cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Սովորական գետաձի
Դասակարգում
Սովորական գետաձին գետաձիայինների ընտանիքի (Hippopotamidae) տիպիկ ներկայացուցիչն է, որի անունով էլ կոչվում է կենսաբանական ընտանիքն ու գետաձիների ցեղը։ «Hippopotamidae» ընտանիքի մյուս ներկայացուցիչը գաճաճ գետաձին (Choeropsis liberiensis) է։ Երբեմն սովորական գետաձին դասակարգվում է նաև «Hippopotaminae» ենթաընտանիքի մեջ։ Որոշ տաքսոնոմիստներ սովորական գետաձիերին դասակարգում են անթրակոտերանմանների ընտանիքում, իսկ ավելի հազվադեպ նաև ուղտերի, կովերի, եղջերուների և խոզերի ցեղերում, թեպետ գետաձիերը նշյալ կենդանական խմբերի ներկայացուցիչների հետ սերտորեն բնավ կապված չեն։ Առանձնացվում են սովորական գետաձիերի հինգ ենթատեսակներ։ Դասակարգման չափանիշներն են գանգի ձևի մորֆոլոգիական տարբերություններն ու բնակության արեալի աշխարհագրական առանձնահատկությունները ։
Ներկայացված դասակարգումը, սակայն, չունի լայն գիտագործնական կիրառելիություն և վավերացված չէ կենսաբանների հանրույթի կողմից։ Պատճառն այն է, որ ենթատեսակների միջև առկա ձևաբանական տարբերություններն այնքան նվազ են, որ կարող են առաջանալ նույնիսկ ոչ ներկայացուցչական նմուշների պարզ վարիացիայի արդյունքում ։ Գենետիկական անալիզները հաստատել են այս ենթատեսակներից երեքի գոյությունը։ Ուսումնասիրության ընթացքում դիտարկվել են 13 տարբեր վայրերից վերցված նմուշներ (մաշկի կենսազննումից առանձնացած միտոքոնդրիալ ԴՆԹ-ն), որոնք համապատասխանում են Ենթասահարայական Աֆրիկայի գետաձիների մեկուսի արեալների թվին։ Մասնագետները նվազ, սակայն բավականին էական գենետիկական տարբերություններ են գտել H. a. amphibius, H. a. capensis և H. a. kiboko ենթատեսակների միջև։ H. a. tschadensis-ը և H. a. constrictus-ը ուսումնասիրությունների ընթացքում չեն փորձարկվել ։
Սովորական գետաձիու ենթատեսակներ՝ ըստ բնակության արեալի
Էվոլյուցիա
Մինչև 1909 թվականը բնագետները գետաձիերին խմբավորել են խոզերի հետ՝ հիմնվելով սեղանատամների ձևային նույնության վրա։ Այնուհետև, արյան սպիտակուցների, մոլեկուլային ֆիլոգենետիկ ուսումնասիրությունների, ԴՆԹ-ի և բրածո կենդանիների հետազոտման արդյունքում ստացված մի շարք ապացույցներ վկայում են այն մասին, որ կենդանական աշխարհում գետաձիերի ամենամոտ ազգականները կետանմաններն են (կետերը, դելֆինները և ծովային խոզերը։ Գետաձիերի և կետերի ընդհանուր նախահայրը ճյուղավորվել է որոճող կենդանիների (Ruminantia) կարգից, որն էլ իր հերթին առանձնացել է երկսմբակավորների (Artiodactyla) նախահորից․ կարճ ժամանակ անց տեղի է ունեցել նաև գետաձիերի և կետանմանների տոհմային առանձնացումը։
Գետաձիերի ծագման վերաբերյալ ամենաընդունելի տեսության համաձայն, գետաձիերն ու կետերն ունեցել են միևնույն ընդհանուր կիսաջրային նախնին, որը ճյուղավորվել է մյուս արտիոդակտիլներից շուրջ 60 միլիոն տարի առաջ։ Նշված նախնիների խումբը, ամենայն հավանականությամբ, բաժանվել է երկու մասերի շուրջ 54 միլիոն տարի առաջ։ Ճյուղերից մեկը վերջնարդյունքում ձևավորել է ներկայիս կետանմանների կարգը։ Մինչ այդ,
Սկզբնապես երկար ժամանակ ջրում անցկացնելու կենսակերպով պայմանավորված այս կարգի ներկայացուցիչների ետին վերջույթները էվոլյուցիայի արդյունքում վերածվել են հորիզոնական լողակների, ինչն էլ կետակերպերին վերջնականապես վերածել է ջրային կաթնասունների։
Նմանություն այլ տեսակի կաթնասունների հետ
Երկար տարիներ շարունակ գիտնականները կարծում էին, որ գետաձիերի ամենամոտ ազգականները դրանք խոզերն են : Իրոք, գետաձիերը ունեն շատ ընդհանրություններ խոզերի հետ, սակայն վերջերս պարզվել է, որ գետաձիերի էվոլուցիայի գծերը բոլորովին նման չէ խոզերին։ Հետևաբար գետաձիերը պետք է ունենան այնպիսի մոտ ազգական կենդանիներ, որոնք նման լինեն գետաձիերին նաև զարգացման ձևով։
Գետաձիերի և կետանմանների նմանություններն են.
Նկարագրություն
Սովորական գետաձիերը մեկն են ժամանակակից աշխարհի խոշորագույն ցամաքային կենդանիներից։ Նրանց քաշը գերազանցում է 4 տոննան։ Գետաձիերի այս տեսակին երբեմն համարում են երկրորդ ամենախոշոր ցամաքային կենդանիները (ամենախոշոր ցամաքային կենդանին աֆրիկյան փիղն է), սակայն այդ ցուցանիշով նա մրցում է ռնգեղջյուրների հետ։ Նախկինում գետաձիերի ամենամոտ ցեղակիցները համարվել են խոզերը, սակայն այժմ գիտնականներն ապացուցել են, որ գետաձիերն ավելի մոտ են կետերին  ։
Ներկայումս գետաձիերի ամենատարածված տեսակը՝ սովորական գետաձիերը ապրում են միայն Աֆրիկա մայրցամաքում, թեև հին ժամանակներում (օրինակ՝ անտիկ ժամանակաշրջանում և Բրոնզե դարում) այս գետաձիերը լայնորեն տարածված են եղել Հյուսիսային Աֆրիկայում  (ներկայիս Եգիպտոս, Մարոկկո, Ալժիր և Թունիս պետությունների տարածքում) և Մերձավոր Արևելքի որոշ երկրներում։
Երբ 2006 թվականի տվյալներով Բնապահպանության Միջազգային Կազմակերպությունը հայտարարեց, որ այս գետաձիերը ունեն խոցելի կարգավիճակ և ամբողջ աշխարհում ապրում է մոտ 125-150 սովորական գետաձի։ Վերջին տարիներին նրանց թիվը կտրուկ նվազել է։ Հաճախ բնապահպանները պնդում են, որ դա պայմանավորված է նրանով, որ Աֆրիկայի մի շարք անապահով և անօրեն երկրների բնապահպանները (օրինակ՝ Եթովպիա, Սոմալի, ԿԴՀ, Գանա, Բոտսվանա, Քենիա, Գաբոն, Կոտ դ'Իվուար, Ռուանդա և այլն) չեն կարողանում համապատասխան միջոցներ ձեռնարկել տվյալ երկրներում որսագողությունը կանխելու համար և գետաձիերը դառնում են որսագողության զոհ։
Սովորական գետաձիերը ներկայումս այդքան հետազոտված տեսակներ չեն։ Պատճառը այն է, որ կենդանիները ցամաքում հայտնվում են միայն գիշերային ժամերին։ Աֆրիկայում տարածված ամենահայտնի գետաձիերի տեսակը Սովորական գետաձիու ազգական Լիբերիական կամ թզուկ գետաձին է։ Այն համարվում է Աֆրիկայում ամենատարածված գետաձին ։
Սովորական գետաձիերի միսը դեռևս վաղ ժամանակներից ծառայում է որպես աֆրիկացիների սնունդ։ 1950-1960-ականներին, Աֆրիկայի երկրների անկախացման գործընթացին զուգընթաց տեղի բնիկ աֆրիկացիները փորձեցին վարժեցնելով կենդանիներին վայրի սովորական գետաձիերից ստանալ ընտանի մսատու կենդանի։ Աֆրիկայի շատ ոչ զարգացած երկրներում (մասնավորապես Նիգերիա և Սոմալի) կենդանիների որսը արգելված չէ։
Գետաձիերը նաև կարևոր նշանակություն ունեն տարբեր երկրների մշակույթի և ազգային ինքնագիտակցության մեջ։ Հատկապես գետաձիերի կերպարը համարվում է մի շարք հնագույն երկրների (օրինակ՝ Հին Եգիպտոս) ազգային խորհրդանիշներից մեկը։
Վարք
Օրվա ընթացքում սովորական գետաձիերը ակտիվ լինում են հիմնականում գիշերային ժամերին, սակայն կենդանիները չեն համարվում խիստ գիշերային և գիշերային կենսակերպ վարող։ Այս կենդանիները սնվում են հիմնականում գետաբերանի մոտակայքում գտնվող բուսականությամբ և բազմաթիվ խոտաբույսերով։ Շատ հազվադեպ սնունդ հայթայթելու նպատակով այս կենդանիները ստիպված են տեղաշարժվել մոտ 3-3,2 կմ տարածք։
Սովորական գետաձիերը հիմնականում հանդիպում են խմբերով։ Յուրաքանչյուր խմբում հիմնականում հանդիպում են 25-30 գետաձիեր։ Գետաձիերի առաջնորդը հիմնականում էգ գետաձին է։ Էգի մահից հետո առաջնորդի կոչմանը արժանանալու համար մրցում են երկու արու գետաձիեր և այդ պայքարի արդյունքը լինում է մրցակից գետաձիերից մեկի մահը։ Պատճառը այն է, որ գետաձիերը հաճախ իրենց երկար ժանիքները օգտագործում են որպես զենք և միմյանց նկատմամբ անտանելի կատաղություն դրսևորում։ Հիմնականում հասուն արուների մաշկը պատված է լինում սպիներով, որոնք առաջանում են այդ կռիվների արդյունքում։
Արտաքին տեսք
Գետաձիու մարմինը երկարավուն է, մաշկը հաստ՝ գրեթե մերկ և գորշ, փայլուն գունավորումով։ Գլուխը մեծ է, դունչը՝ լայն, աչքերը համեմատաբար փոքր են, իսկ ականջները՝ կարճ։ Աչքերը տեղավորված են գլխի վերին մասում՝ թմբիկների վրա, ինչպես օրինակ գորտերինը կամ կոկորդիլոսներինը։ Սովորական գետաձիերի ռունգերը թմբիկավոր են։ Դուրս ցցված աչքերն ու քթանցքերը կենդանուն թույլ են տալիս տեսնել և շնչել ջրի մեջ գտնվելու ընթացքում։ Գետաձիու երախն ահռելի է, իսկ ժանիքները 70 սմ երկարությամբ։ Հատկապես մեծ են ներքին ծնոտի ժանիքները, որով գետաձին ջրիմուռներ է հավաքում ջրերի ստորին հատվածից։
Սովորական գետաձիերը վարում են հիմնականում ջրային կենսակերպ՝ ազատորեն կարող են շնչել, տեսնել և լսել ջրի մեջ։ Ջրի տակ գտնվելու պահին ջրից դուրս գտնվում է միայն գետաձիու գլխի վերին մասը։ Սովորաբար երբ գետաձիերը քնած են ջրում՝ նրա գլխի վերին մասի վրա հավաքվում են միջատներ և փոքրիկ թռչուններ։
Սովորական գետաձիերի դունչը շատ լայն է, իսկ առջևի մասը ծածկված է շատ կարճ վիբրիսներով (բեղիկներով)։ Ծնոտների լայնությունը կազմում է 60-70 սմ։ Բերանը շատ լայն է՝ կարող է բացել մինչև 150 աստիճանի չափսով։ Վերջույթներին գետաձիերը ունեն 4 մատներ, որոնցից յուրաքանչյուրն ավարտվում է նմանօրինակ սմբակներով։ Գետաձիու ոտքերը հաստ են, կարճ, մատները միացած են փոքր լողաթաղանթով։ Երբ գետաձիերը քայլում են հողի վրայով (հատկապես ճահճի մոտակա շրջաններում) հաճախ խորտակվում են ցեխերի մեջ։
Սեռական երկձևություն
Սեռական երկձևությունը համեմատաբար թույլ է՝ վատ է արտահայտված։ Ի տարբերություն արուների՝ էգերը ավելի փոքր են, ավելի թեթև և թույլ։ Կան նաև խմբի ղեկավար էգեր, որոնք համեմատաբար ավելի փոքր են մյուսներից։ Բացի այդ, չափահաս արուների ատամները և ժանիքները շատ ավելի հզոր են և մեծ։ Արուները գլխի վրա ունեն ուռուցիկ հատված, որով տարբերակվում են էգերը արուներից՝ անգամ եթե ամբողջովին գտնվում են ջրի տակ։ Հեռավորության վրա շատ ավելի դժվար է տարբերակել արուներին և էգերին ։
Չափսեր
Գետաձին մեկն է ժամանակակից ցամաքային ամենախոշոր կենդանիներից։ Հասուն արուների քաշը մոտ 1500 կգ է, էգերինը՝ 1300 կգ, սակայն որոշ արուների քաշը կարող է հասնել մինչև 2000 կգ։ Հայտնաբերված ամենածանր արուն կշռել է 2700 կգ , իսկ հասակը՝ 1.65 մետր։ Մարմնի երկարությունը եղել է 3-5,5 մետր, իսկ պոչի երկարությունը՝ 56 սմ։
Իր չափսերով գետաձին մրցակցում է Սպիտակ ռնգեղջյուրի հետ։ Ընդունված է ասել, որ Սովորական գետաձին ցամաքային երկրորդ ամենախոշոր կենդանին է Աֆրիկյան փղերից հետո ։
Սովորական գետաձիու զանգվածը կախված է սեռից և տարիքից։ Մինչև 10 տարեկանը էգերը և արուները սովորաբար լինում են նույն չափսերի։ Նրանց քաշը հստակ ուսումնասիրվել է 1960-ականներին։ Այդ շրջանում ևս սկսեցին որոշել այս կենդանիների տարիքը։
Գետաձիու մաշկը
Սովորական գետաձիու մաշկի գունավորումը սովորաբար մոխրագույն կամ շագանակագույն է՝ վարդագույն թեթևակի երանգով։ Աչքերի շուրջը և ականջները գորշ վարդագույն են։ Թիկունքի մասը հիմնականում ունի ավելի մուգ գունավորում, իսկ հաճախ նաև ամբողջովին մոխրագույն։ Արուների մաշկը ծածկված է սպիների խիտ ցանցով և քերծվածքներով։ Ամենաբարակ մաշկային շերտը գտնվում է պոչի շրջակայքում, այդ է պատճառը որ կենդանաբանական այգիներում հիվանդ գետաձիերին ներարկում են կատարում միայն պոչից։
Գետաձիերի մաշկը չափազանց հաստ է՝ հասնում է մինչև 4 սմ-ի։ Մարմնի վրա կա չնկատվող մազածածկույթ՝ մասնավորապես պոչի եզրերին։ Մազեր կան նաև ականջների ծայրերին։ Տարբեր գետաձիեր ունեն տարբեր չափի մազածածկույթ։ Մազեր լինում են կողերի և փորի վրա, սակայն դրանք դժվար է նկատել նույնիսկ շատ մոտիկից։
Ջրից դուրս գալուց անմիջապես հետո գետաձիու մաշկը իր մեջ է կլանում մարմնի վրա մնացած ջուրը։ Այդ գործընթացը սովորական գետաձիերի մոտ կատարվում է շատ ավելի արագ քան մյուս ցամաքային կենդանիների մոտ։
Քրտինքի մեջ խցուկները շատ քիչ են, սակայն գետաձիերը ունեն հատուկ խցուկներ, որոնք բնորոշ են միայն գետաձիերին։ Քրտինքի մեջ կա հատուկ նյութ, որը քրտինքը նմանեցնում է արյան ։
Ատամներ
Գետաձիերն ունեն 36 ատամ, այդ թվում՝ 2 ժանիք, 4 կտրիճ, 6 մեծ և նույնքան փոքր սեղանատամներ։ Էմալով ծածկված արտաքին շերտը ատամին հաղորդում է դեղին գույն։ Սովորական գետաձիերի ատամներն ունեն բացառիկ ամրություն և հզորություն։ Նրանց ժանիքները և կտրիճները շատ մեծ են և այդ իսկ պատճառով դրանք չեն կարող ծառայել սնունդը (խոտ, խոտաբույսեր) ծամելու համար։ Այդ ատամները նրանք օգտագործում են որպես զենք մյուս առանձնյակների դեմ կռվելու համար։
Առանձնահատուկ զարգացած են գետաձիերի ստորին ծնոտի ատամները։ Դրանք աչքի են ընկնում իրենց աննախադեպ սրությամբ։ Արուների ատամները շատ ավելի երկար և հզոր են, քան էգերինը։ Նրանք զարգացած արմատներ չունեն և աճում են ամբողջ կյանքի ընթացքում։ Ատամի քաշը սովորաբար հասնում է 3 կգ-ի։ Երբեմն հայտնի ամենախոշոր գետաձիու ատամը պահվում է Արևմտյան Եվրոպայում` Բելգիա պետության թանգարանում և ունի 64,5 սմ երկարություն։ Վերին ծնոտում բացակայում են ժանիքները։
Կան բացառիկ դեպքեր երբ արու գետաձիերի ատամները հասնում են ավելի քան 1 մետրի, իսկ բարձրությունը` 122 սմ-ի։ Որպես կանոն, նման երկար ատամները հասնում են մյուս ծնոտին։ Այդպիսի երկար ատամը խոչընդոտում է կենդանու իշխանությանը, քանի որ այդպիսի գետաձիերի կյանքը շատ կարճ է տևում։ Փոքրիկ գետաձիու ատամների թիվը 32 է։ Մեծանալուն պես այն կարող է հասնել մինչև 40-ի։
Պատմական տարածք
Հին ժամանակներում Աֆրիկայից բացի նրանք տարածված են եղել Մերձավոր Արևելքում` մասնավորապես Հորդանան գետի մերձակա շրջաններում։ Պեղումների արդյունքում կենդանիների մնացորդներ են գտնվել Միջագետքում և Սիրիայիտարածքում։ Փաստերը վկայում են, որ գետաձիերն այս արեալներում տարածված են եղել մեծ քանակությամբ։ Կան նաև վկայություններ, որ այս կենդանիները տարածված են եղել նաև Հին Եգիպտոսում և Պաղեստինում։ Պաղեստինում նրանք տարածված են եղել դեռևս երկաթե քարե դարաշրջանում։
Այժմյան տարածք
Ներկայումս նրանք տարածված են Աֆրիկայի բոլոր մասերում (քիչ քանակությամբ), բացառությամբ Հյուսիսային Աֆրիկայի և Մադագասկարի։ 1959 թվականից հետո գետաձիերի թիվը Աֆրիկայում նվազել է։ Այդ շրջանից հետո նրանք անհետացել են Հարավային Աֆրիկայից։ Բացառություն են կազմում միայն ՀԱՀ-ի որոշ ազգային պարկերը։ 2008 թվականի տվյալներով Աֆրիկայում կար 125-150 հազար գետաձի։ Բնապահպանության համաշխարհային կազմակերպության (IUCN) գնահատականներով նրանց թիվը տատանվում էր 125-148 հազարի միջև։
Միջավայր և տարաբնակեցում
Սովորական գետաձիերը տարածված են նաև ջրամբարներում։ Արևմտյան Աֆրիկայի մի շարք երկրներում գետաձիերը հանդիպում են միայն գետերում և գետերի գետաբերաններում։ Սովորական գետաձիերը բոլորովին չեն կարողանում հարմարվել աղի ջրի պայմաններին և հազվադեպ բնակվում են ծովերում։ Նրանք ծովերի միջով լողալով հասնում են կղզիներ և բնակվում այնտեղ։ Այդ ընթացքում նրանք կարողանում են լողալ մոտ 30 կմ կտրելով մի շարք ծոցեր և նեղուցներ։ Նրանք ապրում են այնպիսի վայրերում որտեղ առկա է թարմ բուսականություն։ Այդպիսով նրանք լողալով երբեմն հասնում են Գվինեա Բիսաուի ափերի մոտ՝ շրջանցելով Աֆրիկայի արևմտյան ափերը։
Աֆրիկայում գետաձիերի բնակության համար պարտադիր չեն ընդարձակ գետերը կամ լճերը։ Գետաձիերը կարող են հարմարվել նաև ցեխերի մեջ։ Տարածված են սավաննաներում և արևադարձային անտառներում։
Լճերում երկար բնակվելուց հետո գետաձիերը սպառում են տվյալ վայրի ռեսուրսները և թողնելով տվյալ անբարենպաստ պայմանները տեղափոխվում ավելի բարենպաստ բնակավայր։ Անբարենպաստ պայմաններում գետաձիերը տեղափոխվում են մի ջրատարածությունից մյուսը։ Այս երևույթը գետաձիերի մոտ կոչվում է միգրացիա։
Հարավային Աֆրիկայի մի շարք երկրների ազգային պարկերում տեղադրված են ցուցանակներ, որոնք վկայում են տվյալ արեալում գետաձիերի ներկայության մասին։ Գետաձիերի մոտ միգրացիան տեղի է ունենում նաև սովի և ջրատարածության ռեսուրսների չորացման դեպքում։
Կյանքի տևողություն
Գետաձիերի կյանքը ենթարկվում է խիստ ամենօրյա ռիթմի։ Օրվա մեծ մասը գետաձիերն անցկացնում են ջրի մեջ՝ և նույնիսկ քնում են այնտեղ։ Նրանք ամբողջովին ընկղմվում են գետերի ծանծաղուտներում, այնպես, որ երևում է միայն նրա գլխի վերին մասը։
Մթնշաղին նրանք դուրս են գալիս որսի և վերադառնում լուսադեմին։ Չափահաս արուները մինչև զուգավորվելը սովորաբար ապրում են միայնակ։ Այդ իսկ պատճառով հաճախ խռովություններ կարող է տեղի ունենալ երկու արուների մեջ։ Չնայած այն հանգամանքին, որ բախումները գետաձիերը սկսում են այն բանից հետո, երբ գետաձիերից մեկը առաջինը հարձակում է գործում։ Սովորաբար մինչ մարտի սկիզբը նրանք երկար ժամանակ կանգնում են իրար առաջ և ցուցադրում իրենց բերանները։ Մարտերը հիմնականում տևում են մոտ 2 ժամ՝ մինչ հակառակորդներից մեկը փախչի (գետաձիերին բնորոշ չէ այս սովորությունը) կամ սատկի։ Սակայն որոշ դեպքերում մարտը չի տևում 2 ժամ, քանի որ հակառակորդներից մեկն արագորեն կարողանում է տապալել իր հակառակորդին։
Զուգավորման շրջանում նրանք հաճախակի գալիս են ափի մոտ։ Նրանք այդ շրջանում չեն հանդուրժում հարևանությամբ գտնվող իրենց հարևաններին և հարձակվում են պատահած բոլոր խոշոր կենդանիների վրա։ Այդ շրջանում գետաձիերը հարձակվում են նաև փղերի և ռնգեղջյուրների վրա։ Հայտնի որսորդ Ջոն Հունթերը իր հուշերից մեկում պատմում է թե ինչպես է նա ականատես եղել սպիտակ ռնգեղջյուրի և սովորական գետաձիու բախմանը, որի արդյունքում սատկեցին երկու կենդանիները միաժամանակ։
Չափահաս արուները (20 տարեկան և ավելի) ապրում են գետում իրենց համար նախատեսված վայերերում։ Այդ շրջանում նրանց մոտ սկսվում է զուգավորման գործընթացը, որի ժամանակ մի արեալում լինում են երկու գետաձիեր՝ արու և էգ։ Մի գետում կարող են լինել տարբեր գետաձիեր կամ գետաձիերի ընտանիքներ՝ սակայն որոշ հեռավորության վրա։ Սովորաբար արուները հանդուրժում են սեփական տարածքում ապրող այլ արուների ներկայությունը զուգավորման ընթացքում, սակայն կան նաև թույլ արուներ, որոնք պարզապես փորձում են խուսափել զուգավորումից և մենամարտերից։
Սովորական գետաձիերին բնորոշ է քնած ժամանակ շնչելու հատկությունը։ Նրանք կարող են հեշտորեն սուզվել ջրի մեջ։ Չափահաս գետաձին կարող է երկար ժամանակ մնալ ջրի տակ՝ 3-5 րոպե, մինչև 6 րոպե և նույնիսկ 10 րոպե։ 2 ամսական ձագը ջրում կարող է մնալ մինչև 20-40 վայրկյան ։
Հաղորդակցությունը գետաձիերի միջև
Ձայնային կամ այլ կապի ազդանշանները կարևոր նշանակություն ունեն գետաձիերի կյանքում։ Գետաձիերը ունեն լավ զարգացած ձայնային հեռահաղորդակցման համակարգ և վտանգի պարագայում ազդանշանային ձայներ արձակելու կարողություն։ Վտանգի պարագայում գետաձիերը կարող են իրենց գործունեությամբ արտահայտել շրջակա միջավայրում առկա վտանգի առկայությունը և իրենց ագրեսիան։ Ընդհանուր առմամբ այդ պարագայում գետաձիերը սովորաբար կտրուկ ձայներ են արձակում։ Գետաձիերն արձակում են այնպիսի ձայներ, որոնք իրենց բնույթով տարբերվում են աֆրիկյան անապատի մյուս կենդանիների արձակած ձայներից։ Գետաձիերը նաև կարող են փռնգացնել ձիերի նման։ Այս ձայնի առկայությունը պատճառով նրանց անվանել են գետաձի, քանի որ այդ ձայները համարվում են ձիու և գետաձիերի միակ նմանությունը ։
Սննդառություն
Գետաձիերը խոտակեր կենդանիներ են։ Նրանք սնվում են ճահճային և հողի խոտով։ Հետաքրքիր է այն հանգամանքը, որ գետաձիերը երբեմն սնվում են ջրային բուսականությամբ։ Ուգանդայում գետաձիերը սնվում են 27 տեսակի խոտերով։ Որպես կանոն, գետաձիերը խոտը քաղում են շրթունքներով՝ ընդ որում արմատից և սնվում դրանով։
Գետաձիերը կարող են ուտել 70 կգ խոտ մեկ օրում, սակայն միջինում նրանք ուտում են 40 կգ խոտ։ Հսկայական երկարություն ունի կենդանու աղիները (մինչև 60 մետր) հնարավորություն են տալիս հեշտությամբ մարսել սնունդը։
Պատմության մեջ հայտնի են եզակի դեպքեր երբ կռվից հետո գետաձիերը ուտում են իրենց կողմից սպանած կենդանուն։ Օրինակ, երկու որսորդներ ականատես են եղել այն դեպքին, թե ինչպես է գետաձին սատկացրել և կերել Մարա գետն անցնող վիթերին։ Այդպիսի դեպք է գրանվել նաև 1995 թվականին Զիմբաբվեում։
Եթովպիայում գետաձիերը հարձակվում են մանր և խոշոր եղջերավոր անասնունների վրա՝ գյուղատնտեսությանը հասցնելով խոշոր վնասներ։ Ըստ այլ դիտորդների, գետաձիերը ուտում են այլ գետաձիերի միսը, որոնք մահացել են սիբիրախտ հիվանդությունից։ Դա իր հերթին առիթ է հանդիսանում գետաձիերի անբուժելի հիվանդության տարածմանը Ուգանդայում և Զամբիայում։ Չի բացառվում այն դիտարկումը որ գետաձիերը կարող են սնվել մսով, քանի որ մսեղենի պակասից այս առանձնյակների մոտ կարող է առաջանալ հանքային աղի պակաս։
Բազմացում
Գետաձիերը մյուս կաթնասունների պես բաժանասեռ կենդանիներ են։ Նրանց մոտ լավ արտահայտված է սեռական երկձևություն ը։ Արու գետաձին ունի զույգ սերմնարաններ, իսկ էգը՝ երկու ձվարան, ձվատարներ և արգանդ։ Էգ գետաձիերի մոտ ձվատարները բացվում են արգանդի մեջ։ Գետաձիերի բեղմնավորումը ներքին է և կատարվում է զույգ ձվատարներում։
Այս առանձնյակների մոտ ձվաբջիջները գրեթե զուրկ են դեղնուցից։ Սաղմի զարգացումը տեղի է ունենում արգանդում։ Բեղմնավորված ձվաբջիջներից զարգանում է սաղմը։ Սաղմի զարգացումը կատարվում է ամիսների ընթացքում և վերջում նրա շուրջը առաջանում են բարակ թաղանթներ։ Աաղմը շրջապատող թաղանթները մի կողմով սերտաճում են արգանդի պատի հետ, և առաջանում է ընկերքը։ Մոր և զարգացող ընկերքի միջև կապը առաջանում է ընկերքի միջոցով։ Մայր գետաձիու արյունատար անոթները շփվում են են պտղի հետ ընկերքի միջոցով։
Սաղմն ընկերքի հետ միացած է պորտալարի միջոցով։ Դրա միջով անցնում են արյունատար անոթներ։ Ընկերքի արյունատար մազանոթներով մոր օրգանիզմից սաղմին են անցնում թթվածին և սննդային նյութեր։ Գետաձիերի ձագերը ծնվում են անօգնական։ Ծնվելուց հետո կաթնասուններն իրենց ձագերին կերակրում են կաթով, տաքացնում և պաշտպանում վտանգներից, ինչպես նաև սովորեցնում կեր հայթայթել։
Սովորական գետաձիերի սեռական համակարգը շատ ավելի վատ է զարգացած, քան օրինակ՝ ռնգեղջյուրներինը և փղերինը։ Էգերը սեռահասուն են դառնում 7-ից 15 տարեկան հասակում։ Արուների հասունության միջին տարիքը հասնում է 7,5 տարուց մինչև 9 տարին։ Գետաձիերի զուգավորումը տեղի է ունենում տարվա ընթացքում երկու անգամ՝ փետրվար և օգոստոս ամիսներին։ Կենդանիների 63 %-ի մոտ բեղմնավորումը կատարվում է հիմնականում անձրևոտ եղանակին։
Ըստ հիմնական աղբյուրների գետաձիու հղիությունը տևում է 8 ամիս (240 օր)։ Որոշ այլ աղբյուրներ վկայում են, որ գետաձիերի հղիությունը տևում է 227-240 օր։ Գետաձիերի ծննդաբերումը կատարվում է հիմնականում ջրի մեջ, սակայն նրանք ունակ են ծննդաբերելու նաև ցամաքում։ Գետաձիու նորածին ձագը կշռում է 27-50 կգ։ Մարմնի երկարությունը կազմում է մոտ 1 մետր, իսկ ուսերի բարձրությունը 50 սմ։
Մայրը մնում է ձագի մոտ 10 օր։ Ավելի քան 18 ամիս գետաձիու ձագը սնվում է մայրական կաթով, իսկ դրանից հետո փորձում սնունդ հայթայթել։
Հակառակորդներ կենդանական աշխարհից
Բնության մեջ չափահաս գետաձին ունի շատ թշնամիներ։ Նրա համար լուրջ վտանգ կարող են հանդիսանալ միայն առյուծները, սակայն կան որոշ արու գետաձիեր (որոնք ունեն բավականին մեծ չափսեր և ուժ) որոնք կարող են սպանել մի անգամից մի քանի առյուծների։ Մեզ հայտնի է, որ մի անգամ գետաձիու վրա հարձակվել են միանգամից 3 խոշոր արու առյուծներ ։ Գետաձին որոշ ժամանակ կռվելուց հետո նահանջել է՝ մտնելով ջրի մեջ։ Այդ ժամանակ առյուծները ոչինչ անել չկարողանալով փախչել են։
Կոկորդիլոսները և ալիգատորները ևս մշտապես կռվի մեջ են լինում գետաձիերի դեմ։ Գետաձիերին հաջողվում է հաղթել մինչև 3 մետր երկարությամբ կոկորդիլոսի։ Կոկորդիլոսների և գետաձիերի բախման հիմնական պատճառը այն է, որ կոկորդիլոսները մշտապես հարձակվում են գետաձիերի ձագերի վրա։ Այդ պարագայում, սովորաբար մայր գետաձին պաշտպանում է ձագերին՝ ցույց տալով ագրեսիվ պահվածք և կատաղություն, իսկ արուները փորձում են վռնդել կոկորդիլոսին։ Հիմնական բախումը լինում է Նեղոսյան կոկորդիլոսի հետ, որն աչքի է ընկնում իր մեծ չափսերով և ճկունությամբ։
Փոքրիկ գետաձիու կյանքը ընդհատվում է նաև այն ժամանակ, երբ գետաձիերի խումբը պատահաբար ոտնատակ է տալիս փոքրիկ ձագերին։ Չնայած նրան, որ էգ գետաձիերը փորձում են ամեն կերպ ապահով պահել իր ձագերին։
Հիվանդություն
Վայրի Աֆրիկայում կենդանիների մահացությունների համար կարևոր պատճառ կարող է հանդիսանալ սիբիրախտ հիվանդությունը։ Հիվանդության տարածումը հանգեցրեց կենդանիների թվի լուրջ կրճատման։ Հիվանդության առաջին ամենամեծ բռնկումը գրանցվել է 1987 թվականին Զամբիայում։ Այդ ժամանակ, Զամբիայի գետերից մեկի հովտում հայտնաբերվել է 1420 անշնչացած դիակ, որը սիբիրախտի հետևանք է։
Կենդանիների կյանքի համար վտանգ սպառնացող հիվանդություններ են սալմոնելոզներն ու բրուցելոզը։ Այս հիվանդությունները նաև տարածվում են մարդկանց մոտ, քանի որ աղքատ աֆրիկացիները կերակուր չունենալու պատճառով հաճախ ուտում են սատկած գետաձիերի միսը, որի հետևանքով վարակը սատկած կենդանու մսի միջոցով փոխանցվում է մարդուն։
Կենդանաբանական այգիներում և ինֆեկցիոն հիվանդանոցներում գրանցվող ամենատարածված հիվանդությունը նեկրոբակտերիոզն ու տուբերկուլյոզն են։ Դրանց առաջացման պատճառն անորակ խոտն է, որի հետ միասին գետաձին անզգուշորեն ուտում է նաև բորբոսասնկեր։ Այդ հիվանդություններն առաջացնում են աղիների և ոսկրածուծի բորբոքումներ։
Կենսագրություն
Գետաձիերի կյանքի միջին տևողությունը 40 տարի է։ Բրիտանացի փորձագետները, ովքեր ուսումնասիրել են Ուգանդայում ապրող գետաձիերին, նշել են, որ կենդանիների միջին տարիքը ավելի շատ է՝ 42 տարի։
Ոչ ազատ պայմաններում՝ կենդանաբանական այգիներում և ազգային պարկերում, գետաձիերի կյանքը տևում է առավելագույնը 50 տարի։ Կան դեպքեր, երբ գետաձին ապրում է նախատեսվածից ավելի շատ։ 2011 թվականի ամռանը, Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների կենդանաբանական այգում սատկեց Դոննա անունով գետաձին՝ 60 տարեկան հասակում։ Նա դարձավ ամենաերկարակյաց գետաձին աշխարհում  ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Երկսմբակավորներ Կատեգորիա:Գետաձիեր Կատեգորիա:Քենիայի կենդանական աշխարհ Կատեգորիա:Տանզանիայի կենդանական աշխարհ Կատեգորիա:Ուգանդայի կենդանական աշխարհ Կատեգորիա:Մալավիի կենդանական աշխարհ Կատեգորիա:Մոզամբիկի կենդանական աշխարհ Կատեգորիա:Գինեսի գրքի ռեկորդակիրներ
Ուստյանովկա
Ուստյանովկա (Устянівка), գյուղ Ուկրաինայի Խմելնիցկիի մարզի Շեպետովի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Ուստյանովկա գյուղում բնակվում էր 131 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,036 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 3638,89 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Խմելնիցկիի մարզի Շեպետովի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Մելուսիա
Մելուսիա (Μελούσεια), գյուղ Կիպրոսի Հանրապետության Լառնակայի շրջանում։ Տեղակայված է Աթիենու (Լառնակայի շրջան) գյուղից 7 կմ դեպի արևելք։ Գյուղը դե ֆակտո գտնվում է Հյուսիսային Կիպրոսի Թուրքական Հանրապետություն կոչվող պետության վերահսկողության ներքո։
Բնակչություն
Ըստ 2011 թվականի տվյալների գյուղի բնակչությունը կազմել է 390 մարդ, մեծամասնությունը թուրք կիպրացիներ են։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Կիպրոսի գյուղեր Կատեգորիա:Լառնակայի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:ՀԿԹՀ գյուղեր
(4723) Վոլֆգանգմատիգ
(4723) Վոլֆգանգմատիգ (Wolfgangmattig), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1937 թվականի հոկտեմբերի 11-ին Կառլ Ռեյնմուտի կողմից Հայդելբերգում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,676433 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,1473 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,2056 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1599,31 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,225097 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 3,06° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1937 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Կառլ Ռեյնմուտի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Ոսկեսար
Ոսկեսար, լեռ Ադրբեջանի Շարուրի շրջանում, Նախիջևան գետի միջին հոսանքում՝ այժմյան Նախիջևանի շրջանի Վայխր գյուղից 3 կմ հյուսիս-արևմուտք, Նախիջևան գետի աջ կողմում։ Ունի լեռնոտ և ոչ բուսածածկ լանջեր։ Բարձրություն 1313 մ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Նախիջևանի լեռներ Կատեգորիա:Շարուրի շրջան
Իբրաևո (գյուղ, Իշիմբայսկի շրջան)
Իբրաևո (Ибраево, Ибрай), գյուղ Ռուսաստանի, Բաշկորտոստան հանրապետության Իշիմբայսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2009 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 87 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Իշիմբայսկի շրջանի բնակավայրեր
Աասուվելյա (գյուղ, Ռեգավեռե շրջան)
Աասուվելյա (Aasuvälja), գյուղ Էստոնիայի Լյաենե-Վիրումաա նահանգի Ռեգավեռե շրջանում։
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 25 մարդ։
Պաբլո Բարերա
Պաբլո Էդսոն Բարերա Ակոստան (Pablo Edson Barrera Acosta, ), մեքսիկացի ֆուտբոլային հարձակողական կիսապաշտպան է, որը հանդիսանալով Լոնդոնի Վեստ Հեմի ֆուտբոլիստ՝ վարձավճարով հանդես է գալիս իսպանական Ռեալ Սարագոսայում։
Հղումներ
Կատեգորիա:Մեքսիկացի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:1987 ծնունդներ Կատեգորիա:Հունիսի 21 ծնունդներ Կատեգորիա:Ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ Կատեգորիա:Վեստ Հեմ Յունայթեդի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Մեքսիկայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Անգլիական ֆուտբոլի լիգայի խաղացողներ Կատեգորիա:Ռեալ Սարագոսայի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Պրեմիեր Լիգայի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Լա Լիգայի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Անգլիայի լեգեոներ ֆուտբոլիստներ
Աստերոիդների ցանկ (179101-179200)
Աստերոիդների ցանկ (179001-179100) * Աստերոիդների ցանկ * Աստերոիդների ցանկ (179201-179300)
|}
Վլախտվեդե (համայնք)
Վլախտվեդե (Vlagtwedde ), համայնք Նիդերլանդների Խրոնինգեն մարզում։ Տարածքը 167,74 կմ² է, բնակչությունը՝ 16.484 (2011 թ.)։ Մեկ շնչի տարեկան միջին եկամուտը 11.300 եվրո է։
Կատեգորիա:Խրոնինգենի համայնքներ
Պոգոլկա
Պոգոլկա (Поголка), գյուղ Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Դեմիդովսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 20 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Դեմիդովսկի շրջանի բնակավայրեր
Բժշկական հոգեբանությունը Հայաստանում
Բժշկական հոգեբանությունը Հայաստանում սկսել է զարգանալ 1988 թվականից, երբ ԵԲԻ (1995 թվականից՝ ԵՊԲՀ) հոգեբուժության ամբիոնը վերակազմակերպվել է հոգեբուժության և բժշկական հոգեբանության ամբիոնի (վարիչ՝ Մ. ՄԵլիք-Փաշայան), իսկ 1993 թվականից Մ. Մելիք-Փաշայանի և Խ. Գասպարյանի նախաձեռնությամբ ինստիտուտում սկսվել է բժշկական հոգեբանության դասավանդումը։
Դասընթացի ղեկավար Խ. Գասպարյանի նախաձեռնությամբ հոգեբանական հետազոտություններ և հոգեբուժման (պսիխոթերապիա) աշխատանքներ են կատարվել 1988 թվականի դեկտեմբերի 7-ի երկրաշարժից տուժածների, փախստականների, ԼՂՀ ազգաբնակչության շրջանում։
Բժշկական հոգեբանությունը Ստեփանակերտում
«Բժիշկներ առանց սահմանի» կազմակերպության աջակցությամբ 1994 թվականին Ստեփանակերտում ստեղծվել է Հոգեբանական վերականգնողական կենտրոն։ Մարդու հարուցած և երկրաշարժի հետևանքով առաջացած հոգեկան տրավմաների վերաբերյալ կատարված աշխատանքների արդյունքներն ամփոփվել են Խ. Գասպարյանի «Դժվարին կենսական իրավիճակների ապրման տարիքային հոգեբանական առանձնահատկությունները» (2005) մենագրության մեջ։ 2009 թվականին ամբիոնի աշխատակից Գ. Ղազարյանը ՀՊՄՀ-ում պաշտպանել է «Զինակոչիկների ընտրության գործընթացում հոգեբանական ցուցանիշների նշանակությունը» թեմայով ատենախոսությունը։
Բժշկական հոգեբանությունը Երևանում
Կատեգորիա:Բժշկությունը Հայաստանում
Ոսպի Ժայռ
Ոսպի Ժայռ, լեռ է Երնջակ գավառում, Ջուղա քաղաքատեղից 6-7 կմ հյուսիս-արևելք, Նախիջևան - Մեղրի խճուղու ձախ կողմում։ Վարդագույն երանգներով, սակավ բուսականությամբ և ծովի մակարդակից մոտ 1100 մ բարձրությամբ լեռ է։
Գրականություն
Կատեգորիա:Նախիջևանի լեռներ
Արթուր Այդինյան
Արթուր (Հարություն) Մկրտչի Այդինյան, հայ օպերային երգիչ, տենոր, ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (1960)։
Կենսագրություն
Արթուր Այդինյանը ծնվել է Հունաստանի Սալոնիկ քաղաքում 1923 թվականին։ Մասնակցել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին և կորցրել տեսողությունը։
Ելույթներ է ունեցել ԱՊՀ և արտասահմանյան երկրներում, կատարել ռոմանսներ, արիաներ, էստրադային երգեր ։
Մահացել է 1997 թվականի սեպտեմբերի 2-ին Օդեսայում։ Հոգեհանգիստը տեղի է ունեցել հայկական եկեղեցում ։
Ընտանիք
Կինը՝ Լիլյա Գլադկովա։ Որդին՝ Ստանիսլավ Այդինյանը, Ֆեռոնի ռուս-իտալական ակադեմիայի փոխնախագահն է, ՌԴ գրողների միության անդամ, Պատկերանկարիչների ասոցիացիայի փորձագիտական խորհրդի անդամ, Ջրանկարիչների միջազգային ֆեդերացիայի արվեստագետ, լրագրող ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Տենորներ Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին մասնակցած հայեր Կատեգորիա:Հայ օպերային երգիչներ Կատեգորիա:Ռոմանոս Մելիքյանի անվան պետական երաժշտական քոլեջի շրջանավարտներ
Գիտական շարժում (ամսաթերթ)
«Գիտական շարժում», ամսաթերթ։ Առաջին անգամ լույս է տեսել 1923 թվականին, Հալեպում։ Խմբագիր՝ Վ․ Կարանֆիլյան։ Տպագրել է հոդվածներ և ուսումնասիրությունևեր սոցիոլոգիայի, գրականության, բժշկության, գյուղատնտեսության մասիև, անդրադարձել՝ դպրոցի և մանկավարժության խնդիրներին։
Կատեգորիա:Սիրիայի հայկական ամսագրեր Կատեգորիա:Հայկական գիտական պարբերականներ Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Փնտրում դեպի խորություն
Փնտրում դեպի խորություն Գրաֆը շրջանցելու մեթոդներից մեկը։ Ալգորիթմի ստրատեգիան, ինչպես հետևում է անվանումից՝ գնալ դեպի խորություն որքան որ հնարավոր է։ Որոնման ալգորիթմը նկարագրվում է ռեկուրսիվ՝ հերթով վերցվում է հանգույցից դուրս եկող բոլոր արմատները։ Եթե կողը տանում է դեպի չբացահայտված հանգույցը, ապա ալգորիթմը վերսկսում ենք այդ հանգույցից, հետո վերադառնում ենք և վերցնում ենք մյուս արմատները։ Վերադարձը կատարվում է այն ժամանակ, երբ դիտարկվող գագաթում չեն մնացել կողեր, որոնք տանում են դեպի չբացահայտված գագաթներ։ Եթե ալգորիթմի ավարտից հետո դեռ մնացել են չբացահայտված հանգույցներ, ապա ալգորիթմը պետք է կիրառել չբացահայտված հանգույցներից որևէ մեկից սկսած։
Խորության փնտրման ալգորիթմ
Տրված է գրաֆ G = (V, E), որտեղ V-ն գրաֆի գագաթների բազմությունն է, E-ն՝ կողերի բազմությունը։ Ենթադրենք, որ սկզբում բոլոր գագաթները ներկված են սպիտակ գույնով։ Կատարենք հետևյալ քայլերը։ Ֆունկցիա DFS (պարամետր — գագաթ u \in V)
Ոչ ռեկուրսիվ տարբերակ
DFS-ի ոչ ռեկուրսիվ օգտագործման տարբերակը։ 1 ֆունկցիա DFS-iterative(G,v)։ 2 S սթեք է 3 S.push(v) 4 while S դատարկ չէ 5 v = S.pop 6 if v եթե բացահայտված չէ ԵՎ սթեքի մեջ չէ։ 7 Նշել v, որպես բացահայտված 8 for all բոլոր արմատների համար vմինչև w in G.հարևանարմատ(v) do 9  if w բացահայտված չէ         ։    S.push(w)
Կիրառություն
Կատեգորիա:Ալգորիթմներ Կատեգորիա:Փնտրման ալգորիթմներ
Քրիսմա
Պատմականորեն առավել հայտնի քրիսմանի օգտագործումը լաբարումայի համար (լատ.- Labarum)՝ հին հռոմեական ռազմական հատուկ տեսակ շտանդարտ։ Կայսր Կոստանդիանոս Ա Մեծ նրան զորքեր մտցրեց այն բանից հետո, երբ երկնքում տեսավ Խաչի նշանը Մուլվիի կամրջի մոտ ճակատամարտի նախօրեին (312 թ.): Լաբարումն կոթի ծայրին ուներ քրիզմա, իսկ կտավի վրա գրված էր. լատ.՝ «Hoc vince» (հին սլավոնական — Симъ побѣдиши, - «Դրանով կհաղթես») ։ Լաբարումի մասին առաջին հիշատակումը պահվում է Լակտանտիոսի մոտ (մտ. մոտ 320):
Քրիսմանը առկա է Պտղոմեոս III-ի որոշ մետաղադրամների վրա, ով կառավարել է Եգիպտոսը մ.թ.ա. 222/221-ից 246/245 թվականները   ։
Քրիսմայի խորհրդանիշը կոդավորված է Յունիկոդով՝ и :
Ծանոթագրություններ
<references group="" responsive="1">
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հիսուս Քրիստոս Կատեգորիա:Քրիստոնեություն Կատեգորիա:Քրիստոնեական տերմիններ Կատեգորիա:Խորհրդանիշներ Կատեգորիա:Հունարեն բառեր և արտահայտություններ Կատեգորիա:Խաչեր Կատեգորիա:Հունարեն Կատեգորիա:Կաթոլիկության պատմություն Կատեգորիա:Քրիստոնեական արվեստ Կատեգորիա:Էզոթերիզմ Կատեգորիա:Քրիստոսաբանություն Կատեգորիա:Կրոնական խորհրդանիշներ
Պղնձասար
Պղնձասար, լեռ է Նախճավան գավառում, Նախիջևան գետի միջին հոսանքում, գետի ձախ կողմում՝ այժմյան Խալխալ (պատմական Խախ) գյուղից 3 կմ հարավ-արևելք։ Լեռնոտ ու սակավ բուսապատ լանջերով լեռ է։ Ծովի մակարդակից ունի 1270 մ բարձրություն։
Գրականություն
Կատեգորիա:Նախճավանի լեռներ
Հոհենբրուն
Ենթարկվում է Վերին Բավարիա վարչական շրջանին։ Գտնվում է Մյունխեն շրջանում։ Բնակչությունը կազմում է 8954 մարդ (2010 թվականի դեկտեմբերի 31-ի տվյալներով )։ Տարածքը 16,82 կմ² է։ Պաշտոնական կոդը՝ 09 1 84 129։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Գերմանիայի բնակավայրեր
Անտոնիո Կանովա
Անտոնիո Կանովա (Antonio Canova, ), իտալացի նկարիչ և քանդակագործ, նեոկլասիցիզմի ներկայացիչ ։ Հիմնականում աշխատել է Վենետիկում և Հռոմում։ Վաղ շրջանի գործերում հետևել է բարոկկոյի արվեստի ավանդույթներին։ Հետագայում ընթացել է անտիկ քանդակագործության ձևերը նմանակելու ուղիով, ժամանակակիցների կողմից անվանվել «նոր Ֆիդիաս»։ Ուսումնասիրողներից շատերը նրան համարում են նեոկլասիցիզմի շրջանի մեծագույն քանդակագործը ։ Ընդ որում՝ ընդգծում են, որ Կանովային հաջողվել է խուսափել բարոկկոյին բնորոշ մելոդրամատիզմից և նեոկլասիցիզմին հատուկ սառը արհեստականությունից ։
Կանովայի ստեղծագործությունը հիմք է հանդիսացել 19-րդ դարի եվրոպական ակադեմիական քանդակագործության համար։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իտալացի քանդակագործներ Կատեգորիա:1757 ծնունդներ Կատեգորիա:1822 մահեր Կատեգորիա:Նոյեմբերի 1 ծնունդներ Կատեգորիա:Հոկտեմբերի 13 մահեր Կատեգորիա:Իտալացի նկարիչներ Կատեգորիա:Նիդերլանդների արվեստի և գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ
Ալեքսանդր Սիմոնյան
Ալեքսանդր Լյուդվիգի Սիմոնյան, ՀՀ Գիտությունների ազգային ակադեմիայի արտասահմանյան անդամ (28.12. 2011) , դոկտոր, պրոֆեսոր։ Աուբուրնի համալսարանի պրոֆեսոր։
Կենսագրություն
Ալեքսանդր Սիմոնյանը ծնվել է 1945 թվականի հունվարի 15-ին, Հայաստանում։ Հայրը՝ Լյուդվիգ Սիմոնյանը, գաղթել էր Կարսից, ապաստան գտել ամերիկյան մանկատանը, այնուհետև ավարտել Երևանի գյուղատնտեսական համալսարանը։ Հետագայում նա մասնակցել է Հայրենական մեծ պատերազմին, վիրավորվել, այնուհետև գյուղատնտես աշխատել Հայաստանի տարբեր շրջաններում։ Մայրը՝ Վերգինե Բուրխաչյանը, արմատներով եղել է Էրզրումից, սակայն ծնվել է Կրասնոդարում, աշխատել է Երեվանի Զեթօճառ գործարանում որպես տնօրեն, հետագայում՝ սննդի նախարարությունում։։
Ուսում
Ալեքսանդր Սիմոնյանը բարձր առաջադիմությամբ ավարտել է Երևանի Կամոյի անվան թիվ 76 դպրոցը։ Սովորելու տարիներին իր համար բացահայտել է, որ իր հետագա ուղին պետք է կապի միմիայն ֆիզիկայի հետ։ Նրա սերը առ ֆիզիկան այնքան մեծ է եղել, որ կարողացել է համադասարանցիներին էլ «վարակել», և նրանցից 8-ը իրենց մասանգիտական կողմնորոշումը կապել են ֆիզիկայի հետ։ Ալեքսանդր Սիմոնյանը մեծ երախտագիտությամբ հիշում է իր մաթեմատիկայի ուսուցչուհուն՝ Մարգարիտա Սարգսյանին, որին համարում է իր հաջողությունների հիմնական «մեղավորը»։ «Չլիներ Մարգարիտա Սարգսյանի խստությունը ես ո՛չ կսովորեի, ո՛չ ձգտում կունենայի», - ժպտալով հիշում է արդեն ՀՀ ԳԱԱ արտասահմանյան անդամ Ալեքսանդր Սիմոնյանը։ Դպրոցական տարիներին մեծ սիրով զբաղվում էր նաև սպորտով՝ վոլեյբոլով, Հայաստանի երիտասարդական հավաքականի անդամ էր և շարունակեց սպորտով զբաղվել նաև ուսանողական տարիներին։ 1963 թվականին Ալեքսանդր Սիմոնյանը ընդունվում է Երևանի պետական համալսարանի ֆիզիկայի ֆակուլտետ, որը գերազանց ավարտելուց հետո, աշխատանքի է անցնում Երևանի ֆիզիկայի ինստիտուտում։ 1973 թվականին Ալեքսանդրը պաշտպանեց թեկնածուական ատենախոսությունը՝ «Իոնոֆորան որպես էլեկտրական շունտ մկանային մեմբրանային թելիկի մեջ» թեմայով։
Գիտական կյանք
1983 թվականին սկսեց զբաղվել նոր ուղղությամբ, որն առավել հայտնի է ֆերմենտային էլեկտրոդներ անվամբ, այսօր այն կոչվում է բիոսենսինգ։ «Դժվարությամբ կարողացանք ստեղծել աշխատանքային խումբ, սակայն հետագայում այն ընդլայնվեց, և բավական մեծ հաջողությունների հասանք», - նշում է Ալեքսանդր Սիմոնյանը։ Այդ աշխատանքների արդյունքում նրանց հաջողվեց պատրաստել ֆերմենտային անալիզատոր «Multiferm» սարքավորումը, որը մեծ հաջողությամբ մտավ կիրառության մեջ։ Լիզինի գործարանում, ախտահարման հիվանդանոցում ու մի շարք հաստատություններում տեղադրվեց այդ սարքը։ Այն օգտագործվեց նաև Մոսկվայի մի շարք գիտահետազոտական հիմնարկներում, որի միջոցով 20 վայրկյանում որոշվում էր գլյուկոզայի, ամինաթթուների քանակը։ Հատկանշական է, որ «Multiferm»-ը 1989 թ. Մոսկվայի ժողտնտեսության ցուցահանդեսում արժանացավ արծաթե մեդալի։ 1988-1994 թվականներին Ալեքսանդր Սիմոնյանը արդեն գլխավորում էր բիոսենսորների լաբորատորիան։ Սակայն ԽՍՀՄ փլուզումից հետո խախտվեց ամենօրյա կապը, ֆինանսավորումը կենտրոնի հետ, և յուրաքանչյուր երկիր ստիպված էր հոգալ իր խնդիրները՝ ապավինելով սեփական ուժերին։ Արդյունքում մեծ հաջողությամբ շահագործվող լաբորատորիան սկսեց քայքայվել։ 1993-1994 թվականներին Ալեքսանդր Սիմոնյանը հրավիրվեց Իտալիա՝ Ջենովայի համալսարանի բիոֆիզիկայի բաժանմունք։ 1993 թվականին Ալեքսանդր Սիմոնյանը Մոսկվայում մեծ հաջողությամբ պաշտպանեց դոկտորական ատենախոսությունը՝ «Հոսք-ինեկցիոն անալիզատորներ հիմնված իմոμիլիզացված ֆերմենտների վրա» թեմայով։ 1994 թվականին ԱՄՆ-ի Տեխասի համալսարանից աշխատանքի հրավեր ստացավ, որտեղ աշխատեց ութը տարի՝ մինչև 2002 թվականը, այնուհետև՝ 2003 թվականին աշխատանքի հրավեր ստացավ Աուբորնի համալսարանից, որտեղ իր կատարած գիտական աշխատանքների շնորհիվ 2007 թվականին ներկայացվեց պրոֆեսորի կոչման։ Ի դեպ, Միացյալ Նահանգներում պրոֆեսորության հայտ ներկայացրած գիտնականը հինգ տարվա ընթացքում պետք է ապացուցի, որ նա կարող է ունենալ ուսանողներ, այսինքն՝ իր առարկան կընտրեն ուսանողները, պետք է հոդվածներ հրապարակեն առաջատար ամսագրերում և, որ ամենակարևորն է՝ պետք է դրամաշնորհներ բերի համալսարան, որպեսզի ուսանողների կրթության կամ փորձերի համար հատկացումներ արվի։ Նա կարողացավ սենսորների վերաբերյալ ստեղծել լուրջ մթնոլորտ, որի շուրջ իրականացվեց բեղուն աշխատանք, ինչը իր հերթին ապահովեց դրամաշնորհներով և երկարատև աշխատանքային հնարավորությամբ։ 2008 թվականին ԱՄՆ-ի Ազգային գիտության հիմնադրամը աշխատանքի հրավիրեց Ալեքսանդր Սիմոնյանին. սա մեծ պատիվ էր ոչ միայն գիտնականի, այլև այն համալսարանի համար, որը նա ներկայացնում էր։ Չորս տարվա աշխատանքի ընթացքում նա առաջարկեց նոր և հիմնարար ծրագիր, որը դրվեց կիրառության։ Նրա ծրագրի նկատմամբ հավանությունը այնքան մեծ էր, որ Ալեքսանդր Սիմոնյանը Ազգային գիտության հիմնադրամում դարձավ բիոսենսորների ոլորտի հիմնադիր-ղեկավարը։ Այսօր Ալեքսանդր Սիմոնյանի գիտական խումբը, որը մեծ հաջողությամբ գործում է Աուբորնի համալսարանում, տարեկան մոտ 7-8 աշխատանք է հրապարակում. նա միաժամանակ մի շարք գրքերի խմբագիր է և 80-ից ավելի հոդվածների համահեղինակ։ Սիմոնյանը յոթ արտոնագրի հեղինակ է, մասնակցել է 70-ից ավելի գիտական կոնֆերանսների ու հանդես եկել զեկույցներով։
Պարգևներ
Ալեքսանդր Սիմոնյանը իր կատարած փայլուն աշխատանքի համար արժանացել է բազմաթիվ պարգևների. 1982 թվականին և 1988 թվականին արժանացել է ՀՀ Գիտությունների ազգային ակադեմիայի «Լավագույն հետազոտական ծրագիր», 1990 թվականին ԽՍՀՄ մինիստրների խորհրդի, 2006 և 2008 թվականներին Աուբորնի համալսարանի պարգևներին։ 2011 թվականին ստացել է Alumni professor-ի կոչում։ Ալեքսանդր Սիմոնյանը այս տարիների ընթացքում չի դադարեցրել իր համագործակցությունը Հայաստանի գիտական աշխարհի հետ։ Հաշվի առնելով Ալեքսանդր Սիմոնյանի գիտական և մանկավարժական մեծ վաստակը, ինչպես նաև սերտ կապերը մայր հայրենիքի հետ, ՀՀ գիտությունների ազգային ակադեմիան 2011 թվականին նրան ընտրել է ԳԱԱ արտասահմանյան անդամ։ Ալեքսանդր Սիմոնյանը այսօր ևս մեծ ջանքեր է ներդնում բիոսենսորների զարգացման գործում և սերտորեն համագործակցում Հայաստանի գիտական կաճառի և մասնավորապես մանրէների ավանդադրման կենտրոնի հետ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ ակադեմիկոսներ Կատեգորիա:Հայ գիտնականներ Կատեգորիա:Հայ ֆիզիկոսներ Կատեգորիա:ԵՊՀ ֆիզիկայի ֆակուլտետի շրջանավարտներ Կատեգորիա:ՀՀ ԳԱԱ արտասահմանյան անդամներ Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Ալիս Հեքիմբաշյան
Ալիս Արամի Հեքիմբաշյան, հայ օպերային երգչուհի, բեմադրիչ։ Հայաստանի վաստակավոր արտիստ (2008)։
Կենսագրություն
Ալիս Հեքիմբաշյանը ծնվել է 1943 թվականի հունվարի 14-ին, Իրանի Թավրիզ քաղաքում։ 1947 թվականին Հեքիմբաշյանների ընտանիքը հայրենադարձել է։ Սովորել է Երևանի Ստեփան Շահումյանի անվան միջնակարգ դպրոցում, այնուհետև՝ Երևանի Ռոմանոս Մելիքյանի անվան երաժշտական ուսումնարանում։ 1970 թվականին ավարտել է Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիան, 1997 թվականին՝ Երևանի թատրոնի և կինոյի պետական ինստիտուտի ռեժիսորական բաժինը ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ օպերային երգչուհիներ Կատեգորիա:Հայ բեմադրիչներ Կատեգորիա:Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Երևանի թատրոնի և կինոյի պետական ինստիտուտի շրջանավարտներ Կատեգորիա:ՀՀ վաստակավոր արտիստներ
Պոմբլոզի սար
Պոմբլոզի սար, լեռ է Գողթն գավառում, Վերին Ազա գյուղի մոտ։ Բուսազուրկ և ծովի մակարդակից 864 մ բարձրությամբ բլուր է։
Գրականություն
Կատեգորիա:Գողթնի լեռներ
Արոս
Արոս, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Խնուսի գավառում։ Գտնվում էր Խնուս քաղաքից 6-7 կմ հարավ-արևելք, Խնուս գետի աջ ափին, դեպի Մուշ տանող տեղական ճանապարհի վրա։
Անվան ստուգաբանություն
Արոսն իր բնական դիրքով նման է արոս թռչունին, որն ունի երկար վիզ, դուրս ցցված կուրծք և միշտ բարձր պահած գլուխ։ Դրա պատճառով էլ գյուղը ստացել է Արոս անվանումը։
Պատմություն
1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ բնակիչների մեծագույն մասը զոհվել է, իսկ փրկվածները հաստատվել են Արևելյան Հայաստանում։
Բնակչություն
XVIII—XIX դարերում ունեցել է մոտ 250, իսկ XX դարի սկզբին՝ 95-98 տուն հայ բնակիչ։
Տնտեսություն
Զբաղվում էին երկրագործությամբ, այգեգործությամբ, անասնապահությամբ, առևտրով և արհեստներով (ջուլհակություն, քարակոփություն, որմնաշինություն)։
Գյուղի մոտ եղած բարձրորակ քարից Արոսի հմուտ վարպետները պատրաստում էին կամուրջների, եկեղեցիների կամարներ, հնոց-փռեր, ջրաղացի, ղինգի, ձիթհանքի քարեր։
Կրթություն
Գյուղն ուներ վարժարան՝ 50 աշակերտով ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Սիրամարգի լեռ
Սիրամարգի լեռ (Pavonis Mons) , հանգած հրաբուխ Մարս մոլորակի վրա, տեղակայված է Թարսիս նահանգում, Մարսի հասարակածի մոտ, 1,48 ° հս. լայն. և 247.04 ° արևելյան երկայն. կոորդինատներում։ Սիրամարգի լեռը ամենափոքրն է Թարսիսի հրաբուխներից, նրա տրամագիծը կազմում է 375 կմ, իսկ բարձրությունը 14 կմ։ Որպես վահանաձև հրաբուխ, Սիրամարգի լեռը ունի չափազանց փոքր բարձրություն, նրա ստորոտների թեքությունը միջինում կազմում է ընդամենը 4° : Լեռան գագաթը ունի շրջանաձև կալդերա, որի տրամագիծն է 47 կմ և խորությունը համարյա 5 կմ ։ Ավելի մեծ ու ծանծաղ իջվածք կա անմիջապես կալդերայից հյուսիս-արևելք։ Այն ունի մոտ 90 կմ տրամագիծ և ավելի բարդ կառուցվածք քան կալդերան ։
Նրանից հյուսիս գտնվում է Ասկրիաուս լեռը, իսկ հարավ՝ Արսիա լեռը։ Արեգակնային համակարգում ամենամեծ Օլիմպոս հրաբուխը, գտնվում է նրանից հյուսիս-արևմուտք։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Մարսի հրաբուխներ Կատեգորիա:Մարսի լեռներ
Լեգիրում
Լեգիրում, (գերմ. Legieren – միահալել, < լատ. ligo – կապում եմ, միացնում եմ), մետաղական համաձուլվածքների մեջ լեգիրող տարրեր մտցնելը՝ նրանց որոշակի ֆիզիկական, քիմիական կամ մեխանիկական հատկություններով օժտելու նպատակով։ Լեգիրման միջոցով ստանում են զանազան հատկություններով մետաղական համաձուլվածքներ, որոնք զգալիորեն տարբերվում են մաքուր մետաղների հատկություններից։ Առաջացող ֆազերի բյուրեղային կառուցվածքը և որոշ հատկություններ (էլեկտրական, մագնիսական, ջերմային) կախված են տարբեր տարրերի ատոմների փոխազդեցության բնույթից։ Լեգիրումը բերում է ֆազերի հավասարակշռության պայմանների խախտմանը, որոնք արտահայտվում են վիճակի դիագրամներով։ Լեգիրող տարրերը հիմնական տարրի (լուծիչի) զուգակցմամբ, կախված դրանց ատոմական տրամագծերի և էլեկտրաքիմիական հատկությունների փոխհարաբերությունից, կազմում են նոր ֆազեր՝ պինդ լուծույթներ, միջանկյալ ֆազեր, քիմիական միացություններ։ Լեգիրող տարրերի ներկայությամբ փոխվում են մեկ մոդիֆիկացիայից մյուսին անցնելու ջերմաստիճանները։ Լեգիրման հետևանքով համաձուլվածքների հատկությունների փոփոխությունը պայմանավորված է նաև կառուցվածքային բաղադրիչների ձևի, չափերի բաշխման, ինչպես նաև հատիկների սահմանների կազմի և վիճակի փոփոխությամբ։ Լեգիրումը կարող է արգելակել ապաբյուրեղացման պրոցեսները։ Որպես կանոն լեգիրում կատարվում է լեգիրող տարրերը լեգիրվող մետաղի հետ միահալելով (սովորաբար հեղուկ վիճակում)։ «Լեգիրում.» տերմինով են անվանում նաև պինդ մարմնի մեջ կողմնակի ատոմներ մտցնելը՝ նրա մակերևույթը իոններով ռմբակոծելով։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մետալուրգիա
Վլիլանդ (համայնք)
Վլիլանդ (Vlieland ), համայնք Նիդերլանդների Ֆրիսլանդ մարզում։ Տարածքը 40,01 կմ² է, բնակչությունը՝ 1.142 (2011 թ.)։ Մեկ շնչի տարեկան միջին եկամուտը 13.300 եվրո է։
Կատեգորիա:Ֆրիսլանդի համայնքներ
Բաշլաք
Բաշլաք, գյուղ Օսմանյան կայսրությունում, Տրապիզոնի վիլայեթի Տրապիզոնի գավառում ։
Չետիրբոկի
Չետիրբոկի (Чотирбоки), գյուղ Ուկրաինայի Խմելնիցկիի մարզի Շեպետովի շրջանում։
Բաշլաք
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Չետիրբոկի
2001 թվականի տվյալներով Չետիրբոկի գյուղում բնակվում էր 1 435 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,209 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 6866,03 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Խմելնիցկիի մարզի Շեպետովի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1480 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Իբրաևո (գյուղ, Կուգարչինսկի շրջան)
Իբրաևո (Ибра́ево, Акман), գյուղ Ռուսաստանի, Բաշկորտոստան հանրապետության Կուգարչինսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2009 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 162 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Կուգարչինսկի շրջանի բնակավայրեր
Իդա Շտրոյլի-Քնյուսլի
Իդա Շտրոյլի-Քնյուսլի (Ida Sträuli-Knüsli, ), շվեյցարացի կանանց իրավունքների պաշտպան, Վինտերտուրի կանանց ասոցիացիայի հիմնադիր և նախագահ։
Կենսագրություն
Իդա Շտրոյլի-Քնյուսլին ծնվել է վինտերտուրցի նոտար, կանտոնային խորհրդական և Վինտերտուրի քաղաքային խորհրդական Հանս Քնյուսլի-Ունհոլցի ընտանիքում։ Ունեցել է երկու քույր և երեք եղբայր․ նրա ավագ եղբայրը երկաթուղային արդյունաբերող Հանս Քնյուսլին է ։
1869 թվականին ամուսնացել է Շտրոյլի (Seifenfabrik Sträuli) օճառի գործարանի հիմնադրի և Վինտերտուրի ժելատինի գործարանի համահիմնադիրի որդու՝ Յոհան Վերներ Ստրաուլիի հետ։ Իդա Շտրոյլի-Քնյուսլին աշխատել է հոր գրասենյակում և բախվել կանանց նկատմամբ իրավական խտրականության, ինչից հետո նա ներգրավվել է այս ոլորտում, ի թիվս այլ բաների, հիմնելով մանկապարտեզներ (Kinderkrippen und Kindergärten): 1888 թվականին հիմնադրել է Վինտերտուրի կանանց միությունը և նախագահել է այն 1899-1916 թվականներին։ 1889 թվականից սկսած կանանց ասոցիացիան Վինտերտուրում գործել է որպես աշխատանքի տեղավորման գրասենյակ և աղջիկների տուն՝ տնային աշխատողների համար։ 1891 թվականին Շտրոյլի-Քնյուսլին հիմնել է սպասավորների դպրոց, որը հետագայում դարձել է տնային տնտեսության դպրոց։
2003 թվականին Վինտերտուրի նորաստեղծ քաղաքային տարածքում նրա անունով փողոց է անվանակոչվել։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Կանայք Շվեյցարիայում Կատեգորիա:Շվեյցարացի ֆեմինիստներ Կատեգորիա:Կանանց իրավունքների իրավապաշտպաններ
Իրինա Նոզդրովսկայա
Իրինա Նոզդրովսկայա, ուկրաինացի իրավապաշտպան ։ 2015 թվականին Վիշգորոդի շրջանի դատավորի զարմիկ Դմիտրի Ռոսոշանսկին մահացու վրաերթի էր ենթարկել նրա քրոջը ։ Նոզդրովսկայան աշխատել է Ռոսոշանսկիին պատասխանատվության ենթարկելու վրա, և 2017 թվականի մայիսին նրան ազատազրկել են 7 տարի ժամկետով ։