cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Առեղծվածային սպանություն
Սյուժե
Նիկը, որին բոլորը համարում են դետեկտիվ, նավի անձնակազմին հրամայում է փակել նավասենյակը, իսկ հյուրերին՝ վերադառնալ իրենց նավախցերը։ Ավելի ուշ այդ գիշեր հյուրերը գտնում են Թոբիին՝ Քուինսի միակ որդուն, որը մահացել է ակնհայտ ինքնասպանության հետևանքով։ Մոնտե Կառլո ժամանելուն պես հյուրերին հարցաքննում է տեսուչ Լորան դե լա Կրուան, որն, ի վերջո, եզրակացնում է, որ սպանությունների հիմնական կասկածը պետք է ընկնի Նիկի և Օդրիի վրա։
Մոնակո Գրան Պրիում Նիկն ու Օդրին սկսում են հարցաքննել հյուրերին։ Գիշերը Սերգեյը նրանց կանչում է իր հյուրանոցային համար, որտեղ պատմում է, որ տարիներ առաջ գնդապետ Ուլենգան ծանրագույն վնասվածք է ստացել՝ փրկելով Մալքոլմ Քուինսի կյանքը։ Եվ մինչ նա պառկած էր կոմայի մեջ, Քուինս ավագն ամուսնացել է մի կնոջ հետ, որը գնդապետ Ուլենգայի հարսնացուն էր։ Ամուսնությունն ավարտվել է ծննդաբերության ժամանակ նրա ու որդու մահով։ Այդ պահին ինչ-որ մեկը թակում է համարը, Սպիտցերը թաքնվում են պահարանում, իսկ դուրս գալով՝ հայտնաբերում են, որ Սերգեյը գնդակահարվել է դռան միջով։ Ամուսինները համարձակորեն դուրս են գալիս հյուրանոցի պատուհանից և քայլում են քիվի վրայով։ Սկզբում նրանք պատուհանից տեսնում են, թե ինչպես է գնդապետն իր սենյակում գիշերը մաքրում ատամները, իսկ հետո, բաց պատուհանից ներս մտնելով հարևան սենյակ և թաքնվելով մահճակալի տակ, լսում, թե ինչպես են համբուրվում մահարաջան և Գրեյսը։ Այս ամենը գրեթե բացառում է այն հնարավորությունը, որ Սերգեյին գնդակահարել է նրանցից մեկը։ Փախչելով՝ ամուսինները հեռուստալուրերում լսում են, որ դե լա Կրուան նրանց ձերբակալման հրամանագիր է տվել։ Օդրին զայրանում է՝ իմանալով, որ Նիկն իրականում դետեկտիվ չէ և ստել է նախապես ուղևորության ամրագրման մասին, զայրույթի մեջ նա Նիկին միայնակ է թողնում և հեռանում Կավենդիշի հետ։
Նիկը հետևում է քաղաքային գրադարանի շենք մտած Սյուզիին։ Նիկն անսպասելիորեն դեմ է առնում Օդրիին, քանի որ Կավենդիշը նույնպես մտել էր նույն շենք, իսկ Օդրին հոգնել էր մեքենայի մեջ սպասելուց։ Սպիտցերը հանգում են այն եզրակացության, որ Կավենդիշն ու Սուզին դեռ սիրահարված են միմյանց և, ըստ երևույթին, մարդասպաններին։ Գրադարանի սրահում թիկնոցով և դիմակով անհայտ անձը կրակ է բացում, Նիկն ու Օդրին նրա վրա գրապահարաններ են գլորում և դուրս գալիս փողոց, որտեղ անսպասելիորեն բախվում են Ռիվերային։ Այնուհետև նրանք հանդիպում են զինված Սուզիին և վեճի մեջ մտնում նրա հետ, որի ընթացքում նույն դիմակավորված անհայտը թունավոր նետ է խրում նրա կոկորդը։ Նիկը փորձում է կրակել Սուզիի ձգած ատրճանակից, սակայն նա այնուհանդերձ այն հրաձիգն է, որը Նյու Յորքի ոստիկանական դեպարտամենտում բոլոր ստուգարքային կրակոցներն է արձակել, և ստիպված է մարդասպանի վրա նետել այն ամենն, ինչ ընկել է ձեռքի տակ։ Մի անգամ նա հաջող է խփում՝ ուղիղ գլխին, և ամուսինները կարողանում են ծպտվել։ Նիկը և Օդրին գնում են Քուինսի առանձնատուն, որպեսզի խոսեն Կավենդիշի հետ, սակայն նրան մահացած են գտնում թունավորման հետքերով։ Զույգը կանչում է դե լա Կրուին և մնացած հյուրերին՝ գնդապետին, Գրեյսին, Վիկրամին և Ռիվերային։
Ողջ մնացածներից յուրաքանչյուրն առաջին հայացքից ալիբի ունի։ Բայց Նիկը այնուամենայնիվ ոստիկան է, իսկ Օդրին պաշտում է դետեկտիվ վեպերը և տեղյակ է հանցագործությունների և տիպային քննչական իրավիճակների բազմաթիվ դասական նկարագրությունների մասին։ Անմիջապես վերլուծելով առկա բոլոր տեղեկությունները՝ Նիկն ու Օդրին միաժամանակ հանգում են այն եզրակացության, որ մարդասպանը Գրեյսն է։ Նա եղել է Թոբիի հետ դավադրության մեջ, այդ նա է, որ դուրս եկավ նավասենյակից, անջատեց լույսը, որպեսզի Թոբին հասցնի սպանի իր հորը, իսկ գիշերը գնդակահարեց իր հանցակցին։ Ի պատասխան մեղադրանքի՝ Գրեյսը պատմում է, որ ինքը Քուինսի այն նույն զավակն է, որն իբր «մահացել է» (աղջիկ է ծնվել, այլ ոչ թե ժառանգորդ տղա, որի մասին կրքոտ երազել է միլիարդատերը), և որ նրա փողերն իրավամբ իրեն են պատկանում, թեև հերքում է, որ կատարել է այդ բոլոր սպանությունները։ Օդրին անմիջապես գտնում է նրա մեղքը ապացուցելու միջոց․ դե լյա Կրուան բացահայտում է, որ Գրեյսը շքեղ գլխարկի տակ թաքցրել է կտրած վերքը, որը հասցվել էր կոտրված հուշանվերային ափսեի մեջ, որը Նիկը կոտրել էր, երբ նա Ռիվերայի հետ դիմակով հարձակվել էր Սպիտցերի վրա և պատահաբար սպանել Սուզիին, ու ձերբակալում է նրան։ Գրեյսը, թափահարելով ատրճանակը, պատանդ է վերցնում Օդրիին, բայց բոլորովին անպետք հրաձիգ Նիկը կողքին կանգնած գնդապետի գոտկատեղից խլում է ատրճանակի պատյանը և առաջին կրակոցով հարվածում մարդասպանի աջ ուսին։
Հանցագործին բռնելու տոնակատարության ժամանակ մահարաջան զարմանքով Նիկին և Օդրիին ասում է, որ Գրեյսը, հավանաբար, իսկապես ներգրավված է Քուինսի և Թոբիի մահվան մեջ, բայց նա պարզապես չէր կարող սպանել Սերգեյին, նախքան սենյակ բարձրանալը Վիկրամը և Գրեյսը միասին մի ամբողջ ժամ անցկացրել են բարում։ Հետևաբար, Գրեյսը հանցակից է եղել։ Նրանք հասկանում են, որ երկրորդ մարդասպան կարող է լինել միայն Ռիվերան, որն ամբողջ կյանքում մեղավոր համարել է Քուինսին, քանի որ դժբախտ պատահարի հետևանքով Ռիվերայի հայրը, որը նույնպես մրցարշավորդ էր, կորցրել էր երկու ոտքերը։ Ռիվերան պատանդ է վերցնում տեսուչ դե լյա Կրուային և մեկնում ոստիկանական մեքենաներից մեկը։ Սպիտցերը վճռականորեն առևանգում են կողք կողքի կանգնած շքեղ «Ֆերրարին» և հետևում նրանց։ Ճիշտ է, շտապ կերպով մեքենայի մեջ նետվելով՝ նրանք պարզում են, որ մեքենան աջաղեկյան է, ուստի ղեկին Օդրին ու Նիկը երբեմն տեղափոխվում են։ Սկսվում է ավտոմեքենայի հետապնդումը, որի հետևանքով Ռիվերայի մեքենան ջարդվում է, իսկ դե լա Կրուան փրկվում։ Փլատակներից դուրս եկած Ռիվերան նշանառության տակ է առնում բոլոր երեքին, բայց այստեղ նրան վրաերթի է ենթարկում տուրիստական ավտոբուսը։ Դա հենց այն ավտոբուսն էր, որով Նիկն ու Օդրին ի սկզբանե պետք է մեկնեին շրջագայության։
Դե լա Կրուան շնորհակալություն է հայտնում Սպիտց ամուսիններին և խոստանում, որ Ինտերպոլը և ֆրանսիական ոստիկանությունը Նյու Յորքում կիրազեկեն այդ հետաքննության մեջ նրանց ակնառու դերի մասին և կանեն ամեն ինչ, որպեսզի օգնեն նրան վերադառնալուց հետո։ Ֆիլմն ավարտվում է նրանով, որ Նիկն ու Օդրին շարունակում են իրենց արձակուրդը լեգենդար «Արևելյան ճեպընթացի» վագոն-ռեստորանում, որի տոմսերը նրանց նվիրել էր Ինտերպոլը։
Ֆիլմի նկարահանումներ
Ադամ Սենդլերը ֆիլմի պրոդյուսերներից մեկն էր, իսկ գործադիր պրոդյուսերների թվում նշվել է ոչ միայն Ջենիֆեր Էնիսթոնը, այլև Շարլիզ Թերոնը։ Ֆիլմի հիմնական նկարահանումներն սկսվել են 2018 թվականի հունիսի 14-ին Մոնրեալում ։ 2018 թվականի հուլիսի վերջին նկարահանումներն սկսվել են Իտալիայի տարբեր վայրերում, այդ թվում՝ Սանտա Մարգերիտա Լիգուրեն, Կոմո լիճը և Միլանը ։
Ընդունում
Համաձայն 2019 թվականի հոկտեմբերին Նեթֆլիքսի հրապարակած տվյալների՝ ֆիլմը համակարգի ամենաշատ դիտված ֆիլմերից ու սերիալներից երկրորդն էր։ 73 միլիոն դիտորդ ունենալով՝ ֆիլմը զիջել է միայն «Թռչունների արկղ» ֆիլմին (80 միլիոն դիտորդ), բայց շրջանցել է «Տարօրինակ դեպքեր» հեռուստասերիալին (64 միլիոն դիտորդ) ։ 2020 թվականի հոկտեմբերի տվյալներով՝ ֆիլմն ունի 73 միլիոն դիտում, և շարունակում է մնալ 2020 թվականին ու բոլոր ժամանակներում ամենաշատ դիտված ֆիլմերի ցանկում ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:2019 ֆիլմեր Կատեգորիա:Անգլերեն ֆիլմեր Կատեգորիա:Ամերիկյան կինոկատակերգություններ Կատեգորիա:Ֆիլմեր, որոնց գործողությունները տեղի են ունենում Նյու Յորքում Կատեգորիա:Ամերիկյան դետեկտիվ ֆիլմեր Կատեգորիա:Ամերիկյան էքշն կինոկատակերգություններ Կատեգորիա:Ամերիկյան մարտաֆիլմեր Կատեգորիա:Ֆիլմեր, որոնց գործողությունները տեղի են ունենում Ֆրանսիայում Կատեգորիա:Նեթֆլիքսի բնօրինակ ծրագրեր Կատեգորիա:Netflix-ի արտադրության ֆիլմեր
Աստերոիդների ցանկ (249601-249700)
Աստերոիդների ցանկ (249501-249600) * Աստերոիդների ցանկ * Աստերոիդների ցանկ (249701-249800)
Նունուս
Նունուս, գյուղ Արևելյան Հայաստանում, Կարսի մարզի Արդահանի գավառում։ Գտնվում էր Արդահան քաղաքից հյուսիս֊արևելք։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Թուրքիայի գյուղեր
Քերի-Հիրոյուկի Տագավա
Քերի-Հիրոյուկի Տագավա (անգլ.` Cary-Hiroyuki Tagawa, ճապ.` 田川 洋行, ), ճապոնա-ամերիկացի կինոդերասան, ֆիլմերի պրոդյուսեր և արևելյան մարտարվեստների վարպետ։ Հայտնի է 80-ականների ավարտին և 90-ականներին ամերիկյան բազմաթիվ ֆիլմերում բացասական դերեր կերտելու համար։ Տագավայի մասնակցությամբ առավել հայտնի գեղարվեստական ֆիլմերն են «Մահացու պայքարը» (համանուն համակարգչային խաղի առաջին էկրանավորումը, մարմնավորել է Շանգ Թսունգին), «Գեյշայի օրագրերը», «Հաչիկո` մի շան պատմություն»։ Բացի այդ՝ հանդես է եկել մի շարք վարկանիշային հեռուստասերիալներում, մասնավորապես՝ «Նեշ Բրիդջես», «Մայամիի ոստիկանություն», «Հերոսներ», «Աստղային ճանապարհ` հաջորդ սերունդ», «Մալիբուի փրկարարները» և այլն։
Հայտնի է ինչպես մի շարք թանկարժեք հոլիվուդյան կինոնկարներում, այնպես էլ ցածր բյուջետային՝ Բ կարգի ֆիլմերում հանդես գալու համար։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1950 ծնունդներ Կատեգորիա:Ամերիկացի դերասաններ Կատեգորիա:Ճապոնացի դերասաններ Կատեգորիա:Պրոդյուսերներ Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ կինոդերասաններ Կատեգորիա:Հարավային Կալիֆոռնիայի համալսարանի շրջանավարտներ
Ռեյվեն Ջաստիս
Ռեյվեն Ջաստիս (Rayven Justice, ), ամերիկացի երգիչ։ Երաժշտական կարիերան սկսել է իր եղբոր հետ հիմնադրելով Justice Brothers դուետը, սակայն 2010 թվականից սկսում է հանդես գալ որպես անհատ կատարող։ Անհատական կարիերայի ընթացքում թողարկել է մի քանի միքսթեյպ, սակայն նրան ավելի մեծ ճանաչում է տալիս 2014 թվականին թողարկված «I Have a Dream» մինի ալբոմը և այդ ալբոմի «Slide Thru» երգը ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1991 ծնունդներ Կատեգորիա:Օգոստոսի 13 ծնունդներ Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի երգիչներ
Մահսա Ամինի
Մահսա (Ջինա) Ամինի, Իրանի հյուսիս-արևմտյան Քրդստան նահանգի 22-ամյա բնակիչ, որին Իրանի կառավարական ոստիկանությունը ձերբակալ է գլխաշորը ոչ պատշաճ կրելու համար ։ Ոստիկանությունից հայտնել են, որ աղջկան իսկապես բերման են ենթարկել, սակայն նա սրտի կաթված է ստացել և երկու օր կոմայի մեջ գտնվելուց հետո մահացել է ։ Իրավապահները, սակայն, մինչ այս պահը չեն հաղորդում՝ ինչն է եղել երիտասարդ կնոջ մահվան պատճառը ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Կանանց իրավունքներն Իրանում
Ավստրալիայի օր
Ավստրալիայի oր, (հայտնի որպես Տարեդարձի oր, Հիմնադրման oր և ANA oր ), Ավստրալիայի պաշտոնական ազգային տոն։ Նշվում է ամեն տարի հունվարի 26-ին։ Տարեթիվը վերաբերում է այն օրվան, երբ 1788 թվականին առաջին նավատորմը ժամանեց Սիդնեյ-Քոուվ (Նոր Հարավային Ուելս)։ Հայտարարվեց բրիտանական գերիշխանության մասին Ավստրալիայի արևելյան ափին, որն այդ ժամանակ հայտնի էր որպես Նոր Հոլանդիա ։
Չնայած որ տոնը հայտնի չէր որպես Ավստրալիայի օր մինչև ավելի քան մեկ դար առաջ, հունվարի 26 տոնելու մասին տեղեկությունները վերաբերում են 1808 թվականին։ Նոր Հարավային Ուելսի հիմնադրման առաջին պաշտոնական տոնակատարությունը տեղի ունեցավ 1818 թվականին։ Տոնը նշվում է Ավստրալիայի օրվա նախօրեին` տարվա ավստրալիացիներին պարգևատրելով, պատվավոր ավստրալիացիների ցուցակը հայտարարելով և գենարալ-գուբերնատորի ու վարչապետի ելույթներով։ Այն պաշտոնական պետական տոն է Ավստրալիայի յուրաքանչյուր սուբյեկտում. եթե նա ընկնում է կիրակի օրերին, ապա հաջորդ երկուշաբթին դառնում է կիրակի։ Ավստրալիայի օրը նշվում է փառատոններով, համերգներով և քաղաքացիական ծիսակատարություններով` մեծ և փոքր համայնքներում և քաղաքներում ամբողջ երկրով մեկ։ Ավստրալիայի օրը դարձել է ամենախոշոր ամենամյա հասարակական իրադարձությունը Ավստրալիայում ։
Առաջին նավատորմի ժամանում
1787 թվականի մայիսի 13-ին 11 նավից բաղկացած նավատորմ` հայտնի դարձած ինչպես Առաջին նավատորմը, ուղարկվեց Անգլիայից Ավստրալիա Բրիտանական Ծովակալության կողմից։ Կապիտան Արթուր Ֆիլիպի հրամանատարության տակ նավատորմը փորձում էր ստեղծել աքսորավայր Բոտանի ծովախորշում` Նոր Հարավային Ուելսի ափին։ Այն ուսումնասիրել էր լեյտենանտ Ջեյմս Կուքը 1770 թվականին և հայտարարեց Մեծ Բրիտանիայի իրավունքները այս հողերի նկատմամբ։ Բնակավայրն անհրաժեշտ համարվեց Հյուսիսային Ամերիկայում տասներեք գաղութի կորստի կապակցությամբ ։ նավատորմը ժամանեց 1788 թվականի հունվարի 18 և 20 միջև, սակայն անմիջապես բացահայտվեց տվյալ նավահանգստի ոչ պիտանի լինելը։
Հունվարի 21-ին Ֆիլիպն ու մի քանի սպաներ մեկնեցին Պորտ-Ջեքսոն, որը գտնվում էր 12 կմ դեպի հյուսիս։ Նպատակը բնակավայրի համար ավելի բարեհաջող տեղանքի հետախուզումն էր։ Նրանք մնում էին այնտեղ մինչև հունվարի 23-ը։ Ֆիլիպն անվանեց իրենց իջած տեղը Սիդնեյ-Քոուվ` ներքին գործերի նախարար Թոմաս Թաունծենդի անունով, ով Սիդնեյի 1-ին վիկոնտն էր։ Նրանք ունեցան նաև որոշակի շփումներ աբորիգենների հետ։
Ուոլտեր Լասալի
Ուոլտեր Լասալի (Walter Lassally, ), անգլիացի կինոօպերատոր, «Օսկար» մրցանակի դափնեկիր «Լավագույն օպերատորական աշխատանք» անվանակարգում «Հույն Զորբան» (1964) ֆիլմի համար։
Կենսագրություն
Ուոլտեր Լասալին ծնվել է 1926 թվականի դեկտեմբերի 18-ին Բեռլինում։ Լինելով բողոքական, բայց ունենալով հրեական ծագում ՝ նրա ընտանիքն ստիպված է եղել 1939 թվականին Գերմանիայից փախչել Մեծ Բրիտանիա ։ Լասալին սերտորեն կապված է 1950-ականների Ազատ կինո շարժման և 1960-ականների սկզբի բրիտանական Նոր ալիքի հետ։ 1960-ական թվականների սկաբին նա աշխատել է ռեժիսոր Թոնի Ռիչարդսոնի հետ «Մեղրի համը» (1961), «Երկար տարածությունների վազորդի մենակությունը» (1962) և «Թոմ Ջոնս» (1963) ֆիլմերի վրա։
Լասալին աշխատել է նաև հույն ռեժիսոր Միխալիս Կակոյանիսի հետ 1956-1967 թվականներին, ինչպես նաև Ջեյմս Այվորիի հետ 1970-ական թվականներին և 1980-ական թվականներին։ 1990-ականներին նա տեղափոխվել է Ստավրոս (Կրետե կղզում՝ Խանիայից ոչ հեռու), որտեղ 1963 թվականին նկարահանել է «Հույն Զորբան»։
Լասալիի «Թափառող օպերատոր» ինքնակենսագրությունը հրապարակվել է 1987 թվականին։ Այն ներկայացվել է Դևիդ Էլիսի «Զրույցներ կինեմատոգրաֆիստների հետ» գրքում, որը հրատարակվել է 2011 թվականին Scarecrow Press հրատարակչության կողմից։
Որպես դերասան՝ Լասալին իր նորամուտը կատարել է Ռիչարդ Լինքլեյթերի «Նախքան կեսգիշեր» (2013) ֆիլմում, որտեղ կատարել է Հունաստանում բնակություն հաստատած բրիտանացի տարեց գրողի դերը։
Լասալին մահացել է 2017 թվականի հոկտեմբերի 23-ին, 90 տարեկան հասակում Կրետեում (Հունաստան)    ։
Ճանաչում
Ուոլտեր Լասալին արժանացել է «Օսկար» մրցանակի «Հույն Զորբան» (1964) ֆիլմի համար։ Ստացել է Ամերիկյան կինոօպերատորների միության մրցանակ (2008)։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի կինոօպերատորներ Կատեգորիա:Օսկարակիրներ Կատեգորիա:Գերմանիայի հրեաներ
Եգիպտոսի ալբանական գահատոհմ
Եգիպտոսի ալբանական գահատոհմ (զորավար Մուհամեդ Ալի կավալացու գահատոհմ) (, Mehmet Ali Paşa Hanedanı կամ Kavalalılar Hanedanı, Կավալացիների գահատոհմ, Dinastia e Muhamed (Mehmet) Ali Pashës) եգիպտական տիրակալների գահատոհմ, որը կառավարել է 1805 թվականից մինչև 1953 թվականը (1952 թվականից՝ փաստորեն իշխանազրկված)։ Հիմնադիրն է եղել ալբանացի սպա Մուհամեդ Ալին։
Ներածություն
Եգիպտոսի ալբանական գահատոհմի (1805-1952) հիմնադիրը՝ Մուհամմեդ Ալին ալբանացի սպա էր, ով ծառայում էր օսմանյան այն զորաբանակում, որն ուղարկվել էր Եգիպտոսից վտարելու Նապոլեոն Բոնապարտի զավթիչ զորքերը։ Ֆրանսիական զորքերին վտարելուց հետո Մուհամմեդ Ալին ինքը խլեց Եգիպտոսի իշխանությունը և հարկադրեց Օսմանյան կայսրությանը՝ հանձին սուլթան Մահմուդ II-ի՝ 1805 թվականին ճանաչելու իրեն որպես Եգիպտոսի վալի կամ կառավարիչ։ Ցուցադրելով իր ավելի հեռու գնացող նկրտումները՝ Եգիպտոսի նորաթուխ վալի Մուհամեդ Ալին ինքն իրեն հռչակեց խեդիվ։ Բնականաբար, դա չստացավ օսմանյան արքունիքի, այսինքն՝ Բարձր Դռան հավանությունը։
Մուհամեդ Ալին նպատակ ուներ Եգիպտոսը վերածելու տարածաշրջանային գերտերության, որը, նրա տեսակետից, բնականորեն պետք է փոխարիներ քայքայվող Օսմանյան կայսրությանը։ Եգիպտոսի վերաբերյալ իր տեսակետը նա ամփոփել է հետևյալ կերպ.
Եվ իր այդ հեռահար քաղաքական ծրագիրն իրականացնելիս ալբանական ծագմամբ այդ ռազմաքաղաքական գործիչն ու իր հաջորդները բավական ճիշտ կերպով օգտվում էին Եգիպտոսում բնակվող բոլոր ազգությունների կարող տարրերի հնարավորություններից։ Այդ թվում՝ նաև հայերի ։
1-ին վալին
Իր հզորության գագաթնակետին Մուհամեդ Ալին և իր որդին՝ Իբրահիմ փաշան տիրապետում էին այնպիսի մի ռազմական հզորության, որն իրոք սպառնում էր Օսմանյան կայսրության բուն իսկ գոյությանը։
Մուհամեդ Ալին մտադիր էր Օսմանյան կայսերական գահատոհմը փոխարինել իր սեփական գահատոհմով:
Վերջ ի վերջո, եվրոպական մեծ տերությունների, այդ թվում՝ Ռուսաստանի ռազմական միջամտությունն էր, որ կանխեց Եգիպտոսի զինված ուժերի կողմից Կոստանդնուպոլսի դեմ ուղղված ռազմարշավը, որը, բնականաբար, կհանգեցներ կայսրության մայրաքաղաքի գրավմանը և գահակալական հեղաշրջման (տե՛ս Թուրք–եգիպտական պատերազմ (1831—1833))։
Ահա այս պատճառով էր, որ Եգիպտոսում իշխանության եկած ալբանական գահատոհմը վերջ ի վերջո ստիպված եղավ բավարարվել Աֆրիկայով և Սինայի թերակղզով (տե՛ս Թուրք-եգիպտական պատերազմ (1839-1841))։
Նոր գահատոհմի հիմնադիրը, իր գահակալության առաջին կեսին Եգիպտոսից դեպի հարավ արշավանքներով նվաճեց Սուդանը։ Իր հաջորդների և ժառանգների՝ Իբրահիմ փաշայի և Իսմայիլ փաշայի օրոք՝ Եգիպտոսի իշխանությունն ամրապնդվեց և ընդլայնվեց։
Իր կառավարման տարիներին (1805-1848) Մուհամեդ Ալին Եգիպտոսում խորը բարեփոխումներ անցկացրեց։ Տնտեսության արդիականացումը, բանակի վերակազմավորումը և մյուս փոփոխությունները պահանջեցին հսկայական միջոցներ և Մուհամեդ Ալին ու իր հետնորդները ստիպված էին մեծ պարտքեր անել։
Հայերը Եգիպտոսում Մուհամեդ Ալի փաշայի կառավարման ժամանակաշրջանում
1805 թվականից Եգիպտոսում Մուհամեդ Ալի փաշայի իրականացրած բարեփոխումները զգալի կերպով նպաստել են երկրի սոցիալ-տնտեսական և քաղաքական զարգացմանը։ Կրոնական հանդուրժողականության պայմաններում հայերը Եգիպտոսի գրեթե բոլոր ասպարեզներում բարձր դիրքեր են զբաղեցրել ։ 1817 թվականին Օսմանյան կայսրությունից Եգիպտոս են եկել շուրջ 200 հայ հմուտ արհեստավորներ (գործավոր, որմնադիր, ատաղձագործ, երկաթագործ և այլն) ։ 1828-1829 թթ. ռուս-թուրքական պատերազմից հետո բարենպաստ պայմաններ են ստեղծվել դեպի Եգիպտոս հայկական կապիտալի ներհոսքի համար։ Հայ սարաֆները (դրամափոխները) և առևտրականները սերտաճել են Եգիպտոսի պետական մոնոպոլիաների հետ։ Կահիրեում և Ալեքսանդրիայում հաստատված առևտրականներն ու վարկատուները հիմնականում արաբական անուններ կրող (Այվազ, Պուլոս, Ֆաթալլա, Հինդի, Յուսուֆ, Իլիաս, Սապպաղ, Խայյաթ և այլք) դամասկոսաբնակ և հալեպաբնակ հայեր էին ։ Հայ սառաֆներն իրենց ձեռքն էին առել նաև Եգիպտոսի գլխավոր սառաֆի պաշտոնը (արդիական տերմինով ասած՝ Կենտրոնական բանկի նախագահի պաշտոնը) ։ Նրանք կապալով վերցնում էին Եգիպտոսի պետական հարկերի հավաքման, արդյունաբերական ձեռնարկությունների (մետաղամշակման, հյուսվածքեղենի, շաքարի, թղթի, կաշվի, քիմիական նյութերի և այլն) ֆինանսավորման, մաքսատների մենաշնորհը ։
Մինչև 1827 թվականը Եգիպտոսի առաջին գլխավոր սառաֆը Եղիազար Պետրոսյանն էր, իսկ 1828-1847 թթ.` Ալեքսանդր Միսակյանը ։ 1837 թվականին հայ սառաֆները Կահիրեում հիմնել են ժամանակակից իմաստով առաջին բանկը, որը գործել է մինչև 1841 թ. :
Հայերը նշանակվել են նաև Եգիպտոսի դրամահատարանի վերակացուի պաշտոնում ։
Մուհամեդի Ալի փաշայի, իսկ ապա նրա հաջորդների կառավարությունում և տարբեր դիվաններում ծառայել են հայ խորհրդականներ, թարգմանիչներ, քարտուղարներ։ Խոշոր կապիտալի հայ ներկայացուցիչներին վստահվել են կարևոր պաշտոններ, մասնավորապես Եգիպտոսի լուսավորության դիվանում, ինչպես նաև Եվրոպական գործերի և եգիպտական վաճառականության դիվանում, որն, ըստ էության, Եգիպտոսի արտաքին գործերի և արտաքին առևտրի բարձրագույն մարմինն էր ։ Այդ դիվանի հաջորդական նազիրները (այսինքն` նախարարները) եղել են հետևյալ ականավոր հայերը.
Գերակշիռ մեծամասնությամբ հայեր ներգրավված էին նաև Եգիպտոսի կառավարության զանազան դիվանների տարբեր բաժանմունքների վարիչների ու արտասահմանյան ներկայացուցիչների պաշտոններում. ինչպես՝ Առաքել անունով մի հայ նշանակվել է Սուդանի կառավարիչ ։
Հատկապես Մուհամեդ Ալի փաշայի և նրա որոշ հաջորդների օրոք Եգիպտոսում ստեղծված բարենպաստ պայմանների շնորհիվ՝ Օսմանյան կայսրությունից այդ երկիր են սկսել ներհոսել բազմաթիվ ունեզրկված ու չքավոր հայ ընտանիքներ։ Այնպես, որ արդեն XIX դարի 40-ական թվականներին Եգիպտոսում բնակվում էր 10.000-ից ավելի հայ ։
Մինչև XIX դարի կեսը հայերը կենտրոնացած էին հիմնականում Կահիրեում, ինչպես նաև Ալեքսանդրիայում։ Փոքրաթիվ հայեր ապրել են նաև Ռոզետաում (Ռաշիտ) և Դամիետայում (Ալեքսանդրիայի մոտ) ։
2-րդ վալին
Նոր գահատոհմի 2-րդ ներկայացուցիչը՝ Եգիպտոսի վալիի գահին եղել է Իբրահիմ փաշան (Kavalalı İbrahim Paşa, կավալացի Իբրահիմ փաշա)։ Վերջինս ծնվել է 1789 թվականին (օրն ահնայտ է)։ Վախճանվել է 1848 թ. նոյեմբերի 10-ին։ Իբրահիմ փաշան պաշտոնապես շատ կարճ է գահակալել՝ (1 սեպտեմբերի 1848 – 10 նոյեմբերի 1848) գահակից լինելով հորը՝ Մուհամեդ փաշային, վերջինիս մտավոր անկարողության ժամանակահատվածում։
Իբրահիմի մորը հաջողվում է ամուսնանալ ալբանացի սպա Մումահեդ Ալիի հետ, ով անմիջապես որդեգրում է կնոջ որդուն, տալիս նրան Իբրահիմ անունը և նրան դարձնում է մուսուլմանական հավատի (ընդ որում՝ սուննի դավանանքի)և օսմանյան մշակույթի հետևորդ։ Այլ տեղեկությունների համաձայն՝ Իբրահիմի ոչ մուսուլմանական ծագման մասին լուրերն, իբր, տարածել էր Եգիպտոսում Ֆրանսիայի հյուպատոսը, որը վիրավորված էր փաշայից ։
Այսպես, թե այնպես, Իբրահիմը Մուհամեդ Ալիի ավագ որդին էր։ Իր ռազմական գործունեությունը՝ հոր ստեղծած բանակում բարձր հրամանատարական պաշտոններում ծառայելով, սկսել է դեռևս դեռահաս տարիքից։
Հայերը Եգիպտոսում Իբրահիմ փաշայի օրոք
Հայերի նկատմամբ Եգիպտոսի հաջորդ ալբանացի վալիի՝ Իբրահիմ փաշայի վերաբերմունքը նույնն էր, ինչ իր հոր ժամանակ։ Աչքի ընկնող հայերից էր Յակուբ Արթին բեյ Չրաքյանը, ով իր պաշտոնավարությունը Եգիպտոսի կառավարությունում սկսել է դեռ Իբրահիմի հոր՝ Մուհամեդ Ալի փաշայի օրոք (1844 թվականին)։ Յակուբ Արթին բեյ Չրաքյանը 1848 թվականին՝ Իբրահիմի կարճատև գահակալության ժամանակ շարունակում էր մնալ եգիպտական կառավարության Արտաքին և Առևտրի նախարար՝ նազիր, և մնաց կառավարության անդամ նաև Իբրահիմ փաշայից հետո՝ մինչև 1850 թվականը ։
Անգլիական դիվանագիտությունը, օգտվելով եգիպտա-օսմանական հակամարտությունից (տե'ս Թուրք–եգիպտական պատերազմ (1831—1833), հատկապես՝ Թուրք-եգիպտական պատերազմ (1839-1841)) փորձեց հասնել Մուհամեդ Ալիի, իսկ ապա՝ նրա որդու՝ տաղանդավոր զորահրամանատար Իբրահիմի հրաժարականին։ Եգիպտա-թուրքական և եգիպտա-անգլիական հարաբերությունների վատթարացման և հատկապես՝ 2-րդ թուրք-եգիպտական պատերազմում եվրոպական մեծ տերությունների միջամտության հետևանքով Եգիպտոսի կրած պարտության արդյունքում խիստ կրճատվեցին Եգիպտոսի քաղաքական, տնտեսական ու ռազմական արտաքին և ներքին իրավասությունները ։ Դա հանգեցրեց նրան, որ երկրից հետագա տարիների ընթացքում՝ Իբրահիմից, բայց հատկապես Աբաս I Հիլմի փաշայից հետո արտաքսվեցին Եգիպտոսի համար խիստ կարևոր դեր խաղացած մի շարք գործիչներ, այդ թվում՝ նաև հայազգի պետական շատ գործիչներ ։
3-րդ վալին
Աբաս I-ը (عباس الأول, I. Abbas Hilmi Paşa ծնվել է 1812 թվականի հուլիսի 1-ին – վախճանվել՝ 1854 թվականի հուլիսի 13-ին ։ Նա հայտնի է նաև Աբաս I Հիլմի փաշա կամ Աբաս փաշա։ Գահակալել է որպես Եգիպտոսի և Սուդանի վալի բավական երկար ժամանակ (10 նոյեմբերի 1848 – 13 հուլիսի 1854)։ Աբասը Թուսուն փաշայի որդին էր, ուստի և Եգիպտոսի և Սուդանի կառավարող նոր գահատոհմի հիմնադիր Մուհամմադ Ալի փաշայի թոռը։ Եվրոպական աղբյուրներում, մասնավորապես Չամբերսի կենսագրական բառարանում (Chambers Biographical Dictionary) Աբաս I-ի մասին ասված է հետևյալը. «Լինելով մոլեռանդ ու զգայական, շատ բան է արել, որ ի չիք դարձնի Մուհամեդ Ալիի օրոք կատարված առաջընթացը» ։
Հայերը Եգիպտոսում Աբաս I Հիլմի փաշայի օրոք
Աբաս I-ի և նրա հաջորդների օրոք ևս հայերը ակնառու դեր էին խաղում Եգիպտոսի քաղաքական, տնտեսական, մշակութային և նույնիսկ ռազմական կյանքում։ Պետական ղեկավար պաշտոններում աչքի են ընկել բազմաթիվ հայեր։ Նրանց թվում էին նաև Խոսրով Չրաքյանը (1800-1873), Արիստակես Ալթուն Տյուրին (1804-1858) և այլք ։
Հայերի ներգրավվածությունը Եգիպտոսի կառավարությունում այնքան մեծ էր, իսկ մասնավորապես Արտաքին և Առևտրի նախարարությունում այնքան անուրանալի, որ օտարներն այդ նախարարությունն անվանում էին «Պալե Արմենիեն» (Palais Armenien, «Հայկական պալատ») ։
4-րդ վալին
Մուհամմադ Սայիդ փաշան (محمد سعيد باشا, Mehmed Said Paşa ծնվել է 1822 թվականի մարտի 17-ին – վախճանվել՝ 1863 թվականի հունվարի 18-ին։ Գահակալել է որպես Եգիպտոսի և Սուդանի վալի 1854-1863 թվականներին։ Պաշտոնապես նա պարտավոր էր հավատարիմ լինել Օսմանյան սուլթանին, բայց գործնականում վայելում էր փաստական անկախություն։ Սայիդ փաշան ալբանական կամ կավալացիների գահատոհմի հիմնադրի՝ Մուհամեդ Ալի փաշայի չորրորդ որդին էր։ Սայիդը ֆրանսախոս էր, կրթություն էր ստացել Փարիզում։
Սայիդի օրոք մի քանի իրավական, հողային և հարկային բարեփոխումներ կատարվեցին։ Օգտագործելով արևմտյան վարկերը կատարվեց Եգիպտոսի և Սուդանի ենթակառուցվածքի որոշակի արդիականացում։ 1854 թվականին Սուեզի ջրանցքի համար ֆրանսիացի գործարար Ֆերդինանդ դե Լեսեպսին շնորհվեց հողային կոնցեսիայի առաջին ակտը։ Մեծ Բրիտանիան ընդդիմանում էր Ֆրանսիայի կողմից Սուեզի ջրանցքի կառուցման նախագծին և համոզեց Օսմանյան կայսրությանը՝ թույլտվությունը մերժել երկու տարով։
Սայիդի հայրը Սուդանը 1821 թվականին նվաճել էր և ներառել Եգիպտական տիրույթների մեջ, գլխավորապես՝ իր բանակի համար ստրուկներ հափշտակելու նպատակով։ Ստրուկների գերեվարման ամենամյա արշավանքները գնում էին Սուդանից էլ ավելի հեռու՝ մինչև Կորդոֆան և Եթովպիա։ Հանդիպելով եվրոպական պետությունների ճնշմանը, որոնք պահանջում էին վերջ տալ Եգիպտոսի կողմից պաշտոնապես իրականացվող ստրկավաճառությանն ու ստրուկների գերեվարման արշավանքներին, Սայիդ փաշան այդ ռազմարշավներն արգելող հրամանագիր ստորագրեց։
Ամերիկյան քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ բամբակի խիստ պակաս առաջացավ, ուստի Սայիդի օրոք Եգիպտոսից արտահանվող բամբակը դարձավ եվրոպական տեքստիլ գործարանների հիմնական հումքը։ Նապոլեոն III-ի հորդորով 1863 թվականին, Սայիդը Սուդանյան մի գումարտակ ուղարկեց՝ ճնշելու Երկրորդ Մեքսիկական կայսրության դեմ բռնկված ապստամբությունը ։
1854 թվականին Սայիդ փաշան հիմնադրեց Եգիպտոսի բանկը։ Նույն տարում Եգիպտոսի առաջին երկաթուղին շահագործման հանձնվեց, միացնելով Քաֆր էլ-Զայյաթ բնակավայրը (Նեղոսի դելտայում, Ռոզետայի գետաբազկի մոտ) և Ալեքսանդրիա նշանավոր նավահանգստային քաղաքը ։
Միջերկրական ծովի Պորտ Սայիդ նավահանգիստը կոչվել է Սայիդ փաշայի անվամբ։
Ամուսնացել է երկիցս։ Առաջին կինը՝ Ինջի Հանըմէֆենդին զավակ չի ունեցել։ Երկրորդ կինը՝ Մելեքբեր Հանըմէֆենդին ունեցել է երկու որդի, Մուհամմադ Թուսուն փաշան և Մահմուդ փաշան։
Սայիդի սերունդներից արքայազն Մոհամմեդ Ֆարուք Շարիֆը Ահմեդ Շարիֆ Բաշայի ավագ թոռն է և և Սայիդ փաշայի ծոռը։ Վերջինս ապրում է Ալեքսանդրիայում։
Հայերը Եգիպտոսում Սայիդ փաշայի օրոք
Եգիպտա-օսմանյան և եգիպտա-անգլիական հակամարտությունը հանգեցրել էր Եգիպտոսի քաղաքական, տնտեսական ու ռազմական արտաքին ու ներքին իրավասությունների խիստ կրճատմանը։ Դա իր հերթին նպաստել էր երկրից հայազգի բազմաթիվ գործիչների արտաքսմանը։ Սաստկացել էր հայերի արտագաղթը Եգիպտոսից ։ 1854 թվականից հետո, այսինքն Աբաս I Հիլմի փաշայի գահակալումից հետո Եգիպտոսում հայերի թիվը խիստ կրճատվել էր։ Մուհամեդ Ալի փաշայի օրոք եղած 10.000 հայերից մնացել էր միայն 3.000-4.000-ը ։
Այնուամենայնիվ, նույնիսկ այդ պայմաններում հայ ականավոր գործիչներից ոմանք բավական հզոր դիրքեր ունեին Եգիպտոսի պետական ապարատում։ Մասնավորապես Նուբար փաշա Նուբարյանը 1857 թվականին նշանակվել է Եգիպտոսի Երկաթուղու և տրանսպորտի վարչության պետ, ապա չորս անգամ պաշտոնավարել է որպես երկրի Արտաքին գործերի նախարար ։ Բայց դա արդեն եղել է հաջորդ վալիի (ապագա պաշտոնական խեդիվ) Իսմայիլ փաշայի օրոք։
5-րդ վալին
Իսմայիլ փաշան (إسماعيل باشا Ismā‘īl Bāshā, İsmail Paşa), հայտնի է որպես Իսմայիլ Փառահեղ։ Ծնվել է 1830 թ. դեկտեմբերի 31-ին – վախճանվել՝ 1895 թ. մարտի 2-ին։ 1863-1867 թթ. գահակալել է որպես Եգիպտոսի և Սուդանի վալի։
Հայերը Եգիպտոսում 5-րդ վալի Իսմայիլ փաշայի օրոք
Դեռ XIX դարի կեսին Եգիպտոսը մասամբ անցել էր Մեծ Բրիտանիայի գաղութատիրական վերահսկողության ներքո ։
Դա ուներ իր թե' դրական, թե' բացասական կողմը։ Դրականը Օսմանյան հետամնաց և վայրենաբարո տիրապետությունից փաստական ազատագրումն էր և եվրոպական ամենազարգացած տերության հետ շփումների առավել ակտիվացումը։ Բացասականը՝ Եգիպտոսի ազգային անկախության սահմանափակումն էր և երկրի ռեսուրսների շահագործումը՝ հօգուտ Բրիտանական կայսրության։ 1867 թվականին Եգիպտոսի վալին՝ Իսմայիլ փաշան Եգիպտոսի Արտաքին գործերի նախարար Նուբար փաշա Նուբարյանի գործուն աջակցության և եվրոպացիների հետ փոխործակցության ճկուն քաղաքականություն վարելու շնորհիվ ստացավ խեդիվ (հայերեն՝ «խտիվ») տիտղոսը ։ Մինչ այդ էլ Մուհամեդ Ալին և իր ժառանգները փորձում էին իրենք իրենց խեդիվ (տիրակալ, արքայազն, փոխարքա) հռչակել, սակայն այդ տիտղոսը նրանք կրում էին առանց իրենց սյուզերենի՝ Օսմանյան սուլթանի կողմից պաշտոնապես ճանաչման։ Եվ այսպես, 1867-ին Իսմայիլ փաշան պաշտոնապես ճանաչվել է որպես Եգիպտոսի խեդիվ։ 1863-1879 թթ. եղել է Եգիպտոսի և Սուդանի առաջին պաշտոնապես ճանաչված խեդիվը։
Ի դեպ, Նուբար փաշա Նուբարյանը Եգիպտոսի Արտաքին գործերի նախարար էր նշանակվել 1866 թվականին, երբ դեռ Իսմայիլ փաշան պաշտոնապես գահակալում էր որպես վալի։ Երկրի Արտաքին գործերի նախարար բարձր պաշտոնում Նուբար փաշա Նուբարյանը պաշտոնավարեց մինչև 1874 թվականը , երբ Իսմայիլ փաշան արդեն հենց Նուբարի իսկ ջանքերով պաշտոնապես գահակալում էր որպես Եգիպտոսի խեդիվ ։
Խեդիվներ (փոխարքաներ)
Թեպետ Մուհամեդ Ալին և իր հաջորդները գերադասում էին օգտագործել ավելի բարձր խեդիվ տիտղոսը, ավելի ցածր՝ վալի տիտղոսի փոխարեն, սակայն դա պաշտոնապես չէր ճանաչվում Օսմանյան արքունիքի՝ Բարձր Դռան կողմից մինչև 1867 թվականը, երբ սուլթան Աբդուլ-Ազիզը պաշտոնապես հավանություն տվեց խեդիվ տիտղոսի գործածմանը՝ Եգիպտոսի Իսմայիլ փաշայի և իր հաջորդների կողմից։
1-ին խեդիվը
Իսմայիլ փաշան (إسماعيل باشا Ismā‘īl Bāshā, İsmail Paşa), հայտնի է որպես Իսմայիլ Փառահեղ։ Ծնվել է 1830 թ. դեկտեմբերի 31-ին – վախճանվել՝ 1895 թ. մարտի 2-ին։ 1863-1867 թթ. եղել է Եգիպտոսի և Սուդանի վալին։ 1867-ին պաշտոնապես ճանաչվել է որպես Եգիպտոսի խեդիվ։ 1863-1879 թթ. եղել է Եգիպտոսի և Սուդանի առաջին պաշտոնապես ճանաչված խեդիվը։ 1879 թվականին Մեծ Բրիտանիայի պահանջով խեդիվ Իսմայիլը գահընկեց արվեց։
Իսմայլիը Իբրահիմ փաշայի երեք որդիներից երկրորդն էր և Մուհամեդ Ալիի թոռը։ Ըստ երևույթին, Իսմայիլը հայրական կողմից ալբանական, իսկ մայրական կողմից կովկասյան ծագում ուներ։ Իսմայիլը ծնվել է Կահիրեում, Ալ Մուսաֆիր Խանա պալատում Իսմայիլի մայրը Հոշիարն է (տիկին Խուշիյար Խաթերը), իր հոր երրորդ կինն էր։ Տեղեկություններ կան, որ խեդիվ Իսմայիլի մայրը թուրքական սուլթանի տիկնոջ՝ սուլթանուհի Փերթևնիյալի (1812–1883) քույրն էր։ Փերթևնիյալը (Փերթև Նիհալ, Պարթև Նիհալ) օսմանյան Մահմուդ II սուլթանի տիկինն էր և սուլթան Աբդուլազիզ II-ի մայրը   ։ Հայտնի է, որ Փերթևնիյալը, ուստի և իր քույրը՝ Եգիպտոսի ապագա խեդիվ Իսմայիլի մայրը՝ տիկին Խուշիյար Խաթերը կովկասյան ծագում ունեին. ըստ որոշ աղբյուրների՝ չերքեզական, այլ աղբյուրների համաձայն՝ հայկական։
Խեդիվ Իսմայիլը բաժանում էր իր մեծանուն պապի՝ Մուհամմադ փաշայի պատվախնդիր տեսակետը, ուստի նա իր գահակալության օրոք մեծապես արդիականացրեց Եգիպտոսը և Սուդանը։ Խեդիվ Իսմայիլը ծանրակշիռ ներդրումներ էր կատարում արդյունաբերական և, ընդհանրապես, տնտեսական զարգացման, քաղաքաշինության ու քաղաքների զարգացման մեջ, ինչպես նաև ձգտում էր ընդլայնել երկրի սահմանները Աֆրիկա մայրցամաքում։
Խեդիվ Իսմայիլի փիլիսոփայությունը կարելի է տեսնել 1879 թվականին իր արած մի հայտարարության մեջ. «Իմ երկիրն այլևս Աֆրիկայում չէ. մենք այժմ Եվրոպայի մասն ենք։ Ահա թե ինչու մեզ համար բնական է, որ վերջ տանք մեր նախկին ապրելաձևերին և ընդունենք մեր սոցիալական պայմաններին համապատասխանող նոր համակարգ»։
Դեռ Սայիդ փաշայի օրոք զարգացվում էր գյուղատնտեսական հումքի նախնական մշակման արդյունաբերությունը, վերասարքավորվում էին երկրի նավահանգիստները, կառուցվում էին երկաթուղիները։ Իսմայիլ փաշայի օրոք այդ ամենն առավել մեծ թափ ստացավ։ Ձևավորվում էր Եգիպտոսի նոր դասակարգը՝ բուրժուազիան։ Սակայն դրամատիրական հարաբերությունների լիակատար զարգացմանը խանգարում էին եգիպտական գյուղաշխարհում տիրող ավատատիրական կարգերը և օտարերկրյա կապիտալի առավել մեծացող ներթափանցումը։ Արդյունաբերության զարգացման և տրանսպորտային կառույցների զարգացման հետ կապված Եգիպտոսի կառավարությունը նոր մեծ վարկեր էր վերցնում։ 1863 թվականին՝ Իսմայիլ փաշայի կառավարման առաջին տարում Եգիպտոսի պետական պարտքը հասավ 16 միլիոն ֆունտ ստեռլինգի։ Արդյունքում հենց միայն վարկերի տոկոսների վճարումը կլանում էր երկրի եկամուտների զգալի մասը։ Իսկ վարկերը երաշխավորվում էին եգիպտական բյուջեի հիմնական եկամտային հոդվածներով ։
1869 թվականին Սուեզի ջրանցքի բացումից հետո եվրոպական մեծ տերությունների, առաջին հերթին՝ Մեծ Բրիտանիայի և Ֆրանսիայի պայքարը Եգիպտոսի նկատմամբ գերիշխանության հասնելու համար ընդունեց առավել լարված բնույթ ։
1875 թվականի նոյեմբերին Օսմանյան կայսրությունը հայտարարեց իր ֆինանսական սնանկացման մասին։ Արդյունքում եգիպտական արժեթղթերի կուրսը (փոխարժեքը) աղետալիորեն անկում ապրեց։ Դրանցի օգտվեց բրիտանական կառավարությունը, որպեսզի հարկադրի խեդիվ Իսմայիլին՝ ջրի գնով Մեծ Բրիտանիային վաճառելու Սուեզի ջրանցքի ընկերության՝ Եգիպտոսին պատկանող բաժնետոմսերը ։ Օտարերկրյա վարկատուները սկսեցին բացեիբաց միջամտել Եգիպտոսի ներքին գործերին։ Ի վերջո նրանք կազմեցին Եգիպտոսի պետական պարտքի համատեղ հանձնաժողով՝ Անգլիայի, Ֆրանսիայի և Ավստրո-Հունգարիայի ներկայացուցիչներից ։ Տնտեսական կախվածությունը հանգեցրեց երկրի քաղաքական կախվածությանը օտարերկրյա պետություններից։ 1878 թվականին կազմավորվեց Եգիպտոսի այսպես կոչված եվրոպական կառավարությունը (նախարարների դահլիճը)` Անգլիայի դրածո համարվող Նուբար փաշա Նուբարյանի գլխավորությամբ ։
Նոր կառավարությունը հարուցեց եգիպտական հասարակության ազգայնականորեն տրամադրված մասի դժգոհությունը։ Նուբար փաշայի կառավարությունը 1879 թվականի փետրվարին զորացրեց 2,5 հազար եգիպտացի սպաների, ինչն արագացրեց դժգոհության բռնկումը բանակում, որը վերածվեց սպաների ցույցի։ 1879 թվականի ապրիլին խեդիվ Իսմայիլին ուղարկվեց ավելի քան 300 ուլեմաների, փաշաների, բեյերի և սպաների դիմումը, որը պահանջում էր անհապաղ կառավարությունից հեռացնել բոլոր օտարերկրացիներին ։
Սակայն, ի պատասխան Նուբար փաշա Նուբարյանի հրաժարականի և Եգիպտոսի կառավարությունից օտարերկրացիների հեռացման՝ Անգլիան և Ֆրանսիան պահանջեցին Օսմանյան սուլթանից և ի վերջո հասան նրան, որ Իսմայիլ փաշան հեռացվեց խեդիվի պաշտոնից և նրա տեղ նշանակվեց նոր խեդիվ՝ Թաուֆիք փաշան ։ Դա տեղի ունեցավ 1879 թվականին։
Ամփոփելով, կարելի է ասել, որ ի հակադրություն իր մեծանուն պապի՝ Մուհամեդ Ալի փաշայի ռազմատենչ-պատերազմական քաղաքականությանն ընդդեմ Օսմանյան կենտրոնական կառավարության, Իսմայիլ փաշան ձգտում էր ուժեղացնել Եգիպտոսի և Սուդանի կիսանկախ պետականության, ինչպես նաև իր սեփական գահատոհմի դիրքերը՝ նվազ բախումնային միջոցներով։ Արդյունքում՝ սիրաշահելու և կաշառքի միջոցով Իսմայիլ փաշան ապահովեց Եգիպտոսի և Սուդանի վիրտուալ անկախության՝ Օսմանյան կենտրոնական կառավարության կողմից պաշտոնական ճանաչումը։ Այս ազատության կարգավիճակը խիստ խախտվեց, երբ 1879 թվականին հայակեր «կարմիր» սուլթանը՝ Աբդուլ Համիդ II-ը Մեծ տերությունների հետ միասին կարողացավ գահընկեց անել Իսմայիլ փաշային և նրա փոխարեն գահ բարձրացնել ալբանական գահատոհմի հաջորդ փաշային՝ Իսմայիլի որդի Թաուֆիքին։
Հայերը Եգիպտոսում 1-ին խեդիվ Իսմայիլ փաշայի օրոք
Մասնավորապես, խեդիվ Իսմայիլի, իսկ ապա նրա հաջորդների օրոք հայազգի Նուբար փաշա Նուբարյանը չորս անգամ զբաղեցրել է Եգիպտոսի Արտաքին գործերի նախարարի բարձր և պատասխանատու պաշտոնը ։
Ընդ որում, եգիպտահայության այս ականավոր ներկայացուցիչը երեք անգամ Արտաքին գործերի նախարար է եղել հենց խեդիվ Իսմայիլի գահակալման օրոք՝
Նուբար փաշա Նուբարյանը խեդիվ Իսմայիլի օրոք պաշտոնավարել է նաև որպես Եգիպտոսի վարչապետ (1878-1879) ։
Դեռ 1876 թվականին Նուբար փաշա Նուբարյանի անմիջական մասնակցությամբ Եգիպտոսում ստեղծվել են Միջազգային (կամ Խառը) դատարանը և Նոթաբլների պալատը (խորհրդարանի նմանությամբ), որով վերջ է դրվել Եգիպտոսի նկատմամբ օտար պետությունների միակողմանի միջամտությանը, երկիրը ստացել է օտարերկրյա տերությունների հետ ինքնուրույն ֆինանսական պայմանագրեր կնքելու իրավունք ։
1869 թվականին Սուեզի ջրանցքի կառուցմամբ մեծացավ Եգիպտոսի տեսակարար կշիռը համաշխարհային առևտրում։ Արևմտյան Հայաստանի տարբեր վայրերից (Վան, Բաղեշ, Մուշ, Սղերդ, Սասուն) տարաբախտ ու չքավոր հայ պանդուխտները ևս սկսել են խռնվել եգիպտական նավահանգսիտներում՝ սևագործ աշխատանք կատարելու համար ։
Որոշ տվյալներով 1867 թվականին Սուեզում շուրջ 100 հայեր (որոնցից 65-ը՝ մշեցի) մասնակցել են ջրանցքի բացման աշխատանքներին ։
Եթե մինչև XIX դարի կեսը Եգիպտոսում հայությունը հիմնականում կենտրոնացած էր Կահիրեում և Ալեքսանդրիայում, ապա XIX դարի կեսերից հայերի տեղաշարժ է նկատվել նաև դեպի Զագազիգ, Թանթա, Ասիութ, Ֆայում և Եգիպտոսի ներքին այլ քաղաքներ ։ Ի դեպ, Զագազիգը գնդապետ Արաբիի հարազատ քաղաքն է։
2-րդ խեդիվը
Մուհամեդ Թաուֆիք փաշան (محمد توفيق باشا, Muhammed Tevfik Paşa ծնվել է 1852 թվականի ապրիլի 30-ին (այլ տվյալներով՝ նոյեմբերի 15-ին), վախճանվել՝ 1892 թվականի հունվարի 7-ին։ Իր հորից՝ 1-ին խեդիվ Իսմայիլ փաշայից հետո Եգիպտոսի և Սուդանի 2-րդ խեդիվն էր 1879-1892 թվականներին, իսկ Եգիպտոսի ալբանական կամ կավալացիների գահատոհմում 6-րդ տիրակալն էր՝ գահատոհմի հիմնադիր Մուհամմադ Ալի փաշայից հետո։
Թաուֆիքը խեդիվ Իսմայիլի ավագ որդին էր։ Նրա մայրն էր արքայադուստր Շաֆիք Նուրը։ Թաուֆիքը չի ուղարկվել Եվրոպա՝ կրթություն՝ իր կրտսեր եղբայրների պես, այլ՝ մեծացել է Եգիպտոսում։
1866 թվականին Թաուֆիքի հորը՝ Իսմայիլ փաշային հաջողվեց փոխել Եգիպտոսում գահաժառանգության կարգը։ Այդուհետև Եգիպտոսի տիրակալի տիտղոսը անցնելու էր ոչ թե Մուհամեդ Ալիի գահատոհմի ավագագույն արական ներկայացուցչին, այլ փոխանցվելու էր հորից որդի։ Իսմայիլը առանձնապես չէր սիրում իր հորեղբորը՝ Հալիմ փաշային, ով պետք է դառնար իր հաջորդը՝ Եգիպտոսի գահի վրա։ Ընդ որում, Իսմայիլը կարծում էր, որ գահը կարող է թողնել իր որդիներից նրան, ում ինքը կցանկանա։
Սակայն Եգիպտոսի գահաժառանգության կարգը փոխելուց հետո պարզվեց, որ Մեծ տերությունները` Մեծ Բրիտանիան, Գերմանիան, Ավստրիան և Օսմանյան Կայսրությունը, գահաժառանգության նոր կարգը մեկնաբանում են որպես գահի` հորից ավագ որդուն փոխանցում։ Արդյունքում Իսմայիլ փաշայի ավագ որդին՝ Թաուֆիքը դարձավ արքայազն-գահաժառանգ։
1878 թվականին արքայազն Թաուֆիքը նշանակվեց Եգիպտոսի արքունական խորհրդի նախագահ, այն բանից հետո, ինչ այդ պաշտոնից հեռացվեց Նուբար փաշան։
Թաուֆիք փաշան այդ պաշտոնը զբաղեցրեց ընդամենը մի քանի ամիս։ Բայց դա էլ բավարար եղավ, որպեսզի երևա, թե որքան ոչ ամբիցիոզ, ոչ այնքան ինտելիգենտ ու նաև ոչ եռանդուն մարդ է Եգիպտոսի ապագա խեդիվը։ Սակայն Թաուֆիք փաշան բավական իմաստուն գտնվեց, որպեսզի հեռու մնա այն պալատական բանսարկություններին մասնակցելուց, որոնք այն ժամանակ կազմում էին Եգիպտոսի և Սուդանի քաղաքական կյանքի կարևոր մասը։
Թողնելով պաշտոնավարությունը, Թաուֆիքը վերադարձավ իր կալվածքը և դարձյալ անցավ գյուղական կյանքին։ Սակայն շուտով նրա ներկայությունը Եգիպտոսի քաղաքական կյանքում մեծ կարևորություն ստացավ։
1879 թվականի հունիսի 26-ին Թաուֆիքի հայրը՝ խեդիվ Իսմայիլը՝ Մեծ Բրիտանիայի և Ֆրանսիայի պնդմամբ գահընկեց արվեց սուլթան Աբդուլ Համիդ II-ի կողմից։ Սուլթանը միաժամանակ հրամայեց, որպեսզի գահընկեց արված խեդիվ Իսմայիլի ավագ որդին՝ Թաուֆիքը, համաձայն Եգիպտոսի գահաժառանգության նոր կարգի՝ հռչակվի խեդիվ։
Նոր խեդիվն այնքան անպատրաստ էր դրան, որ նույնիսկ բացահայտ արտահայտում էր իր դժգոհությունը։ Եվրոպական մեծ տերությունները, հավանաբար, լավ գիտեին նոր խեդիվ Թաուֆիքի քաղաքական անպատրաստության աստիճանը։
Թաուֆիքը վերականգնեց անգլո-ֆրանսիական վերահսկողությունը Եգիպտոսի ֆինանսական համակարգի նկատմամբ, ինչպես նաև կրճատեց եգիպտական բանակի թիվը՝ հասցնելով 18 հազարի ։
Գնդապետ Արաբիի ապստամբությունը։ Ճանապարհ դեպի խեդիվի իշխանազրկում
Օտարերկրացիների ամենազորությունը վիրավորում էր եգիպտացիների ազգային զգացմունքները։ Ազգային-ազատագրական շարժման գլուխ կանգնեցին երիտասարդ եգիպտական ազգային բուրժուազիայի ներկայացուցիչները, եգիպտական մտավորականությունը, բանակի սպաները, հայրենասիրորեն տրամադրված կալվածատերերը։ Նրանք բոլորը միավորվեցին «Եգիպտոսը` եգիպտացիներին» կարգախոսի ներքո և ստեղծեցին Եգիպտոսի առաջին քաղաքական կազմակերպությունը՝ «Հիզբ-ուլ-վաթան», այսինքն «Հայրենիքի կուսակցությունը» կամ «Ազգայնական կուսակցությունը» ։
1880 թվականի մայիսին Եգիպտոսի բանակի սպաների մի խումբ հանդես եկավ ընդդեմ եգիպտացի-սպաների առաջխաղացման համար ստեղծված խոչընդոտների, զինվորներին տարբեր ոչ ռազմական աշխատանքների մեջ հարկադրաբար օգտագործելու և զինվորականների աշխատավարձերի պարբերական ուշացումների ։
1881 թվականին եգիպտական բանակի մի խումբ սպաներ՝ գնդապետ Ահմեդ Արաբիի կամ Օրաբիի գլխավորությամբ Եգիպտոսի կառավարությանը խնդրագիր-դիմում ուղարկեցին՝ պահանջելով պաշտոնազրկել ռազմական նախարարին և հետաքննել նրա կողմից կատարված որոշ ռազմական պաշտոնյաների աստիճանների բարձրացումը։ Գնդապետ Արաբին ծագում էր ֆելլահներից և «Հիզբ-ուլ-վաթան» կուսակցության տաղանդավոր ու եռանդուն գործիչներից մեկն էր։ Նա հասկանում էր բանակի, որպես Եգիպտոսի միակ կազմակերպված ուժի նշանակությունը և փորձում էր ազգայնական շարժման համար աջակցություն ձեռք բերել գյուղացիության շրջանում
1881 թվականի փետրվարին Եգիպտական բանակի հայրենասեր-սպաների հրամանատարության ներքո գործող զինվորները գրավեցին եգիպտական ռազմական նախարարության շենքը և ձերբակալեցին ռազմական նախարարին ։
Այս իրադարձություններն ուժեղացրեցին օտարերկրյա մեծ տերությունների տագնապը։ Անգլիական և ֆրանսիական դիվանագիտությունը փորձեց կազմակերպել օսմանյան ռազմական ներխուժումը Եգիպտոս։ Երբ դա չհաջողվեց, Ֆրանսիան առաջ քաշեց Եգիպտոսի նկատմամբ համատեղ անգլո-ֆրանսիական ռազմական վերահսկողության նախագիծը։ Անգլիացիները, որոնք ձգտում էին ինքնուրույն գերիշխել Եգիպտոսում մերժեցին պաշտոնական Փարիզի այդ առաջարկը ։
Այնինչ 1881 թվականի սեպտեմբերյան ապստամբությունից հետո կազմավորված Շերիֆ փաշայի նոր կառավարությունը որոշում կայացրեց՝ անցկացնել Եգիպտոսի խորհրդարանի ընտրություններ։ Ընտրությունները պետք է կատարվեին 1866 թվականի ընտրական օրենքի հիման վրա, որը խիստ սահմանափակում էր ազգաբնակչության ընտրական իրավունքները։ Այնուամենայնիվ, խորհրդարան անցան մեծ մասամբ հենց «վաթանիստները»։ Վերջիններս պնդում էին, որ Եգիպտոսի ապագա սահմանադրությունը խորհրդարանին իրավունք պետք է տա լիովին վերահսկելու պետական բյուջեի թեկուզ այն մասը, որը նախատեսված չէր պետական պարտքի մարման համար։ Այնինչ, վարչապետ Շերիֆ փաշայի մշակած սահմանադրության նախագիծը խորհրդարանին այդ հարցում սոսկ խորհրդակցական իրավունք էր տալիս։ Եգիպտոսի խորհրդրանի պատգամավորների մեծ մասը 1881 թվականի դեկտեմբերի 26-ին բացված նստաշրջանի ժամանակ իրենց դժգոհությունն արտահայտեցին երկրի սահմանադրության՝ Շերիֆ փաշայի մշակած նախագծի նկատմամբ։ Գնդապետ Արաբին առաջարկեց՝ կազմավորել Եգիպտոսի նոր կառավարություն ։
Հաջորդ ամիս՝ 1882 թվականի հունվարին խեդիվ Թաուֆիքը ստացավ անգլո-ֆրանսիական համատեղ նոտա, որը պահանջում էր՝
Այնուամենայնիվ, Եգիպտոսի՝ հիմնականում ազգայնականորեն տրամադրված խորհրդարանը, չնայած անգլո-ֆրանսիական բացահայտ ճնշմանը՝ հասավ նրան, որ Շարիֆ փաշայի կառավարությունը հրաժարական տվեց։
Կազմավորվեց Եգիպտոսի նոր կառավարություն։ Այստեղ նոր ռազմական նախարար նշանակվեց գնդապետ Արաբին ։
Նոր կառավարությունը նոր սահմանադրության նախագիծ ընդունեց, որը նախատեսում էր երկրի բյուջեի հաստատումը կառավարության կողմից՝ խորհրդարանի հետ համատեղ, անշուշտ առանց բյուջեի այն մասի, որը նախատեսված էր պետական պարտքի մարման համար ։
Ֆրանսիան և Անգլիան փորձեցին կաշառել գնդապետ Արաբիին, սակայն դա նրանց չհաջողվեց։ Դրանից հետո Անգլիան և Ֆրանսիան 1882 թվականի մայիսի 25-ին խեդիվ Թաուֆիքին նոտա հանձնեցին՝ պահանջելով պաշտոնաթող անել նոր կառավարությունը, երկրից վտարել գնդապետ Արաբուն և Կահիրեց հեռացնել բոլոր ականավոր «վաթանիստներին» ։
Ի նշան կոպիտ օտարերկյա միջամտության դեմ բողոքի՝ ազգային կառավարությունը հրաժարական տվեց, սակայն դա այնպիսի լուրջ հուզումներ առաջացրեց Եգիպտոսի խոշորագույն քաղաքներում՝ Ալեքսանդրիայում և Կահիրեում, որ խեդիվ Թաուֆիքը հարկադրված եղավ 1828 թվականի մայիսի 28-ին ռազմական նախարարի պաշտոնում դարձյալ նշանակել գնդապետ Արաբիին ։
1882 թվականի անգլո-եգիպտական պատերազմ
Եվրոպական մեծ տերությունների և, հատկապես, Անգլիայի հետ Եգիպտոսի հակասությունները ի վերջո պետք է հանգեցնեին երկու կողմերի ռազմական բախման։
Եգիպտոսի հարցով միջազգային համաժողով
Եգիպտոսի հարցով միջազգային համաժողով հրավիրվեց Օսմանյան կայսրության մայրաքաղաք Կոստանդնուպոլսում։ 1882 թվականի հունիսին այդ համաժողովի անգլիացի պատվիրակները ստիպված էին միանալ միջազգային համաժողովի ընդունած արձանագրությանը, որը պարտավորեցնում էր բոլոր եվրոպական տերություններին՝ չդիմել Եգիպտոսի տարածքի որևէ աննեքսիայի (բռնակցման) կամ օկուպացիայի (զինակալման) ։
Անգլո-եգիպտական պատերազմ
Չսպասելով այդ համաժողովի արձանագրության հաստատմանը, Ալեքսանդրիայի նավահանգստի մոտ ծովում կանգնած անգլիական էսկադրայի հրամանատարը՝ փոխծովակալ Սեյմուրը Ալեքսանդրիայի ռազմական կառավարչին (Military Governor) սադրիչ պահանջ ուղարկեց՝ դադարեցնել եգիպտացիների կողմից կատարվող ամրաշինական աշխատանքները։ 1882 թվականի հուլիսի 10-ին հանձնված այդ վերջնագիրն առաջարկում էր եգիպտական կողմին՝ կատարել անգլիական կողմի տվյալ պահանջը 24 ժամվա ընթացքում ։
1882 թվականի հուլիսի 11-ին անգլիական նավատորմը Ալեքսանդրիան ենթարկեց կատաղի 10-ժամյա ռմբակոծության։ Այնուհետև անգլիական ցամաքային զորքերը, որոնք բաղկացած էին 25 հազար մարդուց, ափ իջան և գրավեցին քաղաքը։ Խեդիվ Թաուֆիքը, դավաճանելով Եգիպտոսի ազգային շահերին, Կահիրեից փախավ Ալեքսանդրիա, որն այդ ժամանակ զինակալված էր անգլիացիների կողմից ։
Խեդիվի իշխանազրկում
Գնդապետ Արաբու ենթակայության ներքո գտնվում էին շուրջ 19.000 մարդուց կազմված կանոնավոր զորքեր և 40.000 նորակոչիկներ։ Եգիպտոսի բանակն ուներ զգալի քանակությամբ զինամթերք և շուրջ 500 թնդանոթ։ Մշակվեց Եգիպտոսի պաշտպանության ռազմավարական պլանը ։
Սակայն այդ պլանի իրագործման ժամանակ Արաբին թույլ տվեց լուրջ ռազմա-քաղաքական սխալներ։ Մասնավորապես,
Հեղափոխական բանակի պարտություն
Այնինչ անգլիացիները, հաշվի չառնելով Սուեզի ջրանցքի չեզոքացման մասին կանվենցիան, Պորտ-Սայիդ և Իսմայիլիա զորքեր նետեցին Հնդկաստանից, դրանով իսկ ապահովելով իրենց հարձակումը Կահիրեի վրա երկու կողմից ։
Անգլիական զորքերը ճեղքեցին ձգված և բեդուինական առաջնորդների կողմից թուլացված ռազմաճակատի գիծը։ 1882 թվականի սեպտեմբերի 13-ին Արաբու զորքերը պարտություն կրեցին Թել-ալ-Քաբիրի մոտ։ Սեպտեմբերի 14-ին անգլիականա զորքերը գրավեցին Կահիրեն, իսկ դրանից հետո զինակալեցին ամբողջ Եգիպտոսը։ Արաբին ձերբակալվեց, դատի տրվեց և աքսորվեց Ցեյլոն կղզի ։
Եգիպտոսում այն ժամանակ չկար հասարակական ուժ, որն ունակ լիներ գլխավորել հաղթական ժողովրդական պայքարն ընդդեմ օտարերկրյա նվաճողների։ Թույլ, նոր ձևավորված եգիպտական ազգային բուրժուազիան հույս ուներ իր իրավունքներն ընդլայնել փոխզիջումների ուղիով և շահագրգռված չէր հեղափխական պատերազմով։ Գնդապետ Արաբուն միացած ավատատիրական տարրերը անգլիական ագրեսորների դեմ պայքարի ամենասուր պահին կանգնեցին ազգային դավաճանության ուղու վրա։ Այդ ամենը, միասին վերցրած՝ պայմանավորեց ազգային շարժման պարտությունը և դյուրացրեց Եգիպտոսի վերածումը Անգլիայի հերթական գաղութի ։