cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Հայաստանի առաջին հանրապետություն
ՀՀ Կառավարության երրորդ կազմը
''(Կոալիցիոն երկրորդ կառավարություն՝ 1919 թվականի փետրվարի 15 – 1919 թվականի ապրիլի 27) ''
1918 - 1919 թվականի ձմռանը տիֆի համաճարակի ընթացքում մահանում են Արամ Մանուկյանը ու Պետական վերահսկողի պաշտոնը զբաղեցնող Մինաս Բերբերյանը, իսկ Հովհաննես Քաջազնունին ու Սիրական Տիգրանյանը նույնպես վարակվում, բայց կարողանում են ապաքինվել։ 1919 թվականի փետրվարի 15-ին Քաջազնունին գործուղվում է Վրաստան, իսկ այնուհետև ԱՄՆ՝ վարելու հայանպաստ բանակցություններ։ Նույն ժամանակ նա ներկայացնում է իր կառավարության երրորդ կազմը.
ՀՀ Կառավարության չորրորդ կազմը
''(Կոալիցիոն երրորդ կառավարություն՝ 1919 թվականի ապրիլի 27 – 1919 թվականի օգոստոսի 10) ''
Ապրիլի 27-ին երկրից արդեն շուրջ 2,5 ամիս բացակայող վարչապետ Քաջազնունին փոխանցում է իշխանությունը Ալեքսանդր Խատիսյանին, որը ստանձնում է վարչապետի պաշտոնակատարի լիազորությունները։ Մայիսի 28-ին Ալեքսանդր Խատիսյանը հաստատվում է ՀՀ վարչապետի պաշտոնում։
ՀՀ Կառավարության հինգերորդ կազմը
''(Դաշնակցական երկրորդ կառավարություն՝ 1919 թվականի օգոստոսի 10 – 1920 թվականի մարտ) ''
1919 թ-ի ամռանը երկրորդ գումարման Ազգային Ժողովը պահանջեց Խատիսյանին ձևավորել նոր կառավարություն։ Օգոստոսի 10-ին կառավարության նոր կազմը հաստատվեց.
ՀՀ Կառավարության վեցերորդ կազմը
''(Կոալիցիոն չորրորդ կառավարություն՝ 1920 թվականի մարտ – 1920 թվականի մայիսի 5) ''
1920 թ-ի մարտին Խատիսյանը ներկայացնում է իր կառավարության երրորդ կազմը։
1920 թվականի փետրվարի 8-ին Երևանում սկսեց գործել Առևտրաարդյունաբերական պալատը ։
1920 թ-ի մայիսին՝ Խորհրդային Ռուսաստանի «հինգերորդ շարասյան»՝ Հայաստանի բոլշևիկների բարձրացրած զինված խռովության արդյունքում Խատիսյանը հրաժարական տվեց։
ՀՀ Կառավարության յոթերորդ կազմը
''(Կոալիցիոն հինգերորդ կառավարություն՝ 1920 թվականի մայիսի 5 – 1920 թվականի Նոյեմբերի 23) ''
Ա.Խատիսյանի հրաժարականից հետո 1920 թ. մայիսի 5-ին վարչապետ դարձավ բժշկագիտության դոկտոր Համո Օհանջանյանը։ Ժողովրդին արվեց հետևյալ հայտարարությունը.
Տաճիկ փաշաները մի կողմից, բոլշևիզմի կարմիր պատմուճանը հագած ադրբեջանյան խաները մյուս կողմից նորից սպառնում են Հայաստանի անկախությանն ու ազատությանը Կառավարության ոչ ամբողջական կազմը հետևյալն էր.
Օգոստոսին Սահակ Թորոսյանի փոխարեն Մատակարարման նախարար է նշանակվում Սարգիս Արարատյանը։
Նախ փորձելով անարյուն, ապա զինված ուժերով՝ երկու շաբաթում վերջ տրվեց երկրում ապստամբական շարժմանը։ Բոլշևիկյան ապստամբությունը ճնշվեց։ Բաքվի այսպես կոչված սովետականացումից, այսինքն՝ Ռուսաստանի կողմից փաստացի զավթումից հետո ռուսական և նրանց միացած Սովետական Ադրբեջանի բոլշևիկյան զորքերը համատեղ գրավում են Արցախն ու Իջևանը։ Բոլշևիկներին գերի են ընկնում ու գերության մեջ սպանվում են Հայաստանի խորհրդարանի՝ Ազգային Ժողովի պատգամավորներ Արշակ Շիրինյանն ու Վահան Խորենին, Ներքին գործերի նախարարի պաշտոնակատար Սարգիս Մանասյանը։
Պետական ծախսերը Հայաստանի կառավարությունը հոգում էր թղթադրամներով. օրական տպագրվում էր 6-800 միլիոն ռուբլի։ Փոփոխություններ կատարվեցին հարկային քաղաքականության մեջ։ Հուլիսին կատարվեց 20 միլիոն ԱՄՆ դոլարին համարժեք փոխառություն, որը արվելու էր տաս տարով։ Բաց էին թողնվելու 10, 25, 50 դոլարանոց պարտաթղթեր ։ Աշխատանք էր տարվում գյուղատնտեսության և պետական գույքի նախարարությունում։
Տնտեսական առաջարկներ հետևեցին հայ և այլազգի գործարարներից ։ Փոփոխություններ կատարվեցին հարկային քաղաքականության բնագավառում ։
Կազմակերպվում էր լեռնաարդյունաբերությունը։
Կառավարությունը հուլիսին հաստատեց Հայաստանի պետական զինանշանի նախագիծը։ Զինանշանի հեղինակներն են եղել Ալեքսանդր Թամանյանը ու Հակոբ Կոջոյանը։
Ընդունվում է քաղաքացիության մասին օրենքը։
Մայիսին Լևոն Շանթի ղեկավարած պատվիրակությունը մեկնեց Մոսկվա՝ բանակցելու Չիչերինի հետ։ Հոկտեմբերին կազմվեց դաշնագրի նախագիծը, որով Խորհրդային Ռուսաստանը ճանաչում էր Հայաստանի անկախությունն ու անձեռնմխելիությունը, Հայաստանին մնում էր Զանգեզուրը, իսկ Արցախն և Նախիջևանը մնում էին ինքնավար։ Բայց կառավարության դիվանագիտական ջանքերն ի դերև ելան։ Հոկտեմբերին կազմվեց դաշնագրի նախագիծը, որով Խորհրդային Ռուսաստանը ճանաչում էր Հայաստանի անկախությունն ու անձեռնմխելիությունը. Հայաստանի մեջ է մտնում Զանգեզուրը, իսկ Ղարաբաղը և Նախիջևանը մնում են ինքնավար ։
Օգոստոսի 10-ին ստորագրվեց Սևրի պայմանագիրը, իսկ Հայաստանի ու Թուրքիայի սահմանի գծման մանդատը տրվում է ԱՄՆ նախագահ Վուդրո Վիլսոնին։
Ի պատասխան դրա՝ 1920 թ․ ամռան վերջին նախապատրաստվեց և աշնան սկզբից՝ սեպտեմբերին տեղի ունեցավ ռուս–թուրքական համատեղ ագրեսիա ընդդեմ Հայաստանի (1920)։ Մասնավորապես, 1920 թվականի սեպտեմբերի 22-ին՝ բոլշևիկյան Ռուսաստանի հետ համագործակցությամբ՝ քեմալական թուրքերի բանակը Քյազիմ Քարաբեքիր փաշայի գլխավորությամբ հարձակվում է Հայաստանի վրա, գրավելով Օլթին, Արդվինը, Կաղզվանը, Իգդիրը։ Սարիղամիշն ու Կաղզվանը գրավվեցին սեպտեմբերի 29-ին։ Հոկտեմբերի 30-ին թուրքերի ձեռքն ընկավ Կարսը։ Հայ-թուրքական պատերազմի զինադադարի կնքումով՝ Օհանջանյանի կառավարությունը կորցրեց իր հեղինակությունը ժողովրդի աչքին։ Նոյեմբերի 23-ին Համո Օհանջանյանի կառավարությունը հրաժարական ներկայացրեց։
Համո Օհանջանյանի կառավարության հրաժարականի նախորդ օրը՝ նոյեմբերի 22–ին՝ ԱՄՆ–ի նախագահ Վուդրո Վիլսոնը ստորագրել էր իր իրավարար վճիռը, որով Հայաստանի Հանրապետությունը ստանում էր Արևմտյան Հայաստանի տարածքի զգալի մասը՝ մոտ քառասուն հազար քառակուսի մղոն կամ հարյուր երեք հազար քառակուսի կիլոմետրից ավելի մակերեսով։
ՀՀ Կառավարության ութերորդ կազմը
''(Կոալիցիոն վեցերորդ կառավարություն՝ 1920 թվականի Նոյեմբերի 24 – 1920 թվականի դեկտեմբերի 2) ''
Սիմոն Վրացյանը նոյեմբերի 24֊ին ներկայացնում է կառավարության հետևյալ կազմը.
Թափուր են մնում ներքին գործոց, հաղորդակցության և խնամատարության նախարարների պաշտոնները, որոնք ժամանակավորապես վերաբաշխվում են Ս. Վրացյանի, Հ. Տերտերյանի և Ա. Խոնդկարյանի միջև ։ Վրացյանի կառավարության աշխատակազմը նախորդների պես բաղկացած էր 21 հոգուց, ներառյալ տեխնիկական ծառայողները։ Կառավարության կազմն այդպես էլ մինչև վերջ չհամալրվեց և նա վարչապետի պաշտոնում մնաց ընդամենը մոտ մեկ շաբաթ` մինչև 1920 թվականի դեկտեմբերի 2-ը Հանրապետության կազմալուծումը ։ ՀՀ կառավարությունը որոշում կայացրեց երկրի ղեկավարությունը հանձնել Զորաբանակի ընդհանուր հրամանատար Դրոյին ։
Հայաստանի Հանրապետության Բանակը Առաջին և Երկրորդ թուրք–հայկական պատերազմների միջև (1918–1920)
Հայկական կորպուսի կամ Հայոց ազգային կորպուսի՝ Ռուսական կայսերական, իսկ ապա՝ Դեմոկրատական Ռուսաստանի բանակի կազմում գոյություն ունեցած հայկական ռազմական միավորման հիման վրա 1918 թ․ մայիսի վերջին – ամռան սկզբին Հայաստանի Հանրապետությունում ստեղծվել էին սեփական ազգային զինեալ ուժերը կամ Հայաստանի Հանրապետության բանակը։
Հայոց Բանակի հիմքերի ստեղծում
Հայաստանի Առաջին Հանրապետության Բանակը 1918 կազմավորվեց Հայկական Ազգային Կորպուսի հիման վրա։ Հայկական Ազգային կորպուսը ստեղծվել էր 1917 թվականի դեկտեմբերին, սակայն ձևավորվել էր դեռևս 1917 թվականի ապրիլից, Ռուսաստանի Ժամանակավոր կառավարության «Բանակի ազգայնացման հիմնական դրույթները» օրենքի հրապարակումից հետո։
1917 թվականի ապրիլի 9-ին հայ ռազմական գործիչ, ռուսական բանակի գեներալ-մայոր Թովմաս Նազարբեկյանն ուղարկվել էր Ռուսաստանի Կովկասյան ռազմաճակատի շտաբ՝ բանակի զորամասերն ազգայնացնելու նպատակով։ 1917 թվականի հոկտեմբերին Հայոց ազգային խորհուրդը դիմել է Կովկասյան բանակի գլխավոր հրամանատարին՝ հայկական ազգային գնդերի թիվն 8-ի հասցնելու խնդրանքով։ 1917 թվականի դեկտեմբերի 13-ին ստեղծվել է Հայոց ազգային կորպուս, հրամանատար է նշանակվել գեներալ Թովմաս Նազարբեկյանը, շտաբի պետ՝ գեներալ Վիշինսկին, հատուկ կոմիսար՝ Դրաստամատ Կանայանը (Դրո)։ Հայոց ազգային կորպուսին աջակցել է նաև Հայկական զինվորական միությունը՝ Արսեն Շահմազյանի գլխավորությամբ։ Հայոց ազգային կորպուսի կազմի մեջ է մտել արևմտահայերի դիվիզիան՝ հետևակի զաուրյադ գեներալ–մայոր Անդրանիկ Օզանյանի հրամանատարությամբ։
Հայոց Ազգային բանակային կորպուսի կազմ
Հայոց ազգային կորպուսն ուներ հետևյալ զորամիավորումներն ու զորամասերը։
1918 թվականի մարտի 31-ի տվյալներով Հայոց ազգային կորպուսն ուներ 19590 մարտիկ, որոնցից 818-ը՝ սպա։
Հայոց Ազգային բանակային կորպուսի վերակազմավորումը Հայաստանի Հանրապետության Բանակի
1918 թվականի հուլիսի 26-ին գեներալ Նազարբեկյանի հրամանով (այս գեներալը նշանակվել էր Հայաստանի Զինեալ Ուժերի հրամանատար կամ Սպարապետ) Հայոց ազգային կորպուսը վերակազմավորվել է Ազգային դիվիզիայի, որի հիման վրա էլ հետագայում ծավալվեց Հայոց Բանակը։ Հայաստանի Դեմոկրատական Հանրապետության գեներալ-լեյտենանտ, զորատեսակի գեներալ (բանակի գեներալ), սպարապետ Նազարբեկյանը կարևորագույն դեմքերից մեկն էր՝ Հայոց բանակի ստեղծման գործում։ Ղարաքիլիսայի Բաշ Ապարանի, 1918 թ-ի Մայիսյան հերոսամարտերը, որոնց արդյունքում հայ ժողովրդի ոխերիմ թշնամին՝ ցեղասպան պետւթյունը՝ Օսմանյան Թուրքիան ստիպված եղավ ճանաչել Հայ ժողովրդի գոյության իրավունքը և ստեղծվեց Հայաստանի Հանրապետությունը, տեղի են ունեցել գեներալ Նազարբեկյանի ընդհանուր հրամանատարությամբ։
Հայաստանի Հանրապետության Բանակի վերացումը և վերածումը Հայաստանի Կարմիր Բանակի
1920 թվականի աշնանը Հայաստանի Հանրապետության դեմ տեղի ունեցած ռուս–թուրքական համատեղ ագրեսիայի արդյունքում Հայաստանի Հանրապետությունը կործանվեց, նրա տարածքները բաժանվեցին ագրեսորների միջև, իսկ Հայկական ազգային բանակը վերածվեց Հայաստանի Խորհրդային Հանրապետություն անունը կրող ձևական քաղաքական տարածքային միավորի զինված ուժերի, որը կոչվում էր Հայկական Կարմիր բանակ կամ ՀԽՍՀ կարմիր բանակ։
Հայաստանի Հանրապետության Բանակը Երկրորդ թուրք–հայկական պատերազմի ժամանակ (1920)
1920 թվականի աշնանը՝ համագործակցելով բոլշևիկյան Ռուսաստանի հետ և օգտվելով վերջինիս համակողմանի աջակցությունից՝ քեմալական թուրքերը պատերազմական գործողություններ սկսեցին Հայաստանի Հանրապետության դեմ։ Հաշվի առնելով բոլշևիկյան Ռուսաստանի համակողամնի աջակցությունը, ինչպես նաև պատերազմից առաջ և դրա ընթացքում Հայաստանի ներսում Ռուսաստանի հինգերորդ շարասյան գործողությունները և ռուսական ու ադրբեջանական բանակների հարձակողական գործողությունները Հայաստանի Հանրապետության դեմ, Երկրորդ թուրք–հայկական պատերազմը պատերազմը դարձավ Ռուս–թուրքական համատեղ ագրեսիա ընդդեմ Հայաստանի (1920)։
ՀՀ զորքեր և Զանգեզուրի ու Արցախի դիմադրական ուժեր
1920 թվականի հուլիս-օգոստոսին ՀՀ-ն սահմանի վրա ուներ 30-36 հազար զինվոր, 56 հրանոթ, 184 գնդացիր։ Բացի այդ մի քանի հազար մարտիկներ կային Գարեգին Նժդեհի Զանգեզուրյան գայլավաշտերում, ինչպես նաև պարտիզանական ուժեր՝ ռուս–ազերիական զավթման ներքո գտնվող Արցախում։ Կարմիր Բանակի հետախուզական բաժնի տվյալներով՝ Հայաստանի Առաջին Հանրապետության բանակում առկա էին հետևյալ ուժերը․
Հետագայում՝ օգոստոս–սեպտեմբերին բանակի թվաքանակը որոշ չափով մեծացվեց, և Հայաստանի Հանրապետության դեմ ռուս–թուրքական համատեղ ագրեսիվ պատերազմի սկզբին Հայկական բանակում կար շուրջ 40000 զինվոր և սպա, որոնցից կանոնավոր ուժերն էին միայն 25000–ը, իսկ մնացածը բաժին էր ընկնում ինտենդանտական, այսինքն՝ համբարակային, սանիտարական և այլ օժանդակ ծառայություններին, որոնք կազմում էին բանակի անձնակազմի ընդհանուր թվաքանակի մոտ 30 տոկոսը։ Բացի այդ՝ կային որոշ թվով կամավորական խմբեր ։
Թուրքական զորքեր և այլ աջակից ուժեր
Թուրքական զորքը քանակապես գերազանցում էր հայկականին։ 1920 թվականի հուլիս-օգոստոսին ՀՀ-ի դեմ թուրքերը կենտրոնացրել էին ավելի քան 50 հազարանոց բանակ, 306 հրանոթ ։
Ռուսական զորքեր և այլ աջակից ուժեր
Ռուսական Կարմիր բանակի զորքերը Հայաստանի սահմանների մերձակայքում, Ադրբեջանական խորհրդային հանրապետության տարածքում և Հայաստանից ապօրինի կերպով փաստացի բռնազավթված Նախիջևանի, Արցախի ու Սյունիք–Զանգեզուրի երկրամասերում քանակապես գերազանցում էր հայկական զորքերին։ 1920 թվականի հուլիս-օգոստոսին ՀՀ-ի դեմ ռուսները կենտրոնացրել էին մինչև 50 հազարանոց բանակ, մոտավորապես 300 հրանոթ, մոտ 400 գնդացիր։
Հայաստանի Առաջին Հանրապետության Ռազմական (զինվորական) նախարարներ
Հայաստանի Հանրապետության պաշտպանության կազմակերպումը և ղեկավարումն իրականացնում էին ՀՀ Ռազմական նախարարությունը և Գլխավոր շտաբը։ Ռազմական նախարարության գլուխ կանգնած էր Ռազմական կամ Զինվորական նախարարը։ Հայաստանի Առաջին Հանրապետության գոյության ընթացքում պաշտոնավարել է չորս ռազմական նախարար։
Հայաստանի Հանրապետության գոյության ժամանակային սահմանների հարց
Հայաստանի Հանրապետության գոյության ժամանակային սահմաններին առնչվող առնվազն մեկ ուղղակի և երեք անուղղակի հարց կա, այլ մոտեցմամբ՝ մեկ հիմնական հարց և դրանից բխող երեք ենթահարց, որոնք կարևոր պատմագիտական և քաղաքական նշանակութիւն ունեն։ Դրանք պահանջում են լրջօրէն վերանայել Հայաստանի և Հայ ժողովրդի նորագույն պատմությունը, այդպիսով այն դուրս բերելով նախկին խորհրդային պատմագիտական և, փաստօրէն, դեռևս շարունակուող՝ քաղաքական ազդեցութիւնից, ինչպէս նաև վերջին տասնամեակներում դրա շարունակութիւնը հանդիսացած ռուսական մեծապետական-կայսերապետական պատմագիտութեան և ռուսական գաղութատիրութեան ազդեցութեան գործակալները հանդիսացող ներհայաստանենան և ներհայկական որոշ ուժերի բացասական ազդեցութեան գօտուց։
Խորհրդային, իսկ այժմ էլ՝ ռուսական պատմագրությունը և գործնական ու տեսական քաղաքականությունը ձգտում էր և ձգտում է նվազեցնել Հայաստանի Առաջին Հանրապետության դերը, կարևորությունը թե՛ Հայ ժողովրդի համար, թե՛ տարածաշրջանի զարգացումներում։ Դրան են ուղղված եղել նաև Հայաստանի Առաջին Հանրապետության գոյության թե՛ ժամանակային, և թե՛ տարածքային սահմանների հնարաւորինս «կրճատումը» թե՛ խորհրդային, և թե՛ նրա լիակատար ժառանգորդ ներկայիս ռուսական պատմագիտության մեջ։ Այնինչ հայկական ազգային շահերի տեսակետից ճիշտ է Հայաստանի Առաջին Հանրապետության պատմության իրական արտացոլումը։ Բացի այդ, Հայաստանի Առաջին Հանրապետության պատմության առարկայական պատկերումը հնարավորություն կտա օգտվել Հայաստանի այն ժամանակվա դաշնակից ուժերի, և ներկայիս հզոր Արևմտյան երկրների սահմանած իրավաքաղաական կարևոր վճիռներից, որոնք, մասնավորապես, միջազգային իրավական առումով, իսկ որոշ դեպքերում՝ փաստացի, Հայաստանին են հատկացրել Արցախը, Նախիջևանը, Գարդմանքը, Ջավախքը, Արևմտյան Հայաստանը, ներառյալ՝ Կիլիկիան՝ Սիսվանը։
Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան գոյութեան ժամանակային սահմանները մինչև այժմ գերիշխող պատմագիտական և քաղաքական տեսակէտների համաձայն՝ համարւում են 1918 թուականի մայիսի 28-ը, որպէս սկիզբ, և 1920 թուականի դեկտեմբերի 2-ը ՝ որպէս աւարտ (իսկ խորհրդային ՙՙօրթոդոքս՚՚ պատմագիտութեան տեսակէտից՝ 1920 թուականի նոյեմբերի 29-ը) ։
Պատմագիտական և քաղաքական տեսակէտից սխալ է համարվում նման մօտեցումը և առաջարկվել է Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան գոյութեան աւարտը հասցնել կա՛մ մինչև 1921 թուականի ապրիլի 2-ը, այսինքն այն օրը, երբ ռուսական կարմիր բանակը արեան մէջ ճնշեց Հայ ժողովրդի Փետրվարյան զինված ապստամբությունը և վերստին գրաւեց Հայաստանի Հանրապետութեան մայրաքաղաք Երևանն ու Հանրապետութեան տարածքի հիմնական մասը, կա՛մ էլ, որն աւելի ճիշտ կլինի, Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան գոյութեան փաստացի աւարտը համարել 1921 թուականի յուլիսի 15-ը, երբ դադարեց Գարեգին Նժդեհի ղեկավարած Լեռնահայաստանի զինեալ ուժերի վերջին դիմադրութիւնը և ռուսական կարմիր բանակը գրաւեց Սիւնիքի հարաւում դիմադրող վերջին մարտական դիրքերը ։ Այս տարբերակը՝ 1918 թուականի մայիսի 28-ից մինչև 1921 թուականի յուլիսի 15-ը, պատմագիտական տեսակէտից առաւել ճշմարտացի է, քանզի փաստացի Հայկական պետականութիւնը և նրա՝ մարտնչող զինեալ ուժերը ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՏԱՐԱԾՔՈՒՄ գոյութիւ են ունեցել մինչև 1921 թուականի յուլիսի 15-ը ։
Հայաստանի Հանրապետության դեմ ռուս–թուրքական համատեղ ագրեսիա
Պատմագիտութեան մէջ ներկայումս դեռևս գերիշխող տեսակէտ կայ, թէ իբր Հայաստանի Առաջին Հանրապետութիւնը ընկաւ թուրքական ռազմական ագրեսիայի հետևանքով ։ Հաշուի առնելով այդ տեսակէտի՝ պատմագիտական առումով առնուազն կիսատ-պռատութիւնը, իսկ քաղաքական տեսակէտից՝ կեղծ և վտանգաւոր միտում ունենալը, առաջարկվել է պատմագիտական առումով աrաւել լիակատար և քաղաքական տեսակէտից առաւել ճշգրիտ այն ձևակերպումը, որ Հայաստանի Առաջին Հանրապետութիւնը ընկաւ ռուս-թուրքական ՀԱՄԱՏԵՂ ռազմական ագրեսիայի հետևանքով։
Պատմական փաստերը ցոյց են տալիս, որ Ռուսաստանը Թուրքիայի հետ համատեղ ռազմական ագրեսիա է իրականացրել Հայաստանի դէմ։ Հայաստանի Հանրապետության Գիտությունների Ազգային Ակադեմիայի Պատմության ինստիտուտի հրատարակած հիմնարար հետազոտության մեջ, թեպետ համապատասխան գլուխը կոչվում է «Թուրք–հայկական պատերազմը։ Հայաստանի խորհրդայնացումը», սակայն շարադրանքի մեջ հստակ բերված է հետևյալ անժխտելի փաստը․ "«Փաստորեն, թուրքական ուժերը զգալի գերազանցություն ունեին հայկական ուժերի նկատմամբ, և, բացի այդ, Հայաստանը շրջափակում էր չորս ռազմաճակատ՝ Կարս–Ալեքսանդրապոլի, Սուրմալուի, Նախիջևանի և Դիլիջան–Ղազախի։ Ահա թե ինչու թուրքական հարձակման գլխավոր ուղղություններում (Կարս, Սուրմալու) հայերին չհաջողվեց ուժերի գերազանցություն ստեղծել» ։"
Այսինքն՝ Հայ պատմաբանների վերնախավի համար պարզ է, որ Հայաստանի առաջին հանրապետությունը թուրք–հայկական այս պատերազմի ժամանակ շրջափակված էր չորս ռազմաճակատով։ Դրանցից երկուսը հենց թուրք–հայկական ռազմաճակատներ էին՝ Կարսինը և Սուրմալուինը ։ Վերոհիշյալ շարադրանքի հեղինակները Կարս–Ալեքսանդրապոլ ռազմաճակատ ասելով սխալմամբ ցույց են տվել թուրքերի հարձակման ուղղությունը որպես ռազմաճակատ ։
Իսկ մյուս երկու ռազմաճակատում՝ Նախիջևանի և Ղազախի, հայկական բանակի դեմ կանգնած էին ոչ թե թուրքական քեմալական զորքերը, այլ Ռուսաստանի բոլշևիկյան զորքերը և դրանց ենթակա ադրբեջանա–թաթարական կամ ադրբեջանա–թուրքական զորքերը ։ Վերոհիշյալ շարադրանքի հեղինակները դարձյալ շփոթել են թշնամու զորքերի հարձակման ուղղությունը, այս դեպքում՝ Դիլիջանի–Ղազախ և այն անվանել ռազմաճակատ։ Ընդ որում, ուղղությունը պետք է լիներ Ղազախ–Դիլիջան, այլ ոչ հակառակը ։
Նոյնը տեղում հայկական նորագույն պատմական ակադեմիական հրատարակչության հեղինակները պարզորոշ նշում են, որ թուրքական հարձակման գլխավոր ուղղություններում՝ Կարս և Սուրմալու, հայերին չհաջողվեց ուժերի գերազանցություն ստեղծել հենց այն պատճառով, որ հայկական զորքերը ստիպված էին կռվել չորս ճակատով ։ Բնական է, որ երկու ճակատը թուրքականն էին,  սակայն երկու «անանուն» ճակատները իրականում ռուսական էին ։ Տրամաբանական է, որ եթե չլինեին այդ երկու վերջին ճակատները՝, այսինքն՝ ռուսական ռազմական ագրեսիան Հայաստանի դեմ Նախիջևանից և Ղազախից, որը կատարվում էր Ռուսաստանի Տասնմեկերորդ բանակի ուժերով , ապա հայկական բանակը, ամենայն հավանականությամբ, կկարողանար ուժերի գերազանցություն ստեղծել թուրքերի դեմ Կարսի և Սուրմալուի ռազմաճակատներում ։
Ընդ որում, ռուսական ռազմական ագրեսիան ժամանակային առումով զգալիօրէն աւելի շուտ է սկսուել, քան թուրքականը ։ Աւելին, թուրքական ագրեսիան Հայաստանի դէմ հնարաւոր չէր լինի առանց Ռուսաստանի կողմից Թուրքիային ցուցաբերուած ռազմական և ռազմատեխնիկական, քաղաքական և դիւանագիտական, ֆինանսա-տնտեսական և այլազան լուրջ օգնութեան։ Լրջագոյն և բախտորոշ օգնութեան ։ Այդ համատեղ ռազմական ագրեսիայի արդիւնքում տեղի ունեցաւ Հայաստանի պետականութեան կործանումը և նրա տարածքային բաժանումը ագրեսոր պետութիւնների՝ Ռուսաստանի և Թուրքիայի միջև, ինչը ձևակերպուեց 1921 թուականի մարտի 16-ի Մոսկուայի ռուս-թուրքական եղբայրութեան պայմանագրով, իսկ ապա՝ նրանից ածանցուած Կարսի պայմանագրով՝ 1921 թ. հոկտեմբերի 13-ին պարզապէս պարտադրուեց ստօրագրելու Ռուսաստանին ենթակայ խամաճիկային կազմաւորումներին՝ խորհրդային Հայաստանին, Վրաստանին և Ադրբեջանին ։
Բացի այդ չորս ռազմաճակատից, Հայաստանի դեմ ռուսական և թուրքական ագրեսորները պատերազմում էին նաև այսպես կոչված ներքին ճակատում՝ իրենց հինգերորոդ շարասյունների միջոցով։ Թուրքիայի դեպքում դրանք Հայաստանում բնակվող թուրքերն ու մուսուլմաններն էին, որոնք հետախուզական, դիվերսիոն և սաբոտաժային գործողություններ էին վարում Հայկական պետության, բանակի և բնակչության դեմ, իսկ Ռուսաստանի դեպքում դրանք հիմնականում հայ բոլշևիկներն էին, որոնք դեռևս նույն տարվա մայիս ամսին բացահայտ զինված ապստամբություն էին բարձրացրել Հայաստանի հանրապետության դեմ և հետագա ամիսների ընթացքում էլ՝ մինչև Հայաստանի Հանրապետության փաստացի բաժանումը Ռուսաստանի և Թուրքիայի միջև, շարունակում էին իրենց ներքին քայքայիչ թաքուն ու բացահայտ գործունեությունը ։
Լեռնահայաստանը՝ որպես Հայաստանի Հանրապետության օրգանական մաս
Լեռնահայաստանը իրականում մաս է կազմել Հայաստանի Առաջին Հանրապետության, ուստի և վերջինից տարածքային կամ քաղաքական առումով անջատելը Հայկական Ազգային Պատմագիտութեան մեծ սխալը կարելի է համարել։ Այդ սխալը, ըստ իս, թելադրուած է և թելադրուած է նախկինում՝ խորհրդային, իսկ այժմ՝ ռուսական պատմագիտական դպրոցի կողմից, իսկ խորքային առումով՝ պայմանաւորուած էր և պայմանաւորուած է նախկինում ԽՍՀՄ-ի կենտրոնական իշխանութիւնների, իսկ այժմ՝ ռուսական կայսերապետական ուղղուածութիւն ունեցող իշխանութիւնների բացայայտ ու թաքուն վարուող քաղաքականութեամբ։ Ցաւօք, այդ ամէնը իրականանում է Հայաստանի և Հայութեան ներսում նախկին խորհրդային և այժմեան ռուսական ազդեցութեան գործակալների հակաազգային և հակահայկական գործունէութեան հետևանքով։
Հայաստանի Հանրապետության անվանումների հարց
Վերը շոշափված բոլոր հարցերը օրգանապես փոխկապակցված են միմյանց։ Բայց նրանց փոխկապակցված է նաև ևս մէկ հարց․ Հայաստանի Առաջին Հանրապետութիւն անուանման հարցը։ Պետք է վերջնականապես հստակեցնել, որ Հայաստանի Առաջին Հանրապետությունը նաև ներկայումս պահպանված Միակ Հանրապետությունն է, որ Հայ ժողովուրդը կերտել է 20-րդ դարի առաջին քսանամյակում՝ վեր խոյացնելով այն պատերազմի բոցերի միջից։
Հայաստանի Հանրապետությունը գոյություն է ունեցել 1918-1921 թվականներին, իսկ դրանից հետո գոյություն ունեցած այսպես կոչուած Խորհրդային Հայաստանը (այսինքն՝ Հայաստանի Սոցիալիստական Խորհրդային Հանրապետութիւնը՝ 1921-1922 թթ. և Հայկական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետութիւնը՝ 1922-1936 թթ..՝ որպէս Անդրֆեդերացիայի մաս, իսկ 1936-1991 թթ.՝ որպէս ԽՍՀՄ ՙՙմիութեանական հանրապետութիւն՚՚) ՙՙԵրկրորդ Հանրապետութիւն՚՚ անուանելը թէ՛ պատմագիտական, թէ՛ քաղաքական տեսակէտից մեծ սխալ է։ Ուստի նաև սխալ է ներկայումս գոյութիւն ունեցող Հայաստանի Հանրապետութիւն անունը կրող քաղաքական կազմաւորումը (1991 թ. սեպտեմբերի 21-ից մինչև այժմ) ՙՙԵրրորդ Հանրապետութիւն՚՚ անուանելը, քանզի դա այսպէս ասած, օրինականացնում է ՙՙԵրկրորդ հանրապետութիւն՚՚ կոչուած կեղծ կամ թուացեալ քաղաքական կազմաւորումը՝ Խորհրդային Հայաստանը։ Պարզ ասած, խորհրդային կամ ռուսական օկուպացիայի հետևանքով կործանուած Հայկական պետականութեան փոխարէն մեզ է մատուցւում մի կեղծ ՙՙհանրապետութիւն՚՚, իրականում ՙՙֆէյք՚՚ պետական կազմաւորում, որի տակ թաքնուած էր ռուսական գաղութատիրութեանը ենթակայ վարչա-տարածքային մի կազմաւորում։ Այսինքն, արտաքուստ՝ անուանումների, իսկ իրականում, խորքային առումով՝ գոյութիւն ունեցած իսկական և կեղծ հանրապետութիւնների հարցին նման պարզաբանում տալով՝ մենք խուսափում ենք պատմագիտական սխալ մեկնաբանութիւնից և քաղաքական լուրջ սխալից։ Ամփոփելով, պէտք է ասել, որ այսօրուայ Հայաստանի Հանրապետութիւն կոչուող կազմաւորումը կա՛մ պէտք է իրեն հռչակի Առաջին Հանրապետութեան իրաւայաջորդ (իսկ դրա համար հարկաւոր է ազատագուել ռուսական տիրապետութիւնից), կա՛մ էլ պիտի ընդունի, որ ինքը կիսագաղութ է և ո՛չ թէ անկախ պետական կազմաւորում։ Իսկ դա կյստակեցնի թէ՛ Հայաստանաբնակ հայութեան, թէ՛ Սփիւռքահայութեան քաղաքական խնդիրները։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայաստանի առաջին հանրապետություն Կատեգորիա:1919 Հայաստանում Կատեգորիա:1920 Հայաստանում Կատեգորիա:1920 կազմալուծված պետություններ և տարածքներ Կատեգորիա:1918 հիմնադրումներ Հայաստանում Կատեգորիա:1918 Հայաստանում Կատեգորիա:Մերձավոր Արևելքի պատմական պետություններ Կատեգորիա:Հայախոս երկրներ և տարածքներ
Ռոմուլո
Ռոմուլո Սոուզա Օրեստես Կալդերիա (Rômulo Souza Orestes Caldeira, ), պրոֆեսիոնալ ֆուտբոլիստ, կիսապաշտպան։ Հանդես է գալիս վարձավճարով իտալական Յուվենտուս ակումբում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իտալացի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Յուվենտուսի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Ֆիորենտինայի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ Կատեգորիա:Ֆուտբոլի պաշտպաններ Կատեգորիա:Բրազիլացի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Վերոնայի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Ատլետիկո Պարանաենսեի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Կրուզեյրոյի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Լացիոյի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Բրեշիայի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Ջենոայի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Իտալիայի լեգեոներ ֆուտբոլիստներ
Սարիղամիշ (Ուրֆայի նահանգ)
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ուսովշչինա
Ուսովշչինա (Усовщина), գյուղ Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Սմոլենսկի շրջանի կազմում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Սմոլենսկի շրջանի բնակավայրեր
Մեծ Շիբետի
Մեծ Շիբետի (Большие Шибеты), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Ալթայի երկրամասում, Ալթայի Հանրապետությունում։ Գետաբերանը տեղակայված է Ուլանդրիկ գետի աջ ափով՝ 13 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը 27 կմ է։
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Վերին Օբի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը Օբ գետն է, գետի ենթաավազանը Բիա և Կատուն գետերն են։ Գետի գետային ավազանը (Վերին) Օբ գետն է՝ մինչև Իրտիշի հետ միախառնման կետը։ Տվյալներն ըստ ջրային ռեսուրսների ֆեդերատիվ տեսչության ․
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր Կատեգորիա:Վերին Օբի ավազանային շրջանի գետեր
Ջավանշիր Ֆեյզիև
Ջավանշիր Էյյուբ օկլի Ֆեյզիև (Cavanşir Əyyub oğlu Feyziyev. ), Ադրբեջանի Հանրապետության Միլլի Մեջլիսի պատգամավոր, փիլիսոփայության դոկտոր, Ադրբեջանի մշակույթի կոմիտեի անդամ, Միջազգային հարաբերությունների և միջխորհրդարանական կապերի կոմիտեի անդամ ։
Կենսագրություն
Ջավանշիր Ֆեյզիևը ծնվել է 1963 թվականին Շեքիի շրջանի Բոյուկ Դահնա գյուղում։ 1970-1977 թվականներին սովորել է Բոյուկ Դահնա գյուղի դպրոցում։ 1977-1980 թվականներին ստացել է միջնակարգ կրթություն Թուրան բնակավայրի գիշերօթիկ դպրոցում։ 1983-1985 թվականներին ծառայել է բանակում Ղազախստանում։
1986-1991 թվականներին սովորել է Ադրբեջանի օտար լեզուների մանկավարժական ինստիտուտի թարգմանության ֆակուլտետում։
1992-1994 թվականներին աշխատել է Ադրբեջանի օտար լեզուների մանկավարժական ինստիտուտի թարգմանության բաժնում՝ որպես ուսուցիչ։ 1994-1995 թվականներին աշխատել է Բելգիայում։
1995-1998 թվականներին աշխատել է որպես ԱՄՆ Ֆիլիպ Մորիսի ընկերության Կովկասում գտնվող ադրբեջանական գրասենյակի ղեկավար։
1998-2002 թվականներին եղել է «Planet Co. LTD» ընկերության հիմնադիր ու տնօրեն։
2002-2010 թվականներին նա եղել է «EuroMed» ընկերության հիմնադիր և գլխավոր գործադիր տնօրեն։
2004-2009 թվականներին եղել է ԱՀ Գիտությունների ազգային ակադեմիայի փիլիսոփայության, սոցիոլոգիայի և իրավունքի ինստիտուտի դիսերտենտ։
2013 թվականին ընտրվել է Ադրբեջանի Հանրապետության մամուլի խորհրդի անդամ։
2010-2015 թվականներին ընտրվել է ԱՀ Միլլի Մեջլիսի պատգամավոր ։
Ջավանշիր Ֆեյզիևը փիլիսոփայության դոկտոր է։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ադրբեջանի Ազգային ժողովի պատգամավորներ Կատեգորիա:Ադրբեջանի քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Ադրբեջանի Ազգային ժողովի 6-րդ գումարման պատգամավորներ Կատեգորիա:Ադրբեջանի Ազգային ժողովի 5-րդ գումարման պատգամավորներ Կատեգորիա:Ադրբեջանի Ազգային ժողովի 4-րդ գումարման պատգամավորներ Կատեգորիա:Փիլիսոփայական գիտությունների թեկնածուներ
(8974) Գրեգարիա
(8974) Գրեգարիա (Gregaria), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1973 թվականի սեպտեմբերի 25-ին Կոռնելիս վան Հաուտենի, Ինգրիդ վան Հաուտեն-Գրունևելդի և Թոմ Գերելսի կողմից Պալոմարում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,190677 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 1,9392 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,4422 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1184,31 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,303974 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 1,03° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1973 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Կոռնելիս վան Հաուտենի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Ինգրիդ Հաուտեն-Գրունենվելդի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Թոմ Գերելսի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Գարբուզովկա (գյուղ, Կոբելյակի շրջան)
Գարբուզովկա (Гарбузівка), գյուղ Ուկրաինայի Պոլտավայի մարզի Կոբելյակի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Գարբուզովկա գյուղում բնակվում էր 267 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Պոլտավայի մարզի Կոբելյակի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Թանթռնիկ ընձյուղակիր
Թանթռնիկ ընձյուղակիր, թանձրատերևազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։
Նկարագրություն
Ցողունները սողացող են կամ վեր բարձրացող։ Ծաղկակիր ընձյուղները ճյուղավորված են, ունեն 8-20 սմ բարձրություն։ Տերևները հակադիր են, հակաձվաձև, լայն սեպաձև հիմքով և կարճ-ատամնափշիկավոր եզրերով։ Ծաղկաբույլերը փուխր են, վահանիկանման և տերևակալված։ Բաժակաթերթերը գծային են և բթավուն։ 5-7 մմ երկարությամբ պսակաթերթերը վարդագույն են և նշտարաձև։ Հասուն պտուղները աստղաձև փռված են ։
Էկոլոգիա
Աճում է ստորին և միջին լեռնային գոտիներում՝ ծովի մակարդակից 750-1800 մ բարձրությունների վրա, ինչպես նաև ժայռերի ճեղքերում և քարքարոտ լանջերին։ Ծաղկում է մայիս-հունիս ամիսներին, պտղաբերում՝ հուլիս-օգոստոսին ։
Պահպանություն
Խոցելի տեսակ է։ Հայտնի են երկու պոպուլյացիաներ։ Տարածման շրջանի մակերեսը 5000 կմ²-ից պակաս է, բնակության շրջանի մակերեը՝ 500 կմ²-ից պակաս։ Կովկասում տեսակի լայն տարածման պատճառով սպառնալիքի կատեգորիան իջեցվել է։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված չէր։ Ընդգրկված չէ նաև CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում ։
Պոպուլյացիայի մեծ մասը պահպանվում է «Շիկահող» պետական արգելոցի տարածքում ։
(1104) Սիրինգա
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,631621 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 1,7299 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,5333 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1559,31 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,230871 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 6,44° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1928 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Կառլ Ռեյնմուտի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Ստարոսելիե (գյուղ, Անդրուշևկայի շրջան)
2001 թվականի տվյալներով Ստարոսելիե գյուղում բնակվում էր 410 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Ժիտոմիրի մարզի Անդրուշևկայի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
(1103) Սոկվոյա
(1103) Սոկվոյա (Sequoia), աստերոիդ աստերոիդների գոտի ներքին մասում։ Հայտնաբերվել է 1928 թվականի նոյեմբերի 9-ին Վալտեր Բաադեի կողմից Բերգդորֆում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 1,933452 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 1,7502 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,1167 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 981,97 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,36661 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 17,9° անկյուն։
Ըստ Տոլենի սպեկտրալ դասակարգման պատկանում է E դասին ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Աստերոիդների դաս E Կատեգորիա:Հունգարիայի ընտանիքի աստերոիդներ Կատեգորիա:1928 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Վալտեր Բաադեի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների գոտու ներքին մասի աստերոիդներ
Ապրիր և հիշիր (ֆիլմ)
«Ապրիր և հիշիր» («Живи и помни»), 2008 թվականի ռուսական լիամետրաժ դրամատիկական գեղարվեստական ֆիլմ, որը նկարահանել է ռեժիսոր Ալեքսանդր Պրոշկինը ռուս խորհրդային գրող Վալենտին Ռասպուտինի՝ 1974 թվականին գրած համանուն վիպակի հիման վրա, որը պատմում է սիբիրյան գյուղում ապրող մի կնոջ ողբերգական ճակատագրի մասին, որն իմանում է Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ (1941-1945) իր ամուսնու դասալքության մասին։
«Ապրիր և հիշիր» կինոդրամայի պրեմիերան կայացել է 2008 թվականի հունիսի 7-ին Սոչիի «Կինոտավր» 19-րդ ռուսական կինոփառատոնում, որտեղ այն դարձել է բացման ֆիլմ։ Լայն վարձույթում ֆիլմը թողարկվել է 2008 թվականի հունիսի 26-ին ։
Սյուժե
Սիբիրյան Ատամանովկա գյուղում Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ չորս կանայք սպասում են ռազմաճակատից իրենց ամուսինների վերադառնալուն։
Պատերազմի վերջում՝ 1945 թվականի հունվարին, ռազմաճակատից գյուղ է գալիս Անդրեյը (Միխայիլ Եվլանով), որը ծանր վիրավորումից հետո հոսպիտալից դուրս գալուց հետո որոշել է գոնե մեկ օրով այցելել հարազատներին, բայց մի քանի օր անց հասկացել է, որ այլևս չի հասցնի վերադառնալ իր զորամաս, և որ արդեն դասալքություն է կատարել։ Գիտակցելով իր դրության անելանելիությունը՝ նա իր մերձավորներից ու համագյուղացիներից թաքնվում է տայգայում՝ հայրենի գյուղից ոչ հեռու գտնվող լքված տնակում ։
Անդրեյի վերադարձի մասին գիտի միայն նրա կինը՝ Նաստյոնան (Դարյա Մորոզ)։ Անդրեյն սպառնում է սպանել նրան, եթե նա իր մասին պատմի գոնե մեկին, նույնիսկ իր ծնողներին։ Նաստասյան ստիպված է թաքցնել իր ամուսնուն՝ երբեմն այցելելով նրան թաքստոցում։ Անդրեյն այժմ հանցագործ է, հավերժական փախստական, որը դատապարտված է խայտառակության և մենակության։ Ժամանակի ընթացքում Նաստյան հասկանում է, որ երեխայի է սպասում։ Նա չի կարող բացահայտել ապագա երեխային հոր անունը։ Անդրեյի սարսափելի գաղտնիքի բեռը ընկնում է նրա փխրուն ուսերին։
Գալիս է հաղթանակի երկար սպասված օրը, ամուսիններն ու որդիները հաղթանակած վերադառնում են տուն, համագյուղացիները սպասում են իրենց հերոսներին։ Եվ միայն Նաստյան գիտի, որ Անդրեյը երբեք չի վերադառնա։ Իմանալով հղիության մասին՝ Նաստյոնայի սկեսրայր Միխեիչը (Սերգեյ Մակովեցկի) և սկեսուր Սեմյոնովնան (Եվգենյա Գլուշենկոն) նրան դուրս են վռնդում տնից, ապա նրանից երես է թեքում նաև ամբողջ գյուղը։ Բոլորի համար նա այժմ անհավատարիմ կին է, որը պատերազմի ժամանակ չի սպասել ռազմաճակատ մեկնած ամուսնուն։ Իսկ գյուղում, միևնույն ժամանակ, լուրեր են տարածվում, որ Անդրեյը ոչ թե անհետ կորել է, այլ դասալիք է և թաքնվում է մոտակայքում…
Ստեղծման պատմություն
Վալենտին Ռասպուտինի «Ապրիր և հիշիր» վեպի էկրանավորման գաղափարը պատկանել է դերասանուհի Դարյա Մորոզին։ Սկզբում գաղափար է ծնվել ֆիլմը նկարահանել ռեժիսոր Նինա Չուսովայի հետ։ Բայց հեղինակը չի տվել էկրանավորման թույլտվություն։ Ավելի ուշ Դարյա Մորոզը կատարել է Նաստյոնայի դերը Մոսկվայի գեղարվեստական ակադեմիական թատրոնի Փոքր բեմում։ Այս բեմադրությունը Ռասպուտինը շատ է հավանել։ Այդ ժամանակ Դարյայի հայրը խորհուրդ է տվել ևս մեկ անգամ դիմել հեղինակին։ Այս անգամ Վալենտին Ռասպուտինը համաձայնել է ֆիլմի նկարահանմանը, սակայն պայմանով, որ Նաստյոնային մարմնավորի Դարյա Մորոզը, իսկ ֆիլմը նկարահանելի ավագ սերնդի ռեժիսոր, որին գրողը կընտրի ֆիլմի արտադրողի հետ։ «Ցենտրալ փարթներշիփի» ղեկավար Ռուբեն Դիշդիշյանը հուշել է ռեժիսոր Ալեքսանդր Պրոշկինի թեկնածությունը ։
Ֆիլմի նատուրային տեսարանների նկարահանման վայրի որոնումները բավական երկար են տևել․ որոնել են և Ուրալում, և Կամայում, արդյունքում նկարահանումները տեղի են ունեցել Նիժնի Նովգորոդի մարզի Վոսկրեսենսկի շրջանում՝ հնադավանական գյուղերում, որոնց հիման վրա էլ ստեղծվել է Վալենտին Ռասպուտինի գրքի Ատամանովկա գյուղի կերպարը։ Զանգվածային տեսարաններին մասնակցել են շրջակա գյուղերի բնակիչները։ Նրանք էլ տրաադրել են պատերազմի ժամանակվա իրեր։
Նկարահանումներն սկսվել են 2007 թվականի մարտի 1-ին և տևել 35 օր, հաջողվել է նկարահանել սառցահոսանքը, ինչը, ռեժիսորի կարծիքով, վաղուց չէր ստացվում անել ռուսական կինեմատոգրաֆիայում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսական ֆիլմեր Կատեգորիա:Ֆիլմեր Հայրենական մեծ պատերազմի մասին Կատեգորիա:2008 ֆիլմեր Կատեգորիա:Ռուսերեն ֆիլմեր Կատեգորիա:Գրական ստեղծագործությունների էկրանավորումներ Կատեգորիա:Ռուսական դրամա ֆիլմեր Կատեգորիա:«Մոսֆիլմ» ստուդիայի ֆիլմեր
Միաձուլման տեսակավորում
Միաձուլման տեսակավորում O(n log n), համեմատման վրա հիմնված տեսակավորման ալգորիթմ է։ Կատարման մեծ մասն արտադրում է ստաբիլ տեսակավորում, որը նշանակում է, որ կատարումը պաշտպանում է մուտքի հրամանը տեսակավորված ելքի հավասար էլեմենտներից։ Դա անջատ և նվաճված ալգորիթմ է։ Միաձուլումը հայտնաբերվել է 1945 թ.-ին Ջոն վոն Նյումանի կողմից Goldstine :
Ալգորիթմ
Միաձուլման տեսակավորման օրինակ։ Առաջին հերթին բաժանել էջը փոքրագույն մասնիկների, ապա համեմատել յուրաքանչյուր մասնիկ հարակից էջի հետ՝ տեսակավորելու և միավորելու երկու հարակից էջերը։ Արդյունքում բոլոր մասնիկները տեսակավորվում և միավորվում են իրար։ Միաձուլումը տեղի է ունենում հետևյալ կերպ՝ 1. Եթե էջի լայնությունը 0 – ից 1 է, այն արդեն տեսակավորված է 2. Բաժանել չտեսակավորված էջը 2 ենթաէջերի՝ կես էջի չափով 3. Տեսակավորել յուրաքանչյուր ենթաէջը ռեկուրսիվ եղանակով առաջարկելով միաձուլում 4. Վերամիավորել 2 ենթաէջերը 1 տեսակավորված էջերի մեջ։
Միաձուլումը կազմի մեջ է մտցնում 2 հիմնական գաղափարները՝ արդարացնելու իր աշխատաժամանակը։ 1. Փոքր էջն ավելի քիչ քայլեր կպահանջի միաձուլման համար, քան մեծ էջը։ 2. Քիչ քայլերը նախատեսված են կառուցելու տեսակավորված էջ 2 տեսակավորված և 2 չտեսակավորված էջերից։ Օրինակ միայն պետք է հատել յուրաքանչյուր էջը մի անգամ, եթե դրանք արդեն տեսակավորված են։ Կիրառենք միաձուլումը տեսակավորելու integer –ների էջ, որը պարունակվում է զանգվածում։ Կիրառենք միաձուլումը տեսակավորելու integer – ների էջ։
Հասարակ pseudocode ձևում ալգորիտմը կարող է ունենալ հետևյալ տեսքը՝
function merge_sort(m) if length(m) ≤ 1 return m var list left, right, result var integer middle = length(m) / 2 for each x in m up to middle add x to left for each x in m after middle add x to right left = merge_sort(left) right = merge_sort(right) result = merge(left, right) return result
Ֆունկցիան պահանջում է և աջ և ձախ էջերի միաձուլում։ Այն ունի հետևյալ վարիացիաները՝
Վերլուծություն
Կրկնվող միաձուլման ալգորիտմը սովորաբար տեսակավորում է 7 ինթեջեր արժողությամբ զանգված։ Միաձուլումն իրականացնելու համար պետք է հետևել հետևյալ քայլերին։
Տեսակավորման n միաձուլվող օբյեկտներն ունեն O(n log n ) – ի ներկայացման միջին և վատագույն դեպքեր։ Եթե n լայնության էջի միաձուլման ժամանակը T( n) է, T(n) = 2T(n/2) + n, որը հետևում է ալգորիթմի որոշիչին(առաջարկել սովորական էջի կեսի չափով 2էջի ալգորիթմ և ավելացնել n քայլեր, որոնք վերցված են միաձուլելու արդյունքային 2 էջերը )։ Փակ ձևը հետևում է վարպետ թեորեմից։ Տեսակավորման n միաձուլվող օբյեկտներն ունեն O(n log n ) – ի ներկայացման միջին և վատագույն դեպքեր։ Եթե n լայնության էջի միաձուլման ժամանակը T( n) է վատագույն դեպքի ներկայացում։ Վատագույն դեպքում ձեռնարկությունների թվի միաձուլումը հավասար կամ փոքր է ( n ⌈lg n⌉⌉ - 2⌈ lg n⌉+ 1), որը (n lg n- n + 1) - ի և (n lg n + n + O(lg n)) – ի միջև է։ Մեծ n- ի և հազվադեպ կարառվող մուտքի էջի համար միաձուլման ենթադրվող միջին համեմատության թիվը ավելի քիչ է մոտեցնում a n, քան վատագույն դեպքում։
Վատագույն դեպքում միաձուլումը կատարում է 39% պակաս համեմատություն, քան արագ տեսակավորումը կատարում է միջինի դեպքում։ Սակայն կան հատուկ դեպքեր, երբ նրանք սահմանափակ են, որտեղ միաձուլման վատագույն դեպքը միաժամանակ է ընթանում տեսակավորման լավագույն դեպքի հետ։ Շարժման պայմաններում միաձուլման վատագույն դեպքի բաղադրությունը՝ O(n lg n) – ը նույնն է, ինչ որ արագ տեսակավորման դեպքում, և լավագույն դեպքը խլում է կեսը, ինչպես շատ կրկնություններ վատագույն դեպքում։ Միաձուլման ռեկուրսիվ կատարումը ստիպում է 2n- 1 մեթոդը վատագույն դեպքում համեմատել արագ տեսակավորման n – ի հետ, չնայած միաձուլումն ունի մոտավորապես 2 անգամ ավել ռեկուրսիվ ավելցուկ, քան արագ տեսակավորումը։ Այնուամենայնիվ, միաձուլման կրկնվող ոչ ռեկուրսիվ կատարումները, խուսափելով ավելցուկ կոչվող մեթոդից, դժվար չէ կոդավորել։ Միաձուլման ամենատարածված կատարումը չի տեսակավորվում տեղում, դրա համար մուտքի հիշողության ծավալը պետք է առանձնացված լինի տեսակավորված ելքի տեսակավորման համար։
Միաձուլումը, ինչպես նշված է, նույնպես ունի հաճախակի վերահսկողություն, պրակտիկորեն կարևոր է լավագույն դեպքի հատկությունը։ Եթե մուտքն արդեն տեսակավորված է, դրա բարդությունն ընկնում է մինչև O(n)։ Մասնավորապես, n-1 համեմատությունները և 0 շարժումները ներկայացված են, որը նույնն է, ինչ հասարակ անցումը մուտքով, ստուգելով, արդյոք այն վերատեսակավորված է։ Տեղում տեսակավորումը հնարավոր է (օգտագործելով էջերը զանդվածների փոխարեն), բայց շատ դժվար և պրակտիկայում առաջարկում է փոքր ներկայացման ձեռքբերված նույնիսկ եթե ալգորիթմը տևում է O(n log n) ժամ։ Տվյալ դեպքերում ալգորիթմները կուտակված տեսակավորման նման հաճախ առաջարկում են համեմատական արագություն, և պակաս կոմպլեքս են։ Պայմանականորեն, չնայած ստանդարտ միաձուլման, տեղում կատարվող միաձուլումը ստաբիլ տեսակի չէ։ Հղված էջերի դեպքում ալգորիթմը չի օգտագործում ավել տարածք, քան արդեն էջերի ներկայացման ժամանակ օգտագործված տարածքը, բայց O(log(k)) օգտագործվում է ռեկուրսիվ հետքի ժամանակ։
Միաձուլումն ավելի արդյունավետ է, քան արագ տեսակավորումը որոշ էջերի համար, եթե տեսակավորվող ամսաթիվը կարող է լինել միայն արդյունավետորեն թույլատրված հերթականությամբ և հայտնի Lisp –ի նման լեզուներում, որտեղ հերթականությամբ թույլատրված թվային ստրուկտուրաները շատ նման են։ Ի տարբերություն արագ տեսակավորման որոշ( արդյունավետ ) կատարումների, միաձուլումը ստաբիլ տեսակավորում է այնքան ժամանակ, քանի դեռ միաձուլման օպերացիան ճիշտ է կատարված։ Միաձուլումը նույնպես ունի որոշ պայմաններ։ Դրանցից մեկը նրա 2n դիրքի օգտագործումն է, պայմանական n դիրքերն անհրաժեշտ են, քանի որ հնարավոր չէ տեղում տրամաբանորեն կապել 2 տեսակավորված խմբեր։ Բայց չնայած այս տարածքի օգտագործման ալգորիթմը դեռևս շատ աշխատանք է անում։ m – ի պարունակությունը առաջին անգամ պատճենվել է միաձուլման յուրաքանչյուր փուլի արդյունքային էջի ձախ կամ աջ մասում։ Այդ պատճենման ալտերնատիվն ինֆորմացիայի նոր դաշտը բանալու հետ ասոցիացնելն է (m – ի էլեմենտները կոչվում են բանալիներ)։ Այս դաշտը կօգտագործվի բանալիները և յուրաքանչյուր կապված ինֆորմացիա իրար հետ կապելու տեսակավորված էջում (բանալին և նրա վերաբերյալ ինֆորմացիան կոչվում է գրառում)։ Այնուհետև տեսակավորված էջերի միաձուլումը կատարվում է կապի արժեքները փոփոխելով։ Ոչ մի գրառում կարիք չկա տեղաշարժել։ Դաշտը, որը պարունակում է միայն կապ, հիմնականում փոքր կլինի լիարժեք գրառումից, հետևաբար քիչ տարածք կօգտագործվի։ Տարածքի n/2- ից մեկ այլ ալտերնատիվ է դիտարկել աջը և ձախը որպես միասնական ստրուկտուրա, պատճենել m -ի միայն ձախ մասը ժամանակավոր տարածքում և ուղեկցել միաձուլման սահմանված կարգը, տեղադրել միաձուլված արտադրանքը m -ի մեջ։ Ավելի լավ է առանձնացնել ժամանակավոր տարածքը միաձուլված սահմանված կարգից դուրս այնպես, որ անհրաժեշտ լինի միայն մեկ առանձնացում։ Չափից ավելի պատճենումը, որը պահպանվել է նախորդ պարագրաֆում, նույնպես գործում է, քանի դեռ տողերի վերջին զույգը՝ մինչ ետադարձ արդյունքի պնդումը, չի դարձել գերծավալուն։
Օգտագործումը չափերիզների կրիչների հետ
Արտաքին միաձուլումը պրակտիկ է ժապավենի շարժակներն օգտագործել որպես մուտքային և ելքային սարքեր։ Այն ունի փոքր հիշողության ծավալ և դա կախված չէ գրառումների թվից։
Ժապավենների վրա արդեն տեսակավորված ժամանակահատվածի համար տարածված է բնական միաձուլում  տարբերակը։ Վատագույն դեպքում այն արտացոլում է այն, ինչ ներսում է, այն միավորում է առանձնահատուկ գրառումները 2 գրառումների ցուցակի մեջ, այնուհետև 2-ը՝ 4- ի մեջ, և այլն։ Լավագույն դեպքում այն միավորում է լայնածավալ, արդեն տեսակավորված ցուցակներն ավելի ծավալուն ցուցակների մեջ, հուսալիորեն ավարտելով ավելի քիչ ժամանակում, քան log n- ն է անցնում։ Պարզագույն pseudocode ձևում բնական միաձուլման տեսակավորման ալգորիթմն ունի հետևյալ տեսքը՝
function merge_sort(input_tape, output_tape, scratch_tape_C, scratch_tape_D) while any records remain on the input_tape while any records remain on the input_tape merge( input_tape, output_tape, scratch_tape_C) merge( input_tape, output_tape, scratch_tape_D) while any records remain on C or D merge( scratch_tape_C, scratch_tape_D, output_tape) merge( scratch_tape_C, scratch_tape_D, input_tape)
function merge(left[], right[], output_tape[]) do if left[current] ≤ right[current] append left[current] to output_tape read next record from left tape else append right[current] to output_tape read next record from right tape while left[current] < left[next] and right[current] < right[next] if left[current] < left[next] append current_left_record to output_tape if right[current] < right[next] append current_right_record to output_tape return
Օպտիմալացվող միաձուլման տեսակավորում
Ժամանակակից համակարգիչներում առնչության լոկալացումը կարող է հսկայական կարևորություն ունենալ թեթև արդյունաբերության մեջ, քանի որ օգտագործվում են հիերարխիկ հիշողություններ։ Միաձուլման ալգորիթմի Cache տարբերակը, որի գործողությունները հատուկ ընտրված են էջերի շարժման մինիմիզացման համար մեքենայի Cache հիշողության ներսում և դրսում, առաջարկված են։ Օրինակ tiled միաձուլման ալգորիթմը դադարեցրեց ենթազանգվածների մասնակցությունը, երբ S չափի ենթազանգվածները նվաճված են, որտեղ S- ը ժամանակահատվածի թիվն է, որը զբաղեցնում է CPU- ի cache- ը։ Այս ենթազանգվածներից յուրաքանչյուրն ընտրված է տեղում տեսակավորմամբ, խափանել հիշողության փոխանակումները և նորմալ միաձուլումն ավարտվում է ստանդարտ ռեկուրսիվ ձևով։ Այս ալգորիթմն ունեցել է ավելի լավ ազդեցություն մեքենաների վրա։ Քրոնռոդն առաջարկել է միաձուլման ալտերնատիվ միջոց, որն օգտագործում է միայն իր համար նախատեսված տարածքը։
Զուգահեռ գործընթաց
Միաձուլումը լավ համընկնում է բաժանիր և տիրիր մեթոդի հետ։ Զուգահեռ կատարումը ցույց է տրված pseudocode- ում։ Այս ալգորիթմ օգտագործվում է զուգահեռ միաձուլման ալգորիթմը զանգվածի ռեկուրսիվ բաժանումը ոչ միայն զուգորդման, այլև միաձուլման գործընթացում։ insertion sort ,
Utility- ն օնլայն տեսակավորման մեջ
Միաձուլման գործընթացն օգտակար է online տեսակավորման համար, որտեղ էջը տեսակավորելու համար սկզբում ստանում է կտոր ժամանակին, ամբողջի փոխարեն։ Այս ապլիկացիայում մենք տեսակավորում ենք յուրաքանչյուր նոր տեսակավորման ալգորիթմների օգտագործումից ստացված կտոր, և միացնում այն տեսակավորված էջին՝ օգտագործելով միացման գործընթացը։ algorithm|online.
Արտաքին կապեր
Կատեգորիա:Տեսակավորման ալգորիթմներ
Պասսի (գյուղ, Ալացկիվի շրջան)
Պասսի (Passi), գյուղ Էստոնիայի Տարտումաա նահանգի Ալացկիվի շրջանում։
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 5 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Տարտումաա նահանգի Ալացկիվի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղեր
Գրոտամարե
Գրոտամարե (Grottammare), կոմունա Իտալիայում, գտնվում է Մարկե մարզի Ասկոլի Պիչենո գավառում ։
Բնակչությունը կազմում է 15286 մարդ (2008), բնակչության խտությունը՝ 866 մարդ/կմ²։ Տարածքը կազմում է 18 կմ²։ Փոստային ինդեքս՝ 63013։ Հեռախոսային կոդ՝ 0735։
Ժողովրդագրություն
Բնակչության աճը
Սարիմաղարա
Սարիմաղարա, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Կիլիկիայի Ուրֆայի նահանգում ։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Սածիսքվիլո
Սածիսքվիլո (საწისქვილო), գյուղ Վրաստանում։ Գտնվում է Իմերեթի մարզի Խոնի շրջանում ։
Բնակչություն
Ըստ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալների, գյուղի բնակչությունը կազմում է 79 մարդ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Խոնի շրջան