cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Մաքսիմ Գորկի
Մաքսիմ Գորկի (իսկական անունը՝ Ալեքսեյ Մաքսիմովիչ Պեշկով , Алексей Максимович Пешков,  , կիրառվում է նաև գրողի իսկական անվան և կեղծանվան համակցությունը՝ Ալեքսեյ Մաքսիմովիչ Գորկի), ռուս խորհրդային գրող, արձակագիր, դրամատուրգ, սոցիալիստական ռեալիզմ գրական ուղղության հիմնադիր և քաղաքական ակտիվիստ, ԽՍՀՄ Գրողների միության ստեղծման նախաձեռնող և այդ միության վարչության առաջին նախագահ։ Աշխարհում նշանակալի և հայտնի ռուս գրողներից և մտածողներից մեկը։
5 անգամ առաջադրվել է Գրականության Նոբելյան մրցանակի ՝ 1918, 1923, երկու անգամ 1928 և 1933 թվականներին ։ Սկսելով ռոմանտիկ նովելներից, արձակ երգերից և պատմվածքներից՝ 1901 թվականին Գորկին անցավ դրամատուրգիային։ 19-րդ և 20-րդ դարերի սահմանագծին նա հայտնի դարձավ որպես հեղափոխական ոգով ստեղծագործությունների հեղինակ՝ անձամբ մոտ լինելով սոցիալ դեմոկրատների հետ և գտնվելով ցարական ռեժիմի ընդդիմության շարքերում։ Գրողի ստեղծագործական կենսագրության ծաղկումը նշանավորվեց ակնարկների, ինքնակենսագրական վիպակների, պիեսների, երկու խոշոր վեպերի շարքով, ինչպես նաև հրապարակախոսական վավերագրական ժանրի պատմվածքներով։
Գորկու ստեղծագործությունների հիմնական պաթոսը «նոր մարդկանց» մասին երազանքներն էին, որոնք անվախ և ազատ էին, ունեին բարձր մտավոր և ֆիզիկական ընդունակություններ, գերազանցելով բոլոր հնարավորությունները կարող էին հասնել գերագույն նպատակի, չբացառելով անմահությունը։
Վտարանդիության մեջ անցկացրել է ավելի քան 18 տարի, ընդ որում՝ 15 տարի Իտալիայում, առանց որևէ օտար լեզվի տիրապետելու ։
20-րդ դարի սկզբին նա դարձավ ասվածաշինության գաղափարախոսներից մեկը, 1909 թվականին նա օգնեց այդ ուղղության ներկայացուցիչներին Կապրիե կղզում բանվորների համար դպրոց բացելու հարցում, որը Վլադիմիր Լենինը կոչեց «աստվածաշինության գրական կենտրոն»։
Գորկին ղեկավարել է երեք խոշոր հրատարակչություններ՝ «Գիտելիք», «Առագաստ» և «Համաշխարհային գրականություն» (1902 թվականից մինչև 1921 թվականը), գրահրատարակչական գործունեության մեջ ներդնելով նորարարական մոտեցումներ։
Չնայած այն բանին, որ Գորկին որոշ ժամանակ բոլշևիկյան խմբակցության խոշոր հովանավորներից էր, սկզբնական շրջանում թերահավատորեն էր վերաբերվում Հոկտեմբերյան հեղափոխությանը և Խորհրդային իշխանությանը։ Նա բոլշևիկներին բարեխոսում էր ձերբակալվածների և մահվան դատապարտվածների համար։ Խորհրդային Ռուսաստանում մի քանի տարի մշակութային և իրավապաշտպան գործունեություն իրականացնելուց հետո 1920-ական թվականներից բնակվել է արտասահմանում (Բեռլին, Մարիենբադ, Սորենտո)։ 1932 թվականին վերջնականապես վերադարձավ ԽՍՀՄ։
Գորկին ԽՍՀՄ-ում ամենաշատ հրատարակված խորհրդային գրողն է։ 1918-1986 թվականներին 3556 հրատարակությունների ընդհանուր տպաքանակը կազմել է 242,621 միլիոն օրինակ։ Եթե հաշվի առնենք բոլոր ռուս գրողներին, Գորկին զիջում է միայն Լև Տոլստոյին և Ալեքսանդր Պուշկինին ։ Գորկու ստեղծագործությունների ամբողջական հավաքածուն կազմում է 60 հատոր, գեղարվեստական ստեղծագործությունները հրատարակվել են 1968-1973 թվականներին, հրապարակախոսական աշխատանքները` 1985 թվականից հետո, նամակները մինչ օրս դեռևս ամբողջությամբ չեն հրապարակվել։ 1932 թվականից մինչև 1990 թվականը Գորկու անունը կրել է նրա հայրենի Նիժնի Նովգորոդ քաղաքը։
Մաքսիմ Գորկի կեղծանունն առաջին անգամ հայտնվել է 1892 թվականի սեպտեմբերի 12-ին, թբիլիսյան «Կովկաս» թերթում հրապարակված «Մակար Չուդրա» պատմվածքի տակ դրված ստորագրությամբ։
Մանկություն
Ալեքսեյ Մաքսիմովիչ Պեշկովը ծնվել է 1868 թվականին Նիժնի Նովգորոդում, Կովալիխինսկի փողոցի վրա գտնվող քարե հիմքով մեծ փայտե տանը, որը պատկանում էր նրա պապիկին՝ ներկագործական արհեստանոցի սեփականատեր Վասիլի Վասիլևիչ Կաշիրինին։ Տղան ծնվել էր ատաղծագործ Մաքսիմ Սավվատևիչ Պեշկովի (1840-1871) ընտանիքում, որը աստիճանազրկված սպայի որդի էր։ Ըստ մեկ այլ վարկածի, որը մի շարք գրականագետներ անտեսում են, գրողի կենսաբանական հայրը եղել է աստրախանյան նավատորմի գրասենյակի կառավարիչ Ի. Ս. Կոլչինը ։ Մկրտվել է որպես ուղղափառ։ Երեք տարեկանում Ալյոշա Պեշկովը հիվանդացել է խոլերայով, բայց կարողացել է դիմակայել հիվանդությանը։ Որդուց վարակվելով խոլերայով` Մ. Ս. Պեշկովը մահանում է 1871 թվականի հուլիսի 29-ին Աստրախանում, որտեղ կյանքի վերջին տարիներին աշխատում էր նավատորմի գրասենյակի կառավարիչ։ Ալյոշան համարյա չէր հիշում ծնողներին, բայց մերձավորների պատմելով, նրանք խորը տպավորություն էին թողել նրա վրա, նույնիսկ «Մաքսիմ Գորկիի» կեղծանունը հին նիժնեգորոդցիների պատմելով նրա կողմից վերցվել է 1892 թվականին ի հիշատակ Մաքսիմ Սավվատևիչի։ Ալեքսեյի մայրը` Վարվառա Վասիլևնան, ծննդյամբ` Կաշիրինա (1842-1879), քաղքենիական ընտանիքից էր, վաղ այրիացավ և երկրորդ անգամ ամուսնացավ, մահացավ 1879 թվականի օգոստոսի 5-ին` թոքախտից։ Մաքսիմի տատիկը` Ակուլինա Իվանովնան փոխարինեց ծնողներին։ Գորկու պապիկը՝ Սավվատի Պեշկովը, ծառայեց որպես սպա, սակայն աստիճանազրկվեց և աքսորվեց Սիբիր «ցածր դասի զինվորականների հետ դաժան վերաբերմունքի համար»։ Նրա որդին՝ Մաքսիմը, հինգ անգամ փախավ հորից և17 տարեկանում վերջնականապես հեռացավ տանից ։
Վաղ տարիքում որբանանալով, Ալեքսեյը մանկական տարիները անցկացրել է մայրական պապի՝ Վասիլի Կաշիրինի ընտանիքում, Նիժնի Նովգորոդում, Փոստատան փողոցում գտնվող տանը, որտեղ 1933 թվականին տեղակայվեց թանգարանը (պաշտոնապես բացվեց 1938 թվականին)։ 11 տարեկանից ստիպված էր գումար վաստակել, գնալ «մարդկանց մեջ», աշխատել խանութում, շոգենավի խոհանոցում սպասք լվացող, հացթուխ, սովորել սրբանկարչական արվեստանոցում։
Ալեքսեյին կարդալ սովորեցրել է մայրը, Կաշիրին պապը սովորեցրել է եկեղեցական գրագիտության հիմունքներ։ Կարճ ժամանակ սովորել է ծխական դպրոցում, այնուհետև, հիվանդանալով ծաղիկ հիվանդությամբ, ստիպված դադարեցնում է ուսումը դպրոցում։ Այնուհետև երկու դասարան սովորել է Կանավինի արվարձանի տարրական դպրոցում, որտեղ բնակվում էր մոր և խորթ հոր հետ։ Դպրոցի ուսուցչի և քահանայի հետ Ալեքսեյի փոխհարաբերությունները ծանր էին ընթանում։ Գորկու վառ հիողությունները կապված են Աստրախանի և Նիժնի Նովգորոդի եպիսկոպոս Քրիսանֆի դպրոց այցելության հետ։ Քահանայապետը դասարանից առանձնացրեց Պեշկովին, երկար և ուսանելի զրույց ունեցավ տղայի հետ, գովաբանեց նրա սրբերի կյանքի և սաղմոսների մասին գիտելիքները և խնդրեց որ իրեն պահի բարեկիրթ և «չարությոն չանի»։ Սակայն եպիսկոպոս Ալեքսեյի հեռանալուց հետո, հակառակ Կաշիրին պապիկի կտրատեց նրա սիրելի սրբերի դեմքերը մկրատով։ Կենսագրության մեջ Պեշկովը նշում է, որ մանկական տարիներին ինքը չէր սիրում եկեղեցի գնալ, բայց պապը նրան ստիպում էր եկեղեցի հաճախել, ընդ որում խոստովանության և հաղորդության մասին ընդհանրապես չի հիշատակվում։ Դպրոցում նրան համարում էին դժվար դաստիարակվող անչափահաս։ Գորկու աթեիստական աշխարհայացքը պահպանվել է նրա ողջ կյանքի ընթացքում, դառնալով հարգարժան գրող նա ասել է. «Աստված հորինված է և վատ է հորինված, որպեսզի ամրապնդվի մարդու իշխանությունը ժողովրդի վրա, դրա համար էլ հենց պետք է այն միայն մարդ-տիրոջը, իսկ աշխատավոր ժողովրդի համար այն բացահայտ թշնամի է» ։
Պեշկովը կարդում էր շատ և ագահաբար, մի քանի տարի անց նա վստահորեն ուսումնասիրում և մեջբերումներ էր կատարում իդեալիստ-փիլիսոփաներ Նիցշեին, Գարտմանին, Շոպենհաուերին, Կարոյին, Սելլիին, երեկվա թափառաշրջիկը ապշեցնում էր իր դիպլոմավորված ընկերներին դասականների ստեղծագործությունների իմացությամբ։ Այնուամենայնիվ, 30 տարեկան հասակում Պեշկովը գրում էր կիսագրագետ ուղղագրական և կետադրական բազմաթիվ սխալներով, որոնք երկար ժամանակ ուղղում էր նրա կինը՝ պրոֆեսիոնալ սրբագրիչ Եկատերինան։
Երիտասարդ տարիներից սկսած իր ողջ կյանքի ընթացքում Գորկին մշտապես կրկնում էր, որ չի «գրում», այլ միայն «սովորում է գրել»։ Երիտասարդ տարիներից սկսած գրողը իրեն անվանում էր մարդ, որն «աշխարհ է եկել, որպեսզի չհամաձայնվի» ։
Մանկությունից Ալեքսեյը պիրոման էր, չափազանց սիրում էր վառվող կրակով հմայվել։
Գրաքննադատների ընդհանուր կարծիքով՝ Գորկու ինքնակենսագրական եռապատումը, որն ընդգրկում է «Մանկություն», «Մարդկանց մեջ» և «Իմ համալսարանները» վիպակները, չի կարելի դիտարկել որպես վավերագրական, ավելի շատ նրա վաղ կենսագրության գիտական նկարագրություն։ Այս գեղարվեստական ստեղծագործություններում նկարագրված իրադարձությունները ստեղծագործաբար վերարտադրում են հեղինակի երևակայությունները հեղափոխական դարաշրջանի համատեքստում, երբ գրվել են Գորկու այս գրքերը։ Կաշիրինների և Պեշկովների ընտանեկան գծերը դասավորված են դիցաբանորեն, գրողը ոչ միշտ է նույնացնում իր հերոսի Ալեքսեյ Պեշկովի անձը իր հետ, եռապատման մեջ հանդես են գալիս ինչպես իրական, այնպես էլ մտածածին իրադարձություններ և կերպարներ, որոնք բնորոշ են Գորկու երիտասարդ տարիներին։
Գորկին մինչև իր զառամյալ տարիքը համարում էր, որ ինքը ծնվել է 1869 թվականին, 1919 թվականին Պետրոգրադում լայնորեն նշվում էր նրա 50-ամյա «հոբելյանը»։ Գրողի 1868 թվականին ծնվելու փաստը հաստատող փաստաթղթերը (ծննդյան գրառումները, մարդահամարի տվյալները և պետական պալատի փաստաթղթերը), հայտնաբերվել են 1920-ական թվականներին Գորկու կենսագիր, քննադատ և գրականության պատմագիր Իլյա Գրուզդևի և տեղացի էնտուզիաստների կողմից և առաջին անգամ հրատարակվել են «Գորկին և նրա ժամանակը» գրքում։
Երբ աշխատակցում էր գավառական լրագրերին, նրա կեղծանունն էր Иегудиил Хламида։ «Գորկի» (բառացիորեն՝ դառը) կեղծանունը սկսեց օգտագործել 1892 թվականից, երբ աշխատակցում էր Թիֆլիսի «Кавказ» (Կովկաս) թերթին։ Այդ անվանումը արտացոլում էր նրա աճող զայրույթը ռուսաստանյան կյանքից և դառը ճշմարտությունն ասելու վճռականությունը։ Գորկու առաջին գիրքը, «Очерки и рассказы» («Ակնարկներ և պատմվածքներ»), 1898 թվականին սենսացիոն հաջողություն ունեցավ և այդպիսով սկսվեց գրողի նրա կարիերան։ Նա անընդմեջ գրում էր՝ համարելով գրելը ոչ այնքան գեղագիտական զբաղմունք, որքան բարոյական և քաղաքական գործունեություն, որ կարող է փրկել աշխարհը։ Նա նկարագրում էր ամենացածր խավի, աղքատ մարդկանց կյանքը՝ բացահայտելով նրանց դժվարությունները, նրանց նսեմացումը և բիրտացումը, ինչպես նաև նրանց կողմից ցուցաբերվող մարդկայնության նշանները։
Պատանեկություն և առաջին քայլեր գրականության մեջ
1884 թվականին Ալեքսեյ Պեշկովը փորձեց ընդունվել Կազանի համալսարան, բայց անհաջողության մատնվեց։ Այդ տարի համալսարանի կանոնադրությամբ կտրուկ նվազեցվել էին աղքատ խավի դիմորդների տեղերը, բացի այդ Պեշկովը չուներ միջնակարգ կրթության վկայական։ Աշխատում էր նավահանգստում, որտեղ սկսեց այցելել հեղափոխականորեն տրամադրված երիտասարդության հավաքներին, ծանոթացավ մարքսիստական գրականությանը և քարոզչական աշխատանքներին։ 1885-1886 թվականներին աշխատել է Վ. Սեմյոնովի հացի փռում՝ ոլորաբլիթների արտադրամասում։ 1887 թվականից նա սկսեց աշխատել նարոդնիկ Անդրեյ Ստեպանովիչ Դերենկովի (1858-1953) հացաբուլկեղենի արտադրամասում, որի եկամուտներն ուղղվում էին ընդհատակյա խմբակների, ինքնակրթության և Կազանի նարոդնիկական շարժման հետ կապված ծախսերի ֆինանսական օժանդակությանը։ Նույն թվականին նա կորցրեց տատիկին և պապիկին, Ա. Ի. Կաշիրինան մահացավ փետրվարի 16-ին, Վ. Վ. Կաշիրինը՝ մայիսի 1-ին։
1887 թվականի դեկտեմբերի 12-ին Կազանում Վոլգայի ափին, վանքի պարսպից դուրս, 19-ամյա Պեշկովը պատանեկան ընկճվածության նոպայի պահին ինքնասպանության փորձ է կատարում հրցանով կրակելով թոքերին։ Գնդակը մնացել էր մարմնի մեջ, վրա հասած թաթար պահակը անմիջապես ոստիկանություն կանչեց և Ալեքսեյին տեղափոխեցին տեղական հիվանդանոց, որտեղ հաջող վիրահատություն կատարեցին։ Վերքը մահացու չէր, բայց առաջացրեց շնչառական ուղիների երկարատև հիվանդություն։ Մի քանի օր անց Պեշկովն ինքնասպանության փորձ կատարեց հիվանդանոցում, որտեղ ընդհարվեց Կազանի հմալսարանի բժշկության պրոֆեսոր Ն. Ի. Ստուդենտսկու հետ, հանկարծակի վերցրեց հիվանդասենյակում գտնվող քլորահիդրատի մեծ շիշը և մի քանի կում խմեց, բայց նորից փրկվեց մահից, ստամոքսի լվացում կատարելու միջոցով։ «Իմ համալսարանները» վիպակում Գորկին ամոթով և ինքնաքննադատաբար կատարվածը անվանում է իր անցյալի ամենածանր դրվագը, պատմությունը փորձել է նկարագրել նաև «Դեպք Մակարի կյանքից» պատմվածքում։ Ինքնասպանության փորձ կատարելու և ապաշխարությունից հրաժարվելու համար Կազանի հոգևոր առաջնորդարանը նրան չորս տարով հեռացրեց եկեղեցուց։
Հոգեբույժ պրոֆեսոր Ի. Բ. Գալանտի կարծիքով, որը 1920-ական թվականների կեսերին ուսումնասիրում էր գրողի պատանեկան տարիների հոգեախտաբանական վիճակը և նրա ստեղծագործական կյանքը, Ալեքսեյ Պեշկովը եղել է հոգևոր անհավասարակշիռ մարդ, որի պատճառով էլ մեծապես տուժել է։ Պրոֆեսոր Գալանտը Գորկուն գրած նամակում նշել է հայտնաբերված հոգեկան հիվանդությունների մի «ամբողջ փնջի» մասին։ Երիտասարդ Պեշկովը, որպես ամենօրյա խնդիրների լուծման արմատական միջոց, մասնավորապես տեսնում է ինքնասպանությունը։ 1904 թվականին համանման եզրակացության է եկել հոգեբույժ, բժշկական գիտությունների դոկտոր Մ. Օ. Շայկևիչը, ով գրել է «Մաքսիմ Գորկու հերոսների հոգեբանական առանձնահատկությունները» գիրքը, որն էլ հրատարակվել է Սանկտ Պետերբուրգում։ Ինքը՝ Գորկին, տարեց հասակում մերժում էր այդ ախտորոշումները՝ չցանկանալով ընդունել, որ ինքը բուժվել է հոգեախտաբանությունից, սակայն ի վիճակի չէր խուսափել իր անձի բժշկական հետազոտությունից և ստեղծագործությունների ուսումնասիրությունից։
1888 թվականին հեղափոխական նարոդնիկ Միխայիլ Ռոմասի հետ միասին մեկնում են Կազանի մոտ գտնվող Կրասնովիդովո գյուղ հեղափոխական քարոզչություն իրականացնելու նպատակով։ Նա առաջին անգամ ձերբակալվում է Նիկոլայ Ֆեդոսեևի խմբակի հետ կապերի համար և գտնվում էր ոստիկանության մշտական հսկողության ներքո։ Այն բանից հետո, երբ ունևոր գյուղացիք հրկիզեցին Ռոմասյայի փոքրիկ կրպակը, Պեշկովը որոշ ժամանակ բատրակություն էր անում։ 1888 թվականի հոկտեմբերին նա աշխատանքի ընդունվեց Դոբրինկա Գրյազ-Ցարիցինսկի երկաթուղային կայարանում որպես պահակ։ Դոբրինկայում աշխատած տարիների տպավորությունները հիմք հանդիսացան ինքնակենսագրական «Պահակը» և «Հանուն ձանձրույթի» պատմվածքների համար։ Հետագայում մեկնեց Կասպից ծով, որտեղ աշխատեց ձկնորսական արտելում ։
1889 թվականի հունվարին նա տեղափոխվեց Բորիսոգլեբսկ կայարան, այնուհետև աշխատեց Կրուտայա կայարանում, որպես կշռավար ։ Այստեղ Ալեքսեյը առաջին ուժեղ զգացումն ունեցավ կայարանապետի դստեր՝ Մարիա Բասարգինայի հանդեպ, Պեշկովը նույնիսկ նրա հորից խնդրեց Մարիայի ձեռքը, բայց մերժում ստացավ ։ 10 տարի անց արդեն ամուսնացած գրողն ընկերուհուն գրած նամակում նրբորեն հիշում է. «Ես ամեն ինչ հիշում եմ, Մարիա Զախարովնա։ Լավը երբեք չի մոռացվում, քանի որ կյանքում այն շատ քիչ է, որպեսզի հնարավոր լինի մոռանալ …»: Նա փորձեց կազմակերպել տոլստոյական տիպի գյուղատնտեսական գաղութ։ Նա «բոլորի անունից» կոլեկտիվ նամակ գրեց և հանդիպում խնդրեց Լև Տոլստոյի հետ Յասնայա Պոլյանայում և Մոսկվայում։ Սակայն Տոլստոյը (որին այդ ժամանակ բազմաթիվ մարդիկ էին դիմում խնդրանքներով, որոնց մեծ մասին կինը Սոֆյա Անդրեևնան կոչում էր «խավարամիտ անբաններ»), չընդունեց ճամփորդին և Պեշկովը դատարկաձեռն վերադարձավ Նիժնի Նովգորոդ։
1889 թվականի վերջին, 1890 թվականի սկզբին Նիժնի Նովգորոդում ծանոթացավ գրող Վլադիմիր Կորոլենկոյի հետ, որին գրախոսության էր ներկայացրել իր առաջին ստեղծագործությունը՝ «Հին կաղնու երգը» պոեմը։ Կարդալով պոեմը՝ Կորոլենկոն ցիրուցան արեց այն։ 1889 թվականի հոկտեմբերից Պեշկովն աշխատանքի անցավ փաստաբան Ա. Ի. Լանինի մոտ որպես նամակատար։ Նույն ամսում էլ նա առաջին անգամ ձերբակալվեց և բանտարկվեց Նիժնի Նովգորոդի բանտում, որը դարձավ Կազանի ուսանողական շարժման տապալման «արձագանքը», այդ մասին նա գրել է «Կորոլենկոյի ժամանակը» ակնարկում։ Նա ընկերություն հաստատեց ուսանող քիմիկոս Ն. Զ. Վասիլևի հետ, որը Ալեքսեյին ծանոթացրեց փիլիսոփայությանը։
1891 թվականի ապրիլի 29-ին ՊեշկովըՆիժնի Նովգորոդից ուղևորվեց ճամփորդության «Ռուսաստանում», եղավ Պովոլժիեում, Դոնում, Ուկրաինայում (Նիկոլաևում ընկավ հիվանդանոց), Ղրիմում և Կովկասում, ճանապարհի մեծ մասը անցավ ոտքով, երբեմն սայլակառքով կամ բեռնատար վագոններով։ Նոյեմբերին եկավ Թբիլիսի և աշխատանքի անցավ երկաթուղային արհեստանոցում։ 1892 թվականի ամռանը Աբխազիայում աշխատանքի անցավ Սուխումի Նովոռոսիյսկ մայրուղու շինարարությունում, որից հետո կարճ ժամանակով աշխատեց Բաքվի նավթահանքերում, որի մասին հետագայում բանաստեղծը գրեց, որ դա իրեն բաժին հասած ամենածանր աշխատանքն է եղել։ Այդ նույն ամռանը վերադարձավ Թբիլիսի և բնակվեց Նովո Արսենալնայա փողոցի վրա գտնվող նկուղում մեխանիկի, հողաշինարարի, սեմինարիստի, ուսանողի և երկաթուղային բանվորի հետ միասին։ Նա բանվորներին առաջարկում էր տետրերում գրառել ձեռնարկությունների վարչակազմի կողմից կամայականությունների և ճնշումների փաստերը, քանի որ հավատում էր, որ գրառված փաստերն ու ապացույցները վկայության ուժ ունեն և կարող են նպաստել սոցիալական անարդարության վերացմանը։ Թբիլիսյան ծանոթները Պեշկովին ճանաչում էին որպես հզոր անձնավորություն նշելով նրա դիտավորյալ կոպիտ վարքագիծը և շարժուձևը։ Թբիլիսյան ժամանակահատվածում Պեշկովը գրել է վերամբարձ ոճով բանաստեղծություններ, ընդօրինակելով Բայրոնին, իր նկուղակից ընկերների համար կարդում էր «Կաին» և «Մանֆրեդ»։ Հետագայում իր բանաստեղծական ուրվագրերի հիման վրա գրեց «Աղջիկը և մահը» պոեմը, որն առաջին անգամ հրատարակվեց 1918 թվականին։ Պեշկովի բանավոր պատմվածքները, ըստ ընթերցողների հիշողությունների տարբերվում էին առօրյա ինքնատիպությամբ, հեգնական ոճով և մանրամասների պարզությամբ։
Ալեքսեյը Կամենսկուց բաժանվեց 1894 թվականին, հարաբերություններում բեկումն առաջացավ այն բանից հետո, երբ Օլգան, որը «կյանքի ամբողջ իմաստը փոխարինել էր մանկաբարձության դասագրքով», քնել էր հենց նոր գրված «Պառավ Իզերգիլը» նովելի հեղինակային ընթերցանության ժամանակ։
1894 թվականի օգոստոսին Կորոլենկոյի առաջարկությամբ Պեշկովը գրեց «Չելկաշ» պատմվածքը, բոսյակ մաքսանենգի արկածների մասին։ Պատմվածքը տարավ «Ռուսական հարստություն» ամսագիր և այն որոշ ժամանակ մնաց խմբագրական թղթապանակում։ 1895 թվականին Կորոլենկոն խորհուրդ տվեց Պեշկովին տեղափոխվել Սամարա, որտեղ նա դարձավ պրոֆեսիոնալ լրագրող և սկսեց վաստակել Իեգուդիիլ Խլամիդա գրական անունով տպագրվող հոդվածների, ֆելիետոնների և ակնարկների միջոցով։ Գրական անունն ընդօրինակում է թունոտ սեմինարիստին, հեղինակի լեզվական հմտությունները ոճավորվում են «հոգևոր գրականության ներքո, պերճախոս և հնամենի»։ Հանրաճանաչ դարձավ կարգավորված «Մտքեր և մաքսիմներ» ասացվածային խորագիրը։ Երկու ոչ լրիվ տարիների ընթացքում սամարյան թերթում Պեշկովը հրատարակեց շուրջ 500 հոդվածներ, ակնարկներ և ֆելիետոններ (չհաշված արձակագրությունը, որը կազմում էին պատմվածքները), ինչը աներևակայելի արտադրողականություն էր Ռուսաստանի այդ ժամանակվա հրապարակախոսների համար։ «Ռուսական հարստություն» ամսագրի հունիսյան համարում վերջապես հրատարակվեց «Չելկաշը», որն առաջին գրական համբավը բերեց նրա հեղինակին` Մաքսիմ Գորկուն։
1895 թվականին «Սամարյան թերթում» հրատարակվեց «Ակուլինի տատիկը» ակնարկը, որը դարձավ «Մանկություն» ապագա վիպակի առաջին ուրվագիրը։
1896 թվականի օգոստոսի 30-ին Սամարայի Համբարձման տաճարում Գորկին ամուսնացավ սնանկացած կալվածատիրոջ (կառավարիչ դարձած) դստեր հետ, գիմնազիստուհի, «Սամարյան թերթի» սրբագրիչ Եկատերինա Վոլժինայի հետ, որն իրենից փոքր էր 8 տարով։ Արդեն բավականին հայտնի գրողի հետ հանդիպելն ու ամուսնանալը սրբագրության բնագավառի աշխատողի համար թվում էր հանդիպել է «կիսաաստվածի»։ Ինքը՝ Գորկին, հարսնացուին ընդունում էր հանդուրժողականությամբ և երկարատև հոգածության չէր արժանացնում։ 1896 թվականի հոկտեմբերին հիվանդությունը սկսեց ավելի շատ մտահոգել, Գորկին մեկ ամիս պառկեց բրոնխիտով, որը վերածվեց թոքաբորբի, իսկ հունվարին նրան առաջին անգամ ախտորոշեցին տուբերկուլյոզ։ Նա բուժվում էր Ղրիմում, այնուհետև կնոջ ուղեկցությամբ ևխնամքով բուժումը շարունակեց Պոլտավայի մոտ գտնվող Վերխնյայա Մանուիլովկա գյուղում, որտեղ էլ սկսեց սովորել ուկրաիներեն։ 1897 թվականի հուլիսի 21-ին այդտեղ էլ ծնվեց նրա առաջնեկը, որդին՝ Մաքսիմը։
1896 թվականին Գորկին Նիժնեգորոդի տոնավաճառում գտնվող Շարլ Օմոնի սրճարանում գրում է անդրադարձ «Կինեմատոգրաֆ» ապարատի առաջին ֆիլմաշարի մասին ։
1897 թվականին Գորկու հեղինակությամբ «Ռուսական միտք», «Նոր խոսք» և «Հյուսիսային պարբերական» ամսագրերում տպագրվում են «Կոնովալով», «Զազուբրինա», «Տոնավաճառ Գոլտվայում», «Օռլով ամուսինները», «Մոլոշավարդ», «Նախկին մարդիկ» պատմվածքները և այլ ստեղծագործություններ։ Հոկտեմբերին նա սկսեց աշխատել առաջին խոշորածավալ ստեղծագործության «Ֆոմա Գորդեև» վիպակի վրա։
Առաջին հայտնիությունից մինչև ճանաչում (1897-1902)
1897 թվականի հոկտեմբերից մինչև 1898 թվականի հունվարի կեսերը Գորկին ապրում էր Կամենկա գյուղում (այժմ՝ Տվերի մարզի Կուվշինովո քաղաք) իր ընկերոջ՝ Նիկոլայ Զախարովիչ Վասիլևի բնակարանում, որը աշխատում էր Կամենսկի թղթի ֆաբրիկայում և ղեկավարում էր անլեգալ բանվորական մարքսիստական խմբակը։ Հետագայում այս ժամանակաշրջանի տպավորությունները գրողի համար ծառայեցին որպես նյութ «Կլիմ Սամգինի կյանքը» վեպը գրելու համար։
1898 թվականին Ս. Դորովատովսկու և Ա. Չարուշնիկովի հրատարակչությունը թողարկեց Գորկու ստեղծագործությունների առաջին երկու հատորները։ Այդ տարիներին երիտասարդ հեղինակի առաջին գրքի տպաքանակը հազվադեպ գերազանցում էր 1000 օրինակը։ Ադամ Բոգդանովիչը խորհուրդ տվեց Գորկու «Ակնարկների և պատմվածքների» առաջին երկու հատորները թողարկել 1200 օրինակով։ Հրատարակիչները «ռիսկի դիմեցին» և թողարկեցին ավելի շատ։ «Ակնարկների և պատմվածքների» առաջին հրատարակության առաջին հատորը տպագրվել է 3000 տպաքանակով, երկրորդ հատորը՝ 3500: Երկու հատորներն էլ արագ վաճառվեցին։ Գրքի թողարկումից երկու ամիս անց գրողը, որի անունը արդեն հրապարակավ հայտնի էր, կրկին ձերբակալվեց Նիժնիում, տեղափոխվեց և բանտարկվեց Թիֆլիսի Մետեխի ամրոցում՝ հեղափոխական գործունեության համար։ Քննադատ և հրապարակախոս, «Ռուսական հարստություն» ամսագրի գլխավոր խմբագիր Նիկոլայ Միխայլովսկին «Ակնարկների և պատմվածքների» գրախոսականում նշել է «հատուկ բարոյականության» և Ֆրիդրիխ Նիցշեի մեսիական գաղափարների ներթափանցումը Գորկու ստեղծագործության մեջ]:
1899 թվականին Գորկին առաջին անգամ հայտնվեց Սանկտ Պետերբուրգում։ Նույն թվականին Ս. Դորովատովսկու և Ա. Չարուշնիկովի հրատարակչությունը թողարկեց «Ակնարկների և պատմվածքների» երրորդ հատորի առաջին հրատարակությունը՝ 4100 օրինակ տպաքանակով և 1-ին և 2-րդ հատորների երկրորդ հրատարակությունը՝ 4100 տպաքանակով։ Նույն թվականին հրապարակվում են «Թոմաս Գորդեև» վեպը և «Բազեի երգը» պոեմը։ Հայտնվեցին Գորկու առաջին թարգմանությունները օտար լեզուներով։ 1900-1901 թվականներին Գորկին գրել է «Երեքը» վեպը, որը հանրությանը քիչ է հայտնի։ Կայացավ Գորկու անձնական ծանոթությունը Անտոն Չեխովի և Լև Տոլստոյի հետ։
1901 թվականի մարտին Նիժնի Նովգորոդում Գորկին ստեղծեց փոքր ձևաչափի, բայց հազվագյուտ, ինքնատիպ ժանրի ստեղծագործություն, արձակ երկ, որը լայնորեն հայտնի է «Մրրկահավի երգը» անվանումով։ Նա մասնակցում է Նիժնի Նովգորոդի, Սորմովոյի, Սանկտ Պետերբուրգի մարքսիստական խմբակների աշխատանքներին, գրում է հռչակագիր, որով կոչ է անում պայքարել ինքնակալության դեմ։ Դրա համար նրան ձերբակալում են և արտաքսում Նիժնի Նովգորոդից։ 1901 թվականին Գորկին առաջին անգամ անդրադարձավ դրամայի ժանրին` գրելով «Քաղքենիները» (1901) և «Հատակում» (1902) պիեսները։ 1902 թվականին նա դարձավ հրեա Զինովի Սվերդլովի կնքահայրը և որդեգրեց նրան, ով ստացավ Պեշկով ազգանունը և ընդունեց ուղղափառություն։ Դա անհրաժեշտ էր, որպեսզի Զինովին իրավունք ստանար բնակվել Մոսկվայում։
1902 թվականի փետրվարի 21-ին, ընդամենը վեց տարվա կանոնավոր գրական գործունեությունից հետո, Գորկին ընտրվեց Թագավորական գիտությունների ակադեմիայի պատվավոր ակադեմիկոս, նրբագեղ բանահյուսության կարգի համար։ Վրդովված Նիկոլայ II-ը շատ խիստ որոշում ընդունեց, «Ավելի, քան յուրօրինակ»։ Եվ մինչ Գորկին կարող էր օգտվել իր նոր իրավունքներից, նրա ընտրությունը չեղյալ հայտարարվեց կառավարության կողմից, քանի որ նորընտիր ակադեմիկոսը «գտնվում էր ոստիկանության հսկողության ներքո»։ Այդ կապակցությամբ Չեխովն ու Կորոլենկոն հրաժարվեցին Ակադեմիայի անդամակցությունից։ Գորկու հետ ընկերանալը և գրական միջավայրում նրա հետ համագործակցելը դարձան ազդեցիկ։ Գորկին դարձավ «սոցիալական ռեալիզմի» և գրական նորաձևության նոր ուղղությանների հիմնադիրը։ Ի հայտ եկավ երիտասարդ գրողների մի ամբողջ համաստեղություն (Էլեոնով, Յուշկևիչ, Սկիտալեց, Գուսև-Օրենբուրգցի, Կուպրին և տասնյակ այլ գրողներ), որոնց հավաքականորեն կոչում էին «ենթամաքսիմիկներ», ովքեր փորձում էին ամեն ինչում ընդօրինակել Գորկուն, բեղեր պահել, լայն գլխարկ հագնել, շեշտված կոշտություն ու կոպտություն դրսևորել սովորական մարդկանց հանդեպ, գրական լեզվում աղի խոսք մտցնել և այլ ընդօրինակումներ, որոնք Գորկու մոտ դրսևորվում էին մի փոքր շինծու և արհեստական ։ 1917 թվականի մարտի 20-ին Գորկին վերընտրվեց Գիտությունների ակադեմիայի պատվավոր անդամ։
1902 թվականին Գորկին առաջին անգամ հրատարակեց «Վալաշյան լեգենդ» բանաստեղծությունը, որը հետագայում հայտնի դարձավ «Լեգենդ Մարկոյի մասին» անվանումով։ Սկզբում «Մարկոյի մասին լեգենդը» ընդգրկված էր «Փոքրիկ փերիի և երիտասարդ հովվի մասին» (Վալաշյան հեքիաթ) հեքիաթի կազմում։ Հետագայում Գորկին էականորեն վերամշակեց այդ բանաստեղծությունը, վերստին գրելով վերջին տունը, բանաստեղծությունը դարձավ առանձին ստեղծագործություն և համաձայնություն տվեց կոմպոզիտոր Ալեքսանդր Սպենդիարովին դրա մոտիվներով երաժշտություն գրելու։ 1903 թվականին լույս տեսավ նոր տեքստի առաջին հրատարակությունը նոտագրումների ուղեկցությամբ։ Այնուհետև բանաստեղծությունը բազմիցս վերահրատարակվել է՝ «Վալաշյան հեքիաթ», «Փերի», «Ձկնորսը և փերին» անվանումներով։ 1906 թվականին բանաստեղծությունն ընդգրկվում է «Մ. Գորկի։ Բազեի երգը։ Մրրկահավի երգը։ Լեգենդ Մարկոյի մասին» գրքում։ Սա առաջին գիրքն է 1906 թվականին Սանկտ Պետերբուրգում լույս տեսած «Գիտելիք» ընկերակցության գրադարանից, որտեղ ընդգրկված էին Գորկու ավելի քան 30 աշխատություններ ։
Բնակարան Նիժնի Նովգորոդում
1902 թվականի սեպտեմբերին Գորկին, որն արդեն աշխարհահռչակ և հարգված գրող էր և ստանում էր լուրջ հոնորարներ, իր կնոջ` Եկատերինա Պավլովնայի և երեխաների` Մաքսիմի (ծն. հուլիսի 21, 1897) և Կատյայի (ծն. 1901 թվականի մայիսի 26-ին) հետ բնակություն հաստատեցին բարոն Ն. Ֆ. Կիրշբաումի Նիժնի Նովգորոդի տանը վարձակալած 11 սենյակներում (այժմ՝ Նիժնի Նովգորոդի Ա. Մ. Գորկու թանգարան-բնակարան)։ Այդ ժամանակ Գորկին վեց հատորանոց գրական ստեղծագործությունների հեղինակ էր, իսկ նրա գործերից մոտ 50-ը տպագրվել էին 16 լեզուներով։ 1902 թվականին Գորկու մասին լույս տեսան 260 թերթային և 50 ամսագրային հոդվածներ, տպագրվեցին ավելի քան 100 մենագրություններ։ 1903 և 1904 թվականներին Ռուսաստանի Դրամատիկական գրողների և կոմպոզիտորների միությունը երկու անգամ Գորկուն շնորհեց Գրիբոյեդովի անվան մրցանակ «Քաղքենին» և «Հատակում» պիեսների համար։ Գրողը մեծ հեղինակություն է ձեռք բերել մայրաքաղաքի հասարակության մեջ, Սանկտ Պետերբուրգում Գորկին հայտնի էր «Գիտելիք» գրահրատարակչության գործունեության շնորհիվ, իսկ Մոսկվայում համարվում էր Գեղարվեստի թատրոնի (ՄԳԹ) առաջատար դրամատուրգներից։
Նիժնի Նովգորոդում, Գորկու ֆինանսական և կազմակերպչական աջակցությամբ, ավարտվեց Ժողովրդական տան շինարարությունը, կազմակերպվեց ժողովրդական թատրոն և բացվեց Ֆեոդոր Շալյապինի անվան դպրոցը։ Ժամանակակիցները գրողի Նիժնի Նովգորոդի բնակարանն անվանում էին «Գորկու Ակադեմիա», ըստ Վ. Դեսնիցկու գնահատականի` այնտեղ տիրում էր «բարձր հոգևոր տրամադրության մթնոլորտ»։ Գրեթե ամեն օր այս բնակարանում գրողին էին այցելում ստեղծագործական մտավորականության ներկայացուցիչներ և 30-40 մշակութային գործիչներ, որոնք հաճախ հավաքվում էին ընդարձակ հյուրասենյակում։ Հյուրերի թվում էին Լև Տոլստոյը, Լեոնիդ Անդրեևը, Իվան Բունինը, Անտոն Չեխովը, Եվգենի Չիրիկովը, Իլյա Ռեպինը, Կոնստանտին Ստանիսլավսկին։ Գրողի մերձավոր ընկերը` Ֆեոդոր Շալյապինը, ով նույնպես բնակարան էր վարձակալել բարոն Կիրշբաումի տանը, ակտիվորեն մասնակցում էր Գորկու ընտանիքում և քաղաքում կազմակերպվող հավաքույթներին և միջոցառումներին։ Նիժնի Նովգորոդի բնակարանում Գորկին ավարտեց «Հատակում» պիեսը, որը զգալի հաջողություններ ունեցավ Ռուսաստանում և Եվրոպայում բեմադրություններից հետո, այստեղ սկսեց «Մայր» վեպի ուրվագիրը, գրեց «Մարդը» բանաստեղծությունը և մտահղացավ «Ամառանոցի բնակիչները» պիեսի ուրվագիծը ։
Հարաբերությունները Մարիա Անդրեևայի հետ, ընտանիքից հեռանալը՝ «երկկնություն»
1900-ականների վերջերին Գորկու կյանքում հայտնվեց մի գեղեցիկ և հաջողակ կին։ 1900 թվականի ապրիլի 18-ին Մոսկվայի գեղարվեստի թատրոնը (ՄԳԹ) հյուրախաղերի էր մեկնել Սևաստոպոլ, որտեղ ցուցադրում էր Անտոն Չեխովի «Ճայը», Գորկին հանդիպեց մոսկովյան հայտնի դերասանուհի Մարիա Անդրեևային։ «Ինձ գրավեցին նրա տաղանդի գեղեցկությունն ու ուժը», հիշում է Անդրեևան։ Երկուսն էլ իրենց առաջին հանդիպման ժամանակ 32 տարեկան էին։ Ղրիմի շրջագայությունից ի վեր գրողն ու դերասանուհին սկսեցին հաճախ հանդիպել միմյանց։ Գորկին, ի թիվս հրավիրված այլ հյուրերի, սկսեց մասնակցել Անդրեևայի և նրա ամուսնու՝ երկաթուղու կարևոր պաշտոնատար անձ Ժելյաբուզժսկու հարուստ կահավորված 9 սենյականոց տանը կազմակերպվող ընդունելություններին և երեկոներին ։ Անդրեևան հատուկ տպավորություն էր թողել Գորկու վրա «Հատակում» պիեսում Նատաշայի կերպարի մարմնավորման ընթացքում։ «Նա մոտեցավ արցունքներն աչքերին, սեղմեց ձեռքս և շնորհակալություն հայտնեց։ Առաջին անգամ ես ամուր գրկեցի և համբուրեցի նրան, բեմի վրա, բոլորի ներկայությամբ» ։ Իր ընկերների շրջապատում Գորկին Մարիա Ֆյոդորովնային անվանեց «Հրաշալի անձնավորություն» ։ Անդրեևայի հանդեպ զգացմունքները նշանակալի գործոն դարձան Գորկու էվոլյուցիայի հարցում, նշել են Պավել Բասինսկին և Դմիտրի Բիկովը։ 1904-1905 թվականներին գրողը, Անդրեևայի ազդեցության ներքո, մտերմություն սկսեց անել ՌՍԴԲԿ լենինյան կուսակցության ներկայացուցիչների հետ և անցավ նրանց շարքերը։ Քաղաքական արտագաղթից վերադառնալուց մեկ ամիս հետո, 1905 թվականի նոյեմբերի 27-ին Գորկին առաջին անգամ հանդիպեց Լենինի հետ ։
1903 թվականին Անդրեևան վերջապես լքեց իր ընտանիքը (որտեղ նա երկար ժամանակ ապրում էր միայն որպես տնային տնտեսուհի և երկու երեխաների մայր), վարձակալեց բնակարան, դարձավ Գորկու քաղաքացիական կինը և գրական քարտուղարը, ինչի մասին վկայում է Խորհրդային Մեծ հանրագիտարանը ։ Նոր կրքոտ սիրով համակված գրողն ընդմիշտ հրաժեշտ տվեց Նիժնի Նովգորոդին և սկսեց բնակվել Մոսկվայում ու Սանկտ Պետերբուրգում, որտեղ արդեն կայացած գրական ճանաչումը և հասարակական գործունեությամբ զբաղվելը նրա համար նոր հեռանկարներ բացեցին։ Երբ Գորկին Անդրեևայի հետ գտնվում էր ԱՄՆ-ում 1906 թվականի ամռանը, Նիժնի Նովգորոդում օգոստոսի 16-ին մենինգիտից հանկարծակի մահանում է նրա 5-ամյա դուստրը՝ Կատյան։ Գորկին Ամերիկայից մխիթարական նամակ է գրում կնոջը՝ խնդրելով պահպանել իրենց միակ որդուն։ Ամուսինները, փոխադարձ համաձայնությամբ, որոշել էին բաժանվել։ Գորկու չգրանցված հարաբերությունները Անդրեևայի հետ շարունակվեցին մինչև 1919 թվականը, մինչդեռ գրողի առաջին կնոջից ամուսնալուծությունը պաշտոնապես ձևակերպված չէր, Ե. Պ. Պեշկովան մնաց նրա կինը մինչև իր կյանքի վերջը, և սա միայն ձևականություն չէր։ 1928 թվականի մայիսի 28-ին, յոթ տարվա վտարանդիությունից հետո, իր ծննդյան 60-ամյակը նշելու համար Իտալիայից ԽՍՀՄ վերադարձած Գորկին հանգրվանում է Մոսկվայում՝ Տվերսկայա փողոցում գտնվող Եկատերինա Պեշկովայի բնակարանում, որը այն ժամանակ ղեկավարում էր Քաղբանտարկյալների աջակցության կոմիտեն, ԽՍՀՄ միակ լեգալ իրավապաշտպան կազմակերպությունը ԽՍՀՄ-ում։ 1936 թվականի հունիսին Գորկու հուղարկավորության ժամանակ Եկատերինա Պավլովնան ներկա էր որպես նրա օրինական, ճանաչված այրին, որին Ստալինն անձամբ ցավակցություն էր հայտնել ։
Պրոլետարական գրող
1904-1905 թվականներին Մաքսիմ Գորկին գրել է «Հովեկները», «Արևի երեխաներ», «Բարբարոսները» պիեսները։ Հեղափոխական հրապարակումների համար և հունվարի 9-ի գնդակոծությունների հետ կապված նա ձերբակալվեց և բանտարկվեց Պետրոպավլովյան ամրոցի մենախցում։ Գորկու պաշտպանությամբ հանդես եկան այնպիսի հայտնի արվեստագետներ, ինչպիսիք են Գերհարդ Հաուպտմանը, Անատոլ Ֆրանսը, Օգյուստ Ռոդենը, Թոմաս Հարդին, Ջորջ Մերեդիտը, իտալացի գրողներ Գրացիա Դելեդդան, Մարիո Ռապիսարդին, Էդմոնդո դե Ամիչիսը, սերբ գրող Ռադոյե Դոմանովիչը, կոմպոզիտոր Ջակոմո Պուչինին, փիլիսոփա Բենեդետտո Կրեչոն և ստեղծագործական ու գիտական աշխարհի այլ ներկայացուցիչներ Գերմանիայից, Ֆրանսիայից, Անգլիայից։ Հռոմում տեղի ունեցան ուսանողական ցույցեր ։ 1905 թվականի փետրվարի 14-ին նա հասարակության ճնշման ներքո գրավի դիմաց ազատ արձակվեց։ 1905 թվականի նոյեմբերին Գորկին ընդունվեց Ռուսաստանի Սոցիալ-դեմոկրատական աշխատանքային կուսակցության շարքերը։
1904 թվականին Գորկին խզեց կապերը Մոսկվայի գեղարվեստի թատրոնի հետ։ Ալեքսեյ Մակսիմովիչը ծրագրում էր Սանկտ Պետերբուրգում ստեղծել լայնամասշտաբ թատերական նոր նախագիծ։ Ընկերակցության հիմնական կազմակերպիչներից էին, Գորկուց բացի, Սավվա Մորոզովը, Վերա Կոմիսարժևսկայան, Կոնստանտին Նեզլոբինը։ Թատրոնը նախատեսվում էր բացել Լիտեյնայա պողոտայում գտնվող շենքում, որը վարձակալվել էր Սավվա Մորոզովի միջոցներով, նախատեսվում էր թատերախմբի կազմում ընդգրկել Մոսկովյան թատրոնի դերասաններ՝ Նեզլոբինին և Կոմիսարժևսկայային, թատերախումբ էր հրավիրվել նաև Վասիլի Կաչալովը։ Այնուամենայնիվ, մի շարք ստեղծագործական, և՛ կազմակերպչական, պատճառներով Սանկտ Պետերբուրգի նոր թատրոնը կազմակերպել չհաջողվեց։ 1905 թվականի աշնանը Մոսկվայի գեղարվեստի թատրոնում տեղի ունեցավ Գորկու «Արևի երեխաները» նոր պիեսի պրեմիերան, որտեղ Անդրեևան խաղում էր Լիզայի դերը ։
Գորկու անձնական կյանքը քաղաքականապես տագնապալի այդ ժամանակահատվածում, ընդհակառակը, բնութագրվում է խաղաղությամբ, կայունությամբ և բարգավաճմամբ։ 1904 թվականի երկրորդ կեսին Գորկին և Անդրեևան միասին անցկացրին Սանկտ Պետերբուրգի մերձակայքում գտնվող Կուոկկալա ամառանոցային ավանում։ Այնտեղ, Լինթուլյա դաստակերտում, Անդրիևան վարձակալեց ռուսական ոճով կառուցված մեծ ամառանոց, որը շրջապատված էր պարտեզով, որտեղ Գորկին Մարիա Ֆեոդրովնայի հետ գտավ իր երջանկությունն ու հանգիստը, որի ներշնչանքը իր արտացոլումը գտավ նրա ստեղծագործություններում։ Նրանք այցելեցին մոտակայքում գտնվող «Պենատի» դաստակերտ նկարիչ Իլյա Ռեպինին, նրա արտասովոր ճարտարապետությամբ տանը, որտեղ էլ զույգը մի քանի հայտնի լուսանկարներ էր կատարել։ Այնուհետև Գորկին և Անդրեևան ուղևորվեցին Ռիգա, որտեղ շրջագայություններ էր կատարում Մոսկվայի գեղարվեստի թատրոնը։ Նրանք հանգստանում էին Ստառայա Ռուսա առողջարանի բուժիչ աղբյուրներում։ Գորկին և Անդրեևան իրենց ժամանակի մի մասն անցկացնում էին դերասանուհու Մոսկվայի Վսպոլնի նրբանցքի բնակարանում ։ 1905 թվականի մարտի 29-ից մայիսի 7-ը Գորկին և Անդրեևան հանգստանում էին Յալթայում, այնուհետև կրկին դերասանուհու ամառանոցում՝ Կուոկկալա բնակավայրում, որտեղ մայիսի 13-ին զույգը ստացավ Նիցցայում իրենց ընդհանուր ընկեր և բարերար Սավվա Մորոզովի խորհրդավոր ինքնասպանության լուրը ։
Գորկին` հրատարակիչ
Մաքսիմ Գորկին տաղանդավոր կերպով է դրսևորել իրեն նաև որպես հրատարակիչ։ 1902-1921 թվականներին նա ղեկավարել է երեք խոշոր հրատարակչություններ «Գիտելիք», «Առագաստ» և «Համաշխարհային գրականություն»։ 1900 թվականի սեպտեմբերի 4-ին Գորկին դառնում է 1898 թվականին Սանկտ Պետերբուրգում հիմնադրված «Գիտելիք» հրատարակչության իրավահավասար գործընկերը, որը ի սկզբանե մասնագիտացել էր գիտահանրամատչելի գրականության հրատարակության բնագավառում։ Նրա առաջին գաղափարը հրատարակչությունն ընդարձակելն էր փիլիսոփայության, տնտեսագիտության և սոցիոլոգիայի գրքերով, ինչպես նաև «Էժան շարքի» թողարկում մարդկանց համար Իվան Սիտինի «կոպեկանոց գրքի» պատկերներով և նմանությամբ։ Այս ամենը առաջացրեց մյուս գործընկերների դժգոհությունը և չընդունվեց։ Գորկու կոնֆլիկտը գործընկերության մյուս անդամների հետ էլ ավելի սրվեց, երբ նա առաջարկեց հրատարակել նոր ռեալիստ գրողների գրքեր, որոնք կարող էին առաջացնել առևտրային գործունեության ձախողման վտանգներ։ 1901 թվականի հունվարին Գորկին մտադրվեց լքել հրատարակչությունը, սակայն, հակամարտության ավարտի արդյունքում, ընդհակառակը, մյուս անդամները հեռացան գործընկերությունից և մնացին միայն Գորկին և Ք. Պ. Պյատնիցկին։ Այնուհետև Գորկին ղեկավարեց հրատարակչությունը և դարձավ նրա գաղափարախոսը, և Պյատնիցկին պատասխանատու էր աշխատանքների կազմակերպման տեխնիկական մասի համար։ Գորկու գլխավորությամբ «Գիտելիք» հրատարակչությունը ամբողջովին փոխեց իր ուղղությունը, հիմնական շեշտը դնելով գեղարվեստական գրականության վրա զարգացրեց հրատարակչության գործունեությունը առաջ անցնելով Ռուսաստանում առաջատար շատ ընկերություններից։ Ամսական հրատարակվում էր մոտ 20 գիրք, ավելի քան 200 հազար օրինակ ընդհանուր տպաքանակով։ Պետերբուրգյան ամենախոշոր հրատարակիչները` Ա. Ս. Սուվորինը, Ա. Ֆ. Մարքսը, Մ. О. Վոլֆը մնացին ետևում։ 1903 թվականին «Գիտելիք»-ը առանձին հրատարակություններով և արտասովոր մեծ տպաքանակներով, թողարկեց Գորկու, ինչպես նաև Լեոնիդ Անդրեևի, Իվան Բունինի, Ալեքսանդր Կուպրինի, Սերաֆիմովիչի, Սկիտալցի, Տելեշովի, Չիրիկովի, Գուսև-Օրենբուրսկու և այլ գրողների ստեղծագործություններ։ «Գիտելիք» հրատարակչության կողմից թողարկված գրքի և Գորկու ջանքերի շնորհիվ ընթերցողների շրջանում հայտնի դարձավ մոսկովյան «Կուրիեր» թերթի լրագրող Լեոնիդ Անդրեևը։ Գորկու հրատարակչությունը համառուսական համբավ ձեռք բերեց և այլ ռեալիստ գրողներ։ 1904 թվականին լույս տեսավ ռեալիստ գրողների առաջին ժողովածուն, որը համապատասխանում էր 20-րդ դարի սկզբի տենդենցներին, երբ ալմանախները և ժողովածուները մեծ պահանջարկ էին վայելում ընթերցողների շրջանում։ 1905 թվականին լույս տեսավ «Էժան գրադարան» շարքը, որի գեղարվեստական ցիկլը ներառում էր 13 գրողների 156 ստեղծագործություններ։ Գրքերի գինը տատանվում էր 2-ից 12 կոպեկի սահմաններում։ «Գրադարանում» առաջին անգամ Գորկին ուրվագծեց իրեն հարող գաղափարական կողմնորոշումները, կազմակերպեց մարքսիստական գրականության բաժին, և ստեղծվեց հատուկ խմբագրական հանձնաժողով ժողովրդի համար գրքեր ընտրելու նպատակով։ Հանձնաժողովում ընդգրկված էին բոլշևիկ մարքսիստներ Վ. Ի. Լենինը, Լ. Բ. Կրասինը, Վ. Վ. Վորովսկին, Ա. Վ. Լունաչարսկին և ուրիշներ։
Գորկին հեղափոխություն է կատարել հոնորարային քաղաքականության մեջ. «Գիտելիք»-ը վճարում էր 300 ռուբլի հոնորար՝ 40 հազար նիշ հեղինակային թերթիկի համար (20-րդ դարի սկզբին օղու մի բաժակը արժեր 3 կոպեկ, հացը՝ 2 կոպեկ)։ Առաջին գրքի համար Լեոնիդ Անդրեևը Գորկու «Գիտելիք» հրատարակչությունից ստացավ 5642 ռուբլի (300 ռուբլու փոխարեն, որը խոստացել էր վճարել մրցակից հրատարակիչը` Սիտինը), որը կարիքավոր Անդրեևին դարձրեց հարուստ մարդ։ Բացի բարձր հոնորարներից, Գորկին ներմուծեց ամսական կանխավճարների նոր համակարգ, որի շնորհիվ գրողները կարծես «հաստիքային աշխատող» էին և սկսեցին «աշխատավարձ» ստանալ հրատարակչությունից, որն այդ ժամանակ Ռուսաստանում աննախադեպ էր։ «Գիտելիք»-ը ամսական կանխավճար էր վճարում Բունինին, Սերաֆիմովիչին, Սկիտալցին, ընդհանուր առմամբ շուրջ 10 գրողների։ Ռուսական գրահրատարակիչների համար նորարարություն էր օտարերկրյա հրատարակիչներից և թատրոններից հոնորարների վճարումները, որին կարողացավ հասնել «Գիտելիքը»-ը հեղինակային իրավունքի պաշտպանության պաշտոնական կոնվենցիայի բացակայության պայմաններում, դա կատարվում էր գրավոր ստեղծագործությունները արտասահմանյան թարգմանիչներին և հրատարակիչներին ուղարկելով, նախքան դրանց Ռուսաստանում հրատարակելը։ 1905 թվականի դեկտեմբերից ի վեր Գորկու նախաձեռնությամբ արտերկրում ստեղծվեց ռուս գրողների հատուկ գրահրատարակչություն, որտեղ Գորկին դարձավ հիմնադիրներից մեկը։ «Գիտելիք» հրատարակչությունում գրողների նյութական աջակցության կիրառումը նախատիպ դարձավ ԽՍՀՄ գրողների ապագա միության համար, այն հիմք հանդիսացավ նաև հետագա տարիների ինչպես ֆինանսական, այնպես էլ գաղափարական ուղղվածության և խորհրդային գրական քաղաքականության կիրառման համար։
1906 թվականի սկզբին Գորկին հեռացավ Ռուսաստանից, որտեղ հետապնդվում էր իր քաղաքական գործունեության համար և դարձավ քաղաքական վտարանդի։ Երբ Գորկին վտարանդիության ընթացքում խորացավ իր գործունեության մեջ և կորցրեց հետաքրքրությունը «Գիտելիք» հրատարակչության գործունեության նկատմամբ։ 1912 թվականին Գորկին հեռացավ ընկերակցությունից, իսկ 1913 թվականին, երբ նա վերադարձավ Ռուսաստան, հրատարակչությունն արդեն դադարել էր գոյություն ունենալ։ Աշխատանքի ողջ ընթացքում «Գիտելիք»-ը թողարկել է մոտ 40 կոլեկտիվ ժողովածուներ։
Ամերիկայում
1906 թվականի փետրվարին, Լենինի և Կրասինի հանձնարարականով, Գորկին և իր կինը՝ դերասանուհի Մարիա Անդրեևան Ֆինլանդիայով, Շվեդիայով, Գերմանիայով, Շվեյցարիայով և Ֆրանսիայով ուղևորվում են Ամերիկա։ Ճանապարհորդությունը սկսվում է 1906 թվականի հունվարի 19-ին Հելսինգֆորսի Ֆիննական ազգային թատրոնում կազմակերպված բարեգործական գրական-երաժշտական երեկոյով, որտեղ ելույթ ունեցավ Գորկին Սկիտալեցի (Պետրով) և Անդրեևայի հետ, ովքեր, ըստ ցարական գաղտնի ոստիկանության հաղորդագրությունների, ունենում էին «հակակառավարական բովանդակության» ելույթներ։ Ապրիլի 4-ին Շերբուրգում Գորկին, Անդրեևան և նրանց կապավոր, թիկնապահ, բոլշևիկյան «ռազմական տեխնիկական խմբի» գործակալ Նիկոլայ Բուրենինը նստեցին «Ֆրեդերիկ Վիլհելմ Մեծ» օվկիանոսային նավ ։ Անդրիևան նավի նավապետից Գորկիի համար ձեռք բերեց շոգենավում գտնվող ամենահարմար նավասենյակը, որն առավելագույնս հարմար էր Ատլանտյան օվկիանոսը հատելու 6 օրերի ընթացքում ստեղծագործելու համար։ Գորկու նավասենյակում կար մեծ գրասեղան, հյուրասենյակ, ննջարան և լոգարան ։
Ամերիկայում Գորկին և Անդրեևան մնացին մինչև սեպտեմբեր։ Ուղևորության նպատակը բոլշևիկյան հիմնադրամի համար միջոցներ հավաքելն էր, Ռուսաստանում հեղափոխություն նախապատրաստելու համար։ Միացյալ Նահանգներ ժամանելուն պես Գորկին հանդիպում է բոլշևիկների, լրագրողների և համակիրների հետ մասնակցում մի քանի հավաքների Նյու Յորքում, Բոստոնում և Ֆիլադելֆիայում (կուսակցության հիմնադրամի համար հավաքվեց 1200 դոլար)։ Ամեն օր լրագրողները հավաքվում էին Ռուսաստանից ժամանած հյուրերի շուրջը` ցանկանալով հարցազրույց անցկացնել նրանց հետ։ Շուտով Գորկին հանդիպում է Մարկ Տվենի հետ և հաճելի տպավորություն թողնում նրա վրա։ Այնուհետև տեղեկատվություն է հասնում Ամերիկա (ըստ գրողի և Բուրենինի՝ դեսպանությունից և էսեռներից), որ Գորկին չի ամուսնալուծվել իր առաջին կնոջից և չի ամուսնացել Անդրեևայի հետ, և խստակեցության կողմնակից հյուրանոցների տերերը գտնում են, որ զույգը վիրավորանք է հասցրել ամերիկացիների բարոյական սկզբունքներին ու հյուրերին վտարում են սենյակներից։
Գորկին և Անդրեևան հյուրընկալվում են մեծահարուստ Մարտինի ամուսինների կողմից, Հուդզոնի գետաբերանին գտնվող Ստատեն-Այլենդ կղզու իրենց դաստակերտում ։
Ամերիկայում Գորկին ստեղծեց երգիծական պամֆլետներ Ֆրանսիայի և Միացյալ Նահանգների «բուրժուական» մշակույթի վերաբերյալ («Իմ հարցազրույցները», «Ամերիկայում»)։ Ադիրոնդակի լեռներում գտնվող Մարտինի ամուսինների դաստակերտում Գորկին սկսեց գրել «Մայրը» պրոլետարական վեպն ըստ Դմ. Բիկովի «Խորհրդային իշխանության օրոք Գորկու ամենաշատ պարտադրված և ներկայումս ամենաշատ մոռացված գիրքը»։
Սեպտեմբերին, կարճ ժամանակով վերադառնալով Ռուսաստան, նա գրում է «Թշնամիներ» պիեսը և ավարտում «Մայր» վեպը ։
Կապրիում։ Գորկու աշխատանքային առօրյան
1906 թվականի հոկտեմբերին տուբերկուլյոզի պատճառով Գորկին իր քաղաքացիական կնոջ հետ բնակություն հաստատեց Իտալիայում։ Սկզբում նրանք կանգ առան Նեապոլում, որտեղ հասան 1906 թվականի հոկտեմբերի 13-ին (26)։ Երկու օր անց Նեապոլում` «Վեզուվ» հյուրանոցի դիմաց, տեղի ունեցավ հանրահավաք, որտեղ խանդավառ ամբոխի առջև ելույթ ունեցավ Գորկին իր «իտալացի զինակիցներին» կոչ անելով սատարել Ռուսաստանի հեղափոխությանը։ Շուտով իշխանությունների խնդրանքով Գորկին բնակություն հաստատեց Կապրի կղզում, որտեղ Անդեևայի հետ ապրեց 7 տարի (1906-1913): Զույգը բնակություն էր հաստատել հայտնի Quisisana հյուրանոցում։ 1909 թվականի մարտից մինչև 1911 թվականի փետրվարը, Գորկին և Անդրեևան բնակվում էին «Սպինոլա» (այժմ՝ «Բերինգ») ամառանոցում, նրանք բնակվել են նաև «Բլեսիուս» (1906-1909) և «Սերֆինա» (այժմ «Պիեռինա») ամառանոցներում (այստեղ տեղադրված են հուշատախտակներ գրողի բնակվելու մասին) ։ Կապրի կղզում, որտեղից օրական մեկ անգամ փոքր շոգենավ էր գնում Նեապոլ, կար ռուսական գաղութ։ Այստեղ ապրել են բանաստեղծ և լրագրող Լեոնիդ Սթարկը և նրա կինը, ավելի ուշ՝ Լենինի գրադարանավար Շուշանիկ Մանուչարյանցը, գրող Իվան Վոլնովը (Վոլնին), Ֆելիքս Ձերժինսկին, գրողները՝ Նովիկով-Պրիբոյը, Միխայիլ Կոցյուբինսկին, Յան Ստրուան, և այլ գրողներ ու հեղափոխականներ։ Շաբաթը մեկ անգամ այն ամառանոցում, որտեղ ապրում էին Անդրեևան և Գորկին, երիտասարդ գրողների համար կազմակերպվում էին գրական սեմինարներ ։
Կապրիում Գորկին գրել էր «Խոստովանություն» (1908) վիպակը, որտեղ նկարագրվում են նրա փիլիսոփայական տարաձայնությունները Լենինի հետ (որը այցելել է Կապրի՝ 1908 թվականի ապրիլին և 1910 թվականի հունիսին Գորկու հետ հանդիպումների համար) ինչպես նաև աստվածաշինարարներ Լունաչարսկու և Բոգդանովի հետ մտերմությունը։ 1908-1910 թվականների ընթացքում Գորկին ապրում էր խորը հոգեկան ճգնաժամ, որն արտացոլված է նրա «Խոստովանություն» հաշտարար հակախռովարարական վիպակում, որը իր կոնֆորմիզմով գրգռում է և առաջացնում Լենինի վրդովմունքը, Գորկին ինքն էլ երկար մտածելուց հետո, բռնում է հավելուրդային դեդակտիզմի ուղին։ Գորկին անկեղծորեն չհասկացավ, թե ինչու է Լենինն ավելի շատ հակված եղել դաշնակից մենշևիկյան-պլեխանովական ալյանսի, քան բոլշևիկյան-բոգդանովականների հետ։ Գորկուց անմիջապես հետո Բոգդանովի խմբի հետ խզումն ակնհայտ դարձավ («Աստվածաշինարարների» դպրոցը վերաբնակեցվեց «Պասկուալե» ամառանոց), Լենինի ազդեցության ներքո գրողը սկսեց հեռանալ մախիստական և աստվախնդրական փիլիսոփայությունից` հօգուտ մարքսիզմի։ Գորկիի Մոտալուտ հեղափոխության իդեալականացումը Գորկու կողմից շարունակվեց ընդհուպ մինչև այն պահը, երբ նա ակնբախորեն համոզվեց Ռուսաստանում հետհոկտեմբերյան իրողությունների անողոք դաժանության հարցում ։
Վերադարձ Ռուսաստան, 1913-1917 թվականների իրադարձություններ և գործունեություն
1913 թվականի դեկտեմբերի 31-ին, Իտալիայում ավարտելով «Մանկություն» վիպակը, Ռոմանովների տոհմի 300-ամյակի կապակցությամբ ընդհանուր համաներում հայտարարելուց հետո (որը գլխավորապես վերաբերվում էր քաղաքական գրողներին), Գորկին Վերժբոլովո կայարանով գնացքով վերադառնում է Ռուսաստան։ Սահմանին` գաղտնի ոստիկանության կողմից ստուգվելուց հետո, արդեն Սանկտ Պետերբուրգում նա խոզարկուների կողմից վերցվեց հսկողության տակ։ Ոստիկանական վարչության զեկույցում նշված է որպես «Նիժնի Նովգորոդի համքարության վտարանդի Ալեքսեյ Մաքսիմով Պեշկով»։ Մարիա Անդրեևայի հետ բնակություն է հաստատել Ֆինլանդիայի Մուստամյակի գավառի Նեվոլա գյուղում, Ալեքսանդրա Կառլովնա Գորբիկ-Լանգեի ամառանոցում, իսկ այնուհետև Սանկտ Պետերբուրգում՝ Կրոնվերսկի պողոտայի 23 շենքի, 5/16 բնակարանում։ Այստեղ նրանք բնակվել են 1914-1919 թվականներին (ըստ այլ աղբյուրների՝ մինչև 1921 թվականը) ։
1914 թվականին Գորկին խմբագրել է բոլշևիկյան «Զվեզդա» և «Պրավդա» թերթերը՝ բոլշևիկյան «Լուսավորություն» ամսագրի գեղարվեստական բաժինը և տպագրել պրոլետարական գրողների առաջին ժողովածուն։ Նա հրատարակել է «Տարեգրություն» ամսագիրը 1915-1917 թվականներին, և հիմնել է «Առագաստ» հրատարակչությունը ։
1912-1916 թվականներին Գորկին գրեց մի շարք պատմվածքներ և ակնարկներ, որոնք կազմեցին «Ռուսաստանում» ժողովածուն, «Մանկություն» և «Մարդկանց մեջ» ինքնակենսագրական վեպերը։ 1916 թվականին «Առագաստ» հրատարակչությունը լույս ընծայեց «Մարդկանց մեջ» ինքնակենսագրական վեպը և «Ռուսաստանում» ակնարկների շարքը ։ «Իմ համալսարանները» եռագրության վերջին մասը գրվել է 1923 թվականին։
Փետրվարյան և Հոկտեմբերյան հեղափոխություններ, 1917-1921 թվականների իրադարձություններ և գործունեություն
1917-1919 թվականներին Գորկին, սառն ընդունելով փետրվարյան և հոկտեմբերյան հեղափոխությունները, իրականացրեց հասարակական և մարդու իրավունքների պաշտպանության մեծ աշխատանք, քննադատեց բոլշևիկների մեթոդները, դատապարտեց նրանց վերաբերմունքը հին մտավորականության նկատմամբ և նրանց մի շարք ներկայացուցիչների փրկեց բոլշևիկների բռնաճնշումներից և սովից։ Նա պաշտպան կանգնեց գահընկեց արված Ռոմանովներին, որոնց ծաղրում էին ամենուրեք տարերայնորեն հավաքված ամբոխները։ Անկախ դիրքորոշում արտահայտելու համար հարմար ոլորտ չգտնելով՝ 1917 թվականի մայիսի 1-ին Գորկին սկսեց հրատարակել «Նոր կյանք» թերթը, գրքեր հրատարակելու համար` «Նիվա» հրատարակչությունից ստացված հոնորարների ու «Գրուբբե և Նեբո» բանկի սեփականատեր Է. Կ. Գրուբբեի կողմից տրված փոխառությունների հաշվին։ Արձագանքելով ծախվածության մասին մեղադրանքներին, ինչը ձեռնտու էր բանվոր դասակարգի թշնամիներին, Գորկին բացատրեց, որ Ռուսաստանում պրոլետարական մամուլը ֆինանսավորելու նման մեթոդները նոր չեն, «1901-1917 թվականների ընթացքում հարյուր հազարավոր ռուբլի է անցել իմ ձեռքի տակով աշխատանքները Ռուսաստանի Սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցության աշխատանքների համար, որից իմ անձնական վաստակը կազմում էր տասնյակ հազարներ, իսկ մնացած ամեն ինչ գալիս էր «բուրժուազիայի» գրպանից։ «Իսկրան» տպագրվում էր Սավվա Մորոզովի միջոցներով, որը, իհարկե, ոչ թե վարկ էր տվել, այլ նվիրատվություն էր կատարել։ Ես կարող եմ թվարկել տասնյակ հարգարժան մարդկանց «բուրժուաների», որոնք նյութապես նպաստել են սոցիալ-դեմոկրատների կուսակցության աճին։ Սա քաջ հայտնի էր Վ. Ի. Լենինին և հին կուսակցական աշխատողներին»։
«Նոր կյանք» թերթում Գորկին հանդես էր գալիս որպես սյունակագիր։ Նրա լրագրողական հոդվածները Դմ. Բիկկովը բարձր էր գնահատում, որպես «հեղափոխության վերածննդի յուրօրինակ տարեգրություն», ավելի ուշ Գորկին ստեղծեց երկու գիրք՝ «Անսխալ մտքեր» և «Հեղափոխություն և մշակույթ»։ 1917 թվականի նոյեմբերին Գորկին գրել է, որ «Լենինը ... իրեն իրավունք էր վերապահում դաժան փորձառության ենթարկել ռուս ժողովրդին, նախապես դատապարտելով ձախողման» ։ Գորկու այդ ժամանակաշրջանի հրապարակախոսություններում կարմիր թելի պես անցնում էին ռուս ժողովրդի ազատատության մասին մտորումները («Պատրա՞ստ ենք մենք դրան»), կոչ՝ գիտելիքներ յուրացնելու և տգիտությունը հաղթահարելու, ստեղծագործելու և գիտության մեջ ներգրավվելու, պահպանելու այն մշակութային հուշարձանները, որոնք անողոք թալանվել կամ ոչնչացվել են։ Գորկին ակտիվորեն դատապարտել է «գազազած» գյուղացիների կողմից Խուդեկովի և Օբոլենսկու կալվածքների ավերումը, իրենց տերերի գրադարանների այրումը, գեղանկարչության և երաժշտական գործիքների ոչնչացումը, որպես գյուղացիության համար խորթ դասական առարկաներ։ Գորկին տհաճորեն զարմացավ, որ երկրում բոլոր արհեստներից ամենալավը ծաղկում է սպեկուլյացիան։ Գորկուն դուր չեկավ Ռուսաստանում սկսված գաղտնի անվտանգության աշխատակիցների ցուցակների բացահայտումը և հրապարակումը, որտեղ, ի զարմանս գրողի և հասարակության, անհասկանալիորեն պարզվեց, որ գրանցված են հազարավոր մարդիկ։ «Սա ամոթալի մեղադրանք է մեր դեմ, սա երկրի փլուզման և քայքայման նշաններից մեկն է, ահավոր երևույթ», - նշում էր Գորկին։ Այս և նման հայտարարությունները լարվածություն էին առաջացնում գրողի և նոր ձևավորվող աշխատավորների ու գյուղացիների իշխանության միջև  ։