cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ալեքսանդրա Յակոբի
Ալեքսանդրա Յակոբին և գարիբալդիականները
Յակոբիի օրագրում կա հոսպիտալներից մեկում նրա գտնվելու մասին հետևյալ գրառումը. Առաջին սենյակում ծանր վիրավորներն ու մահամերձները։ Նրանք յոթանասուն հոգի էին։ Պատերին խամրած լույսով վառվում էին գիշերալամպները։ Աջ կողմում մահանում էր մի երիտասարդ գարիբալդիական, որը երեք գնդակ ուներ կրծքավանդակի մեջ, կողքին կատարում էին ձեռքի անդամահատում, առանց քլորոֆորմի, մի վիրավոր նստած էր մահճակալի վրա և զառանցում էր։ Զառանցանքի մեջ նա ջոկատ էր ղեկավարում, ինչն առաջացնում էր զուավների ծիծաղը։ Հոտից և դժբախտների տեսքից ես վատ զգացի, և ես խնդրեցի ժանդարմին՝ թույլ տալ հենվել նրա թևին։ «Avanti (առաջ),- հրեց նա և սպառնալով ավելացրեց.- Հակառակ դեպքում դուք այլևս այստեղ երբեք չեք ընկնի»։
Գարիբալդիականների շրջանում Ալեքսանդրա Յակոբիի մյուս արկածների մասին մանրամասն պատմում է պատմաբան Վլադիմիր Նևլերը (Վիլին)։ 1867 թվականին Ալեքսանդրա Նիկոլաևնան գնացել է Հռոմի Սան Միկելե բանտի պարետի մոտ՝ խնդրելով թույլ տալ իրեն վերջին անգամ տեսնել մահացող գարիբալդիականին, որին նա անվանում էր իր փեսացուն։ Պարետն ի վիճակի չէր դիմանալ Յակոբիի հմայքին և թույլ է տվել նրանց տեսակցությունը։ «Հանդիպումը տևեց կես ժամ,- գրել է Յակոբին։— Մենք նստած էինք ընդունարանում՝ փակ բոլոր կողմերից և շրջապատված ժանդարմներով, որոնք լսում էին մեր յուրաքանչյուր խոսքը, հետևում յուրաքանչյուր շարժմանը» ։ Այնուամենայնիվ, հանդիպման ժամանակ Յակոբին բանտարկյալին փոխանցել է գրություն՝ կապված նրա փախուստի ծրագրի հետ։ Այդ ծրագրի շնորհիվ Լուիջի Կաստելլացոն՝ Ջուզեպպե Գարիբալդիի ընկերն ու համհարզը, շուտով կարողացել է փախչել բանտից։ Կաստելլացոյի փախուստի ծրագիրը կազմել է անձամբ Ջուզեպպե Գարիբալդին ։
Հեղափոխական-դեմոկրատական ուղղվածության հայտնի հրապարակախոս Ն. Շելգունովը հայտնել է Ալեքսանդրա Նիկոլաևնայի արածի մանրամասները․ «Նա գնաց պարետի մոտ, բոլոր սրբերով նրան աղաչեց վերջին ժամադրության մասին, լաց եղավ, և պարետը, չդիմանալով երիտասարդ գեղեցիկ կնոջ արցունքներին, թույլատրեց ժամադրությունը։ Երբ Յակոբիի առջև բացվեցին բանտի դռները, նա, բանտարկյալին թույլ չտալով ուշքի գալ, նետվեց դեպի նա բաց գրկախառնություններով, սկսեց համբուրել նրան և նրա վզից գցեց գրությունը»։ Կաստելլացոն, այդ կերպ իմանալով փախուստի ծրագիրը, փրկվել է մահից ։
Ն. Շելգունովը, որ տեղյակ էր հեղափոխական մտավորականության տրամադրությունների մասին, ենթադրել է, որ Յակոբին սեփական կյանքը վտանգել է ոչ թե անցողիկ պոռթկումի համար, այլ որ նրա նման վարքն արտացոլել է «այն ժամանակվա ընդհանուր տրամադրությունը» ։ Բայց բացի այդ արկածախնդրություններից, նա, կյանքը վտանգի ենթարկելով կամ առանց դրա, ստիպված է եղել կատարել շատ առօրեական աշխատանքներ՝ վիրավորների խնամք, հագուստի, սպիտակեղենի և պարենամթերքի հայթայթում նրանց համար ։ Ամուսինը՝ Վալերի Յակոբին, իր կնոջ՝ գարիբալդիականներին օգնելուն հավանություն չի տվել և չի աջակցել։
Իտալիայում Ալեքսանդրա Նիկոլաևնայի հետ ծանոթացել է ևս մեկ ռուս նկարիչ՝ Վասիլի Պետրովիչ Վերեշչագինը, որը 1867 թվականին ստեղծել է նրա հայտնի դիմանկարը։ Իմանալով գարիբալդիականների գործին նրա անմնացորդ նվիրվածության մասին և հիացած լինելով նրա քաջությամբ՝ Վասիլի Վերեշչագինն առաջարկել է ստեղծել նրա դիմանկար, ինչին նա պատրաստակամորեն տվել է իր համաձայնությունը։ Անձամբ Ալեքսանդրա Յակոբիին ճանաչած մարդիկ պնդում էին, որ Վերեշչագինին հաջողվել է նկարում փոխանցել «խիզախ կնոջ հմայքը, նրա անմիջականությունն ու մեղմությունը»։ Ներկայում այդ նկարը պահվում է Պուշկինյան տան ֆոնդերում ։
Հրաժեշտի ժամանակ Գարիբալդին Ալեքսանդրա Յակոբիին գրություն է գրել, որում շատ հարգալից է արտահայտվել ռուս ժողովրդի ճակատագրի մասին։ Խորհրդային պատմաբանի պնդմամբ՝ այս նամակը իտալացի կենսագրագետներին անհայտ է մնացել մինչև 20-րդ դարի 1950-ական թվականները ։ 1949 թվականի «Գրական ժառանգության» նեկրասովյան հատորի մեկնաբանները Ա. Ն. Յակոբիի կենսագրական տեղեկությունների հատվածում այլ կերպ են մեկնաբանում Լուիջի Կաստելացցոյի փրկության դրվագը։ Նրանք հայտնում են, որ Ալեքսանդրա Յակոբին նախ ծանոթացել է Լուիջի Կաստելլացոյի, ապա նրա միջոցով՝ Գարիբալդիի հետ։ Ալեքսանդրա Նիկոլաևնայի և Լուիջի Կաստելացցոյի ծանոթության նկարագրությունը, որը ներկայացված է Ն. Շելգունովի «Անցյալից և ներկայից» («Из прошлого и настоящего») հուշամատյանում, նրանք անվանում են մի փոքր ռոմանտիկացված պատմություն ։
1890 թվականի «Սարդինյան և ազգային խորհրդարան. բոլոր պատգամավորների և սենատորների կենսագրական ակնարկները, որոնք ընտրվել և նշանակվել են 1848-1890 թվականներին» հրատարակության կազմող Տելեսֆորո Սարտին Լուիջի Կաստելլացոյի կենսագրության մեջ նշել է, որ Գարիբալդիի համհարզը 1867 թվականին մեկնել է Հռոմ՝ քաղաքացիների շրջանում ապստամբություն նախապատրաստելու համար, բռնվել և դատապարտվել ցմահ բանտարկության, սակայն ազատություն է ստացել 1870 թվականին։ Այսպիսով, ոչ մահվան դատավճռի, ոչ էլ փախուստի մասին խոսք չկա ։ Հետխորհրդային ժամանակներում Սուրբ Հրեշտակի ամրոցի բանտից Ալեքսանդրա Յակոբիի օգնությամբ Լուիջի Կաստելլացոյի (Կաստելլացի) փախուստի վարկածին (Ալ. Ալտաևի խոսքերով) կողմ է արտահայտվել հետազոտող Սերգեյ Պանարինը ։
Ջուզեպպե Գարիբալդիի նամակն Ալեքսանդրա Յակոբին պահել է իր ողջ կյանքում։ Նամակի գտնվելու վայրը ներկայում անհայտ է, պահպանվել է միայն նրա պատճենը։ Վ․ Նևլերը վկայում է, որ Գարիբալդիի՝ Ալեքսանդրա Յակոբիին ուղղված նամակները եղել են մի քանիսը ։
Գործունեությունը Ռուսաստանում
Ալեքսանդրա Նիկոլաևնան հայրենիք է վերադարձել, ինչպես երևում է նրա օրագրից, 1969 թվականի հուլիսի 13-ին ։ Ռուսաստանում նրա ողջ հետագա կյանքը նվիրված է եղել կանանց իրավահավասարության համար պայքարին։ Իր համոզմունքներով Յակոբին եղել է վաթսունական՝ Ալեքսանդր Գերցենի, Նիկոլայ Դոբրոլյուբովի, Նիկոլայ Չեռնիշևսկու և Նիկոլայ Շելգունովի հայացքների կողմնակից, ի տարբերություն ամուսնու, որը 1870-ական թվականներին հեռացել է օրվա քաղաքական և սոցիալական չարիքից ։ Դեռևս Իտալիայում Ալեքսանդրա Յակոբին դարձել է պետերբուրգյան «Գոլոս» թերթի թղթակից, որին նա նյութեր է ուղարկել Իտալիայում ռազմական գործողությունների ընթացքի մասին (Ա. Կրաևսկին հրապարակել է դրանցից միայն մեկը)։ Վերադառնալով Ռուսաստան՝ նա սկսել է տպագրվել Պավել Գայդեբուրովի «Неделя», Կոնստանտին Տրուբնիկովի «Биржевые ведомости», Վասիլի Տրուբնիկովի «Молва», Ալեքսեյ Սուվորինի «Նոր ժամանակ» թերթերում, Միխայիլ Միկեշինի «Նևա», «Живописное обозрение» և «Пчела» նկարազարդ ամսագրերում ։
Ռուսաստանում Յակոբին նախկինի պես պրոպագանդել է իտալական ժողովրդական-ազատագրական շարժումը և գարիբալդիականների գործունեությունը։ Նիկոլայ Լեսկովը «Տիկինը և անճոռնին» («Дама и фефёла») պատմվածքում պատմում է գարիբալդիականներին նվիրված դասախոսություններից մեկի մասին, որն Ալեքսանդրա Նիկոլաևնան կարդացել է Սանկտ Պետերբուրգի գեղարվեստական ակումբում։ Տոմսերի վաճառքից ստացված միջոցները նախատեսված են եղել վիրավոր գարիբալդիականներին օգնելու համար։ Լեսկովը գրել է, որ Յակոբիի ելույթը «աշխուժություն և համակրանք» է առաջացրել խիզախ «ռուս գարիբալդիականուհու» նկատմամբ։ Գարիբալդիականների կարիքների համար դրամահավաքի մասին հայտնել է գրող Պ. Դ. Բոբորիկինը ․ «Ես պետք է մասնակցեի մի գրական առավոտի, որը տրվում էր նկարիչների ակումբում ինչ-որ խորհրդավոր անանուն նպատակով, որի տակ թաքնված էր դրամահավաք հօգուտ ոչ պակաս, քան գարիբալդիականների։ Այն ժամանակ գեղեցիկ տիկին էր կազմակերպում, որը շատ հայտնի էր գրական և արտիստական խմբակներում, որին այն ժամանակ բոլորը կոչում էին «M-me Յակոբի»։ Նրանից ես իմացա պապական զինվորների կողմից գերեվարված Ա. Ի. Բեննիի հիվանդության և մահվան մասին։ Նա խնամել է նրան Հռոմի հոսպիտալում, որտեղ էլ նա մահացել է» ։
Նման միջոցառումները միշտ չէ, որ հարթ են ընթացել։ Սանկտ Պետերբուրգում 1870 թվականին կազմակերպված նման երեկոներից մեկից առաջ նրա կազմակերպիչ Եվգենի Կորշն ստացել է կարգադրագիր Սանկտ Պետերբուրգի քաղաքապետ գեներալ Ֆեոդոր Տրեպովի ընդունարան ներկայանալու վերաբերյալ։ Կորշը հետագայում նշել է, որ Տրեպովը, չխոնարհվելով, անմիջապես անցել է այն հարցին, թե ում օգտին են Կորշն ու տիկին Յակոբին երեկո կազմակերպում Կոնոնովի դահլիճում։ Եվգենի Վալենտինովիչը պատասխանել է, որ հօգուտ մի հայտնի աղքատ ընտանիքի։ Գեներալը սպառնական տոնով հերքել է այդ փաստը․ «Իմ տեղեկություններով՝ այդ ընտանիքը բնակվում է Կապրերե կղզում և կոչվում է գարիբալդիական, այսինքն՝ խռովարարների ամբոխ, որոնք իրենց չվերաբերող գործի մեջ են ընկնում։ Ես թույլ չեմ տա, որ նրանց օգնեն ռուսական գումարով, և զգուշացնում եմ ձեզ, որ եթե գոնե մի կոպեկ ուղարկվի ձեր կողմից Կապրերե կղզի, ապա դուք և տիկին Յակոբին կհեռանաք ավելի հե, քան այդ կղզին և բոլորովին այլ ուղղությամբ» ։ Ի վերջո, գրական երեկոն հաջողվել է անցկացնել, իսկ հավաքված գումարը գարիբալդիականներին փոխանցել է նկարիչ Միխայիլ Բոտկինը։ Նման միջոցառումներից մեկին մասնակցել են Իվան Տուրգենևը «Որսորդի հիշատակարանը» ընթերցումով և հայտնի օպերային երգչուհի Դարյա Լեոնովան վոկալ կատարումներով։
Ալեքսանդրա Յակոբին հետևողականորեն պաշտպանել է երիտասարդության իդեալները 1860-ական թվականներից մինչև մահ։ Նրա պետերբուրգյան բնակարանի պատերին կախված են եղել Ջուզեպպե Գարիբալդիի դիմանկարները, ինչպես նաև վիրավոր գարիբալդիական Ֆորնարիի նվերը՝ կարմիր վերնաշապիկ՝ թաթախված արյունով ։ Մարիա Շվարցից Ալեքսանդրա Յակոբին նվեր է ստացել «Memor mei — felix esto» գրությամբ ապարանջան, ևս մեկ վիրավոր ապստամբ նրան նվիրել է խաչով մատանի ։
1892 թվականին Պեշկովա-Տոլիվերովան առաջին անգամ այցելել է Լև Տոլստոյին նրա մոսկովյան բնակարանում և հիշում է, որ իրեն ուղղված նրա առաջին խոսքերն իտալացի հայտնի կարբոնարների մասին էին։ Տոլստոյը տեղյակ էր, որ Ալեքսանդրա Նիկոլաևնան ներգրավված է եղել գարիբալդիական շարժմանը և այցելել է Գարիբալդիին Կապրերե կղզում, ուստի նրան հետաքրքրել է այդ իրադարձությունների մասին մանրամասն պատմությունը։ Նման լուրջ խոսակցության Յակոբին պատրաստ չէր և փորձել է դեպքերը ներկյացնել միայն ընդհանուր արտահայտություններով, սակայն Լև Նիկոլաևիչին հետաքրքրել են գարիբալդիական շարժման նույնիսկ ամենափոքր մանրամասները, որոնք նա փորձել է իմանալ բազմաթիվ հուշող հարցերի օգնությամբ։ Աստիճանաբար ընկղմվելով հիշողությունների մեջ՝ Յակոբին խանդավառությամբ պատմել է այն իրադարձությունների մասին, որոնց Իտալիայում ականատես է եղել երիտասարդության տարիներին։ Ի վերջո, Գարիբալդիի մասին նրա պատմությունը Տոլստոյին թույլ է տվել նրա բերաբերյալ հանգել հետևյալ եզրակացության՝ «Պատմական մեծ կերպար» («Большая историческая фигура!»)
Կալանավայրում Կաստելլացոյի հետ տեսակցության և այնտեղից նրա փախուստի մասին Ալեքսանդրա Նիկոլաևնան առաջին անգամ գրել է «Պատմական լրաբեր» («Исторический вестник») էջերում 1882 թվականին։ Լ. Կաստելլացոյի փրկության գործում Յակոբիի դերի մասին համառոտ պատմել է Նիկոլայ Շելգունովը։ «Русская мысль» ամսագրում 1886 թվականին նա նկարագրել է այդ իրադարձությունը՝ առանց հիշատակելու Յակոբիի անունը և նշելով միայն նրա անվան սկզբնատառերը՝ Ա. Ն. Յ.։ Այդ դրվագի մասին նա կարող էր իմանալ միայն անձամբ Ալեքսանդրա Յակոբիից։ Ալեքսանդրա Նիկոլաևնան Կաստելլացոյի փախուստի պատմության մասին ավելի բացահայտ կարողացել է արտահայտվել միայն առաջին ռուսական հեղափոխությունից հետո՝ 1909 թվականի «Ջուզեպպե Գարիբալդի» հուշերում։ Նիկոլայ Շելգունովի հուշերը Խորհրդային Ռուսաստանում վերահրատարակվել են 1923 թվականին ։
Լրագրողական և հրատարակչական գործունեություն
Ալեքսանդրա Յակոբին մի քանի տարի համագործակցել է «Մանկական ընթերցանություն», «Ընտանիք և դպրոց», «Դաստիարակություն և ուսուցում» և «Խաղալիք» («Игрушечка») հանդեսների հետ։ 1873-1878 թվականներին նա հրատարակել է «Մեր երեխաներին» («Нашим детям»), «Մրջյուն» («Муравей») և «Աշխատանքից հետո» («После труда») մանկական ժողովածուները և նշանավոր ժամանակակիցների գործունեությանը նվիրված «Լիվինգսթոնի վերջին ճամփորդությունը», «Ի հիշատակ Ն. Ա. Նեկրասովի», «Ի հիշատակ Ժորժ Սանդի» աշխատանքները։ «Մեր երեխաներին» ժողովածուն լույս է տեսել 1873 թվականին։ Այն նկարազարդել են Վիկտոր Վասնեցովը, Գրիգորի Մյասոեդովը, Վաերի Յակոբին, Իլյա Ռեպինը և ուրիշներ։ Ժողովածուում հրատարակվել են Նիկոլայ Նեկրասովի, Ալեքսանդրա Յակոբիի, Ալեքսանդր Բուտլերովի, Մարիա Ցեբրիկովայի, Ապոլոն Մայկովի, Յակով Պոլոնսկու ստեղծագործությունները՝ «Միշենկա» բանաստեղծությունը երեք նկարազարդումներով՝ Մ. Զիչի, Ալեքսեյ Պլեշչեևի, Գլեբ Ուսպենսկու ։ «Միտք և աշխատանք» («Мысль и труд») ժողովածուն արգելվել է գրաքննության կողմից ։
Որպես հրատարակիչ՝ Յակոբին սկսել է տպագրել օտարազգի հայտնի հեղինակների մանկական ստեղծագործությունների թարգմանությունները, այդ թվում՝ Ալֆոնս Դոդեի, Անրի Մյուրժեի պատմվածքները, Ալֆրեդ Ռասել Ուոլեսի «Բնական ընտրությունը», Ֆրիդրիխ ֆոն-Հելվալդի «Երկիրն ու նրա ժողովուրդները»։ 1872 թվականին լույս է տեսել Ժորժ Սանդի «Տատիկի հեքիաթները» գրքի առաջին հրատարակությունը. այդ հրատարակության համար բոլոր հեքիաթները թարգմանել է ինքը՝ Ալեքսանդրա Նիկոլաևնան։ Սերգեյ Սոլոմկոյի և Միխայիլ Կլոդտի նկարազարդումներով հինգերորդ հրատարակությունը լույս է տեսել 1913 թվականին։ Հետխորհրդային ժամանակաշրջանում՝ 1991 թվականին, Տոլիվերովայի թարգմանությունը վերահրատարակվել է «Ավերս» հրատարակչության, իսկ 1992 թվականին՝ «Արկոմ» հրատարակչության կողմից։ 1880-ական թվականներին Տոլիվերովան թողարկել է «Складень» գրական ժողովածուն, սակայն նախապատվությունը այդուհետ տրվել է առևտրային հրատարակություններին, որոնց թվում էր «Խոհարարական գիրք երիտասարդ տանտիրուհիների համար։ Պասի և համեստ «տնային սեղան» («Поваренная книга для молодых хозяек. Постный и скоромный „домашний стол“») գիրքը։ Այն մի քանի անգամ վերահրատարակվել է նախքան հեղափոխությունը և հետխորհրդային տարիներին, 2015 թվականին վերջին վերահրատարակությունը լույս է տեսել «Էսմո» հրատարակչության կողմից ։
Ալեքսանդրա Յակոբին գումար վաստակելու համար սկսել է թողարկել ամենամյա օրացույցներ։ Նման խառնաշփոթ գրահրատարակչական գործունեությունը շարունակվել է մինչև 1887 թվականը, երբ Ալեքսանդրա Տոլիվերովան ժառանգել է Տատյանա Պասեկի «Խաղալիք» («Игрушечка») մանկական ամսագիրը։ Դրանից հետո նրա մնացյալ գրեթե ողջ կյանքը նվիրված է եղել այդ հրատարակությանը։ «Նիվա» ամսագրի՝ Ալեքսանդրա Նիկոլաևնայի ստեղծագործությանը նվիրված հոբելյանական հոդվածում նշվել է նրա շնորհը՝ գրել երեխաների համար, հասկանալ նրանց հոգին ու հետաքրքրությունները։ Իր տաղանդի շնորհիվ, գրել է հանդեսը, նա կարողացել է գրահրատարակչության ոլորտում ամենախոշոր ձեռնարկի՝ «Խաղալիք» հանդեսի կողմը գրավել հասարակության, գրականագետների և մանկավարժների համակրանքը ։
«Խաղալիք»
«Խաղալիք» («Игрушечка») ամսագիրը լույս է տեսել Սանկտ Պետերբուրգում որպես «ամսագիր կրտսեր տարիքի երեխաների համար» 1880 թվականից։ Ի սկզբանե այն հրատարակվել է Տատյանա Պասեկի խմբագրությամբ, բայց 1887 թվականին Տատյանա Պետրովնան ստիպված է եղել դրա խմբագրումը փոխանցել Ալեքսանդրա Նիկոլաևնային, և նա ընդմիջումներով մինչև 1910 թվականը զբաղվել է ամսագրի հրատարակմամբ և խմբագրմամբ։ Նրան հաջողվել է ամսագիր հրավիրել Դմիտրի Մամին-Սիբիրյակին, Լև Տոլստոյին («Մանկիկների համար» (ռուս․՝ «Для малюток») բաժնում 1895 թվականին տպագրվել է Լև Տոլստոյի յոթամյա որդու՝ Վանյայի «Спасённый такс» պատմվածքը), Նիկոլայ Լեսկովին ։
Լեսկովն ինքը, հակառակ «Խաղալիք» ամսագրի հետ բազմամյա համագործակցությանը, չի կիսել «Նիվա»-ի էյֆորիաներն Ալեքսանդրա Նիկոլաևնայի հրատարակության նկատմամբ։ Նա հաճախ նսեմաբար է արտահայտվել նման «ընտանեկան ընթերցանության ամսագրերի» մասին՝ «Նիվան» և «Խաղալիքը» անվանելով կեղտ, սակայն իրեն թույլ է տվել անզուսպ լինել միայն մասնավոր նամակագրության մեջ։ 1894 թվականի դեկտեմբերին Սերգեյ Շուբինսկուն ուղղված նամակում նա գրել է. «''Ես դեռ թերթել եմ «Նիվա»-ն և դեռ փնտրում էի այնտեղ երիտասարդ հոգիների համար լավ սերմեր և չգտա դրանք. ամեն ինչ հին, մշուշոտ սուտ է, որը վաղուց ապացուցել է իր անզորությունը և իր նկատմամբ միայն հակազդեցություն է առաջացնում նյութապաշտության մեջ։ Որքան էլ հետաքրքիր է կարդալ այս տիպի հրատարակությունների մի քանի խելացի և տանելի քննադատություն, որոնք ընտանեկան ընթերցանությունը հալեցնում են հին լվացքաջրերի հոսքերում, որոնք վաղուց ապացուցել են իրենց անպիտանությունն ու կեղծավորությունը։ Չեմ կարող ինձ համար պարզել, թե այստեղ ինչ կարելի է պատվել շնորհավորանքով։ Երևի միայն այն, որ գուցե կարելի է հրատարակել դրանից էլ ավելի վատ... բայց գուցե և չի կարելի։ Սակայն, ըստ «Խաղալիքի» դատելով, կարելի է'' ։
Նիկոլայ Լեսկովը միակը չէր, որ նման կերպ է արտահայտվել «Խաղալիքի» մասին։ Խորհրդային ժամանակներում Մաքսիմ Գորկին «Գրագիտության մասին» հոդվածում գրել է, որ «Խաղալիքում» և 1880-1890-ական թվականների համանման հրատարակություններում «պատկերվում էին... զզվելի պաշտելի տղաները «բարեպաշտության» բուրժուական «բարեբարոյության» իդեալների ոգով»։ Կոռնեյ Չուկովսկին հիշել է, որ Մաքսիմ Գորկու խոսքով՝ «մանկական գրականությունը մեզ մոտ ստեղծում են կեղծ բարեպաշտներն ու սրիկաները, դա փաստ է։ Կեղծ բարեպաշտներն ու սրիկաները։ Եվ տարբեր գերհասուն տիկիններ» ։ Նմանատիպ կարծիք է հայտնել Սամուիլ Մարշակը․ «Նախահեղափոխական մանկական գրականության մեջ (հատկապես ամսագրերում) գերակայում էին քաղցր-մեղցր ու անօգնական բանաստեղծություններ ու սենտիմենտալ վիպակներ, որոնց հերոսներն էին, Գորկու արտահայտությամբ, «զզվելի-հմայիչ տղաներ» և նույնպիսի աղջիկներ» ։ Խորհրդային «Ռուսական պարբերական տպագրություն» (ռուս․՝ «Русская периодическая печать») մատենագիտական տեղեկագիրքը 1950-ական թվականների վերջին նշել է, որ «И<грушечка>»-ն ձգտում էր երեխաներին կարեկցանքի զգացում ներշնչել աշխատանքի մարդկանց նկատմամբ՝ մնալով բուրժուական-բարեգործական գաղափարների շրջանակում»։ Ռուսական լրագրության ուսումնասիրող Ե. Դիներշտեյնը 1986 թվականին «Խաղալիքն» անվանել է մանկական քաղցր-մեղցր ամսագիր ։ Բոլորովին այլ կարծիք է ունեցել «Խաղալիք» ամսագրի վերաբերյալ ռուս իրավաբան, գրական և հասարակական գործիչ Անատոլի Կոնին։ Խորհրդային իշխանության արշալույսին նա գրել է, որ Տոլիվերովայի և նրա աշխատակիցների շնորհիվ «Խաղալիքը» շատ բովանդակալից մանկական հրատարակություն էր. «երեխաների համար սովորական պատմվածքների փոխարեն, որոնք նրանց դրդում են սնահավատության կամ երիտասարդ երևակայությունը գրավող խորամանկության կամ ռազմական դաժանության տեսարանների փոխարեն ծանոթանում են հայրենի բնությանը և մարդու մեջ բարության ու անձնազոհության դրսևորումներին»։ Իր միտքը հաստատելու համար նա հիշատակել է Պյոտր Վեյնբերգի, Սպիրիդոն Դրոժժինի, Կոնստանտին Ֆոֆանովի, Վասիլի Վելիչկոյի, Նիկոլայ Լեսկովի, Դմիտրի Մամին-Սիբիրյակի, Կազիմիր Բարանցևիչի, Դմիտրի Կայգորոդովի, Իվան Գորբունով-Պոսադովի ստեղծագործությունը, Ելիզավետա Բյոմի, Նիկոլայ Կարազինի, Իլյա Ռեպինի նկարները։ «Խաղալիքի» ընթերցողը ոչ միայն կարդացել է հեղինակի երկը, որը «եկել է նրա մոտ բարևով և մեղմ, զգուշավոր վերաբերմունքով այդ տարիքում շատ տպավորվող նրա սրտին, այլև տեսել է նրա դեմքը և նույնիսկ ծանոթացել նրա ձեռագրին»։ Կոնին անդրադարձել է ամսագրում օտարերկրյա հեղինակների թարգմանությունների մանրակրկիտ և ճիշտ լինելուն ։
Անատոլի Կոնին ընդգծել է «Խաղալիքի» բնագիտությանը նվիրված շարքի, արվեստի և գիտության ականավոր մարդկանց (Ալֆրեդ Թեննիսոն, Ռոբերտ Ֆուլտոն, Ջորջ Սթեֆենսոն, Ջեյմս Ուատտ, Միխայիլ Լոմոնոսով, Կառլ Լիննեյ, Նիկոլո Պագանինի, Հովհաննես Այվազովսկի և այլն) կենսագրությունների շարքի նշանակությունը երեխաների համար։ Հատկապես նա Տոլիվերովայի ամսագրում առանձնացրել է «մեր ժամանակներում այդքան անհրաժեշտ» ակնարկը, որը կոչվում է «Պարտքի մարդիկ» («Люди долга») : Հաշվի առնելով «Խաղալիքը» և դրան կից երևույթները, հնարավոր չէ հարգանք չտածել խիստ զուսպ և մեկ գաղափարով տոգորված խմբագրական աշխատանքի նկատմամբ և չասել, «Ոչ։ Սա «Խաղալիք» չէ, որը կարելի է լքել տարիների ընթացքում, դա գիտելիքի և սիրո լույս է, որի շողերը, որոնք ընկել են երեխայի հոգու մեջ, փայլում են մնացած ամբողջ կյանքում»։
Մ. Վ. Յամշչիկովան (կեղծանունը՝ Ալ. Ալտաև) երկար տարիներ եղել է «Խաղալիքի» խմբագրության աշխատակից և ներսից տեսել է Ալեքսանդրա Նիկոլաևնայի ամսագրային ձեռնարկության առավելություններն ու թերությունները։ Նրա խոսքով՝ Ալեքսանդրա Պեշկովա-Տոլիվերովան ապաստան է տվել սկսնակ գրողներին։ Խմբագրությունում նրանք մշտապես ընկերական աջակցություն են ստացել։ Հուշագրուհին ընդգծել է, որ իրեն շատ հարմարավետ է զգացել իր բարեհամբույր հրատարակչուհու մոտ։ Չնայած իր առաջադիմական ուղղվածությանը՝ «Խաղալիքն» իր մեջ կրել է «պարկեշտ սենտիմենտալության շերտ» ։ Պեշկովա-Տոլիվերովայի՝ խմբագիր լինելու ժամանակ տեղի ունեցած ոչ գրական իրադարձությունների շարքում եղել է քրեական հանցագործության դրվագ։ «Խաղալիքի» խմբագրության քարտուղար Վլադիմիր Վագները՝ հայտնի պրոֆեսոր և մանկագիր Նիկոլայ Վագների որդին, 1896 թվականի մարտի 7-ին սպանել է կնոջը, ում հետ ամուսնացած է եղել հինգ տարի, որը եղել է Ալեքսանդրա Կոնստանտինովնա Եվրոպեուսի դուստրը՝ հայտնի մանկագիր-վաթսունական, «Խաղալիք» ամսագրի բազմամյա աշխատակցուհին։ Ալեքսանդրա Պեշկովա-Տոլիվերովան դատավարությանը ներկա է եղել Մ. Վ. Յամշչիկովայի հետ որպես վկա, գրողների խմբի հետ կապված քրեական գործընթացը աշխույժ քննարկել է ռուսական մամուլում։ Վ. Ն. Վագներին դատարանի որոշմամբ անմեղսունակ են ճանաչել և արտաքսել են Սիբիր ։
Բացի այդ, Տոլիվերովայի հրատարակչությունն անընդհատ նյութական դժվարություններ է ունեցել Ալեքսանդրա Նիկոլաևնայի անձեռներեցության և անգործնականության պատճառով։ Նրա ծախսային գրքերը, Յամշչիկովայի խոսքով, անտնտեսվար լինելու օրինակ էին։ Օրինակ, տպարանի ծախսերի հետ միասին նշվել է դստեր՝ Վերայի համար կոշիկների գնման ծախսերը, նկարազարդումների և տպարանական կլիշեների գումարները նշվել են ժամացույցի վերանորոգման և թատրոնի տոմսերի գումարների հետ խառը, և այս ամենը ամփոփվել է ընդհանուր բալանսով։ Դիտողությունները, թե այդ կերպ պետք չէ վարվել, Ալեքսանդրա Նիկոլաևնան անտեսել է և պատճառաբանել իր զբաղվածությամբ․ «Ախ, ես հետո կարգի կբերեմ»։ Ժամանակին չվճարված տպագրական հաշիվները մի քանի անգամ ուշացրել են ամսագրի հերթական համարի թողարկումը։ Սկսվել է փողի որոնումը, վարկի փնտրում, այցելություններ ավելի բարեկեցիկ հրատարակիչներին և գրահրատարակիչներին ։ Ըստ հուշագրուհու՝ կոմերցիոն հաշվարկը Տոլիվերովային օտար է եղել։ 1910 թվականին Պեշկովա-Տոլիվերովան ստիպված է եղել վաճառել «Խաղալիքի» հրատարակչական իրավունքը ճամպրուկային արհեստանոցի սեփականատեր Ա. Կ. Շտուդեին, որը բոլորովին անտեղյակ էր գրականությունից։ Դրանից հետո Ալեքսանդրա Նիկոլաևնան «Խաղալիքում» հանդես է եկել միայն որպես հեղինակ։ Ամսագիրը վերջնականապես դադարել է գոյություն ունենալ 1912 թվականին ։
«Օգնություն մայրերին» և «Կանացի գործ»
1894 թվականից մինչև 1904 թվականն Ալեքսանդրա Պեշկովա-Տոլիվերովան հրատարակել է կանանց համար նախատեսված «Օգնություն մայրերին» («На помощь матерям») ամսագիրը։ Այն եղել է բարձր մասնագիտացված մանկավարժական ամսագիր, որը նվիրված էր նախադպրոցական տարիքի երեխաների դաստիարակության հարցերին և որպես «Խաղալիք» ամսագրի հավելված լույս է ընծայվել տարին ինը անգամ։ Ի թիվս այլ թեմաների՝ ամսագիրը քննարկել է երեխաներին ընթերցանությանը հաղորդակից դարձնելու հարցը, եղել է «Կանանց աշխատանքի տարեգրություն» բաժինը և այլն։ Պարբերականը եկամուտ չի բերել, բայց հրատարակչուհին չի հուսահատվել և 1899 թվականից սկսել է «Կանացի գործ» ամսագրի թողարկումը։ Դա ավելի ունիվերսալ ընդհանուր պետերբուրգյան հրատարակություն էր. ոչ թե նորաձևության առևտրային պատկերազարդ ամսագիր կամ ընտանեկան ընթերցանության ամսագիր, այլ ակնհայտ ֆեմինիստական թեքումով հրատարակություն, բայց դրա հրատարակումն էլ դադարել է 1900 թվականին ։ «Կանացի գործի» երկրորդ համարը բացվել է Սոֆյա Կովալևսկայայի դիմանկարով, որին ուղեկցել է նրա ինքնագիրը, որը նախկինում ոչ մի տեղ չի տպագրվել, այնուհետեւ հետևել է Սոֆյա Կովալևսկայայի «Եթե դու կյանքում թեկուզ մի պահ…» («Если ты в жизни хотя на мгновенье…») բանաստեղծությունը ։ Այս հրատարակությունների խմբագրի օգնականը եղել է Մարիա Վլադիմիրովնա Բեզոբրազովան՝ Ռուսաստանում առաջին կին փիլիսոփան և ֆեմինիստական շարժման հայտնի գործիչ ։
«Կանացի գործ» ամսագրի պատմության մեջ ամենախոշոր հասարակական նշանակալի իրադարձությունը դարձել է հայտնի թարգմանիչ և վաթսունական Լյուդմիլա Պետրովնա Շելգունովայի՝ Նիկոլայ Շելգունովի կնոջ «Հեռավոր անցյալից» («Из далёкого прошлого») գրական հուշագրությունների հրապարակումը (Շելգունով ամուսինների հետ Յակոբին ծանոթ է եղել դեռևս 1861 թվականից) ։ Կանացի ամսագրերի առանձնահատկությունը եղել է այն, որ դրանք ստեղծում էին կանայք և ստեղծում էին կանանց լսարանի համար, ամսագրերի էջերում քննարկում կանանց խնդիրները, կանանց կյանքի առանձնահատկությունները, որպես կանոն, առանց տղամարդ լրագրողների մասնակցության, ասես կանանց լսարանը մի ամբողջական, փակ և միասնական համայնք լիներ ։
Երբ Ալեքսանդրա Պեշկովա-Տոլիվերովան 1898 թվականի մարտի 18-ին Լև Տոլստոյին հյուրընկալվելու ժամանակ պատմել է նոր հրատարակության գաղափարի մասին, Լև Նիկոլաևիչը հակադարձե է, որ նախքան կնոջ անհավասարության և նրա ճնշման մասին խոսելը պետք է առաջ քաշել մարդկանց անհավասարության հարցը։ Սոֆյա Տոլստայան ներկայացրել է ամուսնու հետագա դատողություններն այդ թեմայով և համաձայնել նրա հետ. եթե կինն ինքն է դնում այդ հարցը, ապա դրանում ինչ-որ անհամեստ, ոչ կանացի բան կա, և դրա համար էլ լկտի է․ «Ես կարծում եմ, որ նա ճիշտ է։ Ոչ թե ազատություն է պետք մեզ՝ կանանց, այլ օգնություն» ։
Հրատարակչուհին նոր ամսագիր է հրավիրել Անտոն Չեխովին, բայց նա հրաժարվել է. «Կանանց գործում» չեմ աշխատի, քանի որ դժվարանում եմ. ինչի մասին կարող էի գրել այնտեղ։ «Շաբաթ» էլ ես կուղարկեմ պատմվածք»,- գրել է նա 1898 թվականի նոյեմբերին Միխայիլ Մենշիկովին։ Սակայն «Շաբաթն» ու դրա «Շաբաթվա գրքույկներ» հավելվածը 1901 թվականին դադարել են գոյություն ունենալ։ 1902 թվականին նրանց հրատարակելու իրավունքը ձեռք է բերել Ալեքսանդրա Պեշկովա-Տոլիվերովան, և նա կրկին առաջարկ է արել Անտոն Չեխովին՝ դառնալ նրա աշխատակից։ Այս անգամ գրողին առաջարկն ուղարկվել է նրա դստեր՝ Վ. Ս. Տյուֆյաև-Պասեկի միջոցով։ Ալեքսանդր Նիկոլաևնան «Շաբաթվա  գրքույկները» վերանվանվել է «Նոր գործ» («Новое дело») ամսագրի, բայց այս անգամ էլ Չեխովը մերժել է հրատարակչուհուն, թեև «Նոր գործը» արդեն ֆեմինիստական թերթ չէր ։
1911-1912 թվականներին Ալեքսանդրա Պեշկովա-Տոլիվերովայի կողմից խմբագրվող վերջին հանդեսը եղել է «Կարմիր արշալույսներ» («Красные зори») ամսագիրը ։
Հասարակական գործունեություն
1895 թվականի մայիսին Ալեքսանդր Նիկոլաևնան Նադեժդա Ստասովայի և Մարիա Բեզոբրազովայի հետ մասնակցել է «Ռուսաստանի կանանց փոխադարձ բարեգործական ընկերության» կազմակերպմանը, որի գործունեությունը հետապնդում էր մշակութային-լուսավորչական նպատակներ։ Ընկերության նախագահ է ընտրվել Աննա Շաբանովան։ Ալեքսանդր Նիկոլաևնան մի քանի անգամ երեք տարի ժամկետով ընդգրկվել է միության կազմի, ինչպես նաև նրա բազմաթիվ բաժինների և խմբակների կազմի մեջ։ Նա կազմակերպության անդամների ընդհանուր ժողովներում ծավալուն զեկույցներ է կարդացել կին մտավորականների և սպասավորի վիճակի մասին։ Նրա բազմաթիվ հոդվածներն ու այդ միության կազմում ծավալած գործունեությունը տոգորված են եղել ֆեմինիզմի գաղափարով։ Նրան է, մասնավորապես, պատկանում «Ռուսաստանի կանանց փոխադարձ բարեգործական ընկերությանն առընթեր հանրակացարանի նախագիծ» աշխատանքը։ Ռուսաստանում կանանց շարժման առաջնորդներից մեկի՝ Աննա Պավլովնա Ֆիլոսոֆովայի մահվանը նվիրված զեկույցում Ալեքսանդրա Նիկոլաևնան ցույց է տվել այդ արտասովոր, վառ և եռանդուն կնոջ վաստակը ։
Ռուսաստանում ֆեմինիզմի գաղափարները կիսում էին ոչ բոլոր կանայք։ Այսպես, Մ. Վ. Յամշչիկովան (Ալ. Ալտաև) իր հուշերում հայտնել է, որ Ալեքսանդրա Տոլիվերովան փորձել է միության գործունեությանը մասնակից դարձնել նաև նրան, սակայն նա հրաժարվել է՝ պատճառաբանելով, որ իրեն դուր չի եկել միության «բարեգործական» բնույթը, «ստորին շերտի» և այդ «ստորին շերտի» կանանց նկատմամբ ներողամիտ հայացքը, ինչը, բնականաբար, բոլորովին էլ բնորոշ չէր Ալեքսանդրա Նիկոլաևնային» ։ Բացի կանանց կրթության և բարեգործության հարցերից, Տոլիվերովան լիովին հոգ է տարել Ռուսաստանում մանկական կրթության և դաստիարակության ճիշտ ներկայացման մասին, մասնակցել է Նիկոլայ Ռուբակինի «Մանկական և ժողովրդական գրականության մատենագիտության խմբակին» ։ 1897 թվականի հոկտեմբերի 31-ին Պետերբուրգում նշվել է Ալեքսանդրա Նիկոլաևնա Պեշկովա-Տոլիվերովայի գրական գործունեության քսանհինգ տարին։ Ինչպես հաղորդել է «Նիվայի» անանուն լրագրողը, նրա գրական կենսագրության սկիզբը հաշվարկելու համար վերցվել է «Շաբաթ» թերթում 1872 թվականին «Գարիբալդիականների միջև։ Ռուսի հիշողությունները» («Между гарибальдийцами. Воспоминания русской») հոդվածի հրատարակումը։ Բայց առաջին հոդվածի առաջին հրապարակումը եղել է ոչ թե 1872, այլ 1870 թվականին, և ոչ թե հոկտեմբերին, այլ հունիսին։ Բացի այդ, 1867 թվականի աշնանն Ալեքսանդրա Յակոբին Իտալիայից թղթակցություններ է ուղարկել «Գոլոս» թերթին։ Այսպես թե այնպես, կամ երկու տարի ուշացումով, կամ նշելով նրա գրական ծառայության 30-ամյակը, գրական, մանկավարժական հանրությունն ու ֆեմինիստական կազմակերպությունները նշել են մանկագրի հոբելյանը։ Մեծարումը տեղի է ունեցել Պետերբուրգի քաղաքային դումայի դահլիճում, երեխաների համար ընթերցվել են ստեղծագործություններ «Խաղալիքից», կախարդական լապտերի օգնությամբ ցուցադրվել են նկարներ, նախատեսված են եղել մանկական խաղեր և մրցույթներ և այլն։ Գրողի մեծարման շրջանակներում հայտնի պրոֆեսոր-մանկավարժ Պյոտր Լեսգաֆտը երեխաների հետ նախաձեռնել է ուսումնական զբոսանք ։
1899 թվականին Ալեքսանդրա Տոլիվերովան «Կանացի գործ» ամսագրի միջոցով կազմակերպել է դրամահավաք՝ հօգուտ Ռյազանի, Սիմբիրսկի և Ուֆայի նահանգների սովյալների։ Այդ ժամանակ էլ՝ 1899 թվականին, Ալեքսանդրա Նիկոլաևնան ակտիվորեն մասնակցել է Հաագայի խաղաղության առաջին խորհրդաժողովին, նա մասնակցություն է ունեցել Աննա Շաբանովայի հիմնադրած պացիֆիստական «Աշխարհի միջազգային լիգայի հետ կապերի կանանց ռուսական կոմիտեի» բանաձևի կազմմանը։ Բանաձևը կոչ է արել հաստատել «խաղաղություն ողջ աշխարհում» և հավաքել է Ռուսաստանի բոլոր ծայրերից կանանց քսանչորս հազար ստորագրություն։
1900 թվականին «Ռուսաստանի կանանց փոխադարձ բարեգործական ընկերության» ստեղծումից հետո Տոլիվերովան մասնակցել է «Կարիքավոր կրթված հիվանդ կանանց օգնության միության» («Общество помощи недостаточным больным образованным женщинам») ստեղծմանը։ Միությունն իր առջև խնդիր է դրել ապահովել ժամանակավորապես կամ մշտապես աշխատունակությունը կորցրած կանանց, մասնավորապես ուսուցչուհիներին։ Միևնույն ժամանակ, Ալեքսանդրա Պեշկովա-Տոլիվերովան մասնակցել է միության աշխատանքին, որն իր առողջարանն ուներ անտառային գոտում։ Բացի այն, որ նա մշտապես աշխատել է այդ միությունների խորհուրդներում, նա եղել է նաև նրանց նախագահը։ Նրա պարտականությունների մեջ են մտել պաշտոնական բանակցությունների միջոցով միությունների միջոցների ավելացման, նյութապես անապահով տարիներին ստորագրությունների և հրապարակային հավաքների կազմակերպման հոգսերը։ 1908 թվականի դեկտեմբերին Ալեքսանդրա Տոլիվերովան զեկույցներ է կարդացել Սանկտ Պետերբուրգի կանանց համագումարում։ Կանանց համառուսաստանյան առաջին համագումարը գումարվել է «Կանանց փոխադարձ բարեգործական ընկերության» նախաձեռնությամբ։ Համագումարի առաջադրած քաղաքական պահանջները վերաբերել են կանանց իրավահավասարությանը և հիմնականում կրել են չափավոր լիբերալ բնույթ ։
Խորհրդային պատմաբանները, որպես Պեշկովա-Տոլիվերովայի կենսագրության ուշագրավ փաստ, հաղորդել են, որ նա ապրել է մինչև 1917 թվականի Հոկտեմբերյան հեղափոխությունը, հիացմունքով ողջունել է նրա առաջին նվաճումները, քանի որ նրա կյանքի երազանքն իրականացել էր, և նա կարողացել է տեսնել կանանց ազատագրումը դարավոր ստրկությունից ։ Ծեր ու անուժ, նա մասնակցել է հեղափոխական հանրահավաքների՝ լսելու ռուսական հեղափոխության առաջնորդ Վ․ Ի․ Լենինի ելույթը, ինչպես երիտասարդության տարիքում ուշադրությամբ լսում էր իտալական հեղափոխականների առաջնորդին ։
Կյանքի վերջին տարիներին Ալեքսանդրա Նիկոլաևնան տառապել է երիկամների հիվանդությամբ և հոդատապով։ 1918 թվականի ուշ աշնանը դրանց ավելացել է թոքաբորբը։ Ալեքսանդրա Նիկոլաևնան մահացել է 1918 թվականի դեկտեմբերի 1-ին և թաղված է Պետրոգրադի Ալեքսանդրո-Նևսկի մայրավանքի Նիկոլսկի գերեզմանատանը ։ Այդ ժամանակից ի վեր գերեզմանատան հարավային մասի երկայնական ճանապարհը կոչվում է Տոլիվերովսկի ։
Պուշկինի տանը պահվում են «Պայքարի ճնշման տակ» («Կյանքի ճանապարհին») հինգ գործողությամբ դրաման («Под гнётом борьбы» («На жизненном пути»), 1892-1895 թվականներ), հոդվածներ, Ջուզեպպե Գարիբալդիի մասին ճառեր, «Ծանոթություն Լիստի հետ» հուշը, հուշեր Տատյանա Պասեկի, Նիկոլայ Շելգունովի մասին։ Բացի այդ, առկա է Կարմիր Խաչի կողմից տրված վկայականը՝ ի հիշատակ ռուս-ճապոնական պատերազմում միության գործունեությանը մասնակցության, «Օգնություն մայրերին» և «Կանացի գործ» ամսագրերի ծրագրերը, բարեգործական միությունների փաստաթղթեր ։
Ա․ Պեշկովա Տոլիվերովան մշակույթի և արվեստի գործիչների շրջանում
Ալեքսանդրա Նիկոլաևնան երկար ժամանակ գտնվել է Ռուսաստանի մշակութային կյանքի կենտրոնում՝ պահպանելով հարաբերությունները նրա բազմաթիվ ականավոր գործիչների հետ։ Նա ծանոթ է եղել Լև Տոլստոյի, Ֆեոդոր Դոստոևսկու, Աննա Դոստոևսկայայի, Նիկոլայ Նեկրասովի, Նիկոլայ Լեսկովի, Իվան Տուրգենևի, Դմիտրի Գրիգորովիչին, Անտոն Չեխովի, Ալեքսանդր Շելլերի (Միխայլով), Պյոտր Զասոդիմսկու, Յակով Պոլոնսկու, Սպիրիդոն Դրոժինի, Իվան Սուրիկովի, Միրրա Լոխվիցկայայի, Մարիա Բեզրոբրազովայի, Նադեժդա Ստասովային, Աննա Ֆիլոսոֆովայի, Մ Ցեբրիկովային, Մարիա Ցեբրիկովայի, Մարիա Վաթսոնի, Պոլինա Ստրեպետովայի, Ելիզավետա Բյոմի, Իլյա Ռեպինի, Կարլ Գունի, Վասիլի Վերեշչագինի, Վլադիմիր Ստասովի, Պավել Չիստյակովի, Անատոլի Կոնիի, Միխայիլ Մենշիկովի և այլոց հետ ։
Պեշկովայի մտերիմ ընկերների թվում են եղել հայտնի հեղափոխական դեմոկրատ, հրապարակախոս և հասարակական գործիչ Նիկոլայ Շելգունովը, լրագրող և մանկավարժ Վիկտոր Օստորգորսկին ։ Նա հուշեր է գրել շատ ժամանակակիցների մասին, ինչպես նրանք պահպանել են հուշերը Ալեքսանդր Նիկոլաևնայի մասին։ Խորհրդային գրող Մ. Վ. Յամշչիկովան (կեղծանունը՝ Ալ. Ալտաև) նրան նշել է երիտասարդության գրական ուսուցիչների թվում։ Նրա մասին գրել են իրավաբան Անատոլի Կոնին (որը կարդացել է նրա մասին հուշերը Լենինգրադի թատերական միությունում), գրողներ Իվան Գորբունով-Պոսադովը, Կլավդիա Լուկաշևիչը, Ալեքսանդրա Պեշկովայի հակասական կերպարը ներկայացված է Նիկոլայ Լեսկովի որդու՝ Ա․ Լեսկովի հուշերում։ Այդ հիշողություններից կարելի է իմանալ, որ գրողը եղել է բալետի արվեստի երկրպագու։ Խոսելով Նիկոլայ Լեսկովի հիվանդության ընթացքի մասին, Անդրեյ Լեսկովը հիշատակում է «գրական հնդկահավ» հեգնական մականունը, որը Տոլիվերովայի համար հորինել էր գրող Սերգեյ Տերպիգորև-Ատավան
1895 թվականի ամռանը Ալեքսանդրա Նիկոլաևնան հանդիպել է հայտնի ժողովրդական հեքիաթասաց և կատարող Իրինա Ֆեդոսովայի հետ, իսկ օգոստոսին «Խաղալիքում» հրապարակվել է Ֆեդոսովայի կողմից ներկայացված նյութ ֆոլկլորային տեքստերի հատվածներով։ Դա եղել է «Գայլը և աղվեսը» («Волк и лисица») հեքիաթի ամբողջական տեքստը, բացի այդ, հոդվածում եղել են հարսանեկան, օրորոցային երգեր, «Во лузях» ժողովրդական երգը և այլն։ Ֆեդոսովայի տեքստերը հրատարակչուհու կողմից հատուկ հարմարեցվել են պատանի ընթերցողի համար ։ Իվան Սուրիկովը Ալեքսանդրա Յակոբիին է նվիրել «Песня-быль» երգը։
Նիկոլայ Նեկրասով
1867 թվականի մայիսի 15-ին Կոզմա Սոլդատյոնկովը, որը ժամանել էր Հռոմ, Յակոբի ամուսիններին ծանոթացրել է Նիկոլայ Նեկրասովի հետ։ Ալեքսանդրայի օրագրում գրառում է հայտնվել. «Առավոտյան իր բժշկի հետ եկավ Նեկրասովը։ Նա համակրելի չէ, կրում է ինչ-որ ներքին տագնապի կնիք»։ Նեկրասովը նրան որպես հուշ նվիրել է իր ստեղծագործությունները։ Նա էլ, ի պատասխան, կարդացել է նրա համար մի պատմվածք, որի ձեռագիրը փոխանցել է բանաստեղծին՝ հույս ունենալով, որ հետագայում կհրապարակի այն։ Պատմվածքի ճակատագիրը մինչև հիմա անհայտ է։ Նեկրասովն Ալեքսանդրա Նիկոլաևնային հրավիրել է ուղևորության դեպի Նեապոլ, նա համաձայնել է, բայց այդ պլաններին խանգարել են անձնագրի հետ կապված խնդիրները։ Նույն տարվա աշնանը նա Նեկրասովին գրել էր Անդրեյ Կրաևսկու կողմից Իտալիայից ուղարկված իր նամակների հրատարակման կապակցությամբ։ Այդ նամակի պատասխանն Ալեքսանդրա Նիկոլաևնան այդպես էլ չի ստացել, չնայած Կրաևսկուն բանաստեղծը գրել է Յակոբի ամուսինների և գարիբալդիական կնոջ հոդվածների մասին. «Ուզու՞մ եք արդյոք տպագրել սա և նմանատիպ թղթակցություններ Հռոմից։ Իմ կարծիքով՝ դա չափազանց հետաքրքիր է։ Ստացել եմ երեկ, իսկ ուղարկվել է Հռոմից հոկտեմբերի 28-ին։ Այս գարնանը լինելով Հռոմում՝ ծանոթացա նկարիչ Յակոբիի հետ։ Դա նրա կնոջ ձեռագիրն է։ Ե՛վ կինը, և՛ ամուսինը խելացի և զարգացած մարդիկ են։ Եթե դա ձեզ հարմար չէ, ապա շտապ վերադարձրեք» ։
Ռուսաստան վերադառնալուց հետո Նիկոլայ Ալեքսեևիչի և Ալեքսանդրա Նիկոլաևնայի հարաբերությունները վերսկսվել են։ Թե՛ Նիոկլայ Նեկրասովը, թե՛ Յակոբին ապրել են Պետերբուրգում։ Այսպես, 1870-ական թվականների սկզբին Նիկոլայ Նեկրասովը պատրաստվել է գնալ Ալեքսանդրա Նիկոլաևնայի մոտ՝ նկարների ցուցադրության համար, նա այնտեղ հրավիրել է քրոջը՝ Աննա Բուտկևիչին և վերջինիս քաղաքացիական ամուսնուն՝ Ալեքսանդր Երակովին։ Աննա Բուտկևիչն Ալեքսանդրա Յակոբիի հետ ծանոթ էր դեռևս Նիկոլայ Նեկրասովի Հռոմեական ճանապարհորդության ժամանակից։ Ավելի վաղ՝ 1867 թվականին, Հռոմում Ալեքսանդրա Յակոբիի միջնորդությամբ Նեկրասովն արդեն ձեռք էր բերել ռուս նկարիչների մեկ նկար՝ Վասիլի Վերեշչագինի անհայտ էտյուդը ։ 1873 թվականին Ալեքսանդրա Նիկոլաևնան դիմել է Նեկրասովին՝ խնդրելով իր առաջին «Մեր երեխաներին» ժողովածուում հրապարակել բանաստեղծի «Լուսավոր տոնի նախօրեին» («Накануне светлого праздника») բանաստեղծությունը «Ռուս երեխաներին նվիրված բանաստեղծություններից» ենթավերնագրով և ստացել է հեղինակի թույլտվությունը ։
Ֆեոդոր Դոստոևսկի և Աննա Դոստոևսկայա
Ալեքսանդրա Յակոբին Ֆեոդոր Դոստոևսկու հետ ծանոթացել է 1876 թվականի վերջին։ Նրանք նամակներ են փոխանակել. Դոստոևսկու մի նամակ է գրել Ալեքսանդրա Յակոբիին (1878), իսկ վերջինս գրել է Դոստոևսկուն ուղղված երկու նամակ (1876-1878)։ Բանաստեղծ Իվան Սուրիկովին 1877 թվականի փետրվարի 16-ին նա հայտնել էր.«Վերջին ժամանակներս ես մտերմացել եմ Դոստոևսկու հետ։ Ես սիրում եմ նրա անկեղծությունը, ես սիրում եմ նրան՝ որպես հոգեբան։ Շատ առումներով ես նրա հետ համաձայն չեմ... բայց ես շատ եմ սիրում նրան»։ Երեք ամիս անց՝ 1877 թվականի մայիսի 15-ին, Ալեքսանդրա Նիկոլաևնան գրել է Աննա Դոստոևսկայային այն մասին, որ ինքը վճարել է նրա և նրա ամուսնու փոխարեն հարյուր ռուբլի տոկոսներով՝ վաշխառու Տրիշինին նրանց պարտքի կեսը։ Մնացած 100 ռուբլին նա պարտավորվել է վճարել նրանց փոխարեն, և դրա համար Տրիշինը հետաձգել է այդ վճարումը մինչև օգոստոս, որի համար նա ստացել է վաշխառուի համաձայնությունը։ Նույն նամակում նա Աննա Դոստոևսկային խնդրել է իրեն տրամադրել Ֆեոդոր Միխայլովիչի ստորագրության նմուշը՝ Լայպցիգում պատրաստելու համար նրա լուսանկարչական դիմանկարն իր անվան և ազգանվան ֆաքսիմիլային պատկերով ։
Գրողը հրատարակչուհուն պատասխանել է քաղաքավարի մերժմամբ. «Հարգելի տիկին Ալեքսանդրա Նիկոլաևնա, շնորհակալ եմ գիրքն ուղարկելու համար։ Այն, ինչ դուք ինձնից վերատպել եք, ինձ հիմա չի խանգարի, բայց եթե ավելի շուտ հրատարակվեր, ապա կվնասեր։ Ցավոք, ես չեմ կարող ձեզ թույլ տալ վերատպել «Տղան Քրիստոսի տոնածառի վրա», քանի որ ինքս մտադիր եմ հրատարակել (և դա շատ շուտով) իմ փոքր պատմվածքները։ Համաձայն եմ, որ ձեր վերատպելը կարող էր ինձ, այդ դեպքում, վնասել։ Համենայնդեպս, շատ եմ ցավում, որ վճռականորեն չեմ կարող գոհացնել ձեզ»։ Հակառակ պատմվածքը վերատպելու մտադրության՝ նա դա չի արել, իսկ պատմվածքը վերահրատարակվել է արդեն նրա մահվանից հետո ։ Հուշագիր Ելենա Շտակենշնեյդերը 1880 թվականի հոկտեմբերի օրագրային գրառումներում ներկայացրել է Դոստոևսկիների ընտանեկան խնդիրների պատկերը, որոնք պայմանավորված էին Դոստոևսկու՝ ոչ մեկի խնդրանքը մերժել չկարողանալու հատկանիշով։ Կգա փողոցից մի երիտասարդ, կներկայաա որպես աղքատ ուսանող. նրան՝ երեք ռուբլի։ Մյուսն է հայտնվում. արտաքսվել է, այժմ վերադարձվել է Լորիս-Մելիքովին, բայց ոչինչ չկա ապրելու համար, անհրաժեշտ է տասներկու ռուբլի՝ տասներկու ռուբլին տրվում է։ < ... >Ընկերը փողի կարիք ունի, կամ պարզապես ծանոթն է խնդրում. մերժումը չի լինում որևէ մեկին։ Պլեշչեևին տվեցին վեց հարյուր ռուբլի, Պուցիկովիչի համար հանձնարարվեց և նույնիսկ մ-մ Յակոբիի համար։ «Իսկ ինձ,— շարունակեց արտահայտվել Աննա Գրիգորևնան,– երբ սկսեմ բողոքել ու վրդովվել, միշտ մի պատասխան կա. «Աննա Գրիգորիևնա, մի՛ անհանգստացիր, մի՛ մտահոգեք ինքներդ ձեզ, փող կլինի»։
1881 թվականին «Խաղալիք» ամսագրում Ֆեոդոր Դոստոևսկու մահվան թարմ տպավորությամբ հրապարակվել են Տոլիվերովայի հիշողությունները գրողի մասին։ «Իմ ծանոթությունը հանգուցյալ Ֆեոդոր Միխայլովիչի հետ տեղի է ունեցել 1876 թվականի վերջին՝ բոլորովին անսպասելի հանգամանքներում։ Նա, անձամբ ինձ չճանաչելով, ինձ փրկեց շատ դժվար վիճակից։ Եվ երբ ես գնացի շնորհակալություն հայտնելու նրան, նա չափազանց հուզված էր դրանից»։ Հուշագիրը տվել է գրողի մանրամասն նկարագիրը։ «Ֆեոդոր Միխայլովիչի դեմքին ավելի շատ զարմացրել են նրա աչքերը։ < ... >Թեև երբեմն նրանք տենդագին փայլումէին, երբեմն հանգած էին թվում, բայց այս և մյուս դեպքում նույնքան ուժեղ տպավորություն էին թողնում։ Դա լինում էր նաև այն պատճառով, որ Ֆեոդոր Միխայլովիչը խոսելիս միշտ ուշադիր նայում էր ուղիղ դեմքին»։ Պատմելով նրա շփման ձևի մասին՝ նա նշել է, որ չնայած նրա անհավասարակշիռ բնավորությանը, նրա կողքին գտնվելն ինչ-որ հատուկ կերպով լավ էր, գրողը միշտ անկեղծ է եղել՝ լիներ զբաղված թե ազատ ժամանակ ունենար ։
Ալեքսանդրա Նիկոլաևնան բարեկամական հարաբերություններ է ունեցել Աննա Դոստոևսկայայի հետ, որոնք նա պահպանվել է մինչև կյանքի վերջը։ 1911 թվականին Տոլիվերովան ևս մեկ հոդված է գրել Դոստոևսկու մասին «Красные зори» ամսագրի համար։ 1915-1916 թվականներին Ալեքսանդրա Նիկոլաևնան աջակցել է Աննա Դոստոևսկային՝ Լև Տոլստոյին ուղղված նամակում Նիկոլայ Ստրախովի արտահայտած քննադատությունը հերքելու համար, որը վերաբերում էր Ֆեոդոր Դոստոևսկուն մանկապղծության մեջ մեղադրելուն ։
Նիկոլայ Լեսկով
Նիկոլայ Լեսկովը հեռակա ծանոթացել է Ալեքսանդրա Յակոբիի հետ 1870 թվականին՝ Արթուր Բեննիի մասին «Առեղծվածային մարդը» («Загадочный человек») ակնարկի վրա աշխատելիս։ Ակնարկի առաջին խմբագրությունն ավարտվել է 1869 թվականին, երբ գրողն ապարդյուն փորձում էր հոդվածը տպագրել Միխայիլ Կատկովի «Ռուսական տեղեկագրում» և Ալեքսանդր Միլյուկովի «Հայրենիքի որդին» («Сын отечества») թերթում։ Ի վերջո, այն տպագրվել է «Биржевые ведомости» թերթում 1870 թվականին։ Պամֆլետի հրապարակումը ձգձգվել է փետրվարից մինչև մայիս, և երբ ակնարկը ամբողջությամբ հրապարակվել է, «Неделя» թերթում՝ 1870 թվականի հունիսի 22-24-ի № 22-ում հայտնվել են Ալեքսանդրա Յակոբիի «Գարիբալդիականների միջև։ Ռուս կնոջ հիշողությունները» («Между гарибальдийцами. Воспоминания русской»): Նիկոլայ Սեմյոնովիչին գրավել է Արթուր Բեննիի մահվան դրվագը, որը նրա ակնարկի վաղ խմբագրությունում շարադրված էր այլ կերպ, քան Յակոբիի մոտ։ Այդ ժամանակ նա իր աշխատանքում ուղղումներ ու լրացումներ է կատարել՝ հիմնվելով Ալեքսանդրա Յակոբիի խոսքերի վրա։ Նիկելայ Լեսկովի հոդվածի առանձին լրամշակված հրատարակությունը, Ալեքսանդրա Յակոբիի և նրա հուշերի հիշատակմամբ, լույս է տեսել արդեն 1871 թվականին։
Կրոնշտադտսկուն հրավեր ուղարկել են երեք խմբագրությունները, իսկ ավագերեց Սերգիևը գնացել է միայն «Նիվայի» և «Նոր ժամանակի» խմբագրություն, որտեղ էլ աղոթել է։ «Խաղալիքի» աղքատ խմբագրություն հաշվենկատ ավագերեցը չի գնացել, ինչով վշտացրել է աղքատ հրատարակչուհուն։ Սակայն նա չի հուսահատվել, այլ կառավարության միջոցով հասել է Սբ. սինոդի օրհնությանը և «Խաղալիք» հանդեսի թույլատրմանը Սինոդի ենթակայության դպրոցում։ Այնպես որ, եզրակացնում է հեղինակը, կա կասկած՝ խորաթափանց է արդյոք Ի. Կրոնշտադտսկին, թե ոչ։ Մի կողմից՝ նա գուշակեց, որ Սուվորինը և Մարքսը կկարողանան վճարել իրեն, մյուս կողմից՝ նա սխալվեց՝ չկասկածելով, որ Տոլիվերովայի միությունը կարող է առանց իր օգնության ստանալ Սուրբ Սինոդի օրհնությունը, այսպիսով՝ հայտնի ավագերեցի խորաթափանցությունը հարցականի տակ է հայտնվել։ «Գիշերները արթուն մնացողները» վիպակի վերջնական տարբերակում Իոհան Կրոնշտադտսկու և Ալեքսանդրա Յակոբիի դրվագը չի մտել։
Եվս երեք տարի անց՝ 1894 թվականին, Ալեքսանդրա Նիկոլաևնայի անունը կրկին հայտնվել է Նիոկլայ Լեսկովի ստեղծագործության էջերում։ Այս անգամ խոսքը գրական հուշերի ժանրում գրված «Տիկինը և անճոռնին» («Дама и фефёла») պատմվածքի մասին է։ Լեսկովը հիշում է գրող Նիկոլայ Սոլովյովի (առանց նրան անվանելու) և նրա դաժան կնոջ մասին։ Ըստ սյուժեի՝ Ալեքսանդրա Յակոբին վերադառնում է Իտալիայից և Պետերբուրգում դասախոսություն է կարդում գարիբալդյան շարժման մասին։ Դասախոսությունն աննախադեպ էնտուզիազմ է առաջացրել պետերբուրգյան լիբերալների շրջանում։ Դա նախկին գեղարվեստական ակումբում տկն․ Յակոբիի կարդացած հիշարժան դասախոսությունից կարճ ժամանակ հետո էր, որն այն ժամանակ նոր էր վերադարձել հայրենիք և շատ բան էր հաղորդել գարիբալդյան շարժման մասին, որին նա կենդանի մասնակցություն է ունեցել և վայելել է իտալացի հերոսի բարեկամությունը։ Այժմ, երբ դրանից հետո անցել է շուրջ երեսունհինգ տարի, շատ դժվար է փոխանցել այն մեծ ոգևորությունն ու համակրանքը, որոնք առաջացրել է այս դասախոսությունը, որը կարդացել է մի կին, որի մասին այն ժամանակ խոսում էին շատ հետաքրքիր բաներ։ Արվեստագետները ոչ միայն ծափահարել են տիկին Յակոբիին, այլև իրական հաճույք են հայտնել գեղարվեստական հարցերի վերաբերյալ նրա դատողությունների վերաբերյալ։
Լիբերալներին վնասելու համար պահպանողական Նիկոլայ Սոլովյովը որոշել է Յակոբիի դասախոսության մասին գրել ոչ թե հոդված-պանեգիրիկ, այլ հոդված-պամֆլետ. «Բայց գտնվեցին, ի դեպ, և այնպիսիները, որոնց տիկին Յակոբիի դասախոսությունը դուր չեկավ, դուր չեկավ այն նաև մեր գրողին»։ Յակոբիի դասախոսության մասին Սոլովյովի հոդվածն արդեն պետք է տպագրվեր «Отечественные записки»-ի թարմ համարում, բայց դա տեղի չի ունեցել, և հեղինակը հազիվ է փրկվել, քանի որ նրա եվրոպական կրթություն ստացած, բայց անկարելիության աստիճանի կռվարար կինը կտոր-կտոր է արել նրա ջախջախիչ հոդվածը Գարիբալդիի դասախոսության մասին և նրան ամոթով վռնդել իր սեփական տնից։
Նիկոլայ Լեսկովի ժամանակագրությունը շատ մոտավոր է, խոսքը չի կարող գնալ երեսուն տարվա վաղեմության իրադարձությունների մասին թեկուզ այն պատճառով, որ Յակոբին այն ժամանակ դեռ չէր կրում Յակոբի ազգանունը, չէր եղել Իտալիայում և չգիտեր գարիբալդիականներին։ Նա չէր կարող վերադառնալ Ռուսաստան 1869 թվականի հուլիսից առաջ, իսկ պատմվածքի սյուժեի համաձայն՝ Նիկոլայ Սոլովյովը հոդվածը գրել է Ա. Կրաևսկու համար, երբ «Отечественные записки»-ը դեռ չէր անցել Նիկոլայ Նեկրասովի և Միխայիլ Սալտիկով-Շչեդրինի ձեռքը, այսինքն՝ նախքան 1868 թվականը։ Գրողի որդին՝ Ա. Ն. Լեսկովը, հայտնել է, որ հոր՝ «Տիկինը և անճոռնին» ստեղծագործությունը կարելի է համարել բանավիճային կամ վիպագրական, բայց ամենաքիչը՝ հուշագրական։
Լեսկովի և Տոլիվերովայի իսկական ծանոթությունը տեղի է ունեցել 1881 թվականին՝ Արթուր Բեննիի մասին նրանց աշխատանքների հրապարակումից տասը տարի անց։ Նրանց հարաբերությունների բնույթի մասին շատ բան է ասում այն փաստը, որ Նիկոլայ Լեսկովը Տոլիվերովային գրել է 134 նամակ, պատասխան նամակները չեն պահպանվել։ Նա, իր հերթին, իր հրատարակությունների էջերում հրապարակել է նրա մանկական պատմվածքները՝ «Հիմար» («Дурачок», 1891), «Այծ», «Ոգու տառապանքը» (1890), «Ավագ Գերասիմի առյուծը» (1888)։ «Խաղալիքի» համար է նախատեսված եղել «Մալանիա՝ ոչխարի գլուխ» («Маланья — голова баранья») հեքիաթը, որը 1888 թվականին գրվել է որպես նվեր Տոլիվերովայի դստեր՝ Վերայի համար, բայց այդպես էլ չի հրապարակվել այնտեղ գրողի մահվանից հետո, ինչպես նաև «Բարի մայրը պյութագորասյան հասկացությունների համաձայն» («Добрая мать по пифагорейским понятиям») պատմվածքը, որը լույս է տեսել միայն 1977 թվականին «Գրական ժառանգության» 87-րդ հատորում։ Նիկոլայ Լեսկովի հետ գրական հարաբերությունների մասին Ալեքսանդրա Նիկոլաևնան պատմել է «Խաղալիքում» տպագրված գրողի մահախոսականում՝ «Ի հիշատակ Նիկոլայ Սեմյոնովիչ Լեսկովի» (Իմ հիշողություններից) ։
Ծանոթությունը տեղի է ունեցել բավականին սովորական։ Ալեքսանդրա Տոլիվերովան 1881 թվականին փնտրում էր գրական վաստակ և այդ հարցով դիմել է Տատյանա Պասեկին՝ «Խաղալիքի» խմբագրին։ Վերջինս, իր հերթին, նախկին գարիբալդիականի համար երաշխավորել է  Նիկոլայ Լեսկովի մոտ։ Գրողը նախաձեռնություն է ցուցաբերել և Պասեկի հանձնարարական նամակով գնացել Նիկոլայ Սեմյոնովիչի մոտ։ Լեսկովը Տոլիվերայի համար գրական աշխատանք է գտել և հրավիրել նրան հյուր գնալ իրեն։ Ալեքսանդրա Նիկոլաևնան մահախոսականում նշել է, որ 1882 թվականի Սուրբ ծնունդից հետո նրանք սկսել են ավելի հաճախ հանդիպել, ինքն իր բոլոր նոր աշխատանքները տվել է Լեսկովին ընթերցելու համար, և «նա անընդհատ, երբեմն նույնիսկ շատ կտրուկ դիտողություններ էր անում, լավ խորհուրդներ էր տալիս։ Ըստ էության, Ն. Ս.-ն չափազանց սուր մարդ էր, բայց այս խստությունը հաճախ փոխարինվում է բոլորովին կանացի մեղմությամբ» ։ Լեսկովը պարբերաբար օգնել է Տոլիվերովային իր բոլոր գրական նախաձեռնություններում։ Նա դարձել է գրողի շատ մտերիմ ընկերը, սակայն, ինչպես նշում է գրողի ստեղծագործությունների տասնմեկ հատորանոց ժողովածուում Նիկոլայ Լեսկովի նամակների մեկնաբան Ի. Յ. Այզենշտոկը, «Պեշկովա-Տոլիվերովան բնավորության ծայրահեղ անմիջականությամբ և իր ու ուրիշի գործերը կազմակերպելու անկարողությամբ գրեթե անփոփոխ նյարդայնացնում էր գրողին։ Նրա՝ իրեն ուղղված պահպանված նամակները (ՌԳԻ) լի են սրտնեղությամբ ու չարությամբ. այդ նույն տրամադրությունները բացահայտ հնչում են նաև առավել բովանդակալից նամակներում, որոնք ներառվել են ներկա հատորում»։ Տոլիվերովային ուղղված նամակներում խստությունը դրսևորվում է ոչ միայն երրորդ անձանց, այլև նրա, նրա խմբագրական ծրագրերի նկատմամբ. «Դուք ինձ արդեն չեք էլ զարմացնում։ Սոլովյով-Ն<ե>սմ<ելովը> գնաց բացատրելու Ձեզ, որ այժմ ժամանակը չէ խոսելու Լև Տոլստոյի մասին, բայց դուք դեռ Ձերն եք պնդում։ <...> Դուք ինչպես ձեր գլուխն եք մտցրել ինչ-որ բան, դրանով էլ համառում եք. «Тешь мою плешь: сери в голову»: Կներեք, լավ ասացվածք է»։