Նոր_Ջուղա
Պատմություն
Պարսկաստանում հայ բնակչությունը շատ հին պատմություն ունի։ Հայտնի է դեռևս 4–րդ դարից պարսից Շապուհ թագավորը Հայաստանից տասնյակ հազարավոր մարդկանց բռնի տեղափոխել է Պարսկաստան։ Հայ բնակչության այդպիսի գաղթեցումներ դեպի Պարսկաստանի խորքերը կատարվել են նաև հետագա դարերում։ Սակայն հայկական գաղթավայրերի առաջացումը Պարսկաստանում տեղի է ունենում ավելի ուշ՝ առանձնապես 18–րդ դարում։ Այդ գաղութներից առավել նշանավոր է պարսկական Սպահան քաղաքի արվարձաններից մեկում հիմնված Նոր Ջուղան։ Այստեղ հայերի բնակության մասին տեղեկությունններ կան՝ սկսած 16–րդ դարի 50–ական թվականներից, բայց նրա հիմնադրումը տեղի է ունեցել Շահ Աբասի օրոք։ «Ջուղա» տեղանունը գիտական գրականության մեջ դեռևս ստուգաբանված չէ։ Հայ մատենագրության մեջ այս հնագույն տեղանունը V-XVII դարերում կոչվել է Ջուղայ, Ճողայ, Ջուղա, իսկ XVII ֊XX դդ., ի տարբերություն Նոր Ջուղայի, կոչվել է Հին (տեղական բարբառով Խին) Ջուղա։ Օտարազգի պատմիչներն ու ճանապարհորդները այն անվանել են Djoulfa, Ciulfa, Iulfa, Zulfa, Usulfa, Sulfa, Diulfa, Tulfa, Iula, Chiulfa, Zugha: XVII դարում Ղազար կաթողիկոս Ճահկեցին նշել է, որ Անի քաղաքի կործանումից հետո նրա բնակչության «կեսքն ճղեալ գնացին ի Ճուղայ...»։ Այս տեղեկությունն էլ հիմք է ծառայել, որպեսզի կարծվի, թե Ջուղան որպես բնակատեղի հիմնվել է Անիի կործանումից հետո և այն Անի քաղաքի մի ճյուղն է («ճյուղ ա»)։ Այս ոչ ճիշտ մեկնաբանությունն էլ ավանդաբար փոխանցվել է ջուղայեցիներին։ Սակայն Նախիջևանի հնամենի գավառների բազմաթիվ տեղանունները, ինչպես, օրինակ, Գողթն, Տրունիք, Երնջակք, Ռամիք, Ցղնայք, Ապրակունիք, Շահապունիք կամ Շահապոնք, Շարուր և այլն, որոնք հոգնակի թվով աշխարհագրական անուններ են, ցույց են տալիս հավաքական գաղափար և տեղ։ Կարելի է ենթադրել, որ Ջուղայքը կամ Ջուղայը էթնիկական ծագում ունի և ցույց է տալիս հավաքական նշանակությամբ բնակվելու տեղ։ Հավանաբար այս տեղանունը նախահայկական ծագում ունի և առաջացել է այդտեղ բնակվող հայկական նույնանուն ցեղի անունից։ 1604 թվականին հայոց կաթողիկոսների սադրանքով ու դրդմամբ պարսից Շահ Աբաս Առաջինը հայաթափեց Արևելյան Հայաստանը։ Շահ Աբասին ձեռնտու էր դա. Պարսկաստանում բնակեցնելով հայերին՝ նա որոշ արտոնություններ շնորհեց նրանց, և կարճ ժամանակ անց ոտքի կանգնեց երկրի տնտեսությունը, լցվեց պետական գանձարանը։ Ի թիվս այլ ծաղկուն բնակավայրերի՝ հայաթափվեց վաճառաշատ Ջուղա քաղաքը։ Շահը հայությանը բռնի տեղահանելով՝ նրանց բնակեցրեց իր մայրաքաղաք Սպահանի մոտակայքում, հող հատկացրեց նրանց, և այստեղ կարճ ժամանակ անց՝ 1606 թվականին, հառնեց Նոր Ջուղան՝ ժամանակին Արևելքի ու աշխարհի ամենածաղկուն ու բարգավաճ քաղաքներից մեկը։ Նոր Ջուղան կառուցվեց դատարկ տեղում, արագ։ Գլխավոր պողոտան ձգվում էր արևելքից արևմուտք, ուներ 3276 քայլ երկարություն և 16 քայլ լայնություն։ Այն քաղաքի առաջին քաղաքապետ՝ քալանթար Նազարի պատվին կոչվել է Նազարի խիավան։ Պողոտայում էին գտնվում հիմնական վաճառատներն ու արհեստանոցները։ Պատմական Ջուղա քաղաքը տարածված է եղել այժմյան Նախիջևանի ԻՍՍՀ Ջուլֆայի շրջանի Ջուղա գյուղի մերձակայքում, Արաքս գետի ձախ ափին, ավելի քան 2 կմ երկարությամբ՝ արևելքից դեպի արևմուտք, Արաքսից մինչև մոտակա լեռնափեշերը 400- 500 մ լայնությամբ։ Ապառաժոտ լեռնաշղթաների արանքում հիմնադրված Ջուղայի թաղամասերն ընդգրկել են նաև Արաքսի աջափնյա (այժմ իրանական) հարթությունները, ուր այժմ էլ նկատվում են քաղաքապատկան շինությունների՝ կամրջի, քարավանատան, Անդրեորդու եկեղեցու, գերեզմանատան և այլ կառույցների ավերակներն ու հետքերը։ Արաքսամերձ այս վայրը, ուր հիմնված է եղել Ջուղան, բավական խորն ու երկար, նեղ կիրճ է, որին ջուղայեցիները կոչել են Ծակուտա ձոր, Ծակուտ։ Զայանդեռուդ գետի եզերքից դեպի հարավ 10 ուղիղ և լայն փողոցներ էին ձգվում, որոնք հատում էին Նազարի պողոտան և ձևավորում քսան ինքնուրույն թաղամասեր. դրանցից յոթի ծայրերը նույն ուղղությամբ հասնում էին այն դաշտը, որտեղ գտնվում էր հայոց գերեզմանատունը։ Այդ 10 փողոցները եղել են թաղերի սահմանները, և դրանց միջև կառուցվել են տները՝ սկիզբ առնելով գետի եզերքից։ Պողոտան բաժանվում էր երկու մասի. արևմուտքից` Սաֆրազենց դուռ, որտեղ ապրում էին առաքելադավան հայերը, և Շահրիմանյանց դուռ, որտեղ ապրում էին կաթոլիկ հայերը։ Ջուղան պատված էր գեղեցիկ պարտեզներով։ Հայերը քաղաքում 13 եկեղեցի են կառուցել։ 1620 թվականին Նոր Ջուղան արդեն իրանական առևտրական կապիտալի կենտրոնն էր` 30 հազար բնակչով։ Իրանական հում մետաքսի արտահանման մենաշնորհը Շահ Աբասը հանձնեց հայերին։