cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Օձի խայթոց
Օձի խայթոցի կանխարգելումը ներառում է հատուկ ոտքերի հանդերձանք, պետք է խուսափել այն շրջաններից, որտեղ ապրում են օձերը և ձեռք չտալ նրանց ։ Բուժումը մասնակիորեն կախված է օձի տեսակից ։ Խորհուրդ է տրվում լվանալ վերքը ջրով և օճառով և վերջույթը պահել անշարժ վիճակում ։ Խորհուրդ չի տրվում արտածծել թույնը, կտրել վերքը դանակով կամ օգտագործել լարան ։ Մահվան կանխարգելման համար ամենաարդյունավետ միջոցը հակաթույնն է, սակայն հակաթույնը հաճախ ունենում է կողմնակի երևույթներ ։ Պահանջվող հակաթույնը կախված է օձի տեսակից ։ Եթե օձի տեսակը անհայտ է, հակաթույնը հաճախ տրվում է՝ հիմնվելով տվյալ շրջանում տարածված թունավոր օձերի տեսակների վրա ։ Աշխարհի որոշ շրջաններում ճիշտ հակաթույն ընտրելը բավականին դժվար է և մասնավորապես բացատրում է, թե ինչու նրանք երբեմն չեն աշխատում ։ Մեկ այլ լրացուցիչ խնդիր է այս դեղամիջոցների գինը ։ Հակաթույնը ունի քիչ արդյունք խայթոցի շրջանում ։ Աջակցությունը անձի շնչառությունը երբեմն ևս պահանջվում է ։
Ամեն տարի թունավոր օձերի խայթոցը լարող է լինել 5 միլիոնից ավելի ։ Դրանցից մոտ 2,5 միլիոն թունավորումներից 20,000-ից 125,000-ը մահանում է ։ Խայթոցների հաճախությունը և ծանրությունը մեծ տատանում ունի աշխարհի տարբեր մասերում ։ Այն առավել հաճախ լինում է Աֆրիկայում, Ասիայում և Լատինական Ամերիկայում և հիմականում գյուղական շրջաններում  ։ Մահվան դեպքերը համեմատաբար հազվադեպ են Ավստրալիայում, Եվրոպայում և Հյուսիսային Ամերիկայում  ։ Օրինակ՝ Միացյալ Նահանգներում 7-ից 8 հազար մարդ տարեկան ենթարկվում է թունավոր օձի խայթոցի (մեկ մարդ ամեն 40-ից) և մոտ 5 հոգի մահանում է (ամեն 65 միլիոնից մեկը մահանում է) ։
Նշաններ և ախտանշաններ
Ամենաբնորոշ ախտանշանը օձի խայթոցի ժամանակ ճնշող ցավն է, որը նպաստում է այլ ախտանիշների՝ ներառյալ սրտխառնոց և փսխում, գլխապտույտ, անհանգստություն, հաճախասրտություն, և մրսածություն, խոնավ մաշկ ։ Հեռուստատեսությունը, գրակնութունը և ասեկոսեները որոշ չափով իրենց ազդեցությունն են ունենում օձի խայթոցների վերաբերյալ չափազանցված տվյալների ստեղծման վրա. սա է պատճառը, որ մարդիկ անհիմն մտածում են, որ խայթվածը անիմջապես մահանում է։
Շատ օձի խայթոցներ, կախված թունավոր են, թե ոչ, կարող են ունենալ տարբեր տեղային ազդեցություններ։ Կա թեթև ցավ և կարմրածություն ավելի քան 90% դեպքերում, չնայած այս տարբերակները կախված են տեղից ։ Խայթոցը իժի կամ որոշ կոբրաների կողմից կարող է լինել ծայրահեղ ցավոտ, տեղի հյուսվածքները դառնում են զգայուն և այտուցված 5 րոպեների ընթացքում ։ Այս շրջանը կարող է նաև արյունահոսել, առաջանալ բուշտ և կարող է վերջիվերջո առաջացնել հյուսվածքի մեռուկ։ Փոսագլխավորների և իժերի խայթոցի այլ բնորոշ սկզբնական ախտանշանները ներառում են լեթարգիա, արյունահոսություն, թուլություն, սրտխառնուց և փսխում ։ Ախտանիշները ժամանակի հետ կարող են դառնալ ավելի վտանգավոր կյանքի համար՝ զարգացնելով զարկերակային ճնշման անկում, հաճախաշնչություն, ծանր հաճախասրտություն, աղավաղված զգացողություն, երիկամային անբավարարություն և շնչառական անբավարարություն  ։
Որոշ օձերի խայթոցները, ինչպիսին են բուգարը, կորալյան օձերը, Մոյավյան բոժոժավոր օձերը և բծավոր բոժոժավոր օձերը, փոքր են կամ անցավ, չնայած կյանքի համար հավանական լուրջ վտանգ են ներկայացնում ։ Այդ խայթվածներ կարող են նաև նկարագրել «ռետինի», «մենթոլի» կամ «մետաղական համ», եթե խայթողը որոշակի բոժոժավոր օձի տեսակ է ։ Թքող կոբրաները և վզկապավոր կոբրան կարող են թքել թույնը զոհի աչքերի մեջ։ Այն առաջացնում է միջին ուժգնության ցավ, աչքերի կաթված և երբեմն կուրություն ։ Որոշ ավստրալիական ասպիդների և շատ իժերի թունավորումների պատճառով առաջանում են մակարդման խնդիրներ, երբեմն այնքան ծանր, որ մարդու լնդերը, քիթը և որոշ ապաքինված վերքեր առանց վնասվածքի կարող են արյունահոսել ։ Ներքին օրգանները նույնպես կարող են արյունահոսել՝ ներառյալ գլխուղեղը, աղիները և դառնալ մաշկի վրա կապտուկների պատճառ։ Ասպիդների՝ այդ թվում ծովային օձերի, բունգարների, արքայական կոբրաների, մամբաների և շատ ավստրալիական տեսակների արտանետած թույնը պարունակում է տոքսիններ, որոնք ախտահարում են նյարդային համակարգը, քանի որ նեյրոտոքսիկ են ։
Անձը կարող է նկարագրել տեսողության տարօրինակ խանգարումներ և լղոզվածություն։ Պարեսթեզի ամբողջ մարմնով, դժվարանում է խոսելը և շնչելը ։ Նյարդային համակարգի խնդիրները դառնում են մեծաքանակ ախտանշանների պատճառ և այլն։ Եթե այն անմիջապես չբուժվի, ապա մարդը կարող է մահանալ շնչառական անբավարարությունից։
Որոշ կոբրաների արտանետած թույնը, գրեթե բոլոր իժերի և որոշ ծովային օձերի թույները դառնում են մկանային հյուսվածքի մեռուկի պատճառ ։ Մկանային հյուսվածքը սկսում է մեռուկանալ ամբողջ մարմնով և առաջանում է մի վիճակ, որը կոչվում է ռաբդոմիոլիզ։ Ռաբդոմիոլիզի արդյունքում առաջնում է երիկամների վնասում, որի պատճառը միոգլոբինի կուտակումն է երիկամային խողովակներում։ Սա ուղեկցվում զարկերակային թերճնշմամբ և կարող է առաջացնել սուր երիկամաների վնասում և չբուժվելիս անպայման ավարտվում է մահով
Պատճառ
Զարգացող աշխարհում շատ օձի խայթոցներ լինում են նրանց մոտ, ովքեր աշխատում են դրսում՝ հողագործներ, որսորդներ, ձկնորսներ։ Դա հաճախ պատահում է այն մարդկանց հետ, երբ նրանք տրորում են օձին կամ շատ են մոտենում նրան։ Միացյալ Նահանգներում և Եվրոպայում օձի խայթոցները առավել բնորոշ են այն մարդկանց համար, ովքեր տանը օձ են պահում ։
Օձի տեսակները, որոնք հաճախ առաջացնում են ծանր խայթոցներ, կախված են աշխարhի տարածաշրջանից։ Աֆրիկայում դրանք մամբաները, Եգիպտական կոբրաները, աղմկող բոժոժաօձերը և խայտաբղետ իժերն են ։ Միջին արևելքում դա խայտաբղետ բոժոժաօձն է և ասպիդնը։ Կենտրոնական և Հարավային Ամերիկայում դրանք նիզակագլուխ և իսկական իժերն են, որոնց հետագայում ավելացել են նաև բոժոժաօձերը։ Հյուսիսային Ամերիկայում բոժոժաօձերը գերակշռող մաս են կազմում, և Միացյալ Նահանգերում օձի խայթոցից մահացածների ավելի քան 95%-ը տուժել է արևմտյան և արևելյան տեխասյան բոժոժաօձերից ։ Հարավային Ասիայում նախկինում կարծում էին, որ Հնդկական կոբրաները, սովորական բունգարները, Ռուսսելիկ իժը և խայտաբղետ իժը ամենավտանգավորն էին, սակայն այլ օձերը ևս կարող են նշանակալի խնդիրներ առաջացնել այս տարածաշրջանում ։
Ախտաֆիզիոլոգիա
Մինչ շատ օձեր պետք է բացեն իրենց բերանները խայթելուց առաջ, Աֆրիկական և Միջին Արևելյան օձերը, որոնք պատկանում են Սիմեյական իժերի խմբին, ի վիճակի են ծալել իրենց ատամները գլխի կողքի մասում և առանց բերանը բացելու կծել զոհին ։
Օձի թույն
Օձերը դեռևս մեզոզոյան դարաշրջանում զարգացրել են մեխանիզմ, որն անհրաժեշտ է թույնի առաջացման և արտազատման համար ։ Դարաշրջանի մեկ երրորդում, շատ օձեր մեծ դարանակալ գիշատիչներ էին և պատկանում էին ստորակարգ օձերի վերնաընտանիքին, որոնք ճզմում էին իրենց զոհին։ Այն բանից հետո, երբ մարգագետինները փոխարինվել են անտառներով, որոշ օձերի ընտանիքներ էվոլյուցիայի են ենթարկվել և դարձել են ավելի փոքր, ուստի նաև ավելի արագ։ Սակայն զոհի խեղդումը և սպանությունը դարձավ դժվար ավելի փոքր օձերի համար՝ առաջնորդելով զարգացումը դեպի օձի թույնի առաջացումը ։ Այլ հետազոտությունները տոքսիկոֆերայի վրա, հիպոթետիկ նախնիները ենթադրվում են, որ ամենաշատ ապրող սողուններ են, որն էլ իր հերթին ենթադրում է ավելի վաղ շրջանում օձի թույնի զարգացումը՝ հնարավոր տասնյակ միլիոնավոր տարիների ընթացքում՝ ուշ կայենոզոյան դարաշրջանում ։
Օձի թույնը արտադրվում է ձևափոխված հարականջային թքագեղձերում, որը նորմայում ծառայում է թուք արտադրելու համար։ Այն կազմված ենթամիավորներից, որոնք կոչվում են ալվեոլներ և գտնվում են կենդանու աչքերի հետևում, և արտազատում են այդ արտազատուկը խողովակաձև ժանիքների միջոցով։ Թույնը կազմված է հարյուրից հազար տարբեր սպիտակուցներ և ֆերմենտներ, տարբեր չափաբաժիններով և նպատակներով, ինչպես օրինակ զոհի սիրտանոթային համակարգի աշխատանքի շեղումը և բարձրացնելով հյուսվածքի թափանցելիությունը, որպեսզի թույնը արագ ներծծվի։
Շատ օձերի թույներ, ինչպես իժինն է, փաստացի ախտահարում է ամեն օրգանհամակարգ մարդու օրգանիզմում և կարող է լինել տարբեր տոքսինների համադրություն, ներառյալ ցիտոտոքսինները, հեմոտոքսինները, նեյրոտոքսինները և միոտոքսինները, առաջացնելով տարբեր ախտանշաններ ։ Ավելի վաղ, մեկ օձը կարող էր կուտակել միայն մեկ տեսակի տոքսին, օրինակ՝ հեմոտոքսին կամ նեյրոտոքսին, և այս թյուր կարծիքը կարող էր պահպանվել, եթե չլիներ գրականության թարմացման բարդ հնարավորությունը։ Չնայած կա մեծ քանակությամբ տեղեկություն ասիական և ամերիկյան օձերի թույների բաղադրության մասին, կա շատ քիչ տեղեկություն ավստրալիական օձերի թույների մասին։
Օձի թունավորության աստիճանի տարբերությունը ակնհայտ է օձերի տեսակների և ընտանիքների միջև, և չափվում է միջին մահացու չափաքանակով(ՄՉ50) մկան վրա։ Ենթամաշկային ՄՉ50 տատանվում է 140 միոավորի աստպիդների և 100 միավորով ավելի իժերի մոտ։ Արզատված թույնի քնակը նույնպես տարբեր է տարբեր տեսակների մոտ։ Օրինակ Գաբոնյան իժի մեկ խայթոցի ժամանակ կարող է արտազատվել 450-600 միլիգրամ թույն ։ Օպիստոգլիֆուս տեսակի թույնը հազիվ թե կյանքին վտանգ սպառնա։
Կանխարգելում
Օձերը հաճախ խայթում են, երբ նրան ինչ որ բան սպառնում է, փախչելու տեղ չեն ունենում, վախեցած են, կամ սադրանքի են ենթարկվել։
Օձերը հաճախ գալիս են բնակելի տարածքներ, երբ հրապուրված են զոհով, ինչպիսին կրծողներն են։ Վնասատուների վերացումը զգալիորեն կարող է նվազեցնել օձերի սպառնալիքը։ Շահավետ է իմանալ բնակության վայրում տարածված օձերի տեսակներին, կամ այնտեղի որտեղ ճանապարհորդում կամ զբոսնում եք։ Աֆրիկան, Ավստրալիան, Նեոտրոպիկան և հարաավային Ասիան մասնակիորեն բնակեցված են տարբեր վտանգավոր տեսակի օձերով։ Խիստ խորհուրդ է տրվում իմանալ այն շրջանները, որոնք խիտ բնակեցված են վտանգավոր օձերով։
Անապատում քայլելիս, երբ ավազի վրա առաջանում է վիբրացիա և ձայներ, հաճախ դառնում են պատճառ օձի փախուստի համար։ Սակայն սա գերազանցապես բնորոշ է իժերին, իսկ աշխարի այլ հատվածների ավելի խոշոր և ագրեսիվ օձերին, ինչպեսին կոբրաները և մամբաներն են ,բնորոշ է ավելի ագրեսիվ պատասխանը։ Երբա հանդիպում են օձին, ամենաճիշտը դա լռության և հանգստության պահպանումն է։ Եթե օձը նոր է սողացել, կարևոր է հեռանալ շատ դանդաղ և զգույշ։
Լապտերի օգտագործումը ճամբարային գործունեության ժամանակ և գիշերը խարույկ վառելը կարող է օգտակար լինել։ Օձերը կարող են լինել անսովոր ակտիվ տաք գիշերների ժամանակ, երբ շրջակայքում ջերմաստիճանը գերազանցում է 21 °C(70 °F): Խորհուրդ է տրվում չմոտենալ ծառի փչակներին, չցատկել մեծ քարերի մոտ և չմտնել հին խուցեր կամ այլ հնարավոր օձի թաքստոցներ։ Ժայռեր մագլցելուց ապահով չէ բռնվել ճեղքերից և ակոսներից առանց դռանք նախօրոք ստուգելու, քանի որ օձերը սառնարյուն են և հաճախ կարող են արևային լոգանք ընդունել այնտեղ։
Միացյալ Նահանգներում, 40 տոկոս խայթվածները իրենք են իրենց դրել վատ դրության մեջ փորձելով բռնել վայրի օձերի կամ անփութորեն բռնելով իրենց վտանգավոր «ընտանի կենդանուն» և այդ մարդկանց 40 տոկոսի արյան մեջ ալկոհոլի պարունակությունը 0,1 տոկոսից ավել է եղել ։
Նաև շատ կարևոր է խուսափել օձերից որոնք մեռած են երևում, քանի որ որոշ տեսակներշրջվում են իրենց մեջքի վրա և դւրս են գցում լեզուն զոհին հիմարեցնելու համար։ Նույնիսկ կտրված օձի գլուխը կարող է ռեֆլեքսորեն խայթել։ Եվ այդ խայթոցը կարող է նույնքան ծանր լինել, որքան կենդանի օձինը ։ Մահացած օձերը չեն կարող կարգավորել իրենց արտազատած թույնը և հաճախ նրանք կարող են պարունակել թույնի մեծ քանակներ։
Բուժում
Հեշտ գործ չէ տարբերակել դա կյանքին սպառնացող օձի խայթոց է, թե ոչ։ Հյուսիսամերիկյան պղնձագլուխ օձի խայթոցը առողջ մեծահասակի ոտքին կարող է վնասակար լինել առողջության համար, բայց այդ նույն օձի խայթոցը երեխայի մարմնին կամ դեմքին կարող է մահացու լինել։ Օձի խայթոցի ելքը կախված է շատ հանգամանքներից՝ չափից, ֆիզիկական վիճակից, օձի ջերմաստճանից, անձի տարիքից և ֆիզիկական վիճակից, խայթելու տեղից (օրինակ՝ ոտք, կրծքավանդակ, երակ կամ մկան), ներարկված թույնի քանակից, բուժման սկսման ժամկետից և վերջապես այդ բուժման որակից ։
Օձի ճանաչում
Օձի ճանաչումը կարևոր է աշխարհի որոշակի շրջաններում բուժման պլանավորման համար, բայց դա միշտ չէ հնարավոր։ Իդեալում մահացած օձին պետք է վերցնել խայթվածի հետ միասին, բայց այն շրջաններում որտեղ օձի խայթոցը ավելի սովորական է, միայն տեղանքի օձերի իմացությունը բավական է։ Այնուամենայնիվ, այնտեղ, որտեղ պոլիվալենտ հակաթույները հասանելի են, ինչպես Հյուսիսային Ամերիկայում, օձի ճանաչումը մեծ առաջնայնություն չունի։ Օձին բռնելու կամ սպանելու փորձը պարունակում է իր մեջ կրկնակի թունավորման կամ երկրորդ խայթոցի ավելացման վտանգ և ընդհանրապես խորհուրդ չի տրվում։
Կլինիկական դեպքերի մեծամասնությունը մեծ մասամբ պայմանավորված է 3 տեսակի թունավոր օձերով՝ իժերով, կոբրաներով և բուգարներով։ Տարածաշրջանում տարածված տեսակների իմացությունը կարող է վճռորոշ լինել, ինչպես նաև ամեն տեսակի օձի խայթոցից թունավորմանը բնորոշ ախտանշանները։ Կարող են օգտագործվել հաշվարկման համակարգեր օձին ճանաչելու համար՝ հիմնվելով կլինիկական նշանների վրա, բայց այս հաշվարկման համակարգերը խիստ սպեցիֆիկ են աշխարհագրական տարբեր հատվածների համար։
Առաջին օգնություն
Օձի խայթոցի առաջին օգնությունը տարբեր է, քանի որ, տարբեր օձեր տարբեր թույներ ունեն։ Որոշները ունեն փոքր տեղային ազդեցություն, բայց այն դեպքերում, երբ կյանքին վտանգ է սպառնում թունավոր օձի խայթոցից հետո՝ ճնշող անշարժացումը ցանկալի է։ Այլ թույներ խայթոցի շրջանում հրահրում են հյուսվածքի վնասում, և անշարժացումը կարող է բարձրացնել վնասվածքի ծանրությունը այդ շրջանում, բայց նաև նվազեցնել ամբողջ շրջանի ախտահարումը և այս ամենը վերլուծելու և հավասարակշռության կետի հայտնաբերումը ցանկալի է։ Քանի որ տարբեր տեղեր օձերը տարբեր են, հետևաբար առաջին օգնությունները նույնպես տարբեր են։
Շատ կազմակերպություններ՝ ներառյալ Ամերիկյան բժշկական ասոցիացիան և Ամերիկյան Կարմիր խաչը, խորհուրդ են տալիս խայթված շրջանը լվանալ օճառով և ջրով։ Ավստրալիական հանձնարարականները օձի խայթոցի բուժման համար խորհուրդ են տալիս չլվանալ վերքը։ Թույնի հետքերը մաշկի կամ վիրակապի վրա կարող են օգտագործվել՝ համակցելով մյուս տվյալների հետ օձի տեսակը ճշտելու համար։ Սա արագացնում է տարբերակումը և հակաթույնի նշանակումը տուժածին առաջին օգնության ժամանակ ։
Ճնշող վիրակապ
2018 թվականի դրությամբ, կլինիկական ապացույցներ ճնշող վիրակապի օգտագործման ժամանակ էլաստիկ բանդաժների օգտագործումը սահմանափակ է ։ Դա խորհուրդ է տրվում խայթոցների ժամանակ, որոնք տեղի են ունենում Ավստրալիայում(ասպիդների դեպքում որոնց թույնը նեյրոտոքսիկ է) ։ Այն խորհուրդ չի տրվում կատարել այն խայթոցների ժամանակ, երբ թույնը նեյրոտոքսիկ չէ, ինչպես օրինակ Հյուսիսային Ամերիկայում և աշխարհի այլ շրջաններում ։ Բրիտանական ուղեցույները խորհուրդ են տալիս տեղադրել ճնշող վիրակապ բոլոր դեպքերում, երբ օձի տեսակը հայտնի չէ ։
Ճնշող վիրկապի խնդիրը դա թույնի պահպանումն է խայթված վերջույթի շրջանում և ավշային համակարգով նրա հոսքի խոչընդոտումը դեպի այլ կենսական օրգաններ։ Այս բուժումը ունի երկու բաղադրիչ՝ ճնշում՝ ավշային հոսքը դադարեցնելու համար և խայթված վերջույթի անշարժացում ՝ կմախքային մկանների մխոցային ֆունկցիան դադարացնելու համար։
Հակաթույն
Մինչև հակաթույների հայտնաբերումը, որոշ տեսակի օձերի խայթոցները գրեթե միշտ մահացու են եղել ։ Չնայած անհետաձգելի բուժման հսկայական առաջընթացին, հակաթույնը հաճախ մնում է օձի խայթոցից թունավորման բուժման միակ արդյունավետ միջոցը։ Առաջին հակաթույնը մշակվել է 1895 թվականին ֆրանսիացի բժիշկ Ալբերտ Կալմետի կողմից` հնդկական կոբրայի խայթոցների բուժման համար։ Հակաթույնը ստանում են կենդանիներին ( սովորաբար ձիերին կամ ոչխարներին) քիչ քանակության թույնի ներմուծման միջոցով` իմունային համակարգի ռեակցիայի խթանման նպատակով։ Ստացված հակամարմինները այնուհետև անջատում են կենդանու արյունից։
Հակաթույնը մարդուն ներարկվում է ներերակային ճանապարհով և ազդում է թունավոր ֆերմենտների կապման և վնասազերծման ճանապարհով։ Այն չի կարող վերացնել թույնից առաջացած ախտահարումները, այդ պատճառով հակաթույնով բուժումը պետք է հնարավորինս շուտ իրականացնել։ Ժամանակակից հակաթույները սովորաբար պոլիվալենտ են, ինչը դրանց արդյունավետ է դարձնում շատ տեսակի օձերի թույների դեմ։ Հակաթույն արտադրող դեղագործական կազմակերպությունները ուղղում են իրենց արտադրանքը որոշակի շրջանում ապրող տեսակների դեմ։ Չնայած որոշ մարդկանց մոտ հակաթույնի հետևանքով կարող են դրսևորվել ծանր կողմնակի ազդեցություններ, ինչպիսիք են անաֆիլաքսիան, որը արտակարգ իրավիճակներում սովորաբար բուժման ենթակա է, հետևաբար վնասը գերազանցում է հակաթույնի տված օգուտին։ Ադրենալինի (էպինեֆրինի) կիրառումը հակաթույնի ներմուծումից առաջ, դրա կողմնակի ազդեցությունների կանխարգելման համար կարող է խելամիտ լինել, եթե դրանք հաճախակի են դրսևորվում ։ Հակահիստամինային դեղերը, ըստ երևույթին, չեն ցուցաբերում ոչ մի դրական ազդեցություն` կողմնակի երևույթների կանխարգելման հարցում ։
Հնաձև
Նշված բուժումները, որոնք ժամանակին խորհուրդ էին տրվում, համարվում են ոչ օգտակար կամ վնասակար, ներառյալ լարանը, կտրվածքը, արտածծումը, սառեցումը կամ էլեկտրահարումը ։ Այն դեպքերը երբ այս ամենը ենթադրյալ օգուտ է տվել կարող է լինել չոր խայթոցի ժամանակ։
Ծայրահեղ դեպքերում, հեռու տեղերում, այս սխալ պատկերացումները բուժման մասինբերել են ծանր վնասվածքների քան առաջացել էր օձի առաջնակի խայթելուց։ Դեպքի ամենավատ ընթացքը, երբ տեղադրված է ձիգ լարան վերջույթի վրա, դադարած արյունահոսությունով։ Այն ժամանակ երբ տուժածը վերջնականապես հասնում է բուժհաստատություն՝ նրա վերջույթը անդամահատման ենթակա է դառնում։
Համաճարակաբանություն
Օձի խայթոցների քանակը տատանվում են 1․2 մինչև 5․5 միլիոնի սահմաններում, թունավորումները՝ 421,000-2,5մլն, իսկ մահացու դեպքերը՝ 20,000-125,000 սահմաններում ։ Քանի որ աշխարհի շատ երկրներում հաշվետվությունը պարտադիր չէ՝ օձերի խայթոցների հաճախականության մասին տվյալները ճշգրիտ չեն ։ Խայթված մարդկանց մոտ տեղի է ունենում հյուսվածքների շարունակական ախտահարում, որը պայմանավորված է թույնով, ինչն էլ բերում է հաշմանդամության ։ Օձերի խայթոցների հետևանքով թունավորումները և մահացու դեպքերը մեծ մասամբ հանդիպում են Հարավային Ասիայում, Հարավարևելյան Ասիայում և Ենթասահարական Աֆրիկայում, ընդ որում բոլոր երկրներից Հնդկաստանում դիտվում է օձերի խայթոցներից առավելագույն քանակության մահացու դեպքեր ։
Ամբողջ աշխարհում օձերի խայթոցների դեպքերը ավելի շատ հանդիպում են ամառվա ամիսներին, երբ օձերը ակտիվ են, իսկ մարդիկ դրսում ։ Գյուղատնտեսական և արևադարձային շրջաններում հայտնում են օձերի խայթոցների ավելի շատ դեպքերի մասին` այլ վայրերի հետ համեմատած ։ Միացյալ Նահանգներում խայթվածները հիմնականում 17-27 տարեկան տղամարդիկ են ։ Երեխաները և տարեց մարդիկ հաճախ մահանում են  ։
Հասարակություն և մշակույթ
Օձերին և՛ պաշտել են, և՛ երկրպագել, և՛ դրանցից վախեցել են վաղ քաղաքակրթությունները։ Հնադարում՝ դեռևս 13-րդ դինաստիայում Բրուքլինյան պապիրուսներում եգիպտացիները արձանագրել են օձերի խայթոցների բուժման համար նախատեսված մեթոդներ, որոնք ներառում են ներկայումս տարածաշրջանում տարածված նվազագույնը 7 թունավոր տեսակներ, օրինակ` եղջերավոր իժ ։ Հուդայականությունում Նեհուշտանը համարվել է ձող, որի վրա ամրացված է եղել պղնձե օձ։ Առարկան դիտվում էր որպես աստվածային լիազորություններով օժտված Աստծո գործիք, որը կարող էր բուժել հրեաներին թունավոր օձի խայթոցի ժամանակ, երբ Եգիպտոսից արտագաղթելուց հետո նրանք թափառում էին անապատում։ Նրանք բուժվում էին միայն նայելով Մովսեսի ձեռքի առարկային։
Պատմականորեն, օձերի խայթոցները որոշ մշակույթներում համարվում էին մահապատժի միջոց։ Միջնադարյան Եվրոպայում մահապատժի տեսակներից է եղել նետել մարդկանց օձերով փոսը, թողնելով մարդկանց մահանալու բազմաթիվ թունավոր խայթոցներից։ Պատժի տվյալ ձևը տարածված է եղել Հարավային Հանում` Չինաստանի 5 դինաստիաների և 10 թագավորությունների շրջանի ժամանակ և Հնդկաստանում ։ Օձերի խայթոցները նաև կիրառվել են որպես ինքնասպանության տեսակ; նախ և առաջ եգիպտացի թագուհի Կլեոպատրա VII-ի կողմից, որը ինչպես տեղեկացվում է, մահացել է ասպիդի խայթոցից` հավանաբար եգիպտական կոբրայի` Մարկ Էնտոնի մահվան լուրը լսելուց հետո ։
Այլ կենդանիներ
Միևնույն բնական միջավայրում հանդիպող որոշ կենդանիներ օձի թույնի նկատմամբ ձեռք են բերել իմունիտետ ։ Տվյալ դեպքերը արձանագրվել են նաև մարդկանց շրջանում ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Կենդանիների հարձակումներ Կատեգորիա:Անհետաձգելի բուժօգնություն Կատեգորիա:Թունավոր օձեր Կատեգորիա:Արևադարձային հիվանդություններ
Ռոզենթալի էֆեկտ
Ռոզենթալի էֆեկտ կամ Պիգմալիոնի էֆեկտ, (Rosenthal effect կամ Pygmalion effect), փորձարկողի կողմնակալության էֆեկտ , սոցիալական հոգեբանական ֆենոմեն, ըստ որի անձի գործողությունների բնույթը հիմնականում պայմանավորված է իր մարգարեությունը իրականացած տեսնելու սպասելիքներով և շրջապատի արձագանքների մեկնաբանությամբ, որն էլ հրահրում է մարգարեության ինքնաիրականացում։ Այսինքն, եթե մարդը նախապես կողմնորոշված է որևէ կարծիքի նկատմամբ, ապա նա իր վարքագծով ձգտում է հաստատել այդ կողմնորոշումը։
Սա մեկն է ներքին վավերականությանը սպառնացող գործոններից, որը սերտորեն կապված է հետազոտողի հատկությունների հետ։ Պայմանավորված է փորձարարի հոգեկան ինքնակարգավորման անգիտակցականի մակարդակով։ Կարող է ի հայտ գալ ցանկացած գիտության մեջ և ուսումնասիրության կամ գիտափորձի ցանկացած փուլում՝ անցկացման, արդյունքների մշակման, դրանց մեկնաբանման ընթացքում և այլն։
Փորձարարը, որը վստահում է հիպոթեզին կամ ինֆորմացիայի հավաստիությանը, ակամայից այնպես է գործում, որպեսզի իր ստացած արդյունքները հաստատեն հիպոթեզը։ Ամերիկյան հոգեբան Ռոբերտ Ռոզենթալը (Robert Rosenthal) այդ երևույթն անվանել է «Պիգմալիոնի էֆեկտ»՝ զուգահեռներ անցկացնելով հին հունական դիցաբանական հերոս Պիգմալիոնի կերպարի հետ։
Նմանատիպ մեխանիզմով է գործում արտապատկերային նույնականացումը (հոգեվերլուծության մեջ)։
Անվանում
Պիգմալիոնի էֆեկտ տերմինը վերցված է Բերնարդ Շոուի «Պիգմալիոն» կատակերգական պիեսից (1912): Այն կիրառվում է որպես ինքնաիրականացվող մարգարեության հոմանիշ։ Ռոբերտ Ռոզենթալն ու Լենոր Ջեկոբսոնն այն կիրառել են աշակերտի առաջադիմության վրա (Գալաթեայի էֆեկտ) ուսուցչի ունեցած սպասելիքների (Պիգմալիոնի էֆեկտ) ազդեցությունը նկարագրող իրենց գրքում ։ Բերնարդ Շոուն պիեսը գրել է Հին հունական դիցաբանական հերոս, Կիպրոսի կնատյաց արքա Պիգմալիոնի մասին առասպելի ենթատեքստով. Պիգմալիոնը փղոսկրից կերտեց չնաշխարհիկ աղջկա արձան։ Նա հիացավ իր կերտածով։ Անունը դրեց Գալաթեա և որքան հիացավ, այնքան ավելի շատ արժանիքներ նկատեց ու սիրահարվեց նրան։ Պիգմալիոնը Գալաթեային վերաբերվում էր որպես կնոջ, շոյում էր, համբուրում, սիրո խոսքեր ասում, թանկարժեք զգեստներ հագցնում։ Նա Աֆրոդիտեին խնդրեց իրեն Գալաթեայի նման կին պարգևել։ Սիրո աստվածուհին, զգացվելով այդ նվիրումից ու սիրուց, Գալաթեային կենդանություն տվեց («մետամորֆոզ») ։ Պիգմալիոնն ամուսնացավ նրա հետ և ունեցավ այնպիսի կին, ինչպիսին ուզում էր ։ Ըստ Բերնարդ Շոուի «Պիգմալիոնը» պիեսի՝ լեզվաբանության պրոֆեսոր Հենրի Հիգինսը գնդապետ Պիգերինգի հետ գրազ է գալիս, որ գռեհիկ ծաղկավաճառուհի Էլիզա Դուլիթլին բարձրաշխարհիկ դքսուհի կդարձնի։ Դա հաջողվում է, և Հիգինսը սիրահարվում է իր ստեղծած կերպարին  ։ Պիեսում Պիգմալիոնի մասին որևէ հիշատակում չկա։ Դրա մասին հեղինակը խոսում է վերջաբանում, որը նա գրել է ավելի ուշ, երբ պիեսը պատրաստել է տպագրության։ Սակայն խոսքի ուժի գաղափարը սկսվում է հենց վերնագրից, որը հին հունական դիցաբանական պատմություն տեսնելու ակնկալիքներ է առաջացնում։ Ընթերցողը կամ հանդիսատեսը ողջ ընթացքում փնտրում է հերոսին՝ Պիգմալիոնին։ Առաջանում է հուսախաբության էֆեկտ, որը պայմանավորված է մարդու մտածողության գործընթացի հոգեբանությամբ. մարդը որևէ տեղեկատվություն ստանալուց հետո իր մտքում ակնթարթորեն կառուցում է փոխկապակցված գործողությունների որոշակի շարք։ Սակայն եթե այդ ֆոնի վրա որևէ անհավանական տարր է ի հայտ գալիս, ապա անընդհատությունը խախտվում է, և մարդը միացնում է գիտակցությունը, ջանքեր է գործադրում այն հասկանալու համար, փլվում են կաղապարները, մտածողության կարծրատիպերը, կարծիքների և ավանդույթների դոգմայականությունը ։
Ռոզենթալի գիտափորձ
Ամերիկյան հոգեբան Ռոզենթալը առնետների հետ կատարած գիտափորձով հիմնավորել է Պիգմալիոնի էֆեկտի ազդեցությունը։ Ռոզենթալը մասնակիցներին (փորձարկվողներին) որոշակի աշխատանք էր հանձնարարել (գիտափորձ) կապված առնետների պոպուլյացիայի հետ։ Պետք է հետևեին առնետների վարքը լաբիրինթոսում։ Մի դեպքում մասնակցին ասում էին, որ առնետը խելացի է, իսկ մյուս դեպքում՝ հիմար է։ Արդյունքները հաստատեցին այդ պնդումները։ Պարզվեց, որ խելացի առնետի հետ գործ ունեցած մասնակիցը նրա հետ մեղմ էր վարվում, շոյում էր նրան՝ այդպիսով լրացուցիչ նպաստավոր պայմաններ ստեղծելով լաբիրինթոսով անցնելու համար։ Փորձնական հաստատում ստացած Պիգմալիոնի էֆեկտն ստացավ Ռոզենթալի էֆեկտ անվանումը։
Աշակերտների IQ որոշող գիտափորձ
1965 թվականին Ռոզենթալը և Ջակոբսոնը նմանատիպ գիտափորձ իրականացրին դպրոցում, որտեղ փորձարկման ենթարկվեցին ուսուցիչները։ Հետազոտությունը իրականացվում էր 18 դասարաններում միաժամանակ։ Նրանք ուսուցիչներին տեղեկացրին, որ որոշ աշակերտներ առանձնահատուկ ընդունակություններ ունեն, ուղղակի դեռևս իրենց չեն բացահայտել, պետք է ուշադիր լինել նրանց նկատմամբ և նրանց ընդունակություններն ի հայտ կգան։ Ուսուցիչները նախկինում չէին նկատել նրանց ընդունակությունները, սակայն վստահեցին գիտնականների կարծիքին։ 8 ամիս անց պարզվեց, որ ընդունակ (նույնքան, ինչքան առնետները) աշակերտներն առավել բարձր արդյունքներ ցույց տվեցին, քան անընդունակները ։
Արդյունքներից եզրակացություն արվեց, որ հատկապես տարրական դասարանցիների առաջադիմության վրա կարևոր ազդեցություն են ունենում ուսուցչի սպասելիքները աշակերտից։ Ուսուցչի ուշադրությունը և տրամադրությունը դրականորեն է ազդում առաջադիմության վրա, և ուսուցիչն իր դրական նախատրամադրվածությամբ, առանց դասավանդման մեթոդաբանության փոփոխության, աշակերտին խրախուսելու միջոցով կարող է ոչ միայն օգնել աշակերտին դժվարությունները հաղթահարելու հարցում, այլ նույնիսկ բուժել։
Համակրանքի փորձարկում
Օրինակ, ինքնաիրականացվող մարգարեությունը կարող է հանգեցնել համակրանքի։ Ռեբեկա Կյորտիսը և Քիմ Միլլերը ներկայացրել են այդ գործընթացը և կատարել են հետևյալ փորձարկումը։ Քոլեջի մի խումբ ուսանողների, որոնք բոլորն իրար անծանոթ էին, բաժանել են զույգերի։ Յուրաքանչյուր զույգից պատահականության սկզբունքով ընտրել են մեկին, որին հատուկ տեղեկություն են հայտնել մյուսի մասին. ընտրված ուսանողների մի մասին հայտնել են, որ զուգընկերը համակրում է իրեն, իսկ մյուս մասին, որ չի համակրում։
Այնուհետև զույգերին հնարավորություն են տվել հանդիպել և խոսել միմյանց հետ։ Ինչպես և կանխատեսում էին հետազոտողները, այն ուսանողները, որոնց հայտնի էր, որ դուր են գալիս իրենց զույգին, ավելի համակրելի վարք էին ցուցաբերում դիմացինի նկատմամբ, առավել անկեղծ էին, քննարկվող հարցերի վերաբերյալ ավելի քիչ էին չհամաձայնվելու դեպքերը և ընդհանուր առմամբ նրանց շփումն ավելի հաճելի և սրտամոտ էր, քան այն ուսանողներինը, ովքեր կարծում էին, որ իրենց զույգին դուր չեն գալիս։ Դեռ ավելին, նրանք, ովքեր կարծում էին, որ դուր են գալիս իրենց զույգին, իսկապես ավելի շատ էին արժանանում դիմացինի համակրանքին, քան նրանք, ովքեր կարծում էին, որ զույգը հակակրանք չի զգում իրենց նկատմամբ։ Այսինքն զուգընկերները այլ մարդու վարքը պատճենելու միտում էին դրսևորում։
Խելացի Հանսի էֆեկտ
Ռոզենթալի մեթոդիկայով մարդկանց հոգեբանությունն ուսումնասիրելուց գրեթե կես դար առաջ կենդանիների համեմատական հոգեբանության ուսումնասիրության գործում էական նշանակություն է ունեցել Խելացի Հանսի էֆեկտի բացահայտումը։ Խելացի Հանսը մաթեմատիկայի ուսուցիչ, գերմանացի Վիլհելմ ֆոն Օստինի ձին էր, որը կարողանում էր հաշվել, թվաբանական զանազան գործողություններ կատարել, գերմաներեն կարդալ։ Բոլոր հարցերին պատասխանում էր սմբակների դոփյունների քանակով։ Հանսի համբավը Գերմանիայից Ամերիկա հասավ, նրա մասին հոդված լույս տեսավ New York Times-ում։ Նրա ֆենոմենը բացահայտելու համար ձևավորվեց Հանսի հանձնաժողով (1904), որը գլխավորում էր գերմանացի հոգեբան, փիլիսոփա, երաժշտական տեսաբան Կարլ Շտումպֆը (Friedrich Carl Stumpf (1846-1936)), որից հետո նրա աշակերտ Օսկար Պֆունգստը։ Պարզվեց, որ իրոք, Հանսը պատասխանները տալիս էր տիրոջ կողմից առանց որևէ խաբեություն կիրառելու, սակայն Հանսը հիմնականում ճիշտ էր պատասխանում, երբ տեսնում էր հարց տվողին և, եթե վերջինս գիտեր հարցի պատասխանը (89 %)։ Երկարատև ուսումնասիրություններից հետո Պֆունգստը եզրակացություն արեց, որ հարց տվողն ակամայից որոշակի ազդանշաններ է փոխանցում պատասխանողին և որքան էլ որ ցանկանում է զերծ մնալ դրանից, այնուամենայնիվ ազդանշանները ճնշել ամբողջությամբ չի հաջողվում ։
Փորձարարի կողմնակալության էֆեկտ
Իր տեսության ապացույցներով հետաքրքրված հետազոտողի ազդեցությունը չեզոքացնելու համար պետք է գիտափորձի մեջ ընդգրկել այլ գիտնականների, որոնք նպատակներին և տեսությանը տեղյակ չեն։ Նաև տեղին կլինի, եթե հետազոտության արդյունքները ստուգվեն այլ՝ հեղինակի հիպոթեզի նկատմամբ քննադատորեն տրամադրված մասնագետների կողմից։
Պիգմալիոնի էֆեկտով պայմանավորված սխալներ
Փորձարարով պայմանավորված արտեֆակտները չեզոքացնելու համար անհրաժեշտ է ավելացնել հետազոտողների թիվը, հետևել նրանց վարքին, հատուկ ուսուցում անցկացնել, չներկայացնել հիմնական հիպոթեզը, հնարավորինս նվազագույնի հասցնել փորձարկողի և փորձարկվողի անձնական շփումները։
Պիգմալիոնի էֆեկտը կառավարման ոլորտում
Հուսադրման ազդեցությունը հայտնի է բժիշկներին, մանկավարժներին և բոլոր այն մասնագետներին, որոնց աշխատանքը կապված է մարդկանց հետ։ 1988 թվականին Սթերլինգ Լիվինգսթոնը Harvard Business Review ամերիկյան հանրահայտ բիզնես-ամսագրում հրապարակել է «Պիգմալիոնի էֆեկտը կառավարման համակարգում» հոդված, որը կիրառվում է որոշ բիզնես դպրոցների դասավանդման ծրագրերում։ Լիվինգսթոնը հիմնավորել է աշխատակցի ցուցանիշների վրա գործատուի սպասելիքների անգնահատելի ազդեցությունը։ Գալաթեայի և Պիգմալիոնի էֆեկտները հիմնարար սկզբունքներ են, որոնք ֆինանսական միջոցներ չեն պահանջում և սպասելիքների արդյունավետ իրականացման և դրանց բարելավման գործում անփոխարինելի դեր կարող են ունենալ։ Պիգմալիոնի էֆեկտը նա ներկայացրել է հետևյալ ընդհանուր գծերով. Սա մանիպուլյացիա չէ, քանի որ եթե ղեկավարը վստահ չէ տվյալ աշխատանքը կատարելու աշխատակցի հնարավորությունների վրա, կամ կարծում է, որ նա վատ կաշխատի, ապա գործնականում չի կարող թաքցնել իր սպասելիքները, քանի որ այդ տեղեկատվությունը, որպես կանոն, միտումնավոր կամ որևէ գիտակցված գործողություններով չի փոխանցվում։ Առաջին հայացքից պարզունակ թվացող արտահայտությունները իրականում մոգական ազդեցություն են գործում, հատկապես երբ ուղեկցվում են ոչ վերբալ հաղորդակցությամբ (կեցվածք, ձայն ժեստ և այլն)։ Ըստ էության մենեջերը Պիգմալիոն է։ Եթե նա մեծ սպասելիքներ ունի իր աշխատակիցներից, ապա նրանց ինքնագնահատականը կաճի, ընդունակությունները կզարգանան, աշխատանքի արդյունավետությունը բարձր մակարդակի կհասնի։ Այդ պատճառով լավ մենեջերի խնդիրն է աշխատակցին սեփական ուժերի նկատմամբ վստահություն և հավատ ներշնչել ։
Դրական սպասելիքներ ներշնչելու ուղիներ
Լավ մենեջերը կամ ղեկավարը կարող է բարձրացնել աշխատակցի ինքնագնահատականը հետևյալ կերպ.
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հոգեբանական գիտափորձեր Կատեգորիա:Սոցիալական հոգեբանություն Կատեգորիա:Փորձարարական հոգեբանություն Կատեգորիա:Հոգեբանության մեթոդներ
Հաջողություն (մուլտֆիլմ)
Հաջողություն (Везуха!), «ՄետրոնոմՖիլմ» ստուդիայի ռուսական անիմացիոն մուլտֆիլմը։ Կազմված է 69 սերիաներից, որոնցից յուրաքանչյուրի տևողությունը 5-6 րոպե է։ Գեղարվեստական ղեկավարը Իվան Մաքսիմովն է։ Մուլտսերիալն ստեղծվել է ըստ ժամանակակից մանկական հեղինակների` Մարինա Մոկսվինայի, Արթուր Գիվարգիզովի, Սերգեյ Սեդովի, Նատալյա Եվդոկիմովայի ստեղծագործությունների մոտիվների ։
Նախագծի պատմություն
2012 թվականի դեկտեմբերի 14-ին «Հաջողություն» նախագիծը թողարկվել է DVD երկու տեսաերիզներով` «Իմ շունը սիրում է ջազ» և «Սուպեր, սուպեր, սուպեր տղա» անվանումներով, որը թողարկվել է «Мистерия Звука» ընկերության կողմից։
Սյուժե
«Հաջողություն» մուլտսերիալը պատմում է Զեմինների արտասովոր ընտանիքի մասին, որը կազմված է մայրիկից, հայրիկից, տատիկից, Տիմոֆեյ անունով որդուց, Կիտ մականունով շնից և Վանյա անունով ծաղիկից։ Նրանցից ամեն մեկն ունի իր տարօրինակությունները. հայրիկը խոսում է կակտուսի հետ, մայրիկը շերեփով նվագում է սղոցի վրա, Տիմոֆեյը վերածվում է սուպերհերոսի, իսկ Կիտն ունի ձկան պոչ։ Բայց այդ ամենի հետ նրանք ապրում են սովորական կյանքով. հայրիկը գնում է աշխատանքի, Տիմոֆեյը` դպրոց, իսկ շունը ոջիլ ունի։ Սակայն շարքային պատահարները երբեմն անսպասելի հետևանքներ են ունենում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:2010 մուլտֆիլմեր Կատեգորիա:Մուլտֆիլմեր երեխաների մասին
Գորա
Գորա (կյուրեղագիր՝ Гора), աշխարհագրական տարածաշրջան հարավային Կոսովոյում, հյուսիսարևելյան Ալբանիայում և հյուսիսարևմտյան Մակեդոնիայում, որտեղ բնակվում են ալբանացիներ, էթնիկ մակեդոնացիներ, բոսնիացիներ, բուլղարացիներ, գորաններ և թուրքեր։ «Գորա» անունը սլավոնական բառ է, որը նշանակում է «լեռ» կամ «անտառ»։
Գորայի արևմուտքում գտնվում է Լումե շրջանը, որ տարածվում է ինչպես Կոսովոյում, այնպես էլ Ալբանիայում ։
Պատմություն
1591 թվականին Օսմանյան գրանցման համաձայն՝ Գորայում բնակվում էին բացառապես սերբեր, իսկ հյուսիսում գտնվող Օպոլյեում՝ ալբանացիներ ։
Ալբանիա
Գորայի՝ Ալբանիային պատկանող տարածքում տեղակայված են գորաններով բնակեցված տասը գյուղեր՝ Զապոդ, Պակիշտ, Օրսիքել, Կոշարիշտ, Չերնալևե, Օրգյոստ, Օրշեկե, Բորյե, Նովոսեյ և Շիշտևաց ։
Համաձայն 2011 թվականին անցկացված մարդահամարի վիճելի տվյալների՝ Շիշտևացի բնակչության 2/3-ից քիչ ավելին ճանաչվել են ալբանացիներ, 7,7% -ը՝ մակեդոնացիներ։ Զապոդ մունիցիպալիտետի բնակչության 79%-ը ճանաչվել են ալբանացիներ, 11,7%-ը՝ մակեդոնացիներ ։
Կոսովո
Գորայի՝ Կոսովոյին պատկանող տարածքում տեղակայված են 19 գյուղեր` Բաչկա, Բրոդ, Վրանիշտե, Գլոբոչնիցա, Գորնյա Ռապչա, Գորնյի Կրստակ, Դիկանս, Դոնյա Ռապչա, Դոնյի Կրստակ, Դրագաշ, Զլի Պոտոկ, Կրուշևո, Կուկուլյանե, Լյեշտանե, Լյուբոշտե, Մլիկե, Օրչուշա, Ռադեշա և Ռեստելիկա ։
1991 թվականի մարդահամարի տվյալներով՝ Գորայի մունիցիպալիտետի բնակչության կազմում ընդգրկված են՝
Կոսովոյի գորանները հայտարարել են, որ ցանկանում են կազմել Գորայի մունիցիպալիտետը (որը միացվել է ալբանացիներով բնակեցված Օպոլիեի հետ և կազմել Դրագաշ մունիցիպալիտետը, որտեղ մեծամասնություն են կազմում ալբանացիները) միացվի Սերբական մունիցիպալիտետների միությանը։ 2013 թվականի նոյեմբերի 3-ին բնակչության 70%-ը քվեարկել է հօգուտ Գորանի մունիցիպալիտետի ստեղծման Սերբական մունիցիպալիտետների միության կազմում՝ ըստ գորանների քաղաքական առաջնորդ Սաֆեթ Քուշիի ։
Մակեդոնիայի Հանրապետություն
Մակեդոնիայի Հանրապետությունում կան գորաններով բնակեցված երկու գյուղեր՝ Ելովյանե և Ուրվիչ, որոնք գտնվում են Պոլո շրջանում, որ տեղակայված է Գորայի հարևանությամբ ։ 2001 թվականին անցկաված Մակեդոնիայի մարդահամարի ժամանակ Ելովյանեի բնակչության մեծ մասն իրենց հայտարարել են թուրքեր 90%, իսկ Ուրվիչի բնակիչները՝ թուրքեր (85%) և ալբանացիներ (15%) ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Կոսովոյի աշխարհագրություն
Հայաստանը հին քարի դարի շրջափուլում
Հայաստանը հին քարի դարի շրջափուլում, 2.6 միլիոն տարի մեզանից առաջ, այսուհետ՝ մ.տ.մ.ա., արևելյան Աֆրիկայում բնակվող Homo habilis կոչվող մարդամնան էակները գետաքարերի եզրերը բեկոտելով պատրաստել են chopper կոչվող հնագույն քարե գործիքներ։ Այս պահից սկզբնավորվում է ստորին հին քարի դարի մշակույթը։ Հայկական լեռնաշխարհի բազմազան լանդշաֆտը բացառիկ նպաստավոր էր հին քարե դարի Homo տեսակի մարդանման էակների բնակության համար։ Այստեղ առկա էին քարե գործիքների պատրաստման անհրաժեշտ հումք՝ անդեզիտ, դացիտ, վանակատ, ինչպես նաև որսի կենդանիների ու բուսական սննդի, այդ թվում՝ հացազգիների առատ տեսականի, անհամար քաղցրահամ աղբյուրներ, գետեր ու գետակներ, որոնք լեռնաշխարհի ցանկացած վայրում ապահովում էին խմելու ջրի պահանջարկը։
Գտածոներ
Վերջին տասնամյակներում Հայաստանի Հանրապետության հյուսիսային մարզերում բացահայտել են վաղ հին քարի դարի մի քանի տասնյակ վայրեր (Սև խաչ, Կուրթան և այլն) և քարե գործիքների հնագույն հավաքածուներ (օլդովանյան և աշելյան տիպերի չոպերներ, սրածայրեր, երկկողմ հարդարումով ձեռքի զանգվածեղ հատիչներ)։ Ուրան-արճճային իզոտոպային տարրալուծման արդյունքները վկայում են, որ վաղաշելյան մշակութային շերտերի բացարձակ տարիքը՝ 1,85-1,77 մ.տ.մ.ա.: Սրանք Եվրասիայի ընդարձակ տարածաշրջանում Homo erectus-ի գործունեության հնագույն վկայություններից են։ Ուշ աշելյան ժամանակաշրջանի (500-300 հազար տարի մեզանից առաջ, այսուհետ՝ հ.տ.մ.ա.) Հայաստանում հայտնաբերվել է վանակատի և դացիտի բնակտորների երկկողմ հարդարումից պատրաստված տերևաձև, սրածայր, համաչափ եզրերով, հիմքի հաստ մասը մարդու ափին հարմարեցված խոշոր գործիքների (biface)՝ ձեռքի հատիչների հավաքածուներ։ Հայաստանի հյուսիսում, հրաբխածին Ջավախքի լեռնաշղթայի նախալեռնային գոտում բացահայտվել է հին քարի դարի շուրջ 30 հնավայր՝ Բլագոդարնոյե, Նորամուտ և այլն, որոնցից մեկում հավաստվել է մշակութային շերտ, որը պարունակում էր ոչ միայն ձեռքի հատիչներ, այլև դրանց պատրաստուկների ամբողջ հավաքածուն՝ միջուկներ, ցլեպներ, շեղբեր, մանր գործիքներ, որոնք վկայում են տեղում գործիքներ պատրաստելու ամբողջական ցիկլի մասին։ Դացիտից պատրաստված աշելյան ձեռքի հատիչների կանոնավոր ձևերը, լայնական նուրբ կտրվածքները և բանող եզրերի խնամքով հարդարումը վկայում են, որ դրանց հիմնական խումբը վերաբերում է ուշ աշելյան ժամանակաշրջանին (500-250 հ.տ.մ.ա.) : Ուշ աշելյան գտածոներ բացահայտվել են նաև Հրազդանի ավազանում (Արզնի, Նուռնուս, Սատանի դար, Երկար բլուր, Գութանասար, Ջրաբեր, Հատիս և այլն), Արտին լեռան և Արագածի լեռնազանգվածի հարավ-արևմտյան լանջերին (Սատանի-դար, Դաշտադեմ)։ Ուշ աշելյան և միջին հին քարի դարի (250-40 հ.տ.մ.ա.) Հայաստանում հայտնաբերված մարդանման էակներից ամենազարգացածի՝ նեանդերթալցու պատրաստած գործիքների քանակը հասնում է հազարների։ Ստորին քարի դարի միջին փուլում    նեանդերթալյան մարդը բնակվել է գետերի մերձակա քարայրներում (Երևան 1, Լուսակերտ 1-2, Արզնի, Հովք, Կալավան, Աղիտու և այլն) և բարձրադիր սարահարթերում (Արագածի հարավային լանջեր՝ Դաշտադեմ, Արտենի, Սյունիքում՝ Ամուլ սարի ստորոտ և այլուր)։ Պատմամշակութային ժառանգության գիտահետազոտական կենտրոնի արշավախումբը 2012-2021 թթ. ուշ աշելյան բիֆասներ է հայտնաբերել Հայաստանի Հանրապետության հարավում՝ Սյունիքի մարզում, Որոտանի ակունքներում, ծովի մակարդակից 2200-2300 մ բարձրությամբ սարահարթում։ Շուրջ 5 կմ երկարությամբ և 2-3 կմ լայնությամբ սարավանդի ամբողջ տարածքում սփռված են ուշ աշելյան, միջին և վերին հին քարի դարին բնորոշ տասնյակ հազարավոր վանակատի միջուկներ, գործիքներ, ցլեպներ և բեկորներ։ Հայաստանն այն վայրերից է, որտեղ 120-100 հ.տ.մ.ա. տեղի են ունենում մարդագոյացման գործընթացներ (Նոր Գեղի 1, Աղավնատուն, Բագրատաշեն)։ Ուշ քարի դարում՝ 60-40 հ.տ.մ.ա., բանկեցվում են մի շարք քարանձավներ (Երևան 1, Լուսակերտ, Բարոժ)։ Վերջին՝ վյուրմյան սառցադաշտային ժամանակաշրջանում Հայկական լեռնաշխարհում եղել են խստաշունչ կլիմայական պայմաններ, որոնց հետևանքով մարդու՝ Homo Sapiens-ի գործունեության հետքերը փոքրաքանակ են (Աղիտու – 35-24 հ.տ.մ.ա. և Կալավան 1 – 18-16 հ.տ.մ.ա.) :
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայաստանի Հանրապետության պատմություն Կատեգորիա:Քարի դար
Ռոբինզոնադա
Ռոբինզոնադա, արկածային գրականության և կինոյի ենթաժանր, որը Դանիել Դեֆոյի «Ռոբինզոն Կրուզո» (1719) վեպի օրինակով ներկայացնում է մեկ կամ մի քանի մարդու կյանքն անմարդաբնակ կղզում։
Պատմություն
Լուսավորության դարաշրջանում Դանիել Դեֆոյի վեպի վայելած ժողովրդականության մասին է վկայում այն հանգամանքը, որ միայն գերմաներենով 1760 թվականի դրությամբ մատենագիր Կոխը հաշվել է առնվազն քառասուն ռոբինզոնադա ։ Տերմինն առաջին անգամ օգտագործել է Յոհան Գոթֆրիդ Շնաբելը «Ֆելզենբուրգ կղզին» (1731) փիլիսոփայական ուտոպիայի նախաբանում։
Անմարդաբնակ կղզում մարդու ապրելու թեման համաշխարհային գրականության մեջ արծարծվել է Դանիել Դեֆոյի վեպի հրատարակումից առաջ։ Հին եգիպտական «Հեքիաթ նավաբեկության ենթարկվածի մասին» երկում (շուրջ մ.թ.ա. 20-17-րդ դարեր) պատմվում է նավաբեկությունից հետո կղզի ընկած հերոսի արկածների մասին։ Այդ ստեղծագործությունն ընկած է համաշխարհային գրականության բախտախնդրական, արկածային ժանրի հիմքում ։ Արաբ հեղինակ Իբն Տուֆեյլը 12-րդ դարում նկարագրել է ծննդից ի վեր վայրի կղզում ապրած մարդու կյանքը։ Նմանատիպ դեպքեր են ներկայացված Լուկիանոսի «Ճշմարիտ պատմություն» և Վիլյամ Շեքսպիրի «Փոթորիկ» ստեղծագործություններում ։
Օրինակներ
Ավելի լայն իմաստով՝ ռոբինզանադա են այն բոոր ստեղծագործությունները, որոնցում պատկերված է «հասարակությունից դուրս առանձին մարդու» կյանքն ու արկածները ։ Այդպիսի մոտեցման դեպքում ռոբինզանադա են նաև «ջունգլիների երեխաների»՝ Մաուգլիի ու Տարզանի մասին պատմությունները, ինչպես նաև, օրինակ, Ալեքսիս Կիվիի «Յոթ եղբայրները» և Կնուտ Համսունի «Պանը»։
Ստեղծագործությունների օրինակներ.
Գիտաֆանտաստիկական ստեղծագործությունների շարքում գոյություն ունի «տիեզերական ռոբինզոնադա» ենթաժանրը.
Իրական ռոբինզոնադաներ
Ռոբինզոն Կրուզոն ունեցել է իրական նախատիպ՝ Ալեքսանդր Սելկիրկը, որն ստիպված է եղել ապրել անմարդաբնակ կղզում։
Ճապոնացի կապրալ Սյուիտի Յոկոին, որ չի ճանաչել Ճապոնիայի կապիտուլյացիան, ութ տարի միայնակ ապրել է Գուամ կղզում։
1772 թվականին Պետերբուրգում գերմաներենից ռուսերեն թարգմանությամբ հրատարակվել է Պիեռ Լուի Լերուայի գիրքը՝ հիմնված 1743-1749 թվականներին Գրումանտ կղզում ապրած պոմորների ռոբինզոնադայի վրա, որը կոչվել է «Փոթորկի կողմից դեպի Օստ Շպիցբերգենի կղզի քշված չորս ռուս նավաստիների արկածները, որտեղ նրանք ապրել են վեց տարի և երեք ամիս» («Приключения четырёх российских матрозов к острову Ост-Шпицбергену бурею принесённых, где они шесть лет и три месяца прожили»)։ Գիրքը վայելել է մեծ ժողովրդականություն Եվրոպայում և հրատարակվել նաև ֆրանսերեն, հոլանդերեն, իտալերեն և անգլերեն։
Գազանչյան
Գազանչյան, հայկական ազգանուն։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայկական ազգանուններ Կատեգորիա:Ազգանուններ այբբենական կարգով
(6697) Չելենտանո
(6697) Չելենտանո (Celentano), աստերոիդ աստերոիդների գոտու արտաքին մասում։ Հայտնաբերվել է 1987 թվականի ապրիլի 24-ին Զդենկա Վավրովայի կողմից Կլետում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 3,224886 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 3,0205 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,4293 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 2115,29 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,170189 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 11,59° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1987 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Զդենկա Վավրովայի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների գոտու արտաքին մասի աստերոիդներ
Ստարի Բիյազ
Ստարի Բիյազ (Старый Бияз, Иҫке Биәз), գյուղ Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Նուրիմանովսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2009 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 90 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Նուրիմանովսկի շրջանի բնակավայրեր
Խըռջիկ
Խըռջիկ, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Դիարբեքիրի վիլայեթի Լճեի գավառակում ։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Սերկևիլ (նկար)
Սերկևիլ (Айва), լենինգրադցի գեղանկարիչ Վիկտոր Տետերինի դեկորատիվ նատյուրմորտը (1922—1991), որի վրա պատկերված են սերկևիլի պտուղներ և թեյնիկ` արծաթե սկուտեղի վրա։
Պատմություն
Նկարը պատկերվել է 1966 թվականին, Տետերինի` դեպի Գուրզուֆ կատարած հերթական ճանապարհորդության ժամանակ։ «Սերկևիլ» նատյուրմորտը (երբեմն հիշատակվում է նաև որպես «Սերկևիլ և թեյնիկ» անունով) դարձել է նկարչի ամենանշանավոր աշխատանքներից մեկը, որով նշանավորվել է շրջադարձը նրա ստեղծագործության մեջ։ Աշխատանքի կոմպոզիցիայի լուծումը պարզ է, ուղիղ, ինչը միանգամայն համապատասխանում է «60-ականների» գեղագիտությանը։ Սերկևիլի պտուղները և արծաթե սկուտեղով թեյնիկը մոտեցված են հանդիսատեսին, գրավում են կտավի գրեթե ողջ մակերեսը։ Կոլորիտը հյութեղ է, դեկորատիվ, նկարն առանձնանում է լայնությամբ, բացությամբ և գեղանկարչական ընդհանրականության համարձակությամբ ։ Տետերինն առաջին անգամ կարողացել է, ինչպես ինքն է ասել, «հասկանալ Մատիսին», այսինքն, յուրացնել, սեփական մտահղացումների համար իրականացնել ֆրանսիական գեղանկարչության դեկորատիվ-պատկերավոր սկզբունքները, որոնք վաղուց էին հետաքրքրում նրան ։ «Սերկևիլի», ինչպես նաև` նույն ժամանակում պատկերված «Հարավային նատյուրմորտի», «Ձիթապտղի դաշտ», «Պատշգամբներով տունը» բնանկարների մեջ (բոլորը` 1966) առաջին անգամ ի հայտ են եկել նկարչի ինքնաարտահայտման ազատությունը, կատարման թեթևությունն ու գեղանկարի ազատագրումը։ Սերկևիլի պտուղները Տետերինի կողմից պատկերվել են գեղանկարչական արտառոց էներգիայով ։
Նատյուրմորտն առաջին անգամ ներկայացվել է 1972 թվականին, Լենինգրադում, լենինգրադցի 11 նկարիչների հետ, ՌԽՖՍՀ նկարիչների միության նոր ցուցասրահում ։ 1988 թվականին նկարը ցուցադրվել է ՌԽՖՍՀ նկարիչների միության Լենինգրադի բաժնի ցուցասրահներում` Վիկտոր Տետերինի և Եվգենյա Անտիպովայի ստեղծագործությունների համատեղ ցուցադրությանը ։
1997 թվականին նկարը ցուցադրվել է Նիկոլայ Նեկրասովի տուն-թանգարանում, «11-ի նկարիչների» ցուցահանդեսներում и «Памяти учителя», посвящённой творчеству ленинградских художников — воспитанников мастерской А. А. Осмёркина :
Վ. Տետերինի «Սերկևիլ և թեյնիկը» բազմիցս ներկայացվել է գրականության մեջ, մասնավորապես, «Անհայտ սոցռեալիզմ։ Լենինգրադյան դպրոց» (2007) և «Գեղանկարչության լենինգրադյան դպրոց։ Պատմության ակնարկներ» (2019) գրքերում ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1966 նկարներ Կատեգորիա:Մասնավոր հավաքածուներում գտնվող նկարներ
Ռայմոն Կոպա
Խաղացել է հետևյալ ակումբներում՝ «Անժե» (1949-1951 թվականներին), «Ռեյմս» (1951-1956, 1959-1967 թվականներին), «Ռեալ Մադրիդ» (1956-1959 թվականներին), իսկ Ֆրանսիայի ազգային հավաքականում խաղացել է 45 խաղ 1952-1962 թվականներին։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Ֆրանսիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Ռեալ Մադրիդի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Անժեի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ Կատեգորիա:Լա Լիգայի ֆուտբոլիստներ
Տուգոլեսկի Բոր
Տուգոլեսկի Բոր (Туголесский Бор), գյուղ Ռուսաստանի Մոսկվայի մարզի Շատուրսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 1979 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 3400 մարդ։
Սորբիտ (մետաղագիտություն)
Սորբիտ մետաղագիտություն (անգլիացի գիտնական Հ․ Կ․ Սորբիի (H․ C․ Sorby, 1826-1908) անունից)։ Պողպատի կառուցվածքային բաղադրիչ, ֆերիտի և ցեմենտի խառնուրդ, որն առաջանում է աուստենիտից՝ հովացման ժամանակ դիֆուզիոն փոխակերպման հետևանքով։ Պեռչիաից տարբերվում է ավելի նուրբ կառուցվածքով, որն ապահովում է պողպատի բարձր ամրությունը և մաշակայունությունը։
Կատեգորիա:Մետաղագիտություն
Մալայա (Կոդիմայի վտակ)
Մալայա (Малая), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Արխանգելսկի մարզում։ Գետաբերանը տեղակայված է Կոդիմա գետի ձախ ափին՝ 174 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը 10 կմ է։
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը՝ հյուսիսային Դվինա գետն է, գետի ենթաավազանը Վիչեգդա և Վագա գետերն են։ Գետի գետային ավազանը Հյուսիսային Դվինան գետն է՝ մինչև հյուսիսային Դվինի միախառնման կետը։ Գետավազանը՝ Հյուսիսային Դվինա։
Տվյալներն ըստ ջրային ռեսուրսների ֆեդերատիվ տեսչության
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր Կատեգորիա:Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանի գետեր
Ամապա նահանգի հյուսիսային մարզ
Ամապա նահանգի հյուսիս (Mesorregião do Norte do Amapá), վարչական մեզոշրջան Բրազիլիայում, մտնում է Ամապա նահանգի մեջ։ Բնակչությունը կազմում է 44,01 մարդ 2006 թվականի տվյալով։ Զբաղեցված տարածքը 57 732,752 կմ²։ Բնակչության խտությունը 0,8 մարդ/կմ²։
Կատեգորիա:Բրազիլիայի մեզոշրջաններ
Դարվին
Դարվին (Darwin ), քաղաք Ավստրալիայում, Հյուսիսային տարածքի մայրաքաղաքը։ Ունի 136,245 բնակչություն։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ավստրալիայի քաղաքներ Կատեգորիա:1869 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Նովոալեկսեևկա (գյուղ, Բրատսկոեի շրջան)
Նովոալեկսեևկա (Новоолексіївка), գյուղ Ուկրաինայի Նիկոլաևի մարզի Բրատսկոեի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Նովոալեկսեևկա գյուղում բնակվում էր 19 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,216 կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Նիկոլաևի մարզի Բրատսկոեի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Էսթեր Ռազանադրասոա
Էսթեր Ռազանադրասոա, մադագասկարցի գրող, արձակագիր և լրագրող, «Tsara Hafatra» գրական ամսագրի գլխավոր խմբագիր ։
Կենսագրություն
Եսթերը ծնվել է 1892 թվականին, Մադագասկար մայրաքաղաք Անտանանարիվու քաղաքում։ Նա մեծացել է իր հոր ընտանիքում, որը նույնպես լրագրող էր, գրող և կոմպոզիտոր։ Anja-Z կեղծանունը հորինել է նրա մայրը։ Հոր հետքերով գնալով՝ նա սկսեց գրել վեպեր, բանաստեղծություններ և պիեսներ։ Չնայած նրա բանաստեղծությունները չեն տպագրվել իր կենդանության օրոք, նա հրատարակել է մի շարք վեպեր, որոնցից մի քանիսը համարվել են խիստ հաջողված ։
Իր վեպերից մեկում շվեյցարացի գրող Դունա Լուպը պատմում է Էստեր Ռազանադրասոյի և նրա սիրեցյալ Ժան-Ժոսեվա Ռաբեարիվելոյի մասին  ։ Այն հիմնված է հիմնականում նրա օրագրի մոտ 1200 էջի վրա, որը ցույց է տվել, որ Էսթերը բացառիկ ազատ կյանք է ապրել կանանց համար 1920-ականներին՝ ամուսնանալով բավականին ուշ։
1931 թվականի ապրիլի 14-ին նրա անժամանակ մահից հետո Ռաբիրիվելոն խոսեց Ռազանադրասոաի հետ իր սերտ հարաբերությունների մասին և հրապարակեց նրա երեք բանաստեղծությունները, որոնք նա թարգմանեց ֆրանսերեն։ Ըստ Ռաբեարիվելոյի սեփական տվյալների ՝ նա մահացել է այն վիժեցնող նյութերից, որոնք նա վերցրել էր ՝ փորձելով կանխել հղիությունը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ապրիլի 14 մահեր Կատեգորիա:Մադագասկարցի գրողներ Կատեգորիա:Մադագասկարցի լրագրողներ
Կոսովոյի ալբանացիներ
Կոսովոյի ալբանացիներ (Shqiptarët në Kosovë, կոսովարներ, Kosovar), թվաքանակով ամենամեծ էթնիկ խումբը Կոսովոյում։
Ըստ 1991 թվականին Հարավսլավիայում անցկացված մարդահամարի տվյալների, որն ալբանացիները բոյկոտել են, Կոսովոյում ապրում էին 1,596,072 մլն էթնիկ ալբանացիներ (բնակչության 81,6 %-ը)։ 2000 թվականի տվյալներով նրանց թիվը կազմել է 1,584,000-ից մինչև 1,733,600 (բնակչության 88%-ը)։ Ներկայում նրանք կամզում են երկրի բնակչության 92,93%-ը։
Կոսովոյի ալբանացիներն էթնիկ ալբանացիներ են, որոնք ծագել են այդ տարածաշրջանում՝ անկախ այն հանգամանքից, թե ապրում են արդյոք Կոսովոյում։ Կոսովոյի պատերազմից հետո Կոսովոյի ալբանացիների մեծ սփյուռք է ձևավորվել հիմնականում Գերմանիայում և Շվեյցարիայում։ Ենթադրվում է, որ 500 000 Կոսովոյի ալբանացիներ ապրում են Շվեյցարիայում կամ Գերմանիայում (մոտ 300,000 Գերմանիայում և 200,000 Շվեյցարիայում), ինչը կազմում է Կոսովոյի ալբանացիների ընդհանուր թվի մեկ հինգերորդը  ։