cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ՆԱՏՕ
Հարաբերությունների վատթարացում Ռուսաստանի հետ
Յարաբերությունները հետզհետե լարվում են առաջին տասնամյակի ընթացքում։ Տարաձայնությունների հիմնական և մշտական թեման ՆԱՏՕ-ի հակահրթիռային վահանի տեղակայումն էր։ Բայց ուկրարինական ճգնաժամն ու Սիրիայի քաղաքացիական պատերազմը, որոնք նշանավորում են Ռուսաստանի վերադարձն համաշխարհային դիվանագիտության ասպարեզ, էականորեն բարդացնում են խնդիրները։ Այս լարվածություններն աճում են ՌԴ-ի և ՆԱՏՕ-ի վերազինումների ֆոնին՝ ռազմական ծախսերի կրճատման տևական ժամանակահատվածից հետո։ Ուկրիանական ճգնաժամ։ 2014 թվականի մարտին Ուկրաինական ճգնաժամը զգալիորեն խորանում է ՌԴ-ի կողմից Ղրիմի և Սևաստոպոլի ռազմավարական նավահանգստի բռնակցումից հետո։ Նույն տարվա մարտի 17-ին ՆԱՏՕ-ի խորհուրդը հայտարարում է, որ Ղրիմում մարտի 16-ին կայացած այսպես կոչված հանրաքվեն անօրինական է։ 2014 թվականի ապրիլի 1-ին ՆԱՏՕ-ն դադարեցնում է Ռուսաստանի հետ բոլորի տեսակի պրակտիկ՝ քաղաքացիական և ռազմական համագործակցությունը։ 2014 թվականի սեպտեմբերին Ուելսում կայացած ՆԱՏՕ-ի գագաթաժողովի ընթացքում ՆԱՏՕ-ն դատապարտում է Ռուսաստանի գործողություններն Ուկրաինայում։ Համենայն դեպս, ՆԱՏՕ-Ռուսաստան երեք ժողով են կայանում 2016 թվականին։ ՆԱՏՕ-ն շարունակում է Ուկրաինայի հետ իր գործընկերությունը, բայց էլ հարց չի գնում կանխատեսելի ժամանակամիջոցում անդամակցման մասին։ Ինչ վերաբերում է Վրաստանին, վերջինիս անդամակցման հարցը շարունակվում է քննարկվել, սակայն ոչ մի հստակ ամսաթիվ չի հայտարարվում և անդամակցման համար գործողության ծրագիր չկա՝ Ռուսաստանի հետ հարաբերությունները չվատթարացնելու նպատակով։ Զինաթափում: Ռուսաստանը 2007 թվականի դեկտեմբերին դադարեցրել էր իր անդամակցությունը Եվրոպայում պայմանագրային ուժերի համաձայնագրին՝ միաժամանակ շարունակելով մասնակցել Խորհրդատվական խմբի աշխատանքներին, որը կանոնավոր կերպով նիստեր է գումարում Վիեննայում այս համաձայնագրի կիրառման նպատակով։ 2015 թվականի մարտին Ռուսաստանը հավասարապես դադարեցնում է իր անդամակցությունն այս խմբին։ 2014 թվականից ի վեր ՆԱՏՕ-ն բազմիցս փաստում է, որ 1988 թվականի միջուկային ուժերի միջանկյալ հասանելիության համաձայնագիրը խախտվել է Ռուսաստանի կողմից։ Ամերիկացիներն ու ռուսները 2010 թվականին կնքում են Ռազմավարական հարձակողական զենքի կրճատման համաձայնագիր։ Ինչ վերաբերում է միջուկային տակտիկական զենքին, գերակշռում է 2000-ական թվականների ստատուս քվոն. «Գլոբալ զրո» ասված տարբերակը ՆԱՏՕ-ի և Ռուսաստանի կողմից այս զենքերի վերացման մասին, որն առաջ էր քաշվել ԱՄՆ-ի նախկին նախագահ Բ. Օբամայի կողմից, ՆԱՏՕ-ի անդամ-երկրների շրջանում կոնսենսուսի չի հանգեցնում և դառնում է ՌԴ-ի հետ բանակցությունների քննարկման կետ՝ առանց որևէ գրանցած առաջընթացի՝ հատկապես հակահրթիռային պաշտպանության շուրջ առկա տարաձայնությունների պատճառով։
ՆԱՏՕ-ի անդամ-երկրների պաշտպանական ջանքեր
ՆԱՏՕ-ի անդամ-երկրների՝ պաշտպանությանն ուղղված ծախսերի կրճատումը, որը սկսվել էր Սառը պատերազմի ավարտից ի վեր, շարունակվում է 2010 թվականից հետո ընկած ժամանակահատվածում։ Տարբերությունը նշանակալի էր եվրոպացիների ու ԱՄՆ-ի միջև, որի կողմից պաշտպանությանն ուղղված ծախսերն՝ արտահայտած ՀՆԱ-յի տոկոսային հարաբերակցությամբ 2014-16 թվականների ընթացքում միջինը երկուսուկես անգամ ավելի բարձր էր ՆԱՏՕ-ի անդամ եվրոպական երկրների ՀՆԱ-յից։ Այս տարբերությունն արտահայտվում է մասնավորապես ԱՄՆ-ի համաշխարհային դերակատարությամբ և Աֆղանստանում և Իրաքում վերջինիս ներգրավվածությամբ։ ԱՄՆ-ն շարունակում է ռազմական ծախսերին հատկացնել ամենաշատ ֆինանսները՝ ի համեմատություն արևմտյան ինդուստրիալիզացված բոլոր մեծ երկրների, մի քայլ, որը պահպանում է նրանց կարևոր կշիռը Դաշինքի կազմում և վերջիններիս պահանջն առ այն, որ եվրոպացիները շարունակում են առավելագույնն անել իրենց անվտանգության համար։ 2015 թվականին, երբ ԱՄՆ-ն ներկայացնում էր ՆԱՏՕ-ի անդամ-երկրների ՀՆԱ-յի 45,9 %-ը. Պաշտպանության համար հատկացված բյուջեն կազմում էր բոլոր անդամ-երկրների ընդհանուր բյուջեի 71,9 %-ը։ 2014 թվականին Ուելսում կայացած գագաթաժողովի ընթացքում ՆԱՏՕ-ի 28 անդամ-երկրները պարտավորվում են մինչև 2024 թվականը ծախսել իրենց ՀՆԱ-յի 2 %-ը պաշտպանության համար, իսկ այդ ջանքերի 20 %-ը հատկացնել ռազմական տեխնիկայի համար։ 2016 թվականին այդ 2 %-ի նպատակը դժվար իրագործելի էր, քանի որ ՆԱՏՕ-ի միայն 5 անդամ-երկիրն էին ապահովում այդ չափանիշը՝ ԱՄՆ-ը, Հունաստանը, Մեծ Բրիտանիան, Էստոնիան և Լեհաստանը  ։ Ֆրանսիան ևս այս չափանիշին մոտ ֆինանսներ է կարողանում հատակցնել՝ ի հակադրություն ԵՄ շատ երկրների, որոնց նա կանոնավորապես խնդրում է առավելագույնս նպաստել Եվրոպայի պաշտպանությանն ու արտերկրում տեղի ունեցող գործողություններին, որոնցում նա անհավասար բաժին ուներ։ Միջազգային ենթատեքստի զարգացումը հանգեցնում է պաշտպանությանն հատկացվող ֆինանսների կարգավորմանը՝ սկսած 2014 թվականից։ 2016 թվականը նշանավորում է թեթև միտման շեղում և 3,8 % էական աճ (մոտավորապես 10 մլրդ ԱՄՆ դոլար՝ ԱՄՆ-ի կողմից) եվրոպացիների կողմից հատկացվող ռազմական ծախսերի համար՝ ՀՆԱ-յի 0.2 տոկոսի չափով։ Համենայն դեպս, ԱՄՆ-ի ներկայիս նախագահ Թրամփի վարչակարգը 2017 թվականի սկզբին ավելացնում է եվրոպացիների վրա իր ճնշումը, ովքեր ավելացնում են իրենց ռազմական ծախսերն ավելի արագ կերպով։ Թրամփն առիթն օգտագործում է 2017 թվականի մայիսի 25-ին Բրյուսելում փոքրածավալ գագաթաժողով գումարելու համար՝ ծախսերն ավելացնելու պահանջի վերհիշեցման նպատակով։
ՆԱՏՕ-ի անդամ-երկրների ռազմական կարողությունների ամրապնդում
2014 թվականին ՆԱՏՕ-ն հայտարարում է Արձագանքման ուժերի ամրապնդման մասին՝ ստեղծելով «Երկաթե նիզակ» անվամբ ուժեր, որը դարձավ բարձր մակարդակի պատրաստվածության արագ արձագանքման միացյալ ուժեր։ Սա ռեակտիվության գործողության ծրագրի շրջանակներում ձեռնարկված միջոցներից մեկն էր, որն ընդունվեց Դաշինքի կողմից՝ անվտանգության միջավայրի զարգացման վերաբերյալ իրենց վերլուծությանը պատասխանելու նպատակով։
ՆԱՏՕ-ի անդամ-երկրներ
ՆԱՏՕ-ին անդամակցում են 31 երկիր, որոնցից 29-ը եվրոպական են, երկուսը՝ հյուսիս-ամերիկյան։ Անդամակցության ընթացակարգը կարգավորվում է Հյուսիսատլանտյան դաշինքի համաձայնագրի 10-րդ հոդվածով, որը սահմանափակում է հետագա անդամակցությունները միայն եվրոպական երկրներով։ Սկզբնական շրջանում անդամների թիվը 12-ն էր, որոնք և ՆԱՏՕ-ի հիմնադիր երկրներն էին։ ՆԱՏՕ-ն շարունակում է իր ընդլայնումը Սառը պատերազմի ընթացքում՝ 1952 թվականին իր ընտանիք ընդունելով Հունաստանին և Թուրքիային։ Արևմտյան Գերմանիան անդամակցում է 1955 թվականին (Փարիզի համաձայնագրերով), որին հաջորդում է Իսպանիան՝ 1982 թվականին։ Արևելյան Բլոկի փլուզումից, որը նշանավորեց Սառը պատերազմի ավարտը, Արևելյան Եվրոպայի 14 երկիր անդամակցեցին ՆԱՏՕ-ին 1999-2009 թվականների ընթացքում։ 2017 թվականի հունիսին Մոնտենեգրոն դարձավ ՆԱՏՕ-ի 29-րդ անդամ-պետությունը. Հյուսիսային Մակեդոնիան դարձավ 30-րդ անդամ պետությունը 2020-ի մարտին։ 2023 թվականի ապրիլին Ֆինլանդիան դարձավ ՆԱՏՕ-ի 31-րդ անդամը։
Գործընկերություն
Գործընկերություն հանուն խաղաղության. ՆԱՏՕ-ն բազմաթիվ երկրների հետ համագործակցության համաձայնագրեր է կնքել, որոնք եվրոպական երկրներ չեն և հանդիսանում են ԱՊՀ անդամ-երկրներ։ Սրանք երկկողմ և շատ ճկուն համաձայնագրեր են. Յուրաքանչյուր երկիր, որը ցանկանում է մասնակցել գործընկերությանը, այլ անդամ-երկրների հետ համագործակցաբար որոշում է ՆԱՏՕ-ի հետ համագործակցության մակարդակը ։ Ամենից առաջ նպատակն է տեղեկատվությունների փոխանակման պահպանումը նախկին ԽՍՀՄ անդամ-երկրների հետ։ Եվրոպական միակ երկիրը, որը Գործընկերություն հանուն խաղաղության ծրագրի մաս չի կազմում և ի թիվս այլ փոքր պետությունների (Անդորա, Լիխտենշտեյն, Մոնակո, Սեն Մարին և Վատիկան)՝ Կիպրոսն է։ Գործընկերության այլ՝ տարածական ձևեր են գործում. օրինակ՝ Միջերկրածովյան երկխոսությունը, որը միավորում է Մավրիտանիան, Մարոկկոն, Ալժիրը, Թունիսը, Հորդանանը, Իսրայելն ու Եգիպտոսը։
Կազմակերպության ընդհանուր ներկայացում (2016 թվականի դրությամբ)
2016 թվականի դրությամբ ՆԱՏՕ-ն ունի հետևյալ կառուցվածքը. 2016 թվականի դրությամբ այսպիսի կառուցվածքը 2010-11 թվականներին նախաձեռնած բարեփոխումների արդյունքն է, որի նպատակն է հեշտացնել Դաշինքի կառուցվածքը, նվազեցնել ծախսերն ու հարմարվել վտանգների զարգացմանը, որոնց ՆԱՏՕ-ն պետք է և ի վիճակի է դիմակայել, ինչպիսիք որ սահմանված են վերջինիս 2010 թվականի ռազմական հայեցակարգի վերջին բարեփոխումներով։
Հյուսիսատլանտյան դաշինքի խորհուրդ
Խորհուրդը որոշում կայացնող գլխավոր մարմինն է, որը հանդիսանում է Հյուսիսատլանտյան դաշինքի համաձայնագրով հիմնադրված միակ մարմինը (1949 թվական, հոդված 9)։ Այն օժտված է սուբսիդիար մարմիններ հիմնադրել անհրաժեշտության պարագային։ Բաղկացած է անդամ-երկրների` դեսպանի կարգավիճակ ունեցող մշտական ներկայացուցիչներից, նիստ է գումարում շաբաթական առնվազն 1 անգամ՝ ՆԱՏՕ-ի Գլխավոր քարտուղարի նախագահությամբ ։ Որոշումներն ընդունվում են միաձայն։ Մշտական ներկայացուցիչները գործում են ըստ իրենց երկրների ցուցումների և ազգային իշխանություններին տեղյակ են պահում այլ կառավարությունների դիրքորոշումների վերաբերյալ։ Մշտական ներկայացուցիչների նիստերին զուգահեռ անդամ-երկրների արտգործնախարարներն ու պաշտպանության նախարարները հանդիպում են տարեկան երկու անգամ։ Վերջապես, մոտավորապես երկու տարին մեկ անգամ ՆԱՏՕ-ի անդամ-երկրների վարչապետերը կամ նախագահները հանդիպում են ՆԱՏՕ-ի գագաթաժողովի ընթացքում ։ Վերջին երկու գագաթաժողովները գումարվել են 2014 թվականին՝ Նյուպորտում՝ Ուելսում, և 2016 թվականին՝ Վարշավայում։ Հյուսիսատլանտյան դաշինքի խորհրդի կարգավիճակն ու որոշումները նույն կարևորությունն ունեն, եթե ընդունվեին մշտական ներկայացուցիչների, անդամ-երկրների նախագահների կամ վարչապետերի մակարդակով։ Խորհրդին օժանդակում է կոմիտեների ամբողջությունը, որոնք ապահովում են վերջինիս նիստերի գումարման ու որոշումների ընդունման ընթացակարգը։
Միջուկային պլանների խումբ
Չնայած այն հանգամանքին, որ Հյուսիատլանտյան դաշինքի խորհուրդը ՆԱՏՕ-ի կազմում գերագույն մարմինն է հանդիսանում, Միջուկային պլանների խումբը (ՄՊԽ) բարձր մակարդակի մարմին է, որը պատասխանատու է Դաշինքում քննարկվող միջուկային հարցերի համար։ ՄՊԽ-ն քննում է յուրահատուկ քաղաքական հարցեր, որոնք վերաբերում են միջուկային ուժերին և ավելի լայն խնդիրների, ինչպիսիք են միջուկային զենքի տիրապետումը ու միջուկային զենքի տարածումը։ Բոլոր անդամները՝ բացառությամբ Ֆրանսիայի, այս խմբի անդամ են՝ անկախ այն փաստից, որ ունեն կամ չունեն միջուկային զենք։ Այս խումբը հիմնադրվել է 1966 թվականի դեկտեմբերին՝ ՆԱՏՕ-ի կազմում միջուկային դոկտրինի թեմայով խորհրդատվությունների ընթացակարգի հեշտացման համար՝ այն ընթացքում, երբ Ֆրանսիան դուրս եկավ ՆԱՏՕ-ի ռազմական ինտեգրալ ստորաբաժանումից։ Սկզբնական փուլում խումբն անվանում էին Միջուկային պաշտպանության հարցերի կոմիտե։
Ռազմական կոմիտե
Ռազմական կոմիտեն ՆԱՏՕ-ի ռազմական բարձրագույն ատյանն է, վերջինիս և Միջուկային պլանների խմբի համար խորհրդատվությունների հիմնական աղբյուրն է, խթանում է ռազմավարական քաղաքականության և հայեցակարգերի ձևավորմանը։ Նաև հանդիսանում է ռազմավարական երկու հրմանատարությունների ռազմավարական ուղղությունների խորհրդատուն՝ Դաշնակցային գործողությունների հրամանատարության և Դաշնակցային ձևափոխման հրամանատարության ։ Ռազմական կոմիտեն բաղկացած է ՆԱՏՕ-ի անդամ-երկրների բարձր դասի զինվորականներից, ովքեր ծառայում են որպես ռազմական ներկայացուցիչներ։ Պարբերաբար այս կոմիտեն նիստեր է գումարում զինուժի ղեկավարներից։ Ֆրանսիան նիստերի չի մասնակցել 1966-95 թվականների ընթացքում։ 1995 թվականին Ֆրանսիայի այն ժամանակվա նախագահ Շիրակը որոշեց, որ Ֆրանսիան կրկին մաս է կազմելու ՆԱՏՕ-ի ռազմական կառույցներում՝ առանց վերաանդամակցելու ռազմական ինտեգրալ հրամանատարությանը։ Ռազմական կոմիտեի այժմյան նախագահն է չեխ գեներալ Պետր Պավելը, ով նախագահում է՝ սկսած 2015 թվականի հունիսից։
Ներկայացուցչություն ՆԱՏՕ-յում
ՆԱՏՕ-ի ամեն անդամ-պետություն ներկայացված է կազմակերպության համար պատվիրակության ձայնով, որը մասնակցում է խորհրդակցության ընթացակարգին՝ Դաշինքին թույլ տալով ընդունել որոշումներ կամ վարել կոլեկտիվ գործողություններ։ Ղեկավարվում է դեսպանի կամ դեսպանուհու կողմից։ Կախված անձնակազմի չափից՝ պատվիրակությունները գլխավորապես բաղկացած են ատրգործնախարարներից և պաշտպանության նախարարներից։
ՆԱՏՕ-ի ռազմական կառուցվածք
Սառը պատերազմի ընթացքում ՆԱՏՕ-ի ռազմական կառուցվածքը հենված էր գլխավորապես աշխարհագրական բաժանման վրա, որի բարձրագույն մակարդակում Եվրոպայի դաշնակցային հրամանատարությունն էր։ Հաճախ հայտնի է գլխավոր մասի՝ Շեյփի անվամբ և Դաշինքի դաշնակցային հրամանատարությամբ, որոնց ենթակայության տակ էին գործում տասներեք շտաբ-կայաններ։
Վերակազմավորում 2003 թվականին
2003 թվականին տեղի ունեցած վերակազմավորմամբ ողջ օպերացիոն ֆունկցիան համակենտորնացված է մեկ հրամանատարության շուրջ՝ Արագ արձագանքման միացյալ հրամանատարության /ԱԱՄՀ/, որը Եվրոպայի և Ատլանտյանի նախկին հրամանտարությունների ձուլման հետևանքն է։ Վերջինիս կենտրոնակայանը՝ Շեյփը, Եվրոպայի հզոր դաշնակիցների գլխավոր կայանը տեղակայված է Մոնսում՝ Բելգիայում։ Եվրոպայում բարձրագույն ուժերի հրամանատարությունը երկկողմանի է, քանի որ այն ղեկավարում է ոչ միայն ԱՍՕ-ն, այլև Եվրոպայում ԱՄՆ-ի ուժերի հրամանատարությունը։ Արագ արձագանքման դաշնային հրամանատարությունը ղեկավարում են միջբանակային երեք շտաբ, որոնք տեղակայված են Բրունսումում՝ Հոլանդիայում, Օեյրասում՝ Լիսաբոնի արվարձանում և Նեապոլում, ինչպես նաև վեց հարակից շտաբ-կայաններ /օդայի, ցամաքային և ծովային/. Այս վերակազմավորումը ուղեկցվեց Վերափոխման համար միացյալ հրամանատարության /ՎՄՀ/ ստեղծմամբ, որը տեղակայված է Նորֆոլքի ռազմածովային բազայում և օգտագործում է նախկին Ատլանտյան դաշնային հրամանատարության ենթակառուցվածքները։ ՎՄՀ-ն ղեկավարում է ռազմական ջանքերը՝ Դաշնության ուժերը հարմարացնելու արագ փոփոխվող միջավայրի հետ։ Երկու հրամանատարությունը կցված են ՆԱՏՕ-ի Ռազմական կոմիտեին։
Արագ արձագանքման դաշնակցային հրամանատարության կառուցվածք
ԱԱԴՀ-ին կից գործում են հետևյալ մարմինները. 2014 թվականին Ուելսում կայացած գագաթաժողովի ընթացքում ՆԱՏՕ-ն ընդունեց ռեակտիվության գործողության պլան՝ Դաշինքի պաշտանության դերի ամրապնդման համար՝ իր արևելյան և հարավ-արևելյան սահմաններին ապահովելով առավել ներկայություն։ Ընդունված միջոցների մեջ առանձնանում է ութ շտաբ-կայանների հիմնադրումը, որոնք կոչվում են ՆԱՏՕ-ի ուժերի անդամագրման միավոր։
ՆԱՏՕ-ի արձագանքման ուժեր
ՆԱՏՕ-ի ռազմական դրույթը լիովին մշակվել է 2000-ական թվականների սկզբներին, երբ էլ կարիք չառաջացավ եվրոպական հողի վրա Վարշավայի պակտի զինուժի հնարավոր զանգվածային հարձակումներին դիմակայելուն պատրաստ լինել, սակայն կարիք կառաջացավ ձևավորել ուժեր, որոնք ունակ կլինեին անդամ-երկրների տարածքից դուրս արձագանքել ճգնաժամային իրավիճակներին։ Նոր դրույթով, որն անվանվեց ՆԱՏՕ-ի արձագանքման ուժեր, ընդունվեց 2003 թվականին և հաջորդ տարվանից դարձավ գործունակ։ 2014 թվականին Ուելսում կայացած գագաթաժողովի ընթացքում որոշում ընդունվեց այնամրապնդել՝ ստեղծելով վահանային ուժ, որն անվանվեց բարձր աստիճանի պատրաստվածության միջբանակային օպերացիոն ուժեր։ ՆԱՏՕ-ի ռեակցիոն ուժերը բարձր մակարդակի պատրաստվածության բազմազգ ուժեր են, որոնք համախմբում են ցամաքային, օդային, ծովային և հատուկ գործողությունների ուժային տարրեր, որոնք կարող են արագ գործարկվել. Բաղկացուցիչ ռեակցիոն ուժերը կարող են գործարկել այս ամենը 2-3 օրվա ընթացքում։ Ռեակցիոն ուժերի գործունեությունը հենվում է կադրային երկրների ռոտացիոն նշանակությունների վրա։ Հերթակայության սկզբունքով անդամ-երկրները տնօրինում են Արձագանքման ուժերը, շտաբ-կայանները և միավորները 12-ամսյա ժամկետով։
Խաղաղ ժամանակ մշտական առաքելություններ
ՆԱՏՕ-ի օդային և հակահրթիռային միացյալ պաշտպանությունը մշտական առաքելություն է ինչպես խաղաղ, այնպես էլ ճգնաժամի կամ հակամարտության դեպքում, որի նպատակն է պաշտպանել Դաշինքի անդամ-երկրներին ցանկացած տեսակի վտանգի կամ օդային կամ հրթիռային հարձակման դեպքում։ ՆԱՏՕ-ի օդային ոստիկանության այս առաքելությունն օդային վերահսկողություն ու կառավարման համակարգի, օդային հրամանատարության ու կառավարման կառույցի (C2 Air), օրը 24 ժամ գործունակ օդանավերի և 2015 թվականից ի վեր հակահրթիռային համակարգերի կարիք ունի։ 1961 թվականին իր ստեղծումից ի վեր ՆԱՏՕ-ի օդային միացյալ պաշտպանության համակարգը Դաշինքի միակ օպերացոին կարողությունն է, որի համար ՆԱՏՕ-ի անդամ-երկրների ազգային իշխանությունները վերջինիս մշտական կարգով պատվիրակել են պաշտպանել Դաշինքի անդամ-երկրներին և որի համար ազգային ռեսուրսներ են օգտագործվել ՆԱՏՕ-ի C2-ի կառույցի շրջանակներում։ Այս առթիվ բալթյան երկրները, որոնց ռազմական ուժերը խիստ սահմանափակ են, 2004 թվականից սկսած օգտվում են ՆԱՏՕ-ի ամուր օդային պաշտպանությունից, որին օժանդակում են Արևմտյան Եվրոպայի բազմաթիվ երկրներ, այդ թվում՝ Ֆրանսիան։
Սեփական միջոցներ
Բացի հրամանատարական միջոցներից՝ ՆԱՏՕ-ն ունի նաև որոշ այլ օպերացիոն միջոցներ։ Վերջիններս հիմնականում երեք բազմազգ միավորներ են և ուղղակիորեն ենթարկվում են Օպերացիոն դաշնակցային հրամանատարությանը. ՆԱՏՕ-ի կողմից վարվող յուրաքանչյուր գործողության համար անհրաժեշտ ռազմական միջոցները տրամադրում են ՆԱՏՕ-ի անդամ-երկրներն ու գործընկեր-պետությունները, կամ էլ առիթից առիթ, ըստ անհրաժեշտության կամ կամքի՝ յուրաքանչյուր պետություն կարող է և չմասնակցել որևէ գործողությանը։ ՆԱՏՕ—յի գրեթե 12 անդամ-պետություն կիսում են Heavy Airlift Wing-ի կիրառումը, որը ստեղծվել է 2009 թվականին օդային ռազմավարական տեղափոխման համար և ունի երեք McDonnell Douglas C-17 Globemaster III օդանավեր՝ Պապայում (Հունգարիա) գտնվող օդային ռազմաբազայում։
Ամերիկյան ուժեր Եվրոպայում
2014 թվականին, միավորների բազմաթիվ լուծարման և հայրենադարձությունից հետո Ամերիկյան ուժերը Եվրոպայում ունեն միայն 173-րդ պայքարի անկարգելային բրիգադը, որը տեղակայված է Իտալիայում, ինչպես նաև հեծելազորային երկրորդ զորագունդը։ 5-րդ բանակային կորպուսի շտաբ-կայանը լուծարվել է 2013 թվականին։
ՆԱՏՕ-ի և անդամ-երկրների բյուջե
ՆԱՏՕ-ի ֆինանսավորումը բանակցվում է անդամ-երկրների միջև երկու տարին մեկ անգամ։ Վերջիններս ուղղակի կամ անուղղակի կերպով օժանդակում են ՆԱՏՕ-ի գործունության հետ կապված ծախսերը, ինչպես նաև վերջինիս քաղաքականությանն ու գործունությանը վերաբերող ծախսերը։ Որոշ գործողություններին վերաբերող ծախսերը գաղտնի են։
ՆԱՏՕ-ի անուղղակի ֆինանսավորում
ՆԱՏՕ-ի յուրաքանչյուր անդամ-պետություն որպես հավելյալ ծախս օժանդակում է նաև ՆԱՏՕ-ի այն գործողություններին,որոնց ինքն անձամբ որոշում է մասնակցել։ Այսպիսի հատկացումներն ամենակարևորն են։ Ուելսում 2014 թվականին կայացած գագաթաժողովի ընթացքում ՆԱՏՕ-ի 28 անդամ-երկրները պարտավորվեցին իրենց ՀՆԱ-յի 2%-ը տրամադրել մինչև 2024 թվականը Դաշինքի ռազմական ծախսերին։ 2017 թվականին միայն Հունաստանը, Էստոնիան, Մեծ Բրիտանիան, Լեհաստանն ու ԱՄՆ-ն հարգեցին այդ կանոնը։ ԱՄՆ-ի պաշտպանությանն ուղղված ծախսերը 2010 թվականից ի վեր հաստատուն կերպով կազմում են ՆԱՏՕ-ի անդամ-երկրների՝ պաշտպանությանն ուղղված ֆինանսավորման 70%-ը ։ Ըստ ՆԱՏՕ-ի հրապարակած տվյալների՝ ԱՄՆ-ի ռազմական բյուջեն 2017 թվականին կազմել է 683 միլիարդ դոլար՝ ՆԱՏՕ-ի մնացած անդամ-երկրների՝պաշտպանությանն ուղղված բյուջեի 72%-ը։ Այս անհավասարակշռությունը նրանց կարևոր կշիռ է հաղորդում իրենց որոշումենրում և ի ցույց է դնում եվրոպական երկրների՝ պաշտպանությանն ուղղված ջանքերի թուլությունը և վերջիններիս վարանելը՝ ԱՄՆ-ից քիչ կախյալ եվրոպական պաշտպանության ձևավորման համար։
ՆԱՏՕ-ի ռազմավարական հայեցակարգեր
Իր ստեղծումից ի վեր ՆԱՏՕ-ն պարբերաբար մշակել և իրագործել է ռազմավարական հայեցակարգ ընդհանուր տերմինով հանրային և ոչ հանրային փաստաթղթեր, որոնք նկարագրում են իր պաշտպանության առաքելությանը վերաբերող հիմնարար հանրային և ոչ հանրային փաստաթղթեր, բացահայտում են անվտանգության միջավայրին վերաբերող էական բնութագրիչ հատկանիշները և իրենց ռազմական միավորների հարմարեցման համար դիրեկտիվներ են տրամադրում։ Այս ռազմավարական հայեցակարգերն առնվազն վավերացվում են Հյուսիսատլանտյան դաշինքի խորհրդի կողմից նախարարական նիստում, իսկ Սառը պատերազմի ավարտից հետո՝ ՆԱՏՕ-ի գագաթաժողովների շրջանակներում պետությունների կամ կառավարությունների ղեկավարների կողմից։
2010 թվականի Լիսաբոնի գագաթաժողովում ընդունված ռազմավարական հայեցակարգ
2010 թվականին Լիսաբոնի գագաթաժողովում ընդունված ռազմավարական հայեցակարգը Դաշինքի ստեղծումից ի վեր թվով յոթերորդն է։ Այն հանրային փաստաթղթի աղբյուր է, որը մի կողմից բնութագրում է ՆԱՏՕ-ի ռազմավարության շարունակականությունը միջուկային չտարածման ոլորտում և հակահրթիռային պաշտպանության բնագավառում նոր նախաձեռնությունների դեպքում, մյուս կողմից՝ ընդդեմ ահաբեկչության և կիբերհանցագործությունների։ Շեշտը հավասարապես դրված է ճգնաժամի կառավարման կարողությունների զարգացման վրա։ Դեռևս 2008 թվականի աշնանը նշանավորված ճգնաժամով ֆինանսական ենթատեքսում ՆԱՏՕ-ն հավասարապես որոշում է վերափոխել իր կառուցվածքը՝ իր անձնակազմի թիվը կրճատելու նպատակով, որոնք մինչև 2009 թվականին կազմում էին 17000 անձ և մեկ տարի անց պետք է նվազեին մինչև 13000-ի և այնուհետև 9500-ից հասնեին 7500-հոգանոց անձնակազմի։
Սառը պատերազմի ժամանակահատված
Նախնական ժամանակաշրջանում ՆԱՏՕ-ի ռազմավարական պլանավորումը վերաբերում էր դաշնային ուժերին և նախատեսում էր թվով 96 դիվիզիա և 9000 ինքնաթիռ 1954 թվականին։ Միջուկային տակտիկական զենքերի առաջին տեղափոխումը եղավ 1953 թվականի հոկտեմբերին։ Երրորդ ռազմավարական հայեցակարգը, որն ընդունվել էր 1956 թվականին, ներկայացնում է միջուկային ռազմավարական զենքերը՝ ըստ 1961 թվականին ընդունված զանգվածային բռնությունների դոկտրինի, որը նախատեսում էր թվով 28 դիվիզիայի ստեղծում։ Խորհրդային միջուկային արսենալի հզորության առաընթացի հետ մեկտեղ առավել շատ կասկածներ են առաջանում այս դոկտրինի արժանահավատության վերաբերյալ։ Ի շարունակություն Սուեզի ջրանցքի ճգնաժամի, որը հակադրում է ՆԱՏՕ-ի կարևոր անդամ-երկրներին միմյանց հետ և զուգահեռաբար վերջինիս զինվորական ռազմավարության իրագործմանը, Դաշինքը հիմք է դնում ավելի խորը համագործակցության արտաքին քաղաքականության բնագավառում՝ ներառյալ իր տարածքից դուրս։ 1961 թվականից ի վեր ամերիկացիները նպաստում են նոր ռազմավարական հայեցակարգի ընդունմանը՝ ըստ ճկուն պատասխանի դոկտրինի, մինչև որ բազմաթիվ եվրոպական երկրների տարաձայնություններից հետո կոնսեսուս տեղի չի ունենում։ Ռազմավարական մեծ քննարկումը ՆԱՏՕ-ի որոշում կայացնող մարմիններում և դաշնային կառավարություններում զգալի ժամանակ է ծախսում։ 1966 թվականին ֆրանսիական կողմի ՝ միայն ռազմական ստորաբաժանումից դուրս գալն առիթ է ստեղծում վերակազմավորել ՆԱՏՕ-ի գործունեությունը և եվրոպական գլխավոր դաշնակիցներին, ինչպիսիք Միացյալ թագավորությունն ու Գերմանիայի դաշնային հանրապետությունն էին, տալ առավել իրավասություններ և փոխզիջում գտնել նոր ռազմավարական հայեցակարգի ընդունման համար, որը ճկուն արձագանքման սկզբունքերին վերջ կդներ։ Այս չորրորդ հայեցակարգն իր բնույթով մնաց ուժի մեջ մինչև Սառը պատերազմի ավարտը։ Սառը պատերազմի ընթացքում դաշնակիցների կողմից հիմնական սպառնալիքը սպասելի էր Խորհրդային միության կողմից, որն առնվազն քանակական առումով ՆԱՏՕ-ի ուժերին գերազանցում էր և կարող էր լայնածավալ հարձակում ձեռնարկել Արևելյան Եվրոպան նվաճելու համար։ Ընդդեմ այսպիսի վտանգի՝ ՆԱՏՕ-ն հաջող կերպով ընդունեց երեք ռազմավարական դրույթներ պայմանագրային ուժերի կիրառման համար. •	Հիմնադրումից մինչև 1958 թվականը Արևմուտքի դաշնային ուժերի թուլությունն այնպիսին էր, որ պլանները նախատեսեցին վերադասավորման ռազմավարություն՝ հանձնարարված Ռենի և Իսելի կողմից, որոնք պաշտպանության հիմնական գիծն էին կազմում։ Այսպիսով, Արևմտյան Գերմանիայի տարածքի մեծամասնությունը մնալու էր առանց պաշտպանության, •	1958 թվականի հուլիսին ՆԱՏՕ-ի շտաբ-կայանները, հաշվի առնելով իրենց ուժերի օպերացիոն հնարավորությունների ամրապնդումը, ընդունում են Արևմտյան Եվրոպայի կիսաառաջնային պաշտպանության ռազմավարություն և Վեսերն ու Լեխը սահմանում են որպես պաշտպանության հիմնական գծեր կամ ճակատներ, •	1963 թվականին, ի համադրություն ճկուն արձագանքման նոր ռազմավարական հայեցակարգին վերաբերող քննարկումների և գերմանացիների պնդող պահանջներին պատասխանելու նպատակով, ովքեր ժամանակ առ ժամանակ հասան կազմավորված ուժ ունենալու մակարդակին, շտաբ-կայաններն ընդունում են առաջնային պաշտպանության ռազմավարություն, որը սահմանում է ԳԴՀ-ի և ԳՖՀ-ի միջև սահմաները որպես պաշտպանության հիմնական գիծ կամ ճակատ։
Սառը պատերազմից հետո
ԽՍՀՄ-ի փլուզումից և Վարշավայի պակտից եկող հիմնական վտանգի վերացումից հետո կարիք առաջացավ խորապես վերանայել ՆԱՏՕ-ի ռազմավարությունը նոր աշխարհաքաղաքական միջավայրին և ի հայտ եկող նոր վտանգներին պատրաստ լինելու նպատակով։ 1991 թվականից ի վեր հաջորդաբար երեք նոր ռազմավարական հայեցակարգեր են ընդունվել, որոնցից վերջինն ընդունվել է 2010 թվականի նոյեմբերին՝ Լիսաբոնի գագաթաժողովի ընթացքում։ Արդի բազմաբևեռ աշխարհում ՆԱՏՕ-ի դերն ու առաքելությունները բազմակի են դարձել և դուրս են գալիս ավանդական եվրոատլանտյան տարածքից։ Մինչդեռ, ՆԱՏՕ-ն նկրտումներ չունի դառնալ ՄԱԿ և վերջինիս Կապույտ սաղավարտների ջոկատների գործառույթ ստանձնել։ Ըստ Գլխավոր քարտուղարի հայտարարությունների՝ ՆԱՏՕ-ն կարիք չունի դառնալ պաշտպանության ոլորտի համաշխարհային կազմակերպություն. «Մենք կարիք չունենք համաշխարհային ծավալի կազմակերպություն դառնալ։ Սա մեր ձևափոխման նպատակը չէ։ ՆԱՏՕ-ի ձևը, որը մեզ անհրաժեշտ է, այն է, որ մենք հաջողությամբ կիրառում ենք՝ դա Դաշինքն է, որը պաշտպանում է իր անդամներին ընդդեմ գլոբալ վտանգների՝ ահաբեկչության, զանգվածային ոչնչացման զենքերի տարածման և ձախողված երկրների»։ ՆԱՏՕ-ի նոր ռազմավարությունները խիստ ազդեցություն են կրել ահաբեկչական վտանգի մեծացման հետ պայմանավորված և հատկապես ԱՄՆ-ում 2001 թվականի ահաբեկչությունից հետո։ Բայց նաև միջուկային զենքերի տարածման պոտենցիալը, կապված, օրինակ՝ Իրանի միջուկային ծրագրի հետ և ճգնաժամերի օջախների կրկնապատկումը, որը պահանջում էր արագ արձագանքման միջոցներ, ևս իրենց ազդեցությունն են թողել ՆԱՏՕ-ի նոր ռազմավարությունների վրա. •	Վաշինգտոնի գագաթաժողով (1999 թվական), ՆԱՏՕ-ի ձևափոխման ընթացակարգի մեկնարկում այնպիսի ռազմավարական հայեցակարգի շուրջ, որն ուղղված է ճգնաժամերի կառավարմանը, •	Պրահայի գագաթաժողով (2002 թվական), ռազմական գործիքի հարմարեցման որոշում նոր միջազգային կարգին՝ արագ արձագանքման ուժի հայեցակարգի շուրջ, •	Բեռլինի համաձայնագրեր (2003 թվական), համաձայնագիր, որպեսզի Եվրոպական միությունը կարողանա դիմել ՆԱՏՕ-ի որոշ միջոցներին, երբ դրանք անհրաժեշտ են Եվրոպական միության խորհրդի կողմից որոշված առաքելությունների իրագործման համար, •	Ռիգայի գագաթաժողով (2006 թվական), ճակատում երկու մեծածավալ գործողություններ վարելու որոշում, որից յուրաքանչյուրը մոբիլիզացրեց 60000-հոգանոց անձնակազմ և միջինը վեց գործողություններ (շուրջ 30,000-հոգանոց անձնակազմ)։ Ընդհանուր թվով մինչև 300.000 վարժված և պատրաստված մարդ պետք է պատրաստ լինեն միջամտել աշխարհի ցանկացած վայրում, որպեսզի ապահովեն անդամ-երկրների անվտանգությունը՝ ՆԱՏՕ-ի տարածքից ներս և դուրս։
ՆԱՏՕ-ի կողմից վարած ռազմական գործողությունների ցանկ
Սառը պատերազմի ընթացքում ՆԱՏՕ-ն ոչ մի ռազմական գործողություն չվարեց, որն անդամ-պետությունները համարում են, որ դա Դաշինքի հաջողված անվտանգության փորձառությունն է, և այս իրավիճակը մնաց նույնը մինչև 1990-ական թվականների սկիզբը, երբ բոլոր տեսակի վտանգներն ու անվստահությունները չվերացան։ Բայց առաքելություններն ու ռազմական կարողությունների կազմակերպումը անհրաժեշտորեն զարգանում են, քանի որ հիմնական վտանգը Վարշավայի պակտի զինուժի հարձակումից չի գա՝ ընդդեմ Դաշինքի անդամ որևէ երկրի տարածքի, բայց արդյունքը կլինի ճգնաժամերի ու իրենց ծավալով սահմանափակ պատերազմների տեսքով աշխարհագրական հեռու տարածքներում, երբ նրանց էական շահերը կվտանգվեն։ ՆԱՏՕ-ի միջամտության դաշտի այս ընդլայնումն իր անդամ-երկրների տարածքի պաշտպանության խիստ շրջանակներից դուրս դեպի նոր առաքելություններ տեղի է ունենում 1990-ական թվականների սկզբին իր տարածքից դուրս գտնվող իր ռազմական միջոցների ներգրավմամբ։ Խոսքը չի գնում ՆԱՏՕ-ի ձևափոխման մասին որպես մի գլոբալ անվտանգության կազմակերպության։ Բոսնիայում և Հերցեգովինայում պատերազմը, որը Հարավսլավական դաշնային սոցիալիստական հանրապետության փլուզումից հետո առաջին հակամարտությունն էր, 1993 թվականից ի վեր ՆԱՏՕ-ի օպերացիոն դաշտում միջամտության առաջին քայլն էր։ Այնուհետև ՆԱՏՕ-ն 1999 թվականից սկսած միջամտեց Կոսովոյում, ուր 2017 թվականի սկզբին տեղակայում է Կոսովոյի համար ուժեր զորամիավորումը, ՆԱՏՕ-ի խաղաղության պահպանման ուժերը՝ ՄԱԿ-ի մանդատի ներքո։ 2001 թվականի ամերիկյան ահաբեկչություններից հետո ՆԱՏՕ-ի Խորհուրդն առաջին անգամ իր պատմության մեջ հիշատակեց Վաշինգտոնի համաձայնագրի 5-րդ հոդվածը՝ հայտարարելով, որ ԱՄՆ-ի դեմ հարձակումը հարձակում է՝ ուղղված բոլորի դեմ։ Այդ առթիվ ՆԱՏՕ-ն 2001 թվականից ի վեր ծովային գործողություններ է իրականացնում Միջերկրական ծովում ու Հնդկական օվկիանոսում։ Մինչդեռ, բազմաթիվ մեծ ռազմական գործողություններ, որոնք վարում են ԱՄՆ-ն այլ երկրների կոալիցիայով, չեն եղել ՆԱՏՕ-ի շրջանակներում. •	2001 թվականի աշնանն Աֆղանստանում տարվող գործողությունը, որը ղեկավարվում է ամերիկացիների կողմից, ովքեր ուզում են արագ և լիովին տիրապետել իրենց ռազմական գործողություններին՝ ի շարունակություն 2001 թվականի ամերիկյան ահաբեկչության։ Միջազգային օժանդակության և անվտանգության ուժերը, որոնք գտնվում են ՆԱՏՕ-ի հրամանատարության ներքո, շարունակվում են, •	ՆԱՏՕ-ի անդամ-երկրների միջև կոնսենսուսի բացակայությունից հետո և Իրաքի պատերազմին մասնակցելու նպատակով, որը վարվում է 2003 թվականի մարտից սկսած՝ ԱՄՆ-ի կողմից՝ այդ առթիվ ՆԱՏՕ-ի կողմից ստեղծած կոալիցիայի կողմից, որին Ֆրանսիան ու Գերմանիան չեն մասնակցում։ 2017 թվականի սկզբին ՆԱՏՕ-ն հիմնավորապես ներգրավված է Աֆղանստանում, Կոսովոյում և Միջերկրածովյան ռազմական գործողություններում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:ՆԱՏՕ Կատեգորիա:Միջազգային հարաբերություններ Կատեգորիա:Սառը պատերազմ Կատեգորիա:Հակամարտություններ Կատեգորիա:ՆԱՏՕ-ի անդամ երկրներ Կատեգորիա:Ռազմաքաղաքական դաշինքներ Կատեգորիա:Միջկառավարական կազմակերպություններ Կատեգորիա:Հակակոմունիստական կազմակերպություններ
Ժողովածու (402)
Ժողովածու (402), Երևանի Մաշտոցի անվան Մատենադարանում պահպանվող ձեռագիր, որը «Մաշտոցի անվան ցուցակ ձեռագրացում» (ձեռագրերի ցանկում) ներկայացված է 402 թվի տակ։ Ձեռագիրը գրվել է 18-րդ դարում Գրիգոր Պալաթցի գրիչի կողմից, ենթադրաբար Կոստանդնուպոլսում։ Ստացողը եղել է Ավետիս Ջուղայեցին։ Գրված է թղթի վրա, որը ունի 31,5X20 սմ չափս։ Ձեռագիրը կազմված է 287 թերթից։ Գրված է երկսյուն, նոտրգրով։ Կազմը` կաշեպատ տախտակ դրոշմազարդ։ Հիշատակարաններ՝ գրչի՝ 254ա, հետագայի՝ 281ա (1819 թ.) :
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մատենադարանի ձեռագրեր
Ելանիշ (գյուղ, Մեչետլինսկի շրջան)
Բնակչությունը 2010 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 195 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Մեչետլինսկի շրջանի բնակավայրեր
Ցուսիմայի նեղուց
Ցուսիմայի նեղուց, Կրուզենշտեռնի անցում, Կորեական նեղուցի հարավարևելյան մասի նախկին անվանումը՝ Ցուսիմա, Իկի և Օկինոսիմա կղզիների միջև։
Տվյալներ
Առավելագույն լայնությունը 46 կմ է, նվազագույն խորությունը նավարկուղում՝ 92 մ։ Ցուսիմայի նեղուցով անցնում է Ցուսիմա տաք հոսանքը(արագությունը մոտ 1 կմ/ժ)։ Այժմ անվանվում է Արևելյան ծովանցք։
Կատեգորիա:Նեղուցներ
Սան Մարկո դ’Ալունցիո
Սան Մարկո դ’Ալունցիո (San Marco d'Alunzio), կոմունա Իտալիայում, գտնվում է Սիցիլիայի մարզում, Մեսինայի գավառում։
Բնակչությունը կազմում է 2202 մարդ (2008 թվականի տվյալներով), բնակչության խտությունը կազմում է 85 մարդ/կմ²։ Զբաղեցնում է 26 կմ² մակերես տարածք։ Փոստային ինդեքսն է՝ 98070։ Հեռախոսային կոդը՝ 0941։
Բնակավայրի հովանավորները համարվում են սուրբ Նիկողայոս Զմյուռնացին ու սուրբ Մարկոս Ավետարանիչը։ Տոնը նշվում է հուլիսի 31-ն։
Ժողորդագրություն
Բնակչության փոփոխություն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Սիցիլիայի քաղաքներ Կատեգորիա:Իտալիայի քաղաքներ Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր
Պարույր Սևակ․ Զուտ սովետական սպանություն
'''Պարույր Սևակ. Զուտ սովետական սպանություն''', երկհատորյա գիրք։ Հեղինակն է Սերգեյ Գալոյանը ։ Հեղինակը ուսումնասիրում է հայ սիրված բանաստեղծ Պարույր Սևակի կյանքը և մահվան հանգամանքները՝ հիմնվելով տարբեր փաստաթղթերի, արխիվային նյութերի, նամակների և կենսագրական գրքերի վրա։
Գրքի առաջին հատորը լույս է տեսել 2007 թ. հունվարին, իսկ երկրորդ հատորը՝ օգոստոսին։
Սևակի մահվան կապակցությամբ Գալոյանի հիմնական վարկածը հետևյալն է.
Հղումներ
Կատեգորիա:2007 գրքեր Կատեգորիա:Պարույր Սևակ
Նիժնետաշևո
Նիժնետաշևո (Нижнеташево, Түбәнге Таш), գյուղ Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Մելեուզովսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2009 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 79 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Մելեուզովսկի շրջանի բնակավայրեր
Վաչե Սաֆարյան
Վաչե Հմայակի Սաֆարյան, հայ բանասեր, գրականագետ ։
Կենսագրություն
Վաչե Սաֆարյանը ծնվել է 1930 թվականի փետրվարի 7-ին, Արարատի մարզի Վերին Արտաշատ գյուղում ։ Բարձրագույ կրթություն ստացել է Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտում, որից հետո ուսումը շարուակել է Երևանի պետական համալսարանում և 1958 թվականին ավարտել այն։ Որպես գիտաշխատող 1958-1989 թվականներին աշխատել է ՀՀ ԳԱ Մ. Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտում, 1989-1993 թվականներին եղել է Ուսուցիչների կատարելագործման հանրապետական ԳՀԻ ավագ դասախոս, իսկ 1993-1997 թվականներին՝ ՀՀ ԳԱԱ հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի ավագ գիտաշխատող։
Բանասիրական գիտությունների թեկնածուի գիտական աստիճանը ստացել է 1968 թվականին։ 1979 թվականից Վաչե Սաֆարյանը Հայաստանի գրողների միության անդամ է։ 1972 թվականին հեղինակել է «Մկրտիչ Պեշիկթաշլյան. կյանքը և ստեղծագործությունը», 1980 թվականին՝ «Նաիրի Զարյան. Կյանքը և ստեղծագործությունը», 1987 թվականին՝ «Հայ սովետական պոեզիայի պատմություն։ 1920-1970 թթ.», իսկ 1999 թվականին՝ «Ազատն Մինասը», (զրույցներ, հուշեր նկարիչ Մինաս Ավետիսյանի մասին) և այլ գրքեր ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Վերին Արտաշատ գյուղում ծնվածներ Կատեգորիա:Հայ բանասերներ Կատեգորիա:Հայ գրականագետներ
Ուեյն շրջան (Ինդիանա)
Ուեյն շրջան (Wayne County), ԱՄՆ Ինդիանա նահանգի 92 վարչական միավորներից մեկը։ Ընդհանուր տարածությունը 1.046 կմ² է, բնակչությունը՝ 71.097 մարդ (2010 թ. տվյալներով)։ Շրջկենտրոնն է Ռիչմոնդ բնակավայրը։ Կազմավորվել է 1810 թ.։
Կատեգորիա:Ինդիանայի շրջաններ
Վառոդ
Վառոդը բազմաթիվ բաղադրամասերից բաղկացած պայթուցիկ խառնուրդ է, որը կարող է այրվել ըստ իր շերտերի զուգահեռության, առանց արտաքին միջավայրից թթվածնի ներթափանցման։ Ունենալուվ այրումից առաջացած գազերի ընդարձակման մեծ էներգիա՝ վառոդը կիրառվում է փամփուշտների, արկերի, հրթիռների արտադրության մեջ։ Վառոդի ըստ շերտերի զուգահեռության այրումը, որը չի վերածվում պայթյունի, այլ առաջ է բերում կայուն գազագոյացության, հնարավորություն է տալիս, կանոնավորել գազագոյացման արագությունը ։
Պատմություն
Մարդկությանը հայտնի առաջին վառոդը ծխացող վառոդն է, կամ սև վառոդը։ Համարվում է, որ վառոդը որպես բորակածծմբաածխային խառնուրդ հայտնի է եղել Չինաստանում դեռևս հին ժամանակներում։
Տեսակներ
Նիտրոցելյուլոզային(անծուխ վառոդ) վառոդները իրենց հերթին լինում են հետևյալ տեսակների՝
Խառնուրդային վառոդը օգտագործվում է հրթիռաշինության մեջ և կոչվում է հրթիռային կոշտ վառելիք։ Խառնուրդային վառոդների թվին է պատկանում նաև ծխացող վառոդը, որը ներկայումս օգտագործվում է կրակատար քուղերում, բոցավառող և նետող լիցքերում, պայթուցիչներում և որսորդական հրացանների փամփուշտներում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Զինամթերք Կատեգորիա:Զենք Կատեգորիա:Չինական հայտնագործություններ
Միրոսլավկա (գյուղ, Ռոժիշչեի շրջան)
Միրոսլավկա (Мирославка), գյուղ Ուկրաինայի Վոլինի մարզի Ռոժիշչեի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Միրոսլավկա գյուղում բնակվում էր 92 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,19 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 484,21 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Վոլինի մարզի Ռոժիշչեի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Ֆունկցիոնալ աղեստամոքսային խանգարումներ
Ֆունկցիոնալ աղեստամոքսային խանգարումները (ՖԱԽ) որոշվում են որպես քրոնիկական և պարբերական աղեստամոքսային ախտանիշների փոփոխվող համադրություն՝ չբացատրվող կառուցվածքային կամ կենսաքիմիական անկանոնություններով։ 1999 թ.-ին ՖԱԽ-երի համար ձևավորվեց Rome II ախտանիշային չափանիշը ՝ հիմնականում հետազոտությանը օգնելու համար։ 2006 թ.-ին այն փոխարինվեց թարմացված Rome III չափանիշով, որը առանձին էր նորածինների և երեխաների, երեխաների և դեռահասների, և մեծահասակների համար։ Աղեստամոքսային ուսումնասիրություններով զբաղվող կլինիկաներում ՖԱԽ-երը բաշխվել են զգալի թվով ուղղությունների։ ՖԱԽ-երի վերահսկումը մնում է դժվար գործընթաց, հետաքրքրություն առաջացնելով նոր և անվտանգ բուժման տարբերակների հանդեպ։
Գրականություն
Կատեգորիա:Մանրէաբանություն Կատեգորիա:Հիվանդություններ
Սառա Ֆոսթեր
Սառա Ֆոսթեր (Sara Michael Foster ), ամերիկացի դերասանուհի և մոդել, երաժիշտ Դևիդ Ֆոսթերի դուստրը ։ Առավել մեծ ճանաչում է ստացել «90210: Նոր սերունդ» երիտասարդական սերիալում Ջեն Քլարկի դերով ։
Կարիերա
Նախկին մոդել Ֆոսթերը ինքն իր դերն է խաղացել HBO հեռուստաալիքի «Անտուրաժ» սերիալում, որտեղ նա սիրավեպ է ունեցել Վինսենթ Չեյզի կերպարի հետ՝ Էդրիան Գրենիեի կատարմամբ։ 2002 թվականին վարել է «ET On MTV» ծրագիրը ։ Այդ աշխատանքի շնորհիվ նա դեր է ստացել 2004 թվականի «Մեծ գողություն» ֆիլմում, որը նկարահանվել է Էլմոր Լեոնարդի վեպի հիման վրա ։ Բացի այդ, դերասանուհին նկարահանվել է Backstreet Boys խմբի «Shape of My Heart» երգի երաժշտական տեսահոլովակում ։ 2005 թվականին խաղացել է հանցագործության դեմ պայքարող լեսբուհի աղջկա՝ Էնջելա Ռոբինսոնի դերը «Լրտեսներ» ֆիլմում։ 2009 թվականից նկարահանվել է «90210: Նոր սերունդ» սերիալի մի քանի դրվագներում որպես հրավիրված աստղ խաղացել է չարագործ Ջեն Քլարկի դերը։ Ֆոսթերը նաև նկարահանվել է «Հոգեբանություն 9» թրիլլերում , որը նկարահանել է ռեժիսոր Էնդրյու Շորտելը ։
2009 թվականին «90210: Նոր սերունդ» սերիալում ստացել է Նաոմի Քլարկի ավագ քրոջ՝ Ջեն Քլարկի դերը ։
Անձնական կյանք
Հանդիպել է Լեոնարդո ԴիԿապրիոյի հետ ։
2010 թվականից Սառան ամուսնացած է Թոմի Հաասի հետ ։ Ամուսինները ունեն երկու դուստր՝ Վալենտինա Հաասը և Ջոզեֆին Լինա Հաասը ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի դերասաններ Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոդերասանուհիներ Կատեգորիա:Ամերիկացի հեռուստատեսային դերասանուհիներ Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի դերասանուհիներ Կատեգորիա:Կին Կատեգորիա:Ամերիկացի դերասանուհիներ Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի դերասանուհիներ Կատեգորիա:Ամերիկացիներ Կատեգորիա:Կինոդերասաններ Կատեգորիա:Ամերիկացի մոդելներ Կատեգորիա:Անձինք Կատեգորիա:Դերասանուհիներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:21-րդ դարի դերասանուհիներ
Թեոդորոս Անտոնիու
Թեոդորոս Անտոնիու (Θεόδωρος Αντωνίου, ), հույն կոմպոզիտոր, դիրիժոր, ջութակահար և ուսուցիչ ։
Կենսագրություն
Անտոնիուն ծնվել է Հունաստանի Աթենք քաղաքում։ 1947-1958 թվականներին սովորել է Աթենքի կոնսերվատորիայում, իսկ 1956-1961 թվականներին սովորել է Աթենքի Հունական կոնսերավատորիայում` Մանոլիս Կալոմիրիսի և Յանիս Պապաիոանուի մոտ։ Այնուհետև ուսումը շարունակել է Մյունխենի երաժշտության և թատրոնի բարձրագույն դպրոցում` Գյունտեև Բիալասի հետ, ինչպես նաև` Նոր երաժշտության միջազգային ամառային դասընթացներին` Դյորդ Լիգետիի, Կառլհայնց Շտոքհաուզենի, Բերիոյի և Բուլեզի մոտ։ Հետագայում ուսումը կատարելագործել է ամերիկյան մի քանի համալսարաններում` միևնույն ժամանակ դասավանդելով այնտեղ։ Դասավանդել է Ստենֆորդի և Յուտայի համալսարաններում, ինչպես նաև` Ֆիլադելֆիայի երաժշտական ակադեմիայում։ Իր ստեղծագործություններում նա օգտագործել է կոմպոզիցիաների սերիական տեխնիկան։ Երաժշտություն է գրել ներկայացումների և կինոնկարների համար։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հույն կոմպոզիտորներ Կատեգորիա:Հույն դիրիժորներ Կատեգորիա:Կոմպոզիտորներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:21-րդ դարի կոմպոզիտորներ Կատեգորիա:20-րդ դարի դասական կոմպոզիտորներ Կատեգորիա:Աթենքի կոնսերվատորիայի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Հույն ուսուցիչներ
(4177) Կոհման
(4177) Կոհման (Kohman), աստերոիդ աստերոիդների գոտու արտաքին մասում։ Հայտնաբերվել է 1987 թվականի սեպտեմբերի 21-ին Էդվարդ Բոուելի կողմից Անդերսոն Մեսայում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 3,304707 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,3615 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 4,2479 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 2194,31 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,164061 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 17,17° անկյուն։
Կոհման աստերոիդը պատկանում է Գրիքուայի աստերոիդների ընտանիքին։ Այս ընտանիքի աստերոիդները շարժվում են Արեգակի շուրջ 3,1 - 3,27 ա. մ. միջակայքում ընկած մեծ կիսաառանցքներով, և ոչ քիչ քան 0,35 էքսցենտրիսիտետ։ Այս ընտանիքի աստերոիդները ունեն են Յուպիտերի հետ 2:1 ուղեծրային ռեզոնանս։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Գրիքուայի ընտանիքի աստերոիդներ Կատեգորիա:1987 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Էդվարդ Բոուելի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների գոտու արտաքին մասի աստերոիդներ
Վեսելեց (գյուղ, Գորոդոկի շրջան)
Վեսելեց (Веселець), գյուղ Ուկրաինայի Խմելնիցկիի մարզի Գորոդոկի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Վեսելեց գյուղում բնակվում էր 470 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,099 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 4747,47 մարդ/կմ²։
Հայկական ժողովրդական երաժշտություն
Հայկական ժողովրդական երաժշտություն, հայ ժողովրդի հոգևոր մշակույթի նշանակալից բաժիններից։
Գյուղական ժողովրդական երաժշտություն
Հայ գեղջկական երգային երաժշտությունը բազմաժանր է.
Ժանրային հատկանիշները երևան են գալիս ոչ միայն բանաստեղծական բնագրերում, այլև երաժշտության մեջ՝ լադաելևէջային ու ռիթմային միջոցներով, համապատասխան երգային ձևերում։ Առանձին տեղ են գրավում որոշ տեսակի հոգևոր երգերի տարբերակները, հոգեոր բնույթի բանաստեղծություններով ժողովրդի մեջ ստեղծված երգերը և տարբեր բովանդակության աշխարհիկ տաղերը։ Այս բոլոր ժանրերից հայտնի են բազմաթիվ բնորոշ նմուշներ, որոնց թվում կան երաժշտական ֆոլկլորի համաշխարհային չափանիշներով բացառիկ արժեքավոր ստեղծագործություններ, դրանցից են՝ Կոմիտասի գրառած Լոռու, Ղարաբաղի, Ապարանի հորովելները, Մանահինի, Լոռու կալերգերը, Իգդիրի, Վայոց ձորի, Ղազախի սայլերգերը, սոցիալիական թեմայով՝ «Ծիրանի ծառ, բար մի տա», «Կանչե, կռունկ», «Սիրտս նման է էն փլած տներ», բնությանը նվիրված՝ «Լուսնակն անուշ», «Բինգյոլ», սիրո քնարական՝ «Գարուն ա», «Չինար ես՝ կեռանալ մի», «Քելեր, ցոլեր իմ յարը», «Կուժն առա ելա սարը» և «Գնա, գնա, հեաիդ եմ», հարսանեկան ծեսին ուղեկցող երգերի ամբողջական շարը, Ակնա բազմաժանր երգերի շարը, «Ալագյազ», «Խնկի ծառ» պար երգը են։ Հայ գյուղական նվագարանային երաժշտությունը իր ընդհանուր բնույթով ազգակից է երգայինին։ Առավել գործածականը փողային նվագարաններն են, որոնցով կատարվում են հովվական՝ աշխատանքային կամ վիպապատմողական բնույթի «ծրագրային» հատվածներ (բլուլ, թութակ կամ շվի), հանդարտերգային եղանակներ՝ պարային բնույթի աշխույժ կրկնակով (երկու դուդուկ, երկրորդը՝ ձայնառություն), ավանդական ծիսային՝ հարսանեկան, հուղարկավորության, ուխտագնացության, արևածագը դիմավորող և այլ ընդարձակ նվագներ (առավելապես երկու կամ երեք զուռնա կամ պարկապզուկ՝ դհոլի նվագակցությամբ), նաև զանազան երգեր ու ամեն տեսակի, մեծ մասամբ նույնպես ավանդական պարեղանակներ՝ «Երանգի», «Մարալի», «Ունաբի», «Ետ ու առաջ», «Շորոր» (Կարնո, Մշո և այլն)։ Լարային նվագարաններից ընդունված է եղել սազը, ներկայումս, քաղաքային մշակույթի ազդեցության տակ, գյուղ են մտել նաև այլ նվագարաններ։ Նվագերգական երաժշտությունը ընդգրկում է սազի, բլուլի և դուդուկի նվագակցությամբ կատարվող երգեր։
Երաժշտական լեզվի՝ վերը նկարագրված բոլոր տարրերը միշտ գործուն դեր են կատարում ամեն մի երգում կամ նվագարանային երկում երաժշտական կերպարի ամբողջացման, տրամադրության որոշակիացման համար։ Առանձնահատուկ է դրանց խիստ «տնտեսված օգտագործումը»։ Հայ գյուղական երաժշտության համար ընդհանրապես բնորոշ է արտահայտչամիջոցների գործադրման խնայողականությունը, նպատակամիտությունը, հնարավորին չափ սակավաթիվ հնչյուններով առավել խոր արտահայտչություն դրսևորելու սկզբունքը (օրինակ, «Դարունաա», «Կուժն առա ելա սարը» և այլն)։ Սրա հետ կապված է այդ երաժշտության մի այլ ընդհանուր հատկանիշ՝ արտահայտության յուրատեսակ զսպությունը և ողջախոհությունը, մեղկության բացարձակ բացասումը։
Քաղաքային ժողովրդական երաժշտություն
Հայ միջնադարյան քաղաքներում զարգացած է եղել ժողովրդական երաժշտությունը, սակայն, ներկայումս կենցաղավարող երաժշտության մեջ (հայ քաղաքային երգերը և գործիքային եղանակները անհամեմատ փոքր քանակով են գրառված) հատկապես հնագույն ժամանակներից եկած տարրերը որոշակի առանձնացնելը դժվար է։ Վերջին երկու հարյուրամյակի երաժշտությունը իր մեղեդիական ոճով համեմատաբար ծավալուն է արմատները գյուղական են, շատ բան եկել է գուսանական–աշուղականից, դրանց հետ, սակայն հանդիպում են սազանդարական երաժշտության համաանդրկովկասյան տարածում ստացած տարրեր, ինչպես և հոմոֆոններդաշնակային մտածելակերպից բխող երևույթներ։ Այնուամենայնիվ, այդ երաժշտության առավել բնորոշ ստեղծագործություններում ոճը ամբողջական է և ազգային առումով միանգամայն որոշակի, այստեղ նույնպես կան մասնավորապես երաժշտական քնարերգության բազմաթիվ բարձրարժեք նմուշներ։ Հիմնական ժանրերն են՝ սիրո քնարական, կենցաղային (օրոր, սեղանի, զվարճական), մենապարի ու զուգապարի և այլ երգեր։ Առանձին տեղ են գրավում քնարական այն երգերը, որոնցում հնչում է գյուղացիների նկատմամբ կարեկցանքը և մի նոր տեսանկյունից անդրադարձվում գյուղական երգի սոցիալական թեման։ Մեծ բաժին են կազմում ազգային հայրենասիրական երգերը, որ զարգացել են 1860-ական թվականներից։ Ազատագրական թեման տեղ է գտել ինչպես հանդարտահոս քնարական նմուշներում, այնպես էլ քայլերգային և մարտաշունչ երգերում։ Հայրենասիրական երգերը ժամանակին մեծ դեր են կատարել ժողովրդի ազգային գիտակցությունը կազմակերպելու գործում։ Ընդհանուր առմամբ (գյուղականի համեմատությամբ) քաղաքային երգերը ավելի մտերմիկ, բացահայտ հուզականություն ունեն, կոմպոզիցիոն հատկանիշներով ևս ինչ–որ չափով առանձնանում են։ Լադային հիմքը գրեթե նույնն է՝ ալտերացված լադերի համեմատաբար ազատ կիրառումով, բայց մեղեդիի զարգացումն ավելի պարզ միջոցներով է ընթանում, ռիթմական կազմը համեմատաբար հստակ է, ձևային կառույցները թեև հաճախ ծավալուն (հատկապես սիրո քնարական երգերում՝ երկմաս երգային, ծավալուն ռոմանսատիպ կառուցվածքներ կամ երկու ինքնուրույն՝ դանդաղ և արագ երգերի միակցումներ), բայց նույնպես հստակ են, քառակուսիության տարրերով։ Համեմատաբար հին երգերում և պարեղանակներում դյուրին ընկալվում է դրանց տեղային պատկանելությունը՝ Երևանի, Ալեքսանդրապոլի (Լենինականի), Վանի, Թիֆլիսի, Ղարաբաղի և այլն։ Գյուղականից խիստ տարբերվում են խոսքային բնագրերը, որ գրական լեզվով են, մեծ մասամբ պրոֆեսիոնալ բանաստեղծություններ, հաճախ հեղինակն իսկ հայտնի։ Հայրենիքից դուրս ապրող հայերը, որոշ աշուղների նման, երբեմն հորինել են օտարալեզու երգեր։ Հայ քաղաքային ժողովրդական երգերի բնորոշ օրինակներ են՝ սիրո քնարական՝ «Լուսնակ գիշեր, բոլորովին քուն չունեմ», «Սարերի հովին մեռնիմ», «Դարդս լացեք, սարի սմբուլ», «Սիրուհիս, քեզ համար» և «Աղջիկ, դուն սիրուն», օրորոցային՝ «Քուն եղիր, պալաս», գյուղական թեմայով՝ «Մաճկալ ես, բեզարած ես», սոցիալական թեմայով՝ «Արազն եկավ լափին տալով», հայրենասիրական ազատագրական՝ «Մայր Արաքսի ափերով», «Արևն ելավ, զեյթունցիներ» և այլն։
Միջնադարյան քաղաքների նվագարանների մասին հասկացողություն ենք կազմում մանրանկարչությունից, պատմական հիշատակություններից ու ուսումնասիրական բնույթի հին գրություններից, այդ նվագարանները մասամբ վերացել, մասամբ վերափոխվել են։ Վերջին երկու հարյուրամյակների ընթացքում հայ քաղաքային ժողովրդական անսամբլների լարային նվագարանները մերձավորարևելյան ընդհանուր տարածում ունեցողների տեղայնացված տարբերակներն են՝ քամանչա, քաման, ուդ, թառ, սազ, չոնգուր, քանոն, սանթուր, փողային նվագարանները՝ շվի, դուդուկ և զուռնա, հարվածայինը՝ դհոլ, դափ, նաղարա (ներկայումս չի գործածվում)։ Նվագարանային երաժշտությունը, բացի երգերի նվագակցությունից, բազմատեսակ մենապարերից և ծիսական եղանակներից, ընդգրկում է ծավալուն իմպրովիզացիոն դանդաղ պիեսներ՝ սովորաբար ռիթմավորված կրկնակներով և տարբեր բնույթի պիեսներից կազմվող պոպուրիներ, մենանվագ կամ անսամբլով։ Անսամբլի կատարումը ունիսոն է՝ իմպրովիզացիոն հետերոֆոնիայի առատ տարրերով, լայնորեն կիրառվում է դամը։ Ներկայումս հին նվագարանները վերագտնելու, նորացնելու և նվագարանային «ընտանիքներ» ստեղծելու եռանդուն աշխատանք է տարվում։ Քաղաքային ժողովրդական նվագարանային անսամբլները հաճախ առաջնորդվում են պրոֆեսիոնալ բազմաձայն կոմպոզիցիայի կանոններով, անսամբլները՝ լարային, փողային կամ խառը։ Կատարման ընդհանուր դինամիկայի մեջ առանձնահատուկ դեր է ստանձնում հարվածային գործիքը, որի նվագամասը տարբերակվում և ինքնուրույն զարգացվում է։ Քաղաքային նվագարանային երաժշտության բնագավառում միշտ առանձնացել են վիրտուոզ երաժիշտներ, որոնց համբավը տարածվել է հայրենիքից և Անդրկովկասից դուրս, հարևան ու հեռավոր արևելյան ու եվրոպական երկրներում (Ա․ Օգանեզաշվիլի, Լ․ Կարախան և ուրիշներ)։
Հայ ժողովրդական՝ գյուղական և քաղաքային երաժշտության զարգացումը դարերի ընթացքում առաջնորդվել է գաղափարական և կոմպոզիցիոն կայուն նորմերով։ Նրանում մշակված արտահայտչամիջոցների սեփական համակարգը և դրանց գործադրման սեփական եղանակները, ձևավորված ինքնատիպ երաժշտաբանաստեղծական կերպարները և կառուցվածքների ընդհանուր յուրատեսակ արխիտեկտոնիկան, այս բոլորի հետ նաև հուզականության դրսևորման ինքնահատուկ կերպը՝ այդ երաժշտությունը դարձրել են ազգային բնավորությամբ օժտված ավանդական արվեստ։ Հայ ժողովրդական երաժշտությունը նկատելի տարբերվում է արևելյան այլ ժողովուրդների երաժշտությունից․ «․․․Մեր ժողովրդական երգերն ու պարերգերը․․․ բոլորովին այլ եռանդ, այլ զգացմունք և այլ միտք են պարունակում, քան մյուս արևելյան ազգերինը» ։ և ընդհանրապես հայ ժողովրդական եղանակները «ոչ արևելյան են, ոչ եվրոպական բացառապես»։ Կոմիտասյան այս էական եզրահանգումներին համահնչուն են նաև այլազգի մասնագետների բնութագրումները։ Իր գաղափարահուզական բովանդակությամբ և երաժշտաոճական հատկանիշներով հայ ժողովրդական երաժշտությունը աշխարհի բազմազգ ֆոլկլորը լրացրել ու բազմազանել է ազգային վառ նկարագիր ունեցող մի ամբողջական ու բարձրարժեք հատվածով։ Այդ երաժշտությունը բազմիցս ցուցադրվել է միջազգային գիտաժողովներում և փառատոներում ու մշտապես արժանացել գիտական շրջանների խոր հետաքրքրությանը և ունկնդիրների ջերմ հավանությանը։ Հայ գեղջկական, ինչպես և քաղաքային ժողովրդական երաժշտությունը հիմնարար դեր է կատարել ազգական մասնագիտացված (կոմպոզիտորական) արվեստի հիմնավորման ու զարգացման գործում։ Մեծ է դրա նշանակությունը նաև ընդհանուր հայագիտության համար։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայկական երաժշտություն
Ժողովածու (1404)
Ժողովածու (1404), Երևանի Մաշտոցի անվան Մատենադարանում պահպանվող ձեռագիր, որը «Մաշտոցի անվան ցուցակ ձեռագրացում» (ձեռագրերի ցանկում) ներկայացված է 1404 թվի տակ։ Ձեռագիրը գրվել է 1664 թվականին Զաքարիա սարկավագ գրիչի կողմից, Հովանավանքում ( Կարբի)։ Ստացողը եղել է Զաքարիա սարկավագը։ Գրված է թղթի վրա, որը ունի 18x12 չափս։ Ձեռագիրը կազմված է 605 թերթից։ Գրված է միասյուն, երկսյուն, նոտրգրով։ Ունի կիսախորան, լուսանցազարդ մանրանկարներ։ Պահպանակը ունի 4 էջ, գրված է մագաղաթի վրա՝ ուղղագիծ երկաթագրով։ Կազմը` կաշեպատ տախտակ դրոշմազարդ, աստառը՝ զարդահյուս մետաքս։ Հիշատակարաններ՝ գրչի՝ 298ա, 303ա, 365բ, 468ա, 605ա, ծաղկողի՝ 86բ, հետագայի՝ պահպանակ Ա (1671 թ․) :
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մատենադարանի ձեռագրեր
Մեդան (Հեքյարիի գավառ)
Մեդան, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Հեքյարիի գավառում ։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։