cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Պատրիկ Լին
Կենսագրություն
Լինը ծնվել և մեծացել է Բրիտանական Հոնկոնգում, որտեղ նա հաճախել է Սուրբ Պողոսի համակրթական քոլեջ ։ Նա 15 տարեկան հասակում տեղափոխվել է Կանադա, իսկ ավելի ուշ տեղափոխվել է Սան Ֆրանցիսկո սովորելու Կալիֆոռնիայի Արվեստի քոլեջում, որտեղ նա ստանում է Գեղարվեստի բակալավրի կոչում ։
Կարիերա
«Ջեյմսը և հսկա դեղձը» ֆիլմում Լինը առաջին աշխատանքային փորձն արել է որպես օգնական տեսախցիկի և լուսարձակման ոլորտում։ Հետագայում «Խաբեբայություն», «Թրումանի շոուն», «Իքս մարդիկ» ֆիլմերում նա աշխատել է որպես շարժման վերահսկող լուսանկարիչ ։ Նա նաև աշխատել է որպես տեղամասային մենեջեր Հոնկոնգի Ռադիո Հեռուստատեսության համար նպաստելով ընկերության նկարահանմանը Միացյալ Նահանգներում ։ Լինը «Ֆլիկայի արկածները»(1998) մուլտֆիլմում առաջին անգամ որպես նախագծային նկարիչ աշխատել է Փիքսար ընկերությունում սկսած 1997թվականի սեպտեմբերից ։ Նա եղել է «Սուպեր ընտանիքը» (2004), «Վեր» (2009) մուլտֆիլմերի կինեմատոգրաֆիստը,իսկ «Հրեշների կորպորացիա» (2001) և «Ռատատույ»(2007) ֆիլմերի նախագծային նկարիչը։ Նա որպես նախագծային նկարիչ ներդրում է ունեցել «Խիզախ արքայադուստրը»(2012) և «Հրեշների համալսարանը»(2013) անիմացիոն ֆիլմերում ։ 2015-ին Լինը եղել է Փիքսար ստուդիայի «Գլուխկոտրուկ» մուլտֆիլմի կինեմատոգրաֆիստը ։ Ամելի ուշ «Բարի դինոզավր»(2015) համակարգչա-անիմացիոն ֆիլմում եղել է նախագծային նկարիչ իսկ «Խաղալիքների պատմությունը 4»(2019) 3D կատակերգական մուլտֆիլմում որպես օպերատոր-բեմադրիչ։ Այսպիսով,նա աշխատել է Փիքսար ստուդիայի ավելի քան քսան նախագծերի վրա ներառյալ գեղարվեստական և կարճամետրաժ ֆիլմերը ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ապրող անձինք Կատեգորիա:Հոնկոնգցի կինեմատոգրաֆիստներ
Կասպոջո
Կասպոջո (Caspoggio), կոմունա Իտալիայում։ Գտնվում է Լոմբարդիա մարզի Սոնդրիո գավառում ։ Բնակչությունը կազմում է 1585 մարդ, խտությունը կազմում է 264 մարդ/կմ²։ Տարածքը գրավում է 6 կմ²։ Էլեկտրոնային փոստ՝ 23020, հեռախոսային կոդ՝ 0342։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իտալիայի քաղաքներ Կատեգորիա:Լոմբարդիայի քաղաքներ Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր
Պիսառա (քաղաք)
Համայնքը գտնվում է Վալյե Դել Գուադալորսե (Valle del Guadalhorce) շրջանում։ Զբաղեցնում է 63 կմ2 տարածք։ Բնակչությունը՝ 8990 մարդ (2010 թ.)։ Հեռավորությունը մինչև համայնքի կենտրոնը՝ 30 կմ է։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Մալագա պրովինցիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Իսպանիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Անդալուսիայի բնակավայրեր
Կապիլեն
Կապիլեն (Capulin), հանգած հրաբուխ։
Գտնվում է Նյու Մեքսիկոյի հյուսիս-արևելյան մասում, Դենվերից մոտավորապես 350 կմ հարավ-արևելք։
Զբոսաշրջիկների համար պատրաստել են հատուկ գալարագծային ճանապարհ մինչև հրաբխի գագաթը, որի երկարությունը 3 կմ է։
Սոցիալական ձեռնարկատիրություն
Եթե սովորական ձեռնարկատերերը, որպես կանոն, գնահատում են իրենց գործունեության հաջողությունը` կողմնորոշվելով դեպի շահույթը, եկամուտը (վաճառքների ծավալ) կամ բաժնետոմսերի արժեքը, ապա սոցիալական ձեռնարկատիրոջ համար հաջողության գլխավոր չափանիշը դառնում է «սոցիալական նվիրումը» ։ Շահույթը կարող է ուշադրության տակ առնվել, սակայն ոչ թե որպես ինքնանպատակ, այլ ավելի շուտ որպես հետագա առաջխաղացման միջոց կազմակերպության մշակութային կամ սոցիալական նպատակներին հասնելու համար։
Կապիլեն
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի հրաբուխներ Կատեգորիա:Հանգած հրաբուխներ Կատեգորիա:Հրաբուխներ այբբենական կարգով
Ստարո-Շանգսկոե
Ստարո-Շանգսկոե (Старо-Шангское), գյուղ Ռուսաստանի Կոստրոմայի մարզի Շարյինսկի շրջանի կազմում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Կոստրոմայի մարզի Շարյինսկի շրջանի բնակավայրեր
Սոցիալական ձեռնարկատիրություն
Սոցիալական ձեռնարկատիրության հայեցակարգ
Սոցիալական ձեռնարկատիրության գաղափարը նշանակալիորեն տարբերվում է ավանդական ձեռնարկատիրության հիմունքներից, սակայն գործնական ակտիվության տեսակների միջև կան մի շարք նմանություններ։ Դեռ 19-րդ դարի սկզբին ֆրանսիացի դասական տնտեսագետ Ժան Բատիստ Սեյը բնորոշել է ձեռնարկատիրոջը՝ որպես մարդու, որը «ձեռնարկում է» որոշակի գաղափար և վերափոխում է այն այնպես, որ այն սկսում է փոխել հասարակությունը ։ Ավելի ուշ Սեյը բնորոշում է ձեռնարկատիրոջը որպես մարդու, ով «տնտեսական ռեսուրսները տեղափոխում է ցածր արտադրողականության բնագավառից դեպի ավելի բարձր արտադրողականության և եկամուտի բնագավառ»։ Ինչպես ավանդական ձեռնարկատերը (օրինակ, Հենրի Ֆորդը, Սթիվ Ջոբսը) փոխում է ավանդական տնտեսական ռեսուրսների արտադրողականությունը, սոցիալական ձեռնարկատերը, ինչպես նշում է մենեջմենթի տեսաբան Փիթեր Դրաքերը, փոխում է ողջ հասարակության արտադրողականությունը
Ժամանակակից հասարակությունում սոցիալական ձեռնարկատիրությունը ենթադրում է բիզնեսի վարման ալտրուիստական ձև, որը կենտրոնացած է հասարակական շահերի վրա ։ Ավելի պարզ ասած` ձեռնարկատիրությունը դառնում է սոցիալական, երբ այն փոխում է սոցիալական կապիտալն այնպես, որ այն սկսում է դրական ազդեցություն ունենալ հասարակության վրա ։ Այդ ազդեցությունը սոցիալական ձեռնարկատիրոջ կողմից դիտարկվում է որպես շահի ձեռքբերում, քանի որ սոցիալական ձեռնարկատիրոջ հաջողությունը կախված է մի շարք գործոններից, որոնք կապված են սոցիական փոխազդեցության հետ։ Սոցիալական ձեռնարկատերերը ձգտում են վերափոխել հասարակությունն ամբողջապես, այլ ոչ թե քաղել նրանից առավելագույն շահույթ, ինչպես դասական ձեռնարկատերերը ։
Հասարակության վերափոխման գործընթացում սոցիալական ձեռնարկատերերը, որպես կանոն, գործ են ունենում անմիջականորեն սուր սոցիալական խնդիրների հետ, բացի այդ` ձգտում են դիտարկել դրանք լայն ենթատեքստում, գիտելիքների, տեսությունների, հայեցակարգերի տարբեր ոլորտների զուգակցման կետում։ Նման մոտեցումը ավելի լավ հասկացողություն է տալիս հասարակական խնդիրների արմատների մասին, թույլ է տալիս մշակել նորարարական որոշումներ և մոբիլիզացնել գոյություն ունեցող և ձեռքի տակ գտնվող ռեսուրսները հասարակության վրա առավել մեծ ազդեցության համար համաշխարհային մասշտաբով ։ Ինչպես մասնավոր, այնպես էլ պետական գործակալությունները ողջ աշխարհում աջակցություն են ցուցաբերում կարիքավոր խմբերին և անձանց, ընդհանուր առմամբ` տարեկան միլիարդներ դոլարների չափով։ Նման աջակցությունը կարող է նպաստել նորարարական գաղափարների ձևավորմանն ու լայն տարածմանը ։
Նախապայմաններ
Չնայած «սոցիալական ձեռնարկատիրություն» եզրն ունի մի քանի տասնամյակի պատմություն, նրա ծագման աղբյուրները բավականին հին են։ Այն մարդկանց թվին,ում գործունեությունը կարող է ծառայել սոցիալական ձեռնարկատիրության նախակերպար, հետազոտողներն ու էնտուզիաստները դասում են Սուրբ Ֆրանցիսկոս Ասիսկացուն, Ֆլորենս Նայթինգեյլին՝ Մեծ Բրիտանիայում բուժքույրերի համար առաջին ուսումնարանի հիմնադրին, Ռոբերտ Օուենին՝ կոոպերատիվ շարժման հիմնադրին, Վենոբա Բհավեին՝ «Հողը՝ շնորհ» հնդկական շարժման հիմնադրին և այլոց։ 19-րդ և 20-րդ դարի հաջողակ սոցիալական վերափոխիչներից ոմանք նպաստում էին նորարարությունների տարածմանը, որոնց օգտակարությունը սոցիալական-մշակութային, կրթական և առողջապահական ոլորտներում գնահատվել է այնքան բարձր, որ դրանք ներդրվել են ազգային մասշտաբներով պետության կամ բիզնեսի աջակցության ժամանակ։
Սոցիալական ձեռնարկատիրության բուռն զարգացումը սկզբում գաղափարի, որը ավելի շատ կողմնակիցներ էր ձեռք բերում, ապա սեփական տերմինաբանությամբ և տեսական բազայով հայեցակարգի տեսքով, տեղի ունեցավ 1980-1990-ական թվականներին։ Հենց 20-րդ դարի վերջին երկու տասնամյակներում կայացավ ոչ առևտրային կազմակերպությունների պայթյունային աճը։ Եթե 1980-ական թվականների սկզբին ողջ աշխարհում ոչ առևտրային կազմակերպությունների թիվը չէր գերազանցում 100000-ը, և ճնշող մեծամասնությունը ամերիկյան ոչ առևտրային կազմակերպությւոններն էին, ապա 1990-ական թվականների վերջին հաշվարկվում էին միլիոնավորները, բացի այդ՝ ԱՄՆ-ն դարձել էր «աճի հիմնական կենտրոնը»։ Արդյունքում ստեղծվեց տնտեսության նոր բազմամիլիարդանոց ոլորտ՝ քաղաքացիական ոլորտ, կամ, ինչպես հաճախ անվանում են, երրորդ սեկտոր՝ պետական և մասնավոր սեկտորի տնտեսությունների հետ միասին։ Նրա ստեղծման խթան դարձավ «նոր ֆեդերալիզմի» հայեցակարգը, որը ներկայացվեց Ռոնալդ Ռեյգանի կողմի 1980-ական թվականների կեսերին, երբ փորձ արվեց նվազեցնել դաշնային կառավարության վարչակազմի չափերը և կրճատել բյուջեն։ Բազում սոցիալական ծառայությունների համար պատասխանատվությունը դրվեց շրջանների վրա, բացի այդ՝ բազմաթիվ «բարեգործական կազմակերպություններ» (ոչ առևտրային կազմակերպություն) զրկվեցին իրենց ֆինանսավորման գլխավոր աղբյուրից և նրանց ծառայությունների նկատմամբ անընդհատ աճող պահանջարկի պայմաններում ստիպված եղան աշխատանք փնտրել։ Դա բերեց սոցիալական ձեռնարկատիրության ժամանակակից ձևի երևույթի ստեղծմանը։
Միևնույն ժամանակ աշխարհի շատ երկրներում գոյություն ունեն սոցիալական ձեռնարկատիրության զարգացման առավել հիմնարար պատճառներ։ Դա այսպես կոչված «համաշխարհային մոբիլիզացիան» է և իր կողմից առաջացրած «սոցիալական հեղափոխությունը», որի արմատները հարկ է փնտրել Երկրի բնակչության բարեկեցության աճի, կրթության մակարդակի բարձրացման, տեղեկացվածության և իրավագիտակցության, ֆեմինիստական և այլ իրավապաշտպան շարժումների, այլ սոցիալական խմբերի և միությունների համախմբման մեջ։ Որոշիչ դեր կատարեց կապի նորագույն միջոցների առաջացումը, տրասնպորտի, ֆինանսական ինստիտուտների զարգացումը և, որպես հետևանք, մարդկանց, գաղափարների և դրամական միջոցների տեղաշարժման համար ավելի վաղ բարդ կերպով հաղթահարվող արգելքների թուլացումը կամ վերացումը․ տարածքային, ժամանակային, տեղեկատվական և, մասնավորապես, լեզվական։ Միևնույն ժամանակ այդ բոլոր բարիքների հետ միասին՝ շատ մարդկանց մոտ եկավ ժամանակակից հասարակության բազմաթիվ թերությունների սուր գիտակցումը, ինչպես նաև հիասթափությունը պետական և մասնավոր ինստիտուտներում՝ անընդունակ, իրենց կարծիքով, ժամանակի մարտահրավերներին պատասխանելու։ Արդյունքը դարձավ քաղաքացիների ձգտումը փոխել կյանքը դեպի լավն իրենց ուժերով։
Կայացում և զարգացում
«Սոցիալական ձեռնարկատիրություն» (social entrepreneurship) և «սոցիալական ձեռնարկատեր» (social entrepreneur) եզրույթներն առաջին անգամ հիշատակվում են 1960-1970-ական թվականներին անգլալեզու գրականության մեջ՝ նվիրված սոցիալական փոփոխությունների հարցերին ։ Նրանք սկսել են լայնորեն կիրառվել 1980-ական թվականներին՝ շնորհիվ սոցիալական ձեռնարկատիրության հանրաճանաչ «գուրու»-ի՝ Բիլ Դրեյթոնի։
1980 թվականին Դրեյթոնը հիմնադրել է «Աշոկա» հիմնադրամը, որը դարձել է առաջին կազմակերպությունը, որ նպատակաուղղված զբաղվում է ողջ աշխարհով սոցիալական ձեռնարկատերեր գտնելով և նրանց աջակցելով ։ 2016 թվականին հիմնադրամի անդամ դրամաշնորհառուների թվաքանակը հասավ 3000-ի, նրանց թվում են 89 երկրների ներկայացուցիչներ ։ «Աշոկա» հիմնադրամը չի օգտվում պետական ֆինանսավորումից, բոլոր միջոցները, ըստ հիմնադրամի տվյալների, կազմակերպությունը ստանում է արևմտյան բարեգործական հիմնադրամներից և խոշոր մասնավոր հանգանակողներից ։ 1987 թվականին «Աշոկա» հիմնադրամի մոդելի հիման վրա ներդրող Էդ Քոուենը հիմնադրեց մեկ այլ խոշոր հիմնադրամ՝ Echoing Green։
Պեսկի (գյուղ, Բախմաչի շրջան)
Պեսկի (Піски), գյուղ Ուկրաինայի Չեռնիգովի մարզի Բախմաչի շրջանում։
Սոցիալական ձեռնարկատիրություն
Կայացում և զարգացում
1984 թվականին բրիտանացի հասարակական և կրոնական գործիչ Էնդրյու Մոսոնը տեղական տարածքների և համայնքների վերափոխման նպատակով հիմնադրեց և գլխավորեց Լոնդոնի Իսթ Էնդում գտնվող «Բրոմլի բայ Բոու կենտրոնը» (Bromley by Bow Centre), որը գործում էր սոցիալական ձեռնարկատիրության սկզբունքներին համապատասխան։ Նա հիմնեց նաև «Էնդրյու Մոսոն և գործընկերներ» կազմակերպությունը (Andrew Mawson Partnerships), որը տարածում էր իր փորձը ։ Սոցիալական ոլորտում նվաճումների համար Էնդրյու Մոսոնը 2000 թվականին դարձել է Բրիտանական կայսրության շքանշանակիր, ստացել է բարոնի տիտղոս և 2007 թվականին դարձել է Լորդերի պալատի անդամ  ։
Պեսկի (գյուղ, Բախմաչի շրջան)
2006 թվականի տվյալներով Պեսկի գյուղում բնակվում էր 689 մարդ։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 820,24 մարդ/կմ²։
Սոցիալական ձեռնարկատիրություն
Կայացում և զարգացում
Սոցիալական ձեռնարկատիրության ճանաչվածության պատմության առանցքային կետերից մեկը դարձավ բրիտանացի լրագրող Չարլզ Լիդբիթերի՝ 1997 թվականի հրապարակումը «The Rise of the Social Entrepreneur» («սոցիալական ձեռնարկատիրոջ գալուստը), և նույն թվականին բրիտանացի սոցիոլոգ, հասարակական և քաղաքական գործիչ Մայքլ Յանգը Լոնդոնում բացեց «Սոցիալական ձեռնարկատերերի դպրոցը»։ 2016 թվականին «Սոցիալական ձեռնարկատերերի դպրոցն» ուներ մասնաճյուղեր ողջ Մեծ Բրիտանիայով, ինչպես Ավստրալիայում, Կանադայում և Իռլանդիայում։ Հարվարդի պրոֆեսոր Դենիել Բելը Յանգին անվանել է «սոցիալական նախաձեռնությունների բնագավառում աշխարհում ամենահաջողակ մարդը»։
Պեսկի (գյուղ, Բախմաչի շրջան)
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Չեռնիգովի մարզի Բախմաչի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1790 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Սոցիալական ձեռնարկատիրություն
Կայացում և զարգացում
Որպես մասնագիտություն և ուսուցման բնագավառ՝ սոցիալական ձեռնարկատիրությունը առաջին անգամ ներկայացրել է Գրեգորի Դիզը՝ Դյուքի համալսարանի Սոցիալական ձեռնարկատիրության զարգացման կենտրոնի տնօրենը, 1990-ական թվականներին։
1998 թվականին շվեյցարացի տնտեսագետ, Դավոսում Համաշխարհային տնտեսական ֆորումի հիմնադիր և անփոփոխ նախագահ Կլաուս Մարտին Շվաբը և իր կինը՝ Հիլդան, ստեղծեցին «Շվաբի սոցիալական ձեռնարկատիրության հիմնադրամը» «նշանակալի սոցիալական ձեռնարկատերերի համաշխարհային միության» աջակցության համար։ «Շվաբի հիմնադրամը» ղեկավարում է Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության նախկին անդամ Պամելա Հարթիգանը։ 2007 թվականին հիմնադրամը աջակցություն է ապահվել 72 սոցիալական ձեռնարկատերերի համար ողջ աշխարհում։ 2016 թվականին, հենց հիմնադրամի խոսքերով, նրանց թիվը գերազանցել է 260-ը։ Ամեն տարի Հիմնադրամը ընտրում է 20-25 սոցիալական ձեռնարկատիրոջ համաշխարհային «Տարվա սոցիալական ձեռնարկատեր» մրցույթի շրջանակներում ։ Հիմնադրամն անցկացնում է տարածաշրջանային տնտեսական համաժողովներ, ինչպես նաև Համաշխարհային տնտեսական ֆորումը Դավոսում, որտեղ սոցիալական ձեռնարկատերերը ևս հնարավորություն ունեն մասնակցելու։
«Շվաբի հիմնադրամի» ստեղծումից մեկ տարի անց՝ 1999 թվականին, ԱՄՆ-ում հայտնվեց ևս մեկ խոշոր հիմնադրամ, որը հիմնադրվել է Ջեֆրի Սքոլի՝ հյուսիսամերիկացի ներդրողի և մարդասերի, eBay ընկերության առաջին նախագահի կողմից։ Սքոլը վաճառեց իր բաժինը eBay-ում 2 միլիարդ դոլարով, այդ գումարի կեսը հանգանակեց իր անվան հիմնադրամին և գլխավորեց այն։ «Սքոլի հիմնադրամը» մասնագիտանում է զարգացող երկրներում առողջապահության և կրթության ոլորտներում ներդրումներում։ «Սքոլի հիմնադրամի» դրամաշնորհների ծրագրով երեք տարվա ընթացքում մինչև 1 միլիոն ԱՄՆ դոլար է տրվում նախագծերին՝ հասցնելով դրանք «փորձարարա-կոնստրուկտորական փորձությունների» փուլին, ինչին հետևում է ոչ միայն իրագործումը, այլև հետագա ընդլայնումն ու մասշտաբացումը ։ Այսպես, 2003 թվականին Սքոլի հիմնադրամը 55 միլիոն դոլար է տրամադրել սոցիալական ձեռնարկատիրության ոլորտում վերամշակումներ կատարելու նպատակով։
2004 թվականին eBay-ի տնօրենների խորհրդի նախագահ և հիմնադիր Պիեր Օմիդյարը հետևեց իր նախկին աշխատակցի օրինակին և հիմնադրեց «Օմիդյարի ցանցը» ՝ մասնավոր ոչ առևտրային վենչուրային ներդրումային հիմնադրամ, որը մասնագիտանում է գրեթե բոլոր բնագավառներում սոցիալական ձեռնարկատիրության ստարտափների մեջ ներդրումներում։ Հիմնադրամը նախընտրում է ներդրումներ կատարել 1-ից մինչև 10 միլիոն դոլար առևտրային կազմակերպություններում և 0,5-ից մինչև 5 միլիոն՝ ոչ առևտրային կազմակերպություններ և նախագծեր։ Ներդրումների ընդհանուր ծավալը հաշվարկվում է հարյուրավոր միլիոնների դոլարների չափով, «Օմիդյարի ցանցը» հատուկ ուշադրություն է դարձնում միկրոֆինանսավորման համար պայմանների ստեղծմանը։
Մեծ ճանաչում բերեց նաև 2006 թվականին Նոբելյան մրցանակի շնորհումը Մուհամադ Յունուսին Բանգլադեշից։ Յունուսը հիմնադրեց Grameen Bank-ը, որը կարևոր առանցք դարձավ Ասիայի, Աֆրիկայի և Լատինական Ամերիկայի զարգացող երկրների նորարարների միկրովարկավորման հայեցակարգի համար։ Նոբելյան մրցանակը ստանալուց հետո Յունուսը դարձավ սոցիալական ձեռնարկատիրության առանցքային և կենտրոնական կերպարներից մեկը․ նրա անվան հետ են կապված բազում նախաձեռնություններ, ներառյալ 2010 թվականից անցկացվող Սոցիալական բիզնեսի միջազգային օրը, որը, որպես կանոն, մի շարք երկրներում նշվում է հունիսի 28-ին՝ նրա ծննդյան օրը ։
2009 թվականին փոխազդեցությունների ներդրումների շուկայի բազմաթիվ առաջատար խաղացողներ, ներառյալ՝ սոցիալական ձեռնարկատիրության մի շարք խոշոր կազմակերպիչների, միավորվեցին Global Impact Investing Network-ում (GIIN, «Փոխազդեցության ներդրումների համաշխարհային ցանց»), որը ստեղծվել է Ռոքֆելերի հիմնադրամի, JPMorgan Chase բանկի և Միջազգային զարգացման ամերիկյան ծառայության (USAID) նախաձեռնությամբ՝ ստանդարտների և մեթոդոլոգիական բազայի վերամշակման, համատեղ ռազմավարության, գործունեության կոորդինացման, նրա մասշտաբների ընդլայնման, փոխազդեցության արդյունավետության բարձրացման և կազմակերպությունների անդամների գործառնական ծախսումների նվազեցման նպատակով։ GIIN-ի գլխավոր գրասենյակը տեղակայված է Նյու Յորքում  ։
Տեխնոլոգիաների դեր
Համացանցը, սոցիալական կայքերը և սոցիալական մեդիան ռեսուրսների առանցքային դեր են խաղացել բազում սոցիալական ձեռնարկատերերի համագործակցության և հաջողության համար ։ 21-րդ դարում Համացանցը առավել օգտակար է դարձել տեղեկատվության արագ տարածման համար։ Բացի այդ` Համացանցը թույլ է տալիս համատեղ ստեղծել նոր ռեսուրսներ բաց կոդի սկզբունքներով։ Քրաուդսորսինգի ներգրավումը, մասնավորապես` վիքի-տեխնոլոգիաների, հնարավորություն է տալիս հարյուրավոր ձեռնարկատերերի ամբողջ երկրից (կամ նույնիսկ տարբեր երկրներից) միավորել ուժերն օնլայն, օրինակ, համատեղ կազմելով բիզնես ծրագրեր կամ համաձայնեցնելով նորարարական նախագծերի մարքեթինգի ռազմավարությունը։ Քրաուդսորսինգային վեբ ռեսուրսները օգնում են սոցիալական ձեռնարկատերերին տարածել իրենց գաղափարները առավել լայն լսարանի շրջանակներում, ձևավորել և զարգացնել նույն կերպ մտածողների ցանցերը, կապել պոտենցիալ ներդրողներին, դոնորներին և կամավորներին սոցիալական ձեռնարկատիրության կազմակերպությունների հետ։ Հայտնվում են հնարավորություններ հասնելու այդ բոլոր նպատակներին շատ փոքր սկզբնական կապիտալով կամ ընդհանրապես առանց սկզբնական կապիտալի, ինչպես նաև ունենալով ոչ մեծ մակերեսով տարածքներ կամ չունենալով ընդհանրապես։ Օրինակ, բաց ծրագրային ապահովման գաղափարախոսության զարթոնքը` որպես հաստատուն զարգացման պարադիգմա, թույլ է տալիս ողջ աշխարհում համագործակցել տեղական խնդիրների որոշման համար այնքան արդյունավետ, որքան նոր ծրագրային ապահովման ժամանակ։
Սոցիալ-ձեռնարկատիրական գործունեության պաշտոնականացման փորձեր
Ծայրահեղ ընդհանուր ձևով ներկայացված սոցիալական ձեռնարկատիրության հայեցակարգից անցումը նրա որոշակի պաշտոնական ձևակերպմանը հեշտ չէ։ Որպես հետևանք սոցիալական ձեռնարկատիրության՝ որպես երևույթի և սոցիալական ձեռնարկատիրոջ՝ որպես այն անցկացնողի, սահմանումը փոփոխվում և առավել որոշակիանում է վերջին տասնամյակների ընթացքում՝ սոցիալական ձեռնարկատիրության ոլորտի զարգացմանը զուգընթաց։
Ներկայումս բարձրագույն սոցիալական նշանակության բազմաթիվ ձևեր կամ հասարակության հետ կապված որոշ ձևեր հաջողությամբ տեղավորվում են սոցիալական ձեռնարկատիրության ժամանակակից հասկացության մեջ։ Մասնագետների թվում նախկինի պես գոյություն չունի այդ երևույթի համընդհանուր կերպով ընդունված սահմանում և, համապատասխանաբար, չկա մեկ միասնական կարծիք՝ ում կարելի է համարել սոցիալական ձեռնարկատեր։ Հաճախ նրանց են թվին են դասում բարեգործներին, հասարակական գործիչներին, էկոլոգներին և սոցիալական կողմնորոշում ունեցող այլ գործիչների։ Վերը նշված գործիչներից սոցիալական ձեռնարկատերերի թվին դասելու բարդությունը պայմանավորված է նաև նրանով, որ նրանցից յուրաքանչյուրի կարիերայի ուղին լիովին տարբերվում է մյուսից ։
Դասական է համարվում սոցիալական ձեռնարկատիրության այն սահմանումը, որը ներկայացրել է Գրեգորի Դիզը իր 1998 թվականի «The Meaning of „Social Entrepreneurship“» հիմնարար աշխատության մեջ .։ Այն ստացվել է Յոզեֆ Շումպետերի, Ժան Բատիստ Սեյի, Փիթեր Դրաքերի և Հովարդ Սթիվենսոնի ձեռնարկատիրության սահմանման մեջ սոցիալական ասպեկտի ավելացման միջոցով։ Դիզի խոսքերով՝ սոցիալական ձեռնարկատերերը սոցիալական սեկտորում փոփոխությունների գործակալներն են, շնորհիվ․ Այդպիսով, ըստ Դիզի, սոցիալական ձեռնարկատիրությունը ավանդական ձեռնարկատիրության լավագույն ձևերի կիրառումն է սոցիալական նպատակներին հասնելու կամ սոցիալական առաքելության իրագործման համար։ Ջեր Բոշին «Merging Mission and Money: A Board Member’s Guide to Social Entrepreneurship» (1998) աշխատության մեջ լրացնում է այդ սահմանումը՝ ընդգծելով երկու բաղադրիչների միջև հավասարակշռվածության անհրաժեշտությունը․
Հաջորդող 10 տարիներին ձևավորվեցին սոցիալական ձեռնարկատիրության բազմաթիվ սահմանումներ։ Դեբի Բրոքը և Սյուզեն Սթեյները 2008 թվականի «Social Entrepreneurship education: Is it achieving the desired aims?» հոդվածում ներկայացնում են 13 նմանատիպ սահմանումներ, որոնք առաջարկվել են ինչպես հայտնի տեսաբանների՝ Ալեքս Նիքոլսի, Դևիդ Բորնշտեյնի, Փոլ Լայթի, Ջոանա Մեյրի, Շերիլ Ջոնսոնի և այլոց կողմից, այլև սոցիալական ձեռնարկատիրության գործնական կազմակերպիչների կողմից (Աշոկա հիմնադրամ, Շվաբի հիմնադրամ, Սքոլի հիմնադրամ և այլն) ։
Սոցիալական ձեռնարկությունների կազմակերպաիրավական ձևեր
Ջոն Էլքինգթոնը և Պամելա Հարթիգանը The Power of Unreasonable People գրքում դիտարկում են սոցիալական ձեռնարկությունների կազմակերպման երեք ձևեր․
Հանդիպում են նաև հիբրիդային առևտրային մոդելը, երբ սովորական բիզնեսը ծախսում է սեփական շահույթի մի մասը սոցիալական, մշակութային կամ էկոլոգիական գործունեության վրա; Կորպորացիաների աշխատակիցները կարող են նաև մասնակցել սոցիալական ձեռնարկատիրության մեջ՝ ընկերության ղեկավարության համաձայնությամբ կամ առանց դրա։ Նման գործունեությունը բնորոշվում է որպես կորպորատիվ սոցիալական ձեռնարկատիրություն (Corporate social entrepreneurship) :
Քիքալը և Լայոնսը դիտարկում են սոցիալական ձեռնարկությունների կառուցվածքային ձևերի ողջ շրջանակը՝ ամբողջապես ոչ առևտրային կազմակերպությունների մինչև մաքուր առևտրային կազմակերպություններ, ներառյալ՝ բազում հիբրիդային ձևեր։
Մաքուր առևտրային ձև
Սոցիալական ձեռնարկությունները` մաքուր առևտրային կառուցվածքների տեսքով, ոչնչով չեն տարբերվում սովորական առևտրային կազմակերպությունների` բացի չհայտարարված սոցիալական առաքելությունից։ Նրանք կարող են լինել հետևյալ ձևերի.
Առևտրային կազմակերպություններն եկամուտների հիմնական աղբյուրների առավել նեղ շրջանակ. սեփականատերերի, ընտանիքի անդամների և ընկերների միջոցներ, կոմերցիոն բանկերի վարկեր շրջանառու կապիտալի դեֆիցիտի փակման համար, միջանկյալ ֆինանսավորման համար կապիտալ (բրիջ վարկեր), մասնավոր վենչուրային ներդրողների միջոցներ (բիզնես հրեշտակներ), վենչուրային կապիտալ։
Այսկերպ, սոցիալական ձեռնարկությունների սեփականատերերը հնարավորություն են ստանում թողնել շահույթը կամ նրա մի մասը իրենց, ինչպես նաև կատարել առավելագույն վերահսկողություն իրենց ձեռնարկությունների նկատմամբ, սակայն կիրառելով ներքին ֆինանսավորման և աջակցության ձևերի նվազագույն կազմ։
Շահույթ ստանալու և սոցիալական առաքելություն կատարելու անհրաժեշտության միջև հավասարակշռվածության պահպանումը առաջադրանք է, որը չեն կարողանում իրագործել բոլոր ձեռնարկատերերը։ Նրանք ստիպված են լինեում ընտրել սոցիալական ձեռնարկատիրության այլ կառուցվածքային ձևեր։ Հաջող օրինակների թվին են պատկանում Քիքոլի և Լայոնսի անվանած առևտրային մթերային կազմակերպություններից մեկը` Newman's Own-ը, որի սեփականատերերը ուղղում են իրենց շահույթի 100 %-ը կրթական և բարեգործական կարիքները հոգալու համար։
Մաքուր ոչ առևտրային ձև
Ոչ առևտրային կազմակերպություններն իրենց գործունեությունից կարող են շահույթ ստանալ։ Բացի այդ՝ նրանք չեն կարող ստացած եկամուտը բաշխել ներդրողների և սեփականատերերի միջև, այլ պետք է ամբողջապես ուղղեն կազմակերպության նպատակների նվաճմանը։ Ստացված շահույթը չի կարող գերազանցել հաստատված մեծությունը։ Այսպիսով, սոցիալական ձեռնարկատերերի գործունեության ձեռնարկատիրական բաղկացուցիչը, որ ընտրում են ոչ առևտրային կազմակերպությունները, սկզբնապես ճանաչվում են էականորեն սահմանափակ։
Միևնույն ժամանակ խոշոր մարդասերների ներդրումների հիմնական մասը (Ashoka, Echoing Green, Acumen Fund) տրվում է ոչ առևտրային կազմակերպություններին։ Նաև կարևոր է, որ նման մարդասերները, ինչպես և վենչուրային կապիտալիստները մասնավոր սեկտորից, ապահովում են ոչ առևտրային կազմակերպությանը ոչ միայն գումարներով, այլև կրթական ռեսուրսներով, ցուցաբերում են խորհրդատվական, տեղեկատվական և լոգիստիկ աջակցություն։ Մարդասերների աշխատանքի արդյունավետության գնահատման համար օգտագործվում է ներդրումների սոցիալական վերադարձելիության ցուցանիշը (Social return on investment, SROI):
Այդպիսով, սոցիալական ձեռնարկությունների սեփականատերերը ոչ առևտրային կազմակերպությունների ձևում ստանում են իրենց կազմակերպությունների ֆինանսավորման առավելագույն հնարավորություններ, սակայն իրենց գործունեության, ինչպես նաև նոր ստացումների նկատմամբ նվազագույն վերահսկողություն
Սոցիալական ձեռնարկությունների ոչ առևտրային կազմակերպությունների ձևերում բացասական կողմերի գործառնության վերջին միտումների մեջ կարելի է առանձնացնել․
Հիբրիդային ձևեր
Հիբրիդային կառուցվածքները տարատեսակն ճկուն հնարավորություններ են ընձեռում սոցիլական ձեռնարկատերերի գործունեության համար, և այդ իսկ պատճառով հանդիսանում են ձեռնարկատիրության առավել հետաքրքիր և գրավիչ տարբերակ, որը հետապնդում է սոցիալական նպատակներ։ Գոյություն ունեն նմանատիպ բազմաթիվ կառուցվածքներ, որոնցից կարելի է առանձնացնել հետևայլները.
Միջազգային տարածում
Ներկայումս ոչ առևտրային և ոչ պետական կազմակերպությունները, հիմնադրամները, ներկայացուցչությունները և մասնավոր անձինք աջակցում, ֆինանսավորում և խորհրդատվություն են անցկացնում սոցիալական ձեռնարկատերերի համար ողջ աշխարհում։ Հայտնվում են սոցիլական ձեռնարկատերերի համար բարձրագույն կրթության առավել շատ ծրագրեր։
Այնպիսի կազմակերպություններ, ինչպիսիք են Աշոկա ֆոնդը, Սկոլա ֆոնդը, Օմիդյարի ցանցը, Շվաբի սոցիալական ձեռնարկատիրության ֆոնդը, Սովիալական ձեռնարկատիրության կանադական ֆոնդը, New Profit կորպորացիան, Echoing Green ֆիրման, զբաղված են ողջ աշխարհում այնպիսի մարդկանց որոնմամբ, ում գործունեությունը փոխում է հասարակությունը, սակայն այժմ նրանք չունեն բավարարա միջոցներ։
Սոցիալական ձեռնարկատիրության զարգացման բնագավառում երկրների շրջանում ավանդապես առաջատար են Մեծ Բրիտանիան և ԱՄՆ-ում, այդ թովւմ` սոցիալական ձեռնարկատիրոջ օրինական առանձնացված կարգավիճակի շնորհիվ։ Նման բարձր ցուցանիշներ գոյություն ունեն նաև Իտալիայում (շնորհիվ պատմականորեն ուժեղ կորպորատիվ շարժման), Սլովենիան, Սկանդինավյան երկրները, Հարավային Կորեան, Մալազիան, Հնդկաստանը, Բանգլադեշը, Աֆրիկայի որոշ երկրներ ։ Արևելյան Եվրոպայի և ԽՍՀՄ նախկին երկրները ամբողջապես գտնվում են այդ գործընթացների ծայրամասում։
Երիտասարդական սոցիալական ձեռնարկատիրությունը ստանում ավելի մեծ տարածում որպես երիտասարդներին` սոցիալական խնդիրների լուծման մեջ ներգրավելու մեթոդ։ Երիտասարդական կազմակերպությունները և ծրագրերն աջակցում են այդ ջանքերը` տարատեսակ խթանների շնորհիվ։ Դրա օրինակ կարող է ծառայել ավստրալիական Young Social Pioneers ծրագիրը, որը ներդրում է կատարում երիտասարդ մարդկանց նախաձեռնություններում, որոնք դրական փոփոխություններ են առաջացնում հասարակությունում ։
Fast Company ամսագիրն ամեն տարի հրապարակում է տարվա լավագույն 45 սոցիալական ձեռնարկատերերին, որոնց ամսագիրն անվանում է կազմակերպություններ, որոնք «օգտագործում են կորպորացիաների աշխարհի հայեցակարգը բարդ սոցիալական խնդիրներ լուծելու նպատակով» ։
Հասարակական քննարկումներ
Չնայած այն բանին, որ սոցիալական ձեռնարկատերերը ոչ մեծ համայնքի կամ խմբի մակարդակում իրագործում են բազում, նույնիսկ բավականին նորարարական ծրագրեր, հասարակության նոր մակարդակի մասշտաբավորման փուլում, հիմնականում, հաճախ ծագում են դժվարություններ ։ Հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ շատ քիչ մարդիկ ունեն ձեռնարկատիրական տաղանդ և ունակություններ` սոցիալական կողմնորոշում ունեցող աշխարհայացքի հետ համադրությամբ ։ Այդպիսով, սոցիալական նախաձեռնությունները փոխզիջումային են դառնում և հաճախ չեն հասնում լայն լսարանին։ Քանի որ սոցիալական ձեռնարկատիրության հասկացությունը ավելի շատ հանրայնացված է համեմատաբար ոչ վաղուց, այդ հայեցակարգի կողմնակիցները խոսում են ողջ աշխարհում սոցիալական ձեռնարկատերերի նվաճումների տարածման ստանդարտացված մեթոդների մշակման անհրաժեշտության մասին ։
Գրականություն
Կատեգորիա:Սոցիալական ձեռնարկատիրություն Կատեգորիա:Սոցիալական տնտեսագիտություն Կատեգորիա:Կորպորատիվ իրավունք
Լեոնիդ Կոստանդով
Լեոնիդ Արկադևիչ Կոստանդով (Леонид Аркадьевич Костандов, ), խորհրդային քաղաքական գործիչ, ԽՄԿԿ անդամ (1942)։
Նախնական կրթությունը ստացել է տեղի հայկական դպրոցում։ Ավարտել է Մոսկվայի քիմիական մեքենաշինության ինստիտուտը (1940)։ 1940-1953 թվականներին աշխատել է Ուզբեկստանի ԽՍՀ Չիրչիկի էլեկտրաքիմիական կոմբինատում (ինժեներ, արտադրամասի պետ, գլխավոր մեխանիկ և տնօրեն)։ 1953-1958 թվականներին եղել է ԽՍՀՄ քիմիական արդյունաբերության նախարարության ազոտային արտադրության գլխավոր վարչության պետ։ 1958-1963 թվականներին ղեկավար աշխատանք է տարել ԽՍՀՄ Նախարարների խորհրդի քիմիայի պետական կոմիտեում (1958-1961 թվականներին՝ նախագահի տեղակալ, 1961-1963 թվականներին՝ առաջին տեղակալ), 1963-1964 թվականներին եղել է ԽՍՀՄ Պետպլանի քիմիական ու նավթավերամշակող մեքենաշինության պետական կոմիտեի նախագահ (ԽՍՀՄ նախարար)։ 1965 թվականի հոկտեմբերից մինչև 1980 թվականի նոյեմբերը եղել է ԽՍՀՄ քիմիական արդյունաբերության նախարարը։
ԽՄԿԿ XXIII համագումարում (1966) ընտրվել է ԽՄԿԿ Կենտկոմի անդամության թեկնածու, իսկ XXIV (1971) և XXV (1976) համագումարներում՝ Կենտկոմի անդամ։ Եղել է ԽՍՀՄ VII-X գումարումների Գերագույն խորհրդի դեպուտատ։ ԽՍՀՄ պետական (1951) և լենինյան (1960) մրցանակների դափնեկիր։ Պարգևատրվել է Լենինի (3) և 3 այլ շքանշաններով։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Խորհրդային պետական գործիչներ Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 10-րդ գումարման պատգամավորներ Կատեգորիա:Ստալինյան մրցանակի դափնեկիրներ Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 11-րդ գումարման պատգամավորներ Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ պատգամավորներ Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 25-րդ համագումարի պատվիրակներ Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 24-րդ համագումարի պատվիրակներ Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 26-րդ համագումարի պատվիրակներ Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 23-րդ համագումարի պատվիրակներ
Դերիկ Վերին (Մարդինի գավառ)
Դերիկ Վերին, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Դիարբեքիրի վիլայեթի Մարդինի գավառում ։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Սանկտ Պետերբուրգ
Սանկտ Պետերբուրգ (Санкт-Петербург, օգոստոսի 18, 1914 - հունվարի 26, 1924՝ Պետրոգրադ, հունվարի 26, 1924 - սեպտեմբերի 6, 1991՝ Լենինգրադ), բնակչությամբ Ռուսաստանի երկրորդ քաղաքը։ Դաշնային նշանակության քաղաք։ Հյուսիսարևմտյան դաշնային տարածաշրջանի և Լենինգրադի մարզի վարչական կենտրոնը։ Քաղաքը հիմնադրել է Պետրոս I-ը 1703 թվականի մայիսի 27-ին ։ 1712-1918 թվականներին՝ Ռուսաստանի մայրաքաղաք։
Քաղաքն իր անունը ստացել է Պետրոս առաքյալի՝ հիմնադիր արքայի երկնային հովանավորի պատվին, սակայն ժամանակի ընթացքում սկսեց ավելի ասոցացվել հենց Պետրոս I-ի անվան հետ։ Սանկտ Պետերբուրգի պատմությունն ու մշակույթը կապված է Ռուսական կայսրության և Ռուսաստանի՝ որպես ժամանակակից պատմության մեջ եվրոպական գերտերություն մտնելու հետ։ Կայսերական իշխանության և զինվորական փառքի խորհրդանիշն է ։
Տեղակայված է Ռուսական Դաշնության հյուսիս-արևմուտքում, Ֆիննական ծոցի և Նևա գետի ափին։ Սանկտ Պետերբուրգում է գտնվում Ռուսական Դաշնության Սահմանադրական դատարանը, ՌԴ Նախագահին կից Հերալդիկ խորհուրդը, Լենինգրադի մարզի իշխանության մարմինները, ԱՊՀ միջխորհրդարանական ասամբլեան։ Քաղաքում են տեղակայված նաև Ռազմածովային նավատորմի Գլխավոր հրամանատարությունը և Ռուսաստանի Զինված ուժերի Արևմտյան ռազմական շրջանի շտաբը ։
Եղել է երեք հեղափոխությունների՝ 1905–1907 թվականների, 1917 թվականի Փետրվարյան և Հոկտեմբերյան հեղափոխությունների կենտրոնը ։ 1941–1945 թվականների Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ քաղաքը 872 օր գտնվել է շրջափակման մեջ, որ արդյունքում ավելի քան 2 մլն մարդ է զոհվել։ 1945 թվականի մայիսի 1-ին գերագույն հրամանատար Իոսիֆ Ստալինի հրամանով Լենինգրադին շնորհվել է հերոս քաղաքի կոչում։ 2018 թվականի տվյալներով դաշնային նշանակություն ունեցող Սանկտ Պետերբուրգի կազմի մեջ են մտնում նաև զինվորական փառքի 3 քաղաք՝ Կրոնշտադտ, Կոլպինո, Լոմոնոսով։
5 356 755 (2018) բնակչությամբ՝ Սանկտ Պետերբուրգն աշխարհում ամենահյուսիսային քաղաքն է, որն ունի մեկ միլիոնից ավել բնակիչ։ Ամբողջովին Եվրոպայում տեղակայված քաղաքների մեջ Սանկտ Պետերբուրգը բնակչությամբ երրորդ քաղաքն է, ինչպես նաև ոչ մայրաքաղաք առաջին քաղաքը, որն ունի այդքան բնակչություն։ «Մինչև 2030 թվականը Սանկտ Պետերբուրգի զարգացման ռազմավարություն» նորարարական սցենարը ենթադրում է, որ 2030 թվականին բնակչությունը կկազմի 5.9 մլն ։ Քաղաքը Սանկտ Պետերբուրգ քաղաքային ագլոմերացիայի կենտրոնն է։ Քաղաքի մակերեսը 1439 կմ² է, 2012 թվականի հուլիսի 1-ին Մոսկվայի ընդարձակումից հետո Սանկտ Պետերբուրգն իր տարածքով երկրի երկրորդ քաղաքն է․ նախքան Սևաստոպոլի՝ ՌԴ-ին միանալը, Սանկտ Պետերբուրգը Ռուսաստանի Դաշնության ամենափոքր դաշնային սուբյեկտն էր։
Սանկտ Պետերբուրգը Ռուսաստանի տնտեսական, գիտական և մշակութային կարևորագույն կենտրոնն է, տրանսպորտային խոշոր հանգույց։ Սանկտ Պետերբուրգի պատմական կենտրոնը և դրա հետ կապված հուշարձանների համալիրները մտնում են ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության օբյեկտների մեջ ․ այն երկրի զբոսաշրջային ամենակարևոր կենտրոններից մեկն է։ Առավել նշանակալի մշակութա-զբոսաշրջային օբյեկտների թվում են Էրմիտաժը, Կունստկամերան, Մարիինյան թատրոնը, Ռուսաստանի ազգային գրադարանը, Ռուսաստանի պետական թանգարանը, Պետրոպավլովյան ամրոցը, Սուրբ Իսահակի տաճարը, Նևայի պողոտան։ Մշակութային ժառանգության օբյեկտների պահպանմանն է ուղղված նաև Սանկտ Պետերբուրգի պատմական կենտրոնի պահպանման ու զարգացման ծրագիրը։
Նախապատմություն, քաղաքի հիմնում և 18-րդ դար
Ներկայիս Սանկտ Պետերբուրգի տարածքում մարդու գործունեության մասին տվյալներ են պահպանվել սառցադաշտի վերջին հալքի ժամանակվանից, որը ծածկել է տվյալ տարածքը։ Մոտ 12 000 տարի առաջ սառցադաշտի հեռանալուց հետո տարածք ոտք դրեցին առաջին մարդիկ՝ հավանաբար ներկայիս ուգրո-ֆինների նախնիները ։ 8-9-րդ դարերում Նևայի ափերին բնակություն հաստատեցին արևելյան սլավոնները (իլմենյան սլովենեներ և կրիվիչներ)։ Այստեղ նրանք զբաղվում էին անտառահատային հողագործությամբ, անասնապահությամբ, որսորդությամբ և ձկնորսությամբ։ 9-րդ դարի սկզբին այս հողերը մտան Կիևյան Ռուսիայի կազմի մեջ՝ կազմելով Մեծ Նովգորոդի տարածքի մի մասը, որը կոչվեց Վոտի հնգամաս․ Նևայի հոսանքից աջ գտնվող հատվածը կոչվեց Կարելիայի հող, ձախ հատվածը՝ Իժորայի հող։ 8-13-րդ դարերում Նևայով էր անցնում «Վարյագներից հույներ առևտրային ճանապարհը» Արևելյան Եվրոպայի միջով Սկանդինավիայից դեպի Բյուզանդիա ։ Այդ ժամանակաշրջանում Նովգորոդի Հանրապետությունը մշտապես պատերազմներ էր վարում շվեդների հետ։ 1240 թվականի հուլիսի 15-ին Իժորայի՝ Նևա գետ թափվելու վայրում տեղի ունեցավ ճակատամարտ Նովգորոդի աշխարհազորի (հրամանատար՝ իշխան Ալեքսանդր Նևսկի) և շվեդական զորքի միջև։ 1300 թվականին Օխտայի՝ Նևա գետ թափվելու վայրում շվեդները կառուցեցին Լանդսկրոնայի ամրոցը, սակայն մեկ տարի անց նովգորոդցիները և տեղի կարելները գրավեցին այն և հիմնահատակ քանդեցին։ Երբեմնի Լանդսկրոնայի վայրում երկար ժամանակ գտնվում էր Նիենշանցը՝ նովգորոդյան շուկան։ 15-րդ դարում Նովգորոդի հանրապետության կազմում գտնվող Իժորայի հողը միացվեց Մոսկվայի մեծ իշխանությանը։ Շվեդիայի հետ պատերազմում պարտվելուց հետո 1617 թվականին կնքված Ստոլբովոյի հաշտության պայմանագրով Նևայի երկայնքով գտնվող հողերը մտան Շվեդական Ինգերմանլանդիայի կազմի մեջ, որի առևտրային և վարչական կենտրոնը դարձավ Նիենշանց ամրոցի մոտ գտնվող Նիեն քաղաքը՝ կառուցված 1611 թվականին Լանդսկրոնայի վայրում ։
1700–1721 թվականների Հյուսիսային պատերազմի արդյունքում Նևա գետի հովիտը ետ գրավվեց Շվեդիայից, որը մտավ Ռուսական կայսրության կազմի մեջ (1721 թվականի օգոստոսի 30-ին (սեպտեմբերի 10-ին) կնքված Նիշտադտի հաշտության պայմանագրով)։ 1703 թվականի մայիսի 27-ին Նևայի գետաբերանին՝ Նիենից ոչ շատ հեռու, հիմնադրվեց Սանկտ Պետերբուրգը ։ Այս օրով է թվագրվում ցար Պետրոս I-ի կողմից քաղաքի առաջին շենքի՝ Պետրոպավլովյան ամրոցի հիմնադրումը Զայաչի կղզում ։ Նոր ամրոցը պետք է փակեր 2 խոշոր գետերի՝ Նևայի և Մեծ Նևկայի դելտաների գետաբազուկների ֆարավատերները։ 1704 թվականին Ռուսաստանի ծովային սահմանները պաշտպանելու համար Ֆիննական ծոցի Կոտլին կղզու վրա հիմնադրվեց Կրոնշտադտի ամրոցը։ Նոր քաղաքին Պետրոս I-ը կարևոր ռազմավարական նշանակություն էր տալիս Ռուսաստանից Արևմտյան Եվրոպա ջրագծի ապահովման համար ։
Քաղաքի գոյության առաջին տաս տարիներին նրա գլխավոր մասն էր Քաղաքային կղզին (ներկայումս՝ Պետրոգրադի կղզի)։ Այստեղ էին գտնվում Գոստինի գավիթը, Սուրբ Երրորդության եկեղեցին, բազում ծառայողական շինություններ, արհեստակցական արվարձաններ և զորամասեր։ Առաջին արդյունաբերական ընկերությունը Ծովակալության նավաշինարանն էր, որը բացվեց 1705 թվականին Նևայի ձախ ափին՝ Ադմիրալտեյսկի կղզում, որտեղ հետագայում կառուցվեցին Գալերնայա նավաշինարանը, Պետրոս I-ի ձմեռային պալատը և Ամառային պալատը՝ Ամառային այգով։ 1712 թվականից Սանկտ Պետերբուրգը դարձավ Ռուսաստանի մայրաքաղաք, իսկ 1713 թվականից ցարական արքունիքին ծառայող բոլոր անձինք պետք է բնակություն հաստատեին այնտեղ․ այստեղ տեղափոխվեց նաև կառավարական սենատը։ 1712 թվականի հունվարի 16-ին Պետրոս Մեծի հրամանով Պետերբուրգում ստեղծվեցին ճարտարագիտական և հրետարանային դպրոցներ։ 1712 թվականին Պետրոս I-ը հրաման արձակեց Սանկտ Պետերբուրգի գլխավոր հատակագծի ստեղծման մասին։ Հենց այդ ժամանակից ակտիվորեն սկսեցին կառուցապատել Վասիլևսկի կղզին, որը պետք է դառնար քաղաքի կենտրոնը և Վիբորգը, ծավալվում է Պետերգոֆի, Եկատերինգոֆի, Օրանիենբաումի մերձքաղաքային պալատների շինարարությունը ։ 1725 թվականին կառուցվում են Սմոլնի գավիթը, ձուլարանը, ջրային սղոցարանները, աղյուսի, մոմի, վառոդի, զինագործական, պաստառագորգի, կաշվի և այլ գործարանները, սննդի ձեռնարկությունները․ 1724 թվականից Մոսկվայից տեղափոխվում է դրամահատարանը։ 1725 թվականին ստեղծվեց Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիան, որտեղ 1728 թվականից սկսեց թողարկվել ռուսական առաջին թերթը՝ «Սանկտ Պետերբուրգսկիե վեդոմոստի»-ն.
18-րդ դարի կեսերին հրդեհների և ջրհեղեղների արդյունքում Պետրոս I-ի ժամանակ կառուցված շատ շենքեր Սանկտ Պետերբուրգում խարխլվեցին, իսկ որոշները՝ ոչնչացվեցին։ Այսպես, 1736 և 1737 թվականների ամռանը տեղի ունեցավ 2 հրդեհ (հրդեհվեց ամբողջովին փայտից կառուցված Մորսկայա սլոբոդան և Ադմիրալտեյսկի կղզու զգալի մասը)։ 1737 թվականին կայսրուհի Աննա Յոհանովնայի հրամանով ստեղծվում է Սանկտ Պետերբուրգի կառուցապատման կոմիտեն, որը գլխավորում էր Պյոտր Երոպկինը ։ Այդ նախագծով հաստատվում էր Պետերբուրգի եռակողմ զարգացման միտքը, որը պետք է սկսեր Ադմիրալտեյսկի կղզուց․ այն պետք է դառնար կոմպոզիցիոն կենտրոնը, իսկ գլխավոր մայրուղու դերը հատկացվում էր Նևայի պողոտային։ Սանկտ Պետերբուրգը դառնում է Ռուսաստանի խոշորագույն գիտական կենտրոններից մեկը։ Ստեղծվում է ուսումնական հաստատությունների մի ամբողջ շարք՝ Սմոլնիի ազնվական օրիորդների ինստիտուտը, Գեղարվեստի կայսերական ակադեմիան, Լեռնային ուսումնարանը, Գլխավոր ժողովրդական ուսումնարանը, որը զբաղվում էր ուսուցիչների պատրաստմամբ և այլն։ Զարգանում է մայրաքաղաքի մշակութային կյանքը։ 1756 թվականի օգոստոսի 30-ին հրաման է արձակվում երկրում առաջին պետական թատրոնի ստեղծման մասին։ 1762 թվականին նախկին կոմիտեին փոխարինելու եկավ Սանկտ Պետերբուրգի և Մոսկվայի քարե կառուցման կոմիտեն, որը կարգավորում էր ափամերձ փոքր գետերի և ջրանցքների շինարարությունը, կենտրոնական հրապարակների ճարտարապետական համալիրների ձևավորումը։ Սկսվում է Նևայի, Ֆոնտանկայի, այնուհետև քաղաքի կենտրոնով հոսող այլ գետերի և ջրանցքների գրանիտե առափների շինարարությունը։ 18-րդ դարի վերջին քաղաքի բնակչությունը կազմում էր 220 000 մարդ, որով Սանկտ Պետերբուրգն առաջ անցավ Մոսկվայից․ քաղաքում գործում էր ավելի քան 60 ուղղափառ և 15 այլադավան եկեղեցի։ 1780 թվականի տվյալներով քաղաքում հաշվվում էր ավելի քան 1200 փողոց և նրբանցք, 3300 տուն, քաղաքի ամբողջ կենտրոնական մասն արդեն լիովին սալարկված էր գլաքարով և ծածկված լայնակի տախտակներով ։ 1785 թվականից հետո ստեղծվում է համադասային ընտրությունների միջոցով ձևավորվող քաղաքային համադասային բնակչության գործերը կարգավորող մարմինը՝ Քաղաքային դուման ։
Պետերբուրգը 19-րդ դարում
Այդ ժամանակ բուռն զարգանում է արդյունաբերությունը, 1830-ական թվականների կեսերին Սանկտ Պետերբուրգում գործում էր մոտ 300 ֆաբրիկա և գործարան, 1870-ական թվականների կեսերին՝ 25 բանկ, իսկ դարավերջում՝ ավելի քան 500 ընկերություն։ Պետերբուրգի ծայրամասերում կառուցվում են խոշոր գործարաններ՝ Պուտիլովի, Օբուխովի, Բալթիկ։ Վիբորգում աճում են արդյունաբերական և բնակելի թաղամասերը, Նարվայի, Մոսկվայի, Նևայի քաղաքամուտքերում սկսվում է բազմահարկ շենքերի շինարարություն՝ քաղաքի կենտրոնում բազմաթիվ «եկամտաբեր տներով»։ 1800 թվականին Ծովակալության գործարաններում ստեղծվում է առաջին շոգեմեքենան, 1815 թվականին ջուր է իջեցվում առաջին ռուսական շոգենավը՝ «Ելիզավետա»-ն, 1843 թվականից Ալեքսանդրովի թուջի գործարանում սկսվում է երկաթուղու շարժակազմի թողարկումը, իսկ 1845 թվականին թողարկվում է առաջին հայրենական շոգեքարշը ։ Կարևոր իրադարձություն էր 1836 թվականին Պետերբուրգի և Ցարսկոյե Սելոյի միջև առաջին երկաթուղու շինարարությունը։ 1851 թվականի օգոստոսի 18-ին Պետերբուրգից Մոսկվա է մեկնում առաջին գնացքը, շուտով երկու քաղաքների միջև հաղորդակցումը դառնում է կանոնավոր։ 1837 թվականին կառուցվում է Ցարսկոյե Սելոյի կայարանը, 1850-ական թվականներին՝ Նիկոլաևի, Վարշավայի, Բալթիկ կայարանները, իսկ 1870 թվականին՝ Ֆինլանդական կայարանը։ Զարգանում է նավագնացությունը, 1885 թվականին ավարտվում է 32 կիլոմետրանոց Մորսկոյ ջրանցքի և Գուտուևսկի կղզու Մորսկոյ նավահանգստի շինարարությունը։ Բնակչության ջրամատակարարման համար 1863 թվականից քաղաքի կենտրոնական թաղամասերում կառուցվել է ջրմուղ, իսկ 1876 թվականներին ջրմուղ է կառուցվել նաև Վասիլևսկի կղզում, Պետերբուրգի և Վիբորգի շրջաններում։ 1882 թվականին քաղաքում հայտնվում է քաղաքային հեռախոսի առաջին կայանը, իսկ 1897 թվականից Էրիքսոնի գործարանում սկսվում է հեռախոսների արտադրությունը։ Սանկտ Պետերբուրգում ավելի ուշ, քան Ռուսաստանի կայսրության մնացած քաղաքներում գործարկվում է տրամվայը։ Շարունակվում է Պետերբուրգի զարգացումը որպես երկրի քաղաքական և գիտական կենտրոն։ 1839 թվականին բացվում է Պուլկովոյի աստղադիտարանը, իսկ 1845 թվականին՝ Ռուսական աշխարհագրական ընկերությունը։ 1890-ական թվականների կեսերին Պետերբուրգում գործում էր ավելի քան 20 բարձրագույն ուսումնական հաստատություն ։
Մայրաքաղաքի կարգավիճակի կորուստ և վերանվանում
1897 թվականի մարդահամարի տվյալներով քաղաքի բնակչությունը կազմում էր 1 265 000 մարդ, իսկ Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրեին գերազանցում էր 2 միլիոնը (երրորդ տեղն էր զբաղեցնում Լոնդոնից ու Փարիզից հետո)։ 1905–1907 թվականների ռուսական հեղափոխության արդյունքում, որի սկիզբն է համարվում հունվարի 9-ի Արյունոտ կիրակին, ստեղծվեց Ռուսաստանի պատմության մեջ առաջին խորհրդարանը՝ Պետական դուման։ Դարասկզբում բուռն զարգանում էր տնտեսությունը։ 1913 թվականին Պետերբուրգի արդյունաբերական արտադրության ծավալը հասավ 632 մլն ռուբլու, 1012 ընկերություններում աշխատում էր 242 600 մարդ։ Մայրաքաղաքն արտադրում էր Ռուսաստանի արդյունաբերական ապրանքների 12 %-ը, այդ թվում՝ էլեկտրաէներգիական արտադրության 70 %-ը, քիմիական արտադրության 50 %-ը, մեքենաների 25 %-ը, տեքստիլի 17 %-ը։ Քաղաքում գործում էր 567 բանկ։ Մայրաքաղաքային արդյունաբերությանն էներգիայով ապահովում էին 294 էլեկտրական սարքերը և 3 ջերմաէլեկտրակենտրոնները։ 1914 թվականին Պետերբուրգի 60 համալսարաններում սովորում էր մոտ 40 000 ուսանող ։
Առաջին համաշխարհային պատերազմը խիստ ազդեց Սանկտ Պետերբուրգի ճակատագրի վրա։ 1914 թվականի օգոստոսին հակագերմանական տրամադրությունների ներքո Նիկոլայ II-ի հրամանով քաղաքը վերանվանվեց Պետրոգրադ։ 1917 թվականին խնդիրներ սկսվեցին մատակարարման, հերթ կանգնելու սովորական երևույթի հետ։ 1917 թվականի փետրվարի 23-27-ը քաղաքում տեղի ունեցած խռովությունները և Փետրվարյան հեղափոխության այլ իրադարձություններ ավարտվեցին Նիկոլայ II կայսեր գահընկեցությամբ և Ժամանակակից կառավարության ձևավորումով։ 1917 թվականի հոկտեմբերի 25-ին (նոյեմբերի 7) զինված ապստամբության արդյունքում իշխանությունը քաղաքում անցնում է բոլշևիկների ձեռքը, ստեղծվում է Ռուսաստանի Խորհրդային Հանրապետությունը՝ Պետրոգրադ մայրաքաղաքով։ Քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ հակաբոլշևիկյան զորքերի՝ ռազմաճակատին մոտ լինելու պատճառով Վլադիմիր Լենինի կառավարությունը տեղափոխվում է Մոսկվա, Պետրոգրադը զրկվում է մայրաքաղաքի կարգավիճակից (1918 թվականի մարտի 5), որն անցնում է Մոսկվային։ 1924 թվականի հունվարի 26-ին՝ Լենինի մահից հետո, ՀԿ(բ)Կ ԿԵնտկոմի որոշմամբ Պետրոգրադը վերանվանվում է Լենինգրադ ։
Խորհրդային շրջան
1917-1919 թվականների հեղափոխական իրադարձություններից հետո քաղաքի բնակչությունը կրճատվեց․ 1920 թվականին նրանց թիվը հասավ 722 000-ի ։ Ծայրամասային աշխատավոր շրջաններից կենտրոնական թաղամասեր տեղափոխվեց մոտ 300 000 մարդ։ 1919 թվականին ստեղծվեց Պետրոգրադի և հարակից տարածքների նախագիծը կարգավորող խորհուրդը։ 1923 թվականից քաղաքում սկսվում է բնակելի թաղամասերի շինարարությունը (բնակելի զանգվածներ)։ 1930-ական թվականներին բարեկարգվեցին Ելագին և Կրեստովսկի կղզիները՝ դեպի Ֆիննական ծոց ելքով։ 1924 թվականի սեպտեմբերի 23-ին տեղի ունեցավ քաղաքի պատմության մեջ իր մեծությամբ երկրորդ ջրհեղեղը․ ջուրն ընդունվածից բարձրացավ 380 սմ։ 1933 թվականին Կրեստովսկի կղզու ծայր արևմուտքում սկսվեց Ս․ Կիրովի անվան մարզադաշտի շինարարությունը։
1931 թվականին ՌԽՖՍՀ երկու խոշոր քաղաքները՝ Մոսկվան (հունիսի 16) և Լենինգրադը (դեկտեմբերի 3) տարբերակվեցին որպես առանձին վարչական միավորներ՝ ՌԽՖՍՀ հանրապետական ենթակայության քաղաքներ։ 1935-1937 թվականներին մշակվեց Լենինգրադի առաջին գլխավոր նախագիծը, որը նախատեսում էր քաղաքի զարգացումը հարավային ուղղությամբ՝ Պուլկովոյի բարձունքներին սահմանակից։ Քաղաքի կենտրոնը պետք է դառնար Միջազգային պողոտայի և Կենտրոնական աղեղային ավտոմայրուղու հատման մասում գտնվող հրապարակը (այժմ՝ Մոսկվայի հրապարակ)՝ Խորհուրդների տնով և վարչական այլ շինություններով։ 1939 թվականին մշակվեց գլխավոր հատակագծի նոր տարբերակը, որն այդպես էլ չհաստատվեց, սակայն դրան համապատասխան սկսվեց բնակելի թաղամասերի շինարարությունը Մալայա Օխտայում, Իվանովսկայա փողոցի վրա, Ավտովոյում և Միջազգային պողոտայի վրա ։ Ամբողջ քաղաքով մեկ ստեղծվում են մշակույթի պալատներ․ 1930-ական թվականների կեսերին պալատներ կային արդեն բոլոր արդյունաբերական շրջաններում։ 1932 թվականին բացվում է Լենինգրադի առաջին օդանավակայանը՝ Պուլկովոն ։ 1934 թվականի դեկտեմբերի 1-ին սպանվում է Լենինգրադի ՀԿ(բ)Կ շրջկոմի և քաղկոմի առաջին քարտուղար, ՀԿ(բ)Կ Քաղբյուրոյի անդամ Սերգեյ Կիրովը․ այս դեպքը սկիզբ է դնում «Կիրովի հոսքին» և Մեծ տեռորին։ Կիրովին փոխարինելու է գալիս Անդրեյ Ժդանովը։
Լենինգրադցիների հերոսությունն ու տոկունությունն ի հայտ է գալիս Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ։ 1941 թվականի սեպտեմբերի 8-ին հակառակորդը դուրս է գալիս Լադոգայի լիճ, զավթում Շլիսելբուրգը՝ իր հսկողության տակ վերցնելով Նևայի ակունքը և շրջափակում Լենինգրադը ցամաքից։ Այդ օրն ընդունված է համարել քաղաքի շրջափակման սկիզբը՝ հարավից հիտլերյան Գերմանիայի, իսկ հյուսիսից՝ Ֆինլանդիայի զորքերով։ Գրեթե 900 օր ու գիշեր Լենինգրադի լիովին շրջափակման պայմաններում բնակիչները ոչ միայն պահեցին քաղաքը, այլև մեծ օգնություն ցուցաբերեցին ռազմաճակատին։ Շրջափակման տարիներին տարբեր տվյալներով զոհվել է ավելի քան 650 000-2 մլն քաղաքացիական բնակչություն։ Լենինգրադի և Վոլխովի ռազմաճակատների պատասխան հարձակման արդյունքում 1943 թվականի հունվարի 18-ին շրջափակման օղակը հաջողվեց ճեղքել, սակայն միայն 1944 թվականի հունվարի 27-ին քաղաքի շրջափակումն ամբողջովին հանվեց։ Դրանից հետո Լենինգրադում մնաց միայն 560 000 բնակիչ ։