cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Թագավորական բանակի և ռազմական պատմության բելգիական թանգարան
Ռուսական հավաքածու
Թանգարանում է գտնվում Ռուսական կայսրության զինված ուժերի բացառիկ հավաքածուն՝ համազգեստները, խորհրդանշանները, զենքերը, շքանշանները և մեդալները։ Թանգարանի ռուսական բաժանմունքը հիմնել է բելգիական բանակի մայոր, թանգարանի տնօրեն Լ. Լեկոնտը։ Թանգարանում ներկայացված են հավաքածուներ՝ նվիրված կազակական գնդի Լեյբ-գվարդիային։ Մեծ հավաքածում նվիրված է Առաջին համաշխարհային պատերազմին և նրանքւմ՝ Ռուսաստանի մասնակցությանը ։ Ցուցադրանմուշների մեծ մասը թանգարանի հավաքածուի մեջ ներառվել է հեղափոխությունից հետո՝ բերվելով սպիտակգվարդիականներ էմիգրանտների կողմից։ Այդ կերպ են թանգարանին հանձնվել Սանկտ Պետերբուրգից արտահանված ռուս կայսրեր Նիկոլայ I-ի, Ալեքսանդր II-ի և Ալեքսանդր III-ի համազագեստները
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Թանգարաններ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Բելգիայի թանգարաններ Կատեգորիա:2013 հիմնադրումներ Բելգիայում Կատեգորիա:2013 հիմնադրված թանգարաններ Կատեգորիա:1923 հիմնադրված թանգարաններ
Նարցոլե
Նարցոլե (իտալ․՝ Narzole), կոմունա Իտալիայում՝ Պիեմոնտ մարզի Կունեո գավառում։
Բնակչությունը կազմում է 3438 մարդ (2008 թվականի տվյալներով)։ Բնակչության խտությունը 132 մարդ/կմ²։ Տարածքը՝ 26կմ²։ Փոստային ինդեքս՝ 12068։ Հեռախոսային կոդ՝ 0173։
Մանուկների Ձայնը (ՌԴ, եթերաշրջան 1)
№6րդ թողարկում։ "Մենամարտեր":Թիմ-Դիմա Բիլան
Թողարկումը եթեր է դուրս եկել ապրիլի 4-ին, 2014 թվականին ։
Նարցոլե
Բնակավայրի հովանավորն է համարվում սուրբ Սան Բերնարդոն։
Ստարիցա (այլ կիրառումներ)
Ստարիցա, կարող է վերաբերել՝
Մանուկների Ձայնը (ՌԴ, եթերաշրջան 1)
"Մենամարտերը", Թիմը-Պելագեա
Թողարկումը եթեր է դուրս եկել ապրիլի 11-ին, 2014 թվականի համար։
Նարցոլե
Ժողովրդագրություն
'''Բնակչության թվաքանակի փոփոխությունները.
Մանուկների Ձայնը (ՌԴ, եթերաշրջան 1)
Հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի հեռուստահաղորդումներ
Նարցոլե
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր
Սեն Մեդար (Ծովափնյա Շարանտի գավառ)
Սեն Մեդար (Saint-Médard), համայնք Ֆրանսիայում՝ Պուատու-Շարանտ երկրամասի Ծովափնյա Շարանտի գավառի Ժոնզակի շրջանում։ Մտնում է Ժոնզակ կանտոնի կազմի մեջ։
Համայնքի INSEE կոդ՝ 17372։
Բնակչություն
Համայնքի բնակչությունը 2010 թվականին կազմում էր 81 մարդ։
Տորքսե
Տորքսե (Torxé), համայնք Ֆրանսիայում՝ Պուատու-Շարանտ երկրամասի Ծովափնյա Շարանտի գավառի Սեն Ժան դ՛Անժելի շրջանում։ Մտնում է Տոննե-Բուտոն կանտոնի կազմի մեջ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի համայնքներ
Սերբիայի մշակութային ժառանգություն
Սերբիայի մշակութային ժառանգություն (Непокретна културна добра (НКД) / Nepokretna kulturna dobra (NKD), Immovable Cultural Goods), Սերբիայի պատմությանը, մշակույթին, կրոնին և բնակչության կենցաղին առնչվող կառույցներ, որոնք ամրագրված են տվյալ երկրի մշակութային ժառանգությանն առնչվող օրենսդրությամբ ։ Կառույցների մի մասն էլ ընդգրկված են ՅՈՒՆԵՍԿՈ-ի համաշխարհային ժառանգության ցանկում։
Դասակարգում
Սերբիայի մշակութային ժառանգության կառույցների պահպանությունն ու անվտանգությունը վերապահված է Մշակութային հուշարձանների պահպանության ազգային ինստիտուտին, որը կազմում է մշակութային ժառանգության կենտրոնական ռեգիստրը։ Ներկա դրությամբ Սերբիայի մշակութային ժառանգության կարգավիճակ ունեն 2306 անշարժ գույք, որոնք բաժանված են 4 դասի՝ մշակութային հուշարձաններ (2023 միավոր), հնագիտական վայրեր (151 միավոր), պատմական վայրեր (66 միավոր) և տարածական մշակութային-պատմական միավորներ (66 միավոր)։ Նշվածներից 200-ը բնութագրվում են որպես «բացառիկ նշանակություն ունեցող» և ունեն պահպանության ամենաբարձր մակարդակը։ 582 կառույց համարվում է «մեծ նշանակություն ունեցող», իսկ մնացածը չունեն որակավորում։ Բացի Սերբիայի մշակութային ժառանգության կառույցներից, առանձին նշվում է հոգևոր ժառանգությունը՝ տպագրային հուշարձաններ, գեղանկարներ, արխիվային նյութեր, կինոարվեստի ստեղծագործություններ և այլն։
Մշակութային հուշարձաններ են համարվում հատուկ մշակութային կամ պատմական կարևորություն ունեցող շինությունները և ճարտարապետական կառույցները, ժողովրդական ճարտարապետության նմուշներ, այլ անշարժ կառույցներ, մոնումենտալ և դեկորատիվ նկարչության նմուշներ, քանդակներ, скульптура, դեկորատիվ-արհեստների արտադրանքը և ինժեներատեխնիկական հատուկ օբյեկտներ.
Հնագիտական կառույցներ են համարվում պեղումների վայրերը, երկրակեղևի կամ ջրային օբյեկտների հատակի հատվածները, որտեղ առկա են շինությունների և կառույցների մնացորդներ, թաղումներ և այլ գտածոներ, որոնք ունեն մշակութային կամ պատմական նշանակություն.
Պատմական վայրեր են համարվում պետության համար հատուկ նշանակություն ունեցող իրադարձությունների վայրեր, հուշարձաններ և հուշակոթողներ, որոնք տեղադրվել են տեղադրվել են ի հիշատակ կարևոր իրադարձությունների, մարդկանց.
Տարածական մշակութային-պատմական միավորներ են համարվում քաղաքային և գյուղական բնակատեղիները կամ վերջիններիս մի հատվածը, որոնք ստեղծում են մշակութային և պատմական կարևորության ոչ շարժական ամբողջական համալիրներ (11 միավոր բացառիկ և 28 միավոր մեծ նշանակություն ունեցող)։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Մշակութային ժառանգություն ըստ երկրի Կատեգորիա:Սերբիայի մշակույթ
Believer
«Believer», ամերիկյան ալտերնատիվ ռոք Imagine Dragons խմբի սինգլ, որը դարձել է իրենց երրորդ ստուդիական ալբոմի առաջին սինգլը ։ Սինգլը թողարկվել է 2017 թվականի փետրվարի 1-ին։
Երգի մասին տեղեկություններ
Երգը օգտագործվել է Nintendo Switch գովազդային տեսահոլովակում, որը ցուցադրվել է Սուպեր Բոուլ LI-ի ժամանակ, Bleacher Report տեսահոլովակում, որը նվիրվել է NBA սլեմ դանք մրցույթին ։ Խմբի առաջին ելույթը այդ երգով տեղի է ունեցել 2017 թվականի մարտի 22-ին Jimmy Kimmel Live! հեռուստաշոուի ժամանակ ։
Երգը տեսահոլովակում նկարահանվել է Դոլֆ Լունդգրենը, այն թողարկվել է նույն թվականի մարտի 7-ին, ռեժիսորը եղել է Մեթ Իսթինը ։
Դիրքերը չարթերում
«Believer» սինգլը գրավել է Billboard Hot Rock Songs, Rock Airplay , Rock Streaming Songs , Rock Digital Sale Songs , Alternative Songs , կանադական ռոք-չարթ Alternative Rock Chart չարթերում առաջին տեղը ։
Հավաստագրումներ
! scope="row"| Portugal (AFP)
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Imagine Dragons երգեր
Թիմ Բակ
Թիմոթի Բակ (Timothy Buck, ), կանադացի կոմունիստ քաղաքական գործիչ։
Ծնվել է Անգլիայում։ 1910-ին արտագաղթել է Կանադա։ 1910–1920 թվականներին Կանադայի և ԱՄՆ–ի տարբեր քաղաքներում աշխատել է որպես երկաթուղային վարպետ և փականագործ։ 1921–1929-թվականներին եղել է Կանադայի արհմիութենական միասնության լիգայի քարտուղար։ Եղել է Կանադայի կոմունիստական կուսակցության հիմնադիրներից (1921-ի հունիս), 1929–1962 թվականներին՝ կուսակցության գլխավոր քարտուղարը։ 1935–1943 թվականներին եղել է Կոմինտերնի գործադիր կոմիտեի անդամ։ 1962 թվականին եղել է Կանադայի կոմունիստական կուսակցության նախագահը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Կանադայի քաղաքական գործիչներ
Սամուիլ Գոդիներ
Սամուիլ (Շմուէլ-Նիսն) Դավիդովիչ Գոդիներ (שמואל ניסן גודינר), խորհրդային հրեա գրող։ Գրել է իդիշ լեզվով։
Կենսագրություն
Սամուիլ Գոդիները ծնվել է 1892 թվականին Մինսկի նահանգի Տելեխանի տեղավայրում։ Ստացել է հրեական ավանդական կրթություն։ 1912 թվականից ծառայել է ռուսական բանակում։ Եղել է Առաջին համաշխարհային պատերազմի մասնակից։ 1918 թվականին գերի է ընկել ավստրիացիներին։ Գերությունից փախել է և մտել Կարմիր բանակ, եղել է կոմունիստական կուսակցության անդամ ։ Մասնակցել է Ուկրաինայում մղվող քաղաքացիական պատերազմին։ Գոդիների ռազմական կոնֆլիկտներին մասնակցությունը հետագայում իր արտահայտությունն է գտել նրա գլխավոր ստեղծագործություններում։
1912-1923 թվականներին սովորել է Մոսկվայի գրականության ինստիտուտում։ Իր առաջին «Րոպեներ» պատմվածքը տպագրել է 1921 թվականին “Դեր Էմես” թերթում, հետագայում նրա երեք պատմվածքները` «Տիկնիկներ», «Մերկություն» և «Իվանգորոդ» տպագրվել են «Поток»-ում։ 1924 թվականին լույս է տեսել Գոդիների պատմվածքների առաջին ժողովածուն, 1928 թվականին` «Հրազենով մարդը» վեպը, որն իր առանձնահատուկ տեղն է գրավել նոր եբրայերեն գրականության մեջ։ Գոդիների ստեղծագործությունների հիմնական թեման եղել է Առաջին համաշխարհային պատերազմը։
Առաջին համաշխարհային և քաղաքացիական պատերազմի թեմաներից հեռանալով` Գոդիները գրել է «Հրեական դատարան», «Մոսկովյան փողոց» ստեղծագործությունները։ Իդիշ լեզվով թարգմանել է Յուրի Օլեշայի, Ֆեոդոր Գլադկովի, Լիդիա Սեյֆուլինայի ստեղծագործությունները ։
Մեծ հայրենական պատերազմից հետո դարձել է պարտիզան ։ Մահացել է 1941 թվականին Մոսկվայի ճակատամարտում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հրեա գրողներ Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ Կատեգորիա:Խորհրդային գրողներ
Ավագների խորհուրդ
Ավագների խորհուրդ (Conceil des Anciens), ֆրանսիական Վերին պալատը՝ ըստ 3-րդ տարվա սահմանադրության Ավագների խորհուրդը գործել է Դիրեկտորիայի ժամանակներում՝ 1795 թվականի օգոստոսի 22-ից մինչև 1799 թվականի նոյեմբերի 9-ը։ Բաղկացած էր 250 անդամներից, որոնք ընտրվում էին դեպարտամենտներում հատուկ այդ նպատակով անցկացվող ընտրողների ժողովներում 40-ից ոչ ցածր տարիք ունեցող, ամուսնացած և առնվազն վերջին 15 տարում Ֆրանսիայում բնակված անձանցից։ Ընդ որում՝ խորհրդի կազմը յուրաքանչյուր տարի մեկ երրորդով նորացվում էր։ Ավագների խորհուրդն իր նիստերն անցկացնում էր Թյուիլրիում, սկզբում՝ Մանեժում, իսկ որոշ ժամանակ անց՝ Բուրբոնյան պալատում։ Խորհուրդն ընտրում էր նախագահ և քարտուղար ոչ ավելի, քան մեկ ամիս ժամկետով։ Նրանք, ինչպես նաև խորհրդի բոլոր անդամները, աշխատավարձ էին ստանում։
Ավագների խորհուրդը հաստատում կամ մերժում էր 500-ի խորհրդի ներկայացրած որոշումները, ընդ որում՝ անպայմանորեն ամբողջությամբ և առանց ուղղումների։ Հավանության արժանացած որոշումները ստանում էին օրենքի կարգավիճակ և ենթակա էին անվերապահ կատարման, իսկ մերժվածները կարող էին վերստին քննարկման ու հաստատման ներկայացվել առնվազն մեկ տարի անց միայն ։
Ինքը՝ ավագների խարհուրդը օրենսդրական նախաձեռնությամբ օժտված չէր։ Իրավունք ուներ անհրաժեշտության դեպքում փոխելու Օրենսդրական կորպուսի կեցավայրը՝ նախապես նշելով նոր տեղը և կորպուսի հերթական նիստի անցկացման օրն ու ժամը։
Օրենսդրական գործունեության հետ մեկտեղ Ավագների խորհուրդը 500-ի խորհրդի կողմից ներկայացված ցուցակից ընտրում էր հինգ դիրեկտոր, որոնք գործադիր իշխանության գործառույթներ էին համատեղ իրականացնում։ Ընտրված հինգ դիրեկտորների և 500-ի խորհրդի անդամների պես՝ Ավագների խորհրդի անդամները ևս կրում էին պաշտոնեական հատուկ համազգեստ ու գլխարկ ։
Ավագների խորհրդի գործունեությունը դադարեցվել է 1799 թվականին՝ բրյումերի 18-ի հեղաշրջումից հետո։
Օրենսդրական այս մարմնի անվան հիմքում ընկած է Senat բառի ֆրանսերեն թարգմանությունը ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1795 հիմնադրումներ Ֆրանսիայում Կատեգորիա:Կազմալուծված վերին պալատներ
Էդսոն Օմար Ալվարես
Միջազգային կարիերա
2017 թվականի փետրվարի 9-ին՝ Իսլանդիայի հավաքականի դեմ ընկերական խաղում Ալվարեսը կատարել է իր նորամուտը Մեքսիկայի հավաքականում՝ հանդիպման երկրորդ խաղակեսում փոխարինելով Խեսուս Մոլինային ։
2017 թվականին Ալվարեսը Մեքսիկայի երիտասարդական հավաքականի կազմում մասնակցել է Կոստա Ռիկայում կայացած Հյուսիսային Ամերիկայի երիտասարդական առաջնությանը։ Մրցաշարում նա մասնակցել է Անտիգուա և Բարբուդայի, Կանադայի , ԱՄՆ-ի , Սալվադորի և Հոնդուրասի հավաքականների դեմ խաղերին ։
Նույն տարում Ալվարեսը մասնակցել է Հարավային Կորեայում կայացած աշխարհի երիտասարդական առաջնությանը, որի ընթացքում խաղացել է Վանուատուի, Գերմանիայի , Վենեսուելայի , Սենեգալի և Անգլիայի հավաքականների դեմ խաղերին ։ Վենեսուելայի դեմ խաղում Ալվարեսը գրավել է հակառակորդի դարպասը։
2018 թվականին Ալվարեսը մասնակցել է Ռուսաստանում անցկացվող աշխարհի առաջնությանը։ Մրցաշարում նա մասնակցել է Գերմանիայի, Հարավային Կորեայի , Շվեդիայի և Բրազիլիայի հավաքականների դեմ խաղերին։
Ձեռքբերումներ
Մեքսիկա
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Մեքսիկացի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:2018 թվականի ֆուտբոլի աշխարհի առաջնության մասնակիցներ Կատեգորիա:Մեքսիկայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Ֆուտբոլի պաշտպաններ Կատեգորիա:Այաքսի ֆուտբոլիստներ
Ստարիկովո (այլ կիրառումներ)
Ստարիկովո, կարող է վերաբերել՝
Ստարայա Ստանիցա (այլ կիրառումներ)
Ստարայա Ստանիցա, կարող է վերաբերել՝
Ավստրալիայի օրհներգ
Ավստրալիայի օրհներգը, «Զարգացի՛ր, չքնա՛ղ Ավստրալիա» (Advance Australia Fair), ստեղծվել է Փիթեր Դոդս ՄաքՔորմիքի կողմից 1878 թվականին։ 1984 թվականին Ռոբերտ Հոուքի լեյբորիստական կառավարությունը դրանով փոխարինեց Մեծ Բրիտանիայի օրհներգ օրհներգն այն բանից հետո, երբ ավստրալիացիների շրջանում հարցումները ցույց տվեցին, որ «Advance Australia Fair»-ը նրանց շրջանում ամենատարածված նոր օրհներգի տարբերակն է։
Ստեղծման պատմություն
Advance Australia Fair-ն առաջին անգամ հրապարակայնորեն կատարվել է Սիդնեյում 1878 թվականի նոյեմբերի 30-ին։ Հենց այս երգով 10 000 մարդուց բաղկացած երգչախումբը ողջունեց 1901 թվականի հունվարի 1-ին Ավստրալիական Միության ստեղծումը։ Առաջին կատարումից երեսուն տարի անց կառավարությունը ՄաքՔորմիքին խրախուսեց 100 ֆունտով։ Երգը լայնորեն օգտագործվում էր պաշտոնական միջոցառումներում և գովազդում՝ չունենալով պաշտոնական կարգավիճակ։
1973 թվականին կազմակերպվեց առաջին ազգային մրցույթը նոր, «իսկական» օրհներգ գտնելու համար։ Այս մրցույթի արդյունքներով եզրափակիչ եռյակում հայտնվեցին Advance Australia Fair, Waltzing Matilda և Song of Australia երգերը։ Հաջորդ տարի Վիճակագրության պետական բյուրոն հարցում անցկացրեց 60 000 մարդկանց շրջանում, ինչն էլ հենց Advance Australia Fair երգը բարձրացրեց առաջին հորիզոնական։
Ավստրալիայի երկուհարյուրամյակի տարում՝ 1988 թվականի հունվարի 1-ի կեսգիշերին, Advance Australia Fair ազգային օրհներգը կատարեց Ջուլի Էնթոնին։ Նրան այդ պատիվը տրվեց կրկին կատարելու իր երկրի օրհներգը Սիդնեյում կայացած XXVII Ամառային Օլիմպիական խաղերի բացման արարողության ժամանակ։
Պաշտոնական տեքստ
1984 թվականին «Advance Australia Fair» երգը պաշտոնապես հաստատվեց այս տեքստով ՝
Շարունակվում են բանավեճեր ազգային օրհներգի բառերի, մասնավորապես «For we are young and free» տողերի շուրջ։ Դա պայմանավորված է նրանով, որ Ավստրալիան բնակեցված է եղել Ավստրալիայի աբորիգեններ առնվազն 60,000 տարի առաջ գաղութացումից առաջ։ 2020 թվականի դեկտեմբերին վարչապետը Նոր Հարավային Ուելս Գլեդիս Բերեջիկլյան առաջարկել է «young» բառը դարձնել «one». Փոփոխությունը հաստատվել է այն ժամանակվա վարչապետ Սքոթ Մորիսոն կողմից և պաշտոնապես ուժի մեջ է մտել 2021 թվականի հունվարի 1-ից ։
1878 թվականի սկզբնական տեքստ
Բնօրինակ տեքստը, որը հրապարակվեց 1879 թվականին, հետևյալն էր ՝
Բնիկ լեզուներով
Օրհներգը թարգմանվել է մի քանի լեզուներով, այդ թվում՝ բազմաթիվ ավստրալական աբորիգենների լեզուներ, հատկապես Սիդնեյ շրջանի դարուգ լեզուն։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ազգային օրհներգեր Կատեգորիա:Ավստրալիայի պետական խորհրդանիշեր
Պորտու Կալվու
Պատմություն
Կատեգորիա:Բրազիլիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ալագոաս նահանգի բնակավայրեր
Լյուբերցիի շրջան
Լյուբերցիի շրջան (Люберецкий район), մունիցիպալ շրջան Ռուսաստանի Դաշնության Մոսկվայի մարզում։
Ստեղծվել է 1929 թվականին։ Վարչական կենտրոնը՝ Լյուբերցի ։
Աշխարհագրություն
Շրջանի տարածքի մակերեսը կազմում է 132,28 կմ²։
Բնակչություն
2010 թվականի մարդահամարի արդյունքներով շրջանում բնակվում էր 241703 մարդ։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 1827,21 մարդ/կմ²։
Ներեխտա (Կլյազմայի վտակ)
Ներեխտա (Нерехта), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Վոլոգդայի մարզում։ Գետաբերանը տեղակայված է Կլյազմա գետի ափում։ Գետի երկարությունը 41 կմ է։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր
Մոնոցիտ
Օժտված են բարձր ֆագոցիտային և մանրէասպան ունակությամբ։ Արյունից մոնոցիտները գաղթում են մարմնի հյուսվածքներն ու խոռոչները, որտեղ տարբերակվում են, չափերով մեծանում են, հարստանում լիզոսոմներով, նրանց մեջ ավելանում է ֆերմենտների քանակը։ Մասնագիտացած այս մոնոցիտներին անվանում են մոնոցիտ-մակրոֆագեր և կարող են կլանել մինչև 100 միկրոբ ։
Մակրոֆագերը կլանում են նաև ծերացած և վնասված բջիջները, մաքրում հյուսվածքները, նպաստելով առողջ և վնասված հյուսվածքների վերականգնմանը ։
Ֆագոցիտոզի ընթացքում մակրոֆագերը հակածիններից մշակում են հատուկ նյութեր՝ իմունոգեններ, որոնց մասնակցությամբ սկիզբ են առնում իմունոլոգիական ռեակցիաները ։ Իմունիտետի զարգացման մեխանիզմում մոնոցիտները սերտ համագործակցում են լիմֆոցիտների հետ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Լեյկոցիտներ Կատեգորիա:Բջջաբանություն
Վաղ միջնադարի հայկական ճարտարապետություն
Վաղ միջնադարի հայկական ճարտարապետություն, 4-8-րդ դարերում պատմական հայրենիքում ձևավորված հայկական ճարտարապետություն ։ Դա հայկական միջնադարյան ճարտարապետության առաջին փուլն է (վաղ՝ 4-8-րդ դարեր, զարգացած՝ 9-14-րդ դարեր, ուշ՝ 15-17-րդ դարեր)։ Այդ շրջանի հայկական մշակույթն ընդունված է ուսումնասիրել երեք փուլով. հայկական պետականության ժամանակաշրջան (301-428), մարզպանական և բյուզանդական շրջան (428-642) և հարաբերական անկախության շրջան՝ մինչև Արաբական տիրապետության վերջնական հաստատում (642-701) ։
Հայաստանը վաղ միջնադարում
Մ.թ.ա. 6-րդ դարի սկզբներից Հայկական լեռնաշխարհում հիմնվում է համահայկական առաջին պետությունը, որը մոտ մեկ հազարամյակ (մ.թ.ա. 570 - մ.թ. 428) ղեկավարվել էր երեք արքայատոհմերի կողմից։ Այն վաղ միջնադարում երկու անգամ (387, 591) բաժանվել էր Հռոմեական (395 թվականից՝ Բյուզանդական) կայսրության և Սասանյան Պարսկաստանի միջև։ Ձևավորված վարչական միավորները՝ մարզպանական ու բյուզանդական հատվածները, որոշ չափով պահպանում էին պետականությունը՝ ի դեմս հայ նախարարների։ 7-րդ դարում դրանք միավորվել են, ստեղծվել հարաբերական անկախության շրջան, ապա Հայաստանը Կովկասի երկրների՝ Վիրքի, Աղվանքի ու Ճորա պահակի (Դաղստան) հետ դարձել էր Արաբական խալիֆայության վարչական միավոր՝ Արմինիա ։
Վաղ շրջան
301 թվականին Հայաստանում քրիստոնեությունն ընդունվում է որպես պետական, պաշտոնական կրոն։ Դրանով Հայաստանը անցում է կատարում ոչ միայն հեթանոսությունից, այլև հելլենիստական դարաշրջանի մշակույթից։ Բացի այդ, Հայաստանում հաստատվել էին ավատատիրական կարգեր ։ Քաղաքական ու մշակութային այսպիսի տեղաշարժը արմատական փոփոխություններ է մտցրել հայկական ճարտարապետության զարգացման մեջ, և աստիճանաբար սկսել է զարգանալ սեփական ավանդույթների վրա հենված մշակույթը ։ Որպես շինանյութ օգտագործվում էր բազմագույն տուֆ քարը ։ 4-րդ դարում շինարարական աշխատանքներ կատարվեցին ոչ միայն Վաղարշապատ, այլև՝ Դվին մայրաքաղաքներում, անավարտ մնացած Արշակավանում, ամրացվեցին հայկական բերդերն ու ամրոցները (Արտագերս, Բաղաբերդ, Դարույնք, Հնարակերտ, Ողական)։ 5-րդ դարի սկզբին վերակառուցվում Է Կարինը (Թեոդոսուպոլիս), որն Արևմտյան Հայաստանի կենտրոնն է դառնում ։ Մշակվում Է աշխարհիկ, պալատական կառույցի մի տիպ, որը բաղկացած էր ուղղանկյուն սյունազարդ դահլիճից և նրա երկայնական կողերին կից փոքր սենյակներից։ Դրանք ծառայել են հոգևոր և աշխարհիկ ղեկավարների նստավայրեր ։ Հայաստանի տարածքում գտնվել են մի քանի նմանատիպ օրինակներ՝ Դվինում, Զվարթնոցում և Արուճում կատարված հնագիտական պեղումների ժամանակ։ Այստեղ հայկական ժողովրդական ճարտարապետությունը ներկայացված է մասնավորապես ոլորազարդ, նոր շինանյութի՝ քարի պահանջներին հարմարեցված փայտյա խոյակներով ։
Ուշ շրջան
Հայաստանի քրիստոնեացումից կառուցվել են մի քանի եկեղեցիներ։ Հայկական պետականության շրջանում հայտնի էին նորակառույց քրիստոնեական վանքերը, որոնք հիմնականում հեթանոսական մեհյանների տեղում էին հայտնվել՝ Մշո Սուրբ Կարապետ, Արցախի Ծիծեռնավանք, ինչպես նաև մի քանի նոր եկեղեցիներ՝ Ապարանից Սուրբ Խաչ, Երերույքի տաճար և այլն։ Դրանք միանավ կամ եռանավ բազիլիկաներ էին՝ անտիկ ճարտարապետության ավանդների ոճով ։
Արդեն 5-րդ դարի վերջից բազիլիկ եկեղեցիներին փոխարինում են գմբեթավոր եկեղեցիները ։ Դրանք ներկայանում են երեք տեսակի շենքերով՝ խաչաձև կենտրոնագմբեթ (Հռիփսիմե, 618), պալատական (Գայանե, 630) և կլոր զվարթնոցատիպ (Զվարթնոց, 650) ։ Դրանցից բացի այլ ոճեր Հայաստանում չեն հայտնվել, փոխարենը զարգացել ու բարգավաճել են այդ տիպի կառույցները։
Հայկական պետականության ժամանակաշրջան
Մեր թվարկության առաջին դարում Հայկական լեռնաշխարհը չուներ միասնական հայկական կենտրոնաձիգ պետականություն՝ կապված վերջին Արտաշեսյան անժառանգ թագավորի՝ Տիգրան Դ-ի մահվան հետ։ Մեծ Հայքում, ի վերջո, հաստատվում են պարթև Արշակունիները, ովքեր ընդունվում են հայ ավագանու կողմից։ Պարթևստանի արքա Վաղարշ Ա-ի եղբայր Տրդատը դառնում է հայոց թագավոր (52-88) և հիմնում Արշակունիների դինաստիան Հայաստանում (52-428)։ Մինչ այդ հայոց գահին հաստատված այլ արքաները դավադրության զոհ էին դառնում բացի Զենոնից։ Արշակունիներն աստիճանաբար հայանում են. դրան նպաստում է հայկական և պարթևական կրոնների նույնությունը (զրադաշտականություն), և հայերենի այբուբենի բացակայության պայմաններում պաշտոնական գրագրությունում պարսկական գրի գործածումը ։ Զրադաշտականությունը Հայաստանում տևել է մի քանի հարյուրամյակ, սակայն առանձնացել է նրանով, որ այստեղ կառուցվել են ոչ թե իրանական, այլ հելլենիստական մշակույթի հուշարձաններ ու կառույցներ։ Դրա վառ ապացույցն է Գառնու հեթանոսական տաճարը՝ նվիրված արևի աստված Միհրին (պարսկերեն՝ Միթրա)։
Հայաստանում ստրկատիրությանը հաջորդած ավատատիրական հասարակարգն իր հետ բերեց արմատական փոփոխություններ սոցիալ-քաղաքական կյանքում։ Զարգացման առանձին շրջանները, դուրս չգալով դարաշրջանի ընդհանուր հատկանշական գծերի սահմաններից, դրսևորվում են որպես ընդհանուր հոսանքի առանձին փուլեր՝ պահպանելով ազգային ճարտարապետության սկզբունքները։ Դարաշրջանների ու փուլերի ձևավորման նախադրյալները բազմազան են, և արգասիք՝ պատմական իրադրությունների ։ Տեղական հին՝ ուրարտական և անտիկ հայկական հելլենիզմի ավանդույթների, ինչպնս նաև սկզբնական շրջանում որոշ ազդեցություն կրելով հարևան Սիրիայի (Ասորիքի) վաղ քրիստոնեական եկեղեցական ճարտարապետությունից, հայկական ճարտարապետությունը մշակում է գեղարվեստական նոր սկզբունքներ ու շենքերի տիպեր ։ Վաղ միջնադարյան եկեղեցական ճարտարապետությունը ստանում է առաջատար նշանակություն ու նրանում է արտահայտվում նախորդ շրջանների հիմնական նվաճումները ։
Մեսրոպ Մաշտոցի կողմից հայ գրերի գյուտը և պատմագրության ու գրականության զարգացումը նպաստեցին արվեստների, այդ թվում նաև ճարտարապետության աննախընթաց ծաղկմանը։ Նոր հավատքի՝ քրիստոնեության հետ միասին այն որոշիչ նշանակություն ունեցավ հայերի ազգային գիտակցության բարձրացման ու հայապահպանության գործում, մանավանդ Մեծ Հայքը Պարսկաստանի ու Բյուզանդիայի միջև բաժանելուց (387) և պետականության կորստից՝ Արշակունյաց թագավորության վերացումից (428) հետո ։ Ճարտարապետության ու շինարարության զարգացմանը նպաստում էր բնական քարերի հանքերի առատությունը։ Հայկական լեռնաշխարհում հանդիպում են տուֆ, ֆելզիտային տուֆ, կրաքար, ավազաքար, բազալտ, անդեզիտներ, գրանիտ, մարմար)։ Եթե անտիկ շրջանում գործադրվում էր չոր (անշաղախ) շարվածքը, ապա վաղ միջնադարում անցում է կատարվում կրաշաղախ, կրաբետոն շարվածքը։ «Միդիս» անունն ստացած այդ եռաշերտ շարվածքում կապակցությունն ուժեղացնելու նպատակով օգտագործել են լայնակի և երկայնակ կոչվող քարեր, իսկ առանձին դեպքերում պատի ամբողջ հաստության չափով տարանցիկ քարեր են դրվել, որպեսզի երկու երեսների միջև հուսալի կապ ստեղծվի։ Պատի միաձուլությունը արդյունք Էր երկու երեսների միջև կրաբետոնի միջուկի ստեղծմանը՝ հեղուկ շաղախի կիրառությամբ, ինչպես նաև նրանում քարի կտորտանքի, հրաբխային խարամի, պեմզայի տեղադրմանը։
Աշխատանքները կազմակերպվում էին ճարտարապետի կամ վարպետի (ինչպես հաճախ հիշատակվում Է արձանագրությունների մեջ) ընդհանուր ղեկավարությամբ ու որմնադիրների մասնակցությամբ։ Շարվածքի համար տաշած քարերի վրա վարպետները սովորաբար դնում էին իրենց նշանները (հայատառ, հունատառ, կամ գծանկար)։ Շենքերի դիմադրողականությանն էին ուղղված եկեղեցիների հատակագծային և ծավալատարածական հորինվածքները, շարվածքի մեջ փայտյա գերանների տեղավորումը, կամարների ու թաղերի, ավելի ուշ նաև՝ գմբեթների վրա լիցքի կատարումը թեթև կրաբետոնով, եռանկյունի որմնախորշերի կիրառումը։ Որմնախորշերը միևնույն ժամանակ գեղարվեստական նպատակների են ծառայում։
Քաղաքաշինություն
Մեծ Հայքում ավատատիրական մասնատվածության ժամանակաշրջանում ստեղծված պայմանների հետևանքով հին քաղաքները (Արմավիր, Երվանդաշատ, Զարեհավան, Զարիշատ և այլն) ապրում էին տնտեսական անկում, թեև առանձին քաղաքներ (Արտաշատ, Տիգրանակերտ) շարունակում էին տակավին որոշ դեր կատարել երկրի կյանքում ։ Հայկական լեռնաշխարհի տարածքով էր անցնում Մետաքսի մեծ ճանապարհը։ Դրա հետևանքով Արարատյան դաշտում ձևավորվեցին ևս երկու կենտրոն՝ Վաղարշապատը և Դվինը։ Վերջինս դարձավ Արևելյան Հայաստանի կենտրոնը ։ Դա վաղ ավատատիրական քաղաքաշինության օրինակ է։ 4-5-րդ դարերի քաղաքներ էին նաև Արշակավանը (հիմնադրված 4-րդ դարում Արշակ Բ-ի կողմից Արարատ լեռան հարավային փեշին) և Նփրկերտը կամ Մարտիրոպոլիսը (Մուաֆարկինը կամ Միա Ֆարկինը՝ հիմնադրված Տիգրանակերտի ավերակների վրա)։ Արևմտյան Հայաստանի կենտրոն է դառնում նորակառույց մեկ այլ քաղաք՝ Կարինը (հիմնվել էր Բարձր Հայքում, կոչվում էր «Թեոդոսուպոլիս»՝ ի պատիվ Բյուզանդիայի կայսր Թեոդոսիոս Բ-ի)։
Քաղաքն ունեցել է եռամաս հատակագծային կառուցվածքը՝ միջնաբերդ՝ որպես ռազմավարչական միավոր, բուն քաղաք կամ շահաստան՝ որպես քաղաքի հասարակական և գործարար կենտրոն և արվարձաններ։ Առևտրի և արհեստների զարգացումն ազդում է շահաստանի հատակագծի վրա։ Նրա կենտրոնական՝ միջնաբերդին մոտակա տարածքում էին տեղաբաշխված պաշտամունքային և հասարակական, առևտրական և արհեստավորական շենքերը։ Կառուցվում է ջրամատակարարման ու ջրահեռացման մեխանիզմ։ Դվինում հնագիտական պեղումների ժամանակ միջնաբերդում և կենտրոնական թաղում բացվել են ջրամատակարարման երկու գծեր, որոնցից պահպանվել են թրծված կավից պատրաստված խողովակների առանձին հատվածներ և ավերված մի աղբյուր։ Իսկ բաղնիքներից, արտադրական շենքերից ու բնակելի տներից ջրահեռացումը կատարվել է կլանող հորերի միջոցով, որպիսիք մեծ թվով բացվել են պեղումների ժամանակ ։ Դվինը՝ որպես մայրաքաղաք, հիմնադրվել էր Խոսրով Կոտակի (330-338) օրոք։ Դվինը մայրուդով կապված է եղել Արտաշատին։ Բլրին կառուցված միջնաբերդի շուրջ շահաստանն էր՝ շրջապատված քարե հիմքերի վրա հում աղյուսով շարված պաշտպանական կրկնաշար պատերով։ Արվարձանները սփռված են եղել քաղաքային դարպասներից դուրս։ Միջնաբերդի և շահաստանի միջև Ազատ գետի ջրերն էին, որի վրա երկու կամուրջ էր կառուցված՝ հարավից ու արևելքից։ Արտաշատից այստեղ է փոխադրել արքունիքը, քանի որ Արաքսի հունի փոփոխման և տեղում ճահճուտների առաջացման հետևանքով Արտաշատում անհնար էր դարձել ապրել։ Դվինի շուրջը հայոց արքան վայրի անտառներ է տնկում։ Հետագայում Վաղարշապատից այստեղ է տեղափոխվում։ Այդ է պատճառը, որ Դվինը հետագայում դառնում է նաև Արմինիա կուսակալության կենտրոնը։ Դվինում էին գտնվում արքունի պալատը, քաղաքային սյունազարդ հրապարակ, սուրբ Գրիգոր Մայր տաճարը և այլն։ Բնակչությունը հասնում էր 100 հազար մարդու ։
Կարինը՝ որպես քաղաք, գոյություն ուներ Թեոդոսուպոլ ամրոցի կառուցումը։ Վերջինս կառուցվել է հին բերդի տեղում, արևելքից արևմուտք ձգված բլրին, որը շրջապատի հարթ տարածքից բարձր է 15-45 մ։ Ժայռերը զառիթափ էին, բերդն ուներ աշտարակներ և 360 մետր ընդհանուր երկարություն՝ 700 քառակուսի մետր տարածքով։ Շահաստանը սփռված էր միջնաբերդի հարավային, հյուսիսային և արևմտյան կողմերից՝ 750-800 քառակուսի մետր տարածքով, և ուներ ևս երկու կիլոմետր շրջապատող պարիսպ։ Պարիսպներն ունեին 9 մ բարձրություն։ Քադաքադարպասներից սկսվող գլխավոր մայրուղիները տանում են դեպի միջնաբերդ։ Արվարձանների չափերը ընդարձակվել են միջնադարում։ Դրանք սփռված էին ամրացված քաղաքը շրջապատող հարթավայրերի վրա ։
Եկեղեցաշինություն
Քրիստոնեության ընդունումից հետո առաջին կաթողիկոս Գրիգոր Լուսավորիչը ձեռնամուխ է եղել եկեղեցական շինարարության, որն ուղեկցվում էր նաև հեթանոսական մեհյան-տաճարների ավերմամբ։ Առաջին եկեղեցիները գմբեթ չունեին. միանավ և եռանավ բազիլիկաներ էին։ Վաղ քրիստոնեական շրջանի ամենաբարձր կառույցը Երերույքի տաճարն է։ Այն լավագույնս արտահայտում է ոչ միայն հայկական, այլև ասորա-հելլենիստական ճարտարապետական ոճը, որն այդ ժամանակ տարածված էր 4-րդ դարում ։ Հայաստանի բազիլիկ եկեղեցիները որոշակի ընդհանրություններ ունեն նաև Վրաստանի նույն ժամանակաշրջանի բազիլիկ եկեղեցիների հետ (Բոլնիսի սիոն, Նեկրեսի), որը արդյունք է Հայաստանի և Վրաստանի բազիլիկ եկեղեցիների վրա սիրիական ճարտարապետության ազդեցության ։ Հայաստանի տարածքում միանավ և եռանավ բազիլիկները Հայաստանում հանդիպում են երկու հիմնական տարբերակներով՝ առանց արտաքին սրահների և արտաքին սրահներով։ Բազիլիկ եկեղեցիները երկարավուն շենքեր են՝ ձգված արևմուտքից-արևելք։ Եռանավ բազիլիկները ճարտարապետական ավելի բարդ հորինվածք ունեն։ Նրանցում արևմուտքից-արևելք ձգված բավականաչափ ընդարձակ աղոթասրահը 3-7 զույգ մույթերով բաժանվում է երկայնական նավերի (կողքերինը նեղ, միջինը՝ լայն)։ Միջին նավի առանցքով արևելյան կողմից տեղավորվում է կիսաշրջան խորանը (աբսիդը), որի մեկ կամ երկու կողմերին կից են ավանդատներ։ Նմանատիպ բազիլիկ եկեղեցիներ տարածված էին Փոքր Ասիայում և Հյուսիսային Միջագետքում։ Այստեղ ձևավորված արևելյան բազիլիկը տարբերվում է արևմտյանից նրանով, որ արևելյանում հեծանային ծածկը փոխարինվում է կամարայինով, կտուրի փայտածածկը՝ թաղածածկով ։
Բազիլիկ եկեղեցիներից նշանավոր են Ամարասի վանքը Արցախում, Դերեկի և Սուրբ Խաչ եկեղեցիներն Այրարատում (Արագածոտն), Ընձաքարի վանքը Վասպուրականում, Սուրբ Թովմա առաքյալ եկեղեցին Սյունիքում (Նախիջևան), Թարգմանչաց վանքը Ուտիքում (Գարդման), Մշո Սուրբ Կարապետի վանքը Տուրուբերանում և այլն։ Երերույքի ու Ծիծեռնավանքի բազիլիկներում կտուրը միջին նավի վրա ավելի բարձր է կողքիններից, այսինքն ունեն «բազիլիկային կտրվածք»։ Եկեղեցիների մի մասն այժմ ավերված է, գտնվում է հարևան իսլամադավան պետությունների տարածքում ։
Ամրոցաշինություն և պալատական ճարտարապետություն
Սյունազարդ դահլիճներում սյուների տեղաբաշխումն ու նրանց տրամաչափերը օրինաչափ են, կա հստակ միջսյունային հեռավորություն, զգացվում է փայտից քարին անցումը։ Տարածված էր պալատներում ու տաճարներում՝ դահլիճային հատվածում, որմնանկարների ու խճանկարների բազմազանությունը ։ Բերդերի շինարարությամբ աչքի ընկան հատկապես Սյունիքի ու Ծոփքի իշխանները։ Այդ երկու նահանգները գտնվում էին Մետաքսի մեծ ճանապարհի՝ Հայաստան մտնող հյուսիսային ու հարավային ուղիների վրա։ Սյունիքի նորակառույց ամրոցներից էին Երնջակը, Որոտնաբերդը, Շահապոնքը, Ծոփքում վերակառուցվում էին դեռ հելլենիստական ժամանակ հիմնված բերդերը՝ Անձիտ, Ծովք և այլն։ Նոր ամրոցներ են կառուցվում նաև Վասպուրականում ու Տուրուբերանում, մասամբ՝ Այրարատում ու Տայքում։ Հայաստանի սահմանային հատվածներում բերդերի կառուցումը տարածված չէր, քանի որ այդ մասերը լեռնային կտրուկ անցումով բարձրանում էին հարևան դաշտավայրային տարածքներից և ինքնին ապահովություն էին ստեղծում։ Այդ է պատճառը, որ ամրոցաշինությունը հիմնականում տարածված էր Մեծ Հայքի կենտրոնական նահանգներում ։
Պալատներից ու ամրոցներից զատ՝ վաղ միջնադարի հայկական ճարտարապետությունը ներկայցնում են հուշարձանները՝ կոթողներն ու դամբարանները։ Դրանց նախատիպերը՝ ի դեմս վիշապաքարերի ու դամբարան-մեհյանների, կառուցվել էին հին շրջանում։ Քարակոթողները տեղադրվում էին աստիճանաձև (3-7 աստիճան) կամ խորանարդաձև, դրվում էին պատվանդանի վրա։ Հորինվածքային առումով բացառություն են կազմում Օձունի զույգ քարակոթողները, որոնք մահարձանի մասն են կազմում։ Քարակոթողների մի մասն էլ պսակված է եղել «թևավոր» խաչերով։ Դրանով իրենք մոտ էին հուշասյուներին, որոնք նույնպես երկմաս էին։ Հետագայում, 7-րդ դարում, տարածում են ստանում զվարթնոցատիպ խոյակները, որոնք ամբողջական վիճակում կամ բեկորներով գտնվել են Դվինում, Օշականում, Ջրվեժում, Արզնիում և այլուր։ «Թևավոր խաչերից» մեկը Գրիգոր Լուսավորիչը կանգնեցրել է Վաղարշապատում, որի տեղում հետագայում կառուցվել է Էջմիածնի մայր տաճարը։ Սկզբնապես դրանք փայտաշեն էին, ապա, դառնալով քարակերտ, նաև մաս էին կազմում հուշասյուների, կամ կանգնեցվում աստիճանաձև, խորանարդաձև պատվանդանների՛ վրա։ Հետագայում դրանք հիմք են հանդիսանում խաչքարի ձևավորմանը՝ զարգացած միջնադարում։ Իսկ դամբարանները կարող էին լինել ինչպես հոգևոր գործիչների (Հռիփսիմե և Գայանե կույսերի՝ համանուն եկեղեցիներում, Գրիգորիսի՝ Ամարաս վանքում, Մեսրոպ Մաշտոցինը Օշականում, և այլն) վկայարանները, այնպես էլ՝ աշխարհիկ մարդկանց (Արտավազդ Կամսարականի՝ Նախճավանում, Արշակունիների դամբարանը Աղձք գյուղում), ինչպես նաև՝ սիմվոլիկ մեմորիալ հուշարձաններ (Օձուն, Աղիտու)։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Վաղ միջնադարի հայկական ճարտարապետություն
Շենիկցի Մանուկ
Շենիկցի Մանուկ, ծնվել է Սասունի Շենիկ գյուղում։ Եղել է ունևոր, ապահովված ընտանիքից, սակայն դեռ պատանի հասակից հորեղբոր որդիների՝ Ղազարի, Չոլո յի հետ մտել է Շենիկցի Գրգոյի խմբի մեջ և մասնակցել Օսմանյան կառավարության դեմ վերջինիս գլխավորած կռիվներին։ 1894 թ․ Սասունի ապստամբության պարտությունից հետո ապաստանել է լեռներում, սակայն, ընդհանուր ներումից հետո վերադարձել է գյուղ և ապրել շինականի կյանքով։ Աղբյուր Սերոբի Սասուն ժամանելուց հետո՝ 1897 թվական ին մտել է նրա խմբի մեջ։ Երբ 1899 թվական ի նոյեմբերին մատնությամբ սպանվում է Աղբյուր Սերոբը, պարզվում է, որ դավաճաններից մեկն էլ Մանուկի ազգականն է։ Մանուկը Չոլոյի, Ղազարի հետ հաշվեհարդար է տեսնում դավաճանի հետ՝ սպանելով նրան։ Այդ դեպքից հետո Մանուկը դառնում է երդվյալ ֆիդայի և մտնում Սպաղանաց Մակարի հայդուկային խմբի մեջ։ Մանուկը ֆիդայական շարժման ամենափորձառու և ամենանվիրված դեմքերից էր։ Ավելի քան 20 տարվա հայդուկային պայքարի ընթացքում մեծ անուն է վաստակել հատկապես Աղբյուր Սերոբին սպանած քուրդ ցեղապետ Բշարե Խալիլի գլխատման, Գյուղաշենի ռես Ավոյի հետ հաշվեհարդարի, Բերդակ ի, Գոմերի, Կարավուի, Խարսի կռիվներին մասնակցելու համար։ Սասունի 1904 թ․ ապստամբության ժամանակ ղեկավարել է Շենիկի ճակատը, որտեղ նույնպես աչքի է ընկել խիզախությամբ։ Երբ 1904 թվական ի հուլիսին որոշվեց ֆիդայիներին հեռացնել Սասունից, Մանուկը չհեռացավ։ Նա մնաց Սպաղանաց Մակար ի հետ և շարունակեց պայքարել իշխանությունների դեմ։ Մակարը դարձավ Մանուկի կուռքը, որի հետ նա զոհվեց 1907 թվականին Փեթարի կռվում Գևորգ Չաուշի կնոջը և որդուն փրկելիս։
Գրականություն
Կատեգորիա:Հայ ֆիդայիներ
Բավրա (Ախալքալաքի շրջան)
Բավրա (ბავრა), հայաբնակ գյուղ Վրաստանի Սամցխե-Ջավախեթի մարզի Ախալքալաքի շրջանում ։
Աշխարհագրություն
Բավրա բնակավայրը գտնվում է շրջանի վարչական կենտրոն Ախալքալաք քաղաքից ուղիղ գծով 1 կմ դեպի արևելք։ Գյուղը տեղակայված է Փարվանա գետի աջակողմյան ձորի եզրին և ծովի մակարդակից բարձր է 1660-1700 մ ։
Պատմություն
Բավրա գյուղը Ջավախքի բազմադարյա պատմություն ունեցող բնակավայրերից է ։ Բնակավայրի մասին հիշատակվում է 1595 թվականին թուրքական հարկացուցակում, որտեղ գրված է, որ գյուղն ունի 6 տուն ։
Հայտնի է, որ գյուղի բնակչությունը բռնի կերպով մահմեդականացվել է մոտավորապես 1700-ական թվականների սկզբներին։
1829-1830 թվականներին Բավրա գյուղ բնակության նպատակով հաստատվել էին Արտահանի Վել և հարակից գյուղերի հայերից ։ Վել գյուղը հայաբնակ գյուղ էր Արևմտյան Հայաստանում` Արտահան քաղաքից ուղիղ գծով 25 կմ արևելք, իսկ Ախալքալաք քաղաքից 45 կմ դեպի հարավ-արևմուտք։ Տեղակայված էր Կուր գետի աջ ձորի եզրին։ Ներկայում այն անմարդաբնակ գյուղատեղի է ։ Նրանք 15-ից 16-րդ դարերում եվրոպական կաթոլիկ տերություններից հովանավորչություն ստանալու ակընկալիքով հայկական առաքելականությունից հրաժարվել և ընդունել էին կաթոլիկություն։ Ուստի իրենց նոր բնակավայրում շարունակել են կաթողիկե հավատքի դավանանքը :Բնակչության մի մասը 1860-ական թվականներին տեղափոխվել է Շիրակ և հիմնադրել ներկայիս Շիրակի մարզի Բավրա գյուղը։
Մինչև 1915 թվականը Բավրան սեփական կաթոլիկ քահանա չի ունեցել։ Բնակավայրը համարվել է Կարտիկամ գյուղի Միքայել քահանա Քոթանջյան ծխական համայնքի մաս։ 1916 թվականից Բավրայի կաթողիկե բնակչությանը սպասարկել է առանձին քահանա՝ տեր Սիմեոն Խաչատրյանը ։
Հայտնի է, որ Բավրա գյուղից Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին Խորհրդային Միության կազմում մասնակցել է 103 հայ, որից զոհվել է 50-ը ։
Պատմամշակութային հուշարձաններ
Բավրա գյուղը հարուստ է պատմամշակութային հուշարձաններով։ Բնակավայրի տարածքում` Փարվանա գետի ձորալանջի ժայռերի մեջ, գետի ափից մոտավորապես 9 մ բարձրության վրա գտնվող քարանձավներից մեկում հայտնաբերվել են վերին պալեոլիթի ժամանակաշրջանի մարդու բնակության հետքեր ։ Գյուղում և հարակից տարածքներում են գտնվում պատմական եկեղեցիներ, գերեզմանոցներ, գյուղատեղիներ և այլն ։
Հին եկեղեցի
Նախքան Արտահանից ժամանած վերաբնակ հայերի հաստատվելը Բավրայում, այն ունեցել է եկեղեցի։ 1829-1830 թվականներին ժամանած հայ-կաթոլիկները, ֆինանսական ծանր վիճակում գտնվելու պատճառով չկարողանալով կառուցել կաթողիկե եկեղեցի, վերանորոգում են բնակավայրի հին եկեղեցին և օգտագործում իրենց կրոնական կարիքների համար։ Ըստ ուսումնասիրությունների՝ հին եկեղեցին հիմնադրվել է 11-րդ դարում և ենթադրաբար եղել է հայ քաղկեդոնական։ Հին եկեղեցին Բավրայի բնակչությանը ծառայել է մինչև 1887 թվականը, երբ արդեն ավարտվել էր նոր եկեղեցու շինարարությունը ։
Ճարտարապետական տեսակետից այն թաղածածկ, միանավ հորինվածքով եկեղեցի է։ Կառուցվել է սրբատաշ քարով։ Եկեղեցուն հարավային կողմից կից է ճարտարապետական նույն հորինվածքով մեկ այլ եկեղեցի, որն ուսումնասիրողներն անվանում են սրահ-եկեղեցի։ Երկու եկեղեցիների արտաքին չափերը միասին 8 x 7,9 մ է ։
Եկեղեցու շուրջ տարածվում է հին գերեզմանոցը, որտեղ պահպանվել են խաչքարերի և քառակող կոթողների պատվանդաններ և անարձանագիր ու տեղահան` պարզ հորինվածքով սակավաթիվ խաչքարեր։ Համաձայն ուսումնասիրությունների եզրահնգումների, որոնք հիմնվում են պահպանված մի քանի խաչքարերի ոճական և գեղարվեստական առանձնահատկությունների վրա, գերեզմանոցի հին թաղումները պատկանում են գյուղի հայ քաղկեդոնականացված բնակչությանը և թվագրվում 10-ից 11-րդ դարերով ։
Սուրբ Խաչ եկեղեցի
Բավրա գյուղում է գտնվում Սուրբ Խաչ եկեղեցին, որը հիմնադրվել է 1883 թվականին, իսկ շինարարությունն ավարտվել է 1887 թվականին ։ Հայտնի է, որ 1916 թվականին վերանորոգվել է եկեղեցու տանիքը ։ Կառուցվել է կիսամշակ քարով ու սվաղով։ Եկեղեցու արևմտյան ճակտոնի վրա է գտնվում սրածայր վեղարով ավարտվող, չորս սյան վրա կանգնած զանգակատունը ։
Փոքր Բավրա գյուղատեղի
Բնակավայրի հարակից տարածքում է գտնվում Փոքր Բավրա անունով հայտնի գյուղատեղին ։
Խանումփունար գյուղատեղի
Բնակավայրի մերձակայքում է գտնվում Խանումփունար անունով հայտնի գյուղաեղին։ Այն հայտնի է նաև Տիրուհու աղբյուր անունով ։
19-րդ դարի գերեզմանոց
Բավրա բնակավայրի գյուղամիջում է գտնվում 19-րդ դարերի թաղումներով գերեզմանոցը ։
Բնակչությունը
Մինչև 1800-ական թվականների երկրորդ տասնամյակում հայերի վերաբնակեցումը, Բավրան ունեցել է հայ ազգաբնակչություն։ Այդ մասին են վկայում բնակավայրի տարածքում հայտնաբերված պատմամշակութային հուշարձանները։ Հայտնի է, որ դեռևս 10-11-րդ դարերում այստեղ բնակվել են քաղկեդոնականություն ընդունած հայեր ։
Բավրա գյուղի ներկայիս բնակչության նախնիները բնակություն հաստատելու նպատակով այստեղ են փոխադրվե 1829-1830 թվականներին Արևմտյան Հայաստանի Արտահանի Վել և հարակից գյուղերից։ Սկզբնական շրջանում մոտավորապես մի քանի տասնամյակ նրանք շարունակել են մնալ թրքախոս։ Արտահանի շրջանում նրանք ստիպված են եղել սկսել խոսել թուրքերեն, քանի որ այդտեղի թուրք փաշան արգելել էր հայերեն խոսել։ Բնակչության մի մասը թրքախոսությունը պահպանել է մինչև 20-րդ դարի 30-ական թվականները ։
Տնտեսություն
Բնակիչները զբաղվում են անասնապահությամբ և հողագործությամբ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ախալքալաքի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Վրաստանի հայաբնակ գյուղեր
Սերգեյ Աբրահամյան (այլ կիրառումներ)
Սերգեյ Աբրահամյան անուն-ազգանունը կարող է վերաբերել հետևյալ անձանց.
Զարգացման տնտեսագիտություն
Զարգացման տնտեսագիտություն, տնտեսագիտության ճյուղ, որը զբաղվում է ցածր եկամուտ ունեցող երկրներում զարգացման գործընթացի ասպեկտներով։ Այն ուշադրություն է դարձնում ոչ միայն տնտեսական զարգացման, տնտեսական աճի և կառուցվածքային փոփոխությունների խթանման մեթոդներին, այլ նաև բնակչության զանգվածի ներուժի բարելավմանը, օրինակ, առողջության, կրթության և աշխատանքային պայմաններին։ Զարգացման տնտեսագիտությունը ներառում է տեսությունների և մեթոդների ստեղծում, որոնք նպաստում են քաղաքականության և պրակտիկայի որոշմանը և կարող են իրականացվել ինչպես ներքին, այնպես էլ միջազգային մակարդակով ։ Այն կարող է ներառել շուկայական խթանների վերակազմավորում կամ մաթեմատիկական մեթոդների օգտագործում, ինչպիսիք են ծրագրի վերլուծության միջքաղաքային օպտիմիզացումը, ինչպես նաև կարող է ներառել քանակական և որակական մեթոդների խառնուրդ ։ Ի տարբերություն տնտեսագիտության շատ այլ ոլորտների, զարգացման տնտեսագիտության մոտեցումները կարող են ներառել սոցիալական և քաղաքական գործոններ՝ հատուկ պլաններ մշակելու համար ։
Հետազոտության թեմաներ
Զարգացման տնտեսագիտությունը ներառում է այնպիսի թեմաներ, ինչպիսիք են զարգացող երկրների պարտքը և այնպիսի կազմակերպությունների գործառույթները, ինչպիսիք են Արժույթի Միջազգային Հիմնադրամը և Համաշխարհային Բանկը։ Փաստորեն, զարգացման տնտեսագետների մեծամասնությունը աշխատում է, խորհրդակցում կամ ֆինանսավորում է ստանում այնպիսի կառույցներից, ինչպիսիք են ԱՄՀ-ն և Համաշխարհային բանկը ։ Շատ տնտեսագետներ շահագրգռված են խթանել աճի կայունությունը աղքատ երկրներում և տարածաշրջաններում՝ խթանելով ներքին ինքնավստահությունն ու կրթությունը աշխարհի ամենացածր եկամուտ ունեցող երկրներում։ Այն դեպքում, երբ տնտեսական խնդիրները միավորվում են սոցիալական և քաղաքական հարցերի հետ, այն անվանում են զարգացման ուսումնասիրություններ։ Փաստորեն, զարգացման տնտեսագետների մեծամասնությունը աշխատում է, խորհրդակցում կամ ֆինանսավորում է ստանում այնպիսի կառույցներից, ինչպիսիք են ԱՄՀ-ն և Համաշխարհային բանկը ։ Շատ տնտեսագետներ շահագրգռված են խթանել աճի կայունությունը աղքատ երկրներում և տարածաշրջաններում՝ խթանելով ներքին ինքնավստահությունն ու կրթությունը աշխարհի ամենացածր եկամուտ ունեցող երկրներում։ Այն դեպքում, երբ տնտեսական խնդիրները միավորվում են սոցիալական և քաղաքական հարցերի հետ, այն անվանում են զարգացման ուսումնասիրություններ։
Աշխարհագրություն և զարգացում
Տնտեսագետներ Ջեֆրի Դ. Սաքսը, Էնդրյու Մելինգերը և Ջոն Գալուպը պնդում են, որ բնակչության աշխարհագրական դիրքը և տեղագրությունը նրա տնտեսական բարգավաճման հիմնական որոշիչներն ու կանխատեսողներն են ։
Լեռնաշղթայի երկայնքով և «նավարկվող ջրուղիների» հարևանությամբ զարգացած տարածքները շատ ավելի հարուստ և խիտ բնակեցված են, քան երկրի ավելի հեռու սահմանները։ Ավելին, արևադարձային գոտիներից դուրս գտնվող այն երկրները, որոնք ունեն ավելի բարեխառն կլիմա, նույնպես զգալիորեն զարգացել են, ավելին, քան այն երկրները, որոնք տեղակայված են Հարավային արևադարձի կամ Խեցգետնի արևադարձի և Հյուսիսային արևադարձի կամ Այծեղջյուրի արևադարձի գոտիներում։
Արևադարձային գոտիներից դուրս գտնվող այս կլիմաները, որոնք նկարագրվում են որպես «գրեթե բարեխառն» կազմում են աշխարհի բնակչության մոտավորապես քառորդ մասը և արտադրում են աշխարհի համախառն ազգային արտադարանքի (GNP) կեսից ավելին, սակայն կազմում են աշխարհի բնակեցված տարածքի միայն 8,4%-ը ։ Ըստ նրանց, այս տարբեր աշխարհագրությունների և կլիմայական պայմանների հասկանալը պարտադիր է, քանի որ նպաստող ապագա օգնության ծրագրերը և քաղաքականությունը, պետք է հաշվի առնեն այդ տարբերությունները։
Տնտեսական զարգացում և էթնիկություն
Զարգացող տնտեսագետների շրջանում ի հայտ է գալիս հետազոտությունների աճող մարմին, որը կենտրոնանում է 20-րդ դարի վերջին՝ կենտրոնանալով էթնիկ բազմազանության և տնտեսական զարգացման միջև փոխհարաբերությունների վրա, մասնավորապես՝ ազգ-պետություն մակարդակում։ Թեև հետազոտությունների մեծ մասը նայում է էմպիրիկ տնտեսագիտությանը և՛ մակրո, և՛ միկրո մակարդակի վրա, ուսումնասիրության այս ոլորտը առանձնապես ծանր սոցիոլոգիական մոտեցում ունի։ Հետազոտության ավելի պահպանողական ճյուղը կենտրոնանում է էթնիկական բազմազանության և տնտեսական գործունեության տարբեր մակարդակների միջև պատճառահետևանքային կապի թեստերի վրա, մինչդեռ ավելի փոքր և արմատական ​​մասնաճյուղը վիճարկում է էթնիկ կոնֆլիկտների ուժեղացման կամ դրանց առաջացման մեջ նեոլիբերալ տնտեսության դերի համար։ Ավելին, այս երկու տեսական մոտեցումների համեմատումը առաջ է բերում էնդոգենության հարցը։ Սա շարունակում է մնալ խիստ վիճահարույց և անորոշ հետազոտությունների դաշտ, ինչպես նաև քաղաքականապես զգայուն և հիմնականում պայմանավորված է դրա հնարավոր քաղաքականության հետևանքներով։
Տնտեսական զարգացումը և ազդեցությունը էթնիկ հակամարտության վրա
Ավելի մեծ ուշադրություն է դարձվում տնտեսության դերին էթնիկ հակամարտությունների ստեղծման կամ զարգացման գործում։ Զարգացման ավելի վաղ տեսությունների քննադատությունները նշում են, որ «էթնիկությունը» և էթնիկ հակամարտությունը չեն կարող դիտարկվել որպես էկզոգեն փոփոխականներ ։ Կան բազմաթիվ գրական աղբյուրներ, որոնք ցույց են տալիս, որ տնտեսական աճը և զարգացումը, հատկապես գլոբալիզացվող աշխարհի համատեքստում, որը բնութագրվում է ազատ առևտրով, հանգեցնում է լեզուների անհետացմանն ու համասեռացմանը ։ Մանուել Կաստելսը պնդում է, որ «կազմակերպությունների, ինստիտուտների պատվիրակության համատարած ոչնչացումը, սոցիալական խոշոր շարժումների անհետացումը և մշակույթի հսկայական արտահայտությունները», որոնք բնութագրում են գլոբալիզացիան, հանգեցնում են իմաստի նոր որոնման. մեկը, որը հիմնված է ինքնության, այլ ոչ թե պրակտիկայի վրա ։ Բարբերն ու Լյուիսը պնդում են, որ մշակութային դիմադրության շարժումները առաջացել են որպես արձագանք արդիականացման (ընկալված կամ իրական) և նեոլիբերալ զարգացման սպառնալիքին ։
Չուան, մյուս կողմից, ենթադրում է, որ էթնիկ հակամարտությունը հաճախ արդյունքն է մեծամասնության նախանձի հարուստ փոքրամասնության նկատմամբ, որը նեոլիբերալ աշխարհում շահել է առևտուրը ։ Նա պնդում է, որ հակամարտությունը կարող է բռնկվել փոքրամասնության քաղաքական մանիպուլյացիայի և զրպարտության արդյունքում ։ Փրաշը նշում է, որ քանի որ տնտեսական աճը հաճախ տեղի է ունենում համընթաց աճող անհավասարության հետ, էթնիկ կամ կրոնական կազմակերպությունները կարող են դիտվել որպես աղքատների օգնություն և ելք ։ Այնուամենայնիվ, Պիացցայի էմպիրիկ ուսումնասիրությունները պնդում են, որ տնտեսությունը և անհավասար զարգացումը ոչ մի կապ չունեն ահաբեկչության տեսքով սոցիալական անկարգությունների հետ ։ Ավելի շուտ՝ «ավելի բազմազան հասարակություններ էթնիկական և կրոնական ժողովրդագրության առումով և մեծ, բարդ, բազմակուսակցական համակարգեր ունեցող քաղաքական համակարգերը ավելի շատ հակված էին ահաբեկչությանը, քան ավելի համասեռ պետությունները, որոնց ազգային մակարդակում քիչ կուսակցություններ կան կամ չկան» ։
Հետպատերազմյան վերականգնում (քաղաքացիական պատերազմ)
Բռնի հակամարտությունները և տնտեսական զարգացումը սերտորեն փոխկապակցված են։ Փոլ Քոլյերը նկարագրում է, թե ինչպես են աղքատ երկրները ավելի հակված քաղաքացիական հակամարտությունների։ Հակամարտությունը նվազեցնում է հակամարտության մեջ ընկած երկրների եկամուտները։ Բռնի բախումները ոչնչացնում են ֆիզիկական կապիտալը (սարքավորումները և ենթակառուցվածքները), արժեքավոր ռեսուրսները շեղում են ռազմական ծախսերը, խոչընդոտում են ներդրումները և խաթարում փոխանակումը ։                                                                                                                                                                         Քաղաքացիական բախումից վերականգնումը շատ անորոշ է։ Այն երկրները, որոնք պահպանում են կայունությունը, կարող են զգալ «խաղաղ շահաբաժիններ»՝ ֆիզիկական կապիտալի արագ վերագրանցման պատճառով (ներդրումները վերադառնում են վերականգնվող երկիր բարձր եկամտի պատճառով) ։ Այնուամենայնիվ, հաջող վերականգնումը կախված է իրավական համակարգի որակից և մասնավոր սեփականության պաշտպանությունից ։ Ներդրումներն ավելի արդյունավետ են այն երկրներում, որոնք ունեն ավելի բարձր որակի ինստիտուտներ։ Քաղաքացիական պատերազմից մազապուրծ եղած ֆիրմաները ավելի զգայուն էին իրավական համակարգի որակի նկատմամբ, քան այն ֆիրմաները, որոնք երբևէ չեն բախվել կոնֆլիկտի հետ ։
Աճի ցուցանիշի հակասություն
Մեկ շնչի հաշվով համախառն ներքին արդյունքը օգտագործվում է շատ զարգացման տնտեսագետների կողմից որպես ընդհանուր ազգային բարեկեցության մոտավոր գնահատական։ Այնուամենայնիվ, այս միջոցները համարվում  են ոչ արդյունավետ, տնտեսական աճը չափելու համար, մանավանդ այն երկրներում, որտեղ կա զգալի տնտեսական գործունեություն, որը չի հանդիսանում չափելի ֆինանսական գործարքների մաս (օրինակ՝ տնային տնտեսությունը և տան ինքնուրույն կառուցումը) կամ, երբ ճշգրիտ չափումների ֆինանսավորում չկա։                                                                                                                                                                                           Չնայած մեկ շնչին բաժին ընկնող ՀՆԱ-ն չափվում է տնտեսական հարստությունը ավելի քիչ, քան իրականում գտնվում է զարգացող որոշ երկրներում, այդ անհամապատասխանությունը կարող է ավելի մեծ լինել զարգացած երկրում, որտեղ մարդիկ կարող են կատարել ֆինանսական ծառայություններից նույնիսկ ավելի բարձր ծախսեր, քան տնային տնտեսությունը կամ որպես նվեր տուն կառուցելը, կամ էլ այնպիսի ծառայություններ, ինչպիսիք են խորհրդատվությունը, ապրելակերպի դասընթացը, տնային դեկորի ավելի արժեքավոր ծառայություններ և ժամանակի կառավարում։ Դուք նույնիսկ կարող եք համարել, որ լայն ընտրությունը մեծացնում է կենսակերպի արժեքը՝ առանց ֆինանսական գործարքների գումարի ավելացման անհրաժեշտության։                                                                                                               Հետագայում մարդկության զարգացման տեսությունները սկսեցին գերազանցել զարգացման զուտ ֆինանսական միջոցները, օրինակ՝ այնպիսի միջոցառումներ, ինչպիսիք են բժշկական օգնության մատչելիությունը, կրթությունը, հավասարությունը և քաղաքական ազատությունը։ Օգտագործված միջոցներից մեկը առաջընթացի իրական ցուցանիշն է, որը սերտորեն կապված է բաշխման արդարության տեսությունների հետ։ Մեծապես բավարարված չէ աճի ստեղծման փաստացի ​​իմացությունը. Այնուամենայնիվ, վերջին տարիներին էկոնոմետրիկայի ոլորտում առաջխաղացումները և ավելի ճշգրիտ չափումներն ստեղծում են նոր գիտելիքներ՝ փոխհատուցելով փոփոխականությունների էֆեկտները՝ փոխանակելով հավանական պատճառները՝ զուտ հարաբերակցության վիճակագրությունից։