cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Փեթեր Շոլցե
Մրցանակներ
2012 թվականին նա արժանացել է Փրիքս և Քոուրս պեկոտ մրցանակների ։ 2013 թվականին նա արժանացել է «ՍԱՍՏՐԱ Ռամուանջան» մրցանակին ։ 2014-ին նա ստացել է Քլեյ Ռիսըրչ մրցանակ ։ 2015 թվականին նա հանրահաշվի բնագավառում արժանացել է Ֆրենկ Նելսոն Քոուլի մրցանակի, և Օստրովսկու մրցանակի ։
2015 թվականին նա ստացել է Ֆարմատի մրցանակ ։ 2016-ին նա գերմանական հետազոտական հիմնադրամի կողմից պարգևատրվել է Լեյբնիզի մրցանակով ։ 2016 թվականին նա հրաժարվել է 100 հազար դոլարի չափով «Մաթեմատիկայի նոր հորիզոններ» մրցանակից ։ Մրցանակից հրաժարվելը մամուլի հատուկ ուշադրությանը չի արժանացել ։
2018 թվականին նա պարգևատրվել է Ֆիլդսի մեդալով ՝ «p-adic ոլորտներում թվաբանական հանրահաշվական երկրաչափությունը վերափոխելու համար՝ կատարյալ տարածությունների ներմուծման միջոցով, Գալոզի ներկայացուցչություններին դիմելու և կոհոմոլոգիայի նոր տեսությունների զարգացման համար» ։
2019-ին Սքոլզը ստացել է Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետությանը մատուցած ծառայությունների համար մեծ խաչի շքանշան  ։
Անձնական կյանք
Սքոլզն ամուսնացած է մաթեմատիկոսի հետ և ունի մեկ դուստր ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Գերմանացի մաթեմատիկոսներ Կատեգորիա:Բոննի համալսարանի շրջանավարտներ
Ապոդակա
Ապոդակա (իսպաներեն՝ Apodaca. ), քաղաք և համայնք Մեքսիկայի Նուևո Լեոն նահանգում։ Մոնտեռեյի մետրոպոլիսային տարածքի բաղկացուցիչ մասն է (ընկած է դրա հյուսիսարևելյան հատվածում)։ 2005 թվականի մարդահամարի տվյալներով բուն քաղաքի բնակչության թվաքանակը եղել է 393.195, իսկ ամբողջ համայնքինը՝ 418.784. The municipality has an area of 183.5 km2: Ապոդական այդ ցուցանիշով Նուևո Լեոն նահանգում զբաղեցնում է չորրորդ տեղը (Մոնտեռեյից, Գվադելուպեից ու Սան Նիկոլաս դե լոս Գարսայից հետո) և համարվում է նահանգի ամենաարագ զարգացող բնակավայրերից մեկը։ Արդյունաբերական խոշոր կենտրոն է և տրանսպորտային կարևոր հանգույց։ Ունի երկու միջազգային օդանավակայան, որոնցից գեներալ Մարիանո Էսկոբեդոյի պատվին անվանակոչվածը ուղևորների ու բեռների փոխադրումների ծավալով չորրորդ տեղն է զբաղեցնում Մեքսիկայում և տասներորդը՝ ամբողջ Լատինական Ամերիկայում։ Դա Մոնտեռեյի ագլոմերացիային սպասարկող հիմնական օդանավակայանն է։
Անվանումը
Քաղաքն անվանակոչվել է ի պատիվ Լինարեսի եպիսկոպոս, դոկտոր Սալվադոր Ապոդակայի (ծնվել է 1769 թվականին, Գվադալախարայում) ։
Պատմություն
Քաղաքը հիմնադրվել է 1585 թվականին։ Սկզբնական շրջանում կրել է Ասիենդա Սան Ֆրանսիսկո անվանումը։
Բնակչություն
Մոնտերեյի՝ տնտեսապես հզոր մեգապոլիսում ընդգրկված լինելու շնորհիվ Ապոդակայի բնակչության թվաքանակը անընդհատ և մեծ տեմպերով աճում է։ Ստորև ներկայացված են քաղաքի բնակչության թվաքանակի փոփոխությունները 1990-2015 թվականների միջակայքում ։
Տնտեսություն
Ապոդական Նուևո Լեոն նահանգի արդյունաբերական խոշոր կենտրոններից է։ Այստեղ ձեռնարկություններ ունեն ամերիկյան Whirlpool, General Electric, Polaris, Callaway Golf Company, Parker Hannifin, Visteon, ճապոնական Denso, կորեական LG, չինական Lenovo, դանիական Danfoss և այլ ընկերություններ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Մեքսիկայի քաղաքներ Կատեգորիա:Մեքսիկայի բնակավայրեր
Զեյնուլ Աբեդին
Զեյնուլ Աբեդին (জয়নুল আবেদিন, ), բանգլադեշցի նկարիչ։ Նրա ստեղծագործությունների ճնշող մեծամասնությունը նվիրված է ազգային կյանքին, որոնցից նշանավոր է հատկապես «Բենգալիայի սովը 1943 թվականին» գրաֆիկական աշխատանքների շարքը։
Կենսագրություն
Զեյնուլ Աբեդինը ծնվել է 1914 թվականի դեկտեմբերի 29-ին Արևելյան Բենգալիայում ։ Մանկության տարիներն անցկացրել է Բրահմապուտրա գետի ափերին։ Տարիներ անց վերոնշյալ գետը պիտի շատ անգամներ երևար նկարչի ստեղծագործություններում և բազմաթիվ անգամներ հանդիսանար ներշնչանքի աղբյուր։ 1933 թվականին Զեյնուլ Աբեդինը ընդունվում է Կալկաթայի մշակույթի պետական դպրոց ։ Սովորելու ընթացքում Բրահմապուտրային նվիրված նկարները հեղինակը վրձնել է հիմնականում ջրաներկով։ 1938 թվականին տեղի ունեցած ցուցահանդեսի ժամանակ այդ նկարները Աբեդինին արժանացրին Ոսկե մեդալի։ Այդ ժամանակից էլ ձևավորվեց Զեյնուլ Աբեդին նկարչի սեփական ոճը։
Զեյնուլ Աբեդինը Կալկաթայի խմբի մասնակից-անդամ էր, որը խմբավորում էր Հնդկաստանի մոդեռնիստ նկարիչներին։
Սովի պատկերում
1943 թվականին Բենգալիայում մոլեգնեց սովը, որը ցնցեց նկարիչ Զեյնուլ Աբեդինին։ Այդ տարիներին նկարիչը ստեղծեց իր ամենահայտնի ստեղծագործությունները, որոնք ցուցադրության հանվեցին 1944 թվականին։
Ազատագրության շարժում
Զեյնուլ Աբեդինը ներքաշվել է Ազատագրության շարժման բոլոր փուլերին, որոնք, ի վերջո, հնարավոր դարձրին Բանգլադեշ պետության ձևավորմանն ու անկախացմանը։ Նկարիչը Բենգալիայի մշակութային ինքնաճանաչման շարժման առաջամարտիկներից մեկն է համարվում. Զեյնուլի քայլը միտված էր Բենգալիայի մշակույթի վերստեղծմանը, որը մեկուսացվել էր Պակիստանի կառավարության կողմից։
1969 թվականին Զեյնուլ Աբեդինը նկարում է Նոբաննոյի թղթափաթեթը (Բենգալիայի բերքի տոնախմբություն), օգտագործելով չինական թանաք, ջրաներկ և մոմանյութեր։
Կարիերան անկախությունից հետոП
Զեյնուլ Աբեդինը 1975 թվականին Սոնարգաոնեում հիմնադրում է Արվեստի ազգային թանգարանը (մայրաքաղաք Դաքքայի հարևանությամբ), ինչպես նաև սեփական ստեղծագործությունների պատկերասրահը, որը կոչվում էր «Zainul Abedin Sangrahashala». ի դեպ, այն նկարչի ծննդավայրում էր։
Նկարիչ Զեյնուլ Աբեդինն իր մահկանացուն կնքում է 1976 թվականի մայիսի 28-ին թոքերի քաղցկեղից, վաթսունմեկ տարեկան հասակում, Դաքքայում։
Նրա կարապի երգը դարձավ «Երկու դիմանկարներ» աշխատանքը, որը վրձնեց մահվանից առաջ։ 1982 թվականին նրա 70 աշխատանքներից 17-ը, որոնք պահպանվում և ցուցադրվում էին «Zainul Abedin Sangrahashala» պատկերասրահում, գողացան։ Հետագայում հնարավոր եղավ հետ վերադարձնել նրանցից 10-ը։
Ամենհոտեպ II
Ամենհոտեպ II (Amenhotep II, երբեմն անվանվում է Ամենոֆիս II, որը նշանակում է « Ամոնը գոհ է», ), եգիպտական տասնութերորդ արքայատոհմի յոթերորդ փարավոն։ Ամենհոտեպն իր հորից՝ Թութմոս III-ից ժառանգել է հսկայական թագավորություն և այն պահել դեպի Սիրիա կատարած մի քանի ռազմական արշավանքների միջոցով։ Այդուհանդերձ նա կռվել է ավելի քիչ, քան իր հայրը, և նրա գահակալության օրոք տեղի է ունեցել Եգիպտոսի և Միտաննիի միջև ռազմական գործողությունների արդյունավետ դադարեցումը․ հիմնական թագավորություններ, որոնք պայքարում էին Սիրիայում իշխանության համար։ Ամենհոտեպ II-ի գահակալությունը սովորաբար թվագրվում է մ․թ․ա 1427-1401 թվականներով։ Նրա կինը Տիաան էր, որին ամուսինը զրկել էր մեծ թագուհու տիտղոսից, սակայն որդու՝ Թութմոս IV-ի գահ բարձրանալուց հետո այն վերադարձվել է նրան։
Ընտանիք և վաղ կյանք
Ամենհոտեպ II-ը Թութմոս III-ի ու թագուհի Մերիտրա-Հատշեպսուտի որդին էր։ Սակայն նա չի եղել փարավոնի ավագ որդին, քանի որ մեծ թագուհի Սաթիայի որդի Ամենեմհատն է համարվել գահի հավանական ժառանգորդը ։ Դժբախտաբար Թութմոս III-ի գահակալության 24-րդ և 35-րդ տարիների միջև ինչ որ ժամանակահատվածում և՛ թագուհի Սաթիան, և՛ արքայազն Ամենեմհատը մահացել են, որի պատճառով փարավոնն ստիպված է եղել ամուսնանալ արքայական ծագում չունեցող Մերիտրա-Հատշեպսուտի հետ, որը նրա համար մի քանի երեխա է լույս աշխարհ բերել, այդ թվում՝ ապագա փարավոն Ամենհոտեպ II-ին։ Վերջինս ծնվել ու մեծացել է Մեմփիսում, ավանդական մայրաքաղաք Թեբեի փոխարեն ։ Ամենհոտեպը մի քանի արձանագրություն է թողել, որոնցում նկարագրված են մինչև իր թագադրումը բանակի առաջնորդ եղած ժամանակ իր մարզական հմտությունները․ նա հորից պակաս մարզիկ չի եղել։ Արձանագրություններում նա պնդել է, որ ի վիճակի է եղել նետ արձակել մեկ ափի հաստությամբ պղնձե թիրախի միջով, և որ կարողացել է իր նավն ավելի արագ և ավելի հեռու թիավարել, քան նավատորմի երկու հարյուր անդամները ։ Այս պնդումների ճշմարտացիության վերաբերյալ որոշակի թերահավատություն է արտահայտվել եգիպտագետների շրջանում ։
Ամենհոտեպը գահ է բարձրացել Ախեթի չորրորդ ամսվա առաջին օրը, իսկ նրա հայրը մահացել է Փերեթի երրորդ ամսվա երեսուներորդ օրը։ Եթե Եգիպտոսի թագաժառանգը թագավոր էր հռչակվում, բայց գահ չէր բարձրանում հոր մահվան հաջորդ օրը, դա նշանակում էր, որ նա իր հոր օրոք ծառայել է որպես կրտսեր համառեգենտ։ Ենթադրվում է, որ Թութմոս III-ի և Ամենհոտեպ II-ի համառեգենտությունը տևել է երկու տարի և չորս ամիս ։
Երբ նա ստանձնել է իշխանությունը, Ամենհոտեպ II-ը 18 տարեկան էր, համաձայն իր մեծ Սֆինքսի ստելայի գրության.
Փարավոն դառնալուց հետո Ամենհոտեպն ամուսնացել է անհասկանալի ծագմամբ Տիաա անունով մի կնոջ հետ։ Ենթադրվում է, որ նա ունեցել է առնվազն տաս որդի և մեկ դուստր։ Ամենհոտեպի ամենակարևոր որդին Թութմոս IV-ն էր, որն էլ հաջորդել է նրան։ Արքայազններ Ամենհոտեպը, Վեբենսենուն, Ամենեմոպետը և Նեդջեմը բոլորն էլ հստակորեն հիմնավորված զավակներն են, իսկ Ամենեմհատը, Խայեմվասեթը և Աախեպերուրեն, ինչպես նաև դուստրը՝ Իարեթը, նույնպես հնարավոր երեխաներ են։
Տարեթվեր ու գահակալության տևողություն
Ամենհոտեպի թագադրումը կարող է թվագրվել առանց մեծ դժվարության, քանի որ նրա հոր՝ Թութմոս III-ի օրոք տեղի են ունեցել մի շարք լուսնային երևույթներ, որոնք սահմանափակում են վերջինիս գահակալությունը մ․թ․ա․ 1504 կամ 1479 թվականներով ։ Թութմոսը մահացել է 54 տարի գահակալելուց հետո, որի ընթացքում Ամենհոտեպը կարող էր գահ բարձրացած լինել որպես համառեգենտ՝ երկու տարի ու չորս ամիս առաջ ։ Ցածր ժամանակագրությամբ դա մ․թ․ա․ 1427 թվականն էր , իսկ բարձր ժամանակագրությամբ՝ մ․թ․ա․ 1454 թվականը։ Նրա գահակալության տևողության մասին վկայում է Թեբեում նրա մահվան տաճարում հայտնավերված մի գինու կարաս, որը թվագրված է փարավոնի ամենահայտնի տարով՝ գահակալության 26-րդ տարով ։ Մահվան տաճարները, որպես կանոն, չէին կահավորվում մինչև թագավորի մահը կամ մահվան մոտ լինելը. հետևաբար, Ամենհոտեպը չէր կարող ապրել ավելի երկար, քան իր գահակալության 26-րդ տարին ։ Կան այլընտրանքային տեսություններ, որոնք փորձում են նրան վերագրել մինչև 35 տարվա թագավորություն, ինչը բացարձակ առավելագույն ժամանակահատվածն է, որը նա կարող էր թագավորել։ Այս ժամանակագրության համաձայն՝ Ամենհոտեպը գահակալել է մ․թ․ա․ 1454 - 1419 թվականներին ։ Այնուամենայնիվ, կան խնդիրներ, որոնց ծառացած են այս տեսությունների առջև և որոնք հնարավոր չէ լուծել։ Մասնավորապես, սա կնշանակի, որ Ամենհոտեպը մահացել է 52 տարեկանում, սակայն նրա մումիայի ռենտգենյան ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ նա մոտ 40 տարեկան էր, երբ մահացել է։ Հետևաբար Ամենհոտեպին վերագրվում է 26 տարի թագավորություն և ասում են, որ նա թագավորել է մ.թ.ա. 1427-ից մինչև 1401 թվականը ։
Արտաքին գործեր
Ամենհոտեպի առաջին արշավանքը տեղի է ունեցել իր գահակալության երրորդ տարում ։ Հայտնի է, որ Քաթնայի տերը հարձակվել է փարավոնի վրա Օրոնտես գետն անցնելիս, բայց վերջինիս հաջողվել է հաղթանակած դուրս գալ ու ձեռք բերել հարուստ ավար, որի թվում հիշատակվում է նույնիսկ Միտաննի մարտակառքի մի սարքավորում։ Փարավոնը հայտնի էր իր ֆիզիկական ուժով ու  ասում են, որ Կադեշում միայնակ սպանել է 7 ապստամբ արքայազնների, որով հաջողությամբ ավարտել է իր առաջին սիրիական արշավը հաղթական նոտայով։ Արշավից հետո թագավորը հրամայել է յոթ արքայազների մարմինները գլխիվայր կախել իր նավի վրա ու Թեբե հասնելով բացի մեկից բոլորի մարմինները կախել է տվել քաղաքային պարիսպներից։ Յոթերորդ մարմինը տարվել է Նուբիայի հաճախ ապստամբ տարածքը և կախվել Նապատա քաղաքի պարիսպից՝ որպես փարավոնի դեմ ոտքի կանգնելու հետևանքների օրինակ և այնտեղ եգիպտական իշխանության հակառակորդներին բարոյալքելու համար։
Իր գահակալության յոթերորդ տարում Ամենհոտեպը բախվել է Սիրիայում մեծ ապստամբության՝ Նահարինի վասալ պետությունների կողմից ու իր բանակն ուղարկել Լևանտ՝ այն ճնշելու համար։ Այս ապստամբությունը, հավանաբար, հրահրվել է Եգիպտոսի գլխավոր մերձավորարևելյան հակառակորդ Միտաննիի կողմից ։ Արշավանքից հետո կանգնեցված հաղթական ստելայում խոշոր ճակատամարտեր չեն արձանագրվել։ Ամենհոտեպի վերջին արշավանքը տեղի է ունեցել իր գահակալության իններորդ տարում, որը սակայն Գալիլեայի ծովից այն կողմ չի տարածվել ։ Ըստ այս արշավի կողոպուտի ցուցակի՝ Ամենհոտեպը պնդել է, որ 101,128 ստրուկ է վերցրել ։ Ամենհոտեպի գահակալության իններորդ տարվա արշավից հետո Միտաննին ձգտել է հաշտություն հաստատել Եգիպտոսի հետ, և այդ ժամանակվանից ի վեր նրանց բանակները այլևս չեն կռվել։ Ամենհոտեպն արձանագրել է, որ իններորդ տարուց հետո Բաբելոնի թագավորները, խեթերը և Միտաննին եկել են հաշտություն կնքելու իր հետ և իրեն տուրք տալու ։ Խեթերի աճող հզորությունը ի վերջո Միտաննիին դրդել է դաշնակից փնտրել ու ամեն անգամ, երբ պաշտոնական խաղաղություն էր հաստատվում, ոչ պաշտոնական խաղաղություն էր պահպանվում Ամենհոտեպի և Միտաննիի թագավորի միջև։ Երկու երկրների միջև խաղաղության նոր կապերը ձեռնտու էին երկու ժողովուրդներին։
Շինարարական նախագծեր
Քանի որ Թութմոս III-ն այդքան էներգիա էր նվիրել Կառնակի ընդլայնմանը, Ամենհոտեպի շինարարական ծրագրերը հիմնականում ուղղված էին ավելի փոքր տաճարների ընդլայնմանը ողջ Եգիպտոսում։ Դելտայում, նրա հոր գործերի վերահսկիչ Մինմոզի մասին վկայում է Տուրայի մի արձանագրություն, որից երևում է, որ նա վերահսկում է ավելի շատ տաճարների շինարարությունը ։ Վերին Եգիպտոսում փոքր սրբավայրերի կառուցման մասին վկայություններ կան Մեդամուդում, Էլ-Տոդում և Արմանտում։ Կառնակը, թեև հոր չափ ուշադրության չէր արժանանում, ամբողջովին մոռացված չէր։ Նա հանձնարարել է մի սյուն կանգնեցնել բակում չորրորդ և հինգերորդ սյուների միջև՝ ի հիշատակ Միտաննիից հարգանքի տուրք ստանալուն։ Նուբիայում Ամենհոտեպը կառույցներ է կանգնեցրել Քասր Իբրիմում ու Սեմնայում և պատվիրել է զարդարել Կալաբշայի տաճարը։ Այնուամենայնիվ, նուբիական նրա ամենահայտնի տաճարը Ամադայում էր ։ Թութմոս III-ը սկսել էր կառուցել տաճար, որը տեխնիկապես նվիրված էր Հորուսին, թեև Ռե-Հարախտիի և Ամուն-Ռեի առկայությունը հեշտությամբ նկատելի է ։ Ամենհոտեպն ավարտել է այն և դրել իր 3-րդ տարվա արշավի արձանագրությունը մի ստելայի վրա, որը մինչև 1942 թվականը Ամենհոտեպի պատերազմների մասին ամենաշատ տեղեկատվության աղբյուրն էր ։
Թեբեյան նեկրոպոլիսում կառուցել է տվել մահվան տաճար, որը հետագայում ավերվել է։
Անհատականություն և հետագա կյանք
Այս փարավոնի վերջին տարիների մի ստելա ընդգծում է նրա բացահայտ արհամարհական վերաբերմունքը ոչ եգիպտացիների նկատմամբ։
Ամենհոտեպ II-ը եգիպտական պանթեոն է ընդունել մեծ թվով քանանացի աստվածների, այդ թվում՝ Ռեշեֆին, Հաուրոնին, Բաալին, Աստարտեին, Քեթեշին և մի քանի այլոց ։
Մահ և հուղարկավորություն
Ամենհոտեպ II-ը հուղարկավորվել է արքաների հովտի KV35 դամբարանում։ Նրա մումիան հայտնաբերվել է այնտեղ իր սկզբնական սարկոֆագի մեջ 1898 թվականի մարտին Վիկտոր Լորեի կողմից։ Դամբարանում հայտնաբերվել է նաև մումիաների գաղտնարան, որտեղ պահպանվում էին նոր թագավորության փարավոնների մի քանի այլ մումիաներ, այդ թվում՝ Թութմոս IV, Սեթի II, Ռամզես III, Ռամզես IV և Ռամզես VI-ը։ Նրանք Ամենհոտեպի դամբարանում վերահուղարկավորվել են 21-րդ արքայատոհմի վեցերորդ փարավոն Սիամոնի օրոք՝ դամբարանագողերից պաշտպանելու նպատակով։
Մումիա
Փարավոնի մումիան առաջին անգամ հետազոտվել, նկարագրվել և լուսանկարվել է 1902 թվականի հունվարին Գաստոն Մասպերոյի կողմից՝ Հովարդ Քարթերի, Ֆրիդրիխ Վիլհելմ ֆոն Բիսինգի և Պիեռ Լակոյի ընկերակցությամբ ։ 1907 թվականին ավտրալիացի անատոմիստ Գրաֆթոն Էլիոթ Սմիթը հետազոտել է Ամենհոտեպի մումիան։ Այս հետազոտության ընթացքում դեմքին դեռ կպած քաթանները հեռացվել են՝ անխոչընդոտ ուսումնասիրություն ապահովելու համար։ Նա պարզել է, որ փարավոնն ունեցել է 1․67 մ․ հասակ ու դեմքի ուժեղ նմանություն իր որդու՝ Թութմոս IV-ի հետ։ Նրա գլխին առկա ալիքավոր շագանակագույն մազերը «առատորեն խառնված են սպիտակներով» ։ Բազուկները կրծքավանդակի վրա ցածր խաչած են, աջ ձեռքը ամուր սեղմված է, իսկ ձախն՝ ավելի քիչ։ Տարօրինակ կերպով, ամբողջ մարմնի մաշկը ծածկված է մանր պալարիկներով, սակայն Սմիթը չի կարող ասել՝ դրանք բալզամացման գործընթացի թե հիվանդության արդյունք են։ Խեժը մարմնի վրա պահպանել է զարդերի հետքերը․ մեջքի վերին մասում առկա էին ուլունքավոր օձիքի մի քանի շարքեր, իսկ կոնքերի հետևի մասում՝ ադամանդաձև երկրաչափական նախշ։ Սմիթը հաշվարկել է, որ նա մահացել է քառասունից հիսուն տարեկանում՝ հիմնվելով նրա մաշված ատամների և սպիտակող մազերի վրա ։ Մահվան պատճառն անհայտ է։ Մումիան կրում է CG 61069 գույքագրման համարը ։
« Փարավոնների ոսկե շքերթ » միջացառման շրջանակներում 2021 թվականի ապրիլին նրա մումիան Եգիպտոսի հնությունների թանգարանից 17 այլ թագավորների և 4 թագուհիների հետ տեղափոխվել է Եգիպտոսի քաղաքակրթության ազգային թանգարան ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Փարավոններ Կատեգորիա:Տղամարդիկ
Ալբաներեն Վիքիպեդիա
Ալբաներեն Վիքիպեդիա (Wikipedia Shqip), Վիքիպեդիա բազմալեզու և ազատ հանրագիտարանի Ալբաներեն տարբերակը։ Ալբաներեն Վիքիպեդիան առաջին անգամ գործի է դրվել 2003 թվականի հոկտեմբերի 12-ին։
2015 թվականի մարտի 22-ի դրությամբ Ալբաներեն Վիքիպեդիայում կան ավելի քան 52.000 հոդվածներ և այն համարվում է 73-րդ Վիքիպեդիան ըստ մեծության ։
Վիճակագրություն
Այսօր՝ 1 2023-ին Վիքիպեդիայի Ալբաներեն բաժինը ունի  NaN հոդվածs։ Գրանցված են  NaN մասնակիցs, նրանցից  կատարել են գոնե մեկ խմբագրում անցած 30 օրվա ընթացքում, իսկ  NaN մասնակիցs ունեն ադմինիստրատորի կարգավիճակ։ Ընդհանուր խմբագրումների թիվը հատում է -ը։
Հաճախելիություն
Գրաֆիկում ներկայացված է Ալբաներեն Վիքիպեդիայի հաճախելիությունը 2014 թվականի դեկտեմբերի 1-31-ը ընկած ժամանակահատվածում ։
Ալբաներեն Վիքիպեդիայի հաճախելիությունը կազմում է ընդհանուր Վիքիպեդիայի հաճախելիության 0,02%-ը ։
Արտաքին հղումներ
Ալբաներեն
Only Human
Only Human (Միմիայն մարդ), ամերիկյան Jonas Brothers խմբի երգը՝ ձայնագրված Happiness Begins ալբոմում։ Թողարկվել է 2019 թվականի հուլիսի 2-ին որպես ալբոմի երրորդ սինգլ։ Երգը գրել են խմբի անդամները և պրոդյուսեր Shellback-ը։
Քննադատական արձագանք
Pitchfork ամսագրի խմբագիր Օլիվիա Հորնը դրական է արձագանքել երգին, նշելով որ «ռեգիի բիթերը [...] զարմանալիորեն լավ են աշխատում» ։ Consequence of Sound ամսագրի խմբագիր Քրիստոֆեր Թիզենը հակաքննադատել է ստեղծագործության լիրիկան և գրել է, որ. «երգի սետղծած կատարման անկեղծությունը և խոր հավատարմությունը» ողողել են նրան ։ Մայք Նիեդը՝ Idolator կայքից բնութագրել է երգը որպես «ես մեկ գանգսթեր» և կարծում է, որ երգը կդառնա «ամռան երգ» ։
Երաժշտական տեսահոլովակ
80-ականների ոճով պաշտոնական տեսահոլովակի ռեժիսորը եղել է Էնթոնի Մանդլերը, իսկ թողարկումը կայացել է 2019 թվականի օգոստոսի 13-ին ։ Տեսահոլովակում նկարահանվել են Ջոնաս եղբայրները (Նիք, Ջոյ և Քևին Ջոնասները), նաև մասնակցություն է ունեցել պրոֆեսիոնալ պարող Դեքլան ՄաքԴոնաքը։
Անձնակազմ
Ըստ Tidal ամսագրի տվյալների ՝
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Jonas Brothers-ի երգեր
Աբրահամ դը Մուավր
Աբրահամ դը Մուավր (Abraham de Moivre, ), անգլիացի մաթեմատիկոս, ծագումով ֆրանսիացի։ Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամ (1697)։ Ստացել է կոմպլեքս թիվը n-աստիճան բարձրացնելու և կոմպլեքս թվից n-աստիճանի արմատ հանելու կանոն՝ այսպես կոչված Մուավրի բանաձևը՝
Հետազոտել է աստիճանային շարքեր, որոնց անվանել է անդրադարձ շարքեր։ Մուավրին և Ջ․ Ստիռլինգին է պատկանում -ի ասիմպտոտական ներկայացումը (տես Ստիռլինգի բանաձև)։ Հավանականությունների տեսությունում Մոաավրն ապացուցել է այսպես կոչված Լապլասի թեորեմի մասնավոր դեպքը։
Կենսագրություն
Աբրահամ դը Մուավրը ծնվել է Շամպայն պատմական մարզի Վիտրի քաղաքում 1667 թվականի Մայիսի 26-ին։ Նրա հայրը՝ Դանիել դը Մուվրը, վիրաբույժ էր, ով, չնայած միջին դասին պատկանելուն, հավատում էր կրթության անհրաժեշտությանը։ Չնայած Աբրահամի ծնողների բողոքական լինելուն, նրա առաջին դպրոցը Վիտրիի Քրիստոնյա եղբայրների կաթոլիկ դպրոցն էր։ Երբ նա 11 տարեկան էր, նրա ծնողները Աբրահամին ուղարկեցին Սեդանի բողոքական Ակադեմիա, որտեղ նա սովորում է հունարեն ՝ ուսումնառության 4 տարիների ընթացքում։ 1682 թվականին Սեդանի բողոքական Ակադեմիան փակվեց, և Աբրահամը Սաումուր, որտեղ նա հաճախում էր տրամաբանության դասընթացներին։ Ամենայն հավանականությամբ հենց այստեղ է նա ծանոթացել Հավանականության տեսությանը։
Հետագայում, Փարիզում նա հաճախել է ֆիզիկայի և մաթեմատիկայի դասընթացների, բայց 1685 թվականին Լյուդովիկոս XlV-ը պաշտոնապես չեղարկեց Նանտի էդիկտը և վերականգնեց հակաբողոքական քաղաքականությունը, իսկ Աբրահամը հայտնվեց բանտում։ Հետագայում նա ստիպված էր լքել հայրենիքը։
1688 թվականին նա հայտնվեց Լոնդոնում, որտեղ նա ապրեց մինչ կյանքի վերջը։ Այստեղ զբաղվում էր ուսուցչությամբ։ Ֆրանսիացի լինելը ամբողջ կյանքում խանգարեց իրեն Անգլիայում ստանալ որևէ պաշտոն։
Գիտական գործունեություն
Իր ժամանելուն նախորդել էր Նյուտոնի «Բնական ֆիզիկայի Մաթեմատիկական սկիզբը» գիրքը, որը Մուավրի վրա մեծ ազդեցություն ունեցավ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Անգլիացի մաթեմատիկոսներ Կատեգորիա:Մաթեմատիկոսներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Ֆրանսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ Կատեգորիա:Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամներ Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական միության արտասահմանյան անդամներ Կատեգորիա:Անգլիացի աստղագետներ Կատեգորիա:Ֆրանսիացի մաթեմատիկոսներ
Աստերոիդների ցանկ (12301-12400)
Աստերոիդների ցանկ (12201-12300) * Աստերոիդների ցանկ * Աստերոիդների ցանկ (12401-12500)
Նովայա Նիկոլաևկա (այլ կիրառումներ)
Նովայա Նիկոլաևկա, կարող է վերաբերել՝
Աստերոիդների ցանկ (192201-192300)
Աստերոիդների ցանկ (192101-192200) * Աստերոիդների ցանկ * Աստերոիդների ցանկ (192301-192400)
|} Աստերոիդների ցանկ (192101-192200) * Աստերոիդների ցանկ * Աստերոիդների ցանկ (192301-192400)
Աբակ (ճարտարապետություն)
Աբակ կամ Աբակա (abacus-ից՝ «տախտակ»), ճարտարապետական դասական օրդերներում՝ սյունագլխի կամ խոյակի վերնասալը։
Նկարագրություն
Դորիական, հոնիական և տոսկանական օրդերներում աբակը քառակուսի է, իսկ կորնթական և բարդ օրդերներում կողմերը փոքր-ինչ ներս են ընկած, անկյունները՝ կտրված։ Հայկական ճարտարապետության մեջ աբակն անվանում են թակաղակ։
Կատեգորիա:Ճարտարապետական ​​տարրեր Կատեգորիա:Շինարարական տարրեր և կառուցվածքներ
Թուրքիա
Թուրքիա (Türkiye), պաշտոնական անվանումը՝ Թուրքիա (թուրք․՝, ), միջմայրցամաքային պետություն Եվրասիայի հարավարևմտյան հատվածում։ Տարածքի հիմնական մասը գտնվում է Անատոլիայում, իսկ մի փոքրիկ հատված նաև Հարավարևելյան Եվրոպայում՝ Բալկանյան թերակղզու վրա (պատմական Արևելյան Թրակիայում) ։ Թուրքիան աշխարհիկ, ունիտար և նախագահական հանրապետություն է, որն ունի բազմամշակութային մեծ ժառանգություն ։ Սահմանակից է ութ երկրների հետ․ հյուսիս-արևմուտքում սահմանակցում է Հունաստանին և Բուլղարիային, հյուսիս-արևելքում՝ Վրաստանին, հարավում՝ Իրաքին և Սիրիային, իսկ արևելքում սահման ունի Հայաստանի, Իրանի Իսլամական Հանրապետության և Ադրբեջանի էքսկլավ Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության հետ։ Թուրքիայի ափերը երեք կողմերից շրջապատված են ծովերով։ Արևմուտքում ափերը ողողում են Եգեյան, հյուսիսում՝ Սև, իսկ հարավում՝ Միջերկրական ծովերի ջրերը։ Թուրքիայի սևծովյան նեղուցները՝ Բոսֆորը և Դարդանելը, բաժանում են Թրակիան Անատոլիայից, ինչպես նաև Եվրոպան Ասիայից ։
Թուրքիայի մայրաքաղաքը Անկարան է, իսկ խոշորագույն քաղաքը՝ Ստամբուլը։ Ստամբուլը խոշորագույն քաղաքը լինելուց բացի հանդիսանում է նաև երկրի մշակութային և առևտրային գլխավոր կենտրոնը։ Այն բնակչության թվաքանակով Եվրոպայի ամենամեծ քաղաքն է։ Թուրքիան բազմազգ պետություն է։ Թուրքերը կազմում են երկրի բնակչության 70 %-ը ։ Օրինական կերպով ճանաչված ազգային փոքրամասնություններն են հայերը, հույները և հրեաները, իսկ չճանաչված էթնիկ խմբերից են քրդերը, արաբները, չերքեզները, ալբանացիները, բոսնիացիները, վրացիները և այլն։ Քրդերը երկրի ամենամեծ ազգային փոքրամասնություններն են (հիմնականում բնակվում են Արևելյան Անատոլիայի (Արևմտյան Հայաստանի) տարածքում), որոնք կազմում են երկրի բնակչության 20%-ը։
Ժամանակակից Թուրքիայի տարածքը բնակեցված է եղել դեռևս հին քարե դարի ժամանակներից ։ Անտիկ ժամանակներում Թուրքիայի մերօրյա տարածքը բաժանված է եղել ասորիների, հույների, թրակիացիների, փռյուգիացիների, ուրարտացիների և հայերի մեջ  ։ Ալեքսանդր Մակեդոնացու կողմից այս տարածքների նվաճումից հետո, Փոքր Ասիան ենթարկվում է հունականացման, իսկ որոշ ժամանակ անց միավորվում է Հռոմեական կայսրության մեջ։ Կայսերական Հռոմի մասնատումից հետո Անատոլիան դարձել է Բյուզանդական կայսրությանը ենթակա տարածք ։ 11-րդ դարում Անատոլիան ենթարկվել է սելջուկների արշավանքներին և սկսվել է տարածաշրջանի թուրքալեզու ազգերով բնակեցման գործընթացը։ 1071 թվականի Մանազկերտի ճակատամարտում բյուզանդական զորքերը ջախջախիչ պարտություն են կրում սելջուկներից, որի արդյունքում ներկայիս Թուրքիայի տարածքի վրա ստեղծվում է Իկոնիայի սելջուկյան սուլթանությունը ։ Սելջուկները ղեկավարում են Անատոլիան մինչև մոնղոլական արշավանքները ։ 1299 թվականին օղուզների ցեղի առաջնորդ Օսման I-ը Թուրքիայի արևելքում ստեղծում է իր պետությունը, որը, կարճ ժամանակահատվածում ընդարձակվելով, դառնում է աշխարհակալ կայսրություն։ 14-րդ դարի կեսերին Օսմանյան կայսրությունն իր շուրջն է միավորում Անատոլիան, ինչպես նաև Արևելյան Եվրոպայի, Արևմտյան Ասիայի և Հյուսիսային Աֆրիկայի մեծ մասը։ 1453 թվականին թուրքերը գրավում են Կոստանդնուպոլիսը՝ վերջ դնելով դարերի պատմություն ունեցող Բյուզանդիայի գոյությանը։ Այսպիսով՝ Օսմանյան կայսրությունը դառնում է Եվրասիայի և Աֆրիկայի մեծագույն քաղաքական ուժը։
Կայսրությունն իր հզորության գագաթնակետին հասավ 16-րդ դարում՝ Սուլեյման I-ի կառավարման տարիներին։ Երկու դար շարունակ Օսմանյան կայսրությունը պահպանեց տարածաշրջանի ամենաազդեցիկ երկրի կարգավիճակը։ 20-րդ դարում հեղափոխության ալիքները սկսեցին ալեկոծել Թուրքիայի ափերը։ 1913 թվականին երիտթուրքերի գլխավորած «Միություն և առաջադիմություն» կուսակցությունը Թուրքիայում կատարեց ազգային հեղաշրջում, որի արդյունքում տապալվեց սուլթանի իշխանությունը։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին երիտթուրքական իշխանություններն իրագործեցին Հայերի ցեղասպանությունը, որին զոհ գնաց 1,5 միլիոն հայ։ Միևնույն ժամանակ նման գործողություններ իրականացվեցին նաև հույների և ասորիների նկատմամբ ։ Աշխարհամարտում Օսմանյան կայսրության կրած պարտությունից հետո կայսրության տարածքը տրոհվեց։ Անկարայում իշխանության գլուխ եկավ գեներալ Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթուրքը։ Նրա ղեկավարած կառավարությունը հրաժարվեց կատարել Սևրի պայմանագրով նախատեսված դրույթները, որի արդյունքում սկսվեց Թուրքիայի անկախության համար մղվող պատերազմը։ Պատերազմն ավարտվեց թուրքերի հաղթանակով և 1923 թվականին Թուրքիան հռչակվեց Հանրապետություն ։ Առաջին նախագահ Մուսթաֆա Քեմալը իրականացրեց բազմաթիվ բարեփոխումներ, որի արդյունքում Թուրքիան դարձավ աշխարհիկ արևմտամետ պետություն ։
Թուրքիայի Հանրապետությունը Միավորված Ազգերի Կազմակերպության, Հյուսիսատլանտյան դաշինքի, Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության, ԵԱՀԿ-ի, ԻՎԿ-ի և G-20-ի հիմնադիր անդամ է։ Թուրքիայի բարգավաճող տնտեսությունը և դիվանագիտական ​​նախաձեռնությունները հանգեցրին նրան, որ երկիրը ճանաչվեց տարածաշրջանի գլխավոր ուժ ։ Մինչև 2017 թվականի սահմանադրական բարեփոխումների հանրաքվեն, Թուրքիան եղել է խորհրդարանական հանրապետություն։ Ներկայումս երկիրն ունի կառավարման նախագահական ձև։ Երկրի քաղաքականության մեջ կարևոր նշանակություն ունեն սահմանադրությունն ու խորհրդարանը (մեջլիս)։ Թուրքիայի ներկայիս սահմանադրությունը ընդունվել է 1924 թվականին։
Անվան ծագումնաբանություն
Երկրի անվանումը կապված է թուրք ժողովրդի էթնոնիմի հետ և բառացի նշանակում է «թուրքերի երկիր»։ Թուրքական առաջին պետությունը Փոքր Ասիայում առաջացել է 13-րդ դարի վերջին 14-րդ դարի սկզբին։ Այդ պետությունը Օսման բեյի (1299-1326) անունով կոչվել է Օսմանի բեյություն, հետագայում՝ Օսմանյան կայսրություն։ Թուրքիայի անվան հունական տարբերակը (Τουρκία) հիշատակված է Բյուզանդիայի կայսր Կոստանդին Ծիրանածինի աշխատության մեջ ։ Հայտնի է նաև, որ հեղինակը «թուրքեր» ասելով նկատի է ունեցել այդ ժամանակահատվածում կայսրության համար վտանգ սպառնացող մագյարներին (հունգարներ)։ Նույն կերպ, բյուզանդական աղբյուրներում «Թուրքիա» անվան տակ հանդես է եկել արևմտաթյուրքական խաքանությունից անջատված Խազարական խաքանությունը ։
15-16-րդ դարերում թուրքերը դեռ չունեին միասնական ցեղանուն, դրան փոխարինում էր դավանական մուսուլման անունը։ Հայերը նրանց անվանում էին տաճիկ (այստեղից էլ՝ անցյալում հայերեն՝ երկրին տրվող Տաճկաստան անվանումը, որը պաշտոնապես կիռարվում էր նաև 1932 թ․ )։ Երբ ուժեղացավ պանիսլամիզմն ու քրիստոնյաների նկատմամբ հալածանքը, ապա տաճիկ ասելով հայերը նկատի էին ունենում ընդհանրապես ճնշող, դաժան անձ կամ ժողովուրդ (մինչև այժմ էլ հայերենում պահպանվել է տաճիկ կտրել դարձվածքը, որը նշանակում է «սաստիկ կատաղել, դաժանանալ»)։
Անատոլիայի և Արևելյան Թրակիայի նախապատմություն
Արևելյան Անատոլիան մարդկության պատմության հնագույն բնօրրաններից է։ Հին անատոլիացիները այստեղ հաստատվել են նեոլիթի ժամանակահատվածում և բնակվել այս տարածքներում մինչև Միջին Արևելքում հելլենիզմի տարածումը։ Այդ ժողովուրդներից շատերը խոսում էին հնդեվրոպական լեզվաընտանիքին պատկանող անատոլիական լեզուներով ։ Որոշ գիտնականներ ուսումնասիրելով հնագույն ժամանակներում ժամանակակից Թուրքիայի տարածքում խոսված խեթերեն և լուվիերեն լեզուները, Անատոլիան առաջարկել են, որպես հնդեվրոպական լեզուների հիպոթետիկ կենտրոն ։ Թուրքիայի եվրոպական հատվածը պատմականորեն կոչվում է Արևելյան Թրակիա։ Այս տարածքները բնակեցվել են նորքարեդարյան դարաշրջանում՝ մ․թ․ա․ մոտ 6000-ական թվականներին՝ առնվազն քառասուն հազար տարի առաջ։
Իշտվան Գորովե
Իշտվան Գորովե դե Գաթայա (István Gorove de Gáttája, Կորովյան Ստեփան, ), հայկական ծագմամբ հունգարացի տնտեսագետ, քաղաքական և պետական ​​գործիչ; Հունգարիայի գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամ։ Լասլո Գորովեի որդին։
Թուրքիա
Վաղ շրջան և Բյուզանդական գերիշխանություն
Մ․թ․ա․ 1200 թվականից սկսած Անատոլիան բնակեցվել է էոլացիների և հոնիացիների կողմից։ Այդ շրջանում գաղութարարների կողմից ստեղծվում են այնպիսի քաղաքներ, ինչպիսիք են Միլեթը, Եփեսոսը, Զմյուռնիան (ներկայումս՝ Իզմիր) և Բյուզանդիոնը (ներկայումս՝ Ստամբուլ) ։ Վերջիններս հիմնադրվել են մ․թ․ա․ 657 թվականին Մեգարայից գաղթած հույն գաղութարարների կողմից ։ Կիմերների և սկյութական ցեղերի ավերիչ ասպատակություններ հետևանքով թուլացած Ասորեստանի կործանումից հետո ժամանակակից Թուրքիայի արևելյան հողերի վրա մ.թ.ա. 570 թվականին ձևավորվում է Երվանդունյաց Հայաստանի թագավորությունը, որը շուտով դառնում է տարածաշրջանի ամենաազդեցիկ պետություններից մեկը ։ Հյուսիսարևմտյան Թուրքիայում մ․թ․ա․ 475 թվականին հիմնադրվում է Օդրիսի թագավորությունը։ Մ․թ․ա․ 6-րդ դարում Անատոլիան նվաճվում է Աքեմենյան Պարսկաստանի կողմից ։ Հույն-պարսկական պատերազմները սկսվում են այն բանից հետո, երբ հունական քաղաք պետությունները և Անատոլիան մ․թ․ա․ 499 թվականին դադարում են հարկեր վճարել պարսից գանձանակ և ապստամբում են պարսկական տիրապետության դեմ։ Մ․թ․ա․ 334 թվականին Թուրքիայի տարածքն ընկնում է Ալեքսանդր Մակեդոնացու տիրապետության տակ, ինչն էլ հանգեցնում է տարածաշրջանի միատարրությանն ու հունականացմանը ։ Ալեքսանդր Մեծի մահից հետո՝ մ․թ․ա․ 323 թվականին, Անատոլիայի տարածքում ստեղծվում են մի շարք փոքրիկ հելլենիստական թագավորություններ, որոնք մինչև մ․թ․ա․ 1-ին դարի կեսը դառնում են Հռոմեական Հանրապետության մաս ։ Ալեքսանդրի օրոք սկսված հունականացման գործընթացը արագացվում է հռոմեական իշխանությունների կողմից, իսկ վաղ քրիստոնեական դարաշրջանում տեղի անատոլիական լեզուներն ու մշակույթը փոխարինվում են հին հունական լեզվով և մշակույթով ։ Մ․թ․ա․ 1-ին դարից մինչև 3-րդ դարը մերօրյա Թուրքիան դառնում է կռվախնձոր հռոմեացիների և հարևան պարթևների միջև։ Շուտով տարածքային վեճերը վերաճեցում են հռոմեա-պարթևական երկարատև պատերազմների։
Իշտվան Գորովե
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հունգարահայ քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Հունգարիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Թուրքիա
Վաղ շրջան և Բյուզանդական գերիշխանություն
324 թվականին Կոստանդիանոս Մեծը Բյուզանդիոնը դարձնում է Հռոմեական կայսրության նոր մայրաքաղաք՝ այն անվանելով «Նոր Հռոմ» ։ Թեոդոսիոս I Մեծի մահից հետո՝ 395 թվականին, Հռոմեական աշխարհակալ կայսրությունը բաժանվում է արևմտյան և արևելյան հատվածների, իսկ Բյուզանդիոնը՝ Կոստանդնուպոլիս անվան տակ, դառնում է Արևելյան Հռոմեական կայսրության մայրաքաղաքը։ Այս կայսրությունը, որը հետագայում կոչվում է Բյուզանդիա, վերահսկողություն է սահմանում Թուրքիայի տարածքի մեծ մասի վրա, մինչդեռ Սասանյան Պարսկաստանը իշխում էր արևելքում։ 4-7-րդ դարերը նշանավորվում են բյուզանդա-սասանյան երկարատև պատերազմներով։ Պատերազմական գործողությունները հիմնականում տեղի են ունենում Թուրքիայի տարածքում։
Սելջուկներ և Օսմանյան կայսրության կազմավորում
Սելջուկ-թուրքերի նախնիներն ապրում էին Չինաստանից հյուսիս ընկած տարածքներում և Միջին Ասիայում։ Նրանք զբաղվում էին քոչվորական անասնապահությամբ և տեղից տեղ էին շարժվում իրենց ընտանիքների ու հոտերի հետ միասին։ Շուտով սելջուկները քոչելով բռնեցին արևելքի ուղին և 10-րդ դարում հաստատվեցին Պարսկաստանում։ Հետագայում այն դառնում է Թողրուլ բեկի ստեղծած Իկոնիայի սելջուկյան սուլթանության վարչական կենտրոնը։ 11-րդ դարի երկրորդ կեսին սելջուկները սկսեցին ներթափանցել միջնադարյան Հայաստան և Անատոլիայի արևելյան շրջաններ։ 1071 թվականին սելջուկները Մանազկերտի դաշտում ծանր պարտության մատնեցին մայրամուտի շրջանում գտնվող Բյուզանդական կայսրության բանակին և այդ թվականից ի վեր սկսվեց այդ տարածքների թուրքացման գործընթացը։ Աստիճանաբար թյուրքերեն լեզուն և իսլամը սկսեցին գերակշռել Հունաստանում, Արևելյան Անատոլիայում, Հայաստանում և Վրաստանում։ 1243 թվականին սելջուկ-թուրքերը խոշոր պարտություն կրեցին մոնղոլներից, որը նպաստեց Սելջուկյան կայսրության տարրալուծմանը։ Սելջուկների սկսած թուրքացման գործընթացը հաջորդ հարյուրամյակում շարունակում է տարածաշրջանի մյուս խոշոր իսլամադավան կայսրությունը, որը կարժ ժամանակամիջոցում դառնում է աշխարհի ամենաազդեցիկ երկրներից մեկը։ Օսմանյան պետությունը ստեղծվում է Փոքր Ասիայի հյուսիս-արևմուտքում՝ թյուրքական քոչվոր օղուզ ցեղի մի ճյուղի ձևավորած փոքրիկ իշխանությունների՝ բեյլիքություններ հիմքի վրա։ Նրա իրավահաջորդը (ով Ռումի սուլթանից տարածք էր ստացել՝ որպես կախյալ իշխանություն)՝ Օսման բեյը, 1299 թվականին միավորում է Փոքր Ասիայի քոչվոր ցեղերին և իրեն հռչակում է Ռումի սուլթանությունից անկախ։ Օսման բեյի նորաստեղծ իշխանությունը հետագայում նրա անունով կոչվում է Օսմանյան, իսկ բնակիչները՝ թուրք-օսմաններ։ Օսման բեյը Բյուզանդիայի տարածքների հաշվին իշխանությունն ընդարձակել է դեպի արևմուտք. 1301 թվականին թուրքերը նվաճում են Ենիշեհր քաղաքը և դարձնում իրենց նստավայրը։ Նրա որդին՝ Օրհան բեյը, գրավում է Բուրսան և այն դարձնում մայրաքաղաք։ Նրա օրոք Օսմանյան պետության սահմանները հյուսիսում հասնում են մինչև Սև ծով, արևմուտքում՝ Մարմարա ծով և Դարդանելի նեղուց, իսկ արևելքում մինչև Թուրքիայի Հանրապետության ներկայիս մայրաքաղաք Անկարա։ 1362 թվականին Մուրադ I-ի կողմից ստեղծվում է թուրքական բանակային նոր զորատեսակ, որոնք հիմնականում կազմվում են ենիչերիներից։ Ենիչերիները դեռահաս մանչեր էին, ովքեր հավաքագրվում էին ոչ իսլամադավան ընտանիքներից, ստանում էին ռազմական կրթություն և դառնում առաջնակարգ հետևակայիններ։ 1371 թվականին Մուրադի զորքերը Մարիցա գետի մոտ ջախջախիչ պարտության են մատնում Հարավային Եվրոպայի քրիստոնյա տիրակալների 20-հազարանոց բանակին, որից հետո թուրք հրոսակավորները բռնազավթում են Մակեդոնիայի քաղաքները։ Այդ հաղթանակները թույլ տվեցին ավելացնել թուրքերի ներկայությունը Բալկանյան թերակղզում, ինչպես նաև վերջնականապես պարտության մատնել Սերբիայի և Բուլղարիայի թագավորներին։ Դարավերջին արդեն թուրքերը տիրում էր գրեթե ողջ Բալկաններին։
Օսմանյան կայսրության վերելք և անկում
1453 թվականի ապրիլին օսմանյան զորքերը սկսում են Բյուզանդիայի մայրաքաղաք Կոստանդնուպոլսի նվաճումը։ 63-օրյա հերոսական դիմադրությունից հետո բյուզանդացիներն անձնատուր են լինում և թուրքերը անցնելով Ոսկեղջյուր նավահանգիստը ներխուժում են դարերի պատմություն ունեցող քաղաք։ Գրավելով Կոստանդնուպոլիսը՝ թուրքերը փակում են 1500-ամյա պատմություն ունեցող Հռոմեական կայսրության վերջին էջը։ 1514 թվականին սուլթան Սելիմ I-ը (1512-1520) հաջողությամբ ընդարձակում է կայսրության հարավային և արևելյան սահմանները՝ Չալդիրանի ճակատամարտում հաղթանակ տանելով Սեֆյան Իրանի նկատմամբ։ 1517 թվականին Սելիմը կայսրությանն է միացնում նաև Ալժիրն ու Եգիպտոսը՝ Կարմիր ծովում ստեղծելով մշտական նավատորմ։ Հետագա տարիներին Օսմանյան Թուրքիան Հնդկական օվկիանոսի, այդ թվում Կարմիր ծովի, Արաբական ծովի և Պարսից ծոցիգերիշխանության համար մրցակցության մեջ է մտնում Պորտուգալական կայսրության հետ։ 16-18-րդ դարերում տեղի են ունենում թուրք-պարսկական մի շարք ռազմական բախումներ, որի ժամանակ հաջողությունը ժպտում է մերթ մեկին և մերթ մյուսին։ Թուրք-պարսկական պատերազմները շարունակվում են Զենդիների, Աֆշարյանների և Ղաջարիների հարստությունների օրոք՝ մինչև 19-րդ դարի առաջին կեսը։ Այս շրջանում Օսմանյան կայսրության համար լուրջ սպառնալիք էր հանդիսանում Ցարական Ռուսաստանը։
18-րդ դարի երկրորդ կեսերից սկսած Օսմանյան կայսրությունը բռնեց ետադիմական ռեակցիայի ուղին։ 1829 թվականին Օսմանյան կայսրությունից անկախացավ առաջին հպատակ երկիրը՝ Հունաստանը, որը ստանալով միջազգային հանրության օժանդակությունը կարողացավ դարավոր դադարից հետո ստեղծել անկախ պետականություն։ Գիտակցելով վերահաս վտանգը՝ սուլթան Մահմուդ II-ը երկրում կատարեց արմատական փոփոխություններ, որոնք ուղղված էին Օսմանյան կայսրության արդիականացմանը։ Այդ բարեփոխումները հետագայում ստացան թանզիմաթ անվանումը։ Օգտվելով թանզիմաթյան բարենորոգումներից՝ Միդհաթ փաշան 1876 թվականին ծավալեց նոր սահմանադրական շարժում, սակայն անգամ այդ շարժումը չկանխեց Օսմանյան կայսրության տարրալուծման վտանգը։ Ռազմական ուժի և հարստության կրճատման ֆոնի վրա աստիճանաբար սկսվեց կայսրության փլուզումը։ 1877-1878 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմներից հետո իրադարձություններն այլ ընթացք ստացան։ Թուրքահպատակ տարածքներում սկսվեցին էթնիկ լարվածություններ, որոնց անմիջականորեն նպաստում էր թուրքական կենտրոնական կառավարության վարած քաղաքականությունը։ Կայսրության տարբեր հատվածներում հալածանքների ենթարկվեցին ազգային փոքրամասնությունները։ Իրավիճակն էլ ավելի բարդացավ այն ժամանակ, երբ պալատական հեղաշրջման արդյունքում կայսրության ղեկը ստանձնեց Աբդուլ Համիդ II-ը, ով իրագործեց արևմտահայերի զանգվածային կոտորածները։
Աբդուլ Համիդը ահ ու սարսափ տարածելով իր ենթակա տարածքներում և արքունիքում կարողացավ կենտրոնացնել իշխանությունը, սակայն այն իր ձեռքում երկար պահել չկարողացավ։ 1908 թվականին երիտթուրքերը երկրում կատարեցին հեղաշրջում, իսկ 1913 թվականին Թուրքիայում ստեղծվեց եռապետական կառավարման համակարգ։ Իշխանությունը կենտրոնացվեց երեք իշխանական մարմինների՝ Թալեաթ, Ջեմալ և Էնվեր փաշաների ձեռքում։ Օսմանյան կայսրությունն Առաջին համաշխարհային պատերազմին մասնակցում է Քառյակ դաշինքի կազմում։ Պատերազմական գործողությունների ավարտից հետո Թուրքիան հայտարարվում է, որպես պարտված կողմ և վերջինիս ճակատագիրը հանձնվում է Անտանտի երկրների դատին։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքում երիտթուրքական կառավարությունն իրագործում է Հայոց ցեղասպանությունը, որին զոհ են գնում շուրջ 1,5 միլիոն հայեր։ Թուրքական կառավարությունը մինչ օրս հրաժարվում է այդ իրադարձությունները ճանաչել, որպես ցեղասպանություն և պնդում է, որ հայերը տեղահանվել են արևելյան պատերազմական գոտուց։ Այդ տարիներին նման գործողություններ են կատարվել նաև Օսմանյան կայսրության տարածքում բնակվող հույների և ասորիների նկատմամբ։
Հանրապետական Թուրքիա
Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքում դաշնակիցները գրավում են Ստամբուլն ու Իզմիրը, իսկ 1918 թվականի հոկտեմբերի 30-ի Մուդրոսի զինադադարով Թուրքիան ենթարկվում է կապիտուլյացիայի։ 1919 թվականի հուլիսի 23-ից մինչև օգոստոսի 6-ը Էրզրումում տեղի է ունենում «Արևելյան վիլայեթների իրավունքների պաշտպանության» կոնգրեսը, որն ընտրում է «ներկայացուցչական կոմիտե»՝ Մուսթաֆա Քեմալի գլխավորությամբ։ Դա նոր Թուրքիայի առաջին ժամանակավոր կառավարությունն Էր։ 1919 թվականի սեպտեմբերի 4-11-ին Սեբաստիայում տեղի է ունենում «Անատոլիայի և Ռումելիայի իրավունքների պաշտպանության ընկերությունների» համաթուրքական կոնգրեսը, որին մասնակցում են 33 պատգամավոր Անատոլիայի և Ռումելիայի (Եվրոպայում թուրքական տիրապետության տակ գտնվող տարածքներ) վիլայեթներից։ Վեհաժողովը չի ճանաչում Մուդրոսի զինադադարով որոշված սահմանները և պայքարի կոչ է անում՝ պահպանելու Օսմանյան կայսրության տարածքային ամբողջականությունը։ Սկսվում է Թուրքիայի անկախության համար պատերազմը անտանտյան զորքերի և թուրք ազատարարների միջև։ Թուրքական ուժերը գլխավորում է գեներալ Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթուրքը։ Արյունարբու մարտերից հետո թուրքերը Գալիպոլիի ճակատամարտում առավելության են հասնում դաշնակիցների նկատմամբ և 1922 թվականի հոկտեմբերի 11-ին պատերազմն ավարտվում է։ Վճռական պատերազմից հետո Թուրքիան վերջնականապես հրաժարվում է կատարել Սևրի պայմանագրով նախատեսված դրույթները ։ 1922 թվականի սեպտեմբերի 18-ին դաշնակիցների զորքերը դուրս բերվեցին երկրի տարածքից, իսկ երկրի օրենսդիր մարմինը հող նախապատրաստեց հանրապետական կառավարման համակարգի անցնելու համար։
1922 թվականի նոյեմբերի 1-ին Անկարայում տեղակայված խորհրդարանը պաշտոնապես վերացրեց սուլթանությունը, դրանով իսկ վերջ դնելով Օսմանյան կայսրության 623-ամյա միապետական կառավարման պատմությանը։ 1923 թվականի հուլիսի 24-ի Լոզանի պայմանագրով Թուրքիայի Հանրապետությունը միջազգային հանրության կողմից ճանաչվեց, որպես Օսմանյան կայսրության իրավահաջորդ ։ 1923 թվականի հոկտեմբերի 29-ին Անկարան դարձավ Թուրքիայի մայրաքաղաքը։ Լոզանի պայմանագրից ելնելով տեղի ունեցավ հույն-թուրքական բնակչության փոխանակություն, որի արդյունքում Թուրքիայից տեղահանվեցին 1,1 միլիոն հույներ, իսկ Հունաստանից՝ 380 հազար իսլամադավան ազգություններ (մեծ մասամբ՝ թուրքեր) ։ Անկախության համար մղվող պայքարի գործիչ Մուսթաֆա Քեմալը դարձավ Թուրքիայի առաջին նախագահը՝ ստանալով «թուրքերի հայր» (Աթաթուրք) տիտղոսը։ Կառավարման առաջին իսկ տարիներին Մուսթաֆա Քեմալը ձեռնամուխ եղավ մի շարք արմատական բարեփոխումների իրականացմանը։ Այդ ճանապարհին կարևոր քայլ էր համաթուրքական առաջին աշխարհիկ սահմանադրության ընդունում ։ 1935 թվականին 18 կին պատգամավորներ դարձավ Թուրքիայի մեջլիսի անդամ։ Աթաթուրքի մահից հետո՝ 1938 թվականի նոյեմբերի 10-ին, Իսմեթ Ինյոնյուն, ով հեղաշրջման տարիներին եղել է Մուսթաֆա Քեմալի կողմնակիցներից մեկը, դառնում է Թուրքիայի Հանրապետության իշխանության ղեկավարը ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկզբնական շրջանում Թուրքիան պահպանել է հարաբերական չեզոքություն, սակայն 1945 թվականի փետրվարի 23-ից ի վեր վերջինս սկսել է կռվել դաշնակիցների կողմից։ 1945 թվականի հունիսի 26-ին Թուրքիան դառնում է Միավորված Ազգերի Կազմակերպության համաձայնագրի անդամ ։ Նույն թվականին տապալվեց Թուրքիայի միակուսակցական վարչակարգը և երկրում անցկացվեց առաջին բազմակուսակցական ընտրությունը։ 1948 թվականին Թուրքիան միացել է Մարշալյան պլանին, իսկ 1949 թվականին՝ Եվրոպական խորհրդին։ 1950 թվականի ընտրություններում հաղթանակ է տանում Ջելալ Բայարի գլխավորած Ժողովրդավարական կուսակցությունը։ Վերջինիս ղեկավարած կուսակցությունը հաղթանակ է տանում 1954 և 1957 թվականների ընտրություններում ևս։ Կորեական պատերազմում ՄԱԿ-ի ուժերի հետ համատեղ իրականացրած առաքելությունից հետո 1952 թվականին Թուրքիան միացավ ՆԱՏՕ-ին։ Հետագայում Թուրքիան դարձավ Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության հիմնադիր անդամ ։
Աշխարհագրություն
Թուրքիան լինելով միջմայրցամաքային երկիր աշխարհի այն փոքրաթիվ պետություններից է, որի տարածքը միաժամանակ գտնվում է երկու աշխարհամասերում։ Ասիական Թուրքիան, որը ներառում է երկրի ընդհանուր տարածքի 97 %-ը, Թուրքիայի եվրոպական հատվածից բաժանվում է Բոսֆորի և Դարդանելի նեղուցներով, ինչպես նաև Մարմարա ծովով։ Եվրոպական Թուրքիան կազմում է երկրի ընդամենը 3 %-ը։ Թուրքիայի տարածքն ունի ավելի քան 1,600 կիլոմետր երկարություն և 800 կիլոմետր լայնություն, իսկ ընդհանուր մակերեսը՝ ներառյալ լճերն ու ներքին ջրերը, կազմում է 23.764 քառակուսի կիլոմետր (9.175 քառակուսի մղոն)։ Այսպիսով՝ Թուրքիայի Հանրապետությունն աշխարհի 37-րդ խոշորագույն երկիրն է՝ ըստ տարածքի։ Երկիրը երեք կողմերից շրջապատված է ծովերով։ Արևմուտքում Թուրքիայի ափերը ողողում է Եգեյան, հյուսիսում՝ Սև, իսկ հարավում՝ Միջերկրական ծովի ջրերը։ Հյուսիս-արևմուտքում Թուրքիայի ափերը ողում են նաև Արևելյան Միջերկրականի մաս կազմող Մարմարա ներքին ծովի ջրերը։ Թուրքիայի եվրոպական հատվածը՝ պատմական Արևելյան Թրակիան, զբաղեցնում է Բալկանյան թերակղզու արևելյան մասը։ Այսպիսով՝ Եվրոպական Թուրքիան սահմանակցում է նաև Եվրոպական Միության անդամ երկու երկրների՝ Հունաստանի և Բուլղարիայի հետ։ Երկրի ասիական հատվածը հիմնականում զբաղեցնում է Անատոլիա թերակղզին, որը բաղկացած է նեղ ափամերձ հարթավայրերով բարձրաբերձ լեռնաշղթաներից։ Թուրքիան առավելապես լեռնային երկիր է. հիմնականում գտնվում է Փոքրասիական բարձրավանդակի և Հայկական լեռնաշխարհի սահմաններում։ Հյուսիսային և հարավային ափերը բարձրադիր են և թույլ կտրտված։ Հարավային ափին են հարում Անթալիա և Չուքուրօվա ցածրադիր հարթավայրերը։ Արևմտյան ափը խիստ կտրտված է։ Փոքրասիական բարձրավանդակը և մասամբ Հայկական լեռնաշխարհը հյուսիսից եզերված են Պոնտական լեռներով (բարձրությունը՝ մինչև 3931 մ), հարավից՝ Տավրոսի լեռներով (մինչև 3726 մ), որոնք արևելքում ձուլվում են Հաքյարի լեռներին (մինչև 4168 մ) Փոքրասիական բարձրավանդակի արևմտյան մասը բաղկացած է մինչև 2500 մ բարձրության լայնակի ձգվող զուգահեռ լեռնաշղթաներից, կենտրոնական մասն զբաղեցնում է Անատոլիական սարահարթը։ Հայկական լեռնաշխարհի՝ Թուրքիային պատկանող մասում առանձնանում են մի շարք գոգավորություններ և սարահարթեր։ Արևելյան Թուրքիայում գերակշիռ մաս են կազմում Տավրոսի լեռնահամակարգի բարձրալեռները։ Ալպյան ծալքավորման վերին փուլերում վերակենդանացած խորքային բեկվածքներն ու երիտասարդ խզվածքները Տավրոսում առաջացրել են բեկորային լեռներին հատուկ մորֆոլոգիա։ Լեռնային գոտիների և բազուկների խզումնաաստիճանավոր, մեծ մասամբ զառիթափ լանջերին զուգահեռ ձևավորվում են բազմաթիվ իջվածքային միջլեռնային գոգավորություններ, որոնցով անցնում են Սեյհան, Ջեյհան, Կզըլ-Իրմակ, Եփրատ և այլ գետեր։
Թուրքիայի բնություն
Թուրքիայի այս տարածաշրջանը նշանավոր է գետերի և լճերի առատությամբ։ Արևելյան Թուրքիայում են գտնվում այնպիսի գետեր, ինչպիսիք են Եփրատը, Տիգրիսը, Արաքսը։ Լճերից խոշորագույնը Վանան է, որը Թուրքիայի խոշորագույն լիճը լինելուց բացի հանդիսանում է նաև  Մերձավոր Արևելքի մեծությամբ երկրորդ լիճը՝ Իրանում գտնվող Ուրմիո լճից հետո։ Փոքրիկ նեղուցուվ լիճը բաժանվում է ծանծաղ հյուսիսային և ավելի խոշոր հարավային հատվածի, որտեղ խորությունը հասնում է 451 մետրի։ Վանա լճի միջին խորությունը հասնում է 161,2 մետրի, ջրի ընդհանուր ծավալը՝ 576 կմ³։ Ափերը հիմնական ժայռոտ են։ Վանա լճում տեղակայված են բազմաթիվ մանր կղզյակներ, մասնավորապես ափերի մոտ, և չորս խոշոր կղզիներ՝ Ղադիր (Լիմ), Կտուց, Աղթամար և Առտեր։ Ղադիրը (Լիմ) ամենամեծ կղզին է, որը գտնվում է լճի հյուսիսային մասում։ Վանա լճից ոչ հեռու գտնվում են նաև Նազիկ (դեպի հյուսիս-արևմուտք, ծովի մակերևույթից 1870 մ բարձրության վրա), Արճակ (արևելքում, ծովի մակերևույթից 1890 մետր բարձրության վրա) և Արին (հյուսիսում) լճերը։ Թուրքիայի ամենաբարձր կետը Արարատ լեռն է՝ 5165 մետր բարձրությամբ։ Արարատի գագաթը պատված է հավերժական սառցույթով, որը 1957 թվականից ի վեր սկսել է փոքրանալ։ Ուշ 1950-ականներին Բլումենթալը հետազոտել է և պարզել, որ կան գագաթի ձյունից գոյացել են 11 սառցադաշտեր, որոնք ծածկում են շուրջ 11 կմ քառակուսի մակերես։ Սարահարթերը կազմված են հնագույն լավային ծածկույթներից, նրանց վրա վեր են խոյանում բազմաթիվ հզոր հանգած հրաբուխներ՝ Արարատը, Սիփանը, Նեմրութը և ուրիշներ։ Հայկական Տավրոսից հարավ գտնվում է Զեզիրե սարավանդի հյուսիսային մասը։ Եվրոպական Թուրքիայի Սեծովյան ափի երկայնքով ձգվում է Իսթրանջա լեռնաշղթան Թուրքիայի տարածքը գտնվում է Միջերկրածովյան ծալքավոր գեոսինկլինալային գոտու սահմաններում։ Այստեղ առանձնանում են Պոնտոսի և Տավրոսի ալպյան ծալքավոր համակարգերը, որոնց միջև գտնվում է մինչքեմբրի և մասամբ պալեոզոյի բյուրեղային ապարներից կազմված Կենտրոնա-Անատոլական ծալքավոր միջակա զոնան։ Հարավ-արևելքում անցնում է հնագույն Աֆրո-արաբական պլատֆորմի եզրային կքվածքը։ Թուրքիան բաժանված է յոթ աշխարհագրական տարածաշրջանների՝ Մարմարա, Եգեյան, Սևծովյան, Կենտրոնական Անատոլիա, Արևելյան Անատոլիա, Հարավարևելյան Անատոլիա և Միջերկրածովյան։
Թուրքիայի ընդերքը հարուստ է օգտակար հանածոներով, հատկապես՝ քրոմիտների, բորատների, բոքսիտների, վոլֆրամի, սնդիկի, ծարիրի, պղնձի, քարածխի պաշարներով։ Կան նաև նավթի, մանգանի, երկաթի, կապարի, ցինկի, գորշածխի, մագնեզիտի, բարիտի, կորունդի, ասբեստի, ֆլյուորիտի, ծծմբի, ֆոսֆատների, քարաղի և այլ հանածոների արդյունաբերական նշանակություն ունեցող հանքավայրեր։ Ներքին սարահարթերում գերիշխում են կիսաանապատային բաց գորշ և մոխրագույն հողերը, իջվածքներում՝ աղուտները, Հայկական լեռնաշխարհի տափաստանային շրջաններում՝ սևահողերը, ծովափնյա շրջաններում՝ շագանակագույն, հյուսիս-արևելքի խոնավ մերձարևադարձերում՝ կարմրահողերը և լեռնաանտառային գորշ հողերը, իսկ 2000-2100 մ բարձրությունից սկսած՝ լեռնամարգագետնային հողերը։
Կլիմայական պայմաններ
Թուրքիայի կլիման մերձարևադարձային է, առափնյա շրջաններում՝ միջերկրածովյան։ Լեռնային ռելիեֆը ստեղծում է կլիմայական շրջանների մեծ բազմազանություն։ Եգեյան և Միջերկրական ծովերի հարակից թուրքական տարածքներին բնորոշ է միջերկրածովյան կլիման՝ տաք, չոր ամառներով և մեղմ ձմեռներով ։ Սևծովյան տարածքների կլիման ձևավորվել է օվկիանոսային կլիմայի ազդեցությամբ։ Այդ տարածքներին բնորոշ են ամառային տապերը և ցրտաշունչ, տեղումնառատ ձմեռները։ Սևծովյան ափը երկրի ամենատեղումնառատ շրջանը ։ Թուրքիայի արևելյան մասում տարեկան տեղումների միջին քանակը կազմում է 2200 մմ (այն երկրում տեղումների քանակի ամենաբարձր ցուցանիշն է)։ Մարմարա ծովի ափամերձ շրջանները՝ այն տարածքները, որոնք Եգեյան ծովը կապում են Սև ծովին, ունեն անցողիկ կլիմա։ Այս տեղամասին բնորոշ է միաժամանակ և՛ միջերկրածովյան, և՛ օվկիանոսայի կլիմայի առկայությունը։ Մարմարա և Սև ծովերի հարակից տարածքներում ձյան տեղումներ գրանցվում են գրեթե ամեն ձմեռ, սակայն դրանք հալվում են մի քանի օրից։ Ի հակադրություն սրա՝ ձյունը հազվագյուտ երևույթ է հանդիսանում Եգեյան և Միջերկրածովյան երկրամասերում ։
Ափամերձ բարձրադիր լեռները խոչընդոտում են միջերկրական ծովի տաք օդային հոսանքների տարածումը երկրի ներքին շրջաններ։ Ի տարբերություն արևադարձային Թուրքիայի՝ կլիմայական պայմանները բավականին տարբեր են Արևելյան Անատոլիայում ։ Սարահարթի արևելքում հատկապես խստաշունչ են ձմեռային ամիսները։ Ձյունը կարող է պահպանվել առնվազն 120 օր։ Տարվա ամենաշոգ ամիսը մայիսն է, իսկ հուլիսն ու օգոստոսն ամենաթեժ ամիսներն են։ Հունվարը տարվա ամենացուրտ ամիսն է։ Հունվարյան միջին ջերմաստիճանը դաշտավայրերում 5&nbsp։°C է, սարահարթերում՝ 0&nbsp։°C-ից, -5&nbsp։°C, հուլիսի միջին ջերմաստիճանը Սև և Մարմարա ծովերի ափերին 22&nbsp։°C-ից մինչև 24&nbsp։°C է, Եգեյան և Միջերկրական ծովերի ափերին՝ 25&nbsp։°C-ից 32&nbsp։°C, ներքին սարահարթերում՝ 15&nbsp։°C-ից 22&nbsp։°C: Տարեկան տեղումները 1000-2000 մմ-ից՝ ափամերձ լեռներում մինչև 3000 մմ, Պոնտական լեռների արևելյան մասում, Անատոլական սարահարթի ներքին շրջաններում՝ 200-350 մմ, Հայկական լեռնաշխարհի լեռներում՝ 300-600 մմ ։
Կենսաբազմազանություն
Թուրքիայի արտասովոր էկոհամակարգը և բնակության վայրի բազմազանությունը հանգեցրել են տեսակների զանազանության տարածմանը ։ Անատոլիան բազմատեսակ բույսերի հայրենիքն է, որոնք օգտագործվում են թուրքական խոհանոցում։ Այդ բուսատեսակները մեծապես մշակվում են թուրքական գյուղատնտեսությունում։ Որոշ բույսերի նախնիներ, որոնք եղել են մարդկության սննդի հիմնական մատակարարներ, մինչ օրս աճում են Թուրքիայում։ Թուրքիայի ֆաունան ավելի բազմազան է, քան նրա ֆլորան։ Եվրոպայում ներկայումս բնակվում են շուրջ 60 000 կենդանատեսակներ, մինչդեռ Թուրքիայում կենդանատեսակների թիվը հասնում է 80 000-ի (մոտ 100 000, եթե հաշվենք նաև ենթատեսակները) ։