cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Աշխարհագրական մեծ հայտնագործություններ
Տորդեսիլյասի պայմանագիր (1494)
Կոլումբոսի վերադարձից հետո Իսպանիայի և Պորտուգալիայի հետագա հակասությունից խուսափելու համար անհրաժեստ դարձավ համաձայնագիր շուրջերկրյա ազդեցության տիրույթները միմյանց միջև բաժանելու վերաբերյալ ։ Կոլումբոսի վերադարձից 2 ամիս անց՝ 1943 թ․ մայիսի 4-ին, Կաթոլիկ Միապետները Ալեքսանդր VI–ից ստացան մի բուլլա «Inter caetera», ըստ որի Ազորյան կղզիներից և Կանաչ հրվանդանից 100 լիգա արևմուտք ընկած միջօրեականից դեպի հարավ–արևմուտք ընկած բոլոր հողերը պետք է պատկանեն Կաստիլիային, ապա նաև Ինդիայի բոլոր կղզիները։ Դրանում նշված չէր Պորտուգալիան, որը չէր կարող հայտարարել նոր հայտնաբերված տարածքները։
Դա դուր չեկավ պորտուգալացի արքա Ժուան II-ին, ով սկսեց բանակցություններ վարել Ֆերդինանդ II Արագոնացի թագավորի հետ և նրա կնոջ՝ թագուհի Իզաբելլա I Կաստիլիացու հետ, որպեսզի այդ գիծը ավելի արևմուտք տեղափոխվի և կարողանա հայտարարել դրանից դեպի արևելք նոր հայտնաբերված տարածքները։1494 թվականի հունիսի 7-ին Տորդեսիլյաս քաղաքում (Կաստիլիա) կնքվում է պայմանագիր, որով աշխարհը բաժանվում է երկու տերությունների միջև։ Պորտուգալացիներին բաժին է հասնում Եվրոպայից դուրս Կանաչ հրվանդանի կղզիներից 370 լիգա դեպի արևելք ընկած բոլոր տարածքները (այժմյան կոորդինատներով ամ. ե. 49°32’56" միջօրեականն է, կամ «պապական միջօրեականը) և Կոլումբոսի առաջին ճանապարհորդությունից հայտնաբերած կղզիները։ Այդ գծից արևելք ընկած ծովերն ու ցամաքը բաժին էր հասնում Պորտուգալիայի թագավորությանը, իսկ արևմուտքինը՝ Կաստիլիայի և Արագոնի թագավորությանը (Միացյալ Իսպանիային)։
Նոր աշխարհ․ Ամերիկաներ
1492 թվականին Կոլումբուսի առաջին ճանապարհորդությունը խթան հանդիսացավ հետագա ծովային հետախուզման համար, և 1497 թվականից մի շարք հետախույզներ ուղևորվեցին դեպի արևմուտք։
Հյուսիսային Ամերիկա
Այդ տարի իտալացի Ջոն Քեբոտը նամակներ է ստանում Անգլիայի արքա Հենրի VII–ից։ Նավարկելով Բրիստոլից Քեբոտը հատում է Ատլանտյան օվկիանոսը հյուսիսային լայնությամբ՝ հույս ունենալով, որ դեպի Վեստ Ինդիա ճանապարհը ավելի կարճ կլինի, այսպիսով հասնում է Հյուսիսային Ամերիկայի ափեր։
1499 թ․ Ժաո Ֆերնանդես Լաբրադորը՝ հովանավորվելով Պորտուգալիայի թագավորի կողմից, Պիերո դե Բարսելոսի հետ միասին առաջին անգամ հասավ Լաբրադորի թերակղզի, որն անվանվել է ի պատիվ իրեն ։ Գրեթե նույն ժամանակ, 1499–1502 թթ․ Գասպար և Միգել Կորտե Ռեալ եղբայրները հետազոտեցին ու անվանեցին ափերը Գրենլանդիա և գտան նաև Նյուֆաունդլենդը ։ Երկու հատեզոտություններն էլ նշված են 1502 թ․ Կանտինո պլանիսֆերի վրա։
1497 թ․ Պորտուգալիայի նորանշանակ թագավոր Մանուել I-ը հետախուզական նավեր ուղարկեց դեպի արևելք՝ իրականացնելով իր նախորդի` դեպի Ինդիա ճանապարհ գտնելու նախագիծը։ 1499 թ․ հուլիսին լուրեր տարածվեց, որ պորտուգալացիները հասել են "իրական Ինդիան", երբ նավատորմի նշանավոր վերադարձից մեկ օր անց Պորտուգալիայի թագավորը նամակ ուղարկեց Իսպանիայի կաթոլիկ միապետներին ։
1498 թ․ Կոլումբոսի երրորդ արշավախումբը Կաստիլիայի առաջին հաջող գաղութացման սկիզբն էր Վեստ Ինդիայում՝ Էսպանյոլա կղզում։ Չնայած կասկածներին՝ Կոլումբոսը չէր ցանկանում ընդունել, որ չի հասել Ինդիա։ Ճանապարհորդության ընթացքում Հարավային Ամերիկայի հյուսիսային ափին (ներկայիս Վենեսուելա) նա հայտնաբերեց Օրինոկոյի գետաբերանը։ Նա կարծում էր, որ գետից եկող հսկայական ծավալի քաղցր ջուրը կարող է միայն մայրցամաքային հողի զանգվածից ծագել, և վստահ էր, որ դա Ասիա մայրցամաքն է։
Սևիլյայի և Վեստ Ինդիայի միջև նավարկությունների ավելացման հետ զուգընթաց, ավելացավ նաև Կարիբյան կղզիների, Կենտրոնական Ամերիկայի և Հարավային Ամերիկայի հյուսիսային ափերի մասին գիտելիքը։ Իսպանական նավատորմից մեկ ուրիշ նավ՝ Ալոնսո դե Օխեդայի և Ամերիգո Վեսպուչիի նավը, 1499-1500 թթ․ հասավ այժմյան Գայանայի ափը, երբ երկու նավաստիները թվում էր, թե բաժանվել են հակառակ ուղղությունների։ Վեսպուչին նավարկել էր դեպի հարավ՝ 1499թ․ հուլիսին հայտնաբերելով Ամազոնի գետաբերանը և հասնելով մերօրյա Բրազիլիայի հյուսիս-արևելյան շրջանը։
1500 թ․ սկզբին Պինսոն Վիսենտե Յանյեսը փոթորկի պատճառով դուրս էր եկել ընթացքից և 1500 թ․ հունվարի 26-ին հասել այժմյան Բրազիլիայի հյուսիս-արևելյան ափ՝ շարժվելով դեպի հարավ այնքան, ինչքան այժմյան Պերնամբուկու պետությունն է։ Նրա նավատորմն առաջինն էր, որ ամբողջովին մտավ Ամազոն գետի գետաբերանը, որը նա անվանեց Río Santa María de la Mar Dulce (Քաղցրահամ ծովի Սուրբ Մարիամի գետը) ։ Այնուամենայնիվ, Տորդեսիլյասի պայմանագրով Կաստիլիացիներին պատկանելու համար ցամաքը չափազանց հեռու էր, բայց հայտագործությունը հետաքրքրեց կաստիլիացիներին (իսպանացիներին), և 1508 թ․ Պինսոնը կատարեց երկրորդ նավարկությունը, ում հաջորդեց Խուան Դիազ դե Սոլիսը 1515-1516 թթ․։
1500 թ․ ապրիլին Պեդրու Ալվարեշ Կաբրալի գլխավորությամբ Պորտուգալիա - Ինդիա երկրորդ նավատորմը փորձառու կապիտանների անձնակազմով, որոնց շարքին էին պատկանում Բարդուղիմեոս Դիաշը և Նիկոլաու Կոելյուն, հասավ Բրազիլիայի ափ՝ Ատլանտյան օվկիանոսով դեպի արևմուտք ծովային մեծ շրջապտույտ կատարելով (volta do mar), որպեսզի խուսափեն Գվինեական ծոցում քամու պակասից անշարժ մնալուց։ 1500 թ․ ապրիլի 21-ին տեսան մի սար, որն անվանեցին Մոնտե Պասկոալ, իսկ ապրիլի 22-ին Կաբրալը իջավ ափ։ Ապրիլի 25-ին ամբողջ նավատորմը հասավ նավահանգիստ, որն էլ անվանեցին Պորտու Սեգուրու։ Կաբրալը հասկանում էր, որ նորահայտ տարածքը Տորդեսիլյասի գծից ավելի արևելք է ընկած, այդ պատճառով էլ պատվիրակ է ուղարկում Պորտուգալիա Պերու Վաշ դե Կամինյային՝ նշելով իր հայտնագործությունները։ Կարծելով, որ այդ տարածքը մի կղզի է, նա այն անվանեց Վերա Կրուզ կղզին (Ilha de Vera Cruz) : Արևելյան ափից նավատորմը այնուհետև շրջվեց դեպի արևելք, որպեսզի վերսկսի ճանապարհորդությունը դեպի Աֆրիկայի և Ինդիայի հարավային սահման։ Կաբրալն առաջինն էր, ով ոտք դրեց 4 աշխարհամասերում, գլխավորելով առաջին նավատորմը, որը կապեց և միավորեց Եվրոպան, Աֆրիկան, Նոր Աշխարհը և Ասիան ։
Պորտուգալիայի թագավոր Մանուել I-ի հրավերով Ամերիգո Վեսպուչին՝ ծագումով Ֆլորենցիայից, ով 1491 թ-ից աշխատում էր Սևիլյայում Մեդիչիների բանկում, մտնում է արշավախմբերի կազմ և իսպանական ծառայությամբ երկու անգամ ճանապարհորդում դեպի Գվինեա Խուան դե լա Կոսայի հետ ՝ լինելով դիտորդ դեպի Հարավային Ամերիկայի արևելյան ափ հետախուզական ճանապարհորդություններում։
Արշավախմբերը լայնորեն ճանաչում ստացան Եվրոպայում, երբ 1502 և 1504 թթ․ տպագրվեցին երկու հաշվետվություններ, որոնցում ենթադրվում էր, որ նոր հայտնաբերված տարածքները ոչ թե Ինդիաներն էին, այլ "Նոր աշխարհը" ․ Mundus novus-ը Վեսպուչիիի՝ Լորենցո դի Պիերֆրանչեսկո դե Մեդիչիին ուղղված նամակների հիման վրա գրված ժամանակակից փաստաթղթի լատիներեն անվանումն է ։ Շուտով հայտնի է դառնում, որ Կոմումբոսը ոչ թե հասել էր Ասիա, այլ հայտնաբերել էր նոր մայրցամաք՝ Ամերիկան։ "Ամերիկա" անվանումը ստացել է 1507 թ․ քարտեզագիրներ Մարտին Վալդզեմյուլլերի և Մատիաս Ռինգմանի կողմից, ամենայն հավանականությամբ ի պատիվ Ամերիգո Վեսպուչիի։
1503 թ․ Բինոթ Պաուլմիեր դե Գոննեվիլլեն գլխավորել է դեպի Բրազիլիա նավարկող ֆրանսիական առաջին արշավախմբերից Նորմանդը և Բրետոնը։ Նա մտադիր էր նավարկել Օստ Ինդիա, բայց Հուսո հրվանդանի մոտակայքում փոթորկի պատճառով իր նավը փոխում է ուղղությունը դեպի արևմուտք և 1504 թ․ հունվարի 5-ին հասնում այժմյան Սանտա Կատարինա նահանգ (հարավային Բրազիլիա)։
1511-1512 թթ․ պորտուգալացի նավապետ Ժոզո դե Լիսբոնը և Էստեվաո դե Ֆրոիսը հասավ Լա Պլատա գետի գետաբերանը այժմյան Ուրուգվայում և Արգենտինայում և շարունակեց դեպի հարավ, որ հասավ մերօրյա Սան Մատիաս ծովածոցը 42-րդ հարավային զուգահեռականում ։ Արշավախումբը հասավ հյուսիսից հարավ ձգվող մի հրվանդանի, որն անվանվեց "Սանտա Մարիա" հրվանդան։ 40-րդ հարավային զուգահեռականից հետո նրանք գտան մի "հրվանդան" կամ "դեպի ծով տարածվող մի տարածք" և մի "ծովածոց" (հունիսին և հուլիսին)։ "Հրվանդանի" շուրջ 300 կիլոմետր (186 մղոն) նավարկելուց հետո, նրանք տեսան մայրցամաքի մյուս կողմը և ուղղվեցին դեպի հյուսիս-արևմուտք, սակայն փոթորիկը թույլ չտվեց նրանց առաջ շարժվել։ Հյուսիսային քամուց հետ քշվելով նրանք դադարեցրին ընթացքը։
Ֆլամանդացի Քրիստոֆեր դե Հարոն, ով 1516 թ-ից ծառայելու էր իսպանական թագավորությանը, կարծում էր, որ նավարկողները հայտնաբերել էին դեպի արևմուտք և Ասիա տանող հարավային նեղուց։
1524-1525 թթ․ պորտուգալացի կոնկիստադոր Ալեժու Գարսիան (ամենայն հավանականությամբ 1516 թ․ Սոլիսի արշավախմբի վետերան) ղեկավարել է մի քանի մասնավոր արշավախմբեր՝ հավաքագրելով շուրջ 2000 գուարանի հնդկացիների։ Նրանք հետազոտել են այժմյան հարավային Բրազիլիան, Պարագվայը և Բոլիվիան։ Նրանք նաև առաջին եվրոպացիներն էին, ովքեր հատեցին Չակոն և հասան Ինկերի կայսրություն Անդերի բլուրների վրա՝ Սուկրեի մոտակայքում ։
Գամայի դեպի Ինդիա երթուղին
Պորտուգալիայի նորանշանակ թագավոր Մանուել I- ի կառավարման ժամանակ, 1497 թ․ հուլիսին 4 նավից և մոտավորապես 170 մարդկանցից կազմված մի փոքր նավատորմ շարժվեց դեպի Լիսաբոն՝ Վասկո դա Գամայի գլխավորությամբ։ Մինչև դեկտեմբեր նավատորմը հատեց Մեծ Ձուկ գետը, որտեղից Դիասը ետ է շրջվում և նավարկում անհայտ ուղղությամբ։ 1498 թ․ մայիսի 20-ին նրանք հասան Կոժիկոդե։ Վասկո դա Գամայի՝ առևտրի բարենպաստ պայմաններ ձեռք բերելու ջանքերը չարդարացան այնտեղ վաճառվող արժեքավոր ապրանքների համեմատ իրենց ապրանքների ցածր արժեքի պատճառով ։ Ճանապարհ ընկնելուց 2 տարի և 2 օր անց Գաման և 55 մարդկանց վերապրած անձնակազմը փառքով վերադարձավ Պորտուգալիա՝ որպես Եվրոպայից ուղիղ Ինդիա նավարկած առաջին նավատորմ։
1500 թ․ Ինդիա ուղևորվեց Մեկ այլ, ավելի մեծ նավատորմ՝ 13 նավերից և 1500 մարդուց բաղկացած։ Պեդրու Ալվարեշ Կաբրալի գլխավորությամբ նրանք առաջին անգամ ոտք դրեցին Բրազիլիա։ Ավելի ուշ Հնդկական օվկիանոսում Կաբրալի նավերից մեկը հասավ Մադագասկար (1501 թ․), որը 1507 թ․ մասամբ հայտնաբերվել էր Տրիստան դա Կունյայի կողմից։ Մավրիկիոսը հայտնաբերվեց 1507 թ․, Սոկոտրան՝ 1506 թ․։ Նույն տարում Լաուրենսու դի Ալմեիդան հասավ Շրի Լանկա՝ «Տապրոբան» անունով արևելյան կղզին, ինչպես հիշատակված է Ալեքսանդր Մակեդոնացու և մ․թ․ա․ 4-րդ դարի հույն շխարհագրագետ Մեգասֆենի հաշվետվություններում։
"Մոլուքյան կղզիները" և Չինաստանը
1511 թ․ պորտուգալացի Աֆոնսո դե Ալբուկերկեն գրավեց Մալակկան, ապա դարձավ ասիական առևտրի կենտրոնը։ Ալբուկերկեն արևելյան Մալակկա ուղարկեց մի շարք դիվանագիտական ներկայացուցչություններ․ Դուարտե Ֆերնանդեսը որպես առաջին պատվիրակ ուղարկվեց Սիամի թագավորություն (այժմյան Թաիլանդ)։
Մոլուքյան կղզիների՝ հիմնականում Բանդա կղզեխմբի, ապա նաև մշկընկույզի և մեխակի միակ համաշխարհային աղբյուրի գաղտնի վայրը իմանալը Հնդկական ծովում ճանապարհորդությունների հիմնական նպատակն էր․ Անտոնիո դե Աբրեուի գլխավորությամբ արշավախումբ է ուղարկվում դեպի Բանդա (Ճավա և Լեսսեր Սունդա կղզիներով)` հասնելով 1512 թ․ և լինելով այնտեղ առաջին եվրոպացիները։ Ուղեգծի ընթացքում նրանք նաև առաջինը հասան Բուրու, Ամբոն և Սերամ ։ Բանդայից Աբրեուն վերադառնում է Մոլուքյան կղզիներ, մինչդեռ իր փոխկապիտան Ֆրանցիսկո Սերրանը մեկ անգամ ևս հասնում է Ամբոն, ցամաք իջնում Տերնատում և ստանում Պորտուգալիայի ամրոց-գործարան կառուցելու արտոնագիր, որով հիմնվում է Մալայան կղզեխմբում պորտուգալացիների ներկայությունը։1513 թ․ Պորտուգալիայի պատվիրակներից Ժորժե Ալվարեսը հասնում է Չինաստան։ Չնայած նա առաջինն էր, որ ոտք դրեց Լինտին կղզի,  Ռաֆաել Պերեստրելլոն՝ Քրիստափոր Կոլումբոսի զարմիկը, առաջին եվրոպական հետախույզն էր, ով մուտք գործեց Չինաստանի հարավային ափին և 1516 թ․ կատարեց Գուանչժոուի առևտուրը  ։
Ֆերնաո Պիրես դե Անդրադեն 1517 թ․ գնում է Գուանչժոու և Չինաստանի հետ առևտուր սկսում։ 1521 թ․ չինացիները պարտության են մատնում պորտուգալացիներին Տունմենի ճակատամարտում, իսկ 1522թ․՝ Շանկաուանի ճակատամարտում, որի ընթացքում չինացիները գրավեցին պորտուգալական հեղուկացիրով պտտվող հրացանները և վերափոխել այն՝ անվանելով «Ֆոլանջի» 佛郎機 (Frankish) հրացաններ․ չինացիները պորտուգալացիներին անվանում էին «Ֆոլանջի»։ Մի քանի տասնամյակ անց պորտուգալացիների և չինացիների միջև ռազմական գործողությունները դադարեցին, և 1577 թ․ չինացիները թույլ տվեցին նրանց զբաղեցնել Մակաոն։
Խաղաղ օվկիանոսի հայտագործումը
Օգտագործելով բրիգանտինա և տեղի 10 կանոե՝ նրանք նավարկեցին ափերի երկայնքով։ Սեպտեմբերի 6-ին արշավախումբըժին միացավ ևս 1000 մարդ, կռվեցին մի քանի ճակատամարտներում, մտան խիտ ջունգլի և բարձրացան Chucunaque գետի երկայնքով ձգվող լեռնաշղթան, որտեղից կարող էր երևալ այդ "ուրիշ ծովը"։
Բալբոան շարունակեց առաջանալ և սեպտեմբերի 25-ին հորիզոնում երևաց չբացահայտված ծովը․ նա դարձավ առաջին եվրոպացին, ով հասել և տեսել է Խաղախ օվկիանոսը Նոր աշխարհից։ Արշավախումբը ափ իջավ կարճ հետախուզական ուղևորություն կատարելու՝ այսպիսով դառնալով առաջին եվրոպացիները, ովքեր նավարկեցին Խաղաղ օվկիանոսում Նոր աշխարհի ափերից դուրս։ 110 կիլոմետր (68 մղոն) նավարկելուց հետո կանգ առան մի ծովածոցում, որը Բալբոան անվանեց Սան Միգել։ Նա անվանեց նոր ծովը Հարավային ծով (Mar del Sur ), քանի որ նրանք նավարկել էին դեպի հարավ։ Բալբոայի համար արշավի հիմնական նպատակը ոսկով հարուստ թագավորություններ գտնելն էր։ Այս նպատակով նա անցավ կասիկների հողերով և կղզիներով՝ անվանելով ամենամեծ կղզին Հարուստ կղզի (Isla Rica), որը ներկայիս Ռեյ կղզին է։ Նա անվանեց ամբողջ կղզախումբը Մարգարտյա կղզիներ (Pearl Islands):
Հետագա զարգացումները դեպի արևելք
1515-1516 թթ․ Խուան Դիազ դե Սոլիս նավարկեց Հարավային Ամերիկայի արևելյան ափով մինչև հասավ Լա Պլատա, որի անվանումը Սոլոսը տվել է մահանալուց քիչ առաջ ՝ փորձելով գտնել ճանապարհ դեպի «Հարավային ծով»։
Առաջին շրջագայություն
1516 թ․ պորտուգալացի որոշ նավագնացներ, հակասություններ ունենալով Պորտուգալիայի թագավոր Մանուել I-ի հետ, հավաքվեցին Սևիլյայում՝ նորանշանակ թագավոր Կառլոս I-ին ծառայելու։ Նրանց շարքին էին պատկանում հետախույզ Դիոգոն և Դուարտե Բարբոզան, Էշտևան Գոմեշը, Ժուան Սերրանը և Ֆեռնան Մագելանը, քարտեզագիրներ Ջորջ Ռեյնելը, Դիոգո Ռիբեիրոն, տիեզերագետներ Ֆրանցիսկո և Ռույ Ֆալեիրոն և առևտրական Քրիստոֆեր դե Հարոն։ Ֆերդինանդ Մագելանը, ով մինչև 1513 թ․ ճանապարհորդել էր Ինդիա, Մոլուքյան կղզիներ հասնելուն պես կապ է հաստատում այնտեղ ապրող Ֆրանցիսկո Սերրաոյի հետ և զարգացրեց այն վարկածը, որ կղզիները Տորդեսիլյասի իսպանական տարածքում էին։
Տեղյակ լինելով իսպանացիների՝ արևմուտք նավարկելով դեպի Ինդիա ուղի գտնելու մասին, Մագելանը Կառլոս I-ին ներկայացրեց իր ծրագիրը։ Թագավորը և Քրիստոֆեր դե Հարոն ֆինանսավորեցին Մագելանի արշավը։ Նավատորմ կազմվեց, միացան իսպանացի նավաստիներ, այդ թվում նաև Խուան Սեբաստիան Էլկանոն։ 1519 թ․ օգոստոսի 10-ին, նրանք ճանապարհ ընկան Սևիլիայից 5 նավից բաղկացած նավատորմով՝ Տրինիդադ նավը Մագելանի հրամանատարությամբ, Սան Անտոնիո կարավելը, Կոնսեպցիոն, Սանտիագո և Վիկտորիա կարավելլաները, տարբեր ազգերից 237 մարդկանցից բաղկացած անձնակազմով, որոնց նպատակը արևմուտք նավարկելով Մոլուքյան կղզիներ հասնելն էր ։
Նավատորմը նավարկեց ավելի ու ավելի հարավ՝ խուսափելով Բրազիլիայում Պորտուգալիային պատկանող տարածքներից, և առաջինը հասավ Ամերիկայի ծայրամասում գտնվող Հրո երկիր։ Հոկտեմբերի 21-ին սկսելով Վիրգենես հրվանդանից՝ նրանք սկսեցին դժվարին ճանապարհորդություն 373 մղոն 600 կիլոմետր երկարությամբ մի նեղուցից, որը Մագելանն անվանեց Estrecho de Todos los Santos՝ այժմյան Մագելանի նեղուցը։ Նոյեմբերի 28-ին 3 նավեր մտան Խաղաղ օվկիանոս․ այն անվանեցին Խաղաղ օվկիանոս իր ակնհայտ հանգստության պատճառով ։
Արշավախումբը կարողացավ հատել Խաղաղ օվկիանոսը։ Մագելանը մահացավ Ֆիլիպիններում Մակտանի ճակատամարտում՝ Խուան Սեբաստիան Էլկանոյին թողնելով ճանապարհորդությունը շարունակելու առաջադրանքը՝ 1521թ․ հասնելով Մոլուքյան կղզիներ։ 1522 թ․ սեպտեմբերի 6-ին Վիկտորիա նավը վերադարձավ Իսպանիա՝ այսպիսով կատարելով առաջին շուրջերկրյա շրջագայությունը։ 5 նավերի անձնակազմից միայն Էլկանոյի գլխավորած մեկ նավ 18 մարդկանցով կարողացավ ավարտել շրջանառությունը և վերադառնալ Իսպանիա։ 17 հոգի Իսպանիա վերադարձավ ավելի ուշ․ 12-ը 1525-1527 թթ․ Կաբո Վերդեում պորտուգալացիների տիրապետության տակ էին, իսկ 5-ը Տրինիդադի վերապրածներն էին։ Անտոնիո Պիգաֆետտան՝ վենետիկցի գիտնական և հետախույզ, ով դարձել էր Նագելանի օգնականը, ճանապարհորդության ընթացքում գրառումներ էր արել, որն էլ դարձել է ճանապարհորդության մասին մեր ունեցած տեղեկությունների հիմնական աղբյուրը։
Շուրջերկրյա այս շրջագայությունը Իսպանիային տվել է արժեքավոր գիտելիքներ աշխարհի և օվկիանոսների վերաբերյալ, որոնք հետագայում օգտակար են եղել Ֆիլիպինների հետախուզման և բնակեցման համար։ Չնայած սա Պորտուգալիայի՝ Աֆրիկայի շուրջ ուղեգծի իրատեսական այլընտրանք չէր ․ Մագելանի նեղուցը չափազանց հեռու էր, իսկ Խաղաղ օվկիանոսը՝ չափազանց ընդարձակ Իսպանիայից մեկ ճանապարհորդության համար։ Իսպանացի հաջողակ հետախույզները այս ըեղեկությունները օգտագործեցին Խաղաղ օվկիանոսն ուսումնասիրելու և Ակապուլկոյի, Նոր Իսպանիայի փոխարքայության (այժմյան Մեքսիկա) և Ֆիլիպիններում Մանիլայի միջև։
Դեպի արևմուտք և արևելք հետազոտությունների բախումը
Մագելանի արշավից հետո, պորտուգալացիները շտապեցին գրավել ողջ մնացած անձնակազմը և Տերնատեում ամրոց կառուցել ։ 1525 թ․ Իսպանիայի Կառլոս I թագավորը մեկ ուրիշ արշավախումբ է ուղարկում դեպի արևմուտք՝ Մոլուքյան կղզիները գաղութացնելու, պնդելով, որ նրանք Տորդեսիլյասի իրեն պատկանող տարածքում են։ նավատորմը գլխավորում էր Գարսիա Ջոֆրե դե Լոաիսան և բաղկացած էր 7 նավերից և 450 մարդկանցից, ներառյալ ամենանշանավոր նավաստիներ Խուան Սեբաստիան Էլկանոն և Լոաիսան և երիտասարդ Անդրես Ուրդանետան։
Քանի որ Տորդեսիլյասի գծի արևելյան սահման չկար, երկու թագավորությունները խնդիրը լուծելու համար հանդիպումներ են կազմակերպում։ 1524-1529 թթ․ պորտուգալացի և իսպանացի փորձագետներ հանդիպում են Բադախոս-Էլվասում՝ փորձելով գտնել Տորդեսիլյասի ճշգրիտ միջօրեականը, որը աշխարհը կբաժաներ երկու հավասար կիսագնդերի։ Յուրաքանչյուր թագավորություն նշանակեց երեք աստղագետների, երեք քարտեզագիրների, երեք օդաչուների և երեք մաթեմատիկոսների։ Նրանց շարքին էին պատկանում պորտուգալացի քարտեզագիր և տիեզերագետ Լոպո Հոմեմը և իսպանացի քարտեզագիր Դիոգո Ռիբեիրոն։ Երկու կողմերի միջև մի քանի անգամ հանդիպումներ են տեղի ունենում, սակայն ապարդյուն․ այդ ժամանակվա գիտելիքներն անբավարար էին երկայնության ճշգրիտ հաշվարկի համար, և յուրաքանչյուր կողմ կղզիները իր ինքնիշխանության տակ էր համարում։ Խնդիրը լուծվեց միայն 1529 թվականին, երկարատև բանակցություններից հետո, Զարագոզայի պայմանագրի ստորագրմամբ, ըստ որի Մոլուքյան կղզիները անցնում էր Պորտուգալիային, իսկ Ֆիլիպինները՝ Իսպանիային ։
1525-1528 թթ․ Պորտուգալիան մի շարք արշավախմբեր է ուղարկում Մոլուքյան կղզիներ։ Տորնատեի կառավարիչ Ժորժե դե Մենեզիշը Գոմես դե Սեքուեիրային և Դիոգո դա Ռոչային ուղարկում է դեպի հյուսիս՝ դառնալով առաջին եվրոպացիները, ովքեր հասան Կարոլինյան կղզիներ, որոնք նրանք անվանեցին "Սեքուեիրայի կղզիներ" ։
1526 թ․ Ժորժե դե Մենեզիշը կանգ առավ Պապուա նոր Գվինեայի Բիակ և Վաիգո կղզիներում։ Այս արշավների վկայությունն է Ավստրալիայի՝ պորտուգալական հայտնագործությունների տեսությունը, Ավստրալիայի վաղ հայտնաբերման մասին մի շարք մրցակցային տեսություններից մեկը, ըստ որի Ավստրալիան հայտնաբերվել է Կրիշտովան դե Մենդոնսայի և Գոմես դե Սեքուեիրայի կողմից։
1527 թ․ Էռնան Կորտեսը նավատորմ է կազմում և պարտականությունները հանձնում իր զարմիկ Ալվարո դե Սաավեդրա Սերոնին։ 1527 թ․ հոկտեմբերի 31-ին Սաավեդրան Նոր Իսպանիայից սկսում է նավարկությունը՝ հատելով Խաղաղ օվկիանոսը և շրջագայելով Նոր Գվինեայի հյուսիսային հատվածում, որն էլ անվանում է Ոսկու կղզի (Isla de Oro): 1528 թ․ հոկտեմբերին նավերից մեկը հասնում է "Մոլուքյան կղզիներ"։ Նոր Իսպանիա վերադառնալիս հյուսիս-արևելյան պասսատներից նա շեղվում է ճանապարհից, ուստի փորձում է շրջվել դեպի հարավ։ Նոր Գվինեա է վերադառնում և նավարկում դեպի հյուսիս-արևելք, որտեղ նա տեսնում է Մարշալյան կղզիները և Ծովակալության կղզիները, բայց կրկին, արդեն երրորդ անգամ քամու պատճառով հայտնվում է Մոլուքյան կղզիներ։ Արևմտյան ուղղությամբ վերադարձի ճանապարհ գտնելը դժվար էր, բայց 1565 թ․ Անդրես դե Ուրդանետան հայտնաբերեց այն ։
Իսպանական ներերկրյա կոնկիստադորներ (1519–1532)
1511 թ․ Իսպանիայի արքա Ֆերդինանդ II-ին լուրեր են հասնում Էսպանյոլայից հյուսիս-արևմուտք ընկած չհայտնաբերված կղզիների մասին, և նա հետամուտ է լինում հետագա արշավների կազմակերպմանը։ Մինչդեռ պորտուգալացիները մեծ հաջողությունների էին հասնում Հնդկական օվկիանոսում, իսպանացիները անցնում են երկրի ներսում ոսկու և արժեքավոր ռեսուրսների որոնմանը։ Այս արշավախմբերի անդամները՝ "կոնկիստադորները", տարբեր ծագման էին պատկանում՝ արհեստավորներ, առևտրականներ, հոգևորականներ, պակաս ազնվականներ և ազատված ստրուկներ։ Նրանք սովորաբար տրամադրում էին իրենց սարքավորումները շահույթի դիմաց, ուղիղ կապ չունեին թագավորական բանակի հետ, և հաճախ ոչ մի մասնագիտական ռազմական պատրաստություն կամ փորձ չունեին ։
Ամերիկաներում իսպանացիները գտնում են մի շարք կայսրություններ, որոնք այնքան մեծ և բնակեցված էին, որքան Եվրոպայի կայսրությունները։ Այնուամենայնիվ, կոնկիստադորները Ամերիկայի բնիկ ժողովուրդների զորքերի հետ միասին կարողացան գրավել այս պետությունները։ Այս ընթացքում Եվրոպայից տարածվում է բնական ծաղիկ հիվանդության համավարակը։ Իսպանական ինքնիշխանության հաստատումից հետո իսպանացիները կենտրոնացան ոսկու և արծաթի արդյունահանման և արտահանման վրա։
1512 թ․ թագավոր Ֆերդինանդը, որպեսզի խրախուսի Խուան Պոնսե դե Լեոնին 1508 թ․ Պուերտո Ռիկոյի հետախուզության համար, նրան հորդորում է որոնել այս նոր հողերը։ Նա կդառնար նոր հայտնաբերված տարածքների կառավարիչ, սակայն պետք է ինքնուրույն հոգար ամբողջ հետախուզության ծախսերը ։ Լեոնը ճանապարհ ընկավ Պուերտո Ռիկոյից 1513 թ․ մարտին 3 նավերով և մոտավորապես 200 մարդկանցով։ Ապրիլին նրանք տեսան ցամաքը և այն անվանեցին Ֆլորիդա (La Florida)։ Նրանք ուղևորվեցին դեպի հարավ հետագա հետախուզման համար, և ապրիլի 8-ին ընդհարվեցին մի ուժեղ հոսանքի հետ, որը նրանց հետ մղեց. այսպիսով առաջին անգամ տեսնում են Գոլֆստրիմը, որը շուտով պետք է դառնար Իսպանիային պատկանող Ինդիայի տարածքներից դեպի Եվրոպա ուղևորվող արևելյան սահմանային նավերի առաջնային ուղին ։ Հետախուզման ընթացքում նրանք հասան Բիսկեյնի ծոցը, Դռայ Տորտուգաս, ապա Կուբան շրջանցելու համար նավարկելով դեպի հարավ-արևմուտք՝ հուլիսին հասան Մեծ Բահամա։
Կորտեսի արշավները Մեքսիկայում և Ացտեկների թագավորությունում
1517 թ․ Կուբայի կառավարիչ Դիեգո Վելասկես դե Կուելյարը Յուկատան թերակղզու հետազոտության համար Հերնանդես դե Կորդոբայի գլխավորությամբ նավատորմ է կազմում։ Նրանք հասնում են ափ, մայաների հրավերով ափ իջնում, բայց գիշերը հարձակման ենթարկվում, և միայն անձնակազմի ողջ մնացածներն են վերադառնում։ Վելասկեսը մեկ ուրիշ արշավախումբ է կազմում իր եղբորորդի Խուան դե Գրիխալվայի գլխավորությամբ, ով նվարկում է հարավային ափի երկայնքով դեպի Տաբասկո, որը պատկանում էր Ացտեկների թագավորությանը։ 1518 թ․ Վելասկեսը Կուբայի մայրաքաղաքի քաղաքապետ Էռնան Կորտեսին հրամայում է կազմել մի արշավախումբ՝ Մեքսիկայի ներսում անվտանգության համար, սակայն նրանց միջև հին վեճի պատճառով չեղյալ է համարում որոշումը։ Այնուամենայնիվ Կորտեսը 1519 թ․ փետրվարին ճանապարհ է ընկնում։ Նա հասնում է Յուկատան շուրջ 11 նավերով, 500 մարդկանցով, 13 ձիերով և մի քանի թնդանոթներով ։ Տրինիդադից շարժվելով դեպի Տաբասկո՝ Կորտեսը հաղթանակ է տանում տեղացի ժողովրդի դեմ մղվող ճակատամարտում։ Մալինչեն՝ Կորտեսի ապագա սիրուհին, ով գիտեր և՛ ացտեկների, և՛ մայաների լեզուն, դառնում է կարևոր նշանակության թարգմանիչ և խորհրդատու։ Նրա շնորհիվ Կորտեսը իմանում է Ացտեկների թագավորության հարստության մասին։
Հուլիսին նրա մարդիկ շարունակում են ճանապարհը դեպի Վերակրուս, և նա անցնում է ծառայության Իսպանիայի նորանշանակ թագավոր Կառլոս I-ի մոտ ։ Այնտեղ Կորտեսը հանդիպում է առաջարկում ացտեկների կայսր Մոնթեսումա II-ի հետ, սակայն պարբերաբար մերժում ստանում։ Նրանք առաջ են շարժվում դեպի Տենոչտիտլան և դաշինք են կնքում մի քանի ցեղերի հետ։ Շուրջ 3000 տլաշկալտեկների ուղեկցությամբ հոկտեմբերին նրանք շարունակում են դեպի Չոլուլա՝ Մեքսիկայի երկրորդ ամենամեծ քաղաքը։ Նրանք կոտորեցին կենտրոնական հրապարակում հավաքված ազնվականության հազարավոր անզեն անդամների և մասամբ այրեցին քաղաքը՝ ացտեկներին վախեցնելու կամ, ինչպես ինքն է հետագայում նշել, տեղացիների դավաճանության համար օրինակ ծառայելու համար։ Մեծ զորքերով նրանք հասնում են Տենոչտիտլան, և նոյեմբերի 8-ին Մոնթեսումա II-ը խաղաղության նկատառումներով ընդունում է նրանց և դիտավորյալ թույլ տալիս Կորտեսին մտնել Ացտեկների թագավորություն՝ ցանկանալով ավելի լավ ճանաչել նրանց հետագայում ջախջախելու նպատակով ։ Կայսրը նրանց ոսկե շքեղ նվերներ է տալիս, ինչը նրանց ավելի էր հրապուրում և դրդում թալանման։ Ըստ որոշ ժամանակակից պատմիչների՝ Կառլոս թագավորին ուղղված նամակներում Կորտեսը նշում է, որ ացտեկներն իրեն համարում են կամ Կետցալկոատլ աստծո ներկայացուցիչը, կամ հենց ինքը՝ Կետցալկոատլ աստվածը ։ Բայց նա շուտով իմանում է, որ ծովափին հարձակվել են իր մարդկանց վրա, և որոշում է պատանդ վերցնել Մոնթեսումային՝ Կառլոս թագավորին որպես տուրք փրկագին պահանջելով։
Այդ ընթացքում Վելասկեսը Կորտեսին դիմադրելու համար Պանֆիլո դե Նարվաեսի գլխավորությամբ մեկ ուրիշ արշավախումբ է ուղարկում և 1520 թ․ ապրիլին 1100 մարդկանցով հասնում Մեքսիկա ։
Կորտեսը 200 հոգու թողնում է Տենոչտիտլանում, իսկ մնացածին տանում Նարվաեսին դիմագրելու, ում նա հաղթում է՝ հմոզելով վերջինիս մարդկանց միանալ իրեն։ Տենոչտիտլանում Կորտեսի լեյտենանտներից մեկը Մեծ տաճարում կոտորած է կազմակերպում՝ սկիզբ դնելով տեղի ապստամբությանը։ Կորտեսը արագ վերադառնում է, փորձելով Մոնթեսումայից օգնություն ստանալ, սակայն ացտեկների կայսրն արդեն մահացել էր՝ հավանաբար քարկոծվելով իր հպատակների կողմից ։ Տխուր գիշերվա (Noche Triste) ընթացքում նրանք կարողացան փախուստի դիմել, քանի որ նրանց հսկող պահակախումբը կոտորվել էր։ Խուճապահար փախուստի ժամանակ նրանք կորցրեցին թալանված գանձերի մեծ մասը ։
Օտումբայի ճակատամարտից հետո կորցնելով 870 յուրայինների՝ նրանք հասան Տլասկալան ։ Օգնություն ստանալով իր դաշնակիցներից և ամրապնդվելով Կուբայում՝ 1521 թ․ օգոստոսին Կորտեսը պաշարեց Տենոչտիտլան և գերևարեց տիրակալ Կուաուտեմոկին։ Ացտեկների թագավորությունը անցավ Իսպանիայի տիրապետության տակ և անվանվեց Մեխիկո։
Պիսառոյի արշավները Պերույում և Ինկերի կայսրությունում
Հարավային Ամերիկայի արևմտյան հատվածի հետազոտության առաջին փորձը կատարել է Պասկուալ դե Անդագոյան 1522 թ․։ Բնիկ հարավամերիկացիները նրան պատմեցին Պիրու կոչվող գետի ափին ոսկով հարուստ տարածքի մասին։ Հասնելով Սան Խուան գետ (Կոլումբիա)՝ Անդագոյան հիվանդանում է և վերադառնում է Պանամա, որտեղ լուրեր է տարածում և ներկայացնում "Պիրուն" որպես առասպելական Էլդորադո։ Այս ամենը Էռնան Կորտեսի հաջողությունների հետ միասին գրավում են Պիսառոյի ուշադրությունը։
Ֆրանսիսկո Պիսառոն Պանամյան նեղուցը հատելիս ուղեկցում է Բալբոային։ 1524 թ․ հարավը հետազոտելու համար նա սկսում է համագործակցել քահանա Հերնանդո դե Լուկուի և զինվորական Դիեգո դե Ալմագրոյի հետ՝ համաձայնելով միմյանց մեջ բաժանել շահույթը։ Պիսառոն պետք է հրամաններ տար, Ալմագրոն պետք է տրամադրեր ռազմական և սննդի մատակարարումներ, իսկ Լուկուն պատասխանատու լիներ ֆինանսների և լրացուցիչ պարենի համար։
1524 թ․ սեպտեմբերի 13-ին երեք արշավներից առաջինը պետք է 20 մարդկանցով և 40 ձիերով նվաճեին Պերուն։ Սակայն արշավը ձախողվում է՝ չկարողանալով Կոլումբիայից առաջ շարժվել և դիմադրել վատ եղանակին, սովին և թշնամի տեղացիների հետ փոխհրաձգություններին, որի ժամանակ էլ Ալմագրոն կորցնում է իր աչքը։ Իրենց ճանապարհին ընկած տարածքների անունները՝ "Ցանկալի նավահանգիստ" (Puerto deseado), "Սովի նավահանգիստ" (Puerto del hambre), "Այրված նավահանգիստ" (Puerto quemado) վկայում են իրենց ճանապարհորդության դժվարությունների մասին։ Երկու տարի անց նրանք սկսում են երկրորդ արշավը Պանամայի կառավարչի դժկամ թույլտվությունից հետո։ 1526 թ․ օգոստոսին նրանք ճանապարհ են ընկնում 2 նավերով, 160 մարդկանցով և մի քանի ձիերով։ Հասնելով Սան Խուան գետը՝ նրանք առանձնացան, Պիսառոն մնաց ՝ ուսումնասիրելու ճահճային ափերը, իսկ Ալմագրոն վերադարձավ ուժերը համալրելու։ Պիսառոյի գլխավոր նավավարը նավարկեց դեպի հարավ և հատելով էքուադորը՝ Տումբեսից գրավեց մի լաստանավ։ Ի զարմանս նրա՝ այն լի էր տեքստիլով, կերամիկայով, ոսկով, արծաթով և զմրուխտով՝ հայտնվելով արշավախմբի ուշադրության կենտրոնում։ Շուտով Ալմագրոն միացավ ամրապնդմանը, և նրանք վերսկսեցին։ Դժվարին ճանապարհորդությունից հետո, ուժեղ քամիներ և հոսանքներ հաղթահարելով՝ նրանք հասան Ատակամես, որտեղ նրանք գտան մեծ թվով տեղացիների Ինկերի տիրապետության տակ, բայց նրանք ափ չիջան։
Պիսառոն անվտանգ մնաց ափի մոտ, իսկ Ալմագրոն և Լուկուեն Էլդորադոյի մասին ապացույցնորով հետ վերադարձան ուժերը համալրելու։ Նորանշանակ կառավարիչը բացարձակապես մերժեց երրորդ արշավախմբին և հրամայեց երկու նավերին հետ բերել բոլորին Պանամա։ Ալմագրոն և Լուկուեն օգտվեցին առիթից և միացան Պիսառոյին։ Երբ նրանք հասան Գալլո կղզին, Պիսառոն ավազին գրեց․ «Այնտեղ Պերուն է իր հարստությամբ։ Այստեղ Պանաման է և իր աքատությունը։ Յուրաքանչյուրդ ընտրեք, թե ինչպես դառնալ քաջ կաստիլիացի»։ 13 մարդ որոշեցին մնալ և ճանաչվեցին որպես Հայտնի տասներեքը։ Նրանք շարժվեցին դեպի Գորգոնա կղզի, ոևտեղ մնացին 7 ամիս։
Նրանք որոշեցին նավարկել դեպի հարավ և 1528 թ․ ապրիլին հասան Պերուվյան Տումբես հյուսիսարևմտյան շրջան և ջերմորեն ընդունվեցին տեղի տումպիսների կողմից։ Պիսառոյի մարդկանցից երկուսը հայտնեցին անհավատալի հարստության մասին․ առաջնորդի տունը զարդարված էր ոսկով և արծաթով։ Նրանք առաջին անգամ լամա են տեսնում, և Պիսառոն այն անվանում է "փոքր ուղտ"։ Տեղացիները իսպանացիներին անվանեցին "արևի զավակներ" իրենց մաշկի գույնի և փայլուն զենք ու զրահի համար։ Այնուհետև նրանք որոշեցին վերադառնալ Պանամա, որպեսզի պատրաստվեն վերջնական արշավին։ Մեկնելուց առաջ նրանք նավարկեցին դեպի հարավ՝ անցնելով տարածքներով, որոնք նրանք անվանեցին Կաբո Բլանկո, Պայտայի նավահանգիստ, Սեթուրա, Պունտա դե Ագոխա, Սանտա Կրուզ, Տրուխիլլո՝ հասնելով 9-րդ հարավային զուգահեռականին։
1528 թ․ գարնանը Պիսառոն նավարկեց Իսպանիա, որտեղ նա հանդիպում ունեցավ թագավոր Կառլոս I-ի հետ։ Վերջինս լսել էր ոսկով և արծաթով հարուստ հողերում իր կատարած արշավների մասին և խոստանում է օգնել իրեն։ Տոլեդոյի կապիտուլյացիան (Capitulación de Toledo) լիազորեց Պիսառոյին շարունակել Պերուի նվաճումը։ Պիսառոն կարողացավ համոզել շատ ընկերների և բարեկամների միանալ իրեն։ Նրանց շարքին էին պատկանում նրա եղբայրներ Էռնանդո Պիսառոն, Խուան Պիսառոն, Գոնսալո Պիսառոն, Ֆրանսիսկո դե Օրելիանան, ով ավելի ուշ հայտնաբերում է Ամազոն գետը, և Պեդրո Պիսառոն։
Պիսառոների երրորդ և վերջին արշավախումբը Պանամայից սկսում է նավարկությունը դեպի Պերու 1530 թ․ դեկտեմբերի 27-ին։ Երեք նավերով և հարյուր ութսուն մարդկանցով նրանք կանգ են առնում Էկվադորի մոտակայքում և նավարկում դեպի Տումբես՝ գտնելով այն ավերված։ Նրանք մուտք են գործում և կառուցում Պերուի առաջին իսպանական բնակավայրը՝ Սան Միգել դե Պիուռան։ Ինկերի կայսրությունը պատվիրակ է ուղարկում և հրավիրում նրանց հանդիպման։ Անցյալ հանդիպումից ի վեր, Ինկերը սկսել էին քաղաքացիական պատերազմ, իսկ Աթաուալպան հանգստանում էր Հյուսիսային Պերուում՝ հետևելով եղբոր՝ Հուասկայի պարտությունը։ Երկու ամիս արշավելուց հետո նրանք մոտեցան Աթաուալպային։ Վերջինս մերժում է իսպանացիներին՝ ասելով, որ չի հպատակվի ոչ ոքին։ Պիսառոն հարձակվում է և հաղթանակ տանում Կախամարկայի ճակատամարտում՝ գերևարելով Աթաուալպային այսպես կոչված "փրկագին սենյակում"․ իսպանացիների թիվը չէր էլ հասնում 200-ի, մինչդեռ ինկանները 80․000-ն էին։ Նա դատապարտվեց եղբորը սպանելու և Պիսառոյի դեմ դավադրություն կատարելու համար և մահապատժի ենթարկվեց։
1533 թ․ Պիսառոն բնիկ զորքերով ներխուժեց Կուսկո և գրեց Կառլոս I թագավորին․ «Այս քաղաքը Պերուում կամ Ինդիայի ցանկացած այլ վայրում երբևէ տեսած ամենամեծն ու ամենալավն է ... այն այնքան գեղեցիկ է և ունի այնպիսի հիանալի շինություններ, որ ուշագրավ կլիներ նույնիսկ Իսպանիայում»։ Իսպաացիների՝ Պերույի նվաճումից հետո, Մանտառո հովտում նախնական մայրաքաղաք է հիմնադրվում Խաուխան (Jauja), բայց այն շատ հեռու էր՝ սարերի վրա, և Պիսառոն 1535 թ․ հունվարի 18-ին հիմնում է Լիմա քաղաքը, որը Պիսառոն համարում է իր կյանքի ամենակարևոր քայլերից մեկը։
Առևտրային նոր ուղիներ (1542–1565)
1543 թ․ պորտուգալացի երեք առևտրականներ պատահաբար դարձան արևմուտքի առաջին բնակիչները, ովքեր հասան և առևտուր սկսեցին Ճապոնիայի հետ։
Արշավախումբը սկսում է նավարկությունը 1564 թ․ նոյեմբերին ։ Որոշ ժամանակ կղզիներում անցկացնելուց հետո, Լեգասպին Ուրդանետային ուղարկում է վերադարձի ավելի լավ ճանապարհ գտնելու։ 1565 թ․ Ուրդանետան սկսում է նավարկել Սան Միգել կղզուց, բայց ստիպված է լինում նավարկել մինչև 38-րդ հյուսիսային զուգահեռական՝ բարենպաստ քամիներին ընդառաջ։
Եթե Ատլանտյան օվկիանոսում նավերը, ծովային մեծ շրջապտույտներով շարժվելով, Մադեիրայից հետ վերադարձան, ապա ծովային մեծ շրջապտույտ կատարելով՝ պասսատների օգնությամբ կհասնեին Հյուսիսային Ամերիկա։ Նա հասավ Կալիֆոռնիայի Մենդոկինո հրվանդան, ապա ափի երկայնքով շարունակեց դեպի հարավ։ 1565 թ․ հոկտեմբերի 8-ին նավը, 12000 մղոն (19․312 կիլոմետր) նավարկելով, հասնում է Ակապուլկոյի նավահանգիստ։ Իր անձնակազմից 14 մարդ մահանում է․ միայն Ուրդանետան և Ֆելիպե դե Սալկեդոն՝ Լոպես դե Լեգասպիի եղբորորդին, բավականին ուժեղ եղան և ավարտեցին նավարկությունը։
Այսպիսով Մեքսիկան և Ֆիլիպինների միջև ստեղծվում է իսպանական միջխաղաղօվկիանոսյան ուղեգիծ։ Երկար ժամանակ այս ուղեգծով էին նավարկում Մանիլայի գալեոները՝ ստեղծելով առևտրական կապեր Չինաստանի, Ամերիկաների և Եվրոպայի միջև միջխաղաղօվկիանոսյան և միջատլանտյան երթուղիներով։
Ինտերնետային աղբյուրներ
Կատեգորիա:Աշխարհագրական հայտնագործություններ Կատեգորիա:Ժամանակակից Եվրոպայի գաղութատիրության պատմություն Կատեգորիա:Պատմական ժամանակաշրջաններ Կատեգորիա:Եվրոպայի պատմություն Կատեգորիա:Աշխարհագրության պատմություն Կատեգորիա:Ծովային պատմություն
Եյսկ
Եյսկ (Ейск), քաղաք Ռուսաստանի Դաշնության Կրասնոդարի երկրամասում, հանդիսանում է Եյսկի շրջանի վարչական կենտրոնը։ Երկրամասի մեծությամբ հինգերորդ քաղաքը։ Հիմնադրման օրվանից այստեղ գործում է Եյսկի ծովային նավահանգիստը։ Քաղաքի անվանումը տրվել է Եա գետից, որը թափվում է Եյսկի լիմանի մեջ։
Աշխարհագրություն
Քաղաքը տեղաբաշխված է Եյսկի թերակղզու հյուսիս-արևելյան ծայչրամասում։ Քաղաքը շրջապատված է արևելքից Եյսկի լիմանով և արևմուտքից Ազովի ծովի Տագանրոգի ծովածոցով։ Եյսկը Կրասնոդարի երկրամասի ամենահյուսիսային քաղաքն է, Կրասնոդարից գտնվում է 247 կմ հյուսիս-արևմուտք, իսկ Դոնի Ռոստովից 172 կմ հարավ-արևմուտք։
Հետաքրքիր փաստ է, որ Եյսկից Մոսկվա հեռավորությունը կազմում է ուղիղ 1000 կմ, իսկ դեպի Տոկիո 8000 կմ (չափումների ճշտությունը կազմում է 1 %)։
Բնակչություն
2010 թվականի համառուսաստանյան մարդահամարի տվյալների համաձայն ՝
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Կրասնոդարի երկրամասի քաղաքային բնակավայրեր Կատեգորիա:Կրասնոդարի երկրամասի Եյսկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:1848 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Խաթունջուկ
Խաթունջուկ, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Էրզրումի գավառում ։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Վարդուհի Խաչատրյան
Վարդուհի (Ռոզա) Կարապետի Խաչատրյան (, Երևան ), հայ երգչուհի։ ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (1982)։
Աշշուր-ներարի V
Գործունեությունը
Աշշուր-նիրարի V իր կառավարման սկզբում արշավանք է ձեռնարկում դեպի արևմուտք ընդդեմ Արպադի։ Մ.թ.ա. 754թ. պարտության մատնելով Արպադի արքա Մատիելին, Աշշուր-նիրարի V նրա հետ կնքում է պայմանագիր որի համաձայն Մատիելը պարտավորվում էր ենթարկվել Ասորեստանին և վեջինիս ցույց տալ ռազմական օժանդակություն։ Սակայն այդ ամենը պատահական հաջողություն էր, որը և շատ կարճ տևեց Ասորեստանում տեղի ունեցող ներքին հակասությունների պատճառով։ Համաձայնագրի ծանր պայմաններն անգամ ի զորու չէին պարալիզացնելու Մատիելի հետագա նախաձեռնությունը։ Որոշ ժամանակ անց Մատիելին հաջողվում է Արպադի շուրջը համախմբել ամբողջ Վերին և Ներքին Արամը(այսինքն ողջ Սիրիան) և ստեղծել հակաասորեստանյան հզոր կոալիցիա, որի մաս էին կազմում Մելիդը, Գուրգումը, Կարքեմիշը, Սամաալը և այլ քաղաքներ։ Վանում գտնված Սարդուրի II-ի արձանագրությունը հայտնում է Աշշուր-նիրարի V-ի նկատմամբ ուրարտացիների տարած հաղթանակի և Արամի նվաճման մասին, ՈՒրարտուի հարավ-արևմտյան հատվածում։ Սարդուրի II-ի մեկ այլ հաղորդագրություն հայտնում է, իր կողմից Մելիդ քաղաքի և Ցուպանիի 9 բերդերը գրավելու, ինչպես նաև Կումմախայի արքա Կուշտաշպի նկատմամբ տարած հաղթանակի մասին։                                                                                      Այնժամ երբ Սարդուրի II-ի զորքը հայտնվեց Կումմախայում, Մատիելը փաստացի խախտելով իր և Աշշուր-նիրարի V-ի միջև կնքված պայմանագիրը, սիրիական բոլոր պետությունների անունից նոր պայմանագիր կնքեց Կատակի(հավանաբար կասկեր) արքա Բար Գայեի հետ։ Պայմանագրի տոնայնությունից պարզ է դառնում Մատիելի ավելի թույլ կողմ լինելը, քանի որ Բար Գայեի թիկունքում կանգնած էր ավելի զորեղ ուժ, որը անկասկած ՈՒրարտուի արքա Սարդուրի II էր։                                            Էպոնիմների շարքից հայտնի է, որ Աշշուր-նիրարի V կատարել է ևս 2 արշավանք դեպի Նամար(Նամրի) իր թագավորության 4-րդ(մ.թ.ա. 751) և 5-րդ(մ.թ.ա. 750) տարիներին։ Աշշուր-նիրարի V-ի գահակալության տարիներին երկրի կառավարման գործում չափից ավելի մեծ իշխանություն է ունեցել տուրտան(գլխավոր զորահրամանատար) Շամշի-իլուն, որը վկայում է թագավորական իշխանության թույլ լինելը։                                                                     Աշշուր-նիրարի V թագավորել է 10 տարի և հավանաբար գահընկեց է եղել Կալհուի ազնվականության ապստամբության պատճառով, որի արդյունքում գահը գրավել է Թիգլաթպալասար III:
Վարդուհի Խաչատրյան
Կենսագրություն
Վարդուհի Խաչատրյանը ծնվել է Գյումրիում։ 18 տարեկան հասակում տեղափոխվել է Երևան։ 1945-1948 թվականներին սովորել է Երևանի Ռոմանոս Մելիքյանի անվան երաժշտական ուսումնարանի վոկալի բաժնում, 1949-1951 թվականներին՝ Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայում։ Դասավանդել է, եղել է պրոֆեսոր։ Համերգներով եղել է աշխարհի տարբեր երկրներում, արժանացել մի շարք մրցանակների, պատվոգրերի ։ Կատարել է գուսանական երգեր, կոմպոզիտորական ստեղծագործություններ, այդ թվում՝ Կոմիտասի, Նիկոլ Գալանդերյանի, Ռոմանոս Մելիքյանի, Խաչատուր Ավետիսյանի, Աշոտ Սաթյանի, Անտոն Մայիլյանի։
Աշշուր-ներարի V
Գրականություն
Древний Восток и античность. // [https://web.archive.org/web/20080511203747/http://www.genealogia.ru/projects/lib/catalog/rulers/0.htm Правители Мира. Хронологическо-генеалогические таблицы по всемирной истории в 4 тт.] / Автор-составитель В. В. Эрлихман. — Т. 1.
Վարդուհի Խաչատրյան
Կենսագրություն
Ստեղծագործական գործունեությունը սկսել է Թաթուլ Ալթունյանի ղեկավարած կապելլայում, այնուհետև հանդես է եկել Հայաստանի երգի-պարի վաստակավոր անսամբլում (Թաթուլ Ալթունյանի անվան), եղել է Արամ Մերանգուլյանի անվան ժողգործիքների վաստակավոր անսամբլի մեներգչուհի։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հայ երգչուհիներ Կատեգորիա:Գյումրի քաղաքում ծնվածներ Կատեգորիա:2015 մահեր Կատեգորիա:Օգոստոսի 23 մահեր Կատեգորիա:ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստներ Կատեգորիա:Խորհրդային երգչուհիներ Կատեգորիա:Ռոմանոս Մելիքյանի անվան պետական երաժշտական քոլեջի շրջանավարտներ
(3321) Դաշա
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1975 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Լյուդմիլա Չեռնիխի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Վելիկիե Լուկի (գյուղ, Լեբեդինի շրջան)
Վելիկիե Լուկի (Великі Луки), գյուղ Ուկրաինայի Սումիի մարզի Լեբեդինի շրջանում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Սումիի մարզի Լեբեդինի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Դոռնշտադտ
Դոռնշտադտ  (Dornstadt, Dôrâschdadt), կոմունա Գերմանիայի Բադեն Վյուրտեմբերգ երկրամասի Ալբ-Դոնաու շրջանում։
Բնակչությունը՝ 8.408 մարդ (ըստ 2010 թվականի դեկտեմբերի 31-ի տվյալների) ։ Տարածքը՝ 59, 24 կմ²։ Պաշտոնական կոդ՝ 08 4 25 031։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Գերմանիայի քաղաքներ
Բուրանչինո (գյուղ, Մեչետլինսկի շրջան)
Բուրանչինո (Буранчино, Бурансы), գյուղ Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Մեչետլինսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2010 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 191 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Մեչետլինսկի շրջանի բնակավայրեր
Շարժիչ
Շարժիչ, էներգիայի որևէ տեսակը մեխանիկական աշխատանքի փոխակերպող մեքենա։ Շարժիչի տեսակից կախված, աշխատանքը կարող է կատարվել պտտվող ռոտորի, համընթաց-ետադարձ շարժում կատարող մխոցի կամ ռեակտիվ ապարատի միջոցով։ Շարժիչը գործողության մեջ է դնում բանող մեքենաները, ցամաքային, օդային, ջրային և տիեզերական տրանսպորտի միջոցները, արտադրական ու տեխնոլոգիական տեղակայանները, կենցաղային ու կոմունալ սարքերը են։ Տարբերում են առաջնային և երկրորդային Շարժիչներ։ Առաջնային Շարժիչներն անմիջականորեն փոխակերպում են բնական էներգետիկական ռեսուրսները (վառելիքը, ջրի, քամու, արեի էներգիան, միջուկային էներգիան են) մեխանիկական էներգիայի։ Առավել մեծ խումբ են կազմում ջերմային շարժիչ՜ները, որոնք օգտագործում են վառելիքի քիմիական էներգիան կամ ատոմային էներգիան։
Առաջնային Շարժիչների օգնությամբ ստացված էներգիան մեխանիկական աշխատանքի փոխակերպող Շարժիչները կոչվում են երկրորդային Շարժիչներ (էլեկտրական, պնեմատիկ, հիդրավլիկականի որոշ տեսակներ են)։ Ըստ նշանակման տարբերում են ստացիոնար (անշարժ տեղակայված), շարժական (փոխադրովի աշխատանքային մեքենաներում օգտագործվող), տրանսպորտային (տարբեր տրանսպորտային միջոցներում օգտագործվող) Շարժիչներ։ Մարդկության պատմության մեջ առաջին մեխանիկական Շարժիչը ջրային անիվն էր, որը Հին Արեելքի երկրներում, Եգիպտոսում, Չինաստանում, Հնդկաստանում օգտագործվում էր ոռոգման նպատակով։
Միջին դարերի ջրային անիվները տարածում են ստացել Եվրոպայի երկրներում, որպես մանուֆակտուրային արտադրության էներգետիկական հիմք։ Այդ ժամանակաշրջանում լայնորեն կիրառվում էին հողմաշարժիչները։ Մոտավորապես 13-րդ դարից սկսած հավերժական շարժիչ ստեղծելու փորձեր են կատարվել։ Վառելիքի ջերմային էներգիան օգտագործող առաջին Շարժիչ ընդհատ գործողության մխոցավոր շոգեմթնոլորտային մեքենան էր, որը երևան եկավ 17-րդ դարի վերջին 18-րդ դարի սկզբին (ֆրանս․ ֆիզիկոս Դ․ Պապենի և անգլ․ մեխանիկ Թ․ Սեերիի նախագծերը), սակայն լայն տարածում չստացավ։
Ունիվերսալ շոգեշարժիչի նախագիծն առաջարկել է Ւ․ յի․ Պուզունովը (1763), որը, կրկնա- պատկելով գլանների թիվը, ստացել է անընդհատ գործողության Շ․։ Ունիվերսալ շերմային Շարժիչի ավելի կատարելագործված տարբերակն օգտագործվել է Ջ․ Ուատտի շոգեմեքենայում (1784)։ XIX դ․ երկրորդ կեսին ստեղծվեցին երկու նոր տեսակի ջերմային Շ․՝ շոգետուրբին և ներքին այրման շարժիչ։
Կատեգորիա:Շարժիչներ
Կուտսենոզեն (Ստորին Հռենոսի գավառ)
Կուտսենոզեն (Kutzenhausen), համայնք Ֆրանսիայի Գրանդ Էստ մարզի Ստորին Հռենոս գավառում ։
Բնակչությունը 2006 թվականի դրությամբ կազմում է 855 մարդ, բնակչության խտությունը` 118.75 մարդ/կմ²։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 7.20 կմ² տարածք։
Աշխարհագրություն
Գտնվում է Փարիզ քաղաքից 410 կմ արևելք, Ստրասբուրգ քաղաքից` 40 կմ հյուսիս։
Բնակչություն
Բնակչության քանակը ըստ տարիների
Աղբյուրներ` Ֆրանսիայի սոցիոլոգիական գիտությունների բարձրագույն դպրոցի տվյալներ
Տնտեսություն
2010 թվականին ուներ 609 աշխատունակ (15-64 տարեկան) բնակիչ, որոնցից ակտիվ էին 480-ը, իսկ ոչ ակտիվները` 129։ Ակտիվության ցուցանիշը կազմում է 78,8 %։ 480 աշխատունակ մարդկանցից աշխատել է 448 անձ (248 տղամարդ և 200 կին)։ Գործազուրկ են եղել 32 անձ (13 տղամարդ և 19 կին)։ 129 անաշխատունակներից 35-ը եղել են աշակերտներ կամ ուսանողներ, 52-ը` թոշակառուներ, իսկ 42-ը չեն աշխատել տարբեր պատճառներով ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ֆրանսիայի համայնքներ
Մեդովարցևո
Մեդովարցևո (Медоварцево), գյուղ Ռուսաստանի Նիժնի Նովգորոդի մարզի Վաչսկի շրջանի կազմում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Նիժնի Նովգորոդի մարզի Վաչսկի շրջանի բնակավայրեր
Էհինգեն
Մտնում է Ալբ Դունայ շրջանի կազմում։ Բնակչությունը կազմում է 25 670 մարդ (ըստ 2010 թվականի դեկտեմբերի 31-ի) ։ Տարածքը կազմում է 178,40 կմ²։ Պաշտոնական կոդ՝ 08 4 25 033։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Գերմանիայի քաղաքներ
Արտյուն Մինասյան
Արտյուն Մինասյան (Артюн Минасян, ), հայկական ծագումով բուլղարացի դերասան ։
Կենսագրություն
Արտյուն Մինասյանը ծնվել է Բուլղարիայի Շումեն քաղաքում 1950 թվականի հոկտենբերի 16-ին։ 1976 թվականին ավարտել է Սոֆիայի Քրիստյո Սարաֆովի անվան Թատրոնի և կինոարվեստի ազգային ակադեմիան պրոֆեսոր Ժելչո Մանդաջիևի և պրոֆեսոր Կրիկոր Ազարյանի արվեստանոցը։ Նույն թվականից խաղացել է Բուրգասի Դրամատիկական թատրոնում։ Մահացել 2002 թվականի ապրիլի 29-ին Բուրգասում ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Բուլղարացի դերասաններ Կատեգորիա:Բուլղարահայ դերասաններ
1 թալեր (Սաքսոնիա)
Սաքսոնական 1 թալեր արծաթե դրամը (գերմաներեն՝ Ein Thaler) Սաքսոնիայի իշխանությունում և Սաքսոնիայի թագավորությունում լայնորեն տարածված մետաղադրամ էր։ Հատվել է միայմ արծաթից, Լայպցիգի և Դրեզդենի փողերանոցներում։ 1 թալեր արժողությամբ դրամը Սաքսոնիայում արտադրվել է XVI դարից, և վերջինը շրջանառութան ներկայացվեց 1871-ին, Յոհան թագավորի օրոք։ Այդուհետև սաքսոնական թալերին, որպես հիմնական դրամական միավոր, փոխարինեց մարկը։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Մետաղադրամ Կատեգորիա:Գերմանիայի մետաղադրամներ Կատեգորիա:Թալեր Կատեգորիա:Արծաթե դրամներ
Ակվաֆրեդդա
Բնակչության թիվը ըստ 2008 թվականի տվյալների կազմում էր 1409 մարդ, խտությունը՝ 457 մարդ/կմ²։ Զբաղեցնում է 9 կմ² տարածք։ Փոստային ինդեքս՝ 25010։ Հեռախոսային կոդ՝ 030։
Բնակավայրի հովանավորն է Սան Բիաջոն։
Ժողովրդագրություն
Բնակչության թվաքանակի փոփոխությունները.
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր
Լեպտա (Հյուսիսային Մալվայի վտակ)
Լեպտա (Лепта), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Կոմի Հանրապետությունով։ Գետաբերանը գտնվում է Հյուսիսային Մալվա գետի աջ ափին 110 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը կազմում է 37 կմ։
Ջրագրության տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տեղեկությունների համաձայն՝ գետը պատկանում է Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը՝ Պեչորա, գետի ենթաավազանը Պեչորա գետի ավազաների վտակները մինչև թափվելը Ուսա, գետի գետային ավազանը Պեչորա ։
Ըստ աշխարհագրական տեղեկատվական համակարգի՝ ջրային բաժնի տարածքում Ռուսաստանի Դաշնության պատրաստած դաշնային գործակալության ջրային ռեսուրսների ՝
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր Կատեգորիա:Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանի գետեր
Խամրուտ
Խամրուտ, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Էրզրումի գավառում ։ Գտնվում էր Արդվին քաղաքից հարավ, Ճորոխ գետի ձախակողմյան վտակ Փարխալ (Պարխալ) գետի ստորին հոսանքի ձախ ափին։
Բնակչություն
XX դարի սկզբին ուներ 59 տուն բնակիչ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Արտյոմովկա (գյուղ, Խարկովի շրջան)
Արտյոմովկա (Артемівка), գյուղ Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Խարկովի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1918 թվականին։
2001 թվականի տվյալներով Արտյոմովկա գյուղում բնակվում էր 228 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,51 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 447,06 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Խարկովի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1918 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր Կատեգորիա:1761 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Բակսանի քաղաքային օկրուգ
Բակսանի քաղաքային օկրուգ (Городской округ Баксан, Бахъсэн къалэ округ, Бахсан шахар округ), մունիցիպալ կազմավորում Ռուսաստանի Դաշնության Կաբարդա-Բալկարական Հանրապետությունում։ Վարչական կենտրոնը Բակսան քաղաքն է։
Բնակավայրեր
Քաղաքայի օկրուգի կազմում ընդգրկված է 2 բնակավայր․
Բնակչություն
2016 թվականի տվյալներով օկրուգում բնակվում է 58 169 մարդ ։ 2010 թվականի մարդահամարի արդյունքներով քաղաքային օկրուգում 57 088 բնակվողներից 57 017-ը նշել են իրենց ազգությունը ․
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Կաբարդա-Բալկարիայի քաղաքային օկրուգներ
Հետաքրքրություն (զգացմունք)
Հետաքրքրություն, դրական գունազարդված հուզական գործընթաց (ըստ Ալեքսեյ Լեոնտևի կարգաբանության՝ զգացմունք ), կապված հետաքրքրության առարկայի մասին ինչ-որ բան իմանալու հետ՝ նրա նկատմամբ բարձր ուշադրության պահանջով ։