cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Չեռնոգորիայի փոստ
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Փոստային կազմակերպություններ և ընկերություններ Կատեգորիա:Չեռնոգորիայի ընկերություններ
Պալեոզոյան դարաշրջան
Պալեոզոյան դարաշրջան, պալեոզոյ, PZ (πᾰλαιός – հին,  – կյանք), երկրաբանական դարաշրջան Երկրի պատմության մեջ, որը հայտնի է որպես հնագույն կյանքի ժամանակաշրջան։ Ֆաներոզոյան էոնի առանձին դարաշրջան է։ Հաջորդել է նեոպրոտերոզոյան դարաշրջանին և նախորդում մեզոզոյան դարաշրջանին։ Սկսվել է 541,0 ± 1,0 միլիոն տարի առաջ և ավարտվել 251,902 ± 0,024 մլն տարի առաջ ։ Այսպիսով՝ այն տևել է շուրջ 289 մլն տարի։ Ըստ այլ աղբյուրների՝ սկսվել է 570 մլն տարի առաջ և տևել 340–350 մլն տարի (գնահատումը ռադիոլոգիական մեթոդներով) ։ Բաժանվում է վեց ժամանակաշրջանների՝ քեմբրի, օրդովիկի, սիլուրի, դևոնի, քարածխային և պերմի ։
Դարաշրջանի սկզբում հարավային մայրցամաքները միավորվել են՝ կազմելով Գոնդվանա սուպերմայրցամաքը, իսկ ավարտին նրան միացել են այլ մայրցամաքներ, և ձևավորվել է Պանգեա սուպերմայրցամաքը։ Դարաշրջանն սկսվել է կենդանի օրգանիզմների տաքսոնոմիական բազմազանության քեմբրիի պայթյունից և ավարտվել պերմի զանգվածային բնաջնջմամբ։ Պալեոզոյան դարաշրջանի ընթացքում ձևավորված ապարները կոչվում են պալեոզոյան խումբ։ Այդ խումբն առաջին անգամ առանձնացրել է անգլիացի երկրաբան Ադամ Սեջվիկը։
Մինչքեմբրիին նախորդած ծալքավորման խոշոր շարժումներից հետո ձևավորվել են պլատֆորմներն ու գեոսինկլինալային մարզերը, որոնց ուրվագծերը պահպանվել են ամբողջ պալեոզոյի ընթացքում։ Պալեոզոյան դարաշրջանը բնորոշվում է երկու խոշոր լեռնակազմական ծալքավորումներով՝ կալեդոնյան և հերցինյան։ Կալեդոնյան ծալքավորության հիմնական փուլերը նշվում են օրդովիկի և սիլուրի միջև ընկած ժամանակաշրջանում և դևոնի սկզբում։ Նրանք հատկապես լավ են արտահայտված Մեծ Բրիտանիայում, Արևմտյան Սայաններում, Շպիցբերգենում, Սկանդինավյան թերակղզում, Ղազախստանում, Նյուֆաունդլենդում և Ապալաչներում։ Հերցինյան ծալքավորությունները կատարվել են քարածխային ժամանակշրջանի երկրորդ կեսում և պերմում, ձևավորել Կենտրոնական Եվրոպայի, Ուրալի, Ապալաչների և այլ լեռնային կառույցները։ Պալեոզոյան դարաշրջանում գոյություն են ունեցել Գոնդվանան և Անգարիդան։ Պալեոզոյան դարաշրջանի սկզբում տեղի է ունեցել մինչ այդ չհանդիպած կարծր կմախքով ծովային կենդանիների անակնկալ և արագ տարածում ամբողջ դարաշրջանում։ Բազմազան է եղել բուսականությունը, որ սկզբում ներկայացվել է ջրիմուռներով, իսկ դարաշրջանի վերջում՝ փարթամ անտառներով, որոնք առաջացրել են քարածխային խոշոր հանքավայրեր (Դոնբաս, Կուզբաս և այլն) ։
Պալեոզոյան դարաշրջանի գոյացումները, որ ներկայացված են գլխավորապես նստվածքային ապարներով, հայտնի են նաև Հայաստանում և պարունակում են հիմնականում ֆոսֆորիտներ, մարմարներ ու քվարցիտներ ։<!-- Անաղբյուր տեքստ Պալեոզոյան դարաշրջանի սկզբում՝ քեմբրի և օրդովիկի ժամանակաշրջաններում, բույսերը հիմնականում հանդիպում էին ծովերում։ Ցամաքում ապրում էին բակտերիանները և կապտականաչ ջրիմուռները։ Ֆաունան ներկայացնում էին ներկայումս գոյություն ունեցող տիպերի ամենապարզագույն ներկայացուցիչները սպունգները, աղեխորշավորները, որդերը, փափկամարմինները, հոդվածոտանիները, քորդավորները, որոնք ապրում էին ջրային միջավայրում։ Սիլուրի ժամանակաշրջանում 150-170 մլն. տարի առաջ, ծովերում բուռն թափով զարգացան ծովային հոդվածոտանիները խեցգետնակարիճները, տրիլոբիտները։ Երևան եկան գլխոտանի փափկամարմինները, փշամորթները։ Կենդանիներից առաջինը ցամաքում սկսում է ստորակարգ բույսերի զարգացումը։ Ջրամբարների առափնյա գոտում ի հայտ են գալիս առաջին ցամաքային բույսերը՝ պսիլոֆիտները։ Դևոնի ժամանակաշրջանի կեսերից պսիլոֆիտները հետզհետե պակասսում և այդ ժամանակաշրջանի վերջում բոլորովին անհետանում են։ Դրանցից սկիզբ առան կազմավորման բարդությամբ ավելի բարձր կանգնած բուսական խմբեր՝ գետնամուշկայինները, ձիաձետայինները և պտերանմանները։ Ցամաքային բույսերի հանդես գալը և զարգացումը կարևորագույն նախադրյալներ ստեղծեցին կենդանիների ցամաք դուրս գալու համար։ Այդ շրջանում ջրային միջավայրում արդեն հանդիպում էին զրահակիր ձկներ, որոնք օժտված էին ներքին կռճիկային կմախքով ևոսկրային շարժուն ծնոտներով, իսկ արտաքինից պատված էին ոսկրյա զրահով։ Ծնոտների առաջացումը կարևոր փուլ էր ողնաշարավորների ընդհանուր կազմավորման զարգացման մեջ։ Մրցության հետևանքով ծնոտաբերաններն աստիճանաբար դուրս մղեցին վահանակակիրներին։ Ծնոտաբերանների սերունդներն են ժամանակակից կռճիկային ձկներ շնաձկները և կատվաձկները։
Տեկտոնական դրություն
Լիտոֆերային սալերի տեկտոնիկայի հետևանքով մայրցամաքների և օվկիանոսների դիրքն ու եզրագծերը պալեոզոյում տարբերվել են ժամանակակիցներից։ Դարաշրջանի սկզբում և ամբողջ քեմբրիի ընթացքում հին պլատֆորմերը (Հարավամերիկյան, Աֆրիկյան, Արաբական, Ավստրալիական, Անտարկտիկական, Հնդկական), որ շրջված էին 180°-ով, միավորվել են մեկ մայրցամաքի կազմում, որ կոչվում է Գոնդվանա։ Այդ սուպերմայրցամաքը տեղակայված է եղել գլխավորապես Հարավային կիսագնդում՝ Հարավային բևեռից մինչև հասարակած և զբաղեցրել է ընդհանուր առմամբ ավելի քան 100 մլն կմ² տարածք։ Գոնդվանայում եղել են բարձրադիր ու ցածրադիր տարբեր հարթավայրեր և լեռնազանգվածներ։ Ծովը պարբերաբար ներխուժել է միայն սուպերմայրցամաքի ծայրամասային հատվածներ։ Տարածքով ավելի փոքր մյուս մայրցամաքները՝ Լավրենտիա, Բալթիկա և Սիբիրիա, հիմնականում գտնվել են հասարակածային գոտում։ Այնտեղ էլ գտնվել են միկրոմայրցամաքները՝ Ավալոնիա, Ղազախստանյան և այլն։ Ծայրամասային ծովերում գտնվել են բազմաթիվ կղզիներ՝ ցածրադիր ափերով և մեծ թվով ծովալճակներով ու գետաբերաններով։ Գոնդվանայի ու մյուս մայրցամաքների միջև եղել է օվկիանոս, որի կենտրոնական մասում գտնվել են միջինօվկիանոսյան լեռնաշղթաները ։ Քեմբրիում գոյություն են ունեցել երկու առավել խոշոր սալերը՝ ամբողջությամբ օվկիանոսային Պրոտո Կուլան և գերազանցապես մայրցամաքային Գոնդվանական սալը ։
Օրդովիկում Գոնդվանան, շարժվելով դեպի հարավ, անցել է Հարավային աշխարհագրական բևեռի շրջան (ներկայում դա Աֆրիկայի հյուսիսարևմտյան հատվածն է)։ Տեղի է ունեցել Պրոտո-Ֆարալոն օվկիանոսային լիտոսֆերային սալի (և, հավանաբար, Պրոտո-Խաղաղօվկիանոսյան սալի) տեղաշարժ դեպի Գոնդվանյան սալի հյուսիսային ծայրի տակ։ Սկսվել է մի կողմից Բալթիական վահանի և մյուս կողմից Կանադա-Գրենդլանդական միասնական վահանի միջև տեղակայված Պրոտո-Ատլանտյան (Յապետուս) իջվածքի կրճատումը, ինչպես նաև օվկիանոսային տարածքի կրճատումը։ Ամբողջ օրդովիկի ընթացքում տեղի է ունեցել օվկիանոսային տարածքների կրճատում, և եզրային ծովերի փակումը մայրցամաքային հատվածների տակ, ինչպիսիք են՝ Սիբիրյան, Պրոտո-Ղազախական և Չինական։ Պալեոզոյում (ընդհուպ մինչև սիլուր-դևոնի սկիզբ) շարունակել է Կալեդոնյան ծալքավորությունը։ Տիպիկ կալեդոնիդներ պահպանվել են Բրիտանական կղզիներում, Սկանդինավիայում, Հյուսիսային և Արևելյան Գրենլանդիայում, Կենտրոնական Ղազախստանում և Հյուսիսային Տիան Շանում, Հարավարևելյան Չինաստանում, Արևելյան Ավստրալիայում, Կորդիլերներում, Հարավային Ամերիկայում, Հյուսիսային Ապալաչներում, միջին Տիան Շանում և այլ տարածաշրջաններում։ Արդյունքում Երկրի մակերևույթի ռելիեֆը, հատկապես Հյուսիսային կիսագնդում գտնվող մայրցամաքներներինը սիլուրի ժամանակաշրջանի վերջում դարձել է բարձրադիր և հակադրական։ Վաղ դևոնում տեղի է ունեցել Պրոտո-Ատլանտյան խոռոչի փակումը և Եվրո-Ամերիկյան մայրցամաքի ձևավորումը, որ տեղի է ունեցել ներկայիս Սկանդինավիայի և Արևմտյան Գրենլանդիայի տարածքում Նախա-Եվրոպական մայրցամաքի և Նախա-Հյուսիսամերիկյան մայրցամաքների բախման հետևանքով։ Դևոնում Գոնդվանայի տեղաշարժը շարունակվել է, արդյունքում Հարավային բևեռը հայտնվել է ժամանակակից Աֆրիկայի հարավային հատվածի և հավանաբար ներկայիս Հարավային Ամերիկայի տեղում։ Այդ ժամանակաշրջանում ձևավորվել է Թետիս օվկիանոսի իջվածքը՝ Գոնդվանայի և հասարակածային գոտու երկայնքով մայրցամաքների միջև, գոյացել են ամբողջությամբ օվկիանոսային երեք սալեր՝ Կուլա, Ֆարալոն և Խաղաղօվկիանոսյան (որը սուզվել է Գոնդվանայի Ավստրալա-Անտարկտիկական ծայրամասի տակ) ։
Միջին կարբոնում տեղի է ունեցել Գոնդվանայի ու Եվրա-Ամերիկայի բախումը։ Ներկայիս Հյուսիսային Ամերիկա մայրցամաքի արևմտյան եզրը բախվել է Հարավային Ամերիկայի հյուսիսարևելյան եզրին, իսկ Աֆրիկայի հյուսիսարևմտյան եզրը՝ ներկայիս Կենտրոնական Արևելյան Եվրոպայի հարավային եզրին։ Արդյունքում ձևավորվել է Պանգեա նոր սուպերմայրցամաքը։ Ուշ կարբոնում և վաղ պերմում Եվրա-Ամերիկյան մայրցամաքը բախվել է Սիբիրյանի հետ, իսկ Սիբիրյան մայրցամաքը՝ Ղազախստայանին։ Դևոնի վերջում սկսվել է Հերցինյան ծալքավորության մեծ դարաշրջանը, որի ընթացքում առավել ինտենսիվ է տեղի ունեցել Ալպերի ձևավորումը Եվրոպայում։ Պլատֆորմների բախման վայրերում ի հայտ են եկել լեռնահամակարգեր (մինչև 2000-3000 մ բարձրությամբ), որոնցից մի քանիսը գոյություն ունեն մինչև հիմա, օրինակ՝ Ուրալյան լեռները կամ Ապալաչները։ Պանգեայից դուրս գտնվել է միայն Չինական մեծաբեկորը։ Մինչև պալեոզոյի վերջը՝ պերմի ժամանակաշրջանում, Պանգեան ձգվել է հարավային բևեռից մինչև հյուսիսային բևեռը։ Հարավային աշխարհագրական բևեռն այդ ժամանակ գտնվել է ժամանակակից Արևելյան Անտրակտիդայի սահմաններում։ Պանգեայի կազմի մեջ մտնող Սիբիրյան մայրցամաքը, որը եղել է նրա հյուսիսային ծայրամասը, մոտեցել է Հյուսիսային աշխարհագրական բևեռին՝ նրանից հեռու մնալով 10-15° ըստ լայնության։ Հյուսիսային բևեռն ամբողջ պալեոզոյի ընթացքում գտնվել է օվկիանոսում։ Այդ ժամանակ ձևավորվել է միասնական օվկիանոսային ջրավազան գլխավոր Պրոտո-Խաղաղօվկիանոսյան իջվածքով և նրա հետ միասնական Թետիս օվկիանոսի իջվածքը ։
Կլիմա
Քեմբրիի սկզբում երկրում տիրել է հիմնականում տաք կլիմա. մակերևույթի միջին ջերմաստիճանը եղել է համեմատաբար բարձր, հասարակածի ու բևեռների ջերմաստիճանների տարբերությունը՝ ոչ մեծ։ Կլիմայական գոտիները համեմատաբար թույլ արտահայտված են եղել։ Սակայն եղել են նաև անապատային կլիմայի գոտիներ, որոնք տարածվել են Հյուսիսային Ամերիկա մայրցամաքի հյուսիսային շրջաններում, Սիբիրյան և Չինական մայրցամաքներում։ Գոնդվանայում այն տիրել է միայն Հարավային Ամերիկայի, Աֆրիկայի և Ավստրալիայի կենտրոնական շրջաններում։ Մթնոլորտի հիմնական մասը քեմբրիի սկզբում կազմել է ազոտը, ածխաթթու գազի քանակը հասել է 0,3 %, իսկ թթվածնի պարունակությունն անընդհատ ավելացել է։ Արդյունքում քեմբրիի վերջում մթնոլորտը ձեռք է բերել թթվածնա-ազոտային բնույթ։ Այդ ժամանակ մայրցամաքներում սկսել են տիրել խոնավ տաք պայմաններ, օվկիանոսի ջրի ջերմաստիճանը եղել է 20 °C-ից ոչ պակաս։ Օրդովիկի և սիլուրի ժամանակաշրջաններում կլիմայական պայմանները դարձել են բավական բազմազան։ Ուշ օրդովիկում առանձնացել են հասարակածային, արևադարձային, մերձարևադարձային, բարեխառն կլիմայական գոտիներ։ Հասարակածային պայմաններ գոյություն են ունեցել Ռուսաստանի Եվրոպական մասում, Ուրալում, Արևմտյան Սիբիրում, Կենտրոնական Ղազախստանում, Անդրբայկալում, Հյուսիսային Ամերիկայի կենտրոնական տարածքներում, Կանադայի հարավում, Գրենլադիայում։ Ուշ օրդովիկի սկզբում խիստ ցրտել է։ Մերձարևադարձային տարածքներում միջին տարեկան ջերմաստիճանը նվազել է 10-15 °C-ով, արևադարձային տարածքներում՝ 3-5 °C-ով։ Հարավային բևեռն այդ ժամանակ գտնվել է Գոնդվանայի բարձրավանդակում, որի սահմաններում առաջացել են մայրցամաքային լայնատարած սառցադաշտեր։ Սիլուրի ժամանակաշրջանի երկրորդ կեսում բարձր լայնություններում կլիման նորից դարձել է չափավոր տաք՝ մերձարևադարձայինին մոտ։ Վաղ կարբոնի մոտ երկրում սկսել է տիրել արևադարձային և հասարակածային կլիմա։ Ուրալում միջին տարեկան ջերմաստիճանը կազմել է 22-24 °C, Հարավային Կովկասում՝ 25-27 °C, Հյուսիսային Ամերիկայում՝ 25-30 °C: Անապատային արևադարձային կլիման գերակշռել է Եվրասիայի և Հյուսիսային Ամերիկայի կենտրոնական տարածքներում, ինչպես նաև Հարավային Ամերիկայում, Հյուսիսային Աֆրիկայում և Հյուսիսարևմտյան Ավստրալիայում։ Գերազանցապես Եվրասիայում, Հյուսիսային Ամերիկայում և Գոնդվանայի սահմաններում տիրել են խոնավ արևադարձային պայմաններ։ Ավելի չափավոր կլիմա է տիրել Սիբիրյան մայրցամաքում և Գոնդվանայի հարավում ։
Մայրցամաքներում բուսական կենսազանգվածի ծավալի ավելացումը հանգեցրել է ուժեղացված ֆոտոսինթեզի ածխաթթու գազի ինտենսիվ օգտագործմամբ (մթնոլորտում նրա պարունակության կրկնակի նվազմամբ) և մթնոլորտում թթվածնի քանակի ավելացմամբ։ Պանգեա մեծ սուպերմայրցամաքի ձևավորման արդյունքում մեծ տարածություններում ժամանակավորապես դադարել է նստվածքների ձևավորումը և սահմանափակվել է հասարակածային ծովային ջրավազանների կապը բևեռայինների հետ։ Այդ գործընթացների արդյունքում սկսվել են ցրտեր՝ ավելի ցածր միջին ջերմաստիճանով, կլիմայական խիստ արտահայտված գոտիականությամբ և հասարակածի ու բևեռների միջև ջերմաստիճանների զգալի տարբերությամբ։ Արդյունքում ուշ կարբոնում և վաղ պերմում հզոր սառցադաշտը ծածկել է Անտարկտիդան, Ավստրալիան, Հինդուստանը, Աֆրիկայի և Հարավային Ամերիկայի հարավային տարածքները։ Հարավային բևեռում ցամաքն սկսել է կատարել գլոբալ սառնարանի դեր։ Հյուսիսային բևեռային ջարավազանում ջրի ջերմաստիճանն իջել է և հավանաբար, ինչպես ներկայում գոյություն ունեցող Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսը, մի որոշ ժամանակ ծածկվել է սառույցով։ Սառցե ծածկույթը գոյություն է ունեցել համեմատաբար ոչ երկար՝ պարբերաբար նահանջելով։ Միջսառցադաշտային դարաշրջաններում կլիման դարձել է բարեխառն։ Այդպիսով՝ ուշ կարբոնում և վաղ պերմում տեղի է ունեցել լանդշաֆտա-կլիմայական գոտիների և կլիմայական գոտիների ձևավորումը, որոնք հայտնի են ներկայում և ցայտուն արտահայտված է դարձել կլիմայական գոտիկանությունը։ Երկրի մակերևույթին առանձնացել են հասարակածային, երկու արևադարձային, երկու մերձարևադարձային, երկու բարեխառն գոտիները խոնավության տարբեր ռեժիմներով։ Մինչև պերմի վերջը ցուրտ կլիման փոխվել է ավելի տաքով, բարեխառն պայմաններով տարածքներում, սկսել են գերակշռել մերձարևադարձային, խիստ ընդլայնվել են արևադարձային և հասարակածային կլիմայական գոտիները։ Մերձարևադարձային ծովերի միջին ջերմաստիճանը կազմել է 20-26 °C ։
Կյանքը ծովերում և քաղցրահամ ջրերում
Ուշ օրդովիկից ոչ ուշ ծովերում հայտնվել են ողնաշարավորները։ Հնագույն հայտնի ողնաշարավորները եղել են ձկնակերպ կենդանիներ, որ զուրկ են եղել ծնոտներից, ունեցել են զրահով պատպանված մարմին (զրահավոր անծնոտներ կամ օստրակոդերմներ)։ Նրանցից առաջինը վերաբերում է վերին քեմբրիին։ Ձկների հնագույն ներկայացուցիչներն ի հայտ են եկել ծովերում ու քաղցրահամ ջրամբարներում վաղ և միջին դևոնում և ունեցել են այս կամ այն չափով զարգացած ոսկրային զրահ (զրահավոր ձկներ)։ Դևոնի ավարտին զրահավոր ողնաշարավորները բնաջնջվել են, և նրանց տեղն զբաղեցրել են ավելի զարգացած ծնոտաբերանավորների խմբերը։ Դևոնի առաջին կեսին արդեն գոյություն են ունեցել ձկների բոլոր դասերի տարատեսակ խմբեր (ոսկրային ձկների շարքում՝ ճառագայթալողակ ձկներ, երկշունչներ և վրձնալողակ ձկներ), որոնք ունեցել են զարգացած ծնոտներ, իսկական զույգ վերջույթներ և կատարելագործված խռիկային ապարատ։ Ճառագայթալողակ ձկների ենթախումբը պալեոզոյում փոքրաթիվ է եղել։ Մյուս երկու ենթախմբերի «ոսկեդարը» եղել է դևոնում և կարբոնի առաջին կեսում։ Նրանք ձևավորվել են ներմայրցամաքային քաղցրահամ ջրերում, որ լավ տաքանում էին արևից, առատորեն ծածկված էին ջրային բուսականությամբ և մասամբ ճահճացած։ Ջրում թթվածնի անբավարարության այդպիսի պայմաններում զարգացել են շնչառության լրացուցիչ օրգաններ (թոքեր), որոնք թույլ են տվել օգտագործել օդի թթվածինը.
Ցամաքի յուրացում
Ցամաքի յուրացումը կարող էր սկսել Օրդովիկի ժամանակաշրջանի երկրորդ կեսում, երբ Երկրի մթնոլորտում թթվածնի պարունակությունը հասել է ներկայիս քանակի 0,1-ին։ Նախկինում ամայի մայրցամաքների բնակեցումը եղել է տևական գործընթաց, որ ծավալվել է օրդովիկի, սիլուրի և դևոնի ընթացքում։ Ցամաքի առաջին բնակիչները եղել են բույսեր, որոնք սկզբում բնակեցրել են ծովափերի ծանծաղուտներն ու քաղցրահամ ջրամբարները, ապա աստիճանաբար տարածվել ափերի խոնավ տարածքներում։ Այդ երկկենցաղ ֆլորայի հնագույն ներկայացուցիչները եղել են ռինիոֆիտները, որոնք դեռևս չեն ունեցել իսկական արմատներ։ Բույսերի տարածումը ցամաքում սկիզբ է հողի ձևավորմանը՝ նրա հանքային հիմքի՝ օրգանական միացություններով հարստացմամբ։ Վաղ դևոնում ռինիոֆիտներից սկիզբ են առել վերգետնյա անոթավոր բույսերի ուրիշ խմբեր՝ գետնամուշկանմաններ, ձիաձետանմաններ և պտերազգիներ։ Այդ խմբերի ներկայացուցիչներն ուշ դևոնում ամենուր դուրս են մղել ռինիոֆիտներին և ձևավորել առաջին իսկական վերգետնյա ֆլորան, որը ներառել է փայտացողուն բույսեր։ Այդ ժամանակին է վերաբերում նաև առաջին մերկասերմերի ի հայտ գալը։ Քարածխային ժամանակաշրջանի առաջին կեսին բնորոշ խոնավ ու տաք կլիմայական պայմաններում լայն տարածում է ստացել վերգետնյա ֆլորան, որն ունեցել է խիտ խոնավ արևադարձային անտառների բնույթ։ Փայտացողուն բույսերի շարքում առանձնացել են գետնամուշկանման լեպիդոդենդրոնները (մինչև 40 մ բարձրությամբ) և սիգիլարիաները (մինչև 30 մ բարձրությամբ), ձիաձետանման կալամիտները, սողացող և փայտացողուն տարբեր ձարխոտեր, մերկասերմ ձարխոտերը (Pteridospermatophyta) և կորդիատները։ Այդ բոլոր ծառերը ցողունները չեն ունեցել տարեկան օղակներ, ինչը վկայում է կլիմայի՝ հստակ արտահայտված սոզենայնության  բացակայության մասին ։
Բույսերի՝ ցամաքում տարածմանը զուգընթաց նախադրյալներ են ստեղծվել ցամաքում կենդանիների տարածման համար։ Ամենայն հավանականությամբ դրանց թվում առաջինը եղել են մանր բուսակերները։ Այդպիսի տեսակներին մոտ են ժամանակակից ցամաքային անողնաշարավորներից ամենապարզագույնները (Onychophora, բազմոտանիներ, ստորակարգ միջատներ՝ ապտերիգոտներ, բազմաթիվ սարդակերպեր)։ Սակայն նրանք հետքեր չեն թողել հնէաբանական տարեգրության մեջ։ Դևոնից հայտնի են ցամաքային հոդվածոտանիների մի քանի խմբերի ներկայացուցիչներ՝ զրահակիր սարդերի պալեոզոյան խումբը, տզեր և ստորակարգ առաջնային անթև միջատներ։ Վաղ կարբոնի ժամանակաշրջանի երկրորդ կեսում ի հայտ են եղել թևավոր բարձրակարգ միջատները, որ պատկանում են թևավոր միջատների ենթադասին։ Կարբոնում ցամաքում հայտնվել են բուսակեր փորոտանիներ թոքավորների խմբից, որ օդ էին շնչում։ Գրենլանդիայի վերին դևոնի ապարներում հայտնի են երկկենցաղների հնագույն տեսակները՝ իխտիոստեգները։ Նրանք բնակվել են մերձափնյա փոքր ջրամբարներում (որտեղ դժվար էր ազատ լողալ), ճահճուտներում և ցամաքի գերխոնավ տարածքներում։ Կարբոնում սկսել են ծաղկում ապրել հնագույն երկկենցաղները, որոնք ուշ պալեոզոյում ներկայացված էին տեսակների մեծ բազմազանությամբ, որոնք միավորվում են ստեգոցեֆալներ անվան ներքո։ Վերջիններիս ամենահայտնի ներկայացուցիչներն են լաբիրինթոդոնտները, որոնք ուշ պալեոզոյում եղել են ողնաշարավորների խմբերի ամենատարածված և ամենաընդգրկուն տեսակներից մեկը։ Պերմի ժամանակաշրջանում ի հայտ են եկել խոշոր կոկորդիլոսանման ստեգոցեֆալներն ու անոտ երկկենցաղները։ Պարզագույն լաբիրինթոդոնտներից վաղ կարբոնում առանձնացել է անտրակոզավրերի խումբը, որն իր մեջ միավորել է երկկենցաղների ու մողեսների (սեյմուրներ, կոտլասիաներ) հատկանիշները։ Նրանցից վաղ կարբոնում առաջացել են իսկական սողունները, որոնք արդեն դարձել են լիովին ցամաքային կենդանիներ։ Ամենախոշոր (մինչև 50 սմ երկարություն ունեցող) սողունները սնվել են միջատներով և նրանց մոտ վերացել է մաշկային շնչառությունը։ Հնագույն և ամենապարզագույն սողունները պատկանել են կոտիլոզավրերի ենթադասին։ Բնակության ավելի հարուստ վայրերի և ցամաքում հասանելի սնման նոր եղանակների ի հայտ գալը նպաստել է կարբոնի երկրորդ կեսում միջատակեր խմբերից բացի բուսակեր կենդանիների և ողնաշարավորներով սնվող խոշոր գիշատիչների ի հայտ գալուն։ Որոշ սողուններ (մեզոզավրեր) կարբոնում վերադարձել են ջրամբարներ՝ դառնալով կիսաջրային կամ լիովին ջրային կենդանիներ։ Ընդ որում՝ նրանց վերջույթները վերածվել են լողակների, իսկ նեղ ծնոտների վրա առաջացել են բազմաթիվ նեղ ու սուր ատամներ ։
Կյանքն ուշ պալեոզոյում
Սկսած ուշ կարբոնից՝ Հարավային կիսագնդում ուժեղացել են սառցակալման գործընթացները, ինչը կապված էր Հարավային բևեռի՝ Գոնդվանայում տեղակայված լինելու հետ։ Սուպերմայրցամաքի՝ սառցադաշտերից ազատ տարածքներում հաստատվել է արտահայտված սեզոնայնությամբ չափավոր սառը կլիմա։ Գոնդվանայի բույսերը փայտացողուններում հայտնվել են տարեկան օղակները։ Այդպիսի բուսականությունը հատուկ է եղել ժամանակակից Հնդկաստանի, Աֆղանստանի, Հարավային Աֆրիկայի, Ավստրալիայի, Նոր Զելանդիայի և Անտարկտիդայի ընդարձակ տարածքներում։ Նրա կազմում, բացի պտերիդոսպերմներից, ներառվել են այլ մերկասերմ բույսերի ներկայացուցիչներ՝ կորդիատներ, գինկգոներ, փշատերևներ։ Հյուսիսային մայրցամաքներում, որ մտնում էին Լավրասիայի կազմի մեջ և վաղ պերմի ժամանակաշրջանում տեղակայված էին գլխավորապես հասարակածային գոտում, պահպանվել է բուսականություն, որը մոտ է կարբոնի արևադարձային ֆլորային, բայց արդեն դուրս էին մնացել լեպիդոդենդրոնները և սիգիլարիաները։ Պերմի ժամանակաշրջանի կեսերին այդ շրջանների (Եվրոպա և Հյուսիսային Ամերիկա) կլիման դարձել է ավելի չորային, ինչը հանգեցրել է ձարխոտերի, կալամիտների, ծառակերպ գետնամուշկանմանների և արևադարձային անտառի խոնավասեր այլ բույսերի բնաջնջմանը։ Միայն Լավրասիայի արևելյան շրջաններում (Չինաստան և Կորեա) կլիման ու ֆլորան մնացել են մոտ քարածխի ժամանակաշրջանի նույնպիսի կլիմային ։
Կենդանական աշխարհը պերմի ժամանակաշրջանի ընթացքում կրել է նշանակալի փոփոխություններ, որ հատկապես դրամատիկական են եղել պերմի երկրորդ կեսում։ Նվազել է ծովային կենդանիների բազմաթիվ խմբերի թվաքանակը (ուսոտանիներ, մամռակերպեր, ծովոզնիներ, օձապոչեր, ամոնիտներ, նաուտիլուսներ, օստրակոդներ, սպունգներ, ֆորամինիֆերներ), ինչպես նաև նրանց բազմազանությունը, ընդհուպ մինչև ամբողջ դասերի (տրիլոբիտներ, էվրիպտերիդներ, բլաստոիդներ, ծովային շուշանների պալեոզոյան խմբեր, տոտրակորալներ) լիակատար բնաջնջում։ Ողնաշարավորներից ոչնչացել են ականտոդները, կռճիկային ձկների բազմաթիվ պալեոզոյան խմբեր։ Միջմայրցամաքային քաղցրահամ ջրամբարներում զգալիորեն նվազել է խոանային ձկների թվաքանակը։ Մինչև պալեոզոյի ավարտը բնաջնջվել են լեպոսպոնդիլային ստեգոցեֆալները։ Պերմի բնաջնջումն իր մասշտաբներով պատկանում է այսպես կոչված «մեծ բնաջնջումների» թվին ։ Այդ ժամանակաշրջանում բնաջնջվել է բոլոր ծովային տեսակների 96 %-ը և ողնաշարավորների ցամաքային տեսակների 70 %-ը։ Աղետը դարձել է միջատների միակ հայտնի զանգվածային բնաջնջումը, որի արդյունքում ոչնչացել է միջատների ամբողջ դասի ցեղատեսակների շուրջ 57 %-ը և տեսակների 83 %-ը ։ Վերգետնյա ֆաունայում փոփոխություններն այդքան զանգվածային չեն եղել։ Միջատակեր կոտիլոզավրերը բաժանվել են մի քանի հիմնական էվոլյուցիոն բների, ի հայտ են եկել բուսակեր սողուններ (պարեյազավրերը, որոնց երկարությունը հասել է մինչև 3 մ) և խոշոր գիշատիչներ (սինապսիդային սողուններ)։ Ուշ կարբոնում ի հայտ են եկել գազանակերպ սողունների հնագույն տեսակները՝ պելիկազավրերը, որոնք բնաջնջվել են արդեն պերմի ժամանակաշրջանի կեսերին։ Նրանք չեն դիմացել մրցակցությանը գազանակերպ սողունների ավելի պրոգրեսիվ խմբի՝ տերապսիդների հետ, որոնց ուշ պերմում դարձել են սողունների գերակշռող խումբը։ Տերապսիդները եղել են շատ բազմազան. նրանց թվում եղել են տարբեր չափերի գիշատիչներ (ինոստրանցևիա) և բուսակեր կենդանիներ (դեյնոցեֆալներ)։ Ուշ պերմում լայնորեն տարածված էին դիցինոդոնտները, որոնք կորցրել էին իրենց բոլոր ատամները, բացառությամբ արուների վերին խոշոր ատամների ։
Օգտակար հանածոներ
Պալեոզոյան դարաշրջանի ապարների հետ են կապված բազմաթիվ օգտակար հանածոներ։ Քեմբրիում ծայրամասային ծովերն ու ծովալճակները պարբերաբար անջատվել են բաց ծովից, աղիությունը բարձրացել է, ինչը նպաստել է քարաղի ու կալիական աղերի, գիպսերի ու անհիդրիտների հաստ շերտերի առաջացմանը։ Այդ ժամանակ ձևավորվել են աղերի խոշորագույն հանքավայրերը Սիբիրյան պլատֆորում և Պակիստանում։ Քեմբրիի և օրդվիկի ժամանակաշրջաններին են վերաբերում Ալժիրյան Սահարայի Հասի Մեսաուդ և ԱՄՆ Կանզաս և Օկլահոմա նահանգների նավթահանքերը, ինչպես նաև Մերձբալթիկայի և Իրկուտսկի ավազանի հանքավայրերը։ Ինտենսիվ հրաբխականությամբ շարժուն շրջաններում տեղի է ունեցել ֆոսֆորիտների (Կարաթաու լեռնաշղթայի ավազաններ (Միջին Ասիա), Չինաստանի հարավ-արևելքում (Յուննան) նահանգ և Վիետնամի հյուսիսում), մանգանի (Կուզնեցկի Ալատաու), ասբեստի (Տիվա), պղնձի ու կոբալտի (Նորվեգիա), կիսամետաղների (Սալաիրյան բլրաշար), ոսկու (Ղազախստան) ու երկաթի (Կանադայի Նյուֆաունդլենդ կղզում, Արգենտինայում և Արևմտյան Եվրոպայի մի շարք երկրներում) կուտակումներ։ Բարեխառն-խոնավ կլիմայական պայմանների շնորհիվ, որ միջին դևոնում գերակշռել են Եվրասիայի զգալի մասում, Հյուսիսային Ամերիկայի հյուսիսում, Հարավային Ամերիկայում և Ավստրալիա մայրցամաքի հյուսիս-արևմուտքում, ի հայտ են եկել գետահովիտներ և գետերի դելտաներ, ինչպես նաև խոշոր լճա-ճահճային համակարգեր։ Այդ պայմաններում առաջին անգամ սկսել են ձևավորվել ածխի հաստաշերտեր։ Քարածխային ժամանակաշրջանում լճերի և լայնատարած ճահիճների հետագա բուսածածկման դեպքում, որտեղ թաղվել են նաև տապալված ծառերն ու թփերը, հետագայում ձևավորվել են քարածխի հաստ հանքաշերտեր։ Օրդովիկի ժամանակաշրջանին են վերաբերում վառվող թերթաքարերի ձևավորումը Լենինգրադի մարզում ու Էստոնիայում և ֆոսֆորիտների հանքավայրերը Մերձբալթիկայում ։
Սիլուրյան ծագում ունեն քարաղի հանքաշերտերը, նավթի ու գազի հանքավայրերը Հյուսիսամերիկյան (Կանադական) և Սիբիրյան պլատֆորմներում։ Սիլուրում են ձևավորվել երկաթի հանքավայրերը ԱՄՆ Միչիգան նահանգում և մի շարք մանր հանքավայրեր Աֆրիկայում, ոսկու հանքավայրերը Հյուսիսային Ղազախստանում, Կուզնեցկի Ալատաուում և Լեռնային Շորիայում։ Այդ ժամանակաշրջանին են վերաբերում նաև երկաթի, պղնձի և քրոմիտների հանքավայրերը Սկանդինավյան լեռներում, նիկելի, պլատինի, ասբեստի ու հասպիսի հանքավայրերն Ուրալում, ինչպես նաև հազվագյուտ մետաղների հանքավայրերն Ապալաչներւմ և Արևելյան Սիբիրում ։ Դևոնում ձևավորվել են Երկրի պատմության մեջ առաջին քարածխի արդյունաբերական հանքաշերտերը Կուզնեցկի ավազանում (Ռուսաստան) և Արջի կղզում (Նորվեգիա), ինչպես նաև նավթագազային հանքավայրերը Վոլգա-Ուրալյան և Տիմանո-Պեչորական մարզերում, Կանադայում, ԱՄՆ-ում, Ամազոնի դաշտավայրում և Սահարայում։ Դևոնի նստվածքային շերտերում հայտնվել են բոքսիտներ և երկաթի հանքավայրեր Ուրալի արևելյան և արևմտյան լանջերին, Թաթարստանում, Ապալաչներում, Իսպանիայում, Թուրքիայում, կալիական աղերի հանքաշերտեր՝ Սասկաչևան նահանգում (Կանադա) և Ստարոբինսկոեում (Բելառուս)։ Դևոնի հրաբխականության հետ են կապված պղնձահրաքարային հանքավայրերն Ուրալի արևելյան լաջերի, հրաքարա-բազմամետաղային հանքավայրերն Ալթայում, երկաթամանգանային և կապարա-ցինկային հանքավայրերը Կենտրոնական Ղազախստանում, երկաթի հանքավայրերը Ուրալի Բլագոդատ և Վիսոկայա լեռներում, Ղազախստանի Տեմիրտաուում և Սիբիրի հարավում՝ Տելբեսում։ Դևոնում և կարբոնում են ձևավորվել ալմաստի քիմբերլիտային խողովակները Արևմտյան Յակուտիայում և ալմաստաբեր խողովակները Արխանգելսկի մարզում ։
Ծայրամասային ու միջլեռնային կորություններում, ինչպես նաև պլատֆորմների վրա քարածխային ժամանակաշրջանում տեղի է ունեցել ածխի կուտակում (համաշխարհային պաշարների 30 %-ը)։ Այդ ժամանակաշրջանին վերաբերող քարածխի գլխավոր հանքավայրերն են Ռուսաստանի (Դոնցեկի, Կարագանդայի, Կիզելովսկի, Մերձմոսկովյան և այլն), Լեհաստանի, Չեխիայի, Սլովակիայի, Գերմանիայի, Բելգիայի, Ֆրանսիայի ու Անգլիայի հանքավայրերը, Աստուրիայի ավազանն Իսպանիայում, Ապալաչների Փենսիլվանիայի ավազանները Միացյալ Նահանգներում։ Քարածխային ժամանակարջանին են վերաբերում Վոլգա-Ուրալյան պրովինցիայի նավթի պաշարների կեսից ավելին, Օրենբուրգի գազի հանքավայրերը, Տիխվինի ու Հյուսիսային Օնեգայի ու Չինաստանի բոքսիտների հանքավայրերը, Կարատաու լեռնաշղթայի և Միջին Ասիայի մյուս շրջանների կապարա-ցինկային հանքավայրերը, Ժեզկազգանի պղնձի և Մագնիտնայա լեռան երկաթի հանքավայրերը, Ուրալի ոսկու հանքերը ։ Պերմի ժամանակաշրջանում ձևավորված ածուխը կազմում է համաշխարհային պաշարների մեկ քառորդը (Պեչորսկի և Թայմիրի ավազաններ, Ռուսաստանի, Չինաստանի արևելքի, Հնդկաստանի Բիհար նահանգի ավազաններ, Ավստրալիայի և ՀԱՀ հանքավայրեր)։ Պերմին են վերաբերում Ուկրաինայի, Ռուսաստանի, Խրոնինգեն) (Նիդեռլանդներ), Հյուգոտոնի (ԱՄՆ) և Իրանի գազի պաշարները։ Այդ ժամանակաշրջանում են ձևավորվել կալիական աղի (Վերին Կամսկ և Մերձկասպյան ցածրավայր) և կերակրի աղի (Արտյոմովսկի հանքավայր Դոնբասի հյուսիսում) զգալի պաշարները։ Լայնորեն տարածված են պերմի հանքային օգտակար հանածոները՝ պղինձ (Մանսֆելդ Գերմանիայում), պղինձ և մոլիբդեն (Կոնիրատ Բալխաշ լճի հյուսիսային ափին), ոսկի (Մուրունտաու Կիզիլկումում), անագ (Կոռնուոլ Մեծ Բրիտանիայում), ուրան (Շվարցվալդ Գերմանիայում), Կենտրոնական ֆրանսիական զանգված) Ֆրանսիայում և Կառու Հարավաֆրիկյան Հանրապետությունում), սնդիկ (Նիկիտովկա Ուկրաինայում և Այդարկեն Ղրղզստանւմ) ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Երկրաբանական դարաշրջաններ Կատեգորիա:Պալեոզոյ
(285) Ռեգինա
(285) Ռեգինա (Regina), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1889 թվականի օգոստոսի 3-ին Օգյուստ Շարլուայի կողմից Նիցայում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 3,083966 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,4437 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,7242 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1978,17 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,181987 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 17,62° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1889 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Օգյուստ Շառլուայի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Մղձավանջների ուժը․ վախի քաղաքականության բարձրացումը
«Մղձավանջների ուժը․ վախի քաղաքականության բարձրացումը» (The Power of Nightmares: The Rise of the Politics of Fear ), BBC հեռուստատեսային վավերագրական ֆիլմաշար՝ ստեղծված Ադամ Քերթիսի կողմից։ Այն բաղկացած է արխիվային կադրերից, որոնց մասին պատմում է Քերթիսը։ Սերիալը սկզբնապես հեռարձակվել է Միացյալ Թագավորությունում 2004 թվականին ։ Այնուհետև այն ցուցադրվել է բազմաթիվ երկրներում և տարբեր կինոփառատոներում, ներառյալ 2005 թվականի Կաննի կինոփառատոնը։
Ֆիլմաշարը համեմատում է ԱՄՆ-ում նեոպահպանողական շարժման վերելքը և արմատական իսլամիստական շարժումը՝ համեմատություններ անցկացնելով դրանց ծագման միջև և առանձնացնելով նրանց նմանությունները։ Առավել հակասական է այն պնդումը, որ արմատական ​​իսլամիզմը, որպես խոշոր, չարաբաստիկ կազմակերպություն, հատկապես Ալ-Քաիդայի տեսքով, առասպել է կամ ազնիվ սուտ, որը գործադրվել է բազմաթիվ երկրների ղեկավարների և հատկապես Միացյալ Նահանգների նեոպահպանողականների կողմից՝ ուտոպիստական ​​գաղափարների վերջնական ձախողումից հետո իրենց ժողովրդին համախմբելու և ոգեշնչելու նպատակով։
«Մղձավանջների ուժը» բարձր են գնահատել Մեծ Բրիտանիայի և ԱՄՆ-ի կինոքննադատները։ Նրա ուղերձն ու բովանդակությունը եղել են նաև պահպանողականների և առաջադեմների տարբեր քննադատությունների առարկա։
Մաս 1. «Սիրելիս,դրսում ցուրտ է»
Շարքի առաջին մասը ներկայացնում է իսլամիզմի և նեոպահպանողականության ծագումը։ Այն ներկայացնում է, որ եգիպտացի պետական ծառայող Սայիդ Կութուբը, ով համարվում է ժամանակակից իսլամիստական մտածողության հիմնադիր, այցելում է ԱՄՆ՝ ծանոթանալու այնտեղի կրթական համակարգին, այնուհետև զզվում է արևմտյան հասարակության մեջ բարոյականության և առաքինությունների կոռումպացվածությունից՝ անհատապաշտության միջոցով։ Երբ նա վերադառնում է Եգիպտոս, նրան անհանգստացնում է Գամալ Աբդել Նասերի օրոք իրականացվող արևմտականացումը և համոզվում է, որ իր հասարակությունը փրկելու համար անհրաժեշտ է այն ամբողջությամբ վերակառուցել իսլամական օրենքի համաձայն՝զուգահեռ օգտագործելով արևմտյան տեխնոլոգիաները։ Հետո նա համոզվում է, որ իր տեսլականը կարող է իրականացվել միայն էլիտար մասսայի միջնորդությամբ՝ առաջնորդելու հեղափոխություն հաստատված կարգի դեմ։ Կութուբը դառնում է «Մուսուլման եղբայրների» առաջնորդը և Նասերի բանտերից մեկում խոշտանգումների ենթարկվելուց հետո սկսում է հավատալ, որ արևմուտքի ազդեցության տակ գտնվող առաջնորդները պետք է արդարացիորեն սպանվեն, որպեսզի վերացվի նրանց կոռուպցիան։ Կութուբը մահապատժի է ենթարկվում 1966 թվականին, սակայն նա ոգեշնչում է Ուսամա բեն Լադենի ապագա դաստիարակ Այման ալ-Զավահիրիին ՝ ստեղծելու իր գաղտնի իսլամիստական խմբավորումը։ Ոգեշնչված 1979 թվականի Իրանի հեղափոխությունից՝ Զավահիրին և նրա դաշնակիցները 1981 թվականին սպանեցին Եգիպտոսի նախագահ Անվար Ալ-Սադաթին՝ սեփական հեղափոխությունը սկսելու հույսով։ Այնուամենայնիվ, հեղափոխությունը չի իրականանում, և Զավահիրին եզրակացնում է, որ մուսուլմանների մեծամասնությունը ոչ միայն կոռումպացվել է արևմտյան գաղափարներով ոգեշնչված առաջնորդների կողմից, այլև մուսուլմաններն իրենք են տուժել ջահիլիայից և, հետևաբար, կարող են դառնալ բռնության օրինական թիրախ, եթե հրաժարվեն միանալ իր գործին։ Նրանք շարունակում էին հավատալ, որ անհրաժեշտ է «ավանգարդի»՝առաջավոր դիրք զբաղեցնողների աջակցությունը՝ ոտքի կանգնելու, կոռումպացված ռեժիմը տապալելու և այն «մաքուր» իսլամիստական ​​պետությունով փոխարինելու համար։
Միևնույն ժամանակ, Միացյալ Նահանգներում դժգոհ լիբերալների մի խումբ, ներառյալ Իրվինգ Քրիստոլը և Փոլ Վուլֆովիցը, հետևում են Լեո Շտրաուսի քաղաքական մտածողությանը, այն բանից հետո, երբ նախագահ Ջոնսոնի կողմից ձախողվում է Մեծ հասարակությունը ։ Նրանք եզրակացնում են, որ անհատական ազատության վրա շեշտադրումը Ջոնսոնի ծրագրերի տապալումն էր։ Նրանք պատկերացնում էին Ամերիկայի վերակառուցումը՝ միավորելով ամերիկացի ժողովրդին ընդհանուր չարիքի դեմ և ձեռնամուխ եղան առասպելական թշնամու ստեղծմանը։ Այս խմբակցությունները՝ նեոպահպանողականները, իշխանության եկան 1980-ականներին Ռեյգանի վարչակազմի օրոք՝ իրենց դաշնակիցներ Դիկ Չեյնիի և Դոնալդ Ռամսֆելդի հետ։ Նրանք պնդում էին, որ Խորհրդային Միությունը չի հետևում երկու երկրների միջև զինաթափման պայմանագրի պայմաններին, և «Թիմ Բ»-ի արդյունքների հետ միասին նրանք գործ են հարուցում՝ օգտագործելով կասկածելի ապացույցներ և մեթոդներ՝ դա Ռոնալդ Ռեյգանին ապացուցելու համար։
Մաս 2․ «Ուրվականների հաղթանակը»
Երկրորդ մասում իսլամիստական խմբավորումները, արագորեն ընկնելով Զավահիրիի և նրա հարուստ սաուդցի գործընկեր Ուսամա բեն Լադենի արմատական ազդեցության տակ, միանում են նեոպահպանողականների ազդեցության տակ գտնվող Ռեյգանի վարչակազմին՝ պայքարելու Խորհրդային Միության կողմից Աֆղանստան ներխուժման դեմ։ Երբ ի վերջո ԽՍՀՄ-ը դուրս է գալիս Աֆղանստանից, և երբ Սոցիալիստական ճամբարը սկսում է փլուզվել 1989 թվականին, և՛ իսլամիստները, և՛ նեոպահպանողականները կարծում են, որ իրենք են Խորհրդային Միության կործանման հիմնական կերտողները։ Քերթիսը պնդում է, որ Խորհրդային Միությունը, այնուամենայնիվ, փլուզման եզրին էր։ Սակայն իսլամիստները դա բոլորովին այլ կերպ են ընկալում։ Իրենց հաղթանակով նրանք կարծում են, որ իշխանություն ունեն Եգիպտոսում և Ալժիրում «մաքուր» իսլամական պետություններ ստեղծելու համար։ Նման իսլամական պետություններ ստեղծելու փորձերը արգելափակվում են ուժով։ Իսլամիստներն այնուհետև փորձում են հեղափոխություններ հրահրել Եգիպտոսում և Ալժիրում՝ օգտագործելով ահաբեկչությունը, որպեսզի վախեցնեն ժողովրդին իրենց առաջնորդների դեմ ոտքի հանելու համար։ Սակայն ժողովուրդը սարսափած է բռնությունից, և Ալժիրի կառավարությունն օգտագործում է այդ վախը որպես իշխանությունից կախված լինելու միջոց։ Ի վերջո, իսլամիստները հայտարարում են, որ երկրների ողջ բնակչությունը հիմնովին աղտոտված է արևմտյան արժեքներով։ Ի վերջո, Ալժիրում նրանք սկսում են շրջվել միմյանց դեմ՝ յուրաքանչյուրը հավատալով, որ այլ ահաբեկչական խմբավորումների անդամները իրական մուսուլմաններ չեն։
Մաս 3. «Ստվերները քարանձավում»
Վերջին մասը նվիրված է Ալ-Քաիդայի իրական վերելքին։ Քերթիսը պնդում է, որ ձախողված հեղափոխություններից հետո Բեն Լադենը ​​և Զավահիրին ոչ միայն ժողովրդի կողմից աջակցություն չեն ստացել, այլև լուրջ ահաբեկչական կազմակերպություններից, և կախված են եղել անկախ զինյալներից՝ ջիհադի իրենց նոր կոչն իրականացնելու համար։ Այնուամենայնիվ, ֆիլմը պնդում է, որ 1998 թվականին ԱՄՆ դեսպանատան պայթյունների համար Բեն Լադենին հեռակա հետապնդելու համար ԱՄՆ դատախազությունը պետք է ապացուցեր, որ նա եղել է պայթյունների համար պատասխանատու հանցավոր կազմակերպության ղեկավարը։ Նրանք հետապնդում են Բեն Լադենի նախկին համախոհ Ջամալ ալ-Ֆադլին և վճարում նրան, որպեսզի ցուցմունք տա, որ Բեն Լադենը ​​խոշոր ահաբեկչական կազմակերպության ղեկավարն է, որը կոչվում է Ալ-Քաիդա։ Սեպտեմբերի 11-ի հարձակումներից ի վեր Ջորջ Բուշ կրտսերի հանրապետական ​​նոր վարչակազմի նեոպահպանողականներն օգտագործել են կազմակերպության այս հորինված հայեցակարգը` արդարացնելու հերթական խաչակրաց արշավանքը նոր թշնամու դեմ, որն ավարտվել է ահաբեկչության դեմ պատերազմով։
Այն բանից հետո, երբ ամերիկյան ներխուժումը Աֆղանստան չկարողացավ արմատախիլ անել ենթադրյալ ահաբեկչական կազմակերպությունը, Բուշի վարչակազմը կենտրոնանում է դեպի ներս՝ անհաջող փնտրելով ահաբեկիչների քնած բջիջները Ամերիկայում։ 2003 թվականին նրանք ընդլայնեցին ահաբեկչության դեմ պատերազմը՝ Իրաք ներխուժմամբ։ Գաղափարներն ու մարտավարությունը տարածվեցին նաև Միացյալ Թագավորությունում, որտեղ Թոնի Բլեերը օգտագործում է ահաբեկչության սպառնալիքը՝ իրեն նոր բարոյական հեղինակություն հաղորդելու համար։ Հետազոտվում են նաև նեոպահպանողական ռազմավարության հետևանքները` Գուանտանամոյի բանտում անժամկետ կալանավորված ահաբեկչության կասկածյալների նկատմամբ, որոնցից շատերը ենթադրաբար ձերբակալվել են հակաթալիբանական Հյուսիսային դաշինքի կողմից առանց Միացյալ Նահանգների ռազմական իրական հետաքննության, հետազոտվում են նաև գոյություն չունեցող և անհավանական սպառնալիքների դեմ «կանխարգելման» ձևերը, որոնք արվում են պարզապես այն հիմքով, որ ներգրավված կողմերը սպառնալիք դառնալու ներուժ ունեն։ Քերթիսը մասնավորապես փորձում է մեղմել կեղտոտ ռումբի հարձակման վախը և եզրափակում է՝ հանգստացնելով հեռուստադիտողներին, որ քաղաքական գործիչները, ի վերջո, պետք է ընդունեն, որ որոշ սպառնալիքներ չափազանցված են, իսկ մյուսներն իրականում հիմք չունեն։ Նա ասում է. «Մի դարաշրջանում, երբ բոլոր մեծ գաղափարները կորցրել են վստահությունը, ուրվական թշնամու վախը այն ամենն է, ինչ քաղաքական գործիչներին մնում է իրենց իշխանությունը պահպանելու համար»։
Աջակցողներ
• John Calvert, historian of Islamism
• Prof. Harvey Mansfield, Straussian philosopher, Harvard University
• Prof. Stanley Rosen, pupil of Leo Strauss, 1949
• Dr Azzam Tamimi, Institute of Islamic Political Thought
• General Fouad Allam, interrogator, Interior Ministry 1958–87
• Roxanne Euben, political scientist
• Irving Kristol, American journalist
• William Kristol, Chief of Staff to the Vice President 1988–92
• Prof. Stephen Holmes, political philosopher
• Henry Kissinger (interviewed 1975)
• Melvin Goodman, Head of Office, Soviet Affairs, CIA 1976–87
• Prof. Richard Pipes, adviser to President Reagan 1980–83
• Dr Anne Cahn, Arms Control and Disarmament Agency 1977–80
• Dr Kamal Habib, founder member of Islamic Jihad
• Gilles Kepel, historian of Islamist Movement
• Paul Weyrich, religious activist; member of Republican Party
• Michael Ledeen, Special Adviser to the US Secretary of State 1981–82
• Milton Bearden, CIA Field Officer, Afghanistan 1985–89
• Abdullah Anas, General Commander, Afghan Arabs, Northern Afghanistan 1984–89
• Mikhail Gorbachev, General Secretary, Soviet Communist Party (archive)
• Saif Al Banna, senior member of Muslim Brotherhood, Egypt (archive)
• Ali Haroun, Algerian Minister for Human Rights 1991–92 (archive)
• Essam el-Erian, senior member of Muslim Brotherhood, Egypt
• Brent Scowcroft, National Security Adviser to President George Bush Snr (interviewed 1996)
• Michael Lind, journalist and former neoconservative
• David Brock, author, Blinded by the Right
• Joe Conason, writer, The Hunting of the President
• Jason Burke, author, Al-Qaeda: Casting a Shadow of Terror
• Sam Schmidt, defence lawyer at US Embassy Bombings trial
• Vincent Cannistraro, Head of Counter-terrorism, CIA 1988–90
• Paul Wolfowitz, US Deputy Secretary of Defense
• Prof. David Cole, law professor, Georgetown University
• Ron Hansen, reporter, The Detroit News
• William Swor, defence lawyer at Detroit Sleeper Cell trail
• John Molloy, defence lawyer at Lackawanna Cell trial
• Bill Durodié, Director, International Centre for Security Analysis, Kings College
• Dr John Prados, National Security Archive, Washington
• Dr Theodore Rockwell, nuclear scientist
• Lewis Z. Koch, Bulletin of the Atomic Scientists
• David Johnston, Intelligence Specialist, New York Times
Բովանդակություն
Ադամ Քերթիսն ի սկզբանե մտադիր էր ֆիլմ նկարահանել պահպանողական շարժման ներսում նեոպահպանողական «էլիտար» գաղափարախոսությունների և ավելի անհատապաշտ ազատական ​​խմբակցությունների միջև կոնֆլիկտի մասին։ Պահպանողական շարժման իր հետազոտության ընթացքում Քերթիսը հայտնաբերեց, թե ինչ նմանություններ էր տեսնում նեոպահպանողական և իսլամիստական գաղափարախոսությունների ծագման մեջ։ Նախատեսված վավերագրական ֆիլմի թեման տեղափոխվեց դեպի այս երկու այլ գաղափարախոսություններ, ընդ որում ազատական տարրը ի վերջո հեռացվեց. : Քերթիսն առաջին անգամ ներկայացրեց պահպանողական գաղափարախոսության մասին վավերագրական ֆիլմի գաղափարը 2003 թվականին և կես տարի անցկացրեց ֆիլմի ուսումնասիրության վրա ։ Վերջնական ձայնագրությունները կատարվել են 2004 թվականի հոկտեմբերի 10-ին, հոկտեմբերի 19-ին և նոյեմբերի 1-ին   ։
Ինչպես Քերթիսի շատ ֆիլմերում, «Մղձավանջների ուժը» օգտագործում է BBC-ի արխիվներից վերցված ֆոնդային կադրերի մոնտաժ, որոնք պատմում է Քերթիսը ։ Քերթիսը Ջեյմս Մոսմանին վերագրել է որպես իր մոնտաժային տեխնիկայի ոգեշնչման աղբյուրը, որն առաջին անգամ օգտագործել է 1992 թվականի «Պանդորայի արկղը» սերիալի համար, մինչդեռ նրա հումորի օգտագործումը վերագրվում է իր առաջին հեռուստատեսային աշխատանքին որպես տաղանդի սկաուտ  That's Life լրագրողական ծրագրի համար։ Քերթիսը նաև համեմատել է իր ֆիլմերի ժամանցային կողմը Ամերիկայի Fox News հեռուստաալիքի հետ՝ պնդելով, որ ցանցը հաջողակ է, քանի որ «նրանց հեռուստադիտողները իսկապես վայելում են այն, ինչ անում են» ։
Որպեսզի օգնի առաջ մղել իր մտքերը, Քերթիսն օգտագործում է հարցազրույցներ տարբեր քաղաքական և մտավոր գործիչների հետ։ Առաջին երկու մասերում սպառազինությունների վերահսկման և զինաթափման գործակալության նախկին անդամ Էնն Քանը և «Ամերիկացի հանդիսատես»-ի նախկին գրող Դեյվիդ Բրոքը մեղադրում են նեոպահպանողականներին Խորհրդային Միության և նախագահ Բիլ Քլինթոնի դեմ իրենց արշավներում սխալ գործողությունների մասին գիտակցաբար կեղծ ապացույցներ օգտագործելու մեջ։ Ջեյսոն Բերկը, «Ալ-Քաիդա. Ահաբեկչության ստվերը գցելով» գրքի հեղինակը, «Ստվերները քարանձավում» մասում մեկնաբանում է Աֆղանստանում հսկայական ահաբեկչական ցանցի բացահայտման ձախողումը։ Ֆիլմի պատմությունը խթանելու համար ավելացվում են լրացուցիչ հարցազրույցներ խոշոր գործիչների հետ։ Նեոպահպանողականներ Ուիլյամ և Իրվինգ Քրիստոլները, Ռիչարդ Փայփսը, Ռիչարդ Պերլը և Մայքլ Լեդինը հրավիրվում են ֆիլմի թեմայի վերաբերյալ նեոպահպանողական տեսակետ արտահայտելու համար։ Իսլամիզմի պատմությունը քննարկում են Իսլամական քաղաքական մտքի ինստիտուտի Ազզամ Թամիմին, քաղաքագետ Ռոքսան Էուբենը և իսլամիստ Աբդուլլահ Անասը։
Գլխատուն (կառույց)
Նկարագրություն
Համակառույցի հիմնական շենքը՝ գլխատուն-ղարադամը կառուցվել է 19-րդ դարի երկրորդ կեսին։ Հատակագիծը քառանկյունաձև է՝ 7.8x7.5: Ամբողջ ծածկը քառակուսի հիմքերով հորիզոնական գերաններից կազմված յուրօրինակ գմբեթի տեսք ունի։ Ղարադամի համար հատկանշական է կիսագետնափոր ծավալը և ամբողջական բաց ճակատը, որի ենթամասերը գրեթե ամբողջությամբ խորացված են գետնի մեջ։ Ճակատային պատի արևմտյան անկյունի մոտ գտնվում է դուռը, որը շարված է կոպտատաշ քարից։ Համակառույցի առաջ դուրս փորված հողը կազմում է հարթակ։ Առջևի պատի վրայից ցած իջնելով երևում են կտուրի ծայրերը, որոնք գլխատան շուրջ ստեղծում են հովնոց։ Տաք եղանակներին այն ծառայել է որպես ցերեկային կացարան և խոհանոց։
Մղձավանջների ուժը․ վախի քաղաքականության բարձրացումը
Բովանդակություն
Ֆիլմի սաունդթրեքը ներառում է մոտավորապես երկու երաժշտություն Ջոն Քարփենթերի ֆիլմերից, որին Քերթիսը համարում էր ոգեշնչում իր սաունդթրեքի մշակման տեխնիկայի համար, ինչպես նաև ստեղծագործություններ Բրայան Ինոյի Another Green World ալբոմից։ Ֆիլմում հնչում է նաև կոմպոզիտորներ Չարլզ Այվզի և Էնիո Մորիկոնեի երաժշտությունը, իսկ Քերթիսը ֆիլմի «լավագույն» երաժշտությունն է համարել Skinny Puppy արդյունաբերական խմբի երգերը ։
Գլխատուն (կառույց)
Նկարագրություն
Գլխատան ներսի 4 անկյուններից մոտ երկու մետր հեռավորության վրա կաղնու փայտից հզոր սյուներ են բարձրանում, որոնց տրամագիծը մեկ մետրից ավել է։
Մղձավանջների ուժը․ վախի քաղաքականության բարձրացումը
Հեռարձակումներ և բաշխում
«Մղձավանջների ուժը» առաջին անգամ հեռարձակվել է երեք մասով BBC Two-ով 2004 թվականին Միացյալ Թագավորությունում, սկսած «Սիրելիս,դրսում ցուրտ է»՝ հոկտեմբերի 20-ին, «Ուրվականների հաղթանակը»՝ հոկտեմբերի 27-ին և «Ստվերները քարանձավում»՝ նոյեմբերի 3-ին։ Քենեթ Բիգլիի սպանությունը ստիպեց BBC-ին դադարեցնել վերջին սերիայի հրապարակումը մինչև դրա հեռարձակումը  ։ Այն վերահեռարձակվեց երեք օր 2005թ. հունվարին, երրորդ մասը թարմացվեց՝ հաշվի առնելով նախորդ դեկտեմբերին Օրենքի լորդերի որոշումը, ըստ որի ենթադրյալ օտարերկրյա ահաբեկիչներին առանց դատավարության կալանավորելն անօրինական էր ։
Գլխատուն (կառույց)
Նկարագրություն
Վերին մասում բրգաձև և նեղացնող սյուները հորիզոնական դիրքով կրում են երեք հարկով շարված կաղնի գերաններ՝ «հրհորումներ»։ Երդիկը գտնվում է բուրգի կենտրոնում՝ սենյակի հատակից վեց մետր բարձրության վրա, որի չափը մոտավորապես մեկ քառակուսի մետր է։ Ուղիղ երդիկի տակ տեղադրված է գլխաքարից կառուցված քառակող օջախը։ Եռաշերտ գերանների վրա կաղնու կոճղեր են շարված կամ ինչպես տեղացիներն են անվանում՝ «լոփաներ», որոնց վրա չփտող մախի կամ ցախավելի մատղաշ սյուներ են շարված, որոնք էլ ծածկված են գարու ծղոտի հաստ շերտերով։ Որից հետո կավի շերտն է։ Որպեսզի ջուրը ներս չհոսի, դրա համար հողաշերտը կտուրթակիներով խտացվել և ամրացվել է։ Ժամանակի ընթացքում առաջացած ճեղքերը կավե նոր շերտով են ամրացվել, որից հետո տանիքի հաստությունը հասել է մինչև 1,5 մետրի։ Գյուղի համարյա բոլոր բնակարանները գրեթե նման են ղարադամին, բայց մի տարբերությամբ, որ սենյակները համեմատաբար փոքր են, իսկ կտուրները՝ հարթ։ Դրա հետևանքով հորիզոնական գերանները պատերի վրա են հենվում, երթիկների փոխարեն ճակատային պատում բացված են երկուական լայն պատուհաններ, ջեռուցումը կատարվում է թիթեղից պատրաստված վառարանի միջոցով, իսկ սրահում՝ բուխարիկի միջոցով։ Կան լայն բացվածքով սյունաշար սրահներ ։
Մղձավանջների ուժը․ վախի քաղաքականության բարձրացումը
Հեռարձակումներ և բաշխում
2005 թվականի մայիսին ֆիլմը ցուցադրվեց Կաննի կինոփառատոնում 2,5 ժամ տևողությամբ մոնտաժով ։ «Փաթեն» գնեց ֆիլմի այս մոնտաժի բաշխման իրավունքները ։
Գլխատուն (կառույց)
Նկարագրություն
Բնակարանների հատակն ու ետնապատն ամբողջությամբ, կողքի պատերը մասամբ ղարադամի են նման, իսկ ճակատային լուսամուտները, առաստաղն ու սենյակների հարդարանքը, ընդարձակ պատշգամբը ոչնչով չեն տարբերովում նորատիպ բնակարաններից։
Փոքրիկ գյուղի բնակարանները պատկանում են ժողովրդական բնակարանների այն հազվագյուտ տեսակներին, որոնց բնորոշ է ղարադամից նորատիպ բնակարաններին անցնելու միջանցիկ շրջանը։
Մղձավանջների ուժը․ վախի քաղաքականության բարձրացումը
Հեռարձակումներ և բաշխում
Չնայած սերիալը երբեք չի ցուցադրվել ԱՄՆ հեռուստատեսությամբ, դրա երեք մասերը ցուցադրվել են 2005 թվականի փետրվարի 26-ին Կոլումբիայում, Միսսուրիի «Ճշմարիտ/Կեղծ» կինոփառատոնի շրջանակներում՝ Քերթիսի անձնական ելույթով ։ Այն նաև ցուցադրվել է 2006 թվականի Սիեթլի միջազգային կինոփառատոնում և Սան Ֆրանցիսկոյի միջազգային կինոփառատոնում, որոնցից վերջինս Քերթիսին շնորհում է «Տեսողության համառություն» մրցանակը   ։ Ֆիլմը ցուցադրվել է նաև Նյու Յորքի Tribeca կինոփառատոնում, իսկ 2005 թվականին Նյու Յորքում տեղի է ունեցել կարճ թատերական ցուցադրություն ։
Ֆիլմը առաջին անգամ հեռարձակվել է CBC հեռուստաալիքով Կանադայում 2005 թվականի ապրիլին և կրկին 2006 թվականի հուլիսին ։ Ավստրալական SBS հեռուստաալիքն ի սկզբանե պլանավորել էր սերիալը հեռարձակել 2005 թվականի հուլիսին, սակայն այն չեղարկվեց՝ ըստ հաղորդագրության՝ հուլիսի 7-ի Լոնդոնի ռմբակոծությունների պատճառով ։ Ի վերջո, այն հեռարձակվեց դեկտեմբերին, որին հաջորդեց Փիթեր Թեյլորի «Նոր Ալ-Քաիդան»՝ Քերթիսի հակափաստարկի հիման վրա ։
2005 թվականի ապրիլին Քերթիսը ցանկություն հայտնեց թողարկել պաշտոնական DVD՝ ժողովրդական պահանջարկի պատճառով, բայց մեկնաբանեց, որ իր խմբագրման տեխնիկան լուրջ իրավական խնդիրներ է ստեղծում նման թողարկման համար հավանություն ստանալու համար ։ Ոչ պաշտոնական DVD-ն թողարկվեց Wholphin եռամսյակային DVD ամսագրում երեք համարների համար  ։
Քննադատական արձագանք
Ֆիլմը 2005 թվականին արժանացել է BAFTA մրցանակի՝ «Լավագույն փաստական սերիալ» անվանակարգում : Մյուս մրցանակները տրվել են Մեծ Բրիտանիայի Ռեժիսորների գիլդիան և Թագավորական հեռուստատեսային ընկերությունը ։