cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ժաննա Գալստյան
Քաղաքական գործունեություն
Ակտիվ մասնակցություն է ունեցել Ղարաբաղյան շարժմանը, հայրենիքի պաշտպանության համար մղված մարտերին։ ԼՂՀ Պաշտպանության բանակի կազմավորումից հետո, նշանակվել է ՊԲ Կենտրոնական պաշտպանական շրջանի հրամանատարի տեղակալ։ 1999-2007 թթ. աշխատել է ԼՂՀ նախագահի խորհրդական։ 2000, 2005 և 2010 թվականներին ընտրվել է ԼՂՀ 3-րդ, 4-րդ և 5-րդ գումարումների ԱԺ պատգամավոր։ Երկու անգամ ընտրվել է Ազգային Ժողովի պաշտպանության, անվտանգության և օրինապահպանության հարցերի մշտական հանձնաժողովի նախագահ։ «Ժողովրդավարություն» խմբակցության ղեկավարն է։ Անկուսակցական է ։
Խասքյոյ (Արդահանի գավառ, Կուրի ձախ ափին)
Բնակչություն
1907 թվականին ուներ 500 հայ և հույն բնակիչ։
Ժաննա Գալստյան
2018 թվականի հունիսի 28-ի միջադեպ
Պարզաբանելով, թե ինչի համար է հայհոյել պատգամավորին՝ Ժաննա Գալստյանն ասաց, որ Հայկ Խանումյանն անընդհատ Ազգային ժողովի ամբիոնը փորձում է օգտագործել իբրև հանրահավաքի հարթակ` քաղաքական ցինիզմի երանգներով լի ելույթներ ունենալով ։ Գալստյանը նշեց, որ իրենք «գյալմա» բառն օգտագործում են թուրքերի մասին, ովքեր հայկական գյուղեր են գալիս. «Ես իրան թուրք եմ անվանել, որովհետև ինքը պառակտում է ազգը։ Ես գտնում եմ, որ մինչև Հայաստանում իրավիճակը կարգավորվի, մեր հայկական աշխարհում միայն ստաբիլ կղզյակ պիտի մնա։ Տղա ջան, ոչ քարը քարին ես դրել էս երկրում, ոչ մի կաթիլ արյուն ես թափել, դե լավ էլի… Ինչ քեզ մտահոգում է, բոլորին էլ մտահոգում է, դրա համար էլ նախագահն ասել է, որ 2020թ.-ին թեկնածությունը չի դնի։ Էդքան ժամանակ կա, քո թեկնածությունը դիր, դիր, ընտրվի, ու ով ուզում է լինի, քեզ վիրավորի, ես նույն կերպ եմ արձագանքելու, որովհետև դու դառնալու ես երկրի խորհրդանիշ։ Երբ մեկը իրան թուրքի նման է պահում, ինձ մոտ խոսում է խրամատային բնազդը» ։ Հունիսի 30-ին Ժաննա Գալստյանը ներողություն է խնդրել «գյալմա» բառի համար.«Ես խորապես ներողություն եմ խնդրում ողջ հայությանը «գյալմա» բառի համար, անզգուշություն եմ արել, քանի որ իմ շատ սիրած մարդիկ այդպես են ընկալել, այնինչ ես որևէ դիտավորություն չունեի տարանջատման իմաստ հաղորդելու այդ խոսքիս»։ Նա նաև նշել է, թե իր կյանքի նպատակը եղել և մնում է ազատ, անկախ, միացյալ և հզոր Հայաստանի կերտումը»։ Հարցին, թե արդյոք պատրաստ է վերականգնել հարաբերությունները Հայկ Խանումյանի հետ, Գալստյանը պատասխանել է՝ իհարկե ։
Խասքյոյ (Արդահանի գավառ, Կուրի ձախ ափին)
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Թուրքիայի գյուղեր
Ժաննա Գալստյան
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ոսկե Արծիվ շքանշանակիրներ Կատեգորիա:Հայ դերասաններ Կատեգորիա:ԼՂՀ ժողովրդական արտիստներ Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Մովսես Խորենացու մեդալակիրներ Կատեգորիա:Արցախի հերոսներ
Իշամեղու ալագյոզյան
Իշամեղու ալագյոզյան, իսկական մեղուների ընտանիքին պատկանող միջատ։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։
Նկարագրություն
Ծամիչների հիմքի հատվածում էգի և աշխատավոր առանձնյակների այտերը կարճ են և դրանց երկարությունը փոքր է լայնությունից։ Ճակատին կա դեղին մազիկներից կազմված փնջիկ։ Առաջնամեջքը և վահանիկը ծածկված են դեղին, միջնամեջքը` սև, փորիկի տերգիտները` մասամբ սև, 4–5–րդը` կարմրանարնջագույն մազիկներով։ Արուի առաջնամեջքը, վահանիկը և փորիկի 2–րդ տերգիտը դեղին մազիկներով են, միջնամեջքը և 3–րդ տերգիտը` սև ։
Տարածվածություն
Կովկասի տարածաշրջանի էնդեմիկ է, հայտնի է Հյուսիսային Թուրքիայիում, Հյուսիսարևմտյան Իրանում և Հայաստանում։ Հայաստանում հայտնի է միայն Արագած լեռան հարավային լանջերից ։
Էկոլոգիա
Ապրում են ենթալպյան և ալպյան մարգագետիններում։ Հասարակական միջատներ են, կենսական ցիկլով նման են հայկական իշամեղու տեսակին։ Կերաբույսերը հայտնի չեն։ Թռիչքը դիտվում է հունիս-օգոստոս ամիսներին ։
Պահպանություն
Ծայրահող սահմանափակ արեալով հազվագյուտ տեսակ է։ Բնության պահպանության միջազգային միության Կարմիր ցուցակի չափորոշիչներով ներկայումս գնահատվում է որպես վտանգված տեսակ։
Հանդիպում է շատ հազվադեպ, հայտնի են եզակի հայտնաբերումներ։ Թվաքանակի փոփոխության միտումները բացահայտված չեն։
Վտանգման հիմնական գործոններն են անասունների գերարածեցմամբ պայմանավորված մարգագետնային էկոհամակարգերի դեգրադացումը։
Պահպանվում է «Արագածի ալպյան» արգելավայրում ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Միջատներ Կատեգորիա:Վտանգված տեսակներ Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Միք Հարվի
Միք Հարվի (Mick Harvey, լրիվ անուն՝ Մայքլ Ջոն Հարվի, Michael John Harvey, ), ավստրալիացի երաժիշտ–մուլտիինստրումենտալիստ, կոմպոզիտոր, գործիքավորող և պրոդյուսեր։ Առավել հայտնի է որպես Nick Cave and the Bad Seeds և Crime and the City Solution խմբերի անդամ։
Վաղ տարիներ
Միք Հարվին ծնվել է Ռոչեսթեր կոչվող փոքր քաղաքում, բայց վաղ տարիքում տեղափոխվել է Մելբուռն։ Հարվիի հայրը անգլիական եկեղեցու վիկարիոս էր, և Միկը վաղ տարիքից երգում էր եկեղեցու երգչախմբում։ Ֆիլիպ և Սեբաստյան եղբայրների հետ նա սովորել է Caulfield տղաների մասնավոր դպրոցում։ 1970-ականների սկզբին Հարվին այս դպրոցում հանդիպել է Նիկ Քեյվին, Ֆիլ Քալվերտին և Թրեյսի Պուին, որոնց հետ նա սկսել է նվագել դպրոցական երեկոներին՝ հիմնականում Լու Ռիդի, Դեյվիդ Բոուիի և Էլիս Քուպերի երգացանկը։
The Birthday Party
1975 թվականին՝ ուսումնական տարվա ավարտից հետո, սկսնակ երաժիշտները հիմնադրեցին Boys Next Door անվանումով խումբը։ Նրա կազմի մեջ մտան Հարվին՝ կիթառով, Քալվերտը՝ բասով, Պյուն հարվածային գործիքներով և Քեյվը՝ բարձրախոսով։ Ավստրալիական փանկ–ալիքի ժամանակ, ի դեմս այնպիսի խմբերի, ինչպիսիք են The Saints-ը և Radio Birdman–ը, Boys Next Door-ը նախընտրում էր նոր ալիքի երաժշտություն նվագել։ 1977 թվականից մինչև 1980 թվականը նրանք պարբերաբար համերգներ են տվել մելբուռնյան բարերում՝ նվագելով The Stooges–ի և The Jam–ի ոճով։ 1978 թվականին խմբին միացավ երկրորդ կիթառահար Ռոլանդ Հովարդը, ով Boys Next Door-ին բերեց իրեն բնորոշ քաոսային հետադարձ կապ։ 1980 թվականին խումբը, անվանափոխելով The Birthday Party, ուղևորվեց Լոնդոն, որտեղ սկսեց նվագել սեփական շատ մռայլ և ագրեսիվ երաժշտությունը։ 1982 թվականին տեղափոխվեցին Արևմտյան Բեռլին, որտեղ խումբը լքեց Ֆիլ Քալվերտը, և Միք Հարվին ստիպված եղավ թողնել կիթառը և անցնել թմբուկների։ The Birthday Party–ն, այնուամենայնիվ, դադարեց գոյություն ունենալ արդեն մեկ տարի անց։
Crime and the City Solution
1985 թվականին Հարվին իր հին ընկեր Սայմոն Բոննիի հետ ստեղծել է վերջին Crime and the City Solution խումբը։ Նոր կազմում, բացի Սայմոնից և Միկից, ընդգրկվել են The Birthday Party-ի կիթառահար Ռոլանդ Հովարդը, նրա կրտսեր եղբայր բասիստ Հարի Հովարդը և Swell Maps-ի հարվածային գործիքներ նվագող Քևին Փոլ Գոդֆրին։ Նոր Crime and the City Solution–ը թողարկել է միայն մեկ ստուդիական ալբոմ, որից հետո հիմնել է These Immortal Souls սեփական խումբը, որին միացել է ստեղնաշարային գործիքներ նվագող Ժենևևա Մակգակկինը։ 1987 թվականին Հարվին և Բոննին հավաքել են նոր կազմ, որում ընդգրկվել են Einstürzende Neubauten-ի մասնակից Ալեքսանդր Հակեն, ջութակահար Բրոնուինա Ադամսը, ինչպես նաև Թոմաս Սթերնը և Քրիսլո Գաասը։ Թողարկելով երեք ստուդիական ալբոմ՝ խումբը կազմալուծվել է 1990 թվականին։ 2011 թվականի Crime and the City Solution-ի վերամիավորմանը Միկը չի մասնակցել։
Nick Cave and the Bad Seeds
Ավելի վաղ Նիկ Քեյվը, Միկ Հարվին, Einstürzende Neubauten-ի առաջնորդ Բլիքսա Բառգելդը և Magazine-ի անդամ Բարրի Ադամսոնը միասին, հիմնադրեցին Nick Cave and the Bad Seeds խումբը, որը գոյություն ունի մինչև այսօր։ Միկը եղել է նրա մասնակիցը 25 տարի և լքել Է The Bad Seeds-ի կազմը 2009 թվականին՝ վկայակոչելով անձնական խնդիրներն ու մասնագիտական տարաձայնությունները ։ Ավելի ուշ նա խոստովանել է, որ սկսել է ավելորդ զգալ խմբում դեռևս 1997 թվականին, The Boatman’s Call ալբոմի ձայնագրման ժամանակ ։ Ըստ երաժշտի, Նիկը սկսել է ավելի շատ խորհրդակցել The Bad Seeds-ի նոր մասնակից Ուորեն Էլիսի հետ, արդյունքում նրա և Հարվիի միջև հարաբերությունները գնալով ավելի են լարվել ։ Իր դերը խաղացել է նաև Միկի ցանկությունն ավելի շատ ժամանակ անցկացնել ընտանիքի հետ և Քեյվի նոր գործիքավորումները ։ Մուլտինստրումենտալիստը մասնակցել է The Bad Seeds տասնչորս ստուդիական ալբոմների ձայնագրությանը, իսկ 2013 թվականի Push the Sky Away նոր ալբոմը պատրաստվել է առանց նրա մասնակցության ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ավստրալիացի երաժիշտներ Կատեգորիա:Ավստրալիացի պրոդյուսերներ
Ֆուտբոլի Իտալիայի սուպերգավաթ 2011
Ֆուտբոլի Իտալիայի Սուպերգավաթ 2011 (Supercoppa italiana di calcio 2011), Իտալիայի Սուպերգավաթի 24-րդ խաղարկումն է, որն անցկացվել է 2011 թվականի օգոստոսի 6-ին Պեկին քաղաքի մարզադաշտում, որտեղ հանդիպել են «Միլանն» ու «Ինտերը»: Արդյունքում հաղթել է «Միլանը» 2։1 հաշվով ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլի Իտալիայի Սուպերգավաթ Կատեգորիա:Միլանի հանդիպումներ Կատեգորիա:Ինտեր Միլանի հանդիպումներ Կատեգորիա:2011 ֆուտբոլում
Ալբանա-թուրքական հարաբերություններ
Ալբանիայի Հանրապետության և Թուրքիայի Հանրապետության միջև դիվանագիտական հարաբերությունները պաշտոնապես հաստատվել են 20-րդ դարի 20-ական թվականներին։ Ալբանիայի և Թուրքիայի միջև հարաբերություններն ավանդաբար բարեկամական են մշակութային և պատմական գործոնների պատճառով։ Ալբանիան Անկարայում դեսպանատուն և Ստամբուլում գլխավոր հյուպատոսություն ունի։ Թուրքիան Տիրանայում նույնպես դեսպանատուն ունի։
Մեծամասամբ մահմեդական բնակչություն ունեցող երկու երկրներն էլ Իսլամական համագործակցության կազմակերպության անդամներ են։ Նրանք նաև ՆԱՏՕ-ի և Միջերկրածովյան միության լիիրավ անդամներ են։ Թուրքիան ԵՄ-ում թեկնածու երկրի կարգավիճակ ունի, Ալբանիան պոտենցիալ թեկնածու է։
Թուրքիայում բնակվում է ալբանական ծագում ունեցող մոտ 1,3 մլն քաղաքացի, որը չի կորցրել Ալբանիայի հետ մշակութային կապերը։ Իսկ Կոսովոյում կա փոքրամասնություն ։
Հարաբերություններ
Շատ ալբանացիներ, Օսմանյան կայսրության ժամանակ իսլամ ընդունելով, ծառայել են թուրքական սուլթաններին։ Ալբանիան վերջին երկիրն էր Բալկաններում, որը իրեն 1912 թվականի նոյեմբերի 28-ին անկախ հռչակեց Օսմանյան կայսրությունից։ Թուրքիան առաջիններից մեկն է ճանաչել Ալբանիայի անկախությունը։ 2010 թվականի փետրվարի 2-ի դրությամբ երկու երկրների քաղաքացիները կարող են իրենց տարածքներում մնալ մինչև՝ 90 օր առանց վիզայի ։
2012 թվականի նոյեմբերին ալբանա-թուրքական հարաբերություններում լարվածություն առաջացավ այն բանից հետո, երբ Ալբանիան ձեռնպահ մնաց ՄԱԿ-ի քվեարկությունից՝ կազմակերպության մեջ Պաղեստինին պետության կարգավիճակ շնորհելու համար։ Թուրքիայի վարչապետը փորձեց համոզել Ալբանիայի կառավարությանը քվեարկել կարգավիճակի օգտին, սակայն այն պսակվեց անհաջողությամբ։ Էրդողանը լրագրողներին ասել է, որ ինքն անձամբ է զանգահարել նախագահ Սալի Բերիշային և խոսել է նրա հետ, ինչը ազդել է Ալբանիայի դիրքորոշման վրա, որը, դեմ քվեարկելու փոխարեն, ձեռնպահ է մնացել ։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Թուրքիայի երկկողմ հարաբերություններ Կատեգորիա:Ալբանիայի երկկողմ հարաբերություններ
Ընտրանքային մեթոդներ
Ընտրանքային մեթոդներ մեթոդներ, որոնց միջոցով առաձնացվում է թիրախային խումբ։
Կան մի քանի տարբեր ձևեր համապատասխան նմուշ ընտրելու համար։
Պարզ պատահական ընտրանք
Պատահական ընտրանք-թիրախային բնակչության յուրաքանչյուր անդամ ունի ընտրված լինելու հավասար հնարավորություն։ Պատահական ընտրանքը/նմուշը ընտրելու համար անհրաժեշտ է.
Պարբերական ընտրանք
Պարբերական ընտրանք- ընտրվում է թիրախային խմբի յուրաքանչյուր n-րդ անդամ։
Ստրատիֆիկացված ընտրանք
Ստարատիֆիկացված ընտրանք–բնակչության ենթախմբից կամ սեգմենտից առանձնացված ընտրանք, որտեղ պատահական ընտրանքի միջոցով յուրաքանչյուր ստրատումից ընտրվում է համապատասխան համար։
Քվոտավորված ընտրանք
Քվոտավորված ընտրանք-երբ բնակչությունը ստրատիֆիակցված է և հարցազրույց վարողը յուրաքանչյուր ստրատումից ընտրում է համապատասխան թվով պատասխանողներ։
Քլաստերային ընտրանք
Քլաստերային ընտրանք-երբ ընտրանքի համար վերցնում ենք միայն մի կամ մի քանի հատուկ խմբեր, այլ ոչ թե ողջ բնակչությունը, օր՝. Մեկ տարածաշրջան կամ քաղաք։
Ոչ հավանական ընտրանք
Այս ընտրանքային մոտեցումը չի կարող օգտագործվել ցանկացած ընտրված նմուշի հավանականությունը հաշվարկելու համար։ Ոչ հավանական ընտրանքի արդյունքները չեն կարող օգտագործվել ընդհանուր բնակչության մասին եզրակացություններ և դատողություններ անելու համար։ Ցանկացած ընդհանուր հայտարարություններ, որոնք կատարվել են այս ընտրանքի մեթոդի հետևանքով պետք է շատ ուշադիր վերլուծել ֆիլտրելով հետազոտողի կողմից ստացված ինֆորմացիան։ Ոչ հավանական ընտրանքի ամենատարածված մեթոդներն են.
Հարմարության ընտրանք
Բնակչության անդամները ընտրվում են հիմնված իրենց հարաբերական հեշտ մուտքի վրա։ Ընտրել ընկերներ, գործընկերներ կամ գնորդներ միայն մեկ վայրում բոլորը հարմարության ընտրանքի օրինակներն են։
Ձյունակույտի ընտրանք
Առաջին պատասխանողը փոխանցում է մի ընկերոջը, որը իր հերթին փոխանցում է մեկ այլ ընկերոջը և այսպես գործընթացը շարունակվում է։ Սա ընտրանքի էժան մեթոդ է և հաճախ օգտագործվում է ընկերության ֆինանսական ծառայությունների ոլորտում, հատկապես առողջապահական և ապահովագրական ընկերությունների կողմից։ Սա կարող է հանգեցնել կողմնակալության, քանի որ յուրաքանչյուր հարցվողի ընկեր ունի նույնատիպ ապրելակերպ և կարծիք։
Դատողական ընտրանք
Հետազոտողը ընտրում է ընտրանքը, որը հիմնված է, թե ում ուսումնասիրելը կլինի նպատակահարմար։ Սա կարող է օգտագործվել փորձառու հետազոտողի կողմից, որը կարող է ունենալ կարճ ժամանակ, քանի որ նրանց կարող են խնդրել արագ ստեղծել զեկույցը։
Ad hoc քվոտավորում
Քվոտան սահմանվում է (ասենք կանանց 55%-ը), և հետազատողներին ասում են ընտրել ցանկացած պատասխան, նախընտրական սահմանված քվոտայի որ նրանք ցանկանում են։ Բոլոր այս ընտրանքները, ամենայն հավանականությամբ կհանգեցնեն արդյունքների ճշգրտության նվազմանը, որը ողջ բնակչության համար ավելի քիչ ներկայացուցչական է, քան հավանական ընտրանքի մեթոդը։
Գրականություն
Միշել Հենդֆորդ, Մարթին Լիսբոա, Ալմութ Քոեսթեր, Անժելա Փիթ «Քեմբրիջ Փրես, Բիզնես»
Կատեգորիա:Տնտեսություն
Օլեգ Սավին
Օլեգ Սավին (Оле́г Миха́йлович Са́вин, ), ռուս գրող, բանաստեղծ, գրականագետ և երկրաբան, լրագրող, բանասիրական գիտությունների թեկնածու (1979), ԽՍՀՄ ժուռնալիստների միության անդամ (1958 թվականից), ԽՍՀՄ Գրողների միության անդամ (1977 թվականից), Ռուսաստանի Դաշնության մշակույթի վաստակավոր աշխատակից (1993), Մ. Լերմոնտովի անվան համառուսաստանյան մրցանակի դափնեկիր։
Կենսագրություն
1950 թվականին ավարտել է Պենզայի թիվ 2 ավագ դպրոցը, 1954 թվականին` Պենզայի Վ. Բելինսկու անվան պետական ​​մանկավարժական ինստիտուտի պատմության և բանասիրության ֆակուլտետը։
Աշխատել է Պենզայի մարզի Գորոդիշչենսի շրջանիի «Զարյա կոմունի» շրջանային թերթում, «Պենզենսկայան պրավդա» մարզային թերթում (1960-1970), եղել է Պենզայի մարզային հեռուստատեսային ստուդիայի գրական-դրամատիկական հաղորդումների ավագ խմբագիր(1971-1973)։
1992 թվականից Պենզայի մարզային «Սուրա» գրական հանդեսի պատմության և երկրագիտության բաժնի վարիչն է։
Խմբագրական կոլեգիայի և խմբագրական խորհրդի անդամ, «Պենզայի հանրագիտարանի» մշակույթի խմբագրության վարիչ։
Հիշողություն
2010 թվականի հունիսի 5-8-ը Պենզայի Լերմոնտովի անվան մարզային գրադարանի աբոնեմենտենտի դահլիճում տեղի է ունեցել «Պատմության մեջ գլխավորը մարդիկ են...» ցուցահանդեսը` նվիրված Օլեգ Սավինին։ Ցուցադրությունն այցելուներին ծանոթացրել է գրողի գրքերին, որոնց թվում են եղել «Կայսրեր և նահանգապետներ», «Գրական պենզա», «Պենզայի գրողներ» և այլն ։
2010 թվականի հուլիսի 23-ին, Օլեգ Սավինի ծննդյան 77-ամյակի նախօրեին, Պենզայի 8-րդ փողոցի տան պատին, որտեղ նա երկար ժամանակ ապրել և աշխատել է, տեղադրվել է հուշատախտակ և անցկացվել է հիշատակի հանդիպում` Օլեգ Սավինի այրու և Պենզայի մշակույթի գործիչների մասնակցությամբ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ռուս բանաստեղծներ Կատեգորիա:Միխայիլ Լերմոնտովի անվան գրական մրցանակի դափնեկիրներ Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Մաջիդա ալ-Ռումի
Մաջիդա ալ-Ռումի (, ماجدة الرومي), լիբանանցի սոպրանո երգչուհի և դերասանուհի։ Հայտնի է որպես ՄԱԿ-ի բարի կամքի դեսպան։ Առաջին անգամ ելույթ է ունեցել 16 տարեկանում՝ 1974 թվականին։ Ծնվել է հայտնի երգիչ Հալիմ ալ-Ռումիի ընտանիքում՝ Հարավային Լիբանանի Սուր քաղաքում ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Լիբանանցի երգչուհիներ Կատեգորիա:Արաբ երգչուհիներ Կատեգորիա:Լիբանանցի դերասանուհիներ
Քամիլ Խանլարով
Քամիլ Էլիապաս օկլի Խանլարով (Kamil Əlabbas oğlu Xanlarov, ), ադրբեջանցի նկարիչ, Ադրբեջանի Հանրապետության ժողովրդական նկարիչ (1992) ։
Կենսագրություն
Քամիլ Խանլարովը ծնվել է 1915 թվականին Բաքու քաղաքում։ Նկարիչը սովորել է Ազիմ Ազիմզադեի անվան Ադրբեջանի ​​արվեստի պետական դպրոցում 1931-1935 թվականներին։ 1939 թվականին Քամիլ Խանլարովն ընդունվել է Նկարիչների միություն։ Նկարչի ստեղծագործական և մանկավարժական գործունեությունը բարձր է գնահատվել և 1964 թվականին արժանացել վաստակավոր նկարչի, իսկ 1992 թվականին` ժողովրդական նկարչի պատվավոր կոչմանը ։
Նրա աշխատանքները պահվում են Ադրբեջանի մի քանի թանգարաններում, պատկերասրահներում և մասնավոր հավաքածուներում։ Նկարչի աշխատանքների անհատական ​​ցուցահանդեսները բազմիցս կազմակերպվել են Բաքվում (1961, 1966, 1985, 1995, 2010) ։
Քամիլ Խանլարովը 1938-1985 թվականներին աշխատել է նաև որպես ուսուցիչ ՝ Ազիմ Ազիմզադեի անվան Ադրբեջանի ​​արվեստի պետական քոլեջում։
Քամիլ Խանլարովի աշխատանքները ցուցադրվել են Ավստրիայում, Հունգարիայում, Ռումինիայում, Գերմանիայում, Եգիպտոսում, Իրաքում, Կանադայում, Սիրիայում, Նորվեգիայում, Ֆրանսիայում, Ֆինլանդիայում, Ճապոնիայում, Իրանում, Աֆղանստանում, Թուրքիայում և Լեհաստանում կազմակերպված ցուցահանդեսներում։
Քամիլ Խանլարովը մահացել է 1996 թվականին Բաքվում ՝ 80 տարեկան հասակում։
(7943) 1991 PQ12
(7943) , աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1991 թվականի օգոստոսի 5-ին Հենրի Հոլտի կողմից Պալոմարում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 3,146996 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,7558 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,5382 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 2039,12 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,176547 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 1,09° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1991 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Հենրի Հոլտի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Պլոսկանովիցա
Պլոսկանովիցա (Плоскановиця), գյուղ Ուկրաինայի Անդրկարպատյան մարզի Մուկաչևոյի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Պլոսկանովիցա գյուղում բնակվում էր 254 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,304 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 835,53 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Անդրկարպատյան մարզի Մուկաչևոյի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Անգլիական հիվանդություն (գիրք)
Անգլիական հիվանդություն (Among the Thugs), 1990 թվականի լրագրության ոլորտի աշխատանք է՝ գրված ամերիկյան հեղինակ Բիլ Բուֆորդի կողմից։ Այստեղ նկարագրվում է Մեծ Բրիտանիայի ֆուտբոլային խուլիգանությունը։
Բուֆորդը, ով այդ ժամանակ ապրել է Մեծ Բրիտանիայում, սկսեց հետաքրքրվել խուլիգանությամբ, երբ 1982 թվականին Քարդիֆից տուն գնալու ճանապարհին նստեց գնացք, որը բռնագրավվել էր ֆուտբոլային մրցույթից եկող երկրպագուների կողմից։ Դրանից հետո ութ տարի շարունակ նա գնում էր տարբեր ֆուտբոլային մրցույթների և ականատես լինում մի շարք անկարգությունների։
Իրադարձություններ
Բուֆորդը որոշ անկարգությունների մեջ էր ներգրավված, մասնավորապես Թուրինում և 1990 թվականի Սարդինիայում տեղի ունեցող Աշխարհի առաջնությանը։ Նա մասնակցում է Մեծ Բրիտանիայի շատ խաղերին՝ իր ժամանակն անցկացնելով Մանչեսթեր Յունայթեդի երկրպագուների հետ։ Նա գնում է նաև «National Front»-ի հավաքներից որոշներին։
Կատեգորիա:1990 գրքեր Կատեգորիա:Լրագրություն Կատեգորիա:Գրականություն
Աստերոիդների ցանկ (249401-249500)
Աստերոիդների ցանկ (249301-249400) * Աստերոիդների ցանկ * Աստերոիդների ցանկ (249501-249600)
Տուեննո
Բնակչությունը կազմում է 2215 մարդ (2008), բնակչության խտություն՝ 32 մարդ/կմ²։ Զբաղեցնում է 70 կմ² մակերես։ Փոստային ինդեքս՝ 38019։ Հեռախոսային կոդ՝ 0463։
Տուեննոն սահմանակից է Կամպոդենո, Կլես, Կունևո, Դեննո, Դիմարո, Ֆլավոն, Մոլվենո, Սպորմաջորե և Տերես համայնքներին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր
Նուր (գյուղ, Տույմազինսկի շրջան)
Նուր (Нур, Нур), գյուղ Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Տույմազինսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2009 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 43 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Տույմազինսկի շրջանի բնակավայրեր
Վրաստանի շրջաններ
Վրաստանի շրջաններ (მუნიციპალიტეტი՝ մունիցիպալիտետի) Վրաստանում երկրորդ մակարդակի վարչական միավորներ են։ Առաջին մակարդակի միավորները 9 մխարեներն են և 2 ինքնավար հանրապետությունները (Աբխազիայի և Աջարիայի, ընդ որում, որ Աբխազիայի Հանրապետությունը միայն դե յուրե Վրաստանի կազմում է), որոնք բաժանված են 72 շրջանների և քաղաքների։
Խորհրդային տարիների ժամանակ Վրացական ԽՍՀ-ի կազմի մեջ մտնում էին Աբխազական Ինքնավար Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունը, Աջարական Ինքնավար Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունը և Հարավային Օսիայի Ինքնավար Մարզը։ Միության փլուզումից հետո, Աբխազիան և Հարավային Օսիան պատերազմի միջոցով անկախացան Վրաստանից։ Նոր Աբխազիայի Հանրապետության կառավարությունը թողեց խորհրդային տարիներին բստեղծված շրջանների սահմանները, իսկ Հարավային Օսիայի Հանրապետությունում շրջանների վերաբաշխում է անցել։ Այդ պետական կազմավորումները ճանաչել են աշխարհի շատ քիչ պետություններ (տես՝ Աբխազիայի և Հարավային Օսիայի միջազգային ճանաչում)։ Այդպիսով, դե յուրե Վրաստանի կազմում կան հետևյալ 72 շրջանները՝
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Վրաստանի շրջաններ
Վաղարշ III
Վաղարշ III (4-րդ դար), հայ արքայազն, ով 378-ից 386 թվականներին եղբոր՝ Արշակ III-ի հետ եղել է  հռոմեական ազդեցության տակ գտնվող Արշակունյաց Հայաստանի համագահակալ։
Ընտանիքը և կյանքի վաղ շրջանը
Վաղարշը հայոց թագավոր Պապի (370-374) ու նրա կնոջ՝ Զարմանդուխտ ի երկրորդ որդին էր. նրա ավագ եղբայրը Արշակն էր (Արշակ III)։ Նրանք Արշակ II-ի ու նրա Փառանձեմ կնոջ թոռներն էին։
374 թվականին հռոմեացիների ձեռքով Պապ թագավորի սպանությունից հետո, Հռոմի կայսր Վաղեսը Հայաստան է ուղարկել նրանց հորեղբորորդի Վարազդատին՝ գրավելու հայոց գահը, քանի որ Վաղարշն ու Արշակը դեռ փոքր էին երկիրը կառավարելու համար։ Վարազդատն սկսեց իշխել սպարապետ Մուշեղ Ա Մամիկոնյանի օրոք, որի ընտանիքը հռոմեամետ էր։
Գահ բարձրանալը
378 թվականին Վարազդատը գահընկեց է արվել, Մուշեղ Մամիկոնյանն էլ սպանվել, և վերջինիս եղբայրը՝ Մանուել Մամիկոնյանն է զբաղեցրել սպարապետի պաշտոնը։ Մանուելը Վարազդատին վտարել է Հայաստանից, գահ բարձրացրել Արշակ III-ին և Վաղարշին՝ որպես Հայաստանի թագավորների՝ իրենց մոր՝ Զարմանդուխտի անվանական գահակալության ներքո։
Երկրում քաղաքական անարխիային վերջ դնելու համար Մանուելը Արշակ III-ին ամուսնացրել է իր դստեր՝ Վարդանդուխտի հետ, իսկ Վաղարշին՝ Բագրատունյաց տոհմից Սահակ իշխանի դստեր հետ։ Մանուելի ձեռնարկած խելամիտ քայլերը Հայաստանին բերել են խաղաղություն, կայունություն։ Նա հարգանքով է վերաբերվել Արշակ III-ին, Վաղարշին և Զարմանդուխտին , համագահակալ եղբայրներին մեծացրել ու դաստիարակել է այնպես, կարծես նրանք լինեին իր զավակները։
Վաղարշը եղբոր հետ պայքարել է կրակապաշտության և արիոսականության դեմ ։ Թեև Հայաստանը առաջին քրիստոնեական պետությունն էր, երկրում դեռևս պահպանվել էին զրադաշտականության, արևապաշտության և միջազգակցական ամուսնությունների հետքեր։ Վաղարշի կարգադրությամբ ոչնչացվել են Բագավանում կառուցված կրակի տաճարն ու այնտեղ տեղադրված արձանները։ Սասանյան Քարտիր մոգպետի նախաձեռնությամբ Հայաստանում  հիմնվել էին կրակապաշտական մի շարք մեհյաններ, ինչի մասին վկայում են նրա արձանագրությունները։
386 թվականին Վաղարշը մահացել է՝ չթողնելով ժառանգ, և Արշակ III-ը դարձել է Հայաստանի միանձնյա գահակալ։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Արշակունիների թագավորության արքաներ Կատեգորիա:Հայ արքաներ Կատեգորիա:386 մահեր
Օվսյուկի (գյուղ, Գրեբյոնկայի շրջան)
Օվսյուկի (Овсюки), գյուղ Ուկրաինայի Պոլտավայի մարզի Գրեբյոնկայի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1740 թվականին։
2001 թվականի տվյալներով Օվսյուկի գյուղում բնակվում էր 809 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 4065 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 199,02 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Պոլտավայի մարզի Գրեբյոնկայի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1740 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր Կատեգորիա:1650 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Ելիզավետա Մուկասեյ
Կենսագրություն
Ելիզավետա Մուկասեյը ծնվել է 1912 թվականի մարտի 29-ին, Ուֆա քաղաքում։ 1917 թվականի վերջերին սովից փրկվելու համար ընտանիքով տեղափոխվել են Տաշքենդ։ 1929 թվականին Ելիզավետան, ավարտելով միջնակարգ դպրոցը, ընդունվել է Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանի կենսաբանական ֆակուլտետը, որն ավարտելուց հետո որոշ ժամանակ բանվոր է աշխատել ֆաբրիկայում, այնուհետև նշանակվել է աշխատավորական երիտասարդության դպրոցի տնօրեն։
1939 թվականից մինչև 1943 թվականը ամուսնու՝ հետախույզ, գաղտնի գործակալ Միխայիլ Մուկասեյի հետ ծառայողական գործուղման մեջ է գտնվել ԱՄՆ-ի Լոս Անջելես քաղաքում։
Հատուկ պատրաստություն անցնելուց հետո 1955 թվականից մինչև 1977 թվականը «Էլզա» ծածկանունով աշխատել է արտասահմանում, ամուսնու հետ, ապահովել նրա երկկողմանի կապը «Կենտրոնի» հետ։ Ամուսիններով ճամփորդել են եվրոպական երկրներով, հետախուզական տվյալներ հավաքել ու փոխանցել Կենտրոնին՝ արժանանալով վերջինիս բարձր գնահատականին։
ԽՍՀՄ վերադառնալուց հետո Ելիզավետա Իվանովնան կատարել է երիտասարդ հետախույզներ հավաքագրելու աշխատանք, հետախուզական դպրոցների համար հեղինակել դասագրքեր և ուսումնական օժանդակ ձեռնարկներ։ Ամուսնու հետ համագործակցելով՝ գրել է նաև «Զեֆիր և Էլզա» գիրքը՝ արտասահմանում իրենց անցկացրած երեսուն տարիների մասին։
Ելիզավետա Մուկասեյը մահացել է 2009 թվականի սեպտեմբերի 19-ին՝ 97 տարեկան հասակում։ Ամուսինը մահացել էր 2008 թվականի օգոստոսի 19-ին՝ 101 տարեկան հասակում ։
Պարգևներ
Ե. Ի. Մուկասեյը պետանվտանգության պատվավոր աշխատակից էր։ Պարգևատրվել է բազմաթիվ մեդալներով, այդ թվում՝ «Մարտական վաստակի համար» («За боевые заслуги») մեդալով։ Արժանացել է նաև Յուրի Անդրոպովի անվան մրցանակի՝ Ռուսաստանի Դաշնության անվտանգության ապահովման գործում ներդրած ակնառու ավանդի համար։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Խորհրդային մանկավարժներ Կատեգորիա:Խորհրդային հետախույզներ Կատեգորիա:Խորհրդային հուշագիրներ Կատեգորիա:Մանկավարժներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Կին հետախույզներ Կատեգորիա:Ոչ գեղարվեստական գրողներ Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմի լրտեսներ Կատեգորիա:Քաղաքական կեղծանուններ
Սուրբ Գևորգ եկեղեցի (Ջուղա)
Սուրբ Գևորգ եկեղեցի, հայկական եկեղեցի, որը գտնվել է Ադրբեջանի Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Գյուլիստան գյուղում (Ջուղայի շրջան) ։ Եկեղեցին գտնվել է գյուղի հյուսիս-արևմտյան մասում գտնվող գերեզմանոցից դեպի հարավ ։
Պատմություն
Համաձայն եկեղեցում եղած հայերեն արձանագրություններին՝ այն կառուցվել է 1851 թվականին ։
Սուրբ Գևորգ եկեղեցին 1988 թվականին ներառվել է Ադրբեջանական ԽՍՀ պատմական և մշակութային կոթողների ցանկում՝ 2613 համարի ներքո ։
Ավերում
Եկեղեցին կանգուն է եղել մինչև 2003 թվականի սեպտեմբերի 23-ը ։ Ինչպես հայտնում է Caucasus Heritage Watch-ը (CHW) եկեղեցին ավերվել է 2009 թվականի մայիսի 28-ին ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ադրբեջանի հայկական եկեղեցիներ Կատեգորիա:Եկեղեցիներ ըստ դարի Կատեգորիա:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Եկեղեցիներ ըստ երկրի Կատեգորիա:Հայկական եկեղեցիներ Կատեգորիա:Հայկական եկեղեցիներ ըստ երկրի Կատեգորիա:Հայկական եկեղեցիներ ըստ կառուցվածքի
Գիր
Գիր կամ գրային համակարգ, բանավոր հաղորդակցման տեսողական պատկերման պայմանական միջոց։ Գիրն ստեղծվել է որևէ գաղափար, միտք կամ առհասարակ խոսք գրավոր եղանակով փոխանցելու համար ։ Իբրև մշակութային երևույթ՝ բանավոր խոսքի համեմատությամբ գիրը ի հայտ է եկել ավելի ուշ։Հաղորդակցման աճող պահանջներին ի պատասխան՝ գիրն ստեղծել են հասարակական, մշակութային բարձր մակարդակ ունեցող ժողովուրդները։
Գրային համակարգի նշանները որոշակի կայուն հաջորդականությունների հետ միասին կազմում են բառեր կամ հապավումներ՝ այդպիսով հաղորդելով իմաստ։ Նշանների մի հատուկ համակարգ, որը հայտնի է կետադրություն անվանմամբ, օգտագործվում է գրի նշանակությունը հստակեցնելու, կարգավորելու, ինչպես նաև ոճական երանգավորում հաղորդելու նպատակով։ Եթե գրավոր խոսքում այս ամենն արտահայտելու համար կիրառվում են կետադրական նշաններ, ապա բանավոր խոսքում դրանք արտահայտվում են հնչերանգի, դադարների, ձայնափոխումների, շեշտի միջոցով։ Գրավոր խոսքում կիրառվում են նաև տարբեր միջոցներ բանավոր խոսքի քերականական և շարահյուսական կանոններն արտահայտելու համար։
Մինչև գրային համակարգերը՝ օգտագործվում էին պատկերագրեր, գաղափարագրեր և հուշօգնիչ այլ նշաններ։ Այս նշանների միջոցով հնարավոր չէր արտահայտել ամբողջական մտքեր և գաղափարներ։ Գրային համակարգերի ստեղծումը (մ.թ.ա. 4-րդ հազարամյակի վերջին՝ Նոր քարի դարի Բրոնզի դարում) թույլ տվեց մարդկությանը տեղեկատվությունն ավելի ճշգրտորեն արտահայտել և մնայուն դարձնել։ Գրի միջոցով մարդիկ ի վիճակի եղան հեռահաղորդակցվել։ Տպագրության հայտնագործումը սկիզբ դրեց մասսայական հաղորդակցմանը։
Լոգոգրաֆային գրային համակարգ կիրառող լեզվի համար այբբենական համակարգի ստեղծումը կոչվում է այբբենականացում։ Այդպիսի փորձ արվել է չինարենի լոգոգրաֆային համակարգի հետ, երբ այն փորձել են համապատասխանեցնել լատիներեն, արաբերեն գրերի և նույնիսկ թվերի հետ։ Այբբենականացման ամենահաճախ հանդիպող օրինակը լոգոգրաֆային համակարգը լատիներեն գրերով փոխարինելն է ։
Ծագումնաբանություն
Բնիկ հայերեն բառ՝ հնդեվրոպական նախալեզվի wer «պատռել, քերել, ճանկռել, քերթել» արմատի երկար wēr ձևից ։ «Գիր» նշանակությամբ հայ պատմիչները, օրինակ՝ Խորենացին, Փարպեցին, գործածել են «աթութա» բառը, որը ասորական «աթ»՝ գիր բառի հոգնակին է։ Այստեղից էլ ծագել է աթութայք ձևի գործածությունը «այբուբեն» նշանակությամբ ։
Հիմնական հատկանիշներ
Գրային համակարգերը հնարավոր այլ նշանային համակարգերից տարբերվում են նրանով, որ դրանք համապատասխանում են առնվազն մեկ լեզվի։ Ի հակադրություն դրանց՝ տեսողական պատկերները, ինչպիսիք են նկարները, գծապատկերները և ոչ բառային այլ տարրեր, օրինակ՝ քարտեզների վրայի ուրվագծերը, կապ չունեն լեզվի հետ։ Տեղեկատվական ցուցանակների վրա պատկերված որոշ նշաններ, օրինակ՝ արական և իգական սեռերի նշանները, ևս կապ չունեն լեզվի հետ, սակայն հաճախակի օգտագործման դեպքում դրանք կարող են ներառվել լեզվի մեջ։ Որոշ նշաններ, ինչպիսիք են թվանշանները և ամպերսենդը, ուղղակի կապված չեն որևէ առանձին լեզվի հետ, բայց հաճախ են օգտագործվում գրի մեջ, այդ պատճառով դրանք գրային համակարգի մաս են համարվում։
Մարդկանց համայնքներն ունեն իրենց լեզուները։ Շատերը լեզուն համարում են մարդկության բնածին հատկություն։ Սակայն գրային համակարգերի զարգացումը և այն գործընթացը, որով դրանք դուրս են մղել բանավոր հաղորդակցման այլ տեսակները, եղել են դանդաղ և անկանոն։ Գրային համակարգերը սովորաբար ավելի դանդաղ են զարգանում և փոփոխվում, քան դրանց բանավոր տեսակները։ Այսպիսով, գրավոր խոսքում պահպանվում են որոշ հատկանիշներ և արտահայտություններ, որոնք արդեն դուրս են մղվել բանավոր լեզվից։ Գրավոր խոսքի առավելություններից մեկն այն է, որ դրանք կարող են հավերժ պահպանել լեզվով արտահայտված ինֆորմացիան.
Տեքստ, գրություն, ընթերցանություն և ուղղագրություն
Տեքստ ընդհանուր եզրույթը վերաբերում է գրավոր կամ բանավոր նյութին, որը ինչ-որ կերպ արձանագրված է ։ Տեքստի հորինման և արձանագրման գործընթացը կոչվում է գրառում, իսկ տեքստի ուսումնասիրման և վերլուծման գործընթացը կոչվում է ընթերցում ։ Ուղղագրություն տերմինը վերաբերում է գրի կառուցվածքի մեթոդներին և կանոններին, որոնք սահմանում են բառերի ճիշտ գրությունը։
Գրաֆեմա և հնչույթ
Գրաֆեման գրային համակարգի հիմնական միավորն է։ Գրաֆեմաները ամենաչնչին կարևորություն ունեցեղ տարրերն են, որոնք երևան են գալիս այն դեպքում, երբ տեքստը կառուցված է լինում գրային մի քանի համակարգերից։ Օրինակ՝ ⟨a⟩ գրաֆեման գրային տարբեր համակարգերում ունի մի քանի տարբերակներ (ալոգրաֆներ)՝ ⟨ա⟩, ⟨a⟩, ⟨ɑ⟩: Միևնույն տառի մեծատառ և փոքրատառ տարբերակները ևս ալոգրաֆներ են համարվում։
Որևէ առանձին գրաֆեմա կարող է արտահայտվել մի շարք տարբեր ձևերով, որոնք միմյանցից որոշակիորեն տարբերվում են, սակայն բոլորն էլ ներկայացնում են միևնույն գրաֆեման և համարվում են դրա տարբերակները։
Գլիֆ, նշան և գրանշան
Գլիֆ, նշան և գրանշան տերմինները երբեմն գործածվում են գրաֆեմա նշանակությամբ։ Դրանք տարբեր գործածություն ունեն, օրինակ՝ սեպագիր արձանագրությունները, Մայաների հիերոգլիֆները և Չինական հիերոգլիֆները։ Գրային շատ համակարգերի գլիֆերը կազմված են գծանշաններից և հետևաբար կոչվում են գծային, բայց կան գլիֆեր, որոնք գծային չեն, օրինակ՝ սեպագիրը և Բրեյլի գիրը։
Լիակատար և մասնակի գրային համակարգեր
Գրային համակարգերը կարող են համարվել լիակատար, եթե դրանք կարողանում են արտահայտել այն ամենը, ինչ կիրառվում է բանավոր խոսքում։ Մասնակի գրային համակարգերը սահմանափակ քանակությամբ իմաստներ է արտահայտում ։
Գրային համակարգեր, լեզուներ և գաղափարային համակարգեր
Գաղափարային համակարգ ներկայացնելու համար օգտագործվում են մեկ կամ ավելի լեզուներ. օրինակ՝ մաթեմատիկան գաղափարային համակարգ է, որն արտահայտվում է տրամաբանության և բնական լեզվի միջոցով ։
Պատմություն
Գրային համակարգերին նախորդել է նախագրական շրջանը, որի ժամանակ գործածվել են գաղափարագրային և հուշօգնիչ այլ նշաններ։ Ամենահայտնի օրինակներն են. Գրային համակարգերի հայտնագործումը համընկնում է Բրոնզի դարի սկզբի հետ։ Շումերական սեպագրերը և Եգիպտական հիերոգլիֆները հիմնականում համարվում են ամենավաղ գրային համակարգերը, որոնք երկուսն էլ ծագել են դրանց նախորդող նշանային համակարգերից մ.թ.ա. 3400-ից 3200 թթ.: Դրանցով արձանագրված առաջին կապակցված տեքստերը պատկանում են մ.թ.ա. 2600 թվականին։ Շումերական գիրը ընդհանուր առմամբ համարվում է անկախ հայտնագործություն, սակայն դեռևս վիճաբանություններ են տեղի ունենում այն հարցի վերաբերյալ, թե արդյոք եգիպտերենը զարգացել է շումերերենից անկախ, թե կրել է դրա ազդեցությունը մշակույթի տարածման արդյունքում։
Նմանատիպ վիճաբանություններ են տեղի ունենում նաև Չինական գրի վերաբերյալ, որը զարգացել է մոտ մ.թ.ա. 1200 թվականին։ Չինական գիրը հավանաբար անկախ հայտնագործություն է, քանի որ չկան ապացույցներ Չինաստանի և Մերձավոր Արևելքի քաղաքակրթությունների միջև հաղորդակցման մասին ։ Բացի այդ, Միջագետքի և Չինաստանի մոտեցումները լոգոգրաֆներին և դրանց հնչյունային արտահայտմանը լիովին տարբերվում են ։
Նախակոլումբոսյան շրջանի Մեզոամերիկյան գրային համակարգերը (այդ թվում՝ Օլմեկների և Մայաների գրերը) համարվում են անկախ ծագում ունեցող գրեր։
Նախագաղութային շրջանի Միկմակների հիերոգլիֆային գրային համակարգը, որը 17-ից 19-րդ դարերում ուսումնասիրել են միսիոներները, համարվում է անկախ զարգացած գիր։ Չնայած վիճաբանություններ են տեղի ունենում այն մասին՝՞ արդյո՞ք այն լիակատար համակարգ է, թե՞ ուղղակի հուշօգնիչ պատկերագրերի խումբ։
Համարվում է, որ բաղաձայնային գրային համակարգը առաջացել է մինչև մ.թ.ա. 2000թ.-ը՝ որպես Սեմիտների լեզուն արտահայտող գրային համակարգ։ Աշխարհի այբուբեններից շատերը առաջացել են կամ այս հայտնագործությունից, կամ Փյունիկերենի այբուբենից, կամ էլ անկախ։
Առաջին իսկական այբուբենը հունարեն գիրն է, որում սկսած մ.թ.ա. 800 թվականից գոյություն են ունեցել ձայնավորներ  ։ Լատիներենի այբուբենը, որը սրա ուղղակի հաջորդն է, ամենատարածված գրային համակարգն է աշխարհում ։
Գործառույթային դասակարգում
Գոյություն ունեն գրային համակարգերի դասակարգման մի քանի մոտեցումներ։ Դրանցից ամենահայտնին գրային համակարգերի բաժանումն է երեք կատեգորիաների՝ լոգոգրաֆային, վանկային և այբբենական։ Սակայն այդ երեք տեսակներն էլ կարող են առկա լինել գրային բոլոր համակարգերում՝ տարբեր հարաբերականությամբ։ Այդ պատճառով երբեմն դժվար է լինում դասակարգել դրանք։ Այդ դեպքում գրային համակարգը համարվում է բարդ։ Ժամանակակից լեզվաբանները դասակարգման որոշ մոտեցումները, այդ շարքում և Դիրինգերի դասակարգումը, որը հետևյալն է, համարում են չափազանց պարզեցված, քանի որ դրանց բաղադրիչները երբեմն նույնիսկ չի կարելի համեմատել միյանց հետ։ Արչիբալդ Հիլը գրային համակարգերը դասակարգել է լեզվաբանական վերլուծության երեք հիմնական կատեգորիաների, որոնցից մեկը վերաբերում է դիսկուրսներին և չի համարվում լիակատար գրային համակարգ. Ջեֆրի Սեմփսոնը տարբերակում է իմաստագրության և գլոտոգրաֆիայի միջև. Ջոն Դեֆրանսիսը, քննադատելով Սեմփսոնի մոտեցումը, շեշտը դնում գրի հնչյունագրական հատկանիշների վրա Ֆեբերը հնչյունագրական համակարգերը դասակարգում է ըստ երկու մակարդակների՝ գծայնության և կոդավորման.
Լոգոգրաֆային համակարգեր
Լոգոգրամը գրային նշան է, որն արտահայտում է լիակատար քերականական բառ։ Չինարենի հիերոգլիֆների մեծ մասը համարվում են լոգոգրամներ։
Քանի որ յուրաքանչյուր նշան արտահայտում է մեկ բառ (կամ ձևույթ), տվյալ լեզվի բառերը գրելու համար անհրաժեշտ են բազմաթիվ լոգոգրամներ։ Սա լոգոգրամային համակարգերի թերությունն է, քանի որ դժվար է հիշել լեզվի յուրաքանչյուր բառին համապատասխանող լոգոգրամը։ Սակայն, քանի որ բառը կարելի է արտահայտել միայն մեկ լոգոգրամով, այդ նույն լոգոգրամը կարող է օգտագործվել մեկ այլ լեզվում՝ որպես տվյալ բառի համարժեք։ Գործնականում լոգոգրամային համակարգի միջոցով միջլեզվային հաղորդակցման հնարավորությունը (օրինակ՝ չինարենի տարբերակների միջև) սահմանափակվում է լեզուների քերականական և շարահյուսական տարբերությունների պատճառով։ Ճապոներեն գրային համակարգերում կիրառվում են չինական լոգոգրամներ, որոնցից շատերի նշանակությունը նման է կամ համընկնում է չինարենի տվյալ հիերոգլիֆի նշանակությանը։ Սակայն ճապոներենի և չինարենի միջև քերականական տարբերությունների պատճառով չինարեն երկար տեքստերը հաճախ դժվարընթեռնելի կամ անհասկանալի են ճապոնացի ընթերցողին։ Չնայած լեզուների մեծ մասը չեն օգտագործում լիովին լոգոգրամային գրային համակարգեր, շատ լեզուներում առկա են լոգոգրամներ։ Ժամանակակից լոգոգրամների լավ օրինակ են արաբական թվանշանները, որոնք իմացողները, անկախ լեզվական պատկանելությունից, կարող են հասկանալ դրանց նշանակությունը։
Լոգոգրամները երբեմն կոչվում են գաղափարագրեր։ Վերջիններս նշաններ են, որոնք տեսողականորեն արտահայտում են վերացական գաղափարներ, սակայն լեզվաբանները խուսափում են գաղափարագիր անվանումից, քանի որ չինական հիերոգլիֆները հաճախ իմաստահնչյունական բարդություններ են, այսինքն նշաններ են, որոնք կազմված են իմաստակիր և արտասանական բաղադրիչներից։ Ոմանք տարբերակում են բառագրության և գաղափարագրության միջև։ Առաջինի դեպքում նշաններն արտահայտում են բառեր, իսկ երկրորդի դեպքում՝ բառեր կամ ձևույթներ։
Ամենակարևոր (և մինչ օրս գոյատևած) ժամանակակից լոգոգրաֆային համակարգը չինարենի գրային համակարգն է, որի նշանները որոշ փոփոխություններով կիրառվում են չինարենի տարբերակներում, ճապոներենում, կորեերենում, վիետնամերենում և արևելաասիական այլ լեզուներում։ Հին եգիպտական հիերոգլիֆներում և մայաների գրային համակարգերում ևս առկա են լոգոգրաֆային հատկանիշներ։ Վիետնամերենում 20-րդ դարում անցում է կատարվել լատինատառին, իսկ կորեերենում լոգոգրամները հազվադեպ են հանդիպում։ Ճապոներենում առկա են գրային համակարգերի մի քանի տեսակներ, այդ թվում նաև լոգոգրաֆայինը։
Վանկային գրային համակարգ
Եթե լոգոգրաֆային համակարգերում մեկ նշանը համապատասխանում է մեկ բառի, ապա վանկային համակարգում նշանները համապատասխանում են վանկ երի, որոնք էլ իրենց հերթին կազմում են բառեր։
«Իսկական» վանկային համակարգում արտասանական նմանություն ունեցող նշանների միջև չկա պատկերային նմանություն (չնայած դրանք երբեմն նման են ձայնավորների դեպքում)։ Օրինակ՝ «կե», «կա» և «կո» վանկերին համապատասխան նշանների միջև չկա նմանություն, որը կարտահայտեր վանկերի սկզբի միևնույն «կ» հնչյունը։
Վանկային համակարգերն առավել հարմար են այն լեզուներին, որոնց վանկային կառուցվածքը համեմատաբար պարզ է, օրինակ՝ Ճապոներենինը։ Անգլերենում վանկերն ունեն բարդ կառուցվախք, քանի որ դրանք բաղկացած են բաղաձայնների և ձայնավորների բարդ համադրություններից։ Այդ պատճառով դժվար կլիներ անգլերենը գրել վակերի միջոցով։ Գոյություն ունեցող բոլոր հնարավոր վանկերի համար անհրաժեշտ կլիներ ստեղծել առանձին վանկ։ Եթե ճապոներենում հնարավոր վանկերի թիվը մոտավորապես 100 է, ապա անգլերենում դրանց թիվը հասնում է 15-16 հազարի։
Սակայն, գոյություն ունեն վանկային այնպիսի համակարգեր, որտեղ վանկերի թիվը ահռելի է։ Օրինակ Ի գրում կան 756 տարբեր նշաններ։ Չինարենի գրային համակարգը՝ որպես չինարենի ժամանակակից տարբերակների գիր, նույնպես արտահայտում է վանկեր։ Այդտեղ չինարենի հազարավոր վանկերի համար գոյություն ունի առանձին գլիֆ։ Սակայն, քանի որ այդ հիերոգլիֆները մեծ մասամբ համապատասխանում են ձևույթների, այլ ոչ թե հենց վանկերի, չինարենի գրային համակարգը համարվում է ոչ թե վանկային, այլ լոգոգրաֆային։
«Իսկական» վանկային համակարգեր օգտագործող լեզուներից են Միկենյան հունարենը (Գծային Բ) և Ամերիկայի բնիկ լեզուները, օրինակ՝ Չերոկին։ Հին Մերձավոր Արևելքի որոշ լեզուներում օգտագործվում էր սեպագիրը։ Այն վանկային համակարգ է, որում առկա են ոչ-վանկային տարրեր։
Հատույթային համակարգեր։ Այբուբեններ
Այբուբենը տառերի խումբ է, որոնցից յուրաքանչյուրը համապատասխանում է բանավոր լեզվի մեկ հնչյունի։ Այբուբեն բառը ծագել է այբ և բեն բառերից, այբուբենի առաջին երկու տառերի անվանումներից (alphabet - ալֆա և բետտա բառերից)։
Այբուբենի առաջին տեսակը եղել է աբջադը։ Աբջադը այբբենական գրային համակարգ է, որի յուրաքանչյուր տառ համապատասխանում է մեկ բաղաձայնի։ Աբջադները այբուբենների այլ տեսակներից տարբերվում են նրանով, որ այստեղ նշաններ կան միայն բաղաձայնների համար։
Հայտնի բոլոր աբջադները պատկանում են սեմական գրերին և ծագել են հյուսիսային գծային աբջադից։ Պատճառն այն է, որ Սեմական լեզուները և դրանց ցեղակից Լիբիա-բերբերական լեզուները ունեն ձևույթային կառուցվածք, որի պատճառով ձայնավորների հիմնանշանակությունը շատ դեպքերում դառնում է ավելորդ։
Որոշ աբջադներում, ինչպիսիք են արաբերենը և եբրայերենը, ձայնավորների համար կան հատուկ նշաններ։ Սակայն դրանք օգտագործվում են միայն հատուկ համատեքստերում, օրինակ՝ ուսուցման ժամանակ։ Շատ այբուբեններ, որոնք ծագել են աբջադից, համալրվել են ձայնավորներով և դարձել լիարժեք այբուբեններ։ Այսպիսի այբուբենի օրինակ է Հունարենի այբուբենը, որը ծագել է փյունիկյան աբջադից։ Սա տեղի է ունեցել այն ժամանակ, երբ ոչ-սեմական լեզվին հարմարեցվել է այս գրային համակարգը։
Աբուգիդան այբբենական գրային համակարգ է, որի հիմնական նշանները համապատասխանում են ներհատուկ ձայնավոր ունեցող բաղաձայններին, իսկ այդ նշանների հատուկ փոփոխությունները նշում են դրանց հաջորդող այլ ձայնավորներ։
Այսպիսով, աբուգիդայում կարող է լինել «կ» հնչյունի համար նշան, ինչպես նաև «կա»-ի համար (եթե «ա»-ն ներհատուկ ձայնավոր է), իսկ «կե»-ն գրվում է «կա» նշանի փոփոխված տարբերակով։ Շատ աբուգիդաներում փոփոխությունը կատարվում է՝ ձայնավոր ավելացնելով, սակայնն կան նաև հնարավոր այլ տարբերակներ, օրինակ՝ նշանի պտտում, դիակրիտիկ նշանների ավելացում և այլն։
Եթովպիական գրում, որին տրվել է աբուգիդա լեզվաբանական տերմինը, ձայնավորների փոփոխությունները ոչ միշտ են հանդիպում, չնայած սկզբում դրանք ավելի շատ էին։ Կանադական բնիկ վանկային համակարգերը համարվում են աբուգիդաներ։ Աբուգիդաների ամենամեծ խումբը բրահման գրերն են։ Սակայն դրանք ընդգրկում են Հնդկաստանի և Հարավարևելյան Ասիայի գրեթե բոլոր գրերը։
Աբուգիդա բառը ծագել է եթովպիական գրի առաջին ձորս տառերի անվանումներից։ Այն փոխառնվել է եթովպիական լեզուներից և դարձել լեզվաբանական տերմին։
Հատկանիշային համակարգեր
Հատկանիշային գրերը ավելի մասրամասն են քան այբուբենները։ Այստեղ նշանները արտահայտում են ոչ թե ամբողջ հնչույթներ, այլ տարրեր, որոնք կազմում են հնչույթներ, օրինակ՝ արտասանությունը և արտաբերման վայրը։ Տեսականորեն յուրաքանչյուր հատկանիշ կարելի է արտահայտել առանձին տառով։ Աբջադները, աբուգիդաները և նույնիսկ վանկային համակարգերը կարող են հատկանիշային լինել։ Հատկանիշային ամենահայտնի գրերից է հանգըլը, որտեղ հատկանիշային նշանները համադրված են այբբենական տառերի հետ, իսկ վերջիններս էլ իրենց հերթին միավորված են վանկային կաղապարների մեջ։ Այսպիսով համակարգը ունի եռաստիճան հնչույթային արտահայտում։
Շատ գիտնականներ, ինչպես օրինակ՝ Ջոն Դեֆրանսիսը, համամիտ չեն այս տարատեսակի առկայության հետ, կամ էլ այն պնդման հետ, որը հանգըլը հատանիշային գիր է ։
Խառը գրային համակարգեր
Գրային համակարգերից շատերը միատեսակ չեն։ Անգլերենը, օրինակ, ներառում է թվականներ և որոշ լոգոգրամներ, օրինակ՝ #, $, և &, և գրային լեզուն երբեմն լավ չի համապատասխանում բանավոր լեզվին։ Լոգոգրամային համակարգերում ևս կան հնչյունական տարրեր։
Սակայն որոշ գրեր լիովին անորոշ են։ Հին Իսպանիայի կիսավանկային գրերը փ,թ,ք պայթականների համար վանկային էին, սակայն այբբենական էին այլ վանկերի համար։ Որոշ տարբերակներում, վանկային տառերից հետո գրվում էին ավելորդ ձայնավորներ, որոնք համապատասխանում են այբբենական ուղղագրությանը։ Հին պարսկական սեպագրերը այդպիսին էին։ 23 բաղաձայններից 7-ը լիովին վանկային էին, 13-ը՝ լիովին այբբենական, իսկ մյուս երեքից երկուսին համապատասխանում էր մեկ ընդհանուր տառ, իսկ մյուսն ուներ առանձին նշան։
Կան գրային համակարգեր, որոնք միջին դիրք են զբաղեցնում այբուբենի, աբջադի և աբուգիդայի միջև, և դրանց դասակարգումն այդ պատճառով դժվարանում է։
Գրաֆիկական դասակարգում
Գրաֆիկական դասակարգման հիմնական տեսակը գծային դասակարգուն է։ Գծային գրերը այն գրերն են, որոնցում նշանները բաղկացած են գծերից, ինչպես օրինակ՝ լատիներենի տառերը և չինական հիերոգլիֆները։ Վերջիններս համարվում են գծային՝ անկախ նրանից՝ նշանները գրվում են գրիչով, վրձինով, թե փորագրվում են։ Նույն կերպ, Եգիպտական հիերոգլիֆները և մայաների գլիֆերը նկարվում էին գծային ուրվագծով, սակայն պաշտոնական գրառումները փորագրվում էին։ Ամենավաղ գրային համակարգերը գծային են։ Մ.թ.ա. 3300 թվականին ստեղծված շումերական գրերը գծային են, սակայն դրանից ծագած սեպագրերը՝ ոչ։ Ոչ-գծային համակարգերը, օրինակ՝ Բրեյլի գրերը, կազմված չեն գծերից՝ անկախ նրանից, թե ինչով են դրանք գրում։
Սեպագիրը հավանաբար ամենավաղ ոչ-գծային գրային համակարգն է։ Դրա գլիֆերը գրվում էին՝ եղեգի փայտիկի ծայրը թաց կավի մեջ դրոշմելով, այլ ոչ թե կավի մեջ շարունակական գծեր քաշելով, ինչպես արվում էր նախկինում։ Արդյունքում գրի տեսքը լիովին փոփոխվել էր։
Բրեյլի գիրը լատիներեն տառերի ոչ գծային արտահայտումն է, որը լիովին տարբերվում է լատիներենի տառերի ձևից։ Տառերն ունեն գրային հիմնանյութի վրա արված բարձիկների տեսք։ Որպես հիմնանյութ կարող են ծառայել կաշին, հաստ թուղթը, պլաստմասսան կամ էլ մետաղը։
Գոյությու ունեն նաև լատիներենի տառերի ոչ-գծային անցողիկ ադապտացիաներ, օրինակ՝ Մորզեի այբուբենը, Ժեստերի լեզուն, ազդանշանային համակարգերը և այլն։
Գրության ուղղություն
Գրաֆիկորեն գրերը բնորոշվում են դրանց նշանների գրելու ուղղությամբ։ Եգիպտական հիերոգլիֆները գրվում էին կամ ձախից աջ կամ աջից ձախ, իսկ կենդանիների մարդկանց գլիֆերը ուղղված էին դեպի նախադասության սկիզբը։ Վաղ շրջանի այբուբենը գրվում էր տարբեր ուղղություններով՝ հորիզոնական կամ ուղղահայաց։ Մինչև ստանդարտացումը այբբենական գրերը գրվում էին և՛ ձախից աջ, և՛ աջից ձախ։ Դրանք հիմնականում գրվում էին բուստրոֆեդոնական ձևով. առաջին տողը սկսվում էր հորիզոնական ուղղությամբ, իսկ հաջորդ տողը՝ դրան հակառակ ուղղությամբ։
Հունարենի այբուբենը և դրա հաջորդները հիմնված էին ձախից աջ ուղղության վրա, էջի վերևից մինչև ներքև։ Ուրիշ գրեր, ինչպես օրինակ՝ արաբերենը և եբրայերենը, գրվում էին աջից ձախ։ Այն գրերը, որոնցում առկա են չինական հիերոգլիֆներ, ավանդաբար գրվել են ուղղահայաց, էջի աջ կողմից դեպի ձախ։ Սակայն այսօր դրանք հիմնականում գրվում են ձախից աջ և վերևից ներքև՝ արևմտյան ազդեցության ներքո։
Չինական հիերոգլիֆները այժմ երբեմն գրվում են նաև աջից ձախ, մանավանդ եթե նշանակում են որևէ հին կամ ավանդական առարկա կամ երևույթ։ Հին ույգուրյան այբուբենը և դրա հաջորդները եզակի են, քանի որ գրվում են վերևից ներքև և ձախից աջ։ Այս ուղղությունը առաջացել է հին սեմական ուղղությունից, որի դեպքում թուղթը ժամսլաքի հակառակ ուղղությամբ շրջվում էր 90°-ով՝ գրությունը չինարենի ուղղահայաց գրությանը համապատասխանեցնելու համար։ Որոշ գրեր, որոնք օգտագործվում էին Ֆիլիպիններում և Ինդոնեզիայում, ինչպես օրինակ՝ Հանունո գիրը, ավանդաբար գրվում են՝ գծերը գրողից հետ ուղղությամբ, ներքևից վերև, սակայն կարդացվում են հորիզոնական ուղղությամբ՝ ձախից աջ։ Օգամյան գրերը գրվում են ներքևից վերև և կարդացվում են ուղղահայաց։
Սեմական լեզուներում գրերի ուղղությունը տարիների ընթացքում փոփոխվել է։ Տարբեր հետազոտություններ ցույց են տվել, որ վերջին ժամանակներում եբրայերենը երբեմն գրվել է ձախից աջ, և երբեմն հաջորդաբար մի տողը՝ դեպի ձախ, մյուսը՝ աջ։ Գրության աջից ձախ ուղղությունը պայմանավորված է տառերը գրելու ֆիզիկական միջոցներով։ Հին ժամանակներում գրություններն արվում էին քարի վրա՝ տարբեր գործիքների միջոցով։ Քանի որ մարդկանց մեծամասնությունն աջլիկ է, ավելի հարմար էր աշխատել աջ ձեռքով և գրել աջից ձախ։ Երբ զարգացավ թղթի և ներկի միջոցով գրության ձևը, որի համար անհրաժեշտ չէ ֆիզիկական ուժ, իսկ ներկերը չլղոզելու համար ավելի նպատակահարմար էր գրել ձախից աջ, զարգացավ գրության այդ ուղղությունը։
Գրային համակարգերը համակարգիչներում
Համակարգիչներում և հեռահաղորդակցային համակարգերում գրերը, որպես այդպիսին, չեն կոդավորվում, սակայն գրաֆեմաները և նմանատիպ այլ տարրեր, որոնք անհրաժեշտ են տեքստի վերամշակման համար, ներկայացվում են նշանների տեսքով, որոնք դրսևորվում են կոդավորված ձևով։ Կան նշանների կոդավորման չափանիշեր և հատուկ տեխնոլոգիաներ, ինչպես օրինակ՝ ISO/IEC 8859-1-ը (նշանների ցանկ և կոդավորման նախագիծ, որը նախատեսված է լատինատառ գրերի համար), CJK նշանները (չինարենի, ճապոներենի և կորեերենի համար) և երկուղղված տեքստը։ Ներկայումս այսպիսի շատ չափանիշեր վերասահմանվում և ընդգրկվում են համընդհանուր չափանիշի՝ ISO/IEC 10646-ի մեջ, որը կոչվում է նաև «Համընդհանուր նշանային համակարգ», և դրան զուգահեռ մեկ ուրիշ չափանիշի՝ Յունիկոդի մեջ։ Այդ երկուսն էլ հիմնականում կոչվում են Յունիկոդ։ Այստեղ ցանկացած լեզվի յուրաքանչյուր նշան ունի իր թվային համարժեքը։ Համակարգչային օպերացիոն համակարգերը այդ թվային համարժեքների միջոցով տառատեսակների միջից գտնում են նշանները, որոնք էլ ցուցադրվում են էկրանի վրա։