cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Թուրքիայի դիվանագիտական ներկայացուցչությունների ցանկ
Թուրքիայի դիվանագիտական ներկայացուցչություններ — թուրքական առաջին մշտապես գործող դեսպանատունը բացվել է 1793 թ-ին Լոնդոնում Սելիմ III սուլթանի կողմից։ 1924 թ-ին արտասահմանում Թուրքիան ուներ 39 դեսպանատներ։ Ներկայումս Թուրքիան ունի 105 դեսպանաուն, 80 հյուպատոսարան և 13 մշտական ներկայացուցչություն 5 մայրցամաքներում։ Այն միակ երկիրն է, որ ունի դեսպանատուն Հյուսիսային Կիպրոսում։ ՀՀ-ի և Թուրքիայի միջև դեռևս չեն հաստատվել դիվանագիտական հարաբերություններ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Թուրքիայի արտաքին հարաբերություններ Կատեգորիա:Ցանկեր:Թուրքիա
Սեսանո դել Մոլիզե
Սեսանո դել Մոլիզե (Sessano del Molise), կոմունա Իտալիայում, գտնվում է Մոլիզե մարզում՝ Իզերնիա գավառում։
Բնակչությունը կազմում է 920 մարդ (2005 թվականի տվյալներով), բնակչության խտությունը կազմում է 38 մարդ/կմ²։ Զբաղեցնում է 24 կմ² մակերես։ Փոստային ինդեքս՝ 86097, հեռախոսային կոդ՝ +39 0865։ Բնակավայրի հովանավորն է սուրբ Սան Դոնատոն։
Ժողովրդագրություն
Բնակչության թվաքանակի փոփոխությունները.
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր
Աիվո (շրջան, Նաուրու)
Աիվո, շրջան Միկրոնեզիայում գտնվող Նաուրուի Հանրապետության հյուսիսում։ Տարածքը կազմում է 1.1 քառ. կմ, իսկ բնակչությունը անցնում է 1300-ից։ Նաուրուի ամենաարևմտյան կետը Աիվո շրջանն է։ Այն նաև համարվում է Նաուրուի ոչ պաշտոնական մայրաքաղաքը։ Այն Նաուրուի արդյունաբերական կենտրոնն է։
Կատեգորիա:Նաուրուի շրջաններ
Չերանո
Ժողովրդագրություն
Բնակչության թվաքանակի փոփոխությունները.
Ձողային համակարգ
Ձողային համակարգ շինարարական մեխանիկայում, հանգույցներում իրար միացված ուղղագիծ կամ կորագիծ ձողերից կազմված կրող կոնստրուկցիա։ Ինժեներական կառույցներում, որպես կանոն, օգտագործվում են երկրաչափորեն անփոփոխելի Ձողային համակարգեր։ Ձողային համակարգի բնորոշ օրինակ են շրջանակը և ֆերման։ Ըստ երկրաչափական սխեմայի լինում են հարթ համակարգեր և աարածական համակարգեր, ըստ ձողերի միացումների տեսակի՝ կոշտ և հոդակապային, ինչպես նաև խառը հանգույցներով Ձողային համակարգեր։
Կատեգորիա:Շինարարական մեխանիկա
Աջափնյակ և Դավթաշեն վարչական շրջանների ընդհանուր իրավասության դատարան
Երևան քաղաքի Աջափնյակ և Դավթաշեն վարչական շրջանների ընդհանուր իրավասության դատարան, Հայաստանի Հանրապետության դատական համակարգի մաս կազմող ընդհանուր իրավասության դատարան, որին ընդդատյա են քրեական և քաղաքացիական բոլոր գործերը, ինչպես նաև ընտրացուցակների ճշգրտման վերաբերյալ գործերը։ Դատարանի իրավասության ներքո են Երևան քաղաքաի Աջափնյակ և Դավթաշեն վարչական շրջանները ։
Իրավասություն
Դատարանին ընդդատյա են քրեական և քաղաքացիական բոլոր գործերը, ինչպես նաև ընտրացուցակների ճշգրտման վերաբերյալ գործերը։ Աջափնյակ և Դավթաշեն վարչական շրջանների ընդհանուր իրավասության դատարանը վերահսկողություն է իրականացնում մինչդատական վարույթի նկատմամբ (այդ թվում՝ լուծում է կալանքը՝ որպես խափանման միջոց ընտրելու, բնակարանում խուզարկությունը թույլատրելու հետ կապված հարցերը), ինչպես նաև ըստ էության քննում է քրեական դատավարության օրենսդրությամբ նախատեսված այլ գործեր ։
Դատավորներ
Աջափնյակ և Դավթաշեն վարչական շրջանների ընդհանուր իրավասության դատարանը կազմված է դատարանի նախագահից և հինգ դատավորից.
Դպրոցների տնօրեններն ընդդեմ Դանիել Իոաննիսյանի
2017 թվականի ապրիլի 2-ին կայացած Հայաստանի խորհրդարանական ընտրություններից առաջ՝ մարտի 24-ին Դանիել Իոաննիսյանի հիմնած «Իրազեկ քաղաքացիների միավորումը» sut.am կայքում ձայնագրություններ էր հրապարակել, որոնք փաստում էին, որ դպրոցների ու մանկապարտեզների 114 տնօրեններ զբաղված են եղել իշխող Հայաստանի Հանրապետական կուսակցության օգտին ձայներ հավաքագրելով։ Ընտրություններից հետո՝ ապրիլի 10-ին 30 տնօրեններ «զրպարտանք և բարի համբավի արատավորում» մեղադրանքով հայց են ներկայացրել Աջափնյակ և Դավթաշեն վարչական շրջանների ընդհանուր իրավասության դատարան, պահանջելով պարտավորեցնել Դանիել Իոաննիսյանին հերքում հրապարակել և փոխհատուցել իրենց պատճառած վնասը, յուրաքանչյուրին վճարել 2 միլիոն ՀՀ դրամ, իսկ ընդհանուր առմամբ՝ 60 միլիոն ՀՀ դրամ  ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Աջափնյակ և Դավթաշեն վարչական շրջանների ընդհանուր իրավասության դատարան
Անաբար (շրջան, Նաուրու)
Անաբար, շրջան Միկրոնեզիայում գտնվող Նաուրուի Հանրապետության հյուսիսում։ Տարածքը կազմում է 1.5 քառ. կմ, իսկ բնակչությունը 2004 թվականին կազմել է 855, իսկ խտությունը՝ 577 մարդ քառ. կմ-ի վրա։ Տարածքով Նաուրուի 5-րդ շրջանն է։
Կատեգորիա:Նաուրուի շրջաններ
Պավել Լուսպեկաև
Պավել Բորիսի Լուսպեկաև (Павел Борисович Луспекаев, ), թատրոնի և կինոյի խորհրդային դերասան։ ՌՍՖՍՀ վաստակավոր դերասան (1965), Ռուսաստանի պետական մրցանակակիր (1997, «Անապատի սպիտակ արևը» կինոնկարի համար, հետմահու ): Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակից։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:20-րդ դարի դերասաններ Կատեգորիա:Էթնիկ հայ դերասաններ Կատեգորիա:Խորհրդահայեր Կատեգորիա:ՌԽՖՍՀ վաստակավոր արտիստներ Կատեգորիա:ՌԴ պետական մրցանակի դափնեկիրներ Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ
Ջին Սիմոնս (երաժիշտ)
Ջին Սիմոնս (Gene Simmons, ), ամերիկացի բաս-կիթառահար, դերասան, վոկալիստ։ Ամերիկական հայտնի Kiss խմբի հիմնադիրներից։ Սիմոնսը ծնվել է 1949 թ. օգոստոսի 25-ին Իսրայելում։ Ութ տարեկանում նա մոր` Ֆլորենս Քլեյնի հետ մեկնել է Նյու Յորք։ Ֆլորենսը և նրա եղբայրը` Լարի Քլեյնը, միակն են եղել իրենց ընտանիքում, ովքեր տեսել և ենթարկվել են հոլոքոստի։ Սիմոնսի հայրը` Ֆերրի Ուիթզը, ընտանիքի հետ Ամերիկա չի մեկնել։ Ամերիկա մեկնելուց հետո երիտասարդ Հաիմ Ուիթզը անունը փոխում է` դարձնելով Յուջին Քլեյն (ապա Ջին Քլեյն)` վերցնելով մոր ազգանունը։ 1960-ականների վերջին նա վերցրեց Սիմոնս ազգանունը` քսանականների նշանավոր ռոք-կատարող Ջեմփին Ջին Սիմոնսի պատվին։
Կյանքի վաղ տարիները և կարիերան
Իր խմբում Ջինը սկսել է նվագել դեռ դեռահաս տարիքում։ Խումբը սկզբում կոչվել է Linx, իսկ հետո վերափոխվել է The Mising Links-ի։ Վերջ ի վերջո Սիմոնսը կազմալուծում է խումբը և ստեղծում մի նոր խումբ` The Long Island Sounds անվանումով։ Այս տարիներին նա գումար էր վաստակում` ամսագրեր հրատարակելով և կոմիքսներ վաճառելով։ Սիմոնսը մի քանի տարի սովորեց քոլեջում, ապա ստեղծեց մի նոր խումբ`Bullfrog Bheer-ր, և գրեց «Leeta» դեմո-կոմպոզիցիան։ 1970-ականների սկզբին Սիմոնսը Սթենլի Հարվի Այզենի հետ (նույն ինքը Փոլ Սթենլին) ստեղծեց Wicked Lester ռոք խումբը։ Գոհ չլինելով խմբից և պարբերաբար անդամներին փոխելով` ի վերջո Սիմոնսն ու Սթենլին թողեցին խումբը։ Նրանք որոշեցին կազմավորել ամենալավ ռոք խումբը։ Թմբկահարի փնտրտուքների մեջ գտնվելով` Սիմոնսն ու Սթենլին ի վերջո գտան Փիթեր Քրիսին, ով նվագում էր Բրուքլինի ակումբներում։ Շուտով նրանց միացավ Փոլ Ֆրեհլին` ավելի ուշ Էյս Ֆրեհլին` որպես սոլո-կիթառիստ։ 1974 թ. Kiss-ը թողարկեց ալբոմ։ Բեմում Սթենլին վերցրեց գլխավոր շոումենի դերը։
1983 թ-ին, երբ Kiss-ի հայտնիությունն ու փառքը նվազեց, տղաները դադարեցին դիմահարդարում օգտագործել, ինչը հանգեցրել էր խմբի այդչափ հայտնի դառնալուն։ 1995 թ-ին խմբի երկրպագուների անընդհատ բողոքները ի վերջո հանգեցրեց 1996-ից 1997 թթ. տեղի ունեցած հաջող շուրջերկրյա համերգներին։ 1998 թ.-ին խումբը թողարկեց Psycho Circus ալբոմը` առաջինը քսան տարվա մեջ` խմբի լրիվ կազմով։ Շուտով խմբի կազմում փոփոխություններ եղան` Թոմի Թայերը եկավ փոխարինելու Էյս Ֆրեհլիին, իսկ Էրիք Քարը` Փիթեր Քրիսին։
Անձնական կյանքը
Հիմա Սիմոնսն ապրում է Բեվերլի-Հիլզում, կնոջ` Շենոն Թվիդի հետ։ Ունեն երկու երեխա` Նիկոլասը և Սոֆին։
Երաժիշտը ասում է, որ երբեք չի օգտագործել թմրանյութ, ծխախոտ և խմիչք։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի դերասաններ Կատեգորիա:20-րդ դարի դերասաններ Կատեգորիա:Ամերիկացի ռոք երգիչներ Կատեգորիա:Իսրայելցի երգահաններ Կատեգորիա:Ամերիկացի կիթառահարներ Կատեգորիա:Ամերիկացի հեռուստատեսային դերասաններ Կատեգորիա:Ամերիկացի պրոդյուսերներ Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի երգիչներ Կատեգորիա:Ամերիկացի ռոք երգահաններ Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ կինոդերասաններ Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի երգիչներ Կատեգորիա:Ամերիկացի բլոգերներ Կատեգորիա:Ամերիկացի հեռուստապրոդյուսերներ Կատեգորիա:Ամերիկացի երաժշտական պրոդյուսերներ Կատեգորիա:Հնչյունավորողներ
Տիրանոզավր
Տիրանոզավր (Tyrannosaurus` «տիրան-մողես», τύραννος [ tyrannos ] «տիրան» և [ sauros ] «մողես» բառերից )` դինոզավրերին պատկանող ցեղ է՝ ցելուրոզավրերի խմբից, տերոպոդների ենթակարգից, միակ տեսակը Tyrannosaurus rex ( «արքա») է։ Եղել է ամենատարածված տիրանոզավրիդը և բնակեցրել է Հարավային Ամերիկայի արևմտյան մասը, ինչն այն ժամանակ Լարմանդիա կղզին էր։ Տիրանոզավրի քարացած մնացորդները հայտնաբերվում են աշխարհագրական տարբեր կազմավորումներում, որոնք վերագրվում են ենթակավճի դարաշրջանի մաաստրիխյան փուլին՝ մոտավորապես 65.5-67 միլիոն տարի առաջ ։ Եղել է վերջին մողեսակոնքայիններից մեկը, որոնք ապրել են դինոզավրերի ոչնչացման շրջանւոմ։
Ինչպես իր ընտանիքին պատկանող մնացած ներկայացուցիչները, տիրանոզավրը նույնպես զանգվածեղ գլխով երկոտանի գիշատիչ էր և հավասարակշռությունը պահում էր երկար ու ծանր պոչով։ Ի տարբերություն ստորին վերջույթների վերին վերջույթները կարճ էին, սակայն անհավանական ուժեղ իրենց չափսերի համար և կրում էին երկու ճանկավոր մատ։ Տիրանոզավրն իր ընտանիքի ամենախոշոր տեսակն է, տերոպադների ամենամեծ ներկայացուցիչներից մեկը և Երկրի ամբողջ պատմության մեջ ցամաքային ամենամեծ գիշատիչներից մեկը։ Հայտնաբերված բրածոներից ամենամեծն ունեցել է 12.3 մետր երկարություն, մինչև ազդրը 4 մետր բարձրություն , իսկ քաշը գնահատվել է 6.8 տոննա ։ Իր էկոհամակարգում ամենամեծ գիշատիչ լինելով՝ տիրանոզավրը, հավանաբար, որսացել է գադրոզավրեր, ցերատոպսեր և նույնիսկ զաուրոպոդներ , սակայն որոշ գիտնականներ ենթադրում են, որ տիրանոզավրը առավելապես սնվել է կենդանիների լեշերով։ Ավելին, տիրանոզավրի սննման հարցը առաջ է բերել երկու տեսակետների բախման, հնէաբանների մի մասը կարծում էր, որ նա հզոր գիշատիչ է եղել, իսկ մյուսները՝ պարզապես լեշակեր, և այդ խնդիրը եղել է հնէաբանության պատմության մեջ ամենավիճահարույցներից մեկը։ Ներկայումս ենթադրվում է, որ նա և եղել է հզոր գիշատիչ և կերել է լեշեր ։
Ընդհանուր առմամբ տիրանոզավրի 30 կմախք է հայտնաբերվել՝ որոշները համարյա լիովին պահպանված։ Նյութի առկայությունը հնարավորություն է ընձեռնել կատարել խոր ուսումնասիրություն և նույնիսկ պարզել կենդանու կենսակերպը։ Սննդակարգը, ֆիզիոլոգիան և շարժման արագությունն այն թեմաներից են, որոնց շուրջ գիտնականները բազմիցս վիճաբանել են։ Այս ցեղի դասակարգումը նույնպես առաջ է բարել հակասություններ, գիտնականների մի մասը համարում է, որ այն ունի միայն մեկ տեսակ (T. rex), իսկ ոմանք էլ պնդում են, որ այս ցեղին է պատկանում նաև տարբոզավրը, որը ապրել է Մոնղոլիայի տարածքում կավճի դարաշրջանում։ Երբեմն տիրանոզավրը նույնացվում է հարավամերիկյան այլ տիրանոզավրիդների հետ։ Տիրանոզավրը ձեռք է բերել հանրային լայն ճանաչում որպես գերհզոր գիշատիչ «Յուրայի շրջանի պարկ» ֆիլմի հաջողումից հետո։
Չափսերը
Tyrannosaurus rex-ը եղել է բոլոր ժամանակների ամենամեծ գիշատիչներից մեկը։ Ամենամեծ կմախքը PR2081 է՝ «Սյու» մականունով, այն գտնվում է բնագիտության Ֆիլդովյան թանգարանում։ Կմախքն ունի 12.3 մետր երկարություն, 4 մետր բարձրություն ։ Տարիների ընթացքում քաշի գնահատումը էապես տարբեր է եղել, այն մի դեպքում գնահատվել է 7.2 տոննայից ծանր , մյուս դեպքում մինչև 4.5 տոննա , ներկայումս այն տատանվում է 5.4-ից 6.8 տոննայի սահմաններում   ։ Հնէաբան Պակարդը և նրա գործակիցները 2009 թվականին բողոքարկեցին այն մեթոդի դեմ, որով որոշվում էր դինոզավրի քաշը՝ համեմատելով նրա կմախքը փղի կմախքի հետ։ Հետևաբար տիրանոզավրի քաշը գերագնահատվում էր և իրականում գիշատիչը կարող էր ավելի թեթև լինել ։ Մեկ այլ հաշվարկներ( մեթոդով կատարված, որով կենդանու ծավալը հաշվվում է բազմաթիվ հատույթների վերադրմամբ և նրանց միջին մակերեսի ու երկարության արտադրյալի միջոցով) թույլ տվեցին եզրակացնել, որ հայտնաբերված բրածոներից ամենամեծերի զանգվածը հասել , երբեմն նաև գերազանցել է 9 տոննան ։
Մարմնի կառուցվածքը
Տիրանոզավրի պարանոցը, ինչպես և մնացած տերոպադներինը, ունեցել է S-աձև կառուցվածք, եղել է կարճ և մկանոտ, ինչը թույլ էր տալիս նրան պահել զանգվածեղ գլուխը։ Վերին վերջույթներն ունեցել են միայն երկու ճանկավոր մատներ և նախադաստակի փոքր ոսկոր, վերջինս երրորդ մատի ռուդիմենտն էր ։ Ստորին վերջույթները, ընդհակառակը, եղել են ամենաերկարը(մարմնի համեմատ) մնացած տերոպոդների հետ համեմատած։ Ողնաշարը բաղկացած է եղել 10 պարանոցային, 12 կրծքային, 5 սրբոսկրային և 40 պոչուկային ողերից։ Պոչը երկար և ծանր էր, քանի որ ուներ հավասարակշռող ֆունկցիա, և հավասարակշռության վիճակում էր պահում զանգվածեղ գլուխը և ծանրաքաշ մարմինը։ Որոշ ոսկորներ սնամեջ էին, այդպիսով տիրանոզավրի քաշը պակասում էր, սակայն դա էականորեն չէր ազդում ոսկրի ամրության վրա ։
Գանգը
Տիրանոզավրի երբևիցե պեղված ամենամեծ գանգն ունեցել է մեկուկես մետր երկարություն ։ Գանգի ոսկրերի միջև եղած ազատ տարածությունները փոքրացնում են քաշը և մկաններին միանալու տարածություն են տալիս, ինչը դիտվում է նաև մնացած գիշատիչ դինոզավրերի մոտ։ Բայց այդուհանդերձ տիրանոզավրի գանգը տարբերվում էր մնացած դինոզավրերի գանգերից։ Նրա գանգը օժտում էր տիրանոզավրին լավ զարգացած երկակնյա տեսողությամբ ։ Գանգի ոսկերը ծանր էին, քթային և մի քանի այլ ոսկրեր սերտաճած էին, ինչի շնորհիվ ոչ մի օտարածին մարմին չէր կարող հայտնվել նրանց միջև։ Ոսկորները պնեվմատիկ էին(օդատար, այսինքն գանգում կային շուրջքթային խոռոչներ, ինչպես մնացած չթռչող դինոզավրերի մոտ)։ Ոսկրերը հավանաբար այդ հատկության շնորհիվ են դարձել ճկուն և թեթև։ Այս և մի շարք այլ աառանձնահատկություններ, որոնք տանում են գանգի ամրացմանը, բնորոշ են տիրանոզավրիդներին և օժտում են նրանց կծոցի մեծ ուժով, վերջինովս նրանք գերազանցում են բոլոր տերոպոդներին   ։ Վերին ծնոտը Ս-աձև է եղել (այն դեպքում, երբ մնացած գիշատիչ դինոզավրերինը V-աձև է եղել), այս կառուցվածքը թույլ էր տալիս մեծացնել մեկ կծոցի ժամանակ տիրանոզավրի կողմից հոշոտվող հյուսվածքների և ոսկրերի քանակը, ինչպես նաև մեծացնում էր առջև ատամների կողմից հաղորդվող ճնշումը  ։
Առվել ևս, 2012 թվականին Կարլ Բեյթսի և Պիտեր Ֆոլկինհեմի կողմից կատարված հետազոտությունները թույլ տվեցին ենթադրել, որ տիրանոզավրը տիրապետել է ամենաուժեղ կծոցի ուժին մինչև օրս եղած գիշատիչների շարքում։ Հաշվարկները ցույց են տվել, որ հասուն T. rex-ի հատին ատամները կարող էին սեղմվել իրար՝ հաղորդելով 35-37 նյուտոն ուժ, ինչով 3 անգամ գերազանցում է սպիտակ շնաձկանը, 15 անգամ՝ առյուծին, 3.5 անգամ՝ ավստրալիական կոկորդիլոսին և 7 անգամ՝ ալոզավրին. Ավելի վաղ՝ 2003 թվականին, Մեյսոն Բ. Մեերսը՝ Տամպի համալսարանից, ստացել էր ավելի բարձր ցուցանիշներ։ Իր հաշվարկներում Մեերսը նշում էր, որ տիրանոզավրի կծոցի ուժը հասնում է 183-235 կիլոնյուտոնի, ինչը մոտավորապես հավասար է ամենամեծ մեգելոդոնների կծոցի ուժին ։
Տիրանոզավրի մոտ վառ արտահայտված է հետերոդոնտիզմը(մի քանի տիպի ատամների առկայություն, որոնք տարբերվում են իրենց ձևով և գործառույթներով) ։ Վերին ծնոտի առջև մասում գտնվող ատամները կիպ հարում են իրար, լայնակի հատույթը D-աձև է, սայրերը դուրաձև են, գագաթային մասն ունի ամրացնող գործառույթ և փքված է դեպի ներս։ Այս առանձնահատկությունները նվազեցնում են տիրանոզավրերի ատամների կոտրման հավանականությունը, երբ նա կծում և քարշ էր տալիս զոհին։ Մնացած ատամներն ավելի ամուր և զանգվածեղ են, ձևով ավելի շատ նման են բանանի, քան դաշույնի, նրանք հեռացված են միմյանցից և նույնպես ունեն գագաթային ամրացնող հատված. Վերին ծնոտի ատամներն ավելի մեծ են քան ստորին ծնոտինը(բացի նրանցից, որոնք գտնվում են հետին մասում)։ Ներկայումս հայտնաբերված ամենամեծ ատամն արմատի հետ հասնում է 30 սանտիմետրի։ Սա մողեսի երբևիցե հայտնաբերված ամենամեծ ատամն է ։
Դասակարգում
Տիրանոզավրը տիրանոզավրոիդների վերնաընտանիքի տիրանոզավրիդների ընտանիքի տիրանոզավրինների ենթաընտանիքի տեսակ է։ Տիրանոզավրիդների ընտանիքին պատկանող ցեղերից են դասպլենտոզավրը(Հարավային Ամերիկա) և տարբոզավրը(Մոնղոլիա), երբեմն այս ցեղերը նույնացվում են տիրանոզավրի հետ ։ Ավելի վաղ ընդունված էր տիրանոզավրիդներին համարել մեգալոզավրիդներ և կարնոզավրիդների սերունդ, սակայն վերջերս նրանք ամրագրվել են որպես ցելուրոզավրերի սերունդ ։
Խորհրդային գիտնական Եվգենի Մալեևը 1955 թվականին Մոնղոլիայում գտավ նախակավճային շրջանի բրածո, որը առանձին տեսակի ներկայացուցիչ էր, և Մալեևը այդ տեսակն անվանեց Տիրանոզավր բատար : 1965 թվականին այն անվանափոխվել է և դարձել է Տարբոզավր բատար  : Չնայած անվանափոխմանը բազմաթիվ ֆիլոգենետիկական հետազոտությունները ցույց էին տալիս, որ վերը նշված տաքսոնը տիրանոզավրին ազգակից է, ինչի հետևանքով շատ հաճախ տարբոզավրը ներառվում էր տիրանոզավրերի ցեղին  ։ Տարբոզավրերի գանգի վերջերս կատարված հետազոտությունները ցույց տվեցին, որ այն ավելի նեղ է եղել, քան տիրանոզավրինը, իսկ կծելու ժամանակ մեխանիկական լարմանը բաշխումը լրիվ այլ բնույթ է ունեցել, ավելի շատ ալիորամների նման, որոնք մեկ այլ ասիական տերոպոդներ էին ։ Վերջերս կատարված կլադիստիկ հետազոտությունները բերում են այն եզրահանգման, որ տիրանոզավրը և տարբոզավրը հանդիսանում են ոչ ազգակից տեսակներ ։
Պատմություն
Որոշ առանձնյակների կմախքները թույլ են տալիս նկարագրել տիրանոզավրի անհատական զարգացման փուլերը, գնահատել վերջինիս կյանքի տևողությունը և աճի արագությունը։ Հայտնաբերված ամենափոքր առանձնյակի մնացորդները՝ 28471, հայտնի ինչպես («ջորդանյան»,անվանված է ի պատիվ հայտնաբերված վայրի՝ Մոնտանա նահանգի Ջորդանա քաղաք) ունեցել է 30 կգ քաշ, միևնույն ժամանակ ամենամեծը՝ PR2081, կշռել է մոտավորապես 5400 կգ։ Ոսկրերի բջջաբանական հետազոտությունները ցույց են տվել, որ «ջորդանյան» տիրաանոզավրը մահվան պահին ունեցել է 2 տարեկան հասակ, իսկ PR2081-ը 28, այս տարիքը ամենայն հավանականությամբ մաքսիմում արժեք է հանդիսանում այս տեսակի առանձնյակների համար ։
Բջջաբանական հետազոտությունները թույլ են տվել որոշել նաև այլ առաննյակների տարիքները։ Տեսակի տարիքր և քաշի հարաբերությունը ցույց տալու համար պետք է ոկտվել «անուղղակի աճի» ուրվագրից (growth curve)։ T. rex-ի մոտ այն ունի Տ-աձև տեսք, իսկ քաշի ինտենսիվ աճը տեղի է ունենում 14 տարեկան հասակից (այս տարիքին համապատասխանում է 1800 կգ)։ Այս շրջանում տիրանոզավրը 4 տարում ունենում է 600 կգ քաշի ավելացում յուրաքանչյուր տարի։ Երբ առանձնյակը հասնում է կյանքի 18-րդ տարուն, նրա աճը արագորեն սահմանափակվում է։ Օրինակ՝ 28-ամյա PR2081-ի և 22-ամյա կանադական առանձնյակի միջև տարբերությունը կազմում է 600 կգ ։ Մեկ այլ հետազոտություններ ցույց են տվել, որ տիրանոզավրի աճը ավելի արագ է ընթանում և առանձնյակը հավաքում է 1800 կգ։ Սակայն այս եզրակացությունները որոշ կետերում գերազանցում են հետազոտողների սպասելիքները, բանն այն է, որ աճի մասին առկա ներկայիս պատկերացումներում չի տեղավորվում այդպիսի հարաճուն աճի գաղափարը ։ Աճի արագության անսպասելի փոփոխությունը հավանաբար վկայում է առանձնյակի ֆիզիկական հասունացման մասին, այս տեսակետը հաստատում է Մոնտանայում հայտնաբերված 1125-ի(հայտնի է նաև «Բի-Ռեքս» անվանմամբ(«B-rex»)) ոսկրածուծում գտնված հյուսվածքը։ Այդ հյուսվածքը, որը կոչվում է մոդուլյար, դիտվում է նաև թռչունների էգ առանձնյակների մոտ, և զարգանում է ձվազատման փուլում, հանդիսանում է կալցիումի կուտակման պահեստ ։ «Բի-Ռեքս»-ի մոտ դրա առկայությունը թույլատրում է եզրակացնել, որ վերջինս գտնվել է սեռահասուն տարիքում ։ Հետագա հետազոտություններըցույց են տվել, որ առանձնյակն ունեցել է 18 տարեկան հասակ ։ Այլ տիրանոզավրիրդների մոտ անուղղակի աճման գրաֆիկը ունի նման տեսք, չնայած նրան, որ այլ տեսակների մոտհասուն առանձնյակների աճը ավելի սահմանափակ է ։
T. rex-ի հայտնաբերված մնացորդներից կեսից ավելին, որոնք մահացել են սեռահասուն դառնալուն հաորդող վեց տարվա ընթացքում, ինչ նույնպես բնութագրական է մնացած տիրանոավրիդներին, կաթնասուններին և թռչուններին։ Այս տեսակների մոտ հատկանշական է նորածինների մահացությունը, սակայն հայտնաբերված մնացորդներից շատ քչերն են ոչ սեռահասուն առանձնյակների պատկանում։ Սրա պատճառ կարող է հանդիսանալ կոլեկցիաներների շահագրգռվածությունը ավելի խոշոր մնացորդների նկատմամբ ։ 2013 թվականին Թոմաս Խոլց կրտսերը իր լեկսիայում ենթադրել է, որ դինոավրերը «ապրում էին արագ և մահանում էին երիտասարդ», քանի որ արագ էին բազմանում, ի տարբերություն կաթնասունների, որոնց մոտ կյանքի տևողությունը ավելի երկար է, որի մեծ մասը ծախսվում է սերնդի աճի համար ։ Հնէագետ Գրեգորի Ս. Փոլը նույնպես գրում է, որ տիրանոզավրերը արագ էին բազմանում և մահանում էին երիտասարդ տարիքում, իսկ նրանց կյանքի կարճատև տևողությունը կախված է նրանց կյանքի դժվարությունների հետ ։
Սեռական դիմորֆիզմ
Երբ հայտնաբերված մնացորդների թվաքանակը մեծացավ, գիտնականները սկսեցին ուսումնասիրել արական և իգական առանձնյակների միջև առկա տարբերությունները և հստակորեն տվեցին սեռերին պատկանող առանձնյակների տեսքը, ինչը բնութագրական է նաև տրեպոդների այլ տեսակների։ Այս տիպերից մեկին յուրահատուկ էր ամուր և զանգվածեղ մարմնակազմություն, միևնույն ժամանակ կային նաև ավելի փոքրամարմին մնացորդներ։ Այս տիպերի միջև գոյություն ունեցող որոշակի տարբերություններ, հանգեցրին նրան, որ ձևաբանական հետազոտությունները տարվեցին տեսակի արական և իգական առանձնյակների միջև գոյություն ունեցող տարբերությունների բացահայտման ուղղությամբ, ընդ որում ավելի խոշորները վերագրվեցին իգական սեռին։ Օրինակ՝ զանգվածեղ մնացորդների մոտ դիտվում էր լայն կոնքի առկայություն, ինչը, հավանաբար, կապված է եղել ձու դնելու հետ ։ Ինչպես նաև ենթադրվում էր, որ այդ առանձնյակների պոչուկային հատվածի առաջին ողի թերզարգացումը, նույնպես կապված է ձու դնելու հետ(այս յուրահատկությունը սխալմամբ վերագրվել է նաև կոկորդիլոսներին) ։
Վերջին տարիներին տարված հետազոտությունները բերում են այն եզրահանգմանը, որ սեռական դիմորֆիզմը բացակայում է։ 2005 թվականի հետազոտությունները ցույց են տվել՝ նախնական տվյալները, առ այն, որ կոկորդիլոսի սեռերի տարբերությունը արտահայտվում է ողերի ելուստների երկարությամբ, սխալ են և հավանաբար տիրանոզավրը ևս զուրկ է այդ առանձնահատկությունից ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Դինոզավրեր
Ցայդամի հարթավայր
Բուսածածկույթը՝ կիսաանապատային-տափաստանային ։ Հանդիպում են ավազաբլուրներով, թաքիրներով տարածքներ, աղի ճահճուտներ, աղի լճեր ։ Տարածքին բնորոշ է մերձարևադարձային կլիմայի լեռնային, ծայրահեղ չոր տարբերակը։
Կան երկաթի հանքաքարի, քարաղի, կալիումի, բորի, ածուխի, նավթի հանքավայրեր ։
Ցայդամ անվանումն ունի մոնղոլական ծագում և բառացի թարգմանած՝ նշանակում է արև։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Չինաստանի անապատներ
Երկվորյակներ
Երկվորյակներ, նույն մոր երեխաներ, որոնք ներարգանդային շրջանում զարգանում են համատեղ և ծնվում ժամանակային քիչ տարբերությամբ։
Երկվորյակների մասին գիտությունը կոչվում է գեմելլոգիա ( - զույգ + - գիտություն)։
Երկվորյակները, որոնք իրենց մեջ մարմնավորում են շատերի երազանքը ամեն ինչ հասկացող երկրորդ «ես»-ի մասին, գիտնականների համար մեծ հետաքրքրություն են ներկայացնում։ Նրանց օգնությամբ մասնագետները ակնկալում են ստանալ տարբեր հարցերի պատասխաններ, որոնք կապված են կենսաբանական երևույթների, ժառանգականության մեխանիզմների, հոգեբանության, երեխաների դաստիարակության խնդիրների հետ։
Երկվորյակների տեսակները
Երկվորյակությունն ուսումնասիրելու առաջին լուրջ քայլերը կատարվել են 18-րդ դարում` կրելով նկարագրական բնույթ, իսկ փորձարարական ուսումնասիրությունները սկսվել են 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին։ Սակայն դա չի նշանակում, թե վաղ անցյալում երկվորյակությունը չի գրավել մտածողների ուշադրությունը։ Թեկուզ կցկտուր, շատ դեպքերում հարևանցիորեն, երկվորյակության վերաբերյալ տրվել են տեղեկություններ, որոնք իրենց ճշմարտացիությամբ այժմ էլ ուշագրավ են համարվում գիտության համար։ Երբ երկվորյակության նկատմամբ եղած ուշադրությունը գիտական բնույթ ստացավ, հայտնի դարձավ, որ որոշ երկվորյակներ զարգանում են երկու ձվաբջջից և տարբերվում են իրենց ժառանգականությամբ։ Դրանք կարող են լինել ինչպես միասեռ (աղջիկ-աղջիկ, տղա-տղա), այնպես էլ տարասեռ (տղա-աղջիկ)։ Երկու ձվաբջջից զարգացող երկվորյակները կոչվում են դիզիգոտային երկվորյակներ (ДЗ) և իրարից զանազանվում են ինչպես միածին քույրերը, եղբայրները։
Որոշ երկվորյակներ էլ զարգանում են միևնույն ձվաբջջից` բջջի կիսվելու հետևանքով։ Սրանք էլ կոչվում են մոնոզիգոտային երկվորյակներ (МЗ)` միևնույն ժառանգականությամբ, միևնույն սեռի (աղջիկ-աղջիկ, տղա-տղա) և միմյանց չափազանց նման։
Մոնոզիգոտային երկվորյակները (МЗ) ունեն միանման արտաքին տեսք, մազեր, կազմվածք, աչքերի գույն, ականջներ, մատների միանման դակտիլոսկոպիկ նախշեր։ Շները չեն կարողանում տարբերել մոնոզիգոտ երկվորյակների հոտը։
Առասպելներ
Երկվորյակները հին ժամանակներից ի վեր իրենց նկատմամբ հետաքրքրություն, զարմանք ու վախ են առաջացրել՝ որպես անսովոր երևույթ, քանի որ մարդկային հասարակությունում երկվորյակները ամբողջ ծնունդների մոտ 1% են կազմում, իսկ եռյակները, քառյակները և սիամական երկվորյակները շատ ավելի հազվադեպ են։ Այն մասին, թե ինչպես են ընկալել երկվորյակներին, ինչ են նրանց մասին մտածել, ինչպես են նրանց մասին արտահայտվել հնագույն քաղաքակիրթ ժողովուրդները, կարելի է իմանալ պաշտամունքներից ու ծեսերից, աղոթքներից, երգերից, հեքիաթներից, առասպելներից, ինչպես նաև արվեստի գործերից (հիմնականում քանդակներից)։ Այսպես, Հին Եգիպտոսում գլխավոր աստվածներ Օսիրիսն ու Իսիսը երկվորյակներ են եղել։ Հին Պարսկաստանի գլխավոր աստվածները՝ լույսի աստված Օրմուզդը և խավարի աստված Արիմանը, նույնպես երկվորյակներ են եղել։ Բաբելոնացիներն ու ասորիները նույնպես շատ երկվորյակ աստվածներ են ունեցել։ Այդ բարերար աստվածներից մի զույգի պաշտամունքը կապված է մի համաստեղության հետ, որն այժմ կոչվում է Երկվորյակներ։ Հավանաբար աստղագիտության մեջ այս համաստեղությունն առաջին անգամ մուտք է գործել այս պաշտամունքի հետ կապված։ Եվրոպական ժողովուրդների մոտ Երկվորյակներ համաստեղությունը կապված է հին հույն երկվորյակ հերոսներ Դիոսկուրոսների (Կաստորի և Պոլլիդևկեսի մականունն է) պաշտամունքի հետ։ Հին Չինաստանում գոյություն ուներ երկվորյակներ Խե Խե Էրշանի պաշտամունք։ Հին Հնդկաստանում գոյություն ուներ մարդկության բարերարներ, արշալույսի աստվածներ երիտասարդ Ասվին երկվորյակ եղբայրների պաշտամունքը։ Ասվինները տարբեր ցավերի հիվանդություննեի բժիշկ էին, ընտանի կենդանիների հովանավոր և այլն։ Նրանց անվան մեջ հնչում է սանսկրիտերեն (asva) «ձի» բառի արմատ։ Նրանց համարել են ձիերի հովանավոր ու սանձահարող։ Ասվինների կերպարը շատ մոտ է հռոմեական Դիոսկուրներին (Զևսի զավակներ)։ Հելլադայում կային երկվորյակների բազմաթիվ պաշտամունքներ, առասպելներ ու ավանդազրույցներ նրանց մասին։ Այս երկվորյակներից մի քանիսը թափանցել են համընդհանուր եվրոպական մշակույթ՝ պոեզիայի ու արվեստի ձևով։ Այսպես, Ապոլլոնը (Փոյբոս, Ֆեբոս) և Արտեմիսը` Արևի ու Լուսնի աստվածները, երկվորյակներ էին, Զևսի ու Լետո աստվածուհու զավակները։ Մեկ այլ զույգ` երկվորյակ եղբայրներ Կաստորն ու Պոլիդևկեսը (հռոմեական Պոլլուքսը) (Դիոսկուրոսներ) ծագումով սպարտացի հերոսներ էին։ Աստիճանաբար նրանց պաշտամունքը տարածվել է ողջ Հին Հունաստանում, իսկ ավելի ուշ նաև Հռոմում։ Այս երկվորյակների սերումը տարբեր ավանդազրույցներում տարբեր կերպ է մեկնաբանվում։ Նրանք Լեդայի և սպարտացի թագավոր Տինդարեոսի որդիներն էին։ Սակայն Լեդային, ինչպես հայտնի է, գերել էր Զևսը՝ նրան հայտնվելով կարապի տեսքով, որն էլ իր նկարում պատկերել է Լեոնարդո դա Վինչին։ Զևսից Լեդան ունեցել է հայտնի գեղեցկուհի Հեղինեին` Տրոյական պատերազմի հերոսուհուն։ Մի այլ պատմություն կապված է պատերազմի աստված Մարսի և քրմուհի Հռեա Սիլվիայի որդիների` Հռոմուլոսի և Հռեմոսի հետ։ Ինչպես հայտնի է, նրանց կերակրել է մի գայլ։ Երբ նրանք մեծացան, այդ նույն տեղում հիմնադրեցին քաղաք և կոչեցին Հռոմ։ Ըստ լեգենդի՝ Հռոմուլոսը սպանեց եղբորն ու դարձավ Հռոմի թագավոր։
«Սասունցի Դավիթ» հայկական էպոսում Ծովինարի որդիները՝ Սանասարն ու Բաղդասարը ևս երկվորյակ եղբայրներ էին։
Պաշտամունքներ
Վաղ ժամանակներում լայնորեն տարածված էր այն համոզմունքը, թե երկվորյակները կախարդական ուժով ազդում են բնության և, հատկապես, անձրևի ու եղանակի վրա։ Համարում էին, որ նրանք ի վերուստ տրված այլ հատկություններ էլ ունեին և կարող էին գուշակել չծնված երեխայի սեռը, բուժում էին անպտղությունը, անմահություն էին պարգևում ճակատամարտում, անզգա էին դարձնում օձի և կարիճի թույների հանդեպ։ Մի շարք ազգեր համարում էին, որ մայրը միաժամանակ չի կարող ունենալ մեկից ավելի երեխա, և որ մայրը, հետևաբար, անհավատ է։ Հարավային Ասիայում, Ճապոնիայում և Հնդկաստանում երկվորյակների մայրը համարվում էր անմաքուր։ Մի շարք վայրերում երկվորյակներից մեկին կամ երկուսին էլ ոչնչացրել են։ Կուլումբիայում հնդկացիները վախենում էին երկվորյակներից, քանի որ կարծում էին, թե նրանց ցանկությունները միշտ կատարվում են, և երկվորյակները կարող են կախարդել նրանց, ում ատում են։
Մի շարք հնդկացիական ցեղեր կարծում էին, թե նրանք կերպարանափոխված սաղմոններ են, և թույլ չէին տալիս նրանց մոտ գնալ ջրին, որպեսզի նորից ձուկ չդառնան։ Նոր Գվինեայում կարծում էին, որ եթե կինն ուտի երկու սերտաճած բանան, նա երկվորյակներ կունենա։ Իսկ երբ երկվորյակներից մեկը մահանում էր, մյուսին տալիս էին նրա եղբոր կամ քրոջ փայտյա կերպարը։
Հարավային Ամերիկայում հնդկացի գուարանիները կարծում էին, որ կինը երկվորյակների մայր կդառնա, եթե ուտի կրկնակի կորեկի հատիկ։
Երկվորյակները հայոց բանահյուսության մեջ
Երկվորյակների առասպելն առկա է հայ բազմադարյան վիպական ավանդության բոլոր նշանավոր հուշարձաններում՝ («Վիպասանք», «Պարսից պատերազմ», «Տարոնի պատերազմ», «Սասնա ծռեր»։ Դրանք, իբրև հնագույն մշակույթի դրսևորում, հայ ժողովրդի դարավոր վիպական հարուստ բանահյուսության մեջ թողել են իրենց մնայուն հետքերը։
Երկվորյակների ընդհանուր միջազգային առասպելներում առկա է հակասություն եղբայրների միջև, որը հայոց վիպական որոշ զրույցներում գրեթե բացակայում է (Երվանդ-Երվազ, Դեմետր-Գիսանե)։ Երկվորյակների միջև գոյություն ունի նաև կերպարների հակադրություն. մեկն ավելի հզոր է, խելոք, քան մյուսը (Սանասար-Բաղդասար), մեկն աշխարհական է, մյուսը՝ հոգևորական (Երվանդ-Երվազ)։ Մեր հին վեպում՝ «Վիպասանքում» և համեմատաբար նոր՝ «Սասնա ծռեր» էպոսում երկվորյակներն ունեն բացահայտ առասպելաբանական ծագում, իսկ մյուս երկու ավանդական վեպերում՝ «Պարսից պատերազմում» և «Տարոնի պատերազմում», Երկվորյակների առասպելները դրսևորվում են պատմական զրույցների մակարդակով։
«Վիպասանք» առասպելաբանական վեպն ավանդվել է Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմությամբ» և բաղկացած է երկու վիպաշարից՝ Տիգրանի և Արտաշեսի վեպերից։
Հայոց հնագույն վեպում՝ «Վիպասանքում» պահպանվել է Երվանդ ու Երվազ երկվորյակ եղբայրների հրաշալի ծննդի պատմությունը։ Թեպետ Երվանդի ու Երվազի զրույցն ունի պատմական ավանդության մակարդակ, այդուհանդերձ, «Վիպասանքում» երկվորյակների մասին պատմող սյուժեն բացահայտ առասպելաբանական բնույթի է։
Մովսես Խորենացին հաղորդում է, որ Արշակունյաց ազգից մի կին՝ խոշորանձն, պարարտ ու վավաշոտ, որին ոչ ոք չէր համարձակվում կնության առնել, «ծնանի երկու մանկունս յանկարգ խառնակութենէ, որպէս Պասիփայէ զՄինոտավրոս։ Եւ ի զարգանալ մանկանցն` կոչեն անուանս Երուանդ և Երուազ»։
Երվանդի և Երվազի առասպելում դրսևորված են երկվորյակների զրույցներին խիստ բնորոշ մոտիվներ, որպիսիք են Երվանդի՝ իբրև տոհմային և մշակութակերտ նախնու հետևյալ գործառույթները. Երվանդաշատ մայրաքաղաքի, Երվանդավան, Երվանդակերտ բնակավայրերի, Բագավան պաշտամունքային կենտրոնի, Ծննդոց անտառի հիմնադիր։
Երվանդը, հասակ առնելով, դառնում է մի խիզախ ու հաղթանդամ մարդ, որը ծառայության է անցնում Սանատրուկ թագավորի մոտ։ Սանատրուկի մահից հետո բոլոր նախարարները միաբանվում են և Երվանդին կարգում թագավոր։ Սակայն Երվանդը թագավոր դառնալուց հետո կոտորում է Սանատրուկի զավակներին։ Փրկվում է միայն մեկը՝ Արտաշես անունով, որին իր ստնտուն՝ Սմբատ Բագրատունին, փախցնում է Պարսկաստան։
Երվանդի թագավորության ժամանակ արքունիքը զրկվում է խմելու ջրից։ Նա արքունիքն Արմավիրից տեղափոխում է բարենպաստ վայր և այն ապահովում խմելու ջրով։ Այնուհետև կառուցում է միջնաբերդը և ամրացնում բարձր պարիսպներով։ Այդ նոր քաղաքը նա կոչում է իր անունով՝ Երվանդաշատ։ Երվանդն իր ապահովության համար կռատունը հեռացնում է մայրաքաղաքից և դեպի հյուսիս՝ Ախուրյան գետի ափին, կառուցում է մի փոքրիկ քաղաք, կոչում Բագարան։
Արմավիրից այնտեղ է տեղափոխում բոլոր կուռքերը, մեհյաններ կառուցում և իր եղբորը՝ Երվազին կարգում քրմապետ։ Գետի հյուսիսային կողմում տնկում է մի մեծ անտառ, պարսպապատում, դարձնում որսարգելարան ու անվանում Ծննդոց անտառ։ Կառուցում է գեղեցիկ ու չքնաղ հորինվածքով մի դաստակերտ՝ Երվանդակերտը։
«Վիպասանքում» Երվանդն ու Երվազը հանդես են գալիս իբրև ցլածին, հրաշածնունդ երկվորյակներ։ Այսինքն՝ նրանց հայրը ցուլն է, որը խորհրդանշում է ամպրոպային աստծո վաղնջական կերպարը, իսկ նրանից ծնված երկվորյակները, բնականաբար, կապվում են երկնային խոնավության՝ անձրևի, պտղավորման գաղափարի հետ։
Երկվորյակներն ամպրոպային աստվածություններ են, հետևաբար հանդես են գալիս նաև իբրև վիշապամարտիկներ, որոնք պայքարում են երկրին սպառնացող չար ուժերի՝ վիշապների դեմ, ազատագրում են արևն ու ջուրը՝ ապահովելով պտղաբերություն և բարգավաճում։ Ջրերի ազատման մոտիվը ևս դրսևորված է Երվանդի վեպում, որը երևում է նրա՝ արքունիքն Արմավիրից դեպի արևմտյան կողմում գտնվող միակտուր ապառաժ բլրի վրա տեղափոխելուց, որի մի կողմը շրջափակում էր Երասխը, իսկ դիմացից հոսում էր Ախուրյան գետը։ Երվանդը պարսպապատում է բլուրը, պարսպից ներս շատ տեղերում ժայռի քարերը կտրել տալով՝ փորվածքներ է բացում, հասցնում մինչև բլրի հատակը, հավասարեցնում գետնի մակերևույթին՝ այնպես, որ գետի ջրերն սկսում են հոսել փորվածքի մեջ և խմելու ջուր մատակարարել քաղաքին։
«Տարոնի պատերազմը» մեզ է հասել երկու գրավոր աղբյուրներով՝ Սեբեոսի (VII դ.) և Հովհան Մամիկոնյանի (VIII դ.) պատմություններում։ Զույգ եղբայրները դավադրություն են կազմակերպում իրենց արքայի դեմ։ Դավադրությունը բացահայտվում է, թագավորը զորքով հալածում է նրանց, որոնք, փախչելով Հնդկաստանից, ապաստանում են Հայոց Վաղարշակ թագավորի մոտ։
Դեմետրի և Գիսանեի առասպելում բացակայում է երկվորյակների միջև եղած հակասության համընդհանուր հատկանիշը։ Եվ, ի վերջո, սեփական երկրից հալածված եղբայրներն ապաստանում են Հայոց աշխարհում, դառնում Տարոնի իշխաններ, հիմնում Վիշապ քաղաքը, Աշտիշատում կուռքեր կանգնեցնում, իրենց մահից հետո սրբացվում և դառնում պաշտամունքի առարկա։
Գրեթե բոլոր պատումներում երկվորյակ հերոսներն օժտված են յուրատիպ հատկանիշներով.
Երկվորյակների հնագույն առասպելը տարբեր դարաշրջաններից վկայված հայոց վիպական հուշարձաններում ունի հորինվածքային կայուն կառուցվածք, որով պայմանավորված են տվյալ հուշարձանների վիպական իրադարձությունների հետագա ընթացքն ու զարգացումը։ Բացի իր կառուցվածքային տվյալ հատկանիշից երկվորյակային առասպելների առկայությունը վիպական տարբեր հուշարձաններում մատնանշում է դրանց հնադարյան առասպելաբանական մտածողության՝ միասնական կաղապարներով կերտված լինելու իրողությունը։
Երկվորյակների ծնունդը
Հետաքրքրական է, թե ծնողներից որի՝ հոր, թե մոր կողմից է ժառանգվել երկվորյակությունը։ Իտալացի գիտնականներ Գեդդան և Բրենչը բացահայտել են, որ երկվորյակությունը ժառանգվում է ավելի շատ մորական գծով։ Բազմապտուղ հղիության և ծննդաբերության ժամանակ առաջանում են մի շարք բարդություններ, որոնք, բնականաբար, ազդում են երկվորյակների հետագա զարգացման վրա։ Դրանք են՝ Երկվորյակների ծննդյան պահի քաշը երեխայի ներարգանդային կոմֆորտի կամ դիսկոմֆորտի անուղղակի ցուցանիշներից է և այն ազդում է նրա հետագա հոգեկան և ֆիզիոլոգիական զարգացման վրա։
Երկվորյակությունը որպես յուրահատուկ վիճակ
Հարց է ծագում. արդյոք երկվորյակային վիճակը թողնու՞մ է իր կնիքը նրանց անհատականության ձևավորման վրա, թե՞ ոչ, ինչպիսի՞ն են երկվորյակների նկատվող վարքային դրսևորումների տարբերությունները և դրանք ինչպե՞ս են ընկալում երկվորյակներին շրջապատողները, որովհետև հաճախ երկվորյակների արտաքին նմանություններն այնպիսի ուժով են գրավում մեր ուշադրությունը, որ կարծես թե անտեսվում են նրանց միջև եղած տարբերությունները։ Հետաքրքրական է պարզել, թե ինչպես են զգում զույգերը որպես երկվորյակներ, ինչպիսին են նրանց փոխհարաբերությունները, նրանցից յուրաքանչյուրի արտազույգային կապերը և ինչպիսին է նրանց ինքնուրույնության զարգացման դրսևորումը։ Երկվորյակնությունը յուրահատուկ վիճակ է հենց ֆիզիոլոգիական տվյալներով (նախածննդյան և հետ ծննդյան), միմյանց հետ փոխհարաբերություններում, ինչպես նաև շրջապատի հետ փոխհարաբերություններում երկվորյակները ոչ երկվորյակների նման հասկանալի է, առօրեական իրադրություններում չեն։ Սկսած ծննդյան օրից սովորաբար երկվորյակ երեխաներին վերաբերվում են իբրև մեկ երեխայի։ Բայց այդ նույնանման վերաբերմունքը հետագայում արգելակում է երեխաների անհատականության զարգացումը։ Սա առանձնապես խորանում է, երբ երկվորյակները լինում են միասեռ և միմյանց այնքան նման, որ երբեմն նրանց արտաքուստ տարբերելը դժվար է։ Պարզվել է, որ զույգին որպես մեկ երեխա դիտելու մոտեցումը բացասական է անդրադառնում երեխաների հոգեբանության վրա։ Նրանցից շատերը վիրավորվում են և դժգոհում, երբ նրանց շփոթում են իրար հետ։ Երկվորյակները մշտապես գտնվում են ֆիզիկական և հոգեկան զարգացման միևնույն փուլում, ունեն շփման շրջանակների կենսափորձի միանմանություն և շրջապատը հաճախ չի դիտում նրանց, ինչպես ասենք միածիններին։ Երկվորյակները, միածին երեխաների համեմատությամբ, ներարգանդային կյանքից սկսած մեծանում են այսպես ասած, երկվորյակային վիճակում «երկվորյակային իրադրությունում»։«Երկվորյակային իրադրություն» ը դառնում է երկվորյակների հոգեբանական առանձնահատկությունների ձևավորման հիմքը։
Երկվորյակային ինքնազգացողություն
«Երկվորյակային ինքնազգացողությունը»` երկվորյակային անձնավորության բավականին բարդ և հակասություններով լի հոգեբանական երևույթ է։ Վաղ հասակից ձևավորում և ղեկավարում են նախ ծնողները, այնուհետև այն մեծահասակներն ու հասակակիցները, որոնց հետ երկվորյակը շփվում է։ Ընդ որում որոշակի են յուրաքանչյուր զուգընկերոջ անհատական առանձնահատկությունները։ «Երկվորյակային ինքնազգացողության» համար կարևոր է երկվորյակային հուզական կապվածությունը, որը ներառում է հակասական զգացմունքների մի ամբողջ կոմպլեքս։ Այդ կապվածությունը մշակվում է երկվորյակների համատեղ կյանքում, սկսած ամենօրյա կենցաղային պայմաններից, վերջացրած քնքուշ սիրով և գաղտնի նախանձով, փոխլրացման ամենատարբեր արտահայտություններով, երբեմն զուգընկերոջ կերպարի հետ ձուլվելու և վերամարմնավորվելու չգիտակցված միտումով։ Սակայն ինքնաճանաչման, ինքնահաստատման հետ զուգընթաց առաջանում է այդ կապվածությունից ազատագրվելու ձգտում, որը կրում է խիստ անհատական բնույթ և թողնում է իր յուրօրինակ հետքը յուրաքանչյուր երկվորյակի վարքի ողջ կոմպլեքսի վրա։
Երկվորյակների խոսքը
Երկվորյակների խոսքում արտացոլվում են նրանց մտավոր և հուզական զարգացման առանձնահատկությունները։ Սակայն նրանց խոսքը միատեսակ չէ։ Երկվորյակային իրադրությունը որոշում է ինչպես նրանց ընդհանուր հոգեբանությունը, այնպես էլ խոսքային հմտությունների ձևը։ Հաճախ, նրանք իրար հետ խոսում են նորաբանություններով, որոնք անհասկանալի են ուրիշներին, նույնիսկ նրանց ծնողներին, իսկ ուրիշներին դիմում են սովորական լեզվով։ Ուրիշներին անհասկանալի այդ լեզուն կոչվում է«Երկվորյակային կրիպտոֆազիա» (գաղտնախոսություն), որը համապատասխանում է Ա.Ռ.Լուրիայի բնութագրած «ավտոնոմ լեզվին»։
Երկվորյակների շփումը
Երկվորյակների ինքնագիտակցության ձևավորումը պայմանավորված է նախ` զուգընկերոջ հետ շփման առանձնահատկություններով, և նոր միայն, միածինների նման, հասակակիցների ու շրջապատող մեծահասակների հետ շփմամբ։ Շփման այս յուրահատկությունը չի կարող չթողնել իր որոշակի ներգործությունը երկվորյակ երեխայի անձնավորության ձևավորման վրա։
Երկվորյակների փոխհարաբերություններն ու շփման առանձնահատկությունները որոշակիորեն կապված են «երկվորյակային իրադրության» սահմանափակումների հետ։ Երկվորյակների շփման ոլորտում ավելանում է յուրահատուկ հաղորդակցման երկվորյակային ձևը՝ ներզույգայինը, որն արտահայտվում է որպես յուրաքանչյուր զուգընկերոջ համար կարևոր ինտելեկտուալ պահանջմունք։ Սա բարդ գործընթաց է, որը ներառում է երկվորյակների փոխհարաբերությունների տարբեր կողմերը։
Երկվորյակային շփման յուրահատկությունն այն է, որ բացի շրջապատի հետ հաղորդակցվելուց, գոյություն ունի նաև ֆիզիկական ու հոգեկան զարգացման միևնույն փուլում գտնվող երկու երեխաների՝ միայն երկվորյակներին բնորոշ շփման ձև։ Սա արմատապես փոխում է երկվորյակների շփման բնույթը, ոլորտը, խորությունը, լայնությունը և բովանդակությունը։
Միջանձնային հարաբերություններում կարևոր տեղ ունի շփման հուզական տոնը։ Համակրանքը կամ հակակրանքը միջանձնային հարաբերությունների բնորոշ ցուցանիշներից են։
Հուզական կապվածությունն ընդհանրապես ունի որոշակի դեր մարդկային փոխհարաբերություններում՝ անձնավորության վարքի և ակտիվության մեխանիզմները բացահայտելիս։ Երկվորյակության դեպքում այն ընդգծվում է, որովհետև սերտ արյունակցությունն ավելի է կապում երեխաներին և դա հասցնում է վառ արտահայտված հուզական կապվածության։ Երկվորյակները սիրում են իրար, ասես լրացնում են մեկը մյուսին, շատ կապված են, չնայած նրանց հարաբերությունների պատկերը դրանով չի սահմանափակվում։ Երկվորյակների փոխհարաբերությունները զարգանում են շատ բարդ։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Սաղմնաբանություն Կատեգորիա:Հոգեբանություն Կատեգորիա:Մարդու անատոմիա Կատեգորիա:Կենդանաբանություն
Էրեդիա (այլ կիրառումներ)
Էրեդիա, կարող է վերաբերել՝
Աֆղանստանի դիվանագիտական ներկայացուցչությունների ցանկ
Աֆղանստանի դիվանագիտական ներկայացուցչությունների ցանկ, Աֆղանստանում Թալիբան շարժման իշխանության գալուց հետո երկիրը ուներ դեսպանատներ ընդամնեը 3 երկրներում՝ Պակիստանում, Սաուդյան Արաբիայում և ԱՄԷ-ում։ 2001 թ-ի Սեպտեմբերի 11-ի ահաբեկչական հարձակումներից հետո Պակիստանը, Սաուդյան Արաբիան և ԱՄԷ-են փակեցին իրենց երկրներում Աֆղանստանի դեսպանատները։ Ներկայումս, թալիբների իշխանությունից տապալելուց հետո, Աֆղանստանը ունի դեսպանատներ աշխարհի 43 երկրներում ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Աֆղանստանի արտաքին հարաբերություններ Կատեգորիա:Ցանկեր:Աֆղանստան
Վերգինայի աստղ
Խորհրդանիշի մեկնաբանություններ
Վերգինայի աստղի խորհրդանիշի վերաբերյալ կան բազմաթիվ կարծիքներ։ Հնագետները պնդում են, թե արդյոք դա Մակեդոնիայի խորհրդանիշն է, Արգեադյան տոհմի խորհրդանիշը, Օլիմպոսի տասներկու աստվածները ներկայացնող կրոնական խորհրդանիշ թե պարզապես զարդարանք։ Անդրոնիկոսը մշտապես մեկնաբանում էր այն որպես «Մակեդոնիայի դինաստիայի խորհրդանիշ»։ Թեև Եվգենի Բորզան (англ. Eugene Borza) նշել է, որ «աստղը» հաճախ հայտնաբերվել է հին մակեդոնական արվեստի մեջ ։ Ջոն Պոլ Ադամսը ուշադրություն է դարձնում «աստղի» շարունակական օգտագործմանը, որպես հին հունական արվեստի դեկորատիվ տարր և պնդում է, որ չի նշվում այն, թե արդյոք այն «թագավորական» Մակեդոնիայի խորհրդանիշն է, թե «ազգային» ։ Այդ ժամանակ տասնվեց և ութ աստղանի արևը հաճախ հայտնվում էին մակեդոնական և հելլենիկ մետաղադրամների և վահանների վրա ։ Աթենյան հաբլիթների մի քանի նկարների մեջ պատկերված զենքերի վրա նույնական տասնվեց ճառագայթով նշան է առկա ։ Հետաքրքիր է, որ մինչև Անդրոնիկոսը 1977 թվականին հայտնաբերեց «աստղը» գերեզմանի վրա, նա պարզապես համարվում էր զարդարանք։ Բացումից հետո նա խստորեն վերագրվեց Մակեդոնիային, չնայած հունական արվեստի ավելի հին աղբյուրներ ուներ։
Ժառանգություն
Հայտնաբերման արդյունքում աստղը լայնորեն հարմարեցվեց Հունաստանի մշակույթին ` որպես Հին Մակեդոնիայի և արդիականության ավանդույթների կապի խորհրդանիշ։ Վերգինայի աստղ, որը պատկերված է կապույտ ֆոնի վրա, պատմական Մակեդոնիայի տարածքում գտնվող երեք մարզերի, պրեֆեկտուրաների և քաղաքապետարանների պաշտոնական խորհրդանիշն է։ Այն նաև օգտագործվում է որպես հունա-մակեդոնիայի սփյուռքի կազմակերպման խորհրդանիշ, օրինակ, Պան-Մակեդոնիայի ասոցիացիան, կամ նույնիսկ առևտրային ձեռնարկություններ։ «Աստղ»-ը ընդունվել է նաև Սլավոնական-Մակեդոնիայի սփյուռքի օտարերկրյա կազմակերպությունների կողմից և որոշ ազգայնականներ `Մակեդոնիայի Հարավսլավիայի սոցիալիստական հանրապետությունում։ 1991-1992 թվականներին Հարավսլավիայի բաժանման արդյունքում ձևավորված նոր Մակեդոնիայի Հանրապետությունը Վերգինայի աստղին ընդունեց որպես ազգային խորհրդանիշ և ցուցադրեց այն նոր դրոշի վրա։ Սակայն Հունաստանի և այլ երկրների բողոքներից հետո 1995 թվականին ընդունվեց նոր դրոշ, առանց Վերգինայի աստղի ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Խորհրդանիշներ Կատեգորիա:Հին Հունաստանի մշակույթ Կատեգորիա:Հյուսիսային Մակեդոնիա
Քերոլին Ռաֆայելյան
Կենսագրություն
Ռաֆայելյանի հայրը ոսկերչական ընկերությունը հիմնադրել է 1966 թվականին, որտեղ Քերոլինը և իր քույրը որպես պատիժ աշխատում էին, երբ անկարգություն էին անում ։ Հետագայում նա իր հորն օգնել է ոսկերչական ապրանքների դիզայնի հարցում ։
1994 թվականին նա սկսել է իր անհատական բիզնես ուղին։ 2002 թվականին Քերլինը՝ իր քույր Ռեբեկայի հետ դարձան հոր ոսկերչական «Սիներամա» ընկերության համասեփականատերեր ։
Բիզնես գործունեություն
Ռաֆայելյանը Ռոդ Այլենդի Նյուպորտ քաղաքում գտնվող 60-սենյակ ունեցող «Belcourt of Newport» պատմական թանգարանի սեփականատերն է ։
Ալեքս և Անի
2010 թվականին Ռաֆայելյանի «Ալեքս և Անի» ընկերության եկամուտը կազմել է մոտ $4.5 մլն։ 2015 թվականին վաճառքի ծավալները հասել են $500 միլիոնի, որի շնորհիվ Ռաֆայելյանը հայտնվել է ամերիկյան Forbes ֆինանսական ամսագրի ամենահաջողակ գործարար կանանց ցանկում։
2016 թվականի հունիսին Forbes-ը Ռաֆայելյանին ներառել է ԱՄՆ ամենահարուստ կանանց ցանկում, ովքեր ինքնուրույն են վաստակել իրենց կարողությունը ։
Անձնական կյանք
Ռաֆայելյանը ամուսնացած է, ունի երեք երեխա։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ամերիկահայ գործարարներ Կատեգորիա:Ամերիկահայ բարերարներ Կատեգորիա:Ամերիկահայ դիզայներներ
Բակիր
Բակիր, Էլմա, լեռ Կիլիկիայում, Հաճըն քաղաքից հյուսիս ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Կիլիկիայի լեռներ Կատեգորիա:Ադանայի մարզ
Էրի շրջան (այլ կիրառումներ)
Էրի շրջան, կարող է վերաբերել՝
Գրիգորի Բեժանով
Գրիգորի Ակիմի Բեժանով, խորհրդային ռազմական գործիչ, ՊԱԿ-ի գեներալ-մայոր (1944)։
Կենսագրություն
1917 թվականին ավարտել է Թիֆլիսի առևտրային ուսումնարանը, մինչև 1920 թվականը սովորել Պետրոգրադի հաղորդակցության ճանապարհների ճարտարագետների ինստիտներում։ 1920 թվականից ծառայել է Արտակարգ հանձնաժողովի (ՉԵԿԱ) մարմիններում։
1938-1939 թվականներին եղել է Աբխազիայի պետանվտանգության ժողկոմի առաջին տեղակալ, 1943 թվականին՝ Ստավրոպոլի երկրամասի պետանվտանգության վարչության պետ, 1944 թվականին՝ Կաբարդինա-Բալկարական ՀԽՍՀ ՊԱԿ-ի նախարար։ Լենինգրադի շրջափակման (10.7.1941-9.8.1944) ժամանակ եղել է տարհանման և մատակարարման կազմակերպիչներից ։
Էրիկ (այլ կիրառումներ)
Էրիկ, կարող է վերաբերել՝
Գրիգորի Բեժանով
Կոչումներ
Զրկվել է գեներալ-մայորի կոչումից (30.10.1951), վերականգնվել է՝ ԽՍՀՄ № 2171-881 (15.08.1953)։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:1897 ծնունդներ Կատեգորիա:1965 մահեր Կատեգորիա:Հայ զինվորականներ Կատեգորիա:Գեներալ-մայորներ Կատեգորիա:Լենինի շքանշանի ասպետներ Կատեգորիա:Հայրենական պատերազմի 1-ին աստիճանի շքանշանակիրներ Կատեգորիա:«1941-1945 թթ. Հայրենական մեծ պատերազմում Գերմանիայի դեմ տարած հաղթանակի համար» մեդալակիրներ Կատեգորիա:Խորհրդային ռազմական գործիչներ Կատեգորիա:Կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ Կատեգորիա:Կարմիր աստղի շքանշանի ասպետներ Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 2-րդ գումարման պատգամավորներ Կատեգորիա:ԽՍՀՄ-ում բռնադատվածներ Կատեգորիա:Հայ կոմունիստներ Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Արաբկիր և Քանաքեռ-Զեյթուն վարչական շրջանների ընդհանուր իրավասության դատարան
Երևան քաղաքի Արաբկիր և Քանաքեռ-Զեյթուն վարչական շրջանների ընդհանուր իրավասության դատարան, Հայաստանի Հանրապետության դատական համակարգի մաս կազմող ընդհանուր իրավասության դատարան, որին ընդդատյա են քրեական և քաղաքացիական բոլոր գործերը, ինչպես նաև ընտրացուցակների ճշգրտման վերաբերյալ գործերը։ Դատարանի իրավասության ներքո են Երևան քաղաքաի Արաբկիր և Քանաքեռ-Զեյթուն վարչական շրջանները ։
Դատավորներ
Արաբկիր և Քանաքեռ-Զեյթուն վարչական շրջանների ընդհանուր իրավասության դատարանը կազմված է դատարանի նախագահից և ինը դատավորից.
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արաբկիր և Քանաքեռ-Զեյթուն վարչական շրջանների ընդհանուր իրավասության դատարան
Էրինճուղ (այլ կիրառումներ)
Էրինճուղ, կարող է վերաբերել՝
Բիլյագի Կոմ
Բիլյագի Կոմ (Биляги-Ком), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Կաբարդինո-Բալկարիայի հանրապետությունում և Հյուսիսային Օսիայի Հանրապետությունում։ Գետաբերանը տեղակայված է Ուրուխ գետի ձախ ափին 74 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը 12 կմ է, ավազանի տարածքը 65,8 կմ2 է։
Էրիսոն (այլ կիրառումներ)
Էրիսոն, կարող է վերաբերել՝
Բիլյագի Կոմ
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Կասպից ծովի արևմտյան հատվածի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը՝ Տերեկ գետի ակունքն է, գետի ենթաավազանը բացակայում է։ Գետի գետային ավազանը Կասպից ծովից մինչև Տերեկա և Վոլգա գետեր։
Տվյալներն ըստ ջրային ռեսուրսների ֆեդերատիվ տեսչության.
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Մինչև 50 կմ երկարությամբ գետեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր
Էրսե (այլ կիրառումներ)
Էրսե, կարող է վերաբերել՝
Լիալուսնի թագավորություն (ֆիլմ)
«Լիալուսնի թագավորություն» ֆիլմի ռեժիսորն է Ուես Անդերսոնը։ Ֆիլմը մեծ էկրաններին հայտնվել է 2012 թվականին։ Սցենարը գրել է Անդերսոնը Ռոման Կապալլոյի հետ միասին։ Գլխավոր դերերում են սկսնակ դերասաններ Քարա Հեյուրդը և Ջարեդ Գիլմանը։ Երկրորդ պլանի դերակատարներ են համաշխարհայի կինոյի աստղեր Բրյուս Ուիլիսը, Հարվի Քեյթելը, Բիլ Մյուրեյը։ Համաշխարհային պրեմիերան տեղի է ունեցել է 2012 թվականին մայիսի 16-ին Կաննի կինոփառատոնին ։ ԱՄՆ-ում ֆիլմը թողարկվել է 2012 թվականի մայիսի 25-ին փոքրաքանակ ցուցադրությամբ։
Ֆիլմն կինոքննադատների կողմից ընդհանուր առմամբ ստացել է դրական կարծիքներ։ Այն նաև առաջադրվել է մի շարք մրցանակաբաշխություններում, որոնցից են Օսկարը և Ոսկե գլոբուսը ։ Ոսկե Գլոբուսում ֆիլմը ստացել է իր միակ մրցանակը, որպես տարվա լավագույն կինակատագերգություն, իսկ ամերիկյան և բրիտանական կինոկատակերգուները այն գնահատել են որպես լավագույն բնօրինակսցենար։