cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Բագրատունիներ
Սմբատ Ա
Աշոտին հաջորդում է իր ավագ որդի Սմբատ Ա-ն(890-914)։ Սմբատը Երազգավորս քաղաքը դարձրեց հայոց մայրաքաղաք։ Նա 893թ առեւտրական պայմանագիր է կնքում Բյուզանդիայի հետ։ Դա տեսնելով Արաբները 894թ հարձակվում են Հայաստանի վրա։ Հայերը Արագածոտն գավառի Դոքս գյուղում արաբներին պարտության են մատնում։ Արաբները պարտությունից ստիպված փախչում են և որոշում են այլ կերպ գրավել Հայաստանը։ Շուտով խնդիր է առաջանում Վասպուրականի Արծրունի և Սյունիքի Սյունի նախարարական տների միջև։ Սմբատը խնդիրը լուծում է հօգուտ Սյունիների։ Գագիկ Արծրունին դիմում է Արաբներին։ Արաբները 908թ նրան թագադրում են հայոց թագավոր։ Արաբները խոստանում են Գագիկին հռչակել հայոց թագավոր։ 913թ արաբները Գագիկի օգնությամբ ներխուժում են Հայաստան։ Բյուզանդիայի զորքը շարժվում է Հայաստան, բայց կայսրը մահացավ, իսկ զորքը վերադարձավ Բյուզանդիա։ Սմբատը ամրանում է Կապույտ բերդում, բայց արաբները մեկ տարի պաշարելուց հետո նրանք Սմբատին կալանավորում են և ուղարկում Դվինի բերդ։ Քանի որ, Երնջակ բերդը դիմադրում էր արաբների դեմ, դրա համար արաբ զորավար Յուսուֆը Սմբատի միջոցով որոշեց անել դա։ Բայց թագավորը հրամայեց չհանձնվել, որի համար արաբները նրան սպանեցին։
Աշոտ Բ
Սմբատի մահից հետո Յուսուֆը մտածում էր, որ հայ ժողովուրդը ծնկի կգա։ Բայց հայ ժողովուրդը համախմբվեց Սմբատի որդու` Աշոտ Բ-ի(914-928թթ) շուրջը, որին ժողովուրդը իր տոկունության և ուժեղության համար տվել են Երկաթ մականունը։ Նրան նաև միացավ Գագիկ Արծրունին։ Հայ ժողովուրդը արաբներին հակահարված տվեց 921թ-ին։ 921թ-ին Սևանի ճակատամարտում հայերը պարտության մատնեցին արաբներին։ 922թ Արաբական Խալիֆայության խալիֆը թագ ուղարկեց Աշոտին և ճանաչեց Հայաստանի շանհշահ։ Աշոտը մահացել է 928թ-ին։
Աբաս Ա
Աշոտին հաջորդում է իր եղբայր Աբասը(928-953թթ)։ Նա Կարսի կառավարիչն էր և չտեղափոխվելով Կարսից այն դարձնում է հայոց մայրաքաղաք։ Նրա ժամանակ կաթողիկոս էր Անանիա Մոկացին։ 948թ Կաթողիկոսական աթոռը Կարսից տեղափոխում է Վանա լճի Աղթամար կղզի, հետո Արգինայի վանք, ապա Անի։ Աբասը մահացել է 953թ-ին։
Աշոտ Գ
Աբասին հաջորդում է իր որդի Աշոտը(953-977թթ)։ Նրա կին Խոսրովանույշի հրամանով կառուցվել է Հաղպատի և Սանահինի Վանքերը։ Աշոտը հիվանդանոցներ է բացել ծերերի համար, որի համար էլ ստացել է Ողորմած մականունը։ Երկար ժամանակ մայրաքաղաքը չէր որոշվում։ Դրա համար էլ Աշոտը մայրաքաղաք դարձրեց Անին և մեծ խնջույք կազմակերպել, որտեղ կային հրավիրված Աղվանքի և Վիրքի նախարարներ։ 963-964թթ կառուցվել է Անիի պարիսպների առաջին գիծը։ 974թ Բյուզանդիայի կայսր Չմշկիկ Սուլթանը ներխուժում է Հայաստան, բայց Աշոտի զորքը կանգնեցնում է նրանց։ Աշոտը մահացել է 977թ-ին։
Սմբատ Բ
Աշոտին հաջորդում է Սմբատ Բ-ն(977-990թթ)։ Սմբատը կառուցեց շատ քաղաքներ։ Նա 987թ արաբներից գրավեց Դվինը։ Նա 989թ կառուցեց Անիի պարիսպների երկրորդ գիծը։ Սմբատը մահացել է 990թ։
Գագիկ Ա
Սմբատին հաջորդում է Գագիկ Ա-ն(990-1020թթ)։ Նա կրում էր «Շանհշահ հայոց և վրաց»։ Դա նշանակում էր, որ ենթակա թագավորությունները պետք է ենթարկվեին  նրան։ 1001թ Լոռու արքա Դավիթ Կյուրիկյանը ապստամբեց Գագիկի դեմ, որի պատճառով Գագիկը գրավեց նրա հողերը և հետո Դավիթը փախավ։ Որոշ ժամանակ անց Դավիթը վերադարձավ, ներողություն խնդրեց, որից հետո Գագիկը նրան հանձնեց  գրաված հողերի կեսը։ Նա  Բագրատունյաց վերջին թագավորն էր։ Նրա օրոք կառուցվել է Անիի Կաթողիկե եկեղեցին։ Դա տեղի է ունեցել 1001թ, որը կառուցել է Տրդատ ճարտարապետը։ Այդ ժամանակ սպարապետի պաշտոնը զբաղեցնում էին Պահլավունիները։ Սպարապետ Վահրամ Պահլավունին կառուցել է Մարմարաշենի բերդը, Ամբերդ ամրոցը։ 998թ արաբ ամիրա Մամլանը հարձակվեց Հայաստանի վրա։ Վահրամ Պահլավունին հայ-վրացական բանակը գլխավորելով պարտության մատնեց արաբներին։ Գագիկը մահացել է 1020թ-ին։
Զինանշան
Բագրատունիների տոհմային զինանշանը եղել է առյուծը։ Այն IX դարում դարձավ նաև հայոց պետության զինանշանը։ Բագրատունյաց առյուծը որպես զինանշան ծառայել է նաև Կարսի ու Լոռվա թագավորություններում։
Կենտրոնական Թագավորության մայրաքաղաքներ
Բագրատունիների թագավորությունը տարբեր ժամանակամիջոցներում տարբեր մայրաքաղաքներ ուներ՝ Դվին, Շիրակավան, Բագարան, Կարս, Անի։ Անին շատ արագ մեծացավ, բարգավաճեց, հատկապես՝ Սմբատ Բ Տիեզերակալ արքայի գահակալման տարիներին (977-990)։ Այդ տարիներին Անին, Կոստանդնուպոլսից ու Անտիոքից հետո, իր 120-150.000 բնակչությամբ աշխարհի երրորդ քաղաքն էր։ Հայոց արքաները մեծ ուշադրություն էին դարձնում Անիին, որը պատմական աղբյուրներում հանդես է գալիս որպես «մեծ ու շեն, տիեզերական» մակդիրներով։
Գավառական թագավորությունների մայրաքաղաքներ
Լոռվա կամ Տաշիր-Ձորագետի Կյուրիկյան-Բագրատունիների մայրաքաղաքը սկզբում Սամշուլդեն էր, ապա՝ Լոռեն, որ կառուցեց ու շենացրեց Դավիթ Անհողինը։
Բագրատունի Հայոց թագավորների արքայացանկ
Բագրատունի Հայոց արքայատոհմի ցանկը՝ ըստ իշխելու ժամանակաշրջանի
Արցախը Բագրատունիների օրոք
9-10րդ դարերին վերաբերող արաբ աղբյուրները վկայում են, որ Պարտավից Դվին տանող ճանապարհի բոլոր քաղաքներրը հայկական էին և պատկանում էին Աշոտ Բագրատունու թագավորությանը։ Ժամանակակից հայ մատենագիրները հավաստում են, որ Արցախի իշխանները ընդունում էին Աշոտի գերագահությունը։ Բագրատունյաց պետության կազմավորումից քիչ անց ասպարեզ են գալիս գավառային մի շարք թագավորություններ։ Հայ պատմագրության մեջ տիրում է այն կարծիքը, որ դրանց ծնունդը պայամանավորված էր կենտրոնախույս ուժերի քայքայիչ գործունեությամնբ։ Լիովին չճժխտելով այդօրինակ ուժերի գոյության փաստը, միաժամանակ դրանց չպետք է գերագնահատել։ Հայտնի է, որ Բագրատունյաց տոհմի ներկայացուցիչները, հայ ժողովրդի հակաարաբական ընդվզումների շրջանից մշտապես փորձում էին առավելագույնս օգտագործել դիվանագիտությանը տրված ճկուն հնարավորությունը։ Անցնելով պետության գլուխ, նրանք այս անգամ փորձեցին շահել հայ նախարարական տների համակրանքն ու ամրապնդել գավառային իշխանությունները, հատկապես ուշադրության կենտրոնում պահելով ահմանամերձ թագավորությանունների հզորացման գործընթացը։ Դրանով հանդերձ Բագրատունիները չէին մոռանում կենտրոնաձիգ իշխանության պահպանման անհրաժեշտությունը, որի առհավատչյան է հանդիսանում գավառային թագավորությունների կողմից Բագրատունիների գերագահության ընդունման փաստը։ Փաստորեն Բագրատունիներին հաջողվեց ստեղծվել կոնֆեդերատիվ բնույթի մի պետություն, որը տեղերին հնարավորություն ընձեռեց ստեղծել քաղաքական, տնտեսական և մշակութային կյանքը կարգավորող այնպիսի կառույցներ, որոնք պետք է դիմակայեին ապագա արհավիրքներին։ Նմանօրինակ կարգավիճակ ունեին նաև Արցախի իշխանապետությունները։
ԽԱՉԵՆԻ ԻՇԽԱՆԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ
9-րդ դարի առաջին կեսերին Արցախի արևմտյան և հյուսիսային կողմերում ստեղծվում է Խաչենի իշխանությունը, կենտրոն ունենալով համանուն բերդը։ Վերոհիշյալ ժամանակահատվածում Խաչենի իշխան Սահլ Սմբատյանը մի շարք հաղթանակներ տանելով արաբների նկատմամբ, ամրապնդեց իշխանության դիրքերը՝ նոր հողերի տիրելով Սևանա լճի ավազանում։ Նրա օրոք Խաչենի իշխանության սահմանները տարածվում էին Սևանի արևելյան ափերից մինչև Մուխանք դաշտը ( Միլի տափաստանը – Վ. Բ. ), ( այժմյան ԱՀ-ի Մարտակերտի, Շահումյանի, Քարվաճառի, Քաշաթաղի, Շուշիի շրջանը, Մարտունու և Ասկերանի շրջանների մի մասը և ՀՀ Գեղարքունիքի մարզի արևելյան հատվածները )։
Փաստորեն Խաչենի իշխանությունը, իր մեջ ներառելով Արցախի տարածքի գերակշիռ մասը, միջնադարում երբեմն իր անունը տարածում էր ողջ նահանգի վրա։
Սահլ Սմբատյանի կյանի վերջին տարիներին երկիրը կառավարում էին նրա երկու որդիները՝ Հովհաննեսը և Ատրներսեհը։ Հովհաննեսը տնօրինում էր Ներքին Խաչենի գավառներին՝ Թարթառի աջափնյակն ու Խաչենագետի ավազանը, իսկ Ատրներսեհը իշխում էր վերին Խաչենում։ Չնայած դրան ավագության կարգով կրտսեր եղբայրը ընդունում էր Հովհաննեսի գերագահությունը։ Դրա մասին է վկայում սուրբ Հակոբա վանքում 853 թվականից պահպանված, մինչև այժմ հայտնի հնագույն գիր-թվական ունեցող, մի արձանագրություն, որի մեջ Հովհաննեսը ներկայանում է որպես Հայաղվանքի իշխան։
Արաբական տիրապետության դեմ կազմակերպված ապստամբության պատճառով հայ մի շարք իշխանների, այդ թվում Սահլ Սմբատյանին և իր երկու որդիներին, 855 թվականին Բուղան աքսորել է Արաբիա։ Աքսորից տուն վերադարձավ միայն Ատրներսեհը և շարունակեց իշխել ինչպես Վերին, այնպես էլ Ներքին Խաչենում։
Խաչենի իշանությունը առավել հզորացավ 9-րդ դարի վերջերին Ատրներսեհի որդի Գրիգոր Առանշահիկի իշխանության տարիներին։ Նա իր իշխանությունը տարածեց նաև Կուր գետից այն կողմ՝ Կամբեջան գավառի վրա։ Գրիգորի տիրույթներն այդ ժամանակաշրջանում էին արևմուտքում՝ մինչև Սևանի արևելյան ափերը, Մեծ Մազրա, Շողվագ կետերով, իսկ արևելքում՝ մինչև Պարսկաստանի մատույցները։
Արաբական աղբյուրներում Գրիգորը հիշատակվում է Համամ անունով, որը հունարեն «Գրիգորի» արաբերեն թարգմանությունն (երկուսն էլ նշանակում են «զգոն, արթուն, հոգատար»)։ Փաստորեն աղբյուրներում հանդես եկող Համամ Բարեպաշտը նույն Գրիգոր Առանշահիկն է։
Չնայած իր հզորությանը, Համամ-Գրիգորը ճանաչում էր Բագրատունիների գերագահությունը։
Առանշահիկների իշխանական տունը շարունակում էր գլխավորել Խաչենի քաղաքական, տնտեսական ու մշակութային կյանքի առաջընթացը։ Գրիգորը Թարթառի աջ ափին կառուցեց Հավքախաղաց բերդը, որը դարձավ աթոռանիստ կենտրոն։ Առանշահիկների հովանավորությամբ Խաչենի տարբեր գավառներում կառուցվեցին անառիկ ամրոցներ՝ Կաչաղակաբերդը, Խաչենաբերդը, Խոխանաբերդը, Լևոնաբերդը, Ջրաբերդը, հրաշագեղ խաչքարեր ու վանական համալիրներ։ Այդ խաչքարերից մեկ գտնվել է Աղդամի շրջանի Սոֆուլու գյուղում և այսօր պահվում է Ադրբեջանի պատմության թանգարանում։ Հայատառ այդ շիրիմաքարը ադրբեջանցիները համարում են իրենց ստեղծածը։
Քաղաքական կայունություն ունեցող և տնտեսական ու մշակութային վերընթաց ապրող Խաչենի իշխանության հետ սերտ հարաբերություններ ունեին ոչ միայն հայկական թագավորությունները, այլև հեռու և մոտիկ պետությունները։ 10-րդ դարում Բյուզանդիայի Կոստանդին Ծիրանածին կայսրը վկայում է, որ իր երկիրը առնչություններ ուներ Արցախի հետ և նամակներ հղելիս այն հասցեագրվում էր այսպես՝ «Հայաստան-Խաչենի իշխանին»։ Համամ Բարեպաշտը հեղինակություն էր նաև արաբական խալիֆայությունում։ Երբ 893թ․ արաբները գերում են հայոց կաթողիկոս Գևորգ Բ Գառնեցուն և հասցրել էին Պարտավ, Համամ-Գրիգորը նրան ազատեց «բազմաբաշխ գանձեր վճարելով, ապա նրան շքեղ մեծարանքներով, ողջ-առողջ ուղարկեց Հայաստան»։
9-րդ դարի վերջերին Համամ-Գրիգորի մահվանից հետո Խաչենի իշխանությունը տրոհվում է նրա որդիների միջև։ Գրիգորը-Համամը ունեցել է 5 արու զավակներ՝ Ապուլին, Ատրներսեհը, Սահակ Սևադան, Սմբատը և Վասակը։ Ավագ որդին՝ Ապուլին սպանվել է եղբոր՝ Սմբատի կողմից։ Դրա մասին է վկայում Աղդամի շրջանի Սոֆուլու գյուղում մնացած շիրիմաքարը։
Համամ Բարեպաշտի մյուս որդին Ատրներսեհը 910 թվականին Կուրի ձախափնյակում հիմնում է Կամբեճան-Շաքիի թագավորությունը։ Այստեղ նա իշխեց մինչև 10-րդ դարի կեսերը։ Նրան փոխարինեց որդին՝ Իշխանակը։ Վերջինս տեղի տվեց իր մոր՝ վրաց իշխանաց իշխան Գուրգենի քրոջ, Դինարի խարդավանքներին գավառի հայության զգալի մասին դարձրեց քաղկեդոնական և մեկընդմիշտ կտրեց հայկական միջավայրից։
Այլ ընթացք ունեցան Սահակ Սևադայի, Սմբատի և Վասակի իշխանությունները, որոնց և նրանց հաջորդների հայրենանվեր գործունեության շնորհիվ, մաքառելով չարի ու թշնամու դեմ, երկար դարեր հայությունը պահպանեց իր ինքնությունը։ Սահակ Սևադան՝ Խաչենի իշխանական տան ամենաքաջ ու գրասեր ներկայացուցիչներից մեկը, քննարկվող ժամանակաշրջանում իշխում էր անմատչելի լեռնաստան Փառիսուսում, ինչպես նաև Գարդմանում ու Ձորագետում։ Հայոց կենտրոնական թագավորության և հարևան իշխանությունների հետ սերտ կապեր ստեղծելու նպատակով Սահակ Սևադան իր դստերը՝ Շահանդուխտին կնության էր տվել Սյունյաց գահերեց իշխան Սմբատին, իսկ մյուսին Բագրատունի Աշոտ Բ Երկաթին։ Ժամանակակից պատմիչ Հովհաննես կաթողիկոսը նրան կոչում է «հոյակապ իշխան մեծ Սահակ», որ ուներ «զիմաստութիւնն իւր մեծ»։
Անհանգիստ ու արդարամիտ խառնվածք ունեցող իշխանը չէր հանդուրժում հայ նահատակների նկատմամբ Աշոտ Բ Երկաթի կոշտ դիրքորոշումը, որի հետևանքով գործը հասնում է պատերազմական ընդհարման։ Ահեղ ճակատամարտում Սահակ Սևադան և նրա որդի Գրիգորիսը պարտվում են։ Աշոտ Բ-ն այլ պատիժ չգտնելով կուրացնել է տալիս աներոջն ու նրա որդուն։ Նման վերաբերմունքի հետևանքով Աշոտ Բ արքայից երես թեքեցին հայ իշխանները և նա արաբների դեմ պայքարում մնաց միայնակ։ Սմբատն ու Վասակը իշխում էին երկրի ներքին գավառներում։ Սմբատը տիրում էր Ներքին Խաչենում՝ Գանձասարի շրջակայքում, իսկ Վասակը՝ Վերին Խաչենում։
Համամ Բարեպաշտից սերված այս ճյուղերը հետագայում տվել են նոր ոստեր։ 12 և 13-րդ դարերի իրողություններում հայտնի են Հաթերքի Վախտանգյանները, Խոխանաբերդի Վախտանգ Սակառյանները, Գեռաքարեցի իշխանազունները, Դեսումյանները, Դլենյանները և Խաղբակյան-Պռոշյանները։ Վերջիններս Զաքարյանների օրոք իշխում էին Սյունիքի և Այրարատի մի մասում և լուսավոր հետք թողեցին հայոց պատմության միջնադարյան ժամանակահատվածում։
ՓԱՌԻՍՈՍԻ ԹԱԳԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆԸ
Բագրատունյաց թագավորության շրջանում Արցախում գործող պետական միավորներից իր նշանակությամբ և հզորությամբ հաջորդը կարելի է համարել Փառիսոսի թագավորությունը։ Սահակ Սևադայի հիմնած իշխանության հիմքերի վրա 10-րդ դարի կեսերին նրա թոռան՝ Հովհաննես-Սենիքերիմի ջանքերով ստեղծվում է Փառիսոսի թագավորությունը։ Վերոհիշյալ թագավորությունը տարածվում էր Շամքոր գետակի վերին ավազանում, Արցախի լեռնաշղթայի փեշերով դեպի հյուսիս ու արևմուտք մինչև Շամքոր, հյուսիսում սահման ունենալով Կուր գետը։ Հովհաննես-Սենիքերիմի իշխանությունը ճանաչեցին Գարդմանքի, Ձորագետի և Ուտիքի ուրիշ հողերի տերերը։ Փառիսոսի թագավորությունը ճանաչում են Պարսից արքունիքը և Բյուզանդիայի կայսրը։ Սերտ կապեր հաստատելով Ատրպատականում նստող Մելիք-շահի հետ և ձեռք բերելով նրա վստահությունն ու հովանավորությունը՝ Հովհաննես-Սենիքերիմը ընդարձակեց թագավորության սահմանները, բարեկարգեց երկրամասը, կառուցեց վանքեր ու եկեղեցիներ, խթանեց մշակութային գործը։ Թագավորանիստ քաղաքն էր Փառիսոսը։ Դեռևս 8-րդ դարի սկզբներին վրացական աղբյուրներում հիշատակվող այս քաղաքը Հովհաննես-Սենիքերիմը նորից կառուցապատեց, այն ամրացնելով անմատչելի պարիսպներով, աշտարակներով, դարձնելով անմատչելի բերդաքաղաք։ Փառիսոս բերդաքաղաքը տեղադրվում է Շամքոր գետակի վրա, Կալաքենդ գյուղի մոտ և նրա շրջակայքում։
Հզորացող Փառիսոսի թագավորությունը անհանգստություն է առաջացնում հարևանների շրջանում՝ մանավանդ վրաց թագավորությանը, Անիի Բագրատունիներին և Գանձակի մահմեդական ամիրայությանը։ 1003 թ․ մահացան Հովհաննես-Սենիքերիմը և նրա եղբայր Գրիգորը։ Օգտվելով առիթից նույն 1003 թ․ Գագիկ Բագրատունին, դաշնակցած Գանձակի Փադլուն ամիրայի հետ, փորձեցին իրենց միջև կիսել Փառիսոսի թագավորության տարածքները։ Սակայն այս ձեռնարկումը անհաջողության է մատնվում։ Գահն անցնում է Գրիգորի որդի Փիլիպեին։ Չնայած թագավորությունը շարունակում էր ապրել, բայց նրա դիրքերը երերուն էին։ Դա հիմնականում պայմանավորված էր 10-րդ դարի 70-ական թվականներից Գանձակում հաստատված Փադլունյան մահմեդական ամիրայության հետ, որը սերվել է իրանական-քրդական Շեդադյաններից։ Սա առաջին մահմեդական վարչական ինքնուրույն միավորն էր, որ խաթարեց Հայոց արևելից կողմանց միասնությունը։ Աղբյուրները վկայում են, որ Փադլունյաններին օժանդակում էին հայ իշխանները։ Հայրենադավ ուժերի վրա հենվելով Փադլունյանները Արցախում և Ուտիքում իշխող Առանշահիկների տոհմի ներկայացուցիչներին դուրս են մղում երկրամասի դաշտավայրային շրջաններից։
Շուրջ մեկդարյա գոյությունից հետո կործանվեց նաև հայկական գավառային թագավորություններից մեկը։
Օշինի հաջորդներից էր Հեթում Ա-ը, որից էլ սկզբնավորվում է Կիլիկիայի Հեթումյանների թագավորական տունը։
Մասշտաբից տնտեսում
Մասշտաբից տնտեսում, միկրոէկոնոմիկայում դրանք այն ծախսերի առավելություններն են, որոնք ձեռնարկությունները ձեռք են բերում իրենց գործունեության մասշտաբի պատճառով (սովորաբար չափվում են արտադրված արտադրանքի քանակով),մեկ միավորի ծախսի արժեքը նվազում է աճող մասշտաբով։ Մասշտաբից տնտեսման հիմքում կարող են լինել տեխնիկական, վիճակագրական, կազմակերպչական կամ հարակից գործոններ շուկայի վերահսկման աստիճանի։ Մասշտաբից տնտեսումը տարածվում է մի շարք կազմակերպչական և գործարար իրավիճակների վրա, տարբեր մակարդակներում, ինչպիսիք են արտադրությունը, գործարանը կամ ամբողջ ձեռնարկությունը։ Երբ միջին ծախսերը սկսում են նվազել, արտադրանքի մեծացմամբ, այդ ժամանակ առաջանում է մասշտաբից տնտեսումը։ Մի շարք մասշտաբից տնտեսման ձևեր, ինչպիսիք են արտադրական օբյեկտների կապիտալ ինքնարժեքը, տրանսպորտի և արդյունաբերական սարքավորումների շփումից առաջացած կորուստները, ունեն ֆիզիկական կամ ինժեներական հիմք։
Բագրատունիներ
ՓԱՌԻՍՈՍԻ ԹԱԳԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆԸ
Չնայած կործանվեց Փառիսոսի թագավորությունը, բայց նրա ավանդները վախճան չունեցան։ Դրանք արմատավորվեցին և տարածվեցին հայկական մյուս նահանգներում, ուր հիմնավորվել էին Առանշահիկների տոհմի վերընձյուղված ոստերը։ Հայտնի է, որ Սահակ Սևադայի դստրերից մեկը՝ Շահանդուխտը հարս էր գնացել Բաղաց Կապան, իսկ Սենիքերիմի քույրը Կարսի Մուշեղ Բագրատունի թագավորի կինն էր։ Նրանք, ինչպես նաև նրանցից սերվածները, մշակութային և հայրենանվեր այլ ձեռնարկումներ իրականացրին վերոհիշյալ թագավորություններում, շարունակելով Առանշահիկների կենսունակ ավանդները։
ԴԻԶԱԿԻ ԻՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
8-րդ դարի վերջին Արցախի հարավային գավառներում իշխում էր Առանշահիկների մեկ այլ ճյուղ։ Դիզակի իշխանությունը վերընթացի ուղին բռնեց Եսայի Աբու Մուսեի կառավարման շրջանում ( 9-րդ դարի առաջին կես )։ Նրա իշխանությունը տարածված էր Դիզակ գավառի և Վարանդայի մի մասի վրա։ Միաժամանակ տիրանալով Միհրանյանների կալվածքներին Եսայի իշխանը ստեղծեց տվյալ ժամանակաշրջանում Արցախում գործող իշխանություններից մեկը։ Ունենալով ռազմական պատկառելի ուժ Եսայի իշխանը դիմակայեց արաբներին և դրսեկ մյուս թշնամիներին։
Մասշտաբից տնտեսում
Մասշտաբից տնտեսման մեկ այլ աղբյուր է յուրաքանչյուր միավոր ցածր գնով ձեռք բերելու հնարավորությունը, երբ դրանք գնվում են մեծ քանակությամբ։
Բագրատունիներ
ԴԻԶԱԿԻ ԻՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
855 թ․ Եսայի իշխանին խարդավանքով Բաղդադ տանելուց հետո, որի մասին հանգամանալից խոսվեց վերևում, հոր գործը շարունակեց Մովսես իշխանը։ Այս Մովսես իշխանի անունով էր Եսային կոչում Աբու Մուսե ( Եսայի՝ հայր Մովսեսի )։ Տվյալ ժամանակաշրջանում Արցախում գործող սովորության համաձայն երբեմն թագավորական տան պայազատները իշխում էին երկրամասի տարբեր գավառներում՝ ընդունելով ավագի գերագահությունը։ Նման կարգավիճակով Դիզակում իշխում էին Մովսեսի որդիները՝ Գագիկը և Վաչագանը։
Մասշտաբից տնտեսում
Մասշտաբից տնտեսումը հաճախ ունի սահմանափակումներ, ինչպիսիք են սահմանված օպտիմալ կետն անցնելը, երբ մեկ լրացուցիչ միավորի համար ծախսերը սկսում են մեծանալ։ Ընդհանուր սահմանափակումներից է նաև այն, երբ հումքի մոտակա մատակարարումը շատ է, այդպիսիք են ՝ փայտանյութի, պղպեղի և թղթի  արդյունաբերությունը։ Մեկ միավորի քաշի համար ցածր գների ընդհանուր սահմանը ցույց է տալիս տարածաշրջանային շուկայի հագեցվածությունը, այդպիսով ստիպված լինելով արտադրանք իրականացնել ոչ տնտեսական հեռավորությունների վրա։ Այլ սահմանափակումները ներառում են ավելի քիչ արդյունավետ էներգիա կիրառումը, կամ թերի ապրանքի բարձր մակարդակ ունենալը։
Բագրատունիներ
ԴԻԶԱԿԻ ԻՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
Իշխանանիստ Տումիի թիկունքում է գտնվում Դիզակի իշխանների գերեզմանոցը, որից քիչ վերև՝ մի առանձնացած սարահարթի վրա պահպանվում են շինության բեկորներ։ Տեղացիները ավանդաբար դրան անվանում են Թագավորի պալատ։ Վերոհիշյալ շինությունից քիչ հեռավորության վրա՝ բլրին գտնվում է ավերված մատուռ և մի տապանքար՝ Թագավորի գերեզմանը։ Մակար Բարխուդարյանի կարծիքով դա Գագիկ իշխանի գերեզմանոցն է։ Թագավորի պալատից հյուսիս ձորում պահպանվում է սրբատաշ քարերով կառուցված Թագավորի աղբյուրը։ Գյուղի հարավային կողմում կանգնած կիսավեր Կարմիր եկեղեցու լուսամուտի կամարին կար արձանագրություն. «Ի ՆԽԹ (1000) թվին Հայոց, ի թագաւորութեանս տեառն Գագիկա՝ որդու Մուսէի, ես՝ Սոփի, դուստրը Մուսէի շինեցի տուն Աստուծո»։ Արձանագրություն ունեցող քարը պահպանվում է Արցախի պետական պատմաերկրագիտական թանգարանում։
Մասշտաբից տնտեսում
Խոշոր արտադրողները սովորաբար արդյունավետ են արտադրանքի (ապրանքատեսակի) երկարաժամկետ հեռանկարում և թանկ են համարում հաճախակի որակը փոխելը։ Հետևաբար նրանք խուսափում են մասնագիտական որակներից, չնայած ավելի բարձր շահույթ ունեն։ Հաճախ ավելի փոքր (սովորաբար ավելի հին) արտադրական օբյեկտները մնում են կենսունակ ՝ ապրանքային սովորական արտադրությունից դեպի մասնագիտացված ապրանքների արտադրություն փոխվելով ։
Բագրատունիներ
ԴԻԶԱԿԻ ԻՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
Փաստորեն Գագիկի քույր Սոփին նույնպես վկայում է Արցախի հարավային հատվածում գոյություն ունեցած թագավորության մասին։
Գագիկի թագավորական իշխանության մասին է վկայում նաև նրան վերաբերող մի այլ արձանագրություն՝ Վարանդայի Վերին Թաղավարդ գյուղի Ջոխտ--Պառավածառ եկեղեցու մի խաչքարի վրա, նրան ճանաչում էր իբրև «Աղուանից իշխանաց իշխանի ․․․
Մասշտաբից տնտեսում
Ակնարկ
Մասշտաբից տնտեսման գաղափարը այն է, որ նրանով կարող է բացատրվել իրական աշխարհի երևույթները, ինչպիսիք են միջազգային առևտրի մոդելը կամ շուկայում ֆիրմաների թիվը։ Մասշտաբից տնտեսման երևույթի մշակումը հնարավորություն է տալիս բացատրել, թե ինչու է ընկերությունների աճը բարձր որոշ արդյունաբերական ճյուղերում։ Դա նաև առևտրի 3 քաղաքականությունների բացատրությունն է, քանի որ որոշ մասշտաբի տնտեսման տեսակներ կարող են պահանջել ավելի մեծ շուկա, քան դա հնարավոր է ունենալ տվյալ երկրում, դա, օրինակ, արդյունավետ չի լինի Լիխտեյնշտենի համար՝ ունենալ իր սեփական ավտոմեքենա արտադրող ընկերությունը, եթե նրանք պետք է վաճառեն միայն ներքին շուկայում։ Մեքենա արտադրող ընկերությունը կարող է շահութաբեր լինել միայն այն ժամանակ, երբ նրանք բացի ներքին շուկայում վաճառելւց նաև արտահանեն դրանք։ Մասշտաբից տնտեսումը դեր ունի նաև «բնական մենաշնորհ»ի մեջ։ Մասշտաբից տնտեսման 2 տարբերակների միջև կա տարբերություն, դրանք են՝ ներքինը և արտաքինը։ Այն արդյունաբերությունը, որը ներկայացնում է ներքին տնտեսությունը, դա այն է, որտեղ արտադրության գները ընկնում են երբ արդյունաբերության մեջ ֆիրմաների թիվը նվազում է, բայց այս ֆիրմաները բարձրացնում են իրանց արտադրանքի քանակը, որպեսզի հասնեն նախորդ մակարդակին։ Հակառակը այն է, երբ արդյունաբերությունը դրսևորում է մասշտաբի արտաքին տնտեսում, երբ ծախսերն իջնում են ավելի շատ ֆիրմաների պատճառով, դրանով իսկ թույլ տալով ավելի արդյունավետ օգտագործել մասնագիտացված ծառայություններն ու մեքենաները։
Toyota ընկերության արտադրության ծառայությունների կառավարիչ և թարգմանիչ՝ պրոֆեսոր Ջոն Սեդդոն, պնդում է, որ մասշտաբից տնտեսման փորձ կատարելը ծառայությունների ոլորտում միֆ է։ Փոխարենը նա հավատում է, որ տնտեսումը բխելու է ծառայության հոսքի բարելավումից, հաճախորդի պահանջարկի առաջին ստացումից մինչև այդ պահանջարկի վերջնական բավարարում։ Փորձելով կառավարել և նվազեցնել միավոր ծախսերը, ֆիրմաները հաճախ բարձրացնում են ընդհանուր ծախսերը ստեղծելով պահանջարկի պակաս։ Սեդդոմնը պնդում էր, որ մասշտաբից տնտեսման փաստարկները հավանականորեն ակնհայտ և մի փոքր կոշտ տվյալների խառնուրդ են, որոնք հավաքվել են երկու լայն պնդումներ ներկայացնելու համար, որոնց համար փաստացի քիչ փաստեր կան ։
Բագրատունիներ
Գրականություն
Կատեգորիա:Բագրատունիներ
Մասշտաբից տնտեսում
Ֆիզիկական և ինժեներական հիմք. Բարձրացված հարթության տնտեսություններ
Ինժեներագիտության ոլորտում ճանաչված որոշակի մասշտաբի տնտեսուներ ունեն ֆիզիկական հիմք, որոնցից է քառակուսի-խորանարդի օրենքը, որով նավի մակերեսը մեծանում է քառակուսիով,մինչդեռ ծավալը մեծանում է խորանարդով։ Այս օրենքն ուղղակիորեն ազդում է այնպիսի բաների կապիտալի արժեքի վրա, ինչպիսիք են շինությունները, գործարանները, խողովակաշարերը, նավերը և ինքնաթիռները ։
Կառուցվածքային ճարտարագիտության մեջ ճառագայթների ամրությունը ավելանում է հաստության խորանարդներով։
Օդանավերի կամ նավերի նման տրանսպորտային միջոցների քաշի կորուստն ընդհանուր առմամբ աճում է ավելի քիչ, քան համամասնականը բեռի ծավալի մեծացման հետ, չնայած ֆիզիկական մասերը կարող են բավականին բարդ լինել։ Հետևաբար, դրանք մեծ պատրաստելու նպատակը այն է, որպեսզի նվազեցնեն վառելիքի ծախսը յուրաքանչյուր բեռին հաղորդված արագության համար։
Արդյունաբերական պրոցեսներից ջերմության կորուստը տարբերվում է խողովակների, տանկերի և այլ անոթների համար նախատեսված ծավալի մեկ միավորից, որը փոխհարաբերությունների մեջ է քառակուսի-խորանարդի օրենքի հետ  ։ Որոշ արտադրական ոլորտներում, գործարանների չափերի մեծացումը կրճատում է միջին փոփոխական ծախսերը ջերմության խնայողության շնորհիվ, որը արդյունք է ջերմության ցածր ցրման։
Բարձրացված հարթության տնտեսությունները հաճախ սխալ են մեկնաբանվում անբաժանելիության և տարածության եռաչափության միջև շփոթության պատճառով։ Այդ շփոթության առաջացման պատճառ է արտադրության եռաչափ տարրերի փաստը, ինչպիսիք են խողովակները և վառարանները, տեղադրվելուց և օգտագործելուց հետո միշտ տեխնիկապես անբաժանելի են։ Ինչևէ, մասշտաբի տնտեսումը չափերի մեծացումից կախված չէ անբաժանելիությունից, այլ բացառապես տարածության եռաչափությունից։ Իսկապես, անբաժանելիությունը ներառում է միայն արտադրական կարողությունների հավասարակշռմամբ արտադրվող մասշտաբի տնտեսման առկայությունը, վերևում դիտարկվածը, մեկ գործարանի օգտագործման արդյունքում ավելացող եկամտաբերությունն է, դրա ավելի արդյունավետ օգտագործման շնորհիվ արտադրված քանակօ ավելացումը։ Այնուամենայնիվ, այս վերջին երևույթը ոչ մի կապ չունի մասշտաբի տնտեսման հետ, որը, ըստ սահմանման, կապված է ավելի մեծ գործարանի օգտագործման հետ ։
Տնտեսում պահուստների և պաշարների պահպանման մեջ
Մասշտաբի տնտեսման հիմքում կան նաև մասշտաբի վերադարձներ, որոնք կապված են վիճակագրական գործոնների հետ։ Իրականում, եթե ներգրավված ռեսուրսների քանակը ավելի մեծ է, այնքան փոքր է այն պահուստների քանակը, որոնք անհրաժեշտ են անկանխատեսելի իրավիճակների (օրինակ ՝ մեքենայի պահեստամասեր, գույքագրում, շրջանառու կապիտալ և այլն) հաղթահարելու համար ։
Գործարքների տնտեսումներ
Ընդհանուր առմամբ ավելի մեծ մասշտաբները որոշում են ավելի մեծ սակարկելի ուժ ՝ ներդրումների նկատմամբ և հետևաբար օգուտներ են քաղում ֆինանսական տնտեսումից՝ հումքի և միջանկյալ ապրանքների ձեռքբերման առումով, համեմատած այն ընկերությունների հետ, որոնք ավելի փոքր քանակ են պատվիրում։ Այս իրավիճակում մենք խոսում ենք ֆինանսական տնտեսման մասին, ընդգծելով այն փաստը, որ ոչինչ չի փոխվում «վերադարձի մասշտաբի» ֆիզիկական տեսակետից։ Ավելին, մատակարարման պայմանագրերը ենթադրում են կայուն ծախսեր, որոնք արտադրության մասշտաբի աճի դեպքում հանգեցնում են միջին ծախսերի նվազմանը ։
Արտադրության կարողությունների հավասարակշռությունից բխող տնտեսումներ
Արտադրության կարողությունների հավասարակշռությունից բխող տնտեսումները սկսում է այն հնարավորությունից, որ արտադրության ավելի մեծ մասշտաբը ներառում է արտադրության գործընթացի անհատական փուլերի արտադրական կարողությունների ավելի արդյունավետ օգտագործում։ Եթե ներդրումներ անբաժանելի և լրացնող են, փոքր մասշտաբը կարող է ենթարկվել պարապ ժամանակների կամ որոշ ենթաօրենսդրական պրոցեսների արտադրունակության անօգտագործման։ Արտադրության ավելի բարձր սանդղակը կարող է համատեղել արտադրության տարբեր կարողությունները։Մեքենաների պարապ ժամանակի նվազեցումը խիստ կարևոր է մեքենաների բարձր գնի դեպքում ։
Աշխատուժի բաժանման և վերադաս տեխնիկայի օգտագործման արդյունքում առաջացած տնտեսումներ
Մեծ մասշտաբի տնտեսությունը թույլ է տալիս ավելի արդյունավետ աշխատանքի բաժանում կատարել։ Աշխատանքի բաժանման տնտեսումը բխում է արտադրության արագության բարձրացումից, կարողությունը կիռառել մասնագիտացված անձնակազմ և առավել արդյունավետ տեխնիկա։ Աշխատանքի բաժանման աճը անխուսափելիորեն բերում է մուտքերի և արդյունքների որակի փոփոխության ։
Կառավարչական տնտեսում
Մի շարք ադմինիստրատիվ և կազմակերպչական գործունեությունները հիմնականում ճանաչողական են և հետևաբար մեծապես կախված են արտադրության մասշտաբից ։ Երբ գործարանի և աշղատանքի բաժանման վարչության չափերը մեծանում են, հնարավորությունների պատճառով առաջանում են մի շարք առավելություններ կազմակերպա-կառավարչական գործունեությունը ավելի արդյունավետ իրականացման  և հաշվապահական հաշվառման և հսկման տեխնիկայի կատարելագործման համար ։ Ավելին, այն ընթացակարգերը և ռեժիմները, որոնք պարզվել են, որ լավագույնն են, կարող են վերարտադրվել ղեկավարների կողմից տարբեր ժամանակներում և վայրերում։
Ուսուցման և աճի տնտեսումներ
Ուսուցման և աճի տնտեսումները մասշտաբի դինամիկ տնտեսումների հիմքն է, որը ասոցացվում է մասշտաբի հարթության աճի գործընթացով և ոչ թե ինքնուրույն մասշտաբի չափով։ Սովորելն անելով, ենթադրում է կատարելագործման կարողության բարելավում և նպաստում է լրացուցիչ նորարարությունների ներդրմանը` միջին ծախսերի առաջանցիկ իջեցմամբ ։ Ուսուցման տնտեսումները ուղղակիորեն համամասնական են կուտակային արտադրությանը(փորձի կորին)։ Աճի տնտեսումը պատահում է այն ժամանակ, երբ ընկերությունը առավելություն է ձեռք բերում ` ավելացնելով դրա չափը։ Այս տնտեսումները պայմանավորված են որոշակի ռեսուրսների կամ իրավասությունների առկայությամբ, որոնք լիովին չեն օգտագործվում հատուկ շուկայական դիրքերի առկայության պատճառով, և ստեղծում են դիֆերենցիալ առավելություն ֆիրմաների չափի ընդլայնման համար։ Աճի տնտեսումը անհետանում է,երբ մասշտաբի չափի ընդլայնման գործընթացը ավարտվում է։ Օրինակ, մի ընկերություն որը ունի սուպերմարկետների ցանց, օգուտ է ստանում աճի տնտեսությունից, եթե բացում է նոր սուպերմարկետ, նա ստանում է նոր սուպերմարկետի շուրջ իր ունեցած հողի գնի աճ։ Այս հողերի վաճառքը տնտեսական օպերատորներին, ովքեր ցանկանում են բացել խանութ սուպերմարկետի տարածքում, թուլտվություն են հայցում  ընկերությունից շահույթ ստանալու համար, շահույթ ստանալով շինարարական նշանակության հողերի արժեքի վերագնահատումից ։
Կապիտալ և գործառնական արժեք
Հայտնի է, որ կապիտալ նախագծերի ընդհանուր ծախսերը ենթակա են մասշտաբի տնտեսմանը։ Կիրառելի գնահատական է, որ եթե տվյալ չափի սարքավորումների համար կապիտալի արժեքը հայտնի է, չափի փոփոխումը կփոխի կապիտալի ինքնարժեքը հզորության հարաբերակցության 0.6 հզորությամբ (կետ վեցը ուժի կանոն) ։
Կապիտալի արժեքը գնահատելիս, որպես կանոն, դա պահանջում է աննշան աշխատանք և, հավանաբար, նյութերից ոչ ավելին ՝ տեղադրելու ավելի մեծ հզորության էլեկտրական լար կամ խողովակ, որն ունի զգալիորեն ավելի մեծ հզորություն ։
Բազմաթիվ սարքավորումների, ինչպիսիք են էլեկտրական շարժիչները, կենտրոնախույս պոմպերը, դիզելային և բենզինային շարժիչները, դրանց հզորության միավորի գինը նվազում է, քանի որ չափը մեծանում է։ Նաև արդյունավետությունը մեծանում է չափսերով ։
Նավի, գնացքների և ինքնաթիռների համար անձնակազմի չափի և այլ գործառնական ծախսեր
Նավի, ինքնաթիռների, գնացքների և այլ փոխադրամիջոցների անձնակազմի չափը չի ավելանում հզորության ուղղակի համամասնությամբ ։ Գործող անձնակազմը բաղկացած է օդաչուից, երկրորդ օդաչուից, նավարկողներից և այլն, և չի ընդգրկում ուղևորատար ծառայության անձնակազմ)։ Օդանավերի շատ մոդելներ զգալիորեն երկարացվել կամ «ձգվել են» ՝ բեռնվածքի մեծացման համար ։
Շատ արտադրական օբյեկտներ, հատկապես նրանք, ովքեր պատրաստում են քիմիական նյութեր, զտված նավթամթերք, ցեմենտ և թուղթ, ունեն աշխատանքային պահանջներ, որոնց վրա մեծապես չի ազդում գործարանների կարողությունների փոփոխությունը։ Դա նրա համար է, քանի որ ավտոմատացված պրոցեսների աշխատանքային պահանջները հակված են գործողության բարդության, այլ ոչ թե արտադրության տեմպի, և շատ արտադրական օբյեկտներ ունեն գրեթե նույն հիմնական թվով վերամշակման քայլեր և սարքավորումների կտորներ ՝ անկախ արտադրական հզորությունից։
Ապրանքների տնտեսական օգտագործում
Կարլ Մարքսը նկատել է, որ մեծ մասշտաբը արտադրությանը թույլ է տալիս իրականացնել արտադրանքի տնտեսական օգտագործում, որը հակառակ դեպքում աղբ կլիներ ։ Մարքսը որպես օրինակ բերեց քիմիական արդյունաբերությունը, որն այսօր նավթաքիմիական նյութերի հետ միասին շարունակում է կախված լինել տարբեր մնացորդային ռեակտիվ հոսքեր աղի արտադրանքներից վերածելուց։ Պղպեղի և թղթի արդյունաբերության մեջ տնտեսապես այրվում է կեղևը և փայտանյութի մասնիկները, որպեսզի արտադրեն պրոցեսային գոլորշի և վերականգնեն ծախսված փխրուն քիմիական նյութերը ՝ օգտագործելի ձևի վերածվելու համար։
Մասշտաբից տնտեսում և մասշտաբից վերադարձ
Մասշտաբից տնտեսումը կապված է, և կարող է հեշտությամբ շփոթվել մասշտաբի վերադարձի տեսական տնտեսական հասկացության հետ։ Որտեղ մասշտաբից տնտեսումը վերաբերում է ֆիրմաների ծախսերին, մասշտաբից վերադարձը նկարագրում է արտադրության գործառույթում ներդրումների և ծախսերի միջև փոխհարաբերությունը երկար ժամանակահատվածում։ Արտադրական գործառույթը ունի հաստատուն մասշտաբից վերադարձ, եթե որոշ համամասնությամբ բոլոր մուտքերը ավելացնելով, արդյունքն աճում է նույն նույն համամասնությամբ։ Վերադարձը նվազում է, եթե ասենք, որ կրկնակի մուտքերը հանգեցնում են արդյունքի կրկնակի նվազման, և կաճի, եթե արդյունքը ավելին է կրկնակիից։ Եթե մաթեմատիկական ֆունկցիան օգտագործվում է, որպեսզի նեկայացվի արտադրական գործառույթը, և եթե արտադրական գործառույթը համասեռ է, մասշտաբից վերադարձը արտահայտվում է համասեռության աստիճանային ֆունկցիայով։ Համասեռ արտադրական գործառույթը հաստատուն մասշտաբի վերադարձի հետ համասեռության առաջին աստիճանն է, մասշտաբից վերադարձի աճը ներկայացվում է համասեռության մեկից բարձր աստիճանով, և նվազող մասշտաբից վերադարձըներկայացվում է համասեռության մեկից ցածր աստիճանով։
Եթե ֆիրման կատարյալ մրցակից է բոլոր ներդրումային շուկաներում, ուրեմն մեկ միավոր ներդրման արժեքը չի փոխվում նրանից, թե որքան ներդրումներ է ֆիրման գնել, հետո դրանով կարելի է ցույց տալ, որ արտադրանքի որոշակի մակարդակում, ֆիրման ունի մասշտաբից տնտեսում և դա միայն այն դեպքում, եթե այն աճել է մասշտաբով վերադառնալու դեպքում։ Այն ունի մասշտաբի դիսեկոնոմներ, միայն այն դեպքում, երբ այն նվազում է մասշտաբի վերադարձից, և եթե այն չունի տնտեսում և մասշտաբի դիսեկոնոմներ, ուրեմն անընդհատ վերադառնում է մասշտաբով   ։ Այս դեպքում, վաճառքի շուկայում կատարյալ մրցակցության պայմաններում երկարաժամկետ հավասարակշռությունը կներառի բոլոր այն ընկերություններին, որոնք գործում են իրենց երկարաժամկետ միջին արժեքի կորերի նվազագույն կետում (այսինքն ՝մասշտաբի տնտեսումների և մասշտաբի ծախսերի միջև սահմանային գծում)։
Այնուամենայնիվ, եթե ֆիրման կատարյալ մրցակից չէ ներդրումների շուկայում, ապա վերևում արված եզրակացությունը փոփոխվում է։ Օրինակ,եթե կա աճող մասշտաբից վերադարձ վաճառքի շուկաների որոշ տիրույթներում, բայց ֆիրման այնքան մեծ է մեկ կամ մի քանի ներդրումային շուկաներում, որ իր մուտքի մեծացումը մղում է մուտքի մեկ միավորի արժեքը մեծացման, այդ դեպքում արտադրանքը կարող է ունենալ մասշտաբի դիսեկոնոմյա վաճառքի շուկաների այդ մակարդակների շարքում։ Հակառակը, եթե ընկերությունն ի վիճակի է ունենալ մուտքային մասի մեծ զեղչեր, ապա դա կարող է ունենալ մասշտաբի տնտեսում արտադրության որոշ մակարդակների արտադրանքի մեջ, նույնիսկ եթե այդ արտադրանքի սահմաններում նվազում է արտադրության եկամտաբերությամբ։
Ըստ էության, մասշտաբից վերադարձը վերաբերում է ներդրումների և վաճառքի միջև փոփոխությանը։ Այս հարաբերությունը արտահայտվում է «ֆիզիկական» իմաստներով։ Բայց երբ խոսքը գնում է մասշտաբից տնտեսման մասին, քննարկվում է այն հարաբերությունը, որը կա արտադրության միջին արժեքի և մասշտաբի չափի միջև։ Մասշտաբից տնտեսման վրա ազդում է ներդրումների գների փոփոխությունը։ Եթե ներդրումների գները պահպանվում են մույմը, ֆիրմաների կողմից ձեռք բերվող քանակները ավելանում են, մասշտաբից վերադարձի և մասշտաբից տնտեսումների աճը կարելի է համարել հավասար։ Այնուամենայնիվ, եթե ներդրումների գները տարբեր են իրենց քանակների հետ համեմատած, որոնք գնվում են ֆիրմաների կողմից, այս դեպքում անհրաժեշտ է տարբերել մասշտաբից վերադարձը և մասշտաբից տնտեսումը։ Մասշտաբից տնտեսման գաղափարը ավելի ընդհանուր է, քան մասշտաբից վերադարձինը, քանի որ դա ներառում է ներդրումների գների փոփոխության հնարավորությունը երբ ներդրումների գնված քանակը տատանվում է արտադրության մասշտաբի փոփոխություններով ։
Գրականությունը ենթադրում է, որ հակադարձ աճուրդների մրցակցային բնույթի շնորհիվ, և ավելի ցածր գներ ու ցածր մարժաները փոխհատուցելու շնորհիվ, մատակարարները ավելի մեծ ծավալներ են փնտրում `ընդհանուր եկամուտները պահպանելու կամ ավելացնելու համար։ Գնորդները հակառակը, փորձում են օգտվեն ավելի մեծ ծավալների արդյունքում գործարքների ավելի ցածր ծախսերից և մասշտաբից տնտեսումից։ Արդյունքում բազմաթիվ ուսումնասիրություններ ցույց են տվել, որ գնումների ծավալը պետք է լինի բավականաչափ բարձր, որպեսզի ապահովի բավարար շահույթ `բավարար մատակարարներ ներգրավելու համար, և գնորդներին տրամադրի բավարար խնայողություններ` իրենց լրացուցիչ ծախսերը հոգալու համար ։
Այնուամենայնիվ, բավական զարմանալիորեն, Շալևը և Ասբյորսենը իրենց հետազոտության հիման վրա գտել են պետական հատվածի գնորդների կողմից պետական հատվածում անցկացվող 139 հակադարձ աճուրդներ, որ աճուրդի ավելի բարձր ծավալը կամ մասշտաբի տնտեսությունները չեն հանգեցրել աճուրդի ավելի լավ հաջողության։ Նրանք պարզեցին, որ աճուրդի ծավալը կապ չունի ոչ մրցակցության հետ, ոչ էլ գնորդների քանակով,և առաջարկեցին այն տեսակետը, որ աճուրդների ծավալը չի նպաստում լրացուցիչ մրցակցության։ Նրանք նշել են, սակայն, որ իրենց տվյալները պարունակում են ապրանքների լայն տեսականի, և յուրաքանչյուր շուկայում մրցակցության աստիճանը էականորեն տարբերվում է, և առաջարկում են, որ այս խնդրի վերաբերյալ հետագա հետազոտություններ իրականացվեն `որոշելու, թե արդյոք այդ գտածոները մնում են նույնը` նույն ապրանքը գնելիս, ինչպես փոքր, այնպես էլ մեծ ծավալի համար։ Մրցակցային գործոնների կայուն պահպանումը, աճուրդների ծավալը մեծացնելով կարող է էլ ավելի մեծացնել մրցակցությունը ։
Դասական տնտեսագետների մասշտաբից տնտեսումը
Աշխատուժի բաժանման առավելությունների առաջին համակարգված վերլուծությունը, որը ունակ է մասշտաբից տնտեսում առաջացնել և՛ ստատիկ, և՛ դինամիկ իմաստով, գրված էր Ադամ Սմիթի առաջին հայտնի գրքում (1776), որը ընդհանուր առմամբ, քաղաքական տնտեսության հիմնադիր էր համարում ինքնավար կարգապահությունը։
Ջոն Ստյուարտ Միլը,իր Սկզբունքների առաջին գրքի IX գլուխում, անդրադառնալով Չարլզ Բաբբաժի աշխատանքին (Մեքենաների և արտադրությունների տնտեսագիտության վերաբերյալ), լայնորեն վերլուծում է արտադրական միավորի ներսում աճող եկամուտների և արտադրության մասշտաբների միջև փոխհարաբերությունները։
Մարքսի մասշտաբից տնտեսումը և բաշխման հետևանքները
Կարլ Մարքսը իր «Das Kapital»-ում (1867),անդրադառնում է Չարլզ Բաբբաժին, լայնորեն վերլուծում է մասշտաբից տնտեսումը և եզրակացնում, որ դրանք կապիտալի անընդհատ աճող կենտրոնացման հիմքում ընկած գործոններից են։ Մարքսը նկատում է, որ կապիտալիստական համակարգում շարունակաբար հեղափոխվում են աշխատանքային գործընթացի տեխնիկական պայմանները ՝ ավելացնելու ավելցուկը ՝ բարելավելով աշխատանքի արտադրողական ուժը։ Ըստ Մարքսի, շատ աշխատողների համագործակցության արդյունքում տնտեսություն է ստեղծվում արտադրության միջոցների օգտագործման և արտադրողականության բարձրացման շնորհիվ ՝ աշխատանքի բաժանման ավելացման պատճառով։ Ավելին,մեքենաների չափսերի բարձրացումը թույլ է տալիս զգալի խնայողություններ կատարել շինարարության, տեղադրման և շահագործման ծախսերում։ Մասշտաբից տնտեսումը շահագործելու միտումը ենթադրում է արտադրության ծավալի շարունակական աճ, ինչը իր հերթին, պահանջում է շուկայի չափի անընդհատ ընդլայնում ։ Այնուամենայնիվ, եթե շուկան չի ընդլայնվում նույն տեմպերով, որով արտադրությունն աճում է, կարող են առաջանալ գերարտադրության ճգնաժամեր։ Ըստ Մարքսի կապիտալիստական համակարգը բնութագրվում է 2 տենդենցներով, որոնք կապված են մասշտաբից տնտեսման հետ՝ աճող համակենտրոնացման և տնտեսական ճգնաժամերի նկատմամբ ` կապված արտադրության գերբարձրության հետ ։
Իր 1844 թվականի Տնտեսական և փիլիսոփայական ձեռագրերում Կարլ Մարքսը նշում է, որ մասշտաբի տնտեսությունները պատմականորեն կապված են մասնավոր հարստությամբ աճող կենտրոնացման հետ և օգտագործվել են նման կենտրոնացումը հիմնավորելու համար։ Մարքսը նշում է, որ լայնածավալ տնտեսական ձեռնարկությունների մասնավոր սեփականության իրավունքը պատմականորեն պայմանական փաստ է և էական չէ նման ձեռնարկությունների բնույթի համար։ Գյուղատնտեսության դեպքում, օրինակ, Մարքսը ուշադրություն է դարձնում այն փաստարկների իմաստուն բնույթին, որոնք օգտագործվում են հողերի կենտրոնացված սեփականության իրավունքի համակարգը արդարացնելու համար։
Հայաստանյան ճակատ
«Հայաստանյան ճակատ», 1946-1950 թվականներին Բուխարեստում լույս տեսած հասարակական, քաղաքական շաբաթաթերթ։ Բուխարեստի Հայաստանյան ճակատ կազմակերպության կենտրոնական կոմիտեի հրատարակություն։ Տնօրեն-խմբագիր՝ Հ․ Պապոյան։
Մասշտաբից տնտեսում
Մարքսի մասշտաբից տնտեսումը և բաշխման հետևանքները
Ինչ վերաբերում է խոշոր հողօգտագործման ունեցվածքին, ապա դրա պաշտպանները միշտ բծախնդրորեն ճանաչել են լայնածավալ գյուղատնտեսության կողմից առաջարկվող տնտեսական առավելությունները լայնածավալ հողատարածքներով, կարծես թե դա հենց այնպես չի հանդիսացել գույքի ոչնչացման արդյունքում և այդ առավելությունը մի բանի համար ստացավ իր ամենամեծ հնարավոր ընդլայնումը, և մեկ այլի համար միայն այդ դեպքում սոցիալական օգուտ կստանա ։
Հայաստանյան ճակատ
Հանդես է եկել Հայ դատի պաշտպանությամբ, մերկացրել Թուրքիայի երկդիմի քաղաքականությունը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում։ Տպագրել է գիտական և մշակութային նյութեր։
Մասշտաբից տնտեսում
Մարքսի մասշտաբից տնտեսումը և բաշխման հետևանքները
Ասոցիացիան, որը դիմել է հողի համար, կիսում է լայնածավալ հողատարածքների տնտեսական առավելությունը և առաջին հերթին իրականացնում է հողերի բաժանման, մասնավորապես ՝ հավասարությանը բնորոշ սկզբնական տենդենցը։ Նույն ձևով, ասոցիացիան այժմ ՝ ռացիոնալ հիմունքներով վերահաստատում է, այլևս միջնորդավորված չէ սերունդների, գերլարվածության և սեփականության հիմար միստիցիզմի, մարդու մտերմիկ կապերի և երկրի հետ, քանզի երկիրը դադարում է լինել հաքերության առարկա և ազատ աշխատանքի և ազատ վայելքի միջոցով կրկին դառնում է մարդու իսկական անձնական սեփականություն ։
Հայաստանյան ճակատ
Կատեգորիա:Ռումինիայի հայկական շաբաթաթերթեր Կատեգորիա:Հայկական հասարակական պարբերականներ Կատեգորիա:Հայկական քաղաքական պարբերականներ Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Մասշտաբից տնտեսում
Մարշալի մասշտաբից տնտեսումը
Ալֆրեդ Մարշալը նշում է, որ «ոմանք, որոնց շարքում հենց ինքը ՝ Կուրնոտն է», համարել են «ներքին տնտեսությունները [...] ըստ երևույթին առանց նկատելու, որ իրենց տարածքները անխուսափելիորեն հանգեցնում են այն եզրակացության, որ, դրանց շնորհիվ հաստատությունը առաջին հերթին կսկսի լավ սկիզբ ունենալ, ձեռք կբերի մենաշնորհ իր առևտրի ամբողջ բիզնեսում… » ։ Մարշալը կարծում է, որ կան գործոններ, որոնք սահմանափակում են այս միտումը դեպի մենաշնորհ, և մասնավորապես.
Սրաֆայի քննադատություն
Պիերո Սրաֆան նկատում է, որ Մարշալը փոխանակ արդարացնի եկամտի ավելացման մասին օրենքի գործողությունը, առանց այն հակասելու ազատ մրցակցության վարկածին, միտված էր առանձնացնել արտաքին տնտեսությունների առավելությունները, որոնք կապված են գործունեության մի ամբողջ հատվածի արտադրության աճի հետ։ Այնուամենայնիվ, «այն տնտեսությունները, որոնք արտաքին են ֆիրմաների տեսանկյունից, բայց ներքին` իր համախառն արդյունաբերության առումով, կազմում են հենց այն դասը, որին առավել հազվադեպ է հանդիպել »։ « Ամեն դեպքում, - նշում է Սրաֆան, - այնքանով, որքանով որ առկա է արտաքին տիպի տնտեսություններ, դրանք կապված չեն արտադրության փոքր աճի հետ», ինչպես դա պահանջվում է գների մարգինալիստական տեսությամբ ։ Սրաֆան նշում է, որ առանձին արդյունաբերության հավասարակշռության տեսության մեջ, արտաքին տնտեսությունների առկայությունը չի կարող կարևոր դեր խաղալ, որովհետև այս տեսությունը հիմնված է արտադրված քանակների սահմանային փոփոխությունների վրա։
Սրաֆան եզրակացրեց, որ եթե կատարյալ մրցակցության հիպոթեզը պահպանվում է, մասշտաբից տնտեսումը պետք է բացառվի։ Այնուհետև նա առաջարկեց ազատ մրցակցության ենթադրությունից հրաժարվելու հնարավորությունը` ուղղված իրենք իրենցով առանձնահատուկ շուկա ունեցող ֆիրմաների ուսումնասիրությանը ։ Սա խթանեց Քեմբրիջում անցկացվող մի շարք ուսումնասիրությունների՝ ոչ կատարյալ մրցակցության վերաբերյալ։ Այնուամենայնիվ, հաջորդ տարիներին Սրաֆան ուսումնասիրեց հետազոտության այլ ուղի, որը նրան բերեց գրելու և հրապարակելու իր հիմնական աշխատանքը " Ապրանքների արտադրություն ապրանքների միջոցով" (Սրաֆֆա, 1960)։ Այս գրքում Սրաֆֆա- ն որոշում է հարաբերական գները` ենթադրելով, որ արդյունքի փոփոխություն չի նախատեսվում, այնպես որ հարց չի առաջանում եկամտի փոփոխության կամ կայունության մասին։
Մասշտաբից տնտեսում և մոնոպոլիայի միտում. «Կուրնոթի երկընտրանք»
Նշվել է, որ շատ արդյունաբերական հատվածներում կան տարբեր չափերով և կազմակերպչական կառուցվածքով տարբերվող բազմաթիվ ընկերություններ, չնայած մասշտաբից զգալի տնտեսման առկայությանը։ Այս հակասությունը, էմպիրիկ ապացույցների և տրամաբանական անհամատեղելիության, մասշտաբից տնտեսման և մրցակցության միջև, կոչվել է «Կուրնոտի երկընտրանք» ։ Ինչպես նկատում է Մարիո Մորոնին, Կուրնոտի երկընտրանքը անլուծելի է, եթե մենք հաշվի ենք առնում միայն մասշտաբից տնտեսման էֆֆեկտները՝ մասշտաբի հարթության վրա ։ Մյուս կողմից, եթե վերլուծությունները ընդլայնվում են, ներառելով գիտելիքների զարգացմանը և գործարքների կազմակերպմանը վերաբերող ասպեկտները, հնարավոր կլինի եզրակացնել, որ մասշտաբից տնտեսումը միշտ չէ, որ հանգեցնում է մենաշնորհի։ Փաստորեն, մրցակցային առավելությունները, որոնք բխում են ֆիրմայի հնարավորությունների զարգացումից և մատակարարների ու հաճախորդների հետ գործարքների կառավարումից, կարող են հակակշռել սանդղակով նախատեսվածը, դրանով իսկ հակադրելով մասշտաբից տնտեսմանը բնորոշ մենաշնորհի միտմանը։ Այլ կերպ ասած, կազմակերպչական ձևերի և գործունեության մի հատվածում գործող ընկերությունների չափի տարաձայնությունը կարող է որոշվել արտադրանքի որակի, արտադրության ճկունության, պայմանագրային մեթոդների, ուսումնառության հնարավորությունների, այլասեռության գործոններով։ հաճախորդների նախապատվությունները, որոնք տարբերակված պահանջ են արտահայտում արտադրանքի որակի նկատմամբ և աջակցություն վաճառքից առաջ և հետո։ Այսպիսով, շատ տարբեր կազմակերպչական ձևեր կարող են գոյություն ունենալ նույն գործունեության նույն հատվածում, նույնիսկ մասշտաբից տնտեսումների առկայության դեպքում, ինչպիսիք են, օրինակ, ճկուն արտադրությունը մեծ մասշտաբով, փոքր մասշտաբով ճկուն արտադրությունը, զանգվածային արտադրությունը, արդյունաբերական արտադրությունը ՝ հիմնված կոշտ տեխնոլոգիաների վրա, որոնք կապված են ճկուն կազմակերպչական համակարգերի և արհեստական ավանդական արտադրության հետ։ Հետևաբար մասշտաբից տնտեսումներին վերաբերող նկատառումները կարևոր են, բայց ոչ բավարար ՝ ընկերության չափսի և շուկայի կառուցվածքի բացատրության համար։ Անհրաժեշտ է նաև հաշվի առնել այն գործոնները, որոնք կապված են հնարավորությունների զարգացման և գործարքի ծախսերի կառավարման հետ ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Production economics
Eskala-errendimendu
Գուրինո (գյուղ, Խարկովի շրջան)
2001 թվականի տվյալներով Գուրինո գյուղում բնակվում էր 65 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,31 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 209,68 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Խարկովի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1750 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կարա Բալա
Ստեփան Հարությունյան (առավել հայտնի որպես «Կարա Բալա», Կարաբալա, Ղարաբալա, Kara Bala, «սև տղա», ), ծաղկավաճառ, 20-րդ դարի Երևանի բնակիչ։
Կենսագրություն
Կարա Բալան ծնվել է 20-րդ դարի սկզբում, որոշ աղբյուրներում նշվում է 1900 թվականին, Քանաքեռ գյուղում, ունևորի ընտանիքում։ Ստեփանի ընտանիքն ֆլորայի այգիների սեփականատերն է եղել, որտեղ այսօր Երևանի մետրոյի «Երիտասարդական» կայարանն է։ Հայաստանում Խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո նրա ընտանիքը կորցրեց հարստությունը։
1926 թվականին ամուսնացել է Աշխեն անունով կնոջ հետ, ունեցել է Ժորժիկ անունով որդի։
Նա սիրահարված է եղել հայտնի դերասանուհի Արուս Ոսկանյանին, որն աշխատանքի էր գնում Աբովյան փողոցով։ 1926 թվականի մի օր Կարա Բալան դանակահարում է թուրք երիտասարդի, որը հետապնդում էր Արուս Ոսկանյանին ։ Նա ձերբակալվում և տարվում է Երևանի ուղղիչ տուն, որտեղ նույն հոդվածով նույն թվականին բերվեց նաև Եղիշե Չարենցը։
Կարաբալան հայտնի է դարձել Երևանի փողոցներում ծաղիկ վաճառելով (նվիրելով)։ Մահացել է ենթադրաբար 1970 թվականին։
Վերջին տարիներին Կարա-Բալան ապրում էր Հանրախանութի պահեստում։ Մի օր այնտեղ պետք է ստուգումներ կատարվեին, և Հանրախանութի տնօրենը Կարա-Բալային ասաց, որ նա  2-3 օրով ազատի պահեստը։ Ցուրտ օրեր էին կանգնած, և նա ցրտահարվեց, Հանրախանութի մոտից տեղափոխվեց հիվանդանոց, որտեղ և մահացավ։
Կարա Բալան գրականությունում
Կարա Բալային նվիրված բանաստեղծություններ են գրել Հովհաննես Շիրազը, Եղիշե Չարենցը և Համո Սահյանը։
Կարա Բալան արվեստում
Կարա Բալայի մասին գրվել են երգեր։ Նրա մասին երգ ունի Պապին Պողոսյանը։
1981 թվականին «Հայֆիլմի» նկարահանած «Մեր պապերի քայլերգը» ֆիլմում Կարա Բալային մարմնավորել է Ազատ Շերենցը։
Կարա Բալայի արձան
1995 թվականին Երևանում տեղադրվել է Կարա Բալայի արձանը, որի քանդակագործը Լևոն Թոքմաջյանն է։ Այժմ արձանը գտնվում է Աբովյան փողոցի սկզբնամասում ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Երևանի խորհրդանիշներ
(3340) Յինհաի
(3340) Յինհաի (Yinhai), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1979 թվականի հոկտեմբերի 12-ին Մանուշակագույն լեռան աստղադիտարանի կողմից Նանկինում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,233607 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 1,801 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,6662 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1219,29 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,295253 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 5,6° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1979 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Մանուշակագույն լեռան աստղադիտարանի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Բեռնարդ Հոփքինս
Բեռնարդ Հոփքինս (Bernard Hopkins, ), ամերիկացի պրոֆեսիոնալ բռնցքամարտիկ, որը հանդես է գալիս միջին և կիսածանր քաշային կարգերում։
Աշխարհի բացարձակ չեմպիոն, աշխարհի չեմպիոն միջին (IBF վարկածով, 1994-2005, WBC վարկածով, 2001-2005, WBA վարկածով, 2001-2005, WBO վարկածով, 2004-2005) և կիսածանր (IBO վարկածով, 2006, WBC վարկածով, 2011-2012, IBF վարկածով, 2013-2014, WBA super վարկածով, 2014) քաշային կարգերում։ Լավագույն բռնցքամարտիկը անկախ քաշային կարգից՝ ըստ «Ռինգ» ամսագրի (2002, 2004)։