cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ողնուղեղի վնասվածքներ
Դեպքերի մեծ մասում ողնուղեղի վնասվաևքները հետևանք են ֆիզիկական տրավմայի ինչպես օրինակ Ճանապարհատրանսպորտային պատահար, հրազենային վիրավորում, կամ սպորտային վնասվածք, բայց դրա պատճառ կարող են լինել նաև ինֆեկցիան, անբավարար արյան հոսքը և ուռուցքները։ Վնասվածքների կեսը կազմում են պարանոցային հատվածի վնասվածքները, այն դեպքում երբ վնասվածքների 15% կազմում են կրծքային հատվածի, կրծքային և գոտկային հատվածների սահմանի և գոտկային հատվածի վնասվածքները ։Ախտորոշումը գերազանցապես հիմնված է սիմպտոմների և վիզուալիզացնող հետազոտությունների վրա ։
Ողնուղեղի վնասվածքները կանխարգելելու համար կան որոշ միջոցառումներ օրինակ անվտանգ հանդերձանք, հասարակական հսկողություն ինչպես օրինակ սպորտում և ճանապարհների անվտանգության հարցում և առաջընթաց հանդերձանքի առումով։ Բուժումը սկսում ենք կանխելով ողնաշարի հետագա շարժումը և հսկելով արյան ճնշման պահպանումը ։ Կորտիկոստերոիդների օգտագարությունը հաստատված չէ ։Մնացած միջամտությունները կախված են տեղակայումից և վնասվածքի աստիճանից, սկսած անկողնային հանգստից մինչև վիրահատական միջամտություն։ Շատ դեպքերում ողնուղեղի վնասվածքները պահանջում են երկար տևողությամբ ֆիզիկական և մասնագիտական բուժում, հատկապես այն դեպքերում երբ խանգարվում է օրվա ակտիվությունը։
Միացյալ Նահանգներում յուրքանչյուր տարի 12,000 մարդ ողջ է մնում ողնուղեղի վնասվածքներից հետո ։ Ամենահաճախ վնասվածք ստացող խումբը երիտասարդ տղամարդիկ են ։ Ողնուղեղի վնասվածքների բուժումը միայն առաջընթաց է գրանցել 20-րդ դարի կեսերին։ Պոտենցիալ բուժման հետազոտությունները ընդգրկում են ցողունային բջիջների իմպլանտացիա, ինժեներական նյութեր որոնք հենարան են հանդիսանում հյուսվածքների համար, էպիդուրալ ողնուղեղային խթանում, և կրելի ռոբոտացված էկզոսկելետ ։
Դասակարգում
Ողնուղեղի վնասումները կարող են լինել վնասվածքային և ոչ վնասվածքային, և կարող են տարբերակվել 3 խմբի կախված պատճառից, մեխանիկական ազդեցություն, տոքսիկ նյութեր, իշեմիա(արյան անբավարար հոսքի պատճառով)։ Վնասվածքը կարող է դասակարգվել նաև առաջնային և երկրորդային։ Բջջային մահը որը առաջանում է վնասման հատվածում և վնասման բիոքիմիական կասկադի արդյունքում ի հայտ եկած հարևան հյուսվածքների վնասում և մահ։ Այս երկրորդային վնասման ախտաբանակն ուղիներն են իշեմիկ կասկադը, բորբոքումը, այտուց, ապոպտոզը, և նեյրոմիջնորդանյութերի անհավասարակշռությունը։ Դրանք կարող են տեղի ունենալ վնասումից րոպոներ կամ շաբաթներ անց ։
Ողնաշարի յուրաքանչյուր հատվածից, ողնուղեղային նյարդերը դուրս են գալիս յուրաքանչյուր կողմից և գտնվում են 2 ողների միջև, նյարդավորելով մարմնի որոշակի հատված։Մարմնի այն հատվածը որը նյարդավորվում է մեկ նյարդարմատով կոչվում է դերմատոմ, և մկանների խումբը կոչվում է միոտոմ։Ողնուղի վնասված հատվածը համապատասխանում է նյարդերին այդ մակարդակում և դրանից ներքև։Վնասվածքները կարող են լինել պարանոցային 1-8(C1-C8), կրծքային 1-12 (T1-T12), գոտկային 1-5 (L1-L5) և սրբանային 1-5 (S1-S5) ։ Վնասման հատվծը որոշվում է ֆունկցիաների և զգայունության կորստի ամենացածր հատվածով։Պարապլեգիան առաջանում է երբ ախտահարվում են ոտքերը իսկ վնասվածքը տաղակայված է (կրծքային, գոտքային, սրբանային հատվածներում) իսկ տետրապլեգիա առաջանում է երբ ախատահարվում են բոլոր 4 վերջույթները իսկ վնասվածքը տեղակայված է պարանոցային հատվածում։ Ողնուղեղի վնասվածքները դասկարգվում են նաև ախտահարման մակարդակի։ Ողնուղեղի վնասվածքների դասակարգման միջազգային ստանդարտները, որը հրապարակվել է Ողնուղեղի վնասվածքների Ամերիկյան ասոցիացիայի կողմից, լայնորեն օգտագործվում է մոտոր և սենսոր խանգարումները դոկումենտավորելու համար, որոնք հաջորդում են ողնուղեղի վնասվածքներին ։Այն կախված է նյարդաբանական  պատասխանից  հպման և ծակոցներին յուրաքանչյուր դերմատոմում, և մկանների կծկումով որոնք կարգավորում են կարևոր շարժումները մարմնի երկու կողմերում ։ Մկանների ուժը գնահատվում է 0-5 բալանոց համագարգում, զգայունությունը 0-2 բալանոցով։ 0 չկա զգացողություն, 1 վնասված կամ նվազած զգացողություն և 2 լրիվ զգացողություն։Մարմնի յուրաքանչյուր հատված գնահատվում է առանձին։
Ամբողջական և ոչ ամբողջական վնասվածքներ
Ողնուղեղի ամբողջական վնասվածքի դեպքում բոլոր ֆունկցիաները վնասվածքից ներքև կորում են, այսպես թե այնպես ողնուղեղի ամբողջականությունը խախտվում է ։Ոչ ամբողջական վնասվածքի դեպքում շարժողական կամ զգայական ֆունկցիաները վնասվածքից ներքև ընկած հատվածում լինում են պահպանված ։Որպեսզի վնասվածքը համարվի ոչ ամբողջական պետք է որ զգացողության կամ շարժողական ֆունկցիայի որոշակի առկայություն լինի սրբանային հատվածում S4-ից S5, օրինակ անալ արտաքին սեղմանի կծկում ։Այս հատվածի նյարդերը կապվում են այլ նյաևդարմատների հետ և զգայունության և շարժողական ֆունկցիաները լիինում են որոշակի պահպանված և հնարավորություն են տալիս հասկանալու որ ողնուղեղի վնասումը մասնակի է։Ոչ ամբողջական վնասվածքների խմբին է դասվում մի երևույթ որը հայտնի է որպես սրբանային հոդախախտ; զգայունության որոշակի մակարդակ պահպանվում է սրբանային դերմատոմներում, չնայած ախտահարումը կարող է ավելի արտահայտված լինել այլ դերմատոմներում օրինակ վնասվածքից վերև գտնվող դերմատոմներում ։ Սրբանային հոդախախտը ցույց է տալիս որ սրբանային նյարդային ուղիները տարբերվում են մնացածից նրանով որ դրանք սեղմվում են վնասվածքից հետոխ՝ կապված նյարդային ուղիների շերտավորման հետ։
Ողնուղեղի վնասվածքներ առանց ռադիոգրաֆիկ անոմալիայի
Ողնուղի վնասվածքը առանց ռադիոգրաֆիկ անոմալիյի առկա է այն դեպքում երբ ունեն ողնուղեղի վնասվածք իսկ ռադիոգրաֆի վրա չկան ողնաշարի վնասման որևէ ապացույց։ ողնուղեղի վնասվածքը տրավմա է որի դեպքում կոտրվում է ողնաշարի որևէ հատված կամ կա ողնաշարի կապանների անկայունություն, սա կարող է զուգորդվել ուղնուղեղի վնասվածքի հետ կամ հանդես գալ առանձին-առանձին։Անոմալիան կարող է ցույց տալ մագնիսառեզոնանսային տոմոգրաֆիա (ՄՌՏ-ն), բայց տերմինը հորինվել է մինչև ՄՌՏ-ի համատարած օգտագործումը։
Կենտրոնական պարանիկի համախտանիշ
Ողնուղեղի կենտրոնական համախտանիշը, գրեթե միշտ ողնուղեղի պարանոցային հատվածի վնասման հետևանք է, բնորոշվում է վերին վերջույթի թուլությամբ և ստորին վերջույթների անբավարարությամբ և զգայունության անբավարարություն այն հատվածներում որոնք սպասարկվում են սրբանային հատվածից։ Կա զգայունության, ցավի, ջերմաստիճանի զգայունության, թեթև հպման և ճնշման զգայունությունների կորուստ վնասվածքից ներքև ընկած հատվածներում։Ողնուղեղի այն հատվածը որը սպասարկում է վերին վերջույթը ավելի հակված է վնասման կապված դրա կենտրոնական տեղակայման հետ, այն ժամանակ երբ կորտիկոսպինալ մանրաթելերը որոնք նախատեսված են ստորին վերջույթի համար ունեն ավելի մակերեսային տեղակայում ։ոչ ամբողջական ողնուղեղի վնասվածքի գլխավոր պատճառը, ողնուղեղի կենտրոնական համախտանիշը առաջանում է ծերերի մոտ ովքեր ունենում են պարանոցի գերձգում, ողնաշարի ստենոզի հետ զուգակցված։Երիտասադների մոտ գլխավոր պատճառը պարանոցի ծալումն է ։ Գլխավոր պատճառներն են ընկնելը և հեծանվային պատահարները; այլ հնարավոր պատճառ կարող են լինել ողնաշարային ստենոզը և ուղնուղեղի սեղմումը ուռուցքով կամ ողնաշարային դիսկով։
Առաջայն պարանիկի համախտանիշ
Ողնուղեղի առաջային համախտանիշը առաջանում է ողնուղեղի ճակատային հատվածի վնասման կամ առաջային ողնուղեղային զարկերակով արյան մատակարարման խանգարման հետևանքվ, պատճառ կարող են լինել նաև ողնի տեղախախտումով կոտրվածքների կամ ողնային դիսկի ճողվածքի ժամանակ։ Վնասումից ներքև բոլոր շարժողական, ցավի զգացողության, և ջերմային զգացողության բոլոր ֆունկցիաները խանգարվում են միևնույն ժամանակ շոշափման զգացողությունը և պրոպրիոցեպցիան(տարածության մեջ մարմնի զգացողությունը) պահպանվում են։ Այս տարբերությունը պայմանավորված է նյարդային ուղիների տեղակայմամբ տարբեր հատվածներում որոնցից յուրաքանչյուրը պատասխանատու է որոշակի ֆունկցիայի համար։
Բրաուն-Սքուարդի համախտանիշ
Բրաուն-Սքուարդի համախտանիշը ի հայտ է գալիս երբ ողնուղեղի մի հատվածի ամբողջականությունը խախտվում է ավելի շատ քան հակառակ կողմինը։Շատ հազվադեպ է լինում երբ ողնուղեղի ամբողջականությունը խախտվում է մեկ կողմից այդ մասնակի վնասումը հիմնականում առաջանում է թափանցող վերքերի (օրինակ հրազենային վնասվածք կամ դանակային վիրավորում) կամ տեղաշարժով ողնաշարի կոտրվածք կամ ուռուցք որը սեղմում է ողնուղեղին մի հատվածում։ Վնասվածքի կոմղմում հիվանդը կորցնում է շարժման, պրոպրիոցեպցիայի, և վիբրացիայի ու հպման զգացողությունների ֆունկցիաները։ Հակառակ կողմում կորչում են ցավի և ջերմային զգացողությունները։
Հետին պարանիկի համախտանիշ
Հետին պարանիկի համախտանիշը երբ ախտահարվում է ողնուղեղի միայն հետին հատվածը, հաճախ նկատվում է քրոնիկ միելոպաթիայի դեպքում, բայց հաճախ առաջանում է նաև հետին ողնուղեղային զարկերակի ախտահարման դեպքում։ Այս հազվագյուտ համախտանիշը առաջացնում է պրոպրիոցեպցիայի և վիբրացիայի զգացողության կորուստ վնասվածքից ներքև ընկած հատվածում իսկ շոշափման զգացողությունը մնում է ինտակտ։ Հետին պարանիկի վնասվածքները ավելի հաճախ առաջանում են ավելի հաճախ իսուլտների և վիտամինային անբավարարության արդյունքում քան վնասվածքների։Ողնուղեղի չորուկը կապված է ողնուղեղի հետին հատվածի վնասման հետ սիֆիլիսի արդյունքում և հանգեցնում է շոշափական և պրոպրիոցեպտիվ զգացողության կորստին։
Ձիու պոչի և ողնուղեղային կոնի համախտանիշ
Ողնուղեղային կոնի համախտանիշը ողնուղեղի ծայրային հատվածի վմասումն է, որը տեղայվում է T12–L2 ողների մակարդակին մեծահասակների մոտ։ Այս հատվածում գտնվում են S4–S5 ողնուղեղային սեգմենտները որոնք պատասխանատու են աղիքային,  միզարձակման և որոշ սեքսուալ ֆունկցիաների համար, այդ իսկ պատճառով այս ֆունկցիաները կարող են տուժել այս տեսակի վնասվածքների դեպքում։ Որպես հավելում զգայունությունը և Աքիլեսյան ռեֆլեքսը կարող են բացակայել կամ վնասվել։ Պատճառները ներառում են ուռուցքը, ֆիզիկական վնասվածք, և իշեմիա։
Կլինիկական նշաններ և սիմպտոմներ
Մարմնի յուրահատուկ հատվածները որոնք բնութագրվում են ֆունկցիայի կորստով դասկարգվում են ըստ վնասման աստիճանի։ Այնպիսի ախտանիշներ ինչպիսիք են աղիների և միզապարկի ֆունկցիայի խանգարումը բնորոշ են գրեթե բոլոր վնասվածքներին։ Նեյրոգենիկ միզապարկը բնորոշվում է այն դատարկելու հարաբերական հնարավորությամբ և ողնուղեղի վնասման հիմնական ախտանիշն է։ Սա կարող է բերել բարձր ճնշման միզապարկում որը կարող է վնասել երիկամները ։
Գոտկասրբանային
Այս հատվածից վերեև տեղակայված վնասվածքների դեպքում առաջանում են ազդրերի և սրունքների անկառավարելիություն, միզասեռական համակարգի և անալ հատվածի ֆունկցիայի կորուստ կամ նվազում։Մարդիկ ովքեր ունեն L2 հատվածից վերև տեղակայված վնասվածք դեռ կարող են ունենալ պահպանված ազդրի ծալիչ և սրունքի տարածիչ ֆունկցիաները։ Հաստ աղիների և միզապարկի ֆունկցիաները կարգավորվում են սրբանային հատվածի կողմից։Սովորաբար վնասվածքից հետո ունենում են սեքսուալ դիսֆունկցիա ինչպես նաև միզապարկի և աղիների թերֆունկցիա ներառյալ անկղապահություն և անմիզապահություն ։
Կրծքային
Ներառյալ այն ախտահարումներին որ ունենում ենք ստորին հատվածի վնասվածքների դեպքում ունենում ենք նաև մարմնի առանցքային մկանների ֆունկցիայի խանգարում։ Վնասվածքները որոնք տեղակայվում են T1-ից T8 հատվածում առաջացնում են որովայնի մկանների դիսֆունկցիա։ Մարմնի առանցքի կայունությունը կարող է ախտահարվել, բարձր տեղկայված վնասվածքների դեպքում։Որքան ներքև է տեղակայված վնասվածքը այնքան թույլ է արտահայտված դրա ախտբանական ազդեցությունը։Վնասվածքները որոնք տեղակայված են  T9-ից T12 հատվածում առաջացնում են կրծքավանդակի և որովայնի մկանների ֆունկցիայի խանգարում։ Կրծքավանդակի վնասվածքները առաջացնում են պարապլեգիա, բայց ձեռքերի, բազուկների և պարանոցի ֆունկցիան չի տուժում։
Այն հատկանշական ախտաբանությունը որը առաջանում է T6 հատվածից վեր տեղակայված վնասվածքների դեպքում աուտոնոմ դիսֆունկցիան է, որի դեպքում արյան ճնշումը բարձրանում է միչև վտանգավոր մակարդակի, այնքան բարձր որ բավարար է իշեմիկ ինսուլտ առաջացնելու համար ։Այս երեևույթը առաջանում է համակարգի գերակտիվության հետևանքով որի գլխավոր պատճառը ցավն է, ուղեղից եկող արգելակող ազդակները ընդհատվում են վնասվածքի հատվածում և չեն կարողանում ընկճել սիմպաթիկ նյարդային համակարգի գերակտիվ պատասխանը։ Աուտոնոմ դիսռեֆլեքսիայի գլխավոր նշանները և սիմպտոմներն են անհանգստություն, գլխացավ, սրտխառնոց, զնգոց ականջներում, լողացող տեսողություն, կարմրած մաշկ և քթային լցվածություն։Այն կարող է առաջանալ անմիջապես վնասվածքից հետո կամ մի նույնիսկ մի քանի տարի հետո։
Այլ աուտոնոմ նյարդային համակարգի խանգարումներ կարող են առկա լինել օրինակ մարմնի ջերմաստիճանի հետ կապված խնդիրներ որոնք հիմնականում առաջանում են T8 սեգմենի մակարդակին և ավելի վերև։Մեկ այլ լուրջ բարդությունը որ կարող է առաջանալ T6 սեգմետի մակարդակին և բարձի դա նեյրոգեն շոկն է, ինչը արդյունք է սիմպաթիկ նյարդային համակարգից եկող ազդակների որոնք ապահովում են մկանային տոնուսը և անոթի պատի  դիմադրությունը ։Առաց սիմպաթիկ ազդեցության, անոթները թուլանում են և լայնանում ։Նեյրոգենիկ շոկը արտահայտվում է վտանգաոր ցածր ճնշումով, ցածր սրտային հաճախականությամբ և արյան կուտակումով վերջույթներում որի արդյունքում արյան հոսքը դեպի ողնուղեղ վտանգավոր նվազում է կրկին հանդիսանալով վնասման պատճառ։
Պարանոցային
Ողնուղեղի պարանոցային հատվածի վնասվածքները հանգեցնում են տետրապլեգիայի։Կախված տեղակայումից և ծանրությունից․ որոշ ֆունկցիաներ կարող են լինել պահպանված։ Պարանոցային վնասվածքների ախտանիշները ընդգրկում են սրտի ռիթմի դանդաղում, ցածր արյան ճնշում, մարմնի ջերմաստիճանի կարգավորման խանգարումներ և շնչառական խնդիրներ։ Եթե վնասվածքի ծանրությունը այնքան է որ ախտահարվում են շնչառական մկանները ապպա հիվանդը չի կարողանա ինքնուրույն շնչել և կարիք ունի թոքերի արհեստական շնչառության, էնդոտրաղեալ խողովակի միջոցով ։
Complications
Ողնուղեղի վնասվածքները ընդգրկում են հետևյալ բարդությունները թոքի այտուց․ շնչառական անբավաարություն և վնասվածքից ներքև պարալիզ։
Երկար ժամանակահատվածի տեսանկյունից, մկանների ֆունկցիայի կորուստը կարող է ունենալ բազմաթիվ հետևանքներ օրինակ մկանների ատրոֆիա։Անշարժությունը կարող է հանգեցնել պարկելախոցերի, հատկապես ոսկրային հատվածներում, պահանջում է անվտանգության որոշակի կանոնների պահպանում ինչպես օրինակ փափկեցում, պտտում անկողնում յուրաքանչյուր 2 ժամը մեկ որպեսզի նվազեցնենք ճնշումը։Մարդիկ ովքեր անվասայլակում են պետք է շարժվեն հաճախակի որպեսզի նվազեցնեն ճնշումը։ Մեկայլ բարդությունէ ցավը որը կարող է լինել նոցիցեպտիվ ցավ (որը հանդիսանում է հյուսվածքի վնասման նշան) և նեյրոպաթիկ ցավ, երբ ախտահարված նյարդերը հաղորդում են ցավի սխալական ազդակներ  տվյալ հատվածի վնասման բացակայության պայմաններում։ Սպաստիկությունը նկանների անկանոն կծկումն է որը ի հայտ է գալիս դեպքերի 65-78% քրոնիկ ողնուղեղային վնասվածքների դեպքում ։ Դա ուղեղային ազդակների անբավարարության հետևանք է որոնք ճնշում են մկանների պատասխանը ռեֆլեքսների նկատմամբ ։ Այն կարող է բուժվել դեղորայքներով կամ ֆիզիոթերապիայով ։ Սպաստիկությունը մեծացնում է մկանային կոնտարակտուրայի առաջացմանը (մկանների, ջլերի և կապանների կարճացումն է ինչը վերջույթների անշարժության հետևանք է) այս բացասական երևույթը կարող է կանխվել շարժելով վերջույթը իր ողջ ծավալով օրվա մեջ մի քանի անգամ։ Մեկ այլ խնդիր որ առաջանում է անշարժության հետևանքով ոսկրերի կարծրության և կառուցվածքի փոփոխութոյւնն է  ։Կարծրության կորուստը դեմիներալիզացիայի հետևանքով որը պայմանավորված է պարալիզված կամ թուլացած մկանների արյան մատակարարման նվազմամբ մեծացնում են կոտրվածքների առաջացման հավանականությունը։ Ավելի անհասկանալի է ոսկրային հավելյալ աճի երևույթը փափուկ հյուսվածքներում որը բերում է Հետերոտոպ օստեօֆիկացիայի։ Այն առաջանում է վնասվածքից ներքև և հավանաբար պայմանավորված է բորբոքմամբ և հանդիպում է 27% անհատների մոտ ովքեր ունեն ողնուղեղի վասցածքներ։
Մարդիկ ովքեր ունեն Ողնուղեղի վնասցածքներ ունեն նաև շնչառական և սիրտանոթային պաթոլոգիաներ առաջացման բարձր ռիսկ այսպիսով հիվանդանոցների աշխատակազմը պետք է ուշադիր լինի այդ հիվանդների նկատմամ ։ Շնճառական պրոբլեմները (հատկապես թոքաբորբը) հանդիսանում են մահերի հիմնական պատճառը այդ պաթոլոգիան ունեցողների մոտ որին հաջորդում են ինֆեկցիաները, պառկելախոցերը, միզային ինֆեկցիան և շնչական վարակը։ Թոքաբորբը կարող է ուղեկցվել շնչարգելությամբ, տենդով և անհանգստությամբ։
Մեկ այլ պոտենացիալ սպառնալիքը դա խորանիստ երակների թրոմբոզն է (ԽԵԿ), որի դեպքում անշարժ վերջույթների արյան անոթներում կազմավորվում են արյան մակարդուկներ՝ այդ մակարդուկները կարող են տրոհվել և առաջացնել թոքային զարկերակների էմբոլի, խրվելով զարկերակի լուսնացքում և սահմանափակելով արյան հոսքը։ ԽԵԿ-ն հատկապես բարձր է ռիսկը ողնուղեղի վնասվածքի դեպքում հաջորդող 10 օրերի ընթացքում, առաջանալով հիվանդների 13%-ի մոտ։ Կանխարգելիչ միջոցառումները ներառում են անտիկոագուլյացիա, սեղմող գուլպաներ, և պացիենտի վերջույթը շարժելը։ԽԵԿ-ի հաճախակի հանդիպող նշանները և ախտանիշները կարող են քողարկվել պերցեպտիվ համակարգի և նյարդային համակարգի վնասվածքով։
Միզուղիների ինֆեկցիայի մեկ այլ ռիսկը այն է որ չեն դրևորվում հիմնական ախտանիշները (ցավ, հաճախամիզություն և միզելու անընդհատ ցանկություն), այն կարող է զուգակցվել սպաստիկության վատացման հետ։ Միզուղիների ինֆեկցիայի հավանականությունը մեծանում է, ինչպես մնացած երկարաժամկետ բարդությունների դեպքում, բարձրանում է պայմանավորված ներդիր միզային կաթետրի պատճառով։ Կաթետերիզացիան կարող է անհրաժեշտ լինել որովհետև ողնուղեղի վնասվածքի դեպքում խանգարվում է միզապարկի դատարկման ֆունկցիան,ինչը կարող է բերել աուտոնոմիկ դիսռեֆլեքսիայի և միզապարկի վնասման։ Միզապարկի ընդմիջվող կաթետերիզացիան նվազեցնում է մահացությունը երիկամների վնասումից որը առաջանում է միզուղիների ինֆեկցիայի հետևանքով, այս միջամտությունը իրականացվում է զարգացած երկրներում բայց մեծ խնդիր է զարգացողներում։
Մոտավորապես 24–45% ՈՎ-ով հիվանդները տառապում են դեպրեսիայով, և ինքնասպանույան մակարդակը 6 անագամ ավելի բարձր է քան հասրակության մնացած մասում ։ Ինքնասպանության ռիկը համեմատաբար բարձր է վնասվածքից հետո առաջին 5 տարում ։Երիտասարդների մոտ ովքեր ունեն ՈՎ ինքնասպանությունը մահացության գերակա պատճառ է։ Դեպրեսիան ասոցացվում է այլ բարդությունների առաջացման բարձր ռիսկի հետ ինչպես օրինակ միզուղիների ինֆեկցիան և պառկելախոցերը որոնք առաջանում են ավելի հաճախ այն դեպքում երբ անտեսվում է խնամքը ։
Պատճառներ
Ողնուղեղի վնասվածքները գերազանվապես առաջանում են ֆիզիկական տրավմաների հետևանքով։ Ազդող ուժը կարող է լինել հիպերֆլեքսիան(գլխի առաջընթաց շարժումը); հիպերեքստենզիա (հետընթաց շարժումը), ռոտացիա (գլխի պտույտ); կոմպրեսիա (ուժը ազդում է ողնաշարի առանցքի ուղությամբ գլխից ներքև և սրբանից վերև); կամ դիստրակցիա(ողնաշարի ձգման հետևանքով)։ Ողնուղեղի վնասվածքները կարող են լինել կոնտուզիայի կոմպրեսիայի կամ ձգման հետևանք ։ Դա ողնաշարային կոտրվածքների առաջացման բարձր ռիսկ է առաջացնում ։ Նախկինում գոյություն ունեցող ասիմպտոմատիկ բնածին արատները կարող են առաջացնել նյարդաբանական դեֆիցիտ, ինչպես օրինակ հեմիպարեզ, որպես մեկ այլ փոքր տրավմայի հետևանք ։
ՈՎ կարող է առաջանալ նաև ոչ տրավմատիկ վնասվածքների հետևանքով։ Ոչ-տրավմատիկ վնասվածքները կազմում են ընդհանուրի 30-ից 80% ։ տոկոսը կախված է վնասվածքը կանխարգելելու համար ։ Զարգացած երկրներում գերակշռում են նեյրոդեգեներատիվ հիվանդությունները և ուռուցքները ի տարբերություն զարգացող երկրների ։ Զարգացող երկրներում գերակշռում են ՈՎ-երը պայմանավորված է ՄԻԱՎ-ով և տուբերկուլյոզով։ ՈՎ-ն կարող է առաջանալ միջողնային դիսկի վնասվածքների և ողնուղեղային անոթային հիվանդությունների դեպքում ։ Հանկարծակի առաջացած արյունահոսությունը կարող է առաջանալ ողնուղեղը երիզող թաղանթի և արտաքին և ներքին մակերեսին, և միջողնային դիսկը կարող է առաջացնել ճողվածք։ Վնասվածքը կարող է առաջանալ արյան մատակարարման խանգարման հետևանքով օրինակ արտերիովենոզ մալֆորմացիայի, կամ երբ արյան մակարդուկը  խրվելով արյան անոթում դադարեցնում կամ նվազեցնում է արյան հոսքը դեպի ողնուղեղ։ Երբ համակարգային արյան ճնշումը ընկանում է՝ նվազում է նաև ողնուղեղի արյան մակարդումը, առաջացնելով ողնուղեղի տվյալ հատվածով մատակարարվող հատվածի զգայունության և կամավոր շարժումների կորուստ։ Բնածին արատները և ուռուցքները կարող են առաջացնել ՈՎ ինչպես կարող են առաջացնել սպոնդիլոլիզը և իշեմիաիան ։ Բազմաձև սկլերոզը կարող է առաջացնել ողնուղեղի վնասվածքներ, ինչպես կարող են առաջացնել ինֆեկցիոն կամ բորբոքային հիվանդությունները օրինակ տուբերկուլոզը, հերպես զոստեռը կամ հասարակ հերպեսը, մենինգիտը, միելիտը, և սիֆիլիսը։
Կանխարգելում
Հեծանվային պատահարների հաճախականությունը նվազեցնելու նպատակով պետք են հասարակական և անհատական ջանքեր օրինակ միջոցներ ուղղված ալկոհոլի և դեղորյքի ազդեցության տակ մեքենա վարելը կանխարգելելը, ցրված վարելը և քնկոտ վարելը կանխարգելելը։ Մնացած ջանքերի մեջ մտնում են օրինակ ճանապարհային անվտանգության բարձրացումը (օրինակ վտանգների նշումը և լուսավորության ավելացումը) և հեծանվային անվտանգությունը, երկուսնել պատահարները կանխելու համար (օրինակ ավտոտեխզննումը և արգելակների հատուկ տեսակի օգտագործումը) և միջոցներ վնասը մեղմելու ուղությամբ (օրինակ գլխադիրների, անվտանգության բարձիկների և գոտիների կիրառումը, նաև երեխաների համար նախատեսված անվտանգ նստարաններ)։ Ընկնելը կարելի է կանխել փոխելով միջավայրային պայմանները օրինակ չսայթաքող նյութերի օգտագործումը և բռնող նյութերի օգտագործումը լոգարաններում և ցնցուղներում, Ճաղավանդակ աստիճանների համար, և ճաղեր պատուհանների համար երեխաների համար։ Հրազենային վնասվածքները կարող են կանխվել օրինակ կազմակերպելով արշավներ ընդդեմ բռնության, արշավներ որոնք կբարելավեն հրազենային անվտանգության կանոնների պահպանումը, ինչպես նաև հրազենի մոդերնիզացիան և հատուկ մեխանիզմների մտածումը որոնք կբարձրացնեն դրանց անվտանգությունը։ Սպորտային վնասվածքները կկանխվեն սպորտային կանոնների և մարզահագուստի փոփոխմամբ և բարելավմամբ և բարձրացնելով անվտանգությունը, նաև կանխելով սուզումը այն հատվածներում որոնց խորությունը անհայտ է։
Ախտորոշում
Մարդիկ ովքեր ընդուվել են տրավմատիկ կամ ոչ տրավմատիկ նախադրյալներով պետք է կասկածվեն ողնուղեղի վնասվածքի կապակցությամբ։ Հատկանշական են պարալիզը, զգայունության կորուստը առանձին կամ երկուսը միասին վնասման ցանկացած մակարդակում։ Այլ սիմպտոմներ կարող է լինել անմիզապահությունը ։
Ռադիոգրաֆիան օգտագործում է ռենգեն, ԿՏ սկանավորում և ՄՌՏ տարբերակելու համար կա արդյոք վնասում թե ոչ և որտեղեղ է այն տեղակայված ։ Ռենգենը հասանելի է և կարող է ցույց տալ ողնաշարի անկայունությունը, բայց չի տալիս մանրամասն նկար  ցույց չի տալիս ողնուղեղի վնասվածքները կամ կապանների կամ դիսկի տեղախախտումը որոնք չեն զուգակցվում ողնաշարի կետրվածքների հետ ։ Ռենգեն նկարը որը ցույց չի տալիս վնասում բայց առկա են ողնուղեղի վնասման ախտանիշներ ապա օգտագործվում են ԿՏ և ՄՌՏ հետազոտություններ։ ԿՏ նկարները ունեն բարձր որակ բայց պացիենտի ստացած ճառագայթման մակարդակը ավելի բարձր է, և դեռ չի տալիս ողնուղեղի կամ կապանների նկարները; ՄՌՏ-ն տալիս է մարմնի նկարները մանրամասնությամբ ։ Այս հետազոտութոյւնը ստանդարտ է բոլորի համար ովքեր նյարդաբանական անբավարարություն ողնուղեղի վնասման դեպքում կամ երբ կա ողնաշարի անկայուն վնասվածք։
Նյարդաբանական գնահատականը որը տրվում է վնասման մակարդակը որոշելու համար, տրվում է անմիջապես և արագորեն բուժման սկզբնական փուլում; սա հնարավորություն է տալիս գնահատել հիվանդի պրոգնոզը և հասկանալ վիճակը գնում է դեպի լավացման թե վատացման ։ՈՎԱԱ վնասման աղյուսակը որը նշվել է վերևում որոշում է վնասման մակարդակը և սրությունը ։
Նախահիվանդանոցային բուժում
Կոշտ պարանոցային օձիքը տեղադրվում է, գլուխը ֆիքսվում է երկու կողմից և հիվանդը ով պարկած է մեջքի վրա ֆիքսվում է ժապավեններով պատգարակին։Անշարժացնող սարքերը կիրառվում են մարդկանց առանց ողնաշարը շարժելու տեղափոխության համար։ Հետազոտությունները ցույց են տվել որ կոշտ օձիքը բարձրացնում է մահացության մակարդակը մարդկանց մոտ բաց վնասվածքներով այդ իսկ պատճառով այս մեթոդը խորհուրդ չի տրվում օգտագործել անընդհատ ։
Եթե անկայուն ողնաշարի կոտրվածք լինի դրա շարժումից կորղ է վնասվել ողնուղեղը ։ Ողնեւղեղի վնասվածքների 3-ից 25% առաջանում են ոչ թե վնասվածքի այլ հետագայում տեղափոխության ընթացքում։ Չնայած դրանց մեծ մասը կախված է վնասվածքի տեսակից և տեղակայումից, հատկապես բազմաձև վնասվածքների դեպքում, դրանց մի մասը կապված է ողնաշարի ոչ ճիշտ անշարժացման հետ։ՈՎ կարող է հանգեցնել օրգանիզմի տաք մնալու ունակության կորուստին այդ իսկ պատճառով ջերմաչափման աղյուսակները անհրաժեշտ են։
Նախնական հիվանդանոցային օգնություն
Նախնական օգնությունը հիվանդանոցում ինչպես մինչհիվանդանոցայինը ներառում է շնչառության, արյան շրջանառության պահպանում և ողնաշարի շարժման կանխարգելում։ Ողնուղեղի նկարահանումը՝ որոշելու համար դրա վնասման առկայությունը, միգուցե անհրաժեշտություն առաջանա անհետաձգելի վիրահատության, եթե կա անհրաժեշտություն կայունացնելու կյանքին վտանգ սպառնացող վնասվածքները։ Սուր ՈՎ-ով հիվանդները կարիք ունեն բուժվել ինտենսիվ թերապիայի բաժանմունքում հատկապես պարանոցի վնասվածքներ ունեցողները։ Մարդիկ ովքեր ունեն ՈՎ կարիք ունեն հաճախակի նյարդաբանական գնահատման և բուժում նյարդավիրաբոյժների կողմից։ Մարդը պետք է որքան հնարավոր է շուտ տեղափոխվի պատգարակի վրայից կանխելու համար բարդությունների առաջացումը ։
Եթե սիստոլիկ արյան ճնշումը ընկնում է 90մմսս-ից ցածր ապա նվազում է ողնուղեղի արյան մատակարարումը որը րի հերթին բերում է հաջորդիվ վնասման։Կա անհրաժեշտություն պահելու արյան ճնշումը որը արվում է օգտագործելով ն/ե հեղուկներ և վազոպրեսորներ։Վազոպրեսորներից օգտագործվում են ֆենիլեֆրին, դոպամին, կամ նորադրենալին ։Զարկերակային արյան ճնշումը չափվում և պահվում է 85-90 մմսս-ից բարձր թվերի վրա վնասվածքին հաջորդող 7 օրերի ընթացքում ։Բուժումը որը կիրառվում է հեմոռագիկ շոկի դեպքում կարող է վնասել հիվանդին ով ունի ողնուղեղային շոկ այդ իսկ պատճառով դրանք պետք է տարբերակվեն։ Չնայած հնարավոր 2 պատճառների միաժամանակյա առկայություն ։ Բուժման մեկ այլ կարևոր ասպեկտը արյան հոսքում թթվածնի բավարար ճնշման ապահովումն է, որը կարող է ողնուղեղը զրկել թթվածնից։ Հիվանդները ովքեր ունեն պարանոցի կամ կրծքային վերին հատվածի վնասվածքներ ունենում են սրտի դանդաղած ռիթմ; որը բուժում են ատրոպինով ։
Կորտիկոստերոիդ հանդիսացող մեթիլպրեդնիզոլոնը ուսումնասրվում է ողնուղեղային վնասվածքների առաջացման ժամանակ կանխարգելելու համար բորբոքումը այտուցը և երկրորդային վնասումը ։ Չկան հեռակա օգուտներ բուժումից և բուժումը կապված է ստամոքսաղիքային արյունահոսության բարծր ռիսկի և ինֆեկցիաների առաջացման բարձր ռիսկի հետ և չի առաջարկվում կիրառել բուժման համար 2018 թվականից ։ Դրանց օգտագործումը ուղեղի տրավմատիկ վնասման դեպքում նունպես խորհուրդ չի տրվում ։
Վիրահատություն կարող է պահանջվել երբ կա ներգանգային հավելյալ ճնշում, ողնաշարը հավասրակշռելու համար, կամ ողնաշարը համապատասխան դիրքի բերել ։ Հավելյալ անկայունության կամ կոմպրեսիայի դեպքում վիրահատության ձախողումը կարող է բերել վիճակի վատթարացման ։ Վիրահատություն անհրաժեշտ է նաև երբ կա ինչ որ բան որ ճնշում է ողնուղեղի վրա օրինակ ոսկրի հատված, արյուն, կապանների կամ միջողնային դիսկի հատվածներ, կամ օբյեկտի ներխրում թափանցող վնասվածքի մեջ։ Այնուամենայնիվ վիրահատության լավագույն ժամանակը դեռ քննարկվում է, հետազոտությունները ցույց են տալիս որ վաղաժամ վիրահատությունը (վնասվածքին հաջորդող 24 ժամվա ընթացքում) բերում է ավելի վատ արդյունքի ։ Սովորաբար հիվանդը ունենում է բազմաթիվ կողմնակի վնասվածքները ինչը դժվարացնում է նրա վաղաժամ վիրահատումը ։ Վիրահատական միջամտությունը հակասական է քանի որ կան պոտենցիալ բարդություններ (օրինակ ինֆեկցիա), այպիսով այն դեպքերում երբ դրա անհրաժոշտությունը չկա (օրինակ ողնուղեղը սեղմված է), բժիշկը պետք է որոշի կատարի վիրահատություն թե ոչ հիմնվելով պացիենտի ընդհանուր վիճակի և բժշկի անձնական համոզմունքի վրա ռիսկերի և հնարավոր հաջողությունները հաշվի առնելով։ Այլ դեպքերում կիրառվում է ավելի կոնսերվատիվ բուժում անկողնային հանգիստ, պարանոցային օձիքներ, անշարժացնող գործիքներ, և ընտրողական ձգում։ վիրաբույժները կիրառում են ձգումը վերացնելով ողնուղեղի վրա առկա ճնշումը, վերականգնում են դրա առանցքի ուղղվածությունը, բայց միջողնային դիսկի վնասման դեպքում այս մեթոդը կարող է չաշխատել քանի որ այն թեթևացնում է ուժի ազդեցությունը ողնաշարի առանցքի վրա։ Գարդեր-ՈՒելսի աքցանը  այն գործիքն է որի միջոցով ուղղվում է ողնաշարի առանցքը և կոտրվածքը, վերականգնելու համար շարժումը ախտահարված հատվածում ։
Ռեաբիլիտացիա
ՈՎ-ով հիվանդները ունեն երկարաձգված բուժման կարիք մասնագիտացված կամ ինտենսիվ թերապիայի բաժանմունքում ։ Ռեաբիլիտացիան սկվում է սուր շրջանի բուժման կարգավորումով։ Հաճախ պացիենտի կարգավիճակում հիվանդները մնում են 8-12 շաբաթ և հետո հետվնասվածքային ռեաբիլիտացիան 3-12 ամիս դրանից հետոել տարեկան բժշկական և ֆունկցիոնալ զարգացմամբ։ Ֆիզիոթերապևտները, մասնագիտական թերապևտները, հանգստի թերապևտները, քույրերը, սոցիալական ոլորտի աշխատակիցները, հոգեբանները և այլ բժշկական ոլորտի աշխատողները աշխատում են ինչպես մի թիմ ֆիզիոթերապևտի հսկողության տակ ։ Ով որոշում է հաջողությունները պացիենտի հետ և մշակում է մարզման պլան որը համապատասխան է հիվանդի վիճակին։
Սուր փուլում ֆիզիոթերապևտը պետք է կենտրոնանա պացիենտի շնչառական տվյալների վրա, կանխարգելելով անուղղակի բարդությունները (օրինակ պառկելախոցերը), պահպանելով շարժման ծավալը, և պահպանելով ակտիվ մկանային համակարգը տոնուսի մեջ ։ Իսկ այն պացիենտների համար ում վնասվածքը բարծ է այնքան որ ախտահարում է շնչառական պրոցեսը, կա մեծ ուշադրություն շնչառական համակարգի մաքրման ապահովման համար վերականգնման այս փուլում ։Շնչառական մկանների թուլության հետևանքով հազի ռեֆլեքսը բավարար չէ և թույլ չի տալիս մաքրել թոքերը և սեկրետը կուտակվում է թոքերում ։Ով-ով պացիենտները տառապում են Թոքի կենսական տարողության նվազումից և ներշնչական ծավալի, ֆիզիոթերապևտները սովորեցնում են հիվանդներին լրացուցիչ ներշնչման տեխնիկային(օրինակ գագաթային շնչառություն, լեզվաըմպանային շնչառություն) որը սովորաբար առողջ մարդիկ չեն օգտագործում։ Ֆիզիկական թերապիան դա շնչուղիների բուժումն է դրանց մաքրման միջոցով ընդ որում օգտագործվում են մանուալ պերկուսիա և վիբրացիա, պոստուրալ դրենաժ ,շնչառական մկանների վարժանք և հազային տեխնիկաներ ։ Պացիենտին սովորեցնում են թե ինչպես պարձրացնել ներորովայնային ճնշումը հենվելով դեպի առաջ, առաջացնելով հազ և հեռացնելով սեկրետը ։ Քառակի հազի տեխնիկան իրենից ներկայացնում է հետևյալը, պացիենտը պարկելով մեջքի վրա հազում է իսկ ֆիզիոթերապևտը ձեռքերով սեղմում է որովայնին մեծացնել արտաշնչվող օդի ծավալը ։ Ձեռքային որովայնային սեղմումը մեկ այլ եղանակ է որը հետագայում է մեծացնում է շնչառական ծավալը որը ապա շատացնում է հազը ։ Այլ մեխանիզմներ որոնք օգտագործվում են կառավարելու համար շնչառական դիսֆունկցիան ներառում է շնչառական մկանների խթանում, որովայնային կոնստրուկտիվ կապի կիրառումը, օդափեխիչի օգնությամբ խոսք և մեխանիկական վենտիլյացիա ։
Ֆունկցիոնալ վերականգնման մակարդակը կախված է օրվա միջին ակտիվության, համգստի ակտիվության, և աշխատանքային ակտիվության հասնելու մակարդակից և վնասվածքի սրությունից։ Ֆունկցիոնալ անկախ միջոցները (ՖԱՄ) գնահատմանտ գործիք է որի նպատակն է զարգացնել պացիենտի հնարավորությունները ռեաբիլիտացիայի միջոցով որը հաջորդում է ողնուղեղի վնասմանը կամ լուրջ լուրջ հիվանդությանը կամ վնասմանը ։ Այն կարող է հետևել պացիենտի առաջընթացին և անկախությանը ռեաբիլիտացիայի ընթացքում ։ Ով-ով հիվանդները անհրաժեշտություն ունեն հատուկ սարքերի և իրենց միջավայրի մոդիֆիկացիաների անհրաժեշտություն ապահովելու համար իրենց օրական ակտիվությունը և անկախությունը։ Թույլ կապանները կարող են կայունացվել սրունք-թաթային և ծունկ-սրուն-թաթյին օրթեզներով չնայած քայլելու համար դեռ անհրաժեշտ կլինի մեև ջանքեր ։ Ակտիվության բարձրացումը բարձրացնում է նաև վորականգնման հնարավորությունները ։
Պրոգնոզ
Մարդիկ ոչ տրավմատիկ ողնուղեղի վնասվածքով ավելի քիչ են տառապում ամբողջական վնասվածքից և շատ բարդություններից օրնակ պառկելախոցերից և խորանիստ երակների թրոմբոզից և ունեն ավելի քիչ հոսպիտալում անցկացրած ժամանակ։ Այս հիվանդների ֆիզիկական արդյունքները ավելի բարձր են քան նույնը  ասենք տրավմատիկ վնասվածքով հիվանդների մոտ հիվանդանոցային պայմաններում, բայց դուրս գրվելուց հետո նրանց տվյալները հավասրվում են ասես երկուսնել ունեն նույն պաթոլոգիան։ Բացի վնասվածքի մակարդակից և ծանրությունից, տարիքը և ուղեկցող հիվանդությունները ազդում ենայն հնարավորության վրա թե այդ մարդը որքան ազատ կքայլի և կլինի անկախ։ Սակայն պացիենտները ովքեր ունեն L3 հատվածի և ավելի ներքև տեղակայված վնասվածք կարող են ֆունկցիոնալ քայլել, T10 հատվածի վնասումով կամ ներքևկարող են քայլել տան հարևանությամբ ձեռնաձայտերի օգնությամբ,  C7 և ավելի ցածր տեղակայված վնասվածքի դեպքում կարող են ապրել ինքնուրույն։ Շատ հետազոտություններ հույս են տալիս մարդկանց ՈՎ դեպքում ավելի բուժումից ավելի ավ արդյունքներ ստանալ, բայց դրանք գտնվում են հետազոտությունների փուլում ։
Մի շատ կարևոր նշանը շարժման վերականգնման համար դա զգայունության առկայությունն է ախտահարված հատվածում, հատկապես ցավի։ Շարժման զգացողության մեծ մասը վերականգնվում է վնասվածքին հաջորդող մեկ տարում, հաջորդող դերականգնումըշարունակվում է տարիներով, զգայունության վերականգնումը ավելի սահմանափակ է։ Վերականգնումը հատկապես շատ արագ է առաջին 6 ամիսներին ։ Ողնուղեղային շոկը, որի դեպքում ռեֆեքսները ճնշված են, առաջանում է անմիջապես վնասվածքից հետո և լավանում է մեծ մասամբ 3 ամիսում բայց վերականգնումը շարունակվում է աստճանաբար բարելավվել հաջորդող 15 ամիսներին։
կանին լավանում է համապատասխան խնամքի պայմաններում, բայց այնուամենայնիվ չի հասնում չախտահարված պոպուլյացիայի կյանքի որակի։ Որքան վնասվածքը բարձր է տեղակայված և որքան ավելի ծանր է այն այնքան ավելի ցածր են լիարժեք կյանք վարելու սպասելիքները։ Մահացությունը հատկապես բարձր է վնասվածքին հաջորդող մեկ տարվա ընթացքում։
Էպիդեմիոլոգիա
Ամբողջ աշխարհում սկսած 1995 թվականից դեպքերի թիվը տատանվում է 10,4-ից մինչև 83 դեպք 1 միլիոն բնակչության հաշվարկով ։ Այս տարբերությունը հիմնականում պայմանավորված է ռեգիոնների տարբերությամբ և թե ինչպես են առաջացել նասվածքները ։ Հս․ Ամերիկայում անբուժելի դեպքերի թիվը 39 է յուրաքանչյուր 1 միլիոն բնակչի հաշվարկով, իսկ Արևմտյան Եվրոպայում 16 դեպք ։ ԱՄՆ-ում ՈՎ պատահարները մոտավորապես 40 դեպք է 1 միլիոն բնակչի հաշվարկով 1 տարվա ընթացքում իսկ տարվա ընթացքում լինում է այդպիսի 12,000 դեպք ։ Չինաստանում դեպքերը մոտավորապես 60,000 են ։
Մոտավոր մարդկանց թիվը ովքեր ապրում են ողնուղեղի վնասվածքով աշխարհում կազմում է 236-ից 4187 յուրաքանչյու 1 միլիոն բնակչության հաշվարկով ։ Այս տարբերությունը գերզանցապես պայմանավորված է թե ինչպես է ինֆորմացիան պահվում և ինչ մեթոդներ են օգտագործվում թվերի հաշվարկների ժամանակ ։ Շատ քիչ ինֆորմացիա կա Ասիայից էլ ավելի քիչ է ինֆորմացիան Աֆրիկայից և Հարավային Ամերիակայից ։ Արևմտյան ԵՎրոպայում մոտավորապես 300 1 միլիոն բնակչությանը իսկ Հյուսիսային Ամերիկայում 853 յուրաքանչյուր 1 միլիոն բնակչությանը ։ Իրանում 440/1 միլիոն բնակչության, Իսլանդիայում 526/1 միլիոն բնակչությանը և Ավստրալիոյում 681 դեպք/1 միլիոն բնակչությանը ։ ԱՄՆ-ում մոտավորապես 225,000-ից 296,000 մարդ ապրում է ողնուղեղի վնասվածքով, ևտարբեր հետազոտություններ ունեն տարբեր արդյունքներ 525-ից մինչև 906 յուրաքնչյուր 1 միլիոն նմակչությանը ։
ՈՎ առկա է բոըթ ուժային տրավմանեչի 2% դեպքում ։ Յուրաքանչյուրը ով ենթարկվել է այնպիսի ուժի ազդեցությանը որը բավարար  է ողնաշարը կոտրելու համար գտնվում է նաև այլ տրավմաներ ստանալու ռիսկի ներքո։ ՈՎ-ով պացիենտների 44%-ի մոտ առկա են նաև այլ լուրջ վնասվածքներ, իսկ 14% տառապում են գլխի և դիմային վնասվածքներից։ Այլ զուգորդվող վնասվածքները ներառում են կրծքավանդակի, որովայնի, սրբանի վնասվածքներ և երկար ոսկրերի կոտրվածքներ։
Պատմություն
ՈՎ համարվում էր կործանարար հազարամյակների ընթացքում; անտիկ Եգիպտոսում Քրիստոսից առաջ 2500 թվականին, առաջին հայտնի վնասվածքների նկարագրությունն է և ասվում է որ այն չի բուժվում ։ Հնդկական գրվածքները որոնք գրվելեն Քրիստոսից առաջ 1800 թվականին ՈՎ նույպես հիշատակվում է և նկարագրվում է ողնաշարի ուղղման եղանակ ։ Հույն անտիկ բժիշկ Հիպոկրատը ով ծնվել է Քրիստոսից առաջ 5-րդ դարում նույնպես հիշատակում է ՈՎ և նկարագրում սարքի օրինակ որի միջոցով ուղղվում է ողնաշարի առանցքը։/ Ամեն ինչ մանց նույնը մինչև Ցելսիուսը ոց ծնվել է Քրիստոսից առաջ 30 թվականին նկատեց որ մահը առաջանում է անմիջապես ողնուղեղի վնասվածքից հետո ։ Արդեն Քրիստոսից հետո 2-րդ դարում Հույն բժիշկ Գալենը փորձարկումներ անելով կապիկների վրա հայտանբերեց որ կապիկները կորցնում են շարժման և զգայունության ունակությունը կտրվածքիվ ներէև։ 7-րդ դարում հույն բժիշկ Պավել Էգինան նկարագրեց վիրաբուժական միջամտություն որը օգտագործում էր ողնոաշարի կոտրվածքների դեպքում, հեռացնելով կոտրված ողների հատվածները որոնք ճնշում են ողնուղեղը ։ Շատ փոքրիկ բժշկական առաջըթաց նկատվեց միջինադարյան ԵՎրոպայում; ամեն ինչ մնաց նույնը միչև ռենեսանս երբ Լեոնարդո դա Վինչին և Անդրեաս Վեսալիուսը իրանց նկարներում պատկերեցին մարդու անառոմիայի մաս հանդիսացող նյարդերը և կնհ այլ հատվածները։
1762-ին Անդրե Լուիս անունով վիրաբույժը հեռացրեց փամփուշտը ողնաշարից, պացիենտը վերականգնեց ոտքերում շարժումը։ 1829-ին Գլիպին Սմիթը իրականացրեց առաջին լիմինէկտոմիան որը բարելավեց պացինետի զգայունությունը։ Այնուամենայինիվ այն գաղափարը որ ՈՎ անբուժելի է մնաց միչև 20-րդ դար։1934-ին մահացության մակարդակը հաջորդող 2 տարիներին կազմում էր 80% գերազանցապես կապված լինելով միզային ինֆեկցիաների և պառկելախոցերի հետ։ Այս ամենը շարունակվեց միչև դարավերջ երբ նկատելի առաջընթաց նկատվեց վիզուալիզացիայի, վիրաբուժության, բժշկական խնամքի, և ռեաբիլիտացիայի ասպարեզում ապահովելով զգալի առաջընթաց ՈՎ ունեցող պացիենտների վիճակի բարելավման տեսանկյունից։ Ոչ-ամբողջական վնասվածքների հաճախականությունը ի համեմատ ամբողջականի դարավերջում ավելացավ գերազանցապես պայմանավորված հիմնականում ավելի արագ և որակյալ օգնություն ցույց տալով և ողնաշարի անշարժացումով մինչ հիվանդանոց տեղափոխոլը ։ Շտապ բժշկական օգնոթյան բաժանմունքների ստեղծումը, պրոֆեսիոնալ տրանսպորտային միևոցների ապահովման հետ տվեցին կտրուկ արդյունք ՈՎ բուժումից ստացված դրական արդյունքների տեսանկյունից 1970-ականներից սկսած։ Բուժման բարելավման զուգընթաց նկատվեց նաև պացիենտների կյանքի որակի սպասելիքների բարելավում; եղջ մնալու հաճախականությունը այս վնասվածքներիվ հետո աճեց 2000%-ով սկսած 1940 թվականից։ 2015/2016 թվականներին Անգլիայի 9 ողուղեղաի վնասման մասնագիտացված կենտրոններում պացիենտների դոիրսգրումը հետաձգվեց քանի որ ընթանում էին դեբատներ թե ով պոտք է վճարի նրանց սրաքավորումների համար ։
Հետազոտությունների ուղղվածությունը
Գիտնականները հայտնաբերել են ողնուղեղի վնասվածքների բուժման բազմաթիվ եղանակներ։ Թերապևտիկ ուղությունը հիմնականում կենտրոնանում է 2 ուղությամբ նեյրոպրոտեկցիա և նեյրոռեգեներացիա ։ Նախկինները պնտրում էին եղանակները որոնք հնարավորություն կտային կանխարգելել ախտաբանությունները որոնք առաջանում էին վնասվածքին հաջորդող րոպոնորի և շաբաթների ընթացքում ինչպես նաև վերականգնելու նյարդային ուղիների ամբողջականությունը ապահովելու համար նյարդային ազդակների նորմալ տեղափոխումը ։ Նեյրոպրոտեկտիվ դեղորայքի նպատակը երկրորդային վնասման կանխարգելումն է օրինակ բորբոքման, վնասում ազատ ռադիկալներով, էքսայտոտոքսիկություն(նեյրոնների վնասում գլուտամատով) և ապոպտոզ ։ Մի քանի պոտենցիալ նեյրոպրոտոկտիվ դեղորայքներ այժմ կլինիկական հետազոտությունների փուլում են ։
Ցողունային բջիջների փեխպատվաստում շատ կարևր ուղղություն է ՈՎ բուժման համար։ Հաջողությունը փոխարինել ողնուղեղային բջիջները, ապահովելով խզված նյարդային ուղիների կապը, ախոնային աճի ճանապարհով, և ապահովելով բարենպաստ միջավայր դրանց աճի համար ։Բջիջների տեսակները որոնք ընտրվում են այս փեխպատվաստման համար հանդիսանում են էմբրիոային ցողունային, նյարդային ցողունային, մեզենխիմալ ցեղունային, հոտառության, Շվանի բջիջները, ակտիվացված մակրոֆագերը և խթանված պլյուրիպոտենտ ցողունային բջիջները ։ Մաարդկանց վրա կատարվել են հարյուրավոր փորձարկումներ ցողունային բջիջներով բայց դրանց արդյունքներ անբավարար են ։ 2 փուլի հետազոտության ժամանակ 2016 թվականին հետազոտությունը ցույց տվեց որ 90 օրվա ընթացքում 4 սուբյեկտներից 2ը լավացրեցին իրենց շարժաղական ցուցանիշները 2 կետով հասնելով իրենց վերջնական նպատակին պացիենտմերի 2/5-ը լավացրեցին իրենց ցուցանիշները 2 միավորով 6-12 ամսվա ւնթացքում, 2017 թվականի սպասելիքը 6 ամիս է ։
Չեչենական երաժշտություն
Չեչենների և ինգուշների երաժշտությունը շատ ընդհանրություններ ունի։ Ժողովրդական երաժշտությանը բնորոշ է դիատոնիկ կաոուցվածքը, խմբակային երգըերի և գործիքային ստեղծագործությունների երկձայնոլթյոլնն ու եռաձայնությունը։ Մեղեդիներում բացակայում են խրոմատիգմներն ու մեծացրած սեկունդաները։ Ռիթմիկան սուր է, հաճախակի են չափերի փոփոխումն ու տրիոլների և ռիթմական զույգ բաժանումների հերթագայումը, հատկապես պարեղանակներում (սիրված պարը լեզգինկան է)։ Ժողովրդական մեղեդիները, դրանցից են՝ հերոսավիպական երգերը (իլլի, իլլեշ), առանձնանում են ժանրերի բազմազանությամբ։ Իոքբերգերից՝ նազմա (սովորաբար երկձայն և եռաձայն, կատարում են տղամարդիկ), էշարշ, հալհարանյիշ (կատարում են կանայք), նվագվող մեղեդիներից՝ լադուգայիշ։ ժողովրդական նվագարաններից են դեչք-փոնդուր (լարային-կսմիթավոր), աթուխ-փոնդուր (լարային-աղեղնավոր), փողայիններ՝ շեդտգ (սրինգ), զուռնա, մաա, հարվածայիններ՝ վոտա (երկկողմ թմբուկ), ժիրգիա (դափ), տարածված է արևելք հարմոնի կան։ 20-րդ դարի սկզբին ժողովրդական երաժշտության պրոպագանդողն էր Աբդուլ Մուսլիմ Մուհամեդովիչ Մագոմանը։ Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո ակտիվացել է երաժշտության բանահյուսության գրառման աշխատանքը։1918 թվականին հրատարակվել է Շերիպովի «Չեչենական երգերից» ժողովածուն։1920-ական թվականների չեչենների և ինգուշների բանահյուսությունը ուսումնասիրել են Դավիդենկոն և Կոլեսնիկովը, պրոպագանդել՝ Դագաեը, յսամխոեը, Մագոմեդովը, Ցուգաեը, ինչպես և Ալեքսանղրովը։ ժողովրդական երաժիշտներից են՝ հարմոնահարներ Դիմաեը, Դանուկաեան, աշուղներ Սուլեյմանովը, Բատաեը, Ցիցկիեը։ Չեչենական երաժշտության բանահյուսությունը հավաքելու գործում մեծ ավանդ ունի պրոֆեսիոնալ երաժշտարվեստի սկզբնավորողներից մեկը՝ կոմպոզիտոր և դիրիժոր Մեպուռնովը, որն ակտիվորեն մասնակցել է երաժշտ․ ուսումնարանի (1936) և վերակառուցված ժող․ գործիքների նվագախմբի (1935) կազմակերպմանը։ Հանրաճանաչ են Բեկսուլթանովի «Հանուն սովետների իշխանության» սիմֆոնիան (1967), «Լեռների ասքը» (1963), «Դոմար» (1966) սիմֆ․ պոեմները, դաշնամուրի և նվագախմբի կոնցերտը (1973), «Վայնախյան էսքիզներ» (1974)վոկալ և կամերային-գործիքային երաժշտության ասպարեզում է ստեղծագործում Դիմաեը, էստրադային երաժշտության՝ Շահբուլատովը։ Հանրապետությունում գործումեն(1977) ֆիլհարմոնիան (1938), ֆիլհարմոնիայի սիմֆոնիայի նվագախումբը (1939), պարի «Վայնախ» անսամբլը (1939), ժողովրդական ստեղծագործության տունը (1938), երաժշտության ուսումնարանը (1936, Դրոզնի), Հանրապետական մշակութային-լուսավորական ուսումնարանը (1961), 31 երաժշտական դպրոց։
Ողնուղեղի վնասվածքներ
Հետազոտությունների ուղղվածությունը
Մեկ այլ մոտեցման եղանակ է, բիոմատերիալների կիրառումը որոնք օգնում են վնասված հատվածի վերականգնմանը և վերակառուցմանը ։ Բիոմատերիալների օրինակ են օրնակ բնական ծագում ունեցող կոլագենը և ագարոզը և սինթետիկ տեսակները պոլիմերներ և նիտրոցելյուլյոզը ։ Դրանք բաժանվում են 2 կատեգորիայի հիդրոգելեր և նանոֆիբրիլներ ։ Այս նյոըթերը կարող են օգտագործվեկ որպես տրանսպորտ գենային թերապիայի համար ։
Չեչենական երաժշտություն
Ստեղծագործություններ
Կատեգորիա:Երաժշտություն
Ողնուղեղի վնասվածքներ
Հետազոտությունների ուղղվածությունը
Պրելեմինար հետազոտությունները էպիդուրալ ողնուղեղային խթանման միջոցով ցույց են տալիս բարելավում ։
Գրականություն
Կատեգորիա:Անհետաձգելի բժշկական վիճակներ Կատեգորիա:Նեյրդային համակարգի տրավմա Կատեգորիա:Ողնուղեղ Կատեգորիա:Վնասվածքներ
Էնրիկո Ֆերմի
Էնրիկո Ֆերմի (Enrico Fermi, ), նշանավոր իտալացի ֆիզիկոս, ով առավելապես հարաճանաչ է դարձել աշխարհում առաջին ատոմային ռեակտորի ստեղծման շնորհիվ, մեծ ավանդ է ներդրել նաև միջուկային ֆիզիկայի, տարրական մասնիկների ֆիզիկայի, քվանտային մեխանիկայի, վիճակագրական մեխանիկայի զարգացման բնագավառներում :. Նա մի ամբողջ շարք արտոնագրեր է ստացել ատոմային էներգիայի կիրառման հետ կապված գյուտերի համար,1938 թվականին էլ արժանացել է Նոբելյան մրցանակի, քանզի ապացուցել է գոյությունը ռադիոակտիվ նոր տարրերի, որոնք ստացվում են նեյտրոններով ճառագայթահարման ժամանակ, և հայտնագործել է դրա հետ կապված՝ դանդաղ նեյտրոնների առաջացրած միջուկային ռեակցիաները ։ Ֆերմին այն եզակի ֆիզիկոսներից էր, ովքեր նվաճումների են հասել ինչպես տեսական, այնպես էլ փորձարարական ֆիզիկայի բնագավառներում։ Նա է ստեղծել բետա-տրոհման, նեյտրոնների դանդաղեցման տեսությունները, 1939 թվականին մտցրել է շղթայական ռեակցիա հասկացությունը, հետագայում էլ՝ մասնակցել ատոմային նախագծերի իրականացմանը:1938 թվականին գաղթել է ԱՄՆ (Իտալիա այլևս չի վերադարձել, քանզի այնտեղ իշխում էին ֆաշիստները, որոնց վերաբերմունքը հրեաների նկատմամբ քաջ հայտնի է), աշխատել է Նյու Յորքի Կոլումբիական և Չիկագոյի համալսարաններում, Լոս Ալամոսի միջուկային հետազոտությունների ինստիտուտում (հրեա կնոջ՝ Լորայի հետ)... Համարվում է ատոմային ռումբի հայրերից մեկը։ Նրան անվանել են «միջուկային դարաշրջանի ճարտարապետ» ։ Ի պատիվ նրա են կոչվել ֆիզիկայի մի շարք հասկացություններ, ինչպես, օրինակ, Ֆերմիի էֆեկտը, Դիրակ-Ֆերմիի բաշխումը, Թոմաս-Ֆերմիի մոդելը և այլն։
Համառոտ կենսագրություն և գիտական նվաճումները
Դիրակի հետ միաժամանակ Ֆերմին ստեղծել է էլեկտրոնների և այլ մասնիկների քվանտային վիճակագրական տեսությունը (Ֆերմի-Դիրակի վիճակագրությունը, 1934 թվականին ստեղծել է β-տրոհման քանակական տեսությունը՝ հիմնված Վ․ Պաուլիի այն ենթադրության վրա, ըստ որի β-մասնիկներն առաքվում են նեյտրինոյի հետ միաժամանակ։ 1934-1938 թվականներին աշխատակիցների հետ ուսումնասիրել է նեյտրոնների հատկությունները և դրել նեյտրոնային ֆիզիկայի հիմքը, առաջինն է դիտել մի շարք տարրերի (այդ թվում՝ ուրանի) նեյտրոնային ռմբակոծումից առաջ եկող արհեստական ռադիոակտիվությունը, հայտնագործել է նեյտրոնների դանդաղեցման երևույթը և ստեղծել դրա տեսությունը, ինչի համար 1938 թվականին ստացել է Նոբելյան մրցանակ։ 1942 թվականի դեկտեմբերին Ֆերմիին հաջողվել է իրականացնել միջուկային շղթայական ռեակցիա իր կառուցած՝ աշխարհում առաջին միջուկային ռեակտորում, որտեղ որպես նեյտրոնների դանդաղիչ օգտագործվել է գրաֆիտը, իսկ որպես վառելիք՝ ուրանը։
Կյանքի վերջին տարիներին զբաղվել է բարձր էներգիաների ֆիզիկայով։ Առաջինն է սկսել տարբեր էներգիաների լիցքավորված π-մեզոնների և ջրածնի փոխազդեցության փորձարարական հետազոտությունները և ստացել մի շարք հիմնարար արդյունքներ։ Ունի նաև այս բնագավառին վերաբերող տեսական աշխատանքներ։ Աշխարհի մի շարք գիտական ընկերությունների և ակադեմիաների, այդ թվում նաև ԽՍՀՄ ԳԱ արտասահմանյան անդամ էր (1929 թ.)։
Էնրիկո Ֆերմին մահացել է 53 տարեկան հասակում, քաղցկեղից։ Հանգչում է Չիկագոյի գերեզմանատանը, մի համեստ տապանաքարի ներքո։
Ի պատիվ Ֆերմիի
Ականավոր գիտնականի անունով է կոչվել 100-րդ քիմիական տարրը՝ ֆերմիումը։ Այդպիսով՝ նա դարձել է այն 16 գիտնականներից մեկը, ում անունը շնորհվել է քիմիական տարրի ։
Ֆերմիի անունն են կրում մի շարք ատոմային էլեկտրակայաններ ԱՄՆ-ում և Իտալիայում, գիտահետազոտական նպատակներով կառուցված տարրական մասնիկների արագացուցիչ և ռեակտոր՝ ԱՄՆ-ում և Արգենտինայում , գամմա ճառագայթներով տիեզերական հեռադիտակ և այլն։ Ֆերմիի անունն է տրվել ԱՄՆ Ատոմային էներգիայի հանձնաժողովի կողմից սահմանված միջազգային հատուկ՝ բարձրագույն մրցանակին, որը շնորհվում է էներգիայի ուսումնասիրման, կիրառման, արտադրության բնագավառներում խոշորագույն ավանդ ներդրած գիտնականներին։ Այդ մրցանակով պարգևատրվածների թվում են Օտտո Հանը, Ռոբերտ Օպենհայմերը, Էդվարդ Թելլերը և մեծանուն այլ գիտնականներ ։
1970 թվականին միջազգային աստղագիտական միությունը Ֆերմիի անունը շնորհել է Լուսնի հակառակ կողմի խառնարաններից մեկին։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Իտալացի ֆիզիկոսներ Կատեգորիա:Էնրիկո Ֆերմի Կատեգորիա:Ամերիկացի ֆիզիկոսներ Կատեգորիա:Ֆիզիկոսներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Անձինք Հռոմից Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ թղթակից անդամներ Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական միության արտասահմանյան անդամներ Կատեգորիա:20-րդ դարի ֆիզիկոսներ Կատեգորիա:Փորձարարական ֆիզիկոսներ Կատեգորիա:Տեսական ֆիզիկոսներ Կատեգորիա:Կոլումբիայի համալսարանի դասախոսներ Կատեգորիա:Լեյդենի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Գյոթինգենի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ իսկական անդամներ Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ Կատեգորիա:Պիզայի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամներ
Աղոթք հմայական
Աղոթք հմայական, կապքի աղոթք, ախտարական չափածո կամ արձակ բանաձև, որով մարդը փորձել է ներգործել արտաքին աշխարհի վրա և ազատվել բնական ու հասարակական ուժերի իշխանությունից։
Ծագումնաբանություն
Ծագումնաբանորեն կապվում է խոսքի հմայական պաշտամունքին և ուղեկցում հմայական արարողություններին։ Կազմաբանական տեսակետից կարևոր դեր են խաղացել երդումները, անեծքները և օրհնանքները։ Դասական տիպը կազմված է վիպական սկզբնամասից, հմայական արարողության նկարագրությունից և աղոթքի բուն նպատակից։
Երդմնեցման, աղերսանքի կամ հրամանի միջոցով արտահայտում է աղոթողի (հմայողի) բարի կամ չար ցանկությունը, որևէ երևույթ (հիվանդություն, մահ տարաժամ, երաշտ, կարկուտ, զանազան փորձանքներ ևն) կանխելու, ցանկալի արդյունք առաջ բերելու համար։ Սերելով նախնադարից՝ աղոթք հմայականը կրում է հեթանոսության և քրիստոնեության հետքեր։
Հայերեն աղոթք
Գոյատևել է բանավոր և գրավոր ավանդումով, հատուկ անհատների՝ աղոթողների, գրբացների և այլոց շնորհիվ։ Ստվար թիվ են կազմում հայերեն ձեռագրերում գտնվող աղոթք հմայականները։ Այդպիսի նյութերի ժողովածուներ են «Ուրբաթագիրք»-ը (հրատարակություն 1513, «Գիրք աղօթից, որ կոչի Կիպրիանոս, վասն ամենայն ազգ պատահարաց որք գան ի վերայ մարդոյ») և հմայիլները, որոնք փաթեթաձև գրվածքներ են և հայտնի են բազմաթիվ ձեռագրերով ու մի քանի տպագրություններով։
Տես նաև
Կատեգորիա:Աղոթքներ
Կլիչկովիչի
Կլիչկովիչի (Кличковичі), գյուղ Ուկրաինայի Վոլինի մարզի Տուրիի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1511 թվականին։
Հեռացնել ընկերներից
«Հեռացնել ընկերներից» (Unfriended), 2015 թվականին ռեժիսոր Լևան Գաբրիաձեի և պրոդյուսեր Տիմուր Բեկմամբետովի կողմից նկարահանված սարսափ ֆիլմ։
Կլիչկովիչի
2001 թվականի տվյալներով Կլիչկովիչի գյուղում բնակվում էր 41 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,697 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 58,82 մարդ/կմ²։
Հեռացնել ընկերներից
Ֆիլմի աշխատանքային անունը եղել է Offline ։ 2014 թվականի հուլիսի 20֊ին ֆիլմը ցուցադրվել է Fantasia International Film Festival֊ում, որը անցկացվում էր Մոնրեալում, Cybernatural անվանմամբ ։ Վարձույթում ֆիլմը դուրս է եկել 2015 թվականի ապրիլի 18֊ին, Unfriended անվանմամբ ։
Կլիչկովիչի
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Վոլինի մարզի Տուրիի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1511 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Հեռացնել ընկերներից
Սյուժե
Իրադարձությունները տեղի էին ունենում Ֆրեզնոյում։ Ֆիլմի հիմնական պատմողական մասը անցկացվում է շրջանավարտուհի Բլեր Լիլիի համակարգչի էկրանից։ Մեկ տարի առաջ նրա ընկերուհի Լոռան դարձել է ծաղր ու ծանանքի զոհ։ Նա իր կյանքը ավարտել է ինքնասպանությամբ, այն բանից հետո, երբ նրա մասնակցությամբ ստորացուցիչ տեսանյութը առանց իր համաձայնության հայտնվել էր YouTube֊ում։