cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Դարանաղի
Աշխարհագրություն
Գավառի կենտրոնը Անի ավանն էր՝ Արևմտյան Եփրատի առ ափին, որի մոտ էր գտնվում Կամախը՝ նույն գետի ձախ ափին։ Մյուս պատմական վայրերից են Սեպուհ լեռը, Մանյա այրքը և Թորդան ավանը։
Պատմություն
Հայ պատմագիրներից Դարանաղիի գավառը առաջին անգամ հիշատակում է Փավստոս Բուզանդը, ով այդ Եկեղեցյաց գավառները համարել է Լուսավորչի տոհմի սեփականությունը։
Հեթանոսության շրջանում Դարանաղի գավառը կրոնական մեծ կենտրոն էր․ այստեղ էին գտնվում (Անի ամրոցում) Արամազդ աստծո մեհյանը, Արշակունի թագավորների պանթեոնը ։ Ըստ Փավստոս Բյուզանդի, 4-րդ դարի 2-րդ կեսին՝ 360 թվականին, երբ Սասանյան Շապուհ II արքայի զորքերն ավերել են Արշակունյաց դամբարանը, նրանք միայն չեն կարողացել քանդել Սանատրուկի շիրիմը Դարանաղյաց Անի բերդում՝ Արշակունիների հանգստարանում, որը «հսկայաշեն, հաստապինդ և ճարտարագործ կառուցվածք էր» ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Բարձր Հայքի գավառներ
Աստվաժ
Աստվաժ (Астваж), գետ Ռուսաստանում, հոսում Արխանգելսկի մարզում։ Գետաբերանը տեղակայված է Վերխ գետի ձախ ափին՝ 72 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը 24 կմ է։
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը՝ հյուսիսային Մեզեն գետն է, գետի ենթաավազանը Վիչեգդա և Վագա գետերն են։ Գետի գետային ավազանը Հյուսիսային Դվինան գետն է՝ մինչև հյուսիսային Դվինի միախառնման կետը։ Գետավազանը՝ Մեզեն։
Տվյալներն ըստ ջրային ռեսուրսների ֆեդերատիվ տեսչության.
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Մինչև 50 կմ երկարությամբ գետեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր Կատեգորիա:Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանի գետեր
Ժողովածու (3358)
Ժողովածու (3358), Երևանի Մաշտոցի անվան Մատենադարանում պահպանվող ձեռագիր, որը «Մաշտոցի անվան ցուցակ ձեռագրացում» (ձեռագրերի ցանկում) ներկայացված է 3358 թվի տակ։ Ձեռագիրը գրվել է 1687-1746 թվականներին Մինաս երեց և Ղազար Վարդապետ գրիչի կողմից։ Ստացողը եղել է Վասիլ ծառան։ Գրված է թղթի վրա, որը ունի 21x15.3 չափս։ Ձեռագիրը կազմված է 96 թերթից։ Գրված է միասյուն, երկսյուն, նոտագրով։ Ունի կիսախորան և լուսանցազարդ մանրանկարներ։ Պահպանակն ունի L էջ, գրված է՝ L-ի վրա՝ L-ով։ Կազմը` կաշեպատ տախտակ դրոշմազարդ, աստառը՝ կապույտ կտավ։ Հիշատակարաններ՝ 3ա, 28ա, 38ա, 87ա, հետագայի՝ 42բ, 41բ, 93բ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մատենադարանի ձեռագրեր
Մուխեն
Մուխեն (Мухен), քաղաքատիպ ավան Ռուսաստանի Խաբարովսկի երկրամասի Լազոյի անվան շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2010 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 4076 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքատիպ ավաններ Կատեգորիա:1956 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Խաբարովսկի երկրամասի Լազոյի անվան շրջանի բնակավայրեր
Վատուտինո (գյուղ, Նովովոդոլաժսկի շրջան)
Վատուտինո (Ватутіне), գյուղ Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Նովովոդոլաժսկի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Վատուտինո գյուղում բնակվում էր 1 273 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,56 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 2273,21 մարդ/կմ²։
Օլգա Կոչետովա
Օլգա Ակիմովնա Կոչետովա (О́льга Аки́мовна Ко́четова,  ), ռուս նկարչուհի։
Կենսագրություն
Օլգա Կոչետովան ծնվել է Սանկտ Պետերբուրգում ։ Հիմնականում զբաղվել է ջրաներկային գեղանկարչությամբ, սովորել է Սանկտ Պետերբուրգի գեղարվեստի խրախուսման ընկերության նկարչական դպրոցում, ստացել բոլոր գործող դպրոցական մրցանակները ։ Մասնակցել է Կայսերական արվեստների ակադեմիայի սրահներում անցկացվող ցուցահանդեսներին։ 1870 թվականին Գոլուբևի դիմանկարի համար Գեղարվեստի ակադեմիայից նրան շնորհվել է ոչ դասական նկարչի կոչում («Պարոնը թերթի հետ»), 1878 թվականին «Միխայիլ Դյակոնովի կաբինետը» և «Ակադեմիկոս Միխայիլ Բոտկինի սենյակները» ջրաներկ ստեղծագործությունների համար ստացել է 3-րդ աստիճանի դասական նկարչի կոչում ։ 1881 թվականից պարբերաբար մասնակցել է Գեղարվեստական շրջիկ ցուցահանդեսների ընկերության և Ռուսական ջրաներկի ընկերության ցուցահանդեսներին ։ 1888 թվականից Սանկտ Պետերբուրգում կազմակերպել է գծագրության, նկարչության և ջրաներկի դասընթացներ, որտեղ դասավանդել է նաև ինքը ։
Ստեղծագործական ուղի
Կոչետովայի ստեղծագործություններից մեծ մասսայականություն են վայելել Կայսերական հանրային գրադարանի միջնադարյան դահլիճի տեսարանները (դրանք գնել է կայսր Ալեքսանդր II-ը) և Ի. Գրոմովի տան հինգ սրահներն ու սենյակները ։ Զբաղվել է վիմագրությամբ, փայտափորագրությամբ և պղնձի վրա փորագրությամբ, Անդրեյ Սոմովի ղեկավարությամբ տիրապետել է օֆորտի տեխնիկային ։
Կոչետովան եղել է Ռուսաստանի ակվաֆորտիստների միության անդամ ։ Հրատարակել է տարրական արվեստագիտության ուսումնասիրության վերաբերյալ մի քանի բանաքաղական և թարգմանական ձեռնարկներ ։ Նրա նկարները վերարտադրվել են «Գեղարվեստի տեղեկագրում» ։
Ռուսական փորագրության հետազոտող Դմիտրի Ռովինսկու կողմից « XVI-XIX դարերի ռուս փորագրիչների մանրամասն բառարան»-ում (Սանկտ Պետերբուրգ, 1895-1896) նկարագրված են նրա տասնվեց փորագրությունները ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ռուսական կայսրության նկարչուհիներ Կատեգորիա:Ռուս նկարչուհիներ
Վատ Սանտա
Վատ Սանտա (Bad Santa), հումորային ֆիլմ։ Ֆիլմի ռեժիսորը Թերի Ցվիգոֆան է։ Ֆիլմը 2004 թվականին առաջադրվել է «Ոսկե Գլոբուս» անվանակարգում։ Ֆիլմի պրեմիերան տեղի է ունեցեոլ 2004 թվականին 2004 Cannes Film Festival ընկերության աջակցությամբ ։ 2004 թվականին արտադրվել է նաև ֆիլմի DVD տարբերակը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ամերիկյան կինոկատակերգություններ Կատեգորիա:2003 ֆիլմեր Կատեգորիա:Անգլերեն ֆիլմեր Կատեգորիա:Ամերիկյան ֆիլմեր Կատեգորիա:Columbia Pictures ֆիլմեր Կատեգորիա:Ամերիկյան քրեական կինոկատակերգություններ Կատեգորիա:Սուրբծննդյան ֆիլմեր Կատեգորիա:Ամերիկյան քրեական ֆիլմեր Կատեգորիա:Կոեն եղբայրների ֆիլմեր
(3681) Բոյան
(3681) Բոյան (Boyan), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1974 թվականի օգոստոսի 27-ին Լյուդմիլա Չեռնիխի կողմից Նաուչնիում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,229053 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 1,8169 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,6412 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1215,57 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,296158 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 4,07° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1974 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Լյուդմիլա Չեռնիխի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Փարսման II Իբերացի
Փարսման II Անվեհեր կամ Փարսման II Իբերացի (ფარსმან II ქველი, ), Վիրքի (Քարթլի) արքա Փառնավազյանների հարստությունից։ Ըստ պատմաբան և տոհմագետ Կիրիլ Թումանովի, կառավարել է մ. թ. 116-132 թվականներին։
Համաձայն վրացական միջնադարյան տարեգրքերի, Փարսմանն արքա Համազասպ I-ի որդին է և նրա գահաժառանգը։ Ամուսնացած է եղել Պարթև Արշակունի թագավոր Վաղարշ III-ի դուստր Ղադանայի հետ։ Տարեգերքերում խոսվում է նաև Հայաստանի դրածո արքաների կողմից Վիրք կատարած արշավանքի մասին, որի ժամանակ էլ զոհվում է Փարսմանը ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Վիրքի թագավորներ
Գրին շրջան (այլ կիրառումներ)
Գրին շրջան, կարող է վերաբերել՝
Աբբաս I Սեֆի
Աբբաս I կամ Շահ-Աբբաս, Իրանի արքա (շահ) 1588-ից մինչև 1629 թվական, Սեֆյանների արքայատոհմից։ Համարվում է Սեֆյան Իրանի հզորագույն իշխաններից մեկը։ Հայտնի է հայերի նկատմամբ իր կազմակերպած բռնագաղթով։
Կենսագրություն և գործունեություն
Աբբաս I-ը ծնվել է Հերաթում (այժմյան Աֆղանստան) 1571 թվականի հունվարի 27-ին։ Արքայազն (հետագայում՝ շահ) Մուհամեդ Խուդաբենդեի երրորդ որդին էր։ Դեռևս անչափահաս հասակում նշանակվել է Խորասանի փոխարքա։ 1579 թվականին ղզլբաշները սպանել են Աբբասի մորը, իսկ 1586 թվականին անհայտ պայմաններում սպանվել է ավագ եղբայրը՝ թագաժառանգ Համզան։ 1588 թվակակին 17-ամյա Աբբասը գահ է բարձրացել այն բանից հետո, երբ իր հորը գահընկեց է արել ղզլբաշների առաջնորդներից մեկը։
Բարեփոխումներ
Շահ Աբասը գալով իշխանության ձեռնարկեց մի շարք արմատական բարեփոխումներ՝ ուղղված կենտրոնական պետության ազդեցության ուժեղացմանը։ Շահ Աբբաս Ա-ի զինվորական բարեփոխումները ունեին ոչ միայն տեխնիկական կազմակերպական, այլև քաղաքական նշանակություն։ Սեֆյան պետության քաղաքական և ռազմական ասպարեզում առաջատար դեր սկսեցին խաղալ ինչպես իրանական, այնպես էլ կովկասյան տարրը։ Աբբաս Ա-ի կառավարման տարիները Սեֆյան պետության համար հանդիսացան տնտեսական ու մշակութային ծաղկման տարիներ։
Գահ բարձրանալուն պես շահ Աբբասը առաջին հերթին ընդունեց մի շարք օրենքներ, որոնք սահմանափակում են ղզլբաշական էմիրների իրավունքները և ընդլայնում են պարսկական բյուրոկրատիայի իրավունքներն ու արտոնությունները, և անցկացնում է մի շարք ռազմական և քաղաքական բարեփոխումներ։ Ձեռնամուխ լինելով ռազմական բարեփոխումների իրականացմանը՝ շահը, բանակի վերակառուցման գործը հանձնարարեց Ալլավերդի խանին, որը ծագումով հայ էր և ազգությամբ անգլիացի Անտոնիո և Ռոբերտո Շերլիի եղբայրներին, որոնք Ղազվին էին ժամանել 1598 թ., և ծառայության էին անցել շահի մոտ։ Նրանց հիմնական խնդիրներից էր ծանոթացնել ռազմական գործի վերաբերյալ եվրոպական նորույթներին և Իրանում կազմակերպել թնդանոթների ու հրազենի արտադրություն։
Ստեղծվեց մշտական զորք, որի կազմի մեջ էին մտնում հրացանակիրների (թուֆանգչիների) 12 հազարանոց կորպուսը և ղոլամների 10 հազարանոց ձիավորների կորպուսը, որը հիմնականում հավաքագրվում էր Դաղստանի ժողովուրդների ներկայացուցիչներից. վրացիներից, հայերից և այլն։ Այդ հեծելազորը հավաքագրվում էր թուրքական ենիչերիների օրինակով։ Վաղ մանկության տարիներից երեխաները վերցվում էին ծնողներից և տարվում Իրան, որտեղ իսլամացվելուց հետո նրանց ուղարկում էին հատուկ զինվորական դպրոցներ։ Այդ զինվորներին կոչում էին “ղուլ”, այսինքն՝ ծառա, ստրուկ, իսկ նրանց հրամանատարին անվանում էին “ղուլլար աղասի”։ Շահ Աբբաս Ա-ի ժամանակ ղուլլար-աղասիների շրջանում ամենաբարձր դիրք էր գրավում Ալլավերդի խանը։ Հայ ղոլամներից էին նաև Ղարաչաղայ խանը, Շիրվանի բեկլարբեկ Յուսուֆ խանը և ուրիշներ։
Համաձայն «Իրան ասրե Սեֆեվի» աշխատության, այնտեղ նշվում է, որ Աբասի՝ ղոլամներից ստեղծված նոր գունդը բաղկացած էր զինված հեծյալներից և հրացանակիրներից, որոնց թիվը հասնում էր 10-15 հազարի։ Բացի դրանից շահ Աբասը ստեղծեց թուֆանգչիների զորաբանակ, որոնք հիմնականում իրանցիներից էին հավաքագրվում և կամաց կամաց ստեղծվեց հրետանավորների «թուփխանե» գունդ ևս։ Հրետանավորների թիվը հասնում էր 12000։ Ի վերջո շահի թիկնազորի թիվը հասցվեց 3000, և նրանք բացառապես ընտրվում էին ղոլամներից։
Ղզլբաշական ցեղերի ազնվականների թուլացումն ու աղքատացումը ակնհայտ երևում է 1576 և 1628 թթ. Էմիրների ցուցակներից։ Բանակում թյուրքական տարրին հակակշիռ ստեղծելու նպատակով շահը խրախուսում էր արաբական, աֆղանական, ուզբեկական, կովկասյան ցեղերի, ինչպես նաև հայերի ու վրացիների լայն ներգրավումը զինվորական ծառայության մեջ։
Աբբաս Ա-ի կառավարման շրջանում, ըստ որոշ աղբյուրների, տարբեր զորատեսակներում ընդգրկված էր 120 հազար մարտիկ, իսկ սպասարկող անձնակազմի հետ միասին բանակի թվական կազմը հասնում էր մինչև 200-300 հազար մարդու։ Շնորհիվ անգլիացի պատմաբան Մալքհոլմի պատմական գրականության մեջ հաստատվեց այն կարծիքը, որ իբր շահ Աբբասը պաշտոնապես վերացրեց ղզլբաշական ցեղերի կազմակերպումը և փոխարենը ստեղծեց նոր զինվորական կազմակերպություն՝ շահսևենների /այսինքն շահին սիրողների/, որտեղ կարող էին մտնել տարբեր քոչվոր ցեղերի ներկայացուցիչներ։ Այսօր կարելի է վստահ ասել, որ այդ հայտարարությունը առասպել էր։ Շահ Աբբաս 1 ժամանակվա աղբյուրները /օրինակ Իսքանդար Մունշի և ուրիշներ/ ոչ մի տեղեկություններ չեն հայտնում շահ Աբբասի նման միջոցառումների մասին։ Հակառակը, ինչպես նշում է Ն.Պիգուլևսկայան “Իսքենդեր Մունշի և ուրիշ հեղինակների հայտարարություններից հայտնի է դառնում, որ ղզլբաշական ցեղերի միավորումը շարունակվում էր։ Միայն ղզլբաշական ցեղերից մեկը` թեքելյու ցեղը, որը հաճախ խռովություններ էր բարձրացնում, շահի՝ 1596 թ. հրամանի համաձայն, գրեթե ամբողջովին ոչնչացվեց և դադարեց գոյություն ունենալ։ Շահ Աբբասի օրոք բանակում գրանցված էր 120 հազար մարդ՝ 44 հազար մշտական զորք և 75 հազար ավատատիրական աշխարհազորայիններ”։ Համաձայն աղբյուրների, յուրաքանչյուր ոք, ով կամավոր ընդունվում էր ծառայության շահ Աբբաս Ա-ի մոտ, կոչվում էր շահսևեն։ Ավելի ուշ, 17 դ. երկրորդ կեսին շահսևեններ սկսեցին անվանել արտոնյալ կորպորացիային, որը կազմված էր նույն ղզլբաշական ցեղերից։
Շահ Աբբաս Ա-ի զինվորական ռեֆորմը ուներ ոչ միայն տեխնիկական կազմակերպական, այլև քաղաքական նշանակություն։ Ղզլբաշական քոչվոր ցեղերի հզորությունն ու ազդեցությունը, որը մեծ բարդություններ էր ստեղծում շահի իշխանությանը իր հավակնություններով ու երկպառակություններով, հիմնովին խախտվեց։ Մշտական զորքի կադրերի ստեղծումը թուլացրեց ղզլբաշական և այլ թյուրքական ցեղերի զինվորական ազնվականության քաղաքական դերը։ Միևնույն ժամանակ ամրապնդվեց կենտրոնական իշխանությունը և ուժեղացավ քաղաքացիական բյուրոկրատիայի դերը, որը կազմվում էր արդեն ոչ թե թյուրքերից, այլ իրանցիներից։ Ինչպես նշում է Ն. Պիգուլևսկայան և ուրիշներ. “Շահ Աբբաս Ա-ի ժամանակներից սկսած իրանական տարրն արդեն խաղում է ավելի մեծ դեր կառավարման մեջ, թեպետ քոչվոր թյուրքական տարրը դեռ շարունակում էր զբաղեցնել մեծ տեղ, հատկապես զորքում։ Զորքի և արքունիքի լեզուն շարունակում է մնալ թյուրքականը` ադրբեջանականը”։
17 դարի պարսիկ պատմիչները իդեալականացնում էին շահ Աբբասի անձը։ Անշուշտ, նա աչքի էր ընկնում խիզախությամբ, համարձակությամբ, էներգիայով, համառությամբ և հետևողականությամբ քաղաքական գիծը անցկացնելու։ Նրան խորթ էր կրոնական ֆանատիզմը և նա մեծ հետաքրքրասիրություն էր դրսևորում եվրոպական երկրների տեխնիկայի և նյութական արժեքների նկատմամբ։ Սակայն, հարկ չկա նաև գերագնահատելու նրա անձի դերը Իրանի պատմության մեջ։ Օրկնակ, ռազմական հաջողություններն իր կառավարման օրոք կարելի է բացատրել Սեֆյան պետության ախոյանների թուլացմամբ և շնորհալի զորավարների տաղանդավոր գործողություններով (օրինակ Ալլավերդի խանի, որն ազգությամբ հայ էր և Կարչիգայ Մուհամեդ խանի)։ Որպես անձնավորություն՝ շահ Աբբասը քմահաճ էր, կասկածամիտ և դաժան։ Բավական է նշել, որ նա հրամայեց սպանել իր ավագ որդուն՝ Սեֆի Միրզային, որը բավականին ընդունակ անձնավորություն էր և մեծ համբավ ուներ, ավելի ուշ նա կուրացրեց իր երկու որդիներին։ Կորցնելով բոլոր որդիներին, շահ Աբասը փոխանցեց գահը իր մանուկ թոռանը Սեֆի 1-ին։
Շահ Աբբասը մեծ տեղ էր տալիս Պարսկաստանի գիտնականներին և գրողներին։ Ինքը նույնպես, երբեմն, բանաստեղծություններ էր գրում։ Շահ Աբբասի գրադարանում կրոնական և աշխարհիկ բովանդակության մեծ քանակությամբ գրքեր կային։ Պալատին կից գործում էր նվագախումբ։
Վերաբերմունքը հայերի նկատմամբ
Աբբասը մեծ արհավիրքներ բերեց հայերին։ Օգտագործելով նրանց դժգոհությունը թուրքական տիրապետությունից՝ Աբբասը նպատակ ուներ հեշտացնել 1590 թ.-ին թուրքերի նվաճած անդրկովկասյան տարածքների ետգրավումը և հայերի ու վրացիների գաղթեցումը Պարսկաստան։ Արցախի մի խումբ վաճառականներ ու մելիքներ, ինչպես նաև մի քանի գյուղերի բնակիչներ Աբբասի թագավորության առաջին տարում գաղթեցին Սպահան։ Նույն միջոցին դիմեցին նաև Ատրպատականի թուրքահպատակ մուսուլման կալվածատերերից ոմանք և Էջմիածնի Դավիթ ու Սելքիսեթ կաթողիկոսները։ 1603 թ.-ին Աբբասը օսմանցիներից գրավեց Թավրիզը, Նախիջևանն ու Երևանը և գրաված վայրերի հայ բնակչությանը գաղթեցրեց Իրան։ 1604 թ.-ի աշնանը թուրքերը պարսկական բանակին ստիպեցին նահանջել։ Աբբասը հրամայեց իր ճանապարհի վրա գտնվող շրջանների ամբողջ բնակչությանը (մոտ 300 հազար հայ)՝ Շիրակից մինչև Գողթն, բռնի գաղթեցնել Իրան։ Նրանց մեծ մասը զոհվեց ճանապարհին։ Այդ բռնագաղթը հայ ժողովրդի մեծագույն աղետներից էր։ Հայաստանի շրջանների բնակչությունը նոսրացավ, օտար տարրերի բնակեցման հնարավորությունները մեծացան, երկիրը երկար ժամանակ զրկվեց պաշտպանունակությունից։
Մահ
Շահ Աբբասը մահացավ 1629 թվականի հունվարին 19-ին։ 60-ամյա շահը մահացավ Մազանդարանի իր ամենասիրած պալատում։ Վախենալով, որ ամենազոր շահի մահվան լուրը երկրում առաջ կբերի խռովություններ՝ պալատականները մեկ ամիս շարունակ թաքցնում էին այդ փաստը։ Միայն փետրվարի 19-ին 19-ամյա ժառանգորդ Սեֆի-Միրզան բարձրացավ գահ՝ ընդունելով Սեֆի Ա գահակալական անունը։
Շահ Աբբաս Ա-ի մահը քաջալերեց օսմանյան սուլթան Մուրադ Դ-ին, իսկ արևելքում վերսկսվեցին ուզբեկների հարձակումները Իրանի տարածքի վրա։ Ղանդահարը նորից անցավ Հնդկաստանի մեծ մողոլների տիրակալ Ջհանշահին։ 1630 թ. գարնանը, թուրքական մի խոշոր բանակ, Խոսրով փաշայի հրամանատարությամբ, անցավ թուրք-իրանական սահմանը և գրավելով Համադանը՝ ավերեց քաղաքը և կոտորեց նրա բնակչությանը։ 1635 թ. ամռանը սուլթան Մուրադ Դ-ն թուրքական բանակը շարժեց Արևելյան Հայաստան և պաշարեց Երևանի բերդը։ Թուրքական զորքերը գրավեցին նաև Բայազեթի, Մակվի բերդերը, իսկ ապա մտան Թավրիզ և Նախիջևան։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Սեֆյաններ Կատեգորիա:Իրանի շահեր
Շվատում
Շվատում, բերքատու վազի խնամքի՝ կանաչ հատման ձև, ագրոտեխնիկական միջոցառում։ Շվատման ժամանակ հեռացվում են վազի բնի, թևերի, ենթաթևերի վրա աճած ոչ բերքատու շիվերը, որոնք չեն հեռացվել թերբեռնվածությունը վերացնելու, կանաչ անդալիսի և այլ նպատակներով։ Շվատմամբ կարգավորվում է բերքատու և ոչ բերքատու շիվերի համամասնությունը՝ ապահովելով շիվերի, ծաղկաբույլերի, պտուղների բնականոն աճը, հասունացումը և հաջորդ տարում բարձր բերքի ստացումը։ Շվատված վազերի սաղարթը նոսրանում Է, և բարելավվում են օդափոխության, լուսավորության, ջերմության պայմանները, բարձրանում է այգու սրսկումների և փոշոտումների արդյունավետությունը, ինչպես նաև հեշտանում է հաջորդ տարվա գարնանային էտի ու ձևավորման աշխատանքները, բարձրանում բերքի քանակն ու որակը։ Շվատումը կիրառվում Է խաղողագործական բոլոր շրջաններում։ Առաջին շվատումը պետք է սկսել, երբ հնարավոր է տարբերել բերքատու և ոչ բերքատու շիվերը և ավարտել մինչև վազերի ծաղկումը։ Կատարվում է այգեգործական մկրատով։ Երկրորդ շվատումը կատարվում է լրիվ ծաղկումից անմիջապես հետո։
Կատեգորիա:Գյուղատնտեսություն Կատեգորիա:Խաղողագործություն
Գուբինո (գյուղ, Դորոգոբուժսկի շրջան)
Գուբինո (Губино), գյուղ Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Դորոգոբուժսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 1 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Դորոգոբուժսկի շրջանի բնակավայրեր
Շիրազ Կիրակոսյան
Շիրազ Վլադիմիրի Կիրակոսյան, ՀՀ պետական գործիչ, ՀՀ Հանրային ծառայությունները կարգավորող հանձնաժողովի նախագահի տեղակալ (2011-2017 թթ.), հանձնաժողովի անդամ( 1999- 2011 թթ.), ՀՀ արդյունաբերության նախարարի տեղակալ (1997-1998 թթ.), ՀՀ էկանոմիկայի նախարարի տեղակալ(1995-1997 թթ.)
Աշխատանքային գործունեությունը
Ամուսնացած է, ունի 2 զավակ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ տնտեսագետներ Կատեգորիա:ՀՊՏՀ շրջանավարտներ Կատեգորիա:Հայ պետական գործիչներ Կատեգորիա:Հայ մաթեմատիկոսներ
Մուխինո (գյուղ, Վիբորգսկի շրջան)
Մուխինո (Мухино), գյուղ Ռուսաստանի Լենինգրադի մարզի Վիբորգսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 34 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Լենինգրադի մարզի Վիբորգսկի շրջանի բնակավայրեր
Բաչևսկի գյուղական խորհուրդ (Գլուխովսկի շրջան)
Բաչևսկի գյուղական խորհուրդ  (Бачівська сільська рада), Ուկրաինայի Սումիի մարզի Գլուխովսկի շրջանում ։
2001 թվականի տվյալներով Բաչևսկի գյուղական խորհրդում բնակվում էր 520 մարդ։ Խորհրդում կա 3 բնակավայր։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի բնակավայրեր
Ստավիշչե (գյուղ, Կամեն-Կաշիրսկիի շրջան)
Ստավիշչե (Ставище), գյուղ Ուկրաինայի Վոլինի մարզի Կամեն-Կաշիրսկիի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Ստավիշչե գյուղում բնակվում էր 154 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 1271 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 121,16 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Վոլինի մարզի Կամեն-Կաշիրսկիի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Ժողովածու (3435)
Ժողովածու (3435), Երևանի Մաշտոցի անվան Մատենադարանում պահպանվող ձեռագիր, որը «Մաշտոցի անվան ցուցակ ձեռագրացում» (ձեռագրերի ցանկում) ներկայացված է 3435 թվի տակ։ Ձեռագիրը գրվել է 17֊րդ դարում։ Գրված է թղթի վրա, որը ունի 13,1X9,7 չափս։ Ձեռագիրը կազմված է 285 թերթից։ Գրված է միասյուն, նոտրգրով։ Կազմը` լաթապատ ստվարաթուղթ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մատենադարանի ձեռագրեր
Գրինվուդ շրջան (այլ կիրառումներ)
Գրինվուդ շրջան, կարող է վերաբերել՝
ՀՀ Սահմանադրության 3-րդ հոդված
ՀՀ Սահմանադրության 3-րդ հոդված, հիմնաքարային հոդված՝ մարդու իրավունքների և արժանապատվության մասին։
Հոդված 3․ Մարդը, նրա արժանապատվությունը, հիմնական իրավունքները և ազատությունները
1. Հայաստանի Հանրապետությունում մարդը բարձրագույն արժեք է։ Մարդու անօտարելի արժանապատվությունն իր իրավունքների և ազատությունների անքակտելի հիմքն է։
2. Մարդու և քաղաքացու հիմնական իրավունքների և ազատությունների հարգումն ու պաշտպանությունը հանրային իշխանության պարտականություններն են։
3. Հանրային իշխանությունը սահմանափակված է մարդու և քաղաքացու հիմնական իրավունքներով և ազատություններով՝ որպես անմիջականորեն գործող իրավունք։
Սահմանադրության հասկացությունը
Սահմանադրությունը պետության հիմնական օրենքն է կամ մայր օրենքը։ Սահմանադրությամբ սահմանվում են պետության կառուցվածքը, կառավարման և իշխանության մարմինների համակարգը, նրանց իրավասությունները և ձևավորման կարգը, ընտրական համակարգը, քաղաքացիական իրավունքները և ազատությունները, ինչպես նաև դատական համակարգը։ Պետական գործունեության տարբեր բնագավառներում սահմանադրական կարգի պահպանմանը հետևում է Գերագույն դատարանը կամ Սահմանադրական դատարանը։
Սահմանադրությունը պարունակում է բարձրագույն իրավական ուժ ունեցող երաշխիք-հոդվածներ։ Մարդու իրավունքների ճանաչումը, պահպանությունը, ապահովումը և պաշտպանությունը պետության պարտականությունն է։
Սահմանադրության հիմանական էությունը հանգում է մարդու բնական իրավունքների ճանաչմանը՝ որպես բարձրագույն արժեք, որպես անիմաջական գործող իրավունք և պոզիտիվ իրավունքի հիմք։ Մյուս կողմից Սահմանադրությունն ամրագրում է ժողովրդաիշխանության սկզբունքը՝ հաստատելով իշխանության պատկանելությունը ժողովրդին և նրան ճանաչելով իշխանության աղբյուր։ Սահմանադրությունը ժողովրդավարությունն իրական դարձնելու համար ամրագրում է ինչպես իրավական պետության ու ժողովրդավարական հասարակության որոշակի մոդել, այնպես էլ մարդու արժանապատվությունը, բնական և անօտարելի իրավունքներն ու ազատությունները որպես անմիջականորեն գործող իրավունք, իսկ դրանց երաշխավորումը, ապահովումը, պաշտպանումը՝ պետության պարտականություն։
Սահմանադրությունն այնպիսի նորմատիվ ակտ է, որը կոչված է կարգավորելու մի կողմից մարդկանց, մյուս կողմից քաղաքացու և պետության միջև իրավահարաբերությունները, ինչպես նաև հենց իր՝ պետության կազմակերպման հիմունքները։ Սահմանադրության նորմերը պարտադիր են բոլորի համար։
ՀՀ Սահմանադրության երկրորդ՝ «Մարդու և քաղաքացու հիմնական իրավունքները և ազատությունները» գլուխն անդրադառնում է մարդու առանձին իրավունքներին և ազատություններին, առանձին դեպքերում սահմանելով դրանց սահմանափակման հնարավորությունները, իսկ 23-րդ հոդվածը՝ մարդու արժանապատվության մասին, ըստ որի մարդու արժանապատվությունն անխախտելի է։
Սահմանադրական բարեփոխումներ
Հայաստանի 3-րդ Հանրապետության Սահմանադրությունն ի սկզբանե չի ամրագրել մարդու արժանապատվության գաղափարը, որպես իրավունքների հիմք։ Ըստ էության, արժանապատվության մասին խոսվում էր 4-րդ և 48-րդ հոդվածներում։ 4-րդ հոդվածը սահմանում էր, որ պետությունն ապահովում է մարդու իրավունքների ու ազատությունների պաշտպանությունը Սահմանադրության և օրենքների հիման վրա` միջազգային իրավունքի սկզբունքներին ու նորմերին համապատասխան։ Իսկ 48-րդ հոդվածը՝ Սահմանադրությունը և օրենքները պահպանելու, իրավունքները, ազատությունները և արժանապատվությունը հարգելու, յուրաքանչյուրի պարտավորությունը։ Արգելվում էր իրավունքների ու ազատությունների օգտագործումը սահմանադրական կարգը բռնի տապալելու, ազգային, ռասայական, կրոնական ատելություն բորբոքելու, բռնություն և պատերազմ քարոզելու նպատակով։
2015թ․-ին կատարված հերթական սահմանադրական փոփոխություններով և այժմ գործող Սահմանադրությամբ 3-րդ հոդվածը վերաշարադրվեց հետևյալ կերպ․
«Հայաստանի Հանրապետությունում մարդը բարձրագույն արժեք է։ Մարդու անօտարելի արժանապատվությունն իր իրավունքների և ազատությունների անքակտելի հիմքն է»։ 2-րդ մասում հանվեց «միջազգային իրավունքի սկզբունքներին» հղումը։ Պետություն բառը փոխարինվեց հանրային իշխանություն արտահայտությամբ։ Մարդու իրավունքների միջազգային իրավունքների հղումը ամրագրվեց 81-րդ հոդվածում հետևյալ կերպ՝ Հիմնական իրավունքների և ազատությունների վերաբերյալ Սահմանադրությունում ամրագրված դրույթները մեկնաբանելիս հաշվի է առնվում Հայաստանի Հանրապետության վավերացրած՝ մարդու իրավունքների վերաբերյալ միջազգային պայմանագրերի հիման վրա գործող մարմինների պրակտիկան։ Իսկ հիմնական իրավունքների և ազատությունների սահմանափակումները չեն կարող գերազանցել Հայաստանի Հանրապետության միջազգային պայմանագրերով ամրագրված սահմանափակումները։
Սահմանադրության 3-րդ հոդվածի էությունը
ՀՀ Սահմանադրության 3-րդ հոդվածն անդրադառնում է մարդուն, նկարագրելով նրան որպես բարձրագույն արժեք։ Իրավունքները, լինելով սոցիալական երևույթ, պետք է ծառայեն ամբողջ հասարակությանը, հաշվի առնելով մարդու, որպես հասարակության նախահիմքի՝ անձնական շահերն ու պահանջմունքները։ Մյուս կողմից իրավունքները պետք է արտացոլեն համամարդկային արդարության պահանջները, ծառայեն ամբողջ հասարակությանը, հաշվի առնելով մարդու, որպես հասարակության նախահիմքի՝ անձնական շահերն ու պահանջմունքները։ Մյուս կողմից հատկանշական է այն, որ իրավունքը պետության կողմից սահմանված և պահպանվող վարքի չափ է։ Նաև, այն հանդիսանում է որպես ազատության նորմ, որոնք պահպանվում և պաշտպանվում են պետության կողմից՝ օրենքների միջոցով։
Մարդու ազատություններն ու իրավուքնները դասակարգվում են մի քանի գիտական ուղղություններում կամ դպրոցներում ։ Օրինակ՝ բնական իրավունքի տեսությունը, իրավունքի պատմական, ռեալիստական, սոցիոլոգիական, նորմատիվային ուղղությունները, իրավունքի հոգեբանական, մատերիալիստական տեսությունները, իրավունքի ու տնտեսության, մյուս կողմից իրավունքի ու քաղաքականության առանձին մեկնաբանությունները և այլն։ Այսինքն, իրավունքի պատմական զարգացումն իր կենտրոնում դնելով անհատին, երկար ու դժվարին ճանապարհ է անցել։ Դեռևս Հին Հռոմում իրավունքների ու ազատությունների կենտրոնում գտնվում էր քաղաքացին։ Այս ամենը հանգում է նրան, որ առանց քաղաքացու իրավունքներն ու օրենքները չեն կարող գոյություն ունենալ։ Այս կերպ մարդու բարձրագույն արժեք լինելու հասկացությունն ունի իր իրավաբանական բովանդակությունը։
Հոդվածն անդրադառնում է արժանապատվությանը։ Ոչ մի օրենք կամ օրենդրական ակտ չի կարող կազմավորվել ու գործել, կիրառվել այնպես, որ ոտնահարվի մարդու արժանապատվության իրավունքը։ Արժանապատվության հասկացության մեկնաբանությունը տարաբնույթ հարցեր է առաջացնում և գրեթե անհնար է սահմանել արժանապատվությունը։ Օրինակ՝ գերմանացի փիլիսոփա Իմանուիլ Կանտի մտածմունքներում արժանապատվությունը մարդուն բնությունից տրված արժեք է։ Այս կերպ, Կանտը հակված էր արժանապատվության մեկնաբանման բնապաշտական տեսությանը։ Մյուս կողմից, ըստ ձեռքբերման տեսության, մարդն ունի իր արժանապատվությունը սեփական ինքնորոշ վարքագծի հիման վրա։ Այս մոտեցումը պարզորոշ արտահայտում է մարդու արժանապատվության կապը անհատականության ձևավորումը հնարավոր դարձնող մյուս հիմնարար սահմանադրական սկզբունքների հետ, ինչպես օրինակ հավասարության և ազատության իրավուքնները։ Այս տեսակետը պարզ է դարձնում, որ անհատն ինքն է որոշում, թե ինչ է իր արժանապատվությունը։
Տարբեր սահմանադրություններում մարդու արժանապատվության հիմնական դրույթը պարունակում է հիմնական իրավունք, նույնիսկ եթե այն նշվի նաև որպես առաջատար սահմամանդրական սկզբունք կամ սահմանադրական բարձրագույն իրավական արժեք։ Այս հասկացությունների տարբերակումները պարզապես ակնառու են դարձնում արժանապատվության կարևոր նշանակությունը։ Խորհրդային պետական և հասարակական գործիչ Օտտո Շմիդտի մեկնաբանմամբ, մարդու արժանապատվության՝ հիմնական իրավունքի բնույթի մասին հարցը կարող է նաև անպատասխան մնալ, քանի որ մարդու արժանապատվության ապահովմամբ են զբաղված բոլոր հիմնական իրավունքների գործողությունը։ Եվ եթե խախտվում է մարդու որևէ իրավունք, կարող է խախտվել նաև մարդու արժանապատվության իրավունքը։
Այս երկու տեսակետները կարծես փոխլրացնում են միմյանց, սակայն հարցերի տեղիք է առաջանում։ Օրինակ՝ երկրորդ տեսակետի համաձայն, եթե մարդն անգործունակ է, ապա ինչպես պետք է ձևավորի իր անհատականությունը։ Այսպիսով, իրավունքի փիլիսոփայությունը հակում է այն մտքին, որ մարդու արժանապատվությունը բնության կողմից տրված պարգև է։ Սա է պատճառը, որ արժանապատվությունը մարդու իրավունքների ու ազատությունների անքակտելի և անօտարելի հիմքն է։ Բոլոր իրավունքների ու ազատությունների հիմքում մարդու արժանապատվությունն է։
Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագիրն առաջին հոդվածով սահմանում է, որ բոլոր մարդիկ ծնվում են ազատ ու հավասար իրենց արժանապատվությամբ և իրավունքներով։ Նրանք օժտված են բանականությամբ ու խղճով և պարտավոր են միմյանց նկատմամբ վարվել եղբայրության ոգով։
Այսպիսով անդրադառնալով հանրային իշխանությանը, կարևոր է հենվել սահմանադրական մեջբերումների վրա։ Ըստ որի, Հայաստանի Հանրապետությունն ինքնիշխան, ժողովրդավարական, սոցիալական, իրավական պետություն է (ՀՀ Սահմանադրություն, Հոդված 1)։ Հայաստանի Հանրապետությունում իշխանությունը պատկանում է ժողովրդին (ՀՀ Սահմանադրություն, Հոդված 2)։ Այսինքն, ՀՀ-ում իշխանությունն իրականացվում է ազատ ընտրությունների, հանրաքվեների, ինչպես նաև Սահմանադրությամբ նախատեսված պետական և տեղական ինքնակառավարման մարմինների ու պաշտոնատար անձանց միջոցով։ Ժողովուրդն ընտրում է այն իշխանությանը, որին համարում է անաչառ և համապատասխան իր ակնկալիքներին, մյուս կողմից իշխանությունը պարտավորվում է ապահովել ժողովրդի իրավունքներն ու ազատությունները։ Հանրային իշխանություն ասելով նկատի ենք ունենում, որ այս կերպ հանրությունն է իրականացնում իշխանություն։
Պետությունը Սահմանադրության հիման վրա պարտավորվում է պահպանել մարդու արժանապատվության հարգումն ու պաշտպանությունը։ Սա նախանշում է տարաբնույթ խախտումներից մարդու արժանապատվության պաշտպանության երաշխավորումը պետության միջոցով։ Պետական իշխանությունը հանրային նպատակների իրականացման գործիք է և չպետք է օգատգործվի անհատին նվաստացնելու, խոշտանգելու, մարմանկան պատիժների ենթարկելու և այլնի համար։
Այսպիսով, ցանակացած մարդու ի սկզբանե հատուկ է անրժանապատվությունը։ Քանի որ մարդու արժանապատվությունն անձեռնամխելի է, ուրեմն յուրաքանչյուր մարդ այդ իրավունքի կրողն է։ Այն հատուկ է ցանկացած տեսակ մարդու, և կախված չէ նրա հատկանիշներից, ձեռքերումներից, ազգությունից, ծագումից, սոցիալական դրությունից, գենետիկական, հոգեկան և այլ հիվանդություններից, տարիքից, սեռական ուղվածությունից, ռասայից, գենդերային ինքնությունից, դասից և այլն։
Արժանապատվության ոտնահարումը և իրավունքների ու ազատությունների կենսագործումը
Մարդու արժանապատվության ոտնահարման իրավիճակային գնահատականը դժվար է տալ, սակայն ընդհանուր նկատելի և նշանակալից ոտնձգություններից ու ոտնահարումներից են խտրականությունը, խոշտանգումները, ստրկությունը, բռնի ուժով դեղեր տալը տարբեր նպատակներով, այդ թվում՝ գիտական փորձարկումների, հետազոտությունների կամ պարզապես դիտավորյալ վնաս պատճառելու ակնկալիքով, քրեակատարողական հիմնարկներում խցերի փոքր տարածքում մի քանի անձի միասին փակելը, պոլիգրաֆի օգտագործումը, կանոնավոր բնույթ կրող նվաստացումները և այլն։
Հիմնական իրավունքների ու ազատությունների կենսագործումը, պետությունից պահանջում է ձեռնարկել օրենսդրական-նորմատիվային և կազմակերպական միջոցներ` սահմանադրական նորմերը ժամանակին, համակողմանի և լիակատար իրականացնելու համար։ Դա հավասարապես վերաբերում է սահմանադրական բոլոր նորմերին։ Հիմնական իրավունքների ու ազատությունների կենսագործման համար անհրաժեշտ են համապատասխան իրավասություն ունեցող մարմիններ՝ օժտված կազմակերպական, իրավական, գործառութային ու համակարգային լիազորություններով։ Վերջիններիս ապահովման սոցիալ-իրավաբանական կառուցակարգի գլխավոր նպատակից բխում են հիմնական իրավունքների ու ազատությունների ոլորտի հետևյալ խնդիրները․
Իրավունքների և ազատությունների սահմանափակումը
Հասարակության զարգացումն անխուսափելիորեն ծնում է իրադրություններ, որոնք պետությունից պահանջում են սահմանափակել մարդու իրավունքները։ Հիմնական իրավունքների ու ազատությունների սահմանափակումը, Սահմանադրությամբ ամրագրված և սահմանադրված կոնկրետ իրավունքի կամ ազատության բովանդակության նեղացումը, նվազեցումը, բացառումն է պետության կողմից՝ ինչ-ինչ կարևոր շահերից ելնելով։ Խնդիրը սակայն այն է, թե ինչ հիմքերով, ինչ ժամանակով և ինչ շրջանակներում կարելի է և պետք է անել դա։ Այս ոլորտում կամայականությունը և չարաշահումներն անթույլատրելի են։
Մարդու իրավունքներն ու ազատությունները բաժանվում են երկու խմբի՝ կապված սահմանափակվող ու չսահմանափակող լինելու հանգամանքի հետ։ Իրավունքներն ու ազատությունները կարող են սահմանափակվել միայն օրենքով։ Օրենքը պետք է հստակ սահմանի այդ սահմանափակումների իրավական ձևակերպումը և ապահովի հիմնավորումը։ Սահմանափակման հիմքերն են՝ պետական անվտանգության, հասարակական կարգի, առողջության և բարոյականության կամ այլոց հիմնական իրավունքների ու ազատությունների պաշտպանության նպատակները։ Սրանք այն դեպքերն են, երբ իրավակարգին սպառնացող վտանգները հնարավոր չէ չեզոքացնել այլ կերպ, քան այդ իրավունքների ու ազատությունների սահմանափակմամբ։
Օրինակ՝ համաձայն ՀՀ Սահմանադրության 76 հոդվածի («Հիմնական իրավունքների և ազատությունների սահմանափակումներն արտակարգ կամ ռազմական դրության ժամանակ»)՝ սահմանափակման հիմքերը երկուսն են՝ ռազմական կամ արտակարգ դրությունը։
ՀՀ Սահմանադրությունը սահմանում է նաև իրավունքների ու ազատությունների սահմանափակման որոշակի ընդհանուր չափանիշներ․
ա) սահմանափակման համաչափության սկզբունքը,
բ) սահմանափակման որոշակիության սկզբունքը,
գ)և սահմանափակումները չեն կարող գերազանցել ՀՀ միջազգային պայմանագրերով սահմանված սահմանափակումները։
ՀՀ Սահմանադրության 78-րդ հոդվածը սահմանում է, որ հիմնական իրավունքների ու ազատությունների սահմանափակման համար ընտրված միջոցները պետք է պիտանի և անհրաժեշտ լինեն Սահմանադրությամբ սահմանված նպատակին հասնելու համար։ Սահմանափակման համար ընտրված միջոցները պետք է համարժեք լինեն սահմանափակվող հիմնական իրավունքի և ազատության նշանակությանը»։
Իսկ սահմանափակման որոշակիության սկզբունքին անդրադառնում է 79-րդ հոդվածը, սահմանելով, որ հիմնական իրավունքներն ու ազատությունները սահմանափակելիս օրենքները պետք է սահմանեն այդ սահմանափակումների հիմքերը և ծավալը, լինեն բավարար չափով որոշակի, որպեսզի այդ իրավունքների ու ազատությունների կրողները և հասցեատերերն ի վիճակի լինեն դրսևորելու համապատասխան վարքագիծ։
ՀՀ Սահմանադրությամբ մարդու անօտարելի արժանապատվությունը մարդու իրավունքների ու ազատությունների անքակտելի հիմքն է, ապա հակասահմանադրական է ցանկացած ոտնձգություն նրա դեմ, հետևաբար նաև խախտում։
Մարդու իրավուքնների միջազգային օրը նշվում է դեկտեմբերի 10-ին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայաստանի սահմանադրություն
Տեղակալման կանոնն արոմատիկ օղակում
Քննարկենք բենզոլի ցիկլում արդեն ներկա գտնվող տեղակալիչի ազդեցությունը ռեագենտի գրոհի ուղղության վրա (մուտք գործող տեղակալիչի դիրք ընտրելու վրա)։ Երբ բենզոլի օղակ մուտք է գործում երկրորդ տեղակալիչը, նա կարող է զբաղեցնել երեք դիրք՝ օրթո, մետա, պարա։ Յուրաքանչյուրի համար գոյություն ունեն կանոնիկ կառուցվածք։ Տեղակալիչի փոխազդեցությունը σ-կոմպլեքսի դրական լիցքի հետ պայմանավորում է տեղակալման դիրքը ։
Արոմատիկ ցիկլում գտնվող տեղակալիչները (օրիենտանտները) բաժանվում են երկու խմբի՝ 1-ն կարգի և 2-րդ կարգի։
Առաջին կարգի տեղակալիչները էլեկտրադոնոր խմբերն են՝ ալկիլ ռադիկալները՝ -CH3,-C2H5 և -OH,-OR,-NH2 և այլն։
Ալկիլ ռադիկալների դեպքում Z-ը ավելի ցածր էլեկտրաբացասականություն ունեցող խումբն է, քան հարևան ածխածնի ատոմը, չունի ազատ էլեկտրոնային զույգ։ Z-տեղակալիչը կայունացնում է կառուցվածքը էլեկտրոնների ինդուկտիվ տեղաշարժով դեպի հարևան ածխածնի ատոմը ։
Հաջորդ տարբերակը, երբ Z-ն ունի ազատ էլեկտրոնային զույգ։ Այս դեպքում, անկախ Z-ի էլեկտրաբացասականությունից, առաջանում է մեզոմեր փոխազդեցություն։ Դրական մեզոմեր (+M) էֆեկտի դեպքում, կարբկատիոնը կարող է հանդես գալ լրացուցիչ ռեզոնանսային կամ կանոնիկ կառուցվածքներով, որտեղ մեծ է էլեկտրոնային խտությունը օ և պ դիրքերում, և, հետևաբար տեղակալումը կկատարվի օրթո և պարա դիրքերում ։
Տոուոլի բրոմացման արդյունքում FeBr3 կատալիզատորի ներկայությամբ առաջանում են օրտո- և պարատեղակալված ածանցյալներ։
Տեղակալիչների կարգը և էլեկտրաֆիլ գրոհի դիրքը.
Երկրորդ կարգի տեղակալիչները էլեկտրաակցեպտոր խմբեր են։ Էլեկտրոնների տեղաշարժը ածխածնի ատոմից դեպի տեղակալիչը բերում է դրական լիցքի աճի ածխածնի ատոմի վրա։
Նշված կանոնիկ կառուցվածքների ապակայունացումը դժվարացնում է ռեզոնանսային կարբկատիոնների առաջացումը։ Առավել շահավետ է մետա-տեղակալումը, որի դեպքում բացառվում է նման ապակայունացումը։ Երկրորդ կարգի օրիենտանտները կոչվում են մետա-օրիենտանտներ։
Նրանք իջեցնում են (աղքատացնում են) էլեկտրոնային ամպի խտությունը օ և պ դիրքերում և ներմուծվող տեղակալիչները ուղղում են մետա (մ) դիրքերը։ Օրինակ, բենզոաթթվի բրոմացման ժամանակ առաջանում են մ-բրոմբենզոաթթու (SE)։
Այս ռեակցիաների ընթացքը հուշում է մեզ, որ դրական լիցք ունեցող խմբերը (իոնները),օրինակ՝ կարբկատիոնները, հեշտությամբ մուտք կգործեն արոմատիկ համակարգ, այսինքն՝ հալոգենալկանները Լյուիսի թթուների ներկայությամբ (Ֆրիդել-Կրաֆտսի ռեակցիա),ալկենները և սպիրտները թթու միջավայրում լավ ալկիլացվող ագենտներ են։ Նույն մեխանիզմով է ընթանում տեղակալման ռեակցիան հետերոցիկլիկ միացություններում։ Օրինակ՝ պիրոլի սուլֆատացումը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Օրգանական ռեակցիաներ
Տոմաշեթի
Տոմաշեթի (ტომაშეთი), գյուղ Վրաստանում։ Գտնվում է Աջարիայի Ինքնավար Հանրապետության Շուախևի շրջանում ։
Բնակչություն
Ըստ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալների, գյուղի բնակչությունը կազմում է 124 մարդ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Շուախևի շրջան Կատեգորիա:Աջարիայի բնակավայրեր
Ջոն Հերշել
Ջոն Հերշել լրիվ անուն ազգանունը՝ Ջոն Ուիլյամ Ֆրեդերիկ Հերշել (John Frederick William Herschel; ), անգլիացի քիմիկոս, մաթեմատիկոս, աստղագետ, ֆիզիկոս և փորձարարական լուսանկարիչ, հռետոր, Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամ (1813) ։
Ուիլյամ Հերշելի որդին։
Աստղագիտության մեջ ներմուծել է Հուլյան ժամանակը, 1847 թվականին առաջարկել է Սատուրնի արբանյակների ներկա անվանումները։ Մեծ ավանդ ունի լուսանկարչության գիտության մեջ, հետազոտել է դալթոնիզմը, ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների քիմիական էներգիան։
Առաջինն է մշակել երկու լինզաների միջոցով օբյեկտիվների ստեղծման տեսական հիմքերը։ Ակտինոգրաֆի միջոցով հետազոտել է արևի լույսը։
1833 թվականին Լոնդոնի թագավորական ընկերությունը նրան պարգևատրել է իր բարձրագույն պարգևներից մեկով՝ Թագավորական շքանշանով ։
1834 թվականին Ջոն Հերշելը կատարել է Արեգակնային համակարգության ամենամոտ մոլորակային ու աստղային համակարգի՝ Կենտավրոսի ալֆայի առաջին միկրոմետրական դիտարկումները
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Շվեդիայի գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ Կատեգորիա:Ամերիկայի արվեստների և գիտությունների ակադեմիայի անդամներ Կատեգորիա:Անգլիացի մաթեմատիկոսներ Կատեգորիա:Անգլիացի քիմիկոսներ Կատեգորիա:Անգլիացի աստղագետներ Կատեգորիա:Անգլիացի ֆիզիկոսներ Կատեգորիա:Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամներ Կատեգորիա:Անգլիացի լուսանկարիչներ Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի պատվավոր անդամներ
Սիրո քսան րոպեներ
«Սիրո քսան րոպեները» (Twenty Minutes of Love, երկընտրական անվանում - Cops and Watches / He Loves Her So / Love-Friend), որպես ռեժիսոր Չարլի Չապլինի առաջին ֆիլմն է։ Ֆիլմի պրեմիերան տեղի է ունեցել 1914 թվականի ապրիլի 20-ին։
Սյուժե
Դեպքերը տեղի են ունենում զբոսայգում, որտեղ նստարանի վրա համբուրվում են սիրահարները։ Չապլինի հերոսը՝ մի երիտասարդ գրպանահատ, անընդհատ խանգարում է զույգին՝ վայելելու միմյանց ընկերակցությունը։ Հետո, որոշելով վնասել աղջկան, նա գողանում է տղայի ձեռքի ժամացույցը, որն էլ իր հերթին գողացել էր քնած ջենտլմենի ձեռքից։ Սկսվում է վազք գրպանահատի, ոստիկանի և ժամացույցի տիրոջ միջև։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Չառլի Չապլինի ֆիլմեր Կատեգորիա:Սև-սպիտակ ֆիլմեր Կատեգորիա:Անգլերեն ֆիլմեր Կատեգորիա:Ամերիկյան ֆիլմեր Կատեգորիա:Ամերիկյան սև-սպիտակ ֆիլմեր Կատեգորիա:Ամերիկյան կինոկատակերգություններ
Սիգուրնի Ուիվեր
Սիգուրնի Ուիվեր (Sigourney Weaver, իրական անունը Սյուզան Ալեքսանդրա Ուիվեր Susan Alexandra Weaver, ), ամերիկացի դերասանուհի Ոսկե Գլոբուս մրցանակի դափնեկիր։ Երեք անգամ ներկայացված է եղել Օսկարի։ Հանդիսատեսին հայտնի է «Սրտակերները» ֆիլմից։
Վաղ տարիներ
Սիգուրնի Ուիվեր ծնվել է Նյու Յորքում NBC հեռուստատեսության այն ժամանակվա նախագահի` Սիլվեստր Ուիվերի (1908—2002) ընտանիքում։ Ինչպես նաև նախկին բրիտանացի դերասանուհի Ելիզաբետ Ինգլիսի (1913—2007)  ընտանիքում։ Բացի նրանից ընտանիքում ապրում էր նրա ավագ եղբայրը `Տրագանը (ծն. 1945): Նրա քեռին` Դուդլ Ուիվերը (1911—1983) եղել է դերասան-կոմպոզիտոր։
Որպես երեխա, ապագա դերասանուհին շրջապատված էր բազմաթիվ դայակներով և ծառաներով, և երբ սովորելու ժամանակն էր, մայրը Սյուզանին ուղարկեց մասնավոր Նյու Յորքի դպրոց։ Ուիվերը համեմատ իր հասակակիցների ավելի բարձրահասակ էր, որն էլ շատ հաճախ դառնում էր վերջինների ծիծաղի առարկան։ Դրանից խուսափելու և ուսանողների հարգանքը շահելու համար, նա վերածվեց դպրոցական ծաղրածուի։
Նրա ընտանիքը ոչ երկար ժամանակով 1962 թվականին մեկնեց Սան Ֆրանցիսկո, հետո վերադարձան արևելք` Կոնեկտիկուտ, որտեղ Սյուզանը հաճախեց հատուկ աղջիկների միջնակարգ դպրոց Ethel Walker School: 1963 թվականին առաջին դերը խաղացել է Ֆ. Սկոտտա Ֆիդջերալդայի «Մեծն Գեթսբի» վեպում, որտեղ նրա անունը Սիգուրնի ։
1967 թվականին դպրոցը ավարտելուց հետո նա մեկնեց Իսրայել, որտեղ ապրում էր կիբուցում ։
1969 թվականին վերադարձավ ԱՄՆ և սկսեց սովորել անգլիական գրականություն Ստենֆորդում, ինչպես նաև դրամատիկական արվեստ Իլինոյսի համալսաարանում, այնուհետև դպրոցներում սկսեց խաղալ տարբեր ներկայացումներ ։
Կարիերա
Սիգուրնի Ուիվերի առաջնախաղը մեծ էկրանին եղել է Բուդի Ալլենայի Էննի Հոլլ ֆիլմի փոքր դրվագում 1977 թվականին։ Այնուամենայնիվ երկու տարի անց, 1979 թվականին էկրանների վրա թողարկված Ռիդլի Սքոթի «Ալիեն» ֆիլմում ունեցած Էլեն Ռիփլիի դերի շնորհիվ դերասանուհին լայնորեն հայտնի դարձավ ։ Սքոթթի ֆիլմում Ուրվեթի կերպարը ոգեշնչեց շատ երկրպագուների։ Հետագայում Սիգուրնի Ուիվերը նկարահանվեց երեք «Ալիեն» ֆիլմում։ Ավելին, Էլլեն Ռիփլի-ի «Այլմոլորակայինները» ֆիլմի երկրորդ շարքում իր վաստակը ստացավ «Օսկար» անվանակարգում լավագույն դերասանուհու համար։ Բացի այդ, Ուուլիվերը առաջադրվել է այս հեղինակավոր կինոնկարի` «Գորիլաները մառախուղում» ֆիլմում կենդանիների իրավունքների ակտիվիստ Դիան Ֆոսսի դերի համար։ Ինչպես նաև 1980-ականների վերջին «Գործարար աղջիկը» հայտնի կոմեդիայում դաժան բոսնի դերի համար։ Հատկանշական է, որ մեկ տարի անց Ուիվերն այդ դերերի համար առաջադրվեց Օսկարի։ Այնուհետև այդ և երկու այլ ֆիլմի համար Ուիվերը արժանացել է  «Ոսկե Գլոբուս»-ի։
Անձնական կյանք
1967 թվականին Ուիվերը ապրել է Իսրայելում, և ամուսնացել լրագրող Ահարոն Լաթամի հետ, բայց շուտով նրանք բաժանվել են։ 1983 թվականին Սիգուրնին հանդիպեց Վիլյամնթաունի թատերական փառատոնին `Ջիմ Սիմփսոնի հետ, իսկ 1984 թվականի հոկտեմբերի 1-ին նրանք ամուսնացան։ Սիմփսոնը 6 տարեկանից փոքր է։ Զույգը ունի դուստրը `Շարլոտ (ծն. 1990) :
Դիտումներ և հասարակական գործունեություն
«Գորիլլաները մառախուղում» ֆիլմի վրա աշխատելուց հետո Ուիվերըը դարձել է The Dian Fossey Gorilla Fund- ի աջակցող և ներկայումս նրա պատվավոր նախագահն է։ Ֆոնդում աշխատելու համար նա պարգևատրվել է «Explorers Club» ակումբի կողմից։ Ուրվերը համարվում էր շրջակա միջավայրի ջերմ պաշտպան ։
2013 թվականին Ուիվերը խոսեց նախագահ Վլադիմիր Պուտինի վարած քաղաքականության մասին, որին նա անվանեց «իրական դիկտատոր» և կոչ արեց աջակցել Ռուսաստանի ԼԳԲՏ համայնքին և «Pussy Riot» խմբի անդամներին  ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հոլիվուդյան դերասաններ Կատեգորիա:Ամերիկացի դերասանուհիներ Կատեգորիա:1949 ծնունդներ Կատեգորիա:Հոկտեմբերի 8 ծնունդներ Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոդերասանուհիներ Կատեգորիա:Սթենֆորդի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Ամերիկացի հեռուստատեսային դերասանուհիներ Կատեգորիա:BAFTA մրցանակի դափնեկիրներ Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոպրոդյուսերներ Կատեգորիա:Թատրոնի դերասանուհիներ Կատեգորիա:«Ոսկե գլոբուս» մրցանակի դափնեկիրներ Կատեգորիա:Եյլի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի դերասանուհիներ Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի դերասանուհիներ
Գրիցաևկա (այլ կիրառումներ)
Գրիցաևկա, կարող է վերաբերել՝
Պաուլա Դեհմել
Պաուլա Դեհմել (Paula Dehmel, ), գերմանացի մանկագիր։ Նա գրել է բանաստեղծություններ, հեքիաթներ և պատմվածքներ։
Պաուլան տնտեսագետ Ֆրանց Օպենհայմերի քույրն է և 1889-1898 թվականներին ամուսնացած է եղել բանաստեղծ Ռիխարդ Դեհմելի հետ։
Կենսագրություն
Պաուլան ծնվել է որպես Բեռլինի հրեական բարեփոխումների համայնքի տաճարի քարոզիչ և ուսուցիչ Յուլիուս Օպենհայմերի դուստր։ Նրա եղբայրներն էին Ֆրանց Օպենհայմերը (1864-1943)՝ հետագայում հայտնի տնտեսագեր, և Կարլ Օպենհայմերը (1871-1941)՝ հետագայում հայտնի կենսաքիմիկոս ։
Ընտանիք
1886 թվականին նա, իր երեք տարեկան կրտսեր եղբոր՝ Ֆրանցի միջոցով, ծանոթացել է Ռիխարդ Դեհմելի հետ։ Նրանք ամուսնացել են 1889 թվականի մայիսի 4-ին։ Պաուլան և Ռիխարդը համատեղ կյանքում ունեցել են մեկ որդի և երկու դուստր՝ Վերադետտան (* 1890), Հայնց Պետերը (Հայնրիխ) (* 1891)՝ հետագայում դարձել է բժիշկ և գրքերի հեղինակ, ինչպես նաև Լիզելոտը (* 1897):
1892 թվականի օգոստոսին Ռիխարդը սիրահարվել է Պաուլայի ընկերուհու՝ բանաստեղծ և թարգմանիչ Պաուլա Հեդվիգ Լախմանին, որը, սակայն, հրաժարվել է Ռիխարդի առաջարկած «եռակողմ հարաբերություններից»։ 1895 թվականին Ռիխարդը ծանոթացել է Իդա Աուերբախին, որը հետագայում դառնալու էր նրա երկրորդ կինը։ 1898 թվականի կեսերից մինչև 1899 թվականի ապրիլ Պաուլան, Իդան և Ռիխարդը ապրել են Պանկով քաղաքում, ներկայիս Պարկշտրասե քաղաքում, երեքով ամուսնության մեջ։ Իդան ապրում էր հարևան տանը ։ Ի վերջո Պաուլան բաժանվել է Ռիխարդից և համաձայնվել ամուսնալուծվել 1900 թվականին։
Գործունեություն
Պաուլա Դեհմելը շարունակել է ապրել Բեռլինում իր երեք երեխաների հետ։ Նա համագործակցել է Էլզա Լասկեր-Շյուլերի, Օտտո Յուլիուս Բիրբաումի, Առնո Հոլցի և Յոհաննես Շլաֆի հետ։
Գրել է մանկական բանաստեղծություններ, հեքիաթներ և պատմավածքներ։ 1915 - 1917 թվականներին եղել է «Մեիդինգերի մանկական օրացույցը» (Meidingers Kinder-Kalender ) պարբերականի խմբագիրը, որտեղ հայտնի գրողների ստեղծագործությունների թվում տպագրվել են նաև նրա ստեղծագործությունները ։
Գրքեր
Ամուսնալուծությունից հետո էլ Պաուլան շարունակել է համագործակցել է Ռիխարդի հետ՝ ստեղծելով մանկական բարձրորակ գրքեր ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Գերմանացի մանկագիրներ Կատեգորիա:Գերմանացի գրողներ Կատեգորիա:20-րդ դարի գրողներ
Օրենջ բոուլ մարզադաշտ
Մայամի օրենջ բոուլ մարզադաշտը (Miami Orange Bowl) մարզադաշտ էր ԱՄՆ-ի Ֆլորիդա նահանգի Մայամի քաղաքում, որը նախատեսված էր ռեգբիի և ֆուտբոլային հանդիպումների անցկացման համար։ Մարզադաշտը տեղավորում էր ավելի քան 74 հազար հանդիսականի։ 2005 թ. Օրանժ Բոուլը խիստ տուժեց Վիլմա փոթորկի պատճառով, և 2008 թ. մայիսի 14-ին քանդման ենթարկվեց։ 2009 թ. հուլիսի 1-ից քանդված մարզադաշտի տարածքում սկսվեց նոր բեյսբոլային մարզադաշտի կառուցման շինարարությունը։