Արտա_Վիրապի_գիրք
Նմանություններ և զուգահեռներ
Այս երկը շատ անգամ նմանեցնում են Դանթեի «Աստվածային կատակերգության» հետ։ Դանթեի ճամփորդությունը, իհարկե, վերաբերում է 1300 թ.-ին, սակայն շատ քչերն են տեղյակ, որ նման մի ճամփորդություն գրվել է դրանից շատ դարեր առաջ։ Դանթեի պոեմը երեք վայրերն է նկարագրում ՝ Դժոխք, Քավարան, Դրախտ։ Արդավիրաֆ նամեում կա Դրախտը և Դժոխքը։ Սակայն բացի այս՝ անվանապես նշված վայրերից, կա նաև Համեսթեգան կոչվող մի վայր, որը նման է Դանթեի Քավարանին։ Համեսթեգանը նման է նաև Դանթեի Դժոխքում գտնվող Լիմբոսին։ Դանթեի ճամփորդությունը սկսվում է Դժոխքից՝ վերջանալով Դրախտում։ Սա ցույց է տալիս մարդու պայքարը, ճանապարհը դեպի ազատություն՝ Դրախտ՝ այսպես ասած, լավ եզրափակելով գիրքը։ Արդավիրաֆ նամեում ճամփորդությունը սկսվում է Դրախտում, սակայն ավարտվում է նույնպես Դրախտում։ Սակայն անհերքելի է այն փաստը, որ Դանթեի ստեղծագործությունն ավելի հաջող է և ավելի կատարյալ։ Դանթեի ստեղծագործության մեջ կարելի է հանդիպել և քրիստոնեական և հեթանոսական (հունահռոմեական) և մուսուլմանական (Մուհամմեդ) կերպարների։ Իսկ Արտավիրաֆը բուն զրադաշտական թեմաներով է գրված։ Դանթեի ստեղծագործության մեջ մենք հանդիպում ենք անունով նշված բազում կերպարների, իսկ Արդավիրաֆ նամեում համարյա անուն չկա նշված։ Որպես օրինակ կարելի է բերել Ալ. Մակեդոնացուն, ով երկու ստեղծագործություններում գտնվում էր Դժոխքում։ Երկուսի Դժոխքների ամենացածր վայրում կարելի է հանդիպել չարության գլխավոր մարմնացումներին՝ Ահրիմանին (Գաննակ Մենոկ) և Սատանային (Լուսիֆեր)։ Երկու գրքերում կարելի է հանդիպել երկու կրոնների մեջ առաջին մարդ համարվող Ադամին և Գայոմարթին։ Եվ Արդավիրաֆը և Դանթեն ունեին ուղեկիցներ. Դանթեի դեպքում Վերգիլիոսն էր և ոչ ուղղակի կերպով Բեատրիչեն, իսկ Արդավիրաֆի դեպքում՝ Ատրն ու Սրոշը։ Արդավիրաֆի Դրախտն ունի չորս շրջան, իսկ Դանթեինը՝ տաս։ Իսկ երկուսի մոտ էլ Դրախտներն անվանվում են ի պատիվ լուսատուների։ Երկուսի մոտ էլ Դժոխքը մի խոր փոս է՝ 10 շրջանից բաղկացած Դանթեի մոտ և 4 շրջանից՝ Արդավիրաֆի։ Արդավիրաֆ նամեն նմանեցնում են նաև Աստվածաշնչի Հայտնություն գրքի հետ։ Այս երկն իր գրական զուգահեռներն է ունեցել նաև ընդհանուր քրիստոնեական գրականության մեջ, ինչպես, օրինակ՝ «Տեսիլ կամ Յայտնութիւն Աստուածածնի», «Տեսիլ կամ Յայտնութիւն Պօղոսի առաքելոյն», որոնք հնում թարգմանվել են հայերեն։ ընդհանուր քրիստոնեական այս և նման ապոկրիֆիկ գրականության ազդեցության ներքո մեզ մոտ էլ զարգացել է տեսիլքային ժանրը։ Մեր ձեռքն են հասել հայ ճգնավորներին, սրբերին և եկեղեցական հայրերին վերագրվող մի շարք գրական հուշարձաններ, որոնց մեջ վառ երևակայությամբ նկարագրված են անդրշիրիմյան, հատկապես Դրախտի և Դժոխքի տեսարանները։ Այս տեսակետից վերին աստիճանի հետաքրքրական է Գր. Լուսավորչին վերաբերող «Հարցմունք Լուսաւորչի» կամ «Հարցումն Լուսաւորչի և պատասխանի հրեշտակին» երկը, որի մեջ Լուսավորիչը հարցումներ է ուղղում Միքայել հրեշտակապետին հոգիների անդրշիրիմյան կյանքի մասին, և վերջինից պատասխաններ ստանում յուրաքանչյուր հոգու երկրային կյանքի և սրա երկրային հատուցման համար։ Գրական հուշարձանների այս շարքին է պատկանում նաև Վարդան Այգեկցու «Վասն դժոխոցն և անքուն որդանցըն» վառ քարոզը և Առաքել Սյունեցու «Ադամգիրք» ու «Դրախտագիրք» պոեմները և այլն։ Բացի թվարկած զուգահեռներից և նմանություններից՝ «Արդավիրաֆ նամեն» մեծ արժեք է ներկայացնում ինչպես զրադաշտական Իրանի ժողովուրդների կրոնա-բարոյական հայացքների ու սոցիալ-տնտեսական հարաբերությունների ճանաչողության համար, այնպես էլ հեթանոս հայերի, հետագայում հայ ժողովրդական հավատալիքների և սնոտիապաշտության մեջ առկա մութ, ցարդ անբացատրելի մնացած հասկացությունների լուսաբանության գծով։ Այս տեսակետից ուսանելի են մեղքի ու պատժի պատկերացումները ըստ «Արդավիրաֆ նամե» և հայկական հավատալիքների, Չինվաթ կամրջի և հայկական Մազե կամրջի նկարագրությունը, չարի ու բարու ընկալումները, ասպնջականության, վանատրության, հյուրասիրության ըմբռնումները և այլն։ Որոշ նմանություններ կան նաև «Սասնա ծռերի» մեջ։ Երբ Արդավիրաֆը ետ է գալիս իր ճամփորդությունից, նրան խնդրում են պատմել իր տեսածները։ Նա պատասխանում է. «Նախ և առաջ սովածներին ու ծարավներին ուտելիք տուր, ապա հաջողությամբ հարց ու փորձ արա»։ Սա համապատասխանում է զրադաշտականության հյուրընկալության պատգամին։