Մխիթար_Սպարապետ
Գործունեությունը Դավիթ Բեկի կենդանության օրոք
Մխիթար Սպարապետը առաջին հաղթանակը Քյուրթլար կոչվող տարածքում էր։ Դավիթ Բեկի և Մխիթար Սպարապետի հաղթանակները մեծ ոգևորություն առաջացրեցին Սյունիքում։ Այդ ընթացքում Սպարապետն ու Տեր-Ավետիսը գրավում են Զեյվա բերդը։ Շուտով Արցախից Ավան յուզբաշու և Իվան Կարապետի գլխավորությամբ 2000 մարտիկներ անցնում են Սյունիք։ Հայկական զինված ուժերը Սյունիքում տիրում են մի շարք ամրությունների, ինչպիսիք էին Որոտանի և Զեյվայի ամրոցները։ Ամրացված էին նաև Շինուհայրն ու Տաթևը, Խնձորեսկը, ինչպես նաև կառուցվել էր Հալիձորի բերդը ։ Այդ ընթացքում բախումներ էին տեղի ունենում Դավիթ Բեկի և Բարգուշատի Ֆաթալի խանի զորքերի միջև, որոնք ավարտվեցին հայկական ուժերի հաղթանակով։ Սակայն շուտով Ֆաթալի խանը նորից մեծ զորքով հարձակման անցնելով հասնում է հայկական Խոտան գյուղը։ Այնտեղ նրանց դեմ դուրս է գալիս Մխիթար Սպարապետը, կոտորում նրանց, սակայն չի հետապնդում, քանզի գժտված էր Դավիթ Բեկի հետ։ Գժտության պատճառը հայտնի չէ։ Այս հաղթանակներից հետո Սյունիքի ազատամարտիկները ստիպված եղան բախվել թուրքերի հետ։ Իրենց անգթությամբ աչքի ընկած թուրքերը իրենց արշավանքների ժամանակ նոր փորձությունների ենթարկեցին հայերին՝ կոտորելով նրանց։ Թուրքերը շրջապատել էին Սյունիքը չորս կողմից։ Այդ ընթացքում Դավիթ Բեկի շուրջը գտնվող մարդկանցից շատերը, խուճապի մատնվելով, գերադասեցին անցնել թուրքերի կողմը։ Դավիթ Բեկը իր կողմնակիցներով հաստատվեց Հալիձորի անառիկ բերդում։ Դավիթ Բեկը շարունակեց բերդի ամրացման, պահեստների կառուցման և զորքի ստվարացման աշխատանքները։ Դավիթ Բեկն իր մի քանի զինակիցներին ուղարկում է փակել գետի բոլոր անցումները, սակայն թուրքերին հաջողվում է անցնել գետը և պաշարել բերդը։ Բերդին մոտենալուց հետո թուրքերը պատնեշներ կանգնեցրեցին և թնդանոթներից, հրացաններից սկսեցին կրակ բացել։ Հայերը բերդից նույնպես սկսեցին արձագանքել։ Վեց օր պայքարի շարունակումից հետո միայն յոթերորդ օրը թուրքերը մոտեցավ պարսպին։ Մխիթար Սպարապետի և Տեր-Ավետիսի որոշմամբ հայկական ուժերը զինված դուրս եկան բերդից և սրընթաց հարձակում գործեցին թուրքերի վրա։ Հայկական կողմը հարձակվում է աջ գնդի վրա։ Թուրքերը տեսնելով հայերի հարձակումը խուճապի են մատնվում և ետ նահանջում։ Սպարապետի և Տեր-Ավետիսի գլխավորությամբ հաջորդ հաղթանակը Մեղրիի ճակատամարտն էր, որտեղ հայերը հաղթանակ տարան։ Հալիձորի և Մեղրիի հաղթանակները ոգևորություն առաջացրեցին հայերի մեջ։ Հայերի ձեռքն է անցնում մեծ թվով ավար։ Դրանից հետո թուրքական 800 հոգանոց մի բանակ Բարգուշատից շարժվեց դեպի Տաթև։ Հայերը նորից գիշերային հարձակմամբ կոտորեցին 36 ու գերի վերցրեցին 7 թուրքի։ Անհաջողությամբ ավարտվեց նաև թուրքական երրորդ հարձակումը։ Ճիշտ գնահատելով իրավիճակը Դավիթ Բեկը դիմեց պարսից շահին՝ բարեկամության ատաջարկով։ Սա դիվանագիտական ճկուն քայլ էր, քանզի այդ ժամանակ Թահմազը ևս պատերազմում էր թուրքերի դեմ։ Թահմազը ճանաչեց Սյունքի անակախությունը, այսինքն՝ ինքնավարությունը։ Դավիթ Բեկն իրավունք է ստանում նաև դրամ հատել, որի մի երեսին գրված էր Թահմազի անունը, մյուս երեսին՝ «Քրիստոսի ծառայ Դաւիթ»։ Արաքսի ամբողջ հովիտը թուրքերից ազատագրելու նպատակով Դավիթ Բեկը գնաց Մեղրի, իսկ Մխիթար սպարապետին և Տեր Ավետիսին ուղարկեց Օրդուբադ։ Վերջիններս այդտեղ կոտորեցին մոտ 300 թուրքի։ Այդ ժամանակ Օրդուբադ է հասնում նաև Դավիթ Բեկը։ Թուրքերը սկզբից իմանալով, թե պարսկական բանակ է գալիս, պատրաստվում են պատերազմի, սակայն տեսնելով Դավիթ Բեկին՝ դիմում են փախուստի։ Մխիթար Սպարապետն ու Տեր-Ավետիսը հետապնդելով թշնամուն՝ գրավում են Ագուլիս քաղաքը։