cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Հողային էրոզիա
Մակերևութային հոսքաջրերով պայմանավորված հողային էրոզիան
Էրոզիային նպաստող գործոնները ավելի զորեղ են հողագոյացման գործընթացներից, դրանք են՝ ապարների տիպը (հրաբխային, նստվածքային), դրանց հողմահարման տիպը (մեխանիկական, ջերմային, քիմիական, կենսաքիմիական), տեկտոնական կառուցվածքը (ռելիեֆը, լանջերի դիրքադրումը, լանջերի երկարությունը, թեքությունը), կլիման, հատկապես տեղումների քանակը, անձրևների ինտենսիվությունը և տևողությունը, ձնհալը, օդի հարաբերական խոնավությունը, կարևոր գործոն է նաև հողի դիմադրողականությունը, ֆիզիկաքիմիական հատկությունները, մեխանիկական կազմը, կլանող կոմպլեքսը, հումուսի տոկոսը։ Մեծ է նաև բուսածածկի դերը, ինչպես միաշաքիլ՝ փնջաձև արմատային համակարգ ունեցող միաշաքիլ բույսերը, այնպես էլ երկշաքիլ, հատկապես թիթեռնածաղկավոր առանցքային արմատներով բույսերը, մասնավորապես ծառերը և թփերը, անտառային գործոնը։
Էրոզիոն գործընթացներում մարդու ներգործությունը արտահայտվում է մի քանի ուղղությամբ՝ հողը վարելու, անտառահատման, անասունների անպլանային արածեցման, ճանապարհային, իռիգացիոն, ռազմական էրոզիայի, բնության կեղտոտման հետևանքով ուժեղացող էրոզիայի միջոցով։
Էրոզիայի գործընթացում մարդու բացասական ներգործության տարատեսակներից մեկը թեքությունների վրա անասունների անպլանային արածեցումն է։ Անասունների ոտքի տակ առաջանում են կածաններ, որոնք միմյանց զուգահեռ են և մեծ մասամբ ունեն հորիզոնական ուղղություն։ Կածանների մակերևույթին բույսերն այնքան են տրորվում կենդանիների ոտքերի տակ, որ հողը մերկանում և խտանում է՝ ինչպես անձրևի կաթիլների մեխանիկական ներգործության, այնպես էլ սմբակների տակ։ Լանջով իջնող ջուրը հավաքվում է կածանի մակերևույթին և դանդաղորեն ներծծվում, իսկ եթե ջուրը շատ է, շարունակում է հոսել ավելի ցածր մակարդակի վրա, և կածանից կածան իջնելով ջրաշիթը կատարում է էրոզիոն աշխատանք։ Եթե կածանները թեք են, ապա էրոզիայի աշխուժացման նպաստավոր պայմաններ են ստեղծվում՝ կենտրոնացված ջրաշիթերը մշտական ուղիներ են բացում և ձորակների առաջացման նախադրյալներ ստեղծում։ Անասունների չափից ավելի արածեցումը նպաստում է էրոզիային նաև այլ կերպ՝ անասունները պոկում են հողին ամրացված բույսերը, հաճախ վերջիններս պոկվում են արմատի հետ միասին. հողը մերկանում է, և էրոզիայի համար բացվում են ուղիներ։ Հողի էրոզիային մեծապես նպաստում է անտառահատումը, որի հետևանքով խախտվում է բնության ջրաջերմային հավասարակշռությունը, աղքատանում է խոտածածկը, հողը չորանում է և հոսող ջրերի բաժին դառնում։ Անտառահատված տեղանքում շուտով առաջանում են մանր ձորակներ, և լանջը ամբողջովին մերկանում է։ Անտառահատման ժամանակ հաճախ ծառերը քարշ են տալիս լանջի թեքությամբ. ծառի ճյուղերը քանդում են հողը, ուղիներ բացելով էրոզիայի համար։
Մարդու ներգործության տարատեսակներից է բնության աղտոտումը վնասակար գազերով։ Արդյունաբերական ձեռնարկությունների ծուխը հաճախ շրջապատում ոչնչացնում է բուսականությունը, որի հետևանքով արագանում է էրոզիոն գործընթացները։ Մարդու անգիտակից ներգործությունների շարքում պետք է դասել ճանապարհային և ռազմական էրոզիան։ Հաճախ մեծ թեքությունների վրա գյուղամիջյան ու ամառանոցային ճանապարհները դառնում են կենտրոնացված ջրաշիթերի հարմար ուղիներ և շուտով ճանապարհի տեղում մնում են լանջային ձորակներ։
Հողի էրոզիայի 3 խումբ է առանձնացվում՝ ջրային, հողմային և հողի թունավորումը թունաքիմիկատներով։ Ջրային էրոզիան իր հերթին բաժանվում է 4 տիպի՝ երկրի մակերևույթի մակերեսային լվացում կամ մակերեսային էրոզիա, ձորակային, քիմիական, իռիգացիոն էրոզիա։
Մակերեսային էրոզիան հանդիպում է ամենուրեք, որտեղ լեռնալանջեր կան, և դրանց վրա թափվող տեղումներ հոսքից ստանալով արագություն տանում են մանրահողը։ Այս տիպի էրոզիան մշտական բնույթ չունի, ինչպես այդ տեղի է ունենում գետահունային էրոզիայի ժամանակ, այլ տեղի է ունենում էպիզոդիկ ձևով՝ անձրևի կամ ձնհալքի ժամանակ։ Լանջի վրայով ջրի ավելցուկը դանդաղ հոսում է ցած։ Սակայն լեռնալանջը որքան էլ հարթ լինի, հայելանման պատկեր չունի և բարակ շերտով ներքև հոսող ջուրը միկրոռելիեֆի անհարթությունների ու հողի մակերևույթի ամենաաննշան խորդուբորդությունների շնորհիվ տրոհվում է շիթերի, ձեռք բերելով առանձնակի կենդանի ուժ։ Մի քանի շիթեր միմյանց միանալով դառնում են ավելի զորեղ շիթ կամ առվակ, իսկ վերջինս արդեն կարողանում է հողի մակերևույթը քանդել, ողողել և առաջացնել մինչև 1020 սմ խորության ակոսներ։ Անձրևից հետո փխրուն, չամրացված հողում կարելի է տեսնել ջրաշիթերից առաջացած մանր ակոսների մի ամբողջ ցանց։ Երբ խորամուխ ենք լինում մակերեսային էրոզիայի բուն էության մեջ, տեսնում ենք, որ այն, վերջին հաշվով, հանգում է հունային էրոզիայի. այսինքն՝ մանր ջրաշիթերը ներգործում են հողի վրա այն նույն օրենքներով, որոնք հանդես են գալիս հունային էրոզիայի ծամանակ և դժվար է սահման դնել իսկական հունային էրոզիայի ու մակերեսային էրոզիայի միջև։ Մակերեսային էրոզիայի դեպքում անձրևից առաջացած մանր ակոսները ժամանակավոր բնույթի են, հաջորդ վարի, կամ զանազան գյուղատնտեսական աշխատանքների ժամանակ սրանք հարթվում և անհետանում են, մինչդեռ հունային էրոզիայի դեպքում հոսող ջրի հունն ու հովիտը մնում են տարիների ու դարերի ընթացքում և խորանում։
Ձորակայինը հողի էրոզիայի այն տիպն է, որտեղ հոսող ջրերը կենտրոնանալով խոշոր շիթերով խորանում են հողի մեջ, առաջացնելով ձորակ։ Այստեղ ջրի հոսքը կատարվում է միշտ նույն հունով, որը աստիճանաբար խորանում է։ Հասնելով ենթահողի փխրուն նստվածքներին՝ հունը արագ խորանում է, ափերից հողաշերտը աստիճանաբար փլվում է, տարվում ջրի կողմից ու ձորակը լայնանում է, ձեռք բերում V տառի ձևը։ Լայնանալուն ու խորանալուն զուգընթաց ձորակի գագաթը հետընթաց շարժում է կատարում, այսինքն՝ նահանջում է, աստիճանաբար նրա երկարությունը մեծանում է, տալիս նոր ճյուղավորոմ և այսպես հարթ դաշտը կարողանում է մասնատվել բազմաթիվ ձորակների ցանցով։
Ս. Ս. Սոբոլևը առանձնացնում է ձորակների առաջացման 4 հիմնական փուլ՝
1.	Ջրաշիթի կամ ակոսի փուլ. երբ հողի մակերևույթին ստեղծվում է ջրի կենտրոնացված հոսք և առաջանում է գոգավոր հուն։ Այս փուլում պայքարը ձորակագոյացման դեմ ոչ մի դժվարություն չի ներկայացնում։
2.	Ձորակի խորացման փուլ. երբ ձորակի գագաթը խորանում է ու ետ նահանջում։
3.	ՙՀավասարակշռության հետագիծ՚ մշակման փուլ. երբ ձորակի հունը մշակվում է հոսող ջրի կողմից, և հունը հասնում է տեղական էրոզիայի բազիսին (հիմքին)։
4.	Ձորակի մարման փուլ. երբ այն այլևս խորանալ չի կարող, ընդարձակվում է և բարենպաստ պայմաններում վերածվում խանդակի։
Քիմիական էրոզիայի էությունը նրանումն է, որ հողի մեջ գտնվող քիմիական տարրերի մի մասը լուծվում է ջրում, հեռանում և բույսերը զրկվում են բավարար քանակի հանքային սննդից, որի հետևանքով հողի բերրիությունն ընկնում է։ Քիմիական էրոզիան ինտենսիվ է այնտեղ, ուր մակերևույթային ջրերը առատ են, և հոսքի մոդուլը մեծ է։ Քիմիական էրոզիայի օրինակ է հողերի աղայնացումը և աղուտների առաջացումը։ Հողից ջուրը գոլորշիանում է, իսկ հողում լուծված աղերը կուտակվում են հողի մակերեսին։
Իռիգացիոն էրոզիան հանդիպում է ոռոգվող հողերի շրջանում և կատարվում մարդու միջոցով։ Ցանքատարածությունները ոռոգելիս առաջանում են այնպիսի կենտրոնացված շիթեր, որոնք ունենալով մեծ կենդանի ուժ, քշում տանում են հողի վերին շերտի բերրի մասը։ Իռիգացիոն էրոզիան մեծ թեքության լանջերում հաճախ չարիք է դառնում։ Ոռոգման համար պատասխանատու մարդկանց անհոգի վերաբերմունքի պատճառով երբեմն ամբողջական հողահանդակներ քայքայվում են, շարքից դուրս են գալիս։ Այդ տեղի է ունենում մասնավորապես գիշերային ժամերին, երբ հսկողությունը ոռոգվող ջրի նկատմամբ թուլանում է։ Այն ավելի ուժեղ է դրսևորվում ջրման բարձր նորմայի դեպքում։
Մակերևութային հոսքաջրերով պայմանավորված էկոլոգիական խնդիրները բնակավայրերում, սողանքներ և փլուզումներ
Հոսքաջրերով պայմանավորված բնակավայրերի հողային էրոզիայի և էկոլոգիական խնդիրների վերլուծության ուսումնասիրությունները սակավ են։ Այդ բացը լրացնելու համար ուսումնասիրություներ են տարվել Վանաձորի օրինակով։
Վանաձորն իր դիրքադրությամբ գտնվում է ափի մեջ, շրջապատված է լանջերով և ձգված է երկարությամբ, ուր առկա է մակերեսային հոսքաջրերով պայմանավորված հողային էրոզիա՝ իր բոլոր բացասական հետևանքներով։ Մակերեսային հոսքաջրերով պայմանավորված հողային էրոզիայի էկոլոգիական գործընթացները պարզելու համար պետք է որոշել քաղաք ներթափանցած ջրի ծախսը, հողի նուրբ և կոշտ բերվածքի քանակը քաղաքի փողոցներում։ Այն ուսումնասիրվել է Աբովյան, Զաքարյան, Չուխաջյան, ՍայաթՆովա, Կամո, Զեյթուն փողոցների օրինակով, որոնք գտնվում են քաղաքի տարբեր թաղամասերում և հարում են լանջերին։ Ընդ որում՝ աշխատանքի ծանրաբեռնվածության և կազմակերպական դժվարությունների պատճառով ուսումնասիրությունները կատարվել են ոչ թե երեք տարիների բոլոր ամիսներին, այլ յուրաքանչյուր տարվա հինգ ամիսներին, որոնք ավելի կարևոր և տիպիկ են խնդրի լուծման հավաստիության առումով (աղյուսակ 1, 2, 3)։
Մոտավոր հաշվարկներով ձնհալի և անձրևաջրերի հետևանքով գոյացող մակերևութային հոսքաջրերով Վանաձոր քաղաքի շրջակայքի հողերի էրոզիայի արդյունքում նշված փողոցներով ապրիլ–օգոստոս ամիսներին քաղաք է թափանցել՝ 2009 թ.` շուրջ 30, 2010 թ.` 38 և 2011 թ.` 28, 2012 թ.` 21, 2013 թ.` 17 տոննա հող։ Բնական է` այն նույնիսկ հարյուրավոր անգամ ավելին կլինի քաղաքի ամբողջ տարածքում։
Քաղաք ներթափանցած բերվածքում հայտնաբերել ենք մշակովի և վայրի շուրջ 25 ընտանիքի պատկանող 36 բուսատեսակներ (աղյուսակ 4), հանդիպել են նաև սնկերի մնացորդներ։ Դրանց քանակությունը տարբեր է ըստ գետերի և տարվա եղանակների։ Սա բացասական ազդեցություն է թողնում քաղաքի շրջակայքի բնական լանդշաֆտների և ագրոցենոզի կենսաբազմազանության վրա, աղքատանում է դրանց բուսական կազմը, իսկ առանձին բուսատեսակներ հայտնվում են անհետացման վտանգի տակ։
Աղյուսակ 1
Վանաձոր քաղաքի մի քանի փողոցներում մակերևութային ջրերի կոշտ հոսքի քանակը՝ ըստ ամիսների 2009 թ. (գ/վրկ)
Աղյուսակ 2
Վանաձոր քաղաքի մի քանի փողոցներում մակերևութային ջրերում կոշտ հոսքի քանակը՝ ըստ ամիսների 2010 թ. (գ/վրկ)
Աղյուսակ 3
Վանաձոր քաղաքի մի քանի փողոցների մակերևութային ջրերում կոշտ հոսքի քանակը ըստ՝ ամիսների 2011 թ. (գ/վրկ)
Մի շարք հանգամանքներ ազդում են էրոզիայի ինտենսիվության վրա, որով ավելանում կամ պակասում է քաղաք ներթափանցած հողի նուրբ և կոշտ բաղադրիչների զանգվածը, որի մասին նշվել է ձեռնարկի հողերի էրոզիայի ենթաբաժնում (տեղումների քանակը, լանջերի թեքության աստիճանը, հողի ֆիզիկաքիմիական կառուցվածքը, հզորությունը, բուսածածկը, անասունների մուտքը, անտառահատումները և այլն)։ Սակայն Վանաձորում առանձնապես կարևորվում է մարդկային գործոնը՝ կապված անտառահատումների հետ, որը հաստատվում է վերը բերված տվյալներով։ Սկսած 2009 թ. մինչև օրս էրոզիայի հետևանքով քաղաք ներթափանցած հողի նուրբ և կոշտ բաղադրիչների զանգվածը պակասում է, որը արդյունք է անօրինական հատված անտառների բնական վերաճով։
Լոռու մարզում և հատկապես Վանաձոր քաղաքում այսօր ծագած հիմնական էկոլոգիական խնդիրները (հողի էրոզիոն գործընթաց) հետևանք են հատկապես 1991 թ.ից մինչև օրս տեղի ունեցած ոչ պլանային զանգվածային անօրինական անտառահատումների։ Ստեղծված դժվարին պայմաններում մարզի և Վանաձոր քաղաքի բնակչության մեծ մասի համար և° եկամուտի, և° վառելիքի, և° սննդի հիմնական աղբյուր մնաց անտառը, ընդ որում հատված անտառի վառելիքի և շինանյութի որոշ մասը արտահանվել է նաև մյուս մարզեր, հետագայում որպես շինանյութ արտահանվեց նաև արտերկրներ։ Սա ունեցավ էկոլոգիական բազմաբաղադրիչ հետևանքներ, և նպաստեց անտառահատված տարածքների հողերի էրոզիային։ Հողային էրոզիոն հետևանքները բավականին կարևոր են բնակավայրերի համար, որոնք լուրջ ուշադրության չեն արժանանում ընդհանրապես։
Մակերևութային հոսքաջրերը հողի էրոզիայի արդյունքում ազդում են քաղաքի շրջակայքի կենսացենոզի վրա, թույլ արմատային համակարգ ունեցող բույսերը տարվում են հողի հետ և բուսածածկն աղքատանում է, առանձին բույսեր անհետանում են։
Բնակավայրերում հողի էրոզիայի բացասական հետևանքները մեղմելու համար նպատակահարմար է.
2.	Անտառահատված տարածքներում, հնարավորինս արագ, վերականգնել անտառը, նպաստել անտառի բնական վերաճին և վերականգնմանը, մինչ այդ խիստ արտահայտված թեքությունների վրա ցանել հացազգի և թիթեռնածաղկավոր խոտաբույսեր, ստեղծել կանաչ տարածքներ։
3.	Արգելել անտառահատված տարածքները մշակաբույսերով զբաղեցնելը և անասունների մուտքը։
4.	Նոր բնակավայրեր հիմնելիս կոյուղու և սելավատարների նախագծերը կազմելիս անպայման հաշվի առնել հողային էրոզիայի էկոլոգիական խնդիրները։
Լեռնային վայրերում փոքրիկ գետակները և ջրառատ գետերը սելավաբեր են, որոնք երբեմն աղետների պատճառ են դառնում։ Սելավներն առաջանում են ոչ միայն հորդառատ և տեղատարափ անձրևների հետևանքով, որոնք ունեն տեղական ծագում, այլ նաև երկարատև, միմյանց հաջորդող ճակատային անձրևներից, երբ հողագրունտները հագեցած են խոնավությամբ, և հոսքի գործակիցը մեծ է։ Սելավային երևույթները հիմնականում զարգանում են 1800 – 2800 մ բարձրություններում, որտեղ սելավների ձևավորման համար կան նպաստավոր պայմաններ։
Բացի երկրաբանական պայմաններից՝ սելավագոյացման համար կարևոր նշանակություն ունեն նաև ռելիեֆի ձևաբանությունը և ձևաչափությունը։ Սելավային երևույթները զարգանում են մեծ թեքություն ունեցող և հիմնականում հարավահայաց չոր լեռնալանջերին, իսկ հյուսիսային և հյուսիսարևելյան լեռնալանջերին, որոնք աչքի են ընկնում թույլ բուսածածկով, տեղատարափ անձրևներից առաջացած մակերևութային հոսքը զգալիորեն թույլ է։
Շատ բնակավայրերի սահմաններով անցնող հուների և կամուրջային անցումների ճնշող մեծամասնությունը մասամբ կամ ամբողջությամբ լցվում են սելավային բերվածքներով, որի արդյունքում հեղեղատները և սելավաթող կառույցները հաճախ քանդվում են և գարնանային ձնհալի ու անձրևների ժամանակ վտանգ են ներկայացնում։
Սելավային առումով ամենավտանգավոր գետը Լոռու մարզում Վանաձորի համար Տանձուտն է, որը քաղաքի Շահումյան թաղամասում (քաղաքի սկզբնական մասում) ունի առավել վատ դիրք։ Բոլոր տարիներին Տանձուտը հեղեղատների պատճառ է դառնում, ինչպես Տանձուտ թաղամասի, այնպես էլ քաղաքային բնակիչներին պատճառում է նյութական վնասներ՝ ավերելով ափամերձ հանգստյան գոտիները, քանդելով կամուրջները, փողոցները և այլն։
Մակերեսային հոսքաջրերի էկոլոգիական հետևանքներից կարևոր են սողանքները։
Սողանքը լանջերի վրայի ապարազանգվածի սահքն է ծանրության ուժի ազդեցության տակ։ Սողանքի առաջացմանը նպաստում են տարբեր գործոններ՝ մակերեսային և ստորգետնյա ջրեր, լանջի վրա ավելորդ բեռնվածքի ավելացում (կառուցապատում), սեյսմիկ կամ տեխնածին ցնցումներ, անտառապատ վայրերում մասսայական ծառահատումներ և այլն։
Սողանքները շատ տարածված են լեռնային երկրներում, օրինակ Շվեյցարիայում, որտեղ սողանքներից մինչև 1990 թ. զոհվել է 6000ից ավելի մարդ։ Իսկ աշխարհում վերջին հարյուրամյակում սողանքներից զոհվել է ավելի քան 100000 մարդ։
Սողանքներն առաջանում են նաև այն ժամանակ, երբ բնական գործընթացներով կամ մարդու գործունեության արդյունքում խախտվում է լանջի կայունությունը։ Ապարների կապակցվածության ուժերն ինչոր պահի լինում են ավելի փոքր, քան ծանրության ուժն է, և տեղի է ունենում զանգվածի սողք, որը կարող է դառնալ աղետի պատճառ։
Սողանքները տարեկան մոտ 45 միլիոն դրամի վնաս են հասցնում մեր պետությանը։ Հայաստանի տարածքի 2,4 տոկոսը ակտիվ սողանքային է։
Հայաստանի բնատարածքը, ընդհանուր առմամբ, ակտիվ սողանքային շրջաններից է։ Ակտիվ սողանքային երևույթներով աչքի են ընկնում համեմատաբար խոնավ կլիմա ունեցող շրջանները՝ հյուսիսարևելյան, ԼոռիՓամբակ, հարավային՝ Զանգեզուր և այլն։ Սակայն առանձին սողանքներ և սողանքային խմբեր հանդիպում են գրեթե բոլոր շրջաններում։ Հայաստանի տարածքի տնտեսական յուրացման պայմաններն այնպիսին են, որ կարևոր ժողովրդատնտեսական օբյեկտները, բնակավայրերի մեծ մասը, արժեքավոր հողահանդակները, հաղորդակցության ուղիները և այլ կոմունիկացիաներ գտնվում են գետահովիտներում՝ սողանքավտանգ վայրերում։ Սողանքների զգալի մասը զարգացած է գետահովիտների ստորին լանջերին։
Գոյություն ունեցող սողանքների գերակշռող մասն այս կամ այն ձևով առնչվում է տնտեսական գործունեության հետ։ Այստեղից պարզ է, թե ինչպիսի կարևոր նշանակություն ունեն սողանքների կամ սողանքային խմբերի ժամանակին հայտնաբերումը և համակողմանի ուսումնասիրությունը, դրանց դեմ պայքարի արդյունավետ միջոցների մշակումը։
20րդ դարի սկզբին Հայաստանի տարածքի 25 տոկոսը անտառածածկ էր։ Այժմ այն հասել է 89 տոկոսի, որը ավելացրեց սողանքները և փլուզումները։ Հայաստանի բնատարածքում ակտիվ սողանքները մեծ տարածում ունեն հատկապես ԼոռիՓամբակԱղստևՏավուշ շրջանների խոշոր՝ հատկապես Դեբեդի և Փամբակի հովիտներում։ Իսկ հարավային շրջաններում՝ Ախուրյանի, Հրազդանի, Վեդիի հովիտներում, որպես ակտիվ սողանքային տարածքներ են Որոտան և Ողջի գետերի հովիտները։ Սողանքավտանգ են նաև Դիլիջանը, Գառնին և շատ բնակավայրեր։
Հայաստանում ամենամեծ սողանքը գրանցվել է 1840 թ. հուլիսին, երբ հայտնի Արարատյան երկրաշարժից Արարատ լեռից պոկվել է մոտ 3 կմ3 ծավալով զանգված և անցնելով 28 կմª իր ճանապարհին ոչնչացրել է Ս. Հակոբի վանքը, Արալիք քաղաքը, Երևանի սարդարի ամառային նստավայրը, մի քանի գյուղª իրենց բնակիչներով, նաև պատնեշել է Սևջուր գետը£ Հայտնի են՝ Արարատյան երկրաշարժից մինչև Անիի (1022 թ. և 1064 թ.), Գառնիի (1679 թ.) և Ծաղկաձորի (1827 թ.) սողանքները
Սողանքները Հայաստանում սկսել են ուսումնասիրել 1950ականներից։ Տարածված են հիմնականում լեռնային և նախալեռնային տեղամասերում։ 2008 թ. մասնագետները գրանցել են մոտ 3000 սողանք։ 2 հա և ավելի մակերեսով գույքագրման եղանակով գրանցվել է 2504 սողանքային տեղամաս։ Հայաստանի տարածքի 960 համայնքներից մոտ 250ում գրանցված են սողանքային ակտիվ զարգացումներ։ 100 համայնքում իրավիճակը կրում է առավել բարդացված բնույթ։ Սողանքների արդյունքում այդ վայրերում նույնպես լինում են նաև մարդկային զոհեր, որի մասին հաստատուն թվեր չկան։
Սողանքների պատճառած վնասներն ազդում են հատկապես գյուղական տարածքների վրա՝ վնասելով բնակելի ֆոնդերը, տեղային և համայնքային ճանապարհները, կամուրջները՝ հետագայում վատացնելով ջրամատակարարումը և ոռոգման համակարգը։ Համաձայն ՙՀայաստանում սողանքների տեխնիկական տեղեկագրի՚ առաջին հատորի՝ ընդհանուր սողանքների 4352%ում առկա են սողանքի վնասներ ջրի, էլեկտրաէներգիայի և հաղորդակցության բնագավառների համար։ Հայաստանում ընդհանուր բնակելի տարածքների մոտ 30 տոկոսը գտնվում են սողանքային տեղամասերում։ 2005 թ. ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ աղքատության ամենաբարձ մակարդակը Հայաստանում գրանցվել է Գեղարքունիքի՝ 62,2%, Տավուշի՝ 59,7% և Շիրակի՝ 57,7% մարզերում, որը նույնպես առաջացել է սողանքների պատճառած կորուստների հետևանքով։ Սողանքների պատճառած վնասների 19% կազմում են կառույցները, իսկ սողանքներից ամենամեծ ֆինանսական վնասներ կրում են ավտոմայրուղիները՝ մինչև 91%։ Ընդհանուր սողանքների վնասների 28%ը հասնում է գյուղատնտեսությանը, որի վնասները, 2005 թ. գնահատմամբ, հասնում են մոտ 12,2 ԱՄՆ դոլարի։
Այսօր էլ մեր հանրապետությունը զերծ չէ սպառնացող տարաբնույթ աղետներից՝ դրանց ընդգրկումով ու հասցրած վնասներով (տարինª մոտ 5 միլիարդ դրամ), որտեղ առանձնանում են սողանքները£ Հայաստանում սողանքների 3000 օջախների ընդհանուր տարածքն այսօր կազմում է մոտ 65 հազ. հեկտար, որոնց մի մասը մեծ վնասներ է պատճառում բնակավայրերին, արտադրությանը, ավտոճանապարհներին, երկաթուղուն, այգիներին և վարելահողերին£ Հայաստանի տարածքում սողանքներից տուժած տարածքներից են Սյունիքի մարզի Կապան քաղաքի Արփիկ, Կավարտ, Համլետավան, Անդրանիկաշեն, Բաղաբուրջ, Գևանուշ արվարձանները, Վայոց ձորի մարզի Չիվա, Ագարակաձոր, Մարտիրոս, Կոտայքի մարզի Ողջաբերդ, Տավուշի մարզի Հովք, Հաղարծին, Մարտունի գյուղահամայնքների բնակելի տները, հաղորդակցության ուղիները, էլեկտրական ու կապի սյուները և այլն£ Միայն 2003 թ. Հայաստանի տարածքում գրանցված է 18 ակտիվ սողանք£
Հայաստանի սողանքների ճնշող մեծամասնությունն առաջանում է մարդու անմիջական ներգործության արդյունքում£ Հաճախ առանց մասնագիտական լուրջ հետազոտությունների և հաշվարկների մարդը ճեղքում է սարերն ու բլուրները, կառուցում ճանապարհներ, երկաթուղի, շենքեր և տարբեր շինություններ£ Հայաստանի համեմատաբար առավել ակտիվ սողանքային գոտիներից ենª Հաղարծինը, Գոշը, Գնիշիկը, Օձունը, Նուբարաշենը, Կապանը, Դիլիջանը, Ողջաբերդը և ուրիշներ։
Սողանքների հիմնական խոցող գործոնը ապարների զանգվածի ծանրությունն է, որն իր ճանապարհին կործանում և ծածկում է ամեն ինչ։ Սողանքային վտանգի գնահատման ցուցանիշը նրա ծավալն է։ Չափելով սողանքի մարմնի երկարությունը, լայնությունը և խորությունը՝ հեշտությամբ կարելի է հաշվել նրա ծավալը, հետևաբար և կշիռը՝ տոննայով։
Սողանքի մասշտաբները բնութագրվում են նաև գործընթացի մեջ ներգրավված մակերեսով. շատ փոքր՝ մինչև 5 հա, փոքր՝ 550 հա, միջին՝ 50100 հա, մեծ՝ 100200 հա, շատ մեծ՝ 200400 հա և ահռելի՝ 400 հա և ավելի։ Լոռու մարզում շուրջ 1900 հեկտար տարածք համարվում է սողանքավտանգ գոտի։ Սողանքները սպառնում են շուրջ 18 բնակավայրերի։ Վտանգավորության բարձր աստիճանի է հասել Թումանյանի տարածաշրջանի Կաճաճկուտ գյուղը, որտեղ դեռևս խորհրդային տարիներից երկրաբանական տարբեր երևույթների զարգացման պատճառով հողատարածքները համարվել են տարբեր բարդության տարածքներ, և հողը սեփականաշնորհել հնարավոր չի եղել։ Բնակավայրն ընդգրկում է 20 հեկտար տարածություն, որն ամբողջությամբ կանգնած է տեղաշարժման վտանգի եզրին։ Եթե խորհրդային իշխանություններն այն ժամանակ որոշել էին տեղափոխել գյուղն այլ տարածք, ապա հիմա բնակավայրում կայունացման աշխատանքներ են սկսվել։
Լոռու մարզի այլ հատվածներում, հատկապես գարնանը նկատվում են սողանքային երևույթներ, որոնք շարունակվում են մինչև օրս։ Գուգարքի Հալավար, Շահումյան և Վահագնի համայնքները գարնանը մեծապես տուժում են սողանքների պատճառած վնասներից։ 2003 թ. Շահումյան գյուղի 67 տնտեսություն վնասվել է, որոնցից 2ը տեղափոխվել են այլ բնակավայր։ Սողանքից տուժել է նաև 3 հեկտար վարելահող։ Վահագնի համայնքի մեկ թաղամաս ներկայումս գտնվում է սողանքի տակ, 10 հա տարածք էլ համարվում է սողանքավտանգ։
Նկատելի սողանք դիտվել է 2007 թ. ապրիլինª Վանաձոր – Մայմեխ տանող ճանապարհինª Վանաձոր գետի հովտում, մոտ 5րդ կմին հարակից լանջերից տեղի է ունեցել սողանք։ Լանջը, որտեղ տեղի է ունեցել սողանքը, ունի 50' 60' թեքության 80 x 30մ չափեր. այն ժամանակին փակել է ճանապարհը և նույնիսկ վնասել Մայմեխ – Վանաձոր ջրատարը։
Քաղաքում սողանքներ են դիտվել նաև 2009-2011 թթ.ին, որոնք ընդգրկել են Լագեր թաղամասի անտառային լանջերը, հուշարձանի և Հակոբյան փողոցի վերին մասը, որը եղել է իրական անտառահատումների արդյունք։
Լոռու մարզում սողանքների առաջացման հիմնական պատճառը անտառահատումներն են։ Սողանքավտանգ տարածքներ են համարվում նախկին անտառային գոտիները (ներկայումս անտառահատված)։ Վերջին տասը տարում մարզի 100000 հա անտառներից հատվել է 30000 հեկտարը։ 1000012000 հեկտարն իսպառ բնաջնջվել է, և այժմ այդ տարածքները գնահատվում են որպես սողանքային օջախներ։ Անտառների խտությունը որոշ վայրերում 10ից հասել է 0,3ի, իսկ 0,2 խտությամբ տարածքն արդեն համարվում է նոսր անտառ։ Կախված տվյալ տարածքի ընդերքային, երկրաբանական հատկանիշներից՝ սողանքները կարող են կամ ակտիվանալ, կամ էլ պասիվանալ։ Մասնագետների հավաստմամբª անտառածածկ տարածքներում հողի խորքում և մակերեսում կուտակվող ջրերից կատարում են նորմալ գոլորշիացում, և կեղևում ջրերի կուտակում տեղի չի ունենում։ Անտառը հատելով ստեղծվում են սողանքների առաջացման նախադրյալներ։ Հողի խորքային հատվածներում ջրերի կուտակումն առաջացնում է համապատասխան լարվածություն, որն իր հերթին ընդունակ է տեղաշարժել հողի կեղևը, առաջացնել սեյսմիկ երևույթներ։ Բնապահպանների առջև խնդիր է ծառացել նվազեցնել խորքային ջրագոյացումները։ Դրա համար առաջին հերթին անհրաժեշտ է տնկել չորադիմացկուն և խորը թափանցող արմատային համակարգ ունեցող ծառեր։
2003 թ. Լոռու մարզում վերականգնվել է մոտ 137 հեկտար անտառային տարածք։ Ծառատնկման աշխատանքների 60%ը կատարվել է մարզի ողջ տարածքում, իսկ մնացած մասըª Օձուն գյուղի շրջակայքում։ Պետական առաջադրանքով 2000 – 2003 թթ. մարզում տնկվել է շուրջ 200 հեկտար անտառ։ Տարբեր կազմակերպությունների կողմից վերականգնվել է 300 հեկտարը, որի արդյունավետությունը հասնում է 1020%ի, քանի որ տնկման աշխատանքներից հետո տնկիների պահպանմանն ուղղված հետևողական աշխատանք չի տարվում, տնկած ծառերը չորանում են։
Մեծ վնաս պատճառեց 2013 թ. Ալավերդի Այրում ճանապարհի սողանքը։ Այդ տարում լուրջ փլուզումներ եղան Վանաձոր Ալավերդի ճանապարհի տարբեր հատվածներում։
Հակասողանքային միջոցառումները կապված են լեռնային բարդ աշխատանքների հետ և մեծ ծախսեր են պահանջում։
Պասիվ միջոցառումներն ունեն կանխարգելիչ բնույթ։ Դրանց նպատակն է սահմանափակել սողանք առաջացնող պատճառները, բացառել մթնոլորտային և վերգետնյա ջրերի մուտքը, լեռնային աշխատանքները, ծանր և արագընթաց տրանսպորտային երթևեկությունը։
1.	Պայքար սողանք առաջացնող երևույթների դեմ։ Արգելել մթնոլորտային և հոսող ջրերի մուտքը հողի խորքը։ Հեռացնել ստորերկրյա ջրերը արտաքին ցամաքուրդ համակարգերով։ Սողացող հողային զանգվածի ամրացում։ Ռելիեֆի և սողանքի հետ ներդաշնակեցված հենապատերի կառուցում։ Որպես կանոն, հենապատի հիմքը պետք է իջեցնել սահքի մակերեսից ավելի խորը, իսկ պատի մեջ թողնել ցամաքուրդային անցքեր։ Շատ հաճախ սողանքը ամրացնում (մեխում) են հիմքի ապարներին։ Դա կարելի է իրականացնել երկաթե սյուներով կամ էլ դրանց համար անցկացված հորատանցքերը երկաթբետոն լցնելով։
2.	Սողանքի ապարների դիմադրության արհեստական բարձրացում։ Ապարների ցեմենտացում կապակցող նյութերով (սիլիկատային սոսինձ, ցեմենտ), էլեկտրաքիմիական և այլ եղանակներով։
3.	 Սողացող զանգվածը ամբողջովին կա°մ առանձին հատվածներով հեռացում է աստիճանաբար։ Այն դեպքում, երբ հեռացման ենթակա լանջն ունի մեծ բարձրություն, կարելի է հատել և մասսան հեռացնել փոքր շերտերով։
Սողանքների կանխարգելման խնդիրը միշտ արդիական է և պետք է արժանանա լուրջ ուշադրության, չնայած պահանջում է մեծ ներդրում։
Աղբյուր
«Հոսքաջրերի էկոլոգիական խնդիրները», Ռ. Հ. Եդոյան, Տ. Վ. Եդոյան, Ս. Ա. Զալինյան, Ե. 2014 թ., 160 էջ
Գրականություն
Կատեգորիա:Երկրաբանական գործընթացներ Կատեգորիա:Հողագիտություն
Նովոսալսկի (Դուբովսկի շրջան)
Կատեգորիա:Ռոստովի մարզի Դուբովսկի շրջանի բնակավայրեր
Չերգատ
Չերգատ (Чергать), գյուղ Ռուսաստանի Նիժնի Նովգորոդի մարզի Պերևոզսկի շրջանի կազմում։
Ֆեոդոր Վոլկով
Ֆեոդոր Գրիգորևիչ Վոլկով, ռուս դերասան և թատերական գործիչ։ Ռուսական առաջին մշտական թատրոնի ստեղծողը, «ռուսական թատրոնի հայրը» (Վ․ Բելինսկի)։
Յարոսլավլում 1750 թվականին կազմակերպել է հանրային թատրոն, ուր խաղացել են հետագայում ճանաչված դերասաններ՝ Ի․ Ա․ Դմիտրևսկին, 0ա․ Դ․ Շումսկին և ուրիշներ։ 1752 թվականին Վոլկովի թատերախումբը հրավիրվել է Պետերբուրգ, սակայն բնույթով ժողովրդական թատրոնը չի բավարարել պալատի պահանջները և արձակվել է։ 1756 թվականին հրապարակվել է հրամանագիր պետական ռուսական թատրոն հիմնադրելու մասին, տնօրեն է նշանակվել Ա․ Պ․ Սումարոկովը, որին օգնել է Վոլկովը և 1761 թվականից փոխարինել նրան։ Վոլկով այն դարձրել է ազգային նշանակության հանրային պրոֆեսիոնալ թատրոն, եղել նրա առաջին ողբերգակը։ Դերերից են՝ Օսկոլդ, Խորև, Տրուվոր (Սումարոկովի «Սեմիրա», «Խորև», «Սինավ և Տրուվոր»), Համլետ (ըստ Շեքսպիրի «Համլետ»-ի Սումարոկովի մշակման)։ Վոլկովը եղել է բուռն խառնվածքի դերասան, կլասիցիզմի կանոններին չի հետևել, մեծ հաջողությամբ խաղացել է նաև կատակերգություններում։ Նրա առաջադիմական գործունեությունը բարձր են գնահատել Դ․ Ի․ Ֆոնվիզինը և Ն․ Ի․ Նովիկովը, Գ․ Ռ․ Դերժավինը, իսկ Բելինսկին նրան անվանել է «հասարակական կյանքի շարժիչ» և անունը դասել Մ․ Վ․ Լոմոնոսովի կողքին։ 1911 թվականից Յարոսլյսվլի թատրոնը կոչվում է Վոլկովի անունով։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ռուս դերասաններ Կատեգորիա:1729 ծնունդներ Կատեգորիա:1763 մահեր Կատեգորիա:Մոսկվա քաղաքում մահացածներ Կատեգորիա:Ռուս թատերական գործիչներ Կատեգորիա:Ռուս բանաստեղծներ Կատեգորիա:Ռուս թատերական ռեժիսորներ Կատեգորիա:Ռուս դրամատուրգներ Կատեգորիա:Ռուս երաժիշտներ Կատեգորիա:Ռուս նկարիչներ Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Ֆամաիլյա (դեպարտամենտ)
Ֆամաիլյա  (Departamento de Famailla), դեպարտամենտ Արգենտինայում, Տուկուման պրովինցիայի կազմում։ Տարածքը՝ 427 կմ2։ Բնակչությունը՝ 31 հազար մարդ։ Բնակչության խտությունը՝ 72,5 մարդ/կմ2։ Վարչական կենտրոնը Ֆամիլիան է։
Աշխարհագրություն
Դեպարտամենտը գտնվում է Տուկուման պրովինցիայի արևելքում։ Սահմանակից է՝
Խոշոր բնակավայրեր
Կատեգորիա:Արգենտինայի դեպարտամենտներ
Լալե Անդերսեն
Լալե Անդերսեն (Lale Andersen, իսկական անունը՝ Լիզելոտա Հելենա Բերտա Բունենբերգ, Liese-Lotte Helene Berta Bunnenberg, ), գերմանացի երգչուհի և երգերի հեղինակ, հանրահայտ «Լիլի Մառլեն» երգի կատարող։
1929 թվականի հոկտեմբերին բաժանվելով ամուսնուց և թողնելով ազգականների մոտ երեք երեխաներին, ապագա երգչուհին մեկնում է Բեռլին։ Այստեղ նա սովորում էր թատերական ստուդիայում և երգում էր կաբարեում։ 1933-1937 թվականներին Անդերսենը խաղում էր Ցյուրիխի թատրոնում (այդ շրջանում սկսում է ընկերություն անել կոմպոզիտոր Ռոլֆ Լիբերմանի հետ)։ 1938 թվականին նա աշխատել է մյունխենյան Սիմպլ կաբարեյում, իսկ 1939 թվականին Բեռլինի հեղինակավոր Kabarett der Komiker-ում։ Այստեղ նա հանդիպել է կոմպոզիտոր Նորբերտ Շուլցին և սկսել է կատարել իր նոր «Լիլի Մառլեն» երգը։ Պատերազմի սկզբին այս երգը ձեռք է բերել մեծ ժողովրդականություն զինվորների շրջանում, ընդ որում, ոչ միայն գերմանացի, սակայն պաշտոնական գերմանական քարոզչությունը երգչուհուն բացասական էր վերաբերվում, ինչպես իր գլխավոր գլուխգործոցի անբավարար առույգության, այնպես էլ իր մտերմությանը Լիբերմանի և հրեական ծագում ունեցող այլ գերմանացի և շվեյցարացի երաժիշտների հետ։ Որոշակի ժամանակահատվածում «Լիլի Մառլեն» կատարումը նույնիսկ պաշտոնապես արգելված էր, իսկ Անդերսենը փորձել է ինքնասպան լինել։
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո Անդերսենը մի քանի տարի բեմ չի բարձրացել։ Նրա վերադարձը տեղի է ունեցել միայն 1952 թվականին, երբ իր սեփական խոսքերով գրված «Կապույտ գիշերը ապաստարանի տակ» (Die blaue Nacht am Hafen) երգով սկավառակը Գերմանիայում դարձավ ոսկե։ 1961 թվականին ներկայացրել է ԳՖՀ-ը Եվրատեսիլ երգի մրցույթում, որտեղ զբաղեցրել է 13-րդ տեղը։ Այդ պահին Անդերսենը եղել է 56 տարեկան, նա ավելի քան 45 տարի պահել է Եվրատեսիլի ամենամեծ մասնակցի ռեկորդը։ Մինչև 1967 թվականը Անդերսենն ակտիվորեն համերգներով հանդես է եկել Եվրոպայում, ԱՄՆ-ում և Կանադայում։ Ապա, թողնելով բեմը, նա թողարկել է երկու գիրք հիշողություններ՝ «Ի՞նչպես դառնալ շնաձուկ։ Ուրախ ուղեցույց բոլոր նրանց համար, ովքեր ցանկանում են երգել կամ ստեղծագործել շլագերներ» (Wie werde ich Haifisch? – Ein heiterer Ratgeber für alle, die Schlager singen, texten oder komponieren wollen; 1969) և «Երկնքն ունի բազմաթիվ ներկեր» (Der Himmel hat viele Farben; 1972)։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Գերմանացի երգչուհիներ Կատեգորիա:Գերմանացի դերասանուհիներ Կատեգորիա:Գերմանացի սցենարիստներ Կատեգորիա:Գերմանացի կոմպոզիտորներ Կատեգորիա:Գերմանացի ինքնակենսագիրներ Կատեգորիա:Բեմական կեղծանուններ
(9192) 1992 AR1
(9192) , աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1992 թվականի հունվարի 14-ին Սեյձի Ուեդայի և Հիրոսի Կանեդայի կողմից Կուշիրոյում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,67897 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,1764 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,1815 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1601,59 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,224777 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 6,56° անկյուն։
Ռեեսա
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 30 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Իդա-Վիրումաա նահանգի Մայդլա շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղեր
Լիոն
Լիոն քաղաքը «Մեծ Լիոնի» (Grand Lyon) կամ Լիոնի քաղաքների համակեցության կենտրոնն է, որը կազմված է 57 վարչական միավորից և Ֆրանսիայում նման միավորումներից ամենախոշորն է (ավելի քան 1, 2 միլիոն բնակիչ)։
Դեռևս 15-րդ դարից գոյություն ունեցող մետաքսագործական արտադրությանն այժմ փոխարինում է արհեստական և սինթետիկ գործվածքեղենի (առաջին տեղը երկրում) արտադրությունը։ Զարգացած է մեքենաշինությունը, այդ թվում էլեկտրատեխնիկական և տեքստիլ մեքենաշինությունը, հաստոցաշինությունը, ավտոմեքենաշինությունը, քիմիական արդյունաբերությունը։ Լավերա-Ստրասբուր նավթամուղով ստացվող նավթի բազայի վրա Ֆայզեն արվարձանում կա նավթավերամշակման գործարան։
Լիոնն առևտրաբանկային խոշոր կենտրոն է։ Ունի երկու համալսարան, մետաքսագործական արտադրության թանգարան։
Անվանում
Հնում եղել է գալլական բնակավայր։ Մ․թ․ա․ 43 թվականին եղել է հռոմեական գաղութ և կոչվել Lagdunum, որի ձևափոխությունն է այժմյան ֆրանսերեն Lyon անվանումը։ Lugdunum անվանումը ծագում է գալլական հնամյա ձևից․ կազմված է Lugu (գալլերի հեթանոսական աստծո անունը) և Dunum «ամրոց» բառերից ։
Լուգդունում
Լիոն քաղաքի հիմնադրման պատմությունը կարելի է բաժանել երեք փուլի.
Լիոնի պատմական միջուկը կազմավորվել է Սոնի աջ ափին, հռոմեական 2 թատրոնների մոտ։ Հռոմեական ժամանակաշրջանից կառուցապատվել է Ռոնի և Սոնի միախառնման տարածքը։ Պահպանվել են Սեն-ժան (12-15-րդ դարեր) ռոմանա-գոթական տաճարը, Սեն-Մարտեն դ’էնե (6-13-րդ դարեր) ռոմանական, Սեն-Պոլ, Սեն-Բոնավանտյուր գոթական եկեղեցիները, բարոկկոյի ոճով քաղաքապետարանը, կլասիցիստական Դյո հյուրանոցը (1741-1842)։
20-րդ դարի կառույցներից են սպանդանոցը և անասնաշուկան, ստադիոնը, Դրանժ-Բլանշ հիվանդանոցը (բոլորը՝ 1910-ական թվականներ), Կոնգրեսների պալատը (1960 թվական), Դյուշեր բնակելի շրշանը (1960-1966)։ Լիոնում գործում են գեղարվեստի, Դիմե և գալլահռոմեական քաղաքակրթության թանգարանները։
Աշխարհագրական դիրք
Քաղաքը տեղակայված է Ֆրանսիայի հարավ-արևմուտքում, Ռոնի դաշտավայրում, որը հարուստ է խաղողի այգիներով։ Լիոնից արևմուտք և Ալպերից արևելք ձգվում է Կենտրոնական լեռնազանգվածը։ Լիոնը տարանցիկ քաղաք է Ֆրանսիայի հարավից Միջերկրական ծով և արևելքից դեպի Ատլանտյան ուղիների համար։
Տեղագրական հատկանիշներ
Լիոնը տեղակայված է Ռոն և Սոն գետերի միաձուլման վայրում, որը գտնվում է ծովի մակերևույթից 174 մետր բարձրության վրա, և որից վեր են խոյանում երեք բլուրներ՝ Ֆուրվիեր (Fourvière, 299 մ), Կրուա Ռուս (La Croix-Rousse, 250 մ) և Դյուշեր (La Duchère)։
Կլիմա
Լիոնի կլիման հիմնականում մայրցամաքային է։
Հայերը Լիոնում
Լիոնի հայ համայնքը կազմավորվել է 1923—1924 թթ․-ին, երբ այստեղ ապաստանել են Արևմտյան Հայաստանից ու Կիլիկիայից տեղահանված բազմաթիվ հայեր։ Նրանց մեծ մասը բանվորություն է արել ավտոմեքենաների, մետաղագործական, վագոնաշինական, ներկարարական գործարաններում։ Ոմանք հաջողության են հասել գործվածքեղենի, սննդի արտադրության, ինչպես նաև առևտրի, շինարարության բնագավառներում (Դանիելյան, Թովմասյան, Իոսյիկյան եղբայրներ, Ն. Բուլուկյան և ուրիշներ)։ Գաղութի կազմավորման առաջին տարիներին ստեղծվել է «Ազգային միություն», որը կազմակերպել է համայնքի կյանքը։ Միության վարչությունը (երկարամյա նախագահներն են եղել Ա. Փափազյանը և Ա. Կյուլպենկյանը) կառուցել է մատուռ, վարձակալել ընդարձակ հողամաս հայ ընտանիքների բնակության համար։
1965 թվականին կառուցվել է Ս. Հակոբ եկեղեցին, որին կից գործում է հայկական մեկօրյա դպրոց։ Մինչև 1939 թվականը գործել է ՀՕԿ -ի Լիոնի մասնաճյուղը, 1928 թվականից՝ ՀԲԸՄ, իսկ հետագայում՝ նաև Ֆրանսահայ մշակութային միության Լիոնի մասնաճյուղերը։
Լիոնում լույս են տեսել հայերեն (նաև ֆրանսերեն) տարբեր բնույթի պարբերականներ, որոնք տպագրվել են «Եփրատ» հայկական տպարանում։ Լիոնի հայերը մասնակցել են ֆաշիզմի դեմ ֆրանսիական ժողովրդի ազատագրական պայքարին։
Լիոնում էր Հայ ազգային ճակատի (Ֆրանսիա) կենտրոնատեղին։ Լիոնաբնակ շատ հայեր պատսպարել են գերմանական ճամբարներից փախած սովետական ռազմագերիներին։
Քույր-քաղաքներ
Լիոնի քույր (ընդգծված) և գործընկեր քաղաքների ցանկ (համաձայն Լիոնի քաղաքապետարանի պաշտոնական կայքի) )
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի քաղաքներ Կատեգորիա:Լիոն
Իմ ինքնասպանությունից 50 օր առաջ
Սյուժե
Երիտասարդ գրող Ստեյս Կրամերի գիրքը դեռահաս Գլորիա Մաքֆինի մասին է։ Գլորիան 16 տարեկան է, ապրում է Ֆլորիդայում։ Նա լուռ և փխրուն աղջիկ է։ Անպատասխան սիրո, ծնողների բաժանության, դավաճանության պատճառով նա որոշում է ինքնասպանություն գործել 50 օր հետո։ Այսպիսով, նա ունի 50 օր, որպեսզի գտնի պատճառներ մեռնելու կամ ապրելու համար։
Գլորիայի խնդիրները սկսվում են այն ժամանակ, երբ նրա հայրը դավաճանում է մորը, իսկ մայրն էլ վրեժ է լուծում նրանից։ Բացի այդ, Գլորիան սիրում է իր լավագույն ընկերուհու՝ Թեզեր Վիկկերիի ընկերոջը՝ Մեթին, և իր համար դժվար է նրանց կողքին գտնվել, տեսնել թե ինչպես են նրանք իրար սիրում։ Սակայն նրան ավելի դժվար փորձություններ են սպասվում։ Գլորիային ցանկանում է բռնաբարել Նիկը, որը մի հարուստ տղա է։ Գլորիան հարվածում է նրան, ինչի արդյունքնում Նիկը հազիվ է փրկվում մահվանից։ Նիկը որոշում է վրեժ լուծել Գլորիայից։ Գլորիային պաշտպանում է Մեթը։ Նիկը փախցնում է Գլորիային և Մեթին, ցանկանալով սպանել, սակայն նրանք փրկվում են։ Գլորիան և Մեթը աստիճանաբար սկսում են մտերմանալ, նրանք Թեզերից թաքուն սկսում են հանդիպել, սակայն ամեն ինչ փչացնում է ավարտական երեկոն, որի ժամանակ բոլորը տեսնում են նրանց նկարը՝ համբուրվելիս։ Գլորիան կռվում է Թեզերի հետ, և երկար տարիների ընկերուհիները թշնամանում են։ Դրանից հետո նա հարաբերություններ է ունենում իր դասարանի տղաներից մեկի՝ Չեդի հետ։ Սկսելով նոր կյանք՝ Գլորիան մազերը ներկում է կապույտ։ Գլորիայի մայրը հայտնվում է հոգեբուժարանում, իսկ հայրը սկսում է ապրել Գլորիայի մաթեմատիկայի ուսուցչուհու հետ։ Գլորիան դպրոցում կրկին կռվում է Թեզերի հետ, և պաշտպանում նոր դպրոց եկած Ռեբեկային։ Գլորիան և Ռեբեկան հայտնվում են փողոցային երաժիշտների՝ Ալեքսի, Սթիվի և Ջեյի հետ, իրենց ավտոբուսում։ Նրանք աղջիկներին տանում են Ֆլորիդայից։ Սկզբում աղջիկները վախենում են, փորձում են փախչել, սակայն հետո հասկանում են, որ երաժիշտները փոխել են իրենց կյանքը և լցրել նոր գույներով։ Նրանք քաղաքից քաղաք են գնում և զբաղվում են թմրանյութերի վաճառքով։ Սթիվը սիրահարվում է Գլորիային, և կարծես ամեն ինչ լավ է լինում։ Բայց շուտով Ռեբեկային սպանում են, իսկ Գլորիային, Սթիվին, Ջեյին և Ալեքսին տանում է ոստիկանությունը։ Գլորիային հայրը տանում է տուն, և շուտով կկայանա նրա դատավարությունը։ Մինչ այդ լրանում է 50 օրը, և Գլորիան պետք է ինքնասպանություն գործի։ Գլորիայի հարազատները գտնում են նրա մահվանից առաջ թողած տեսահոլովակը, նաև օրագիրը, որի մեջ Գլորիան գրի էր առնում իր յուրաքանչյուր օրը, և գրում էր, թե քանի օր է մնացել իր ինքնասպանությանը։ Մի տղա վկայում է, որ տեսել է, թե ինչպես է Գլորիան նետվել կամրջից։ Սակայն այդ ինքնասպանությունը կեղծ էր․․․ Գլորիան կեղծում է իր ինքնասպանությունը և փախչում է Ֆլորիդայից՝ Սթիվին, Ալեքսին և Ջեյին կրկին տեսնելու ու նոր կյանք սկսելու ցանկությամբ։
Պոդլեսնի Յալտուշկով
Պոդլեսնի Յալտուշկով (Підлісний Ялтушків), գյուղ Ուկրաինայի Վիննիցայի մարզի Բառի շրջանում։
Իմ ինքնասպանությունից 50 օր առաջ
Սյուժե
Գիրքը վերջանում է այս տողերով.
Մոտոլա
Մոտոլա  (Mottola), կոմունա Իտալիայում, Ապուլիա մարզում՝ Տարանտո գավառում։
Իմ ինքնասպանությունից 50 օր առաջ
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:2015 գրքեր Կատեգորիա:Ռուսերեն գրքեր Կատեգորիա:Ժամանակակից գրականություն
Պոդլեսնի Յալտուշկով
2001 թվականի տվյալներով Պոդլեսնի Յալտուշկով գյուղում բնակվում էր 890 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 30 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 29,67 մարդ/կմ²։
Մոտոլա
Բնակչությունը կազմում է 16 348 մարդ (2008 թվական), բնակչության խտությունը կազմում է 78 մարդ/կմ²։ Զբաղեցնում է 292 կմ² տարածք։ Փոստային ինդեքսն է՝ 74017։ Հեռախոսային կոդը՝ 099։
Պոդլեսնի Յալտուշկով
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Վիննիցայի մարզի Բառի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Մոտոլա
Ժողովրդագրություն
Բնակչության թվաքանակի փոփոխությունները.
Քելլեկ
Քելլեկ, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիայի վիլայեթի Սեբաստիայի գավառում ։
Մոտոլա
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր
Քելլեկ
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Մորձգվեթ
Մորձգվեթ (მორძგვეთი), գյուղ Վրաստանում։ Գտնվում է Իմերեթի մարզի Ճիաթուրայի շրջանում ։
Դիրք
Գյուղը գտնվում է ծովի մակարդակից 360 մետր բարձրության վրա։ Շրջկենտրոն Ճիաթուրայից հեռու է 8 կմ։
Բնակչություն
Ըստ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալների, գյուղի բնակչությունը կազմում է 231 մարդ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ճիաթուրայի շրջան
Բիկով (գյուղ, Բրուսիլովի շրջան)
2001 թվականի տվյալներով Բիկով գյուղում բնակվում էր 278 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 11,9 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 23,36 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Ժիտոմիրի մարզի Բրուսիլովի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1732 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Ստարոչերկասկայա
Ստարոչերկասկայա (Старочеркасская), գյուղ (ստանիցա) Ռուսաստանի Դաշնության Ռոստովի մարզի Ակսայի շրջանում։ Ստարոչերկասկի գյուղական համայնքի վարչական կենտրոնն է։ Ակսայ քաղաքից գտնվում է 30 կմ հեռավորության վրա։ Առաջին անգամ հիշատակվում է 1593 թ.։
Կատեգորիա:Ռոստովի մարզի Ակսայի շրջանի բնակավայրեր
(1320) Իմպալա
(1320) Իմպալա (Impala), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1934 թվականի մայիսի 13-ին Սիրիլ Ջեքսոնի կողմից Յոհանեսբուրգում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,985669 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,2905 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,6809 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1884,35 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,191048 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 19,86° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1934 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Սիրիլ Ջեքսոնի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Մարիան Էմմա Չեյզ
Մարիան Էմմա Չեյզ, բրիտանացի նկարչուհի, որն աշխատել է ջրաներկով ։
Կենսագրություն
Նա հաճախել է դպրոց Ռիչմոնդում և նա սովորել է նկարչություն Մարգարեթ Ջիլիսի մոտ։ Չեյզը հիմնականում աշխատել է Անգլիայում և չնայած նրան նա շատ ցուցահանդեսներ է անցկացրել այլ պատկերասրահներում, ուղարկել է իր ջրաներկով նկարների մեծ մասը  Ջրաներկով աշխատող նկարիչների Թագավորական ինստիտուտ ։ Վաղ հասակում նա շատ ժամանակ էր հատկացնում գունազարդությանը, բայց ջրաներկով նկարած ծաղիկներով, մրգերով և նատյուրմորտերով նա դարձավ հայտնի շնորհիվ ճշմարիտ գունազարդման և նրբագեղ վերաբերմունքի։ Նա նկարում էր նույն ինտերիերի ներսում, մի քանի բնատեսարաններ և կյանքի վերջում ուսումնասիրում էր ծաղիկների այգիներ, մարդկանց նկարելու գործում նա պակաս հաջողակ էր։ Նա ժամանակ առ ժամանակ աշխատում էր յուղաներկով։ 1866-1905 թվականների ընթացքում նա ցուցադրել է նկարներ Լոնդոնի Գեղարվեստի թագավորական ակադեմիայում, բրիտանացի Նկարիչների թագավորական ընկերությունում, Թագավորական ինստիտուտում, Դադլեյի պատկերասրահում, Գրոսվենոր պատկերասրահում, 1871 թվականի միջազգային ցուցահանեսում, և տարբեր գավառական և արտասահմանյան ցուցահանդեսներում։ 1875 թվականի մարտի 22-ին նա ընտրվել է Ջրաներկով Նկարիչների ինստիտուտի անդամ (հիմա Թագավորական ինստիտուտ), իսկ 1879 թվականին նա դարձավ լիիրավ անդամ։ 1888 թվականին Թագավորական բուսաբանական ընկերությունը պարգևատրել է նրան արծաթե մեդալով ։
Չեյզը մահացել է 1905 թվականին սրտի վիրահատությունից հետո։ Նա թաղված է Սուրբ Պանկրասի գերեզմանատանը ։
Նրա աշխատանքները գտնվում են Լեյսեստերի պատկերասրահներում, Աբերդինի արվեստի պատկերասրահում և Վիկտորիայի և Ալբերտի թանգարանում ։
Մալակալ
Մալակալ (Malakal), քաղաք Հարավային Սուդանում՝ Վերին Նիլ նահանգի մայրաքաղաքը, Մալակալ շրջանի կենտրոնը։
Պատմություն
1970 թվականի օգոստոսին քաղաքի մերձակայքում ընկել է 2000 գրամ քաշով երկնաքար-հոնդրիտ, որն արդյունքում ստացել է Malakal անվանումը ։
2006 թվականի նոյեմբերի վերջին քաղաքում բախումներ են տեղի ունեցել Սուդանի զինված ուժերի և Սուդանի ազատագրման ժողովրդական բանակի միջև, որոնց հետևանքով մոտ 150 մարդ է սպանվել, ևս մի քանի հարյուրը՝ վիրավորվել։ Այս միջադեպը Հյուսիսի և Հարավի ներկայացուցիչների միջև ամենալուրջ հակամարտությունն է դարձել քաղաքացիական պատերազմի ավարտի մասին 2005 թվականի Նայվաշյան համաձայնագրի կնքման պահից ի վեր ։
2011 թվականի փետրվարի սկզբին Հարավային Սուդանի անկախության հանրաքվեի արդյունքների հայտարարումից մի քանի օր առաջ քաղաքում բախումներ են տեղի ունեցել Սուդանի դաշնային բանակի զինվորների միջև, որոնց հետևանքով սպանվել են մի քանի զինվորական, ինչպես նաև վիրավորվել են խաղաղ բնակիչներ ։ Փետրվարի 5-ին հաղորդվել էր, որ ճշտված տվյալներով, փոխհրաձգության ժամանակ զոհվել է առնվազն 20 մարդ, այդ թվում՝ երեխաներ։ Բուն հակամարտությունը տեղի է ունեցել Հարավային Սուդանի հանրաքվեի պատճառով բանակային ստորաբաժանումների հարավայինի և հյուսիսայինի բաժանելու հողի վրա, քանի որ Մալաքալում տեղակայված Սուդանի ԶՈւ ստորաբաժանումներում ծառայում են հարավի բազմաթիվ բնակիչներ, որոնք ավելի վաղ աշխարհազորից են վերցվել և քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ ռազմական գործողություններ են իրականացրել Հյուսիսի կողմում, և նրանց մի մասը հրաժարվել է տեղափոխվել Սուդանի Հյուսիսային վիլայաթներ։ Դիմակայության ընթացքում հրաձգությունն ընթացել է ականանետերից և խոշոր տրամաչափի գնդացիրներից։ ՄԱԿ-ի Փախստականների հարցերով գերագույն հանձնակատարի վարչության հումանիտար առաքելության ներկայացուցչի տեղեկատվության համաձայն՝ այս միջադեպի հետևանքով, բացի սուդանցի զինծառայողներից, զոհվել են երկու երեխա և բեռնատարի վարորդ ։ Ըստ տեղեկությունների՝ փետրվարի 6-ին այս հակամարտությունում զոհվածների թիվը հասել է 30 մարդու ։
Ֆիզիկա-աշխարհագրական նկարագիր
Քաղաքը գտնվում է Սպիտակ Նեղոս գետի ափին՝ նրա մեջ Սոբատ գետի թափվելու վայրից հյուսիս։