cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Իսպանիայի տոներ
Իսպանիայի տոներ կամ Միջազգային զբոսաշրջային հետաքրքրություն ներկայացնող տոն պատվավոր կոչումի արժանացած տոներ Իսպանիայում. տիտղոսը տրվում է Իսպանիայի կառավարության Զբոսաշրջության, արդյունաբերության, տուրիզմի ու առևտրի նախարարության Գլխավոր քարտուղարության կողմից, որը տրամադրվում է այն տոներին կամ իրադարձություններին, որոնք ներառում են այնպիսի դրսեւորումներ, որոնք կապված են մշակութային և ժողովրդական ավանդույթների հետ, մասնավորապես, հատուկ կարեւորություն ունեն էթնիկ հատկանիշները եւ զբոսաշրջային տեսարժան վայրեր ներկայացնելու համար։ Իսպանիայում այս պատվավոր տիտղոսը շնորհվել է իսպանական 30 տոների։
Այդ պահանջները ներառում են.
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իսպանիայի մշակույթ Կատեգորիա:Տոն օրեր Կատեգորիա:Իսպանիայի տոներ
Ռեֆլեկտոր
Ռեֆլեկտոր ( արտացոլել, անդրադարձնել), հայելային օբյեկտիվով աստղադիտակ, որում երկնային լուսատուների պատկերն ստացվում է լուսային ճառագայթների անդրադարձման միջոցով։
Կիրառում
Ռեֆլեկտորը հիմնականում օգտագործում են երկնքի լուսանկարման, ֆոտոէլեկտրական և սպեկտրային հետազոտությունների համար։ Աշխարհի խոշորագույն ռեֆլեկտի (ԽՍՀՄ) գլխավոր հայելու տրամագիծը 6 մ է։
Ուղղորդված անտենայի տարր (մետաղալար, ձող, սկավառակ), որը տեղադրվում է հիմնական ճառագայթիչից հետո։ Ծառայում է ընդունվող կամ առաքվող էլեկտրամագնիսական էներգիան պահանջվող ուղղությամբ կենտրոնացնելու համար։
Մետաղե կամ ապակե գոգավոր հայելի՝ լուսային կամ ջերմային ճառագայթներն անդրադարձելու համար, կիրառվում է, օրինակ, ջեռուցիչ սարքերում։
Գյոկդաղ Փոքր
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Տավուշի մարզի լեռներ
Ալեքսանդր Մանասյան
Ալեքսանդր Հովհաննեսի Մանասյան, հայ խորհրդային անասնաբույժ։ Անասնաբուժական գիտությունների դոկտոր (1954), պրոֆեսոր (1955), ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (1967)։
Կենսագրություն
Ավարտել է Երևանի անասնաբուծական-անասնաբուժական ինստիտուտը (1933)։ 1946 թվականից նույն ինստիտուտի ծննդագիտության, գինեկոլոգիայի և արհեստական սերմնավորման ամբիոնի վարիչն է։ Գիտական աշխատանքները վերաբերում են տարբեր կենդանիների հղիության, դրա վրա ազդող ներօրգանիզմային գործոնների, անպտղության հիմնական պատճառների (մետրիտ, ձվարանների կիստա, կայուն դեղին մարմին և այլն), սպերմայի մանրէային աղտոտվածության, կաթնագեղձի հիվանդությունների, գաղտնի ընթացող մաստիտների և այլ հարցերի ուսումնասիրություններին ։ Առաջարկել է գինեկոլոգիական տարբեր հիվանդությունների բուժման մեթոդներ (ռեֆլեկտոր, ֆիզիոթերապևտիկ, էլեկտրաֆորեզ են) և միջոցներ (բազմանյութ խծուծ, պոլիմերոլ են)։ ԽՄԿԿ անդամ 1940 թվականից։
Պարգևներ
Պարգևատրվել է «Պատվո նշան» շքանշանով։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ անասնաբույժներ Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ Կատեգորիա:Անասնաբուժական գիտությունների դոկտորներ
Մանվածք
Մանվածք, թել, որը կազմված է ոլորմամբ (երբեմն՝ սոսնձմամբ) միացված մանրաթելերից։ Օգտագործվում է գործվածքներ, տրիկոտաժ, թելեր, ճոպաններ և այլն պատրաստելու համար։ Ստանում են բամբակից, բրդից, մետաքսի, քիմիական մանրաթելերի մնացուկներից և այլ տեսակի հումքից։ Տարբերում են համասեռ (միատեսակ մանրաթելերից կազմված) և խառը (մանրաթելերի խառնուրդից կազմված) մանվածքներ։ Մանվածքի հիմնական բնութագրերն են՝ հաստությունը, ոլորման աստիճանը, հավասարաչափությունն ըստ հաստության, ամրությունը, ինչպես նաև մաքրությունը (արատների բացակայությունը)։
Կատեգորիա:Տրիկոտաժ
Օշական (դաշտ)
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Դաշտեր այբբենական կարգով Կատեգորիա:Վանի մարզի հարթավայրեր
Ֆիլատելիստի մահը
Ֆիլատելիստի մահը (ფილატელისტის სიკვდილი), 1969 թվականին Վրացֆիլմ կինոստուդիայում նկարահանված գեղարվեստական ֆիլմ՝ դասական դետեկտիվ հազվագյուտ նամականիշի գողության մասին ։
Սյուժե
Դրամարկղի աշխատող Կասրաձեն մոլի ֆիլատելիստ էր։ Նրա հավաքածուից կորել է հազվագյուտ ու թանկարժեք նամականիշների շարք, սակայն ձերբակալվածներից ոչ ոք չի խոստովանում դրա գողությունը։ Քննիչը պարզում է, որ հանգուցյալի հետ վերջինը զրուցել է ինստիտուտի տնօրենի տեղակալ Օթար Պերաձեն։ Վերջինս նախկին փաստաբան է։ Հենց նա էր Լուկային օգնել Սամսոնի հետ պատահած դեպքի ժամանակ։
Օթար Պերաձեն էր մտածել կողոպուտի ու մեղադրանքը Լուկայի վրա բարդելու ծրագիրը, որպեսզի Ռոժդենին ստիպի վաճառել նամականիշերը որդուն օգնելու համար։ Այդ հազվագյուտ նամականիշերի համար արդեն գնորդ կար՝ հնությունների վաճառական գերմանացի Ֆրանց Շտոկը։ Սակայն դրամարկղի աշխատողը, գլխի ընկնելով, որ իրեն խաբում են, սպառնում է ոստիկանություն կանչել։ Օթարի հետ ընդհարման ժամանակ Ռոդժերը ատրճանակով պատահմամբ կրակում է իր սրտին։ Օթարը փողը դնում է գրասեղանի դարակում և հեռանում՝ տանելով նամականիշերը։ Օթարը պատրաստվում է գնալ Օդեսա՝ Շտոկի հետ հանդիպման, սակայն գնացքում նրան սպասում է Վաչնաձեն։ Վերջինս Օթարին մեղադրանք է ներկայացնում գողություն կատարելու համար և պարզում, որ Օթարը նամականիշներն Օդեսա է ուղարկել պատվիրված նամակով։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Վրացական ֆիլմեր Կատեգորիա:1969 ֆիլմեր Կատեգորիա:Խորհրդային ֆիլմեր Կատեգորիա:Դետեկտիվ ֆիլմեր Կատեգորիա:«Վրացֆիլմ» ստուդիայի ֆիլմեր Կատեգորիա:Ռուսերեն ֆիլմեր Կատեգորիա:Վրացերեն ֆիլմեր Կատեգորիա:Խորհրդային սև-սպիտակ ֆիլմեր
Յուրի Յարալով
Կենսագրություն
1937 թվականին ավարտել է Ադրբեջանական արդյունաբերական ինստիտուտը։ 1974 թվականից եղել է ճարտարապետության տեսության և պատմության կենտրոնական ԳՀԻ (Մոսկվա) տնօրենը, 1957 թվականից ԽՍՀՄ Մինիստրների խորհրդի Լենինյան և պետական մրցանակների պետական կոմիտեի անդամ, 1965 թվականից՝ ԽՍՀՄ ճարտարապետների միության քարտուղար։ Զբաղվել է խորհրդային ճարտարապետության պատմության և տեսության հարցերով։ Հեղինակել է Աշտարակի թատրոնի նախագիծը, մի շարք աշխատություններ՝ նվիրված հայկական ճարտարապետությանը, Ալեքսանդր Թամանյանին։ «Ճարտարապետության համընդհանուր պատմություն» բազմահատոր աշխատության ղեկավար (ԽՍՀՄ պետական մրցանակ, 1979) ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Խորհրդային ճարտարապետներ Կատեգորիա:Թիֆլիս քաղաքում ծնվածներ Կատեգորիա:Մոսկվա քաղաքում մահացածներ Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ Կատեգորիա:Պրոֆեսորներ Կատեգորիա:Ճարտարապետության դոկտորներ
Ռոդերն
Ռոդերն (Rodern), փոքր գյուղ և կոմունա Ֆրանսիայի հյուսիս-արևելքում, Գրանդ Էստ տարածաշրջանի (նախկինում Էլզաս-Շամպայն-Արդեններ-Լոթարինգիա), Վերին Հռենոս գավառի, Կոլմար Ռիբովիլ շրջանի, Սենտ Մարի-о-Մին կանտոնում։ Մինչև 2015 թվականի մարտը, կոմունան համարվել է Ռիբովիլ շրջանի (Ռիբովիլի շրջան) վարչական կենտրոնը։
Աշխարհագրական դիրք
Ռոդերնը փոքր գյուղ է, որը գտնվում է Էլզասա գինու ճանապարհից մի փոքր հեռու։ Ռոդերնը գտնվում է  Սեն Իպոլիտից և Ռորշվիրից 2 կմ հեռավորության վրա և 1.5 կմ հեռավորության վրա՝ Բերգեմից։ Համայնքի INSEE կոդը՝ 68280:
Կոմունայի մակերեսը 7,05 կմ² է, բնակչությունը՝ 325 մարդ (2006 թվականին)՝ աճի միտումով. 334 մարդ (2012թվականին), բնակչության խտությունը` 47.4 կմ²/մարդ։
Բնակչություն
Կոմունայի բնակչությունը 2011 թվականինին կազմել է 332 մարդ, իսկ 2012 թվականին՝ 334 մարդ ։
Բնակչության փոփոխության ընթացքը.
Տնտեսություն
Տնտեսության հիմքը խաղողագործությունն է։ Ռոդերնը հայտնի է իր սպիտակ՝ գրան-կրյու Gloeckelberg և կարմիր Պինո-նուար գինիներով։
2007 թվականին աշխատունակ տարիքի 203 մարդկանցից (15-64 տարեկան) 162-ը տնտեսապես ակտիվ էին, իսկ 41-ը` պասիվ (79.8%, 79.0%): 162 ակտիվներից 151 մարդ (80 տղամարդիկ և 71 կին) աշխատել են, 11-ը` գործազուրկ (4 տղամարդ և 7 կին)։ 41 ակտիվների շարքում 16 հոգի աշակերտներ կամ ուսանողներ էին, 15-ը` թոշակառուներ, 10-ը` պասիվ էին  այլ պատճառներով ։
2010 թվականին աշխատունակ տարիքի 205 մարդկանցից (15-64 տարեկան) 164-ը տնտեսապես ակտիվ էին, 41-ը` պասիվ (80.0%, 1999-ին` 77.0%): 164 ակտիվ աշխատողներից 153-ը (81 տղամարդ և 72 կին) աշխատել են, 11-ը` գործազուրկ են եղել (4 տղամարդ և 7 կին)։ 41 աշխատունակ քաղաքացիների մեջ էին 16 ուսանող կամ աշակերտ, 15-ը` թոշակառու, իսկ մյուս 10-ը` պասիվ այլ պատճառներով  ։
2011 թվականին համայնքում գործում էին 143 հարկվող տնային տնտեսություններ, որոնցում ապրում էր 328 մարդ։ Միևնույն ժամանակ, միջին եկամուտը 22267 եվրո էր՝ մեկ հարկատուի համար :
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի բնակավայրեր
Սուսեր (այլ կիրառումներ)
Սուսեր եզրը կարող է վերաբերել՝
Մաննիխի ռեակցիա
Մաննիխի ռեակցիա, ամինամեթիլացում, ջրածնի շարժուն ատոմ պարունակող օրգանական միացություններում այդ ջրածինը ամինամեթիլ խմբով՝ -CH_2N= տեղակալելու ռեակցիա։ Իրականացվում է օրգանական միացության, մրջնալդեհիդի և ամոնիակի կամ ամինների փոխազդեցությամբ՝
Մաննիխի ռեակցիան կիրառվում է օրգանական սինթեզում և օգտագործվում դեղանյութերի արդյունաբերության մեջ։ Ռեակցիան հայտնաբերել է գերմանացի քիմիկոս Կ. Մաննիխը (С. Mannich, 1917)։
Կատեգորիա:Անվանական ռեակցիաներ օրգանական քիմիայում Կատեգորիա:Կոնդենսացման ռեակցիաներ
Արքունիք
Արքունիք, թագավորի կամ իշխողի անմիջական շրջապատը՝ կազմված երկրի բարձր խավի ներկայացուցիչներից, արքունիքի առօրյա կյանքը կարգավորող պաշտոնյաներից և սպասարկող անձնակազմից։ Թեև արքունիքները պետական պաշտոնական մարմիններ չէին, բայց նրանց դերը տվյալ պետության ներքին ու արտաքին քաղաքական կողմնորոշման մեջ սովորաբար շատ նշանակալից էր։
Օշական (լեռ)
Օշական, Օշագան, լեռ Հայաստանի Արագածոտնի մարզում, Աշտարակ քաղաքից հարավ-արևմուտք, Օշական գյուղից հարավ-արևելք։ Տեղադրման կոորդինատներ 40.26111°N, 44.32222°W։ Բարձրություն 1221 մ ։ Ունի հրաբխային ծագում ։ Գագաթին գտնվում է Սբ. Գրիգոր մատուռ։ Այլ անվանում «Դիդի կոնդ» ։
Արքունիք
Հաճախ արքունիքում էին մշակվում երկրի տիրող դասակարգի քաղաքական, մշակութային և այլ սկզբունքներ։ Արքունիքի ճոխության աստիճանը համարվում էր տվյալ երկրի ու միապետի հզորության ու հարստության չափանիշ, որի համար միապետները մրցում էին միմյանց հետ։ Հայոց թագավորների արքունիքներից առանձին շքեղությամբ աչքի է ընկել Տիգրան Մեծինը։
Կատեգորիա:Միապետություն
Օշական (լեռ)
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արագածոտնի մարզի լեռներ
Տիսա (լիճ)
Տիսա (Tisza-tó), հայտնի է նաև որպես Կիշկորե ջրամբար (հունգարերեն՝ Kiskörei-víztározó), Հունգարիայի ամենամեծ արհեստական լիճը։ Գտնվում է Հևես մարզի հարավարևելյան եզրին։
Որպես Տիսա գետի ջրհեղեղներից պաշտպանման ծրագրի մաս՝ 1973 թվականին կառուցվել է Տիսա ամբարտակը։ Լցավորումն ավարտվել է 1990-ական թվականներին՝ արդյունքում ունենալով 127 կմ² տարածությամբ լիճ, որն ունի 27 կմ երկարություն, միջին խորությունը կազմում է 1,3 մ, առավելագույն խորությունը՝ 17 մ, 43 կմ² տարածք են կազմում փոքրիկ կղզյակները։
Ջրամբարի կառուցման ավարտից հետո այս վայրը դարձել է հունգարացիների տոնական հավաքատեղին, քանի որ այն մատչելի է Բալատոն լճի համեմատ։ Տուրիստական ենթակառուցվածքների ստեղծմամբ ջրամբարն անվանվեց Տիսա լիճ և պաշտոնապես գրանցվեց որպես տուրիստական գրավչության վայր։
Լիճը (կամ ջրամբարը) ունի նոր տեղական էկոլոգիա՝ թռչունների, բույսերի և կենդանիների բազմազանությամբ։ 2012 թվականի ապրիլի 27-ին Տիսա գետի ափին բացվել է էկոկենտրոն, որը նախատեսված է Տիսա գետի հովտի, ջրամբարի, վայրի բնությամբ հետաքրքրվող զբոսաշրջիկների համար։
Շանտացարա
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Կուբան ավազանային շրջանին, ջրատնտեսային տեղամասը՝ Լաբա, ենթաավազանը՝ բացակայում է։ Գետի գետային ավազանը՝ Կուբան։
Տվյալներն ըստ ջրային ռեսուրսների ֆեդերատիվ տեսչության.
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր
Վարդգես Սուրենյանցի նկարների ցանկ
Ստորև թվարկված են հայ գեղանկարիչ Վարդգես Սուրենյանցի նկարները։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Նկարների ցանկեր Կատեգորիա:Վարդգես Սուրենյանցի նկարներ
Սուրեն Գասպարյան
Սուրեն Աշոտի Գասպարյան, հայ վիրաբույժ։ Բժշկական գիտությունների դոկտոր (1967), պրոֆեսոր (1968)։ ՌԴ գիտության վաստակավոր գործիչ։ ԽՍՀՄ-ում բժշկական և կենսաբանական կիբեռնետիկայի հիմնադիրն է։
Ուրոլոգ Աշոտ Գասպարյանի որդին։
Կենսագրություն
Սուրեն Գասպարյանը ծնվել է 1932 թվականին Մոսկվայում։ 1957 թվականին ավարտել է Մոսկվայի 2-րդ բժշկական ինստիտուտը։ 1963 թվականին պաշտպանել է թեկնածուական թեզ, 1967 թվականին՝ դոկտորական և դարձել Մոսկվայի 2-րդ բժշկական ինստիտուտի ուսումնական գծով պրոռեկտոր։ 1968 թվականին Մոսկվայի 2-րդ բժշկական ինստիտուտում ստեղծել է հաշվողական կենտրոն, 1969 թվականին Մոսկվայի 2-րդ բժշկական ինստիտուտում ստեղծել է կիբեռնետիկայի բաժին, 1973 թվականին՝ նույնանուն բաժանմունք։ 1974 թվականից՝ բժշկական և կենսաբանական կիբեռնետիկայի ամբիոնի հիմնադիր-վարիչ, 1974-1976 թվականներին՝ բժշկակենսաբանական ֆակուլտետի դեկան, 1974 թվականից՝ ՌԴ առողջապահության նախարարության գիտաբժշկական խորհրդին կից բժշկական կիբեռնետիկայի և հաշվողական տեխնիկայի խորհրդի նախագահ, 1977-1985 թվականներին՝ ՌԽՖՍՀ առողջապահության նախարարության Հանրապետական տեղեկատվական հաշվողական կենտրոնի տնօրեն, 1994 թվականից՝ Տեղեկատվայնացման միջազգային ակադեմիայի բժշկական տեղեկատվություն բաժանմունքի նախագահ ։
Մահացել է 2005 թվականի նոյեմբերի 4-ին երկարատև ծանր հիվանդությունից հետո։ Թաղված է Մոսկվայի Վվեդենսկոյե գերեզմանատան 18-րդ հատվածում ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ բժիշկներ Կատեգորիա:Բժշկական գիտությունների դոկտորներ Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ Կատեգորիա:Հայ վիրաբույժներ Կատեգորիա:ՌԴ գիտության վաստակավոր գործիչներ
Աբեռացիա (աստղագիտություն)
Աբեռացիա աստղագիտության մեջ, երկնոլորտում լուսատուի թվացող տեղաշարժ, որ հետևանք է լույսի տարածման վերջավոր արագության և Երկրի շարժման։ Աբեռացիա լինում է օրական՝ պայմանավորված Երկրի օրական պտույտով, տարեկան՝  Արեգակի շուրշը Երկրի շարժմամբ և դարավոր՝ Տիեզերքում Արեգակնային համակարգության տեղաշարժմամբ։ Աբեռացիան հայտնաբերել է Ջ. Բրադլեյը 1725 թվականինին։
Ընդունենք, որ CB (տես գծ.) դիտորդ–լուսատու ուղղությունն է, A՝ ապեքսը։ Անշարժ դիտակով լուսատուն տեսնելու համար դիտափողը պետք է ուղղել CB–ով։ Բայց քանի որ դիտորդը Երկրի հետ շարժվում է, ապա t ժամանակում, երբ լույսը B–ից անցնի C, դիտորդը C–ից կհասնի C՛։ Ուստի, լուսատուն տեսնելու համար դիտափողն անհրաժեշտ է ուղղել CB՛–ով, այսինքն՝ թեքել՝ α անկյունով (α–ն կոչվում է աբեռացիա)։ Այսպիսով, լուսատուն կտեղափոխվի շարժման ուղղությամբ դեպի ապեքս α անկյունով։ CB կոչվում է լուսատուի իսկական, իսկ CB՛ տեսանելի ուղղություն։ Աբեռացիա հաշվվում է α՛՛=χ sinφ բանաձևով, որտեղ χ կոչվում է Ա–ի հաստատուն և միջազգային համաձայնությամբ 20, 496՛՛ է։
Աբեռացիա հաշվելու ավելի ճշգրիտ բանաձև ստացվում է Լորենցի ձևափոխությունների օգնությամբ։ Սակայն ուղղումն անչափ փոքր է ժամանակակից չափումների ճշտության սահմանից, ուստի գործնականում օգտվում են դասական ֆիզիկայի բանաձևից։
Կատեգորիա:Աստղագիտություն
Հովիկ Կեուչկերյան
Հովիկ Կեուչկերյան (Hovik Keuchkerian, ), հայկական ծագմամբ իսպանացի կատակերգու, բանաստեղծ, գրող, դերասան և նախկին բռնցքամարտիկ։ Առավել հայտնի է «Թղթե տունը» (La casa de papel) հեռուստասերիալում կատարած Բոգոտայի դերով։
Վաղ տարիներ
Ծնվել է 1972 թվականի նոյեմբերի 14-ին Լիբանանի Բեյրութ մայրաքաղաքում։ Հայրը հայ է, մայրը` իսպանուհի։ 1975 թվականին, երբ նա երեք տարեկան էր, Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ ընտանիքը որոշում է արտագաղթել Իսպանիա։
Մանկությունը և պատանեկությունն անցկացրել է Ալպեդրետեում, որտեղ` հոր բարում, մատուցող է աշխատել։ 20 տարեկան հասակում տեղափոխվել է Մադրիդ, իսկ 1995 թվականին բացել է սեփական` «HK,1» մարզադահլիճը, որը գտնվում է Մադրիդի Հորթալեզա թաղամասում ։ Մարզադահլիճը փակվել է 2015 թվականի դեկտեմբերին։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Դերասաններ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Իսպանացի դերասաններ Կատեգորիա:Իսպանացի գրողներ Կատեգորիա:Իսպանացի բանաստեղծներ Կատեգորիա:Լիբանանցիներ հայկական սերմամբ
Վարդենիս (այլ կիրառումներ)
Վարդենիս եզրը կարող է վերաբերել՝
Արևմտահայ բժիշկները և դեղագործները Եղեռնի տարիներին
Թուրքիայի մայրաքաղաք Կոս­տանդ­նու­պոլ­սում ապրում էր հայ մտավորականության մի մեծ ջոկատ, որոնց թվում էին 300 բժիշկներ և ատամնաբույժներ։ Բազմաթիվ բժիշկներ, դեղագործներ էին աշխատում Արևմտյան Հայաստանի նահանգներում, Օս­մա­նյան կայս­րու­թյան մյուս մարզերում։ Հայ բժիշկները և դեղագործները ջանք չէին խնայում օգնելու ոչ միայն հայ բնակչությանը, այլև՝ քրդե­րին, ասո­րի­նե­րին, արաբներին և օսմանյան բռնակալության տակ գտնվող մյուս ժողովուրդներին։ Օսմանյան բանակի հիմնական բժշկական կադրերը հայ բժիշկներն ու դեղագործներն էին։
1915 թվականի ապրիլի 24-25-ի գիշերը Կ. Պոլսում ձերբակալեցին 235 անվանի հայ մտավորականների։ Շուտով ձերբակալվածների թիվը հասավ 800-ի, որոնք խումբ-խումբ ուղարկվեցին Անատոլիայի խորքերը և գազանաբար սպանվեցին աքսորի ճանապարհին։ Նրանց թվում էին բժիշկ և բանաստեղծ Ռուբեն Չիլինկիրյանը (Սև­ակ` 30 տա­րե­կան), բժիշկ, բա­նաս­տեղծ, հրա­պա­րա­կա­խոս Նազարեթ Տաղավարյանը, հան­րա­յին գոր­ծիչ­ներ, բժիշկ­ներ և դե­ղա­գործ­ներ, բժշկա­կան ըն­կե­րու­թյան նա­խա­գահ Խաչատուր Թորգոմյանը, Խաչիկ Պարտիզպանյանը, դե­ղա­գործ Ասատուր Արսենյանը և այ­լք։
Կա­տա­ղած «պան­թուր­քիզ­մի» հետադիմական գաղափարախոսությամբ՝ ոստիկանների հետ ձեռք ձեռքի տված գործում էին նաև թուրք մտավորականները, մասնավորապես բժիշկները, որոնց ոճիրները ոգեշնչում էր Իթթիհաթի ղեկավարներից մեկը՝ դոկտոր Բեհաեդդին Շաքիրը։ Նրա կազմած ցուցակներով 1915 թվականի ապրիլին ձերբակալվեցին 58 ականավոր հայ բժիշկներ, որոնցից Մաքսուդ Աբիկյանն սպանվեց Սեբաստիայում, Նշան Աճեմյանը` Երզնկա­յում, Միքայել Ղարագյոզյանը` Տիգրանակերտի մոտերքում, Սուրեն Նշանյանը կախաղան հանվեց Կեսարիայում, Միսաք Փանոսյանն սպանվեց Եվդոկիայում և այլն։
Կ. Պոլսի «Հայ բժիշկ­նե­րու մի­ու­թյու­նը» 1919 թվականին տեղի ունեցած իր 4-րդ նիստում որոշեց հարգել իր նահատակ անդամների հիշատակը, հավաքել և հրապարակել այն բոլոր փաստաթղթերն ու տեղեկությունները, որոնք վերաբերում էին տանջամահ եղած հայ բժիշկների և դեղագործների սպանության մանրամասնություններին։ Դրանք հիմնականում ջարդերից փրկված հայ և հույն բժիշկների, սպաների, ինչպես նաև անհայտ այլ մարդկանց տված տեղեկություններն էին։ «Հայ բժիշկ­նե­րու մի­ու­թյան» այս նիստի արձանագրության մեջ մասնավորապես նշվում էր, որ Թուրքիայում գտնվող եվրոպական երկրների շատ քաղաքացիներ «թի­կունք» չեղան բազմաչարչար հայությանը, դեռ ավելին՝ «Շատ ցա­վա­լի է, որ կարգ մը գեր­ման բժիշկ­ներ ալ, գեր­ման բարձ­րաս­տի­ճան սպա­նե­րու օրի­նա­կին հե­տե­ւե­լով, իրենց մաս­նակ­ցու­թիւ­նը բե­րած են այս ան­պա­տո­ւա­բեր գոր­ծին»։
Խոսրով Քեշիշյան։ Թուրքիայում կազմակերպված հայկական ջարդերին զոհ դարձած բազմաթիվ դեղագործներից մեկն էր Խոսրով Քեշիշյանը, որը ծնվել է 1880 թվականին Մելիտինեում, նախնական կրթությունն ստացել է Խարբերդի ավետարանական ուսումնական հաստատությունում (Եփրատ քոլեջում)։ 1900 թվականին Քեշիշյանը մեկնել է Բեյրութ, ավարտել տեղի Ամերիկյան համալսարանը և ստացել պրովիզորի կոչում։ Վերադառնալով Մելիտինե՝ այնտեղ կազմակերպել է դեղատուն, որի համար նրան նյութական օգնություն էր ցույց տվել եղբայրը՝ բժիշկ Միքայել Քեշիշյանը։
Թուրքական իշխանությունները 1914 թվականին Խ. Քեշիշյանին հարյուրապետի աստիճանով ուղարկում են ռուսական ճակատ, որտեղ և նա կազմակերպում է 200 մահճակալանոց զինվորական հիվանդանոց։ Հայ բժիշկը թուրք վիրավորների հետ մեկտեղ բժշկական օգնություն էր ցույց տալիս նաև հայ վիրավոր զինվորներին։ Նրա ազդու միջամտությամբ մահից ազատվում են մի շարք հայ երիտասարդներ։ Բժշկի ազդու հայափրկիչ գործունեությունը հայտնի է դառնում զինվորական իշխանություններին։ Նրան մի քանի ամսով մեկուսացնում են, բայց նրա կարիքը շատ զգալով, ազատում են և նորից ծառայության նշանակում բանակում։
Կովկասյան ռազմաճակատի թուրքական բժշկական հիվանդանոցից նրան հաջողվում է փախչել և միանալ հայ ժողովրդի ազգային հերոս Անդ­րա­նի­կի զորամասին։ Թուրքերն իմանալով այդ ամենի մասին՝ ձերբակալում են եղբորը՝ Խոսրովին։ Այդ մասին հիշատակում է Արշակ Ալպոյաճյանը։ Նա գրում է. «… 1915 թվականին Մե­լի­տի­նէի մէջ ալ առա­ջին ան­գամ ձեր­բա­կա­լո­ւե­ցան մտա­ւո­րա­կան առաջ­նորդ­ներ, որոնց հետ էր Խոս­րով Քե­շի­շե­ա­նը, որ դժոխ­քա­յին տան­ջանք­նե­րէ յե­տոյ կա­ցի­նա­հար սպան­նո­ւած է թուրք ճի­ւաղ­նե­րու կող­մէ»։ Թուրք ջարդարարները հաշվեհարդար տեսան նաև նրա ընտանիքի բոլոր անդամների հետ՝ կոտորելով նրանց։
Պետրոս Թորոսյան։ Ամբողջ Թուրքիայով մեկ հռչակված էր պոլսաբնակ բժիշկ Թորոս Պեննեի (Պետրոս Թորոսյան) անունը։ Նրան քաջ գիտեր նաև արաբական աշխարհը։ Պեննեն հայ ժողովրդի ազգային ազատագրական պայքարի անձնվեր մարտիկներից էր։ Նա երկար ժամանակ փակված էր Կ. Պոլ­սի բանտի խցերից մեկում, նրան խոշտանգում էին, ստիպում, որ մատնի ազատագրական պայքարի ընկերներին, ընդունի մահմեդականությունը։ Բայց հայորդի բժիշկը չկորցրեց իր հոգու արիությունը, նա հայրենասեր մարդ էր և մինչև իր կյանքի վերջն էլ հավատարիմ մնաց բժշկի վեհ կոչմանը։
1915 թվականի հունիսի 15-ին Կ. Պոլսի Սուլթան Բայազիդի հրապարակում 20 (ճիշտը՝ 19, ընդհանուր թիվը՝ 20) այլ մտավորականների հետ միասին թուրք դահիճները կախաղան հանեցին նաև Խարբերդի բժշկապետ դոկտոր Պեննեին՝ Պետրոս Թորոսյանին, որ մյուս հայրենասերների հետ գլուխը բարձր պահած հերոսաբար ընդունեց մահը. «… Այն­տեղ ուր կա­խա­ղան­ներն են ճոճ­վում, ազա­տու­թյունն է ման գա­լիս»։
Լևոն Ասլանյան։ Կ. Պոլսի Օսմանյան կայսերական բժշկական համալսարանն էր ավարտել խարբերդցի Լևոն Ասլանյանը, որ Տրապիզոնում աշխատում էր որպես թաղային բժիշկ։ Նա քաղաքի հայ, հույն և թուրք ընտանիքներում հոգատար և հմուտ բժշկողի մեծ համբավ էր ձեռք բերել։ 1915 թվականի մայիսին նա իր ընտանիքի մյուս անդամների, այդ թվում նաև 28 տարեկան եղբոր՝ բժիշկ Արտավազդ Ասլանյանի հետ տեղահան արվեց և այնուհետև թուրք ոստիկան Ալի Սայիբի հրամանով հոշոտվեց։
Միքայել Ղարագյոզյան։ Թուրք ստահակները չէին խղճում ու ափսոսում նաև այն բժիշկներին, որոնք գիշեր ու ցերեկ մաքառում էին թուրք հիվանդ և վիրավոր զինվորների կյանքի փրկության համար։ Այդ զոհերից էր Վան գավառի Սարայի զինվորական հիվանդանոցի բժիշկ Միքայել Ղարագյոզյանը։ Նա ծնվել էր Կ. Պոլ­սում, ավարտել տեղի բժշկական վարժարանը և զորակոչվել բանակ, որպես զինվորական բժիշկ, սակայն պարտականությունները կատարելու պահին, դեռ 25 տարին չբոլորած, դաժանորեն սպանվեց իր իսկ բուժած թուրք զինվորականի ձեռքով։
Արթին Հելվաճյան։ Մեզիրեի զինվորական հիվանդանոցի բժշկական ծառայության գնդապետ, Տիգրանակերտից Արթին Հելվաճյանի ծառայությունը անգնահատելի էր, նրա հմուտ ձեռքերով վիրահատվել են հարյուրավոր թուրք և այլազգի հիվանդներ ու վիրավորներ։ Սակայն թուրք ջարդարարները չափսոսեցին իրենց փրկարար բժշկի կյանքը, և Արթին Հելվաճյանը չարանենգորեն սպանվեց իր աշխատանքի վայրում։
Վահան Ղազարյան։ Թուրքական բանակի 153-րդ զորագնդի 3-րդ գումարտակի բժիշկն էր մարզվանցի 40 տարեկան Վահան Ղազարյանը, որը փայլուն գնահատականներով ավարտել էր Բեյրութի ամերիկյան համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը։ Իր պարտականությունների կատարման պահին սպանվեց հենց իր թուրք օգնականի ձեռքով։
Ներսես Շահբաղլյան։ Բժիշկ Ներսես Շահբաղլյանը ծնվել է Վանում, ավարտել է Կ. Պոլիս Օսմանյան կայսերական բժշկական վարժարանը, աշխատում էր Մուշի զինվորական հիվանդանոցում, միաժամանակ 1915 թվականին քաղաքի թաղապետ էր։ Նա ևս սպանվեց իր աշխատանքային ընկեր՝ թուրք բժիշկ Ասաֆի կողմից, 33 տարեկանում։
Նշան Պագալյան։ Խոստումնալից բժիշկ էր տիգրանակերտցի Նշան Պագալյանը, որն աշխատում էր Խնուսի զինվորական հիվանդանոցում։ Նա թուրք վիրավոր զինվորներին օգնություն ցույց տալու հետ միաժամանակ հոգատար վերաբերմունք է ցույց տալիս հայ վիրավորներին և հիվանդներին, որը, սակայն, դուր չի գալիս թուրք բժշկապետին։ Վերջինս առանց խղճի խայթ զգալու հաշվեհարդար տեսավ իր պաշտոնակցի հետ։
Էդուարդ Թաշճյան։ 1915 թվականի կեսերին Խարբերդի բանտը լցրել էին խաղաղ ազգաբնակչությամբ և սպառնում էին նրանց ողջ-ողջ այրել։ Գերվածների մեջ էր տեղի հիվանդանոցի բժիշկ Էդուարդ Թաշճյանը, որը փախուստ էր կազմակերպել, սակայն դառնում է բանտապան զինվորների գնդակի զոհը։
Պերճ Մինասյան։ Կ. Պոլ­սի Օսմանյան կայսերական բժշկական վարժարանն էր ավարտել Պերճ Մինասյանը, աշխատում էր Բաղեշի 5-րդ բժշկարանում։ Հայերի տեղահանության ժամանակ նրան՝ որպես բժիշկ տեղահանված բնակչության մեջ գտնվող հիվանդներին բժշկական օգնություն ցույց տալու նպատակով ուղարկում են Երզնկա։ Ճանապարհին բուժարանի թուրք բժիշկների թելադրանքով, դեռ 28 տարին չբոլորած բժշկին սպանում են։
Սարգիս Սերթլյան։ Փարիզի բժշկական համալսարանի շրջանավարտ Սարգիս Սերթլյանը ծնվել էր Կարինում և բժշկական կրթություն ստանալուց հետո Երզնկայում ակնաբույժ էր աշխատում։ Տեղի ոստիկանները ձերբակալում են արդեն մեծ համբավ ձեռք բերած նշանավոր ակնաբույժին և սրախողխող անում 1915 թվականի հուլիսի 5-ին։
Ռուբեն Սևակ։ Ռուբեն Սևակը (1885-1915) 1905-1912 թվականներին սովորում և ավարտում է Լոզանի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը, որն այդ տարիներին բժշկագիտության խոշորագույն կենտրոններից մեկն էր Եվրոպայում։ Նա շատ մեծ ջանասիրությամբ նվիրվածություն է ցուցաբերում բժշկական մասնագիտությանը։ Նա մտադիր էր Կոս­տանդ­նու­պոլ­սում բժշկական գործունեությանը զուգահեռ հիմնադրել բժշկագիտական գիտահանրամատչելի մի պարբերական։ Նրա «Բժշկին գիր­քէն փրցո­ւած էջեր»-ի պատմվածքներն ու ակնարկներն այդ ծրագրի որոշակի մարմնացումն են։ Նրա հիմնական նպատակն է եղել գեղարվեստական խոսքի միջոցով ազգաբնակչության մեջ բժշկական անհրաժեշտ գիտելիքներ տարածել։ Անմահ են նրա գեղարվեստական բարձր մակարդակով, հոգեբանական խորն ընդհանրացումներով և պոռթկացող հումորով հագեցած արձակ էջերը։
Ռ. Սևակը մինչև վերջ հավատարիմ մնաց մտավորականի, բժշկի մարդասիրական կոչմանը, նահատակումից առաջ բուժեց թուրք գյուղապետի աղջկան, իմանալով, որ նրա հայրը պիտի դառնար իր կանխամտածված սպանության մասնակիցներից մեկը։
Նշան Տեր-Վահրամյան։ Նշան Տեր-Վահրամյանը ծնվել էր Խարբերդում և ավարտել Բեյրութի ամերիկյան համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը։ Բժշկապետի իր պարտականությունները կատարելուց բացի նաև աշխույժ կերպով մասնակցում էր հասարակական-քաղաքական կյանքին։ Թուրք ոստիկաններն սկզբում բանտ նետեցին երիտասարդ բժշկին, այնուհետև հայ գործիչների հետ միասին ողջ-ողջ այրեցին։
Պողոս Փալաբըյըքյան։ Պողոս Փալաբըյըքյանը ծնվել և մեծացել է Կ. Պոլիս, ավարտել տեղի բժշկական վարժարանը։ Մի քանի տարի նա աշխատել էր Վանում, այնուհետև կանչվել է բանակ և դարձել օսմանյան հեծելազորի բժիշկներից մեկը։ Գազազած թուրք հրամանատարը, իմանալով, որ թուրք վիրավորների հետ միասին նա բժշկական օգնություն է ցույց տալիս նաև հայ վիրավորներին՝ 1915 թվականին Բաղեշի և Մուշի շրջակայքում գնդակահարում է նրան։
Ինչպես հայտնի է, Թուրքիայում բժիշկ և դեղագործ մասնագետների մեծ մասը հայեր էին։ Հայ երիտասարդները, սովորելով եվրոպական երկրների տարբեր բժշկական ուսումնական հաստատություններում, վերադառնում էին հայրենիք, կազմակերպում բժշկանոցներ և դեղատներ։ 1915 թվականի սկզբներին Թուրքիայում հաշվում էին հարյուրից ավելի բարձրագույն կրթությամբ դեղագործներ, որոնց մեծ մասը զոհ գնաց թուրքական յաթաղանին։
Ջանլուկա Ջինոբլե
Ջանլուկա Ջինոբլե (Gianluca Ginoble, փետրվարի 11, 1995, Ատրի), իտալացի երգիչ։ Հայտնի է դարձել, որպես օպերային փոփ Il Volo խմբի մասնակից, որը կազմավորվել է 2010 թվականին։ Նա առաջին անգամ ճանաչում է ձեռք է բերել Ti lascio una canzone հեռուստաշոուի ժամանակ ։
Արևմտահայ բժիշկները և դեղագործները Եղեռնի տարիներին
Հակոբ Թերզյան։ Ամբողջ Թուրքիայում հայտնի էր ճանաչված փաստաբան, որակյալ դեղագործ հաճընցի Հակոբ Թերզյանը, որը բժիշկ Ստեփան Միսքճյանի լավ բարեկամն էր։ Նա ավարտել էր Կ. Պոլ­սի բժշկական վարժարանը, և ունենալով սեփական դեղատուն՝ միաժամանակ կատարում էր փաստաբանի աշխատանք։ 1915 թվականի ապրիլի 24-ին հայ մտավորականներից շատերի հետ ձերբակալվեցին նաև 35-ամյա դեղագործ Թերզյանը ու բժիշկ Միսքճյանը։ Գաղթի ճանապարհին Չանղըրըի մոտ հարյուրավոր հայերի հետ միասին սրախողխող արին նաև նրանց։
Ջանլուկա Ջինոբլե
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:1995 ծնունդներ Կատեգորիա:Փետրվարի 11 ծնունդներ
Արևմտահայ բժիշկները և դեղագործները Եղեռնի տարիներին
Վա­հան և Բաղ­դա­սար Վար­դա­նյաններ։ Դեղագործ Վահան և բժիշկ Բաղդասար Վարդանյան եղբայրներն ավարտել էին Բեյրութի ֆրանսիական համալսարանը, աշխատում էին հայրենի Սեբաստիայում։ 1915 թվականին գաղթի ճանապարհին թուրք ոստիկանները նրանց և ընտանիքի մյուս անդամներին սրախողխող արեցին։
Եղիշե Փափանեսյան։ Կ. Պոլ­սի բժշկական վարժարանի դեղագործական բաժինն էր ավարտել կարինցի Եղիշե Փափանեսյանը, որը Մելիտինեում սեփական դեղատուն ուներ։ 38 տարին չլրացած՝ Փափանեսյանը կացնահար եղավ թուրք խաժամուժի կողմից։
Մելիտինեում էին ապրում և գործում հայ դեղագործներ Խոսրով Քեշիշյանը, Խաչիկ Փաստրմաճյանը, Գարեգին Կեիճյանը, Հովհաննես Գույումճյանը, Տեր-Ստեփանյանը, Բրուտյանը, որոնք զոհ դարձան թուրք յաթաղանին։
Կիրասոնցի զույգ եղբայրներ Արա­մա­յիս և Եղիա Պարոն-Վարդյաններն ավարտել էին Բեյրութի ֆրանսիական համալսարանի դեղագործական բաժինը, ունեին սեփական դեղատուն, աշխատում էին միասին։ 1915 թվականին թուրքերը թալանի են ենթարկում դեղատունը, իսկ եղբայրներին սրախողխող անում։
Հայ դեղագործների մի զգալի մասը ծառայում էր թուրքական բանակում, որոնց ևս թուրքերը չարանենգորեն սպանեցին։ Նրանց թվում էին Բարունակ Աճեմյանը, Սիմոն Գոյունյանը, Էդուարդ Թաշճյանը, Հարություն Լութֆյան, Նորայր Խաչատուրյանը, Գևորգ Գյուրճյանը, Եղիազար Մեսիայանը, Վահան Շիտանյանը, Էտուար Պեյազյանը, Խաչիկ Սերայտարյանը, Վրթանես Սյուրմելյանը, Բյուզանդ Տեր-Պապիկյանը, Հակոբ Քենդիրյանը և այլք։
1917 թվականի թուրքական բանակը դեպի Կովկաս շարժվելու ժամանակ բանակի գլխավոր բժիշկ Քե­մալն ու դեղագործ Մեհմեդ Ալին չարանենգորեն սպանեցին 11-րդ զորագնդի ատամնաբույժ սամսոնցի Բե­նի­ա­մի­նին։ Թուրքական զորքերի մեջ շատ տարածված էին վարակիչ հիվանդությունները՝ տիֆը, խոլերան, վեներական հիվանդությունները և այլն։ Այդ հիվանդությունների դեմ պայքարելու համար թուրքական կառավարությունն ուղարկում էր հայ բուժաշխատողներին՝ բժիշկներին, դեղագործներին, ատամնաբույժներին, բուժքույրերին և մինչև անգամ բժշկական հաստատություններում սովորող հայ ուսանողներին։
Հայ բժիշկների միությունն իր նիստերից մեկում նշում է. «Այս առի­թով պէտք է ըսել, թէ թուրք առող­ջա­պա­հա­կան վար­չու­թիւ­նը մաս­նա­ւոր դի­տու­մով ջա­նա­ցած է վտան­գա­ւոր կա­ցու­թե­ան մէջ դնել հայ բժիշկ­նե­րը, որոնք պա­տե­րազ­մա­կան գե­րի­նե­րէն շատ աւե­լի վատ­թար դիրք ու­նե­ցած են թրքա­կան բա­նա­կին մէջ։ Հի­ւան­դու­թիւն­նե­րէն ազա­տո­ւող­նե­րը դեռ լրիւ չա­պա­քի­նո­ւած, շատ ան­գամ նույ­նիսկ առանց հան­գիս­տի կամ օդա­փո­խու­թե­ան, կը ստի­պէ­ին աշ­խա­տիլ, այն­պէս, որ վի­ճա­կագ­րու­թե­ամբ հաս­տա­տո­ւած է, թէ հայ բժշկու­թիւ­նը իր թո­ւին հա­մե­մա­տու­թե­ամբ աւե­լի շատ զոհ տո­ւած է տա­րա­փո­խիկ հի­ւան­դու­թիւն­նե­րէն»։ Միայն բծավոր տիֆից թուրքական բանակում գործող հայ բժիշկներից մահացան 41-ը, իսկ դեղագործներից՝ 15-ը։
1915-1918 թվականների ընթացքում երիտթուրքական կառավարության ձեռնարկած հայաջինջ գործողությունների հետևանքով մոտ երկու միլիոն հայեր աքսորվեցին, որոնցից մեկուկես միլիոնից ավելի սպանվեց կամ զոհ գնաց սովին և համաճարակին Միջագետքի անապատներում, բռնի թուրքացման ենթարկվեցին ավելի քան երկու հարյուր հազար հայեր, առավելապես կանայք և երեխաներ։ Երիտթուրքերը գազանային եղանակով «լու­ծե­ցին» Հայկական հարցը։ Մեծ եղեռնից հետո Թալեաթ փաշան հայտարարեց՝ «Չկա այ­լևս Հայ­կա­կան հարց, քա­նի որ չկան նաև հա­յեր»։
Առաջին համաշխարհային պատերազմում երկրագնդի տարբեր մասերում իրագործված ոճիրներից որևէ մեկը չի կարող համեմատվել այս ողբերգության հետ, ինչպես զոհերի քանակությամբ, այնպես էլ նրանց հանդեպ գործադրված միջոցներով։ Հայերի այս սպանդ-ցեղասպանությունը պատմության մեջ հիշատակված բոլոր ջարդերից ամենասոսկալին էր։ Այդ ծրագրի իրագործմանը լծվեցին նաև թուրքական բժշկական ծառայությունը և թուրք բժիշկները. «Այս վեր­ջին­ներս շատ վայ­րե­րու մէջ եղած են առա­ջին ղե­կա­վար­նե­րը եւ կազ­մա­կեր­պիչ­նե­րը ջար­դե­րու, տե­ղա­հա­նու­թե­ան եւ ան­ձամբ նա­խագ­ծած ան­թիւ ու ան­լուր վայ­րա­գու­թիւն­ներ։ Շա­տե­րը ան­ձամբ իսկ գոր­ծած են ոճիր­ներ` իրենց հայ պաշտօնակիցներու վրայ, անոնց գոյքերը իւրացնելու եւ նոյնիսկ ընտանեկան պատիւը բռնաբարելով»։ Թուրք բժիշկները հալածեցին և սպանեցին իրենց պաշտոնակիցներից շատ շատերին, որոնցից այնքան բան էին սովորել։ Նրանք «բժշկու­թիւ­նը իրենց ձեռ­քին մէջ բար­բա­րո­սու­թե­ան եւ սպան­դի գոր­ծիք մը ըրին մարդ­կա­յին մար­մի­նը աւե­լի դա­ժա­նու­թե­ամբ չար­չա­րե­լու եւ գոր­ծա­ծե­ցին զայն իբ­րեւ փչա­ցած մի­ջոց մը մարդ­կա­յին ցե­ղին»։
Կ. Պոլ­սի Օսմանյան Կայսերական բժշկական համալսարանի դոկտոր, Իթթիհադի ղեկավարներից սադիստ Բեհաեդդին Շաքիրը ավազակի կեցվածքով քարոզում էր Անատոլիայի և Հայաստանի հայերի կոտորածը։ Ինչպես հայտնի է, աշխարհի որևէ մեկ բժշկական կազմակերպություն և որևէ մեկ բժիշկ իրավունք չունի գիտական փորձեր կատարելու մարդկանց վրա, մինչև անգամ մահվան դատապարտվածների վրա։ Սակայն թուրք բժիշկները հաշվի չէին առնում միջազգային այդ մարդասիրական օրենքը։ Այդ մասին շատ լավ գիտեր ինքը՝ դոկտոր Շաքիրը։ 1915 թվականին թուրքական բանակում տիֆ հիվանդությունը մեծ չափերի հասավ, որի պատճառով չափազանց մեծացավ շիճուկի նկատմամբ եղած պահանջարկը։ Շաքիրը այն առաջին բժիշկն էր, որ շիճուկի առաջին նմուշները փորձարկեց հայերի վրա։ Դեռ ավելին, Թուրքական բժշկական խորհրդում ինքը առաջարկեց փորձերը կատարել հայ զինվորների և տարագիրների վրա։
Առաջին փորձերը կատարվեցին 1915 թվականի ձմռանը, 3-րդ զորաբանակի բժշկապետ Թևֆիք Սելիմի ենթակայության տակ գտնվող Երզնկայի քաղաքային հիվանդանոցի բժիշկ Համիդ բեյի և մյուս թուրք բուժաշխատողների կողմից։ Այդ «գի­տա­կան» փորձի հետևանքով շատ հայ երեխաներ և զինվորներ զոհվեցին։ Նման չարագործությունների էին դիմում թուրք բժշկապետներ Թևֆիք Սելիմը, Մեհմեդ Ռեֆին, թուրքական զինվորական առողջապահության կազմակերպիչ Սուլեյման Նուուման փաշան։
Տրապիզոնի առողջապահական տեսուչ Ալի Սաիբի հանձնարարությամբ որբացած և հիվանդ երեխաներին ներարկել են ինչ-որ թունավոր դեղորայք և ոչնչացրել։ 1915 թվականին Երզնկայի Ազիզիեի հիվանդանոցում պաշտոնավարող հազարապետ Շևքեթը մտադրվել էր իրագործել նույն հիվանդանոցում աշխատող ութ հայ բժիշկների սպանությունը, սակայն զինվորական հիվանդանոցի ղեկավարները նրանց աշխատանքի տեղավորեցին զինվորական այն հիվանդանոցներում, որտեղ տիֆով վարակված բազմաթիվ թուրք զինվորներ կային։ Բոլոր ութ հայ բժիշկները շուտով վարակվեցին տիֆով և մահացան։
Թուրք բժիշկների կատարած ոճրագործությունների մասին մամուլում երբեմն հանդես էին գալիս թուրք առաջադեմ բժիշկների առանձին ներկայացուցիչներ։ Այսպես, «Թյուրք­ջե Ստամ­բուլ» օրաթերթի 1918 թվականի դեկտեմբերի 24-ի համարում բժիշկ Սելահէդդինը գրում էր. «1915 թո­ւա­կա­նին, հա­զար ու մէկ դժո­ւա­րու­թիւն­նե­րով Երզն­կա ապաս­տա­նող հա­յե­րէն մաս մը ախո­ռէն ոչ­խար զա­տո­ւե­լու պէս սեւ­քի­ե­ա­թէն (գաղ­թա­կան­նե­րի կա­րա­վան – Հ.Մ.) առ­նե­լով Երզն­կա­յի կեդ­րո­նա­կան հի­ւան­դա­նոց կըղրկո­ւին եւ հոն ման­րէ­ա­բա­նու­թյան մէջ մի­այն հնդկա­խո­զի եւ ճա­գա­րի պէս կեն­դա­նի­նե­րուն վրայ փոր­ձե­լիք գոր­ծո­ղու­թե­անց են­թա­կայ կ’ըլ­լան։ Այս­պի­սով շատ մը հա­յեր մեռ­նե­լով հան­դերձ, խնդիրն ալ բո­լո­րո­վին ան­լու­ծե­լի մնա­ցած է… Որե­ւէ օգուտ չու­նե­ցող մէ­թո­տի մը` միայն հայերու հանդէպ կիրարկուիլը ի՞նչ կը նշանակէ»։
Նույն թվի դեկտեմբերի 23-ին վիրաբույժ Հայդար Ջեմալը գրում է Թուրքիայի ներքին գործերի նախարար Թալեաթ փաշային. «1915-ի դեկ­տեմ­բե­րին Երզնկա­յի մէջ 2-րդ բա­նա­կի բժշկա­պե­տի` Թևֆիք Սելիմի հրամանով, տիֆով վարակուած հիւանդներէն առնուած արիւնը առանց inactive (սրսկում) ընելու եւ բժշկականօրէն միայն փորձի կենդանիներուն վրայ ներելի եղող գիտական փորձերը՝ գաղթեցնելու սահմանուած անմեղ հայերուն կը ներարկուին եւ այս պատճառով շատ մը խեղճ հայեր հիւանդանալով կը մեռնին»։
Ներարկումները կատարելիս զոհերին խաբում էին՝ հավատացնելով, որ հիվանդությունից զերծ մնալու համար էին արվում դրանք։ Այս փորձը կատարել է Օսմանյան կայսերական բժշկական վարժարանի ուսուցիչ Համիդ Սուադը, որ «Զին­վո­րա­կան բժշկա­կան թեր­թին» հայտարարել է, թե «իր փոր­ձե­րը կա­տա­րած է «սպա­նո­ւե­լու դա­տա­պար­տո­ւած­նե­րու վրայ, իսկ իրա­կա­նու­թան մէջ, փոր­ձե­րուն են­թա­կա­նե­րը հայ ըլ­լա­լէն զատ ու­րիշ յան­ցանք չեն ու­նե­ցած…»։
Գրականություն
Վանիկ Հայրապետյան, «Էջեր Հա­յաս­տա­նի դե­ղա­գոր­ծու­թյան պատ­մու­թյու­նից» գրքից, Երևան, 1990։
Աղբյուր
Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանություն
Հեմոգլոբինուրիա
Հեմոգլոբինուրիա, հեմոգլոբինի առկայությունը մեզում։ Առաջանում է անհամատեղելի արյան փոխներարկման, քիմիական և կենսաբանական, որոշ թույների, դեղորայքների ազդեցության, վարակիչ հիվանդությունների, ծավալուն վնասվածքների դեպքում՝ էրիթրոցիտների ներանոթային քայքայման հետևանքով։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ուրոլոգիական հիվանդություններ Կատեգորիա:Արյան հիվանդություններ Կատեգորիա:Երիկամաբանություն
Պոտոմակի մեծ ջրվեժներ
Մեծ ջրվեժներ, ջրվեժների և սահանքների շարք Պոտոմակ գետի վրա։ Գտնվում է Մոնտգոմերի շրջանի, Մերիլենդն և Ֆերֆակս շրջանի Վիրջինիայի սահմանին։ Մեծ ջրվեժ պարկը կառավարվում է ազգային պարկի ծառայության կողմից, որը գտնվում է Վիրջինայի հարավային ափերին, իսկ Չիզապիկ ու Օհայո պարկը գտնվում է գետի հյուսիսային ափերին՝ Մերիլենդում։ Պոտոմակը և ջրվեժները ամբողջովին Մերիլենդի տարածքում, և՛ նահանգի և՛ վարչաշրջանի սահմանները գտնվում են ափի հարավային մասում։
Տեսարժան վայրեր կան և՛ Մերիլենդի, և՛ Վիրջինայի կողմից։ Բիլլի Գոթ արահետը Բեը կղզու վրա հասանելի է Մերիլենդից, որից երևում է Մեծ ջրվեժը, ինչպես նաև Օլմստեդ կղզուց։ Վիրջինայի կողմում կան տեսարժան վայրեր։
Մեծ ջրվեժների տարածքը հայտնի է բացօթյա միջոցառումների համար, ինչպիսիք են նավարկությունը, ռաֆտինգը, ժայռամագլցումը և արշավները։
Պատմություն
35000 տարի առաջ Պոտոմակ գետը հոսելով ձևավորում է Մեծ ջրվեժները ։
Պոտոմակի հոսքը էապես դանդաղում է, երբ հոսելով հատում է ջրվեժը և անցնում Մեթեր կիրճի միջով։ Հորդառատ անձրևներն ու ձյունը գետի ջրհավաք ավազանում առաջացնում են ջրհեղեղներ, որոնք հարվածում են ժայռերին և նույնիսկ սպառնում են հարակից պարկի զբոսաշրջային կենտրոնին։
Ջրհեղեղից առաջացած ժայռերն ու գետի կիրճերը փոխակերպված ապարներ են։
Ջրանցքներ
Մեծ ջրվեժի շուրջ ձեռնարկվում են ջրանցքների կառուցման տարբեր փորձեր։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի ջրվեժներ
Աշոտ Գասպարյան (բժիշկ)
Աշոտ Միքայելի Գասպարյան, հայ ուրոլոգ։ Բժշկական գիտությունների դոկտոր (1939), պրոֆեսոր (1940)։ ՌԽՖՍՀ և ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ։
ՌԴ գիտության վաստակավոր գործիչ Սուրեն Գասպարյանի հայրը։
Կենսագրություն
Սուրեն Գասպարյանը ծնվել է 1902 թվականին Բաքվում։ 1926 թվականին ավարտել է Մոսկվայի 2-րդ համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը և մինչև 1935 թվականն աշխատել է Ի. Մ. Սեչենովի անվան Մոսկվայի 1-ին բժշկական ինստիտուտի ուրոլոգիայի հիվանդանոցում։ 1935-1952 թվականներին եղել է Խարկովի, Օդեսայի բժշկական ինստիտուտների և Մոսկվայի մաշկավեներական դիսպանսերի տնօրեն, 1952 թվականից՝ Լենինգրադի 1-ին բժշկական ինստիտուտի ուրոլոգիայի ամբիոնի վարիչ, նույն թվականից՝ Լենինգրադի գլխավոր ուրոլոգ։ Եղել է ուրոլոգների համառուսաստանյան գիտական ընկերության նախագահ։ Գասպարյանի ղեկավարությամբ ուրոլոգիական ամբիոններ են ստեղծվել Օրենբուրգի, Խարկովի և Օդեսայի բժշկական ինստիտուտներում։ 90 գիտական աշխատությունների, այդ թվում 7 մենագրության հեղինակ է։ Աշխատանքները վերաբերում են միզասեռական օրգանների հիվանդությունների վիրահատական բուժման եղանակների մշակմանը ։
Մահացել է 1970 թվականին։ Թաղված է Մոսկվայի Վվեդենսկոե գերեզմանատան 18-րդ հատվածում ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ բժիշկներ Կատեգորիա:Հայ ուրոլոգներ Կատեգորիա:Բժշկական գիտությունների դոկտորներ Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ Կատեգորիա:ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչներ Կատեգորիա:Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշան Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Հիդրոդինամիկա
Հիդրոդինամիկա (< հիդորո... և դինամիկա), հիդրոմեխանիկայի բաժին, որն ուսումնասիրում է անսեղմելի հեղուկների շարժումը և այդ հեղուկների փոխազդեցությունը պինդ մարմինների հետ։ Հիդրոդինամիկաի մեթոդներով կարելի է հետազոտել նաև գազերի շարժումը, եթե այդ շարժման արագությունը զգալի չափով փոքր է դիտարկվող գազում ձայնի արագությունից։ Եթե գազի շարժման արագությունը մոտ է ձայնի արագությանը կամ գերազանցում է այն, հիդրոդինամիկաի մեթոդները կիրառելի չեն։ Գազի այդպիսի շարժումը հետազոտում է գազային դինամիկան։ Հիդրոդինամիկաի տեսակետից հեղուկի կարևոր հատկություններն են. շարժունությունը կամ հոսունությունը, որն արտահայտվում է սահքի դեֆորմացիայի նկատմամբ հեղուկի փոքր դիմադրությամբ, և անընդհատությունը։ Հիդրոդինամիկաում դիտարկվում է կամ հեղուկի առանձին մասնիկների շարժումը ժամանակի ընթացքում (Լագրանժի եղանակ), կամ արագությունների դաշտը շարժվող հեղուկով լցված տարածության մեջ (էյլերի եղանակ)։ Հիդրոդինամիկաի հիմնական խնդիրը տրված արտաքին ուժերի, սկզբնական և եզրային պայմանների առկայությամբ մասնիկների շարժման օրենքը և ներքին ուժերը որոշելն է։ Այս խնդրի լուծումն ստացվում է հետևյալ դիֆերենցիալ հավասարումների ինտեգրումով.
={\rho}F+++, +=0 =+- որտեղ p-ն միջավայրի խտությունն է, v-ն՝ մասնիկի արագության վեկտորը, F-ը՝ միավոր զանգվածի վրա ազդող արտաքին զանգվածային ուժը, Px, Py, Pz-ը՝ ox, oy, oz առանցքներին ուղղահայաց հարթակների վրա ազդող լարվածության վեկտորները, Ս-ն՝ միավոր զանգվածի ներքին էներգիան, q-ն՝ ջերմության տեսակարար հոսքը, I-ն՝ ջերմության մեխանիկական համարժեքը։ Առաջին հավասարումը հեղուկի շարժման դիֆերենցիալ հավասարումն է, երկրորդը՝ անխզեփու- թյան հավասարումը, երրորդը՝ էներգիայի հոսքի հավասարումը։ հիդրոդինամիկայի ընդհանուր հավասարումների լուծումը չափազանց բարդ է, այդ պատճառով խնդիրները պար֊ զեցնում են, անտեսելով հավասարումների այն անդամները, որոնց մեջ մտնող պարամետրերի դերը աննշան է տվյալ պայմաններում։tիդեալական հեղուկի Հ-ում առավել կարևոր նշանակություն ունի Բեռնոււիի հավասարումը։ Մածուցիկ հեղուկի հիդրոդինամիկայի հիմնական հավասարումների լուծումը հնարավոր է միայն սահմանային դեպքերում (մեծ և փոքր մածուցիկության հեղուկների համար)։ Փոքր մածուցիկության հեղուկների հոսքի խնդիրները կարևոր են տեխ. մի շարք հարցերի լուծման համար։ Այդ դեպքում հիդրոդինամիկայի հավասարումները կարելի է պարզեցնել, առանձնացնելով շրջահոս- վող մարմնին հարող հեղուկի շերտ, որի մածուցիկությունն անտեսել չի կարելի։ Այդ շերտը կոչվում է սահմանային շերտ, և դրանից դուրս հեղուկը կարող է դիտվել որպես իդեալական։ հիդրոդինամիկայի իմացությունը կարևոր է նավերի և ինքնաթիռների նախագծման, խողովակաշարերի, պոմպերի և հիդրոտուրբինների հաշվարկի, ծովային հոսանքների ուսումնասիրության, ինչպես նաև գրունտային ջրերի և ստորգետնյա հանքավայրերում նավթի զտման համար և այլն։
Կատեգորիա:Հիդրոդինամիկա
Մարկ Առնոլդ
Մարկ Առնոլդ (Marc Arnold, ), հարավաֆրիկացի ֆուտբոլիստ, որը հանդես է եկել կիսապաշտպանի դիրքում։ Ներկայում «Այնտրախտ» (Բրաույնշվեյգ) ակումբի մարզական տնօրենն է։
Ակումբային կարիերա
Առնոլդն իր կարիերան սկսել է գերմանական «Շտուտգարտ Կիկերս» և «Ֆրեբուրգեր» ակումբներում, ապա 1993-1994 թվականների նա խաղացել է «Ուլմ 1846» ակումբում։
Բորուսիա Դորտմունդ
1994/95 մրցաշրջանում նա միացել է Դորտմունդի «Բորուսիային»։ «Բորուսիա» ակումբում նրա առաջին ելույթը տեղի է ունեցել 1994 թվականի հոկտեմբերի 18-ին ՈՒԵՖԱ-ի գավաթի խաղարկությունում՝ «Սլովան» (Բրատիսլավա) ակումբի դեմ խաղում ։ Բեռլինի Բունդեսլիգայում Առնոլդն իր նորամուտը կատարել է նույն տարվա հոկտեմբերի 29-ին «Դինամո» (Դրեզդեն) ակումբի դեմ խաղում ։ 1994/95 մրցաշրջանում Առնոլդը «Բորուսիա» ակումբի հետ միասին դարձել է Գերմանիայի չեմպիոն, որից հետո տեղափոխվեց Բեռլինի «Հերթա» ակումբ։
Հերթա
Առնոլդն իր նորամուտը մայրաքաղաքի ակումբում նշել է 1996 թվականի մարտի 8-ին «Կարլ Ցեյս» ակումբի դեմ խաղում ։ Երկրորդ Բունդեսլիգայում անցկացրած երկու մրցաշրջանից հետո թիմը 1996/97 մրցաշրջանում անցել է Բունդեսլիգա. այդ ժամանակ Առնոլդը մասնակցել է 26 խաղի և խփել երկու գոլ ։
Հետագա տարիներ և կարիերայի ավարտ
2000 թվականի սեպտեմբերի 29-ին նա կատարել է իր նորամուտը «Ռոտ-Վայսսի» կազմում՝ մասնակցելով «Դույսբուրգի» դեմ խաղին ։
2003 թվականի օգոստոսի 3-ին նա իր նորամուտն է կատարել «Այնտրախտ» ակումբի կազմում՝ մասնակցելով Տարածաշրջանային լիգայում շրջանակներում անցկացվող «Դինամո» (Դրեզդեն) ակումբի դեմ խաղին ։
Առնոլդը՝ որպես ֆուտբոլիստ, իր վերջին խաղն անցկացրել է «Հեսսե Կասսել» ակումբի կազմում 2007 թվականի հունիսի 2-ին ընդդեմ «Մյունխեն-1860» ակումբի ։
Կարիերան հավաքականում
1998 թվականին Առնոլդը դիտարկվել է որպես Հարավային Աֆրիկայի ազգային հավաքականի խաղացողի թեկնածու՝ մասնակցելու 1998 թվականին Ֆրանսիայում անցկացվելիք Աշխարհի գավաթի խաղարկությանը, սակայն վերջնական հայտացուցակում չի ընդգրկվել ։
Կարիերան ավարտելուց հետո
2007 թվականին՝ որպես խաղացող իր կարիերան ավարտելուց հետո, Առնոլդն սկսել է աշխատել ակումբի կառավարման ոլորտում։ 2007/08 մրցաշրջանում նա որպես սպորտային տնօրեն աշխատել է «Հեսսե Կասել» ակումբում, որտեղ նախորդ մրցաշրջանի ավարտին նա ավարտել էր իր կարիերան։ 2008/09 մրցաշրջանում Առնոլդը նշանակվել է Երրորդ Լիգայի «Այնտրախտ» (Բրաունշվայգ) ակումբի տնօրեն, որն այդ ժամանակ լուրջ ֆինանսական դժվարություններ ուներ։ Առնոլդը և ակումբի գլխավոր մարզիչ Թորստեն Լիբերկնեխտը կարողացել են զգալիորեն պակասեցնել ակումբի պարտքերը և բարելավել թիմի խաղը՝ խաղադրույք կատարելով ցածր դիվիզիոնների տաղանդավոր խաղացողների վրա, որոնք ակումբ են եկել անվճար  ։ Առնոլդի աշխատանքի ընթացքում «Այնտրախտ» ակումբը 2011 թվականին անցել է Երկրորդ Բունդեսլիգա, իսկ 2013 թվականին՝ Բունդեսլիգա։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ Կատեգորիա:Հարավաֆրիկացի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Բորուսիա Դորտմունդի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Բունդեսլիգայի ֆուտբոլիստներ
Կուտենեյ (ազգային պարկ)
Կուտենեյ (ազգային պարկ) (Kootenay National Park, Parc national de Kootenay), Կանադայի ազգային պարկ` տեղակայված Բրիտանական Կոլումբիա կանադական մարզի հարավ-արևելքում։ Բնության բազմազանությունն արտացոլում է պարկի կարգախոսը` «Կակտուսներից դեպի սառույցներ» ։
Պատմություն
Հազարավոր տարիներ պարկի տարածքը եղել է կուտենեյ (կամ կտունահա) և քինբասքեթ հնդկական համայնքների բնակության ավանդական վայր։ Հնագետների կարծիքով` լեռներում տեղակայված են եղել սեզոնային որսորդական կայանատեղեր։ Բացի այդ, հնդկացիները պարբերաբար հատում էին սարերը՝ լեռների արևելքում գտնվող հարթավայրերում բիզոններ որսալու համար ։
Պարկի տարածքում տեղակայված և երկաթով հարուստ սառն աղբյուրները վաղուց են գրավել հնդկացիներին լեռների տարբեր կողմերից։ Այս վայրում արդյունահանվում էր «կարմիր հողը», կամ կարմիր օքրան նկարչության համար։ 20-րդ դարի սկզբում կատարվում էր կարմիր օքրայի առևտրային արդյունահանումը ։
Ֆիզիկա-աշխարհագրական բնութագրեր
Ժայռոտ լեռները կազմավորվել են երկրակեղևի շարժումների հետևանքով, երբ արևմութքից շարժվող ուժերը ճնշել են ժայռերը` կոտրելով նրանք և ստեղծելով ծալքեր։ Հետագա էրոզիան ազդել է գետերի և լճերի, հովիտների և կիրճերի գոյացմանը ։
Պարկի տարածքում տեղակայված են ինչպես տաք, այնպես էլ սառը աղբյուրներ։ Տաք աղբյուրները գտնվում են Սինքլեր կիրճում (Sinclair Canyon) և Ռեդուոլ բեկվածքում (Redwall Fault): Սառն աղբյուրները, որոնք հարուստ են երկաթով, տեղակայված են Փեյնթ Փոթսում (Paint Pots) :
Ֆլորա և ֆաունա
Պարկի տարածքում ներկայացված են տարբեր բնագոտիներ` սառույցները և քարերը, ծառերի գծից բարձր ալպիական տունդրան, սուբալպիական մարգագետինները և ծառերի մակարդակից ցածր անտառները, լեռնային հովիտները ներառյալ։ Բուսական և կենդանական աշխարհի հիմնական բազմազանությունը նարկայացված է լեռնային հովիտներում ։
Պարկի հարավարևմտյան մասում ներկայացված են Կեղծթսուգա կենիատերևը, դեղին կաղամախին, հացազգիները։ Այստեղ կարելի է նաև հանդիպել կակտուսներ։ Պարկի կենդանական աշխարհը նույնպես հարուստ և բազմազան։ Պարկում ապրում են գրիզլիներ և սև արջեր, գայլեր, կոյոտներ, պումաներ, լուսաններ, կղխեր, կզաքիսներ, արջամկներ, սևապոչ և սպիտակապոչ եղնիկներ, որմզդեղներ, լեռնային այծեր և ձյունե խոյեր ։
Լեռնային այծերը, որոնք ապրում են Վարդլ լեռան ստորոտներին, հանդիսանում են որպես պարկի խորհրդանիշ և գտնվում են նրա հատուկ պաշտպանության ներքո ։
Տարածքի պահպանում
Պարկը հիմնադրվել է 1920 թվականին որպես դաշնային և մարզային կառավարությունների միջև եղած համաձայնության մաս։ Համաձայնության հիմքն էր կազմում Բանֆ-Վինդերմերե մայրուղու կառուցումը, որը դառձավ կանադական ժայռոտ լեռների միջև անցնող առաջին ավտոճանապարհը։ Ավտոճանապարհի կառուցումն ավարտվեց 1922 թվականին ։
Պարկը ներկայացնում է իրենից կանադական Ժայռոտ լեռների հարավարևմտյան մասի էկոհամակարգը։ Ժայռոտ լեռների կանադական մասում տեղակայված են հինգ ազգային պարկեր` Կուտենեյը և Յոհոն` արևմտյան մասում, Բանֆը, Ջասպերը և Ուոթերթոն Լեյքսը` արևելյան ։ 1984 թվականից Կուտենեյ ազգային պարկը հանդիսանում է Համաշխարհային Ժառանգության Կանադական ժայռոտ լեռների պարկեր օբյեկտի մաս, որն ընդգրկում է յոթ ազգային և մարզային պարկ ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ազգային պարկեր Կատեգորիա:Ազգային պարկերի ցանկեր Կատեգորիա:Կանադայի ազգային պարկեր Կատեգորիա:Բրիտանական Կոլումբիայի պարկեր
Տաբոր (այլ կիրառումներ)
Տաբոր, կարող է վերաբերել՝
Ֆյուրեր
Ֆյուրեր (Führer  «առաջնորդ»), 1934-1945 թվականներին Գերմանիայում երկրի ու Նացիոնալ-սոցիալիստական ​​գերմանական բանվորական կուսակցության ղեկավարի (1921-1945) պաշտոնական տիտղոսը, ինչպես նաև ՍՍ-ի կոչումների ու պաշտոնների անվանումների բաղադրիչ մաս (շտուրմբաննֆյուրեր, պրուպենֆյուրեր և այլն): Որպես կանոն բառն օգտագործվում է Ադոլֆ Հիտլերի վերաբերյալ, որը պաշտոնապես կրել է այդ տիտղոսը