Սրտի_կառուցվածք
Էլեկտրասրտագիր
Սիրտը սկսվում է ձևավորվել սաղմի զարգացման 15-16 օրական հասակում մեզենքիմայի բջիջներից, որոնցից նախ ձևավորվում են 1-2 մմ երկարությամբ երկու էնդոթելային խողովակներ։ Նրանց միացումից ստեղծվում է մեկ սրտային խողովակ։ Բջիջների բուռն կիսման և զարգացման շնորհիվ խողովակի ներքին շերտից ձևավորվում է էնդոկարդը, իսկ արտաքին շերտից սկիզբ է առնում սրտի ապագա մկանային պատը։ Սրտի նախնական խողովակը զարգանում է շատ արագ, բայց անհավասարաչափ` կորություններով։ Դրանցից ձևավորվում է նախ երկխոռոչանի սիրտը, կազմված մեկ նախասրտից և մեկ փորոքից։ Սկսած պտղի 35-40 օրական հասակից նախասրտի մեջ ձևավորվում է մի միջնապատ, այն բաժանելով երկու խոռոչների` աջ և ձախ նախասրտեր։ Մոտավորապես այդ շրջանում էլ սիրտը պարանոցային հատվածից աստիճանաբար տեղափոխվում է կրծքային հատված և ընդունում վերջնական դիրք։ Մինչ այդ, փորոքային մասով այն թեքվում էր դեպի առաջ, դրանից հետո փորոքը իջնում է դեպի ցած և ձախ, իսկ նախասրտերը ընդունում են դեպի վեր ու աջ դարձած դիրք։ Սաղմի 60 օրական հասակում ձևավորվում է միջնապատ նաև փորոքում, որը նրան բաժանում է աջ և ձախ կեսերի։ Ձևավորվում է քառախորշ սիրտ։ Սրտի զարգացման միափորոքային շրջանում աորտան, փորքից դուրս գալիս, բաժանվում է երկու ճյուղերի, որոնցից մեկը` աորտան է, իսկ երկրորդը` թոքային զարկերակը։ Վերջինս, սաղմի մոտ իր հերթին միացած է աորտայի հետ բոտալյան ծորանի միջոցով, որը ծնվելուց հետո վեր է ածվում կապանի։ Պտղի նախասրտերի միջև կա ձվաձև անցք, որի միջով արյունը շրջանցելով թոքային շրջանառությունը, աջ նախասրտից անցնում է ձախը, իսկ վերջինից` ձախ փորոքը։ Սա պտղի սրտի ամենակարևոր առանձնահատկություններից մեկն է, քանի որ ծնվելուց հետո որպես կանոն ձվաձև անցքը պետք է փակվի։ Որոշ դեպքերում ծնվելուց հետո այդ անցքը չի փակվում։ Դա համարվում է սրտային ծանր արատներից մեկը։ Զարգացման պրոցեսում հետաքրքիր փոփոխություն է կրում սրտի ձևը։ Ծնվելուց առաջ և հետո ծննդյան սկզբնական շրջանում սրտի լայնքը ավելի մեծ է, քան երկարությունը։ Հասունացած մարդու սիրտը մոտավորապես կոնաձև է, սուր մասով դեպի ցած։ Իսկ մինչ ծնվելը և վաղ մանկության շրջանում այն գրեթե կլորավուն է, վերևից ներքև քիչ սեղմված։ Նորածնի սրտի զանգվածը 18-22գր է, իսկ հասունացած մարդու մոտ 250-300գր։ Անհատական զարգացման ընթացքում տարբերում են սրտի զարգացման ընթացքում տարբերում են սրտի զարգացման 3 փուլեր` տարբերակման, կայունացման և հետաճման։ Սրտային բջիջների տարբերակումը չի ավարտվում ոչ միայն զարգացման արգանդային շրջանի վերջում, այլ ծնվելուց տարիներ հետո։ Տարբերակման ընթացքում միոցիտները հաստանում են սարկոպլազմայով և մկանաթելիկների քանակով։ Բջջային տարրերի տարբերակումը ավարտվում 16-20 տարեկան հասակում։ Կայունացումը տեղի է ունենում 20-30 տարեկանում։ Հետաճը սկսվում է 30-40 տարեկանից, այսինքն այն շրջանից երբ սրտի վրա սկսվում են երևան գալ ճարպայիօն թելիկներ։ Սաղմի զարգացման վաղ շրջանում, սաղմնային թաղանթներից մեկի` խորիոնի թավիկների միջև ձևավորվում են ճեղքեր, որոնք կոչվում են լակուններ։ Այդ ճեղքերի մեջ անընդհատ լցվում է մոր արգանդի պատերը սնուցող զարկերակներով այստեղ հասած արյունը։ Լակունները սաղմի արյունից սահմանազատված են նրա անոթների նուրբ պատերով։ Ընտրողաբար դեպի սաղմի արյուն են ներծծվում մոր զարկերակային արյան մեջ եղած սննդանյութերը և թթվածինը։ Այդ պատերի յուրահատուկ կառուցվածքը շնորհիվ սաղմի արյունից դեպի լակումներն են անցնում նրա նյութափոխամակության արգասիքները և ածխաթթու գազը։ Այսպիսով լակունային կամ մայրական զարկերակային արյունը, առանց սաղմի արյանը խառնվելու, փոխադարձ նյութափոխանակության և գազափոխանակության մեջ է մտնում պտղի արյան հետ։ Վերջինիս տալով անհրաժեշտ սնունդ և թթվածին, և ընդունելով պտղի նյութափոխանակության մնացորդները, վեր է ածվում երակային արյան և երակներով հոսում դեպի մոր սիրտ։ Իսկ պտղի պորտային երակը դեպի պտուղն է տանում սննդանյութերով և թթվածնով հարուստ արյունը։ Սաղմի զարգացման վաղ շրջանում, նրա մատակարարման այս հասարակ ձևը հետագայում չի կարող ապահովել ինտենսիվ զարգացող պտղի պահանջները։ Այս կապակցությամբ, շուտով արյան մատակարարման կակունային եղանակին (որը հատուկ է կենդանական աշխարհի զարգացման` ֆիլոգենեզի վաղ փուլերին) փոխարինման է գալիս ավելի առաջադեմ ընկերքային (պլանցենտար) ձևը։ Արյան մատակարարման ընկերքային եղանակը սկսվում է պտղի զարգացման 5-6 շաբաթական հասակից։ Նրա նյութափոխանակոթյան արգասիքները պորտային զարկերակով մղվում են դեպի ընկերքը։ Այստեղ` ընկերքում երակային արյունը վեր է ածվում թթվածնով և սննդանյութերով հարուստ արյան, կամ ինչպես ընդունված է ասել զարկերակային արյան, որը պորտային երակով հոսում է դեպի պտուղը։ Ընկերքում, բացի արյանը սննդանյութեր և թթվածին մատակարարելուց, գործում է նաև, այսպես կոչված, ընկերքային խոչընդոտը, որի շնորհիվ, պահվում և ոչնչացվում են մոր արյան հետ այստեղ հասած միկրոօրգանիզմներն ու զանազան թունավոր նյութերը։ որոնցից զերծ է մնում ՙմաքրված՚ արյունը։ Պտղի պորտային երակը բաժանվում է երկու ճյուղերի։ դրանցից մեկը մտնում է լյարդի մեջ գազափոխանակության և, հավանական է, այլ նպատակներով, իսկ մյուսը միանում է ստորին սիներակին։ Իհարկե այդ նույն սիներակին է միանում նաև լյարդում ճյուղավորված պորտային երակի մյուս (լյարդային) ճյուղը։ Պտղի աջ նախասրտից շատ թե քիչ մաքուր զարկերակային արյունը ձվաձև անցքով լցվում է ձախ նախասիրտը, այնտեղից էլ իջնում է ձախ փորոքը, իսկ վերջինից էլ մղվում աորտայի մեջ։ Աջ նախասրտում լցված արյան մնացած մասը իջնում է դեպի աջ փորոքը, այստեղից էլ նրա մի չնչին մասը մղվում է թոքերը։ Բայց քանի որ արյան փոքր շրջանը չի գոչծում, ուստի թոքային զարկերակներում  ստեղծված լարվածության պատճառով,  արյան մեծ մասը բոտալյան ծորանով մղվում է դեպի աորտայի այն հատվածը, որից քիչ վեչ անջատվում են բազկագլխիկային  և ենթաանրակային զարկերակները։ Եթե բոտալյան ծորանը աորտային միանար մինչբազկագլխային և ենթաանրակային զարկերակների սկսման հատվածում, ապա գլուխն ու վերին վերջույթները պիտի սնվեին  նույն խառը արյունով, որով սպասարկվելու էին իրանն ու ստորին վերջույթները։  Բայց քանի որ, բոտալյան ծորանի միացումը կատարվում է ավելի ցած, ուստի գլոիխը և վերին վերջույթները սնվում են թթվածնով և սննդանյութերով համեմատաբար հարուստ արյունով։ Արյան մեծ թթվածնի որովայնային հատվածի զարկերակի, սկսվում ու երկու պորգային զարկերակները, որոնք հեռանում են դեպի ընկերքը։ Չորսից-հինգ ամսական պտուղը սկսում է շարժվել և գնալով այդ շարժումները ակտիվանում են։ Այդ շարժումները նպաստում են պտղի արյան շրջանառության արագանալուն։ Ծնվելուց հետո երեխայի օրգանիզմում կատարվում են մի շարք էական անատոմիական և ֆիզիոլոգիական փոփոխություններ։ 1.	Սննդանյութերի մատակարարման պորտալարային համակարգից նորածինը անցնում է ինքնուրույն սննդառության։ Այդ կապակցությամբ առաջին անգամ սկսում է գործել մարսողական համակարգին վերաբերվող բոլոր օրգանները, մարսողական գեղձերը, արյան օրգանական և անօրգանական կազմի նորման ապահովող ներծծման, ասիմիլյացիայի և դիսիմիլյացիայի պրոցեսները։ 2.	Թթվածնի մատակարարումը ընկերքային ձևին փոխարինում է արյան փոքր շրջանի գործունեությունը։ 3.	Այդ կապակցությամբ սկսվում է գազափոխանակության բարձր կատարելագործված ձևը։ 4.	Օրգանների և հյուսվածքների խառը արյունով սնուցումը փոխարինվում է մաքուր զարկերակային արյան մատակարարման և այդ կապակցությամբ էլ, սպիտակամաշկ նորածնի մարմինը մուգ կարմրակապտավունից աստիճանաբար բացվելով ընդունում է սպիտակավուն նորմալ մաշկի ձև։ 5.	Արյան շրջանառության համակարգում կատարվում է հետևյալը։ Ծնվելուց պորտալարը կտրվում է։ Պտուղը զրկվում է մոր օրգանիզմից թթվածին ստանալուց, ածխաթթու գազի ավելացումը արյան մեջ գրգռում է պտղի շնչառական կենտրոնը, որը շնչառական նյարդի միջոցով առաջին անգամ գործի է դնում շնչառական համակարգը։ Ալվիոլների երակային մազանոթներում հավաքված թթվածնով հարուստ արյունը թոքային երակներով սկսում է հոսել դեպի ձախ նախասիրտը։ Բոտալյան ծորանը փակվում է, արյան թոքային շրջանի գործունեության հետ կապված աջ նախասրտի էնդոթելային ծալքը աստիճանաբար փակում է ձվաձև անցքը։ Շուտով նախասրտերի միջև սերտաճում է հոծ միջնապատ, որի հետևանքով արյան շրջանառությունը բաժանվում է երկու ինքնուրույն բաժինների` մեծ և փոքր շրջանի։ Պորտային զարկերակները պորտալարի հատումից հետո վեր են ածվում կապանների։