cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Բուդդա
Պատմական Սիդհարթա Գաութամա
Բանասիրական վկայությունների համաձայն, հնդկագետ և Պալի գիտակ Օսկար ֆոն Հինուբերը նշում է, որ որոշ Պալի սուտաներ ներառում են շատ արխայիկ տեղանուններ, շարահյուսական կաղապարներ և պատմական նշանակության տվյալներ՝ մոտ Բուդդայի կյանքի ժամակաշրջանին, ներառյալ Մահապարինբանա Սուտան, որն ընդգրկում է Բուդդայի կյանքի վերջին օրերի մասին մանրամասն հաշվետվություն։ Հինուբերը նշում է տեքստի գրման թվական՝ ոչ ավելի ուշ քան մ.թ.ա. 350-320 թթ, որը թույլ է տալիս արձանագրելու իրադարձությունների վաղեմության մոտավորապես 60 տարվա "ճիշտ պատմական հիշողության" մասին, եթե իհարկե Բուդդայի կյանքի ժամանակաշրջանի "Կարճ ժամանակագրությունը" ընդունվի (բայց նաև հիշեցնում է, որ նման տեքստը սկզբնապես համարվել է ավելի շատ վարքագրություն, քան պատմական իրադարձությունների ճշգրիտ արձանագրություն  ։
Կենսագրական աղբյուրներ
Սիդհարթա Գաութամայի կյանքի մասին աղբյուրները շատ բազմազան են, երբեմն նաև հակասական և ավանդական կենսագրություններ։ Դրանց շարքին են պատկանում Բուդդաքարիտան, Լալիտավիստարա Սուտրան, Մահավաստուն և Նինադականտան ։ Դրանցից Բուդդաքարիտան ամենավաղ կենսագրությունն է, էպիկական պոեմ՝ գրված Ասվագոսայի կողմից առաջին դարում ։ Լալիտավիստրան հաջորդ ամենահին կենսագրությունն է, Մահայանա/ Սարվաստիվադա կենսագրությունը թվագրվում է մինչև 3-րդ հազարամյակ։ Մահասամգիկա Լոկոտարավադա ավանդությունից Մահավաստուն մեկ այլ խոշոր կենսագրություն է՝ աստիճանականորեն շարադրված մինչև մ.թ.ա. 4-րդ դարը։ Բուդդայի Դարմագուպտակա կենսագրությունը ամենաամբողջական է, այն ունի Աբհինիսկրամանա Սուտրա վերնագիրը և այդ ժամանակաշրջանի՝  մ.թ.ա. 3-րդ և 6-րդ դարերն ընդգրկող տարբեր չինական թարգմանություններ։ Նիդանակաթան Շրի Լանկայում Տերավադա ավանդույթից է և շարադրվել է Բուդդագհոսայի կողմից 5-րդ դարում։
Կանոնական աղբյուրներից է գալիս Ջաթակայի պատմությունները, Մահապադանա Սուտտան և Աքարիյաբուտա Սուտան, որոնք ներառում են կարծիքներ, որ հնարավոր է հին են իրենց տեսակի մեջ, բայց ամբողջական կենսագրություններ չեն։ Ջաթական պատմում է Գաութամայի նախկին՝ որպես բոդհիսատվա կյանքերի մասին և դրա մասին առաջին ժողովածուն թվագրվում է վաղ բուդդիստական տեքստերի ժամանակաշրջանին համահունչ։ Թե՛ Մահապադանա, և թե՛ Աքարիյաբութա Սուտտանպատմում են Գաութամայի կյանքի առեղծվածային իրադարձությունների մասին, ինչպես օրինակ՝ բոդհիստավայի ծագումը Տուսիտա դրախտից մինչև մոր արգանդ։
Պիկյեռվե (գյուղ, Կառուլա շրջան)
Պիկյեռվե (Pikkjärve), գյուղ Էստոնիայի Վալգամաա նահանգի Կառուլա շրջանում։
Բուդդա
Ավանդական պատկերների բնույթը
Վաղ բուդդիստական տեքստերում՝ նիկայաներում և ագամաներում, Բուդդան չի պատկերվում որպես ամենագետ և ոչ էլ որպես հավերժական մշտագո էակ ։ Բհակհու Անալայոյի համաձայն Բուդդայի ամենագիտությունը  (նրան և նրա կենսագրությունը զրպարտելու աճող միտումի հետ միասին) գտնվել են ավելի ուշ Մահայանա սուտրայում, նաև Պալի հիշատակագրություններում կամ տեքստերում, ինչպես օրինակ՝ Մահավաստուն ։ Սանդակա Սուտտայի մեջ Բուդդայի աշակերտ Անանդան առաջ է քաշում փաստարկ այն ուսուցիչների դեմ, ովքեր կարծում են, որ իրենք ամենագետ են , մինչդեռ Տեվիջավաքհագոտա Սուտտայի մեջ Բուդդան հավաստում է, որ երբեք չի հռչակել իրեն ամենագետ, փոխարենը նա համարել է իրեն բարձրագույն գիտելիքների տեր (Abhijñā) : Պալի Նիկայասի ավելի վաղ կենսագրական նյութը կենտրոնանում է Բուդդայի՝ որպես սրամանայի կյանքի վրա և նրա՝ տարբեր ուսուցիչների օգնությամբ լուսավորականության փնտրտուքների, օրինակ՝ Ալարա Կալամայի և նրա 45 տարվա ուսուցչի կարիերայի մասին ։ Գաութամայի ավանդական կենսագրությունները ընդհանուր առմամբ ներառում են տարբեր հրաշքներ, գուշակություններ և գերբնական իրադարձություններ։ Բուդդայի կերպարը այս ավանդական կենսագրություններում հաճախ ունի ամբողջապես մշտագո և կատարելագործված էակի իմաստ, կերպար, որն անխորտակելի է աշխարհիկ աշխարհի կողմից։ Մահավաստուում Գաութամայի մասին ասվում է, որ նա, չնայած աշխարհի հետ ներդաշնակ համապատասխանության մեջ լինելուն, օժտված էր վերերկրային ունակություններով՝ ներառյալ նրա առանց ցավի լույս աշխարհ գալը և առհասարակ բեղմնավորումը առանց հարաբերությունների, քնի, ուտելիքի, դեղամիջոցների, լոգանքի հանդեպ պահանջների բացակայությունը, ամենգիտությունը և  <<կարման փոխելու>> ունակությունը։ Այնուամենայնիվ, Բուդդայի կյանքի վերաբերյալ բնույթով ավելի հասարակ տեղեկություններ հավաքվել են ավադական աղբյուրներից։ Արդի ժամանակներում փորձեր են կատարվել՝ ձևավորելու Սիդդհարթա Գաութամայի կյանքի մասին աշխարհիկ ըմբռնում՝ նրա վաղ կենսագրականներից փորձելով մի պահ պարզապես անտեսել ավանդական գերբնական տարերը։ Անդրեյ Սկիլթոնը գրում է, որ Բուդդան Բուդդիստական ավանդությունների կողմից պատմականորեն երբեք չի համարվել սոսկ որպես մարդ արարած։ Հատկանշական է, որ չնայած ժամանակակից Թերավադա ուսմունքներին հակառակ լինելուն (հաճախ որպես արևմուտքի կասկածամիտ աշակերտներին խաղաղացենու միջոց)՝ Բուդդան  երբեք չի դիտարկվել միայն որպես մարդու կերպար։ Օրինակ՝ Բուդդան շատ հաճախ նկարագրվում է մահապուրսայի՝ գերմարդու 32 հիմնական և և 80 նշաններ ունեցողի կերպարով, սակայն Բուդդան ժխտել է իր Աստված կամ մարդ լինելը, դեռ ավելին, Մահապարինիբբանա Սուտտայում նա հաստատում է, որ նա կարող էր հավերժական ապրել, եթե միայն լիներ դրա անհրաժեշտությունը։
Պիկյեռվե (գյուղ, Կառուլա շրջան)
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 15 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Վալգամաա նահանգի Կառուլա շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղեր
Բուդդա
Ավանդական պատկերների բնույթը
Հին հնդկական ժողովուրդին առանւնապես չի հետաքրքրել ժամանակագրությունը, քանի որ նրանք ավելի շատ կենտրոնացած են եղել փիլիսոփայության վրա։ Բուդդիստական տեքստերը արտացոլում են այս հակումը՝ հավաստելով, որ այն, ինչ է սովորեցրել Բուդդան վեր է նրա կյանքի իրադարձություններից և ժամանակագրությունից։ Այս տեքստերը պարունակում են Հնդկաստանի մշակույթի և առօրեական կյանքի վերաբերյալ նկարագրություններ, որոնք հաստատում են Ջայնիզմի սուրբ գրությունները և, հետևապես, դարձնում են Բուդդայի կյանքը Հնդկաստանի պատմության մեջ ամենավաղ ժամանակաշրջանը, որից սկիզբ են առնում ամենակարևոր իրադարձությունները։ Բրիտանացի հեղինակ Կարեն Արմսթրոնգը գրում է այն մասին, որ չնայած շատ քիչ տեղեկություն կա, որ կարող է համարվել պատմականապես հիմնավոր, վստահորեն կարող ենք ասել, որ Սիդդհարթա Գաութաման գոյություն է ունեցել որպես պատմական կերպար ։ Միքայել Քաիթերսը մի քայլ առաջ է գնում՝ հավաստելով, որ «ծնունդ, հասունություն, ուրացում, որոնում, արթնացում և ազատագրում, ուսուցում, մահ» հասկացությունների հաջորդականության ամենաընդհանրական նկարագիրը ոչ այլ ինչ է, քան ճշմարիտ։
Բեղմնավորում և ծնունդ
Բուդդիստական ավանդույթը Բուդդայի ծննդավայր է համարում Լումբինիт, որն այսօր գտնվում է այժմյան Նեպալում : Նա մեծացել է Կապիլավաստու,  որին ներկայիս համապատասխանող տեղավայրը ճշգրիտ չէ ։ Հավանաբար այն կարող է լինել կամ Պիպրահվաт, Ուտար Պրադեշг՝ այժմյան Հնդկաստանում, կամ էլ Տիլաուրակոթը՝ ներկայիս Նեպալում ։ Երկու տեղավայրերն էլ պատկանել են Սակյա երկրամասին և գտնվում են իրարից 15 մղոն հեռավորության վրա :Գաութաման ծնվել է որպես Կշատրիյա  , Սուդդհոդանի որդի, "Շակյա տոհմի" ընտրված առաջնորդ, որի մայրաքաղաքը Կապիլավիստուն էր, և որը Բուդդայի կյանքի ժամանակաշրջանում հետագայում կցվել է զարգացող Կոսալայի թագավորությանը։ Գաութաման նրա ընտանեկան անունն է։ Նրա մայրը՝ Մայան Gautamawasthe (Māyādevī), Սուդդհոդանայի կինը Կոլիյանի արքայադուցտրն էր։ Լեգենդի համաձայն Սիդհարթով հղիության գիշերը, թագուհի Մայան երազ է տեսել, որ ըպիտակ փիղն իր 6 սպիտակ ժանիքներով մտել է իր աջ կողմը  և դրանից 10 ամիս անց  ծնվել է Սիդհարթան։ Շակյայի ավանդույթի համաձայն, երբ թագուհի Մայան հղիացել է, ծննդաբերելու համար մեկնել է իր հոր թագավորություն՝ Կապիլավաստու։ Նրա որդին՝ Բուդդան, այնուամենայնիվ, ծնվել է ճանապարհին՝ Լումբինիում, մի պարտեզում շալա ծառի տակ։
Բուդդայի ծննդյան օրը մեծ շուքով է նշվել Թերավադայի բոլոր երկրներում, ինչպես օրինակ՝ Վեսակում ։ Բուդդայի ծնունդը կոչվում է Բուդդա Պուրնիմա Նեպալում, Բանգլադեշում և Հնդկաստանում, քանի որ ենթադրվում է, որ նա ծնվել է լիալուսնի օրը։ Բազմաթիվ աղբյուրներ հավաստում են, որ Բուդդայի մայրը մահացել է իր իսկ ծննդյան օրը, դրանից մի քանի կամ հենց 7 օր անց։ Բուդդային տվել են Սիդհարթա անունը, որը Պալի լեզվում ունի "նա, ով հասնում է իր նպատակին" իմաստը։ Ծննդյան տոնակատարությունների ժամանակ, ճգնավոր մի պայծառատես՝ Ասիտան, է իր մեկնել է իր բնակավայր լեռից և հայտարարել, որ երեխան կամ մեծ թագավոր (chakravartin) կամ մեծ սադհու է դառնալու ։ Ավադական տեղեկությունների համաձայն՝ սա պատահել է փոքրիկ Սիդհարթայի՝ Ասիտայի մազերի մեջ ոտքերը դնելով և Ասիտայի՝ նրա ծննդանիշները նայելուց հետո։ Սուդդհոդանան հինգերորդ օրը անվանակոչման արարողություն է կազմակերպում և հրավիրում է 8 Բրահմին գիտակների՝ ապագան կարդալու։  Բոլորը երկակի կանխագուշակում են արել այն մասին, որ երեխան կամ մեծ թագավոր է դառնալու կամ սուրբ մարդ ։  Կոնդաննաт՝ ամենաերիտասարդը, որն ավելի ուշ դառնում է Բուդդայից բացի առաջին արհատը, միակն էր, ով միանշանակ կանխագուշակել էր, որ Սիդհարթան կդառնար Բուդդա: Չնայած ավելի ուշ տեղ գտած ավանդություններում և լեգենդներում Սուդդհոդանան բնութագրվում է որպես ժառանգական միապետ՝ Իկսվակուի (Պալի՝ Okkāka) Սուրյավանշա3ш ժառանգորդը, բազմաթիվ գիտնականներ կարծում են, որ Սուդդհոդանան ցեղային միության կողմից ընտրված առաջնորդ էր։ Վաղ տեքստերն առաջարկում են, որ Գաութաման ծանոթ չի եղել իր ժամանակների գերիշխող կրոնական ուսմունքներին մինչ իր կրոնական փնտրտուքները, որոնք ենթադրաբար մոտիվացված են եղել մարդկության վիճակի համար գոյաբանական մտահոգությամբ ։ Շակյա տոհմական պետությունը միապետություն չէր և ամենայն հավանականությամբ խմբիշխանության էր կամ հանարապետության տեսակ: Ավելի հավասարապաշտ gana-sangha կառավարման ձևը՝ որպես քաղաքան երկընտրանք հզոր հիերարխիկ թագավորությունների համար, ենթադրաբար ազդեցություն է ունեցել սրամանիկ Յաջնիզմի և բուդդիստական սանգաների զարգացմնա վրա, որտեղ միապետությունները հակված են եղել դեպի Վեդիկ Բրահմանիզմ։
Վաղ կյանքը և ամուսնությունը
Սիդհարթային դաստիարակել է նրա մորաքույրը՝ Մահա Պաջապատին ։ Ավանդույթի համաձայն ի վերուստ Բուդդայի համար նախասահմանված էր ապրել արքայազնի կյանքով, հետևաբար նա ուներ երեք պալատ, որ կառուցված իր հատուկ նրա համար։ Նրա հայրը՝ թագավոր Սուդդհոդանան, ցանկանալով, որ որդին դառնա մեծ թագավոր, պաշտպանել է Բուդդային կրոնական ուսմունքներից և մարդկային տառապանքի մասին ավելորդ գիտելիքից։ Չնայած Սուդդհոդանան ավանդապես միշտ պատկերվել է թագավորի, իսկ Սիդհարթան՝ արքայազնի կերպարանքով, գիտական վերջին ուսումնասիրությունները տանում են նրան, որ Շակյաները փաստացիորեն ավելի շատ կիսահանրապետական խմբիշխանություն են եղել, քան միապետություն :Երբ Սիդհարթան դառնում է 16 տարեկան, հայրը պատվավոր կերպով պլանավորում է նրա ամուսնությունը նրա հասակակից զարմուհու՝ Յասոդհարայի հետ։ Բուդդիստական ավանդույթի համաձայն նրանք ունեցել են որդի՝ Ռահուլա անունով։ Ենթադրվում է, որ Սիդհարթան Կապիլավիստայում անցկացրել է ևս 29 տարի։ Չնայած հայրը՝ Սուդդհոդանան, Սիդհարթայի համար երաշխավորել էր անհոգ կյանք, բուդդիստական սուրբ գրերը հավաստում են, որ ապագա Բուդդան զգում էր, որ նյութական աշխարհը դատարկ է և չի կարող լինել մարդկային կյանքի վերջնական նպատակը ։
Հրաժարում և ճգնավորական կյանք
29 տարեկանում Սիդհարթան լքում է պալատը՝ գտնելու իրեն հետաքրքրող երևույթների պատասխանները։ Չնայած իր հոր՝ իրեն հիվանդությունից, ծերությունից և տառապանքից հեռու պահելու ջանքներին, Սիդհարթան չէր վախենում ծեր մարդու կերպարանքից։ Երբ Չաննան՝ նրա կառապանը, հայտնում է նրան այն մասին, որ բոլոր մարդիկ ծերանում են, արքայազնը որոշում է լքել պալատը։ Ճանապարհին նա հանդիպում է հիվանդ մարդու, մի քայքայվող մարմնի, մի ճգնավոր էակի։ Այդ ամենը խստիվ տխրեցնում է նրան, և նա փորձում է հնարներ որոնել՝ հաղթահարելու ծերությունը, հիվանդությունը և մահը՝ ապրելով ճգնավորի կյանքով։
Չաննայի անմիջական ուղեկցությամբ, հեծնած իր Կանթակա ձին՝ Գաութաման լքում է պալատը մուրացիկի կյանքի անմասն փնտրտուքներով։ Ենթադրվում է, որ այդժամ ատվածները խլացրել են ձիու վարգի ձայնը, որպեսզի պահակները չիմանան նրա մեկնման մասին։
Գաութաման սկզբում ուղևորվեց Ռաջագահա և սկսեց ապրել ճգնավորական կյանքով` փողոցներում ողորմություն խնդրելով։ Երբ Բիմբասիրի մարդիկ ճանաչեցին Սիդհարթային, և թագավորը իմացավ նրա փնտրտուքների մասին, Բիմբասիրը Սիդհարթային անմիջապես գահ առաջարկեց։ Սիդհարթան, իհարկե, մերժեց նրա առաջարկը, բայց խոստացավ լուսավորության բարձրակետին հասնելուց հետո ամենասկզբում այցելել նրա թագավորությունը՝ Մադադհան։
Նա լքեց Ռաջագահան և 2 ճգնավոր ուսուցիչների ուղեկցությամբ սկսեց զբաղվել յոգիկ մեդիտացիայով։ Ալարա Կալամայի ուսմունքներին տիրապետելուց հետո, Կալաման նրան առաջարկեց լինել իր հաջորդը։ Գաութաման, սակայն, այնքան էլ գոհ չէր պարապմունքներից և որոշեց դառնալ յոգայի վարպետ Ուդակա Ռամապութթայի աշակերտը։ Նրա հետ նա հասավ մեդիտատիվ գիտակցության բարձրակետին և այս անգամ էլ նրա ուսուցիչն առաջարկեց նրան լինել իր հաջորդը։ Բայց Սիդհարթան այս անգամ էլ գոհ չէր և կրկին հեռացավ։
Զարթոնք
Վաղ բուդդիստական տեքստերի համաձայն, գիտակցելով, որ մեդիտատիվ dhyana-ն զարթոնքի հասնելու միակ ճիշտ ուղին է, բայց միաժամանակ ընդունելով, որ ծայրահեղ ճգնավորությունը ամենևին արդյունավետ չէ, Գաութաման բացահայտեց այն, ինչ բուդդիստներին հայտնի է որպես Միջին ճանապարհ - սեփական հաճույքների ծայրահեղությունից և ինքնասպանությունից չափավորության ուղի կամ Բուդդայի կողմից նշված ճանապարհի ութ կանոնները, ինչպես նշվում է Դհամմակակապավատանա սուտայում, որը համարվում է Բուդդայի առաջին դիսկուրսը։ Հայտնի մի միջադեպի ժամանակ, սովահար և ուժասպառ Բուդդան կաթի և բրնձի պուդդինգի է արժանացել Սուջաթա անունով մի գյուղացի աղջկա կողմից։ Նրա հյուծված արտաքինը այնպիսի տպավորություն է թողել աղջկա վրա, որ վերջինս թյուրորեն հավատացել է, որ Բուդդան պարզապես հոգի է, որը նրան մաղթանք է ձոնել։
Այս պատահարին համաժամանակ, Գաութաման նստել է նուիրական թզենու տակ (հիմա հայտնի որպես Բոդհի ծառ՝ Բոդհ Գայայում՝ Հնդկաստան) և խոստացել, որ այլևս վեր չի կենա տեղից մինչև չգտնի ճշմարտությունը։ Կաունդինյան և նրա ուրիշ չորս ընկերներ, հավատալով, որ Բուդդան հրաժեշտ է տվել իր փնտրտուքներին և դարձել է սովորական անուս մեկը, դադարեցին մնալ նրա հետ և հեռացան տարբեր ուղղություններով։ Մեդիտացիոն հայտնի 49 օրերից հետո 35 տարեկանում Բուդդան հասել է լուսավորության և դրանից հետո նա հայտնի է որպես Բուդդա կամ Լուսավորյալ էակ («Բուդդա» -ն երբեմն թարգմանվում է որպես «Լուսավորյալ էակ»։
Նիրվանան կրքի, ատելության, տգիտությունից մաքրագործումն է, որն ապահովում է տառապանքի և վերածննդի շրջանի կայունությունը։ Նիրվանան նաև համարվում է աշխարհի վերջ, որի մեջ չեն մնում ոչ մի մարդկային ինքնության կամ մտքի սահմանափակումներին վերաբերող տարեր։ Այդ վիճակում, մարդը կրում է տաս հատկանիշներ, որը իրապես պատկանում է ամեն Բուդդայի։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Բուդդայականներ Կատեգորիա:Բուդդայականություն Կատեգորիա:Կրոնի հիմնադիրներ Կատեգորիա:Մ.թ.ա. 5-րդ դարի փիլիսոփաներ
Զանգվածային ոչնչացման զենք
Տերմինի նախապատմություն
«Զանգվածային ոչնչացման զենք» տերմինի առաջին անգամ օգտագործել է Քենթերբերիի արքեպիսկոպոս Կոսմո Գորդոն Լանգը, 1937 թվականին, Իսպանիայի Գեռնիկա քաղաքի օդային ռմբակոծության վերաբերյալ ․
Այդ ժամանակ միջուկային զենքը զարգացած չէր։ Ճապոնիան հետազոտություն է անցկացրել կենսաբանական զենքի վերաբերյալ (տե՛ս Ջոկատ 731), և քիմիական զենքը լայն կիրառություն է գտել Առաջին համաշխարհային պատերազմում։ Դրանց օգտագործումը օրենքից դուրս է հայտարարվել Ժևի 1925 թվականի արձանագրությամբ (Geneva Protocol) ։ 1935-1936 թվականներին Իտալիան Եթովպիայում խաղաղ բնակիչների և զինվորների դեմ օգտագործել է մանանեխի ագենտ ։
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը եզրափակող Հիրոսիմայի և Նագասակիի ատոմային ռմբակոծություններից հետո և սառը պատերազմի ընթացքում տերմինը վերաբերել է ավելի շատ ոչ սովորական զենքերին։ Տերմինի կիրառումը հենց որպես միջուկային և ճառագայթային զենք, հիշատակվում է ամերիկացի գրող և լրագրող Ուիլյամ Սաֆիրի արած՝ «օռուժիե մասսովոգո պօռաժենիյա» («Оружие массового поражения» - զանգվածային ոչնչացման զենք) ռուսական արտահայտության մեջ ։
Ուիլյամ Սաֆիրը վստահ է, որ Ջեյմս Գուդբին (Բրուքինգսի ինստիտուտից) է ամենաառաջին անգլալեզու կիրառողը, որը ոչ բառացի, կատարել է Հիրոսիմա և Նագասակի քաղաքների միջուկային ռմբակոծությունից անմիջապես հետո, 1945 թվականի նոյեմբերի 15-ին Հարի Թրումանի, Կլեմենտ Աթլիի և Մաքենզի Քինգի հանդիպման պատոնական հաղորդագորթոյան մեջ (հավանաբար կազմված է Վանևար Բուշի կողմից, ինչպես պնդել է Բուշը 1970 թվականին) խոսվել է «զանգվածային ոչնչացման համար հարմարողունակ զենքի մասին» ։
Սաֆիրն ասում է, որ Բեռնար Բարուխը օգտագործել է ճիշտ այդ արտահայտությունը 1946 թվականին (ՄԱԿ-ում ունեցած ելույթում, հավանաբար, գրել է Հերբերտ Բայարդ Սվոփը) ։ Այս արտահայտությունը տեղ գտավ ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի 1946 թվականի հունվարին Լոնդոնում ընդունված առաջին բանաձևի մեջ, որում օգտագործվում էր «ազգային սպառազինությունից ատոմային զենքի և զանգվածային ոչնչացմանը հարմար բոլոր այլ զենքերի վերացում» ձևակերպումը ։ Բանաձևը ստեղծել է նաև Ատոմային էներգիայի հանձնաժողով, որը Ատոմային էներգիայի միջազգային գործակալության (ՄԱԳԱՏԷ) նախորդն է ։
Այս տերմինի ճշգրիտ օգտագործումը տրվել է Ռ․ Օպենհայմերի «Ատոմային էներգիան որպես ատոմային խնդիր» դասախոսության մեջ։ Այդ դասախոսությունը կարդացել է ԱՄՆ Դիվանագիտական ծառայության և Պետդեպարտամենտի 1947 թվականի սեպտեմբերի 17-ի դասախոսության ժամանակ․ այն տպագրվում է «Բաց միտքը» (The Open Mind, Նյու Յորք․ Simon & Schuster, 1955) գրքում։
Տերմինը օգտագործվել է նաև1950 թվականին գրված ԱՄՆ կառավարության չափազանց կարևոր մի փաստաթղթում, որը հայտնի է որպես NSC 68 ։
1962 թվականի սեպտեմբերի 12-ին Ռայսի համալսարանում ելույթի ժամանակ Նախագահ Ջոն Քենեդին խոսել է տարածքը ոչ թե «զանգվածային ոչնչացման զենքով, այլ գիտելիքների և հասկացողության գործիքներով» լցնելու մասին ։ Հաջորդ ամիս, 1962 թվականի հոկտեմբերի 22-ին Կուբայի հրթիռային ճգնաժամի մասին հեռուստատեսային շնորհանդեսի ժամանակ Քենեդին անդրադարձել է «զանգվածային ոչնչացման հանակարծակի հարձակման զենքերին» ։
Միջազգային պայմանագրում ճշգրիտ արտահայտության ամենավաղ օգտագործումը եղել է 1967 թվականի Տիեզերքի մասին համաձայնագրում, բայց պայմանագրում չի տրվել այդ արտահայտության սահմանումը, և պայմանագիրը նաև կտրականապես արգելում է «զենքի» տեղակայումը և «ցանկացած տիպի զենքի» փորձարկում տիեզերական տարածությունում, նաև արգելում է ուղեծրում տեղադրել կամ երկնային մարմինների վրա տեղադրել «միջուկային զենք կամ զանգվածային ոչնչացման ցանկացած այլ տեսակի զենք կրող ցանկացած օբյեկտ»։
Տերմինի էվոլյուցիա
Սառը պատերազմի ընթացքում «զանգվածային ոչնչացման զենք» տերմինը հիմնականում վերաբերում էր միջուկային զենքին։ Այն ժամանակ Արևմուտքում «ռազմավարական զենք» էվֆեմիզմն օգտագործվում էր ամերիկյան միջուկային զինանոցին հղում կատարելու համար։ Այնուամենայնիվ, չկա «ռազմավարական» կատեգորիայի ճշգրիտ սահմանում՝ ոչ միջուկային զենքի հեռահարության, ոչ էլ միջուկային զենքի հզորության առումով ։
Օպերա օպերացիայի ավարտից հետո՝ 1981 թվականին Իսրայելի ՌՕՈւ-ի կողմից Իրաքի տարածքում նախաշահագործման փուլում գտնվող «Օսիրակ» միջուկային ռեակտորի ոչնչացումից հետո, Իսրայելի վարչապետ Մենախեմ Բեգինը հակադարձելով քննադատությանը՝ ասել է, որ «ոչ մի դեպքում թշնամուն թույլ չենք տա Իսրայելի ժողովրդի դեմ զանգվածային ոչնչացման զենք ստեղծել» ։ Զանգվածային ոչնչացման իրական կամ ենթադրյալ զենքի դեմ կանխարգելիչ գործողությունների այս քաղաքականությունը հայտնի է որպես Բեգինի դոկտրին (Begin Doctrine) ։
«Զանգվածային ոչնչացման զենք» հասկացությունը պարբերաբար կիրառվում էր, սովորաբար միջուկային զենքի վերահսկման համատեքստում․ Ռոնալդ Ռեյգանն այն օգտագործել է 1986 թվականին Ռեյկյավիկի գագաթնաժողովի ժամանակ, երբ անդրադարձել է 1967 թվականի Տիեզերական տարածքի պայմանագրին ։ Ռեյգանի իրավահաջորդ Ջորջ Հ ․Վ․ Բուշը, այս արտահայտությունն օգտագործել է 1989 թվականին ՄԱԿ-ում ելույթ ունենալիս, առաջին հերթին՝ քիմիական զենքի համատեքստում ։
Սառը պատերազմի ավարտով միջուկային զենքը որպես կանխարգելիչ միջոց կիրառելու ԱՄՆ-ի կախվածությունը նվազեց, որի արդյունքում ԱՄՆ- կենտրոնացավ զինաթափման վրա։ 1990 թվականին Քուվեյթ ներխուժմամբ և 1991 թվականին Պարսից ծոցի պատերազմով Իրաքի միջուկային, կենսաբանական և քիմիական զենքի ծրագրերը դարձան Բուշի առաջին վարչակազմի առանձնահատուկ մտահոգությունը ։ Պատերազմից հետո Բիլ Քլինթոնը և այլ արևմտյան քաղաքական գործիչներ և լրատվամիջոցներ շարունակում էին օգտագործել այդ տերմինը՝ սովորաբար նկատի ունենալով Իրաքի ռազմական ծրագրերը տապալելու շարունակական փորձերը ։
2001 թվականի սեպտեմբերի 11-ի ահաբեկչական հարձակումներից և 2001 թվականին ԱՄՆ-ում սիբիրախտի սպորներով նամակների գրոհներից հետո շատ երկրներում աճեց վախը ոչ ավանդական զենքի և ասիմետրիկ պատերազմի նկատմամբ։ Վախն իր գագթնակետին հասավ 2002 թվականի Իրաքի զինաթափման ճգնաժամի և Իրաքում զանգվածային ոչնչացման զենքի ենթադրյալ գոյության հետ, ինչը 2003 թվականին Իրաք ներխուժելու հիմնական արդարացումը դարձավ։ Սակայն ամերիկյան ուժերն Իրաքում գտել են միայն քիմիական զինամթերքի հին պաշարներ, այդ թվում՝ սարինի և մանանեխի ագենտներ, և դրանք բոլորն անպիտանելի են ճանաչվել կոռոզիայի կամ քայքայման հետևանքով ։ Այնուամենայնիվ, Իրաքը 2009 թվականին հայտարարել է քիմիական զենքի պաշարների մասին, որը ՄԱԿ-ի անձնակազմն ապահովել էր 1991 թվականին Պարսից ծոցի պատերազմից հետո։ Պաշարները հիմնականում պարունակում էին քիմիական պրեկուրսորներ, բայց որոշ զինամթերքներ այնուամենայնիվ շարունակում էին լինել պիտանելի ։
Այս ժամանակահատվածում իր բազմակի օգտագործման և (ամբողջ աշխարհում) ընդհանուր պրոֆիլի պատճառով, Ամերիկյան բարբառների միություն կազմակերպությունը (American Dialect Society) «զանգվածային ոչնչացման զենք» արտահայտությունը (և դրա հապավումը՝ «WMD») ճանաչել է 2002 թվականի «տարվա բառ» ։ Իսկ 2003 թվականին՝ Լեյք Սուփերիոր Պետական Համալսարանը (Lake Superior State University ) WMD արտահայտությունը ներառել է իր տերմինների ցանկի մեջ՝ արգելելով «սխալ օգտագործում, գերօգտագործում և ընդհանուր անտեղի օգտագործում» (և «որպես այցեքարտ, որը գերազանցում է ագրեսիայի բոլոր ձևերին») ։
2013 թվականի ապրիլի 15-ին Բոստոնի մարաթոնի ռմբակոծության գլխավոր կասկածյալի դեմ հարուցված իր քրեական բողոքում, ՀԴԲ-ն արագ եփման համար նախատեսված բարձր ճնշման կաթսայում ստացված ինքնաշեն ռումբը համարում է «զանգվածային ոչնչացման զենք» ։
Ստարտեգիական սահմանում
«Զանգվածային ոչնչացման զենք» ամենատարածված սահմանումը միջուկային, կենսաբանական կամ քիմիական զենքի (NBC) սահմանումն է, չնայած որ չկա որևէ պայմանագիր կամ միջազգային իրավունքի որևէ օրենք, որը պարունակում է լիարժեք սահմանում։ Փոխարենը, միջազգային իրավունքը օգտագործվել է WMD զենքի հատուկ կատեգորիաների նկատմամբ, այլ ոչ թե ընդհանուր առմամբ WMD-երի։ Չնայած միջուկային, քիմիական և կենսաբանական զենքերը համարվում են որպես WMD երեք հիմնական տեսակներ, որոշ վերլուծաբաններ պնդում են, որ ճառագայթային նյութերը, ինչպես նաև հրթիռային տեխնոլոգիաները և առաքիչ համակարգերը, ինչպիսիք են օդանավերը և բալիստիկ հրթիռները, կարող են պիտակավորվել նաև որպես WMD ։
Այնուամենայնիվ, միջուկային և կենսաբանական զենքերը նույն կատեգորիայի մեջ չեն մտնում քիմիական և «կեղտոտ ռումբի» ճառագայթաբանական զենքերի հետ․ վերջիններս ունեն սահմանափակ կործանարար ներուժ (և գրեթե զրոյական, ինչքանով կաված է այդ հատկանիշին), մինչդեռ այդ առումով միջուկային և կենսաբանական զենքերը նյութի շատ քիչ քանակությամբ մեծ թվով մարդկանց սպանելու բացառիկ ունակություն ունեն։ Եվ, հետևաբար, այդ տեսանկյունից, կարելի է ասել, որ դրանք առանձին դասի են պատկանում։
NBC- ի սահմանումը օգտագործվել է նաև ԱՄՆ պաշտոնական փաստաթղթերում, ԱՄՆ նախագահի, ԱՄՆ Կենտրոնական հետախուզական գործակալության , ԱՄՆ Պաշտպանության նախարարության  և ԱՄՆ կառավարության հաշվետվողականության պալատի կողմից։
Այլ փաստաթղթերն ընդլայնում են WMD բնորոշումը՝ ներառելով նաև ճառագայթաբանական կամ սովորական զենքեր։ ԱՄՆ զինված ուժերը WMD-ին վերաբերվում են որպես․
Սա կարող է վերաբերել նաև միջուկային միջմայրցամաքային բալիստիկ հրթիռներին։
Զենքի բաժանելի և բաժանվող մաս բառերի նշանակությունն այն է, որ այնպիսի հրթիռներ, ինչպիսիք են երկհարթակ Pershing II և միահարթակ SCUD հրթիռները, համարվում են զանգվածային ոչնչացման զենք, մինչդեռ ռումբերի բեռնակիր օդանավերը՝ ոչ։
2004 թվականին Միացյալ Թագավորության Butler Review կատարել է «նշանակալի և երկարատև ակադեմիական քննարկումներ «զանգվածային ոչնչացման զենք» արտահայտության պատշաճ մեկնաբանման վերաբերյալ»։ Կոմիտեն որոշեց խուսափել ընդհանուր տերմինից, բայց այն օգտագործվել է ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի 687 բանաձևի սահմանման մեջ, որը սահմանում էր այն համակարգերը, որոնցից Իրաքը պետք է հրաժարվեր։
Քիմիական զենքի փորձագետ Գերտ Գ․ Հարիգելը միայն միջուկային զենքն է համարում զանգվածային ոչնչացման իրական զենք, քանի որ «միայն միջուկային զենքն է լիովին անխտիր իր պայթուցիկ ուժով, ջերմային ճառագայթմամբ և ռադիոակտիվությամբ, և միայն դրանց պետք է անվանել զանգվածային ոչնչացման զենք»։ Նա նախընտրում է քիմիական և կենսաբանական զենքերն անվանել «ահաբեկչության զենք», երն այն ուղղված է քաղաքացիական անձանց դեմ և «ահաբեկման զենք» է զինվորների համար ։
Զինծառայողներից մեկի վկայությամբ նույն տեսակետն է արտահայտվում ։ 2002-2003 թվականների ձմռանն ԱՄՆ Պաշտպանության փոխնախարար Փոլ Վուլֆովիչը մի քանի ամիս շարունակ հաճախ օգտագործել է «զանգվածային ահաբեկչության զենք» արտահայտությունը՝ ակնհայտորեն նաև ընդունելով շատ զենքերի տարբերակումը, որոնք այժմ WMD կատեգորիայի մեջ են։
Լրացուցիչ պայման, որը հաճախ անուղղակիորեն կիրառվում է WMD-ի նկատմամբ, այն է, որ զենքի օգտագործումը պետք է լինի ռազմավարական։ Այլ կերպ ասած, դրանք կնախագծվեն այնպես, որ «դրանց հետևանքներն այնպիսին լինեն, որ գերազանցեն հենց զենքի չափը և արդյունավետությունը» ։ WMD-ի ռազմավարական բնույթը սահմանում է նաև դրանց գործառույթը տոտալ պատերազմի ռազմական դոկտրինայում՝ միջոցները, որոնք երկիրը կարող էր օգտագործել իր ռազմական ջանքերն աջակցելու և մատակարարելու համար, նպատակաուղղել, մասնավորապես՝ իր բնակչության, արդյունաբերության և բնական ռեսուրսների խնդիրներին։
ԱՄՆ քաղաքացիական պաշտպանության կազմակերպությունների շրջանակներում ներկայումս կա «Քիմիական, կենսաբանական, ճառագայթաբանական, միջուկային և պայթուցիկ նյութերի» () կատեգորիա, որի մեջ WMD- ն սահմանվում է որպես․
Ռազմական սահմանում
Ազգային պաշտպանության ընդհանուր նպատակների համար ԱՄՆ օրենսգիրքը զանգվածային ոչնչացման զենքը սահմանում է այսպես․
● որևէ զենք կամ սարք, որը նախատեսված է կամ հնարավորություն ունի զգալի թվով մարդկանց մահ կամ լուրջ մարմնական վնասվածքներ պատճառել՝ արձակելով, տարածելով կամ ազդելով՝
Քիմիական զենքի տարածումը կանխելու նպատակով ԱՄՆ օրենսգիրքը զանգվածային ոչնչացման զենքը սահմանում է որպես «քիմիական, կենսաբանական և միջուկային զենք և այդպիսի զենքի արտադրության մեջ օգտագործվող քիմիական, կենսաբանական և միջուկային նյութեր» ։
Միջազգային իրավունք
Զանգվածային ոչնչացման զենքի (WMD) մշակումը և օգտագործումը կարգավորվում է մի շարք միջազգային կոնվենցիաներով և համաձայնագրերով։
Միջուկային զենքեր
Միակ երկիրը, որը պատերազմում միջուկային զենք է կիրառել, Միացյալ Նահանգներն են, որոնք Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում երկու ատոմային ռումբ են նետել ճապոնական Հիրոսիմա և Նագասակի քաղաքների վրա։
1980-ականներին Հարավային Աֆրիկան զարգացրեց փոքր միջուկային զինանոց, բայց ապամոնտաժեց դրանք 1990-ականների սկզբին՝ դառնալով այն միակ երկիրը, որը լիովին հրաժարվել է ինքնուրույն մշակված միջուկային զենքի զինանոցից։ Խորհրդային Միության փլուզումից հետո Բելառուսը, Ղազախստանը և Ուկրաինան ժառանգեցին միջուկային զենքի պաշարներ, բայց դրանք հանձնեցին Ռուսաստանի Դաշնությանը։
Երկրները, որտեղ միջուկային զենք են տեղակայվում միջուկային համատեղ համաձայնագրերի միջոցով, ներառում են Բելգիան, Գերմանիան, Իտալիան, Նիդեռլանդները և Թուրքիան ։
Կենսաբանական զենք
Կենսաբանական պատերազմի պատմությունը սկսվել է առնվազն 1346 թվականին Կաֆայի պաշարումից, և, հնարավոր է, շատ ավելի վաղ՝ անտիկ ժամանակներում ։ Այնուամենայնիվ, միայն 20-րդ դարի վերջին մանրէաբանությունն առաջընթաց է ունեցել՝ սպառազինության մեջ լայնամասշտաբ կիրառելով հիվանդաբեր միկրոօրգանիզմներ։ Առնվազն ինը պետություններ 20-րդ դարի ընթացքում իրականացրել են հարձակողական կենսաբանական զենքի ծրագրեր, այդ թվում՝ Կանադան (1946 - 1956), Ֆրանսիան (1921 - 1972) , Իրաքը (1985 - 1990) , Ճապոնիան (1930 - 1945) , Ռոդեզիան, Հարավային Աֆրիկա (1981), 1993) , Խորհրդային Միությունը (1920 - 1992) , Միացյալ Թագավորությունը (1934 - 1956) և ԱՄՆ (1943 - 1969) ։
Ճապոնիայի կենսաբանական զենքի ծրագիրը, որը վարում էր Ճապոնիայի կայսերական բանակի Ջոկատ 731 գաղտնի ստորաբաժանումը, հայտնի է Ճապոնա-չինական (1937-1945) պատերազմի ժամանակ բանտարկյալների վրա հաճախ մահացու փորձեր կատարելով և մարտական նպատակներով կենսաբանական զենք արտադրելով ։ Խորհրդային Միությունը գաղտնի կերպով իրականացրել է աշխարհի ամենամեծ, ամենաերկար և ամենաբարդ կենսաբանական զենքի ծրագիրը՝ խախտելով միջազգային իրավունքով ստանձնած իր պարտավորությունները ։
Կենսաբանական պատերազմի միջազգային սահմանափակումները սկսվել են 1925 թվականի Ժնևի Արձանագրությամբ (Geneva Protocol), որն արգելում է կենսաբանական և քիմիական զենքի օգտագործումը, այլ ոչ թե պահելը կամ մշակելը ։ Ժնևի Արձանագրության վավերացումից հետո մի քանի երկրներ հանդես եկան վերապահումների (reservation) միակողմանի հայտարաություններով՝ դրա կիրառելիության և ի պատասխան օգտագործման արդյունավետության վերաբերյալ ։ Այս վերապահումների շնորհիվ այն գործնականում միայն « առաջինը չկիրառելու » համաձայնագիր էր ։ 1972 թվականի Կենսաբանական զենքի կոնվենցիան (BWC) լրացնում է Ժնևի Արձանագրությունը՝ արգելելով կենսաբանական զենքերի մշակումը, արտադրությունը, ձեռքբերումը, տեղափոխումը, պահեստավորումը և օգտագործումը ։ Ուժի մեջ մտնելով 1975 թվականի մարտի 26-ին՝ BWC- ն առաջին բազմակողմ զինաթափման պայմանագիրն էր, որն արգելում էր զանգվածային ոչնչացման զենքի մի ամբողջ կատեգորիայի արտադրությունը ։ 2021 թվականի մարտի դրությամբ պայմանագրի մասնակից պետությունների թիվը 183 է ։
Քիմիական զենք
Քիմիական զենքն աշխարհում օգտագործվել է տարբեր քաղաքակրթությունների կողմից հնագույն ժամանակներից ի վեր։ Ինդուստրիալ դարաշրջանում դրանք լայնորեն օգտագործվում էին Առաջին համաշխարհային պատերազմի երկու կողմերն էլ, իսկ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում Առանցքի տերությունների կողմից (ինչպես մարտերում, այնպես էլ համակենտրոնացման ճամբարների գազի խցիկներում), չնայած այդ պատերազմներում դաշնակից տերությունները (Առաջին աշխարհամարտի դաշնակիցներ և Հակահիտլերյան խմբավորում) նույնպես կուտակում էին դրանք։ Արևմտյան Եվրոպայի երկրները հրաժարվեցին նման զենքի օգտագործումից։ 2018 թվականի դրությամբ, մի քանի երկրներ հայտնի պաշարներ ունեն, և շատերը՝ համաձայն Քիմիական զենքի կոնվենցիայի, անվտանգ ոչնչացման փուլում են։ Այնուամենայնիվ, պատերազմական գոտիներում դրանց տարածումը և կիրառումը շարունակում են մնալ ակտիվ մտահոգության առարկա, ինչպես Սիրիայի քաղաքացիական պատերազմում քիմիական զենքի օգտագործումը ։
Ռադիոակտիվ զենքի վտանգ նախազգուշացնող նշան
Միջազգային ռադիոակտիվության խորհրդանիշը (հայտնի է նաև որպես եռաթերթիկ - trefoil) առաջին անգամ հայտնվել է 1946 թվականին, Բերկլիի Կալիֆոռնիայի համալսարանի ճառագայթային լաբորատորիայում։ Այդ ժամանակ այն ներկայացվում էր որպես մաջենտա և կապույտ ֆոնի վրա էր ։
Այն ներկայացնում է R շառավղի շրջանակով կենտրոն, շեղբերն ունեն 1,5 R ներքին շառավիղ և 5 R արտաքին շառավիղ, և միմյանցից բաժանվում են 60 °անկյունով ։ Սա նշանակում է ճառագայթող ատոմ ։
Ատոմային էներգիայի միջազգային գործակալությունը պարզել է, որ ճառագայթման խորհրդանիշն եռաթերթիկով ներկայացնելը միանշանակ չի ընկալվում և դրա իմաստից անտեղյակ մարդիկ կարող են տարբեր կերպ մեկնաբանել այն․ հետևաբար, չի կարող ծառայել որպես վտանգի նախազգուշացման նշան, քանի որ այն հստակորեն չի մատնանշում «վտանգ» ոչ արևմտյան քաղաքացիների և դրան հանդիպած երեխաների համար։ Ուսումնասիրության արդյունքում ճառագայթահարման վտանգի նոր խորհրդանիշ (ISO 21482) ստեղծվել է 2007 թվականին, որը պետք է տեղադրվի ճառագայթման աղբյուրների ամենավտանգավոր վայրերի մոտ։ Նշանի վրա պատկերված է գանգ, փախչող մարդ և օգտագործում է ոչ թե դեղին, այլ կարմիր ֆոն ։
Կարմիր ֆոնը հրատապ վտանգի զգացողություն առաջացնելու համար է, իսկ նշանը նախատեսված է այն սարքավորումների վրա օգտագործելու համար, որտեղ հնարավոր է շատ ուժեղ իոնացնող ճառագայթում առաջանալ, եթե այդ սարքն ապամոնտաժված է կամ որևէ կերպ խափանված է։ Նշանը նախատեսված է օգտագործել ոչ թե այնտեղ, որտեղ սովորական օգտագործողը կտեսնի այն, այլ այնտեղ, որտեղ այն կտեսնի այն մարդը, ով սկսել է ապամոնտաժել ճառագայթում արտանետող սարքը կամ սարքավորումները։ Նշանի նպատակն է նախազգուշացնել մարդկանց, օրինակ մետաղի ջարդոն հավաքողին, որ դադարեցնի աշխատանքը և լքի տարածքը ։
Կենսաբանական զենքի վտանգ նախազգուշացնող նշան
Մշակվել է Dow Chemical ընկերության կողմից 1960-ականներին՝ իրենց արտադրանքից զգուշանալու համար ։
Ըստ էկոլոգ-ինժեներ Չարլզ Դուլլինի, որն իր ներդրումն է ունեցել այս նշանի մշակման գործում ․ "Մենք ուզում էինք հիշարժան, բայց անիմաստ մի բան, այնպես որ կարողանայինք մարդկանց սովորեցնել, թե ինչ է դա նշանակում։"
1967 թվականին Science ամսագրում այս խորհրդանիշը ներկայացվել է որպես բոլոր կենսաբանական վտանգների նոր ստանդարտ («կենսազանգվածներ») ։
Ղուկասյան մատենադարան
Կատեգորիա:Վրացահայ կրթություն Կատեգորիա:Վրաստանի հայկական դպրոցներ
Ուստ-Սուխոյազ
Ուստ-Սուխոյազ (Усть-Сухояз, Һикеяҙтамаҡ), գյուղ Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Կարաիդելսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2009 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 23 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Կարաիդելսկի շրջանի բնակավայրեր
Ալեքսանդրովկա Վտորայա (գյուղ, Կոզելշչինայի շրջան)
Ալեքսանդրովկա Վտորայա (Олександрівка Друга), գյուղ Ուկրաինայի Պոլտավայի մարզի Կոզելշչինայի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Ալեքսանդրովկա Վտորայա գյուղում բնակվում էր 75 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Պոլտավայի մարզի Կոզելշչինայի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Ընդելուզում
Ընդելուզում, ինկրուստացիա ( – ծածկել շերտով, կեղևով, մակազարդել մարմարով), տարբեր գույնի մարմարի կտորներով, խեցեղենով, փայտով, գաղտազուրով (սադափ) և այլնով առարկաների և շենքերի (ճակատը և ինտերիերը) մակերեսի փորվածքներում տեղադրելով զարդարելու տեսակ։ Սակայն զարդարվող օբյեկտը և ընդելուզող նյութը իրենց հատկություններով հաճախ տարբեր են լինում։ Հին Արևելքի և անտիկ արվեստի քանդակագործությունում ընդելուզվել են արձանների և կիսանդրիների աչքերը։ Հայաստանում ընդելուզումը հայտնի է եղել դեռ բրոնզի դարում։ Հետագայում (ընդհուպ մինչև XIX դ. սկիզբը) այն զարգացել է ի հաշիվ նոր նյութերի ու ձևերի առաջացման։ Ընդելուզվել են կառքերը, կահ–կարասիները, գեղարվեստական իրերը, զենքերը, երաժշտական գործիքները, դռները և այլն։ Ժամանակակից հավաքովի շինարարությունում ընդելուզումը կիրառվում է պանելների մակերեսը մանրատված խեցեղենով կամ այլ նյութերով պատելու նպատակով։
Կատեգորիա:Խճանկար
Մաքրուհի
Մաքրուհի, հայկական իգական անուն։ Առաջացել է հայերեն մաքուր բառից։ Նորակերտ անուն է։ Աստվածածնի 7 անուններից մեկն է՝ Աստվածածին, Մարիամ, Թագուհի, Սրբուհի, Տիրուհի, Մաքրուհի, Դշխուհի։ Անվան կրճատ ձևն է Մաքրիկ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայկական իգական անձնանուններ
Միատուն (Պելյանի նահանգ)
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
(9043) 1991 EJ4
(9043) , աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1991 թվականի մարտի 12-ին Անրի Դեբեոնի կողմից Լա Սիլյայում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 3,064337 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,6767 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,452 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1959,31 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,183738 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 4,11° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1991 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Անրի Դեբեոնի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Էվջիլար
Էվջիլար (Evci), գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիայի վիլայեթի Սեբաստիայի գավառում, Արաքս գետի աջ ափին։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Մեգհալայա
Կատեգորիա:Անգլիախոս երկրներ և տարածքներ
Զյատինեց
Զյատինեց (Зятинець), գյուղ Ուկրաինայի Ժիտոմիրի մարզի Բարանովի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Զյատինեց գյուղում բնակվում էր 12 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 3243 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 3,7 մարդ/կմ²։
Կալլինոս
Կալլինոս (հուն.Καλλῖνος, Մ.թ.ա. 7-րդ դարի սկիզբ), հին հույն բանաստեղծ, առաջին էլեգիայի հեղինակը։
Կալլինոսը Փոքր Ասիայի Եփեսոս քաղաքից է։ Ապրել է առաջին Օլիմպիադայի ժամանակ։ Նրա մասին տեղեկություններ հայտնում է Ստրաբոնը։ Բանաստեղծի մասին շատ քիչ տեղեկություններ կան։ Մեզ հասել է նրա մի էլեգիան, որի մեջ կոչ է անում երիտասարդությանը դուրս գալ պայքարելու թշնամու դեմ և չլինեն անտարբեր վտանգի հանդեպ։ Նրա էլեգիան հագեցած է ռազմական շնչով ։
Հատված Կալլինոսի էլեգիայից
։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Հին հույն բանաստեղծներ
(1178) Իրմելա
(1178) Իրմելա (Irmela), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1931 թվականի մարտի 13-ին Մաքս Վոլֆի կողմից Հայդելբերգում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,678542 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,1862 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,1709 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1601,2 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,224831 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 6,95° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1931 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Մաքս Վոլֆի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Պուրեպեչա (ժողովուրդ)
Պուրեպեչաները պահպանում են բազմաթիվ հին ավանդույթներ, այդ թվում իրենց Նոր Տարին, որը նրանք նշում են փետրվարի 1-ին։ Այդ տոնում միահյուսվել են տեղական և կաթոլիկական ավանդույթները։
Պուրեպեչաների օրացույցը նման է ացտեկների օրացույցին նրանով, որ նրանում տարին բաղկացած է 18 ամսից, որոնք իրենց հերթին ներառում են 20 օր (veintenas) գումարած լրացուցիչ 5 տոնական օր։ Նոր Տարին սովորաբար նշում են այն օրը, երբ երևում է Օրիոնի համաստեղությունը ։
Պատմություն
Պուրեպեչա ժողովուրդների կողմից ստեղծված Տարասկո պետությունն եղել է Մեզոամերիկայի խոշորագույն նախակոլումբյան քաղաքակրթություններից մեկը։ Պետության մայրաքաղաքը Ցինցունցան քաղաքն էր։ Տարասկոյի ճարտարապետության համար բնորոշ էր «T» տառի տեսքով աստիճանակերպ բուրգերի կառուցումը։ Պուրեպեչայի նախակոլումբյան արհեստավորները փետուրներից խճանկար էին պատրաստում, ինչի համար օգտագործում էին կոլիբրիի փետուրներ, որոնք տարածաշրջանում ճոխություն էին համարվում։ Ացտեկական կայսրությունը չկարողացավ հպատակեցնել պուրեպեչաներին, չնայած բազմաթիվ փորձերի, ներառյալ 1479 թվականի դաժան պատերազմը։ Հնարավոր է, որ դա բացատրվում է նրանով, որ պուրեպեչաները տիրապետում էին մետաղի՝ հատկապետ պղնձի մշակման արվեստին, և մինչ օրս չեն կորցրել այն։ Չնայած մրցակցությանը, պուրեպեչաների հետ առևտրային կապեր էին հաստատում հարևան հին մեքսիկական պետությունները։ Հիմնականում առանձնահատուկ պահանջարկ ունեին պղնձե կացինները։
Իմանալով այն մասին, որ Ացտեկական կայսրությունը հպատակվել է իսպանացիներին, իսկ տեղական բնակչությունը նվազել է ծաղկախտի պատճառով, թագավոր Տանգախուան II-ը 1525 թվականին կամավոր երդվել է որպես իսպանական թագի վասալ։ Ըստ լեգենդի, 16-17 տարեկան Էրենդիրա արքայադուստրը գլխավորել է պուրեպեչա ժողովրդի ապստամությունը, ընդ որում պուրեպեչաները սովորեցին հակառակորդից գրավված ձիերին հեծնելու ընտելացնել և դրանք օգտագործել պատերազմում։
1530 թվականին Մեքսիկայի նահանգապետ Նունյո Բերտրան դե Գուսմանը թալանել է տարածաշրջանը և հրամայել մահապատժի ենթարկել Տանգախուան II-ին, ինչը քաոս և բռնության ալիք է բարձրացրել։
1533 թվականին իսպանացի թագավորը Միչոականում դատավոր և եպիսկոպոս է նշանակել Վասկո դե Կիրոգային, որը կարգուկանոն է հաստատել և կազմակերպել գաղութային վարչակազմ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Մեզոամերիկայի հնագիտական մշակույթներ Կատեգորիա:Մեքսիկայի ազգեր Կատեգորիա:Կենտրոնական Ամերիկայի հնդկացիներ
Պիկնուռմե
Պիկնուռմե (Pikknurme), գյուղ Էստոնիայի Յիգևամաա նահանգի Պուուռմանի շրջանում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Յիգևամաա նահանգի Պուուռմանի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղեր
Ադել Գոլդբերգ
Ադել Գոլդբերգ (Adele Goldberg, ), համակարգչային գիտության գիտնական, որը հայտնի է ՕԿԾ-ի և գրաֆիկական միջերեսների ոլորտում իր աշխատանքով և Smalltalk ծրագրավորման լեզվի մշակմամբ։
Կենսագրություն
1973 թվականից Գոլդբերգն աշխատել է в Xerox PARC (Xerox Palo Alto Research Center) համակարգային հասկացությունների լաբորատորիայում (System Concept Library), որի ղեկավարը նա հետագայում դարձավ։ Նա թիմի առանցքային անդամներից մեկն էր, ով մշակեց Smalltalk ծրագրավորման լեզուն՝ առաջին զուտ օբյեկտի վրա հիմնված ծրագրավորման լեզուն։
Ադել Գոլդբերգը զգալի ներդրում է ունեցել օբյեկտ կողմնորոշված ծրագրավորման առաջացման և զարգացման գործում։ Ալան Քեյի հետ միասին Գոլդբերգն աշխատել է դիզայնի օրինաչափությունների վրա - Սրանք այն օրինաչափությունների նախորդներն էին, որոնք ներկայումս լայնորեն օգտագործվում են Օբյեկտ կողմնորոշված ծրագրավորում։ Գոլդբերգը և նրա թիմը PARC-ում ստեղծեցին բազմաթիվ հասկացություններ, որոնք հետագայում դարձան գրաֆիկական օգտագործողի միջերեսների հիմքը։
1988 թվականին Գոլդբերգը հեռացավ PARC - ից՝ հիմնելու ParcPlace Systems ընկերությունը, որը զբաղվում էր Smalltalk-ում հավելվածների մշակման գործիքների ստեղծմամբ ։ Ադել Գոլդբերգը առաջատար դեր է խաղացել Smalltalk-ի առևտրայնացման գործում և գրել է մի շարք գրքեր այս լեզվի վերաբերյալ։
1984-1986 թվականներին Գոլդբերգը զբաղեցրել է ACM-ի նախագահի պաշտոնը։ 1987 թվականին նա արժանացել է ACM Software System Award մրցանակին նա նաև ընդգրկվել է Forbes-ի քսան Who Matte ցուցակում.
1999 թվականին հիմնադրել է Նեոմետր ընկերությունը, որը զբաղվում է ինտերնետ աջակցությամբ, որտեղ աշխատում է մինչ օրս։ Միևնույն ժամանակ, Գոլդբերգը շարունակում է կրթական գործունեությունը՝ կազմելով համակարգչային գիտությունների դասընթացներ։ Նա նաև Cognito Learning Media խորհրդի անդամ է, գիտական և կրթական նպատակներով մուլտիմեդիա ծրագրային ապահովման ընկերություն։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ծրագրավորողներ Կատեգորիա:Միչիգանի համալսարանի շրջանավարտներ
Վահրամ Թերզիբաշյան
Կենսագրություն
Ծնվել է Արևմտյան Հայաստանի Վան քաղաքում։ Նախնական կրթությունն ստացել է Վանի Երամյան վարժարանում։ 1916 թվականին ավարտել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցը։ 1916-1918 թվականներին աշխատել է որպես գյուղական ուսուցիչ ։ 1927-1930 թվականներին աշխատել է «Մարտակոչ», «Պրոլետար» (Թիֆլիս) թերթերի և «Նոր ուղի» (Երևան) հանդեսի խմբագրություններում։ 1946-1949 թվականներին դասախոսել է Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտում։ 1945 թվականին «Շեքսպիրը հայերեն» թեմայով ատենախոսություն է պաշտպանել և ստացել բանասիրական գիտությունների թեկնածուի աստիճան։ 1963 թվականին «Հայ դրամատուրգիայի պատմություն» ատենախոսություն դիսերտացիա է պաշտպանել և ստացել բանասիրական գիտությունների դոկտորի աստիճան։
Կատարել է թարգմանություններ ֆրանսերենից, անգլերենից, ռուսերենից։
Կյանքի վերջին տարիներին աշխատել է ՀԽՍՀ ԳԱ արվեստի ինստիտուտում։ Մահացել է Երևանում ։
Յակուբիե
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Տես նաև
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Միկաս Պետրաուսկաս
Միկաս Պետրաուսկաս (Mikas Petrauskas, ), լիտվացի կոմպոզիտոր, երգիչ (քնարական տենոր), դիրիժոր։ Կիպրաս Պետրաուսկասի եղբայրը։
Կենսագրություն
1906 թվականին ավարտել է Պետերբուրգի կոնսերվատորիան (Ստանիսլավ Գաբելի երգեցողության դասարան)։ Պետերբուրգում կազմակերպել է լիտվացի ուսանողների ու բանվորների երգչախումբ, 1903 թվականին բեմադրել իր «Ծխնելույզ մաքրողն ու ջրաղացպանը», «Ադամ և Եվա» օպերետները, 1906 թվականին Վիլնյուսում՝ լիտվական առաջին «Բիրուտե» օպերան։
1906 թվականին մեկնել է արտասահման, Շվեյցարիայում հեղափոխական բանաստեղծների խոսքերով գրել մի շարք երգեր, մշակել և լիտվերեն է թարգմանել հեղափոխական երգեր։
Հեղինակ է 2 օպերայի, 20 օպերետի, 150-ից ավելի երգի (դրանց թվում՝ ժողովրդական երգերի մշակումներ)։
Հիշատակ
Նրա պատվին 1963 թվականին ԽՍՀՄ-ում թողարկվել է փոստային նամականիշ։
Կատեգորիա:Լիտվացի կոմպոզիտորներ Կատեգորիա:Լիտվացի երգիչներ Կատեգորիա:Լիտվացի դիրիժորներ Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի կոնսերվատորիայի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Ռուս կոմպոզիտորներ
Էտքիրան
Էտքիրան, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիայի վիլայեթի Սեբաստիայի գավառում ։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ճենապակու հավաքածու (Դրեզդեն)
Դրեզդենի Ճենապակու հավաքածու, կերամիկական իրերի ամենանշանավոր հավաքածուներից մեկն աշխարհում։ Թանգարանը ներառված է Դրեզդենի արվեստի պետական հավաքածուի մեջ և տեղակայված է Ցվինգերի սրահներից մեկում։
Պատմություն
Հավաքածուի ստեղծման պատմությունը կապված է սաքսոնացի կուրֆյուրստ Օգոստոս II Հզորի անվան հետ, ով իր ճենապակե իրեր հավաքելու մոլուցքն անվանել է «ճենապակյա հիվանդություն»։ Սկզբում այն տեղակայված էր Դրեզդենի Ճապոնական պալատում՝ Էլբա գետի ափին։ 1733 թվականին՝ կուրֆյուրստի և Լեհաստանի արքայի կյանքի վերջում, հավաքածուն կազմում էր մոտ 35 հազար իր, որոնց մեծ մասը բերվել էր Ասիայից, մի մասն էլ ստեղծվել Մայսենում, որտեղ նրա հրամաոնվ հիմնադրվել է Եվրոպայում ճենապակու առաջին գործարանը։ Այսօր հավաքածուն ներառում է 20 հազար ստեղծագործություն, մոտ 2 հազարը ցուցադրվում է թանգարանում ։
Հավաքածու
Հավաքածուի գլխավոր ցուցադրանմուշներն են Մին դինաստիայի շրջանի ստեղծագործությունները, չին կայսր Կանսիի (1662–1722) իշխանության շրջանի ճենապակին, ճապոնական արիտա և կակիեմոն ճենապակին։ Թանգարանը հայտնի է նաև իր՝ վաղ մեյսենյան ճենապակու ամենահարուստ հավաքածուով։ Հայտնի ցուցանմուշներից են չինական բարձր «դրագունյան» սափորները (17-ից - 18-րդ դարեր), որոնք Օգոստոսը ստացել է Ֆրիդրիխ Վիլհելմ I-ից դրագունների ջոկատի փոխարեն, մեյսենյան վարպետներ Յոհան Բյոտգերի, Յոհան Կենդլերի, Հոտլիբ Կիրխների աշխատանքները։ Յուրօրինակ ստեղծագործություն է 1749 թվականին պատրաստված 115 սմ բարձրության ճենապակե ծաղկեփունջը։ Սկզբնապես այն կազմված էր 470 ճենապակյա ծաղիկներից՝ մետաղյա, ցողուններով ու տերևներով, իր ձևով և գույնով շատ մոտ բնականին։
Նյու Յորքի ճարտարապետ Պետեր Մարինոյի գլխավորությամբ 2006-2010 թվականներին թանգարանում ձևավորվում է նոր ցուցասրահ ։ Այն համարվում է Օգոստոս Հզորի իշխանության շրջանի հարդարանքի ժամանակակից վերարտադրումը։ Թանգարանը բաղկացած է երկու բաժնից՝ արևելաասիական, որտեղ մի քանի սրահներում ցուցադրվում են չինական և ճապոնական աշխատանքները, և մեյսենյան, որտեղ ներկայացված են Մեյսենի վարպետների ստեղծագործությունները։ Մարինոն հաջողությամբ համադրել է դասական և ժամանակակից տարրերը։ Թանգարանի ժամանակակից բաժնում ճապոնական սպիտակ, երկնագույն ճենապակին ցուցադրված է պատմական սեղանների վրա դրված։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Դրեզդենի թանգարաններ Կատեգորիա:1715 հիմնադրված թանգարաններ
Անդրեյկի (գյուղ, Կոզելշչինայի շրջան)
Անդրեյկի (Андрійки), գյուղ Ուկրաինայի Պոլտավայի մարզի Կոզելշչինայի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Անդրեյկի գյուղում բնակվում էր 173 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Պոլտավայի մարզի Կոզելշչինայի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Ուստ-Վաենգա
Ուստ-Վաենգա (Усть-Ваеньга), գյուղ Ռուսաստանի Արխանգելսկի մարզի Վինոգրադովսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2010 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 964 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Արխանգելսկի մարզի Վինոգրադովսկի շրջանի բնակավայրեր
Շենոն-Ֆանոյի կոդավորում
Շենոն-Ֆանոյի ալգորիթմը, սեղմման առաջին ալգորիթմներից էր, որն առաջին անգամ ձևակերպեցին ամերիկացի գիտնականներ Կլոդ Շենոնը և Ռոբերտ Ֆանոն։ Սեղմման այս մեթոդը շատ ընդհանրություններ ունի Հոֆմանի ալգորիթմի հետ, որը հայտնվեց մի քանի տարի անց։ Ալգորիթմն օգտագործում է փոփոխական երկարությամբ կոդեր. առավել հաճախ հանդիպող սիմվոլները առավել կարճ կոդեր են ստանում, իսկ ավելի քիչ հանդիպողները ավելի երկար են կոդավորվում։