cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Բետու (ֆուտբոլիստ, ծնված 1982)
Բրագա / Սևիլյա
2014-15 մրցաշրջանում ստացած վնասվածքների պատճառով Բետուն զիջեց Սևիլյայի հիմնական դարպասապահի տեղը Սերխիո Ռիկոյին։ Այս տարի նույնպես նա ակումբի հետ հաղթեց Եվրոպայի Լիգան, սակայն խաղադաշտ դուրս չեկավ եզրափակչի Դնեպրի դեմ խաղում ։ 2015 թվականի օգոստոսի 11-ին նա մեկնարկային կազմում սկսեց ՈՒԵՖԱ Սուպեր գավաթի Բարսելոնայի դեմ խաղը, սակայն բաց թողեց 5 գնդակ, ինչի պատճառով Սևիլյան պարտվեց 4-5 հաշվով  ։
2015-16 մրցաշրջանում Դավիթ Սորիան տեղափոխվեց Սևիլյայի առաջին թիմ, ինչի պատճառով Բետուն դարձավ թիմի միայն 3-րդ դարպասապահը ։ Սևիլյայի կազմում անցկացրած 3․5 մրցաշրջանում նա անցկացրեց 89 հանդիպում՝ բաց թողելով 118 գնդակ ։
Հետագա կարիերա
2016 թվականի օգոստոսի 6-ին Բետուն ազատ գործակալի կարգավիճակում 2 տարվա պայմանագիր կնքեց Սպորտինգ Լիսաբոնի հետ ։ Իր պաշտոնական դեբյուտը նշեց հոկտեմբերի 13-ին՝ Պորտուգալիայի գավաթի Ֆամալիկանի դեմ խաղում ՝ այս խաղում անառիկ պահելով իր դարպասը։ 2016-17 մրցաշրջանում նա անցկացրեց 9 հանդիպում՝ լինելով թիմի երկրորդ դարպասապահը Ռուի Պատրիսիոից հետո։
2017 թվականի հուլիսի 29-ին Բետուն տեղափոխվեց Գյոզտեպե ։ Իր դեբյուտը նշեց օգոստոսի 12-ին՝ Ֆեներբահչեի դեմ խաղում ։
Միջազգային կարիերա
Իր դեբյուտը Պորտուգալիայի ազգային հավաքականի կազմում Բետուն նշեց 2009 թվականի հունիսի 10-ին՝ Էստոնիայի դեմ խաղում ։ Ազգային հավաքականի կազմում Բետուն մասնակցեց 2010 թվականի աշխարհի առաջնությանը և 2012 թվականի Եվրոպայի առաջնությանը, սակայն այդպես էլ ոչ մի հանդիպում չանցկացրեց։
2014 թվականին Բետուն մասնակցեց աշխարհի առաջնությանը ՝ իր դեբյուտը մրցաշարում նշելով հունիսի 23-ին՝ ԱՄՆ-ի դեմ խաղում ։ Բացի այդ, նա ընդգրկվեց Պորտուգալիայի կազմերում 2017 թվականի ՖԻՖԱ Կոնֆեդերացիաների գավաթում և 2018 թվականի աշխարհի առաջնությունում  ։
Ակումբային վիճակագրություն
2018 թվականի հունիսի 4-ի դրությամբ
Միջազգային վիճակագրություն
2018 թվականի հունիսի 4-ի դրությամբ
Ակումբային
Սպորտինգ Լիսաբոն
Լեյշոյնշ
Պորտու
Կլուժ
Բրագա
Սևիլյա
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլի դարպասապահներ Կատեգորիա:Պորտուգալացի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Պորտուգալիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Սպորտինգ Լիսաբոնի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Կասա Պիայի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Շավիշի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Մարկուի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Լեյշոյնշի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Պորտուի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Կլուժի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Բրագայի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Սևիլյայի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Գյոզտեպեի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:2018 թվականի ֆուտբոլի աշխարհի առաջնության մասնակիցներ Կատեգորիա:Թուրքական Սուպեր լիգայի ֆուտբոլիստներ
Ցխրածղարո (Զեստափոնի շրջան)
Ցխրածղարո (ცხრაწყარო), գյուղ Վրաստանում։ Գտնվում է Իմերեթի մարզի Զեստափոնի շրջանում ։
Բնակչություն
Ըստ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալների, գյուղի բնակչությունը կազմում է 1472 մարդ ։
Կարեն Քալանթար
Կարեն Լևոնի Քալանթար, հայ կինոգետ, լրագրող։ ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1982)։
Բեմադրիչ Լևոն Քալանթարի որդին է, փիլիսոփայական գիտությունների թեկնածու Ալեքսանդր Քալանթարի եղբայրը, երաժշտագետ Մարգարիտա Ռուխկյանի ամուսինը։
Կենսագրություն
1951 թվականին ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը։ 1951 թվականից աշխատել է «Կոմունիստ» թերթի խմբագրությունում, 1964-1967 թվականներին՝ խմբագրի տեղակալ, 1967-1974 թվականներին` «Լիտերատուրնայա գազետա» թերթի սեփական թղթակիցը, 1974-1976 թվականներին` «Հայֆիլմ» կինոստուդիայի տնօրեն, 1976 թվականից` Հայաստանի կինեմատոգրաֆիստների միության վարչության առաջին քարտուղար, 1986 թվականից՝ նախագահ, 1979 թվականից, միաժամանակ, ՀԽՍՀ ԳԱ Արվեստի ինստիտուտի հեռուստատեսության և կինոյի բաժնի վարիչ, 1981 թվականից՝ Հայաստանի Կոմկուսի վերստուգիչ հանձնաժողովի անդամ։ 1989-2000 թվականներին եղել է Կինոյի բարեկամների հանրապետական ընկերության նախագահ։ Դասավանդել է Երևանի Խաչատուր Աբովյանի անվան պետական մանկավարժական ինստիտուտում։ Քալանթարի աշխատությունները վերաբերում են կինոյի պատմության և տեսության խնդիրներին ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ կինոգետներ Կատեգորիա:Հայ լրագրողներ Կատեգորիա:1928 ծնունդներ Կատեգորիա:Հուլիսի 30 ծնունդներ Կատեգորիա:Երևան քաղաքում ծնվածներ Կատեգորիա:2000 մահեր Կատեգորիա:Հունվարի 1 մահեր Կատեգորիա:Երևան քաղաքում մահացածներ Կատեգորիա:ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչներ Կատեգորիա:ԵՊՀ բանասիրական ֆակուլտետի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Արվեստագիտության թեկնածուներ Կատեգորիա:Հայաստանի կինեմատոգրաֆիստների միության անդամներ Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Իտալիայից. Ռիխարդ Շտրաուս
Իտալիայից, op. 16 (Aus Italien) - գերմանացի կոմպոզիտոր Ռիխարդ Շտրաուսի առաջին սիմֆոնիկ պոեմը՝ գրված 1886 թվականին, երիտասարդ կոմպոզիտորի՝ Իտալիայում կատարած ճամփորդության տպավորությամբ ։
Ստեղծման պատմությունը
1886 թվականի ամռանը 22-ամյա Ռիխարդ Շտրաուսը, հետևելով Յոհանես Բրամսի խորհրդին, մեկնել է ճամփորդության Իտալիայում։ Նա եղել է Հռոմում, Բոլոնիայում, Նեապոլում, Սորենտոյում, Սալերնոյում և Կապրի կղզում։ Սիմֆոնիկ պոեմի վրա աշխատանքն սկսել է դեռևս իտալական իր ճամփորդության ընթացքում և ավարտել այդ նույն տարվա սեպտեմբերի 12-ին, Մյունխենում։ Կոմպոզիտորն իր այս ստեղծագործությունը ժանրային առումով բնորոշել է «սիմֆոնիկ ֆանտազիա՝ սիմֆոնիկ մեծ նվագախմբի համար» և նվիրել է իր ուսուցչին՝ Հանս ֆոն Բյուլովին։ Դա Շտրաուսի միակ ստեղծագործությունն է, որի համար նա հատուկ ծրագիր է պատրաստել։
Սիմֆոնիկ պոեմը գրված է սոլ մաժոր տոնայնությամբ, բաղկացած է չորս մասից.
In Roms Ruinen (Հռոմի ավերակներում) - 12 րոպե 20 վայրկյան
Am Strande von Sorrent (Սորենտոյի լողափերին) - 12 րոպե 40 վայրկյան
Neapolitanisches Volksleben. Finale (Նեապոլիտանական ժողովրդական կյանքը։ Եզրափակում) - 8 րոպե 30 վայրկյան
Երաժշտական այս գործի ամբողջական կատարումը տևում է քառասուն րոպեից մի փոքր ավելի։ Առաջին անգամ այն կատարվել է 1887 թվականի մարտի 2-ին, Մյունխենում, արքունական նվագախմբի կողմից, որին ղեկավարել է հենց ինքը՝ երկի հեղինակը։ Իսկ թե ինչպիսին է եղել երաժշտասեր հասարակության արձագանքը՝ այս մասին ժամանակակիցների հաղորդած տեղեկությունները հակասական են։ Համաձայն Շտրաուսի քրոջ՝ Յոհաննայի հուշերի՝ առաջին երեք մասերը ընդունվել են ջերմորեն, արժանացել ծափերի, բայց վերջին՝ չորրորդ մասը հավանություն չի գտել, դահլիճի տարբեր մասերից հնչել են սուլոցներ։ Այնինչ՝ կոմպոզիտորի կենսագրությունը ներկայացնող իր գրքում Նորման դել Մարը հակառակ պատկերն է տալիս. ըստ նրա՝ ստեղծագործության առաջին երեք մասերը ընդունվել են սառնությամբ, բայց եզրափակիչ մասը արժանացել է բուռն ծափերի, հավանություն, հիացմունք արտահայտող գոչյունների։ Ստեղծագործության հեղինակն ինքը անձամբ «Aus Italien»-ը համարել է նոր, հեղափոխական գործ ու միշտ գոհունակությամբ է արտահայտվել իր այս երկի մասին։ Եվ դա՝ նույնիսկ չնայած այն հանգամանքին, որ վերջին մասում նեապոլիտանական լայնորեն տարածված «Funiculi, Funucula» երգի թեման օգտագործած լինելու պատճառով դատական տհաճ պատմության մեջ է ընկել։ Բանն այն է, որ Շտրաուսը կարծել է, թե այդ մեղեդին ժողովրդական ստեղծագործություն է, այնինչ հայտնվել է դրա հեղինակը՝ Լուիջի Դենցան, դատի տվել ու շահել դատը։
ՆՎԱԳԱԽՄԲԻ ԿԱԶՄԸ Փողային փայտե գործիքներ
ֆլեյտա-պիկոլո, 2 ֆլեյտա, 2 հոբոյ, անգլիական եղջերափող, 2 կլարնետ՝ սի-բեմոլ շարքում, 2 ֆագոտ, կոնտրաֆագոտ
4 վալտորն ֆա շարքում, 2 փող՝ դո շարքում, 3 տրոմբոն
լիտավրեր, փոքր թմբուկ, տամբուրին, ծնծղաներ, եռանկյունի
Լարային գործիքներ
ջութակներ, ալտեր, թավջութակներ, կանտրաբասեր, տավիղներ
Սկավառակագրություն
Ներկայացված են ստեղծագործության միայն ամբողջական կատարումները. դիրիժորը, նվագախումբը, ձայնագրման տարեթիվը։
Artur Rother Symphony Orchestra of Radio Berlin 1949
Clemens Krauss Vienna Philharmonic Orchestra 1953
Henry Swoboda Vienna Symphony Orchestra 1953
Otakar Trhlík Ostrava State Philharmonic Orchestra (Janáček Philharmonie) 1971
Rudolf Kempe Staatskapelle Dresden 1974
Neeme Järvi Scottish National Orchestra 1988
Vladimir Ashkenazy Cleveland Orchestra 1989
Riccardo Muti Berliner Philharmoniker 1989
Zdeněk Košler Slovak Philharmonic Orchestra 1990
David Zinman Tonhalle Orchestra, Zurich 2000
Fabio Luisi Staatskapelle Dresden 2008
1985 թվականին ձայնագրվել է նաև «Aus Italien»-ի՝ երկու դաշնամուրով կատարման տարբերակը (դաշնակահարներ՝ Բեգոնիա-Ուրիարտե Մրոնգովիուս և Կարլ-Հերման Մրոնգովիուս)։
Գրականություն
Del Mar, Norman. Richard Strauss, A Critical Commentary on His Life and Works, vol. 1. London, 1962.
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Կոմպոզիտորներ
Էլվին Օլին Քինգ
Էլվին Օլին Քինգ (Alvin Olin King, ), ամերիկացի քաղաքական գործիչ, Լուիզանայի 41-րդ նահանգապետը։
Կենսագրություն
Էլվին Քինգը ծնվել է Լեոտիում, Կանզասի նահանգում։ 1915 թվականին ավարտել է Տուլեյնյան համալսարանի բակալավրիատը ։ 1924 թվականին Քինգը ընտրվել է Լուիզանայի սենատոր, 1928 թվականին՝ վերընտրվել է, իսկ 1930 թվականից մինչև 1931 թվականը նա եղել է Սենատի նախագահը ։ Երբ Հյուի Լոնգը թողեց նահանգապետի պաշտոնը, որպեսզի դառնա ԱՄՆ սենատոր, Քինգը շարունակեց նրա փոխարեն պաշտոնավարել՝ մինչ լիրազորությունների ավարտը։ Էլվին Քինգը Հյու Լոնգի և Փոլ Սիրի քաղաքական տարաձայնությունների արդյունքում դարձավ նահանգապետ ։ Նա պաշտոնավարել  է 1932 թվականի հունվարի 25-ից մինչև 1932 թվականի մայիսի 25-ը ։
Պաշտոնը թողնելուց հետո նահանգապետ Քինգը վերադարձել է իրավաբանական պրակտիկային։ Մահից քիչ առաջ նա դարձել է Լուիզանա նահանգի Փաստաբանների Ասոցիացիայի նախագահը։ Քինգը ամուսնացած է եղել Վիլլի Լի Վորրիսի հետ, ունեցել են երկու երեխաներ ։ Քինգը մահացել է 1958 թվականի հունվարի 21-ին և հուղարկավորվել է Լուիզանա նահանգի Լեյք-Չարլզի Գրեյսլենդ գերեզմանատանը ։
Գրականություն
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի դեմոկրատական կուսակցության անդամներ Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Ամերիկացի փաստաբաններ
Աշխատանքի պայմանադրական վարձատրության համակարգ
Աշխատանքի պայմանադրական վարձատրության համակարգ (աշխատավարձի հատուցում ), աշխատանքի վարձատրության համակարգ, որը նախատեսում է աշխատանքի որոշակի փուլերի կատարման կամ որոշակի ծավալի ապրանքների արտադրության համար ընդհանուր գնի որոշում։ Աշխատողի աշխատավարձը հաշվարկվում է նրա կողմից արտադրվող ապրանքների քանակի և դրա որակի հիման վրա` գործող գործարքային դրույքաչափերին համապատասխան։ Աշխատանքի պայմանադրական վարձատրության համակարգը վերաբերում է աշխատանքի գործարքային վարձատրության համակարգին։
Սահմանում
Մի շարք տնտեսագետներ պայմանադրական համակարգը սահմանում են որպես վարձատրության համակարգ, որի ընթացքում աշխատողները ստանում են միանվագ վճարներ` համաձայնեցված աշխատանքի դիմաց (չհաշված աշխատանքի վրա ծախսված ժամանակը) ։
Աշխատանքի պայմանադրական վարձատրության համակարգի տեսակներ
Աշխատանքի պայմանադրական վարձատրության համակարգը վերաբերում է աշխատանքի գործարքային վարձատրության համակարգին և ունի հետևյալ տեսակները.
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հաշվապահություն
Անդրեյն ու չար կախարդը
«Անդրեյն ու չար կախարդը» («Андрей и злой чародей»), 1981 թվականի կինոֆիլմ, հեքիաթ բոլոր տարիքների հանդիսատեսի համար։
Սյուժե
Վաղուց մի բնակավայրում հայտնվել է վնասակար կախարդ Ցմոկը (Գեորգի Միլյար)։ Ժողովուրդը նրանից առանձնացել է մեծ պատով։ Եվ առաջին անգամ պահակային աշտարակի վրա հսկում է Անդրեյ-Բոլորից-Բարին (Անդրեյ Սմոլյակով)։ Այդ ժամանակ Ցմոկը հրամայում Լեշիին (Միխայիլ Կոնոնով) և ջրային ոգուն (Յուրի Չեռնով) ցանց կապել անտառում և բռնել գեղեցիկ Ուղեցույց աստղին (Путеводная Звезда, Իրինա Կիսելյովա), որը Յարիլա-Արևի դուստրն է։ Գյուղում ոչ ոք ոչինչ չգիտի, նա ուղարկում է տնային ոգուն (Էդուարդ Բոչարով), որպեսզի նա քնեցնի բոլորին։ Եվ միայն Անդրեյ-Բոլորից-Բարին չեն քնում և տեսնում է Ուղեցույց աստղին։ Դրանից հետո նա անմիջապես շտապում է օգնության։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1981 ֆիլմեր Կատեգորիա:Ռուսերեն ֆիլմեր Կատեգորիա:«Բելառուսֆիլմ» ստուդիայի ֆիլմեր Կատեգորիա:Բնօրինակում անաղբյուր հոդվածներ
Ձիրուլա (Զեստափոնի շրջան)
Ձիրուլա (ძირულა), գյուղ Վրաստանում։ Գտնվում է Իմերեթի մարզի Զեստափոնի շրջանում ։
Բնակչություն
Ըստ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալների, գյուղի բնակչությունը կազմում է 84 մարդ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Զեստափոնի շրջան
Թմրամիջոց
Թմրամիջոց, (հունարեն՝ ναρκωτικός, narcosis՝ ընդարմացում (ստուպոր)), ԱՀԿ (Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպություն) սահմանման համաձայն՝ նյութ, որն առաջացնում է ընդարմացում, կոմա կամ անզգայացում՝ ցավազրկում, ցավերի նկատմամբ անզգայություն ։ Եզրույթն առավել նեղ իմաստով սովորաբար վերաբերվում է ափիոնատիպ նյութերին կամ օփիոիդներին, որոնց բժշկագիտության մեջ հաճախ անվանում են «նարկոտիկ անալգետիկներ» (թմրամիջոցային ցավազրկողներ)  ։
Համարվում է, որ «ναρκωτικός» (narcosis) եզրույթն առաջին անգամ կիրառվել է հույն բժիշկ Հիպոկրատի կողմից այնպիսի նյութերի նկարագրման համար, որոնք առաջացնում են զգայունության կորուստ կամ պարալիչ (կաթված)։ Այս եզրույթը կիրառել է հին դարերի հանրահայտ բժիշկ Գալեն Կլավդիոսը։ Որպես այդպիսի նյութ Գալենը, օրինակ, հիշատակում էր մանդրագորի արմատը, էկլատի կամ կակաչի սերմերը։
20-րդ դարի վերջում եզրույթի նշանակությունն ընդլայնվեց։ Սկզբնական նշանակությունից տարբերությունն այն է, որ թմրամիջոցներ սկսեցին համարվել նյութեր, որոնք նախկինում այդպիսին չէին համարվում. կանեփը, ցնորածին սնկերը և այլն։
Ներկայումս «թմրամիջոց» եզրույթը հայալեզու բժշկագիտության և իրավագիտության մեջ ոչ միշտ է կիրառվում ճիշտ նշանակությամբ (երբեմն սխալմամբ կիրառվում է նաև «թմրանյութ», «թմրադեղ»)՝ տարածվելով բոլոր տեսակի հոգեմետ (հոգեներգործուն) նյութերի վրա (այդ թվում՝ հոգեմետ դեղերի)՝ անկախ դրանց ազդեցության մեխանիզմից և դեղագիտական նշանակությունից։ Վերոնշյալ բացատրության մեջ ներկայացված է բուն «նարկոտիկ» եզրույթը, իսկ հայաստանյան իրականության մեջ «թմրամիջոց» եզրույթն ունի մի փոքր այլ բացատրություն, որին անդրադարձ կկատարվի օրենսդրական սահմանման մեջ ։
Ներկայումս երկրների մեծ մասում թմրամիջոցների շրջանառությունը սահմանափակ է։ Աշխարհի պետությունների գերակշիռ մասը (շուրջ 96%) միացել են ՄԱԿ-ի 1961 թվականի «Թմրամիջոցների մասին» միասնական կոնվենցիային ։
Համաձայն ԱՀԿ-ի
Նյութ, որն առաջացնում է ընդարմացում, կոմա կամ անզգայացում՝ ցավազրկում, ցավերի նկատմամբ անզգայություն։ Եզրույթը առավել նեղ իմաստով սովորաբար վերաբերում է ափիոնատիպ նյութերին կամ օփիոիդներին, որոնց անվանում են «նարկոտիկ անալգետիկներ» (թմրամիջոցային ցավազրկողներ)։
ՄԱԿ-ում
Ըստ ՄԱԿ-ի 1961 թվականի «Թմրամիջոցների մասին միասնական» կոնվենցիայի ՝ «թմրամիջոց» տերմինը սահմանվում է նյութերի ուղղակի դասակարգմամբ։ Թմրամիջոցներ են հանդիսանում ՄԱԿ-ի 1961 թվականի «Թմրամիջոցների մասին միասնական» կոնվենցիայի 1-ին և 2-րդ ցուցակներում ընդգրկված սինթետիկ և բնական նյութերից յուրաքանչյուրը։
Յուրաքանչյուր երկրի օրենսդրություն սահմանում է նմանատիպ ցուցակներ։
Հայաստանում
«Թմրամիջոցների և հոգեմետ (հոգեներգործուն) նյութերի մասին» Հայաստանի օրենքի համաձայն՝ թմրամիջոց, հոգեմետ (հոգեներգործուն) նյութ, թմրամիջոցների և հոգեմետ (հոգեներգործուն) նյութերի պրեկուրսորներ եզրույթները մեկնաբանվում են հետևյալ կերպ. թմրամիջոցները, հոգեմետ (հոգեներգործուն) նյութերը և դրանց պրեկուրսորները բնական կամ արհեստական ծագում ունեցող նյութերի, պատրաստուկների և բույսերի ամբողջություն են, որոնց շրջանառությունը և դրանց նկատմամբ հսկողությունը Հայաստանի տարածքում իրականացվում է Հայաստանի օրենսդրությանը և Հայաստանի միջազգային պայմանագրերին, այդ թվում՝ ՄԱԿ-ի 1961 թվականի «Թմրամիջոցների մասին» միասնական կոնվենցիային, 1971 թվականի «Հոգեմետ նյութերի մասին» կոնվենցիային և 1988 թվականի «Թմրամիջոցների և հոգեմետ նյութերի ապօրինի շրջանառության դեմ պայքարի մասին» կոնվենցիային համապատասխան։
Պրեկուրսորներն այն նյութերն են, որոնք կիրառվում են թմրամիջոցների և հոգեմետ նյութերի ստացման, պատրաստման, վերամշակման ընթացքում։
Գիտական բնորոշում
Թմրամիջոց են անվանում այն նյութը, որը համապատասխանում է հետևյալ 3 հատկանիշներին.
ԱՀԿ-ի սահմանում
Նյարդային համակարգի վրա ազդող և հոգեկան գործընթացների (ֆունկցիաների) խանգարում առաջացնող նյութերը համարվում են հոգեներգործուն (հոգեակտիվ)։ Սովետական մեծ հանրագիտարանի համաձայն՝ հոգեներգործուն նյութերը, որոնք առավելապես ազդում են հոգեկան ֆունկցիաների վրա, ընդունակ են կառավարել հոգեկան գործընթացները և բժշկության մեջ կիրառվում են հոգեկան հիվանդությունների բուժման համար, կոչվում են հոգեմետ։ Օրինակ՝ բենզոդիազեպինային տագնապամարիչները (տրանկվիլիզատորներ) (դիազեպամ, լորազեպամ և այլն) և նեյրոլեպտիկները (հալոպերիդոլ, լևոմեպրոմազին և այլն)։ ԱՀԿ համաձայն՝ հոգեներգործուն նյութեր և հոգեմետ նյութեր եզրույթները հոմանիշներ են ։ Այսինքն՝ լայն իմաստով հոգեմետ նյութերն ունեն նույն նշանակությունը, ինչ հոգեներգործուն նյութերը։ Յուրաքանչյուր հոգեներգործուն նյութ (դաս) տարբերվում է մարդու կենտրոնական նյարդային համակարգի վրա ազդեցության միայն իրեն յուրահատուկ մեխանիզմներով և առաջացող հոգեկան գործընթացների փոփոխությունների առանձնահատկություններով։ «Հոգեներգործուն» եզրույթը չի ենթադրում, որ տվյալ նյութի գործածումը պարտադիր կերպով ընդունակ է առաջացնելու կախվածություն։
Թմրամիջոցների դասակարգում
Ըստ կախվածություն առաջացնելու արագահասության՝ թմրամիջոցները պայմանականորեն բաժանվում են 2 խմբի՝ «թեթև» և «ծանր» ։ Ըստ ծագման՝ թմրամիջոցները բաժանվում են 3 խմբի՝ բնական (բուսական), կիսաարհեստական (կիսասինթետիկ. պատրաստվում (սինթեզվում) են բուսական հիմքից) և արհեստական (սինթետիկ) ։ Ըստ առաջացրած ազդեցության (էֆեկտի)՝ թմրամիջոցները լինում են հանգստացնող (սեդատիվ), խթանող (ստիմուլյատոր) և ցնորածին (հալյուցինոգեն) ազդեցության։ Գոյություն ունեն թմրամիջոցների տարբեր դասակարգումներ, այդ թվում՝ ինչպես առանձին՝ ըստ քիմիական կառուցվածքի կամ կլինիկական ազդեցության, այնպես էլ խառը ։
Օրենսդրական դասակարգում
Հայաստանում թմրամիջոցների, հոգեմետ (հոգեներգործուն նյութերի) և դրանց պրեկուրսորների նկատմամբ պետական վերահսկողությունն իրականացվում է «Թմրամիջոցների, հոգեմետ (հոգեներգործուն) նյութերի և դրանց պրեկուրսորների կազմի (ցանկի)» 4 ցուցակներին համապատասխան.
Թմրամիջոցների գործածման եղանակներ
Թմրամիջոցների գործածման եղանակներն են.
Ազդեցության մեխանիզմ
Գրեթե բոլոր թմրամիջոցները ուղղակի կամ անուղղակի կերպով ուղղված են գլխուղեղի «պարգևատրման համակարգի» վրա՝ հետսինապտիկ նեյրոններում խթանելով դոֆամին և սերոտոնին միջնորդանյութերի (մեդիատորներ) արտադրությունը  ։ Այդ միջնորդանյութերն առաջացնում են հաճույքի, երանության զգացում, ազդում են ուսուցման և շահադրդման (մոտիվացիոն) գործընթացների վրա։ Դրանք բնականոն կերպով մեծ քանակությամբ արտադրվում են մարդու կողմից իրականացվող որոշ գործողությունների արդյունքում՝ առաջացնելով դրական հույզեր, ապրումներ, զգացողություններ. օրինակ՝ սեռական հարաբերություն, համեղ սննդի ընդունում, մարմնական հաճելի զգացողություններ, ինչպես նաև դրանց հետ ասոցացվող ազդակներ ։ Նյարդակենսաբանական գիտական փորձերը ցույց են տվել, որ անգամ դրական հիշողությունները կարող են ավելացնել դոֆամինի մակարդակը ։ Վերոնշյալ միջնորդանյութերը (մեդիատորներ) պայմանավորում են գլխուղեղի գնահատման և շահադրդման (մոտիվացիոն) գործընթացները՝ ապահովելով գոյատևման և տեսակի պահպանման համար անհրաժեշտ գործունեությունների կարևոր տեսակները ։
Բազմաթմրամոլություն (պոլինարկոմանիա)
Բազմաթմրամոլությունը (պոլինարկոմանիա), որպես կանոն, դիտավորյալ կերպով համակցված հոգեներգործուն նյութերի գործածման նկատմամբ հիվանդագին կոմպուլսիվ հակումն է։ Սովորաբար հոգեներգործուն նյութերի համակցման նպատակը ազդեցության պոտենցումն է հանդիսանում կամ կողմնակի ազդեցությունների բացառումը կամ մեղմումը. օրինակ՝ սպիդբոլի (կրեկի և հերոինի համակցություն) գործածման դեպքում կրեկին բնորոշ կարճատև հաճույքին հաջորդող տրամադրության ֆոնի անկումը մեղմվում կամ բացառվում է հերոինի երկարատև ազդեցությամբ։
Ըստ Հիվանդությունների միջազգային դասակարգում 10-րդ դասակարգչի (ՀՄԴ-10)՝ վերոնշյալ եզրույթը F19-ն է՝ «Հոգեկան և վարքային խանգարումներ թմրամիջոցների և այլ հոգեակտիվ նյութերի համակցված գործածման հետևանքով»։
Հաճախ համակցումը տեղի է ունենում առանց դիտավորության։ Սուրճի, ծխախոտի, ալկոհոլի, դեղերի միաժամանակյա գործածումն արգելված հոգեներգործուն նյութերի հետ նույնպես պոլինարկոմանիա է հանդիսանում՝ յուրաքնաչյուր համակցության դեպքում բնորոշ էֆեկտներով և վտանգավոր հետևանքներով ։
Թմրամիջոցների գործածման հետևանքներ
Թմրամիջոցների ընդունման հիմնական և ուղղակի հետևանքն այսպես կոչված «թմրամիջոցային հարբեցումն» է։ Թմրամիջոցների պարբերաբար կամ մշտական գործածման դեպքում գործածվող թմրամիջոցի (կամ թմրամիջոցների որոշակի դասի) նկատմամբ զարգանում է «հանդուրժողականության» (տոլերանտության) բարձրացում, ինչն արտահայտվում է գործածվող թմրամիջոցի միևնույն չափաբաժնի ընդունմանը հաջորդող ազդեցության (էֆեկտի) աստիճանական նվազմամբ. տոլերանտության բարձրացումը դրդում է թմրամիջոց գործածող անձին նախկին արդյունքին հասնելու համար հետզհետե ավելացնել գործածվող թմրամիջոցի չափաբաժինները։ Թմրամիջոցներն առաջ են բերում նաև «կախվածություն», որն արտահայտվում է «զրկանքի (ժուժկալման, աբստինենտային) համախտանիշով»), թմրամիջոցի նկատմամբ հիվանդագին (կոմպուլսիվ) հակմամբ, ինչպես նաև հոգեկան, վարքային, նաև մարմնական այլ ախտանիշներով։
Թմրամիջոցային հարբեցում
Թմրամիջոցային հարբեցումը վիճակ է, որը հաջորդում է թմրամիջոցի գործածմանը և արտահայտվում է ինչպես սուբյեկտիվ, այնպես էլ օբյեկտիվ ախտանիշներով։ Օբյեկտիվ ախտանիշները պայմանավորված են ընդունած թմրամիջոցի նկատմամբ օրգանիզմի ֆիզիոլոգիական արձագանքով և կարող են զգալիորեն տարբերվել միմյանցից՝ պայմանավորված թմրամիջոցային հարբեցում առաջացնող թմրամիջոցի տեսակով (կամ դասով) ։
Հարբեցման սուբյեկտիվ ախտանիշները, որպես կանոն, արտահայտվում են էյֆորիայի, իսկ որոշ դեպքերում՝ հոգեկան տարբեր ոլորտների խանգարումների, հատկապես, ընկալման խանգարումների դրսևորմամբ։ Ի տարբերություն օբյեկտիվ ախտանիշների՝ շրջապատող անձանց կողմից դրանք նկատելի չեն և կարող են հայտնաբերվել թմրամիջոցային հարբեցման վիճակում գտնվող անձի կողմից ոչ ադեկվատ վարքի դրսևորման դեպքում։
Տարբերում են ընկալման խանգարումների առնվազն 3 տեսակներ.
Կախվածություն (կախվածության համախտանիշ)
Թմրամիջոց գործածողների համար հատկանշական է գործածվող նյութից կախվածության համախտանիշը։ Թմրամիջոցի գործածման դեպքում սովորաբար տարբերակում են կախվածության երկու՝ հոգեբանական և ֆիզիոլոգիական կողմեր։ Բոլոր դեպքերում, դրանց երկուսի հիմքում էլ մարդու նորմալ և ախտաբանական ֆիզիոլոգիան է ընկած։
Պայմանավորված թմրամիջոցի տեսակով, ինչպես նաև գործածման հաճախականությամբ և անձի ֆիզիոլոգիական առանձնահատկություններով՝ կախվածության համախտանիշի զարգացմանը բերող թմրամիջոցի գործածման ժամանակահատվածը կարող է տարբեր լինել ։
Հոգեբանական կողմը բնութագրվում է թմրամիջոցը գործածելու ուշացմամբ պայմանավորված վիճակի վատթարացմամբ, ինչպես նաև թմրամիջոցը գործածելիս հոգեկան վերելքով, բավարարվածությամբ։ Հիվանդության զարգացման ընթացքում սովորական դարձած թմրամիջոցի ազդեցության տակ ի հայտ է գալիս հոգեկան ֆունկցիաների բարելավման ախտանիշ։ Այդ կերպ թմրամիջոցը դառնում է հոգեկան գոյատևման և գործելու համար անհրաժեշտ պայման։ Այս ախտանիշը ի հայտ է գալիս թմրամոլության բոլոր ձևերի դեպքում, բացառությամբ այն դեպքերի, երբ թմրամիջոցի ընդունման ժամանակ հոգեկանը միշտ կազմալուծվում է (գիտակցության փոփոխված վիճակ ստեղծող միջոցներ)։
Ֆիզիոլոգիական կողմը, որն առավել կարևոր է և բոլոր տեսակի հոգեներգործուն նյութերի դեպքում առկա է, քանի որ ազդում է մարդու ֆիզիոլոգիայի վրա, պայմանավորված է նրանով, որ թմրամիջոցի շարունակական գործածումը խեղաթյուրում (աղավաղում) է բնականոն նյարդաֆիզիոլոգիական և նյարդաքիմիական գործընթացները թմրամիջոց գործածողի օրգանիզմում։ Դա հանգեցնում է ախտաբանական փոփոխությունների։ Արդյունքում գործածվող թմրամիջոցի նկատմամբ առաջանում է հիվանդագին կոմպուլսիվ հակում, հանդուրժողականության (տոլերանտության) բարձրացում, զրկանքի համախտանիշ։ Կախվածության համախտանիշի զարգացման դեպքում թմրամիջոցի գործածման դադարեցումը կարող է հանգեցնել ինչպես հոգեկան ֆունկցիաների, այնպես էլ օրգան-համակարգերի գործունեության խանգարումների ։
Զրկանքի (ժուժկալման, աբստինենտային) համախտանիշ
Զրկանքի (ժուժկալման, աբստինենտային) համախտանիշը հոգեկան և մարմնական ախտանիշների համակցություն է, որն առաջանում է թմրամիջոցներից կախվածությամբ տառապող անձանց մոտ թմրամիջոցի գործածումը դադարեցնելու կամ գործածվող օրական չափաբաժնի նվազեցման հետևանքով (ալկոհոլից կախվածությամբ («ալկոհոլիզմ») տառապող անձանց դեպքում՝ ալկոհոլի գործածումը դադարեցնելուց հետո. այսպես կոչված «վերապրուկ», «պախմելիայի համախտանիշ») ։
Արտահայտված զրկանքի համախտանիշ սովորաբար դիտվում է ալկոհոլի, քնաբեր և հանգստացնող որոշ հոգեներգործուն նյութերի (օրինակ՝ բարբիտուրատներ, բենզոդիազեպինային տագնապամարիչներ), ափիոնատիպ նյութերի (օրինակ՝ հերոին, մորֆին, ացետիլացված ափիոն), հոգեխթանիչների (օրինակ՝ մեթամֆետամին, ֆենամին, կոկաին, նիկոտին) շարունակական գործածման և կախվածության զարգացման դեպքում։
Պատմական ակնարկ
Հոգեներգործուն նյութերի պատրաստումն և գործածումն ունեն ավելի քան 7000 տարվա պատմություն։ Դրանց մասին հիշատակումներ կարելի է գտնել բազմաթիվ ազգերի մշակութային հուշերում։ Օրինակ՝ Հին Եգիպտոսի տրակտատներում հիշատակվում է ափիոնը, իսկ քնաբեր կակաչի թմրեցնող հատկանիշները ներկայացված են Հոմերոսի «Իլիականը» աշխատության մեջ։ Հարավային Ամերիկայում ինկերը կոկան օգտագործում էին ծիսական նպատակներով ։
Սկզբնական շրջանում հոգեներգործուն նյութերը կիրառվում էին բուժօգնություն ցուցաբերելու նպատակով ու կրոնական ծեսերի իրականացման համար (օրինակ՝ շամանություն) և տաբու (արգելված) էին հասարակության լայն հատվածի համար։
Մարդկությանը հայտնի ամենահին թմրամիջոցը, թերևս, քնաբեր կակաչն (Papaver somniferum, խաշխաշ) է։ Դրա մասին առաջին հիշատակումը վերագրում են մեր թվարկությունից 5000 տարի առաջ գոյություն ունեցող շումերների հնագույն քաղաքակրթությանը, ովքեր ընդգծել են քնաբեր կակաչի քնաբեր ազդեցությունը (այն անվանում էին «գիլ հուլ»՝ «ուրախության բույս»)՝ դարձնելով այն պաշտամունք։ Այդ ավանդույթը շարունակեցին բաբելոնացիները, որոնցից էլ փորձը փոխանցվեց Միջին և Մերձավոր Արևելք։ Ափիոնի արտադրությունը մ.թ.ա. 15-րդ դարում Միջագետքից տեղափոխվեց Եգիպտոս, մ.թ.ա. 9-րդ դարում՝ Պարսկաստան, իսկ արդեն մ.թ.ա. 5-րդ դարում՝ Փոքր Ասիա։ Ափիոնի շուկան մեծ ակտիվություն ձեռք բերեց հատկապես 19-րդ դարում Հնդկաստանի և Չինաստանի միջև ափիոնի առևտրի ընթացքում, որն ուղեկցվում էր Չինաստանում ափիոնից կախվածության (ափիոնային թմրամոլության) համաճարակով. 1810 թվականից մինչև հարյուրամյակի ավարտը Չինաստան ներկրվող ապրանքատեսակների ավելի քան կեսը բաժին էր ընկնում ափիոնին, և այն արգելելու Չինաստանի փորձն ավարտվեց ափիոնային պատերազմներով ։
Կաննաբիսը գործածում էին Կենտրոնական Ասիայում և Չինաստանի հյուսիս-արևմուտքում դեռևս մ.թ.ա. 4-րդ հազարամյակում։ Հետագայում կանեփից ստացվող թմրամիջոցների գործածումը տարածվեց դեպի Հնդկաստան (մ.թ.ա. 15-րդ դար), Միջին և Մերձավոր Արևելք (մ.թ.ա. 9-րդ դար), Եվրոպա (մ.թ.ա. 1-ին դար), Հարավ-Արևելյան Ասիա (2-րդ դար), Աֆրիկա (11-րդ դար), Ամերիկա (19-րդ դար)։ 1-ին հազարամյակի սկզբին Պարսկաստանում գոյություն ուներ հաշիշինների ռազմակրոնական դաշինք, որը կաննաբիսի օգնությամբ իր շարքերն էր գրավում երիտասարդների, որոնք տեսել էին «դրախտի ակնթարթային կերպարը»։ Երկրորդ հազարամյակի կեսերին կաննաբիսը հատկապես հանրահայտ դարձավ արաբական աշխարհում։
Եվրոպայում Միջնադարում կաթոլիկ եկեղեցին կաննաբիսը կապում էր կախարդության հետ։
20-րդ դարի սկզբին ԱՄՆ-ում կոկաինային թմրամոլության համաճարակ էր, որն ավարտվեց կոկաինի արգելքով։ 1903 թվականին Կոկա-Կոլայի արտադրությունում կոկաինի փոխարեն սկսեցին կիրառել կոֆեին ։
Թմրամիջոցների շուկան
Ներկայումս թմրամիջոցների շուկան հանդիսանում է «սև շուկա», որում պահանջարկը ըստ գնի բացարձակ ճկուն չէ։
ԱՄՆ-ի որոշ նահանգներում, Կանադայում , Չեխիայում, Բելգիայում, Իսրայելում և որոշ այլ երկրներում մարիխուանայի վաճառքը թույլատրված է բժշկական նպատակներով։ Հոլանդիայում թույլատրված է փոքր չափերով վաճառք հատուկ խանութներում, որոնք 2012 թվականից դարձել են փակ ակումբներ՝ հասանելի միայն ռեզիդենտների համար։ Ընդ որում՝ թմրամիջոցների առավելագույն գինը կարգավորվում և վերահսկվում է պետական մարմինների կողմից։ Հավանական է, որ Հյուսիսային Ամերիկան հանդիսանում է մարիխուանայի ամենամեծ արտադրողն աշխարհում, սակայն այդ շուկան մեկուսացված է. առաջարկի 2/3-ը բավարարվում է երկրի ներսում։
Թմրամիջոցների դեմ պայքարի միջազգային օր
1987 թվականից հունիսի 26-ը նշվում է որպես Թմրամիջոցների չարաշահման և դրանց անօրինական շրջանառության դեմ պայքարի միջազգային օր։ Այս նախաձեռնությունը պատկանում է ՄԱԿ-ի Գլխավոր Ասամբլեային։ Այս օրը հնարավորույթյուն է տալիս ևս մեկ անգամ վերհիշել թմրամիջոցների անօրինական շրջանառության և չարաշահման դեմ պայքարի գործում այն նպատակների մասին, որոնց շուրջ ՄԱԿ-ի անդամ պետությունները համաձայնության են եկել՝ թմրամիջոցներից զերծ միջազգային հասարակություն ստեղծելու համար ։
Յուրաքանչյուր տարի ՄԱԿ-ի թմրամիջոցների և հանցավորության դեմ պայքարի գրասենյակն ուղերձ է հղում համաշխարհային հանրությանը։ Այսպես, 2014 թվականի ուղերձը հետևյալն էր. «Թմրամիջոցների օգտագործման հետևանքները հնարավո՛ր է կանխել և բուժել»։
2015 թվականին գրասենյակը հանդես է գալիս հետևյալ ուղերձով․ «Եկեք զարգացնենք մեր կյանքը, ինքնությունը, համայնքները առանց թմրամիջոցների» ։
Ըստ վերոնշյալ գրասենյակի տվյալների՝ ավելի քան 200.000 մարդ ամեն տարի մահանում է թմրամիջոցների պատճառով։
Սակայն թմրամիջոցներն ազդում են ոչ միայն թմրամիջոցներ գործածող անձանց վրա, այլև հսկայան դժվարություններ ու խնդիրներ են առաջացնում նրանց ընտանիքների և հարազատների համար։ Թմրամիջոցների գործածման բացասական հետևանքները քայքայում են միջանձնային փոխհարաբերությունները, խիստ բացասաբար ազդում ընտանիքի անդամների (հատկապես՝ երեխաների) բարօրության վրա, խաթարում ուսումնական և աշխատանքային հնարավորությունները։ Դրանց ազդեցությունը զգալի է շրջապատում, հասարակությունում և քրեական համակարգում։ Թմրամիջոցների օգտագործման հետևանքներից տառապողներին հնարավոր է օգնել՝ կիրառելով միայն ոլորտի հետ առնչվող հեղինակավոր միջազգային կազմակերպությունների կողմից առաջարկվող սկզբունքներին համապատասխանող հիմնավորված միջոցառումներ՝ ապացուցողական բժշկության եղանակներ, սոցիալական և հոգեբանական օժանդակության միջոցառումներ, վերաինտեգրացման արդյունավետ միջոցառումներ։ Թմրամիջոցների գործածումից մահվան պատճառները բազմաթիվ են. գերդոզավորումը (որն իրականում հնարավոր է կանխել իրազեկվածության դեպքում), օրգանիզմի տարբեր օրգան-համակարգերի ախտահարումների հետևանքով առաջացող բարդությունները և ուղեկցող հիվանդությունները, իսկ թմրամիջոցների ներարկային եղանակով գործածող անձանց շրջանում նաև արյան միջոցով փոխանցվող վարակային հիվանդությունները (ՄԻԱՎ, վիրուսային հեպատիտներ), արյունատար անոթների ախտահարումներն ու դրանց հետևանքով զարգացող հյուսվածքների սնուցախանգարումները։
Դեռահասները և երիտասարդները նույնպես պետք է տեղեկացված և իրազեկված լինեն թմրամիջոցների գործածման խիստ վտանգավոր և կործանարար հետևանքների մասին ։
Միջազգային մոնիտորինգ և համաճարակաբանություն
Թմրամիջոցների և թմրամոլության մոնիտորինգի և համաճարակաբանական համալիր (միասնական) համակարգն անհրաժեշտ է 2000 թվականին Լիսաբոնյան համաձայնությամբ ընդունված ստանդարտներին համապատասխանող օբյեկտիվ, հուսալի և համադրելի տվյալների հավաքագրման, մոնիտորինգի, վերլուծության և զեկույցների հրապարակման համար, որի միջոցով հնարավոր կլինի մշտադիտարկել, վերլուծել և գնահատել յուրաքանչյուր երկրում ապօրինի թմրամիջոցների գործածման հետ կապված իրավիճակը, թմրամիջոցների պահանջարկի և առաջարկի նվազեցմանն ուղղված միջոցառումներն ու իրականացվող գործողությունները, այդ թվում՝ իրականացնել Թմրամիջոցների և թմրամոլության մոնիտորինգի եվրոպական կենտրոնի՝ ԹԹՄԵԿ (անգլ.՝ EMCDDA: European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction ) 5 առանցքային համաճարակաբանական ցուցանիշների գնահատում.
Օրենսդրություն
Հայաստանում թմրամիջոցների ոլորտը կարգավորվում է տեղական օրենսդրությամբ և միջազգային պայմանագրերով։ Հայաստանը միացել է ՄԱԿ-ի հետևյալ 3 կոնվենցիաներին.
ՀՀ Ազգային ժողովի կողմից 2002 թվականի դեկտեմբերի 26-ին ընդունվել է «Թմրամիջոցների և հոգեմետ (հոգեներգործուն) նյութերի մասին» ՀՀ օրենքը։ Օրենքով կարգավորվում են թմրամիջոցների և հոգեմետ նյութերի շրջանառության հետ կապված հարաբերությունները, սահմանվում քաղաքացիների առողջության, պետության և հասարակության անվտանգության ապահովման նպատակով դրանց ապօրինի շրջանառությունը կանխարգելելու պետական քաղաքականության իրավական հիմքերը և թմրամոլության դեմ պայքարի հիմնական միջոցները։
Բացի վերոնշյալ օրենքից՝ ոլորտը կարգավորում են նաև հետևյալ իրավական ակտերը.
2008 թվականի մայիսի 26-ին կատարված օրենսդրական փոփոխությունների արդյունքում ՀՀ քրեական օրենսգրքի՝ առանց բժշկի նշանակման թմրամիջոցներ կամ հոգեմետ նյութեր գործածելու արարքի համար պատասխանատվություն սահմանող 271-րդ հոդվածն ուժը կորցրած ճանաչվեց։ Փոխարենը, վերոնշյալ արարքի համար պատասխանատվություն սահմանվեց Վարչական իրավախախտումների վերաբերյալ ՀՀ օրենսգրքի 44² հոդվածով։ Վարչական իրավախախտումների վերաբերյալ ՀՀ օրենսգրքով սահմանված են թմրամիջոցների և հոգեմետ նյութերի այն չափերը, որոնք համարվում են «մանր»։ ՀՀ քրեական օրենսգրքով սահմանված են թմրամիջոցների և հոգեմետ նյութերի «զգալի», «խոշոր» և «առանձնապես խոշոր» չափերը։
Թմրամիջոցների գործածման վերաբերյալ ուսումնասիրություններ
2009-2010 թվականներին Հայաստանում իրականացվել է Դպրոցական երեխաների առողջության վարքագծի ուսումնասիրություն (անգլերեն՝ HBSC) հանրապետության հանրակրթական դպրոցներում։
2010 թվականին «ՁԻԱՀ-ի կանխարգելման հանրապետական կենտրոն» ՊՈԱԿ-ի կողմից իրականացվեց «ՀՀ-ում սեռական ծառայություններ տրամադրող կանանց, տղամարդկանց հետ սեռական հարաբերություններ ունեցող տղամարդկանց, թմրամիջոցների ներարկային օգտագործողների չափերի գնահատում» հետազոտությունը, որի արդյունքների համաձայն 2010 թվականին Հայաստանում թմրամիջոցների ներարկային օգտագործողների հաշվարկային թվի միջինը կազմել է 12.700 (8.300-27.500), իսկ տարածվածության համապատասխանեցված միջին ցուցանիշը՝ 0, 62% (0, 41-1, 35%)։ Հայաստանի 3 խոշոր քաղաքների համար ստացվել են հետևյալ միջինացված արժեքները. Երևանի համար՝ 4.531 (կամ 18 տարեկան և ավելի բարձր ազգաբնակչության 0.70 %-ը), Վանաձորի համար՝ 258 (0.42%) և Գյումրիի համար՝ 156 (0.19%) ։
2014 թվականի փետրվարին առողջապահության նախարարության և արդարադատության նախարարության համագործակցությամբ, թմրամիջոցների գործածման պատճառահետևանքային կապերի ուսումնասիրության նպատակով, իրականացվել է անանուն հարցում թվով 157 ազատազրկված թմրամիջոցների գործածման հետ կապված հաշվառված անձանց շրջանում ։
Նարկոլոգիական հաշվառում և բուժում
2013 թվականի դեկտեմբերի 31-ի դրությամբ հանրապետության նարկոլոգիական ծառայությունների կողմից թմրամիջոցների գործածման հետ կապված հաշվառված անձանց թվաքանակը եղել է 4.922, որոնցից 58.96%-ը հաշվառվել են կաննաբինոիդների գործածմամբ պայմանավորված, 41%-ը՝ ափիոնատիպ նյութերի, 0.04%-ը՝ կոկաինի։ Հաշվառված անձանց ավելի քան 70%-ը կազմում են 28-49 տարիքային խումբը։ Հաշվառված անձանց ընդհանուր թվաքանակում կանանց մասնաբաժինը կազմում է 1.36%:
Ներկայումս հանրապետությունում նարկոլոգիական բուժումն իրականացվում է երկու եղանակով՝ առանց թմրամիջոցների դետոքսիֆիկացիոն բուժում և փոխարինող բուժում։
Նարկոլոգիական բուժում տրամադրում են հետևյալ հաստատությունները (առաջին չորսը՝ նաև փոխարինող բուժում).
Խնդրահարույց գործածում
Համաձայն ԹԹՄԵԿ (անգլ.՝ EMCDDA) սահմանման՝ թմրամիջոցների խնդրահարույց գործածում է համարվում թմրամիջոցների ներարկային եղանակով գործածումը կամ «ծանր» թմրամիջոցների՝ ափիոնատիպ նյութերի, կոկաինի, ամֆետամինի կանոնավոր կամ երկարատև գործածումը ։
Հայաստանում թմրամիջոցների ներարկային օգտագործողների գերակշիռ մեծամասնությունը գործածում են ափիոնատիպ նյութեր՝ ափիոն, ացետիլացված ափիոն, հերոին, դեզոմորֆին, ոչ հաճախ ապօրինի մեթադոն և բուպրենորֆին (սուբուտեքս) ։
2013 թվականի դեկտեմբերի 31-ի դրությամբ նարկոլոգիական ծառայությունների կողմից «ծանր» թմրամիջոցների գործածման հետ կապված հաշվառման մեջ գտնվող անձանց ընդհանուր թվաքանակը եղել է 2020, որոնցից 2018 (այդ թվում՝ 41 կանայք) անձ հաշվառված են ափիոնատիպ նյութերի (F11) և 2 անձ՝ կոկաինի (F14) գործածման հետ կապված ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Թմրամիջոցներ Կատեգորիա:Հոգեմետ դեղեր
Անուշավանի եկեղեցի
Անուշավանի եկեղեցի, Հայ առաքելական եկեղեցու տաճար ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության Շահբուզի շրջանի (պատմական Ճահուկ գավառի) Անուշավան (այժմ՝ Գյունեյ Ղշլաղ) գյուղի հարավարևելյան ամսում ։
Պատմություն
Անուշավանի եկեղեցին կառուցվել է 13-14-րդ դարերում։ Մուտքը գտնվում է արևմտյան ճակատում։ Աբսիդը կիսաշրջանաձևէ։ Կա մեկ զույգ ավանդատներ։ Շրջակայքում եկեղեցին ունեցել է մի քանի օժանդակ շինություններ, որոնք արդեն քայքայված են։ Եկեղեցին ավերակների է վերածվել դեռևս 19-րդ դարի սկզբներին ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Շահբուզի շրջանի վանքեր և եկեղեցիներ Կատեգորիա:13-րդ դարի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ Կատեգորիա:Ադրբեջանի նախկին շենքեր և կառույցներ Կատեգորիա:Ադրբեջանում ոչնչացված հայկական հուշարձաններ
Շառլ Բուրբոն
Շառլ X, (Charles X, ), թագավոր 1824-1830 թվականներին։ Բուրբոնների դինաստիայից։
All Lights Fucked on the Hairy Amp Drooling
Կողմ B
Կատեգորիա:1994 ալբոմներ
Շառլ Բուրբոն
Լյուդովիկոս XVI-ի եղբայրը։
Հեղափոխության ժամանակ, 1789 թվականի հուլիսին, փախել է արտասահման և դարձել հեղափոխական Ֆրանսիայի դեմ ինտերվենցիայի կազմակերպիչներից։ Գահ բարձրանալուց հետո վարել է ներքին և արտաքին ծայրահեղ հետադիմական քաղաքականություն։ 1830 թվականի Հուլիսյան հեղափոխության ժամանակ Կարլոս X գահընկեց է արվել և վտարվել երկրից։
Վիրջինիուս Սինկևիչուս
Վիրջինյուս Սինկևիչուսը (լիտվերեն՝ Virginijus Sinkevičius, նոյեմբերի 4, 1990, Վիլնյուս, Լիտվա), լիտվացի քաղաքական գործիչ, ով 2019 թվականից, գլխավորությամբ, ծառայում է որպես Եվրոպական հանձնաժողովի շրջակա միջավայրի, օվկիանոսների և ձկնորսության հարցերով հանձնակատար։ Նա նախկինում եղել է Լիտվայի Հանրապետության Սեյմի անդամ և Լիտվայի Հանրապետության էկոնոմիկայի և նորարարության նախարար։ Այժմ նա մեծ դեր է խաղում եվրոպական էկոլոգիական բազմաթիվ հարցերում։
Վաղ կյանք և կրթություն
2009 թվականին Սինկևիչուսն ավարտել է Սալոմեյա Ներիս գիմնազիան, Լիտվայի Վիլնյուս մայրաքաղաքում, որտեղ նա ծնվել է։ Այնուհետև նա շարունակել է իր կրթական ճանապարհը Աբերստյու համալսարանում, որտեղից ստացել է Տնտեսական և սոցիալական հետազոտությունների բակալավրի աստիճան 2012 թվականին։
2012 թվականին Սինկևիչուսը սովորում էր Լիտվայի Հանրապետության վարչապետի գրասենյակի Տարածաշրջանային և էթնիկական հարցերի բաժնում։ 2013 թվականին նա Մաաստրիխտի համալսարանում ստացել է եվրոպական ուսումնասիրությունների մագիստրոսի կոչում։
Սինկևիչուսը մայրենի լեզուն լիտվերենն է։ Նա նաև տիրապետում է անգլերեն, ռուսերեն և լեհերեն լեզուների ։
Վաղ կարիերա
2012 թվականից 2015 թվականներին Սինկևիչյուսը եղել է Lithuania Tribune լրատվական պորտալի հեղինակ և խմբագիր։ 2013–2014 թվականներին նա աշխատել է որպես ծրագրի ղեկավարի օգնական Վաշինգտոնի Եվրոպական քաղաքականության վերլուծության կենտրոնում (CEPA):
2014 թվականին Սինկևիչուսն աշխատել է որպես միջազգային խմբի նախագծի ղեկավար «Lietuvos paštas»-ում։ 2014 թվականից 2015 թվականներին մասնակցել է «Ստեղծիր Լիտվան» ծրագրին։ 2015-ից 2016 թվականներին եղել է Լիտվայի օդանավակայանների (LTOU) կոնցեսիոն նախագծում ծրագրի համակարգող։ 2016 թվականին նա եղել է Լիտվայի հանրային ձեռնարկությունների ներդրումային միջավայրի բարելավման խմբի թիմի ղեկավար։
2017 թվականին Սինկևիչուսը ավարտեց Թվային քաղաքականության դասընթացը Օքսֆորդի համալսարանում, Օքսֆորդ, Անգլիա։
Կարիերա ազգային քաղաքականության մեջ
2016 թվականի խորհրդարանական ընտրություններում Սինկևիչյուսը միանձնյա ընտրվել է Լիտվայի Հանրապետության Սեյմի պատգամավոր՝ որպես անկախ թեկնածու Վիլնյուսի Շեշկինե ընտրատարածքից։ Այնուհետև նա նշանակվեց տնտեսական հարցերի հանձնաժողովի նախագահ։
2017 թվականի նոյեմբերի 27-ին Սինկևիչուսը նշանակվել է Լիտվայի տնտեսության նախարար-վարչապետ Սաուլիուս Սկվերնելիսի կաբինետում և տնտեսության նախարարության վերակազմավորումից հետո նա դարձել է էկոնոմիկայի և նորարարության նախարար ։
Եվրահանձնակատար
2019 թվականի օգոստոսի 22-ին Լիտվայի խորհրդարանը վերջնականապես հաստատել է Սինկևիչուսի թեկնածությունը Եվրահանձնակատարի պաշտոնում ։ Առաջադրումը համաձայնեցվել է վարչապետ Սկվերնելիսի և Լիտվայի ֆերմերների և կանաչների միության (LVŽS) առաջնորդի՝ Ռամունաս Կարբաուսկիսի հետ ։
Պաշտոնը ստանձնելուց հետո Սինկևիչուսը դարձավ ամենաերիտասարդ եվրոհանձնակատար՝ ընդամենը 28 տարեկան հասակում ։ Մինչ նա այդ պաշտոնը զբաղեցրել էին միայն 30 տարեկան և ավել տարիքի անձինք։
2022 թվականին Սինկևիչուսը առաջարկել է օրինականորեն պարտադիր թիրախներ՝ կիսով չափ կրճատել քիմիական թունաքիմիկատների օգտագործումը և մինչև 2030 թվականը Եվրոպական միության տարածքի առնվազն 20%-ում վերականգնել բնությունը՝ փորձելով ավելի լավ պաշտպանել առողջությունը և վերականգնել վայրի բնության ներկայացուցիչների նվազող գլխաքանակը ։
Ճանաչում
2018 թվականին Սինկևիչուսը մրցանակ է ստացել «Տարվա լավագույն բիզնես միջավայրի համար» ասոցիացիայի կողմից ներդրողների ֆորումի կողմից և «SWITCH Tech Awards»-ում «Բլոքչեին առաջնորդություն» անվանակարգում։ 2019 թվականին նա ստացել է «Գործընկերության առաջնորդ 2018» մրցանակը նորարարական բարեփոխումների և ստարտափ էկոհամակարգի զարգացման համար Լիտվայի բիզնեսի համադաշնություն կազմակերպության կողմից։ 2018 թվականին Սինկևիչուսը ընդգրկվել է աշխարհի 100 կառավարության մեջ դեր ունեցող ամենաազդեցիկ երիտասարդների ցանկում՝ «Apolitical» կայքի կողմից ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:CS1 Lithuanian-language sources (lt) Կատեգորիա:Ապրող անձինք Կատեգորիա:1990 ծնունդներ Կատեգորիա:Լիտվացի քաղաքագետներ Կատեգորիա:Վիլնյուս քաղաքում ծնվածներ
Ալինա Օրդյան
Ալինա Վալտերի Օրդյան, հայ լրագրող, հաղորդավար։ Եղել է Սպուտնիկ Արմենիա լրատվական գործակալության և ռադիոյի նախկին գլխավոր խմբագիր (2015-2017 թթ.) :
Կենսագրություն
Ծնվել է 1974 թվականի փետրվարի 10-ին Երևանում, ծագումով՝ Տավուշի մարզի Այգեձոր գյուղից։
Կրթություն
1981-1991 թվականներին սովորել է Երևանի Գայի անվան թիվ 129 միջնակարգ դպրոցում։ 1991-1996, սովորել և ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետի ժուռնալիստիկայի բաժինը։ 1996-1997 թվականներին մասնակցել է հեռուստատեսային լրագրության դասընթացներին (Meltex): 2000 թվականին մասնակցել է «Աջակցություն հետաքննող լրագրողներին» ծրագրին, Վաշինգտոն, Նյու Յորք։
Ընտանիք
Ունի եղբայր՝ Հայկ Օրդյան և քույր՝ Աիդա Օրդյան։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Երևանի Գայի անվան թիվ 129 դպրոցի շրջանավարտներ Կատեգորիա:ԵՊՀ շրջանավարտներ Կատեգորիա:Հայ լրագրողներ Կատեգորիա:Հայ հաղորդավարներ
Ադրբեջանի պետական ​​գյուղատնտեսական թանգարան
Ադրբեջանի պետական ​​գյուղատնտեսական թանգարան (Azərbaycan Dövlət Kənd Təsərrüfatı Muzeyi), Գյուղատնտեսական թանգարան, որը գտնվում է Ադրբեջանի Հանրապետության մայրաքաղաք Բաքվում։ Ադրբեջանի պետական ​​գյուղատնտեսական թանգարանը ստեղծվել է 1924 թվականին։ Թանգարանը հարուստ է Ադրբեջանում գյուղատնտեսության պատմությունն արտացոլող ցուցանմուշներով։ Թանգարանը Ադրբեջանի գյուղատնտեսության մեջ օգտագործվող գործիքների, գյուղատնտեսության զարգացման պատմության, աշխատանքի հերոսների մասին է, ովքեր դեր են ունեցել Ադրբեջանի տնտեսության զարգացման մեջ ։
Պատմություն
Թանգարանը հիմնադրվել է 1923 թվականին՝ Հանրապետության կառավարության և Հողային կոմիսարիատի նախաձեռնությամբ։ Սկզբնապես թանգարանը կազմակերպվել է որպես գյուղատնտեսական և արդյունաբերական առևտրի ցուցահանդես։ Հետագայում, երբ այստեղ ցուցադրվող ցուցանմուշների թիվն ավելացավ, ցուցահանդեսը սկսել է գործել որպես թանգարան։
Թանգարանն արտացոլում է Ադրբեջանի գյուղատնտեսության պատմությունն ու ներկա վիճակը։ Այստեղ ցուցադրվում են Գոբուստան արգելոցի նմուշը, Մետաքսի ճանապարհի քարտեզը, Ադրբեջանի տարբեր շրջաններում տարբեր ժամանակներում օգտագործված գյուղատնտեսական գործիքները, XVIII-XIX դարերին պատկանող մարդկանց տնտեսական կյանքը արտացոլող ցուցանմուշներ։
Թանգարանում պահվում են ավելի քան 15,000 հետաքրքիր ցուցանմուշներ, որոնք արտացոլում են Ադրբեջանի գյուղատնտեսությունն ու գյուղական բնակչության աշխատանքային ու կենցաղային պայմանները։ Թանգարանն ունի 5640 լուսանկար, 260 կենցաղային և ազգագրական, 37 նկարի, 35 կիրառական արվեստի օրինակ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ադրբեջանի թանգարաններ
Աուրենգզեբ
Աուրենգզեբ (1618–1707), Հնդկաստանի մողոլ կայսր 1658-ից, Շահ Ջահանի որդին։
Աուրենգզեբի օրոք Հնդկաստանում սկսեցին հաստատվել եվրոպական առևտրական ընկերություններ, որոնք և դրեցին գաղութատիրության հիմքերը։ Նրա օրոք Մողոլական կայսրությունը սկսել է անկում ապրել։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Թյուրք կառավարիչներ Կատեգորիա:Հնդկաստանի պատմություն
Վյոսա
Վյոսա (Vjosë) կամ Աոոս (Αώος, Aous), գետ Հունաստանի հյուսիս-արևմուտքում և Ալբանիայի հարավ-արևելքում։ Երկարությունը 280 կմ է, որից 70-ը գտնվում է Հունաստանի տարածքում ։ Ջրավազանի մակերեսը կազմում է 6,6 հզ կմ², ջրի մակարդակի բարձրացում նկատվում է հոկտեմբեր-մայիս ամիսներին, ամռանը գետը սակավաջուր է։ Ջրի միջին ծախսը մոտ 160մ³ է ։
Գետի ակունքը գտնվում է Էպիրոս շրջանում՝ Պինդոս լեռան հյուսիսային մասում, Տիմֆի լեռից ոչ հեռու(2497 մ)։
Գետի հունի վերին հոսանքը (ավելի հստակ նրա վտակը՝Վոյդոմատիսը) անցնում է Վիկոս-Աոոս ազգային պարկ հյուսիսային մասով՝ խորը կիրճով, հոսում է Կոնիցա ավանով, որտեղ գտնվում է հին կամարակապ կամուրջը։
Ալբանիայի սահմանին՝ Վյոսան միախառնվում է Սարանդապորոս գետի հետ, և հոսում է Նեմերչկա և Դեմբել լեռնաշղթաների հյուսիս արևմտյան երկարությամբ, Կելցյուրա ավանի մոտով, Տեպելենա փոքր քաղաքով, ուր նրա մեջ է թափվում Դրինոյի ամենամեծ վտակը ։ Ապա Վյոսան անցնում է Մեմալիայ բնակավայրի միջով, դուրս է գալիս ափամերձ հարթավայր՝ Սելենիցայից ոչ հեռու միախառնվում է Շուշիցա գետին և Վլյորա քաղաքից 25 կմ հյուսիս-արևմուտք թափվում Ադրիատիկ ծով։
Ձլոուրի Դանեթ
Ձլոուրի Դանեթ (ძლოურ-დანეთი), գյուղ Վրաստանում։ Գտնվում է Իմերեթի մարզի Զեստափոնի շրջանում ։
Վյոսա
Հնում գետի հիմնական հունը անցնում էր լեռան ստորոտով, որի վրա տեղակայված էր հին Ապոլինա քաղաքը։ Ներկայումս Սելենիցա քաղաքում գետից դուրս է գալիս ջրանցք, որը գնում է դեպի հյուսիս՝ հին հունի ուղղությամբ և որի ջրերը օգտագործվում են ոռոգման համար։
Գետում բնակվում են 18 տեսակի ձուկ, որոնցից հինգ տեսակն ապրում են գետի և′ հունական, և′ ալբանական մասում։ Բացի դրանից գետի ավազանում բնակվում են 200 տեսակի թռչուն, որոնցից շատերը գտնվում են հսկողության տակ կամ համարվում են անհետացող տեսակներ, դրանցից են՝ գանգրափետուր հավալուսնը, կարմիր ցինը, տափաստանային հողմավոր բազեն։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ալբանիայի գետեր Կատեգորիա:Հունաստանի գետեր Կատեգորիա:Էպիրոսի գետեր Կատեգորիա:Սահմանային գետեր Կատեգորիա:Ադրիատիկ ծովի ավազանի գետեր
Ձլոուրի Դանեթ
Բնակչություն
Ըստ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալների, գյուղի բնակչությունը կազմում է 119 մարդ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Զեստափոնի շրջան
Մետաղների ջերմամեխանիկական մշակում
Մետաղների ջերմամեխանիկական մշակում (ՋՄՄ), պլաստիկ դեֆորմացիաների, տաքացման և սառեցման գործողությունների համախումբ, որոնց հետևանքով համաձուլվածքի վերջնական կառուցվածքի, հետևաբար և հատկությունների ձևավորումը տեղի է ունենում բյուրեղների՝ պլաստիկ դեֆորմացիաներից առաջացած թերությունների մեծ խտության պայմաններում։
Ջերմամեխանիկական մշակումը մետաղների ժամանակ նպատակահարմար կերպով զուգակցվում են մետաղների ճնշումով մշակման և ջերմամշակման ընթացքում տեղի ունեցող երևույթները՝ բարձր մեխանիկական հատկություններով օժտված օպտիմալ կառուցվածքային վիճակ ստեղծելու համար։
Տեսակներ
Տարբերում են բարձրջերմաստիճանային և ցածրջերմաստիճանային ջերմամեխանիկական մշակում մետաղները։
Բարձրջերմաստիճանային ջերմամեխանիկական մշակում
Պողպատի բարձրջերմաստիճանային ջերմամեխանիկական մշակում մետաղները կատարվում է ճնշմամբ տաք մշակումով (մխում, գլոցում և այլն)՝ աուստենիտի կայունության ջերմաստիճանային տիրույթում։