Հայկական_ճարտարապետություն
1930–1950-ական թթ.
Կիրովականը ըստ նոր գլխավոր հատակագծի (1939թ., ճարտարապետներ՝ Ն. Զարգարյան, Ա. Մինասյան) նախատեսվում էր զարգացնել որպես արդյունաբերական կենտրոն և ամառանոցային քաղաք։ Կազմվել են նաև Էջմիածին (1939թ., ճարտ՝. Ս. Մանուկյան, կոնսուլտանտ՝ Լ. Իլյին), Դիլիջան (1939թ.), Ալավերդի (1947թ., երկուսն էլ՝ ճարտ. Հ. Իսաբեկյան) քաղաքների վերակառուցման ու զարգացման գլխավոր հատակագծերը։ 1930-ական թթ. 2-րդ կեսին գյուղերի և շրջկենտրոնների հատակագծման ծավալուն աշխատանք է տարվել։ Կազմվել են Փարաքարի, Նորագյուղի (ճարտ. Մ. Մազմանյան), Դյոդակլուի, Վերին Արտաշատի (ճարտարապետներ՝ Գևորգ Քոչար, Տիրան Մարության), Ֆանտանի (ճարտ. Ռ. Գրիգորյան), Արմավիրի (ճարտ. Ս. Ասոյան) գլխավոր հատակագծերը։ Մշակվել են գյուղական տան մի քանի տիպեր, ակումբի նախագծեր, որոնցից լավագույնները՝ Կոշի (ճարտ. Ռաֆայել Իսրայելյան), Վերին Սասունաշենի (ճարտ. Հովհաննես Մարգարյան), Կամոյի (ճարտ. Հրայր Իսաբեկյան) ակումբները կարևոր դեր են կատարել բնակավայրերի ճարտ. կերպարի ձևավորման գործում։ Սովետահայ ճարտարապետները, լայնորեն կիրառելով բնական քարերի անսպառ հարստությունը, երևան են բերել նրանց պլաստիկ և գեղանկարչական հատկությունները։ Ուսումնասիրելով ժողովրդական ճարտարապետությունը, քարի զարդաքանդակման վարպետությունը, 1930-ական թթ. 2-րդ կեսին ազգային նոր ձևերի ստեղծման փորձեր են արվել։ Կառուցվել են Երևանի «Մոսկվա» կինոթատրոնը (1937թ., ճարտարապետներ՝ Տ. Երկանյան, Գ. Քոչար), կենտրոնական հանրախանութը (1936–1937թթ., ճարտարապետներ՝ Ա. Ահարոնյան, Մ. Մազմանյան, Հ. Մարգարյան, Գ. Քոչար), բժշկական և գյուղատնտեսական ինստիտուտները (1934–1955թթ., ճարտ. Ս. Սաֆարյան), ծննդատունը (1938թ., ճարտ. Մ. Դրիգորյան, ապա՝ Մանկաբարձության և գինեկոլոգիայի ինստիտուտ), Գրքի պալատը (1935–1940թթ., շինարարությունը ավարտվել է 1960 թ.-ին, ճարտարապետներ՝ Մ. Մազմանյան, Հ. Մարգարյան, Ս. Ներսիսյան), որոնք արտացոլում են սովետահայ ճարտարապետության ոճի որոնումները, ազգային ժառանգության ձևերի օգտագործումը։ Այս կառույցները նոր փուլ են նշանավորել սոցիալիստ, ռեալիզմին տիրապետելու ճանապարհին։ Այս առումով նշանակալի է հատկապես «Արարատ» տրեստի գինու գործարանի մառանների շենքը (1938, ճարտարապետներ՝ Ռ. Իսրայելյան, Գ. Քոչար, 1945–63թթ., ճարտ. Ռ. Իսրայելյան), որն արժեքավոր ավանդ է սովետահայ ճարտյան մեջ։ Այդ տարիներին է կառուցվել նաև Հայկական ՍՍՀ տաղավարը Մոսկվայի Համամիութենական գյուղատնտ. ցուցահանդեսում (1939թ., ճարտարապետներ՝ Կարո Հալաբյան, Սամվել Սաֆարյան), ուր անցյալի հայկական ճարտարապետության ձևերը օգտագործված են նորովի ու արդիական։ Մինչպատերազմյան տարիներին կառուցված ուշագրավ հասարակական շենքերից են նաև Լենինականի քաղսովետի գործկոմի շենքը (1931–1934), կինոթատրոններ Կիրովականում (1935թ.), Դիլիջանում (1937թ., բոլորը՝ ճարտ. Գ. Քոչար), Կոտայքի շրջսովետի գործկոմի շենքը (1935թ., ճարտ. Զավեն Բախշինյան), «Դինամո» մարզադաշտը (այժմ՝ «Հանրապետական», 1939–1948թթ., ճարտ. Կ. Հակոբյան)։ Չնայած նախագծային աշխատանքների աշխուժացմանը, 1930–1940-ական թթ. Հայաստանի քաղաքների հատակագծման գործը դարձյալ ետ էր մնում զանգվածային բնակարանային շինարարությունից։ Երևանում թաղամասերի ներքին խիտ կառուցապատումը դժվարացնում էր քաղաքաշինական առաջադիմական հնարների կիրառումը, թելադրելով «փողոց–միջանցք» հնացած սիստեմի իրագործումը։ Կառուցապատման մասշտաբի խոշորացումը իր արտացոլումն է գտել 1930–1940-ական թթ. իրականացված բնակելի համալիրներում՝ Լենինի պողոտա (ճարտ. Ն. Բունիաթյան), Հոկտեմբերյան պողոտա (ճարտարապետներ՝ Մ. Դրիգորյան և Սամվել Սաֆարյան, Վ. Աբովյան և Գուրգեն Մուշեղյան), որոնց ճակատային լուծումները արտահայտում են մայրուղուն հարող բնակելի տան ճարտարապետության երկակի ֆունկցիաների միասնությունը՝ իբրև խոշոր անսամբլի բաղկացուցիչ և իբրև բնակելի տան ներքին կառուցվածքի մարդկային մասշտաբի ճշմարտացի արտացոլում։