Նոր_շրջանի_հայ_գրականություն
Պոեզիա
Դարասկզբի հայ գրականության ամենաբարձր և կատարյալ երևույթներից մեկը Վահան Տերյանի 1885–1920 պոեզիան է։ Առաջին իսկ գրքով («Մթնշաղի անուրջներ», 1908) Վահան Տերյանը հանդես եկավ իբրև բանաստեղծական ձևի ու բովանդակության իսկական նորարար, բացահայտելով խոհերի, զգացմունքների ու երազների մի հարուստ ներաշխարհ։ Այդ ճանապարհին նրան շատ բան տվեց սիմվոլիստ, բանաստեղծության կուլտուրան, որից նա «սովորեց բանաստեղծական պատկերի ներքին հարստության, լեզվի նրբության և հկվածության, բարձր երաժշտականության, տաղաչափական անթերի կատարելության հասնելու ուղիները։ Սակայն Վահան Տերյանին միշտ խորթ մնացին կրոնամիստիկական մոտիվները, եսամոլությունը, պոեզիան իբրև մոգական արարողություն դիտելը, նրա իմաստը գիտակցաբար մթագնելու հակումը։ Հուսալքման և կյանքից մեկուսանալու մոտիվների կողքին գնալով ուժեղացան հասարակական կյանքի վերափոխման համար պայքարի ու գիտակցված անձնազոհության տրամադրությունները, և դա նրան բերեց Հոկտեմբերյան հեղավւոիւության մարտիկի ու երգչի դիրքերը։ 1910-ական թվականներից սկսած հայ բանաստեղծության զարգացումը մեծապես ընթանում էր Վահան Տերյանի ազդեցությամբ։ Երևան եկավ Վահան Տերյանին հետևող երիտասարդ բանաստեղծների մի ամբողջ սերունդ [Ա․ Վշտունի 1894–1958, Լեյլի (1892– 1951), Արմենուհի Տիգրանյան (1888–1962), Դ․ Քալաշյան 1885–1921, Ա․ Տեր–Մարաիրոսյան (1892–1937) և ուրիշներ]։Այդ սերնդի խոշորագույն դեմքը դարձավ Եղիշե Չարենցը (1897–1937)՝ նախահոկտեմբերյան շրջանի իր ստեղծագործությամբ։ Այդ տարիներին հրատարակված բանաստեղծական ժողովածուներում («Երեք երգ տխրադալուկ աղջկան», 1914, «Ծիածան», 1917) և պոեմներում «(«Կապուտաչյա Հայրենիք», 1915, «Դանթեական առասպել», 1916) Եղիշե Չարենցն արտահայտեց առաջին համաշխարհային պատերազմի իրադրությունից ծնված ողբերգական մտորումներ, երջանկաբեր հեռուների բուռն ձգտում։ Այդ բոլորը, սակայն, ստանում էր գերազանցապես սիմվոլիստ, գունավորում, իրական աշխարհից հաճախ տեղափոխվում էր անուրջների և ստվերների ոլորտը։ Վահան Տերյանի համեմատությամբ երիտասարդ Եղիշե Չարենցն զգալիորեն խորացրեց պոեզիայի սիմվոլիստ, բովանդակությունն ու ձևերը։ Նա իր տրամաբանական վախճանին հասցրեց Վահան Տերյանի սկզբնավորած դպրոցը, ավարտեց սիմվոլիզմի պատմությունը հայ գրակակամության մեջ։ Սակայն վաղ շրջանի չարենցյան երկերի և առաջին հերթին «Դանթեական առասպելի» մեջ մուտք գործեցին նաև կյանքի իրական պատկերներ, որը և հող ստեղծեց ռեալիզմի առաջացման համար։ Իսկ 1910-ական թվականների վերջին գրած «Սոմա» (1918), «Ամբոխները խելագարված» (1919) պոեմներով և ապա 20-ական թվականների ստեղծագործությամբ Եղիշե Չարենցը դարձավ հեղափոխության մեծ երգիչը, սոցիալիստ, ռեալիզմի խոշորագույն արվեստագետը հայ գրակականության մեջ։ Ռուս, առաջին հեղափոխության տարիներին սկսվեց հայ պրոլետ, գրական հոսանքի ձևավորումը, որը պատմականորեն դարձավ սովետահայ գրակականության անմիջական նախորդը։ Այդ հոսանքի քաղաքական և գաղափար, հիմքը սոցիալիզմի միացումն էր բանվորական շարժման հետ, գրականության կուսակցականության լենինյան ուսմունքը։ Հայ պրոլետ, գրականության հիմնադիրը Հ․ Հակոբյանն էր (1866–1937), որը նախկինում երգած ընդհանուր դեմոկրատ, մոտիվներից դարասկզբին անցավ բանվոր դասակարգի աշխատանքի և պայքարի պատկերման, կյանքի սոցիալիստ, վերափոխման գաղափարի բանաստեղծական դրվատման։ Այդ գծերը ցայտուն արտահայտություն ստացան «Աշխատանքի երգեր» (1906), «Հեղափոխական երգեր» (1907) ժողներում, «Նոր առավոտ» (1909), «Կարմիր ալիքներ» (1911), «Հավասարություն» (1916–1917) պոեմներում։ Այդ երկերի պաթոսը անհատի և հասարակության շահերի ներդաշնակության, կոլեկտիվիզմի սկզբունքի հաղթանակի միջոցով բոլորի և ամեն մեկի երջանկությանը հասնելու գաղափարն էր։ Պրոլետ, գրական հոսանքի ուժեղ և ցայտուն դրսևորումներից մեկն էլ եղավ Շ․ Կուրղինյանի (1876–1927) «Արշալույսի ղողանջներ» (1907) ժողովածուն, որի լավագույն էջերը տոգորված էին բանվոր դասակարգի տառապանքի ու պայքարի պատկերներով, այդ պայքարի համաժողովրդական նպատակների վառ գիտակցությամբ։ Նոր հոսանքի ձևավորման մեջ որոշակի դեր խաղացին նաև Մ․ Պետրոսյանի (1867–1944) պատմվածքները («Պատմվածքներ», գիրք 1–2, 1906–1911), Ա․ Վարդանյանի (1879–1954) «Գործադուլ» (1906, բեմական 1912) պիեսը, և, մանավանդ, Մ․ Արազու (1878–1964)․ իրապատում և այլաբանական զրույցներն ու պատմվածքները («Արևը», «Կիսատ տունը», «Կարմիր համբույրը», «Կռվախնձոր» և այլն)։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրյակին փորձ արվեց համախմբելու գրական նոր հոսանքի ուժերը, հրատարակվեցին «Կարմիր մեխակներ» և «Բանվորի ալբոմը» (երկուսն էլ՝ 1914) գրականգեղարվեստական ժողովածուները, որոնց էջերում, բացի հիշյալ անուններից, հանդես եկան նաև պրոլետ, գրականության ասպարեզ մուտք գործած ուրիշ հեղինակներ։ Նախահոկտեմբերյան շրջանի հայ պրոլետական գրականության մեջ, հատկապես Հ․ Հակոբյանի պոեզիայում, առաջին անգամ երեվան եկան նոր ստեղծագործական մեթոդի՝ սոցիալիստ, ռեալիզմի մի քանի բնորոշ գծեր։