cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ռոնալդ Ռեյգան
Վաղ քաղաքական կյանք
Ռեյգանը գրանցված էր՝ որպես դեմոկրատական կուսակցության անդամ, նա հիացած էր ԱՄՆ 32-րդ նախագահ Ֆրանկլին Դ. Ռուզվելտի անձով և աջակցում էր նրա տնտեսական ծրագրին՝ «Նոր կուրս»-ին ։ Սակայն 1950-ական թվականների սկզբին նրա քաղաքական հայացքներն ավելի խորաթափանց և պահպանողական են դարձել ։ Արդյունքում, Ռեյգանը, մնալով դեմոկրատների շարքերում, պաշտպանել և մասնակցել է 1952 և 1956 թվականներին կազմակերպված հանրապետական Դուայթ Էյզենհաուերի նախընտրական քարոզարշավներին, իսկ 1960-ական թվականներին՝ հանրապետական Ռիչարդ Նիքսոնի քարոզարշավին ։ Շարունակելով մնալ «Ջեներալ Էլեկտրիկ»-ում՝ Ռեյգանը շրջում էր ընկերության գործարաններով՝ ամբողջ երկրում և ելույթ ունենում աշխատակիցների համար։ Հաճախ նրա ելույթները քաղաքական տոնով էին ներկվել պահպանողականության դիրքերից։ Այդ ելույթների մեջ երբեմն արտացոլվում էին բիզնեսի աջակցման գաղափարներ ։ Իր ելույթները Ռեյգանը գրել է ինքնուրույն՝ ամեն օր աշխատելով դրանց վրա։ Ավելի ուշ՝ արդեն նախագահ լինելու ժամանակ, նա ուներ իր սեփական սփիչրայթերները (իր խոսքերը գրող մարդիկ), սակայն նրանց գրած ելույթները Ռեյգանը վերանայում և խմբագրում էր, իսկ երբ ազատ ժամանակ էր ունենում, հենց ինքն էր գրում իր ելույթները ։ Սակայն նրա ելույթներն ավելի շատ էին տարբերվում ընկերության պաշտոնական կուրսից, և դրա պատճառով 1962 թվականին Ռեյգանը հեռացվել է «Ջեներալ Էլեկտրիկ» ։
Ռեյգանը դեմ է եղել որոշ քաղաքացիական իրավունքներին, թեև ավելի ուշ փոխել է իր դիրքորոշումը՝ քվեարկելով իրավունքների և արդար բնակարանային շինարարության օգտին։ Ընդ որում, նա ակտիվորեն հերքել է ռասիստական դրդապատճառները ։
1961 թվականին բժշկական ապահովագրության օրենսդրության ներմուծումից հետո, Ռեյգանը կոչով դիմել է ամերիկյան բժշկական ասոցիացիային, զգուշացնելով, որ նման օրենքի կիրառումը կարող է նշանակել Ամերիկայում ազատության վերջը։ Ռեյգանը հայտարարել է, որ եթե իր կոչը լսողները նամակներով չմիանան իրեն, որպեսզի կանխեն իրադարձությունների նման զարգացումը, ապա․ «Մենք կարող ենք մի օր արթնանալ սոցիալիզմի մեջ,-ասել է Ռեյգանը,-եթե դուք դա չանեք, ես ևս չեմ շարունակի պայքարել, իսկ օրերից մի օր, կհիշեք անցած լուսավոր տարիները և կպատմեք ձեր երեխաներին և նրանց երեխաներին, որ մի ժամանակ եղել է այնպիսի Ամերիկա, որտեղ մարդիկ ազատ էին»  ։
1964 թվականին, երկու տարի անց կուսակցությունը փոխելով, Ռեյգանը միացել է Բարրի Գոլդուոթերի նախագահական քարոզարշավին։ Խոսելով Գոլդուոթերին աջակցելու մասին՝ նա ընդգծել է կառավարության կարգավորման նվազեցման իր համոզմունքը։ 1964 թվականի հոկտեմբերի 27-ի իր հայտնի ելույթում Ռեյգանը բացահայտել է իր գաղափարական հայացքները․ «ԱՄՆ-ի հիմնադիր հայրերը գիտեին, որ կառավարությունը չի կարող վերահսկել տնտեսությունը առանց մարդկանց կառավարելու։ Նրանք գիտեին, որ եթե կառավարությունը ցանկանում է ինչ-որ բանի հասնել, ապա պետք է ուժ և հարկադրանք օգտագործի դրված նպատակին հասնելու համար։ Ժամանակն է ընտրել» ։ Այս ելույթը հայտնի է դարձել «Ընտրելու ժամանակը» անվանումով, որի շնորհիվ հաջողվել է Գոլդուոթերի քարոզարշավի համար հավաքել 1 միլիոն դոլար ։ Ընդունված է, որ հետևյալ խոսքերը Ռեյգանի քաղաքական կարիերայի մեկնարկն են եղել։
Կալիֆոռնիայի նահանգապետ՝ 1967-1975 թվականներին
Կալիֆոռնիացի հանրապետականները տպավորված են եղել Ռեյգանի քաղաքական հայացքներով և խարիզմայով՝ նրա «ընտրության ժամանակ» ելույթից հետո և 1966 թվականին նրա թեկնածությունն առաջադրել են Կալիֆոռնիայի նահանգապետի պաշտոնում։ Իր նախընտրական արշավում Ռեյգանը հատուկ ուշադրություն է դարձրել երկու հիմնական թեմաների՝ «անօթևաններին ստիպել վերադառնալ սոցիալական աշխատանքի» և մաքրել երկիրը Բերկլիի խառնաշփոթից» (Կալիֆոռնիայի Բերքլիի համալսարանում այդ ժամանակ տեղի էին ունենում հակապատերազմական ուսանողական բողոքներ, ինչպես նաև ստեղծվել էին տարբեր ընդդիմադիր խմբեր, այդ թվում՝ ծայրահեղ վճռական բնույթի)։
Նա հաղթել է ընտրություններում՝ հաղթանակ տանելով նահանգապետ Էդմունդ Փիթ Բրաունի նկատմամբ, որը փորձել է պաշտոնավարել երրորդ ժամկետով։
1967 թվականի հունվարի 3-ին ժամը 00։09-ին նա երդվել է։ 1988 թվականին Ռեյգանը բացատրել է, որ ընտրել է հենց այդ ժամանակը, քանի որ իրեն նախորդող Էդմունդ Բրաունը պետք է լրացներ նշանակումների ցանկերը և դատավորների ցանկերը իր պաշտոնավարման վերջին օրերին։ Միչիգանի Արևելյան համալսարանի սոցիոլոգ, պրոֆեսոր Մարչելո Տրուցին, որը ուսումնասիրել է Ռեյգանի հետաքրքրությունը աստղագիտության նկատմամբ, Ռեյգանի բացատրությունը մեկնաբանել է որպես «անհեթեթություն», քանի որ Ռեյգանն իր որոշումն ընդունել է վեց շաբաթ առաջ, որի հիմնական շարժառիթը Ռեյգանի վաղեմի ընկեր, աստղագետ Քերոլ Ռայթերի խորհուրդն էր ։
Իր առաջին ժամկետի ընթացքում նա սառեցրել է կառավարական վարձը և թույլ է տվել հարկերի աճ բյուջեի հավասարակշռման համար։ Իր լիազորությունների սկսվելուց կարճ ժամանակ անց Ռեյգանն իր թեկնածությունն է առաջադրել Հանրապետական կուսակցությունից 1968 թվականի նախագահական ընտրություններում՝ հույս ունենալով թեկնածու Նիքսոնին զրկել հարավի աջակցությունից և դառնալ կոմպրոմիսային թեկնածու, նույնիսկ եթե Նիքսոնը կամ Նելսոն Ռոքֆելլերը (հանրապետականների շրջանում ժողովրդականություն վայելող երկրորդ թեկնածուն) բավականաչափ ձայներ հավաքեն Հանրապետական կուսակցության կոնվենցիայի քվեարկության առաջին փուլում հաղթելու համար։ Սակայն կոնվենցիայում Նիքսոնը հավաքել է 692 ձայն, 25-ով ավելի, քան անհրաժեշտ է։ Ռոքֆելլերը գրավել է երկրորդ տեղը, իսկ Ռեյգանը՝ երրորդ։
1968 թվականին Ռեյգանին հետ բերելու ձախողված փորձից հետո նա վերընտրվել է 1970 թվականին՝ հաղթելով Կալիֆոռնիայի հայտնի դեմոկրատ, քաղաքական գործիչ Ջեսս Մարվին Ունրահի՝ «մեծ հայրիկ» մականունը ստացած ընտրություններում։ Ռեյգանը որոշել է իր թեկնածությունը երրորդ անգամ չառաջադրել։ Նահանգապետի պաշտոնում նրա մեծագույն հիասթափություններից մեկը Կալիֆոռնիայի Գերագույն դատարանի որոշումն էր «Նահանգն ընդդեմ Անդերսոնի» գործով, որի համաձայն Կալիֆոռնիայում թույլատրելի առավելագույն պատիժը ցմահ բանտարկությունն էր, իսկ բոլոր այն մահապատիժները, որոնք կայացվել էին մինչև 1972 թվականը, անվավեր են համարվել։ Ռեյգանը հանդես է եկել մահապատժի մասին նահանգի օրենքների պահպանման օգտին, որի կիրառմանը նա եռանդով աջակցել է։
Իր նահանգի պաշտոնավարման ընթացքում Ռեյգանի քաղաքական համոզմունքները վերջնական տեսքի են եկել, և նա պահպանել է դրանք հետագա քաղաքական գործունեության և նախագահի պաշտոնում լինելու ընթացքում։ Իր քարոզարշավի ընթացքում Ռեյգանը դեմ էր արտահայտվում բարօրության պետության գաղափարին։ Նա հաստատապես աջակցում էր հանրապետականների իդեալին տնտեսության նկատմամբ պետական վերահսկողության նվազեցման մասին օրենքին, ներառյալ դաշնային կառավարության չարդարացված հարկերի դեմ պայքարը։
1976 թվականի նախագահական ընտրություններ
1976 թվականին Հանրապետական կուսակցությունից ԱՄՆ նախագահի թեկնածու Ռոնալդ Ռեյգանը մարտահրավեր է նետել գործող նախագահ Ջերալդ Ֆորդին։ Ռոնալդն իրեն նշանակել է պահպանողական թեկնածու և վայելել պահպանողական ուղղվածություն ունեցող այնպիսի կազմակերպությունների աջակցությունը, ինչպիսիք են ամերիկյան պահպանողական միությունը, որն էլ դարձել է նրա քաղաքական բազայի բանալին, մինչդեռ նախագահ Ֆորդը ավելի չափավոր էր վայելում հանրապետականների աջակցությունը ։
Ռեյգանի քարոզարշավը կառուցվել է այնպիսի ռազմավարության վրա, որը մշակել է քարոզարշավի ղեկավար Ջոն Սիրսին։ Ռազմավարությունը իր մեջ ներառել է հաղթանակ մի քանի նախնական ընտրություններում նախքան Ֆորդի քարոզարշավի մեկնարկը։ Ռեյգանը հաղթել է Հյուսիսային Կարոլինայում, Տեխասում և Կալիֆոռնիայում կայացած ընտրություններում, սակայն շուտով նրա քարոզարշավի առաջխաղացումը թուլացել է, և նրա քարոզարշավն ավարտել է պարտությամբ Նյու Հեմփշիրում և Ֆլորիդայում ։ Նախքան կուսակցության կոնվենցիայի մեկնարկը, Ֆորդը առաջ է անցել Ռեյգանից և մոտեցել հաղթանակին։ Հասկանալով, որ կուսակցությունում այժմ զգացվում է չափավորության ազդեցությունը, Ռեյգանը հանրապետական սենատոր Ռիչարդ Շվայկերին ընտրել է՝ որպես փոխնախագահի իր թեկնածու։ Այնուամենայնիվ, Ֆորդը հաղթանակ է տարել՝ հավաքելով 1187 ձայն։ Ռեյգանը հավաքել էր 1070 ձայն ։
Թեև Ռեյգանը պարտվել է կուսակցական ընտրություններում, նոյեմբերին կայացած նախագահական ընտրություններում նա ստացել է 307 ձայն Նյու Հեմփշիր նահանգից, 388 ձայն՝ որպես անկախ թեկնածու Վայոմինգ նահանգում և նաև ստացել է «անբարեխիղճ ընտրող»-ի մեկ ձայն Վաշինգտոն նահանգից ։ Արդյունքում Ֆորդը պարտվել է 1976 թվականի նախագահական ընտրություններում դեմոկրատ Ջիմի Քարթերին։
1980 թվականի նախագահական ընտրություններ
Ռեյգանը մարտահրավեր է նետել գործող նախագահ Ջիմի Քարթերին։ Արշավի ընթացքում մրցակիցները քննարկել են երկրի ներքին իրադրությունը և Իրանում ամերիկացի պատանդների գրավումը։ Ռեյգանն ընդգծել է իր հիմնարար սկզբունքները, հարկերի նվազեցում՝ տնտեսության խթանման համար, կառավարության ազդեցության կրճատումը հասարակ քաղաքացիների կյանքի վրա , նահանգների իրավունքները և ուժեղ ազգային պաշտպանությունը ։
Նախագահական ընտրություններում Հանրապետական կուսակցության մանդատը ստանալուց հետո Ռեյգանն ընտրել է Ջորջ Բուշ ավագի գլխավոր հակառակորդներից մեկին՝ որպես փոխնախագահի իր թեկնածու։ Հոկտեմբերյան հեռուստատեսային բանավեճերում հայտնվելը նպաստել է նրա արշավի աճին։ Արդյունքում Ռեյգանը հաղթանակ է տարել ընտրություններում՝ հաղթելով 44 նահանգներում և հավաքելով 489 ձայն։ Քարթերը հաղթել է 6 նահանգներում՝ հավաքելով ընտրողների 49 ձայն։ Ձայների ընդհանուր թվով Ռեյգանի արդյունքը կազմել է 50,7 %՝ քարտերի հավաքած 41 %-ի դիմաց (6,7 %-ը հավաքել է ազատական հանրապետական անկախ թեկնածու Ջոն Անդերսոնը ): 1952 թվականից ի վեր առաջին անգամ հանրապետականները կարողացել են 34 լրացուցիչ տեղ զբաղեցնել Սենատում, սակայն դեմոկրատները մնացել են մեծամասնությունում։
«Նախագահական ընտրությունների արդյունքում ԱՄՆ իշխանության են եկել ամերիկյան իմպերիալիզմի առավել հետադիմական ուժերը՝ Ռեյգանի գլխավորությամբ»,-գրել են ԽՍՀՄ-ում ։
1981-1989 թվականներին՝ Ռեյգանի նախագահություն
Ռեյգանի հեղափոխություն կոչվող նախագահական կառավարման ընթացքում նախագահը վարել է քաղաքականություն, որն արտացոլում է նրա անձնական հավատը անհատի ազատության նկատմամբ։ Նա մեծ փոփոխություններ է կատարել ԱՄՆ-ի տնտեսական, ներքին և արտաքին քաղաքականության մեջ, բարձրացրել է ամերիկացիների բարոյական ոգին, մարդիկ սկսել են ավելի քիչ ապավինել կառավարությանը  ։ Ռեյգանը օրագիր է վարել, որտեղ մեկնաբանել է ամենօրյա իրադարձություններն ու դրանց վերաբերյալ գրել իր տեսակետները։ 2007 թվականին նրա օրագրերը հրատարակվել են բեսթսելեր դարձած «Ռեյգանի օրագրերը» գրքում ։
ԱՄՆ պետական քաղաքականությունը Ռեյգանի օրոք ձեռք է բերել խիստ հակամոմունիստական բնույթ, որը համապատասխանում է նախագահի աշխարհայացքին և քաղաքական հայացքներին։ Համապատասխան քաղաքական և գաղափարական մոտեցումները հստակ հայտարարվել են հանրապետական կուսակցության նախընտրական ծրագրերում, որոնք ընդունվել են 1980 և 1984 թվականների ընտրություններում Ռեյգանի թեկնածության առաջադրման ժամանակ։ 1980 թվականի կուսակցական պլատֆորմը խնդիր էր դրել կիրառել բոլոր ոչ ռազմական միջոցները, որպեսզի կանգնեցնի կոմունիզմի հարձակումը. 1984 թվականի կուսակցական պլատֆորմը մարքսիստ-լենինյան ռեժիմներին հակադրելը բնութագրել է, որպես սկզբունքորեն դրդված բարոյական սկզբունքներից. Ռեյգանը փող չի խնայել պաշտպանության վրա։ Նրա օրոք 1987 թվականին ԱՄՆ-ի բյուջետային ռազմական ծախսերը կազմել են 282 միլիարդ դոլար (Քարթերի վերջին բյուջեում նրանց համար հատկացվել էր ընդամենը 160 միլիարդ դոլար) ։
Մահափորձ Ռեյգանի դեմ
1981 թվականի մարտի 30֊ին, ընդամենը նրա պաշտոնի անցնելուց երկու ամիս անց, նախագահ Ռեյգանի վրա հարձակում է եղել։ Վաշինգտոնի «Հիլթոն» հյուրանոցից դուրս գալուց հետո, որտեղ Ռեյգանը հանդես է եկել ելույթով, ոմն Ջոն Հինքլի կրտսերը ամբոխից դուրս է եկել և երեք վայրկյանում հրացանից կրակել է վեց փամփուշտ՝ Ռեյգանի շրջապատից վիրավորելով երեք մարդու։ Ինքը նախագահը թեթև փամփուշտային վիրավորում է ստացե ռիկոշեացված լիմուզինի զրահապատ ապակուց, և անմիջապես տեղափոխվել է հիվանդանոց, որտեղ նրան շտապ վիրահատել են։ Չնայած մեծ տարիքին, Ռեյգանը արագ վերականգնվել է միջադեպից հետո և արագ վերադարձել իր պարտականությունների կատարմանը։ Հարձակման մնացած երեք վիրավորները ևս կենդանի են մնացել, բայց նրանցից մեկը՝ նախագահի մամուլի քարտուղարը՝ Ջեյմս Բրեյդին դարձել է հաշմանդամ։
Հետաքննությունը հաստատել է, որ Ջոն Հինքլին բուժվել է հոգեկան խանգարումներից և ավելի վաղ հետապնդել է նախագահ Ջիմի Քարթերին։ Հինքլիի հանցագործության շարժառիթը դարձել է դերասանուհի Ջոդի Ֆոստերից նրա պաթոլոգիական կախվածությունը (նա վստահ էր, որ հայտի դառնալով ամբողջ երկրով, նա կարողացել է նվաճել դերասանուհու սիրտը)։ Հանցագործին խելագարության հետևանքով անմեղ են ճանաչել և փակել են Վաշինգտոնի Սուրբ Ելիզավետի հիվանդանոցում, որտեղ նա գտնվել է մինչև 2016 թվականի հուլիսի 27֊ը։ Բժիշկները խոստովանել են, որ նա այլևս վտանգ չի ներկայացնում իր և շրջապատի համար ։
Ավիադիսպետչերների գործադուլ
Ջորջ Վաշինգտոնի իրավաբանական համալսարանի աշխատանքային օրենսդրության մասնագետ, պրոֆեսոր Չարլզ Քրավերի հայացքի համաձայն. «Այդպիսով Ռեյգանը ամերիկացիներին ցույց տվեց նոր տեսակետ և ազդանշան ուղարկեց մասնավոր գործատուներին, որ արհմիությունների դեմ հանդես գալը լավ է» ։
Ռեյգանոմիկա
Իր տնտեսական քաղաքականության մեջ Ռեյգանը հենվել է «առաջարկի տնտեսության» գաղափարի վրա և կոչ անում դասական լիբերալ փիլիսոփայությանը և Laissez-faire սկզբունքին։ Նա փորձել է խթանել տնտեսությունը` հարկերի զգալի և համատարած նվազման ճանապարհով, ընդ որում նա վկայակոչել է Արթուր Լաֆերի տնտեսական տեսության («Լաֆֆերի կորը») ։ Ռեյգանը պնդել է, որ հարկերի կրճատումից հետո տնտեսության պոտենցիալ աճը փոխհատուցում է եկամուտների կորուստները։ Ռեյգանոմիկան դարձել է քաղաքական քննարկումների առարկա, կողմնակիցները մատնանշել են առանցքային տնտեսական ցուցանիշների բարելավումը որպես հաջողության ապացույց, քննադատները վկայակոչել են բյուջեի ավելացած դեֆիցիտը և պետական պարտքը։ «Խաղաղություն ամրապնդման միջոցով» նախագահական քաղաքականությունը (նաև նկարագրվում է որպես «ամուր, բայց արդար») 1981 թվականից մինչև 1985 թվականն ընկած ժամանակաշրջանում պաշտպանության կարիքների համար ռեկորդային աճ է արձանագրել (40 %-ով)։
Ռեյգանի նախագահական ժամկետի ընթացքում դաշնային եկամտահարկի դրույքաչափերը զգալիորեն նվազել է հարկերի վերականգնման մասին երկկուսակցական տնտեսական ակտի ստորագրումից հետո (1981 թվական)։ Վերին հարկային մակարդակը նվազել է 70 %-ից մինչև 28 %։ Կոնգրեսը նաև ամեն տարի 1981 թվականից մինչև 1987 թվականը բարձրացրել է որոշ հարկեր, որպեսզի շարունակի ֆինանսավորել այնպիսի ծրագրեր, ինչպիսիք են TEFRA-ն, սոցիալական անվտանգությունը և բյուջեի դեֆիցիտի կրճատման ակտը։ Չնայած այն հանգամանքին, որ TEFRA-ն «ամերիկյան պատմության մեջ խաղաղ ժամանակ հարկի ամենամեծ բարձրացումն է», Ռեյգանը ավելի հայտնի է հարկերի նվազեցման և կրճատման իր գաղափարախոսության համար։ Համախառն ներքին արդյունքի իրական աճը մեծապես աճել է 1982 թվականի ռեցեսիայից հետո և շարունակում է աճել Ռեյգանի իշխանության ութ տարիների ընթացքում, տարեկան աճի մակարդակը կազմել է 3.85 %: 1982 թվականին գործազրկությունը հասել է 10,8 %-ի՝ Մեծ ճգնաժամից հետո ավելի քան ցանկացած ժամանակ, և հետո սկսել է ընկնել նրա նախագահության մյուս տարիների ընթացքում։ Գնաճի անկման հետ միասին ստեղծվել է 18 միլիոն նոր աշխատատեղ։ Ռեյգանի հարկային օրենքների դարաշրջանի ընթացքում կառավարության եկամուտների զուտ անկումը կազմել է 1 %՝ հունվարյան բյուջեի նախագահ ընտրվելուց հետո առաջին անգամ ֆինանսների նախարարության կողմից անցկացված գնահատականների համաձայն։ Այնուամենայնիվ, դաշնային եկամտահարկի հավաքագրումից ստացված ընդհանուր գումարը կրկնապատկվել է 1981 թվականից մինչև 1989 թվականը, 308,7 միլիարդից մինչև 549,0 միլիարդ դոլար։
Ռեյգանի նախագահության ընթացքում դաշնային եկամուտներն աճել է մինչև 8,2 % մակարդակով (2,5 %-ը պահանջվել է Ազգային անվտանգության աճած հարցումներին), դաշնային ծախսերն աճել է մինչև 7,1 % մակարդակով։ Ռեյգանը նաև վերանայել է Հարկային օրենսգիրքը՝ ընդունելով հարկերի բարեփոխման մասին 1986 թվականի օրենքը։
Ռեյգանի քաղաքականությունը ենթադրում է, որ տնտեսական աճը կսկսվի, երբ հարկային դրույքաչափերը բավարար կլինեն ներդրումների խթանման համար, ինչը հետագայում կհանգեցնի տնտեսական աճի արագացմանը, ավելի մեծ զբաղվածության և աշխատավարձի բարձրացմանը։ Քննադատները նշել են, որ «կարերով ներծծվող տնտեսությունը (trickle-down economics)» այն համոզմունքն է, որ հարուստներին օգուտ բերող հարկային քաղաքականությունը ծնում է աղքատների համար «կարերով ներծծվելու» էֆեկտ (այսինքն՝ կհարվածի աղքատներին)։ Հարցեր է բարձրացվում, թե արդյոք Ռեյգանի քաղաքականությունն ավելի շատ աջակցում է հարուստներին, քան կարիքի մեջ ապրողներին, բազմաթիվ աղքատներ և փոքրամասնությունների ներկայացուցիչներ Ռեյգանին նայում է որպես անտարբեր իրենց ջանքերին։ Նման տեսակետներն ուժեղացրել է այն փաստը, որ ռեյգանոմիկան նվազագույն աշխատավարձի սառեցումը ներառել է ժամում 3,35 դոլարի մակարդակում, տեղական իշխանություններին դաշնային օգնությունը կրճատել է մինչև 60 %, սահմանափակել է բյուջեից աղքատների սուբսիդավորումը, 8-րդ հոդվածի (մասնավոր ֆերմերների համար) սուբսիդիաները կրկնակի և վերացրել Community Development Block Grant ծրագիրը։
Ըստ Ռեյգանի կառավարության հնարավոր փոքր միջամտության իր տեսակետների վերաբերյալ, Ռեյգանը կրճատեց ոչ ռազմական ծրագրերի բյուջեները, ներառյալ մեդիկեյդը, ապրանքների արտոնյալ գնման ծրագիրը, դաշնային կրթական ծրագրերը և EPA գործակալությունը։ Մինչ նախագահը պաշտպանում է այնպիսի իրավական ծրագրեր, ինչպիսիք են սոցիալական ապահովագրությունը և մեդիկերը, նրա վարչակազմը փորձում է հաշմանդամներին հեռացնել հաշմանդամների սոցիալական ապահովագրության ցուցակներից։
Կառավարման դիրքորոշումը, խնայողությունների և վարկավորման ոլորտում դարձել է պատճառներից մեկը, թեև չկա համաձայնություն այն հարցին, թե արդյոք պատճառը ճգնաժամի առաջացման եզակի. Բյուջեի ավելացած դեֆիցիտը ծածկելու համար ԱՄՆ-ն մեծ մասշտաբով վարկերի է դիմել ինչպես երկրի ներսում, այնպես էլ արտասահմանում, ազգային պարտքն աճել է 997 միլիարդ դոլարից մինչև 2,85 տրիլիոն դոլար։ Ռեյգանը նոր պարտքը նկարագրել է որպես իր նախագահության «մեծագույն հիասթափություն»։
Ռեյգանը Փոլ Վոլկերին կրկին նշանակել է Դաշնային պահուստների համակարգի նախագահի պաշտոնում և 1987 թվականին նրան նշանակել է մոնետարիստ Ալան Գրինսպենին փոխարինելու համար։ Ռեյգանը վերջ է տվել երկրի ներսում նավթի գների վերահսկողությանը, որը 1970-ական թվականների սկզբին հանգեցրել է էներգետիկ ճգնաժամի։ Հետագայում նավթի գինը նվազել է, և 1980-ական թվականներին վառելիքի դեֆիցիտ չի առաջացել, քանի որ 1970-ական թվականներին Ռեյգանը կատարել է 1980 թվականի նախընտրական քարոզարշավի խոստումը` 1988 թվականին չեղյալ հայտարարելով չնախատեսված շահույթի հարկը, որը նախկինում ավելացրել է կախվածությանը արտասահմանյան նավթից։ Որոշ տնտեսագետներ, ինչպիսիք են Նոբելյան դափնեկիրներ Միլթոն Ֆրիդմենը և Ռոբերտ Մանդելը, կարծում են, որ Ռեյգանի հարկային քաղաքականությունը դավաճանել է ամերիկյան տնտեսությանը և իր ներդրումն է ունեցել 1990-ական թվականներին։ Այլ տնտեսագետներ, ինչպիսիք են Նոբելյան մրցանակակիր Ռոբերտ Սոլոուն, կարծում են, որ դեֆիցիտը հիմնական պատճառն է այն բանի, որ Ռեյգանի հետնորդ Ջորջ Բուշ ավագը հրաժարվել է նախընտրական արշավի ընթացքում տրված խոստումից և բարձրացրել է հարկերը։
Լիբանան
Բեյրութում ամերիկյան խաղաղապահ ուժերը, որոնք գործել են հիմնականում Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմում՝ որպես բազմազգ ուժերի մաս (տեղակայվել էին նախագահ Ռեյգանի կողմից), հարձակման են ենթարկվել 1983 թվականի հոկտեմբերի 23-ին։ Բեյրութում պայթուցիկով լի բեռնատարի վարորդ-մահապարտի կողմից ամերիկյան զորանոցի վրա հարձակման հետևանք է հանդիսացել 241 ամերիկացի ծառայողի զոհվելն ու ավելի քան 60 մարդու վիրավորվելը։ Չորս օր անց Ռեյգանը թիմ է ուղարկել Սպիտակ տնից, որը ղեկավարում էր փոխնախագահ Ջորջ Հ. Ու. Բուշը։ Ռեյգանը հարձակումը անվանել է «Արհամարհելի», խոստացել է պահպանել ռազմական ներկայությունը Լիբանանում և պլանավորել է հարձակվել Բաալբեկի շրջանի Շեյխ Աբդուլայի զորանոցին, որտեղ մարզվում էին Հեզբոլլահի զինյալները, սակայն հետագայում առաքելությունը չեղյալ է հայտարարվել։ 1984 թվականի փետրվարի 7-ին Նախագահ Ռեյգանը հրահանգել է ծովային հետևակայիններին հեռանալ Լիբանանից։ 1984 թվականի ապրիլին Վաշինգտոնում Ջերի Ֆալվելի «Բապտիստական ֆունդամենտալիզմ-1984 թվական» կոնվենցիային 20 հազար ներկա գտնվողներին ուղղված իր ուղերձում նա կարդացել է այդ հարձակման մասին առաջին զեկույցը, որը գրել է ռազմածովային կապելլան Առնոլդ Ռեզնիկովը, որին էլ խնդրել են գրել այդ մասին Բուշը և նրա թիմը։ Ուսամա բեն Լադենն ավելի ուշ Լիբանանից զորքերի դուրսբերումն անվանել է ամերիկյան թուլության նշան։
Ներխուժում Գրենադա
1983 թվականի հոկտեմբերի 25-ին Ռեյգանը ամերիկյան ուժերին հրամայել է ներխուժել Գրենադա։ Այս գործողությունը ստացել է «կատաղության պոռթկում» կոդային անվանումը։ 1979 թվականին պետական հեղաշրջման շնորհիվ Գրենադում իշխանության եկավ անկախ մարքսիստական-լենինյան կառավարությունը, որը միացել է «Չմիացած երկրների շարժմանը»։ Արևելա-կարիբյան պետությունների տարբեր կազմակերպությունից ԱՄՆ պաշտոնական դիմումը հանգեցրել է ամերիկյան ուժերի ներխուժմանը այդ երկրներ։ Նախագահ Ռեյգանը անդրադարձել է այն սպառնալիքին, որը ներկայացվել է Կարիբյան ծովում իրականացվող սովետա-կուբայական ռազմական շինարարության կողմից։ Անդրադարձել է նաև սուրբ Գեորգեայի համալսարանում սովորող մի քանի հարյուր ամերիկացի բժիշկ ուսանողների անվտանգության ապահովմանը՝ որպես սթափ պատճառներ ինտերվենցիայի համար։ «Բորբոքման կայծ» գործողությունը դարձել է առաջին խոշոր ռազմական օպերացիան, որը իրականացվել է ամերիկյան ռազմական ուժերի կողմից Վիետնամի պատերազմից հետո։ Մի քանի օր տևած մարտերը Ամերիկային հաղթանակ բերեցին, սակայն 19 ամերիկացիներ զոհվեցին, 116 զինվորներ վիրավորվեցին։ Դեկտեմբեր ամսի կեսերին, երբ նոր իշխանություն էր նշանակվել գեներալ-նահանգապետի կողմից, ամերիկյան ուժերը հեռացան Գրենադայից։
Սառը պատերազմի սրացում
Ռեյգանը սրել է քաղաքացիական պատերազմը՝ արագացնելով խաղաղեցման քաղաքականությունից հրաժարվելը, որը սկսվել էր 1979 թվականին, երբ Աֆղանստան են մտել սովետական զորքերը։ Ռեյգանը կանխորոշել է ԱՄՆ-ի զինված ուժերի զանգվածային բարեփոխումները և նոր ուղղություն է կիրառել ԽՍՀՄ-ի նկատմամբ՝ աշխուժացնելով «B-1» ռմբակոծիչի ծրագիրը և «MX Peacekeeper» հրթիռի արտադրությունը, որը չեղյալ է հայտարարվել Քարթերի վարչակազմի կողմից։ 1983 թվականին նախաձեռնել է ժողովրդավարության ազգային հիմնադրամի՝ ոչ կառավարական կազմակերպության ստեղծումը, որի նպատակն է եղել «Խրախուսել ժողովրդի ձգտումը դեպի ժողովրդավարություն»։
1982 թվականի հունիսի 8-ին Վեստմինստերյան պալատում Միացյալ Թագավորության խորհրդարանին ուղղված հայտնի ուղերձում Ռեյգանը հայտարարել է. «Ազատության և ժողովրդավարության երթը մարքսիզմ-լենինիզմը կթողնի պատմության աղբանոցում»՝ իր եզրակացությունը հիմնավորելով Մարքսի տրամաբանությամբ.
1983 թվականի մարտի 8-ին նա կանխատեսել է, որ կոմունիզմը կոլապսի մեջ կմտնի՝ հայտարարելով. «Կոմունիզմն այլ վիշտ է, տարօրինակ գլուխ մարդկության պատմության մեջ, այս գլխի վերջին էջերը կարդացվում են հենց հիմա»։ 1983 թվականի մարտի 8-ին ավետարանիչների ազգային ասոցիացիային ուղղված ելույթում Ռեյգանը Խորհրդային Միությունն անվանել է «Չարի կայսրություն»։
1983 թվականի մարտի 23-ին Ռեյգանը հայտարարել Է ռազմավարական պաշտպանական նախաձեռնություն, երկրի վրա և տիեզերքում տեղակայված համակարգերի օգտագործման պաշտպանության ծրագրի մասին՝ ռազմավարական միջուկային բալիստիկ հրթիռներից ԱՄՆ-ին պաշտպանելու համար։ Ռեյգանը կարծել է, որ պաշտպանական վահանը կարող է միջուկային պատերազմն անհնար դարձնել, բայց սխալն այն է եղել, որ այդ տեխնոլոգիան աշխատունակ է եղել, որը հանգեցրել է նրան, որ ընդդիմախոսները նախագիծն «Աստղային պատերազմներ» են անվանել փաստարկներ են բերել, որ տվյալ տեխնոլոգիայի նպատակն անհասանելի է եղել։ Խորհուրդը դիտարկել ռազմավարական պաշտպանական նախաձեռնության հնարավոր հետևանքները, խորհրդային առաջնորդ Անդրոպովը հայտարարել է, որ դա «Վտանգի տակ է դրել ամբողջ աշխարհը»։ Այդ պատճառով Ռոնալդ Ռեյգանի նախկին օգնական Դևիդ Գերդենը համարել է, որ հետահայաց ռազմավարական պաշտպանական նախաձեռնությունն արագացրել է սառը պատերազմի ավարտը։
Սեպտեմբերի 1-ին Խորհրդային ավիացիան Մոներոն կղզու մոտ կործանել է «Korean Air Lines Flight 007» չվերթի ինքնաթիռը։ Ինքնաթիռում եղել է 269 ուղևոր, այդ թվում՝ Ջորջիայից կոնգրեսական Լարի Մակդոնալդը։ Ռեյգանը միջադեպն անվանել է «կոտորած» և հայտարարել, որ Խորհրդային Միությունը շրջվել է «խաղաղության և բարոյական պատվիրանների դեմ, որոնք ամենուր կառավարում են մարդկանց միջև հարաբերությունները»։ Ռեյգանի վարչակազմը միջադեպին պատասխանել է ԱՄՆ-ում խորհրդային բոլոր ուղևորատար աերոծառայությունների գործունեության կասեցմամբ և խզել է քննարկվող մի քանի ֆինանսական համաձայնագրեր, ինչը ԽՍՀՄ-ին ֆինանսական վնաս է պատճառել:Որպես Բոինգի նավիգացիոն համակարգի աշխատանքում տեղի ունեցած միջադեպի և սխալների հետևանք Ռեյգանը 1983 թվականի սեպտեմբերի 16-ին հայտարարել է, որ «Նավստար»գլոբալ դիրքավորման համակարգը (GPS) հասանելի կլինի քաղաքացիական օգտագործման համար, անվճար և կարգավորված կլինի ապագայում նման նավիգացիոն սխալները կանխելու համար։
Համաձայն Ռեյգանի ուսմունքի հայտնի քաղաքականության, նախագահը և նրա վարչակազմը նաև Աֆրիկայում, Ասիայում և Լատինական Ամերիկայում բացահայտ և գաղտնի օգնություն են ցուցաբերել հակակոմունիստական դիմադրության շարժումներին, որպեսզի տապալեն ԽՍՀՄ-ի կողմից աջակցվող կառավարությունները։ Մասնավորապես, Ռեյգանն օգնություն է կազմակերպել մոջահեդների ուժերին Խորհրդային բանակի դեմ պայքարում։ Մոջահեդների գաղտնի աջակցության Ռեյգանի ծրագիրն իր դերն է ունեցել Աֆղանստանում խորհրդային ռազմական ներկայությունն ավարտելու գործում, թեև ԱՄՆ-ի թողած զինամթերքն ավելի ուշ սպառնալիք է դարձել 2001 թվականից ի վեր Աֆղանստանում պատերազմին մասնակցող ամերիկյան զորքերի համար։ ԱՄՆ-ն նաև աջակցել է Կոնտրասի ուժերին, որոնք Նիկարագուայում քաղաքացիական պատերազմ են մղել Դանիել Օրտեգայի կառավարության դեմ։
Քննադատները նշել են, որ Ռեյգանի արտաքին քաղաքականությունն ագրեսիվ ու իմպերիալիստական է եղել, և նրան մեղադրել են «պատերազմ հրահրելու» մեջ։ Ռեյգանի քաղաքականությանը սատարել են ամերիկյան պահպանողական ուժերը, որոնք փաստարկներ են բերել, որ դա անհրաժեշտ է եղել ԱՄՆ-ի անվտանգության շահերի պաշտպանության համար։
Նախագահական քարոզարշավ՝ 1984 թվական
Ռեյգանը առաջադրվել է որպես Հանրապետական կուսակցության թեկնածու Տեխասի Դալաս քաղաքում։ Ընտրազանգվածը հակված էր Ռեյգանին տեսնել՝ որպես երկրի գլխավոր առաջնորդ և նախագահ։ Ռեյգանը հայտարարել էր, որ դա «նոր առավոտ» էր Ամերիկայում՝ Լոս Անջելեսում 1984 թվականի ամառային Օլիմպիական խաղերում ամերիկյան մարզիկների աճի և մրցանակների պատճառով։ Նա դարձել է ԱՄՆ առաջին նախագահը, որը թույլ է տվել ԱՄՆ-ում անցկացնել օլիմպիական խաղեր։
1984 թվականի նախագահական ընտրություններում Ռեյգանի մրցակիցը նախկին փոխնախագահ (Ջիմի Քարթերի վարչակազմում) Ուոլթեր Մոնդեյլն է եղել։ Նախագահական առաջին բանավեճերում արծարծվել են Ռեյգանի տարիքի և հաջորդ ժամկետում նախագահի պաշտոնում լինելու նրա ունակության հարցերը։ Ռեյգանի դրսևորած մոռացկոտությունը սարսափեցրել է նրա կողմնակիցներին, որոնք նախագահին ճանաչում էին որպես սրամիտ մարդ։ Ավելի ուշ ենթադրվել է, որ այդ նշանները Ալցհայմերի հիվանդության վաղ ախտանշաններն են։ Ռեյգանը մասնակցել է երկրորդ բանավեճին՝ պատասխանելով իր տարիքի մասին հարցերին նման սրությամբ. «Ես չեմ պատրաստվում քաղաքական նպատակներով օգտագործել իմ ընդդիմախոսի պատանեկությունն ու անփորձությունը»։ Այս խոսքերը ծնել է ընդհանուր ծիծաղ ու ծափահարություններ։
1984 թվականի նոյեմբեր ամսին Ռեյգանը վերընտրվել է 50 նահանգներից 49-ի կողմից։ Նախագահի թեկնածու Մոնդեյլը ընտրվել է միայն իր հայրենի Մինեսոտա նահանգի (3800 ձայն) և Կոլումբիայի շրջանի կողմից։ Ռեյգանը պատմական ռեկորդ է սահմանել՝ հասնելով ընտրողների 525 ի-։ Նման քանակությամբ ընտրող ձայների մինչ այդ ԱՄՆ ոչ մի նախագահ չի արժանացել։ Ռեյգանի օգտին քվեարկել է ընտրողների 58,8 %-ը, Մոնդեյլի օգտին՝ 40,6 %-ը։
Երկրորդ ժամկետ։ 1985-1989 թվականներ
Ռեյգանը երկրորդ ժամկետով երդում է տվել 1985 թվականի հունվարի 20-ին՝ Սպիտակ տանը տեղի ունեցած մասնավոր արարողության ժամանակ։ Քանի որ հունվարի 20-ը կիրակի օր է եղել, երդմնակալությունը հրապարակայնորեն չի նշվել, տոնակատարությունը տեղի է ունեցել հաջորդ օրը՝ հունվարի 21-ին Կապիտոլիումի գմբեթավոր շենքում։ Հունվարի 21-ը դարձել է ամենացուրտ օրերից մեկը Կոլումբիայի շրջանի օդերևութաբանական դիտարկումների ողջ պատմության ընթացքում, վատ եղանակի պատճառով երդմնակալության առիթով տոնակատարությունը տեղափոխել են Կապիտոլիումի շենք։
1982 թվականի ամռանը որոշ պահպանողական ակտիվիստներ, ներառյալ «The Conservative Caucus»-ից Հովարդ Ֆիլիպսը և Հյուսթոնից Քլայմեր Ռայթը։ Տեխասը Ռեյգանին դրդել է նախագահական վարչակազմի ղեկավար Ջեյմս Բեյքերին (նույնպես Հյուսթոնից Է) տեղափոխել այն հիմքով, որ Բեյքերը, լինելով Ջորջ Բուշ ավագի մտերիմ ընկերը, վարչակազմի պահպանողական նախաձեռնությունները ենթարկել է սաբոտաժի։ Ռեյգանը մերժել է Ռայթի և Ֆիլիպսի տեղահանության խնդրանքը։ 1985 թվականին Բեյքերի խնդրանքով նրան նշանակել է ֆինանսների նախարար։ Վարչակազմի ղեկավարի պաշտոնում նշանակվել է Դոնալդ Ռիգանը, որը մինչ այդ Ֆինանսների նախարար է եղել։ Ռեյգանը նկատողություն է հայտարարել Ռայթին և Ֆիլիպսին Բեյքերի դեմ ուղղված «սաբոտաժի արշավի» համար։
Թմրամիջոցների պատերազմ
Իր երկրորդ ժամկետի ընթացքում Ռեյգանը հայտարարել է թմրանյութերի դեմ պատերազմում ավելի կոշտ քաղաքականություն վարելու մասին։ Նա հայտարարել է, որ «Թմրանյութերը սպառնում են մեր հասարակությանը» և խոստացել է պայքարել այն դպրոցների և հաստատությունների դեմ, որտեղ թմրանյութերն ազատ տարածվում են, ընդլայնել թմրանյութերի բուժման ոլորտը, ուժեղացնել իրավապահ մարմիններին, ակտիվացնել պայքարը թմրամաֆիայի դեմ, մեծացնել հասարակական քարոզչական աշխատանքը։
1986 թվականին Ռեյգանը ստորագրել է թմրանյութերի դեմ հաստատությունների պայքարի մասին օրինագիծը, որի համաձայն՝ թմրանյութերի դեմ պատերազմի բյուջեն կազմել է 1,7 միլիարդ դոլար և սահմանել է թմրանյութերի հետ կապված հանցագործությունների համար առավելագույն պատիժները։ Բիլը քննադատել է բանտերում բանտարկյալների շրջանում ռասայական անհավասարությանը նպաստելու համար։ Թմրանյութերի դեմ պայքարի նախագահի նախաձեռնության պաշտպանները նշել են երիտասարդների շրջանում թմրանյութերի օգտագործման նվազման հաջողությունը։ Առաջին տիկին Նենսի Ռեյգանը թմրանյութերի դեմ պատերազմն իր գլխավոր գերակայությունն է դարձրել՝ թմրանյութերի դեմ «Պարզապես ասա՝ ոչ» քարոզարշավ հիմնելով, որն ուղղված է եղել երեխաներին և դեռահասներին թմրանյութերի պարբերաբար օգտագործումից շեղելուն՝ առաջարկելով «Ոչ» ասելու տարբեր ուղիներ։ Տիկին Ռեյգանը 33 նահանգներում այցելել է 65 քաղաք՝ բարձրացնելով թմրանյութերի և ալկոհոլի վտանգի դեմ քարոզչության ալիքը։
Պատասխան ՁԻԱՀ-ի համաճարակին
Ռեյգանի վարչակազմը հիմնականում անտեսել է ՁԻԱՀ-ի համաճարակի հետ կապված ճգնաժամը, որը Միացյալ Նահանգներում սկսել է ծավալվել 1981 թվականին, երբ Ռեյգանը ստանձնել է պաշտոնը։ Ռեյգանի վարչակազմի աշխատանքի ժամանակ ՁԻԱՀ-ի հետազոտությունը քրոնիկ կերպով ֆինանսավորվել է, և հիվանդությունների վերահսկման ու կանխարգելման կենտրոնների բժիշկների հարցումները ընթացիկ մերժումներ ստացել են լրացուցիչ ֆինանսավորման համար։ Համաճարակից հետո առաջին 12 ամիսների ավարտին, երբ ԱՄՆ-ում ՁԻԱՀ-ից մահացել է ավելի քան 1000 մարդ, հիվանդությունների վերահսկման և կանխարգելման կենտրոնները ՁԻԱՀ-ի հետազոտություն են անցկացրել ավելի քան մեկ միլիոն ԱՄՆ դոլարով։ Ի տարբերություն ՁԻԱՀ-ի, 1976 թվականին բռնկումից հետո լեգեոնականների հիվանդության դադարեցման դեմ պայքարի համար հիվանդությունների վերահսկման և կանխարգելման կենտրոնների ֆինանսավորումը բավական է եղել. հիվանդությունների վերահսկման և կանխարգելման կենտրոնները 9 միլիոն ԱՄՆ դոլար է ծախսել լեգեոնականների հիվանդության դեմ պայքարում, չնայած դրա բռնկումը 50-ից պակաս տարիքի մարդկանց մահվան դեպք է առաջացրել ։
Այն պահին, երբ նախագահ Ռեյգանը հանդես է եկել համաճարակի մասին առաջին ելույթով, նրա նախագահությունից մոտ վեց տարի անց, 36 058 ամերիկացիներ ախտորոշվել են ՁԻԱՀ-ով և 20 849-ը մահացել դրանից ։ Ի վերջո 1989 թվականին, երբ Ռեյգանը լքել է իր պաշտոնը, Միացյալ Նահանգներում 115 786 մարդ է ախտորոշվել ՁԻԱՀ-ով և նրանցից ավելի քան 70,000-ը մահացել է։ Ենթադրվում է, որ մահացածներն այդ ժամանակ և հետագա տասնամյակներում շատ ավելի քիչ կլինեին, եթե Ռեյգանի վարչակազմը նույնքան վճռական լիներ ՁԻԱՀ-ի դեմ պայքարում, որքան Ջերալդ Ֆորդի վարչակազմը լեգեոնականների հիվանդության դեմ պայքարում ։
Ռմբակոծություններ Լիբիայում
Լիբիայի և ԱՄՆ-ի միջև հարաբերությունները Ռոնալդ Ռեյգանի նախագահության ընթացքում մշտապես լարված էին եղել, սկսած 1981 թվականին տեղի ունեցած միջադեպից։ Լարվածությունը կրկին աճել է 1986 թվականի ապրիլի սկզբին Բեռլինի ակումբներից մեկում ռումբի պայթյունից հետո։ Արդյունքում զոհվել է 2 ամերիկացի զինվորական, վիրավորվել՝ 63-ը։ Հայտարարելով, որ գոյություն են ունեցել «անհերքելի ապացույցներ», որ ահաբեկչական գործողությունները կատարվել են Լիբիայի ղեկավարության հրամանով, Ռեյգանը թույլատրել է ուժ կիրառել Լիբիայի դեմ։ 1986 թվականի ապրիլի 15-ի ուշ երեկոյան ամերիկյան զինված ուժերը Լիբիայում ցամաքային օբյեկտների վրա մի շարք ավիահարվածներ են հասցրել։ Գրոհն ուղղված էր այն բանի համար, որ Լիբիայի առաջնորդ Մուամմար ալ-Կադդաֆին զրկվի ահաբեկչություն իրականացնելու հնարավորությունից, ինչպես նաև այդ ավիահարվածները նրան «դաս և պատճառներ տային իր հանցավոր վարքագիծը փոխելու համար»։ Նախագահը ավիահարվածներ հասցնելուց հետո Օվալաձև կաբինետից դիմել է ամերիկացիներին․ «Քանի դեռ ես ԱՄՆ նախագահն եմ, մենք ամբողջ աշխարհում պատասխան կտանք Ամերիկայի քաղաքացիների դեմ գործված այն հարձակումների և հանցագործությունների համար, որոնք իրագործվել են թշնամական վարչակարգերի ուղղակի ցուցումներով»։
ԱՄՆ ներգաղթի բարեփոխումների և վերահսկողության մասին օրենք
Ռեյգանը ստորագրել է ներգաղթի բարեփոխումների և վերահսկողության ակտը։ Ակտը վարձում է կատարել անօրինական ներգաղթյալների աշխատանքի համար և գործատուներից պահանջել ստուգել աշխատանքի ընդունվողների ներգաղթային կարգավիճակը, ակտ է շնորհվել մոտավորապես երեք միլիոն անօրինական ներգաղթյալների, որոնք ԱՄՆ են մուտք գործել մինչև 1982 թվականի հունվարի 1-ը և մշտապես բնակվել են երկրում։ Քննադատները պնդել էին, որ գործատուների դեմ պատժամիջոցները խելահեղ էին և անօրինական ներգաղթը կասեցնելու փորձն ավարտվել է ձախողմամբ։
Ակտի ստորագրման արարողության ընթացքում, որը իրականացվել է Ազատության արձանի վերականգնումից հետո, Ռեյգանը հայտարարել է․
«Իրան-կոնտրաս»-ի գործ
1986 թվականին նախագահի վարչակազմը աղմուկ է բարձրացրել, որի պատճառը Նիկարագուայում Պարտիզան կոնտրասի ֆինանսական աջակցության նպատակով Իրանին զենքի գաղտնի վաճառքն էր, ինչը հատուկ արգելված էր Կոնգրեսի կողմից։ «Իրան-կոնտրաս»-ի գործը 1980-ական թվականներին ԱՄՆ-ում ամենամեծ քաղաքական սկանդալն է եղել։ Արդարադատության միջազգային դատարանը (դրա իրավազորությունը այս գործով վիճարկվում է) որոշել է, որ ԱՄՆ-ը խախտել է Նիկարագուայի միջազգային օրենքները և իր պարտավորությունները չպետք է խառնի այլ պետությունների գործերին։
Նախագահ Ռեյգանը բացահայտ կերպով անտեսել է սկանդալի էությունը։ Նա երկու հանրապետականներ և մեկ դեմոկրատ է նշանակել (Ջոն Թաուեր, Բրենթ Սքոուկրոֆտ և Էդմունդ Մասկի)՝ գործի հանգամանքները հետաքննելու համար։ Այդ խումբը ստացել է «Թաուերի հանձնաժողով» անվանումը։ Հանձնաժողովը ուղղակի ապացույցներ չի գտել, որ Ռեյգանը մինչ այդ տեղյակ է եղել ծրագրի մասին, սակայն խիստ քննադատել է նրան իր շտաբի կառավարման նկատմամբ ուշադրության բացակայության համար։ Ավելի քիչ, քան մեկ շաբաթ Ռեյգանի ժողովրդականությունը նվազել է 67-ից մինչև 46 %։ Այս ցուցանիշը ԱՄՆ նախագահի համար ժողովրդականության ամենամեծ և ամենաարագ անկումն է եղել ողջ պատմության մեջ։ Սկանդալը հանգեցրել է նախագահի շտաբի 14 անդամների մեղադրանքներին և 11-ի դատապարտումներին։
Կենտրոնական Ամերիկայի շատ բնակիչներ Ռեյգանին կշտամբել են կոնտրասի աջակցության համար՝ անվանելով նրան մոլեռանդ հակակոմունիստ, մինչդեռ մյուսները ասում էին, որ Ռեյգանը «փրկել է Կենտրոնական Ամերիկան»։ Սանդինիստ Դանիել Օրտեգան՝ Նիկարագուայի նախագահը, ասել է, որ հուսով է՝ Աստված կների Ռեյգանին «Նիկարագուայի դեմ կեղտոտ պատերազմ»-ի համար։ 1986 թվականին ԱՄՆ-ն մեղավոր է ճանաչվել ՄԱԿ-ի Միջազգային դատարանի կողմից Նիկարագուայի դեմ ռազմական հանցագործությունների համար։
Սառը պատերազմի ավարտ
Սովետական Միությունը ԱՄՆ նախագահ Ռոնալդ Ռեյգանի ռազմական շինարարությունից հետո չձեռնարկեց սեփական լայնածավալ ռազմական շինարարությունը։ Ռազմական ծախսերը անարդյունավետ պլանավորման հետ ծանր բեռ էին խորհրդային տնտեսության համար։ Միևնույն ժամանակ Ռեյգանի վարչակազմը հուշեց Սաուդյան Արաբիային մեծացնել նավթի արդյունահանումը, որի հետևանքով 1985-1986 թվականներին նավթի գինը անկում է ապրել երկու երրորդով։ Նավթը եղել է ԽՍՀՄ-ի արտաքին եկամուտների գլխավոր աղբյուրը։ Այս գործոնները պայմանավորեցին ԽՍՀՄ-ի տնտեսության ծանրաբեռնվածությունը, Գորբաչովի կառավարման լճացման տարիների ընթացքում։
Գորբաչովի ղեկավարման ընթացքում Ռեյգանը ընդունել է սովետական կուրսի փոփոխությունը և փոխել դիվանագիտության ուղղությունը՝ հույս ունենալով հուշել սովետական ղեկավարին սպառազինության հարցում գալ ամուր համաձայնության։ Ռեյգանի անձնական շահը դարձել է ձգտումը «խաղաղության՝ առանց միջուկային զենքի», որը նա դիտարկել է որպես «լիարժեք իռացիոնալ, անմարդկային, ոչ մի բանի պիտանի, բացի սպանությունից, ինչպես նաև երկրի վրա կյանքի և քաղաքակրթության հնարավոր ոչնչացման միջոց»։ Ռեյգանը կարողացել է միջուկային զինաթափման շուրջ բանակցություններ սկսել Գլխավոր քարտուղար Գորբաչովի հետ։ 1985-1988 թվականների ընթացքում Գորբաչովն ու Ռեյգանը չորս հանդիպում են ունեցել․ առաջինը՝ Ժնևում (Շվեյցարիա), երկրորդը Ռեյկյավիկում (Իսլանդիա), երրորդը՝ Վաշինգտոնում (ԱՄՆ), չորրորդը՝ Մոսկվայում (ԽՍՀՄ)։ Ռեյգանը ենթադրել է, որ եթե կարողանա համոզել Գորբաչովին՝ թույլ տալ խոսքի ազատություն, ապա դա կբերի ռեֆորմների և կոմունիզմի ավարտին։
1987 թվականի հունիսի 12-ին ելույթ ունենալով Բեռլինի պատի մոտ՝ Ռեյգանը Գորբաչովին կոչ է արել առաջ գնալ՝ հայտարարելով․
Վաշինգտոն կատարած այցից առաջ, որտեղ պետք է կայանային թվով երրորդ բարձր մակարդակի բանակցությունները, խորհրդային առաջնորդը հայտարարել է սպառազինությունների վերաբերյալ համաձայնության գալու իր մտադրության մասին։ Հայտարարության ժամկետը արևմտյան դիվանագետներին բերել է այն պնդումներին, որ Գորբաչովը մեծ զիջումների կգնա ԱՄՆ-ի առջև սովորական զինված ուժերի, միջուկային սպառազինության և Արևելյան Եվրոպայի քաղաքականության մակարդակներով։ Սպիտակ տանը Գորբաչովն ու Ռեյգանը ստորագրել են միջին և փոքր հեռահարության հրթիռների ոչնչացման մասին պայմանագիր, որի համաձայն ոչնչացվել Է միջուկային սպառազինությունների մի ամբողջ դաս։ ԽՍՀՄ-ի պայմանագիրը ստորագրելիս առաջին անգամ Սառը պատերազմի ողջ պատմության ընթացքում զգալի զիջումների գնաց ընդդիմախոսներից մեկը, և այդ պահից խորհրդային դիրքերը սկսեցին մեկը մյուսի հետևից հանձնվել։
Երկու երկրների ղեկավարները հիմք են դրել Ռազմավարական հարձակողական սպառազինությունների սահմանափակման մասին պայմանագրին (ՌՀՍ-ին)։ Ռեյգանը պնդել է, որ պայմանագրի անվանումը պետք է փոխվի, այսինքն՝ լինի ոչ ոչ թե ռազմավարական հարձակողական սպառազինությունների սահմանափակման մասին պայմանագիր, այլ ռազմավարական հարձակողական սպառազինությունների կրճատման մասին պայմանագիր։
Պայմանագրի ստորագրումը շրջադարձային կետ է դարձել ԽՍՀՄ-ի և ԱՄՆ-ի հետագա ծավալված հարաբերություններում։ Սառը պատերազմը դեռ շարունակվում էր, սակայն դիմակայության լարվածությունը կտրուկ անկում էր ապրել, առճակատման հռետորաբանությունը սկսել էր փոխվել գործընկերականի։ 1988 թվականի ամռան սկզբին Ռեյգանն այցելել է Մոսկվա՝ մասնակցելու թվով չորրորդ բարձր մակարդակի բանակցություններին։ Լրագրողի այն հարցին, թե շարունակում է արդյոք Ռեյգանը Խորհրդային միությունը դիտարկել որպես չարիքի կայսրություն, պատասխան է տրվել. «Ոչ, այն ժամանակաշրջանում ես խոսում էր ուրիշ ժամանակների, լրիվ տարբեր դարաշրջանների մասին»։ Գորբաչովի խնդրանքով Ռեյգանը հանդես է եկել Մոսկվայի պետական համալսարանում ազատ շուկաների մասին։ Նախագահը նաև այցելել է վերականգնվող Սուրբ Դանիլով վանքը։
Իր ինքնակենսագրականի՝ «Ամերիկյան կյանքը»-ի մեջ Ռեյգանը հայտարարել է Գորբաչովի հանդեպ իր ջերմ զգացմունքների մասին։
Սառը պատերազմի վերջնական ավարտի մասին հայտարարվել է 1989 թվականի դեկտեմբերի 3-ին Մալթայում ՝ Ռեյգանի իրավահաջորդի՝  Ջ. Բուշի կառավարման ժամանակ։ Իսկ իրավաբանորեն Բուշ Ավագը և Գորբաչովը 1990 թվականի նոյեմբերի 21-ին Փարիզում կայացած գագաթնաժողովի ժամանակ են ստորագրել պայմանագիրը։ Մեկ տարի անց Խորհրդային Միությունը դադարել է գոյություն ունենալ։
Դրա հետ մեկտեղ, պրոֆեսոր Ս. Մենշիկովի կարծիքով, Սառը պատերազմի ավարտից հետո Ռեյգանի հատուկ վաստակը բավական չափազանցություն է, իրականում «հարաբերություններում խոշոր տեղաշարժեր այն ժամանակ չեն եղել, և հրթիռա-միջուկային զենքի բնագավառում ավելի լուրջ առաջընթաց է գրանցվել միայն Ջորջ Բուշ ավագի օրոք, այսինքն՝ 1989 թվականից ի վեր» ։
Առողջական վիճակ
Առաջին լուրջ առողջական խնդիրները Ռեյգանի մոտ սկսվել են 1981 թվականի մարտի 30-ից հետո։ Այդ օրը նա վիրավորվել էր հոգեկան հիվանդ Ջոն Հինքլիի կողմից «Հիլթոն» հյուրանոցի մոտ։ Գնդակը դիպել է ձախ թոքին, բայց նախագահը բավականին արագ է ապաքինվել։ Այնուամենայնիվ, ավելի ուշ Ռեյգանը բազմիցս խոստովանել է, որ վերքը պարբերաբար հիշեցնում է իր մասին։
Երկու տարի անց սկսել է խլանալ Ռեյգանի աջ ականջը, բժիշկները նրա վիճակը կապել են այն բանի հետ, որ դերասանական կարիերայի ժամանակ, նկարահանման հրապարակում աջ ականջին շատ մոտ է նկարահանվել ատրճանակից կրակոցի տեսարանը։ Լսողության նվազումը մշտապես առաջադիմել է, և նախագահը ստիպված է եղել օգտվել հատուկ իր համար պատրաստված 1000 դոլար արժողությամբ լսողական սարքից։ Այդ ժամանակ էլ նախագահական լայն աջակցություն է ստացել լսողության կորստի ազգային ծրագիրը։
1985 թվականի հուլիսի 13-ին Բեթեսդայի ռազմածովային հոսպիտալում Ռեյգանը ենթարկվել է ուղիղ աղիքից պոլիպների հեռացման վիրահատության, որոնցից մեկը չարորակ էր ։ Ութ ժամով նա նախագահական լիազորությունները փոխանցել է փոխնախագահին՝ հետևելով 25-րդ ուղղման մեջ նշված պարզ ընթացակարգի ընթացքին, որի կանչը նա միտումնավոր փորձել է խուսափել։ Վիրահատությունը տևել է երեք ժամ և հաջող է անցել։ Նույն օրը Ռեյգանը լիազորությունները հետ է վերցրել։ Նույն թվականի օգոստոսին նրան վիրահատել էին՝ քթից քաղցկեղային ուռուցքը հեռացնելու համար։ Հոկտեմբերին քթի մեջ հայտնաբերվել և հեռացվել է ևս մեկ քաղցկեղային ուռուցք։
1987 թվականի հունվարին Ռեյգանը վիրահատվել է շագանակագեղձի աճի պատճառով, որը առաջացրել է իր առողջության հուզմունքը։ Չի հայտնաբերվել քաղցկեղային պրոցես։ Նույն թվականի հուլիսին, երբ Ռոնալդը 76 տարեկան էր, նրա քթից հանվել է երրորդ քաղցկեղային ուռուցքը։
1990 թվականին հերթական վիրահատությունն է կատարվել աղիներում սպիումային գործընթացի կապակցությամբ, իսկ 1995 թվականին նախկին նախագահի պարանոցից հեռացվել է չարորակ ուռուցքը։
2001 թվականին Ռեյգանը հոսպիտալացվել էր ազդրի կոտրվածքով՝ տանը անհաջող ընկնելուց հետո և երկար բուժման կուրս է անցել, այդ թվում՝ բարդ վիրահատական միջամտություն ։
Բարձրագույն դատարան
1980 թվականի նախընտրական քարոզարշավի ընթացքում Ռեյգանը խոստացել է, որ եթե իրեն հնարավորություն տան, ապա նա առաջին անգամ կին կնշանակի Գերագույն դատարանում։ Հնարավորությունը հայտնվել է նրա պաշտոնավարման առաջին իսկ տարում, Ռեյգանը ներկայացրել է Սանդրա Դեյ Օ’Քոննորի թեկնածությունը թոշակի անցած դատավոր Փոթեր Ստյուարտի փոխարեն։
Երկրորդ ժամկետի ընթացքում Ռեյգանը Ուիլյամ Ռենկվիստին նշանակել է Գերագույն դատարանի նախագահի պաշտոնում (գլխավոր դատավոր Ուորեն Բերգերի պաշտոնաթողությունից հետո ազատ արձակված) Ռենկվիստի ազատված տեղի համար նախագահը նշանակել է Անտոնին Սկալիային։ 1987 թվականին Ռեյգանը պահպանողական Ռոբերտ Բորկի թեկնածությունն է առաջադրել Գերագույն դատարանում, սակայն դրան կատաղի ընդդիմացել է Մասաչուսեթսի նահանգից դեմոկրատ սենատոր Էդվարդ Քենեդին, որին հետևել է մեծ բանավեճ։ Բորկի թեկնածությունը մերժվել է 58 ձայնով։ Այնուհետև Ռեյգանը Դուգլաս Գինզբուրգի թեկնածությունն առաջադրել է Գերագույն դատարանում, սակայն նա հանել է իր թեկնածությունը այն բանից հետո, երբ հայտնի է դարձել, որ նա մարիխուանա է օգտագործել։ Նրա փոխարեն առաջադրվել է Էնթոնի Քենեդին։
Նախագահության ընթացքում Ռեյգանը նշանակել է Գերագույն դատարանի երեք անդամ, վերաքննիչ դատարանների 83 դատավոր և շրջանային դատարանների 290 դատավոր։
Ռեյգանը նաև Վոգ Ուոլքերի թեկնածությունն է առաջադրել Կալիֆոռնիայի կենտրոնական շրջանի շրջանային դատարանում, ավելի ուշ պարզվել է, որ նա առաջին բացահայտ գեյ դաշնային դատավորն է։ Սակայն առաջադրման գործընթացը կանգ է առել Սենատի մակարդակով, Ուոլքերը նշանակվել է Ռեյգանի իրավահաջորդ Ջորջ Բուշ ավագի պաշտոնում։
Ալցհեյմերի հիվանդություն
1994 թվականի օգոստոսին, 83 տարեկան հասակում Ռեյգանի մոտ հայտնաբերվել է Ալցհեյմերի հիվանդություն։ Նոյեմբերին նա այդ մասին տեղեկացրել էր ամերիկացի ժողովրդին իր իսկ գրած նամակում․
Ախտորոշման մասին հայտարարելուց հետո Կալիֆոռնիայում Ռեյգանների տանը սկսել են աջակցության նամակներ ստանալ՝ բարի ցանկություններով։ Սակայն լուրեր էին շրջանառվում, որ Ռեյգանը սկսել է մտավոր դեգեներացիայի ախտանշաններ ցուցադրել՝ դեռ նախագահ եղած ժամանակ։ Սպիտակ տանը «Սի-Բի-Էս»-ի նախկին թղթակցուհի Լեսլի Ստալը հիշել է հարցազրույցը, որի ընթացքում Ռեյգանը ցրված էր, թվում էր, թե չէր հասկանում, թե իրենից բացի ով է գտնվում սենյակում։ Սակայն դոկտոր Լավրենս Ալթանը նշել է, որ դժվար է տարբերակել պարզ մոռացկոտությունը և Ալցհեյմերի հիվանդության սկիզբը։ Սպիտակ տանը Ռեյգանի բոլոր չորս բժիշկները հայտարարել են, որ իրենք ոչ մի ապացույց չեն տեսել, որ նախագահի մոտ սկսվել է Ալցհեյմերի հիվանդությունը նրա պաշտոնավարման ընթացքում։ Դոկտոր Ջոն Հաթոնը՝ Ռեյգանի առաջին բժիշկը 1984-1989 թվականներին հայտարարել է, որ նախագահը «Դեմեմիայի կամ Ալցհեյմերի հիվանդության բացարձակապես ոչ մի նշան ցույց չի տվել»։ Մի անգամ Ճապոնիայի վարչապետ Յասուհիրո Նակասոնե Ռեյգանի հետ հանդիպման ժամանակ փոխնախագահ Բուշի մասին մի քանի անգամ արտահայտվել էր որպես «վարչապետ Բուշ»։ Այնուամենայնիվ, Ռեյգանի բժիշկները նշել են, որ հիվանդության ակնհայտ ախտանիշները հայտնվել են միայն 1992 թվականի կամ 1993 թվականի վերջին, պաշտոնը թողնելուց մեկ տարի անց։ Նախագահական շտաբի նախկին ղեկավար Ջեյմս Բեյքերը նշել է, որ այն միտքը, թե Ռեյգանը քնել է կաբինետային նիստերի ժամանակ, «ծիծաղելի է»։ Շտաբի մյուս անդամները, նախկին օգնականներն ու ընկերները հայտարարել են, որ Ալցհեյմերի հիվանդության ոչ մի նշան չեն տեսել, երբ Ռեյգանը նախագահի պաշտոնում էր։
Տարիների ընթացքում հիվանդությունը դանդաղորեն ոչնչացրել է Ռեյգանի մտավոր ունակությունները։ Նա կարող էր ճանաչել միայն որոշ մարդկանց, այդ թվում կնոջը՝ Նենսիին։ Սակայն նա շարունակել է ակտիվ կյանք վարել, զբոսնում էր իր տան մոտ և լողափերում, պարբերաբար գոլֆ էր խաղում և հաճախ էր այցելում իր գրասենյակի մոտակայքում գտնվող Century City-ին։
2001 թվականի հունվարի 13-ին Ռեյգանը ընկել և կոտրել է ազդրը Բել Էր քաղաքում գտնվող իր տանը ։ Հաջորդ օրը բեկորները համակցվել են, և շաբաթվա վերջին 89-ամյա Ռեյգանը տուն է վերադարձել, չնայած տանը ստիպված է եղել անցնել ծանր ֆիզիկական թերապիայի։ 2001 թվականի փետրվարի 6-ին Ռեյգանը դարձել է 90 տարեկան, նա դարձել է պատմության մեջ երրորդ նախկին նախագահը, որը հասել է այդ տարիքին։ Հիվանդության զարգացման ընթացքում Ռեյգանը սկսել է ավելի ու ավելի քիչ հայտնվել հասարակության առջև, և արդյունքում նրա ընտանիքը որոշում է կայացրել, որ նա պետք է ապրի խաղաղության և մեկուսացման մեջ։
Մահ
Ռոնալդ Ռեյգանը մահացել է 2004 թվականի հունիսի 5-ին Բել-Էիրի իր տանը 93 տարեկան հասակում ։ Մահը եղել է 13:00-ին տեղի ժամանակով (20:00-ին Գրինվիչուի ժամանակով)։ Մահվան պահին նրա կողքին գտնվել է նրա կինը՝ Նենսի Ռեյգանը, որը հրաժարվել է մահից առաջ ամուսնու վիճակի մասին մանրամասներ հայտնել՝ ասելով միայն. «երկար ճանապարհ Ռոնին հասել է այն կետին, որտեղ ես այլևս չեմ կարող նրա կողքին լինել»։ Մահվան պահին Ռոնալդ Ռեյգանը Ալցհեյմերի հիվանդության ֆոնին հիվանդացել էր թոքաբորբով ։
Շուտով Նենսի Ռեյգանը հայտարարություն է տարածել, որում ասվում էր. «իմ ընտանիքը և ես ցանկանում եմ աշխարհին տեղեկացնել Ռոնալդ Ռեյգանի մահվան մասին, նա մահացավ 93 տարեկանում՝ Ալցհայմերի հիվանդությունից 10 տարվա տառապանքներից հետո։ Մենք գնահատում ենք ձեր բոլորի աղոթքները»։
Համաշխարհային արձագանքը Ռեյգանի մահվան վերաբերյալ
ԱՄՆ նախագահ Ջորջ Ու. Բուշին հայտնել են Ռեյգանի մահվան մասին Փարիզում Ֆրանսիայի նախագահ Ժակ Շիրակի հետ ընթրիքի ժամանակ։ Բուշը Ռեյգանի մահը անվանել է «սգի օր»։ Բուշը ցավակցություն է հայտնել Ռեյգանի այրիին՝ Նենսիին, որը հայտարարել է, որ գնահատում է «բոլոր նրանց աղոթքները, ովքեր այս տարի աղոթել են ամուսնու առողջության համար»։ Ռեյգանի մահվան մասին հաղորդագորությունից հետո ամբողջ Ամերիկայում իջեցվել է դրոշները ։ Նախագահ Ջորջ Բուշ կրտսերը հունիսի 11-ը հայտարարել է ազգային սգո օր։
Հուղարկավորություն
Մահվանից անմիջապես հետո հանգուցյալի մարմինը տնից տեղափոխվել է թաղման բյուրո, իսկ հետո տեղափոխվել է նրա պատվին անվանված գրադարանի և թանգարանի շենք` Կալիֆոռնիայի նահանգի Սիմի Վելլի քաղաք։
Այնուհետև հանգուցյալի մարմինը ինքնաթիռով փոխադրվել է Վաշինգտոն, որտեղ երկու օրով տեղադրվել է Կապիտոլիում պետական պատիվներով սգո արարողության համար։ Հանգուցյալին հրաժեշտ տալու են եկել մոտ 90 հազար մարդ։ ԱՄՆ Պետական դեպարտամենտի ներկայացուցիչը հայտարարել է, որ մոտ 165 երկրներից շուրջ 220 նախկին և գործող պաշտոնատար անձինք մասնակցել են Ռեյգանի հրաժեշտի արարողությանը։ Դրանց թվում են պետությունների և կառավարությունների 25 ղեկավարներ, ինչպես նաև արտաքին քաղաքական գերատեսչությունների առնվազն 14 ղեկավարներ և պետությունների ու կառավարությունների 11 նախկին ղեկավարներ։
Ռեյգանի հուղարկավորության օրը, ԱՄՆ նախագահ Ջորջ Բուշի կարգադրությամբ, չեն աշխատել բոլոր կառավարական հիմնարկներն ու պետական գերատեսչությունները։ Բացառություն է արվել միայն պաշտպանության նախարարության, Պետդեպարտամենտի, արդարադատության և ներքին անվտանգության այն կառույցների համար, որոնք ապահովում են «ազգային անվտանգությունը, պաշտպանությունը և այլ հասարակական խնդիրներ»։