Իշտվան_Մեսարոշ
Գաղափարներ
Իր ամենահայտնի գիրքը` «Կապիտալի հակառակ կողմը» (1955), Մեսարոշը գրել է ավելի քանի 30 տարի։ Այն ունի «Դեպի անցումային ժամանակահատվածի տեսություն» ենթավերնագիրը, քանի որ այնտեղ հեղինակը փորձում է նկարագրել ապագայում տեղի ունենալիք կապիտալի հասարակարգի (հենց այսպես է նա անվանում իշխող հասարակարգը. կապիտալիզմը, ըստ նրա, այդ հասարակարգի մի մասնավոր դեպքն է միայն) վերափոխումը սոցիալիզմի, որը պետք է սկսվել «հեղափոխության հաջորդ օրը»։ Իշտվան Մեսարոշն երկընտրանք է առաջարկում ժամանակակից աշխարհում կապիտալի ու կապիտալիզմի վերաբերյալ եղած տեսակետներին, հակադրվելով տարբեր դպրոցների ներկայացուցիչներին` սկսած Ադամ Սմիթից, վերջացրած Ֆրիդրիխ Հայեկով։ Նա դիտարկում է կապիտալը որպես սոցիալական մետաբոլզիմին հակադրվող օրգանական համակարգ. և այս հակասության հետ կապված, սոցիալիստական մետաբոլիզմն էլ չի կարող հավերժ ու անփոփոխ լինել, հետևաբար, այն պետք է ձեռք բերի նոր որակ։ Իշտվան Մեսարոշը մատնացույց է անում կապիտալի կառուցվածքային ճգնաժամի խորացմանը։ Այս ճգնաժամն իր բնույթով տարբերվում է կապիտալիստական արտադրության ցիկլային ճգնաժամերից։ Կապիտալի կառուցվածքային ճգնաժամը նպաստում է ժամանակակից իմպերիալիզմի` ավտորիտարիզմի առավել ագրեսիվ ձևերի ընդունմանն ու նվաճողական միտումների ուժեղացմանը։ Իշտվան Մեսարոշը համարում է, որ կապիտալը ինքնաբուխ կոորդինացվող համակարգ չէ, այլ առանձնանում է վերահսկում և ղեկավարում պահանջող խիստ ու խմբային կառուցվածքով, որի ապահովումն ավելի ու ավելի է բարդանում։ Իրավիճակի հանդեպ վերահսկողությունը կորցնելու վախը մղում է ժամանակակից կապիտալիզմին ուժեղացնել ավտորիտարիզմը, այդ թվում` ամենազարգացած կապիտալիստական երկրներում նույնպես, ինչպես նաև` նպաստում է ագրեսիվ նվաճողականությանը (ոչ միայն տարածքային, այլև` ներքին) Կապիտալը ներխուժում է այնպիսի ոլորտներ, որոնք նախկինում չեն ենթարկվել դրա իշխանությանը (բժշկություն, կրթություն, կոմունալ տնտեսություն, ենթակառուցվածքներ), որպեսզի դրանց կոմերցիոն բնույթ տա։ Այս «պատմական ժամանակների մարտահրավերի» պատասխանն, ըստ Մեսարոշի, չի փոխվել Ռոզի Լյուկսեմբուրգի ժամանակներից` «սոցիալիզմ կամ բարբարոսություն»։ Մեսարոշը համարում է, որ օրակարգում առկա սոցիալական հեղափոխությունը դեռևս սոցիալիստական չի լինի, այլ` հակակապիտալիստական, այսինքն, կհակազդի հասարակության մեջ կապիտալի բռնապետության տարածմանը։ Այսպիսով, հետհեղափոխական հասարակությունները դիտարկվում են որպես կապիտալի համակարգի օրգանական բաղադրիչ մաս, որը դեռևս ամբողջությամբ չի հաղթահարել կապիտալը որպես հասարակական հարաբերություն, քանի դեռ հակակապիտալիստական շարժումը չի ընդգրկել ամբողջ աշխարհը, Մեսարոշը համաշխարհային սոցիալիստական հեղափոխությունը դիտարկում էր ոչ թե որպես միանգամյա արմատական գործողություն, այլ` որպես պրոցես։ Այս դեպքում կարևորվում է սոցիալիզմի «անցումային ժամանակաշրջանի տեսության» մշակումը, որի էությունը կայանում է սոցիալական հեղափոխության մեջ։ Առանց այս տեսության սոցիալիստական հեղափոխությունն ի վիճակի չէ դուրս գալ այն փակուղուց, որի մեջ հայտնվել է վերջին տասնամյակներում։ Միևնույն ժամանակ` անհրաժեշտ է խուսափել ուտոպիայի թակարդից և արդեն այսօր մանրամասն նկարագրել ապագա հասարակարգը. չնայած ուտոպիստական սխեմաները կարող են կապիտալին այլընտրանք գտնելու անմիջական կարիքը բավարարել, դրանք հիմնականում ի զորու չեն տեսնելու այն հասարակարգից դուրս, որին դրանք կոչված են քննադատելու։ Մեսարոշը քննադատում է այն պնդումը, ըստ որի կապիտալիզմի նյութական պայմանները կարելի է անմիջականորեն օգտագործել ոչ կապիտալիստական արտադրության հիման վրա ստեղծված հասարակության բարիքների համար։ Իրականում, ըստ Մեսարոշի պնդման, ո՛չ կապիտալի կենտրոնացումը, ո՛չ աշխատանքի համընդհանրացումը կապիտալիզմի առկայության դեպքում չեն կարող «ինքնաբերաբար» բերել սոցիալիզմի։ Կապիտալիզմի նյութական պայմանները սերտորեն կապված են դասային, գենդերային և ռասայական հիերարխիային, և պատրանքային է հույս ունենալ, թե իշխանության զավթումն ու կապիտալիստներին իշխանությունից հեռացնելը միանգամից կապիտալիստական համակարգը կփոխակերպեն սոցիալիստականի։ Իրական հիմնավոր հասարակական փոփոխությունների առաջին քայլը պետք է լինի կապիտալի ամբողջական մերժումն ինչպես քաղաքականության մեջ, այնպես էլ` տնտեսության. սա ի զորու է իրականություն դարձնել միայն զանգվածային աշխատավորական ոչ խորհրդարանական շարժումը։ Իշտվան Մեսարոշը դրական էր գնահատում Բոլիվարյան հեղափոխությունը Վենեսուելայում, նա անձամբ ծանոթ էր Չավեսին և նրա կողմնակիցն էր, նրան անվանում էր «21-րդ դարի սոցիալիզմի ռահվիրա»` նախքան իր իշխանության գալը ։ Մեսարոշը պնդում է, որ կրթությունը պետք է անընդհատ լինի, տևի ամբողջ կյանքի ընթացքում, հակառակ դեպքում` դա ուղղակի կրթություն չէ։ Նրա կարծիքով, կրթության ժամանակակից համակարգը, որ կազմակերպվում է իշխող բուրժուական դասի կողմից, մարդուն պատրաստում է ապրելու մի աշխարհում, որը հեռացված է աշխատանքից ու պատկանում է կապիտալին։ Այն ո՛չ ուսանողներին, ո՛չ ուսուցիչներին փոփոխությունների անհրաժեշտության մասին մտածելու ժամանակ չի տալիս, չի սովորեցնում այլընտրանք փնտրելու ուղին։