Սարգիս_Կուկունյանի_արշավանք
Սարգիս Կուկունյանի արշավանքը և ձախողումը
1890 թվականի սեպտեմբերի 22-ին Ս. Կուկունյանը Սիմոն Մանուկյանին գործուղում է Զարաբխանայի սահմանապահ կայան՝ պահակների մասին տեղեկություն ստանալու։ Անցնելով Կարս՝ Կուկունյանն ազատամարտիկներին բաժանում է մանր խմբերի և տեղավորում գյուղերում, նախապատրաստում ապագա արշավանքին։ 1890 թվականի սեպտեմբերի 22-ին մոտ 110 հոգուց բաղկացած խումբը սկսեց իր արշավանքը։ Շարժվելու պահին խումբն այսպես դասավորվեց. առջևից գնում էին ուղեկցողները։ Նրանց հետևում էին հեծյալները, հետո հետևակ զինվորներն էին, իսկ վերջում՝ մնացած հեծյալները։ Առաջին հեծյալների մեջ էր նաև խմբի ղեկավար՝ Սարգիս Կուկունյանը։ Խմբի մի մասը Բերնա գյուղի արևելյան այրերում էր, մյուս մասը ուղղություն է վերցնում դեպի Շադևան։ Խումբը Շադևան գյուղից անցնելով Քեակլիկ կիրճը՝ լուսաբացին հասնում է Արմտուլի։ Առավոտյան խումբն անցնում է ռուսական Բասեն և հաստատվոււմ Չուրուկում։ Այստեղ նրանց է միանում Բերնա գյուղի այրերում գտնվող խմբի մի մասը։ Մեկնելուց առաջ Կուկունյանը խորհրդանշական խոսքով դիմում է խմբին.: Չուրուկի լեռներում 2 ցուրտ օր անցկացնելուց հետո խումբը որոշեց շարժվել Չիչակլի ձորը՝ պատրաստվելով հանգստի։ Մինչև լուսաբաց խումբը կտրում է ձորը և առավոտյան հասնում ու դիրքեր է գրավում Բոզդաղի բարձունքներին։ Չիչակլիի կիրճում Զարաբխանա կայանի մոտ ռուս սահմանապահները կրակ են արձակում խմբի ուղղությամբ։ Այս ընդհարման պատճառով խմբի տեղը հայտնի է դառնում։ Խումբը շարունակում է ճանապարհը։ «Մենք գտնւում էինք Բոզթափայի տակը, եւ մեր դիրքերը աւելի աննպաստ էին, մանաւանդ որ քրտերի ժայռոտ դիրքերի մօտ էին գտնւում քրտական մի շարք գիւեր՝ Ախվարկ, Այշին- Օղլի, Չաթ եւ այլն, որոնց բնակիչները կարճ ժամանակում օգնութեան կարող էին հասնել մեր դէմ կռուող քրդերին» ,- պատմում է Արամայիս Ազնավուրյանը։ Ճանապարհին խումբը հանդիպում է 4 զինված քուրդ ձիավորի։ Սկսում է կարճատև հրաձգություն։ Ժամը 7- ին Աբրահամն ու Սարդարն առաջարկում են հարձակվել մոտակա երկու գյուղերի վրա։ Գյուղերի բնակչությունը դիմադրություն է ցույց տալիս, նրանց օգնության են հասնում քուրդ ձիավորները։ Կուկունյանը հրամայում է ետ դառնալ։ Խումբը շարժվում է դեպի Բոզ- Դաղ լեռը ։ Երբ խումբը հասել էր Բոզ- Դաղի գագաթին, քրդերը՝ մոտ 2000 հոգի, հասնելով ստորոտը սկսում են կրակ արձակել։ Ժամը 9-ին հակառակորդն արդեն 1700 քայլի վրա էր։ Կռիվը տևում է մինչև երեկոյան ժամը 7-8-ը։ Կուկունյանի խումբը, որը սպանվածներ չէր տվել, շարժվում է դեպի Մատռաբերդի բարձունքները, նահանջելով՝ Աղբուլաղի մոտ՝ մի ձորակում, ընկնում է շրջապատման մեջ։ ձորակի երեք կողմից թուրքական ուժեր էին, իսկ չորրորդ կողմում՝ ռուս սահմանապահները։ Կուկունյանը դրության լրջությունը հաշվի առնելով, կարգադրում է նահանջել։ Խումբը Նահանջում է դեպի հյուսիս և Փախր լճի կողքով ուղղություն վերցնում դեպի Թեքեբինա։ Այս ձորում խմբին պիտի միանային Հունոյի և ալաշկերտցի Նազարեթի խմբերը։ Բայց օգնությունը չստացվեց։ Սարգիս կուկունյանն իր մարտիկներով ստիպված եղավ մնալ Թեքեբինայի ձորում՝ հանգստանալու։ Պարզվեց խումբը մնացել է առանց ուղեկցորդների, որոնք թողել փախել էին, սննդի պաշարներն սպառվում էին։ Խորհրդակցելուց հետո որոշվում է մութ- գիշերին կտրել պաշարման շղթան, շարժվել Կաղզվանի ուղղությամբ։ Ճանապարհին՝ Գյոլեր կոչվող վայրում, Կուկունյանը ցանկանում էր խմբին հանգիստ տալ, բայց լսվում է հրաձգություն։ Խումբը պատասխան կրակ է արձակում, որից հետո տիրում է լռություն։ Արաքսի հովտով խումբը շարժվում է դեպի հայակական Խառ և Ղարաբաղ գյուղերը՝ հանգստի համար։ Հրամանատարի և զորքի անփորձության պատճառով խումբը շեղվում է ճանապարհից, կորցնում են ռազմամթերքով բեռնված 7 ձին։ Խմբի մի մասը հասնում է Կաղզվանի շրջանի Խառ գյուղը։ Գյուղապետը կարգադրում է չնդունել խմբի անդամներին։ Խմբի մի մասը հանգրվանում է այգիներում, իսկ մյուս մասը ցրվում է տարբեր ուղղություններով։ Նրանցից մի քանիսին ռուս սահմանապահները ձերբակալում են։ Կուկունյանի խմբին նկատել էին Խառի այգիներում։ Արաքսի ափին՝ Գյումուշ- Քիմբեթի և Կաղզվանի միջև, կոզակների հետ ընդհարման հետևանքով ձերբակալվում են խմբի անդամներ Եփրեմ Դավթյանը, Վիրապ Ղազարյանը, Սահակ Ասատուրյանը, Մեհրաբ Դաշտոյանը, Արտեմը, Հովհաննես Մարգարյանը։ Կոզակների խումբը առաջնորդում էին հայ զինվոր Մարտիրոսյանը և Գրիգոր Ոսկանյանը, որոնք բանակցություններ էին վարում Ս. Կուկունյանի խմբի անդամների հետ՝ առաջարկելով զինաթափվել։ Առաջարկը մերժվում է։ Սկսվում է հրացանաձգություն։ Խմբի համար ստեղծվում է անելանելի վիճակ։ Ռուս զինվորների հարվածներից անակնկալի եկած հայ մարտիկները, չհասցրեցին ինքնապաշտպանվելու փորձ անել և վճռեցին անձնատուր լինել։ Կուկունյանը սպիտակ դրոշակ է բարձրացնում, սակայն սկսվում է հրաձգություն։ Ստեփանը զոհվում է, Աբրահամը՝ վիրավորվում։ Կռիվը տևում է բավական երկար։ Տղաները որոշում են իրենց ձիերը նստած ճեղքել պաշարման շղթան և խույս տալ։ Խմբապետը փախուստի չի դիմում, նետվում է մի ձորակի մեջ, սարալանջին մոտակա թաքստոց է գտնում և թաքնվում։ Կուգուշևը, թուրքերին ու քրդերին զենք է բաժանում և պատվիրում, որ բռնեն փախստականներին։ Տեղի ունեցած դեպքերի արդյունքում արշավախմբի 60-70 մարտիկների հաջողվում է փախուստի դիմել։ Մարտին Շաթրինյանը կարծում է, որ Կուկունյանն ինքը ևս կարող էր փախչել, բայց դա չի անում այն նպատակով, որ հնարավորություն ունենա դատավարության ժամանակ պաշտպանելու Հայոց դատը ։