Դմիտրի_Մենդելեև
Ուրալյան արշավ
Խոսելով «Հայրենիքին երրորդ ծառայության» մասին, գիտնականը հատուկ նշում է այս արշավի կարևորության մասին։ Դ. Մենդելեևը 1899 թվականի մարտին, իր ընկեր ֆինանսների նախարար Վլադիմիր Կոկովցևին զեկույցով դիմելով տալիս է մի քանի հանձնարարականներ։ Նա առաջարկում էր, պետական գանձարանում, հանքերի և անտառների սեփականատերերին ինքնարժեքի իջեցման նպատակով, Ռազմական և Ծովային նախարարություններին փոխանցել պաշտպանության հետաքրքրություններին համապատասխան պետական գործարանները, իսկ այդ կարգի մնացյալ ձեռնարկությունները, պետական լեռնային գործարանները հանձնել մասնավոր ձեռնարկատերերին՝ մրցակցություն ապահովող պոտենցիալի նպատակով։ Ուրալի զարգացումը խոչընդոտում է այն, որ «այնտեղ գործում են համարյա մի քանի խոշոր ձեռնարկատերեր, ովքեր ամբողջը և ամենուր գրավել են իրենց համար», նրանց սանձահարումը կբերի «խոշորագույն, շատ փոքր ձեռնարկությունների ստեղծմանը», կարագացնի երկաթուղային գծերի շինարարությունը :. Ֆինանսների նախարարի Ս. Վիտտեի և Արդյունաբերության և առևտրի դեպարտամենտի տնօրեն Վլադիմիր Կովալևսկու հանձնարարականով այդ արշավի ղեկավարությունը ստանձնեց Դ, Մենդելեևը, ով «Երկաթուղային գործի ուսումնասիրման միջնորդության» խնդրանքով դիմեց Ուրալի մասնավոր գործարանների սեփականատերերին ։ Չնայած վատառողջությանը, գիտնականը չհրաժարվեց արշավից։ Արշավին մասնակցում էին՝ Պատարբուրգի համալսարանի հանքարդյունաբերական ամբիոնի դեկան պրոֆեսոր Պյոտր Զեմյատչենսկին, ռուսական երկաթահանքերի հայտնի մասնագետ, Ծովային նախարարության գիտա-տեխնիկական լաբորատորիայի պետի օգնական, քիմիկ Ս. Վուկոլովը, Չափերի և կշիռների գլխավոր պալատի աշխատակից Կ. Եգորովը։ Վերջին երկուսին Մենդելեևը, մետաղահանքի առկայության պատճառով անոմալիաների բացահյտման նպատակով, հանձնարարեց «բազմաթիվ ուրալյան գործարանների և մագնիսական երկաթաքարի արտադրության շրջայցը»։ Կ. Եգորովին նաև հանձնարարվեց քարածխի ծննդավայր Էկիբաստուզսկու ուսումնասիրումը, որը ըստ Դ. Մենդելեևի հույժ կարևոր է ուրալյան մետալուրգիայի համար։ Արշավը ուղեկցում էին Պետունեցվածքի նախարարության ներկայացուցիչ Ն. Սալարևը և երկաթագործարանների մշտական խորհրդի քարտուղար Վ. Մամոնտովը։ Ուրալի ախշավի մասնակիցների անձնական երթուղիները հագեցած էին խնդիրներով ։ Պերմից Դ. Մենդելեևը հետևում էր այս երթուղով՝ Կիզել-Չուսովայա-Կուշվա-Բլագոդատ լեռ-Ներքին Տագիլ-Վիսոկայա լեռ-Եկատերինբուրգ-Տյումեն, շոգենավով՝ տոբոլսկ։ Տոբոլսկից շոգենավով Տյումեն, և հետո՝ Եկատերինբուրգ-Բալիմբաեվո-Եկատերինբուրգ-Կիշտիմ։ Կիշտիմից հետո Դ. Մենդելեևի մոտ գլուխ է բարձրացնում նախկին հիվանդութունը, նա հանգրվանում է Զլատոուստում, հույս ւոնենալով հանգստանալ և «կրկին շրջել գործարաններով», սակայն առողջացումը հետաձգվում էր, և նա Ուֆայով և Սամարայով վերադարձավ Բոբլովո։ Դ. Մենդելեևը նշեց, որ դեռևս Եկատերինբուրգում արդեն լավ պատկերացում է կազմել Ուրալի երկաթուղային արդյունաբերության մասին։ Ս. Վիտտեին տված զեկույցում Դ. Մենդելեևը նշում է մետալուրգիայի դանդաղ զարգացման պատճառները, և դրանց հաղթահարման ձևերը՝ «Ռուսաստանի ազդեցությունը ամբողջ Արևմուտքի և Ասիայի կենտրոնի վրա պետք է իրականանա Ուրալի երկրամասի անմիջական ազդեցությամբ»։ Ուրալի արդյունաբերության ստագնացիաի պատճառը Դ. Մենդելեևը տեսնում էր սոցիալ-տնտեսական հնության մեջ՝ «...Անհրաժեշտ է հատուկ վճռականությամբ վերջ դնել դեռևս Ուրալում ամենուր տիրող կալվածատիրականությանը, գործարաններին կցված գյուղացիների տեսքով»։ Տնօրինությունը փոքր ձեռնարկությունների հոգսերն է հոգում, սակայն «արդյունաբերության իսկական զարգացումը անհամատեղելի է առանց փոքր և միջին գործարանների առողջ մրցակցության խոշորների հետ»։ Դ. Մենդելեևը նշում է՝ Պետության հովանավորության տակ գտնվող մոնոպոլիստների երկրամասի վերելքի արգելակման ձևերը՝ «բարձր գները, ձեռք բերվածով բավարարվելը և զարգացման դադարը»։ հետագայում նա կասի, որ դա իրենից մեծ աշխատանք ու ջանք է պահանջել  ։ Ուրալում նրա ընդերքային քարածխի գազաֆիկացման գաղափարը իրականություն դարձավ, արտահայտվելով դեռևս Դոմբասում (1888), և որին նա անդրադարձավ բազմաթիվ անգամ։ Ուրալյան երկաթահանքարդյունաբերության ուսումնասիրման մեջ մասնակցությունը Դ. Մենդելեևի գործունեության կարևորագույն փուլերից է որպես տնտեսագետի։ Իր «Ռուսաստանի ճանաչման համար» աշխատանքում նա կասի՝ «Իմ կյանքում ինձ հնարավորություն է ընձեռնվել մասնակցել երեք ճակատագրական ծրագրի՝ նավթային, քարածխային և երկաթահանքային»։ Ուրալյան արշավից գիտնականը բերեց այն հանքանյութը, որը հետագայում օգտագործվեց նրա «Արդյունաբերության ուսմունք» և «Ռուսաստանի ճանաչման համար» աշխատանքներում ։