cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Բայկալ լիճ
«Պայսիսները» Բայկալում
Բայկալի ջրերի մեջ առաջին բաթիսկաֆները հայտնվել են 1977 թվականին, երբ լճի հատակը ուսումնասիրվել է կանադական արտադրության «Պայսիս» (Pisces) խորջրյա սարքով։ Լիստվենի ծովածոցում այն հասել է մինչև 1410 մ խորության։ 1991 թվականին «Պայսիսը» Օլխոնի արևելյան կողմից սուզվել է 1637 մ։
«Միրերը» Բայկալում
2008 թվականի ամռանը «Բայկալ լճի պահպանման համագործակցության ֆոնդը» կազմակերպել է գիտահետազոտական գիտարշավ` «Միրերը Բայկալում»։ Կատարվել է 52 սուզում լճի հատակ խորջրյա ուսումնասիրման համար նախատեսված «Միր» սարքերով ։
Գիտնականները Պ. Պ. Շիրշովի անվան օվկիանոսագիտական ինստիտուտ են հասցրել Բայկալի հատակից հանված գրունտ և միկրոօրգանիզմներ ։ Գիտարշավը շարունակվել է 2009-2010 թվականներին։
Բնապահպանություն
Բայկալ լիճը եզակի էկոհամակարգ է, որի պահպանումը սահմանվում է 1999 թվականին ընդունված «Բայկալ լճի պահպանության» պետական օրենքով ։ Դաշնային այդ օրենքի համաձայն` Բայկալի բնության տարածքում գործում է տնտեսական և այլ գործունեության առանձնահատուկ ռեժիմ, իսկ գործունեության արգելված ձևերը սահմանել է ՌԴ կառավարությունը։
Մարդու գործունեությունը իր զգալի բացասական ազդեցությունն է թողնում լճի էկոլոգիական համակարգի վրա։ Առավել մեծ չափով ջուրը կեղտոտում են Բայկալի ցելյուլոզի և թղթի գործարանը և լիճ թափվող Սելենգա գետը ։ Մոնղոլիայի տարածքում Սելենգա գետի կեղտոտման աղբյուր են Ուլան Բատոր և Դարխան քաղաքները։ ՌԴ-ում գետը հիմնականում կեղտոտում է Ուլան-Ուդե քաղաքը, որի մաքրման համակարգը դժվարությամբ է հաղթահարում արտադրական և կոմունալ կեղտաջրերի թույլատրելի մաքրության պահպանումը։ Բայկալի շրջակա տարածքի շատ բնակավայրերի մաքրման համակարգերը վթարային են կամ ընդհանրապես գոյություն չունեն։ Բայկալի համար լուրջ վտանգ են արտադրական և կենցաղային թափոնները։
Բնապահպանական հանցագործությունները, որոնք գրանցվել են Բայկալի բնության տարածքում 2010 թվականին, վերաբերում են հետևյալ ոլորտներին` ծառերի ու թփերի ապօրինի հատում (բացահայտված հանցագործությունների 78.5 %-ը), ջրային կենդանիների և բույսերի ապօրինի շահագործում (12.4 %), անտառային տարածքների վնասում և ոչնչացում (8.0 %), ապօրինի որս, ջրերի աղտոտում, անասնաբուժական նորմերի և հիվանդությունների ու բույսերի վնասատուների դեմ պայքարի խախտում (0.9 %): Հանցագործությունների ավելի մեծ քանակությունը, ինչպես և նախորդ տարիներին, գրանցվել է Բուրյաթիայի տարածքում` 42.7 % :
Դիտարկումների արդյունքներ
2002-2007 թվականներին բազմիցս գրանցվել են սահմանային թույլատրելի կոնցենտրացիայի գերազանցումներ տարբեր ցուցանիշներով։ Ստորև տոկոսներով բերվում է սահմանային թույլատրելի կոնցենտրացիայի գերազանցման հաճախականությունը նրանց ընդհանուր փորձանմուշների թվով ։
Աղտոտման հիմնական աղբյուրներ
Սելենգա գետը համարվում է լճի ամենախոշոր վտակը. նրա ջրի հոսքը կազմում է տարեկան 30 կմ³, ինչը գերազանցում է դեպի Բայկալ գետերի հոսքի կեսը ։
Մոնղոլիայի տարածքում Սելենգայի ավազան, այնտեղից էլ Բայկալ աղտոտող նյութերի հիմնական աղբյուրը Ուլան Բատոր քաղաքն է, ինչպես նաև Զաամարի ոսկու հանքերի շահագործմամբ զբաղված ձեռնարկությունները Օրխոն և Խարաա Գոլ գետերի վերին հոսանքում ։ Բացի այդ, աղտոտման նշանակալից աղբյուր են Մոնղոլիայի հյուսիսային մասի արտադրական խոշոչագույն կենտրոնի` Դարխան քաղաքի արտադրական ձեռնարկությունները, որոնք զբաղվում են կաշվի, սննդի արդյունաբերությամբ, մետաղաձուլությամբ, շինարարությամբ ։
Ռուսաստանի տարածքում Սելենգայի աղտոտման հիմնական աղբյուրը Ուլան-Ուդե քաղաքն է, որի մաքրման համակարգը դժվարությամբ է հաղթահարում արտադրական և կոմունալ կեղտաջրերի թույլատրելի մաքրության պահպանումը։ Բայկալի շրջակա տարածքի շատ բնակավայրերի մաքրման համակարգերը վթարային են կամ ընդհանրապես գոյություն չունեն։
Երկար ժամանակ անլուծելի է մնում Սելենգայի` նավթամթերքով աղտոտվածության հարցը Ստեկլոզավոդ գյուղի շրջանում։ Բայկալի ջրերի աղտոտվածության մի մասն էլ բաժին է հասնում Անդրբայկալյան երկրամասին, որի տարածքով Սելենգայի մեջ են թափվում նրա գլխավոր վտակները` Չիկոյն ու Խիլոկը ։
Բայկալ լճի բնապահպանական անվտանգության համար լրջագույն վտանգ են ներկայացնում արտադրական ու կենցաղային թափոնները։ Կուտակվող թափոնների չնչին մասն է միայն վերամշակվում։ Թափոնները վերամշակող ձեռնարկությունների գործունեության վնասակար հետևանքներից են համարվում 1934-2001 թվականներին կուտակված աղբը, երբ գործում էր Ջիդինի վոլֆրամ-մոլիբդենային կոմբինատը, ինչի արդյունքում Զակամենսկ քաղաքի տարածքի մեկ երրորդը ենթարկվել է բարձր աղտոտվածության, իսկ Բայկալ լիճ մինչ օրս թափվում են վտանգավորության բարձր մակարդակ ունեցող քիմիական տարբեր տարրեր։ Թափոնների արդյունքում Մոդոնկուլ գետը Զակամենսկի շրջանում համարվում է Բայկալի բնապահպանական տարածքի ամենաաղտոտված գետը ։
Թղթի-ցելյուլոզի գործարան
1966 թվականին սկսվում է Բայկալի թղթի-ցելյուլոզի գործարանի գործունեությունը, ինչի արդյունքում լճի շրջակա տարածքը դեգրադացիայի է ենթարկվում։ Փոշեգազային արտանետումները բացասաբար են ազդում տայգայի բնության վրա. նկատվում է ծառերի վերին ճյուղերի և ընդհանրապես անտառների չորացում ։ 2008 թվականի սեպտեմբերին կոմբինատում ներդրվում է ջրաշրջանառության փակ համակարգ, որը նախատեսված էր կեղտաջրերի դեպի դուրս հոսքի նվազման համար։ Աղբյուրների համաձայն` համակարգն անկենսունակ է դուրս գալիս, և դրա գործարկումից մեկ ամիս անց կոմբինատը հարկադրված փակման է ենթարկվում ։
ՌԴ կառավարության` 2010 թվականի հունվարի 13-ի որոշման համաձայն` չեղյալ է համարվում «ցելյուլոզի, թղթի, ստվարաթղթի և դրանցից պատրաստված իրերի արտադրության արգելքը»` առանց սահմանափակելու ժամանակը, ծավալները կամ արտադրանքի բաղադրությունը։ Այն հիմնովին փոխում է երկու կետ, որոնք վերաբերում են պահեստավորմանը, վտանգավոր թափոնների այրմանը Բայկալ լճի ափին, որն ընդգրկված է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկում ։
Չնայած ակտիվիստների` մեծ թվով բողոքներին` թղթի-ցելյուլոզի գործարանը 2010 թվականի հուլիսի 8-ին դարձյալ սկսել է թողարկել ցելյուլոզ արտադրական մասշտաբներով։
«Միր» սարքերի` խորքային ջրերից վերցրած նմուշների արդյունքում պարզվել է, որ գործարանի կեղտաջրերի թափման տեղում լճի խորքային հատվածներում հայտնաբերվել է դիոքսինների մեծ պարունակություն, որոնք վտանգավոր են կենդանի ցանկացած օրգանիզմի համար։ Գործարանի շրջանում դիոքսիններով աղտոտվածությունը 40-50 անգամ գերազանցում է լճի հյուսիսային ու կենտրոնական հատվածների ցուցանիշներին։ Նմուշները վերցվել են տարբեր խորություններում, և ընդհանուր առմամբ գրանցվել է դիոքսինների նորմայի գերազանցում 3-8 անգամ ։
2013 թվականի փետրվարին ՌԴ կառավարությունը որոշում է ընդունել թղթի-ցելյուլոզի գործարանը փակելու մասին։ 2013 թվականի սեպտեմբերին արտադրությունը դադարեցվել է, սկսվել է գործարանի աշխատակազմի լուծարում ։ Որոշ աղբյուրների համաձայն` կոմբինատի` 2013 թվականի դեկտեմբերի 25-ի որոշումը փակման մասին չի համապատասխանում իրականությանը. կոմբինատը ցանկացած պահի կարող է վերսկսել իր աշխատանքը, եթե ներդրողները այն նպատակահարմար համարեն ։ 2013 թվականի դեկտեմբերի 28-ին ՌԴ կառավարությունը որոշում է ընդունել փակվող կոմբինատի տեղում «Ռուսաստանի արգելոցներ» էքսպոկենտրոն ստեղծելու մասին (բնապահպանական վնասը վերացնելուց հետո) ։
Բայկալը` որպես ջրամբար
1956 թվականից լիճն օգտագործվում է հիդրոէներգետիկայի ոլորտում. այն դարձել է Իրկուտսկի ջրամբարի բաղկացուցիչ մաս, ինչի արդյունքում ջրի մակարդակը բարձրացել է մոտ 1 մ ։ Կենսաբանական գիտությունների թեկնածու Տ. Պոտյոմկինայի կարծիքով դա մարդաբանական գործոնով պայմանավորված ամենազգալի ազդեցությունն էր լճի բնական համակարգին ։ Իրկուտսկհէկի կառուցման ժամանակ մշակվել է ջրամբարի մակարդակի արագ բարձրացման նախագիծ, որով նախատեսվում էր լճի մակարդակի ժամանակվոր իջեցում 5 մ-ով։ Հասարակական կարծիքի ճնշման ներգործությամբ այս նախագիծը չի իրականացվել ։
1959-1962 թվականներին լճի մակարդակը բարձրացել է 1.2 մ-ով` կապված Իրկուտսկհէկ-ի հարթակի ջրի մակարդակով ։ Ջրի մակարդակի արհեստական տատանումները, որոնք հասնում էին տարեկան 1.34 մ-ի, ջրի մակարդակի ընդհանուր բարձրացումը հանգեցրին 500 կմ² ցամաքի ջրասույզ լինելուն, շրջակա անտառների ծառերի ու բույսերի ոչնչացմանը, ափի որոշակի հատվածներում աբրազիայի գործընթացի սկզբնավորվելուն, ինչի արդյունքում ափագիծը նահանջել է տասնյակ մետրերով, իսկ Յարկա կղզու շրջանում` 100-350 մ-ով` կղզին բաժանելով մի քանի մասերի ։ Ջրի մակարդակի իջեցումն իր հերթին կարող է հանգեցնել բացասական մի շարք ազդեցությունների` ցամաքած լողափերի խորացմանը, դեֆլյացիայի զարգացմանը. ջրի մակարդակի իջեցման հետևանքով հնարավոր է ծանծաղ ծովածոցերի ցամաքումը, թռչունների դեգրադացիան և այլ կենդանիների վրա բացասական ազդեցությունը ։ Վերոնշյալ դրույթներից ելնելով` ՌԴ կառավարությունը 2001 թվականի մարտի 26-ին որոշում է ընդունել «Բայկալ լճի սահմանային մակարդակի նշանակության մասին տնտեսական և այլ գործունեություն իրականացնելիս», որը թույլ կտա ջրի մակարդակի տատանման թույլատրելի աստիճանը պահել 456-457 մ-ի սահմանում բարձրությունների խաղաղօվկիանոսյան համակարգում ։
Սելենգայի վրա հէկ կառուցելու նախագծեր
2013 թվականին Մոնղոլիան սկսել է դիտարկել Սելենգայի ու նրա վտակների վրա հէկեր կառուցելու նախագծերը, որոնք ապահովում են դեպի Բայկալ ջրերի մուտքի մոտ կեսը ։ Ենթադրվում է երեք հէկերի կառուցում. Սելենգայի վրա Շուրեն հէկը` 245 մՎտ, Էգիյն գոլի վրա` 220 մՎտ և Օրխոնում` 100 մՎտ հզորությամբ։ Այս ծրագրերի իրականացումը կարող է սպառնալ Սելենգայի դելտայի ինքնատիպ էկոհամակարգի գոյությանը, որը բնության` համերկրային նշանակության օբյեկտ է և էական դեր ունի Բայկալի ջրի որակի վրա ։ Ռուսական կողմն իր մտահոգությունն է արտահայտել մոնղոլական կողմին Էգիյն գոլ հէկի ծրագրմանը վերաբերող ստույգ տեղեկությունների բացակայության առթիվ և առաջարկել է մոնղոլական կողմի սպառողների համար էլեկտրաէներգիայի մատակարարման այլընտրանքային տարբերակներ մշակել ռուսական էներգահամակարգից և կոնդենսացիոն կամ հիդրոկուտակային էլեկտրակայան կառուցել Մոնղոլիայի տարածքում ։
Արևելյան նավթատարի խնդիր
«Տրանսնեֆտ» (Транснефть) ընկերությունը կառուցում է «Արևելյան Սիբիր-Խաղաղ օվկիանոս» նավթատարը, որն անցնում է Բայկալի շրջանով։ Նախապես ծրագրված էր, որ խողովակաշարի գիծը պետք է անցնի լճի ափի մերձակայքով, ինչի պատճառով նավթի արտահոսքի դեպքում Բայկալը կկանգներ բնապահպանական աղետի առաջ։ Կազմակերպվել են բողոքի բազմաթիվ ակցիաներ, այդ թվում` բողոքի բազմահազարանոց ցույց Իրկուտսկում (մարտի 18, 2006) ։ 2006 թվականի ապրիլի 26-ին Տոմսկում սիբիրյան նահանգապետերի հետ կայացած հանդիպման ժամանակ Վ. Պուտինը հայտարարել է ծրագիրը վերանայելու անհրաժեշտության մասին նավթատարը Բայկալի հյուսիսային ափից 40 կմ հեռավորությամբ անցկացնելու նպատակով։ Արդյունքում «Տրանսնեֆտ» ընկերությունը հրաժարվել է նախնական ծրագրից և նավթատարի ուղին տեղափոխել Բայկալի ջրահավաք ավազանի սահմաններից դուրս այնպես, որ այն երբեք 300-400 կմ-ից մոտ չլինի լճին։
Բայկալը բնության համաշխարհային ժառանգության տարածք
1996 թվականի Բայկալն ընդգրկվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտների ցանկում ։
Որսագողություն
Բայկալի բնական տարածքի պահպանման խնդիրներից մեկը որսագողությունն է։ Ապօրինի որսի առարկաներից մեկը բայկալյան փոկն է և հատկապես նրա ձագերը։ Հասարակության ուշադրությունը նրանց` օրեցօր կրճատվող թվաքանակին սևեռելու համար 2003 թվականին սահմանվել է Փոկի ձագի օր։
2011 թվականին Բայկալում երկու անգամ աճել է օմուլի անօրինական որսը ։ Որսագողությանն է բաժին հասնում ամբողջ լճից որսվող ձկան պաշարի կեսից ավելին ։
Մակրոջրիմուռների զանգվածային ծաղկում
Դեռևս 2000-ական թվականների սկզբին բաց Բայկալում հայտնի էին Spirogyra տեսակի ջրիմուռների եզակի օրինակներ, որոնք զարգացած էին միայն փակ ծանծաղային ծովախորշերում։ 2010-2011 թվականներից տեղի բնակիչները և գիտնականները սկսում են արձանագրել մակրոջրիմուռների բուռն ծաղկում լճի ափամեձ առանձին հատվածներում, ինչը պայմանավորված է առափնյա հատվածների սնուցման կարգավիճակի կտրուկ փոփոխությամբ` այսպես կոչված էվտրոֆիկացիայով ։ Նշված երևույթը տեղի է ունենում միկրոտարրերի շարունակական հարստացմամբ (N-ի և P-ի հազվադեպ հանդիպող միացություն), որը հանգեցնում է ջրում բույսերի, միկրոօրգանիզմների բիոզանգվածի կտրուկ աճին։ Դրա պատճառով ներկայումս զանգվածաբար զարգանում են ափամերձ շրջանին ոչ բնորոշ մակրոֆիտները (Spirogyra և Stigeoclonium տեսակի թելային ջրիմուռներ), սպունգները, խաթարվում է բնական կենսաերկրացենոզը, վատանում են ջրի որակն ու թափանցելիությունը։ Մակրոջրիմուռների զանգվածային աճը սկսվում է ամռանը ջրի ջերմաստիճանի 10 °C պայմաններում` առավելագույնի հասնելով նոյեմբերին, երբ ջրի ջերմաստիճանը մոտ 4 °C է, ընդ որում հատակի քարե հիմքն ու սպունգները գործնականում ամբողջովին վերածվում են ջրիմուռների խիտ ցանցի։ 2015 թվականին նկատվել է ցիանոբակտերիաների և թելային ջրիմուռների գնդանման ազատ լողացող գաղութների առկայություն ։
Ստեղծված իրավիճակի հիմնական պատճառ է համարվում կենսածին տարրերի թափանցումը կենցաղային ու արտադրական կեղտաջրերի հետ, որոնք շատ բնակավայրերում ու զբոսաշրջիկային կենտրոններում ընդհանրապես չեն մաքրվում կամ էլ անցնում են մաքրման ոչ կատարյալ համակարգերով, որոնք չեն ապահովում ջրերի մաքրումն ազոտի ու ֆոսֆորի միացություններից։ Այս նյութերը կուտակվում են խորքային գրունտում աղտոտման աղբյուրների մոտ` չհանգեցնելով հիդրոքիմիական հավասարակշռության խախտմանը, որի ցուցանիշի չափումը Բայկալ լճի վրա մարդածին ազդեցության գնահատման հիմնական մեթոդն է հանդիսանում։ Մեկ այլ` ավելի հավանական պատճառ մատնանշվում է գլոբալ տաքացումը, թելային ջրիմուռների ընդգրկման տարածքի մեծացումը։ Անկախ պատճառներից` դա հանգեցրել է Բայկալի ափամերձ հատվածների, շրջակա բնակավայրերի, զբոսաշրջիկային կենտրոնների էվտրոֆիկացիայի սկսմանը, ինչը կարող է հանգեցնել լճի էկոհամակարգի լուրջ խաթարմանը  ։
Ջրի արտամուծում ՉԺՀ
Հեռավոր Արևելքում և Սիբիրում ՉԺՀ-ի տնտեսական ակտիվության զարգացումը չի շրջանցել և Բայկալը։ Այսպես, The Guardian օրաթերթը հրապարակել է Լանչժոու քաղաքի ջրամատակարարման նպատակով Բայկալի ջուրն օգտագործելու ծրագիրը։ ՉԺՀ-ի ներկայացուցիչների կարծիքով ծրագիրն իրականություն դարձնելու դեպքում երկու կողմերն էլ կշահեն։ Չինաստանը կարող է լուծել խմելու ջրի պակասը. ունենալով համաշխարհային բնակչության 20 %-ը` նա վերահսկում է խմելու ջրի պաշարի 7 %-ը միայն ։ Կա կարծիք, որ ջրի այդպիսի բաշխման բնապահպանական հետևանքները վատ են հաշվարկված. Չինաստանն ավելի շուտ ուղղորդված է ՌԴ-ից բնական ռեսուրսներ «քամելուն» ։
Լճագիտական հետազոտություններ
Գիտական ուղղությունը, որը զբաղվում է լճերի ուսումնասիրությամբ, կոչվում է լճագիտություն։ Իրկուտսկ քաղաքում գործում է Գիտությունների ակադեմիայի սիբիրյան բաժանմունքի Լիմնոլոգիական ինստիտուտը և Իրկուտսկի պետական համալսարանի Կենսաբանության գիտահետազոտական ինստիտուտը, որը մասնագիտացված է Բայկալի ուսումնասիրմամբ։ Լճի բնապահպանական վիճակի և բնական ռեսուրսների ռացիոնալ օգտագործման խնդիրներով է զբաղվում Բայկալի բնօգտագործման ինստիտուտը Ուլան Ուդեում։ Նույն խնդիրներով են զբաղված նաև ոչ պետական գիտական այնպիսի կազմակերպություններ, ինչպիսին է, օրինակ, Բայկալի հետազոտական կենտրոնը։
Զբոսաշրջություն
Բայկալ կարելի է գնալ տարբեր ճանապարհներով։ Որպես կանոն, Բայկալ գնալ ցանկացողներից շատերը ուղևորվում են շրջակա մեծ քաղաքներ՝ Իրկուտսկ, Ուլան Ուդե, Սեվերոբայկալսկ, որպեսզի այնտեղից ծրագրեն հետագա ուղևորությունը։ Տրանսսիբիրյան երկաթուղով Իրկուտսկ և Ուլան Ուդե քաղաքների միջով երթևեկելիս կարելի է հիանալ լճի տեսարաններով, որոնք ձգվում են հենց գնացքի պատուհանի առջև։
Իրկուտսկից 65 կմ հեռավորությամբ՝ Անգարայի ակունքի մոտ է գտնվում Լիստվյանկա ավանը, որը Բայկալի զբոսաշրջության հանրաճանաչ կենտրոններից է։ Շրջանային կենտրոնից այստեղ կարելի է հասնել ավտոբուսով կամ ջերմանավով մոտ մեկ ժամում։ Լիստվյանկայում հանգիստը գնահատվում է մեծ թվով էքսկուրսիաների ու ակտիվ հանգստի համար, այստեղից են սկսվում Բայկալի վրա նավով շրջագայության շատ ուղիներ, ուղևորություններ դեպի Օլխոն կղզի, Սվյատոյ Նոս թերակղզի։
Արևելյան ափին առանձնահատուկ հռչակ է վայելում Բարգուզինի ծոցը, որի հարևանությամբ շարունակվում է «Բայկալյան նավահանգիստ» զբոսաշրջային կենտրոնի կառուցումը։ Մաքսիմիխ գյուղում կարելի է կազմակերպել ուղերթ` Սվյատոյ Նոս կղզու այցելումով։ Առկա են հետիոտնային ու ձիարշավային ուղերթեր։ Այստեղ մասնավոր անձինք կազմակերպում են հյուրընկալություն, այդ թվում` յուրդերում, ի հայտ են եկել հարմարավետ հանգստյան տներ։ Էնխելուկի և Սուխոյի միջև գտնվում է գորշջրիմուռային հանքային Զագզա աղբյուրը համանուն գետի մոտ։
Բայկալի ամենագեղեցիկ անկյուններից մեկը Չիվուրկույսկի ծոցն է` գողտրիկ ծովախորշերով, կղզյակներով, բուժիչ հանքային ջրերով։ Ծովածոցի վրա հրաշալի տեսարան է բացվում Սվյատոյ Նոսի գագաթից, որտեղ կարելի է հասնել Ուստ Բարգուզին ավանից։
Սելենգայից 30 կմ հարավ ընկած է Պոսոլսկի սոր ծոցը, որտեղ Բայկալյան Պրիբոյ գյուղի մոտ գործում է Կալտուշնայա վերականգնողական գոտին։ Զբոսաշրջային շատ բազաներ այնտեղ մատուցում են ծառայություններ։
Լճի հյուսիսում գործում է Խակուսի առողջարանը, որին Նիժնեանգարսկից և Սեվերոբայկալսկից կարելի է հասնել ջերմանավով կամ էլ ձմռանը սառույցի վրայով։
Տեսարժան վայրեր
Բայկալի վրա և շուրջը գտնվում են գտնվում են բնության, ինչպես նաև պատմական և մշակութային շատ հուշարձաններ։ Ստորև նշված են դրանցից մի քանիսը.
Նշանավոր ասույթներ Բայկալի մասին
Ստորև բերվում են նշանավոր մարդկանց մտքերը Բայկալի մասին։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի լճեր Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգություն Ռուսաստանում
Չետվերտ Վիսկա
Չետվերտ Վիսկա (Четверть Виска), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Արխանգելսկի մարզում։ Գետաբերանը տեղակայված է Մոսևսկիյ Վիժլեց գետի աջ ափին 30 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը 22 մ է։
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը՝ հյուսիսային Դվինա գետն է, գետի ենթաավազանը Վիչեգդա և Վագա գետերն են։ Գետի գետային ավազանը Հյուսիսային Դվինան գետն է՝ մինչև հյուսիսային Դվինի միախառնման կետը։ Գետավազանը՝ Հյուսիսային Դվինա։
Տվյալներն ըստ ջրային ռեսուրսների ֆեդերատիվ տեսչության.
Ճանաչել մեղավոր
Սյուժե
Ֆիլմը պատմում է անչափահասների գործերով ոստիկանության տեսուչ Վորոնինի առօրյայի մասին, որը փորձում է կազմակերպել դեռահասների ազատ ժամանակը և նրանց զբաղեցել շրջանի համար օգտակար գործով։ Երկար ժամանակ դիտելով 9-րդ դասարանցի Նիկոլայ Բոյկոյին՝ տեղի բանդայի պարագլուխին, տեսուչն այդպես էլ չի կարողանում բանտից փրկել տղային, որին յուրովի համակրում էր։
Դերերում
Էպիզոդներում
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Խորհրդային ֆիլմեր Կատեգորիա:Մաքսիմ Գորկու անվան կինոստուդիայի ֆիլմեր Կատեգորիա:1983 ֆիլմեր Կատեգորիա:Խորհրդային դրամա ֆիլմեր Կատեգորիա:Ռուսերեն ֆիլմեր Կատեգորիա:Ֆիլմեր դպրոցի մասին Կատեգորիա:Բնօրինակում անաղբյուր հոդվածներ
Բիսմութ
Բիսմութ, քիմիական տարր է, որի նշանն է Bi, տարրերի պարբերական համակարգի 5-րդ խմբի քիմիական տարր, կարգահամարը՝ 83, ատոմական զանգվածը՝ 208,980։ Բիսմութը p տարր է, որի ատոմի էլեկտրոնային թաղանթների կառուցվածքն է՝ 5s25p65d106s26p3, K-, L-, M-, N- թաղանթները լրացված են։ Բիսմութը փայլուն, վարդագույն երանգով արծաթափայլ մետաղ է։
Պատմություն
Բիսմութը հայտնի էր դեռևս 15-16-րդ դարերում, սակայն դիտվում էր իբրև կապարի, անագի, ծարիրի տարատեսակը։ Միայն 18-րդ դարի կեսերին ճանաչվեց իբրև ինքնուրույն մետաղ։
Առաջին հիշատակումը բիսմութի մասին եղել է 1546 թվականին, գերմանացի հանքաբան և մետալուրգ Գեորգիուսա Ագրիկոլի աշխատանքներում։
1739 թվականին գերմանացի քիմիկոս Ի. Գ. Պոտտոմը հայտնաբերել է, որ բիսմութը այնուամենայնիվ հանդիսանում է առանձին քիմիական տարր։ 80 տարի անց շվեդ քիմիկոս Բերցելյուսը առաջինը քիմիական նոմենկլատուրայում տվեց տարրի բանաձևը՝ Bi :
Բնության մեջ
Բիսմութը կազմում է երկրակեղևի զանգվածի 2•10−5 %։ Բնության մեջ հանդիպում է ինչպես ագատ վիճակում (բնածին բիսմութ), այնպես էլ միացությունների ձևով՝ առաջացնելով միներալներ, որոնցից կարևորներն են՝
Հանքավայրերը պարունակում են մինչև 1% բիսմութ։
Գենետիկական խմբեր և հանքավայրեր արտյունաբերական տիպեր
Բիսմութը բարձր կոնցենտրացիաներով հիմնականում կուտակվում է տարբեր գենետիկական տիպի հանքավայրերում. պեգմատիտներում, բարձր և միջին ջերմաստիճան ունեցող հիդրոթերմիկ հանքավայրերում։
Ըստ էության բիսմութային հանքավայրերը ունեն սահմանափակ տարածում և որպես կանոն այս տարրը այլ մետաղների հետ ձևովորում է կոմպլեքս հանքաքարեր ։ Դրանց են՝
Համաշխարհային պաշարներ և սպառում
Բիսմութը բավականին հազվագյուտ մետաղ է, և նրա համաշխարհային պաշարները, սպառումը տարեկան հազիվ գերազանցում է 6000 տոննա (տարեկան 5800 մինչև 6400 տոննա)։
Հանքավայրեր
Բիսմութի հանքավայրերը գտնվում են՝ Գերմանիայում, Բոլիվիայում, Մոնղոլիայում, Ավստրալիայում, Պերուում, Ռուսաստանում, ինչպես նաև այլ երկրներում ։
Ստացում
Բիսմութը մեծ մասամբ ստանում են սև կապարի ռաֆինացման ժամանակ, նաև՝ պղնձի արտադրության փոշիներից և խարամներից։ Ապրանքային բիսմութում նրա պարունակությունը 99,9-99,98 % է։ Հետագա մաքրման համար ենթարկում են զոնային հալման։
Բիսմութը ստանում են օքսիդային հանքաքարերից, ածխով վերկանգնելիս, 900-1000 °C ջերմաստիճանում.
Ֆիզիկական հատկություններ
Բիսմութը գորշ-արծաթափայլ, վարդագույն երանգով մետաղ է, խտությունը՝ 9800 կգ/մ3, հալման ջերմաստիճանը՝ 271,3 °C, եռմանը՝ 1560 °C։ Ջերմության վատ հաղորդիչ է։ Սենյակային ջերմաստիճանում փխրուն է, 120-150 °C-ում՝ կռելի, 240-250 °C-ում մամլվում է՝ առաջացնելով մինչև 0,1 մմ տրամագծով լարեր և 0,2-0,3 մմ հաստությամբ թիթեղներ։ Բյուրեղացանցի կառուցվածքը՝ ռոմբադրային, տվյալները՝ a
= 0,6674 нм, b
= 0,6117 нм, c
= 0,3304 нм, β
= 110,33°:
Բիսմութի էլեկտրահաղորդականությունը մագնիսական դաշտում ավելի շատ է փոքրանում, քան այլ մետաղներինը (այդ հատկությունն օգտագործվում է մագնիսական դաշտի ինդուկցիան չափելու համար)։ Հալելիս ծավալը փոքրանում է 3,27 %-ով։
Առաձգականության մոդուլը՝ 32-34 ԳՊա։
Տեղաշարժման մոդուլը՝ 12,4 ԳՊա։
Քիմիական հատկություններ
Քիմիապես միջին ակտիվության տարր է, միացություններում արժեքականությունը 2, 3 և 5 է։ Ցածրարժեք բիսմութը ունի մետաղական, բարձրարժեքը՝ ոչ մետաղական բնույթ։ Լարվածության շարքում գտնվում է ջրածնի ու պղնձի միջև և նոսր ծծմբական թթվի ու աղաթթվի հետ չի փոխազդում։
Լուծվում է ազոտական թթվում և արքայաջրում.
Բիսմութը չոր օդում կայուն է, խոնավ օդում ծածկվում է օքսիդի բարակ շերտով, 1000 °C-ից բարձր տաքացնելիս այրվում երկնագույն բոցով՝ առաջացնելով բիսմութի օքսիդ՝ В2О3։
Այն ծանր, դեղին փոշի է, խտությունը 8900 կգ/մ3, տաքացնելիս դառնում է կարմրա-շագանակագույն (սառեցնելիս գույնը վերականգնվում է)։ Ջրում չի լուծվում, լուծվում է թթուներում։ Կիրառվում է բիսմութի աղեր ստանալու համար։ Այդ աղերի լուծույթների և ալկալիների փոխազդման պատճառով նստում է Bi(OH)3։ Այն անկայուն է, տաքացնելիս (մինչև 100 °C) փոխարկվում է բիսմութիլ- հիդրօբսիդի՝ ВiO(ОН)։
Եռարժեք բիսմութի աղերը (BiCl3, Bi(NO3)3 և այլն) լուծույթներում հիդրոլիզվում են ու նստում համապատասխանաբար BiOCl-ը և BiONO3—ВiO(ОН)-ը։
Բիսմութի հնգարժեք միացությունները դժվարությամբ են ստացվում և ուժեղ օքսիդիչներ են։ Bi2O3-ը շագանակագույն փոշի է, խտությունը՝ 5100 կգ/մ3, ալկալիների հետ առաջացնում է բիսմութատներ, որոնք ուժեղ օքսիդիչներ են և կիրառվում են վերլուծական քիմիայում։
Համապատասխան բիսմութական թթուն՝ НВiO3, մաքուր վիճակում չի ստացվել։ Bi2O5 աղաթթվից դուրս է մղում քլոր։ Բիսմութը հեշտությամբ միանում է հալոգեններին (BiF3, BiCl3 և այլն)։
Չետվերտ Վիսկա
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր Կատեգորիա:Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանի գետեր
Բիսմութ
Քիմիական հատկություններ
Տաքացնելիս բիսմութը միանում է ծծմբին, սելենին, տելուրին, սիլիցիումին ։
Բիսմութը ակտիվ մետաղների հետ առաջացնում է ներմետաղական միացություններ ։
Բիսմութիդների (Na3Bi, Mg3Bi2 և այլն) վրա թթու ազդելիս ստացվում է բիսմութին՝ BiH3, որը թունավոր, անկայուն գազ է, ստացվում է ջրածնի հետ խառնված։
Կապարի, անագի, կադմիումի և այլ մետաղների հետ բիսմութը առաջացնում է դյուրահալ էվտեկտիկ խառնուրդներ։ Քրոմի, ալյումինի, երկաթի հետ չի փոխազդում։
Իզոտոպներ
Բնական բիսմութը բաղկացած է մեկ կայուն իզոտոպից՝ 209Bi։ Հայտնի են 190-215 զանգվածի թվերով ավելի քան 20 արհեստական իզոտոպներ, որոնցից չորսը մտնում են բնական ռադիոակտիվ ընտանիքների մեջ։
Արժեք
Բիսմութի գները համաշխարհային շուկայում կայուն չեն, որը սահմանվում է որպես տատանումների առաջարկ և պահանջարկ։ 1970-ական թվականներից սկսած բիսմութի ամենացածր գինը կազմել է 3,5 դոլլար/կգ, որը նշվել է նաև 1980 թվականին, իսկ 1989 թվականին ունեցել է ամենաբարձր գինը՝ 15 դոլլար/կգ։ 1995 թվականի վերջին մաքուր՝ 99,99 %, բիսմութի գինը կազմել է 8,8 դոլլար/կգ ։
Հունվար-սեպտեմբեր ամիսների ԱՄՆ-ում մեկ կիլոգրամ ապրանքի պահեստային գները աճել է հասնելով 8,8 ԱՄՆ դոլլարի (1 կգ՝ 19,80 մինչև 28,60 դոլլար)։
2011 թվականի հունվար-սեպտեմբեր ամիսների Ռոտերդամում բիսմութի ձուլակտորի պահեստային գները աճել են հասնելով 4,2 դոլլարի (1 կգ՝ 22,20 մինչև 26,40 դոլլար)։
Կիրառություն
Բիսմութը օգտագործվում է դյուրահալ համաձուլվածքներ, կլիշեներ պատրաստելու համար, ավտոմատ հակահրդեհային սարքերում, ցածր ջերմաստիճանային զոդումների համար։ Նրա հիմնական սպառողը դեղագործական արդյունաբերությունն է։
Միացություններն օգտագործում են վարակազերծման, վերքի չորացման, այրվածքների, դերմատիտների, սիֆիլիսի բուժման համար (քսերոֆորմ, դերմատոլ, բիսմովերոլ, բիոքինոլ և այլն)։
Բիսմութի առաջացած հալկոգենիդներից կիրառական նշանակություն ունեն թելուրիդները։ Նրանցից պատրաստում են մեծ օգտակար գործողության գործակից (մոտ 7 %) ունեցող ջերմաէլեկտրական գեներատորներ։
Բիսմութի բրոմօքսիդը՝ BiOBr, և յոդօքսիդը՝ ВiJ, օգտագործվում են բժշկության մեջ։ Բիսմութատներ, որպես ուժեղ օքսիդիչներ կիրառվում են վերլուծական քիմիայում։ Բիսմութի նիտրատը օգտագործվում է բժշկության մեջ և ճենապակու նկարազարդման համար։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Բիսմութ Կատեգորիա:Մետաղներ Կատեգորիա:Ռադիոակտիվ տարրեր
Արևելյան թեմ (այլ կիրառումներ)
Արևելյան թեմ եզրը կարող է վերաբերել
Սերգիև Պոսադ
Սերգիև Պոսադ (Сергиев Посад), քաղաք Ռուսաստանի Դաշնությունում՝ Մոսկվայի մարզում։ Սերգիևո-Պոսադսկի շրջանի վարչական կենտրոնն է։ Գտնվում է Մոսկվա քաղաքի կենտրոնից շուրջ 70 կիլոմետր դեպի հյուսիս-արևելք, Յարոսլավլից մոտավորապես 200 կիլոմետր դեպի հարավ-արևմուտք։ 2015 թվականի հունվարի 1-ի տվյալներով բնակչության թվաքանակը եղել է 106.007 : Քաղաքը զբոսաշրջային կարևոր կենտրոն է, ընդգրկված է Ռուսաստանի պատմական քաղաքներով անցնող «Ոսկե օղակ» երթուղում, ճանաչված է առաջին հերթին Սուրբ Երրորդության վանքով, որը ներառված է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության հուշարձանների ցանկում ։ Այդ վանքը համարվում է Ռուսաստանի ուղղափառ քրիստոնեական կարևորագույն սրբավայրը, իսկ Սերգիև Պոսադ քաղաքն էլ՝ Ռուսաստանի հոգևոր մայրաքաղաքը։ Այդտեղ է գործում Մոսկովյան հոգևոր ակադեմիան։
Պատմություն
1608-1610 թվականներին լեհ-լիտվական զորքերը շուրջ 16 ամիս պաշարել են վանքը։ Ռուսաստանի նշանավոր արքաներից Պետրոս Առաջինը հաճախ է այցելել այդ վանքը, իսկ Մոսկվայում ստրելեցների բարձրացրած ապստամբության ժամանակաշրջանում (1698 թ.) նաև թաքնվել է այդտեղ։ 1744 թվականին կայսրուհի Ելիզավետա Առաջինի հրամանով վանքին դափնեպսակակրի՝ լավրայի տիտղոս է շնորհվել։
Մինչև 1919 թվականը քաղաքը կրել է Սերգիև Պոսադ անվանումը, խորհրդային կառավարության որոշմամբ, աթեիստական նկատառումներով, նախ անվանվել Սերգիևսկ, այնուհետև՝ 1930 թվականին՝ ռուս հեղափոխական Զագորսկու պատվին՝ Զագորսկ։ 1991 թվականին վերականգնվել է պատմական անվանումը՝ Սերգիև Պոսադ։
Տնտեսություն
Քաղաքի գլխավոր արդյունաբերական ձեռնարկությունները երկուսն են՝
Ուշագրավ փաստեր
2002 թվականին Էվելին Բուլանժեն ստեղծել է տղամարդկանց համար նախատեսված օծանելիք, որն անվանել է «Զագորսկ»։
Բնության համաշխարհային հիմնադրամ
Բնության համաշխարհային հիմնադրամ (անգլ.՝ World Wide Fund for Nature, WWF), միջազգային կազմակերպություն։ Հիմնադրվել է 1961 թվականին։ Ունի մոտ 5 միլիոն մշտական հովանավոր և ազգային ընկերակցություններ։ Նպատակն է բնական միջավայրի վատթարացման կանխարգելումը, բնության պահպանության և բուսական ու կենդանական աշխարհի անհետացող տեսակների փրկության համար ֆինանսական միջոցների հայթայթումը։ Հիմնական գործունեությունն է գենետիկական, տեսակային և էկոհամակարգային բազմազանության պահպանումը, վերականգնվող բնական պաշարների օգտագործման կայուն ձևերի ապահովումը, աղտոտման նվազեցման և էներգիայի ու պաշարների արդյունավետ օգտագործման նպաստումը, բնապահպանական հիմևախնդիրների լուծման ռազմավարության մշակումը։ Նստավայրը Գլանդում է (Շվեյցարիա)։
WWF-ը Հայաստանում
Բնության համաշխարհային հիմնադրամը 2002 թվականից համագործակցում է Հայաստանի հետ։ WWF-ի հայաստանյան մասնաճյուղի պաշտոնական գրանցումը տեղի է ունեցել  2006 թվականի նոյեմբերին։
WWF-Հայաստանի գործունեության հիմնական ուղղություններն են.
WWF-Հայաստանը զբաղվում է վտանգված տեսակների պահպանությամբ, ինչպիսիք են՝ կովկասյան ընձառյուծը, հայկական մուֆլոնը, բեզոարյան այծը, գորշ արջը և այլն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1961 հիմնադրված ընկերություններ Կատեգորիա:Բնապահպանական կազմակերպություններ Կատեգորիա:Հիմնադրամներ Կատեգորիա:Շրջակա միջավայրի պաշտպանություն
Ջեյհուն Հաջիբեկլի
Ջեյհուն Հաջիբեկլի (Ceyhun Hacıbəyli, ), Ադրբեջանցի գրող, լրագրող, թարգմանիչ, խմբագիր և հասարակական գործիչ, ադրբեջանական արտագաղթի ներկայացուցիչ ։
Կենսագրություն
Ջեյհուն Հաջիբեկլին ծնվել է 1891 թվականի փետրվարի 3-ին, Շուշիում ։ Շուշիի ռուս-թաթարական դպրոցը ավարտելուց հետո նա ուսումը շարունակել է Բաքվում։ Հետո շարունակել է ուսումը Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետում։ Պետերբուրգից հետո Գաջիբեյլին մեկնել է Ֆրանսիա, ընդունվել է Սորբոնի համալսարան։ 20-րդ դարի սկզբից Ջեյհուն Հաջիբեկլին ակտիվորեն համագործակցել է Բաքվի մամուլի հետ։ Բացի «Կասպյան», «Իռշադ» և «Թարագգի» թերթերում լույս տեսած հոդվածներից, նա նաև ներգրավվել է ռուսալեզու «Ադրբեջան» թերթը խմբագրելու մեջ ։
Ադրբեջանի Դեմոկրատական հանրապետության ձևավորումից հետո Հաջիբեյլին նշանակվել է «Ադրբեջան» թերթի խմբագիր՝ կառավարության պաշտոնական մամուլի մարմին։ 1919 թվականին, որպես Ալիմարդան բեկ Թոփչիբաշովի գլխավորած ադրբեջանական պատվիրակության կազմում, Ջեյհուն Հաջիբեկլին մեկնել է Ֆրանսիա ՝ մասնակցելու Վերսալյան խաղաղության վեհաժողովին ։
1920 թվականին Ադրբեջանի Դեմոկրատական հանրապետության փլուզումից հետո նա չի վերադարձել Ադրբեջան և մինչև կյանքի վերջ ապրել է Փարիզում։ Ջեյհուն Հաջիբեկլին մահացել է Փարիզում 1962 թվականին։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ադրբեջանցի դիվանագետներ Կատեգորիա:Ադրբեջանցի լրագրողներ Կատեգորիա:Փարիզի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:20-րդ դարի լրագրողներ
Լեհական գրականություն
Լեհական գրականություն, լեհ ժողովրդի կամ Լեհաստանի գրականության մեջ գրված գրականություն, որը հիմնականում գրված է լեհերենով։
Միջնադարյան գրականություն
Բալթիկ ծովի և Կարպյանների, Օդերի, Բուգերի և Սանի միջև ընկած անտառապատ և ճահճոտ հարթավայրում բնակեցված սլավոնական ժողովուրդները սկզբում չունեին մի ընդհանուր բան՝ միավորելով իրենց բոլոր անունները՝ լեհերը։ Սրանք պոմերացիներն էին, մարգագետինը, վիլյացիները, մազարիան և այլն։ Ռուսաստանը նրանց անվանում էր բոլոր լեհ։ Այդ ժողովուրդները գիր չունեին։ Գրելու արվեստը նրանց է հասել քրիստոնեության հետ միաժամանակ, որը եկել էր 966 թվականին։ Բայց այն ժամանակ, երբ քրիստոնեությունը, որը գալիս էր Բյուզանդիայից, անմիջապես սկսեց քարոզել և գրել սլավոնական լեզվով, Հռոմից եկած քրիստոնեությունը վայելում էր բացառապես Լատինական լեզուն։ Լեհաստանում, որը քրիստոնեություն է ընդունել Հռոմից, հոգևորականությունը, հատկապես բարձրագույն, ընդհուպ մինչև XII դարը բաղկացած էր օտարերկրյա ծագում ունեցող մարդկանցից, առավելապես՝ գերմանական և Չեխական։ Եվ միայն ավելի ուշ շրջանում բարձրագույն հոգևորականների աստիճանաբար սկսեցին հայտնվել լեհերը։ Սակայն նրանք էլ գրեցին լատիներեն։
Հասկանալի է, որ նման պայմաններում գոյություն ուներ միայն եկեղեցական գիրը, արձանագրվում էր միայն այն, ինչ ծառայում էր ֆեոդալների կամ եկեղեցու օգտին։ Այդ պատճառով հին բանավոր գրականությունից, որը պետք է գոյություն ունենար Լեհաստանում, ինչպես նաև այլ երկրներում, Մեզ են հասել միայն ժողովրդական երգերն ու հեքիաթները։ Ընդ որում, հարկ է նշել, որ եկեղեցին գիտակցաբար հետապնդել է հին ժողովրդական ավանդությունները՝ որպես հեթանոսական ավանդույթներ։
Հռոմեական կաթոլիկ երկրպագությունը կատարվում էր միայն լատիներենով, այսինքն`մի հավատացյալների զանգվածի համար միանգամայն անհասկանալի լեզվով։ Միայն ավելի ուշ ժողովրդական ապստամբությունների դեմ պայքարը ստիպեց եկեղեցին վերածվել մասսայական «միսիոներական» գործի դեռևս հեթանոսական գյուղացիության շրջանում և ներմուծել «լրացուցիչ պաշտամունք»` քարոզներ և երգեր, որոնք երգվում էին ոչ միայն քահանան, այլև ամբողջ ժողովուրդը` ընդհանուր հասկանալի, այսինքն`լեհերեն լեզվով։
Այս երգից բացի, պահպանվել են նաև Ֆրանցիսկյան քարոզների բեկորները գրառումները, որոնք վերաբերվում են XIV դարին։ Այդ քարոզները հայտնի են Սուրբ Խաչի քարոզի անվանմամբ՝ այն տեղանքով, որտեղ պահվում էին այդ քարոզները (Լիսայի լեռան վանքը, որն ավելի ուշ կոչվում էր Ս. Խաչ լեռը)։ Դրանք համառոտ նկարագրություններ են, որոնք քահանաները զարգացրել են քարոզչությամբ։ Սրանք, այսպես կոչված, «տարեգրքեր» (տարեգրքեր) են`քահանաների կողմից պատրաստված պատմական իրադարձությունների գրառումներ։ Հնագույն տարեգրքերը կորել են։ Լեհաստանի առաջին տարեգիրը, որի աշխատանքները պահպանվել են մինչև մեր ժամանակը, եղել է օտարերկրացի, ամենայն հավանականությամբ, հունգարացի։ Լեհաստանում նրան ֆրանսիացի էին համարում, այստեղից էլ նրա մականունը Գալյուս։ Նրա տարեգրությունը հասցվել է 1113-ի։
Առաջին հեղինակը լեհ Վինցենտ Կադլուբեկն էր, Կրակովի եպիսկոպոսը, որը ծագումով Սանդոմիրյան հողից էր։ Կազիմիր արդար Կադլուբեկի թագավորի հանձնարարությամբ գրել է Լեհաստանի պատմությունը։ Կադլուբեկի ստեղծագործությունը տարեգրություն է, որը հասցվել է XIII դարի սկզբին։
XIII դարը՝ լեհ գյուղացիական զանգվածների զանգվածային «շրջանառության» դարն էր քրիստոնեության մեջ, միաժամանակ կաթոլիկ եկեղեցու լիացման դար էր։ Ավելի ու ավելի շատ լեհեր են հայտնվում բարձրագույն հոգևորականների միջավայրում։ XIII դարում տեղի են ունեցել նաև խորը տնտեսական փոփոխություններ։ Շրջակայքում  սկսել են զարգանալ քաղաքային բնակավայրերի ամրոցները։ Փոփոխված տնտեսական պայմանների հետևանքով դադարեցվել է մինչև այն պահը սովորական արտահանումը։ Ակտիվորեն բնակեցված են քաղաքներն ու դատարկ հողերը։ Այլմոլորակայիններ էին հիմնականում գերմանացիները, որոնք իրենց հետ բերում էին ավելի բարձր գյուղատնտեսական մշակույթ, ստեղծում արհեստներ և առևտուր։ Մաքսային և ֆեոդալական հաստատությունները նույնպես գալիս են Գերմանիայից։ Գերմաներեն լեզվի ազդեցությունը Լեհաստանի վրա շատ մեծ էր։ Դեռևս XIV դարում ասպետական ամրոցներում, վանքերում և քաղաքներում ծաղկում էր գերմաներենը։  Նրանք այժմ գրել են շատ ավելին, բայց դեռ բացառապես լատիներեն։ Ժամանակի ամենանշանակալի ստեղծագործությունը Չերնկովից Յանկայի տարեգրությունն է։
XV դարը լեհական պետության ամենամեծ հզորության դարաշրջանն է և դրա հետ մեկտեղ պետության ներքին կառուցվածքում փոփոխությունների դարաշրջանը։ Շատ զգալիորեն աճել է նաև քաղաքների բարգավաճումը, ինչպես նաև միջին գլխարկի բարգավաճումն ու տնտեսական նշանակությունը։ Բարձրանում է կրթության մակարդակը։ 1400 թվականին հիմնվում է Կրակովի համալսարանը, այսպես կոչված ակադեմիան, որն ավարտում է ոչ միայն աստվածաբանները։ Այդ ժամանակի ակադեմիան հայտնի է այնպիսի գիտնականների կողմից, ինչպիսին է, օրինակ, Բրուդսևից աստղագետ Վոյցեխը, որի դասախոսություններին XV դարի վերջին մասնակցում էր Նիկոլայ Կոպեռնիկուսը։ Կրակովի ակադեմիայում հիմնականում ուսուցանվում էր գեղագիտությունը։ Ուսուցման լեզուն, ինչպես այդ ժամանակվա բոլոր դպրոցներում, լատիներենն էր։ Այնուամենայնիվ, ավելի շատ ուշադրություն դարձվեց լեհերենին։ Ակադեմիայի ռեկտորներից մեկ ՝ Յակուբ Պարկոսը, գրել է լատինական տրակտատ և լեհերեն բանաստեղծություն լեհերեն ուղղագրության մասին, որը նա փորձեց միավորել։
Կրակովի ակադեմիայից դուրս է եկել XV դարի հայտնի գրող, Կրակովի կանոնիկոսը, Յան Դլուգոշը (1415-1480)։ Նրա գլխավոր ստեղծագործությունը «Լեհաստանի տարեգիրքը» է, որը սկսվում է հնագույն ժամանակներից և հասցվում է նրա հեղինակի գրեթե մահվանը։
Չնայած այն բանին, որ Կրակովի ակադեմիան զբաղվել է հիմնականում սխոլաստիկայով, արդեն XV դարի առաջին կեսին ակադեմիա են սկսում ներթափանցել Իտալիայից մարդասիրական միտումներ։ Կրակովի ակադեմիայում առաջին լեհ հումանիստներն էին Լուդզիսկան և Սանոկայից Գրիգորը։ Լուդզիսկայից՝ բժշկության դոկտոր և պրոֆեսոր Յանն առաջինն էր Լեհաստանում, որ Ցիցերոնի երկրպագուն էր և ինքն էլ հռչակվեց որպես հայտնի հռետոր։ Գրիգոր Սանոկից (որը մահացավ Լվովի արքեպիսկոպոսի արժանապատվությամբ 1477 թ.) ակադեմիայում դասախոսել է Վիրգիլի կուռքերի մասին։
Մարդասիրությունն ընդհանրապես ոչ մեծ ազդեցություն է ունեցել XV դարի գրականության վրա, բայց կա մի ստեղծագործություն, որի վրա մարդասիրությունը խոր հետք է թողել։ Այս ստեղծագործությունը կրում է «Monumentum pro rei publicae ordinatione» (հուշակոթող Կաղապար՝ տերմին՝ խոսքի բաժանման սարքի մասին)։ Հուշաքարի հեղինակը Յան Օստրոոգն էր (խելք.՝ մեջ 1501)։ Նրա շարադրանքը պարունակում է կաթոլիկ եկեղեցու քննադատությունը պետության շահերի և որոշ լեհական պետական հաստատությունների քննադատության տեսանկյունից։ Սա Լեհաստանում քաղաքական գրականության և քաղաքական հրապարակախոսության սկիզբն է։
Այն ժամանակ, երբ XV դարի լեհ-լատինական արձակը հասավ այնպիսի ստեղծագործությունների մակարդակին, ինչպիսիք են Դլուգոսցի «Տարեգրությունը» և Օստրոգի տրակտատը, լեհական արձակը ինքնին գրեթե բացառապես թարգմանվում էր լատիներենից պատրաստված տարբեր կրոնական գործերից,առավել հաճախ ոչ թե բնօրինակով, այլ չեխ թարգմանություններով։ Այդ ստեղծագործություններն Այսպիսով ոչ թե լեհական գրականության, այլ լեհերենի հուշարձաններ էին, որոնց վրա այն ժամանակ շատ մեծ ազդեցություն էր ունենում չեխերենը։ Այս տեսակի կարևորագույն լեզվական հուշարձանը Սոֆիայի թագուհու Աստվածաշունչն է, որը կոչվում է նաև «Շարոշպատաց» Աստվածաշունչ։
XV դարի լեհական պոեզիան արձակներից ավելի հարուստ է։ Սա հիմնականում ներառում է կրոնական երգեր, որոնք կազմված են կանանց և անգրագետ մարդկանց համար, ովքեր լատիներեն չգիտեին։ Այս երգերը բավականին շատ են գոյատևել։ Նրանց հեղինակները հիմնականում անհայտ են։ Նրանց թվում առաջ է քաշվում Գելնևից Վլադիսլավ անունը։ Բացի կրոնական երգերից, պահպանվել են նաև XV դարի լեգենդները, որոնք գրվել են հատվածներով։ Նրանց թվում լավագույնս մշակվում է Սուրբ Ալեքսիսի լեգենդը։ Գյուղացիների դեմ սատիրան նույնպես գոյատևեց (XV  դարի երկրորդ կեսից), որի հեղինակը՝ ազնվականը, նրանց մեղադրում է ծուլության և տերերի նկատմամբ անբարեխիղճ վերաբերմունքի համար։
Ժամանակակից գրականություն
XV-ի վերջին և XVI դարի սկզբին քաղաքական և տնտեսական կյանքի առաջին պլան է մղվում միջին գլխարկը, որը հանդիսանում է պետության զինված ուժը և միաժամանակ հացի հիմնական արտահանողը, այն ժամանակ արտասահմանում լեհական առևտրում հիմնական արտադրանքը։ Այդ ժամանակ լեհական գյուղատնտեսությունը զգալի չափով հեռանում է արդեն միջնադարյան շինություններից և ծիլերից և դառնում է ապրանքային տնտեսություն, որը հաց է արտադրում արտասահմանյան շուկաներ բերդապարատների օգնությամբ։ Միաժամանակ շլյախտան, որպես պետության գրեթե միակ զինված ուժ, հմտորեն օգտվում է նման բացառիկ դիրքից իր քաղաքական նպատակներով։ Հրաժարվելով հնազանդվել այն պահին, երբ սպառնում էր թշնամու հարձակմանը, շլյաժտան վերևների մոտ հանում էր իրեն անհրաժեշտ քաղաքական զիջումները։
Զարգանում է սուր քաղաքական պայքար Կենտրոնական թագավորական իշխանության միջև, որն արտահայտում է հզոր ազնվական տոհմերի, ինչպես նաև մի կողմից քաղաքների և մյուս կողմից միջին գլխարկի շահերը։ Վճռորոշ պահը այս պայքարում-1505 տարի, երբ շլյաժտան ծախսում է Սեյմասի կանոնակարգերի, հայտնի է որպես նիհիլ նովի(ոչ մի նոր բան) և խիստ սահմանափակող թագավորական իշխանությունը հօգուտ միջինի։ Այդ պայքարի ընթացքում, որը գլխարկը վարում էր յուրօրինակ ժողովրդավարության կարգախոսների ներքո, շլյաժտան առաջին պլան է մղվել որպես առավել մշակութային, առավել քաղաքականապես շարժուն և աշխարհայացքի ամենալայն տիրակալը։ Շլյաժտայի այս հաղթանակին, որը երկար ժամանակ դառնում է երկրի միակ իշխող դասը, մեծապես նպաստել է այն մահացու հարվածը, որը XV դարում Լեհական քաղաքներին հասցվել է եվրոպական առեւտրային ուղիների փոփոխությամբ։ Մինչև 1453 թվականը՝ մինչև թուրքերի կողմից Կոստանդնուպոլսի նվաճումը, Լեհաստանի տարածքով անցնում էին կարևոր առևտրային ուղիներ դեպի արևելք՝ Պրագայի, Կրակովի և առյուծների և Մերձբալթյան երկրների միջով՝ Թորունի, Նզովկայի, Պոզնանի, Կրակովի և առյուծների միջով։ Եվրոպական առևտրային ուղիների փոփոխությունն արմատապես փոխել է լեհական քաղաքների դիրքը։ Համեմատաբար հարուստ տարանցիկ քաղաքներից նրանք վերածվում են մեծ հողագործական երկրի թույլ քաղաքային կենտրոնների։ Նրանք տրվեցին ողորմության շլյաժտայի, որը, իմանալով արևմտաեվրոպական գյուղացիական պատերազմների իրադարձությունների մասին, քաղաքներում տեսնում էր գյուղացիական խռովությունների համար վտանգավոր հենակետեր։
Քաղաքական պայքարը Լեհաստանում XVI դարում, ինչպես նաև այլ եվրոպական երկրներում, տևում է զգալի ձևով կրոնական պայքարի։ Ճիշտ է, Լեհաստանում բարեփոխման կարգախոսներով սոցիալական հակամարտություններ չեն ծավալվել այնպիսի սուր ձևով, ինչպիսին այլ երկրներում են, սակայն բարեփոխումն, այնուամենայնիվ, մեծ ազդեցություն է ունեցել Լեհաստանում քաղաքական պայքարի վրա և իր հետքն է թողել գրականության մեջ։ Լեհական գրականության պատմաբան Իգնատի Խրժանովսկին գրում է՝«լեհական գրականության մեջ լեհերենի հաղթանակի գլխավոր գործոնը բարեփոխումն էր»։ Բարեփոխումը ոչ թե այս բառի նեղ, եկեղեցական նշանակության մեջ է, այլ նրա անվան տակ տեղի ունեցող սոցիալ-քաղաքական պայքարը, որի մեջ ներքաշված էին շլյաչետական լայն շերտերը։
Առավել մեծ ժողովրդականություն են վայելում շրջանում աշխույժ պարոնախ տան օգտվողները։ Ռեֆորմացիայի ծայրահեղ ձախ խմբավորումն էր Արիան աղանդը, որը հանդես էր գալիս գլխարկի ճնշմանը դեմ, որը պահանջում էր լիակատար իրավահավասարությւն՝ գլխարկով քաղքենիներ և դատապարտում էր գլխարկի միլիտարիզմը և այլն։ Հետագայում՝ XVII դարում, կաթոլիկ արձագանքի ժամանակ Արիանան սկսեց հալածվել, և այդ աղանդի պատկանելությունը դիտարկվեց որպես ծանր հանցագործություն։ Արդյունքում աղանդը ոչնչացվեց։ Այն բանից հետո, Arian մնացել է միայն պատմական հիշողությունները և պահպանվել ինը պատկառելի ծավալները in folio կոչվումէ «Bibliotheca Fratrum Polono» (Գրադարան Լեհական եղբայրնե:ի). Այս գրքերը մի շարք Լեհական արիանաների Ստեղծագործությունների ժողովածու են։ Այդ գրքերն այնքան ջանասիրաբար ոչնչացվում էին, որ պահպանվել էին եվրոպական գրադարաններում ընդամենը երեք օրիակ։ Այս մնացած Արիան գրական ժառանգությունն այնքան ջանասիրաբար լռում էր լեհ պատմաբանների կողմից, որ մինչ օրս այն նույնիսկ չի թարգմանվել լեհերեն։
Դիտարկելով այն ժամանակվա գրականությունը՝ անհրաժեշտ է հաշվի առնել Լեհական գլխարկների յուրահատուկ կառուցվածքը, որը կազմվում էր համեմատաբար մեծ թվով խոշոր և մանր հողատերերից, որոնք արդեն իրենց բուն պատկանելության պատճառով էին ծնունդից զինվորների կողմից։ Այդ զանգվածն ընթանում էր իր այն մասի քաղաքական ղեկավարության ներքո, որն առավել հարուստ էր և այդ ժամանակ առավել մշակութային։ Մեծամասամբ շլյախտը բաղկացած էր աղքատ, բայց քաղաքական իրավունքներ ունեցող մարդկանցից՝ մագնատների հետ հավասար։ Այդ զանգվածը քվեարկել է սեյմերում և սեյմիկներում։ Այն պետք էր քաղաքականապես մոբիլիզացնել։ Այս հանգամանքն էլ գրականության մեջ լատիներեն լեզվի նկատմամբ լեհերենի հաղթանակի գլխավոր գործոնն էր։
Լեհական գրականությունը ծագում է այն ժամանակ, երբ Արևմտյան Եվրոպայում միջնադարյան ասպետական ամրոցներ, որոնց մեջ խաչված մենեստրելներով, անցել են արդեն անցյալում։ Այն առաջանում է կապիտալիզմի զարգացման նախադրյալների ստեղծման ժամանակաշրջանում, անսահմանափակ իշխանության համար շլյաժտայի քաղաքական պայքարի գործընթացում և այնքան սերտորեն կապված է այդ գործընթացի հետ, ինչն ուղղակիորեն դիտարկվում էր որպես զենք քաղաքական պայքարում Լեհական նրբաճաշակ գրականությունը ծագում է անմիջապես քաղաքական հրապարակախոսությունից, և այդ գրականության ստեղծման ժամանակ այն պարզապես չի կարելի առանձնացնել հրապարակախոսությունից։
Մշակութային արեւմտաեվրոպական ազդեցությունները Լեհաստանի այդ ժամանակահատվածում շատ մեծ են:Մարդասիրությունը, որը XV դարում Լեհաստանում շատ դանդաղ էր պատվաստվում, XVI դարի առաջին կեսին շատ արագ է զարգանում։ Լեհաստան գնալով ավելի ու ավելի հաճախ են գալիս հումանիստներ ՝ իտալացի և գերմանացի գիտնականներ, մյուս կողմից՝ հարուստ շլյաչետցի երիտասարդությունը սովորում է արտասահմանյան համալսարաններում, հատկապես Իտալիայում ՝ Բոլոնիայում եւ Պադուայում՝ անտեսելով Կրակովի համալսարանն ավելի ու ավելի հետ մնացող։ Այն փաստը, որ Ներքին Կրակովի համալսարանը մնացել է առաջադիմական անկման վիճակում, որպես աղքատների համար ուսումնական հաստատություն, շատ բնորոշ է շլյաչետական Հանրապետությանը, որը ոչ միայն հետաքրքրված չէր զանգվածային կրթությամբ, այլև, ընդհակառակը, ձգտում էր, որ լուսավորությունը մնա ամենահարուստ մարդկանց մենաշնորհը։ Նման վերաբերմունքը ներքին համալսարանի որոշվում էր շլյխեթյան պայքարի դեմ քաղքենիների, որի համար օգտագործումը օտարերկրյա համալսարանների հիմնականում անհասանելի։
XVI դարի առաջին կեսին լատիներեն լեհական գրականության մեջ անկասկած գերակշռում է։ Լուրջ գիտական շարադրություններն ու բանաստեղծությունները, որոնք հռոմեական բանաստեղծների նմանակումն են, գրված են լատիներենով։ Լեհերենով գրված են միայն հայտնի գրքեր։
»1519 թվականին լատիներեն լեզվով լույս է տեսնում Լեհաստանի պատմության առաջին տպագիր ձեռնարկը ՝ «Chronica Polonorum» («Լեհական հիշատակարան»), որը գրել է Մատվեյ Մեխովիտան։ Լատիներենով 1543 թվականին հայտնվում է Նիկոլայ Կոպերնիկի «De revolutionibus orbium coelestium» («երկնային մարմինների շրջանառությունը») շարադրանքը, ինչպես նաև նրա մեկ այլ՝ ժամանակին հայտնի «Optima monetae cudendae ratio» («մետաղադրամի հատման լավագույն հիմքերի մասին», 1526) ստեղծագործությունը։
Լատիներենով բանաստեղծական ստեղծագործությունները փոքր արժեք էին ներկայացնում։ Այստեղ անունները բավականին շատ են, դրանցից պետք է նշել միայն Կլեմենս Յանիցկին (1516-1543)։ Պոզնանի գյուղացին, ով հարուստ տերերի օգնությամբ ավարտել է Պոզնանի դպրոցը, Յանիցկին մեկնել է հետագա սովորելու Պադույայում, որտեղ ստացել է փիլիսոփայության դոկտորի աստիճան և հռչակվել Լատինական բանաստեղծություններով։
Առաջին լեհական գիրքը հայտնվել է Կրակովում ոչ ուշ, քան 1514 և ոչ շուտ, քան 1511 տարի։ Այս գիրքը գրել է Լյուբլինի Բերնատը, դասախոսը և աստվածաբանը։ Դա մի հավաքածու երգերի և աղոթքների։
Լեհական գրականության հայրը Նիկոլայ Ռեյն է Նագլովիցից (1505-1569), Լեհական շլյաչետական հրապարակախոսության տիպիկ ներկայացուցիչ։ Ռեյի բոլոր ստեղծագործությունները թե բանաստեղծական, թե արձակ են բացառապես ծառայում քաղաքական պայքարի նպատակներին։ Շլխեթյան շահերի տաք պաշտպանը, Ռեյը իր գրություններում բարոյաքաղաքական ցուցումներ է տվել շլխտեին և ծաղրել նրա հակառակորդներին։ Որպես կալվինիստ, նա մի զգալի մասը իր երգիծանք նվիրված ծաղրում է կաթոլիկ հոգեւորականների ատելի։ Նրա գրելու ձևը երբեմն կոպիտ է, բայց նրա լեզուն ունի հյութալի եւ լավ հասկանալի ընթերցողներին։ Շլայթայի շրջանում Ռեյը հսկայական ժողովրդականություն էր վայելում որպես գրող, որը դուրս էր եկել իր միջավայրից, խոսում էր նրա ոճով, արտահայտում էր նրա աշխարհայացքը և նրա քաղաքական ձգտումները։
Շլխեթցի գրողը, ով ավելի քիչ տաղանդավոր էր, քան Ռեյը, բայց ավելի հիմնավոր տեսական պատրաստվածություն ուներ, Մարտին Բելսկին էր (1495-1575), Լեհաստանի պատմության և համընդհանուր պատմության հայտնի ձեռնարկի հեղինակը ՝ «աշխարհի Տարեգիրք» խորագրի ներքո, ինչպես նաև մի շարք երգիծական-դիդակտիկ աշխատություններ։ Ի տարբերություն Ռեյի, որը գիտության կողմնակից չէր, Բելսկին քարոզում էր լուսավորության անհրաժեշտությունը, անընդհատ հայտարարելով, որ «չկա ավելի բարձր, քան գիտությունը»։
16-րդ դարի Լեհաստանի մյուս քաղաքական հրապարակախոսն էր Անջեյ Ֆրիչ-Մոջևսկին (1503-1572), չափավոր ռեֆորմիստական հոսանքների ներկայացուցիչը, որը փորձում էր կաթոլիկությունը հաշտեցնել բողոքականության, գյուղացիների և քաղքենիների հետ։ Մոջևսկին կաթոլիկության կողմնակից էր, բայց քարոզում էր եկեղեցու բարեփոխման անհրաժեշտությունը, ինչը նրա դեմ հարուցեց եկեղեցու դժգոհությունը և, մյուս կողմից, հավանություն չտվեց նաև բողոքական ճամբարում։ Նա գրել է միայն լատիներենով, ակնհայտ է, որ իր սուրբ գրությունները, ի պաշտպանություն քաղքենիների, պետք է կարդալ բացառապես շլյաչետական միջավայրում։ Նրա գլխավոր շարադրանքը «խոսքի Պոսպոլիտայի լավագույն Սարքի մասին» է։ հիանալի թարգմանել է լեհերենի քաղքենին Սերադզա Կիպրիան ռեհան Ռեհանիցը [1577]։