cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ի՜նչ ես թըռչում խև-դև սի՛րտ
Պատմություն
Թումանյանի ընտանեկան արխիվում պահվում են երկու ինքնագրեր։ Առաջին անգամ ստեղծագործությունը տպագրվել է 1918 թվականին՝ Թիֆլիսում լույս տեսնող «Ժողովրդի ձայն» թերթի 23-րդ համարում, այնուհետև՝ Թիֆլիսում հրատարակված Հովհաննես Թումանյանի «Քառյակներ» ժողովածուի 15-րդ էջում և Կ․ Պոլսում լույս տեսած «Բանաստեղծություններ» ժողովածուի 51-րդ էջում, ապա՝ Թումանյանի երկերի ժողովածուի առաջին հատորի 207-րդ էջում։ Ստեղծագործությունն արտատպվում է Կ․ Պոլսում լույս տեսած «Բանաստեղծություններ» ժողովածուից ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հովհաննես Թումանյանի քառյակներ
Մամաևսկի
Մամաևսկի (Мамаевский), գյուղ Ռուսաստանի Կեմերովոյի մարզի Կեմերովսկի շրջանի կազմում։
Ոզմի բարբառ
Ոզմի բարբառ, հայերենի կը ճյուղին պատկանող բարբառ, որը Հրաչյա Աճառյանի կողմից նախապես դիտվել է իբրև Վանի բարբառի ենթաբարբառ, թեև ունի մի շարք հնչյունական և ձևաբանական էական տարբերություններ։ Խոսվել է Ոզմ գյուղում։
Մամաևսկի
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Կեմերովոյի մարզի Կեմերովսկի շրջանի բնակավայրեր
Ոզմի բարբառ
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Կը ճյուղի բարբառներ
Արցախի Հանրապետության կենդանական աշխարհ
Արցախի Հանրապետության կենդանական աշխարհը ներկայացված է անողանաշարավոր և ողնաշարավոր կենդանիների տեսակներով։ Ողնաշարավոր կենդանիները ներկայացվածն ձկների, երկկենցաղների, սողունների, թռչունների և կաթնասունների դասերով, որոնցից առավել հարուստ են թռչունների դասը ։
Ինչպես անողնաշար, այնպես էլ ողնաշարավոր կենդանիների տեսակային կազմի պարզաբանման գործընթացը Արցախում ներկայումս չի կարելի համարել ավարտված։ Հանրապետության կենդանական աշխարհի կազմում ողնաշարավոր կենդանինեները ներկայացված են 398 տեսակով, դրանցից 101-ը կաթնասուններ են (նախկինում նշված 94 տեսակի փոխարեն), 223-ը՝ թռչուններ, 50-ը` սողուններ, 7-ը` երկկենցաղներ և 17-ը` ձկներ։ Արցախի ֆաունայում բնակվում է աշխարհի ամենափոքր ցամաքային կաթնասունը՝ էթռուսական սպիտակատամը (Suncus etruscus): Անողնաշարների ճնշող մեծամասնությունը, մոտ 90-95%-ը, կազմում են միջատները ։
Քաշաթաղի և Մարտակերտի շրջանների միջին լեռնային գոտում արձանագրել են սև անգղ (Aegypius monachus), հանդիպման բավականին ցածր հաճախականություն ունեն սպիտակագլուխ անգղը (Gyps fulvus), գառնանգղը (Gypaetus barbatus): Ադրբեջանի կողմից սանձազերծված պատերազմն իր բացասական հետևանքներն է թողել մի շարք մանր ու խոշոր կենդանատեսակների և նրանց բնակատեղերի վրա։ Այսօր Արցախի կենդանական աշխարհի վերաբերյալ նոր տեղեկությունների ։
Արցախի ֆաունայի համար առաջին անգամ նկարագրվել է 55 տեսակ անողնաշար կենդանիներ ։
Մելիք Էնալ
Մելիք Էնալ (ծննդ. թվ. անհայտ, հավանաբար Տփղիս - մահվ. թվ. անհայտ, հավանաբար Տփղիս), հայազգի պետական գործիչ, Տփղիսի մելիք (քաղաքապետ)։ Ըստ ուսումնասիրողների՝ եղել է Բեհբությանների ներկայացուցիչ ։
Տփղիսի (Թբիլիսիի) կալվածական, առևտրային գործերին առնչվող մի շարք վավերագրերում Էնալը, որպես քաղաքի մելիք, հիշատակվում է 1646  թվականից մինչև 1673 թվականը ։ Նրա պաշտոնավարությունը ընթացել է ընդհատումներով։ Մասնավորապես, հայտնի է, որ 1650 թվականին քաղաքի մելիքությունը ստանձնել է հայազգի մելիք Բայանդուրը, իսկ 1662 թվականին վախճանվել է այդ պաշտոննում գտնված խոջա մելիք Բեհբուտը ։
Մելիք Էնալի պաշտոնավարման ընթացքում տանուտերն (մամասախիլս) էր Ասլամազը, իսկ վերջինիս օգնականներն էին (նացվալ) Շերմազանը (1646 - 1658) և Դավիթը (1666 - 1678) ։
Ամուսնացած է եղել, ունեցել է զավակներ՝ Ռոստոմը, Քայխոսրոն։ Ռոստոմի որդին էր Կարապետը։ Քայխոսրոն 1701-1714 թվականներին եղել է տանուտիրոջ օգնական։ Ունեցել է որդիներ՝ Կարապետ, Բաղին, Հովսեփ, Գևորգ ։
Ամենայն հավանականությամբ թաղված է եղել Թբիլիսիի Խոջիվանքի գերեզմանատանը։ Գերեզմանը ոչնչացվել է ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Թբիլիսիի հայազգի քաղաքապետներ Կատեգորիա:Հայ պետական գործիչներ Կատեգորիա:Թբիլիսի քաղաքում ծնվածներ Կատեգորիա:Թբիլիսի քաղաքում մահացածներ
Մարտունաշեն (այլ կիրառումներ)
Մարտունաշեն անունը կարող է վերաբերել՝
Ալֆրեդու Շավիս
Ալֆրեդու Շավիս (Alfredo Chaves), համայնք Բրազիլիայում՝ Էսպիրիտու Սանտու նահանգի կազմում։ Գտնվում է Էսպիրիտու Սանտու նահանգի կենտրոնական մարզում։ Մտնում է Գուարապարիի գավառի կազմի մեջ։ Բնակչությունը կազմում է 14 332 մարդ՝ 2006 թվականի տվյալներով։ Գրավում է 615,593 կմ2 տարածք։ Բնակչության խտությունը՝ 23,3 մարդ/կմ²։
Պատմություն
Քաղաքը հիմնադրվել է 1891 թվականի հունվարի 24-ին
Վիճակագրություն
Կատեգորիա:Բրազիլիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էսպիրիտու Սանտու նահանգի բնակավայրեր
(3161) Բիդել
(3161) Բիդել (Beadell), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1980 թվականի հոկտեմբերի 9-ին Կարոլին Շումեյկերի կողմից Պալոմարում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,571905 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,131 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,0128 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1506,54 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,238958 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 14,93° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1980 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Կարոլին Շումեյկերի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Գրուն (գյուղ, Լեբեդինի շրջան)
Գրուն (Грунь), գյուղ Ուկրաինայի Սումիի մարզի Լեբեդինի շրջանում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Սումիի մարզի Լեբեդինի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Արինքար (Էրզրումի գավառ)
Արինքար, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Էրզրումի գավառում ։ Գտնվում էր Էրզրում քաղաքից 26 կմ հյուսիս-արևմուտք, Արևմտյան Եփրատի ավազանի գետակներից մեկի ափին։
Տարածքը սարահարթային էր։
Բնակչություն
XX դարի սկզբին ուներ 32 տուն բնակիչ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Հուսեյն Բեշոկ
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Բոսնիական ծագմամբ թուրքեր
Բորկի (գյուղ, Կրասնինսկի շրջան)
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 0 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Կրասնինսկի շրջանի բնակավայրեր
Դևկալիոն
Դևկալիոն (Δευκαλίων), հին հունական դիցաբանության մեջ ջրհեղեղից հետո մարդկանց նախահայրը, ով միակն էր կնոջ հետ, որ փրկվել էր ։ Թեսսալական Փթիա քաղաքի թագավորը, Պրոմեթևսի և Կլիմենեի , կամ Պանդորայի  որդին, Պիրրայի՝ Էպիմեթևսի և Պանդորայի դստեր ամուսինը , Հելլենի հայրը։
Ջրհեղեղ
Երբ Զևսը ոճրապարտության համար որոշել էր կործանել մարդկային ցեղը և երկրի վրա համաշխարհային ջրհեղեղ առաջացնել, Դևկալիոնը, Պրոմեթևսի խորհրդով, նավ է կառուցում, որի վրա մարդկանցից փրկվում են միայն ինքը և Պիրրան։ Իններորդ օրը Դևկալիոնի նավը կանգնում է Պառնասոսի գագաթին (որոշ տարբերակներում՝ թեսսալական Օթրիս լեռան վրա, Աթոս լեռան վրա, Էտնայի վրա)։ Թեմիսի պատգամատունը Պառնասոսում Դևկալիոնի և Պիրրայի այն հարցին, թե ինչպես վերածնեն մարդկային ցեղը, պատասխանում է, որ նրանք պետք է ուսերի վրայով նետեն մոր ոսկորները։ Դևկալիոնը հասկանում է, որ քարերը Մայր երկրի ոսկորներն են ։ Դևկալիոնի նետած քարերը վերածվում են տղամարդկանց, իսկ Պիրրայի նետածները՝ կանանց։ Ըստ Բոտվիննիկի՝ Դևկալիոնի մասին առասպելը հավանաբար ունի արևելյան ծագում և տարածվել է Միջագետքից, որտեղ լայնորեն տարածվել էին զրույցներ ջրհեղեղի մասին ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հին հունական առասպելների հերոսներ Կատեգորիա:Հին հունական դիցաբանություն Կատեգորիա:Կատաստերիզմներ
Արտասահմանյան երկրների հետ մշակութային համագործակցության հայկական ընկերություն
Արտասահմանյան երկրների հետ բարեկամության և մշակութային կապի հայկական ընկերություն, (մինչև 1958-ը՝ Կուլտուրական կապի հայկական ընկերություն) կազմալուծվաց կամավոր հասարակական կազմակերպություն։
Պատմություն
Ստեղծվել էր 1944 թվականին։
Մինչև 1958 թ. կոչվել է Կուլտուրական կապի հայկական ընկերություն։
Աջակցում էր ՀԽՍՀ աշխատավորության և արտասահմանյան երկրների ժողովուրդների միջև բարեկամության, փոխըմբըռնման և մշակութային համագործակցության զարգացմանն ու ամրապնդմանը։ Տարբեր երկրների ազգային տոների և հիշարժան տարեթվերի առթիվ կազմակերպում է երեկոներ, ցուցահանդեսներ, կինոֆիլմերի ցուցադրումներ և այլն։
Մինչև Սփյուռքահայության հետ մշակութային կապի կոմիտեի ստեղծումը (1964 թ.) սերտ կապեր է ունեցել արտասահմանյան երկրներում գործող հայկական կազմակերպությունների և գործիչների հետ։
1975 թ. դրությամբ՝ ընկերությունը բարեկամական կապեր է ունեցել աշխարհի 67 երկրների 245 կազմակերպությունների և 466 գործիչների հետ։ Այդ երկրներից մոտ 28-ում եղել են բարեկամության ընկերություններ։ 1986 թ. արեկամական կապեր ուներ շուրջ 70 երկրների մշակութային ու հասարակական կազմակերպությունների հետ, ր մշակույթի, գիտության ու տեխնիկայի 7 ճյուղային սեկցիա, հանրապետության 20 բաժանմունք։ Ունեցել է շուրջ 2650 մասնակից։
Շենք
Ստեղծման օրվանից ընկերությունը տեղակայված է եղել բժիշկ Հովհաննես Հովհաննիսյանի բուժարանի շենքում։ Վերջինս կառուցվել է 1914-1917 թթ՝ Հովհաննիսյանի պատվերով։
Ամսագիր և տեղեկատու
1945-1964 թթ. հրատարակվել է «Սովետական Հայաստան» ամսագիրը։
1965 թվականից ռուսերեն, անգլերեն, ֆրանսերեն, գերմաներեն և իսպաներեն լույս է ընծայում «Հայաստանն այսօր» երկամայա տեղեկատու բյուլետենը, որն ուղարկվել է աշխարհի 36 երկրների 90 կազմակերպությունների։ Տեղեկատուում տեղ էին գտնում Խորհրդային Հայաստանի գիտական, մշակութային կյանքին վերաբերող իրադարձությունները։ Տեղեկատուի գլխավոր խմբագիրն էր Կոնստանտին Խոնդոյանը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հայաստանի ոչ առևտրային կազմակերպություններ
Ղաջարական Պարսկաստան
Ղաջարիների պետություն կամ Իրանի տերություն  պետություն Իրանում և նրան հարող տարածքներում 1795-1925 թվականներին ։ Հիմնադրել է թյուրքալեզու ղաջար ցեղի առաջնորդ Աղա Մոհամմադ խան Ղաջարը 1795 թվականին ։ Երկիրը կառավարել է Ղաջարիների թագավորական տոհմը, որն ունեցել է թուրքմենական ծագում ։ Տարածքի առավելագույն չափը եղել է հիմնադիր շահի օրոք (1789-1797) ։
Ի սկզբանե այս պետության մայրաքաղաքը եղել է Թեհրանը, որը 19-րդ դարի ընթացքում դառնում է իրանական մշակութային, քաղաքական ու տնտեսական կենտրոն ։ Հզորության շրջանում, երբ անկում էին ապրում Սեֆյան Իրանի տարածքում զուգահեռ իշխող երկու տոհմերը՝ Աֆշարիները և Զանդերը, ներառել է հարևան և հեռավոր երկրներ։ Ոսկեդարի շրջանում այն ներառում էր Իրանական լեռնաշխարհն ու Միջին Ասիայի հարավը, Կովկասյան լեռները և Հայկական լեռնաշխարհի արևելքը՝ տարածվելով Միջագետքի և Ինդոս-Գանգեսյան դաշտավայրերի միջև ։ 1857 թվականին վերջնականապես ձևավորվում է Իրանի ժամանակակից տարածքը՝ ամրագրված Փարիզի հաշտության պայմանագրով։ Այն կնքվել էր Իրանի և Անգլիայի միջև՝ ժամանակակից Աֆղանստանի և Պակիստանի սահմանամերձ տարածքների համար մղված հնգամսյա պատերազմից հետո։
19-րդ դարի ընթացքում Իրանը սկսում է թուլանալ. Ռուսական և Բրիտանական կայսրությունները, նվաճելով Իրանի հարակից երկրները, այն դարձրել էին չեզոք գոտի։ Երկիր է մտնում օտարերկրյա կապիտալ։ Ղաջարիների պետությունը խիստ թուլանում է գոյության անմիջապես սկզբում ռուս-պարսկական պատերազմների հետևանքով ։ Ի վերջո, 20-րդ դարի սկզբին Իրանում տեղի է ունենում սահմանադրական հեղափոխություն, որը խարխլում է հարյուրավոր տարիներ տևած բացարձակ միապետությունը սահմանափակում է իր իրավունքները, իսկ որոշ ժամանակ անց՝ տեղը զիջում Փահլավիներին ։
Ղաջարիների պետությունը իսլամական Արևելքի շիադավան թագավորությունն էր, որը հանդիսանում էր պարսիկների՝ դարեր առաջ կորսված պետականության իրավահաջորդը։ Թեև փաստացի ղեկավարվում էր թյուրքալեզու ղաջարիների կողմից, սակայն մշակութային, տնտեսական և քաղաքական վերնախավի տեսանկյունից իրանական պետություն էր ։ Իշխող արքայատոհմը, ընդունելով նախորդների՝ Սասանյանների և Սեֆյանների «շահնշահ» տիտղոսը, աստիճանաբար կորցնում է թուրքմենական արմատները՝ դառնալով պարսիկ ժողովրդի մի մասը ։
Ծագում
Երկրի պաշտոնական անվանումը եղել է «Իրանի տերություն» ։ Եթե մինչ այդ միջնադարյան արևելքում տարածված էր պետությունը կոչել կառավարող ընտանիքի կամ հարստության անունից, այդ թվում՝ Սեֆյանների, Աֆշարիների կամ Զանդերի, ապա 18-րդ դարում առավել հաճախ գործածական է դառնում հենց Պարսկաստանի անունը։ Պատմական, ռազմաքաղաքական և այլ աղբյուրներում երբեմն հանդիպում են նաև այլ անվանումներ, որոնցից առավել հայտնի է «ղաջարիների պետություն» անվանումը։ Ղաջարիները թյուրքալեզու ռազմատենչ ցեղեր էին, որոնք ապրում էին Կասպից ծովին հարող շրջանում։ Նրանք «Սև աչքեր» (ղարագյոզ) աղանդի անդամներ էին, որոնք էլ իրենց հերթին անդամակցում էին օղուզ թյուրքերի «սևագլուխներին» ։ Ղաջարների ցեղը (այսօր՝ մոտ 35000 մարդ) թափանցել է Հայկական լեռնաշխարհի տարածք մոնղոլական տիրապետության շրջանում։
Ղաջարիները ղզլբաշների հետ միասին սատարում էին Սեֆյանների իշխանությանը։ Վերջիններս նրանց իշխանություն տվեցին Առանում (Շիրվան), և ղաջարիները հասան խանի աստիճանի. 1554 թվականին Ղարաբաղի կուսակալության ղեկավար էր դարձել Շահվերդի Սոլթան Զիադօղլու Ղաջարը, ում նստավայրն էր Գանձակ քաղաքը ։
Վաղ շրջան
16-17-րդ դարերում ղաջարիներին վստահվեցին դիվանագիտական ​​առաքելություններ և ներքին կառավարում։ Շահ Աբբաս I-ը տեղահանում է նրանց և վերաբնակեցնում Կասպից ծովի հարավարևելյան մասում՝ Աստարաբադում (Գորգան) ։ Վերաբնակ և տեղացի ղաջարիների սերունդ Ֆաթհ Ալին (1686-1726), Սեֆյան սուլթան Հուսեյնի և Թահմասպ II շահի իշխանության ընթացքում դարձել էր զորահրամանատար, սակայն 1726 թվականին նա սպանվել աֆշարի Նադիր շահի հրամանով։ Նրա որդի Մոհամմադ Հասան խան Ղաջարը (1722-1758) սպանվել է Զանդերի Քարիմ խանի հրամանով։ Աղա Մոհամմադ խանը, ով նախորդի որդին էր, իր պապի և հոր վրեժը պատրաստվում է լուծել՝ կործանելով Աֆշարիներին և Զանդերին ։
1722 թվականին աֆղանների զորահրամանատար Միր Մահմուդը գրավում է Պարսկաստանի մայրաքաղաք Սպահանը, որով սկիզբ է դրվում քրդական ծագում ունեցող Սեֆյանների պետության անկմանը։ Ժամանակավորապես միավորելով հողերը՝ թյուրքալեզու Աֆշարիների ղեկավար Նադիր խանը շահ է հռչակվում։ Նրա մահից հետո առաջանում են խանություններ, որոնք ինքնավարության կամ Օսմանյան կայսրության հետ մերձեցման փորձեր են կատարում։ Աֆշարիներին զուգահեռ երկրի շահեր են դառնում նաև քուրդ Զանդերը։
Զարգացած միջնադարից՝ 11-րդ դարից սկսած, Պարսկաստանը կառավարող գրեթե բոլոր տոհմերը, այդ թվում և Ղաջարիները, իշխանության են եկել թյուրքալեզու ցեղերի աջակցությամբ, իրենց շուրջ հավաքելով պարսկական արիստոկրատիային ։ 1779 թվականին Զանդերի Քարիմ խանի մահից հետո, Աղա Մոհամմադ խանը ձեռնամուխ եղավ միանալու Իրանին։ Մի քանի տարի անց նա իր ձեռքը վերցրեց Կասպից ծովի հարակից շրջանների իշխանությունը, ապա անցավ Իրանի մյուս նահանգներին։ Գահին տիրանալու համար նա քանդեց քաղաքները, կոտորեց բնակչությանը։ Նա հայտնի է իր դաժանություններով, որոնցից հայտնի էր, օրինակ, Քերման քաղաքում նրան համառ դիմադրություն ցույց տված բնակիչների կուրացումը ։
Աղա Մոհամմադ խանի զորքերը հիմնականում կազմված էին թյուրք վարձկաններից և վրացի ստրուկներից ։ Ղաջարիների դինաստիայի հիմնադիր Աղա Մոհամմադը գրավում է Զանդերի մայրաքաղաք Շիրազը և Աֆշարիների մայրաքաղաք Մաշհադը։ Նա վերականգնեց Պարսկաստանի գերիշխանությունը ողջ Կովկասում։ Շահն իր մայրաքաղաքը դարձրեց Թեհրանը, որը պատմական Ռեյ քաղաքի ավերակների մոտակայքում գտնվող մի գյուղ էր։ 1796 թվականին նա պաշտոնապես թագադրվեց որպես շահ։ Նորաստեղծ պետությունը ստացավ «իրանական կայսրություն» կամ «շահնշահություն» անվանումը:
Հիմնադրում
Թուրք-պարսկական պատերազմից (1730-1736) և հետո վերականգնելով Սեֆյան Իրանի սահմանները որպես արդեն ինքնուրույն շահ և Աֆշարիների դինաստիայի հիմնադիր՝ Նադիրը մշակել է նոր քաղաքականություն տարբեր ազգությունների նկատմամբ։ Դրական գնահատելով ազատագրական շարժումները Սյունիքում (1722-1730) և Արցախում (1724-1731), Երևանի (1724) և այլ քաղաքների ու բերդերի ինքնապաշտպանությունը՝ շահը մեծ արտոնություններ է տվել հայերին ։ Ի նշան Կովկասում և Ատրպատականում իրանական իշխանության ամրապնդման՝ Նադիրը շահ է թագադրվել Մուղանում (ներկայիս Ադրբեջանի հարավային հատված), և իր մեջքին թուր է կապել ամենայն հայոց կաթողիկոս Աբրահամ Կրետացին։ Արցախի տարածքում վերացրել է Ղարաբաղի կուսակալությունը, ինքնիշխանություն տվել հինգ մեիլքներին (Խամսայի մելիքություններ)։ Կուսակալի իշխանությունը սահմանափակվում էր միայն Գանձակ քաղաքով և դրա շրջակայքով ։ Լոռի-Փամբակում, Ղազախ-Շամշադինում, ինչպես նաև Կախեթի թագավորությունում հաստատվել է Քարթլիի թագավոր Թեյմուրազ II-ի գերիշխանությունը՝ նրա որդի Հերակլ II-ին ժառանգելու իրավունքով ։ Խիստ կրճատվեցին թյուրքալեզու ցեղերի և նրանց ցեղապետերի իրավունքները, որոնք սատարում էին Օսմանյան կայսրությանը 1723-1727 թվականների թուրք-պարսկական պատերազմի ընթացքում։ Դժգոհ մնալով դրանից՝ Նադիր շահի մահից (1747) հետո, նրանք իրենց ինքնիշխան հռչակեցին. այդպես առաջացան Հյուսիսային Իրանի խանությունները։ 1751 թվականին քուրդ առաջնորդ Քարիմ խան Զանդը, չճանաչելով Շահրոխ շահ Աֆշարիի իշխանությունը (1748–1796)՝ իրեն հռչակեց Իրանի շահ, և վրաց թագավոր Հերակլ II-ը ներկայացրեց իր դե յուրե հնազանդությունը նրան, սակայն դե ֆակտո նա ինքնավար էր մնացել ։ Նրա հետ կապված մեծ հույսեր ունեին հնդկահայ ազատագրական շարժման ռահվիրաները՝ Հովսեփ Էմինը, Շահամիր Շահամիրյանը և ուրիշներ, ովքեր նպատակ ունեին թոթափել թուրք-պարսկական լուծը և շարունակել Իսրայել Օրու կիսատ թողած ծրագիրը։ 1783 թվականին Հերակլ II-ը կնքում է Գեորգիևյան դաշնագիրը, որով ճանաչել է Ռուսական կայսրության հովանավորությունը և հրաժարվել ինքնուրույն արտաքին քաղաքականությունից ։ 18-րդ դարի վերջին տասնամյակներին Վրաստանն ավելի կարևոր տարր էր դարձել ռուս-իրանական հարաբերություններում, քան Պարսկաստանի հյուսիսային նահանգներից Մազանդարանը կամ նույնիսկ Գիլանը։ Ի տարբերություն Պետրոս Մեծի, Ռուսաստանի կայսրուհի Եկատերինա II-ը դիտարկել է Վրաստանը որպես կովկասյան քաղաքականության առանցք՝ որպես Իրանի և Օսմանյան կայսրության դեմ գործողությունների հիմք ։ Օգտվելով Իրանում սկսած քաոսից և երկիշխանությունից՝ ռուսական մի զորամաս 1784 թվականին հաստատվում է Թբիլիսիում, որին ի պատասխան սկսում է ռուս-թուրքական պատերազմ (1787-1791)։ Ինչպես և նախորդը (1768-1774), այս մեկը ևս ավարտվեց ռուսների հաղթանակով։
Իրանի քաղաքական խառնաշփոթն ավարտվեց Ղաջարիների՝ գահին հաստատվելով։ Աղա Մոհամմադ խան Ղաջարը միավորեց ամբողջ Իրանը և արշավեց Կովկաս՝ սահմանները ռուսական թափանցումից պաշտպանելու նպատակով։ Հերակլ II-ին վերջնագիր է ներկայացվում հրաժարվել Ռուսաստանի հետ պայմանագրից և վերահաստատել միությունը Պարսկաստանի հետ, խաղաղության և նրա թագավորության անվտանգության համար ։ Օսմանյան կայսրությունը, ի հակասություն Իրանի, չորս հարյուրամյակի մեջ առաջին անգամ ճանաչել է Հերակլ II-ի իրավունքները Քարթլիում և Կախեթիում՝ իր սահմաններում գտնվող վրացական այլ հողերը (Իմերեթի թագավորություն՝ Իմերեթ, Գուրիա, Մեգրելիա) և Սև ծովի ափերը վրացիներից հեռու պահելու նպատալով ։ Վրաց արքան խնդրանքով դիմում է Ռուսաստանի կայսրուհուն՝ իրեն տրամադրելու 3000-ամոց զորք՝ պարսիկներից պաշտպանվելու համար։ Եկատերինա II-ն անպատասխան է թողնում նամակը, որի արդյունքում Վրաստանը մնում է պարսկական սպառնալիքի դեմ միայնակ. այդուհանդերձ, Հերակլ II-ը մերժեց Աղա Մոհամմադ խան Ղաջարի վերջնագիրը։ 1795 թվականի օգոստոսին Իրանի շահն անցավ Արաքս գետը, գրավեց Ղարաբաղի, Գանձակի խանությունները և հասավ մինչև Դերբենդ ։ Այս արշավանքում առանձին տեղ է գրավում դեռ 1765 թվականին կառուցված Շուշիի բերդի պաշտպանությունը ։ Ռուսական զորքերի հրամանատար գեներալ Իվան Գուդովիչը կոչ արեց վրաց արքային խուսափել «ծախսերից և աղմուկից», և հնազանդվել պարսիկներին, սակայն Հերակլը, դաշնակցելով Իմերեթի արքա Սողոմոն II-ի հետ, Թբիլիսիի հարավում իր 3000-անոց և Սողոմոնի 2000-անոց զորքով սպասում էր շահի 40000-անոց բանակին։ Աղա Մոհամմադ խանը մի քանի ժամում նվաճեց Թբիլիսին, հարուստ ռազմավարով ու հազարավոր գերիներով վերադառնում նորահռչակ մայրաքաղաք Թեհրան :
Նադիր շահից 60 տարի անց, լուծելով հոր և պապի վրեժը, նույն Մուղանի դաշտավայրում Աղա Մոհամմադ խան Ղաջարը թագադրվեց որպես Իրանի շահ (1796)։ Ռուսները պատասխան հակահարված տվեցին Ղաջարիներին. 1796 թվականի պարսկական արշավանքի ժամանակ իրանական զորքերը պարտություն կրեցին։ Իր շահական իշխանության երկրորդ տարում՝ 1797 թվականին, Աղա Մոհամմադը սպանվեց Ղարաբաղի խանության կենտրոն Շուշիում, և նրա եղբորորդին` Ֆաթհ-Ալին, դարձավ Իրանի նոր շահ ։ 1799 թվականին ռուսները վերադարձան Թբիլիսի, իսկ 1801 թվականին Ռուսաստանը պաշտոնապես միացրեց Քարթլի-Կախեթի թագավորությունը։ Ռուսներն այդ նվաճումը ամրապնդեցին հաղթանակներով. 1804-1813 և 1826-1828 թվականների պատերազմների արդյունքում Իրանի հյուսիսային սահմանը դարձավ Արաքս գետը ։
Զարգացում
1603-1604 թվականների շահ Աբբասի կասմակերպած հայերի, ինչպես նաև վրացիների բռնագաղթով խիստ փոխվել էր ժողովրդական կազմը. Կովկասում, Հայկական լեռնաշխարհի տարածքներում հաստատվելու էին եկել հազարավոր մուսուլմաններ՝ տեղահանված քրիստոնյաների փոխարեն։ Գյուլիստանի (1813) և Թուրքմենչայի (1828) պայմանագրերից հետո հսկայական տարածքների կորստի արդյունքում այրումները, ղարափափաղները, չերքեզները, շիադավան լեզգինները և այլ ազգությունների ներկայացուցիչներ հեռանում են Իրանի հյուսիս ։ Դրա փոխարեն տասնյակ հազարավոր հայեր վերադառնում են հայրենիք ՝ իրենց հետ բերելով նաև ասորիների, հույների ու վրացիների: 1864 թվականին տեղի է ունենում չերքեզների ցեղասպանությունը, որից հետո Իրան է տեղափոխվում մուսուլման գաղթականների մեկ այլ հզոր ալիք ։ Հետագայում նրանցից էր կազմվելու Պարսկական կազակական դիվիզիան։
Անկում
Առաջին համաշխարհային պատերազմի ամենասկզբից Իրանը չեզոքություն հայտարարեց, սակայն հարևան Օսմանյան կայսրությունը կարճ ժամանակ անց ներխուժեց Իրանի հյուսիսային շրջաններ, որոնք գտնվում էին ռուսական ազդեցության և հսկողության ներքո ։ Վերջինիս պատճառով, ինչպես պրոֆեսոր դոկտոր Տուաժ Աթաբակին ասում է, չեզոքություն հայտարարելը անիմաստ էր, հատկապես, երբ Իրանը ուժ չուներ այդ քաղաքականությունը իրականացնելու համար։ Ռուսներին օժանդակություն են ցույց տվել ասորիներն ու հայերը։ Սակայն, ռուսական հեղափոխության (1917) և հետագայում զորքերի մեծամասնության դուրս բերումը Օսմանյան կայսրությանը հնարավորություն ստեղծեց նորից ներխուժել տարածք և կազմակերպել հայերի ու ասորիների ցեղասպանություն։ 1918 թվականի նոյեմբերի 30-ի Մուդրոսի զինադարարից հետո թուրքերը հետ քաշվեցին Իրանից և Կովկասից։ Երիտասարդ Ահմադ շահը չկարողացավ կազմակերպել Իրանի պաշտպանությունը, որի պատճառով անգլիական ազդեցությունը երկրում էլ ավելի մեծացավ։ 1921 թվականի փետրվարին Պարսկական կազակական դիվիզիայի հրամանատար Ռեզա խան Փահլավին հեղաշրջում էր կազմակերպել, դառնալով Իրանի կառավարիչ։ Մի քանի տարվա ընթացքում նա դարձավ Իրանի շահ։ Ահմադ Ղաջարին արտաքսվեց Եվրոպա, որտեղ և մահացավ։
Վարչական բաժանում
18-րդ դարի կեսերին Աֆշարիներն ու Զանդերը հիմնականում պահպանել էին Սեֆյան Իրանի վարչական բաժանումը. երկիրը բաժանված էր էյալեթների (կուսակալությունների)։ 1639 թվականին կնքված Ղասրե Շիրինի պայմանագրով ձևավորվում ու գրեթե անփոփոխ է դառնում Իրանի արևմտյան սահմանը։ Պետությունը բաժանված էր 13 կուսակալությունների, որոնց գլուխ կանգնած էին բեկլարբեկները ։ Հյուսիսային Իրանում կային 4 կուսակալություններ՝ Երևանի, Ղարաբաղի կամ Գանձակի, Շիրվանի կամ Շամախու, Թավրիզի կամ Ատրպատականի, հարավում Ֆարսի կուսակալությունն էր։ Արևելյան հատվածը բաժանված էր 6 Աստարաբադի (Գորգան), Մաշհադի (Խորասան), Հերաթի (Աֆղանստան), Մերվի (Թուրքմենստան), Քերմանի (Բելուջիստան) և Քանդահարի (Պակիստան), իսկ արևմտյանը՝ 2 բեկլարբեկության՝ Ղազվինի, Համադանի։ Նադիր շահի մահից հետո ձևավորվում են տասնյակ մանրումիջին խանություններ, որոնց գլուխ կանգնում էին նշանակովի, երբեմն՝ ժառանգական իշխանություն ունեցող խաները։ Այս կարգավիճակը շարունակվեց նաև Ղաջարիների օրոք։ Երևանի խանությունը, օրինակ, բաժանված էր 15 մահալների (շրջանների), որոնց թվում՝ Աբովյանի (Կըրխբուլաղ), Ապարանի (Բաշ-Ապարան), Արագածի (Սաադլի), Արարատի (Վեդիբասար), Արմավիրի (Սարդարապատ), Արտաշատի (Գառնիբասար), Բաղրամյանի (Սեիդլի), Գեղարքունիքի (Գյոկչա), Էջմիածնի (Կարբիբասար), Թալինի, Իգդիրի (Սուրմալու), Ծաղկաձորի (Դարաչիչակ), Կողբի (Դարաքանդ), Մասիսի (Զանգիբասար), Շարուրի։ Վարչական միավորի գլուխ կանգնած շահի կողմից նշանակված խանը։ Բոլոր գործերը նա վարում էր ինքնիշխան կերպով, մահալների համար նշանակում էր կառավարիչների՝ «միրբոլուքներ»։ Քաղաքների կառավարիչները կոչվում էին «քալանթարներ», ոստիկանները՝ «ֆարրաշներ», իսկ զինվորները՝ «սարբազներ»։ Խանության գործերը վարելու համար պահվում էին բազմաթիվ պաշտոնյաներ՝ «խազնադար» (ֆինանսական գործերի ղեկավար), «սանդուղդարաղասի» (ծախսարար), «ամբարդար-աղասի» (շտեմարանապետ), «սերաֆյուլ-բեկ» (ռազմական գործերի ղեկավար), «մուհասիլ-բեկ» (հարկահան), «ղալա-բեկ» (բերդերի պետ) և այլն ։
Խանությունների այսպիսի բաժանումը հաճախ փոփոխության է ենթարկվել։ Ֆաթհ Ալի շահի իշխանության ժամանակ երկիրը բաժանված էր հինգ խոշոր երկրամասերի և բազմաթիվ փոքր մարզերի, 1847 թվականին՝ մոտ 20 նահանգների, 1886 թվականին՝ 39, 1906 թվականին՝ 18 : Իրանի սահմանադրական ընդունումից հետո երկիրը բաժանվեց 12 նահանգ-օսթանների ։ Դրանք էին՝ Անմիջական շահին էին ենթարկվում Թեհրանը և նրա շուրջ ընկած տարածքները (Թեհրան, Ալբորզ, Ղազվին, Համադան, Կենտրոնական, Սեմնան)։ Նահանգների ղեկավարները կոչվում էին «օսթանդար», և ամենևին պարտադիր չէ, որ նշանակվեին իշխող վերնախավից։
Հասարակություն
Իրանի բնակչությունը, հիմնականում երկար դարերով մնալով անփոփոխ, 19-րդ դարի կեսերից կտրուկ աճ է արձանագրում։ Դա կապված էր երկրում տիրող խաղաղության և տնտեսական որոշակի տեղաշարժերի հետ։ Մեծամասնությունը շարունակում են կազմել շիա մուսուլմանները՝ պարսիկները, ազարիները, քրդերը։ Որոշակի թիվ էին կազմում նաև այլադավան և այլալեզու ազգային փոքրամասնությունները, որոնք հիմնականում կենտրոնացած էին խոշոր քաղաքներում, մասամբ նաև՝ գյուղերում։ Այդպիսի խառը բնակչություն ունեցող գյուղական բնակավայրերը մասնավորապես Սպահանի և Ատրպատականի նահանգներում էին։ Իրանի բնակչությունը՝ հազարներով ։
Բանակ
Ղաջարիների բանակի ֆինանսավորման խնդիրը լուծվել է Զանդերին և Աֆշարիներին թալանելով։ Աղա Մահմադ խանը կազմել էր 60 հազարանոց հեծելազոր, որով արշավել էր Կովկաս։ Նրա եղբորորդին և իրավահաջորդ Ֆաթհ Ալի Շահը, Աֆշարների դեմ մի քանի հաջող արշավանքներից հետո, ռազմական նախարար Միրզա Ասադոլա Խանի և վեզիրի օգնությամբ ստեղծեց նոր ուժեղ բանակ՝ վերջին եվրոպական մոդելների հիման վրա։ Այն ղեկավարում էր թագաժառանգ Աբբաս-Միրզան։ Պարսկական բանակը կարողացել էր հաղթանակ տանել օսմանցիների նկատմամբ թուրք-պարսկական վերջին պատերազմի (1821-1823) ժամանակ։ Այդուհանդերձ, Իրանը չկարողացավ բավականաչափ զորեղ գտնվել՝ հաղթելու բրիտանական և ռուսական բանակներին։ Այդպես նրանք կորցրին ազդեցությունը Միջին Ասիայում և Կովկասում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Նախկին կայսրություններ Կատեգորիա:Մերձավոր Արևելքի պատմական պետություններ Կատեգորիա:Պետություններ Պատմական Իրանի տարածքում Կատեգորիա:Շիական պետություններ
Պետրովկա (գյուղ, Զոլոչևի շրջան)
Պետրովկա (Петрівка), գյուղ Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Զոլոչևի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1700 թվականին։
2001 թվականի տվյալներով Պետրովկա գյուղում բնակվում էր 266 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,324 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 820,99 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Զոլոչևի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1700 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Պոլսի բարբառ
Պոլսի բարբառ - հայերեն կը ճյուղի բարբառներից մեկը։
Խոսվել է Կոստանդնուպոլիս (այժմ՝ Ստամբուլ) քաղաքում։ Բաղաձայնական համակարգը՝ երկաստիճան խլազուրկ (բ, փ, գ, ք)։ Ձայնավորներով աղքատ է. երկբարբառներ չունի։ Ձևաբանությունը մեծ փոփոխության չի ենթարկվել։ Գոյականներն ունեն չորս հոլով (սեռականը նման է տրականին, հայցականը՝ ուղղականին)։ Բացառականի վերջավորությունն է՝ է։ Գոյականների մեծ մասը ենթարկվում է ի հոլովման (տունի, շունի)։ Խոնարման մեջ կան բայերի շարունակական ձևեր գոր մասնիկով։
Պոլսի բարբառն ընկած է արևմտահայ գրական լեզվի հիմքում ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Կը ճյուղի բարբառներ
Արջիկ
Արջիկ, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Էրզրումի գավառում ։
Բնակչություն
1880 թվականին ուներ 50 բնակիչ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ռոդոսթոյի բարբառ
Ռոդոսթոյի բարբառ- հայերենի կը ճյուղի բարբառներից մեկը։
Խոսվում է Թուրքիայի եվրոպական մասի և Բուլղարիայի հայության որոշ շրջաններում (Ռոդոսթո, Սալկարա)։ Մեծ նմանություններ ունի Պոլսի բարբառին։ Ձայնավորների համակարգը նույնն է. բաղաձայնական համակարգը՝ երկաստիճան խլազուրկ (բ→փ, պ→բ)։ Խոնարհման մեջ ունի շարունակական գոր մասնիկը, ապառնին կազմվում է բըդը «բըդ, բըդըր» մասնիկով ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Կը ճյուղի բարբառներ
Ումուարանայի գավառ
Ումուարանայի գավառ (Microrregião de Francisco Beltrão), գավառ Բրազիլիայի Պարանա նահանգի մեջ։ Մտնում է Պարանա նահանգի հյուսիսարևմտյան մարզի մեջ։ Բնակչությունը կազմում է 237 362 մարդ 2006 թվականի տվյալով։ Զբաղեցված տարածքը 10 232,491 կմ²։ Բնակչության խտությունը 23,2 մարդ/կմ²։
Գավառի կազմ
Գավառի կազմի մեջ են մտնում հետևյալ համայնքները.
Կատեգորիա:Բրազիլիայի գավառներ Կատեգորիա:Պարանա նահանգի գավառներ
Շարասան
Շարասան (իսկական ազգանունն ու անունը՝ Թյությունջյան Սարգիս Մկրտչի), հայ դեղագործ, թատրոնի պատմաբան։ Սովորել է Պերպերյան վարժարանում։ Հիմնականում զբաղվել է դեղագործությամբ։ Վաղ հասակից հետաքրքրվել է հայ թատրոնով և նրա գործիչներով, հավաքել 1867-1888 թվականների պոլսահայ թատրոնի 150-ից ավելի ազդագրեր, ինչպես և լուսանկարներ, ուսումնասիրել պարբերական մամուլում ցրված նյութերը, տվյալներ՝ ժամանակակից թատերական գործիչների մասին։ 1898 թվականից սկսել է գրել «Թրքահայ բեմը և իր գործիչները» աշխատությունը, որը 1907 թվականին արժանացել է Իզմիրյան մրցանակի, իսկ 1914 թվականին առանձին գրքով լույս տեսել Կ. Պոլսում։ Ենթադրվում է, որ Շարասան ձեռագիր աշխատություն է թողել Պ. Ադամյանի մասին։
Շամքորի դեպքեր (1918)
Շամքորի դեպքեր, Շամքորի կոտորած, 1918 թվականին Կովկասյան ռազմաճակատից Ռուսաստան վերադարձող ռուս զինվորների ջարդ հունվարի 9-12-ին՝ ադրբեջանական զինված խմբերի կողմից՝ Անդրկովկասյան կոմիսարիատի հրամանով։
Սֆորցա ընտանիք
Սֆորցա ընտանիք (Sforza, ), Միլանում հիմնված Վերածննդի ժամանակաշրջանում Իտալիայում գերիշխող դիրք զբաղեցնող ընտանիք։ 15-րդ դարի կեսերին Վիսկոնտի ընտանիքից նրանք ձեռք բերեցին Միլանի դքսության տիտղոսը, որը մեկ դար հետո անցավ իսպանական Հաբսբուրգներին։
Շամքորի դեպքեր (1918)
Հոկտեմբերյան հեղափոխության հաղթանակից հետո անդրկովկասյան ռեակցիան ձգտում էր երկրամասն անջատել Խորհրդային Ռուսաստանից և ազգային զորամասերը զինելու պատրվակով (ենթադրաբար Թուրքիայի հարձակումից պաշտպանվելու նպատակով) զինաթափում էր բոլշևիկների կողմն անցած Կովկասյան բանակի զինվորներին և հաշվեհարդար տեսնում նրանց հետ։ Շամքորում կոտորածը իրականացրին այնտեղ ուղարկված զրահագնացքի հրամանատար Աբխազական, մուսուլմանական ազգային կոմիտեն, հակաբոլշևիկյան տարրերից կազմված «վայրի դիվիզիան», որի գլուխ կանգնած էին Ասլան բեգ Սաֆիքյուրդսկին, իշխան Մաղալովը, Իադուդան բեգ Ի աս Մամեդովը և այլք։ Զոհվեց մոտ 1000 զինվոր, զինյալները զավթեցին 12 հրանոթ, 70 գնդացիր, շուրջ 15 000 հրացան։
Սֆորցա ընտանիք
Պատմություն
Լինելով գյուղական ազնվականներ՝ Սֆորցաները դարձել են կոնդոտյոր և օգտագործելով այդ ռազմական դիրքը՝ դարձել Միլանի ղեկավարներ։ Ինչպես Մեդիչիները Ֆլորենցիայում, այնպես էլ Սֆորցաները ղեկավարել են Միլանում։ Նրանց ղեկավարման օրոք քաղաք-պետությունը ծաղկել ու ընդլայնվել է։
Շամքորի դեպքեր (1918)
Շամքորի դեպքերին հաջորդեց զինվորների ջարդը Ելիզավետպոլում։
Սֆորցա ընտանիք
Պատմություն
Սֆորցա ընտանիքի հիմնադիրն է Մուցիո Ատտենդորոն (1369-1424 թթ.) (sforzare՝ ուժ գործադրել)։ Եղել է կոնդոտյոր Ռոմանյայում, ծառայել է Նեապոլի Վալուա ընտանիքի Անժուական ճյուղի թագավորներին և դարձել է կոնդոտյորներից ամենահաջողակ կառավարիչը։
Շամքորի դեպքեր (1918)
Կատեգորիա:Ադրբեջանի պատմություն Կատեգորիա:1918 զանգվածային սպանություններ
Սֆորցա ընտանիք
Պատմություն
Նրա որդին՝ Ֆրանչեսկո I ՍՖորցան, 1447 թվականին Վիսկոնտիների տոհմի վերացումից հետո ձեռք է բերել Միլանի դուքս (1450-1466 թթ.) տիտղոսը և ղեկավարել Միլանը։
Մուցիո Ատտենդոլոյի որդուց Ալեքսանդրո Սֆորցայից (1409-1473 թթ.) սկսած՝ ընտանիքն իշխել է նաև Պեզարոյում։ Սֆորցաները Պեզարոյում իշխել են մինչև 1519 թվականը, մինչև Գալեացցո Մարիա Սֆորցայի մահը։
Մուցիոյի երրորդ որդին՝ Բոզիոն (1411-1476 թթ.), հիմնադրել է Սանտա Ֆիորա ճյուղը և Սֆորցաները ղեկավարել են հարավային Տոսկանայի Սանտա Ֆիորա համայնքը մինչև 1624 թվականը։ Այս ընտանիքի անդամները նաև կարևոր եկեղեցական և քաղաքական դիրք են զբաղեցրել Պապական նահանգում և վերցնելով Սֆորցա Ցեզարինի անունը՝ 1674 թվականին տեղափոխվել Հռոմ։
1499 թվականին Իտալական երկրորդ պատերազմի ժամանակ Ֆրանսիայի Լուի XII-ի բանակը Լյուդովիկո Սֆորցայից վերցրել է Միլանի ղեկավարումը (հայտնի է որպես «Ludovico il Moro»):
Երբ գերմանական թագավորական զորքերը ֆրանսիացիներին դուրս հանեցին Միլանից, Լոդովիկոյի որդին՝ Մաքսիմիլիան Սֆորցան, դարձավ Միլանի դուքս (1512-1515 թթ.) մինչև Ֆրանսիացիները Ֆրանցիսկ I-ի գլխավորությամբ վերադարձան ու բանտարկեցին նրան։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Եվրոպական թագավորական ընտանիքներ Կատեգորիա:Իտալացի ազնվական ընտանիքներ Կատեգորիա:Միլանի դքսեր
Աղբաբա (լեռ, Կարս)
Աղբաբա, լեռնագագաթ, Թուրքիայի Կարսի մարզում, Եղնախաղի լեռնաշղթայում, Կարս քաղաքից հարավ-արևելք։ Ունի հրաբխային ծագում։ Բարձրությունը 2050 մ։ Արևելյան լանջերին գտնվում է Աղդաղ գյուղը ։ Ղուկասյան Մեծ լեռան մոտակայքում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Լեռնագագաթներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Կարսի մարզի լեռներ
Բորկի (գյուղ, Ռուդնյանսկի շրջան)
Բորկի (Борки), գյուղ Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Ռուդնյանսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 241 մարդ։
Մամալաևկա
Մամալաևկա (Мамалаевка), գյուղ Ռուսաստանի Օրենբուրգի մարզի Պերևոլոցկի շրջանի կազմում։
Բորկի (գյուղ, Ռուդնյանսկի շրջան)
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Ռուդնյանսկի շրջանի բնակավայրեր
Մամալաևկա
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Օրենբուրգի մարզի Պերևոլոցկի շրջանի բնակավայրեր
Սեբաստիայի բարբառ
Սեբաստիայի բարբառ, հայերենի կը ճյուղին պատկանող բարբառ։
Խոսվել է Սեբաստիա քաղաքում և նրա շրջակա բազմաթիվ գյուղերում։ Բաղաձայնական համակարգը՝ եռաստիճան խլազուրկ (բ՛, բ, փ)։ Հարուստ է ձայնավորներով։ Հնչյունական ակնառու փոփոխություններն են՝ ք→յհ (երեք→իրեյհ), հ→ֆ (հորթ→ֆորթ), տր→յյ (կտրել→գտյյէլ)։ Բայերի ներկան և և անկատարը կազմվում են ետադաս գը մասնիկով (գէլլէ գը). շարունակականը կազմվում է գոր մասնիկով, ապառնին՝ բիդի ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Կը ճյուղի բարբառներ
Boeing F-15SE Silent Eagle
F-15SE Silent Eagle, 4++ դասի ամերիկյան բազմաֆունկցիոնալ կործանիչ՝ ռադիոտեղորոշիչային տեսանելիությունը նվազեցնող տեխնոլոգիայով, որը մշակվել է Boeing-ի և նրա արտասահմանյան գործընկերների կողմից՝ F-15E կործանիչի հիման վրա ։ Այն ներկայացվել է 2009 թվականի մարտի 17-ին, իսկ նախատիպի առաջին թռիչքը տեղի է ունեցել 2010 թվականի հուլիսի 8-ին ։
Թռիչքա-տեխնիական բնութագրերը
=== Տեխնիկական բնութագրեր ===
Ավիոնիկա
F-15SE կործանիչների վրա օգտագործվելու է ռադիոլոկացիոն կայան՝ AN/APG-63 (v3) ակտիվ փուլավորված անտենային ցանցերով, ինչպես նաև համալիր սաղավարտի վրա տեղադրված թիրախային նշանակման «Joint Helmet Mourned Cueing System» համակարգ ։ Կան նաև BAE Systems-ի կողմից արտադրված ռադիոէլեկտրոնային պայքարի սարքավորումներ, ներառյալ պասիվ ճառագայթման նախազգուշացմանհամակարգը ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Boeing ընկերության ինքնաթիռներ Կատեգորիա:Կործանիչներ Կատեգորիա:Ռազմական ինքնաթիռներ
Պուստոմիտի (գյուղ, Գորոխովի շրջան)
Պուստոմիտի (Пустомити), գյուղ Ուկրաինայի Վոլինի մարզի Գորոխովի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1545 թվականին։
2001 թվականի տվյալներով Պուստոմիտի գյուղում բնակվում էր 644 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 12,36 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 52,1 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Վոլինի մարզի Գորոխովի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1545 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Ցեյլոնյան մակակ
Ցեյլոնյան մակակ, կապիկների ընտանիքի ցածրակարգ, նեղքիթ կապիկների տեսակ։ Համարվում է Շրի Լանկա կղզու (հին անվանումը՝ Ցեյլոնի կղզի) էնդեմիկ կենդանատեսակ ։
Համարվում է մակակների ցեղին պատկանող ամենափոքր կենդանատեսակը։
Նկարագրություն
Ցեյլոնյան մակակները փոքրիկ չափերի պրիմատներ են, որոնք տարածված են միայն Ցեյլոն կղզում։ Կապիկների մարմնի երկարությունը կազմում է 40-ից 55 սմ, իսկ քաշը՝ 8,4 կգ։
Մաշկը ունի գորշ գունավորում, սակայն տեղ-տեղ նկատվում են սպիտակ հատվածներ։ Հնգամատյա ձեռքերը և ձեռքերի ափերը սև են։
Պոչը բավականին երկար է։ Պոչի երկարությունը գրեթե հավասար է մարմնի ամբողջ երկարությանը։
Կենսակերպ
Ցեյլոնյան մակակները ցերեկային կենսակերպ վարող կենդանիներ են։ Տարածված են ինչպես անձրառատ ջունգլիներում, այնպես էլ լեռնային անտառներում՝ ծովի մակարդակից մինչև 2 200 մետր բարձրության վրա։
Առավոտյան ժամերին հիմնականում անցկացնում են գետնին։ Գիշերային ժամերին վերադառնում են ծառերի վրա՝ գիշերելու նպատակով։
Ապրում են հիմնականում խմբերով։ Յուրաքանչյուր խումբ բաղկացած է 30-ից 40 առանձնյակներից, որոնց մեջ էգերը ավելի քան երկու անգամ գերակշռում են արուներին։
Հաճախ նույն խմբի կենդանիները բազմանում են այլ խմբի կապիկների հետ։
Սնունդ
Ցեյլոնյան մակակների համար հիմնական սնունդ են հանդիսանում մրգերը, սերմերը, միջատները և բույսերը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մակակներ
Օլիմպիական Զևսի տաճար
Օլիմպիական Զևսի տաճար (Ναός του Ολυμπίου Διός), Հունաստանի ամենամեծ տաճարը, որը կառուցվել է մ․թ․ա․ 4-2-րդ դարերում ։ Գտնվում է մայրաքաղաք Աթենքում՝ Ակրոպոլիսից 500 կմ հարավ-արևելք։
Զևսի օլիմպիական տաճարը տեղակայված է Հունաստանի սահմանադրական հրապարակից՝ Սինտագմայից ընդամենը 700 մետր հեռավորության վրա՝ դեպի հարավ։
Պատմություն
Համաձայն լեգենդի՝ Օլիմպիական Զևսի տաճարը կառուցվել է Դևկալիոնի՝ հույն ժողովրդի նախահոր տաճարի տեղում :
Տաճարի շինարարական աշխատանքները սկսվել են տիրանոս Պիսիստրատոսի կառավարման տարիներին։ Աթենական դեմոկրատիան տաճարը չէր կարևորում։ Թեմիստոկլեսը, ով մ․թ․ա․ 500-449 թվականներին կռվում էր հույն-պարսկական պատերազմներում և Աթենքի արքոնտ էր, նույնիսկ տաճարն օգտագործել է, որպես պաշտպանական կառույց Աթենքի և Պիրեյոսի միջև:
Մ․թ․ա․ 175—164 թվականներին Սիրիայի թագավոր Անտիոքոս IV Եպիֆանիսը ձեռնամուխ է եղել տաճարի վերակառուցողական աշխատանքների կազմակերպմանը ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Տաճարներ այբբենական կարգով
(3162) Նոստալգիա
(3162) Նոստալգիա (Nostalgia), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1980 թվականի դեկտեմբերի 16-ին Էդվարդ Բոուելի կողմից Անդերսոն Մեսայում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 3,154812 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,6681 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,6415 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 2046,72 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,175891 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 17,91° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1980 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Էդվարդ Բոուելի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Պերեմոգա (ավան, Զոլոչևի շրջան)
Պերեմոգա (Перемога), ավան Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Զոլոչևի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1931 թվականին։
2001 թվականի տվյալներով Պերեմոգա ավանում բնակվում էր 633 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,437 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 1448,51 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Զոլոչևի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի ավաններ Կատեգորիա:1931 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Հիշողություն (Ջեյմս)
Հիշողությունը ըստ Ջեյմսի, անցած հոգեվիճակի մասին գիտելիք է այն բանից հետո, երբ վերջինս դադարել է անմիջականորեն գիտակցվել մեր կողմից, իսկ ավելի ճիշտ, այն գիտելիք է որևէ իրադարձության կամ փաստի մասին, որի մասին մենք տվյալ պահին չենք մտածել և որը մեր կողմից գիտակցվում է որպես մեր անցյալի որևէ երևույթ։ Դեպի հեռավոր անցյալ ուղղվածության ընդհանուր զգացումը, այդ ուղղվածության հիմքում ընկած որոշակի ամսաթիվը, այդ ամսաթվին վերագրվող և մեր կողմից պատկերացվող իրադարձությունը, որը բնութագրվում է որոշակի անվամբ և բովանդակությամբ, այդ իրադարձության ճանաչումը պատկանում է մեր անձնական փորձին։ Սրանք կազմում են հիշողության բաղկացուցիչ տարրերը։
Հիշողության բաղադրիչներ
Հիշողության գործընթացը ներառում է երկու տարր՝ Վերհիշումը բացատրվում է զուգորդման միջոցով։ Ասոցիանիստները բացատրում են վերհիշումը զուգորդման միջոցով։ Օրինակ, Ջեյմս Միլը նշում է, որ որևէ իրադարձություն գիտակցելու համար մենք գիտակցում ենք վերջինիս հետ կապված որոշակի իրադարձություններ այն հույսով, որ դրանցից մեկը կհիշեցնի մոռացածը։ Զուգորդումը բացատրում է նաև մտապահումը։ Մտապահումը համարվում է վերհիշման ունակություն։ Այս դեպքում մտապահման գոյության միակ վկայությունը վերհիշման առկայությունն է։ Որևէ երևույթի մտապահումը հնարավորություն է տալիս մտածել նրա մասին՝ կապված վերջինիս պայմանների, ժամանակի հետ։
Հիշողության մոդել
Ջեյմսը հիշողության երևույթի բացատրման համար օգտագործում է հատուկ մոդել, որում առանձնացնում է՝ M, N, O-ն վերոնշյալ տարրերի նյարդային կենտրոններն են։ M-ի և N-ի, N-ի և O-ի միջև առկա կապերն արտահայտում են հիշողության մեջ n իրադարձության պահման փաստը, իսկ գլխուղեղի դրդումը՝ ուղղված այդ ուղիներին, կարտահայտի այդ իրադարձության վերհիշման պայմանը։ Վերհիշումը հոգեֆիզիկական գործընթաց է, որն ունի և՛ մարմնական, և՛ հոգեկան կողմ. մարմնականը նյարդային ուղիների դրդումն է, իսկ հոգեկանը՝ անցած երևույթի գիտակցական պատկերացումը և մեր անցյալին նրա պատկանելության նկատմամբ հավատը։ Եթե մենք կարողնայինք գիտակցության մեջ դուրս բերել անցած իրադարձությունը՝ անկախ որոշակի զուգորդումների, ապա դրանով իսկ կբացառվեր հիշողության որևէ հնարավորությունը։ »վերհիշելով որևէ իրադարձություն առանց շրջապատող միջավայրի՝ մենք դժվարությամբ կարող ենք այն տարբերել մեր երևակայության պարզ արդյուքից։ Բայց ինչքան շատ են վերջինիս հետ կապված զուգորդումները մեր գիտակցության մեջ, այնքան մենք հեշտ ենք ճանաչում անցած փորձի օբյեկտը։
Լավ հիշողության պայման
Եթե մենք վերհիշում ենք n փաստը, ապա N-O ուղին կազմում է այն ֆիզիոլոգիական պայմանը, որոնք գիտակցության մեջ առաջ են բերում n-ին շրջապատող միջավայրը և n-ը դարձնում հիշողության օբյեկտ։ Մյուս կողմից, M-N ուղին տալիս է n-ի վերհիշման առիթ։ Այսպիսով, չնայած հիշողությունը ամբողջովին հիմնված է նյարդային ուղիների հատկության վրա, այնուամենայնիվ նրա առավելությունը տվյալ անհատի մեջ կապված է նյարդային ուղիների քանակից, հաստատունությունից։ Նյարդային ուղիների կայունությունը յուրաքանչյուր մարդու նյարդային հյուսվածքի անհատական ֆիզիոլոգիական հատկությունն է, իսկ վերջինիս թիվը կախված է անհատական փորձից։ Նյարդային ուղիների կայունությունը անվանում են բնածին ֆիզիոլոգիական ընկալունակություն։ Սա տարբեր է տարբեր անհատների մոտ տարբեր տարիքներում։ Կյանքի ընթացքում կա այնպիսի ժամանակահատված, երբ շաբաթվա ընթացքում մենք մոռանում ենք ճիշտ այնքան, ինչքան ձեռք ենք բերում նոր գիտելիքներ։ Հավասարակշռության այս վիճակը կարող է տևել երկար ժամանակ։ Ծերության ժամանակ այս հավասարակշռությունը խախտվում է հակառակ ուղղությամբ. մոռացվող ինֆորմացիայի քանակը գերակշռում է ձեռք բերածի քանակին։ Այս դեպքում նյարդային ուղիները դառնում են միանգամայն անկայուն։ Ինչքան մեծ քանակության փաստերի հետ ենք զուգորդում տվյալ փաստը, այնքան ավելի հեշտ է այն պահվում հիշողոթյան մեջ։ Լավ հիշողության պայմանը նրանում է, որ ձևավորվի բազմաքանակ ու բազմազան զուգորդումներ ցանկացած փաստի եհտ կապված, որը մենք ցանկանում ենք պահել մեր հիշողության մեջ։ Մարդու հիշողության բնածին ընկալունակությունը անփոփոխ է։ Հիշողության կատարելագործումը կայանում է այն օբյեկտների հետ կապված բազմաքանակ զուգորդումների առաջացման մեջ, որոնք պետք է պահենք գլխուղեղում։ Ոչ մի զարգացում ունակ չէ կատարելագործելու մարդու ընդհանուր ընկալունակությունը։ Վերջինս իրենից ներկայացնում է մարդուն մշտապես տրված ֆիզիոլոգիական հատկություն, որը նա ի վիճակի չէ փոխել։ Սակայն բնածին ընկալունակությունը կարող է տատանվել՝ կախված մարդու ընդհանուր առողջական վիճակից։
Հիշողության կատարելագործում
Հիշողության լավացումը կապված է փաստերի մտապահման մեթոդների կատարելագործման հետ։ Ջեյմսն առանձնացնում է այդպիսի մեթոդների երեք տեսակ՝ մեխանիկական, ռացիոնալ և տեխնիկական։ Մեխանիկական մեթոդը ներառում է մտապահման հետ կապված տպավորությունների ինտենսիվության ավելացումն ու ուժեղացումը։ Ռացիոնալ մեթոդը ընկալվող երևույթների տրամաբանական վերլուծությունն է, որոշակի համակարգի մեջ նրանց խմբավորումը։ Կան մի շարք արհեստական, տեխնիկական մեթոդներ, որոնց օգնությամբ հիշողության մեջ կարելի է մտապահել միմյանցից հետ չկապված փաստերի մեծ քանակ, որը հնարվոր չէ մտապահել սովորական ճանապարհով։
Վերարտադրում և մոռացում
Եթե որևէ երևույթի մենք հաճախ ենք հանդիպում՝ կախված նրան շրջապատող բազմազան ու բազմաքանակ տարրերի հետ, ապա, չնայած վերջինս շատ հեշտ է վերարտադրվում, բայց մեք չենք կարողանում այն վերագրել որոշակի միջավայրի և հետևաբար մեր անցյալի որևէ ամսաթվի։ Այսպիսի արդյունք է ստացվում այն դեպքում, երբ անցյալում տվյալ երևույթի լոկալիզացումը կոնկրետ չէ։ Այս դեպքում մենք զգում ենք, որ տեսել ենք տվյալ օբյեկտը, բայց որտեղ և երբ, չենք հիշում, թեև թվում է, որ հիմա կհիշենք։ Մոռացումը նույնքան կարևոր ֆունկցիա է մեր ինտելեկտի համար, որքան մտապահումը։ Եթե մենք հիշենք ամեն ինչ, ապա կլինեինք նույն անելանելի վիճակում, եթե չհիշեինք ոչինչ։ Փաստի վերհիշումը կպահանջեր նույնքան ժամանակ, որքան անցել է նրա ձևավորումից մինչև վերհիշում, և այս կերպ մենք առաջ չէինք շարժվի մեր մտածողության մեջ։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Հիշողություն
Սյուրիայի բարբառ
Սյուրիայի բարբառ, ըստ Հրաչյա Աճառյանի դասկարգման՝ հայերենի կը ճյուղի բարբառներից մեկը։ Ոմանք դիտում են իբրև Անտիոքի շրջանում խոսվող մի քանի բարբառներ (Արամոյի, Քաբուսիեի, Եդեսիայի, Քեսաբի) ընդհանուր անվանումը ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Կը ճյուղի բարբառներ
Նոննի Հոգրոգյան
Նոննի Հոգրոգյան (Nonny Hogrogian, ), ամերիկահայ գրող և նկարազարդող, որը հայտնի է առավելապես մանկական պատկերազարդ գրքերով։ ԱՄՆ-ում մանկական գրքերի նկարազարդումների համար Կալդեկոտի ամենամյա մեդալի կրկնակի դափնեկիր է։ Մանուկ հասակից նախընտրում է ժողովրդական բանահյուսությունն ու հեքիաթները, պոեզիան, ֆանտաստիկան և պատմվածքները։
Կենսագրություն
Նոննի Հոգրոգյանը ծնվել է Նյու Յորք քաղաքում՝ Հայաստանում ծնված ծնողների ընտանիքում։ Նրա ծնողները սիրող նկարիչներ էին, իսկ քույրը՝ ինտերիերի դիզայներ ։ Հոգրոգյանը 1953 թվականին ստացել է Հանթեր քոլեջի կերպարվեստի բակալավրի աստիճան։ Դրանից հետո նա աշխատել է որպես գրքի դիզայներ «Thomas Y. Crowell Co.»-ում, սովորել է Անտոնիո Ֆրասկոնիի և Հոդակա Յոշիդայի մոտ, և արվեստ է սովորել Նոր դպրոցում ։ 1960 թվականին Քրոուելը նրա առաջին աշխատանքները հրատարակել է Նիկոլետ Մերեդիթի «Քերիի տոնավաճառի թագավորը» գրքում, որը Հոգրոգյանը պատկերազարդել է փայտափորագրությամբ։ Հետագայում նա աշխատել է որպես դիզայներ «Holt and Scribner's»-ում, ինչպես նաև որպես անկախ ձևավորող ։
1971 թվականին Հոգրոգյանն ամուսնացել է գրող և խմբագիր Դավիթ Խրտյանի հետ։ Նրանք երկու տարի ապրել են Նյու Հեմփշիրի Լայմ կենտրոնում, որտեղ նա պետական «բանաստեղծ էր դպրոցում»։ Պետական համալսարանի գրադարանը նրանց ստեղծագործությունների մեկ պահեստարանն է (համատեղ հավաքածուում) ։ Հոգրոգյանը նկարազարդել է ամուսնու որոշ բանաստեղծական անթոլոգիաներ և հրատարկված այլ գործեր ։
Պարգևներ
1966 և 1972 թվականներին Հոգրոգյանը նկարազարդման համար արժանացել է Կալդեկոտի ամենամյա մեդալի։ Ամերիկյան գրադարանային ասոցիացիայի մրցանակն ամեն տարի շնորհվում է նախորդ տարվա «երեխաների համար առավել հայտնի ամերիկյան պատկերագրքի համար» ։ Պարգևը շնորհվել է Սորչե Նիկ Լեոդասի «Մշտական տեղ ևս մեկի համար» գրքի համար, որը հրատարակել է «Holt, Rinehart and Winston»-ը 1965 թվականին։ «Մեկ հրաշալի օր» հին հայկական հեքիաթը, որը Հոգրոգյանը վերապատմել է և նկարազարդել, լույս է ընծայել «Macmillan US»-ը 1971 թվականին ։
Հոգրոգյանը Կալդեկոտի պարգև է ստացել նաև 1977 թվականին «Մրցույթ» գրքի համար, որում նա պատմել և նկարազարդել է մեկ այլ պատմություն ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ապրող անձինք Կատեգորիա:Ամերիկահայեր Կատեգորիա:Ամերիկացի մանկագիրներ Կատեգորիա:Ամերիկահայ նկարիչներ Կատեգորիա:Ամերիկահայ գրողներ Կատեգորիա:Ամերիկացի պատկերազարդողներ Կատեգորիա:Հայերն ԱՄՆ-ում
Բնության պահպանության հայկական ընկերություն
Բնության պահպանության հայկական ընկերություն
Ստեղծվել է 1960 թվականին։ Բարձրագույն ղեկավար մարմինը համագումարն է (առաջինը՝ 1960 թվականին), գործադիրը՝ կենտրոնական խորհրդի նախագահությունը։ խնդիրն է աջակցել շրջակա միջավայրի և ընդերքի հարստությունների պահպանման վերաբերյալ կուսակցության և կառավարության միջոցառումների իրականացմանը։
Ընկերության միջոցներով իրականացվում են տեղանքի կանաչապատման միջոցառումներ։ Կազմակերպում է դասախոսություններ, կինոցուցադրումներ, անցկացնում ծաղկի տոն, թռչնի օր, անտառի շաբաթ և այլն։ Գործում են ընկերության շրջանային և քաղաքային 49 խորհուրդներ, որոնցում միավորված են 4680 սկզբնական կազմակերպություն։ Ունի մոտ 1 մլն անհատ, և 4045 կոլեկտիվ անդամ (1986)։
Կատեգորիա:Ընկերություններ