cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ամուսնությունը միջնադարյան Հայաստանում
Մինչամուսնական սեռական հարաբերություններ
Հարսանյաց պսակի օրհնության կարգը սահմանելիս մեծ կարևորություն տրվեց ամուսնացողների կուսությանը։ Պսակի օրհնության կարգը կախված էր կուսությունից։ Հոգևորականությունը, սրելով կուսության կարևորությունը, ձգտում էր վարքագիծ դարձնել այն, ինչը չկարողացան ապահովել հեթանոսական Հայաստանի քրմերը։ Ընդունվեցին մի շարք նոր իրավական նորմեր, որոնք կուսության խախտումը մինչև պսակի օրհնությունը պատժելի համարեցին երկու սեռերի համար, իսկ Շահապիվանի ժողովի կանոններով պսակադրության կարգը կապվեց կուսության հետ։ Սահմանվեց պսակի օրհնության երկու կարգ՝ կուսանի և երկյակի (ոչ կույսի) պսակի օրհնությունը։
Կեսարիայի ժողովի Բ կանոնը դատապարտում էր մինչամուսնական սեռական հարաբերությունները՝ այն որակելով կուսության սահմանների խախտում։ 4-րդ դարի 20-ական թվականներին մինչամուսնական սեռական հարաբերություններ ունեցած անձինք ենթարկվում էին կանոնական պատժի, սակայն պատիժը կրելուց հետո տարբերություն չէր դրվում կույսի և ոչ կույսի հարսանյաց պսակի օրհնության ծեսի միջև։ Կուսության կանոնը պարտադիր ճանաչվեց նաև տղամարդու համար։ Նույն բանը սահմանվեց Լուսավորչի՝ Ե, Նեոկեսարիայի՝ Ը, Ներսեսի կանոնախմբի Ե, ԼԷ, ԼԸ և Խ կանոններով ։
4-րդ դարում սահմանված կանոնական օրենսդրությունը 2 խնդիր լուծեց՝ կուսությունը պարտականություն հռչակեց նաև տղամարդու համար, ինչպես նաև կյանքի կոչեց ու իր իրավասության ու հսկողության տակ վերցրեց հարսանյաց պսակի օրհնությունը։ Սակայն այդ օրենսդրությունը դեռ կյանքի չկոչվեց։ Ըստ Բուզանդի՝ Տիրան-Արշակ֊Պապ թագավորների օրոք հասարակության լայն խավերը միայն անունով էին դարձել քրիստոնյա, մարդիկ ոտնահարում էին կանոնական սահմանումները, ամուսնանում էին բազում անգամ՝ առանց պսակն օրհնելու, հեթանոսաբար հարսանյաց հանդեսով կամ առանց դրա՝ չկրելով եռամյա կանոնական պատիժը։ Երկրորդ պսակի համար սահմանված եռամյա ապաշխարանքի կարգն իրեն չէր արդարացնում։ Այն անընդունելի էր ավանդաբար սեռական ազատության իրավունքից օգտվող տղամարդկանց համար և ծանր կացության մեջ էր դնում հատկապես կանանց, ովքեր, դառնալով երկրի իշխանավորների կրքերի զոհը, պետք է կրեին նաև տվյալ կանոնական պատիժը։ Այս պատճառով կանոնական խստությունները զանգվածաբար ծնում էին անցանկալի երևույթներ, ամուսնացողներին մղում էին կույս լինելու վերաբերյալ սուտ երդում տալուն, ամուսնանում էին պարզ ձևով՝ առանց պսակի օրհնության և այլն։
Այս բարեփոխումների հիմքը դրվեց Սահակ Պարթևի և Մեսրոպ Մաշտոցի կենդանության օրոք, սակայն նոր կարգի օրինականացումը տեղի ունեցավ Շահապիվանի ժողովում։ Մինչ այդ ոչ մի այլ ընդունված կանոնախումբ չկար, որը վկայում էր կուսության հետ կապված երկու ինքնուրույն ծեսերի գոյության մասին։ Այս նոր կարգի հիմքն առաջին անգամ դրվեց եկեղեցու ծիսարանում, որն ավելի ուշ ստացավ «Մաշտոց» անունը։ Թեև կուսանի և ոչ կուսանի պսակի օրհնության համար սահմանված ծեսերը էապես տարբերվում էին միմյանցից, սակայն քանի որ աշխարհականների համար կարևորը պսակի օրհնությունը եկեղեցում կատարելն էր, ապա նրանք մեծ կարևորություն չտվեցին երկու ծեսերի միջև եղած տարբերությանը։ Պսակի օրհնության կամ օրինականացման նոր կարգը ըստ էության կոմպրոմիսային էր և բխում էր դարաշրջանի բարոյական պատկերացումներից։ Այն հաջող գտնված իրավական միջոց էր պսակի եկեղեցական օրհնության հետագա զարգացման ու տարածման համար։
Ի տարբերություն Կեսարիայի, Լուսավորչի և Նեոկեսարիայի վերոհիշյալ կանոնների, որոնք մինչամուսնական հարաբերություններ ունեցողների համար սահմանում էին եռամյա ապաշխարություն, Շահապիվանի կանոնը բավարարվեց «ապաշխարությամբ մաքրվեն» արտահայտությամբ՝ առանց որևէ ժամանակահատված և եկեղեցու դրսում կամ ներսում ապաշխարելու կարգ սահմանելու։ Փոխարենը՝ Գ կանոնը սահմանեց ներգործության երկու նոր միջոց՝ տուգանք և երկրորդ անգամ ամուսնացողի պսակի օրհնության կարգը, որն էապես տարբերվում էր կույսերի պսակի օրհնությունից։ Երկակի պսակի օրհնության ծիսական գործողություններն իրենց ճոխությամբ զգալիորեն զիջում էին կուսանի պսակի օրհնությանը։ 4-րդ դարում Նեոկեսարիայի՝ Է, երկրորդ Նիկիականք՝ ԼԹ կանոնները քահանային արգելում էին մասնակից լինել երկրորդ կին առնողի հարսանիքին։
Ընտանիք
Ընտանիքի գաղափարը վաղ միջնադարյան Հայաստանում արտահայտվել է երդ, տուն, ընտանիք և ծուխ բառերի միջոցով։ Տունը և երդը խորհրդանշում էին մեծ և փոքր ընտանիքների գաղափարը։ Գերիշխող ձևը եղել է փոքր անհատական ընտանիքը։ Ընտանիքն ամուսնության և արյունակցական հարաբերությունների վրա հիմնված հասարակական-տնտեսական միավոր էր, որի կազմի մեջ մտնող անդամները՝ առաջին հերթին ծնողները և զավակները, ապրում էին միասին, միատեղ հոգում ընտանիքի տնտեսական հարցերը և սերնդի վերարտադրությունը։
Ընտանիքի կազմ
Միջնադարյան Հայաստանում ընտանիքի գերիշխող ձևը եղել է փոքր անհատական ընտանիքը։ Ծնողներից և զավակներից կազմված ընտանիքը համատարած երևույթ էր։ Ըստ Բուզանդի՝ Հայաստանի մեծ քաղաքներ Արտաշատում և Երվանդաշատում ընտանիքների թիվը համապատասխանաբար եղել է 49 և 50 հազար։ Հայաստանի այլ քաղաքներն ունեցել են՝ Վաղարշապատը՝ 19 000, Զարեհավանը՝ 13 000, Զարիշատը՝ 24 000, Վանը՝ 23 000, Նախիջևանը՝ 18 000 երգ։ Պայմանականորեն ընդունելով, որ յուրաքանչյուր ընտանիք բաղկացած էր միջին հաշվով 5-6 հոգուց՝ ստացվում է, որ 4-րդ դարում Հայաստանի մեծ քաղաքներ Արտաշատը և Երվանդաշատը ունեցել են 245000-300000 բնակիչ, իսկ փոքր քաղաքներ Զարեհավանը և Վաղարշապատը համապատասխանաբար ունեցել են՝ 65000-80000 և 95000-104000 բնակչություն։
Հայ պատմիչների մի շարք վկայություններից երևում է, որ իշխող դասի շրջանում գերիշխող էր փոքր անհատական ընտանիքը։ Նրանց ընտանիքը կազմված էր ծնողներից և մի քանի զավակներից։ Հայոց Տիրան թագավորն ուներ երեք որդի (Արտաշես, Արշակ, Տրդատ) և, հավանաբար՝ մեկ դուստր, Արշակ Բ-ն ուներ միայն մի ժառանգ՝ Պապ թագավորը։ Որդիներից հարուստ չէր նաև Պապ թագավորը, ով ուներ երկու զավակ (Արշակ, Վաղարշակ)։ Նախարարական տները ևս բաղկացած էին փոքր անհատական ընտանիքներից։ Մամիկոնյան և Կամսարական եղբայրների թիվը չէր անցնում 2-3-ից։ Ըստ Ստեփան Օրբելյանի՝ Սյունյաց տեր Վասակն «ունէր երկուս որդիս՝ Բաբիկ և Ատր-Ներսէհ անուն, և դուստր մի․․․» : Մեկ այլ տեղ նույն հեղինակը նշում է, որ Սյունյաց մեծ նահապետ Վասակն ուներ երկու որդի՝ Փիլիպպե և Սահակ։ Փիլիպպեն «թողու երիս որդիս՝ զԲաբդէն, զՎասակ և զԱշոտ»։ Սահակն ուներ մեկ ժառանգ՝ Գրիգոր անունով։ Վերջինս՝ երկու զավակ՝ Վասակ (Գաբուռ) և Հրահատ անուններով և այլն ։
Փոքր անհատական ընտանիքը գերիշխող էր նաև հոգևոր դասի, հատկապես՝ հոգևոր ավագանու շրջանում։ Ագաթանգեղոսը, Բուզանդը, Խորենացին, Զենոբ Գլակը, Փարպեցին և այլք վկայում են, որ Գրիգոր Լուսավորիչն ուներ երկու որդի (Վրթանես, Արիստակես), Վրթանեսը՝ նույնպես երկու որդի (Գրիգորիս, Հուսիկ)։ Երկու որդի ուներ նաև քահանայապետ Հուսիկը (Պապ, Աթանագինես), իսկ Խադ եպիսկոպոսը՝ միայն երկու դուստր։ Միայն մեկ դուստր ուներ Ներսեսի որդի Սահակ կաթողիկոսը և այլն։ Նույն երևույթն արտահայտվել է հոգևոր դասի ստորին աստիճանավորների՝ քահանաների և սարկավագների շրջանում։ Դվինի IV ժողովի Ը կանոնից երևում է, որ եկեղեցու ժառանգավորները հաճախ անորդի էին և նրանց իրավունք վերապահվեց որդեգրել մերձավոր ազգականների զավակներին՝ ժառանգական ունեցվածքը նրանց փոխանցելու համար։
Երկրում գործող օրենքի համաձայն, որը հարգվում էր նաև օտար նվաճողների կողմից, հոգևորականներն ազատված էին հողային հարկերից, նրանցից վերցվում էր միայն արքունական հասը (Դվինի IV ժողովի Թ կանոն)։ Հոգևորականների ամուսնացած զավակները հաճախ չէին բաժանվում հայրական ծխից հարկերից ազատվելու համար։ Այսպես, հարկային օրենսդրությունը ներգործում էր ընտանիքի կազմի վրա, նպաստում էր ընտանիքի բազմանդամությանը։ Սա էր պատճառներից մեկը, որ երկրի պաշտոնավոր տերերը աշխատում էին հոգևորականներին հարկատու դարձնել և սահմանափակել նրանց արտոնությունները։
Շինականների ընտանիքի կազմի վերաբերյալ պատմական նյութերը չափազանց քիչ են։ Կա կարծիք, որ նրանց ընտանիքները բաղկացած էին 6-7 հոգուց։ Ծառաները և աղախինները իրենց տիրոջ թույլտվությամբ ընտանիք կազմելու իրավունք ունեին։ Բայց քանի որ նրանք իրենց զավակների տերը չէին և տնտեսապես ու սոցիալապես շահագրգռված չէին բազմազավակության խնդրում, նրանց ընտանիքները չէին կարող ավելի բազմանդամ լինել, քան շինականների ընտանիքները։
Վերարտադրական գործառույթ
Ընտանիքը Միջնադարյան Հայաստանում կատարել է սերնդի վերարտադրության գործառույթ։ Ընտանիքի գերիշխող ձևը այդ շրջանում եղել է ոչ բազմանդամ փոքր անհատական ընտանիքը։ Այս դարաշրջանում մասնավոր սեփականության շահերն այնքան են գերադասվել, որ դրանից ճնշվել է սերնդի վերարտադրության գործառույթը և հակասություն է ստեղծվել վերջինիս և մասնավոր սեփականության շահերի պահպանման միջև։ Հայաստանի մարմնավոր և հոգևոր տերերի սակավազավակ լինելը ապացույց է այն բանի, որ մարդկանց բնական հարաբերությունները, մասնավորապես սերնդի վերարտադրությունը աղավաղվել են մասնավոր սեփականության օրենքների ազդեցության ներքո։ Սերնդի վերարտադրության գործառույթն առաջին հերթին սերտորեն կապված էր դարաշրջանի տնտեսական և սոցիալական պայմաններով։ Թեև նախարարները և հոգևոր առաջնորդներն իրենց ձեռքում կենտրոնացրել էին հասարակության նյութական բարիքները և մարդկանց՝ որպես ծառաներ և աղախիններ, և կարող էին հոգալ սերնդի վերարտադրության հետ կապված բազմապիսի հոգսերը, բայց քանի որ մասնավոր սեփականության շահերը նախապատվելի էին այլ շահերի համեմատ, ապա և այն լուրջ խոչընդոտ էր սերնդի բազմացման և բազմազավակության համար։ Զավակները հայրական սեփականության նկատմամբ ունեին հավասար ժառանգական իրավունքներ։ Որքան շատ էին ժառանգորդները, այնքան մեծ էր հայրական ունեցվածքի տրոհվելու վտանգը։ Այդ վտանգից խուսափելու և միաժամանակ սերնդի վերարտադրությունը չվտանգելու համար կար մեկ ճանապարհ՝ սերնդի վերարտադրության խնդիրը լուծված համարել 3-4 զավակներ ունենալուց հետո։
Սերնդի վերարտադրության վրա խիստ բացասաբար է անդրադարձել նաև դարաշրջանի կրոնական գաղափարախոսությունը։ Քրիստոնեությունը խրախուսում էր մենակյաց կյանքը, հավատացյալ կանանց ու տղամարդկանց կուսությունը, վանական կյանքը, իսկ կանոնական իրավունքն իր հերթին ներգործության զանազան միջոցներ էր սահմանում ուխտազանց կանանց և տղամարդկանց համար, արգելքներ էր սահմանում հոգևորականների ամուսնության համար և այլն։
4-րդ դարում Ներսես կաթողիկոսի օրոք Հայաստանի մի շարք գավառներում գործում էին կուսանոցներ։ Ամուսնության դեմ ուղղված կրոնական պատկերացումները երկրում ընդունել էին վտանգավոր չափեր։ Սերնդի վերարտադրությանը հասցվող վնասն այնքան մեծ էր, որ Պապ թագավորը հարկադրված էր միջամտել և ավերել բոլոր գավառներում կառուցված կուսանոցները, իսկ կույսերին հրամայվեց ամուսնանալ՝ հանուն որդեծնության և սերնդի վերարտադրության։ Գանդրայում եկեղեցական ժողովի հավաքված հոգևոր առաջնորդները հատուկ ուղերձ ընդունեցին՝ ուղղված հայոց եպիսկոպոսներին, որով նրանք դատապարտում էին այն հավատացյալներին, ովքեր արհամարհում էին պսակը, խորշում ամուսնացած երեցներից, կուսություն պահում՝ ամուսնությունը գարշելի համարելու պատրվակով իրենց բարձր էին դասում ամուսնացածներից և այլն։ Այս գաղափարախոսությունը բացասաբար ազդեց սերունդ վերարտադրելու կոչին։
Սերնդի վերարտադրությանը խանգարող մյուս լուրջ պատճառը Հայաստանի անկայուն քաղաքական կացությունն էր, անկախության համար տևական պատերազմները, երկրի ասպատակությունները, քաղաքների և գյուղերի ոչնչացումը, նրանց բնակիչների բռնի վերաբնակեցումները և այլն։
Հայաստանի պաշտոնյա անձինք, երկրի անկախության և նախարարական տների շահերից ելնելով, ներգործության որոշ միջոցների էին դիմում ազատների, շինականների և ծառաների ու աղախինների շրջանում սերնդի վերարտադրությունը խրախուսելու համար։ Այս գործում որոշակի դեր է խաղացել դարաշրջանի աշխարհիկ իրավունքը։ Ազատներին և շինականներին հողեր պարգևելը, գանձագին սեփականության իրավունքից և հողի վարձակալության իրավունքից նրանց օգտվելը նպաստելու էին նեղ ընտանեկան շահերով առաջնորդվող ազատներին և շինականներին ավելի մեծ կարևորություն տալու սերնդի վերարտադրությանը և բազմազավակությանը։ Այն ընտանիքները, որոնք չունենային ծառաներ ու աղախիններ, որպես աշխատուժ, իրենց տնտեսությունը աշխատող ձեռքով ապահովվելու համար, շեշտը դնում էին զավակների թվի վրա։ Ըստ «Աւրէնք յաղթող թագաւորացից»՝ խրախուսվում էին նաև ծառաներն ու աղախինները, ում համար խրախուսման միջոց էր ազատություն շնորհելը, ունեցվածքի և ամուսնանալու իրավունք շնորհելը՝ սերնդի վերարտադրությանը նպաստելու համար։ Փոխարենը, տերերը ոչ միայն ցանկացած ձևով շահագործում էին ծառաներին ու աղախիններին, այլև տնօրինում էին նրանց զավակներին։ Եթե իշխող դասակարգերը նախապատվությունը տալիս էին մասնավոր սեփականության շահերին, երկրորդական դիրքեր մղելով ընտանիքի վերարտադրության խնդիրը, ապա սեփականազուրկ դասերն իրենց սոցիալական դրության պատճառով ընդհանրապես շահագրգռված չէին սերնդի վերարտադրությամբ։ Այստեղ սերնդի վերարտադրությունը քաջալերվում էր ներգործության և խրախուսման զանազան միջոցներով։
Տնտեսական գործառույթ
Միջնադարյան Հայաստանում տնտեսապես և քաղաքականապես իշխող շահագործողական ընտանիքները առաջնային նշանակություն էին տալիս ընտանիքի տնտեսական գործառույթին։ Տնտեսական հարաբերությունների հիմքում էր մասնավոր սեփականությունը։ Այն ամենը, ինչ բնականից գեղեցիկ էր ու մարդկային, բայց հակասում էր մասնավոր սեփականության շահերին՝ անընդունելի և մերժելի էր ճանաչվում։ Նախարարների և ազատների դասակարգի համար ընտանիքի տնտեսական գործառույթն առաջին հերթին հետապնդել է շահագործման և հարստության կուտակման նպատակ։ Այսպիսի ընտանիքների սպառողական կարիքները թեև չէին թերագնահատվում, բայց ունեին երկրորդական նշանակություն։ Այս գործառույթին ծառայելու համար ընդունվում էին բազմապիսի աշխարհիկ և կանոնական իրավանորմեր, որոնք նպատակ ունեին կարգավորելու ամուսինների, ծնողների և զավակների, ինչպես նաև ընտանիքի այլ մերձավոր ազգականների սեփականության հարաբերությունները։ Այստեղ նախարարների, ազատների և շինականների ընտանիքներն իրենցից ներկայացնում էին ինքնուրույն տնտեսական միավորներ, որոնցից յուրաքանչյուրն առաջնորդվում էր իր ընտանիքի տնտեսական շահերով։ Կարևոր նշանակություն ուներ տնտեսական գործառույթը հատկապես նախարարների և ազատների դասակարգի համար։ Հասարակության մեջ նրանց ուժն ու դիրքը առաջին հերթին պայմանավորված էր նրանց ընտանիքների տնտեսական հնարավորություններով։ Ընտանիքի տնտեսական շահերին ենթարկվում էին դարաշրջանի ամուսնական իրավունքը և ընտանիքի ներսում գույքային հարաբերությունների կարգավորումը։ Թեև ամուսիններն ընտանիքի ողջ գույքի նկատմամբ ունեին բաժան սեփականության իրավունք և ընտանիքի նյութական կարիքների մասին հոգալն ամուսնու պարտականությունն էր, ամուսինները տնտեսությունը վարում էին միասին։
Ծառաների ու աղախինների ընտանիքների համար տնտեսական գործառույթն ուներ երկրորդական նշանակություն։ Այսպիսի գործառույթ կատարելու համար անհրաժեշտ էր լինել սեփականության իրավունքի ինքնուրույն սուբյեկտ՝ սեփականատիրոջը շնորհված իրավազորություններով, մինչդեռ նրանք ոչ միայն չունեին այդ իրավունքը, այլ առուծախի, փոխանակման և այլ գործարքների օբյեկտ էին տերերի համար։ Ըստ «Աւրէնք յաղթող թագաւորացի»՝ ծառաներն ու աղախինները միայն տիրոջ բարեհաճությամբ կարող էին ընտանիք կազմել և ունենալ որոշ գույք։ Նրանց ընտանիքն ինքնուրույն տնտեսական միավոր չէր, թեև նրանց սպառողական նպատակով առանձնացվում էր որոշ գույք, իրավունք վերապահվում կնքելու ունեցվածքային գործարքներ և այլն։
Աճող սերնդի դաստիարակություն
Ընտանիքի կարևոր գործառույթներից էր աճող սերնդի դաստիարակությունը։ Այդ գործառույթի իրականացման հնարավորությունը սերտորեն կապված էր ամուսինների սոցիալ-տնտեսական պայմաններով։ Ըստ Վարդան Հացունու՝ դաստիարակության բոլոր բարիքները վայելելու բախտը վիճակված էր ազնվականներից սերված զավակներին ։ Պատմական, եկեղեցական և իրավահայտ աղբյուրների վկայությամբ՝ իշխող դասակարգերը մեծ կարևորություն էին տալիս սերնդի դաստիարակությանը, այդ գործառույթն իրականացնում էին անձամբ և դայակության ու խնամակալության հոգաբարձության ինստիտուտների միջոցով։
Դայակությունը Հայաստանում լայնորեն կիրառվող սովորութա-իրավական հաստատություն էր, որից օգտվելու իրավունքն ազատանու դասային արտոնությունն էր։ Սերնդի դաստիարակության, ինչպես և խնամարկյալի ունեցվածքային իրավունքները պաշտպանելու նպատակ էին հետապնդում խնամակալության և հոգաբարձության վերաբերյալ աշխարհիկ և կանոնական նորմերը։
Շատ ավելի բնական ու պարզունակ էր դաստիարակության գործառույթի գործադրումը շինականների ընտանիքում։ Այստեղ տնտեսական պատճառներով անգործադրելի էր երեխաների դայակությունը, և ծնողներն էին իրենց զավակների բնական դաստիարակն ու խնամակալը մինչև նրանց չափահաս դառնալը։ Այստեղ ևս զավակները դաստիարակվում էին՝ առաջնորդվելով ընտանիքի տնտեսական շահերով, սեռերի անհավասարության, երկրի պաշտոնյաներին հնազանդվելու, հայրենիքին ու կրոնին նվիրվածության ոգով։
Ծառաների ու աղախինների անձնապես անազատ լինելը, նրանց զավակներին ուզած ձևով տնօրինելու ազնվականության իրավունքը, նրանց տնտեսական ծանր պայմանները՝ նվազագույնի էի հասցնում դաստիարակության գործառույթի իրականացման հնարավորությունը։ Ծառաներից ծնված երեխաների ամենամեծ դաստիարակը նրանց սոցիալական դրությունն էր և կյանքի պայմանները, որոնք նրա մեջ առաջին հերթին ներարկում էին տիրոջը հնազանդվելու և շահագործվելու գաղափարը։
Ամուսնա-ընտանեկան հարաբերություններ
4-րդ դարից սկսած Հայաստանում ամուսնա-ընտանեկան հարաբերությունների համար կիրառվել են թե ներքին (Հայաստանի հաստատությունների մշակած) և թե արտաքին (սիրիական, բյուզանդական և այլն) կանոնները։ Քրիստոնեական հայ եկեղեցին ձևավորման դեռ վաղ շրջանում իր ձեռքն էր առել ամուսնաընտանեկան հարաբերությունների ընթացքը, այդպիսով սեփական դրոշմը դրել ամուսնական ինստիտուտի վրա։ Հետևաբար ըստ «Կանոն առաքելականքի» ԼԳ կանոնի՝ ամուսնությունն օրինական էր, եթե պսակադրությունն օրհնված էր քահանայի կողմից։ Առաքելական կանոնը պահանջում էր հայերից խստորեն կիրառել Մովսեսի օրենքները՝ չամուսնանալ մոտիկ ազգականի, քրոջ, դստեր, հորաքրոջ, մորաքրոջ, հոր կնոջ, որդու կնոջ և քեռու հետ։ Սեռական կենակցությունը մինչև 4-րդ զարմը դատապարտվում էր, թեև այդ ժամանակ լիովին օրինական էր համարվում, որ եղբոր մահից հետո նրա կնոջ հետ կարող էր ամուսնանալ եղբայրը։
Կղեմայի կանոններ
Կանոնք Կղեմայի վկայությամբ՝ քրիստոնեության արմատավորումը հայկական իրականության մեջ դժվարին և երկարատև պայքարով էր կատարվում, որի ընթացքում հոգևոր հայրերն ինչպես իրենց մշակած, այնպես էլ ուրիշների՝ մեր երկրում կիրառած օրենքներում, հետևողականորեն պայքարելով հեթանոսական բարքերի դեմ, ամենից ավելի մտահոգված էին կրոնական սպասավորների բարքերի անաղարտությամբ։
Քրիստոնեական շարժման տարածմանը հակընթաց՝ Հայաստանում ծավալվում էր տարբեր աղանդների հակաեկեղեցական ու հակաքրիստոնեական կռիվը։ Առաջին և երկրորդ դարերում բազմաթիվ աղանդավորականներ հանուն առաքինության՝ իրենց ներքինացնում էին։ Ամորձատման պրակտիկան բավականին տարածված և վտանգավոր քայլ էր համարվում, որը կիրառվում էր նույնիսկ հոգևոր հայրերի շրջանում։ Կղեմայի կանոններում ասվում է․ «Եթե մեկը ներքինի է ի ծնե, կամ բռնությամբ է ներքինացել, կամ դա հալածանքի արգասիք է, ապա նա կարող է եպիսկոպոս ձեռնադրվել (ԺԹ)։ Իսկ եթե ինքն է իրեն ներքինացրել, չի կարող կղեր լինել, վասնզի այդ նշանակում է անձնասպան լինել և հակառակվել աստծու արարչության (Ի)։ Ուստի, եթե կրոնական սպասավորն իրեն ներքինացնի՝ կարգալուծվի (ԻԱ)։ Բայց եթե աշխարհականն է այս գործողությունը կատարում, երեք տարով զրկվի եկեղեցի հաճախելուց (ԻԲ)։
Քրիստոնեության արմատավորմանը համընթաց զգալիորեն մեղմանում էին ամուսնա-ընտանեկան կանոնները խախտողների պատիժները։ Այդ գիծը բնորոշ է հայ միջնադարի կանոններին։ Հայոց Կանոնագրքում զետեղված փոփոխակները վկայում են, որ քրիստոնեական եկեղեցին մշտապես օգտագործել է ամուսնա-ընտանեկան կյանքում խոր արմատներ ունեցող սովորութական նիստուկացը։ Բոլոր դարերի կանոնները խիստ դատապարտել են հոգևոր սպասավորին՝ գաղտնի պսակադրություն կատարելու, ամուսնանալու, դրամը վաշխով տալու համար և այլն։
Աշտիշատի ժողովի և Սահակ Պարթևի կանոններ
Աշտիշատում գումարված ժողովը (356 թ) իր սահմանած կանոնում դատապարտում էր այն նախարարներին, ովքեր իրենց տոհմական ժառանգությունն ամբողջական պահելու նկատառումով՝ ամուսնանում էին մերձավոր ազգականների հետ։ Սակայն ժողովը պատիժ չսահմանեց արյունակցական ամուսնության սուբյեկտների համար, քանի որ եկեղեցին դեռ այնպիսի մի հեղինակություն չէր հայ ազնվական դասի համար որպեսզի կարողանար կոտրել նրա ընդդիմությունը։ Ըստ որոշ պատմիչների՝ հայոց մեծամեծներն այդ հարցում արհամարհում էին Ներսես կաթողիկոսի արգելքները։
Իսկ Սահակ Պարթևի կանոնն արգելում էր ոչ միայն առևանգումը, այլև պսակը, եթե ամուսնացողները նախապես միմյանց չէին տեսել։ Նկատի առնելով, որ դեռահաս և ծնողների բռնադատությամբ կատարված ամուսնությունից մեծ վնասներ են լինում, կանոնը քահանային արգելում էր պսակել նման զույգերին ։ Ընտանիքի ֆիզիոլոգիայի և բարքերի առումով այս առաջավոր կանոնները, սակայն, դարերով չկիրառվեցին կյանքում։ Նախ, որովհետև այն հակասում էր ամուսնության բուն շարժառիթներին և, երկրորդ, որ իրենք՝ կրոնական սպասավորները, լուրջ եկամուտներ ունեին յուրաքանչյուր ապօրինի պսակադրությունից։ Այդ պատճառով Սահակ Պարթևի կանոնի այդ կետերը վաղաժամ էին։
Շահապիվանի կանոններ
Շահապիվանի ժողովի հաստատած 19 կանոններից 9-ը գերազանցապես վերաբերում էին ամուսնա֊ընտանեկան և սեռական կենակցության հարցերին։ Եկեղեցու կազմակերպմամբ և քրիստոնեության քարոզմամբ կենցաղից չէին անհետանում սեռական կյանքի ու սովորութային իրավունքի նախկին նորմերը։
Հայ կինը որոշ իրավունքներ ուներ, որը երևում է կանոնների մի շարք հոդվածներից։ Կանոնների մի հոդվածի համաձայն, եթե մի տղամարդ աչք ուներ մի այլ կնոջ վրա, անառակ էր ու այդ պատճառով թողնում էր իր զավակներ ունեցող և մարմնական արատներից զերծ և բարոյական կնոջը, ապա այս դեպքում նա պարտավոր էր իր ամբողջ ունեցվածքը կիսել (որդիները, տունը, հողը, ջուրը) կնոջ հետ հավասար։ Արձակված դեպքում ամուլ կինն իրավունք ուներ վերցնել հետը բերած կարասին, հանդերձանքը, արծաթը, աղախինը, անասունները և այլն։ Եթե կինը, բացի չբերությունից, ուրիշ արատներ չուներ, ամուսինը պարտավոր էր նման անարգանքի համար տուգանք վճարել (Ե)։ Ամուսնալուծվելու իրավունքը տղամարդուն էր վերապահված, դրա համար էլ կանոնը սահմանում էր՝ ամուսնուց հեռացող կնոջը պետք է բռնել ու վերադարձնել ամուսնու տուն։
Մերձավորների հետ ամուսնություն
Ըստ Ստեփանոս Կանայանցի՝ 4-րդ դարում հայ նախարարներն ու մեծամեծները եղել են բազմակին և ամուսնացել են մերձավորների հետ։ 18-րդ դարի վերջում և 19–րդ դարի սկզբում Ղարաբաղի հայ մելիքներից ոմանք, հարճեր ունենալով հանդերձ, եղել են երկկին։ Սա մնացել էր 4-րդ դարից, երբ հայ նախարարները բազմակին էին ։ Մերձամուսնության օրինակներ կան Կիլիկյան թագավորության մեջ։ Նման կապեր եղել են Զաքարյան սպասալարների և հայ Օրբելյանների, Բագրատունյաց, Արծրունյաց և Սյունյաց տոհմերի միջև։
Հայոց կանոնագրքերն իրենց հիմնական հոդվածներով էականորեն չէին տարբերվում այլ ժողովուրդների ամուսնա-ընտանեկան կյանքին վերաբերող օրենքներից։
Դվինի ժողովի կանոններ
Այդ կանոնները, որոնք պետական հարկադրանքի ուժ չունեին, էականորեն դրական չէին ներգործում ընտանիքի վրա։ Եթե Դվինի ժողովը որոշում էր ծեծել ու տուգանել ամուսնուն դավաճանող կնոջը, դրանով, դավաճանությունները չէին դադարում, որովհետև հենց այդ Դվինի ժողովի ժամանակ էլ հայտնի էր, որ ազնվականները և նույնիսկ ռամիկ հեծյալները օթևանում էին վանքերում, իրենց հետ տանելով գուսաններ ու վարձու կանայք, որոնց հետ և խրախճանք էին անում։ Հայկական վանքերն էլ նույն վիճակում էին, ինչ որ եվրոպականը միջին դարերում. անբարոյականության տարածման օջախներ էին համարվում։
Մխիթար Գոշի «Դատաստանագիրք»
Մխիթար Գոշի «Դատաստանագիրքը» (որը հավանաբար ավարտվել է 12-րդ դարի վերջին) հիմնականում ելնում է Աստվածաշնչի և Ավետարանի օրենքի ուժ ստացած սկզբունքներից։ Ըստ Գոշի՝ արարիչը մարդ էակին ստեղծել է ազատ, մինչ կախվածությունը տերերից առաջացել է մարդկանց՝ հողի ու ջրի կարիքից․ «Ու ես հարմար եմ գտնում որոշել այնպես, որ ով թողել է տերունական հողն ու ջուրը, ազատ է ապրելու այնտեղ, որտեղ ինքն է ցանկանում։ Իսկ եթե տերերից որևէ մեկը չհանդուրժի դա և բռնի կերպով վերադարձնի հեռացողին, ապա հոր մահից հետո ազատ են որդիները, ովքեր ծնվել են այլ տեղ և ոչ թե տիրոջ կալվածքում» (Գ)։
Կինը համարվում էր թերարժեք էակ, ում աստվածն է այդպես ստեղծել, նա նույնիսկ մարմնով և իր արժանիքներով միշտ էլ տղամարդու կեսն էր համարվում։ Դատաստանագրքի նախադրության մեջ նշվում է․ «Կանանց չպետք է թույլատրել դատարանում որպես վկաներ հանդես գալու, նրանք կարող են լինել միայն տղամարդ վկաների արբանյակները»։
Գրքում իրավական երևույթի հիմքում դրված է ֆիզիոլոգիական գործոնը․ «Ամուսինը կնոջից տարիքով պետք է մեծ լինի, որպեսզի նա ամուսնական առումով կարողանա տիրել կնոջը։ Եթե նա չի կարող կնոջը տիրել ամուսնաբար և թերանում է իր ամուսնական դերում, ապա նրանք կարող են ապրել համատեղ միայն կնոջ համաձայնության դեպքում, այլապես այդ ամուսնությունը պետք Է լուծարվի։ Տվյալ դեպքում ամուսինը պարտավոր է վերադարձնել կնոջ բերած ողջ ունեցվածքը և արտոնել նրան ուրիշի հետ ամուսնանալ։ Հարազատներից կնոջ ստացած նվերները և հարսանեկան ծախսերը վեճի ենթակա չեն»։
Կեղծիքն ամուսնական հարաբերություններում
Կեղծիքն ամուսնական ոլորտում դատապարտվում էր։ Օրինակ, եթե կինը հիվանդ է եղել մինչ ամուսնությունը, և ծնողները դա թաքցրել են փեսայից, ապա պարտավոր էին իրենց դստերը ետ տանել. նա կարող էր վերադառնալ ամուսնու մոտ, եթե ապաքինվեր, և եթե ամուսինը ցանկանար։ Խոսքը հոգեկան հիվանդության մասին է։ Եթե կինը հիվանդացել էր ամուսնու տանը, ապա վերջինս պարտավոր էր կնոջը պահել մինչև առողջանալը, կամ նա կարող էր կնոջը ծնողներին վերադարձնել միայն յոթ տարի նրան բուժելուց հետո, միաժամանակ պարտավոր էր կնոջը տալ նրա գույքը և արտոնել նրան ամուսնանալ ուրիշի հետ։ Իսկ զավակները պետք է մնային հոր մոտ, ով կարող էր երկրորդ անգամ ամուսնանալ, եթե կինը համաձայն էր։
Իսկ եթե ամուսինն էր հոգեկան հիվանդ, կինը կարող էր մնալ կամ չմնալ նրա տանը մինչև բուժման ժամկետը։ Եթե նա հիվանդացել էր պսակադրությունից առաջ, ապա կինը պարտավոր էր նրան խնամել յոթ տարի և ապա կրկին ամուսնանալ ամուսնու համաձայնությամբ։ Եթե կինը բորոտ էր, ամուսինը պարտավոր էր նրա բուժման հոգսերը հոգալ և չէր կարող բաժանվել կնոջից։ Իսկ եթե կինը խղճահարված՝ հավանություն էր տալիս իր ամուսնուն, նա կարող էր ամուսնանալ (Զ)։
Հայ կնոջ իրավունքները
Հայ կնոջ իրավունքների նյութական կողմը հաճախ ամրապնդվում էր կրոնական և իրավաբանական հիմնավորումով։ Ամուսնական կյանքում էական նշանակություն էր տրվում հակակրանքի ու համակրանքի գործոններին։ Այդ դարում եվրոպական մի շարք երկրներում կնոջ և տղամարդու հարաբերություններում ամենևին անտեսվում էր հոգեբանական գործոնը։
Ը, Թ և Ժ հոդվածներ
Ըստ Դատաստանագրքի Ը Հոդվածի՝ եթե ամուսինների ատելության պատճառն անառակությունը չէր, ընդ որում, եթե ատելությունը առաջացրել էր ամուսինը մինչև պսակվելը և ամուսնության ժամանակ չէր ուզում հաշտվել կնոջ հետ, ապա ամուսնալուծությունը թույլատրելի էր։ Սակայն ամուսինն իրավունք չուներ կրկին ամուսնանալու այնքան ժամանակ մինչև նրա ապահարզանը հիմնված չէր կնոջ արատավոր վարքագծի վրա։ Իսկ կինը, ընդհակառակը, իրավասու էր ուրիշի հետ ամուսնանալու՝ իր հետ տանելով ոչ միայն իր ունեցվածքը, այլև ամուսնու ունեցվածքի մեկ երրորդը։ Տղամարդու կողմից պսակի վարկաբեկումը Գոշը համարում էր բարոյական մեծ արատ։
Ինչպես նախորդ օրենսգրքերում և կանոններում, կինն անառակության դեպքում պետք է ամուսնալուծվեր առանց որևէ պատճառաբանության։ Սակայն, եթե կինը զղջում էր և առհասարակ վատ վարքի տեր չէր, ամուսինը կարող էր նրան ետ ընդունել։ Անառակ կինը չէր կարոդ կրկին ամուսնանալ, իսկ ամուսինը կարող էր։ Սակայն այս դեպքում ևս կինը պետք է իրեն ապահարզանած ամուսնու հավանությունն ունենար կրկին ամուսնանալու համար։ Այս հոդվածն արգելում էր դավաճան կնոջը հեռանալ իր ամուսնուց, բայց որպես պատիժ՝ կինը կարող էր միայն ժամանակավորապես հեռու մնալ (Թ)։
Ըստ «Դատաստանագրքի» Ժ հոդվածի՝ եթե որևէ մեկի կինն ամուլ էր, ապա ամուսինն իրավունք չուներ միայն այդ պատճառով կնոջը թողնել, որովհետև զավակները ծնվում են աստծո կամքով։ Այս հոդվածը պարտավորեցնում էր ամուսնուն բուժել կնոջը, եթե ամլության պատճառը բնածին չէր։ Իսկ եթե բնածին էր, ապա ամուսինը պարտավոր էր համբերությամբ տանել։ Գոշը թույլատրում էր ամուլ կնոջ ամուսնուն մեկ այլ կնոջ հետ ամուսնանալ՝ պաշտոնական կնոջ հավանությամբ միայն։ Բայց այդ երկու կանայք միասին չպետք է ապրեին։ Այս օրենքը Գոշը տարածում է նաև ամուլ ամուսնու վրա։ Եթե ամուսինն իմացել էր կնոջ ամլությունը նախքան ամուսնությունը, ապա նրանից չէր կարող բաժանվել ցմահ։
ԺԱ, ԺԳ-ԺԹ հոդվածներ
Ըստ ԺԱ հոդվածի՝ եթե կինը համոզված էր, որ իր ամուսինը տառապում է արվամոլությամբ և զբաղվում է արտամուսնական սեռական հարաբերություններ է ունենում, կարող էր հեռանալ նրանից։ Բայց եթե ամուսինը զղջար և երաշխիք տար կնոջը, որ այդ բանը չի կրկնվի, կինը կարող էր չհեռանալ ամուսնուց։ Եթե ամուսինը մի անգամ ևս բռնվեր այդ արարքներում, կինը կարող էր հեռանալ՝ վերցնելով իր հետ ամուսնու ունեցվածքի կեսը։
Կինը պետք է յոթ տարի սպասեր ամուսնու դարձին, երբ վերջինս որևէ պատճառով մի այլ բնակավայր էր գնացել։ Նույնիսկ այն դեպքում, եթե կինը լուր ուներ, որ ամուսինը մեռած է, միևնույն է, նա պետք է սպասեր յոթ տարի։ Անհայտության մեջ եղած ամուսնուն կինը պարտավոր էր սպասել նույնիսկ քսան տարի (ԺԳ)։
ԺԴ հոդվածն արգելում էր կնոջը հեռանալ ամուսնուց, երբ վերջինս չար էր և ծեծելով ջարդում էր կնոջ ոտքն ու ձեռքը, հանում էր աչքը, ատամն էր փշրում կամ հաշմանդամ էր դարձնում։ Այս դեպքում ամուսինը պետք է կրկնակի տուգանվեր՝ հօգուտ կնոջ, որպեսզի ամուսինները կանանց հետ վարվեն ոչ թե որպես հարճերի հետ, այլ որպես սեփական մարմնի։
Մ. Գոշը սահմանել է, որ կնոջն անառակության համար սպանող ամուսինը քրեական պատժի է ենթարկվում, եթե իրոք կինն անառակ է, իսկ եթե ամուսինը նրան սպանել է այլ պատճառով, ապա կրկնակի է հատուցում։ Օրենքի այս ուժը նույն չափով տարածվում էր նաև կնոջ վրա (ԺԸ)։
Ըստ ԺԹ օրենքի՝ անառակ, արվամոլ տղամարդը չպետք է դատապարտվեր անդամազրկության, ինչպես դա արվում էր անցյալում եբրայական ժողովրդի մոտ։ Գոշը պահանջում էր տուգանել այդպիսի տղամարդուն։ Բայթ եթե նման հանցանք կատարողը ոչ քրիստոնյա էր, ապա պետք էր կտրել նրա առնանդամը։
ԻԱ, ԾԶ և ԾԷ հոդվածներ
Կուսությունից զրկված կնոջ դեպքում ամուսինը ցանկության դեպքում կարող էր ազատ արձակել վերջինիս կամ պահել իր մոտ, եթե դա նրան հարմար էր։ Բայց նա չպետք է հրապարակեր կնոջ ամոթը, որովհետև կույսերը հաճախ էին սխալվում, մանավանդ, այդ ամոթալի քայլը նա կատարել էր նախքան ամուսնու տուն մտնելը։ Եթե ամուսինը կնոջը թողներ, իրավունք ուներ այլ կին առնել, այդ իրավունքը Գոշը տալիս էր նաև կնոջը, որովհետև կինն անառակություն էր կատարել նախքան օրինական ամուսնությունը (ԻԱ)։
Գոշի դարաշրջանում կիրառվել է սեռական հագուրդի համար անառակ կնոջը վարձանք վճարելը։ Այն ժամանակ ամուսնական հարաբերություններում էական դեր էր խաղում վարձանքը, որը Խորենացին ևս համարում էր անաոակ կանանց վաստակի արդար հատուցումը։
Այն դարերում, երբ եվրոպական մի շարք երկրներում վհուկության և զանազան խարդախությունների համար կանանց խոշտանգում և սպանում էին, Գոշը թույլատրում էր այդպիսի հանցանքում մեղադրված կանանց կրկին ամուսնանալ փոխադարձ համաձայնությամբ։ Նույնիսկ եթե կինը մեղադրվել էր ամուսնուն թունավորելու և առհասարակ տղամարդկանց թունավորելու նպատակով թույներ արտադրելու մեջ, Գոշի օրենքները նրանց նկատմամբ շատ մեղմ էին։ Սակայն տուրք տալով նահապետական ընտանիքի բարքերին՝ Գոշն արգելում էր անառակության մեջ մեղադրվող կանանց ամուսնանալ, քանի դեռ նրանց ամուսինները կենդանի էին (ԾԶ)։
Ընտանեկան կյանքում դատապարտվում էր կնոջ հասցեին ամուսնու զրպարտությունը և այդ պատճառով չէր արդարացվում կնոջ ամուսնալուծությունն ամուսնուց, եթե պատճառը անբարոյականությունը կամ չարագործությունը չէր։ Եթե նույնիսկ ամուսնալուծությունից հետո ապացուցվեր, որ ամուսինը զրպարտել էր կնոջը, վերջինս կարող էր վերադառնալ ամուսնու մոտ, ով այդ զանցանքի համար պետք է յոթ տարի ապաշխարեր, որից 5-ը եկեղեցուց դուրս, երկուսը՝ ներսում։ Իսկ եթե ամուսինը չէր վերադառնում իր կնոջ մոտ, պարտավոր էր իր ունեցվածքի կեսը տալ նրան, ինչպես նաև եկեղեցուն տուգանք վճարեր։ Նման ամուսնուն արգելում էր եկեղեցի մտնել (ԾԷ)։
ՀԶ, ՀԸ և ՁԳ հոդվածներ
Ըստ ՀԶ հոդվածի՝ կինը չպետք է հեռանար ամուսնուց, երբ վերջինս տառապում էր սեռական անզորությամբ։ Եթե ամուսինը կնոջը չէր թողնում, ամուսնալուծություն չպետք է լիներ, և այդ կինը չէր կարող ուրիշի հետ ամուսնանալ։ Հաջորդ՝ ՀԸ հոդվածում, կինն իրավունք ուներ բաժանվել իր ամուսնուց, ով մերձեցել էր անասունի հետ և զղջացել էր՝ բորոտների տանը աշխատելով։
Կինն ինքն էր որոշում՝ մնալ ամուսնու հետ, թե հեռանալ նրանից, եթե վերջինս ներքինի է կամ մարմնաեղծ և ամուսնացել է խաբեությամբ։ Այս դեպքում ամուսնուց հեռացած կինը կարող էր մեկ անգամ էլ ամուսնանալ, իսկ ամուսինը պարտավոր էր իր ունեցվածքի կեսը որպես տուգանք տրամադրել կնոջը եկեղեցական ամուսնությունը վարկաբեկելու համար։ Սեփական մարմնի արատները թաքցնող տղամարդը պետք է երեք տարի ապաշխարեր (ՁԳ)։
ՁԶ, Ղ և ՂԱ հոդվածներ
Ըստ ՁԶ օրենքի՝ եթե մի ամուսինն ամուսնացել էր կույս վիճակում, իսկ մյուսը՝ երկրորդ անգամ, ապա մեկի մահից հետո մյուսը չէր կարող կրկին ամուսնանալ։
Եթե ամուսինը համոզվում էր, որ իր հետ նշանված կինը նախքան պսակը սեռական հարաբերություններ էր ունեցել, կարող էր այդ կնոջ հետ ամուսնանալ կամ չամուսնանակ։ Իսկ եթե ամուսնացողները եկեղեցի էին մտել, ապա ամուսինն իրավունք չուներ կնոջը թողնել, հակառակ դեպքում նա կհամարվեր այրի և երեք տարի պետք է ապաշխարեր։ Բայց եթե կինը պսակված էր եկեղեցով և արտամուսնական հարաբերություններ էր ունեցել, անգամ զավակներ ունենալու դեպքում ամուսինը կարող էր թողնել նրան (Ղ)։
Միջնադարյան Հայաստանում բավականին տարածված է եղել դեռահասների պսակումը։ Հայկական եկեղեցու նախորդ դարերի սահմանված կանոններից վկայում են, որ անչափահասների պսակը հոգևոր հայրերի եկամտի աղբյուրներից մեկն է եղել։ Այդպիսի օգտաշահ հանգամանք է հանդիսացել նաև առանց լուրջ պատճառների ամուսնալուծությունը, այդ պատճառով հոգևորականները պետք է դիմակայեին տղամարդկանց քմահաճույքներին և դյուրին չբաժանեին ամուսիններին։ Քանի որ վաղաժամ ամուսնությունը վնաս էր հասարակության համար, դեռահասներին պսակող քահանան պետք է կարգալուծվեր և հօգուտ եկեղեցու բռնագանձվեր 100 դրախմա։ Իսկ երբ պսակը կատարվել էր կողմերի մանկական տարիքում, բայց հասուն ժամանակ, նրանք միմյանց չէին ուզում, օրենքը նրանց թույլատրում էր ամուսնանալ ում հետ որ կուզենային (ՂԱ)։
«Դատաստանագրքում» ասվում է, որ պետք է զգուշանալ հատկապես մերձավոր ազգակիցների ամուսնությունից, որից մեծ չարիք է ծնվում։ Ըստ գրքի՝ այդպիսի ամուսնության մեջ մտնողները ոչ միայն թույլ են տալիս արյունապղծություն, այլև ցուցաբերում են ագահություն։ Ի նկատի էր առնվում արյունակցական ամուսնությունների բուն շարժառիթը՝ հարստության կուտակումը և դրա մասնատումը հօգուտ այլ տոհմերի մարդկանց։
Մարդավաճառություն
Գոշի դարաշրջանում Հայաստանում դեռ մնում էր մարդավաճառությունը։ Գոշը «Դատաստանագրքի» երկրորդ մասում՝ աշխարհիկ օրենքների բաժնում գրել է, որ եթե քրիստոնյան ծառա է առնում քրիստոնյային, ապա վերջինս վեց տարի ծառայելուց հետո պետք է ազատ արձակվի։ Գոշը նաև սահմանել է, որ ծառան այն ժամանակ կազատվի, երբ իր գինը վաստակի։ Իսկ եթե ծառան ունի կին և զավակներ, նրանք ևս պետք է ազատ արձակվեն։ Բայց եթե ծառայի կինը տերն է տրամադրել, ու նա զավակներ է ծնել, ապա կինն ու զավակները պատկանում են տիրոջը, ազատվում է միայն ծառան։ Եթե գինը հատուցվի, կազատվեն կինն ու զավակները (Ի)։
Հայ կինը ժառանգորդ
Տղա չունենալու դեպքում մեռնող հոր ունեցվածքը ժառանգում էր դուստրը, եթե ամուսնացած չէր։ Ամուսնացածը ստանում էր իր կույս քրոջ հասանելիքի կեսը, բայց ժառանգորդ չէր ճանաչվում իրավական առումով։ Այն դեպքում, եթե ամուսնացած դուստրը կամենում էր ընտանիքով ապրել հայրական տանը, դառնում էր ժառանգորդ։ Եթե նա տղա չուներ, մահացածի ունեցվածքը նրա եղբայրն էր ժառանգում։ Գոշի հայեցակետով ժառանգելու իրավունքը տարածվում էր միայն չորս սերունդների վրա (ԿԲ)։
Իշխանական և ֆեոդալական մթնոլորտում հայ կանայք, դառնալով պարոններ, հասարակական գործերում ևս սկսեցին ակնառու դեր խաղալ։ Ժառանգած ունեցվածքը, հարուստ օժիտը, տնտեսական ինքնուրույն աղբյուրների տնօրինումը, առևտրական և այլ դրամական գործարքների ազատությունը 12-13-րդ դարի վերնախավի հայ կանանց ազատության համար բավականին նպաստավոր պայմաններ ստեղծեցին։ Տնտեսապես հուժկու կանայք կարողանում էին հաճախ իրենց ամուսինների հետ հավասար ոտք գցել և օգտվել առևտրա-վաշխառուական կապիտալի երակներից։
Ամուսնալուծություն
Որպես կանոն, կինը գտնվում էր տղամարդու իշխանության ներքո։ Տղամարդն ապահարզանի ավելի լայն իրավունք ուներ, քան կինը։ Դրա հետ միասին նկատվում էր ապահարզանի իրավունքների հարցում տղամարդու և կնոջ իրավունքների հավասարեցման ձգտում։ Ապահարզանի օրինական հիմքերի սահմանումը սկսվել է 5-րդ դարից և զգալի չափով ընդլայնվել է Մխիթար Գոշի Դատաստանագրքում։ Տղամարդը պարտավոր էր ամեն բան՝ հող, ջուր, տուն և այլն հավասար կիսել կնոջ հետ։ Կինը կարող էր ուրիշի հետ ամուսնանալ, սակայն այն պայմանով, որ իր բաժնեմասը կհատկացներ արքայական գանձարանին։ Տղամարդ ամուսինը պարտավոր էր 7 տարի սպասել և եկեղեցուն տուգանք վճարել։ Ընդ որում, եթե մինչև մեկ տարին լրանալը ուրիշ կին համարձակվեր նրա հետ ամուսնանալ, ապա նշանակում էր, որ նա էր եղել ապահարզանի պատճառը, ուստի պետք էր նրան բռնել և ուղարկել ուրկանոց մի տարի ցորեն աղալու, իսկ եթե այդ կինը ազատներից էր, ապա նրան այդ պատժի փոխարեն տուգանում էին։ Այդ պատիժը նպատակ է ունեցել ահաբեկել կանանց և արգելք հանդիսանալ նման տղամարդու հետ նոր պսակի։
Այն դեպքում, երբ տղամարդը «դիվոտ» էր, նեղում էր կնոջը՝ չապահովելով անհրաժեշտ պայմաններով, ապա կինը պետք է համբերեր 7 տարի, որի ընթացքում նրա ծնողները փեսային դիտողություններ էին անում և պահանջում պահել կնոջը կանոնավոր կամ բաժանվել նրանից։ Եթե կինն էր մեղավոր, ապա նա էր ենթակա պատժի։ Այն դեպքում, երբ կինն առանց օրինական հիմքի թողնում էր ամուսնուն, հանձնվում էր ամուսնուն հավերժ ստրկության։
Ամուսնական հարաբերությունները կարգավորելու ժամանակ հաշվի էին առնում մեղավորության սկզբունքը, անկեղծությունը, ազնվությունը և այլ հանգամանքներ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Օրվա հոդված Կատեգորիա:Հայաստանը զարգացած միջնադարում Կատեգորիա:Ամուսնություն Կատեգորիա:Հայաստանը վաղ միջնադարում
Գրունիկի
Գրունիկի (Груники), գյուղ Ուկրաինայի Անդրկարպատյան մարզի Տյաչևի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Գրունիկի գյուղում բնակվում էր 1 416 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Անդրկարպատյան մարզի Տյաչևի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Երիտասարդ գվարդիա
Երիտասարդ գվարդիա (Молодая гвардия, Молода гвардія), հակաֆաշիստական կոմերիտական ընդհատակյա կազմակերպություն Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ՝ Նացիստական Գերմանիայի կողմից օկուպացված Կրասնոդոնում։ Գործել է ընդհատակյա կուսակցական կազմակերպության ղեկավարությամբ։
Կրասնոդոնի օկուպացիայից (1942 թվականի հուլիսի 20) հետո ստեղծվեցին հակաֆաշիստական երիտասարդական խմբեր՝ Ի․ Զեմնուխովի, Օ․ Կոշևոյի, Վ․ Լևաշովի, Ս․ Տյուլենինի, Ա․ Ելիսեենկոյի, Վ․ Ժդանովի, Ն․ Սումսկոյի, Ու․ Գրոմովայի, Ա․ Պոպովի, Մ․ Փահլևանյանի (Պեգլիվանովա) գլխավորությամբ։ «Երիտասարդ գվարդիայի» հրամանատարն էր Իվան Տուրկենիչը։ Նրանք ընդունում և տարածում էին Սովինֆորմբյուրոյի հաղորդագրությունները, տպագրում և տարածում հակաֆաշիստական թռուցիկներ, զինված պայքար մղում հիտլերականների դեմ։
1943 թվականի հունվարի սկզբներին գվարդիականները մատնությամբ ձերբակալվեցին և դաժանորեն խոշտանգվեցին։ Հետապնդումներից խույս տվեց 11 մարդ, այդ թվում և Գ․ Մ․ Հարությունյանցը։ 1943 թվականի սեպտեմբերի 13-ի ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի Նախագահության հրամանագրով Գրոմովային, Զեմնուխովին, Կոշևոյին, Տյուլենինին, Շևցովային շնորհվեց Խորհրդային Միության հերոսի կոչում։
Խորհրդային տարիներին «Երիտասարդ գվարդիայի» մասնակիցների անունով են կոչվել բնակավայրեր, հանքահորեր, կոլտնտեսություններ, նավեր, պիոներական դրուժինաներ, Վորոշիլովգրադի մարզում հիմնադրված քաղաքներից մեկին տրվել է Մոլոդոգվարդեյսկ անունը։
«Երիտասարդ գվարդիայի» հիշատակին է նվիրված նաև Ալեքսանդր Ֆադեևի «Երիտասարդ գվարդիա» վեպը։
Գրականություն
Կատեգորիա:Խորհրդային կազմակերպություններ
Աբեղենք լեռնաշղթա
Աբեղենք, լեռնաշղթա Թուրքիայում, Արսիանի լեռնաշղթայում, Արդահանից Օլթի տանող ճանապարհին ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Թուրքիայի լեռնաշղթաներ Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի լեռնաշղթաներ
Հարթլենդի կամուրջ
Հարթլենդի կամուրջ (Hartland Bridge), գտնվում է Կանադայի Նյու Բրանսուիկ նահանգի Հարթլենդ քաղաքում։ 391 մետր երկարությամբ համարվում է աշխարհի ամենաերկար ծածկված կամուրջը ։ Հատում է Սենտ Ջոն գետը Հարթլենդից մինչև Սոմերվիլ, Նյու Բրանսուիկ, Կանադա։ Հենքը բաղկացած է յոթ փոքրիկ Howe Truss կամուրջներից, որոնք միացել են վեց ծովապատներշներով ։
Պատմություն
Մինչև կամրջի կառուցումը Սենտ Ջոն գետն անցնելու միակ ճանապարհը լաստանավի միջոցով էր։ Կամրջի կառուցման պլաններն ու առանձնահատկությունները մտահղացել են 1898 թվականին, և կամուրջը կառուցվել է 1901 թվականին` Հարթլենդ Բրիջ ընկերության կողմից։ 1901 թվականի մայիսի 13-ին դոկտոր Էստեյն առաջին մարդն էր, որն անցավ կամուրջը, նախքան նախատեսված բացումը, քանի որ ստիպված էր արձագանքել արտակարգ իրավիճակների զանգին։ Աշխատողները կամրջի վրա տեղադրեցին շերտաձողեր, որպեսզի նա կարողանար քշել կամրջի վրայով։ Կամուրջը վերջապես բացվեց 1901 թվականի հուլիսի 4-ին Ջասթիս Մաքքոուանի կողմից 2000 մարդու ներկայությամբ։ Այն ֆինանսավորվել է տուրքերի հաշվին, մինչև 1906 թվականի մայիսի 1-ին նահանգային կառավարությունը ձեռք բերեց այն։ Ի սկզբանե կամուրջը ծածկված չէր կառուցվել։
1907 թվականի հրդեհն այրել է կամրջի որոշ կառույցներ և գրեթե ոչնչացրել վճարների գանձման տնակը ։
1920 թվականի ապրիլի 6-ին գետի սառույցի պատճառով փլուզվեց կամրջի երկու սյունամեջերը։ Կառույցը վերաբացվել է 1922 թվականին, վերականգնման շինարարության ավարտից հետո, որի ընթացքում կամուրջը ծածկվել է, չնայած որոշ տեղական ընդդիմության առարկություններին ։ Փայտե ծովապատնեշները նույնպես վերածվեցին բետոնե ծովապատնեշների։
1945 թվականին կամրջին ավելացվել է հետիոտնային անցուղի։ 1966 թվականին վանդալները փորձել են այրել կամուրջը ։ 1970 թվականին ծանր բեռնատարներին արգելեցին անցնել կամուրջը ։ 1980 թվականին կամուրջն ընդգրկվել է Կանադայի պատմական նշանակության հուշարձանների ցանկում, 1999 թվականին՝ Նահանգային պատմական նշանակության հուշարձանների ցանկում։
Պիստոյա (քաղաք)
Պիստոյա (Pistoia. ,  ), քաղաք և համայնք Իտալիայում՝ Տոսկանա մարզում, որի կազմի մեջ մտնող նույնանուն գավառի բաղկացուցիչ մասն ու վարչական կենտրոնն է։ Ընկած է Առնո գետի վտակ Օմբրոնե Պիստոյեզեի ափերին, մարզկենտրոն Ֆլորենցիայից մոտավորապես 30, երկրի մայրաքաղաք Հռոմից՝ 260 կիլոմետր դեպի հյուսիս-արևմուտք ։ Սահմանակից է  Ալիանա, Կանտագալո, Գրանալիոնե, Լիցանո ին Բելվեդերե, Մառլիանա, Մոնտալե, Պիտելիո, Պոռետա Տերմե, Կուառատա, Սամբուկա Պիստոյեզե, Սան Մարչելո Պիստոյեզե, Սեռավալե Պիստոյեզե համայնքներին    ։ Համարվում է հռոմեա-կաթոլիկական հնագույն թեմի առաջնորդանիստ բնակավայր (սկսած 3-րդ դարից)։ Բնակչության թվաքանակը 2018 թվականի մարտի 31-ին անցկացված մարդահամարի տվյալներով եղել է 90 118 ։
Քաղաքը հռչակվել է մետաղյա իրերի արտադրությամբ, ինչպես նաև Եվրոպայում ամենաընդարձակը համարվող անտառատնկարաններով, որոնք տնկիներ են վաճառում արտասահմանյան բազմաթիվ երկրների։ Մի վարկածի համաձայն՝ պիստոլետո (ատրճանակ) բառն առաջացել է այս քաղաքի անունից ։ Պիստոյային համբավ է բերել նաև յուրաքանչյուր տարի այստեղ անցկացվող բլյուզի փառատոնը։ 2017 թվականին Պիստոյան ընտրվել է Իտալիայի մշակութային մայրաքաղաք ։ Զբոսաշրջային կենտրոն է, ուր հազարավոր զբոսաշրջիկներ են այցելում, նամանավանդ ամռան ամիսներին։
Պատմություն
Պիստոյան հիմնադրվել է հինհռոմեական ժամանակներում, էտրուսկյան բնակավայրի տեղում (առաջին անգամ հիշատակվել է մեր թվականությունից առաջ 2-րդ դարում, Պլավտուսի կողմից)։ 12-րդ դարում ազատ քաղաքի իրավունք է ստացել, դրվել է նրա բարգավաճման սկիզբը։ XVI դարում մտել է Տոսկանայի մեծ դքսության, 1859 թվականին՝ Իտալիայի թագավորության կազմի մեջ։ Քաղաքում պահպանվել են բազմաթիվ պատմա-ճարտարապետական ուշագրավ հուշարձաններ։ Նրա մերձակայքում գտնվող ֆրանցիսկյան լուծարված Ջակերինո վանական համալիրը, որ XV դարի կառույց է, 2015 թվականին աճուրդի է հանվել  ։
Քույր քաղաքներ
Պիստոյան բարեկամական ու գործընկերային սերտ կապեր է հաստատել հետևյալ քաղաքների հետ.
Ռոբերտ Ուայզ
Ռոբերտ Էրլ Ուայզ (Robert Earl Wise, ), ամերիկացի ռեժիսոր և պրոդյուսեր, «Օսկար» մրցանակի քառակի դափնեկիր։
Կենսագրություն
Ռոբերտ Ուայզը ծնվել է 1914 թվականին Ինդիանա նահանգում։ 1940 թվականին նա սկսել է աշխատել RKO Pictures կինոընկերությունում որպես մոնտաժող և 1942 թվականին առաջադրվել է «Օսկար» մրցանակի «Քաղաքացի Քեյնը» ֆիլմի համար՝ «Լավագույն մոնտաժ» անվանակարգում։ Ուայզի ռեժիսորական դեբյուտը 1944 թվականի սարսափ ֆիլմն էր՝ «Կատու մարդկանց անեծքը»։ 1959 թվականի «Ես ուզում եմ ապրել» ֆիլմի համար նա առաջադրվել է «Օսկար» մրցանակի «լավագույն ռեժիսոր» անվանակարգում։
Խորհրդա-գերմանական պայմանագիր (1939)
Խորհրդա-Գերմանական պայմանագիր կամ Մոլոտով-Ռիբենտրոպ պակտ (պաշտոնական անվանում՝ Չհարձակման պայմանագիր Գերմանիայի և Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միության միջև), չհարձակման պայմանագիր Նացիստական Գերմանիայի և ԽՍՀՄ-ի միջև, ստորագրված 1939 թվականի օգոստոսի 23-ին Մոսկվայում արտաքին գործերի նախարարներ Իոահիմ ֆոն Ռիբենտրոպի և Վյաչեսլավ Մոլոտովի կողմից ։ Պակտին հետևեց Խորհրդա-գերմանական առևտրային համաձայնագիրը 1940 թվականի փետրվարին։ Պայմանագրի գաղտնի դրույթներով սահմանվում էր երկու տերությունների հետաքրքրությունների շրջանակը, որն իր մեջ ներառում էր միասնական ներխուժումը Լեհաստան։ Այն գործեց երկու տարի, մինչև Ադոլֆ Հիտլերի կառավարությունը խախտեց այն` ներխուժելով Արևելյան Լեհաստան Բարբարոսա ռամագործողության ընթացքում 1941 թվականի հունիսի 22-ին ։
Ռոբերտ Ուայզ
Կենսագրություն
1971 թվականից մինչև 1975 թվականն Ուայզը զբաղեցրել է Ամերիկայի ռեժիսորների գիլդիայի նախագահի պաշտոնը, իսկ 1985 թվականից մինչև 1988 թվականը եղել է ամերիկյան Կինեմատոգրաֆիական արվեստների և գիտությունների ակադեմիայի նախագահը ։
Ռոբերտ Ուայզը մահացել է 2005 թվականի սեպտեմբերի 14-ին Լոս Անջելեսում, սրտի կաթվածից ։
Խորհրդա-գերմանական պայմանագիր (1939)
Պայմանագրի գրավոր կետերով երաշխավորված էր չհարձակվել միմյանց վրա և որևէ երկրի կառավարություն դաշնակից չի դառնա կամ որևէ կերպ չի օգնի մյուս կողմի թշնամուն։ Բացի չհարձակման պայմանագիրը ներառում էր գաղտի մաս, որով բաժանվում էին Լեհաստանի, Լիտվայի, Լատվիայի, Էստոնիայի, Ֆինլանդիայի և Ռումինիայի տարածքները Գերմանիայի և ԽՍՀՄ «ազդեցությունների գոտիներ»` բերելով այս երկրների տարածքային վերակազմավորումներին։ Դրանից հետո Գերմանիան ներխուժեց Լեհաստան 1939 թվականի սեպտեմբերի 1-ին։ ԽՍՀՄ առաջնորդ Իոսիֆ Ստալինը հրամայեց Կարմիր բանակին ներխուժել Լեհաստան սեպտեմբերի 17-ին: 1940 թվականի մարտին Ֆինլանդիայի Կարելիա և Սալլա տարածաշրջանները կցվեցին ԽՍՀՄ-ին Խորհրդա-ֆիննական պատերազմից հետո։ Դրան հաջորդեց Էստոնիայի, Լատվիայի, Լիտվայի և Ռումինիայի մի մասի (Բեսարաբիա, Հյուսիսային Բուկովինա և Հերցի մարզ) անեքսիան ԽՍՀՄ կողմից։ Էթնիկ ուկրաինացիների և բելառուսների առկայությունը Լեհաստանում դարձավ Լեհաստան ներխուժման արդարացում։ Ստալինի ներխուժումը Բուկովինա 1940 թվականին խախտեց պայմանագիրը, քանի որ այն չէր գտնվում ԽՍՀՄ հետաքրքրությունների գոտում ։
Ռոբերտ Ուայզ
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ռեժիսորներ Կատեգորիա:Ամերիկացի պրոդյուսերներ Կատեգորիա:Օսկարակիրներ Կատեգորիա:Լավագույն ռեժիսոր Օսկարի մրցանակակիրներ Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոարտադրողներ Կատեգորիա:Կաթվածից մահացածներ
Խորհրդա-գերմանական պայմանագիր (1939)
Պատերազմից հետո Ռիբբենտրոպը մեղադրվեց պատերազմական հանցագործությունների մեջ և մահապատժի ենթարկվեց։ Մոլոտովը մահացավ 96 տարեկանում 1986 թվականին։
Պայմանագրի գաղտնի դրույթի գոյության մասին ԽՍՀՄ կառավարությունը ժխտում էր մինչև 1989 թվականը, երբ վերջապես բացահայտվեց այն ։
Նախապատմություն
Առաջին համաշխարհային պատերազմը աղետալի արդյունք ունեցավ Գերմանական Ռայխի և Ռուսաստանի Խորհրդային Ֆեդերատիվ Սոցիալիստական Հանրապետության համար։ Պատերազմի ժամանակ Բոլշևիկները դուրս եկան պատերազմից և Վլադիմիր Լենինը ճանաչեց Ֆինլանդիայի, Էստոնիայի, Լատվիայի, Լիտվայի և Լեհաստանի անկախությունները։ Բացի այդ Գերմանիայի առաջխաղացումը կանխելու համար Լենինը ստիպված էր ստորագրել Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագիրը, որով Գերմանական կայսրությանը զիջեց ահռելի տարածքներ։ Գերմանական կայսրության փլուզումից հետո Դաշնակիցները միջամտեցին Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմին (1917–22):