cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Մավրիկյան դրոնտ
Անվան ստուգաբանություն
«Դոդո» բառի ծագումնաբանությունը հայտնի չէ։ Որոշ հետազոտողներ այն կապում են դոդոոր(հայ. ծույլ) բառին, մյուսները՝ dod-aars, որը նշանակում է «հաստագավակ» կամ «հաստանստուկ», որով նավաստիները ցանկանում էին ընդգծել թռչնի պոչային մասում փետուրների փունջը (Ստրիկլենդը նաև հիշատակում է նրա ժարգոնային նշանակությունը, հայերեն «նորակոչիկ» անալոգով)։ Առաջին անգամ dod-aars բառը գրառվել է 1602 թվականին կապիտան Վիլլեմ Վան Վեստ-Զանեի օրամատյանում։ Անգլիացի ճանապարհորդ Թոմաս Հերբերտը առաջին անգամ տպագրությունում «դոդո» բառը օգտագործել է 1634 թվականին իր ճանապարհորդային ակնարկում, որտեղ պնդում էր, որ բառը օգտագործվել է պորտուգալացիների կողմից, ովքեր ժամանել էին Մավրիկիոս 1507 թվականին։ Եվս մեկ անգլիացի՝ Էմանուել Ալտեմը, օգտագործել է 1628 թվականին գրված նամակում, որտեղ նույնպես հայտնեց նրա պորտուգալական ծագումը։ Որքան հայտնի է ոչ մի պահպանված պորտուգալական աղբյուր չի հիշատակում այդ թռչնի մասին։ Այնուամենայնիվ, որոշ հեղինակներ դեռևս պնդում են, որ «դոդո» բառը ծագում է պորտուգալերեն doudo(այժմ doido) բառից, որը նշանակում է «հիմար» կամ «գիժ»։ Նաև կա կարծիք, որ «դոդո»-ն թռչնի ձայնակրկնօրինակումն է՝ երկու նոտայից կազմված հնչյուն, որը արձակում էին աղավնիները(doo-doo):
Առաջին անգամ 1635 թվականին Խուան Էուսեբիո Նիրեմբերգը մավրիկյան դրոնտին բնորոշել է cucullatus ածականով, թռչնին տալով Cygnus cucullatus (հայ. Կարապ կնգուղավոր )։ Նա հիմնվել էր Կառլ Կլուզիուսի 1605 թվականին կատարված նկարների վրա։ Հարյուր տարի անց Կառլ Լիննեյը իր «Բնության համակարգ» աշխատությունում օգտագործեց cucullatus բառը, որպես դրոնտի տեսակային անվանում, բայց այս անգամ զուգակցված Struthio (ջայլամ) բառի հետ։ 1760 թվականին Մատյուրեն-Ժակ Բրիսսոնը մտցրեց այժմ օգտագործվող Raphus անվանումը, ավելացնելով նրան վերոհիշյալ ածականը։ Այս բառի ծագումնաբանության մասին ֆրանսիացի բնագետ դե Բյուֆֆոնը գրել է․ 1766 թվականին Կառլ Լիննեյը ներմուծեց այլ գիտական անվանում՝ Didus ineptus (հայ.՝ հիմար դրոնտ), որը դարձավ նախնական անվան հոմանիշը՝ ըստ կենդաբանական նոմենկլատուրայի գերակայության։
Նկարագրություն
Քանի որ դոդոյի ամբողջովին պահպանված նմուշներ չկան, դժվար է որոշել այնպիսի արտաքին առանձնահատկություններ, ինչպիսին են կերպարանքը և փետուրների գունավորումը։ Դոդոյի հետ հանդիպումներըի ժամանակ՝ հայտնաբերման պահից մինչ անհետացումը (1598—1662), կատարված նկարները և գրավոր վկայությունները նրանց տեսքի միակ և կարևոր աղբյուրներն են։ Համաձայն պատկերների մեծամասնությանը, դոդոն ուներ մոխրագույն կամ շագանակավուն փետրավորում՝ բաց գույնի, 1-ին կարգի թափափետուրներով և գոտկային շրջանում բաց գույնի, գանգուր փնջով։ Գլուխը մոխրագույն էր և անմազ, կտուցը՝ կանաչ, սև կամ դեղին, իսկ ոտքերը՝ դեղնավուն, սև ճանկերով։ Սուբֆոսիլները և թռչունների մնացորդները, որոնք Եվրոպա էին բերվել 17-րդ դարում, ցույց են տալիս, որ նրանք ունեցել են հսկա չափեր, մոտ 1 մետր հասակով և կարող էին կշռել մինչև 23 կգ։ Մեծ քաշը բնորոշ է այն թռչուններին, որոնք գտնվում են անազատության մեջ։ Վայրի տեսակները կշռում էին մոտավորապես 10,6-21,1 կգ։ Ավելի ուշ ժամանակի գնահատականները տալիս են նվազագույնը 10,2 միջին զանգված, սակայն, մի շարք հետազոտողներ կասկածում են այդ թվի վրա։ Ենթադրվում է, որ քաշը կախված էր սեզոնից․ տարվա տաք և խոնավ եղանակներին առանձնյակները դառնում էին գեր, իսկ չոր և կիզիչ եղանակներին՝ ընդհակառակը։
Այս թռչունների մոտ առկա է սեռական դեմորֆիզմ՝ արուները ավելի խոշոր էին և ունեին ավելի երկար կտուց։ Վերջինս հասնում էր մինչև 23 սմ և վերջում կորանում էր։ Օքսֆորդյան որոշ նմուշների գլխի փետուրների ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ նրանք հիմնականում ուրվագծային են, այլ ոչ թե բմբուլներ, և շատ նման են աղավնիների նմանատիպ փետուրներին։
Կմախքի շատ առանձնահատկություններ, որոնցով դոդոն և ամենամոտ ազգակիցը՝ ռոդրիգեսյան դրոնտը, տարբերվում են աղավնանմաններից, հիմնականում կապված են նրանց չթռչելու հետ։ Կոնքոսկրերը լայնացած են, որը կապված է մեծ քաշը կրելու հետ, իսկ կրծքային գոտին և ոչ մեծ թևերը պեդոմորֆ են, այսինքն թերզարգացած են, պահպանված են ձագերին բնորոշ տեսքով։ Իրենց հերթին, գանգը, իրանը և ստորին վերջույթները պերամորֆ էին, այսինքն նրանց բնութագրերը փոխվում էին տարիքից կախված։ Դոդոյի և ռոդրիգյան դրոնտի ընդհանուր բնութագրերն են գանգի, կոնքի և կրծքավանդակի կառուցվածքի նմանությունները, ինչպես նաև մեծ զանգվածը։ Ռոդրիգեսյան դրոնտից դոդոն տարբերվում է ավելի ամուր կազմվածքով և կարճ հասակով, մեծ գլխով և կտուցով, ինչպես նաև գանգի կլորավուն ձևով և ավելի փոքր ակնախոռոչներով։ Մավրիկյան դրոնտի պարանոցը և ոտքերը համեմատաբար կարճ էին, իսկ դաստակի վրա բացակայում էր մազափունջ, որը բնորոշ է ռոդրիգեսյան տոհմակցին։
Ժամանակակիցների գրավոր նկարագրությունները
Դոդոյի նկարագրությունների մեծամասնությունը, որոնք կատարվել են ժամանակակիցների կողմից, հայտնաբերվել են Հոլանդական Արևելա-Հնդկական ընկերության նավամատյաններում։ Այս հաղորդագրություններից ոչ բոլորն են հավաստի, քանզի նրանցից մի քանիսը, հավանաբար, հիմնվում էին նախորդների վրա և նրանցից ոչ մեկը չէր կատարվել գիտնական-բնագետի կողմից։ Ամենավաղ գրություններից մեկը վերցված է վան Վարոեյկի օրագրից (1598 թվական)․
Մանրամասն նկարագրությունը հայտնի է անգլիացի ճանապարհորդ Թոմաս Գերբերդի «Ավանդություն 1626 թվականին սկսված, բազմամյա ճանապարհորդությունից՝ դեպի Աֆրիկա և Մեծ Ասիա» (անգլ․ A Relation of some yeares' Travaile, begunne Anno 1626, into Afrique and the greater Asia, 1634) գրքից․
Ֆրանսիացի ճանապարհորդ Ֆրանսուա Կոշը 1651 թվականին հրատարակված ճանապարհորդական հաշվետվության մեջ թողել մինչև հիմա մեզ հասած միակ նկարագրությունը ձվի և թռչնի վոկալիզացիայի մասին․
1617 թվականին նավակող բարձրացված «երիտասարդ ջայլամի»-ի հիշատակումը համարվում է դոդոյի երիտասարդ առանձնյակի մասին միակ հաղորդագրությունը։
Պատկերը
17-րդ դարում հայտնի է դոդոյի մոտ քսան պատկեր, որոնք արվել են կենդանի ներկայացուցիչներից կամ խրտվիլակներից։ 1638 թվականաից հետո, երբ հրատարակվեց Կորնիլես Սաֆտլևանի նկարը, դրոնտի մասին հիշատակումները դարձան ավելի քիչ։ Ամենայն հավանականությամբ ավելի ուշ արված պատկերները հիմնվում էին ավելի վաղ աղբյուրների նկարներին։ Տարբեր նկարիչների նկարներում առկա են մի շարք ցայտուն տարբերություններ դետալներում՝ կտուցի գունավորում, պոչային փետուրների ձև և ընդհանուր գունազարդում։ Որոշ մասնագետներ, ինչպիսին են Անտոն Կորնելիուս Աուդեմանսը և Մասաուդի Հատիսուկան, առաջարկել են մի քանի վերսիաներ, որ նկարների վրա կարող էին պատկերված լինել տարբեր սեռի և տարիքի թռչուններ։ Վերջապես, արտահայտել են նաև տարբեր տեսակների մասին կարծիքներ, բայց դրանցից ոչ մեկը չեն հաստատվել։ Ներկայումս նկարների վրա հիմնվելով չի կարելի որոշակիորեն ասել, թե որքանով էին նրանք ընդհանրապես արտացոլում իրականությունը։ Բրիտանացի պալեոնտոլոգ, դրոնտների մասնագետ Ջուլիան Հյումը պնդում է, որ նրանց քթանցքները պետք է լինեին ճեղքանման, այնպես ինչպես պատկերված են Գելդերլանդի էսքիզներում, ինչպես նաև Կորնելիուս Սաֆտլևենի, Մանսուրի նկարներում և ինչ-որ անհայտ նկարչի աշխատանքներում՝ Կրոկերի արվեստի թանգարանի կոլեկցիայից։ Համաձայն Հյումի, լայն բացված քթանցքները, որոնք հանդիպում են գեղանկարներում, ցույց են տալիս, որ իբր բնորդ օգտագործել են ոչ թե կենդանի թռչուններին, այլ՝ խրտվիլակներին։
Հոլանդական «Գելդերլանդ»-ի (1601—1603) նավամատյաններում, որոնք հայտնաբերվել են 1860-ական թվականներին՝ արխիվներում, պարունակում են միակ ուրվագրերը, որոնք արվել են Մավրիկիոսի կենդանի կամ էլ նոր սպանված առանձնյակներից։ Դրանք նկարել են երկու նկարիչներ, որոնցից մեկը, ավելի պրոֆեսիոնալը, կարող էր լինել Յորիս Յոստենս Լարլը (նիդեր․ Joris Joostensz Laerle)։ Կենդանի թռչունների, թե խրտվիլակների հիման վրա էին ստեղծվել այդ պատկերները, այժմ դժվար է պարզել, ինչը վնասում է նրանց հավաստիությանը։
Դոդոյի դասական կերպարը իրենից ներկայացնում է գեր և ծանրաշարժ թռչունի, բայց այս տեսանկյունը հավանաբար չափազանցրած է։ Գիտնականների մեծամսնության կողմից ընդունված է այն տեսակետը, որ ևրոպական հին պատկերները ստացվել են անազատության մեջ գտնվող գերսնուցված թռչուններից կամ էլ կոպիտ լցված խրտվիլակներից։ Հոլանդացի գեղանկարիչ Ռուլանտ Սևերեյը ամենաազդեցիկ և բեղմնավոր նկարիչն է, ով պատկերել է դրոնտներին։ Նա նկարել է նվազագույնը տասը նկար։ Նրա ամենահայտնի նկարը 1626 թվականին է ստեղծվել և այժմ հայտնի է «Էդվարդսի Դոդո» անվանումով (սեփականատրերից մեկը եղել է Ջորջ Էդվարդսը, իսկ այժմ գտնվում է Լոնդոնի բնագիտության թանգարանի հավաքածուում)։ Այն դարձավ դրոնտի տիպային պատկերը և դարձավ մի շարք նկարների նախատիպը, ընդ որում այնտեղ պատկերված է գերսնուցված թռչուն։
Վարքը և բնակության միջավայրը
Դոդոյի վարքի մասին գրեթե ոչինչ հայտնի չէ։ Հետին վերջույթների ոսկրերի ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ թռչունը կարող էր արագ վազել, քանի որ մավրիկյան դրոնտը չթռչող թռչուն էր։ Կղզում չկային գիշատիչ կաթնասուներ և այլ թշնամիներ, այդ պատճառով, հավանակ է, նրանք ձվադրում էին գետնին։
Կեռիկով վիթխարի կտուցը, հավանաբար, թռչունները օգտագործում էին տարածքային վեճերի համար, սակայն եղանակի սեզոնային տատանումների բացակայությունը և սննդի լիությունը նվազեցնում էին միջտեսակային գոյության կռիվը, ի տարբերություն հարևան Ռոդրիգես կղզում, որտեղ դոդոյի ցեղակիցը, հավանաբար, ավելի ագրեսիվ էր և կռվի ժամանակ օգտագործում էր թևերը։
Դոդոյի բնակության նախընտրելի վայրերը հայտնի չեն, բայց հին հաղորդագրությունները վկայում են, որ այս թռչունները բնակեցնում էին Մավրիկիոսի հարավային և արևմտյան մերձափյա ավելի չորային տարածքները։ Այս կարծիքը հաստատվում է այն փաստով, որ Մար-օ—Սոնժ ճահիճը, որտեղ հայտնաբերվել են մնացորդների մեծ մասը, գտնվում են ծովից ոչ հեռու՝ կղզու հարավ-արևմտյան ափին։ Այսպիսի սահմանափակված արեալը կարող էր իր ներդրումն ունենար տեսակի անհետացման գործընթացում։ 1601 թվականի քարտեզում՝ «Գելդերլանդ»-ի նավամատյաններից, Մավրիկիոսի ափամերձ շրջանում տեսանելի մի փոքր կղզի, որտեղ որսացել են դդրոնտներ։ Ջուլիան Հյումը ենթադրեց, որ այդ կղզին գտնվում է Թամարին ծովածոցում՝ Մավրիկիոսի արևմտյան ծովեզրին։ Լեռնային հատվածներում հայտնաբերված սուբֆոսիլները ապացուցում են, որ թռչուններ հանդիպում էին նաև բարձրադիր վայրերում։ Մար-օ-Սոնժ ճահճում կատարված հետազոտությունները ցուըց են տալիս, որ նրանց բնակության շրջաններում գերակայում են դոդոյի ծառը, պալմայի էնդեմիկ տեսակները և պանդանուսները։
Մավրիկիոսի բնակեցումից հետո կղզու շատ էնդեմիկ տեսակներ վերացել են, քանի որ խախտվել է կղզու էկոհամակարգը, որը դժվար է վերականգնվում։ Ի սկզբանե կղզին ծածկված էր անտառներով, որոնք գրեթե ամբողջությամբ հատվել են։ Ողջ մնացած էնդեմիկ ֆաունան նախկինի պես վտանգված է։ Դոդոյի հարևանությամբ բնակվում էին մի շարք անհետացած տեսակներ, ինչպիսին են մավրիկյան շեկ ջրահովվիկը, մավրիկյան փրչոտ թութակը, Psittacula bensoni թութակը, մավրիկյան երկնագույն աղավնին, Mascarenotus sauzieri բուն, մասկերանյան ջրահավը, Alopochen mauritianus սագը, մավրիկյան բադը և մավրիկյան կվակվան։ Մավրիկիոսի անհետացած սողունների թվին դասվում են հսկա ցամաքային կրիաները (ցեղ․ Cylindraspis), մողեսները (հսկա Leiolopisma mauritiana) և օձեր։
Սնունդը
Այժմ կորած 1631 թվականի հոլանդական ձեռագիրը, որը հայտնաբերվել է 1887 թվականին գաագսյան արխիվում, համարվում է դոդոյի օրաբաժնի միակ նկարագրությունը, ինչպես նաև միակ հուշագրումը, որ թռչունը պաշտպանության ժամանակ օգտագործել է իր կտուցը․
Բացի թափված մրգերից դոդոն, հավանաբար, սնվում էր ընդեղենով, սերմերով, սոխուկներով և արմտիքով։ Մավրիկիոսում նկատվում են խոնավ և չոր սեզոնների հերթագայում։ Նիդերլանդացի կենդանաբան Անտոն Կոռնելիուս Օուդեմանսը ենթադրեց, որ խոնավ սեզոնի վերջում կուտակում է ճարպը՝ սնվելով հասած պտուղներով, որպեսզի գոյատևեն տարվա չոր շրջանին՝ քիչ սննդի առկայության պայմաններում։ Ժամանակակիցները նկարագրել են «ագահ» ախորժակը։ Օրնիտոլոգ Ֆրանսուա Ստաուբը առաջարկել է վարկած, ըստ որի նրանք մեծ մասամբ սնվում էին պալմաների պտուղներով և նրանց սնման ժամանակաշրջանը համընկնում է պտուղների հասունացման հետ։ Արտահայտվել է նաև այնպիսի կարծիք այն մասին, որ դոդոն հնարավոր է սնված լինի նաև խեցգետիններով և փափկամարմիններով՝ իր ազգակից թագակիր աղավնու օրինակով։ Նրա օրաբաժինը պետք է լիներ բավական լայն, որպեսզի չսատկեին դեպի Եվրոպա ճանապարհին։
Վեներսբորգ
Վեներսբորգ (Vänersborg), քաղաք Շվեդիայում։
Աշխարհագրություն
Քաղաքը գտնվում է Շվեդիայի արևմտյան մասի Վեստերգյոտլանդ նահանգում։ Գտնվում է Շվեդիայի խոշորագույն Վենեռն լճի հարավային ափին` Գյոթա-Էլվ գետի ակունքի մոտ և Գյոթեբորգ քաղաքից 85 կմ հյուսիս-արևելք։
Մինչև 1998 թվականը քաղաքը եղել է Էլվսբորգ հողատիրույթի վարչական կենտրոնը, սակայն վերջինիս՝ հարևաններ Գյոթեբորգ-Բոհուսի և Սքարաբորգի հետ Վեստրա-Գյոտլանդին միավորվելուց հետո դարձել է Վեներսբորգ կոմունայի կենտրոնը։
Վեներսբորգն ունի ցուրտ ծովային կլիմա ։
Պատմություն
Ներկայիս Վեներսբորգը գտնվում է ավելի հին բնակավայրի տարածքում, որը 1644 թվականին քաղաքային կարգավիճակ ստանալու հետ միասին ձեռք բերեց ներկայիս անունը։ Քաղաքը եղել է կարևոր առևտրային կենտրոն և սահմանային կետով ռազմական կայազոր՝ պաշտպանվելով Գյոթա-Էլվ գետի և Վենեռն լճի տրանսպորտային երթուղիներով։ 17-րդ դարում Սկանդինավիայի տարածքում պատերազմի ժամանակ Վեներսբորգը բազմիցս գրավվել և ավերվել է։ 1690 թվականին այն դարձել է Էլվսբորգ հողատիրույթի վարչական կենտրոնը, որը 1998 թվականին ընդգրկվել է Վեստրա-Գյոթալանդ նոր հողատիրույթի կազմում։
1800 թվականին Վեներսբորգում բնակվում էր շուրջ 1500 մարդ։ Թրոլլհեթթե և Գյոթա ջրանցքների կառուցումից հետո քաղաքն արագորեն զարգացել է։ 1834 թվականին աղետալի հրդեհը գրեթե ամբողջությամբ ոչնչացրել է քաղաքի կենտրոնը, այդ պատճառով կենտրոնի շենքերը հիմնականում թվագրվում են 19-րդ դարի երկրորդ կեսին։ 20-րդ դարում Վեներսբորգը դարձավ ծառայությունների ոլորտի խոշոր կենտրոն, իսկ հարևան Թրոլլհեթթանը վերածվեց արդյունաբերական կենտրոնի։
Սպորտ
2013 թվականին քաղաքում անցկացվել է հոկեյի աշխարհի առաջնությունը ։ 2019 թվականին ևս քաղաքում անցկացվել է հոկեյի աշխարհի առաջնությունը ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Շվեդիայի քաղաքներ Կատեգորիա:1641 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Մավրիկյան դրոնտ
Սնունդը
Ժամանակակիցները կարծում են, որ դոդոն մարսողության ընթացքում օգտագործում էր քարեր։ Այս պնդումը նաև հաստատում է 17-րդ դարի անգլիացի պատմաբան Համոն Լեստրեյնջը, ով մի անգամ Լոնդոնում տեսել էր թռչունին և այսպես նկարագրել․
1973 թվականին կարծում էին, որ դոդոյի ծառը, որը համարվում է Մավրիկիոսի էնդեմ տեսակ, ոչնչացման եզրին է։ Ամերիկացի կենսաբան Ստենլի Թեմփլի պնդմամբ կղզում մնացել է այդ բույսերի ընդամենը 13 նմուշ և նրանց տարիքը կազմում է մոտ 300 տարի։ 1977 թվականին գիտնականը առաջարկեց մի տեսություն, ըստ որի այդ տեսակի տարածվածությունը և հենց գոյությունը կախված էր դրոնտների կենսագործունեությունից և սերմերը կարող են ծլել միայն այն պայմաններում, եթե դրանք անցեն թռչունների մարսողական ուղղով։ Նա վստահեցնում էր, որ դոդո ծառը նույնպես գտնվում է ոչնչացման եզրին դրոնտների անհտացման պատճառով։ Թեմփլը անուշադրության էր մատնել 1940-ականների զեկուցագրերը, որոնք ապացուցում էին, որ սերմերը աճում էին (սակայն շատ հազվադեպ) անգամ առանց մարսողության։ Այլ գիտնականներ քննադատեցին Թեմփլի մտահանգմանը, հայտարարելով, որ կամ կրճատումը չափազանցված է, կամ սերմերը պետք է տարածվեին նաև այլ՝ ուշ անհետացած կենդանիների միջոցով, ինչպիսին օրինակ Cylindraspis ցեղատեսակի կրիաները, թաղանթաթևավորները կամ լայնակտուց թութակը։ Համաձայն երկու մասնագետների՝ Վենդի Շտրամի (գերմ. Wendy Strahm) և Էնթոնի Չիկի (անգլ. Anthony Cheke) այս ծառը այն ժամանակ էլ էր քիչ ծիլ տալիս, իսկ դոդոյի վերացումից հետո նրանց քանակը նվազել է մինչ մի քանի հարյուրը, այլ ոչ թե 13, ինչպես հայտնել էր Թեմփլը։
Կա նաև կարծիք, որ մավրիկյան փրչոտ թութակը կախված էր դրոնտից և Cylindraspis ցեղի կրիաներից, որոնք սնվելով պալմաների պտուղներով, գոմաղբի հետ թողնում էին նրանց սերմերը, որոնք իրենց հերթին սնունդ են թութակների համար։ Անալոգ կերպով Հիացինտի արան կախված էր այժմ գոյություն չունեցող հարավամերիկյան մեգաֆաունան, իսկ ներկա ժամանակում հույսները դնում են ընտանի անասունների կենսագործունեության վրա։
Հարաբերությունը մարդկանց հետ
Միջին դարերում Մավրիկիոս են այցելել արաբների, 1507-1513 թվականներին՝ պորտուգալացիները, սակայն ոչ մի բնակավայր չի ստեղծվել։ Այն տարիներին դոդոյի մասին ոչ մի հուշագրություն չկա, կղզու պորտուգալական անվանումը՝ Սիրնե (պորտ. Cirne), որը տրվել է Մասկարենյան կզիները հայտնաբերող առաջին ևրոպացի՝ Դիոգու Ֆեռնանդեշ Պերեյրայի նավի պատվին։ Քանի որ բառի պորտուգալական արտասանությունը նման էր «կարապ» բառին, որոշ մասնագետներ դրոնտների հետ կապված սխալ կարծիքներ էին կազմել։ Հոլանդական կայսրությունը Մավրիկիոսը յուրացրել է 1598 թվականին, այն անվանափոխելով Մորից Օրանյեի պատվին, և կղզին օգտագործում էին Հոլանդական Արևելա-Հնդկական ընկերության առևտրական նավերը սննդով բեռնելու համար։ Դոդոյի ամենավաղ նկարագրությունը տվել են հոլանդացի ճանապարհորդները՝ Ինդոնեզիայում երկրորդ հոլանդական էկսպեդիցիայի շրջանակներում, որը 1598 թվին ղեկավարում էր ծովակալ Յակոբ վան Նեկը։ Դրոնտները հաղորդագրությունների մեջ հայտնվում են 1601 թվականին, որոնք պարունակում էին նաև թռչունի առաջին պատկերները։ Քանզի առաջին նավաստիները երկար ժամանակ գտնվում էին ծովում, նրանց հիմնական հետաքրքրությունը թռչունի նկատմամբ գաստրոնոմիական էին։ «Ծովային խոզ» նավի(նիդեր. Bruin-Vis) կապիտան Վիլեմ վան Վեստ-Զանենը 1648 թվականին հրատարակված նավամատյանի 1602 թվականի օգոստոսի 4-ին հիշատակում է, որ նավ էին բերվել 24-25 դրոնտ, որոնք այնքան խոշոր էին, որ ճաշի ընթացքում հազիվ երկուսին էին ուտում, իսկ մնացածը աղ էին դնում։
Որոշ հայտնաբերողներ նրանց միսը համարում էին անհամ և նախընտրում էին ուտել թութակներ և աղավնիներ, իսկ մյուսները նկարագրում էին որպես կոշտ, բայց լավը։ Որոշները որսում էին միայն նրանց ստամոքսի համար, որը համարվում էր ամենահամեղ մասը։ Դրոնտներին հեշտ էր բռնելը, սակայն որսորդները պետք է զգուշանային նրանց հզոր կտուցներից։
Կղզու սահմաններից դուրս
Դրոնտները հետաքրքրեցին ճամփորդներին և կենդանի առանձնյակներին սկսեցին արտահանել դեպի Եվրոպա և Արևելք։ Թե նրանցից քանիսն էին ողջ տեղ հասնում, հայտնի չէ։ Դոդոյի նկարագրությունը, որին 1638 թվականին Լոնդոնում տեսել էր Համոն Լեստրեյնջը, համարվում է Եվրոպայում նկատված միակ կենդանի օրինակը։ 1626 թվականին Ադրիան վան դե Վեննեն նկարել է դրոնտի, որին նա հանդիպել է Ամստերդամում, բայց ոչինչ չի գրել նրա ողջ կամ մահացած լինելու մասին։ Այս նկարը նման է Սավերիայի, այսպես կոչված, «Էդվարդսի Դոդոն» կտավին։ 1628 և 1634 թվականներին երկու կենդանի առանձնյակ տեսել է նաև Պիտեր Մանդին՝ Սուրատեում։ Նրանցից մեկը հնարավոր էր նկարված լինել 1625 թվականին՝ Ուստադ Մանսուրի կողմից։ 1647 թվականի նրանցից մեկին ուղարկում են ճապոնական Նագասակի քաղաք, բայց հայտնի չէ նա հախթահարել է ճամփորդությունը, թե ոչ։ 1628 թվականին Մավրիկիոս ժամանեց Էմանուիլ Ալտեմը, որտեղից նամակ ուղարկեց Անգլիա․
Վերապրեց նա ճանապարհորդությունը, հայտնի չէ, իսկ հենց նամակը այրվել է 19-րդ դարում։
Ամենավաղ պատկերները Եվրոպայում գրանցված են մոտ 1610 թվականին հավաքված գեղանկարներում, որոնք արվել են Ռուդոլֆ II կայսեր գազանանոցում՝ Պրահայում։ Այս կոլեկցիան իր մեջ պարունակում է Մավրիկիոսի մի շարք այլ ներկայացուցիչների, ինչպիսին են օրինակ շեկ մավրիկյան ջրահովվիկը։ Նշված դրոնտին, հավանաբար երիտասարդ առանձնյակին, չորացրել էին կամ զմռսել, իսկ մինչ այդ բնակվել էր կայսերական գազանանոցում։ Դրոնտների ամբողջական խրտվիլակների առկայությունը վկայում են, որ թռչունները Եվրոպա էին բերվում կենդանի վիճակում և այնտեղ հետագայում սատկում էին։ Քիչ հավանական է, որ Մավրիկիոս մեկնած նավերում ներկա լինեին տակսիդերմիստներ, իսկ կենդանատեսակների կոնսերվացիաների համար անհրաժեշտ սպիրտը դեռ չէր օգտագործվում։ Տրոպիկյան էքսպոնատների մեծ մասը պահպանվել են չորացրած գլուխների և ոտքերի տեսքով։ Հիմնվելով ժամանակակիցների պատմությունների, նկարների և խրտվիլակների վրա, Ջուլիան Հյումը հետևություն արեց, որ նվազագույնը տասնմեկ արտահանված դրոնտներ կենդանի տեղ են հասել։
Անհետացումը
Ինչպես և մյուս կենդանիները, ովքեր լուրջ գիշատիչներից մեկուսացված էին զարգանում, դրոնտները մարդկանցից ընդհանրապես չէին վախենում։ Այդ վախի բացակայությունը և թռչելու անկարողությունը դրոնտներին հեշտ զոհ դարձրին։ Թեև առանձին հաղորդագրությունները ապացուցում էին դոդոների մասսայական ոչնչացումը նավաստիների կողմից, սակայն հնագիտական ուսումնասիրությունները այդպիսի ծանրակշիռ ապացույցներ չեն հայտնաբերել։ Ամենաքիչը երկու դոդոների ոսկրեր հայտնաբերվել են Բե-դյու-Կապ(ֆր. Baie du Cap) հրվանդանի քարանձավներում, որոնք մարոնների և փախած տաժանակիրների ապաստաններն էին և անհասանելի էին դրոնտների համար՝ քարքարոտ և լեռնոտ լինելու պատճառով։ Մավրիկիոսում (տարածքը 1860 կմ²) մարդկանց քանակը 17-րդ դարում չի գերազանցել հիսունը, սակայն նրանք իրենց հետ բերում էին նաև այլ կենդանիներ՝ շներ, խոզեր, կատուներ, առնետներ և մակակա-խեցգետնակերներ, որոնք քանդում էին դրոնտների բույները և մրցակցում էին սահմանափակ սննդի համար։ Միառժամանակ մարդիկ հատում էին դոդոների բնակության անտառները։ Դոդոների քանակի վրա ավելի մեծ ազդեցութըուն են թողել ինտրոդուցիոն տեսակները, հատկապես խոզերը և մակակաները, քան որսորդությունը։ Առնետները, հավանաբար, ավելի քիչ դերակատարում են ունեցել բույների քանդման մեջ, քանի որ դրոնտները արդեն սովորել էին տեղի ցամաքային խեցգետիններին։
Ենթադրվում է, որ մինչ մարդկանց ժամանումն էլ դոդոն հազվագյուտ և քիչ հանդիպող տեսակ էր, քանի որ դժվար տեսակը այդքան շուտ վերանար, եթե զբաղեցներ կղզու բոլոր հեռացված անկյունները։ 2005 թվականի էքսպեդիցիայի ժամանակ հայտնաբերվել են դրոնտի և այլ կենդանիների սուբֆոսիլներ, որոնք, իբր, զոհվել են հանկարծակի հեղեղներից։ Այս փաստի հիման վրա առաջ քաշվեց մի տեսակետ, ըստ որի հետագայում տեսակների այսպիսի զանգվածային ոչնչացումը կարող է տանել անհետացման։ Սակայն գեոմորֆոլոգիական, տաֆոնոմիական և բուսաբանական վկայությունները ժխտել են այդ վարկածը։
Դոդոյի մասին վերջին հրապարակումը հայտնաբերվել է 1688 թվականին՝ Մավրիկիոսի նահանգապետ Իսահակ Յոհաննես Լամոտիուսի որսորդական գրառումներում։ Դ․ Ռոբերտսի և Է․ Սոլոուի կողմից կատարված վիճակագրական անալիզը տալիս է դոդոյի անհետացման նոր տարեթիվ՝ 1693 թվականը՝ 95 տոկոս հավանականությամբ 1688-1715 թվականների միջև։ Հավանաբար, 1660 թվականին դոդոն արդեն հազվադեպ էր հանդիպում, այդ պատճառով ստրուկի վիճելի հաղորդագրությունը չի կարելի միանգամից ժխտել։
Ինչպես նկատել է Էնթոն Չիկը, 1662 թվականից հետո որոշ նկարագրություններում Dodo և Dodaers անվանումները վերագրվում են մավրիկյան շեկ ջրահովվիկին, ցույց տալով, որ խառը հասկացությունները առաջացել են դոդոյի վերացումից հետո։ Այդ կերպ Չիկը ընդունում է, որ դոդոյի վերջին նկարագրությունը կատարվել է 1662 թվականին։ Մինչ այս բացատրության ի հայտ գալը, վերջինը համարվում էր 1681 թվականի նկարագրությունը։ Անգլիացի ճանապարհորդ Ջոն Մարշալի 1668 թվականի զեկույցում (այստեղ օգտագործում է Dodo և Red Hen (հայ․ շեկ հավ) անվանումները, նշմարելով մավրիկյան շեկ ջրահովվիկին) հիշատակվում է թռչնի «կոշտ» մսի մասին և այս փաստը արտացոլվում է 1681 թվականի «մսի մասին» հաղորդագրության մեջ։ Էրրոլ Ֆուլլերը, իր հերթին, կասկած արտահայտեց նաև 1662 թվականի հաղորդագրության վերաբերյալ, քանի որ վտանգների ժամանակ մեծ աղմուկ բարձրացնելը բնորոշ էր ջրահովվիկին։ Քիչ հավանական է, որ հարցը կլինի լուծված, եթե ավելի ուշ կատարված նկարագրություններում չհայտնվեն թռչնի ֆիզիոլոգիայի և վարքի մասին կոնկրետ տվյալներ։ Բնության պահպանության միջազգային միության կարմիր գրքում թռչունի անհետացման տարեթիվը ընդունված է, Էնթոնի Չիկի խելամիտ բացատրությամբ կատարված, թվագրությունը։ Նրանք ընդունում են, որ հետագա հաղորդագրությունները վերաբերվում են մավրիկյան շեկ ջրահովվիկին։ Ամեն դեպքում, դոդոն, հավանաբար, անհետացել է 1700 թվականին՝ իր հայտնաբերումից (1598) մոտ հարյուր տարի անց։ Հոլանդացինրը կղզին լքեցին 1710 թվականին, այդ ժամանակ արդեն դոդոն և կղզու այլ խոշոր ցամաքային կենդանիները բնաջնջվել էին։
Թեև դոդոյի հազվագյուտությունը հաղորդվում էր արդեն 17-րդ դարում, նրա անհետացումը չէր ընդունվում ըդհուպ մինչ 19-րդ դարը։ Մասամբ կրոնական պատճառներով, քանի որ այդ ժամանակ տեսակների առաջացումը և անհետացումը չէր ընդունվում (մինչ Ժորժ Կյուվեն ապացուցեց հակառակը), մասամբ էլ այն պատճառով, որ շատ գիտնականներ ընդհանրապես չէին ընդունում դոդոյի գոյության փաստը։ Ընդհանուր առմամբ այն տարօրինակ թռչուն էր համարվում, այդ իսկ պատճառով նրան համարում էին առեղծված։ Բացի այդ հաշվի էր առնվում այն փաստը, որ դրոնտները կարող էին նաև պահպանված լինել այլ՝ Հնդկական օվկիանոսի չհետազոտված տարածքներում։ Ինչպես նաև դեռևս լավ չէին հետազոտված Մադագասկարը և Աֆրիկան։ Առաջին անգամ այս թռչունը, որպես անհետացած տեսակ, ընդունել է բրիտանական «The Penny Magazine» լրագիրը՝ 1833 թվականին։
17-րդ դարի նմուշներ
17-րդ դարում Եվրոպա բերված միակ պահպանված մնացորդները համարվում են․ Վերջին երկու էքսպոնատները 19-րդ դարում վերահայտնաբերվել են և ճանաչվել են որպես դոդոի մնացորդներ։ Հին թանգարանային կատալոգներում հիշատակվում են նաև այլ խրտվիլակներ, բայց նրանցից ոչ մեկը չի պահպանվել։
Լոնդոնյան չորացրած թաթը, որը առաջին անգամ հիշատակվում է 1665 թվականին, երկար ժամանակ դրված էր բրիտանական թանգարանում՝ Սավերեայի «Էդվարդսի դոդո» նկարի կոխքին և նույնպես մշակվել էր Ստրիկլենդի և Մելվիլի կողմից։ 1896 թվականին այն հիշատակվում է առանց մաշկային ծածկույթի, իսկ այժմ, երևի, պահպանվել են միայն ոսկորները, որոնց տեղը անհայտ է։
Կոպենհագենյան գանգի (էքսպոնատ ZMUC 90-806) մասին հայտնի է, որ մինչ 1651 թվականը այն համարվում էր Բերնարդ Պալուդանի (1550—1633, նիդեր. Bernardus Paludanus) կոլեկցիայի մասը՝ Էնկհեյզենում, իսկ հետագայում տեղափոխել էին Շլեզվիգի Գոտտորպ դղյակ։ 1702 թվականից հետո, երբ դղյակը զբաղեցրեցին դանիական զորքերը, թանգարանային նմուշները տեղափոխեցին դանիական թագավորական հավաքածու։ 1840 թվականին գանգը նորից հայտնաբերվել էր Յոհաննես Ռայնհարտի կողմից։ Այն 13 մմ կարճ է օքսֆորդյան գանգից և պատկանում էր հավանաբար էգ առանձնյակին։ Այն մումիացվել էր, սակայն մաշկը կրկին քայքայվել էր։ Պահպանվել է նաև սկլերային օղակը։
Պրահայի ազգային թանգարանի գանգի (էքսպորտ NMP P6V-004389) դիմային մասը և ոտքի ոսկրը հայտնաբերվել է 1850 թվականի Բոհեմյան թանգարանի հավաքածուի մնացորդներում։ Հնարավոր է, որ դրանք Ռուդոլֆ 2-րդ կայսեր գազանանոցի հայտնի դոդոյի խրտվիլակն էր, որը հավանաբար եղել է Հոֆենգելի և Սավերեայի նկարների բնորդը։
Բացի այս մնացորդներից, 1605 թվականին Կառլ Կլուզիուսը հիշատակում է չորացած ոտքի մասին, որը չի պահպանվել։ Նրա տերը հոլանդացի պրոֆեսոր Պիտեր Պաուն էր։ Հնարավոր է, այս նմուշը ձեռք էր բերվել Նեկա կատարված ճամփորդության ընթացքում։
Սուբֆոսիլների վրա հիմնված նմուշներ
Մինչ 1860 թվականը մավրիկյան դրոնտի 17-րդ դարի մնացորդներից հայտնի էին միայն չորս նմուշ։ Առաջին սուբֆոսսիլյան մնացորդը հայտնաբերել է Ֆիլիպ Բեռնարդ Այրեսը, ով ուղարկեց դրանք Բրիտանական թանգարան՝ Ռիչարդ Օուենին, ով, սակայն, չհրապարակեց գտածոները։ 1863 թվականին Օուենը խնդրեց Մավրիկիոսի եպիսկոպոս Վինսենտ Ռայանին հրաման արձակել, որ դոդոյի բոլոր հայտնաբերված ոսկրերի մասին իրեն տեղեկացնեն։ 1865 թվականին Ջորջ Կլարկը՝ Մաեբուր քաղաքի պետական դպրոցի ուսուցիչը, Ստրիկլենդի և Մելվիլի մոնոգրաֆիաներից ոգեշնչված, 30 տարվա որոնումներից հետո, վերջապես, Մավրիկիոսի հարավ-արևելքում՝ Մար-օ-Սոնժ ճահճի մոտ, հայտնաբերում է հսկայական քանակությամբ սուբֆոսսիլներ։ 1866 թվականին իր աշխատանքների մասին պատմեց «Իբիս» օրնիտոլոգիական թերթին։ Նա սևագործ բանվորներին ուղարկեց անցնել ճահճի միջով, որպեսզի ոտքերով գտնեն որսկրերը։ Սկզբից քիչ հայտնաբերեցին։ Բայց երբ հնձեցին ճահճի ամենախոր մասերը ծածկող խոտերը, այնտեղ հայտնաբերվեցին մեծ քանակությամբ ֆոսսիլներ, որոնք ընդհանուր առմամբ պատկանում էին դրոնտներ մոտ 300 առանձնյակի։ Գանգեր և թևերի կմախք քիչ էր հայտնաբերվել, այն պատճառով, որ վերին հատվածները ոչնչացել էին կամ կերվել, իսկ ստորին հատվածները կուլ էր տվել ճահիճը։ Նմանօրինակ իրավիճակ հանդիպում է նաև, երբ Նոր Զելանդիայի ճահճներում հայտնաբերում են մոայի մնացորդներ։ Ճահիճները, հավանաբար, երաշտի ժամանակ դոդոյին և այլ թռչուններին գրավում են։
Կլարկի զեկույցները վերականգնեցին թռչնի մասին հետաքրքրությունը։ Եվ Ռիչարդ Օուենը և Ալֆրեդ Նյուտոնը ցանկանում էին առաջինը նկարագրել դոդոյի գանգի ծոծրակային հատվածի անատոմիական կառուցվածքը։ Օուենը գնեց ոսկրերի մասնաքանակը, որը սկզբնապես նախատեսված էր Նյուտոնին, ինչի հետևանքով նրանք դարձան մրցակիցներ։ 1866 թվականի հոկտեմբերին Օուենը նկարագրեց «Դոդոյի մասին զեկույց»-ում (անգլ. Memoir on the Dodo), բայց նրա ռեկոնստրուկցիան սխալմամբ հիմնված էր Սավերեայի «Էդվարդսի դոդո» նկարի վրա, ինչի հետևանքով այն չափազանց կարճլիկ և չաղ ստացվեց։ 1869 թվականին՝ նոր ոսկրեր ստանալով, նա ուղղեց իր սխալները և ռեկոնստրուկցիան դարձավ ավելի ուղղաձիգ։ Իր հերթին Նյուտոնը կենտրոնացավ սպիտակ դոդոյի ուսումնասիրման վրա։ Մնացած ոսկրերը, որոնք չէին վաճառվել Նյուտոնի և Օուենի վրա, դրվել են աուկցիոններ կամ էլ նվիրվել են թանգարաններին։
1889 թվականին Թեոդոր Սոզյեին (ֆր. Théodor Sauzier) հանձնարարված էր ուսումնասիրել Մավրիկիոսի «պատմական հուշանվերները» և Մար-օ-Սոնժում հայտնաբերել դոդոյի նոր մնացորդներ։ նրան հաջողություն էր սպասվում, և բացի այդ, նա հայտնաբերեց նաև այլ տեսակների մնացորդներ։ Մոտավորպես 1900 թվականին Լուի Էտյեն Տիրուի(անգլ. Louis Etienne Thirioux) անունով վարսավիրը, նույնպես, հայտնաբերել է ոսկորներ, բայց այժմ դրանք կորած են։ Դրանց թվում կային երիտասարդ թռչունի առաջին մնացորդները և առաջին հոդավորված նմուշը։ Հստակ հայտնի չէ, թե որտեղ է Տիրիուն հայտնաբերել մնացորդները, բացի այն փաստից, որ դրանք գտնվել են մի քարանձավում, որը կարող էր գտնվել Լե Պուս սարի լանջերին։
Ամբողջ աշխարհում 26 թանգարաններ ունեն նշանակալի քանակով դոդոյի կենսաբանական մնացորդներ, որոնք գրեթե բոլորը հայտնաբերվել են Մար-օ-Սոնժում։ Լոնդոնյան բնագիտության թանգարանում, Ամերիկայի բնագիտության թանգարանում, Քեմբրիջի համալսարանի կենդանաբանական թանգարանում, Զենկերբերյան թանգարանում, Մոսկվայի Դարվինյան թանգարանում և մի շարք այլ թանգարաններում կան գրեթե ամբողջական կմախքներ՝ առանձին ոսկրերից կազմված։
Ձուն, որը հավանաբար պատկանում է դոդոյին, պահպանվում է հարավ-աֆրիկյան Իստ-Լոնդոն քաղաքի թանգարանում։ Այն նվիրաբերվել է Մարջոնի Կուրտեն-Լատիմերի կողմից, ում տատը ստացել էր մի կապիտանից, ով վստահեցրել է, որ այն հայտնաբերել է Մավրիկիոսի ճահիճներից մեկում։ 2010 թվականին այդ թանգարանի հսկիչը առաջարկեց օգտագործել գենետիկական անալիզ՝ նմուշի իսկությունը պարզելու համար։ Իրականում այն կարող է ջայլամի ձու լինել։
1943 թվականին մալարիայի դեմ պայքարի շրջանակներում Մար-օ-Սոնժ ճահիճը լցրել են կավով և մանրախիճով, ինչի հետևանքով այն լքված էր և տարիներով մոռացված։ 2005 թվականի հոկտեմբերին միջազգային հետազոտողների մի խումբ սկսեց պեղումներ՝ ճահճի 3 հատվածներում։ Աշխատանքների ընթացքում հայտնաբերվել են մի շարք ոսկորներ, որոնք պատկանում են ամենաքիչը 17, տարբեր տարիքի առանձնյակների (բացի երիտասարդներից)։ Մի քանի ոսկրեր պատկանում էին մի թռչունին և պահպանվել էին բնական վիճակում։ Ճահճում հայտնաբերված մնացորդների 63 %-ը պատկանում են հսկա կրիաների Cylindraspis անհետացած տեսակին, իսկ 7,1 %-ը՝ դոդոյին։ Հետագա ուսումնասիրությունները թույլ տվեցի ենթադրել, որ դրոնտները և այլ կենդանիները խրվել են ճահճում՝ փորձելով հասնել ջրի՝ երկարատև երաշտի ժամանակ՝ 4235-4100 տարի առաջ։
2007 թվականի հունիսին մի քանի արկածախնդիրներ, ուսումնասիրելով քարանձավներից մեկը, հայտնաբերել են մավրիկյան դրոնտի մինչ այժմ գտնված, ամենալավ պահպանված կմախքը։ Նմուշը ստացել է Ֆրեդ անունը՝ հայտնաբերած սպելեոտուրիստի պատվին։
2011 թվականին, Լոնդոնի Գրանտ թանգարանի աշխատակիցները նոր շենք տեղափոխելու աշխատանքների ժամանակ հայտնաբերում են Էդուարդ VII թագավորի (1901—1910) կառավարման ժամանակների մի արկղ՝ դոդոյի ոսկրերով (կմախքի մոտ կեսը․ վերին ծնոտը, 6 ող և վերջույթների կմախք, որոնք պատկանում էին մեկից ավելի առանձնյակների) ), որոնք սկզբնապես սխալ էին մեկնաբանվել և պահպանվում էին կոկորդիլոսների մնացորդների հետ։ Մնացորդների ծագումը հայտնի չէ, քանի որ թանգարանի հին կատալոգները չեն պահպանվել։
Սպիտակ դոդո
1848 թվականին բարոն Միշել-Էդմոնդ դե Սելի-Լոնգշանը այս թռչուններին տվեց լատինական Raphus solitarius անվանումը, քանի որ կարծում էր, որ այդ հաղորդագրություներում խոսքը վերաբերվում էր նոր տեսակի։ Երբ 19-րդ դարի նատուրալիստները հայտնաբերեցին սպիտակ դոդոների պատկերները, նրանք եկան եզրակացության, որ դրանց վրա պատկերված են հենց այդ տեսակը։ Անտոն Կորնելիուս Աուդեմսև ենթադրեց, որ նկարների և հին նկարագրությունների միջև տարբերությունը կապված է սեռական դեմորֆիզի հետ (նկարներում, իբր, պատկերված են էգերը)։ Որոշ հեղինակներ կարծում էին, որ այս նկարագրությունը վերաբերվում է ռոդրիգեսյան դրոնտ-ճգնավորի նման մի տեսակի, քանի որ հիշատակվում էին նույն անվան տակ։ Կար նաև տեսակետ, որ Ռեյունյան կղզում ապրում էին և դոդոյի, և դրոնտ-ճգնավորի նման սպիտակ առանձնյակներ։
Պիտեր Վիտոսի նկարը, որը առաջինն է հայտնաբերվել, հավանաբար արվել է, ավելի վաղ նկարված, Պիտեր Հոլստեյնի նկարի հիման վրա, որը արվել էր երեք տարբերակներով։ Հյումի, Չիկի և Վալեդոր դե Լոսոյաի տեսակետի համաձայն բոլոր, սպիտակ դոդո պատկերող, նկարները արվել են Ռուլտան Սավերեայի 1611 թվականին արված՝ «Բնապատկեր՝ Օրֆեայի և այլ կենդանիների հետ» կտավից կամ էլ նրա կրկնօրինակներից։ Նրա վրա պատկերված է սպիտակավուն առանձնյակ և բնորդ հանդիսացել է խրտվիլակը, որը այն ժամանակ գտնվում էր Պրահայում։ Walghvogel-ը՝ «սպիտակ փետրավորմամբ թռչուն»-ը, նկատվել է Սրբազան Հռոմեական կայսրության կայսր Ռուդոլֆ 2-րդի (ում բակում ախատում էր (1607—1611) Սավերեյը) պրահական հավաքածուում։ Բոլոր, ավելի ուշ կատարված Սավերեյի նկարներում պատկերված են մոխրավուն թռչուններ, հնարավոր է այն պատճառով, որ նկարիչը այդ ժամանակ տեսել է ուրիշ էքսպոնատ։ Չիկը և Հյումը ենթադրում են, որ պատկերված նմուշը սպիտակ էր, ալբինիզմի պատճառով, իսկ Վալլեդոր դե Լոսոյան, իր հերթին, ենթադրեց, որ բաց փետրավորումը, հնարավոր է, բնորոշ է երիտասարդ առանձնյակներին, կամ էլ հին էապոնատների գունաթափման հետևանք է, կամ էլ ուղղակի համարվում են նկարչական երևակայություն։
1987 թվականին գիտնականները ներկայացրեցին իբիս անհետացած տեսակի ոսկրային մնացորդները։ Այս տեսակները ապրում էին ռեյունում և ունեին կարճ կտուց։ Այն ստացել է Borbonibis latipes անունը՝ դեռ սպիտակ դոդոյի հիշատակումից առաջ։ Ֆրանսուա Մուտուն եկավ այն մտքին, որ այդ մնացորդները հնարավոր է պատկանեին «ռեյունյան դրոնտ-ճգնավորին» և 1995 թվականին այս ենթադրությունը հրապարակվեց։ Այս տեսակի այլ ներկայացուցիչները ունեն սպիտակ-սև գունավորում և բարակ կտուցներ, ինչը համապատասխանում է ռեյունյան դրոնտ-ճգնավորի նկարագրությանը։ Դրոնտին նման որևէ թռչնի մնացորդներ Ռեյունիոն կղզում չեն հայտնաբերվել։
2009 թվականին, մինչ այդ չհրատարակված, դոդոյի՝ մոխրա-սպիտակավուն գունավորմամբ, հոլանդական իլյուստրացիան (ստեղծվել է XVII) ցուցադրվում է «Կրիստիս» աուկցիոնում։ Նրա համար նախատեսվում էր ստանալ 6000 £, ինչի փոխարեն ստացան 44 450 £։ Արդյոք, այդ իլյուստրացիան արտանկարվել էր խրտվիլակից թե ավելի հին պատկերներից, մնաց անհայտ։
Մշակութային դերը
Դոդոյի անսովոր տեսքը և նրա նշանակությունը, որպես անհետացող տեսակ, բազմիցս գրավել է գրողներին և զանգվածային մշակույթի գործիչներին։ Այսպես անգլերենում մտավ «dead as a Dodo» արտահայտությունը (մեռած, ինչպես դրոնտ), որը օգտագործվում է ինչ որ հին բանը տարբերակելու համար, ինչպես նաև «dodoism» բառը (ինչ որ ծայրահեղ կոնսերվացիոն և ռեակցիոն) ։ Անալոգիապես «to go the way of the Dodo» (հայ. գնալ դրոնտի ճանապարհով) դարձվածքը ունի հետևյալ իմաստները․ «մեռնել» կամ «ծերանալ», «դադարել պռակտիկ լինել», կամ էլ «դառնալ անցյալի մի մասը»։ 1865 թվականին, այն ժամանակ, երբ Ջորջ Կլարկը սկսեց հրապարակել դոդոյի մնացորդների պեղման տվյալները, թռչունը, որի գոյությունը նոր էր ապացուցվել, դարձավ Լուիսա Քերոլի «Ալիսան հրաշքների աշխարհում» հեքիաթի հերոսներից մեկը։ Համարվում է, որ հեղինակը Դոդոյին մտցրել է գրքի մեջ, քանի որ իրեն նմանեցնում էր թռչունին և վերցրել է այդ անունը որպես մականուն կակազելու պատճառով, որի հետևանքով նա իր իրական ազգանունը արտասանում էր «Դո-Դո-Դոժսոն»։ Գրքի հանրաճանաչությունը դոդոյին դարձրեց տեսակների անհետացման խորհրդանիշը։
Մեր օրերում դոդոն օգտագործվում է որպես խորհրդանիշ՝ մի շարք արտադրություններում, հատկապես Մավրիկիոսում։ Դրոնտը ներկայացված է այդ երկրի գերբի վրա՝ որպես վահանակիր։ Բացի այդ, նրա գլուխը պատկերվում է մավրիկյան ռուպիի արժեքային բոլոր թղթադրամների վրա ։
Անհետացող տեսակների պահպանման վրա ուշադրություն գրավելու համար մի շարք բնապահապանողական կազմակերպություններ՝ Դարրելի անվան վայրի բնության պահպանման ֆոնդը և Դարրելի անվան վայրի բնության այգին, օգտագործում են դոդոյի պատկերը։
Գիտության համար նոր նկարագրված սարդը՝ Nephilengys dodo (2011 թվական) և մրջյունը՝ Pheidole dodo (2013 թվական), որոնք ապրում են նուըն անտառում, ինչ դոդոն, անվանվել են այս թռչնի պատվին։ Դա արվել է Մավրիկիոսի անհետացող և էնդեմիկ բիոտոպի պահպանման վրա ուշադրություն գրավելու համար։ Որոշ գենետիկական տերմիններ անվանվում են դոդոյի պատվին, դրանով իսկ նչելով նրա չթռչելու փաստը։ Օրինակ, այդպիսի անուն է ստացել դրոզոֆիլ պտղաճանճի այն գենը, որը պատասխանատու է թռչելու համար։ Բացի այդ, անալոգ անվանումն ունի Phytophthora infestans մոտ դեֆեկտային տրանսպոզոնների ընտանիքը, քանի որ նրանցում առկա է մուտացիա, որը այդ մասնիկին զրկում է քրոմոսոմում մի հատվածից մյուսը ցատկելու ունակությունից։
Դոդոն գրականության մեջ
Բացի Լուիս Քերրոլի հեքիաթից, դոդոն հիշատակվում կամ հանդես է գալիս այլ գեղարվեստական ստեղծագործություններում․
Դոդոն նամականիշների վրա
Մավրիկյան դրոնտի պատկերը հաճախ է հայտնվում մարկաների վրա, որոնցից շատերը՝ Մավրիկիոսում (առաջինը թողարկվել է 1954 թվականին)
Գրականություն
de Buffon, Georges-Louis Leclerc. "Histoire naturelle" // Œuvres complètes. — Paris: Rapet et Cie, 1818. — Vol. 9. — P. 259. (фр.)
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Անհետացած տեսակներ Կատեգորիա:Կենդանիներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Աղավնանմաններ Կատեգորիա:Անհետացած կենդանիներ
Չ
Չ, չ (անվանում՝ չա), հայկական այբուբենի 25-րդ տառը։ Թվային արժեքը՝ «700»։ Ստեղծել է Մեսրոպ Մաշտոցը 405-406 թվականներին։ Միջնադարում օգտագործվել են «երկաթագիր», «գրչագիր», «նոտրգիր», «շղագիր» տառատեսակները   ։
Յունիկոդում ներկայացված է՝
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայերենի այբուբեն
Ավազային ցլիկաձուկ
Ավազային ցլիկաձուկ, ցլիկաձկների ընտանիքի ձուկ։ Հայաստանում առաջին անգամ հայտնաբերվել է 1979-ին։ Ներկայումս լայնորեն տարածված է Արարատյան դաշտի բոլոր գետերում, ջրանցքներում, լճակներում։ Վարում է մերձհատակային կենսաձև։
Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 12-14 (երբեմն՝ մինչև 20) սմ է։ Գլուխը մեծ է՝ վերից վար թեթևակի սեղմված։ Բերանի կտրվածքը լայն է և գրեթե հորիզոնական։ Դունչը սուր է, ստորին ծնոտը մի փոքր երկար է վերինից։ Ծնոտները զինված են մանր ատամներով, որոնք վերին ծնոտի վրա դասավորված են 3-4, ստորինի վրա՝ 4 շարքով։ Շրթունքները բարակ են։ Պոչային լողակը կորաեզր է։
Մարմնի ընդհանուր գունավորումը բաց մոխրագույն է կամ դեղնամոխրագույն։ Կողքերի միջին մասը պատված է 9-11 բավական խոշոր գորշ բծերով։ Մեջքին և կողքերի վերին մասերում ավելի մանր գորշ պտերն առաջացնում են ցանցաձև պատկեր։ Կրծքային լողակի հիմքի մոտ կա երկարավուն մուգ բիծ։ Մեջքային և պոչային լողակները պատված են մանր գորշ պտերի կանոնավոր շարքերով։ Արուները բազմացման շրջանում ունեն թավշասև կամ մուգ մոխրագույն գունավորում՝ կենտ լողակների դեղնավուն եզրագծով։ Աչքի ծիածանաթաղանթը ոսկեգույն է՝ սև բծերով։
Սննդառություն
Կենդանակեր է. հիմնականում սնվում է ջրային իշուկներով, մանր ձկներով, միջատների ջրային թրթուրներով։
Բազմացում և զարգացում
Սեռահասուն է դառնում 1 տարեկանում՝ մարմնի 5, 5-6 սմ երկարության դեպքում։ Բազմացման շրջանը սկսվում է ձմռան վերջից և որոշակի ընդմիջումներով շարունակվում մինչև ամռան սկիզբը։ Էգը ձվադրում է 3-5 անգամ։ Այդ ընթացքում արուն, որը չափերով 1, 5-3 անգամ գերազանցում է էգին, բներ է կառուցում ջրակալների հատակին կամ դրանց զառիթափ ափերին։ Այդ բներում էգը դնում է մոտ 2 մմ երկարությունը մի քանի հարյուրից մինչև մի քանի հազար ձկնկիթ, դրանք արուն պահպանում և խնամում է մինչև մանրաձկների դուրս գալը։
Արտադրական նշանակություն
Արդյունաբերական նշանակություն չունի։ Կարող է վնասել այլ ձկնատեսակների՝ սնվելով նրանց մանրաձկներով։ ՀՀ ջրակալներում նկատվում է գլխաքանակի կտրուկ աճ և տարածման արեալի ընդարձակում։
Կատեգորիա:Ցլիկաձկներ
Իմաստուն խարակաձուկը
Իմաստուն խարակաձուկը (Премудрый пескарь), մուլտիպլիկացիոն ֆիլմ, որը նկարահանվել է 1979 թվականին, ռեժիսոր Վալենտին Կարավաևի կողմից, որն էկրանավորել է իր սիրելի գրող Միխայիլ Սալտիկով-Շչեդրինի երգիծական հեքիաթը ։
Սյուժե
Մուլտֆիլմը նկարահանվել է ըստ Սալտիկով-Շչեդրինի հեքիաթի, որը պատմում է փոքրիկ խարակաձկան մասին, որը որոշել է իր կյանքն աննկատ ապրել գետում։
Գետում ապրում էր մի խարակաձուկ, որը բնավորությամբ շատ վախկոտ էր։ Նա վախենում էր դուրս գալ իր բնից։ Նա ցնցվում էր ամեն մի շշուկից և կողքին հայտնված ամեն մի ստվերից։ Ահա այդպես էլ ամբողջ կյանքն անցնում է նրա կողքով. Նա չի ունենում ո՛չ ընտանիք, ո՛չ ընկերներ և ո՛չ էլ երեխաներ։ Միայն մահից առաջ խարակաձուկը մտածում է ապրած տարիների դատարկության մասին։ Հեքիաթը ավարտվում է պատմողի հետևյալ խոսքերով. «Ի՞նչ ուրախություններ է նա ունեցել, ո՞ւմ է նա մխիթարել, ո՞ւմ է բարի խորհուրդ տվել, ո՞ւմ է մի բարի խոսքեր ասել, ո՞վ կհիշի նրան գոյության մասին»։
Պարգևներ
1979 — «Իմաստուն խարակաձուկը» մուլտֆիլմ, Վառնայի միջազգային կինոփառատոնի առաջին մրցանակ
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:«Սոյուզմուլտֆիլմ» ստուդիայի մուլտֆիլմեր
Վիմբոդի ի Պորբլետ
Վիմբոդի ի Պոբլետ (Vimbodí) - մունիցիպալիտետ Իսպանիայում, գտնվում է Տարրագոն նահանգում, Կատալոնիա ինքնավար նահանգում։ Մունիցիպալիտետը գտնվում է Կոնկա-դե-Բարբերա շրջանում։ Զբաղեցնում է 66.08 կմ², բնակչությունը՝ 1039 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իսպանիայի բնակավայրեր
Փոքր Կուբինկա
Փոքր Կուբինկա (Малая Кубинка≥), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Արխանգելսկի մարզում։ Գետաբերանը տեղակայված է Կուբենա գետի ձախ ափին՝327 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը 11 կմ է։
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը՝ հյուսիսային Դվինա գետն է, գետի ենթաավազանը Վիչեգդա և Վագա գետերն են։ Գետի գետային ավազանը Հյուսիսային Դվինան գետն է՝ մինչև հյուսիսային Դվինի միախառնման կետը։ Գետավազանը՝ Հյուսիսային Դվինա։
Տվյալներն ըստ ջրային ռեսուրսների ֆեդերատիվ տեսչության >.
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր Կատեգորիա:Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանի գետեր
Մաղխազ Խորխոռունի
Մաղխազ Խորխոռունի, հայ նախարար և Հայոց Մաղխազ Մեծ Հայքում, Տուրուբերան աշխարհի Խորխոռունիք գավառի տանուտերը, Խորխոռունիների նախարարական տոհմի հիմնադիրը ։
Կենսագրություն
Մեծ Հայքի արքա Վաղարշակ Ա-ն (մ.թ.ա. 247-225) Մաղխազին կարգում է արքունի թիկնապահապետ և նախարար։ Նրա տոհմը, իր նախնի Խոռի անունով անվանվում է՝ Խորխոռունի, իսկ արքունի թիկնապահապետի պաշտոնը հետագայում իր անունով անվանվում է՝ «մաղխազ» ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Խորխոռունիներ Կատեգորիա:Հայոց մաղխազներ
Մեկ ազգ, մեկ բռունցք հուշակոթող
«Մեկ ազգ, մեկ բռունցք հուշակոթող», հուշահամալիր Հայաստանի մայրաքաղաք Երևանի Կենտրոն վարչական շրջանի հյուսիս-արևմուտքում՝ Հրազդան գետի աջ ափին։ Նվիրված է 2020 թվականի սեպտեմբերի 27-ին սկսված հայ-ադրբեջանական պատերազմում զոհված հայ զինծառայողներին և Հայաստանի ապագա հաղթանակներին։ Այն Հրազդանի ձորի բացօթյա մարզահրապարակի մաս է կազմում ։
Ճարտարապետական նկարագիր
Հուշահամալիրը կազմված է երկու կոթողներից։ Գլխավորը սևա-գազարագույն տուֆից քանդակված մեծ չափերի վեր պարզած բռունցնք է, որը խորհրդանշում է Հայաստանի ապագա հաղթանակները։ Բռունցքի գաղափարը վերցվել է հայ գրող Հովհաննես Շիրազի ստեղծագործություններից մեկի տողերից, որն ասում է՝ «Հայեր, բավ է ցրված մնաք մատներիս պես, Բռունցքվելն է հավերժությունն Հայաստանի»։ Տուֆակերտ բռունցքի կողքին տեղադրված է գազարագույն տուֆից պատրաստված հուշատախտակ ժամանակին Հրազդանի ձորի բացօթյա մարզահրապարակում մարզված և պատերազմում զոհված Վարուժան Մաթևոսյանի, Գոռ Սարգսյանի, Խաչիկ Տոնյանի, Վրեժ Պողոսյանի և անհետ կորած Հովհաննես Կարապետյանի (Հայ առաքելական եկեղեցու հայր սուրբ Մկրտիչի) գունավոր նկարները  ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Երևանի տեսարժան վայրեր Կատեգորիա:Հրազդան գետ Կատեգորիա:Արցախյան ազատամարտի հուշարձաններ Կատեգորիա:Երևանի հուշարձաններ
Բարկի (Իտալիա)
Բարկի (Barchi), կոմունա Իտալիայում, գտնվում է Մարկե շրջանում՝ Պեզարո է Ուրբինո պրովինցիայում։ Բնակչությունը կազմում է 997 մարդ (2008 թվականի տվյալներով), բնակչության խտությունը՝ 58 մարդ/կմ²։ Տարածքը կազմում է 17 կմ²։ Փոստային ինդեքս՝ 61030։ Հեռախոսային կոդ՝ 0721։
Կոմունայի հովանավորն է Սանտ Ուբալդոն։
Ժողովրդագրություն
Բնակչության գրաֆիկը.
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իտալիայի քաղաքներ
1976
Մահեր
Կատեգորիա:1976 Կատեգորիա:Տարեթվեր
Ամուլսարի լեռներ
Ամուլսարի լեռներ, Ամուլսարի լեռնաշղթա, լեռնաշղթա Հայաստանում։ Կազմում է Զանգեզուրի լեռնաշղթայի հյուսիսային նասը։ Ձքվում է Լերկասար գագաթից մինչև Փոքր Ծարասար լեռնհանգոյւցը։ Ամենաբարցր գագաթը համանուն լեռն է։ Երկարությունը 25 կմ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վայոց ձորի մարզի լեռնաշղթաներ Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի լեռնաշղթաներ
(8530) Կորբոկուր
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,324386 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 1,7185 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,9302 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1294,38 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,278126 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 5,16° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1992 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Մասանորի Հիրասավայի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Շոհեյ Սուզուկիի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Մոլչանիխա (Բերյոզովկայի վտակ)
Իշա, գետ Ռուսաստանում։ Հոսում է Ալթայի հանրապետության և Ալթայան տարածաշրջանի տարածքով։ Երկարությունը 22 կմ է ։
Ջրային գրանցման տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցման պետական տվյալների համաձայն, գետի՝ ջրային կառավարման հատվածը Բերյոզովկան է։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր Կատեգորիա:Վերին Օբի ավազանային շրջանի գետեր
Սառնաղբյուրի ջրամբար
Սառնաղբյուրի ջրամբար, արհեստական լիճ Հայաստանի Շիրակի մարզում՝ Սառնաղբյուր գյուղից 2 կմ արևմուտք՝ Ճլկան գետի վերին հոսանքում՝ մոտ 1000 մ բարձրության վրա։ Շահագործման է հանձնվել 1972 թվականին։ Երկարությունը 3,5 կմ Է, լայնությունը՝ մինչև 160 մ։ Մակերեսը 0,56 կմ² է, խորությունը՝ 25 մ, ջրատարողությունը՝ 4,85 միլիոն մ³, որից օգտակար ծավալը կազմում է 4, 55 միլիոն մ³։ Պատվարը հողային է՝ ավազակավային միջուկով, երկարությունը՝ 190 մ, առավելագույն բարձրությունը՝ 29 մ։ Ջուրը բաց է թողնվում աշտարակային ջրթող կառույցով։ Պատվարի ձախ թևում կառուցվել է ցեմենտային հակազտիչ վարագույր։ Ջրամբարը ոռոգում է ավելի քան 2000 հա հողատարածք ։ Սնումը խառն Է։ Ձմռանը սառցակալում Է։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Շիրակի մարզի ջրամբարներ Կատեգորիա:Արթիկի շրջան
Սիտտաս
Սիտտաս (Σίττας, Τζίττας, Ζίττας, Ζτίττας,, Ուրսիկիոս, ), հայազգի բյուզանդական զորավար, կինը՝ Թեոդորա կայսրուհու քույր Կոմիտոն էր ։
Կենսագրություն
Ըստ Նիկողայոս Ադոնցի նրա իսկական անունը Ուրսիկիոս էր, իսկ Սիտտասը նրա կոչումն էր ։
528-529 թվականներին Հուստինիանոս Ա-ն նրան նշանակում է Հայաստանի և Պոնտոսի զինվորական մագիստրոս :
Սիտտասը խնամիական կապերով կապված էր Հուստինիանոսի արքունիքի հետ։ Նրա կինը Թեոդորա կայսրուհու քույր Կոմիտոն էր ։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Հայ զորավարներ Կատեգորիա:Բյուզանդիայի զորավարներ
1975
Մահեր
Կատեգորիա:1975 Կատեգորիա:Տարեթվեր
Ստոծանի
Ստոծանի, կրծքա-որովայնային միջնորմ, մարդու և կաթնասուն կենդանիների կրծքի խոռոչը որովայնի խոռոչից սահմանազատող մկանաջլային միջնորմ, որը կպած է կրծքավանդակի ստորին բացվածքի շրջեզրերին։ Ստոծանին ապահովում է որովայնային (Ստոծանական) շնչառությունը, ճնշման հավասարեցումը կրծքի և որովայնի խոռոչներում, կարգավորում է երակային արյան հոսքը դեպի աջ նախասիրտ, գազերի տեղաբաշխումը ստամոքսի մուտքային հատվածում ու աղիքներում և այլն։
Մարդու ստոծանի ներհրվելով դեպի կրծքի խոռոչ, առաջացնում է ջլային 2 գմբեթ, որոնց վրա նստում են թոքերը, իսկ դրանց միջև գոյացած ջլային կենտրոնի վրա՝ սիրտը։ Աջ գմբեթը ձախից բարձր է, նրա տակ գտնվում է լյարդը, իսկ ձախ գմբեթի տակ գտնվում են ստամոքսը և փայծաղը։ Ստոծանու դիրքը շատ փոփոխական է՝ կախված շնչառության փուլից, տարիքից, սեռից և մարդու կոնստիտուցիայից։ Խորը շնչառման ժամանակ ստոծանու գմբեթներն իջնում ե 3—4 սմ վար և մեծացնում կրծքավանդակի տարողությունը։ Ըստ կպումների ստոծանին բաժանում են 3 մասի՝ կրծոսկրային, կողային և գոտկային, ընդ որում ամենահաստ և ուժեղ մասը գոտկայինն է։ Վերջինս աջ ու ձախ կողմերում երկուական կոթոնների միջոցով միանում է գոտկային ողերին և 12-րդ կողոսկրերին։ Միջային կոթոնները միանալով իրար, սահմանում են միջլարային Ստոծանի (ներքևից)․
Այդ բացվածքից մի փոքր վեր (կրծքային 9-րդ ողնի բարձրության վրա) գտնվում է կերակրափողային բացվածքը։ Ստոծանու կողային և գոտկային մասերի միջև կա եռանկյունաձև շրջան, ուր մկանաթելերի բացակայության պատճառով Ս․ շատ բարակ է և ստոծանիական ճողվածքների պատճառ կարող է դառնալ, այսինքն՝ աղիքները, երբեմն նաև ստամոքսի որոշ մասը, կարող են ներհրվել կրծքի խոռոչի մեջ։ Ավելի սակավ հանդիպում են նաև բնածին արատներ կամ բացվածքների անկանոնություններ, որոնք նույնպես պատճառ են դառնում նածին ճողվածքների։
Կատեգորիա:Մարդու անատոմիա
Մալապագայի պատերին
«Մալապագայի պատերին» (Le mura di Malapaga, Au-delà des grilles), իտալոֆրանսական արտադրության դրամատիկական ֆիլմ, որը լույս է տեսել 1949 թվականին։ Ֆիլմը նկարահանվել է ֆրանսիացի ռեժիսոր Ռենե Կլեմանի կողմից։ Սցենարի հեղինակներն են Չեզարե Ձավատինին, Սուզո Չեկի դ՛Ամիկոն և Ալֆրեդո Գուարինին։