cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Բեսլանի ահաբեկչական հարձակում
Օբյեկտի ընտրություն
Բեսլանի ահաբեկչությունը կազմակերպվել է մանրակրկիտ ձևով։ Գրոհի կազմակերպման ժամանակ շտկվել են այն սխալները, որոնք 2002 թվականին թույլ էին տվել ահաբեկիչները՝ Դուբրովկայի ահաբեկչության ժամանակ։ Մասնավորապես, Դուբրովկայի ահաբեկչական հարձակման ժամանակ բոլոր պատանդները պահվել են մեկ վայրում։ Այդ հանգամանքը օգնեց ուժայիններին գազ արձակելու միջոցով փրկել պատանդներին։ Ահաբեկիչները չունեին հակագազեր։ Պայթուցիկ սարքը գործի է դրվել սեղմակի վրա ճնշման արդյունքում, այլ ոչ թե մահապարտ ահաբեկչի սեղմումով։ Մահապարտ ահաբեկիչներին արգելված է եղել պայթեցնել իրենց, առանց առաջնորդի հրամանի, որը հազվադեպ է գտնվել պատանդների սենյակում։ Նա մահապարտ ահաբեկչուհիների հետ ուղղակի կապ չի ունեցել։
Թիվ 1 դպրոցը նպատակահարմար է եղել հարձակման համար, քանի որ ունեցել է դպրոցականների մեծ թվաքանակ և բավականին բարդ կառուցվածք։ Այն եղել է Բեսլանի դպրոցներից ամենահինը։ Կառուցվել է 1889 թվականին ։ Իր գոյության ընթացքում հիմնական մասնաշենքին ավելացվել են լրացուցիչ մասնաշենքեր, որի արդյունքում ահաբեկչական հարձակման ժամանակ դպրոցն ունեցել է բավականին բարդ կառուցվածք՝ բաղկացած դասարաններից, միջանցքներից և դահլիճներից։ Լրացուցիչ առավելություն էր համարվում դպրոցական բակի ձևը, որը հնարավորություն կտար ահաբեկիչներին հարձակման ժամանակ արագ և քիչ ուժերով փակել փախուստի ճանապարհները։
Քաղաքի ընտրության գրավականներից մեկն էլ Ինգուշեթիայի սահմանին մոտ լինելն էր (ահաբեկիչների ճամբարը, որտեղից նրանք դուրս էին եկել սեպտեմբերի 1-ի առավոտյան, գտնվել է ինգուշական Պսեդախ գյուղի մոտ, որը Բեսլանից գտնվում է 30 կիլոմետր հեռավորության վրա ): Օժանդակ առավելություն էր նաև քաղաքի փոքր լինելը, ինչպես նաև քաղաքի անվտանգության համեմատաբար թույլ վիճակը՝ ի տարբերություն Հյուսիսային Օսիայի մնացած քաղաքների (Վլադիկավկազ կամ Մոզդոկ)։
Սակայն Բեսլանի թիվ 1 դպրոցը` որպես հարձակման թիրախ, ունեցել է մի շարք բացասական կողմեր։ Այսպես, դպրոցը գտնվել է Բեսլանի ոստիկանության շենքից 80 մետր հեռավորության վրա, իսկ բակի ձևը և մոտակա շենքերը սահմանափակել են ահաբեկիչների տեսանելիությունը։ Վերջապես, դպրոցի՝ քաղաքի կենտրոնում գտնվելը, ստեղծում էր լրացուցիչ խնդիր դիվերսիոն ահաբեկչական խմբի փախուստի համար։ Հաշվի առնելով այս հանգամանքը, որ Բեսլանի մյուս դպրոցները ոչ պակաս նպատակահարմար են եղել հարձակման թիրախ դառնալու համար, սույն դպրոցի ընտրության իրական պատճառը մնում է անհայտ և չի բացահայտվել հետաքննական մարմնի կողմից։
Տարբեր կարծիքներ կան այն մասին, թե զինամթերքն ահաբեկիչների կողմից նախօրոք պահեստավորված է եղել դպրոցում։ Այս մոտեցման կողմնակիցները նշում են, որ զենք-զինամթերքը դպրոցում թաքցրել են վերանորոգման աշխատանքների ժամանակ, որոնք տեղի են ունեցել նույն տարվա ամռանը ։ Սակայն վերանորոգման աշխատանքները իրականացվել են դպրոցի աշխատանքի ուսուցիչ Ալեքսանդր Միխայլովի և տնտեսվար Սվետլանա Բալիկոևայի ուժերով, որոնք առավել ծանր աշխատանքների համար, ինչպես օրինակ, երկրորդ հարկի հատակի վերանորոգումը, ներգրավել են իրենց ընտանիքների անդամներին ։ Տեսությունը վկայող փաստ է համարվում դպրոցի հատակին առկա անցքերը (հատկապես սպորտդահլիճում և գրադարանում), սակայն այն հերքվում է՝ նշվելով, որ ահաբեկիչները, վախենալով ուժային կառույցների կողմից լրացուցիչ ներթափանցման ուղիներից, անցքեր են բացել հատակի որոշ մասերում  ։ Պատանդները, որոնք անձամբ են ծածկել հատակը, Կուլաևի դատավարության ժամանակ նշել են, որ որևէ զինամթերք անցքերի մեջ չեն տեսել ։ Ապացուցված փաստեր, որ զինամթերքը նախօրոք եղել է դպրոցում, չկան ։
Խմբավորման ձևավորում
Զինված խմբի վերջնական ձևավորումը տեղի է ունեցել օգոստոսի վերջին և կազմավորվել է Ասլան Մասխադովի, Շամիլ Բասաևի և Աբու Զեյթի ղեկավարությամբ ։ Հնարավոր անհաջողության դեպքում Աբու Զեյթը Հյուսիսային Օսիայում ձևավորել է պահուստային խումբ, որը հնարավոր անհաջողության դեպքում պետք է գրավեր Ինգուշեթիայի Սունժենսկի շրջանի Նեստերովսկայա ստանիցայի միջնակարգ դպրոցը ։
Բեսլան ուղարկված խմբավորման կազմում ներառված են եղել զինյալներ, որոնք նախկինում զբաղվել են ավազակություններով։ Նրանք նախկինում անդամակցել են ոչ միայն քրեական խմբակցությունների, այլ նաև անօրինական զինված խմբավորումների ։ Նրանցից շատերը մասնակցել են Չեչնիայում և Դաղստանում տեղի ունեցած զինված գործողություններին։ Բացի այդ, որոշները մի քանի անգամ քրեական պատասխանատվության են ենթարկվել, սակայն ձերբակալումից հետո ազատ են արձակվել ։
Խմբավորումը գլխավորել է Ինգուշեթիայի Գալաշկի գյուղի 31-ամյա բնակիչ Ռուսլան Խուչբարովը՝ «Գնդապետ» մականվամբ ։ Հարձակման ժամանակ Խուչբարովը գտնվել է դաշնային հետախուզման մեջ՝ 1998 թվականին Օրյոլի մարզում կատարած հանցագործության համար ։ Թաքնվելով Չեչնիայում՝ Խուչբարովը միացել է դաշտային հրամանատար Իբրահիմովի ջոկատին, հետո մասնակցել Արբի Բարաևի ղեկավարած մի քանի գործողությունների։ Ավելի ուշ միացել է Շամիլ Բասաևի բրիգադին ։ 2000 թվականի մայիսի 11-ին ավազակային խմբավորումների կազմում Խուչբարովը մասնակցել է ՌԴ ՆԳՆ ներքին զորքերի վրա հարձակման գործողությանը, 2003 թվականի սեպտեմբերի 15-ին` Ինգուշեթիայի դաշնային անվտանգության ծառայության շենքի պայթեցմանը։ Մասնակցել է նաև Մոզդոկի հոսպիտալի, Դուբրովկայի թատերական կենտրոնի և «Նացիոնալ» հյուրանոցի ահաբեկչությունների կազմակերպմանը ։
Ահաբեկչական խմբավորման անդամների մեծ մասը եղել են չեչեններ և ինգուշներ։ Բացի այդ, եղել են նաև այլ ազգությունների ներկայացուցիչներ ։ Մասնավորապես, պատանդները վկայել են, որ դաժանությամբ աչքի է ընկել Բերդյանսկի բնակիչ Վլադիմիր Խոդովը՝ «Աբդուլլա» մականվամբ ։ Վերջինս եղել է վահաբիստ, որի նկատմամբ, բռնաբարության համար, հետախուզում էր հայտարարվել դեռևս 1997 թվականին  ։ Պաշտոնական վարկածի համաձայն, ահաբեկչությանը մասնակցել է 34 անձ, ներառյալ երկու մահապարտ ահաբեկչուհիները և երկու համախոհներ, որոնք կապի համար մնացել էին ճամբարում ։ Ենթադրաբար ահաբեկիչները համախոհներ են ունեցել նաև դրսում, որոնք հետևել են գործողությունների զարգացմանը՝ խառնվելով տեղացի բնակիչներին ։ Վերջին փաստը ապացուցված չէ հետաքննության կողմից։ «Ինտերֆաքսի» տվյալներով՝ ևս մեկ խումբ պետք է իրականացներ շեղիչ գործողություն՝ գրավելով Հյուսիսային Օսեթիայի վարչական շենքերից մեկը, սակայն դաշտային հրամանատարները հրամայել են խմբին որևէ գործողություն չիրականացնել, որից հետո պահեստային խումբը լքել է քաղաքը  ։
Դպրոցի գրավում
2004 թվականի սեպտեմբերի 1-ին զինված ահաբեկիչների խումբը Բեսլանի թիվ 1 դպրոցի շենքին է մոտեցել «ԳԱԶ 66» և «ՎԱԶ 2107» ավտոմեքենաներով ։ «ՎԱԶ 2107»-ը գողացվել է Բեսլանի ճանապարհին՝ Խուրիկաու գյուղի մոտից։ Այն պատկանել է ոստիկան Սուլթան Գուրաժևին, որը նույնպես բերվել է դպրոց, բայց հետո կարողացել է փախչել ։ Դպրոցի հարակից տարածքում այդ ժամանակ անց է կացվել տողան, որը նվիրված է եղել Գիտելիքի և դպրության օրվան։ Նախատեսված էր, որ տողանը պետք է անցկացվեր ժամը 10:00-ին, սակայն սաստիկ շոգի պատճառով այն տեղափոխվել էր ժամը 09:00-ին: Օդ կրակելով՝ ահաբեկիչները ավելի քան 1100 մարդու մտցրել են դպրոցի շենք ։ Պատանդների թվում էին աշակերտները, նրանց ծնողները և հարազատները, ինչպես նաև դպրոցի աշխատակիցները։ Մի քանի ահաբեկիչներ դպրոցական նրբանցքի մոտից շրջանցել են դպրոցը, որպեսզի փակեն մարդկանց փախուստի հնարավոր ճանապարհը ։ Չնայած շրջափակմանը՝ տարբեր գնահատականներով 50-ից մոտ 150 մարդ ՝ հիմնականում բարձր դասարանցիներ, կարողացել են խուսափել պատանդառությունից՝ հասցնելով փախչել դպրոցի բակից։ Պատանդության մեջ են մնացել մինչդպրոցական տարիքի մեծ քանակությամբ երեխաներ։ Պատճառն այն էր, որ Բեսլանի 9 մանկապարտեզներից 4-ը չէին աշխատում վերանորոգման ձգձգվող աշխատանքների պատճառով ։ Այդ պատճառով էլ շատ ծնողներ իրենց հետ բերել էին նաև իրենց մանկահասակ երեխաներին  ։
Պատանդների մեծ մասը քշվել են գլխավոր սպորտդահլիճ, մի մասն էլ՝ մարզասրահ և լոգարաններ ։ Ահաբեկիչները բավականաչափ լավ ծանոթ են եղել դպրոցի հատակագծին, ինչը հնարավորություն է տվել ահաբեկիչներին մի քանի րոպեում գրավել դպրոցը ։ Մտցնելով պատանդներին դպրոց՝ ահաբեկիչներն ստիպել են իրենց հանձնել ֆոտո և վիդեոսարքավորումները, ինչպես նաև բջջային հեռախոսները։ Հավաքելուց հետո սարքավորումները ոչնչացվել են ։ Դպրոցի արտաքին պատերին տեղադրվել են տեսախցիկներ, իսկ «ԳԱԶ 66» ավտոմեքենայից բեռնաթափվել է զինամթերքը, ծանր զենքերը և պայթուցիկ սարքերը ։ Ընդհանուր առմամբ, ահաբեկիչների տրամադրության տակ եղել են տարբեր մոդիֆիկացիաների կալաշնիկովի 22 ինքնաձիգ, երկու հատ կալաշնիկովի ձեռքի գնդացիր, երկու հատ կալաշնիկովի գնդացիր, մեկ հատ կալաշնիկովի տանկային գնդացիր, երկու հատ ձեռքի հակատանկային նռնականետ և «Մուխա» տիպի ՌՊԳ-18 նռնականետ ։ Բացի այդ՝ ահաբեկիչները ունեցել են նաև հակագազեր , դեղատուփեր և սննդի պաշարներ ։
Ահաբեկիչների հաջորդ քայլը եղել է դպրոցի շենքի բարիկադավորումը։ Այս նպատակի համար նրանք ընտրել են 20 պատանդների, որոնց ստիպել են աթոռներով և սեղաններով փակել շենքի մուտքերը և լուսամուտները ։ Ահաբեկիչները կոտրել են լուսամուտների ապակիները։ Նրանք մտավախություն ունեին, որ իրավապահ մարմինները կարող են օգտագործել գազ, ինչպես դա արել էին Դուբրովկայի ժամանակ։ Միակ վայրը, որտեղ չէին ջարդել լուսամուտի ապակիները, եղել է սպորտդահլիճը ։ Մուտքերի մոտ և միջանցքներում տեղադրված են եղել ինքնաշեն պայթուցիկ սարքեր, որոնք պատրաստված են եղել պլաստիտից և մետաղական գնդիկներից ։ Սպորտդահլիճում պայթուցիկ սարքերը տեղադրված են եղել աթոռների վրա, բացի այդ պայթուցիկ սարք է տեղադրված եղել նաև բասկետբոլի զամբյուղի մոտ ։ Ռումբերի լարերը միացված են եղել ոտնակին, այսինքն ցանկացած պահի մեկ սեղմումով դրանք կարող էին գործի դրվել ։ Ոտնակը գտնվել է դահլիճի հակադիր կողմում ։ Ահաբեկիչները գրավման ողջ ընթացքում հերթափոխով հսկել են ոտնակը ։ Դպրոցում տեղադրված են եղել նաև տարբեր տեսակների պայթուցիկ մարտական սարքեր՝ «ВОГ-17», «ОЗМ-72» և այլն ։ Պայթուցիկ սարքերի տեղադրումը դպրոցի տարբեր հատվածներում նախօրոք պլանավորված է եղել, ինչի մասին վկայում են սակրավորների կողմից հայտնաբերված թվային նշանները ։
Ահաբեկիչները պատանդներին հրամայել են խոսել միայն ռուսերեն, իսկ հրաման խախտողներին դաժանորեն ծեծել են։ Երկու երեխաների հայր Ռուսլան Բետրոզովը փորձել է օսերենով հանգստացնել պատանդներին, որի պատճառով սպանվել է պատանդների աչքի առջև ։ Մեկ այլ պատանդ՝ Վադիմ Բոլոևը, ծանր վիրավորվել է՝ ծնկի գալու հրամանը չկատարելու համար ։ Ավելի ուշ նա մահացել է։ Երբ պատանդները սկսել են լալ կամ աղմկել, ահաբեկիչները կրակել են դեպի առաստաղը, կամ էլ պատանդների միջից հանել են մեկին՝ անկախ սեռից կամ տարիքից, և սպառնացել գնդակահարել ։ Ահաբեկման այս մեթոդը կիրառվել է գրավման ողջ ընթացքում ։
Շրջափակում
10:30-ին դպրոցի մոտ կազմավորվել է օպերատիվ շտաբ, որը ղեկավարում էր Հյուսիսային Օսիայի և Ալանիայի նախագահ Ալեքսանդր Ձասոխովը ։ Այդ պաշտոնում Ձասոխովին դե ֆակտո անմիջապես փոխարինել է Հյուսիսային Օսիայի անվտանգության դաշնային ծառայության պետ Վալերի Անդրեևը (Անդրեևի պաշտոնական նշանակման հրամանը արձակվել է հաջորդ օրը ): Ահաբեկչական հարձակման և շրջափակման մասին զեկուցվել է Սոչիում գտնվող ՌԴ նախագահ Վլադիմիր Պուտինին, որը չեղարկել է Կարաչայ-Չերքեզիա իր այցը և մեկնել Մոսկվա՝ ուժային կառույցների ղեկավարների հետ արտահերթ խորհրդակցության համար ։ Օպերատիվ շտաբը ձեռնարկել է հարակից տների բնակիչների էվակուացիայի կազմակերպումը, ոստիկանության ուժերի միջոցով կազմակերպել շրջափակում, վերահսկել ռադիոեթերը և չարձագանքելով դպրոցից արձակվող պրովոկացիոն կրակոցներին՝ շրջափակել հարակից շրջանները, հարակից շրջաններից հանել ավտոտրանսպորտը և փակել «Բեսլան-Վլադիկավկազ» երկաթգիծը ։
Ահաբեկիչների առաջին պահանջները փոխանցել է պատանդ Լարիսա Մամիտովան, որը դպրոցից արձակվել է ժամը 11:05-ին : Գրառման մեջ, որը փոխանցվել է Մամիտովայի միջոցով, ահաբեկիչները պահանջել են բանակցություններ «Զյազիկովի», «Ձասոխովի» և «Ռուշայլոյի» հետ ։ Մամիտովան գրել է տեքստը թելադրման միջոցով և լսելով «Ռուշայլո» ազգանունը, կարծել է, թե խոսքը Լեոնիդ Ռոշալի մասին է, այդ իսկ պատճառով իր կողմից ավելացրել է «մանկական բժիշկ» (օրիգինալ տեքստում՝ մանկ. բժիշկ) ։ Հեռախոսահամարը սխալ է նշված եղել, և կապ հաստատել չի հաջողվել ։ Օպերատիվ շտաբը բարձրախոսերի միջոցով փորձել է բանակցություններ վարել ահաբեկիչների հետ՝ չանսալով ահաբեկիչների պահանջներին։ Մասնավորապես, բանակցությունների մեջ ներգրավվել է Հյուսիսային Օսիայի մուֆթի Ռուսլան Վալգասովը, սակայն նրանց հետ կապ հաստատելու փորձերի համար ահաբեկիչները կրակահերթ են բացել ։
Սրահում գտնվող պատանդներին ահաբեկիչները ասել էին, թե իշխանությունները տանկից կրակել են դպրոցի վրա ։ Մահացածների դիակները երկրորդ հարկից դուրս են շպրտվել երկու պատանդների կողմից, որոնցից մեկը՝ 33-ամյա Ասլան Կուձաևը, օգտվելով առիթից, դուրս է թռել պատուհանից և կարողացել փախչել ։ Բացի Կուձաևից, կարողացել է փրկվել նաև Յուրի Այլարովը, որը մահացած է ձևացել և օգտվելով առիթից դուրս է թռել պատուհանից և մինչև մթնշաղ մնացել պատուհանի տակ՝ ահաբեկիչներին անտեսանելի վայրում ։ Բացի այդ, կեսօրին դպրոցական կաթսայատնից Բեսլանի բնակիչները կարողացել են հանել 15 մարդու, որոնք թաքնվել էին այնտեղ՝ հարձակման ժամանակ ։ Մի քանի երեխաներ էլ օրվա ընթացքում կարողացել են փախչել դպրոցից ։ Ավելի վաղ, մարզադահլիճի ականապատման ժամանակ կարողացել էր փրկվել 35-ամյա Վլադիմիր Դաուրովը, որը կարողացել էր մարզասրահի կողմից փախչել դպրոցի բակ ։
Երեկոյան Բեսլան է ժամանել բժիշկ Ռոշալը, որը 2002 թվականին Դուբրովկայի ահաբեկչության ժամանակ մասնակցել էր բանակցություններին։ Ահաբեկիչները, որոնք սպասում էին Ռուշայլոյի ժամանմանը ՝ հրաժարվել են բժշկին ներս թողնել։ Բացի այդ, նրանք հրաժարվել են նաև առաջարկվող ջրից և սննդամթերքից ։ Այդ ժամանակ պատանդները իրենց քաղցը հագեցրել են իրենց կողմից բերված ծաղիկների թերթիկներով, իսկ ծարավը՝ մաքրության համար նախատեսված դույլերում առկա ջրով ։ Սակայն ջուրը ոչ բոլորին է հասել  ։
Երկրորդ օր
Սեպտեմբերի 1-ի լույսի 2-ի գիշերը ՄԱԿ-ի Անվտանգության Խորհրդի անդամները դատապարտեցին ահաբեկչական հարձակումը և ահաբեկիչներից պահանջեցին շուտափույթ ազատ արձակել պատանդներին, սակայն այդ պահանջները մերժվեցին։ Ավելին, վաղ առավոտից ահաբեկիչները թույլատրեցին մի քանի գերիների կապ հաստատել իրենց բարեկամների հետ` ստիպելով նրանց ազդել կառավարության կողմից ձեռնարկվող հնարավոր հարձակման իրականացման վրա ։ Ահաբեկիչներին առաջարկեցին փող և Օսեթիայի սահմանները լքելու հնարավորություն, որը, սակայն, մերժվեց վերջիններիս կողմից։ Այդ նպատակով բանակցությունների մեջ ներգրավվել էր ինգուշ հայտնի գործարար Միխայիլ Գուցերիևը ։
Սեպտեմբերի 2-ի առավոտյան ԶԼՄ-ները, հիմնվելով Ալեքսանդր Ձասոխովի մամլո քարտուղար Լև Ձուգաևի հղումներին, հայտնեցին, որ պատանդների ընդհանուր թիվը կազմում է 354 մարդ։ Այս հանգամանքը հետագայում վեճերի և հակասությունների պատճառ է հանդիսացել։
Առավոտյան 11։00-ին Ալեքսանդր Ձասոխովը հեռախոսով կապ է հաստատել Չեչնիայի փոխնախագահ և Ասլան Մասհադովի վստահված անձ Ահմեդ Զաքաևի հետ, որը գտնվում էր միջազգային հետախուզման մեջ ։ Ձասոխովը խնդրել է Զաքաևին կապվել Մասհադովի հետ և համոզել նրան ժամանել Բեսլան՝ բանակցելու ահաբեկիչների հետ ։ Զաքաևը պատասխանել է, որ կապ կհաստատի Մասհադովի հետ՝ հավելելով, որ կապը Մասհադովի հետ միակողմանի է ։ Մինչ այդ Զաքաևի հետ կապ էր հաստատել նաև լրագրող Աննա Պոլիտկովսկայան՝ խնդրելով նրան և Մասհադովին միջնորդել ահաբեկիչների հետ բանակցությունների ժամանակ ։ Մյուսներից անկախ, Մասհադովի հետ կապ է փորձել հաստատել նաև Հյուսիսային Օսիայի խորհրդարանի նախագահ Թայմուրազ Մամսուրովը, որի երկու դուստրերը եղել են պատանդների թվում  ։ Կապվելով Մասհադովի Բաքվի ներկայացուցիչների հետ՝ Մամսուրովը պահանջել է Իչկերիայի Հանրապետության նախագահի անհապաղ միջամտությունը, սակայն Մասհադովը կապի դուրս չի եկել կառավարական ուժերի հետ ։
Աուշևի հեռանալուց մի քանի ժամ անց ահաբեկիչները դիմել են ավելի խիստ մեթոդների։ Սկզբնական շրջանում նրանք ջրով լի դույլերը բերել են սպորտդահլիճ կամ ուղեկցել պատանդներին զուգարան։ Երեկոյան արդեն հրաժարվել են անել թե՛ մեկը, և թե՛ մյուսը ՝ ստիպելով պատանդներին խմել իրենց մեզը ։ Շոգ եղանակը, գարշահոտությունը և օդափոխության բացակայությունը սպորտդահլիճում ավելի էին խորացնում պատանդների վիճակը․ շատերը կորցնում էին գիտակցությունը  ։ Երբ պատանդները ջուր են խնդրել, ահաբեկիչները պատասխանել են, որ այն թունավորված է  ։ Զուգարանում կամ բաղնիքում հայտնվել կարող էին միայն եզակիները։ Իմանալով, որ իր ենթականերից ոմանք տեղի են տալիս պատանդների խնդրանքներին, Խուչբարովը հրամայել է կոտրել ծորակները և սպառնացել սպանել յուրաքանչյուրին, որը պատանդներին ջուր կտա  ։ Պատանդների խոսքերով՝ թվում էր, թե ահաբեկիչները դրսից հրամանի են սպասում, սակայն մի պահից սկսած ծրագիրը ձախողվել էր ։ Մինչ օրվա ավարտը օպերատիվ շտաբը փորձել է պատանդներին ջուր, սնունդ և դեղորայք հասցնել, սակայն ահաբեկիչները հրաժարվել են ընդունել ։
Երրորդ օր
Սեպտեմբերի 3-ի առավոտյան պատանդները այն աստիճանի էին թուլացել, որ դժվարությամբ էին արձագանքում ահաբեկիչների սպառնալիքներին ։ Շատերը, հատկապես երեխաները և շաքարային դիաբետով հիվանդները, ուշագնաց էին լինում, այն դեպքում, երբ ուրիշները խելագարվում և հալյուցինացիաների մեջ էին ընկնում  ։ Այդ ժամանակ բժիշկ Ռոշալը Բեսլանի մշակույթի պալատում հանդիպել է Բեսլանի բնակչության հետ։ Հանդիպման ժամանակ Ռոշալը նշել է, որ երեխաներն առանց սննդի և ջրի կարող են ապրել 8-9 օր և նշել, որ «այսօր ոչ մի երեխայի կյանքին վտանգ չի սպառնում, նույնիսկ առանց ջրի» ։ Այս խոսքերի համար նա հետագայում մեծ քննադատությունների է արժանացել ։
Սրահում ահաբեկիչները իրականացրել են որոշ փոփոխություններ։ Մասնավորապես, պայթուցիկ սարքերի մի մասը գետնից բարձրացրել են դեպի առաստաղ և նռնականետից մի քանի արկ կրակել մոտակա տարածքի ուղղությամբ՝ վիրավորելով մեկ ոստիկանի ։
Ժամը 11:00-ին Միխայիլ Գուցերիևը պայմանավորվել է ահաբեկիչների հետ՝ դուրս հանելու բոլոր տղամարդկանց դիակները, որոնց դուրս էին նետել պատուհանից ։ Բացի այդ, ահաբեկիչները պայման էին դրել, որ շենքին կարող է մոտենալ միայն բեռնախցիկ չունեցող ավտոմեքենա ։ Օպերատիվ շտաբն ավտոմեքենան պատրաստելու հրաման է արձակել ։ Ժամը 12։40-ին ՌԴ ԱԻՆ չորս փրկարարներ մոտեցել են դպրոցի շենքին և ահաբեկչի հսկողությամբ սկսել տարհանել մարմինները ։
Ժամը 13:05-ին՝ կես րոպե տարբերությամբ, սպորտդահլիճում տեղի է ունեցել երկու խոշոր պայթյուն, որի արդյունքում մասնակիորեն փլվել է տանիքը։
Պայթյուններից անմիջապես հետո ահաբեկիչները կրակ են բացել փրկարարների վրա։ Փրկարար Դմիտրի Կորմիլինը տեղում մահացել է, իսկ Վալերի Զամարաևը՝ ծանր վիրավորվել, երկու այլ փրկարարներ էլ ստացել են մարմնական թեթև վնասվածքներ։ Հետագայում Վալերի Զամարաևը մահացել է հիվանդանոցում ։
Մի քանի րոպե անց պատանդները սկսել են դուրս թռչել պատուհանից, մի մասն էլ ելքի դռնով դուրս է փախել դպրոցի բակ։ Շենքի հարավային հատվածում գտնվող ահաբեկիչները, որոնք գտնվում էին ճաշարանում և աշխատանքի ուսուցման դասասենյակում, ինքնաձիգի կրակահերթ են բացել նրանց վրա և սպանել 29 մարդու ։
Կենդանի մնացած մարդկանց գրոհայինները սկսել են քշել դեպի ճաշարան և դահլիճ, ընդ որում շատ պատանդների, որոնք չեն կարողացել ինքնուրույն տեղաշարժվել, ահաբեկիչները ստիպել են շարժվել՝ ինքնաձիգների և նռնակների սպառնալիքների տակ ։
Սպորտդահլիճում տեղի ունեցած պայթյուններից հետո օպերատիվ շտաբը փորձել է կապ հաստատել ահաբեկիչների հետ, որպեսզի ճշտի դպրոցում տիրող իրավիճակը և համոզի գրոհայիններին շարունակել բանակցությունները ։ Շտաբի և գրոհայինների միջև հեռախոսային կապը շարունակվել է մինչև ժամը 14։02 ։ Ահաբեկիչները հրաժարվել են բաց թողնել պատանդներին, որոնք գտնվում էին շենքի ներսում ։ Խուչբարովը միակողմանիորեն դադարեցրել է բանակցությունները՝ ջարդելով բջջային հեռախոսը, որի միջոցով կապ էին հաստատում օպերատիվ շտաբի հետ։ Նա հրամայել է խմբի անդամներին դիրքավորվել և «մարտնչել մինչև վերջ» ։
Պետական պաշտոնյաների հետ դադարեցնելով բանակցությունները՝ մինչ ժամը 16։00 ահաբեկիչները շարունակել են կապ պահպանել դրսում իրենց համախոհների հետ ։ Այսպես, ժամը 15:13-ին ռադիոհետախուզությունը որսացել է «Մուստաֆա» ածականով ահաբեկչի և Ալիխան Մերժոևի խոսակցությունը։ Վերջինս եղել «Խալիֆաթ» ջամաաթի ամիրի տեղակալը ։ Խոսակցության ընթացքում Մերժոևը հավանություն է տվել դպրոցում «Գնդապետի» խմբի իրականացրած գործողություններին ։
Առաջին պայթյուններից հինգ րոպե անց Վալերի Անդրեևը հրաման է արձակել հատուկ նշանակության ուժերին՝ սկսել պատանդների փրկության և ահաբեկիչների զինաթափման ծրագիրը ։ Հետախուզության կազմում գործող դիպուկահարները կրակ են բացել ահաբեկիչների ուղղությամբ՝ ծածկելով պատանդների էվակուացիան։ Ռուսական 58-րդ բանակի զորավարժարանում գտնվող հատուկ նշանակության զորքերի օպերատիվ մարտական երկու խմբեր բերվել են Բեսլան ։ Էվակուացիայի աշխատանքները դրվել են օպերատիվ մարտական խմբերի, տեղացի ոստիկանների և քաղաքացիական անձանց վրա ։ Պատգարակները բավարար չեն եղել, այդ իսկ պատճառով տեղացիները հնարավոր բոլոր միջոցներից պատրաստել են պատգարակներ, այդ թվում նաև բրդյա ծածկոցներից և փայտե աստիճաններից ։ Բավարար չեն եղել շտապ օգնության ավտոմեքենաները, այդ իսկ պատճառով բեսլանցիները սեփական ավտոմեքենաներով են վիրավորներին տարել քաղաքային հիվանդանոց, իսկ ծանր վիրավորվածներին՝ Վլադիկավկազ ։
Ժամը 14:51-ին Բեսլանի հրշեջ ծառայությունը հրդեհ է գրանցել սպորտդահլիճում, սակայն օպերատիվ շտաբի հրամանի բացակայության պատճառով հրդեհաշիջման աշխատանքները սկսվել են 15։20 ։ Առաջին կես ժամը հրդեհը մարել են տեղացի բնակիչները ։ Ահաբեկիչները կրակել են դպրոցի հարակից տարածքների ուղղությամբ, ինչը դժվարացրել է հրշեջ մեքենաներին մոտենալ դպրոցի շենքին ։ Հրդեհը մարվել է 21։09-ին, որից հետո հրշեջները երկրորդ անգամ ջրել են շենքը՝ հրդեհի վերսկսումից խուսափելու համար ։
Գրոհ
Ահաբեկիչները մանրակրկիտ ձևով պատրաստված են եղել գրոհին՝ բարիկադավորելով դպրոցի շենքը ։ Նրանք երեք օրերի ընթացքում ստեղծել են նոր կրակակետեր ։ Այսպես, դպրոցի հանդիսությունների սրահում ահաբեկիչները հրակնատ են կառուցել, որը ելք է ունեցել դեպի երկաթուղի ։ Նրանք այստեղից հրաձգային կրակ են վարել, նռնակներ նետել ճաշասրահի պատուհանների մոտ, որտեղ սեպտեմբերի 3-ին՝ ժամը 15:00-ին, փորձել էին մոտենալ փրկարարները և հատուկ նշանակության ուժերը ։ Ճաշասրահի նախամուտքի մոտ դրված գնդացրի միջոցով ահաբեկիչները վերահսկել են առաջին հարկի միջանցքը և դպրոցի գլխավոր մուտքը։ Հատուկ նշանակության ուժերի առաջխաղացումը դժվարացրել է նաև այն փաստը, որ ահաբեկիչները պատանդներին օգտագործել են որպես «վահան»՝ այդ ընթացքում վարելով ինտենսիվ հրաձգա-գնդացրային կրակ, նետելով ձեռքի նռնակներ և կիրառելով հակատանկային նռնականետեր ։ Հատուկ ջոկատայինները գործել են սահմանափակ տեսանելիության պայմաններում, որի պատճառը կրակահերթի արդյունքում պատերից և տանիքներից պոկվող քարերից առաջացած փոշին էր։ Գրոհի մասնակիցներին հրամայվել էր, որ կրակ արձակեն միայն ահաբեկիչների ուղղությամբ, այն էլ միահատ կրակոցներով  ։
Անվտանգության դաշնային ծառայության հատուկ նշանակության ուժերի առաջխաղացումը դեպի դպրոց իրականացվել է երեք ուղղություններով՝ հարավային մասնաշենք (ճաշասրահ և աշխատանքի ուսուցման դասասենյակ), մարզասրահ և գրադարան ։ Հարավային մասնաշենքի ուղղությամբ հատուկ նշանակության ուժերը զբաղեցրել են մարտական հենակետերը՝ առաջին պայթյուններից 25-30 րոպե անց, սակայն բարիկադավորված լուսամուտների պատճառով նրանք մոտ մեկ ժամ չեն կարողացել մուտք գործել դպրոց ։ Ժամը 13:50-ին մոտ լուսամուտներով մարզադահլիճ են մտել 58-րդ բանակի ինժեներական զորքերի սպաները և ձեռնամուխ եղել տարածքի ականազերծմանը ։ Այդ ժամանակ ահաբեկիչները ճաշասրահից սպորտդահլիճի ուղղությամբ վարել են հրաձգային և գնդացրային կրակ՝ ստիպելով կանանց և երեխաներին դառնալ «կենդանի վահան»  ։ Հիմնական խմբի գրոհով դպրոց մտնելու հրամանը տրվել է ժամը 15:05-ին Անվտանգության դաշնային ծառայության ղեկավար Ալեքսանդր Տիխոնովի կողմից ։
Հատուկ նշանակության ուժերը առաջին կորուստները կրել են օպերացիայի հենց սկզբում։ ՌԴ ազգային հերոս, փոխգնդապետ Ալեքսանդր Ռազումովսկին, որի վրա դրվել էր ահաբեկիչների կրակակետերի բացահայտումը և վերացումը, մահացու վիրավորում է ստացել դպրոցի բակում՝ դիպուկահարի արձակած կրակոցից ։
Հատուկ նշանակության N 2, 6 և 9 խմբերը, որոնք ահաբեկիչների կրակի տակ կարողացել էին մտնել դպրոցի առաջին և երկրորդ հարկեր, ներխուժել են ճաշասրահ և խոհանոց, որտեղ էլ հայտնաբերել են մեծ թվաքանակով պատանդների ։ Չդադարեցնելով կրակը՝ ահաբեկիչները սկսել են տեղափոխվել դեպի դպրոցի խորքում գտնվող դասարաններ ։ Երբ ահաբեկիչներից մեկը, որը թաքնվել էր նկուղում, նռնակը նետել է պատանդների մեջ, լեյտենանտ Անդրեյ Տուրկինը իր մարմնով ծածկել է այն ։
Հատուկ նշանակության N3 ջոկատը, որը ղեկավարել է փոխգնդապետ Օլեգ Իլինը, դպրոց մտնելով գրադարանի պատուհանով, բարձրացել է երկրորդ հարկ և ազատել տնօրենի սենյակում, ուսուցչանոցում և համակարգչային սենյակում գտնվող պատանդներին ։ Այնուհետ, օպերատիվ մարտական խումբը շարունակել է դպրոցի հետախուզումը, շարժվել դեպի դահլիճ, որտեղ հանդիպել է գրոհայինների կատաղի դիմադրության, որոնք փորձում էին ճաշասրահից և առաջին հարկից բարձրանալ երկրորդ հարկ ։ Արդյունքում, ահաբեկիչների մարտունակ մասը ոչնչացվել է, իսկ մնացածը փախել են այդ վայրից։ Երեք ահաբեկիչների հաջողվել է ներթափանցել դահլիճ ։ Մարտի արդյունքում զոհվել են օպերատիվ-մարտական խմբի ղեկավար, փոխգնդապետ Իլինը և ենթասպա Դենիս Պուդովկինը, որը «B» վարչության աշխատակից է եղել ։
Հատուկ նշանակության ջոկատը տեղավորվել է ճաշասրահի հենակետերում և մասնակցել պատանդների տարհանմանը ։ Հրամանատարությունից ստանալով ինֆորմացիա, որ երկրորդ հարկը վերահսկվում է հատուկ նշանակության N3 ջոկատի կողմից, ԱՎԾ օպերատիվ մարտական խմբի ուժերը դպրոցի առաջին հարկում, որտեղ տեղակայված էին աշխատանքի ուսուցման դասասենյակը և աշխատանքային դասարանները, անցել են պատանդների ազատման և ահաբեկիչների վերացման ծրագրի իրականացմանը։ Պատանդների տարհանման ժամանակ ահաբեկիչների կրակահերթի տակ է ընկել և մահացել ենթասպա Օլեգ Լոսկովը ։ Վերջինս «Ալֆա» խմբի երիտասարդ ուժային էր, որը մեկ ամիս առաջ դարձել էր 23 տարեկան։ Նա Բեսլան գործուղման էր ուղարկվել ։
Հատուկ նշանակության ջոկատայինները հանդիպել են ահաբեկիչների ակտիվ կրակահերթերի։ Պատասխան կրակի արձակումը բարդանում էր փոշու խիտ զանգվածի և ծխի պատճառով ։ Միջանցքից դեպի ձախ գտնվող դասասենյակից, թաքնվելով փոշու թանձր ամպի մեջ, դուրս են վազել երկու գրոհայիններ։ Անդադար կրակահերթ արձակելով գնդացիրից և ինքնաձիգից՝ նրանք փորձել են դուրս փախչել դպրոցի շենքից ։ Այդ կռվում զոհվել են մայորներ Անդրեյ Վելկոն և Վյաչեսլավ Կուզնեցովը ։ Կռվի ժամանակ վիրավորվել է մայոր Միխայիլ Կուզնեցովը, որը մահացել է հիվանդանոցի ճանապարհին ։ Առաջնորդելով մյուս ջոկատայիններին՝ մայոր Ալեքսանդր Պերովը ոչնչացրել է ահաբեկիչներից մեկին, որն անցել էր ջոկատի թիկունք։ Արդյունքում, մայորը մահացել է՝ ստանալով մահացու բազմաթիվ վնասվածքներ ։
Ժամը 18։00-ին ավարտվել է դպրոցից պատանդների տարհանման գործընթացը , և օպերատիվ մարտական խմբի ջոկատայինները շարունակել են դպրոցի և նրա հարակից շինությունների ազատագրումը, որտեղ ահաբեկիչները աշխատանքի ուսուցման դասասենյակում, թաքնվելով երկաթե սարքավորումների ետևում, շարունակում էին համառ դիմադրությունը  ։ Այն բանից հետո, երբ տեղեկություն է ստացվել, որ դեպի ահաբեկիչները տանող ուղին ականապատված է, հատուկ նշանակության կենտրոնի ղեկավար Տիխոնովը հրամայել է հատուկ ջոկատայիններին հանել դպրոցի շենքից՝ լրացուցիչ կորուստներ չկրելու համար և ահաբեկիչների ուղղությամբ կիրառել ծանր զրահատեխնիկա, որը շենքին մոտենալու էր հարավային հատվածից  ։
Ահաբեկիչների ոչնչացման օպերացիան շարունակվել է մինչ կեսգիշեր ։ Այդ ընթացքում Տ-72 տանկից և «Շմել» տիպի հրանետներից մի քանի արկ է արձակվել դպրոցի շենքի ուղղությամբ ։ Հրանետների և տանկերի կիրառումը դարձել է ամենավիճելի հարցերից մեկը, որը վերաբերում է գրոհին։ Մասնավորապես, մշտապես քննարկվում է տանկերի և հրանետների կիրառման ժամի հարցը։ Որոշ մարդիկ պնդում են, որ տանկերը և հրանետները կիրառվել են այն ժամանակ, երբ պատանդները գտնվել են շենքում ): Բացի այդ, վիճելի էր նաև դրանց կիրառման նպատակահարմարության հարցը, քանի որ ոմանք վստահ են, որ դպրոցի շենքի գրոհը և հրդեհը, որն առաջացել էր հրանետների կրակի արդյունքում, դարձել է պատանդների մահվան պատճառ ։
Գրոհի ժամանակ հատուկ նշանակության ուժերին խանգարող երևույթներից մեկն էլ քաղաքացիական անձանց անկանոն գործողություններն էին, որոնց մամուլը անվանել է «աշխարհազորայիններ» ։ Նրանցից շատերը կրակել են դպրոցի շենքի վրա՝ կրակելով նաև այնպիսի հատվածների վրա, որտեղ ահաբեկիչներ չկային, բայց կային հատուկ ջոկատայիններ ։ Բացի այդ, քաղաքացիները ծեծի են ենթարկել 4 տղամարդու, այդ թվում նաև պատանդներից մեկին, որին շփոթմամբ ահաբեկչի տեղ էին ընդունել ։ Բազմաթիվ բեսլանցիներ և ԶԼՄ ներկայացուցիչներ, դիտելով տեղի ունեցած ծեծը, գործողությունն անվանել են «ահաբեկիչների ձերբակալում» ։
Զոհեր
Ահաբեկչության արդյունքում Բեսլանում զոհվել է 333 մարդ, որոնց մեծ մասը եղել են պատանդներ, այդ թվում 186 երեխա  ։ Առաջին օրերին մոտ 200 մարդ եղել է անհետ կորած, ներառյալ նաև նրանք, ում մարմինները չէին ճանաչվել ։ Սակայն Ռուսաստանի առողջապահության և սոցիալական զարգացման նախարարությունը հերքել է այս պնդումը ։ Վերջնական եզրակացության մեջ հրապարակվել են հետևյալ թվերը՝
Լուրերն այն մասին, որ իրականում զոհվել է 11, այլ ոչ թե 10 հատուկ ջոկատային, հիմնված էին այն փաստի վրա, որ մահացածների թվում ներառված է եղել նաև «Վիմպել» խմբի հրամանատար Վյաչեսլավ Բոչարովը։ Գրոհի ժամանակ Բոչարովը գլխի հրազենային վնասվածք է ստացել, որի արդյունքում այլանդակվել է դեմքը։ Մի քանի օր անց, գտնվելով հիվանդանոցում, Բոչարովը ուշքի է եկել և թղթի վրա գրել իր անունը ։ Արիության և հերոսության համար, որը նա ցույց է տվել գրոհի ժամանակ, Վյաչեսլավ Բոչարովին շնորհվել է «Ռուսաստանի Դաշնության ազգային հերոսի» կոչում ։
Դատաբժշկական փորձաքննություն
Դատաբժշկական փորձաքննությունը, ներառյալ զոհերի ճանաչումը և մահվան պատճառների պարզումը, տեղի է ունեցել ծայրահեղ դժվար պայմաններում։ Դատաբժշկական փորձաքննության շրջանային բաժինը պատրաստ չի եղել ընդունելու զոհերի այդքան մեծ թվաքանակ, և դիակների մեծ մասը մնացել են բաց երկնքի տակ ։ Սկզբնական շրջանում փորձագետների կողմից կոորդինացիոն աշխատանքի բացակայությունը, դիակների գրանցման և պիտակավորման գործընթացում հանգեցրել է մեծ սխալների, իսկ մինչ հետաքննությունը դիակների ճանաչման գործընթացի իրականացումը մեծ դիմադրության է հանդիպել բյուրոյի բակում։ Իրավիճակը սրվել է նաև եղանակի վատացման պատճառով, որի արդյունքում զոհերի բարեկամները սկսել են բողոքել դիակների պահպանման տարրական պայմանների բացակայությունից։ Զինծառայողները դիակները տեղափոխել են հատուկ ծածկերի տակ և վրանների մեջ, այնուհետև տեղավորել սառցարան ունեցող բեռնատար մեքենաներում։ Այս գործընթացը մեծապես վնասել է ճանաչման գործընթացին, քանի որ պոկվել են զոհերի հագուստի, կոշիկի և այլ իրերի կտորներ, որոնք շատ կարևոր էին դիակների ճանաչման համար ։ Լրացուցիչ դժվարություններ են առաջացրել նաև փնտրման ավտոմատացված համակարգի և միասնական տեղեկատվական կենտրոնի բացակայությունը (փորձագետները հաճախ ստիպված են եղել անձամբ պատասխանել տարբեր հարցերի՝ շեղվելով իրենց բուն գործից)։ Փորձագետները հիմնվել են միայն բարեկամների բանավոր ցուցմունքների վրա ։
2004 թվականի սեպտեմբերի 12-ին Դատաբժշկական փորձաքննության շրջանային բաժինը փորձաքննության է ենթարկել 329 դիակներ և նրանցից 213-ի համար նշվել են մահվան հետևյալ պատճառները՝
116 դեպքերում (35,6 %) մահվան պատճառը հնարավոր չի եղել հաստատել, քանի որ մարմինը ամբողջությամբ այրված է եղել և փորձաքննության ենթարկելը եղել է անհնարին ։
Վիրավորներ
Սեպտեմբերի 4-ի առավոտյան Բեսլանի և Վլադիկավկազի հիվանդանոցներ են դիմել ավելի քան 700 վիրավոր, որոնց կեսը եղել են երեխաներ  ։ Շատ վիրավորներ արտակարգ իրավիճակների նախարարության ավիացիոն ուժերի միջոցով տեղափոխվել են դաշնային ենթակայության տարբեր բժշկական կենտրոններ ։
Համայնքի անդամների միջև առկա սերտ կապերը, որոնք բնորոշ են Հյուսիսային Օսիայի բնակիչներին, ունեցել են երկակի դեր։ Մի կողմից այդ կապերը ստեղծել են էմոցիոնալ և նյութական օժանդակություն։ Օրինակ, որբացած երեխաներից ոչ մեկը մանկատուն չի գնացել։ Նրանց բոլորին խնամակալության են վերցրել բարեկամները։ Մյուս կողմից, քաղաքացիական անձանց գործողությունները հանգեցրել են կրկնակի վնասվածքների ստացման տարածման, որի արդյունքում վատացել է մարդկանց գիտակցությունը։ Այդպիսի հոգեբանական նոպաներ են ունեցել այն քաղաքացիները, որոնք չեն ունեցել զոհված կամ վիրավորված բարեկամներ ։
Քաղաքական
Սեպտեմբերի 4-ի գիշերը՝ առանց նախապես զգուշացման, Բեսլան է ժամանել ՌԴ նախագահ Վլադիմիր Պուտինը։ Առաջին հերթին Պուտինը մեկնել է Բեսլանի կլինիկական հիվանդանոց, որտեղ այցելել է տուժածներին, այնտեղից էլ՝ օպերատիվ շտաբ։ Օպերատիվ շտաբի խորհրդակցության ժամանակ, նա իր ցավակցությունն է հայտնել Հյուսիսային Օսիայի ժողովրդին և նշել, որ Բեսլանում ուժային օպերացիա նախատեսված չէր ։ Միևնույն օրը Պուտինը տեսաուղերձով դիմել է ՌԴ քաղաքացիներին, որի ժամանակ իր ցավակցություններն է հայտնել տուժածներին, հայտարարել երկիրը և նրա տարածքային ամբողջականությունը պաշտպանելու անհրաժեշտության մասին և կոչ արել խուճապի չմատնվել։ Բացի այդ, Պուտինը խոստացել է, որ մոտակա ժամանակներում կմշակվի համապարփակ ծրագիր, որը միտված է լինելու՝ երկրի միասնության ամրապնդմանը, ուժերի և միջոցների փոխգործակցության նոր համակարգի ստեղծմանը, Հյուսիսային Օսիայում իրավիճակի կարգավորմանը և հակաճգնաժամային համակարգի արդյունավետ կառավարմանը, ներառյալ օրինապահ մարմինների գործունեության նոր մոտեցումները ։ Մեկ շաբաթ անց Պուտինը հաստատել է Հյուսիսային Օսիայի ոստիկանապետ Կազբեկ Ձանթիևի և Վալերի Անդրեևի հրաժարականների դիմումները ։ Չնայած սրան՝ Պուտինի վարկանիշը հասել է հնարավոր ամենացածր կետին՝ «Կուրսկ» ինքնաթիռի կործանման ժամանակից ի վեր ։
2004 թվականի սեպտեմբերի 13-ին Պուտինը հայտարարել է քաղաքական բարեփոխումների փաթեթի մասին, որոնցից ամենակարևորը ՌԴ դաշնային սուբյեկտների ղեկավարների նշանակման կարգն էր։ Նախկինում նրանք ընտրվում էին ժողովրդական ընտրությունների միջոցով ։ Նորամուծությունը, ըստ Պուտինի, հնարավորություն կտար ստեղծել ներքին անվտանգության արդյունավետ համակարգ, ամրապնդել պետական կառավարման համակարգը և կբարձրացներ իշխանության նկատմամբ վստահությունը ։ Այդուհանդերձ բնակչության լայն զանգվածների շրջանակներում այն առաջացրել է դիսոնանս  ։ 2004 թվականի դեկտեմբերին շրջանային իշխանությունների համակարգի ձևավորման մասին օրենքը ընդունվել է խորհրդարանի և ստորագրվել նախագահ Պուտինի կողմից ։
Մյուս նախագծերը, որոնք առաջարկել էր Պուտինը, ինչպես օրինակ՝ ՌԴ հանրային պալատի ստեղծումը կամ ընտրությունների մեծամասնական համակարգը, հասարակության կողմից քննադատաբար են ընդունվել ։ Ահաբեկչության դեմ պայքարի նպատակով՝ պետական դուման ընդունել է մի քանի նախաձեռնություններ, որոնցից էին պետահասարակական միավորումների (դրուժինաների) ստեղծումը, որոնք միտված էին հանրային կարգ ու կանոնի պահպանմանը, ինչպես նաև ահաբեկչության համար մահապատժի կիրառումը ։ Սրան զուգընթաց ստեղծվել էր «Հարավային դաշնային շրջանում գործադիր իշխանության դաշնային մարմինների գործունեության կորդինացման հարցերով կոմիտեն», որը գոյություն է ունեցել մինչև 2006 թվականի փետրվար ամիսը և վերակազմակերպվել է որպես «Հարավային դաշնային շրջանի սոցիալ-տնտեսական իրավիճակի բարելավման հարցերով կոմիտեի»։
2005 թվականի մայիսի 31-ին՝ ՌԴ նախագահի հատուկ ներկայացուցիչ Դմիտրի Կոզակի հետ հանդիպումից հետո, Հյուսիսային Օսիայի նախագահ Ալեքսանդր Ձասոխովը հայտարարել է հրաժարականի մասին։ Ահաբեկչությունից մի քանի օր հետո Վլադիկավկազում և Բեսլանում տեղի ունեցած ցույցերի ժամանակ, մարդիկ պահանջում էին Ձասոխովի հրաժարականը, քանի որ, ըստ ցուցարարների, նախագահը չի իրականացրել հնարավոր ամեն ինչ՝ կանխելու պատանդների սպանությունները ։ Դրա փոխարեն 2004 թվականի սեպտեմբերին Ձասոխովը ցրել է Հյուսիսային Օսիայի կառավարությունը ։ Հրաժարականի պաշտոնական պատճառ նշվել է այն հանգամանքը, որ Ձասոխովը 2005 թվականի ապրիլին հրաժարվել է ստորագրել Կոզակի ղեկավարությամբ կազմված օս-ինգուշական հարաբերությունների կարգավորման մասին ծրագիրը, որով նախատեսվում էր փախստական ինգուշներին վերադարձնել Պրիգորոդնիի շրջան։ Մինչ այդ տարածքների մի մասը վերադարձվել էր փախստականներին։ Ինքը՝ Ձասոխովը, իր չստորագրելը պայմանավորում էր նրանով, որ Բեսլանի ահաբեկչությունից հետո ինգուշ փախստականների Բեսլան վերադառնալու ակտիվացումը, որի կազմակերպմանը մասնակցել են նաև ինգուշներ, իր կարծիքով, կարող է լարվածության նոր ալիք առաջացնել ։
2006 թվականին Վլադիմիր Պուտինը ստորագրել է «Ահաբեկչության դեմ պայքարի մասին» № 116 հրամանը, համաձայն որի ստեղծվել է ՌԴ ազգային հակաահաբեկչական կոմիտեն։ Կոմիտեի հիմնական խնդիրներն են եղել ահաբեկչության դեմ հակազդման գործընթացի կազմակերպումը, գործադիր իշխանության դաշնային մարմինների գործունեության համակարգումը, ինչպես նաև ՌԴ գործադիր իշխանության դաշնային այլ մարմինների, տեղական ինքնակառավարման մարմինների և հասարակական կազմակերպությունների հետ փոխգործակցության կարգը ։
Սոցիալական
Սեպտեմբերի 4-ին Ռուսաստանում հայտարարվել է երկօրյա սուգ, որի առթիվ իջեցվել են պետական դրոշները, ինչպես նաև չեղարկվել զվարճանքի բոլոր միջոցառումները և ռադիո-հեռուստահաղորդումները ։ Հյուսիսային Օսիայում հաջորդող երկու շաբաթների ընթացքում տեղի են ունեցել ցույցեր, որի մասնակիցները պահանջում էին անվանել և դաժանորեն պատժել ահաբեկչության կազմակերպիչներին ։ Ցույցեր տեղի են ունեցել նաև Ռուսաստանի այլ քաղաքներում ևս, այդ թվում Մոսկվայում, Վոլոգդայում, Չեբոքսարիում, Դոնի Ռոստովում, Պենզայում և Ստավրոպոլում ։ «Լևադա կենտրոնի» սոցիոլոգների տվյալներով՝ երկրի 128 բնակավայրերում հարցված 1600 ռուսների մեծամասնության կարծիքով, պատանդների փրկության ծրագիրը ձախողվել է ։
Հետևանքներ Ինգուշեթիայի համար
Ահաբեկչությունից հետո, երբ պարզ դարձավ, որ ահաբեկչական խմբի կազմում եղել են նաև ինգուշներ, առաջացավ վտանգ, որ կարող են բախումներ առաջանալ ինգուշների և օսերի միջև։ Որպես կրիտիկական օր՝ մասնագետները նշում էին հոկտեմբերի 13-ը, երբ ավարտվում էր քառասունօրյա սուգը։ Փորձագետները կարծում էին, որ այդ օրը հնարավոր է բախումների պատճառ հանդիսանա։ Բախումներից խուսափելու համար՝ հսկողությունը ուժեղացվեց օսեթա-ինգուշական սահմանագծին, որը փակվել էր դեռևս սեպտեմբերի 1-ին ։
Չնայած առկա լարված իրավիճակին՝ Ինգուշեթիայի բնակչության մեծ մասը քննադատել են Բեսլանում տեղի ունեցած ահաբեկչությունը՝ խստորեն դատապարտելով ահաբեկիչների գործողությունները։ Ինգուշեթիայի բազմաթիվ բնակավայրերում տեղի են ունեցել հիշատակի ցույցեր՝ ի աջակցություն տուժածների։ Ինգուշական կրթական հաստատությունները կազմակերպել են դրամահավաք՝ Բեսլանի ընտանիքների համար, իսկ հանրապետական բուժկետերում ինգուշները արյուն են հանձնել տուժածների համար ։ Որոշակի բախումներ ամեն դեպքում տեղի ունեցել են, սակայն ահաբեկչությունը լայնամասշտաբ կոնֆլիկտի պատճառ չդարձավ, չնայած որ քաղաքացիական բնակչության մոտ կար չգրանցված զենք-զինամթերք։
Հոկտեմբերի 6-ին Վլադիմիր Պուտինը ստորագրել է «Հյուսիսային Օսեթիայի Հանրապետության և Ինգուշեթիայի Հանրապետության հարաբերությունների կարգավորման պետական մարմինների գործունեության կատարելագործման մասին» հրամանագիրը։ Հրամանագրով պետք է կասեցվեր օս-ինգուշական կոնֆլիկտի կարգավորման հարցերով հատուկ ներկայացուցչի լիազորությունները և ներկայացուցչության գործունեությունը։ Գործառույթների մի մասը վերապահվել է ՌԴ կառավարությանը, մյուս մասը՝ Հարավային դաշնային շրջանում նախագահի հատուկ ներկայացուցիչ Դմիտրի Կոզակին։ Հատուկ ներկայացուցչին վերապահվեց երկու հանրապետությունների հարաբերությունների կարգավորման գործընթացի վերահսկողությունը, այն դեպքում, երբ 1992 թվականի օս-ինգուշական կոնֆլիկտից տուժածների տեղավորումը վերապահվեց Դաշնային միգրացիոն ծառայությանը ։
Պատասխանատվություն
Ահաբեկչության պատասխանատվությունն իր վրա է վերցրել Շամիլ Բասաևը, որի հայտարարությունը միաժամանակ հրապարակվել է չեչեն ծայրահեղականների «Кавказ-центр» կայքում։ «Չեչենպրեսը» 2004 թվականի սեպտեմբերի 17-ին հայտարարությունը հրապարակել է իր կայքէջում ։ Նրա խոսքերով՝ «Նորդ Վեսթ» օպերացիան արժեցել է 8 հազար եվրո, իսկ բազմազգ խումբը (12 չեչեն, 2 չեչենուհի, 9 ինգուշ, 3 ռուս, 2 արաբ, 2 օս, 1 թաթար, 1 կաբարդացի, 1 գուրան) գլխավորել է «գնդապետ Օրստխոևը»։ Հայտարարության մեջ նաև ասված էր, որ ահաբեկիչները Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինից պահանջել են անհապաղ դուրս հանել զորքերը Չեչնիայից կամ հրաժարական տալ, իսկ բոլոր պատանդները, ի աջակցություն այդ պահանջների, հացադուլ են հայտարարել։ Բացի այդ, հայտարարության մեջ հերքվում էր այն տեղեկատվությունը, որ ահաբեկիչները պահանջել են բանտերից ազատել բոլոր կալանավորներին, ինչպես նաև բացառվել է անփութության արդյունքում պայթյունների հնարավոր դեպքերի առկայությունը ։
Բասաևի հայտարարության օրը Ասլան Մասխադովը միևնույն կայքում հայտարարություն է տվել՝ պատասխանելով Ազատություն ռադիոկայանի թղթակիցների հարցերին։ Մասխադովը ահաբեկչությունը անվանել է «սրբապղծություն», որին «չկա արդարացում»։ Ժխտելով սեփական մասնակցությունը՝ Մասխադովը, որպես ահաբեկչության պատճառ, նշել է Չեչնիայի պատերազմը, «Կովկասում կովկասյան բոլոր ազգերի նկատմամբ Ռուսաստանի բարբարոսական քաղաքականությունը», ինչպես նաև հիվանդագին պատվախնդրությունը ։ Մասխադովը միջազգային ահաբեկչությունը անվանել է «հակառակորդի մտացածին կերպար, որը ձեռնտու է և՛ Կրեմլին, և՛ Բասաևին», պատանդների մահվան պատասխանատվությունը դրել է իշխանության և ուժայինների վրա։ Մասխադովի կարծիքով ահաբեկիչների ամենամեծ մոլորությունը կայացել է նրանում, որ չեն մտածել, որ Պուտինը, նրա գեներալները և հատուկ ծառայությունները հրաման կտային կրակել անչափահաս երեխաների վրա ։
Գլխավոր դատախազության հետաքննություն
2004 թվականի սեպտեմբերի 1-ին Ռուսաստանի գլխավոր դատախազությունում Բեսլանում տեղի ունեցած ահաբեկչական հարձակման փաստով հարուցվել է քրեական գործ՝ ՌԴ ՔՕ № 20/849 հոդվածի հիման վրա ։ Հետաքննությունը մի քանի անգամ երկարաձգվել է  և ուղեկցվել բազմաթիվ սկանդալներով։ 2017 թվականի դրությամբ, հետաքննությունը մնացել է բաց և ԶԼՄ-ներում պարբերաբար հայտնվում են նոր տվյալներ ։
Օրինակ, մամուլում հաղորդվում էր, որ դատախուզությունը ժխտել է այն փաստը, որ զինամթերքը նախապես թաքնված էր դպրոցի շենքում, սակայն հետաքննիչների կարծիքը առաջին պայթյունների վերաբերյալ դեռևս մնում է չհրապարակված։ Որոշ ԶԼՄ-ներ, հղում կատարելով դատախազության ներկայացուցիչներին, նշում էին, որ առաջին պայթյունը տեղի է ունեցել պայթուցիկ շղթայի կարճ միացման արդյունքում կամ էլ ահաբեկիչների անհավասարակշիռ պահվածքի արդյունքում, որոնք գտնվում էին թմրանյութի ազդեցության տակ ։ Դրան հաջորդել է գրոհով պատանդների ազատման չպլանավորված օպերացիան, իսկ արդեն երրորդ օրվա ավարտին բոլոր ահաբեկիչները, բացի մեկից, սպանվել էին ։
Հետաքննության քննադատություն
Ահաբեկչության զոհերի «Բեսլանի մայրեր» և «Բեսլանի ձայն» ասոցիացիաները (սկզբնական շրջանում աշխատել են միասին առաջին անվան ներքո, սակայն հետագայում բաժանվել են իրարից՝ Գրիգորի Գրաբովի հետ տեղի ունեցած իրադարձության պատճառով ) բազմիցս դիմել են դատարան, Հարավային դաշնային շրջանում ՌԴ նախագահի ներկայացուցիչ Դմիտրի Կոզակին, նախագահ Պուտինին  , հետագայում նաև հաջորդ նախագահ Դմիտրի Մեդվեդևին ։ Իրենց հայտարարություններում կազմակերպությունների ներկայացուցիչները, ուշադրությունը հրավիրում էին այն բանի վրա, որ ահաբեկչության հետաքննությունը չի իրականացվում մանրակրկտորեն, և, հնարավոր է, որ փաստերի մի մասը թաքցվում է դաշնային իշխանությունների կողմից։ Համաձայն «Բեսլանի մայրերի», պատանդների շրջանում զոհերի մեծ թիվը հանդիսանում է բարձրաստիճան պաշտոնյաների սխալ, հնարավոր է նաև հանցագործ գործողությունների արդյունք ։
Ի պատասխան Գլխավոր դատախազության որոշմամբ ստեղծվել է հետաքննիչ փորձագետների աշխատանքային խումբ, որը ուսումնասիրելու էր սեպտեմբերի 1-ից 3-ը բարձրաստիճան պաշտոնյաների կատարած գործողությունները՝ ահաբեկչական գործողության ժամանակ։ Ամփոփիչ եզրակացության մեջ, որը հրապարակվել է 2005 թվականի դեկտեմբերի 27-ին, փորձագետները նշում էին, որ օպերատիվ շտաբի, ՆԳՆ-ի, Ներքին զորքերի, ԱԴԾ հատուկ նշանակության կենտրոնի և ԱԻՆ-ի աշխատակիցների գործողությունները համապատասխանել են դաշնային օրենսդրությանը ։ Օպերատիվ շտաբի և նրան ենթակա ստորաբաժանումների գործողություններում աշխատանքային խումբը չի գտել որևէ սխալ գործողություն, որի արդյունքում զոհերը թիվը կարող էր ավելի մեծ լինել ։ Աշխատանքային խումբը հավելել է, որ «ահաբեկչական հարձակումների կանխմանն ուղղված գործող համակարգը ամբողջությամբ հնարավորություն չի տալիս ապահովել բնակչության անվտանգությունը, ինչպես նաև երկրի տարածքները՝ հնարավոր ահաբեկչական հարձակումներից», ինչը նաև ցույց է տալիս, որ առկա համակարգի կատարելագործումը հետագայում հնարավորություն կտա պաշտպանել հասարակությանը՝ երկրի ողջ տարածքում ։ Փորձագիտական խմբի եզրակացության արդյունքում, Հյուսիսային Կովկասում ՌԴ գլխավոր դատախազության հետաքնչական բաժնի ղեկավար Իգորը Տկաչովը մերժել է հարուցել քրեական գործ ընդդեմ Վալերի Անդրեևի, Կազբեկ Ձանթիևի, Ալեքսանդր Ձասոխովի, Լև Ձուգաևի և մի շարք այլ բարձրաստիճան պաշտոնյաների դեմ ։
Մերժումից հետո «Բեսլանի մայրեր» կազմակերպությունը պահանջել է, որպեսզի Գլխավոր դատախազության որոշումը ճանաչվի անօրինական, քանի որ նախկինում դիտարկված մի շարք հարցեր չեն քննարկվել, իսկ բերված փաստարկները չեն հերքվել։ Կազմակերպության կարծիքով՝ «հետաքննիչը զեկույցի մեծ մասը (մոտ 10 էջ) նվիրել է այնպիսի հարցերի լուսաբանմանը, որոնք ընդհանրապետ կապ չունեն միջնորդության հետ, այդ թվում ահաբեկչական խմբի ձևավորմանը և թիվ 1 դպրոցում սեպտեմբերի 1-ից 3-ը տեղի ունեցած իրադարձություններին» ։ Այս միջնորդությունը բավարարվել է Լենինյան շրջանի Վլադիկավկազ քաղաքի դատավոր Ազամատ Բադտիև կողմից ,սակայն իր հերթին Գլխավոր դատախազությունը բողոք է ներկայացրել Հյուսիսային Օսեթիայի բարձրագույն դատարան։ Վերջինս չեղարկել է Բադտիևի որոշումը՝ ՌԴ քրեադատավարական օրենսգրքի խախտման հիմքով ։ «Բեսլանի ձայների» ներկայացուցիչները օգնության համար դիմել են նաև միջազգային հանրությանը, սակայն դատարանի որոշման փոփոխության վրա այն չի ազդել։ 2007 թվականին Հյուսիսային Օսեթիայի դատարանը «Բեսլանի ձայներ» կազմակերպությանը զրկել է իրավաբանական անձի կարգավիճակից , սակայն կազմակերպությունը շարունակել է իր գործունեությունը «Համառուսական հասարակական կազմակերպություն» անվամբ, որը, սակայն, իրավաբանական գրանցում չի ունեցել ։ 2009 թվականին «Ալանիայի իրավապաշտպան շրջանային դատարան» հասարակական կազմակերպությունը «Նրանց, ովքեր ցավում են Բեսլանի ահաբեկչության զոհերի համար» անվամբ ուղերձ է հղել ԱՄՆ նախագահին և Կոնգրեսին, ԵՄ անդամ երկրների ղեկավարներին և Եվրոպական խորհրդարանի անդամներին։
Նուրփաշի Կուլաևի գործ
Միակ ահաբեկիչը, որը ձերբակալվել է ոստիկանների կողմից, եղել է Նուրփաշի Կուլաևը։ Ահաբեկիչը ձերբակալվել է սեպտեմբերի 3-ին՝ ճաշասրահի մուտքի մոտ, սպորտդահլիճում տեղի ունեցած պայթյուններից մեկ ու կես ժամ անց ։
Դատական գործընթացի ժամանակ, որը սկսվել է 2005 թվականի մայիսի 17-ին և ավարտվել 2006 թվականի մայիսի 26-ին, Կուլաևը իրեն հանգիստ է պահել և հաստատակամորեն ժխտել իր մեղքը։ Նա նաև հերքել է բոլոր այն ցուցմունքները, որոնք տվել էր նախաքննության ժամանակ ։ 24-ամյա չեչենը պնդում էր, որ տեղյակ չի եղել դպրոցի վրա հարձակման նախագծման մասին, ստիպողաբար միացել է բանդային, պատանդներին չի ծեծել, ջուր է տվել և ոչ ոքի վրա չի կրակել ։ Կուլաևի խոսքերով՝ ժամանակի մեծ մասը անցկացրել է ճաշասրահում, որտեղից փախել է սեպտեմբերի 3-ին՝ գրոհի ժամանակ ։
Կուլաևի պնդումները դատարանը համարել է կեղծ, քանի որ բազմաթիվ տուժածներ նշել են, որ Կուլաևը աչքի է ընկել պատանդների նկատմամբ ցուցաբերած դաժանությամբ։ Մասնավորապես, նշվում էր այն մասին, որ երեխաները Կուլաևից ջուր են խնդրել, իսկ նա հայհոյախառը մերժել է կամ ավտոմատի կոթով խփել պատանդին ։ Որոշ վկաներ էլ պատմել են, որ Կուլաևը իրենց գլխի ուղղությամբ կրակել է, բռնություն գործադրել սպորտդահլիճում գտնվող անչափահաս երեխաների նկատմամբ և ստիպել նրանց կանգնել պատուհանների մոտ՝ որպես «կենդանի վահաններ» ։ Բացի այդ, համաձայն 2004 թվականի սեպտեմբերի 5-ի դատաբժշկական փորձաքննության տվյալների՝ Կուլաևի երկու ուսերին էլ եղել են արնազեղման հետքեր, որոնք կարող էին առաջանալ ավտոմատի փոկի կախման արդյունքում ։
Պրավոբերեժնիի ներքին գործերի շրջանային բաժնի ոստիկանների գործ
2006 թվականի մարտին, Կուլաևի գործին զուգընթաց, սկսվել են Պրավոբերեժնիի ներքին գործերի շրջանային բաժնի ոստիկանների գործի դատական լսումները։ Ահաբեկչության ժամանակ բաժնի ղեկավար Միրոսլավ Այդարովը և նրա տեղակալներ Թայմուրազ Մուրթազովը և Գուրամ Դրյաևը մեղադրվում էին ծառայողական լիազորությունները բարեխիղճ չկատարելու համար, որի արդյունքում ահաբեկիչները կարողացել են Պսեդախից գալ Բեսլան և գրավել դպրոցը ։ Դատական գործընթացի սկսվելու պահին երեք մեղադրյալներն էլ հեռացված են եղել իրավապահ մարմիններից ։
Համաձայն դատախազի՝ Մուրթազովը, Այդարովը և Դրյաևը չեն ձեռնարկել անհրաժեշտ միջոացումները՝ ահաբեկչական գործողությունը բացահայտելու և կանխելու համար ։ Մասնավորապես, 2004 թվականի հուլիս-օգոստոս ամիսներին ՆԳՇԲ են ուղարկվել մի քանի հեռախոսագրեր, որոնցից մեկն էլ եղել է Հյուսիսային Օսեթիայի ներքին գործերի փոխնախարար Մաիրբեկ Մոուրայովից ։ Հեռախոսագրերից մեկում նշվում էր, որ Ինգուշեթիայի սահմանագծին պետք է ստուգել բոլոր ժամկետանց փաստաթղթեր ունեցող ավտոմեքենաները։ Հեռախոսագրերից մեկում էլ նշվում էր, որ զինված անօրինական խմբերից մեկը շարժվում է Ինգուշեթիայի լեռնային տեղանքներից մեկը՝ Ալանիայի քաղաքացիական օբյեկտներից մեկը գրավելու նպատակով ։ Այդարովը և նրա տեղակալները չեն կատարել ցուցումները, որի արդյունքում ահաբեկիչները կարողացել են հեշտությամբ մոտենալ դպրոցին, որը հսկելիս է եղել միայն մեկ անզեն ոստիկան։ Այդ ոստիկանը եղել է անչափահասների բաժնի ավագ մասնագետ Ֆաթիմա Դուդիևան ։ Երկու պետավտոտեսուչները, որոնք պետք է լինեին դպրոցի շենքի մոտ, տեղում չեն եղել, որի մասին բազմիցս նշել են նախկին պատանդները՝ Կուլաևի գործի ժամանակ  ։ Սեպտեմբերի 1-ի առավոտյան պետավտոտեսուչների կետը հանվել է և ուղարկվել «Կովկաս» ավտոմայրուղի, որտեղով այդ օրը պետք է անցներ Ալեքսանդր Ձասոխովի ավտոշարասյունը ։ Այդարովը, Մուրթազովը և Դրևաևը իրենց վերագրված մեղադրանքները չեն ընդունվել և իրենց մեղավոր չեն ճանաչել ։