cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Հետաքննող լրագրողների միջազգային կոնսորցիում
«Պանամայի փաստաթղթերը» ավելի քան 100 մեդիա կազմակերպությունների համագործակցության արդյունք էր ՝ ներառյալ Կազմակերպված հանցավորության և կոռուպցիայի լուսաբանման նախագծի (OCCRP) անդամները, տվյալների վրա աշխատող լրագրողները։ Հետաքննության մի մասը հրապարակվել է 2016 թվականի ապրիլի 3-ին՝ գրավելով համաշխարհային մեդիայի ուշադրությունը ։ Պանամայում գործող «Mossack Fonseca» իրավաբանական ընկերության 11.5 մլն գաղտնի ֆինանսական և իրավական փաստաթղթերի արտահոսքը պարունակում էր մանրամասն տեղեկատվություն ավելի քան 14000 հաճախորդների և ավելի քան 214000 օֆշորային կազմակերպությունների մասին, այդ թվում՝ բաժնետերերի և տնօրենների անուններ, որոնք հայտնի անձնավորություններ էին, պետության ղեկավարներ , պետական պաշտոնյաներ, ավելի քան 40 երկրների կառավարությունների ղեկավարներ կամ նրանց մերձավորներ   ։ Գերմանական «Süddeutsche Zeitung» թերթն առաջինը ստացավ արտահոսած տվյալներն անանուն աղբյուրից 2015 թվականին ։ «Mossack Fonseca»-ի փաստաթղթերի վրա մեկ տարի աշխատելուց հետո Հետաքննող լրագրողների միջազգային կոնսորցիումի տնօրեն Ջերարդ Ռայլը նկարագրել է, թե ինչպես է օֆշորում գրանցված կազմակերպությունը «օգնել ընկերություններին և անձանց ստանալ հարկային արտոնություններ»՝ ներառյալ այն անձանց ու կազմակերպություններին, որոնց նկատմամբ Մեծ Բրիտանիան ու ԱՄՆ-ը պատժամիջոց էին կիրառել, քանի որ կապված են եղել Սիրիայի նախագահ Բաշշար ալ-Ասադի հետ ։
Պատմություն
1997 թվականին Հանրային ամբողջականության կենտրոնը նախաձեռնեց «առաջատար հետաքննող լրագրողների՝ աշխարհում առաջին գործող ցանցը»։ 2000 թվականին Հետաքննող լրագրողների միջազգային կոնսորցիումն արդեն կազմված էր 39 երկրից 75 համաշխարհային մեծ հեղինակություն ունեցող հետաքննող լրագրողներից ։
2014 թվականի նոյեմբերի սկզբին կոնսորցիումն իր «Լյուքսեմբուրգի արտահոսքը» հետաքննության մեջ բացահայտեց, որ վարչապետ Ժան Կլոդ Յունկերի կառավարման ժամանակ Լյուքսեմբուրգը դարձել է կազմակերպությունների՝ հարկերի խուսափման եվրոպական կենտրոնը ։
2015 թվականի փետրվարին Հետաքննող լրագրողների միջազգային կոնսորցիումի կայքը հրապարակեց հրապարակեց Շվեյցարիայում բանկային հաշիվների վերաբերյալ «Շվեյցարական արտահոսք։ Մութ գումարներ՝ քողարկված բանկային գաղտնիությամբ» հետաքննությունը, որն ինֆորմացիա էր պարունակում HSBC բանկի 100000 հաճախորդների և նրանց բանկային հաշիվների վերաբերյալ։
2017 թվականի փետրվարին կոնսորցիումը դարձավ ամբողջովին անկախ կազմակերպություն, որն այժմ ղեկավարվում է երեք կոմիտեների կողմից՝ ավանդական տնօրենների խորհուրդը, Խորհրդատվական կոմիտեն, որը բաղկացած է աջակիցներից և Հետաքննող լրագրողների միջազգային կոնսորցիումի ցանցային կոմիտեն ։
Նույն թվականի հուլիսին կազմակերպությունը ստացել է հասարակական կազմակերպության կարգավիճակ ։
2017 թվականին կոնսորցիումը, «McClatchy Company»-ը և «Miami Herald»-ը արժանացել են Պուլիտցերյան մրցանակի՝ Բացատրողական լուսաբանում անվանակարգում՝ «Պանամայի փաստաթղթերի, վեց մայրցամաքներից ավելի քան 300 լրագրողների համագործակցությամբ ստեղծված պատմությունների շարքի համար, որը նպատակ ունի բացահայտել թաքնված ենթակառուցվածքը և օֆշորում հարկային արտոնությունների համաշխարհային մասշտաբը» ։ Ընդհանուր առմամբ, Հետաքննող լրագրողների միջազգային կոնսորցիումը Պանամայի փաստաթղթերի համար արժանացել է ավելի քան 20 մրցանակի ։
Ծխախոտագործության համաշխարհային արդյունաբերություն
2008-2011 թվականներին Հետաքննող լրագրողների միջազգային կոնսորցիումը հետաքննել է համաշխարհային ծխախոտագործական արդյունաբերությունը՝ բացահայտելով, թե ինչպես են Philip Morris International և մի քանի այլ ծխախոտագործական ընկերություններն ինչ են անում՝ իրենց բիզնեսը Ռուսաստանում, Մեքսիկայում, Ուրուգվայում և Ինդոնեզիայում ընդլայնելու համար ։
Օֆշորային բանկերի բացահայտումներ
Հետաքննող լրագրողների միջազգային կոնսորցիումն օֆշորային բանկերի վերաբերյալ հետաքննություններ անելու համար համագործակցել է The Guardian, BBC, Le Monde, the Washington Post, SonntagsZeitung, The Indian Express, Süddeutsche Zeitung և NDR լրատվամիջոցների հետ ։ Նրանք լուսաբանել են ամբողջ աշխարհում կառավարությունների կողմից կոռուպցիոն գործարքների, հարուստ մարդկանց կողմից հարկերի խուսափման մեխանիզմների և գաղտնի օֆշորային հաշիվների մասին ։
2011 թվականի հունիսին կոնսորցիումի հրապարակած հոդվածը պատմում էր, թե ինչպես է ավստրալիացի գործարարն օգնել իր հաճախորդներին օրինական ձևով գրանցել հազարավոր օֆշորային ընկերություններ, որոնցից «որոշները հետո ներգրավվել են նավթի, զենքի և գումարների միջազգային գործարքներում» ։
2013 թվականի ապրիլին հրապարակված մի հոդված (Օֆշորային արտահոսք) պարունակում էր 130000 օֆշորային բանկային հաշիվների մանրամասներ, որոնցից որոշներով միջազգային հարկային խարդախություններ են կատարվել ։
2014 թվականի սկզբին Հետաքննող լրագրողների միջազգային կոնսորցիումը բացահայտեց, որ Չինաստանի քաղաքական և ֆինանսական էլիտայի բարեկամները խուսափում են հարկերից՝ օֆշորում թաքցնելով իրենց հարստությունը։
2019 թվականի հուլիսին հրապարակված Մավրիկիոսի արտահոսքը ցույց տվեց, թե Մավրիկիոսն ինչպես է օգտագործվել հարկերից խուսափելու համար։
2020 թվականի հունվարին Լուանդայի արտահոսքը բացահայտում էր, թե ինչպես է Անգոլայի ամենահարուստ կինը՝ Իզաբել դուշ Սանտուշ, օգտագործել արևմտյան խորհրդականներին՝ հարստություն կուտակելու նպատակով ։ Հետաքննությունը երևան հանեց տասնյակ կոռուպցիոն գործարքներ, որոնք դուշ Սանտուշին դարձրել էին Աֆրիկայի ամենահարուստ կինը, իսկ նավթով և ադամանդով հարուստ Անգոլային՝ աշխարհի ամենաաղքատ երկրներից մեկը ։ Հետաքննությունը ցույց տվեց, թե ինչպես էին դոս Սանտոսը և ամուսինը՝ Սինդիկա Դոկոլոն, կառուցել իրենց կայսրությունը՝ օգտվելով բազում գաղտնի օֆշորային տիրույթներից ։
Պանամայի փաստաթղթեր
Գերմանական «Süddeutsche Zeitung» թերթն անանուն աղբյուրից ստացավ 11.5 մլն գաղտնի փաստաթղթեր, որն արտահոսք էր Պանամայում գործող «Mossack Fonseca» ընկերությունից ։ Այսպես կոչված Պանամայի փաստաթղթերը մանրամասն տեղեկատվություն էին պարունակում ավելի քան 214000 օֆշորային ընկերությունների մասին՝ ներառյալ բաժնետերերի և տնօրենների անուններ, որոնց թվում նաև կառավարության անդամներ կային, ավելի քան 40 երկրների կառավարության ղեկավարների բարեկամներ կամ նրանց հետ փոխկապակցված անձինք ։ Արտահոսքի պատճառով Իսլանդիայի վարչապետ Սիգմյունդյուր Դավիդ Գյուննլյոյգսոնը ստիպված էր հրաժարական տալ 2016 թվականի ապրիլի 5-ին ։ 2016 թվականի ապրիլի 4-ի դրությամբ փաստաթղթերի ուսումնասիրությանը մասնակցել էր ավելի քան 107 մեդիա կազմակերպություն 76 երկրից ՝ ներառյալ «BBC Panorama»-ը և «The Guardian»-ը ։ Պանամայի փաստաթղթերի արտահոսքի հետևանքով Պակիստանի Գերագույն դատարանը միացյալ հետաքննական թիմ կազմավորեց՝ տվյալ գործը հետաքննելու համար և 2017 թվականի հուլիսի 28-ին վարչապետ Նավաս Շարիֆին զրկեց երբևէ պետական պաշտոն զբաղեցնելու իրավունքից։
Հետաքննող լրագրողների միջազգային կոնսորցիումը և «Süddeutsche Zeitung»-ը Պանամայի փաստաթղթերն ստացել են 2015 թվականին և բաժանել ավելի քան 80 երկրի 107 մեդիա կազմակերպությունների 400 լրագրողների միջև ։ Ըստ Նյու Յորք Թայմսի ՝
Դրախտային փաստաթղթեր
2017 թվականին գերմանական «Süddeutsche Zeitung» թերթը ձեռք բերեց 13.4 մլն արտահոսած նիշքեր (հայտնի Պանամայի փաստաթղթեր անվամբ) ՝ հարկային արտոնությունների վերաբերյալ, որն արտահոսք էր Բերմուդյան կղզիներում գործող, աշխարհի ամենամեծ օֆշորային իրավաբանական ընկերությունից՝ «Appleby»-ից։ Փաստաթղթերը նրանք փոխանցեցին Հետաքննող լրագրողների միջազգային կոնսորցիումին, որն էլ՝ 95 մեդիա կազմակերպությունների ։ Բացահայտվեց, որ «Appleby» ընկերության կողմից օգտագործվող հարկային արտոնություններից շատերը գործում են Մեծ Բրիտանիայի տարածքի մեջ մտնող Կայմանյան կղզիներում, որն ընկերություններից կամ անձանցից հարկեր չի գանձում իր տարածքից դուրս աշխատած գումարներից ։ Դրախտային փաստաթղթերը բացահայտեցին աշխարհի ամենահզոր մարդկանց և ընկերությունների օֆշորային գործունեությունը ։
Պանդորայի փաստաթղթեր
2021 թվական հոկտեմբերի 3-ից Հետաքննող լրագրողների միջազգային կոնսորցիումը սկսեց հրապարակել 11.9 մլն արտահոսած փաստաթղթեր (ընդհանուր 2.9 TB ծավալով)։ Ըստ կոնսորցիումի՝ փաստաթղթերի արտահոսքը ֆինանսական թաքնված գործարքների դեռևս գոյություն ունեցող ամենամեծ բացահայտումն է, որը ներառում է փաստաթղթեր, լուսանկարներ, էլեկտրոնային նկարներ և էքզել ֆայլեր Պանամայում, Շվեյցարիայում և ԱՄԷ-ում գործող 14 ֆինանսական ընկերություններից ։ Այս արտահոսքն իր ծավալով գերազանցում է 2016 թվականին Պանամայի փաստաթղթերի արտահոսքին, որը պարունակում էր 11.5 մլն գաղտնի փաստաթղթեր   ։
Տվյալների լրագրություն
Պանամայի փաստաթղթերի և Դրախտային փաստաթղթերի հետաքննությունների ժամանակ Հետաքննող լրագրողների միջազգային կոնսորցիումը սովորել և կիրառել է բազմազան տեխնոլոգիաներ տեռաբայթանոց կարգավորված և անկանոն տվյալների (օրինակ՝ էլեկտրոնային նամակներ, pdf-ներ, ինչպես պետքական ինֆորմացիան զտել տվյալներից) հիման վրա միջազգային համագործակցություն կազմակերպելու համար։ Օգտագործված տեխնոլոգիաներից էին Neo4J գրաֆիկական տվյալների շտեմարանի կառավարման համակարգը և «Linkurious»-ը՝ տվյալներ որոնելու և վիզուալացնելու համար ։ Տվյալներով հարուստ այս նախագծերում ներգրավված էին ոչ միայն փորձառու հետաքննող լրագրողներ, այլև տվյալների լրագրողներ և ծրագրավորողներ։
Մրցանակներ
Հետաքննող լրագրողների միջազգային կոնսորցիումը երկու տարին մեկ շնորհում էր Դենիել Փերլի անվան մրացանակ՝ միջազգային հայտնի հետաքննության համար։ Ներկայումս մրցանակը չի շնորհվում   ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1997 հիմնադրված կազմակերպություններ
Հատուցման զենքը (պատմվածք)
«Հատուցման զենքը» («Оружие возмездия»), ռուս ժամանակակից գրող Վիկտոր Պելևինի պատմվածքը, որն առաջին անգամ հրապարակվել է 1990 թվականին։
Բովանդակություն
Պելևինի այս պատմվածքը «Դեղին նետը» վիպակին հարող վաղ շրջանի պատմվածքներից է։ Պատմվածքի վերնագիրը վերցված է նացիստական Գերմանիայի «Հատուցման զենք» ընդհանուր խորագրով մի շարք նախագծերից, որոնց ընթացքում մշակվում էր Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքը բեկելու համար նախատեսված զենքի նոր տեսակ։ Սկզբում իրոք թվարկվում են իսկապես գոյություն ունեցած նախագծերը, այնուհետև պատմվածքն անցում է կատարում մռայլ ֆանտաստիկայի տիրույթ, թե ինչպես էին դաշնակիցները հատուցման զենքեր փնտրում, թե ինչպես էր Ստալինը անգլիացիների և ամերիկացիների հասցեին օգտագործում գողական սպառնալիքներ՝ նրանց կասկածելով խաբեության մեջ և այլն։
Ինչպես և կյանքում, ոչ մի զենք չի հայտնաբերվել։ Սակայն հեղինակը պնդում է, որ իրականում զենքը գոյություն ունեցել է և նույնիսկ օգտագործվել է՝ հոգեբանական զենք հատուցման ահեղ զենքի մասին ասեկոսեների տեսքով։ Վերջում հեղինակն անդրադառնում է Խորհրդային Միության դեմ զենքի օգտագործման արդյունքներին, «թեպետ կարելի է նաև առանց բառերի, առավել ևս, որ դրանք դառն են և նոր չեն»։ Զենքի գործողության արդյունքները տեսնելու համար բավական է առավոտյան ոտնաթաթերի ծայրին մոտենալ պատուհանին, մի փոքր բացել վարագույրը և նայել պատուհանից դուրս ...
Հրապարակում
Պատմվածքն առաջին անգամ հրապարակվել է «Մարդու թանգարան» գիտական ֆանտաստիկայի ժողովածուում (1990), ինչպես նաև ընդգրկվել է Պելևինի առաջին հեղինակային «Կապույտ լապտեր» ժողովածուում (1991)։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Վիկտոր Պելևինի ստեղծագործություններ
Ալափարս
Ալափարս, գյուղ Հայաստանի Կոտայքի մարզում, Հրազդանի ձախ ափին, մայրաքաղաք Երևանից 30 կիլոմետր հյուսիս-արևելք։ Նախկինում կոչվել է Այլաբեր, Այլաբերք։
Ընդհանուր տեղեկություններ
Ալափարս-Այլաբերք բնակատեղիում մարդը դեռևս ապրել է մ.թ.ա. 2-րդ հազարամյակում։ Բնակչությունը 2500 մարդ, տարածքը՝ 32.94 կմ2։ Ալափարսն ունի 1 տիպային դպրոց, 1 մանկապարտեզ, 1 մշակույթի տուն։ Մայրաքաղաք Երևանից գտնվում է 30 կմ հեռավորության վրա, մարզկենտրոն Հրազդանից 20 կմ հեռավորության վրա, Չարենցավան քաղաքից 5,5 կմ հեռավորության վրա։ Ալափարսը հարակից է արևելքից՝ քաղաք Չարենցավանին, հյուսիս-արևմուտքից՝ Արզական, Բջնի, հյուսիսից Սոլակ, հյուսիս-արևելքից Ֆանտան, հարավից Կարենիս, հարավ-արևմուտքից Քարաշամբ և Թեղենիք գյուղերին։ Ալափարսում մարդն ապրել է դեռևս երրորդ հազարամյակում, որի վառ ապացույցն է «Սանգյառ» ամրոց-բնակատեղին։ Ալափարսը հիմնադրվել է 470 թվականին։ XVII դարում գյուղն ամայացել է, ապա վերաբնակեցվել 1830 թ. Խոյից, Մակուից, Վանից, Ալաշկերտից ներգաղթած հայերով։ Առաջինը ժամանել է Խոյեցիների քարավանը 60 տուն 200 շնչով և բնակություն հաստատել գյուղի ներքին թաղամասում, իսկ երկրորդը Մակուի Շահբուլաղ գյուղի քարավանը 40 տուն՝ 150 շունչ և հաստատվել վերին աղբյուրամերձ թաղամասում։ 20-րդ դարում Ալափարսի դերը մեծ է եղել Հայաստանի կյանքում։ 1950-ական թվականներին շահագործման է հանձնվել Ալափարսի պոմպակայանը, որը հիմնադրել և ավելի քան կես դար ղեկավարել է Ավետիք Ավետյանը։ Ալափարս աղբյուրի քաղցրահամ ջուրը հայտնի է Հայաստանում և արտերկրում «Նոյ» աղբյուրի ջուր անունով։ Ալափարսը հայտնի է միջնադարյան հուշարձաններով, որոնք ունեն երկարամյա պատմություն։ Այստեղ են գտնվում Սուրբ Վարդան եկեղեցին կառուցված V դարում Գրիգոր իշխանի կողմից, Սուրբ Ծիրանավոր և Սուրբ Մարիամ Աստվածածին եկեղեցիները, Թուխ մանուկ մատուռը։ Ալափարսը դպրոց է ունեցել նաև 200 տարի առաջ, այդ դպրոցն են հաճախել շրջանի մոտակա գյուղերի դպրոցահասակ երեխաները։
Ալափարսի դպրոցը հիմնադրվել է 1870 թ.–ին։ Սկզբում ունեցել է 25 աշակերտ, մեկ ուսուցիչ՝ Քերոբ Ավետիսյան։ 1890-ական թվականների սկզբին փակվել է ցարական իշխանության կողմից և վերաբացվել 1907 թ.-ին՝ 21 աշակերտով։ 1913 թ.-ին դարձել է եռամյա (102 աշակերտ, որից 12-ը՝ աղջիկ), 1921 թ.-ին՝ քառամյա։ Ալափարսի դպրոցի և 1929 թ.-ին բացված կոլտնտեսական երիտասարդական (կոլերիտ) դպրոցի հիման վրա 1930 թ.-ին ստեղծվում է յոթնամյա դպրոց։ 1935 թ.-ից միջնակարգ է։ Ալափարսի դպրոցը 1970–1971 ուսումնական տարում ուներ 24 դասարան՝ 658 աշակերտով, 32 ուսուցիչ–ուսուցչուհիներով։ 100-ամյակի առթիվ պարգևատրվել է ՀՍՍՀ Գերագույն սովետի պատվոգրով։
Ալափարսի շրջան՝ Ալափարս շրջկենտրոն
1929 թվականի հունիսի 26-ին Հայաստանի Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության Կենտգործկոմը որոշում ընդունեց կազմակերպել նոր վարչատնտեսական շրջան՝ Ալափարս շրջկենտրոնով։ Շրջանը կազմվեց հետևյալ գյուղերից՝ Քյանքան, Դայայլու, Կույլի, Թեսխարաբ, Կզկալա, Դախարաբա, Նովի-Նիկոլաևկա, Նուռնուս, Թղիթ, Քարաշամբ, Ղարաջորան, Արգել, Թուլանբի, Քաղսի, Սոլակ, Բջնի, Արզական, Աղվերան, Գյումուշ, Ավազան, Ֆանտան, Ախտա, Բիրշալու, Բուժական, Սաչալու և Ալափարս - շրջկենտրոն։ 25 բնակավայրերից կազմված Ալափարսի շրջանը ուներ 665 քառակուսի կիլոմետր տարածք։ Շրջանային Կուսակցության կազմակերպության առաջին քարտուղարն էր սկզբունքային կոմունիստ Հ. Օհանջանյանը։ Շրջանային բոլոր հիմնարկ-ձեռնարկությունները տեղակայված էին Սբ. Վարդան Զորավար եկեղեցու մոտակայքի շենքերում։ 1930 թվականին շրջանում քաղաքական կազմակերպչական աշխատանքները խոր հիմքերի վրա դնելու համար Հայաստանի Կոմկուսի Կենտկոմի առաջին քարտուղար Աղասի Խանջյանը Ալափարս գործուղեց Նաիրի Զարյանին և բոլշևիկ Հայկ Մհերյանին։ Նաիրի Զարյանը կոլեկտիվացման աշխատանքների մասին մի ընդարձակ նամակ ուղարկում Խանջյանին։ Այստեղ է Նաիրի Զարյանը գրում «Ռուշանի քարափը» պոեմը և մի շարք բանաստեղծություններ։
Բնակչություն
Նախնիների մեծ մասը 1829-1930 թթ.-ին գաղթել են պատմական Վասպուրականի Մակու քաղաքից (այժմյա Իրան)։
Ալափարսի ազգաբնակչության փոփոխությունը.
Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, բանջարաբուծությամբ և պտղաբուծությամբ։
Սուրբ Վարդան Զորավար եկեղեցի
Այս նշանավոր ուխտատեղին գտնվում է գյուղի կենտրոնում։ Կառուցվել է IV-V դարերում, սակայն մեզ հասել 1857 թ.-ի վերանորոգումով, որի ժամանակ արվել են հավելումներ Ալափարսեցի (Այլաբերցի) մեծահարուստ Ավետիս Մելիք-Բադալյանի նախաձեռնությամբ։
Ալափարս գաղթած Խոյեցիները ըստ ավանդության իրենց հետ բերում են Ավարայրի դաշտում Վարդան Մամիկոնյանի արյամբ ներկված, սրբացված երկու սև քար, որոնցից մեկը պահ տալիս Երևանի Պողոս-Պետրոս եկեղեցում, մյուսն էլ դառնում է Սբ. Վարդան եկեղեցու հիմնաքարը, նրանք այդպիսի մի քար էլ թողած են լինում իրենց հայրենի բնակավայրում, որը նույնպես ուխտատեղի է։ Եկեղեցին կառուցված է բազալտե կոպտակոփ քարերով, իսկ զանգակատունը և շքամուտքը հղկված քարերով։ Սբ. Վարդանը ունի երկու մուտք։
Յուրաքանչյուր տարի հոկտեմբեր ամսվա վերջին կիրակի օրը մեծ շուքով նշվում է '''Սբ. Վարդանա ուխտը''', որին մասնակցում են հազարավոր մարդիկ ոչ միայն տարածաշրջանից և Հայաստանից, այլ նաև արտասահմանից։
Թուխ Մանուկ մատուռ
Թուխ Մանուկ մատուռ սրբատեղին ունի բազմադարյա պատմություն։ Սրբավայրը գոյություն է ունեցել Քրիստոնեության ընդունումից առաջ, որը գտնվել է աղբյուր մոտ և խորհրդանշել է ջրի պաշտամունքը։ Քրիստոնեության ընդունումից հետո դարձել է քրիստոնեական մատուռ։ Թուխ Մանուկ սրբավայրի անունն այնքան է տարածվել, որ տարեկան հազարավոր մարդիկ այցելում են մատուռ «մուրազատու» խաչքարը տեսնելու և իրենց մուրազին հասնելու համար։ Մատուռը գտնվում է գյուղի հյուսիս-արևելքում։ Մատուռը XX դարում պահպանվել է Նվարդ և Ավետիք Ավետյանների շնորհիվ։ 2012 թվականին մատուռը վերանորոգվել է համագյուղացիների ջանքերով։
Սուրբ Հովհաննես - Ծիրանավոր եկեղեցի
Եռախորան եկեղեցին կառուցվել է VII դարում։ Եկեղեցին գտնվում է Սբ. Վարդանից քիչ հյուսիս-արևելք։ Եկեղեցին և գյուղը IX-X դարերում գտնվել են Սյունյաց իշխանների պահպանության ներքո։ Եկեղեցու պատերին կան գեղեցիկ դեպի դուրս արտահատված խաչեր։
Սուրբ Մարիամ Աստվածածին եկեղեցի
Գյուղի կենտրոնում վեր է խոյանում հիասքանչ կառուցվածքով (թե արտաքին, թե ներքին) Մարիամ Աստվածածին եկեղեցին, որը կառուցվել է 1897 Մակվեցիների կողմից՝ ինչ-որ դեպքերի պատճառով։ Գործի կազմակերպումն ստանձնում է դաբին-խալիֆա Հակոբ Աղաբաբյանը։ Նա մեկնում է Էջմիածին հանդիպելու Խրիմյան Հայրիկ հայոց կաթողիկոսին և նրա համաձայնությունը ստանալու համար։ Ստանալով կաթողիկոսի համաձայնությունը նա վերադառնում է Ալափարս եկեղեցու ճարտարապետի հետ։ 1891 թվականի գարնանը փորվում է եկեղեցու հիմքը 30 մետր երկարությամբ և 18 մետր լայնությամբ։ Շինարարությունն իրականացնելու համար Ալեքսանդրապոլից Ալափարս են հրավիրվում մեծահամբավ վարպետներ Աբիսողոմ Զաֆարյանն ու Կարապետը։ Եկեղեցու կառուցմանը օժանդակում են նաև Երևան տեղափոխված Ալափարսեցի մեծահարուստները, Սահակ Սահակյանը տրամադրում է 1000 ռուբլի, որի մասին վկայում են արևելյան պատի արձանագրությունները։ Միասնական ջանքերի շնորհիվ վեր է խոյանում սրբատաշ քարերով կառւցված քառամույթ տաճարը։ Ալափարսի Ս. Մարիամ Աստվածածին եկեղեցին XIX դարում կառուցված լավագույն հոգևոր շենքերից մեկն է։
2007 թվականի մայիսի 9-ին եկեղեցին վերաօծվել է Գարեգին Բ Ամենայն Հայոց կաթողիկոսի օրհնությամբ և Կոտայքի թեմի առաջնորդ Առաքել եպիսկոպոս Քարամյանի ձեռամբ, Կոտայքի մարզպետ Կովալենկո Շահգալդյանի միջոցներով ։ Յուրաքանչյուր տարվա օգոստոս ամսվա երկրորդ կիրակին նշվում է Մարիամ Աստվածածնի ուխտը։
Խոջա Խաչատուր Ավետյան
XIX-XX դարերում Ալափարսեցի ամենանշանավոր անձը մեծահարուստ կալավածատեր՝ կուլակ Խոջա Խաչոն էր։ Խոջա Խաչոին ճանաճում էին ոչ միայն տարածաշրջանում, այլ նաև ամբողջ Կոտայքի գավառում և Երևանի նահանգում։ Նրա կալվածքի սահմանները անցել են Ալափարսի տարածքից և՝ արևելքում հասել մինչև Գութանասար (այդ տարածքների մի մասի վրա կառոցվել է Չարենցավան քաղաքը), հյուսիսից հարավ ձգվել Հրազդան գետի ափերով մոտ 4 կմ հասել մինչև Կարենիս գյուղ (մոտ 1700 հա)։ Առատաձեռն և բարի Խոջային և նրա ընտանիքին հարգում էին բոլորը, Խոջա Խաչոն իր քարավանով Ալափարսեր բերել նաև իր ծառաներին և նրանց ընտանիքներին։ Տեղի սարավանդը տեղացիները մինչ օրս էլ անվանում են «Խոջի դոշ, Խաչոի դոշ»։ Խոջա Խաչոն ամուսնացած էր Մանուշակ Ավետյանի հետ, Խաչատուր Ավետյանը ուներ 3 որդի՝ Ավետիք, Արամ և Գեղամ։ Նրա 3 որդիները Խորհրդային տարիներին երբ սկսվեց Համաշխարհային երկրորդ պատերազմը մեկնեցին ռազմաճակատ։ Պատերազմից ետ վերադարձավ միայն Ավետիքը։
Ավետիք Ավետյան
Ավետիք Խաչատուրի Ավետյան (1920 - հուլիսի 17, 1997)։ Խոջա Ավետիքը ծնվել է 1920 թվականին մեծահարուստ կալվածատեր Խոջա Խաչատուրի ընտանիքում, ամուսնացած էր Նվարդ Մանասյանի հետ։ Սովորել է Ալափարսի տարածաշրջանային դպրոցում, այնուհետև ծառայության է անցնում ԽՍՀՄ ԶՈւ կազմում։ 1940-1943 թթ մասնակցել է Հայրենական մեծ պատերազմին, մասնակցել է մի շարք ճակատամարտերի և տարածքների գրավման։ 1943-ին վիրավորվելով թշնամու կողմից և դառնալով 2-րդ կարգի հաշմանդամ վերադարձել է Հայաստան։ 1955 թվականին հիմնդարել և ղեկավարել է «Ալափարս» պոմպակայանը, արժանացել է ԽՍՀՄ մի շարք մեդալների և շքանշանների։ 1955 թվականից մինչև 1997 թ հուլիսի 17-ը աշխատել է Ալափարս պոմպակայանի տնօրեն։ Եղել է մի շարք միութենական նշանակության հիմնարկենրի անդամ։
Մելիք Քոչարյան
Մելիք Թադևոսի Քոչարյան (մայիսի 1, 1911 - 1992)։ Դրամատուրգ Մելիք Քոչարյանը ծնվել է 1911 թ. մայիսի 1-ին։ 1927 թվականին ընդունվել է մայրաքաղաքի Խ. Աբովյանի անվան դպրոցը, որն ավարտել է 1930-ին։ 1928 թ. ընդունվում է Սունդուկյանի անվան թատրոն, մեկ տարի այստեղ աշխատելուց հետո տեղափոխվում նորաբաց պատանի հանդիսատեսի թատրոն՝ դառնալով այստեղ առաջատար դերասան։ Նրա դրամաները բեմադրվել են. «Մեծ հաղթանակի ճանապարհը», «Չքավորը», «Վարդ և Նվարդ», «Կույր երաժիշտը», «Կամո», «Բադալյանների ընտանիքը«, «Ջումշուդ Վարանդացի», «Ռաիսա Տարասովա», «Սամվել», «Հարազատ Մարդիկ», «Վաղվա մեծ օրը», «Մուսա լեռան 40 օրը» և այլն։ 1965-ին արժանացել է Բեյրութի Թեքեյան մշակութային միության մրցանակին։
Արա Արամյան
Արա Հայկի Արամյանը ծնվել է 1956 թ. մարտի 11-ին։ 1978 թ. ավարտել է Երևանի Կ.Մարքսի անվան պոլիտեխնիկական ինստիտուտի մեխանիկական ֆակուլտետը։2003 թ. ԱԺ պատգամավոր է ընտրվել համամասնական ընտրակարգով «Օրինաց երկիր» կուսակցությունից։ 2003-2004 թթ. եղել է ՀՀ քաղաքաշինության նախարար։ 2004-2006 թթ.` ԱԺ նախագահի գլխավոր խորհրդական։ 2006-2012 թթ.` «Կայծ» ՓԲԸ խորհրդի նախագահ։ 2012 թ. մայիսի 6-ին ԱԺ պատգամավոր է ընտրվել «Բարգավաճ Հայաստան» կուսակցությունից։
Կովալենկո Շահգալդյան
Կավալենկո Սուրենի Շահգալդյանը ծնվել է 1946 թ. նոյեմբերի 14-ին։ 1953-1963 թթ. - սովորել և ավարտել է Ալափարսի միջնակարգ դպրոցը։ 1963-1969 թթ. - սովորել և ավարտել է Երևանի Կ. Մարքսի անվան պոլիտեխնիկական ինստիտուտը։ 1993-1996 թթ. - սովորել և ավարտել է Երևանի արտաքին տնտեսական կապերի և կառավարման ինստիտուտը։ 1995-1999 թթ եղել է - «Արմավտո» ընկերության նախագահ, գործադիր տնօրեն։ 1999 թ. ընտրվել է Չարենցավանի քաղաքապետ։ 2001 թ. հունվարի 18-ին նշանակվել է Հայաստանի Կոտայքի մարզպետ։ 2014 թ. մայիսի 30-ին նշանակվել է Հայաստանի վարչապետի խորհրդական։ Հայաստանի Հանրապետական Կուսակցության Խորհրդի անդամ է։
Աշխարհագրական տվյալներ
Ալափարսի արևելքում Յամաջ լեռն է, որի լանջերին էլ փռված է Ալափարսը։ Արևմուտքում երևում են Արագած լեռը և Արայի լեռը։ Հյուսիսում և հյուսիս-արևելքում տարածվում է՝ Ծաղկունյաց լեռնաշղթան ամենաբարձր գագաթը՝ Թեղենիսը։ Հարավ-արևմուտքում մինչև Հրազդան գետի կիրճը տարածվում է սարահարթ անունը Դուզ։
Ժաննա Բադոևա
Ժաննա Բադոևա (ռուս.` Жанна Бадоева, մարտի 18, 1976), ուկրաինացի արտիստ, հաղորդավարուհի, պրոդյուսեր, ռեժիսոր։
Կենսագրություն
Ժաննան ծնվել է Կիևում։ Մանկուց զբաղվել է պարով և հետաքրքրվել երաժշտությամբ։ Ավարտել է Կիևի Ճարտարագիտական համալսարանը, որից հետո ընդունվել է Կիևի Թատերական համալսարան `Հեռուստատեսության և ռեժիսուրայի ֆակուլտետ։
Կարիերան
Travel-show «Орел и решка»-ն, որը մեկնարկել է 2011 թվականի փետրվարին, նրա հեղինակային պրոեկտն է։ 2011-2013 թվականներին եղել է հեռուստածրագրի հաղորդավարուհի։
Ժաննա Բադոևան նաև աշխատել է ռեժիսոր մի շարք հայտնի պրոեկտներում («Шарманка», պարային հեռուստամրցույթ «Танцую для тебя», «Суперзірка»` «1+1» հեռուստաալիքով)։
Անձնական կյանքը
Ժաննան և Ալան Բադոևը հանդիպել են համալսարանում։ Ամուսնանալ նրանց հաջողվում է միայն համալսարանն ավարտելուց և Ժաննայի առաջին ամուսնալուծությունից հետո։ Ժաննան ունի 2 երեխա՝ Բորիս Բադոև (առաջին ամուսնությունից), Լոլիտա Բադոևա (երկրորդ ամուսնությունից)։
Ցեզիումի բրոմիդ
Ցեզիումի բրոմիդ, CsBr, բրոմի և ցեզիումի բինար, անօրգանական միացություն, բրոմաջրածնի ցեզիումային աղը։ Անգույն (բյուրեղային վիճակում) նյութ է՝ իոնային բյուրեղացանցով․ լավ է լուծվում ջրում, սուբլիմացիայի չի ենթարկվում, ունի ջերմային կայունություն։ CsBr-ի բյուրեղային ցանցը խորանարդային է, որը նման է CsCl-ի կառուցվածքին։
Մոլեկուլային և բյուրեղային կառուցվածք
Ցեզիումի բրոմիդը վառ արտահայտված իոնային կառուցվածքով նյութ է, որտեղ ամեն Cs+ իոն շրջապատված է բրոմի ութ Br− իոնով։ Իոնացման էներգիան կազմում է I = 7,78 Էվ ․[էջ 373]։ Ատոմացման էներգիան (Eատ)՝ 395 կՋ/մոլ ․[էջ 380]։ Ցեզիումի բրոմիդը գազային վիճակում առաջացնում է Cs2Br2 բանաձևով դիմեր միացություն, որն ունի շեղանկյուն կառուցվածք ։ Միացության բյուրեղային ցանցը խորանարդային է, տարրական (α-CsBr), տարածական խումբը՝ P m3m, a = 0,429 նմ, Z = 1։
Տաքացման պայմաններում α-CsBr-ը մոդիֆիկացվում է՝ դառնալով β-CsBr (NaCl-ի նման) ․[էջ 91]։ Տարածական խումբը՝ F m3m, a = 0,723 նմ, Z = 4։ Բյուրեղային ցանցի էներգիան՝ U = 625,9 կՋ/մոլ ․[էջ 101]։ Cs-Br կապի երկարությունը գազային վիճակում կազմում է 307 պիկոմետր, հեղուկ վիճակում՝ 355 պիկոմետր, պինդ վիճակում՝ 362 պիկոմետր ։ Ցեզիումի բրոմիդի բյուրեղները հեղուկ գալիումի հետ տաքացնելիս դիլոկացիայի են ենթարկվում, հանգեցնում է անբնական ճկունության և միացության առաձգականության ։
Տարրերի զանգվածային բաժինները․ Cs 62,45 %, Br 37,55 %։
Ֆիզիկական հատկություններ
Ցեզիումի քլորիդը նորմալ պայմաններում անգույն (մեծ բյուրեղային տեսքով) կամ սպիտակ (փոշու նման) միացություն է, որը լավ է լուծվում ջրում (100 գ H2O-ում 123,3 գրամ CsBr՝ 50 °С-ում, 214 գ՝ 80 °С-ում) ․[էջ 620]։ Լուծման ջերմությունը ջրում, սենյակային պայմաններում կազմում է −25,96 կՋ/մոլ ։ Բյուրեղահիդրատներ չի առաջացնում ։ Ջրային լուծույթում բյուրեղանալով առաջացնում է անջուր խորանարդային բյուրեղներ կամ անջուր շեղանկյունաձև դոդեկաեդրեր ․[էջ 100]։
Ցեզիումի բրոմիդի ջրային լուծույթի խտությունը 20 °C ջերմաստիճանում ․[էջ 645]․ Միացությունը լուծվում է մեթանոլում, էթանոլում․ լավ է լուծվում մրջնաթթվում և հիդրազինում, վատ է լուծվում ացետոնում, եթերներում, պիրիդինում, ացետոննիտրիլում, նիտրոբենզոլում ։
Լավ է լուծվում բրոմաջրածնական թթվում։ CsBr-ի առավելագույն կոնցենտրացիայի և HBr-ի տարբեր կոնցենտրացիաների կախումը 25 °C ջերմաստիճանային պայմաններում ․
Հիմնական թերմոդինամիկական բնութագրեր ․[էջ 462, 532]․ գազային վիճակում․ բյուրեղային վիճակում
Ստացում
Լաբորատոր պայմաններում ցեզիումի բրոմիդը ստացվում է հիդրօքսիդների, կարբոնատների, հիդրոկարբոնատների կամ սուլֆիդների և բրոմաջրածնական թթվի փոխազդեցությունից․
Մեկ այլ տարբերակ է ցեզիումի կարբոնատի և կալցիումի բրոմիդի կամ բարիումի բրոմիդի միջը փոխանակային ռեակցիայից․
Քիմիական հատկություններ
Ցեզիումի բրոմիդը բավականին կայուն միացություն է։ Գազային բաղադրությամբ՝ 2100-2400 կելվին պայմաններում, դիսոցման հաստատունը չի գերազանցում 0,025-ը ։
Ցեզիումի քլորիդի ջրային լուծույթը փոխազդում է հեղուկ բրոմի հետ, որի հետևանքով առաջանում է ցեզիումի դիբրոմբրոմատ ․
Քլորի հետ փոխազդելով առաջացնում է ցեզիումի դիքլորբրոմատ ․
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ցեզիումի միացություններ Կատեգորիա:Բրոմիդներ Կատեգորիա:Երկտարր միացություններ Կատեգորիա:Մետաղների հալոգենիդներ
Ներքին Չարբախ
Ներքին Չարբախ, Երևանի թաղամասերից, որը սակայն բացակայում է Երևանի հատակագծում, քարտեզում, վարչատարածքային բաժանումներում և համարվում է որպես գյուղ ։
Ներքին Չարբախի պատմությունը
Ներքին Չարբախը հիմնադրվել է 1924 թվականին։ Գյուղն իր անունը ստացել է շնորհիվ 4 այգիների, որոնք եղել են նրա հիմնադրման տարիներին։ Այդ այգիների անունից էլ գյուղն անվանակոչել են չարի բաղ, որից էլ առաջացել է Չարբախ տեղանունը։ Չար կամ չահար պարսկերեն նշանակում է չորս, իսկ բաղ պարսկերեն նշանակում է այգի։ Երևանի Շենգավիթ համայնքում է գտնվում նաև Վերին Չարբախ թաղամասը, որը սկսվում է Արտաշիսյան և Չեխովի փողոցների հատույթից և տարածվում Շիրակի, Շարուրի և Արարատյան փողոցներին հարակից բնակելի և արտադրական հատվածները։ Ժողովուրդը Փոսի Չարբախ անվանումն է տվել Հրազդանի կիրճի ձախափնյա սեփական տներով կառուցապատված հատվածին, որն սկսվում է նախկին Ձեռնոցների գործարանի մոտից և շարունակվում մինչև Կարմիր Բլուր հնավայրը։ Չարբախ անունով ևս մի փողոց կա Իրանի Սպահան քաղաքում, Նոր Ջուղային բավականին մոտիկ։
Սկզբում Ներքին Չարբախում բնակություն են հաստատել Նախիջևանից ներգաղթած գյուղաբնակները, հենց նրանք էլ եղել են Ներքին Չարբախի հիմնադիրները։ Այդ ընթացքում գյուղի հիմնադիր և առաջին նախագահն էր Սերոբ Պողոսյանը (1983 - 1991 թթ.), իսկ գյուղատնտեսը՝ Արշալույս Խաչատրյանը։ Սերոբ Պողոսյանը 1920-ականների սկզբին, Հայաստանի Առաջին Հանրապետության վերջին տարիներին, Նախիջևանի ինքնապաշտպանությունն իրականացնող զորավար Անդրանիկ Օզանյանի հորդորով, թուրք-թաթարական սպառնալիքից փրկվելու համար, տեղահանել էր Նորսի, Շուռութի և Նախիջևանի մյուս բնակավայրերի բնակիչներին` բնակեցնելով Երևանի հարավային հատվածում։ Նախիջևանցիներից հետո այստեղ են եկել վանեցիներ, իսկ հետո աստիճանաբար նաև այլ շրջանների գյուղաբնակներ։
Գյուղն աստիճանաբար մեծացել է և հիմնադրվել է կոլտնտեսություն՝ Լենինի անվան կոլխոզ։ 1950-ական թթ. սկզբին Ներքին Չարբախը Բերիայի շրջանի մի մասն էր կազմում, իսկ 1953 թվականին Բերիայի մահից հետո ընդգրկվել է Շահումյանի շրջանի կազմում։
Սերոբ Պողոսյանից հետո գյուղի նախագահ է նշանակվել Նորագավթի բնակիչ Սամվելը։ Նա գյուղը ղեկավարել է մինչև 1948 թվականը։ Այնուհետև գյուղի նախագահ է ընտրվել Սուրեն Մովսիսյանը։ Նրա նախագահության տարիներին գյուղատնտես է եղել Իգնատը, ապա՝ Մերուժան Հովսեփյանը։ Այդ ընթացքում գյուղի կուսկազմակերպիչն էր Գրիգոր Պետրոսյանը։ Սուրեն Մովսիսյանից հետո կոլտնտեսության նախագահ ընտրվեց Կառլեն Հակոբջանյանը, որը գյուղը ղեկավարեց մինչև անկախության տարիները։ Անկախության տարիներին գյուղում անցկացվեց գյուղապետի ընտրություն, որտեղ նախ ընտրվեց Գագիկ Գալստյանը, ապա ընտրվեց Ազատ Հայրապետյանը (1925 - 2008 թթ.)։ 1990-ական թթ. տեղի ունեցավ Ներքին Չարբախի հողերի սեփականաշնորհում։ Հետագայում գյուղապետ է նշանակվել Սամվել Շառոյանը։ Նրան հաջորդել է Ալիկ Պողոսյանը։ Ներկայումս Ներքին Չարբախը մտնում է Երևանի Շենգավիթ վարչական շրջանի կազմում։
Ներքին Չարբախում է ծնվել Երևանի պատվավոր քաղաքացի Արթուր Աբրահամը։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Շենգավիթ վարչական շրջանի թաղամասեր
Սուրբ Մարիամ Աստվածածնի գերեզման
Սուրբ Մարիամ Աստվածածնի գերեզման, քրիստոնեական սրբություն Սուրբ Երկրում, Սուրբ Ավանդության համաձայն՝ առաքյալներն այստեղ թաղել են Մարիամ Աստվածածնին։ Գտնվում է Գեթսեմանի այգում՝ Աստվածածնի վերափոխման քարանձավային տաճարում՝ Ձիթենյաց լեռան ստորոտում՝ Կեդրոն հովտում՝ Երուսաղեմում (Արևելյան Երուսաղեմ)։ Տաճարը պատկանում է Երուսաղեմի ուղղափառ եկեղեցուն և հայկական եկեղեցուն։ Ասորական ուղղափառ եկեղեցին և Ղպտի ուղղափառ եկեղեցին թույլտվություն ունեն այստեղ պատարագներ անցկացնելու ։
Աստվածածնի թաղում
Եկեղեցական ավանդույթի համաձայն՝ Աստվածածինը վախճանվել է Երուսաղեմում՝ Սիոն լեռան վրա։ Առաքյալները նրան թաղել են Գեթսեմանում, որտեղ գտնվում էր նրա ծնողների՝ Հովակիմի և Աննայի, նաև Սուրբ Հովսեփի գերեզմանները ։ «Սուրբ Աստվածածնի վերափոխման պատմությունը» ապոկրիֆը (գրված է ոչ վաղ, քան 4-րդ դարում) հաղորդում է, որ Աստվածածնին առաքյալները թաղել են «Գեթսեմանում՝ նոր գերեզմանոցում» ։ Թաղմանը մասնակցած Թովմաս առաքյալը երեք օրից եկել է Գեթսեման և խնդրել բացել գերեզմանը, որպեսզի հրաժեշտ տա Մարիամին։ Բացված դագաղը դատարկ էր։
Պատմություն
Եկեղեցու մասին առաջին գրավոր հիշատակությունը թվագրվում է 6-րդ դարով, երբ Աստվածածնի գերեզմանի վրա Մորիկ կայսրը կառուցել է կլոր եկեղեցի։ Տաճարը 614 թվականին ավերել են պարսիկները։ Ապա եկեղեցին վերակառուցվել է և ունեցել երկու մակարդակ ։ 6-րդ դարում Վեցերորդ տիեզերական ժողովի որոշմամբ Աստվածածնի գերեզմանը փակվել է․ ըստ ավանդույթի՝ այնտեղ հայտնաբերվել է գոտի և թաղման ծածկոց ։
Ապա եկեղեցին կրկին ավերվել է (հավանաբար Ալ Հաքիմի օրոք՝ 1009 թվականին), սակայն Աստվածածնի գերեզմանը մնացել է անվնաս ։ 1130 թվականին խաչակիրները վերականգնել են կրկին երկու հարկով և դարձրել բենեդիկտյան մենաստանի տաճար՝ անվանելով այն «Մարիամ Իոսաֆատի Սուրբ Մարիամ Աստվածածնի վանք»։ Վանական համալիրն ուներ վաղ գոթական սյուներ, կարմրականաչ որմնանկար և երեք պաշտպանիչ աշտարակ։ Բալդուին II-ի դուստրը՝ արքայադուստր Մելիսենդան, 1161 թվականին թաղվել է ներքին եկեղեցում ։
Եկեղեցին ավերել են Սալահ ադ-Դինի զինվորները, երբ 1187 թվականին գրավել էին Երուսաղեմը, սակայն ներքին մակարդակը և գերեզմանը պահպանվել են, քանի որ մուսուլմանները Մարիամին համարում են մարգարե Իսայու մայրը ։
1363-1757 թվականներին եկեղեցին պատկանել է ֆրանցիսկյաններին ։ Ապա թուրքերը տաճարը տվել են Երուսաղեմի ուղղափառ եկեղեցուն և Հայկական եկեղեցուն։ Ասորական ուղղափառ եկեղեցին և Ղպտի ուղղափառ եկեղեցին միայն թույտվություն են ստացել պատարագ մատուցելու ։
Նկարագրություն
Տաճարը գտնվում է գետնի տակ, մուտքը հարավից է։ Մուտքից ներքև է տանում 48 աստիճանանոց սանդուղքը։ Ստորգետնյա եկեղեցին ունի խաչի տեսք և նրանում գտնվում է մարմարե փոքրիկ ժամատուն (2 x 2 մ-ից մի քիչ ավելի մեծ)՝ Աստվածածնի գերեզմանով։ Ժամատունն ունի երկու մուտք՝ արևմուտքից և հյուսիսից։ Սովորաբար մտնում են արևմտյան մուտքով և դուրս գալիս՝ հյուսիսայինով ։ Աստվածամոր երուսաղեմյան սրբապատկերը տեղադրված է վարդագույն մարմարից տապանակի մեջ ։ Նրանից աջ՝ պատի մոտ, գտնվում է ուղղափառ զոհասեղանը։ Ժամատան հարավային կողմից, հնարավոր է 17-րդ դարի սկզբին՝ թուրքական տիրապետության ժամանակաշրջանում, կառուցվել է միհրաբ, քանի որ մուսուլմանները նույնպես հարգում են Կույս Մարիամին, և թուրքերը եկեղեցին օգտագործել են որպես մզկիթ ։
Տաճարի հիմնական զանգվածն ունի արևելքից արևմուտք 34 մ երկարություն և հյուսիսից հարավ՝ 6 մ լայնություն։ Տաճար տանող աստիճաններն ունեն մոտ 6,5 մ լայնություն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Երուսաղեմի տեսարժան վայրեր Կատեգորիա:Ուխտագնացության վայրեր Կատեգորիա:Իսրայելի եկեղեցիներ
Տորի դի Կուարտեզոլո
Տորի դի Կուարտեզոլո  (Torri di Quartesolo), կոմունա Իտալիայում։ Գտնվում է Վենետո մարզում՝ Վիչենցա գավառում ։ Բնակչությունը կազմում է 10 981 մարդ (2008), բնակչության խտություն՝ 610 մարդ/կմ²։ Զբաղեցնում է 18 կմ² մակերես։ Փոստային ինդեքս 36040 ։ Հեռախոսային կոդ՝ 0444։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր
Էրմենեկ (գետ)
Էրմենեկ, գետ Կիլիկիայում, Կալիկադնոս գետի վտակը։ Հոսում է Ադանայի նահանգի Իչելի գավառի Էրմենեկ քաղաքից արևմուտք։ Քարտեզներից մի քանիսում հիշատակված է Ակդարի ձևով, որը Ղևոնդ Ալիշանը հնարավոր է համարում ուղղել Ակդարե ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Կիլիկիայի գետեր
Ստրուկտուրալիզմ
Հասարակագիտության, մարդաբանության և լեզվաբանության մեջ ստրուկտուրալիզմը (structuralism` կառուցվածքաբանություն) մեթոդաբանություն է, որը ենթադրում է, որ մարդկային մշակույթի տարրերը պետք է հասկանալ ավելի լայն, գերակշռող համակարգի կամ կառուցվածքի հետ փոխհարաբերությունների միջոցով։ Այն կիրառվում է բացահայտելու համար կառուցվածքները, որոնք հիմքն են այն բոլոր բաների, ինչ մարդիկ անում են, մտածում, ընկալում և զգում։ Այլ կերպ, ինչպես ամփոփում է փիլիսոփա Սիմոն Բլեքբուրնը, ստրուկտուրալիզմը «համոզմունք է, ըստ որի` մարդկային կյանքի երևույթները հասկանալի չեն, եթե չենք ուսումնասիրում դրանք իրենց փոխհարաբերությունների միջոցով։ Այս հարաբերությունները կազմում են մի կառուցվածք, և մակերեսային երևույթների տեղական տատանումների հետևում առկա են վերացական կառուցվածքի հաստատուն օրենքներ» ։
Ստրուկտուրալիզմը Եվրոպայում զարգացել է վաղ 1900-ական թվականներին, Ֆերդինանդ դը Սոսյուրի կառուցվածքային լեզվաբանության մեջ, իսկ հետագայում Պրահայի, Մոսկվայի և Կոպենհագենի լեզվաբանության դպրոցներում։ 1950-ականների վերջին և 1960-ականների սկզբին, երբ կառուցվածքային լեզվաբանությունը լուրջ մարտահրավերների առաջ էր կանգնած Նոամ Չոմսկիի նմանների կողմից, այդպիսով կորցնելով իր կարևորությունը, հումանիտար գիտությունների մի շարք գիտնականներ իրենց համապատասխան ուսումնասիրության ոլորտներում սկսում են կիրառել Սոսյուրի գաղափարները։ Ֆրանսիացի մարդաբան Կլոդ Լևի Ստրոսը թերևս առաջին գիտնականն էր, որ համատարած հետաքրքրություն առաջացրեց ստրուկտուրալիզմի նկատմամբ ։
Ստրուկտուրալիստական դատողականության եղանակը կիրառվել է տարբեր բնագավառներում, ներառյալ մարդաբանությունը, հասարակագիտությունը, հոգեբանությունը, գրաքննադատությունը, տնտեսագիտությունը և ճարտարապետությունը։ Ստրուկտուրալիզմի հետ ասոցացվող ամենահայտնի մտածողներից են եղել Կլոդ Լևի Ստրոսը, լեզվաբան Ռոման Յակոբսոնը և հոգեվերլուծաբան Ժակ Լականը։ Որպես մտավորական շարժում, ստրուկտուրալիզմը սկզբնական շրջանում համարվել է էքզիստենցիալիզմի ակնհայտ ժառանգորդ ։ Սակայն, 1960-ականների վերջին ստրուկտուրալիզմի մի շարք հիմնական դրույթներ հարձակման են ենթարկվում մի նոր ալիքի կողմից, որը հիմնականում կազմված էր ֆրանսիացի մտավորականներից, ինչպիսիք են փիլիսոփա և պատմագիր Միշել Ֆուկոն, փիլիսոփա Ժակ Դերիդան, մարքսիստ փիլիսոփա Լուիս Ալթհուսերը և գրաքննադատ Ռոլան Բարտը։ Թեև իրենց աշխատանքների տարրերը անխուսափելիորեն կապ ունեն ստրուկտուրալիզմի հետ և ազդված են դրանից, այդ տեսաբանները սովորաբար համարվում են պոստստրուկտուրալիստներ։ 1970-ականներին, ստրուկտուրալիզմը քննադատության է ենթարկվում իր ծայրահեղական և ոչ պատմական լինելու համար։ Չնայած դրան` ստրուկտուրալիզմի շատ կողմնակիցներ, ինչպիսին էր Լականը, շարունակում են ազդեցություն բանեցնել մայրցամաքային փիլիսոփայության վրա, և ստրուկտուրալիզմի պոստստրուկտուրալիստական քննադատությունների շատ հիմնարար ենթադրություններ շարունակությունն են ստրուկտուրալիզմի։
Ընդհանուր ակնարկ
«Ստրուկտուրալիզմ» տերմինը նկարագրում է որոշակի փիլիսոփայական/գրական շարժում կամ ժամանակահատված։ Տերմինը հայտնվել է ֆրանսիացի մարդաբան Կլոդ Լևի Ստրոսի աշխատանքներում և Ֆրանսիայում ծնունդ է տվել «ստրուկտուրալիստական շարժմանը», որը ազդեցություն է ունեցել այնպիսի գրողների մտածողության վրա, ինչպիսիք են Լուիս Ալթհուսերը, հոգեվերլուծաբան Ժակ Լականը, ինչպես նաև ազդել է Նիկոս Պուլանցասի կառուցվածքային Մարքսիզմի վրա. թվարկվածներից շատերը հրաժարվել են իրենց շարժման մասնիկ համարել։ Ստրուկտուրալիզմի ծագումը կապված է Ֆերդինանդ դը Սոսյուրի լեզվաբանության աշխատանքների, ինչպես նաև Պրահայի և Մոսկվայի դպրոցների լեզվաբանության հետ։ Հակիրճ`Սոսյուրի կառուցվածքային լեզվաբանությունը առաջ է բերում երեք կապակցված հասկացություն ։
Ստրուկտուրալիզմի կողմնակիցները պնդում են, որ մշակույթի որևէ ոլորտ ընկալելի է կառուցվածքի միջոցով` ձևավորված լեզվի վրա, որը տարբերվում է և ՛իրականության, և ՛ գաղափարների կամ երևակայականի կազմությունից, կամ այլ կերպ ասած` «երրորդ չափումից» ։ Լականի հոգեվերլուծական տեսության մեջ, օրինակ, «խորհրդանշականի» կառուցվածքային կարգը տարբերվում է «Իրականից» և «Երևակայականից»; նմանապես, Ալթհուսերի Մարքսիստական տեսության մեջ, արտադրություն կապիտալիստական մեթոդի կառուցվածքային կարգը տարբերվում էր իրական, փաստացի գործոններից, որոնք ներգրավված էին դրա հարաբերություններում, ինչպես նաև գաղափարախոսական ձևերից, որոնցում այդ հարաբերությունները ընկալվում են։
Չնայած բոլոր նախազգուշական միջոցներին, որոնք մենք ձեռնարկել ենք «ստրուկտուրալիստական» գաղափարախոսությունից տարբերվելու համար... չնայած կատեգորիաների վճռական միջամտությանը, որոնք խորթ են «ստրուկտուրալիզմին»... տերմինաբանությունը, որը մենք օգտագործում էինք, շատ առումներով շատ մոտ էր «ստրուկտուրալիզմի» տերմինաբանությանը, երկիմաստություն չառաջացնելու համար։ Մի քանի բացառություններով... Մարքսի մեր մեկնաբանումը ընդհանուր առմամբ ճանաչվել և քննադատվել է, հարգելով ժամանակակից նորաձևությունը, ինչպիսին է «ստրուկտուրալիզմը»... Մենք հավատում ենք, որ չնայած տերմինաբանական երկիմաստությանը, մեր տեքստերի խորը միտումը չի կապնվի «ստրուկտուրալիստական» գաղափարախոսությանը ։
Հետագայում ֆեմինիստ տեսաբան Ալիսոն Ասսիտերը թվարկել է չորս գաղափար, որոնք, ըստ նրա, ընդհանուր են ստրուկտուրալիզմի տարբեր ձևերի համար։ Նախ, կառուցվածքը սահմանում է ամբողջության յուրաքանչյուր մասնիկի դիրքը։ Երկրորդ, յուրաքանչյուր համակարգ ունի կառուցվածք։ Երրորդ, կառուցվածքային օրենքները գործում են համատեղ գոյությամբ, և ոչ փոխարինմամբ։ Չորրորդ, կառուցվածքները «իրական բաներ» են, որոնք իմաստի մակերեսի կամ տեսքի հիմքն են կազմում ։
Լեզվաբանության մեջ
Ընդհանուր Լեզվաբանության դասընթացում վերլուծությունը կենտրոնանում է ոչ թե լեզվի կիրառության վրա (որը անվանում ենք խոսք), այլ դրա հիմքում ընկած համակարգի վրա։ Այս մոտեցումը ուսումնասիրում է, թե ինչպես են լեզվի տարրերը կապակցված իրար հետ ներկայում` համաժամանակորեն, այլ ոչ տարաժամանակորեն։ Սոսյուրը պնդում էր, որ լեզվական նշանները բաղկացած են երկու մասից.
Սա բավականին տարբերվում էր այն մոտեցումներից, որոնք կենտրոնանում էին բառերի և դրանց նշանակած երևույթների հարաբերությունների վրա ։ Ստրուկտուրալիստական լեզվաբանության այլ հասկացություններից են հարացույցը, շարակարգը և արժեքը (չնայած այս հասկացությունները ոչ ամբողջությամբ էին զարգացած Սոսյուրի գաղափարներում)։ Կառուցվածքային «իդեալիզմը» լեզվական միավորների դասակարգում է (բառույթներ, ձևույթներ, և նույնիսկ կառույցներ), որոնք հնարավոր են հստակ դիրքով տրված լեզվական միջավայրում (օրինակ, տրված նախադասության մեջ), որը կոչվում է «շարակարգ»։ Հարացույցի յուրաքանչյուր անդամի տարբեր ֆունկցիոնալ դեր կոչվում է «արժեք» (ֆրանսերենում valeur ):
Սոսյուրի դասընթացը ազդեցություն ունեցավ շատ լեզվաբանների վրա Առաջին համաշխարհային պատերազմից Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ ընկած ժամանակահատվածում։ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում, օրինակ, Լեոնարդ Բլումֆիլդը զարգացրեց կառուցվածքային լեզվաբանության իր տարբերակը այնպես, ինչպես Լուի Ելմսլևը` Դանիայում և Ալֆ Սոմերֆելտը` Նորվեգիայում։ Ֆրանսիայում Անտուան Մեյեն և Էմիլ Բենվենիստը շարունակեցին Սոսյուրի նախագիծը, իսկ Պրահայի լեզվաբանական խմբակի անդամները, ինչպիսիք են Ռոման Յակոբսոնը և Նիկոլայ Տրուբեցկոյը, իրականացրին հետազոտություն, որը կարող էր և շատ ազդեցիկ լինել։ Սակայն, 1950-ական թվականներին Սոսյուրի լեզվաբանական հասկացությունները խիստ քննադատության են ենթարկվում և շուտով լքվում լեզվաբանների կողմից։
Պրահայի դպրոցի ստրուկտուրալիզմի ամենավառ և ամենակարևոր օրինակը կայանում է հնչույթաբանության մեջ։ Պարզապես լեզվախոսության մեջ գոյություն ունեցող հնչյունների ցուցակ կազմելու փոխարեն, Պրահայի դպրոցը ձգտում էր ուսումնասիրել, թե ինչպես էին դրանք կապակցված։ Նրանք վճռել են, որ լեզվի հնչյունների ցանկը կարող է վերլուծվել մի շարք հակադրությունների տեսանկյունից։ Այսպիսով, անգլերենի /p/ և /b/ հնչյունները ներկայացնում են տարբեր հնչույթներ, քանի որ կան դեպքեր, երբ դրանց միջև հակադրությունը միակ տարբերությունն է երկու տարբեր բառերի (օրինակ. 'pat' and 'bat'): Հնչյունները վերլուծելը հակասական առանձնահատկությունների տեսակյունից նաև բացում է համեմատական հորիզոն, օրինակ, դրա շնորհիվ պարզ է դառնում, որ ճապոնացիները դժվարություն ունեն տարբերելու /r/ և /l/ հնչյունները անգլերենում այն պատճառով, որ դրանք հակասական չեն ճապոներենում։ Հնչույթաբանությունը դառնում է ստրուկտուրալիզմի հարացուցային հիմքը մի շարք տարբեր ոլորտներում։
Գրականության տեսության և քննադատության մեջ
Գրականության տեսության մեջ ստրուկտուրալիստական քննադատությունը կապում է տեքստը ավելի մեծ կառուցվածքի հետ, որը կարող է լինել ժանրը, միջտեքստային մի շարք կապեր, ունիվերսալ պատմողական կառուցվածքի մոդել, կամ պարբերական նշանների կամ մոտիվների համակարգ ։ Ստրուկտուրալիզմը պնդում է, որ յուրաքանչյուր տեքստի մեջ պետք է լինի կառուցվածք, որը բացատրում է, թե ինչու է փորձառու ընթերցողներին ավելի հեշտ մեկնաբանել տեքստը, քան անփորձներին։ Այսպիսով, այն ամենը, ինչ գրված է, թվում է թե ենթարկվում է որոշակի կանոնների կամ "գրականության քերականության", որը մենք սովորում ենք ուսումնական հաստատություններում և որը պետք է բացահայտվի ։
Ստրուկտուրալիստական մեկնաբանության պոտենցիալ խնդիրն այն է, որ այն կարող է լինել չափազանց պարզեցնող, ինչպես մեկնաբանում է գիտնական Քեթրին Բելսին. «ստրուկտուրալիստական վտանգը՝ կործանելու բոլոր տարբերությունները» ։ Այսպիսի ընթերցման օրինակ կարող է լինել, երբ աշակերտը եզրակացնում է, որ Արևմտյան կողմի պատմության (West Side Story) հեղինակները ոչ մի «իրապես» նոր բան չեն գրել, քանի որ նրանց աշխատությունը ունի նույն կառուցվածքը, ինչ Շեքսպիրի Ռոմեո և Ջուլիետը։ Երկու տեքստերում էլ տղան և աղջիկը սիրահարվում են (իրենց միջև առկա խորհրդանշական կապով բանաձևը կլինի «Տղա + Աղջիկ») չնայած այն փաստին, որ նրանք պատկանում են երկու խմբի, որոնք ատում են միմյանց («Տղայի խումբ - Աղջկա խումբ» կամ «Հակամարտող ուժեր») և խնդիրը լուծվում է իրենց մահով։ Ստրուկտուրալիստական ընթերցումները կենտրոնանում են այն բանի վրա, թե ինչպես են մի տեքստի կառուցվածքները լուծում ներհատուկ պատմողական լարվածությունները։ Եթե ստրուկտուրալիստական ընթերցումը կենտրոնանում է մի քանի տեքսստերի վրա, ապա պետք է լինի ինչ-որ ձև, որով այդ տեքստերը միավորվում են ամբողջական համակարգում։ Ստրուկտուրալիզմի բազմակողմանիությունը այնպիսին է, որ գրաքննադատը կարող է նույն պնդումը կատարել երկու ընկերական ընտանիքների («Տղայի ընտանիք + Աղջկա ընտանիք») պատմության մասին, որոնք կազմակերպում են իրենց երեխաների ամուսնությունը, չնայած այն բանին, որը երեխաները ատում են իրար («Տղա - Աղջիկ») և հետո երեխաները ինքնասպանություն են գործում խուսափելու համար կազմակերպված հարսանիքից։ Արդարացումն այն է, որ երկրորդ պատմության կառուցվածքը «շրջադարձն» է առաջին պատմության կառուցվածքի. սիրո արժեքների և ներգրավված կողմերի երկու զույգերի միջև հարաբերությունները փոխված են տեղերով։
Ստրուկտուրալիստական գրաքննադատությունը պնդում է, որը «տեքստի գրական ծաղրանքը» կարող է հենված լինել միայն նոր կառուցվածքի վրա, այլ ոչ բնութագրի զարգացման առանձնահատկության և ձայնի, որով կառուցվածքը արտահայտված է։ Գրական ստրուկտուրալիզմը հաճախ հետևում է Վլադիմիր Պրոպի, Ալգիրդաս Ժուլիեն Գրեյմասի և Կլոդ Լևի Ստրոսի օրինակին` որոնելու հիմնարար խորը տարրեր պատմություններում, առասպելներում, և վերջերս անեկդոտներում, որոնք համախմբված են տարբեր ձևերով` ստեղծելու բազում տարբերակներ նախապատմության և նախաառասպելի։
Ստրուկտուրալ գրականության տեսության և Նորտրոպ Ֆրայի նախատիպային քննադատության միջև կա զգալի նմանություն, ինչը կապված է առասպելների մարդաբանական ուսումնասիրության հետ։ Որոշ քննադատներ փորձել են նաև այս տեսությունը կիրառել անհատական աշխատանքների համար, բայց անհատական գրականության մեջ եզակի կառուցվածքներ գտնելու ջանքերը հակասում են ստրուկտուրալիստական ծրագրերին և հարաբերվում են Նոր Քննադատությանը։
Պատմություն
1940-1950-ական թվականների ընթացքում էքզիստենցիալիզմը, ինչպիսին Ժան Պոլ Սարտրն էր առաջադրում, գերիշխող եվրոպական ինտելեկտուալ շարժում էր։ Ստրուկտուրալիզմը Ֆրանսիայում ճանաչում է ստացել էքզիստենցիալիզմից հետո, հատկապես 1960-ականներին։ Ստրուկտուրալիզմի սկզբնական հայտնիությունը Ֆրանսիայում հանգեցնում է դրա տարածմանը ամբողջ աշխարհում։
Ստրուկտուրալիզմը մերժում է մարդկային ազատության և ընտրության գաղափարը և փոխարենը կենտրոնանում է այն բանի վրա, թե ինչպես է մարդկային փորձառությունը և, հետևաբար, վարքագիծը որոշվում տարբեր կառույցների միջոցով։ Այս առումով ամենակարևոր նախնական աշխատանքը Կլոդ Լևի Ստրոսի 1949թ. հատորն էր` Ազգակցության տարրական կառույցները։ Լևի Ստրոսը ծանոթ էր Յակոբսոնի հետ, քանի որ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում միասին աշխատել էին Նյու Յորքի Նոր դպրոցում, և նա գտնվում Էր ինչպես Յակոբսոնի ստրուկտուրալիզմի, այնպես էլ ամերիկյան մարդաբանական ավանդույթի ազդեցության տակ։ Տարրական կառույցներում նա ուսումնասիրում է ազգակցությունը կառուցվածքային տեսանկյունից և ցույց է տալիս, որ տարբեր սոցիալական կառույցներ իրականում ազգակցության մի քանի հիմնական կառուցվածքների վերափոխումներն են։ 1950-ականների վերջին նա հրատարակում է Կառուցվածքային մարդաբանությունը` էսսեների հավաքածու, որում նկարագրված է ստրուկտուրալիզմի իր ծրագիրը։
Մեկնաբանություններ և ընդհանուր քննադատություն
Ստրուկտուրալիզմը այսօր ավելի քիչ տարածված է, քան այլ մոտեցումներ, ինչպիսիք են պոստստրուկտուրալիզմը և դեկոնստրուկցիան։ Ստրուկտուրալիզմը հաճախ քննադատում էին այն բանի համար, որ այն ոչ պատմական է և նախապատվությունը տալիս է վճռորոշ կառուցվածքային ուժերին, այլ ոչ մարդկանց գործելու կարողությանը։ Քանի որ 1960-ականների և 1970-ականների քաղաքական ցնցումները (և հատկապես 1968թ.-ի մայիսին ուսանողական ապստամբությունները) սկսեցին ազդել ակադեմիական շրջանակների վրա, իշխանության և քաղաքական պայքարի հարցերը հայտնվեցին մարդկանց ուշադրության կենտրոնում ։
1980-ականներին, դեկոնստրուկցիան և դրա շեշտադրումը լեզվի հիմնարար երկիմաստության, այլ ոչ թե նրա բյուրեղյա տրամաբանական կառուցվածքի վրա, դարձան հայտնի։ Դարավերջին ստրուկտուրալիզմը դիտվում էր որպես պատմականորեն կարևոր մտքի դպրոց, բայց առավել ուշադրություն էր գրավում ոչ թե ստրուկտուրալիզմն ինքը, այլ այն շարժումները, որոնք նա ծնեց ։
Որոշ հասարակագետներ և գիտնականներ խստորեն քննադատել են կառուցվածքաբանությունը և նույնիսկ ամբողջությամբ մերժել այն։ Ֆրանսիացի հերմենևտիկ փիլիսոփա Պոլ Ռիկյորը (1969) քննադատել է Լևի Ստրոսին այն բանի համար, որ նա մշտապես հատել է ստրուկտուրալիստական մոտեցման թույլատրելիության սահմանները, ինչի արդյունքում է եղել այն, ինչը Ռիկյորն նկարագրել է «Կանտություն` առանց այնկողմնային սուբյեկտի» ։