Հռետորություն
Հին աշխարհի նշանավոր ճարտասաններ
Դեմոսթենեսից առաջ հայտնի են եղել Արիստիդեսը (մ.թ.ա. 540-468), Էֆիալտեսը (մ.թ.ա. V դար), Պերիկլեսը, Պրոտագորասը, Գորգիասը, Թերամոնեսը, ավագ սերնդի սոփեստները՝ Սոկրատեսը և Պլատոնը որին ունկնդրել է ինքը Դեմոսթենեսը։ Արդեն Դեմոսթենեսի ժամանակակիցներ են հույն նշանավոր ճարտասաններ Հիպերիդեսը (մ.թ.ա. 390-322), Թեոպոմպոսը (մ.թ.ա. 377-320) և Էսքինեսը (մ.թ.ա. 389-314), ավելի ուշ Դեմետրիոս Փալերացին (մ.թ.ա. 354-283), Դիոնիսիոս Հալիկառնասցին (մ.թ.ա. 1-ին դարի երկրորդ կես), Հերմագորասը (մ.թ.ա. 1-ին դարի երկրորդ կես) ու նաև Միլոն Հռոդոսցին ու Անտիոքոս Ասկալոնացին, որոնց աշակերտել է Կիկերոնը։ Մարկոս Պորցիոս Կատոնը (մ.թ.ա. 234-149) համարվում է լատինական ճարտասանության հիմնադիրներից մեկը, հայտնի է Պունիկյան 3-րդ պատերազմի նախօրեին իր արտասանած կրակոտ ճառերով, որոնք ավարտում էր Կարթագենը կործանելու պահանջով՝ «Կարթագենը պիտի կործանվի» ( Carthaginem esse delendum)։ Իր ընդունակություններով փայլում էր նաև նրա թոռնորդին ժողովրդական տրիբուն Կատոն Կրտսերը (մ.թ.ա. 95-46) Կիկերոնի քաղաքական համախոհը ։ Կիկերոնի «Բրուտոս կամ նշանավոր ճարտասանների մասին» գրքում հիշատակվում է մոտ հին աշխարհի մոտ 150 ակնառու ճարտասանների մասին, համաձայն Կիկերոնի Մարկոս Անտոնիոսը (մ.թ.ա.143-87) այնպես խնամքով էր պատրաստում իր ելույթները, որ հնարավոր չէր կասկածել թե նա նախօրոք է պատրաստել իր խոսքը։ Հռոմեացի պատմաբան Սվետոնիոսը իր «Տասներկու կեսարների կյանքը» գրքում գրում է Օգոստոս Օկտավիանոսի 12 տարեկան հասակում արտասանած դամբանական ճառի մասին, ինչպես նաև նշում որ հետագայում էլ նա ջանասիրաբար զբաղվել է ճարտասանությամբ։ Այս գրքում հիշատակվում է նաև Կալիգուլան որպես ճարտասան, որի մասին հաստատում է մեկ այլ հռոմեացի պատմաբան, նաև իր ժամանակի տաղանդավոր ճարտասան Տակիտոսը. «անգամ խելքի մթագնումը չէր թուլացրել Կալիգուլայի պերճախոսության ուժը» ։ Նշանավոր ճարտասան ու ճարտասանության տեսաբան էր Մարկոս Քվինտիլիանոսը (մ.թ.35-96) «Ճարտասանական կրթության մասին» նրա աշխատությունը մինչև օրս էլ պիտանի է սկսնակների համար։ Հռետորությունը Հայաստան մուտք է գործել մ.թ.ա. I դարում (Տիգրան Մեծ, Արտավազդ Բ, Տրդատ Գ), նշանակալից է եղել V դարը։ Հռետորական արվեստի տեսությունը Հայաստանում սկզբնավորվել է թարգմանություններով, Մեսրոպ Մաշտոցի ու Սահակ Պարթևի գլխավորած թարգմանչաց շարժումը նպաստում է դրան։ Չնայած այն բանին որ ճարտասանական տեսաբանությունը Հայաստան է մուտք գործել գերազանցապես թարգմանությունների շնորհիվ, մեր երևելի պատմաբաններ, աստվածաբաններ, փիլիսոփաներ, գիտնականներ ու նաև ճարտասաններ Մեսրոպ Մաշտոցը, Մովսես Խորենացին, Եղիշեն, Եզնիկ Կողբացին, Ղազար Փարպեցին, Դավիթ Անհաղթը և այլք ստեղծում են հայեցի մտածելակերպ, հայկական ոճ, հայերեն եզրաբանություն։ Կորյունի վկայությամբ՝ Մեսրոպ Մաշտոցի և նրա աշակերտների հիմնական խնդիրներից էր սերունդներին «պարզախոս, հռետորաբան, կրթված» դարձնելը ու նույն նպատակով հենց ուսուցչապետ Մաշտոցը կազմում է «դյուրապատում,շնորհագիր,բազմադիմի» ճառերի ժողովածու ։ Նշանավոր թարգմանություններից են «Գիրք պիտոյից» ձեռնարկը, Թեոն Ալեքսանդրացու «Յաղագս ճարտասանական կրթութեան», Դիոնիսոս Թրակացու «Արուեստ քերականութեան» և շատ ուրիշ գրքեր։ Ուշագրավ է Հովհան Մայրավանեցու (VI դարի վերջ-VII դարի 1-ին կես) «Խրատ վարուց» ճառերի ժողովածուն։ Հռետորական ոճն զգացվում է Գրիգոր Նարեկացու «Մատեան ողբերգութեան» մեջ։ Գլաձորի և Տաթևի համալսարաններում դասավանդվել է ճարտասանություն (Եսայի Նչեցի, Գրիգոր Տաթևացի, Հովհան Որոտնեցի)։ Հայալեզու հռետորական գրականության զարգացմանը նպաստել են նաև Մխիթարյան միաբանները՝ թարգմանելով Կիկերոնի ճառերը։