Հաղորդակցային_գործընթաց
Հաղորդակցման փուլերը
1. Գաղափարի ծնունդը։ Տեղեկատվության փոխանակումն սկսվում է գաղափարի ձևակերպմամբ։ Ուղարկող անձը, ելնելով որոշակի նպատակադրումից, որոշում է, թե որ գաղափարը կամ հաղորդագրությունը պետք է դարձնել փոխանակման առարկա։ Որպեսզի փոխանակումը արդյունավետ կատարվի, ուղարկողը գաղափարի ձևավորման ժամանակ պետք է հաշվի առնի բազմաթիվ գործոններ։ Մասնավորապես, հաղորդվելիք տեղեկությունը պետք է լինի խիստ հիմնավորված, որոշակի և դյուրըմբռնելի։ 2. Կոդավորում և կապուղու ընտրություն։ Տեղեկությունները հաղորդվում են խոսքային (վերբալ` բառերով արտահայտված) և ոչ խոսքային միջոցներով:Ուստի նախքան տեղեկությունը հաղորդելը այն պետք է կոդավորվի խորհրդանիշների` բառերի, շարժուձևի, դիմախաղի և հնչերանգի օգնությամբ։ Այդպիսի կոդավորումը տեղեկությունը դարձնում է հաղորդագրություն։ Հաջորդ քայլով ուղարկողը պետք է նաև ընտրի կոդավորման համար սիմվոլների բնույթին համատեղելի միջոցներ։ Ամենահայտնի միջոցներից են տեղեկությունների բանավոր և գրավոր հաղորդումը, համակարգչային ցանցերը, էլեկտրոնային փոստը և այլն։ Ընդ որում, եթե ընտրված ուղին պիտանի չէ խորհրդանիշների ֆիզիկական մարմնավորման համար, ապա հաղորդումը անհնարին է, իսկ եթե կապի միջոցը ոչ լիովին է համապատասխանում գաղափարին, ապա տեղեկատվության փոխանակումը կլինի կիսատ, պակաս արդյունավետ։ Հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ տեղեկատվության փոխանակման բանավոր և գրավոր միջոցների միաժամանակյա օգտագործումը սովորաբար առավել արդյունավետ է, քան միայն գրավոր փոխանակումը։ Գրավոր հաղորդագրությունները կարող են պահպանվել, դրանք հաճախ ավելի լավ են ձևակերպված, քան բանավոր հաղորդումները։ Գրավոր  հաղորդակցություններն  անհրաժեշտ  են  պայմանագրերի  և  գործարքների  կնքման,  կազմակերպության  ծրագրերի  և  մեթոդական  ցուցումների  շարադրման, իրավաբանական  փաստաթղթերի  հրապարակման, գովազդի  և  այլ  նպատակներով։ Գրավոր հաղորդագրություններն ունենում են նաև թերություններ։ Այսպես, մարդիկ հաճախ ուշադիր և հետևողական չեն լինում հաղորդագրություններ ձևակերպելիս։ Բանավոր հաղորդակցությունների գլխավոր առավելությունն այն է, որ հնարավոր է դառնում իրականացնել տեղեկության արագ և ամբողջովին փոխանցումը։ Միաժամանակ կարելի է և՛ հարցեր տալ, և՛  ստանալ պատասխաններ ։ 3. Հաղորդում։ Այս փուլը ընտրված կապուղով փոխանցման գործողությունն է։ Խոսքը վերաբերում է հաղորդագրության ֆիզիկական փոխանցմանը, որը հաճախ սխալմամբ ընդունում են որպես կոմունիկացիաների բուն գործընթաց։ Հաղորդումը կարևոր փուլերից մեկն է, որով անհրաժեշտ է անցնել` գաղափարը հասցեատիրոջը հասցնելու նպատակով։ 4. Ընդունում և վերծանում (ապակոդավորում)։ Ուղարկողի կողմից տեղեկատվության հաղորդումից հետո ստացողը ապակոդավորում է այն։ Վերծանումը ուղարկողի խորհրդանշանների` ստացողի կողմից վերափոխումը և ընկալումն է։ Եթե ուղարկողի ընտրած խորհրդանշաններն ունեն ճիշտ նույնպիսի նշանակությւոն ստացողի համար, ապա վերջինս կիմանա, թե որոշակի ի°նչ նկատի ունի ուղարկողը, ո°րն է նրա ձևակերպած գաղափարի իմաստը։ Եթե գաղափարը չի պահանջում պատասխան ազդանշան, փոխանակման գործընթացը սրանով համարվում է ավարտված։ Այս փուլը  վերաբերում  է  այն  հետադարձ  կապին, որը  տեղի  է  ունենում  ստացողի  և  ուղարկողի  միջև։ Այս  դեպքում  ստացողը  ապակոդավորում  է  հաղորդագրությունը, ընդունում այն  և  տեղի  է  ունենում  պատասխան  գործողությունը։ Հետադարձ  կապի   դեպքում  ուղարկողի  և  ստացողի  կապը  տեղերով  փոխվում  են։ Տեղեկության փոխանակումը կարելի է համարել արդյունավետ, եթե ստացողը ցուցաբերել է գաղափարի ըմբռնում` ձեռնարկելով այնպիսի գործողություններ, որոնք ակնկալում էր ուղարկողը։ Այսպիսով, հաղորդակցման արդյունավետությունը առաջին հերթին պայմանավորված է նրանով, թե որքանով հստակ է ձևակերպվել գաղափարը կամ տեղեկատվությունը։ Էական է նաև, թե ինչպես է գաղափարը կոդավորվում` արտահայտելու համար ամբողջ տեղեկությունը կամ գաղափարը։ Բացի այդ, տեղեկություն ստացողը պետք է կարողանա ընկալել ստացված տեղեկատվությունը։ Հաղորդակցման գործընթացում բացառիկ նշանակություն ունի հետադարձ կապը։ Դրա միջոցով է ճշտվում, թե որքանով հավաստի է ընկալվել հաղորդագրությունը։ Մանավանդ դա կարևոր է այն պատճառով, որ կոմունիկացիան միակողմաննի գործողություն չէ, և տեղեկություն ստացողն ինքն է դառնում հաղորդող, անցնում տեղեկատվության փոխանակման բոլոր գործընթացներով, իսկ սկզբնական ուղարկողը ստանձնում է ստացողի դերը։ Հետադարձ կապը կարող է նպաստել կառավարչական տեղեկության փոխանակման արդյունավետության էական բարձրացմանը։ Երբեմն հաղորդակցության  գործընթացում  հնարավոր  է  առաջանալ <<աղմուկ>>, խոչընդոտ, ինչը խեղաթյուրում է տեղեկության կամ գաղափարի իմաստը։  Այն  հանդիսանում  է` ա) մոնոլոգային, մենախոսություն։ Տեղեկատվություն, որը  տարածվում  է  ուղարկողից  ստացողին։ բ) դիալոգային,  երկխոսություն։ Տեղեկատվություն, որը  ուղարկվում  ուղարկողից  ստացողին  և  ստացողից  ուղարկողին։ գ) հետադարձ կապ,  սա  հանդիսանում  է  որպես  արձագանք  տեղեկատվության  ստացմանը։ Տեղեկատվության  փոխանակման  համար  օգտագործվում  են  սիմվոլներ,  որոնց  առնչվում  են  բառերը,  ժեստերը, ինտոնացիան,  տոնայնությունը։ Ուղարկողը  կոդավորում  է  հաղորդագրությունը  վերբալ  և  ոչ  վերբալ  սիմվոլների  օգնությամբ։ Միջանձնային հաղորդակցությունն անհրաժեշտ է դիտարկել ավելի լայն համատեքստում, քան զուտ տեղեկատվությունը` որպես կազմակերպության ներսում մարդկանց միջև ամբողջական հաղորդակցման անքակտելի մաս։ Գրականության մեջ միջանձնային հաղորդակցությունը ներկայացվում է երեք գործառույթների ամբողջության ձևով. Մարդկային հաղորդակցման այս երեք կողմերը կամ գործառույթները լոկ պայմանականորեն կարելի է տարանջատել, ընդ որում, այս միասնականությունը դրսևորվում է դրանց թե՛ գոյության, և թե՛ գործածության մեջ, քանի որ ամեն մեկը նպաստում է մյուսի արդյունավետությանը։ Այսպես, դիմացինի մասին ճիշտ պատկերացում կազմելու, համարժեք ընկալելու համար մենք կարիք ունենք բավարար տեղեկույթի։ Ուստի լիարժեք տեղեկատվությունն անհրաժեշտ պայման է միջանձնային պերցեպցիայի փոխադարձ ընկալումն ու փոխըմբռնումն ապահովելու համար։ Իսկ որքան լավ ենք մենք ճանաչում նրան, ում տեղեկություն ենք հաղորդում (որքան ավելի լավ գիտենք տեղեկությունն ընկալողի կարգավիճակը, շահերը, հետաքրքրությունները, դիրքորոշումը, նպատակները, ակնկալիքները, տվյալ տեղեկության հանդեպ հնարավոր վերաբերմունքը և այլն), այնքան տեղեկությունն ավելի նպատակային է, միջանձնային կոմունիկացիան` ավելի արդյունավետ։ Նույն կերպ` որքան ավելի հավաստի է ընկալվում ստացված տեղեկությունը, այնքան ավելի վստահելի է համարվում տեղեկույթի աղբյուրը, այնքան ավելի մեծ է հավանականությունը, որ տեղեկատվությունն ուղարկողը (կոմունիկատորը) և ստացողը (ռեցիպիենտը) կարող են համագործակցել, արդյունավետորեն փոխազդել ընդհանուր գործունեության շրջանակներում։ Միջանձնային կոմունիկացիան այնքան ավելի արդյունավետ է, որքան ավելի սերտորեն են հաղորդակցվողները ներգրավված համատեղ գործունեության մեջ։ Միջանձային հաղորդակցման և, ընդհանուր առմամբ, մարդկային հաղորդակցության արդյունավետության կարևոր պայմաններից մեկը անձի, այսպես կոչված ՙհաղորդունակությունն՚ է, այսինքն` այն կարողությունը, որով մարդը բնականոն փոխհարաբերություններ է հաստատում ուրիշների հետ, համարժեքորեն ձևակերպում է իր ասելիքը, տեղեկություններ է հաղորդում և ստանում` ճշտորեն վերծանելով դրանք, զանազանելով գլխավորն ու երկրորդականը, ապահովելով պատշաճ ուղիղ և հետադարձ կապը։ Հաղորդունակությունը հույժ անհրաժեշտ կարողություն է ղեկավարի համար, քանի որ նրա առօրյա գործունեության անբաժանելի մասն է կազմում մարդկանց` ենթակաների, գործընկերների, վերադասների հետ հաղորդակցությունը։ Հաղորդակցման դասակարգումները շատ տարբեր են, ինչը պայմանավորված է դրա գործառույթների և ձևերի բազմազանությամբ ։ Ըստ սուբյեկտների ընդգրկման ծավալի՝ հաղորդակցումը դասակարգվում է. Այն իրականացվում է հիմնականում տեղեկատվության տարածման հատուկ միջոցներով՝ տպագրություն, հեռուստատեսություն, ռադիո։ Ըստ տեղեկատվության փոխանցման ձևերի՝ հաղորդակցումը դասակարգվում է. 1. խոսքայինի, որի հիմնական միջոցներն են. 2. Ըստ հաղորդակցվող կողմերի պաշտոնական դիրքի առնչության՝ հաղորդակցումը դասակարգվում է. Ուղղահայացի, հորիզոնականի։ Առաջինն իրականացվում է ձեռնարկության պաշտոնական սանդուղքով. վարընթաց և վերընթաց ուղղություններով։ Երկրորդը՝ հավասար պաշտոնական դիրք ունեցող աշխատակիցների միջև։ Հաճախ վերջինների թվին է դասվում ձեռնարկության ենթակառույցների աշխատակիցների միջև իրականացվող ներխմբային հաղորդակցումը։ 3. ոչ խոսքայինի, որի հիմնական միջոցներն են։ Դիրքը մարդու մարմնի որոշակի կեցվածքն է, որը հատկանշական է  տվյալ կուլտուրայի համար. այն ցույց է տալիս, թե ինչպես է տվյալ մարդն ընկալում իր կարգավիճակը` ներկա մյուս անձանց կարգավիճակի համեմատությամբ։ Մարդիկ ցանկացած պահի խոսում են ոչ միայն լեզվով, այլև ժեստերի լեզվով։ Ժեստերը ձեռքի, գլխի, մարմնի շարժումներ են (ֆրանսերեն`ժեստ-գործողություն)։ Որքան էլ տարբերվեն կուլտուրաները, ամենուր  հուզվածության աճի հետ աճում է նաև ժեստիկուլյացիայի ինտենսիվությունը։ Ժեստերի մի մասի կոնկրետ իմաստը տարբեր կուլտուրաներում տարբեր է։ Սակայն բոլոր կուլտուրաներում կան ժեստեր, որոնց նշանակությունը նույնն է։ Կինեսիկա - Հունարեն` շարժում։ Դրանք այլ մարդու տեսողությամբ ընկալվող շարժումներ են, որոնք հաղորդակցության մեջ կատարում են արտահայտչական գործառույթ։ Կինեսիկային են պատկանում արտահայտիչ շարժումները, որոնք դրսևորվում են դիրքերում, ժեստերում, դիմախաղում /միմիկա/, քայլվածքում, հայացքում։ Պրոսոդիկա - Շեշտադրում և արտալեզվաբանություն. Սա ընդհանուր անվանումն է. Նշանակում է խոսքի այնպիսի ինտոնացիա, որը ներառում է արագությունը, բարձրությունը, խոսակցական տոնի բարձրությունը, ձայնի տեմբրը, շեշտադրման ուժը։ Արտալեզվաբանական համակարգը դադարների տեղակայումն է խոսքում, ինչպես նաև մարդու տարբեր հոգեֆիզիոլոգիական արտահայտությունները` լաց, հազ, ծիծաղ, հոգոց և այլն։ Տակեստիկա /հպումային/- Հաղորդակցման միջոցներին են դասվում դինամիկ այնպիսի հպումները, ինչպիսիք են՝ ձեռքսեղմումները, ծափահարումները, համբույրները։ Մարդու կողմից հաղորդակցման մեջ դինամիկ հպումների օգտագործումը պայմանավորված է բազմաթիվ գործոններով։ Դրանց մեջ հատուկ նշանակություն ունեն հաղորդակցվողի կարգավիճակը, տարիքը, սեռը, ծանոթության աստիճանը։ Պրոքսեմիկա - Հաղորդակցությունն ունի տարածական կազմակերպվածություն։ Առաջիններից մեկը հաղորդակցության տարածական կառուցվածքը հետազոտեց մարդաբան Է.Հոլլը, որն էլ ներմուծեց <<պրոքսեմիկա>> տերմինը, ինչն ուղղակի թարգմանությամբ նշանակում է <<մոտիկություն>>: Շփման ընթացքում մարդիկ միմյանց նկատմամբ որոշակի դիրք են ընդունում։ Նրանց միջև ֆիզիկական տարածության մեծ և փոքր լինելը կապված է հոգեբանական տեսակետից հեռու կամ մոտ լինելու հետ։ Պրոկսեմիկական հաղորդակցության բնութագրերի վրա անմիջական ազդեցություն ունեն մշակութային և ազգային գործոնները։ Է.Հոլլի առաջադրած չորս հեռավորության նորմերն են. Հաղորդակցման լավագույն տարածության խախտումը բացասականորեն է ընկալվում։ Հաղորդակցային ձևերն  են` Վերբալ հաղորդակցությունը  օգտագործվում  է  մարդկային  խոսքի  որակյալ  արդյունքների  համար։  Երբ  տեղեկատվությունը  բանավոր  կերպով  է  փոխանցվում   կա  հնարավորություն  ավելի  պարզ,  հստակ,  հավելյալ  բացատրություններ  տալու  միջոցով  ապահովել  խոսքի  ընկալումը,  տվյալ  դեպքում  հաղորդագրության  իմաստը  առավել  քիչ  կաղավաղվի։ Այստեղ  կարող  են  մանրամասն  ներկայացվել,  բացատրվել  հիմնական  հասկացությունները,  ինչն  առավել  արդյունավետ   կդարձնի  հաղորդակցային  գործընթացը։  Հայտնի  է,  որ  բանավոր  հաղորդակցության  ժամանակ  բարձրացվում  է  փոխադարձ  հասկացվածության  աստիճանը,  հարց  ու  պատասխանի  միջոցով  հնարավոր  է  հստակեցնել  բոլոր  հնարավոր  խնդիրները։  Այսպիսի  հաղորդակցության  թերություն  կարող  է  հանդիսանալ  այն,  որ  տվյալ  պարագայում  ավելի  քիչ  թվով  մարդկանց  հետ  կարող  ես  կազմակերպել  երկխոսություն,  հնարավորություն  չկա  առավել  լայն  զանգվածներին  ճիշտ  փոխանցելու  հաղորդագրությունը։ Ժամանակակից սոցիալական  հոգեբանությունը  առաջարկում  է  ամբողջական  համակարգ,  որոոնք  օգտագործվում  են  վերբալ  հաղորդակցություններում։  Նրանցից  հիմնականները  հետևյալներն  են` Այս միջոցների  համախումբը  կոչված  է  իրականացնել  հետևյալ  գործառույթները`  խոսքի  ավելացում,  խոսքի  տեղափոխում,  հաղորդակցության  գործընթացի  մասնակիցների  զգացմունքային  պայմանների  ներկայացում։  Օպտիկա  կինետիկական  համակարգը  ներառում  է  իր  մեջ  ժեստեր,  միմիկաներ  և  մարմնի  լեզուն,  դիրք։  Այս  տեսակի  նպատակն  է  ներկայացնել  մարմնի  տարբեր  հատվածների  նշանների  բացատրությունը  (ասում  ենք  ձեռք  և  մենք  հասկանում  ենք  ժեստիկուլյացիա,  դեմք  և  նկատի  ունենք  միմիկաներ,  շարժումներ,  դիրքեր  և  մենք  ի  նկատի  ունենք  մնջախաղ)։ Կիսախոսքային և  էքստրախոսքային  համակարգերի  նշանները  հանդիսանում  են  լրացում  խոսքային  վերբալ  հաղորդակցությանը։ Կիսախոսքային նշանների  դեպքում  ուշադրություն  են  դարձվում  ձայնի  որակին,  դիապազոնին,  տոնայնությանը։  Ձայնի  այսպիսի  բնութագրիչները  ցույց  են  տալիս  հաղորդակցողի  զգացմունքային  վիճակները, բարձր  կամ  ցածր  տոնայնությամբ  հնարավոր  է  ընդգծել  խոսքի  այս  կամ  այն  նշանակությունը,  ձայնի  հնչերանգը  ցույց  է  տալիս  հաղորդակցվողի  կրթվածության  և  համակրելիության  աստիճանը։ Էքստրախոսքային ձևերի  շարքում  ընդգրկվում  են  խոսքի  մեջ  դադարները, հուզմունքը,  ժպիտները,  որոնք  կարող  է  ավելի  շատ  բան  ասել,  փոխանցել  ստացողին,  քան  բուն  տեքստը։ Կազմակերպության տրամաբանության  և  հաղորդակցության  տևողության  գործընթացը  ներառում  է  այն  նշանները,  որոնք  ցույց  են  տալիս  տվյալ  կազմակերպության  էությանը  համապատասխանող  նշանների  առկայությունը։  Այս  պարագայում  կազմակերպության  գլխավոր  դեմքերը  կամ  աշխատակիցները  ունեն  հնարավորություն  իրենց  համընդհանուր  գիտելիքների  միջոցով կազմակերպել  հաղորդակցային  գործընթացը։ Տեսողական կոնտակտ  կամ  վիզուալ  հաղորդակցություն։  Այս  դեպքում  ուշադրություն  է  դարձվում  աչքերի  ուղղությանը,  հայացքի  տարբեր  դրսևորումներին,  որոնք  ունենում  են  հոգեբանական  ազդեցություն  և   մեծապես  ներգործում  են  հաղորդակցային  գործընթացի  վրա։ Մարդկային հաղորդակցությունների  ընթացքում  կարող  են  առաջանալ  շփման  որոշակի  խոչընդոտներ։  Դրանք  կարող  է  կապված  չլինեն  հաղորդակցման  վայրի,  տեղեկատվության  փոխանցման  ալիքի,  կոդավորման  կամ  ապակոդավորման,  այլ  վերաբերվեն  սոցիալական  կամ  հոգեբանական  բնութագրերի։ Մի կողմից  այդպիսի  խոչընդոտները  կարող  են  առաջանալ  այն  դեպքերում, երբ  չկա  ընդհանուր  հասկացվածություն, այստեղ  խոսքը  միայն  տարբեր  լեզուների   մասին  չէ, այլ  ավելի   խորը  տարբերությունների, որը  կարող  է  լինել  մասնակիցների  միջև։ Դա  կարող  է  լինել  սոցիալական, քաղաքական, կրոնական, մասնագիտական   տարբերություն, որոնք  ոչ  միայն  առաջացնում  են  տարբեր  մեկնաբանություններ, բացատրություններ, այլ  կարող  են  առաջացնել  հակասական  վերաբերմունքներ, ինչն  էլ  ինքնին  կհանգեցնի  կոնֆլիկտի։ Հայտնի  է,  որ  կան  մշակութային  տարբերություններ  ազգությունների  կամ  որոշակի  խմբերի  միջև, որոնք  հանդիսանում  են  տարբեր  արժեքների  կրողներ  և  միևնույն  երևույթի  վերաբերյալ  ունեն  առանձնահատուկ  պատկերացումներ  և  մոտեցումներ։ Դրանց  բախման  արդյունքում  հաղորդակցությունը  դառնում  է  ոչ  արդյունավետ։ Այնուամենայնիվ, հարկ  է  նշել, որ  հաղորդակցային  գործընթացի  հաջողության  համար  կարևոր  պայման  է  հանդիսանում  մշակութային  և  ազգային  արժեհամակարգերի  ուսումնասիրումն  ու  համապատասխան  ուշադրության  դարձնումը։ Այդպիսի  հարցերի  կարևորությունն  է  հանդիսանում  այն  հանգամանքը, որ  նրանք  օգնում  են  ձևավորել  միջանձնային  ամուր  և  կայուն  հարաբերություններ, որոնք  կարող  են   նպաստել  արդյունավետ  շփման  և   համագործակցության։ Մյուս  կողմից  կարող  են  լինել  հոգեբանական  խնդիրներ, որոնք  լուրջ  ազդեցություն  են  թողնում  անձի  հաղորդակցային  վարքագծի  վրա։ Օրինակ, կարող  է  լինել  չափազանց  ամաչկոտ  անձնավորություն, ում  հետ  պետք  է  կարողանալ  կապ  հաստատել։ Պատահական  չէ, որ  ժամանակակից  սոցիալական  հոգեբանության  մեջ  ուսումնասիրվում  են  ստի  և  վստահության  խնդիրները։ Այդ  դեպքում  հատուկ  ճշգրիտ  կերպով  առաջանում  է  այն  կապը, որը  գոյություն  ունի  հաղորդակցության  և  հարաբերությունների  միջև։ Խոչընդոտների  ցանկը, որը  առաջանում  է  հաղորդակցման  ընթացքում, բավականին  մեծ  են։ Այսպես, արտահայտված  դիմադրությունը, լսողի  ուշադրության  բացակայությունը, տպավորություն, որ  ընկել  է  խոսակցի, հաղորդակցվողի  հեղինակությունը, ուսանողի  անտարբերությունը  դասախոսության  ժամանակ, արտաքին  աղմուկը։ Այս  դեպքում  հաղորդակցվողի  խնդիրն  է  հանդիսանում  ինչ-որ  կերպ  բարձրացնել  մարդկանց  ուշադրությունը, դրա  համար  նա  կարող  է  որևէ  հետաքրքիր  պատմություն  պատմել, որն  առնչվում  է  տվյալ  թեմային։ Փորձել  բարձրացնել  սեփական  հեղինակությունը, ամեն  ինչ  անել՝  հասնելու  համագործակցության։ Խոչընդոտների  մյուս  խումբը  կարելի  է  անվանել «չհասկացվածության  արգելքներ». դիտավորյալ կամ  ոչ  դիտավորյալ հաղորդագրության  չհասկացվածություն։