Խորհրդային_շրջանի_հայ_գրականություն
Հոգեբանական պաթոսի լայնացման խնդիրը
Դեռ դարասկզբից հայ գեղարվեստ, արձակի առջև ծառացած՝ «գավառականության», բարքագրական սահմանափակության հաղթահարման, նրա հասարակական բարոյական հոգեբանական պաթոսի լայնացման խնդիրը առավելագույն սրությամբ դրվեց կյանքի հեղափոխական շրջադարձից։ Մի խումբ հայ գրողներ, նստած են՝ Մ․ Արագի, Ավետիք Իսահակյան, Դերենիկ Դեմիրճյան, Գ․ Սարյան, կանգնած են՝ Մ․ Մանվելյան, Հ․ Սիրաս, Ստեփան Զորյան, Հ․ Գրիգորյան, Գ․ Աբով, Գ․ Բորյան անմիջապես հետո։ Ազգագրական վիպասանության ստեղծման հասունացած կարիքով գրվեց Եղիշե Չարենցի «Երկիր Նաիրի» եռամաս վեպը (տպագրվել է «Նորք» հանդեսի 1922–1925 թվականներին երեք համարներում, առանձին գրքով՝ 1926 թվականին)։ «Երկիր Նաիրին» հայ գրականության մեջ սկզբնավորեց ողբերգակատակերգական վիպասանության նոր ժանրատեսակը, ավանդական հոգեբանական վեպին հակադրվող վիպային համադրական կառուցվածքը։ «Երկիր Նաիրի» վեպից բացի, ազգագրական ռոմանտիզմի ուշացած տարատեսակների երգիծմանն էին նվիրված Դերենիկ Դեմիրճյանի «Համառոտ անմահներ կամ հավիտենական մահկանացուներ» (1924), Ակսել Բակունցի «Հովնաթան Մարչ» (1927) վիպակները, Լեռ Կամսարի (1888–1965) «Ազգային այբբենարան» (1926) քաղաքացիական ֆելիետոնների գիրքը։ Հեղափողական շրջադարձից անմիջապես հետո, բնականաբար, գեղարվեստ, արձակում կենտրոնականը դարձավ ժամանակի գլխավոր հերոսների՝ անկուն հեղափոխականների, կարմիր պարտիզանների, անձնվեր ընդհատակայինների, հայրենի հողի ազատագրության նահատակների պատկերումը։ Մի շարք երկերում ժամանակի հերոսներն ու անցքերը ունեցան ռեալիստական մարմնացում։ Սա վերաբերում է, առաջին հերթին, քաղաքացիական կռիվների մասին Ստեփան Զորյանի «Քսանմեկ թվին» վեպի հատվածներին, «Հեղկոմի նախագահը» (1923) և «Գրադարանի աղջիկը» (1925) վիպակներին։ Հայ սովետական գեղարվեստ Եղիշե Չարենցը, Մարտիրոս Սարյանը, Մ․ Մազմանյանը և Իզաբելլան (Չարենցի կինը) 1932 թվական օգոստոսին, Չարենցի գրական գործունեության 20-ամյակի առթիվ հավաքույթում վեկտորական արձակի առաջին տարիների հիմնական ժանրը պատմվածքն էր։ Նոր պատմվածքներով հանդես եկան Մ․ Արագին (1875–1964), Մ․ Մանվելյանը (1877–1944), Դերենիկ Դեմիրճյանը և այլք, ստեղծագործության նյութ դարձնելով հին կյանքի վերադարձի պատրանքներով ապրող մենակյացների պատմական դատապարտվածությունը և նախկինում մոռացված, «աննշան» մարդկանց հոգեկան վերածնությունը։ Դերենիկ Դեմիրճյանը՝ «Անցյալի ուրուներ» պատումների շարքում, Մ․ Արագին՝ «Անցյալի նիրհը», «Փուչ Աբելը», «Հին ժամացույցը» և այլ պատմվածքներում, Մ․ Մանվելյանը՝ հումորեսկներում, ներկայացնում էին կյանքում բոլոր հենարանները և դիրքերը կորցրած մարդկանց՝ «անցվորների», կատակաողբերգական վիճակները, նրանց հոգեկան աշխարհի գալարումներն ու կործանման փաստը։ «Անցվորների» կողքին պատմվածքը դիմում է նաև «ապրողների» կերպարներին, այն մարդկանց, որոնց ճակատագրի մեջ բեկվում են նոր հասարակության հարուցած մարդկային զգացմունքները։ Այս ասպարեզում աչքի ընկնող երևույթ էին Դերենիկ Դեմիրճյանի «Կյանքի ժպիտը» պատմվածքների շարքը («Սաթոն», «Աբդուլը», «Կրասնաարմեյցը», «Հանգստի տանը» ևն), Մ․ Արազու «Ընկեր Մուկուչը» (1924) պատմվածքը։ Հայ արձակում պատմական նոր երևույթների յուրացումն առավելապես կապվում է Ակսել Բակունցի գյուղապատումի հետ, որը ներկայացված է նրա «Մթնաձոր» (1927) և «Սև ցելերի սերմնացանը» (1933) ժողովուրդներում։ Բակունցը ռեալիզմ հասկացությունը դուրս բերեց փաստերի «հավաստիության», «ճշգրտության» սահմաններից, դրա մեջ կարևորելով, նախ և առաջ, մարդու հոգեկան աշխարհի ճանաչումն ու մարդկային բարձր իդեալների վերհանումը։ Նա ստեղծեց դինամիկ, թանձր–ռեալիստական պատմվածքի կատարյալ նմուշներ («Ալպիական մանուշակ», «Միրհավ», «Սպիտակ ձին», «խոնարհ աղջիկը», «Նամակ ռուսաց թագավորին», «Սաբու»)։ Գյուղական թեմատիկան հարազատ տարերք էր նաև Մ․ Դարբինյանի (1889–1937) համար, որը մի շարք հետաքրքրական պատմվածքներից բացի, գրեց «Կիկոսը» (1929) վիպակը։ Այստեղ նա քաղաքացիական կռիվների ֆոնի վրա կերտեց միամիտ, սրախոս, սուտ հիմար ձևացող հայ գեղջուկի կերպարը։ Քաղաքաշինության թեմայով վիպական ժանրի առաջնեկը եղավ Ստեփան Զորյանի «Սպիտակ քաղաք»-ը (1932), որին հետևեցին Դերենիկ Դեմիրճյանի «Նոր մոնումենտալը» (1931–1933), Մկրտիչ Արմենի «Երևանը» (1932)։ Նոր քաղաքի կառուցման նյութի հիման վրա Ստեփան Զորյանն արծարծում է նոր կենցաղի և նոր բարոյականության ձևավորման խնդիրը, Դերենիկ Դեմիրճյանը ներկայացնում է «հեղափոխություն և մտավորականություն» խնդիրը, իսկ Մկրտիչ Արմենը՝ արևելյան–ավանդական և ժամանակակից–կոնստրուկտիվիստական ճարտարապետական ոճերի պայքարը։