cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Մաքսիմ Գորկի
Փետրվարյան և Հոկտեմբերյան հեղափոխություններ, 1917-1921 թվականների իրադարձություններ և գործունեություն
Հոկտեմբերյան հեղափոխության հաղթանակից հետո իշխանություններին այլևս պետք չէր ազատ մամուլ, և 1918 թվականի հուլիսի 29-ին «Նոր կյանք» թերթը փակվեց։ «Անպատեհ մտքերը»՝ առաջին հետհեղափոխական տարիների իրադարձությունների վերաբերյալ իրենց անկեղծ, քննադատական գնահատականներով, չհրապարակվեցին, նմանատիպ հրապարակումներ ԽՍՀՄ-ում հաջորդ անգամ իրականացան 70 տարի անց՝ 1988 թվականին։
Պետրոգրադի Գորկու 11 սենյականոց բնակարանում, հյուրընկալ տերերի թույլտվությամբ, բնակություն հաստատեցին իրենց ավելի քան 30 հարազատներ, ծանոթներ և նույնիսկ ձրիակերներ։ Նրանց մեծ մասին ոչնչով չօգնեցին տնային տնտեսության հարցով, նույնիսկ որևէ մթերաբաժին չտվեցին։ Մարիա Բուդբերգը, որը տեղավորվել էր Գորկու կողքին գտնվող սենյակում, մի անգամ Գորկուն ստորագրության համար մի քանի թերթ ներկայացրեց և այդ պահին սեփականատերերի ներկայությամբ, «սովից ուշագնաց եղավ», նրան կերակրեցին ու տեղավորեցին ապրելու, և նա շուտով դարձավ գրողի կրքի առարկան։ Ըստ Անդրեևայի դուստր Եկատերինա Անդրեևնա Ժելյաբուժսկայայի դստեր տան մթնոլորտի մասին հիշողությունների՝ այս հինգ տարիների ընթացքում, գերհագեցած մասնավոր բնակարանը, փաստորեն, վերածվել էր ընդունարանի կյանքի դժվարությունների և անհարմարությունների մասին Գորկու մոտ բողոքելու էին գալիս «ակադեմիկոսներ, դասախոսներ, վիրավորված մտավորականության ներկայացուցիչներ և կեղծ մտավորականներ, բոլոր տեսակի իշխաններ, ռուս կապիտալիստներ որոնք դեռ չէին հասցրել փախչել Դենիկինի մոտ կամ արտերկիր, նրանք, ում բարեկեցիկ կյանքը հեղափոխությունը խախտել էր »։ Գորկու հյուրերի թվում էին հայտնի մարդիկ` Ֆեոդոր Շալյապինը, Բորիս Պիլնյակը, Կոռնեյ Չուկովսկին, Եվգենի Զամյատինը, Լարիսա Ռեյսները, հրատարակչուհի Զ. Գրժեբինը, ակադեմիկոս Ս. Օլդենբուրգը, ռեժիսոր Ս. Ռադլովը, Մ. Դոբուժինսկին, գրականագետներ Ա. Պինկևիչը, Վ. Դեսնիցկին, հեղափոխականներ Լ. Կրասինը, Ա. Լունաչարսկին, Ա. Կոլոնտայը, Պետրոխորհրդի նախագահ` Գ. Զինովևը և Աշխատավորների և գյուղացիների պաշտպանության խորհրդի հանձնակատար Լ. Կամենևը, Մոսկվայից հյուր է եկել նաև Լենինը։ Գորկու տան բնակիչների և հյուրերի հիմնական ժամանցն այն էր, որ նրանք անընդհատ ուտում էին, խմում, պարում, խաղում լոտո և մոլի խաղեր, իհարկե փողի համար, երգում էին «տարօրինակ երգեր», ընթերցում էին այդ ժամանակ տարածված 18-րդ դարի պոռնոգրական վեպեր, հավաքվածների մեջ մասսայականություն էր վայելում Մարկիս դե Սադը։ Երբեմն նրանց կողմից այնպիսի անպարկեշտ զրույցներ և խոսակցություններ էին տարվում, որ Անդրիևայի երիտասարդ դստեր «ականջներն այրվում էին» ։
1919 թվականի նոյեմբերի 19-ին Մոիկա 29 հասցեում գտնվող Ելիսեևի տանը Գորկու նախաձեռնությամբ բացվեց «Արվեստների տուն»-ը՝ գրողների միության նախատիպը, որտեղ կազմակերպվում էին դասախոսություններ, ընթերցումներ, զեկուցումներ և վեճեր, գրողները ելույթ էին ունենում և ստանում ֆինանսական աջակցություն մասնագիտական հիմունքներով։ Արվեստի տանը միմյանց հետ վիճում էին ռեալիստները, սիմվոլիստներն ու ակմեիստները, աշխատում էր Գումիլյովի «Հնչեղ տաշտակ» բանաստեղծական ստուդիան, ելույթներ էին ունենում Բլոկը, Չուկովսկին, Խոդասեվիչը, Գրինը, Մանդելշտամը, Շկլովսկին։ 1920 թվականին Գորկու ջանքերի շնորհիվ ստեղծվեց Գիտնականների կյանքի բարելավման կենտրոնական հանձնաժողովը (ԳԿԲԿՀ), որը զբաղվում էր մթերաբաժինների բաշխմամբ, ինչը Պետրոգրադի գիտնականներին օգնեց գոյատևել «ռազմական կոմունիզմի» դարաշրջանում։ Գորկին աջակցում էր նաև երիտասարդ գրողների «Սերապիոնով եղբայրներ» խմբին։
Գորկին, համոզված հեղափոխականի հոգեբանական դիմանկարը պատկերելով, իր աշխարհայացքը ներկայացնում հետևյալը կերպ. «Հավերժ հեղափոխականը խմորիչ է, որն անընդհատ գրգռում է մարդկության ուղեղներն ու նյարդերը, կամ՝ հանճար է, ով, ոչնչացնելով մինչ այդ ստեղծված ճշմարտությունները, ստեղծում է նորերը, կամ` համեստ մարդ է, հանգիստ վստահ իր ուժերին՝ այրվելով հանգիստ, երբեմն գրեթե անտեսանելի կրակով, լուսավորում է դեպի ապագա տանող ուղիները» ։
Գորկու և Անդրեևայի միջև ամուսնական հարաբերությունների սառեցումը տեղի է ունեցել 1919 թվականին, ոչ միայն այն պատճառով, որ գնալով ավելի կտրուկ էին դրսևորվում քաղաքական տարաձայնությունները։ Գորկին, որը խանդավառված երազում էր «նոր իդեալական մարդկանց» մասին, իր գործերում փորձում էր ստեղծել նրանց ռոմանտիկ կերպարը, չընդունեց հեղափոխությունը, ապշեցրեց իր դաժանությամբ և անողոքությամբ երբ, չնայած Լենինի անձնական հովանավորությանը, Մեծ դուքս Պավել Ալեքսանդրովիչը և բանաստեղծ Նիկոլայ Գումիլյովը գնդակահարվեցին։ Անդրիևայի հետ անձնական հարաբերությունների խզումը, ըստ նրա դստեր Եկատերինայի, ոչ թե պայմանավորված էր Բուդբերգի հետ թեթևամիտ սիրախաղով, այլ հրատարակիչ և գրող Ալեքսանդր Տիխոնովի (Սերեբրով) կնոջ՝ Վարվարա Շեյկևիչի հետ Գորկու երկարատև սիրային հրապուրվածությամբ ։
1919 թվականի փետրվարին Գորկին և Անդրեևան նշանակվեցին Ժողովրդական առևտրի արդյունաբերության ժողովրդական կոմիսարիատի գնահատման և հնաոճ իրերի գնահատման հանձնաժողովի ղեկավարներ։ Աշխատանքներում ներգրավվեցին հնությունների ոլորտում Պետրոգրադի լավագույն լավագույն 80 մասնագետներ։ Հանձնաժողովի նպատակն էր եկեղեցիների գույքից, պալատական դասից և նրանց առանձնատներից, բանկերից, հնաոճ իրերի խանութներից, գրավատներից բռնագրավված գույքից առանձնացնել գեղարվեստական կամ պատմական արժեք ներկայացնող հնոճ իրերը։ Այնուհետև այդ իրերը պետք է տեղափոխվեին թանգարաններ, իսկ դրանց մի մասը վաճառվերարտերկրում աճուրդների ժամանակ։ Որոշ ժամանակ անց, ըստ Զինաիդա Գիպիուսի, Կրոնվերսկու վրա գտնվող Գորկու բնակարանը նմանվել էր «թանգարանի կամ հնոճ իրերի կրպակի»։ Այնուամենայնիվ, Համառուսաստանյան արտակարգ հանձնաճողովի քննիչ Նազարարևի կողմից անցկացված հետաքննության ընթացքում հնարավոր չեղավ ապացուցել հնաոճ իրացման և գնահատման հանձնաժողովի ղեկավարների անձնական շահ հետապնդելու փորձեր, և 1920 թվականի սկզբին արտահանման ֆոնդը համալրելու նպատակով հանձնաժողովներին թույլատրվեց գնել մասնավոր հավաքածուներ ։
Այդ տարիներին Գորկին հայտնի դարձավ որպես արվեստի առարկաների կոլեկցիոներ, հավաքեց հսկայական չինական ծաղկամաններ և դարձավ Պետրոգրադում այս ոլորտի մասնագետ։ Գրողը գնահատում էր նաև (ոչ միայն տեքստերի համար) թանկարժեք և հազվագյուտ գրքերը, որոնք ստեղծվել էին որպես տպագրական արվեստի նրբագեղ և արտասովոր գործեր։ Հետհեղափոխական տարիներին, զանգվածային աղքատության պայմաններում, Գորկին ֆինանսավորում էր իր սեփական հրատարակչական նախագծերը, կատարում բազում բարեգործական աշխատանքներ, իր բնակարանում պահում էր մոտ 30 ընտանիքավորների, նյութական օգնություն տրամադրում աղքատ գրողներին, գավառական ուսուցիչներին, աքսորված, հաճախ բոլորովին անծանոթ մարդկանց, ովքեր դիմում էին նրան նամակներով և խնդրանքներով։
1919 թվականին Գորկու նախաձեռնությամբ և ակտիվ մասնակցությամբ կազմակերպվեց Համաշխարհային գրականության հրատարակչություն, որը նպատակ ուներ 5 տարվա ընթացքում երկրում հրատարակել ավելի քան 200 հատոր, համաշխարհային դասականների ստեղծագործություններ, բարձրորակ թարգմանությամբ և անվանի գրաքննադատների մեկնաբանություններով։
1918 թվականի օգոստոսին Լենինի վրա կատարված մահափորձից հետո Գորկու և Լենինի միջև հարաբերությունները, որոնք նախկինում վիճաբանությունների արդյունքում լարված էին, կրկին ամրապնդվեցին։ Գորկին Լենինին ուղարկեց կարեկցանքի հեռագիր և վերսկսեց նամակագրությունը նրա հետ, դադարեց զբաղվել ընդդիմադիր գործունեությամբ։ Նա Լենինի մոտ պաշտպանություն էր փնտրում Սանկտ Պետերբուրգի անվտանգության աշխատակիցներից, որոնք փորձում էին հաստատել գրողի հանցանքները և հաճախակի խուզարկություններով այցելում էին Գորկու բնակարան։ Գորկին մի քանի անգամ մեկնում է Մոսկվա՝ հանդիպելու Լենինի, Ձերժինսկու, Տրոցկու հետ և բազմիցս դիմում իր հին ընկերոջը, որին այժմ կոչում էին Հոկտեմբերյան հեղափոխության առաջնորդ ՝ տարբեր խնդրանքներով, այդ թվում ՝ բանտարկյալների վերաբերյալ միջնորդություններով։ Գորկին մտահոգվում էր նաև Ալեքսանդր Բլոկի արտասահման մեկնելու թույլտվության մասին, բայց այն ստացավ բանաստեղծի մահից ընդամենը մեկ օր առաջ։ Նիկոլայ Գումիլյովի մահապատժից հետո Գորկին սեփական ջանքերի նկատմամբ հուսահատության զգացողություն ունեցավ և գրողը սկսեց մտածել արտասահման մեկնելու մասին։ Լենինը բարձր էր գնահատում Գորկուն նախկին ձեռքբերումների և իր ստեղծագործություններում սոցիալական ռեալիզմի համար, հավանություն տվեց նրա Եվրոպա բուժման մեկնելու և 1921 թվականի երաշտից հետո Ռուսաստանին վրա հասած սովի դեմ պայքարելու համար միջոցներ հավաքելու նախաձեռնությանը։ 1920 թվականի հուլիսին Գորկին հանդիպեց Լենինին, երբ նա Պետրոգրադ էր եկել Կոմինտեռնի երկրորդ համագումարին մասնակցելու համար։ Գրողը ստացավ Լենինից որպես նվեր։ Մոսկվա վերադառնալու նախօրեին Լենինը այցելեց Գորկու բնակարան և նրան նվիրեց վերջերս լույս տեսած «Ձախության մանկական հիվանդությունը կոմունիզմում» գիրքը, նրանք միասին լուսանկարվեցին Տավրիկյան պալատի սյուների մոտ։ Սա Գորկու և Լենինի վերջին հանդիպումն էր։
Արտագաղթ Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո
1921 թվականի հոկտեմբերի 16-ին Մաքսիմ Գորկին մեկնեց արտասահման մինչ այդ ուղևորությունների համատեքստում «արտագաղթ» բառը չէր օգտագործվել։ Մեկնելու պաշտոնական պատճառը նրա հիվանդության վերսկսումն էր և արտասահմանում բուժվելու անհրաժեշտության վերաբերյալ Լենինի պնդումները։ Մեկ այլ վարկածի համաձայն՝ Գորկին ստիպված է եղել հեռանալ Խորհրդային կառավարության հետ գաղափարական տարաձայնությունների սրման պատճառով ։ 1921-1923 թվականներին բնակվել է Հելսինգֆոր քաղաքում (Հելսինկի), Բեռլինում և Պրահայում։ Գորկուն անմիջապես չթույլատրեցին Իտալիա մուտք գործել, որպես «քաղաքականապես անվստահելի»։
Ըստ Վլադիսլավ Խոդասևիչի հուշերի՝ 1921 թվականին Գորկին, որպես տատանվող և անվստահելի անձնավորություն, Զինովևի և խորհրդային հատուկ ծառայությունների նախաձեռնությամբ և Լենինի համաձայնությամբ ուղարկվեց Գերմանիա, իսկ Անդրիևան շուտով հետևեց իր նախկին քաղաքացիական ամուսնուն «որպեսզի վերահսկի նրա քաղաքական վարքը և միջոցների  ծախսը»։ Անդրեևան իր հետ տարավ նոր սիրեկանին ՆԳԺԿ-ի աշխատակից Պյոտր Կրյուչկովին (գրողի ապագա մշտական քարտուղար), որի հետ նա բնակություն հաստատեց Բեռլինում, իսկ Գորկին ինքը բնակվում էր քաղաքից դուրս՝ որդու և փեսայի հետ միասին։ Գերմանիայում, Անդրեևան, օգտվելով խորհրդային կառավարությունում իր կապերից, կազմակերպեց, որ Կրյուչկովը լինի Խորհրդային գրքերի առևտրի և հրատարակչության, «Միջազգային գիրք» ձեռնարկության գլխավոր խմբագիրը։ Այսպիսով, Կրյուչկովն Անդրեևայի աջակցությամբ դարձավ արտերկրում Գորկու աշխատությունների հրատարակիչը և գրողի ռուսական ամսագրերի և հրատարակիչների հետ հարաբերությունների միջնորդը։ Այս ամենի արդյունքում Անդրեևան և Կրյուչկովը կարողացան լիովին վերահսկել Գորկու զգալի գումարների ծախսերը  ։
1922 թվականի գարնանը Գորկին բաց նամակներ գրեց Ալեքսեյ Ռիկովին և Անատոլ Ֆրանսին՝ հանդես գալով Մոսկվայում Էսէռների դեմ ընթացող դատավարության դեմ, որը նրանց համար հղի էր մահապատժի դատավճռով։ Հնչեղություն ստացած նամակը տպագրվեց գերմանական «Vorwärts» թերթում, ինչպես նաև մի շարք ռուսական վտարանդիական հրատարակություններում։ Լենինը Գորկու նամակը բնութագրեց որպես «ապականություն» և այն անվանեց ընկերոջ «դավաճանություն»։ Գորկու նամակի քննադատությամբ հանդես եկան Կառլ Ռադեկը «Պրավդայում» և Դեմյան Բեդնին «Իզվեստիայում»։ Գորկին զգուշորեն էր վերաբերվում ռուսական վտարանդիությանը՝ մինչև 1928 թվականը բացահայտ չքննադատելով նրան։ Բեռլինում Գորկին չէր ներկայացել իր գրական գործունեության 30-ամյակի առթիվ կազմակեչպված միջոցառմանը, որին մասնակցել էին Ա. Բելին, Ա. Տոլստոյը, Վ. Խոդասեվիչը, Վ. Շկլովսկին և նրա հետ բարյացակամ այլ ռուս գրողներ։
1922 թվականի ամռանը Գորկին ապրում էր Հերինգդորֆում, Բալթիկ ծովի ափին, որտեղ հաճախ հանդիպում էր Ալեքսեյ Տոլստոյի, Վլադիսլավ Խոդասևիչի, Նինա Բերբերովայի հետ ։ 1922 թվականին նա գրեց «Ռուսական գյուղացիության մասին» քննադատական գրքույկը, որում նա մեղադրում էր գյուղացուն «սեփականատիրոջ կենդանական բնազդի» համար, Ռուսաստանում տեղի ունեցած ողբերգական իրադարձությունների և «հեղափոխության դաժան ձևերի համար»։ Այս բրոշյուրը, չնայած ԽՍՀՄ-ում չէր հրատարակվել, սակայն, ըստ Պ. Վ. Բասինսկու, այն հանդիսանում էր շարունակվող կոլեկտիվացման ստալինյան քաղաքականության գրական և գաղափարական հիմնավորումներից մեկը։ Գորկու գրքի հետ կապված ռուսական վտարանդիական մամուլում հայտնվեց նորաբանություն՝ «ազգային թշնամանք»։
1924 թվականից Գորկին ապրում էր Իտալիայում, Սորենտոյում՝ «Il Sorito» ամառանոցում և առողջարանում, որտեղ էլ հրապարակեց իր հիշողությունները Լենինի մասին։ Սորենտոյում նկարիչ Պավել Կորինը նկարել է Գորկու լավագույն դիմանկարներից մեկը, նկարի առանձնահատկությունն այն է, որ գրողը պատկերված է Վեզուվ հրաբխի ֆոնի վրա է, իսկ Գորկին, բարձրանում է վեր դեպի լեռնային հսկան։ Միևնույն ժամանակ, նկարի սյուժեի մեջ հստակ պատկերված է միայնության թեման, որի մեջ աստիճանաբար ընկղմվում էր Գորկին։
Եվրոպայում Գորկին յուրահատուկ «կամրջի» դեր է խաղացել ռուս վտարանդիների և ԽՍՀՄ-ի միջև, փորձելով ջանքեր գործադրել առաջին ալիքի ռուս վտարանդիներին իրենց պատմական հայրենիք վերադարձնելու գործում։
Շկլովսկու և Խոդասեվիչի հետ միասին Գորկին սկսեց իր միակ հրատարակչական նախագիծը Եվրոպայում `«Զրույց» ամսագիրը։ Նոր հայեցակարգային հրատարակության մեջ Գորկին ցանկացավ համատեղել Եվրոպայի գրողների, ռուս վտարանդիների և Խորհրդային Միության գրողների մշակութային ներուժը։ Նախատեսվում էր ամսագիրը հրատարակել Գերմանիայում և տարածել հիմնականում ԽՍՀՄ-ում։ Գաղափարը կայանում էր, նրանում, որ խորհրդային երիտասարդ գրողները հնարավորություն ունենան հրապարակվել Եվրոպայում, իսկ Ռուսաստանի վտարանդի գրողներն էլ իրենց հայրենիքում ընթերցողներ ունենան։ Եվ այսպիսով, ամսագիրը յուրահատուկ կամուրջ կլիներ և կապող դեր կխաղար Եվրոպայի և Խորհրդային Ռուսաստանի միջև։ Ենթադրվում էր բարձր հոնորարներ, ինչն էլ ոգևորություն էր առաջացնում սահմանի երկու կողմերում բնակվող գրողների շրջանում։ 1923 թվականին բեռլինյան «Դարաշրջան» հրատարակչությունում լույս տեսավ «Զրույց» ամսագրի առաջին համարը։ Գորկու գլխավորությամբ խմբագրակազմում ընդգրկված էին Խոդասևիչը, Բելին, Շկլովսկին, Ադլերը, հրավիրված էին եվրոպական հեղինակներ`Ռոմեն Ռոլանը, Ջոն Գոլսուորսին, Ստեֆան Ցվայգը, վտարանդիներ` Ա. Ռեմիզովը, Մ. Օսորգինը, Պ. Մուրատովը, Ն. Բերբերովան, խորհրդային հեղինակներ` Լ. Լեոնովը, Կ. Ֆեդինը, Վենիամին Կավերինը, Բորիս Պաստեռնակը։ Չնայած այն ժամանակ Մոսկվայի իշխանությունները խոսքով աջակցում էին նախագծին, ավելի ուշ Գլավլիտի փաստաթղթերի գաղտնի արխիվներում հայտնաբերվեցին փաստաթղթեր, որոնք հրատարակությունը բնութագրում էին որպես գաղափարապես վնասակար։ Ընդհանուր առմամբ թողարկվել է 7 համար, բայց ՌԿԿ կենտկոմի Քաղբյուրոն արգելեց ԽՍՀՄ-ում ամսագրի տպաքանակի իրացումը, որից հետո նախագիծը փակվեց անհեռանկարայնության պատճառով։ Գորկին բարոյապես նվաստացավ, ինչպես վտարանդի գրողների, այնպես էլ խորհրդային գրողների առջև, չկարողանալով կատարել իր խոստումները, հայտնվեց անհարմար դրության մեջ` իր անիրականանալի սոցիալական իդեալիզմով, ինչը սասանեց նրա հեղինակությանը ։
1928 թվականի մարտին Գորկին իր 60-ամյակը նշեց Իտալիայում։ Նրան հեռագրեր և շնորհավորական նամակներ ուղարկեցին Ստեֆան Ցվայգը, Լիոն Ֆոյխտվանգերը, Թոմաս և Հայնրիխ Մաները, Ջոն Գոլսուորսին, Հերբերտ Ուելսը, Սելմա Լագերլյոֆը, Շերվուդ Անդերսոնը, Էփտոն Բիլ Սինքլերը և եվրոպացի այլ հայտնի գրողներ։ Գորկու տարեդարձի տոնակատարությունը բարձր մակարդակով կազմակերպվեց նաև Խորհրդային Միությունում։ Գորկու կյանքի և գործունեության վերաբերյալ դասախոսություններ, զեկուցումներ և ցուցահանդեսներ կազմակերպվեցին ԽՍՀՄ-ի շատ քաղաքներում, գյուղերում և ձեռնարկություններում, նրա ստեղծագործությունները ներկայացվեցին թատրոններում։
Գորկու և նրա շրջապատի պահպանությունը Իտալիայում կազմում էր ամսական մոտավորապես 1000 դոլար։ 1922 թվականին Գորկու ԽՍՀՄ առևտրային ներկայացուցչության հետ Գերմանիայում կնքված պայմանագրի համաձայն մինչև 1927 թվականն ընկած ժամանակահատվածի համար գրողը ինչպես ինքնուրույն, այնպես էլ այլ անձանց միջոցով, իրավունք չուներ հրատարակել իր գործերը ռուսերեն՝ ինչպես Ռուսաստանում, այնպես էլ արտասահմանում։ Հրատարակման  պատասխանատուներն էին Պետական հրատարակչությունը և Առևտրային ներկայացուցչությունը։ Ստեղծագործությունների ժողովածուի և այլ գրքերի համար Գորկուն որպես հոնորար ամսական վճարվում էր 100 հազար գերմանական մարկ։ Գորկու ֆինանսավորումը իրականացվում էր ՊյոտրԿրյուչկովի միջոցով, գրողի փողերը ԽՍՀՄ-ից ստանալը, ըստ Անդրեևայի, դժվար գործ էր։
Ուղևորություններ ԽՍՀՄ-ում
Գորկին ստիպված էր գնահատել սոցիալիզմի կառուցման հաջողությունները։ Գրողը հինգ շաբաթյա ուղևորություն էր կատարել ամբողջ երկրում։ 1928 թվականի հուլիսի կեսերից ի վեր Գորկին այցելել է Կուրսկ, Խարկով, Ղրիմ, Դոնի Ռոստով, Բաքու, Թբիլիսի, Երևան, Վլադիկավկազ, Ցարիցին, Սամարա, Կազան, Նիժնի Նովգորոդ (երեք օր անցկացրել էր հայրենիքում), իսկ օգոստոսի 10-ին վերադարձել Մոսկվա։ Ուղևորության ընթացքում Գորկուն ցուցադրվել են ԽՍՀՄ նվաճումները, նրան ամենից շատ հիացրել է աշխատանքի և մաքրության կազմակերպումը (գրողին տանում էին նախապես պատրաստված հաստատություններ)։ Կոնստանտին Ֆեդինին, գրողներին և գրականագետներին հիացրել էր գերազանց ֆիզիկական վիճակը, զառամյալության լիակատար բացակայությունը և Գորկու ուժեղ ձեռքսեղմումը, որը երեք տասնամյակների հիվանդությունից հետո կրել էր այդպիսի ուղևորությունների ծանրությունը։ Ուղևորության տպավորությունները արտացոլվել են «Խորհրդային միության մասին» ակնարկների շարքում։ Բայց Գորկին չմնաց ԽՍՀՄ-ում, աշնանը նա վերադարձավ Իտալիա։
Գորկին երկրորդ անգամ ԽՍՀՄ եկավ 1929 թվականին և հունիսի 20-23-ը այցելեց Սոլովեցկի հատուկ նշանակության ճամբար՝ այնտեղ հասնելով «Գլեբ Բոկիի» շոգենավով, որը բանտարկյալներ էր բերում Սոլովկի՝ Գլեբ Բոկիյի ուղեկցությամբ։ «Սոլովկի» ակնարկում նա դրականորեն էր արտահայտվում բանտում տիրող ռեժիմի և բանտարկյալների վերադաստիարակության մասին։ 1929 թվականի հոկտեմբերի 12-ին Գորկին վերադարձավ Իտալիա։
1931 թվականին Խորհրդային կառավարության կողմից մշտական բնակության նպատակով Գորկուն հատկացվեց Մալայա Նիկիտսկայա փողոցում գտնվող Ս. Պ. Ռյաբուշինսկու առանձնատունը, որը 1965 թվականից դարձավ Մոսկվայում Ա. Մ. Գորկու թանգարան-բնակարանը։
Վերադարձ ԽՍՀՄ
Ըստ Պավել Բասինսկու՝ 1928-1933 թվականներին Գորկին «ապրում էր երկու բնակարանում՝ ձմռանը և աշնանը Սորենտոյում» Il Sorito վիլլայում և վերջապես ԽՍՀՄ վերադարձավ 1933 թվականի մայիսի 9-ին։ Ամենատարածված աղբյուրները նշում են, որ Գորկին ԽՍՀՄ է եկել 1928, 1929 և 1931 թվականների ամռանը, առողջական խնդիրների պատճառով 1930 թվական չի եկել ԽՍՀՄ, բայց վերջապես վերադարձել է հայրենիք 1932 թվականի հոկտեմբերին։ Միաժամանակ, Ստալինը Գորկուն խոստացավ, որ կարող է շարունակել ձմեռը անցկացնել Իտալիայում, ինչը պնդում էր Ալեքսեյ Մաքսիմովիչը, բայց դրա փոխարեն գրողին 1933 թվականին տրամադրվեց Թեսելիում (Ղրիմ) մեծ ամառանոց, որտեղ նա գտնվում էր ցուրտ ժամանակահատվածում 1933-1936 թվականներին Գորկուն այլևս չէր թույլատրվում մուտք գործել Իտալիա։
1930-ականների սկզբին Գորկին սպասում էր որ իրեն կշնորհվի գրականության բնագավառում Նոբելյան մրցանակ, որի համար նա առաջադրվել է 5 անգամ և զանազան աղբյուրներից հայտնի էր դարձել, որ այն առաջին անգամ կշնորհվի ռուս գրողի։ Գորկու մրցակիցները էին համարվում Իվան Շմելևը, Դմիտրի Մերեժկովսկին և Իվան Բունինը։ 1933 թվականին մրցանակը ստացավ Բունինը և Գորկու համաշխարհային ճանաչման կարգավիճակի արժանանալու հույսերը փլուզվեցին։ Գրականագետները Ալեքսեյ Մակսիմովիչի ԽՍՀՄ վերադարձը մասնակիորեն կապում են մրցանակի շուրջ խարդավանքների հետ, որը ըստ շրջանառվող վարկածի, Նոբելյան հանձնաժողովը ցանկանում էր շնորհել ռուս վտարանդի գրողի, իսկ Գորկին վտարանդի չէր բառի բուն իմաստով։
1932 թվականի մարտին խորհրդային կենտրոնական երկու թերթեր՝ «Պրավդան» և «Իզվեստիան», միաժամանակ հրատարակեցին Գորկու հոդված-պամֆլետը «Ո՞ւմ հետ եք դուք, մշակույթի վարպետներ» վերնագրով, որի բառակապակցությունը դարձավ թևավոր խոսք ։
1932 թվականի հոկտեմբերին Գորկին, ըստ տարածված վարկածի, վերջապես վերադարձավ Խորհրդային Միություն։ Գրողին հայրենիք վերադառնալու հարցում համոզում էր իր որդի Մաքսիմը, ոչ առանց ՄՊՔՎ-ի ազդեցության, որը նրան ուշադիր հետևում էր որպես Կրեմլի սուրհանդակ։ Գորկու վրա հուզական ազդեցություն ունեցան նաև Իտալիա մեկնած երիտասարդ գրողներ Լեոնիդ Լեոնովը և Վսևոլոդ Իվանովը, ովքեր խանդավառությամբ ներկայացրին ԽՍՀՄ առաջին հնգամյա պլանի հաջողությունները։
Մոսկվայում կառավարությունը հանդիսավոր դիմավորում էր կազմակերպել Գորկու համար, նրան և նրա ընտանիքին հատկացվել էին Մոսկվայի կենտրոնում գտնվող Ռյաբուշինսկու նախկին առանձնատունը, Գորկիում և Թեսսելում (Ղրիմ) գտնվող ամառանոցները, նրա անունն էր տրվել գրողի հայրենի Նիժնի Նովգորոդի քաղաքին։ Գորկին անմիջականորեն Ստալինից հանձնարարական է ստանում հող նախապատրաստել խորհրդային գրողների 1-ին համագումարի անցկացման համար, և նրանց շրջանում տանել անհրաժեշտ բացատրական աշխատանքներ։ Գորկին ստեղծում է բազմաթիվ թերթեր և ամսագրեր, վերսկսվում է «Հրաշալի մարդկանց կյանքը» շարքը, բացվում են «Գործարանների և ֆաբրիկաների պատմություն» գրքի շարքը, «Քաղաքացիական պատերազմի պատմությունը», «Բանաստեղծի գրադարանը», «19-րդ դարի երիտասարդի պատմությունը», «Գրական ուսուցում» ամսագիրը, գրում է «Եգոր Բուլչովը և ուրիշները» (1932),« Դոստիգաևը և ուրիշները» (1933) պիեսները։ 1934 թվականին Գորկին անցկացնում է Խորհրդային գրողների I համամիութենական համագումարը, որտեղ հանդես է գալիս հիմնական ելույթով։
Նույն թվականին Գորկին հանդես է գալիս որպես «Ստալինի անվան Բելամոր-բալթյան ջրանցք» գրքի համահեղինակ։ Ալեքսանդր Սոլժենիցինը այս ստեղծագործությունը բնութագրում է, որպես «ռուս գրականության առաջին գիրք, որը գովերգում է ստրուկների աշխատանքը» ։
1934 թվականի մայիսի 23-ին Ստալինի պատվերով «Պրավդա» և «Իզվեստիա» թերթերը միաժամանակ հրատարակել են Գորկիի «Պրոլետարական հումանիզմ» հոդվածը, որտեղ «կոմունիզմ-ֆաշիզմ» գաղափարական դիմակայության ենթատեքստում կատեգորիկ գնահատական է տրվում համասեռամոլությանը որպես գերմանական բուրժուազիայի չարամիտ առանձնահատկություն (Գերմանիայում իշխանության եկավ Հիտլերը). «Ոչ թե տասնյակ, այլ հարյուրավոր փաստեր խոսում են Եվրոպայի երիտասարդության վրա ֆաշիզմի կործանարար ազդեցության մասին», հայտարարեց Գորկին։ Փաստերը թվարկելը զզվելի է, նույնիսկ հիշողությունն է հրաժարվում է աղբով բեռնված լինելուց, ինչը բուրժուազիան ավելի ու ավելի ջանասիրաբար է վերարտադրում։ Այնուամենայնիվ, ես կնշեմ, որ մի երկրում, որտեղ պրոլետարիատը համարձակորեն և հաջողությամբ տնտեսվարում է, երիտասարդությունը անբարոյականացնող համասեռականությունը ճանաչվում է որպես սոցիալական հանցագործություն և պատժելի արարք, իսկ «մեծ» փիլիսոփաների, գիտնականների, երաժիշտների «մշակութային» երկրում, այն գործում է ազատ և անպատժելի։ Արդեն ձևավորվել է հեգնական ասացվածք. «Ոչնչացրեք միասեռականներին և Ֆաշիզմը կվերանա»»։
1935 թվականին Գորկին Մոսկվայում հետաքրքիր հանդիպումներ և զրույցներ ունեցավ Ռոմեն Ռոլանի հետ, օգոստոսին նա շոգենավով նոստալգիկ ուղևորություն կատարեց Վոլգայով։ 1935 թվականի հոկտեմբերի 10-ին Մոսկվայի գեղարվեստական ակադեմիական թատրոնում կայացավ Գորկու «Թշնամիները» պիեսի պրեմիերան։
Կյանքի վերջին 11 տարիների ընթացքում (1925-1936) Գորկին գրել է իր ամենամեծ, հմահավաք ստեղծագործությունը` չորս մասից բաղկացած «Կլիմ Սամգինի կյանքը» դյուցազներգությունը, որտեղ ներկայացվում է ռուս մտավորականության ճակատագիրը հեղափոխության բեկումնային ժամանակաշրջանում, դժվարին և սայթաքուն ճանապարհին՝ բացահայտելով դրա պատրանքներն ու մոլորությունները։ Վեպը մնաց անավարտ, այնուամենայնիվ գրականագետների կողմից այն ընկալվում է որպես ամբողջական ստեղծագործություն, որը, ըստ Դմիտրի Բիկովի անհրաժեշտ է ընթերցելու յուրաքանչյուրի կողմից, ով ցանկանում է ըմբռնել և հասկանալ ռուսական 20-րդ դարը։ Նշելով, որ Գորկին և նրա հերոսը՝ Կլիմ Սամգինը, սովորություն ունեին մարդկանց մեջ տեսնել «առավել նողկալի հատկանիշները, կենտրոնանալով  պատասխանատու մանրամասների և աղաղակող պատմությունների վրա», Դմիտրի Բիկովը «Կլիմ Սամգինի կյանքը» վեպը համարում է հիանալի օրինակ երբ «սեփական վիշտն օգտագործվում է  իրական գրականություն ստեղծելու համար»։ Վեպը բազմիցս նկարահանվել է որպես սոցիալիստական ռեալիզմի պաշտամունքային գործ, և դարձել է ԽՍՀՄ բազմաթիվ թատրոնների ներկայացումների համար գրական հիմք։
Մոսկվայի մերձակայքում գտնվող Գորկիի ամառանոցում բաց երկնքի տակ գիշերելու հետևանքով, Գորկու որդի Մաքսիմ Պեշկովը մրսում է և 1934 թվականի մայիսի 11-ին հանկարծամահ լինում թոքաբորբից։ Գիշերը, երբ որդին մահանում էր, Գորկին ամառանոցներից մեկի առաջին հարկում, պրոֆեսոր Ա. Դ. Սպերանսկու հետ քննարկում էր Փորձարարական բժշկության ինստիտուտի նվաճումներն ու հեռանկարները և անմահության խնդիրը, որը նա համարում էր արդիական և գիտության համար նվաճելի։ Երբ առավոտյան ժամը երեքին զրուցակիցները տեղեկացան Մաքսիմի մահվան մասին, Գորկին առարկեց. «Սա այլևս թեմա չէ» և շարունակեց խանդավառորեն պատմել անմահության մասին ։
Մահ
1936 թվականի մայիսի 27-ին Գորկին ոչ լավ վիճակում գնացքով վերադարձավ Մոսկվա Թեսելիից (Ղրիմ)։ Կայարանից նա գնացել է Ռյաբուշինսկու առանձնատուն Մալայա Նիկիցկայա փողոցում գտնվող իր առանձնատուն թոռնիկներին՝ Մարֆային և Դարիային տեսնելու, որոնք այդ ժամանակ հիվանդացել էին գրիպով, այդ ժամանակ էլ վիրուսը փոխանցվում է պապիկին։ Հաջորդ օրը, Նովոդևիչյան գերեզմանատանը իր որդու գերեզմանին այցելելուց հետո Գորկին ցուրտ և քամոտ եղանակի պատճառով հիվանդացավ և երեք շաբաթ պառկեց Գորկիում։ Հունիսի 8-ին պարզ դարձավ, որ հիվանդն այլևս չի կազդուրվի։ Հունիսի 8-ին, 10-ին և 12-ին Ստալինը երեք անգամ տեսակցության եկավ Գորկուն, որn իր մեջ ուժ գտավ զրուցելու կին գրողների և նրանց հրաշալի գրքերի, ֆրանսիական գրականության և ֆրանսիացի գյուղացիության կյանքի մասին։ Անհուսալի հիվանդին կյանքի վերջին օրերին հրաժեշտ տալու էին գալիս նրա ամենամոտ մարդիկ, որոնց թվում էին կինը՝ Եկատերինա Պեշկովան, փեսան՝ Ն.Ա.Պեշկովը Տիմոշա մականունով և անձնական քարտուղարը Սորենտոից, Մարիա Բուդբերգը, բուժքույր և ընտանիքի ընկեր Օ. Դ. Չերտկովը (Լիպա), գրական քարտուղար, այնուհետև Գորկու արխիվի տնօրեն Պյոտր Կրիուչկովը, նկարիչ Ի. Ն. Ռակիցկին, որը մի քանի տարի բնակվել էր նրանց տանը ։
Հունիսի 18-ին առավոտյան ժամը 11-ի սահմաններում Մաքսիմ Գորկին մահացավ կյանքի 69-րդ տարում Գորկի-10-ում։ Գորկու վերջին խոսքերը, որոնք մնացին պատմության մեջ, ասվել էին բուժքույր Լիպին (Օ. Դ. Չերտկովա). «Գիտե՞ս, ես հիմա վիճում եմ Աստծո հետ։ Վա՜յ, ինչպե՞ս վիճեցի» ։
Կատարված անհապաղ դիահերձումից պարզվեց, որ մահացածի թոքերը գտնվում են սարսափելի վիճակում, թոքաթաղանթը սերտաճել էր կողոսկրներին, երկու թոքերն էլ ոսկրացած էին, բժիշկները զարմացել են, թե ինչպես է Գորկին ընդհանրապես շնչել։ Այս փաստերից հետևում էր, որ բժիշկները պատասխանատվություն չեն կրում այն հիվանդության բուժման հնարավոր սխալների համար, որը ընթացել է մինչ այժմ, ինչն էլ կյանքի հետ անհամատեղելի է եղել։ Դիահերձման ընթացքում Գորկու ուղեղը հանվել և ուղարկվել է Մոսկվայի ուղեղի ինստիտուտ՝ հետագա ուսումնասիրության։ Ստալինի որոշմամբ՝ մարմինը դիակիզվել է, մոխիրը լցվել է աճյունասափորի մեջ և տեղադրվել Մոսկվայի Կարմիր հրապարակում գտնվող Կրեմլի պատի մեջ։ Գրողի այրուն` Եկատերինա Պեշկովային մերժվել էր աճյունափոշու մի մասը Նովոդևիչյան գերեզմանատանը իր որդի Մաքսիմի գերեզմանում թաղելու խնդրանքը ։
Հուղարկավորության արարողության ժամանակ, ի թիվս այլոց, Գորկու աճյունասափորը տանում էին Ստալինը և Մոլոտովը։ Մաքսիմ Գորկու և նրա որդու մահվան հանգամանքները ոմանց կողմից համարում են «կասկածելի», լուրեր էին շրջանառվում թունավորումների մասին, որոնք չեն հաստատվել ։
1938 թվականի մոսկովյան Երրորդ դատավարության ընթացքում Հենրիխ Յագոդային և Պյոտր Կրյուչկովին այլ մեղադրանքների հետ մեկտեղ ներկայացվել էր նաև Գորկու որդուն թունավորելու մեղադրանքը։ Ըստ Յագոդայի ցուցմունքների՝ Մաքսիմ Գորկին սպանվել է Տրոցկու հրամանով, իսկ Գորկու որդու՝ Մաքսիմ Պեշկովի սպանությունը նրա անձնական նախաձեռնությունն էր։ Նման ցուցմունքներ է տվել նաև Կրյուչկովը։ Ե՛վ Յագոդան, և՛ Կրյուչկովը, ի թիվս այլ դատապարտյալների, դատարանի որոշմամբ գնդակահարվել են։ Նրանց «խոստովանությունների» օբյեկտիվ ապացույցներ չկան, Կրյուչկովը հետագայում ռեաբիլիտացիայի է ենթարկվել է ։
Որոշ հրապարակումներում Գորկու մահվան մեջ մեղադրում էին Ստալինին ։ Մոսկվայի դատավարություններում կարևոր դրվագ էր Մոսկվայի Երրորդ դատավարությունը (1938), որտեղ ամբաստանյալների թվում էին երեք բժիշկներ (Կազակով, Լևին և Պլետնև), ովքեր մեղադրվում էին Գորկու և այլոց մահվան մեջ ։
Անմահության հայեցակարգ
Հավիտենական կյանքի մետաֆիզիկական հայեցակարգը` ոչ թե կրոնական իմաստով, այլ որպես մարդու ֆիզիկական անմահություն, որը տասնամյակներ շարունակ զբաղեցրել էր Գորկու միտքը, հիմնված էր «բոլոր նյութերի լիարժեք անցում դեպի հոգեբանականի», «ֆիզիկական աշխատանքի վերացման», «մտքերի թագավորության» մասին նրա թեզերի վրա։
Այս թեման քննարկվել և մանրամասնորեն կոնսպեկտավորել էր գրողի կողմից Ալեքսանդր Բլոկի հետ զրույցի ընթացքում, որը տեղի էր ունեցել 1919 թվականի մարտի 16-ին Սանկտ Պետերբուրգում՝ «Համաշխարհային գրականության» հրատարակչությունում, Գորկու երևակայական 50-ամյակի տոնակատարության ժամանակ («հոբելյարը» մեկ տարի ավելացրել էր)։
Բլոկը թերահավատորեն էր տրամադրված և հայտարարեց, որ չի հավատում անմահությանը։ Գորկին պատասխանեց, որ տիեզերքում ատոմների քանակը, որքան էլ որ անհավատալիորեն հսկայական լինի, միևնույն է, «հավերժական վերադարձը» միանգամայն հնարավոր է։ Եվ դարեր անց, հնարավոր է, նորից այնպես ստացվի, որ Գորկին և Բլոկը կրկին երկխոսության սկսեն Ամառային այգում «պետերբուրգյան գարնան նույն մռայլ երեկոյի ընթացքում»։ 15 տարի անց Գորկին նույն համոզմամբ անմահության թեման քննարկեց բժիշկ, պրոֆեսոր Ալեքսեյ Սպերանսկու հետ։
1932 թվականին ԽՍՀՄ վերադառնալուն պես Գորկին դիմել է Ստալինին՝ Փորձարարական բժշկության համամիութենական ինստիտուտ (ՓԲՀԻ) ստեղծելու առաջարկով, որը պետք է զբաղվեր նաև մասնավորապես անմահության խնդրով։ Ստալինը կատարեց Գորկու խնդրանքը, ինստիտուտը ստեղծվեց Լենինգրադում նույն թվականին՝ նախկին կայսերական փորձարարական բժշկության ինստիտուտի հիման վրա, որը հիմնադրվել է արքայազն Օլդենբուրգի կողմից և ինստիտուտի հոգաբարձուն էր մինչև 1917 թվականի փետրվարը։ 1934 թվականին ՓԲՀ ինստիտուտը Լենինգրադից տեղափոխվեց Մոսկվա։ Ինստիտուտի գերակայություններից մեկը մարդկային կյանքի առավելագույն երկարացումն էր, այս գաղափարը հարուցեց Ստալինի և Քաղաքական բյուրոյի մյուս անդամների ուժեղ ոգևորությունը։ Ինքը՝ Գորկին, լինելով ծանր հիվանդ մարդ, հեգնանքով և անգամ արհամարհանքով վերաբերվելով մահին անխուսափելիորեն մոտենալով մահվանը՝ հավատում էր գիտական միջոցներով մարդկային անմահության հասնելու հիմնարար հնարավորությանը։ Գրողի ընկերը բժիշկ, ՓԲՀԻ-ի պաթոֆիզիոլոգիայի ամբիոնի վարիչ, պրոֆեսոր Ալեքսեյ Սպերանսկին, որի հետ Գորկին անընդհատ գաղտնի խոսակցություններ էր վարում անմահության մասին, նրա հետ զրույցի ժամանակ մարդու կյանքի տևողության առավելագույն գիտականորեն հիմնավորված սահմանը համարեց 200 տարին և այն էլ երկարաժամկետ հեռանկարում։ Այնուամենայնիվ, պրոֆեսոր Սպերանսկին ուղղակիորեն ասաց Գորկուն, որ բժշկությունը երբեք չի կարողանա մարդուն անմահացնել։ «Ձեր բժշկությունը վատն է», - խոր հոգոց հանեց Գորկին վրդովվելով ապագայի իդեալական մարդու հնարավորությունների համար։
Գորկին և հրեական հարցը
Մաքսիմ Գորկու կյանքում և ստեղծագործություններում զգալի տեղ է գրավում հրեական հարցը։ Ժամանակակից համաշխարհային հրեականության համար Գորկին ավանդաբար եղել է ոչ հրեական ծագմամբ ամենարգված խորհրդային գրողներից մեկը։
Գորկու կյանքի նշանաբաններից մեկը դարձան հրեա իմաստուն և օրենսդիր Հիլելի խոսքերը. «Եթե ես ինքս ինձ համար չեմ, ապա ո՞վ է ինձ համար։ Եվ եթե ես միայն ինքս եմ ինձ համար, ապա ինչ եմ ես»։ Այս խոսքերը, ըստ Գորկու, արտահայտում են սոցիալիզմի հավաքական իդեալի բուն էությունը։
1880-ական թվականներին «Ջարդ» ակնարկում (առաջին անգամ հրատարակվել է. «Օգնություն բերքի անբավարարությունից տուժած հրեաներին» ժողովածուի մեջ», 1901 ) գրողը զայրույթով և դատապարտմամբ է նկարագրում Նիժնի Նովգորոդում տեղի ունեցած հրեական ջարդը, որին ինքը ականատես էր եղել։ Իսկ նրանք, ովքեր ավերում էին հրեական տները, պատկերված էին որպես «մութ և գազազած ուժի» ներկայացուցիչներ։
1914 թվականին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, երբ հրեաներին զանգվածաբար տարհանում էին ռուս-գերմանական ռազմաճակատի առաջնագծից, հրեական կյանքի ուսումնասիրության նպատակով Գորկու նախաձեռնությամբ ստեղծվեց Ռուսական ընկերություն և հրեաների շահերի պաշտպանության նպատակով 1915 թվականից սկսեց հրատարակվել «Վահան» հրապարակախոսական ժողովածուն։
Գորկին հրեաների մասին մի քանի հոդվածներ գրեց, որտեղ նա ոչ միայն վեհացրեց հրեա ժողովրդին, այլև նրան հայտարարեց սոցիալիզմի գաղափարների հիմնադիրը՝ «պատմության շարժիչը», «առանց որոնց անհնար է պատմական առաջընթացը»։ Հեղափոխականորեն տրամադրված զանգվածների կարծիքով, այդպիսի բնութագիրն այն ժամանակ շատ հեղինակավոր էր թվում, սակայն պահպանողական շրջանակներում, այն ծաղր առաջացրեց։
Ինչ վերաբերում է իր ստեղծագործությունների լեյտմոտիվին, Գորկին հրեաների մեջ գտավ այն «իդեալիստներին», որոնք չճանաչեցին ուտիլիտար մատերիալիզմը և շատ առումներով դրանք համապատասխանեցրին «նոր մարդկանց» մասին իր ռոմանտիկ գաղափարներին։
1921-1922 թվականներին Գորկին, օգտագործելով Լենինի և Ստալինի մոտ ունեցած իր հեղինակությունը, անձնապես օգնեց 12 հրեա գրողների, մեծ սիոնիստ, բանաստեղծ Հայիմ Նախման Բյալիկի գլխավորությամբ, արտագաղթելու Խորհրդային Ռուսաստանից Պաղեստին։ Այս իրադարձության արդյունքում Գորկին դասվեց այն գործիչների շարքին, որոնք կանգնած էին խորհրդային հրեաների՝ Ավետյաց երկրի պատմական տարածքներ մեկնելու ակունքներում։
1906 թվականին` Նյու Յորքի հրեական ցույցի ժամանակ, Գորկին հանդես եկավ ելույթով, որն այնուհետև տպագրվեց «Հրեաների մասին» անվանումով հոդվածով և «Բունդ» ու «Ջարդ» հոդվածների հետ միասին, Գորկին կազմեց առանձին գիրքը հրեական հարցի վերաբերյալ, որն էլ լույս տեսավ նույն տարում։ Նյույորքյան ելույթի ժամանակ Գորկին մասնավորապես հայտարարեց` «Մարդկության առաջադիմության և լուսավորության, հոգնեցուցիչ և դժվարին ճանապարհի բոլոր փուլերում հրեաները կանգնած են եղել որպես կենդանի բողոքական և հետազոտող։ Նա մշտապես եղել է այն փարոսը, որը հպարտորեն և բարձր անդադար լուսավորել է ամբողջ աշխարհը,  անառարկելիորեն  բողոք ներկայացնելով այն ամենի դեմ ինչը կեղտոտ է, մարդկային կյանքում տեղ գտած ստորությունների անմարդկային բռնությունների, կոպիտ գործողությունների, հոգևոր տգիտության և գարշելի գռեհկության դեմ։ Հետագայում Գորկին իր ելույթում նշում է, որ «հրեաներին սարսափելի ատելու պատճառներից մեկն այն է, որ նրանք աշխարհին տվեցին քրիստոնեությունը, որը ճնշեց գազանը մարդու մեջ և արթնացրեց նրա խիղճը` մարդկանց հանդեպ սիրո զգացումը, բոլոր մարդկանց բարօրության մասին մտածելու անհրաժեշտությունը»։
Հետագայում գիտնականներն ու պատմաբանները շատ բանավիճեցին Գորկու հետ՝ քրիստոնեությունը որպես հրեական կրոն ընկալելու տարօրինակ հասկացության մասին, ոմանք դա վերագրում էին գրողի Աստծո Օրենքի և կրոնական գիտելիքների մասին հիմնարար կրթության բացակայությանը, իսկ մյուսները հարկ համարեցին ճշգրտում կատարել պատմական ենթատեքստում։ Միևնույն ժամանակ, գիտնականների և գրականագետների հետաքրքրությունը առաջացրեց նաև Գորկու հետաքրքրությունը Հին Կտակարանի և, մասնավորապես, «Հոբի» նկատմամբ։
Նախահեղափոխական Ռուսաստանում առանձին գրականագետներ Գորկուն կասկածում էին հակասեմիտիզմի մեջ։ Նման ենթադրությունների պատճառը գրողի որոշ կերպարների խոսքերն էին. օրինակ՝ Գրիգորի Օրլովը «Օրլովի ամուսինները» պատմվածքի առաջին խմբագրությամբ։ Քննադատների մի մասը «հակասեմիտիստական» տեսանկյունից ընկալեց նաև «Կայեն և Արտյոմ» պատմվածքը։ Ավելի ուշ, ժամանակաշրջանի գրականագետները նշեցին, որ պատմվածքը երկիմաստ է, այսինքն՝ այն հնարավորություն է տալիս բազմակի մեկնաբանություններ անել, տարբեր իմաստներով հասկանալ այն՝ նույնիսկ հակառակը և փոխադարձաբար բացառող, մինչդեռ իրական հեղինակի մտադրությունը հայտնի էր միայն Գորկուն։
1986 թվականին Իսրայելում ռուսերեն լույս տեսած «Գորկին և հրեական հարցը» ժողովածուի նախաբանում նրա հեղինակ-կազմողներ Միխայիլ (Մելեխ) Ագուրսկին և Մարգարիտա Շկլովսկայան խոստովանեցին. «հազիվ թե գտնվի 20-րդ դարի որևէ ռուս մշակութային և հասարակական գործիչ, որը այդքան քաջածանոթ լիներ հրեական խնդիրներին, հրեական մշակութային արժեքներին, հրեական պատմությանը և հրեա ժողովրդի քաղաքական և հոգևոր ձգտումներին, քան Մաքսիմ Գորկին»։
Գորկու սեքսուալություն
Գորկու բարձր սեքսուալությանը արտացոլվում է նրա ստեղծագործություններում, որը նկատվել էր նրա ժամանակակիցներից շատերի կողմից և առեղծվածային հակասության մեջ էր գտնվում նրա երկարատև ծանր խրոնիկ հիվանդության հետ, որն էլ ընդգծում էին շատ գրողներ ու գրականագետներ` Դմիտրի Բիկովը և Պավել Բասինսկին։ Ընդգծվում էր Գորկու օրգանիզմի տղամարդկային բնույթի յուրահատուկ առանձնահատկությունները, նա ֆիզիկական ցավ չէր զգում, տիրապետում էր գերմարդկային մտավոր աշխատունակությամբ, որը շատ հաճախ դրսևորվում էր նրա արտաքին տեսքում, ինչը հաստատում էին նրա լուսանկարներից շատերը։ Այս առումով կասկածի տակ է դրվում թոքախտի ախտորոշման ճշգրտությունը, որը, ըստ ընդհանուր էպիկրիզի զարգացել էր Գորկու մոտ 40 տարի շարունակ, հակաբիոտիկների բացակայության պայմաններում, այնուամենայնիվ գրողը իր ողջ կյանքի ընթացքում պահպանել է աշխատունակությունը, կայունությունը, խառնվածքը և ակնառու տղամարդկային ուժը, մինչև մահ։ Դրա ապացույցն է Գորկու բազմաթիվ ամուսնությունները, սիրային հրապուրանքները և կապերը, որոնք ուղեկցվում են նրա գրական ամբողջ կարիերայի ընթացքում և հաստատվում բազմաթիվ անկախ աղբյուրների կողմից։ Դեռևս 1906 թվականին Նյու Յորքում բնակվող Լեոնիդ Անդրեևին ուղղված նամակում Գորկին, որը նոր էր ժամանել Ամերիկա, նշում էր. «Այստեղ հետաքրքիր է մարմնավաճառությունն ու կրոնը»։ Գորկու ժամանակակիցների շրջանում տարածված էր այն կարծիքը, որ Կապրիում «Գորկին հյուրանոցներում ոչ մի սպասուհու բաց չէր  թողնում»։ Գրողի անձի այս որակները իրենց դրսևորումն են ստանում նրա արձակում։ Գորկու վաղ շրջանի գործերը զգուշավոր և մաքրաբարո են, բայց հետագայում ինչպես նշում է Դմիտրի Բիկովը. «Նա դադարում է ամաչել որևէ բանից՝ հեռանալով բարոյականությունից, նա սեռական ակտը նկարագրվում է ցինիկաբար, կոպիտ, հաճախ զզվանք առաջացնելով»։ Գորկու հայտնի սիրուհիներից բացի, հուշավիպագիրներ Նինա Բերբերովան և Եկատերինա Ժելյաբուժսկայան վկայում էին, Գորկու և գրող Ալեքսանդր Տիխոնովի (Սերեբրով) կնոջ Վարվառա Շայկևիչի հետ սիրային կապի մասին, որի դուստրը Նինան (ծնվ. 1910 թվականի փետրվարի 23-ին) ապշեցրել է ժամանակակիցներին Գորկու հետ նմանությամբ։ Պրոլետարական դասականի համար չափազանց անպատվաբեր էր, որ նրա ծանոթների շրջանում շրջանառվում էր այն վարկածը, որ Գորկին կապված է իր հարսի Նադեժդայի հետ, որին նա տվել էր Տիմոշա մականունը ։ Ըստ Կոռնեյ Չուկովսկու հուշերի՝ Գորկու վերջին սիրուհին՝ Մարիա Բուդբերգը, գրողին գրավել է ոչ այնքան գեղեցկությամբ, որքան «անհավանական սեռական գրավչությամբ»։ Հրաժեշտի ամուր, առողջ գրկախառնումների և կրքոտից բաժանվելու մասին արդեն մահացող Գորկու ոչ եղբայրական համբույրների մասին է հիշում նրա տնային բուժքույր Լիպան Օ. Շ. Չերտկովան ։
Գորկու հիպերսեքսուալությունը կապված է նրա պատանեկության տարիների իրադարձությունների հետ։ Ըստ գրականագետների շրջանում տարածված վարկածի՝ 17-ամյա Ալյոշա Պեշկովի անմեղության կորստի պատմությունը նկարագրվում է «Մի անգամ աշնանը» պատմվածքում, որտեղ հերոսը գիշերում է մարմնավաճառի հետ գետի ափին՝ նավակի տակ։ Հանգուցյալ Գորկու ուշ շրջանի գործերից հետևում է, որ պատանեկության տարիներին նրան դուր չի եկել մարմնական հարաբերությունները, որոնք հիմնված չեն եղել հոգևոր մերձեցման վրա։ «Առաջին սիրո մասին» պատմվածքում Գորկին գրում է. «Ես հավատում էի, որ կնոջ հետ հարաբերությունները չեն սահմանափակվում ֆիզիկական մերձեցմամբ, որը ես գիտեի դրա պարզունակ անասնական ձևով, այդ գործողությունը ինձ մոտ գրեթե զզվանք առաջացրեց, չնայած այն բանին, որ ես բավականին ուժեղ զգայական երիտասարդ էի և հեշտությամբ գրգռվող երևակայություն ունեի» ։
Գնահատականներ
«Դու նման էիր մի բարձր կամարի, գցված երկու աշխարհների միջև՝ անցյալի և ապագայի, ինչպես նաև Ռուսաստանի և Արևմուտքի միջև», - գրել է Ռոմեն Ռոլանը Գորկուն 1918 թվականին ։
Իվան Բունինը, ով հաղթել էր Գորկուն գրականության Նոբելյան մրցանակի համար մրցույթում, ընդունեց Գորկու «վարպետությունը», բայց նրա մեջ չտեսավ մեծ տաղանդ և նրա աշխարհահռչակ համբավը համարեց «անզուգական արժանի լինելուն» ։ Ալդանովին ուղղված նամակում Բունինը գրել է. «Ես հենց նոր առաջին անգամ կարդացի Գորկու «Իմ համալսարանները»։ Դա միանգամայն հրեշավոր բան է, առանց չափազանցության՝ տոգորված խաբեությամբ, պարծանքով և այնպիսի տհաճ անպարկեշտությամբ, որը հավասարը չունի ողջ ռուս գրականության մեջ» ։ Վտարանդիության ընթացքում նա բազմիցս հրապարակավ քննադատել էր Գորկուն բոհեմական կենսակերպի, եվրոպական հանգստավայրերում հարմարավետ պայմաններում երկար բնակվելու, խոշոր չափերի ունեցվածք ունենալու, որը չափազանց էր Ռուսաստանում պրոլետար գրողի համար և հասարակության մեջ թատերական պահվածքի համար։ Գրողների և այլ ստեղծագործական գործիչների ընկերություններում, Գորկին, ըստ Բունինի, միտումնավոր իրեն պահում էր անպարկեշտ և անբնական, «նա չէր նայում հասարակությանը, նստում էր հայտնի մարդկանցից երկու կամ երեք ընտրված ընկերների շրջապատում՝ կատաղած խոժոռ դեմքով, զինվորականի նման (միտումնավոր զինվորականի նման) հազալով՝ ծխում էր ծխախոտը ծխախոտի ետևից, խմում կարմիր գինի, - միշտ խմում էր լիքը բաժակով, առանց շունչ քաշելու մինչև բաժակի տակը, - երբեմն բարձրաձայն ընդհանուր օգտագործման համար ինչ որ խրատական խոսք կամ քաղաքական մարգարեություն էր ասում և նորից ձևացնելով, թե շրջապատում որևէ մեկին չի նկատում, խոժոռ հայացքով ժպտալով՝ մատներով թխկթխկացնում էր սեղանին՝ այնուհետև անփույթ անտարբերությամբ բարձրացնելով հոնքերը և ճակատի կնճիռները, նա խոսում էր միայն ընկերների հետ, բայց նրանց հետ էլ խոսում էր հարևանցիորեն, չնայած առանց դադարի ...»: Հիշատակվում է նաև մի մեծ խնջույք, որը Գորկին կազմակերպել էր մոսկովյան ռեստորանում 1902 թվականի դեկտեմբերին Մոսկվայի արվեստի թատրոնում իր «Հատակում» պիեսի պրեմիերայից հետո, որը նվիրված էր անապաստարաններին, աղքատներին, քաղցածներին և օթևանատների ցնցոտիավոր բնակիչներին։
Ալեքսանդր Կուպրինը Գորկու վերաբերյալ վիճահարույց կարծիքներ է հայտնել։ Մի հոդվածում նա խոստովանում է, որ անցյալում նա Գորկուն համարում էր իր ժամանակի ամենատաղանդավոր ռուս գրողը ։ Մյուսներում նա գրողին անվանում է անճաշակ, անգրագետ , նախատում է «մտքերի կույտի համար» ։
Վասիլի Ռոզանովը հասուն Գորկուն բնութագրում է որպես «ամբարտավան արհեստավոր»՝ նշելով, որ նա միշտ այդպիսին չի եղել, «նա ծնվել է համեստ, հոգով և որոշակի տաղանդով»։ Գրող Գորկուն, ըստ Ռոզանովի համոզման, կործանել էր ընդդիմադիր մտածող գրողների և խմբագիրների հետ համագործակցությունը։ Նա Գորկուն համարում էր ոչ ինքնուրույն գործիչ, որը ղեկավարվում էր հեղափոխականորեն տրամադրված միջավայրի կողմից, «Գորկին ինքը՝ լիովին անկիրթ մարդ էր, հազիվ գրագետ, կամ չէր մտածում կամ շատ քիչ էր մտածում, նրա փոխարեն մտածում էին մյուսները՝ «ճաղատ ծերերը» և «անգործունակ արմատականները» ։
Գորկու գրական արժանիքների մասին ոչ դրական կարծիք է հայտնել 20-րդ դարի սկզբի հայտնի քննադատ Յուլիյ Այխենվալդը։ Նա նախատում է Գորկուն գռեհիկության, միօրինակության, խրատամոլության, ճղճիմ և տափակ աֆորիզմների և առակների համար։ Ըստ Այխենվալդի՝ Գորկու հերոսները իրական մարդկանց տպավորություն չեն թողնում, դրանք պատրաստված են մեկ կաղապարով, չունեն անհատական լեզու, խոսում են՝ «միօրինակ ոճով խառնվածքով  հաշտ և խորամանկ, խոսելով սեթևեթանքով և բառախաղով»։ Այխենվալդը Գորկուն բնութագրում է որպես ցածրակարգ մտավորական, որը, չնայած իր հարուստ կենսափորձին, չէր կարողացել հաղթահարել մահացող գրքայնությունը։ «Տատանվելով բնության և կրթվածության միջև, նա հեռացավ ինքնաբուխ տգիտությունից և չհասավ իսկական և հանգիստ գիտելիքների, և այն իրենից ներկայացնում է մի տեսակ անձնավորված միջանցք և հետևաբար, նա, իր գրական գործի ամբողջականության մեջ, մեզ ներկայացվում է որպես խորը ոչ մշակութային երևույթ» ։
Մշակույթի բացակայության համար Գորկուն նախատել է նաև Զինաիդա Գիպպիուսը «Գորկին ինձ չի վիրավորել (ես երբեք նրան չեմ սիրել) և չի զարմացրել (ես նրան միշտ բավականին պարզ եմ տեսել)։ Այս մարդը, առաջին հերթին, ոչ միայն կուլտուրական չէր, այլև անընդունակ էր մշակութային տեսանկյունից» ։
Ռուս գրականության վերաբերյալ դասախոսություններում Վլադիմիր Նաբոկովը գրել է, որ Գորկու գեղարվեստական տաղանդը մեծ արժեք չունի, բայց Գորկին զուրկ չէր հետաքրքրությունից, որպես Ռուսաստանի հասարակական կյանքի վառ դրսևորում ։
Նաբոկովյան նմանատիպ գնահատական է տվել Գորկու ստեղծագործություններին Դմիտրի Մերեժկովսկին. «Հեղինակի բոլոր քնարական գործերը, բնության նկարագրությունները, սիրային տեսարանները լավագույն դեպքում միջակ են, իսկ վատագույն դեպքում վատագույն գրականություն։ Բայց նրանք, ովքեր այս կասկածելի պոեզիայի համար Գորկու մեջ չեն տեսնում սոցիալական, կյանքի նշանակալի դրսևորումներ, ավելի շատ են սխալվում, քան նրանք, ովքեր նրան տեսնում են որպես մեծ բանաստեղծ» ։
Համանման կերպով է բնութագրում Գորկուն Բորիս Զայցևը. «Աննշան է արվեստում, բայց նշանակալի, որպես վաղ շրջանի Ավազակ-Սոխակը»։ Զայցևը նշում է Գորկու վատ կրթությունը, անճաշակությունը, ապրելակերպի անհամապատասխանությունը հայտարարված արժեքներին ։
Անտոն Չեխովը շատ նամակներում համակրելիորեն է խոսում Գորկու մասին՝ ընդունելով նրա ակնառու տաղանդը։ Միևնույն ժամանակ Սումբատովին ուղղված նամակում նա գրել է, որ ժամանակի ընթացքում Գորկու գործերը կմոռացվեն, չնայած ինքը դժվար թե մոռացվի ։
Տաուրագնաս
Տաուրագնաս (Tauragnas), լիճ Լիտվայում։
Մաքսիմ Գորկի
Գնահատականներ
Վյաչեսլավ Պեցուխի կարծիքով խորհրդային տարիներին Գորկու կարևորությունը որպես գրողի գերագնահատվել է գաղափարական դիրքերից։ «Ըստ էության Գորկին ոչ խորամանկ էր, ոչ էլ չարագործ, ոչ էլ մանկուց խրատատու, բայց նա նորմալ ռուս իդեալիստ էր, հակված մտածելու կյանքի ուրախ պահերի ուղղությամբ՝ սկսած այն պահից, երբ այն ընդունում է անցանկալի հատկություններ», - նշել է Պետցուխը «Գորկի Գորկի» էսսեում։ «Գորկուն ծնել է ռուս գյուղացու նկատմամբ մյուս աշխարհին անհայտ մտավորականության մեղքի բարդույթը», ենթադրում էր «Ex libris NG» հրատարակությունը «Դարի անձինք» նախագծի խմբագրականի հոդվածում։ Գրականագետները նախահեղափոխական Գորկուն անվանել են «ռուսական  լիբերալիզմի և ժողովրդավարության թանգարանի լավագույն ցուցանմուշներից մեկը», միևնույն ժամանակ, «Պառավ Իզերգիլը» մարգարեական պաթոսում ի հայտ է գալիս ոչ անվնաս նիցշեականությունը ։
Տաուրագնաս
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Լիտվայի լճեր Կատեգորիա:Եվրոպայի լճեր Կատեգորիա:Լճեր այբբենական կարգով
Մաքսիմ Գորկի
Գնահատականներ
Գրականագետ Պավել Բասինսկին, կարևորելով Գորկու հզոր ինտելեկտը և ֆանտաստիկ հանրագիտարանային գիտելիքները, բազմամյա ծառայությունը Գորկու սոցիալիզմի և «կոլեկտիվ մտքի» դոգմաներին, որը ձեռք է բերել ծայրաստիճան արագորեն` բուռն, չսովոր մանկությունից հետո, մարդու հումանիստական գաղափարն անվանում է առավել արժեքավոր և դժվար է բացատրել իր աշխարհայացքում և Գորկի՝ նոր, հետմոդեռն «Մարդու կրոնի» ստեղծող (միայն այս հեղափոխական իմաստով մենք պետք է հասկանանք գրողի «աստվածաշինության» պարադոքսը)։ Մարդուն իր գործերում ուսումնասիրելու արվեստը և ներսից հակասող մարդկային բնույթը ստիպեցին գրողին, ըստ Բասինսկու, դառնալու «իր ժամանակի հոգևոր առաջնորդը» և ստեղծելու «Դանկոյի մասին լեգենդը», որտեղ գլխավոր կերպարում հանդես է եկել հենց ինքը՝ Գորկին ։
Թեյլոր շրջան (Արևմտյան Վիրջինիա)
Թեյլոր շրջան (Taylor County), ԱՄՆ Արևմտյան Վիրջինիա նահանգի 55 վարչական միավորներից մեկը։ Ընդհանուր տարածությունը 448 կմ² է, բնակչությունը՝ 16, 895 մարդ (2010 թ. տվյալներով) ։ Շրջկենտրոնն է Գրաֆթոն բնակավայրը ։ Կազմավորվել է 1844 թ. ։
Մաքսիմ Գորկի
Գորկին և շախմատը
Գորկին հմուտ շախմատիստ էր, շախմատային խաղերը հայտնի են նաև նրա հյուրերի շրջանում։ Նրան են պատկանում մի քանի արժեքավոր դիտարկումներ շախմատային թեմայի վերաբերյալ, այդ թվում՝ Լենինի մահախոսականում, որը գրվել է 1924 թվականին։ Եթե այս մահախոսականի նախնական խմբագրականում շախմատը հիշատակվում է միայն մեկ անգամ, ապա վերջնական խմբագրականում Գորկին ներկայացրեց պատմվածք Իտալիայի Կապրի կղզում Ալեքսանդր Բոգդանովի և Լենինի միջև կայացած շախմատային խաղերի մասին։ Պահպանվել են 1908 թվականին (ապրիլի 10-ից (23) մինչև ապրիլի 17-ը (30)) Կապրիում կատարված մի շարք սիրողական լուսանկարներ, երբ Լենինը հյուրընկալվել էր Գորկու մոտ։ Լուսանկարները կատարվել են տարբեր ռակուրսներից և պատկերել են Լենինի խաղը Գորկու և հայտնի հեղափոխական մարքսիստ, բժիշկ և փիլիսոփա Բոգդանովի հետ ։ Այդ բոլոր լուսանկարների հեղինակը (կամ դրանցից առնվազն երկուսի) հեղինակը Յուրի Ժելյաբուժսկին էր, Մարիա Անդրեևայի որդին և Գեորկու որդին, իսկ ապագայում` սովետական խոշոր օպերատոր, ռեժիսոր և սցենարիստ։ Այդ ժամանակ նա քսան տարեկան երիտասարդ էր ։
Թեյլոր շրջան (Արևմտյան Վիրջինիա)
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Վիրջինիա նահանգի շրջաններ
Մաքսիմ Գորկի
Հուշարձաններ
Մաքսիմ Գորկու հուշարձաններ են տեղադրված շատ քաղաքներում, այդ թվում`
Ֆիլատելիայում
Մաքսիմ Գորկին պատկերված է փոստային նամականիշների վրա՝
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուս արձակագիրներ Կատեգորիա:Ռուս բանաստեղծներ Կատեգորիա:Մահվան պատճառը վիճարկելի Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ Կատեգորիա:Խորհրդային դրամատուրգներ Կատեգորիա:20-րդ դարի վիպասաններ Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա Կատեգորիա:Գրականագետներ Կատեգորիա:Մաքսիմ Գորկի Կատեգորիա:Մաքսիմ Գորկու ստեղծագործությունների էկրանավորումներ Կատեգորիա:Ռուս հրապարակախոսներ Կատեգորիա:Ռուս լրագրողներ Կատեգորիա:Ռուս դրամատուրգներ Կատեգորիա:Խորհրդային տղամարդ գրողներ Կատեգորիա:Ռուս գրողներ Կատեգորիա:Ռուս աթեիստներ Կատեգորիա:Խորհրդային բանաստեղծներ Կատեգորիա:Խորհրդային վիպասաններ Կատեգորիա:Ռուս քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Խորհրդային պատմվածքագիրներ Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Դորոժնո-Ռեմոնտնի Պունկտ (գյուղ, Գագարինսկի շրջան)
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 43 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Գագարինսկի շրջանի բնակավայրեր