cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Փոստային նամականիշի օր
Ֆիլատելիայի շաբաթ
Ճապոնիայում նշում են Ֆիլատելիայի շաբաթ և դրա առթիվ թողարկում փոստային նամականիշներ։ Այսպես, օրինակ, 1975 թվականի ապրիլի 21-ին Ֆիլատելիայի շաբաթվա ժամանակ թողարկվել են 20 իեն արժողությամբ և իրար կցված ճապոնական 2 նամականիշներ, որոնցում պատկերված է եղել նկարիչ Մաթսու-ուրայի աշխատանքների շիրման ։
Հետաքրքիր փաստեր
1973 թվականին Փոստային նամականիշի օրվա առթիվ թողարկվել է ավստրիական նամականիշ, և դրան մասնակից էր կաթոլիկ եկեղեցին։ 1972 թվականի սեպտեմբերի 22-ին հռոմի պապ Պողոս VI-ն ստորագրել է Վիեննայի արքեպիսկոպոսի առաքելական գրությունը, համաձայն որի՝ Գաբրիել հրեշտակապետը փոստի և ֆիլատելիայի հովանավորն է։ Վիեննացի արքեպիսկոպոսի՝ այդ գրության վրա հիմնված միջնորդությամբ ավստրիական փոստը հրեշտակապետի պատկերով (1490) և «Գաբրիել հրեշտակապետ՝ ֆիլատելիայի պաշտպան և հովանավոր» գրառմամբ թողարկել է փոստային բարեգործական նամականիշ։ Այդ գաղափարը 1972 թվականի պապական ունկնդրության ժամանակ առաջ էր քաշել Ֆիլատելիստների սուրբ Գաբրիելի անվան համաշխարհային միության նախագահ, «Die Briefmarke» ավստրիական ամսագրի գլխավոր խմբագիր Բրունո Գրիմը ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Միջազգային օրեր Կատեգորիա:Փոստային նամականիշեր Կատեգորիա:Ֆիլատելիա Կատեգորիա:Գերմանիայի տոներ
Մոնտակվիլա
Մոնտակվիլա  (Montaquila), կոմունա Իտալիայում, գտնվում է Մոլիզե մարզում՝ Իզերնիա գավառում։
Բնակչությունը կազմում է 2471 մարդ (2005 թվականի տվյալներով), բնակչության խտությունը կազմում է 99 մարդ/կմ²։ Զբաղեցնում է 25 կմ² մակերես։ Փոստային ինդեքս՝ 86070, հեռախոսային կոդ՝ +39 0865։
Ժողովրդագրություն
Բնակչության թվաքանակի փոփոխությունները.
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր
Սաջուր
Սաջուր, (نهر الساجور), գետ Կիլիկիայում, Եփրատի աջակողմյան վտակը։ Հոսում է Այնթապ քաղաքից 15-20 կմ հարավ-արևելք։ Սկիզբ է սանում Սոֆի լեռան լանջերից, սկզբում հոսում 2 ճյուղով՝ իր մեջ առնելով Թողալ վտակը, ե մինչև Եփրատին հասնելը դաոնում նավարկելի։ Երկարուփյունը մոտ 75 կմ է։ Ոմանք սրան են նույնացնում Ասորեստանի թագավոր Աշուրնասիրպալ II-ի մի արձանագրությւսն մեջ հիշատակված Սաղուրա գետը ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Թուրքիայի գետեր Կատեգորիա:Գազիանթեփ նահանգ Կատեգորիա:Եփրատ գետի վտակներ Կատեգորիա:Ասիայի միջազգային գետեր Կատեգորիա:Սիրիայի գետեր
Լևոն Ժամագործյան
Լևոն Մերուժանի Ժամագործյան, հայ բժիշկ, վնասվածքաբան, բժշկական գիտությունների դոկտոր (2003)։ ՀՀ ՊՆ կենտրոնական հոսպիտալի վնասվածքաբանության բաժանմունքի պետ։
Կենսագրություն
Լևոն Ժամագործյանը ծնվել է 1962 թվականին Երևանում, օդաչու Մերուժան Ժամագործյանի ընտանիքում։ 1990 թվականին ավարտել է Երևանի պետական բժշկական համալսարանը։ 1998 թվականից աշխատում է ԵՊԲՀ ռազմադաշտային վիրաբուժության ամբիոնում ։
Ստեղծագործություններ և ճանաչում
Աշխատանքները վերաբերում են պատերազմների ժամանակ ականապայթյունային վնասվածքներով վիրավորների բուժօգնության կազմակերպմանը։ 2000 թվականից բնության և հասարակության մասին գիտությունների միջազգային ԳԱ պատվավոր պրոֆեսոր է։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ բժիշկներ Կատեգորիա:1962 ծնունդներ Կատեգորիա:Հունիսի 16 ծնունդներ Կատեգորիա:Հայ վնասվածքաբաններ Կատեգորիա:Բժշկական գիտությունների դոկտորներ Կատեգորիա:Երևանի պետական բժշկական համալսարանի շրջանավարտներ
Վիկտոր Անիչեբե
Վիկտոր Չինեդու Անիչեբե (Victor Chinedu Anichebe, ), նիգերիացի և անգլիացի ֆուտբոլիստ, հանդես է գալիս անգլիական Սանդերլենդում կիսապաշտպանի և հարձակվողի դիրքում։ Անիչեբեն հանդես է եկել նաև Նիգերիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքականում։
Ակումբային
Վիկտոր Անիչեբեն «Էվերթոնի» սան է։ Լիվերպուլյան ակումբի պահեստային կազմում սկսել է խաղալ 15 տարեկանում, իսկ 2006 թվականի փետրվարի 27-ին նա կատարել է իր դեբյուտը հիմնական կազմում՝ Անգլիայի գավաթի խաղարկության «Չելսիի» դեմ խաղի 89-րդ րոպեին փոխարինելով Սայմոն Դևիսին։ 2006 թվականի ապրիլին, Անիչեբեն ստորագրել է իր առաջին պրոֆեսիոնալ պայմանագիրը «Էվերթոնի» հետ։ 2006 թվականի մայիսի 7-ին ֆուտբոլիստը բացելէ իր գոլերի հաշիվը կազմում, գրավելով «Վեստ Բրոմվիչ Ալբիոնի» դարպասը։ Ըստ 2005/06 մրցաշրջանի արդյունքների նա ճանաչվել է «Էվերթոնի» պահեստային թիմի լավագույն խաղացող։
2006 թվականի դեկտեմբեր 30֊ին Անիչեբեն ձևակերպել է իր կարիերայի առաջին դուբլը (գրավելով «Նյուքասլ Յունայթեդի» դարպասը)։ Ընդհանուր առմամբ 2006/07 մրցաշրջանում ֆուտբոլիստն «Էվերտոնի» կազմում անցկացրած 23 խաղերի ընթացքում խփել է 4 գոլ։ 2007/08 մրցաշրջանում հարձակվողը կարողացավ խփել միայն 1 գոլ Պրեմիեր լիգայի 27 խաղերում, բայց նա կարողանում է իրեն լավ դրսեվորել ՈՒԵՖԱ-ի գավաթի խաղարկությունում, որտեղ աչքի է ընկնում Խարկովի «Մետալիստի», «Լարիսա», «Նյուրնբերգի» և «Բրան» ակումբների դարպասները գրավելով։ Մրցաշրջանի արդյունքներով նա ճանաչվել է ակումբի լավագույն երիտասարդ խաղացողը մրցաշրջանում։
2009 թվականի փետրվարի 22֊ին Անիչեբեն լուրջ վնասվածք է ստացել բախվելով «Նյուքասլի» կիսապաշտպան Քեվին Նոլանին ։ Դրա պատճառով Վիկտորը ստիպված էր բաց թողնել առաջիկա 11 ամիսների խաղերը ։ Վիկտոր Անիչեբեի առաջին հանդիպումը ծանր վնասվածքից ապաքինվելուց հետո  տեղի է ունեցել 2010 թվականի հունվարին՝ «Սանդերլենդի» դեմ խաղում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Նիգերիացի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Վեստ Բրոմվիչ Ալբիոնի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Ֆուտբոլի հարձակվողներ Կատեգորիա:Պրեմիեր Լիգայի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Անգլիայի լեգեոներ ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:2008 թվականի Ամառային օլիմպիական խաղերի արծաթե մեդալակիրներ
Ջամբուլադ Բազաև
Ջամբուլադ Վասիլևիչ Բազաև (Джамбула́д Васи́льевич База́ев ) Ռուս ֆուտբոլիստ հարձակվող ։
Կարիերա
Նա սկսել է իր կարիերան 1996 թվականին «Մոզդոկ» ակումբում ։  Այնուհետև խաղացել է Վլադիկավկազ «Ալանիայի» ակումբում, նա խաղացել է նաև Սանկտ Պետերբուրգի «Զենիթ» ակումբում,  և Կազանի «Ռուբին» ակումբում։ 2007 թվականի օգոստոսին, նա վերադարձել է «Ալանիան» ակումբ, որտեղ որոշ ժամանակ խաղացել է իր ավագ եղբոր Ջորջի թիմում։ 2012 թվականին  տարածվել են տեղեկություններ, որ ֆուտբոլիստը իր կարիերան ավարտել է ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուս ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ Կատեգորիա:Ռուսաստանի Պրեմիեր Լիգայի խաղացողներ
Հա Ջի Վոն
Հա Ջի Վոն (հանգըլ՝하지원, ), հարավկորեացի դերասանուհի։ Ունի մի եղբայր Ջուն Թե Սուն։
Կարիերա
Հա Ջի Վոնը գործակալությունից նկարահանման առաջին հրավերը ստացել է, երբ նա դեռ սովորում էր ավագ դպրոցում։ Հետագայում նա ընդունվել է Սեուլում գտնվող Դանքուկի համալսարան, ավարտելով հեռուստատեսության բակալավրի աստիճանը։ Նախքան ֆիլմի առաջին դերը ստանձնելը, Հա Ջի Վոնը մասնակցել է ավելի քան 100 լսումների ։
Առաջին դերը դերասանուհին խաղացել է երիտասարդական շարքում 1996թ.` «New Generation Report: Adults Don’t Understand Us»: Առաջին կարևոր դերը դերասանուհու համար դարձավ դժվար պատանու բնույթը «Դպրոց-2» սերիալում։ 2000 թվականին Հա Ջի Վոնը հանդես եկավ թրիլլեր ժանրում, «Ճշմարտություն կամ մարտահրավեր» ֆիլմում, այդ դերը ստացավ մեկ ու կես հազար թեկնածուների ընտրության արդյունքում ։ Այս ֆիլի դերի համար դերասանուհին հաղթեց «Լավագույն նոր դերասանուհի» անվանակարգում, Grand Bell  մրցանակաբաշխության և և Busan Film Criticism Award-ում:2001 թ. «Ditto» ֆիլմի դերի համար, Ջի Վոնը մրցանակ ստացավ` որպես «Կապույտ վիշապ» մրցանակի երկրերդ պլանի լավագույն դերասանուհի։
2003 թվականին Հա Ջի Վոնը խաղացել է «Փայլուն քարի առեղծվածը» պատմական դրամայի մեջ` Չհե Օկ դետեկտիվի դերում։ Ֆիլմը հայտնվեց ամենահաջող և հայտնի սերիալների առաջին տասնյակում, իսկ դերասանուհին արժանացել է MBC հեռուստաալիքի բարձրագույն մրցանակին։ Հաջորդ տարի դերասանուհին նկարահանվել է «Բալիի հիշողությունները» մելոդրամայում, որպես ուղեկցող աղջիկ Լի Սու Ջոն։ Այս դերը Ջի Վոնին հաղթանակ բերեց, որպես լավագույն դերասանուհի Baeksang Arts Awards-ում։
2006թ. դերասանուհին նկարահանվել է Հուան Ջինի ժամանակաշրջանի պատմական դորամայում, որը հիմնվել է 16-րդ դարի Չոսոնում բնակվող և Հուան Ջինի բնույթի իրական կյանքի պատմության վրա, և համարվում է կորեական պատմության ամենահայտնի դինաստիան։ 2009թ.-ին Հա Ջի Վոնը դարձավ «Կապույտ վիշապ» մրցանակի հաղթող «Closer to Heaven» սերիալի դերի համար ։ 2012 թվականին Հա Ջի Վոնը նկարահանվել է «As One» սպորտային ֆիլմում, որտեղ նա հանդես է եկել հայտնի կորեացի թենիսիստ Հյուն Ջոն Հվայի դերում։ Նույն թվականինդերասանուհին հրատարակել է « At this moment »գիրքը, հուշերի գրարականության ժանրում ։ 2014 թվականին դերասանուհին նկարահանվեց «Կայսրուհի Կի» պատմական հեռուստասերիալում խաղալով գլխավոր դերը, որի համար Հա Ջի Վոնը ստացավ Daesang մրցանակը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հարավկորեացի դերասանուհիներ Կատեգորիա:Հարավկորեացի երգչուհիներ Կատեգորիա:Հարավկորեացի կինոդերասանուհիներ Կատեգորիա:Հարավկորեացի հեռուստատեսային դերասանուհիներ Կատեգորիա:Դանկուկի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Հարավկորեացի հաղորդավարներ
Աթենասի հին տաճար
Աթենասի հին տաճար կամ Հեկատամպեդոն (Εκατόμπεδος), Հունաստանի մայրաքաղաք Աթենքի հին միջնաբերդի՝ Ակրոպոլիսի գլխավոր հուշարձաններից մեկն է եղել։ Նվիրված էր Աթենք քաղաքի հովանավոր Աթենաս Պալլաս աստվածուհուն։ Գտնվել է Պարթենոն և Էրեքթեոն տաճարների միջև (ըստ այլ աղբյուրների՝ եղել է Պարթենոնի հնագույն նախորդողը)։
Պատմություն
Տաճարը կառուցվել է մ. թ. ա. 6-րդ դարի կեսերին, Պիսիստրատոսի իշխանության օրոք, շատ ավելի վաղ՝ դեռևս մ. թ. ա. 14-րդ դարում կառուցված և հետագայում ավերված միկենյան արքունական պալատի տեղում։ Հեկատամպեդոն, այսինքն՝ հարյուրոտնաչափանոց պայմանական անվանումն ստացել է այն պատճառով, որ բագինի (սրբատան) երկարությունը կազմել է ուղիղ հարյուր ոտնաչափ (32,8 մ), լայնությունը՝ ճիշտ դրա կեսը՝ հիսուն ոտնաչափ (16,4 մ)։ Ավերվել է պարսիկների կողմից, մ. թ. ա. 480 թվականին, ապա վերակառուցվել, սակայն մի քանի տասնամյակ անց՝ մ. թ. ա. 406 թվականին հրո ճարակ է դարձել։
Տաճարի ավերակները բացվել են 19-րդ դարում գերմանացի հնագետ Վիլհելմ Դերպֆելդի իրականացրած պեղումների արդյունքում (այդ ժամանակ հայտնաբերվեցին մեգարոնի (շինության) սյուներից երկուսի հիմքերը)։ 19-րդ դարի վերջում բացահայտվեցին նաև ժամանակին տաճարի ճակտոնը զարդարած կոմպոզիցիայի քանդակները, որոնց դիպաշարերը վերցված էին հին հունական առասպելներից։ Քանդակները պորոսյան փափուկ կրաքարից են, որի վրա շատ լավ պահպանվել են վառ գույները (գլուխների ու մորուքների մազերը ներկված են կապույտ, աչքերը՝ կանաչ, ականջները, շուրթերը, այտերը՝ կարմիր, մարմինները՝ բաց-վարդագույն, օձերի պոչերը՝ կարմիրի ու կապույտի գոտևորումով)։ Ի դեպ, այդ քանդակներից երեքգլխանի օձի գլուխներից մեկի պատկերը արվեստի պատմության մեջ է մտել «Կապույտ մորուք» պայմանական անվանումով։
Հեկատամպեդոն տաճարի մետոպները (դորիական ճարտարապետական օրդերի ծոփորի՝ ֆրիզի տարրերը) ներկայումս ցուցադրվում են Ակրոպոլիսի նոր թանգարանում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Աթենքի Ակրոպոլիս Կատեգորիա:Աթենքի տեսարժան վայրեր Կատեգորիա:Տաճարներ այբբենական կարգով
Անընդհատ ֆունկցիա
Անընդհատ ֆունկցիա , [a, b] հատվածի վրա որոշված մեկ իրական փոփոխականի ֆունկցիան կոչվում է անընդհատ [a, b]-ի x_0 կետում, եթե
սահմանը գոյություն ունի և հավասար է f(x_0)–ի, կամ, համարժեքորեն, եթե յուրաքանչյուր թվի համար գոյություն ունի այնպիսի \delta>0 թիվ, որ անհավասարությունից հետևում է
Եթե f(x)–ն անընդհատ չէ x_0 կետում, ապա կոչվում է խզվող այդ կետում։
Ֆունկցիան անընդհատ է [a, b]-ում, եթե այն անընդհատ է [a, b]-ի յուրաքանչյուր կետում։ Համանման եղանակով սահմանվում է նաև մի քանի իրական փոփոխականների ֆունկցիաների անընդհատությունը։ Բոլոր տարրական ֆունկցիաներն անընդհատ են իրենց որոշման տիրույթներում։
Մասնավորաբար, բազմանդամը, և այլն ֆունկցիաներն անընդհատ են թվային առանցքի յուրաքանչյուր կետում։ Եթե f(x), g(x) ֆունկցիաներն անընդհատ են [a, b]-ում, ապա ֆունկցիաները, որտեղ \alpha-ն իրական թիվ է, ևս անընդհատ են [a, b]-ում։
Եթե f(x) ֆունկցիան անընդհատ է [a, b]-ում, ապա գոյություն ունեն [a, b]–ի այնպիսի c և d կետեր, որ կամայական կետի համար, ընդ որում f(x)–ն ընդունում է  հատվածին պատկանող յուրաքանչյուր արժեք։ Անընդհատ ֆունկցիան կարելի է հավասարաչափ մոտարկել բազմանդամներով։
Պարզվում է, որ այդ հատկությունը բնորոշ է միայն անընդհատ ֆունկցիայի համար, և այն կարելի է դնել հատվածում անընդհատ ֆունկցիայի սահմանման հիմքում («կոնստրուկտիվ» սահմանում)։
Տես նաև
Կատեգորիա:Մետրիկական երկրաչափություն Կատեգորիա:Ֆունկցիաների տեսակներ
Մետրոպոլ Պարասոլ
Մետրոպոլ Պարասոլ( գտնվում է Metropol Parasol մետրոպոլիտենի հովանու ներքո),այլ կերպ անվանում են Սևիլյայի սունկ (Setas de Sevilla), վաֆլենման փայտե կառույց, գտնվում է Սևիլյայում, Իսպանիա։ Շենքը նախագծվել է գերմանացի ճարտարապետ Յուրգեն Մայերի կողմից Jürgen Hermann Mayer, կառուցման աշխատանքները ավարտվել են 2011 թվականի ապրիլին ։
Օբյեկտը ունի ավելի քան 28 մետր բարձրություն, ընդգրկում է 5000 քառ․կմ տարածք, ընդհանուր հարկի մակերեսը կազմում է 12 քառ․ կմ, իսկ ընդհանուր ծախսը կազմում է 90 մլն եվրո, հավակնում է աշխարհի խաշորագույն կառույցի կոչմանը։ Դրա տեսքը, գտնվելու վայրը մի շարք հակասություններ է առաջացրել հասարակության մեջ։
Նկարագրություն
Բաղկացած է չորս հսկա սնկերից (Lаs Setas), կառույցի նախագիծը ոգեշնչեց ճարտարապետներին Սևիլյայի տաճարի գմբեթի ձևի յուրօրինակ կառուցմանը (ինչպես ասում էր Մայերը․-ցանկանում եմ ստեղծել «տաճար առանց պարիսպ»՝ «ժողովրդավարական»)։ Շինությունը կառուցված է չորս հարկերից։ Առաջին հարկում տեղակայված է Անտկվարիումը (Antiquarium), որը թանգարան է հարստացված շինարարական աշխատանքներում հայտնաբերված մնացորդներով։
Առաջին հարկում կենտրոնական շուկան է, իսկ երկրորդ հարկում առկա է ռեստորան, իսկ երրորդ հարկում են տեղի ունենում քաղաքի լավագույն դիտարկումները։ Չորրորդ հարկում է գտնվում բացօթյա հովանոցները, որոնք նախագծված են իրականացնելու տարբեր գործունեություն։
Պատմություն
19-րդ դարից սկսած այս հրապարակում կար շուկա, այն գտնվում էր առանձին շենքում։ Քաղաքի վերակառուցման ծրագրերի համաձայն՝ 1948 թվականին շենքը մասամբ քանդվել է։ Այնուամենայնիվ շուկան շարունակեց իր գործունեությունը մինչը 1973 թվականը, երբ մնացած շենքը վերջնականապես քանդվեց։ Մինչ 1990 թվականը տեղանքը մատնվեց անուշադրության, այնուհետև քաղաքի կառավարությունը որոշեց կառուցել ստորգետնյա ավտոկայանատեղ։ Սակայն շինարարական աշխատանքների ընթացքում հայտնաբերվել են հռոմեական և անդալուզյան ժամանակաշրջանի ավերակներ, այդ իսկ պատճառով այն մնաց անավարտ։ Շենքի կառուցման համար պահանջվեց 14 մլն եվրո։ Միայն 2004 թվականին քաղաքը կրկին փորձեց վերակառուցել այս վայրը և հայտարարեց միջազգային մրցույթ՝ շինարարությունը ավարտելու խնդրանքով։
Հասմիկ Ժամկոչյան
Հասմիկ (Ասյա) Սուրենի Ժամկոչյան, հայ դերասանուհի, ՎԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (1984) ։ 1940 թվականից՝ Թբիլիսիի հայկական թատրոնի դերասանուհի ։
Մրցանակներ
1998 թվականին արժանացել է Վրաստանի Պատվո մեդալի ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ դերասանուհիներ
Սուխումի ճակատամարտ (սեպտեմբեր, 1993)
Սուխումի ճակատամարտ (ըստ վրացիների՝ Սուխումի անկում, ըստ աբխազների՝ Սուխումի ազատագրում), վրաց-աբխազական պատերազմի շրջանակներում 1993 թվականի սեպտեմբերի 16-ից 27-ը տեղի ունեցած պատերազմական գործողություններ, որի հետևանքով Սուխում քաղաքի վերահսկողությունը վրացական զինված ուժերից անցավ աբխազական զորքերին։
Հայկական քաղաքագիտական հանդես
Հայկական քաղաքագիտական հանդես, ՀՔՀ (Armenian Journal of Political Science, ARJPS), քաղաքագիտական և քաղաքագիտությանն առնչվող միջգիտակարգային հետազոտությունների արդյունքներ ներկայացնող գրախոսվող գիտական հանդես ։ Հանդեսի գլխավոր խմբագիրն է քաղաքական գիտությունների դոկտոր Տիգրան Թորոսյանը ։
Սուխումի ճակատամարտ (սեպտեմբեր, 1993)
Իրադարձությունների ժամանակագրություն
1993 թվականի սեպտեմբերի 16-ից 27-ն ընկած ժամանակահատվածում Աբխազիայի մայրաքաղաք Սուխումում տեղի ունեցան ռազմական իրադարձություններ, որոնք պատմության էջերում մնացին որպես «Սուխումի ճակատամարտ»։ Սեպտեմբերի 16-ին աբխազական զինված ստորաբաժանումները, անտեսելով հակամարտ կողմերի միջև ՄԱԿ-ի նախաձեռնությամբ և Ռուսաստանի Դաշնության երաշխավորությամբ ձեռք բերված պայմանավորվածությունները, վերսկսում են ռազմական գործողությունները և ձեռնարկում հակագրոհ։ Իր հերթին վրացական կողմը նույնպես խախտել էր պայմանավորվածությունն ու կրակ բացել հակառակորդի ուղղությամբ։ Պայմանավորվածությունների համաձայն՝ Վրաստանը քաղաքից դուրս էր բերել ծանր հրետանին և տանկերը։ Իր ռազմական ներկայությունը ուժեղացնելու նպատակով վրացական կողմը որոշում է Սուխում զորքերի տեղափոխման համար օգտագործել քաղաքացիական ինքնաթիռներ։ Աբխազական զինված ստորաբաժանումներին հաջողվում է կազմակերպել Սուխումի օդանավակայանի գրոհը և սեպտեմբերի 20-ից 24-ն ընկած ժամանակահատվածում ձեռքի հակաօդային հրթիռային համակարգերի միջոցով ոչնչացնել 5 քաղաքացիական ինքնաթիռ։ Որոշ տեղեկությունների համաձայն՝ ռազմական գործողություններից առաջ աբխազական կողմը Ռուսաստանից ստացել էր որոշակի քանակով հրետանային կայանքներ ու ականանետեր :Աբխազական կողմի գրոհին մասնակցում էին աբխազական զինված ստորաբաժանումները, Կովկասի լեռնական ժողովուրդների կոնֆեդերացիայի և ռուսական կազակների առանձին խմբեր։ Վրացական ռազմական ստորաբաժանումները արդեն սեպտեմբերի 27-ին թողել էին քաղաքի մեծ մասն ու նահանջել դեպի Աբխազիայի կառավարության շենքի շրջակայք, որտեղ նրանք փորձում էին ապահովել Աբխազիայի Ինքնավար Հանրապետության կառավարության վրացամետ անդամների անվտանգությունը։ Կեսօրին անջատողականների վերահսկողության ներքո էր գտնվում հեռուստաաշտարակն ու բոլոր կամուրջները։ Հետագայում կառավարության շենքը նույնպես անցավ աբխազական ուժերի և նրանց աջակցող խմբերի վերահսկողության ներքո։
Հայկական քաղաքագիտական հանդես
Խմբագրական խորհուրդ
Հանդեսի խմբագրական խորհրդի կազմի մեջ են մտնում մասնագետներ տարբեր երկրներից ՝
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Քաղաքագիտության հանդեսներ Կատեգորիա:Միջազգային հարաբերությունների հանդեսներ Կատեգորիա:Հայերեն հանդեսներ Կատեգորիա:Անգլերեն հանդեսներ
Սուխումի ճակատամարտ (սեպտեմբեր, 1993)
Իրադարձությունների ժամանակագրություն
1993 թվականի սեպտեմբերի 30-ին աբխազական զինված ստորաբաժանումների վերահսկողության ներքո էր գտնվում ինքնավարության ամբողջ տարածքը ։
Վրաստանի պարտությունը Աբխազիայում հանգեցրեց վրացական զինված ուժերի մարտական ոգու անկման։ Միաժամանակ ակտիվացան նախկին նախագահ Զ.Գամսախուրձիայի կողմնակիցները, որոնք մեծ աջակցություն ստացան երկրի արևմուտքում։ Վրացական զինված ուժերի մի մասն անցավ նրանց կողմը, և Վրաստանը կանգնեց քաղաքացիական պատերազմի շեմին ։
Աբխազիայում վրացական զորքերի պարտության հետևանքով աբխազական խորհրդարանում վրացական խմբակցությունը վրացի գաղթականների հետ ստիպված լքել է ինքնավարությունը՝ տեղախփոխվելով Թբիլիսի։ Ներկայում գոյություն ունեն Աբխազիայի երկու կառավարություն՝ չճանաչված Աբխազիայի Հանրապետության դե ֆակտո ղեկավար մարմինը և Վրաստանի կազմում դե յուրե գտնվող Աբխազիայի Ինքնավար Հանրապետության վտարանդի կառավարություն։ Վերջինս տեղակայված է Վրաստանում։
1994 թվականի մայիսի 14-ին Ռուսաստանի Դաշնության միջնորդությամբ կողմերի միջև կնքվեց կրակի դադարեցման և ուժերի բաժանման մասին համաձայնագիրը։
1994 թվականի հունիսի 23-ին Աբխազիայի տարածքում տեղակայվեցին ԱՊՀ խաղարար ուժերի ստորաբաժանումներ, որոնք կազմված էին բացառապես Ռուսաստանի Դաշնության օդադեսանտային զորքերից, որոնք արդեն տեղակայված էին Աբխազիայում։ Վրացական զորքերի կողմից վերահսկվող Աբխազիայի միակ շրջանը հանդիսանում էր Կոդորի կիրճը։ 2008 թվականի օգոստոսի 7-ից 11-ն ընկած ժամանակահատվածում տեղի ունեցած Ռուս-վրացական պատերազմից հետո տեղի ունեցան տարածքային և իրավական փոփոխություններ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Վրաց-աբխազական հակամարտություն Կատեգորիա:Սուխում Կատեգորիա:Ռազմական հանցագործություններ
Ալլահաքբար (լեռնանցք)
Ալլահաքբար, լեռնանցք Վասպուրականի լեռների հյուսիսային հատվածում, Մակուի խանության Խարաբլի գյուղից 7-8 կմ հարավ-արևելք, Կարմիր գետի ձախկողմյամ վտակ Աղչայի ավազանից դեպի հյուսիս տանող ճանապարհներից մեկի վրա ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Լեռնանցքներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Թուրքիայի լեռնանցքներ
Օբերաուրախ
Օբերաուրախ(գերմ. Oberaurach), Գերմանիայում, Բավարիա երկրամասի Հասբերգե շրջանում։
Բյուզանդական կայսրության բանակ
Բյուզանդական կայսրության բանակը դարերի ընթացքում ապահովել է այդ պետության անվտանգությունը և պահպանել կայսրության ներքին կարգուկանոնը։ Բյուզանդական կայսրության ռազմական գործի առանձնահատկությունները համապատասխանում էին բյուզանդական հասարակության ընդհանուր զարգացմանը, իսկ դրանից զատ՝ բյուզանդական բանակը և բյուզանդական ռազմական միտքը ուշ անտիկ ժամանակաշրջանի ռազմական ավանդույթների ժառանգորդներն էին։ Այդ ժառանգականությունն արտահայտվում էր թե՛ զորքերի կազմակերպման և սպառազինվածության մեջ, այնպես էլ՝ ռազմավարության և մարտավարության մշակման մեջ։ Միաժամանակ կայսրության ռազմական կազմակերպությունը պետք է մշտապես գտներ նոր ռազմական խնդիրների պատասխանները, քանզի Բյուզանդիան իր պատմության ընթացքում մեծ մասամբ գտնվում էր պատերազմական վիճակում։ Նույնիսկ կարելի է ասել, որ գրեթե անընդմեջ տարբեր մասշտաբի պատերազմներ էին մղվում։ Այնուամենայնիվ, կայսրության ընդհանուր քայքայումն ու անկումն, ի վերջո, անմիջականորեն ներթափանցեցին նաև բանակի կառույցի մեջ, որի հետևանքով XIV—XV դարերում Բյուզանդիան անընդունակ գտնվեց արդյունավետորեն դիմակայելու թուրք-օսմանների ներխուժումներին և կորցրեց իր անկախությունը, դառնալով համեմատաբար նորաստեղծ Օսմանյան կայսրության մասը։
Օբերաուրախ
Կատեգորիա:Գերմանիայի բնակավայրեր
Բյուզանդական կայսրության բանակ
Բանակը Հուստինիանոսի բարեփոխումների ժամանակ
Բյուզանդական բանակը որոշակի կայունության և վերելքի ժամանաշրջան ապրեց Հուստինիանոս Ա կայսեր (ծնվ. 482 - վախճ. 565, կայսր՝ 527-ից) բարեփոխումների ընթացքում։ Հուստինիանոսի օրոք կայսրությունը, շնորհիվ տնտեսության կայունացման, ի վիճակի էր պահելու թեկուզ ոչ մեծ, սակայն լավ սպառազինված և վարժեցված ռազմական զորակազմեր։ Բյուզանդական բանակը վերակազմավորվեց՝ իր ժամանակի և ընթացիկ բարդ իրավիճակի պահանջներին համապատասխան։ Ի դեպ, բյուզանդական բանակի մարտավարության, սպառազինության և ռազմական կազմակերպվածքի վրա ուժեղագույն ազդեցություն են գործել հարևան Մեծ Հայքի և դարավոր թշնամու՝ Իրանի բանակները։ Բյուզանդական բանակն այդ ժամանակ ստորաբաժանվում էր ա. դաշտային բանակի (կազմված գլխավորապես կոմիտատներից և ֆեդերատներից, որոնց օժանդակում էին դաշնակից-բարբարոսները) և բ. կայազորային զորամասերի։ Աստիճանաբար անհետացան լեգեոնները և ալաները, որոնց փոխարինեցին ավելի մանր հետևակային և հեծելազորային ջոկատ-նումերիաները (տագմաները)։ Բյուզանդական զորքերը ստորաբաժանվեցին ջոկատ-նումերիաների, որոնց թիվը կազմում էր 200—400 ռազմիկ՝ սպա-տրիբունների հրամանատարությամբ։ Յուրաքանչյուր գավառական քաղաքում տեղաբաշխված էր 1-2 նումերիա։
Ընդհանուր առմամբ Հուստինիանոսի օրոք բյուզանդական բանակը կազմված էր հետևյալ մասերից.
Այդ դարաշրջանի բյուզանդական բանակի ընդհանուր թվաքանակը գնահատվում է մոտավորապես 150.000 մարդ։ Դաշտային բանակը, այսինքն՝ ռազմական արշավանքի ելնող բանակը, սովորաբար կազմված էր 15.000 - 25.000 ռազմիկներից։
Բանակը Հուստինիանոսից հետո
Հուստինիանոս Ա կայսեր (527-565) մահից հետո բյուզանդական բանակում տեղի ունեցան որոշ փոփոխություններ։ Բուկելարիոսները և մյուս գվարդիական-ընտրազորային զորամասերն ու ստորաբաժանումները փոխադրվեցին կանոնավոր բանակ։ Վերնախավային կամ ընտրազորային զորամասերն այժմ ներկայացնում էին սքոլաները (Scholae), կանդիդատները (Candidati) և դոմեստիկոսները (Domestici)։ Հետագայում քիչ արդյունավետ սքոլաները փոխարինվեցին էքսկուբիտորների զորագնդով։ Սկզբնական շրջանում վերջինս 300 ռազմիկից բաղկացած ոչ մեծ ջոկատ էր, որը ստեղծվել էր դեռևս V դարում Լևոն Ա Մաքելլա կայսեր կողմից (ծնվ. 401 - վախճ. 474, կայսր՝ 457-ից)։ 200 տարի շարունակ էքսկուվիտորները արդյունավետ և մարտունակ զորամաս էին, և միայն VII դարում վերածվեցին արարողակարգային զորամասի։ Բանակը ստորաբաժանվում էր դեկարխիաների, որոնք կազմված էին առավել մանր ստորաբաժանումներից՝ ստորին աստիճանի սպաների հրամանատարությամբ։ Նախկին ցենտինարիոսները՝ ցենտուրիոնների ուշ հռոմեական ժառանգորդները, սկսեցին կոչվել հեկատոնարքոսներ։ Ստորին և միջին օղակի հրամանատարները ենթարկվում էին իլարքոսին։ Ստորին սպայական պաշտոններից էր լոխագոսի պաշտոնը (կամ դեկարքոսը), ապա գալիս էին պենտարքոսի և տետրարքոսի պաշտոնները։ Նրանց ընտրում էին առավել խիզախ և հմուտ ռազմիկներից։ Բոլոր զինվորները, բացի գվարդիականներից, այսինքն՝ ընտրազորայիններից, կրում էին միանման սպիտակ համազգեստ։
Մարտավարությունը
Բանակի հիմքը կազմում էր հեծելազորը՝ այրուձին, որը ստորաբաժանվում էր ա. նիզակակիրների ջոկատների և բ. հեծյալ նետաձիգների ջոկատների։ Ըստ այդմ՝ բյուզանդական բանակի մարտավարությունը մեծ մասամբ կողմնորոշված էր հետևակի նկատմամբ հեծելազորի գերակշռությանը։ Գլխավոր հարվածը հասցնում էր ծանր հեծելազորը (կատաֆրակտները և կլիբանարիոսները), այնինչ նետաձիգներից բաղկացած թեթև հեծելազորի նպատակն էր հյուծել, մաշեցնել հակառայորդի ուժերը, մինչև որ ծանր հեծելազորը կհասցներ իր վճռական հարվածը։ Հետևակին տրվում էր օժանդակ դեր։ Ծանր հետևակի գործառույթների մեջ էր մտնում պաշտպանությունը։ Մարտակարգում կենտրոնը, ի տարբերություն զորաթևերի, սակավաշարժ էր։ Բացի այդ, զորապետերը առանձնացնում էին ռեզերվ՝ պահեստազոր։ Թեթև հետևակըը, որը զինված էր նետերով և աղեղներով, պարսատիկներով և տեգերով, լայնորեն կիրառվում էր թե՛ պաշտպանությունում, թե՛ հարձակման ժամանակ։ Բյուզանդական բանակի զորահրամանատարները մարտադաշտում օգտագործում էին բարդ մարտավարական դասավորություններ։ Այնուամենայնիվ, բանակը շարունակվում էր քայքայվել, մինչև թեմային կամ բանակաթեմային բարեփոխման անցկացումը։
VII—XII դարեր
VII դարում բյուզանդական կայսրության ռազմական կազմակերպվածքում տեղի ունեցան հիմնարար փոփոխություններ։ Կայսրության նահանգներում հիմնադրվեցին թեմեր կամ բանակաթեմեր, որպես նահանգային բանակների զորամասերի կազմավորման բազաներ, իսկ մայրաքաղաքում կազմավորվեցին ընտրազորային կազմավորումներ՝ տաղմաներ։ Դրանք նոր, լավ սպառազինված կանոնավոր բանակի հիմքերն էին։ Թեմային աշխարհազորի միջուկը լավ սպառազինված հեծելազորային զորամասերն էին։ Չնայած նրան, որ թեմերից եկածները հաճախ բարձր պաշտոններ էին ստանում, ավագ սպայական կազմի կադրերի համալրման հիմնական աղբյուրը մնում էր գվարդիան՝ ընտրազորը։ Դոմեստիկոսները ներառվեցին սքոլաների կազմի մեջ. վերջիններս VIII դարի վերջերից սկսել էին դարձյալ մարտական գործառույթներ կատարել։ Յուրաքանչյուր տաղմա կազմված էր 300 ռազմիկից։ Տասը տաղմաներ կազմում էին մեկ զորագունդ՝ մերոս։ Մոտավորապես 2 տաղման կազմում էին մեկ մորա (moera)։ Տեսականորեն բանակը կազմված էր 3 մերոսներից։ Նիկեփոր Ա Գենիկոս կայսեր օրոք (ծնվ. 760 - վախճ. 811, կայսր՝ 802-ից) տաղմատան բաժանվեց նահանգականի և մայրաքաղաքայինի։ Տաղմատային ռազմիկներին ավելի լավ էին վարձատրում, քան սովորական ռազմիկներին, և ունեին, համապատասխանաբար, ավելի լավ սպառազինություն։ Նրանք օրենքի համաձայն ազատված էին բազում զանցանքների համար պատասխանատվություն կրելուց։
Մորիկ կամ Մավրիկիոս (ծնվ. 539 – վախճ. 602, գահակալել է՝ 582-ից) կայսեր օրոք ստեղծվեց ռազմատեսական կարևոր աշխատություն՝ «Ստրատեգիկոնը»։ Դրանում մանրամասնորեն դիտարկվում են ռազմական կարգապահության, զինվորների բարոյական պատրաստության և ռազմական կազմակերպության հարցերը։ Զորքերի անբավարարությունը պահանջում էր մշտապես նետել բանակը մեկ ռազմաճակատից մյուսը, երբեմն՝ կայսրության մյուս ծայրը։ Բյուզանդական թեթևազեն նետաձիգներն ու տեգակիրները կիրառում էին մարտավարություն, որը բավական նման էր հայերի և սլավոնների մարտավարությանը։ Մարտում նրանց օժանդակում էր ծանր հետևակազորը։ Լավագույն մարտավարական դասավորությունը համարվում էր այնպիսինը, որի ժամանակ ծանր հեծելազորը տեղաբաշխվում էր կենտրոնում, իսկ թեթևազեն հեծյալ նետաձիգները՝ զորաթևերում։ Բյուզանդական բանակի կարգապահությունը մի աստիճան ավելի ցածր էր, քան Սասանյան Իրանի և Արաբական խալիֆայության բանակներում։ Ժամանակի ընթացքում, արաբական աշխարհի հետ երկարատև պատերազմների արդյունքում հեծյալ նետաձիգներն աստիճանաբար փոխարինվեցին հեծյալ նիզակակիրներով։ VII—VIII դարերում մարտադաշտում բյուզանդական զորքի ստանդարտ դասավորությունը հետևյալ տեսքն ուներ. կենտրոնում՝ հետևակը, նրա հետևում՝ ծանր հեծելազորը, զորաթևերում՝ թեթև հեծելազորը։ Մարտի ժամանակ ծանր հեծելազորը առաջ էր շարժվում՝ հետևակի շարքերում առկա բացվածքների միջով։ Հեծյալ նետաձիգների սեփական զորամասերը գոյություն ունեցան մինչև IX դարը և հետագայում փոխարինվեցին թյուրքալեզու վաչկատուններից հավաքագրված վարձկան հեծյալ նետաձիգներով։ Խալիֆայության կանոնավոր բանակներին բաց դաշտում դիմակայելու անկարողությունը նպաստեց նրան, որ հույների բանակում առաջացավ հատուկ պարտիզանական պատերազմի մարտավարություն։ Դա իրենից ներկայացնում էր հարձակում ավարով բեռնված հակառակորդի վրա, ընդ որում, հիմնականում՝ լեռնային տեղանքում։ Բյուզանդական այդ մարտավարությունում կարևորագույն դերը խաղում էին հաղորդակցության ուղիներն ու ճանապարհները։
Բյուզանդական բանակի պատմության դասական ժամանակաշրջանն է համարվում VII դարից մինչև Կոստանդնուպոլսի գրավումը արևմտաեվրոպական խաչակիրների կողմից 1204 թվականին։ Թեպետ այդ ժամանակաշրջանում տեղի են ունեցել տարաբնույթ փոփոխություններ բյուզանդական բանակի կազմավորման և կազմակերպման ձևերի մեջ, սակայն մնում էր բավական կայուն կազմակերպական միջուկը։ Բանակի ընդհանուր բաժանումը, մի կողմ թողնելով նավատորմը, մոտավորապես հետևյալ տեսքն ուներ.
Թեմերը կամ բանակաթեմերը. Themata
Բյուզանդիայի թեմերը կամ բանակաթեմերը (հունարեն՝ θέματα) կայսրության վարչական միավորն էին, որտեղ որևէ զորավար (հունարեն՝ στρατηγός, strategos, ստրատեգոս) օժտված էր թե՛ քաղաքացիական, թե՛ ռազմական կառավարման իրավունքներով, իսկ դատական իշխանությունը պատկանում էր տվյալ թեմի դատավորին (Κριτής του Θέματος, Krites tou thematos)։ «Թեմ» անվանումը յուրահատուկ է։ Բյուզանդագետ Ուորեն Թրեդգոլդը (Warren Treadgold) ենթադրում է, որ դա նշանակել է «ռազմակայան»։ Արդի պատմաբանները համաձայն են, որ առաջին թեմերի նախագծերը և անվանումները գալիս էին Փոքր Ասիայում և Հայաստանում տեղակայված բանակների անուններից։
Բանակաթեմերը կազմավորվեցին ի պատասխան այն վիթխարի ռազմական և տարածքային կորուստների, որոնք կրեց Բյուզանդիան մուսուլմանական ռաշիդյան խալիֆայության դեմ պատերազմների հետևանքով։ 637 թ. խալիֆաթը նվաճեց Ասորիքը կամ Սիրիան, 639-ին՝ Հայաստանը և Եգիպտոսը, 652-ին՝ Հյուսիսային Աֆրիկան և 654-ին Կիպրոսը։ Արդյունքում կայսրության բնակչությունը 19,5 միլիոնից (560 թ.) նվազեց մինչև 10,5 միլիոնի (641 թ.)։ Միաժամանակ Բյուզանդական զինված ուժերի թվաքանակն էլ կրճատվեց՝ 379 հազար 300 զինծառայողից իջնելով մինչև 129 հազարի ։
662 թ. Բյուզանդական կայսրությունը կորցրել էր իր տարածքի ավելի քան կեսը (30 տարվա ընթացքում)։ Արդյունքում կայսրությանը մնացած տարածքներում կազմվեցին թեմեր, զորավարների կամ ստրատեգոսների գլխավորությամբ, որոնցում նախկին շարժուն բանակների մնացորդները այժմ սկսեցին տեղակայվել սահմանված կետերում։ Հետագայում, երբ զորքի վարձատրությունը կանխիկ գումարով դժվարացել էր, զինվորներին, իրենց ռազմական շրջանների սահմաններում, տրվեցին հողամասեր՝ ապրուստի ապահովման համար ։
Այս գործընթացի կոնկրետ տարեթվերն անհայտ են, սակայն բյուզանդագետ Թրեդգոլդը նշում է 659-662 թթ. որպես առավել ընդունելի ժամանակաշրջան, քանզի այդ ժամանակ էր, որ հայազգի Հերակլ Ա կայսեր թոռանը՝ Կոնստանս Բ կայսերը (ծնվ. 630 — վախճ. 668, գահակալել է 641-ից) հաջողվեց զինադադար կնքել արաբների հետ։ Դա բյուզանդական բանակին ժամանակ տվեց վերախմբավորվելու։ Կառավարությունը գումարներ գտավ վճարելու զորքերին։ Դադարեցին կայսրության վիթխարի տարածքային կորուստները։ Ձևավորված բանակաթեմերը պատնեշ դարձան արաբների զանգվածային ներխուժման և մշտական ավազակային արշավանքների դեմ, որոնք տևեցին մինչև 11-րդ դարը։ Բանակաթեմեր կազմվեցին նաև Բյուզանդական կայսրության արևմտյան նահանգներում՝ ի պատասխան սերբերի և բուլղարների ներխուժումների, որոնց պատճառով կայսրության սահմանները Դանուբ գետից հետ էին քաշվել դեպի հարավ՝ Թրակիա և Պելոպոնես ։
Հրդեհային կանխարգելում
Հրդեհային կանխարգելում, հրդեհների կանխարգելման և մեկուսացման նպատակով միջոցառումների համալիր։ Արդյունաբերական և քաղաքացիական օբյեկտների նախագծման, շինարարության և շահագործման փուլում իրականացվող հրդեհային կանխարգելումը, տեխնոլոգիական տեղակայանքների, էլեկտրասարքավորման, ջեռուցման և օդափոխության համակարգերի անվտանգության ապահովումն է, հրակայուն կոնստրուկցիաների ընտրությունը, հակահրդեհային ջրամատակարարման կազմակերպումը։
Բյուզանդական կայսրության բանակ
Թեմերը կամ բանակաթեմերը. Themata
Սկզբնական բոլոր հինգ բանակաթեմերը Փոքր Ասիայում և Հայաստանում էին և ծագում էին ավելի վաղ գոյություն ունեցած շարժուն դաշտային բանակներից։ Դրանցից ամենահինը «Արմենիակների», այսինքն Հայկական բանակաթեմն էր։ Այն նաև տարածքով առավել մեծն էր և ուներ ամենաերկար սահմանագիծը, ըստ էության՝ ռազմաճակատի գիծը հակառակորդի՝ Արաբական խալիֆայության հետ։
Հրդեհային կանխարգելում
Կատեգորիա:Հակահրդեհային միջոցներ Կատեգորիա:Հրդեհային անվտանգություն
Բյուզանդական կայսրության բանակ
Թեմերը կամ բանակաթեմերը. Themata
Ստորև թվարկված են Բյուզանդական կայսրության առաջին հինգ բանակաթեմերը՝ համառոտ բնութագրմամբ։
Յուրաքանչյուր թեմի սահմաններում որոշակի լիազորված անձինք արտոնվում էին հողեր ստանալու պետությունից և ապահովելու իրենց ու իրենց ընտանիքների ապրուստը, նաև՝ ձեռք բերելու սպառազինություն և հանդերձանք։ Հետագայում, հաշվի առնելով ապստամբությունները, որոնք ուժեղանում էին բանակաթեմերի՝ այդ ռազմավարչական միավորների մեծ չափերի պատճառով, մի շարք կայսրեր, մասնավորապես Լևոն III Իսավրիացին, Թեոփիլոսը և Լևոն VI Իմաստունը պատասխանեցին բանակաթեմերի չափերի նվազեցմամբ, կոտորակելով դրանք և յուրաքանչյուր թեմի ներսում բանակների նկատմամբ վերահսկողությունը բաժանելով տարբեր տուրմաների (tourmai) միջև։ Վաղ շրջանի ընդարձակ բանակաթեմերը 8-րդից մինչև 9-րդ դարերի ընթացքում գնալով մասնատվեցին։ Դրանով իսկ կրճատվեց նրանց կատավարիչների ռազմական հզորությունը։ 10-րդ դարում, Բյուզանդիայից Արևելք գտնվող նվաճված Մեծ Հայքի տարածքներում նոր և ավելի փոքր բանակաթեմեր կազմվեցին, որոնք կոչվում էին "Հայկական բանակաթեմեր", քանզի հայապատկան էին և գերակշիռ մեծամասնությամբ հայաբնակ։ Եթե մոտ 842 թ. այսպես կոչված Ուսպենսկի Տակտիկոնը՝ Taktikon Uspensky թվարկում է բանակաթեմերի 18 զորավարների՝ strategoi, ապա մոտ 940 թ. գրված Թեմերի մասին երկը՝ De Thematibusը թվարկում է բանակաթեմերի 28 զորավար, և, վերջապես, 971-975 թթ. գրված Էսկորիալ Տակտիկոնը՝ Escorial Taktikon, թվարկում է բանակաթեմերի և այլ ռազմական հրամանատարությունների գրեթե 90 զորավարի՝ strategoi :
X դարում զորահավաքի հիմքը կազմում էին ստրատիոտների աշխարհազորը և թեմական կամ բանակաթեմային համակարգը։ Զորքի հավաքագրման թեմական համակարգին անցնելը Բյուզանդական կայսրությանն ապահովեց 150 տարվա հաջողություններ պատերազմներում, սակայն գյուղացիության հյուծումը և ավատատերերից՝ ֆեոդալներից նրա կախվածության մեջ ընկնելը հանգեցրին զորքերի որակի աստիճանական իջեցման։ Զորքերի համալրման համակարգը փոխվեց. անցան արևմտյան համալրման համակարգին։ Այսինքն՝ տիպիկ ավատատիրական ձևին, երբ ազնվատոհմիկները պարտավոր էին ռազմական զորակազմեր տրամադրել՝ հողի տիրապետության իրավունքի դիմաց։ Կայսրության բանակում առաջին դերերին անցնում են ծանր կատաֆրակտներին (թեպետ, իհարկե, հեծելազարը միշտ էլ հիմնական դեր էր խաղում բյուզանդացիների զորքերում)։ Ծանր կատաֆրակտների սպառազինության համար պահանջվում էին անհամեմատ ավելի շատ միջոցներ։ Ի վերջո՝ աստիճանաբար (XII դարում) ձևավորվում է պրոնիարական համակարգը։ «Պրոնիարիոսը«» («պրոնիոսի» տերը), որպես կանոն, ծանրազեն հեծյալ էր։ Մեկնելով ծառայության, «պրոնիարիոսը» իր հետ վերցնւմ էր հարազատներից, բարեկամներից և ծառաներից կազմված շքախումբը։ Որոշ «պրոնիոսներ»՝ կալվածքներ, շատ եկամուտ չէին տալիս, ուստի դրանց տերերը ծառայում էին հետևակում կամ թեթև հեծելազորում։ Աստիճանաբար պրոնիարոսների դերն ընկավ։
Զորավարի կամ ստրատեգոսի հրամանատարությամբ գործող բանակաթեմը՝ բաժանվում էր 3 «տուրմայի», որոնցից յուրաքանչյուրի գլուխ կանգնած էր իր տուրմարքոսը։ Յուրաքանչյուր տուրմայի կազմում կար մի քանի բանդա, որոնց հրամանատարները կոչվում էին դրունգարիոսներ։ «Բանդաները» կազմված էին հարյուրյակներից (հեկտատոնտարքիաներ, կենտարքիաներ կամ կենտուրիաներ), լոխոսներից, կիսալոխոսներից և տասնյակներից (դեկարխիաներ)։ Ստորև ներկայացված է Թրակիական ռազմական օկրուգի կամ բանակաթեմի կազմակերպական և հրամանատարական կազմը (902—936 թթ.) :
Բյուզանդական կայսրության բանակի հիմնական կազմակերպչական միավորը տաղման էր, որի թվաքանակը տատանվում էր՝ 300—ից մինչև 1000 մարդ։ Աստիճանաբար (XII դարից) գնալով առավել մեծ դեր են խաղում էսկադրոնները կամ հեծելավաշտերը, որոնք բյուզանդական բանակում կոչվում էին ալլագիոններ։ Վերջիններիս գլուխ կանգնած հրամանատարները կոչվում էին ալագատորներ։ Ալագիոնի կազմում կար շուրջ 50 հեծյալ։ Ալագիոնների ռազմիկների թիվը ժամանակի ընթացքում աճեց, հասնելով մինչև 300-ի։ Ալագիոնը բաժանվում էր ավելի փոքր մասերի։ Մարտում ալագիոնները միավորվում էին, կազմելով տաքսիսներ, սինտաքսիսներ կամ լոխոսներ։ Հաճախ նման միավորումը կոչում էին տաղմատա, դրանով իսկ մեծ շփոթ առաջացնելով ստորաբաժանումների անվանումների մեջ։
Ուշ կայսրության բանակը
Հետագայում բանակում և նավատորմում տեղի ունեցավ ավելի մեծ անկում։ Իրենց գոյության վերջում դրանք դարձան գլխավորապես վարձու կազմավորումներ։ 1453 թվականին, երբ վճռվում էր հազարամյա կայսրության լինել-չլինելու հարցը, Կոստանդնուպոլիսը, որ 200 հազար մարդուց կազմված բնակչությամբ մեծ քաղաք էր, կարող էր Բյուզանդիայի ոխերիմ թշնամու՝ օսմանյան 300-հազարանոց զինված ամբոխների դեմ հանել ընդամենը 5-հազարանոց բանակ (և 4 հազար վարձկաններ)։ IX դարից Կոստանդնուպոլսի կայսրերը իրենց բանակի համալրման համար վարձում էին ռուսներին և մյուս վարյագներին։
Վարյագական գվարդիան Բյուզանդիայի երեք խոշոր «բարբարոսական» (այսինքն՝ օտարերկրյա) ռազմական զորամիավորումներից էր։ Վարյագական գվարդիան այն քիչ ստորաբաժանումներից էր որը բյուզանդական կայսեր դրոշի ներքո կռվեց ընդհուպ մինչև կայսրության անկումը։ Նահանգական (թեմական համակարգով կազմակերպված) բանակը սկզբում իր թվաքանակով զիջում էր տաղմատային, բայց, սկսած XII դարից, այդ հարաբերակցությունն աստիճանաբար հավասարվում է։ Տաղմատան պահելու ծախսերը դուրս հանելու համար ամեն ձմեռ այն փոխադրվում էր մի նահանգից մյուսը։ Այդ կերպ նահանգական և մայրաքաղաքային բանակի միջև տարբերություններն աստիճանաբար ջնջվում էին։ Նահանգական զորքերի շատ ջոկատներ մտան տաղմատայի կազմի մեջ։ Միքայել VIII Պալելոլոգոս կայսեր օրոք (ծնվ. 1224/1225 - վախճ. 1282, գահակալել է՝ որպես Նիկիական կայսր՝ 1259-ից, որպես համաբյուզանդական կայսր՝ 1261-ից) Բյուզանդիան դարձյալ սկսեց զանգվածաբար զինծառայության ներգրավել վարձկաններին և նրանցից կազմավորեց բանակ։ Դա հանգեցրեց կայսերական գանձարանի դատարկմանը։ Անդրոնիկոս II կայսրը (ծնվ. 1259 - վախճ. 1332, գահակալել է 1282-ից) այդ կապակցությամբ ստիպված էր կտրուկ կրճատել բանակի պահման ծախսերը։ Բանակի ազգային տարրը դադարեց որևէ դեր խաղալ։ Պրոնիարային համակարգն իրեն սպառեց XIV դարի սկզբին և գործնականում դադարեցրեց իր գոյությունը։
Հրամանատարությունը
Բյուզանդական զորքերի գերագույն գլխավոր հրամանատարը կայսրն էր, որն անձամբ էր գլխավորում բոլոր կարևորագույն պատերազմները, ռազմարշավները, ռազմական գործողությունները։ Գոյություն ուներ աստիճանակարգության բավական բարդ համակարգ, որը նկարագրված է Կեղծ Կոդինի «Սպաների գրքում» (1355 թվական)։ Կայսեր հետևից այդ գրքում գալիս են դեսպոտեսը, սեբաստոկրատորը, կեսարը, մեգաս դոմեստիկոսը («մեծ դոմեստիկոսը»՝ վարչապետին համանման մի պաշտոն), մեգաս դուքսը (այսինքն՝ «մեծ հերցոգ»՝ մոտավորապես համապատասխանում է գեներալիսիմուսի կարգավիճակին), դրոմա լոգոֆետոսը (բառացի՝ «ուղիների մասին ամեն ինչ իմացողը», այսինքն՝ հաղորդակցության ճանապարհների և փոստի նախարարը), մեգաս ստրատոպեդարքոսը (աշխարհազորի պրեֆեկտը, որը պատասխանատու էր կոմիսարիատային ծառայության համար), մեգաս պրիմմիկերիոսը (կայսերական կորտեժի հրամանատարը), մեգաս կոնոստավլոսը (բառացի՝ «մեծ ձիապետը» կամ ախոռապետը, լրիվ համանման է ֆրանսիական կոնետաբլին. ձևականորեն կամ պաշտոնապես նա ամբողջ հեծելազորի պետն էր, իսկ փաստացի՝ ֆելդմարշալն էր, այսինքն սպարապետը. գերեագույն գլխավոր հրամանատարի՝ կայսեր բացակայության դեպքում մեգաս կոնոստավլոսը կայսրության բոլոր զորքերի հրամանատարն էր), մեգաս դրունգարիոս (նավատորմի ծովակալ՝ բոլոր ծովային ուժերի հրամանատարը), և այլն։
Բյուզանդիայի զորամասերի և ռազմական կոչումների հատուկ և առավել մանրամասն սահմանումը հայտնվում է VII—VIII դարերում՝ բանակաթեմային համակարգը ներմուծելուց հետո։ Կայսրության ընդարձակ վարչական տարածքները, որոնք մնացել էին հռոմեական ժամանակներից՝ «դիոցեզերը», այժմ բաժանվում են առավել մանր տարածքների, որոնք կոչվեցին «թեմեր»։ Թեմը գլխավորում էր զորավարը՝ ստրատեգոսը, որն իր պաշտոնի մեջ միավորում էր թեմի տարածքի ամբողջ ռազմական և վարչա-տնտեսական իշխանությունը։ Ընդ որում՝ թեմի ստրատեգոսի պարտականությունների մեջ մտնում էին թեմի զորքերի հանձնարարված քանակության և տիպերի զորքերի նախապատրաստումը և կազմավորումը, ինչը սահմանված էր գերագույն ղեկավարության կողմից։ Այդ իսկ պատճառով տարբեր թեմերի զորքերը հույժ տարբերվում էին թե՛ կազմով, թե՛ կառուցվածքով։ Այսպես, օրինակ՝ ծանր զրահակիր հեծելազորը և ծանր հետևակն ավանդաբար տալիս էին եվրոպական թեմերը (Թրակիա և Մակեդոնիա), իսկ թեթև հեծելազորն ու նետաձիգներին՝ ասիական թեմերը (Արմենիակոսը, Օպսիկիոսը և այլք), այնինչ Կիվերրիոտական թեմը (Փոքր Ասիայի հարավային ափը) մասնագիտացած էր բացառապես նավատորմի և նավաստիների պատրաստմամբ։ Թեմական զորքերի շրջանակներում ստրատեգոսից հետո միջին հրամանատարական պաշտոնները զբաղեցնում էին մերարքոսները և տուրմարքոսները, դրունգարիոսները, կոմիտասները և կենտարքոսները, իսկ ստորին հրամանատարական կազմը՝ «ենթապայական աստիճանները». լոխագոսները, դեկարխոսները, պենտարխոսները և տետրարխոսները։
Հարկ է նշել, որ բացի զուտ պաշտոնական աստիճաններից, Բյուզանդիայում երկար և կայուն պահպանվում էին նաև անձնական, այսպես կոչված «սպայական աստիճանները»։ Հիմնական «սպայական կոչումը», որն ունեցողը ինքնաբերաբար դասվում էր ազնվականության շարքը, «սպաթարիոսն» էր, որը կարելի է թարգմանել որպես «սուսերակիր» կամ «սրի, սուսերի տեր» («սպաթոս»՝ հունարեն սուր կամ սուսեր)։ Կար նաև «սպաթարիոսի» ստորին աստիճանը՝ «պրոտոսպաթարիոս»՝ (բառացի՝ «փոխսուսերակիր»), որը սովորաբար շնորհվում էր ոչ ազնվատոհմիկ ծագման անձանց՝ հետագայում «սպաթարիոսի» լրիվ աստիճանի շնորհման հեռանկարով։ Սպաթարիոսի կոչումով անձինք որպես կանոն զբաղեցնում էին ռազմական միջին հրամանատարական պաշտոնները (ջոկատի հրամանատար, ամրոցի կայազորի պետ, բանակի զորամիավորումների փոքր ստորաբաժանումների հրամանատար)։ Բայց սպաթարիոսի անձնական սպայական աստիճանը, որը շնորհվում էր կայսեր, այսինքն՝ բասիլևսի կողմից, կարող էր դեր խաղալ սպաթարիոսին հատուկ պատասխանատու գործերում ներգրավելիս, ինչպես օրինակ՝ դիվանագիտական առաքելությունը, բանակցությունների վարումը, առավել բարձր աստիճանների պաշտոնների ժամանակավոր զբաղեցումը։ Արքոնտների (այսինքն՝ սպաների համարժեքների) ընդհանուր թվաքանակը թեմական զորքում, որն ուներ միջինը շուրջ 4 հազար մարդ (հասարակ զինվորներից մինչև բանակի հրամանատար զորապետը), կազմում էր 1346 մարդ։ Սակայն հրամանատարական կազմի թվաքանակը մշտակական չէր։ Զորահրամանատարները պաշտոնի էին նշանակվում ամեն պատերազմաշրջանից առաջ։ Կային բազմազան հատուկ պաշտոններ ու կոչումներ. օրինակ՝ բանդոփորոսներ (դրոշակիրներ), բուկինատորներ (շեփորահարներ կամ փողհարներ) և այլն։ Հրամանատարական պաշտոնների համակարգը բավական բարդ ու խառն էր, պաշտոնների մեծամասնությունը հրամանատարներին շնորհվում էր կայսեր ողորմածութեամբ, ընդ որում, պատասխանատու անձի ընդունակությունը՝ զբաղեցելու այդ պաշտոնը, հաշվի չէր առնվում։ Որոշակի պաշտոն զբաղեցնելու մարդու հնարավորությունը որոշվում էր բյուզանդական հասարակության սոցիալական կառուցվածքում նրա ունեցած աստիճանով։ Ահա ինչու բազում ՚զինվորականներ զբաղեցնում էին նաև քաղաքացիական պաշտոններ ու դիրքեր։ Այդ կապակցությամբ, ցամաքային բանակների սպանեը հաճախ գլխավորում էին նավատորմը, իսկ տորմիղի հրամանատարական կազմից ոմանք էլ՝ ցամաքային զորքերը։
Բացի ռազմական հրամանատարությունից, իր պաշտոնյաներն ուներ նաև թեմական գրասենյակը։ Դրանք էին կոհորտային կոմիտասը, թեմայի դոմեստիկոսը, պրոտոնոտարիոսը, քարտուղարիոսը և պերտորիոսը։ Պրետորիոսը, որպես դատավոր, իրավունք ուներ, վերանայման բողոքով դիմելու անձամբ կայսերը։
Թվաքանակը և կազմը
Ուշբյուզանդական բանակը բաղկացած էր 4 գլխավոր մասից.
Այնուամենայնիվ, դաշտային բանակի թիվը ծայրահեղ փոքր էր. մասնավորապես XIV դ. կեսին այն կազմում էր ընդամենը շուրջ 2 000 ռազմիկ։ Հազվադեպ այն կարող էր հասնել նաև 10 000 ռազմիկի։
Հրազենը
Բյուզանդացիները համեմատաբար ուշ սկսեցին օգտագործել հրազենը։ Հրանոթների մեծամասնությունը ներմուծվում էին Վենետիկից և Ճենովայից, քանզի աղբյուրներում վկայություններ չկան կայսրությունում հրետանու ինքնուրույն կազմակերպված արտադրության մասին։ Այնուամենայնիվ, բյուզանդացիներն ունեին հրազենի սեփական անվանումներ, այդ թվում՝ ձեռքի հրազենի համար, որոնք ծագում էին իտալերեն կամ թուրքերեն տերմիններից։ Չնայած դրան, վկայություններ չկան նաև, որ բյուզանդացիներն օգնագործել են ձեռքի հրազեն։ Բյուզանդացիները երբեք չեն օգտագործել հրետանին մարտադաշտում, սակայն գործուն կերպով օգտագործել են դրանք մայրաքաղաքի պաշտպանության համար՝ ճակատագրական 1453 թվականին։
Վարձկանները
Փոքր Ասիան կորցնելուց հետո՝ բյուզանդական բանակում սկսեցին առաջատար դեր խաղալ օտարերկրյա վարձկանները և օտարերկրացիներից բաղկացած օժանդակ զորքեր, սակայն կայսրերը մշտապես դժվարություններ էին ունենում այդ կատեգորիայի զինվորներին վճարելու հարցում։ Ըստ բյուզանդացիների՝ վարձկաններն առավել հուսալի էին և խռովություններին ու ընդվզումներին ավելի քիչ ենթակա։ Այդ ռազմիկների մի մասը մնում էր ծառայելու կայսրության զորքերում մշտական հիմունքներով, մյուսները՝ միայն ժամանակավոր էին ծառայում կայսերական զորքերում։ Օտարերկրյա ռազմիկների վարձումը կատարվում էր կենտրոնական կառավարության սանկցիայով։ Վարձկանները ծառայում էին, գլխավորապես, կենտրոնական զորքերում։ Ալանները Բյուզանդիային տալիս էին բարձրակարգ թեթևազեն հեծյալ նետաձիգներ։ Նրանց մի մասը բնակեցվել էր Թրակիայում 1301 թվականին։ Ալբանացիները ծառայում էին, գլխավորապես, հեծելազորում և պատերազմում էին սահմանամերձ տարածքներում և սահմաններին՝ իրենց սեփական հրամանատարների հրամանատարության ներքո։ Հայերը, վրացիները և բուլղարները նույնպես կազմում էին վարձու և դաշնակից օժանդակ ուժերի որոշակի տոկոսը։ Պակաս նշանակալի, սակայն նկատելի դեր էին խաղում նաև բուրգունդացիները, կատալոնացիները և կրետացիները։ Բյուզանդական զորքերում ընդհուպ մինչև XIV դարի սկիզբը զգալի դեր էին խաղում պելովեցյան ռազմիկները (կումանները), որոնք պատերազմում էին որպես հեծյալ ռազմիկներ։
Հեծելազորը
Հայտնի է, որ Հին Հռոմի զինված ուժը գերազանցապես հետևակային բանակ էր։ Դրան հակառակ՝ Հռոմեական կայսրության ժառանգորդի՝ Բյուզանդական կայսրության զինված ուժը շեշտված կերպով հեծելազորային բանակ էր։ Պատճառը Մերձավոր Արևելքի պետությունների, հատկապես Մեծ Հայքի և Իրանի հետ բազմադարյան ռազմական բախումներն էին։ Դրանք փոխեցին բյուզանդական բանակի սպառազինությունը, մարտավարությունը և կառուցվածքը։ Այդ մասին համապատասխան կարծիքներ են հայտնել հայ պատմաբանները, մասնավորապես պրոֆեսոր Ռուբեն Մանասերյանը, պատմական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ, ԵՊՀ Պատմության ֆակուլտետի Հնագիտության և ազգագրության ամբիոնի դասախոս Հայկ Հակոբյանը ։ «Հռոմեական բանակների դիվանագիտական հաղթանակներին ուղեկցող հաճախակի ռազմական անհաջողությունները մի քանի դարերի րնթացքում նույն հայկական ու հարևան իրանական բանակների ազդեցությամբ լիովին փոխեցին ուշ հռոմեական — վաղ բյուզանդական բանակների նկարագիրը։» «Մ. թ. IV-֊VI դդ. բանակները անցյալ դարաշրջանի դասական հետևակի և հեծելազորի համեմատությամբ լիովին կերպարանափոխված էին։ Զորքի հարվածային ուժն այժմ ծանրազեն հեծելազորն էր զինված նիզակներով, որին օժանդակում էին թեթև աղեղնավորներր («առանց զենքի լոկ աղեղնավոր»). հետևակը նախկին բանակների պարծանքն ու գրոհային ուժը, ոչ մի հարձակողական դեր չէր խաղում, այլ նմանվում էր մեծ դռների պես վահանների ետևում կանգնած անզեն մարդկանց («վահանավոր հետևակ»)։ Հետևակայինները համապատասխան հրամանով բացում էին, ինչսլես դռներր, իրենց վահանները, ստեղծելով սեփական շարքերում յուրահատուկ միջանցքներ ելումուտ անող հեծյալ զորամիավորումների համար, կամ էլ փակում էին վահան-դռները, ինչսլես մի հոծ պարիսպ» ։ «Դարեր շարունակ միմյանց դեմ կռվող բանակները կամա թե ակամա ձեռք էին բերում միանման դիմագծեր ու պայքարի ձեռագիր։ Ուստի, օրինաչափ կլինի Առաջավոր Ասիայի վաղ միջնադարյան և վաղ բյուզանդական անտիկ ռազմական արվեստի այս հետնորդ բանակների համեմատությունը» ։
Կատաֆրակտները
Կատաֆրակտներ (հունարեն՝ κατάφρακτος) բյուզանդական բանակում անվանում էին ծանրազեն հեծյալ ռազմիկներին, որոնք, ի հայտ էին եկել արևելյան, մեծ մասամբ՝ հայկական և պարթևական ծանր հեծելազորի ազդեցությամբ, և իրենց ծագումը բխեցնում էին ուշհռոմեական կլիբանարիոսներից։ Կատաֆրակտները բաժանվում էին նոմերաների (երբեմն՝ արիթմաների կամ բանդաների). դրանք 300—400 հեծյալից բաղկացած ստորաբաժանումներ էին, որոնք արդիական գումարտակի համարժեքն էին։ Շարքի ստանդարտ տեսակն էր բյուզանդական փաղանգը, որում կատաֆրակտները շարվում էին 8-10 տողան խորությամբ, կամ էլ, եթե բանակը բավական ուժեղ էր, ապա՝ չորս տողանով։ Նման շարային մարտավարությունը թույլատրում էր հակառակորդին համոզել, թե բյուզանդական զորքը մեծաքանակ է, թեպետ այդ շարատեսակն առավելապես նախատեսված էր հետևակի մարտական գործողությունների համար։ Կատաֆրակտների շարվելու մեկ այլ եղանակ էր սեպը, որն օգտագործվու էր ճակատային գրոհի ժամանակ։ Տողանների թիվն այդպիսի շարքում նույնն էր, ինչ փաղանգում, սակայն ռազմիկների թիվը պետք է աճեր յուրաքանչյուր նոր տողանում. այսպես՝ եթե առաջին՝ ամենաառջևի տողանում 25 կատաֆրակտ էր, ապա հաջորդ՝ երկրորդ տողանում՝ 30, երրորդում՝ 35, չորրորդում՝ 40, իսկ յուրաքանչյուր հաջորդում՝ 10-ով ավելին, քան նախորդում։ Առաջին երեք տողանը զինված էին նետերով ու աղեղներով, ինչպես նաև երկար նիզակներով, իսկ հաջորդ բոլորը՝ նիզակներով ու վահաններով։
Թեթև հեծելազորը
Բյուզանդական բանակի թեթևազեն հեծյալները կոչվում էին տրապեզիտներ։ Նրանք զրահներ և ասպազեն չէին կրում, այլ սոսկ ոմանք կրում էին կնգուղներ՝ կապյուշոններ, որոնք ամրացված էին ոսկրե թիթեղներով, գլուխը պաշտպանելու համար։ Տրապեզիտը զինված էր սրով, կոնտարիոնով և երկու-երեք նետելու նիզակներով (յուրաքանչյուրի երկարությունը ոչ ավելի, քան 90 սմ)։ Բացի այդ, տրապեզիտն ուներ մեծ կլոր վահան։