cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Իգոր Բոբրին
Ձեռքբերումներ
ԽՍՀՄ առաջնությունում 1972, 1974-1976 թվականներին նա զբաղեցրել է երրորդ տեղը, այնուհետև դարձել է ԽՍՀՄ քառակի չեմպիոն (1978, 1980-1982)։ 1977 և 1979 թվականներին ԽՍՀՄ գավաթի հաղթող (հնարավոր է նաև այլ տարիների ընթացքում)։ 1976 թվականին առաջին անգամ ելույթ է ունեցել աշխարհի առաջնությունում։ 1980 թվականի Ձմեռային օլիմպիական խաղերում զբաղեցրել է վեցերորդ տեղը. ամերիկյան հասարակությունը դժգոհ էր դատավորների գնահատականներից։ 1980-1982 թվականներին երեք մրցաշրջան հանդես է եկել մեկ ցուցադրական ծրագրով՝ Ռիկ Ուեյկմանի երաժշտությամբ։ 1982 թվականին ցուցադրական ծրագրի 5-ից 4.5 րոպե կրճատման պատճառով ստիպված էր կտրել դրա մի մասը։ Բոբրինի սպորտային կարիերայում ամենաարդյունավետը 1981 թվականն էր։ Եվրոպայի առաջնությունում հանդես գալը նրան մղեց Սերգեյ Վոլկովը, պայմանով, որ Բոբրինը կարգելի Օվչիննիկովի արտասահման մեկնելը։ Նա զբաղեցրեց երկրորդ տեղը պարտադիր ծրագրում,  իսկ կարճ ծրագրում («Подстреленная птица») հաջող չկատարեց կասկադը և արդյունքում չորրորդն էր։ Սակայն նա անցավ բոլորին ազատ ծրագրում՝ առաջացնելով դահլիճի հիացմունքը և վաստակելով երկարատև ծափահարություններ ծրագրի կատարումից հետո։ Դատավորները շատ բարձր գնահատականներ նշանակեցին, այդ թվում՝ արտիստիզմի համար 4 հատ 5.9, ինչն էլ հնարավորություն տվեց Բոբրինին դառնալ չեմպիոն։ 1981 թվականի աշխարհի առաջնությունում ֆիգուրներում հինգերորդն էր և չորրորդը՝ կարճ ծրագրում, սակայն կրկին կտրուկ բարելավվում է արդյունքները ցուցադրական ծրագրում՝ զբաղեցնելով երկրորդ տեղը (մաքուր կատարել է չորս եռակի թռիչք, այդ թվում՝ եռակի լուց)։ Ամերիկացի հանդիսատեսը հիացմունքով հոտնկայս ծափահարում էր. արտիստիզմի համար դատավորները գնահատեցին 5.8-5.9՝ բացառությամբ մեկ 5.6-ի, և արդյունքում գեղասահորդը դարձավ բրոնզե մրցանակակիր։
1982 թվականին Լեոնում կայացած Երոպայի առաջնությունում միջադեպ տեղի ունեցավ։ Ուժեղագույնների խմբի նախավարժանքի ավարտին, որոնցից առաջինը, ըստ վիճակահանության, պիտի ելույթ ունենար Բոբրինը, սառույց է դուրս գալիս լեհերի խումբը, որոնք աջակցում էին «Համերաշխությանը» (աղբյուրները վկայում են, որ այդ բողոքը կազմակերպված էր Ֆրանսիայի իշխանությունների կողմից ՝ դեմ գնալով չմշկասահորդների միջազգային խորհրդի կանոններին)։ Ֆրանսիացի հանդիսատեսը նրանց ընդունեց չողջունող սուլոցներով։ 1-2 րոպե անց ոստիկանությունը դահլիճի ծափահարությունների ներքո կարողացավ նրանց դուրս հանել սառույցից, սակայն Բոբրինի մեկնարկը այս միջադեպի պատճառով հետաձգվել էր, ինչն էլ ազդեց նրա ելույթի վրա։ Հենց առաջին բարդ թռիչքը՝ եռակի լուցը, Իգորը չկարողացավ իրականացնել, կատարեց միայն երկուսը, վստահ չկատարեց նաև մի քանի այլ ցատկեր։ Դատավորները տեխնիկայի գնահատականները իջեցրին մինչև 5.5-5.6: Արդյունքում Բոբրինը զբաղեցրեց միայն երրորդ տեղը։
1983 թվականի հունվարին ԽՍՀՄ առաջնությունում զբաղեցրեց 2-րդ տեղը, սակայն Ֆեդերացիայի ղեկավարությունը «թիմը երիտասարդացնող» պատրվակով նրան չէր ներգրավել հավաքական թիմում, ընդ որում Եվրոպայի առաջնությունում ԽՍՀՄ-ից երրորդ ազատ տեղը այդպես էլ մնաց թափուր։ 1983 թվականի ապրիլին ԽՍՀՄ ազգային հավաքականի ելույթների ժամանակ տեղի ունեցավ Բոբրինի դուրս գալը մեծ սպորտից ։
Գործունեություն
Բոբրինը ամենաօրիգինալ և արտիստիկ գեղասահորդներից մեկն է։ Մեծ ուշադրություն էր դարձնում բեմականացմանը, երաժշտությանը՝ անգամ ազատ ծրագրերում ստեղծելով փոքրիկ բեմադրություններ (Ի. Բ. Մոսկվինը հրավիրել էր Լենինգրադի Մարիինյան թատրոնի պարող Յորի Պոտյոմկինին, ով Բոոբրինի հետ հատուկ զբաղվում էր թատերական արվեստով)։ Բացի դրանից բարելավում էր էլեմենտները, ստեղծում էր քայլերի մի ամբողջ շարք՝ մեկ ոտքով տարբեր ուղղություններով, 4-5 ցատկերի համադրություն՝ նորից տարբեր ուղղություններով (1980-1982 թվականներին կատարում է մի յուրահատուկ կոմբինացիա քառակի թռիչք մեկուկես պտույտով և կրկնակի ակսել տարբեր ուղղություններով), օրիգինալ սպիրալներ, պտույտ. աշխարհում առաջիններից մեկն էր, ով տիրապետում էր եռակի պտույտների հինգ թռիչքներին, միակն էր աշխարհում, ով կատարել է այսպես կոչված «Բոբրինի ցատկ» (bobrin jump)՝ պտույտ առաջին անգամ հորիզոնական հարթությունում (հորինել է Թամարա Մոսկվինան)՝  հաջողությամբ ինտեգրելով դրանք ծրագրին։
Բոբրինը կատարել է հետևյալ եռակի թռիչքները՝ լուց, ֆլիպ, ռիտտբերգեր, սալխ և տուլուպ։ Օժտված լինելով հավասարակշռության բացառիկ զգացողությամբ՝  նա կարողացավ ցատկել «իր ատամների վրա», այսինքն՝ ամենահարմար դիրքում։
Պատմության մեջ մտել են նրա ցուցադրական ելույթները՝ «Գարսոն» (նախնական «Մատուցող» տարբերակը թույլ չտվեց սպորտկոմիտեն), «Հրացանակիր», «Քնած կովբոյ», «Հազար դիմակների մարդը», «Զուգասահք» և այլն։
Ավարտել է Լենինգրադի Պ. Ֆ. Լեսգաֆտի անվան ֆիզիկական կուլտուրայի ինստիտուտը, Ռուսաստանի թատերական արվեստի համալսարանի ռեժիսյուրայի բաժինը։ Ռուսաստանի թատերական արվեստի համալսարանում 10 տարի ղեկավարել է գեղասահքի բալետմայստերի բաժինը։ 1986 թվականին Լյուդմիլա Պախոմովայի մահից հետո նրան հրավիրեցին դասավանդելու Ռուսաստանի թատերական արվեստի համալսարանի խորեոգրաֆիայի ամբիոնի գեղասահքի բալետմեյստերի բաժինը, որտեղ աշխատել է 10 տարի։
1986 թվականի փետրվարի 2-ին ստեղծել է սառցե մանրանկարների թատրոնը, հանդիսանում է նրա գեղարվեստական ​​ղեկավարն ու ռեժիսորը։
Օգնել է մի շարք գեղասահորդների՝ ստեղծելու ծրագրերը, այդ թվում՝ Քրիստինե Չակոյի (Հունգարիա), ինչն էլ հնարավորություն տվեց նրան 1997 թվականի Եվրոպայի առաջնությունում զբաղեցնել երկրերդ տեղը։ Որպես խորեոգրաֆ աշխատելա Ելենա Բերեժնայա-Անտոն Սիխառուլիձե զույգի հետ, ով 2002 թվականին դարձավ օլիմպիական չեմպիոն, 2005 թվականին օգնել է Իրինա Սլուցկայային ծրագրի բեմադրման հարցում, երբ նա դարձավ աշխարհի չեմպիոն։
2011-2012 թվականներին եղել է համառուսաստանյան Առաջին ալիք (Ռուսաստան)ի «Պրոֆեսիոնալների գավաթը» հեռուստաշոուի դատավորներից մեկը։
Անձնական կյանք
1983 թվականից ամուսնացած է գեղասահքի օլիմպիական չեմպիոնուհի Նատալյա Բեստյեմյանովայի հետ։ Ունի որդի՝ Մաքսիմը (ծնվ.՝ 1977 թվական), ով ծնվել է Նատալյա Օվչիննիկովայի հետ առաջին ամուսնությունից։
Գրքեր
Նատալյա Բեստյեմյանովա, Իգոր Բոբրին, Անդրեյ Բուկին-Զույգը, որտեղ երեքն են- «Вагриус», 2001
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուս գեղասահորդներ Կատեգորիա:ԽՍՀՄ սպորտի վաստակավոր վարպետներ Կատեգորիա:Եվրոպայի չեմպիոններ
Ուփսալայի համալսարան
Ուփսալայի համալսարան, պետական ​​համալսարան, գտնվում է Շվեդիայի Ուփսալա քաղաքում։ Հիմնադրվել է 1477 թվականին։ Սկանդինավիայի ամենահին համալսարանն է։ Այն Հյուսիսային Եվրոպայի միջազգային դասակարգման լավագույն բուհերից մեկն է և, ընդհանուր առմամբ, համարվում է Եվրոպայի աամենահեղինակավոր բարձրագույն ուսումնական հաստատություններից մեկը։
Համալսարանն ունի ինը ֆակուլտետ ՝ բաժանված երեք «կարգապահական ոլորտների» ՝ Արվեստ և հասարակական գիտություններ, Բժշկություն և դեղագործություն, Գիտություն և տեխնոլոգիա։
Պատմություն
Գուստավ II թագավորը իր ընտանիքի ողջ ունեցվածքը նվիրել է համալսարանին։
1894 թվականին համալսարանը ուներ 122 ուսուցիչ, 1570 ուսանող ՝ բանասիրության ֆակուլտետում ՝ 498, իրավագիտության ֆակուլտետում ՝ 479, աստվածաբանական ֆակուլտետում ՝ 362, իսկ բժշկական ֆակուլտետում  231 ուսանող։
1956-ին փիլիսոփայության ֆակուլտետը բաժանվեց Արվեստի ֆակուլտետի և Գիտության և տեխնիկայի ֆակուլտետի միջև։ 1964-ին Սոցիոլոգիայի ֆակուլտետն առանձնացավ Արվեստի ֆակուլտետից։ 1968-ին դեղագործության ինստիտուտը, որը Ստոկհոլմից Ուպսալա տեղափոխվեց, համալսարանի մաս կազմեց որպես ֆակուլտետ։
1967-ին բացվեց Չեբրոյի համալսարանի մասնաճյուղը, որն այժմ անկախ համալսարան է։
Ֆակուլտետներ
Սկզբնապես գործում էին ընդամենը չորս ֆակուլտետ՝ աստվածաբանություն, իրավագիտություն, բժշկություն և փիլիսոփայություն (որը այն ժամանակ հիմնականում վերաբերում էր գիտություններին)։
Ժամանակի ընթացքում ստեղծվեցին նոր ֆակուլտետներ՝ արվեստ, կրթություն, լեզուներ, դեղաբանություն, գիտություն և տեխնոլոգիա, հասարակական գիտություններ:
Համալսարանի գրադարան
Համալսարանի գրադարանն ունի շուրջ 5.25 միլիոն գիրք և պարբերականներ (131,293 մետր դարակաշար), 61.959 ձեռագիր, 345,734 քարտեզներ և գրաֆիկական այլ փաստաթղթեր։
Հիվանդանոց
Ուփսալայի ակադեմիական հիվանդանոցը, որը հիմնադրվել է 1302 թվականին,ուսուցողական հիվանդանոց է բժշկական և բուժքույրական դպրոցի համար։ Այն ղեկավարվում է Ուփսալայի շրջանային խորհրդի կողմից համալսարանի հետ համագործակցությամբ։ 2003-ին հիվանդանոցի կողմից աշխատանքի է տեղավորվել 7,719 մարդ։
Ծանոթագրություններ
10 Cheapest Universities in Alberta for International Students
Արտաքին հղումներ
https://www.uu.se/
Կատեգորիա:Համալսարաններ ըստ երկրի Կատեգորիա:Համալսարանների ցանկեր Կատեգորիա:Համալսարաններ
Դեղորայքային ռեակցիա էոզինոֆիլիայով և համակարգային ախտանիշներով
Դեղորայքային ցան էոզինոֆիլիայով և համակարգային ախտանիշներով (DRESS – Drug rash with eosinophilia and systemic symptoms) կամ դեղորայքային ռեակցիա էոզինոֆիլիայով և համակարգային ախտանիշներով (DRESS– Drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms), նաև՝ դեղորայք հարուցված գերզգայունության համախտանիշ (DIHS– Drug-induced hypersensitivity syndrome), հազվադեպ դիտվող ռեակցիա է որոշակի դեղերից։  Այն, առաջին հերթին, ներառում է մաշկի տարածուն ցանը, տենդը, ավշային հանգույցների մեծացումը և արյան բնորոշ շեղումները, ինչպիսիք են՝ էոզինոֆիլների անսովոր բարձր մակարդակը, թրոմբոցիտների ցածր մակարդակը և արյան ատիպիկ սպիտակ բջիջիների (լիմֆոցիտների) մակարդակի բարձրացումը։ DRESS-ը  հաճախ կարող է բարդանալ կյանքին պոտենցիալ վտանգ սպառնացող ներքին օրգանների բորբոքումով, և մահացությունը կազմում է մոտ 10% ։ Բուժումը պահանջում է պատճառ հանդիսացող դեղորայքի  դադարեցում և  պահպանողական բուժման  ապահովում։  Համակարգային կորտիկոստերոիդները ևս սովորաբար կիրառվում են, սակայն վերահսկվող կլինիկական փորձարկումներ չկան, որոնք կփաստեն այս բուժման արդյունավետությունը ։
DRESS–ը դասվում է որպես մաշկային ծանր կողմնակի պատասխանների (SCARs- severe cutaneous adverse reactions) մի ձև։  Ի լրացում DRESS–ի,  մաշկային ծանր կողմնակի պատասխանները (SCARs) ներառում են չորս այլ դեղորայք հարուցված մաշկային դրսևորումներ՝ Ստիվենս-Ջոնսոնի համախտանիշ (ՍՋՀ), տոքսիկ էպիդերմալ նեկրոլիզ (ՏԷՆ), Ստիվենս-Ջոնսոն/տոքսիկ էպիդերմալ նեկրոլիզ (ՍՋՀ/ՏԷՆ),  սուր գեներալիզացված էկզանթեմանման թարախաբշտիկավորում (AGEP - acute generalized exanthematous pustulosis)։  Մաշկային ծանր կողմնակի պատասխաններում  (SCARs- severe cutaneous adverse reactions)  ներառված հիվանդությունները ունեն հիվանդության նույն մեխանիզմը։ Օգտագործվում կամ մշակվում են նոր մոտեցումներ, որպեսզի ռիսկի խմբում գտնվող անհատները հայտնաբերվեն և  խուսափեն այն դեղորայքներից, որոնք մեծացնում են DRESS–ի զարգացման ռիսկը։ Այլընտրանքային դեղամիջոցները օգտագործվում են բոլոր այն անհատների մոտ, ովքեր ունեն նախատրամադրվածություն ։
Մինչև 1996 թվականը բազմաթիվ զեկույցներ կային այն անձանց մասին, որոնց վիճակը ներկայացվում էր որպես դեղորայք հարուցված խանգարում, որն այժմ ճանաչվում է որպես DRESS համախտանիշ։ Այդպես էր ներկայացվում, օրինակ՝  հակացնցումայինները 1930–ական թվականներին, ֆենտոինը՝ 1950 թվականին։ Այդ զեկույցներում  հիվանդությունը  հաճախ անվանում էին՝ հիմք ընդունելով պատճառ հանդիսացող դեղորայքը, օրինակ՝  հակացնցումային գերզգայունության համախտանիշ, ալլոպուրինոլի գերզգայունության համախտանիշ և դապսոնի գերզգայունության համախտանիշ ։ 1996 թվականին, այնուամենայնիվ, ստեղծվեց DRESS համախտանիշ տերմինը, որպեսզի պարզեցվի տերմինաբանությունը,  և  տարբեր, բայց  իրար հստակորեն կապված համախտանիշները, համախմբվեցին մեկ հիվանդության ներքո  ։
Նշաններ և ախտանիշներ
DRESS համախտանիշի ախտանիշները սովորաբար սկսվում են «մեղավոր» դեղամիջոցի հետ շփումից 2–ից 6 շաբաթ, հազվադեպ` մինչև 8-16 շաբաթ հետո։ Ախտանիշները ներառում են տենդը, հաճախ քորվող ցան, որը կարող է լինել կարմրուկանման կամ հիմնականում բծային կամ թեփոտվող բնույթի ցան, դեմքի այտուց (որը հիվանդության բնորոշ նշանն է), մեծացած կամ երբեմն ցավոտ ավշային հանգույցներ և այլ ախտանիշներ՝ կապված ներքին օրգանների բորբոքմամբ, առավել հաճախ լյարդը, ավելի քիչ՝ երիկամները, թոքերը, սիրտը և ավելի հազվադեպ՝ ենթաստամոքսային գեղձը և այլ օրգանները ։ Լաբորատոր քննությամբ դիտվում է արյան մեջ էոզինոֆիլների և ատիպիկ լիմֆոցիտների բարձր մակարդակ, համակարգային բորբոքման մարկերների բարձրացում (օրինակ՝ էրիթրոցիտների նստեցման արագություն, C– ռեսակտիվ սպիտակուց) և ներքին օրգանների նախտահարում։   Լյարդի ախտահարման մասին կարող են վկայել արյան քննությամբ  ալանին ամինոտրանսֆերազ ի(ԱԼՏ) մակարդակը, որը հեպատոցիտի վնասման նշան է, և  հիմնային ֆոսֆատազի (ՀՖ) մակարդակը,  որը լեղուղիների վնասման նշան է․ տարբերում են վնասման երեք տեսակ՝ հեպատոցելուլար (ՀՖ–ի բարձր մակարդակ, ԱԼՏ/ՀՖ  հարաբերությունը մեծ է 5–ից), խոլեստատիկ ՀՖ–ի բարձր մակարդակ,  ԱԼՏ/ՀՖ հարաբերությունը փոքր է 2–ից) և խառը  (ԱԼՏ–ի և ՀՖ–ի բարձր մակարդակներ, ԱԼՏ/ՀՖ հարաբերությունը  2–ի և  5–ի միջակայքում է, համապատասխանաբար խոլեստատիկ և լյարդային վնասվածքների շեմային արժեքներն են)։  Երկամների ախտահարումն ավելի բնորոշ է տարեցներին և նրանց, ովքեր նախկինում ունեցել են երիկամային  կամ սրտանոթային հիվանդություն։ Այն կարող է դրսևորվել ծանր ինտերստիցիալ նեֆրիտի, սուր խողովակային նեկրոզի կամ վասկուլիտի ձևով և հանգեցնել երիկամային անբավարարության և հազվադեպ՝  մահվան։ Թոքերի ախտահարումը դրսևորվում է ինտերստիցիալ թոքաբորբի, պլևրիտի կամ սուր շնչառական դիսթրես համախտանիշի  ձևով։  Մինոցիկլինը և Աբակավիրը այն դեղորայքներին են, որոնք առաջացնում են թոքերի ծանր ախտահարում։  Այնուամենայնիվ, թոքի ախտահարումն այս հիվանդության ժամանակ սովորաբար անցնում է։ Սրտի ախտահարումը սովորաբար արտահայտվում է ձախ փորոքի դիսֆունկցիայով և ԷՍԳ–ի փոփոխություններով։ Այն ավելի հաճախ դիտվում է մինոցիկլին, ամպիցիլին կամ սուլֆանիլամիդներ ընդունած անհատների մոտ,  կամ իրենից ներկայացնում է սրտի գերզգայունության ռեակցիա, որը դասակարգվում է որպես էոզինոֆիլային միոկարդիտ, որը սովորաբար անցնում է, կամ շատ ավելի լուրջ սուր նեկրոտիզացնող էոզինոֆիլային միոկարդիտ, որի մահացության մակարդակը գերազանցում է 50%-ը։   DRESS համախտանիշի նյարդաբանական դրսևորումներն են գլխացավը, ցնցումը, կոման և շարժողական դիսֆունկցիան՝ պայմանավորված մենինգիտով կամ էնցեֆալիտով։ Հիվանդության հազվադեպ դրսևորումներ են  ենթաստամոքսային գեղձի, ստամոքսաղիային ուղու և փայծաղի բորբոքումը ։
Ախտորոշման համար ոսկե ստանդարտ չկա, և առաջարկվել է առնվազն երկու ախտորոշման չափանիշներ՝ RegiSCAR–ի և Ճապոնական կոնսենսուսային խմբի չափորոշիչները ։ Այս երկու շարք չափորոշիչները մանրամասն ներկայացված են ներքոհիշյալ աղյուսակում․
Դեղամիջոցներ
Դեղամիջոցները, որոնք սովորաբար հարուցում են DRESS համախտանիշը, ըստ իրենց նախատեսված կլինիկական ազդեցության, ներառում են հետևյալը   ․
DRESS համախտանիշի զարգացման հետ կապված դեղամիջոցները հաճախ հայտնի, լայնատարած օգտագործվող և/կամ կլինիկորեն կարևոր դեղեր են, որոնք կիրառվում են որոշակի հիվանդությունների կառավարման համար։
Գենետիկա
Հետազոտությունները հայտնաբերել են, որ որոշ պոպուլյացիաներ  ունեն HLA-A, HLA-B և/կամ HLA-C որոշակի սերոտիպեր (ալելներ), որոնք սպեցիֆիկ դեղամիջոցներին ի պատասխան ունեն  DRESS համախտանիշի զարգացման բարձր ռիսկ։  Այդ ասոցիացիաները ներառում են հետևյալը  ․
Մարդու լեյկոցիտար անտիգեն
Ինչպես մյուս դեղորայք–հարուցված SCAR հիվանդությունները, DRESS համախտանիշը ևս հանդիսանում է   IV տիպի գերզգայունության ռեակցիա, որի դեպքում դեղորայքը կամ նրա մետաբոլիտները խթանում են ցիտոտոքսիկ  T բջիջներին ( CD8+ T բջիջներ) կամ  T հելպեր բջիջներին (CD4+ T բջիջներ), որոնք իրենց հերթին խթանում են օրգանիզմում  աուտոիմուն գործընթացները՝  գրոհ սեփական հյուսվածքների  նկատմամբ ։ Ստիվենս-Ջոնսոնի համախտանիշը (ՍՋՀ), տոքսիկ էպիդերմալ նեկրոլիզը (ՏԷՆ), Ստիվենս-Ջոնսոն/տոքսիկ էպիդերմալ նեկրոլիզը (ՍՋՀ/ՏԷՆ) համարվում են IV տիպի, IVc ենթատիպի ռեակցիա, իսկ  սուր գեներալիզացված էկզանթեմանման թարախաբշտիկավորումը՝ IV տիպի  IVd ենթատիպի ռեակցիա։  DRESS համախտանիշը այլ SCAR հիվանդություններից տարբերվում է նրանով, որ տեղի է ունենում CD4+   բջիջներով հյուսվածքների վնասում, էոզինոֆիլներով բջիջների և հյուսվածքների վնասում և դիտվում է հետևյալ ցիտոկինների արտադրություն․ ինտերլեյկին 5 և 13,  որոնք խթանում են էոզինոֆիլների աճը, պայմանավորում նրանց երկարակեցությունը և ակտիվացումը,   ինտերլեյկին 4, որը նաիվ T հելպեր բջիջները  տարբերակում է  Th2 հելպեր բջիջների, որոնք իրենց հերթին նպաստում են էոզինոֆիլների և մյուս նախաբորբոքային բջիջների ակտիվացմանը,  IFNγ , որը ակտիվացնում է մակրոֆագերին և խթանում II դասի MHC մոլեկուլների էքսպրեսիան,  TNFα, որը նպաստում է բորբոքմանը և ունի բջիջ–ոչնչացնող հատկություն   ։
Ինչպես մյուս SCAR –հարուցված դեղորայքները, DRESS համախտանիշ–հարուցող դեղորայքները և նրանց մետաբոլիտները խթանում են CD8+ T կամ CD4+ T բջիջներին, որոնք պայմանավորում են աուտոիմուն պատասխանը։ Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ մեխանիզմը, որով դեղամիջոցը կամ նրա մետաբոլիտներն իրականացնում են այս խթանումը, ներառում է բնածին իմունային համակարգի անտիգեն ներկայացնող ուղիների քայքայումը։ Դեղորայքը կամ նրա մետաբոլիտը կովալենտ կապով կապվում է սպիտակուցի հետ՝ ձևավորելով ոչ ինքնուրույն, դեղամիջոցի հետ կապված էպիտոպ։ Հակածին ներկայացնող բջիջը (APC) վերցնում է այս փոփոխված սպիտակուցները. մարսում է դրանք՝ վերածելով փոքր պեպտիդների. տեղադրում է պեպտիդները մարդկային լեյկոցիտային հակածնի (այսինքն՝ HLA) բաղադրիչի վրա, որը հանդիսանում է հիմնական հիստոհամատեղելիության համալիրի (այսինքն՝ MHC) բաղադրիչի մաս  և ներկայացնում է MHC-ի հետ կապված պեպտիդները T-բջիջների ընկալիչներին (CD8+ T կամ CD4+ T բջիջների)։ Այն պեպտիդները, որոնք էքսպրեսում են դեղամիջոցի հետ կապված, ոչ ինքնավար էպիտոպ իրենց HLA-A, HLA-B, HLA-C, HLA-DM, HLA-DO, HLA-DP, HLA-DQ կամ HLA-DR սպիտակուցների վրա, կարող են կապվել T-բջջային ընկալիչների հետ և  խթանել ընկալիչ կրող գլխավոր T բջջին՝ գրոհելով սեփական հյուսվածքները։ Որպես այլընտրանք, դեղամիջոցը կամ նրա մետաբոլիտը կարող է խթանել այս T բջիջներին՝ ներդրվելով HLA սպիտակուցի վրա որպես ոչ սեփական էպիտոպ, կամ կապվելով այդ ակոսից դուրս՝  կարող է փոփոխել HLA սպիտակուցը և  ձևավորել ոչ սեփական էպիտոպ։ Այնուամենայնիվ, կարևոր է, որ ոչ սեփական էպիտոպները պետք է կապվեն սպեցիֆիկ HLA սերոտիպերի հետ, որպեսզի խթանեն T բջիջները։ Քանի որ մարդկային պոպուլյացիան էքսպրեսում է մոտ 13000 տարբեր HLA սերոտիպեր, մինչդեռ դրանց միայն մի մասն է էքսպրեսվում անհատի մոտ, և քանի որ դեղամիջոցը կամ մետաբոլիտը, որը դրդում է DRESS համախտանիշի զարգացումը, փոխազդում է միայն մեկ կամ մի քանի HLA սերոտիպերի հետ,  SCAR առաջացնելու դեղամիջոցի կարողությունը սահմանափակվում է այն անհատներով, ովքեր էքսպրեսում են դեղամիջոցի կամ նրա մետաբոլիտի կողմից թիրախավորված HLA սերոտիպերը ։  Այսպիսով, միայն փոքրաթիվ անհատներն են  հակված զարգացնել SCAR-ներ՝ ի պատասխան որոշակի դեղամիջոցի՝ պայմանավորված իրենց HLA սերոտիպերի էքսպրեսիայով ։  Ուսումնասիրությունները հայտնաբերել են մի քանի HLA սերոտիպեր, որոնք կապված են DRESS համախտանիշի զարգացման հետ՝ ի պատասխան որոշ դեղամիջոցների։  Մշակվել են թեստեր՝ բացահայտելու այդ սերոտիպերից մի քանիսն էքսպրեսող անհատներին, և այդպիսով հայտնաբերվել են անհատներ, ովքեր պետք է խուսափեն DRESS սհամախտանիշը հրահրող որոշ դեղամիջոցներից ։
T-բջիջների ընկալիչներ
Դեղորայքը կամ նրա մետաբոլիտները, ուղղակի կապվելով T- բջիջների ընկալիչների հետ, կարող են խթանել CD8+ կամ  CD4+ T բջիջներին՝ սկիզբ դնելով աուտոիմուն պրոցեսների։  Այս կապը զարգանում է միայն որոշակի T-բջիջների ընկալիչների հետ։ Այս ընկալիչների գեները խիստ փոփոխված են կոդավորելու տարբեր ամինաթթուների հաջորդականությամբ սպիտակուցներ, և  մարդկային պոպուլյացիան կարող է էքսպրեսել ավելի քան 100 տրիլիոն տարբեր T-բջջային ընկալիչներ, մինչդեռ անհատն էքսպրեսում է միայն դրանց մի մասնաբաժինը։  Դեղամիջոցի կամ նրա մետաբոլիտի կարողությունը առաջացնել DRESS համախտանիշ, փոխազդելով T-բջիջների ընկալիչների հետ, սահմանափակվում է այն անհատներով, որոնց T բջիջներն էքսպրեսում  են այնպիսի T-բջիջների ընկալիչ(ներ), որոնք կարող են փոխազդել դեղամիջոցի կամ նրա մետաբոլիտի հետ ։ Դրանք այն անհատներն են, ովքեր ունեն SCAR հիվանդություն առաջացնելու նախատրամադրվածություն որոշակի դեղորայքի նկատմամբ՝ պայմանավորված բջիջների հատուկ ընկալիչների տեսակների  էքսպրեսիայով ։  Թեև այս գաղափարները հաստատող ապացույցները սահմանափակ են, մեկ ուսումնասիրություն բացահայտել է TCR-V-b-ի և կոմպլեմենտարությունը որոշող շրջան 3-ի գերադասելի ներկայությունը T-բջիջների ընկալիչների վրա, որոնք հայտնաբերվել են ալոպուրինոլով հարուցված DRESS համախտանիշով հիվանդների բշտիկներում։ Այս բացահայտումը համատեղելի է այն մտքի հետ, որ T-բջիջների ընկալիչների հատուկ տեսակներ ներգրավված են սպեցիֆիկ դեղորայքից առաջացած SCAR հիվանդությունների զարգացման մեջ ։
ADME
ADME (absorption, distribution, metabolism, and excretion), այսինքն անհատի ընդունակությունը դեղորայքը ներծծելու, բաշխելու, նյութափոխանակության և արտազատելու, հանդիպում է DRESS համախտանիշի դեպքում։ Այս գործընթացները ազդում են հյուսվածքում դեղորայքի կամ նրա մետաբոլիտների մակարդակի և ազդեցության տևողության վրա և  դրանով իսկ ազդում են դեղամիջոցի կամ նրա մետաբոլիտի DRESS համախտանիշ առաջացնելու կարողության վրա ։  Օրինակ  CYP2C9 գենը կոդավորում է CYP2C9–ն, ցիտոքրոմ P450  ֆերմենտը, որը մասնակցում է տարբեր նյութերի նյութափոխանակությանը, այդ թվում նաև ֆենիտոինի։  CYP29C –ի մի տեսակ ՝ CYP2CP*3–ը նվազեցնում է կատալիտիկ ակտիվությունը․ այն անհատները, ովքեր  էքսպրեսում են այս տարբերակը, ֆենիտոին ընդունելիս ունեն  DRESS  համախտանիշ զարգացնելու բարձր հավանականություն, ըստ երևույթին,  արյան մեջ և հյուսվածքներում դեղամիջոցի մակարդակի բարձրացման պատճառով։ Ճապոնացները, ովքեր կրում են N-ացետիլտրանսֆերազա 2 գենի դանդաղ ացետիլացման տարբերակները (NAT2), այսինքն՝ NAT2*6A և NAT2*7B, ացետիլացնում են սուլֆասալազինը ավելի դանդաղ, քան  գենի վայրի տիպի համար հոմոզիգոտ անհատները։ NAT2*6A և NAT2*7 տարբերակներն էքսպրեսող անհատների մոտ այս հակաբորբոքային դեղամիջոցի նկատմամբ DRESS համախտանիշի նման ռեակցիաների զարգացման մեծ ռիսկ կա ։  ADME–ի ոչ գենետիկ գործոնները նույնպես կապված են DRESS  համախտանիշի զարգացման բարձր ռիսկով։ Ալլոպուրինոլը  վերածվում է Օքսիպուրինոլի, որն ունի ավելի դանդաղ արտազատման ցուցանիշ։ Երիկամային խանգարումը կապված է արյան մեջ օքսիպուրինոլի բարձր մակարդակով և DRESS համախտանիշի զարգացման բարձր ռիսկով՝  այս խանգարման ավելի ծանր ձևերի զարգացմամբ։ Երիկամների և լյարդի դիսֆունկցիան դիտվում է արյան մեջ և հյուսվածքներում SCAR-ներ առաջացնող դեղամիջոցների կամ մետաբոլիտների կուտակման պատճառով  ։ Ներկայումս ենթադրվում է, որ որոշակի HLA սպիտակուցների և T-բջիջների ընկալիչների էքսպրեսիան փոխազդում է ADME գործոնների հետ՝ խթանելով SCAR-ների,  հատկապես դրանց ավելի ծանր ձևերի զարգացմանը ։
Վիրուսային ռեակտիվացիա
DRESS համախտանիշի հարաճման ընթացքում որոշակի վիրուսներ, որոնք նախկինում վարակել էին անհատին և հետո դարձել թաքնված, նորից ակտիվանում են և բազմանում։ Այդպիսի վիրուսներից են  Herpesviridae ընտանիքին պատկանող որոշ վիրուսներ ՝ Էպշտեյն Բարի վիրուսը, մարդու հերպեսվիրուս 6–ը, մարդու հերպեսվիրուս 7–ը և ցիտոմեգալովիրուսը։ DRESS համախտանիշով անհատների մոտ կարող է դիտվել այս չորս վիրուսների հաջորդական վերակատիվացում։ Այս վիրուսների վերաակտիվացումը կապված է ախտանիշների բռնկման, երկարատև ընթացքի և հիվանդության ծանրության բարձրացման հետ, որը ներառում է օրգանների զգալի ախտահարում և որոշ աուտոիմուն հիվանդությունների զարգացում, օրինակ՝ համակարգային կարմիր գայլախտ, աուտոիմուն թիրեոիդիտ և 1-ին տիպի շաքարախտ։ Թեև այս վիրուսային վերակտիվացումները, հատկապես մարդու հերպեսի վիրուսը 6-ը, ենթադրվում է, որ կարևոր գործոն են DRESS համախտանիշի պաթոգենեզում, մինչ օրս ուսումնասիրությունները հստակորեն չեն որոշել՝ դրանք T բջիջներով միջնորդավորված հյուսվածքի վնասման պատճառ են, թե՝  հետևանք  ։
Կանխարգելում
Ներկայումս խորհուրդ է տրվում HLA-ի որոշ ալելները ներկայացնող անհատների սքրինինգ կատարել՝ նախքան DRESS– հրահրող դեղամիջոցներով հիվանդների բուժումը սկսելը։ Այս առաջարկությունները սովորաբար կիրառվում են միայն հատուկ պոպուլյացիաների համար, որոնք ունեն զգալի հնարավորություն նշված ալելն ներկայացնելու, քանի որ ալելի ներկայացման չափազանց ցածր հաճախականությամբ պոպուլյացիաների սքրինինգը ծախսատար է ։  Այն անհատները, ովքեր ունեն HLA ալելը՝ կապված նշված դեղամիջոցի նկատմամբ զգայունության հետ, չպետք է բուժվեն տվյալ դեղամիջոցով։ Այս առաջարկությունները ներառում են ․
գնահատելու համար Չինաստանում և Ինդոնեզիայում DRESS համախտանիշի կանխարգելման համար DRESS համախտանիշը և HLA-B*13:01-ը գնահատելու համար։ Նմանատիպ փորձարկումներ են իրականացվում Թայվանում՝ ֆենիտոինով պայմանավորված DRESS համախտանիշի կանխարգելման նպատակով այն անհատների մոտ, ովքեր ներկայացնում են CYP2C9-ի CYP2C9*3 ալելները, ինչպես նաև մի շարք HLA ալելներ :Current trials are underway to evaluate the ability of genetic screening to prevent the DRESS syndrome for dapsone and HLA-B*13:01 in China and Indonesia.
Բուժում
Խանգարում առաջացնող դեղի կամ դեղերի անհապաղ դադարեցումը առաջին և կարևոր քայլն է ցանկացած SCAR հիվանդության բուժման ժամանակ։ Անցյալում DRESS համախտանիշի ծանր դեպքերում օգտագործում էին բարձր դեղչափով համակարգային գլյուկոկորտիկոստերոիդներ, հիմնվելով այս դեղերի հակաբորբոքային ազդեցության վրա, որն է՝ ճնշել էոզինոֆիլ–  և T –բջիջ հարուցված հյուսվածքների վնասումը։  Այնուամենայնիվ, չկան այս համակարգային դեղերի օգտագործման գրանցված ռանդոմիզացված վերահսկվող փորձարկումներ։ Ավելի շուտ, կան կարծիքներ, որ համակարգային գլյուկոկորտիկոստերոիդներով բուժման դեպքում դիտվում է  ռեցիդիվի բարձր հաճախականություն՝ համեմատած տեղային գլյուկոկորտիկոիդների կիրառման հետ և կարող է կապված լինել օպորտունիստական վարակների բարձր հաճախականությամբ։  Այսպիսով, այս խանգարման ավելի քիչ ծանր դեպքերը կարող են ավելի լավ բուժվել պահպանողական եղանակով՝ ընդհանուր աջակցող բուժման հետ միասին և, անհրաժեշտության դեպքում, տեղային գլյուկոկորտիկոիդներով։ Ավելի ծանր դեպքերում, հատկապես ներքին օրգանների զգալի ախտահարման դեպքում, կարող են պահանջվել համակարգային կորտիկոստերոիդներ և ջանքեր՝ աջակցելու սրտի, երիկամների, թոքերի կամ այլ օրգանների գործունեության խաթարումը  ։
Տերմինաբանություն
DRESS համախտանիշը բազմաթիվ տերմիններից մեկն է, որն օգտագործվում է նկարագրելու համար ծանր իդիոսինկրատիկ ռեակցիան այն դեղի նկատմամբ,  որին բնորոշ է դեղորայքը սկսելուց հետո ազդեցության երկար գաղտնի շրջանը, ցանը, ներքին օրգանների ախտահարումը, արյունաբանական շեղումները և համակարգային հիվանդությունը։ Մյուս հոմանիշ անուններն ու հապավումներն են դեղորայք–հարուցված գերզգայունության համախտանիշը (DIHS or DHiS–drug-induced hypersensitivity syndrome), հակացնցումային գերզգայունության համախտանիշ, դեղորայք–հարուցված  ուշացած բազմաօրգանային գերզգայունության համախտանիշ, դեղորայք–հարուցված պսևդոլիմֆոմա, ալլոպուրինոլի գերզգայունության համախտանիշ և դապսոնի համախտանիշ և դապսոնի գերզգայունության համախտանիշ    ։
Գրականություն
Կատեգորիա:Համախտանիշներ Կատեգորիա:Ալերգիաբանություն Կատեգորիա:Հազվադեպ հանդիպող հիվանդություններ Կատեգորիա:Մաշկային հիվանդություններ Կատեգորիա:2023 երիտասարդական ամառային վիքիճամբարի դասընթացի ժամանակ ստեղծված կամ բարելավված հոդվածներ
Կոչաբամբա
Կոչաբամբա (Cochabamba, Quchapampa, Quchapampa, Qhuchapampa), Բոլիվիայի խոշորագույն քաղաքներից մեկը, համանուն դեպարտամենտի մայրաքաղաքը։ Կեչուա լեզվից թարգմանաբար նշանակում է «ճահճոտ տեղանք»։
Աշխարհագրական դիրք
Կոչաբամբան գտնվում է 220 կմ հարավ-արևելք Լա-Պաս քաղաքից Արևելյան Կորդիլերներում արգավանդ և խտաբնակ Կոչաբամբա հովտում։ Հովիտը շրջապատված է 5000 մ բարձրության հասնող լեռներով։
Տեսարժան վայրեր
Քաղաքի կենտրոնական մասը գտնվում է հարթավայրում, նրա որոշ շրջանները՝ թմբերի վրա։ Կենտրոնից հյուսիս և արևմուտք հոսում է Ռիո-Ռոչա գետը, հարավ-արևելքում ընկած է Լագունա Ալալայ լիճը։ Շնորհիվ մեծաքանակ այգիների և պարտեզների՝ Կոչաբամբան հաճախ անվանում են «քաղաք-պարտեզ»։
1994 թվականից քաղաքի խորհրդանիշ է հանդիսանում Հիսուս Քրիստոսի արձանը Սան Պեդրո լեռան վրա, քաղաքի արևելյան մասում։ Արձանի բարձրությունը կազմում է 34,20 մ (պատվանդանի հետ ավելի քան 40 մ), այս կերպ, այն 2 մետրով ավելի բարձր է Ռիո դե Ժանեյրոյում Կորկովադո լեռան Քրիստոսի հայտնի արձանից։ Սան-Պեդրո լեռ կարելի է հասնել ճոպանուղով, իսկ որոշակի օրերին կարելի է հանդիպել նաև հենց արձանը, դիտել լուսամուտի միջոցով, որտեղից բացվում է գեղեցիկ համայնապատկեր։
Քաղաքի կենտրոնում գտնվում է սեպտեմբերի 14-ի հրապարակը իր հինավուրց տաճարով։ Դրա վրա և Կոլումբոսի հրապարակի շուրջը կան գաղութային ոճով տներ, քաղաքի մնացած մասը կառուցված է ժամանակակից ձևով։ Կոլումբոսի հրապարակից հյուսիս անցնում է հիմնարկություններով, բանկերով, հյուրանոցներով և ռեստորաններով Էլ-Պրադո լայն ծառուղին։
Հարավում ընկած է մի քանի փողոց և հրապարակը զբաղեցնող Լա-Կանչա շուկան։ Այն բաց է շաբաթը յոթ օր և հանդիսանում է Հարավային Ամերիկայի ամենամեծ փողոցային շուկան։ Լա-Կանչան առաջացել է մի քանի առանձին շուկաներից, որոնք զարգացոլ են XX դարի 80-ական թվականների տնտեսական վերափոխումից հետո։
Քաղաքի արևելքում գտնվում է Գլխավոր Սան-Սիմոն համալսարանը, Բոլիվիայի լավագույն համալսարաններից մեկը։
Քաղաքի հարավ-արևմտյան հատվածում, բլրերի վրա տարածվում է քաղաքային այգին։ Այնտեղ, Կորոնիլլա բլրի վրա կարելի է տեսնել կանանց և երեխաների հուշարձան, որը խորհրդանշում է քաղաքը 1812 թվականի ազատագրական պայքարի ժամանակ գաղութային զավթիչ-իսպանացիներից պաշտպանող արձանը։
Քաղաքը ունի հիանալի ճարտարապետական թանգարան։
Պատմություն
Կոչաբամբայի տարածքը բնակեցվել է եվրոպացիների գալուց շատ առաջ։ Քաղաքի մոտակայքում կարելի է տեսնել ինկերի և ավելի վաղ բնակեցվածների շինությունների փլատակները։ 1542 թվականին շրջանը դարձավ իսպանական գաղութ, Պերուի փոխարքայության մաս, և այստեղ հայտնվեցին նորաբնակներ Եվրոպայից։
Կոչաբամբա քաղաքը հիմնադրվել է 1571 թվականի օգոստոսի 15-ին և ստացել է Օրոպեսա անվանումը՝ ի պատիվ փոխարքա Ֆրանսիսկո դե Տոլեդոյի, որը սերվում է կոմս դե Օրոպեսի ընտանիքից։ Սակայն փոխարքայի հրամանով քաղաքի պաշտոնական հիմնադրումը տեղափոխվել է 1574 թվականի հունվարի 1-ը։ Այդ օրն այսօր համարվում է քաղաքի հիմնադրման տարեթիվը։
Քաղաքը, որն ընկած է լավ կլիմայով բերքատու դաշտավայրում, դարձավ գյուղատնտեսական կենտրոն և ապահովում էր Պոտոսի արծաթի հանքերը պարենամթերքով։ Երկար ժամանակ Կոչաբամբան հանդիսանում էր երկրի ցորենի շտեմարանը։
1776 թվականից Սանտա Կրուս դե լա Սիերրա նահանգի կազմում եղած քաղաքը կրկին անցավ զարգացած իսպանական Ռիո-դե-լա-Պլատայի փոխարքայությանը։
1783 թվականին Իսպանիան նահանգի վարչական կենտրոնը Սանտա Կրուս դե լա Սիերրայից տեղափոխեց Օրոպես, իսկ 1786 թվականին քաղաքը վերանվանվեց Կոչաբամբա։
1810 թվականի սեպտեմբերի 14-ին քաղաքի բնակիչները Ֆրանսիսկո դե Ռիվերոյի գլխավորությամբ ապստամբություն բարձրացրին, երբ հայտնի դարձավ, որ ազատագրական շարժման հերոս Պեդրո Դոմինգո Մուրիլոն մահապատժի է ենթարկվել։ Ապստամբների երկնակապույտ դրոշը դեռ հանդիսանում է Կոչաբամբա դեպարտամենտի դրոշը։ Հիմա սեպտեմբերի 14-ը տեղական, պաշտոնապես նշվող տոն է։
1812 թվականի մայիսին տեղի ունեցավ ապստամբություն իսպանացի գաղութային զավթիչների դեմ։ Մայիսի 24-ին քաղաքի տղամարդիկ հանդես եկան իսպանական ջոկատների դեմ և կոտորվեցին։ Իսպանական զորքերը վերադարձրին քաղաքը։ Ողջ մնացած կանայք, ծերերը և երեխաները հավաքվեցին Կորոնիլլա և Կոլինա-Սան Սեբաստյան բլուրների վրա և փորձեցին պաշտպաանել քաղաքը փայտերի, քարերի և այլ հասարակ զենքերի օգնությամբ։ 1812 թվականի մայիսին իսպանացիները ապստամբությունը խեղդեցին արյան մեջ, քաղաքի 200-ից ավելի պաշտպաններ զոհվեցին։ Ի հիշատակ այս օրվա Կորոնիլեի վրա բարձրացվեց «Կորոնիլեի պաշտպանները» հուշարձանը՝ ի պատիվ քաջարի կանանց, բացի այդ, մայիսի 27-ին, ի հիշատակ այդ իրադարձության, Բոլիվիայում նշվում է Մայրության օրը։
Բոլիվիայի անկախության ստացումից և պետության հիմնադրումից հետո 1825 թվականին Կոչաբամբան դարձավ կրկին ստեղծված, համանուն դեպարտամենտի մայրաքաղաքը։
2000 թվականի սկզբին Կոչաբամբան դարձավ այսպես կոչված «ջրի պատերազմի» կենտրոնը։ Արժույթի միջազգային հիմնադրամի կողմից քաղաքի ջրամատակարարման հարկադիր սեփականաշնորհումից հետո ջրի գները կարճ ժամանակում եռապատկվեցին։ Դա բերեց մեծ բողոքների և համընդհանուր գործադուլի։ Ցուցարարների ցրման ժամանակ ոստիկանությունը ուժ կիրառեց, քաղաքում հայտարարվեց ռազմական դրություն։ 2000 թվականի ապրիլի կեսերին կառավարությունը չեղարկեց սեփականաշնորհումը։ Այս իրադարձությունների ընթացքում 7 մարդ զոհվեց և հարյուրավորներ վիրավորորում ստացան։
Մշակույթ
Կրոնական և մշակութային կյանքի կենտրոն է հանդիսանում օգոստոսի կեսերին քառօրյա տոնը՝ ի պատիվ սուրբ կույս Ուկրուպինայի, քաղաքի հովանավորի։ Քաղաքի փողոցներով անցնում են շքերթներ, անկացվում են եկեղեցական արարողություններ և այլ տոնակատարություններ։ Ըստ ավանդության, օգոստոսի 15-ի վաղ առավոտյան, քաղաքի բնակիչները եկեղեցական թափորով ուղևորվում են Կիլակոլո, Կոչաբամբայից 14 կմ հեռավորության վրա, որտեղ տեղի եկեղեցում գտնվում է Ուկրուպինա Կույսի աճյունատուփը։ Եկեղեցական շքերթի ընթացքում այս երկու քաղաքների միջև դաշնային ճանապարհը ծածկվում է։
2004 թվականի հոկտեմբերին Կոչաբամբայում անցկացվեց Բոլիվիայի ժամանակակից արվեստի առաջին բիենալլեն՝ գեղարվեստական ցուցահանդեսը։
Սպորտ
Ջորջ Ուիլսթերմեն (ֆուտբոլային ակումբ)
Ավրորա (ֆուտբոլային ակումբ)
Այլ
Չիչարոն՝ ավանդական կերակրատեսակ խոզի մսից Կոչաբամբայում։ Խոզի միսը խորովվում է բաց կրակի վրա մեծ տաշտի մեջ և մատուցվում է կարտոֆիլի հետ կամ չիչեյի հետ, որը ավանդական ալկոհոլային խմիչք է եգիպտացորենից։
Ծրագրվում է քաղաքում տեղավորել UNASUR խորհրդարան։
Գրականություն
Կատեգորիա:Բոլիվիայի քաղաքներ
Խուճապային գնումներ
Օրինակներ
Խուճապային գնումներ տեղի են ունեցել հետևյալ իրադարձություններից առաջ, դրանց ընթացքում կամ դրանցից հետո․
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Տնտեսական խնդիրներ
Մարս (մոլորակ)
Մարս կամ Հրատ (լատիներեն՝ Mars), Արեգակնային համակարգի Արեգակից հեռավորությամբ չորրորդ և չափերով յոթերորդ մոլորակն է։ Մոլորակի զանգվածը կազմում է Երկրի զանգվածի 10,7 %-ը։ Իր Մարս անունը ստացել է հռոմեական պատերազմի աստված Մարսի պատվին, հունական դիցաբանությունում՝ Արես։ Երբեմն Մարսը անվանում են «կարմիր մոլորակ» մակերևույթի կարմրավուն երանգի պատճառով, որը ստացվում է երկաթի օքսիդի պատճառով։
Մարսը երկրային խմբի մոլորակ է նոսր մթնոլորտով (մթնոլորտային ճնշումը մակերևույթի մոտ 160 անգամ փոքր է երկրայինից)։ Մարսի մակերևույթային ռելիեֆի առանձնահատկություններից են հարվածային խառնարանները, ինչպես նաև հրաբուխները, հովիտները, անապատները և բևեռային սառցե գլխարկները։
Մարսը ունի երկու բնական արբանյակ՝ Ֆոբոսը և Դեյմոսը (հին հունարենից թագմանաբար - «վախ» և «սարսափ» - Արեսի երկու որդիների անունները, որոնք ուղեկցում էին նրան մարտի ժամանակ), որոնք համեմատաբար փոքր են (Ֆոբոսը - 26×21 կմ, Դեյմոսը - 13 կմ կտրվածքում) և ունեն անկանոն ձև։
Սկսած 1960 թվականին Մարսի անմիջական ուսումնասիրություններով զբաղվել են ԽՍՀՄ («Մարս» և «Ֆոբոս» ծրագրեր), ԵՏԳ և ԱՄՆ («Մարիներ», «Վիկինգ», «Մարս Գլոբալ Սրվեյեր» և այլ ծրագրեր) ավտոմատ կայաններով։
Հիմնական տվյալներ
Մարսը Արեգակնային համակարգի Արեգակից հեռավորությամբ չորրորդ (Մերկուրիից, Վեներայից և Երկրից հետո) և չափերով յոթերորդ (զանգվածով և տրամագծով գերազանցում է միայն Մերկուրիին) մոլորակն է ։ Մարսի զանգվածը կազմում է Երկրի զանգվածի 10,7 %-ը, (0,64185 × 1024 կգ), ծավալը՝ 0,15 Երկրի ծավալ, միջին գծային տրամագիծը՝ 0,53 Երկրի տրամագիծ (6800 կմ)։
Մակերևույթի ռելիեֆի Երկրին նմանությունից բացի, Մարսը ունի երկրայինին նման պտույտի պարբերություն և տարվա եղանակների փոփոխություն, սակայն նրա կլիման շատ ավելի ցուրտ է և չոր։
Ընդհուպ մինչև Մարսի մոտով առաջին տիեզերական սարքի թռիչքը («Մարիներ-4») 1965 թվականին հետազոտողներից շատերը ենթադրում էին, որ նրա մակերևույթին կա ջուր հեղուկ վիճակում։ Այս կարծիքը հիմնված էր Մարսի լուսավոր և գիշերային մասերի պարբերական փոփոխությունների դիտարկումների վրա, հատկապես բևեռամերձ լայնություններում, որոնք շատ նման էին մայրցամաքների և ծովերի։ Մոլորակի մակերևույթի վրայի մուգ բծերը մեկնաբանվում էին որոշ հետազոտողների կողմից, որպես ոռոգման ջրանցքներ նախատեսված հեղուկ ջրի համար։ Ավելի ուշ ապացուցվեց, որ այդ բծերը օպտիկական պատրանքներ էին ։
Ցածր ճնշման պատճառով Մարսի մակերևույթին ջուրը չի կարող գոյություն ունենալ հեղուկ վիճակում, սակայն շատ հնարավոր է, որ անցյալում պայմանները եղել են այլ, և այդ պատճառով պարզունակ կյանքի առկայությունը մոլորակի վրա չի կարելի բացառել։ 2008 թվականի հուլիսի 31-ին Մարսի վրա հայտնաբերվեց ջուր սառույցի վիճակում ՆԱՍԱ-ի «Ֆենիքս» սարքի միջոցով ։
2009 թվականի փետրվարին հետազոտական ուղեծրային սարքերի խումբը Մարսի ուղեծրում կազմված էր երեք աշխատող տիեզերական սարքերից՝ «Մարս Ոդիսևս», «Մարս-էքսպրես» և «Մարսյան հետախուզական արբանյակ», դա ավելին է, քան ցանկացած այլ մոլորակի մոտ, Երկրից բացի։
Մարսի մակերևույթի հետազոտություններ են կատարվել տարբեր ԱՄԿ–ների իջեցվող սարքերի և մարսագնացների միջոցով («Վիկինգ», «Մարս», «Սփիրիթ», «Օփորթյունիթի» և այլն)։ Այժմ Մարսի մակերևույթի վրա են գտնվում մի քանի տասնյակ իջեցվող սարքեր և մարսագնացներ, որոնք ավարտել են իրենց հետազոտությունները կամ կործանվել են վայրէջքի ժամանակ։
Մարսը կարելի է դիտել Երկրից անզեն աչքով։ Նրա տեսանելի աստղային մեծությունը հասնում է −2,91m (Երկրին ամենամոտ դիրքում), զիջելով պայծառությամբ միայն Յուպիտերին և Վեներային։ Որպես օրենք, մեծ առճակատման ժամանակ Մարսը հանդիսանում է Երկրի գիշերային երկնակամարի ամենապայծառ մարմինը, սակայն դա տեղի է ունենում միայն 15-17 տարին մեկ անգամ, մեկ-երկու շաբաթների ընթացքում։
Ուղեծրային տվյալներ
Երկրից մինչև Մարս նվազագույն հեռավորությունը կազմում է 55,76 մլն. կմ (երբ Երկիրը գտնվում է ուղիղ Արեգակի և Մարսի միջև), առավելագույնը՝ մոտ 401 մլն. կմ (Երբ Արեգակը գտնվում է ուղիղ Երկրի և Մարսի միջև)։
Արեգակից Մարս ընկած միջին հեռավորությունը կազմում է 228 մլն. կմ (1,52 ա. մ.), պտույտի պարբերությունը Արեգակի շուրջ հավասար է 687 երկրային օրի ։ Մարսի ուղեծիրը ունի բավականին զգալի էքսցենտրիսիտետ (0,0934), այդ պատճառով նրա հեռավորությունը Արեգակից տատանվում է 206,6–249,2 մլն. կմ միջակայքում։ Ուղեծրի թեքումը հավասար է 1,85° ։
Մարսը Երկրին ամենամոտ դիրքում է գտնվում առճակատումների ժամանակ, երբ մոլորակը գտնվում է Արեգակին հակառակ ուղղությամբ։ Առճակատումները կրկնվում են ամեն 26 ամիսը Երկրի և Մարսի ուղեծրերի տարբեր կետերում։ Սակայն 15–17 տարին մեկ անգամ առճակատումը տեղի է ունենում այն ժամանակ, երբ Մարսը գտնվում է իր ուղեծրի պերիհելիի մոտակայքում, այդ, այսպես կոչված մեծ առճակատումների ժամանակ (վերջինը եղել է 2003 թվականի օգոստոսին) հեռավորությունը այս մոլորակից նվազագույն է, և Մարսը երկնակամարում հասնում է իր ամենամեծ անկյունային չափին 25,1" և պայծառության −2,88m ։
Ֆիզիկական առանձնահատկություններ
Գծային չափերով Մարսը համարյա երկու անգամ փոքր է Երկրից, նրա հասարակածային շառավիղը հավասար է 3396,9 կմ (Երկրի շառավիղի 53,2 %)։ Մարսի մակերևույթի մակերեսը մոտավորապես հավասար է Երկրի ցամաքների մակերեսին ։
Մարսի բևեռային շառավիղը մոտ 20 կմ-ով փոքր է հասարակածայինից, չնայած այն բանին, որ մոլորակի պտույտի պարբերություն մեծ է քան Երկրինը, որը թույլ է տալիս ենթադրել, որ Մարսի պտույտի արագությունը փոփոխվել է ժամանակի ընթացքում ։
Մոլորակի պտույտի պարբերությունը 24 ժամ 37 րոպե 22,7 վայրկյան է (աստղերի համեմատ), միջին արևային օրվա երկարությունը կազմում է 24 ժամ 39 րոպե 35,24409 վայրկյան, ընդամենը երկրի օրվանից երկար է 2,7 %-ով։ Այսպիսով, Մարսի տարին բաղկացած է 668,6 մարսյան արևային օրերից։
Մարսը իր առանցքի շուրջ պտտվում է ուղեծրի ուղղահայացի համեմատ 25,19° անկյան թեքումով ։ Պտույտի առանցքի թեքումը ապահովում է Տարվա եղանակների փոփոխությունը։ Ընդ որում, ուղեծրի ձգվածությունը բերում է եղանակների ավելի մեծ տարբերությունների և երկարության։ Այսպես, հյուսիսային գարունը և ամառը իրար հետ վերցրած տևում են 371 արևային օր, այսինքն զգալիորեն ավելին քան Մարսի տարվա կեսն է։ Դրա հետ մեկտեղ, նրանք ընկնում են Մարսի ուղեծրի այն հատվածի վրա, երբ Մարսը հեռու է գտնվում Արեգակից։ Այդ պատճառով Մարսի հյուսիսային ամառը երկար է և ցուրտ, իսկ հարավայինը՝ կարճ և տաք։
Մթնոլորտը և կլիման
Մոլորակի վրա ջերմաստիճանը տատանվում է −150-ից մինչև մինուս -160 C բևեռի վրա ձմեռը, իսկ ամառվա ամենաշոգ օրերին մինչև Ավելին շատ բարձր քան +100 °C հասարակածի վրա կեսօրին։ Միջին ջերմաստիճանը կազմում է −50 °C ։
Մարսի մթնոլորտը, որը հիմնականում կազմված է ածխաթթու գազից, չափազանց նոսր է։ Ճնշումը մակերևույթի վրա 160 անգամ փոքր է երկրինից՝ 6,1 մբար մակորևույթի միջին բարձրության վրա։ Մարսի բարձրությունների մեծ տարբերության պատճառով ճնշումը մակերևույթի վրա շատ է փոփոխվում։ Մթնոլորտի մոտավոր հաստությունը կազմում է 110 կմ։
ՆԱՍԱ-ի տվյալներով (2004), Մարսի մթնոլորտը 95,32 %-ով կազմված է ածխաթթու գազից, ինչպես նաև այնտեղ կան՝ 2,7 % ազոտ, 1,6 % արգոն, 0,13 % թթվածին, 0,021% ջրի գոլորշի, 0,08 % շմոլ գազ, ազոտի օքսիդ (NO)՝ 100 ppm, նեոն (Ne)՝ 2,5 ppm, կիսածանր ջուր - ջրածին-դեյտերիում-թթվածին (HDO)՝ 0,85 ppm, կրիպտոն (Kr)՝ 0,3 ppm, քսենոն (Xe)՝ 0,08 ppm (կազմվածքը բերված է ծավալային մասերով)։
Մարսի մթնոլորտի հետազոտությունը 8 և 32 սմ ռադիոալիքներում, կատարված «Մարս-4» ԱՄԿ-ով 1974 թվականի փետրվարի 10-ին, ցույց տվեց մոլորակի գիշերային իոնոսֆերայի առկայությունը իոնիզացիայի գլխավոր մաքսիմումով 110 կմ բարձրության վրա և 4,6 էլեկտրոն/սմ3 էլեկտրոնների խտացումով, ինչպես նաև երկրորդական մաքսիմումներով 65 և 185 կմ բարձրությունների վրա ։
Մթնոլորտային ճնշում
ՆԱՍԱ-ի տվյալների համաձայն (2004), մթնոլորտային ճնշումը մոլորակի միջին շառավղի վրա կազմում է 6,36 մբար։ Մթնոլորտի խտությունը մակերևույթի մոտ կազմում է մոտ 0,020 կգ/մ3, ընդհանուր մթնոլորտի զանգվածը՝ մոտ 2,5 կգ ։
Ի տարբերություն Երկրի, Մարսի մթնոլորտի զանգվածը խիստ փոփոխվում է տարվա ընթացքում բևեռային գլխարկների հալոցքների և սառցակալման հետ կապված, որոնք պարունակում են ածխաթթու գազ։ Ձմեռվա ընթացքում ամբողջ մթնոլորտի 20-30 տոկոսը սառչում է և կենտրոնանում բևեռային գլխարկներում ։ Սեզոնային ճնշման տատանումները, տարբեր աղբյուրների համաձայն, ունի հետևյալ մեծությունները՝
Սովետական Մարս-6 սարքի վայրէջքի վայրում Էրիտրեյան ծովի շրջանում գրանցել է 6,1 միլլիբար մթնոլորային ճնշում, որը այն պահին համարվում էր մոլորակի վրա միջին ճնշումը, և այդ մակարդակից էլ պայմանավորված էր հաշվարկել Մարսի բարձրությունները և խորությունները։ Այս սարքի վայրէջքի ժամանակ ստացված տվյալներով Մարսի տրոպոդադարը գտնվում է 30 կմ բարձրության վրա, որտեղ ճնշումը կազմում է 5 գ/սմ3 (ինչպես Երկրի 57 կմ բարձրության վրա) ։
Մարսի ամենաբարձր լեռան, 27-կիլոմետրանոց Օլիմպոս հրաբուխի, գագաթին ճնշումը կարող է կազմել 0,5–1 մբար ։
Մինչև Մարսի մակերևույթի վրա իջեցվող սարքերի վայրէջքները մթնոլորտի ճնշումը հաշվարկվում էր հիմնվելով Մարիներ-4, Մարիներ-6 և Մարիներ-7 ԱՄԿ-ներից ստացված ռադիոազդանշանների մթնոլորտի պատճառով թուլացման վրա, երբ այս սարքերը անցնում էին Մարսի սկավառակի ետևը, հաշվարկված էր 6,5 ± 2,0 մբար մոլորակի միջին բարձրության վրա, որը 160 անգամ փոքր է Երկրայինից։ Նույն արդյունքը ցույց տվեցին Մարս-3 ԱՄԿ-ի սպեկտրալ չափումները։ Ընդ որում, միջին բարձրությունից ցածր տեղաբաշխված շրջաններում (օրինակ՝ Մարսի Ամազոնիայում) ճնշումը, այդ չափումների հիման վրա, կազմում էր 12 մբար։
Կլիման
Կլիման Մարսի վրա, ինչպես և Երկրի վրա, ունի սեզոնային բնույթ։ Տարվա ցուրտ ժամանակին նույնիսկ բևեռային գլխարկներից դուրս մակերևույթի վրա կարող է ձևավորվել բաց գույնի եղյամ։ «Ֆենիկս» սարքը գրանցել է ձյուն, սակայն ձյան փաթիլները ցնդում էին առանց մակերևույթին հասնելու ։
ՆԱՍԱ-ի տվյալներով (2004), միջին ջերմաստիճանը մոլորակի վրա կազմում է ~210 Կ (−63 °C)։ Վիկինգ իջեցվող սարքերի տվյալներով, օրվա ջերմաստիճանի տատանումը կազմում է 184 - 242 Կ (−89-ից −31 °C) (Վիկինգ-1), իսկ քամու արագությունը՝ 2–7 մ/վ (ամառ), 5–10 մ/վ (աշուն), 17–30 մ/վ (փոշու փոթորիկ) ։
Մարս-6 իջեցվող սարքի տվյալներով, Մարսի տրոպոսֆերայի միջին ջերմաստիճանն է 228 Կ, տոպոսֆերայում ջերմաստիճանը նվազում է միջինում 2,5 աստիճան ամեն կիլոմետր, իսկ տրոպոդադարից (30 կմ) վեր ընկած ստրատոսֆերան ունի համարյա հաստատուն 144 Կ ջերմաստիճան ։
Կարլ Սագանի անվան կենտրոնի հետազոտողների տվյալներով, վերջին ժամանակներս Մարսի վրա գնում է համընդհանուր տաքացում։ Այլ մասնագետները գտնում են, որ այսպիսի եզրակացություններ դեռ վաղ է կատարել ։
Գոյություն ունեն տվյալներ, որ անցյալում մթնոլորտը կարող էր լինել ավելի խիտ, իսկ կլիման ավելի տաք և խոնավ, և Մարսի մակերևույթի վրա գոյություն ուներ հեղուկ ջուր և տեղում էին անձրևներ ։ Այս տեսության ապացույց կարող է հանդիսանալ ALH 84001 երկնաքարի վերլուծությունը, որի արդյունքում պարզվեց, որ մոտ 4 միլիարդ տարի առաջ Մարսի վրա ջերմաստիճանը կազմում էր 18 (±4) °C ։
Փոշու պտտահողմեր
Սկսած 1970-ական թվականներից «Վիկինգ» ծրագրի շրջանակներում, ինչպես նաև «Օփորթյունիթի» մարսագնացի և այլ սարքերի միջոցով գրանցվել են բազմաթիվ փոշոտ փոթորիկեր։ Դա օդի ձագարանման շարժումներ են, որոնք առաջանում են մոլորակի մակերևույթի մոտ և օդ են բարձրացնում մեծ քանակով փոշի։ Պտտահողմերը հաճախ դիտարկվում են Երկրագնդի վրա (անգլալեզու երկրներում դրանք անվանվում են փոշու դեմոններ – dust devil), սակայն Մարսի վրա նրանք կարող են հասնել ավելի մեծ չափերի՝ 10 անգամ ավելի բարձր և 50 անգամ ավելի լայն քան Երկրի վրա են։ 2005 թվականի մարտ ամսին այսպիսի մի պտտահողմ մաքրեց «Սփիրիթ» մարսագնացի արևային մարտկոցները ։
Հիմնական շրջանների նկարագիր
Մարսի մակերևույթի երկու երրորդը զբաղեցնում են լուսավոր շրջանները, որոնք ստացել են «մայրցամաքներ» անվանումը, իսկ մոտ երրորդ մասը զբաղեցնում են մութ հատվածները, որոնք անվանում են «ծովեր»։ Ծովերը կենտրոնացած են հիմնականում մոլորակի հարավային կիսագնդում 10–40° լայնությունների միջև։ Հյուսիսային կիսագնդում կան ընդամենը երկու խոշոր ծովեր՝ Ացիդալիա և Մեծ Սիրտ ծովերը։
Մութ շրջանների բնույթը մինչև այսօր մնում է վեճերի առարկա։ Այս շրջանները պահպանվում են չնայած այն բանին, որ Մարսի վրա մոլեգնում են փոշու պտտահողմերը։ Ժամանակին, սա հանդիսանում էր փաստարկ հօգուտ այն պնդման, որ այս շրջաններում կա բուսականություն։ Այժմ կարծում են, որ սա պարզապես շրջաններ են, որոնցում ռելիեֆի առանձնահատկությունների բերումով փոշին հեշտությամբ քշվում է։ Մեծ մասշտաբի լուսանկարները ցույց են տալիս, որ իրականում մութ հատվածները կազմված են մութ գծերի և հետքերի խմբերից, որոնք կապված են խառնարանների, բլուրների և այլ կառուցվածքների հետ, որոնք խոչընդոտ են հանդիսանում քամիների համար։
Մարսի կիսագնդերը բավականին ուժեղ տարբերվում են մակերևույթի բնույթով։ Հարավային կիսագնդում մակերևույթը գտնվում է հիմնականում 1–2 կմ բարձր միջին մակարդակից և խիտ ծածկված է հարվածային խառնարաններով։ Մարսի այս մասը հիշեցնում է լուսնային մայցամաքները։ Հյուսիսում մակերևույթի հիմնական մասը գտնվում է ավելի ցածր քան միջին մակարդակն է, այստեղ ավելի քիչ են խառնարանները, և հիմնական տեղը զբաղեցնում են համեմատաբար հարթ հարթավայրերը։ Դրանք հավանաբար առաջացել են լավայի հեղեհման և էրոզիայի պատճառով։ Կիսագնդերի այսպիսի տարբերությունը մնում է վիճաբանությունների առարկա։ Երկու կիսագնդերի միջև սահմանը անցնում է մեծ շրջանագծով, որը թեքված է հասարակածի նկատմամբ 30°-ով։ Այս սահմանը լայն է ու անկանոն, և ձևավորում է հյուսիս ուղղված թեքվածք։ Այս սահմանի շրջակայքում են հանդիպում Մարսի մակերևույթի ամենաէրոզացված հատվածները։
Առաջարկվել են երկու տարբեր վարկածներ, որոնք բացատրում են կիսագնդերի ասիմետրիկությունը։ Դրանցից մեկի համաձայն, վաղ երկրաբանական շրջանում լիթոսֆերային սալերը «միացել են» (հնարավոր է, որ պատահականորեն) մեկ կիսագնդում, Երկրի Պանգեա մայրցամաքի նման, և հետո մնացել են այս դիրքում։ Մյուս վարկածը ենթադրում է Մարսի բախումը Պլուտոնի չափերի այլ աստղագիտական մարմնի հետ ։
Հարավային կիսագնդում մեծ քանակությամբ խառնարանների առկայությունը վկայում է այն մասին, որ մակերևույթը այստեղ բավականին հին է՝ 3–4 միլիարդ տարի։ Առանձնացնում են մի քանի տեսակի խառնարաններ՝ մեծ խառնարաններ հարթ հատակով, ավելի փոքր և երիտասարդ թասանման խառնարաններ, լուսնայինի նման, պատվարով շրջափակված խառնարաններ և բարձրադիր խառնարաններ։ Վերջին երկու տեսակի խառնարանները յուրահատուկ են Մարսի համար, պատվարով շրջափակված խառնարանները առաջացել են այնտեղ, որտեղ մակերևույթի վրայով հոսել են հեղուկ արտանետումներ, իսկ բարձրադիր խառնարանները առաջացել են այնտեղ, որտեղ խառնարանի արտանետումների ծածկույթը պաշտպանել է մակերևույթը քամու էրոզիայից։ Հարվածային ծագումով ամենամեծ ձևավորումն է Հելլադա հարթավայրը (մոտ 2100 կմ անկյունագծով )։
Քաոտիկ լանդշաֆտի շրջանում կիսագնդերի սահմանին մոտ մակերևույթը ունեցել է մեծ տարածքների ճեղքեր և սեղմումներ, որոնցից հետո երբեմն տեղի էր ունենում էրոզիա (սելավների կամ ընդերքային ջրերի հոսքերի պատճառով), ինչպես նաև հեղուկ լավայի հեղեղումներ։ Քաոտիկ լանդշաֆտները հաճախ հանդիպում են մեծ ջրանցքների ակունքների մոտ։ Նրանց առաջացման ամենահավանական վարկածը հանդիսանում է մակերևույթի տակ գտնվող սառույցների անսպասելի հալոցքը։