cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Տեխասի Հանրապետություն
Տեխասի Հանրապետություն (Republic of Texas), պետություն Հյուսիսային Ամերիկայում, որը գոյություն է ունեցել 1836-1845 թվականներին։ Տեխասի Հանրապետությունը ձևավորվել է Մեքսիկայի հյուսիս-արևմտյան շրջանի` անկախության համար պայքարի արդյունքում։ 1845 թվականին հանրապետությունը քաղաքացիների կամարտահայտման և ինքնորոշման ակտի ընդունումից հետո մտել է ԱՄՆ-ի կազմի մեջ, որտեղ ստացել է նահանգի իրավունք։
Տեխասի հեղափոխություն
1830-ական թվականներին Մեքսիկայի նախագահ Անտոնիո դե Սանտա Աննայի բռնապետությունը և անօրինությունը երկրում պետությանը հասցրել են պառակտման եզրին. Տեխասի և Յուկատանի տարածքներն ըստ իրենց ունեցած սահմանադրական իրավունքի անկախանալու ցանկություն են արտահայտել։ Տեխասցիները նաև դժգոհ էին 1835 թվականի սահմանադրությունից և Մեքսիկայում ստրկության արգելման որոշումից։
Տեխասը` անկախություն ստանալուց հետո
1836 թվականին սահմանադրություն է ընդունվել (որը հաստատել է ստրկության իրավունքը), և Տեխասը հռչակվել է հանրապետություն։ Տեխասի Հանրապետության առաջին նախագահ է դարձել Սէմ Հյուսթոնը։ Իշխանության կենտրոնի մի քանի փոփոխությունից հետո 1837 թվականին մայրաքաղաք է ընտրվել Հյուստոն քաղաքը։
Տեխասի Հանրապետությունն ստացել է միջազգային ճանաչում։ Միևնույն ժամանակ շարունակվում էին մեքսիկացիների հարձակումները Տեխասի ուղղությամբ։ 1842 թվականի մարտի 5-ին հեղափոխությունից հետո առաջին անգամ Տեխաս է ներխուժել մեքսիկացիների` ավելի քան 500 մարդուց բաղկացած խումբ, որը ղեկավարվում էր Ռաֆայել Վասկեսի կողմից։ Հասնելով Սան Անտոնիո` նա նահանջել է մինչև Ռիո Գրանդե։ 1842 թվականի սեպտեմբերի 11-ին Մեքսիկայի կեսհազարանոց բանակն Ադրիան Ուոլլի առաջնորդությամբ գրավել է Սան Անտոնիոյի մի մասը, սակայն ավելի ուշ գերիներ վերցնելով նահանջել է։
Բախումները շարունակվել են շուրջ 10 տարի և կախված էին մեքսիկական իշխանությունների ունեցած դիրքից։ ԱՄՆ-ն պաշտոնապես չի խառնվել այս պայքարի մեջ, չնայած ԱՄՆ-ում հազարավոր կամավորներ էին հավաքագրվում` տեխասցիներին օգնելու համար։ Մեքսիկայի և Տեխասի Հանրապետության միջև ռազմական հակամարտությունները հնարավոր է եղել լուծել ոչ այնքան 1845 թվականին Տեխասի` ԱՄՆ-ին միանալով (ըստ 1845 թվականի դեկտեմբերի 29-ի պայմանագրի) (Տեխասը դարձել է ԱՄՆ-ի 28-րդ նահանգը), որքան` Ամերիկա-մեքսիկական պատերազմում ԱՄՆ-ի հաղթանակով, ինչն ստիպել է Մեքսիկային լիովին հրաժարվել տարածքային նկրտումներից։ Երբ Տեխասն անջատվել է Մեքսիկայից, տեխասցիների մեծ մասն ի սկզբանե մտածում էր Տեխասն ԱՄՆ-ին միացնելու մասին (սակայն որոշ տեխասցիներ էլ կարծում էին, թե հնարավոր է զարգացնել Տեխասն ու հզոր պետություն դարձնել, որը կհասներ մինչև Խաղաղ օվկիանոս)։
Տեխասն առ այսօր միջազգայնորեն ճանաչված միակ պետությունն է, որն ուղղակիորեն մտել է ԱՄՆ-ի կազմի մեջ` որպես միության հավասարազոր անդամ։ Վերմոնտ նահանգը, որն իրեն անկախ պետություն էր հռչակել 1777 թվականին և ԱՄՆ-ի կազմի մեջ էր մտել 1791 թվականին, դե ֆակտո ինքնավարություն ուներ, սակայն չուներ միջազգային ճանաչում։ Ավելի ուշ ԱՄՆ-ն անեքսիայի է ենթարկել Կալիֆորնիայի Հանրապետությունն ու Հավայիի թագավորությունը, սակայն որպես նահանգ ներառել է պետության մեջ միայն որոշ ժամանակ անց։
Ներկայումս Տեխասում գոյություն ունեն քաղաքական տարբեր շարժումներ, որոնք պայքարում են Տեխասի անկախության վերականգնման համար (մասնավորապես` «Տեխասի Հանրապետություն» շարժումը ):
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1836 հիմնադրված պետություններ և տարածքներ Կատեգորիա:Նախկին հանրապետություններ Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի պատմություն Կատեգորիա:Պատմական մարզեր
Դյուզկոմ
Դյուզկոմ, ձմեռանոց Կարսի մարզի Օլթիի օկրուգում, Օլթիի տեղամասում։ 1907 թվականին ուներ 101 բնակիչ։
Յոզեֆ Բոյսի անվան թատրոն
Յոզեֆ Բոյսի անվան թատրոն, մոսկովյան թատրոն, բացվել է 2008 թվականին և գոյություն է ունեցել մինչև 2014 թվականը։
Պատմություն
«Յոզեֆ Բոյսի անվան թատրոն»-ն ստեղծվել է ռեժիսոր Գեորգ Ժենոյի և Театр.doc թատրոնի կողմից բեմադրված երկու` «Демократия.doc» և «Заполярная ճշմարտություն» ներկայացումերի թատերախմբերի կողմից։ Թատրոնը բացվել է 2008 թվականի ապրիլի 1-ին «Անանուն նկարիչների միություն» ինտերակտիվ ծրագրով (վարողներ` բանաստեղծուհի Վերա Պոլոզկովա և Միխայիլ Կալուժսկի, ավելի ուշ` Արման Բեկենով)։ Թատրոնի վերջին ներկայացումը եղել է «Լիրը փորձում է մահը» դրաման` բեմադրված 2013 թվականին ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի թատրոններ Կատեգորիա:Մոսկվայի թատրոններ
Հունգարիայի երկրաբանություն
Հունգարիայի երկրաբանություն։ Հունգարիան տեղակայված է Պանոնյան ավազանում Կենտրոնական Եվրոպայում։ Երկիրը շրջապատված է Ալպերի, Կարպատյան և Դինարիդյան լեռնաշղթաներով, բայց երկրում գերակշռում են ցածրադիր վայրերը։ Երկրի վաթսունութ տոկոսը ցածրադիր վայրեր են ծովի մակարդակից 200 մետր բարձրության վրա։ Լեռնային տարածքը ընդգրկում է երկրի մոտ երեսուն տոկոսը, մինչդեռ լեռները՝ ընդամենը երկու տոկոսը։ Ամբողջ Պանոնյան ավազանը գտնվում է Դանուբի ջրամբարներում ։
Տեկտոնական և հիմնաժայռային երկրաբանություն
Հունգարիան հիմնականում բնորոշվում է Ուշ կենոզոյական երկրաբանական էվոլյուցիայով։ Մեծ աղեղանման ավազաններն առաջացել են ընդերքի անոմալ նոսրացման և բարձր երկրաջերմային թեքվածքների պատճառով։ Պանոնյան ավազանը հիմնականում իր մեջ ներառում է մի շարք ավազաններ՝ Մեծ դաշտի ավազանը, Վիեննայի ավազանը, Դրավայի ավազանը և Տրանսիլվանյան ավազանը։ Տարբեր ենթաավազաններ առանձնացված են ինսելբերգյան միջակայքերով, որոնք պատրաստված են պալեոզոյան, մեզոզոյան և պալեոգեն նստվածքային ապարներից, ինչպես նաև կենոզոյական հրաբուխներից ու նստվածքային ապարներից։
Արևելյան Ալպերը տարածվում են Հունգարիայի հյուսիս-արևմուտք որպես Սոպրոն և Կյոսցեգ լեռներ, որոնք գտնվում են Ավստրիայի սահմանի մոտակայքում և կազմված են մետամորֆոզավորված պալեոզոյական և մեզոզոյան ժայռերի հաջորդականություններից։ Տրանսդանուբյան լեռնաշղթան անցնում է 250 կիլոմետր ՝ ներառելով բլուրներ և լեռներ։ Բալատոն լճից դեպի հյուսիս՝ Բալաթոնի բարձրավանդակում, երկրաբանները հայտնաբերել են ցածր պալեոզոյան ֆիլիտ և կարբոնատներ։ Բալաթոն լճից հյուսիս-արևելք՝ Վելենս Հիլզում, առավել հաճախ հանդիպում է ածխածնային գրանիտը։ Տրիասի կարբոնատները կազմում են Անդրդանուբյան լեռների մյուս հատվածը, չնայած որ Յուրասիքի, Կավճանման և Պալեոգենի ապարների մի փոքր տարածք հայտնաբերված է սինֆորմայի կենտրոնական գոտում և վերահսկում է լեռների հիմնական կառուցվածքը։
Հյուսիսային Հունգարիայի լեռները բարդ երկրաբանական դիրք ունեն։ Պալեոզոյական թերթաքարը և կարբոնատը հայտնաբերվել են Սզենդոր և Ուփոնի բլուրներում, մինչդեռ Բյուկի լեռները փոքր-ինչ փոխակերպված են վերին պալեոզոյական և Յուրասիկ նստվածքային և մառախուղային ապարներից։ Մի քանի ածխածնային գրանիտ տեղակայված է Մեսեկի լեռների հարավ-արևելքում։
Նստվածքները և շերտագրությունը
Լճերը, գետերը և գետերի դելտաները նստվածքներ են թողել մեկ և ութ կիլոմետր հաստության միջև Ուշ Միոսենյան շրջանից Պիլոսենյան շրջանի անցմա ն ժամանակաշրջանում, քանի որ Պանունյան լիճը գերակշիռ մաս է կազմում բնապատկերում։ Այս նստվածքները ծածկված էին ալյուվիալ հանքավայրերով, ավազով, որոնք այժմ կազմում են Պաննոնյան դաշտի մակերեսը;
Երկրաբանական հետազոտության պատմություն
Փարիզի համալսարանի պրոֆեսոր Բյուդանը 1822 թվականին հրատարակեց հունգարիայի երկրաբանության առաջին աշխատությունները։ Ավստրո-Հունգարական կայսրության երկրաբանական ծառայությունը քարտեզագրումը ստանձնել է դրա ստեղծումից հետո 1869 թվականին։ Համատարած հորատումը հազարավոր արտեզյան հորերի և 500 ջերմային հորերի համար ընդլայնել է երկրաբանական գիտելիքները 19-րդ դարի երկրորդ կեսին։ Հունգարացի ֆիզիկոս և երկրաֆիզիկոս Լորան Էոտվոսն իրականացրեց ինքնահոս չափումներ՝ օգտագործելով ոլորման հավասարակշռության տեխնիկան ՝  գործարկելով երկրաֆիզիկա։ Նրա մահից հետո ուսանողները  Լորան Էտվոսի պատվին անվանակոչեցին երկրաֆիզիկական ինստիտուտը։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին անկախ Հունգարիան ուներ հինգ ակտիվ համալսարանական երկրաբանության բաժին։
Պատերազմից հետո քարտեզագրումն ավելացավ, Երկրաբանական ծառայության աճող անձնակազմը 1956 թվականին թողարկեց նոր քարտեզ։ Հունգարական երկրաբանության ընկալումը փոխվեց 1970-ականներին ափսեանման տեկտոնական տեսությունների ներդրմամբ, ինչը Պաննոնյան ավազանի ձևավորման վերաբերյալ փոխեց այդ տեսակետները։
Բնական ռեսուրսների երկրաբանություն
Տրիանոնի պայմանագրի ժամանակ Հունգարիան հարուստ էր օգտակար հանածոներով, բայց այդ ռեսուրսների մեծ մասն այժմ գտնվում է Հունգարիայի սահմաններից դուրս՝ Սլովակիայի հանքաքարային և Ապուսենյան լեռներում։ Այսօր Հունգարիան աղքատ է բնական պաշարներից։ 1989 թվականի հեղափոխությունից հետո բոքսիտի արդյունահանումը փաստորեն ավարտվեց, և ածխի արտադրությունը կրճատվեց։ Էլեկտրակայանները դեռևս կարևոր ռեսուրսներ են կատարում լիգնիթի, նավթի և գազի համար տեղական հատվածային արդյունահանման միջոցով։
Պատմականորեն բոքսիտը երբեմն հայտնի էր որպես «հունգարական արծաթ»՝ Բալատոն լճի մոտակայքում բոքսիտի մեծ հանքավայրերի պատճառով։ Երբ վերգետնյա ռեսուրսը սպառվում էր, հանքարդյունաբերությունն անցավ գետնի տակ՝ իջեցնելով կարստային ջրհորը։ Արևադարձային կլիմայական պայմաններում բոքսիտներ են առաջացել Վաղ Կրատեշի Բարեմիական դարաշրջանում։ Ճամայկայի բոքսիտների նման, արևադարձային առատ անձրևները զրկեցին այլ օգտակար հանածոներից, որոնք արտահոսում էին հիմքում ընկած ծակոտկեն կարստի վրա և ստեղծում ալյումինով հարուստ նստվածքներ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հունգարիա Կատեգորիա:Պատմական երկրաբանություն
Կենտրոնական վիճակագրական վարչություն (ԽՍՀՄ)
Կենտրոնական վիճակագրական վարչություն, ԿՎՎ (Центральное Статистическое Управление, ЦСУ), գլխավոր վիճակագրական կազմակերպությունը նախկին Խորհրդային Միությունում։
Կատեգորիա:Վիճակագրական կազմակերպություններ
Բացարձակ զրո
Բացարձակ զրոն այն տեսական ջերմաստիճանն է, որի դեպքում էնտրոպիան ունի նվազագույն արժեք։ Թերմոդինամիկայի օրենքների համաձայն, հնարավոր չէ հասնել բացարձակ զրո ջերմաստիճանին միայն թերմոդինամիկական եղանակներով։ Բացարձակ զրո ջերմաստիճանում համակարգը դեռևս օժտված է քվանտամեխանիկական զրոյական տատանումների էներգիայով, որը համակարգի հիմնական վիճակի էներգիան է։ Հիմնական վիճակի կինետիկ էներգիան չի կարող վերանալ։ Չնայած դրան, դասական մեկնաբանությամբ այն զրո է, և նյութի ջերմային էներգիան վերանում է։
Բացարձակ զրո ջերմաստիճանին համապատասխանում է թերմոդինամիկական ջերմաստիճանային սանդղակի (օրինակ՝ Կելվինի սանդղակը) զրոն։ Միջազգային համաձայնությամբ, բացարձակ զրո ջերմաստիճանը Կելվինի սանդղակով 0 Կ է, Ցելսիուսի սանդղակով` −273.15°, Ֆարենհայտի սանդղակով` −459.67° , Ռենկինի սանդղակով` 0 Ռ ։ Գիտնականներին հաջողվել է ստանալ բացարձակ զրոյին խիստ մոտ ջերմաստիճաններ։ Այդ ջերմաստիճաններում դիտվում են նյութի քվանտային հատկություններ, օրինակ` գերհաղորդականություն և գերհոսունություն։
«Սառնության աստիճանի» սահմանափակումը
Հարցը, թե կա՞ արդյոք սահման հնարավոր ցրտին, և եթե այո, որն է զրոյական կետը, 1702 թ. առաջին անգամ բարձրացրեց ֆրանսիացի ֆիզիկոս Գիյոմ Ամոնտոնը՝ կապված օդի ջերմաչափի կատարելագործման հետ։ Նրա ջերմաչափով ջերմաստիճանը որոշվում էր սնդիկի սյան բարձրությամբ՝ ըստ ջերմաստիճանի փոփոխվող օդի որոշակի ծավալի դեպքում։ Ամոնտոնը կարծում էր, որ իր ջերմաչափի զրոն պետք է լինի այն ջերմաստիճանը, որի դեպքում օդը նվազում է մինչև անհետանալը։ Նրա օգտագործած սանդղակով ջրի եռման ջերմաստիճանը նշանակված էր +73, սառույցի հալմանը՝ 51, այնպես որ այդ սանդղակի զրոն համապատասխանում էր Ցելսիուսի սանդղակի -240-ին։ Այս թիվը մոտիկ է ժամանակակից չափումներով որոշված −273.15 °C-ին ։ Օդի ջերմաստիճանի զրոյական արժեքը հետագայում ավելի ճշգրիտ կարողացավ չափել Յոհան Հենրիխ Լամբերտը 1779 թ.։ Բացարձակ ցրտի համար նա գրանցեց −270 °C արժեքը ։
Սակայն բացարձակ զրոյի այս արժեքները այդ ժամանակաշրջանում չարժանացան համատարած ընդունելության։ Պիեռ Սիմոն Լապլասը և Անտոն Լավուազեն 1780 թ. հրապարակված իրենց տրակտատում նշում են 1500-ից մինչև 3000 միջակայքը՝ ջրի սառչելու կետից ներքև, և կարծում, որ համենայն դեպս այն պետք է ցածր լինի գոնե 600-ից։ Քիմիայի փիլիսոփայություն աշխատության մեջ Ջոն Դալտոնը տալիս է այդ արժեքի տասը տարբեր հաշվարկումներ և ի վերջո կարծիք է հայտնում, որ ջերմաստիճանի բնական զրոն −3000 °C է։
Խիստ ցածր ջերմաստիճաններ
Մնացորդային ճառագայթումով պայմանավորված՝ տիեզերքի միջին ջերմաստիճանը այսօր 2,73 Կ է։
Արհեստականորեն հնարավոր չէ ստանալ բացարձակ զրո, չնայած մի շարք եղանակներով կարելի է հասնել դրան մոտիկ արժեքների։ Լազերային սառեցման օգնությամբ հնարավոր է ստանալ կելվինի բիլիոներորդ մասից էլ ցածր ջերմաստիճաններ ։ Բացարձակ զրոյին մոտ շատ ցածր ջերմաստիճաններում նյութն ի հայտ է բերում բազմաթիվ անսովոր հատկություններ, որոնցից են գերհաղորդականությունը, գերհոսունությունը և Բոզե-Այնշտային կոնդենսացիան։ Այս երևույթներն ուսումնասիրելու համար գիտնականները պետք է ստանան ավելի ցածր ջերմաստիճաններ։
Բացարձակ զրոյի թերմոդինամիկան
0 Կ-ին մոտ ջերմաստիճանում դադարում են գրեթե բոլոր մոլեկուլների շարժումները։ Եթե էնտրոպիան = S, ապա ΔS = 0 ցանկացած ադիաբատ պրոցեսի համար։ Երբ T → 0, մաքուր նյութերը (իդեալական դեպք) կարող են ձևավորել կատարյալ բյուրեղներ։ Ջերմադինամիկայի երրորդ օրենքի` Մաքս Պլանկի խիստ ձևակերպման համաձայն, կատարյալ բյուրեղի էնտրոպիան բացարձակ զրոյում վերածվում է զրոյի։ Նեռնստի ջերմային թեորեմը ավելի թույլ պահանջ է դնում. ցանկացած իզոթերմ պրոցեսում էնտրոպիայի փոփոխությունը ձգտում է զրոյի, երբ T → 0.
այսինքն` կատարյալ բյուրեղի էնտրոպիան ձգտում է հաստատուն արժեքի։ "Թերմոդինամիկայի երրորդ օրենքի համաձայն, T = 0 իզոթերմը համընկնում է S = 0 ադիաբատի հետ, չնայած մյուս ադիաբատները և իզոթերմները տարբեր են։ Քանի որ երկու ադիաբատներ չեն հատվում, այլ ադիաբատներ չեն կարող հատել T = 0 իզոթերմը։ Հետևաբար, ոչ զրոյական ջերմաստիճանում սկսված ադիաբատ պրոցեսը չի կարող հասնել զրո ջերմաստիճանին։"
Կատարյալ բյուրեղն այն բյուրեղն է, որում ներքին ցանցային կառուցվածի ընդարձակումը անընդհատ է բոլոր ուղղություններով։ Կատարյալ կառուցվածքը կարելի է ներկայացնել երեք առանցքների (ոչ անպայման օրթոգոնալ) ուղղությամբ տրանսլյացիոն սիմետրիայի միջոցով։ Կառուցվածքի յուրաքանչյուր ցանցային տարր գտնվում է ճշգրիտ վայրում, անկախ նրանից՝ մեկ ատոմ է թե մոլեկուլների խմբավորում։ Երկու (կամ ավելի) կայուն բյուրեղային ձև ունեցող քիմիական նյութերի համար, ինչպես օրինակ, ադամանդը և գրաֆիտը ածխածնի համար, գոյություն ունի այսպես կոչված «քիմիական այլասերում»։ Հարցն այն է, թե կարող են երկուսն էլ ունենալ զրո էնտրոպիա T = 0-ում, եթե նույնիսկ նրանցից յուրաքանչյուրը կատարյալ դասավորվածություն ունի։ Գործնականում կատարյալ բյուրեղներ չեն պատահում. թերությունները և նույնիսկ ամբողջական ամորֆ նյութերը պարզապես սառչում են ցածր ջերմաստիճաններում՝ չանցնելով ավելի կայուն վիճակների։ Ըստ Դեբայի մոդելի, մաքուր բյուրեղի տեսակարար ջերմունակությունը և էնտրոպիան համեմատական են T3-ին, մինչդեռ էնտալպիան և քիմիական պոտենցիալը համեմատական են T4-ին։ T = 0 սահմանային արժեքի դեպքում այս մեծությունները նվազում են և ձգտում են զրոյական դիքության։ Ինչպես հաստատում են 10 Կ-ից ցածր ջերմաստիճաններում կատարված փորձերը, տեսակարար ջերմունակության համար սահմանային արժեքը հենց զրո է։ Փաստացի, բացարձակ զրոյում գոյություն չունի տեսակարար ջերմունակություն, և ոչ միայն բյուրեղների համար։ Մաքսվելի առնչությունները ցույց են տալիս, որ զրո են դառնում նաև ջերմային ընդարձակման գործակիցը և այլ մեծություններ։ Քանի որ կապը G Գիբսի ազատ էներգիայի, H էնտալպիայի և էնտրոպիայի փոփոխությունների միջև՝
ապա T-ի նվազմանը զուգընթաց ΔG-ն և ΔH-ը հավասարվում են (պայմանով, որ ΔS-ը կապված է)։ Փորձնականորեն հայտնաբերվել է, որ բոլոր սպոնտան պրոցեսների արդյունքում (այդ թվում՝ քիմիական ռեակցիաների) G-ն նվազում է։ Եթե ΔS-ը կամ T-ն փոքր են, ΔG < 0 պայմանը կարող է նշանակել, որ ΔH < 0, ինչը էկզոթերմ ռեակցիա է նշանակում։ Այնուամենայնիվ, սա պարտադիր չէ. էնդոթերմ ռեակցիաները կարող են սպոնտան ընթանալ, եթե TΔS-ը բավականին մեծ է։
Բացարձակ ջերմաստիճանի սանդղակներ
Բացարձակ կամ թերմոդինամիկական ջերմաստիճանը ըստ պայմանավորվածության չափում են կելվինով (Ցելսիուսի սանդղակի քայլերով) և Ռենկինի սանդղակով (Ֆարենհայտի սանդղակի քայլերով)։ Բացարձակ ջերմաստիճանի չափումը միարժեքորեն որոշվում է մի գործակցի օգնությամբ, որը ցույց է տալիս «աստիճանի» չափը, այնպես որ երկու բացարձակ ջերմաստիճանների հարաբերությունը` T2/T1 նույնն է բոլոր սանդղակներով։ Այս չափանիշի առավել ակնհայտ սահմանումը գալիս է Մաքսվել-Բոլցմանի բաշխումից, սակայն այն առկա է նաև Ֆերմի-Դիրակի (կիսաամբողջ սպինով մասնիկների համար) և Բոզե-Այնշտայնի վիճակագրություններում (ամբողջ սպինով մասնիկների համար),, ըստ որոնց որոշվում է համակարգի մասնիկների հարաբերական թիվը որպես նվազող էքսպոնենցիալ կախվածություն kT էներգիայից, որտեղ k-ն Բոլցմանի հաստատունն է, T-ն` ջերմաստիճանը ։
Բացասական ջերմաստիճաններ
Ցելսիուսի կամ Ֆարենհայտի սանդղակներով արտահայտված բացասական ջերմաստիճանը պարզապես ցույց է տալիս զրոյից ցածր թիվ այդ սանդղակով։ Մինչդեռ որոշ թերմոդինամիկական համակարգեր իսկապես կարող են հասնել բացասական ջերմաստիճանի, այսինքն՝ նրանց թերմոդինամիկական ջերմաստիճանը (որը չափվում է կելվինով) կարող է բացասական մեծություն լինել։ Իսկոպես բացասական ջերմաստիճանով համակարգը սառը չէ բացարձակ զրոյից, ընդհակառակը, այն ավելի տաք է, քան դրական ջերմաստիճանով որևէ համակարգ այն իմաստով, որ եթե փոխազդեցության մեջ մտնեն դրական ջերմաստիճանով համակարգը և բացասական ջերմաստիճանով համակարգը, տաքությունը կհոսի բացասական ջերմաստիճանով համակարգից դեպի դրական ջերմաստիճան ունեցող համակարգ ։
Գրականություն
North Holland Publishing. ISBN 0-444-86951-4. OCLC 324553.
Կատեգորիա:Ջերմաստիճան Կատեգորիա:Թվեր Կատեգորիա:Ոչինչ
Ժերալդո Ալքմին
Ժերալդո Խոսե Ռոդրիգես Ալքմին Ֆիլյու (Geraldo José Rodrigues Alckmin Filho, ) բրազիլացի պետական ​​և քաղաքական գործիչ, 2023 թվականի հունվարի 1-ից առ այսօր Բրազիլիայի փոխնախագահը, 2011-2018 թվականներին եղել է Սան Պաուլու նահանգի նահանգապետ։
Ժերալդո Ալքմինը ծնվել է 1952 թվականի նոյեմբերի 7-ին Սան Պաուլոյի Պինդամոնյանգաբա մունիցիպալիտետում։ Ալքմինեն Ժերալդո Խոսե Ռոդրիգես Ալքմինեի և Միրիամ Պենտեադոյի որդին է։ Ժերալդոն Խոսե Խերալդո Ռոդրիգես դե Ալքմինի եղբորորդին է, ով Դաշնային Գերագույն դատարանի նախարարն էր։ Ըստ «Época» ամսագրի՝ Ժերալդոն քրիստոնեական կրթություն է ստացել Օփուս Դեյի կաթոլիկ առաջնորդության կողմից և ամսագրին հայտնել է, որ իր հորեղբայր Խոսե Ժերալդոն նույնպես Օփուս Դեյից էր ։
Քաղաքական կարիերա
Դեռևս բժշկական դպրոցի առաջին կուրսում ուսանելու ժամանակ Ալքմինը 1972 թվականին սկսեց իր քաղաքական կարիերան 1972 թվականին՝ ընտրվելով Պինդամոնյանգաբայի քաղաքային խորհրդի անդամ (1973-1977), իսկ հետո՝ քաղաքապետ (1977-1982)։ 25 տարեկանում նա ամենաերիտասարդ բրազիլացի քաղաքապետն էր։ Այնուհետև ընտրվել է դաշնային կառավարության անդամ երկու ժամկետով (1983-1987 և 1987-1994 թվականներին)՝ առանձնանալով սպառողների իրավունքների պաշտպանության մասին օրենքների հեղինակմամբ։ 1988 թվականին եղել է Բրազիլիայի սոցիալ-դեմոկրատական ​​կուսակցության հիմնադիրներից մեկը։
Մարիո Կովասի առաջադրմամբ ընտրվել է Սան Պաուլոյի փոխնահանգապետ նախ 1994 թվականի ընտրություններում, ապա կրկին՝ 1998 թվականին։ Կովասի մահից հետո 2001 թվականի մարտին դարձավ Սան Պաուլո նահանգի նահանգապետ։ Նա մի շարք ներդրումներ է արել քաղաքականության մեջ, պետական ​​խոշոր նախագծերում, առողջապահական և կրթական ծրագրերում, որոնք հնարավոր են դարձել սեփականաշնորհման ծրագրերի շնորհիվ։ 2002 թվականի հոկտեմբերի 27-ին ընտրվել է որպես մարզպետ 2003-2006 թվականների ընտրությունների երկրորդ փուլում՝ հավաքելով 12 միլիոն ձայն (կամ 58,64%)։ Նրա ներկայիս վարչակազմը նշանավորվել է պետական ​​բյուջեի 49%-ից 46%-ի կրճատմամբ, գնումների համակարգերի և խելացի ծախսերի այլ նախաձեռնությունների միավորմամբ և պետական-մասնավոր գործընկերության ներդրմամբ։
2006 թվականի նախագահական ընտրություններ
2006 թվականի մարտի 14-ին Բրազիլիայի Սոցիալ-դեմոկրատական ​​կուսակցությունը 2006 թվականի նախագահական ընտրություններում առաջադրեց Ալքմինային որպես իր թեկնածու։ Ըստ ընտրական կանոնագրքի՝ պաշտոնի համար առաջադրված ոչ մի թեկնածու ներկայումս չի կարող լինել գործադիր իշխանությունում, ինչը 2006 թվականի մարտի 31-ին ստիպեց վերջինիս հեռանալ նահանգապետի պաշտոնից։ Փոխնահանգապետ Կլաուդիո Լեմբուն ավարտեց Ալքմինի պաշտոնավարումը։ Ալքմինի կուսակցական ընկեր Խոսե Սեռան՝ Բրազիլիայի Սոցիալ-դեմոկրատական ​​կուսակցության նախագահական դրոշակակիրը, ով 2002 թվականին պարտվեց Լուիս Ինասիո Լուլա դա Սիլվային, հայտարարեց իր թեկնածությունը 2006 թվականի նահանգային ընտրություններում փոխարինելու Ալքմինին։ Սեռան 2006 թվականի հոկտեմբերի 1-ին Բրազիլիայի ընտրությունների առաջին փուլում հաղթեց քվեարկությունը և ընտրվեց Սան Պաուլոյի նահանգապետ։
Ի զարմանս 2006 թվականի հոկտեմբերի 1-ի քվեարկությանը նախորդած բոլոր հիմնական հարցումների՝ Ալքմինը նախագահական ընտրություններում զբաղեցրեց երկրորդ տեղը։ Նրա ձայների 41,64%-ը, երկու նվազ թեկնածուների օգտին տրված ձայների հետ միասին, ինչպես նաև դատարկ կամ փչացած քվեաթերթիկները առաջին փուլում բավարար էին Բրազիլիայի գործող նախագահ Լուիս Ինասիո Լուլա դա Սիլվային վերընտրման համար անհրաժեշտ պարզ մեծամասնությունից զրկելու համար ։ Լուլան և Ալքմինը հանդիպել են ընտրությունների երկրորդ փուլում՝ 2006 թվականի հոկտեմբերի 29-ին։ Ալքմինը ստացել է ձայների 39%-ը՝ պարտվելով Լուլային, ով ստացել է ձայների 61%-ը և վերընտրվել։
Ամպ
Ամպ, մթնոլորտում, Երկրի մակերևույթից որոշ բարձրության վրա, ջրի մանր կաթիլների, սառցաբյուրեղիկների և դրանց խառնուրդի կուտակումը։ Ամպի առաջացման հիմնական, պայմաններն են կոնվեկտիվ, վերընթաց հոսանքները, տուրբուլենտ փոխանակությունը և օդի ճառագայթման պատճառով սառեցումը, որի հետևանքով մթնոլորտում տեղի են ունենում ջերմաստիճանի նվազում, խոնավության աճ։ Ամպերն, ըստ իրենց ստորին սահմանի բարձրության, բաժանվում են 3 հարկի, ըստ ձևի՝ 10 տեսակի։ Վերին հարկին (բարձրությունը՝ ավելի քան 6 կմ) են պատկանում փետրավոր, փետրաշերտավոր, փետրակույտավոր ամպերը, միջին հարկին (բարձրձրությունը՝ 2կմ)՝ բարձր շերտավոր, բարձր կույտավոր ամպերը, ներքին հարկին (բարձրությունը՝ մինչև 2 կմ)՝ շերտավոր, շերտակույտավոր և շերտաանձրևային ամպերերը։ Տարբերում են նաև ուղղաձիգ զարգացման ամպեր (կույտավոր և կույտաանձրևային), որոնց ներքին սահմանը սովորաբար բավական ցածր է, իսկ վերինը երբեմն հասնում է մինչև վերնոլորտ։ Ըստ ծագման՝ տարբերում են ամպերի 3 տիպ՝ կույտավոր, ալիքավոր և շերտավոր։
Կույտավոր ամպեր
Կույտավոր ամպերի առաջացման հիմնական, պատճառներն են օդի կոնվեկտիվ շարժումը և ջերմության տուրբուլենտ փոխանակությունը. հիմնականում առաջանում են ցամաքի վրա՝ տարվա տաք կեսին։ Կույտավոր ամպերից Հայաստանի տարածքում առավել հաճախ դիտվում են շերտակույտավոր և բարձր կույտավոր ամպերը, Փետրավոր ճանկանման ամպեր, Փետրավոր մանրաթելային ամպեր, Բարձր կույտավոր ամպեր, Կույտաանձրևային ամպեր, Շերտակույտավոր ամպեր որոնց կրկնողականությունը տարվա ընթացքում 40-50% է։ Կույտաանձրևաբեր ամպերը հաճախ ուղեկցվում են անձրևներով, կարկուտով, հիմնականում դիտվում են Արարատյան դաշտում, Զանգեզուրում, Սևանա լճի ավազանում և այլուր։
Ժերալդո Ալքմին
Անձնական կյանք
Ժերալդոն ամուսնացած է Մարիա Լյուսիա Ռիբեյրո Ալքմինի հետ։ Նա ունի երեք երեխա՝ Սոֆիա, Ժերալդո և Թոմաս անուններով։ Թոմասը մահացել է 2015 թվականի ապրիլի 2-ին ուղղաթիռի վթարի հետևանքով։
Ամպ
Ալիքավոր ամպեր
Ալիքավոր ամպերի առաջացումը կապված է շրջադասային շերտերի առկայության հետ։ Սրանց վերին և ստորին սահմաններում դիտվում են ուղղությամբ և արագությամբ խիստ տարբեր օդային հոսանքներ, որոնք և առաջացնում են ալիքային շարժումներ։ Ալիքավոր ամպերի առաջացմանը նպաստում է նաև ցամաքի մակերևույթը։ Իրար հաջորդող լեռների և հովիտների վրայով անցնող օդային հոսանքներն առաջացնում են ալիքային շարժումներ և մթնոլորտի բավարար խոնավության պայմաններում ալիքավոր ամպերի առաջացման պատճառ են դառնում։ Նման ամպեր դիտվում են ձմռանը՝ Սևանա լճի ավազանում։
Ժերալդո Ալքմին
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Բրազիլիայի քաղաքական գործիչներ
Ամպ
Շերտավոր ամպեր
Շերտավոր ամպերը դիտվում են տարվա ցուրտ կեսին՝ ցիկլոնների տաք գոտում և պայմանավորված են շրջադասային շերտերում առաջացող թույլ վերընթաց հոսանքներով (5-10 սմ/վ) ու տուրբուլենտականությամբ։ Շերտավոր ամպերը լեռնային, բարդ ռելիեֆի պայմաններում հաճախ կարող են տարափոխվել կույտավոր ամպերի։
Կատեգորիա:Ամպեր
Նատալի Դորմեր
Նատալի Դորմեր (Natalie Dormer),, բրիտանացի կինոդերասանուհի, խաղացել է «Կազանովա», «Առանց թերությունների», «Խորհրդականը», «Մրցարշավ», «Ուրվականների անտառը» կինոնկարներում։ Մեծ հռչակի է արժանացել հատկապես Աննա Բոլեյնի դերի շնորհիվ, որը մարմնավորել է «Թյուդորները» ֆիլմում, Մարգերա Տիրելի՝ «Գահերի խաղը» հեռուստասերիալում, ինչպես նաև Իրեն Ադլերի և Ջեյմի Մորյարտի դերերի շնորհիվ «Տարական» հեռուստասերիալում։
Կենսագրություն
Նատալի Դորմերը ծնվել և մեծացել է Անգլիայի Բերկշիր Ռեդինգ քաղաքում։ Մայրը տնային տնտեսուհի է, խորթ հայրը՝ շինարար։ Նրանից բացի ընտանիքում կային ևս երկու երեխաներ Սամանտան և Մարկը։ Նատալին խուսափում է իր կենսաբանական հոր խոսակցություններից ։ Նա հանրակրթական ուսումնական հաստատություններ հաճախելուն զուգընթաց այցելել է պարարվեստի դպրոց ։ Դերասանական վարպետությունը ստացել է Ուեբերա Դուգլասի՝ դրամատիկական արվեստի ակադեմիայում, որտեղ սովորել են նաև Ֆրեդ Ռուպերտը, Մեթյու Գուդը, Հյու Բոնևիլը, Միննի Դրայվերը։
Կինոյում Նատալի Դորմերի դեբյուտը եղավ Վիկտորիայի դերը 2005 թվականին նկարված «Կազանովա» ֆիլմում, որտեղ նրա խաղընկերներն էին՝ Հիթ Լեդջերը և Ջերեմի Այրոնսը։ Բայց առանձնապես հաջողված էր Անգլիայի Հենրի VIII թագավորի երկրորդ կնոջ՝ Աննա Բոլեյնի դերի կատարումը՝ Թյուդորները հեռուստասերիալում, որտեղ նա հանդես եկավ գլխավոր հերոսուհի առաջին և երկրորդ սեզոնների ընթացքում ։ Հեռուստասերիալում կատարած աշխատանքի համար Դորները արժանացավ ոչ միայն քննադատների դրվատանքներին այլև Gemini Awards երկու մրցանակներին «Դրամատիկական դերի լավագույն կատարման համար»անվանկարգում 2008 և 2009 թվականներին ։ 2008 և 2009 թվականներին Նատալին հանդես եկավ մի շարք դերերով հեռուստատեսությունում և կինոյում, իսկ 2010 թ․ մարտին իր առաջնախաղն ունեցավ Լոնդոնյան Յանգ-Վիք թատրոնում Արթուր Շնիցլերի Sweet Notings պիեսում ։ 2011 թ․ խաղացել է «ՄԵՆՔ։ Հավատում ենք սիրուն» կինոնկարում։ Նույն թվականին BBC-ի հեռուստալիքով ցուցադրվեց հեռուստասերիալը, որտեղ Դորները կատարում էր գլխավոր դերերից մեկը։ 2011 թվականի հունիսի վերջին նա միացավ HBO հեռուստալիքի այն դերասանկան խմբին, որը մասնակցեց Գահերի Խաղը հեռուստասերիալին ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի անգլիացի դերասանուհիներ Կատեգորիա:Անգլիացի կինոդերասանուհիներ Կատեգորիա:Անգլիացի մոդելներ Կատեգորիա:Անգլիացի դերասանուհիներ Կատեգորիա:Բրիտանացի հեռուստատեսային դերասանուհիներ
Իսլամական օլիմպիական խաղեր
Իսլամական օլիմպիական խաղեր (թուրք.՝ Islam Ülkeleri Spor Oyunlari) բազմամարզական իրադարձություն է մահմեդական երկրների համար (մեծ մասամբ այն մարզիկների համար, ովքեր դավանում էին իսլամ կրոնը)։ Այն տեղի է ունեցել 1980 թվականի սեպտեմբերի 26-ից հոկտեմբերի 6-ը Թուրքիայի Իզմիր քաղաքում։ Չնայած մրցույթին մասնակցելու համար հրավիրվել էր 42 ազգեր, սակայն, ի վերջո, մասնակցեցին միայն տասը ազգեր, որոնց թվում էին շուրջ 700 մարզիկներ։ Մրցաշարում մրցող ազգերի թվում միայն Ալժիրն ու Լիբիան էին պատվիրակություններ ուղարկել 1980 թվականին Մոսկվայի Ամառային օլիմպիական խաղերին ։
Պատմությունը
Խաղերի գաղափարը սկիզբ է առել 1979 թվականին Իսլամաբադում կայացած տարածաշրջանային հանդիպմանը արտաքին գործերի նախարարների հանդիպումից հետո։ Իզմիրը ընտրվեց որպես հյուրընկալող երկիր և ուներ հագեցած սարքավորումներ, որոնք բերվել էին 1971 թվականի  Միջերկրածովյան խաղերի անցկացման վայրից, գլխավոր վայրը  «Իզմիր Աթաթուրք» մարզադաշտն էր։ Պակիստանցի սպորտի ներկայացուցիչ Անվար Չոուդրին բարձր գնահատեց մահմեդական մեծամասնություն կազմող ժողովուրդների միավորումը` նշելով, որ «բոլոր մրցող երկրները համեմատաբար նույն մակարդակն ունեն, ինչը մեր մարզիկներին խրախուսում է էլ ավելի լավ ելույթ ունենալ»։
Լիբիան հաղթեց հինգ թիմերի ֆուտբոլի ասոցիացիայի մրցաշարում՝ մնալով անպարտելի ։
Խաղերն առաջարկվում էր անցկացնել քառամյա կտրվածքով, որոնք նախատեսված էին Ամառային օլիմպիական խաղերից մեկ տարի առաջ, որպեսզի մահմեդական երկրները հնարավորություն ունենային նախապատրաստվել ավելի մեծ մրցույթի։ Սաուդյան Արաբիան ընտրվել էր 1983 թվականին երկրորդ իսլամական խաղերը վարելու համար, սակայն, ի վերջո, միջոցառումը չի չկայացավ։ 1993 թվականին մեկնարկեցին Կանանց Իսլամական խաղերը, իսկ այնուհետև 2005 թվականին Սաուդյան Արաբիայում բացվեցին Իսլամական համերաշխության խաղերը` շարունակելով մահմեդական մեծամասնություն ունեցող երկրների միջև միջազգային խաղերի ժառանգությունը։
Էրնաձոր (գետակ)
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի գետեր
Կալիում
Կալիում, քիմիական տարր է, որի նշանն է K, պարբերական համակարգի 4-րդ պարբերության 1-ին խմբի քիմիական տարր։ Ալկալիական մետաղ է, կարգահամարը՝ 19, ատոմական զանգվածը՝ 39, 098, ատոմի արտաքին թաղանթի էլեկտրոնային կառուցվածքը՝ 4s1։ Ունի երկու կայուն՝ 39K (93, 08 %), 41K (6, 91 %), և մեկ թույլ ռադիոակտիվ իզոտոպ՝ 40K (0, 01 %), կիսաքայքայման պարբերությունը՝ T½= 1, 32• 109 տարի։
Կալիումի մի քանի միացություններ (օրինակ, պոտաշը, որն ստացվում էր փայտանյութի մոխրից) հայտնի էին դեռևս հնում։ Սակայն դրանց չէին տարբերում նատրիումի միացություններից։
Պատմություն և անվան ծագում
Միայն 18-րդ դարին պարզվեց «բուսական ալկալու» (պոտաշի՝ K2CO3) և «հանքային ալկալու» (սոդայի՝ Na2CO3) տարբերությունը։ 1807 թվականին Հ. Դևին կծու կալիումի և նատրիումի (KOH և NaOH) էլեկտրոլիզից անջատեց կալիումը և նատրիումը ու անվանեց դրանք պոտասիում և սոդիում։ 1809 թվականին Լ. Վ. Հիլբերտը առաջարկեց անվանել «կալիում» ( ալ-կալի-պոտաշ) և «նատրոնիում» ( նատրուն-բնական սոդա)։ Վերջինս Ի. Յա. Բերցելիուսը վերանվանեց (1811) «նատրիում»։
«Պոտասիում» և «սոդիում» անվանումները պահպանվել են Մեծ Բրիտանիայում, ԱՄՆ-ում, Ֆրանսիայում և մի քանի այլ երկրներում։
Բնության մեջ
Կալիումը տարածված տարրերից է, պարունակությունը երկրակեղևում՝ 2, 50 % (ըստ զանգվածի)։ Կալիումը մտնում է դաշտային սպաթների և փայլարների բաղադրության մեջ։
Ստացում
Արտադրության մեջ ստացվում է KOH-ի կամ KCl-ի և Na-ի փոխազդեցությամբ՝
Ֆիզիկական հատկություններ
Սենյակային ջերմաստիճանում կալիումը արծաթա-սպիտակավուն մետաղ է կապտավուն երանգով ։ Այն լավ էլեկտրահաղորդիչ է։ Կալիումը փափուկ է և հեշտությամբ կտրվում է դանակով։ Կալիումը տարածված տարրերից է, պարունակությունը երկրակեղևում՝ 2, 50% (ըստ զանգվածի)։ Կալիումը մտնում է դաշտային սպաթների և փայլարների բաղադրության մեջ։ Խտությունը՝ 862 կգ/մ3 (20 °C-ում), հալման ջերմաստիճանը՝ 63, 55 °C, եռմանը՝ 760 °C։ Քիմիապես ավելի ակտիվ է, քան լիթիումը և նատրիումը։ Միացություններում միարժեք է։ Օդում (հատկապես խոնավության առկայությամբ) կալիումը արագ օքսիդանում է, այդ պատճառով այն պահում են նավթի, բենզինի կամ հանքային յուղի մեջ։
Քիմիական հատկություններ
Իր միացությունների մեջ կալիումը միշտ միավալենտ է։
Պալմա
Արտադրություն
Ֆիլմի նկարահանումները տեղի են ունեցել մերձմոսկովյան օդանավակայաններից մեկում և բելառուսական Բրեստում։ Տեղական օդանավակայանը, որը պահպանել է խորհրդային ինտերիերը և այնքան էլ շատ ծանրաբեռնված չէր, լավագույնս համապատասխանել է 70-ականների մթնոլորտը վերարտադրելու համար։ Զանգվածային տեսարանների համար որպես ստատիստներ նկարահանվել է Բրեստի մոտ 500 բնակիչ ։
Կալիում
Քիմիական հատկություններ
Կալիումը, ինչպես և նատրիումը, փոխազդում են թթվածնի հետ։ Կալիումը փոխազդում է նաև ջրի հետ, առաջացնելով կալիումի հիդրօքսիդ և ջրածին՝
Պալմա
Արտադրություն
Պալմայի դերը կատարող 7-ամյա Լիլիայի համար դա եղել է առաջին հիմնական դերը մեծ կինոյում։
«Պալմա» ֆիլմը կունենա երկու տարբերակ՝ մեկը ռուսական վարձույթի համար, երկրորդը՝ Ճապոնական տարածքի համար, որտեղ կներառվեն լրացուցիչ տեսարաններ, որոնք նկարահանվել են Հոնսյու կղզում՝ Ակիտա նահանգում՝ ռուս և տեղացի դերասանների մասնակցությամբ։ Ճապոնական վարձույթում ֆիլմը կթողարկվի 2021 թվականի ամռանը՝ «Ակիտայի և Պալմայի պատմությունը» անվանումով։ Ժապավենի տեղայնացմամբ զբաղվելու է Tokyo Theatres Co Inc.-ը։
Կալիում
Քիմիական հատկություններ
Այս ռեակցիան ընթանում է այնքան եռանդուն, որ անջատվող ջրածինը բոցավառվում է։
Պալմա
Արտադրություն
Ֆիլմի ռուսական պրեմիերան տեղի կունենա 2021 թվականի մարտի 18-ին։
Կալիում
Քիմիական հատկություններ
Կալիումը օդում շատ արագ օքսիդանում է։ Դրա համար էլ այն հաճախ պահում են կերոսինի մեջ։
Պալմա
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսական դրամա ֆիլմեր Կատեգորիա:2021 ֆիլմեր Կատեգորիա:Ռուսերեն ֆիլմեր Կատեգորիա:Ռուսական ֆիլմեր Կատեգորիա:Ֆիլմեր շների մասին Կատեգորիա:Ռուսական ընտանեկան ֆիլմեր
Կալիում
Քիմիական հատկություններ
Արտաքինից, սովորաբար, կալիումը ծածկված է լինում անթափանց մուգ կեղևով, որը կազմված է լինում կալիումի միացություններից։
Կալիումը մեծ եռանդով ռեակցայի մեջ է մտնում աղաթթվի հետ։
Սենյակային ջերմաստիճանում կալիումը փոխազդում է հալոգենների հետ՝ առաջացնելով հալոգենիդներ։ Թույլ տաքացնելիս միանում է ծծմբին, ավելի բարձր տաքացնելիս՝ սելենին և տելուրին։
Կալիումը և ազոտը չեն փոխազդում միմյանց հետ նույնիսկ տաքացնելիս։ Սակայն էլեկտրական լիցքի առկայությամբ առաջացնում են կալիումի ազիդը՝ KN3, և նիտրիդը՝ K3N։
Տաքացնելիս գրաֆիտի հետ առաջացնում է կարբիդներ՝ KC8 (300 °C-ում) և KC16 (360 °C-ում)։ Չոր օդում (կամ թթվածնում) կալիումը առաջացնում է դեղնասպիտակավուն օքսիդ՝ K2, և նարնջագույն գերօքսիդ՝ KO2 (հայտնի են նաև K2O2 և K2O3 գերօքսիդները)։
Կալիումը շատ եռանդուն (երբեմն պայթյունով) փոխազդում է ջրի հետ՝ անջատելով ջրածին, ինչպես նաև թթուների հետ՝ առաջացնելով աղեր։ Ամոնիակի հետ փոխազդելիս առաջացնում է ամիդ, սպիրտների հետ՝ ալկոհոլատներ, ալկիլ և արիլհալոգենների հետ՝ կալիումալկիլներ և կալիումարիլներ։ Արտադրության մեջ ստացվում է KOH-ի կամ KCl-ի և Na-ի փոխազդեցությամբ՝
Կալիումի և նրա միացությունների ճանաչում
Կալիումը և նրա միացությունները շիկացրած երկաթի ծայրով բոցի մեջ մտցնելիս դրանք գունավորվում են մանուշակագույն։ Եթե կալիումի աղերը պարունակում են նատրիումի աղերի խառնուրդ, ապա բոցի մանուշակագույնը քողարկվում է դեղինով։ Սակայն մանուշակագույնը կարելի է նկատել, եթե բոցի վրա նայենք կապույտ ապակու միջոցով։
Նշանակություն
Կալիումը պատկանում է այն տարրերի թվին, որոնց կարիքն առանձնապես ունեն բույսերն՝ իրենց աճման համար։ Նա բույսին է անցնում արմատների միջով բուսահողի խոնավության մեջ լուծված աղերի ձևով։ Բայց բուսահողի մեջ կալիումի լուծելի աղեր քիչ կան։ Այդ պատճառով էլ, առանց պարարտանյութի, բազմապատիկ ցանքից հետո բուսահողը աղքատանում է կալիումի աղերից, և բերքը ընկնում է։
Ահա թե ինչու կալիումի քլորիդը, կալիումի սուլֆատն ու կալիումի նիտրատը օգտագործվում են որպես հանքային պարարտանյութեր։ Կալիումը հիմնականում կիրառվում է գերօքսիդ ստանալու համար, որը թթվածնի վերականգնիչ է, օրինակ, սուզանավերում։ Նատրիումի հետ առաջացրած համաձուլվածքները (40—90% K) կիրառվում են միջուկային ռեակտորներում որպես ջերմակիրներ, տիտանի արտադրության մեջ՝ վերականգնիչներ, ինչպես նաև թթվածին կլանողներ, աղերը՝ գյուղատնտեսության մեջ որպես կափումական պարարտանյութեր։
Մարդու օրգանիզմում
Մարդու օրգանիզմում կալիումը հիմնականում գտնվում է բջիջներում (40 անգամ ավելի շատ, քան միջբջջային տարածքներում)։
Փսխումը, երկարատև փորլուծությունը, առատ քրտնարտադրությունը, միզաբերներ օգտագործելը մեծացնում է օրգանիզմի կալիումի պահանջը։
Կալիումի իոնները մասնակցում են նյարդերում և մկաններում կենսաէլեկտրական պոտենցիալների ծագման ու հաղորդման, սրտի և այլ մկանների կծկման կարգավորմանը, պահպանում բջիջներում օսմոտիկ ճնշումը և կոլոիդների հիդրատացումը, ակտիվացնում որոշ ֆերմենտներ։
Փոխանակություն
Կալիումի փոխանակությունը (մետաբոլիզմը) կապված է ածխաջրերի նյութափոխանակության հետ։ Կալիումի իոններն ազդում են սպիտակուցների սինթեզի վրա։ Կալիումն օրգանիզմից հեռանում է գլխավորապես մեզի հետ։
Կալիումի պարունակությունը ողնաշարավորների արյան և հյուսվածքների մեջ կանոնավորվում է մակերիկամների հորմոններով՝ կորտիկոստերոիդներով։
Բույսերում
Բույսերի մեջ կալիումն բաշխվում է անհավասարաչափ. վեգետատիվ օրգաններում այն ավելի շատ է, քան արմատներում և սերմերում։ Շատ կալիում կա ընդավորների, ճակնդեղի, կարտոֆիլի մեջ, ծխախոտի տերևներում և հացահատիկային կերաբույսերում (20-30 գ/կգ չոր նյութում)։
Հողում կալիումի պակասության դեպքում դանդաղում է բույսերի աճը, ավելանում հիվանդացությունը։ Օրգանիզմի բնական ռադիոակտիվությունը (գամմա-ճառագայթում) գրեթե 90 %-ով պայմանավորված է հյուսվածքներում բնական 40K ռադիոիզոտոպի առկայությամբ։
Բժշկության մեջ
Բժշկության մեջ կիրառում են կալիումի քացախատը (CH3COOK)՝ որպես միզամուղ, կալիումի քլորիդը (KCl)՝ օրգանիզմում կալիումի անբավարարության դեպքում, գերքլորատը (KClO4)՝ թիրեոտոքսիկոզի ժամանակ, կալիումի պերմանգանատը (KMnO4)՝ հականեխիչ միջոց։
Կալիումի հիմնական սննդային աղբյուրներն են չորացրած ծիրանը, դդումը, լոբազգիները, կիվին, կարտոֆիլը, ավոկադոն, բանանը, լյարդը, կաթը, պնդուկի յուղը, ցիտրուսայինները և խաղողը։ Բավականաչափ կալիում կա ձկներում և կաթնային մթերքներում։
Կալիումի ներծծումը կատարվում է բարակ աղիքում։ Կալիումի յուրացմանը նպաստում է B6 վիտամինը, իսկ խանգարում է՝ ալկոհոլը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ալկալիական մետաղներ Կատեգորիա:Կալիում
Տանձենի Ֆյոդորովի
Տանձենի Ֆյոդորովի , վարդազգիների ընտանիքին պատկանող, տանձենի ցեղի ծածկասերմ բույս, որը գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։
10-12 մ բարձրությամբ և 10-12 սմ բնի տրամագծով տերևաթափ ծառ է։ Բնի կեղևը մոխրագույն է, ճաքճքված լայն շերտերով։ Սաղարթը կլորավուն է, չռված ճյուղերով և հաճախ՝ խոնարհված գագաթով։ Ճյուղերը երկարավուն են, սակավաթիվ փշերով, ծածկված բաց մոխրավուն, ավելի ուշ՝ կարմրավուն կամ դարչնագույն կեղևով։ Երիտասարդ ընձյուղները խիտ մազմզուկապատ են, սպիտակավուն, հետագայում նույնպես կարմրավուն կամ դարչնագույն։ Բողբոջները երկարավուն են, կոնաձև սեղմված և մուգ դարչնագույն։ 9-11 սմ երկարությամբ և 3-4 սմ լայնությամբ տերևները նեղ հակառակ ձվաձև են, վերին մասում լայնացած, հիմքի մասում ձգված, ոչ սիմետրիկ, վերևի մասում՝ թույլ մազմզուկապատ կամ մերկ և փայլուն, վառ կանաչ, ներքևից ծածկված սպիտակ մազմզուկներով, ամբողջաեզր և ալիքաեզր։ Կոթուններն ունեն 2,5-3 սմ երկարություն։ Ծաղիկները հավաքված են սակավաթիվ վահանիկներում։ Բաժակի առանձին մասերը չեն թափվում և պտուղների հասունացման ժամանակ մնում են դրանց վրա։ 2,5-3 սմ տրամագծով պտուղները տանձաձև են, ամուր, կանաչ և երկար պտղակոթունով։
Տարածված է Կովկասում (Նախիջևան)։ Հայաստանում տարածված է կենտրոնական շրջաններում, Վայքում (Արփա գետի վերին հոսանքներում), ստորինից մինչև վերին լեռնային գոտի, լուսավոր անտառներում, լեռնալանջերում ։
Նկարագրություն
5-7 մ բարձրությամբ, մանր հազվադեպ փշերով ծառ է։ Երկու կողմից խիտ արծաթավուն թաղիքավոր, հակաձվաձև կամ նեղ, էլիպսաձև և ամբողջաեզր տերևները հիմքում կլորացած են, կարճ և լայն սեպավոր, իսկ վերևում՝ բթավուն շատ կարճ սրածայրով։ Կոթերը հասնում են 1,5-2 սմ երկարության։ 2,5-3 սմ երկարությամբ պտուղը միայնակ է և գնդաձև, իսկ բաժակաթերթը՝ պտղի ժամանակ լայն եռանկյունաձև և հորիզոնական հեռացած ։
Տարածվածություն
Հանդիպում է Գեղամի (Գեղարդ) և Երևանի (Վեդի, Կոտուց սար) ֆլորիստիկական շրջաններում ։
Էկոլոգիա
Աճում է ստորին լեռնային գոտում՝ ծովի մակարդակից 1400-1800 մ բարձրությունների վրա և արիդային նոսրանտառներում։ Ծաղկում է ապրիլ-մայիս ամիսներին, պտղաբերում՝ հունիս-սեպտեմբերին ։
Պահպանություն
Վտանգված տեսակ է, Հայաստանի էնդեմիկ է։ Տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 500 կմ²-ից պակաս է։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ, CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում ընդգրկված չէ ։
Պոպուլյացիայի մի մասը պահպանվում է «Խոսրովի անտառ» պետական արգելոցի տարածքում ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վտանգված տեսակներ Կատեգորիա:Վարդազգիներ Կատեգորիա:Ծածկասերմեր Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բույսեր
Թոլգոմ (գետակ)
Թոլգոմ, գետակ Ճորոխի ավազանում՝ նրա ստորին հոսանքում։ Հանդիսանում է Բերդա գետի վտակը ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Թուրքիայի գետեր Կատեգորիա:Բերդա գետի վտակներ
Anoplodera rufipes
Նկարագրություն
Բզեզի երկարությունը 7-12 միլիմետր է։ Չվում է մայիսից հունիս ընկած ժամանակահատվածում։
Տարածվածություն
Հանդիիպում է Եվրոպայում, Կովկասում, Թուրքիայում և Իրանում։
Բնապահպանություն բնակվելու վայր
Կյանքի տևողությունը 2 տարի է։ Ապրում են տերևաշատ ծառերի վրա։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Բզեզներ
Պռոշ Պռոշյան
Պռոշ Պերճի Պռոշյան, հայազգի ռուսական քաղաքական գործիչ։
Պերճ Պռոշյանի որդին։
Կենսագրություն
Ծնվել է 1883 թվականի ապրիլի 22-ին Երևանի նահանգի Աշտարակ գյուղում։ Օդեսայում, Նովոռոսիայի համալսարանում սովորելիս մտել է էսէռական կուսակցության մեջ։ 1905 թվականին քաղբանտարկյալներին ազատագրելու փորձին մասնակցելու համար դատապարտվել է վեցամյա տաժանակրության Արևմտյան Սիբիրում։ Աքսորավայրից փախել է, բռնվել 1913 թվականին և կրկին աքսորվել է Սիբիր, որտեղից փախել է արտասահման։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին (1914-1918) ինտերնացիոնալիստական պրոպագանդա է տարել։ Փետրվարյան հեղափոխությունից (1917) հետո վերադարձել է Ռուսաստան, հարել էսէռական կուսակցության ձախ թևին։ Պայքարել է ընդդեմ էսէռական ԿԿ-ի պաշտպանողական դիրքորոշման, որի համար 1917 թվականին երկու անգամ վտարվել է կուսակցությունից։ Հանդես է եկել բոլշևիկների հետ միության օգտին, մասնակցել Պետրոգրադի Հոկտեմբերյան զինված ապստամբությանը։ Սովետների համառուսաստանյան II համագումարում ընտրվել է Համառուսաստանյան ԿԳԿ-ի անդամ։ Պռոշ Պռոշյանը համարվում է ձախ ԷսԷռներ կուսակցության ստեղծողներից, այդ կուսակցության ԿԿ-ի անդամ։ 1917 թվականի դեկտեմբերին մտել է ԺԿԽ-ի կազմ (փոստ–հեռագրատան ժողկոմ)։ Որպես Բրեստի հաշտության հակառակորդ՝ 1918 թվականի մարտին մյուս ձախ էսէռների հետ դուրս է եկել ԺԿԽ-ից։ Եղել է ձախէսէռական խռովության ղեկավարներից, որի ճնշումից հետո անցել է ընդհատակ։ 1918 թվականի նոյեմբերի 27-ին հեղափոխական տրիբունալի կողմից, հեռակա կարգով, դատապարտվել է 3 տարվա բանտարկության։
Մահացել է տիֆից, 1918 թվականի դեկտեմբերի 16-ին Մոսկվայում։ Թաղված է Մոսկվայի Հայկական Վագանկովյան գերեզմանոցում։
Այլ տեղեկություններ
Վլադիմիր Լենինը «Ընկ․ Պռոշյանի հիշատակին» հոդվածում տվել է Պռոշ Պռոշյանի բնութագիրը ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Պռոշյաններ Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Տիֆից մահացածներ
Թարգմանչաց վանքի աղբյուր
Թարգմանչաց վանքի աղբյուր, աղբյուր Ադրբեջանի Դաշկեսանի շրջանում, Թարգմանչաց վանքի մոտ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Աղբյուրներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Դաշկեսանի շրջանի աղբյուրներ
Aphrodisiac
«Aphrodisiac» (Աֆրոդիզիակ), Եվրատեսիլ 2012 երգի մրցույթում Հունաստանը ներկայացրած Էլեֆտերիա Էլեֆտերիույի երգը, որի հեղինակներն են Դիմիտրիս Ստասոսը, Միկաելա Շտենշտորմը և Դայանա Լյոֆը ։ Երգը կատարվել է 2012 թվականի մայիսի 22-ին կայացած եվրատեսիլյան մրցույթի առաջին կիսաեզրափակիչում, գրավել 4-րդ հորիզոնականը , անցել եզրափակիչ փուլ, որտեղ ներկայացվել է 16-րդ համարի տակ և 64 միավորով զբաղեցրել 17-րդ տեղը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Եվրատեսիլ 2012 երգի մրցույթ Կատեգորիա:2012 սինգլներ Կատեգորիա:2012 երգեր
Գլենդել (Կալիֆոռնիա)
Գլենդել (Glendale, ), հայաշատ քաղաք Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում, Կալիֆոռնիա նահանգի Լոս Անջելեսի շրջանում։ Մոտ 80.000 հայեր են ապրում Գլենդելում, որտեղ գործում են հայկական վարժարաններ, եկեղեցիներ և ակումբներ։ Թեև առաջին հայերը Գլենդել փոխադրվել են 1920-ական թվականներին, սակայն 1970-ականներին նրանց թիվը ստվարացավ։ ԱՄՆ-ի 2020 թվականի մարդահամարի տվյալներով բնակչության թիվը կազմում է 196․543, որի մոտ 40 տոկոսը հայեր են։ Գլենդելը քույր քաղաք է Հայաստանի Կապան, Գյումրի, Արցախի Մարտունի քաղաքների հետ։
Պատմություն
Գլենդելի տարածքում պատմականորեն բնակվել է թոնգվա բնիկ ժողովուրդը։
1798 թվականին իսպանական բանակի եֆրեյտոր Խոսե Մարիա Վերդուգոն Կալիֆոռնիաների նահանգապետից ստացել է Ռանչո Սան Ռաֆայել անունով հողաբաժինը, որտեղ ինքն ու իր ընտանիքն արդեն 1784 թվականից զբաղվում էին անասնապահությամբ և երկրագործությամբ։ 1860 թվականին նրա Վերդուգոյի՝ Տեոդորո Վերդուգոն, կառուցել է Կատալինա Վերդուգո ադոբեն, որը Գլենդելի ամենահին կառույցն է և այժմ թանգարան է։ Ամերիկա-մեքսիկական պատերազմի ժամանակ այստեղ են ժողովվել Կալիֆոռնիայի մեքսիկացի առաջնորդները և որոշել հանձնվել ամերիկացի փոխգնդապետ Ջոն Ֆրեմոնտին։ Վերդուգոյի ժառանգները հողաբաժինը հատվածաբար վաճառել են կամ կորցրել սնանկացման հետևանքով․ այս հատվածներից որոշները այժմ մաս են կազմում Լոս Անջելեսի Էթուոթեր Վիլեջ, Իգըլ Ռոք և Հայլենդ Փարկ թաղամասերի։
1884 թվականին տեղի բնակիչները Գլենդել քաղաքն են հիմնադրել այսօրվա Գլենդելի կենտրոնի տեղում։ Երեք տարի անց քաղաքից հարավ-արևմուտք հիմնադրվել է Թրոպիկո բնակավայրը, որը միացվել է Գլենդելին 1918 թվականին։ Գլենդելի զարգացումը նպաստել է գործարար Լեսլի Բրենդի գործունեությունը, որի շնորհիվ Գլենդելում սկսել է գործել տրամվայ։ Նրա անունով է կոչվում Գլենդելի գլխավոր պողոտաներից մեկը։
Աշխարհագրություն
Գլենդելը գտնվում է Սան Ֆեռնանդոյի հովտի հարավարևելյան կողմում, Սան Գաբրիել և Վերդուգո լեռների ստորոտում։ Հյուսիսից սահմանակցում է Լա Քանյադա Ֆլինթրիջ, Լա Քրեսենտա և Թահանգա համայնքներին, հարավից՝ Էթուոթեր Վիլեջ և Գլեսել Փարկ համայնքներին, արևելքից՝ Փասադենա քաղաքին և Իգըլ Ռոք համայնքին, արևմուտքից՝ Գրիֆիթ Փարկին և Բըրբանք քաղաքին։
Կլիմա
Գլենդելն ունի Միջերկրածովյան կլիմա։ Ամառները շոք են, ձմեռները՝ մեղմ։ Տարեկան միջին տեղումների գումարը մոտ 33 սմ է, անձրև տեղում է հիմնականում նոյեմբերից մինչև ապրիլ ամիսներին։ Տաք կլիմայի պատճառով ձյուն հազվադեպ է տեղում լեռներում։
Ազգություններ
2010 թվականի տվյալների համաձայն Գլենդելում ապրում է շուրջ 191719 բնակիչ։ Բնակչության խտությունը կազմում է 2421 կմ² տարածքում։ Ռասսայական կազմը հետևյալն է՝ 71,1 %   սպիտակամորթներ,  16,4 %  ասիացիներ, 1,3 %  աֆրոամերիկացիներ,  0,3 %  հնդիկներ, 0,1 % —  Խաղաղ օվկիանոսի կղզիների հիմնական բնակիչներ,  6,3 %  այլ ազգերի ներկայացուցիչներ։ Բնակչության 34,1 %  կազմում են հայերը, իսկ 17,4 %  լատինոամերիկացիներն են։
Հայերը Գլենդելում
Հայերը Գլենդելում բնակվում են 1920 թվականից, սակայն ներգաղթի աճն սկսվել է 1970-ական թվականներից։ Հայերն այստեղ լավ ինտեգրված են. նրանք այստեղ հիմնել են հայկական դպրոցներ, կուլտուր- մշակութային կրթօջախներ, հիմնարկ- ձեռնարկություններ։ Հայ բնակիչների թվի ցուցանիշներով Գլենդելն առաջինն է ԱՄՆ-ում, և այդ ցուցանիշներն աճել են վերջին երկու տասնամյակներում։ Գլենդելում է գտնվում ամենամեծ հայ համայնքը։ Համաձայն 2010 թ. ԱՄՆ բնակչության մարդահամարի, Գլենդելում բնակվում էր շուրջ 65,343 հայ, որը կազմում է ընդհանուր բնակչության 34,1% -ը, մինչդեռ 1990 թվականին եղել է 31 402 հայ ։ Հայկական System of a Down ռոք-խմբի շատ անդամներ իրենց կարիերան սկսել են Գլենդելում ։ Շատ դպրոցների հետ այստեղ է գտնվում նաև Չամլյանի հայկական դպրոցը։ Գլենդելի բնակչության 34.1% հայեր են
Հիշատակի պուրակ
1906 թվականից Գլենդելում գործում է «Ֆորեստ լաուն» գերեզմանոցը, որտեղ թաղված են Ամերիկայի բազմաթիվ անվանի «աստղեր»։ Գերեզմանոցում կան ավելի քան 250 հազար հուղարկավորվածներ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1884 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր Կատեգորիա:Լոս Անջելես շրջանի (Կալիֆոռնիա) քաղաքներ Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի քաղաքներ Կատեգորիա:Կալիֆոռնիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Կալիֆոռնիայի քաղաքներ
BMW 8
Մեքենայի ուսումնասիրություն
8-րդ մոդելը ներկայացվել է 1990 թվականին BMW Ե31 թափքով և հասանելի է եղել միայն երկդռնանի կուպեով ։ Նրա մեջ տեղադրվել է բենզինով չլիցքավորված V8 և V12 մխոցով շարժիչը։ Ե31-ը սկսվեց արտադրվել այն ժամանակ, երբ արդեն վերջացել էր Ե24 թափքի 6-րդ սերիայի արտադրումը, սակայն այն չի համարվում վերջինիս իրավահաջորդը ։ Մեքենայի արտադրումը կասեցվեց 1999 թվականին վատ վաճառքի պատճառով  ։
Այդ տեսակի մեքենաները կրկին ցուցադրվեցին 2018 թվականին՝ որպես երկրորդ սերնդի G15 8րդ սերիա ։ Այն  թողարկվել է (G15) կուպեով, կաբրիոլետով (G14) և չորսդռնանի Gran Coupé (G16)՝ որպես այդ տեսակի մեքենաներին հաջորդող տեսակներն են հանդիսանում 8-րդ սերիայի F06/F12/F13 մոդելները ։ 8-րդ G15 մոդելը ներկայացնում է  6 մխոցային դիզելային  շարժիչ և բարձրակարգ M մոդել, որը կոչվում է BMW M8 :
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:BMW ավտոմեքենաներ
Սև ամուր
Սև ամուր, ծածանաձկների ընտանիքի ձուկ։ Հայաստան առաջին անգամ ներմուծվել է 20-րդ դարի վերջին տասնամյակում։ Երբեմն հանդիպում է Մեծամոր գետում ու նրա ջրերով սնվող ջրանցքներում, որտեղ պատահականորեն ներթափանցում է ձկնային տնտեսություններից։ Նախընտրում է դանդաղահոս և տղմոտ կամ ավազոտ հատակ ունեցող խոր գետերն ու լճերը։ Խոշոր ձուկ է։ Մարմինն իլիկաձև է, երկարությունը՝ 40-45 (երբեմն՝ մինչև 65) սմ, զանգվածը՝ 8 կգ և ավելի։ Որովայնի վրա ողնուցը բացակայում է։ Դունչը բութ է, բերանը՝ կիսաստորին։ Աչքերը փոքր են։ Թեփուկները համեմատաբար խոշոր են, կողագծում՝ 39-42 հատ։ Կլանային ատամները մեծ են՝ լայն ծամող պսակով, միաշարք կամ երկշարք։ Պոչային լողակի կտրվածքը միջին խորության է։ Մեջքային լողակը և հետնալողակը կարճ են՝ համապատասխանաբար՝ 9-11 և 10-11 ճառագայթով։ Մեջքը և գլխի վերին մասը գրեթե սև են, կողքերը՝ մի փոքր ավելի բաց գույնի։ Փորիկը մոխրասպիտակավուն է՝ թույլ արծաթավուն նրբերանգով, լողակները՝ մուգ մոխրագույն։ Սեռահասուն է դառնում 5-10 տարեկանում՝ կախված միջավայրի պայմաններից։ Ձկնկիթը պելագիալ է, շատ խոշոր ու թափանցիկ։ Սնվում է փափկամարմիններով, ջրային միջատներով և խեցգետնակերպներով։ Միսն ունի բարձր համային արժեքներ, սակայն ՀՀ կարպային տնտեսություններում լայն տարածում չունի և աճեցվում է ժամանակ առ ժամանակ։
Տանձենի Հայաստանի
Տանձենի Հայաստանի, վարդազգիների ընտանիքի, տանձենի ցեղի բույս։
Նկարագրություն
Տերևաթափ, փոքր ծառ է 10 - 12 մ բարձրությամբ և 20 - 40 սմ բնի տրամագծով։
Տարածվածություն
Տարածված է միայն Հայաստանում' Վայքում, որտեղ հանդիպում է սահմանափակ տարածության վրա, հատ ու կենտ, փոքր խմբերով, գյուղերի շրջակայքում, ծովի մակերևույթից 1600 - 1700 մ բարձրություններում։ Որպես տիպիկ հայկական էնդեմ, անհրաժեշտ է պահպանել և նպաստել տարածմանը ։