cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Տնտեսագիտություն
Անորոշությունը և խաղերի տեսությունը
Խաղերի տեսությունը կիրառական մաթեմատիկայի ճյուղ է, որը դիտարկում է տնտեսվարողների ստրատեգիական փոխազդեցությունն անորոշության որևէ տեսակի պայմաններում։ Այն ապահովում է կազմակերպությունների մաթեմատիկական հիմքը՝ մոդելավորելու համար ֆիրմաների տարբեր վարքագծերը։ Վարքի տնտեսագիության մեջ օգտագործվում է ռազմավարության մոդելավորը, որը օգտագործում են տնտեսվարողները, որոնց հետաքրքրությունները առնվազն մասամբ հակադիր են ։
1944 թվականին «Խաղերի և տնտեսական վարքագծի տեսությունը» ստեղծվել է Ջոն ֆոն Նոյմանի և Օսկար Մորգենշթերնի կողմից։ Այն ունի մեծ կիրառություն ինչպես տնտեսագիտություն մեջ, այնպես էլ միջուկային ռազմավարության, էթիկայի, քաղաքագիտության և էվոլյուցիոն կենսաբանության մեջ ։
Որոշ կազմակերպություններում անորոշության առկայության պատճառով կարող է նվազել արդյունավետությունը։ Հիմնվելով Ջորջ Ակերլոֆի «Կիտրոնների շուկա» ("Market for Lemons") հոդվածի վրա՝ դասական օրինակ է ավտոմեքենաների երկրորդային (second-hand) անարդար շուկան։ Գնորդը, չիմանալով, որ ավտոմեքենան ունի արտադրական թերություններ (car is a "lemon"), այնքան է իջեցնում նրա գինը, որ կհավասարվեր օգտագործված ավտոմեքենայի գնին։ ։ Տեղեկատվական ասիմետրաները առաջանում են այստեղ, երբ վաճառողն ունի ավելի ստույգ տեղեկատվություն, քան գնորդը, բայց ոչ մի շարժառիթ չունի՝ բացահայտելու այդ տեղեկատվությունը։ Ապահովագրությսն հետ կապված խնդիր է այսպես կոչված «վատ ընտրությունը» ("adverse selection")․ դա նշանակում է, որ առավել հաճախ ապահովագրվում են նրանք, ովքեր կրում են մեծ ռիսկայնություն։ Խնդիր է նաև բարոյական վտանգը․ սա վերաբերում է այն միտմանը, որ ապահովագրությունը հանգեցնում է ավելի ռիսկային վարքագծի ։
Երկու խնդիրներն էլ կարող են մեծացնել ապահովագրական ծախսերը և կրճատել արդյունավեությունը։ Ավելին, փորձելով կրճատել խնդիրներից մեկը, օրինակ՝ «վատ ընդրությունը» պարտադիր ապահովագրության համակարգի ներդրմնան միջոցով, կարող է մեծացնել բարոյական վտանգը։ Տեղեկատվական տնտեսագիտությունը, որն ուսումնասիրում է վերոհիշյալ խնդիրները, ակտուալ է նաև այլ ոլորտների ապահովագրությունում՝ պայմանագրային իրավունք, մոնետար տնտեսագիտություն, առողջապահություն ։  Կիրառական առարկան ներառում է շուկայական և օրինական միջոցները ռիսկը դիվերսիֆիկացնելու կամ կրճատելու համար, ինչպիսիք են երաշխիքները, պետական մասնակի ապահովագրությունը, վերակազմավորման կամ սնանկացման մասին օրենքները, ստուգումները, որակի և տեղեկատվության բացահայտումների կարգավորումը ։
Շուկայի ձախողում
«Շուկայի ձախողում» տերմինն ընդգրկում է մի շարք հիմնախնդիրներ։ Տեղեկատվական ասիմետրիաները և թերի շուկաները կարող են առաջացնել տնտեսական անարդյունավետություն, բայց նաև հնարավորություն՝ նվազեցնելու այդ անարդյունավետությունը օրինական և կարգավորիչ միջոցներով։
Բնական մենաշնորհը, մրցակցության ծախողման ծայրահեղ դեպք է։ Մասշտաբի էֆեկտից առաելագույն տնտեսումը դրա հավանական պատճառներից է (մենաշնորհ կարգավիճակ ունեցող ֆիրմաների դեպքում մասշտաբի դրական էֆեկտը բավականին երկար է տևում, քան մրցակցային ֆիրմայում)։
Հանրային են կոչվում այն բարիքները, որոնք ոչ բացառելի են և ոչ մրցակցելի։ Հանրային բարիքները մարդիկ կաող են սպառել առանց վճարելու, և հանրային բարիքը կարող է միաժամանակ սպառվել մեկից ավելի մարդկանց կողմից։
Արտաքին էֆեկտները (Էքսթեռնալիթիները) տեղի են ունենում, երբ կան սոցիալական ծախսեր կամ օգուտներ արտադրությունից կամ սպառումից, որոնք, սակայն, արտահայտված չեն շուկայական գների մեջ։ Օրնակ, օդի աղտոտումը կարող է առաջացնել բացասական, իսկ կրթությունը՝ դրական արտաքին էֆեկտ։ Կառավարությունը հաճախ հարկում և տարբեր կերպով ազդում է բացասական արտաքին էֆեկտով ապրանքների վաճառքի վրա, իսկ դրական արտաքին էֆեկտով ապրանքների վաճառքը սուբսիդավորվում և տարբեր եղանակներով խրախուսվում է՝ բացասական արտաքին էֆեկտի առաջացրած գնային շեղումները շտկելու համար ։
Տնտեսության որոշ բնագավառներում շուկայի ձախողում ավելի հաճախ է տեղի ունենում։ Դրա օրինակ է տնտեսության հանրային հատվածը։ Շրջակա միջավայրի տնտեսագիտության մեջ առավել շատ են հանդիպում արտաքին էֆեկտներ։
Կիրառվող քաղաքականության տարբերակների մեջ են մտնում ծախքեր-արդյունք վերլուծության վրա ազդող կարգավորումները, լուծումներ, որոնք փոխում են շուկայական շարժառիթները՝ աղտոտման վճարներ, սեփականության իրավունքի վերաձևակերպումներ և այլն ։
Պետական հատված
Պետական ֆինանսները տնտեսագիտության առարկա է, որը զբաղվում է պետական հատվածի (սովարաբար՝ կառավարության) եկամուտների և ծախսերի բյուջետավորմամբ։ Այս առարկան զբաղվում է այնպիսի հարցերով, ինչպիսիք են հարկային բեռը, կառավարության ծրագրերի ծախսեր-արդյունք վերլուծությունը, տնտեսական արդյունավետության էֆեկտները, եկամտի բաշխումը տարբեր ծախսումներ կատարելու համար, հարկաբյուջետային քաղաքականությունը։ Վերջինը՝ հանրային ընտրության տեսության ասպեկտից, մոդելավորում է պետական հատվածի վարքագիծը ։
Բարեկեցության էկոնոմիկան տնտեսագիտության նորմատիվ ճյուղ է, որն օգտագործում է միկրոտնտեսագիտական մեթոդները՝ միաժամանակ որոշելու համար տնտեսությունում ռեսուրսների տեղաբաշխման արդյունավետությունը և դրանով պայմանավորված եկամտի բաշխումը։ Այն փորձում է չափել սոցիալական բարեկեցությունը հասարակության տարբեր անդամների տնտեսական ակտիվության հետազոտության համար ։
Մակրոտնտեսագիտություն
Մակրոտնտեսագիտությունն ուսումնասիրում է տնտեսությունը որպես մեկ ամբողջություն՝ ընդհանուր հավասարակշռության տեսությունն օգտագործելով բացատրելու տնտեսության լայն ագրեգատները։ Այդ ագրեգատների մեջ են մտնում ազգային արդյունքը և ծախքերը, գործազրկության մակարդակը, գնաճը, համախառն սպառումը, ներդրումները և նրանց բաղադրիչները։ Այն նաև ուսումնասիրում է դրամավարկային՝ մոնետaր, և հարկաբյուջետային՝ ֆիսկալ, քաղաքականության ազդեցությունը։
1960-ականների վերջից սկսած, մակրոտնտեսագիտությունը բնութագրվում է որպես միկրոտնտեսագիտության մոդելնելների հետագա ինտեգրում, որը ներառում է ռացիոնալ սպասումները, շուկայի մասին տեղեկատվության արդյունավետ օգտագործումը և անկատար մրցակցությունը ։
Մակրոտնտեսագիտական վերլուծության առարկա է հանդիսանում նաև երկարաժամկետ հատվածում ազդող գործոնները և ազգային եկամտի աճը։ Նշված գործոնների մեջ են մտնում կապիտալի կուտակումը, տեխնոլոգիական առաջընթացը և աշխատուժի աճը։
Տնտեսական աճ
Տնտեսական աճի էկոնոմիկան ուսումնասիրում է տնտեսական աճը բացատրող գործոնները, այն սահմանվում է որպես երկարաժամկետ հատվածում երկրի միավոր կապիտալի հաշվով արդյունքի աճ։ Նույն գործոններն օգտագործվում են տարբեր երկրներում միավոր կապիտալի հաշվով արդյունքի տարբերությունը բացատրելու համար, մասնավորապես՝ ինչու են որոշ երկրներ ավելի արագ աճում։
Բիզնես ցիկլ
Ճգնաժամերի էկոնոմիկան խթան հանդիսացավ, որպեսզի մակրոտնտեսագիտությունը ձևավորվի որպես ուսումնասիրության առանձին բնագավառ։ 1930-ականների Մեծ ճգնաժամի տարիներին Ջոն Մեյնարդ Քեյնսը հեղինակեց իր «Զբաղվածության, տոկոսի և փողի ընդհանուր տեսություն» աշխատությունը, որում ուրվագծված են քեյնսյան տնտեսագիտության առանցքային դրույթները։ Քեյնսը պնդում էր, որ ամբողջական պահանջարկը տնտեսական անկման փուլում կարող է լինել անբավարար՝ պայմանավորված բարձր աշխատավարձով և պոտենցիալ արդյունքի կորստով։
Հետևաբար, նա կողմ էր պետական ակտիվ քաղաքականությանը, որը ներառում է կենտրոնական բանկի կողմից վարվող դրամավարկային և կառավարության կողմից վարվող հարկաբյուջետային քաղաքականությունները ։ Ուստի, քեյնսյան տնտեսագիտության առանցքային եզրահանգումը հետևյալն է․ որոշ դեպքերում ոչ խիստ ինքնավար մեխանիզմը արդյունքները և զբաղվածների թիվը հասցնում է է լրիվ զբաղվածության մակարդակի։ Ջոն Հիքսի IS/LM (Investments=Savings and Liquidity preferencies=Money supply) մոդելը Ընդհանուր տեսության ամենաազդեցիկ մեկնաբանությունն է։
Տարիների ընթացքում բիզնես ցիկլի էլ ավելի խորը ըմբռնումը այն ճյուղավորեց տարբեր հետազոտական ուղղությունների, որոնք կա՛մ կապված էին, կա՛մ էլ նշանակալիորեն տարբերվում էին քեյնսականությունից։ Նեոդասական միավորումը վերաբերում է քեյնսականության և նեոդասական ուղղության «հաշտեցմանը»՝ փաստելով, որ քեյնսականության դրույթները ճշմարիտ են միայն կարճաժամկետ հատվածի համար, սակայն երկարաժամկետ հատվածի համար ճշմարիտ են նեոդասական դրույթները ։
Գործազրկություն
Տնտեսության մեջ գործազուրկների քանակը չափվում է գործազրկության մակարդակով՝ աշխատանք չունեցող և ակտիվ փնտրող մարդկանց տոկոսը աշխատուժի մեջ։ Աշխատուժը միայն ներառում է աշխատունակ տարիքի, աշխատանք ունեցող, աշխատանք չունեցող և ակտիվ փնտրող մարդկաց (զբաղվածների թիվ + գործազուրկների թիվ)։ Աշխատանքից զրկված մարդը, ով նպատակ ունի շարունակել կրթությունը, կամ ինչ-ինչ պատճառներով այլևս չի ցանկանում աշխատանք փնտրել, դուրս է մնում աշխատուժի կազմից։ Գործազրկությունը կարելի է բաժանել մի քանի տեսակների՝ ըստ տարբեր հայտանիշների ։
Գործազրկության դասական դեպքը տեղի ունի, երբ աշխատավարձը այնքան բարձր է գործատուների համար, որ ստիպված որոշ աշխատողների ազատում են աշխատանքից։ Աշխատավարձը կարող է լինել շատ բարձր նվազագույն աշխատավարձի չափով կամ արհմիությունների գործունեությամբ պայմանավորված։ Դասական գործազրկության հետ մեկտեղ, կա նաև ֆրիկցիոն գործազրկություն (օգտագործվում է նաև «սպասման գործազրկություն» եզրույթը), որն առաջանում է այն դեպքում, երբ մի աշխատանքից մյուսն անցնելիս անհատը որոշ (կարճ) ժամանակ մնում է առանց աշխատանքի, կամ երբ կրթությունն ավարտած ուսանողը սկսում է փնտրել աշխատանք, որի համար ժամանակ է անհրաժեշտ ։
Կառուցվածքային գործազրկությունն առաջանում է, երբ կա անհամապատասխանություն աշխատողների կարողությունների և պահանջվող կարողությունների միջև ։ Կառուցվածքային գործազրկությունը բարձր մակարդակի կարող է հասնել, երբ տեխնիկայի, տեխնոլոգիայի, ընդհանրապես զարգացման հետևանքով աշխատողները հայտնաբերում են, որ իրենց նախկին հմտությունները հնացել են և այլևս պահանջարկ չունեն։ Կառուցվածքային գործազրկությունը նման է ֆրիկցիոն գործազրկությանը, քանի որ երկուսի դեպքում էլ մարդիկ թափուր աշխատատեղերում աշխատանք գտնելու փորձ են կատարում, սակայն կառուցվածքային գործազրկությունը համեմատաբար ավելի մեծ ժամանակ է պահանջում, որպեսզի գործազուրկը նոր հմտություններ և գիտելիքներ ձեռք բերի։ Եթե գործազրկության որոշ տեսակներ կարող են առաջանալ տնտեսության վիճակից անկախ, ապա ցիկլային գործազրկությունն առաջանում է տնտեսական անկան ժամանակ։ Օուքենի օրենքը ներկայացնում է տնտեսուսության վիճակի և գործազրկության մակարդակի միջև էմպիրիկ՝ փորձնական, կախվածություն։ Այս օրենքը փաստում է, որ արդյունքի 3 տոկոս աճն այլ հավասար պայմաններում առաջացնում է գործազրկությն մակարդակի 1 տոկոս կրճատում ։
Գնաճ և դրամավարկային քաղաքականություն
Փողը վճարելամիջոց է և հաշվարկային միավոր, որով արտահայտվում են գները։ Փողն ունի համընդհանուր ճանաչելիություն, հարաբերական կայունություն արժեքի մեջ, բաժանելի է, շարժունակ է, ունի վստահություն հասարակության լայն շերտերի շրջանակներում։ Այն բնաութագրվում է որպես հասարակական կոնվենցիա, ինչպես լեզուն է, ունի մեծ օգտակարություն, որովհետև այն կարևոր է բոլորի համար։ Համաձայն 19-րդ դարի հայտնի տնտեսագետ Ֆրենսիս Ամասա Վոլքերի՝ «Փողն այն է, ինչ ինքը կատարում է» ։
Որպես վճարելամիջոց՝ փողը հեշտացնում է առևտուրը։ Այն ըստ էության արժեքի չափման միավոր է, ինչպես նաև ունի կուտակման գործառույթ, ինչը կրեդիտի ստեղծման հիմքն է։ Նրա տնտեսական ֆունկցիան հակադիր է բարտերին՝ ոչ փողային կամ ապրանքային փոխանակությանը։ Հաշվի առնելով աապրանքների և դրանց արտադրողների մեծ բազմազանությունը՝ բարտերը կարող է մեծ դժվարություններ առաջացնել՝ կախված նրանից, թե ինչեր են փոխանակվում, օրինակ՝ խնձոր և գիրք։ Փողը կարող է կրճատել փոխանակման տրանսակցիոն ծախսերը՝ շնորհիվ իր ճանաչելիության։ Այսինքն, վաճառողի համար ավելի հարմար է որպես փոխանակման միջոց ընդունել փողը, քան որևէ արտադրանք ։
Տնտեսության մակարդակում տեսությունը և փաստացի տվյալները գտնվում են կայուն համապատասխանության մեջ՝ սկսած փողի առաջարկից, վերջացրած համախառն անվանական արդյունքով և գների ընդհանուր մակարդակով։ Այդ պատճառով փողի առաջարկի կարգավորումը հանդիսանում է դրամավարկային քաղաքականության առանցքը ։
Հարկաբյուջետային քաղաքականություն
Իշխանությունները մակրոտնտեսական վիճակի վրա ազդելու համար վարում են հարկաբյուջետային քաղաքականություն՝ կարգավորելով պետական գնումների ծավալը և կիրառելով հարկային քաղաքականություն, որպեսզի առաջ գա ամբողջական պահանջարկի փոփոխություն։ Երբ ամբողջական պահանջարկը փոքր է պոտենցիալ արդյունքից, կա արդյունքի խզում․ արտադրական որոշ կարողություններ պարապուրդի են մատնված։ Այս պարագայում կառավարությունը մեծացնում է պետական գնումների ծավալը և կրճատում հարկերը, որպեսզի խթանի ամբողջական պահանջարկը։ Արդյունքում պարապուրդի մատնված ռեսուրսների օգտագործման հնարավորություն կստեղծվի։
Օրնակ, բնակարանաշինության ոլորտում աշխատանքից զրկված շինարարները կարող են վերցվել աշխատանքի ճանապարհաշինական ոլորտում։ Հարկերի կրճատումը թույլ է տալիս սպառողներին ծախսել ավելի շատ, ինչը կխթանի ամբողջական պահանջարկը։ Միաժամանակ և՛ հարկերի իջեցումը, և՛ պետական գնումների աճը ունեն բազմարկման էֆեկտ․ պահանջարկի սկզբնական աճը, ազդելով տնեսության վրա, առաջացնում է տնտեսական լրացուցիչ ակտիվություն։
Հարկաբյուջետային քաղաքականության ազդեցությունը կարող է սահմանափակվել դուրսմղման էֆեկտի պատճառով։ Երբ չկա ՀՆԱ-ի (արդյունքի) խզում, տնտեսությունը օգտագործում է իր ամբողջ կարողությունը, և չկան ավելցուկային ռեսուրսներ։ Եթե այս իրավիճակում կառավարությունն օգտագործում է ռեսուրսներ, որոնք կարող էին օգտագործվել մասնավոր հատվածի կողմից, ընդհանուր արդյունքի աճ չի լինի։
Հրակաբյուջետային քաղաքականության քննադատները հաճախ հղում են կատարում Ռիկարդոյի հավասարակշռությանը։ Նրանք պնդում են, որ այսօր հարկերի կրճատմամբ պայմանավորված պետական պարտքի աճը պետք է փոխհատուցվի ապագայում հարկերի բարձրացման միջոցով, որը մարդկանց համար պատճառ կդառնա, որպեսզի նրանք կրճատեն իրենց սպառումը և այդ գումարն ուղղեն խնայողությանը՝ ապագայում բարձրացված հարկերը վճարելու նպատակով։ Ըստ Ռիկարդոյի հավասարակշռության, հարկերի կրճատման միջոցով ամբողջական պահանջարկի խթնումը կչեզոքացվի խնայողությունների աճի պատճառով՝ ապագայում ավելի բարձր հարկերը վճարելու՝ բնակչության նկատառումներով։
Միջազգային առևտուր
Միջազգային առևտուրն ուսումնասիրում է ապրանքների և ծառայությունների միջազգային հոսքը որոշող գործոնները։ Այն ուսումնասիրում է նաև առևտրից ստացված օգուտների չափը և բաշխումը։ Կիրառվող քաղաքականությունը ներառում է մաքսատուրքերի և քվոտաների (քանակական սահմանափակում) փոփոխության գնահատումը։ Միջազգային ֆինասները մակրոտնտեսագիտական ուղղություն է, որն ուսումնասիրում է կապիտալի միջազգային շարժը և այդ շարժի ազդեցությունը փոխարժեքի նկատմամբ։ Երկրների միջև ապրանքների, ծառայությունների և կապիտալի առևտրի զարգացումը գլոբալիզացիայի հետևանք է ։
Տնտեսական համակարգեր
Տնտեսական համակարգերը իրենցից ներկայացնում են տնտեսագիտության տարբեր ճյուղեր, որոնք ուսումնասիրում են այն մեթոդներն ու ինստիտուտները, որոնց միջոցով հասարակությունը որոշում է տնտեսական ռեսուրսների սեփականությունը, ուղղվածությունը և բաշխումը։
Ժամանակակից տնտեսական համակարգերի շարքից կարելի է առանձնացնել 2 հիմնական համակարգ՝ սոցիալիստական և կապիտալիստական, որոնցում արտադրությունը մեծ մասամբ իրականացվում է համապատասխանաբար կա՛մ պետության, կա՛մ մասնավոր հատվածի կողմից։ Այս համակարգերի հիմնական տարրը տնտեսական և քաղաքական ազդեցությունների փոխներգործությունն է, որը լայն իմաստով բնութագրվում է քաղաքական տնտեսագիտություն։ Համեմատական տնտեսական համակարգերն ուսումնասիրում են տնտեսական տարբեր համակարգերի վարքագիծը և նրանց փոխազդեցությունը ։
Պրակտիկա
Ժամանակակից տնտեսագիտություը մեծապես օգտվում է մաթեմատիկայից։ Տնտեսագետներն օգտագործում են թվաբանության, գծային հանրահաշվի, խաղերի տեսության և համակարգչային գիտության գործիքները ։ Պրոֆեսիոնալ տնտեսագետներից պահանջվում է ծանոթ լինել այս գործիքներին, իսկ մնացյալները մասնագիտանում են էկոնոմետրիկայի և մաթեմատիկական մեթոդների գծով։
Տեսություն
Տնտեսագիտության տեսությունը հիմնվում է տնտեսական քանակական նախկին մոդելների վրա, որոնք օգտագործում են տարբեր հիմնադրույթներ։ Տեսությունը գործում է՝ ceteris paribus (այլ հավասար պայմաններում) մեթոդը կիրառելով, ինչը նշանակում է, որ հետազոտության ժամանակ բոլոր գործոնների ազդեցությունը անտեսվում է, բացի դիտարկվող մեկ գործոնից։ Նոր տեսության ստեղծման նպատակն է գտնել այն, որն ունենա տեղեկատվության պարզ պահանջներ, ավելի ճշգրիտ կանխատեսումներ և ավելի բեղմնավոր հետազոտություններ, քան նախորդ տեսությունները ։ Մինչ նեոդասական տնտեսագիտությունը սահմանում է միայն օրթոդոքս դրույթները, տնտեսագիտության տեսությունը կարող է նաև ուսումնասիրել տնտեսագիտական այլ դպրոցները՝ հետերոդոքս ուղղությունները։
Միկրոտնտեսագիտության մեջ սկզբունքային հիմնադրույթները ներառում են, առաջարկը և պահանջարկը, մարժինալիզմը, ռացիոնալ ընտրության տեսությունը, այլընտրանքային ծաղքը, բյուջետային սահմանափակումը, օգտակարությունը և արտադրողի տեսությունը ։ Մակրոտնտեսական վաղ մոդելները կենտրոնացած էին ագրեգացված փոփոխականների հարաբերությունների մոդելավորմամբ, բայց քանի որ ժամանակի ընթացքում հարաբերությունները փոփոխության են ենթարկվել, մակրոտնտեսագետները, այդ թվում՝ քեյնսականները, վերաձևակերպեցին իրենց մոդելները՝ ուշադրություն դարձնելով նաև միկրո ոլորտին։
Վերոնշյալ միկրոտնտեսագիտական հասկացությունները մեծ դեր են ունեցել մակրոտնտեսագիտական մոդելների ստեղծման մեջ, օրինակ, մոնետար տեսության մեջ փողի քանակական տեսությունը նշում է, որ տնտեսության մեջ փողի առաջարկի (փողի զանգվածի) աճն առաջացնում է գնաճ, ու ենթադրվում է, որ գնաճի վրա ազդում են նաև ռացիոնալ սպասումները։ Զարգացման էկոնոմիկայի մեջ, փոքր աճը զարգացած երկրներում կարող է պայմանավորված լինել ներդրումների և կապիտալի բերած սահմանային արդյունքի կրճատմամբ, և դա նկատվել է Հոնգ Կոնգում, Սինգապուրում, Հարավային Կորեայում և Թայվանում։ Երբեմն տնտեսագիտական վարկածները լինում են որակական, ոչ թե քանակական ։
Տնտեսական հիմնավորումները ակներև դարձնելու համար օգտագործվում են երկչափ գծապատկերներ, որոնք էլ ավելի տեսանելի են դարձնում տեսական փոխկախվածությունները։ Փոլ Սամուեսոնի «Տնտեսական վերլուծության հիմունքներ» տրակտատում (1947 թվական) հաճախ օգտագործված են մաթեմատիկական գծապատկերներ տեսությոնը ներկայացնելու համար, մասնավորապես տնտեսվարողների՝ առավելագույն արդյունքի հասնելունն ուղված վարքագիծը ներկայացնելու նպատակով։
Էմպիրիկ հետազոտություն
Տնտեսագիտական տեսությունները հաճախ էմպիրիկ փորձարկման են ենթարկվում մեծ մասամբ էկոնոմետրիկայի և տնտեսական տվյալների միջոցով ։ Ֆիզիկան գիտություններում կիրառվող վերահսկվող փորձերը տնտեսագիտության մեջ դժվար է կիրառել, փոխարենը մեծածավալ տվյալները ենթարկվում են դիտողական ուսումնասիրության․ փորձարկման այս տեսակը համարվում է պակաս ճշգրիտ, քան վերահսկվող փորձարկումները, և եզրահանգումներն ավելի քիչ հավաստի են։
Վիճակագրական մեթոդները, ինչպիսին է օրինակ ռեգրեսիոն անալիզը, հաճախ են կիրառվում։ Օգտագործվում են այնպիսի մեթոդներ, որպեսզի գնահատվի վարկածի տնտեսական և վիճակագրական նշանակալիությունը և ստուգվի այլ փոփոխականներից շեղումը։ Այս ձևով վարկածը կարող է ստանալ վստահելության որոշակի մակարդակ՝ որոշակի հավանականությամբ։ Վստահելիության մակարդակը կախված է ժխտող վարկածի գոյության հավանականությունից։ Լայնորեն ընդունված մեթոդների կիրառումն անգամ կարող է հիմք չլինել վերջնական եզրակացություն անելու համար՝ հաշվի առնելով տարբեր թեստերի արդյունքները, տվյալների բազան, նախկին համոզմունքները։
Կիրառական տնտեսագիտության մեջ արդյունք-եկամուտ մոդելի կողմից օգտագորխվող գծային օպտիմիզացիայի մեթոդը բավականին տարածված է։ Տարբեր քաղաքականությունների ազդեցությունն ուսումնասիրելու համար տվյալների հսկայական քանակություն դիտարկվում է համակարգչային ծրագրի միջոցով ․ հայտնի օրինակ է IMPLAN-ը (Economic Impact Analysis for Planning, հայերեն՝ Տնտեսական ազդեցության վերլուծություն պլանավորմնան համար)։
Փորձնական տնտեսագիտությունը զարգացրել է վերահսկվող գիտական փորձերի կիրառումը։ Դա կրճատում է տնտեսագիտության և բնական գիտությունների միջև երկար ժամանակ գոյույուն ունեցող տարբերությունը, որովհետև արդեն կարելի կատարել փորձեր այնպիսի երևույթների վրա, որոնք նախկինում համարվում էին աքսիոմներ ։ Որոշ դեպքերում նույնիսկ պարզվեց, որ մի շարք աքսիոմներ մասամբ են ճշմարիտ։
Առնչվող առարկաներ
Տնտեսագիտությունը հասարակական գիտություն է և ունի ոլորտներ, որոնք հարում են այլ ոլորտներին՝ տնտեսական աշխարհագրություն, տնտեսական պատմություն, հասարակական ընտրություն, էներգիայի էկոնոմիկա, ընտանիքի էկոնոմիկա և այլն։
Իրավունքի տնտեսագիտական վերլուծությունը օգտագործում է տնտեսական հիմնադրույթները՝ բացատրելու իրավական նորմերի ազդեցությունը, գնահատելու, թե իրավական որ նորմերն են տնտաեսպես ավելի արդյունավետ, և կանխատեսելու՝ ինչպիսի իրավական նորմեր կարող են հաստատվել ։ Ռոնալդ Քոուզի՝ 1961 թվականին գրված հոդվածը պնդում է, որ հստակ սահմանաված գույքային իրավունքը կարող է հաղթահարել արտաքին էֆեկտների՝ էքսթեռնալիթիների, հիմնախնդիրը ։
Քաղաքական տնտեսագիտությունը միջգիտակարգային առարկա է, որը միավորում է տնտեսագիտությունը, իրավունքը և քաղաքագիտությունը՝ բացատրելով, թե ինչպես են քաղաքական ինստիտուտները և միջավայրը, տնտեսական համակարգերը (կապիտալիզմ, սոցիալիզմ, խառը համակարգ) ազդում միմյանց վրա։ Այն ուսումնասիրում է այնպիսի հարցեր, ինչպիսին, օրինակ, հետևյալն է․ ինչպե՞ս մենաշնորհը, հարստության աճին միտված վարքագիծը, և արտաքին էֆեկտները կարող են ազդել կառավարության քաղաքականության վրա ։ Պատմաբանները օգտագործում են քաղաքական տնտեսագիտությունը՝ հետազոտելու համար ընդհանուր տնտեսական շահ ունեցող մարդկանց խմբերի կողմից նախկինում կիրառված քաղաքականությունները ։
Էներգիայի էկոնոմիկան լայն գիտաճյուղ է, որը ներառում է էներգիայի առաջարկի և պահանջարկի հետ կապված թեմաերը։ Ջորջենսկու-Ռեգենը վերստին ներկայացրեց էնթրոպիայի հայեցակարգը՝ կապված տնտեսագիտության և թերմոդինամիկայի հետ և ցույց տվեց, որ նեոդասական տնտեսական մեխանիզմները վերցված են Նյուտոնյան ֆիզիկայից։ Նրա աշխատանքը մեծ դեր է խաղացել թերմոէկոնոմիկայի և էկոլոգիական էկոնոմիկայի ոլորտներում։ Նա հեղինակել է նաև մի աշխատություն, որը հետագայում անվանվեց էվոլյուցիոն տնտեսագիտություն ։
Սոցիոլոգիայի ենթաճյուղ համարվող տնտեսական սոցիոլոգիան առաջացել է Էմիլ Դյուրկհեյմի, Մաքս Վեբերի և Գեորգ Զիմելի հեղինակած աշխատության շնորհիվ՝ որպես տնտեսական ազդեցությունների վերլուծության մոտեցում՝ տիրող սոցիալական պարադիգմի համատեքստում ։ Դասական աշխատություններից են Մաքս Վեբերի «Բողոքականության էթիկան և կապիտալիզմի ոգին» (1905 թվական) և Գեորգ Զիմելի «Փողի փիլիսոփայությունը» (1900 թվական)։ Վերջին ժամանակներում այս գիտաճյուղի վրա ազդեցություն են թողել Մարկ Գրանովեթերի, Փեթեր Հեդսթորմի և Ռիչարդ Շվեդբերգի աշխատությունները։
Պատմություն
Առաջին տնտեսագիտական աշխատությունները գրվել են Միջագետքում, Հին Հունաստանում, Հին Հռոմում, Հնդկաստանում, Չինաստանում, Պարսկաստանում, Արաբական աշխարհում։ Տնտեսագիտական դրույթներ հանդիպում են Բեոտիացի պոետ Հեզոիդի գրվածքներում, և մի շարքտնտեսական պատմաբաններ հայտնաբերել են, որ Հեզոիդն իրեն համարում է «առաջին տնտեսագետ» ։ Անտիկ մինչՎերածննդյան ժամանակաշրջանի այլ գրողներ և մտավորականներ են Արիստոտելը, Քսենոֆոնը, Չանակայան, Ցին Շի Հուանդին, Թոմաս Աքվինացին, Իբն Խալդունը։ Երկու ուղղություններ, որոնք հետագայում անվանվեցին «մերկանտիլիզմ» և «ֆիզիոկրատիզմ», մեծապես ազդել են տնտեսագիտության զարգացման վրա։ Երկու ուղղություններն էլ վերաբերում էին Եվրոպայում տնտեսական նացիոնալիզմի և ժամանակակից կապիտալիզմի զարգացմանը։ Մերկանտիլիզմը զարգացել է 16-ից 18-րդ դարերում։ Ըստ այս ուղղության՝ երկրի հարստությունը որոշվում է գանձարանում ոսկու և արծաթի քանակությունից։ Թանկարժեք մետաղների սակավ պաշար ունեցող երկրները ոսկի և արծաթ պետք է ձեռք բերեին արտաքին առևտրի միջոցով՝ արտասահմանում վաճառելով տեղական արտադրանքը և կրճատելով ներմուծվող ապրանքների քանակը։ Մերկանտիլիզմը կոչ էր անում ռեսուրսները արտահանելու փոխարեն այն վերամշակել և արդեն ստեղծված նոր արտադրանքը արտահանել, քանի որ վերամշակման արդյունքում ստեղծվում է նոր արժեք։ Կոչ էր արվում կառավարությանը սահմանել ներմուծման մաքսատուրքեր և արգելել արտադրությունը գաղութներում
Ֆիզիոկրատները (18-րդ դարի Ֆրանսիայի մտածողներ և գրողներ) զարգացրին արդյունք-եկամուտ շրջապտույտի գաղափարը։ Նրանք հավատում էին, որ տնտեսության մեջ նոր արժեք է ստեղծում միայն գյուղատնտեսությունը, այսինքն այն հարստության աղբյուրն է։ Այսպիսով, նրանք դեմ էին գյուղատնտեսության և ներմուծման մաքսատուրքերի հաշվին հարստության ավելացման մերկանտիլիստների քաղաքականությանը։ Ի պատասխան մերկանտիլիստների՝ առևտրի կարգավոման քաղաքականության, ֆիզիոկրատները առաջ քաշեցին laissez faire (լեսսե ֆեղ) սկզբունքը, որը կոչ է անում նվազագույնի հասցնել կառավարության միջամտությունը ։
Ադամ Սմիթը (1723–1790 թվականներ) վաղ տնտեսագիտության տեսաբան է ։ Սմիթը խստորեն քննադատում էր մերկանտիլիստներին, բայց միաժամանակ ներկայացրեց նաև ֆիզիոկրատներին՝ «վերջինիս բոլոր թերություններով հանդերձ», և ասաց, որ «հավանաբար ճշմարտությանն ամենամոտ կանգնած մոտեցումն է» ։
Դասական քաղաքատնտեսություն
Ադամ Սմիթի «Ազգերի հարստության պատճառների և բնույթի հատազոտություն» աշխատությունը (1776 թվական) համարվում է «տնտեսագիտության ծնունդը որպես առանձին գիտակարգ»։ Գիրքը հողը, աշխատանքը և կապիտալը համարում էր արտադրության գործոններ՝ հազգերի հարստության ստեղծման հիմնական մասնակիցները՝ ի տարբերություն ֆիզիոկրատների այն գաղափարի, որ արդյունք ստեղծում է միայն գյուղատնեսությունը։
Սմիթը քննարկում է աշխատանքի բաժանման միջոցով մասնագիտացման օգուտները՝ ներառյալ աշխատանքի աճած արտադրողականությունը և առևտրից ստացված օգուտները ։ Իր «թեորեմն» այն մասին, որ «աշխատանքի բաժանումը սահմանափակված է շուկայի ծավալով», նկարագրվել է որպես «ֆիրմայի տեսության ու արդյունավետության միջուկը» և «տնտեսական կազմակերպությունների հիմնական սկզբունքը» ։ Սմիթի տեսությունը բնութագրվում է «որպես ամբողջ տնտեսագիտության մեջ ամենակարևոր մոտեցում» և ռեսուրսների տեղաբաշխման տեսության հիմք, վերջինիս էությունը կայանում է նրանում, որ կատարյալ մրցակցության պայմաններում ռեսուրսների (հող, աշխատանք, կապիտալ) սեփականատերերը փնտրում են ռեսուրսների օգտագործման ամենաեկամտաբեր ուղիները, արդյունքում հավասարակշռության պայմաններում հաստատվում է եկամտաբերության նույն մակարդակը
Հոգևարական Թոմաս Ռոբերտ Մալթուսը (1798 թվական) ցածր կենսամակարդակը փորձում էր բացատրել «նվազող արդյունքի» տեսությամբ։ Մարդկային հասարակությունը աճում է երկրաչափական պրոգրեսիայով՝ գերազանցելով սննդի արտադրությանը, որն աճում է թվաբանական պրոգրեսիայով։ Արագ աճող բնակչությունը՝ ի հակադրություն սահմանափակ հողային ռեսուրսների, փոքրացնում է միավոր աշխատանքից ստացված արդյունքը։ Ըստ նրա՝ այս ամենի արդյունքը կլինեն ցածր աշխատավարձերը, և հետևաբար կնվազի բնակչության կենսամակարդակը ։ Սակայն տնտեսագետ Ջուլիան Լինկոլն Սայմոնը քննադատել է այս տեսությունը ։
Մինչ Ադամ Սմիթը կենտրոնանում էր հարստության ստեղծման վրա, Դավիթ Ռիկարդոն (1817 թվական) ուշադրության կենտրոնում ներառեց հարստության բաշխումը հողի սեփականատերերի, աշխատողների և կապիտալիստների միջև։ Նա տեսնում էր հակասություն մի կողմից հողի սեփականատերերի, իսկ մյուս կողմից աշխատանքի և կապիտալի միջև։ Ռիկարդոն նշում էր, որ հասարակության ու կապիտալի աճը սահմանափակվում է հողի ֆիքսված առաջարկի պատճառով, արդյունքում հողի ռենտան աճում է, իսկ աշխատավարձն ու շահույթը՝ նվազում։ Նա առաջինն էր, որ սահմանեց համեմատական առավելությունների սկզբունքը, որի համաձայն երկրները պետք է մասնագիտանան այն ապրանքների արտադրության գծով և արտահանեն այն, որի արտադրության ծախքը համեմատաբար փոքր է ։ Այս սկզբունքը համարվում է առևտրից ստացվող օգուտների «հիմնական վերլուծական բացատրությունը» ։
Ջոն Ստյուարտ Միլը նշում է շուկայի երկու կարևոր դերերի տարբերությունը՝ ռեսուրսների տեղաբաշխումը և եկամտի բաշխումը։ Շուկան կարող է արդյունավետ իրագործել ռեսուրսների տեղաբաշխումը, բայց ոչ եկամտի բաշխումը, նա գրում էր, որ վերջին դեպքում անհրաժեշտ է միջամտություն ։
Արժեքի տեսությունը կարևոր էր դասական տեսության մեջ։ Սմիթը գրում էր․ «Ամեն ինչի իրական գինը․․․ նրա վրա ծախսված աշխատանքի և այն ձեռք բերելու դժվարության մեջ է»։ Սմիթը պնդում էր, որ շահույթի և ռենտայի հետ այլ ծախքերը, բացի աշխատավարձից, նույնպես մտնում են ապրանքի գնի մեջ։ Դասական այլ տնտեսագետներ ներկայացրել են Սմիթի տեսության ձևափոխված տարբերակը, որը կոչվում է արժեքի աշխատանքային տեսություն։ Դասական տնտեսագետները կենտրանացել էին այն միտման վրա, որ ցանկացած շուկայական տնտեսություն գալիս է վերջնական հավասարակշռության, որի պայմաններում կան կապիտալի մշտական պաշարներ և բնակչության հաստատուն քանակ։
Մարքսիզմ
Մարքսյան տնտեսագիտությունը բավականին տարբերվում է դասականից և բխում է Կառլ Մարքսի աշխատությունից։ Մարքսի հիմնական աշխատության՝ «Կապիտալի» առաջին հատորը տպագրվել է Գերմանիայում 1867 թվականին։ Այդ աշխատության մեջ նա անդրադարձ է կատարել արժեքի աշխատանքային տեսությանը և հավելյալ արժեքի տեսությանը, որոնք, իր կարծիքով, բացատրում են կապիտալիստի կողմից աշխատողի շահագործման երևույթը ։ Արժեքի աշխատանքային տեսությունը ստեղծված արդյունքի արժեքը որոշվում է միայն այդ արդյունքի ստեղծմանը մասնակցած աշխատանքի արժեքով, իսկ հավելյալ արժեքի տեսությունը ներկայացնում է, թե ինչպես են աշխատողները ստանում իրենց ստեղծած արդյունքի արժեքի մի մասը միայն։
Նեոդասական տնտեսագիտություն
Ժան-Բատիստ Սեյի հեղինակած «Քաղակատնտեսության տրակտատ կամ ինչպես է հարստությունը արտադրվում, բաշխվում և սպառվում» (1803 թվական) աշխատության մեջ տնտեսագիտությունը սահմանվել և քննարկվել է որպես արտադրության, բաշխման և հարստության սպառման մասին գիտություն։ Սեյի սահմանումը հասել է մինչև մեր օրեր, «հարստություն» տերմինը փոխարինվել է «ապրանքներ և ծառայություններ» տերմինով՝ նկատի ունենալով, որ հարստությունը կարող է ունենալ նաև ոչ նյութական տեսք։ 130 տարի հետո Լիոնել Ռոբինսը նկատեց, որ այս սահմանումը թերի է, քանի որ շատ տնտեսագետներ կատարում էին տեսական և փիլիսոփայական ներթափանցում մարդկային գործունեության այլ ոլորտներ։ Նրա «Էսսե բնության և տնտեսկան գիտության նշանակության մասին» աշխատության մեջ նա առաջարկում է սահմանել տնտեսագիտությունը որպես գիտություն, որն ուսումնասիրում է մարդու վարքագծի այն կոնկրետ ասպեկտները, որոնք ենթարկվում են ռեսուրսների սահմանափակության ազդեցությանը, ինչն էլ մարդկանց ստիպում է ընտրություն կատարել, տեղաբաշխել սահմանափակ ռեսուրսները կոնկրետ արդյունքներ ստանալու համար և տնտեսել։
Ռոբինսը գրում էր․ «Տնտեսագիտությունն ուսումնասիրում է մարդկանց վարքագիծը՝ որպես հարաբերություն արդյունքների և սահմանափակ ռեսուրսների միջև, որոնք ունեն բազում կիրառություններ»։ Տասնամյակներ տևած քննարկումներից հետո Ռոբինսի սահմանումը դասկանան տնեսագետների կողմից լայնորեն ընդունվեց և ճանապարհ բացեց գիտական տարբեր աշխատությունների համար ։ Չնայած ոչ այդքան միանշանական, սակայն դասական շատ տնտեսագետներ ընդունեցին Ռոբինսոնի սահմանման որոշ տարբերակներ, այնուամենայնիվ, շատերը առաջ քաշեցին լուրջ առարկություններ։ Հստակ համաձայնության պակասի և այն պատճառով, որ արտդրությունը, սպառումը և բաշխումը հանդիսանում են տնտեսգիտության ուսումնասիրության հիմնական ուղղությունները, հին սահմանումը շատ ոլորտներում դեռևս մնում է արդիական։
Նոր 1870-1910 թվականներին ձևավորված այս ուղղությունը հետագայում անվանվեց «նեոդասական տնտեսագիտություն» և «մարժինալիզմ», իսկ «քաղաքատնտեսություն» տերմինը փոխարինվեց «տնտեսագիտության» նեոդասական ուղղության ներկայացուցիչ Ալֆրեդ Մարշալի կողմից ։ Այս ժամանակահատվածում մեծացավ նաև բնական գիտություններում օգտագործվող մաթեմատիկական մեթոդների ազդեցությունը տնտեսագիտության վրա ։
Նոեդասական տնտեսագիտությունն ուսումնասիրում է անհատների, տնային տնտեսությունների և կազմակերպությունների վարքագիծը, երբ ցանկալի արդյունքին հասնելու համար նրանք փորձում են կառավարել սահմանափակ ռեսուրսները, որոնք ունեն բազում կիրառություններ։ Ենթադրվում է, որ տնտեսվարող սուբյեկտները գործում են ռացիոնալ, ունեն ցանկալի տարբեր արդյունքներ, սահմանափակ ռեսուրսներ այդ արդյունքին հասնելու համար, կայուն նախապատվություններ, առաջնորդող որոշակի նպատակ, և ընտրություն կատարելու կարողություն։ Տնտեսական գիտությունը կենտրոնանում է հասարակության մաս կազմող տնտեսվարողների վրա ։ Նրանք են տնտեսական վերլուծության առանցքը։
Տնտեսվարողների կողմից բոլոր շուկաներում իրականացվող փոխանակման կամ առևտրի արդյունքում ձևավորվում են բոլոր ապրանքների և ծառայությունների գները, որոնք, իրենց հերթին, թույլ են տալիս ռացիոնալ կերպով կառավարել սահմանափակ ռեսուրսները։ Միաժամանակ, որոշումները կայացվում են նույն տնտեսվարողների կողմից, ովքեր, հետևելով անձնական շահին, որոշում են արտադրության, սպառման, խնայողությունների և ներդրումների ծավալները, ինչպես նաև եկամտի բաշխումը աշխատանքի սեփականատերերի (աշխատավարձի տեսքով), կապիտալի սեփականատերերի (շահույթի տեսքով) և հողի սեփականատերերի (ռենտայի տեսքով) միջև։ Յուրաքանչյուր շրջանում տնտեսվարողներն ազդում են տնտեսության և գնագոյացման վրա, և կրում են վերջիններիս հետադարձ ազդեցությունը մինչ կհաստատվի Կայուն հավասարակշռություն կամ արտաքին որևէ գործոն կտեղափոխի հավասարակշռությունը դեպի այլ կետ։ Ռացիոնալ գործող տնտեսվարողների փոխազդեցության շնորհիվ տնտնեսությունը համալիր ադապտիվ համակարգ է։
Քեյնսյան տնտեսագիտություն
Քեյնսյան տնտեսագիտությունը ծագել է Ջոն Մեյնարդ Քեյնսի աշխատություններից, մասնավորապես 1936 թվականին գրված «Զբաղվածության տոկոսի և փողի ընդհանուր տեսություն» գրքից, որը մակրոտնտեսագիտությունը դարձրեց տնտեսագիտության առանձին ճյուղ ։ Գիրքը կենտրոնացած է ազգային եկամտի գործոնների որոշման վրա, երբ գները հարաբերականորեն ոչ ճկուն (կոշտ) են։ Քեյնսը փորձում էր բացատրել, թե ինչու ցածր արդյունավետ պահանջարկի դեպքում աշխատաշուկայում հաստատված գործազրկությունը չի կարող ինքնակարգավորվել, և ինչու նաև գների ճկունությունն ու դրամավարկային քաղաքականությունը կարող են անօգուտ լինել ։
Քեյնսյան տնտեսագիտությունն ունի 2 այսպես կոչված «իրավահաջորդ»։ Հետքեյնսյան կամ պոստքեյնսյան տնտեսագիտությունը ուշադրության կենտրոնում է պահում մակրոտնտեսական կոշտությունը։ Միկրո կառուցվածքների հետազոտության մեջ իր մոդելները հիմնվում են ոչ թե պարզ օպտիմիզացիայի մեթոդների, այլ իրական կյանքի փորձի վրա։ Այս ճյուղը զարգացրել են Քեմբրիջի համալսարանը և Ջոան Ռոբինսոնի աշխատությունները։
Նոեքեյնսյան տնտեսագիտությունը նույնպես կապված է քեյնսյան տնտեսագիտության զարգացման հետ։ Այս խմբի տնտեսագետները հակված են այլ տնտեսագետների հետ կիսել այն մոդելը, որում շեշտը դրվում է մարդկանց օպտիմիզացիոն վարքագծի վրա, բայց հաշվի են առնում նաև հիմնական քեյնսյան նեղ տեսակետները, ինչպիսին, օրինակ, գների և աշխատավարձի կոշտությունն է։
Չիկագոյի տնտեսագիտական դպրոց
Չիկագոյի տնտեսագիտական դպրոցը հայտնի է շուկայի ազատության կոչերով և մոնետար գաղափարներով։ Ըստ Միլթոն Ֆրիդմենի և այլ մոնետարիստների՝ շուկայական տնտեսությունները գտնվում են կայուն հավասարակշռության մեջ, եթե փողի առաջարկը մեծ չափով չի տատանվում։ ԱՄՆ-ի Ֆեդերալ ռեզերվային բանկի նախկին նախագահ Բեն Բերնանկեն այն տնտեսագետներից է, ով լիովին համաձայն է Մեծ ճգնաժամի պատճառների նասին Միլտոն Ֆրիդմանի կատարած վերլուծության հետ ։
Միլտոն Ֆրիդմանը փոխ է առել և հաջողությամբ մոդեռնացրել է Ադամ Սմիթի, ինչպես նաև դասական այլ տնտեսագետների դրույթները։ Դրա օրինակ է 1970 թվականին Նյու Յորք Թայմս ամսագրում գրված իր հոդվածը, որում նա փաստում է, որ բիզնեսի հասարակական պատասխանատվությունը պետք է կայանա նրանում, որ ուղղված լինի ռեսուրսների օգտագործմամբ առանց խաբեության և խարդախության սեփական շահույթի մաքսիմալացմանը ազատ մրցակցության պայմաններում ։
Այլ դպրոցներ և մոտեցումներ
Հայտնի այլ դպրոցները կամ մոտեցումները վերաբերում են տնտեսագիտական պրակտիկայի մասնավոր ձևերին, որոնք տարածվել են հայտնի ակադեմիկոսների տարբեր խմբերի կողմից․ Ավստրիական, Ֆրայբուրգի, Լոզանի, Պոստքեյնսյան, Ստոկհոլմի տնտեսագիտական դպրոցները։
Ալտերնատիվ ուղղություններից են կանաչ տնտեսագիտություն, սահմանադրական տնտեսագիտություն, ինստիտուցիոնալ տնտեսագիտություն, էվոլյուցիոն տնտեսագիտություն, կախվածության տեսություն, կառուցվածքային տնտեսագիտություն, համաշխարհային համակարգի տնտեսագիտություն, էկոնոֆիզիկա, ֆեմինիստական և բիոֆիզիկական տնտեսագիտություն։
Հիմնական քննադատություններ
Վատատեսական գիտությունը տնտեսագիտության այլընտրանքային, նսեմացնող ու ծաղրական անվանում է, որը տրվել է 19-րդ դարում Թոմաս Քարլայլի կողմից։ Քարլայլը պաասխանել է հոգևորական Թոմաս Ռոբերտ Մալթուսի (18-րդ դար) աշխատությանը, որում վատատեսորեն կանխատեսում էր, որ կհաստատվի սով, որովհետև բնակչության աճը գերազանցում է սննդի առաջարկի աճին։ Քարլայլը Ջոն Ստյուարտ Միլի հետ ստրկության վերաբերյալ բանավեճում կողմ է արտահայտվել ստրկատիրության մասին, միչդեռ Միլը դեմ էր դրան։
Որոշ տնտեսագտներ, ինչպիսիք են Ջոն Ստյուարտ Միլը և Լեոն Վալրասը, հիմնավում էին, որ հարստության արտադրությունը պետք չէ կապակցել դրա բաշխման հետ ։
«Ազգերի հարստության բնույթի և պատճառների հետազոտություն» աշխատության մեջ Ադամ Սմիթը նշում է մի շարք խնդիրներ, որոնք այդ ժամանակ բանավեճի առարկա էին։ Սմիթը կտրուկ քննադատում է քաղաքական կողմնորոշումներ ունեցող մարդկանց, որվքեր փորձում են իրենց խմբի ազդեցությունն օգտագործելով մանիպուլացնել կառավարությանը և պարտադրել իրենց կամքը։ Սմիթի ժամանակ դրանք կոչվում էին քաղաքական ֆրակցիաներ՝ խմբակցություններ, սակայն մեր օրերում նրանց անվանում են լոբբիստական կամ ընդհանուր շահեր ունեցողների խմբեր, որոնց մեջ կարող են ներառվել միջազգային բանկերը, կորպորատիվ կոնգլոմերացիաները, օլիգոպոլիաները, մենաշնորհները, առևտրային և այլ միությունները։
Տնտեսագիտությունն ունի մեծ դեր կառավարության քաղաքականության մասին տեղեկատվություն հաղորդելու գործում։ Ակադեմիական որոշ թերթեր բարձր են գնահատում տնտեսագիտության և քաղաքական որոշ հարցերի հաշտեցումն ավելի տեղեկացված քաղաքական միջավայր ձևավորելու համար։ Հաճախ պակասում են պրոֆեսիոնալ տնտեսագետների և պետական քաղաքականության հարաբերության օրենսդրական կարգավորումները։ Ըստ Ամերիկյան տնտեսական ասոցիացիայի տնտեսագետների կատարած հարցման՝ քաղաքական խնդիրներ են առևտրի սահմահափակումները, այն մարդկանց սոցիալական ապահովագրությունը, ովքեր միջազգային մրցակցության պատճառով կորցրել են իրենց աշխատանքը, գենետիկորեն մոդիֆիկացված սնունդը, թափոնների վերամշակումը, առողջության ապահովագրության հետ կապված որոշ խնդիրներ, բժշկական անփութությունը, բժշկական մասնագիտություն ստանալու դժվարությունները, ներքին օրգանների նվիրատվությունը, անառողջ սննունդը, հիփոթեքային զեղչերը, համացանցի միջոցով հարկումը, խաղատները, էթանոլի հարկը և գնաճի նպատակադրումը։
1977 թվականին էկոլոգիական տնտեսագիտական ուղղության և կայուն տնտեսական աճի տնտեսագետ Հերման Դեյլին պնդում էր, որ գոյություն ունի տրամաբանական անհամապատասխանություն շեշտը տնտեսական աճի վրա դնելու և ռեսուրսների սահմանափակության միջև ։
Դեյդրա Մակկլոսկին պնդում էր, որ տնտեսագիտական էմպիրիկ շատ առարկաներ վատ են ներկայացված։ Նա և Սթեֆըն Զիլիակը նշում են, որ թեև Մկկլոսկիի քննադատությունը լավ է ընդուվել, սակայն մինչ օրս պրակտիկան չի բարելվվել ։ Այս վերջին պնդումը վիճելի է։
2002 թվականին Արժույթի միջազգային հիմնադրամը կատարեց 1990-ականների ազգային տնտեսությունների աճի կանխատեսման հետազոտություն, որի արդյունքում պարզվեց, որ տնտեսական անկում ապրած հետազոտված 60 երկրներից միայն երկուսը՝ այսինքն երեք տոկոսն էին կանխատեսել, որ ունենալու են տնտեսական անկում ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Տնտեսագիտություն Կատեգորիա:Քաղաքական տնտեսագիտություն
Կենտոն Դյութի
Կենտոն Դյութի (Kenton Duty, ), ամերիկացի դերասան, երգիչ և պարող։ «Երիտասարդ դերասան» անվանակարգի թեկնածու (2012)։ Նա ունի երկու կրտսեր եղբայր, զույգ քույրեր, ովքեր ծնվել են 1999 թվականին։ 2010 թվականին Դյութին ապրել է Լոս Անջելեսում ծնողների և զույգ քույրերի հետ։
Կարիերա
2004 թվականին, 9 տարեկան հասակում Դալլասում Դյութին սկսել է իր դերասանական կարիերան, խաղացել է Դալլասի Սուրբ Ծննդյան երգի և թատրոնի երաժշտական ներկայացման մեջ ։ Կենտոն Դյութին սկսել է խաղալ ֆիլմերում 2006 թվականից։ Ավելի հայտնի է դարձել «Պարի տենդը» հեռուստասերիալում Գյունտեր Խեսսենխեֆֆերի դերակատարում (2010), որի արդյունքում դարձել է «Երիտասարդ դերասան» անվանակարգի թեկնածու (2012)։ Հանդիպել է Կարոլային Սանշայնի հետ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի երգիչներ Կատեգորիա:21-րդ դարի երգիչներ Կատեգորիա:Ամերիկացի պարողներ Կատեգորիա:Ամերիկացի հեռուստատեսային դերասաններ Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ կինոդերասաններ Կատեգորիա:Ամերիկացի դերասաններ Կատեգորիա:Ամերիկացի տղա երեխա դերասաններ
Աստերոիդների ցանկ (210501-210600)
Աստերոիդների ցանկ (210401-210500) * Աստերոիդների ցանկ * Աստերոիդների ցանկ (210601-210700)
Գետկից
Գետկից, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Սասունում։ Մտնում էր Հազզո-Խաբլջոզ գավառակի մեջ ։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Բրիաննա Բրաուն
Կարիերա
2006 թվականին Բրաունը «Կենդանի մեռյալների 3D գիշերը» սարսափ ֆիլմում խաղացել է Բարբարա գլխավոր դերը։ 2007 թվականին «Օտար անտառ» սարսափ ֆիլմում խաղացել է Շերիլ դերը։ Նրա երկրորդ պլանի ամենանշանակալից դերերից են Ջադ Ապաթոուի «Քառասուն տարեկան կույս» (2005) և «Մի քիչ հղի» (2007) ֆիլմերում։
Բրաունը հաճախ նկարահանվել է հեռուստատեսությունում, այդ թվում՝ «C. S. I. հանցագործության վայրը», «Սմոլվիլի գաղտնիքը», «Անտուրաժ», «Առանց հետքի», «Խուզարկու շուն», «Ջոուի» և «Մտածել ինչպես հանցագործ» սերիալներում ։ 2010 թվականի հունվարի 6-ին Լիզի Նայլզ դերով առաջնաելույթ է կատարել ABC-ի «Գլխավոր հիվանդանոց» ցերեկային սերիալում, որտեղ նկարահանվել է մինչև 2011 թվականի հունիսը, փոքր ընդմիջումից հետո, 2011 թվականի աշնանը նկարահանվել է մի քանի էպիզոդներում ։ 2011 թվականին «Հայրենիք» հոգեբանական թրիլլեր ժանրի սերիալում խաղացել է ԿՀՎ-ի գաղտնի տեղեկատուի դեր։ Սերիալը հեռարձակվել է Showtime ալիքով։
2013 թվականին Բրաունը նկարահանվել է Lifetime-ի «Նենգ աղախիններ» սերիալային կատակերգության առաջին էպիզոդում։ 2014 թվականին Լիլի Ռեյբի ի հետ ստացել է ABC-ի «Շշուկները» սերիալի հիմնական դերերից մեկը, սակայն պիլոտային սերիայի նկարահանումից հետո հեռացվել է ։
Բարեգործություն
Նկարահանումների միջև ընկած ժամանակահատվածում Բրաունը զբաղվել է բարեգործությամբ և համագործակցել է խաղաղության դեպարտամենտի հետ (The U.S. Department of Peace) ։ 2005 թվականին հիմնադրել է կանանց «Նոր Հուլիվուդ» կազմակերպությունը, որը զբաղվել է բարեգործությամբ և գումար է հավաքել տարբեր ոչ առևտրային կազմակերպությունների համար ։ Խումբը բաղկացած է 26 կանանցից Լոս Անջելեսում, իսկ մասնաճյուղը գտնվում է Նյու Յորքում ։
Անձնական կյանք
2017 թվականի մայիսի 22-ից ամուսնացած է եղել ռեժիսոր և դերասան Ռիչի Քինի հետ։ Զույգն ունի որդի՝ Չարլի Զեյն Քինը (ծնվ. 18.07.2018) ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հոկտեմբերի 2 ծնունդներ Կատեգորիա:1979 ծնունդներ Կատեգորիա:Ամերիկացի դերասանուհիներ Կատեգորիա:Ամերիկացի հեռուստատեսային դերասանուհիներ Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոդերասանուհիներ
(6139) Նաոմի
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,662615 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,2624 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,0629 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1586,94 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,226851 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 12,42° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1992 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Ացուշի Սուգիեի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Աստերոիդների ցանկ (29601-29700)
Աստերոիդների ցանկ (29501-29600) * Աստերոիդների ցանկ * Աստերոիդների ցանկ (29701-29800)
Նորմանդյան կղզիներ
Նորմանդյան կղզիներ (Channel Islands, îles Anglo-Normandes, îles de la Manche, Îles d'la Manche), կամ Նորմանդական կղզիներ, Չանելայլանդս, կղզիների խումբ Լա Մանշ նեղուցում, Կոտանտեն թերակղզու արևմտյան ափի մոտ։ Պատկանում են Մեծ Բրիտանիային։ Տարածությունը 196 կմ² է, բնակչությունը՝ 125 հազար (1978 թվական)։ Բաղկացած են Ջերսի և Գեռնսի խոշոր ու մի շարք մանր կղզիներից։ Կազմված են գնեյսներից ու գրանիտներից։ Կան մարգագետիններ, բանջարաբուծություն, ծաղկաբուծություն, ձկնորսություն։
Կղզիների խումբը կազմված է երկու մեծ՝ Ջերսի և Գերնսի կղզիներից, մի քանի փոքր կղզիներից և բազմաթիվ կղզյակներից և ժայռերից։ Կղզեխումբը գտնվում է Նորմանդիայից արևելք։
Հիմնական կղզիները Ջերսին և Գերենսին մտնում են Մեծ Բրիտանիայի թագավորական հողերի կազմի մեջ և կառավարվում են թագուհու կողմից, սակայն չեն մտնում Մեծ Բրիտանիայի կազմի մեջ և չեն կազմում Եվրամիության մաս, սակայն հանդիսանում են Եվրոպական մաքսային տարածքի մաս ։ Կղզիների հարավային մասը, Շոզե կղզեխումբը, գտնվում է Ֆրանսիայի սահմանների մեջ (Մանշ դեպարտամենտ)։
Մակերեսը՝ 194 կմ² (Գերնսի - 78 կմ², Ջերսի - 116 կմ²)։ Ամենամեծ քաղաքը՝ Սենտ-Հելյեր (սենտ-Էլյե)։ Կղզիների վրա զարգացած են անասնաբուծությունը և ձկնորսությունը։
Կղզիների բնակչությունը կազմում է մոտ 160 000 մարդ (2009)։ Ազգային կազմությունը (2008)
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Նորմանդյան կղզիներ Կատեգորիա:Ֆրանսիայի պատմություն Կատեգորիա:Եվրոպական միության հատուկ տարածքներ Կատեգորիա:Անգլիախոս երկրներ և տարածքներ Կատեգորիա:Եվրոպայի կախյալ տարածքներ
Ֆոլ Ռիվեր շրջան (Հարավային Դակոտա)
Ֆոլ Ռիվեր շրջան (Fall River County), ԱՄՆ Հարավային Դակոտա նահանգի 66 վարչական միավորներից մեկը։ Ընդհանուր տարածությունը 4.507 կմ² է, բնակչությունը՝ 7.094 մարդ (2010 թ. տվյալներով)։ Շրջկենտրոնն է Հոթ Սպրինգս բնակավայրը։ Կազմավորվել է 1883 թ.։
Կատեգորիա:Հարավային Դակոտայի շրջաններ
Նոր Զեյթուն
Նոր Զեյթուն կամ Զեյթուն, թաղամաս Հայաստանի Հանրապետության մայրաքաղաք Երևանում։ Վարչականորեն թաղամասը մտնում է Քանաթեռ-Զեյթուն վարչական շրջանի մեջ ։
Զեյթուն թաղամաս հիմնադրելու նպատակով Հալեպում 1944 թվականին կազմվում է <Արծվաբույն Զեյթուն> վերաշինման միությունը, որի անդամներն են եղել՝
Հայաստանում.
Ներգաղթից հետո, 1948 թվականին Կոմիտեի անդամներով թույլտվություն են ստանում և Երևան քաղաքում հիմնադրում ու կառուցում են Նոր Զեյթուն թաղամասը ։
Նոր Զեյթուն թաղամասի և Քանաքեռ-Զեյթուն վարչական շրջանի թաղապետը ազգությամբ հայ Գևորգ Ղազարյանն է։
Թաղամասը հիմնականում հայաբնակ է, սակայն կան նաև այլ ազգային փոքրամասնություններ, օրինակ՝ ռուսներ, վրացիներ, հնդիկներ, պարսիկներ և այլն։
Սահմանակից է Ավան, Արաբկիր, Կենտրոն և Նոր Նորք վարչական շրջաններին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Քանաքեռ-Զեյթուն վարչական շրջանի թաղամասեր
Եվգենիա Մեդվեդևա
Եվգենիա Արմանի Մեդվեդևա, ռուս գեղասահորդ, որը հանդես է գալիս կանանց մենասահքում։ 2016 թվականի Աշխարհի առաջնության, 2016 թվականի Եվրոպայի առաջնության չեմպիոն, 2015 թվականի Գեղասահքի գրան պրիի եզրափակչի հաղթող, 2016 թվականի Ռուսաստանի չեմպիոն։ Ռուսաստանի սպորտի վաստակավոր վարպետ , ազատ ծրագրում համաշխարհային ռեկորդակիր։
2016 թվականի ապրիլի 30-ի տվյալներով՝ երկրորդ տեղն է զբաղեցնում Չմշկասահորդների միջազգային միության վարկանիշային սանդղակում ։ Գեղասահքի մոսկովյան դպրոցի «Խրուստալնի» բաժնի սան է։
Կենսագրություն
Մեդվեդևայի հայրը՝ Արման Բաբասյանը, հայ գործարար է ։ Մայրը՝ Ժենյա Դևյատովան, նախկին գեղասահորդ ։ Քույր՝ Կարինա Բաբասյան ։ Եվգենիա ազգանունը վերցված է մայրական տատի ազգանունից։ Մոր և աղջկա ազգանունները տարբեր են։ 2017 թվականի սեպտեմբերի 7-ին դարձավ Ռուսաստանի պետական ֆիզիկական կուլտուրայի, սպորտի, երիտասարդության և զբոսաշրջության պետական համալսարանի ուսանող ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուս գեղասահորդներ Կատեգորիա:Ռուսաստանի սպորտի վաստակավոր վարպետներ Կատեգորիա:Հայկական ծագմամբ ռուսներ
Հնդեվրոպական լեզուներ
[[Պատկեր:Indo-European branches map.png|thumb|250x250px|
]]
Հնդեվրոպական լեզուների ընտանիքն աշխարհում ամենատարածված լեզվաընտանիքն է։ Ներկայացված է երկրագնդի բոլոր բնակեցված մայրցամաքներում։ Լեզվակիրների թիվը գերազանցում է 2,5 միլիարդը։ Որոշ լեզվաբանների տեսակետների համաձայն նոստրատիկ գերընտանիքի մասն է կազմում։
Անվանում
«Հնդեվրոպական լեզուներ» տերմինը (Indo-European languages) առաջին անգամ ներկայացվեց Թովմաս Յունգի կողմից 1813 թվականին ։ Գերմանալեզու գրականությունում հաճախ օգտագործվում է «Հնդգերմանական լեզուներ» տերմինը (indogermanische Sprachen)։ Երբեմն ավելի վաղ հնդեվրոպական լեզուները կոչվում էին «Արիական», սակայն այժմ այդ տերմինով («Արիական լեզուներ») անվանում են Հնդեվրոպական լեզուների ընտանիքի լեզվական ենթաընտանիքներից մեկը, որի մեջ ներառվում են հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի «Նուրիստանյան ճյուղը» և «Հնդիրանական լեզուները»։
Ուսումնասիրվածություն
Հնդեվրոպական լեզվաընտանիքը աշխարհի ամենից ավելի լավ ուսումնասիրված ամենաբազմալեզու լեզվաընտանիքներից մեկն է  ։
Տարածվածություն
Հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի լեզուներով խոսող ժողովուրդները տարածված են Եվրոպայի մեծ մասում, ինչպես և Ասիայի, Աֆրիկայի, Ամերիկայի, Ավստրալիայի և Օվկիանիայի զգալի մասում։
Հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի ճյուղեր
Հնդեվրոպական լեզուները բաժանվում են 12 ճյուղի.
Հնդկական ճյուղ
Հնդկական ճյուղի մեջ է մտնում սանսկրիտը` հին հնդկերենը, որով գրված են Վեդաները և մի քանի արձակ գրվածքներ։ Վեդաները կազմում են հին հնդկերենի սրբազան գիրքը։ Հին հնդկերենով գրված է նաև գեղարվեստական, փիլիսոփայական ու գիտական գրականությունը. այս լեզուն կոչվում է սանսկրիտ։ Ժամանակակից հնդկական լեզուներն են՝ հինդի, բենգալի, օ րիյա, գուջարաթի, փենջաբի, մինդհի, մարաթի, նեպալի, քաշմիրի և այլն։ Այս տեղական լեզուներին զուգընթաց Հնդկաստանում գործածվում է գրական ընդհանուր մի լեզու, որ կրում է հինդուստանի կամ ուրդու անունը արաբական այբուբենով և հինդի՝ հնդկական այբուբենով։