cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Գիզիլբունդա
Գիզիլբունդա, հնագույն երկիր Հայկական լեռնաշխարհում, Ուրարտուի արևելյան մասում, Մանա և Մեդիա (Մարաստան)՛ երկրների միջև ։
Գյուրջուբողազ
Գյուրջուբողազ, լեռնանցք Հայկական լեռնաշխարհում, Արևմտյան Եփրատի ակունքի շրջանում ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի լեռնանցքներ Կատեգորիա:Լեռնանցքներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Թուրքիայի լեռնանցքներ
Դեյր Հաֆիր
Դեյր Հաֆիր (دير حافر), քաղաք Սիրիայի Արաբական Հանրապետության հյուսիսարևմտյան մասում, Հալեպի մարզի Դեյր Հաֆիրի գավառում։ Համանուն շրջանի կենտրոնն է։
Աշխարհագրական դիրք
Քաղաքը տեղակայված է Հալեպի մարզի կենտրոնական հատվածում՝ Հալեպ քաղաքից 52 կմ հեռավորության վրա, Դամասկոսից 315 կմ հեռավորության վրա։ Քաղաքում կա հիվանդանոց, միջնակարգ ու տարրական դպրոցներ։ Տեղակայված է ծովի մակարդակից 334 մ բարձրության վարա ։
Գրոսգլոկներ բարձր լեռնային ճանապարհ
Գրոսգլոկներ բարձր լեռնային ճանապարհ (Großglockner-Hochalpenstraße), լեռնային բարձր տեղանքով անցնող գեղատեսիլ ճանապարհ Ավստրիայի արևմուտքում։ Այն իրար է միացնում Զալցբուրգ և Կարինթիա նահանգները։ Անցնում է Բարձր Թաուեր ազգային պարկով։ Անվանված է Ավստրիայի ամենաբարձր լեռան՝ 3798 մ բարձրություն ունեցող Գրոսգլոկներ լեռան անունով։ Ճանապարհի երկարությունը 48 կմ է։ Այն իրենից ներկայացնում է 36 շրջադարձներից բաղկացած ոլորապտույտ լեռնային ճանապարհ  ։
Դեյր Հաֆիր
Տրանսպորտ
Ամենամոտ քաղաքացիական օդանավակայանը Հալեպի միջազգային օդանավակայանն (Aleppo International Airport) է, որը գտնվում է Հալեպ քաղաքում։ Այնտեղ էլ գոյացել է երկաթուղային քառակողմ հանգույց։
Գրոսգլոկներ բարձր լեռնային ճանապարհ
Ճանապարհը սկսվում է Ֆուշ-ան-դեր-Գրոսգլոկներշտրասե համայնքից՝ ծովի մակարդակից 805 մ բարձրությունից։ Ավարտվում է Հայլիգենբլուտ համայնքում՝ ծովի մակարդակից 1301 մետր բարձրության վրա։ Ոլորանի առավելագույն բարձրությունը գտնվում է Հոկորում, որը գտնվում է ծովի մակարդակից 2504 մետր բարձրության վրա։ Ճանապարհի առավելագույն թեքությունը 10,2 % է, հյուսիսային միջին թեքությունը՝ 7,1 %, հարավայինը՝ 8,6 % :
Դեյր Հաֆիր
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Սիրիայի քաղաքներ Կատեգորիա:Դեյր Հաֆիրի գավառ
Գրոսգլոկներ բարձր լեռնային ճանապարհ
2016 թվականի հունվարի 12-ից բարձրլեռնային Գրոսգլոկներ ճանապարհը հանդիսանում է ՅՈՒՆԵՍԿՈ-յի համաշխարհային ժառանգության ցուցակում ընդգրկվելու թեկնածու ։
Պատմություն
Երբ 1924 թվականի ավստրիացի փորձագետների խումբը ներկայացրեց Հոկոր տանող ճանապարհի նախագիծը, նրանց առաջարկին թերահավատորեն վերաբերվեցին։ Այն ժամանակ Ավստրիայում, Գերմանիայում և Իտալիայում կար ընդամենը 154.000 մասնավոր ավտոմեքենա, 92.000 մոտոցիկլետ և 2000 կմ ասֆալտապատ ճանապարհ։ Ավստրիան տառապում էր Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ տնտեսական կորուստնեից հետևանքով, իր տարածքը յոթ անգամ փոքրացրել էր, կորցրել իր միջազգային շուկաները և տուժում էր քայքայիչ ինֆլիացիայից ։
Նույնիսկ մանրախճե 3 մետր լայնությամբ սովորական ճանապարհը բավականին թանկ արժեր երկրի համար։ Ճանապարհի կառուցման խթանը, որը պետք է բացեր ալպիական չբեր հովիտը շարժիչային զբոսաշրջության համար, 1929 թվականին Նյու Յորկի ֆոնդային բորսայում անկում գրանցեց:Այդ աղետը լրջորեն ցնցեց աղքատ Ավստրիային ։
Երեք տարիների ընթացքում արտադրությունը 1/4-ով անկումմրանցեց։ Այդ ժամանակ Ավստրիայի կառավարությունը վերածնեց բարձր եռնային ճանապարհի նախագիծը՝ նպատակ ունենալով ապահովել 3200 աշխատատքեղ։ Այդ ժամանակ երկրում ապրում էին 530.000 գործազուրկ։ Նախագիծը վերամշակման ներկայացվեց։ Համաձայն նոր պլանի՝ այն լայնացվեց մինչև 6 մետր և նախատեսված է տարեկան 120.000 այցելուի համար։ Պետույթունը որոեց ճանապարհաշինարարության ծախսերը փակել ճանապարհը վճարովի դարձնելու եղանակով ։
1930 թվականի օգոստոսի 30-ին՝ առավոտյան ժամը 09:30-ին, իրականացվեց լեռնազանգվածի առաջին պայթյունը։ Չորս տարի անց Զալցբուրգի նահանգի կառավարության ղեկավարը առաջին անգամ Steyr 100 ավտոմեքենայով անցավ նոր ճանապարհով ։
Մեկ տարի անց՝ 1935 թվականի օգոստոսի 3-ին Գրոսգլոկներ բարձր լեռնային ճանապարհը բացվեց և հանձնվեց շահագործման։ Արդեն հաջորդ օրը նորաբաց ճանապարհի վրա անցկացվեցին Grossglockner Races ավտոմոբիլային և մոտոցիկլետային մրցումներ ։
Ներառյալ երկրորդական մոտեցող ճանապարհների շինարարությունը՝ ճանապարհի արժեքը կազմեց 910 միլիոն ավստրիական շիլլինգ (1990 թվականի հաշվարկներով), ինչը 7 միլիոնով պակաս էր, քան նախօրոք նախատեսվել էր ։
Նախօրոք պլանավորված 120 հազար այցելուների փոխարեն 1930 թվականին ճանապարհով անցան 375 հազար այցելու և 98 հազար ավտոմեքենա։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո այցելուների թվաքանակը աճեց և 1952 թվականին հասավ 412 հազարի ու 91 հազար ավտոմեքենայի։ 1962 թվականին 360 հազար ավտոմեքենա և 1.3 միլիոն այցելուներ անցան բարձր լեռնային Գրոսգլոկներ ճանապարհով ։
1967 թվականին Felbertauern և 1975 թվականին Tauern ճանապարհների բացումով ոչ միայն գրեթե 15 %-ով նվազեց Գրոսգլոկներ բարձր լեռնային ճանապարհի ծանրաբեռնվածությունը, այլև ամբողջովին փոխեց ճանապարհի նպատակային ուղղվածությունը՝ լեռնային տրանսալպյան շրջանցող ճանապարհից վերածվելով գեղատեսիլ բնապատկերներով հարուստ զբոսաշրջային ճանապարհի ։
Այցելուների թվաքանակի աճը հնարավորություն տվեց փուլային տարբերակով այն մոդեռնիզացնել հասցնելով մինչև 7.5 մետր լայնության և շրջադարձների լայնությունը նախկին 10-ի փոխարեն 15 մետր, ինչպես նաև նախկին 800 կայանատեղի փոխարեն ստեղծել 4000 կայանատեղի։ Ճանապարհի տարեկան ուղևորահոսքը աճեց մինչև 350 հազար ավտոմեքենայի ։
Ձնամաքրման աշխատանքներ
1936 և 1937 թվականներին 350 տղամարդ 70 օրերի ընթացքում բահերով մաքրում էին 250 հազար կուբամետր ձյուն, որպեսզի ապահովեն առնվազն մեկ երթևեկելի գոտի։ 1953 թվականից սկսած ավտոմատացված տեխնիկան ճանապարհից հեռացնում է 600-ից մինչև 800 հազար կուբամետր ձյուն ։
Ջրի կառուցվածքը (ֆիլմ)
Ջրի կառուցվածք (The Shape of Water), 2017 թվականին ռեժիսոր Գիլյերմո դել Տորոյի ամերիկյան ֆենտեզի մելոդրամա՝ նկարահանած դել Տորոյի և Վանեսսա Թեյլորի սցենարի հիման վրա։
Նեոֆիտ
Նեոֆիտ (νεόφυτος, «վերջերս տնկված», նորելլուկ, - նոր մկրտված, նոր դարձի եկած), մարդ, որը նոր է հավատ ընդունել, որևէ կրոնի, վարդապետության, սոցիալական շարժման նոր հետևորդ (կրոնափոխ), ցանկացած գործում սկսնակ, նորեկ։
Գրոսգլոկներ բարձր լեռնային ճանապարհ
Աշխատանքային ժամեր
Ճանապարհը բաց է երթևեկության համար մայիս - հոկտեմբերի ամիսներին։ Ճանապարհի բացման և փակման հստակ օրերը որոշվում են եղանակային պայմաններից ելնելով։ Ստորև ներկայացված է ճանապարհի աշխատանքային մոտավոր տվյալները Այցելուներին թողնում են մտնել ճանապարհ ամենաուշը փակվելուց 45 րոպե առաջ։
Ջրի կառուցվածքը (ֆիլմ)
Պրեմիերան կայացել է 2017 թվականի օգոստոսի 31-ին Վենետիկի կինոփառատոնին ։ 2017 թվականի դեկտեմբերի 1-ին դուրս եկավ ֆիլմի սահմանափակ, իսկ դեկտեմբերի 22-ին՝ մեծածավալ քանակով ամերիկյան վարձույթը ։ Ռուսաստանում ֆիլմի պրեմիերան կայացավ 2018 թվականի հունվարի 18-ին։ Ֆիլմը «Օսկար» մրցանակաբաշխությունում 13 անվանակարգերի է արժանացել, իսկ 2018 թվականի մարտի 4-ին ստացել է չորս արձանիկ՝ ներառյալ «Օսկար»-ի ամենագլխավոր՝ «Տարվա լավագույն ֆիլմ» պարգևը։
Գրոսգլոկներ բարձր լեռնային ճանապարհ
Ճանապարհից օգտվելու արժեք
2015 թվականի սեպտեմբերի 20-ից Գրոսգլոկներ ճանապարհով երթևեկելու գներն են
Նեոֆիտ
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Կրոն Կատեգորիա:Հունարեն բառեր և արտահայտություններ
Գրոսգլոկներ բարձր լեռնային ճանապարհ
Ճանապարհից օգտվելու արժեք
Բացի այդ
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ավստրիայի ճանապարհներ Կատեգորիա:Ավստրիա
Ջրի կառուցվածքը (ֆիլմ)
Սյուժե
Ֆիլմի գործողությունները տեղի են ունենում մոտավորապես 1962 թվականին, Սառը պատերազմի շրջանում ԽՍՀՄ և ԱՄՆ հակադրության ընթացքում։ Էլայզա Էսպոզիտոն Բալթիմորում ռազմական գաղտնի լաբորատորիայում աշխատում է որպես հավաքարար, նա տաղտկալի և միօրինակ կյանքով ապրող աչքի չընկնող մի կին է։ Մանկության ժամանակ ստացած վնասվածքի հետևանքով նա համր էր մնացել։ Նա ապրում է կինոթատրոնի վերին հարկում գտնվող փոքրիկ բնակարանում։ Նրա միակ ընկերները հարևան Ջայլս անունով ծեր նկարիչն ու սևամորթ հավաքարար Զելդան են, վերջինս էլ օգնում է Էլայզային աշխատանքի վայրում բարձրաձայնել նրա մտքերը։
Մի անգամ ուսումնասիրության համար լաբորատորիա են բերում ինչ-որ մի նոր «օբյեկտ»։ Էլայզան ու Զելդան իմանում են, որ դա Հարավային Ամերիկայի Ամազոն գետից բռնած մարդ-ամֆիբիա է, ում տեղի հնդկացիները նրան որպես Աստված էին ընդունում։ Գիտնականերին չի հաջողվում հրեշի հետ շփման մեջ մտնել, անվտանգության հրամանատար Սթրիքլենդը դաժանորեն ծեծի է ենթարկում ամֆիբիային, որն էլ կտրում է նրա երկու մատները։ Էլայզան գտնում է մատները, որից հետո Սթրիքլենդի մատները հետ են կարում։ Նա նկատում է Էլայզային, և, հագեցած ընտանեկան ձանձրալի կյանքից, ամեն կերպ փորձում է Էլայզայի կյանք սողոսկել։ Էլայզան մի կերպ մտնում է այն տարածքը, որտեղ պահվում է սողունը, և վերջինիս հետ շփման մեջ է մտնում՝ օգտագործելով մատնախոսության այբուբենը։ Դա նկատում է գիտնականներից մեկը՝ Ռոբերտ Հոֆֆստեթլերը, սակայն թաքցնում է իր դիտարկումները, քանի որ նա իրականում խորհրդային գաղտնի գործակալ Դմիտրի Մոսենկովն էր։
Իմանալով, որ գեներալ Հոյթը հրամայել է արարածին կենդանահերձման ենթարկել, Էլայզան իր կողմն է ներքաշում Ջայլսին և Զելդային, նրանց հանկարծակի միանում է Հոֆֆստեթլերը։ Ջայլսը բեռանատարով մոտենում է լաբորատորիային, իսկ Զելդան և Էլայզան արարածին ավտոտնակ են դուրս բերում։ Էլայզան ամֆիբիային տեղավորում է իր լոգարանում՝ պարբերաբար նրա հետ սեռական հարաբերություն ունենալով։ Հերոսները սպասում են ջրանցքից ջրի թափվելուն, որպեսզի արարածը կարողանա լողալով հասնել օվկիանոս։ Այդ ընթացքում Հոյթը հրամայում է Սթրիքլենդին 36 ժամվա ընթացքում գտնել «փախստականին»։ Վերջինս հետևում է Մոսենկովին։ Խորհրդային գործակալը հանդիպում է իր ծանոթների հետ, սակայն նրանք որոշում են սպանել նրան։ Սթրիքլենդը ոչնչացնում է գործակալներին, տանջում է Մոսենկովին, ինչից հետո էլ սպանում է նրան։ Նա գնում է Զելդայի մոտ, ով հրաժարվում է պատասխանել հարցեին, բայց Զելդային հանկարծակիորեն մատնում է իր ամուսինը։ Էլայզայի բնակարանում Սթրիքլենդը օրացույց է գտնում և պարզում է վայրը և ժամանակը, որտեղ նա պատրաստվում է բաց թողնել հրեշին։ Նա ջրանցքի մոտ է գալիս, խփում է Ջայլսին և կրակում է Էլայզայի և ամֆիբիայի վրա։ Սակայն հրեշը ուշքի է գալիս, սպանում Սթրիքլենդին և բուժում Էլայզային, որից հետո Էլայզան կարողանում է շնչել խռիկներով։ Ֆիլմի հանգուցալուծման ժամանակ Ջայլսը պատմում է, որ Էլայզան այդ արարածի հետ ապրել է երջանիկ։
Արտադրություն
«Ջրի կառուցվածքը» ստեղծելու համար հիմնական ոգեշնչանքը եղել է «Սև ծովալճակի արարածը» ֆիլմը, որը ռեժիսորը մանկության տարիներին էր նայել։ Դել Տոտոն դեռևս այն ժամանակ էր հիացել խռիկավոր մարդով՝ չնայած դրա անգայթակղելիությանը, նա ցանկանում էր տեսնել ռոմանտիկ հարաբերությունների զարգացումը արարածի և դրա կողմից գողացված Քեյ Լոուրենսի միջև ։ Իսկզբանե Դել Տորոն մտադիր էր ստեղծել այդ ֆիլմի կրկնօրինակը, որտեղ սյուժեն զարգանում է Ամազոնի վերին հոսանքներում գիտարշավների ժամանակ, միայն մի տարբերությամբ. գիտարշավը ղեկավարում է կին, ում և խռիկավոր-մարդու միջև էլ սկսվում է սիրավեպը։ Դել Տորոն փորձեց ֆիմլի նկարահանումների շուրջ համաձայնության գալ Universal կինոընկերության հետ, սակայն կինոընկերության տնօրինությունը մերժեց այդ գաղափարը ։
Որից հետո Դել Տորոն որպես ֆիլմի գործողությունների ժամանակահատված ընտրեց 1960-ական թվականները՝ սառը պատերազմի ժամանակը, որպեսզի մարդկանց կտրի համաշխարհային ժամանակակից խնդիրներից։ Իր այս որոշումը նա բացատրում է այսպես.
«Մի անգամ 1962 թվականին» բառերից հետ ժապավենը անհանգիստ ժամանակի մասին հեքիաթի է վերածվում։ Հանդիսատեսը թեթևակի թուլանում է և սկսում է լսել պատմությունը ու լսել հերոսներին և քննարկել իրավիճակը, այդ իրավիճակների հետևանքները քննարկելու փոխարեն ։»
Նկարահանումները սկսվեցին 2016 թվականի օգոստոսի 15-ին Տորոնտոյում և Համիլտոնում (Օնտարիո), և ավարտվել են նույն թվականի նոյեմբերի 6-ին ։
IndieWire կայքին տված հարցազրույցի ժամանակ Դել Տորոն հայտարարել է. «Այս ֆիլմն ինձ համար բուժիչ է։ … Ինը ֆիլմերի միջոցով ես պատմել եմ իմ մանկության վախերի, երազանքների մասին, և ահա այս անգամ ես առաջին անգամ, ինչպես մեծահասակ խոսում եմ մի բանի մասին, ինչը ինձ անհանգստացնում է ինչպես մեծահասակի։ Ես խոսում եմ վստահության, սիրո, այլակերպության, այսինքն այն ամենի մասին, ինչով մենք առաջ ենք ընթանում։ Դա այն հոգատարությունը չէ, ինչը ինձ հուզում էր ինը կամ յոթ տարի անընդմեջ»
Կարծիքներ
Ֆիլմը կինոքննատադների և գրախոսների բարձր գնահատականին է արժանացել։ Metacritic ագրեգատում ֆիլմի ժապավենը 100-ից 86 բալ ունի, Rotten Tomatoes-ում՝ 92 % դրական կարծիք 8,4/10 դեպքում.
Variety Հնարավոր է, բազում անակնկալներից էլ հզորագույնն է։ Այն անհավանական ռոմանտիկ է, ինչին նպաստում է ամենահաղթ հավատը դեպի կենդանի արարած. The Hollywood Reporter Այն մանրակրկտորեն մշակված մարգարիտ է՝ Դել Տորոյի ամենահաճելի աշխատանքը «Այծամարդի լաբիրինթոս» ֆիլմի ժամանակից . CineVue"Դա սրամիտ է, խելացի և փայլուն խաղացված։ Ֆիլմը ներառում է մեր հոգեբանության խորությունը, մեր պատմությունը և ցանկությունները."
Ռուսական մամուլում ֆիլմը ավելի քիչ խանդավառությամբ ընդունվեց. «Քննադատամոլություն» ագրեգատորում ֆիլմը 37 գրախոսության հիման վրա ունի 7/10 գնահատական . «Ռուսական թերթ» և «Lenta.ru» հրատարակչություններում բացասական կարծիքներ էին թողել։ «Ռուսական թերթ»-ի խմբագիրը քննադատորեն էր վերաբերվել ֆիլմում հանդուրժողականության գաղափարի խթանմանը, որը արտահայտվում էր նրանում, որ գլխավոր հերոսուհին հաշմանդամ էր, ուներ սևամորթ ընկերուհի, համասեռամոլ հարևան, և բարեհամբյուր ռուս եվրեյ-գործակալ, ովքեր պայքարում էն գլխավոր չարագործի՝ «սպիտակ ազգայնամոլ տղամարդու» դեմ, քննադատի կարծիքով հենց այսպիսի կլիշեները ֆիլմին ապահովեցին «Օսկար» մրցանակաբաշխությունում արձանիկի ։ «Lenta.ru»-ի ներկայացուցիչը դիտարկեց ֆեմինիզմի առաջխաղացումը և հերոսուհու և ամֆիբիայի միջև զարգացող ռոմանտիկ հարաբերությունները համարում է նողկալի, որը ոչ բոլորը կհասկանան ։ «Անկախ թերթ» հրատարակչությունը և The Hollywood Reporter չեզոք կարծիքներ են թողել։ «Անկախ թերթ»-ի ներկայացուցիչը ֆիլմի ընդհանուր սյուժեն անվանել է իրականությանը չնմանվող, հեքիաթին կամ սյուռեալիզմին նման։ Աջանձնահատուկ հետաքրքրություն են առաջացնում երկրորդական կերպարները, որոնց միջոցով էլ զարգանում է սյուժեն ։ The Hollywood Reporter ռուսական խմբագրությունը նկատեց, որ ֆիլմի սյուժեում զգացվում է Դել Տորոյի ոգին, ռեժիսորը հերթական անգամ ցուցադրում է իր սերն ու կիրքը անմարդկային արարածների հանդեպ՝ մարդկանց դարձնելով իսկական չարի մարմնավորեցում։ Հանդիսատեսը նկատում է, ինչպես է ամֆիբիան դառնում մարդկային, միաժամանակ մոլագար Շեննոնը կայծակնապես կորցնում իր մարդկայնությունը .:
Meduza հրատարակչության հեղինակը, «Աֆիշա» ամսագիըր , The Village , «Ֆանտաստիկայի աշխարհ»–ը , «Կանոբու»–ն և այլ ամսագրերը դրական գնահատականներ են թողել։
Գրագողության մեջ մեղադրում
Ամերիկացի գրող Փոլ Զինդելի որդին՝ Դեվիդ Զինդելը Fox Searchlight Pictures կինոընկերությանը մեղադրեց գրագողության մեջ՝ հայտարարելով, որ ֆիլմն ամբողջությամբ կրկնում է 1969 թվականին Փոլ Զինդելի կողմից գրված «Let me hear you whisper» («Թույլ տուր լսել քո շշուկը») պիեսի սյուժեն ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ամերիկյան ֆիլմեր Կատեգորիա:Օսկարակիր ֆիլմեր Կատեգորիա:Գիտաֆանտաստիկ ֆիլմեր Կատեգորիա:Գիլյերմո դել Տորոյի ֆիլմեր Կատեգորիա:Տորոնտոյում նկարահանված ֆիլմեր Կատեգորիա:Անգլերեն ֆիլմեր Կատեգորիա:2017 ֆիլմեր Կատեգորիա:Ֆանտաստիկ ֆիլմեր գիտնականների մասին Կատեգորիա:BAFTA մրցանակի դափնեկիր ֆիլմեր Կատեգորիա:2010-ականների ռոմանտիկ դրամա ֆիլմեր Կատեգորիա:Ամերիկյան ԼԳԲՏ ֆիլմեր Կատեգորիա:ԼԳԲՏ ֆիլմեր Կատեգորիա:Ֆիլմեր որբերի մասին Կատեգորիա:Fox Searchlight Pictures ֆիլմեր
Գուլեյման (հանքավայր)
Գուլեյման, հանքավայր Արևմտյան Հայաստանում, Խամբերդի նահանգում, Խարբերդի դաշտում, Գուլեյման գյուղի մոտ։ Պարունակում է քրոմի պաշարներ, որոնք 4-5մ խորության վրա են ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Թուրքիայի հանքավայրեր Կատեգորիա:Հանքավայրեր այբբենական կարգով Կատեգորիա:Խարբերդի նահանգ
Ուրում ալ-Քուբրա
Ուրում ալ-Քուբրա (أورم الكبرى), քաղաք Սիրիայի Արաբական Հանրապետության հյուսիսում, Հալեպի մարզի Ալ-Աթարիբի գավառի Ուրում ալ-Քուբրայի շրջանում։ Հանդիսանում է համանուն շրջանի վարչական կենտրոնը։
Աշխարհագրական դիրք
Ուրում ալ-Քուբրա քաղաքը տեղակայված է Հալեպի մարզի արևելքում. այն Հալեպ քաղաքից հեռու է 15 կմ-ով, իսկ Դամասկոսից՝ 285 կմ-ով։
Բնակչություն
2004 թվականի մարդահամարի տվյալներով՝ Ուրում ալ-Քուբրա քաղաքում բնակվում էր 5 391 մարդ
Ապոպտոզ
Ապոպտոզ (ἀπόπτωσις՝ տերևաթափ), բջջի կենսաբանորեն ծրագրավորված մահ (ԲԾՄ), որի արդյունքում բջիջը բաժանվում է պլազմատիկ թաղանթով սահմանափակված առանձին մարմնիկների։ Մահացած բջջի բաժանված հատվածները սովորաբար արագորեն (միջինը՝ 90 րոպեում ) ենթարկվում են ֆագոցիտոզի։ Ապոպտոզի գործընթացը տևում է 1-3 ժամ ։ Ապոպտոզի հիմնական ֆունկցիան վնասված բջիջների ոչնչացումն է։ Բազմաբջիջ օրգանիզմներում ապոպտոզը մասնակցում է տարբերակման և մորֆոգենեզի գործընթացներին, բջջային հոմեոստազի պահպանմանը, իմունային համակարգի զարգացման և գործունեության կարևոր գործընթացների իրականացմանը։ Ապոպտոզ տեղի է ունենում բոլոր էուկարիոտներում՝ սկսած միաբջիջ պարզագույններից մինչև բարձրագույն օրգանիզմներ։ Պրոկարիոտների ծրագրավորված մահվանը մասնակցում են էուկարիոտների ապոպտոզի սպիտակուցների համարժեքները ։ Ապոպտոզի ուսումնասիրությամբ զբաղվում են 1960-ական թվականներից։ «Ապոպտոզ» եզրույթն առաջին անգամ կիրառվել է 1972 թվականին բրիտանացի գիտնականներ Ջ. Քերի, Էնդրյու Ուայլի և Ա. Քերիի աշխատանքում։ Ապոպտոզի գենետիկական և մոլեկուլային մեխանիզմների բացահայտման ուղղությամբ առաջին անգամ աշխատել են Սիդնեյ Բրենները, Ջոն Սալստոնն և Ռոբերտ Հորվիցը։ Վերոհիշյալ երեք գիտնականները 2002 թվականին արժանացան Նոբելյան մրցանակի ֆիզիոլոգիայի և բժշկության բնագավառում։ Ներկայումս հայտնի են էուկարիոտ բջիջներում ապոպտոզի իրագործման հիմնական մեխանիզմները, և կատարվում են բազմաթիվ հետազոտություններ՝ ապոպտոզի կարգավորիչներն ու ակտիվատորները բացահայտելու նպատակով։ Գիտնականների հետաքրքրվածությունը պայմանավորված է բժշկագիտության տարբեր ոլորտներում (ուռուցքներ, աուտաիմունային հիվանդություններ, նեյրոդեգեներատիվ հիվանդություններ և այլն) ձեռք բերված գիտելիքների կիրառման հնարավորությամբ ։
Հասուն մարդու օրգանիզմում ապոպտոզի հետևանքով օրական մահանում են մոտ 50-70 միլիարդ բջիջներ։ 8-14 տարեկան երեխաների օրգանիզմում այդ նույն պատճառով օրական մահանում են մոտ 20-30 միլիարդ բջիջներ։ Կյանքի առաջին տարում մահացող բջիջների զանգվածը մոտավորապես համարժեք է մարդու քաշին։ Այս դեպքում բջիջների վերականգնումն ապահովվում է նրանց բազմացման՝ պրոլիֆերացիայի միջոցով ։
Հետազոտման պատմություն
19-րդ դարի վերջում բջիջների ուսումնասիրումը բուռն զարգացում էր ապրում և ընթանում էր նշանավոր բացահայտումներով։ Այնուամենայնիվ, բջիջների մահվան մասին տեղեկությունները պատահական բնույթ ունեին և հիմնավոր չէին ։
Բջջի ծրագրավորված մահվան ուսումնասիրումը սկսվեց 1960-ական թվականներից։ Այս բնագավառում առաջին հետազոտողներից էր Ջոն Կերրը, որն ուսումնասիրեց հեպատոցիտների մահը առնետների ախտահարված լյարդում ։ 1972 թվականին Ջոն Կերրի ղեկավարությամբ հետազոտողների խումբն առաջին անգամ առաջարկեց «ապոպտոզ» եզրույթը՝ նշելու համար բջիջների ծրագրավորված մահը։ Իրենց հոդվածում, որը հրատարակվեց British Journal of Cancer ամսագրում, նրանք տվեցին ապոպտոզի մորֆոլոգիական բնութագիրը ։ Ապոպտոզի ուսումնասիրման համար 2000 թվականին Ջեն Կերրն արժանացավ Պաուլ Էրլիխի և Լյուդվիգ Դարմշտեդտերի պատվավոր մրցանակին ։
1974 թվականին քեմբրիջյան երեք գիտնականներ (Սիդնեյ Բրեներ, Ջոն Սալստոն, Ռոբերտ Հորվից) մոլեկուլային կենսաբանության լաբորատորիայում ուսումնասիրեցին Caenorhabditis elegans նեմատոդի բջիջների զարգացումը։ Հետազոտությունների ընթացքում պարզվեց, որ այս նեմատոդի զարգացման ընթացքում 1090 բջիջներից 131-ը մահանում են։ Ժամանակի ընթացքում գիտնականներիին հաջողվեց պարզել ապոպտոզի գենետիկական դետերմինանտներն ու մոլեկուլային մեխանիզմները ։ Արդյունքում, Ս. Բրենները, Ջ. Սալստոնն ու Ռ. Հորվիցը 2002 թվականին արժանացան Նոբելյան մրցանակի ֆիզիոլոգիայի և բժշկության բնագավառում ։
Բալուա լեռ
Բալուա լեռ, Բալուի քար, Սուրբ Մեսրոպի լեռ, քարաժայռ Թուրքիայում, Բալու քաղաքում։ Բալուա լեռան վրա կառուցված է եղել բերդ։ Տեղացիները անվանում էին Սուրբ Մեսրոպի լեռ, իբր Մեսրոպ Մաշտոցը յոթ շաբաթ այստեղ մնացել ու վերջնականապես վերամշակել է հայկական այբուբենը ։ 995 թվականին սաստիկ երկրաշարժից փլվել է, և նրա վրայի շինություններն ավերվել են ։
Ապոպտոզ
Հետազոտման պատմություն
20-րդ դարի վերջին տասնամյակում ավելանում են ապոպտոզի մասին հրատարակվող հոդվածները։ 1988 թվականին հաստատվեց, որ Bcl-2-ն ընկճում է ապոպտոզի ընթացքը ։ 1980-ականների վերջում սկսեցին ուսումնասիրել Fas/FasL-ընկալիչ-լիգանդային համակարգը, որն ընկած է ապոպտոզի ընկալիչ-կախյալ ուղիներից մեկի հիմքում ։ 1992 թվականին հաստատվեց, որ ապոպտոզի ենթարկվող բջիջների արտաքին թաղանթի վրա կատարվում է ֆոսֆատիդիլսերինի էքսպրեսիա։ 1993 թվականին հայտնաբերվեցին ապոպտոզի սպիտակուցների ինհիբիտորները (IAP). 1994 թվականին սկսվեցին կասպազների ուսումնասիրությունները ։ 1996 թվականին հաստատվեց, որ ցիտոքրոմ-C-ն ԱԵՖ-ի հետ մասնակցում է կասպազ-3-ի ակտիվացմանը ։
Բալուա լեռ
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Թուրքիայի լեռներ Կատեգորիա:Խարբերդի նահանգ
Ապոպտոզ
Հետազոտման պատմություն
2000 թվականին ապոպտոզի վերաբերյալ հրապարակումները գերազանցեցին 35539-ը, իսկ 2008 թվականի մարտին հրապարակումների քանակն անցավ 143 400-ը ։
Ապոպտոզի փուլեր
Ապոպտոզը բաժանվում է երեք պայմանական փուլերի՝ ազդանշանային, էֆեկտոր և կազմափոխման (դեգրադացիոն) ։
Ազդանշանային փուլ
Ապոպտոզը սկսվում է տարբեր ներքին և արտաքին գործոնների ազդեցությամբ։ Օրինակ, հիպօքսիայի, հիպերօքսիայի հետևանքով, քիմիական և ֆիզիկական նեկրոզային գործոնների պատճառով, աճի գործոնների բացակայության հետևանքով և այլ գործոներից կարող է առաջանալ բջիջների մահ ։ Չնայած գործոնների բազմազանությանը, տարբերում են ապապտոզի ազգանշաննարի փոխանցման երկու հիմնական ուղիներ՝ ընկալիչ-կախյալ (արտաքին) և միտոքոնդրիումային (սեփական) ։
Ընկալիչ-կախյալ ազդանշանային ուղի
Մահվան բոլոր ընկալիչներն անդրթաղանթային սպիտակուցներ են, կազմված են 80 ամինաթթվային մնացորդներից։ Վերջիններիս հաջորդականությունը կոչվում է մահվան դոմեն (անգլ. death domain - DD) և անհրաժեշտ են ապոպտոզի ազդակների փոխանցման համար ։ Ընկալիչների արտաբջջային դոմենները փոխազդում են լիգանդների (CD95L, TNF, Apo3L, Apo2L և այլն) հետ։ Սրա արդյունքում կատարվում է ընկալիչների փոփոխություն (տրիմերացում) ։ Ակտիվացված ընկալիչը փոխազդում է ներբջջային ադապտերների հետ։ CD95 (Fas/APO-1) ընկալիչի ադապտեր է հանդիսանում FADD-ն (անգլ. Fas-associated DD-protein - «մահվան Fas-ընկալչի դոմենի հետ փոխազդող ընկալիչ»)։ TNFR1 և DR3 ընկալիչների համար ադապտեր է հանդիսանում TRADD-ն (անգլ. TNFR1-associated DD-protein - «մահվան TNFR1-ընկալչի հետ փոխազդող սպիտակուց»)։
Մահվան ընկալչին միացված ադապտերը փոխազդում է էֆեկտորների հետ, որոնք կասպազների ընտանիքին պատկանող պրոտեազների ոչ ակտիվ ձևեր են։ Լիգանդ-ընկալիչ-ադապտեր-էֆեկտոր շղթայի առաջացման արդյունքում առաջանում են ագրեգատներ, որոնցում կատարվում է կասպազների ակտիվացումը։ Տվյալ ագրեգատները կոչվում են ապոպտոսոմներ` մահ առաջացնող ազդակներ։ ապոպտոսոմի օրինակ կարող է ծառայել FasL-Fas-FADD-պրոկասպազ-8 համալիրը, որում ակտիվանում է կասպազ-8-ը ։
Մահվան ընկալիչները, ադապտերներն ու էֆեկտորները փոխազդում են իրար հետ` կառուցվածքով իրար նման դոմեններով (DD, DED, CARD)։ DD-ն (անգլ. death domain - «մահվան դոմեն») մասնակցում է Fas-ի փոխազդմանը FADD ադապտերի հետ և TNFR1 կամ DR3 ընկալիչների փոխազդմանը TRADD ադապտերների հետ։ DED (անգլ. death-effector domain - «մահվան էֆեկտորի դոմեն») դոմենի միջոցով իրականացվում է FADD ադապտերի փոխազդումը պրոկասպազ−8-ի և պրոկասպազ−10-ի հետ։ CARD (անգլ. caspase activation and recruitment domain - «կասպազի ակտիվացման և վերախմբավորման դոմեն») դոմենը մասնակցում է AIDD ադապտերի փոխազդմանը պրոկասպազ-2-ի հետ ։
Մահվան ընկալիչներով կարող են ակտիվանալ երեք թողարկող կասպազներ՝ 2, 8 և 10 ։ Վերջիններս այնուհետև մասնակցում են էֆեկտորային կասպազների ակտիվացմանը։
Միտոքոնդրիումային ազդանշանային ուղի
Ողնաշարավորների մոտ ապոպտոզի շատ ձևեր իրագործվում են միտոքոնդրիումային ուղով, այլ ոչ թե բջջի մահվան ընկալիչներով ։ Միտոքոնդրիումային ազդանշանային ուղին իրականացվում է միտոքոնդրիումների միջթաղանթային տարածությունից ապոպտոգեն սպիտակուցների դուրս գալով բջջի ցիտոպլազմա։ Ապոպտոգենային սպիտակուցների ազատումը, ենթադրաբար, կատարվում է երկու ուղիներով. միտոքոնդրիումների թաղանթի քայքայմամբ կամ էլ նրանց արտաքին թաղանթի վրա անցուղիների բացմամբ ։
Այս ուղու կարևոր գործոններից է միտոքոնդրիումների թաղանթի թափանցելիության բարձրացումը (անգլ. Mitochondrial Outer Membrane Permeabilization, MOMP) : MOMP-ի ավելացման հարցում մեծ դեր ունեն Bcl-2 սպիտակուցները՝ Bax-ն ու Bak-ը։ Սրանք տեղադրվում են միտոքոնդրիումների արտաքին թաղանքի վրա և օլիգոմերացվում։ Այս դեպքում, դեռևս անհայտ մեխանիզմով, խախտվում է միտոքոնդրիումների արտաքին թաղանթի ամբողջականությունը։ MOMP-ի բարձրացման դեպքում միտոքոնդրիումների միջթաղանթային տարածությունից ցիտոզոլ են անցնում ազատված սպիտակուցները, որոնք մասնակցում են ապոպտոզին։ Դրանք են՝ ցիտոքրոմ-C-ն, պրոկասպազ-2-ը, պրոկասպազ-3-ը, պրոկասպազ-9-ը, AIF-ը (անգլ. apoptosis inducing factor - «ապոպտոզ հարուցող գործոն») ։
Միտոքոնդրիումների արտաքին թաղանթի պատռվելը բացատրվում է միտոքոնդրիումային մատրիքսի մեծացմամբ։ Այս գործընթացը կապում են միտոքոնդրիումների թաղանթի վրա անցուղիների բացմամբ, որոնք բերում են թաղանթային պոտենցիալի փոքրացմանն ու միտոքոնդրիումների ուռչեցմանը՝ օսմոսային հավասարակշռության խախտման պատճառով։ 2,6-2,9 նմ-ով անցուղիներն ընդունակ են բաց թողնել 1,5 կԴա զանգվածով ցածրամոլեկուլային նյութեր ։ Անցուղիների բացմանը նպաստում են հետևյալ գործոները. անօրգանական ֆոսֆատ, կասպազներ, SH-ռեագենտներ, վերականգնված գլյուտաթիոնով բջջի հյուծումը, թթվածնի ակտիվ ձևերի առաջացումը, ցիտոպլազմայում Ca2+-ի շատացումը, ցերամիդների ազդեցությունը և այլն ։
Ցիտոքրոմ-C-ն ցիտոպլազմայում մասնակցում է APAF-1 (անգլ. Apoptosis Protease Activating Factor-1 - «ապոպտոզային պրոտեազ-1-ի ակտիվացնող գործոն») սպիտակուցի հետ ապոպտոսոմի առաջացմանը։ Նախապես, APAF-1-ը ենթարկվում է կազմափոխման, որի ժամանակ ծախսվում է ԱԵՖ։ Ենթադրվում է, ձևափոխված APAF-1-ը ձեռք է բերում ցիտոքրոմ-C կապելու ընդունակություն։ Բացվում է նաև APAF-1-ի CARD-դոմենը պրոկասպազ-9-ի համար։ Արդյունքում, կատարվում է ձևափոխված APAF-1 սպիտակուցի 7 ենթամիավորների օլիգոմերացում՝ ցիտոքրոմ-C-ի և պրոկասպազ-9-ի մասնակցությամբ ։ Այսպես առաջանում է ապոպտոսոմն, որն ակտիվացնում է կասպազ-9-ին։ Հասուն կասպազ-9-ը կապում և ակտիվացնում է պրոկասպազ-3-ին, որի արդյունքում առաջանում է ֆեկտոր կասպազ-3 ։ Միտոքոնդրիումների միջթաղանթային տարածությունից ազատված AIF ֆլավոպրոտեինը հանդիսանում է ապոպտոզի էֆեկտոր, որը գործում է կասպազներից անկախ ։
Ապոպտոզի այլ ուղիներ
Հարկ է նշել, որ ապոպտոզի իրականացումը կարող է կատարվել երկու հիմնական ազդանշանային ուղիների զուգակցված ազդեցությամբ՝ ընկալիչ-կախյալ և միտոքոնդրիումային ։ Բացի դրանից, կան ապոպտոզի այլ տարածված մեխանիզմներ ևս։ Օրինակ, պրոկասպազ-12-ի ակտիվացմամբ, որը տեղադրված է էնդոպլազմային ցանցում։ Պրոկասպազ-12-ի ազատումն ու ակտիվացումը պայմանավորված է կալցիումի իոնների ներբջջային հոմեոստազի խախտմամբ ։ Ապոպտոզի ակտիվացումը կարող է կապված լինել նաև բջիջների ադհեզիայի խանգարման հետ ։
Ապոպտոզի առաջացման տարբերակ է համարվում նաև վարակված բջիջների գրոհը ցիտոտոքսիկ T-լիմֆոցիտներով, որոնք, բացի Fas-ընկալիչների ակտիվացումից, վարակված բջջի թաղանթի մոտ հյութազատում են նաև պերֆորին։ Պերֆորինը պիլիմերիզացվում է, առաջացնում է անդրթաղանթային անցուղիներ, որոնցով բջջի ներս են անցնում լիմֆոտոքսին-ալֆան և սերինային պրոտեազները (գրանզիմներ)։ Այնուհետև գրանզիմ-B-ն ակտիվացնում է կասպազ-3-ին և թողարկում է կասպազային կասկադը ։
Բջիջների մահ կարող է առաջանալ նաև լիզոսոմային պրոտեազների՝ կատեպսինների ազատման միջոցով։ Օրինակ, կասպազ-8-ը հարուցում է լիզոսոմներից կատեպսին-B-ի դուրս գալը, որը հետագայում տրոհում է Bid կարգավորիչ սպիտակուցը։ Արդյունքում առաջանում է t-Bid ակտիվ սպիտակուց, որն իր հերթին ակտիվացնում է նախաապոպտոզային Bax սպիտակուցին ։
Էֆեկտոր փուլ
Այս փուլի ընթացքում ապոպտոզ հարուցող տարբեր ուղիներ միավորվում են մեկ կամ մի քանի ընդհանուր ուղիներում ։ Որպես կանոն, առաջանում է սպիտակուց-էֆեկտորների և սրանց կարգավորող սպիտակուց-մոդուլյատորների ակտիվացում ։ Կասպազները համարվում են ապոպտոզի հիմնական էֆեկտորները, որոնք ակտիվացման գործընթացում թողարկում են կասպազային կասկադը։
Կասպազային կասկադ
Կասպազները ցիստեինային պրոտեազներ են, որոնք տրոհում են ամինաթթվային հաջորդականությունը ասպարգինաթթվի մնացորդից հետո ։ Կասպազներն առաջանում են պրոկասպազների ակտիվացման արդյունքում։ Վերջիններիս կառուցվածքում կան 3 դոմեններ. կարգավորիչ N-ծայրային (նախադոմեն), մեծ (17-21 կԴա) և փոքր (10-13 կԴա) դոմեններ ։ Ակտիվացումը կատարվում է պրոցեսինգի միջոցով. բոլոր 3 դոմենները տրոհվում են, նախադոմենն անջատվում է, իսկ մնացած մեծ և փոքր ենթամիավորները միավորվելով, առաջացնում են հետերոդիամեր։ Հետագայում երկու հետերոդիամերները ձևավորում են տետրամեր՝ լիարժեք կասպազ երկու կատալիզային մասերով ։
Էֆեկտորային կասպազների հիմնական ֆուկցիաներից մեկը բջջային կառույցների անմիջական և միջնորդավորված քայքայումն է։ Այդ ընթացքում սպիտակուցները հիդրոլիզվում են և տրոհվում, իսկ բջջակմախքը՝ քայքայվում։ Սրանց մյուս կարևոր ֆունկցիան ապոպտոզը արգելակող սպիտակուցների ապաակտիվացումն է։ Մասնավորապես, տրոհվում է DFF-ի (անգլ. DNA fragmentation factor - «ԴՆԹ-ի մասնատման գործոն») ինհիբիտորը։ Տրոհվում են նաև Bcl-2 ընտանիքի հակաապոպտոզային սպիտակուցները։ Վերջապես, էֆեկտորային կասպազների ազդեցության արդյունքում դեսոցվում են կարգավորիչ և էֆեկտորային դոմենները, որոնք մասնակցում են ԴՆԹ-ի ռեպարացիային, մՌՆԹ-ի սպլայսինգին, ԴՆԹ-ի կրկնապատկմանը ։
Ապոպտոզի այլ արդյունքները
Բացի կասպազներից, կան նաև ապոպտոզի այլ էֆեկտորներ ևս։ Օրինակ, AIF ֆլավոպրոտեինը, որն ազատվում է միտոքոնդրիումների միջթաղանթային տարածությունից, ազդում է կասպազներից տարբերվող ուղով։ Հասնելով բջջակորիզ, այն առաջացնում է քրոմատինի խտացում, ակտիվացնում ԴՆԹ-ի մասնատմանը մասնակցող էնդոնուկլեազներին։ Փորձարարական եղանակով պարզվել է, որ ապոպտոզը, որն ընթանում է AIFН-ի մասնակցությամբ, չի ընդհատվում կասպազների ինհիբիտորներով ։ Ապոպտոզի էֆեկտորներ են նաև կալպաինները ։ Սրանք ցիտոզոլային պրոտեազներ են, որոնք ակտիվանում են կալցիումի իոններով ։ Կալպաինների դերը դեռևս քիչ է ուսումնասիրված։
Կազմափոխման փուլ
Բջջի ծրագրավորված մահվան արդյունքը՝ անկախ հարուցող գործոններից, հանդիսանում է բջջի կազմափոխումը (դեգրադացիան), որի ժամանակ բջիջը տրոհվում է պլազմատիկ թաղանթով շրջապատված առանձին ապոպտոզային մարմնիկների (արտաբջջային վեզիկուլներ՝ մանրաբշտեր)։ Մահացած բջջի մասերը սովորաբար շաը արագ (միջինը՝ 90 րոպե ) ֆագոցիտոզի են ենթարկվում մակրոֆագերի կողմից, շրջանցելով բոբոքային ռեակցիաների առաջացումը։
Մորֆոլոգիական փոփոխություններ
Մահացած բջջի դեգրադացիան պայմանականորեն բաժանվում է երեք փուլերի՝ ազատում, բլեբբինգ և խտացում (կոնդեսացիա) ։ Բջիջների մեծամասնության դեգրադացիան սկսվում է ներբջջային մատրիքսի կպումների ազատմամբ և ֆոկալ ադհեզիայի վերակազմավորմամբ։ Մահացած բջջի ներսում բջջակմախքի միկրոխողովակները ապապոլիմերացվում են։ Ներբջջային ակտինային միկրոֆիլամենտները վերակազմավորվում են և առաջացնում թաղանթի հետ կպած ծայրամասային օղակաձև մարմնիկներ։ Արդյունքում բջիջը դառնում է կլորավուն ։ Բլեբբինգի փուլում ակտինային օղակները կծկվում են, որի արդյունքում բջջի թաղանթն առաջացնում է ծալքեր, ասես «եռում» է ։ Բլեբբինգի պրոցեսը էներգոկախյալ է և պահանջում է ԱԵՖ-ի առկայություն ։ Բլեբբինգի փուլը բնականոն պայմաններում ավարտվում է մոտ 1 ժամում։ Արդյունքում բջիջնը բաժանվում է մանև ապոպտոզային մարմնիկների, կամ ամբողջովին խտանում է, կլորանում, փոքրանում ։
Կենսաքիմիական փոփոխություններ
Մոլեկուլային մակարդակով ապոպտոզի արդյունքներից մեկը նուկլեազների միջոցով ԴՆԹ-ի հատվածավորումն է։ Սկզբում առաջանում են խոշոր հատվածներ (30 000-700 000 զույգ), որոնք հետագայում միջնուկլեոսոմային հատվածներում տրոհվում են առավել մանր մասերի (180-200 զույգ ) : ԴՆԹ-ի հատվածավորումը հանդիսանում է ապոպատոզի հիմնական, սակայն ոչ պարտադիր նշանը, քանի որ ըստ որոշ դիտարկումների, կորիզի մասնատումը կարող է ընթանալ նաև առանց ԴՆԹ-ի հատվածավորման ։
Ապապտոզի ժամանակ պլազմատիկ թաղանթի արտաքին մակերեսում կպչում են հատուկ մոլեկուլային մարկերներ, որոնք ճանաչվում են ֆագոցիտոզային բջիջների կողմից ։ Այս մարկերները պայմանականորեն բաժանվում են երեք խմբի՝ «կեր ինձ», «գտիր ինձ» և «մի կեր ինձ».
Ապապտոզի ընթացքում նաև նվազում է «մի կեր ինձ» (CD31) ազդակների ինտենսիվությունը, որոնք բնականոն պայմաններում առկա են ֆագոցիտների և առողջ բջիջների մեծամասնության մոտ։ «Գտիր ինձ» (լիզոֆոսֆատիդիլխոլին) ազդակները արտադրվում են մահացող բջջից՝ ֆագոցիտներին գրավելու նպատակով։ Էֆեկտորային կասպազներն ակտիվացնում են ֆոսֆոլիպազ A-ին, որը մասնակցում է լիզոֆոսֆատիդիլխոլինի առաջացմանը ։
Bcl-2 խմբի սպիտակուցներ
Bcl-2 խմբի սպիտակուցները հանդիսանում են ապոպտոզի միտոքոնդրիումային ուղու հիմնական կարգավորիչները ։ Սրանք որոշիչ ազդեցություն են թողնում միտոքոնդրիումների արտաքին թաղանթի թափանցելիության փոփոխման (MOMP) վրա։ Bcl-2 ընտանիքում տարբերում են նախաապոպտոզային և հակաապոպտոզային սպիտակուցներ: Կառուցվածքային և ֆունկցիոնալ առանձնահատկությունների հիման վրա այս սպիտակուցները բաժանվում են երեք ենթաընտանիքների ։
Միտոքոնդրիումների թաղանթի թափանցելիության բարձրացման վրա էական ազդեցություն են թողնում ապոպտոզային Bcl-2 սպիտակուցներից Bax-ը և Bak-ը։ Սրանք հանդիպում են միտոքոնդրիումների արտաքին թաղանթի վրա և օլիգոմերացվում են։ Այդ ընթացքում, դեռևս անհայտ մեխանիզմով, խախտվում է միտոքոնդրիումների արտաքին թաղանթի ամբողջականությունը ։ Bax և Bak սպիտակուցների գործունեությունը կախված է նրանց նախնական ակտիվացումից։ Օրինակ. Bid և Bim սպիտակուցներից։ Մյուս կողմից Bax և Bak սպիտակուցների ակտիվությունը կարող է արգելափակվել Bcl-2 ընտանիքի հակաապոպտոզային սպիտակուցներով՝ Bcl-2, Bcl-xL, Mсl-1 և այլն։ Իրենց հերթին, հակաապոպտոզային սպիտակուցները կարող են արգելափակվել ապաճնշող սպիտակուցներով (օրինակ՝ Bad)։ Արդյունքում, կատարվում է միտոքոնդրիումների թաղանթի թափանցելիության համակարգված կարգավորում նախաապոպտոզային, հակաապոպտոզային և բազմաթիվ այլ գործոնների միջոցով։ BH3 սպիտակուցների կարգավորումն իրականացվում է տրանսկրիպցիայի, մոլեկուլների կայունության, այլ սպիտակուցների հետ փոխազդման և տարբեր ձևափոխումենրի միոջոցով ։
Կան տվյալներ, որ Bcl-2 ընտանիքի սպիտակուցները կարող են ադապտերներ հանդիսանալ ապոպտոզին մասնակցող սպիտակուցների համար։ Օրինակ, Bcl-xL-ն կարող է ճնշել APAF-1-ի միացումը պրոկասպազ-9-ի հետ և կանխել կասպազ-9-իակտիվացումը ։
Ապոպտոզի սպիտակուցների ինհիբիտորներ
Ապոպտոզի սպիտակուցների ինհիբիտորներն (inhibitors of apoptosis proteins, IAPs) առաջին անգամ հայտնաբերվել են բակուլովիրուսների մոտ։ IAP -ի համարժեքները հայտնաբերվել են բոլոր էուկարիոտների մոտ։ IAP-ի կառուցվածքում կան 1-3 70 ամինաթթվային N-ծայրային BIR դոմեններ (baculoviruses inhibitor of apoptosis repeat domains)։ X-քրոմոսոմային XIAP-ը և բջջային cIAP1,2-ը (cellular IAP) պարունակում են դոմենի С-ծայրային RING-դոմեն (really interesting new gene) :
Ապոպտոզի սպիտակուցների ինհիբիտորների գործունեությունը կայանում է նրանում, որ ճնշում են կասպազներ 3-ի, 7-ի, 9-ի ակտիվությունը։ Այդ ընթացքում BIR-դոմենները կապվում են կասպազների ակտիվ կենտրոններին, իսկ RING-դոմենները մասնակցում են կասպազների դեգրադացիային։ IAP-ի գործունեությունը ճնշվում է Smac/DIABLO և Omi/HtrA2 կարգավորիչներով, որոնք ազատվում են միտոքոնդրիումների միջթաղանթային տարածությունից։ Կասպազներ 3-ն ու 7-ը որոշ դեպքերում կարող են ինքնուրույն կերպով տրոհել XIAP-ը ։
FLIP-ը (FLICE-inhibitory protein սպիտակուց է, որը ճնշում է ներբջջային կասպազ-8-ին։ Վերջինս արգելափակում է ապոպտոզի ազդակների փոխանցումը մահվան ընկալիչներով ։ FLIP-ի դերը հակասական է, քանի որ այն կամ ճնշում է, կամ ակտիվացնում ապոպտոզը ։
Մահվան ընկալիչների ազդակների փոխանցման ալյընտրանքային ուղիներ
TNFR1 կամ DR3 մահվան ընկալիչների ակտիվացումը բերում է երկու այլընտրանքային ուղիների ակտիվացման, որոնցից մեկն ավարտվում է ապոպտոզով, իսկ մյուսը խանգարում է ապոպտոզի ինդուկցիան։ Հարցը նրանում է, որ TNFR1 և DR3 ընկալիչներին կապված TRADD ադապտերը, բացի պրոկասպազ-8-ի ակտիվացումից, մասնակցում է նաև տրանսկրիպցիայի բջջային գործոների՝ NF-kB-ի (անգլ. nuclear factor kappa B - «կապպա B բջջային գործոն») և JNK/AP-1-ի (JNK, Jun-N-խայրային կինազ) ակտիվացմանը։ NF-kB և JNK/AP-1 գործոներն իրենց հերթին կարգավորում են սպիտակուցային կարգավորիչների սինթեզը, որոնք արգելափակում են կասպազ-8-ի TNF- կամ Apo3L-ի ակտիվությունը։ Սրա արդյունքում ճնշվում է ապոպտոզի ընթացքը ։
Ապապտոզի ընկալիչ-կախյալ ազդակային ուղու կարգավորիչներ են նաև DcR ընկալիչները, որոնք Apo2L լիգանդին կապելու ընթացքում մրցակցում են DR4-ի և DR5-ի հետ ։ DcR1 ընկալիչը բջջային մակերեսային սպիտակուց է, որի մոտ բացակայում է ցիտոպլազմային ծայրը ։ DcR2-ը ընկալիչ է, որն ունի ցիտոպլազմային շատ կարճ մահվան դոմեն ։ Այս երկու ընկալիչներն էլ DR4-ի և DR5-ի նման կառուցվածք ունեն և ճնշում են ապոպտոզի ակտիվացումը Apo2L լիգանդով։
p53 սպիտակուց
Նորմալ բջիջներում p53 սպիտակուցը, որպես կանոն, գտնվում է ոչ ակտիվ, լատենտ ձևով։ Սրա ակտիվացումը կատարվում է ուլտրամանուշակագույն կամ գամմա ճառագայթներով, օնկոգեներով, վիրուսային ինֆեկցիաներով հարուցված ԴՆԹ-ի վնասմանը ի պատասխան ։ Ակտիվացված p53-ը կարգավորում է ԴՆԹ-ի ռեպարացիան (վերականգնում), ինչպես նաև՝ որոշ գեն-ակտիվատորների տրանսկրիպցիան ԴՆԹ-ի անշրջելի վնասման դեպքում։ p53-ը մահվան ընկալիչների խթանմամբ թողարկում է ապոպտոզային գործընթացը՝ PUMA (անգլ. p53 upregulated modulator of apoptosis) մոդուլյատորի ակտիվացման միջոցով ։
p53-ի ավելացումը մաշկի բջիջներում, թիմոցիտներում, աղիքային էպիթելում առաջացնում է ապապտոզ ։
Բջջային հոմեոստազ և մորֆոգենեզ
Բազմաբջիջ օրգանիզմներում ապոպտոզի հիմնական ֆունկցիներից մեկը բջջային հոմեոստազի պահպանումն է։ Դրանով պահպանվում է տարբեր բջիջների քանակական հարաբերությունը, պոպուլյացիայի ներսում բջիջների տարատեսակների սելեկցիան, գենետիկորեն ձևախախտված բջիջների վերացումը ։ Հասուն օրգանիզմում բջիջների ծրագրավորված մահը, հավասարակշռելով միտոզային կիսումը, նպաստում է հյուսվածքների թարմացմանը ։
Ապոպտոզը մեծ նշանակություն ունի ձևակազմավորիչ գործընթացներում՝ օրգանների տարբեր մասերում հյուսվածքների տարբերակման համար։ Այն հատկապես լավ է արտահայտվում սաղմնային զարգացման (էմբրիոգենեզի) ընթացքում։ Օրինակ, սաղմնային երկկենցաղների մոտ պոչի վերացումը, կամ հիդրոքորդայի ատրոֆիան պայմանավորված է ապոպտոզով ։ Մյուս կողմից, հասուն օրգանիզմում հորմոնակախյալ հյուսվածքների ատրոֆիան համապատասխան հորմոնների քանակի նվազման դեպքում նույնպես կատարվում է ապոպտոզով։ Օրինակ, դաշտանային ցիկլի ընթացքում նման գործընթացներ են պարբերաբար կատարվում կանացի օրգանիզմում, կամ էլ շագանակագեղձում՝ անդրոգենների նվազման դեպքում ։ Բուսական օրգանիզմներում ապոպտոզն այնքան մեծ մասնակցություն չունի մորֆոգենեզին և տարբերակմանը, ինչքան կենդանիների մոտ։ Բույսերում բջիջների ծրագրավորված մահն իրականացվում է քսիլոգենեզով, ֆլոեմոգենեզով և այլ գործընթացներով ։
Ապոպտոզի դերը իմունային գործընթացներում
Իմունային համակարգում ապոպտոզի միջոցով իրականացվում են բազմաթիվ կենսական կարևոր նշանակություն ունեցող գործընթացներ։ Ապոպտոզով կատարվում է T- և B-լիմֆոցիտների դրական և բացասական սելեկցիան, որն ապահովում է յուրահատուկ հակածնային կլոների կենսագործունեությունն ու աուտոռեակտիվ լիմֆոցիտների արտադրությունը ։ Սելեկցիայի արդյունքում ընտրություն չանցած բջիջները մահանում են ապոպտոզի միջոցով ։ Ցիտոտոքսիկ T-լիմֆոցիտներն ու NK-բջիջները կարող են թիրախ բջիջների ներս ներմուծել սերինային պրոտեազներ, որոնք թողարկում են բջիջների ապոպտոզը։ Բացի այդ, ցիտոտոքսիկ T-լիմֆոցիտները կարող են բջիջների մահ առաջացնել թիրախ բջիջների մակերեսին տեղադրված մահվան ընկալիչների ակտիվացման միջոցով։ Ապոպտոզով կատարվում է նաև «իմունոլոգիական արտոնությամբ տարածքների» (սերմնարաններ, աչքի ներքին միջավայր) մեկուսացումը։ Այդ դեպքում պատնեշային ֆունկցիա կատարող բջիջներն առաջացնում են այն էֆեկտորային T-լիմֆոցիտների ընկալիչ-կախյալ ապոպտոզ, որոնք թափանցում են պատնեշով ։
Բուսական իմունային ռեակցիաներն ընթանում են գերզգայնացմամբ և վարակված բջիջների ու նրանց շուրջը գտնվող այլ բջիջների ծրագրավորված մահով ։
Ապոպտոզի դերը ծերության գործընթացներում
Դեռ 1982 թվականին տեսակետ կար, որ ապոպտոզը մասնակցում է ծերացման գործընթացներին։ Հետագայում պարզվեց, որ տարբեր բջիջների աճին զուգընթաց նրանց մոտ նկատվում է ծրագրավորված մահ։ Օրինակ, ծերացող օրգանիզմի մի շարք բջիջներում (հեպատոցիտներ, կարդիոմիոցիտներ, մակրոֆագեր, մեգակարիոցիտներ, նեյրոններ, օօցիտներ, T-լիմֆոցիտներ, խոնդրոցիտներ, էնդոթելիոցիտներ) բարձրանում է ապոպտոզի նկատմամբ ինդուկցիան։ Սակայն, միևնույն ժամանակ, ֆիբրոբլաստների համար նկատվում է հակառակ երևույթը՝ ապոպտոզի նկատմամբ զգայունության նվազում, իսկ կերատինոցիտների համար այդ զգայնությունը չի փոխվում ։
Ապոպտոզի և ծերության միջև եղած կապի մասին ներկայումս կան երկու հիմնական տեսություներ։ Դրանցից մեկի համաձայն նորմալ ապոպտոզային գործընթացները կարող են մասնակցել տարիքային ախտաբանությունների և ծերության ֆենոտիպերի զարգացմանը ։ Օրինակ, սրտամկանի ծերացման գործընթացները և նեյրոդեգեներատիվ ախտաբանությունները ծերացման հետ կապված են հետմիտոզային ապոպտոզային մահվան միջոցով ։ Իմունային համակարգի ծերացումը նույնպես կապվում է տարբեր տեսակի լեյկոցիտների ծրագրավորված մահվան հետ։ Տարիքային աճառային դեգեներացիան նույնպես կապված է ապոպտոզի հետ ։
Մեկ այլ տեսակետի համաձայն, օրգանիզմում ծերացող բջիջների կուտակումը պայմանավորված է ապոպտոզի նկատմամբ նրանց դիմադրողականության բարձրացմամբ ։
Ապոպտոզով պայմանավորված ախտաբանական երևույթներ
Ապոպտոզի խախտմամբ պայմանավորված և լայնատարած ձևախախտումներով օրգանիզմները սովորաբար մահանում են օնտոգենեզի վաղ փուլերում։ Միայն բացառիկ դեպքերում են ախտաբանական երևույթները զարգանում ապոպտոզի ընկճման կամ ակտիվացման դեպքերում։ Ապոպտոզի անբավարարության դեպքում զարգանում են աուտոիմունային և ուռուցքային հիվանդություներ։ Ապոպտոզի ուժեղացման դեպքում առաջանում է ապլազիա և դեգեներատիվ փոփոխություններ, ինչպես նաև հյուսվածքների հետ կապված այլանդակություններ (դեֆեկտներ) ։
Վիրուսային հիվանդություններ
Նորմայում ախտահարված բջիջները մահանում են ընկալիչ-կախյալ ապոպտոզային ուղիով, որպեսզի կանխվի վիրուսների տարածումը։ Սակայն որոշ վիրուսներ կարող են խախտել ապապտոզի ընթացքը, կամ էլ նույնիսկ կանխել դրա առաջացումը։ Սա կարող է իրականացվել Bcl-2 սպիտակուցների համարժեք IAP-ի սինթեզով, ինչպես նաև ապոպտոզն ընկճող այլ նյութերով ևս ։
Միջատների բակուլովիրուսները IAP-ի առաջացման միջոցով արգելափակում են ապոպտոզը, որոնք արգելափակում են կասպազներին։ Այս վիրուսները սինթեզում են նաև p35 սպիտակուց, որը կապում է և ընկճում ակտիվ կասպազներին։ Արդյունքում ախտահարված բջջի կենսագործունեությունը պահպանվում է այնքան ժամանակ, մինչև առաջանում են բավարար քանակի վիրուսներ ։
Ողնաշարավորների վիրուսները Bcl-2 ընտանիքի հակաապոպտոզային սպիտակուցների սինթեզի միջոցով կարող են շրջափակել ապոպտոզը։ Շատ հաճախ այս վիրուսները կախում են իմունային համակարգի կողմից հարուցվող ապոպտոզի առաջացումը ։
Պիեռ Գանդոն
Պիեռ Գանդոն (Pierre Gandon, ), 20-րդ դարի ֆրանսիացի նկարիչ-պատկերազարդող։ 1941-1983 թվականներին փորագրանկարներ է արել ֆրանսիական, և բազմաթիվ այլ երկների փոստային նամականիշների համար։
Ապոպտոզ
Ուռուցքային հիվանդություններ
Ապոպտոզի թուլացման արդյունքում կարող են առաջանալ չարորակ ուռուցքային հիվանդություններ։ Այս դեպքում հիմնականում դիտարկվում են գենի մարմնական մուտացիաները, որոնք կոդավորում են p53 սպտակուցը ։
Աուտոիմունային հիվանդություներ
Աուտոիմունային ախտաբանության դեպքում իմունային համակարգը սկսում է պայքարել սեփական օրգանիզմի բջիջների դեմ։ T-լիմֆոցիտների ապոպտոզի խանգարումը հնարավորություն է տալիս T-լիմֆոցիտների աուտոռեակտիվ կլոններին ապրել և կենսագործել։ Բացի դրանից խախտվում է ապոպտոզային աուտոհակածիների ձևավորումը, որոնց նկատմամբ պետք է զարգանա իմունոլոգիական անընկալունակություն (տոլերանտություն)։ Որպես արդյունք, ապոպտոզին մասնակցող աուտոհակածինների քանակն ավելանում է, որին իր հերթին առաջացնում է աուտոիմունային հիվանդությունների ախտանշաններ ։
Պիեռ Գանդոն
Կենսագրություն
Պիեռ Գանդոնը ծնվել է Լ՛Այ լե Ռոզում։ Պիեռի հայը՝ Գաստոն Գանդոնը, եղել է փորագրանկարիչ Փարիզի փորագրության ինստիտուտում (Institut de gravure) և ստեղծել է մի շարք փոստային նամականիշներ այլ երկրների համար և երկուսը Ֆրանսիայի համար։ Ամենահայտնին ֆրանսիական Ստրասբուրգի տաճարի պատկերով, գծավոր ֆոնով 50 ֆրանկ արժողությամբ 1939 թվականի փոստային նամականիշն է ։
Ապոպտոզ
Ապոպտոզի ակտիվացմամբ պայմանավորված ախտաբանություն
Ապոպտոզի ակտիավացմամբ պայմանավորված հիվանդություններին են պատկանում արյան համակարգի տարբեր հիվանդությունները։ Ավելի հաճախ ախտաբանական գործընթացները զարգանում են ապոպտոզի միջոցով ոսկրածուծում արյան նախաբջիջների մահվան պատճառով։ Այս դեպքում կարող է զարգանալ ապլաստիկ սակավարյունություն, թրոմբոցիտոպենիա, լիմֆոպենիա, նեյտրոպենիա և այլ փոփոխություններ ։
Պիեռ Գանդոն
Կենսագրություն
Պիեռ Գանդոնը սովորել է Փարիզի Էտյենի դպրոցում՝ փորագրանկարիչ Անտուան Դեզարուայի (Antoine Dezarrois) մոտ, իսկ հետո՝ Փարիզի Գեղեցիկ արվեստների ազգային բարձրագույն դպրոցի նկարիչ Ֆերնան Կորմոնի (Fernand Cormon) ատելիեում ։ 1921 թվականին 22-ամյա Պիեռը Հռոմեական մրցանակ է ստացել փորագրանկարչության անվանակարգում, իսկ 1926 թվականին՝ Փարիզյան մրցանակը (Prix de la Ville de Paris)։ 1937 թվականին Գաղութային ցուցահանդեսի համար նկարել է 500 մ² մակերեսով որմնանկար, նույն թվականին պարգևատրվել է ֆրանսիացի նկարիչների ոսկե մեդալով։
Ապոպտոզ
Ապոպտոզի ակտիվացմամբ պայմանավորված ախտաբանություն
Որոշ ինֆեկցիոն հիվանդությունների զարգացումը կարող է ընթանալ ոչ միայն ապոպտոզի ընկճմամբ, այլև նրա ուժեղացմամբ։ Այդ դեպքում բջիջների ծրագրավորված մահվան պատճառ են հանդիսանում բակտերիային ներսածին և արտածին թույները։ Սեպսիսի ժամանակ առաջանում է բջիջների զանգվածային մահ ։
Առանձին խումբ են կազմում նյարդային համակարգի հիվանդությունները, որոնք պայմանավորված են ապոպտոզի հետևանքով նյարդային համակարգի տարբեր հատվածների ատրոֆիայով։ Այսպիսի օրինակներ են կողմնային ատրոֆիկ սկլերոզը, Ալցհեյմերի հիվանդությունը, մեջքային մկանային ատրոֆիան և այլն ։ Ապոպտոզը ինֆարկտի սկզբնական փուլում միոցիտների մահվան հիմնական եղանակն է ։ Փորձերը վկայում են, որ այդ դեպքում կարդիոմիոցիտների մահը պայմանավորված է հիպօքսիայով, իշեմիայով, բջիջներում կալցիումի ավելացմամբ, բորբոքմամբ և այլն ։
Պիեռ Գանդոն
Նամականիշների նկարիչ
Թերթում տպված հայտարությանը արձագանքելով Գանդոնը իրավունք է ստացել բնիկ կնոջ (femme indigène) պատկերով փոստային նամականիշի նախագիծ ստեղծել։ Սա նրա առաջին փոստային նամականիշն էր, որ թողարկվել է 1941 թվականին Ֆրանսիայի Դահոմեա գաղութում։ Նույն թվականին թողարկվել է նրա առաջին ֆրանսիական փոստային նամականիշը՝ Ֆրանսիայի քաղաքների զինանշանները շարքի «Ռեյմսի զինանշանը» ։ Դրան հաջորդել են հարյուրավոր այլ փոստային նամականիշներ։
Ապոպտոզ
Ապոպտոզի ակտիվացմամբ պայմանավորված ախտաբանություն
Կան նաև արտաքին գործոներ, որոնք ուժեղացնում են ապոպտոզը։ Դրանցից են իոնացնող ճառագայթները։ Այս դեպքում հիմնականում մահանում են լիմֆոիդային բջիջները և զարգանում է իմունային անբավարարություն։ Նման արդյունք են թողնում նաև քիմիոթերապևտիկ պատրաստուկները, որոնք օգտագործվում են ուռուցքային հիվանդությունների ժամանակ ։
Ապոպտոզի ծագումն ու զարգացումը
Ենթադրվում է, որ ապոպտոզն առաջացել է էվոլյուցիայի ընթացքում պրոկարիոտների և զարգացել է միաբջիջ էուկարիոտների մոտ՝ որպես վիրուսներից պաշտպանվելու միջոց։ Հետագայում, բազմաբջիջ օրգանիզմների առաջացմանը զուգընթաց ապոպտոզի մեխանիզմերը կատարելագործվում են և դառնում ոչ միայն ախտածին ազդակներից պաշտպանվելու միջոց, այլև հանդես գալիս որպես մի շարք կենսական գործընթացների անքակտելի մաս (սաղմնային և հետսաղմնային զարգացման շրջաններում բջիջների ու հյուսվածքների տարբերակում, իմունային համակարգի բջիջների, ինչպես նաև ծերացած, ախտահարված բջիջների մահ) ։
Ապոպտոզը պրոկարիոտների մոտ
Պրոկարիոտ բակտերիաների մոտ ապոպտոզը հակավիրուսային պաշտպանական միջոց է։ Օրինակ, E. coli-ն ունի գեներ, որոնք հարուցում են բջջի մահ բակտերիոֆագերի ներմուծումից հետո։ Այս դեպքում վիրուսային սպիտակուցները վարակված բջիջներում ակտիվացնում են պրոտեազներին, որոնք ապաակտիվացնում են և տրոհում տրանսլացիայի բակտերիային գործոնը։ Սա առաջացնում է ախտահարված բջջի մահ ։
Պիեռ Գանդոն
Նամականիշների նկարիչ
1941-1942 թվականներին Պիեռ Գանդոնը ստեղծել է կոլաբորացիոնիստական նացիստական հինգ պրոպագանդիստական վինետկաների շարք նվիրված «Բոլշևիզմի դեմ պայքարող ֆրանսիական կամավորական լեգիոնին»՝ նվիրված է Բորոդինոյի ճակատամարտի 130-ամյակին (1942), ավիափոստի և ֆրանսիական «Եռագույնի լեգեոնի» երկու կիսափոստային նամականիշներից կազմված նացիստական նամականիշերի շարք (1942) ։ Ֆրանսիայի ազատագրումից հետո մի քանի ամիս հեռացվել է աշխատանքից։ Նրան հաջողվել է վերադառնալ աշխատանքի, քանի որ գեներալ Շառլ դը Գոլը հավանել է «Մարիանի» փոստային նամականիշի հենց նրա ստեղծած տարբերակը։ Աշխատանքից հեռացված լինելու ժամանակ Պիեռ Գանդոնը շարունակել է նկարել և Սառա Բեռնարի պատկերով փոստային նամականիշ է ստեղծել, բայց քանի որ իրավունք չուներ աշխատելու, ապա հեղինակությունը տվել է Շառլ Մազելենին ։
Ապոպտոզ
Ապոպտոզը պրոկարիոտների մոտ
Ապոպտոզի պրոկարիոտային համարժեք է հանդիսանում նաև բակտերիոստազի դեպքում բակտերիաների աճի կանգը։ Օրինակ, E. coli-ի պոպոլյացիան քաղցի ժամանակ կիսվումէ երկու մասի. դրանցից մեկը ինքնալուծվում է (ավտոլիզ), իսկ մյուս մասն օգտագործում է ավտոլոիզի արգասիքները և շարունակում կենսագործել։ Այս դեպքում բջիջների մահը պայմանավորված է կախվածության մոդուլների ձևավորմամբ։ կախվածության մոդուլներն իրենցից ներկայացնում են կայուն ցիտոտոքսիկ սպիտակուցի և նրա ոչ կայուն սուպրեսորի համալիր։ Քաղցի պայմաններում կանխվում է այս երկու սպիտակուցների սինթեզը։ Արդյունքում ոչ կայուն սուպրեսորը քայքայվում է, իսկ ցիտոտոքսիկ սպիտակուցն առաջացնում է մահ և ավտոլիզ ։