cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Առաջին համաշխարհային պատերազմ
Ցամաքային գործողություններ
Գերմանիան առաջ էր Անտանտից անուղղակի ծանր հրետանիով։ Գերմանիան օգտագործում էր 150 մմ և 210 մմ-ոց հաուբիցներ 1914 թվականին, երբ Ֆրանսիան և Բրիտանիան՝ 75 մմ և 105 մմ-ոց Բրիտանիան ուներ 6 հատ 152 մմ-ով հաուբից, սակայն այն այնքան ծանր էր, որ շատ անհարմար էր այն տեղափոխել մի ռազմադաշտից մյուսը։ Գերմանիան նաև ուներ ավստրիական արտադրության 305 մմ և 420 մմ-ոց թնդանոթներ և հատուկ նախագծված նռնկանետեր, որոնք շատ հարմար էին դիրքային պատերազմական գործողությունների ժամանակ ։
Կռիվների մեծ մասը տեղի էին ունենում խրամատային գործողությունների ժամանակ, որտեղ ամեն մետր առաջ գնալու համար հարյուրավոր զոհեր էին հարկավոր։ Պատմության մեջ ամենաարյունալի ճակատամարտերից շատերը եղել են Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքում։ Այս ճակատամարտերից են Իպրեի, Մառնի, Կամբրեինը, Սոմինը, Վերդենինը և Գալիպոլիինը։ Գերմանացիները օգտագործում էին ազոտի ֆիկսացիայի Հաբերի գործընթացը, ինչը թույլ էր տալիս անխափան մատակարարել վառոդով անգամ երբ Գերմանիան շրջափակման մեջ էր ։ Հրետանին բերում էր մեծ թվով զոհերի, սակայն այն սպառում էր մեծ քանակությամբ պայթուցիկ նյութ։ Պայթյուններից հետո գլխի հատվածում վնասվածքների մեծ քանակությունը ստիպեցին հայտնագործել երկաթե սաղավարտներ։ Բրիտանացիների կողմից հայտնագործվեցին Բրոդի սաղավարտը, որոնք կրում էին բրիտանացի և ամերիկացի զինվորները, այնուհետև գերմանացիները հայտնագործեցին սաղավարտի կատարելագործված տարբերակը, որը կոչվում էր Շտալհելմ, որը մինչ այժմ օգտագործվում է շատ երկրների սպառազինություններում։
Պատերազմի հիմնական առանձնահատկություններից էր քիմիական զենքի լայնամաշտաբ կիրառումը։ Գազերը ներառում էին քլոր, իպրիտ և ֆոսգեն։ Գազային հարձակումներից զոհերը քիչ էին, քանի որ արագ հայտնաբերվեցին գազային հարձակումների դեմ արդյունավետ միջոցներ, ինչպիսին է հակագազ։ Քիմիական զենքի և փոքրածավալ ռազմավարական ռմբակոծությունները արգելված էին 1899 և 1907 թվականի Հաագայի կոնֆերանսով, երկուսն էլ փոքր արդյունավետություն ունեին , սակայն նրանք խաղաղ բնակչության մոտ խուճապ էին առաջացնում ։
Ամենահզոր ցամաքային զենքը երկաթգծային հրետանին էր, որը արտադրվում էր Կրուպների ընտանիքի կողմից, կշռում էր հարյուրավոր տոննաներ։ Զենքի մականունն էր «Մեծ Բերտաս», չնայած ոչ երկաթգծային հրետանուն էլ էին այսպես անվանում։ Գերմանիան նաև արտադրեց Փարիզի թնդանոթ, որը ի վիճակի էր ռմբակոծել Փարիզը 100 կմ հեռավորությունից։
Խրամատները, թնդանոթները, օդային հետախուզությունը, փշալարերը և այդ ժամանակվա հրետանին իր արկերով նպաստեց, որպեսզի ճակատային գիծը մնա անփոփոխ։ Բրիտանիան և Ֆրանսիան հարցի լուծումը գտան տանկերում։ Բրիտանական առաջին տանկերը օգտագործվեցին Սոմի ճակատամարտի ընթացքում 1916 թվականի սեպտեմբերի 15-ին։ Չնայած տանկերի մեխանիկական վիճակը անբավարար էր, սակայն փորձը ցույց տվեց գաղափարի արդյունավետությունը։ Մեկ տարում բրիտանացիները հարյուրավոր տանկեր հանձնեցին շահագործման և նրանք շատ արդյունավետ գործեցին Կամբրեյի ճակատամարտում 1917 թվականի նոյեմբերին։ Մինչդեռ ֆրանսիացիները ներմուծեցին առաջին տանկերը պտտվող աշտարակով, որոնք կոչվեցին «Renault FT», որոնք մեծ դեր խաղացին հետագայում հաղթանակի հասնելու հարցում։
Մյուս նոր զենքը կրականետն էր, որը առաջինը օգտագործեցին գերմանացիները, հետագայում նաև մյուս զորքերը։ Չնայած այն չուներ ռազմավարական նշանակություն, սակայն կարող էր խոճապ առաջացնել հակառակորդի շարքերում։
Խրամատային երկաթգծերի օգնությամբ պարեն, ջուր և ռազմամթերք էր մատակարարվում ռազմաճակատի զորքերին, ինչը համարվում էր շատ արդյունավետ տրանսպորտային միջոց։
Ծովային գործողություններ
Գերմանացիները օգտագործեցին «U-boat»-եր (սուզանավեր) հենց պատերազմի սկզվբից։ Նրանք Կայսրերական ռազմածովային ուժերի կողմից օգտագործվում էին խաղաղ օվկիանոսում և նպատակն էր կտրել բրիտանացիներին ծովի միջոցով բեռների մատակարարումից։ Բրիտանացիները սկզբում անզոր էին պայքարելու նրանց դեմ, սակայն ավելի ուշ սկսեցին սուզանավերի դեմ օգտագործել խորքային ռումբեր,, հիդրոֆոն (պասիվ էխոլոտ, 1917 թվականից), դիրիժամբլներ, հակասուզանավային սուզանավեր և այլն ։
Օդային գործողություններ
Անշարժ թևերով օդանավերը առաջին անգամ օգտագործեցին իտալացիները Լիվիայում 1911 թվականի հոկտեմբերի 23-ին Թուրք-իտալական պատերազմի ժամանակ հետախուզական նկատառումներով, շուտով արդեն օդանավերից նետվում էին նռնակներ և օգտագործում էին լուսանկարչական ապարատներ։ 1914 թվականին նրանց ռազմական օգտագործումը ակնառու էր։ Նրանք օգտագործվում էին հետախուզության և ցամաքային նշանակակետերի ռմբակոծման համար։ Օդանավերը ոչնչացնելու համար օգտագործվում էին հակաօդային թնդանոթներ և կործանիչ։ Ռազմավարական ռմբակոծիչները ստեղծվեցին գերմանացիների և բրիտանացիների կողմից, որոնք փոխարինում էին դիրիժաբլներին ։ Պատերազմի վերջում սկսվեցին օգտագործվել ավիակիրներ, որոնց վրա տեղակայված «Sopwith Camels» օդանավերը ոչնչացրեցին Տոնդերնի դիրիժաբլների անգարները 1918 թվականին ։
Դիտորդական օդապարիկները, որոնք թռչում էին խրամատներից մեծ բարձրության վրա, օգտագործվում էին հակառակորդի դիրքերի և հրետանու ուղվածության հետախուզության համար։ Օդապարիկները ունեին երկու հոգանոց անձնակազմ, որոնք ունեին անձնական պարաշյուտներ, այսպիսով հակառակորդի կողմից օդապարիկի խոցման դեպքում կարող էին անվտանգ վայրէջք կատարել։ Այդ ժամանակ պարաշյուտները շատ ծանր էին և չէին օգտագործվում օդաչուների կողմից, սակայն պատերազմի վերջում հայտնագործվեցին ավելի թեթև տարբերակներ։ Պարաշյուտները չէին խրախուսվում բրիտանակլան ղեկավարների կողմից, քանի որ նրանց կարծիքով դրանք կարող էին սերմանել վախկոտություն ։
Գիտակցելով օդապարիկների կարևորությունը հետախուզության մեջ, նրանք համարվում էին թշնամու առաջնային թիրախ։ Նրանց պաշտպանելու համար իրականացվում էին պարեկային հերթափոխեր զենիթային զենքերով, որ անգամ օդանավերի համար նրանց խոցումը դժարանում էր։ Գերմանացիները մի քանի օդային հարձակում իրականացրեցին Անգլիայի դեմ 1915 և 1916 թվականներին, որպեսզի կոտրեին ժողովրդի մոտ ռազմական ոգին, սակայն դրանով նրանք ավելի կատաղեցրին անգլիացիներին ։
Բարալոնգի միջադեպեր
1915 թվականի օգոստոսի 19-ին գերամանական «U-27» սուզանավը խորտակվեց բրիտանական «Բարալոնգ» հատուկ նշանակության նավի կողմից։ Բոլոր գերմանացի նավաստիները գնդակահարվեցին նավի կապիտան լեյտենանտ Գոդֆրի Հերբերտի հրամանով։ Գնդակահարության վերաբերյալ տեղեկատվությունը հասանելի դարձավ լրատվամիջոցներին մոտակայքում ընթացող «Նիկոսիա» նավի ամերիկացի ուղևորների շնորհիվ ։
Սեպտեմբերի 24-ին «Բարալոնգ»-ը, որի վրա ծածանվելիս է եղել ԱՄՆ դրոշը, խորտակեց «U-41» գերամանական սուզանավը, ինչպես նաև խորտակում է փրկված մի քանի տասնյակ գերամանացի նավաստիների փրկարարական նավակը՝ սպանելով նաև նավաստիներին ;
Կանադական հիվանդանոցային նավ
1918 թվականի հունիսի 27-ին կանադական հիվանդանոցային նավ «HMHS Llandovery Castle»-ը խոցվեց գերմանական «U-86» սուզանավի կողմից՝ խախտելով միջազգային օրենքը։ 258 հոգանոց բժշկական անձնակազմից և հիվանդներից միայն 24-ը հասցրին դուրս պրծնել նավից մինչև նրա խորտակումը։ Փրկվածները հետագայում հայտնեցին նաև, որ սուզանավը դուրս է եկել ջրից և սկսել է գնդակահարել ջրում փրկվածներին։ Սուզանավի կապիտան Հելմուտ Պետցիգը ճանաչվեց պատերազմական հանցագործ պատերազմից հետո, սակայն խուսափեց պատժից՝ փախչելով Դենցիգ ազատ քաղաք, որը դուրս էր Գերմանիայի իրավասություններից ։
Քիմիական զենք
Քիմիական զենքը առաջին անգամ բարեհաջող գործարկվել է 1915 թվականին (ապրիլի 22 - մայիսի 25) Իպրեի երկրորդ ճակատամարտում, երբ գերմանացի գիտնականները Ֆրից Հաբերի ղեկավարությամբ Կայզեր Վիլհելմի ինստիտուտում մշակեցին քլորը որպես զենք կիրառելու մեթոդը։ Քիմիական զենքը շուտով օգտագործվեց բոլոր ռազմաճակատներում և երկու հակամարտող կողմերի մոտ բերել է մոտ 1,3 միլիոն մարդու կորուստի։ Օրինակ, բրիտանացիների կորուստները գազային հարձակումներից կազմել է 186.000 մարդ, որի 80%-ը պալարային ծծմբային իպրիտի արդյունքում, որը կիրառվեց գերմանացիների կողմից 1917 թվականի հուլիսին ո(րն այրում է կոնտակտի ցանկացած կետում և առաջացնում է թոքերի ավելի ծանր վնասվածքներ, քան քլորը և ֆոսգենը), նաև ամերիկացիների ընդհանուր կորուսնտների մեկ երրորդը եղել է դրանից։ Ռուսական բանակի կորուստները քիմիական զենքից կազմել է մոտ 500.000 մարդ ։ Քիմիական զենքի օգտագործումը պատերազմական պայմաններում ուղղակիորեն արգելված էր Հաագայի 1899 և 1907 թվականների կոնվենցիաներով ։
Քիմիական զենքերի օգտագործումը վնասում էր ոչ միայն զինվորականներին, այլ նաև խաղաղ բնակչությանը, քանի որ քամիների միջոցով գազային թույնը հասնում էր բնակավայրեր։ Բնակավայրերում հազվադեպ էին գործում տագնապային համակարգերը, որոնք պետք է զգուշացնեին գազային վտանգի մասին։ Բացի այն, որ տագնապային համակարգեր չկային, նաև խաղաղ բնակչությանը չէին բաժանվում հակագազեր։ 100.000-260.000 խաղաղ բնակիչ դարձան քիմիական զենքի զոհ պատերազմի ընթացքում և հազարավորները ձեռք բերեցին տարբեր տեսակի անբուժելի հիվանդություններ։ Շատ հրամանատարներ հասկանում էին, որ իրենց կողմից կիրառված քիմիական զենքը կարող է քամու միջոցով հասնել մոտակա բնակավայրերին, բայց այնուամենայնիվ շարունակում էին քիմիական զենքի կիրառումը։
Ցեղասպանություններ և էթնիկ զտումներ
Հայ ժողովրդի էթնիկ զտումը, ներառված զանգվածային տեղահանումները և սպանությունները Օսմանյան կայսրության կողմից կայսրության վերջին տարիներին բնորոշվում են որպես ցեղասպանություն ։ Օսմանցիները հայերին դիտում էին որպես թշնամի, որոնք պատերազմի ժամանակ կարող էին անցնել ռուսական կողմը ։ 1915 թվականի սկզբին մեծ թվով հայեր միացան ռուսական զորքերին և Օսմանյան կայսրությունը որպես պատրվակ օգտագործեց տեղահանության մասին օրենքը։ Սկսեցին հայերի մասսայական տեղահանությունը կայսրության արևելյան շրջաններից դեպի Սիրիայի անապատները մահվան երթով տանելով, որոնք շարունակվեցին 1915 թվականից մինչև 1917 թվականը։ Զոհվածների թիվը ստույգ հայտնի չէ, սակայն Ցեղասպանագետների միջազգային ասոցացիան նշում է, որ սպանվածների թիվը անցնում է 1,5 միլիոնը ։ Ներկայիս Թուրքիայի կառավարությունը ժխտում է հայոց ցեղասպանությունը՝ պատճառաբանելով, որ տեղահանությունների ժամանակ եղել են բախումներ և երկու կողմից էլ զոհեր են եղել ։ Օսմանյան կայսրությունում նույնատիպ էթնիկ զտումներ են իրականացվել նաև ասորիների և հույների նկատմամբ  ։
Ռուսական կայսրություն
1917 թվականի Ռուսական հեղափոխության ժամանակ և դրան հաջորդած Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ տեղի ուեցան խաղաղ բնակչության մի շարք ջարդեր։ Ամբողջ Ռուսական կայսրության տարածքում սպանվեցին 60.000-ից 200.000 հրեա (հիմնականում ներկայիս Ուկրաինայի տարածքում) ։
Բելգիայի խորշտանգում
Գերմանացի զավթիչները դաժանորեն պատժում էին ցանկացած դիմադրություն Բելգիայի տարածքում, օրինակ երկաթգծի աշխատակիցների բոյկոտը պատժեցին նրանց գնդակահարմամբ։ Նրանք խաղաղ բնակչության մեծ մասին կասկածում էին ֆրանտիրյորության (ֆրանսիացի պարտիզանններ, գերիլիաներ) մեջ և շատ հաճախ կասկածվողներին գնդակահարում էին։ Գերմանական բանակը 1914 թվականի օգոստոսից մինչև նոյեմբեր ընկած ժամանակահատվածում մահապատժի ենթարկեց 6.500 Ֆրանսիայի և Բելգիայի քաղաքացիների, որոնց մահապատիժները հիմնականում հրամայվում էր գերմանացի երիտասարդ սպայական կազմի կողմից։ Գերմանական բանակը քանդեց 15.000-20.000 շինություն, որոնցից ամենահայտնին Լյովենի համալսարանի գրադարանն էր։ Գերմանացիների վայրագությունների պատճառով մոտ մեկ միլիոն բելգիացի դարձան փախստական։ Բելգիայում տաղակայված գերմանական ստորաբաժանումների մեծ մասը ներքաշված էր տարբեր միջադեպերի մեջ ։ Հազարավոր աշխատողներ ուղարկվեցին Գերմանիա գործարաններում աշխատելու։ Բրիտանական քարոզչամեքենան ճոխացնում էր Բելգիայի դեպքերը, գրավելով Միացյալ Նահանգների ուշադրությունը, մինչդեռ Բեռլինը պարզաբանում էր, որ իր գործողությունները անհրաժեշտություն են, քանի որ նրանք պայքարում էին պարտիզանների դեմ ։ Բրիտանացիները և ֆրանսիացիները հաշվետվություններ ներկայացրեցին Միացյալ Նահանգներին Բելգիայի իրադարձությունների վերաբերյալ, ինչը կարևոր դեր խաղաց հետագայում Գերմանիային չպաշտպանելու հարցում ։
Ռազմագերիներ
Պատերազմի ընթացքում մոտ ինը միլիոն մարդ գերեվարվել է և պահվել է ռազմական ճամբարներում։ Բոլոր ազգերը պարտավորվել էին հետևել Հաագայի կոնվնցիային, համաձայն որի ռազմագերիների հետ պետք է մեղմ վարվեին և այդ պատճառով մահացության աստիճանը ճամբարներում ավեի քիչ էր քան ռազմաճակատում ։ Անհատական հանձնվելը հազվադեպ բնույթ էր կրում, հիմնականում հանձնվում էին մասսայական, երբ շրջափակման մեջ էին ընկնում։ Մոբյոժի պաշարման ժամանակ մոտ 40.000 ֆրանսիացի շրջափակվեցին, Գալիցիայի ճակատամարտում ռուսները գերի վերցրեցին մոտ 100.000-ից 120.000 ավստրիացու, Բրուսիլովի գրոհի ժամանակ մոտ 325.000-ից 417.000 ռուս գերեվարվեցին գերմանացիների և ավստրիացիների կողմից, Տանենբերգի ճակատամարտում 92.000 ռուս շրջափակվեց։ Ռուսների կուրուստների 25–31%-ը (ներառյալ վիրավորները, անհետ կորածները և սպանվածները) եղել են ռազմագերու կարգավիճակում, Ավստրո-Հունգարիայինը՝ 32%, Իտալիայինը՝ 26%, Ֆրանսիայինը՝ 12%, Գերմանիայինը՝ 9% և Բրիտանիայինը՝ 7%: Անտնանտի կողմից ընդհանուր առմամբ գերեվարվել են 1,4 միլիոն մարդ (չհաշված Ռուսաստանը, որի կողմից գերևարվել են 2,5–3,5 միլիոն մարդ)։ Կենտրոնական ուժերի կողմից գերի են ընկել մոտ 3,3 միլիոն մարդ, որոնցից շատերին գերևարել է Ռուսաստանը ։ Գերմանիան վերցրել էր մոտ 2,5 միլիոն գերի, Ռուսաստանը՝ 2,2–ից 2.9 միլիոն, մինչդեռ Բրիտանիան և Ֆրանսիան միասին ՝ 720.000: Նրանցից շատերը ազատ արձակվեցին մինչև զինադադարը։ Միացյալ նահանգները վերցրել էր 48.000 գերի։ Ամենավտանգավորը շրջափակման պահն էր, երբ անզեն զինվորները կարող էին գնդակահարվել Շատ հաճախ ռազմական ճամբարներում պայմանները ավելի լավն էին քան ռազմաճակատներում հիմնականում Միջազգային կարմիր խաչի և չեզոք երկրների դիտորդների շնորհիվ։ Սակայն ռուսական ճամբարներում սովամահությունը հաճախակի բնույթ էր կրում, Ռուսաստանում պահվող գերիների մոտ 15-20%-ը չվերադարձան ։ Գերմանիայում նույնպես սնունդը սուղ էր, սակայն մահացան գերիների միայն 5%-ը   ։
Օսմանյան կայսրությունը հաճախ վատ էր վերաբերվում ռազմագերիների հանդեպ ։ Մոտ 11.800 բրիտանացի զինվոր, որոնցից շատերը հնդիկ էին գերի ընկան Միջագետքում Կուտի պաշարումից հետո 1916 թվականի ապրիլին, նրանցից 4.250-ը մահացան գերության մեջ ։ Չնայած նրանցից շատերաը արդեն հյուծված էին մինչև գերևարվելը, իսկ օսմանյան հրամանատարությունը ստիպեց նրանց քայլել 1.100 կմ մինչև Անատոլիա։ Մի փրկված զինվոր ասել է,-«Մեզ քշում էին ինչպես անասունների, ով հետ էր մնում մահանում էր» ։ Փրկվածները հետագայում ուղարկեցին կառուցելու երկաթգիծ Հայկական Տավրոսում։
Ռուսաստանում երբ Չեխական լեգիոնի գերիները ազատ արձակվեցին, նրոնք նորից զինվեցին և մասնակցեցն Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմին։
Մինչդեռ Կենտրոնական ուժերի կողմից գերևարված Անտնանտի զինվորներին ազատ արձակեցին ռազմական գործողությունների ավարտին, նույնը չարեցին Անտանտի ուժերը իրենց գերիների հետ, որոնց ուղարկեցին ստիպողական աշխատանքների և միայն ազատ արձակվեցին 1920 թվականից հետո Կարմիր խաչի միջամտությամբ ։ Գերմանացի շատ գերիներ մնացին Ռուսաստանում մինչև 1924 թվականի վերջերը ։
Ռազմական կցորդներ և ռազմական լրագրողներ
Ամեն մեծ տերության կողմից պատերազմի գործողություններին հետևելու համար ուղարկվել էին ռազմական և քաղաքացիական դիտորդներ։ Նրանք գործում էին պատերազմի ամենաթեժ վայրերում, և նրանց միջոցով կարողանում էին ճիշտ տեղեկություններ ստանալ ռազմական գործողությունների և զարգացումների վերաբերյալ։ Բացի այդ պատերազմական գործողությունները վառ նկարագրվել են մեծ թվով լրագրողների կողմից, որոնք նկարահանել և հանրությանն են ներկայացրել պատերազմի ողջ արհավիրքը։
Աջակցություն
Բալկաններում հարավսլավիացի ազգայնականները Անտե Տրումբիչի ղեկավարության կողմ էին պատերազմին՝ ցանկանալով հարավսալավացիների անկախությունը Ավստրո-Հունգարիայից և այլ օտարերկրյա ուժերից, որոնք դեմ էին Հարավսլավիայի անկախությանը ։ 1915 թվականին Փարիզում հիմնադրվեց Հարավսլավ կոմիտեն, բայց քիչ ժամանակ անց տեղափոխվեց Լոնդոն, կոմիտեն ղեկավարում էր Տրումբիչը ։ 1918 թվականին Հռոմում ազգայնականների ժողովում, որը ներառում էր չեխոսլովակ, իտալացի, լեհ, տրանսիլվանիացի և հարավսլավ ազգայնականների, որոշվեց հորդորել Անտնանտին պաշտպանել Ավստրո-Հունգարիայի կազմում ապրող ժողովուրդների ազգային ինքնորոշման իրավունքը ։
Միջին արևելքում, պատերազմի ընթացքում արաբական ազգայնականությունը աճում էր օսմանյան տարածներում ի պատասխան թուրքական ազգայնականության աճին։ Արաբ ազգայնականների ղեկավարները ցանկանում էին ստեղծել պանարաբական երկիր ։ 1916 թվականին օսմանյան տարածքներում սկսվեց արաբական ապստամբությունները, որոնք պայքարում էին արաբների անկախության համար ։
Մեծ թվով սոցիալիստական կուսակցություններ կողմ էին պատերազմին երբ այն սկսվեց ։ Բայց եվրոպական սոցիալիստները բաժանվում էին ըստ ազգային գծերի, այնպիսի արմատական սոցիալիստներ ինչպիսիք էին մարքսիստները և սինդիկալիստները գերադասում էին կուսակցական գաղափարները հարենասիրական մղումներից ։ Երբ պատերազմը սկսվեց ավստրիացի, բրիտանացի, ֆրանսիացի, գերմանացի և ռուս սոցյալիսները նպաստեցին ազգայնականության աճին՝ աջակցելով իրենց երկրին պատերազմում ընդգրվելու մեջ ։
Մայնա (այլ կիրառումներ)
Մայնա, կարող է վերաբերել՝
Առաջին համաշխարհային պատերազմ
Աջակցություն
Իտալական ազգայնականությունը չէր կողմնորոշվում պատերազմին աջակցության հարցում, երբ պատերազմը սկսվեց և նրանց սատարում էին տարբեր քաղաքական կուսակցություններ։ Իտալական հայտնի ազգայնական Գաբրիելե դ'Անունցիոն պատերազմի կողմնակից էր և աջակցում էր, Իտալական իրրեդենտիզմին և կանգնեց համոզելու Իտալիայի ժողովրդին աջակցել պատերազմին ։ Իտալիայի լիբերալ կուսակցությունը, Պաուլո Բոզելլիի ղեկավարությամբ աջակցում էր պատերազմին և ցանկանում էր, որպեսզի Իտալիան պատերազմի Անտանտի կողմից ։ Իտալացի սոցիալիստները բաժանված էին պատերազմի կողմնակիցների և ընդդիմադիրների միջև։ Որոշները պատերազմի վառ կողմնակիցներ էին, ներառյալ Բենիտո Մուսոլինիի և Լեոնիսա Բիզոլատիի ։ Այնուամենայնիվ Իտալիայի սոցիալիստական կուսակցությունը որոշեց դեմ լինել պատերազմին այն բանից հետո երբ հակա-պատերազմական ցույցի ժամանակ սպանվեց մեկ պատերազմի ընդդիմադիր ։ Իտալիայի սոցիալիստական կուսակցությունը որոշեց մաքրել իր շարքերը ազգայնականներից, այդ թվում Մուսոլինիից ։ Մուսոլինին մի սինդիկալիստ էր, ով սատարում էր պատերազմը իրրեդենտիզմի հողի վրա՝ պահանջելով Ավստրո-Հունգարիայում իտալական բնակչություն ունեցող տարածքների զավթում, այնուհետև հիմնեց մի շարք թերթեր և խմբակցություններ, որոնցից հետագայում ծնունդ առավ ֆաշիզմը ։
Հակառակորդներ
Երբ պատերազմը սկսեց շատ սոցիալիստներ և արհմիություններ սատարեցին իրենց կառավարություններին։ Բացառություններ էին Բոլշևիկները, Ամերիկայի սոցիալիստական կուսակցությունը և Իտալիայի սոցիալիստական կուսակցությունը և անհատներ, ինչպիսիք են Կարլ Լիբկնեխտ, Ռոզա Լյուքսեմբուրգը և Գերմանիայում նրանց հետևորդները։
Պապ Բենեդիկտոս XV, ով ընտրվել էր Հռոմի պապ պատերազմի սկզբից երեք ամիս հետո, իր գործունեության հիմնական շեշտը դրեց պատերազմի և դրա հետևանքների քննադատության վրա։ Ի տարբերություն իր նախորդի, իր ընտրությունից հինգ օր հետո նա հայտարարեց, որ վճռական կերպով ամեն ինչ կանի, որպեսզի հաշտություն հաստատվի։ Նրա կազմակերպած առաջին ժողովը 1914 թվականի նոյեմբերի 1-ին նվիրված էր այս հարցին։ Բենեդիկտոս XV-ի գաղափարները կիսում էին բազմաթիվ մարդիկ ամբողջ աշխարհում, սակայն անտեսվում էին հակամարտող ուժերի ղեկավարների կողմից։ 1915 թվականի Իտալիայի և Անտանտի միջև կնքված Լոնդոնի պայմանագրում կար գաղտնի կետ, որով Իտալիան պետք է անտեսիՀռոմի պապի խաղաղարար հորդորները։ 1917 թվականի օգոստոսին Բենեդիկտոսը հաշտության հասնելու 7 կետանոց հուշագիր ուղարկեց հակամարտող կողմերին, որը մերժվեց բոլորի կողմից բացի Ավստրո-Հունգարիայից ։
1914 թվականին Մեծ Բրիտանիայի սպայական դպրոցը գտնվում էր Թիդվորդ Փենինգսում։ Կուրսանտներին պետք է ղեկավարեր Լորդ Կիտչեները, սակայն պատերազմի բռնկումը փոխեց նրա պլանները։ Գեներալ Հորացի Սմիթ-Դորիենը փոխարինեց նրան։ Նա անակնկալի բերեց երկու կամ երեք հազար կուրսանտների հայտարարելով (նրա խոսքերը կրկնել է բերմուդացի մի կուրսանտ, ով ներկա է գտնվել), որ ամեն գնով պետք է ավարտել պատերազմը, պատերազմը ոչ մի լավ բանի չի բերում, որ ամբողջ Եվրոպան գնում է կործանման և մարդկային կորուստներն այնքան շատ կլինեն, որ շատ ժողովուրդները կկործանվեն։ Կուրսանտը նաև ասել է, որ այդ պահին նա և իր նման շատերը ամոթ էին զգում բրիտանացի գեներալի արտասանած խոսքերի համար, «սակայն պատերազմի ավարտից հետո մենք բոլորս հասկացանք, թե ինչ ճիշտ կանխատեսումներ էր անում գեներալը» ։ Այս հայտարարությունը չազդեց Սմիթ-Դորիենսի կարիերայի վրա։
Շատ երկրներում ձերբակալում էին նրանց, ովքեր հանդես էր գալիս ընդդեմ պատերազմի։ Ձերբակալվածների թվում էր Յուժին Դեբսը ԱՄՆ-ում և Բերտրան Ռասելը Բրիտանիայում։ ԱՄՆ-ում ընդունվեցին մի շարք օրենքներ, համաձայն որոնց ռազմական գործողություններին հակադրվելը հանցագործություն էր։ Բոլոր քննադատական հոդվածների տպագրությունները ոչնչացվեցին կառավարության կողմից, և շատերին սպասվում էր երկարատև ազատազրկում` համարելով քննադատությունը հակահայրենասիրական գործունեություն։
Մյուս ընդիմադիրները նրանք էին, ովքեր հրաժարվում էին կռվել իրենց կրոնական, սոցիալական համուզմունքների պատճառով։ Բրիտանիայում այսպես հրաժարվողների քանակը 16.000 էր ։ Նրանցից շատերը հրաժարվում էին և ռազմական գործողություններից և այլընտրանքային ծառայությունից ։ Շատերին ձերբակալեցին և իրենց տարիներն անցկացրեցին մենավոր խցերում։ Պատերազմից հետո այս հրաժարվողներին ոչ մի տեղ աշխատանքի չէին վերցնում։
Կենտրոնական Ասիայում ապստամբությունը սկսվեց, երբ Ռուսական կայսրությունը սկսեց մուսուլմաններին պարտադիր զորակոչել բանակ ։
1917 թվականի Ֆրանսիայի բանակի զինվորների դասալքության արդյունքում շատերը մահապատժի ենթարկվեցին, մնացածները ձերբակալվեցին։
Միլանում, 1917 թվականի մայիսին բոլշևիկ հեղափոխականները կազմակերպեցին մի շարք ցույցեր հորդորելով փակել գործարանները և դադարեցնել հասարակական տրանսպորտի գործունեությունը ։ Իտալական բանակը տանկերով և գնդացիրներով մտավ Միլան, որպեսզի ճնշի բոլշևիկներին և անարխիստներին, ովքեր մինչև մայիսի 23 կատաղի կռիվներից հետո միայն զիջեցին քաղաքը բանակին։ Մոտ 50 մարդ սպանվեց (ներառյալ երեք իտալացի զինվոր) և 800 մարդ ձերբակալվեց ։
1917 թվականի սեպտեմբերին Ֆրանսիայում ռուսական զինվորները որոշեցին, որ ինչի պետք է ծառայեն ֆրանսիացիների համար և խռովություն կազմակերպեցին ։ Ռուսաստանում հակապատերազմականները հորդորեցին զինվորներին ստեղծել իրենց հեղափոխական կոմիտեները, որոնք օգնեցին կազմակերպել Հոկտեմբերյան հեղափոխությունը 1917 թվականին և որից հետո ընդունվեց Լենինը մշակած Խաղաղության մասին դեկրետը։ Բոլշևիկները համաձայնվեցին հաշտություն կնքել Գերմանիայի հետ, չնայած Գերմանիայի առաջարկած ծանր պայմաններին։
1918 թվականի հոկտեմբերի վերջին Հյուսիսային Գերմանիայում սկսվեց Գերմանական հեղափոխությունը։ Գերմանիայի ռազմածովային ուժերի նավաստիները հրաժարվեցին մասնակցել վերջին լայնածավալ ռազմական գործողություններին, քանի որ գտնում էին, որ պարտությունը անխուսափելի էր։ Նավաստիների ապստամբությունները Վիլհելմսհիվենում և Քիլում տարածվեց ամբողջ երկրով մի քանի օրում և արդյունք եղավ հանրապետության հռչակման 1918 թվականի նոյեմբերի 9-ին, իսկ Կայզեր Վիլհելմ II-ը հրաժարվեց գահից։
Զորահավաք
Զորահավաքներ կազմակերպվեցին Եվրոպայի շատ երկրներում։ Սակայն այն վիճահարույց էր բրիտանախոս երկրներում։ Այն հատկապես չէր ընդունվում փոքրամասնություն կազմող էթնիկ խմբերի կողմից, ինչպիսիք էին ավստրալիացիները և ֆրանսիացի կաթոլիկները Կանադայում։ Կանադայում այս հարցը բերեց քաղաքական ճգնաժամի, քանի որ հալածվում էին Ֆրանկոֆիլները։ Այն քաղաքական անդունդ բացեց ֆրանսախոս կանադացիների, ովքեր գտնում էին, որ հավատարիմ են միայն Կանադային և ոչ թե Բրիտանական կայսրությանը, և անգլախոս կանադացիների, ովքեր իրենց պարտքն էին համարում ծառայել Բրիտանական կայսրությանը ։
Բրիտանիայում զորակոչում էին բանակ ամեն առողջ տղամարդու, 10 միլիոնից տղամարդկանցից 6 միլիոնը զորակոչվեցին բանակ։ Նրանցից 750.000-ը զոհվեցին։ Զոհվածներից շատերը չամուսնացած երիտասարդներ էին։ 160.000 կին դարձավ այրի, մոտ 300.000 երեխա մնաց առանց հայր ։
Ժառանգություն և հիշողություն
Պատերազմի արհավիրքների և հետևանքների գնահատման առաջին փորձերը եղան պատերազմի սկզբում, և այդ գործընթացը շարունակվեց պատերազմից հետ ավելի քան մեկ հարյուրամյակ։
Պատմագրություն
Պատմաբան Հիդեր Ջոնսը պնդում է, որ պատմագրությունը սկսել է ուսումնասիրել պատերազմի մշակութային ճյուղը վերջին տարիներին։ Գիտնականները նոր հարցեր են բարձրացրել ռազմական օկուպացիաների, քաղաքական ռադիկալիզմի և ռասականության վերաբերյալ։ Բացի այդ նոր հետազոտությունների արդյունքում վերանայվել են հինգ հիմնական տեսակետները, որոնք պատմաբանները վաղուց քննարկել են։ Դրանք են՝ Ինչու սկսվեց պատերազմը, ինչու Անտանտը հաղթեց, որտեղ է հրամանատարների սխալը, որը բերեց մեծ կորուստների, ինչպես են զինվորները դիմացել խրամատայն պատերազմի արհավիրքներին, ինչպես են քաղաքացիները վերաբերվել պատերազմական գործողություններին ։
Հուշահամալիրներ
Քաղաքներում և գյուղերում կառուցվեցին հազարավոր հուշահամալիրներ։ Ճակատամարտերի վայրերին մոտ մասսայական գերեզմաններից զինվորների մասունքները տեղափոխվեցին հատուկ կառուցված գերեզմանատներ։ Այս գերեզմանատներից շատերում կառուցվել է կենտրոնական հուշարձան նվիրված անհայտ զինվորին։
1915 թվականի մայիսի 3-ին Իպրեի երկրորդ ճակատամարտում զոհվեց լեյտենանտ Ալեքսիս Հելմերը։ Նրա գերեզմանի վրա, նրա ընկեր Ջոն Մակրեյը, գրեց «Ֆլանդերի դաշտերում» հայտնի բանաստեղծությունը, որը նվիրեց Մեծ պատերազմում բոլոր զոհվածներին։ Բանաստեղծությունը հրատարակվել է 1915 թվականի դեկտեմբերի 8-ին և մինչև այժմ այն արտասանում են Հիշատակի օրերին ։
1967 թվականին Երևանում կառուցվեց Հայոց ցեղասպանության զոհերի հուշահամալիրը, հուշահամալիրի տարածքում է գտնվում նաև բացվեց փոքր ստորգետնյա թանգարան, որտեղ պահպանված են տեղեկություններ 1915 թվականի իրադարձությունների մասին։
Մեծ Բրիտանիայի կառավարությունը հսկայական միջոցները է ծախսել Առաջին համաշխարհային պատերազմի հարյուրամյա տոնախմբությունների համար։ Ղեկավարող մարմինը Կայսերական ռազմական թանգարանն է 2014 թվականի օգոստոսի 3-ին, Ֆրանսիայի նախագահ Ֆրանսուա Օլանդը և Գերմանիայի նախագահ Յոախիմ Գաուկը միասին նշեցին պատերազմի բռնկման հարյուր ամյակը և առաջին քարը դրեցին նոր կառուցվող հուշահամալիրը, որը նվիրված էր զոհված ֆրանսիացի և գերմանացի զինվորներին ։
Մշակութային հիշողություն
Առաջին համաշխարհային պատերազմը մեծ ազդեցություն ունեցավ համաշխարհային մշակույթի վրա։ Այն բրիտանացիների համար ազդանշան էր, որ կայունությունը ավարտված է և դրանով վերջ էր դրվում Վիկտորյան ժամանակաշրջանին ։ Պատմաբան Սամուել Հայնիսը բացատրեց.
Սա դարձավ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ամենատարածված ընկալումը, և այս գաղափարը օգտագործվեց արվեստում, կինոյում բանաստեղծություններում և պատմվածքներում։ «Արևմտյան ճակատում անփոփոխ է», «Փառքի արահետներ» և «Թագավորը և երկիրը» ֆիլմերը այս գաղափարի կրողներն էին, մինչդեռ պատերազմի տարնիների ֆիլմերը, ինչպիսիք էին «Ընկերները», Ֆլանդերսի փոքրիկները և Զենքը ուսին ցույց էին տալիս պատերազմը դրական տեսանկյունից ։ Նույնը արվեստում էր, Պոլ Նեշը, Ջոն Նեշը, Կրիստոֆեր Նովինսոնը և Հենրի Տոնքսը իրենց նկարներում պատերազմը բնութագրում էին բացասական կողմերով, մինչդեռ պատերազմի տարիների արվեստում պատերազմը բնութագրվում էր դրական տեսանկյունից ։
"Այս համոզմունքները լայնորեն չկիրառվեցին, քանի որ դրանք մեկնաբանում էին պատերազմական իրադարձությունները միայն մեկ տեսանկյունից։ Պատերազմը ուներ ավելի բարդ և բազմակողմանի բացատրություն։ Վերջին տարիներին պատմաբանները պնդում են, որ Առաջին համաշխարհային պատերազմի բոլոր բնութագրիչները չեն բացահայտվել։ Նրանք նշում են, որ չնայած պատերազմը կործանիչ է եղել, սակայն նրա սոցիալական և աշխարհագրական տարածումը սահմանափակ է եղել։ Պատերազմը այժմ չի դիտվում որպես աննպատակ, այլ այն դիտվում էր, որպես կռիվ ագրեսիվ միլիտարիզմի դեմ լիբերալ դեմոկրատիայի հասնելու համար։"
Թեև այս հայացքները արդեն վերածվել են առասպելների, նրանք ընդհանուր են ։ Ժամանակի ազդեցության տակ դինամիկ փոփոխություն կրեցին, 1950-ական թվականներին Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո աճեց աննպատակ պատերազմի գաղափարը ։ Հայասքներից մեծամասնությունը մնացին որոշ լրացումներով, մնացածը հեռացվեցին ։
Սոցիալական տրավմա
Սոցիալական տրավման եղել է պատմաբանների քննարկման առարկան երկար տարիներ ։
Հիասքանչ դարաշրջանի լավատեսությունը վերացավ և նրանք ովքեր կռվել են պատերազմում համարվեցին կորսված սերունդ ։ Երկար տարիներ մարդիկ սգում էին մեռածների և անհետ կորածների համար ։ Շատ զինվորներ վերադառնում էին հոգեկան տրավմայով և հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարումներով ։ Չնայած շատ զինվորներ չէին կիսվում իրենց պատերազմական կյանքի մասին կամ քիչ ժամանակ էին անցկացրել ռազմաճակատում, սակայն նրանց մոտ կարող էր նույնպես ի հայտ գալ սթրեսային խանգարումներ ։
Դժգոհությունը Գերմանիայում
Պատերազմի արդյունքներից դժգոհությունը Գերմանիայում հող հանդիսացան Նացիզմի և Ֆաշիզմի բարգավաճման։ Նացիստները գտնում էին, որ պատերազմում իրենք չէին պարտվել, զինադադարը կնքվել էր թիկունքից իրենց դավաճանած հրեաների և կոմունիստների պատճառով։ Այս տեսակետը մեծ ժողովրդականություն էր վայելում։ Այս հայածքները ավելի ցայտուն էին հատկապես այն տարածքներում, որոնք ամենաշատն էին տուժել պատերազմից։ Ադոլֆ Հիտլերը կարողացավ ձեռք բերել մեծ ժողովրդականություն՝ քննադատելով Վերսալի պայմանագրի վիճահարույց դրույթները ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը մասնակիորեն դարձավ Առաջին համաշխարհային պատերազմի շարունակությունը, քանի որ գերմանացիները ձգտում էին վերականգնել արդարությունը և ձեռք բերել այն ինչը անհնար եղավ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ  ։
Տնտեսական հետևանքներ
Պատերազմի ամենամեծ հետևանքը եղավ ԱՄՆ-ի, Ֆրանսիայի և Մեծ Բրիտանիայի ազդեցության մեծացումը ամբողջ աշխարհում։ Իրենց նոր ներուժը օգտագործելու համար ստեղծվեցին նոր նախարարություններ։ Մտցվեցին նոր հարկեր, ընդունվեցին նոր օրենքներ, որպեսզի պահպանեն իրենց ռազմական ներուժը, դրանցից շատերը գործում են մինչև օրս։ Եվ հակառակը, որոշ վաղեմի մեծ տերություններ ինչպիսիք են Ավստրո-Հուգարիան և Գերմանիան, կորցրին իրենց ազդեցությունը։
Մակրո և միկրո ցուցանիշները փոփոխվեցին պատերազմից հետո։ Ընտանիքները փոփոխվեցին մեծ քանակությամբ տղամարդկանց հեռանալուց հետո։ Հիմնական կերակրողի մահից կամ վիրավորվելուց հետո կանայք էին դառնում ընտանիքի հիմնական աշխատուժը։ Միևնույն ժամանակ արդյունաբերության մեջ պատերազմ մեկնած աշխատողներին պետք է փոխարինեին նոր աշխատողներ։ Սա նպաստեց հետագայում կանանց ընտրական իրավունք տրամադրելուն ։
Առաջին համաշխարհային պատերազմը ավելի խորացրեց սեռական անհավասարակշռությունը։ Տնտեսապես շահավետ ամուսնություն փնտրող կանանց թիվը արագ աճեց։ Բացի այդ տնտեսական անկումը բերեց գործազրկության աճին։ Պատերազմը մեծացրեց կանանց զբաղվածությունը, սակայն պատերազմից վերադարձած տղամարդիկ հիմնականում մնում էին գործազուրկ։
Բրիտանիայում 1918 թվականի սկզբներին մտցվեց սնունդ ձեռք բերելու սահմանափակումներ։ 1914-1918 թվականներին արհմիությունների անդամների թիվը կրկնապատկվեց՝ չորս միլիոնից դառնալով ութ միլիոն։
Բրիտանիան հանձնարարեց իր գաղութներին օգնել երկրին ռազմամթերքով պատերազմի ժամանակ։ Շատ երկրաբաններ ուղարկվեցին Աֆրիկայի գաղութներ՝ որոնելու նոր բնական պաշարների և նավթ։ Երկրաբան Կիտստոնը շատ կարևոր հայտնագործություններ արեց. նա Գանայում հայտնաբերեց մանգանի հանքավայրեր, որը օգտագործվում էր ռազմական արդյունաբերության մեջ ։
Վերսալի պայմանագրի 231-րդ հոդվածով Գերմանիան համաձայնել էր վճարել դաշնակից երկրներին և նրանց հետ կապված կառավարություններին բոլոր կորստների և ավերածությունների համար ։ 1921 թվականին ընդհանուր ռազմատուգանքը կազմեց 132 միլիարդ ոսկե մարկ։ Սակայն դաշնակիցները գիտեին, որ Գերմանիան չի կարողանա վճարել այդքան գումար։ Ընդհանուր գումարը բաժանվեց երեք մասի, որոնց հիմնական նպատակն էր մոլորեցնել ժողովրդին և տպավորություն ստեղծել, թե պարտքը ամբողջովին մարված է ։ Այսպիսով՝ Գերմանիայի վճարունակությունը գնահատվեց 50 միլիարդ ոսկե մարկ (12,5 միլիարդ դոլար), որը պետք է վճարվեր, իսկ մնացած մասը Գերմանիան ժամանակի ընթացքում պետք է վճարեր մաս-մաս ։
Գումարը կարող էր վճարվել ինչպես դրամական միջոցներով, այնպես էլ հումքի տեսքով (ածուխ, փայտ, հանքանյութեր և այլն)։ Բացի այդ Գերմանիան կարող էր պարտքը մարել որոշ ավերված շինությունների վերականգման միջոցով, որպես օրինակ Լուվանի գրադարանի վերանորոգումը ։ 1929 թվականին սկսվեց Մեծ Ճգնաժամ՝ հանգեցնելով քաղաքական ճգնաժամի ամբողջ աշխարհում ։ 1932 թվականին Գերմանիայի կողմից ռազմատուգանքի վճարումը կանգնեցվեց միջազգային կազմակերպությունների միջնորդությամբ և այդ պահի դրությամբ Գերմանիան վճարել էր ընդամենը 20,598 միլիարդ ոսկե մարկին համարժեք տուգանք ։ Ադոլֆ Հիտլերի իշխանության գալուց հետո բոլոր պարտքերը, որոնք վերցրել էր Գերմանիան 1920-ական թվականներին և 1930-ական թվականների սկզբին, չեղյալ հայտարարվեցին։ Դեյվիդ Անդելմանը նշեց, որ պարտքից հրաժարումը չի նշանակում հրաժարում պայմանագրից. պայմանագիրը և պարտքը դեռևս գործում են։ Այսպիսով՝ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Գերմանիան համաձայնեց մարել բոլոր պարտքերը, և վերջին մարումը կատարեց 2010 թվականի հոկտեմբերի 3-ին ։
Հայերի մասնակցությունը Առաջին համաշխարհային պատերազմին
1914 թվականի օգոստոսի 1-ին բռնկված համաշխարհային պատերազմը հայ ժողովրդի մեջ որոշակի հույսեր արթնացրեց՝ ռուսական զենքի օգնությամբ ազատագրելու Արևմտյան Հայաստանը թուրքական լծից և վերականգնելու պետականությունը։ Հայ հասարակական-քաղաքական շրջաններն ու ազգային կուսակցությունները պատերազմը հայտարարեցին արդարացի և իրենց անվերապահ աջակցությունը հայտնեցին Անտանտի քաղաքականությանը։ Դրան շատ բանով նպաստեց Ռուսաստանի պաշտոնական շրջանակների՝ պատերազմի մեջ մտնելու գլխավոր նպատակ Արևելքի քրիստոնյաների «ազատագրումը» ազդարարելը ։
1918 թվականի մայիսի 28-ին Հայաստանի առաջին հանրապետության հռչակումից հետո մինչև համաշխարհային պատերազմի վերջը հայ ժողվուորդը պատերազմին մասնակցել է որպես պետականություն ունեցող ազգ և շարունակել է մնալ Անտանտի պետությունների դաշնակիցը։
Գրականություն
Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմ Կատեգորիա:1914 հակամարտություններ Կատեգորիա:Ռուս-թուրքական պատերազմներ Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության պատերազմներ Կատեգորիա:Հայաստանի պատերազմներ Կատեգորիա:Մեծ Բրիտանիայի պատերազմներ Կատեգորիա:Իտալիայի պատերազմներ Կատեգորիա:Ճապոնիայի պատերազմներ Կատեգորիա:Ֆրանսիայի պատերազմներ Կատեգորիա:Գերմանիայի պատերազմներ Կատեգորիա:Բուլղարիայի պատերազմներ Կատեգորիա:Գլոբալ հակամարտություններ Կատեգորիա:Բրազիլիայի պատերազմներ Կատեգորիա:Մալթայի պատերազմներ Կատեգորիա:Շրի Լանկայի պատերազմներ Կատեգորիա:Իտալիայի ժամանակակից պատմություն Կատեգորիա:Ֆրանսիայի երրորդ հանրապետություն Կատեգորիա:Ավստրո-Հունգարիայի պատմություն Կատեգորիա:Ադրբեջանի պատերազմներ Կատեգորիա:Կանադայի պատերազմներ Կատեգորիա:Հունաստանի պատերազմներ Կատեգորիա:Չեռնոգորիայի պատերազմներ Կատեգորիա:Պորտուգալիայի պատերազմներ Կատեգորիա:Ռուսաստանի պատերազմներ Կատեգորիա:Սերբիայի պատերազմներ Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի պատերազմներ Կատեգորիա:1916 հակամարտություններ Կատեգորիա:Նորագույն պատմություն Կատեգորիա:Եվրոպայի ժողովուրդների պատերազմներ Կատեգորիա:Համաշխարհային պատմություն Կատեգորիա:Ռուսական կայսրության պատերազմներ Կատեգորիա:Ժամանակակից պատմություն Կատեգորիա:Ավստրո-Հունգարիայի ռազմական պատմություն Կատեգորիա:Թուրքիայի ռազմական պատմություն Կատեգորիա:Գերմանիայի ռազմական պատմություն Կատեգորիա:Ճապոնիայի ռազմական պատմություն Կատեգորիա:Իտալիայի ռազմական պատմություն
Անգլերենի այբուբեն
Անգլերեն այբուբենը հիմնվել է լատիներեն այբուբենի վրա և կազմված է 26 տառից։
6 տառ նշանակում են ձայնավորներ հնչյուններ՝ «A», «E», «I», «O», «U», «Y»։
20 տառ նշանակում են բաղաձայն հնչյուններ՝ «B», «C», «D», «F», «G», «H», «J», «K», «L», «M», «N», «P», «Q», «R», «S», «T», «V», «W», «X», «Z»։
Դիգրաֆներ
Անգլերեն լեզվում կան հետևյալ դիգրաֆները՝
Պատմություն
Անգլերեն գիրը առաջացել է մ․ թ․ ա. 5-րդ դարում։ Գրության համար օգտագործվել են անգլո-սաքսոնական ռուները, պահպանվել են այդ ժամանակի միայն մի քանի ոչ մեծ հատվածներ, պատառիկներ։ Ռուները փոխարինվել են լատինական տառերով՝ քրիստոնեական քարոզիչների գալստյան հետ, 7-րդ դարում, թեպետ, մի որոշ ժամանակ երկու այբուբենները միմյանց զուգահեռ գործածվում էին։
1011 թվականին Բենեդիկտինյան աբբայության մի վանական՝ Բյորտֆերտ (Byrhtferð) անունով, կիրառության մեջ է դրել հին անգլերենի այբուբենը (Old English Alphabet), որը բաղկացած էր լատիներեն այբուբենի 23 տառից (առանց «J», «U» և «W» տառերի), դրանք լրացնելով ամպերսենդով (and, իսկ ավելի ճիշտ լատիներեն նույն նշանակությամբ et բառը ներկայացնող կցագիրը՝ &) և 4 տառով (հիմնականում անգլո-սաքսոնական ռունաներ՝ «ȝ» (yoȝ, յոուգ), վունյո («w»), Թորն ( [th] հնչյուն), «Ð» և «Æ» կցագրով)։ Բյորտֆերտի ներմուծած անգլերեն այբուբենի տարբերակը եղել է հետևյալը՝
Այսպիսով, իր ժամանակակից տեսքով անգլերենի այբուբենը սկսել է ձևավորվել է XVI դարում՝ Բյոտֆերտի հին անգլերենի այբուբենի հիման վրա և իր ներկայիս տեսքն է ստացել XX դարում։
Տառերի հաճախականություն
Ամենաշատ հանդիպող տառն անգլերեն այբուբենում դա «E»-ն է, իսկ ամենահազվադեպը «Z»:
Ներքևում տրված աղյուսակում գրված է օգտագործվող տառերի հաճախականությունը (տոկոսներով).
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Այբուբեններ ըստ լեզվի Կատեգորիա:Այբուբեններ
Ավզաղբյուր (գետակ)
Ավզաղբյուր, գետակ Հայկական լեռնաշխարհում, Արածանիի ավազանում, Բիթլիս նահանգի Մուշի գավառում ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Թուրքիայի գետեր Կատեգորիա:Բիթլիսի նահանգ
Ստանիսլավ Ցալիկ
Ստանիսլավ Նիկոլաևիչ Ցալիկ (Станісла́в Микола́йович Ца́лик, ), ուկրաինացի գրող, էսսեիստ, սցենարիստ, պատմաբան։ Ուկրաինայի կինոակադեմիայի (2017), Եվրոպական լրագրողների ասոցիացիայի (2013), Ուկրաինայի կինեմատոգրաֆիստների ազգային միության անդամ (1997)։ Իվան Նիկոլայչուկի անվան Կիևի արվեստի մրցանակի դափնեկիր կինեմատոգրաֆիայի բնագավառում (2016) ։
Հեղինակ է գրքերի, ինչպես նաև 1000-ից ավելի հոդվածների Կիևի և Ուկրաինայի պատմության քիչ հայտնի էջերի, ականավոր պատմական գործիչների կյանքի մասին։
Կենսագրություն
Ստանիսլավ Ցալիկը ծնվել է Կիևում։ Միջնակարգ կրթությունը ստացել է № 48 (1969-1977) և № 178 (1977-1979) հանրակրթական պոլիտեխնիկական դպրոցում։ Ունի երկու բարձրագույն կրթություն։ Առաջինը՝ տնտեսական կիբեռնետիկայի մասնագիտությամբ, ստացել է 1985 թվականին Ուկրաինայի գյուղատնտեսական ակադեմիայում։ 1996 թվականին ավարտել է Ս. Ա․ Գերասիմովի անվան Կինեմատոգրաֆիայի համառուսաստանյան պետական ինստիտուտը՝ Ռուսաստանի ժողովրդական արտիստ, պրոֆեսոր Վալենտին Չերնիխի սցենարական արվեստանոցը ։
Ստեղծագործական գործունեություն
Ստեղծագործում է վավերագրական ֆիլմերի ժանրում։ Ցալիկի հետաքրքրությունների ոլորտը Կիևի պատմությունն է, ազգային համայնքների պատմությունը, Ուկրաինայի պատմության քիչ հայտնի էջերը։ Ուսումնասիրում է ոչ այնքան քաղաքական կամ ռազմական հակամարտությունները, որքան պատմական տարբեր ժամանակաշրջաններում մարդկանց ապրելակերպն ու առօրյան։ Աշխատանքներ հուշագրությունների հետ՝ տպագիր և բանավոր, արխիվային աղբյուրներ, տարբեր տարիների պարբերականներ, լուսանկարչական փաստաթղթեր, արտեֆակտներ։
Ստանիսլավ Ցալիկի ստեղծագործական մեթոդը բնութագրվում է անցյալից հետաքրքիր և, որպես կանոն, քիչ հայտնի պատմություններ ընտրելու, դրանցում չուսումնասիրված կողմերը բացահայտելու, իրադարձությունների ընթացքը ճշգրիտ փոխանցելու, անսպասելի, բայց համոզիչ զուգահեռներ և կապեր անցկացնելու ունակությամբ։ Նրա հրապարակումները լի են տարաբնույթ փաստերով, հետաքրքիր մանրամասներով և նմանվում են հետաքննության։ Պատմական շարադրանքի ներկայացման մեջ նա կիրառում է դրամատուրգիայի տեխնիկան։
Պարբերականներում հանդես է եկել 1992 թվականի մայիսից։ Ուկրաինայի առաջատար ԶԼՄ-ներում հրապարակված ավելի քան 1000 պատմական և վավերագրական էսսեների հեղինակ է։ Տարբեր ժամանակներում ղեկավարել է մի շարք թերթերի և ամսագրերի հեղինակային պատմական և գավառագիտական պատմության խորագրերը՝ «Український слід» («Ուկրաիներեն թերթ»), «Паралелі» («Країна» ամսագիր), «Українікум» («KyivWeekly» շաբաթաթերթ), «Ретро» («Կապիտալ» թերթ), «Кіевъ» («Մեծ Կիև» պորտալ), «Перший мільйон» («Коментарі» շաբաթաթերթ), «Ռետրո» («Կիևյան թերթ»), «Սպառողական ախորժակներ» («Փողի իշխանություն» շաբաթաթերթ), «Жінки та політика» («Նախագահ»ամսագիր) և այլն։ Եղել է «Գլավրեդ», «Իզվեստիա Ուկրաինայում» և այլ հրատարակությունների սյունակագիր։
Ցալիկը վարում է BBC/Ուկրաինա (http://www.bbc.com/ukrainian) պատմական բլոգը ։ Նրա հոդվածները և ստեղծագործությունները հրատարակվում են ուկրաիներեն, ռուսերեն, լեհերեն, անգլերեն։ Նրա «Եվպատորիա. Զբոսանք Փոքր Երուսաղեմում» պատմական ուղեցույցը (2007) հրատարակվել է մի քանի անգամ և դարձել բեսթսելլեր Ղրիմում։ 2012 թվականին թողարկվել է այդ ուղեցույցի ընդլայնված և վերանայված նոր հրատարակությունը։ Նոր հրատարակության շնորհանդեսը տեղի է ունեցել Կիևում՝ 2012 թվականի սեպտեմբերի 4-ին, «Բաբուին» գրական սրճարանում։
Ցալիկի «Таємниці письменницьких шухляд։ Детективна історія української літератури» (2010, համահեղինակությամբ) գիրքը հսկայական ազդեցություն է ունեցել՝ դառնալով 2010-2011 թվականների երկրի ամենավառ գրական երևույթներից մեկը։ Գրքի շնորհանդեսը տեղի է ունեցել Ուկրաինայի գրականության ազգային թանգարանում 2010 թվականի նոյեմբերի 4-ին։
«Կիև. 70-ականների համառոտագրություններ» գիրքը (2012) առաջին հրատարակությունն է, որն ամբողջությամբ նվիրված է 1970-ականների Կիևի և կիևցիների առօրյային։ Շնորհանդեսը տեղի է ունեցել 2012 թվականի մարտի 31-ին Ուկրաինայի տանը։ Գիրքը դարձել է «Книжка року» (2012) XIV Համաուկրաինական վարկանիշի հավակնորդ և ընդգրկվել է կարճ ցուցակում։
«Інший Київ» գիրքը (2012, համահեղինակ) իրենից ներկայացնում է այլընտրանքային ուղեցույց Ուկրաինայի ժամանակակից մայրաքաղաքի համար, որը զուգահեռաբար հրատարակվել է երկու լեզուներով՝ ուկրաիներեն և անգլերեն։ Նա «Місто багатьох барв» բաժնի հեղինակն է, որտեղ ներկայացված է Կիևի ազգային համայնքների պատմությունը և հանդիսանում է էքսկուրսիոն քայլարշավային երթուղու ուղեցույց։ Գրքի շնորհանդեսը տեղի է ունեցել Կիևում՝ 2012 թվականի մայիսի 21-ին, «Բաբուին» գրքի սրճարանում։
«Veni, Vidi, Scripsi: Де, як і чому працюють українці» (2014, համահեղինակ) գիրքը իրենից ներկայացնում է ուկրաինացի հեղինակների տասը լավագույն գեղարվեստական ռեպորտաժները, որը գրվել է «Սամովիդեց» համաուկրաինական մրցույթի արդյունքների հիման վրա։
Ցալիկը Ղրիմի և նրա բնակիչների մասին՝ Ռուսաստանի կողմից թերակղզու բռնակցման նախօրեին գրված «Геракл відпочивав давно։ Хроніки довоєнного відпочинку» ռեպորտաժի հեղինակն է։ Շնորհանդեսը տեղի է ունեցել 2014 թվականի սեպտեմբերին Լվովում՝ հրատարակիչների XXI ֆորումի շրջանակներում։
Ժամանակագրական առումով Ցալիկի «Наш Крим: неросійські історії українського півострова» (2016, համահեղինակ) ամենավերջին գիրքը համարվում է Ղրիմի մասին լրագրողական նյութերի ժողովածուն։ Նյութերն ընդգրկում են Ղրիմի խանության կազմավորումից մինչև 1991 թվականին Ուկրաինայի անկախության վերականգնումն ընկած ժամանակահատվածը։ Ցալիկը երեք հոդվածների հեղինակ է՝ «Решилися Мы взять под державу Нашу полуостров Крымский», «Росії заборонили мати флот на Чорному морі», «Дерев’яний паркан відділяв чоловічий пляж від жіночого»։ Գրքի շնորհանդեսը տեղի է ունեցել Կիևում 2017 թվականի հունվարի 20-ին Ուկրաինայի ազգային տեղեկատվական «Ուկրինֆորմ» գործակալությունում։
Ցալիկը հեղինակ է հեռուստատեսության և կինոյի ավելի քան 30 սցենարների։ Նա Կիևյան հնադարյան ավանդույթներին նվիրված բազմաթիվ հեռուստատեսային հաղորդումների պատմական խորհրդատու է։ 1994-1995 թվականներին եղել է կինոյի մասին «Ֆիլմոսկոպ» հեռուստահաղորդման հեղինակ և վարող (УТ-3 ալիք)։ 1994 թվականին նկարահանված «Judenkreis, або Вічне колесо» լիամետրաժ գեղարվեստական ֆիլմի սցենարիստն է (85', ռեժ. Վասիլ Դոմբրովսկի, Ալեքսանդր Դովժենկոյի ազգային կինոստուդիա, 1997, Ուկրաինա)։
2015 թվականին Ցալիկը մասնակցել է «Golos: UkrainianVoices» վավերագրական լիամետրաժ ֆիլմի նկարահանումներին (արխիվային նյութեր) (70', ռեժիսոր՝ Դոլյա Գավանսկի, TheaFilms, 2015, Մեծ Բրիտանիա)։
«З Бабиного Яру на свободу» լիամետրաժ վավերագրական ֆիլմի սցենարիստն է (89', ռեժիսոր՝ Օլեգ Չերնի, ProntoFilm, Ուկրաինա), «Любов і революція у Києві 1918-го: розповідь телеграфістки» անիմացիոն ֆիլմի պատմական խորհրդատու (3'15'', հեղինակներ՝ Մարտա Շոկալո, Եվգենյա Շիդլովսկայա, Իրենա Տարանյուկ, անիմացիոն նկարիչ LuisRuibal, ձայնային մոնտաժ AlejandroLovera, ВВС)։
«Վահան և սուր» 3-սերիանոց վավերագրական ֆիլմի բանախոս (ռեժիսոր՝ Ջեյմի Դորան, Գերմանիա-Ֆրանսիա)։ Միխայիլ Կաուֆմանի «Навесні» վերականգնված վավերագրական ֆիլմի արտաէկրանային պատմական մեկնաբանության հեղինակ և կատարող (54', VUFKU, 1929): DVD-ն ֆիլմի մեկնաբանությամբ համարվում է «Михаїл Кауфман: українська дилогія» գրքի անբաժանելի մասը (Ալեքսանդր Դովժենկոյի անվան ազգային կենտրոն, 2018)։ 2018 թվականի հունիսի 2-ին Կիևում անցկացված «Книжковий Арсенал» VIII միջազգային փառատոնում տեղի է ունեցել «Навесні» ֆիլմի պրեմիերան՝ հեղինակի «կենդանի» ձայնային մեկնաբանությամբ։
Հետաքրքրություններ
Որպես գավառագետ պատմաբան՝ Ցալիկը շատ է շրջագայում Ուկրաինայում։ Պարբերաբար կազմակերպում է պատմական զբոսանքներ հին Կիևում, որտեղ պատմում է Ուկրաինայի մայրաքաղաքի անցյալից քիչ հայտնի մանրամասների մասին։ Հավաքում է XX դարի Կիևի պատմության արտեֆակտներ։ Երաժշտամոլ է, հեղինակային երգերի երկրպագու։ Հետաքրքրվում է նաև լուսանկարչությամբ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինացի սցենարիստներ Կատեգորիա:ՎԳԻԿ-ի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Ուկրաինացի գրողներ Կատեգորիա:Ուկրաինացի պատմաբաններ Կատեգորիա:Ուկրաինացի լրագրողներ Կատեգորիա:Բնօրինակում անաղբյուր հոդվածներ
(7406) 1988 TD
(7406) , աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1988 թվականի հոկտեմբերի 3-ին Սեյձի Ուեդայի և Հիրոսի Կանեդայի կողմից Կուշիրոյում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,443631 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 1,9577 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,9296 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1395,25 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,258018 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 1,49° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1988 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Սեյձի Ուեդայի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Հիրոսի Կանեդայի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Երկու և ավելի օվկիանոսների ափերին գտնվող պետությունների ցանկ
Ստորև ներկայացված է Երկու և ավելի օվկիանոսների ափերին գտնվող պետությունների ցանկը, ներառյալ ինքնիշխան պետությունները և կախյալ տարածքները, որոնք գտնվում են աշխարհագրորեն ճանաչված հինգ՝ Խաղաղ, Ատլանտյան, Հնդկական, Հարավային և Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսների ափերին ։ Այն պետությունները, որոնց անդրծովյան տարածքները գտնվում են տարբեր օվկիանոսների ափերին, այս ցանկում ներառված չեն, սակայն ներառված են միջմայրցամաքային պետությունների ցանկում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Աշխարհագրական դասակարգումներ Կատեգորիա:Ցանկեր ըստ մայրցամաքի
Աստղային պատերազմներ։ Էպիզոդ VI։ Ջեդայի վերադարձը
«Աստղային պատերազմներ։ Էպիզոդ VI: Ջեդայի վերադարձը» (Star Wars: Episode VI - Return of the Jedi)՝ ռեժիսոր Ռիչարդ Մարկուենդի ֆիլմերից, որի գլխավոր դերերը մարմնավորում են Մարկ Հեմիլը, Հարիսոն Ֆորդը, Քերի Ֆիշերը, Բիլի Դի Ուիլյամսը, Էնթոնի Դենիելսը, Փիթեր Մեյհյուն, Սեբասթյան Շոուն, Յեն ՄակԴայարմիդը, Ֆրենկ Օզը, Ջեյմս Էրլ Ջոնսը։
Սյուժե
«Աստղային պատերազմեների» վեցերորդ՝ եզրափակիչ էպիզոդում Դարդ Վեյդերն ստեղծում է երկրորդ «Մահվան Աստղը»։ Նա խմբավորում է իր ողջ ուժերը, որպեսզի մահացու նոր զենքի միջոցով վերջին կործանարար հարվածը հասցնի ապստամբներին և նրանց օգնականներին։ Լյուկ Սկայուոքերը արքայադուստր Լեյայի և երկու հավատարիմ դրոիդների՝ R2D2-ի և C-3PO-ի հետ միասին ուղևորվում է իր ընկերոջը՝ Հան Սոլոյին փրկելու, որը գերի է ընկել հանցագործենրի հզոր առաջնորդ, զզվելի Ջաբբա Հաթթի մոտ։ Ապստամբները Լյուկի հետ միասին վայրէջք են կատարում Էնդոր մոլորակի վրա, որպեսզի այնտեղ մարտնչեն կայսրության նավատորմի հետ։ Այդ մարտից էլ կախված է ողջ Գալակտիկայի ճակատագիրը։ Այս էպիզոդում Լյուկ Սկայուոքերը և Դարդ Վեյդերն իրար հետ հանդիպում են վերջին անգամ, քանի որ հոր և որդու պայքարից կենդանի է մնալու միայն մեկը։