cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Լոուրիի եղանակ
Լոուրիի եղանակ, լուծույթներում սպիտակուցների քանակական որոշման կալորիմետրիկ եղանակ։ Առաջարկվել է Լոուրիի կողմից 1951 թվականին։ Համարվում է ամենաշատ հղված գիտական հոդվածը աշխարհում (2004 թվականի հունվարի դրությամբ այն հղվել է ավելի քան 275000 անգամ) ։
Էությունը
Հիմնային միջավայրում Cu+2 իոնները կոմպլեքս են առաջացնում պեպտիդային կապերի հետ և վերականգնվում են մինչև Cu+։ Միավալենտ պղնձի իոնները փոխազդում են Ֆոլինի ռեակտիվի հետ (ֆոսֆոմոլիբդենային թթու ֆենոլի հետ), և առաջանում է ոչ կայուն կոմպլեքս, որն անցնում է մոլիբդենային կապույտի (λmax=750 նմ)։ Այս եղանակը շատ զգայուն է, սպիտակուցի զգայունությունը՝ 10-100 մկգ/մլ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Կենսաբանական հետազոտությունների մեթոդներ Կատեգորիա:Անալիտիկ քիմիա
Պոմպեյի ամֆիթատրոն
Պոմպեյի ամֆիթատրոն, հասարակական շենք՝ տեղադրված քաղաքի արևելյան ծայրին։ Ունեցել է 15 հազար նստատեղ, կառուցվել է մ. թ. ա. 70 թվականին։ Կառուցման համար միջին մասից որոշ քանակությամբ հող է հանվել և լցվել ձվաձև պարագծով։ Նստելու տեղերն արված են բնական հողի, մասամբ նաև լիցքի վրա։ Հարավային և արևելյան կողմից լիցքը հենվում է քաղաքի պարիսպների վրա, այսինքն՝ վերջիններս ամֆիթատրոնի նման հենապատերի դեր էին կատարում։ Մյուս կողմերը հենվում էին ձվաձև պարագիծ ունեցող պատերի վրա։ Հանդիսատեսները վերին շարքերի տեղերն էին անցում արտաքին պատերին կցված քարե աստիճաններով, իսկ ներքևի շարքերի նստելու տեղերն անցնում էին հողալիցքի տակ ամփոփված միմյանց զուգահեռ լայն միջանցքներով ։
Նկարագրություն
Գտնվում էր քաղաքի հարավարևելյան մասում՝ խիտ բնակեցված տարածքում, գլխավոր պալատի հակառակ կողմում և Սարնո և Նոչերա դարպասներից ոչ հեռու ։ Ձվաձև էր, ուներ 15 հազար նստատեղ, 140 մետր երկարություն և 105 մետր լայնություն ։
Դիզայնը և կառուցվածքը
Կառուցվել է մ․թ․ա․ 70 թվականին։ Հանդիսանում է վաղ հռոմեական ամֆիթատրոն, որը կառուցված է եղել քարից։ Նախկինում դրանք կառուցվում էին փայտից։ Հաջորդ քարով կառուցված հռոմեական ամֆիթատրոնը Հռոմի Կոլիզեումն է եղել։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Շինություններ կառուցված Ք․ա․ I դարում Կատեգորիա:Պոմպեյ անտիկ քաղաք Կատեգորիա:Հռոմեական ամֆիթատրոններ Իտալիայում
Կիկիչև (Բելոկալիտվինսկի շրջան)
Կիկիչև (Какичев), գյուղակ (խուտոր) Ռուսաստանի Դաշնության Ռոստովի մարզի Բելոկալիտվինսկի շրջանում։ Մտնում է Բոգուրաևսկի գյուղական համայնքի կազմի մեջ։ Բելայա Կալիտվա քաղաքից գտնվում է 15 կմ հեռավորության վրա։
Կատեգորիա:Ռոստովի մարզի Բելոկալիտվինսկի շրջանի բնակավայրեր
Ֆլյուորոզ
Ֆլյուորոզ (լատ . Fluorum — ֆտոր + osis), օրգանիզմի ընդհանուր, էնդեմիկ հիվանդություն է, որը պայմանավորված է Աբոյի կլիր ծծելով։Այն պատկանում է ատամների ոչ կարիոզային՝ ատամնափութային ախտահարումների խմբին, որն առաջանում է ատամների հյուսվածքների ֆոլիկուկյար զարգացման ընթացքում, այսինքն մինչև ատամների ծկթումը։ Հիվանդության առաջին կլինիկական արտահայտություններից է ատամների ախտահարումը, որը բնորոշվում է ատամի կարծր հյուսվածքների փխրունությամբ ։ Դա հիմնականում կախված է լինում խմելու ջրում ֆտորի մեծ քանակությամբ, ինչպես նաև հարատև ժամանակ ֆտոր պարունակող սնունդ օգտագործելու հետևանքով  (ֆտորը կարող է ներթափանցել օրգանիզմ՝ շնչելով ախտոտված միջավայրի օդը ) ։
Պատմություն
Դեռևս 1890 թվականին ատամի փոփոխությունները ֆլյուորոզի հետևանքով նկարագրվել են որպես սև ատամներ ։ Հետագայում նման ատամներն սկսեցին անվանել բծավոր ատամներ։ Այս անվանումը, որը առաջարկել էր գիտնական Բլեքը 1916 թվականին, առավել լայն տարածվածություն գտավ մասնագիտական գրականության մեջ։ Միայն 1931 թվականին հաստատվեց, որ այն բնակելի տարածքներում, որտեղ բնակիչների շրջանում հայտնաբերում էին բծավոր էմալ, խմելու ջրում ֆտորի քանակը բարձր էր։
Ավելի ուշ պարզվեց,որ ֆլյուրոզի ժամանակ ատամների ախտահարման պատճառն այդ հիվանդության միակ նշանը չէ։ Բարձր խտության ժամանակ ֆտորը ի վիճակի է ախտահարել նաև մարդու ոսկրային կմախքը ։ Բազմաթիվ հետազոտողներ ատամների ֆլուրոզը դիտարկում են որպես հիպոպլազիայի յուրահատուկ ծագան ձև։
Ֆտորի մասին
Ֆտորը (F) հալոգենների խմբի առավել ակտիվ տարրն է, լայնորեն տարածված է բնության մեջ ։ Երկրագնդի կեղևը պարունակում է 1.06 10 ֆտոր ։ Ամենից հաճախ ֆտորը հանդիպում է մետաղների հետ միացություններում՝ ֆտորիդների տեսքով։ Այն ամենից շատ հանքային աղբյուրներում է։ Ֆտորը շատ կարևոր կենսաբանական տարր է, որն օրգանիզմում կատարում է ֆիզիոլոգիական դեր։ Այն մտնում է մարդու բոլոր օրգանների կազմի մեջ, բայց հիմնականում պարունակվում է ոսկրերում և ատամներում:
Հասուն մարդը օրական ստանում է մոտ 3մգ ֆտոր (0.5 – 1.1մգ սննդի հետ և  2.2 – 2.5մգ` ջրի)։ Սննդի մեջ գտնվող ֆտորը ավելի վատ է յուրացվում օրգանիզմի կողմից, քան ջրում լուծված  ֆտորիդները։
Գրեթե բոլոր սննդամթեքներում պարունակվում է քիչ թե շատ քանակությամբ ֆտոր։ Հատկապես բարձր է ֆտորի պարունակությունը ծովամթերքներում, մսամթերքում, ձվի դեղնուցում, որոշ բույսերում։ Որքան բարձր է ֆտորի քանակությունը այնքան հաճախ է հանդիպում ֆլյուրոզ և հազվադեպ ՝ կարիես, և հակառակը։
Կլինիկական հետազոտությունները ցույց են տվել, որ խմելու ջրում ֆտորի թույլատրելի սահմանային խտությունը 1-1.5մգ է 1 լիտրում։ Ֆտորի այսպիսի խտության դեպքում հազվադեպ է դիտվում ֆլյուորոզ և առկա է կարիեսի հանդեպ արտահայտված կայունություն։ 6մգ/լ գերազանցող խտությունը կարող է բերել արդեն ձևավորված ատամների ախտահարման։ Շոգ կլիմա ունեցող վայրերում ֆլյուորոզ  դիտվում է արդեն 0.5-0.7մգ/լ-ի խտության դեպքում, ինչը կապված է մեծ քանակությամբ ջրի օգտագործման հետ։
Հաստատված է. որ օրգանիզմ ներմուծված ֆտորի մեծ մասը դուրս է գալիս երիկամներով և քրտնգեղձերով, իսկ փոքր մասը մնում է օրգանիզմում։ Ֆլյուորոզով ախտահարման ծանրությունը կախված է նաև օրգանիզմի ընդհանուր վիճակից, նրա ոչ սպեցիֆիկ ռեակտիվականությունից։
Էթիոլոգիա
Ֆլյուորոզի ծագման ճշգրիտ մեխանիզմը լրիվ ուսումնասիրված չէ։ Առավել հիմնավորված է համարվում այն պատկերացումը, ըստ որի ֆտորը հեմատոգեն ճանապարհով տոքսիկ ազդեցություն է թողնում էնամելոբլաստների վրա ատամի սաղմի «էպիթելային օրգանի» զարգացման շրջանում, ինչն էլ բերում է էմալի ոչ ճիշտ ձևավորմանը։
Պարզվում է,որ բնակչության էնդեմիկ օջախներում, ատամի ֆլուորոզի տարածվածությունը աճում է ջրի մեջ ֆտորի բաղադրության բարձրացման զուգահեռ։ Մարդկանց մեծամասնության մոտ կան ատամների զգալի փոփոխություններ, սակայն որոշ մարդկանց մոտ այդ փոփոխությունները չնչին են։ Ավելին, կարող են ծնվել երեխաներ այդ էնդեմիկ տարածքներում բացարձակապես առողջ ատամներով։ Դա նշանակում է, որ ջրում ֆտորի միևնույն խտության պարագայում օրգանիզմը կարող է տարբեր կերպ արձագանքել ֆտորի ավելցուկային ընդունմանը։ Սա նշանակում է,որ ատամների ֆլյուրոզի ծանրությունը կախված է նաև ֆտորային թունավորման հանդեպ օրգանիզմի զգայունությանը դիմակայելու ունակությունից
Ենթադրում են, որ ֆտորը, լինելով ֆերմենտատիվ թույն, իջեցնում է ֆոսֆատազայի ակտիվությունը, ինչի հետևանով խախտվում է էլալի հանքայնացումը։
Ֆլյուորոզով ախտահարվում են հիմնականում այն երեխաների մնայուն ատամները, որոնք ծնված օրից ապրում են ֆլյուորոզի էնդեմիկ օջախում կամ բնակություն են հաստատել այդ տեղամասում մինչև 1-4տ հասակը։ Եթե մեծահասակ մարդը երկար ժամանակ ապրում է այնպիսի վայրում,որտեղ ջրի մեջ ֆտորի քանակությունը նորմայից բարձր է միևնույն է ատամները չեն ախտահարվում ֆլուորոզով։
Հազվագյուտ դեպքերում մեծահասակների մոտ կարող են դիտվել փոփոխուփյուններ, երբ ջրի մեջ ֆտորի քանակությունը շատ է բարձրանում հասնելով 10-15 մգ/լ։
Կլինիկա
Խմելու ջրում ֆտորի պարունակութան աննշան բարձրացման պարագայում ախտահարվումմ են միայն կտրիչները, իսկ զգալի պարունակության դեպքում նոր բոլոր ատամները։
Սակուսաառե
Սակուսաառե (Sakussaare), գյուղ Էստոնիայի Լյաենե-Վիրումաա նահանգի Վիհուլա շրջանում։
Ֆլյուորոզ
Կլինիկա
Ախտահարման հատվածում էմալը կորցնում է փայլը և թափանցիկությունը, դառնում է խամրած և անփայլ, ձեռք է բերում անկենդան սպիտակավուն երանգ, ինչը բացատրում է էմալի կողմից լույսի բեկման առանձնահատկություններով,որի կառուցվածքը խախտված է ֆտորային քրոնիկական թունավորման հետևանքով։
Սակուսաառե
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 21 մարդ։
Ֆլյուորոզ
Կլինիկա
Ֆլյուրոզի թեթև ձևերի դեպքում հիվավանդների մոտ նկատվում են եզակի մանր բծեր ատամների պսակների շրթնային մակերեսներին։ Այդպիսի փոփոխությունները առաջանում են հաճախ ջրում ֆտորի փոքր խտություն դեպքում՝ մոտ 1մգ/լ։ Որոշ երեխաների մոտ ֆտորի նույն խտության դեպքում բծերը բազմաթիվ են, կարող են գրավել էմալի մեծ մասը և տեսանելի են անզեն աչքով։ Ֆտորի 1.5մգ/լ խտության դեպքում կարող են հայտնվել բաց դեղնավուն բծեր։
Ֆտորի ավելի բարձր խտության դեպքում` 1.5-2մգ/լ, ախտահարումը կարող է լինել ալիքավոր կամ բազմաթիվ կետային էրոզիաների՝ քայքայման օջախների տեսքով։
Քայքայման օջախների շուրջը խանգարված է լինում էմալի հանքայնացումը, դրանով էլ բացատրվում է ատամի պիգմենտացիան՝ գունափոխումը՝ ներկող նյութերը ներթափանցում են ֆլյուորոզի օջախը ՝ էմալի թափանցելիության բարձրացման հետևանքով ։
Ֆտորի ավելի բարձր խտության դեպքում կետային էրոզիաները միաձուլվում են պիգմենտային ու կավճանման բծերի հետ, էմալին տալիս են կրծած տեսք։ Ֆլյուորոզի ցանկացած տեսակ պահպանվում է ամբողջ կյանքի ընթացքում, և նրա մի ձևը չի վերածվում մեկ այլ ձևի՝ անկախ հետագայում մարդու ֆտորով հարուստ ջրի և սննդի օգտագործումից։
Հիվանդության արտահայտված շրջաններում տիպիկ առանձնահատկություն է միևնույն հիվանդի ատամների տարբեր խմբերի ախտահարումները՝ ֆլյուրոզի տարբեր աստիճաններով։
Էմալի՝ ֆլուորոզով պայմանավորված փոփոխությունների տեղակայումը լրիվ համասպատասխանում է նրա հանքայնացման ժամկետների խախտումներին։
Դասակարգում
Ֆլյուրոզի դասակարգում են ըստ արտահայտվածության աստիճանի։ Առավել լայն տարածվածություն ունի Վ. Պատրիկեևի առաջարկած դասակարգումը, ՀԱԿ-ի (Համաշհարհային Առողջապահական Կազմակերպություն) կողմից ընդունված դասակարգումը, Դինայի դասակարգումը, որն լայն կիրառվում է արտերկրում։
Ըստ ՀԱԿ-ի դասակարգման տարբերում ենք ֆլյուորոզի արտահայտվածության 5 աստիճան,որն առաջարկել է Մյուլլերը, իսկ Վ.Կ.Պատրիկեևի դասակարգմամբ` ախտահարման 5 ձևեր։
Ֆլյուորոզի դասակարգումը ըստ Պատրիկևի՝
Գծային ձևն առավել հաճախ հանդիպում է վերին ծնոտի կտրիչների անդաստակային մակերեսներին և նկատվում են քիչ արտահայտված կավճանման գծիկներ։ Բծային ձևի ժամանակ արդեն կան վառ արտահայտված կավճանման բծեր։ Էմալի մակերեսը հարթ է և փայլուն։
Կավճանման-խայտուցավոր ձևի ժամանակ դիտվում են վառ արտահայտված կավճանման բծեր, էմալի մակերեսը հարթ է և փայլուն ։ Եթե այս երեք ձևերի ժամանակ պահպանված էր էմալի ամբողջականությունը, ապա էրոզիվ և ապակառուցվածքային ձևերի ժամանակ տեղի է ունենում ատամի կարծր հյուսվածքների կորուստ։
Էրոզիվ ձևի ժամանակ առաջանում են խորը էրոզիաներ,որոնք կարող են հասնել մինչև դենտինը ։
Ապակառուցվածքային ձևի ժամանակ արդեն ախտահարվում է նաև դենտինը։
Ախտաբանական անատոմիա
Կախված կլինիկական ախտահարվածության աստիճանից տարբեր են լինում հյուսվածքային փոփոխությունները։ Գծային և բծային ձևերի դեպքում տարբեր չափսերի փոփոխության օջաախներ նկատվում են էմալի ենթամակերեսային շերտում։ Կտրուկ արտահայտված են Հունտեր-Շրեգերի գծերը, որոնք աղեղնաձև թեքվում և հասնում են էմալ, լավ երևում են նաև Ռետցիուսի գծերը։ Էմաի մակերեսը հավասար ընգծվածության հետ զուգահեռ ունի առանձին փքվածություններ և փոսություններ։ Դենտին-էմալային միացումն ունի ատամնավոր տեսք։ Էմալի մակերեսային շերտն ունի խայտաբղետ պատկեր, որը պայմանավորված է միջպրիզմային տարածությունների մեծացմամբ, ինչը էմալային պրիզմաների մասնակի ռեզորցբիայի և թեր- և գերհանքայնացման գոտիների առկայության հետևանք է։ Հետագայում արագանում է ապահանքայմանացման պրոցեսները, բարձրանում է էմալի թափանցելիությունը՝ միկրոանցքերի մեծացման հետևանք է։
Էլեկտրոնային մանրադիտակով հայտնաբերվում է հիդրօքսիապատիտի բյուրեղների կառուցվածքի արտահայտվածությունը։ Ծանր ձևերի ժամանակ կառուցվածքների հստակությունը նվազում է։
Բևեռացնող մանրադիտակը հնարավորություն է տալիս տեսնելու ավելի շատ փոփոխություններ էմալի արտաքին շերտերում։ Բծային ձևի ժամանակ առավել շատ ախտահարվախ են միջպրիզմային տարածությունները։
Տարբերակիչ ախտորոշում
Բծի շրջանում ֆլյուորոզը տարբերակում ենք ՝ Կարիեսի ժամանակ ախտահարումներն եզակի են և գտնվում են կարիեսին բնորոշ հատվածներում՝ ակեսներում, էմալային ծալքերում, կոնտակտային հատվածներում։ Ֆլյուորոզի ժամանակ ախտահարումներն բազմակի են և տեղակայված են անդաստակային (վեստիբուլյար) և լեզվային մակերեսներին։ Ինչպես նաև ֆլյուորոզը հայտնաբերվում է ատամի ծկթումից անմիջապես, իսկ կարիեսը առաջանում է ատամի ծկթումից հետո։
Ֆլյուորոզի ծանր ձևերը տարբերակում են՝
Բուժում
Բուժումը կախված է ախտաբանական պրոցեցի արտահայտվախությունից։
Կախված հիվանդության արտահայտման ծանրությունից բուժման ժամանակ կատարվում է ՝
Ֆլյուորոզի այն ձևերի դեպքում, որոնք ընթանում են միայն ատամի էմալի գոյնի փոփոխություններով (բծային և գծային ձևերի դեպքում) անցակցվում է տեղային բուժում՝ սպիտակեցմամբ և հետագայում վերահանքայնացնող թերապիայով։ Ե. Վ Բորովսկ (1978 թվականին) առաջարկել է սպիտակեցումը ոչ օրգանական թթուներով։
Դրա համար կատարվում են հետևյալ գործողությունները՝ Այս միջամտությունից հետո ցանկալի է 2 ժամ չօգտագործել սնունդ։
Մյուս այցելության ժամանակ,որը լինում է առնվազն 2 օր անց, կատարվում են նույն գործողությունները ևս մեկ անգամ այն տարբերությամբ, որ թթվուտամշակվում են միայն էմալի ախտահարված մասերը։ Բուժման սեանսը տարբեր է ըստ տարբեր աղբյուրների՝ կազմելով 3-4, 10-15 կամ15-20 անգամներ և կախվախ է էմալի ախտահարման ծանրությունից։ Բուժման ընթացքում խորհուրդ է տրվում օգտագործել կալցիումի գլյուկոնատ և գլիցերոֆոսֆատ։ Հիվանդության սկզբնական շրջաններում շատ լավ արդյունք է տալիս ռեմոդենտ դեղամիջոցը, խորհուրդ է տրվում օգտագործել ռեմիներիլիզացնող ատամնամածուկներ, ուշադիր հետևել անձնական հիգիենայի կանոններին։ Կայուն արդյունքը պահպանվում է 6-ից 8 ամսվա ընթացքում։ Կրկնակի բուժման ը խորհուրդ է տրվում անցկացնել 6-ից 8՝ պիգնետային բծերի ի հայտ գալուց անմիջապես հետո։
Ներկայումս էմալի թթվուտամշակումը ֆլյուորոզի ժամանակ աշխատում են փոխարինել դրա մակերեսային հղկմամաբ, որը կատարվում է քլորաջրածնական թթվով, կարբորունդով և սիլիցիումի հել պարուկող նյութերով։
Սպիտակեցումը կարող է կատարվել ջրածնի գերօքսիդի 6 կամ 30%-անոց (պերհիդրոլ) լուծույթներով։ Այժմ կիրռում են նաև կարբամիդի 10%-անոց գերօքսիդը։ Դրա համար սիլիկոնային գդալի մեջ լցնում են հելի տեսքով պատրաստուկը և այն տեղսդրում են համապատասխան ծնոտին 30 րոպեով։ Բուժման կուրսը բաղկացած է 3-ից 4 սեանսից։
Էրոզիվ և ապակառուցվածքային ձևերի դեպքում սպիտակեցումը աանարդյունավետ է։ Այս դեպքում բուժում են ատամները կոմպոզիտային լեցանյութերով։ Ատամնային հյւսվածքների զգալի կորստների պարագայում վերականգնում են օրթոպեդիկ կոնստրուկցիաներով՝ շապիկներով, կամրջաձև պրոթեզներով։
Կանխարգելում
Այն տեղամասերում, որտեղ ջրամատակարարման աղբյուրներում ֆտորի քանակությունը բարձր է, պետք է կատարել ֆլյուորոզի կանխարգելում, առավելապես այն շրջաններում, որտեղ ֆտորի քանակքությունը ջրում բարձր է 2գ/լ-ից։ Ժամանակակից պատկերացումնրով ֆտորը ներծծվում է ստամոքս-աղիքային ուղում, արյան միջոցով հասնում է ամելոբլաստներին (էմալ առաջացնող բջիջներին) և ներգործություն ունենում նրանց վրա՝ խախտելով էմալի առաջացման և հանքայնացման գործընթացները։
Դրան զուգահեռ ինտենսիվ կանխարգելիչ միջոցառումները պետք է անցկացվեն ատամների սաղմնադրման և հանքայնացման շրջաններում։
Կանխարգելիչ միջոցառումները լինում են՝ Ֆտորի կանխարգելման կոլեկտիվ միջոցառումները կարող են կատարվել պետական ծրագրով,որն իր մեջ ընդգրկում է հետևյալ կետերը՝
Ֆտորի քանակի նվազեցմանը խմելու ջրում կարելի է հանսնել հետևյալ ճանապարհներով՝
ջրի աղբյուրների փոխարինմամբ (ջրամբարների, օրինակ՝ օգտագործել լեռնային աղբյուրների ջուրը)
տարբեր ջրամնբերի միախառնումով։
(9444) 1997 JA
(9444) , աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1997 թվականի մայիսի 1-ին Կլետի աստղադիտարանի կողմից Կլետում ։
Ֆլյուորոզ
Կանխարգելում
Ֆտորի քանակի նվազեցումը ջրում կատարվում է ջրից այն զտելով։
Ծնիսի
Ծնիսի (წნისი), գյուղ Վրաստանում։ Գտնվում է Սամցխե-Ջավախք մարզի Ախալցխայի շրջանում ։
Ֆլյուորոզ
Կանխարգելում
Քանի որ էնդեմիկ շրջաններում ամբողջովին ջրի մաքրումը ֆտորից անհավանական է, ուստի այն պարտադիր իրականցվում է երեխաների համար։
(9444) 1997 JA
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 3,14141 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,8881 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,3947 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 2033,69 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,177018 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 2,3° անկյուն։
Ծնիսի
Դիրք
Գյուղը գտնվում է ծովի մակարդակից 935 մետր բարձրության վրա։ Շրջկենտրոն Ախալցխայից հեռու է 8 կմ։
(9444) 1997 JA
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1997 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Կլետի աստղադիտարանի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Ֆլյուորոզ
Կանխարգելում
Անհատական միջոցառումները կատարում է անհատը։
Ծնիսի
Բնակչություն
Ըստ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալների, գյուղի բնակչությունը կազմում է 613 մարդ ։
Ֆլյուորոզ
Կանխարգելում
Այն ներառում է հետևյալ կետերը՝ Այն աշխատողներին, որոնք աշխատում են օդում ֆտորի բարձր պարունակությամբ գործարաններում,պետք է փոխեն իրենց աշխատելու վայրը,կամ հագնեն անհատական պաշտպանության միջոցներ ։
Մեծ նշանակություն ունի նաև սննդակարգը։ Պետք է բացառել կամ սահմանափակել այն սննդամթերքի ընդունումը, որոնք պարունակում են մեք քանակությամբ ֆտոր։
Ծնիսի
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ախալցխայի շրջան
Ֆլյուորոզ
Կանխարգելում
Դրանք են՝ Սննդային ռացիոնում պետք է գերակշռեն այնպիսի սննդամթերքը, որ պարունակում է ՝ Մարդիկ, ովքեր ունեն ֆլյուորոզի առաջացման մեծ վտանգ, պետք է այցելեն ստոմատոլոգին ոչ պակաս,քան երկու անգամ տարվա ընթացքում՝ հիվանդությունը ավելի վաղ շրջանում հայտնաբերելու համար։
Կատեգորիա:Բժշկագիտության բաժիններ Կատեգորիա:Էնդեմիկ հիվանդություններ
Փոքր Ակեմ
Փոքր Ակեմ (Малый Акем), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Ալթայի երկրամասում, Ալթայի Հանրապետությունում։ Գետաբերանը տեղակայված է Շիվերտա գետի ձախ ափով՝ 6 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը 10 կմ է։
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Վերին Օբի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը Բիա գետն է, գետի ենթաավազանը Բիա և Կատուն գետերն են։ Գետի գետային ավազանը (Վերին) Օբ գետն է՝ մինչև Իրտիշի հետ միախառնման կետը։ Տվյալներն ըստ ջրային ռեսուրսների ֆեդերատիվ տեսչության.
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր Կատեգորիա:Վերին Օբի ավազանային շրջանի գետեր
Գիզովշչինա
Գիզովշչինա (Гізівщина), գյուղ Ուկրաինայի Ժիտոմիրի մարզի Լյուբարսկի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1798 թվականին։
2001 թվականի տվյալներով Գիզովշչինա գյուղում բնակվում էր 319 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 12,9 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 24,73 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Ժիտոմիրի մարզի Լյուբարսկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1798 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Դետալների միացումներ
Դետալների միացումներ, դետալների կոնստրուկտիվ ամրակում՝ նրանցից մեխանիզմներ, ագրեգատներ, սարքեր պատրաստելու նպատակով։ Շարժական միացումները կազմում են կինեմատիկական զույգեր (լիսեռն առանցքակալում, պտուտակը մանեկում են)։ Անշարժ միացումների օգնությամբ պարզ դետալներից ամրակման միջոցով ստացվում են բարդ դետալներ։ Դետալների անշարժ միացումները լինում են երկատվող (պտուտակային և հեղյուսային միացումներ) և չերկատվող (կատարվում են մամլակցման, եռակցման և գամային միացման միշոցով)։
Կատեգորիա:Տեխնիկա
(1578) Կիրկվուդ
(1578) Կիրկվուդ (Kirkwood), աստերոիդ աստերոիդների գոտու արտաքին մասում։ Հայտնաբերվել է 1951 թվականի հունվարի 10-ին Ինդիանայի համալսարանի կողմից Բրուկլինում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 3,930778 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,9954 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 4,8661 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 2846,53 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,12647 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 0,81° անկյուն։
Կիրկվուդ աստերոիդը պատկանում է Հիլդայի աստերոիդների ընտանիքին։ Այս ընտանիքի աստերոիդները շարժվում են 3,7 - 4,2 ա. մ. մեծ կիսաառանցք ունեցող ուղեծրերով, էքսցենտրիսիտետը՝ 0,07 - 0,3, և ուղեծրի թեքումը ոչ ավելին քան 20° ։ Ընտանիքի աստերոիդները շարժվում են Յուպիտերի հետ 3:2 ուղեծրային ռեզոնանսով։
Ըստ Տոլենի սպեկտրալ դասակարգման պատկանում է D դասին ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Աստերոիդների դաս D Կատեգորիա:Հիլդայի ընտանիքի աստերոիդներ Կատեգորիա:1951 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Ինդիանայի համալսարանի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների գոտու արտաքին մասի աստերոիդներ
Գիշիի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Մարտունու շրջան)
Այս հոդվածը ներկայացնում է Արցախի Հանրապետության Մարտունու շրջանի Գիշի գյուղի պատմության և մշակույթի հուշարձանների ցանկը ։ Ցանկում ներառված է ընդամենը 9 հուշարձան։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մարտունու շրջանի հուշարձանների ցանկեր
Չայդերեսի (Եվդոկիայի գավառ)
Չայդերեսի, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիայի վիլայեթի Եվդոկիայի գավառում ։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կաշկինո (գյուղ, Սաֆոնովսկի շրջան)
Կաշկինո (Кашкино), գյուղ Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Սաֆոնովսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 10 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Սաֆոնովսկի շրջանի բնակավայրեր
Լյուքսեմբուրգի ֆուտբոլի առաջնություն 1957-1958
Լյուքսեմբուրգի ֆուտբոլի առաջնություն 1957-1958, Լյուքսեմբուրգի 44-րդ ֆուտբոլի առաջնությունը։ Մրցաշրջանի չեմպիոն է դարձել «Ժենես Էշը»։ Մրցաշարին մասնակցել է 12 թիմ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Լյուքսեմբուրգի ֆուտբոլի առաջնություն
Նորավանք
Նորավանք (Ամաղու Նորավանք), Հայ առաքելական վանական համալիր, որը կառուցվել է 13-ից 14-րդ դարերում։ Գտնվում է Հայաստանի Վայոց ձորի մարզում՝ Ամաղու գյուղից 3 կմ հյուսիս-արևելք։ Ըստ Ստեփանոս Օրբելյանի՝ արդեն վաղ միջնադարից հանդիսացել է սրբատեղի։
Նորավանքի վանական համալիր
Նորավանքի վանական համալիրը բաղկացած է Սուրբ Աստվածածին (Բուրթելաշեն) դամբարան-եկեղեցուց, Սուրբ Ստեփանոս Նախավկա եկեղեցուց, նրան արևմուտքից կից գավթից, Սուրբ Գրիգոր եկեղեցուց (Ստեփանոս Օրբելյանի դամբարան), միջնադարյան մատուռների և շինությունների մնացորդներից, նորակառույց վանատնից։
Պատմություն
Նորավանքը Հայաստանի միջնադարյան հոյակերտ հուշարձաններից մեկն է, որն առանձնանում է նաև իր բնական գեղատեսիլ միջավայրով։ Վկայություններ կան, որ այստեղ սրբատեղի է եղել հնագույն ժամանակներից։ Վանքը հիմնադրվել է ավելի վաղ գոյություն ունեցած երկու եկեղեցիների տարածքում՝ 12-րդ դարում և կառուցապատվել հիմնականում 13-14-րդ դարերում։ Նորավանքի պատմության հետ կապված են ժամանակաշրջանի հայտնի եկեղեցական և քաղաքական գործիչների անուններ։ Նորավանքում են ապրել, ստեղծագործել և այստեղ են թաղված միջնադարյան Հայաստանի նշանավոր գործիչներ ու ստեղծագործողներ։
Նորավանքը հիմնադրել է Վահանավանքի (Կապանի մերձակայքում) վանահայր Հովհաննես եպիսկոպոսը, ով 1105 թվականին այստեղ հաստատվելով՝ ընդարձակել է վանքապատկան տարածքները, հավաքել ճգնակյաց վանականների, սելջուկ տիրակալներից հրամանագրեր վերցրել Նորավանքը եպիսկոպոսանիստ ճանաչելու վերաբերյալ։ Հաջորդ երկու դարերի ընթացքում Նորավանքն ընդլայնվել է՝ շնորհիվ Սյունիքում իշխող Օրբելյանների եկեղեցանպաստ գործունեության, ու դարձել հոգևոր, կրթական ու մշակութային կենտրոն և Օրբելյանների տոհմական գերեզմանատունը։
Որոշիչ (մաթեմատիկա)
Գծային հանրահաշվում որոշիչը (կամ դետերմինանտը) սկալյար մեծություն է, որը կարող է հաշվվել և դրվել միանշանակ համապատասխանության ցանկացած քառակուսի մատրիցի։ A մատրիցի որոշիչը նշանակվում է հետևյալ ձևերով՝ \det (A), |A| կամ \Delta (A) ։
n \times n չափի A քառակուսի մատրիցի որոշիչը, տրված R կոմուտատիվ օղակի վրա, հանդիսանում է R օղակի էլեմենտ, որը հաշվվում է ներքևում բերված բանաձևով։
Նորավանք
Պատմություն
1238 թվականին վանքը թալանվել է մոնղոլների կողմից, սակայն, Աղա Խանի և Օրբելյան Էլիկում իշխանի միջև կնքված հաշտությամբ խաղաղություն է հաստատվել, որը հնարավորություն է ընձեռել վերակառուցելու վանքը և ծաղկուն գործունեություն ծավալել մինչև ԼենկԹեմուրի արշավանքները՝ 14-րդ դարի վերջում։
Որոշիչ (մաթեմատիկա)
Այն «որոշում է» A մատրիցի հատկությունը։ Մասնավորապես, A մատրիցը հակադարձելի է այն և միայն այն դեպքում, երբ նրա որոշիչը հանդիսանում է R օղակի շրջելի տարր։
Այն դեպքում, երբ R-ը դաշտ է, A մատրիցի որոշիչը հավասար է զրոյի այն և միայն այն դեպքում, երբ A մատրիցայի ռանգը փոքր է n-ից կամ, եթե A մատրիցի տողերի և սյուների համակարգը հանդիսանում է գծային կախված։
Նորավանք
Պատմություն
Նորավանքը ժամանակի մշակութային խոշոր կենտրոն էր՝ սերտորեն կապված հոգևոր ու կրթական այնպիսի կենտրոնների հետ, ինչպիսիք էին Գլաձորի համալսարանը, Տաթևի վանքը և այլն։ Նորավանքում որոշ ժամանակ գործել է ժամանակի նշանավոր հոգևորական, աստվածաբան և պատմիչ, քաղաքական ու մշակութային գործիչ Ստեփանոս Օրբելյանը՝ հեղինակը «Պատմութիւն նահանգին Սիսական» աշխատության (1299 թվականին)։
Որոշիչ (մաթեմատիկա)
Պատմությունը
Որոշիչների տեսությունն առաջացել է գծային հավասարումների համակարգի լուծման հետ կապված։
Որոշիչի հասկացությանն առավել մոտեցել են հին չինական «Մաթեմատիկան ինը գրքերում» դասագրքերի հեղինակները ։
Նորավանք
Ճարտարապետ Մոմիկն ու Նորավանքը
Վանքի պատմությունն անբաժանելի է միջնադարյան Հայաստանի նշանավոր ճարտարապետ և քանդակագործ Մոմիկի գործունեությունից (1259–1333 թթ.)։ Մոմիկը որպես մանրանկարիչ ծաղկող սկսել է ստեղծագործել Կիլիկիայում, ուր ծանոթացել է խաչակիրների տարածած ուշ գոթական արվեստին։ Հավանաբար 1286 թվականին Կիլիկիա այցելության ժամանակ Ստեփանոս եպիսկոպոս Օրբելյանն է Մոմիկին հրավիրել Վայոց Ձոր, ուր նա շուտով ճանաչվում է հատկապես որպես քանդակագործ-խաչքարագործ։
Որոշիչ (մաթեմատիկա)
Պատմությունը
Եվրոպայում 2×2 մատրիցի որոշիչը հանդիպում է XVI դարում Կարդանոյի մոտ։ Ավելի բարձր չափերի համար Լեյբնիցը այն սահմանել է 1693 թվականին։ Առաջին հրապարակումը պատկանում է Կրամերին։ Որոշիչների տեսությունը ստեղծվել է Վանդերմոնդի, Լապլասի, Կոշիի և Յակոբիի կողմից։ Առաջին անգամ «որոշիչ» տերմինը հանդիպում է Գաուսի մոտ։
Նորավանք
Ճարտարապետ Մոմիկն ու Նորավանքը
Մոմիկը Արենիի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու (1321 թվական) ճարտարապետն ու քանդակագործն է։ Նրա նրբաճաշակ հարթաքանդակները զարդարում են Նորավանքի գավթի մուտքի ճակատակալ քարերը։ Մոմիկի կանգնեցրած խաչքարերը համալրել են թե՛ Արենիի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու, և թե՛ Նորավանքի համալիրի տարածքները։ Այդ խաչքարերը մինչ օրս անկրկնելի են իրենց գեղարվեստական ու ոճական կատարմամբ։ Ընդունված է Մոմիկի վերջին աշխատանքներ համարել Նորավանքի վանական համալիրի հարավ-արևելյան մասում գտնվող Սուրբ Աստվածածին երկհարկ եկեղեցի-դամբարանը (Բուրթելաշեն), եկեղեցու արևմտյան և հարավային պատերին արտաքուստ արված երկու գեղաքանդակ հարթաքանդակները, ինչպես նաև կառույցի հարավային հատվածում գտնվող փոքրիկ, պարզ խաչքարը, որը կանգնեցված է իր իսկ հիշատակին և Մոմիկի խաչքար-մահարձանն է։
Որոշիչ (մաթեմատիկա)
Պատմությունը
Ճապոնացի մաթեմատիկոս Սեկի Տակակաձուն որոշիչը օգտագործեց անկախ 1683 թվականին ։
Նորավանք
Ճարտարապետ Մոմիկն ու Նորավանքը
Սուրբ Ստեփանոս Նախավկա գմբեթավոր եկեղեցին համալիրի գլխավոր կառույցն է (1840 թվականին երկրաշարժից կործանված գմբեթը ներկայումս վերակառուցված է)։ Միակ արևմտյան մուտքով եկեղեցին կապվում է գավթին, որը Սմբատ Օրբելյանի նախաձեռնությամբ 1261 թվականին վերանորոգվել է Սիրանես ճարտարապետի կողմից։ Հետագայում՝ 1321 թվականին երկրաշարժից կառույցը կրկին վնասվել է և կրկին վերակառուցվել՝ ամենայն հավանականությամբ Մոմիկի կողմից, որն այդ ժամանակ արդեն ավարտել էր Արենիի եկեղեցու աշխատանքները։
Մինչև 20-րդ դար Նորավանքի համալիրը տուժել է ժամանակի աղետներից, հարձակումներից, երկրաշարժերից։ 1948-1949 թվականներին վերականգնվել են Սուրբ Աստվածածին Բուրթելաշեն երկհարկ դամբարան-եկեղեցու ծածկերը և պատերի վերնամասերը։
Որոշիչ (մաթեմատիկա)
Վերադասավորման միջոցով
որտեղ գումարումը կատարվում է բոլոր թվերի  վերադասավորումներով, իսկ  նշանակում է ինվերսիաների թիվը  վերադասավորումներում։
Նորավանք
Ճարտարապետ Մոմիկն ու Նորավանքը
1980-ական թվականների սկզբին նախաձեռնված ամբողջական վերականգնողական աշխատանքներն ավարտվել են 2001 թվականին։
Յարոսլավլ (այլ կիրառումներ)
Յարոսլավլ, կարող է վերաբերել՝
Նորավանք
Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին (Բուրթելաշեն) և Մոմիկի խաչքար - դամբարանը
Համալիրի տարածքում գերիշխող դիրք է գրավում Բուրթել իշխանի կառուցած երկհարկ դամբարան-եկեղեցին՝ Սուրբ Աստվածածինը, որն անմիջապես աչքի է զարնում վանական համալիրի գլխավոր մուտքից ներս մտնելիս։ Բուրթելաշեն եկեղեցին կառուցվել է 1339 թվականին որպես Օրբելյանների տոհմական տապանատուն։
Որոշիչ (մաթեմատիկա)
Վերադասավորման միջոցով
Այսպիսով, որոշիչում մտնում են n! գումարելիներ, որոնք անվանվում են նաև «որոշիչի անդամներ»։
Նորավանք
Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին (Բուրթելաշեն) և Մոմիկի խաչքար - դամբարանը
Սուրբ Աստվածածին Բուրթելաշենը հայկական ճարտարապետության մեջ պահպանված դամբարան-եկեղեցիների բարձրարժեք կատարումներից է։ Այն միջնադարյան անվանի քարագործ-վարպետի՝ Մոմիկի աշխատանքներից վերջինն է։ Հատակագծում կրկնվում է Արենիի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու հորինվածքը։ Զարդաքանդակները շատ դեպքերում կրկնում են Անիի Հովվի եկեղեցու մոտիվները։
Որոշիչ (մաթեմատիկա)
Վերադասավորման միջոցով
Համարժեք բանաձևը՝ որտեղ գործակիցները (Լևի-Չիվի սիմվոլներ) հավասար են՝
Նորավանք
Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին (Բուրթելաշեն) և Մոմիկի խաչքար - դամբարանը
Եկեղեցու հարավային կողմում պահպանվել է Մոմիկի՝ իր իսկ կերտած համեստ խաչքար-մահարձանը։
Արևմտյան մուտքի երկու կողմից պատի հետ վեր բարձրացող նեղ պահունակային աստիճանները տանում են դեպի երկրորդ հարկի աղոթարան, որն արևելքում ավարտվում է կիսաշրջանաձև խորանով։ Խորանի վերնամասում զույգ հրեշտակներով շրջապատված Քրիստոսի պատկերաքանդակն է, իսկ անմիջապես արևելյան լուսամուտից վեր քանդակված է Սուրբ Հոգու խորհրդանիշ աղավնին։ Չորս ավանդատներ ունեցող հորինվածքը պսակվում է սյունազարդ ռոտոնդայով, որի վրա հենված է գմբեթը։ Ռոտոնդայի 12 սյուներին պատկերված են թռչնաքանդակներ, ինչպես նաև պատվիրատուի՝ Բուրթել իշխանի դիմապատկերը՝ կառույցի մանրակերտը ձեռքին։
Եկեղեցու ճակատներին արված են հարթաքանդակներ, որոնք պատի զանգվածից կարծես առանձնանում են ծեփածո կլորավուն քանդակներով, կամարներով և մեծաչափ խաչերով։ Արևելյան ճակատին պատկերված է Օրբելյան իշխանական տան տոհմանշանը՝ արծիվ, որի մագիլներում եղնիկ է։ Հյուսիսային և հարավային ճակատների լուսամուտի բացվածքները պսակում են կամարաձև ծեփածո զարդաքանդակները։
Դամբարանային հարկի բարավորի և 2-րդ հարկի մուտքի ճակատակալ քարի երկու հարթաքանդակները կերտվել են Մոմիկի կողմից՝ եկեղեցու կառուցման ժամանակ (1333 թվականին)։ Դրանցից առաջինը պատկերում է գահին բազմած Սուրբ Կույսին՝ Քրիստոսը ծնկներին, երկու կողմից շրջապատված Գաբրիել և Միքայել հրեշտակապետերով։ Պատկերաքանդակի երկու կողմերում պահպանված հայկական տառերը վերծանվում են «Գաբրիել» և «Միքայել»։
Ինչպես և վաղ գոթական քանդակներում՝ այս քանդակախմբում ևս համակցված են դիմային արտահայտությունը, կենդանի թվացող ծալքերով հագուստը և տարածական պատկերի զգացումը։ Առանձնապես արտահայտիչ է մանկան պատկերը՝ շարժման մեջ գտնվող ձեռքերով և ոտքերով։
Որոշիչ (մաթեմատիկա)
Մատրիցի որոշիչի արժեքը
Առաջին կարգի մատրիցի դետերմինանտի արժեքը հավասար է այդ մաատրիցի միակ էլեմենտին՝
2 x 2 մատրից
2 \times 2 մատրիցի համար որոշիչը հաշվվում է հետևյալ ձևով՝ Այս A մատրիցը կարող է դիտարկվել ինչպես գծային արտապատկերման մատրից՝ ձևափոխված միավոր քառակուսուց (0, 0), (a, b), (a + c, b + d) և (c, d) գագաթներով զուգահեռագծից։
Նորավանք
Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին (Բուրթելաշեն) և Մոմիկի խաչքար - դամբարանը
Երկրորդ հարկի մուտքի ճակատակալ քարին արված բարձրաքանդակները պատկերում են Քրիստոսին, որի կողքին Պողոս և Պետրոս առաքյալներն են։ Տիրոջ քանդակի երկու կողմերում պահպանված հայկական տառերը վերծանվում են «Հիսուս Քրիստոս»։
Որոշիչ (մաթեմատիկա)
2 x 2 մատրից
Որոշիչի նշանով արժեքը (զուգահեռագծի «օրենտավորված մակերես») գործակցից բացի նույնպես ցույց է տալիս մասշտաբայնացումը, այն կատարում է A-ի փոխակերպման արտապատկերում։
Նորավանք
Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին (Բուրթելաշեն) և Մոմիկի խաչքար - դամբարանը
Քարի մշակման Մոմիկ քարգործի վարպետությունը թույլ է տալիս նրան անվիճելիորեն դասել միջնադարյան հայ նշանավոր ճարտարապետների և քանդակագործների շարքում։ Նրա պատկերաքանդակները կարծես առանձնանում են քարից, և հնարավոր է՝ իր վերջին շրջանի դիմաքանդակներում նա փորձել է պատկերն ամբողջովին տարանջատել քարե հիմքից։
Որոշիչ (մաթեմատիկա)
3 x 3 մատրից
3 \times 3 մատրիցի որոշիչը կարելի է որոշել հետևյալ բանաձևով՝
Երրորդ կարգի որոշչի հարմար հաշվարկի համար կարելի է օգտվել Սարյուսի կանոնից կամ եռանկյան կանոնից։
Նորավանք
Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին (Բուրթելաշեն) և Մոմիկի խաչքար - դամբարանը
Մուտքի կամարի վերնամասում պահպանված «ԹՎ ՉՁԸ» թվագրերը՝ ըստ հայկական տոմարի վերծանվում են՝ 1339 թվական (788+551), որը եկեղեցու օծման տարեթիվն է։ Հայկական տոմարի առաջին տարին է 552 թվականը, թեպետ տոմարը հաստատվել է 584 թվականին։ Գումարում ենք 551, որովհետև 552 թվականը՝ իբրև 1-ին տարի, հաշվարկի մեջ է։
Որոշիչ (մաթեմատիկա)
3 x 3 մատրից
Մատրիցի որոշիչը, որը կազմված է վեկտորներից, հավասար է աջ դեկարտյան կոորդինատների համակարգի խառը արտադրյալին։ Նմանապես երկչափ դեպքում, այդ մատրիցի որոշիչը հավասար է զուգահեռակողմի օրենտավորված ծավալին, ձգված -ով։
N × N մատրից
Ընհանուր դեպքում, n \times n կարգի մատրիցի համար (2-րդ կարգից մեծ) որոշիչը կարելի է հաշվել, կիրառելով ռեկուրսիայի հետևյալ բանաձևը՝
Նորավանք
Գավիթը
Գավիթը կից է Սուրբ Ստեփանոս Նախավկա գլխավոր եկեղեցուն՝ արևմտյան կողմից։ Կառուցվել է որպես Օրբելյան տոհմի և վանքի առաջնորդների տապանատուն։ Կառուցվել է, թերևս, եկեղեցու ավարտից անմիջապես հետո, հետագայում մի քանի անգամ վերակառուցվել է։ 1261 թվականին այն վերակառուցվել է ճարտարապետ Սիրանեսի կողմից՝ Սմբատ Օրբելյանի նախաձեռնությամբ։ Այն կրկին վերակառուցվել է 1321 թվականին երկրաշարժից հետո՝ հավանաբար Մոմիկի կողմից, որը նոր էր ավարտել Արենիի սուրբ Աստվածածին եկեղեցու կառուցումը։ 1321 թվականին վերակառուցման ժամանակ էլ իրականացվել են Մոմիկի երկու բարձրարժեք պատկերաքանդակները՝ շքամուտքի և վերին լուսամուտի բացվածքի ճակատակալ քարերին։
Որոշիչ (մաթեմատիկա)
N × N մատրից
Դժվար չէ ապացուցել, որ մատրիցի տրանսպոնացման դեպքում նրա որոշիչը չի փոխվում (այլ կերպ ասած, նմանատիպ տրոհումը ըստ առաջին սյան նույնպես ճշմարիտ է, այսինքն, տալիս է նույն արդյունքը, ինչպես նաև ըստ տողի նրա տրոհումը)՝
Նույնպես ճշմարիտ է նմանատիպ տրոհումը ցանկացած տողի (սյան) համար՝
Նորավանք
Հարթաքանդակ
Հարթաքանդակը պատկերում է նստած Տիրամորը՝ երեխան գրկին, որի թիկունքում հարուստ զարդաքանդակներ են. գրերը միահյուսված են տերևների, խաղողի որթերի և ծաղիկների զարդամոտիվներով քանդակներին։ Հորինվածքի կենտրոնում երկու սրբերն են՝ սևեռուն հայացքով, ինչը բնորոշ է միջնադարյան կերպարային քանդակներին։ Ժանեկազարդ շքեղ գահի զարդանաշխերի մեջ տեսանելի են հայկական տառերը։
Որոշիչ (մաթեմատիկա)
N × N մատրից
Վերը նշված բանաձևերի ընդհանրացումը հանդիսանում է դետերմինանտի տրոհումը ըստ Լապլասի (Լապլասի թեորեմը), որը հնարավորություն է տալիս հաշվել որոշիչը ցանկացած k տողով (սյունով)՝
Որոշիչի հիմնական հատկությունները
Այս հատկությունները արտացոլում են որոշիչների տեսության հիմնական արդյունքները, որոնց կիրառությունը դուրս է գալիս այս տեսության սահմաններից՝
Նորավանք
Բարձրաքանդակ «Աստված և Ադամ»
Վերին պատուհանի քանդակը Հայր Աստծո, Ադամի, Քրիստոսի և աստվածաշնչյան թեմաներով զարդաքանդակների եզակի գործ է։ Կենտրոնական պատկերախումբը այնքան խորն է քանդակված, որ ետին պլանում արված զարդանախշերը առավել արտահայտիչ են ընկալվում։ Ի տարբերություն քրիստոնեական պատկերագրության սկզբունքի, որով կերտվում էին Հայր Աստծո խորհրդանշական պատկերներ (աջ ձեռք, լույսի շող և այլն), հեղինակն (ենթադրաբար Մոմիկն է) իր հրաշագեղ վարպետությամբ նրան պատկերում է իրական՝ մորուքավոր մարդու կերպարանքով։ Հորինվածքի կենտրոնում ներկայացված է Հայր Աստծո քանդակը՝ աջ ձեռքը խաչված Քրիստոսի խաչելության տեսարանին, որի երկու կողմերում Սուրբ Կույսն ու Հովհաննես ավետարանիչն են, իսկ գահի վերևում Դանիել մարգարեի պատկերաքանդակն է։
Որոշիչ (մաթեմատիկա)
Որոշիչը որպես տողերի (սյուների) մատրիցի ֆունկցիա
Որոշիչների տեսությունը ուսումնասիրելիս օգտակար է հաշվի առնել, որ այդ տեսության հիմքում ընկած է մատրիցի տողերով և սյուներով մանիպուլիացիան՝ մշակված Կարլ Ֆրիդրիխ Գաուսի (Գաուսի ձևափոխում) կողմից։ Այդ ձևափոխությունների էությունը տանում է մատրիցների տողերի (սյուների) և նրանց տեղափոխությունների վրա գծային գործողությունների։ Այդ ձևափոխությունները բավականին պարզ ձևով արտացոլվում են որոշիչի վրա և նրանց ուսումնասիրությունը հարմար է սկզբնական մատրիցը «մասնատել» տողերի (կամ սյուների) և ընդունել որոշիչը որպես ֆունկցիա, որոշված տողերի (սյուների) հավաքածուի վրա։ Հետագայում \hat A_i տառերով նշանակվում են A մատրիցի տողերը (սյուները)։ Բազմագծայնությունը նշանակում է յուրաքանչյուր արգումենտով ֆունկցիայի գծայնություն մյուս արգումենտների ֆիկսած արժեքների դեպքում՝
Նորավանք
Բարձրաքանդակ «Աստված և Ադամ»
Հայր Աստծո ձախ ձեռքում Ադամի գլուխն է, ով կենդանության շունչ է առնում Սուրբ հոգուց (Աղավնի)։ Այսպիսով բարձրաքանդակը հավատացյալներին, կարծես, ներկայանում է որպես քարե պատկերազարդ գիրք, որի իմաստը հետևյալն է. Աստված մեզ կյանք է տվել Ադամի հետ, որից հետո էլ մեզ հավերժ կյանք է տվել իր որդու զոհաբերմամբ։
Որոշիչ (մաթեմատիկա)
Որոշիչը որպես տողերի (սյուների) մատրիցի ֆունկցիա
Ուշադրություն։ 1-3 հատկությունները հանդիսանում են որոշիչի հիմնական հատկություններ որպես տողերի (սյուների) ֆունկցիա, որոնք հեշտ է ապացուցել անմիջապես իրենց սահմանումներից։ 2-րդ հատկությունը (կոսիմետրիկությունը) հանդիսանում է 1-ին և 3-րդ հատկությունների տրամաբանական հետևանքը։ 3-րդ հատկությունը հանդիսանում է 2-րդ հատկության տրամաբանական հետևանքը, եթե R օղակում 2-րդ տարրը (այսինքն, 1 + 1) չի համընկնում զրոյին և չի հանդիսանում զրոյի բաժանարար։ 1-ին և 3-րդ հատկություններից հետևում են նաև այսպիսի հատկություններ՝
Փաստը, որն ունի հիմնարար նշանակություն, հանդիսանում է որոշիչի ունիվերսալությունը որպես ամբողջական ռանգի բազմագծային կոսիմետրիկ ֆունկցիա, որի արգումենտները հանդիսանում են V (կամ վերջավոր բազիսով V-ի R մոդուլը) վեկտորային տարածության տարրեր։ Ճշմարիտ է հետևյալը՝
Նորավանք
Բարձրաքանդակ «Աստված և Ադամ»
Այս բարձրաքանդակը ողջ ուժով բնորոշում է Մոմիկ քանդակագործի կատարողական արվեստի վարպետությունը։ Տեսակետ կա, որ այն անավարտ է մնացել՝ վարպետի տեսողության վատթարացման պատճառով։ Ի տարբերություն Արենիում և Գլաձորում կատարած իր գործերի՝ Նորավանքի բարձրաքանդակները հարստացված են պատկերաքանդակներով և արձանագրություններով, որոնց փոխներգործությունը կառույցների ճակատներում ստեղծում է ռիթմիկ լարվածություն։
Արտո Ալեքսանյան
Արտո Բոգդանի (Ասատուրի) Ալեքսանյան, հայ համաճարակագետ։ Բժշկական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր (1940), ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (1955), ԽՍՀՄ ԲԳԱ իսկական անդամ (1960)։
Որոշիչ (մաթեմատիկա)
Որոշիչը որպես տողերի (սյուների) մատրիցի ֆունկցիա
որտեղ \hat X_i-ը X_i վեկտորի սյան կոորդինատն է բազիսի նկատմամբ։
Նորավանք
Տապանաքարերը
Գավթից դուրս բազմաթիվ տապանաքարեր սալապատում են գետինը։ Ուշադրություն դարձրեք նրբորեն քանդակված լայն անցքերին. դրանք նման են այս տարածաշրջանում հայտնաբերված բրոնզեդարյան կանգնեցված քարերի անցքերին։ Նմանօրինակ «ծակ» քարեր կան նաև գավթի և եկեղեցիների ներսում։ Կանգնեցված քարերը երբեմն վերածվել են խաչքարերի, իսկ վերջին դարերում նաև՝ գերեզմանաքարերի, քանի որ հետագա սերունդները ծանոթ չէին դրանց նախնական նշանակությանը։
Արտո Ալեքսանյան
Համաճարակաբան Վարվառա Ալեքսանյանի հայրը։
Որոշիչ (մաթեմատիկա)
Որոշիչ և կողմնորոշված ծավալ
դիցուք երեք վեկտորներ են \R^3 տարածությունում։ Նրանք ձևավորում են զուգահեռանիստ, որի գագաթները գտնվում են  շառավիղ-վեկտորների կետերիում։ Այդ զուգահեռանիստը կարող է ձևավորվել, եթե  վեկտորները կոմպլանար են (գտնվում են մի հարթության վրա, գծային կախված են)։
Նորավանք
Սուրբ Ստեփանոս Նախավկա եկեղեցին
Սուրբ Ստեփանոս Նախավկա գլխավոր եկեղեցին կառուցվել է 1216-1223 թվականներին Լիպարիտ Օրբելյան իշխանի կողմից։ Այն ներքուստ քառաթև, չորս անկյուններում երկհարկ ավանդատներով գմբեթավոր կառույց է։ Գմբեթը կործանվել է 1840 թվականին երկրաշարժից։ Ներկայումս վերականգնված է։ Միակ մուտքը արևմտյան կողմից է և բացվում է դեպի կից գավիթը, որը եղել է Օրբելյանների և վանքի առաջնորդների տապանատունը։
Արտո Ալեքսանյան
Կենսագրություն
Ծնվել է օգոստոսի 29-ին, Թիֆլիսում։ Ավարտել է Օդեսայի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը (1916) և Կովկասյան ռազմաճակատում ծառայել որպես զինվորական բժիշկ։ 1920–1926 թվականներին աշխատել է Նոյեմբերյանի, Դիլիջանի և Նոր Բայազետի շրջաններում որպես տեղամասային և սանիտարական բժիշկ։ Արտո Ալեքսանյանը 1927 թվականին կազմակերպել է Հայաստանի առաջին սանհիգիենիկ լաբորատորիան (Երևան), որը հետագայում վերածվել է համաճարակագիտության և հիգիենայի գիտահետազոտական ինստիտուտի։ 1935 թվականից մինչև իր մահը ղեկավարել է Երևանի բժշկական ինստիտուտի համաճարակագիտության ամբիոնը։ Արտո Ալեքսանյանի գիտական աշխատությունները նվիրված են ընդհանուր համաճարակագիտության, երկրամասային ախտաբանության, իմունիտետի (անընկալունություն), համաճարակային հիվանդությունների կանխարգելման և հատկապես դիֆթերիայի ու աղիքային հիվանդությունների հարցերին։ Եղել է ՀԽՍՀ առողջապահության նախարարության գիտա–բժշկական խորհրդի և ՀԽՍՀ մանրէաբանների, համաճարակագետների ու վարակագետների ընկերության նախագահը ։
Որոշիչ (մաթեմատիկա)
Որոշիչ և կողմնորոշված ծավալ
օրենտավորված ծավալի ֆունկցիան որոշվում է որպես զուգահեռանիստի ծավալ, ձևավորված այդ վեկտորներով, և վերցված են «+» նշանով, եթե վեկտորների եռյակը դրական է օրենտացված, և «-» նշանով, եթե այն օրենտացված է բացասական։
ֆունկցիան բազմագծային է և կոսիմետրիկ։ Ակնհայտ է, որ 3-րդ հատկությունը կատարված է։ Այս ֆունկցիայի բազմագծայնությունը ապացուցելու համար բավական է ապացուցել նրա գծայնությունն ըստ \vec a վեկտորի։ Եթե վեկտորը գծային կախված է, -ի արժեքը կլինի զրոյական, անկախ \vec a վեկտորից, և նշանակում է, նրանից գծային կախված է։ Եթե  վեկտորը գծային կախված է, նշանակենք \vec n-ով միավոր նոմինալ վեկտորը  վեկտորների հարթության վրա այնպիսին, որ ։ Այդ դեպքում զուգահեռանիստի օրիենտավորված ծավալը հավասար է հիմքի մակերեսի, որը կազմված է  վեկտորներով, և \vec a վեկտորից չկախված և \vec a վեկտորի պրոյեկցիայի հիմքի նորմալի հանրահաշվական մեծության, որը հավասար է  սկալյար մեծությունների արտադրյալին և հանդիսանում է մեծություն, որը գծային կախված է \vec a վեկտորին։ Ըստ \vec a-ի գծայնությունը ապացուցված է, և նմանատիպ ձևով ապացուցվում է մնացած արգումենտներով գծայնույունը։
Նորավանք
Սուրբ Ստեփանոս Նախավկա եկեղեցին
Ավանդատների երկրորդ հարկերը զբաղեցրել են հոգևորականները՝ աղոթքի, ճգնելու և ձեռագրեր ստեղծելու նպատակով, իսկ առաջին հարկերը օգտագործվել են մոմավառության նպատակով, ինչպես նաև այստեղ են դրվել եկեղեցու գանձանակները։
Արտո Ալեքսանյան
Կենսագրություն
Աշխատանքները վերաբերում են ընդհանուր համաճարակաբանության, երկրամասային ախտաբանության, դիֆթերիայի և դիզենտերիայի կանխարգելմանն ու իմունիտետի հարցերի ուսումնասիրությանը։ Ներդրել է դիֆթերիայի կրկնակի պատվաստման նոր համակարգ, որը նպաստել է այդ հիվանդության վերացմանը Հայաստանում. կիրառվել է նաև ԽՍՀՄ հանրապետություններում ։
Որոշիչ (մաթեմատիկա)
Որոշիչ և կողմնորոշված ծավալ
Կիրառելով որոշիչի որոշիչի ունիվերսալության թեորեմը որպես կոսիմետրիկ բազմագծային ֆունկցիա, կստանանք, որ \R^3 տարածության օրթոնորմավորված բազիսի ընտրության դեպքում՝
որտեղ -ը վեկտորի կոորդինատներն են ընտրված բազիսում։
Նորավանք
Սուրբ Ստեփանոս Նախավկա եկեղեցին
Եկեղեցին ուշագրավ է ճարտարապետական զուսպ ձևերով։ Ներքին տարածությունն աչքի է ընկնում հատկապես բեմի ճակատային մասի խաչազարդ որմնաքանդակներով։ Սուրբ Կարապետի հյուսիսային պատի երկայնքով ձգվում է Ստեփանոս Օրբելյանի թաղածածկ դամբարանը, որը կառուցել է Սիրանես ճարտարապետը 1275 թվականին։
Որոշիչ (մաթեմատիկա)
Որոշիչ և կողմնորոշված ծավալ
Այսպիսով, վեկտորների գործակիցների մատրիցայի որոշիչը ըստ օրթոնորմավորված բազիսի ունի զուգահեռանիստի օրենտավորված ծավալի իմաստ, կառուցված այդ վեկտորներով։
Վերոնշյալները առանց էական փոփոխության տեղափոխվում է կամայական չափի \R^n տարածության վրա։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մաթեմատիկա Կատեգորիա:Գծային հանրահաշիվ Կատեգորիա:Մատրից Կատեգորիա:Մաթեմատիկական հասկացություններ
Նորավանք
Սուրբ Գրիգոր մատուռ - տապանատունը և Սմբատ իշխանի դամբարանը
Դամբարանի ճարտարապետը Սիրանեսն է։ Այն կառուցվել է 1275 թվականին։ Եկեղեցու ներսում թաղված են Օրբելյան իշխանական ընտանիքի 10 անդամները։ Մեծաչափ տապանաքարերից ամենից ուշագրավը Էլիկումինն է, որի վրա վերջինս պատկերված է իբրև ննջող առյուծ։
Մատուռն, ինչպես և ընդունված էր, ունի պարզ ուղղանկյուն հատակագիծ՝ արևելքում կիսաշրջանաձև փոքր խորանով։ Ծածկը թաղակապ է։ Զարդաքանդակները պատկերում են աղավնիներ և տարատեսակ խաչեր։ Խորանի մակերեսին քանդակված են երկրաչափական պատկերներ՝ քառակուսիներ, ժամանակաշրջանին բնորոշ քառաթև աստղեր և հյուսածո բուսազարդեր։
Հարդարանքի կարևոր տարր են հանդիսացել նաև որմնաքանդակները, որ առաստաղի վրա պահպանվել են մինչև օրս։ Կարմիրի ու սևի համադրությամբ շախմատաձև նախշերը հարստացված են պտտվող արևի խորհրդանշաններով, կարմիր գույնի նկարներով և շեղ գծերով։ Բնօրինակների պահպանված մասը վկայում է «որդան կարմիր» ներկի օգտագործման մասին, որը ստանում էին Արարատյան դաշտում տարածված հատուկ միջատներից, և ուներ վառ կարմիր գույն։ Որդան կարմիրը լայնորեն օգտագործվել է միջնադարում, մասնավորապես՝ զգեստներ, ձեռագրեր ու մանրանկարներ, եկեղեցիներում ու պալատական շենքերում որմնանկարներ ու զարդաքանդակներ գունազարդելու նպատակով։ Այն լայն ճանաչում է ունեցել Եվրոպայում, Մերձավոր Արևելքում, ինչպես նաև հեռավոր Չինաստանում։
Մատուռում է թաղված նաև նշանավոր քաղաքական գործիչ, ժամանակի քաղաքական անց ու դարձում մեծ դերակատարություն ունեցող Էլիկում Օրբելյանը՝ Օրբելյանների իշխանական տան ազդեցիկ ներկայացուցիչներից մեկը։ Նա Օրբելյան ամենահզոր իշխանի՝ Տարսայիճ Օրբելյանի որդին էր և Սյունյաց մետրոպոլիտ, քաղաքական գործիչ և պատմիչ Ստեփանոս Օրբելյանի եղբայրը։
Էլիկումի տապանաքարի վրա փորագրված է «մեդալիոն» կրող ննջող առյուծ, որը խորհրդանշում է ճակատամարտերում ցուցաբերած նրա քաջությունը; Տապանաքարի վրա գրված է. «Զգեղեցկատիպն Էլիկում, որդի մեծի Տարսայիճի, որ առոյծաւրէն խրոխտ մռընչէր ընդէմ այլասեռ (օտար) գնդին։ Աղաչեմ յիշել զաղօթքս»։
Այստեղ են գտնվում նաև Տարսայիճի, Էլիկումի մոր և եղբոր՝ Սմբատի, տապանաքարերը։
Օրբելյանների իշխանապետությունը Սյունիքում առանձնապես հզոր է եղել Տարսայիճ Օրբելյանի օրոք՝ 1273-1290 թվականներին։ Նրա օրոք՝ 1286 թվականին Օրբելյաններն իրենց ձեռքն են վերցրել նաև Սյունիքի հոգևոր իշխանությունը։ Էլիկումի օրոք 3 մասի տրոհված Սյունիքի Օրբելյանների իշխանապետությունը կրկին հաջողվում է վերամիավորել վերջինիս որդի Բուրթելի գահերեցության ժամանակ։ Բուրթել իշխանի օրոք Սյունիքն ապրում է տնտեսական և մշակութային վերելք, որտեղ եռանդուն և անկրկնելի գործունեություն է ծավալել ճարտարապետ Մոմիկը։ Կառուցվել են Արենիի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին (1321 թվականին), Եղեգիսի Զորաց տաճարը (1321 թվականին), Սպիտակավոր Աստվածածինը (1322 թվականին), Նորավանքի կրկնահարկ սուրբ Աստվածածին Բուրթելաշեն դամբարան եկեղեցին (1339 թվականին)։
Սյունյաց աշխարհի առավել հայտնի կրթօջախների, վանքերի և գրչության կենտրոնների՝ Տաթևի վանքի և Գլաձորի համալսարանի կողքին գործել է նաև Նորավանքը, որը դասվում է հայկական ճարտարապետության բարձր նվաճումների շարքում։
Ավանդություն
Վարպետ Մոմիկը սիրահարվում է Սյունյաց իշխանի գեղեցիկ աղջկան։ Աղջիկն էլ հավանում է Մոմիկին։ Սյունյաց իշխանը կանչում է Մոմիկին և ասում՝ «Աղջիկս կտամ քեզ, եթե երեք տարում մի նոր գեղեցիկ վանք շինես ինձ համար»։ Երիտասարդ վարպետը ընդունում է իշխանի պայմանը և գործի անցնում։ Ապառաժներից քարեր կտրելով ու տաշելով քիչ է մնում, որ որոշված ժամկետին ավարտի վանքի շինությունը։ Իմանալով այդ՝ իշխանն ուղարկում է ծառային, որը տիրոջ հրամանով բարձրանալով վանքի գմբեթը, այնտեղից ցած է հրում Մոմիկին։ Մոմիկի տաշած վերջին քարը շիրմաքար է դառնում նրա համար   ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:13-րդ դարի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ Կատեգորիա:Վայոց ձորի թեմի վանքեր և եկեղեցիներ Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգության նախնական ցանկ Կատեգորիա:Վայոց ձորի մարզի տեսարժան վայրեր
Բեսորայի ամրոց
Բեսորայի ամրոց (Castillo de Besora), ամրոց Վալ դե Լորդում, Իսպանիայի Կատալոնիա համայնքի Լլեյդա քաղաքի Սանտա Մարիա դե Բեսորա մունիցիպալիտետում՝ Նավես և Սեռա դե Բուսա մունիցիպալիտետների միջև։
Ամրոցը կառուցվել է 1092 մետր բարձրությամբ ժայռի վրա, որի մուտքն ապահովել է հյուսիսային կողմից բարձրացող միակ ճանապարհը ։ Կառուցված է երեք երկարաձիգ շինություններից, որոնք ներկայումս դարձել են տեղական ոճի գյուղական կացարաններ։
Պատմություն
Պատմական աղբյուրներում ամրոցն առաջին անգամ հիշատակվել է 982 թվականին, որոշ աղբյուրներում՝ 885 թվականին ։ 875 թվականին արդեն ամրոցի մասին կա հիշատակում՝ որպես Բարսելոնայի կոմս Վիֆրեդ I-ի դստեր Էմմայի օժիտ, ընծա, երբ նա մուտք է գործել Սան Ժոան դե լես Աբադեսեսի վանական համալիր ։
Մուսուլմանական ժամանակաշրջանում ամրոցն օգտագործվել է քրիստոնեական տարածքների սահմանները դիտելու համար։
Իններորդ դարի վերջում Վիֆրեդ I-ը Կարդոնայում, Օսոնայում, Բերգեդայում և Վալ դե Լորդում ստեղծել է ռազմական դիրքեր։ Հնարավոր է, որ այդ ժամանակաշրջանում երկրի սահմանը գտնվել է Սոլսոնա քաղաքի հյուսիսում։