cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Գրաքննությունը ԽՍՀՄ-ում
Գրաքննությունը նէպ-ի տարիներին
Քաղաքացիական պատերազմի ավարտից և նոր տնտեսական քաղաքականության (ՆԷՊ) ազդարարումից հետո ՌԽՖՍՀ-ում ի հայտ եկան բազում նոր մասնավոր հրատարակչություններ, թերթեր և ամսագրեր, առօրյա գործածության մեջ մտավ «նէպ» եզրը՝ անկախ տպագրությունը, իսկ կուսակցական խորհրդային մամուլը հայտնվեց «ծանրագույն ճգնաժամում» ։ Հենց այս ժամանակ տեղի ունեցավ Վ․ Լենինի և Գ․ Մյասնիկովի հանրային բանավեճը, որով ժողովրդավարացման կոչ էր արվում, այդ թվում՝ «խոսքի և տպագրության ազատության»՝ «տպագրության ազատության՝ միապետականներից մինչև անարխիստները ներառյալ»։
Մյասնիկովի առաջարկին՝ Լենինը գրեց ․
Բացի իր հայտնի արտահայտությունից, որ «բոլոր արվեստներից ամենակարևորը... կինոն է»՝ Լենինը Ա. Լունաչարսկու հետ այդ նույն զրույցում հայտարարել է.
Լենինը պահանջում էր ավելի խիստ գրաքննական սահմանափակումներ, հաստատեց նաև Ռուսաստանից գրականագետների, փիլիսոփաների և այլ գիտնականների ու մշակույթի գործիչների ավելի մեծ խմբի աքսորը, որոնց բոլշևիկները համարում էին խորհրդային իշխանության թշնամիներ։
Գրաքննության կենտրոնացում
1920-ական թվականներին գրաքննության անջատ մարմինները կենտրոնացվեցին։ Բազմաթիվ վերաձևավորումների և վերակազմավորումների արդյունքում դրանցից գլխավորը դարձավ «Գլավլիտ»-ը՝ Գրականության և հրատարակչության գլխավոր վարչությունը։ Այդ տարիներին ստեղծված գրաքննության համակարգն այնքան արդյունավետ դարձավ, որ առանց էական փոփոխությունների գործեց մինչև Խորհրդային Միության փլուզումը։
Այդ ժամանակաշրջանում խստացվեցին գրաքննական սահմանափակումները։ ՄՊՔՎ աշխատակիցները ներթափանցում էին գրականագետների շարքերը՝ «հակախորհրդային» հրատարակությունները բացահայտելու և կանխարգելելու նպատակով։ Գրաքննության առաջին զոհերից մեկը դարձավ Միխայիլ Բուլգակովը ։
Արգելվում էր նաև տարածել Սոլովեցկի համակենտրոնացման ճամբարների, գնացքների վթարների մասին ինֆորմացիան, անչափահասների գործերով հանձնաժողովի նիստերի զեկույցները, «գործադուլների, զանգվածային հակախորհրդային ցույցերի, անկարգությունների և խռովությունների մասին տեղեկությունները» և այլն։ Վերահսկողություն սահմանվեց թատրոնների խաղացանկերի, գյուղական ակումբների ելույթների և նույնիսկ պատի թերթերի նկատմամբ ։
Որպեսզի խուսափեն գրաքննությունից՝ հրատարակչությունները երբեմն ստիպված էին դիմել ամենահնարավոր խորամանկությունների։ Այսպես, Արթուր Կոնան Դոյլի «Մարաքոտի անդունդը» վեպի թարգմանության երկրորդ մասը, որը լույս տեսավ 1929 թվականին «Վսեմիրնի սլեդոպիտ» ամսագրի 5 և 6-րդ համարներում, կրճատվեց, ընդ որում թարգմանիչը փոխարինեց Կոնան Դոյլի տեքստի մի մասն իր գրած տեքստով ։
1925 թվականին արգելվեցին անգործության և սովի պատճառով տեղի ունեցած ինքնասպանությունների և խելացնորության դեպքերի մասին հրապարակումները, չէր կարելի գրել «կնճիթավոր բզեզով, տզով և այլ վնասատուներով հացի վարակվածության մասին՝ խուճապից․․․ և այդ տեղեկությունների չարակամ մեկնաբանություններից խուսափելու համար» ։
1929 թվականին Գլավլիտը կարգադրեց համաձայնեցնել պարերի երեկոների անցկացումը. «Սրանով պարզաբանվում է, որ յուրաքանչյուր առանձին դեպքում պարերի անցկացման թույլտվության հարցը պետք է համաձայնեցվի Գլավլիտի և տեղական քաղլուսօրգանների հետ» ։
Պետհրատ
Պատմաբանների կարծիքով խորհրդային գրաքննության ձևավորման գործում կարևոր դեր խաղաց 1919-1921 թվականների ժամանահատվածը, երբ վերահսկումը կենտրոնացնելու առաջին փորձն արվեց։ Այս նպատակով ստեղծվեց «ՌԽՖՍՀ պետական հրատարակչությունը» (Պետհրատ), որտեղ միավորվեցին Համառուսաստանյան կենտրոնական կատարողական կոմիտեի, Մոսկվայի ու Պետրոգրադի խորհուրդների և այլ մարմինների մի շարք հրատարակչություններ։ 1919 թվականի մայիսի 21-ին հրապարակվեց «Համառուսաստանյան կենտրոնական կատարողական կոմիտեի կանոնադրությունը Պետական հրատարակչության մասին»։ Պետհրատի ղեկավար նշանակվեց Վացլավ Վորովսկին։ Պետհրատը դարձավ պետական մարմին և իրականացնում էր ողջ հրատարակչական ոլորտի գրաքննական գործառույթները մինչև Գլավլիտի ի հայտ գալը ։
Պետհրատի կազմում գրաքննությամբ զբաղվում էր Քաղբաժինը։ Այն գլխավորում էր Նիկոլայ Մեշչերյակովը, որն արդյունքում դարձավ Գլավլիտի առաջին ղեկավարը ։
Գլավլիտի ստեղծում
1922 թվականի հունիսի 6-ին ՌԽՖՍՀ Ժողովրդական կոմիսարների խորհրդի որոշմամբ ՌԽՖՍՀ լուսավորության ժողովրդական կոմիսարիատին կից ստեղծվեց Գրականության և հրատարակչության գլխավոր վարչությունը (Գլավլիտ), որի նպատակն էր «միավորել տպագիր ստեղծագործությունների բոլոր տեսակի գրաքննությունները» ։ Պաշտոնապես Գլավլիտը ենթարկվում էր ՌԽՖՍՀ լուսավորության ժողովրդական կոմիսարիատին, իսկ 1946 թվականից՝ ԽՍՀՄ մինիստրների խորհրդին, սակայն փաստացի գրաքննությունն առաջին իսկ օրերից վերահսկվում էր կուսակցական մարմինների կողմից ։ Գլավլիտի ղեկավարի թեկնածությունը հաստատում էր ԽՄԿԿ Կենտկոմը՝ Կենտկոմի տպագրության և հրատարակչության բաժնի ղեկավարի առաջարկի հիման վրա ։ Կազմավորումից հետո ԽՍՀՄ Գլավլիտը ձևավորեց տեղական կառույցներ՝ հանրապետական Գլավլիտներ և Գրականության և հրատարակչության շրջանային և քաղաքային վարչությունների ցանց (облгорлитов)։ Միակ հանրապետությունը, որը չուներ առանձին հանրապետական Գլավլիտ, ՌԽՖՍՀ-ն էր, որին վերահսկում էր միութենական Գլավլիտը։
1923 թվականի փետրվարի 9-ին Գլավլիտի շրջանակներում ստեղծվեց Խաղացանկի վերահսկման գլխավոր վարչությունը՝ բոլոր թատերական ներկայացումները վերահսկելու նպատակով ։
1925 թվականին «Հույժ գաղտնի» մակագրությամբ Գլավլիտը թողարկեց առաջին «Տեղեկությունների ցանկը, որոնք գաղտնի էին և ենթակա չէին տարածման՝ ԽՍՀՄ քաղաքատնտեսական շահերը պաշտպանելու նպատակով»։ Առաջին ցանկի տեքստը 16 էջ էր և բաղկացած էր 96 կետից ։ Բացի ցանկից հրապարակվեցին նաև արգելված թեմաները նշող շրջաբերականներ։ Արգելված թեմաների թիվն արագ աճում էր։ Փաստաթուղթը, որի հետ աշխատում էին գրաքննիչները ԽՍՀՄ գոյության վերջին տարիներին, բաղկացած էր 213 պարագրաֆից, որից յուրաքանչյուրն ուներ 5, 6, նույնիսկ 12 կետ ։
Գլավլիտի վերահսկողությունից ազատվեցին (այսինքն՝ ցանկացած գրաքննությունից, բացառությամբ՝ ռազմական) Ռուսաստանի կոմունիստական կուսակցության (բոլշևիկների), Կոմունիստական ինտերնացիոնալի, Պետհրատի, Համառուսաստանյան կենտրոնական կատարողական կոմիտեի «Իզվեստիա» թերթի հրատարակությունները, Գիտությունների ակադեմիայի գիտական աշխատանքները ։ Հետագայում նախնական գրաքննությունից ազատվեցին նաև Ռուսաստանի Գիտությունների ակադեմիայի Հասարակական գիտությունների գիտական տեղեկատվության ինստիտուտի հրատարակությունները և, որոշ տվյալներով, մի շարք նեղ մասնագիտական ամսագրեր ։
1927 թվականի մարտի 7-ին Գլավլիտի ղեկավար Պավել Լեբեդև-Պոլյանսկին Համառուսաստանյան կոմունիստական կուսակցության (բոլշևիկների) Կենտկոմի Կազմբյուրո ներկայացրեց կազմակերպության աշխատանքի մասին զեկույց։ Այնտեղ, մասնավորապես, ասվում էր.
1928 թվականի ապրիլի 13-ին Ժողովրդական կոմիսարների խորհրդի որոշմամբ ստեղծվեց մշակույթի ոլորտը ղեկավարող միասնական մարմին՝ Գեղարվեստական գրականության և արվեստի գլխավոր վարչությունը (Գլավիսկուստվո)։ Վերջինիս գործառույթներն այնքան հաճախ էին խաչվում Խաղացանկի վերահսկման գլխավոր վարչության գործառույթների հետ, որ 1929 թվականի փետրվարի 26-ին ՌԽՖՍՀ լուսավորության ժողովրդական կոմիսարիատը հրաման արձակեց «Խաղացանկի վերահսկման գլխավոր վարչության և Գեղարվեստական գրականության և արվեստի գլխավոր վարչության գործառույթների սահմանազատման մասին», ըստ որի՝ Խաղացանկի վերահսկման գլխավոր վարչության վրա էր դրվում «ներկայացումների խաղացանկի քաղաքական վերահսկողությունը»՝ առանց միջամտության «ստեղծագործության այս կամ այն մեկնաբանությանը կամ հասարակական կատարման ոճին» ։
Ռադիոյի ի հայտ գալը
Պարբերական ռադիոհեռարձակմանը համընթաց 1924 թվականին ի հայտ եկավ նաև ռադիոհաղորդումների գրաքննման համակարգը։ Այն վերջնականապես հաստատվեց 1927 թվականին «Ռադիոհաղորդումներ» բաժնետիրական միության հրամանով, ըստ որի՝ բոլոր հաղորդումների տեքստերը պետք է նախօրոք պատրաստվեին և հաստատվեին գրաքննությամբ ։
1928 թվականին «Ռադիոհաղորդումներ»-ի աշխատանքը ոչ արդյունավետ ճանաչվեց, և միությունը լուծարվեց։ 1933 թվականի հունվարին ԽՍՀՄ Ժողովրդական կոմիսարների խորհրդին կից ստեղծվեց Ռադիոֆիկացման և ռադիոհեռարձակման համամիութենական կոմիտե, որը Պետհրատի նման պետական մարմին էր։
Հատուկ պահպանության բաժնի ստեղծում
1920-ական թվականների սկզբին գրադարանների ֆոնդերը սկսեցին զանգվածաբար մաքրել «գաղափարապես օտար» գրականությունից։ Այս արշավի ակտիվ գործիչը Լենինի կինն էր՝ Նադեժդա Կրուպսկայան։
Սկզբնական շրջանում գրքերն ուղղակի ոչնչացվում էին, սակայն 1926 թվականին խոշոր գրադարաններում ստեղծվեցին այսպես կոչված «հատուկ պահպանության բաժիններ» (спецхраны), որտեղ գրաքննական մարմինների որոշմամբ տեղ էին գտնում այն գրքերն ու պարբերականները, որոնք, գրաքննության կարծիքով, կարելի էր տրամադրել միայն հատուկ թույլտվությամբ։ 1926 թվականի նոյեմբերին ընդունված «Գրադարանում հատուկ պահպանության բաժնի մասին որոշման» մեջ ասվում էր, որ հատուկ պահպանության բաժնի մեջ պետք է ընդգրկել՝
Հետագայում հատուկ պահպանության բաժիններ փոխանցվող գրականության ցանկն անընդհատ լրացվում էր և մանրամասնվում։ Հատուկ պահպանության բաժին էին փոխանցվում բռնաճնշման ենթարկված հեղինակների գործերը։ Հատուկ կողմնակալ գնահատական էր տրվում արտասահմանյան տպագիր հրատարակություններին։ Հանրային օգտագործման համար արգելված գրքերի թվին էին պատկանում ավելի քան 400 արևմտյան քաղաքական առաջատար թերթերը, ինչպես նաև տարագիրների բոլոր հրատարակությունները՝ բովանդակությունից անկախ ։
Ցանկացած արտասահմանյան գրականություն բաժանվում էր 2 մեծ կատեգորիայի՝ ընդհանուր օգտագործման, որոնք հնարավոր էր տարածել խանութներում, գրադարաններում և այլն և ընդհանուր օգտագործման համար փակ։ Արդյունքում փակ կատեգորիայի գրականության համար հասանելիության 4 մակարդակ էր առանձնացվել՝ «1ս», «2ս», «3ս» և «4ս»։
«1ս» մակարդակ մուտք ունեին միայն Համամիութենական կոմունիստական կուսակցության (բոլշևիկների) (ԽՄԿԿ Կենտկոմ) Կենտկոմի հատուկ պահպանության բաժինները, պետական անվտանգության մարմինները, Լենինի անվան գրադարանը և Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի հասարակական գիտությունների գիտական ինֆորմացիայի ինստիտուտի գրադարանը։ Ավելի ցածր մակարդակի հատուկ պահպանության բաժիններն արդեն ամբողջ գրականությունը չէին ստանում։ Օրինակ, «4ս» կատեգորիայի ֆոնդեր (օրինակ, ԽՍՀՄ ԳԱ հատուկ պահպանության բաժինը) էին ուղարկվում երկրի՝ ընդհանուր օգտագործման համար արգելված գրքերի միայն մեկ քառորդը ։ 1960-ական թվականների կեսերին Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի հատուկ պահպանության բաժնում պահպանվում էր 24433 միավոր գիրք ։
Բացի այդ, հատուկ պահպանության բաժին էին ուղարկում կենսաբանության, միջուկային ֆիզիկայի, հոգեբանության, սոցիոլոգիայի, կիբեռնետիկայի, գենետիկայի գիտական աշխատությունները։ Ֆոնդի կազմի մեջ էր մտնում նաև տարբեր խորհրդային հաստատություններից և ինստիտուտներից գրադարան ուղարկված գրականությունը՝ «ծառայողական օգտագործման» նշումով․ դրանք հիմնականում տեխնիկական, տնտեսագիտական, վիճակագրական գրքեր էին։
Բնագիտության և տեխնիկայի պատմության ինստիտուտի աշխատակից Միխայիլ Կոնաշևը նշում էր, որ հատուկ պահպանության բաժինն ուներ տեղեկության արտադրման և վերահսկման կուսակցապետական համակարգի բոլոր գծերը՝ «օրենքից վեր լինելը, անանունությունը, խորհրդավորությունը» ։
Պետական գաղտնիքի պահպանություն
Մինչև 1921 թվականը Ռուսաստանում փորձ չէր արվում պետական գաղտնիք պարունակող փաստաթղթերը կարգավորել և պահպանել։ 1921 թվականի հոկտեմբերի 13-ին Ժողովրդական կոմիսարների խորհրդի որոշմամբ հաստատվեց «Տեղեկությունների ցանկը, որոնք գաղտնի էին և ենթակա չէին տարածման»։ Այդ տեղեկությունները բաժանվում էին երկու խմբի՝ ռազմական և տնտեսական։ 1922 թվականի օգոստոսի 30-ին Ռուսաստանի կոմունիստական կուսակցության (բոլշևիկների) Կենտկոմի քարտուղարությունը որոշում կայացրեց «Գաղտնի փաստաթղթերի տեղաշարժման և պահպանման կարգի մասին»։ Այդ փաստաթղթով առաջին անգամ նախատեսվում էր կազմակերպություններում գաղտնի բաժիններ ստեղծել՝ գաղտնի գործավարության կազմակերպման և վարման նպատակով ։
1926 թվականի ապրիլի 24-ին Ժողովրդական կոմիսարների խորհուրդը հաստատեց նոր բաց «Տեղեկությունների ցանկը, որոնց բովանդակությունը հատուկ պահպանության ենթակա պետական գաղտնիք» էր։ Այդ տեղեկություններն արդեն բաժանվեցին 3 խմբի՝ ռազմական, տնտեսական և այլ բնույթի։ Բացի այդ, գաղտնիության երեք կատեգորիա ներմուծվեց՝ «հույժ գաղտնի», «գաղտնի» և «հրապարակման ոչ ենթակա» ։ 1926 թվականի հունիսին ՄՊՔՎ-ին կից գործող հատուկ բաժինը հրատարակեց «Հույժ գաղտնի, գաղտնի և հրապարակման ոչ ենթակա հարցերի ցանկը»։ Այս ցանկի բովանդակությունն ավելի մանրամասն նկարագրված էր Ժողովրդական կոմիսարների խորհրդի ապրիլի 24-ի ցանկում, որտեղ գաղտնի տեղեկություններն արդեն բաժանվում էին 4 խմբի՝ ռազմական, ֆինանսատնտեսական, քաղաքական (այդ թվում՝ կուսակցական) և ընդհանուր բնույթի ։
1920-ական թվականների վերջին գաղտնի մարմինների կազմի միասնականացում արվեց և հաստատվեց կազմակերպությունների և հաստատությունների գաղտնի ապարատների պաշտոնների ստանդարտ անվանացուցակ։ Խոշոր ժողկոմատներում գաղտնի բաժիններ ստեղծվեցին, մյուսներում՝ գաղտնի մասեր, ավելի փոքր կազմակերպություններում՝ գաղտնի բաժանմունքներ։ Գաղտնի մարմինների կառույցը նախատեսում էր՝ գաղտնի գործավարություն, մեքենագրական բյուրո, գծագրական բյուրո, սղագրական բյուրո, վերահսկիչ խումբ, հաշվարկային-բաշխողական աշխատանքի խումբ, անցագրերի և տեղեկանքների բյուրո ։
1929 թվականին ընդունվեց «ՄՊՔՎ-ի տեղական մարմինների հրահանգը՝ հաստատությունների և կազմակերպությունների գաղտնի և մոբիլիզացված գործավարությանը հետևելու նպատակով»։ Այսպիսով, գաղտնի գործավարություն վարելու պահանջի վերահսկումը դրվեց ՄՊՔՎ-ի ստորին բաժինների վրա ։
Գրաքննությունը 1930-1953 թվականներին
Խորհրդային գրաքննության զարգացման այս շրջանն Առլեն Բլյումը կոչում է «համընդհանուր ահաբեկման դարաշրջան», իսկ Գենադի Ժիրկովը՝ «համընդհանուր կուսակցական գրաքննության» ժամանակաշրջան ։ Այս տարիներին վերջնականապես ձևավորվեց գրաքննության բազմամակարդակ համակարգ՝ ինքնագրաքննությունից մինչև գրաքննական ապարատի կուսակցական վերահսկում. գրաքննության արդյունքում արգելվեցին ոչ միայն բռնաճնշումների ենթարկված հեղինակների սիրելի ստեղծագործությունները, այլև դրանց մասին հիշատակումները։ Գիտության ամբողջական ուղղություններ (հատկապես հումանիտար բնագավառում) նույնպես արգելվեցին։
Մինչև Հայրենական մեծ պատերազմ
1930 թվականի սեպտեմբերի 5-ին Համամիութենական կոմունիստական կուսակցության (բոլշևիկների) Կենտկոմի Քաղբյուրոն որոշում կայացրեց «Գլավլիտ կենտրոնական ապարատին ազատել տպագիր նյութի նախնական զննումից»։ Այս նպատակով պետական և հասարակական հրատարկչություններին, ռադիոհեռարձակող կազմակերպություններին, հեռագրային գործակալություններին, փոստատներին և մաքսատներին կից ստեղծվեցին Գլավլիտի լիազոր ինստիտուտներ։ Լիազորվածների թիվը որոշում էր Գլավլիտը, սակայն դրանք պահպանում էին իրենց գոյությունն այն կազմակերպությունների հաշվին, որոնց օրոք գործում էին ։ 1931 թվականից գաղտնի, «հակախորհրդային կամ խորհրդային գործունեությունը խեղաթյուրող» նյութերի տպագրությունը թույլ տալու համար լիազորները պատասխանատվության էին ենթարկվում՝ ընդհուպ մինչև քրեական ։
1930 թվականին «տրոցկիստական» բնորոշմամբ արգելվեցին ինֆորմացիայի տեսության բնագավառում կատարված առաջին հետազոտությունները։ «Լրագրության կոմունիստական ինստիտուտի» ղեկավարությունը, որի կազմի մեջ էին մտնում գիտնականներ Միխայիլ Գուսը և Ալեքսանդր Կուրսը, հայտարարվեց «բուրժուական թերթավարման ներմուծողներ» ։
1930-ական թվականների սկզբին արգելվեցին ԽՍՀՄ-ում տիրող սովի, տարերային աղետների և նույնիսկ վատ եղանակի մասին հիշատակումները։ Նույն ժամանակաշրջանում արգելք դրվեց ԽՍՀՄ-ում հրեատեցության դրսևորումների մասին ցանկացած տեղեկության վրա, իսկ հրեատեցությունը մինչհեղափոխական ժամանակաշրջանում բացառապես ներկայացվում էր որպես ցարական կառավարության կողմից հրահրվող երևույթ։ Արդյունքում 1937 թվականին Ալեքսանդր Կուպրինի ժողովածուի «Гамбринус» պատմվածքը հրատարակվեց կրճատումներով ։
Այս ժամանակ որպես «ոչ մարքսիստական» ոչնչացվում է 1920-ական թվականների մանկավարժության այնպիսի նորաձև ուղղությունը, ինչպիսին է մանկաբանությունը։ Արդյունքում մանկաբանության բոլոր գրքերը հանվեցին գրադարաններից և գրախանութներից, հանվեցին նաև բոլոր մատենագիտական նյութերը, որոնցում հիշատակվում էին այդ գրքերը, դրանք բոլորը մտան Գլավլիտի հրատարակած «Գրքերի ցանկ, որոնք ենթակա էին գրադարաններից և վաճառքից հանման»։ Վերոնշյալ գրքերն այս ցանկում մնացին մինչև 1987 թվականը ։
1931 թվականի հուլիսի 6-ին Ժողովրդական կոմիսարների խորհուրդը հրապարակեց Գլավլիտի մասին նոր որոշում։ Ինչպես նշում է Գենադի Ժիրկովը «պետությունում, այն էլ սոցիալիստական պետությունում միաժամանակ ներդրվեց և նախնական և հաջորդող գրաքննություն» ։
Նույն թվականին Գլավլիտի ղեկավար նշանակվեց Բորիս Վոլինը։ Նա բոլոր տեսակի գրաքննությունների միավորման կողմնակից էր, ինչպես նաև կողմ էր բոլոր հանրապետական Գլավլիտների միավորմանը, այսինքն՝ ՌԽՖՍՀ Գլավլիտի հիման վրա ԽՍՀՄ Ժողովրդական կոմիսարների խորհրդին կից Գլավլիտի միության ստեղծմանը։
1933 թվականից խստացվեց ռազմական գրաքննությունը։ 1933 թվականի հունվարին ԽՍՀՄ Ժողովրդական կոմիսարների խորհուրդը որոշում ընդունեց ուժեղացնել ռազմական գաղտնիքների պահպանումը, որով նախատեսվում էր ԽՍՀՄ ժողկոմխորհի կողմից լիազորված ինստիտուտ ստեղծել՝ տպագիր մամուլում ռազմական գաղտնիքների պահպանման նպատակով։ Այս որոշումը հաստատվեց 1933 թվականի նոյեմբերին ԽՍՀՄ ժողկոմխորհի կողմից։ ԽՍՀՄ ժողկոմխորհի լիազորվածը (նույն ինքը՝ ՌԽՖՍՀ Գլավլիտի պետը) պետք է քաղաքացիական մամուլում ռազմական գաղտնիքի պահպանումն իրականացներ ԽՍՀՄ ամբողջ տարածքում։ Գլխավոր խնդիրը Վոլինը համարում էր նախնական գրաքննությունը ։
1933-1935 թվականներին ՌԽՖՍՀ լուսավորության ժողովրդական կոմիսարիատի՝ «Գրադարաններից գրքերի հանման, կոմպլեկտավորման և պահպանման կարգի մասին» հրամանից հետո (1933 թվականի փետրվար) գրքերի հանումը որոշ քանակով կրճատվեց ։ Սակայն գրադարանների մաքրումը հետագայում կրկին շարունակվեց։ Ինչպես գրում է Առլեն Բլյումը, հաշվետվությունների հիման վրա միայն 1935 թվականի հուլիսին «Լենինգրադի 500 ստուգված կոմունիստներ ստուգեցին 1078 գրադարաններ և գրախանութներ, հանեցին մոտ 20000 գիրք, որոնք այրեցին աղբայրման կայանում» ։
1935 թվականի հունիսի 1-ից ԽՍՀՄ Պաշտպանության ժողովրդական կոմիսարի № 031 (0131) հրամանով բանակում և նավատորմում նոր որոշում ընդունվեց «Բանվորա-գյուղացիական Կարմիր բանակում ռազմական գրաքննություն մտցնելու մասին»։ Այսպիսով բանակում վերականգնվեց ռազմական գրաքննությունը, որը նախկինում փոխանցվել էր ՀԱՀ/ՄՊՔՎ-ին։
1935 թվականին Ռադիոկոմիտեի աշխատանքը վերաձևավորվեց՝ 1935 թվականի հուլիսի 9-ի Համառուսաստանյան կոմունիստական կուսակցության (բոլշևիկների) Կենտկոմի Կազմբյուրոյի որոշման հիման վրա։ Ռադիոհաղորդումների գրաքննությունը նույնպես վերափոխվեց 1935 թվականի դեկտեմբերի 27-ի ՌԽՖՍՀ լուսավորության ժողովրդական կոմիսարիատի հրամանի հիման վրա։ Գլավլիտին հանձնարարվեց «հետագա գրաքննությունը և կենտրոնական, տեղական և ստորին օղակների ռադիոհաղորդումների գրաքննության օպերատիվ-կազմակերպչական վերահսկումը»։ Կենտրոնական ռադիոհեռարձակման վարչությանը կից Գլավլիտի լիազորությամբ կազմավորվեց «ինքնուրույն գրաքննական խումբ՝ կենտրոնական հեռարձակման նախնական վերահսկումն իրականացնելու համար»։ Ռադիոկոմիտեն մշակեց ռադիոհաղորդումների բոլոր տեքստերի նախնական գրաքննության մանրամասն կանոնակարգը ։
1930-1937 թվականներին վերին կուսակցական մարմինները (Քաղբյուրո, Կազմբյուրո և Ռուսաստանի կոմունիստական կուսակցության (բոլշևիկների) Կենտկոմի քարտուղարություն - Համառուսաստանյան կոմունիստական կուսակցության (բոլշևիկների)) Գլավլիտի աշխատանքներին վերաբերող 19 որոշում ընդունեցին ։
1930-ական թվականների վերջին Գլավլիտը վերահսկում էր 70 000 գրադարան, մոտ 1800 ամսագիր, նախապես գրաքննության էր ենթարկում գրեթե 40 000 անուն գիրք՝ մոտ 700 մլն օրինակով։ 1938 թվականին Գլավլիտի աշխատակազմը բաղկացած էր 5800 անձից ։
Մոլոտով-Ռիբենտրոպ պակտի կնքումից հետո գրադարաններից հանվեց հակաֆաշիստական գրականությունը, թատրոնների խաղացանկի և կինովարձույթի ցանկերից հանվեցին ֆաշիզմը քննադատող ստեղծագործությունները։ Հիտլերի և այլ նացիստական առաջնորդների քննադատությունները, որոնք տպագրվում էին մինչև 1939 թվականի օգոստոսը, արգելվեցին։ Բացի այդ արգելքի տակ հայտնվեցին ռուս-պրուսական պատերազմի մասին ստեղծագործությունները, պատմության մեջ Ռուսաստանի և Գերմանիայի միջև տեղի ունեցած պատերազմների մասին ցանկացած այլ հիշատակումները ։ Արգելքը հանվեց միայն Հայրենական մեծ պատերազմի սկսվելուց հետո։
Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ
1941 թվականի հունիսի 2-ին Գլավլիտի պետ Ն. Սադչիկովը Համամիութենական կոմունիստական կուսակցության (բոլշևիկների) Կենտկոմի ագիտացիայի և քարոզչության բաժանմունք ուղարկեց «Գլխավոր գրաքննության մասին կանոնակարգը»՝ «ԽՍՀՄ-ում ռազմական գրաքննությունն խստացնելու նպատակով»։ Առաջարկվում էր Գլխավոր գրաքննիչի պաշտոն մտցնել, իսկ Գլավլիտի աշխատակիցների մի ամբողջ խմբի համարել զինվորական ծառայության մեջ գտնվող։ Առաջարկվում էր խստացնել փոստահեռագրային գրաքննությունը այն պատճառաբանությամբ, որ տվյալ գրաքննությունն արդեն խստացվել է պատերազմի մեջ գտնվող բոլոր երկրներում։ Սադչիկովը պահանջում էր աշխատակազմի ավելացում։ Ինչպես գրում է Պավել Ռեյֆմանը, «մինչև պատերազմի սկիզբը 20 օր էր մնացել, իսկ ռազմական գրաքննության հարցն արդեն դրվել էր։ Եվ այս առումով, պատերազմը թվում է, թե արդեն սկսվել է» ։
1941 թվականի հունիսի 25-ին ԽՍՀՄ Ժողկոմխորհի որոշմամբ բնակչությունը պետք է Համախորհրդային Ռադիոկոմիտե (փաստացի՝ մոտակա փոստի բաժանմունք) ժամանակավոր հանձներ իր ռադիոընդունիչները և ռադիոհաղորդիչները։ Փոխարենը ստացական էր տրվում, որով պատերազմից հետո կա՛մ հետ էին վերադարձնում հանձնած ընդունիչները, կա՛մ նույն դասի այլ սարք էին տրամադրում, կա՛մ դրամական փոխհատուցում էին տալիս  ։ Կազմակերպություններում տեղադրված ընդունիչները վստահվում էին կոնկրետ անձի, որը պատասխանատվություն էր կրում լսվող հաղորդումների բովանդակության համար։
1942 թվականի հոկտեմբերի 23-ին բարձրացվեց Ռազմական գրաքննության կենտրոնական բաժանմունքի կարգավիճակը․ Ի․ Ստալինի պաշտպանության ժողկոմի հրամանով այն դուրս բերվեց Գլխավոր հետաքննչական վարչության կազմից և ընդգրկվեց Պաշտպանության ժողկոմխորհի կազմի մեջ, սակայն 1943 թվականի սեպտեմբերի 18-ին «ռազմական գրաքննության ղեկավարումը բարելավելու նպատակով» ռազմական գրաքննության բաժանմունքը ներառվեց Գլխավոր շտաբի կազմի մեջ ։
1943 թվականի դեկտեմբերի 16-ին պաշտպանության ժողովրդական կոմիսարի № 0451 հրամանով 1935 թվականի հուլիսի 22-ից գործող կանոնակարգի փոխարեն գործի դրվեց «Կարմիր բանակում ռազմական գրաքննության մասին կանոնակարգը»։ Կանոնակարգում ասվում էր, որ «Կարմիր բանակի ռազմական գրաքննության մարմինները վերահսկում են բոլոր տպագիր հրատարակությունների, ռադիոհաղորդումների և լուսանկարների, կինոարտադրանքի բովանդակությունը՝ հետևելով, որ քարոզչական այդ մարմինները ռազմական գաղտնիք չբացահայտեն»։ Չէին գրաքննվում միայն հրամանները և հրահանգները։ Բոլոր ռազմական գրաքննիչները ենթարկվում էին վերադաս պաշտոնյաներին՝ Գլխավոր շտաբի Ռազմական գրաքննության բաժանմունքի գլխավորությամբ։ Գրաքննական աշխատանքը գաղտնի հայտարարվեց․ «բոլոր գրաքննական փոփոխությունները, ջնջումները և հեռացումները բացի գրաքննիչից պետք է հայտնի լինեն միայն խմբագրին, նրա տեղակալին և նրանց անմիջական պետին» ։
Ռազմական գրաքննությամբ և գաղտընթերցմամբ զբաղվում էր ԽՍՀՄ պետական անվտանգության ժողկոմի «В» բաժինը, որը տարբեր տարիներին ղեկավարում էին Վլադիմիր Սմորոդինսկին, Միխայիլ Գրիբովը և Պավել Մատվիևսկին։
Արգելված էր հրապարակային հիշատակել, որ ԽՍՀՄ-ում գրաքննություն է գործում։ Այսպես, 1943 թվականին արգելվեց Գլավլիտի ղեկավար Ն․ Սադչիկովի «Գրաքննությունը Հայրենական պատերազմի օրերին» գիրքը ։
Ըստ 1926 թվականի ՌԽՖՍՀ ՔՕ 185 հոդվածի՝ գրաքննական գործընթացների խախտմամբ տեղեկության տարածումը պատժվում էր մինչև 3 ամիս ուղղիչ աշխատանքներով կամ տուգանքով։
Հայրենական մեծ պատերազմից հետո
Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ գրաքննությունը կենտրոնացած էր ռազմական գաղտնիքի պահպանման վրա, սակայն ռազմական գործողությունների ավարտից հետո կրկին գաղափարական մաքրում սկսվեց։ Օրինակ, 1946 թվականին արգելվեց Իլյա Էրենբուրգի և Վասիլի Գրոսմանի «Սև գիրքը»՝ Հոլոքոստի ժամանակ ԽՍՀՄ-ի հրեա բնակչության դեմ գերմանական բռնազավթների կատարած հանցագործությունների մասին փաստագրական ստեղծագործությունը։ Գաղափարական որոշումը պահանջում էր չտարբերակել պատերազմի արդյունքում տուժած ԽՍՀՄ ազգություններին ։
1950-ական թվականների սկզբին Լենինգրադում լայնածավալ գրաքննական ակցիա անցկացվեց. հանվեցին ոչ վաղ անցյալում «Լենինգրադի գործով» բռնաճնշված հեղինակների ստեղծագործությունները, իսկ բացի այդ նաև Լենինգրադի շրջափակման հետ կապված նյութերը։ Մասնավորապես Գլավլիտի պետի հրամանով հանվեց Օլգա Բերգոլցի «Խոսում է Լենինգրադը» գիրքը, որը տպագրվել էր 1946 թվականին ։
Գրաքննությունը ձգտում էր վերահսկել տեղեկությունը ոչ միայն ԽՍՀՄ ներսում, այլև արտասահմանյան թղթակիցների կողմից տպագրված տեղեկությունները։ 1946 թվականի փետրվարի 25-ին ընդունվեց Համամիութենական կոմունիստական կուսակցության (բոլշևիկների) Կենտկոմի որոշումը ԽՍՀՄ-ից ուղարկվող տեղեկության գրաքննության մասին ։
Պատերազմից հետո որոշ ժամանակ կինոթատրոնների էկրաններին ցուցադրվում էին այսպես կոչված «հաղթական ֆիլմեր». հետագայում Հոլիվուդի աշխատանքներն անհետացան էկրաններից, և ամբողջ համաշխարհային կինոարտադրությունից խորհրդային հանդիսատեսը կարող էր դիտել միայն ֆրանսիական կատակերգություններ և հնդկական մելոդրամաներ ։ Այնուամենայնիվ, «կինոհաղթանակները» ևս նախապես գրաքննվում էին, առաջարկվող ֆիլմերի մի մասը թույլ չէր տրվում ցուցադրել, մի մասը վերամոնտաժվում էր, մի մասի ենթագրերն էլ՝ փոխվում ։ Իսկ մինչպատերազմական «Քամուց քշվածները» ֆիլմը խորհրդային հանդիսատեսը կարողացավ դիտել միայն 1990 թվականին։
Կինեմատոգրաֆում գրաքննության պատմության համար հատկանշական է նաև ռեժիսոր Ալեքսանդր Դովժենկոյի «Հաջողությո՜ւն, Ամերիկա՛» ֆիլմի հետ կապված իրավիճակը։ Ֆիլմը մտածվել էր, որպես քարոզչական պարսավագիր՝ որը նկարահանվել էր քաղաքական փախստական Աննաբել Բյուկարի գրքի մոտիվներով, որը ԽՍՀՄ էր գաղթել ԱՄՆ-ից։ Սակայն, երբ ֆիլմը գրեթե պատրաստ էր, ռեժիսորը հրաման ստացավ դադարեցնել նկարահանումները։ Ֆիլմն այդպես էլ չավարտվեց, 46 տարի մնաց արխիվում և միայն 1995 թվականին էկրան բարձրացավ ։
Նույն ճակատագրին արժանացավ նաև Սերգեյ Էյզենշտեյնի «Իվան Ահեղ» ֆիլմի երկրորդ սերիան, որն արգելվեց ցուցադրել պաշտոնական պատմական ուսմունքի անբավարար արտացոլման պատճառով և էկրան բարձրացավ միայն 1958 թվականին։ Այդուհանդերձ, Էյզենշտեյնի հասցեին հնչած «գեղարվեստական քննադատությանը» կողմ արտահայտվեցին կինեմատոգրաֆում նրա գործընկերներ Սերգեյ Գերասիմովը և Իվան Պիրևը ։
Կադրային խնդիրներ
1944 թվականի օգոստոսի 17-ին Համամիութենական կոմունիստական կուսակցության (բոլշևիկների) Կենտկոմի քարոզչական բաժինը Ա. Իվանովի ստեղծագործությունների վերաբերյալ հրամանի առիթով փաստաթուղթ կազմեց «Գլավլիտի աշխատանքներում լուրջ թերացումների մասին». Իվանովը բռնազավթման ժամանակ համագործակցում էր գերմանացիների հետ, «դավաճանեց հայրենիքը և անցավ թշնամու կողմը»։ Գլավլիտն արգելված գրականության ցանկում ավելացրեց բոլոր Ա. Իվանովների ստեղծագործությունները՝ ներառյալ Ռազմածովային բժշկական ակադեմիայի պետ, գեներալ-մայոր Ալեքսեյ Իվանովին, որը ռազմաճակատում էր և թշնամու կողմն անցած Իվանովի հետ որևէ կապ չուներ ։
Գրաքննական արգելքների անհեթեթ դեպքեր եղան նաև հետագա տարիներին։ Այսպես, 1961 թվականի ապրիլի 12-ին Յուրի Գագարինի առաջին տիեզերական թռիչքից մեկ տարի անց գրաքննիչն արգելեց «Օգոնյոկ» ամսագրի նկարիչներին նկարել «տիեզերանավը, քաղաքները և երկրները, որոնք տեսել էր Գագարինը լուսանցույցից», քանի որ նույնիսկ մտացածին նկարները նրանք համարում էին «գերգաղտնի օբյեկտներ» ։
Կուսակցական վերահսկողություն
Գրաքննության մեջ կուսակցության միջամտությունն առավել պարզ երևաց 1925 թվականից և կտրուկ տեմպերով աճեց 1930-ական թվականներին ։
Այդ ժամանակաշրջանում գրաքննական հարցերում կուսակցության ուղիղ վերահսկման մասին են վկայում Համամիութենական կոմունիստական կուսակցության (բոլշևիկների) Կենտկոմի կողմից ընդունված մի շարք կարևորագույն փաստաթղթեր՝ «Գեղարվեստական գրականության ոլորտում կուսակցության քաղաքականության մասին» (1925), «Հրատարակչական աշխատանքի մասին» (1931), «Գրական-գեղարվեստական կազմակերպությունների բարեփոխման մասին» (1932), «Մանկական գրականության հրատարակչության մասին» (1933), «Գրաքննադատության և մատենագրության մասին» (1940), ինչպես նաև 1946-1948 թվականների այլ որոշումներ (մասնավորապես, «Զվեզդա» և «Լենինգրադ» ամսագրերի մասին որոշումները) ։
Տեղական մարմինները հրատարակում էին սեփական գրաքննական ցուցումները։ 1950 թվականի մայիսին Բելառուսի Կոմկուսի Կենտկոմն ընդունեց «Թանգարաններում պետական գաղտնիքների բացահայտման փաստերի վերացման միջոցառումների մասին» որոշումը։ Հայրենական մեծ պատերազմի թանգարանի ցուցադրությունից հանեցին ԲԽՍՀ ժողովրդատնտեսական օբյեկտների պայմանական նշանակումները, ռազմատուգանքից ստացված խոշոր եղջերավոր անասունների քանակի մասին տվյալները, պատերազմի ժամանակ պարտիզանական ջոկատների տեղաբաշխման քարտեզները և շատ այլ բաներ ։
Գրաքննություն և բռնաճնշումներ
Գրաքննիչները սերտորեն համագործակցում էին անվտանգության մարմինների հետ։ Գլավլիտի պետ (1935֊1938) Սերգեյ Ինգուլովը դեռևս 1928 թվականին է գրել.
Հայտնի են բազում դեպքեր, երբ գրաքննիչների նկատած սովորական վրիպակները հավասարեցվում էին հակապետական հանցագործություններին, և այսպիսի դեպքերի մասին տեղեկությունը փոխանցվում էր պետական անվտանգության մարմիններին  ։
1943 թվականի հունիսի 21-ին Գլավլիտի պետ (1938֊1946) Ն. Սադչիկովը Համամիութենական կոմունիստական կուսակցության (բոլշևիկների) Կենտկոմի քարտուղար Պուզինին ուղարկեց Կրասնովոդսկի «Կոմունիստ» թերթում նկատված 2 վրիպակների մասին գաղտնի հաղորդումը․ հունիսի 21-ի թողարկման մեջ «главнокомандующий» բառի մեջ բաց է թողնված «լ» տառը, իսկ մայիսի 14-ի թողարկման մեջ «Сталинград» բառում՝ «ր» տառը ։
1947 թվականի ապրիլի 5-ին Գլավլիտի պետ (1946֊1957) Կ. Օմելչենկոն գրել է ԽՍՀՄ պետական անվտանգության նախարար Վիկտոր Աբակումովին.
Գրաքննիչները ևս ենթարկվում էին բռնաճնշումների. 1937 թվականին Գլավլիտի տասնյակ աշխատակիցներ ձերբակալվեցին, իսկ կազմակերպության պետ Սերգեյ Ինգուլովը՝ գնդակահարվեց։ Որպես «ժողովրդի թշնամիներ» պիտակվեցին Վրացական, Ադրբեջանական և Ուկրաինական ԽՍՀ-ների Գլավլիտների պետերը ։ Տարիների ընթացքում գրաքննական կորպուսը գրեթե ամբողջությամբ նորացվեց ։
Հետագա տարիներին գրաքննության էական տարրերից դարձան ՌԽՖՍՀ ՔՕ № 70 («հակախորհրդային ագիտացիա և քարոզչություն») և № 190-1 («խորհրդային կարգերն արատավորող ակնհայտ կեղծ հերյուրանքների տարածում») և խորհրդային հանրապետությունների քրեական օրենսգրքերի նմանատիպ հոդվածները։ Այդ հոդվածներով, ԽՍՀՄ պետական անվտանգության կոմիտեի տվյալներով, 1958-1966 թվականներին դատապարտվեց 1448 մարդ, իսկ 1967-1975 թվականներին՝ ևս 1583 մարդ ։ 1956-1987 թվականներին երկու հոդվածներով ընդհանուր առմամբ դատապարտվեց 8145 մարդ ։
Դևիդ Քինգի «Կորած կոմիսարները» լուսանկարչական ալբոմում (1997) ակնառու ցույց է տրված, թե ինչպես էին ԽՍՀՄ-ում հրատարակված խմբակային լուսանկարներում որպես յուրօրինակ damnatio memoriae լղոզում (ռետուշել) «ժողովրդի թշնամի» հայտարարված գործիչների նկարները, այնուհետև դրանք հետ վերադարձնում․
Գրաքննությունը 1953֊1966 թվականներին
Ստալինի մահից հետո գրաքննական սահմանափակումներն ընդհանուր առմամբ աննշան թուլացան (այսպես կոչված «Խրուշչովյան ձնհալ»), սակայն ավելի ուշ՝ մոտ 1964-1966 թվականներին, արգելքները կրկին խստացան։
«Ձնհալների» կողմնակիցների գլխավոր հարթակը դարձավ «Նովի միր» գրական ամսագիրը։ Այդ ժամանակաշրջանի որոշ ստեղծագործություններ հայտնի դարձան նաև Արևմուտքում, այդ թվում՝ Վլադիմիր Դուդինցևի «Ոչ միայն հացիվ» («Не хлебом единым») վեպը և Ալեքսանդր Սոլժենիցինի «Իվան Դենիսովիչի մեկ օրը» պատմվածքը։ Ձնհալի ժամանակաշրջանի այլ նշանակալի ներկայացուցիչներից էին գրողներ և պոետներ Վիկտոր Աստաֆևը, Վլադիմիր Տենդրյակովը, Բելլա Ախմադուլինան, Ռոբերտ Ռոժդեստվենսկին, Անդրեյ Վոզնեսենսկին, Եվգենի Եվտուշենկոն։
Գլավլիտի կարգավիճակը (որն այդ ժամանակ անվանվում էր ԳՈՒՈՏ՝ «Մինիստրների խորհրդին կից պետական և ռազմական գաղտնիքների պահպանման գլխավոր վարչություն») իջեցվեց. այն սկսեց ենթարկվել Պետհրատկոմին ։
Գրաքննության կադրերը կրճատվեցին՝ մասնավորապես, վերացվեցին խմբագրությունների գրաքննիչները, որոնց պահում էին թերթերի հաշվին ։ Վերականգնված հեղինակների գրքերը հատուկ պահպանության բաժիններից տեղափոխեցին բաց ֆոնդեր ։ Մասնավորապես, «Գրականության և արվեստի պետական կենտրոնական արխիվ»-ի բաց ֆոնդեր փոխանցեցին մոտ 30 հազ․ արիխվային գործեր, այդ թվում՝ Բաբելի, Բալմոնտի, Զամյատինի, Մեյերխոլդի, Մերեժկովսկու, Պիլնյակի, Ռոզանովի, Սևերյանինի, Խոդասևիչի և շատ այլոց նյութերը։ Հետագայում՝ 1961 թվականին, ընդհանուր պահպանության փոխանցված առանձին փաստաթղթեր կրկին վերադարձրին հատուկ պահպանության բաժիններ ։
Գրաքննությունը սահմանափակում էր Ստալինի գովքը, երբեմն ընդհուպ մինչև գեղարվեստական ստեղծագործություններից նրա անվան և կերպարի ջնջում ։ Ստալինի անունից բացի արգելվեցին նաև նրա մի քանի կողմնակիցների անունները։ Մասնավորապես, 1954 թվականին Լավրենտի Բերիայի ձերբակալությունից հետո Սովետական մեծ հանրագիտարանի յուրաքանչյուր բաժանորդ խմբագրությունից փոստով հրահանգ ստացավ կտրել ժողովրդի թշնամու նկարը և կենսագրական հոդվածը ու դրա փոխարեն սոսնձել «Բերինգի նեղուց»-ի մասին հոդվածը ։
1957 թվականին ԽՍՀՄ մինիստրների խորհրդին կից ստեղծվեց Ռադիո- և հեռուստահեռարձակման պետական կոմիտեն։ Այսպիսով, գրաքննության ոլորտում ներառվեց ԽՍՀՄ-ում զարգացող տեղեկության տարածման նոր միջոցը՝ հեռուստատեսությունը։ Գրաքննության ենթարկվեցին նաև կինեմատոգրաֆը և երաժշտությունը։ Բոլոր նոր ֆիլմերը, հաղորդումները, համերգային ծրագրերը և ներկայացումները պետք է հաստատվեին գեղխորհի կողմից։
Այս ժամանակաշրջանում թունավորեցին Բորիս Պաստեռնակին   , որը 1958 թվականին արժանացել էր Գրականության Նոբելյան մրցանակի։
1961 թվականին դադարեցվեց «Тарусские страницы» ալմանախի տպաքանակի թողարկումը․ արդեն լույս տեսած օրինակները հանվեցին վաճառքից և գրադարաններից ։
ԽՄԿԿ ղեկավարության շրջանում հասունացան գաղափարական հակասությունները, այդ թվում և գրաքննության քաղաքականության վերաբերյալ։ Որոշ տեղեկություններով Նիկիտա Խրուշչովը ծրագրում էր չեղարկել գաղափարական գրաքննությունը և նույնիսկ Լեոնիդ Իլյիչյովին հրահանգեց պատրաստել համապատասխան փոստաթուղթը ։ ԽՄԿԿ ղեկավարների մի խումբ, որոնք այդ քաղաքականությունը վնասակար և անընդունելի էին համարում (շատերի կարծիքով այդ խմբի առաջատարը Քաղբյուրոյի անդամ Միխայիլ Սուսլովն էր), կոնֆլիկտ հրահրեցին։ Դրա համար 1962 թվականի դեկտեմբերին Մոսկվայի Մանեժում կազմակերպվեց «Նովայա ռեալնոստ» ստուդիայի նկարիչ-ավանգարդիստների ցուցահանդեսը և Խրուշչովի այցն այդ ցուցահանդես։ Պատրաստ չլինելով արվեստի ընկալմանը, որը զարմանալիորեն տարբերվում էր սոցիալիստական ռեալիզմի կանոններից, Խրուշչովը վրդովվեց, և այդ վրդովմունքին կողմ արտահայտվեց նաև Սուսլովը։ Տպագրության մեջ քարոզչական արշավ սկսվեց ֆորմալիզմի և աբստրակցիոնիզմի դեմ, իսկ գրաքննության չեղարկման մասին արդեն խոսելն էլ ավելորդ էր  ։
ԽՄԿԿ Կենտկոմի առաջին քարտուղարի պաշտոնից Նիկիտա Խրուշչովի հեռացումից և Լեոնիդ Բրեժնևի իշխանության գլուխ գալուց հետո` 1964 թվականին սկսեց զարգանալ ավելի բաց և ժողովրդավարական քաղաքականությունը։
Քաղբյուրոյի գաղափարաբան Միխայիլ Սուսլովը վրդովվում էր.
Կարևոր ջրբաժան էր գրողներ Անդրեյ Սինյավսկու և Յուլի Դանիելի ձերբակալումը, որոնք Արևմուտքում տպագրել էին իրենց ստեղծագործությունները, քանի որ գրաքննական սահմանափակումների պատճառով չէին կարող դրանք տպագրել ԽՍՀՄ-ում։ Շատերը երկրում և երկրից դուրս վերջիններիս դատական գործընթացը և խիստ դատավճիռը համարեցին քաղաքական դատաստան։ Նրանց պաշտպանությանն ուղղված նամակի տակ ստորագրեց Գրողների միության ավելի քան 60 անդամ ։
Գրաքննությունը 1966֊1986 թվականներին
Լճացման ժամանակաշրջանում գրաքննությունը խորհրդային քարոզչական մեքենայի անբաժանելի մասը դարձավ, որը հիմնականում պահպանողական-պաշտպանական գործառույթներ էր կատարում։ Գլավլիտի գլխավոր գործառույթը ոչ թե պետական և ռազմական գաղտնիքների պաշտպանությունն էր, այլ Կենտկոմի գաղափարական որոշումների իրականացումը ։ Գրաքննական մարմին նոր կադրեր եկան, որոնցից մեծամասնությունը բարձրագույն հումանիտար կրթություն ուներ ։ Այդ ամբողջ ժամանակ (1957֊1986) Գլավլիտը ղեկավարում էր Պավել Ռոմանովը։
Գաղափարական վերահսկման ուժեղացման առիթով Գլավլիտը 1966 թվականի օգոստոսի 18-ի որոշմամբ կրկին վերադարձրին Մինիստրների խորհրդի ենթակայության տակ ։ Փոխվեցին Գլավլիտի և ենթակա կազմակերպությունների փոխգործակցության սկզբունքները՝ արվեստի գործիչներն իրենց ստեղծագործությունները ներկայացնում էին պրոֆիլային կազմակերպություններ՝ գրողների, նկարիչների, քանդակագործների միություններ, թերթերի և ամսագրերի խմբագրություններ։ Այնտեղից ստեղծագործությունները բերվում էին Գլավլիտ՝ համաձայնեցման համար։ Գերատեսչական հրահանգն արգելում էր գրաքննիչներին կոնտակտի մեջ մտնել հեղինակների հետ։ Գրաքննիչները վերածվեցին առասպելական կոնսպիրատիվ կերպարների, ում կարելի էր վկայակոչել (այն էլ միայն բանավոր), սակայն նրանց տեսնել հնարավոր չէր ։
Ակտիվ գրաքննական պայքար ծավալվեց ալյուզիաներիով, ռեմինիսցենցիաներով և այլաբանական այլ ձևերով։ Փաստացի գրաքննվում էր ոչ թե այն, ինչ գրված էր, ասված կամ ցույց տրված, այլ այն, թե ինչ կարող էր ընթերցողը, ունկնդիրը կամ հանդիսատեսը մտածել դրա մասին ։
Յուրի Բրուտինը 1960-ական թվականների երկրորդ կեսին այսպես է գրել գրաքննության մասին.
1960-ական թվականների վերջին «անվերահսկելի ենթատեքստ» պատճառաբանությամբ արգելվեց «Նովի միր» ամսագրում տպված Դանիիլ Մելնիկովի և Լյուդմիլա Չյորնայայի «Համար առաջին հանցագործը» հոդվածն Ադոլֆ Հիտլերի մասին ։
Գլավլիտի հրահանգներում հայտնվեց նաև ստալինյան բռնաճնշումների մասին արգելքը։ «Բանտարկման վայրերի» մասին տեղեկությունը դարձավ պետական գաղտնիք ։
1967 թվականի վերջին տեղի ունեցավ հեռուստատեսության «4-րդ հաղորդման» բացման փորձը, որը բարձր մտավոր մակարդակ ուներ՝ նախատեսված բարձրագույն կրթություն ունեցող հանդիսատեսի համար։ Հաղորդումը թաքնված միտք ուներ. այն պետք է քարոզեր նույն գաղափարախոսությունը, սակայն ավելի բարձր մակարդակով։ Փորձը շարունակվեց մոտ մեկ տարի, որից հետո Կուսակցական բարձրագույն դպրոցի գիտական գրախոսները բացասական արձագանքեցին՝ այն բնութագրելով որպես ոչ բոլորին հասանելի էլիտար հաղորդում ստեղծելու գաղափարապես սխալ և քաղաքականապես վնասակար փորձ։ Դրանից հետո հաղորդումը դադարեցվեց ։
Ընդհանուր առմամբ այդ ժամանակաշրջանում նվազագույնի հասցվեց ուղիղ հեռարձակումը, իսկ գրեթե բոլոր հաղորդումները մանրամասն մոնտաժվում էին և նախապես գրաքննվում։ 1970 թվականին ԽՍՀՄ մինիստրների խորհրդին կից Ռադիո- և հեռուստահեռարձակման պետական կոմիտեն վերակազմավորվեց Մինիստրների խորհրդի Ռադիո- և հեռուստահեռարձակման պետական կոմիտեի, իսկ 1978 թվականի հուլիսի 5-ին՝ ԽՍՀՄ հեռուստա- և ռադիոհեռարձակման պետական կոմիտեի։ Վերջին վերակազմավորմամբ հեռուստատեսությունը դուրս եկավ Մինիստրների խորհրդի ենթակայության տակից և անմիջական կախման մեջ ընկավ երկրի ղեկավար Լեոնիդ Բրեժնևից ։
1968 թվականի Չեխոսլովակիայի իրադարձություններից հետո գրաքննության չեղարկման հնարավորության մասին քննարկման ժամանակ Միխայիլ Սուսլովն ասաց.
1960-ական թվականների վերջին Դամանսկի կղզու պատճառով Չինաստանի հետ հարաբերությունների սրման ժամանակ Գլավլիտը հրահանգ ստացավ հավելյալ գրաքննական սահմանափակումներ կիրառելու մասին. արգելվեցին Հեռավոր Արևելքի տնտեսական ցուցանիշների վերաբերյալ հրատարակությունները՝ տեքստիլի թողարկումից մինչև ձկնորսություն։ Տեղական թերթերի խմբագիրները բողոքում էին, որ իրենք թերթերում հրապարակելու նյութ չունեն։ Հրահանգը չեղարկվեց խորհրդաչինական սահմանի իրավիճակի բարելավումից հետո ։
«Գարնան տասնյոթ ակնթարթները» հայտնի հեռուստասերիալն էկրան բարձրացավ 1973 թվականին ԽՍՀՄ Պետանվտանգության կոմիտեի ղեկավար Յուրի Անդրոպովի հովանավորության շնորհիվ։ Միխայիլ Սուսլովը պահանջում էր թույլ չտալ ֆիլմի ցուցադրությունը, որտեղ «ցույց չի տրված պատերազմում խորհրդային ժողովրդի կատարած սխրանքը», ինչին Անդրոպովը պատասխանեց, որ «ողջ խորհրդային ժողովուրդը չէր կարող ծառայել Շելենբերգի ապարատում» ։
Այդ ժամանակաշրջանի զանգվածային երևույթներից էր չգրաքննված հեղինակային երգը, որը տարածվում էր բանավոր և մագնիտոֆոնի ձայնագրություններով։ Այս ժանրի առավել հայտնի ներկայացուցիչն էր պոետ և դերասան Վլադիմիր Վիսոցկին ։
1973 թվականի ապրիլի 17-ին Վիսոցկին գրել է ԽՄԿԿ Կենտկոմի Քաղբյուրոյի անդամության թեկնածու, ԽՄԿԿ Կենտկոմի քարտուղար Դեմիչևին.
Բացի հակախորհրդային ագիտացիայի և գաղտնիքների հրապարակման դեմ պայքարից, գրաքննությունը դադարեցրեց նաև Իոսիֆ Ստալինի չափազանց (այսինքն ԽՄԿԿ ընթացիկ քաղաքականությանը չհամապատասխանող) մեծարումը։ Մի կողմից սահմանափակվեց Ստալինի հասցեին հնչող քննադատությունը, որը գերիշխում էր «ձնհալի» շրջանում, մյուս կողմից էլ որոշում կար, որ պետք է համարել, որ Հայրենական մեծ պատերազմում հաղթանակ էր տարվել ամբողջ կոմունիստական կուսակցության և ոչ թե անձնապես Ստալինի շնորհիվ ,։
Գրաքննությունը երաժշտության մեջ
Գրաքննությունը ձգտում էր վերահսկել նաև երաժշտական խաղացանկը ։ Այդ ժամանակաշրջանի ԽՍՀՄ-ում գերիշխում էր 20-րդ դարի 1930-50-ական թվականներին ձևավորված խորհրդային կոմպոզիտորների դպրոցը։ Նրա պահպանողական դոգմային էին նաև հետևում խորհրդային կոմպոզիտորների մեծ մասը։ Փաստորեն, խորհրդային երաժշտությունը պաշտոնապես 3 հիմնական ուղղություն ուներ. դասական (18-րդ դարասկզբի դասական կոմպոզիտորների երաժշտությունը, 20-րդ դարի ինչպես համաշխարհային առավել հայտնի, այնպես էլ ռուսական երաժշտությունը), ժողովրդական և էստրադային։ ԽՍՀՄ-ում կատարվող բոլոր երգերը ենթարկվում էին նախնական գրաքննման, համերգային ելույթների ծրագրերը հաստատվում էին երաժշտական ստեղծագործությունների տեքստերից առանձին։ 1983 թվականին ԽՍՀՄ մշակույթի նախարարությունը որոշում ընդունեց, ըստ որի բոլոր պրոֆեսիոնալ և սիրողական երաժիշտները պարտավոր էին իրենց համերգային երգացանկի 80%-ը կազմել ԽՍՀՄ կոմպոզիտորների միության անդամ կոմպոզիտորների երգերից։ Այդուհանդերձ, Միության անդամների միջին տարիքը 60 տարի էր, իսկ 1973 թվականից նոր անդամների չէին ընդունում։ Հեռացնում էին նաև փորձարարական երաժշտական ուղղություններով զբաղվող կոմպոզիտորներին։ Մասնավորապես, այդպիսի հեռացման խորհրդանիշներից մեկը դարձավ տխրահռչակ «Խրեննիկովի յոթնյակը», որը բաղկացած էր 7 կոմպոզիտորներից, որոնք 1979 թվականի նոյեմբերին Կոմպոզիտորների միության 6-րդ համագումարին խիստ քննադատության ենթարկվեցին ԽՍՀՄ Կոմպոզիտորների միության առաջին քարտուղար Տիխոն Խրեննիկովի կողմից։ Համագումարին այդ կոմպոզիտորները պաշտոնապես բոյկոտի ենթարկվեցին։ Հետագա տարիներին նրանց անունները ռադիոյում, հեռուստատեսությունում և համերգային կազմակերպություններում «սև ցուցակում» ընդգրկվեցին։ Քանի որ 1960-ական թվականներին սկսեց ձևավորվել նոր ուղղության երիտասարդական երաժշտության ժանր և ամենից առաջ ռոք երաժշտությունը․ այն անմիջապես խիստ պետական վերահսկողության տակ առնվեց՝ պրոֆեսիոնալ Վոկալ-գործիքային համույթների ձևավորման ճանապարհով։ Ի տարբերություն արևմտյան ռոք խմբերի՝ այս համույթներում պարտադիր էր հոգևոր բաժինը և դրա առկայությունը երգացանկում։ Խիստ գրքննության էր ենթարկվում նաև երգացանկը։ Այն կարող էր լինել կա՛մ ժողովրդական (ժողովրդական երգերը կամ ժողովրդական մոտիվներով գրված երգերը), կա՛մ էստրադային։ Նույնը վերաբերվում էր նաև ինքնագործ համույթներին։ Այսպիսով, գրաքննությունը խորհրդային վոկալ-գործիքային համույթները հակադրում էր արևմտյան ռոք խմբերին՝ «իրենց ագրեսիվ երաժշտությամբ»։ Ռոք երաժիշտներին, որոնք փորձում էին հենց ռոք խմբեր ձևավորել, հետապնդում էին։ Օրինակ՝ 1983 թվականին Յուրի Շևչուկին Ուֆայի Պետանվտանգության կոմիտեի բաժանմունքում առաջարկեցին գրավոր երաշխավորություն տալ, որ նա «երբեք չի կատարի, ձայնագրի կամ գրի սեփական երգեր» ։
Երբեմն խիստ գրաքննությունը թերի էր և թույլ էր տալիս անցնել «ոչ ձևաչափային» երաժշտական ուղղություններին և կատարողներին։ Մասնավորապես, այսպիսի ժամանակավոր «ստեղծագործական ազատություն» սկսվեց 1980 թվականի Ամառային օլիմպիական խաղերի նախօրեին, երբ բազմաթիվ օտարերկրյա հյուրերին պետք է ցույց տրվեր խորհրդային կարգերի առաջընթացը և որոշակի ազատությունը։ Այդ ժամանակ էլ ԽՍՀՄ-ում անցկացվեց պաշտոնական ռոք փառատոններից մեկը՝ «Գարնանային ռիթմեր. Թբիլիսի-80»-ը։ 1980-ական թվականների սկզբին էստրադային կատարումներով դասական վոկալ-գործիքային համույթների հանրաճանաչության նվազումով սկսեցին ի հայտ գալ ռոք կատարումներով երաժշտական խմբեր։ Այդ ժամանակ էլ ԽՍՀՄ-ում հայտնվում են առաջին դիսկոտեկները։ Երիտասարդական դիսկոտեկների տարածմամբ խնդիր առաջացավ վերահսկել այնտեղ կատարվող արտասահմանյան երաժշտությունը, որը տարածվում էր մագնիտոֆոնի ձայներիզներով։ Արտասահմանյան և ինքնագործ խորհրդային ռոք երաժշտության դեմ ձեռնարկված միջոցառումները խստացան 1983 թվականի հունիսյան հանրագումարից հետո։ Դիսկոտեկների երգացանկի վերահսկմամբ զբաղվում էին Կենտկոմի մարմինները ։ Օրինակ, 1985 թվականի հունվարի 10-ին Ուկրաինայի Լենինյան կոմունիստական կուսակցության երիտասարդական միության Նիկոլաևսկի շրջկոմը տեղական կազմակերպությունների քարտուղարներին «արտասահմանյան երաժշտական խմբերի և կատարողների մոտավոր ցանկ ուղարկեց, որոնց երգացանկում գաղափարապես վնասակար ստեղծագործություններ կային»։ Սա արվեց դիսկոտեկների գործունեությունը վերահսկելու համար ։ Միայն «Բարեփոխումների» և «Դռնբացության» ուղղության հայտարարումից հետո երաժշտական գրաքննությունը թուլացավ։ Շատ ռոք խմբեր դուրս եկան ընդհատակից, ի հայտ եկան բազմաթիվ փոփ կատարողներ և փոփ խմբեր։
Զանգվածային լրատվամիջոցների հետ աշխատանքում գրաքննությունը հետևյալ ձև էր։ Սկզբում խմբագիրը Գլավլիտ էր ներկայացնում տպագրության համար պատրաստ էջկապը 2 օրինակով։ Գլավլիտի աշխատակիցն ուսումնասիրում էր նյութը, թե արդյոք այնտեղ առկա են «տպագրության համար արգելված տեղեկություններ»։ Արգելքները 2 մասի էին բաժանվում. պայմանական և ոչ պայմանական։ Ոչ պայմանականներն ինքնըստինքյան էին արգելվում, իսկ պայմանականի համար պետք էր համապատասխան նախարարությունից նախնական թույլտվություն ստանալ։ Գրաքննիչը նկատառումները ձևակերպում էր «Միջամտություն» կոչվող հատուկ ձևաթղթի վրա, որտեղ նշվում էին հրատարակիչը, ճշգրիտ տեքստը, պահանջվող միջամտությունները, դրանց բնույթն ու հիմնավորումը ։
Գրաքննությունն ու Աֆղանական պատերազմը
1980 թվականին գրաքննվեց «Շերլոկ Հոլմսի և դոկտոր Վաթսոնի արկածները» ֆիլմի առաջին սերիան։ Գրքում, որի հիման վրա նկարահանվել է ֆիլմը, Շերլոկ Հոլմսը դեդուկտիվ մեթոդով եկավ այն եզրահանգման, որ այդպես հուսահատված դոկտոր Վաթսոնը վերադարձել է Աֆղանստանի պատերազմից։ Խորհրդային գաղափարաբանները չէին կարող թույլ տալ, որ վերջերս Աֆղանստան մուտք գործած խորհրդային զորքի հետ կապված որևէ միտք առաջանար։ Այդ իսկ պատճառով գրաքննված տարբերակում Վաթսոնը վերադարձավ «ինչ-որ արևելյան երկրից» ։
Ակադեմիկոս Անդրեյ Սախարովի՝ Աֆղանական պատերազմի վերաբերյալ արտասահմանյան ԶԼՄ-ներին տված 2 հարցազրույցներից հետո, որտեղ նա քննադատում էր կառավարության քաղաքականությունը, նրան զրկեցին բոլոր պետական պարգևներից՝ ներառյալ Սոցիալիստական աշխատանքի հերոսի կոչումը և 1980 թվականի հունվարի 22-ին նրան արտաքսեցին Գորկի քաղաք, որտեղ տնային կալանքի տակ դրվեց ։