Իդեալիզմ
Բազմակարծական իդեալիզմ
Բազմակարծական իդեալիզմը, որի հետևորդներից է Գոթֆրիդ Լեյբնիզը, այն տեսակետն է առաջ բերում, որ գոյություն ունեն տարբեր անհատական մտքեր, որոնք միասին ստեղծում են տեսանելի աշխարհի գոյությունը և հնարավոր են դարձնում ֆիզիկական տիեզերքի գոյությունը ։ Ի տարբերություն բացարձակ իդեալիզմին, բազմակարծական իդեալիզմը չի ենթադրում միակ, հիմնական, մտավոր իրականություն կամ բացարձակ իրականություն։ Լեյբնիզի իդեալիզմը (Պանպսիցիզմ) «մոնադները» տեսնում է, որպես տիեզերքի իրական ատոմներ։ Մոնադները գոյության հիմնական ձևերն են, տարրական, անհատական են և ենթական են սեփական օրենքներին, յուրաքանչյուրը արտացոլում է ամբողջական տիեզերք։ Նրանք ուժի կենտրոնն են, որը սուբստանցիա է, մինչդեռ տարածությունը, նշանակությունը և շարժումը ֆենոմենալ են և նրանց ձևը և գոյությունը կախված է հասարակ և ոչ էական մոնադներից։ Գոյություն ունի նախատեսված ներդաշնակություն, որը հիմնել է Աստված, հիմնական մոնադը։ Լեյբնիզի տիեզերաբանությունը ներառում է ավանդական քրիստոնեական թեմաներ։ Պերսոնալիզմը ենթադրում է այն տեսանկյունը, որ միտքը, որը ստեղծում է իրականությունը, մարդկային միտքն է։ Անձնական իդեալիզմի հիմնադիր Բորդեն Պարկերը այն ներկայացնում է որպես մարդկային նյութական իրականություն, միակ իրականությունը, որը հայտնի է ինքնագիտակցության մեջ։ Իրականությունը միմյանց հետ շփվող մարդկանց հասարակությունն է, որոնք կախված են Աստծու Բարձրագույն Անձից։ Ուսմունքի այլ հետևորդներից են Ջորջ Հոլմես Հովիսոնը և ՄքՏագարտը ։ Հովիսոնի անձնական իդեալիզմը նաև կոչվում է «Կալիֆոռնիական պերսոնալիզմ»՝ այն տարբերելու համար Բոունի «Բոստոնյան պերսոնալիզմից»։ Ազատությունը հերքելը, ճշմարիտը, գեղեցիկը և առատաձեռն սերը ընկալելը նույնն է, ինչ որ խորը մարդկային ձեռնարկումները տապալելը՝ ներառյալ գիտություն, բարոյականություն և փիլիսոփայություն։ Պերսոնալիստական իդեալիստներ՝ Բորդեն Պարկեր Բոուն և Էդգար Բրայթմենը և պերսոնալ ռեալիստ Թոմասը Ակուինասը բարձրացնում են արմատական հարց, այն է անսահման անձնական Աստծուց կախում ունենալը ։ Հովիսոնը իր «Էվոլյուցիայի սահմանները և այլ ակնարկներ պերսոնալ իդեալիզմի մետաֆիզիկական տեսության վերաբերյալ» գրքում ստեղծել է անձնական իդեալիզմի դեմոկրատական հասկացությունը, որը տանում է դեպի Աստված, որը այլևս հիմնական միապետը չի, այլ հիմնական դեմոկրատը հավերժական հարաբերություններում այլ հավերաժական անձանց հետ։ ՄքՏագարտը վիճում էր այն հարցի շուրջ, որ մտքերը գոյություն ունեն միայնակ և միմյանց հետ կապված են սիրո միջոցով։ Տարածությունը, ժամանակը և մատերիալ օբյեկտները իրական չեն։ Ժամանակի անիրականության մեջ նա պնդում է, որ ժամանակը պատրանք է, քանի որ անհնար է ստեղծել իրադարձությունների հաջորդականության հաշիվ։ «Գոյության բնույթը» աշխատությունը պարունակում է նրա այն փաստարկները, որ տարածությունը, ժամանակը և էությունը ըստ հնարավորին իրական չեն։ ՄքՏագարտի կարծիքով, Հեգելը սխալ էր՝ կարծելով, որ մետաֆիզիկան կարող է ցույց տալ, որ վիճակը ավելին է նշանակում անհատի համար, ով ստեղծում է այն :Թոմաս Դեյվիդսոնի փիլիսոփայությունը կոչվում է ապեյրոթիզմ. բազմակարծական իդեալիզմի ձև է։ Թեորիան հիմնված է Արիստոտելի բազմակարծական իդեալիզմի նրա Հոգու գաղափարի վրա։ Չնայած հակասությունների բազմամյա աղբյուր լինելով Արիստոտելը դրա մասին վիճում է որպես հավերժականի և անմարմնի, ինչպես որ օրինակ է բերվում իր անշարժ շարժվողների ուսմունքում ։ Արիստոտելի Աստծուն նույնականացնելով բանական մտքին, Դեյվիդսոնը պնդում է՝ հակադրվելով Արիստոտելին այնպես, ինչպես հոգին չի կարող գոյություն ունենալ մարմնից դուրս, այնպես էլ Աստված չի կարող գոյություն ունենալ աշխարհից անկախ ։ Sir Arthur Eddington, a British astrophysicist of the early 20th century, wrote in his book The Nature of the Physical World; «The stuff of the world is mind-stuff»; Իդեալիստական գաղափարները 20-րդ դարի սկզբին ամուր տեղ գրավեցին ֆիզիկոսների շրջանակներում հակադրվելով քվանտի պարադոքսիալ ֆիզիկոսներին։ «Գիտության քերականության» 2-րդ հրատարակության նախաբանում Կարլ Պիրսոնը գրում է «Բազմաթիվ նշաններ կան, որոնք փոխարինում է անաղարտ իդեալիզմը, որպես բնական փիլիսոփայության հիմունք՝ առաջին ֆիզիկոսների անմշակ մատերիալիզմ»։ Այս գիրքը ազդեցություն ունեցավ գիտական չափումներում դիտորդի կարևորության վերաբերյալ Էյնշտեյնի հայացքների վրա։ 20-րդ դարի բրիտանացի աստղաֆիզիկոս Սըր Արթուր Էդինգթոնը իր «Ֆիզիկական աշխարհի բնույթը» գրքում գրում է «Աշխարհի նյութեղենը մտքի նյութն է»։ Յան Բարբուրը իր «Խնդիրներ գիտությունում և կրոնում» (1966)՝ մեջբերում է անում Արթուր Էդինգթոնի «Ֆիզիկական աշխարհի բնույթը» գրքում առկա տեքստից, որտեղ պնդում կա այն մասին, որ Հենսբերգի անորոշության սկզբունքները ապահովում են գիտական հիմունքներ՝ «մարդկային ազատության գաղափարների պաշտպանության համար»։ Քիմիկոս Էռնեստ Լեստեր Սմիթը գիրք է գրել, որը կոչվում է «Առաջինը եղել է խելքը» (1975), որում նա պնդում է, որ գիտակցությունը բնության իրողությունն է և որ տիեզերքի հիմքում միտքն է և խելքը ։ Բեռնարդ դ՝ Էսպագնատը, ով ֆրանսիացի տեսական ֆիզիկոս է և հայտնի է իրականության բնույթի մասին իր աշխատանքով, գիտական զեկույց է գրել «Քվանտային ուսմունք և իրականություն» վերնագրով. «Այն ուսմունքը, որ աշխարհը կազմված է օբյեկտներից», որոնց գոյությունը անկախ է մարդկային գիտակցությունից, պարզվում է, որ հակասում է քվանտային մեխանիզմին և փաստերին, որոնք սահմանվել են փորձի հիման վրա ։ «Գարդյան» թերթում դ՝ Էսպագնատը ասում է, «Այն, ինչ քվանտային մեխանիկան է մեզ ասում, ամենաքիչը զարմանալի է։ Այն ասում է, որ օբյեկտիվ հիմնական տարրերը՝ մասնիկներ, էլեկտրոններ, գրավիտոններ և այլն չեն կարող համարվել ինքնաստեղծված»։ Ավելի ուշ նա գրում է, որ քվանտային ֆիզիկայում նրա կատարած ուսումնասիրությունները բերել են մի եզրակացության, որ հիմնական իրականությունը գոյություն ունի, որը կապված չէ տարածությունում կամ ժամանակում ։