cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Անաստասիո Սամոսա Դեբայլե
Կենսագրություն
1956 թվականի սեպտեմբերին՝ հոր սպանությունից հետո երկրի նախագահ է դարձել Անաստասիոյի ավագ եղբայրը՝ Լուիս Սամոսան։ Անաստասիոն դարձել է Ազգային գվարդիայի հրամանատար։ Այդ պաշտոնում 1961 թվականին նա մասնակցել է Ազգային ազատագրական Սանդինիստական ճակատի կազմակերպած առաջին մարտական գործողություններին։ Եղբայրը սրտի հետ կապված հիվանդություններ է ունեցել, դրա համար էլ պաշտոնը հանձնել է նախ ժամանակավոր նախագահին, հետո Անաստասիոյին, որն այդ պաշտոնում ընտրվել է 1967 թվականի փետրվարի 5-ին։ Հունվարի 22-ին Մանագուայում Ա․ Սամոսայի հրամանով գնդակահարվել են ցուցարարներ, այդպիսի դեպք մինչ այդ երկրի պատմության մեջ չէր եղել (ավելի քան 50 հազար մասնակից) ընտրությունները չեղարկելու համար (զոհերի տվյալները տատանվում են 100-ից 1500 մարդ), հյուրանոցը, որտեղ թաքնվել էին ընդդիմության առաջնորդները գնդակոծվել են տանկերից, ավերվել են ընդդիմադիր թերթերի խմբագրությունները ։
Կառավարման ընթացքում տնտեսական ոլորտում լայնորեն ընդգրկվել է ԱՄՆ բանկային կապիտալը, կառուցվել են մասայական առևտրի կենտրոններ և ամերիկյան ոճով գիշերային ակումբներ (օրինակ Adlon ակումբը դարձել է Կենտրոնական Ամերիկայում խոշորագույնը)։ Աճել է արտասահմանյան տուրիզմը։ Սակայն ազգաբնակչության կենսամակարդակն անընդհատ իջել է, երկրում ծավալվել է պարտիզանական շարժումը։
1972 թվականին նա երկրի կառավարումը հանձնել է Ազգային կառավարման խունտային, որը բաղկացած էր 4 հոգուց՝ իրեն թողնելով Ազգային գվարդիայի հրամանատարի պաշտոնը։ 1972 թվականի դեկտեմբերի Մանագուայի ավերիչ երկրաշարժից հետո նշանակվել է ազգային արտակարգ կոմիտեի նախագահ՝ արտակարգ իրավիճակները կարգավորելու լայն լիազորություններով, միաժամանակ Մանագուայի շրջանի զինվորական նահանգապետ, փաստացի երկրի ղեկավար։ Միջազգային մեծ արձագանք է ստացել նրա և նրա մերձավորների կողմից երկրաշարժի զոհերի համար ուղարկված միջազգային բազմամիլիոնանոց օգնության հափշտակումը, ինչպես նաև ազգային գվարդիայի անդամների կողմից դիակապտության բազմաթիվ դեպքերը ։ Այդ ժամանակ ղեկավարել է հատուկ ստեղծված ազգային վերականգնման նախարարությունը։
1974 թվականի սեպտեմբերի 1-ին նորից ընտրվել է նախագահ (ստանալով ձայների 93% ) և ստանձնել է պաշտոնը դեկտեմբերի 1-ին։ Զուգահեռաբար տիրապետել է տասնյակ ընկերությունների, կազմակերպությունների, ԱՄՆ-ում և Բահամյան կղզիներում ունեցել է բազմաթիվ սեփականություն, այլ լատինաամերիկյան պետությունների տնտեսությունների մեջ մեծ գումարներ է ներդրել, մի շարք ամերիկյան և եվրոպական բանկերի բաժնետեր է եղել, Nestlé ընկերության խոշոր բաժնետեր է եղել։ Միայն երկրի մայրաքաղաք Մանագուայում նա 130 սեփական օբյեկտ է ունեցել, ներառյալ տներ, առևտրի կենտրոններ, գիշերային ակումբներ։ Հետաքրքրվել է լեռնարդյունաբերությամբ, ունեցել է ոսկու հանքեր ։ Նիկարագուայի անասուններ արտահանող խոշորագույն ընկերությունը, երկրի ձկնորսական նավատորմը նրան են պատկանել, նրան էին նաև պատկանում Կոստա Ռիկայի ամենամեծ հյուրանոցը և իսպանական Կոստա-Բրավայի հյուրանոցների շարքը ։
Տապալում
1978 թվականի սեպտեմբերից, երբ սանդինիստների հետ կռիվը առավել ակտիվ բնույթ է ստացե, հրամայել է հրետանիով կրակել, ավիացիայով ռմբակոծել այն քաղաքներն ու բնակության վայրերը, որոնք գրավվել են սանդինիստների կողմից։ Համարվում է, որ Ազգային գվարդիայի և ոստիկանության կողմից զոհվել են մոտ 30 հազար (այլ տվյալներով՝ 50 հազար )խաղաղ բնակիչ։ Զինվորականների կողմից ամերիկացի լրագրող Բիլ Ստյուարտի սպանության նկարահանման և ԱՄՆ հեռուստաընկերություններով ցուցադրման հետևանքով կտրուկ նվազել է արտասահմանյան զինվորական օժանդակությունը Սամոսայի կառավարությանը և մեծացել է սանդինիստների նկատմամբ համակրանքը։
1979 թվականի հունիսի 29-ին Սամոսան Ազգային կոնգրեսին հրաժարականի նամակ է գրել։ Սակայն նա դա չի հանձնել, քանի որ ամերիկացի պաշտոնատար անձիք նրան ԱՄՆ-ում քաղաքական ապաստանի երաշխիքներ չեն տվել։ Հուլիսի 16-ին Սամոսան գրել է երկրորդ նմանօրինակ նամակը և այն հանձնել է Կոնգրեսին։
Հուլիսի 16-ի երեկոյան նա հրամայել է գերեզմանից հանել հոր՝ Անաստասիո Սամոսա Գարսիայի և ավագ եղբոր՝ Լուիս Սամոսա Դեբայլեի և ընտանիքի մյուս հանգուցյալների աճյունները, որոնք ղեկավարել են Նիկարագուան 42 տարիների ընթացքում ։ Դագաղները, կանխիկ գումարներով ու թանկարժեք իրերով պարկերը (բռնապետի անձնական ունեցվածքը գնահատվել է 400 միլիոն դոլար) բեռնել են Սամոսայի անձնական «Բոինգ» ինքնաթիռը, սրահը լցված է եղել նրա հարազատներով, հավատարիմ զինակիցներով և Ազգային գվարդիայի ավագ սպաներով։ Ինքը հուլիսի 17-ին գիշերը ժամը 2-ին թռչել է ուղղաթիռով՝ իր թաքստոցից։ Հանձնարարել է գնդապետ Ֆեդերիկո Մախիային կատարել Ազգային գվարդիայի հրամանատարի իր գործառույթները, իսկ խորհրդարանի ղեկավարին՝ Ֆրանսիսկո Ուրկույոյին՝ երկրի նախագահի պարտականությունները, բռնապետը փախել է ԱՄՆ։ Սակայն երկու օրից էլ քիչ գնդապետ Մախիան և ժամանակավոր նախագահ Ուրկույոն թռչել են Գվատեմալա, իսկ զինվորական հրամանատարությունը ցրվել է՝ թողնելով Ազգային գվարդիայի զինվորներին։
Հուլիսի 19-ին Մանագուա են ժամանել «Ազգային ազատագրման սանդինիստական ճակատի» (ԱԱՍՃ) պարտիզանական ջոկատի անդամները։
Արտագաղթ
Սկզբում ապրել է ԱՄՆ-ում, հետո՝ Բահամյան կղզիների իր վիլաներից մեկում, հետո Գվատեմալայի նախագահի՝ Ֆերնանդո Լուկաս Գարսիայի հրավերով մեկնել է Գվատեմալա։ Վերջում ընդունել է բռնապետ Ալֆրեդո Ստրեսների հրավերը և 1979 թվականի օգոստոսի 17-ին մեկնել է բնակվելու Պարագվայում։ Նրան ընկերակցել են խորթ եղբայրը՝ գեներալ Խոսե Սամոսան, զավակները՝ Անաստասիո Սամոսա Պորտոկարրերոն և Ռոբերտո Էդուարդո Սամոսա Պորտեկարրերոն, նրա երկար տարիների սիրուհի Դինորա Սեմպսոնը և երկու տասնյակ սպաներ։
Նա սիրուհու, երկու զարմիկների և մի քանի օգնականների հետ բնակվել է Ասունսյոնում՝ առանձնատան մեջ, որը նախկինում պատկանել է ՀԱՀ դեսպանատանը։ Անմիջապես Պարագվայում ձեռք է բերել անշարժ գույք, ավելի քան 25 հազար հեկտար հող և հյուրանոց։ Հայտարարվել է նաև, որ նա Բրազիլիայում 20 միլիոն դոլարով գնել է ֆերմա, քարածխի հանքեր՝ Կոլումբիայում և Vision ամսագիրը։
Մահ
Երկրից փախչելուց հետո Անաստասիո Սամոսան հեռակա դատապարտվել է մահապատժի։ Դատավճիռն ի կատար է ածվել Ասունսյոնում, 1980 թվականի սեպտեմբերի 17-ին։ Զրահապատ «Mercedes-Benz W116», որում գտնվել է նախկին բռնապետը, Պարագվայի մայրաքաղաքի կենտրոնական հատվածով անցնելիս, կանգ է առել կարմիր լույսի տակ, հանկարծ նրա ճանապարհը կտրել է մի բեռնատար, որից ինքնաձիգներով կրակել են ավտոմեքենայի վրա։ Փամփուշտները կպել են զրահապատ «Մերսեդեսի»-ի դիմապակուն։ Հետո հարևան տնից, որտեղ նախապես ուսումնասիրել են Սամոսայի անցնելիք ուղին, տեղակայված են եղել դատավճիռն ի կատար ածող օպերատիվ խումբը, որոնք ՁՀՆ-7 ձեռքի հակատանկային նռնականետից արձակել են երկու կրակոց։ Նախկին բռնապետի դիակը ճանաչել են միայն ոտքերից ։ Հարձակվողներից մեկը ավելի ուշ բռնվել է և սպանվել Ստրեսների քաղաքական ոստիկանության կողմից, մնացած 6-ը թաքնվել են։ 2001 թվականին պարզվել է, որ բռնապետի մահապատժի սանկցիան տվել է ԱԱՍՃ-ի առաջնորդներից Տոմաս Բորխեն, իսկ օպերացիան իրականացրել են արգենտինացիների խումբը՝ Արգենտինայի ժողովրդական հեղափոխական բանակից՝ Էնրիկե Գորրիարանայի գլխավորությամբ։
Նրա աճյունը հուղարկավորվել է Մայամիում՝ ամերիկյան կառավարության թույլտվությամբ, քանի որ նրա կինն ԱՄՆ քաղաքացի է եղել և բնակվել է այնտեղ։ Համարվում է, որ մահվանից հետո նրա կարողությունը կազմել է 500 միլիոնից մինչև 1 միլիարդ ամերիկյան դոլար։
Արբերեշի
Արբերեշի (ալբ.`Arbëreshët, իտալ.`Arbereschi) ալբանական ծագում ունեցող երկու խոշոր ինքնահռչակ խմբերից մեկը, որը միջին դարերում առանձնացել է Բալկանների բուն ալբանական էթնոսից։ Նման պատմություն ունեն նաև առնաուտները։ Ժամանակակից Արբերեշիները հիմնականում ապրում են Իտալիայի հանրապետության գյուղական տարածքներում, հիմնականում երկրի հարավում և Սիցիլիայում։ Դավանանքով կաթոլիկ են։ Մարդկանց ընդհանուր քանակը, ովքեր պահպանել են արբերեշական ինքնագիտակցությունը, 40-80 հազար մարդ (2008 թվականի տվյալներով)։ Իտալաիյում բնակվող մարդկանց ընդհանուր քանակը, որոնք ունեն արբշերա-ալբանական ծագում, կազմում է 2 միլիոն մարդ։ Մայրենի լեզուն արբերեշականն է, բնակչության մեծ մասը երկլեզու է` օգտագործում է նաև իտալերեն լեզուն։
Պատմություն
XIII-XVI դարերի բուռն քաղաքական իրադարձությունների, որոնցից հիմնականը Խաչակրաց արշավանքներն էին, թուլացրեցին ուղղափառ Բյուզանդիայի կայսրության հիմքերը և Օսմանյան կայսրության ձևավորման շրջանում ալբանական էթնոսից բարդ միգրացիոն գործընթացների հետևանքով առանձնացան երկու ինքնահռչակ էթնիկ միավորումներ, որոնցից ձևավորվեցին ժողովուրդներ, որոնք ներկայումս շատ թույլ են կապված իրենց պատմական հայրենիքի հետ։ Դրանք են՝
Սովորույթներ
Վերաբնակեցված ալբանացիների հիմնական մասը բնակություն հաստատեցին հարավային Իտալիայի և Սիցիլիայի գյուղական շրջաններում։ Հարյուրամյակների ընթացքում գյուղաբնակ արբերեշիները պահպանել են իրենց սովորույթները, լեզուն և մշակույթը։ Քաղաքաբնակ սերունդների վրա մեծ է։ Արբերեշերեն լեզուն հիմնականում օգտագործվում է կենցաղում, այն Իտալիայի սահմանադրությամբ սահմանված չէ որպես ինքնուրույն լեզու, բայց ունի որոշակի պաշտոնական գործածություն։ Երկու միավորումների բնորոշ հատկանիշներից մեկն այն է, որ իրենց ինքնաանվանման մեջ պահպանել են «ալբ» արմատը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ալբանիայի բնակչություն Կատեգորիա:Իտալիայի ազգեր Կատեգորիա:Եվրոպայի ազգեր
Բուն շրջան (Ինդիանա)
Բուն շրջան (Boone County), ԱՄՆ Ինդիանա նահանգի 92 վարչական միավորներից մեկը։ Ընդհանուր տարածությունը 1.096 կմ² է, բնակչությունը՝ 56.640 մարդ (2010 թ. տվյալներով)։ Շրջկենտրոնն է Լեբանոն բնակավայրը։ Կազմավորվել է 1830 թ.։
Կատեգորիա:Ինդիանայի շրջաններ
Դրյագոլովկա
Դրյագոլովկա (Дряголовка), գյուղ Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Տյոմկինսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 2 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Տյոմկինսկի շրջանի բնակավայրեր
Մարոպատի
Մարոպատի (Maropati), կոմունա Իտալիայում` Կալաբրիա մարզի Ռեջիո Կալաբրիա գավառում։ Սահմանակից է Անոյա, Ֆերոլետո դելա Կիեզա, Գալատրո, Ջիֆոնե համայնքներին ։
Բնակչության թվաքանակը 2014 թվականի տվյալներով եղել է 1.524, բնակչության խտությունը կազմել է 174 մարդ/կմ²։ Զբաղեցնում է 10 կմ² տարածք։ Փոստային ինդեքսն է՝ 89020։ Հեռախոսային կոդը՝ 0966։
Բնակավայրի հովանավորը համարվում է Սան Ջորջոն։
Ժողովրդագրություն
Բնակչության թվաքանակի փոփոխությունները.
Lindemann
Լինդեման (Lindemann), խումբը ստեղծվել է Ռամշտայն խմբի վոկալիստ Թիլլ Լինդեմանի և շվեդ պրոդյուսեր, մուլտիինստրումենտալիստ Փեթեր Թեգթգրենի (Peter Tägtgren) միավորմամբ։
Չինական նավաշինական արդյունաբերական ընկերություն
Չինական նավաշինական արդյունաբերական ընկերություն (ՉՆԱԸ), Չինաստանի խոշորագույն նավաշինական ընկերություն, որն ամբողջությամբ պատկանում է Չինաստանի Պետական ​​գույքի վերահսկման և կառավարման կոմիտեին։ Հիմնադրվել է 1999 թվականին, որի կենտրոնակայանը գտնվում է Պեկինում։ ՉՆԱԸ- ը զբաղվում է տարբեր տեսակի նավերի նախագծմամբ, արտադրությամբ և վերանորոգմամբ (ընկերության նավաշինական տարեկան հզորությունը 15 միլիոն տոննա է)։ ընկերությունը միավորում է տասնյակ ձեռնարկություններ, ինստիտուտներ և լաբորատորիաներ, աշխատողների ընդհանուր թիվը կազմում է ավելի քան 170 հազար մարդ ։
Ընկերության գլխավոր ակտիվը հանդիսանում է Չինական նավաշինական արդյունաբերական սահմանափակ ընկերությունը, գովազդները, որի արժեթղթերը 2008 թվականից ի վեր գնանշված են Շանհայի ֆոնդային բորսայում:
Ըստ 2019 թվականի վաճառքի կարգավիճակի՝ ընկերության արժեթղթերը կազմել են 6,5 միլիարդ դոլար, ակտիվները՝ 30,1 միլիարդ դոլար,  շուկայական գինը՝ 23 միլիարդ դոլար, ընկերությունում էին 36,3 հազար աշխատակից .: Ընկերության գլխավոր գիտահետազոտական հաստատությունների խմբերը հանդիսանում են Չինական նավաշինական հետազոտական և զարգացման ակադեմիան (Պեկին) և Չինական նավաշինական գիտահետազոտական կենտրոնը։
ՉՆԱԸ-ն մտնում է Չինաստանի 10 խոշորագույն զինվորական ընկերությունների կազմի մեջ, և արտադրում է երկրի ռազմածովային սարքավորումների մոտավորապես 80%-ը։ Քաղաքացիական հիմնական արտադրանքներն են՝ գազային, նավթային, բեռնատար նավերը և նավթամուղ հարթակները, որոնք ընկերությունը արտահանում է աշխարհի ավելի քան 70 երկիր ։
Պատմություն
Չինական նավաշինական արդյունաբերական ընկերությունը ստեղծվել է 1999 թվականին Չինաստանի կառավարության հանձնարարականով՜ ըստ նավաշինական ձեռնարկությունների, որոնք առանձնացվել են պետական այլ ընկերության՝ Չինական պետական նավաշինական ընկերության կազմից։ 2008 թվականին ՉՆԱՍԸ-յան դուստր ձեռնարկությունը մտավ Շանհայի ֆոնդային բորսա։
2019 թվականի ամռանը կոռուպցիայի և ծառայողական պաշտոնի չարաշահումների պատճառով ընկերության նախկին տնօրեն Սուն Բոն դատապարտվեց 12 տարվա ազատազրկման .:
Ձեռնարկություններ
Չինական նավաշինական արդյունաբերական ընկերությունը ունի յոթ նավաշինարաններ՝ 15 միլիոն տոննա բեռի զանգվածի ընդհանուր հզորությամբ, որոնց թվում են չոր նավանորոգարանների և նավի դետալների հավաքման հատվածները .: Ընկերության կազմի մեջ են մտնում նաև մի քանի գիտահետազոտական ինստիտուտներ ու լաբորատորիաներ, որոնք մշակում են ռազմածովային և քաղաքացիական նավեր, ինչպես նաև դրանց պատկանող սարքավորումներ .:
Հատուկ ձեռնարկություն է համարվում Դալյանի նավաշինական գործարանը, որտեղ աշխատում են ավելի քան 15000 աշխատակիցներ։ Գործարանն արտադրում է սուզանավեր, էսկադրոնային ականակիրներ, նավերի համար դիզելային շարժիչներ, ինչպես նաև վերանորոգում է չինական սավառնակակիր նավեր ու սուզանավեր։ Մեկ այլ կարևոր ձեռնարկություն է Խուլուդայոյի Բոհայ նավաշինական ընկերությունը, որտեղ արտադրվում են «Ցզին» անունով ատոմային սուզանավեր։ Ուհանի Վուչանգ նավաշինական գործարանը արտադրում է սուզանավեր, հետախուզական նավեր, լողափը պահպանող մոտորանավակներ, նավթային հարթակներում գործող նավեր, տարատեսակ զինվորական սարքավորումներ և խոշոր չափերի պողպատյա շինություններ։ Ցինդաոյի Բեյհայ նավաշինական գործարանը կառուցում և վերանորոգում է խոշոր տոննա ունեցող նավթային ու քիմիական լցանավեր, ինչպես նաև բեռնատար նավեր, այդ թվում բնափայտ տեղափոխող նավեր ու կոնտեյներներ .:
Ցինհուանդաոյի Շանհաուան նավաշինական ըներությունը արտադրում է ծովային և գետային բեռնատար նավեր ։
Կոլբե-Շմիտի ռեակցիա
Կոլբե-Շմիտի ռեակցիա, համապատասխան ֆենոլի ալկալիական աղի վրա CO2-ի ազդեցությամբ արոմատիկ օ-օքսիթթուների սինթեզի եղանակ՝ Կոլբե-Շմիտի ռեակցիայի վրա են հիմնված ֆենոլից սալիցիլաթթվի, մ-ամինաֆենոլից պ-ամինասալիցիլաթթվի (ՊԱՍԹ), ß-օքսինավթոլից ß-օքսինավթոնաթթվի և այլ նյութերի արդյունաբերական ստացման եղանակները։ Ռեակցիան մշակել է Ա. Կոլբեն, 1860 թվականին, կատարելագործել է գերմանացի քիմիկոս Ռ. Շմիտը (R. Schmitt) 1885 թվականին։
Չինական նավաշինական արդյունաբերական ընկերություն
Գիտահետազոտական մշակումներ
Չինական նավաշինական ընկերության գիտահետազոտական կառույցներում աշխատում են 13 ակադեմիկոսներ և 40000-ից ավելի բարձր որակավորում ունեցող ինժեներներ։
Արտադրություն
Չինական նավաշինական արդյունաբերական ընկերությունը արտադրում է բեռնատար, հատուկ, ուղևորային և զինվորական տարբեր տեսակի նավեր (այդ թվում կոնտեյներներ, բեռնատար նավեր, նավթային բեռնատար նավեր, մաքոքային նավթային բեռնատար նավեր, Քիմիական նավեր, քամու տուրբինների տեղադրման նավեր, հողածուծ սարքեր, քարշակ նավեր, ուղևորների նավեր, ատոմային և դիզելային սուզանավեր, հրթիռ արձակող նավեր, լիցքավորող նավեր), նավթային պլատֆորմներ, ռազմածովային սարքավորումներ (այդ թվում նաև հրթիռահրետանային  համակարգեր, նավագնացության, հեռահաղորդակցման և համակարգչային սարքավորումներ, ինժեներական տեխնիկա), դիզելային շարժիչներ, քամու գեներատորներ, ազդանշանային գեներատորներ, տուրբինային ներմղիչներ, ակումուլյատորի մարտկոցներ, խոշոր չափերի պողպատյա շինություններ (այդ թվում նաև կամրջակային շինություններ), նավահանգստային սարքավորումներ (այդ թվում նաև նավահանգստային  վերամբարձ կռունկներ), ջրարգելակային դարպասներ, հսկիչ-չափիչ հարմարանքներ (այդ թվում նաև գազի հաշվիչ), ավտոմատ բաշխման համակարգեր (այդ թվում նաև համակարգված սարքավորումներ), երկաթուղային սարքավորումներ (այդ թվում նաև վագոն-տակառներ), մետալուրգիական, նավթաքիմիական, ձկնորսական և ծխախոտային արդյունաբերության համար նախատեսված սարքավորումներ    .:
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վերականգնվող էներգիա Կատեգորիա:Չինական ապրանքանիշներ Կատեգորիա:1999 հիմնադրումներ Կատեգորիա:Ընկերություններ այբբենական կարգով
Լունա 22
Կայանի կառուցվածք
Լունա 22-ը նախագծվել է Լավոչկինի անվ. բյուրոում, կառուցվածքի նշանակումն էր՝ Ե-8ԼՍ։ Ուղեծրակայաննի կառուցվածքը հիմնված էր առաջատար Ե-8 հիմքի վրա, որը նույնպես կիրառվել էր գրունտի նմուշ բերող և լուսնագնաց ամենագնացների առաքելությեւններում։ Այս կայաններում, հիմնական շարժիչնմերի ու կառավարման մոդուլի վրա տեղադրված էր Լունոխոդի հիմնական բլոկի նման կառւոցվածք, որը իրենից ներկայացնում էր մթնոլորտային ճնշումով կոնտեյներ, որտեղ տեղադրված էին գիտական սարքավորումները։
Կայանի վրա տեղադրված էին լուսանկարող համակարգ, գամմա ճառագայթների սպեկտրոմետր, ռադիո բարձրաչափ, ասուպների տվիչներ, մագնետոմետր, տիեզերական ճառագայթների գրանցող սարք, ռադիացիայի տվիչներ։ Սարքավորումներով նախատեսվում էր կատարել է մերձլուսնային տարածության, Լուսնի գրավիտացիոն դաշտի, Լուսնի մակերևույթի կազմության քիմիական վերլուծության հետազոտություններ։ Կայանի վրա տեղադրված տեսախցիկներով նաև կատարել Լուսնի նկարահանումներ։
Թռիչք
«Լունա 19» կայանը արձակվեց 1974 թվականի մայիսի 29-ին Բայկոնուր տիեզերակայանից, Պրոտոն-Կ կրող հրթիռով։ Այն հաջողությամբ դուրս եկավ Երկրի ուղեծիր։ Կատարված ուղեծրի կարգաբերումից հետո կայանը շարունակեց թռիչքը դեպի Լուսին և առանց խնդիրների դուրս եկավ ուղեծիր հունիսի 2-ին։ Աշխատանքի ընթացքում կայանը մի քանի անգամ փոխել է իր ուղեծիրը առավել շահավետ դիրք գրավելով հետազոտությունների համար։ Նվազագույն բարձրությամբ ուղեծիրը կազմել է 25 կմ։ Ուղեծրային մանյովրներ կատարելու համար նախատեսված վառելիքը կայանի վրա սպառվեց 1975 թվականի սեպտեմբերի 2-ին։
Լունա 22 կայանը նախատեսվում էր օգտագործել մինչև 1975 թվականի ապրիլի 2-ը, սակայն հաշվի առնելով առկա ռեսուրսները ու առաքելության հաջողությունը, առաքելությունը երկարացվեց և ավարտվեց 1975 թվականի նոյեմբերի սկզբում, մոտ տասնըհինգ ամիս աշխատանքից հետո։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Լունա ծրագիր Կատեգորիա:1974 թվականին արձակված տիեզերանավեր
Իդիշ
Իդիշ (ייִדיש.՝ yidish կամ אידיש idish, բառացիորեն «հրեական»), եբրայերեն լեզվի բարբառ է, հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի գերմաներենի ճյուղին է պատկանում։ Պատմականորեն այս լեզվով խոսել են  աշկենազի   կոչվող հրեաները։ Նրանք  եվրոպական ծագումով գերմանախոս  հրեաներն են։
Այն մշակվել է ներգաղթած հրեա համայնքի կողմից Կենտրոնական և Արևելյան Եվրոպայում X—XIV դարերում` միջին և վերին գերմանական բարբառների հենքի վրա հին եբրայերեն և արամեերեն լեզուների բառապաշարից բազմաթիվ փոխառություններով։   Այն կրել է նաև սլավոնական լեզուների ազդեցությունը, երբ Աշկենազի համայնքը գաղթել է արևելք  ։ Իդիշ լեզուն օգտագործում է հին եբրայերենի այբուբենը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հրեական լեզուներ Կատեգորիա:Իդիշ Կատեգորիա:Լեզուներ այբբենական կարգով
Տրուդովոե (գյուղ, Պուտիվիլի շրջան)
Տրուդովոե (Трудове), գյուղ Ուկրաինայի Սումիի մարզի Պուտիվիլի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Տրուդովոե գյուղում բնակվում էր 25 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Սումիի մարզի Պուտիվիլի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Հույզեր
Հույզեր, հոգեկան վիճակներ են՝ կապված նյարդային համակարգի հետ  ։ Առաջացնում են քիմիական փոփոխություններ, որոնք տարբեր կերպ կապված են մտածողության, զգացմունքների, վարքային հակազդումների և հաճույքի կամ տառապանքի աստիճանի հետ ։ Ներկայումս գիտական համաձայնեցված սահմանում չկա։ Հույզերը հաճախ միահյուսում են տրամադրությունը, խառնվածքը, անհատականությունը, մոտիվացիան ։
Հույզերը կարող են սահմանվել որպես դրական կամ բացասական փորձ՝ կապված որոշակի ձևի ֆիզիկական ակտիվության հետ։ Հույզերն առաջացնում են տարբեր ֆիզիկական, վարքային և կոգնիտիվ փոփոխություններ։ Հույզերի առաջնային դերը հարմարվողական վարքի մոտիվացիան է ։
Որոշ տեսություններում ճանաչողությունը հույզերի կարևոր ասպեկտն է։ Այն գործողությունը, որն առաջին հերթին ազդում է հույզերի վրա՝ զգացողություններն են, որոնք կարող են թվալ չմտածված, բայց մտավոր գործողություններ դեռևս անհրաժեշտ են, հատկապես՝ մեկնաբանման պրոցեսում։ Օրինակ՝ գիտակցումը, որ մենք վտանգավոր իրադրությունում ենք և մեր մարմնի նյարդային համակարգի հետագա գրգռումը մեր վախի զգացողության անբաժանելի փորձառությունն է։ Ինչևէ, ըստ այլ տեսության հույզերը անջատ են և կարող են նախորդել ճանաչողությանը ։ Բնորոշվում է վերբալ մեկնաբանություններով, որը նկարարգրում է ներքին վիճակը ։
Հույզերը կոմպլեքսային են։ Ըստ որոշ տեսությունների՝ դրանք զգացողությունների վիճակներ են, որոնք հանգեցնում են մեր վարքի ֆիզիկակական և հոգեբանական փոփոխություններին ։ Հույզերի ֆիզիոլոգիան անմիջականորեն կապված է նյարդային համակարգի արթմնիության հետ։ Հույզերը նաև կապված են վարքային կանխատրամադրվածության հետ։ Էքստրավերտները ավելի հակված են լինել սոցիալական և ի ցույց դնել իրենց հույզերը, մինչդեռ ինտրովերտները այդքան էլ սոցիալական էակներ չեն և հակված են վերահսկելու իրենց հույզերը։ Հույզերը հաճախ դրական կամ բացասական մոտիվացիայի շարժիչ ուժերից են ։ Ըստ այլ տեսությունների՝ հույզերը բռնությունների պատճառ չեն, այլ պարզ բաղադրիչների համախտանիշ, որոնք կարող են ներառել մոտիվացիաները, զգացողությունները, վարքը և ֆիզիկակակն փոփոխությունները, բայց այս բաղադրիչներից ոչ մեկ հույզ չէ ։
Հույզերը ներառում են տարբեր կոմպոնենտներ, ինչպիսիք են՝ սուբյեկտիվ փորձը, ճանաչողությունը, արտահայտիչ վարքը, հոգեֆիզիոլագիական փոփոխությունները և օժանդակող վարքը։ Գիտնականները փորձել են նույնականցնել հույզերը այս կոմպոնենտներից մեկի հետ․ Վիլյամ Ջեյմսը՝ սուբյեկտիվ փորձի, բիհեյվորիստները՝ օժանդակող վարքի, հոգեֆիզիոլոգները՝ ֆիզիոլագիական փոփոխությունների հետ և այլն։ Վերջերս հույզերը կապում են նշված բոլոր կոմպոնենտների հետ, որոնցից յուրաքանչյուրը դասակարգվում է մի փոքր տարբեր՝ կապված ակադեմիական կարգի հետ։ Հոգեբանությունում և փիլիսոփայությունում հույզերը սովորաբար իրենց մեջ ներառում են սուբյեկտիվ, զգացողական փորձառություն, որն առաջին հերթին բնութագրվում է հոգեֆիզիոլոգիական փորձով, բիոլոգիական ռեակցիայով և մտավոր վիճակներով։ Հույզերի նման բազմաբաղադրիչ նկարագրությունը հանդիպում է սոցիոլոգիայում։ Օրինակ՝ Պեգի Թոիտսը հույզերը նկարագրում է որպես ֆիզիոլոգիական բաղադրիչ, որը ներառում է մշակութային և էմոցիոնալ կողմեր (զայրույթ, զարմանք և այլն), մարմնի արտահայտիչ գործողություններ։
Հույզը (՝ ցնցում, անհանգստացում), միջին տևողությամբ հոգեբանական գործընթաց է, որն արտացոլում է սուբյեկտիվությունը գնահատող վերաբերմունք՝ գոյություն ունեցողի կամ հնարավոր իրավիճակների և օբյեկտիվ աշխարհի նկատմամբ։ Հույզերը բնութագրվում են հետևյալ բաղադրիչներով՝ անհանգստություններով կամ հոգեկանում հույզերի զգացողության գիտակցմամբ, գործընթացներ՝ նյարդային համակարգում կատարվող իրադրությունով՝ էնդոկրին համակարգ, շնչառական, մարսողական և օրգանիզմի մնացած համակարգով, հույզերը արտահայտիչ են նաև դեմքի վրա։ Հույզերը տարբերվում են մյուս տեսակի հուզական գործընթացներից։ Աֆֆեկտ, զգացմունք և տրամադրություն ։
Հուզական գործընթացներ և վիճակներ կամ հույզեր (այդ տերմինի նեղ իմաստով), զգացմունքի, ապրման սովորական և բնորոշ ձև։ Այլ կերպ ասած, հույզը որևիցե զգացմունքի անմիջական վերապրումն (ընթացումն) է։ Օրինակ՝ հույզ է կոչվում ոչ թե հենց երաժշտության նկատմամբ ունեցած սերը, որպես մարդու մեջ արմատացված առանձնահատկություն, այլև հաճույքի, հիացումի վիճակ, որն ապրում, զգում է վերջինս, երբ լսում է վարպետորեն կատարվող երաժշտական ստեղծագործություն։ Այդ նույն զգացմունքը ապրվում է վրդովմունքի, բացասական հույզի ձևով, երբ երաժշտական ստեղծագործությունը լսում ենք վատ կատարմամբ։
Հույզերը հոգեկան երևույթների շրջանակներում հանդիսանում են կարևորագույն բարդ գործընթացներ, որոնք զուգակցվում են հոգեկան բոլոր երևույթների հետ։ Հույզերը ունի առաջացման սկիզբ, ընթացք, զարգացում և ավարտ։
Հույզերը արտահայտում են սուբյեկտի վերաբերմունքը շրջապատող աշխարհի օբյեկտների և սուբյեկտների նշանակելի լինելու նկատմամբ։ Այն պահանջմունքների գոյության սուբյեկտիվ ձևն է. հույզերը սուբյեկտի համար ազդակ են հանդիսանում արտաքին օբյեկտների կարևորությունը գնահատելու համար և դրդում են ուղղելու իրենց գործունեության ուղղվածությունը։ Հույզերը արտացոլում են սուբյեկտի վերաբերմունքը աշխարհի և ինքն իր նկատմամբ, պահանջմունքների բավարարված կամ անբավարարված լինելը նաև ապագայում դրանց բավարարվածության հնարավոր և անհնարին լինելը ։
Ստուգաբանություն և պատմություն
«Հույզ» բառը թվագրվում է 1579 թվականին, փոխառվել է ֆրանսերեն émouvoir բառից։ Հույզ տերմինը ակադեմիական քննարկումներում ներառվել է որպես կրքերի, զգացմունքների և աֆեկտների համապարփակ տերմին ։
Որոշ միջմշակութային հետազոտություններ ցույց են տալիս, որ «հույզի» կատեգորիայի և դասակարգման բաժանումը, այնպիսի նախնական հույզեր, ինչպիսիք են՝ զայրույթը և տխրությունը ամբողջական չեն և որ այդ հասկացությունների սահմանները տարբեր մշակույթներում տարբեր են ։ Ինչևէ, ըստ այլ փաստարկների որոշ մշակույթներում կան որոշ հույզերի ընդհանուր հիմքեր ։ Հոգեբուժության և հոգեբանության մեջ հույզերի արտահայտման կամ ըմբռնման անկարողությունը կոչվում է ալեքսիթիմիա ։
Սահմանում
Օքսֆորդի բառարանում հույզի սահմանումը հետևյալն է․- «Ուժեղ զգացմունք, որը սկիզբ է առնում հանգամանքից, տրամադրությունից կամ այլոց հետ հարաբերություններից» ։ Հույզերը արտաքին և ներքին իրադրությունների պատասխան ռեակցիաներն են ։
Հույզերը կարող են կապված լինել պատահարների (օրինակ՝ խուճապ) կամ հակումների (օրինակ՝ թշնամություն) հետ, լինել կարճաժամկետ (օրինակ՝ զայրույթ), երկարաժամկետ (օրինակ՝ թախիծ) ։ Հոգեթերապեվտ Մայքլ Գրահամը նկարագրել է բոլոր հույզերը որպես գոյության շարունակություն ։ Այդպիսով, վախը կարող է տարափոխվել սարսափի կամ ամոթը՝ պարզ շփոթվածությունից թունավորի ամաչկոտության ։ Հույզերը կարող են նկարագրվել որպես կայուն պատասխանների համակարգված վիճակներ, որոնք ներառում են վերբալ, ֆիզիոլոգիական, վարքային և նյարդային մեխանիզմներ։
Գրահամը տարանջատում է հույզերը՝ որպես ֆունկցիոնալ կամ դիսֆունկցիոնալ և պնդում, որ բոլոր ֆունկցիենալ հույզերն ունեն առավելություն ։
Բառի որոշ կիրառողների կարծիքով, հույզերը ինտենսիվ զգայություններ են, որոնք ուղղված են ինչ-որ բանի կամ մեկի ։ Մեկ այլ տեսանկյունից, հույզերը կարող են կիրառվել իրավիճակը նկարագրելու համար ։
Գործնականում Ջոզեֆ Լեդուքսը հույզերը սահմանում է որպես ճանաչողության կամ զգացողության գործընթացների արդյունք, որն օրգանիզմի պատասխան ռեակցիան է ։
Բաղադրիչներ
Քլաուս Սչերերի մշակած հույզերի մոտելը պարունակում է 5 կարևոր տարրեր։ Ասում են, որ բաղադրիչների պատկերման գործընթացում հուզական փորձը պահանջում է, որ բոլոր այդ գործընթացները կարճ ժամանակահատվածում լինեն համակարգված։ Չնայած կոգնիտիվ գնահատականի (տարրերից մեկը վիճելի է), բաղադրիչի մշակման մոդելը ապահովում է վիճակների հերթականություն, որն արդյունավետ նկարագրում է հուզական դրվագում ներգրաված կոորդիանցիան․
Տարբերակում
Աֆեկտիվ նեյրոգիտության տեսանկյունից հույզերը կարող են տարբերակվել․
Նպատակ և արժեք
Ըատ կարծիքներից մեկի՝ հույզերը նպաստում են շրջակա միջավայրի մարտահրավերներին հարմարվելուն։ Հույզերը բնութագրվում են որպես էվոլյուցիայի արդյունք, որովհետև հին և կրկնվող խնդիրների համար ապահովում են լավ լուծումներ ։ Հույզերը կարող են գործել որպես մեր համար կարևորը (արժեքները և էթիկան) փոխանցելու ճանապարհ ։ Ինչևէ, որոշ հույզեր, օրինակ՝ անհանգստության որոշ տեսակներ, երբեմն դիտարկվում են որպես հոգեկան հիվանդությունների մաս և հետևաբար ունենում են բացասական արժեք ։
Դասակարգում
Տարբերակում կարող է լինել հուզական դրվագների և հուզական հակումների միջև։ Հուզական հակումները նույնպես համեմատելի են բնավորության գծերի հետ։ Օրինակ՝ դյուրագրգիռ մարդն ավելի հեշտությամբ կամ արագ է հակված զգալ բարկություն, քան այլք։ Որոշ տեսաբաններ դասակարգում են հույզերը ավելի ընդահնուր կատեգորիայում՝ «աֆեկտիվ վիճակներում», որտեղ այդ վիճակները նույնպես ներառում են հուզականորեն կապված երևույթներ, ինչպիսիք են՝ հաճույքը և ցավը, մոտիվացված վիճակը (օրինակ՝ քաղցն ու հետաքրքրասիրությունը), տրամադրությունը ։
1991 թվականին Ջեյմսը, ելնելով հույզերի առաջացման իր ունեցած հասկացությունից, հույզական ռեակցիաների առաջացման պատճառները տեսնում էր ռեֆլեկտոր ակտերի բազմազանության մեջ, որոնք առաջանում են արտաքին օբյեկտներից և անմիջապես գիտակցվում մեր կողմից։ Ռեֆլեկտոր ակտում չկա անչափելի և բացարձակ ոչինչ։
Հուզական ռեակցիաների որակների և տեսակների հարցը քննարկվում է վաղուց։ Անգամ Արիստոտելը առանձնացնում էր սերը և ատելությունը, ցանկությունը և զզվանքը, հույսը և հուսախաբությունը, ամաչկոտությունը և խիզախությունը, ուրախությունը և տխրությունը, բարկությունը։ Հին հունական փիլիսոփայական ստոիցիզմի դպրոցի ներկայացուցիչները պնդում էին, որ հույզերը, իրենց հիմքում ունենալով երկու օգուտ և երկու վնաս, պետք է բաժանվեն չորս կրքերի՝ ցանկություն և ուրախություն, տխրություն և վախ։ Հետագայում նրանք բաժանեցին դրանք 32 երկրորդային կրքերի։
Սպինոզան կարծում էր, որ գոյություն ունեն հաճույքի, տհաճության և ցանկությունների այնքան տեսակներ, որքան կան դրանց համապատասխան օբյեկտներ, որոնց կողմից մենք ենթարկվում ենք աֆֆեկտների։
Դեկարտն ընդունում էր 6 հիմնական կրքեր՝ զարմանք, սեր, ատելություն, ցանկություն, ուրախություն, տխրություն։
Շատ գիտնականներ են փորձել տալ հույզերի ունիվերսալ դասակարգում, և նրանցից յուրաքանչյուրը դրա համար ուներ սեփական պնդումներն ու հիմնավորումները։
Բրաունը հույզերի դասակարգման հիմքում դիտարկում էր ժամանակի գործոնը՝ տարանջատելով հույզերը ուղղակիորեն, որոնք գործում են «այստեղ և հիմա», և հետադարձ հայացքով դիտարկվող կամ հեռանկարային։
Ռիդը կառուցել է հույզերի դասակարգման տեսությունը գործողության աղբյուրի նկատմամբ ունեցած վերաբերմունքի հիման վրա։ Նա բոլոր հույզերը բաժանում էր երեք խմբի՝
Ստյուարտի դասակարգումը տարբերվում է մյուսների դասակարգումից։ Նա վերը թվարկված առաջին երկու խմբերը միավորում էր ու այն անվանում բնազդային։
Կանտը բոլոր հույզերը երկու խմբում էր առանձնացնում, որոնց հիմքում դիտարկում էր հույզերի առաջացման պատճառները՝ զգայական և ինտելեկտուալ։ Աֆֆեկտներն ու կրքերը նա վերագրում էր կամային ոլորտին։
Բէնը (1902 թվականին) առանձնացրել է 12 տեսակի հույզեր։
Գիտական հոգեբանության հիմնադիր Վունդտը կարծում էր, որ հույզերի քանակը (առավել կոնկրետ - զգայությունների հուզական երանգները) այնքնան շատ են (առավել քան 50 000), որ անգամ լեզուն չունի այդ քանակությամբ բառ, դրանք անվանելու համար։
Ամերիկացի հոգեբան Թիթչեներ (Titchener, 1899) հակառակ կարծիքին էր։ Նա ենթադրում էր, որ գոյություն ունի միայն երկու տիպի հուզական զգայություն՝ բավարարվածություն և անբավարարվածություն։ Նրա կարծիքով Վունդտը խառնել է երկու տարբեր երևույթներ՝ զգացմունք և զգացմունքնայնություն։ Զգացմունքնայնությունը, ըստ նրա, բարդ գործընթաց է, որը բաղկացած է զգայություններից ու բավարարվածության և ոչ բավարարվածության զգացումից (այժմյա հասկացությամբ՝ հուզական տոնից)։ Նա կարծում էր, որ մեծ քանակի հույզերի (զգացմունքների) գոյության թվացյալությունը, կարող է ուղեկցված լինել զգայությունների անհամար թվով համակցություններով։ Թիթչեները տարանջատում էր հույզերը, տրամադրությունը և բարդ զգացմունքները, որոնցում էական դեր է խաղում բավարարվածության և անբավարարվածության զգացմունքները։
Հույզերի դասակարգման հիմնական բարդությունն այն է, որ մի կողմից դժվար է որոշել, թե համարվում է արդյոք ընդգծված հույզը ինքնուրույն գործող տեսակ, թե այն բնութագրում է միևնույն հույզը տարբեր բառերով, հոմանիշներով։ Իսկ մյուս կողմից արդյոք հույզի նոր բառային բնութագրումը չի համարվում միայն նրա արտահայտվածության արտացոլման աստիճան (օրինակ՝ տագնապ-վախ-սարսափ)։
Պ. Սիմոնովը (1970) նշում է, որ վերը թվարկված դասակարգումներից ոչ մեկը չի ստացել լայնամասշտաբ ճանաչում և չի դարձել օգտակար գործիք՝ հետագա փնտրտուքների և ճշտգրտումների համար։ Նրա կարծիքով դա բացատրվում է նրանով, որ այդ դասակարգումները կառուցվել են սխալ տեսական հիմքերով։ Արդյունքում առաջացել են հույզեր, որոնք դրդում են ձգտել դեպի օբյեկտը կամ խուսափել նրանից, սթենիկ և ասթենիկ հույզեր և այլն ։
Մարդկային հույզերը դասակարգելու ամենատարբեր փորձեր են կատարվել։ Ծանոթանանք նորագույն դասակարգումների հետ, որոնք այսօր էլ օգտագործվում են հոգեբան-հետազոտողների կողմից։
Հիմնական հույզեր
Ավելի քան 40 տարի Պոլ Էքմանն աջակցել է այն տեսակետին, որ հույզերը անջատ են, չափելի և ֆիզիոլոգիապես ակնհայտ։ Ըստ Էքմանի ամենաազդեցիկ աշխատանքի որոշ հույզեր համընդհանուր ճանաչված են։ Այլ դասական հետազոտություններ գտնում են, որ երբ մասնակիցները ղեկավարում են իրենց դիմային մկանները, այնուամենայնիվ նրանք ցույց են տալիս սուբյեկտիվ և ֆիզիոլոգիական փորձառնություն, որը համընկնում է տրաբեր դեմքի արտահայտությունների հետ։ Նրա հետազոտությունները թույլ տվեցին հույզերի 6 տեսակենր դասակարգել որպես հիմնական․ զայրույթ, զզվանք, վախ, երջանկություն, տխրություն և զարմանք ։ Ավելի ուշ Էքմանն առաջարկեց, որ այլ ամբողջական հույզեր կարող են գոյություն ունենալ այս 6-ից դուրս։ Վերջերս Էքմանի նախկին ուսանողներ Դանիել Քորդարոյի և Դաչեր Կելտների կողմից անցկացրած միջմշակությանին ուսումնասիրությունները լայնացրեցին ամբողջական հույզերի ցուցակը։ Ի հավելումն սկզբանական 6-ին, այս հետազոտողները փաստեցին այլ հույզերի մասին․ զվարճանք, սոսկում, գոհունակություն, իղձ, շփոթություն, ցավ, կարեկցանք։ Նրաք նաև փաստեր գտան դիմախաղում և ձայնի մեջ հետևյալ հույզերի մասին՝ ձանձրույթ, շփոթմունք, հպարտություն և ամոթ   ։
Ռոբերտ Պլուտչիկը համաձայնեց Էլքմանի տեսակետի հետ, բայց մշակեց «հույզերի անիվը»՝ առաջարկելով դրական կամ բացասական խմբավորումներով 8 հիմնական հույզեր․ հրճվանքն ընդդեմ տխրության, զայրույթն ընդդեմ վախի, վստահությունը՝ զզվանքի և զարմանքն ընդդեմ ակնկալման ։ Որոշ հիմնական հույզեր կարող են փոխանակվել կոմպլեքս հույզերի։ Դրանք կարող են ծագել մշակութային պայմաններից կամ հիմնական հույզերի հետ զուգորդումների միավորման արդյունքում ։
Ի մի բերելով մեծաթիվ հետազոտողների արդյունքները՝ հույզերի հոգեբանության ժամանակակից մասնագետ Քերոլ Իզարդը հանգել է այն տեսակետին, որ մարդիկ ունեն 10 հիմնական հույզեր, որոնք ամենայն հավանականությամբ ժառանգական պայմանավորվածություն ունեն։ Դրանք են՝ հետաքրքրություն-հուզմունք, ուրախություն, զարմանք, վիշտ-տառապանք, զայրույթ, զզվանք, արհամարհանք, սարսափ, ամոթ և մեղավորություն։
Երկրորդային հույզեր
Ըստ այս տեսության ՝ լավատեսությունը կանխազգացման և ուրախության միացման արդյունքն է, իսկ զարմանքի և տխրության միացումից առաջանում է հուսախաբություն։ Զայրույթն ու զզվանքը միաձուլվելով հանգեցնում են արհամարհանքի։
Այսպիսով, մենք տեսնում ենք, որ երկու կամ ավելի հույզերի զուգորդությունից կարող է ծագել որակապես այլ հույզ։ Բայց նման դեպքերում դժվար չէ նաև նկատել, որ այդ բարդ կազմավորումների մեջ կան իմացական գործողություններ և դրանց արդյունքներ՝ մտապատկերներ և մտքեր։ Օրինակ երբ մենք զարմանալով և տխրելով հուսախաբություն ենք ապրում, մենք նաև գիտենք, թե ինչն է մեզ հուսախաբ արել։ Եվ հենց դա էլ նշանակում է, որ հույզերն ու իմացական գործընթացները մեր կյանքում անբաժան են և կազմում են մտահուզական բարդույթներ։ Հույզերն անբաժան են նաև շարժումներից և մարդու օրգանիզմում կատարվող ֆիզիոլոգիական պրոցեսներից։
Երկարժեք հույզեր
Որակական առումով հույզերը լինում են հաճելի և տհաճ։ Որոշ հուզական վիճակներ մեզ հաճույք են պատճառում, այլ հուզական վիճակներ մեզ համար տհաճ են, և մենք կցանկանայինք որքան հնարավոր է արագ ազատվել դրանցից։ Օրինակ եթե որևէ երևույթ մեզ զզվանք է պատճառում, ապա ձգտում ենք հեռանալ նրանից և վերացնել մեր մեջ առաջ եկած այդ տհաճ հույզը կամ գոնե մեղմացնել այն։ Ընկալվող օբյեկտների իրական կամ թվացյալ, վերագրվող հատկություններն են մեր մեջ ծնում այս կամ այն հույզը։ Իսկ երբ դրանք կրկնվում են, ապա կարող են կայուն զգացմունքներ, այսինքն՝ հուզական դիրքորոշումներ դառնալ։
Բայց կյանքի փորձ ձեռք բերելու ընթացքում կարելի է առանց դժվարության նկատել, որ շատ քիչ են այն մարդիկ, առարկաներն ու երևույթները, որոնք մեր մեջ առաջ են բերում միայն մեկ տեսակի, միանշանակ հույզեր։ Դա նշանակում է, որ շատ քիչ են զուտ տհաճ և զուտ հաճելի երևությները։ Որպես կանոն, շատ երևույթներ, ունենալով բազմաթիվ հատկություններ, ինչ-որ առումներով մեզ դուր են գալիս, հաճելի են, իսկ այլ առումներով՝ տհաճ և անցանկալի։ Ահա այսպիսի փաստերից ելնելով էլ հոգեբանները եզրակացրել են, որ բացի զուտ հաճելի և զուտ տհաճ հույզերից կան նաև երկարժեք կամ, ինչպես ընդունված է ասել հոգեբանության մեջ, ամբիվալենտ հույզեր։ Դա նշանակում է, որ որևէ օբյեկտ ընկալելիս մենք ապրում ենք բարդ հուզական վիճակ, որի մեջ միաձուլված են և´ հաճելին, և´ տհաճը։ Երկարժեք կամ նույնիսկ բազմարժեք հույզերն առաջանում են երկու խումբ պատճառների հիման վրա։ Առաջինը մեր պահանջմունքներն են, այն կարիքները, որ ունենք և ցանկանում ենք բավարարել, իսկ երկրորդը այն առարկաներն են, վիճակներն ու ընդհանրապես օբյեկտները, որոնք մենք ցանկանում ենք տիրել։ Դրանք մեր նպատակներն են։ Հույզի երկարժեքությունը պայմանավորված է առաջին հերթին նրանով, որ մարդու մեջ սովորաբար միաժամանակ ակտիվանում են մեկից ավելի դրդապատճառներ։ Երբ մենք բավարարում ենք դրանցից մեկը, ապա մյուսը ճնշվում է։ Ահա թե ինչու տհաճություն ենք զգում։ Երբ մենք որևէ նպատակ ենք ընտրում, որի միջոցով կարող ենք բավարարել մեր պահանջմունքը, ապա գոնե ժամանակավորապես հրաժարվում ենք այլ նպատակներից, իսկ դա միշտ տհաճ է։ Բացի այդ չկա այնպիսի կատարյալ օբյեկտ, որն իր մեջ ունենա միայն մեզ համար հաճելի հատկություններ։ Հետևաբար, ամեն մի օբյեկտ, որն ընտրում ենք որպես նպատակ, և´ հաճելի է, և´ տհաճ։
Դ. Ակտիվացնող և պասիվացնող հույզեր
Ինչպես հասկացանք, տարբեր հույզեր տարբեր կերպ են ազդում մարդու վարքի վրա, նրանում տարբեր փոփոխություններ են առաջ բերում։ Այս չափանիշից ելնելով՝ հոգեբաններն առանձնացրել են մարդկային հույզերի ևս երկու տեսակ՝ ակտիվացնող և պասիվացնող։
Ակտիվացնող հույզերը գիտական գրականության մեջ կոչվում են ստենիկ հույզեր (հունարեն sthenos - ուժ բառից)։ Իսկապես, կան հույզեր ու հուզական վիճակներ, որոնց ընթացքում մարդն իրեն ավելի ուժեղ ու ճարպիկ է զգում և իր գործողություններում հենց այդպես էլ դրսևորում է իրեն։ Օրինակ՝ ուրախության ու զայրույթի հուզական վիճակը գրգռում է մարդուն, նա շատ գործունյա ու շարժուն է դառնում և մեծ քանակությամբ եռանդ է ծախսում։ Այդ հույզերի ազդեցության տակ մարդու մեջ կարծես եռանդի նոր աղբյուրներ բացված լինեն։
Ստենիկ հույզերի ազդեցության տակ մարդիկ երբեմն այնպիսի արդյունքներ ու նվաճումներ են ցույց տալիս, որոնք սովորական, հանգիստ հոգեվիճակում անհասանելի են։ Ոգեշնչվածությունը, օրինակ, անհավատալի արդյունքների է հանգեցնում, քանի որ նրա ազդեցության տակ շարժման մեջ են դրվում մարդու իմացական և ֆիզիկական կարողություններիի թաքուն ռեզերվները, որոնք սովորական հոգեվիճակում նրա համար մատչելի չեն։ Նույնանման արդյունքի կարող է հանգեցնել նաև վախը։ Օրինակ՝ վայրի գազանից սարսափահար փախչող մարդը կարող է կապկի ճարպկությամբ ծառը բարձրանալ կամ բարձր պատի վրայից թռչել ու փրկվել՝ զարմանալով, թե դա ինչպես կատարվեց։
Մարդու էվոլյուցիայի ընթացքում ակտիվացնող հույզերը ծագել են որպես վտանգի պահին անհատի հոգեկան ու ֆիզիկական ուժերն ի մի բերելու, եռանդի պաշարներն ակտիվացնելու մեխանիզմներ։ Հասկանալի է, որ դրանք նպաստել են վտանգավոր պայմաններում մարդկանց հարմարվելուն։ Իսկ եթե մադրիկ անընդմեջ բարձր ակտիվության վիճակում լինեն, ապա արագորեն կսպառեն իրենց ուժերն ու կծերանան։ Անընդմեջ բարձր ակտիվությունը նպատակահարմար վարքագիծ չէ։
Մարդուն պասիվացնող, թուլացնող ու անգործունյա դարձնող հույզերին գիտնականները տվել են աստենիկ հույզեր անունը (հունարեն ա մասնիկը, ժխտելով sthenos - ուժ բառը, դարձնում է թուլություն)։ Օրինակ՝ թախիծն ու վիշտը, անկասկած, աստենիկ հույզեր են։ Վիշտ ապրող մարդը կարող է անգործունյա դառնալ և նոր նպատակադրումներ չկատարել։ Նա իրեն հոգնած, ուժասպառ է զգում և կարող է նույնիսկ կյանքի իմաստի կորուստ ապրել։ Ոմանց մոտ այդ աստենիկ վիճակը կայունանում և համանուն նևրոզի տեսք է ընդունում։
Բայց արդեն նշվել է, որ հույզերի ակտիվացնող կամ պասիվացնող ազդեցությունը կախված է նաև նրանց ուժից, ինչպես նաև մարդու այնպիսի անհատական առանձնահատկություններից, ինչպիսին խառնվածքի գծերն են։ Ահա թե ինչու սարսափը՝ որպես վախի բարձրագույն արտահայտություն, կարող է կաշկանդել մարդու գործողությունները։ Մինչդեռ միջին ուժի վախը սովորաբար ակտիվացնում է մարդուն՝ ստիպելով դիմել ինքնապաշտպանական, հարամարվողական գործողությունների ։
Տարածական վերլուծություն
Հոգեբաններն օգտագործել են այս մեթոդը որպես վերլուծության գործակից, որպեսզի փորձեն ցույց տալ հույզերի հետ կապված ռեակցիաները։ Այսպիսի մեթոդները թույլ են տալիս դուրս բերել հույզերի հիմանական չափումները, որոնք ցույց են տալիս փորձառնությունների նմանությունն ու տարբերությունը ։ Երբեմն առաջին երկու մեծությունները բացահայտում են վերլուծության վալենտության գործոնը (որքան բացասական կամ դրական է ընկալվում փորձը) և գրգռող (որքան եռանդուն է ընկալվում փորձը)։ Այս երկու մեծությունները կարող են պատկերվել 2D քարտեզի վրա ։
Տեսություններ
18-19-րդ դարերում հույզերի վերաբերյալ չկար համակարգված, միասնական տեսակետ. ամենատարածվածը հուզերի ինտելեկտուալիստական տեսությունն էր, որը պնդում էր թե հույզերի օրգանային դրսևորումները հոգեկանի գործառնման արդյունք են։ Այս տեսության առավել կարկառուն ներկայացուցիչ էր Ի.Ֆ. Հերբարտը, ով պնդում էր, թե պատկերացումները կազմում են հոգեբանական փաստեր, իսկ դրանց միջև առաջացող կապերը առաջ են բերում զգացողություններ, որոնք կարելի է դիտարկել որպես այդ պատկերացումների միջև հակադրման, կոնֆլիկտի արդյունք։ Այսպես՝ ծանոթի մահացած մարմնի պատկերը և նրա՝ կենդանի, քայլող, ծիծաղող և խոսող պատկերացումները կոնֆլիկտ են ծնում մարդու մեջ և առաջացնում թախիծ։ Իր հերթին տվյալ հուզական վիճակը ռեֆլեքսիվ առաջացնում է արցունքներ, որոնք բնութագրական են տխրության, թախիծի համար։
Նույն տեսակետն ուներ նաև Վիլհելմ Վունդտը՝ էքսպերիմենտալ հոգեբանության հայրը։ Նրա կարծիքով հույզերը նախ և առաջ փոփոխություներ են, որոնք բնութագրվում են զգացումների ազդեցությամբ պատկերացումների վրա, և, որոշ չափով, վերջիններիս ազդեցությամբ իրենց վրա, իսկ հուզական օրգանիկ վիճակները համարվում են հույզերի հետևանք։
Նորագույն ժամանակահատվածի վաղ շրջափուլի պատմություն
Ստոիցիզմի տեսություններում հույզերը դիտարկվում են որպես բանականության արգելք և հետևաբար առաքինության խոչընդոտ։ Արիստոտելը հավատում էր, որ հույզերն առաքինության անբաժանելի մասն են կազմում ։ Նրա տեսանկյունից բոլոր հույզերը (կոչվում էին կրքեր) համապատասխանում էին ցանկություններին կամ ընդունակություններին։ Միջնադարում Արիստոտելի հայացքներն ընդունվեցին և հետագայում զարգացվեցին սխոլաստիկների և Թովմա Աքվինացու կողմից ։
Հին Չինաստանում հավատում էին, որ չափազանց շատ հույզերը վնասում են ցիին, հետևաբար վնասում էին կենսական կարևոր օրգաններին ։ Չորս հակումների տեսությունը հայտնի դարձավ Հիպոկրատի շնորհիվ, որն առաջարկում էր ուսումնասիրել հույզերը նույն կերպ ինչ՝ բժշկությունը։
11-րդ դարի սկզբին Ավիցեննան մշակեց տեսություն առողջության և վարքի վրա հույզերի ազդեցության մասին՝ առաջարկելով կառավարել հույզերը ։
Հույզերի մասին վաղ շրջանի տեսանկյունները զարգացել են փիլիսոփաներ՝ Ռենե Դեկարտի, Նիկոլո Մաքիավելիի, Բենեդիկտ Սպինոզայի, Թոմաս Հոբսի և Դեյվիդ Հյումի շնորհիվ։
Արդի տեսություններ
Էվոլյուցիոն հոգեբանության արդի տեսակետներ ենթադրում են, որ հիմնական և սոցիոլոգիական հույզերը զարգացել են, որպեսզի մոտիվացնեն վարքի ձևերը ։ Հույզերը յուրաքանչյուր մարդու որշումների ընդունման և պլանավորման անբաժանելի մասն են և գիտակցության ու հույզերի միջև տարբերությունն այդան էլ պարզ չէ, որքան թվում է ։ Պաուլ Մաքլեանը պնդում էր, որ հույզերը մրցում են առավել բանզդային ռեակցիաների հետ։ Նեյրոպատկերման աճող նախադրյալները թույլ տվեցին բացահայտել ուղեղի տսարբեր հատվածների էվոլյուցիան։
Սոցիալական հույզերի հետազոտությունները նույնպես կենտրոնացած են հույզերի ֆիզիկական դրսևորման վրա՝ ներառելով մարդկանց և կենդանիների մարմնի լեզուն։ Օրինակ՝ թվում է, թե տհաճությունն աշխատում է մարդու դեմ, բայց այն կարող է հաստատել այնպիսի համբավ, որ ինչ-որ մեկը վախենա այդ մարդուց ։ Ամաչկոտությունն ու հպարտությունը կարող են մոտիվացնել վարքը, ինչը կօգնի մարդուն պահպանել հասարակությունում իր դերը, իսկ ինքնագնահատականը սեփական կարգավիճակի գնահատումն է ։
Մարմնական տեսություններ
Հույզերի մարմնական տեսությունները պնդում են, որ մարմնական ռեակցիաները, այլ ոչ թե կոգնիտիվ մեկանաբանությունները, ահնրաժեշտ են հույզերի համար։ Այդպիսի տեսությունների առաջին ժամանակակից տարբերակը առաջարկել է Վիլյամ Ջեյմսը՝ 1880 թվականին։ Տեսությունը կորցրեց հայտինություը 20-րդ դարում, բայց վերջերս նորից հայտինություն ձեռք բերեց շնորհիվ այնպիսի տեսաբանների, ինչպիսիք են՝ Ջոն Կասիոպոն, Անտոնիո Դամասիոն , Ջոզեֆ Լեդուքսը և Ռոբերտ Զայոնցը ։
Ջեյմս-Լանգեի տեսություն
Վիլյամ Ջեյմսը՝ իր 1884 թվականին գրված հոդվածում պնդում էր, որ զգացողություններն ու հույզերը երկրորդական են ֆիզիոլագիական երևույթների համար։ Իր այս տեսությունում Ջեյմսը առաջարկում էր, որ այն զգայական ընկալումները, որոնք անվանում էր «գրգռող գործոն», անմիջականորեն հանգեցնում են ֆիզիոլոգիական ռեակցիաների, կոչվում են հույզեր ։ Որպեսզի հաշվի առնեն հուզական փորձառության տարբեր տեսակները, Ջեյմսն առաջարկեց, որ վեգետատիվ նյարդային համակարգում առաջացնեն ակտիվության խթաններ, որն իր հերթին հուզական փորձ կառաջացնի ուղեղում։ Միևնույն ժամանակ դանիացի հոգեբան Կարլ Լանգեն առաջարկեց համանման տեսություն։ Այդ իսկ պատճառով տեսությունը կոչվում է Ջեյմս-Լանգեի տեսություն։ Ինչպես գրում է Ջեյմսը․ «հույզերը մարմնական ըմբռնումների փոփոխություններն են»։ Այնուհետև Ջեյմսը պնդում է, որ․ «մենք զգում ենք տխրություն, որովհետև մենք լաց ենք լինում, զայրույթ, որովհետև ցնցված ենք, վախ, որովհետև դողում ենք կամ զղջում, զայրանում՝ կապված իրավիճակից» ։
Այս տեսության օրինակներից է․ հույզեր առաջացնող ազդակները (օձ) մղում են ֆիզիոլոգիական ռեակցիաների (սրտի զարկերի հաճախականության ավելացում, արագ շնչառություն և այլն), որը մեկնաբանվում է որպես հույզ (վախ)։ Այս տեսությունը հաստատվում է գիտափորձով, որտեղ մանիպուլիացիայի ենթարկելով մարմնի վիճակը, ստանում են ցանկալի հուզական վիճակ ։ Որոշ մարդիկ կարող են հավատալ, որ հույզերն առաջացնում են իրենց բնորոշ գործողություններ։ Օրինակ՝ ես լաց եմ լինում, որովհետև տխուր եմ կամ ես վազզում եմ մի կողմ, որովհետև ես սարսափած եմ։ Ջեյմս-Լանգեի տեսության հիմքում պատճառահետևանքային կապն է ։
Թիմ Դալգլիշը պնդում էր, որ ժամանակակից նեյրոգիտնականները ընդունում են Ջեյմս-Լամգեի հույզերի տեսությունը ։
Ուսումնասիրելով հույզերի ֆենոմենը՝ հետազոտողները ուշադրություն են դարձրել այն բանին, որ հուզական ապրումները միշտ ուղեկցվում են որոշակի մարմնական դրսևորումներով։ Օրինակ՝ հանդիպելով իրեն վիրավորողին՝ մարդը գունատվում կամ կարմրում է, սեղմում է բռունցքները։ Շփոթվելիս մարդու մոտ կարող է խախտվել շնչառության ռիթմը և այլն։
Ամերիկացի հոգեբան Ու. Ջեյմսը և ռուս գիտնական Կ. Լանգեն առաջարկեցին հենց այդ մարմնական հակազդումները դիտարկել որպես հույզերի առաջացման պատճառ։
Մարմնական հակազդումները ծագում են ճանաչողական համակարգի ակտիվացման պայմաններում (ընկալում, հիշողություն, մտածողություն) և մարդու կողմից այդ հակազդումների գիտակցման ակտերը անձնապես վերապրվում են որպես հույզեր։ Այսպիսով՝ ըստ Ջեյմս-Լանգեի տեսության՝ մենք վտանգավոր կենդանուց փախչում ենք ոչ թե այն պատճառով, որ վախենում ենք, այլ որ ընկալում ենք տեղեկատվությունը, հասկանում վտանգը, և կենտրոնական նյարդային համակարգը հրահանգում է «փախչել»։ Իսկ որպեսզի շարժողական համակարգը ապահովվի անհրաժեշտ էներգիայով, բոլոր ընդերային մեխանիզմները ակտիվացնում են իրենց աշխատանքը՝ ակտիվանում է արյունատար համակարգը, հաճախանում է շնչառությունը, ներզատիչ գեղձերը արյան մեջ են մղում ադրենալին և այլն։ Այս ընդերային գործընթացները օրգանիզմի կողմից վերապրվում է որպես հույզեր։ Այսինքն՝ մենք զգում ենք վախ, որովհետև փախչում ենք, և ոչ թե հակառակը։ Ջեյմս-Լանգեի տեսությունը գրավեց հետազոտողների ուշադրությունը, բայց շուտով քննադատվեց։ Քննադատական գլխավոր հանգամանքը ընդերային (մարմնական) և հուզական հակազդումների զարգացման արագությունների անհամապատասխանությունն էր (հուզական հակազդումների հերթափոխվելու արագությունն ավելի մեծ է) ։
Կեննոն-Բարդի տեսություն
Ուոլտեր Բրեդֆորդ Կեննոնն ընդունում էր, որ ֆիզիկական ռեակիցաները որոշիչ դեր են խաղում հույզերի արտահայտնամն գործընթացում, բայց չէր հավատում, որ որ միայն ֆիզիկական ռեակցիաները կկարողանան բացատրել սուբյեկտիվ հուզական փորձը։ Նա պնդումէր, որ ֆիզիկական ռեակցիաները շատ դանդաղ են և հաճախ աննկատ և դա չի կարող գնահատել համեմատաբար արագ և ինտենսիվ սուբյեկտիվ հույզերը ։ Նա նաև հավատում էր, որ հուզական փորձի հարստությունը, բազմազանությունը չեն կարող դիմադրել ֆիզիկզկան ռեակցիաներին, որոնք արտացոլում են մարտի և փախուստի բավականին չտարանջատված ռեակցիաներ ։ Այս տեսության օրինակներից է․ «հույզեր առաջացնող իրավիճակը միաժամանակ ի հայտ է բերում ինչպես ֆիզիկական, այնպես էլ՝ գիտակցական հույզերի փորձառություն»։
Ֆիլիպ Բարդը ներդրում է ունեցել տեսության մեջ՝ աշխատելով կենդանիների հետ։ Նա հայտնաբերեց, որ զգայությունը, շարժումը և ֆիզիկական ինֆորմացիան պետք է անցնի միջանկյալ ուղեղով (հատկապես՝ տեսաթումբ), մինչ որևէ մշակման ենթարկվելը։