cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Թամարա Դանիելյան
Կենսագրություն
Ծնվել է Դոնի Ռոստովում, ծառայողի ընտանիքում։ Միջնակարգ և բարձրագույն կրթությունն ստացել է ծննդավայրում։ 1941 թվականին ավարտել է բժշկական ինստիտուտը և մեկ տարի աշխատել որպես մանկական կոնսուլտացիայի վարիչ։ Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին, սկսած 1942 թվականից, աշխատել է մի քանի էվակուհոսպիտալներում վիրաբուժության բաժանմունքի պետի պաշտոնով։ Պատերազմից հետո մասնագիտանում է թոքերի հիվանդությունների բուժման բնագավառում և որակավորվում Խարկովի տուբերկուլյոզի ինստիտուտում։
1947-1959 թվականներին որպես առողջարանի բժիշկ աշխատելուց հետո դառնում է թոքային բաժանմունքի վարիչ, իսկ մի փոքր ուշ՝ առողջարանի գլխավոր բժիշկ՝ բուժգծով տեղակալ։ Այս ժամանակ էլ պարգևատրվում է «Առողջապահության գերազանցիկի» կրծքանշանով։
1959 թվականին տեղափոխվում է Հայաստան։ Նշանակվել է Կիրովականի տուբերկուլյոզային հիվանդանոցի բաժանմունքի վարիչ, իսկ մեկ տարի անց՝ հիվանդանոցի գլխավոր բժիշկ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ բժշկուհիներ Կատեգորիա:ՀԽՍՀ վաստակավոր բժիշկներ
Դսեղի Ծովեր (լիճ)
Դսեղի Ծովեր, երկրաբանական բնության հուշարձան Հայաստանում, Լոռու մարզում, Դսեղ գյուղից 3 կմ արևելք-հարավ-արևելք, Սևորդաց լեռնաշղթայի Ծովիղաշ լեռնագագաթի հյուսիսային լանջի ափսեաձև գոգավորությունում։ Գրանցված է Հայաստանի Բնապահպանության նախարարության բնության պետական հուշարձանների ցանկում։ Բնության պետական հուշարձանների ցանկում ներառվել է 2008 թվականի օգոստոսի 14-ին ընդունված «Հայաստանի Հանրապետության բնության հուշարձանների ցանկը հաստատելու մասին» Հայաստանի Կառավարության որոշման համաձայն ։
Տես նաև
Կատեգորիա:Լոռու մարզի լճեր Կատեգորիա:Բնության հուշարձաններ Լոռու մարզում Կատեգորիա:Դսեղ
Յակորուդայի համայնք
Յակորուդա (Община Якоруда), Բուլղարիայի համայնք։ Մտնում է Բլագոևգրադի մարզի մեջ։ Բնակչությունը՝ 10 681 մարդ(на մայիսի 15 2008).
Վարչական կենտրոնը՝ Յակորուդա քաղաքն է։
Համյնքի կազմը
Համյնքի կազմի մեջ մտնոմ են հետևյալ բնակավայրերը.
Քաղաքական իրավիճակ
Համայնքապետն է Նուրեդին Մուսով Կաֆելովը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Բլագոևգրադի մարզի համայնքներ
(7462) Գրենոբլ
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,267533 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,017 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,518 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1247,18 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,288651 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 5,76° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1984 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Էդվարդ Բոուելի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Նովի (գյուղ, Կրասնոգորսկի շրջան)
Նովի (Новый), գյուղ Ռուսաստանի Մոսկվայի մարզի Կրասնոգորսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը վերջին գրանցված տվյալներով կազմում էր 3000 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:1964 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Մոսկվայի մարզի Կրասնոգորսկի շրջանի բնակավայրեր
Մանանա Կոբախիձե
Մանանա Կոբախիձե (მანანა კობახიძე, ), վրացի պետական և քաղաքական գործիչ, Վրաստանի խորհրդարանի փոխնախագահ, ինչպես նաև ձախակողմյան «Վրացական երազանք՝ ժողովրդավարական Վրաստան» քաղաքական կուսակցության առաջնորդ ։
Կենսագրություն
Մանանա Կոբախիձեն ծնվել է 1968 թվականի փետրվարի 3-ին Թբիլիսիում։
1985-1990 թվականներին սովորել է Թբիլիսիի պետական համալսարանի պատմաիրավագիտական ֆակուլտետում, իսկ 1998-2003 թվականներին՝ Վրաստանի իրավաբանական համալսարանում։ 1990-1991 թվականներին, որպես թղթակից աշխատել է հանրային ռադիոյում, իսկ 1991-2001 թվականներին աշխատել է, որպես ուսուցիչ։ 1995-1996 թվականներին պետդեպարտամենտում աշխատել է, որպես գլխավոր մասնագետ։
Մանանան հիմնադրել է «Փաստաբաններ հանուն մասնագիտության» կազմակերպությունը, եղել է Վրաստանի իրավաբանների ասոցացիայի անդամ։ 2012 թվականի ապրիլի 21-ից զբաղեցնում է վրացական ձախակողմյան «Վրացական երազանք՝ Ժողովրդավարական Վրաստան» քաղաքական կուսակցության առաջնորդը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Թբիլիսիի պետական համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Վրաստանի քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Վրաստանի խորհրդարանի պատգամավորներ Կատեգորիա:21-րդ դարի կին քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Վրաստանի պետական գործիչներ Կատեգորիա:Վրաստանի կին քաղաքական գործիչներ
Ալեքսանդրովկա (քաղաքատիպ ավան, Վոզնեսենսկի շրջան)
Ալեքսանդրովկա (Олександрівка), քաղաքատիպ ավան Ուկրաինայի Նիկոլաևի մարզի Վոզնեսենսկի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1774 թվականին։
2011 թվականի տվյալներով Ալեքսանդրովկա քաղաքատիպ ավանում բնակվում էր 5 465 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,5 կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Նիկոլաևի մարզի Վոզնեսենսկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի քաղաքատիպ ավաններ Կատեգորիա:1774 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կռունկներ
Կռունկներ, թռչունների ընտանիք։
Ընդհանուր բնութագիր
Խոշոր են, մարմնի բարձրությունը կանգնած վիճակում՝ 90 սմ –155 սմ, ոտքերն ու պարանոցը երկար են։ Առջևի մատները հիմքում միացած են թաղանթով։ Պոչը կարճ է։ Էգի և արուի փետուրները միագույն են։ Ապրում են բաց տարածություններում, տափաստաններում, ճահիճներում, տունդրաներում։ Բնադրում են գետնին, դնում 1-3 ձու։ Հյուսիսային տեսակները չվող են։ Ապրում են առանձին զույգերով, սակայն չուի և ձմեռման ժամանակ երամներ են կազմում։ Ձագերին խնամում են և էգը, և արուն։ Սնվում են բուսական (սերմեր, հատապտուղներ, բույսերի արմատներ ու ընձյուղներ) և կենդանական (միջատներ, փափկամորթներ, մանր կրծողներ) կերով։ Կռունկների քանակը խիստ կրճատվել է ճահիճների չորացման և խոպան հողերի յուրացման հետևանքով, առանձին տեսակներ լրիվ անհետացման սպառնալիքի տակ են։ Հայտնի է 15 տեսակ, որից 5-ը՝ նախկին ԽՍՀՄ-ում, 3-ը՝ ՀՀ-ում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Կռունկանմաններ Կատեգորիա:Թռչուններն ըստ ընտանիքների Կատեգորիա:Թռչունների ցեղեր
Գեորգի Գեորգիև
Գեորգի Գեորգիև (Георги Георгиев, ), բուլղարացի ֆուտբոլիստ, որը կիսապաշտպանի դիրքում խաղացել է Բուլղարիայի ազգային հավաքականի կազմում։
Ակումբային կարիերա
Գեորգի Գեորգիևը ծնվել է Պլովդիվում։ Կարիերան սկսել է տեղի «Մարիցա» թիմում ։
1984-1988 թվականներին նա խաղացել է Պլովդիվի մեկ այլ՝ «Բոտև» ակումբում, որը 1985-1987 թվականներին կոչվել է «Տրակիա» ։
1991 թվականին Գեորգի Գեորգիևը դարձել է ֆրանսիական «Մյուլուզ» ակումբի ֆուտբոլիստ, որի կազմում անցկացրել է չորս մրցաշրջան Ֆրանսիայի 2-րդ դիվիզիոնում ։
1996 թվականին նա վերադարձել է ԲԿՄԱ (Սոֆիա), ապա նաև՝ «Մարիցա», որտեղ էլ շուտով ավարտել է խաղացողի կարիերան ։
Կարիերա ազգային հավաքականում
1989 թվականի օգոստոսի 23-ին Գեորգի Գեորգիևը Բուլղարիայի ազգային հավաքականում իր նորամուտն է նշել Գերմանիայի Դեմոկրատական Հանրապետության հավաքականի դեմ արտագնա ընկերական խաղում` ընդմիջումից հետո դուրս գալով փոխարինման ։
Ակումբային
ԲԿՄԱ (Սոֆիա)
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Բուլղարիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Բուլղարացի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Անձինք այբբենական կարգով Կատեգորիա:Ապրող անձինք Կատեգորիա:Ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ
Դեմուրյան
Դեմուրյան, հայկական ազգանուն։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայկական ազգանուններ Կատեգորիա:Ազգանուններ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Յան վերջածանցով ազգանուններ
Շելուխինո (այլ կիրառումներ)
Շելուխինո, կարող է վերաբերել՝
Շիբալոկի սերունդը
«Շիբալոկի սերունդը» (Шибалково семя), ռուս խորհրդային գրող Միխայիլ Ալեքսանդրովիչ Շոլոխովի պատմվածքը, որը հեղինակը գրել է 1924 թվականին։
Հրապարակման պատմություն
«Շիբալոկի սերունդը» պատմվածքն առաջին անգամ լույս է տեսել «Օգոնյոկ» ամսագրում, 1925 թվական, 8 մարտի, № 11 համար։ Այն ներառվել է «Դոնի պատմություններ» 1926 և Լազուր տափաստան։ Դոնի պատմություններ» (1931) հեղինակային ժողովածուներում։
Քննադատ և գրականագետ Վ. Վ. Վասիլևն ենթադրում է, որ. «պատմությունը գրվել է ավելի վաղ քան նոյեմբերի 20-ը, 1924 թվականի սեպտեմբեր - հոկտեմբեր ամիսներին, նախքան գրողը ստանիցայից մեկնել է Մոսկվա (նոյեմբերի սկզբին)»։ Դրա պատճառը Շոլոխովի՝ 1924 թվականի նոյեմբերի 20-ին Մարիա Պետրովնային ուղղված նամակում մեջբերման փաստն էր՝ ոճաբանական շրջադարձ «Կատերինա և Յակով Իվը վերին աստիճանի սիրալիր են» պատմվածքից, քանի որ գրողը սովորություն չուներ «իր գործերը նախքան թղթին հանձնելը բերանից թռցնել» ։
Սյուժե
Ստեղծագործության մեջ ընտրելով հեքիաթի ձևը, Շոլոխովը գիտակցաբար հրաժարվում է հերոսի օբյեկտիվ կերպարից, նրան հնարավորություն է տալիս ինքնադրսևորվել, ինչը ընթերցողին թույլ է տալիս դաժանության համար (հենց նա է, ով կրակում է նոր ծնված երեխայի մորը), ստեղծել պայծառ և ինքնատիպ անձնավորություն, բնության կողմից օժտված այնպիսի հատկություններով, ինչպիսիք են խղճահարության և կարեկցանքի զգացումը` նախ դեպի Դարիան, իսկ հետո` երեխան։ Սպանության սովորության և կենդանի նորմայի ցանկության, մարդկային ազգասիրության ցանկության այս համադրության մեջ, ի վերջո, դրսևորվում է նրա բնության ամբողջ բարդությունն ու ներքին հակասականությունը։
Էկրանավորում
Միխայիլ Շոլոխովի «Շիբալոկի սերունդը» և Ծննդանշան պատմվածքների հիման վրա 1964 թվականին «Լենֆիլմ» կինոստուդիայում նկարահանվել է Դոնի պատմություն գեղարվեստական ֆիլմը։ Բեմադրող ռեժիսոր՝ Վ. Ա. Ֆետին, սցենարիստ՝ Ա. Վիտոլ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Միխայիլ Շոլոխովի ստեղծագործություններ
Նոր շրջանի հայ գրականություն
Նոր շրջանի հայ գրականություն, 17-րդ դարի 1-ին քառորդից հայ իրականության մեջ սկիզբ առած սոցիալ-քաղաքական և մշակութային զարթոնքը նպաստել է գեղարվեստական գրականության զարգացմանը։ Գրչագրության և նորաստեղծ տպագրության (1512) շնորհիվ վերակենդանացել է միջնադարյան հայկական գրավոր հարուստ ժառանգությունը։
17-18-րդ դարերում գրական գերակշռող սեռը քնարերգությունն է, որ զարգացել է 3 հիմնական ուղղություններով՝ կրոնահայրենասիրական բանաստեղծություն, աշխարհիկ տաղերգություն և ժողովրդագուսանական երգ։ Այս ուղղությունները, իրենց բնորոշ գծերով հանդերձ, միմյանցից խստորեն տարանջատված չեն։ Բնորոշ է Մարտիրոս Ղրիմեցու գրական ժառանգությունը, որտեղ համատեղվել են հոգևոր երգը, աշխարհիկ տաղը, աշուղը, ոտանավորը։ Այսուհանդերձ, բանաստեղծական հիշյալ 3 ուղղություններն առանձնանում են որոշակի ժառանգականությամբ և դրանից բխող լեզվաոճական, պոետիկական հատկանիշներով, թեմատիկայով և նպատակաուղղվածությամբ։
Կրոնահայրենասիրական բանաստեղծություն
Կրոնահայրենասիրական բանաստեղծությունն ընդօրինակել և յուրովի շարունակել է միջնադարի հոգևոր և պատմաքաղաքական բանաստեղծության ավանդույթները։ Լեզուն գրաբար է (մասամբ՝ միջին հայերեն), հիմնական թեման՝ աստվածաշնչյան և հայոց պատմության դրվագները, կրոն, ու հայրենասիրական գաղափարները։ Կրոնահայրենասիրական բանաստեղծությունը հիմնականում ունեցել է ուսուցողական, բարոյակրթական նպատակ, որն ուղղված է եղել ժողովրդի առաջնորդներին, ուսուցիչներին ու քարոզիչներին։ ժողովրդին անհրաժեշտ է եղել կրթել հայրենասիրական և քրիստոնեական ոգով, հիշեցնել նրան հայրենի պատմության հերոսական անցքերն ու քրիստոնեական ավանդությունները։
18-րդ դարում առավել մեծ կշիռ է ձեռք բերել ազգային եկեղեցական բանաստեղծությունը, որտեղ աստվածաշնչյան ու աստվածաբանական թեմաներին զուգորդել են հայրենասիրական մոտիվները, Հայ առաքելական եկեղեցու դավանանքի հարցերը, ազգային եկեղեցու սրբությունների փառաբանումը և այլն։ Զարգացել է նաև պատմաքաղաքական բանաստեղծությունը, որն արտացոլել է հայ ժողովրդի անցյալի ու ներկայի ռագմաքաղաքական անցքերը, ազգային-ազատագրական և ազատասիրական ձգտումները։
17-18-րդ դարերում վերակենդանացել են դասական հոգևոր բանաստեղծության հիմնական ժանրերը՝ տաղը և գանձը։ Տարածվել են ապաշխարության, օրհնաբան, և վկայաբան, տաղերը, դամբան, գանձերը, շարունակել են գոյատևել բանքերը, ներբողներն ու ողբերը, ստեղծվել են պատմաողբերգական և չափածո պատմություններ։ Այս երկերի հեղինակները մեծ մասամբ բարձրաստիճան հոգևորականներ էին կամ վանական կրթություն ստացած մարդիկ (17-րդ դարում՝ Ներսես Մոկացի, Ստեփանոս, Հակոբ և Խաչատուր Թոխաթցիներ, Վարդան և Հովհաննես Կաֆացիներ, Վրթանես Սռնկեցի, Դավիթ Գեղամեցի, Հովհաննես Մակվեցի, Երեմիա Չելեպի Քյոմուրճյան, 18-րդ դարում՝ Սիմեոն Երևանցի, Բաղդասար Դպիր, Պետրոս Ղափանցի, Հովհաննես Բերիացի, Գրիգոր Օշականցի, Ղազար Ջահվեցի, Հովհաննես Կարնեցի և ուրիշներ), որոնք թե՝ Հայաստանում և թե՝ գաղթավայրերում ղեկավարել են ազգային-մշակութային կյանքը, նպաստել ազգային-ագատագրական պայքարի գաղափարախոսության տարածմանը, հայ ժողովրդի ինքնագիտակցության բարձրացմանը։
17-րդ դարում կրոնահայրենասիրական բանաստեղծության ամենանշանավոր դեմքը Երեմիա Քյոմուրճյանն է, որը գրել է բազմաթիվ գանձեր, տաղեր, ողբեր, ուղերձներ, պատմաքաղաքական պոեմներ, պատմական, տոմարագիտական, կրոնական երկեր («Պատմութիւն համառօտ ... օսմանյանանցոց թագատրացն», «Տարեգրական պատմութիւն», «Պատմութիւն հրկիզման Կ. Պօլսոյ», «Պատմական բանք իւրոյ ժամանակին», «Վիպասանութիւն յառումն Կրետէ կղզտյ», «Վիպասանութիւն յԱպրօ Չելէպի» և այլն), որտեղ ներկայացրել է իր ժամանակի արևմտահայ իրականության համակողմանի պատկերը, արտահայտել հայ ժողովրդի ազատասիրական ձգտումները։
Աշխարհիկ տաղերգություն
Աշխարհիկ տաղերգությունը սերել է միջնադարյան աշխարհիկ տաղերգությունից խորապես կրելով նաև ժամանակի ժողովրդագուսան քնարերգության ազդեցությունը՝ այն ուղղված էր ժողովրդական զանգվածներին։ Տաղասացները հիմնականում հասարակության ցածր Առաջին տպագիր Տաղարանը (Վենետիկ, 1513, տպագրիչ ՝ Հակոբ Մեղապարտ) Բաղդասար Դպիրի «Տաղերի» հրատարակության շապիկ խավերից էին. նրանց լեզուն միջին հայերենն էր (մասամբ՝ պարզ գրաբարը և բարբառները), իսկ թեման՝ սերը, բնությունը, խրախճանքը, անձն, ապրումները, սոցիալական կյանքը։ Սերը կնոջ նկատմամբ զերծ էր այլաբանությունից, բացահայտ էր և անկաշկանդ, կնոջ գեղեցկությունն ըմբռնվել է որպես բնության ստեղծագործություն։ Մեղքի և ահեղ դատաստանի գաղափարներն այլևս նախկին ուժով չեն խանգարել սիրո զգացմունքի արտահայտմանը, տիրապետողն աշխարհիկ ոգին էր։
Նոր շեշտադրումներ են ստացել պանդուխտ տաղասացների հայրենաբաղձ երգերը։ Լայնորեն տարածվել են նաև երգիծական, խոհախրատական, սոցիալական մոտիվներով գրված տաղերը։ ժամանակի տաղասացներից հիշատակելի են Խաչատուր Խասպեկ Երեցը, Ղազար Սեբաստացին, Ստեփանոս Վարագեցին, Քոսա Երեցը, Ստեփանոս Դաշտեցին, Դավիթ Սալաձորցին, Նաղաշ Հովնաթանը, Ղունկիանոս Կարնեցին և ուրիշներ։
Առանձնահատուկ նշանակություն ունի Նաղաշ Հովնաթանի տաղերգությունը։ Նրա սիրո և խրախճանքի տաղերով կատարելապես աշխարհիկացել է հայ քնարերգությունը։ Յուրացնելով նախորդ տաղերգուների լավագույն ավանդույթները և արտահատելով ժամանակի ոգին ու գեղարվեստական մտածողությունը՝ Նաղաշ Հովնաթանն իր ստեղծագործություններով առնչվում է աշուղ, բանաստեղծությանը։ Ժամանակի տաղասացներից է նաև Մարտիրոս Գրիմեցին։
Ժողովրդագուսանական երգ
17-18-րդ դարերում հայ աշուղ, բանաստեղծությունն աննախադեպ բարձունքի է հասել Սայաթ-Նովայի շնորհիվ։ Հզոր տաղանդի ուժով և շեշտված անհատականությամբ, խռովահույզ սիրերգերով ու մարդասիրական բարձր գաղափարներով Սայաթ-Նովան դուրս է եկել աշուղ, բանարվեստի սահմաններից և կանգնել միջնադարյան խոշորագույն բանաստեղծների կողքին։ Նա Նաղաշ Հովնաթանի հետ եգրափակել է միջնադարյան հայ քնարերգությունը։
17-18-րդ դարերում շարունակել են գոյատևել նաև գեղարվեստական արձակի որոշ ժանրեր՝ քարոզը, առակը, զրույցը, վարքը և վկայաբանությունը։ Այդ ժանրերով գրված հին և նոր ստեղծագործություններն ամփոփվել են Քարոզգիք, Աղվեսագիրք, Հարանց վարք, Հայսմավուրք և այլ ձեռագիր ու տպագիր ժողովներում։ XVIII դ․ վերջի–XIX դ․ 1-ին կեսի գրականության, շրջափուլում բուռն վերելք է ապրել տակավին XVII դարի կեսերից եկող գրական–գաղափար․ նոր շարժումն ու նորոգման համընդհանուր ձգտումը, որն, ի վերջո, հանգեցնում է հայոց նոր գրականության ու գեղագիտական մտքի ձևավորման՝ հիմնական դպրոցներով ու ուղղություններով, միայն թե ոչ որպես ամբողջական՝ համակարգ ու միասնական մի դպրություն, այլ երկփեղկված ու ճյուղավորված։
Արևելահայ և արևմտահայ գրականություն
Արևելահայ և արևմտահայ նոր գրականությունները յուրաքանչյուրը յուրովի իր վրա կրել է ազգի քաղաքական ու տնտեսական տրոհվածության կնիքը և օտար տիրողների հետապնդումների ու ձուլման քաղաքականության ծանր հետևանքները։ Արևմտահայ գրականությունը իր գոյությունը պահպանեց մինչև XX դարի 10-ական թթ․ և թուրք, կառավարող շրջանների հրահրած հայահալած քաղաքականության հետևանքով ունեցավ նույն ողբերգական վախճանը, ինչ ժողովուրդը։ Արևելահայ իրականությունն ու գրականությունն էլ մինչև XIX դարի 20-ական թթ․ կեսերը, ենթակա լինելով պարսից հալածանքներին, ի վերջո զարգացման լայն հնարավորություններ ստացան շնորհիվ Ռուսաստանի հետ Հայաստանի միավորման (1828)։ Ելնելով աշխարհագրական պայմաններից՝ արևմտահայերի առնչություններն առավել սերտացան արևմտաեվրոպական գրական կյանքի, մասնավորապես, Ֆրանսիայի հետ, հնդկահայ գաղթաշխարհինը՝ Անգլիայի, արևելահայերինը՝ ռուս, և գերմանական իրականության ու գրականության հետ։ Գրական ուսումնառություն անցնելով համաշխարհային դասականների ստեղծագործությունների վրա՝ հայ հեղինակները նրանց փորձը յուրացնում ու փոխադրում էին հայ իրականությանը։ Բուն պատմական Հայաստանի արևաեյան ու արևմտյան բնաշխարհներում ծաղկող գրականությունների մասին այս շրջափուլում խոսելը դեռևս ժամանակավորապես բան կլիներ, որովհետև մայր երկրի մշակութային կենտրոններից քչերը մասնակցություն ունեին գրական նոր շարժմանը, թերևս Կարինն ու Սեբաստիան արևմտահայերի, Վաղարշապատն ու Երևանը (մասամբ նաև՝ Գանձակը)՝ արևելահայերի մոտ։ Գրական գործիչներն ստեղծագործում էին գերազանցապես գաղթավայրերում՝ Կ․ Պոլսում, Զմյուռնիայում, Մադրասում, Կալկաթայում, Մոսկվայում, Պետերբուրգում, Աստրախանում, Նոր Նախիջևանում, Մոզդոկում, Թիֆլիսում, Նոր Ջուղայում։ Այս հանգամանքն էլ պատճառ է դառնում գրականության ազգային ձևի, նախ և առաջ լեզվի որոնման հարցում տարբեր մոտեցումների, որ ի հայտ է գալիս և՝ արևելահայ, և՝ արևմտահայ գրական ու մշակութային գործիչների ստեղծագործական փորձի մեջ։ Տակավին չէր մշակվել միասնական տեսակետ նոր գրականության ու դպրոցի լեզվի հարցերում։ Ավանդաբար նախապատվությունը տրվում էր գրաբարին, բայց փորձեր էին արվում նաև այս կամ այն բարբառը, խոսակցական աշխարհաբարի արարատյան ու պոլսական տարբերակները գրականության ու դպրոցի լեզու դարձնելու համար, թեպետ չէր ստեղծված նաև այդ միասնական աշխարհաբարը։
Դասական հայերեն
Դասական հայերենի վերածնության շարժումը, որն առավելապես դրսևորվում էր գրականության բնագավառում և որի նախաձեռնողները, առաջին հերթին, Վենետիկի մխիթարյանները՝ Մխիթար Սեբաստացին (1676–1749) ու նրա աշակերտներն էին, ուղղված էր մի գլխավոր նպատակի՝ դարերի ընթացքում գրքերի միջոցով ավանդված և աստիճանաբար աղճատված գրաբարը խորթ ձևերից ու լատինաբանություններից մաքրագործելուն և ոսկեդարյան վիճակը վերականգնելուն, որպեսզի այն դառնար ոչ միայն գրականության ու դպրոցի լեզու, այլև ժամանակի սոցիալական ու տնտեսական փոխհարաբերությունների ու գաղափարախոսության արտահայտման միջոց, ծառայեցվեր ազգային վերածնության ու համախմբման նպատակներին և համազգային կարիքներին։ Այս շարժումը կողմնակիցներ ուներ գրեթե բոլոր հայկական մշակութային կենտրոններում, բայց որովհետև չէր հետևում ժամանակի ոգուն, ի վերջո, ձախողվեց։ Գաղտնիք չէ, որ իրենք՝ մխիթարյաններն էլ, ավելի ու ավելի հակվելով խոսակցական աշխարհաբարին, այդ լեզվով հրատարակեցին (1843 թվականից) «Բազմավեպ» գրականգիտությունը, քաղ–տնտեսական հանդեսը։ Շարժման գլխավոր արդյունքը գրաբար գրականության վերածնունդն Էր, որ նախապատրաստված էր ըստ ամենայնի։ Տքնաջան հետազոտությունների միջոցով մխիթարյանները բացահայտել Էին գրաբարի հիմնական օրինաչափությունները ինչպես ձևաբանության, այնպես Էլ շարահյուսության բնագավառում, կազմելով դասական հայերենի քերականությունը (Մ․ Չամչյան, Գ․ Ավետիքյան և Ա. Բագրատունի)։ Հավաքելով ու ստուգաբանելով հայերենի ողջ բառապաշարը նրանք ստեղծել էին Հայկազյան լեզվի ընտիր ու լիակատար ստուգաբանական բառարան (Մ․ Ավգերյան, Դ․ Ավետիքյան և Խ. Սյուրմելյան), իրենց իսկ կանոնարկած լեզվական ու ոճաբանական օրենքներով և ստուգաբանած բառապաշարով թարգմանել հույն, լատին ականավոր գրողների ու պատմիչների երկասիրությունները (Հոմերոս, Վիրգիլիոս, Պլատոն, Արիստոտել, Հուլիոս Կեսար, Պլուտարքոս, Աալյուստիոս, Տակիտոս են), վերջապես՝, հորինել էին գերազանցապես հանգավոր տողերով էպիկական ու քնարական քերթության բազմազան նմուշներ, որոնք հետագայում ամփոփվեցին «Տաղք Մխիթարեան վարդապետացա (հ․ 1–3, 1852–1854) ժողովի և առանձին մեծ ու փոքր գրքերի մեջ։ Դրանց բարձրագույն արտահայտությունը Ա․ Բագրատունու (1790–1866) «Հայկ Դիւցազն» էպիկական–հերոսական պոեմն է (գրվել ու ավարտվել է 1830-ին, ձեռագիրը հետո զոհ է գնացել պատահարի, վերստեղծվել է հետագայում, լույս է տեսել 1858-ին)։ Մինչե XIX դարի 40-ական թթ․ կեսերը հայ բանաստեղծներն ու մխիթարյան սաները գերազանցապես այդ վերականգնված դասական հայերենով էին գրում, իսկ 50-ական թթ․ հնչեց գրապայքարի հաղթանակի ու աշխարհաբարի քաղաքացիական իրավունքի ժամը։
Աշխարհաբար գրականություն
Արևելահայ իրականության մեջ աշխարհաբարի հաղթանակի գրական ամենամեծ վավերագիրը Խ․ Աբովյանի (1809–անհետացել է 1848) «Վերք Հայաստանի» (գրել է 1841-ին ու հաջորդ տարիներին, հրտ․ 1858) պատմավեպն է, իսկ արևմտահայ իրականության մեջ՝ Ղ․ Ալիշանի (1820–1904) «Երգք Նահապետի» հայրենասիրական բանաստեղծությունների շարքը։ Երկուսի գրչի տակ էլ աշխարհաբարը ստացել է անկրկնելի փայլ ու կենդանություն, երկուսի գրական ստեղծագործություններն էլ խոր հետք են թողել հայ գրականության և ազատագրական պայքարի վրա, կանխորոշել հայ հայրենասիրական քերթության գլխավոր թեմաներն և զարգացման ուղիները։ Գրաբար ստեղծագործություններին զուգընթաց հորինվել են նաև գրաբարախառն աշխարհաբարով և հոգևոր ու աշխարհիկ բովանդակությամբ տաղաշարքեր։ Լավագույնը Պետրոս Բերդումյան Աղամալյանցի «Պայծառ արփին արդ բարձրացավ․․․» տաղն է։ Այս դպրոցի կամ ուղղության ներկայացուցիչները շատ են արևելյան և արևմտյան հայության շրջանում՝ Գրիգոր Օշականցի (1757–1799), Հովհաննես Կարնեցի (մոտ 1750-ական թթ․–1820-ական թթ․ սկիզբ), Ահարոն Վարդապետ, Սերովբե Պատկանյան (1769–1836), Գևորգ Խութով, Ռոստոմ Աբովյան։ Կրոնա–բարոյախոսական հորդորներից բացի, նրանց քնարը հնչեցնում է նաև հայրենասիրական մեղեդիներ (Ռ․ Աբովյանի «Մունետիկն ի ձայն աղաղակէ․․․» տաղը)։
Տաղերգություն
Այս ուղղությունը ևս, ի վերջո, չի գոյատևել․ տաղերգությունը, իբրև միջնադարյան քերթության վերապրուկ, շուտով ձուլվել է մասամբ աշուղական բանաստեղծության, մասամբ էլ՝ նոր քերթության հետ, իսկ տաղը, որպես հայ նոր բանաստեղծության տեսակ, իր ձևական ու գաղափար, հատկանիշներով վերածնվել ու նոր որակ է ձեռք բերել արևմտահայ քերթության մեջ (Մ․ Պեշիկթաշլյան, Պ․ Դուրյան)՝ նույնանալով երգին։ Տաղերգու–աշուղներից հիշատակության արժանի է Պ․ Մադաթյանցը՝ Սեյադը (1810–1876), որը գրել ու հրատարակել է անչափ շատ, միայն թե՝ թույլ ու անկատար ոտանավորներ։
Հայրենասիրական թեմաներով ստեղծագործություններ
Երկու ճյուղերի գրականությունների որոնումների ու հիացումի առարկան հայ հին հայրենիքն ու նրա անցյալ փառքն էր, հայ ազգի ու լեզվի հնության և հեղինակության հաստատումն ու պանծացումը։ Ե՝վ արևելահայ, և՝ արևմտահայ քերթողները Հայաստանի անցյալ երանությունները վերստեղծելիս ջանք չէին խնայում թանձրացնելու գույները և նպաստելու Հայաստանի քաղաքական անկախության վերականգնմանն ու միավորմանը, լուսավորության ու բանականության թագավորության վերահաստատմանը։ Օտար նվաճողների լծից հայկական հողերի ազատագրումը (Ռուսաստանի աջակցությամբ ու օգնությամբ) դարձել է այդ շրջանի քերթվածների գլխավոր թեմաներից մեկը։ Իսկ գալիք Հայաստանը, ըստ ժամանակի գրողների, պետք է լիներ տիպն ու պատկերը ոսկեդարյան ժամանակների կարգերի ու պանծալի դեմքերի, վարդանանց նման քաջ ու անձնուրաց, Մեսրոպ Մաշտոցի ու նրա աշակերտների՝ Մովսես Խորենացու, Եղիշեի և մյուսների նման իմաստուն և հայրենասեր։ Սիմեոն Երևանցու «Արի աստուած հարցն մերոց․․․» մաղթանքը, Պետրոս Ղափանցու (ծննդյան թիվն անհայտ–1784) «Ի ննջմանէդ արքայական» տաղը, «Հայելի Կալկաթեան» լրագրում լույս տեսած անանուն «Տէր, կեցո դու զհայս․․․» և Հովհաննես Միրզա Վանանդեցու «Առ Հայաստան» («Հայաստան, երկիր դրախտավայր») երգերը այդ հայեցությունների ու ձգտումների ինքնատիպ արտահայտություններն են, բանաստեղծ, խոսքի ու զգացման նախանձելի դրսևորումներ։ Այս շրջափուլում առաջին անգամ ուրվագծվում են ուղղություններ ու դպրոցներ, որոնք մինչ այդ անսովոր էին ու անծանոթ և որոնց շնորհիվ մեր ազգային բանաստեղծական մշակույթը, դուրս գալով ներանձնացումից, փարում կամ մերձենում էր համընդհանուր գրական կյանքին, համաշխարհային գրական ընթացքին։ Արևմուտքի գրականության ուղղությունները, սեռերն ու տեսակները ընտանի են դառնում հայ գրողներին ու իրականությանը։
Կլասիցիզմ
Շրջափուլի սկզբից մինչև ավարտը տիրապետող գրական ուղղությունը կլասիցիզմն էր (Ռ․ Ինճիճյան, «Ամարանոց բյուգանդեան», 1704, Ղուկաս Կարնեցոլ՝ Գերմանիայի Հովսեփ կայսերն հղած աղերսագրի վերջաբանը, Երևանի հայոց նամակը Հովսեփ Արղությանին են։ Հայկական կլասիցիզմի զինանոցը նախ հին Հայաստանի պատմական կյանքն էր, տարբեր դարաշրջաններում պետական, ռազմական, ու հոգևոր գործունեության ասպարեզ կոչված արքաները, զորավարները, քերթողները, սրբացած վարդապետները, նրանց կյանքի անցքերն ու մեծագործությունները, հեթանոս Հայաստանի աստվածներն ու դյուցազունները են։ Հայության հոգևոր զարգացումը, տարանջատվելով հեթանոս Արևելքից, առմիշտ շաղկապվում է քրիստոնյա արևմուտքի հետ, դրական ու բացասական բոլոր հետևանքներով հանդերձ․ Ա․ Բագրատունի («Հայկ դիւցազն»), Հ․ Միրզա–Վանանդեցի (1772–1841, «Արփիական Հայաստանի», «Ոսկեդար Հայաստանի»), Մ․ Թաղիադյան (1803–1858, «Աօս և Աօնդիպի», «Հայկ ի տեսիլ հայազնին»), Դ․ Պատկանյան (1802–1889, «Հայկերգ», «Արամերգ», «Փառնակ», «Առնակ», «Փառանձեմ», «Վարդան», «Անուշավան», «Կար»)։
Դրամա
Հայկական կլասիցիզմի օրինական ժառանգն է նաև դրաման՝ գերազանցապես պատմական ու բարոյախոսական բնույթի պիեսներ, որոնք, իբրև գրական ինքնուրույն սեռի արտահայտություններ, իրենց հաստատուն տեղն են գրավում հետագա շրջափուլերում։ Այս առումով որոշակի երախտիք ունեն մխիթարյան գրողներ Մ․ Զախջախյանը, Ե․ Թովմաճանը, Ա․ Բագրատունին, Պ․ Մինասյանը և ուրիշներ։ Առաջինների պիեսները նվիրված էին հայոց պատմության ականավոր դեմքերին՝ Երվանդ և Խոսրով Մեծ արքաներին, Վարդան Մամիկոնյանին, Աբդլմսեհ սրբին և այլոց, իսկ Բագրատունու «Ի յայտնութիւն տեսան» դրամայում հանդես էին բերված կրոնաբարոյախոսական խորհրդանիշներ՝ Հավատը, Հույսը և Սերը։
Թեմատիկ բաժանման սկզբունք
Հայկական կլասիցիզմի գրականությունից է սկիզբ առնում բանաստեղծությունների թեմատիկ բաժանման սկզբունքը, որ կիրառում էին մասնավորապես մխիթարյան քերթողները, որոնք սովորություն էին դարձրել իրենց ոտանավորները համախմբել տերունականք, կրոնականք, բարոյականք, կենցաղականք, սթափականք և համանման այլ վերնագրերի տակ, սա Ղ․ Ափշանի ստեղծագործական առօրյայում ավելի է հստակվում՝ Տերունի, Մաղթունի, Բնունի, Մանկունի, Տխրունի, Հայրունի են։ Հայրենասիրության գաղափարը, ինչպես նկատել է ակադեմիկոս Մ․ Աբեղյանը, XVIII–XIX դդ․ բանաստեղծության գլխավոր շարժիչը լինելով հանդերձ՝ դեռ զատորոշված չէր կրոնական–եկեղեցական քարոզներից ու աշխարհըմբռնումներից։ Այդ գաղափարը մեզ ներկայանում է շատ դեպքերում ողբերի ու ներբողների միջոցով, որոնք ժամանակի տարածված բանաստեղծական տեսակներից էին և ավանդական կարգով ծավալվում էին էջմիածնի ու Այրարատյան աշխարհի սրբությունների շուրջը։ Առատ են հատկապես էջմիածնին նվիրված տաղերն ու ներբողները, որոնց հեղինակներն են Սիմեոն Երևանցին, Գրիգոր Օշականցին, Աբրահամ Աստապատցին (մասնավորապես՝ «Ներբողեան սրբոյ Աթոռոյն էջմիածնի» գրքույկը, 1807), Դ․ Փեշտմալճյանը, անգամ երիտասարդ Խ․ Աբովյանը («Դրուստ առ սուրբ Մայր Աթոռն մեր էջմիածին»)։ Հնչում են նաև այլ երգեր ու մոտիվներ՝ կյանքի ու մահվան, հոգու և մարմնի անլուծելի հակասության, վարդի ու սոխակի, խնջույքի և ուրախության, բայց նրանցում արտահայտվող գլխավոր գաղափարը, ոգին կրոն, բարոյախոսությունն է, կրոն, ջերմեռանդության արթնացումը և հնազանդումը աստվածային կարգին։ Իշխում էր բռնահանգը, միևնույն ձևով հանգավորվող երկարաշունչ ու խրթին բանատողը՝ առանց բանաստեղծական գյուտերի ու պատկերների։ Բռնահանգի վարպետներ էին Հայաստանի արևելյան ու արևմտյան բնաշխարհներում ստեղծագործող մխիթարյան բանաստեղծները՝ Ղ․ Ինճիճյան, Գ․ Ավետիքյան, է․ Հյուրմյուզյան–Վրույր, Ա․ Բագրատունի, Սռան Սիսակյան, Մ․ Զախջախյան, Վ․ Ռուբինյան։ Հետագա հայ բանաստեղծության վրա նրանց ազդեցությունը երկրորդական է, մանավանդ որ նրանց՝ գրական ասպարեզը թողնելու հետ միասին դադարում է նաև գրաբար բանաստեղծությունը, եթե մի կողմ թողնենք նորավարժ ճարտասանների դպրոցական վարժությունները և երիտասարդ Ղ․ Ալիշանին, Մ․ Պեշիկթաշլյանին ու մի քանի ուրիշների, որոնք, իբրև բանաստեղծներ թրծվելով մխիթարյան քուրայում, որոշ ժամանակ դեռ իրենց հոգու պարտքն էին տալիս, իսկ հետագայում կա՝ մ ընդհանրապես թողնում են հանգագիտությամբ պարապելը, կա՝ մ անցնում են հայ ռոմանտիկների բանակը և յուրացնում վերջիններիս գեղագիտությունն ու փորձը։ Կլասիցիզմի զարգացման ամենաբուռն շրջանում աստիճանաբար սկսում են նշմարվել հայկական սենտիմենտալիզմի ու ռոմանտիզմի հատկանիշները։
Սենտիմենտալիզմ
Սենտիմենտալիզմն անկախ գոյություն չունեցավ գրեթե, նրա դրսևորումները նկատվում են կլասիցիզմից ռոմանտիզմին անցնող որոշ հեղինակների և վաղ ռոմանտիկների ստեղծագործական առօրյայում։ Հատկանշական կողմը զգայական պատրանքներով չափից ավելի գայթակղվելն էր (Հ․ Ալամդարյան, 1795–1834, «Ամենևին ես գեղեցիկ», «Թշվառություն սոխակի», «Ողջույն հրաժեշտի զաւակաց իմոց» բանաստեղծություններ, Խ․ Աբովյան, դորպատյակ շատ եղերերգություններ ու ողբեր)։
19-րդ դարի երկրորդ կես
1850-1860-ական թվականներին գրական սերունդն ասպարեզ եկավ իրականացնելու նախորդ տասնամյակներին առաջադրված, բայց տակավին վերջնական լուծում չստացած գաղափար, ու գեղագիտության բազմաթիվ հարցեր։
Բուրժուականացող հասարակությունը ազգի սոցիալական, տնտեսական ու մշակութային իր հաստատություններն էր ստեղծում, գործնական նախադրյալների վրա դնելով հասարակական զարգացման այն խթանները, որոնք առաջին լուսավորիչների հայացքներում հայտնվում էին սոսկ որպես տեսական նախագծումներ։ Ընդլայնվում էր մտավոր գործունեության բովանդակությունը՝ հասարակական միտքը լարելով հնի ու նորի գաղափարներով, բանավեճով և օրակարգի առջև դնելով եկեղեցու, դպրոցի, լեզվի, գրկյան արմատական նորոգման պահանջը։ Առանձնապես սուր բնույթ էր ստանում գրապայքարը։ Նոր լեզվի հարցը ներկայանում էր որպես ամեն բանի սկիզբ, ազգի գոյության և առաջադիմության ցուցանիշ։ Հասարակական մտքի ընդհանուր վերելքը որոշակի նախադրյալներ էր ստեղծում ազգային գրականության զարգացման համար բարձրանում էր գրականության դերը ազգի հոգևոր կազմավորման գործում։
Գրականության զարգացումն իր հերթին նպաստում էր գրականագիտության և քննադատության ձևավորմանը՝ որպես մտավոր գործունեության ինքնուրույն բնագավառ։ Հայ գրականության պատմաբանները (Հ․ Գաթրճյան, Ս․ Պալասանյան, Գ․ Զարբհանալյան) ընդհանրացնում էին ազգային գրականության փորձն ու զարգացման օրինաչափությունները, քննադատությունը լուսաբանում էր ընթացիկ գրական շարժման հիմնական միտումները։ Առաջադրելով գրկականության ազգային ինքնատիպության պահանջը, քննադատությունը առավելապես ելնում էր գրականության և պատմության նույնականության գեղագիտության սկզբունքից։
Ազգագրականույան ձևավորման պրոցեսն ուղեկցվում էր համաշխարհային գեղարվեստի փորձի յուրացմամբ։ Եվրոպայի և հատկապես ռուսաստանի գրականությունը դարձել էր ժողովըրդի հոգևոր ու բարոյական զարգացման կարևոր միջոցներից մեկը, որը խթան էր թարգմանական գործունեության ընդլայնման համար։ Հայերեն թարգմանությամբ լույս են տեսնում Է․ Սյուի, Բ․ Սթոուի, Վ․ Հյուգոյի, Յո․ Գյոթեի, Ա․ Դյումայի, Ա․ Լամարթինի, Ժ․ Մոլիերի, Ֆ․ Շիլլերի, Պ․ Բոմարշեի, Ժ․ [Ռասին]ի, Վոլտերի, Ի․ Կռիլովի ստեղծագործությունները, Զ․ Բայրոնի, Պ․ Բերանժեի, Ա․ Միցկևիչի, Շ․ Պետեֆիի, Ջ․ Լեոպարդիի, Հ․ Լոնգֆելլոյի, Հ․ Հայնեի, Ա․ Պուշկինի, Ն․ Նեկրասովի պոեմներն ու բանաստեղծությունները։
1850-1860-ական թվականների հայ գրականությունը հատկանշվեց երկու գլխի ուղղությունների՝ ռոմանտիզմի ու ռեալիզմի, զուգահեռ գոյությամբ, որոնք ընդլայնեցին գրականությանյան արտահայտչական միջոցները ժանրային բազմազան ձևերի մշակմամբ։ Հատկապես դրվեց վեպի ստեղծման անհրաժեշտությունը։ Հ․ Հիսարյանի «Խոսրով և Մաքրուհի»-ն (1851), Ա․ Հայկունու «Էլիզա»-ն (1861), Խ․ Միսաքյանի «Մոփիա»-ն, Րաֆֆու «Մալբի»-ն (1866) ռոմանտիկ, ուղղության վեպեր են, որոնց պաթոսը գերազանցապես հանգում է ազգային-ազատագրական գաղափարին ու ֆեոդալական բարքերի հակամարդկային էության քննադատությանը։
նցումը կլասիցիզմից ռոմանտիզմին ժանրային ուրույն ոճակերպությամբ նշանավորվեց դրամատուրգիայում։ Պատմականողբերգությունը ձևափոխվեց պատմա-ռոմանտիկ դրամայի, ստեղծելու՝ ժանրային մի տիպ, որը հատկանշվում էր կլասիցիզմի և ռոմանտիզմի ոճական համադրությամբ։ Դրամատուրգիայի այդ ուղղության ճանաչված դեմքերն էին Մ․ Պեշիկթաշլյանը («Կոռնակ», «Արշակ Երկրորդ»), Ս․ Հեքիմյանը («Արտաշես և Աաթենիկ», «Սամվել»), Հ․ Կարենյանը («Շուշանիկ», «Վարդան Մամիկոնյան»), Թ․ Թերզյանը («Հովսեփ Գեղեցիկ», «Հռիփսիմե»)։ Պատմա-ռոմանտիկական դրամային զուգահեռ զարգացավ նաև ռեալիստ, ուղղության սոցիալակենցաղային կատակերգությունը։ Ն․ Փուղինյանի, Ն․ Ալադաթյանի, Խ․ Գալֆայան–Նար Պեյի, Մ․ Պատկանյանի, Մ․ Տեր-Գրիգորյանի և այլոց վոդևիլներում ու կատակերգություններում ներկայացված են քաղքենիական միջավայրի բարքերը։ Ռեալիստ, դրամատուրգիայի գեղարվեստական փորձի ընդհանրացումը հանդիսացավ Գ․ Մունդուկյանի (1825–1912) ստեղծագործությունը։ Իր նշանավոր կատակերգություններում՝․ «Խաթաբալա», (1866), «էլի մեկ զոհ» (1870), «Պեպո» (1871), «Քանդած օջախ» (1872), պատկերել է բուրժուականացող հասարակության սոցիալական ու բարոյական հեղաբեկումները, բուրժուական էգոիզմի էությունն ու մարդկային արժեքների կորուստը։
«Պեպո»-ն իրավամբ համարվում է հայ դրամատուրգիայի դասական ստեղծագործություն։ Գ․ Սունդուկյանը կերտել է աշխատավոր մարդու գրական մի հոյակապ կերպար, որը մարմնավորում է ժողովրդի բարոյական բարձըր հատկությունը, առաքինությունն ու հոգու գեղեցկությունը, նրա ընդվզումը կեղծիքի և անարդարության դեմ։ Հետագա տասնամյակներին Գ․ Սունդուկյանը ստեղծագործում է ժանրային այլ ձևերով։ Սիրո և ընտանիքի խնդիրը բարոյաբանական լուծումներով կարգավորող դիդակտիկ պիեսներից («Ամուսիններ», 1893, «Սեր և ազատություն», 1910, «Կտակ», 1934) բացի, նա գրում է հրապարակախոսական ու արձակ երկեր, արձագանքում առօրյա իրադարձություններին, երգիծում ժամանակի բարքերի հոռի և արատավոր կողմերը։
Պոեզիա
1850-1860-ական թվականներին հայ գրականությանյան առաջատար ժանրը պոեզիան է։ Ազատագրվելով կլասիցիզմի ռացիոնալիստ, կանոնականությունից, քնարերգությունը հարստանում է բնության, սիրո, կարոտի մոտիվներով։ Քնարական խոհերի առանցքում հայտնվում է հայրենիքը՝ որպես հոգեկան արժեքների լինելության սկիզբ։
Պոեզիան ձուլվում է երաժշտությանը և ամենուրեք հնչում է ազգագրական երգի մեղեդին։ Զգացմունքի այս ռոմանտիկան արձագանքն էր հայրենասիրական ռոմանտիկայի, որը ժամանակի հայ քնարերգությանը ներարկում էր քաղաքացիական պաթոս։ Մ․ Նալբանդյանի «Ազատություն», Ռ․ Պատկանյանի «Արաքսի արտասուքը», Րաֆֆու «Ձայն տուր, ով ծովակ», Մ․ Պեշիկթաշլյանի «Եղբայր եմք մեք», Ն․ Ռուսինյանի «Կիլիկիա», Ս․ Շահազիզի «Երազ», Գ․ Դոդոխյանի «Ծիծեռնակ» բանաստեղծություններում արտահայտություն է գտել 50-60-ական թվականներին հայ պոեզիայի քնարական կոնցեպցիան։
«Զեյթունյան երգեր» շարքում Մ․ Պեշիկթաշլյանն ստեղծել է հայրենասիրության, հերոսության, փառքի ու անմահության քնարական հիմներ։ Նրա գրչին են պատկանում դասական ոճի հայրենասիրական քերթվածներ, պատմ․ ողբերգություններ, ճառեր ու հրապարակախոսական էջեր, որոնք հետագայում լույս տեսան «Մատենագրությունք» (1870), «Տաղք և թատրերգությունք» (1917), «Քերթվածներ ու ճառեր» (1904) ժողովածուներում։
«Ազատության ժամեր» (1860) բանաստեղծությունների ժողովածուից հետո, որի գլխավոր մոտիվը անձնական զգացմունքների քնարական խոհն է, Ս․ Շահազիզը (1840-1907) հրատարակեց «Լևոնի վիշտը և զանազան բանաստեղծություններ» (1865) գիրքը, որտեղ տիրապետող էր քաղաքացիական մոտիվը։ «Նախ քաղաքացի և ապա պոետ»՝ այսպես է ձևակերպում բանաստեղծն իր գեղագիտություն կոնցեպցիան։
«Ազգային վիճակ», «Ինձ մի սիրիր», «Խորհրդածություն բանաստեղծի», «Եզվիտներ և Զեյթուն», «Պոետ, նյութապաշտ և քաղաքացի», «Իտալուհիք և իտալացիք» հրապարակախոսական ներշնչանքով տոգորված բանաստեղծություններում հայրենասիրության և ազգային ազատագրության գաղափարն է։
20-րդ դարի սկիզբ
20-րդ դարի երկրորդ կեսի հայ գրականությունը բացառիկ նշանակություն ունեցավ ժողովրդի հոգևոր զարգացման պատմության մեջ։ Այն յուրացնելով ռոմանտիզմի և ռեալիզմի գեղարվեստական փորձը, անսահընթաց բարձրության հասցրեց պոեզիան, դրամատուրգիան, արձակը։ Ս․ Մգրինյաև 20-րդ դարի 1-ին երկու տասնամյակների գրականություն։ Հայ գրականության պատմության մի առանձին և շատ կարևոր շրջանն էր կազմում 20-րդ դարի առաջին երկու տասնամյակները։ Դա հայ նոր գրականության անցած շուրջ հարյուրամյա ուղղու հանրագումարի, միաժամանակ նրա գեղարվեստական հասունության և կատարելության մի շարք խոշոր նվաճումների ժամանակաշրջանն է։ Այդ տարիներին Երևան եկան սոցիալիստական արվեստի առաջին արտահայտությունները հայ իրականության մեջ, ստեղծվեցին քաղաքական, գաղափարական և գեղարվեստական նախադրյալներ ապագա հայ սովետականա գրականության առաջացման համար։ Դարասկզբի հայ գրականության մեջ բազմակողմանիորեն արտացոլվեցին պատմական մեծ իրադարձություններով (ռուս, երեք հեղափոխությունները, առաջին համաշխարհային պատերազմն ու հայոց Մեծ Եղեռնը) հագեցած այդ շրջանի հիմնական գծերը։ 20-րդ դարի սկզբի գրական շարժումը ավելի քան նախորդ շրջանում սերտորեն կապված էր ժամանակի հասարակական-քաղաքական տեղաշարժերի հետ։
Սիմվոլիզմ
Առհասարակ՝ 1910-ական թվականների սկզբին արևմտահայ գրականության մեջ ծագած, այսպես կոչված, «հեթանոսական շարժումը» ոչ թե անցյալը վերադարձնելու կամ ներկայից խույս տալու, այլ ժամանակի կենսական հարցերին պատասխանելու միջոց էր։ Ռոմանտիզմի հետ սերտորեն կապված էր նաև սիմվոլիզմի ազդեցությունը, որը բավական որոշակի արտահայտություններ ունեցավ դարասկզբի հայ գրականության մեջ։ Դրանք, անշուշտ, չվերածվեցին մի ամբողջական սիմվոլիստ, հոսանքի։ Սիմվոլիզմը հայ գրողների երկերում հանդես եկավ այն ժամանակ, երբ արևմտաեվրոպական և ռուս, արվեստում այդ ուղղությունն արդեն ճգնաժամ էր ապրում։ Այնուամենայնիվ, հայ գրականության մի շարք երևույթների ձևավորման գործում կարևոր դեր խաղաց սիմվոլիզմը։ Բնորոշ օրինակ է Լևոն Շանթի (1869–1951) պատմական դրամատուրգիան («Հին աստվածներ», 1909, հրատակած 1912, «Կայսրը», 1916, «Շղթայվածը», 1921)։ Ակսելով իր գրական ուղին 1890-ական թվականներին ռոմանտիկ բնույթի բանաստեղծություններով ու վիպակներով, նա ավելի ուշ իր հիշյալ դրամաներում գեղարվեստորեն մարմնավորեց մի տիպիկ սիմվոլիստ, գաղափարաստեղծագործական համակարգ, որի բնորոշ գծերից էին աշխարհը, կյանքի ընթացքը իբրև մի հավերժական ինքնանպատակ շրջապտույտ և խաղ դիտելը, աշխարհի երկատումը և դեպքերը երկու զուգահեռ՝ իրական և երևակայական պլաններով պատկերելու սկզբունքը։ Հայ տարբեր գրողներ յուրացրել և մարմնավորել էին սիմվոլիստական ուղղության տարբեր կողմեր։ Այսպես, Ինտրան (Տ․ Չրաքյան, 1875–1921) իր «Ներաշ–խարհն․․․» (1906) գրքում արտահայտեց այդ հոսանքին բնորոշ անհատապաշտական և միստիկական մոտիվներ, տհաճ իրականությունից Փախչելու, անուրջների և պատրանքների սփաիիչ աշխարհում պատսպարվելու ձգտում։ Այնինչ Աիամանթոյի (Ատոմ Ցարճանյան, 1878–1915) ստեղծագործությունն իր բնույթով ամբողջովին հակաանհատապաշտական էր։ Բանաստեղծն իր քնարը նվիրում էր ազգային ճակատագրի՝ կոտորածների, մարմնական ու հոգևոր տառապանքների, պայքարի ու հերոսացման արտացոլմանը։ Սակայն, սկսած առաջին՝ «Դյուցազնորեն» (1902) գրքից մինչև «Հայրենի հրավեր»-ն (1909) ու «Աուրբ Մեսրոպ» (1912) պոեմը, Աիամանթոն ընթացել էր կյանքի իրական պատկերներից յուրօրինակ խորհրդանիշներ ստեղծելու ճանապարհով։ Նրա գրչի տակ բառերը հաճախ զրկվում էին առարկայական իմաստից, ոգեղենանում ու դառնում էին խորհրդապատկերներ։ Սիամանթոյի խոսքը հաճախ երկու պլան ունհ, ընդ որում, գլխավորը ոչ թե արտաքին իմաստն էր, այլ ենթատեքստը, «թաքուն» բովանդակությունը։ Ավելի բարդ էր Միսաք Մեծարենցի 1886–1908 վերաբերմունքը սիմվոլիզմի գաղափար, ու գեղարվեստ, սկզբունքների նկատմամբ։ Դեռ բանաստեղծի կենդանության ժամանակ գրական հակառակորդները նրան մեղադրել են սիմվոլիզմի «վարակը» հայ գրակականություն բերելու մեջ, մինչդեռ Միսաք Մեծարենցն ինքը վճռականապես մերժել է այդ կարծիքը։ Իրոք, նրան էապես խորթ էին սիմվոլիզմի տեսության եսակենտրոն, մարդակյաց կողմերը, ինչպես նաև ուրբանիստական հակումները, որոնց նա հակադրում էր համընդհանուր մարդասիրության իղձեր, անձնազոհության և այլասիրության քարոզ, կուսական բնության անսահման պաշտամունք։ Դրա հետ մեկտեղ Միսաք Մեծարենցի պոեզիայում կարելի է տեսնել սիմվոլիստական աշխարհզգացողության որոշ գծերի (կյանքից մեկուսանալու և միստիկ պատկերներին ապավինելու հակում) անդրադարձում, բանաստեղծական տեխնիկայի առանձին կողմերի օգտագործում։
Արձակ
Կատեգորիա:Հայ գրականություն գ
Վիկինգներ (հեռուստասերիալ)
Վիկինգներ (Vikings) իռլանդական և կանադական պատմական հեռուստասերիալ, որի սյուժեն գրվել է Մայքլ Հիրսթի կողմից «History» հեռուստաալիքի համար։
Սերիալն առաջին անգամ եթեր է բարձրացել 2013 թվականի մարտի 3-ին և ավարտվել 2020 թվականի դեկտեմբերի 30-ին՝ ունենալով 6 եթերաշրջան և ընդհանուր 89 էպիզոդ։
«Վիկինգներ։ Վալհալա» սիկվել հեռուստասերիալը եթեր է բարձրացել 2022 թվականի փետրվարի 22-ին՝ «Netflix» ստրիմինգային հարթակում
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Անգլերեն հեռուստասերիալներ
Անանուն ապարների մերկացումներ
Տես նաև
Կատեգորիա:Բնության հուշարձաններ Սյունիքի մարզում
Դոեսի
Դոեսի (დოესი), գյուղ Վրաստանում։ Գտնվում է Շիդա Քարթլի մարզի Կասպի շրջանում ։
Դիրք
Գտնվում է ծովի մակարդակից 580 մետր բարձրության վրա։ Շրջկենտրոն Կասպից հեռու է 25 կմ։
Բնակչություն
Ըստ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալների, գյուղի բնակչությունը կազմում է 2323 մարդ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Կասպի շրջան
Աստերոիդների ցանկ (239301-239400)
Աստերոիդների ցանկ (239201-239300) * Աստերոիդների ցանկ * Աստերոիդների ցանկ (239401-239500)
Ստումպ
Ստումպ (stoemp), բելգիական և հոլանդական խոհանոցի ուտեստ։ Այն պատրաստվում է կարտոֆիլի խյուսից և այլ արմատային բանջարեղեններից։ Ստումպին կարելի է ավելացնել նաև կրեմ, բեկոն, տարբեր խոտաբույսեր և համեմունքներ ։
Ստումպը համարվում է հայտնի ուտեստ և ունի մեծ պահանջարկ։
Ամենից շատ կարտոֆիլի խյուսի մեջ օգտագործվում է սոխ, գազար, սպանախ, կանաչ ոլոռ կամ կաղամբ, համեմված ուրցի և դափնու տերևներով։
Դուբովցի (գյուղ, Կիցմանի շրջան)
Դուբովցի (Дубівці), գյուղ Ուկրաինայի Չեռնովցիի մարզի Կիցմանի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Դուբովցի գյուղում բնակվում էր 1 232 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Չեռնովցիի մարզի Կիցմանի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Տիելմես
Տիելմես (Tielmes), մունիցիպալիտետ Իսպանիայում, գտնվում է Մադրիդ շրջանում՝ Մադրիդի ինքնավար մարզերի կազմում։ Մունիցիպալիտետը գտնվում է Լաս Վեգաս շրջանում։ Բնակչությունը՝ 2581 մարդ (ըստ 2010 թվականի)։ Տարածքը՝ 27 կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Մադրիդ ինքնավար համայնքի բնակավայրեր
Սիուդադ Խուարես
Սիուդադ Խուարես (Ciudad Juarez), իսպաներենից թագմանաբար՝ Խուարեսի քաղաք։ Անվանվել է Մեքսիկայի նախագահ Բենիտո Պաբլո Խուարես Գարսիայի պատվին։
Աշխարհագրություն
Սիուդադ Խուարեսը քաղաք է Մեքսիկայի Չիուաուա նահանգում։ Գտնվում է երկրի հյուսիսային մասում, Չիուաուա անապատում, Մեքսիկայի և ԱՄՆ-ի սահմանագլխին, Ռիո Գրանդե գետի աջ ափին։
Պատմություն
Հավանաբար տարածքը բնակեցվել է սկսած XVI դարի սկզբներից։ 1598 թվականին իսպանացիները Խուան դե Օնյատեի գլխավորությամբ սկսեցին այս վայրերի գաղութացումը։ 1659 թվականի դեկտեմբերի 8-ին վանական հայր Գարսիա դե Սան Ֆրանցիսկոն Ռիո Գրանդեի ափերին հիմնեց բնակավայր Միսիոն դե Նուեստրա Սենյորա դե Գուադալուպե դե Մանսոս դել Պասո դել Ռիո Դել Նորտե անվամբ, որը համապատասխանում է այժմյան Սիուդադ Խուարեսին և Տեխասի նահանգի Էլ Պասոյին։ Իսպանիայի կազմում գտնվելու տարիներին, Պասո դել Նորտեն համարվում էր ռազմական հենակետ իսպանացիների համար հետագայում նոր տարածքներ զավթելու համար։ Միայն 1824 թվականի հուլիսի 6-ին քաղաքը մտավ Մեքսիկայի Դաշնային Հանրապետության կազմի մեջ։ 1846 թվականին ԱՄՆ-ի և Մեքսիկայի միջև սկսվեց պատերազմ, որի ժամանակ Մեքսիկան ԱՄՆ-ին վաճառեց մլն. կմ² ավել տարածք, ինչի հետևանքով քաղաքը վերածվեց սահմանային հենակետի։ 1888 թվականին քաղաքը վերանվանվեց Սիուդադ Խուարես։
Ծանոթագրություն
Կատեգորիա:Մեքսիկայի քաղաքներ Կատեգորիա:17-րդ դարի հիմնադրումներ Կատեգորիա:1659 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Ջորջիայի դրոշ
ԱՄՆ-ի նահանգ Ջորջիայի ներկայիս դրոշը ընդունվել է 2003 թվականի մայիսի 8-ին։ Կազմված է՝ սպիտակ, կարմիր, կապույտ և դեղին գույներից՝ լայնքի և երկայնքի 1։2 հարաբերակցությամբ։
Մանկությունը գրականության մեջ
Մանկությունը գրականության մեջ, թեմա գրականության մեջ՝ կենտրոնացած է մանկությունից հասունություն անցման շրջանի վրա։ Այս տեսակի գրականությունը հիմնականում պատմվում է կամ երեխայի կամ արդեն հասունացած անձի անդրադարձ հայացքով ։ Մանկության մասին գրականությունը հաճախ ընթերցողին տալիս է բարոյական իմպերատիվ (Կատեգորիկ իմպերատիվի տեսակ)՝ սոցիալական կանոնները համատեղելու և հաճելի ժամանակ անցկացնելու հնարավորություն ։
Պատմություն
Ի հակադրություն Ֆիլիպ Ալեսի, Նիկոլաս Օրմեը ներկայացրել է բազմաթիվ գրական, փաստագրական և հնագիտական աղբյուրներ, որոնք վկայում են, որ մանկությունը և երեխաների մշակույթը գոյություն է ունեցել Միջնադարի Անգլիայում։ Միջնադարում երեխաների և հասուն մարդկանց պատասխանատվությունների տարբերությունը վկայում է պատանեկության և հասունության միջև տարբերության մասին ։ Վաղ շրջանում այս զանազանումը նմանվում էր միջնադարյան հասարակությունում այլ դիխոտոմիաներին (օրինակ՝ կանանց և տղամարդկանց, ստրուկների և տերերի) ։
17-րդ դարում Ջոն Լոկքեի ստեղծագործությունները զգալի ազդեցություն ունեցան մանկության գաղափարի զարգացման վրա, մասնավորապես՝ երիտասարդության զագացման և կրթության հետ կապված։ Լոկքեի հիմնական գաղափարներից մեկն այն էր, որ երեխաները չունեն ի ծնե արժեքներ, փոխարենը դրանք ձեռք են բերում կյանքի ընթացքում՝ միջավայրի ազդեցության պատճառով։ Ինչպես նշում է իր «Some Thoughts Concerning Education» աշխատության մեջ՝ «Ես կարծում եմ, որ մեր հանդիպած բոլոր մարդկանց 10 մասից 9-ը, լավ կամ վատ, օգտակար կամ ոչ, պայմանավորված է նրանց կրթությամբ։» ։ Այս շրջանի մանկավարժական սովորույթները զարգացել են Լոկքի աշխատությունների հիման վրա ։ Բացի դա, հասարակությունը սկսել է երեխաներին դիտարկել որպես «ռացիոնալ արարածներ» ։
18-րդ դարում՝ Լուսավորության դարաշրջանում, Եվրոպայում նկատվում էր նոր փիլիսոփայական աշխատությունների աճ։ Փիլիսոփա Ժան-Ժակ Ռուսոն գրել է մանկության և կրթության մասին։ Ժան-Ժակ Ռուսոյի ամենահայտնի աշխատություններից է «Emile, or On Education»-ը ։ Ռուսոյի աշխատանքներից կարելի է դատել, որ նա բնական կրթության կողմնակից էր, որը մարդկանց հակումների, ոչ թե սոցիալական կառույցների կամ ստիպողական սովորույթների ։ Այդ ժամանակաշրջանի մանկավարժական պրակտիկան վրա մեծ ազդեցություն ունեցով ավանդական կրթության հանդեպ Ռուսոյի քննադատությունները։ Ռուսոն կարծում էր, որ ավանդական կրթական գործընթացները մերժում են բնական հակումները ։
Մանկական գրականությունը, մանկության մասին գրականության հետ միասին, ի հայտ է եկել 18-րդ դարի կեսերին որոշ գրողների մոտ, որը հիմնականում ներառում էր այն, ինչը դարավերջին հայտնի դարձավ «բարոյական հեքիաթներ» անվամբ ։
Հայտնի աշխատանքներ
Օլիվեր Թվիստի արկածները, Չարլզ Դիքենսի երկրորդ, իսկ անգլիական գրականության առաջին վեպը, որի գլխավոր հերոսը երեխա։ Վեպի հիմնական թեմաներից են՝ երեխաների չարաշահումը, անտեսումը, մանկական աշխատանքը ։
Ալիսը Հրաշքների աշխարհում, Լուիս Քերոլի գիրքը։ Քննարկում է անձի ինքնությունը մանկության ընթացքում, ինչպես նաև ինքնության և հասարակական հանգամանքների սոցիալ մշակութային կապը։ Վեպը բացահայտում է պատանեկության անցումային շարջանը Վիկտորյական դարաշրջան ։
Աննան կանաչ կտուրներից, կանադացի գրող Լուսի Մոդ Մոնդգոմերիի 1908 թվականին գրած վեպ։ Վեպը պատմում է 11֊ամյա որբ աղջկա՝ Անն Շիրլիի արկածների մասին ։
Հարրի Փոթեր (վիպաշար) Ջոան Ռոուլինգի՝ 7 մասից բաղկացած վիպաշար։ Հրաշագործ որբ տղայի, Հարրի Փոթերի, և իր ընկերների կյանքի մասին պատմող վիպաշար ։
Առնետի (աղբյուր)
Առնետի աղբյուր՝ գտնվում է Հայաստանի Հանրապետության Վայոց ձորի մարզում՝ Խաչիկ գյուղից 3 կմ հյուսիս-արևելք, ծովի մակարդակից 1780 մ բարձրության վրա։ Այն գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Բնապահպանության նախարարության բնության պետական հուշարձանների ցանկում։ Բնության պետական հուշարձանների ցանկում ներառվել է 2008 թվականի օգոստոսի 14-ին ընդունված «Հայաստանի Հանրապետության բնության հուշարձանների ցանկը հաստատելու մասին» ՀՀ Կառավարության որոշման համաձայն ։
Տես նաև
Կատեգորիա:Աղբյուրներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Հայաստանի աղբյուրներ Կատեգորիա:Վայոց ձորի մարզի ջրագրություն
Շեմետովո (այլ կիրառումներ)
Շեմետովո, կարող է վերաբերել՝
Սենսիտոմետրիա
Ներառում է ինտեգրալային (լուսանկարչական նյութերի հատկությունների չափում՝ դրանց վրա սպիտակ լույսով ազդելիս), սպեկտրային (լուսանկարչական նյութերի հատկությունների չափում՝ դրանց վրա մեներանգ ճառագայթումներով ազդելիս) սենսիտոմետրիան և կառուցվածքաչափությունը (պատկերի փոքր տարրերի նկատմամբ լուսանկարչական, նյութերի ունակության գնահատում)։ Սենսիտոմետրիայի մեթոդներով որոշում են լուսանկարչական նյութերի լուսազգայունությունը, կոնտրաստությունը և այլ հատկություններ, իրականացնում այդ նյութերի արտադրության և մշակման պրոցեսի վերահսկումը։
Կատեգորիա:Լուսանկարչություն
Աշաղի Բուջագ
Աշաղի Բուջագ (նաև Աշաղի-Բուժակ և Աշաղի-Բուժալ), գյուղական բնակավայր և համայնք Ադրբեջանի հանրապետության Եվլախի շրջանում։ Այն ունի 2,391 բնակիչ։ Համայնքը բաղկացած է Աշաղի Բուջագ, Յուխարը Բուջագ և Ենիջե գյուղերից ։
Բնակչություն
1908 թվականին գյուղն ունեցել է 451 կովկասի թաթար բնակիչ ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Եվլախի շրջանի բնակավայրեր
Բովեն Բոլիվիա
Բովեն Բոլիվիա (Boven Bolivia, Boven Bolivia), Նիդերլանդների թագավորության կազմի մեջ մտնող Կարիբյան կղզի Բոնեյրեի փոքր բնակավայր։ Գտնվում է Բոնեյրե կղզու արևելյան ծովափին։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Բոնեյրեի բնակավայրեր Կատեգորիա:Կարիբյան Նիդերլանդների բնակավայրեր Կատեգորիա:Կարիբյան Նիդերլանդների Թագավորության բնակավայրեր