cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Հույն-թուրքական պատերազմ (1919-1922)
Քաղաքական ճգնաժամ Հունաստանում
1920 թվականի հոկտեմբերին, քաղաքամայր-ոստան հանդիսացող Աթենքի թագավորական պարտեզում կապիկի կծածից մահանում է Հունաստանի 27-ամյա միապետ Ալեքսանդր I-ը։ Վերջինս գահին բազմել էր 1917 թվականի հունիսի 11-ին, մինդեռ իր հայրը աքսորվել էր Էլեֆթերիոս Վենիզելոսի կողմնակիցների կողմից։ Անժառանգ արքայի մահը նոր խառնաշփոթ է մտցնում Հունաստանի ներքաղաքական կյանք, իսկ 1920 թվականի նոյեմբերի 1-ին նշանակված ընտրությունները՝ դառնում են Վենիզելոսի լիբերալ կողմնակիցների և ռոյալիստների միջև հակամարտության սնուցման նոր աղբյուր։ Սկզբում Վենիզելոսի քաղաքական հակառակորդները ներքին չարաշահման և ավտորիտարիզմի մեղադրանքով սկսում են բողոքի ակցիաներ՝ առաջ քաշելով այն հանգամանքը, որ 1915 թվականից ի վեր (գլխավորապես` պատերազմի պատճառով) երկրում իշխանության ընտրություններ չեն անցկացվել։ Միևնույն ժամանակ, սակայն, ռոյալիստները նպատակադրված էին ազատագրելու Փոքր Ասիան՝ առանց գործողությունների հաջորդական պլանի և հստակեցված տեսլականի։ Այս ժամանակաշրջանում երկրի բնակչության մեծամասնությունը հոգնել էր և՛ շարունակական պատերազմներից, և՛ վենիզելոսյան թվացյալ բռնապետական կարգերից, ուստի և հակված էր փոփոխությունների տարբերակին։ Ի զարմանս շատերի՝ այդ ընտրութուններում Վենիզլեոսը հավաքում է օրենսդիրի 369 տեղերից ընդամենը 118-ը։ Քաղաքական դաշտում նման պարտությունից հետո նա և իր գլխավոր համախոհները լքում են երկիրը։ Դիմիտրիոս Գունարիսի գլխավորությամբ ձևավորված նոր կառավարությունը իշխանության անցնելուն պես նախապատրաստվում է Կոնստանտինոս I-ի վերադարձին և վերաթագադրմանը։ Դրան հաջորդում է դաշնակիցների նախազգուշացումն առ այն, որ եթե Անտանտյան դաշինքի նկատմամբ ոչ բարյացակամ տրամադրված Կոնստանտինոսը վերադառնա աքսորից, ապա մեծ տերությունները կդադարեցնեն Հունաստանին տրամադրվող բոլոր ֆինանսական և ռազմական օգնությունները։ Չնայած մեծ տերությունների ուլտիմատումներին, Հունաստանի ռոյալիստենրի նախաձեռնությամբ երկրում անցկացվում է հանրաքվե, որի արդյունքում էլ որոշվում է աքսորից վերադարձնել Կոնստանտինոս I-ին։ Վերադարձից անմիջապես հետո վերջինս պաշտոններից արձակում է Վենիզելոսի կողմից նշանակված պաշտոնյաներին և զորահրամանատարներին՝ նրանց փոխարեն նշանակելով անփորձ այրերի։ Զորքերի ղեկավարումը հանձնվում է միապետության շարժան ականավոր ջատագով Անաստասիոս Պապուլասին, որը դեռևս Էլեֆթերիոս Վենիզելոսի իշխանության տարիներին մասնակցել էր դեպի Զմյուռնիա հունական զորախմբերի զորաշարժին։ Այնուամենայնիվ, Հունաստանի թագավորության զինված ուժերի գերագույն գլխավոր հրամանատարը շարունակում էր մնալ երկրի միապետը։
Չնայած բազմաթիվ կադրային փոփոխություններին, իր պաշտոնում շարունակում է մնալ Զմյուռնիայի ռազմագործողության առաջնորդներից Արիստեիդիս Ստերգիադիսը։ Պաշտոններից չազատված բազմաթիվ սպաներ ինքնակամ սկսում են լքել իրենց հանձնառությունները՝ ի նշան գործող վարչակարգի «կադրային ջարդի»։ Հընթացս Գերոգիոս Կոնդիլիսի գլխավորությամբ մի խումբ սպանել Կոստանդնուպոլսում ձևավորում են «Ազգային պաշտպանություն» ընդդիմադիր, հակառակավարական կազմակերպությունը, որը շարունակաբար զբաղվում է Աթենքի թագավորական կառավարության որոշումների քննադատություններով։ Նորաստեղծ կազմակերպության քաղաքական կողմնորոշումը համընկնում էր վենիզելիզմի գաղափարական արժեքների հետ։ Հունաստանում ստեղծված քաղաքական անկայունությունը և դրան հաջորդած շրջադարձային փոփոխություններն իրենց վառ ազդեցությունն են ունենում բանակի վրա․ զինված ուժերում սկսվում է տիրել երկու խմբակցությունների անդամների միջև թշնամական լարվածություն, որը ամենաուղիղ կերպով ազդում է վերջիններիս մարտունակության վրա։
Ուժերի հավասարակշռության փոփոխություն հօգուտ քեմալականների
Մինչև 1920 թվականի դեկտեմբերը հույները առաջխաղացում են գրանցել երկու ճակատներում՝ Էսքիշեհիրին մոտենալով հյուսիս-արևմուտքից և Զմյուռնիայից՝ այսպիսով ամրացնելով իրենց գրավյալ տարածքները։ 1921 թվականի սկզբին հույները վերսկսում են փոքրածավալ հետախուզական գործողությունները, որոնք, սակայն, հանդիպում են թուրք ազգայնականների համառ դիմադրությանը։ Վերջիններս սկսում են աստիճանաբար հանդես գալ առավել լավ կազմակերպված և զինված կանոնավոր բանակով։ Հունական առաջխաղացումն առաջին անգամ կասեցվում է 1921 թվականի հունվարի 11-ին՝ Ինյոնյուի առաջին ճակատամարտի ժամանակ։ Չնայած այս ճակատամարտը ռազմական մեծ գործողություն չէր, քանի որ ներառում էր հունական մեկ դիվիզիա, նորաթուխ թուրք հեղափոխականների համար սա քաղաքական մեծ կարևորություն էր ներկայացնում։ Այս զարգացումների հետևանքով Անտանտի երկրները առաջարկում են փոփոխության ենթարկել Սևրի հաշտության պայմանագրի դրույթները Լոնդոնի կոնֆերանսում, որին ներկա էին թե՛ թուրքական հեղափոխական և թե՛ օսմանյան կառավարության ներկայացուցիչները։ Չնայած Իտալիայի, Ֆրանսիայի և Մեծ Բրիտանիայի հետ ձեռք բերված համաձայնություններին՝ կոնֆերանսում կայացված որոշումները չեն ընդունվում հունական կառավարության կողմից։
Վերջինս պնդում էր, որ ռազմական առավելությունը իրենց ձեռքում է գտնվում, ուստիև իրենք կարող են բանակցել առավել ամուր դիրքերից։ Մարտի 27-ին հույները սկսում են մի նոր հարձակում՝ Ինյոնյուի երկրորդ ճակատամարտը, որտեղ, սակայն, հանդիպում են թուրքական զորքերի հուժկու դիմադրությանը և ի վերջո մարտի 30-ին պարտություն են կրում։ Մեծ Բրիտանիան կողմ էր Հունաստանի տարածքային ընդարձակմանը, սակայն ռազմական աջակցություն չէր խոստանում՝ խուսափելով ֆրանսիացիներին հրահրելուց։ Իսկ թուրքական զորքերը աջակցություն էին ստանում Խորհրդային Ռուսաստանից ։ Բոլշևիկյան օգնությունը ոչ միայն նյութական էր, թուրքական բանակում հայտնվում էր բոլշևիկ հրամանատարներ, որոնք մասնակցում են նաև հակահունական գործողությունների պլանավորմանը։ Աստիճանաբար բոլոր ճակատներում առավելություն են ձեռք բերում թուրքերը՝ ազատվելով ավելի շատ ռեսուրսներ հունական զորքի դեմ օգտագործելու նպատակով։ Ֆրանսիան և Իտալիան գաղտնի համաձայնության են գալիս թուրք հեղափոխականների հետ՝ ի նշան վերջիններիս աճող հզորության: Նրանք Հունաստանը դիտարկում էին որպես բրիտանական վերահսկողության գոտի, ուստիև զենք էին վաճառում թուրքերին։ Ինչպես պարզ է դառնում Մոսկվայի պայմանագրից (1921), Ռուսաստանի նորաստեղծ բոլշևիկյան կառավարությունը բարեկամական հարաբերություններ էր հաստատել թուրք ազգայնականների հետ։ Բոլշևիկները Մուսթաֆա Քեմալին և իր զորքերին աջակցում էին փողով և պարենամթերքով ։ Միայն 1920 թվականին բոլշևիկները քեմալականներին տրամադրել են 6000 հրացան, շուրջ 5 միլիոն փամփուշտ, 17600 զրահ և շուրջ 200.6 կգ ոսկու ձուլակտոր։ Հաջորդ երկու տարիներ ընթացքում բոլշևիկների կողմից տրամադրվող աջակցությունն ավելացվում է ։
Աֆիոնքարահիսար-Էսքիշեհիրի ճակատամարտ
1921 թվականի հունիսի 27-ից հուլիսի 20-ը հունական ուժեղացված բանակը 9 դիվիզիաներով լայնածավալ հարձակում է սկսում Իսմեթ Ինյոնյուի հրամանատարության տակ գտնվող թուրքական զորքերի դեմ՝ Աֆիոնքարահիսար-Քյոթահիա-Էսքիշեհիր ուղղությամբ։ Հույների ծրագրի հիմնական նպատակն էր Փոքր Ասիան երկու մասի բաժանել, իսկ վերոնշյալ քաղաքներով էին անցնում ցամաքը ծովափին կապող հիմնական երկաթուղային գծերը։ Ի վերջո կոտրելով թուրքական հուժկու դիմադրությունը՝ հույներին հաջողվում է գրավել ռազմավարական կարևորություն ներկայացնող այս կենտրոնները։ Սակայն հունական բանակը չի հետապնդում և վերջնականապես ոչնչացնում ազգայնականների ռազմական ուժերը, այլ կանգ է առնում։ Չնայած կրած պարտությանը՝ թուրքերը կարողանում են խուսափել շրջափակումից և հաջողությամբ նահանջում են դեպի Սաքարյա գետի արևելյան ափ, որտեղ էլ կազմակերպում են իրենց պաշտպանության գիծը։ Արևմտյան ճակատի հրամանատար Իսմեթ Ինյոնյուն ստեղծված իրավիճակը նկարագրում է հետևյալ կերպ.
Սա այն շրջադարձային որոշումն էր, որն էլ կանխորոշում է Փոքր Ասիայում հունական արշավանքի ճակատագիրը։ Պետական և զինվորական ղեկավարները, այդ թվում թագավոր Կոնստանտինոսը, վարչապետ Դիմիտրոս Գոունարիսը և գեներալ Անաստասիոս Պապուլասը, հանդիպում են Քյոթահիայում, որտեղ էլ քննարկում են արշավանքի հետագա ընթացքը։ Հույները չեն կարողանում ճիշտ գնահատել ռազմավարական իրավիճակը, որը իրականում պաշտպանվող կողմի օգտին էր։ Ընդհակառակը, նրանք ձգտում էին «վերջնական լուծում» տալ խնդրին։ Պետական ղեկավարությունը միտված էր ռիսկի դիմել, հետապնդել թուրքերին և հարձակվել Անկարայի մոտակայքում գտնվող թուրքական պաշտպանական վերջին հենակետի վրա։ Զինվորական ղեկավարությունն առավել զգուշավոր էր, նրանք ցանկանում էին ստանալ ավելի շատ աջակցություն և ցանկանում էին ժամանակ շահել նախապատրաստվելու համար, սակայն քաղաքական գործիչների կամքին հակառակ չեն գնում։ Միայն մի քանի հոգի է պաշտպանական դիրքորոշմանը կողմ հանդես գալիս, այդ թվում Իոաննիս Մետաքսասը։ Թագավոր Կոնստանտինոս I-նն իրականում ուներ չնչին իշխանություն, ուստի որևէ կողմի հետ չէր վիճում։ Մեկամսյա դադարից հետո, որը հնարավորություն էր տվել թուրքերին կազմակերպել իրենց պաշտպանությունը, հունական 7 դիվիզիաները անցնում են Սաքարյա գետի արևելյան ափ։
Սաքարյայի ճակատամարտ
Քյոթահիա-Էսքիշեհիր ճակատամարտում Իսմեթ Ինյոյնուի հրամանատարությամբ թուրքական զինվորների նահանջից հետո հունական զորքերը առաջանում են դեպի Սաքարյա գետը (հունարեն՝ Սանգարիոս), որը գտնվում է Անկարայից 100 կմ հեռավորության վրա։ Կոնստանտինոս թագավորի մարտակոչը լինում է «դեպի Անգիրա»-ն, իսկ բրիտանացի սպաները հրավիրված էին հաղթական ճաշկերույթի Քեմալ քաղաքում։ Նախատեսվում էր, որ թուրք հեղափոխականները, որոնք հետևողականորեն խուսափում էին շրջափակումից, կռվի են դուրս գալու՝ հանուն իրենց մայրաքաղաքի պաշտպանության և ոչնչացվելու են հյուծող պայքարում։
Չնայած խորհրդային կողմի աջակցությանը՝ թուրքական բանակը սպառազինության և պարենամթերքի պակաս ուներ։ Անձնական հրացաններ, ատրճանակներ ունեցողները պետք է դրանք հանձնեին բանակին և յուրաքանչյուր ընտանիք պարտավոր էր մի զույգ սանդալ և ներքնաշոր տրամադրել բանակին։ Միևնույն ժամանակ թուրքական կառավարությունը գոհ չէր Իսմեթ Ինյոյուից՝ իբրև Արևմտյան ճակատի հրամանատար, և ցանկանում էր, որ հրամանատարությունն իրենց ձեռքը վերցնեն Մուսթաֆա Քեմալը և Գլխավոր շտաբի պետ Ֆևզի Չաքմաքը։
Փակուղի (1921 սեպտեմբեր-1922 օգոստոս)
Հույները, չկարողանալով ռազմական լուծում տալ խնդրին, դիմում են մեծ տերությունների օգնությանը, սակայն 1922 թվականի սկզբին Մեծ Բրիտանիան, Ֆրանսիան և Իտալիան որոշել էին, որ Սևրի պայմանագիրը չէր կարող պարտադրվել թուրքերին և այն պետք է ենթարկվեր փոփոխության։ Այս որոշման, ինչպես նաև մի շարք պայմանագրերի համաձայն, իտալական և ֆրանսիական զորքերը հեռացել էին իրենց դիրքերից՝ հույներին թողնելով միայնակ։ 1922 թվականի մարտին Դաշնակից երկրները հանդես են գալիս զինադադարի առաջարկով։ Մուսթաֆա Քեմալը, զգալով, որ այժմ ռազմավարական առավելությունն իր կողմում է գտնվում, հրաժարվում է լուծումների բոլոր տարբերակներից, քանի դեռ հույները Փոքր Ասիայում էին։ Միևնույն ժամանակ նա ավելի շատ ջանք է ներդնում թուրք զինվորականներին համախմբելու և հույների վրա վերջնական հարձակում գործելու համար։ Հընթացս, հույներն ամրապնդում էին իրենց պաշտպանական դիրքերը, բայց ավելի ու ավելի էին բարոյազրկվում անգործության մատնվելու և պատերազմի ձգձգվելու պատճառով։
Հունական կառավարությունը հուսահատությունից ամեն կերպ փորձում էր ստանալ Մեծ Բրիտանիայի ռազմական աջակցությունը կամ գոնե վարկ վերցնել նրանից։ Հուսահատությունն այն աստիճան է հասնում, որ հույները մտածում են դիվանագիտական ճնշում գործադրել Մեծ Բրիտանիայի վրա՝ սպառնալով հարձակվել Կոստանդնուպոլսում գտնվող նրանց դիրքերի վրա, սակայն սա իրականություն չի դառնում։ Կոստանդնուպոլսի գրավումը հույների համար իրականում հեշտ խնդիր էր, քանի որ Դաշնակից երկրների՝ այնտեղ տեղակայված զորքերը շատ ավելի քիչ էին, քան հունական ուժերը Թրակիայում (երկու դիվիզիա)։ Վերջնական արդյունքը, փոխարենը, այն էր, որ զորքերը դուրս բերելով՝ թուլացնեին Զմյուռնիայում հունական պաշտպանությունը։ Մյուս կողմից թուրքական զորքերը մեծ աջակցություն էին ստանում Խորհրդային Միությունից։ Ապրիլի 29-ին խորհրդային իշխանությունները թուրք հյուպատոսին տրամադրում են մեծ քանակությամբ զենք ու պարենամթերք, որը կբավարարեր թուրքական երեք դիվիզիայի։ Մայիսի 3-ին խորհրդային կառավարությունը Թուրքիային տրամադրում է 33 500 000 ոսկի ռուբլի ։
Հունաստանում աստիճանաբար կոչ էին անում դուրս գալ պատերազմից, իսկ զորքերի շրջանում տարածվում էր բարոյալքող քարոզչություն։ Պաշտոններից հեռացված վենիզելական որոշ սպաներ սկսում են «Ազգային պաշտպանություն» շարժումը և ծրագրում հեղաշրջում Աթենքը անջատելու համար, սակայն չեն ստանում Էլեֆթերիոս Վենիզելոսի աջակցությունը, իսկ նրանց գործողությունները անարդյունք են մնացել։
Պատմաբան Մալկոլմ Յապը գրել է ՝"Մարտին բանակցությունների ձախողումից հետո հույների միակ քայլը այն պետք է լիներ, որ պետք է նահանջեին դեպի Իզմիրի շրջակայքի պաշտպանական դիրքեր։ Սակայն այդ պահին երևակայությունն է սկսել ուղղորդել հունական քաղաքականությանը, արդյունքում հույները մնացել են իրենց դիրքերում և սկսել են ծրագրել Կոստանդնուպոլսի գրավումը։ Սակայն հանդիպելով Դաշնակիցների դիմադրությանը՝ հուլիսին այս ծրագիրը մի կողմ են թողել։"
Դումլուփընարի ճակատամարտ
Թուրքերը ի վերջո օգոստոսի 26-ին հակահարձակման են անցնում, որը թուրքերի շրջանում հայտնի է դառնում «Մեծ հարձակում» անունով (Büyük Taarruz): Թուրքերը օգոստոսի 26-ին գրավում են հունական հիմնական դիրքերը, իսկ հաջորդ օրն ընկնում է նաև Աֆիոնը։ Օգոստոսի 30-ին Դումլուփընարի ճակատամարտում հունական զորքը վճռական պարտություն են կրել։ Հույն զինվորների կեսը գերի են ընկնում կամ սպանվում են, իսկ սպառազինությունն ամբողջությամբ ոչնչացվում է: Այդ օրը նշվում է որպես Հաղթանակի օր, այն Թուրքիայում համարվում է ազգային տոն և Քյոթահիայի փրկության օր։
Ճակատամարտի ընթացքում թուրքական ուժերին հաջողվում է գերեվարել հույն գեներալ Նիկոլաոս Տրիկուպիսին և գեներալ Դիոնիսին: Միայն գերումից հետո է գեներալ Տրիկուպիսը տեղեկանում, որ գեներալ Հացիանեստիսի փոխարեն նշանակվել է զորքերի գերագույն հրամանատար։ Սեպտեմբերի 1-ին Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթուրքը ներկայացնում է իր հայտնի հրամանը՝ ուղղված թուրքական զորքին. «Զո՛րք, քո առաջին նպատակը Միջերկրականն է։ Առա՜ջ»:
Թուրքական առաջխաղացումը դեպի Զմյուռնիա
Սեպտեմբերի 2-ին թուրքերը գրավում են Էսքիշեհիրը, և հունական կառավարությունը դիմում է Մեծ Բրիտանիային՝ խնդրելով կազմակերպել այնպիսի զինադադար, որով առնվազն Զմյուռնիան կմնար հունական վերահսկողության տակ։ Սեպտեմբերի 6-ին գրավվում են Բալըքեսիրը և Բիլեջիքը, իսկ հաջորդ օրը՝ Այդընը։ Սեպտեմբերի 8-ին ընկնում է նաև Մանիսան։ Աթենքում գործող կառավարությունը ներկայացնում է իր հրաժարականը։ Թուրքական հեծելազորը սեպտեմբերի 9-ին մտնում է Զմյուռնիա։ Հունական մի ամբողջ դիվիզիա հանձնվում է և սեպտեմբերի 11-ին թուրքերը գրավում են Գեմլիքն ու Մուդանիան։ Սեպտեմբերի 18-ին թուրքերին հաջողվել է վերջնականապես դուրս մղել հունական զորքերը Փոքր Ասիայից։  Ինչպես գրել է պատմաբան Ջորջ Լենցովսկին․ «Սկսելուն պես թուրքական հարձակողական գործողությունները ցնցող հաջողություն են ունեցել։ Երկու շաբաթվա ընթացքում թուրքերը կարողացան հույներին հետ քշել դեպի Միջերկրական ծովի ափեր» ։ Թուրքական հեծելազորի առաջապահները սեպտեմբերի 8-ին հասնում են Զմյուռնիայի մատույցներ։ Նույն օրը հունական շտաբը հեռանում է քաղաքից։ Սեպտեմբերի 9-ի առավոտյան ժամը 11-ին թուրքական հեծելազորը մտնում է քաղաք ։ Սեպտեմբերի 10-ին հնարավոր անկարգությունից խուսափելու նպատակով Մուսթաֆա Քեմալը հայտարարել է, որ մահապատժի կենթարկվեն այն թուրք զինվորները, ովքեր կվնասեն անզեն քաղաքացիներին ։ Քաղաքի գրավումից մի քանի օր առաջ Քեմալի սուրհանդակները այս հայտարարության հունարեն տարբերակով թռուցիկներ են տարածում քաղաքում։ Քեմալն հայտնում է, որ իր կառավարությունը պատասխանատվություն չի կրելու կոտորածի դեպքերի համար ։
Թուրքերը դաժանությունների են դիմում հայ ու հույն բնակչության նկատմամբ, իսկ նրանց ունեցվածքը՝ ենթարկում թալանի։ Շատ ականատեսներ հայտնում են, որ թուրքական բանակի զինվորները կրակի են մատնել քաղաքի որոշ հատվածներ ։ Քաղաքի հունական և հայկական թաղամասերը այրվել են, իսկ թուրքական և հրեական թաղամասերը կանգուն մնացել ։ Թուրքերի կողմից Զմյուռնիայի ռազմակալումը
Չանաքքալեի ճգնաժամ
Զմյուռնիայի վերագրավումից հետո թուրքական ուժերը շարժվում են դեպի հյուսիս՝ Բոսֆոր, Մարմարա ծով և Դարդանել, որտեղ տեղակայված էին բրիտանական, ֆրանսիական և իտալական կայազորները։
Daily Mail-ում սեպտեմբերի 15-ին տպագրված հարցազրույցում Մուսթաֆա Քեմալը հայտարարել է․ «Մեր վերջին հաղթանակից հետո մեր պահանջները նույնն են, ինչ առաջ։ Մենք պահանջում ենք Փոքր Ասիան, Թրակիան մինչև Մարիցա գետ և Կոստանդնուպսլիսը․․․ Մենք պետք է ստանանք մեր մայրաքաղաքը, հակառակ դեպքում ես ստիպված եմ թուրքական զորքը տանել դեպի Կոստանդնուպոլիս, որը ընդամենը մի քանի օրվա հարց է։ Ես նախընտրում եմ տարածքները ստանալ բանակցությունների միջոցով, հակառակ դեպքում բնակաբանար անվերջ սպասել չեմ կարող» ։
Հենց այս ժամանակ էլ թուրք որոշ սպաներ գաղտնի կերպով ներթափանցում են Կոստանդնուպոլիս, որպեսզի օգնեն հնարավոր պատերազմի դեպքում կազմակերպվել թուրք բնակչությանը։
Օրինակ՝ Էռնեստ Հեմինգուեյը, ով այդ ժամանակ պատերազմի թղթակից էր Toronto Star-ում, գրել է ․ Անցյալ գիշեր մի [բրիտանական] կործանիչ... կանգնեցրել է Փոքր Ասիայից եկող թուրք կանանցով լեցուն մի նավ․․․ Զենքի ստուգման ընթացում պարզ է դարձել, որ իրականում նավում ոչ թե կանայք են, այլ տղամարդիկ։ Նրանք բոլորը զինված են եղել և ավելի ուշ պարզ է դարձել, որ քեմալական սպաներ են, ովքեր ուղարկվել են կազմակերպելու արվարձանների թուրք բնակչությանը Կոստանդնուպոլսի վրա թուրքական հնարավոր հարձակման դեպքում։
Հանգուցալուծում
Մուդանիայի զինադադարը կնքվել է 1922 թվականի հոկտեմբերի 11-ին։ Դաշնակից պետությունները (Բրիտանիա, Ֆրանսիա և Իտալիա) կրկին վերականգնել են իրենց վերահսկողությունը Արևելյան Թրակիայի և Բոսֆորի նկատմամբ։ Հույները պետք է հեռանային այդ տարածքներից։ Զինադադարը ուժի մեջ է մտել 1922 թվականի հոկետեմբերի 15-ից այն բանից հետո, երբ մեկ օր առաջ հունական կողմը ստորագրել էր այն։
Մուդանիայի զինադադարին հաջորդել է Լոզանի պայմանագիրը։ Այս պայմանագրից անկախ հույներն ու թուրքերը համաձայնության են եկել բնակչության փոխանակման հարցի շուրջ։ Շուրջ մեկ միլիոն ուղղափառ հույներ տեղահանվել են, նրանց մեծ մասը վերաբնակեցվել է Ատտիկեում, ինչպես նաև Մակեդոնիայի և Թրակիայի նոր միավորված հունական տարածքներում։ Այս բնակչությունը փոխանակվել է հունական տարածքներում ապրող շուրջ 500 000 մուսուլմանների հետ։
Վերջնական լուծմանը նպաստող գործոններ
Չնայած թշնամուն չթերագնահատելու ֆրանսիացիների և բրիտանացիների նախազգուշացումներին՝ հույները հաշվարկել էին, որ իրենք կարող են 3 ամսում հաղթել արդեն իսկ թուլացած թուրքերին։ Հյուծված 4 տարի շարունակվող արյունահեղությունից Դաշնակից երկրներից ոչ մեկը պատրաստ չէր նոր պատերազմ սկսելու և ապավինել է Հունաստանին։ 1921 թվականի փետրվարին Լոնդոնում տեղի ունեցած կոնֆերանսի ժամանակ Հունաստանի վարչապետ Կալոգերոպուլոսը հայտնել է, որ հունական բանակի բարոյական վիճակը բարձր մակարդակի վրա, իսկ նրանց խիզախությունը անքննելի է։ Նա նաև ավելացրել է, որ իր կարծիքով քեմալականները պարզապես «ոչ կանոնավոր զինվորներ են․ նրանք ամբոխ են, որը արժանի չէ նույնիսկ չնչին ուշադրության»։ Այնուամենայնիվ, Դաշնակիցները, հաշվի առնելով հսկայական տարածքները, հաղորդակցության երկարող գիծը, հունական գանձարանի ֆինանսական խնդիրները, ինչպես նաև թուրք գյուղացի-զինվորի դիմացկունությունը, կասկածում էին, որ հունական ռազմական կարողությունները հնարավորություն կտան նրան խորանալ Փոքր Ասիայում։ Այն բանից հետո, երբ հունական զորքին չի հաջողվել Ինյոնյուի առաջին և երկրորդ ճակատամարտերում ջախջախել ու պարտության մատնել թուրքական նորաստեղծ բանակին, իտալացիները 1921 թվականի հուլիսին սկսել են դուրս բերել իրենց ուժերը Փոքր Ասիայի հարավարևմտյան տիրույթներից։ Ավելին՝ իտալացիները պնդել են, որ Հունաստանը խախտել է Մեծ քառյակի կողմից սահմանված հունական օկուպացիայի սահմանները։ Ֆրանսիան, մյուս կողմից, Կիլիկիայում ուներ իր ճակատը թուրք ազգայնականների հետ։ Ֆրանսիացիները, ինչպես և Դաշնակից մյուս երկրները, աջակցում էին թուրքերին, որպեսզի ստեղծեն ուժեղ բուֆերային պետություն ստեղծեն և շտապում էին հեռանալ ։ Երբ հույները ևս մեկ անգամ ձախողվել են Սաքարյայի ճակատամարտում՝ չկարողանալով պարտության մատնել թուրքերին, Ֆրանսիան 1921 թվականի հոկտեմբերի վերջին թուրքերի հետ ստորագրել է Անկարայի պայմանագիրը։ Բացի այդ, Դաշնակիցները թույլ չեն տվել, որ հունական նավատորմը ամբողջությամբ շրջափակման ենթարկվի Սև ծովի ափերը, քանի որ այն կարող էր սահմանափակել թուրքական պարենամթերքի և անհրաժեշտ պարագաների ներկրումը։ Այնուամենայնիվ, հունական նավատորմը ռմբակոծել է մի շարք խոշոր նավահանգիստներ (1921 թվականի հունիս-հուլիս՝ Ինեբոլու, 1921 թվականի հուլիս՝ Տրապիզոն, Սինոպ, 1921 թվականի օգոստոս՝ Ռիզե, Տրապիզոն, 1921 թվականի սեպտեմբեր՝ Արաքլը, Թերմե, Տրապիզոն, 1921 թվականի հոկտեմբեր՝ Իզմիթ, 1922 թվականի հունիս՝ Սամսուն) ։ Հունական նավատորմը կարողացել է շրջափակման ենթարկել Սև ծովի ափամերձ շրջանները Ինյոնյուի առաջին և երկրորդ, Քյոթահիա-Էսքիշեհիրի և Սաքարյայի ճակատամարտերից առաջ և ընթացքում՝ թույլ չտալով զենքի և պարենամթերքի առաքումը ։
Երբ հույների մոտ մատակարարման խնդիրներ են առաջացել, թուրքերի վիճակը բարելավվել է։ Մուդրոսի զինադադարից հետո Դաշնակից պետությունները ցրել են օսմանյան բանակը, բռնագրավել են օսմանյան բոլոր զենքերը և պարենամթերքը, ուստի թուրքական ազգայնական շարժումը, որը նոր բանակ ձևավորելու ճանապարհին էր, զենքի խիստ անհրաժեշտություն ուներ։ Բացի այն զենքերից, որոնք չէին բռնագրավվել Դաշնակիցների կողմից , թուրքական կողմը ստանում էր նաև խորհրդային աջակցությունը՝ փոխարենը Բաթումը տալով Խորհրդային Միությանը։ Խորհրդային Միությունը նաև ֆինանսական աջակցություն էր ցուցաբերում թուրքական ազգայնական շարժմանը, իհարկե ոչ այնչափ, որչափ խոստացվել էր, սակայն այնքան, որ բավական էր խոստացված զենքերի պակասը լրացնելու համար ։ Խորհրդային աջակցության պատճառներից մեկն այն էր, որ Դաշնակից պետությունները ռուսական հողում կռվում էին բոլշևիկյան վարչակարգի դեմ, ուստիև թուրքական ընդդիմությունը ավելի հաճելի էր Մոսկվային ։ Իտալացիները դառնացած էին իրենց կորստով՝ Զմյուռնիայի մանդատը անցել էր Հունաստանին, ուստի նրանք Անթալիայի իրենց ռազմաբազան օգտագործում էին թուրքական զորքերին զինելու և վարժեցնելու համար՝ աջակցելով քեմալականներին ընդդեմ հույների:
Բրիտանական բանակի մի կցորդ, ով 1921 թվականի հունիսին ուսումնասիրում էր հունական բանակը, ասել է. «ավելի շատ մարտական մեքենաներ, քան ես երբևէ տեսել եմ»: Ավելի ուշ նա գրել է. «Փոքր Ասիայի հունական բանակը, որը այժմ կանգնած է կազմ ու պատրաստ առաջ շարժվելու համար, ռազմադաշտ դուրս բերված ամենամեծ զորքն է եղել։ Ըստ բալկանյան չափորոշիչների՝ ռազմական անձնակազմը ընդունակ էր, իսկ կազմակերպվածությունն ու կարգապահությունը՝ լավ»: Թուրքական զորքը ուներ հստակ և մրցունակ ռազմավարական և մարտավարական հրամանատարություն, որի ղեկավարությունը Առաջին համաշխարհային պատերազմի վետերաններն էին։ Թուրքական բանակը վաելում էր պաշտպանության մեջ լինելու առավելությունը՝ օգտագործելով «տարածքային պաշտպանության» նոր ձևը։ Մուսթաֆա Քեմալը կոմունիստների մոտ իրենց ներկայացնում էր որպես հեղափոխական, պահպանողականների մոտ՝ սովորույթների և կարգի պաշտպան, ազգայնականների մոտ՝ հայրենասեր զինվոր, կրոնասերների մոտ՝ մուսուլման առաջնորդ, այդ իսկ պատճառով կարողացել էր հավաքել թուրքական ամենատարբեր տարրերի և համոզել նրանց կռվել միասին։ Թուրքական ազգայնական շարժումը գրավում էր հատկապես հեռավոր արևելյան երկրների մուսուլմաններին: Մումբայի Խալիֆայության հանձնաժողովը սկսել է ֆինանսական աջակցություն ցույց տալ թուրքական ազգայնական շարժմաը և ուղարկել է ոչ միայն ֆինանսական աջակցություն, այլև քաջալերող նամակներ։ Ամբողջ գումարը տեղ չի հասել, իսկ Մուսթաֆա Քեմալը որոշել է չօգտագործել Խալիֆայության հանձնաժողովի ուղարկած գումարները։ Գումարը պահպանվել է օսմանյան բանկում։ Պատերազմից հետո՝ ավելի ուշ, այն օգտագործվել է Թուրքիայի Իշբանկի ստեղծման համար ։
Հույների և հայերի նկատմամբ թուրքերի կողմից իրականացված ցեղասպանություն
Ռուդոլֆ Ռումելի հաշվարկների համաձայն՝ 1900-1923 թվականների ընթացքում թուրքական տարբեր վարչակարգերը սպանել են 3,5 միլիոնից մինչև 4 մլն հայերի, հույների և ասորիների ։ Նրա հաշվարկներով 1919-1923 թվականների Թուրքական անկախության պատերազմի տարիներին թուրքական ուժերը սպանել են ավելի քան 440 հազար հայ և 264 հազար հույն քաղաքացիների ։ Սակայն նա նաև իր ուսումնասիրության մեջ ներկայացնում է 1,428-4,388 մլն սպանվածների, որոնցից 2,781 մլն հայեր էին, հույներ, նեստորականներ, թուրեր, ադըգեներ և այլն։ Բրիտանացի պատմաբան և լրագրող Առնոլդ Թոյնբին տարածաշրջանում շրջելիս նշել է, որ տեսել է հունական բազմաթիվ գյուղեր, որոնք ամբողջությամբ այրվել են։ Թոյնբին նաև նշել է, որ թուրքական զորքերը անհատապես և դիտավորյալ այրել են հունական գյուղերի յուրաքանչյուր տունը, դրանց վրա բենզին են լցրել և հետևել, որ ամբողջությամբ ոչնչանան: 1920-1923 թվականների ընթացքում՝ Թուրքական անկախության պատերազմի շրջանում, կոտորածներ են եղել հատկապես արևելքում և հարավում բնակվող հայեի և Սև ծովի շրջանում ապրող հույների նկատմամբ: 1915-1918 թվականների և 1919-1921 թվականների հայկական և հունական ցեղասպանությունների կազմակերպիչների մեջ յուրահատուկ շարունակականություն էր առկա:
Սվազի նահանգապետ Էբուբեքիր Հազիմ Թեփեյրան 1919 թվականի կոտորածների մասին ասել է, որ դրանք այնքան սարսափելի էին, որ չէր կարող նկարագրել։ Նա անդրադարձել է Սև ծովի շրջանում հույների նկատմամբ իրականացված վայրագություններին, և ըստ պաշտոնական տվյալների՝ 1921 թվականին Նուրեթթին փաշայի (այս տխրահռակ մարդը սպանել է արքեպիսկոպոս Քրիսոսթոմոսի) հրամանատարության տակ գտնվող Կենտրոնական բանակի կողմից սպանվել է 11181 հույն։ Խորհրդարանի որոշ պատգամավորների պահանջով Նուրեթթին փաշան մահվան է դատապարտվել և որոշվել է դատ սկսել նրա դեմ, սակայն դատավարությունը չեղյալ է հայտարարվել Մուսթաֆա Քեմալի միջամտության պատճառով։ Թաներ Աքչամը գրել է, որ համաձայն մի թերթի՝ Նուրեթթին փաշան առաջարկել է սպանել Փոքր Ասիայում մնացած բոլոր հույներին և հայերին, առաջարկ, որը, սակայն, մերժվել է Մուսթաֆա Քեմալի կողմից։
Պոնտոսի հույների նկատմամբ Պոնտոսի շրջանում իրականացված վայրագությունները Հունաստանում և Կիպրոսում հայտնի են Պոնտոսի ցեղասպանություն անունով։ Համաձայն Նյու Յորքի (որտեղ մեծ քանակությամբ հույն-ամերիկացի բնակչություն էր ապրում) քաղաքապետ Ջորջ Պատակիի 2002 թվականի հայտարարության Փոքր Ասիայի հույները անասելի դաժանությունների են ենթարկվել թուրքական կառավարության կողմից իրականացվող հույներին տեղահանելու համակարգված գործընթացի ժամանակ։ Նրանք ոչնչացնում էին հունական քաղաքները, գյուղերը, կոտորում էին հարյուր հազարավոր քաղաքացիների այն շրջաններում, որտեղ հույները մեծամասնությունն էին կազմում, ինչպես օրինակ՝ Սև ծովի շրջանում, Պոնտոսում, Զմյուռնիայի շրջակայքում։ Նրանք, ովքեր փրկվել էին այս վայրագություններից, արտագաղթել են Թուրքիայից և այսօր նրանք և նրանց ժառանգները կազմում են հունական սփյուռքի մի մասը ։
1922 թվականի սեպտեմբերի 9-ին, որից երկու օր առաջ հունական իշխանությունները հեռացել էին քաղաքից, թուրքական բանակը ներխուժել է Զմյուռնիա։ Սկսվել է սարսափելի անկարգություն, իսկ քրիստոնյա բնակչությունը ենթարկվել է զինվորների և թուրք բնակիչների հարձակումների։ Հույն արքեպիսկոպոս Քրիսոստոմոսը լինչի է ենթարկվել ամբոխի կողմից, որի մեջ եղել են նաև թուրք զինվորներ։ Իսկ սեպտեմբերի 13-ին քաղաքի հայկական թաղամասից տարածված հրդեհը ամայացրել է քաղաքի ափամերձ շրջանները։ Հրդեհի պատասխանատվության հարցը շարունակում է մնալ վեճերի առարկա․ որոշ աղբյուրներ մեղադրում են թուրքերին, որոշներն էլ հույներին կամ հայերին։ Շուրջ 50000 -100000 հույն և հայ է սպանվել հրդեհի և դրան զուգընթաց տեղի ունեցող կոտորածների պատճառով։
Համաձայն թուրքական և հունական կառավարությունների կողմից ստորագրված «բնակչության փոխանակման մասին պայմանագրի», Թուրքիայի հույն ուղղափառ քաղաքացիները և Հունաստանում բնակվող թուրք ու հույն մուսուլման քաղաքացիները պետք է ենթարկվեին երկու երկրների միջև բնակչության փոխանակության։ Թուրքիայում բնակվող էթնիկ հույն և էթնիկ թուրք շուրջ 1,5 մլն ուղղափառ քրիստոնյաներ և Հունաստանում բնակվող շուրջ 500 հազար թուրք և հույն մուսուլմանները տեղահանվել են իրենց հայրենիքներից ։ Նորման Նայմարկը պնդում է, որ այս պայմանագիրը էթնիկ զտման վերջին փուլն էր, որի նպատակն էր ստեղծել էթնիկ տեսանկյունից մաքուր հայրենիք թուրքերի համար։ Պատմաբան Դինահ Շելթոնը նմանապես գրել է, որ «Լոզանի պայմանագիրը ավարտին է հասցրել հույների բռնի փոխանակման գործընթացը» ։
1914-1922 թվականների ընթացքում հույն բնակչության բավականին մեծ զանգված բռնի կերպով տեղահանվել է նախնիների հայրենիքից՝ Պոնտոսից, Արևելյան Թրակիայից և Հոնիայից։ Այս փախստականներին, ինչպես նաև հույն-ամերիկացիներին, ովքեր ծագումով Անատոլիայից էին, թույլ չի տրվել Լոզանի պայմանագրի ստորագրումից հետո վերադառնալ իրենց հայրենիք։
Հակահայկականությունը Ռուսաստանում
Հակահայկականությունը Ռուսաստանում (Армянофобия в России), Ռուսաստանում Հայաստանի և հայերի նկատմամբ տարբեր աստիճանի արհամարհական, անբարյացակամ կամ թշնամական վերաբերմունքի դրսևորումների ամբողջություն։
Ցարական Ռուսաստանում
19-րդ դարի ռուս հետազոտող Վասիլի Վելիչկոն, որը գործել է այն տարիներին, երբ Ռուսական կայսրությունը նպատակաուղղված վարում էր առավելապես հակահայկական քաղաքականություն, գրում էր.
Հայերը կարճագլխության ծայրահեղ դեպքն են, իրենց փաստացի ռասայական բնազդն իրենց պետության բնական թշնամի է սարքում։
Ժամանակակից Ռուսաստանում (1991-ից հետո)
Հասարակական կարծիքի հետազոտության համառուսաստանյան կենտրոնի (ՀԿՀՀԿ) հետազոտության համաձայն, Մոսկվայում հարցվածների 6%-ը և Սանկտ Պետերբուրգում՝ 3%-ը «ջղայնության, թշնամության զգացում են ունեցել» հայերի նկատմամբ ։ 2000-ական թվականներին Ռուսաստանում տեղի են ունեցել ռասիստական հիմքի վրա հայերի բազմաթիվ սպանություններ  ։
Հակահայկականությունը ՀՀ-ԵՄ համապարփակ և ընդլայնված գործընկերության համաձայնագրի ստորագրման համատեքստում
2017 թվականի նոյեմբերի 24-ին Ռուսաստանի առաջին ալիքի Ժամանակը ցույց կտա (Время покажет Վրեմյա պոկաժետ) հեռուստահաղորդման եթերում, որի հիմնական թեման էր ՀՀ-ԵՄ համապարփակ և ընդլայնված գործընկերության համաձայնագիրը, Կուրղինյանը կատարել է մի շարք հայտարարություններ Հայաստանի վերաբերյալ.
Հայաստանը 80-ականների վերջում փորձել է հույսը դնել ամերիկացիների և այլ ուժերի վրա և կարծում էր, որ նա ունի մեծ սփյուռք և հնարավորություններ։ Դա ավարտվել է նրանով, որ ամերիկացիները և ընդհանուր առմամբ Արևմուտքը չեն կարող իրականում աջակցել այն տարածքներին, որոնց մասին խոսում են։ Հայաստանը հայտնվել է պատմական այն իրողության մեջ, որի մեջ նա արդեն եղել է՝ Պարսկաստանի (ժամանակակից Իրանի) և Թուրքիայի միջև։ Կարելի է ընտրել, ով կոտորի՝ օսմանները թե պարսիկները։ Պարսիկները կարծես մի քիչ լավն են։ Հայերը ստիպված են ընտրել և հայտնվում են ռուսները։ Եվ ռուսները նորից են այստեղ հայտնվում։ Հայաստանը ուզում է ինչ-որ մեկի հետ ընկերություն անել և տնտեսական բաներ արտադրել։ Խնդրեմ, Հայաստանը, ինչպես մենք գիտենք, Ադրբեջանի հետ ունի խոր հակամարտություն, և Հայաստանը ունի համապատասխան աշխարհաքաղաքական հարևաններ։ Հայաստանը ուզու՞մ է ապրել։ Ուզում է։ Եթե նա ուզում է ապրել, ապա ոչ մի տեղ նա ռուսական քաղաքականության ճակատամասից դուրս չի գա։ Եթե դուրս գա՝ համեցե'ք։
Կուրղինյանը շարունակել է.
2017 թվականի նոյեմբերի 24-ին Ռուսաստանի առաջին ալիքի Ժամանակը ցույց կտա (Время покажет Վրեմյա պոկաժետ) հեռուստահաղորդման եթերում, որի հիմնական թեման էր ՀՀ-ԵՄ համապարփակ և ընդլայնված գործընկերության համաձայնագիրը, Շևչենկոն լեհ լրագրող Տոմաշ Մացեյչուկի հարցին պատասխանելով հայտարարել է հետևյալը.
Հայերի այն մասը, որը Ռուսաստանի դաշնակիցն է, մեր դաշնակիցներն են, իսկ այն մասը, որը ձեր դաշնակիցներն են, մեր թշնամիներն են։
Չաղլար Էրթուղրուլ
Չաղլար Էրթուղրուլ (Çağlar Ertuğrul, ), թատրոնի և կինոյի թուրք դերասան։ Ներկայումս նկարահանվում է «Տիկին Ֆազիլեթը և նրա դուստրերը» հեռուստասերիալում, որը հեռարձակվում է Star TV-ով՝ մարմնավորելով Յաազ Էգեմենի դերը։ Մասնագիտությամբ ինժեներ մեխանիկ է։ 2009 թվականի ապրիլի 13-ին առաջին անգամ խաղացել է թատերական ներկայացման մեջ Քոչ համալսարանում։ 2012 թվականին նկարահանվել է զինվորական Դաղ (Լեռ) ֆիլմում, որտեղ գլխավոր դերը մարմնավորել է Չաղլար Էրթուղրուլը։ Դերը Էրթուղրուլին մեծ հռչակ է բերել։ 2013 թվականին նկարահանվել է «Ինձ հեքիաթ պատմիր» (Bana Masal Anlatma) ֆիլմում։ Չաղլարը նկարահանվել է նաև Մակընթացություն և «Ինձ ոչինչ մի հարցրեք» հեռուստասերիալներում։
Հակահայկականությունը Ռուսաստանում
Հակահայկականությունը ՀՀ-ԵՄ համապարփակ և ընդլայնված գործընկերության համաձայնագրի ստորագրման համատեքստում
Դրանից բացի Արցախի պատկանելիության մասին հարցին Շևչենկոն բարձրաձայնել է մեկ այլ հակահայկական թեզ.
Չաղլար Էրթուղրուլ
2016 թվականին Դաղ 2 ֆիլմում ստացել է գլխավոր դերը։ Ֆիլմը համաշխարհային մեծ ճանաչում է ունեցել և դարձել է 2016 թվականին Թուրքիայում ամենաշատ դիտված ֆիլմը։ Ֆիլմը IMDB-ում ունի 10/10 վարկանիշ։ Ունի Youtube-ի անձնական էջ, որտեղ կիսվում է ծիծաղելի հոլովակներ։
Հակահայկականությունը Ռուսաստանում
Հակահայկականությունը ՀՀ-ԵՄ համապարփակ և ընդլայնված գործընկերության համաձայնագրի ստորագրման համատեքստում
Ղարաբաղը Ադրբեջանի տարածքն է։ Եվ Ղարաբաղի ճակատագիրը պետք է որոշվի Մոսկվայի, Անկարայի և Թեհրանի միջև եռակի պայմանագրով։
Չաղլար Էրթուղրուլ
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Թուրք կինոդերասաններ Կատեգորիա:Թուրք հեռուստադերասաններ
Հակահայկականությունը Ռուսաստանում
Հակահայկականությունը ՀՀ-ԵՄ համապարփակ և ընդլայնված գործընկերության համաձայնագրի ստորագրման համատեքստում
Իր հերթին լեհ լրագրող Տոմաշ Մացեյչուկը վկայակոչել է, որ Արցախը Հայաստանի մասն է, իսկ Ռուսաստանը զենք է վաճառում Ադրբեջանին, որն էլ այդ զենքով սպանում է հայերին ։ 2017 թվականի նոյեմբերի 28-ին ՆՏՎ դաշնային հեռուստաալիքի «Մեստո վստրեչի» հեռուստահաղորդման եթերում հեռուստավարողներ Օլգա Բելովան և Անդրեյ Նորկինը նոյեմբերի 24-ին ՀՀ-ԵՄ համապարփակ և ընդլայնված գործընկերության համաձայնագիրի ստորագրման, Հայաստանի և Եվրամիության հարաբերությունների խորացման համատեքստում Հայաստանը բնութագրել են որպես դավաճանող, «ման եկող կին» ։ Նույն հաղորդման մեջ ռուս հրապարակախոս Սերգեյ Մարկովը կարծիք է հայտնել, որ Հայաստանը կնքել է այդ պայմանագիրը Եվրամիության հետ այն բանի համար, որ «Ռուսաստանը Հայաստանին քիչ գումար է տալիս», իսկ Գարեգին Նժդեհին անվաել է «Ադոլֆ Հիտլերի ընկեր», «նացիստական հանցագործ» և դրա հետ մեկը տեղ, Վելլերի կարծիքով, «Հայաստանը փորձեր է անում խառնվել Ռուսաստանի ներքին գործերի մեջ, ազդել ռուսական հեռուստաղորդումների վրա»
Արձագանքը Հայաստանում
Հայ քաղաքական գործիչ, ՀՀԿ անդամ, ՀՀ ԱԺ պատգամավոր Հակոբ Հակոբյանը հակահայկական նման քարոզչության հետևում քաղաքական պատվեր է տեսնում։ Հակոբյանի համոզմամբ՝ Ռուսաստանին դուր չի գալիս, որ Հայաստանն, իբրև ինքնիշխան պետություն, ինքնուրույն արտաքին քաղաքականություն է իրականացնում՝ համագործակցության համաձայնագիր կնքելով Եվրամիության հետ։ Հակոբյանը ասել է հետևյալը.
Ռուսաստանի կողմից նման հակահայկական քարոզչության վերաբերյալ այլ կարծիք է հայտնել քաղաքական գործիչ, ՀՀԿ անդամ Կարեն Ավագյանը, ասելով, որ «դա կոնկրետ խմբի, կոնկրետ մարդկանց կարծիք է։ Ես խոսում եմ պաշտոնական կարծիքների մասին։ Համոզված եմ, որ քաղաքական պատվեր չկա, որովհետև, նորից եմ ասում՝ ամենաբարձր մակարդակով պաշտոնական բոլոր հայտարարություններում ոչ մի տեսակի շեշտադրում, որի մասին խոսում եք, մենք չենք նկատել» ։
ՀՀ ԱԺ «Ծառուկյան» խմբակցության պատգամավոր Գևորգ Պետրոսյանն իր հերթին հույս է հայտարարել է հետևյալը.
Հայ քաղաքագետ Գագիկ Համբարյանի կարծիքով «ակնհայտ է, որ Եվրամիության հետ համաձայնագրի ստորագրումից առաջ և հետո պաշտոնական Մոսկվան ջղաձգումների մեջ է, ընդհուպ բանը հասավ նրան, որ պետության կողմից վերահսկվող հեռուստաալիքների հաղորդումներով անցան չափ ու սահման, հայտարարեցին, որ Հայաստանը Ռուսաստանի կինն է, և հիմա դավաճանում է Ռուսաստանին, սիրեկան է փնտրում, իսկ Նժդեհին անվանեցին ֆաշիստ․․․Սպասելի էր, ես բացարձակ չեմ զարմացել այս ամենից։ Ուղղակի տարօրինակ է, որ Հայաստանի իշխանությունները՝ ի դեմս ՀՀ արտգործնախարարության բացարձակ չեն արձագանքում այս ջղաձգումներին» ։
Հակահայկական հաղորդումներից հետո բաց նամակով Հայաստանում Ռուսաստանի դեսպան Վոլինկինին է դիմել պրոդյուսեր և շոումեն Ռաֆայել Հովհաննիսյանը ։
Վրաստանի «Ալիք մեդիա» հայալեզու հարթակի գլխավոր խմբագիր Արսեն Խառատյանի կարծիքով, նման հակահայկական քարոզչությունը վառ ապացույց է այն բանի, որ «Ռուսաստանն է մեր փրկիչը» ձևակերպումն այլևս նախկինի արդիականությունը չունի ։
Հայ քաղաքագետ Լևոն Շիրինյանը Ռուսաստանի հակահայկական քարոզչության վերաբերյալ արտահայտել է հետևյալ կարծիքը.
Քարոզչություն Գարեգին Նժդեհի դեմ
2018 թվականին լարտվամիջոցները հաղորդեցին, որ ՌԴ Պետդումայում կայացած «Ֆաշիզմի հերոսացման և նեոնացիզմի վերածննդի դեմ պայքար. օրենսդրական ասպետկտներ» խորագրով կլոր սեղանի շրջանակներում ռուս պատգամավորները հայտնել են Երևանում Գաեգին Նժդեհի արձանի քանդման անհրաժեշտության մասին։ Միջոցառմանը մասնակցել են ռուս պատգամավորներ, սենատորներ, Հանրային պալատի անդամներ, ՌԴ նախագահի թեկնածուներ, քաղաքագետներ, փորձագետներ և լրագրողներ ։ Կլոր սեղանի ընթացքում քաղաքագետ Սերգեյ Մարկովը, Դիոնիս Կապտարը և ուրիշները բազմաթիվ անգամ հայտարարել են, որ Հայաստանը, ըստ իրենց, մտել է այն երկրների շարքի մեջ, որոնք այսօր «հուշարձաններ են տեղադրում կոլլաբորացիոնիստներին և ֆաշիզմի աջակիցներին»։ Կլոր սեղանին հայտնել են, որ change.org կայքում 200 հազարից ավելի պետիցիա է հավաքվել՝ Երևանում Գարեգին Նժդեհի հուշարձանը քանդելու համար ։
2019 թվականի մայիսի 6-ին ՌԴ արտաքին գործերի նախարարությունը հրապարակել է «Նացիզմի հերոսացման, նեոնացիզմի և ռասիզմի, ազգային խտրականության, այլատյացության և դրանց հետ կապված անհանդուրժողականության ժամանակակից ձևերի էսկալացիան խթանող տարածման իրավիճակի մասին» վերնագրով զեկույցի, որի մեջ Գարեգին Նժդեհին անվանել է «ազգայնական բնույթի ոչ միանշանակ քաղաքական գործիչ, որի վերաբերյալ կա տեղեկություն Երրորդ Ռայխի հետ համագործակցության մասին» ։
Քարոզչություն Հայաստանի կառավարության դեմ
2019 թվականի մայիսի 3-ին ամերիկյան Ատլանտյան խորհուրդ վերլուծական կենտրոնի հրապարակած զեկույցի համաձայն սոցցանցերում սկսվել է համակարգված արշավ Հայաստանի Հանրապետության կառավարության և անձամբ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի դեմ, որը կառավարվում է Ռուսաստանից ։
Կազմակերպության թվային հանցագործության փորձագետների փաստմամբ, Հայկական հեղափոխությունը վերականգնել է Հայաստանի կառավարության հանդեպ հայ հասարակության հավատը, սակայն մյուս կողմից փոփոխությունները համախմբել են նրանց, ովքեր դեմ էին դրանց։ Ընդդիմախոսներից մի քանիսը միավորվել են և 2019 թվականի ապրիլի 15-ին սկսել օգտագործելը SutNikol հեշթեգը, որի տակ խճճված առցանց արշավ սկսել, որի նպատակն է վարկաբեկել Թավշյա հեղափոխությունը, Նիկոլ Փաշինյանին և իր աջակիցներին ապատեղեկատվություն և անկողմնակալ տեղեկություն տարածելու միջոցով։ Ըստ զեկույցի ապատեղեկատվության և այն տարածելու համար Հայաստանում պատասխանատու են չորս անձինք՝ antifake.am կայքի հիմնադիր Նարեկ Սամսոնյանը, Ադեկվադ հարթակի հիմնադիրներ Արթուր Դանիելյանը և Նարեկ Մալյանը, blognews կայքի հիմնադիր Կոնստանտին Տեր-Նակալյանը։ Նշված անձանց գործողությունները, ըստ զեկույցի, մեծ հավանականությամբ կառավարվում են Սանկտ Պետերբուրգից, որտեղ էլ տեղակայված է ռուսական   :
2020 թ. հուլիսին հայ-ադրբեջանական բախումների ժամանակ քարոզիչ Մարգարիտա Սիմոնյանը կտրուկ և ագրեսիվ նամակ է գրել, մասնավորապես դիմելով ՀՀ իշխանություններին հետևյալ բառերով․ "Իրականում, ձեր արած ամեն ինչից հետո Ռուսաստանն ունի բարոյական իրավունք՝ թքել ձեզ վրա և տրորել ձեզ" ։ Նրա նամակին միացել են ամուսինը՝ Տիգրան Քեոսայանը, նրա մայրը՝ Լաուրա Գևորգյանը, Կարեն Շահնազարովը, գրող Զախար Պրիլեպինը։ Համաձայն հայաստանցի քաղաքագետ Անտոն Եվստրատովի, ռուս քարոզիչ Մարգարիտա Սիմոնյանը Ռուսաստանի հիմնական հայատյացներից մեկն է ։
Մշակութային գործիչներ
Գրող Դմիտրի Բիկովն իր ստեղծագործություններում և հանրային ելույթներում կայսերապաշտական դիրքերից հանդես է գալիս հակահայ արտահայտություններով ու արցախյան շարժման կտրուկ քննադատությամբ։ Ըստ նրա, "ԽՍՀՄ փլուզումը 1988-ին կարելի էր կանխարգելել, եթե Լեռնային Ղարաբաղում գլուխ բարձրացրած քարանձավային ազգայնականությունը ժամանակին լռեցվեր" : "Կվարտալ" վեպում Բիկովի հերոսը ասում է․ "Երկար կյանքն ինձ սովորեցրել է, որ հայերի բողոքներին, որոնք միշտ շատ արցունքոտ են, պետք է հավատալ մեծ զգուշավորությամբ" ։ "Բուլատ Օկուջավա" գրքում Բիկովն անհաջող փորձ է անում ապացուցել Օկուջավայի հրեական ծագումը և նշում, որ նրա մոր հայկական ծագումը հիասթափեցնում է և հրեաներին, և հակասեմականներին ։
2019 թ․ Մաքսիմ Գալկինը հայտարարեց, որ ԽՍՀՄ փլուզման ժամանակ Ռուսաստանը "բացարձակ հավատուրաց կերպով զինվորական տեխնիկան թողնում էր խորհրդային հանրապետություններում, մենք տանկերը լքում էինք Հայաստանում, անում էինք այն ամենը, ինճի համար զղջում էինք հիմա" ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հակահայկականությունը Ռուսաստանում
Վասիլի Վելիչկո
Վասիլի Լևի Վելիչկո (Васи́лий Льво́вич Вели́чко, ), ռուս բանաստեղծ, հրապարակախոս և հասարակական գործիչ, պահպանողական-միապետական գաղափարախոսության հետևորդ, սևհարյուրականների ներկայացուցիչ, Ռուս մարդկանց միության ru հիմնադրման գաղափարական ոգեշնչող ։ Ռուսաստանում հակահայկականության հայտնի ներկայացուցիչներից մեկը։
Կենսագրություն
Երիտասարդ տարիներին մոտ է եղել ազատական գրական-գեղարվեստական շրջանակներին։ 1880 թվականից հրապարակում է սեփական բանաստեղծությունները (երբեմն Վ. Վորոնեցկի կեղծանվամբ) «Ժիվոպիսնոյե օբոզրենիյե», «Տրուդ», «Սվետ», Նովոյե վրեմա, Նիվա, ինչպես նաև ազատական Նեդելյա և Կնիժկի նեդելի, Ռուսկայաս միսլ, Սեվերնի վեստնիկ, Վեստնիկ Եվրոպի հանդեսներում, ապա հավաքածուների տեսքով՝ «Արևելյան մոտիվներ» (1890, «Восточные мотивы»), «Բանաստղեծություններ մանուկների համար» (1894, «Стихотворения для детей»), «Կովկասյան մեղեդիներից» (1895, «Из кавказских напевов»): «Արևելյան մոտիվներ» հավաքածուն Վելիչկոյին որպես բանաստեղծ մեծ ճանաչվածություն է բերել, իսկ քննադատները նշել են «հեղինակի անկասկած և մեծ բանաստեղծական շնորհը»։ 1895 թվականին իր բանաստեղծությունները մտել են Պ. Պ. Պերցովի «Երիտասարդ բանաստեղծություն» («Молодая поэзия») անթոլոգիայի մեջ։
Գրականություն
Կատեգորիա:Հակահայկականությունը Ռուսաստանում Կատեգորիա:Հակասեմականությունը Ռուսաստանում Կատեգորիա:Ռուս լրագրողներ Կատեգորիա:Ռուսական կայսրության քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Ռուս բանաստեղծներ Կատեգորիա:Ռուս հրապարակախոսներ Կատեգորիա:Ռուս հասարակական գործիչներ
Արամ Մանուկյանի հուշարձան (Երևան)
Պատմություն
Հուշարձանի տեղադրման մասին որոշումը Երևանի քաղաքապետարանը կայացրել  է 2017 թվականի փետրվարի 13-ին կայացած Երևանի ավագանու 3-րդ նստաշրջանի 1-ին նիստում՝ Հայաստանի առաջին հանրապետության 100-ամյակի կապակցությամբ։ Երևանի քաղաքապետարանը 2017 թվականի հունիսի 19-ին Արամ Մանուկյանի հիշատակը հավերժացնող հուշարձանի նախագծի բաց մրցույթ է  հայտարարել, որի արդյունքում մրցութային հանձնաժողովը 2017 թվականի սեպտեմբերի 25-ին կայացած նիստում հաղթող է ճանաչել ՀՀ վաստակավոր նկարիչ, քանդակագործ Դավիթ Մինասյանի հեղինակած աշխատանքը ։
Հուշարձանը տեղադրվել է Հանրապետության հրապարակի մոտ՝ Արամի և Նալբանդյան փողոցների խաչմերուկին հարող տարածքում։ Հուշարձանի հանդիսավոր բացման արարողությունը տեղի է ունեցել 2018 թվականին, որին մասնակցել են ՀՀ նախագահ Արմեն Սարգսյանը, ՀՀ Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը, ՀՀ Ազգային ժողովի նախագահ Արա Բաբլոյանը, Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Գարեգին Բ-ն, Երևանի քաղաքապետի պաշտոնակատար Կամո Արեյանը ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Երևանի հուշարձաններ Կատեգորիա:Դավիթ Մինասյանի քանդակներ Կատեգորիա:2018 հիմնադրումներ Երևանում
Դավիթ Ալբահարի
Դավիթ Ալբահարի (David Albahari, ), հրեական ծագում ունեցող սերբ արձակագիր, էսսեիստ, թարգմանիչ։
Կենսագրություն
Բելգրադի համալսարանում սովորել է անգլագիտություն։ Թարգմանել է Վլադիմիր Նաբոկովի, Ջոն Ափդայկի, Սոլ Բելլոուի, Թոմաս Պինչոնայի, Մարգարետ Էթվուդի, և Կարլ Գուստավ Յունգի ստեղծագործությունները։ 1994 թվականից ընտանիքի հետ ապրում է Կալգարիում (Կանադա)։ Արձակ ստեղծագործությունները թարգմանվել են անգլերեն, ֆրանսերեն, գերմաներեն, իսպաներեն, հոլանդերեն, հունարեն, եբրայերեն, լեհերեն, ուկրաիներեն և այլ լեզուներով։
Ճանաչում
2006 թվականին «Խայծ» վեպի համար արժանացել է Բեռլինի կամուրջ մրցանակի, որի թարգմանությունը Գերմանիայում ճանաչվել է որպես տարվա լավագույն գիրք։ 2012 թվականին արժանացել է Վիլենիցայի մրցանակի։
2016 թվականի հուլիսի 29-ին Մակեդոնիայի Սկոպյե քաղաքում ստացել է «Ընկերոջը հրամայված է» (Ուրիշ հեքիաթ) մրցանակ ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հրեա գրողներ Կատեգորիա:Բելգրադի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Սերբ գրողներ Կատեգորիա:21-րդ դարի գրողներ Կատեգորիա:Սերբ թարգմանիչներ Կատեգորիա:Սերբ արձակագիրներ
Չյորնայա (Պոպիխայի վտակ)
Չյորնայա (Чёрная), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Իվանովոյի մարզում։ Գետաբերանը տեղակայված է Պոպիխա գետի ձախ ափին՝ 4 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը 26 կմ է։ Ակունքը գտնվում է Կոկանինո գյուղի մոտ, 12 կմ արևելք Վերին Լանդեխ գյուղի մոտ։ Հոսում է արևմուտքով։
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Օկա ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը՝ Կլյազմա գետն է։ Գետի ենթաավազանը Օկա և Մոկշի գետերն են։ Գետի գետային ավազանը՝ Օկա։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր
Dschinghis Khan
Dschinghis Khan   (Չինգիզ խան), գերմանական երաժշտական խումբ, որը ստեղծվել է 1979 թվականին Մյունխենում ։ Այն ձևավորվել է հատուկ նրա համար, որպեսզի ելույթ ունենա նույն թվականին կազմակերպված Եվրատեսիլ երգի մրցույթին ։ Եվրատեսիլի ժամանակ, 1979 թվականին, խումբը զբաղեցրեց 4-րդ հորիզոնականը, որից հետո դարձավ շատ հայտնի ոչ միայն ԳԴՀ-ում, այլև Արևելյան Եվրոպայում, ԽՍՀՄ-ում, Ավստրալիայում, Ճապոնիայում։
Շատ երգեր նվիրված են Լատինական Ամերիկայի, Ռուսաստանի, Մոնղոլիայի, Իսրայելի, Մերձավոր Արևելքի էկզոտիկային և կարծրատիպերին։
Պատմություն
Չինգիզ խան խումբը ստեղծվել է Եվրատեսիլ երգի մրցույթից ընդամենը 6 շաբաթ առաջ (1979 թվական)։ Խումբն հանդես եկեվ համանուն երգով՝ «Dschinghis Khan», որը ստեղծել էր կոմպոզիտոր Ռալֆ Զիգելը։ Արդյունքում հաղթելով գերմանական մրցույթում խումբը հանդես եկավ Եվրատեսիլին և զբաղեցրեց 4-րդ տեղը։ 1984 թվականին խումբը ցրվեց ֆինանսական խնդիրների պատճառով։
1988 թվականին «Dschinghis Khan» նախկին վոկալիստ Լեսլի Մանդոկին և հունգարական «Neoton Família» փոփ խմբի վոկալիստ Էվա Չեպրեգին համատեղ կատարեցին «Korea» երգը Սեուլի օլիմպիական խաղերի բացման ժամանակ։
1993 թվականին մահացավ խմբի պարող և սոլիստ Լուիս Հենդրիկ Պոտգիտերը։
1999 թվականին «Dschinghis Khan: The History of Dschinghis Khan» սկավառակի 4 երգեր գերմանացի հայտնի պրոդյուսեր Դեվիդ Բրենդեսի կողմից վերախմբագրվեցին և ներկայացվեցին հանրությանը։
2005 թվականին խումբը առաջին անգամ վերակազմավորվեց ՌԴ-ում դեկտեմբերի 17-ին։ Այդ օրը խումբը տվեց մեծ համերգ Մոսկվայի Օլիպիական մարզահամերգային համալիրում։ Այդ ժամանակ Մոսկվայում անցկացվում էր միջազգային երաժշտական փառատոն՝ «РЕТРО FM-ի լեգենդները» խորագրով. հենց այդ համերգին էլ ելույթ ունեցավ խումբը։
2006 թվականին խումբը դուրս ելավ հյուրախաղերի՝ նվիրված Ստիվ Բենդերի հիշատակին, որը մահացել էր քաղցկեղից։ Հյուրախաղերի շրջանակում խումբը ելույթներով հանդես եկավ Ուլան Բատորում և Կիևում։
2007 թվականին Dschinghis Khan-ը թողարկեց «7 Leben» ալբոմը (հայերեն՝ 7 կյանք)։ Դրանում ներառվեցին ինչպես նոր ստեղծագործություններ, այնպես էլ խմբի վերամշակված շատ հիթեր։
2009 թվականին խումբը հանդես եկավ Մոսկվայում Եվրատեսիլի մրցույթի բացման արարողության ժամանակ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Գերմանական երաժշտական խմբեր Կատեգորիա:1979 հիմնադրված երաժշտական խմբեր
Նանդոր Վագներ
Նանդոր Վագներ (Nándor Wagner, ), հունգարացի քանդակագործ, նկարիչ։
Կյանք և ստեղծագործություն
Նանդոր Վագները ծնվել է Օրադյա քաղաքում (ներկայումս Ռումինիայի կազմում է), ատամնաբույժի ընտանիքում։ Մինչև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը սովորել է Բուդապեշտի գեղարվեստի ակադեմիայում, պատերազմից հետո շարունակել է ուսումը։ Վագների ստեղծագործական կյանքը բաժանվում է երեք փուլերի՝ հունգարական (1945-1956), շվեդական (1956-1969) և ճապոնական (1970-1997)։ Նրա առավել հայտնի գործերից են չժանգոտող պողպատից քանդակները, որոնք ստեղծվել են հեղինակի՝ Շվեդիայում և Ճապոնիայում ապրելու տարիներին։
Նանդոր Վագները և նրա ճապոնուհի կինը՝ Տիյո Վագները, որ նույնպես քանդակագործ էր, հիմնադրել են Համաշխարհային մշակույթի ու զարգացման հետազոտական ինստիտուտը, որը հովանավորում է երիտասարդ տաղանդավոր նկարիչներին։ Նրանք Հունգարիայում հիմնադրել են հումանիտար ժառանգության ակադեմիան, որն աշխատում է 1999 թվականից։