց համար։ Ռեզիդենտ միկրոօրգանիզմների տեսակները տարբերվում են՝ կախված մարդու մարմնի մաշկի տեսակից։ Մանրէների մեծ մասը տեղակայված են մաշկի մակերեսային բջիջների վրա կամ նախընտրում են բնակվել գեղձերի ծորաններում (ճարպագեղձեր և քրտնագեղձեր), քանի որ դրանք մանրէների ապահովում են ջրով, ամինաթթուներով և այլ սննդանյութերով ։
Աչքերի լորձաթաղանթ
Շաղկապենում սովորաբար առկա են սնկերի և բակտերիաների փոքր քանակություններ, ներառյալ Գրամ դրական կոկեր (staphylococcus և steeptococcus), Գրամ բացասական ցուպիկներ և կոկեր (Haemoohilus and Naisseria) և սնկեր (Candidia, Aspergillus և Penicillium) ։ Արցունքը պարունակում է մանրէասպան նյութեր, որոնցից է լիզոցիմը, արդյունքում միկրոօրգանիզմները դժվար կարող են ապրել և կոլոնիզացիայի ենթարկել էպիթելային մակերեսները։
Ստամոքս-աղիքային համակարգ
Մարդու միկրոբիոմը առաջանում է ծննդյան օրից և կախված է թե երեխան ինչ ճանապարհով է ծնվել ։ Օրինակ կեսարյան հատմամբ ծնված երեխաները կրում են ավելի ախտածին միկրոֆլորա, ինչպիսինն են Escherichia coli և Staphylococcus և զգալիորեն մեծանում է ոչ ախտածին միկրոօրգանիզմների զարգացման ժամանակաշրջանը և օգտակար միկրոբիոտիան ուշ է ձևավորվում ։ Այն երեխաները, ովքեր ծնվել են նորմալ, բնական ճանապարհով ոչ ախտածին, օգտակար միկրոբիոտիան նման է մայրական օրգանիզմի միկրոբիոտիայի բաղադրությանը ։
Աղիքային միկրոբիոտիայի և մարդու օրգանիզմի փոխհարաբերությունները ոչ միայն կոմմենսալային են (ոչ վնասակար), այլ նաև մուտուալիստական (փոխշահավետ) ։ Որոշ միկրոօրգանիզմներ տիրոջ օրգանիզմում օգնում են տարբեր սննդային մանրաթելեի ներծծել կարճ շղթայի ճարպաթթուների մեջ, ինչպիսիք են քացախաթթուն և կարագաթթուն, որոնք հետագայում ներծծվում են մարդու օրգանիզմում ։ Աղիների բակտերիաները ունեն մեծ դերակատարում վիտամին B-ի և վիտամին K-ի սինթեզի պրոցեսում, ինչպես նաև լեղաթթուների, ստերինների և կսենոբիոտիկների նյութափոխանակության մեջ ։ Նյութափոխանակային պրոցեսների արդյունքում բակտերիաները առաջացնում են հորմոնների պես նյութեր և ըստ երևույթին մարդու միկրոբիոմը աշխատում է ինչպես էնդոկրին գեղձ։ Աղիքային միկրոբիոտիայի խանգարումը կապված է բազմաթիվ բորբոքային և աուտոիմուն պրոցեսների հետ  ։
Մարդու աղիքային ֆլորայի կազմը փոխվում է ժամանակի հետ, երբ փոխվում է ընդհանուր առողջական վիճակը ։ 2016 թվականի հունիսից սկսած կարգավորված ձևով 15 ռանդմիզիացված հետազոտությունները մարդկանց մասնակցությամբ, ցույց տվեց որոշ պրոբիոտիկական մանրէների շտամներ՝ Bifidobacterium և Lactobacillus (B. longum, B. breve, B. infantis, L. Helveticus, L. Rhamnosus, L. Plantarum L. Casei.) տեսակների ընդունումը ներքին ընդունման ձևով օրական 10 9 −10 10 KOE 1-2 ամսվա համար, ցուցաբերում է բուժական ազդեցություն (այսինքն բարելավում են արդյունքները) կենտրոնական նյարդային համակարգի որոշակի խանգարումների դեպքում՝ ներառյալ անհանգստությունը, դեպրեսիան, աուտիզմի սպեկտրի և օբսենսիվ-կոմուլսիվ խանգարումները, բարելավում է հիշողության որոշակի ասպեկտներ ։
Այնուամենայնիվ միկրոբիոմի փոփոխությունների կարող են օրգանիզմում առաջացնել վնասակար տեղաշարժեր, որոնք առողջության խաթարման են բերում։ Musso et al. աշխատությունում ներկայացված էր, որ աղիքային միկրոբիոմը ճարպակալած անհատների մոտ պարունակում է ավելի շատ Firmicutes տեսակի բակտերիաներ և ավելի քիչ Bacteroidetes տեսակի ի տարբերություն առողջ մարդկանց միկրոբիոմի։ Gordon et al. կողմից անցկացված մեկ այլ հետազոտություն, հաստատեց, որ հենց միկրոբիոմի ներկայացուցիչներն են հարուցում ճարպակալում, այլ ոչ թե հակառակը։ Դա ապացուցվել է ճարպոտ և հատուկ սննդակարգով սնվող մկների աղիքային միկրոֆլորան փոխպատվաստելով վերահսկվող խմբի միկրոբիոմից զերծ մկներին։ Նրանք պարզեցին, որ այն մկների մոտ, որոնք փոխպատվաստվել են հավելյալ ճարպակալում ունեցող մկների միկրոբիոմից, նրանց մոտտ ճարպի քանակությունը ավելի մեծ է քան այն մկների որոնք փոխպատվաստվել էին հատուկ սննդակարգով սնվող մկների միկրոբիոմով ։
Միզուկ և միզապարկ
Պարզվում է, որ միզասեռական համակարգում կա միկրոբիոտիա, ինչը անսպասելի փաստ է, քանի որ դասական միկրոբիոլոգիական լաբորատոր եղանակով, որոնք պարզում են միզուղիների վարակները չի հայտնաբերվում այդ միկրոբիոտիան ։ Դասական կուլտիվացիոն մեթոդով չեն հայտնաբերվում միզասեռական համակարգի մի շարք բակտերիաներ և այլ միկրոօրգանիզմներ ։ Սակայն սեկվենավորման մեթոդով հնարավոր եղավ միկրոօրգանիզմների հայտնաբերումը, այն նպատակով՝ պարզել արդյոք կա տարբերություն առողջ մարդու միզասեռական համակարգի միկրոբիոմի և այն մարդկանց միջև ովքեր ունեն միզասեռական ուղիների վարակ  ։
Հեշտոց
Հեշտոցի միկրոբիոմը իր մեջ պարունակում է օրգանիզմներ, որոնք կատարում են կարևոր դեր՝ հեշտոցը պաշտպանելով վարակներից և այն պահելով առողջ : Ամենատարածված միկրոօրգանիզմները, որոնք հայտնաբերվել են կնոջ մոտ նախադաշտանադադարի ժամանակ պատկանում են Lactobacillus տեսակին, որոնք խանգարում են ախտածին օրգանիզմների աճը արտադրելով ջրածնի պերօքսիդ և կաթնաթթու : Միկրոբիոմի կառուցվածքը խիստ կախվածության մեջ է դաշտանային ցիկլից : Հայտնաբերվել է կապ սեռական հարաբերությունների, հակաբիոտիկների և կանանց օրգանիզմում լակտոբացիլների նվազման միջև։ Ամենից զատ, հետազոտությունները ցույց տվեցին, որ սեռական հարաբերությունները պահպանակով հանգեցնում են հեշտոցում լակտոբակտերիաների նվազման և աղիքային ցուպիկների շատացման։ Բոլոր այս փոփոխությունները, որոնք տեղի են ունենում հեշտոցային միկրոբիոմում կարող են հանգեցնել տարբեր ինֆեկցիաների զարգացման, ներառյալ կանդիդիոզի և բակտերիալ վագինոզի   ։
Պլացենտա
Երկար ժամանակ պլացենտան համարվում էր ստերիլ, այնուամենայնիվ, հայտնաբերվել են մի շարք ոչ ախտածին բակտերիաներ պլացենտայի հյուսվածքում ։
Արգանդ
Մինչև վեջերս կնոջ վերարտադրողական համակարգը համարվում էր ստերիլ միջավայր։ Մի շարք միկրօրգանիզմներ բնակվում են առողջ, անախտանիշ վերարտադրողական տարիքի կանանց արգանդում։ Արգանդի միկրոբիոմը էականորեն տարբերվում է հեշտոցի և աղեստամոքսային համակարգի միկրոբիոմից ։
Բերանի խոռոչ
Բակտերիաները ինչպես կոշտ, այնպես էլ բերանի խոռոչի փափուկ հյուսվածքներում կոնգլոմերատի ձևով, որը նրանց հնարավորություն է տալիս դրանց դառնալ կպչուն։ Արդյունքում նրանք ստանում են պաշտպանություն շրջակա միջավայրի գործոններից և հակամանրէային հակամարմիններից ։ Թուքը առանցքային դեր է խաղում կոնգլոմերատի աճի և բակտերիաների գաղութացման համար պարունակելով բավարար քանակի սննդանյութեր և պահպանելով նրանց կենսագործունեության համար անհրաժեշտ ջերմաստիճանը։ Ինչպես նաև վերահսկում է միկրոօրգանիզմների աճը կոնգլոմերատի հեռացման միջոցով։ Բերանի խոռոչի բակտերիաները մշակել են մեխանիզմներ, որպեսզի զգան իրենց շրջապատող միջավայրը և խուսափեն տիրոջ օրգանիզմում փոփոխություններ կատարելուց ։
Այնուամենայնիվ, բարձր արդյունավետությամբ օժտված մարդու բնածին պաշտպանական համակարգը մշտապես վերահսկում է մանրէների գաղութացումը և կանխում է բակտերիաների ներթափանցումը տեղային հյուսվածք։ Ատամնային փառի բակտերիաների և օրգանիզմի բնածին պաշտպանական համակարգի միջև կա դինամիկ հավասարակշռություն ։
Առողջ հավասարակշռությունը սիմբիոզի մի տեսակ է, երբ բերանի խոռոչի միկրոբիոմը սահմանափակում է ախտածինների աճը և բազմացումը, իսկ մարդու օրգանիզմն ապահովում է դրանց աճի և զարգացման պայմանները ։ Մարդու կյանքի փոփոխությունները, ներառյալ նրա իմունային համակարգը, սնունդը, բերում են տեսակային կազմի փոփոխության խաթարելով հավասարակշռությունը՝ փոխշահավետից վերածելով մակաբուծականի ։ Պարզվել է, որ շաքարային դիաբետը և սիրտանոթային հիվանդությունները կապ ունեն բերանի առողջության հետ ։
Բերանի խոռոչի մաքրումը նվազեցնում է պոտենցիալ ախտածին միկրոօրգանիզմների քանակը ։ Այնուամենայնիվ, բերանի խոռոչի պատշաճ հիգիենան կարող է բավարար չլինել, քանի որ այն բարդ համակարգ է, որի դեպքում պետք է հաշվի առնել իմունային պատասխանը, գենետիկական և տեսակային կազմը։ Հակաբիոտիկները կարող են օգտագործվել ինֆեկցիաների դեմ պայքարում, սակայն կարող է լինել ոչ արդյունավետ միկրոբային կոնգլոմերատի դեպքում ։
Թոքեր
Ինչպես բերանի խոռոչը, վերին և ստորին շնչառական ուղիները ունեն մեխանիկական հատկություններ, որոնք կարող են ոչնչացնել մանրէները։ Գավաթաձև բջիջները արտադրում են սեկրետ, որոնք կլանում են մանրէները և դրանք դուրս են մղում շնչառական ուղիներից էպիթելային հյուսվածքի հակառակ ուղղություն ունեցող թարթիչների միջոցով ։ Սրա հետ մեկտեղ, մանրէազերծող հատկությամբ օժտված է լորձի մեջ պարունակվող նյութը, որը կոչվում է լիզոցիմ։ Թոքային միկրոբիոմը ներկայացված է ինը տեսակով՝ Prevotella, Sphingomonas, Pseudomonas, Acinetobacter, Fusobacterium, Megasphaera, Veillonella, Staphylococcus և Streptococcus: Համարվում է, որ այս միկրոօրգանիզմներից որոշները կարող են շատ լուրջ հիվանդություններ հարուցել այն մարդկանց մոտ, որոնք ունեն թուլացած իմունային համակարգ։ Այդ բակտերիաներից են՝ Streptococcus pyogenes, Haemophilus influenzae, Streptococcus pneumoniae, Neisseria meningitidis և Staphylococcus aureus: Սնկային տեսակները որոնք կազմում են թոքային միկրոբիոմը, հետևյալն են՝ Candida, Malassezia, Neosartorya, Saccharomyces, Aspergillus և ուրիշներ ։
Բակտորիալ և սնկային տեսակների անսովոր հարաբրություն շնչառական ուղիներում նկատվում է մուկովիսցիդոզի (ցիստիկ ֆիբրոզ) ժամանակ ։ Մուկովիսցիդոզով հիվանդների մանրէային միջավայրը հաճախ պարունակում է հակաբիոտիկակայուն և դանդաղ աճող բակտերիաները, և այդ ախտածինների հաճախականությունը տատանվում է տարիքին զուգընթաց ։
Լեղային ուղիներ
Ավանդաբար համարվում է, որ լեղային ծորանները սովորաբար ստերիլ են, իսկ միկրոօրգանիզմնեի առկայությունը լեղուղիներում ախտաբանական գործընթացի ցուցիչ է։ Այս ենթադրությունները առաջարկվեցին այն բանից հետո, երբ լեղուղիներից հնարավոր չեղավ առանձնացնել մանրէային շտամներ։ 2013 թվականին հայտնի դարձավ, որ լեղային ուղիների նորմալ միկրոբիոտիան իրենից ներկայացնում է առանձին ֆունկցիոնալ շերտ, որոնք պաշտպանում են լեղուղիները արտաքինից ներթափանցող ախտածին միկրոօրգանիզմների գաղութացումից։
Հիվանդություն և մահ
Մետագենոմային և համաճարակաբանական հետազոտությունները ցույց տվեցին մարդկային միկրոբիոմի կարևորությունը հիվանդությունների լայն տեսականին կանխելու գործում՝ սկսած շաքարային դիաբետի երկրորդ տեսակից, ճարպակալումից, աղիքային բորբոքային հիվանդություններից մինչև Պարկինսոնի հիվանդություն և նույնիսկ հոգեբուժական հիվանդություններ, այնպիսին ինչպիսինն է դեպրեսիան ։ Աղիքային միկրոբիոմի և տարբեր մանրէների սիմբիոտիկ կապը կարող է ազդել մարդու իմունային համակարգի վրա ։ Առավել առաջադեմ ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ միկրոբիոմի կորեկցիոն բուժումը կարող է լինել էֆֆեկտիվ շաքարային դիաբետի բուժման ժամանակ ։
Քաղցկեղ
Չնայած նրան, որ քաղցկեղը համարվում է ընտանեկան գենետիկական հիվանդության և արտաքին գործոնների փոխազդեցության արդյունք, միկրոբները ներգրավված են դրա զարգացման դեպքերի 20%-ում ։
Մանրէաբանական հետազոտությունը կարող է օգտագործվել որպես կոլոռեկտալ քաղցկեղի կանխատեսող գործիք՝ գնահատման համար ։ Միկրոբիոտիան կարող է քաղցկեղածնության պատճառ դառնալ 3 հիմնական ուղիներով՝ (i) փոխելով պրոլիֆերացիայի և ուռուցքային բջիջների մահվան դիսբալանսը, (ii) առաջացնելով իմունային համակարգի գործառույթի խանգարում և (iii) ազդեցություն ունենալով նյութափոխանակության վրա, փոխելով սննդի և դեղորայքի ազդեցությունները ։
Տարբեր հատվածներում առաջացած ուռուցքները սովորաբար պարունակում են միկրոբիոտիա։ Այս հատվածներում միկրոբները ավելի լավ են հարմարված՝ նվազած թթվածնի և սննդի լրացուցիչ աղբյուրների պայմաններում։ Յուրահատուկ միկրոբների պոպուլյացիայի քչացումը կամ հարուցված օքսիդատիվ սթրեսը կարող է մեծացնել քաղցկեղի զարգացման ռիսկը ։ 1030 հայտնի մանրեներից առանձնացված են որպես քաղցկեղածին քաղցկեղի դեմ պայքարի միջազգային գործակալության կողմից ։ Բակտերիաները կարող են արտադրել սպիտակուցներ և այլ գործոններ, որոնք ուղղակիորեն վերահսկում են մարդկանց բջիջների պրոլիֆերացիան, որը կարող է արագացնել և թուլացնել տիրոջ օրգանիզմի իմունային համակարգը, այդ թվում հարուցում են սուր և քրոնիկական բորբոքումներ։ Տիրոջ օրգանիզմի և միկրոբիոտիայի միջև հավասարակշռության խանգարումը նվազեցնում է չարորակ նորագոյացություններին օրգանիզմի դիմադրողականությունը՝ առաջացնելով բորբոքման և քաղցկեղի հնարավորություն։ Պաշտպանական խոչընդոտները հաղթահարելուց հետո մանրէները տարբեր եղանակներով առաջացնում են իմունային հիշողությունը ճնշող և հակաբորբոքային օրգանիզմներ։ Օրինակ՝ քաղցկեղի առաջացման հետ կապված մանրէները, հավանաբար ակտիվացնում են NF-kB ազդանշանների հաղորդումը ուռուցքների միկրոմիջավայրում ։ Այլ ռեցեպտորներ ինչպիսիքն են Nod-նման ընկալիչները կարող են դեր ունենալ կոլոռեկտալ քաղցկեղի առաջացման հարցում։ Նմանապես Helicobacter pylori-ն ըստ երևույթին, մեծացնում է ստամոքսի քաղցկեղի ռիսկը, իր քրոնիկական բորբոքում առաջացնելու հատկության շնորհիվ ։
Աղիների բորբոքային հիվանդություններ
Աղիների բորբոքային հիվանդություններ են հանդիսանում խոցային կոլիտը և կրոնի հիվանդությունը։ Այս հիվանդությունները ուղեկցվում են աղիների միկրոբիոմի բաղադրության փոփոխությամբ (հայտնի է որպես դիսբիոզ) և դրսևորվում է աղիներում մանրէային բազմազանության նվազեցմամբ ։ Հայտնաբերվել է, որ դիսբիոզը փոխկապակցված է տիրոջ օրգանիզմի գենային խանգարումների հետ, որոնք փոխում են մարդու բնածին իմունային պատասխանը ։
Մարդու իմունային անբավարարության վիրուս
Մարդու իմունային անբավարարության վիրուսովհարուցված հիվանդությունը հանգեցնում է աղիքային միկրոբիոմի փոփոխությանը։ Վիրուսը խաթարում է էպիթելային պատնեշի ամբողջականությունը՝ ազդելով ամուր կոնտակտների վրա։ Այս խանգարումները հանգեցնում են ՄԻԱՎ-ով տառապող մարդկանց մոտ բորբոքման զարգացմանը ։
Միգրացիա
Նախնական ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ մարդու օրգանիզմում միկրոբիոմի փոփոխություններ կարող են առաջանալ մեկ այլ երկիր տեղափոխվելիս : Պարզվել է, որ տեսակային բազմազանության զգալի նվազում ավելի բնորոշ է ճարպոտ մարդկանց և ներգաղթյալների երեխաներին ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մանրէաբանություն Կատեգորիա:Բնապահպանական մանրէաբանություն
Ֆարիդա Ֆարուկ
Ֆարիդա Ֆարուկ (ծննդյան անունը եղել է Սաֆինազ Զուլֆիկար, ), Եգիպտոսի թագուհի, Ֆարուկ 1-ինի կինը։ Նա երկրի թագուհին է եղել 11 տարի շարունակ։
Մանկություն և կրթություն
Ֆարիդան ծնվել է 1921 թվականի սեպտեմբերի 5-ին՝ եգիպտական ճանաչված ընտանիքում ։ Նրա ծննդավայրը եղել է Ալեքսանդրիայի Գիանկալիս քաղաքը։ Հայրը՝ Յուսեֆ Զուլֆիկար փաշան, եղել է Ալեքսանդրիայի Վերաքննիչ դատարանի փոխնախագահ ։ Ընտանիքը պատկանել է եգիպտական չերքեզների ցեղին, մորական պապը՝ Մուհամմեդ Սաիդ փաշան, եղել է Եգիպտոսի վարչապետ , իսկ մորեղբայրը՝ Մահմուդ Սաիդ բեյը՝ հայտնի նկարիչ։ Սաֆինազը սկզբնական և միջնակարգ կրթությունը ստացել է Նոտր Դամ դե Սիոնում։ Դա եղել է Ալեքսանդրիայում գտնվող մի դպրոց, որը ղեկավարում էին ֆրանսիացի միանձնուհիները ։
Ամուսնություն և կառավարում
Սաֆինազը և թագավոր Ֆարուկն առաջին անգամ հանդիպել են 1937 թվականին՝ թագավորի Լոնդոն կատարած ուղևորության ժամանակ ։ Նրանք նշանադրվել են 1937 թվականի ամռանը։ Նա թագավոր Ֆարուկի հետ ամուսնացել է 1938 թվականի հունվարի 20-ին։ Հարսանիքը տեղի է ունեցել Կահիրեի Կուբբա պալատում ։ Ամուսնանալուց հետո, թագավորի նախաձեռնած ավանդույթի համաձայն, նա ստացել է «Ֆարիդա» անունը։ Նրա հարսանեկան զգեստի ձևավորումը կատարել է փարիզյան «House of Worth» նորաձևության տունը ։ Նրանք ունեցել են երեք դուստր՝ Ֆերիալը, Ֆավզիան և Ֆադիան։ Երրորդ դստեր ծնվելուց հետո, 1948 թվականի նոյեմբերի 19-ին, նրանք բաժանվել են ։ Ամուսնալուծությունից հետո թագավոր Ֆարուկը իր հոգածության տակ է վերցրել առաջին երկու դստրերի խնամքը, իսկ երրորդ դուստրը մնացել է Ֆարիդայի հետ ։
Հասարակական դեր
Թագուհի Ֆարիդան ծնվել է այնպիսի մի ժամանակահատվածում, որտեղ եգիպտացի կնոջ միակ գերակայությունը եղել է երեխաներ ունենալը։ Հատկապես կարևոր էր արական սեռի երեխաների ծնունդը, որոնք համարվում էին գահի միակ ժառանգորդը։ Սակայն արևմուտքի երկրների ազդեցությամբ, առաջին տիկինը կարևորություն է ստանում նաև այլ կարևոր հարցերում։ Առաջին տիկին կարգախոսը դարձել էր պատվավոր տիտղոս, որի միջոցով թագուհին մասնակցում էր բարեգործական միջոցառումների, բարեգործության նպատակներով կազմակերպում էր դրամահավաքներ և մասնակցում էր օտարերկրյա հյուրերի ընդունման աշխատանքներին։ Թագուհի Ֆարիդան գլխավորել է Կարմիր մահիկի եգիպտական մասնաճյուղը, դարձել է ֆեմինիստական խորհրդի և Կանանց միջազգային միության պատվավոր նախագահ։ Նա մեծ դեր է ունեցել սոցիալական իրադարձությունների կազմակերպման գործում ։
Մահ
1988 թվականի սեպտեմբերին Ֆարիդան հոսպիտալացվել է։ Նրա մոտ հայտնաբերվել է լեյկեմիա, հեպատիտ և թոքաբորբ ։ Հոկտեմբերի 2-ին նրան տեղափոխել են վերակենդանացման բաժանմունք, այնուհետև նա ընկել է կոմայի մեջ։ Նա մահացել է լեյկեմիայից 1988 թվականի հոկտեմբերի 16-ին՝ 67 տարեկան հասակում ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մուհամմադ Ալիի արքայատոհմ Կատեգորիա:Լեյկոզից մահացածներ Կատեգորիա:Թագուհիներ Կատեգորիա:Եգիպտացի թագուհիներ Կատեգորիա:20-րդ դարի նկարչուհիներ Կատեգորիա:Եգիպտացի կին արվեստագետներ
Տեմպիո Պաուզանիա
Տեմպիո Պաուզանիա (Tempio Pausania), կոմունա Իտալիայում, գտնվում է Սարդինիայի մարզի Օլբիա-Տեմպիո գավառում։ «Պաուզանիա» բառը քաղաքի անվանումին ավելացվել է 19-րդ դարի կեսին և 20-րդ դարի սկզբին, որպեսզի հավերժացնեն այն բնակավայրի անունը, որն այստեղ է եղել 4-րդից 6-րդ դարերում։ Բնակավայրի հովանավոր սուրբն է համարվում Պողոս Եգիպտացին։ Ամեն տարի նրա տոնը նշվում է օգոստոսի 30-ին:
Տարածք և կլիմա
Տեմպիո Պաուզանիան տարածված է գրանիտե բլրապատ սարահարթում, որը պատված է խցանակաղնիներով: Հարավ-արևելքում տարածքը բարձրանում է՝ հասնելով Լիմբարա լեռնային շրջանին (1359 մ)։ Տեմպիոյի կլիման մերձարևադարձային միջերկրածովային է. մեղմ անձրային ձմեռներով և չոր, տաք ամառներով։ Ամռանը օդի ջերմաստիճանը գերազանցում է 30 աստիճանը։ Լեռներից սկիզբ առնող առվակները հյուսիս-արևելքում մասնակիորեն թափվում են Լիշա գետի մեջ, իսկ հարավ-արևմուտքում՝ Կոգինաս գետի։ Ցածրադիր վայրերում ձյուն հազվադեպ է գալիս, իսկ բարձրադիր գոտում այն սովորական երևույթ է։ Տարածքը 4-րդ աստիճանի ակտիվ սեյսմիկ գոտում է։
Հին շրջան
Հնագիտական գտածոները փաստում են, որ մարդիկ այստեղ բնակվել են նախապատմական ժամանակաշրջանից։ Տեմպիոյի շրջակայքում գտնվում են շուրջ մեկ տասնյակ մեգալիթյան աշտարակներ՝ նուրագներ, որոնք իրենցից ներկայացնում են չոր շարվածք։ Դրանք կառուցվել են մ.թ.ա. 2-րդ հազարամյակի վերջերից մինչև հռոմեացիների կողմից Սարդինիայի գրավումը՝ մ.թ.ա. 238 թվականը։ Սովորաբար նրանք օգտագործել են ռազմավարական կարևորագույն վայրերը՝ բլրի գագաթային շրջանը։ Նուրագների նշանակությունը ցայժմ էլ անհայտ է. նրանք կարող էին ծառայել որպես ամրություն, տաճարներ, կացարաններ։ Քաղաքին ամենամոտ նուրագներն են Նյեդին, Մայորին, Մոնտեսին, իսկ Տեմպիոն հենց քաղաքում է ։
Ժամանակակից Տեմպիոյի հինհռոմեական շրջանում բնակեցված լինելը փաստում են այստեղ հայտնաբերված ճանապարհային տեղամասերը՝ վերստասյուներով, մետաղադրամները, գերեզմանաքարերը՝ լատինատառ գրությամբ։
Նոր դարաշրջանի առաջին դարում Սարդինիա է գալիս և տարածում է գտնում քրիստոնեությունը։ 2-րդ դարի վերջում Գալլուրիում՝ Սարդինիայի հյուսիսային շրջանում, հայտնվում է առաջին եպիսկոպոսը՝ սուրբ Սիպլիցի Օլբիացին։ 5-րդ դարի վերջին, կապված Արևմտյան Հռոմեական կայսրության անկման հետ, տարածաշրջանը կորցնում է կապը Հռոմի հետ, իսկ ծովահենների կողմից ավերված Օլբիի տեղում 6-րդ դարում առաջանում է Պաուզանիա բնակավայրը, որը համարվում է քրիստոնեության թեմի կենտրոնը։ Հռոմի պապ Գրիգորիս I-ի նամակներում 594 թվականին հիշատակվում է վերոհիշյալ Պաուզանիան, իսկ 599 թվականին եպիսկոպոս Վիտտորեն ։ Հենց նրանից էլ սկսել են հաշվարկել իրենց պատմությունը Տեմպիոյի բնակիչները՝ ավելացնելով քաղաքին նաև «Պաուզանիա» անունը։
Յուդիկատների շրջան
Տեմպիոն՝ որպես բնակավայր, հիշատակվել է նաև 1173 թվականին Բեռնարդոյի գործնական թղթաբանության մեջ եպիսկոպոս Օլբիի կողմից։ Այդ տարածքը մտել է անկախ հողատիրական պետության՝ յուդիկատի մեջ, որի ղեկավարն էր Գալլուրան։ Իսկ վերջինս Պիզայի ենթակայության ներքո էր։ 13-րդ դարում Տեմպիոյում կառուցվել են Սանտա Կրոչե, Սան Պյետրո և Նոստրա Սինյորա դել Ռոսարիո եկեղեցիները, որոնց շուրջն էլ տարածվել է բնակավայրը։
Մինչև մեր օրերը Գալլուրիի հրապարակում պահպանվել է միջնադարյան մի կառույց, որն ըստ ավանդության համարվում է Նինո դի Գալլուրայի (1265-1296) տունը։ Սա հենց այն նույն Նինոն է, որի հետ հանդիպում է Դանթե Ալիգիերին «Աստվածային կատակերգություն» գրքի ութերորդ երգում։
Արագոնա-իսպանական շրջան
1323 թվականին Արագոնի գահի ժառանգորդ Ալֆոնսո IV-ը զորքի հետ ափ իջավ Սարդինիա և սկսեց մարտական գործողություններ պիզացիների նկատմամբ։ Արագ գրավելով տարածքներ՝ արագոնցիները դրանք՝ որպես ֆեոդալական տիրույթ, սկսեցին բաշխել պայքարի մասնակցածներին։ Տեմպիոն տրամադրվեց Վիլհելմ Պուջալտին, որը բնակչության շրջանում դժգոհություններ առաջացրեց։ Դրան հետևեց անկման երկարատև ժամանակաշրջան. Արագոնի արքայական տունը, Ջենովայի Հանրապետությունը, Պիզայի Հանրապետությունը և հարևան յուդիկատ Արբորեան սկսեցին մարտնչել միմյանց դեմ, գյուղացիները ընդվզեցին ֆեոդալների դեմ վասն ազատության, սակավ բերքը, ժանտախտը և մալարիան, ինչպես նաև ծովահենների ասպատակությունները դատարկեցին բնակավայրերը։ Ողջ մնացած բնակիչները տեղափոխվեցին Տեմպիո և համեմատաբար այլ խոշոր բնակավայրեր։ Եթե 1324 թվից մինչև 1485 թիվը ամբողջ Գալուրում բնակչության թիվը 1337 ընտանիքից հասավ մինչև 573, ապա Տեմպիոյում այն աճեց՝ հասնելով 30-ից 229-ի։
1665 թվականին մանկավարժության մեջ մասնագիտացված վանականները Տեմպիոյում հիմնադրում են գիմնազիա։ Տղաներին այս դպրոցում ուսուցանում էին լատիներեն, փիլիսոփայություն, երաժշտություն և կրոնագիտություն՝ պատրաստելով համալսարան ընդունվելու։ 1698 թվականին արդեն Տեմպիոյում հաշվվում էր շուրջ 3867 բնակիչ։ Կամաց-կամաց բնակավայրը ձեռք էր բերում քաղաքին բնորոշ գծեր և դառնում է խոշորագույնը հյուսային Սարդինիայում։ 17-րդ դարի կեսերից սկսած տեղի գիտական ներուժը իսպանական պառլամենտում գումարում է նիստեր՝ Տեմպիոյին քաղաքի կարգավիճակ շնորհելու նպատակով։ Բայց այդպես էլ չի ստացվում, քանզի դրա համար բավական գումար չի հավաքագրվում։
Ավստրո-սավոյան շրջան
19-րդ դարի սկզբին Տեմպիոյի և հարևան գյուղերի բնակչությունը կազմում էր 5800 և համարվում է վեցերորդը Սարդինիայի քաղաքների մեջ։ Հարակից հողերը աստիճանաբար մասնավորեցնում են։ 1836 թվականին, վերջապես Կարլ Ալբերտ արքան Տեմպիոյին տալիս է երկար սպասված քաղաքի տիտղոսը, իսկ երկու տարի անց ազատագրվում է ֆեոդալական կախվածությունից։ Քաղաքը ձեռք է բերում նոր վարչական գործառույթներ՝ 1831 թվականին դառնում է համանուն նահանգի կենտրոնը, 1839 թվականից եպիսկոպոսանիստ։ Տեմպիոն ընդլայնվում է գորշ գրանիտից կառուցված բնորոշ շենքներով․ ձևավորվում են քաղաքային փակ շուկան, մաքսատունը, բանտն ու դատարանը։ Կազմվում է քաղաքաշինության պլանը, որի համաձայն քաղաքի փողոցները գրանիտապատվում են և կանաչապատվում։ Կառուցվում է Օլբիից դեպի Սասարիա նոր ճանապարհը։ 19-րդ դարի երկրորդ կեսին ազնվական դասը դանդաղորեն անկում է ապրում, արդյունքում առաջին պլան է գալիս քաղաքային բուրժուազիան, որը զբաղվում էր առևտրով, արտադրությամբ, սպասարկման ոլորտով, ինչպես նաև գյուղատնտեսությամբ։
Իտալական շրջան
1861 թվականին Իտալիայի Հանրապետութունը համախմբվում է Սարդինիայի թագավորության շուրջ՝ ստեղծելով միացյալ երկիր՝ Իտալիայի Թագավորությունը(1861-1946)։ Այդ ժամանակ Տեմպիոն իր 4791 բնակչությամբ Սարդինիայում 4-րդն էր, իսկ տարածքի մեծությամբ 1-ինը։ 1870 թվականին կոմունայի ֆինանսավորմամբ վերակառուցվեց Օլբիի նավահանգիստը և մշտական ջրային ուղի հաստատվեց Չիվիտավեկյեի հետ։ Գյուղատնտեսությունը խիստ տուժում է հողերի մասնատվածությունից, տեխնիկական հետամնացությունից և հարկերից, իսկ արդյունաբերությունը փաստացի բացակայում է։ 19-րդ դարում սաղմնավորվում են առաջին գործարանները, որտեղ արտադրվում են խցան և գրանիտ։ Պաշտոնական փաստաթղթերում հայտնվում է քաղաքի արդեն երկու բառից կազմված անվանումը՝ Տեմպիո Պաուզինիա։ Կառուցվում է քաղաքային վարչության շենքը։ 1888 թվին նեղուղի երկաթուղին Տեմպիոն կապում է Կալյարի-Գոլֆո Առանչի գծին։ 1895 թվին նախկին ֆրանսիական մենաստանի տեղումը բացվում է զինվորական հոսպիտալ։ 1911 թվին բացվում է նաև առաջին քաղաքացիական հիվանդանոցը։ Քաղաքների մեջ հաստատվում է հեռախոսային կապ։
Առաջին և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմների միջև ընկած ժամանակաշրջանում Տեմպիոյում ձևավորում են մի շարք զինվորական միավորումներ։ Դրանց նպատակով կառուցվում են հատուկ ռազմական թաղամասներ։ Բացվում են քաղաքային թատրոնն ու երկաթուղային կայարանը։ Արդյունաբերությունն անկում է ապրում, որը և հանգեցնում է տնտեսական ճգնաժամի։ Այդ ընթացքում քաղաքական կյանքը պայքարում էր ֆաշիզմի դեմ։ Ռազմական ակտիվ գործողություններ Երկրորդ համխարհային պատերազմի ժամանակ Տեմպիոյում չեն եղել։ 1943 թվի սեպտեմբերի 10-ին Իտալիան զինադադար է կնքում Հակահիտլերյան կոալիցիայի հետ։
Պատերազմի ավարտից հետո Տեմպիոյի տարածքը փոքրանում է մի քանի անգամ։ Դրա պատճառը այն էր, որ նրա կազմի մեջ մտնող գյուղական բնակավայրերը ձեռք են բերում առանձին ինքնուրույնություն։ Սարդինիայի հյուսիսարևելյան մասում գլխավոր քաղաքը դառնում է Օլբիան։ Սակայն տարածաշրջանի տնտեսական կենտրոնը համարվում է Տեմպիո Պաուզանիան։ Ընդլայնվում է ավտոմոբիլային և հասարակական տրանսպորտային ուղիները։ Քաղաքի բնակչությունը դանդաղորեն, սակայն կայուն կերպով աճում է ի հաշիվ հարակից գյուղական բնակավայրերից բնակիչների ներհոսքի։ Այսօր այն հասնում է գրեթե 14 հազարի։ Տեմպիոն պահպանում է վարչական և կրթական գործառույթներով գավառի կենտրոնը լինելու դերը։ Օդանավակայանի մոտիկությունը և հանգստյան վայրերի առկայությունը հիմք են ծառայում զբոսաշրջության զարգացմանը։
Վարչակազմ
2006 թվից Տեմպիոն Օլբիայի հետ միասին համարվում են գավառի երկու վարչական կենտրոնները։ Այստեղ տեղաբաշխված են օրինապահ մարմինների, հարկային տեսչության քաղաքացիական և քրեական դատարանների, Հռոմի կաթոլիկ եկեղեցու թեմը։ 2010 թվականի մայիսի 31-ին քաղաքապետ է ընտրվել Ռոմեո Ֆրեդյանին՝ ձախակողմյան կոալիցիայից։
Բնակչություն
Բնակչության թվաքանակը
Տնտեսություն
Տնտեսությունն հիմնականում մասնագիտացել է խցանակաղնու մշակմամբ և դրանից էլ խցանի արտադրությամբ, ինչպես նաև գրանիտի արդյունահանումն ու մշակումը։ Կան սննդի, թեթև և փայտամշակման փոքրիկ ձենարկություններ, արտադրում են նաև ապակի և կերամիկա։ Արդյունաբերական գոտին ձգված է քաղաքից մի քանի կիլոմետր հեռավորության վրա ճանապարհից դեպի Կալանջանուս։ Հայտնի գինեգործական ընկերությունը՝ «Կանտինա դի Գալլուրա» թողարկում է այնպիսի հայտնի տեսակներ, ինչպիսիք են «Վեռմենտինո դի Գալլուրա» և փրփրուն «Մուսկատ Տեմպիո»։ Հանքային ջրերի հիման վրա աշծշխատում են ջրաբուժարանը և հանքային ջրերի շշալցման գործարանները։ Կան բազմապրոֆիլ հիվանդանոց, բանկի մասնաճյուղ, մի քանի դպրոցներ ու միջին մասնագիտական հաստատություններ, գրադարան, ֆուտբոլային ստադիոն 4000 տեղանոց, լողավազան։ Կա նաև «Խցանի արտադրության փորձարարական կենտրոն» գիտահետոզոտական կայանը, որի հետ նաև տեխնիկական գրադարան և սարքավորումների թանգարան։ Բարձրագույն իրավաբանական և դեղագործական կրթություն ստանալու համար կա Սասսարիի համալսարանի մասնաճյուղը ։ Իսկ տեղական Եվրոմիջերկրածովային ինստիտուտը տալիս է բարձրագույն կրթություն կրոնագիտության ոլորտում։ Քաղաքն հանդիսանում է առևտրի կենտրոն հարակից գյուղերի համար։ Ընդարձակվում է զբոսաշրջությունը․ կան տեղեկատվական կենտրոն, մի քանի հյուրանոցներ և գյուղական տներ։ Քաղաքի շրջակայքում մշակում են ձիթապտուղ, մրգեր և բանջարեղեն, բուծում են կով, ոչխար, այծ։
Ենթակառուցվածք և տրանսպորտ
Տեմպիո Պաուզինիայի միջով է անցնում ֆեդերալ ավտոճանապարհը՝ ss127 Սասսարի-Օլբիան, որի ոլորապտույտ մասն անցնում է Պլոագեից մինչև Բորտիջադաս։ Տեմպիոյից դեպի Պալաու է գնում ss133  ֆեդերալ մայրուղին, իսկ Տեմպիոյից դեպի Օսկիրի՝ ss392 : Երթուղային ավտոբուսները, որոնք պատկանում են ARST ընկերությանը կապում են Տեմպիոն Օլբիայի, Սասսարիի, Սանտա Թերեզա Գալլուրայի, Տրինիդատ դ'Ագուլտու է Վինյոլայի հետ։ Ամռանը այդ ընկերությունը գործարկում է նաև զբոսաշրջային «Փոքրիկ կանաչ գնացք» նեղուղի երթուղին Սասսարիից դեպի Տեմպիո։ Երկաթուղային տրանսպորտը ժամանակի ընթացքում դուրս է մղվում բնակավայրից՝ չդիմանալով ավտոմոբիլային տրանսպորտի մրցակցությանը․ դրա արդյունքում ենթակառուցվածքը մնացել է 20-րդ դարի 40-50-ական թվականներից գործող և անփոփոխ է ցայսօր։ Մոտակա օդանավակայանն է «Կոստա Սմերալդան» ։ Իսկ ուղևորների համար նախատեսնված նավահանգիստը Օլբիան է, որը Տեմպիոյից հեռու է 50 կմ։ Մինչև «Ֆերտիլիա» օդանավակայան հեռավորությունը 100 կմ է։
Ազգային փոքրամասնություններ
2010 թվականի դեկտեմբերի 31-ի դրությամբ Տեմպիո Պաուզինիայում ապրել են 442 այլազգի քաղաքացիներ, որը կազմում է ամբողջ բնակչության 3%։ Որից՝
Դիմակահանդես
Մեծ պասը սկսվելուց մեկ շաբաթ առաջ Տեմպիո Պաուզինիայում անցկացվում է դիմակահանդես ։ Սարդինիայի ամենամասշտաբային և հայտնի դիմակահանդեսն է, որը վերածնվել է 1956 թվականին, չնայած որ ավանդույթները գնում են դեպի դարերի խորքը։ Այն սկասվում է յուղոտ հինգշաբթի օրը, երբ տոնական կերպով քաղաք են բերում հսկայական մի տիկնիկ՝ դիմակահանդեսի արքան՝ Ջորջոն, որը փառաբանվում է ամբողջ արարողության ընթացքում։ Քաղաքի փողոցներով անցնում են պարողներ, երգողներ, զանազան խմբեր ինչպես տեղական, այնպես էլ հրավիրված տարբեր երկրներից։ Կիրակի օրը նշվում է Ջորջոյի հարսանիքը հասարակ, պարզ մի աղջկա՝ Մաննենայի հետ, որը շատ համեստ է հագնված։ Ավանդության համաձայն Մանենան արքային նվիրում է որդի, որը դառնում է հաջորդ դիմակահանդեսի արքան ։ Երկուշաբթի օրը մանկական զգեստների ցուցադրության երթն է։ Վերջին օրը, որը կոչվում է յուղոտ երեքշաբթի, պարգևատրում են դիմակահանդեսի հաղթողներին։ Իսկ երեկոյան դատում են Ջորջոյին՝ մեղադրելով կնոջը դավաճանելու մեջ ու այրում կրակների մեջ։ Դիմակահանդեսն ավարտվում է հրապարակում պարելով ։
Ֆոլկլյորի միջազգային փառատոն
Հուլիսի երկրորդ կեսին անցկացվում է այս փառատոնը, որը հիմնադրվել է Իզե Բյոնդային կողմից, որտեղ մասնակցում են և՛ տեղացի, և՛ արտասահմանցի հյուրերը ։
Ֆաբրիցիո Դե Անդրեի օրեր
Այս օրերը նվիրված են պոետ հեղինակ-կատարող Ֆաբրիցիո Դե Անդրեին, որը կյանքի մի մասն անցկացրել է Տեմպիոյի շրջակայքում։ Ծրագրում, որը անցկացվում է հուլիսին, անցկացվում են երաժշտական երեկոներ, ելույթներ, գրական մրցույթներ և կարճամետրաժ ֆիլմերի ցուցադրություն։
Տիրկաչին
Տիրկաչին  (Тыркачин), գետ Ռուսաստանում, Սոբոլևսկի շրջանում, Կամչատկայի երկրամասում։ Գետի երկարությունը 31 կմ է։
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Անադիրո-Կոլիմսկի ավազանային շրջանին։
Տվյալներն ըստ ջրային ռեսուրսների ֆեդերատիվ տեսչության.
Վերներ Կրաուս
Վերներ Կրաուս (Werner Krauß, ), գերմանացի դերասան, որը հայտնի է գերմանական էքսպրեսիոնիզմի դարաշրջանի ֆիլմերի դերերով։ Նկարահանվել է 134 ֆիլմում։
Կենսագրություն
Վերներ Յոհաննես Կրաուսը ծնվել է 1884 թվականի հունիսի 23-ին՝ Կոբուրգին մոտ գտնվող Գեստունգսհաուզենում, փոստային պաշտոնյա Պաուլ Կրաուսի և նրա կնոջ՝ Կարոլինա Վուստի ընտանիքում։ Մեծացել է պապի՝ Գեստունգսհաուզենի քահանայի մոտ։ 1887 թվականին, նրա մահից հետո վերադարձել է Վրոցլավ՝ ծնողների մոտ։ 1891 թվականին Կրաուսի հորը տեղափոխել են Լայպցիգ, իսկ այնուհետև հեռացրել և որոշել են տեղափոխել հոգեբուժարան։ 1893 թվականին Կրաուսը մոր հետ միասին վերադարձել է Վրոցլավ։ 1898 թվականից, ընտանիքի ցանկությամբ սովորել է Վրոցլավի ավետարանական ուսուցչական ինստիտուտի նախապատրաստական բաժանմունքում։ 1901 թվականից Կրոյցբերգում մասնակցել է ուսուցչական դասընթացների։ 1902 թվականին Կրաուսին հեռացրել են ինստիտուտից՝ Վրոցլավի թատրոնի բեմում ստատիստ ելույթների պատճառով․ Կրաուսը որոշել է դառնալ դերասան և ելույթ է ունեցել շրջիկ թատերախմբերում և գավառական թատրոններում։ 1913 թվականին տեղափոխվել է Բեռլին, և ընդունվել Մաքս Ռայնհարդի թատրոնի թատերախումբ։ 1915 թվականին զորակոչվել է բանակ և Քիլում կադետի եռամսյա ծառայությունից հետո ազատվել է ։
1916 թվականին Կրաուսը սկսել է կանոնավոր կերպով նկարահանվել կինոներում, քանի որ Ռայնհարդի մոտ հանդես է եկել փոքր դերերով։ Ռիչարդ Օսվալդի «Գոֆֆմանի հեքիաթները» ֆիլմի առաջնելույթից հետո, որի վրա շատ է աշխատել, դրանք նախ և առաջ դետեկտիվներ էին, մելոդրամներ և, այսպես կոչված «լուսավորչական ֆիլմեր»։ Թատրոնում և կինոյում Կրաուսի կարիերայի վերելքը սկսվել է Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո։ «Դոկտոր Կալիգարիի կաբինետը» (Das Cabinet des dr. Caligari, 1919) ֆիլմում Կրաուսը Կոնրադ Ֆեյդտի հետ գիշերաշրջիկ Չեզարի դերում կարողացել է իր կատարողական ոճը տեղավորել էքսպրեսիոնիստական դեկորացիաների ներքո և դրանով իսկ պահպանել հավասարակշռությունը իրականության և երևակայության միջև ։ Ժան Ռենուարը, ում մոտ Վերներ Կրաուսը Էմիլ Զոլի համանուն վեպի հիման վրա նկարահանված «Նանա» (1926) ֆիլմում խաղացել է Կոմս Մյուֆի դերը, իր հուշերում գրել է, որ նա ստիպել է նրան հասկանալ դերասանների նշանակությունը։ Ընդ որում, Կրաուսը ներողամտորեն է վերաբերվել նրա անփորձությանը որպես բեմադրիչ՝ լինելով «արդեն այն մարդը, որը կմնա, լավագույն դերասան, որը խաղում էր գերմաներեն» ։
1923 թվականի նոյեմբերից մինչև 1924 թվականը հունիսը Կրաուսը եղել է Նյու Յորքում, որտեղ մասնակցել Մաքս Ռայնհարդի «Հրաշք» մնջախաղի բեմադրությանը։ Վերադառնալուց հետո Կրաուսն աշխատել է Պետական թատրոնում (1924-1926, 1931-1933), գերմանական թատրոնում (1926-1931) և Վիեննայի Բուրգեթատրում (1928-1929) ։
1930-ական թվականների սկզբին գերմանական թատրոնում կատարել է իր ամենահաջողակ և սիրված դերերը՝ Վիլհելմ Ֆոգտը «Կեպենիկի Կապիտան»-ում և Մաթիաս Կլաուզենում «Արևից առաջ»-ում։