cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Հոգեբանության պատմություն
Դեմոկրիտ
Ըստ Դեմոկրիտի՝ հոգին գտնվում է «գլխում» (բանական մաս), կրծքում(առնական մաս), լյարդում(ցանկական մաս) և զգայարաններում։ Ընդ որում, զգայարանների ատոմները մակերեսային են և կարող են շփվել անտեսանելի էյդոլների՝ շրջապատող առարկաների պատճենների հետ։ Հոգու ատոմների հետ էյդոլների հպումից տեղի է ունենում զգայություն, և այս կերպ, մարդը ճանաչում է շրջապատող առարկաների հատկություններիը։ Ստացվում է որ մեր բոլոր զգայությունները (տեսողական, լսողական) կոնտակտային են։ Ընդհանրացնելով զգայարանների տվյալները՝ մարդն անցնում է հաջորդ հասկացողական մակարդակ, որը մտածական գործունեության արդյունք է։ Այլ կերպ ասած, Դեմոկրիտի մոտեցման մեջ կան ճանաչողական գործընթացի երկու աստիճաններ՝ զգայություն և մտածողություն։
Դեմոկրիտը նաև ներմուծել է առարկայի առաջնային և երկրորդային որակների մասին պատեկացում։ Առաջնային որակները նրանք են, որոնք իրականում գոյություն ունեն առարկաների մեջ, երկրորդայինը՝ մտածել են հեբց մարդիկ իրենց հարմարավետության համար (համ, գույն, հոտ)։ Այս կերպ, Դեմոկրիտն առաջինն է ասել այն մասին, որ մարդը չի կարող միանգամայն ճանաչել շրջապատող աշխարհը։ Դեմոկրիտը պնդում էր, որ աշխարհում չկան պատահականություններ և ամեն ինչ կատարվում է նախապես մշակված պատճառով։ Մարդիկ առաջ են քաշել պատահակության գաղափարն իրենց չիմացությունը թաքցնելու համար. ամեն ինչ պատճառականորեն պայմանավորված է։ Հենց ժամանակակից գիտությունը դետերմինիզմի գաղափար ծագման համար «պարտական է» Դեմոկրիտի ուսմունքին։ Աշխարհում տեղի ունեցող իրադարձությունների անհրաժեշտ պատճառականությունը բացառում է մարդու ազատ կամքը։ Նման հասկացմամբ ստացվում է, որ հնարավոր չէ կառավարել ոչ միայն սեփական վարքը, այլև գնահատել մարդկանց արարքները, քանի որ դրանք կախված չեն մարդու բարոյական սկզբունքներից, այլ ճակատագրից։
Սոփեստներ. Սոկրատես
Հոգեբանական ճանաչողության պատմության մեջ սոփեստների գործունեությունը բացահայտել է նոր օբյեկտ. մարդկանց միջև հարաբերությունների հաստատում այնպիսի միջոցների օգտագործմամբ, որոնք կոչված են ապացուցելու, ներշնչելու ցանկացած դրույթ՝ անկախ հուսալիությունից։ Առաջնային պլան է մղվել խոսքային և մտածական գործունեության ուսումնասիրությունը՝ վերջինս օգտագործեով մարդկանց մանիպուլյացիայի ենթարկելու համար։ Խոսքն ու միտքը լի են պայմանականություններով և կախված են մարդու հետաքրքրություններից ու հակումներից ։
Սոկրատեսը («երկխոսության վարպետ»)գտնում էր, որ զրույցը հանգեցնում է անհրաժեշտ արդյունքի՝ անձի դաստիարակության։ Նա հոգին դիտարկել է որպես մարդու բարոյականության աղբյուր, այլ ոչ թե մարմնի ակտիվություն։ Ըստ նրա՝ հոգին հատուկ է մարդուն՝ որպես բանական էակի, որը գործում է բարոյական իդեալներով։ Խոսելով բարոյականության մասին՝ Սոկրատեսը այն կապել է մարդու վարքի հետ. «բարոյականությունը բարիք է, որն իրագործվում է մարդու արարքներում»։ Նա բարոյականությունը կապել է բանականության հետ։ Սոկրատեսը գտնում էր, որ բացահայտելով չարի և բարու միջև տարբերությունը՝ մարդը սկսում է ճանաչել և ինքն իրեն  ։
Սոկրատեսի կարգախոսն էր «Ճանաչի՛ր ինքդ քեզ», որում նա նկատի ուներ, ոչ թե դիմել դեպի սեփական ապրումներին ու գիտակցությանը, այլ արարքների և հարաբերությունների վերլուծություն, տարբեր իրավիճակներում մարդու վարքի նորմերի բարոյական գնահատական. «միայն ճանաչելով ինքն իրեն, մարդը կարող է չանաճել դիմացինի» ։ Սոկրատեսի համար կարևոր էր մարդու վերաբերմունքն ինքն իրեն՝ որպես բարոյական և ինտելեկտուալ որակների կրողի։ Հոգեբանության գիտության զարգացման տեսանկյունից, կարելի է նշել, որ հոգեթերապիայի ակունքները հենց գալիս են Սոկրատեսի ուսմունքից, ով փորձում էր խոսքի, բառի միջոցով բացահայտել այն, ինչ թաքնված է գլխուղեղի աշխատանքի արտաքին դրսևորումներում  ։
Սոկրատեսի զրույցի մեթոդում կային գաղափարներ, որոնք հետագայում կարևոր դեր խաղացին մտածողության հոգեբանական հետազոտություններում. առաջինը՝ մտածողության աշխատանքը կախվածության մեջ է դրվել խնդրից, որն արգելք է ստեղծում նրա գործունեության համար, երկրորդ՝ մտավոր ակտիվությունը սկզբնապես երկխոսության բնույթ ունի։ Վերջինս ենթադրում է, որ ճանաչողությունն ի սկզբանե սոցիալական է, քանի որ հիմնված է սուբյեկտների հաղորդակցության վրա։ Մտավոր աշխատանքի այս առանձնահատկությունները 20-րդ դարի մտածողության փորձարարական հոգեբանության գլխավոր կողմնորոշիչներն են դարձել ։
Պլատոն
Ըստ Պլատոնի՝ հոգին կամ գաղափարը անմահ են, անփոփոխ։ այն մարդու բարոյականության պահուստն է։ Պլատոնը գտնում էր, որ վարքւ պետք է դրդվի բանականությամբ, այլ ոչ թե հույզերով, և հանդես գալով Դեմոկրիտի դետերմինիզմի տեսության դեմ՝ հաստատել է մարդու ազատության, բանական վարքի հնարավորությունը։ Ըստ Պլատոնի՝ հոգին բաղկացած է երեք մասից՝ ցանկական, կրքոտ և բանական։ Ցանկական և կրքոտ հոգիները պետք է ենթարկվեն բանականին, որը միակն է, որ վարքը դարձնում է բանական։ Հոգու նկարագրման մեջ Պլատոնն օգտագործում է սև և սպիտակ չափանիշներ՝ ապացուցելով, որ կան հոգու լավ և վատ մասեր։ Նրա համար բանական մասը միանգամայն լավն է, իսկ ցանկականը և կրքոտը՝ ցածր են և վատ ։
Հոգին անընդհատ է և անփոփոխ, ուստի հոգու մեջ պահպանվող գիտելիքները նույնպես անփոփոխ են, և մարդու կողմից դրանց բացահայտումը ոչ թե նորի բացահայտում է, այլ այն բանի գիտակցում, որ այդ գիտելիքը պահպանված է հոգու մեջ։ Այս կերպ, մտածողության գործընթացը Պլատոնը պատկերացրել է որպես այն բանի վերհիշում, որ հոգին գիտեր իր տիեզերական կյանքում, բայց մոռացել է՝ մտնելով մարմնի մեջ։ Եվ հենց մտածողությունը, որը նա համարել է ճանաչողական բարձրագույն գործընթաց, ըստ էության՝ վերարտադրական, այլ ոչ թե ստեղծագործական գործընթաց է (թեև Պլատոնն օգտագործել է «ինտուիցիա» հասկացությունը, որը տանում է ստեղծագործական մտածողության) ։
Հետազոտելով ճանաչողական գործընթացները՝ Պլատոնն առաջինն է խոսել զգայության, հիշողության և մտածողության մասին, ընդ որում, նա առաջինն է հիշողությունը համարել որպես ինքնուրույն հոգեկան գործընթաց, որը բոլոր՝ տվյալ պահին գիտակցվող և չգիտակցվող գիտելիքների պահուստն է։ Սակայն, Պլատոնը գտնում էր, որ և՛ հիշողությունը, և՛ զգայությունը պասիվ գործընթացներ են, և հակադրել է դրանք մտածողությանը։ Վերջինիս ակտիվությունն ապահովվում է խոսքի հետ նրա կապով, ինչի մասին խոսել է նաև Սոկրատեսը։ Ըստ Պլատոնի՝ մտածողությունը հոգու երկխոսությունն է ինքն իր հետ (ներքին խոսք) ։ Մարդը կարող է իրերի խորքը ներթափանցել ինտուիտիվ մտածողության, «հոգու խորքը» թափանցելու միջոցով, որն էլ պահպանում է իսկական գիտելիքներ։ Դրանք մարդուն բացահայտվում են միանգամից. ամբողջությամբ (այդ միակնթարթային գործընթացը նման է «ինսայթի») ։
Պլատոնի հետազոտությունները նոր միտումներ են ներմուծել փիլիսոփայության, ինչպես նաև հոգեբանության մեջ։ Նա առաջինն է հոգին ներկայացրեն ոչ թե որպես ամբողջական կազմակերպություն, այլ որոշակի կառույց, որը կրում է հակադիր միտումների, կոնֆլիկտային դրդապատճառների ճնշումը, որոնք ոչ միշտ կարող են չափվել բանականության օգնությամբ (ժամանակակից հոգեբանական գրականության մեջ խոսքն անգիտակացականի մասին է)   ։
Արիստոտել
Արիստոտելը սկիզբ է դրել հոգու՝ որպես հոգեբանական գիտելիքի առարկայի նոր հասկացմանը։ Նրա համար հոգու աղբյուր էին հանդիսանում ոչ թե ֆիզիկական մարմինները կամ անմարմին գաղափարները, այլ օրգանիզմը, որում մարմնականը և հոգևորը կազմում են անբաժանելի ամբողջություն։ Ըստ Արիստոտելի՝ հոգին ինքնուրույն էություն չէ, այլ։ կենդանի մարմնի կազմակերպման ձև է, միջոց. «ապրում, մտածում, սովորում է ոչ թե հոգին, այլ ամբողջ օրգանիզմը» ։ Հոգին կենդանի մարմնի կազմակերպման միջոց է, որի գործունեությունը կրում է նպատակադիր բնույթ, ընդ որում հոգին բնորոշ է բոլոր կենդանի օրգանիզմներին (այդ թվում՝ բույսերին և կենդանիներին) և ենթակա է օբյեկտիվ փորձնական ուսումնասիրման։ Այն չի կարող գոյատևել առանց մարմնի և միաևնույն ժամանակ մարմին չէ. հոգին մարմնից բաժանել չի կարելի։
Հոգին օժտված է զարգացման տարբեր աստիճաններով՝ բուսական, զգայական և բանական(հատուկ է միայն մարդուն)։ Ճանաչողության սկիզբը զգայական ունակությունն է։ Արիստոտելը գտնում էր, որ հոգու կենտրոնական օրգանը ոչ թե գլխուղեղն է, այլ սիրտը՝ կապված զգայարանների և արյան շրջանառության արդյունքում ծագած շարժումների հետ։ Արտաքին տպավորություններն օրգանիզմը ստանում է «ֆանտազիայի» պատկերների ձևով (հիշողության և երևակայության պատկերներ)։ Նրանք միավորվում են երեք տեսակի զուգորդությունների կանոններով՝ ըստ կցվածության (երկու տպավորություններ հետևում են իրար, արդյունքում նրանցից մեկն առաջացնում է մյուսին), ըստ նմանության և հակադրականության (Արիստոտելի նման բացահայտումը դարձել է Ասոցիատիվ հոգեբանության հիմնական տեսական ուղղվածությունը) ։
Արիստոտելը հետևում էր համակարգային մոտեցման, քանի որ կենդանի մարմինն ու նրա ունակությունները դիտարկում էր որպես նպատակադրված գործող համակարգ։ Բարձր մակարդակի ունակությունը ծագում է նախորդող տարրականների հիման վրա (զարգացման գաղափար)։ Նա մեկ օրգանիզմի զարգացումը վերագրում էր ամբողջ կենդանական աշխարհի զարգացմանը։ Առանձին մարդու մեջ (սկսած նորածնությունից մինչև հասունություն) կրկնվում են զարգացման բոլոր այն աստիճանները, որոնք իր պատմության մեջ անցել է ամբողջ օրգանական աշխարհը։
Արիստոտելը սահմանազատել է տեսական և պրակտիկ բանականությունը, որի հիմքում ընկած են մտածողության գործառույթների միջև տարբերությունները։ Գիտելիքը, որպես այդպիսին, մարդուն բարոյական չի դարձնում։ Բարոյական որակները ձևավորվում են իրական արարքներում՝ մարդուն հաղորդելով որոշակի «դրոշմ»։ Դա կապված է նաև նրանից, թե ինչպես է մարդը վերաբերվում իր հույզերին, աֆեկտներին ։ Արարքը կապված է աֆեկտի հետ։ Յուրաքանչյուր իրավիճակի համապատասխանում է իր նկատմամբ աֆեկտիվ ռեակցիայի օպտիմալ մակարդակ։ Եթե այն անբավարար է, մարդիկ սխալ են գործում։ Մոտիվացիան վերագրելով արաքի բարոյական գնահատականին՝ Արիստոտելը հոգու մասին կենսաբանական ուսմունքը մոտեցրել է բարոյականությանը։ Արձագանքելու ճիշտ միջոցն անհրաժեշտ է մշակել փորձով, ուրիշների և սեփական անձի ուսումնասիրմամբ, համառ աշխատանքով. մարդն այն է, ինչ ինքն է իր մեջ մշակում, դաստիարակում ։
Արիստոտելն առաջինն է խոսել երեխայի հոգեկան զարգացման մակարդակին մանկավարժական մեթոդների վերագրման անհրաժեշտության մասին։ Նա առաջադրել է պարբերացում՝ հիմքում դնելով հոգու կառուցվածքը։ Մանկությունը նա բաժանել է 3 շրջանների մինչև 7 տարեկան, 7-14 և 14-21։ Յուրաքանչյուր շրջանի համար պետք է մշակել դաստիարակության որոշակի համակարգ։ Օրինակ՝ խոսելով նախադպրոցական տարիքի մասին՝ Արիստոտելը նշում էր, որ այս շրջանում կարևոր է բուսական հոգու ձևավորումը, քանի որ փոքր երեխաների համար անհրաժեշտ են օրվա ռեժիմը, ճիշտ սնունդը, հիգիենան։ Դպրոցականներին անհրաժեշտ է զարգացնել իր այլ որակները՝ շարժումները, զգայությունը, հիշողությունը, ձգտումները։ Բարոյական դաստիարակությունը պետք է հիմնվի բարոյական արարքների վարժման վրա ։
Եթե Պլատոնը չար էր համարում հույզերը, ապա Արիստոտելը, ընդհակառակը, գրել է երեխաների հույզերի դաստիարակման կարևորության մասին՝ ընդգծելով չափավորության անհրաժեշտությունը շրջապատին հույզեր վերագրելու համար։ Նա մեծ նշանակություն էր տալիս աֆեկտներին, որոնք ծագում են մարդու կամքից՝ անկախ և որոնց դեմ պայքարը միայն բանականությամբ հնարավոր չէ։ Ուստի նա ընգծել է նաև մշակույթի դերը (հատկապես դրամատիկ արվեստներինը)։ Արիստոտելը ընդգծել է բարոյական վարքի նկատմամբ ձգտման նշանակությունը, այս կերպ խրախուսելով երեխայի թեկուզ և անհաջող արարքները և դրանով իսկ ստեղծելով լրացուցիչ մոտիվացիա ։
Այսպիսով, Արիստոտելը վերափոխել է հոգեբանության կարևոր բացատրական սկզբունքները. համակարգայնությունը, զարգացումը, դետերմինիզմը։ Արիստոտելի համար հոգին հատուկ էություն չէ, այլ կենդանի մարմնի կազմակերպման միջոց, որն իրենից ներկայացնում է համակարգ. հոգին անցնում է զարգացման տարբեր փուլեր, որը կարող է միայն տպավորվել, այլև նպատակադրվել։ Արիստոտելը բացահայտել և ուսումնասիրել է շատ հոգեկան երևույթներ։ Նա ներկայացրել է հոգու կառուցվածքի, գործառույթների և զարգացման միանգամայն այլ՝ նախորդներից տարբերվող պատկեր ։
Էպիկուր
Բնության մասին իրենց պատկերացումներում էպիկուրականները հիմնվում էին Դեմոկրիտի ատոմիզմի վրա։ Սակայն ի տարբերություն վերջինիս ուսմունքի՝ Էպիկուրը գտնում էր, որ այդ մասնիկները կարող են շեղվել իրենց օրինաչափություններից։ Նման եզրակացությունը ուներ էթիկա-հոգեբանական պատճառ։
Ի տարբերություն աշխարհում տեղի ունեցողի «խիստ պատճառականության» ուսմունքի՝ էպիկուրականները թույլատրելի են համարել ինքնակամությունը, ինքնաբերականությունը, պատահական բնույթ կրող փոփոխությունները։ Մի կողմից՝ նման մոտեցումը մարդկության գոյության անկանխատեսելիության տպավորություն է ստեղծում, իսկ մյուս կողմից էլ՝ ընդունում ինքնակամ շեղումների հնարավորությունը, բացառում արարքների խիստ կանխորոշվածությունը, ենթադրում ընտրության որոշակի ազատություն։ Այլ կերպ ասած, ըստ Էպիկուրականների՝ անձն ունակ է գործել իր վախի և ռիսկի համաձայն։ Հենց Էպիկուրյան ուսմունքի ամբողջ էությունը նրանում է, որ այդ ուսմունքի մեջ ներգրավվելով՝ մարդիկ ազատվեին վախից ։ Այդ նպատակին է ծառայել և ատոմների մասին ուսմունքը. կենդանի մարմինը, ինչպես և հոգին, կազմված են դատարկության մեջ շարժվող ատոմներից, որոնք մահվան պահին ցրվում են տիեզերքի ընդհանուր կանոններով։ Եթե այդպես է, ապա «մահը ոչ մի նշանակություն չունի մեզ համար, երբ մենք կանք, մահը չկա, եթե մահը գա, մենք չենք լինի»
Ըստ Էպիկուրի՝ բնության և նրանում մարդու տեղի պատկերը նպաստել է հոգու խաղաղության, վախերից ազատման (և առաջին հերթին՝ Աստվածների և մահվան նկատմամաբ ) ձգտմանը։
Արտաքինից անձի անկախության հասնելու համար, մարդը պետք է ինքն իրեն հեռացնի հասարակական գործերից։ Հենց դա էլ թույլ կտա մնալ բացասական հույզերից, անհանգստությունից և դրանով իսկ հաճույք ստանալը ։
Այս կերպ, ակտիվության ինչպես և բարոյականության աղբյուրը հենց մարդու մեջ են կայանում։ Էպիկուրը դեմ էր այն պնդմանը, որ բարոյական է միայն բանականության վրա հիմնված վարքը։ Ըատ նրա՝ ոչ թե բանականությունը, այլ հույզերն են կառավարում մարդու վարքը՝ նրա մեջ առաջացնելով ձգտում՝ կատարելու այն, ինչ հաճույք է պատճառում և զերծ մնալ այն օբյեկտներից, որոնք տհաճ են։ Էպիկուրը ընդգծում էր, որ վաղ մանկությունից՝ մարդը պետք է սովորի տարբերակել իր երազանքները և կառուցի իր վարքը՝ հիմնվելով այդ գիտելիքի վրա։ Նա պնդում էր, որ այն, ինչ առաջացնում է հաճելի զարգացումներ, բարոյական է. «չի կարելի ապրել բարոյապես՝ հաճույք չստանալով»։ Ընդ որում, իսկական բավականություն պատճառում են միայն հոգևոր հաճույքները, որոնք հավերժ են, իսկ մարմնականները՝ ժամանակավոր են և կարող են փոխարկվել իրենց ծայրահեղությամբ ։
Էպիկուրի դրույթի խոցելի տեղն այն է, որ եթե երեխային սովորեցնենք հիմնվել միայն սեփական ուժերի վրա՝ չվախենալով անահաջողություններից և հանդիմանություններից, ապա նման դաստիարակությունը, անպայմանորեն կօգնի ուժեղ մարդկանց, սակայն կարող է վտանգավոր լինել թույլ մարդկանց համար, որոնք օգնության կարիք ունեն կարելի համաձայնվել նրա հետ, որ ուսուցիչների, ինչպես նաև աստվածների նկատմամբ վախը արգելակում է մարդու զարգացումը ։
Հալեն
Հոգևոր կյանքի հայտնի ուսումնասիրողներից է հին հռոմեացի բժիշկ Հալենը (մ.թ.ա 2-րդ դար)։ Հալենը սինթեզել է անտիկ հոգեֆիզիոլոգիայի ձեռքբերումները մանրամասն մշակված համակարգի մեջ։ «Մարդկային մարմնի մասերի մասին» աշխատության մեջ, նա, հիմնվելով բազմաքանակ փորձերի և դիտումների վրա, ընդհանրացնելով արևելքի և արևմուտքի բժիշկների փաստարկները նկարագրել ամբողջական օրգանիզմի կենսագործունեության կախվածությունը նյարդային համակարգից ։
Լայնորեն տարածված էր Հալենի կողմից զարգացրած խառվածքի մասին ուսմունքը՝ որպես որոշ հիմնական «հյութերի» չափաքանակաների մասին։ «Տաք»-ի գերակշռմամբ խառնվածքը նա անվանել է առնական և էներգետիկ, իսկ «սառի» տիրապետմամբը՝ դանդաղկոտ ։
Հալենը մեծ ուշադրություն է դարձրել աֆեկտներին։ Եթե Արիստոտելի կարծիքով, զայրույթը, օրինակ, կարելի է բացատրել կամ միջանձնային հարաբերություններով, կամ օրգանիզմում «արյան եռմամբ», ապա Հալենի պնդմամբ՝ աֆեկտների դեպքում առաջնային են օրգանիզմի փոփոխությունները (արյան տաքության բարձրացում), վրեժ լուծելը՝ երկրորդային է ։ (Շատ դարեր հետո հոգեբանների միջև բանավեճ կսկսվի այն հարցի շուրջ, թե ինչն է առաջնային՝ սուբյեկտիվ ապրումը, թե մարմնական ցնցումը )։
Հոգեբանական գիտելիքն արաբալեզու գիտության մեջ
Անտիկ քաղաքակրթության անկումից հետո փիլիսոփայական մտածողությունը վերակողմնորոշվեց դեպի Արևելք՝ արաբական մշակույթը (8-10-րդ դարեր), որի գաղափարախոսական հիմքը կազմում էր նոր կրոնը՝ իսլամը։ Պլատոնի, Արիստոտելի և այլ փիլիսոփաների ուսմունքները նպաստել են, առաջին հերթին, ֆիզիկա-մաթեմատիկական և բժշկական գիտության զարգացմանը ։
Իբն Սինա (Ավիցենա)
Հոգու բնագիտական գիտելիքի զարգացման տեսանկյունից՝ առանձնահատուկ հետաքրքրություն է ներկայացնում Իբն Սինայի բժշկական հոգեբանությունը։ Այստեղ հատուկ տեղ է հատկացվել աֆեկտներին՝ օրգանիզմի զարգացման և վարքի կարգավորման մեջ։ Նրա «Բժշկական գիտության Կանոնը» մեծ հռչակ է բերել նրան միջնադարյան բժշկական դպրոցներում ։
Իբն Սինան նաև տարիքային հոգեբանության բնագավառի հետազոտողներից է։ Ուսումնասիրել է օրգանիզմի ֆիզիկական զարգացման կապը նրա հոգեբանական առանձնահատկությունների հետ տարիքային տարբեր շրջաններում՝ դրա հետ մեկտեղ ընդգծելով դաստիարակության նշանակությունը։ Հենց դաստիարակության արդյունքում է իրականացվում, ըստ նրա, հոգեկանի ազդեցությունը օրգանիզմի կայուն կառուցվածքի վրա․ ֆիզիոլոգիական գործընթացների ընթացքը փոփոխող հույզերը երեխայի մոտ ծագում են շրջապատող մարդկանց ազդեցության ներքո՝ երեխայի մոտ առաջ բերելով այս կամ այն աֆեկտը։ Այս կերպ, մեծահասկաները ձևավորում են երեխայի նատուրան՝ բնավորությունը
Իբն Սինայի ֆիզիոլոգիական հոգեբանությունն, այս կերպ, ներառել է ենթադրություն օրգանիզմում ընթացող գործընթացները կառավարելու հնարավորության մասին և նույնիսկ որոշակի կայուն կերտվածք հաղորդել օրգանիզմին՝ ազդելով նրա զգայական-աֆեկտիվ կյանքի վրա, որն էլ կախված է այլ մարդկանց վարքից։ Հոգեկանի և ֆիզիոլոգիականի փոխկապվածության գաղափարը Իբն Սինայի կողմից մշակվել է լայնածավալ բժշկական փորձի վրա։
Կան վկայություններ, որ նա, չսահմանափակվելով դիտումներով, փորձարարական ուսումնասիրության փորձ է կատարել․ «երկու ոչխարների տրվել է միևնույն կերը, ընդ որում, նրանցից մեկը կերակրվել է սովորական պայմաններում, իսկ մյուսի կողքին գայլ են կապել։ Արդյունքում երկրորդ ոչխարը, անկախ նորմալ կերակրումից, արագ սատկել է»։ Հայտնի չէ, թե ինչ բացատրություն է Իբն Սինան տվել այս փորձին, վերջինիս սխեման խոսում է խորը մարմնական տեղաշարժերի ծագման մեջ հակադիր հուզական դիրքորոշումների դերի մասին։ Այս ամենը հիմք է տալիս Իբն Սինայի հետազոտություններում տեսնելու հուզական վիճակների փորձարարական ուսումնասիրության մասին ։
Իբն ալ-Խայսամ (Ալկազեն)
Արաբ բնապաշտներն ու մաթեմատիկոսները, այդ թվում՝ Իբն ալ-Խայսամն, առանձնահատուլ հետաքրքրություն էին ցուցաբերում տեսողության օրգանի ուսումնասիրությանը։ տեսողական յուրաքանչյուր ակտում նա տարբերում էր մի կողմից արտաքին ազդեցության անմիջական տպավորման էֆեկտը, մյուս կողմից՝ այդ էֆեկտին միավորվող մտքի աշխատանքը, որի շնորհիվ էլ հաստատվում են տեսանելի օբյեկտների նմանություններն ու տարբերությունները ։
Իբն ալ-Խայսամն ուսումնասիրել է այնպիսի կարևոր ֆենոմեններ, ինչպիսիք են՝ բինօկուլյար տեսողությունը, գույների միախառնումը, հակադրությունը (կոնտրաստը) և այլն։ Նա ցույց է տվել, որ օբյեկտների ամբողջական ընկալման համար անհրաժեշտ է աչքերի շարժում՝ տեսողական առանցնքերի տեղաշարժ։ Իբն ալ-Խայսամը վերլուծության է ենթարկել տեսողական ընկալման կախվածությունը նրա տևողությունից։ Նշելով, որ կկարճատև ներկայացման դեպքում կարող են ճիշտ ընկալվել միայն ծանոթ օբյեկտները, նա եզրակացրել է․ տեսողական պատկերների ծագման պայման հանդիսանում են ոչ միայն լուսային գրգռիչների անմիջական ազդեցությունը, այլև նյարդային համակարգում պահպանված նախկին տպավորությունների հետքերը։
Իբն ալ-Խայսամի սխեմային միջոցով տեսողական ընկալման առաջնային զգայական կառուցվածը դիտարկվել է որպես օպտիկայի օրենքների և նյարդային համակարգի հատկությունների արդյունք ։
Իբն Ռուշդ (Ավեռոէս)
Աչքի ֆունկցիաների ուսումնասիրմամբ զբաղվել են այլ գիտնականներ ևս՝ հայտնաբերելով, որ տեսողական օրգանի զգացող մասը ոչ թե ոսպնյակն է, ինչպես նախկինում էին կարծում, այլ ցանցաթաղանթը։ Այս բացահայտումը վերագրում են փիլիսոփա և բժիշկ Իբն Ռուշդին։ Մարդու և հոգու մասին նա ուսմունքն առավել մեծ ազդեցություն ունեցել արևմտա-եվրոպական փիլիսոփական-հոգեբանական մտքի վրա։ Իբն Ռուշդը ժխտում էր անհատական հոգու գաղափարը՝ հստակ ընդգծելով հոգու և բանականության տարանջատումը։ Հոգուն վերագրել է այն ֆունկցիաները, որոնք անբաժան են օրգանիզմին (առաջին հերթին՝ զգայունությունը)։ Նրանք անհրաժեշտ են բանականության գործունեության համար, անբաժանելիորեն կապված են մարմնի հետ և անհետանում են նրա հետ։ Բանակությունն աստվածային է և ներառվում է անհատական հոգում մեջ դրսից։ Մարմնի մահվանից հետո անհատական հոգու մեջ պահպանված աստվածային բանականության հետքերը շարունակում են գոյություն ունենալ որպես մարդ տեսակին բնորոշ ունիվերսալ բանականության մաս ։
Ժողովրդական հավատալիքներ
Հայերի անիմիստական հավատալիքներում մեծ նշանակություն են հոգու մասին ժողովրդական պատկերացումները, որոնք իրենց համարժեքներն ունեն աշխարհի տարբեր ժողովուրդների հավատալիքներում։ Այս պատկերացումներում դիտվում է «մարդկային հոգի» հասկացության զարգացումն՝ իր բազմաթիվ դրսևորումներով և իմաստավորումներով։ Այդ պատկերացումներում հոգին 4 հիմնական ձևով էր ներկայանում՝ հոգին որպես շունչ, հոգին որպես տեսլիք, հոգին որպես մարմնական հոգի և հոգին որպես ոգեղեն արտահայտություն։ Հոգին՝ որպես շունչ, պատկերացումը հոգու ընկալման նախնական տարբերակն է, երբ ընկալվում էր քամու կամ օդի տեսքով։ Ըստ ժողովրդական խոսքի. «Հոգին ոչ այլ ինչ է եթե ոչ շունչ, մահվան ժամանակ մարդն արտաշնչում է և մահանում»։ Ըստ ժողովրդական պատկերացումների՝ մադու մարմինը ապրում է հոգու շնորհիվ։ Սակայն հոգին կարող է լքել մարդու մարմինը նաև կենդանության օրոք, մասնավորապես քնած ժամանակ կամ անգիտակից վիճակում։ Լքելով մարմինը՝ հոգին թափառում է ամենուր. ուղևորվում անդրաշխարհ, հանդիպում մահացած ազգականներին։ Քանի որ երազը կյանքի պատճենն է, երբ հոգին մարմինը լքում է ժամանակավոր, իսկ մահվան ժամանակ հոգին լքում է ընդմիշտ, և այդ է պատճառը, որ մահացածը ևս ունի այն բոլոր իրերի կարիքը, ինչ օգտագործում էր կյանքի ընթացում և դա է պատճառը, որ հանգուցյալի հետ դնում էին անհրաժեշտ բոլոր իրերը՝ հագուստ, աշխատանքային գործիքներ, սնունդ։ Մարմնական հոգին ժողովրդի կողմից ընդունվում էր որպես կյանքի նյութական հիմք, այն բնակվում է մարդու սրտում և արյան մեջ։ Երբեմն հոգու մասին պատկերացումներում այն ներկայանում էր որպես անմարմին, ոչ նյութական երևույթ, որը մարդու մահից հետո կարող է արտահայտվել ցանկացած էակի տեսքով։ Հայերը մեծ հավատ ունեին ճակատագրի նկատմամբ։ Ըստ պատկերացումների մահվան օրը կանխորոշվում է երեխայի ծննդյան պահից։ Երբ մոտենում է այդ օրը մարդուն հայտնվում է մահվան հոգին և վերցնում հանգուցյալի հոգին։ Այդ հոգին հայերի մոտ ընդունված էր «Գրող» անվամբ, որը հայտնվում էր մահվան շեմին գտնվող մարդկանց և վերցնում նրանց հոգին։ Գրողը՝ որպես մահվան հոգի, գործում էր իր ուղեկիցների հետ, որոնք կոչվում էրին «Գրողի գզիր»։
Գրիգոր Նյուսացի
Գրիգոր Նյուսացին իր «Մարդու կազմության մասին» աշխատության մեջ անդրադառնում է ժամանակակից հոգեբանության շրջանակներում ուսումնասիրվող կարևորագույն երևույթների պարզաբանմանը՝ զգայություններ, հույզեր, խելք, քնի ու երազի նշանակությունը և այլն։
Մարդը մեծագույն արարչագործություն է, արարչագործություններից վերջինը, քանի որ նա այնպես է ստեղծված, որպեսզի ճանաչի, հետազոտի արարվածը։ Մարդն իր հոգևոր առավելություններով ստեղծվել է թագավորելու համար։ Հոգին հենց ցույց է տալիս գերակայություն, ամբողջությամբ, ազատորեն տիրապետում է իր ցանկություններին։ Մարդը չունի շատ ճանաչողական ուժեր, բայց զգացումներով կարողանում հայել այն, ինչ ապրում է։ Մարդու ուժը խելքն է, որն իրեն հայտնաբերում է յուրաքանչյուր զգայության մեջ։ Նա աչքի միջոցով տեսնում է, ականջի միջոցով կապակցում ասածը, սիրում է հաճելին և զզվում այն ամենից, ինչը տհաճություն է պատճառում, գործում է ձեռքով, ինչպես իրեն հարմար է, բռնում կամ հետ է քաշում, եթե իր համար նպատակահարմար է գտնում։ Չնայած մարդու ճանաչողության գործիքերը տարբեր են, նրանց գործող, շարժիչ ուժը առաջադրված նպատակն է։ Մարդը լույս աշխարհ է գալիս խեղճ, անզեն՝ կարիք ունենալով կյանքի համար ամեն ինչի։ Նա չունի ոչ մի ծածկույթ պաշտպանության համար․ ո՛չ ամուր ատամներ, ո՛չ եղունգներ, ո՛չ մահացու թույն, ինչպես շատ կենդանիներ, որպեսզի իր սեփական անվտանգության համար ուրիշների օգնության կարիքը չունենա։ Ի տարբերություն բոլոր նմացած կենդանիների՝ միայն մարդն է ի ծնե անպաշտման բնական գործիքներով։ Հենց մարդու բնության անբավարարությունն է հիմք ծառայել բնությանն իշխելու համար։ Կենդանիների հետ անմիջականորեն պայքարելու անհնարինության շնորհիվ մարդը ստեղծել է սուրը, երկաթը, որը ճիշտ է միշտ մեզ հետ չէ, բայց ժամանակավորապես օգնելով, այնուհետև մնում են իրենք իրենցով, նետը՝ տալով մեզ թռչունի արագություն։ Այն, որ մարդու ոտքերը քայլքի ժամանակ դիմանում են ցավին, քերծվում, հիմք են հանդիսացել կոշիկի ստեղծման համար։ Մարդն ունի ուղղաձիգ կեցվածք, նրա դեմքը ուղղված է երկնքին, դրանով իսկ նշանակում է նրա իրավունքը թագավորական իշխանության։ Մարդու համար հենարան են ծառայում նրա ձեռքերը ուղղաձիգ կեցվածի համար, քանի որ երկու ոտքով նա անվտանգ կանգնում է գետնի վրա։ Ձեռքերի միջնորդությունն օգնում է և խոսքի պահանջմունքին։ Ձեռքերի ծառայությունը բառային առանձնահատկությունն է, բայց ոչ այնքան գրավոր, որքան հենց բառի արտասանությունը ։
Հովհան Որոտնեցի
Հովհան Որոտնեցին իր «Ո ստեղծ զսիրտս նոցա» աշխատության մեջ առանձնացրել է հոգու բնությանը վերաբերող 10 կարծիք։ Դրանք են՝
Որոտնեցին ելնում է այն հիմնադրույթից, որ մարդը երկու անկախ գոյերի՝ հոգու և մարմնի միասնություն է, որի յուրաքանչյուր բաղադրիչ ունի իր բնորոշ հատկությունները։ Դրանց միջև ընդհանուրն այն է, որ երկուսն էլ արարված գոյեր են. առանց մարմնի և կամ առանց հոգու չի կարող լինել մարդ։ Հոգին պարզ, անտեսանելի և թափանցող գոյացություն է, ուստի որտեղ էլ գտնվի թափանցում է մարմնի մեջ և շնչավորում դրա յուրաքանչյուր մասը, իսկ մարմինը զուրկ է թափանցելու հատկությունից, որովհետև իր բնույթով թանձր գոյացություն է։ մարմինը չի կարող առանց միջնորդի ինքն իրեն տեսնել, միջդեռ հոգին իրեն տեսնում և քննում է։ Հոգին մարմնի էությունն է, կենդանության պատճառը, ձևն ու նպատակը։ Հոգին հանդես է գալիս որպես իմաստության և գիտության ենթակա, սուբյեկտ (մեջբերված է` ըստ, էջ 23)։
Հոգու սահմանման մեջ Որոտնեցին հատուկ նշում է, որ հոգուն բնորոշ է անձնիշխանության և կամքի ազատության հատկությունը։ Բանականությունն ու անձնիշխանությունը անխզելիորեն կապված հատկություններ են։ Մարդը բանական է, հետևաբար օժտված է կամքի ազատությամբ։ Որոտնեցին գտնում է, որ շատ մտածողներ մարդու վարքը պայմանավորում են մի շարք գործոններով՝ աստվածային նախախնամությամբ, անհրաժեշտությամբ, ճակատագրով, բախտով, բնությամբ և բնազդներով։ Մերժելով մարդու վարքի պատճառավորման թվարկված գործոնները՝ Որոտնեցին կարծում է, որ մարդն է իր գործերի տերը, նա է պատասխանատու իր բոլոր արարքների, ձեռք բերած գիտելիքների ու հմտությունների, իր հոգու փրկության համար(, էջ 38-39)։
Ռենե Դեկարտ
17-րդ դարը Արևմտյան Եվրոպայի սոցիալական կյանքում արմատական փոփոխությունների դարաշրջան էր, գիտական հեղափոխության և նոր աշխարհայացքի հաղթանակի ժամանակաշրջան։ Հոգեբանական տեսության մեջ երկրաչափական և նոր մեխանիկայի ձեռքբերումների օգտագործման առաջին ուրվագիծը տրվել է ֆրանսիացի մաթեմատիկոս, փիլիսոփա Ռենե Դեկարտի կողմից։ Իր հետազոտություններում Դեկարտը կողմնորոշվել է օրգանիզմի մոդելի վրա՝ որպես մեխանիկորեն աշխատող համակարգի։ Դրանով իսկ մարմինը, որը մինչ այդ դիտարկվում էր որպես շնչավոր՝ օժտված հոգով, ազատվում էր հոգու ազդեցությունից և միջամտությունից։
Սինանթրոպոս
Սինանթրոպոս, պեղածո հնագույն մարդկանց ներկայացուցիչ, որի կմախքի մնացորդներն առաջին անգամ հայտնաբերվել են Չինաստանում, 1920-ական թվականներին, Կոցետանգ քարայրում (Պեկինից մոտ 45 կմ հարավ-արևմուտք)։
Հոգեբանության պատմություն
Ռենե Դեկարտ
Դեկարտը ներմուծել է «ռեֆլեքս» հասկացությունը (տերմինը ծագել է ավելի ուշ), որը ֆունդամենտալ է դարձել ֆիզիոլոգիայի և հոգեբանության համար։ Ըստ նրա՝ նյարդային համակարգը կազմված է «խողովակներից», որոնցով անցնում են թեթև օդանման մասնիկներ(«կենդանի հոգիներ»)։ Դեկարտյան սխեմայի համաձայն՝ արտաքին ազդակը «այդ հոգիներին» շարժման մեջ է և հասցնում ուղեղ, որտեղից նրանք անմիջապես արտացոլվում են մկաններում։ Մկանների ռեակցիան վարքի անբաժանելի բաղադրիչն է, ուստի դեկարտյան սխեման, չնայած մտահայցեկան բնույթին, հոգեբանության մեջ մեծագույն բացահայտում էր։ Նա բացատրել է վարքի ռեֆլեկտոր բնույթն՝ առանց հոգու՝ որպես մարմնի շարժիչ ուժի։ Ոչ թե հոգու ջանքերը, այլ մարմնի վերակառուցումը՝ մեխանիկայի պատճառական կանոններով, ապահովում է մարդու իշխումն իր սեփական բնույթի վրա, միաժամանակ այդ ուժերի շնորհիվ նա իշխում է և արտաքին աշխարհի վրա ։
Մեխանիկական մարմնի ֆունկցիաներին են դասվում ընկալումը գաղափարների տպավորումը, հիշողության մեջ դրանց պահումը, ներքին ձգտումը։ Իսկ հոգւն, ըստ Դեկարտի, վիճակված է ունենալ ամենաուղիղ և հուսալի գիտելիքը, ինչպիսին կարող է լինել միայն սուբյեկտի մոտ սեփական ակտերի և վիճակների մասին, որոնք անտեսանելի են մյուսներին. սուբյեկտև բնութագրվում է միակ հատկանիշով՝ տարածականությունից զուրկ սեփական դրսևորումների գիտակցվածությամբ։
Սինանթրոպոս
Կոցետանգ քարայրի պեղումների ընթացքում (մինչև 1907-ը) գտնվել են գանգերի ու ստորին ծնոտների մնացորդներ, վերջավորությունների, ոսկորներ, տարբեր սեռի ու տարիքի անհատների ավելի քան 60 ատամ, ինչաես նաև քարե պարզունակ գործիքներ։ Մարդաբանորեն նման է պիթեկանթրուցոսին, սակայն ունի ավելի մեծ գանգ (միջինը՝ 1040 սմ³) և լայն ճակատ։ Մոխրի ու ածխի կուտակումները, կենդանիների այրված ոսկորները վկայում են այդ մարդկանց՝ կրակից օգտվելու մասին։ Սինանթրոպոսը գոյություն է ունեցել մինդելյան սառցապատման վերջում կամ մինդելիսյան միջսառցադաշտային ժամանակաշրջանում, բացարձակ վաղեմությունը՝ մոտ 400 հզ տարի։ Պեկինյան Սինաթրոպոսի կողքին, ըստ 1963-ին Լանտյան նահանգում հայտնաբերված ստորին ծնոտի, գիտնականներն առանձնացնում են Սինանթրոպոսի առավել հին՝ լանտյանյան տեսակը։
Կատեգորիա:Կենդանիներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Մարդկային էվոլյուցիա Կատեգորիա:Հոմինիդներ Կատեգորիա:Homo erectus
Հոգեբանության պատմություն
Ռենե Դեկարտ
Ուսումնասիրելով գիտակցության բովանդակությունը՝ Դեկարտը հանգել է երեք տեսակի գաղափարների գոյությանը. մարդու կողմից առաջադրված գաղափարներ, ձեռք բերված և բնածին գաղափարներ։ Առաջին խումբը կապված է զգայական փորձի հետ՝ հանդիսանալով մեր զգայարանների ընդհանրացումը։ Այս գաղափարները տալիս են գիտելիք առանձին առարկաների կամ երևույթների մասին, բայց չեն կարող օգնել շրջապատող միջավայրի կանոնների ճանաչման մեջ։ Դրանում չեն կարող օգնել և ձեռք բերված գաղափարները, քանի որ դրանք էլ շրջապատող միջավայրի շրջապատող միջավայրի առանձին կողմերի գիտելիքներ են։ Ձեռք բերված գիտելիքները հիմնված են ոչ թե մեկ մարդու փորձի վրա, այլ տարբեր մարդկանց փորձերի ընդհանրացումն են, և միայն բնածին գաղափարներն են մարդուն գիտելիք հաղորդում շրջապատող աշխարհի էության, նրա զարգացման կանոնների մասին։ Այս ընդհանուր հասկացությունները բացահայտվում են միայն բանականությանը և կարիք չունեն զգայարանների ստացվող երկրորդային ինֆորմացիայի։ Ճանաչողության նման մոտեցումը կոչվում է ռացիոնալիզմ, իսկ բնածին գաղափարների բովանդակությունը բացահայտելու միջոցը՝ ռացիոնալ ներըմբռնողականություն (ինտուիցիա) ։
Դեկարտը գտնում էր, որ մարմինը ազդում է հոգու վրա՝ գրգռելով նրանում «կրքեր»՝ զգայական ընկալումների, հույզերի ձևով։ Հոգին, օժտված լինելով մտածողությամբ և կամքով, ազդում է մարմնի վրա՝ ստիպելով այդ մեքենային աշխատել, փոխել իր ընթացքը ։ Դեկարտը օրգանիզմում փնտրում էր մի օրգան, որի օգնությամբ այդ անհամատեղելի սուստանցիաները կարող էին հաղորդակցվել։ Այդպիսի օրգանը, ըստ նրա, ներզատական գեղձերից մեկն է՝ կոնաձև գեղձը (էպիֆիզ)։
Կենդանի մարմնի ազատումը հոգուց շրջադարձային էր գիտական փնտրտուքների համար։ Ընդ որում, Դեկարտի ոչ միայն մարմինն էր ազատվում հոգուց, այլև հոգին, որն իր բարձրագույն դրսևորումներում ազատ էր մարմնից։ Մարմինը կարող է միայն շարժվել, իսկ հոգին՝ միայն մտածել։ Մարմնի աշխատելու սկզբունքը ռեֆլեքսն է, հոգու աշխատանքի սկզբունքը ՝ ռեֆլեքսիան (հետադարձ կապ)։ Առաջինի դեպքում գլխուղեղն արտացոլում է արտաքին դրդումները, իսկ երկրորդ դեպքում գիտակցությունն արտացոլում է սեփական մտքերը, գաղափարները ։
Բենեդիկտ Սպինոզա
Դեկարտի ընդդիմախոսներից մեկը հոլանդացի մտածող Բենեդիկտ Սպինոզան է։ Ըստ նրա՝ գոյություն ունի միակ, հավերժական սուբստանցիա՝ բնություն՝ իր անվերջանալի, անբաժանելի հատկություններով։ Մարդը մարմնական և հոգևոր միասնական էակ է։ Մարդու ամբողջականությունը ոչ միայն կապում է նրա մարմնական և հոգևոր էությունները, այլև հիմք է շրջապատող աշխարհի ճանաչողության համար։ Դեկարտի նման նա ևս գտնում էր, որ ինտուիտիվ գիտելիքն է առաջնային, քանի որ ինտուիցիան հնարավորություն է տալիս ներթափանցելու իրերի էության մեջ, ճանաչելու ոչ թե առարկաների կամ իրավիճակների առանձին հատկություններ, այլ ընդհանուր հասկացություններ։ Ինտուիցիան անսահմանափակ հնարավորություններ է ընձեռում ինքնաճանաչման համար։ Սակայն ճանաչելով ինքն իրեն՝ մարդը ճանաչում է և շրջապատող աշխարհը, քանի որ հոգու և մարմնի օրենքները նույնն են ։ Ապացուցելով աշխարհի ճանաչելիությունը՝ Սպինոզան ընդգծել է, որ գաղափարների միջև կարգավորվածությունն ու կապն այնպիսինն է, ինչպիսին իրերինը, քանի որ և՛ գաղափարը, և՛ իրը միևնույն սուբստանցիայի՝ բնության, տարբեր կողմերն են։
Մարդու՝ որպես ամբողջական էակի մասին հոգեբանական ուսմունք ստեղծելու փորջն արտացոլվել է Սպինոզայի գլխավոր՝ «Էթիկա» աշխատության մեջ, որում նա խնդիր էր դրել բացատրելու հույզերի՝ աֆեկտների մեծագույն բազմազանությունը՝ որպես մարդու վարքի ուժեր, ընդ որում, բացատրել երկրաչափական ձևով, այսինքն՝ նույնքան հստակ և խիստ, որքան երկրաչափությունն է կատարում եզրակացություններ գծերի և մակերեսի վերաբերյալ։
Սպինոզայի ռացիոնալիզմը հանգեցնում է ոչ թե հույզերի ժխտմանը, այլդրանց բացատրմանը։ Դրա հետ մեկտեղ՝ նա հույզերը կապում է կամքի հետ. կրքերով տարվածությունը մարդուն հնարավորություն չի տալիս հասկանալու իր վարքի պատճառները, դրա համար էլ նա ազատ չէ։ Միևնույն ժամանակ, հույզերից հրաժարումը մարդու առջև բացում է իր հնարավորությունների սահմանները՝ ցույց տալով, թե ինչն է կախված կամքից, ինչում նա ազատ չէ, քանի որ վերջինս պայմանավորված է հանգամանքներով։ Հենց այսպիսի հասկացումն էլ իսկական ազատությունն է, քանի որ մարդը չի կարող ազատվել բնության օրենքների ազդեցությունից։ Հակադրելով ազատությունը հարկադրվածությանը՝ Սպինոզան տվել է ազատության իր սահմանումը՝ որպես հասկացված անհրաժեշտություն՝ բացելով նոր էջ հոգեբանական հետազոտություններում՝ մարդու կամային ակտիվության շրջանակներում :
Այս եզրակացությունը հակադրվում է դեկարտյան հույզերի առանձնացմանը՝ հիմնված օրգանիզմի կյանքի վրա, և մաքուր ինտելեկտուալ։ Որպես օրինակ՝ նա նկարագրում է սերը՝ որպես երկու ձև ունեցող հույզեր՝ մարմնական կիրքն առանց սիրո և ինտելեկտուալ սեր՝ առանց կրքի։ Պատճառական բացատրության է ենթարկվում միայն առաջինը, քանի որ կախված է օրգանիզմից և կենսաբանական մեխանիկայից, երկրորդը կարելի է միայն հասկանալ և նկարագրել ։
Հետագայում անդրադառնալով Սպինոզայի ուսմունքին՝ Լև Վիգոտսկին նշում է. «Սպինոզայի ուսմունքի ներքին, խորը միջուկը հույզերի նկարագրական և բացատրական հոգեբանական միասնությունն է։ Սպինոզայի խնդիրներն իրենց լուծմանն են սպասում՝ առանց որի հնարավոր չէ հոգեբանության վաղվա օրը» ։
Գոթֆրիդ Վիլհելմ Լայբնից
Սպինոզայի նման Լայբնիցը ևս հանդես է եկել մարդու ուսումնասիրության ամբողջական մոտեցման օգտին։ Սակայն նա այլ կարծիք ուներ հոգևորի և մարմնականի միասնության մասին։ Ըստ Լայբնիցի՝ այդ միասնության հիմքում ընկած է հոգևոր սկիզբ։ Աշխարհը կազմված է բազմաթիվ մոնադներից (հունարեն՝ «մոնուս»՝ միասնական) ։ Նրանցից յուրաքանչյուրը հոգեկան է և ունակ է ընկալելու այն, ինչ կատարվում է Տիեզերքում։ Լայբնիցի կարծիքով «համոզվածությունը նրանում, որ հոգու մեջ կան այնպիսի ընկալումներ, որոնք նա գիտակցում է, մեծագույն մոլորությունների աղբյուր է» ։ Հոգու մեջ անընդհատ տեղի է ունենում փոքր պերցեպցիաների կամ անգիտակցական ընկալումների աննկատ գործունեություն։ Դրանց գիտակցումը հնարավոր է դառնում միայն հոգեբանական հատուկ ակտի՝ ապերցեպցիայի միջոցով, որը ներառում է ուշադրությունն ու հիշողությունը։ Ապերցեպցիան հոգու առանձնահատուկ ուժ է, որն արտաքին ազդեցության հետ միասին պայմանավորում է մեր ճանաչողությունն ու վարքը, արտաքին տպավորությունների և ներքին նախատրամադրվածության համատեղ գործառնություն, որը պատճառավորում է մեր որոշման կայացումը։ Ապերցեպցիան է տալիս պատկերացում Ես-ի մասին ։
Այս կերպ, Լայբնիցը հոգու մեջ առանձնացնում է մի քանի ոլորտներ, որոնք տարբերվում են իրենցում առկա գիտելիքների գիտակցվածության աստիճանով։ Դրանք՝ հստակ գիտելիքի խառը՝ անորոշ գիտելիքի, և անգիտակցականի ոլորտներն են։ Ռացիոնալ ինտուիցիան բացահայտում է ապերցեպցիայում գտնվող գաղափարների բովանդակությունը, դրա համար էլ գիտելիքները պարզ են, հստակ և ընդհանրացված։ Ապացուցելով անգիտակցական պատկերների գոյությունը՝ Լայբնիցն, այնուամենայնիվ, չի բացահայտում դրանց դերը մարդու գործունեության մեջ, քանի որ գտնում էր, որ վերջինս կապված է առավելապես գիտակցված գաղափարների հետ։ Դրա հետ մեկտեղ՝ նա ուշադրություն է դարձրել մարդկային գիտելիքների սուբյեկտիվության վրա՝ կապելով այն ճանաչողական ակտիվության հետ։ Լայբնիցն ապացուցել է, որ գոյություն չունեն առարկայի առաջնային և երկրորդային որակներ, քանի որ նույնիսկ ճանաչողության սկզբնական փուլերում մարդը չի կարող պասիվ ընկալել շրջապատող իրականության ազդանշանները։ Նա անպայմանորեն ներդնում է սեփական պատկերացումները, փորձը նոր առարկաների պատկերում, և դրա համար էլ անհնարին է սահմանափակել այն հատկությունները, որոնք առկա են հենց առարկայում և նրանք, որոնք առաջադրված են սուբյեկտի կողմից։ Սակայն, այս սուբյեկտիվությունը չի հակասում աշխարհի ճանաչմանը, քանի որ թեև մեր պատկերացումները տարբերվում են միմյանցից, այնուամենայնիվ, սկզբունքորեն համընկնում են միմյանց հետ՝ արտացոլելով շրջապատող աշխարհի հատկությունները ։
Ջոն Լոկ
Ըստ Ջոն Լոկի ուսմունքի՝ «գիտակցության մեջ ոչինչ չկա, ինչը չլիներ նաև զգայություններում» ։ Սրանից ելնելով՝ նա ապացուցել է, երեխայի հոգեկանը ձևավորվում է միայն կյանքի ընթացքում։ Հանդես գալով Դեկարտի դեմ, ով իր ճանաչողության տեսությունը հիմնավորել է մարդու մոտ բնածին գաղափարների առկայությամբ, Լոկն ապացուցել է այդ դրույթի սխալականությունը. «Եթե գաղափարները բնածին լինեին, նրանք հայտնի կլինեին և՛ մեծահասակին, և՛ երեխային։ Այս պարագայում դժվար չէր լինի երեխայի մոտ մաթեմատիկայի, լեզվի, բարոյական նորմերի մասին գիտելիքների ձևավորումը։ Բայց բոլոր դաստիարակները գիտեն, որ երեխաներին գրել-կարդալ սովորեցնելը դժվար է, ընդ որում, տարբեր երեխաներ նյութը յուրացնում են տարբեր արագությամբ»։ Ըստ Լոկի՝ գոյություն ունի ևս մեկ ապացույց բնածին գաղափարների բացակայության վերաբերյալ. եթե գաղափարները բնածին լինեին հասարակության բոլոր անդամները պետք է հետևեին քաղաքական և բարոյական միևնույն համոզմունքների, իսկ այդպիսին ոչ մի տեղ չի դիտվում։ Ավելին, տարբեր ժողովուրդներ ունեն տարբեր լեզուներ, օրենքներ, Աստծու մասին տարբեր պատկերացումներ։ Դավանանքի տարբերությունը հատկապես կարևոր էր Լոկի տեսանկյունից, քանի որ Դեկարտը Աստծո գաղափարը համարել է բնածին հիմնական գաղափարներից մեկը ։
Ապացուցելով այս կերպ, որ չկան բնածին գաղափարներ՝ Լոկը նշել է, որ երեխայի հոգեկանը «մաքուր տախտակ է» («tabula rasa»), որի վրա կյանքը գրում է իր գրերը։ Այսինքն՝ գիտելիքներն ու իդեալները պատրաստի ձևով տրված չեն, այլ դաստիարակության արդյունք են, որը երեխային դարձնում է գիտակված մարդ։
Լոկը մեծ նշանակություն է տվել դաստիարակությանը։ Բարոյական դաստիարակության մեջ, ըստ նրա՝ պետք է հիմվել ոչ այնքան հասկացման, որքան երեխայի հույզերի վրա՝ դաստիարակելով նրա մոտ լավ արաքների նկատմամբ դրական վերաբերմունք։ Ճանաչողական զարգացման մեջ պետք է հետևողականորեն օգտագործել երեխաների բնածին հետաքրքրասիրությունը, այն արժեքավոր մեխանիզմը, որով օժտել է մեզ բնությունը և նրանից էլ աճում է գիտելիքների նկատմամբ ձգտումը։ Լոկը նշել է, որ անմիջականորեն դաստիարակի խնդրի մեջ է մտնում երեխաների անհատական առանձնահատկությունների հաշվառումը։ Դա կարևոր է նրա համար, որպեսզի պահպանել երեխայի լավ տրամադրությունը ուսուցման գործընթացում, ինչը նպաստում է գիտելիքի ավելի արագ յուրացմանը։
Փորձում Լոկն առանձնացրել է երկու աղբյուր՝ զգայություն և ռեֆլեքսիա։ Զգայության օրգանների կողմից տրված գաղափարների հետ մեկտեղ՝ ծագում են նաև ռեֆլեքսիայի կողմից ծագած գաղափարներ՝ որպես բանականության գործունեության ներքին ընկալում։ Երկուսն էլ հանդես են գալիս գիտակցությանը. «գիտակցությունն ընկալումն է այն ամենի, ինչը տեղի է ունենում մարդու սեփական բանականության մեջ» ։
Բնագիտական նախադրյալներ
19-րդ դարի սկզբին առաջ են քաշվել հոգեկանի մասին նոր մոտեցումներ։ Ոչ թե մեխանիկան, այլ ֆիզիոլոգիան է խթանել հոգեբանական գիտելիքը։ Իր առարկա ունենալով՝ բնածին մարմինը՝ ֆիզիոլոգիան այն դարձրել է փորձարարական հետազոտության օբյեկտ։ Սկզբնական շրջանում ֆիզիոլոգիայում տիրապետող էր անատոմիական սկիզբը. օրգանիզմի ֆունկցիաները հետազոտվել են օրգանից, նրա կառուցվածքից ուեցած կախվածությամբ։
Գիտակցության նման հասկացումը պայմանավորել է հոգեբանական հայեցակարգերի հետագա ձևավորումը՝ դառնալով ներհայեցողական (ինտրոսպեկտիվ) հոգեբանության հիմնաքարը ։
Ֆրանց Յոզեֆ Գալ. Գանգագիտություն
Կենտրոնական նյարդային համակարգի անատոմիայից հոգեկանի կախվածությունն ընկած է գանգագիտության (ֆրենոլոգիա) հիմքում։ Ավստրիացի անատոմ Ֆրանց Գալն առաջարկել է «գլխուղեղի քարտեզ»՝ համաձայն որի՝ տարբեր ընդունակություններ տեղադրված են գլխուղեղի առանձին շրջաններում։ Դա, ըստ Գալի՝ ազդում է գանգի ձևի վրա, և թույլ է տալիս այն շոշափելով ուռուցքներով որոշել, թե ինչքանով են անհատի մոտ զարգացած հիշողությունը, խելքը և այլ ֆունկցիաներ ։ Գանգագուշակությունն իր անհավանականության հետ մեկտեղ՝ դրդել է հոգեկան ֆունկցիաների փորձարարական ուսումնասիրմանը։
Ժան Պիեռ Ֆլուրանս
Ֆրանսիացի ֆիզիոլոգ և բժիշկ Ֆլուրանսը, չզիջելով գլխուղեղի՝ որպես մտքի օրգանի մասին ուսմունքին, ցույց է տվել, որ գանգագիտությունը չի ենթադրում փորձարարական ստուգում։ Օգտագործելով կենտրոնական նյարդային համակարգի առանձին շրջանների հեռացման մեթոդիկան, առանձին դեպքերում կենտրոնների վրա ազդելով թմրանյութերով՝ Ֆլուրանսը եզրակացրել է, որ հոգեկան գործընթացները՝ ընկալում, ինտելեկտ. կամք, գլխուղեղի գործառնության արդյունք են։ Ուղեղիկը կոորդինացնում է շարժումները, երկարավուն ուղեղում գտնվում է «կյանքի հանգույցը», չորրորդ փորոքը կապված է տեսողության հետ, ողնուղեղի ֆունկցիաները նյարդային դրդման փոխանցումն է ։
Ֆլուրասի աշխատանքները կարևոր դեր խաղացին գլխուղեղի աշխատանքի վերաբերյալ գանգագուշակության ստեղծած միֆական պատկերի վերացման համար ։
Վիլհելմ Վունդտ
Սկզբնական աշխատություններում առաջ է քաշել հետևյալ տեսակետը, ըստ որի՝ ֆիզիոլոգիական հոգեբանությունը հետազոտել որպես առանձնահատուկ գիտություն, որը լաբորատոր փորձարարական մեթոդն օգտագործում է գիտակցությունը տարրերի բաժանելու և դրանց օրինաչափ կապը պարզելու համար։ Հոգեբանության առարկան Վունդտը համարել է անմիջական փորձը՝ ինքնադիտման համար մատչելի երևույթները կամ գիտակցման փաստերը։ Սակայն, հոգեկան բարձրագույն գործընթացները (խոսք, մտածողություն, կամք), ըստ Վունդտի, փորձի համար մատչելի չեն, ուստի նա առաջարկում է դրանք քննել մշակութային-պատմական մեթոդով։ Վունդտը կանգնած էր հոգեֆիզիկական զուգահեռականության հայեցակետի վրա, ենթադրելով, որ գիտակցականության երևույթն անբաժանելի է նյարդային գործընթացներից, բայց պատճառականորեն նրանց հետ կապված չէ։ Գիտակցության բնագավառում, ըստ Վունդտի՝ գործում է հատուկ հոգեկան պատճառականություն, իսկ վարքը բնորոշվում է ապերցեպցիայով։ Վունդտի գլխավոր վաստակը հոգեբանության մեջ փորձարարական մեթոդի ներդրումն է։ 1879 թվականին նրա հիմնած աշխարհում առաջին հոգեբանական լաբորատորիան (հետագայում՝ ինստիտուտ) դարձավ միջազգային կենտրոն, որտեղ ձևավորվեց առաջին հոգեբան-փորձագետների միության ամբողջ սերունդը։ «Ժողովուրդների հոգեբանությունը» (1900–1920 թվականներին) 10 հատորանոց աշխատության մեջ Վունդտը փորձել է հոգեբանորեն մեկնաբանել պատմամշակութային երևույթները (առասպել, կրոն, արվեստ և այլն)։ Նրա ներհայեցողական (ինտրոսպեկտիվ) հոգեբանության հայեցակարգը 20-րդ դար դարի սկզբներին ի հայտ բերեց իր սահմանափակությունը և հաղթահարվեց հոգեբանության հետագա զարգացմամբ ։
Վիլյամ Ջեյմս
Ջեյմսի հոգեբանական աշխատանքներում ներառված են ոչ այնքան հայացքների ամբողջական համակարգ, որքան հայեցակարգերի հավաք, որոնք հիմք են ծառայել ժամանակակից հոգեբանության տարբեր մոտեցումների համար։ Ջեյմսը հոգեբանությունը դարձրել է Ամերիկայում հայտնի գիտություններից մեկը։ Նա հոգեբանության առաջին պրոֆեսորն է Հարվարդի համալսարանում։
1878-1890 թվականներին Ջեյմսը գրել է իր «Հոգեբանության սկզբունքներ» աշխատություն, որում ժխտում է գերմանական հոգեբանության ատոմիզմն ու առաջադրում խնդիր՝ ուսումնասիրելու գիտակցության կոնկրետ փաստեր և վիճակներ, այլ ոչ թե գիտակցության մեջ գտնվող տվյալներ։ Նա գիտակցությունը դիտարկում էր որպես անհատական հոսք, որում երբեք միևնույն միտքը երկրորդ անգամ չի հայտնվում։ Գիտակցության կարևորագույն առանձնահատկություններից մեկը Ջեյմսը համարում էր ընտրողականությունը։ Ըստ Ջեյմսի՝ գիտակցությունը ֆունկցիա է, որն, «ամենայն հավանականությամբ», այլ կենսաբանական ֆունկցիաների նման, զարգացել է այն պատճառով, որ «օգտակար է»։ Ելնելրով գիտակցության հարմարվողական բնույթից՝ նա մեծ ուշադրություն է դարձրել բնազդներին և հույզերին, ինչպես նաև մարդու անհատական ֆիզիոլոգիական առանաձնահատկություններին ։
Լայն տարածում է ստացել նրա առաջադրած հույզերի տեսությունը՝ Լանգեի հետ միասին ։ Նրա զարգացրած անձի տեսությունը նշանակալից ազդեցություն է ունեցել ԱՄՆ-ում պերսոնոլոգիայի ձևավորմանը։
Գրականություն
Կատեգորիա:Հոգեբանության պատմություն
Treasure EP.Fin: All to Action
Treasure EP.Fin: All to Action, հարավկորեական բոյ բենդ Ateez-ի առաջին ստուդիական ալբոմ։ Այն թողարկվել է 2019 թվականի հոկտեմբերի 6-ին KQ Entertainment  լեյբլով և գլխավոր «Wonderland» սինգլով ։ Դա Treasure շարքի վերջին մասն է ։ Ալբոմը թողարկվել է ալբոմների Gaon չարթում։
Նախադրյալներ և ռելիզ
Ալբոմը թողարկվել է Eden-ի կողմից, որը արտադրել է խմբի նյութի մեծ մասը։ Նա նաև Բադդիի, Լիզի և Օլլունդերի հետ եղել է երգերի մեծամասնության համահեղինակը, որոնցից վերջին երկուսը իրենց ավանդն են ներդրել Treasure EP.3: One to All մինի ալբոմում ։ Խմբի անդամներ ու ռեփերներ Հոնջունն ու Մինկին համատեղ գրել են «Wonderland»-ը և «Sunrise»-ը ։ «Thank U» երգն էլ է գրվել երախտագիտության զգացումների մասին, որոնք խմբի անդամները զգում են միմյանց հանդեպ ։
Շնչառական համակարգ
Քթի խոռոչ
Քթի խոռոչի ներքին մակերեսը պատված է արյունատար անոթներով հարուստ լորձաթաղանթով։ Ներշնչվող օդը քթի խոռոչում տաքանում է, խոնավանում, մաքրվում փոշուց և մասամբ վարակազերծվում։ Ապա այն անցնում է քթաըմպան, ըմպան, իսկ հետո՝ կոկորդ։ Կոկորդում գտնվում են ձայնալարերը, որոնք թրթռում են իրենց միջով օդ անցնելիս և առաջացնում ձայն (արտաշնչման ժամանակ)։ Կոկորդով օդն անցնում է շնչափող, որը գտնվում է կերակրափողի առջևում։ Կլման ժամանակ մակկոկորդը կափույրի նման փակում է կոկորդի մուտքը և խոչընդոտում շնչառական ուղիների մեջ օտար մասնիկների ու հեղուկների թափանցմանը։ Կրծքավանդակի խոռոչում շնչափողը բաժանվում է երկու՝ աջ և ձախ բրոնխների։ Բրոնխները ճյուղավորվում են՝ առաջացնելով բրոնխիալ ծառ, որի ծայրամասային օդատար խողովակները վերածվում են թոքաբշտերի (ալվեոլների)։ Թոքաբշտերը (ալվեոլները) մանրագույն բրոնխների ողկույզանման վերջավորություններն են, որտեղ կատարվում է գազափոխանակություն։ Թոքաբշտերը պատված են արյունատար անոթների խիտ ցանցով։
Կոկորդ
Կոկորդը տեղավորվում է չորրորդ, հինգերորդ և վեցերորդ վզային ողերի մակարդակի վրա, պարանոցի առաջնային երեսին, գոյացնելով այնտեղ մի բարձրություն, որը պարզ նկատելի է մաշկի տակից։ Նրա ետևում ընկած է ըմպանը, որի հետ նա կոկորդի միի բացվածքի՝ կոկորդամուտքի միջոցով անմիջապես հաղորդակցության մեջ է։ Կոկորդի կողքերով անցնում են պարանոցի արյան խոշոր անոթները, իսկ առջևից կոկորդը պատված է ստոր-կորճային մկաններով։ Դեպի վեր կոկորդը վերածվում է շնչափողի։ Կոկորդը բաղկացած է մի քանի շարժուն աճառներից, կապված միմյանց կապանների միջոցով։ Բացի այդ կոկորդն ունի փոքր մկաններ, որոնք շարժում են աճառիկները մեկը մյուսի նկատմամբ։ Ներքին կոկորդուն են գտնվում ձայնալարերը։ Կոկորդի ներքին խոռոչը ծածկված է լորձաթաղանթով։ Նրա երկարությունը վահանաճառի վերին եզրից մինչև մատանիաձևի ստորին եզրը հավասար է 44 մմ-ի տղամարդու և 36 մմ-ի կնոջ մոտ։
Շնչափող
Շնչափողը սկսվում է 6-րդ պարանոցային ողի ստորին ողի մակարդակի վրա և վերջանում է 5-րդ կրծքային ողի վերին ողի բարձրության վրա։ Այստեղ նա բաժանվում է իր երկու՝ աջ և ձախ բրոնխներին։ Շնչափողի երկարությունը տատանվում է 9-ից մինչև 10 սմ, լայնական տրամագիծը միջին թվով 15-18 մմ։ Պարանոցային հատվածը ծածկված է վահանագեղձով, որի նեղուցը տեղավորվում է 2-4 ողերի վրա, այնինչ գեղձի կողմնային բլթերը իջնում են մինչև 5-րդ կամ 6-րդ ողը։
Շնչափողի կառուցվածքը
Շնչափողի պատերը բաղկացած են 16-20 աճառային ոչ լրիվ օղերից, միացած են նյարդակազմ օղակաձև կապաններով։ Առաջին աճառային օղը սովորաբար քիչ ավելի լայն է մյուսներից։ Օղի միջին լայնությունը 3-4 մմ է։ Շնչափողի ետին նյարդակազմ պատը տափակ է և պարունակում է հարթ մսաթելեր, որոնք գլխավորապես լայնական ուղղություն ունեն։ Նրանք ոչ միայն միացնում են օղերի ծայրերը միմյանց այլ մաև ընդգրկում են միջօղային տարածությունները։ Լորձաթաղանթը վարդագույն է, ծածկված է թարթչավոր էպիթելով ր հարուստ է լիմֆոիդ հյուսվածքով ու լորձային գեղձիկներով։ Խոշոր գեղձիկները գտնվում են շնչափողի ետին պատին, սրանք դասավորված են ոչ միայն ենթալորձային հյուսվածքի մեջ, այլև մասամբ թափանցում են մինչև շարակցանյարդային շերտի արտաքին երեսը։
Բրոնխներ
Շնչափողը վերջանալով երկատվում է առաջացնելով զույգ բրոնխներ։ Նրանք հեռանում են իրարից համարյա 90 աստիճանի անկյան տակ և ուղղվում են դեպի համապատասխան թոքերը։ Աջ բրոնխը ձախից ավելի լայն է համապատասխան աջ թոքին, որն ավելի մեծ է, քան ձախը։ Միևնույն ժամանակ ձախ բրոնխը համարյա 2 անգամ երկար է աջից։ Աջ բրոնխի աճառային օղերի թիվը 6-8 է, իսկ ձախինը՝ 9-12: Աջ բրոնխը նույնիսկ կարելի է համարել շնչափողի շարունակություն։