Արցախյան_հակամարտություն
Հակամարտության սկիզբ
1920 թվականի փետրվարի 19-ին Սուլթանովը նորից դիմեց Ղարաբաղի ազգային խորհրդին՝ «Ղարաբաղը վերջնականապես Ադրբեջանին միացնելու հարցի անհապաղ լուծման» պահանջով։ 1920 թվականի փետրվարի 28-ից մինչև մարտի 4-ը տեղի ունեցավ Արցախահայության ութերորդ համագումարը, որը մերժեց Սուլթանովի այդ պահանջը ևս։ Միևնույն ժամանակ Ղարաբաղի հայերն ինքնապաշտպանության նպատակով մարտի 22-ի՝ լույս 23-ի գիշերը դիմեցին զինված ապստամբության։ Տեղի ունեցավ Շուշիի հայ բնակչության ջարդը, որին զոհ գնացին 20 հազար հայ։ Կոտորածից հետո Սուլթանովը հեռացավ Շուշիից։ Մարտերը շարունակվեցին մինչև ապրիլի 13-ը։ Դրոյի (Դրաստամատ Կանայան) հրամանատարությամբ Հայաստանի Հանրապետությունից օգնության հասան ապստամբներին և Արցախից դուրս քշել թշնամու զորքը։ 1920 թվականի ապրիլի 23-ին տեղի ունեցավ արցախահայության իններորդ համագումարը, որն Արցախը հռչակեց Հայաստանի անբաժան մաս։ 1920 թվականի ապրիլի 28-ին Ադրբեջանում հաստատվեցին խորհրդային կարգեր, Նարիման Նարիմանովը ստանձնեց Հեղկոմի ղեկավարի պաշտոնը։ Ապրիլի 29-ին մուսավաթական Սուլթանովն իրեն հայտարարեց Ղարաբաղի Հեղկոմի նախագահ և տեղի հայ ղեկավարներին նամակով տեղեկացնում, թե Ղարաբաղը ևս խորհրդայնացվել է և Խորհրդային Ադրբեջանի մաս է կազմում։ Ադրբեջանին Անգլիայի փոխարեն սատարում էր Խորհրդային Ռուսաստանը։ 1920 թվականի նոյեմբերի 29-ին խորհրդային կարգեր հաստատվեցին նաև Հայաստանում, ինչի առթիվ Նարիման Նարիմանովը Ղարաբաղը, Զանգեզուրն ու Նախիջևանը հայտարարեց Հայաստանի մաս։ 1921 թվականին, սակայն, Արցախը բռնակցվեց Խորհրդային Ադրբեջանին։ 1923 թվականին հուլիսի 7-ին դրա տարածքների մի մասի վրա ստեղծվեց Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզը՝ Ստեփանակերտ կենտրոնով ։ Ինչպես նշում է Գալինա Ստարավոյտովան, ԼՂԻՄ-ի վարչական սահմանները չեն համընկնում էթնիկ սահմանների հետ և ԼՂԻՄ-ին սահմանակից Ադրբեջանի ԽՍՀ երկու շրջաններում (Շահումյան և Խանլար), էթնիկ մեծամասնությունը հայեր էին :Նախկին Ելիզավետպոլի նահանգի երկու գավառներ (Ղազախ՝ Տավուշի մարզ, Զանգեզուր՝ Սյունիքի մարզ) հիմնականում մնացին Հայաստանի կազմում։ 1937 թվականի Ադրբեջանի ԽՍՀ Սահմանադրությունը հռչակեց հայոց լեզուն որպես Լեռնային Ղարաբաղի դատական ​​գործընթացների լեզու՝ ապահովելով նաև հայերեն լեզվով հրատարակումը ԼՂԻՄ աշխատողների տեղակալների խորհրդի որոշումներից և կարգադրություններից ։ Ստեփանակերտում լույս են տեսել «Սովետական ​​Ղարաբաղ» և «Մետաքսագործ» հայերեն թերթերը։ 1932 թվականից գործում էր Մաքսիմ Գորկու անվան հայկական պետական ​​դրամատիկական թատրոնը ։ ԼՂԻՄ բոլոր ղեկավարները եղել են հայեր. նրանք այդ պաշտոնում մնացել են մի քանի ամսից մինչև 4-5 տարի։ Առավել երկար են կառավարել Եղիշե Գրիգորյանը (1952-1958), Գուրգեն Մելքումյանը (1962-1973), Բորիս Կևորկովը (1973-1988)։ Վերջին երկուսի օրոք ադրբեջանցիների թիվն Արցախում կտրուկ աճել է՝ 18.000-ից հասնելով 41.000-ի, երբ հայ բնակչությունը 110.000-ից հասել էր 145.000-ի։ Մարզի իրավական կարգավիճակը որոշվել է 1981 թվականի հունիսի 16-ին Ադրբեջանի ԽՍՀ Գերագույն խորհրդի կողմից ընդունված «Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի մասին» օրենքով։ 1960-ականներին ԼՂԻՄ-ում սոցիալ-տնտեսական լարվածությունը մի քանի անգամ վերաճեց անկարգությունների։ Ադրբեջանական ԽՍՀ ղեկավարությունը մեղադրվում էր ԼՂԻՄ տնտեսական խտրականության, ինչպես նաև ինքնավար շրջանի ժողովրդագրական կառուցվածքի փոփոխության փորձերի մեջ (2002 թվականին Հեյդար Ալիևը հարցազրույցում հաստատեց, որ զբաղեցնելով Ադրբեջանի Կոմկուսի կենտկոմի առաջին քարտուղարի պաշտոնը (1969-1982)), նա վարում էր մի քաղաքականություն, որն ուղղված էր տարածաշրջանում ժողովրդագրական հավասարակշռության փոփոխությանը `հօգուտ ադրբեջանցիների )): Եթե ​​ղարաբաղահայությունը զգում էր, որ ոտնահարված են Ադրբեջանի տարածքում առկա մշակութային և քաղաքական իրավունքները, ապա ղարաբաղցի ադրբեջանցիները հանդես են գալիս հայ ազգային մեծամասնության կողմից խտրական մեղադրանքներով ՝ ԼՂԻՄ տարածքում ։ Ըստ Դմիտրի Ֆուրմանի ՝ ղարաբաղահայության իրավիճակը ավելի լավ էր, և նրանք ավելի շատ իրավունքներ ունեին, քան Հայաստանի տարածքում կոմպակտ ապրող ադրբեջանցիները, որոնք չունեին իրենց ազգային ինքնավարությունը ։