cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Նոր Զելանդիա
Կենդանական աշխարհ
Դրանցից ոմանց հայտնվելւ խիստ բացասական ազդեցություն է ունեցել կղզիների բուսական ու կենդանական աշխարհների վրա։ Այդպիսի կենդանիների թվին կարելի է դասել առնետներին, կատուներին, ժանտաքիսներին, ճագարներին (որ երկիր են բերվել որսորդության զարգացման նպատակով), կնգումներին (որ երկիր են բերվել ճագարների պոպուլյացիայի վերահսկման նպատակով)։ Ներմուծվել են նաև պարկամկներ՝ մուշտակավոր գազաների որսի զարգացման նպատակով։ Երբ ստիպված են եղել կենդանիներին ազատ արձակել, նրանք սկսել են բարձրանալ էլեկտրալարերի սյուների վրա ու կրծել դրանք։ Արդյունքում քաղաքը մնացել է առանց էլեկտրականության, իսկ կենդանիները զոհվել են։ Այդ պատճառով ստիպված են եղել բոլոր սյուները պատել թիթեղով, որպեսզի պարկամկները չկարողանան մագլցել։ Մարդիկ անխոհեմաբար ներմուծել են նաև սև կարապներ, կեռնեխներ, դեղձանիկներ, արտույտներ, սագեր (ինչպես վայրի, այնպես էլ ընտանի) և թռչունների բազմաթիվ այլ տեսակներ։ Ներմուծված առնետներն ու մանր թռչունները ծառայել են որպես կեր Նոր Զելանդիայի էնդեմիկ ուեկա (Gallirallus australis) թռչունի համար։ Դրանցից բացի մարդը ներմուծել է նաև եղջերուներ, խոզեր և այլ խոշոր կաթնասուններ, որոնց ազատ է արձակել՝ կարծելով, որ դրանց շնորհիվ անտառները ավելի գեղեցիկ կլինեն։ Շրջակա միջավայրում չունենալով բնական թշնամիներ՝ այդ կենդանիների պոպուլյացիաները հասել են այնպիսի չափերի, որ Նոր Զելանդիայի ֆլորայի ու ֆաունայի սկզբնական ներկայացուցիչները հայտնվել են լուրջ վտանգի տակ։ Միայն վերջին տարիներին Նոր Զելանդիայի բնապահպանության վարչությունների ջանքների շնորհիվ մերձափնյա որոշ կղզիներ ազատվել են այդ կենդանիներից, ինչը թույլ է տվել հուսալ, որ այնտեղ կպահպանվել սկզբնական բնական պայմանները։
Նոր Զելանդիայի ֆաունայի ներկայացուցիչներից առավել հայտնի են կիվի թռչունները (Apterygiformes), որ դարձել են երկրի ազգային խորհրդանիշը։ Թռչունների շարքում առանձնանում են նաև կեան (Nestor notabilis, կամ նեստոր), կակապոն (Strigops habroptilus, կամ բվային թութակ), տակահեն (Notoronis hochstelteri)։
Միայն Նոր Զելանդիայում են պահպանվել շուրջ 500 տարի առաջ ոչնչացված հսկայական մոա (Dinornis) չթռչող թռչունների մնացորդները, որ ունեցել են 3,5 մ բարձրություն։ Ավելի ուշ՝ ենթադրաբար շուրջ 200 տարի առաջ, ոչնչացվել է նաև արծիվների հայտնի տեսակներից ամենախոշորը՝ Հաաստայի արծիվը, որի թևերի բացվածքը հասել է մինչև 3 մետր, իսկ թռչունի քաշը՝ մինչև 15 կգ։
Նոր Զելանդիայում հանդիպող սողուններից են հատերիան (Sphenodon punctatus) ու սցինկը (Scincidae)։
Միջատակերների միակ տեսակը, որ ներմուծվել է երկիր և հարմարվել այնտեղ ազատ բնակության պայմաններին, եվրոպական ոզնին է (Erinaceus europaeus)։
Նոր Զելանդիայում չկան օձեր, իսկ սարդերից թունավոր է միայն կատիպոն (Latrodectus katipo)։
Երկրի քաղցրահամ ջրերում ապրում են ձկների 29 տեսակներ, որոնցից ութը գտնվում են անհետացման եզրին (օրինակ՝ նորզելանդական պրոտոտրոկտը)։ Առափնյա ջրերում ապրում են մինչև 3000 տեսակի ձկներ և ծովային այլ կենդանիներ։
Նոր Զելանդիայում հանդիպում է մրջյունների 40 տեսակ։
Բուսականություն
Նոր Զելանդիայի բուսական աշխարհը ներառում է բույսերի շուրջ 2000 տեսակ։
Երկրի անտառները բաժանվում են երկու հիմնական տիպերի՝ խառը մերձարևադարձային և մշտականաչ։ Անտառներում գերակշռում են Podocarpus տեսակները։ Պահպանվել են նաև նորզելանդական ագատիսի (Agathis australis) և կիպարիսի դակրիդիումի (Dacrydium cupressinum) թփուտներ, թեև դրանք խիստ կրճատվել են անտառների արդյունաբերական հատման հետևանքով։
Արհեստական անտառներում, որոնց տարածքը կազմում է ընդհանուր առմամբ շուրջ 2 մլն հեկտար, հիմնականում աճեցվում է ճառագայթաձև սոճի (Pinus radiata), որ Նոր Զելանդիա է ներմուծվել 19-րդ դարի կեսերին։ Kaingaroa Forest շրջանում ճառագայթաձև սոճու տնկարանների շնորհիվ ստեղծվել է արհեստական աճեցված ամենամեծ անտառն աշխարհում։
Նոր Զելանդիան ունի ամենամեծ թվով լյարդամամուռները՝ համեմատած այլ երկրների հետ։ Երկրի տարածքում հաշվվում է դրանց 606 տեսակ, որոնց 50 %-ը կազմում են էնդեմիկները։
Բնության մեջ հայտնի անմոռուկների (Myosotis) մոտ 70 տեսակներից շուրջ 30-ը Նոր Զելանդիայի էնդեմիկներ են։ Ի տարբերություն երկրագնդի այլ տարածքներում հանդիպող անմոռուկների՝ կապույտ գույն ունեն այդ բույսի՝ Նոր Զելանդիայում հանդիպող միայն երկու տեսակներ՝ Myosotis antarctica և Myosotis capitata ։
Նոր Զելանդիայի տարածքում աճող ծաղկավոր խոտաբույսերի 187 տեսակներից 157-ն էնդեմիկ են։
Նոր Զելանդիայում հանդիպում են ձարխոտերի բացառիկ մեծ թվով տեսակներ՝ համեմատած նույն կլիմայական պայմաններն ունեցող այլ տարածքների հետ։ Արծաթափայլ ցիատեան (Cyathea dealbata, երկրում հայտնի է նաև որպես արծաթագույն պտեր) հանընդհանուր ճանաչում գտած ազգային խորհրդանիշներից մեկն է և պատկերված է երկրի զինանշանի վրա։
Էկոլոգիա
2005 թվականին Նոր Զելանդիան դարձել է աշխարհի առաջին պետությունը, որտեղ սահմանվել է ածխածնային հարկ ։ Որպես կարևորագույն հեռանկարային ուղղություններից մեկը նախատեսվել է մինչև 2020 թվականը դառնալ աշխարհի առաջին երկիրը, որտեղ մթնոլորտ արտանետվող ածխածնի հարաբերակցությունը չեզոք է, և դրա շնորհիվ ստանալ աշխարհի ամենամաքուր երկրի կարգավիճակ ։
Երկրի օրենսդրությունը սահմանում է բնության տարածքների շուրջ 60 տեսակ, որոնք ենթակա են պաշտպանության և պահպանության։ Դրանց շարքում ամենամեծն ու ամենակարևորը ազգային պարկերն են (այդ թվում նաև ծովային պարկերը), բնության, գիտական, էկոլոգիական և զբոսաշրջային արգելավայրերն ու արգելոցները։ Երկրում ստեղծվել է 14 ազգային պարկ, 4 ծովային պարկ , 21 ծովային և առափնյա արգելավայրեր ու ավելի քան 3000 արգելոցներ։ Ազգային պարկերի, արգելավայրերի ու արգելոցների և բնության պահպանվող տարածքների ընդհանուր մակերեսը կազմում է շուրջ 6,5 մլն հեկտար, ինչը կազմում է երկրի ընդհանուր տարածքի շուրջ 25 %-ը ։
Երկրում գործում են մի քանի կենդանաբանական ու բուսաբանական այգիներ։ Դրանցից ամենամեծը Օքլենդի կենդանապանական այգին է, որ բացվել է 1922 թվականին և իր տարածքում ունի ավելի քան 170 տեսակի կենդանիներ։ Դրանից բացի խոշոր կենդանաբանական այգիներ են բացվել Վելինգտոնում և Օքլենդում, իսկ միակ կենդանաբանական այգին, որտեղ կենդանիները պահվում են զատության մեջ, գործում է Կրայստչերչում։ Մեծ կատուների պահպանությանն ուղղությամբ մասնագիտացած յուրօրինակ կենդանաբանական այգի է գործում Ֆանգարեի քաղաքից ոչ հեռու։
Բնական աղետներ
2010 թվականի սեպտեմբերի 4-ին ՝ տեղական ժամանակով 4 անց 35 րոպե (UTC+12), 7,1 մագնիտուդով ուժեղ երկրաշարժ է տեղի ունեցել Նոր Զելանդիայի Հարավային կղզում՝ Քենթերբերիի շրջանում․ էպիկենտրոնը գտնվել է Կրայստչերչ քաղաքից 40 կմ դեպի արևմուտք՝ Դարֆիլդ քաղաքի մոտ։ Հիպոկենտրոնը գտնվել է ընդամենը 10 կմ խորության վրա։
2011 թվականի փետրվարի 22-ին 6,3 մագնիտուդով երկրաշարժ է տեղի ունեցել Նոր Զելանդիայի ափերի մոտ։ Երկրաշարժի էպիկենտրոնը գտնվել է երկրի երկրորդ ամենամեծ քաղաքի՝ Կրայստչերչի մոտ (Հարավային կղզի)։ Զոհվել է ավելի քան 180 մարդ   ։
Անտարկտիդայի վերևում օզոնային շերտի քայքայման հետևանքով առաջացած հսկայական անցքի պատճառով Նոր Զելանդիայում չափազանց ուժեղ է ուլտրամանուշակագույն ճառագայթումը։ Այդ պատճառով մաշկի քաղցկեղն այդ հիվադության ամենատարածված ձևն է Նոր Զելանդիայում։ Ամեն տարի գրանցվում է այդ հիվանդության 67 հազար դեպք, իսկ քաղցկեղի մյուս տեսակների՝ ընդամենը 16 հազար դեպք տարեկան։ Մելանոմայով հիվանդների թիվը Նոր Զելանդիայում և Ավստրալիայում մոտավորապես չորս անգամ ավելի մեծ է, քան Կանադայում, ԱՄՆ-ում և Մեծ Բրիտանիայում։ Իրավիճակը վատթարանում է այն պատճառով, որ երկրի բնակիչների մեծ մասը բրիտանացիների սերունդներ են, իսկ վերջիններս միշտ առանձնացել են բաց գույնի մաշկով։ Նոր Զելանդիայում բաց գույնի մաշկով մարդուն այրվածք ստանալու համար բավական է նույնիսկ արևի տակ անցկացրած տասնհինգ րոպեն, այդ պատճառով էլ նրանք պետք է օգտագործեն հատուկ քսուքներ ։
Ժամային գոտի
Նոր Զելանդիան գտնվում է երկու ժամային գոտիներում։ Հարավային ու Հյուսիսային կղզիներում, ինչպես նաև նրանց հարող մանր կղզիներում օգտագործվում է նորզելանդական ստանդարտ ժամանակ ( կամ ) և գտնվում են համաշխարհային կոորդիանցված ժամանակից 12 ժամ առաջ ։ Չաթեմ կղզեխումբի կղզիներն օգտագործում են Չաթեմ ստանդարտ ժամանակը ( կամ ) և տեղակայված են համաշխարհային կոորդիանցված ժամանակից 12 ժամ 45 րոպե առաջ։ Ամռանը սլաքները տանում են մեկ ժամ առաջ և համաշխարհային կոորդիանցված ժամանակի հետ տարբերությունը կազմում է 13 ժամ NZST-ի համար և 13 ժամ 45 րոպե CHAST-ի համար։
Վարչատարածքային կառուցվածք
Նոր Զելանդիայում հաստատված առաջին եվրոպացի վերաբնակիչները երկիրը բաժանել են պրովինցիաների։ Տարածքների ֆինանսական կառավարման ավելի կենտրոնացված համակարգի ստեղծման նպատակով երկրի՝ պրովինցիաների բաժանումը չեղարկվել է 1876 թվականին։ Դրա արդյունքում Նոր Զելանդիան մինչ օրս չունի ներպետական վարչատարածքային բաժանում այն միավորների, որ այլ երկրներում կարող են կոչվել պրովինցիա, նահանգ, մարզ։ Տարածքների ենթակայության ներկայիս համակարգը կառուցված է տեղական ինքնավարության վրա։ 1989 թվականից գործում է շրջանային խորհուրդների և տարածքային կառավարման մարմիններ  վրա հիմնված համակարգ։
Վարչական կառուցվածք
Ժամանակակից Նոր Զելանդիան ունի 12 շրջանային խորհուրդներ, որոնք իրականացնում են տեղական ինքնավարությունն ու պատասխանատու են շրջակա միջավայրի խնդիրների և տարածաշրջանային տրանսպորտային համակարգի համար։ Դրանից բացի գործում են 74 տարածքային կառավարման մարմիններ (16 քաղաքային խորհուրդներ, 57 տեղական խորհուրդներ և մեկ կղզային), որ պատասխանատու են իրենց տարածաշրջանում ճանապարհների համակարգի ու հաղորդակցման, կենսապահովման համակարգի համար, վերահսկում է շինարարությունը և այլն։
Ներկայում Նոր Զելանդիայում գոյություն ունեն շրջանային խորհուրդների կողմից ղեկավարվող հետևյալ շրջանները․
Նոր Զելանդիայի արտաքին կղզիներ
Նոր Զելանդիայի տիրապետության տակ են գտնվում ինը կղզեխմբեր, որ գտնվում են մերձարևադարձային և մերձանտարկտիկական գոտիներում․ դրանցից յոթը ներառված չեն որևէ վարչական միավորի շրջանի կամ մարզի մեջ։ Դրանք գտնվում են հատուկ մարմնի (Area Outside Territorial Authority) անմիջական ղեկավարության ներքո։ Չաթեմ կղզիներն ունեն հատուկ տարածքային միավորի կարգավիճակ, իսկ Սոլանդր կղզին մտնում է Սաութլենդ մարզի կազմի մեջ։
Սև հովազ (ֆիլմ)
Ուեսլի Սնայփսը առաջին անգամ հիշատակեց նրա մասին, որ ցանկանում է աշխատել «Սև հովազ»-ի էկրանավորմանը 1992 թվականին։ 2005 թվականի սեպտեմբերին ֆիլմը հայտարարվեց տասը Marvel ֆիլմերից մեկը, որի արտադրությամբ կզբաղվի Marvel Studios-ը։ Մարկ Բեյլին նշանակվեց սցենարիստ 2011 թվականին։ Ֆիլմը պաշտոնապես անոնսացվել է 2014 թվականին Բուզմանի հետ, ով կլինի գլխավոր դերում, ով առաջին անգամ հայտնվեց «Կապիտան Ամերիկա։ Քաղաքացիական պատերազմ» ֆիլմում։ 2015 թվականի վերջերին Քոուլը և Քուգլերը միացել են ֆիլմի ստեղծման գործընթացին։ Հիմնական նկարահանումները սկսվել են 2017 թվականի հունվարին EUE/Screen Gems և Pinewood Atlanta Studios կինոստուդիաներում և ավարտվել են 2017 թվականի ապրիլին։
Ֆիլմը թողարկվել է էկրաններ 2018 թվականի փետրվարի 16-ին IMAX ձևաչափով։
Սյուժե
Հարյուրամյակներ առաջ հինգ աֆրիկյան ցեղեր կռվում էին երկնաքարի համար, որը պարունակում էր վիբրանիում։ Կռվողներից մեկը կուլ տվեց «սրտաձև խոտ», որը եղել է երկաթի կողմից ճառագայթահարված, և ստացավ գերմարդկային կարողություններ և ուժեր։ Նա դարձել է առաջին «Սև հովազը» և միաձուլել է բոլոր այդ ցեղերը (բացի Ջաբարի ցեղից), Վականդայի ժողովուրդը ձևավորելու համար։ Ժամանակի ընթացքում վականդացիները սովորեցին օգտագործել վիբրանիումը՝ ժամանակակից տեխնիկա ստեղծելու և ամբողջ աշխարհից կտրվելու համար, իրենց դնելով ոչ զարգացած երկրի տեղ։
Մեր օրերում, Հելմուտ Զեմոյի ձեռքով սպանված Տ'Չակայի մահից հետո, Տ'Չալլան վերադառնում է Վականդա, գահը զբաղեցնելու համար։ Նա և Օկոյեն, ով Դորա ՄԻնաջեյի ղեկավարն էր, կանչում են իր նախկին սիրականին՝ Նակիային, որպեսզի նա կարողանա մասնակցել նրա թագադրմանը, իր մայր՝ Ռամոնդայի և կրտսեր քույր՝ Շուրայի հետ։ Թագադրման արարողության ժամանակ Ջաբարիայի ցեղապետը ձեռնոց է նետում Տ'Չալլային՝ առաջարկելով կռիվ թագի համար։ Տ'Չալլան հաղթում է Մ'Բակուային և համոզում է նրան հանձնվել, այլ ոչ թե մեռնել։
Կլոն և Էրիկ Սթիվենոն թանգարանից գողանում են վականդական արտեֆակտ։ Տ'Չալլան իմանում է, որ Կլոն ցանկանում է վաճառել այդ արտեֆակտը Հարավային Կորեայի Պուսան կոչվող քաղաքի խաղատներից մեկում։ Վ'Կաբին, Տ'Չալլայի ընկերը և Օկոյեի սիրականը, խնդրում է նրան կա՛մ սպանել Կլոյին, կա՛մ վերադառնալ իր հետ։ Տ'Չալլան, Օկոյեն և Նակիան գնում են այդ խաղատունը, որտեղ Տ'Չալլան իմանում է, որ ենթադրյալ գնորդը ԿՀՎ-ի հետախույզ Էվերետ Ռոսսոն է։ Բռնկվում է փոխհրաձգություն, Կլոն փախչում է, իսկ Օկոյեն, Նակիան և Ռոսսը հետապնդում են նրան։ Շուրիայի օգնությամբ Տ'Չալլան բռնում է Կլոյին։
Այն ժամանակ, երբ Ռոսսը հարցեր է տալիս Կլոյին, նա պատմում է, որ Վականդայի համաշխարհային իմիջը, միայն ծածկույթ է տեխնոլոգիապես զարգացած քաղաքակրթության համար։ Էրիկը դարան է սարքում և դուրս է հանում այնտեղից Կլոյին, Ռոսսը ստանում է ծանր վերք, երբ նա իր վրա վերցրեց այն փամփուշտը, որը թռչում էր Նակիայի ուղղությամբ։ Տ'Չալլան նկատում է, որ Էրիկի հագած մատանին նման է իր մատանուն։ Նա որոշում է Ռոսսին տանել Վականդա, որտեղ նրանց տեխնոլոգիաները կարող են փրկել նրան, այլ ոչ թե հետապնդել Կլոյին։
Մինչև Շուրին բուժում է Ռոսսին, Տ'Չալլան վիճում է Զուրիայի հետ, թե ինչ է կատարվել Ն'Ջոբայի հետ։ Զուրին բացատրում է, որ Ն'Ջոբան պլանավորել է կիսել Վականդայի տեխնոլոգիանները ամբողջ աշխարհում գտնվող աֆրիկյան արմատներով մարդկանց հետ, իրենց ճնշողներին հաղթահարելու համար։ Երբ Տ'Չական սպասեցնել է տվել Ն'Ջոբային, նա հարձակվել է Զուրիայի վրա և ստիպել է Տ'Չակային սպանել իրեն։ Նրանք թողել են Ն'Ջոբայի տղային՝ Էրիկին, քանի որ իր հետ վերադառնումը կդժվարացներ խոբեությունը այն մասին, որ Ն'Ջոբան կորել է։ Էրիկը վերջնականապես դառնում է սպեցնազի անդամ և կրում է «Քիլլմոնգեր» մականունը։
Նոր Զելանդիա
Նոր Զելանդիայի թագավորություն
Նոր Զելանդիա պետությունն ունի մեկ կախյալ տարածք (Տոկելաու)։ Միևնույն ժամանակ Նոր Զելանդիան Նոր Զելանդիայի թագավորության հիմնական անդամն է՝ Համագործակցության 16 թագավորություններից մեկը։ Ի տարբերություն Համագործակցության մյուս թագավորությունների՝ Նոր Զելանդիայի թագավորությունը պետություն չէ և չունի միջազգային պետական ճանաչում։ «Նոր Զելանդիայի թագավորություն» տերմինն ունի կոնցեպտուալ, խորհրդանշական բնույթ, ու մատնանշում է տարբեր երկրների, պետությունների ու տարածքների պատմության ու բարոյական արժեքների միասնականությունը և պետության միակ ղեկավարի ճանաչումը; Նոր Զելանդիայից բացի թագավորության կազմի մեջ մտնում են նաև Կուկի կղզիները, Տոկելաուն, Նյուեյը և անտարկտիկական Ռոսի տարածքը։ Կուկի կղզիներն ու Նյուեյը անկախ պետություններ են, որ ազատ ասոցացվում են Նոր Զելանդիայի հետ։ Տոկելաուն կախյալ տարածք է Նոր Զելանդիայի գերիշխանության ներքո։ Ռոսի տարածքը փոխանցվել է Նոր Զելանդիայի գերիշխանությանը 1923 թվականին Մեծ Բրիտանիայի կողմից, և 1961 թվականից դե ֆակտո Նոր Զելանդիան պահպանում է Անտարկտիկայի համաձայնագրի պայմանները, ըստ որի՝ Անտարկտիդան ինտերնացիոնալ տարածք է և չի պատկանում ոչ մի պետության։
Թագավորության կազմի մեջ մտնող բոլոր պետությունների ու տարածքների բնակիչները Նոր Զելանդիայի քաղաքացի են։ Նոր Զելանդիան ապահովում է թագավորության անդամ պետությունների անվտանգությունը և ներկայացնում նրանց շահերը միջազգային մակարդակում։
Նոր Զելանդիայի միապետը թագավորության բոլոր պետությունների ու տարածքների ղեկավարն է։
Կուկի կղզիներ
Կուկի կղզիները դարձել են Նոր Զելանդիայի կախյալ տարածքներ 1901 թվականի հունիսին բռնակցման արդյունքում, ինչն արժանացել էր Նոր Զելանդիայի խորհրդարանի հավանությանը 1900 թվականի սեպտեմբեր-հոկտեմբերին։ Նոր Զելանդիայի ուղղակի կառավարումը շարունակվել է ընդհուպ մինչև 1965 թվականը, երբ ՄԱԿ-ի հովանու ներքո երկիրը կանգնել է ինքնորոշման ուղու վրա։ Երկրում ընդունված սահմանադրության հիման վրա Կուկի կղզիները ինքնակառավարվող և Նոր Զելանդիայի հետ ազատ ասոցացվող տարածք են։ Նոր Զելանդիան պահպանում է Կուկի կղզիների անվտանգությունը պաշտպանելու պարտավորությունը, բայց ցանկացած ռազմական միջամտություն հնարավոր է միայն Կուկի կղզիների կառավարության որոշմամբ։ Նոր Զելանդիան պահպանում է նաև Կուկի կղզիների շահերը միջազգային մակարդակում ներկայացնելու պարտավորությունները, բայց ներկայում Կուկի կղզիներն ունեն իրենց դիվանագիտական ներկայացուցչություններն աշխարհի 20 երկրներում ։
Տոկելաու
Տոկելաուն Նոր Զելանդիայի գերիշխանությանն է փոխանցվել 1926 թվականին Մեծ Բրիտանիայից, որը բռնակցել էր կղզիները դրանից տասը տարի առաջ։ Ներկայում այն ոչ ինքնակառավարվող տարածք է Նոր Զելանդիայի վարչական վերահսկողության ներքո։ 2006 և 2007 թվականներին կղզիների այդ կարգավիճակն ամրագրվել է հանրաքվեների արդյունքներով։ Բայց ՄԱԿ-ի խարտիաների համաձայն՝ Տոկելաուն և Նոր Զելանդիան շարունակում են աշխատանքներ վարել Տոկելաուի՝ լիակատար ինքնավարության անցնելու և որպես անկախ պետություն իր գոյությունը շարունակելու վերաբերյալ։ 2005 թվականին Տոկելաուն և Նոր Զելանդիան ստեղծել են Ազատ միության մասին պայմանագիրն ու մշակել Տոկելաուի ապագա սահմանադրության նախագիծը։ 2003 թվականից սկսած Տոկելաուն ինքնուրույն է վարում պետական բյուջեի հետ կապված բոլոր գործընթացները։ Միջազգային մակարդակում Տոկելաուի շահերը ներկայացնում է Նոր Զելանդիան, բայց տարածքն ունի իր ներկայացուցչությունները մի շարք միջազգային կազմակերպություններում ։
Նյուեյ
Նյուեյը Նոր Զելանդիայի կախյալ տարածք է դարձել 1901 թվականին։ 1975 թվականին ՄԱԿ-ի հովանու ներքո անցկացված հանրաքվեի արդյունքում երկիրն ստացել է անկախություն, և այդ ժամանակից ի վեր, համաձայն իր սահմանադրության, ինքնավար պետություն է, որ ազատ միութան մեջ է Նոր Զելանդիայի հետ։ Թեև Նոր Զելանդիան պահպանել է Նյուեյը միջազգային մակարդակում ներկայացնելու պարտականությունները, այնուամենայնիվ, Նյուեյը գործնականում ինքնուրույն է ներկայացնում իր շահերը միջազգային մակարդակում և ինքնուրույն է մասնակցում միջազգային կազմակերպությունների աշխատանքին։ Նոր Զելանդիան պատասխանատվություն է կրում Նյուեյի անվտանգության ապահովման համար։ Նյուեյի սահմանադրությունը նախատեսում է, որ Նոր Զելանդիան պետք է տնտեսական աջակցություն ցուցաբերի երկրին, և Նոր Զելանդիան Նյուեյի պետական բյուջեի ամենամեծ դոնորն է։ 2006 և 2007 ֆինանսական տարիներին Նյուեյն սկսել է ինքնուրույն վարել իր պետական բյուջեն, բայց 2008 թվականին բյուջեն գրեթե ամբողջովին զրկվել է դրամական մուտքերից, բացառությամբ այլ երկրներից ստացված տնտեսական օգնության ։
Ռոսսի տարածք
Ռոսսի տարածքն անցել է Նոր Զելանդիայի ղեկավարության ներքո 1923 թվականին Մեծ Բրիտանիայից։ Այդ ժամանակ էլ որոշվել են այդ տարածքների սահմաններն ու նրա կազմի մեջ մտնող հողերն ու կղզիները, որ ներառում են Վիկտորիայի երկիրը, Ռոսսի շելֆային սառցադաշտը, Ռոսսի, Բալլենի, Սքոթ և Ռուզվելտ կղզիները։ Միամբողջ շարք պետական ակտերի հիման վրա Նոր Զելանդիան իր իրավասությունը տարածում է Ռոսսի տարածքի վրա և սահմանափակում նրա շրջակա ջրերը՝ որպես իր սեփական բացառիկ տնտեսական գոտի։ Այնուամենայնիվ, 1961 թվականին Անտարկտիկայի համաձայնագրի ստորագրումից հետո, որ ճանաչում է Անտարկտիդայի հողերի ու ջրերի նկատմամբ մի շարք պետությունների տարածքային պահանջների առկայությունը (բայց չի լուծում այդ պահանջները և սահմանափակում է նմանատիպ պահանջների հետագա առաջացումը), Նոր Զելանդիան դե ֆակտո պահպանում է մայրցամաքի ինտերնացիոնալ կարգավիճակն ու սահմանափակում իր իրավասությունը միայն սեփական անտարկտիկական կայանով կամ մայրցամաքում գտնվող իր քաղաքացիներով։ Սքոթ-Բեյս (Նոր Զելանդիա) և Մաք-Մերդո (ԱՄՆ) գիտական բազաները ամբողջ տարին բնակեցված միակ բազաներն են այդ տարածքներում ։
Բնակչություն
2013 թվականի մարդահամարի տվյալների համաձայն՝ Նոր Զելանդիայի բնակչությունը կազմել է 4,242 մլն մարդ, 2016 թվականի մարդահամարի տվյալներով՝ 4,742 մլն մարդ ։
Երկրի բնակչության հիմնական մասը կազմում են եվրոպական ծագմամբ նորզելանդացիները, որոնք հիմնականում Մեծ Բրիտանիայից գաղթածների սերունդներ են։ Երկրում առկա են հոլանդացիների, գերմանացիների, խորվաթների, «սպիտակ» հարավաֆրիկացիների նշանակալի համայնքներ։ Ըստ 2013 թվականի մարդահամարի տվյալների՝ եվրոպական ծագում ունեցող բնակչությունը կազմում է երկրի բնակչության ընդհանուր թվի մոտավորապես 74 %-ը ։ Բնիկ ժողովրդի՝ մաորիների ներկայացուցիչները կազմում են բնակչության շուրջ 14,9 %-ը ։ Հաջորդ երկու խոշորագույն էթնիկական խմբերի՝ ասիական ու պոլինեզիական ժողովուրդների ներկայացուցիչները կազմում են երկրի բնակչության 11,8 %-ը և 7,4 %-ը համապատասխանաբար ։ Արաբները, լատինաամերիկացիները, աֆրիկացիներն ու այլք կազմում են երկրի բնակչության 2,9 %-ը։ Մարդահամարի անցկացման ժամանակ խառը ծագում ունեցող անձինք կարող են նշել երկու էթնիկական խմբեր։
Երկրի բնակիչների միջին տարիքը 2013 թվականին կազմել է շուրջ 38 տարի ։ 2006 թվականին ապրել է հարյուր տարեկանից մեծ ավելի քան 500 մարդ։ Նույն թվականին մինչև 15 տարեկանները կազմել են երկրի բնակչության ընդհանուր թվի 21,5 %-ը ։
2007 թվականին բնակչության աճը կազմել է 0,95 % ։ Նույն թվականին ծնելիության ընդհանուր գործակիցը կազմել է 13,61 ծնունդ 1000 մարդու հաշվով, իսկ մահացության ընդհանուր գործակիցը՝ 7,54 մահ 1000 մարդու հաշվով ։
Նորզելանդացիների մեծ մասը մշտապես (կամ երկարատև ժամանակահատվածի ընթացքում) ապրում է երկրի սահմաններից դուրս։ Նորզելանդացիների ամենամեծ սփյուռքը գտնվում է Ավստրալիայում (2014 թվականին Ավստրալիայում բնակվող նորզելանդացիների թիվը կազմել է շուրջ 567 000 մարդ ) և Մեծ Բրիտանիայում (2001 թվականին՝ շուրջ 50 000 մարդ, ընդ որում՝ նորզելանդացիների շուրջ 17 %-ն ունի բրիտանական քաղաքացիություն կամ այն ստանալու իրավունք )։ Երկրի սահմաններից դուրս բնակվող նորզելանդացիներն ավանդաբար սերտ կապ են պահում հայրենիքի հետ, և նրանցից շատերը արժանավորապես ընդգրկվել են իրենց երկրի ականավոր ներկայացուցիչների թվում։
Ըստ 2013 թվականի մարդահամարի տվյալների՝ երկրի բնակչության մեծ մասը՝ 47,65 %, դավանում է քրիստոնեություն 2001 թվականին նրանք կազմել են 58,92 %)։ Երկրում առավել տարածված քրիստոնեական ուղություններն են լատինական կաթոլիկությունը՝ 12,61 %, անգլիկան եկեղեցին՝ 11,79 %, պրեսբիտերականությունը՝ 8,47 % և մեթոդիզմը՝ 2,64 %։ Երկրում գործում են Փրկության բանակի, յոթերորդ օրվա ադվենտիստների, Աստծո ասամբլեայի փոքր խմբեր։ Բուդդայականության ներկայացուցիչները կազմում են երկրի բնակչության ընդհանուր թվի 1,50 %-ը, հինդուիզմի ներկայացուցիչները՝ 2,11 %, իսլամի ներկայացուցիչները՝ 1,18 %։ Երկրի բնակչության շուրջ 41,92 %-ը մարդահամարի ժամանակ իրենց ասոցացրել է կրոնի հետ (2001 թվականին նրանք կազմել են 29,64 %) ։ Երկրի բնակչության 0,01 %-ը հետևում է տարբեր նոր կրոնական ուսմունքների («նյու էյջ»)]], 0,02 %-ը՝ սատանիզմի։ Նոր հեթանոսականության հետևորդներն Նոր Զելանդիայում ավելի շատ են, քան հուդայականները (հուդայականության հետևորդները 2013 թվականին կազմել են 0,18 %) ։
Բնիկներ
Պոլինեզիայից եկած վերաբնակիչները, որ սկսել են բնակեցնել Նոր Զելանդիայի՝ նախկինում անմարդաբնակ կղզիները մոտավորապես 11-14-րդ դարերում, հիմք են ստեղծել առանձին ժողովրդի՝ մաորիների և նրանց յուրօրինակ մշակույթի ձևավորման համար։ Մաորիների ու եվրոպացիների առաջին հանդիպումը կայացել է 1642 թվականին, երբ հոլանդացի ծովագնաց Աբել Թասմանի նավը մոտեցել է Նոր Զելանդիայի ափերին։
Ժամանակակից պատմություն
Մաորիների ու եվրոպացիների հաջորդ հանդիպումը տեղի է ունեցել 1769 թվականին, երբ այդ ափերին է մոտեցել Ջեյմս Կուկի արշավախումբը։ Այդ ժամանակ մաորիների ընդհանուր թվաքանակը ենթադրաբար կազմել է շուրջ 100 000 մարդ։ Մինչև 1800 թվական թվականը եվրոպական նավերն սկսել են այցելել Նոր Զելանդիա բավական հաճախ, իսկ 1830 թվականին Նոր Զելանդիայում արդեն ապրում էր շուրջ 2000 եվրոպացի։ Նրանց դրությունը մաորիների մոտ միշտ չէ, որ եղել է հավասար, բայց ոմանք զբաղեցրել են բավական բարձր դիրք ցեղերի հիերարխիայում։ Մաորիներն ավանդաբար չեն ունեցել առևտրային-դրամական հարաբերություններ և առևտուր, բայց կատարել են ապրանքների փոխանակում։ Այդ ավանդույթը նրանք տարածել են նաև եվրոպացի առևտրականների և կետորսների հետ հարաբերությունների վրա։ Մաորիներին ամենաշատ հետաքրքրող ապրանքներից մեկը եղել է եվրոպական հրազենը, ինչի արդյունքում 19-րդ դարի սկզբում երկրում բռնկվել է արյունահեղ միջցեղային բախումների շարք, որ կոչվել է Մուշկետային (Հրացանային) պատերազմներ և ընդմիջումներով շարունակվել մինչև 1840 թվականը։ Միջցեղային կոնֆլիկտները, մաորիների ծանոթությունն ալկոհոլային խմիչքների հետ, ինչպես նաև նախկինում անհայտ հիվանդությունները, ինչպիսիք են կարմրուկը, գրիպը և վեներական հիվանդությունները, այդ տարիներին զգալիորեն կրճատել են Նոր Զելանդիայի բնիկների թվաքանակը, և 1896 թվականին մաորիների թվաքանակը հասել է իր նվազագույնին ժամանակակից դարաշրջանում՝ կազմելով 42 000 մարդուց քիչ ավելի ։
1840 թվականին Մեծ Բրիտանիան և մաորի ցեղերի առաջնորդները ձեռք են բերել համաձայնություն և կնքել գրավոր պայմանագիր, որ կոչվել է Վայթանգիի պայմանագիր։ Ըստ դրա՝ մաորիները Նոր Զելանդիան հանձնել են Մեծ Բրիտանիայի հովանու տակ, բայց պահպանել են իրենց սեփականության իրավունքները, իսկ Մեծ Բրիտանիան ստացել է բացառիկ իրավունք՝ նրանցից գնելու հողային հանդավարները։ Այդ ժամանակաշրջանում տեղի է ունեցել ավելացող եվրոպական բնակչության ու մաորիների փոխադարձ ակտիվ ինտեգրացիա։ Առևտրի օբյեկտը հիմնականում շարունակել է մնալ մաորիներին պատկանող հողը, բայց սկիզբ են առել ու զարգացել մաորիների սեփական գործնական ձեռնարկումները։
Լայլա Մագգա
Լայլա Մագգա (Lajla Magga,, ), մանկական գրող, գրում է հարավսաամերեն լեզվով, ուսուցիչ և բառարանագիր, պարգևատրվել է Հյուսիսային երկրների «Gollegiella» հեղինակավոր մրցանակով (2010) սամերեն լեզվի պահպանման և զարգացման գործում ոնեցած ներդրման համար։
Նոր Զելանդիա
Ժամանակակից պատմություն
1860-ական թվականների սկզբին Նոր Զելանդիայում մաորիների և եվրոպացիների թվաքանակներն առաջին անգամ մոտավորապես հավասարվել են․ նրանցից յուրաքանչյուրը կազմել է շուրջ 60 000 ։ Ընդհուպ մինչև 1920-ական թվականները մաորիների թվաքանակը կամ նվազել է, կամ էլ մնացել անփոփոխ, իսկ եվրոպացիների թվաքանակը 1921 թվականին արդեն կազմել է 1 200 000 մարդ։
Չնայած հասարակության մեջ մաորիների ներկայացուցիչների համամասնության նվազմանը՝ մաորիները շարունակել են մնալ սոցիալապես անկախ, թեև հեշտությամբ հարմարվել են եվրոպական քաղաքակրթության պայմաններին։ Մաորիների ներկայացուցիչներից ոմանք դարձել են նշանակալի քաղաքական գործիչներ և ձեռնարկատերեր։ 1858 թվականին հատուկ նախապատրաստված հրամանի հիման վրա երկրում բացվել է պետության կողմից սուբսիդավորվող դպրոցների համակարգ մաորի երեխաների համար։ 1865 թվականին այդ համակարգը դադարեցրել է իր գոյությունը՝ որպես պատիժ հողային պատերազմների համար, բայց երկու տարի անց վերականգնվել է։ Ընդհուպ մինչև 1928 թվականը երկրում գոյություն են ունեցել առանձին ծրագրեր մաորիների և եվրոպացիների կրթության համար։ 1935 թվականից կրթությունը դարձել է պարտադիր (մինչև 15 տարեկան) և անվճար։
Լայլա Մագգա
Կենսագրություն
Ծնվել է 1942 թվականի նոյեմբերի 4-ին, Շվեդիայի Օրե կոմունայի Կալի տեղանքում, եղջերվապահներ Գուստավ Մաթսոնի (Gustaf Edvard Mattson, 1897-1973) և Էլինա Լարսոնի (Elin Margareta Larsson, 1887-1973) ընտանիքում։
Նոր Զելանդիա
Ժամանակակից պատմություն
1867 թվականից սկսած՝ մաորիներն ունեն մշտական տեղեր երկրի խորհրդարանում, որոնց ընտրությունը կատարվում է առանձին քվեարկությամբ, որին մասնակցում են միայն մաորիները։ 2008 թվականի դրությամբ՝ խորհրդարանի յոթ տեղը (69-ից) պատկանում է նրանց։ Դրանից բացի մաորիները կարող են ընտրվել նաև ընդհանուր քվեարկությամբ։
1900 թվականին պետությունը հայտարարել է մաորիների առողջապահության զարգացման ծրագրի ստեղծման մասին։
Նիկոլաս շրջան (Կենտուկի)
Նիկոլաս շրջան (Nicholas County), ԱՄՆ Կենտուկի նահանգի 105 վարչական միավորներից մեկը։ Ընդհանուր տարածությունը 510 կմ² է, բնակչությունը՝ 7.135 մարդ (2010 թ. տվյալներով)։ Շրջկենտրոնն է Քարլայլ բնակավայրը։ Կազմավորվել է 1799 թ.։
Նոր Զելանդիա
Ժամանակակից պատմություն
1928 թվականին երկրի կառավարությունում հայտնվել է առաջին մաորի նախարարը։
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, չնայած պարտադիր զիրապարտությունը չի վերաբերել Նոր Զելանդիայի մաորիներին, զգալի թվով մաորիներ ընդգրկվել են Նոր Զելանդիայի զինված ուժերի գործող զորաբաժանումների կազմում որպես կամավորներ և մասնակցել մարտական գործողությունների Եգիպտոսում, Իտալիայում և Հունաստանում։
1940-1970-ական թվականներին մաորիների մոտ սկսվել է ուրբանիզացիայի ակտիվ գործընթացը, և այդ ժամանակից սկսած նրանց մեծ մասը բնակվում է քաղաքներում։ 1960-1970-ական թվականներին մաորիների կրթության մակարդակի բարձրացման և նրանց բարօրության լավացման շնորհիվ սկսվել է ազգային ինքնագիտակցության աճ, ինչը հանգեցրել է երկրի զարգացման ու կայացման գործում մաորիների դերի գիտակցման անհրաժեշտության։ 1975 թվականին ընդունվել է պետական հրամանագիր, որ ամրագրել է Վայթանգիի պայմանագրի կարգավիճակը, և դրա հիման վրա 1977 թվականից սկսած երկրում սկսել է գործել Վայթանգիի դատարանը, որը քննում է հողերի ու այլ ռեսուրսների վերադարձման, ինչպես նաև Հողային պատերազմների ժամանակաշրջանից սկսած մաորիներին հասցված վնասների փոխհատուցման հետ կապված հարցերը։ Վայթանգիի դատարանը դատական-իրավաբանական ատյան չէ, բայց ստեղծում է վերոնշյալ հարցերի վերաբերյալ խորհրդատվությունների և երկրի կառավորության ու մաորիների միջև բանակցությունների վարման մեխանիզմ։ 2008 թվականի դրությամբ վճարված փոխհատուցումների գումարը կազմել է ավելի քան 900 մլն նորզելանդական դոլար։
Նիկոլաս շրջան (Կենտուկի)
Կատեգորիա:Կենտուկիի շրջաններ
Նոր Զելանդիա
Ժամանակակից պատմություն
1987 թվականին մաորի լեզուն դարձել է Նոր Զելանդիայի պետական լեզուներից մեկը։
Սոցիալ-տնտեսական խնդիրներ
2008 թվականի դրությամբ՝ մաորիները կազմել ե երկրի կալանավայրերում գտնվող անձանց շուրջ 50 %-ը, իսկ երկրում կատարվող քրեկաան հանցագործությունների 42 %-ը տեղի է ունենում մաորիների մասնակցությամբ ։ Նոր Զելանդիայի էթնիկական խմբերից մաորիների մոտ է պահպանվում գործազրկության ամենաբարձր մակարդակը, նրանց մոտ կյանքի տևողությունն ամենացածրն է, իսկ հիվանդացության մակարդակը՝ ամենաբարձրը ։
Հաղորդակցման լեզուներ
Նոր Զելանդիայի պետական լեզուներն են անգլերենը, մաորի լեզուն ու ներզելանդերեն ժեստերի լեզուն։
Անգլերենը հաղորդակցման հիմնական լեզուն է, և երկրի բնակչության 96 %-ն օգտագործում է այն որպես այդպիսին։ Գրքերի, թերթերի ու ամսագրերի մեծ մասը հրատարակվում են անգլերենով, որը գերակշռում է նաև ռադիո- և հեռուստաեթերում։ Մաորի լեզուն երկրորդ պետական լեզուն է։ 2006 թվականին նորզելանդերեն ժեստերի լեզուն ստացել է երրորդ պետական լեզվի կարգավիճակ։
Անգլերենի նորզելանդական բարբառը մոտ է ավստրալիականին, բայց պահպանել է Անգլիայի հարավային շրջանների անգլերենի ավելի մեծ ազդեցությունը։ Դրա հետ միասին այն ձեռք է բերել շոտլանդական ու իռլանդական առոգանության բնորոշ առանձնահատկություններ։ Առոգանության վրա որոշակի ազդեցություն է թողել մաորի լեզուն, և այդ լեզվի որոշ բառեր ներառվել են երկրի բազմազգ հասարակության առօրյա հաղորդակցման լեզվում։
Բացի դրանից, երկրում ապրում են ևս 171 լեզվական խմբերի ներկյացուցիչներ։ Անգլերենից ու մաորիից հետո ամենաշատ օգտագործվող լեզուներն են սամոաների լեզուն, ֆրանսերենը, հինդին և չինարենը։
Մաորի լեզու
Պետական լեզվի կարգավիճակ մաորի լեզու (ինքնանվանումը՝ Te Reo Māori, տե ռեո մաորի) ստացել է 1987 թվականին։ Նրա օգտագործումը դարձել է պարտադիր պետական դեպարտամենտների և կառույցների անվանումներում, իսկ առանց սահմանափակումների օգտագործումը հնարավոր է դարձել պետական ծառայությունների բոլոր աշխատակիցների ու այցելուների համար, դատարաններում, հասարակական հիվանդանոցներում, ինչպես նաև զինված ուժերի զորաբաժանումներում։ Մաորի լեզվի հիմունքների ուսումնասիրումը պարտադիր դասընթաց է դպրոցական ծրագրում, իսկ մի շարք հաստատություններում ուսուցումը տարվում է երկու լեզվով։ Նոր Զելանդիայի բազմաթիվ տեղանուններ պատմականորեն ծագում են մաորի լեզվից։
Մաորին ավստրոնեզիական լեզվաընտանիքի ամենահարավային լեզուն է ։ Շուրջ 150 մարդ նշել է, որ տիրապետում է մաորի լեզվին ։
Նորզելանդերեն ժեստերի լեզու
2006 թվականին նորզելանդերեն ժեստերի լեզվին տրվել է երկրի երրորդ պետական լեզվի կարգավիճակ ։ Նորզելանդերեն ժեստերի լեզուն բնական ծագում ունեցող լեզու է, որն օգտագործվում է խուլ կամ թույլ լսողություն ունեցող մարդկանց կողմից՝ հաղորդակցման նպատակով։ Նրա համար հիմք է ծառայել բրիտաներեն ժեստերի լեզուն, և այն համարում են BANZSL լեզվի բարբառներից մեկը։ Ամենօրյա հաղորդակցման մեջ, ըստ 2013 թվականի տվյալների, ժեստերի լեզուն օգտագործում է ավելի քան 24 հազար մարդ ։
Պետական-քաղաքական կառուցվածք
Նոր Զելանդիան աշխարհի ամենակայուն և լավ կառավարվող երկրներից մեկն է ։ 2014 թվականի դրությամբ՝ Նոր Զելանդիան եղել է չորրորդ պետությունն աշխարհում դեմոկրատական ինստիտուտների հզորությամբ և երկրորդը կոռուպցիայի բացակայությամբ՝ զիջելով միայն Դանիային ։ Նոր Զելանդիայում բարձր է բնակչության ակտիվությունը ընտրություններում (77 %, Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպությունում միջինը կազմում է 68 %) ։
Պետական կառուցվածքի հիմունքներ
Նոր Զելանդիան ունիտար պետություն է՝ հիմնված սահմանադրական միապետության և խորհրդարանական դեմոկրատիայի սկզբունքների վրա ։ Պետական կարգի հիմքում դրված է Վեստմինստերյան մոդելի պառլամենտարիզմի սկզբունքը, որը էությունն այն է, որ քաղաքական իշխանությունն իրականացվում է դեմոկրատական կերպով ընտրված խորհրդարանի կողմից․ թագուհին իշխում է, բայց կառավարությունը ղեկավարում է այնքան ժամանակ, քանի դեռ ունի Ներկայացուցիչների պալատի աջակցությունը ։ 1840 թվականին ստորագրվել է Վայտանգիի պայմանագիրը, որով Նոր Զելանդիայի կղզիները դարձել են Մեծ Բրիտանիայի գաղութ ։ Նոր Զելանդիայի միապետությունն իրավաբանորեն տարբերվում է բրիտանական միապետությունից, որովհետև 1947 թվականին Նոր Զելանդիան վավերացրել է 1931 թվականի Վեստմինստերյան կանոնադրությունը, որը երկրին իրավունք է տվել ընդունել իր սեփական օրենքները ։
Նոր Զելանդիան իրենից կախյալ կարգավիճակ ունեցող Տոկելաուի ու Ռոսսի անտարկտիկական տարածքի և նրա հետ ազատ միություն կազմող Կուկի կղզիներ և Նյուեյ պետությունների հետ միասին կազմում է Նոր Զելանդիայի թագավորությունը ։
Նոր Զելանդիայում չկա համակարգված սահմանադրություն ։ Սահմանադրությունը ներառում է թագուհու առանձնաշնորհները, Միացյալ Թագովորության սահմանադրական ակտերն ու կանոնադրությունները, որոնք ընդգրկվել են Նոր Զելանդիայի սահմանադրական բազայում (Իրավունքների մեծ խարտիա) ։ Կարևոր սահմանադրական վավերագրեր են 1986 թվականի սահմանադրական օրենքը (որով պետության ղեկավար է ճանաչվել թագուհին, և սահմանվել են իշխանության երեք ճյուղեր՝ գործադիր (կառավարություն), օրենսդիր (խորհրդարան) և դատական), 1990 թվականի օրինագիծն իրավունքների մասին (որում շարադրվել են մարդու հիմնական իրավունքներն ու ազատությունները) և 1993 թվականի օրենքն ընտրությունների մասին, որը պարտավորեցնում է անցկացնել ազատ ու դեմոկրատական ընտրություններ ։
Գործադիր իշխանություն
Պետության ղեկավարը Նոր Զելանդիայի միապետն է (1952 թվականի փետրվարի 6-ից՝ Եղիսաբեթ II թագուհին)։ Միապետի կարգավիճակը սահմանված է «թագավորում է, բայց չի կառավարում» սահմանադրական սկզբունքով, և միապետը չունի նշանակալի քաղաքական ազդեցություն՝ պահպանելով հանդիսավոր ու խորհրդանշական դերը ։ Այնուամենայիվ, մի շարք գործառույթներ օրենսդրությամբ վերապահված են միապետին և կարող են իրականացվել միայն նրա կողմից։ Նրա առավել կարևոր լիազորություններից են գեներալ-նահանգապետի նշանակումը և այդ նշանակման մասին հրամանի ստորագրումը, երկրի խորհրդարանի հրավիրման կամ ցրելու մասին հատարարելը ։ Նոր Զելանդիան Ազգերի համագործակցության մասնակից մի շարք այլ երկրների հետ միասին իրականացնում է մեկ միապետ ունենալու սկզբունքը,  սահմանվել է 1926 թվականի Բալֆուրի հռչակագրով։
Երկրի տարածքում միապետի շահերը ներկայացնում է գեներալ-նահանգապետը (պաշտոնական տիտղոսը՝ Նոր Զելանդիայի գեներալ-նահանգապետ և գերագույն գլխավոր հրամանատար, ), որ նշանակվում է միապետի կողմից վարչապետի հանձնարարականով, որպես կանոն, հինգ տարի ժամկետով ։ Գեներալ-նահանգապետի երդումն ընդունում է Նոր Զելանդիայի գերագույն դատավորը։ Գեներալ-նահանգապետի հիմնական պարտականությունն է միապետի շահերի ներկայացումը, և նրա գործառույթները սահմանափակվում են սահմանադրական իրավունքների երաշխավոր անձի դերով, հանդիսակարգային պարտականություններով (օրինակ՝ նախարարների նշանակում վարչապետի հանձնարարականով ) և հասարակական ակտիվությամբ ։ Որպես սահմանադրական իրավունքների երաշխավոր անձ՝ գեներալ-նահանգապետն ապահովում է լեգիտիմութունն ու հետևողականությունը երկրի կառավարության աշխատանքում և իրականացնում մի շարք ֆորմալ օրենսդրական գործողություններ, որ կատարվում են վարչապետի հանձնարարականով, ինչպես նաև թագավորական առանձնաշնորհներ, օրինակ՝ խորհրդարանի ցրումը հերթական ընտրություներից առաջ կամ վարչապետի նշանակումը ։ Իր հանդիսակարգային պարտականությունների կատարման շրջանակներում գեներալ-նահանգապետը ներկա է գտնվում խորհրդարանի նոր նստաշրջանի առաջին նիստին, ստանում Նոր Զելանդիայում այլ պետությունների նոր նշանակված դեսպանների հավատարմագրերը, գլխավորում պետությունների ու նրանց խորհրդարանների ղեկավարների ընդունելությունները Նոր Զելանդիայում։ Հասարակական աշխատանքի շրջանակներում գեներալ-նահանգապետն ու նրա ամուսինը մասնակցում են բազմաթիվ բարեգործական միությունների հոգաբարձուների խորհուրդների աշխատանքներին և մասնակցում քաղաքացիական միջոցառումների ։ 1967 թվականից սկսած գեներալ-նահանգապետ նշանակվում են միայն Նոր Զելանդիայի քաղաքացիները։ Թագուհու և գեներալ-նահանգապետի իշխանությունը սահմանափակվում է սահմանադրությամբ և սովորաբար պահանջում է երկրի նախարարների կաբինետի վավերացումը ։
Նոր Զելանդիայի խորհրդարանն օրենսդիր իշխանության միապալատ մարմին է, որի կազմի մեջ մտնում են երկրի միապետը (որ ներկայացվում է գեներալ-նահանգապետի ամենօրյա գործունեությամբ) և Ներկայացուցիչների պալատը ։ Նախկինում Նոր Զելանդիայում գոյություն է ունեցել նաև խորհրդարանի երկրորդ պալատ՝ Օրենսդիր խորհուրդը, որը լուծարվել է 1951 թվականին ։ Խորհրդարանի աշխատանքում միապետի դերը սահմանափակվում է Խորհրդարանի հրավիրմամբ ու ցրելով և Ներկայացուցիչների պալատի կողմից ընդունվող օրենսդրական ակտերի վրա թագավորական վավերագրի դրմամբ։ Թագավորական իշխանության նկատմամբ խորհրդարանի գերակայությունն սկզբում հայտնվել է Մեծ Բրիտանիայում Իրավունքների մասին բիլլով, և հետագայում ամրագրվել Նոր Զելանդիայում առանձին օրենքով ։ Երկրի առաջին խորհրդարանը ձևավորվել է 1852 թվականին։ Խորհրդարանի նիստերը վարում է նրա խոսնակը ։
Ներկայացուցիչների պալատն ընտրվում է ժողովրդավարական ընտրությունների արդյունքում, որոնցում հաղթած կուսակցությունը կամ կոալիցիան ձևավորում է կառավարությունը ։ Այդպիսի հնարավորության բացակայության և համապատասխան քվերակության դեպքում ստեղծվում է փոքրամասնությունների կառավարություն։ Վարչապետ սովորաբար դառնում է հաղթող կուսակցության կամ կոալիցիայի ներկայացուցիչը։ Վարչապետից և նախարարներից կազմված կաբինետը պետության բարձրագույն օրինաստեղծ մարմինն է և կրում է պատասխանատվություն խորհրդարանի կարևորագույն գործողությունների համար ։ Ավանդաբար կաբինետի անդամները կոլեկտիվ պատասխանատվություն են կրում որոշումների համար ։
1951 թվականից Ներկայացուցիչների պալատը երկրի խորհրդարանի միակ պալատն է։ 1947 թվականին Վեստմինստերյան կանոնադրության ընդունումից հետո Ներկայացուցիչների պալատը դարձել է երկրի ընտրովի բարձրագույն օրենսդիր մարմինը։ Հիմնվելով պատմական ավանդույթի վրա՝ Նոր Զելանդիայի ներկայացուցիչների պալատի կառուցվածքն ու կազմակերպման ձևը հիմնվել է պառլամենտարիզմի Վեստմինստերյան մոդելի սկզբունքների վրա։ Այդ մոդելում էական փոփոխություններ են սկսել տեղի ունենալ միայն 1950-ական թվականներին․ 1951 թվականին լուծարվել է նշանակվող անդամներ ունեցող բարձրագույն Օրենսդիր խորհուրդը, խորհրդարանը դարձել է միապալատ ու ամբողջովին ընտրովի, փոխվել է Պալատի աշխատանքի ընթացակարգը։
Նոր Զելանդիայի այս կամ այն պետական պաշտոնյայի դերը որոշող օրենքների հավաքածուի մեծ մասի նման երկրի վարչապետի պարտականությունները չունեն օրենսդրական հիմք և մեծ մասամբ որոշվում են սահմանադրական սովորույթներով։ Ներկայացուցիչների պալատի մյուս անդաների շարքում նրա դիրքը որոշվում է «Առաջինը հավասարների մեջ» (Primus inter pares) սկզբունքով, և զբաղեցնելով բարձրագույն վարչական պաշտոնը՝ վարչապետը, այնուամենայնիվ, պարտավոր է հետևել Նախարարների կաբինետի որոշումներին։ Նոր Զելանդիայի վարչապետի հիմնական իրավունքներից ու պարտականություններից են՝
2017 թվականի հոկտեմբերին Նոր Զելանդիայի վարչապետ է դարձել Լեյբորիստական կուսակցության առաջնորդ Ջասինդա Արդերնը ։
Նախարարների կաբինետը Ներկայացուցիչների պալատի գործադիր մարմինն է և երկրի գործադիր իշխանության բարձրագույն մարմինը։ Նախարարների կաբինետի ղեկավարը քարտուղարն է (Secretary of the Cabinet) ։ Նախարարների կաբինետի բոլոր անդամները միաժամանակ նաև Գործադիր խորհրդի անդամներ են ։ Նախարարների կաբինետի անդամները նշանակվում են գեներալ-նահանգապետի կողմից՝ վարչապետի հանձնարարականով և դառնում են Նոր Զելանդիայի կառավարության նախարարներ (Cabinet ministers), թեև մի շարք դեպքերում կառավարության նախարարը կարող է չլինել Նախարարների կաբինետի անդամ ։ Իր աշխատանքի ընթացքում Նախարարների կաբինետը բաժանվում է ճյուղային հանձնաժողովների, որ նախապատրաստում են որոշումների նախագծեր, որոնք դրանից հետո ներկայացվում են ամփոփիչ քննարկման։ Նախարարների հանձաժողովի որոշումներն ընդունվում են ձայների պարզ մեծամասնությամբ։
Գործադիր խորհուրդը գեներալ-նահանգապետին առընթեր գործող խորհրդակցական մարմին է։ Գործադիր խորհրդի անդամ կարող է լինել միայն խորհրդարանի անդամը։ Գործադիր խորհրդի անդամները թագավորական նախարարներ են (Ministers of the Crown)՝ անկախ նրանից, թե արդյոք Նախարարների կաբինետի անդամ են նրան, թե ոչ ։ Գործադիր խորհրդի որոշումները, որպես կանոն, ներկայացվում են ուղղակիորեն գեներալ-նահանգապետին (թեև գեներալ-նահանգապետը խորհրդի անդամ չէ) և ձևավորվում են Նախարարների կաբինետի վարած քաղաքականության հիման վրա։
Դատական համակարգ
Նոր Զելանդիայի իրավաբանական-իրավական համակարգի հիմքում ընկած է ընդհանուր իրավունքը։ Դատավորների և դատարանների աշխատակիցների նշանակման վրա չէն կարող ազդել քաղաքական պատկերացումները, նրանք գտնվում են խիստ հսկողության տակ իրենց պաշտոնավարման ընթացքում, որպեսզի դատական իշխանությունը մնա կառավարությունից անկախ, ինչպես պահանջում է սահմանադրությունը ։ Տեսականորեն դա նշանակում է, որ դատական իշխանությունը կարող է օրենքը մեկնաբանել բացառապես խորհրդարանի օրենսդրական ակտերի հիման վրա՝ չկրելով կողմնակի ազդեցություն ։ Լոնդոնի Գաղտնի խորհրդի դատական կոմիտեն եղել է վերջին ատյանի բողոքարկման դատարան մինչև 2004 թվականը, երբ ստեղծվել է Նոր Զելանդիայի գերագույն դատարանը։ Դատական իշխանությունը ղեկավարում է Նոր Զելանդիայի գերագույն դատավորը, ներառյալ նաև Բողոքարկման դատարանը (Court of Appeal of New Zealand), Բարձրագույն դատարանը (High Court of New Zealand) և նրանց ենթակա՝ ավելի ցածր ատյանի բոլոր դատարանները ։
Դրանից բացի, Նոր Զելանդիայում գործում են 62 շրջանային դատարաններ, որտեղ քննվում են այն գործերը, որոնցում պատասխանող կողմին չի սպառնում ցմահ ազատազրկում կամ վնասի արժեքը չի գերազանցում 200 000 նորզելանդական դոլարը ։
Երկրում գործում է նաև մասնագիտացված դատական ինստիտուտների համակարգ՝ Ընտանեկան դատարան (Family Court), որ զբաղվում է ծնողական պարտականությունների հետ կապված գործերի քննությամբ, Երիտասարդական դատարան , որ զբաղվում է 12-16 տարեկան անձանց գործերի քննությամբ , Բնապահպանական դատարան  , Աշխատանքային իրավունքի հարցերով դատարան  և այլն ։
Դատական համակարգի ղեկավարը միապետն է։
Ընտրական համակարգ
Նոր Զեանդիայում 1853-1993 թվականներին անցկացված գրեթե բոլոր խորհրդարանական ընտրություններն անցկացվել են հարաբերական մեծամասնության համակարգով ։ 1930-ական թվականներից սկսած՝ երկրի քաղաքական հորիզոնում գերիշխում են երկու կուսակցություններ՝ Ազգային և Լեյբորիստական ։ 1996 թվականից օգտագործվում է համամասնակական քվերակություն՝ խառը ընտարական համակարգ ։ Յուրաքանչյուր ընտրող ունի երկու ձայն՝ մեկը միամանդատ շրջանների համար (ընդ որում՝ մի քանի տեղեր վերապահված են մաորիների համար), իսկ մյուսը՝ կուսակցության։ 2014 թվականից խորհրդարանի 71 տեղ նախատեսված է միամանդատ պատգամավորների (ներառյալ յոթ տեղ մաորիների համար), իսկ մյուս 49 տեղը բաշխված են այնպես, որ խորհրդարանում կուսակցության տեղերի քանակը համապատասխանի նրա օգտին քվեարկած ընտրողների քանակին (սակայն խորհրդարանի կազմում ընդգրկվելու համար կուսակցությունը պետք է հաղթահարի 5 տոկոսի շեմը կամ հաղթի մեկ տեղ միամադատ շրջանի համար) ։ Այդ համակարգը գրեթե բացառում է մեկ կուսակցության կողմից Պալատի բոլոր տեղերն զբացեցնելու հնարավորությունը և կարևոր է դարձնում կուսակցական կոալիցիաների ձևավորման հարցը, որի մասին հաճախ հայտարարվում է ընտրություններից առաջ ։
2005 թվականի մարտից մինչև 2006 թվականի օգոստոս Նոր Զելանդիան եղել է աշխարհի միակ երկիրը, որտեղ կառավարության բոլոր կարևոր պաշտոնները (կառավարության ղեկավար, գեներալ-նահանգապետ, վարչապետ, խորհրդարանի խոսնակ և Գերագույն դատարանի գլխավոր դատավոր) զբաղեցրել են բացառապես կանայք ։
Հիմնական քաղաքական կուսակցություններ
2015 թվականի դրությամբ՝ Նոր Զելանդիայում գրանցված է 15 քաղաքական կուսակցություն ։ Դրանից բացի երկրում գործում են ևս շուրջ 15 չգրանցված քաղաքական կուսակցություններ։ Երկրի խոշորագույն կուսակցություններ ընդունված է համար աջամետ Ազգային կուսակցությունն ու ձախակողմյան Լեյբորիստական կուսակցությունը։
Ըստ խորհրդարանում ներկայացվածության՝ առավել ազդեցիկ կուսակցություններն են ․
Լիբերալ կուսակցությունը, որ պաշտոնապես հիմնադրվել է 1891 թվականին և դադարեցրել իր գոյությունը 1927 թվականին, եղել է երկրում ստեղծված առաջին քաղաքական կուսակցությունը։
Արտաքին քաղաքականություն
Երկրի պատմության վաղ շրջանում արտաքին առևտուրն ու արտաքին քաղաքականությունը եղել են բրիտանական գաղութային կառավարության վերահսկողության տակ ։ 1923 և 1926 թվականների կայսերական կոնֆերանսներում որոշվել է, որ Նոր Զելանդիան կարող է ինքնուրույն ստորագրել քաղաքական պայմանագրերը, և առաջին այդպիսի պայմանագիրը (Ճապոնիայի հետ) վավերացվել է 1928 թվականին։ 1939 թվականի սեպտեմբերի 3-ին Նոր Զելանդիան միացել է Բրիտանիային և պատերազմ հայտարարել Գերմանիային, իսկ վարչապետ Մայքլ Սևիջն ասել է․ Ուր նա է գնում, այնտեղ էլ գնում ենք մենք, որտեղ նա կանգնում է, այնտեղ էլ մենք ենք կանգնում ։
1951 թվականին Մեծ Բրիտանիան սկսել է ավելի մեծ ուշադրություն դարձնել իր շահերին Եվրոպայում, իսկ Նոր Զելանդիան, Ավստրալիան ու ԱՄՆ-ն կնքել են ԱՆԶՅՈՒՍ պայմանագիրը (ANZUS Security Treaty — Australia, New Zealand, United States) կամ «Խաղաղօվկիանոսյան անվտանգության դաշինք») ։
ԽԱղաղ օվկիանոսի կղզի-պետությունների քաղաքական կյանքում Նոր Զելանդիան ունի էական մասնակցություն։ Նոր Զելանդիայի մարդասիրական օգնության զգալի մասը ստանում են այդ երկրները, բազմաթիվ տեղացիներ մեկնում են Նոր Զելանդիա՝ աշխատանք փնտրելու ։ 1970 թվականի՝ սամոական քվոտայի և 2002 թվականի խաղաղօվկիանոսյան վիզայի մասին օրենքների համաձայն՝ մինչև 1100 մարդ Սամոայից և մինչև 750 մարդ խաղաղօվկիանոսյան այլ երկրներից կարող են դառնալ Նոր Զելանդիայի մշտական բնակիչ ամեն տարի։ 2007 թվականին հնարավորություն է ստեղծվել նաև ստանալ ժամանակավոր աշխատանքային վիզա սեզոնային աշխատանքների կատարման համար, և 2009 թվականին դրանով Նոր Զելանդիա է մեկնել խաղաղօվկիանոսյան երկրների շուրջ 8000 բնակիչ ։
Զինված ուժեր
Նոր Զելանդիայի զինված ուժեը բաժանվում են երեք տեսակի զորքերի՝ Նոր Զելանդիայի ռազմածովային ուժեր, Նոր Զելանդիայի բանակ և Նոր Զելանդիայի թագավորական ռազմաօդային ուժեր ։ Ազգային անվտանգությունը մեծ ծախսեր չի պահանջում, քանի որ ուղղակի հարձակումը քիչ հավանական է, և զինված ուժերը պահելու ու երկրի պաշտպանության ծախսերը կազմում են ՀԱԱ շուրջ 1 %-ը ։ Երկիրը մասնակցել է Առաջին և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմներին, ներառյալ Դարդանելի օպերացիային, Կրետեի ռազմագործողությանը , Էլ Ալամեյնի և Մոնտե Կասինոյի ճակատամարտերին ։ Դարդանելի օպերացիան կարևոր նշանակություն է ունեցել նորզելանդական նույնականության ձևավորման հարցում և ամրապնդել Անզաքի մասնակցության՝ Ավստրալիայի հետ ընդհանուր փորձը ։ Ըստ Մերի Էդմոնդ Փոլի՝ «Առաջին համաշխարհային պատերազմը սպիներ է թողել Նոր Զելանդիայի հասարակության վրա․ պատերազմի արդյունքում զոհվել է 18 500 մարդ, ավելի քան 41 000 մարդ վիրավորվել է, շատերն ստացել են հոգեբանական տրավմաներ, ընդհանուր առմամբ օվկիանոսից այն կողմ ուղարկված 103 000 զինվորներից և միլիոնից քիչ ավելի բնակչությունից» ։ Նոր Զելանդիան որոշիչ դեր է կատարել Լա Պլատայի ճակատամարտում և Բրիտանիայի համար օդային պայքարում  ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ ԱՄՆ-ն Նոր Զելանդիայում տեղակայել է   ավելի քան 400-հազարանոց համակազմ ։
Դրանից բացի Նոր Զելանդիան մասնակցել է Կորեական, Անգլո-բուրական, Մալայական , Աֆղանական պատերազմներին և Պարսից ծոցի պատերազմին։ Նոր Զելանդիայի տարածաշրջանային ու գլոբալ խաղաղարարական առաքելությունների է մասնակցել Կիպրոսում, Սոմալիում, Բոսնիա և Հերցեգովինայում, Սինայում Անգոլայում, Կամբոջայում, Իրան-իրաքյան սահմանին, Բուգենվիլում, ինչպես նաև Սողոմոնյան Կղզիներում ։
Նոր Զելանդիան զբաղեցրել է ութերորդ տեղը Գլոբալ զարգացման կենտրոնի 2012 թվականի ցանկում, որում ներկայացվել են առավել զարգացած երկրները՝ ըստ ավելի աղքատ պետությունների բարօրության բարձրացման գործում իրենց ներգրավվածության մակարդակի ։ Նոր Զելանդիան զբաղեցրել է չորրորդ տեղը խաղաղասիրության վարկանշային աղյուսակում 2014 թվականին ։
Միջազգային վարկանիշներ
Աղբյուրը՝ World Population Review
Պետական խորհրդանիշներ
Նոր Զելանդիայի դրոշը, որ հաստատվել է 1902 թվականի մարտի 24-ին, ուղղանկյուն պաստառ է 1:2 հարաբերությամբ ։ Ներկայիս դրոշի նախատիպը՝ կապույտ գույնի և անկյունում Մեծ Բրիտանիայի դրոշով, ստեղծվել է 1865 թվականին, երբ կառավարությունը որոշել է, որ բրիտանական գաղութների բոլոր նավերը պետք է ունենան այդպիսի դրոշ։ 1867-1869 թվականներին ներքևի աջ անկյունում եղել են NZ տառերը, իսկ 1869-1902 թվականներին՝ սպիտակ եզրագծով չորս կարմիր աստղեր ։ Դրոշի կապույտ ֆոնն ասոցացվում է երկիրը շրջապատող ծովի ու երկնքի կապույտ գույնի հետ ։ Հարավային Խաչի աստղերն ակնարկում են երկրի գտնվելը Խաղաղ օվկիանոսի հարավային հատվածում։ Մեծ Բրիտանիայի դրոշը նշում է այն պատմական փաստը, որ երկիրը եղել է նախկին Բրիտանական գաղութ ։
Նոր Զելանդիայում պետական են ճանաչվել երկու հիմներ՝ «Աստված, պաշտպանիր Նոր Զելանդիան» (God, Defend New Zealand) և «Աստված, պահպանիր թագուհուն» (God, Save the Queen)։ Չնայած երկուսն էլ ունեն հավասար կարգավիճակ, ավելի շատ օգտագործվում է «Աստված, պաշտպանիր Նոր Զելանդիան» հիմնը։