cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ումբրիել (արբանյակ)
Կազմություն և ներքին կառուցվածք
Հնարավոր է, որ Ումբրիելը դիֆերենցացված է քարե միջուկի, որին շրջապատում է սառցե մանտիան ։ Եթե դա այդպես է, ապա կեղևի հաստությունը (317 կմ) կազմում է արբանյակի շառավղի մոտ 54 %-ը, իսկ նրա զանգվածը կազմում է արբանյակի ընդհանուր զանգվածի 40%-ը. այս հարաբերությունները թելադրվում են արբանյակի կազմությամբ։ Ումբրիելի կենտրոնում ճնշումը կազմում է 0,24 ԳՊա< ։ Այս պահին սառցե մանտիայի կարգավիճակը հայտնի չէ, այնուամենայնիվ Արբանյակի ընդերքում հեղուկ օվկիանոսի շերտի առկայությունը համարվում է ոչ հավանական ։
Մակերևույթի առանձնահատկություններ
Ումբրիելը ունի Ուրանի արբանյակների մեջ ամենամուգ մակերևույթը, որն անդրադարձնում է Արիելի կողմից անդրադարձվող լույսի քանակի մոտ կեսը (քույր արբանյակը, որը նման է չափերով Ումբրիելին) ։ Արբանյակն ունի շատ ցածր Բոնդի ալբեդո՝ մոտ 10%, որը Արիելի դեպքում կազմում է 23% ։ Ումբրիելի անդրադարձելիությունը նվազում է 26%-ից 0° ֆազային անկյան դեպքում (երկրաչափական ալբեդո) մինչև 19% մոտ 1° անկյան դեպքում. այս երևույթը կոչվում է հակադրության ալիքի էֆեկտ։ Արբանյակի մակերևույթն ընդհանուր առմամբ թույլ կապույտ գույն ունի, ընդ որում՝ ավելի թարմ հարվածային ապարները (օրինակ՝ Վունդա խառնարանը) նույնիսկ ավելի կապույտ են ։ Ումբրիելի առաջնային և հետին կիսագնդերը ասիմետրիկ են. հետինը ավելի կարմրավուն է, քան առաջնայինը ։ Մակերևույթի կարմրացումը հաճախ հանդիսանում է տիեզերական քամհարման արդյունք, որը մակերևույթի ռմբակոծում է լիցքավորված մասնիկներով և միկրոասուպներով ։ Այնուամենայնիվ, ավելի հավանական է, որ Ումբրիելի գունային ասիմետրիան առաջացել է Ուրանի համակարգի տարբեր մասերից գոյացող կարմրավուն նյութի կուտակումից, հավանաբար անկանոն արբանյակներից, որը հիմնականում հավաքվում է արբանյակի առաջնային կիսագնդում ։ Ումբրիելի մակերևույթը համեմատաբար հոմոգեն է, այն չունի ալբեդոյի կամ գույնի մեծ տատանումներ ։
Գիտնականներն առայժմ առանձնացրել են միայն մեկ տեսակի երկրաբանական առանձնահատկություններ արբանյակի մակերևույթին՝ խառնարանները ։ Ումբրիելի մակերևույթն ունի ավելի մեծ քանակի խառնարաններ, քան Արիելը և Տիտանիան։ Այստեղ գրանցվում է ամենամեծ երկրաբանական ակտիվությունը ։ Փաստորեն Ուրանի արբանյակների շարքում միայն Օբերոնն ունի ավելի շատ խառնարաններ իր մակերևույթին, քան Ումբրիելը։ Դիտարկված խառնարաններից ամենամեծի տրամագիծը հասնում է 210 կիլոմետրի (Վոկոլո) ։ Ումբրիելի վրա հայտնաբերված բոլոր խառնարաններն ունեն կենտրոնական պիկ, սակայն ոչ մի խառնարան չունի ճառագայթների համակարգ ։
Արբանյակի հասարակածի մոտ է գտնվում նրա մակերևույթի ամենանշանակալի առանձնահատկությունը՝ Վունդա խառնարանը, որն ունի մոտ 131 կմ տրամագիծ ։ Վունդան հատակին ունի պայծառ նյութի մեծ օղակ, որը ենթադրաբար առաջացել է հարվածային ազդեցության հետևանքով արտանետված նյութի նստվածքներից ։ Նրա կողքին տերմինատորի գծով տեղաբաշխված են Վուվեր և Սկինդ խառնարանները, որոնք ունեն միայն ավելի պայծառ կենտրոնական պիկեր ։ Ումբրիելի առկա լուսանկարների հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ նրա վրա հավանաբար կա չափազանց մեծ հարվածային խառնարան, որի տրամագիծը կարող է լինել մոտ 400 կմ, իսկ խորությունը մոտ 5 կմ ։
Ուրանի մյուս արբանյակների նման Ումբրիելի մակերևույթը նույնպես կտրտված է կիրճերի ցանցով, որոնք ուղղված են հյուսիս-արևելքից դեպի հարավ-արևմուտք ։ Սակայն նրանք պաշտոնապես չեն ճանաչվում լուսանկարների չափազանց վատ որակի պատճառով, ինչը խանգարում է երկրաբանական քարտեզագրում կատարելուն ։
Ումբրիելի խառնարաններով ծածկված մակերևույթը հավանաբար անփոփոխ է մնացել Ուշ ծանր ռմբակոծությունից ի վեր ։ Հինավուրց ակտիվության միակ նշաններն են կանյոններն ու մուգ բազմանկյունները (բարդ կտրտվածքով մուգ գույնի շրջաններ մեկ տասնյակից մինչև հարյուրավոր կիլոմետր չափերով) ։ Բազմանկյունները հայտնաբերվել են Վոյաջեր 2' ԱՄԿ-ի լուսանկարների ճշգրիտ լուսաչափության ժամանակ և համեմատաբար հավասար կերպով բաշխված են արբանյակի մակերևույթով՝ տարածվելով հյուսիս-արևելքից դեպի հարավ-արևմուտք։ Որոշ բազմանկյուններ ունեն մի քանի կիլոմետր իջվածքներ և կարող են առաջացած լինել վաղ տեկտոնիկ ակտիվության արդյունքում ։ Դեռևս չկա բացատրություն այն փաստի, թե ինչու է Ումբրիելը այդպես մուգ և համասեռ մակերևույթի առումով։ Նրա մակերևույթը կարող է ծածկված լինել համեմատաբար մուգ նյութի բարակ շերտով, որը արտանետվել է ընդերքից հարվածային երևույթների կամ պայթյունային ժայթքումների հետևանքով, մեկ այլ վարկածի համաձայն՝ այս նստվածքները կարող են լինել արբանյակի ուղեծրին մոտ գտնվող փոշու՝ արբանյակի մակերևույթի ծածկելու արդյունք, սակայն այս վարկածը համարվում է անհավանական, քանի որ մյուս արբանյակները այսպիսի ազդեցության չեն ենթարկվել ։ Մյուս կողմից Ումբրիելի կեղևը ամբողջովին կարող է կազմված լինել մուգ նյութերից, որի պատճառով էլ նրա վրա չեն առաջանում այնպիսի պայծառ առանձնահատկություններ, ինչպիսին են խառնարանների ճառագայթները։ Սակայն Վունդա խառնարանի հատակին գտնվող պայծառ նյութը հակասում է այս վարկածին ։
Ծագումը և էվոլյուցիան
Համարվում է, որ Ումբրիելն առաջացել է Ուրանի շուրջ գոյություն ունեցած ակկրեցիոն սկավառակից կամ ենթամիգամածությունից։ Գազից և փոշուց բաղկացած այս սկավառակը կա՛մ գոյություն է ունեցել մոլորակի կազմավորումից հետո որոշ ժամանակվա ընթացքում, կա՛մ ստեղծվել է մոլորակի հետ ինչ-որ մարմնի հսկայական բախման հետևանքով, որն էլ հենց տվել է Ուրանին նրա մեծ առանցքի թեքումը ։ Այս սկավառակի ճշգրիտ կազմությունը հայտնի չէ, սակայն Արիելի և Ուրանի մյուս արբանյակների համեմատաբար մեծ խտությունը, որ գերազանցում է Սատուրնի արբանյակներինը, խոսում է այն մասին, որ այն ամենայն հավանականությամբ պարունակում էր քիչ քանակով ջուր (օրինակ, Սատուրնի արբանյակ Թետիսն ունի 0.97 գ/սմ3 խտություն, ինչը նշանակում է, որ այն ավելին քան 90%-ով կազմված է ջրից ) ։ Այս սկավառակում կարող էին պարունակվել զգալի քանակով ածխածին և ազոտ ածխածնի մոնօքսիդի և N2 տեսքով (ոչ որպես մեթան և ամոնիակ) ։ Այսպիսի ենթամիգամածության մեջ ձևավորված արբանյակները կպարունակեին ավելի քիչ քանակով ջրային սառույց (CO և N2 խառնուրդներով, որպես կլատրատներ) և ավելի շատ քանակով քարեր, ինչով բացատրվում է մեծ խտությունը ։
Ակկրեցիոն գործընթացները հավանաբար շարունակվել են մի քանի հազար տարի՝ մինչև արբանյակի ամբողջական ձևավորումը ։ Համաձայն ստեղծված մոդելների՝ ակկրեցիոն գործընթացների ժամանակ տեղի ունեցած բախումները տաքացրել են Ումբրիելի արտաքին շերտը ՝ հասցնելով ջերմաստիճանը մինչև մոտ 180 Կ 3 կմ խորության վրա ։ Ձևավորման ավարատից հետո անդրկեղևյան մասերը սառել են, մինչդեռ Ումբրիելի ընդերքը տաքացել է ապարներում գտնվող ռադիոակտիվ էլեմենտների տրոհման պատճառով ։ Մակերևույթին մոտ շերտերը սեղմվում էին, մինչդեռ ընդերքը ընդարձակվում էր. սա ստեղծեց մեխանիկական լարվածություն արբանյակի կեղևում, որի արդյունքում էլ առաջացել են ճեղքերը ։ Այս գործընթացները շարունակվում էին մոտ 200 միլիոն տարի արբանյակի ստեղծման սկզբնական շրջանում ։
Հետազոտություններ
Մինչ այժմ Ումբրիելի՝ մոտ տարածությունից կատարված եզակի լուսանկարներն ստացվել են Վոյաջեր 2 ԱՄԿ-ից, որը լուսանկարել է արբանյակը 1986 թվականի հունվարին Ուրանի մոտով անցնելու ժամանակ։ Քանի որ կայանի ամենամոտ անցումը Ումբրիելի մոտով եղել է 325 000 կմ հեռավորության վրա, այս արբանյակի լավագույն լուսանկարներն ունեն մոտ 5,2 կմ թույլտվություն ։ Լուսանկարները ծածկում են արբանյակի մակերևույթի մոտ 40%, սակայն արբանյակի մակերևույթի միայն 20%-ն է լուսանկարվել երկրաբանական քարտեզագրման համար բավարար որակով ։ Ավտոմատ միջմոլորակային կայանի անցման ժամանակ Ումբրիելի հարավային կիսագունդն էր ուղղված դեպի Արեգակը, և հետևաբար մութ հյուսիսային կիսագունդը չի հետազոտվել ։ Ոչ մի այլ տիեզերակայան չի այցելել Ուրանի համակարգ, և մոտ ապագայում չկա նախատեսված առաքելություն՝ ուղղված դեպի այս արբանյակը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուրանի արբանյակներ
Մյուրիել Համֆրի Բրաուն
Մյուրիել Համֆրի Բրաուն (Muriel Humphrey Brown, ), ամերիկացի քաղաքական գործիչ, ԱՄՆ-ի երկրորդ տիկին և Մինեսոտա նահանգից ԱՄՆ-ի սենատոր։ Նա ամուսնացել է ԱՄՆ 38-րդ փոխնախագահ Հյուբերթ Համֆրիի հետ։ Ամուսնու մահից հետո զբաղեցրել է նրա տեղը ԱՄՆ Սենատում (եղել է Կոնգրեսում երկրորդ կինը, որը ներկայացնում էր Մինեսոտայի նահանգը)։
Վաղ տարիներ և ամուսնություն
Մյուրիել Ֆեյ Բաքը ծնվել է 1912 թվականի փետրվարի 20-ին Հարավ Դակոտա նահանգի Հյուրոն քաղաքում Էնդրյու և Ջեսսի Մեյ Բաք գերդաստանի ընտանիքում։ Նրա հայրը զբաղվում էր մթերքների վերավաճառքով, հիմնականում վերավաճառում էր սերուցք, ձու և ընտանի թռչուններ։ Մյուրիելը 1931-1932 թվականներին հաճախել է պետական դպրոց, այնուհետև՝ Հյուսոնի քոլեջ ։ Ավարտելուց հետո նա աշխատել է որպես հաշվապահ։ Այդ տարիներին նա ծանոթացել է Հյուբերտ Համֆրիի հետ։ Նրանք ամուսնացել են 1936 թվականի սեպտեմբերի 3-ին։ Մյուրիելը օգնում էր ամուսնուն ֆինանսավորել իր կրթությունը Մինեսոտայի համալսարանում, իսկ հետո՝ Լուիզիանայի պետական համալսարանում։ Նրանք ունեին չորս երեխա՝ Հյուբերտ երրորդը, Նենսի, Բոբ և Դուգլաս ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Հյուբերտ Համֆրին Մինեսոտայի համալսարանում սկսել է Քաղաքական գիտություններ դասավանդել, իսկ 1945 թվականին հաղթել է Մինեապոլիսի քաղաքապետի ընտրություններում։ Այնուհետև նա ընտրվել է Մինեսոտայի նահանգից ԱՄՆ սենատոր։ Մերիել Համֆրին քիչ է մասնակցել իր ամուսնու վաղ հրապարակային կյանքին՝ փորձելով հեռու պահել իրեն և երեխաներին քաղաքական կյանքից։ Սակայն 1954 թվականին Սենատի երկրորդ ընտրությունների ժամանակ նա սկսեց ակտիվորեն մասնակցել հրապարակային ելույթներին։ 1964 թվականին նախագահ Լինդոն Ջոնսոնն ընտրել է Համֆրիին փոխնախագահի պաշտոնում։ Ընտրություններում հաղթելուց հետո Համֆրին այդ պաշտոնը զբաղեցրել է 1965-1969 թվականներին։ Նախընտրական արշավի ժամանակ Wall Street Journal-ը Մյուրիել Համֆրիին բնութագրել է որպես «ամուսնու հիմնական օգնական»։ Այն ժամկետի ընթացքում, որի ընթացքում Հյուբերտը զբաղեցրել է փոխնախագահի պաշտոնը, մամուլը Մյուրիելին պատկերել է որպես աջակցող կին, լավ տատիկ, որը հագուստ էր կարում երեխաների և իր համար։ Անհաջող նախագահական ընտրարշավից հետո Համֆրին Սենատ էր ընտրվել ևս 2 անգամ։ 1977 թվականին Հյուբերտ Համֆրիի մոտ քաղցկեղ է հայտնաբերվել, որը գտնվել է վերջին փուլում, նա մահացել է 1978 թվականի հունվարին ։
ԱՄՆ սենատոր
1978 թվականի հունվարի 25-ին Մյուրիել Համֆրին ԱՄՆ-ի սենատորի պաշտոնում նշանակվեց իր մահացած ամուսնու փոխարեն։ Համֆրին 12-րդ կինն էր ԱՄՆ Սենատում և 5-րդ կինը, որը զբաղեցնում էր իր ամուսնու պաշտոնը ։ Նա Սենատում Մինեսոտային ներկայացրել է 1978 թվականի հունվարի 25-ից մինչև նոյեմբերի 7-ը՝ մինչև սենատորի պաշտոնի պաշտոնական ընտրությունները ։
Իր առաջին ելույթում, որպես սենատոր, Համֆրին կոչ է արել վավերացնել Պանամայի ջրանցքը Պանամային փոխանցող և ալիքի չեզոքությունը երաշխավորող պայմանագրերը, դա նրա ամուսնու նախագիծն էր։ Միջազգային հարաբերությունների կոմիտեում քվեարկության ժամանակ նա նաև վճռորոշ ձայն է տվել նախագահ Ջիմի Քարթերի՝ Եգիպտոս, Իսրայել և Սաուդյան Արաբիա ռազմական ինքնաթիռներ վաճառելու առաջարկության օգտին։ Պետական գործերի կոմիտեում Համֆրին լոբբինգ էր անում 1978 թվականի պետական ծառայության բարեփոխման մասին օրենքի հաջող փոփոխության համար, որն ընդլայնել է դաշնային ծառայողների աշխատատեղերի պաշտպանությունը, որոնք մերկացրել են կառավարության վատնումը կամ խարդախությունը։ 1978 թվականին ընդունվել է Հեմֆրի-Հոքինսի օրենքը լրիվ զբաղվածության և հավասարակշռված աճի մասին, որը գրել է Մյուրիելի ամուսինը, նա ներկա է գտնվել Սպիտակ տանը Բիլլի ստորագրման արարողությանը ։
Մյուրիել Համֆրին համազգային տեղեկատվական-քարոզչական համակարգ է առաջարկել ծանր հոգեկան խանգարումներ ունեցող հիվանդների իրավունքների պաշտպանության համար և հանդես է եկել հղի կանանց համընդհանուր հետազոտության օգտին՝ նորածինների մտավոր հետամնացությունը կանխելու համար։ Իր քաղաքական աշխատանքի ընթացքում նա ակտիվորեն աջակցում էր սոցիալական ծրագրերին։ Նրա առաջարկներից մեկը դաշնային կառավարության կողմից աբորտների ֆինանսավորումն էր այն կանանց համար, ովքեր միջոցներ չունեն ։ 1978 թվականի սեպտեմբերին Սենատն ընդունեց Համֆրիի ուղղումը կրթության կազմակերպման օրենքի մասին։ Մյուրիել Համֆրին հավասար իրավունքների մասին ուղղման վավերացման հետաձգման նախաձեռնողներից մեկն էր ։
Վերադարձ տուն
1978 թվականի ապրիլի 8-ին Սուրբ Պոլում կայացած հանդիսավոր ընթրիքի ժամանակ Համֆրին հայտարարել է, որ չի առաջադրվի ժամկետի շարունակման համար ։ 1979 թվականին Մյուրիել Համֆրին երկրորդ անգամ ամուսնացել է Մաքս Բրաունի հետ, որը Նեբրասկայից այրիացած գործարար էր ։ Զույգը ապրում էր Պլիմուտայում։ Մյուրիել Համֆրի Բրաունն ակտիվորեն մասնակցել է մտավոր հետամնացների միջոցով կապված աշխատանքին (նրա ավագ թոռնուհին ծնվել է Դաունի համախտանիշով) ։ Համֆրի Բրաունը մահացել է 1998 թվականի սեպտեմբերի 20-ին Մինեապոլիսի հոսպիտալում։ Թաղված է Մինեապոլիսի Լեյքվուդ գերեզմանատանը ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի դեմոկրատական կուսակցության անդամներ Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի քաղաքական գործիչներ
Վալտեր Սքոթ
Վալտեր Սքոթ (Walter Scott; ), անգլիացի գրող, բանաստեղծ, ծագումով Շոտլանդիայից։ Հայտնի է գլխավորապես իր պատմավեպերով, որոնցից Քվենտին Դորվարդը և Այվենհոն թարգմանված են նաև հայերեն ։
Կենսագրություն
Սքոթի առաջին ինքնատիպ ստեղծագործությունը «Հովհաննու իրիկունը» (1800 թվական) ռոմանտիկական բալլադն է։ 1800 թվականից զբաղվել է շոտլանդական ժողովրդական բալլադներ հավաքելով («Շոտլանդական սահմանի երգերը»)։ 1805 և 1817 թվականների պոեմները ականավոր բանաստեղծի համբավ բերեցին նրան, հանրաճանաչ դարձրին քնարաէպիկական պոեմի ժանրը․ «Վերջին մենեստրելի երգը» (1805 թվական), «Մարմիոն» (1808 թվական), «Լճի լեյդին» (1810 թվական, հայկական հրատարակություն 1912 թվական), «Ռոուքբի» (1813 թվական)։ Սքոթը պատմավեպի ժանրի հիմնադիրն է։ Առաջին պատմավեպը («Ուեվըրլի», 1814 թվական) հրատարակվել է անստորագիր (հետագա վեպերը, ընդհուպ մինչև 1827 թվականը, լույս են տեսել որպես «Ուեվըրլի»-ի հեղինակի» երկեր)։
Սքոթի վեպերի կենտրոնում սոցիալ-պատմական խոշոր բախումների հետ կապված իրադարձություններ են։ Առանձնանում են շոտլանդական պատմանյութի հիման վրա գրված «Պուրիտաններ» (1816 թվական) և «Ռոբ Ռոյ» (1818) վեպերը։ Առաջինում պատկերված է 1679 թվականի ապստամբությունը՝ ուղղված 1660 թվականի Ատյուարտների դինաստիայի վերահաստատման դեմ, երկրորդում՝ հերոսը ժողովրդական վրիժառուն է, «շոտլանդական Ռոբին Հուդը»։ Սքոթի որոշ վեպեր՝ «Գայ Մանըրինգ» (1815 թվական), «Հնավաճառանոց» (1816 թվական), «Լամմերմուրի հարսնացուն» (1819 թվական), պատմական չեն։ 1810-ական թվականներին վեպերում իշխում է ռեալիստական մեթոդը։ 1819 թվականից հետո գրողի աշխարհայացքի մեջ ուժեղանում են հակասությունները։ Նա այլևս չի համարձակվում նախկինի նման սուր կերպով դնել դասակարգային պայքարի հարցերը։ Սակայն նկատելիորեն ընդլայնվում է նրա պատմավեպերի թեմատիկան։ Գրողին հետաքրքրում են արդիականությունից հեռու ժամանակները։ Նա գրում է «Այվենհո» (1820 թվական, հայկական հրատարակություն 1975 թվական), «Քենիլվըրդ» (1821 թվական), «Քվենտին Դորվարդ» (1823 թվական, հայկական հրատարակություն 1939 թվական), «Վուդսթոք» (1826 թվական), «Պերտի գեղեցկուհին» (1828 թվական) վեպերը, որոնցում, պահպանելով հանդերձ ռեալիստական հիմքերը, երբեմն տուրք է տալիս ռոմանտիզմին։ Սքոթի ստեղծագործության մեջ հատուկ տեղ է գրավում ժամանակի կյանքը պատկերող «Սուրբ Ռոնանի ջրերը» (1824 թվական) վեպը։ Կենցաղագրական վեպի ժանրային սկզբունքներն իրենց զգացնել են տալիս «Ծովահեն» (1822 թվական) և «Նայջելի արկածները» (1822 թվական) վեպերում։ Շոտլանդական ժողովրդի իրավազրկության թեման է Սքոթի 1820-ական թվականների նովելներում և վիպակներում։ Այդ շրջանում հրատարակվել են պատմական և պատմագրական թեմաներով մի շարք երկեր՝ «Նապոլեոն Բոնապարտի կյանքը» (1827 թվական), «Շոտլանդիայի պատմությունը» (1829—1830 թվականներ), «Լորդ Բայրոեի մահը» (1824 թվական), «Վիպագիրների կենսագրությունը» (1821—1824 թվականներ), որոնք պարզում են ստեղծագործի կապերը 18-րդ դարի գրողների հետ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Անգլիացի գրողներ Կատեգորիա:Անգլիացի բանաստեղծներ Կատեգորիա:Կաթվածից մահացածներ Կատեգորիա:19-րդ դարի թարգմանիչներ Կատեգորիա:Էդինբուրգի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:19-րդ դարի բանաստեղծներ Կատեգորիա:Անգլիացի դրամատուրգներ Կատեգորիա:Անգլիացի լեզվաբաններ Կատեգորիա:Անգլիացի թարգմանիչներ Կատեգորիա:Անգլիացի վիպասաններ Կատեգորիա:Անգլիացի երաժշտագետներ Կատեգորիա:Անգլիացի կենսագիրներ Կատեգորիա:Փաստաբաններ Կատեգորիա:Անգլիացի պատմաբաններ Կատեգորիա:Գրաքննադատներ Կատեգորիա:Շոտլանդացի գրողներ Կատեգորիա:Սրտամկանի ինֆարկտից մահացածներ Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Քսաներորդ դարի լավագույն ֆուտբոլիստների ցուցակը ըստ ՊՍՀՖՖ-ի
2000 թվականին Ֆուտբոլի պատմության և վիճակագրության միջազգային ֆեդերացիան (International Federation of Football History & Statistics) կազմակերպեց «Տարվա Ֆուտբոլիստի» ընտրությունները (Football Player of the Century), ընտրությունները տեղի ունեցան լրագրողների և տարբեր երկրների ֆուտբոլային վետերանների հարցերից։
Թոմաս Գեյնսբորո
Թոմաս Գեյնսբորո (Thomas Gainsborough, ), անգլիացի նկարիչ, 18-րդ դարի խոշորագույն վարպետներից մեկը, աշխատել է դիմանկարի և բնանկարի ժանրերում։
Թանղրըհամամը
Թանղրըհամամը, տաք աղբյուրներ Թուրքիաում, Էրզրումի նահանգում, Քղի գյուղաքաղաքում ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Աղբյուրներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Թուրքիայի աղբյուրներ Կատեգորիա:Էրզրումի նահանգ
Սթիվեն Վայնբերգ
Սթիվեն Վայնբերգ, Սթիվեն Ուայնբերգ (Steven Weinberg, ), ամերիկացի ֆիզիկոս տեսաբան, ԱՄՆ-ի ազգային ԳԱ անդամ։
Կրթությունն ստացել է Կոռնելի, Կոպենհագենի և Պրինսթոնի համալսարաններում։ 1957–1959 թթ. աշխատել է Կոլումբիայի, 1959-1967 թթ.՝ Կալիֆոռնիայի (Բերկլիի) համալսարաններում։ 1967-1973 թթ.՝ Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտի, 1973 թվականից՝ Հարվարդի համալսարանի պրոֆեսոր։
Աշխատանքները վերաբերում են տարրական մասնիկների ֆիզիկային, ձգողության տեսությանը, կոսմոլոգիային։ Մշակել է տարրական մասնիկների թույլ և էլեկտրամագնիսական փոխազդեցությունների միասնական տեսություն։
Ֆիզիկայի Նոբելյան մրցանակ է ստացել1979 թ., Աբդուս Սալամի և Շելդոն Գլեշոուի հետ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ֆիզիկոսներ Կատեգորիա:Ամերիկացի պրոֆեսորներ Կատեգորիա:Ամերիկացի նոբելյան մրցանակակիրներ Կատեգորիա:Ֆիզիկոսներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ Կատեգորիա:Փրինսթոնի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական միության արտասահմանյան անդամներ Կատեգորիա:20-րդ դարի ֆիզիկոսներ Կատեգորիա:Տեսական ֆիզիկոսներ Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի պրոֆեսորներ Կատեգորիա:Կոռնելի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Ամերիկացի աթեիստներ Կատեգորիա:Կոլումբիայի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի դասախոսներ Կատեգորիա:Հրեա նոբելյան մրցանակակիրներ Կատեգորիա:Կրոնների քննադատներ Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամներ Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ
Բերտոկուր լե Տեն
Բերտոկուր լե Տեն (Berteaucourt-lès-Thennes), համայնք Ֆրանսիայի Պիկարդիա մարզի Սոմ գավառում ։
Բնակչությունը 2006 թվականի դրությամբ կազմում է 384 մարդ, բնակչության խտությունը` 146.56 մարդ/կմ²։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 2.62 կմ² տարածք։
Աշխարհագրություն
Գտնվում է Փարիզ քաղաքից 110 կմ հյուսիս, Ամյեն քաղաքից 16 կմ հարավ-արևելք։
Տնտեսություն
2010 թվականին ուներ 305 աշխատունակ (15-64 տարեկան) բնակիչ, որոնցից ակտիվ էին 233-ը, իսկ ոչ ակտիվները` 72։ Ակտիվության ցուցանիշը կազմում է 76,4 %։ 233 աշխատունակ մարդկանցից աշխատել է 218 անձ (122 տղամարդ և 96 կին)։ Գործազուրկ են եղել 15 անձ (5 տղամարդ և 10 կին)։ 72 անաշխատունակներից 26 եղել են աշակերտներ կամ ուսանողներ, 34-ը` թոշակառուներ, իսկ 12-ը չեն աշխատել տարբեր պատճառներով ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի բնակավայրեր
Երևանի 2750-ամյակի տոնակատարություններ
Երևանի 2750-ամյակի տոնակատարություններ, Երևան քաղաքի 2750-ամյակին նվիրված տոնակատարությունների շարք։ 1968 թ. հոկտեմբերին տեղի ունեցած միջոցառումների շարքը իր արձագանքներն ունեցավ ողջ աշխարհում՝ նշվելով Մոսկվայում, Լոնդոնում, Փարիզում, Միլանում, Մարսելում, Լիոնում, Մոնրեալում, Նյու-Յորքում, Կահիրեում, Բեյրութում, Հալեպում, Թեհրանում և այլն։
Կանաչապատում
Դեռևս մեկ տարի առաջ՝ 1967 թվականի նոյեմբերին, տոնակատարությունը կազմակերպելու նպատակով ստեղծվեց կառավարական հանձնաժողով՝ Բադալ Մուրադյանի գլխավորությամբ (Հայկական ՍՍՀ Մինիստրների սովետի նախագահ)։ Վերջինիս կողմից հանձնարարականներ տրվեցին նախարարություններին, Երևանի քաղաքային խորհրդին, պետական կոմիտեներին, մամուլի օրգաններին և այլն։ Քաղխորհրդի գործադիր կոմիտեի որոշմամբ Կարմիր բլուրի շրջակայքը՝ շուրջ 45 հա տարածք, կանաչապատվեց, դեռևս ապրիլին սածիլվեց 3 միլիոն ծաղիկ, Նոր-Արեշում տնկվեց 2000 ծառ, կանաչապատվեցին Արինբերդը, Էրեբունի փողոցը, Եռաբլուրը։
Հետաքրքիր նախաձեռնությամբ հանդես եկան նաև Երևանի պետական համալսարանի ուսանողները. «Հայ մշակույթն ուսումնասիրողների ակումբի» նախաձեռնությամբ սկսվեցին շաբաթօրյակներ Արինբերդում։ Տնկվեց շուրջ 600 եղևնի, սալահատակվեց 200 քմ տարածք։
Նշանավոր էր հատկապես ծաղկի տոնը, որը կազմակերպվել էր Արինբերդի լանջին։ Այս յուրահատուկ աշնանային տոնին ներկայացված էր շուրջ երեք հազար ծաղիկ։ Տոնի մասնակից դպրոցականները կրում էին ծաղկեպսակներ։ Այդ օրը Թբիլիսիից ոտքով Երևան հասան յոթ երիտասարդ՝ բերելով իրենց հետ յուրահատուկ նվեր՝ մի շքեղ մատյան, քաղաքին հղված ողջույնի տեքստով և 2750 թբիլիսահայերի ստորագրությամբ, որը հանձնեցին տոնակատարության օրերին բացված Էրեբունի թանգարանին։ Այսպիսի միջոցառումները շարունակվեցին ողջ հոկտեմբեր ամսվա ընթացքում և վերածվեցին համաժողովրդական տոնակատարության։ Քաղաքը զարդարվել էր կանաչ այգիներով, սառնորակ ցայտաղբյուրներով, մաքուր փողոցներով ու բակերով ։
Էրեբունի գորգ
Երևանցիներից շատերն էին ժամանակին իրենց բնակարաններում նախընտրում ունենալ «Էրեբունի» անունով գորգը։ Կարծում ենք հետաքրքիր կլինի իմանալ, որ այդ գորգը նույնպես ստեղծվեց տոնակատարության օրերին, Երևանի «Հայգորգ» ֆիրմայի աշխատակից Հասմիկ Շահնազարյանի նախագծով։ «Էրեբունի» անունով ժամացույց արտադրվեց Երևանի ժամացույցի գործարանում։
Էրեբունի երգ
Տոնի առիթով մշակույթի նախարարությունը և կոմպոզիտորների միությունը կազմակերպեցին Երևանին նվիրված երգերի մրցույթ, որին մասնակցեցին պրոֆեսիոնալ և ինքնուս բազմաթիվ կոմպոզիտորներ՝ ներկայացնելով շուրջ 43 ստեղծագործություն։ Առաջին մրցանակին արժանացավ կոմպոզիտոր Էդգար Հովհաննիսյանի «Էրեբունի» երգը (խոսք՝ Պ. Սևակի)։ Այսպես էլ ծնվեց քաղաքի հիմնը, որը սիրելի ու հոգեհարազատ է մեզ նաև այսօր։
«Էրեբունի» երգը, որը դարձավ մեր քաղաքի հիմնը, առաջին անգամ, Հաղթանակի զբոսայգում կայացած համաքաղաքային երգի տոնի ժամանակ, կատարեց 2750 հոգուց բաղկացած երգչախումբը՝ Թաթուլ Ալթունյանի ղեկավարությամբ։
Վերակառուցման և վերանորոգման աշխատանքներ
Հոբելյանի առիթով մեծ աշխատանք կատարեցին Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի աշխատակիցները և շինարարական 10 կազմակերպություններ՝ վերականգնելով Արինբերդի և Կարմիր բլուրի շինությունները։ Վերականգնվեցին Էրեբունի ամրոցի պարիսպները, մասամբ նաև տաճարի (Զիկուրատ) ճարտարապետական կառուցվածքը, նոր պեղումների ընթացքում հայտնաբերվեցին Արգիշտի 1-ի, Սարդուրի 2-ի և Ռուսա 3-ի արձանագրությունները, որոնք պատմում էին «Սուսի» տաճարի, ամբարների, շենքերի կառուցման մասին։ Հուլիսին սկսվեց Կարմիր բլուրի 27-րդ գիտարշավը՝ ակադեմիկոս Բորիս Պիոտրովսկու ղեկավարությամբ։ Բարեկարգվեց ամրոցի ողջ տարածքը, մասամբ վերականգվեց բազմահատվածանի շենքը՝ Մեգարոնը։ Ափսոսանքով պետք է նշենք, որ այսօր այդ նվաճումները կորցրել ենք՝ տարածքը վերածելով աղբանոցի, և երիտասարդ սերունդը որպես հզոր ամրոց չի կարող ընկալել այն (Կարմիր բլուրի մասին մանրամասն կխոսենք իր տեղում)։
Երևանի քաղսովետի գործկոմի որոշմամբ Նոր Արեշ թաղամասի չորս փողոցներ միացվեցին մեկ լայն պողոտայի մեջ, որը կոչվեց Էրեբունի։ Այս տարածքում բնակություն էին հաստատել մեծ թվով հայրենադարձներ։ Մայրաքաղաքի կենտրոնական պողոտան, որն այն ժամանակ կրում էր Լենինի անունը, լուսավորվել էր նոր, շքեղ ջահերով, զարդարվել ցայտաղբյուրներով և տուֆակերտ նախշազարդ ծաղկամաններով։
Հանրապետության հրապարակին հարող պուրակում գործարկվեցին 2750 շատրվաններ՝ նվիրված մայրաքաղաքի 2750-ամյակին։
Քաղաքային իշխանությունների որոշմամբ նորակառույց կինոթատրոնը՝ Դիմիտրովյան խճուղու վրա, կոչվեց «Երևան» և այլն ։
Ստեղծագործական աշխատանքներ
Քաղաքին իրենց ստեղծագործություններն էին նվիրում մեր հայտնի նկարիչները, քանդակագործները, գրողները, ճարտարապետները, դերասանները, երգիչները, և այլն։ Իր նոր նատյուրմորտը քաղաքի հոբելյանին նվիրեց Մարտիրոս Սարյանը, որում պատկերված էին ուրարտական և ժամանակակից սափորներ՝ մի ժայռաբեկոր կազմած բազմերանգ ծաղիկների ու մրգերի հետ։ «Հայաստան» հրատարակչությունը տպագրեց Հ. Խաչատրյանի «Էրեբունի» պատմավեպը՝ 20 000 տպաքանակով։
Քաղաքի հոբելյանին իր մասնակցությունն ունեցավ նաև կոնսերվատորիան։ Բացվեց ցուցահանդես։ Բացի դրանից խմբավարական ֆակուլտետի ուսանողները ակտիվորեն մասնակցեցին Է. Հովհաննիսյանի «Էրեբունի», Ա. Այվազյանի «Հայրենիք», և Մ. Եկմալյանի «Ով, հայոց աշխարհ» երգերի ուսուցմանը։
Ցուցահանդեսներ
Հոկտեմբերի 7-ին բացվեց հոբելյանական ցուցահանդես, որտեղ իրենց 400 աշխատանքներն էին ներկայացրել 120 ինքնուս վարպետներ։
Երևանի 2750-ամյա հոբելյանին նվիրված հետաքրքիր ցուցահանդեսով հանդես եկավ նաև պետական համալսարանը։ Այստեղ ցուցադրված բազմազան նյութի մեջ կարելի է առանձնացնել Երևանի պատմությանը նվիրված երկու աշխատություն՝ Թ. Հակոբյանի և Ա. Սիմոնյանի հեղինակությամբ։ Թ. Հակոբյանի «Երևանի պատմությունը» չորս հատորներից բաղկացած աշխատանքը իսկական նվեր էր քաղաքի պատմությունն ուսումնասիրողների համար։ Գիտական լուրջ ուսումնասիրությունների արդյունք այս աշխատությունը մնում է անգերազանցելի նաև մեր օրերում ։
Հրատարակություններ
Ճարտարապետ Կ. Հովհաննիսյանը հայերեն և ռուսերեն լեզուներով հրատարակեց «Էրեբունի» աշխատությունը՝ նվիրված միջնաբերդի (Արինբերդ) ուսումնասիրություններին։ Քաղաքի հոբելյանի առթիվ կարևոր նվեր ստացան զբոսաշրջիկները. հայերեն, ռուսերեն և անգլերեն լեզուներով, քաղաքի տեսարժան վայրերով և տուրիստական երթուղիներով, 40 000 օրինակ տպաքանակով հրատարակվեց ուղեցույց-քարտեզ։
Հոկտեմբերին «Հայաստան» հրատարակչությունը լույս ընծայեց «Երևանյան քնար» հատընտիր ժողովածուն, որն ամփոփում էր սովետահայ բանաստեղծների Երևանին նվիրված ստեղծագործությունները։ Ժողովածուն բացվում էր Ե. Չարենցի «Երևան» բանաստեղծությամբ։
Մասնակցություն սփյուռքից
Երևանին իր նվերն էր ուղարկել հեռավոր Ուրուգվայի Մոնտեվիդեո քաղաքի քաղաքապետը։ Նա տեղեկացնում էր, որ իրենց քաղաքի հին թաղամասում գտնվող Սյուդադելայի դռով միշտ քաղաք են մտել հյուրերը։ Քաղաքապետ Կառլոս Բարթոլոմե Էռերան Երևանին նվեր էր ուղարկել խորհրդանշական այս դռան բրոնզե մանրակերտը։ Երևանի 2750-ամյակի առթիվ ԽՍՀՄ կապի նախարարությունը թողարկեց քաղաքի տեսարժան վայրերի պատկերներով դրոշմանիշներ և ծրարներ։
Հոբելյանական տոնակատարությանը մասնակցելու համար, տարբեր վայրերից Երևան էին ժամանել բազմաթիվ հյուրեր և նշանավոր հայորդիներ։ Բացի դրանից, ինչպես արդեն նշել ենք հոդվածի սկզբում՝ նախաբանի մեջ, միջոցառումներ են կազմակերպվում նաև տարբեր երկրներում ու քաղաքներում, որոնցից ուզում ենք առանձնացնել հատկապես Մոսկվան՝ որպես Խորհրդային միության մայրաքաղաքի։
Սփյուռքահայ կոմպոզիտորների և բանաստեղծների ստեղծագործություններից կազմված անմոռանալի համերգ տեղի ունեցավ Հայֆիլհարմոնիայի մեծ դահլիճում, որը վարում էր սիրելի դերասանուհի Հրաչուհի Ջինանյանը։ Հայաստանի գրողների տանը կազմակերպվեց հոբելյանական երեկո, որը բացեց վարչության քարտուղար, արդեն հայտնի բանաստեղծ Պարույր Սևակը ։
Հուշանվերներ
«2750» մակագրությամբ հուշանվերներ՝ Արին-բերդի, Մատենադարանի պատկերներով սափորներ, ափսեներ և այլ իրեր թողարկեց հախճապակու գործարանը։ Հետաքրքիր ցուցահանդեսներով հանդես եկավ նաև մայրաքաղաքի պատմության թանգարանը, որի ֆոնդերում ամփոփված է քաղաքի պատմության ամենահարուստ հավաքածուն։ Այստեղ այսօր էլ հարուստ նյութ է ցուցադրվում քաղաքի պատմության տարբեր՝ Շենգավիթի, Կարմիր բլուրի, միջնադարի, նոր ու նորագույն շրջաններից։ Ձերժինսկու անվան հաստոցաշինական գործարանը թողարկեց 2750-րդ խառատային հաստոցը ։
Հայերեն, ռուսերեն և անգլերեն լեզուներով հոբելյանական մակագրություններով այս հաստոցն ուղարկվեց Վիետնամի հանրապետություն։ Հայ գինեգործներն ու կոնյակագործները հոբելյանը դիմավորեցին նոր արտադրանքով՝ լցված Երևանի տեսարժան վայրերի պատկերներով ճենապակե սափորների մեջ։
Գիտաժողովներ և մրցույթներ
Գիտությունների ակադեմիայի ընդհանուր ժողովում, որը բացվեց ակադեմիայի նախագահ Վիկտոր Համբարձումյանի խոսքով, հանրապետության գիտական մտքի ներկայացուցիչները՝ պատմաբաններ, գրականագետներ, հնագետներ և ուրիշներ, հանդես եկան Երևանի մասին հետաքրքիր զեկուցումներով։
Քաղաքի հոբելյանին իր մասնակցությունն ունեցավ նաև մանկավարժական ինստիտուտը (այժմ՝ համալսարան)։ Այստեղ հոկտեմբերին կազմակերպվեց նստաշրջան, որտեղ Երևանին նվիրված հետաքրքիր թեմաներով հանդես եկան ուսանողները։ Հետաքրքիր մրցույթ էին կազմակերպել Արփա-Սևան կառույցի շինարարները. նրանք թիվ 4 հորատանցքի երկարությունը հասցրին 2750 մետրի։
Քաղաքի հոբելյանին իրենց նվերն էին պատրաստել նաև ավտոգործարանի աշխատավորները։ Նրանց թողարկած «Երազ-762» երկու ավտոմեքենաները ներկայացվեցին հանրապետական մարզադաշտում, հոբելյանական տոնահանդեսի ժամանակ։
Կազմակերպվեց մամուլի կոնֆերանս, ցուցահանդես Մոսկվայի համալսարանում՝ ցերեկույթ և համերգ։ «Ուրարտու պետության առեղծվածը» թեմայով Գիտելիք ընկերությունում դասախոսությամբ հանդես եկավ ակադեմիկոս, Էրմիտաժի տնօրեն՝ Բ. Պիոտրովսկին։
Համերգներ
Հոբելյանական համերգաշար սկսեց Հայֆիլհարմոնիան, որը սկսվեց Գոհար Գասպարյանի հատուկ համերգով։ Հայֆիլհարմոնիայի մեծ դահլիճում համերգներով հանդես եկավ բեյրութահայ երգիչ Մանուել Մենենգիչյանը։ Կազմակերպվեց գրական-երաժշտական երեկո՝ նվիրված Գրիգոր Նարեկացուն, ընթերցվեցին հատվածներ «Մատյան ողբերգության» պոեմից։ Տոնական համերգային ծրագրով հանդես եկավ պետական սիմֆոնիկ նվագախումբը՝ կատարելով հայ հեղինակների ստեղծագործությունները։ Նվագախումբը և երգչախմբերը տոնակատարության օրերին կատարեցին Է. Հովհաննիսյանի «Էրեբունի» կանտատը ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Երևանի պատմություն
Հայ-վրացական պատերազմ
Հայ-վրացական պատերազմ, սահմանային կարճատև պատերազմ Հայաստանի առաջին հանրապետության և Վրաստանի դեմոկրատական հանրապետության միջև, որը տեղի է ունեցել 1918 թվականի դեկտեմբերին՝ հակամարտող երկրների անկախության հռչակումից կարճ ժամանակ անց։ Ռազմական գործողությունները մեծապես ծավալվել են երկու պետությունների սահմանամերձ շրջաններում՝ Լոռիում, Ջավախքում (Ախալքալաք) և Քվեմո Քարթլիում։ Հայկական զորաբանակը գլխավորում էր առաջին հանրապետության ռազմական նախարար, զորավար և ֆիդայի Դրաստամատ Կանայանը։ Վրացական բանակը գործում էր Հարավային Կովկասում հաստատված գերմանական կայազորների զորակցությամբ, իսկ վրաց-գերմանական միացյալ ուժերի գլուխ կանգնած էին Գիորգի Մազնիաշվիլին, Գիորգի Կվինիտաձեն և Վալիկո Ջուղելին։
Նորանկախ կովկասյան հանրապետությունները 20-րդ դարի առաջին տասնամյակում կանգնած էին բազմաթիվ խնդիրների առջև։ Մի կողմից սպառնում էր Թուրքիան, որը Հայոց ցեղասպանությունից հետո ձգտում էր նաև թափանցել Արևելյան Հայաստան և Կովկաս, սակայն 1918 թվականին, կրելով ծանր պարտություն Սարդարապատում, Բաշ-Ապարանում և Ղարաքիլիսայում, ստիպված էր սպասել։ Վրաստանում իրավիճակը բավականին տարբեր էր․ մայիսի 28-ին կնքված պայմանագրով վրացական կողմը թույլատրել էր գերմանական բանակին հաստատվել Վրաստանի տարածքում, ինչն էլ երկրում ստեղծել էր անկայուն քաղաքական իրավիճակ։ Տարածաշրջանային ուժերի անհամաչափ բաշխվածությունը, թուրք-ռուսական համագործակցությունը, կովկասյան թաթարների անդադար հարձակումները ստիպում էին Հայաստանի կառավարությանը անընդհատ լինել պատերազմական վիճակում։ Վրաստանն իր հերթին հավակնում էր զբաղեցնել Լոռու երկրամասը՝ անտեսելով հայաբնակ Ջավախքի հիմնախնդիրը։ Ղարաքիլիսայում կրած պարտությունից հետո դեպի Թիֆլիս շարժվող թուրքական զորքերի առաջխաղացումը կասեցնելու նպատակով վրաց-գերմանական զորքերը մտնում են Լոռի։ Շատ չանցած, խախտելով հայերի հետ ձեռք բերված համաձայնությունը, նրանք հայտնում են Լոռու ինքնավարության մասին։ Լոռիում որպես ընդհանուր կառավարման մարմին ստեղծվում է կոմիսարիատ, որը ղեկավարում էր Ալավերդում կենտրոնացած գերմանական պարետը։ Հընթացս Վրաստանի իշխանությունները՝ Նոյ Ժորդանիայի գլխավորությամբ, ցանկանում են դիվանագիտական մակարդակով ճնշում գործադրել հայկական կողմի վրա, որն էլ ավելի է սրացնում երկկողմ հարաբերությունները՝ մեծացնելով պատերազմի սկսման հավանականությունը։
Դեկտեմբերի 13-ին Հայաստանի կառավարությունը հրամայում է Դիլիջան-Լոռի զորամասի հրամանատար Դրոյին մաքրել Լոռին վրացական զորքերից։ Գործողությունների հենց առաջին օրը գնդապետ Տեր-Նիկողոսյանի զորամասը գիշերային անակնկալ գրոհով ազատագրեց Տաշիրն ու Պրիվոլնոյեն։ Վրացիների երեք զրահապատ գնացքները համառ դիմադրություն էին ցույց տալիս և բավական բարդացնում էին հայկական զորամասերի դրությունը։ Պատերազմի ամենաթեժ փուլն ընթանում է Շուլավեր գյուղի տարածքում, որտեղ ևս առավելության են հասնում հայերը։ Շուտով դաշնակից երկրների ներկայացուցիչների ներգործմամբ վրացական կառավարությունը հաշտության առաջարկով դիմում է Հովհաննես Քաջազնունուն։
Դեկտեմբերի 30-ի բանակցության արդյունքում վերջնականապես համաձայնություն է ձեռք բերվում պատերազմական գործողությունները դադարեցնել նոր տարվա գալուն պես՝ դեկտեմբերի 31-ի գիշերը։ Հունվարի 1-ին հայկական հաշտարար պատվիրակությունը Ղարաքիլիսայից մեկնում է Թիֆլիս և նախապատրաստական աշխատանքներից հետո հունվարի 9-17-ը ընկած ժամանակահատվածում դաշնակիցների մասնակցությամբ կայանում է խորհրդաժողով։ Խորհրդաժողովի ընթացքում Լոռիում ստեղծվում է չեզոք գոտի, որը շուտով պետք է անցնցում կերպով միացվեր Հայաստանին, իսկ Ջավախքի վերաբերյալ բանակցությունները տապալվում են մեծ տերությունների վրացակողմ դիրքորոշման հետևանքով։ Այս դեպքերի կապակցությամբ Հովհաննես Հախվերդյանն ասել է․ Պատերազմը քննադատաբար ընդունվել է հասարակության լայն շրջանակներում։ «Ամենայն հայոց բանաստեղծ» Հովհաննես Թումանյանը հայ-վրացական պատերազմի ժամանակ խստագույնս քննադատել է երկու հավատակից ժողովուրդների թշնամությունը հրահրողներին։ Այս դեպքերին քննադատաբար էին մոտենում նաև Ավետիք Իսահակյանը, Դերենիկ Դեմիրճյանը, Լևոն Շանթը, Ղազարոս Աղայանը, Պերճ Պռոշյանը, Նիկոլ Աղբալյանը և ուրիշները։ Խաղաղության կոչով է հանդես եկել նաև ամենայն հայոց կաթողիկոս Գևորգ Ե Սուրենյանցը։ Այնուամենայնիվ, հայ-վրացական պատերազմից հետո հստակեցվում է երկու պետությունների միջպետական սահմանները, վերականգնվում է հայ-վրացական դիվանագիտական հարաբերությունները, և, որ թերևս ամենակարևորն է, վերջնականապես լուծվում է Հայաստանի համար ամենակենսական խնդիրներից մեկը` վերագործարկվում է երկաթուղին` արտաքին աշխարհի հետ Հայաստանի հաղորդակցման կարևորագույն միջոցը։
Հայ-վրացական հարաբերություններն անկախության պայմաններում
Հայաստանն ու Վրաստանն ստեղծում են իրենց անկախ պետությունները փոխադարձ տարակարծության, անվստահության մթնոլորտի և հակասությունների հիման վրա ։ Այդ հակասությունները սկզբնավորվել էին դեռևս ռուսական տիրապետության տարիներին՝ աշխարհաքաղաքական ուժերի, տարածքային հավակնությունների և այլ գործոնների ազդեցությամբ։ Հայ-վրացական հարաբերությունների վատթարացմանը նպաստել է նաև Անդրկովկասյան սեյմի կառավարական կաբինետի անհավասար տեղաբաշխումը՝ հօգուտ Վրաստանի և Ադրբեջանի։ Բաթումի բանակցությունների տապալման մեջ հայկական ուժերն ու մամուլը սկսում են մեղադրել Վրաստանի կառավարությանը՝ վերջիններիս մեղադրելով դավաճանության մեջ։ Հայերի շրջանում մեծ ծավալներ էր ընդունում նաև այն համոզմունքը, որ նախքան Բաթումի վեհաժողովը թուրքերի և վրացիների միջև եղել է պայմանավորվածություն։ Նման մեղադրանքներն իրատեսական էին դարձնում Անդրկովկասը Ռուսաստանից անջատելու, իսկ հետո էլ անդրկովկասյան առանձին հանրապետությունների ստեղծելու գործում վրացի գործիչների ջանքերը։ Տրապիզոնի և Բաթումի բանակցությունների ժամանակ թուրքերին հաջողվում էր վրացական ազդեցիկ ներկայացուցչությունն օգտագործել հանդիպումն իրենց նախատեսած ելքով ավարտելու համար։ Թուրք-վրացական գաղտնի համաձայնության մասին հայտարարություններն անշուշտ հիմնազուրկ չեն եղել, թեպետ հարկն է նշել այն հանգամանքը, որ վերջիններիս գործունեությունը կարող է մասնակիորեն կապված լինել վրացի մենշևիկների հակաբոլշևիկյան տրամադրություններով, ինչպես նաև ինքնիշխան Վրաստանի ստեղծման համակ ցանկությամբ։ Հայ-վրացական հարաբերությունները կաթվածահար են լինում 1918 թվականի հունիսին Թիֆլիսի Հայոց ազգային խորհրդի և Իրակլի Ծերեթելիի հադնիպումից հետո։ Այդ հանդիպման ժամանակ Ծերեթելին խոսում է համավրացական պետության ստեղծման մասին՝ ընդգծելով Հայաստանի ներառումը վերջինիս կազմի մեջ՝ ի շահ հայ և վրաց ժողովուրդների։ Ի պատասխան Ծերեթելու առաջարկին՝ Անդրկովկասյան սեյմի նախկին պատգամավոր և Հայոց ազգային խորհրդի փոխնախագահ Խաչատուր Կարճիկյանը նշում է, որ անքակտելիորեն պատմական Հայաստանի մաս կազմող տարածքները Վրաստանի մաս համարելով վերջիններս ապացուցում են հայ քաղաքական գործիչների մտավախության իրատեսական լինելու հանգամանքը։ Ըստ վրացիների պնդումներին՝ ստեղծված իրավիճակի պատճառը հայ քաղաքական գործիչների «անուղղելի ռուսասիրություն»-ն է։ Այնուամենայնիվ, չնայած վրացական կողմի ծայրահեղականությանը՝ այդ փաստարկները ևս չեն եղել մասնակիորեն հիմնավոր, քանզի ակնհայտորեն նկատելի է եղել Հայաստանի ռուսամետ կեցվածքի բացասական ազդեցությունը հայ-վրացական հարաբերությունների վրա։ Նախկին հակասություններն ու թշնամանքը անկախությունից հետո տեղափոխվում են միջպետական հարաբերություններ՝ վերածվելով արտաքին քաղաքական հիմնախնդրի ։
Դրան հաջորդում է Ավետիս Ահարոնյանի բաց նամակն ուղղված վրաց կառավարությանը։
Վրաստանի տարածքային հավակնություններ
Անկախությունից հետո առավել ընդգծելի դարձավ այն հանգամանքը, որ Վրաստանը տարածքային հավակնություններ ունի Հայաստանի նկատմամբ ։ Այդ ձգտումները հստակորեն արտացոլվում էին երկու երկրների միջպետական հարաբերություններում։ Հայ-վրացական նոր հակամարտության առարկա է հանդիսանում Թիֆլիսի հայոց ազգային խորհրդի անդամների ուշացումով հեռացումը։ Բազմաթիվ որկոչներից հետո 1918 թվականի հուլիսի 17-ին Թիֆլիսի հայոց ազգային խորհրդի անդամները լքում են Վրաստանի մայրաքաղաքը՝ առանց կառավարական որևէ ուղեկցության։ Իրավիճակն այքան սրված էր, որ անկախացումից հետո անգամ դիվանագիտական մակարդակով Հայաստանի և Վրաստանի միջև հարաբերություններ չհաստատվեցին, իսկ առնչությունները բացառապես մեղադրանքների, պահանջների և վեճերի տեսքով էին։ Հայ-վրացական դիվանագիտական առաջին շարժը գրանցում է Վրաստանի կառավարությունը՝ տարածքային պահանջ ներկայացնելով Հայ հեղափոխական դաշնակցության ձևավորած կառավարությանը։ Այդ հավակնությունների մասին Վրաստանի դեմոկրատական հանրապետության կառավարության ղեկավար Նոյ Ռամիշվիլին հայտարարել էր Բաթումյան բանակցություններից հետո՝ 1918 թվականի հունիսին, հայոց ազգային խորհուրդ կատարած այցի շրջանակներում։ Այդ հանդիպման ժամանակ վրացի պաշտոնյան հանդես էր եկել հայտարարությամբ, որի ժամանակ նշել էր Բորչալուի շրջանը պետք է բաժանել Հայաստանի և Վրաստանի միջև՝ հաշվի առնելով էթնիկական գործոնը։ Հաջորդ օրը Թիֆլիս մեկնած հայկական բանագնացների (Խաչատուր Կարճիկյանի գլխավորությամբ) առջև վրացական պատվիրակությունը դնում է նոր պահանջներ՝ հայտարարելով, որ Վրաստանի կազմում պետք է ընգրկվեն Ախալքալաքի, Ղազախի, Բորչալուի գավառներն ամբողջությամբ, ինչպես նաև Ալեքսանդրապոլի գավառի Փամբակի շրջանը։ Ի հավելումն այս ձգտումների՝ Իրակլի Ծերեթելին հայտարարում է, որ «նման սահմաններն անհրաժեշտ են ինչպես Վրաստանի, այնպես էլ հայ ժողովրդի կենսական շահերի համար»։
Վրացիները կարծում էին, որ Բաթումի պայմանագիրը սահմանափակում է Հայաստանի առաջընթացի հնարավորությունները և որ հայաբնակ շրջանների ներառումը Վրաստանի կազմի մեջ կօգնի Հարավային Կովկասում ստեղծել հզոր քրիստոնեական պետություն, որը գերմանական օժանդակությամբ կկարողանա պաշտպանել բոլոր ազգային փոքրամասնությունների շահերը։ Վրացիների այս առաջարկությունը բնականաբար բացասաբար է ընդունվում հայկական պատվիրակների կողմից, սակայն խնդրո առարկան կայանում էր նրանում, որ դեռևս Սարդարապատի, Բաշ Ապարանի և Ղարաքիլիսայի առյուծամարտերի ժամանակ Լոռին գտնվում էր վրացական աշխարհազորայինների վերահսկողության ներքո։ Սկզբում վրացիները պնդում էին, որ վրացական բանակը Լոռիում կենտրոնացվել է Թիֆլիսի ուղղությամբ թուրքական հնարավոր գրոհը կասեցնելու համար։ Սակայն դեպքերն այլ ընթացք են ստանում և Վրաստանի կառավարությունը փաստացիորեն հրաժարվում է դուրս բերել զորքերը Լոռվա տարածքից։ Խնդրին հանգուցալուծում տալու նպատակով հարևան երկրի մայրաքաղաք է մեկնում հայոց ազգային խորհրդի նախագահ Ավետիս Ահարոնյանը, ով Թիֆլիսում հանդիպում է ունենում Նոյ Ժորդանիայի հետ, սակայն այս հանդիպումը ևս արդյունք չի տալիս։ Մասնավորապես հետաքրքրական է այն հանգամանքը, որ վրացական կառավարությունը հրաժարվում է պետական մակարդակով բանակցություններ իրականացնել դաշնակցական պաշտոնյաների հետ։ Թիկունքում ունենալով Գերմանիայի օժանդակությունը, Վրաստանը հավակնում էր ոչ միայն վիճելի, այլև բուն հայկական տարածքների, որոնք երբևէ խնդրի առարկա չեն եղել։ Տարածքային վեճերի հակվածությունը շուտով ծնում է ազգամիջյան կոնֆլիկտ, որը կարճ ժամանակում լայն ծավալներ է ընդգրկում։
Պատերազմին նախորդող ռազմաքաղաքական դրություն
Հունիսի 25-ին գեներալ Բենոևի հրամանով դադարեցվում է Վրաստանում գտնվող հայկական ուժերին սննդի մատակարարումը, մեկնաբանելով, որ տրամադրվող պարենմթերքը վրաց ինտենդանտական սեփականությունն է։ Հուլիսի 2-ին Ավետիս Ահարոնյանը բողոք-դիմում է ներկայացնում Նոյ Ժորդանիային՝ պահանջելով չեղյալ համարել նախարարության ընդունած որոշումը։ Նա նաև վրացի պաշտոնյային մեղադրում է միակողմանի որոշումներ կայացնելու և նախկին Անդրկովկասյան սեյմի սեփականությունը մենաշնորհի վերածելու մեջ։ Ահարոնյանի հորդորին հետևելով վրացական կառավարությունն ընդունված որոշումը հայտարարում է առ ոչինչ, սակայն որոշ ժամանակ անց վերստին դադարեցնում սննդի մատակարարումը։ Հայ-վրացական հերթական բախումը տեղի է ունենում սեպտեմբերին, երբ վրացական կառավարությունը հպատակեցված Լոռիում սկսում է զորահավաք անցկացնել։ Այս դեպքերի կապակցությամբ Վրաստանում Հայաստանի դեսպան Արշակ Ջամալյանը դիմում է ներկայացնում վրաց արտաքին գործերի նախարարությանը, սակայն ստանում է ոչ հստակ պատասխան։ Նմանատիպ անորոշ պատասխաններ են ստանում նաև Հայաստանի կառավարության ներկայացրած հարցադրումներն ու բողոքները, իսկ զորահավաքը շարունակվում է նույն տեմպերով։ Այպիսով, ավարտվում է հայ-վրացական հակամարտության խաղաղ կարգավորման շրջափուլը, որը պայմանավորված է Վրաստանի դեմոկրատական հանրապետության կենտրոնախույս և ռազմատենչ ձգտումներով։
Կոնֆլիկտի հետագա ընթացի վրա մեծ ազդեցություն է ունենում հընթացս ծավալվող առաջին համաշխարհային պատերազմի ելքի վճռումը՝ ընդդեմ Վրաստանի հովանավոր հանդիսացող Գերմանական կայսրության և վերջինիս դաշնակից պետությունների։ Այսպիսով աշխարհաքաղաքական իրադրությունը շրջվում է ի օգուտ Հայաստանի և այս ամենը գիտակցելով Վրաստանի կառավարությունը փորձում է վիճարկելի տարածքները վրացահպատակ դարձնել ամենամոտ տրամաբանական ժամկետներում ։ 1918 թվականի հունիսին Վրաստանի տարածքային կառավարման վարչությունը հրապարակում է դեմոկրատական հանրապետության սահմանները՝ որոնց մեջ ներառված էր ոչ միայն Բորչալուն, այլ նաև Լոռին։ Տեսնելով այս ամենը՝ հոկտեմբեր ամսին հայերը ներխուժում են թուրքերի կողմից լքված Լոռի և ազատագրում այն վրացական վերահսկողությունից։ Այս հանգամանքից զայրացած վրաց իշխանությունները Թիֆլիսի հայոց դեսպան Արշակ Ջամալյանի միջոցով նամակ-ուղերձ են հղում դաշնակցական Հայաստանի կառավարությանը՝ բովանդակելով հետևյալը․ Այսպիսով, վրացի պաշտոնյաները մոռացության են տալիս հայոց ազգային խորհրդին տված այն խոստումը, որ թուրքական սպառնալիքի վերացումից հետո վրացական բանակը կլքի Լոռին։ Իրավիճակն առավել սրվում է հոկտեմբերի 20-ին Վրաստանի պաշտպանության նախարար Գերգաձեի ներկայացրած վերջնագրից հետո, համաձայն որի հայկական բանակը քսանչորս ժամվա ընթացքում պետք է լքեր Լոռին։ Հոկտեմբերի 21-ին վերջնագիրը հասնում է ՀՀ վարչապետ Հովհաննես Քաջազնունուն, որից հետո էլ գերագույն խորհրդում այն դառնում է քննարկման առարկա։ Հանդիպումից հետո Քաջազնունին հեռագիր է ուղարկում Նոյ Ժորդանիային՝ հրաժարվելով կատարել ներկայացված պահանջները և տալով ստույգ հիմնավորումներ։ Որպես հավելում՝ հայոց պետության առաջնորդը վրացի պաշտոնակցին հորդորում է զերծ մնալ ռազմական բախումներից և վեճը լուծել խաղաղ ճանապարհորվ։
Հոկտեմբերյան բախումներ
Հոկտեմբերի 23-26-ն ընկած ժամանակահատվածում տեղի են ունենում հայ-վրացական առաջին ռազմական բախումները ։ Վրացական զորքերը՝ գեներալ Գիորգի Ծուլուկիձեի գլխավորությամբ, սկսում են շարժվել Լոռու ուղղությամբ։ Հոկտեմբերի 25-ին վրացիները սկսում են ռմբակոծել Լոռվա սահմանամերձ գյուղերը, նախ և առաջ՝ Շնողը։ Ռմբակոծությունները երկար չեն տևում, քանի որ հոկտեմբերի 26-ին գործողությունները դադարում են։ Նույն օրը Վրաստանի օրենսդիր մարմնում ծավալվում է արտահերթ խորհրդարանական նիստ, որտեղ քննարկվում է հայ-վրացական հակամարտությանն առնչվող հարցեր։ Նախատեսածի պես Վրաստանի խորհրդարանը որոշում է կայացնում աջակցել կառավարության նախաձեռնած քայլերին՝ հայտարարելով, որ «իրենք չեն պատրաստվում ոչ մի թիզ հող զիջել հայերին»։ Արտահերթ նիստի քննարկումը բավականին բուռն է ընթանում՝ հակասական կարծիքների մթնոլորտում, սակայն օրենսդիրում տիրող ազգայնական տրամադրություններն էլ ավելի են ավելացնում պատերազմի սանձազերծման հավանականությունը։ Պաշտպանության նախարար Գեորգաձեն խորհրդարանի առջև անձնապես ստանձնում է հայերի գործողությունները ճնշելու պատրաստակամությունը ։ Հետաքրքրական է այն հանգամանքը, որ որոշման ընդունումից հետո կազմված արձանագրությունում որպես հավելում նշվում է․ «ամեն ջանք պետք է գործադրել, որպեսզի երկու հարևան երկրների միջև հարցը լուծվի խաղաղ ճանապարհով»։ Հոկտեմբերի 23-ին հրահրված առճակատումների դադարեցման հիմնական պատճառը Վրաստանի գլխավոր հովանավոր Գերմանական կայսրության սոսկալի ծանր իրադրությունն էր։ Վերջինիս խմբավորումը գրեթե վերջնականապես պարտություն էր կրել աշխարհամարտում և պատրաստվում էր ենթարկվել կապիտուլյացիայի։ Այնուամենայնիվ, անգամ այս իրավիճակում մամուլին տված հարցազրույցի ժամանակ Թիֆլիսում Գերմանիայի դեսպան ֆոն Կրեսին այն հարցին, թե ինչպիսին է լինելու պաշտոնական Բեռլինի դիրքորոշումը հայ-վրացական հակամարտությանը, պատասխանել է այսպես՝ «մենք պաշտպանելու ենք Վրաստանի դիրքորոշումը»։ Հայաստանի առջև առկախված հերթական խնդրի հեղինակը նույնպես վրացիներն էին, ովքեր Թիֆլիսում համակովկասյան համաժողով գումարելով նպատակ ունեին դիվանագիտական մակարդակով ճնշում գործադրել Հայաստանի վրա՝ ստիպելով ճանաչել Լոռին և Փամբակը Վրաստանի դեմոկրատական հանրապետության կազմում։ Գիտակցելով այս ամենը՝ հայկական պատվիրակությունը հրաժարվում է մասնակցել կոնֆերանսին, ինչն էլ էլ ավելի է բարկացնում վրաց կառավարությանը։ Նոյեմբերի 3-ին Թիֆլիսում վրացի օրինապահները ձերբակալում են Հայաստանի դիվանագիտական ներկայացուցչության կցորդ գնդապետ Դոլուխանյանին։ Այս կապակցությամբ (միջազգային իրավունքի նորմերի խախտման հիմքով) Արշակ Ջամալյանը բազմաթիվ բողոքի ուղերձներ է հղում Վրաստանի արտգործնախարարություն, որոնք սակայն լինում են ապարդյուն։ Այսպիսով, Հայաստանի նկատմամբ ճնշում գործադրելու վրացիների հերթական փորձը ձախողվում է։
Խնդրի կարգավորման շուրջ բանակցությունների տապալում
Նկատի ունենալով հայերի անդրդվելիությունը, նոյեմբերի 29-ին Վրաստանի կառավարությունը պաշտոնապես հրաժարվում է Փամբակի նկատմամբ իր հավակնություններից՝ հայտարարելով, որ վերջինս հետայսու չի հանդիսանում ռազմավարական նշանակության օբյեկտ։ Պատասխան նամակով նույն օրը Հայաստանի կառավարությունը դիմում է պաշտոնական Թիֆլիսին․ Հակազդելով հայերի կարծրացող դիրքորոշմանը՝ Վրաստանի արտաքին գործերի նախարարությունը հրաժարվում է միջպետական սահմանազամտման հարցում ազգագրական սկզբունքով առաջնորդվելուց, պատճառաբանելով, որ այդ որոշումը վերաբերվել է ռուսահպատակ տարածքներին, այլ ոչ թե անկախ Վրաստանին և Հայաստանին։ Շուտով Երևանում տեղի են ունենում հերթական բանակցությունները, որի ժամանակ վրաց դեսպան Մդիվանին խոսում է Լոռու հետվերադարձի հավանականության մասին։ Այս ամենից հետո վրացի պաշտոնյան հավելում է, որ հարցի վերջնական հանգուցալուծումը տրվելու է Սիրական Տիգրանյանի Թիֆլիս կատարած այցի ժամանակ։ Հաջորդիվ Վրաստանի կառավարությունը շրջադարձային կերպով փոխում է իր դիրքորոշումը՝ հայերին մեղադրելով թուրքերի հետ պայմանավորվածություն ունենալու մեջ։ Նրանց այս հուզական արտահայտության համար հիմք էր ծառայել այն հանգամանքը, որ թուրքերն Ախալքալաքը լքելուց առաջ հայերին հորդորել էին զբաղեցնել այն։ Թուրքիան այդ կերպ էր բորբոքել հայ-վրացական արդեն իսկ խարխլված հարաբերությունները՝ տարածաշրջանում ստեղծելով պատերազմական իրադրություն։ Այսպիսով՝ փոխադարձ անվստահության և տարակարծության ֆոնի վրա տապալվում է հայ-վրացական բանակցությունների հերթական փորձը, որն էլ հանգեցնում է իրադարձությունների հետագա զարգացումների այլընտրանքային եղանակի կիրառմանը։ Հայկական կողմը ադեկվատ կերպով գիտակցում էր իրավիճակի լրջությունը և պատերազմի սկսման հավանականությունը։ Այս կապակցությամբ Արշակ Ջամալյանը գրել է․ «Համաձայն եմ Քաջազնունու հետ, որ ծանր մտահոգությունների դուռ է բաց անում հայ-վրացական պատերազմի փոստը»։ Պատերազմի սկսմանը բացասական էին վերաբերվում նաև Հայաստանի կառավարության մյուս անդամները։
Վրացական զորքերի ներխուժումը Ջավախք և Լոռի
Երկխոսությունների շնորհիվ կողմերին հաջողվում է կանխել հոկտեմբերյան բախումները, սակայն դրանք բաց պատերազմական գործողությունները հետաձգում են ընդամենը երկու ամսով։ Բանակցությունների փորձերի տապալումից հետո կողմերը սկսում են խնդրի լուծման այլընտրանքային եղանակներ գտնել՝ արդյունքում հանգելով պատերազմին։ Արդյունքում ստեղծվում է այնպիսի իրադրություն, որ կողմերը սկսում են պատերազմը վերսկսելու շարժառիթ որոնել, չնայած նրան, որ և՛ հայերը, և՛ վրացիները բացասաբար էին վերաբերվում ռազմական բախմանը ։ 1918 թվականի դեկտեմբերի 2-ին Հայաստանում Վրաստանի արտակարգ և լիազոր դեսպան Մդիվանին այցելում է ՀՀ արտգործնախարարություն և Սիրական Տիգրանյանի հետ հանդիպման ժամանակ հայոց կառավարությանը տեղեկացնում, որ վրացական բանակը պատրաստվում է իրենց երկրին միավորել Ախալքալաքն ու Ախալցխան։ Մյուս օրը Հայաստանի արտգործնախարարը բողոքի նամակ է հղում վրացական կողմին՝ հորդորելով «ձեռնպահ մնալ Ախալքալաքի գավառ զորքեր մտցնելուց»։ Այսուհանդերձ, դեկտեմբերի 5-ին վրացի զինվորները, կոտրելով հայկական կայազորների դիմադրությունը, գրավում են Ախալքալաքը ։