cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Պիկադիլի հրապարակ
Ռիջենթի անկյունում գտնվում են Քաունթի Ֆայեր և Սվոն (County Fire Office) և Էդգար կառույցները (Swan & Edgar):
Հրապարակում 2007 թվականին բացվել է սիրո թանգարան` Սիրո Ամուրը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Լոնդոնի տեսարժան վայրեր Կատեգորիա:Լոնդոնի հրապարակներ
Կվադրատ (ֆիլմ)
Կվադրատ (Kvadrat), սցենարիստ, համապրոդյուսեր և ռեժիսոր Անատոլի Իվանովի լիամետրաժ վավերագրական ֆիլմը, որը լույս է տեսել 2013 թվականին ։ Կվադրատը, որը ռոուդ-մուվիի և երաժշտական տեսահոլովակի հիբրիդ է, ոչ միայն ցույց է տալիս տոնական տրամադրությունը գիշերային ակումբում, այլև պատմում է այդ մասնագիտության հայտնի կողմը ։ Շվեցարիայում, Ֆրանսիայում, Հունգարիայում, Ռումինիայում և Ռուսաստանում նկարահանված Ֆիլմն արտահայտում է տիպիկ վավերագրական տարրեր՝ չկա հարցացրույց, կադրի հետևից պարզաբանական ձայներ և չկան փաստեր ու թվեր ։
Կինոարվեստի տեսանկյունից Կվադրատը տարբերվում է իր օրիգինալ գույների հետ օպերատրական աշխատանքով, ձայնային դիզայնով և առանձնահատուկ դետալներով ։
Սյուժե
Դիջեյ Անդրեյ Պուշկարյովը արթնանում է իր մոսկովյան բնակարանում, հավաքում է իր վինիլային սկավառակաները և ուղևորվում Դոմոդեդովոյի օդանավակայանը, որտեղից էլ մեկնում է Ցյուրիխ։ Տեղ հասնելուն պես նրան դիմավորում է Supermarket ակումբի պրոմոութերը։ Ապա, երբ Պուշկարյովը գնում է ու քնում հյուրանոցում, նրան արթնացնում է հեռախոսի ձայնը։ Նա հագնվում է և գնում ակումբ աշխատելու։ Ելույթն ավարտելով նստում է գնացք և ալպիական գեղեցկություններով հիանալու փոխարեն քնում է։
Կարճատև հյուր գալու այցելությունից հետո նստում է ինքնաթիռ և վերադառնում Մոսկվա։ Հենց այսպես ավարտում է իր առաջին «սյուժետային օղակը»։
Skype-ով իր հարցազրույցից հետո վերանայում է իր մեծ վինիլային սկավառակների կոլեկցիան և պատրաստվում իր ներկայացմանը։ Նա հավաքվում է և նորից ուղևորվում դեպի Լենինգրանդյան կայարաան, որտեղից նստում է Սանկտ Պետերբուրգի գնացքը։
Ժամանելով Սանկտ Պետերբուրգ Beatport ինտերնետ-խանութում սկսում է երաժշտական կատարումներ լսել։ Մթելուն պես երեկույթի կազակերպիչների հետ գնում է BarakobamaBar, որտեղ սկսում է իր դիջեյական աշխատանքը։ Արևածագին՝ երեկույթի ավարտին իր ընկերների հետ դուրս է գալիս ակումբից և որոշում մենակ քայլել դատարկ Սանկտ Պետերբուրգի փողոցներում։ Մի քանի ժամից հետո նա պետք էր վերադառնար Մոսկվա։
Հետ վերադառնալով Մոսկվա ընկերներին առաջարկում է երգեր նվագել նաև ցերեկը, որպեսզի ակումբային մթնոլորտը հետաքրքրի նաև առողջ ապրելակերպ վարող մարդկանց։
Մետրոյով իր հերթական ուղևորությունից հետո նվագում էր մոսկովյան MIR ակումբում, որից հետո ուղևորվում է Ժնև։ Այնտեղ նստում է այն մետրոն, որը նստել էր ֆիլմի սկզբում՝ այս անգամ այլ ուղվածությամբ՝ դեպի Օլտեն, այնտեղից էլ դեպի Բեռն։ Այնտեղ նրան դիմավորում է Անդրեյը, ում հետ գնում է Terminus ակումբ, որտեղ տեխնիկական խնդիրները խանգարում են ներկայացմանը։ Հոգնած Պուշկարյովը տաքսիով գնում է հյուրանոց, որտեղ  բուկինգի համար կրկին ստուգում է իր նոութբուքը։
4 éléments բարի ներկայացումից հետո Պուշկարյովը շարունակում է իր SWISS հյուրախաղերը դեպի Բուդապեշտ։
Նա կրկին ուղևորվում է Ցյուրիխ, որտեղից էլ նստում է Բուխարեստ տանող ինքնաթիռը։
Վերցնելով նրան օդանավակայանից, նրան տանում են Կրայովա, որտեղ ելույթ է ունենում Krypton ակումբում առանց որևէ հանգստի։
Վերջապես գալիս է ծովափ, հիանում ալիքներով ու արևամուտով։ Սակայն վերջում իր վինիլային սկավառակներով պայուսակը թողնում է ծովափին։
Ստեղծումը
Բյուջետային սահմանափակումների պատճառով Անատոլի Իվանովն ֆիլմի համար աշխատում էր որպես սցենարիստ, ռեժիսոր, օպերատոր, մոնտաժոր և հնչյունային ռեժիսոր ։
Նախապատրաստական շրջան
Անատոլի Իվանովի մոտ Կվադրատ ֆիլմի գաղափարը առաջացել է այն ժամանակ, երբ 2011 թվականի փետրվարին ավարտել է 30 րոպեանոց Յուե չինարեն լեզվով ֆիլմի մոնտաժը։ Դրանից հետո ռեժիսորն իր փարիզյան բնակարանում Անդրեյ Պուշկարյովին առաջարկել է նկարահանել ռեալիստական դոկումենտալ ֆիլմ՝ դիջեյի աշխատանքի մասին ։
Անատոլի Իվանովը Յուրի Ռիսևի հետ համատեղ փորձեցին ֆինանսավորել նախագիծը, սակայն բյուջեն կազմելիս 5 անգամ սխալվել են ։
Նրանց ռադիկալ մոտեցումը կինոարտադրությանը թույլ է տվել 5 երկրներում նկարահանել լիամետրաժ ֆիլմ, չնայած նրանց փոքր բյուջեին, բոլորնայնտեղ աշխատում էին առանց ֆինանսական փոխհատուցման։
Նկարահանման վայրերը
Կվադրատը նկարահանվել է հետևյալ վայրերում՝
Երաժշտություն
Ֆիլմը ներառում է դիջեյ Պուշկարյովի 35 տրեկները (կոմպոզիցիա), որը ներկայացված է տեխնոյի տարբեր ժանրերով՝ դիփ-հաուսից մինչև դաբ-տեխնո, մինիմալ-տեխնոյից մինչև էլեկտրո։
Պելի թիվ
Պելի թիվ, ամբողջ թիվ, երկուսից քառակուսի արմատին հավասար կոտորակների անվերջ շարքի մեջ մտնող, կոտորակների հայտարար։ Այդ շարքը սկսվում է հետևյալ կերպ, այսինքն, Պելի առաջին թվերը ՝ 1, 2, 5, 12 և 29 են։ Այդ նույն շարքի համարիչ են համարվում Պելի թվերին համարժեք թվերի կեսը կամ Պել-Լյուկի թվերը՝ անվերջ շարք, որը սկսվում է 2, 6, 14, 34 և 82 -ով։
Պելի թվերը և Պել-Լյուկի թվերը կարող ենք հաշվել՝ ֆիբոնաչիի թվերի նման, ռեկուրենտ հարաբերակցությամբ, և երկու շարքն էլ աճում են էքսպոնենցիալ ձևով, արծաթե հատման աստիճանին համեմատական՝ 1+\sqrt 2։
Պելի թվերի շարքը հայտնի է հին ժամանականերից։ Ինչպես Պելի հավասարումը, այնպես էլ Պելի թվերը, Լենարդ Էյլերի կողմից, սխալմամբ են վերագրված Պելին։ Դրանք իրականում Լյուկի շարքերի հետևանքներն են հանդիսանում։
Պելի թվեր
Պելի թվերը տրվում են ռեկուրենտ գծային հարաբերակցությամբ՝
և հանդիսանում են Լյուկի շարքի մասնավոր դեպք։
Պելի առաջին մի քանի թվերը
Պելի թվերը կարելի է արտահայտել հետևյալ բանաձևով՝
n-ի մեծ արժեքների դեպքում տրված արտահայտության մեջ գլխավորում է, քանի որ, Պելի թվերը մոտավոր համեմատական են արծաթե հատման աստիճաններին, համանման ձևով՝ Ֆիբոնաչիի թվերը համեմատական են ոսկե հատմանը։
Հնարավոր է երրորդ սահմանումը, մատրիցայի ձևով
Շատ նույնություններ կարող են ապացուցվել այս սահմանումներով, օրինակ, Ֆիբոնաչիի թվերի համար Կասինի նույնությանը համանման նույնությունը, որպես մատրիցային ձևի հետևանք բանաձև ։
Մոտարկում քառակուսի արմատ երկուսից
Պելի թվերը պատմականորեն առաջացել են երկուսից քառակուսի արմատի մոտարկումից։ Եթե երկու x և y մեծ մբողջ թվերը տալիս են Պելի հավասարման լուծում,
ապա դրանց հարաբերությունը մոտրակումն է ։ Այդ տիպի մոտարկման շարքն է․
Ք․ա. հինգերորդ դարի հունական մաթեմատիկոսները նույնպես գիտեին այդ մոտարկման մասին ։ Պլատոնը(Plato) հղում է կատարում համարիչներին, որպես ռացիոնալ տրամագծեր ։ Մեր թվարկության հինգերորդ դարում Թեոնոս Սմիրնացին օգտագործել է կողմ և տրամագիծ եզրերը, որպեսզի նկարագրի այդ շարքի հայտարարներն ու համարիչները ։
Այդ մոտարկումները կարելի է ստանալ շղթայական կոտորակից․
Պյութագորասի եռյակներ
a, b, c կողմերով Պյութագորասի եռանկյան համար Մարտինեսը (Martin 1875) գրում է, որ Պելի թվերով կարելի է կառուցել պյութագորասյան եռյակ, որոնցում  a և b տարբերվում են մեկով։ Ապա կարելի է կառուցել համարյա հավասարասրուն եռանկյուն, որում եռյակն ունի հետևյալ տեսքը․
Պյութագորասի եռյակը ստացվում է հետևյալ կերպ․
Հաշվարկներ և կապեր
Այս աղյուսակը տալիս է մի քանի արծաթե հատումների առաջին աստիճանները և դրա հետ կապված.
Գործակիցները իրենցից ներկայացնում են H_nՊելի թվերի զուգորդող թվերը և հանդիսանում են հավասարման լուծումները։
Քառակուսի եռանկյուն թիվը՝ դա է, համարյա հավասարասրուն պյութագորասյան թվերը հանդիսանում են a^2+b^2=c^2ամբողջ լուծումներ,որտեղ a+1=b։
Սահմանում
H_nՊելի թվին կից թվերը և P_nՊելի թվերին կից թվերը կարելի է ստանալ, մի քանի համարժեք ձևերով։
Աստիճան բարձրացնենք․
Որտեղից հետևում է․
և
զույգ ռեկուրենտ հարաբերություններ․
կամ մատրիցային ձևով․
Այսպիսով՝
Գրականություն
Կատեգորիա:Թվերի տեսություն Կատեգորիա:Պարզ թվերի տեսություն Կատեգորիա:Ռեկուրսիա Կատեգորիա:Ամբողջ թվերի շարք Կատեգորիա:Շղթայական կոտորակներ
Բենժամին Տոնյուտի
Բենժամեն Տոնյուտտի (Benjamin Toniutti, ), ֆրանսիացի վոլեյբոլիստ, լեհական «Յաստշեմբսկի Վենգել» ակումբի խաղացող, Ֆրանսիայի հավաքականի ավագ։ Եվրոպայի չեմպիոն, Համաշխարհային լիգայի հաղթող, Գերմանիայի չեմպիոն (2015) և Լեհաստանի եռակի չեմպիոն (2016, 2017, 2019)
Կարիեռա
Ֆրանսիական բարձրագույն խմբում պրոֆեսիոնալ նորամուտը Տոնյուտին կատարել է տասնինը տարեկանում «Արագո դե Սեթ» թիմի կազմում, որի գույները պաշտպանել է չորս մրցաշրջան՝ նվաճելով չորս բրոնզե մեդալ։ Հետագայում խաղում էի իտալական «Ռավենայում»։
2014 թվականի վերջին տեղափոխվել է Կազանի «Զենիթ»։ Սակայն այդ ակումբի կազմում նա ընդամենը երկու պաշտոնական խաղ է անցկացրել Ռուսաստանի առաջնությունում և մասնակցել բոլոր աստղերի հանդիպմանը։ Այն բանից հետո, երբ եվրոպական ֆեդերացիան Կազանի ակումբին թույլ չի տվել Տոնյուտիին հայտարվորել Չեմպիոնների լիգայում, նրա հետ պայմանագիրը խզվել է։
Կազանյան կարճատև շրջանից հետո խաղացել է գերմանական «Ֆրիդրիխսհաֆենում», որին օգնել է հաղթել ազգային առաջնությունում։ 2015 թվականի ապրիլին տեղափոխվել է լեհական «ԶԱԿՍԱ» ակումբ (Կենձեժին Կոզլե)։
Պատանեկան մակարդակում Տոնյուտին երկու անգամ դարձել Է Եվրոպայի չեմպիոն (մինչև 19 տարեկաններ՝ 2007 թվական, մինչև 21 տարեկաններ՝ 2008 թվական), ինչպես նաև աշխարհի առաջնության բրոնզե մեդալակիր։ 2010 թվականին սկսել է հանդես գալ Ֆրանսիայի հիմնական հավաքականում, դարձել է նրա ավագը։ 2015 թվականին ֆրանսիացիներին օգնել է պատմության մեջ առաջին անգամ հաղթել համաշխարհային լիգայում, որտեղ անհատական մրցանակ է ստացել որպես մրցաշարի լավագույն կապավոր։ Նույն տարվա աշնանը դարձել է Եվրոպայի չեմպիոն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի վոլեյբոլիստներ Կատեգորիա:2020 թվականի Ամառային օլիմպիական խաղերի չեմպիոններ
Միխայլովկա (գյուղ, Զենկովի շրջան)
Միխայլովկա (Михайлівка), գյուղ Ուկրաինայի Պոլտավայի մարզի Զենկովի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Միխայլովկա գյուղում բնակվում էր 10 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,434 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 23,04 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Պոլտավայի մարզի Զենկովի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Տուրյա Պոլյանա
Տուրյա Պոլյանա (Туря Поляна), գյուղ Ուկրաինայի Անդրկարպատյան մարզի Պերոչինի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Տուրյա Պոլյանա գյուղում բնակվում էր 1 455 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 7781 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 187 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Անդրկարպատյան մարզի Պերոչինի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Շեպելյովկա (գյուղ, Միխայլովսկի շրջան)
Շեպելյովկա (Шепелёвка), գյուղ Ռուսաստանի Ռյազանի մարզի Միխայլովսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 20 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Ռյազանի մարզի Միխայլովսկի շրջանի բնակավայրեր
Ազգային Զավարյան վարժարան
Ազգային Զավարյան վարժարան, հիմնվել է 1925 թ.-ին, Հալեպի Ռամադանիե թաղամասում գտնվող հայ տարագիրների ճամբարում։
Սկզբնապես կոչվել է Ներսեսյան վարժարան։ 1932 թ.-ին տեղափոխվել է Նոր գյուղ թաղամաս։ 1936 թ.-ի օգոստոսի 15-ին անվանակոչվել է Զավարյան վարժարան։ 1936 թ.-ից վարժարանի հոգաբարձության օժանդակ մարմինը հիմնել է Զավարյան թատերախումբը։ 1939 թ.-ից գործում է դպրոցի գրադարանը։ Վարժարանն ունի նախակրթարան, մանկապարտեզ, 490 աշակերտ (2000 թ.)։
Կատեգորիա:Սիրիայի հայկական դպրոցներ Կատեգորիա:Նոր շրջանի հայկական դպրոցներ Կատեգորիա:1925 հիմնադրումներ
Որոշյալ դերանուն
Բոլոր երեխաները ժամանակին վերադարձան՝ յուրաքանչյուրը ուռենու մեկական ճյուղը ձեռքներին։ Այստեղ բոլոր բառը ցույց է տալիս անձերի հայտնի, որոշյալ ամբողջություն` միասնաբար, յուրաքանչյուրը բառը՝ որոշյալ ամբողջություն` առանձին-առանձին վերցրած ։
Որոշյալ դերանունները ըստ կիրառության բաժանվում են երկու խմբի՝ հատկանիշային և առարկայական։ Հատկանշային իմաստ են արտահայտում ամբողջ, ամեն, ամեն մի, բոլոր, յուրաքանչյուր, ողջ, համայն, ամենայն դերանունները։ Սրանք նախադասության մեջ հիմնականում լինում են որոշիչ`
Ամբողջ գյուղը եկել էր նրան բարի ճանապարհ մաղթելու։ Առարկայական իմաստ են արտահայտում ամբողջը, ամենը, ամեն ինչ (ը), ամեն մեկը, ամեն ոք, ամենքը, բոլորը, յուրաքանչյուրը, յուրաքանչյուր ոք, ողջը դերանունները։ Սրանք հոլովվում են՝ ենթարկվելով ի հոլովման՝
բոլորի, ամեն ինչից, յուրաքանչյուրով, և նախադասության մեջ կատարում են գոյականին հատուկ պաշտոններ. լինում են՝ ենթակա`
Բոլորն աշխատում էին որսալ նրա հայացքը։ ստորոգյալի մաս`
-Ուրեմն չկարողացար,- տխրեց Վռամշապուհը։ -Կարողացա,-ասաց վարդապետը,- սա ամբողջն է, լրիվ է։ լրացում`
Ոնց է ժպտում իմ հոգին Չարին, բարուն, ամենքին։
Առարկայական իմաստ արտահայտող ամեն մեկը, ամենքը որոշյալ դերանունները ուղիղ ձևում հանդես է գալիս միայն որոշիչ հոդով ։
Ամեն ինչ(ը), ամեն մեկը, ամեն մի, յուրաքանչյուր ոք, ամեն ոք դերանունները հարադրական կազմություն ունեն։ Դրանց բաղադրիչները գրվում են անջատ։
Որոշյալ դերանունների ընդհանուր նկարագիր
Ըստ իրենց ընդհանրական իմաստի դրսևորման տարբերությունների՝ որոշյալ դերանունները կարելի է բաժանել երեք խմբի ՝
Գոյականաբար գործածվելիս հատկանշային և առարկայական խմբի դերանունները կարող են նաև գոյականին հատուկ պաշտոններ կատարել և հանդես գալ ենթակայի, հատկացուցչի, խնդրի, պարագայի շարահյուսական պաշտոններով ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Խոսքի մասեր Կատեգորիա:Ձևաբանություն Կատեգորիա:Քերականություն
Լևոն Խեչոյան
վեպ և պատմվածք Լևոն Վանիկի Խեչոյան, հայ արձակագիր, ազատամարտիկ ։
Կենսագրություն
1983 թվականին ավարտել է Գյումրու Մ. Նալբանդյանի անվան մանկավարժական ինստիտուտի բանասիրական ֆակուլտետը։ 1987 թվականից ապրել է Հրազդան քաղաքում։ 1988 թվականից նրա ստեղծագործությունները սկսում են տպագրվել հանրապետական մամուլում։ Անդրանիկ ժողովածուն լույս է տեսել 1991 թվականին՝ «Խնկի ծառեր» վերնագրով։ 1995 թվականին լույս է տեսել «Արշակ արքա, Դրաստամատ ներքինի» պատմավեպը, որը թարգմանվել է ռուսերեն ։
Վերջին՝ «Մհերի դռան գիրքը» լույս է տեսել գրողի մահից մեկ շաբաթ անց՝ 2014 թվականի հունվարի 15-ին ։ Մասնակցել է Արցախյան պատերազմին։
Լևոն Խեչոյանի ստեղծագործությունները թարգմանվել են ռուսերեն, ուկրաիներեն, անգլերեն, իսպաներեն, գերմաներեն և այլ լեզուներով։ Խեչոյանի ստեղծագործություններում անընդհատ նկատվում է հայերի կողմից 20-րդ դարում վերապրած ողբերգությունների հիշատակը՝ սկսած 1915 թվականի եղեռնից մինչև Սպիտակի երկրաշարժը և 90-ականների պատերազմները, սակայն բացակայում են առասպելականացումը և հերոսացումը՝ փոխարեն առկա է խորը վիշտը։
Մրցանակներ
1999 թ. «Սև գիրք, ծանր բզեզ» վեպի համար արժանացել է Հայաստանի պետական «Ոսկե եղեգն» մրցանակի։
2004 թվականին պարգևատրվել է  «К 100-летию М.А. Шолохова» հուշամեդալով։
2006 թվականի սեպտեմբերի 29-ին ստացել է Թէքէեան Մշակութային միության «Հայկաշէն  Ուզունեան» Գրական մրցանակը` «Հունիսի հինգը և վեցը» գրքի համար։
Զելյոնի Գայ (գյուղ, Ալեքսանդրիայի շրջան)
Զելյոնի Գայ (Зелений Гай), գյուղ Ուկրաինայի Կիրովոգրադի մարզի Ալեքսանդրիայի շրջանում։
Լևոն Խեչոյան
Մրցանակներ
2013 թվականին Հայաստանի Նախագահի հրամանագրով պարգևատրվել է «Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 2-րդ աստիճանի մեդալով, սակայն հրաժարվել է ստանալ մեդալը, նշելով՝ «Ես շնորհակալ եմ վստահության համար, սակայն երբ մեր երկրում այս չափի է հասել արտագաղթի ծավալները, ու դրան զուգահեռ՝ սոցիալական ծանր պայմաններին չդիմանալով՝ իմ ազատամարտիկ եղբայրներն այսօր նստացույց են անում, ես այդ մեդալն ընդունել չեմ կարող» ։
Զելյոնի Գայ (գյուղ, Ալեքսանդրիայի շրջան)
2001 թվականի տվյալներով Զելյոնի Գայ գյուղում բնակվում էր 42 մարդ։
Կարիզոլո
Կարիզոլո (Carisolo), կոմունա Իտալիայում։ Գտնվում է Տրենտինո Ալտո Ադիջե մարզի Տրենտո գավառում ։
Զելյոնի Գայ (գյուղ, Ալեքսանդրիայի շրջան)
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Կիրովոգրադի մարզի Ալեքսանդրիայի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Կարիզոլո
Բնակչությունը կազմում է 936 մարդ (2008), բնակչության խտություն՝ 39 մարդ/կմ²։ Զբաղեցնում է 24 կմ² մակերես։ Փոստային ինդեքս՝ 38080։ Հեռախոսային կոդ՝ 0465։ Բնակավայրի հովանավոև պաշտպանը Սուրբ Նիկոլայն է։
Ժողովրդագրություն
Բնակչություն
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր
Լևոն Խեչոյան
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ Կատեգորիա:21-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ Կատեգորիա:Հայ գրողներ Կատեգորիա:«Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 2-րդ աստիճանի մեդալակիրներ Կատեգորիա:20-րդ դարի վիպասաններ Կատեգորիա:Հայ տղամարդ գրողներ Կատեգորիա:20-րդ դարի տղամարդ գրողներ Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի մասնակիցներ հայկական կողմից
(8021) Ուոլտեր
(8021) Ուոլտեր (Walter), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1990 թվականի հոկտեմբերի 22-ին Կարոլին Շումեյկերի և Դևիդ Լևիի կողմից Պալոմարում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,36865 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 1,8363 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,901 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1331,53 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,270366 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 23,79° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1990 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Կարոլին Շումեյկերի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Դևիդ Լևիի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Շաբաթ օրը
«Շաբաթ օրը» («В субботу»), Ալեքսանդր Մինդաձեի՝ 2011 թվականի գեղարվեստական ֆիլմը, Ռուսաստանի, Գերմանիայի և Ուկրաինայի համատեղ արտադրություն ։ Ֆիլմը ներառվել է Բեռլինի 61-րդ միջազգային կինոփառատոնի մրցութային ծրագրում որպես լավագույն ֆիլմ ստացել «Ոսկե Իրիս» գրան պրի (անգլ.՝ Golden Iris Award) և Ջեյմսոնի կինոսիրողական մրցանակի (Jameson Cinephile Award) Բրյուսելի կինոփառատոնում ։ Ռուսական վարձույթում հայտնվել է 2011 թվականի մարտի 24-ին ։
Ֆիլմի գործողությունները տեղի են ունենում մեկ օրվա ընթացքում։ Գլխավոր հերոսը՝ «փոքր, գրեթե չնչին մարդը», ականատես է լինում Չեռնոբիլի ատոմակայանում տեղի ունեցած վթարին և հայտնվում է բարոյական ընտրության առջև՝ այդ մասին պատմել մտերիմներին, զգուշացնել նրանց վտանգի մասին, կամ, ինչպես պահանջում է ղեկավարությունը, խուճապ չառաջացնել։ Հերոսը անհաջող փորձում է փախչել աղետի գոտուց, սակայն հանգամանքները նրանից վեր են, և նա հայտնվում է աղետի կիզակետում ։
Սյուժե
Ֆիլմի գործողությունները տեղի են ունենում 1980-ական թվականներին մի փոքրիկ խորհրդային քաղաքում մեկ օրվա ընթացքում։ Գիշերը կոմերիտմիության աշխատող Վալերի Կաբիշը (Անտոն Շահինը) հեռվից նկատում է ԱԷԿ-ի հրդեհը։ Պարզելու համար, թե ինչ է պատահել, նա դիմում է վերադասին և ականատես է լինում այն խոսակցությանը, որ կայանում վթար է տեղի ունեցել, սակայն խուճապից խուսափելու համար քաղաքի բնակիչներին ռադիոակտիվ վարակման վտանգի մասին առայժմ չի հաղորդվում։ Ղեկավարներից մեկի հետ, ով ցանկանում է անձամբ համոզվել, որ ռեակտորը վնասված է, Կաբիշը գնում է ատոմակայան և տեսնում է ավերածություններ ու հրդեհ հենց իր առջև։ Նա փախչում է քաղաք և առավոտյան հանրակացարանից վերցնում Վերային՝ այն աղջկան, որը նրան ժամանակին դուր էր գալիս։ Նա անմիջապես չի հավատում վթարի մասին լուրին, սակայն Կաբիշը համոզում է նրան փախչել կայարան և մեկնել առաջին գնացքով։ Նրանք վազում են ամբողջ քաղաքում, որտեղ սովորական շաբաթ օրվա կյանքն է սկսվում, և որի բնակիչները ոչինչ չեն կասկածում։
Կայարանում Վերայի կոշիկի կրունկը կոտրվում է, և նրանք ուշանում են գնացքից։ Վերան առաջարկում է գնալ խանութ, գնել նոր կոշիկներ, որոնք հենց նոր էին բերել վաճառքի։ Դրանից հետո նա գնում է ռեստորան՝ վերցնելու իր անձնագիրը, որը մնացել այնտեղ որպես գրավ։ Պարզվում է, որ այդ շաբաթ Վերան երաժիշտների հետ պայմանավորվել է հարսանիքի ժամանակ ռեստորանում երգել։ Երբ Վերան երկար ժամանակ չի վերադառնում, Կաբիշը նրա հետևից գնում է ռեստորան, որտեղ նա հայտնվում է իր ծանոթներից մեկի ուրախ հարսանիքում։ Երաժիշտները Կաբիշի նախկին ընկերներն են, որոնց հետ նա նվագել է վոկալ-գործիքային անսամբլում, սակայն հետագայում նրանցից հեռացել է կուսակցական գծով կարիերայի համար։
Չնայած երաժիշտները իմանում են վթարի մասին, սակայն անընդհատ հետաձգում են հարսանիքից փախչելը, քանի որ ռեստորանում շաբաթ օրը նրանց մեծ եկամուտ է խոստանում։ Քանի որ խմբի թմբկահարը հարբած էր, Կաբիշը, նախկինի նման սկսում է նվագել հարվածային գործիքը։ Ելույթները, նախկին գործընկերների ու հարբեցողների հետ հարաբերությունների պարզաբանումը զբաղեցնում են ամբողջ օրը, և գալիս է գիշերը։ Խմբի թմբկահարն արթնանում է, ընդ որում՝ ինչ-որ պահի Կաբիշը Վերային գտնում է նրա գրկում։
Լուսաբացին Կաբիշն արթնանում է մոտորանավակի վրա, որում նա գետով լողում է խմբի երաժիշտների և Վերայի հետ։ Նրանք ծիծաղում են, իսկ Կաբիշը տեսնում է, թե ինչպես բոլորովին նրանց կողքին տեսարան է բացվում դեպի պայթյունից ավերված ատոմակայանի ռեակտորը։ Նա բռունցքով սպառնում է ռեակտորին։ Դեպի նա է թեքվում Վերայի դեմքը։
Նկարահանումներ
Ֆիլմի նկարահանումները երկու ամսվա ընթացքում տեղի են ունեցել Ուկրաինայի Դոնեցկի մարզի Սվետլոդարսկ քաղաքում և ավարտվել են Ուկրաինայի Զապորոժյեի մարզի Էներգոդար քաղաքում, որտեղ նկարահանվել են հինգ նկարահանող հերթափոխբեր։ Սկզբում Էներգոդարը դիտվել է որպես նկարահանումների հիմնական վայր, սակայն նախապատվությունը տրվել է Սվետլոդարսկին, քանի որ նրա փողոցներն ավելի նման են խորհրդային դարաշրջանին ։ Չեռնոբիլի ԱԷԿ-ի «դերում» հանդես է եկել Ուգլեգորի ՋԷԿ-ը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:2011 ֆիլմեր Կատեգորիա:Ռուսական դրամա ֆիլմեր Կատեգորիա:Գերմանական դրամա ֆիլմեր Կատեգորիա:Ռուսական ֆիլմեր Կատեգորիա:Չեռնոբիլի ատոմակայանի վթար Կատեգորիա:Ուկրաիներեն ֆիլմեր Կատեգորիա:Ռուսերեն ֆիլմեր
Աստերոիդների ցանկ (251501-251600)
Աստերոիդների ցանկ (251401-251500) * Աստերոիդների ցանկ * Աստերոիդների ցանկ (251601-251700)
Շեպելյովո (գյուղ, Լոմոնոսովսկի շրջան)
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 216 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Լենինգրադի մարզի Լոմոնոսովսկի շրջանի բնակավայրեր
Ռիզաիտդին Ֆախրետդինով
Ռիզաիտդին բին Ֆախրետդին կամ Ռիզաիտդին Ֆախրետդինովիչ Ֆախրետդինով (Ризаитдин Фәхретдин улы Фәхретдинов, Ризаэтдин Фәхретдин, ), բաշկիր և թաթար գրող-մանկավարժ, արևելագետ, կրոնական գործիչ և լուսավորիչ։ Ապրել է Ռուսական կայսրությունում և Խորհրդային միությունում։ Մուֆտի և Ռուսաստանի մուսուլմանական կենտրոնական հոգևոր վարչության նախագահ (1922-1936)։
Կրոնական, քաղաքական և մանկավարժական թեմաների վերաբերյալ նրա բազմաթիվ աշխատանքները ջադիդական շարժման մաս էին կազմում, իսկ նրա ստեղծած և հրատարակած «Շուրա» (1908-1918, թարգմանաբար՝ «Խորհուրդ») ամսագիրը հետագայում Կայսրության մուսուլմանների համար քաղաքական քննարկման կարևոր միջոց է ծառայել։
Կենսագրություն
Ռիզաիտդին Ֆախրետդինովը ծնվել է Սամարա նահանգի Բուգուլմա շրջանի Կիչուչատովո գյուղում (այժմ՝ Թաթարստանի Հանրապետության Ալմատևի շրջան), մոլլայի ընտանիքում։
Ծագում
Նրա նախապապը՝ Սուբխանգուլը, բաշկիրական ավագ էր, իսկ նրա պապը՝ Սայֆետդինը և հայրը՝ Ֆախրետդինը (1818-1891), ծառայում էին որպես իմամ-hաթիբներ Կիչուչատովո գյուղում։ Ֆախրետդինն ուներ երկու կին և տասնմեկ երեխա։ Ռիզաիտդինի մայրը Մագուբա Ռիմկուլովնան էր (1821-1873) ։ Ըստ Ասմա դստեր՝ Ֆախրետդինովն ինքը պնդում էր, որ իրենց ընտանիքը ծագել է Շիրդան գյուղից (այժմ ՝ Թաթարստանի Զելենոդոլսկի շրջանի Մեծ Շոլդանի գյուղ), որտեղից Կազանի նվաճումից հետո փախել է նրա նախապապը՝ վախենալով բռնի քրիստոնեացումից ։
Հարցաթերթիկում, որը կազմել է 1929 թվականին ինքը՝ Ֆախրետդինովը, տեղեկություններ կան նրա ազգային պատկանելության մասին՝ բաշկիր-տեպտյար ։ Ծննդյան վկայականում 1912 թվականի անձնագրում նշվում է, որ Ռիզաիտդին Ֆախրետդինովը պատկանում է բաշկիր դասին ։ Ըստ Մ.Ռոդնովի, մարդահամարի նյութերում կա 1900-1901 թվականների քարտ, որտեղ Կիչուչատովոյից մի ազգական նշել է, որ նա «տեպտյարական էթնիկ պատկանելություն ունի» ։
Կրթություն
Ռիզաիտդին Ֆախրետդինովը սովորել է հայրենի գյուղի դպրոցում (մաքթաբ), որը ղեկավարում էր նրա հայրը։ Որից հետո սովորել է մոտակա՝ Չելշելի գյուղի մեդրեսեում։ Տիրապետել է թյուրքերենի, արաբերենի, պարսկերենի, թաթարերենի, թուրքերենի և ռուսերենի ։
1867-1868 թվականներին սովորել է Չիստոպոլի 1-ին մզկիթի մեդրեսեում՝ շեյխ Զակիր-իշան Կամալովի մոտ։ 1869-1889 թվականներին սովորել և դասավանդել է Նիժնի Շիրշիլի (Чыршылы) գյուղի մեդրեսեյում։ Այստեղ 1884 թվականին նրա ձեռքն է ընկել Իսմայիլ Գասպրինսկու «Տերջիման» թերթը։ Ուսման վերջին տարիներին Ֆախրետդինովը հետաքրքրվել է հեղինակավոր ուլեմ-բարեփոխիչներ Ա. Կուրսավիի, Շ. Մարդժանիի, Ջ․ Աֆղանիի, Մ. Աբդոյի աշխատանքներով։
1887 թվականին Կազանում լույս է տեսել « Ձևաբանության գիրքը» («Китабе эттэсриф»)՝ Ռիզաիտդին Ֆախրետդինովի առաջին աշխատությունը՝ նվիրված արաբերենին։
Ուֆայում
30 տարեկանում (1889) նա դարձել է մոլլա և ղեկավարել է Իլբել գյուղի մեդրեսեն։ 1891 թվականին նա ընտրվել է կադի, ինչը նշանակում է, որ նա դարձել է Ռուսաստանի մուսուլմանական կենտրոնական հոգևոր վարչության (Սոբրանիե) անդամ։ Այդ պատճառով նա տեղափոխվել է Ուֆա, որտեղ նա ղեկավարում էր վարչության ընդարձակ արխիվը ։
1905 թվականի Ռուսական հեղափոխության (1905-1907) ժամանակ նա բարեփոխումների լայն ծրագիր է ներկայացրել Սոբրանիեի մուֆտիներին։ Այս ծրագիրը, ի թիվս այլ բաների, ներառում էր վարչությունում ղազախ մուսուլմանների իրավասության ընդարձակում։ Ռուսաստանի կառավարությունը հրաժարվեց ծրագրից՝ մուսուլմանների իշխանության հնարավոր մեծացման պատճառով ։
1906 թվականին Ֆախրետդինը հեռացավ իր կրոնական գրասենյակից և դարձավ Օրենբուրգի թերթի («Вакыт») խմբագիր։ Այս ժամանակահատվածում նա դարձավ նաև թաթար աստվածաբան Մուսա Բիգիևի մտերիմ ընկերը ։ Երկու տարի անց նա սկսեց հրատարակել իր « Շուրա » («Киңәш») ամսագիրը, որը դարձավ Ռուսաստանի կայսրության թաթարերեն ամենաերկարակյաց հրատարակությունը։ 1917 թվականի հեղափոխությունից հետո՝ 1921 թվականին, նա կրկին ստանձնեց հոգևոր պաշտոն և զբաղեցրեց Ռուսաստանի եվրոպական շրջանների մուֆտիի պաշտոնը մինչև իր մահը՝ 1936 թվականը։ Նա հնարավորինս խուսափեց սովետների հետ համագործակցելուց ։
Ստեղծագործություն
Քանի որ Ֆախրետդինը ջադիդականության մի մասն էր, նրա ստեղծագործության վրա ազդեցին շատ այլ ջադիդներ։ Օրինակ՝ նա որոշ ժամանակ սովորել է Մարջանի Շիհաբետդին (Şihabetdin Märcani) մեդրեսեում, իսկ ավելի ուշ Սանկտ Պետերբուրգում ճանապարհորդության ժամանակ հանդիպել է քաղաքական ակտիվիստ Ջամալ ալ-Դին ալ-Աֆղանին։ Ֆախրետդինն ազդվել է նաև եգիպտացի գիտնական Մուհամմադ Աբդոյից։
Ֆախրետդինը խոսում էր արաբերեն, պարսկերեն, թուրքերեն և ռուսերեն։ Նա, օգտագործելով թուրքերենը, որը ջադիդականության և պանթյուրքիզմի հիմնադիրներից Գասպիրալին հռչակել էր որպես ընդհանուր լեզու բոլոր թյուրք ժողովրդի համար, պահպանել է թաթարերենի լեզվական առանձնահատկությունները ։
Ֆախրետդինը չափազանց արդյունավետ հեղինակ էր, ով իր կյանքի ընթացքում գրել է ավելի քան վաթսուն գիրք ։ Նրա ամենակարևոր աշխատանքը Կենտրոնական Ասիայի գիտնականների (Ասար և Մեշհուր Իրլեր) կենսագրությունների երկհատոր հրատարակությունն է, որը նա գրել է Մուսուլմանների կրոնական վարչության արխիվում գտնվելու ժամանակ։ Ի թիվս շատերի (որոնց թվում են՝ Իբն Ռուշդը (Ավերրոես), Իբն Արաբին, Ալ-Ղազալին և Իբն Թայմիյան) նրա աշխատանքը շարունակում է մնալ լավագույն աղբյուրը։ Նա նաև հրատարակել է լրագրողական տեքստեր, գրքեր և ակնարկներ Ռուսաստանում մուսուլմանների ընդհանուր իրավիճակի, մանկավարժական աշխատությունների կամ սոցիալական բանավեճերի վերաբերյալ (օրինակ՝ կանանց կրթության և ընտանեկան քաղաքականության վերաբերյալ) ։ 1906 թվականին լույս տեսած «Rusya Muslimanlarinin ihtiyachlari ve anlar haqinda intiqad» նրա էսսեն, որը ուլամի դեմ ռուսական կառավարության բարեփոխումների պահանջների քննադատություն է, Ֆախրետդինը համարում էր չափազանց լղոզված ։
Ըստ Ազատ-Այշե Ռորլիչի, կրթության կարևորությունը աղքատության հաղթահարման համար և իսլամի ու գիտության հաշտեցման հնարավորությունը Ֆախրետդինի աշխարհայացքի ուշադրության կենտրոնում է եղել։ Նա տեսնում էր, որ ազգերի վերելքն ու անկումը ուղղակիորեն կապված են նրանց հավատքի համակարգերի հետ և հետևաբար հավատում էր, որ մուսուլմանական վերածննդի համար անհրաժեշտ է սնահավատությունից հրաժարվել և իսլամի արմատներին վերադառնալ։ Նա նաև քննադատել է Իբն Խալիկանի պատմական աշխատանքները՝ իշխողների գործողությունների վրա կենտրոնացած լինելու համար և որ փորձել է իր գրքերում և գրվածքներում «նորմալ» մահմեդականների գործերն ուշադրության արժանացնել ։
Ընտանիք
Կինը Նուրջամալ (Նուրիզիգան) Աբդուլնասիրովնան է, որի հետ ամուսնացել է 1885 թվականից։ Ունեցել են վեց երեխա՝ երկու դուստր և չորս որդի․
Տոհմ
Ռիզաիտդին Ֆախրետդինովի տոհմը (շեժերե) հետևյալն է. Թանսար → Կարմիշ → Բախշանդի → Կայբուլլա → Յանգիլդի → Թոյմուխամեթ → Իշմուխամետ → Յուլդաշ → Բիկմուխամետ → Սուբխանգուլ  → Սայֆետդին → Ֆախրեթդին → Ռիզաիտդին ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Խորհրդային լրագրողներ Կատեգորիա:Խորհրդային գրողներ Կատեգորիա:Գիտնականներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Խորհրդային արևելագետներ Կատեգորիա:Իսլամը Ռուսաստանում Կատեգորիա:Արևելագետներ Կատեգորիա:Խորհրդային լեզվաբաններ Կատեգորիա:Ռուս հրատարակիչներ Կատեգորիա:Ոչ գեղարվեստական գրողներ Կատեգորիա:20-րդ դարի քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Խորհրդային խմբագիրներ Կատեգորիա:Բաշկիր գրողներ Կատեգորիա:Թաթար գրողներ Կատեգորիա:Կրոնական գործիչներ ըստ կրոնի Կատեգորիա:Խորհրդային գիտնականներ
Խաչքարագործություն
Խաչքարագործություն, խաչքար քանդակելու արվեստ, որը հայ ժողովրդական արվեստի յուրահատուկ դրսևորումներից է։ Հիմնված լինելով հնագույն ավանդույթների վրա, և անցելով զարգացման երկար ճանապարհ, այսօր էլ չի կորցրել իր արդիականությունը։ Խաչքարագործության ակունքները գնում են մինչև վաղ քրիստոնեական շրջան։ Այն իր զարգացումն է ապրել 9-10-րդ դարերում և իր գագաթնակետին հասել 12-18-րդ դարերում։
Պատմություն
Խաչը, որպես խորհրդանիշ, մեզանում առաջացել է դեռևս 4-րդ դարից սկսած։ 4-7-րդ դարերում խաչքարերը ունեցել են շատ պարզունակ պատկերներ։ 7-րդ դարից հետո ի հայտ են եկել թևավոր խաչքարերը, որոնցից շատ քչերն են այսօր պահպանվել։ 8-րդ դարից հետո սկսել են հայտնվել արդեն ուղղանկյուն կանգուն խաչքարերի տեսակները։ Իսկ արդեն 11-րդ դարից հետո ձևավորվել է, որպես ներկայիս հայտնի խաչքար հասկացությունը՝ իր մեջ կրելով բոլոր երկրաչափական և բուսական տարրերը։ Հետագայում արդեն այն իր մեջ սկսել է կրել նաև պատկերային քանդակներ` ինչպիսիք են, օրինակ՝ սրբապատկերները ։
Խաչքարը աշխարհի կողմերի հանդեպ հստակ կողմնորոշումով բացօթյա կանգնած ուղղաձիգ տափակ մի սալ է, որի արևմտահայաց լայն կողը զբաղեցնում է բուսական-երկրաչափական, կենդանիների ու թռչունների, երբեմն էլ մարդկանց քանդակներով ուղեկցվող քանդակազարդ խաչը։ Խաչքարը հայ մշակույթի ինքնատիպ զարգացման արգասիքն և հայ ինքնության ամենաբնութագրական խորհրդանշաններից մեկը։ Հայաստանում այժմ էլ շարունակվում են կերտվել հարյուրավոր խաչքարեր ։
Գոյություն է ունեցել խաչքարը կանգնեցնելու եկեղեցական հատուկ ծես, որը հանգել է խաչքարի օրհնությանը և օծմանը։ Հատկապես ուշագրավ է գինով օծումը. խաչքարի դեպքում, որի հորինվածքի համարյա պարտադիր տարրերից էին խաղողի ողկույզները կամ նուռը, այն ընկալվում էր որպես աստվածային արյունով օծում։ Խաչքարային բազմաթիվ արձանագրություններ խաչքարը ներկայացնում են հենց որպես աստվածային արյամբ օծված։ Շատ կարևոր է նաև խաչքարերի տեղադրելու կարգը։ Նախ օծվում է խաչի ակը՝ կենտրոնը, այնուհետև թագը՝ այսինքն խաչքարի վերին մասը, այնուհետև աջ և ձախ կողմերը, իսկ վերջում արդեն ստորին հատվածը՝ բունը։ Օծելության կարգը իրականացվում է հատուկ շարականներով։
Աշխատանքի սկզբունք
Խաչքարի կերտման գործընթացն սկսվում էր քարատեսակի (հանքի) և սալաբեկորի ընտրությունից։ Օգտագործվում էր տեղական հումքը, առաջնությունը տրվում էր դեղնա-կարմրավուն տուֆերին։ Կարևորվում էր ապագա կոթողի չափերը։ Խաչասալը նախ բերվում էր որոշակի կանոնավոր տեսքի, սրբատաշվում ու հղկվում էր ապագա քանդակի մակերեսն ու նեղ կողերը։ Թիկունքը, եթե չէր նախատեսվում արձանագրության համար, միայն տաշվում էր։ Հղկված մակերևույթի վրա սկզբում ուրվագծվում էր ապագա հորինվածքի բաղկացուցիչները։ Բազմապրոֆիլ ու համամասն երկրաչափական քանդակի ստեղծումը ենթադրում էր քանոնի և կարկինի օգնությամբ ճշգրիտ չափումներ։ Կիրառվում էր նաև զանազան կաղապար-ձևահիմքեր (տրաֆարետներ)։ Միաժամանակ տարածում ուներ և առանց ուրվագծելու, միանգամից փորագրելը։
Փորագրությունն իրագործվում էր տարբեր չափերի մետաղական հատիչների, դրոշմիչների, սրածայր գրիչների, մուրճերի օգնությամբ։ Քանդակի հիմնական տեխնիկան երկկողմանի հատումն էր։
Խաչքարագործությունն էլ, ինչպես յուրաքանչյուր արվեստն ունի իր գլուխգործոցները, և, շնորհիվ հիշատակարանների, հայ մշակույթի պատմության մեջ մտել են դրանք ստեղծած բարձրաշնորհ քարագործ վարպետների անունները։ Այդ խաչքարերը հիրավի կատարելություններ են՝ Պողոսի խաչքարերը Գոշավանքում ու Դադիվանքում, Խաչատուր Մաստարեցունը՝ Մաստարայում, Տիմոթինը և Մխիթարինը՝ Գեղարդավանքում, Մոմիկինը՝ Նորավանքում և այլն ։
Նշաններ և նշանակություն
Խաչքարի դիմացն ուղղված է դեպի արևմուտք։ Այն իր մեջ ներառում է Հիսուս Քրիստոսի հատուցման քրիստոնեական ողջ գաղափարը։ Հիմնական մասնիկը խաչն է, որպես Քրիստոսի խոստացած երկնային հոգևոր դրախտ և Փրկության հաղորդություն։ Խաչքարը համարվում է հայկական սրբապատկեր։
Խաչքարեր են կանգնեցվել նույնիսկ այնպիսի առիթներով, ինչպիսիք են ազատումները զանազան հարկերից ու տուրքերից։ Կարբի գյուղի հանդամասում 1235-ին կանգնեցված մի խաչքարի արձանագրությունից երևում է, որ այն կառուցվել է շարեկ կոչվող հարկի վերացման, Հաղպատի մոտ կանգնեցված խաչի արձանագրությունից՝ ձեռնավորահարկի, մեկ այլ խաչի արձանագրությունից՝ ջրի հարկի գանձումը դադարեցնելու առիթներով։ Հենց միայն այն, որ դրանցից իմանում ենք, թե ինչ հարկատեսակներ են եղել միջնադարյան Հայաստանում՝ արդեն իսկ գործ ունենք պատմագիտական արժեքի հետ։
Խաչքարագործության վարպետության համալիր գիտելիքները և հմտությունները ներառում են ոչ միայն տեխնիկական գործողությունների հաջորդականության մասին ավանդական փորձն ու գիտելիքը, այլև խաչքարի զարդանախշերի ու խորհրդանշանների, ինչպես նաև խաչքարի՝ որպես սրբազան հատկություններով օժտված պաշտամունքային օբյեկտի բովանդակության իմացությունը։ Խաչքարի վրա փորագրված ամեն մի խորհրդանիշ ունի իր նշանակությունը, որի փոխանցումը վարպետից աշակերտին խաչքարագործության մշակութային կոդի պահպանման ու վերարտադրության հիմքն է։
Խաչքարի ստորին հատվածում շատ հաճախ փորագրվում է նաև հավերժության նշանը, որը նույնպես հեգևոր խորհրդանիշներից մեկն է։ Այն խաչի հետ միասին խորհդրանշում է կյանքի շարունակականությունն ու ազգային պատկերացումները հավատի մասին։ Խաչքարի ամենայուրահատուկ հորինվածքի տարրն իր անվերջությունն է։
Այսօր խաչքարագործությունը զարգանում է մեծ ծավալներով․ ստեղծվում են ամենատարբեր հորինվածքներով խաչքարեր և տեղադրվում ինչպես Հայաստանում, այնպես էլ այլ երկրներում, որտեղ հայեր են ապրում։
«Հայկական խաչքարի արվեստը. խաչքարի խորհուրդն ու խաչքարագործությունը» 2010 թվականին ընդգրկվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի «Մարդկության ոչ նյութական մշակութային ժառանգության» ցանկում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արվեստ Կատեգորիա:Արվեստ ըստ դարի Կատեգորիա:ՀՀ ոչ նյութական մշակութային ժառանգություն
Առաջին համաշխարհային պատերազմի Բալկանյան թատերաբեմ
Առաջին համաշխարհային պատերազմի Բալկանյան թատերաբեմ կամ Բալկանյան արշավանք (1914 հուլիսի 28 - սեպտեմբերի 29 1918), Առաջին համաշխարհային պատերազմի թատերաբեմերից մեկը, որի գործողությունները տեղի են ունեցել Բալկանյան թերակղզում։ Հակամարտության հակառակորդ կողմերն էին Կենտրոնական ուժերը, այդ թվում Ավստրո-Հունգարիան, Բուլղարիայի թագավորությունը, Գերմանական կայսրությունը և Օսմանյան կայսրությունը մի կողմից և Անտանտը, այդ թվում Ֆրանսիան, Մոնտենեգրոն, Ռուսաստանը , Սերբիան, Մեծ Բրիտանիան , Իտալիան , Ռումինան և Հունաստանը մյուս կողմից։ Ռազմական գործողությունները սկսվեցին 1914 թվականի օգոստոսի 3-ին, երբ Ավստրո-Հունգարիան հարձակվեց Սերբիայի վրա։
Ավստրիան պատերազմական գործողությունները սերբերի հետ սկսեց Ցերի և Կոլուբարայի ճակատամարտերով օգոստոսի 12-ին։ Հաջորդ երկու շաբաթների ընթացքում ավստրիական գրոհները հետ էին մղվում պատճառելով մեծ կորուստներ, ինչը ի չիք դարձրեց ավստրացիների կայծակնային հաղթանակի հույսերը։ Արդյունքում Ավստրո-Հունգարիան ստիպված էր կենտրոնացնել մեծ քանակությամբ զորք Սերբիայի դեմ, թույլ պաշտպանված թողնելով ռուսական ճակատը ։ Սերբիան կարողացավ հետ մղել ավստրիացիների առաջին գրոհները 1914 թվականին, ինչը եղավ նրանց առաջին հաղթանակը վերջին հարյուրամյակում ։
Բալկաններում մարտական ակտիվ գործողությունները հիմնականում տեղի են ունեցել մի քանի կամպանիաների ընթացքում.
Բալկանյան ճակատն ընդգրել է Բալկանյան թերակղզու ընդարձակ տարածքները։ Ռազմական գրծողություններն ընթացել են Սերբիայի, Չերնոգորիայի, Հունաստանի, Ալբանիայի, Բուլղարիայի, Ռումինիայի տարածքներում։
Բալկանների ռազմական գործողությունները սկսվել են սերբական և չերնոգորական բանակների դեմ ավստրո-հունգարական բանակի ռազմական գործողություններով։ 1914 թվականի կամպանիան անհաջող եղավ ավստրիական բանակի համար, քանի որ վերջինս չկարողացավ կոտրել սերբական բանակի դիմադրությունը և իրենց առջև դրված խնդիրը կատարել։ 1914 թվականի ավարտին Բալկաններում դիրքային ճակատ ձևավորվեց։ 1915 թվականի աշնանը ավստրո-գերմանական հրամանատարությունը Բալկանյան ճակատում ստեղծեց հարվածային ուժ և հարձակվեց թուլացած սերբական բանակի վրա։ Ավստրիայի և Գերմանիայի կողմից պատերազմի մեջ ներգրավվեց Բուլղարիան, որը  Սերբիայի վրա հարձակվեց արևելքից։ Այդ ժամանակ Սալոնիկում (Հունաստան) Անտանտը անգլո-ֆրանսիական բանակից կազմված դեսանտ իջեցվեց, սերբական զորքերը նահանջեցին Ալբանիա, որից հետո էվակուացվեցին Կորֆու կղզի։
Ապա սերբական զորքերը միացան դաշնակցային ուժերին Սալոնիկում։ Սերբիան եւ Չերնոգորան ամբողջությամբ օկուպացվեին։ Չերնոգորիան հանվեց պատերազմից։ Բալկաններում ձեւավորեց նոր ճակատ` Սալոնիկինը։ 1916 թվականի օգոստոսին Անտանտի կողմից պատերազմի մեջ մտավ Ռումինիան, սակայն Ռումինիայի բանակը պարտություն կրեց ավստրո-գերմանական-բուլղարական զորքերից, եւ երկրի գրեթե ամբողջ տարածքը օկուպացվեց։ Մինչեւ 1918 թվականի սեպտեմբեր Սալոնիկի ճակատում ակտիվ գործողություններ չեն եղել։ 1918 թվականի սեպտեմբերին Անտանտի զորքերը` անգլիական, սերբական, ֆրանսիական եւ հունական (Հունաստանը դաշնակցային կողմում պատերազմի մեջ մտավ 1917 թվականին),  լայնածավալ հարձակմամբ որոշիչ պարտության մատնեցին բուլղարական զորքերին։ Սեպտեմբերի 29-ին Բուլղարիան ստորագրեց զինադադար Անտանտի տերությունների հետ, և Առաջին աշխարհամարտն ավարտվեց Բալկանյան թատերաբեմում։
Բալկաններում Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախադրյալներ
Բալկանները բազմաթիվ անգամներ Եվրոպայի «վառոդի տակառ» են դարձել։ 15-րդ դարում Բալկանյան թերակղզին գրավել էր Թուրքիան եւ Օսմանյան կայսրության մեջ մտցրել։ Դարերի ընթացքում թերակղզու ժողովուրդները եղել են թուրքական տիրապետության ներքո։ Ընդհանուր թշնամին (թուրքերը) նվաճված ժողովուրդներին համախմբել է։ Հաճախ Օսմանյան կայսրության եվրոպական տարածքներում ազգային ազատագրական ապստամբություններ են բռնկվել ։
Անկախությունն ու անվտանգությունը պահպանելու նրանց ցանկությունը աջակցություն էր գտնում Ռուսական կայսրության կողից, որի հովանու ներքո, ի հակակշիռ Ավստրիայի, հիմնադրվեց Բալկանյան պաշտպանողական դաշինքը։ Նրա մեջ մտան Բուլղարիան, Հունաստանը, Սերբիան եւ Մոնտենեգրոն։ Սակայն, բալկանյան միությունը սկսվեց թշնամանալ Թուրքիայի հետ, որտեղ ապրում էին շատ սերբեր, բուլղարներ, հույներ։ Բալկանյան միությունը ձգտում էր Թուրքիային վերջնականապես «դուրս մղել» Բալկանյան թերակղզուց ։
Բացի այդ, Բալկանյան երկրները հույս ունեին ընդլայնել իրենց տարածքները` թուլացած Օսմանյան կայսրության հաշվին։ Բուլղարիան ձգտում էր իր սահմանների մեջ ընդգրկել ամբողջ արեւելյան Բալկանյան թերակղզին։ Սերբիան ցանկանում էր Ադրիատիկ ծով ելք ունենալ, իրեն միացնել Մակեդոնիայի շրջանը եւ Ալբանիան։ Մոնտենեգրոն ձգտում էր գրավել Ադրիատիկ եւ Նովոպազարի Սանդջակի խոշոր թուրքական նավահանգիստները։ Հունաստանը նույնպես ձգտում էր ընդլայնել իր սահմանները ։
Այս հակասությունները հանգեցրին առաջին Բալկանյան պատերազմին, որում Բալկանյան միությունը վճռական պարտության մատնեց Օսմանյան կայսրությանը։ Թուրքիայի եվրոպական բոլոր տարածքները, բացառությամբ Ստամբուլի եւ նրա շրջակա միջավայրի, անցան Բալկանյան միության վերահսկողության ներքո ։
Սակայն, միության երկրները ազատագրված տարածքների ճակատագրի շուրջ հակամարտություններ ունեին իրար մեջ։ Այսպես, Սերբիան եւ Բուլղարիան երկուսն էլ հավակնություններ ունեին Մակեդոնիայի նկատմամբ, Հունաստանն եու Բուլղարիան վիճում էին Թրակիայի համար, իր հերթին, Ռումինիան տարածքային պահանջներ էր ներկայացնում Բուլղարիային։ Հաղթանակած երկրների այս հակասություններն արագորեն վերաճեցին Երկրորդ Բալկանյան պատերազմի, որտեղ Սերբիան, Հունաստանը, Մոնտենեգրոն եւ ապա Ռումինիան եւ Օսմանյան կայսրությունը Բուլղարիայի դեմ դուրս եկան, վերջինիս արագ պարտության մատնելով ։ Երկրորդ Բալկանյան պատերազմի արդյունքում Մակեդոնիան բաժանվեց Հունաստանի եւ Սերբիայի միջև, Թուրքիան վերադարձրեց եվրոպական տարածքների մի փոքր մասը, իսկ Ռումինիան գրավեց հարավային Դոբրոջան ։
1908 - 1909 թվականներին բոսնիական ճգնաժամի ընթացքում Ավստրո-Հունգարիան, որը փորձում էր իր հեգեմոնիան հաստատել Բալկաններում, գերմանական աջակցությամբ սկզբում շրջափակեց, իսկ հետո բռնակցվեց Բոսնիան եւ Հերցեգովինան։ Բոսնիայի նկատմամբ հավակնություններ ուներ նաև Սերբիան, որը ձգտում էր հասնել Ադրիատիկ ծով եւ իր կազմի մեջ ընդգրկել Բոսնիա և Հերցոգովինայի սերբերով բնակեցված տարածքները։ Միևնույն ժամանակ Բելգրադի քաղաքական գործիչները վախենում էին, որ Բոսնիայից հետո Ավստրո-Հունգարիան կսկսի Սերբիայի անեքսիան ։
Այնուամենայնիվ, Ավստրո-Հունգարիան հաջողությամբ կարողացավ հասնել Բոսնիայի անեքսիայի օրինականության միջազգային ճանաչմանը։ Ռուսական կայսրությունը, որը մենակ էր մնացել ռազմատենչ Ավստրիայի եւ Գերմանիայի դեմ, ստիպված էր ընդունել Ավստրիայի անեքսիայի օրինականությունը, Սերբիան նույնպես հարկադրված եղավ ընդունել։ Երկար ժամանակ դիվանագիտական ​​պարտության վիրավորվածությունը շարունակ հիշում էին Բելգրադում եւ Սանկտ Պետերբուրգում։ Սերբերը անեքսիայի փաստի հետ չէին հաշտվում, եւ Սերբիայում սկսեցին ստեղծվել կազմակերպություններ, որոնք Բոսնիան Սերբիայի հետ «վերամիավորելու» նպատակ էին հետապնդում ։
Միեւնույն ժամանակ, Ավստրո-Հունգարիան վախենում էր կորցնել Վոյվոդինան, Բոսնիան եւ այլ տարածքները, որտեղ մեծ թվով սերբեր էին ապրում։ Սերբիայում, երկու բալկանյան պատերազմներում հաջողություն ունենալուց հետո, ամրապնդվեցին արմատականների դիրքերը։ Բացի այդ, «Սեւ ձեռքի» կազմակերպության արմատական տրամադրված ​​սպաները երկրում իշխանությունը փաստացի վերցրեցին։ Սերբիան աջակցում էր Ավստրիայում գործող գաղտնի կազմակերպություններին,  իր սլավոնական տարածաշրջանում իրավիճակն ապակայունացնելով։ Բացի այդ, 1913 թվականին, չնայած բարդ միջազգային իրավիճակին, Սերբական զորքերը մտան Ալբանիայի տարածք։ Ալբանիայի ճգնաժամի ընթացքում սերբական զորքերը միջազգային հանրության ճնշման ներքո դուրս բերեցին իրենց զորքերը։ Սերբիայի ղեկավարության այս ագրեսիվ գործողությունների արդյունքում Ավստրիան եւ Հունգարիան Սերբիայի դեմ պատերազմ հայտարարելու առիթ ստացավ։
Այսպիսով, պատերազմի բռնկման պատճառը Սերբիայի եւ Ավստրո-Հունգարիայի միջեւ հակասությունն էր հանուն բոլոր հարավային սլավոնական հողերը վերահսկելու իրավունքի ։
Սարաևոյի սպանություն
Սերբիան համաձայն չէր Ավստրիայի կողմից Բոսնիայի անեքսիայի հետ։ Սերբիայում սկսեցին հայտնվել գաղտնի ազգայնական կազմակերպություններ, որոնք նպատակ էին դրել ազատագրել Բոսնիան, որտեղ բնակվում էին մեծ թվով «Ավստրիական տիրակալության» սերբեր։ Բազմաթիվ նման կազմակերպություններից ամենահզորը «Սև ձեռք» կազմակերպությունն էր։ Բոսնիայի տարածքներում գործում էր «Մլադա Բոսնիա» («Երիտասարդ Բոսնիա») կազմակերպությունը, որը նույնպես խնդիր էր դրել Բոսնիա  Սերբիայի հետ վերամիավորել ։ 1914 թվականի հունիսի վերջին Ավստրո-Հունգարիայի թագաժառանգ Ֆրանց Ֆերդինանդը կնոջ` Սոֆիայի հետ ժամանել էին Սարաևո` Բոսնիայի գլխավոր քաղաք, ռազմական զորավարժությունները դիտելու եւ թանգարանի բացման նպատակով։ Ֆերդինանդը համարվում էր տրիալիզմի կողմնակից. Ավստրո-հունգարական երկակի միապետությունը եռակի Ավստրո-հունգարական-սլավոնական միապետության վերափոխելու գաղափար։ Երրորդ սլավոնական թագավորությունը լուրջ սպառնալիք կարող էր լինել Սերբիայի համար ։ «Մլադա Բոսնիան» խնդիր էր դրել Ֆերդինանդին սպանել Սարաեւոյ կատարած այցի ժամանակ։ Սպանությունը պլանավորվել էր վեց դավադիրների կողմից։
1914 թվականի հունիսի 28-ին Ֆրանց Ֆերդինանդը գեներալ նահանգապետ Օսկար Պատիորեկի հրավերով գնացքով ժամանեց Սարաեւո։ Այնուհետեւ վեց մեքենաներից կազմված շարասյունը ուղղություն վերցրեց դեպի քաղաքի կենտրոն։ Այստեղ ավտոշարասյան վրա դավադիրներից մեկը`Նեդելկո Չաբրինովիչը նռնակ նետեց, բայց վրիպեց։ Ոստիկանները բռնեցին Չեբրազովիչին։ Թվում էր, թե մահափորձը ձախողվել էր։ Այնուհետեւ, այն բանից հետո, երբ Ֆերդինանդը քաղաքի ռատուշայում ավարտեց իր ելույթը, ցանկություն հայտնեց գնալ հիվանդանոց` իր նկատմամբ իրականացրած անհաջող մահափորձի ժամանակ վիրավորվածներին այցելելու։ Սակայն էրցհերցոհի վարորդը սխալ ճանապարհով գնաց, երբ նրան այդ մասին ասեցին, նա սկսեց դանդաղորեն շրջել մեքենան։ Այդ պահին մեքենան, որի մեջ էին էրցհերցոգը և նրա կինը, նկատեց դավադիրներից մեկը` Գավրիլո Պրինցիպը ։ Նա վազեց դեպի մեքենան եւ ատրճանակից կրակեց` նախ Ֆրանց Ֆերդինանդի կնոջ, ապա` նրան։ Պրինցիպին բռնեցին բազմության մեջ կանգնածները եւ դաժանորեն ծեծեցին (ավելի ուշ, նույնիսկ ստիպված էին ամպուտացնել նրա ձեռքը)։
Էրցհերցոգի սպանությունից անմիջապես հետո Սարաևոյում սկսվեցին հակասերբական ջարդեր։ Բոլոր վեց դավադիրները ձերբակալվեցին։ Հարցաքննության ժամանակ դավադիրներից մեկը հայտարարեց, որ սերբական կառավարությունն է զենք մատակարարել սպանության փորձի համար։ Սա ավստրիական իշխանությունների համար տեղիք հանդիսացավ Սերբիային մեղադրել ահաբեկիչներին աջակցելու եւ օգնելու համար ։
Հուլիսյան ճգնաժամ
Ավստրո-Հունգարիան դեռևս 1913 թվականին փորձեց Սերբիայի դեմ պատերազմ սանձահարել, որպեսզի վերացնի Բալկաններում ավստրիական տիրապետության հիմնական հակառակորդին, սակայն պատերազմի համար բավարար պատճառներ չկային։ Էրցհերցոգ Ֆերդինանդի սպանությունից հետո ավստրիական կառավարությունն այդ հիմքերն ունեցավ։ Սպանությունից մեկ օր անց Ավստրիայի արտաքին գործերի նախարար Բերխտոլդը Հունգարիայի վարչապետ Իշտվան Տիսային նամակ է գրել «Սարաեւի հանցագործությունը Սերբիայի հետ հաշիվներ մաքրելու համար օգտագործելու» իր մտադրության մասին։ Միեւնույն ժամանակ Ավստրիայի կայսր Ֆրանց Յոզեֆ I-ը ստացավ իր հիմնական դաշնակից Գերմանիայի աջակցությունը ։ Հուլիսի 5-ին գերմանացի կայսր Վիլհելմ II-ը վստահեցրեց, որ Բեռլինը կաջակցի Վիեննային [9]: Հուլիսի 19-ին Ավստրիայի կառավարությունը Սերբիայի դեմ պատերազմի մասին որոշում կայացրեց։
Հուլիսի 23-ին Ավստրո-Հունգարիան Սերբիային ուլտիմատում ներկայացրեց, որը կազմված էր տասը կետից։ Վերջնագիրն ակնհայտորեն անհասկանալի էր եւ կազմված էր այնպես, որ Սերբիան մերժեր այն, դրանով ռազմական գործողություններ սկսելու առիթ տալ։ Պատասխանի համար սահմանված էր 48 ժամ։ Ուլմիմատումը պարունակում էր պահանջներ, որոնք նվաստացուցիչ էին Սերբիայի համար։ Հինգերորդ պարբերությունը հայտարարում էր. «Ավստրո-հունգարական կայսրության պետական ​​ծառայություններին թույլատրել ճնշել Սերբիայի տարածքում կատարվող ցանկացած հակաավստրիական գործողություններ»։ Այս կետով խախտվում էր Սերբիայի ինքնիշխանությունը եւ Սահմանադրությունը։
Սերբական կողմն ընդունեց վերջնագրի բոլոր տասը կետերը (հինգերորդ կետը վերապահումներով), բացի վեցերորդից, որով հրաժարվում էր թույլ տալ, որ ավստրիական ներկայացուցիչները մասնակցեն Սարաեւոյի սպանության հետաքննությանը։ Կետերից մեկի մերժումը ավստրիացիների կողմից համարվեց վերջնագրամի մերժում։ Ավստրո-հունգարական դեսպանատունը թողեց Բելգրադը, ինչը նշանակում էր դիվանագիտական հարաբերությունների խզում։ Ռուսաստանի կայսրությունը Ավստրիային համոզելու մի շարք փորձեր արեց, որ բանակցությունները շարունակվեն սերբական արձագանքի հիման վրա։ Մեծ Բրիտանիա, Ֆրանսիան եւ Իտալիան առաջարկեցին, որ Վիեննան առաջադրի այդ հարցը չորս մեծ տերությունների համաժողովի քննարկմանը։ Այնուամենայնիվ, Ավստրիան արձագանքեց կտրական մերժմամբ։ Սերբիայի արքայազն-ռեգենտ Ալեքսանդր I-ը աջակցության նպատակով դիմեց Ռուսաստանի կայսր Նիկոլայ II-ին, ով հայտարարեց, որ Ռուսաստանը վտանգի պահին մենակ չի թողնի Սերբիային ։