cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Արմենական կուսակցություն
Կուսակցության հիմնում
Հիմնադիր ժողովին մասնակցում էին Ղևոնդ Խանջյանը, Գրիգոր Աճեմյանը, Գրիգորիս և Մկրտիչ Թերլեմեզյանները, Ռուբեն Շատվորյանը, Գրիգոր Պյոզիկյանը (Շիկահեր), Գևորգ Օտյանը, Մաքնոս Բարութչյանը և Գարեգին Բաղեշցյանը։ Հետագայում կուսակցությանն անդամագրվեցին Արմենակ Եկարյանը, Փանոս Թերլեմեզյանը, Հայրապետ Ջանիկյանը, Արմեն Շիտանյանը, Արտակ Դարբինյանը, Միքայել Նաթանյանը և ուրիշներ ։
«Արմենիայի» օրինակները և զենք Վան փոխադրելու ժամանակ զոհվեցին առաջին երիտասարդ արմենականներ արևելահայ Վարդան Գոլոշյանն ու վանեցի Հովհաննես Ագրիպասյանը ։
«Առաջին ու միակ երկրածին Արմենական կուսակցության գաղափարախոսության սերմնացաններ ու հոգևոր հայրեր Խրիմյան, Փորթուգալյան և անմիջական առաջնորդ Ավետիսյան Մկրտիչների «շունչին տակ» հասակ առավ մի սերունդ, որը հանուն բաղձալի ազատության պատրաստ էր զոհաբերելու ամեն ինչ, նունիսկ՝ կյանքը։ Նվիրյալների այդ փաղանգը հանուն պայծառ գալիքի անում էր ամեն ինչ, կրթում լուսավորում էր ժողովրդին, զինավարժում երիտասարդությանը, բազում զրկանքների գնով զենք կուտակում, տարբեր վայրերում մասնաճյուղեր հիմնում։ Սակայն հենց կազմակերպական այդ վերելքի շրջանում վրա հասավ, պարզապես պարտադրվեց, ծանր մի փորձություն՝ Վանի 1896թ. ինքնապաշտպանությունը, որը հայտնի է «Մեծ Դեպք» անունով։ Արմենականներն իրենց պանծալի առաջնորդ Մ. Ավետիսյան-Թերլեմեզյանի ղեկավարությամբ և ՀՅԴ ու Հնչակյան կուսակցությունների ամենագործուն աջակցությամբ կարողացան փրկել Վան-Վասպուրականի հայությանը կոտորածներից՝ որպես փոխհատուցում իրենք նահատակվելով հայ ազատագրության զոհասեղանին» ։
Ծրագիր և կառուցվածք
Արմենական կուսակցության ծրագիրը ձևավորվեց գործունեության առաջին տասնամյակի ընթացքում։ Այն բաղկացած էր յոթ մասից։ Արմենականները գտնում էին, որ հայությանը պետք է նախապատրաստել հեղափոխության համար, զենք հայթայթել և զինախմբեր ստեղծել։ «Արմենիայի» օրինակները և զենք Վան փոխադրելու ժամանակ զոհվեցին առաջին երիտասարդ արմենականներ արևելահայ Վարդան Գոլոշյանն ու վանեցի Հովհաննես Ագրիպասյանը։
1890-ականներին Արևմտահայության զանգվածային կոտորածների ժամանակ Մկրտիչ Ավետիսյանը ղեկավարում էր Վանի ինքնապաշտպանական մարտերը։ Նա իր շուրջը կարողացավ համախմբել նաև դաշնակցականներին ու հնչակյաններին։ Երբ մի խումբ երիտասարդների հետ նա անցնում էր Պարսկաստան, ճանապարհին զոհվեց։ Կուսակցությունը մեծ մասնակցություն ունեցավ նաև 1915 թվականի Վանի ինքնապաշտպանական մարտերին։
«Արմենական կազմակերպության» նպատակն էր՝
Գործունեություն
Արմենական կուսակցությունը մասնաճյուղեր ուներ Վասպուրականում (Վանի վիլայեթ), Մուշում ու Բաղեշում (Բիթլիսի վիլայեթ), Տրապիզոն ու Կոստանդնուպոլիս քաղաքներում։ Կուսակցության տեղական կազմակերպություններ էին հիմնվեցին նաև Արևմտյան Հայաստանի մյուս շրջաններում, Հարավային Կովկասում, ինչպես նաև Բուլղարիայում, Եգիպտոսում, ԱՄՆ-ում, Պարսկահայաստանի Թավրիզ և Սալմաստ հայաշատ քաղաքներում։ Կուսակցությունը, գտնվելով Վասպուրականում, առաջնային նպատակ ուներ զինել տեղի հայ բնակչությանը։ Զենքը փորձում էին անցկացնել հիմնականում Պարսկաստանից։ 1890-ականների սկզբներին Վանում և Շատախում գործում էին իննսունից ավելի մարտական խմբեր։ Արմենական կուսակցության կին քարոզիչներից հայտնի էին Եղիսաբեթ Կոնդակչյանը և Մարինա Ձարուխյանը։ Վասպուրականի ազատագրությունը կազմակերպելու համար կազմակերպությունը պետք է ներքին ուժ գոյացներ՝ միավորելով միևնույն գաղափարին ծառայող հայ հայրենասերներին, ժողովրդին արթնացներ հեղափոխական գրականությամբ, կազմակերպեր և զենքի ու կարգապահության վարժեցներ, նախապատրաստեր ինքնապաշտպանության, զենք հայթայթեր, զինված խմբեր ստեղծեր և ընդհանուր շարժում առաջ բերեր, մանավանդ, երբ արտաքին հանգամանքները նպաստավոր կհամարվեին։ Արմենակյանները որդեգրել էին զուսպ ու շրջահայաց գործելակերպ սուլթանական Թուրքիայի քաղաքականության դեմ ։
1896 թվականին՝ Վանի ինքնապաշտպանությունից հետո, կուսակցությունը աստիճանաբար կորցրեց իր ուժն ու դիրքերը։ Այդ ժամանակում Մկրտիչ Ավետիսյանին փոխարինեց Եղիշե Կոնդակչյանը, ում հետ համագործակցում էին 1897 թվականին բանտերից ազատված Արմենակ Եկարյանը, Գրիգոր Պեռզիկյանը (Շիկահեր), Ղևոնդ Խանջյանը, Միքայել Նաթանյանը և ուրիշներ ։
Սեպուհը (Երվանդ Քեոսյան 1882-1908) ծանոթանալով արմենականների ծրագրին ու կանոնագրին, դառնում է համոզված արմենական։ Կապեր է հաստատում Սալմաստի արմենական գործիչների հետ։ Գնահատելով Սեպուհի մեծ առաքինությունները, Սալմաստի արմենական վարիչ մարմինը անսալով նշանավոր արմենականներ Գր. Պեոզիկյանի և Ա. Եկարյանի հորդորներին, Սեպուհին որպես գործիչ ուղարկում է Վան։
Սակայն 1908-ին հայտնի դավաճանությունից հետո (դաշնակ Դավոյի) դավադրաբար սպանվում է արմենական ականավոր գործիչ, երիտասարդ Սեպուհը։ Սեպուհի սպանությունից հետո կուսակցության դեմ պայքարը ավելի է ընդլայնվում, հետապնդումի առարկա դառնալով ու տկարանալով Վանի մեջ։
1908 թվականի հոկտեմբերին Եգիպտոսի Ալեքսանդրիա քաղաքում կուսակցության նախկին անդամների մի մասը միավորվելով Վերակազմյալ Հնչակյան կուսակցության նախկին անդամների հետ, կազմել են Սահմանադրական Ռամկավար կուսակցությունը։
1921 թվականի հոկտեմբերի 1-ին Կոստանդնուպոլսում արմենականների մի մասը, վերակազմյալ հնչակյանների, սահմանադրական ռամկավարների և Հայ ժողովրդական կուսակցության միավորման արդյունքում ստեղծվել է Ռամկավար ազատական կուսակցությունը ։
Արմենականությունն այսօր
Արցախի Արմենական կուսակցությունն հիմնադրվել է 1999թ․, որը խարսխված է Արմենական գաղափարների վրա։ Կուսակցության նպատակը Արցախի ինքնորոշման իրավունքի ճանաչումն է, որը պետք է ապագայում հանգի միացյալ Հայաստանի ձևավորմանը։ Արցախի Արմենական կուսակցության նախագահը Բորիս Առուշանյանն է։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:1885 հիմնադրումներ Օսմանյան կայսրությունում Կատեգորիա:Ռամկավար ազատական կուսակցություն Կատեգորիա:Հայ ազատագրական շարժում Կատեգորիա:Սփյուռքահայ կուսակցություններ Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության կուսակցություններ Կատեգորիա:Հայաստանի ազգայնական կուսակցություններ Կատեգորիա:Հայաստանի լիբերալ կուսակցություններ
Մեթյու Բրեյդի
Մեթյու Բրեդի կամ Մեթյու Բրեյդի (Mathew Brady, ), 19-րդ դարի ամերիկացի ամենանշանավոր լուսանկարիչներից մեկը։ Առավել հայտնի աշխատանքները նշանավոր մարդկանց դիմանկարներն ու Ամերիկայի քաղաքացիական պատերազմի լուսանկարներն են։ Նրան վերագրում են ֆոտոլրագրության հայր կոչումը ։
Վաղ տարիներ
Բրեդին ծնվել է Նյու-Յորքի Ուորեն շրջանում, իռլանդացի ներգաղթյալներ Անդրեա և Յուլյա Բրեդների ընտանիքում։ 16 տարեկանում ապագա լուսանկարիչը տեղափոխվում է Սարատոգա, Նյու-Յորք։ 1841 թվականին գեղարվեստական ունակությունները Բրեդիին թույլ են տալիս սովորել որակավորված մասնագետ Սեմյուել Մորզեի մոտ։ 1844 թվականին Նյու Յորքում հայտնվում է նրա լուսանկարչական ստուդիան ։ Բրեյդին սկսում է ցուցադրել հայտնի ամերիկացիների դիմանկարները ։
1849 թվականին Բրեդին ստուդիա է բացում Վաշինգտոնում, որտեղ նա հանդիպում է Ջուլետ Հանդիին, ում հետ էլ ամուսնանում է 1851 թվականին։
1850 թվականին Բրեդին ստեղծում է ականավոր ամերիկացիների Պատկերասրահը` ժամանակակից ականավոր գործիչների դիմանկարների հավաքածուն։ 1859 թվականին Փարիզի լուսանկարիչ Անդրե-Ադոլֆ-Էժեն Դիսդերին տարածում է de Visite քարտերը, և այդ փոքրիկ լուսանկարները (չափսերով նման այցեքարտին) արագ դառնում են հայտնի նորություն։ Հազարավոր նման պատկերներ ստեղծվում և վաճառվում են Միացյալ Նահանգներում և Եվրոպայում։
1856 թվականին Բրեդին ստեղծում է առաջին գովազդը` հայտարարությունը տեղադրելով «New York Herald»-ում, որն առաջարկում էր թղթեր "լուսանկարներ, ամբրոտիպեր և դագերոտիպեր" արտադրելու համար։ Նրա գովազդի նորույթն այն էր, որ առաջին անգամ տառատեսակները տարբերվում էին թերթի տեքստից և այլ գովազդային հայտարարություններից։
Քաղաքացիական պատերազմը լուսանկարներում
Մեթյու Բրեդին Ամերիկայի քաղաքացիական պատերազմի հազարավոր լուսանկարներ է արել։ Շատ բաներ, որոնք այսօր հայտնի են քաղաքացիական պատերազմի մասին, գալիս են այդ լուսանկարներից։ Կան հազարավոր լուսանկարներ ազգային արխիվում` վերցված Բրեդիից և նրա ուղեկից Ալեքսանդր Գարդներից, Ջորջա Բարնարդից (George N. Barnard) և Տիմատի Օ’Սալիվանից։ Լուսանկարներում պատկերված են Աբրահամ Լինքոլնը, գեներալ Գրանթը, ինչպես նաև հասարակ զինվորներ։ Լուսանկարները ցույց են տալիս ամերիկյան քաղաքացիական պատերազմի պատմության գեղեցիկ, խաչաձև տեսքը։ Բրեյդին չէր կարող մարտական տեսարանների լուսանկարներ անել, քանի որ այդ օրերին լուսանկարչական սարքավորումները դեռ կատարյալ չէին ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Լուսանկարչությունն ԱՄՆ-ում Կատեգորիա:Ամերիկացի լուսանկարիչներ Կատեգորիա:Լուսանկարչական սարքեր Կատեգորիա:Քաղաքացիական պատերազմներ ըստ երկրի Կատեգորիա:Ամերիկացիներ իռլանդական ծագմամբ Կատեգորիա:Ամերիկացի լրագրողներ
Ստրելեցների մահապատժի առավոտը
«Աղեղնավորային մահապատժի առավոտը» (Утро стрелецкой казни), ռուս նկարիչ Վասիլի Սուրիկովի նկարը (1848-1916), ավարտված 1881 թվականին։ Պահպանվում է Մոսկվայի Տրետյակովյան պետական պատկերասրահում։ Կտավի չափը՝ 218 × 379 սմ (համաձայն ուրիշ տվյալների, 223 × 383.5 սմ ): Ստեղծագործության թեման կապված է XVII դարավերջի պատմական իրադարձությունների՝ Պետրոս I-ի կողմից 1698 թվականի աղեղնավորների խռովության ճնշման և խռովարար աղեղնավորների մահապատժի հետ ։
Առաջին էսքիզները ապագա «Աղեղնավորային մահապատժի առավոտը» նկարի համար ստեղծվել էին 1878 թվականին, իսկ ամբողջ աշխատանքը կտավի նկատմամբ զբաղեցրեց մոտավորապես երեք տարի։ Նկարը ներկայացված էր եղել Գեղարվեստական շրջիկ ցուցահանդեսների ընկերության («պերեդվիժնիկների») 9-րդ ցուցահանդեսում, բացված 1881 թվականի մարտին՝ Սանկտ Պետերբուրգում։ Ցուցահանդեսից անմիջապես հետո նկարը գնվեց Պավել Տրետյակովի կողմից։
«Աղեղնավորային մահապատժի առավոտը» դարձավ Սուրիկովի առաջին խոշոր ստեղծագործությունը ռուսական պատմության թեմայով։ 1880 թվականի երկու ուրիշ կտավների հետ միասին՝ «Մենշիկովը Բերյոզովում» (1883) Վասիլի Սուրիկով «Բոյարուհի Մորոզովա» (1887)՝ «Աղեղնավորային մահապատժի առավոտը» նկարը հաճախ միավորում են Սուրիկովի պատմական եռերգության հետ, նվիրված՝  XVII-XVIII դարերի Ռուսաստանի պատմության դրամատիկ իրադարձությունների հետ։
Քանդակագործ Մարկ Անտոկոլսկին «Աղեղնավորային մահապատժի առավոտը» անվանում էր «ռուսական առաջին պատմական նկարը», նշելով, որ նրա առավելությունները «հարյուր անգամ վերացնում են բոլոր թերությունները»։ Քննադատ Նիկոլայ Ալեքսանդրովը գրել է, որ այդ կտավի առաջ «դիտողին միանգամից գրավում է գեղարվեստական ներկայացման և գեղարվեստական ստեղծագործության ուժը»։ Ըստ նկարչի և քննադատ Ալեքսանդր Բենուայի՝ սուրիկովյան «Աղեղնավորների մահապատիժը» «փայլուն կերպով փոխանցում է սկսվող պետրովսկյան ողբերգության ամբողջ գերբնական սարսափը»։ Արվեստաբան Ալլա Վերեշչագինան նշել է, որ Սուրիկովից առաջ ոչ ոք երբեք չի կարողացել այդքան ճշմարտացի և համոզիչ կերպով ցույց տալ պատմության շարժումը, որը ծավալվում է ազգը քայքայող հակասությունների մեջ, ոչ թե կյանքի, այլ նոր և խանդոտ ծերունիների կողմնակիցների մահվան պայքարում։
Նախորդող իրադարձություններ
Վասիլի Սուրիկովը ծնվել է 1848 թվականին Կրասնոյարսկում։ Նրա ընտանիքը պատկանել է հին կազակական տոհմին. կազակները եղել են ինչպես հոր, Իվան Վասիլևիչ Սուրիկովի, այնպես էլ մոր, Պրասկովյա Ֆյոդորովա Սուրիկովայի նախնիները (Օրիորդության մեջ Տորգոշինա)։ Սուրիկի և Թորգոշի նախնիների անունները հանդիպում են XVII դարի վերջին սիբիրյան մարտիկների դեմ հանդես եկած ապստամբների ցուցակներում։  1858 թվականին Սուրիկովը ընդունվել Է Կրասնոյարսկի շրջանի ուսումնարան, որտեղ նրա նկարչության ուսուցիչը Նիկոլայ Գրեբնյովն էր, ով զգալի ներդրում է ունեցել ապագա նկարչի ձևավորման գործում։  Գրեբնյովից տաղանդավոր երիտասարդի մասին իմացել է Կրասնոյարսկի ոսկու արդյունաբերող և բարերար Պյոտր Կուզնեցովը, ով Սուրիկովին առաջարկել է իր աջակցությունը հետագա ուսուցման համար։ 1868-ի դեկտեմբերին Սուրիկովը ձկնորսների հետ մեկնել է Կրասնոյարսկից Սանկտ Պետերբուրգ, ճանապարհին կարճ կանգառ կատարելով Մոսկվայում։ 1869-1875-ին Վասիլի Սուրիկովը սովորում էր Արվեստի ակադեմիայում` պատմական նկարչության դասարանում, որտեղ նրա դաստիարակներն էին` Պյոտր Շամշինը, Բոգդան Վիլեվալդեն, Ֆյոդոր Բրունին, Ֆյոդոր Յորդանը, Կարլ Վենիգը, Թիմոֆեյ Նեֆֆը և (1873 թվականից) Պավել Չիստյակովը ։ 1874-ին Սուրիկովը պարգևատրվել է Արվեստի ակադեմիայի փոքր ոսկե մեդալով «Գթասիրտ սամարացի» նկարի (այժմ ` KGHM ) համար, իսկ 1875-ին` «Պողոս առաքյալը բացատրում է հավատի դոգմաները Ագրիպա արքայի, նրա քույր` Բերենիկայի և Պրոկոնսուլ Ֆեստի ներկայությամբ» (այժմ ՝ Պետական Տրետյակովյան պատկերասրահ) նրան շնորհվել է 1-ին աստիճանի դասական նկարչի կոչում, բայց առանց մեծ ոսկե մեդալի պարգևատրման։ Ըստ որոշ տեղեկությունների, դա պայմանավորված էր նրանով, որ այդ թվականին Ակադեմիան միջոցներ չուներ վճարելու կենսաթոշակառուի արտերկիր ուղևորության համար, ինչը ենթադրաբար պետք է լիներ այս մրցանակով։
Այնուհետև Սուրիկովը հիշեց. «Սանկտ Պետերբուրգում ես դեռ որոշեցի ,,Աղեղնավորներին '' գրել։ Ես դրանք հասկացա, երբ Սիբիրից գնում էի Սանկտ Պետերբուրգ։ Հետո ես տեսա Մոսկվայի գեղեցկությունը ... Ինչպե՞ս եկա Կարմիր հրապարակ։ Այս ամենը կապված էր սիբիրյան հիշողությունների հետ։ Երբ ես դրանք հասկացա, բոլոր դեմքերս միանգամից հայտնվեցին»։ Մոսկվա տեղափոխվելը նշանակալից դեր ունեցավ նկարչի ճակատագրի մեջ։ Սուրիկովն ինքնին այսպես նկարագրեց իր տպավորությունները. «Մի տարօրինակ բան սկսվեց ինձ հետ այստեղ ՝ Մոսկվայում։ Առաջին հերթին ես այստեղ շատ ավելի հարմարավետ էի զգում, քան Պետերբուրգում։ Մոսկվայում Կրասնոյարսկը ավելի շատ բան էր հիշեցնում, հատկապես ձմռանը։ Դուք գնում եք, լուսաբացին, փողոցի երկայնքով, թեքվում նրբանցք, և հանկարծ միանգամայն ծանոթ բան, նույնը, ինչ կա Սիբիրում»։ Կրեմլը մեծ տպավորություն թողեց Սուրիկովի վրա. «Բայց Կրեմլն իր պատերով և աշտարակներով ինձ ամենից շատ գրավեց։ Չգիտեմ ինչու, բայց ես նրանց մեջ զարմանալիորեն զգացի ինչ-որ բան, կարծես վաղուց ծանոթ էր ինձ։ Հենց որ սկսում էր մթնել, ես թողնում էի իմ գորրծը տաճարում և գնում ճաշելու, այնուհետև, լուսաբացին, գնում էի թափառելու Մոսկվայով և ավելի ու ավելի շատ Կրեմլի պատերին»։ Պատմաբան և արվեստաբան Վիկտոր Նիկոլսկուն ուղղված նամակում Սուրիկովը ասում է. «Երբ հասա Մոսկվա, ես ընկա Ռուսաստանի ժողովրդական կյանքի կենտրոն, [և] ես անմիջապես վերցրեցի իմ սեփական ճանապարհը»։
Աշխատանքը նկարի վրա
Շարունակելով Մոսկվայում իր զբոսանքի պատմությունը ՝ Վասիլի Սուրիկովը հիշեց. «Եվ մի անգամ ես քայլում եմ Կարմիր հրապարակում, և շուրջը ոչ ոք չկա։ Կանգ առա ճակատային տեղից ոչ հեռու, նայեցի Վասիլիյ Երանելու ուրվագծերին, և հանկարծ երևակայությանս մեջ բռնկվեց աղեղնավորային մահապատժի մի տեսարան, բայց այնքան պարզ, որ նույնիսկ սիրտս բաբախեց։ Ես զգացի, որ եթե ես գրեմ այն, ինչ ես պատկերացրել էի, ապա զարմանալի պատկեր դուրս կգա։ Շտապեցի տուն և մինչև ուշ երեկո ուրվագծեր արեցի ՝ ընդհանուր կազմից կամ առանձին խմբերից։ Պետք է ասել, սակայն, որ նկարահանումների կատարման նկարը նկարելու գաղափարը նախկինում էլ ինձ մոտ կար։ Ես այդ մասին մտածել էի դեռ Կրասնոյարսկում։ Նման կոմպոզիցիայով այդ նկարը երբեք չի նկարվել ինձ մոտ, այդքան ցայտուն և այդքան սարսափելի»։ 1878-ի դեկտեմբերին մորը ՝ Պրասկովյա Ֆեդորովնային և եղբորը` Ալեքսանդրին, ուղարկված նամակում Վասիլի Սուրիկովը ասաց. «Հիմա ես ապրում եմ Մոսկվայում։ Եկեղեցում աշխատանքը ավարտեցի այս ամառ, և այժմ նա մնացել եմ Մոսկվայում ՝ աղեղնավորային խռովությունից նկարը նկարելու համար։ Մտածում եմ` այս ձմեռ վերջացնել այն»։ 1879 թ. Մայիսի 3-ից` իր մորը և եղբորը գրված նամակում Սուրիկովը գրել է. «Ես կարծում եմ, որ այս ամառ պետք է գամ ձեզ մոտ, բայց ինձ մոտ սկսված է մեծ նկար, այն անհրաժեշտ է ամբողջ ամառ նկարել": Այնուամենայնիվ, նկարի վրա տարված աշխատանքները ավելի շատ ժամանակ էին պահանջում, քան ենթադրում էր նկարիչը, և այն ձգձգվեց մինչև 1881 թվականի սկիզբը։
Աշխատանքը, կապված «Աղեղնավորային մահապատժի առավոտը» նկարի կոմպոզիցիայի հետ, Սուրիկովը սկսեց, երբ ապրում էր Պլյուշչիխայի բնակարանում։ Նկարչության համար նախատեսված մի շարք էսքիզներ նկարիչը գրել է 1879-ի ամռանը, երբ աշխատել է Ն.Ն. Դերյագինին պատկանող Լիպիցայի կալվածքում, որը գտնվում էր Տուլայի նահանգի Չեռնսկյան գավառում։ Որոշ ժամանակ անց Սուրիկովն իր ընտանիքի հետ տեղափոխվել է Զուբովսկի բուլվարում գտնվող մեկ այլ բնակարան ՝ Վ.ի. Վագների տունը(մինչ օրս չի պահպանվել) ։  Այնտեղ նա աշխատել է մեծ կտավի վրա։ Ինչպես և նախորդը, Զուբովսկի բուլվարի վրա գտնվող բնակարանը փոքր էր. նկարչին այցելող քննադատ Նիկոլայ Ալեքսանդրովը հիշում էր, որ Սուրիկովը «այդ հսկայական նկարը նկարել էր գրեթե բազմոցի տակ»։ Ալեքսանդրովի խոսքով ՝ «ցածր պատուհաններով փոքրիկ սենյակում նկարը գրեթե անկյունագծով կանգնած էր ամբողջ սենյակում, և երբ նա [Սուրիկովը] նկարում էր նկարի մի մասը, ապա չէր տեսնում մյուսը, այլ որպեսզի տեսներ նկարը, նա պետք է խեթ-խեթ նայեր նրան մեկ ուրիշ մութ սենյակից»։
Պատարագ (այլ կիրառումներ)
Պատարագ
Ստրելեցների մահապատժի առավոտը
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1881 նկարներ Կատեգորիա:Վասիլի Սուրիկովի նկարներ Կատեգորիա:Տրետյակովյան պատկերասրահի նկարներ Կատեգորիա:Ռուսաստանի արվեստ
Եվգենյա Ֆարմանյանց
Եվգենյա Կարապետի Ֆարմանյանց, հայ բալետի արտիստ։ ՌԽՖՍՀ վաստակավոր արտիստ (1968)։ ՌԽՖՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ։ Գեորգի Ֆարմանյանցի քույրը։
Կենսագրություն
Եվգենյա Ֆարմանյանցը ծնվել է արմատներով արցախցի Կարապետ (Գերասիմ) Պողոսի Ֆարմանյանցի և Եկատերինա Վասիլևնայի ընտանիքում։ Եվգենյան աշակերտել է Եկատերինա Գերդտին, Պյոտր Գուսևին։ Ավարտել է Մոսկվայի պարարվեստի ուսումնարանը (1959 թվականից՝ դասատու, ամբիոնի վարիչ, պրոֆեսոր)։ 1938-1959 թվականներին՝ Մոսկվայի Մեծ թատրոնի մենապարուհի ։ Մասնակցել է դրամատիկական թատրոններում պարային և պլաստիկ տեսարանների բեմադրմանը, այդ թվում նաև Երևանի Սունդուկյանի անվան թատրոնում Վարդան Աճեմյանի բեմադրած «Իֆիգենիան Ավլիսում» ներկայացումը (համահեղինակ՝ Նորայր Մեհրաբյան)։ Համագործակցել է Եվգենի Սիմոնովի հետ, մեքսիկական պարեր է բեմադրել նրա «Ջոն Ռիդ» ներկայացման համար։ 1958 թվականին Մեծ թատրոնի հյուրախաղերի ժամանակ առաջին անգամ այցելել է Երևան, 1967 թվականին՝ երկրորդ անգամ կրկին Մեծ թատրոնի կազմում, քսանմեկ այլ արտիստների հետ հյուրընկալվել Մարտիրոս Սարյանի տանը։
Դերապարեր
Կոլումբինա (Գլիերի «Պղնձե հեծյալը»), Զլյուկա (Պրոկոֆևի «Մոխրոտը») և այլն։ Մենապարերով հանդես է եկել նաև Մինկուսի «Դոն Կիխոտ», Գլազունովի «Ռայմոնդա», Չայկովսկու «Քնած գեղեցկուհի», «Կարապի լիճ» բալետներում, Բորոդինի «Իշխան հզոր», Գլինիկայի «Ռուսլան և Լուդմիլա», Վերդիի «Տրավիատա» և այլ օպերաների բալետային տեսարաններում ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Խորհրդային բալետի արտիստներ Կատեգորիա:1920 ծնունդներ Կատեգորիա:Նոր Դոնսկի գերեզմանատանը թաղվածներ
Վալերիա (հեռուստասերիալ)
Պրեմիերան կայացել է 2020 թվականի մայիսի 8-ին Նեթֆլիքսում ։ 2020 թվականի հունիսի 12-ին Նեթֆլիքսը հայտարարել է, որ սերիալը թարմացվել է երկրորդ եթերաշրջանի համար ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Դրամա հեռուստասերիալներ Կատեգորիա:2020 հեռուստասերիալներ Կատեգորիա:Նեթֆլիքսի բնօրինակ ծրագրեր
Ագրակ (Արղանա-Մադենի գավառ)
Պատմամշակութային կառույցներ
Մինչև XX դարի սկիզբը գյուղում պահպանվել էր հին հայկական եկեղեցին և գերեզմանոցը ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Տուկաևո (գյուղ, Տույմազինսկի շրջան)
Տուկաևո (Тукаево, Тукай), գյուղ Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Տույմազինսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2009 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 601 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Տույմազինսկի շրջանի բնակավայրեր
Ստարի Շիմսկ
Ստարի Շիմսկ (Старый Шимск), գյուղ Ռուսաստանի Նովգորոդի մարզի Շիմսկի շրջանի կազմում։
Տորդիլյոս
Տորդիլյոս (Tordillos), մունիցիպալիտետ և քաղաք Իսպանիայում։ Մտնում է Սալամանկա պրովինցիայի մեջ՝ Կաստիլիա և Լեոն ինքնավար համայնքում ։ Մունիցիպալիտետը գտնվում է Կամպո դե Պենյարանդա շրջանում։ Նրա տարածքը գրավում է 25,09 կմ², իսկ բնակչությունը կազմում է 458 մարդ 2010 թվականի մարդահամարի տվյալների համաձայն։ Վարչական կենտրոնից գտնվում է 37 կմ հեռավորության վրա։
Ալդեա դել Ֆրեսնո
Ալդեա դել Ֆրեսնո (Aldea del Fresno), քաղաք և մունիցիպալիտետ Իսպանիայում, մտնում է Մադրիդ նահանգի մեջ, ինչպես նաև Մադրիդ ինքնավար մարզի մեջ։ Մունիցիպալիտետը գտնվում է Սերրա Օեստե դե Մադրիդ շրջանում։ Տարածքը 51,8 կմ² է։ Բնակչությունը 2483 մարդ (2010 թվականի տվյալներով)։ Քաղաքը պրովինցիայի վարչական շրջանից հեռու է 53 կմ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Մադրիդ ինքնավար համայնքի բնակավայրեր
Աղախնի օրագիրը (ֆիլմ, 2015)
«Աղախինի օրագիրը» (Journal d'une femme de chambre), ֆրանսիացի ռեժիսոր Բենուա Ժակոյի ֆիլմը։ Այս ֆիլմը Օկտավ Միրբոի երրորդ և սցենարային առումով ամենաճիշտ ընտրված էկրանավորումներից է։ Ֆիլմի պրեմիերան կայացել է Բեռլինի 65-րդ կինոփառատոնի ժամանակ։
Սյուժե
Իրադարձությունները կատարվում են Ֆրանսիայում, 19-րդ դարի վերջում։ Ֆիլմը պատմում է Սելեստինա անունով երիտասարդ և սրամիտ աղախնի մասին։ Տարբեր պատճառներով և ամենից առաջ իր բնավորության պատճառով՝ նա ստիպված էր փոխել մի քանի աշխատանք, մինչև նա չընդունվեց գավառական կալվածատերերի մոտ ծառայության, որոնց անուններն էին Լենլեր և Նորմանդիա։ Տիրուհին նոր աղախինի հոգին հանում է փոքր խնդիրներով և իր ժլատությամբ, իսկ նրա ամուսինը առաջին իսկ օրվանից հետապնդում էր գեղեցիկ աղջկան։ Սելեստինային դուր էր գալիս ձիապան Ժոզեֆը, որի հետ նա սիրային կապի մեջ հայտնվեց։ Սելեստինան հասկանում էր, որ Ժոզեֆը նրա միակ հնարավորությունն է ազատվել պրովինցիայից, բայց նրան վախեցնում էին Ժոզեֆի հարաբերությունները տիրուհու հետ, ինչպես նաև նրա հակահրեական հայացքները։ Դրությունը բարդանում է հարևան աղջկա մահից հետո, որի մեջ բոլորը կասկածում են Ժոզեֆին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Գրական ստեղծագործությունների էկրանավորումներ Կատեգորիա:Ֆրանսիական դրամա ֆիլմեր Կատեգորիա:Ֆրանսերեն ֆիլմեր Կատեգորիա:Ֆրանսիայում նկարահանված ֆիլմեր Կատեգորիա:2010-ականների դրամա ֆիլմեր Կատեգորիա:2015 ֆիլմեր Կատեգորիա:Ֆրանսիական ֆիլմեր Կատեգորիա:2015 դրամա ֆիլմեր Կատեգորիա:Ֆիլմեր, որոնց գործողությունները տեղի են ունենում Ֆրանսիայում
Բժշկարան (2850)
Բժշկարան (2850), Երևանի Մաշտոցի անվան Մատենադարանում պահպանվող ձեռագիր, որը «Մաշտոցի անվան ցուցակ ձեռագրացում» (ձեռագրերի ցանկում) ներկայացված է 2850 թվի տակ։ Ձեռագիրը գրվել է 18-րդ դարում Աբրահամ դպիր գրիչի կողմից:Գրված է թղթի վրա, որը ունի 33, 3x21, 5 չափս։ Ձեռագիրը կազմված է 179 թերթից։ Գրված է երկսյուն, միասյուն, նոտրգրով։ Կազմը` ստվարաթուղթ։ Հիշատակարաններ՝ գրչի՝ 140բ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մատենադարանի ձեռագրեր
Գերսոն Գու-Կոնու
Գերսոն Գու-Կոնու, նաև՝ Գերսոն Կոնու, իսկական անունը Կվաձո Գագլո գու-Կոնու (1932-2006թթ․), եղել է խաղաղություն և մարդու իրավունքների ակտիվիստ Տոգոյում ։
Կյանք
Գերսոն Գու-Կոնուն ծնվել է 1932 թվականին Կումա-Ադամե քաղաքում, Տոգոյի հարավ-արևմուտքում։ Նախնական կրթությունը ստացել է Կպալիմեում։ Ուսումը շարունակել է մինչև 1949 թվականը Collège moderne de Lomé- ում (այն ժամանակ հայտնի էր որպես Petit Dakar): Նա սկսել է իր մասնագիտական կյանքը որպես ուսուցիչ Ավետարանական առաքելությունում, առաջին անգամ Կպալիմեում, ապա՝ Լոմեում մինչև 1954թ․ մինչ կվերադառնար Կպալիմե, որտեղ նա շարունակել է դասավանդել Collège Espoir-ում մինչև 1956թ. ։ 1955-ին նա հիմնադրեց միություն, որը կոչվում էր ֆրանսիական Les Volontaires au travail (LVT) ՝ «Կամավորները աշխատանքի մեջ» ։ 1957 թ. նա իմացավ Գանայում գործող կամավոր աշխատանքային ճամբարների մասին և առաջին անգամ լսեց Service Civil International- ի մասին։
1960-ին Տոգոն անկախացավ, և Գերսոն Գու-Կոնուն ընտրվեց Կպալիմե շրջանի խորհրդարանի անդամ։ Նա սատարում էր առաջին նախագահ Սիլվանուս Օլիմպիոյին ։ 1963- ի պետական հեղաշրջումից և նախագահ Օլիմպիոյի սպանությունից հետո Գերսոն Գու-Կոնուն ձերբակալվեց և խոշտանգվեց։ Չորս տարի անց նա ազատ արձակվեց գիտությունների բրիտանական մասնաճյուղի՝ Amnesty International (AI) - ի և Միջազգային կամավորական ծառայության (IVS) - ի միջնորդությունների շնորհիվ: Հետո նա փախավ Ֆրանսիա, որտեղ աշխատանք գտավ Փարիզի SCI գրասենյակում և դարձավ անձնակազմի անդամ։ 1970-1978 թվականներին եղել է Արևմտյան Աֆրիկայի գիտությունների միջազգային քարտուղար ։
1978-ին աշխատանքի է անցել Լոնդոնում `Amnesty International- ի միջազգային քարտուղարությունում։ Նա ղեկավարում էր Աֆրիկայում AI- ի մասնաճյուղերի զարգացումը և աջակցությունը։ Աքսորի ողջ ընթացքում նրան սպառնում էր Տոգոյի վարչակարգը և նույնիսկ ի վիճակի չէր այցելել հայրենիք։ Նա ծանր հիվանդացավ, և թոշակի անցնելուց հետո իր ժամանակը տրամադրեց Լոնդոնին և Հոյին։ Վերջինս Գանայի մի փոքրիկ գյուղ էր, Տոգոյի սահմանից ոչ հեռու ։
Հղումներ
Կատեգորիա:2006 մահեր Կատեգորիա:1932 ծնունդներ
Մուավրի բանաձև
Մաթեմատիկայում, Մուավրի բանաձևը (de Moivre's formula, նաև հայտնի է որպես Մուավրի թեորեմ և Մուավրի նույնություն), անվանվել է ի պատիվ Աբրահամ դե Մուավրի, պնդում է, որ ցանկացած x կոմպլեքս թվի (և, մասնավորապես ցանկացած իրական թվի) և  n ամբողջ թվի համար
որտեղ i֊ն կեղծ միավորն է  (i2 = −1)։ Չնայած բանաձևը անվանված է Մուավրի պատվին, նա երբեք իր աշխատանքներում չի պնդել բանաձևը ։ cos (x) + i sin (x) արտահայտությունը երբեմն հապավում են cis (x)
Բանաձևը կարևոր է, քանի որ այն կապում է կոմպլեքս թվերն ու եռանկյունաչափությունը։ Տարածելով ձախ մասը և այնուհետև համեմատելով իրական և կեղծ մասերը՝ x֊ը ընդունելով իրական՝ հնարավոր է ստանալ օգտակար արտահայտություններ cos(nx)֊ի և sin(nx)֊ի համար cos (x)֊ի և sin (x)֊ի տեսանկյունից։
Ինչպես գրված է, բանաձևը ընդունելի չէ n ոչ ամբողջ թվերի համար։ Այնուամենայնիվ, կան այս բանաձևի ընդհանրացումներ, որոնք ընդունելի են էքսպոնենտների համար։ Սա կարող է գործածվել n֊րդ միավոր արմատներին պարզ արտահայտություններ տալուն, օրինակ, z կոմպլեքս թվերին այնպես, որ zn = 1։
Էյլերի բանաձևից ածանցում
և ամբողջ թվերի համար էքսպոնենցիալ կանոնից։
Այնուհետև Էյլերի բանաձևով,
Ինդուկցիայով ապացույց (n ամբողջ թվի համար)
Մուավրի թեորեմի ճշմարտությունը հիմնվում է մաթեմատիկական ինդուկցիայով բնական թվերի համար և ծավալվում բոլոր ամբողջ թվերի համար։ n ամբողջ թվերի համար, հետևյալ պնդումը նշանակենք S(n):
n > 0֊ի համար, մենք շարունակում ենք մաթեմատիկական ինդուկցիայով։ S(1)֊ը լիովին ճիշտ է։ Մեր վարկածի համար, մենք ենթադրում ենք S(k)֊ն ճիշտ է ինչ֊որ kբնական թվի համար։ Այսինքն մենք ենթադրում ենք
Հիմա համարելով S(k + 1):
Տե՛ս անկյունների գումար և տարբերության նույնություններ։
Մենք եզրակացնում ենք, որ S(k) ենթադրում է S(k + 1)։ Մաթեմատիկական ինդուկցիայի սկզբունքով հետևում է, որ արդյունքը ճիշտ է բոլոր բնական թվերի համար։ S(0)֊ն լիովին ճիշտ է, քանի որ cos(0x) + i sin(0x) = 1 + 0i = 1։ Վերջապես, բացասական ամբողջ թվերի դեպքում, մենք համարում ենք −n էքսպոնենտը  n բնական թվի համար։
Հավասարումը (*) նույնության արդյունք է համար։ Այդ պատճառով, S(n)֊ը բավարարում է բոլոր n ամբողջ թվերին։
Կոսինուս և սինուսի համար բանաձև
Լինելով կոմպլեքս թվերիհավասարում, այդ մեկը անպայմանորեն ունի հավասարման իրական մասերի և կեղծ մասերի անդամների հավասարություն։ Եթե x֊ը, հետևաբար նաև cos x֊ն ու sin x֊ը, իրական թվեր են, ապա այս մասերի նույնությունը կարող է գրվել օգտագործելով բինոմական գործակիցներ։ Այս բանաձևը տրվել էր 16֊րդ դարի մաթեմատիկոս Ֆրանցիսկոս Վիետի կողմից
cos(nx)֊ի համար բանաձևի աջ կողմը իրականում TnՉեբիշեվի բազմանդամի Tn(cos x) արժեքն է cos x֊ով։
Ոչ ամբողջ թվերի համար ձախողում և ընդհանրացում
Մուավրի բանաձևը ուժի մեջ չէ ոչ ամբողջ աստիճանների համար։ Մուավրի բանաձևի ածանցումը ներառում է n ամբողջ թվով բարձրացրած կոմպլեքս թիվ։ Եթե կոմպլեքս թիվը բարձրացրած է ոչ ամբողջ թվով, արդյունքը բազմարժեք ֆունկցիա է (տե՛ս Աստիճանի և լոգարիթմի նույնությունների ձախողում)։ Օրինակ, երբ n = 1⁄2, Մուավրի բանաձևը տալիս է հետևյալ արդյունքները՝
Սա սահմանում է երկու տարբեր արժեքներ միևնույն 11⁄2 արտահայտության համար, այդպիսով բանաձևը կայուն չէ այս դեպքում։
Մյուս կողմից, 1 և −1 արժեքները երկուսն էլ 1֊ի արմատներն են։ Ավելի ընդհանրական, եթե  z֊ը  և w֊ն կոմպլեքս թվեր են, ապա
բազմարժեք է, մինչդեռ
ոչ։ Այնուամենայնիվ, միշտ կա դեպք, որտեղ
is one value of
Կոմպլեքս թվերի արմատներ
Եթե z֊ը կոմպլեքս թիվ է գրված հարթության տեսքով որպես
ապա n n֊րդ արմատները z֊ի տրվում են
որտեղ k֊ն ընկած է 0 ֊ից n − 1 ամբողջ թվերի մեջ։
Երբեմն այս բանաձևը հայտնի է որպես Մուավրի բանաձև։
Հիպերբոլիկ եռանկյունաչափություն
Քանի որ cosh x + sinh x = ex, Մուավրի բանաձևի անալոգը ևս հարմար է հիպերբոլիկ եռանկյունաչափությանը։ Բոլոր n ∈ ℤ համար Նաև, եթե n ∈ ℚ, ապա (cosh x + sinh x)n մեկ արժեքը կարող է լինել cosh nx + sinh nx :
Քվատերնիոններ
Քվատերնիոնների արմատը գտնելու համար գոյություն ունի Մուավրի բանաձևի անալոգ։ Հետևյալ տեսքով քվատերնիոնը կարող է ներկայացվել Այս տեսքում, և եռանկյունաչափական ֆունկցիաները սահմանվում են որպես Այս դեպքում այդ a2 + b2 + c2 ≠ 0, այսնինքն՝ միավոր վեկտոր։ Սա տանում է Մուավրի բանաձևի բազմաձևության՝
Օրինակ
խորանարդ արմատ բարձրացնելու համար, քվատերնիոնը պետք է գրել Այնուհետև խորանարդ արմատները տրվում են
Գնդաձև աստղակույտեր
Գնդաձև աստղակույտը աստղային կուտակում է, որը պարունակում է մեծ թվով աստղեր, որոնք միմյանց սերտորեն կապված են ձգողության ուժով և պտտվում են գալակտիկական կենտրոնի շուրջը որպես արբանյակ։ Ի տարբերություն ցրված աստղային կուտակումների, որոնք գտնվում են գալակտիկական սկավառակում, գնդաձև կուտակումները գտնվում են գալակտիկայի լուսապսակում. դրանք շատ ավելի հին են, պարունակում են շատ ավելի շատ աստղեր, ունեն սիմետրիկ գնդաձև տեսք և բնութագրվում են աստղերի խտության աճով դեպի կուտակման կենտրոն։ Աստղերի տարածական կոնցենտրացիաները գնդաձև կուտակումների կենտրոնական հատվածում կազմում են 100-1000 աստղ մեկ խորանարդ պարսեկում, հարևան աստղերի միջև միջին հեռավորությունը 3-4,6 տրիլիոն կմ է (0,3-0,5 լուսային տարի ); համեմատության համար նշենք, որ Արեգակի շրջակայքում աստղերի տարածական կոնցենտրացիան ≈0,13 պկ −3 է, այսինքն՝ մեր շրջակայքում աստղային խտությունը 700–7000 անգամ պակաս է դրա համեմատ։ Գնդաձև կուտակումներում աստղերի թիվը ≈10 4 -10 6 է, դրա տրամագիծը մոտ 20-60 պկ է իսկ զանգվածը՝ 10 4 -10 6 արևի զանգված։
Գնդաձև աստղակույտերը բավականին տարածված օբյեկտներ են. մինչև 2011 թվականի սկիզբը Ծիր Կաթինում հայտնաբերվել էին 157 գնդաձև աստղակույտեր, և մոտ 10-20-ը գնդաձև աստղակույտերի թեկնածուներ են։ Ավելի մեծ գալակտիկաներում դրանք կարող են ավելի շատ լինել. օրինակ՝ Անդրոմեդայի միգամածությունում նրանց թիվը կարող է հասնել 500-ի։
Որոշ հսկա էլիպսաձև գալակտիկաներում, հատկապես նրանք, որոնք գտնվում են գալակտիկաների կուտակումների կենտրոնում, օրինակ՝ M 87 -ում, կարող են լինել մինչև 13 հազար գնդաձև աստղակույտեր։ Նման կուտակումները պտտվում են գալակտիկային մոտ՝ մեծ ուղեծրերով՝  մոտ 40 կպկ շառավղով (մոտ 131 հազար լուսատարի)։
Ծիր Կաթինի մերձակայքում գտնվող բավարար զանգվածի յուրաքանչյուր գալակտիկա կապված է մի խումբ գնդաձև աստղակույտերի հետ։ Հայտնաբերվել է, որ դրանք գտնվում են գրեթե յուրաքանչյուր ուսումնասիրված մեծ գալակտիկայում։ Աղեղնավորի գաճաճ գալակտիկան և Մեծ Շան գաճաճ գալակտիկան, ըստ երևույթին, գտնվում են իրենց գնդաձև աստղակույտերը (օրինակ՝ Պալոմար 12 ) Ծիր Կաթին «փոխադրելու» գործընթացում։ Անցյալում մեր գալակտիկան բազմաթիվ գնդաձև աստղակույտեր կարող էր ձեռք բերել հենց այս կերպ։
Գնդաձև կուտակումները պարունակում են գալակտիկայում հայտնի ամենավաղ աստղերից մի քանիսը, սակայն կուտակումների ծագումն ու դերը գալակտիկական էվոլյուցիայում դեռևս պարզ չէ։ Գրեթե հաստատված է, որ գնդաձև աստղակույտերը էականորեն տարբերվում են գաճաճ էլիպսաձև գալակտիկաներից, այսինքն՝ դրանք «հայրենի» գալակտիկայի աստղերի ձևավորման արգասիքներից են և չեն առաջացել միացող այլ գալակտիկաներից։
Բայց գիտնականները պնդում են, որ գնդաձև աստղակույտերը և գաճաճ գնդաձև գալակտիկաները կարող են ոչ հստակ սահմանազատված տարբեր օբյեկտներ լինել։
Դիտարկման պատմություն
Առաջին գնդաձև աստղակույտը՝ M 22 հայտնաբերվել է գերմանացի սիրողական աստղագետ Յոհան Աբրահամ Իհլեի կողմից 1665 թվականին, սակայն առաջին աստղադիտակների փոքր ապերտուրայի պատճառով անհնար էր տարբերել առանձին աստղերը գնդաձև աստղակույտի մեջ։
Շառլ Մեսյեն առաջին անգամ հաջողվեց առանձնացնել աստղերը գնդաձև կույտում, M 4 -ի դիտարկման ժամանակ։ Աբբե Նիկոլա Լակալը ավելի ուշ 1751-1752 թվականներին իր կատալոգում ավելացրեց այն աստղակույտերը, որոնք հետագայում հայտնի դարձան որպես NGC 104, NGC 4833, M 55, M 69 և NGC 6397 (համարի դիմաց M տառը վերաբերում է Չարլզ Մեսյեի կատալոգին իսկ NGC-ը Ջոն Դրեյերի Նոր ընդհանուր կատալոգին)։
Ուիլյամ Հերշել 1782 թվականին սկսեց մեծ աստղադիտակների օգտագործմամբ հետազոտության ծրագիրը, որը հնարավորություն տվեց առանձնացնել աստղերը մինչ այդ հայտնի բոլոր 33 գնդաձև աստղակույտերում։ Բացի այդ, նա հայտնաբերեց ևս 37 աստղակույտեր։ Հերշելի 1789 թվականի խորը երկնքի օբյեկտների կատալոգում նա առաջին անգամ օգտագործել է «գնդաձև աստղակույտ» անվանումը (globular cluster) այս տիպի օբյեկտները նկարագրելու համար։ Հայտնաբերված գնդաձեւ աստղակույտերի թիվը շարունակել է աճել՝ հասնելով 83 -ի մինչև 1915 թվականը, 93-ի մինչև 1930 թվականը և 97-ի մինչև 1947 թվականը։ Մինչև 2011 թվականը Ծիր Կաթինում հայտնաբերվել է 157 աստղակույտ, ևս 18-ը գնդաձև աստղակույտի թեկնածու են, իսկ ընդհանուր թիվը գնահատվում է 180±20։ Ենթադրվում է, որ այս չհայտնաբերված գնդաձև կույտերը թաքնված են գալակտիկական գազի և փոշու ամպերի հետևում։
1914 թվականից սկսած ամերիկացի աստղագետ Հառլոու Շեփլին ղեկավարել է գնդաձև աստղակույտերի մի շարք ուսումնասիրություններ, դրանց արդյունքները հրապարակվել են 40 գիտական աշխատություններում։ Նա ուսումնասիրել է Լիրի RR տիպի փոփոխականները աստղակույտերում (որոնք նա ենթադրում էր, որ Ցեֆեիդներ էին) և օգտագործեց ժամանակաշրջան-լուսավորություն կապը՝ դրանց հեռավորությունը գնահատելու համար։ Հետագայում պարզվեց, որ Լիրի RR փոփոխականների պայծառությունն ավելի քիչ է, քան Ցեֆեիդներինը, և Շեփլին իրականում գերագնահատել է մինչև աստղակույտերը հեռավորությունը  ։
Ծիր Կաթինի գնդային աստղակույտերի ճնշող մեծամասնությունը գտնվում է գալակտիկական միջուկը շրջապատող երկնքի շրջանում. ընդ որում, դրանց մեծ մասը գտնվում է միջուկի անմիջական հարևանությամբ։ 1918 թվականին Շեփլին օգտվեց աստղակույտերի այս մեծ ասիմետրիկ բաշխումից՝ մեր Գալակտիկայի չափսերը գնահատելու համար։ Ենթադրելով, որ գալակտիկայի կենտրոնի շուրջ գնդաձև կուտակումների բաշխումը մոտավորապես գնդաձև է, նա օգտագործել է դրանց կոորդինատները՝ գնահատելու Արեգակի դիրքը գալակտիկայի կենտրոնի նկատմամբ։ Չնայած այն հանգամանքին, որ հեռավորության նրա գնահատումը զգալի սխալ էր, այն ցույց տվեց, որ Գալակտիկայի չափերը շատ ավելի մեծ են, քան նախկինում ենթադրվում էր։ Հաշվարկների սխալը պայմանավորված էր Ծիր Կաթինում փոշու առկայությամբ, որը մասամբ կլանում էր գնդաձև աստղակույտերի լույսը՝ դրանց ավելի մռայլ դարձնում, ինչի հետևանքով ենթադրվում էր որ դրանք ավելի հեռու են, քան իրականում։
Այնուամենայնիվ, Գալակտիկայի չափերի մասին Շեփլիի գնահատականը նույն կարգի էր, ինչ ընդունված է հիմա։
Շեփլիի չափումները ցույց տվեցին նաև, որ Արեգակը բավականին հեռու էր Գալակտիկայի կենտրոնից՝ հակառակ սովորական աստղերի բաշխման դիտարկումների հիման վրա այն ժամանակ ենթադրված չափերի։ Սխալ չափումների պատճառը աստղերի Գալակտիկայի սկավառակում գտվելն է, ուստի հաճախ թաքնված են գազի և փոշու հետևում, մինչդեռ գնդաձև աստղակույտերը գտնվում են սկավառակից դուրս և կարելի է տեսնել շատ ավելի մեծ հեռավորությունից։
Հետագայում Հենրիետա Սվոուփը և Հելեն Սոյերը (հետագայում՝ Հոգգ) աջակցեցին Շեփլիի կլաստերների ուսումնասիրությանը։ 1927-1929 թվականներին Շեփլին և Սոյերը սկսեցին դասակարգել աստղակույտերը՝ ըստ աստղերի կոնցետրացիայի աստիճանի։ Ամենաբարձր կոնցենտրացիան ունեցող կուտակումները վերագրվել են I դասին և հետագայում դասակարգվել, քանի որ կոնցենտրացիան իջել է մինչև XII դաս (երբեմն դասերը նշվում են արաբական թվերով. 1–12): Այս դասակարգումը կոչվում է գնդաձև աստղակույտերի Շեփլի-Սոյերի դասակարգում (Shapley–Sawyer Concentration Class)։
Կազմավորումը
Մինչ օրս գնդաձև աստղակույտերի ձևավորումը վերջնական ուսումնասիրված չէ, և դեռ պարզ չէ՝ դրանք բաղկացած են նույն սերնդի աստղերից, թե աստղերից, որոնք մի քանի հարյուր միլիոն տարվա ընթացքում անցել են զարգացման բազմաթիվ փուլեր։ Շատ գնդաձև աստղակույտերում աստղերի մեծ մասը գտնվում է աստղային էվոլյուցիայի մոտավորապես նույն փուլում, ինչը ենթադրում է, որ նրանք ձևավորվել են մոտավորապես նույն ժամանակում։ Այնուամենայնիվ, սա չի վերաբերվում բոլոր աստղակույտերին, աստղերի ձևավորման պատմությունը տարբեր է տարբեր կույտերի, և որոշ դեպքերում աստղերի տարբեր սերունդներ կան։ Սրա օրինակ կարող են լինել Մագելանյան մեծ ամպի գնդաձև աստղակուտերը, որոնում կան աստղերի երկմոդալ պոպուլյացիա։ Վաղ տարիքում այս աստղակույտերը կարող էին բախվել հսկա մոլեկուլային ամպի հետ, որն էլ առաջացրել էր աստղագոյացման նոր ալիք, սակայն աստղերի գոյացման այս շրջանը համեմատաբար կարճ է գնդաձեւ կուտակումների տարիքի համեմատ։
Գնդաձև կուտակումների դիտարկումները ցույց են տալիս, որ դրանք հիմնականում գոյություն ունեն էֆֆեկտիվ աստղագոյացման շրջաններում, այսինքն, որտեղ միջաստեղային միջավայրն ավելի մեծ խտություն ունի, քան սովորական աստղագոյացման շրջանները։ Գնդաձև աստղակույտերի ձևավորումը գերակշռում է աստղագոյացման պոռթկումներով շրջաններում և փոխազդող գալակտիկաներում։ Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս նաև կենտրոնական գերզանգվածային սև խոռոչի զանգվածի և էլիպսաձև և ոսպնյակաձև գալակտիկաներում գնդաձև աստղակույտերի չափերի միջև։ Նման գալակտիկաներում սև խոռոչի զանգվածը հաճախ մոտ է գալակտիկայի գնդային կուտակումների ընդհանուր զանգվածին։
Ներկայումս հայտնի չեն ակտիվ գնդաձև աստակույտեր ակտիվ աստղաառաջացմամբ, և դա վկայում է այն մասին, որ նրանք հավանաբար գալակտիկայի ամենահին օբյեկտներից են և բաղկացած են շատ հին աստղերից։ Գնդաձև աստղակույտերի պրեկուրսորները կարող են լինել շատ մեծ աստղաստեղծ շրջաններ, որոնք հայտնի են որպես հսկա աստղային կուտակումներ (օրինակ՝ Վեստերլունդ 1 Ծիր Կաթինում) ։
Բաղադրությունը
Գնդաձև աստղակույտերը սովորաբար բաղկացած են հարյուր հազարավոր հին, ցածր մետաղականության աստղերից։ Գնդաձև աստղակույտերում հայտնաբերված աստղերը նման են պարուրաձև գալակտիկաների ուռուցիկության հատվածի աստղերին։ Նրանցում բացակայում է գազն ու փոշին, և ենթադրվում է, որ դրանք վաղուց են աստղերի վերածվել։
Գնդաձև աստղակույտերն ունեն աստղերի բարձր կոնցենտրացիա՝ միջինը մոտ 0,4 աստղ մեկ խորանարդ պարսեկում, իսկ աստղակույտի կենտրոնում կարող է լինել 100 կամ նույնիսկ 1000 աստղ մեկ խորանարդ պարսեկում (համեմատության համար՝ Արեգակի մոտակայքում, կոնցենտրացիան 0,12 աստղ մեկ խորանարդ պարսեկի համար)։ Ենթադրվում է, որ գնդաձև աստղակույտերը բարենպաստ վայր չեն մոլորակային համակարգերի գոյության համար, քանի որ խիտ աստղակույտերի միջուկներում մոլորակների ուղեծրերը դինամիկորեն անկայուն կլինեն հարևան աստղերի անցման հետևանքով առաջացած գրգռումների պատճառով։ Մոլորակ, որը պտտվում է 1 ամ հեռավորության վրա խիտ աստղակույտի միջուկում գտնվող աստղից (օրինակ՝ 47 Tucanae ), տեսականորեն կարող է գոյություն ունենալ միայն 100 միլիոն տարի։ Այնուամենայնիվ, գիտնականները հայտնաբերել են մոլորակային համակարգ PSR B1620-26 պուլսարի մոտ M4 գնդաձև աստղակույտի մոտ, սակայն այդ մոլորակները հավանաբար ձևավորվել են այն իրադարձությունից հետո, որը հանգեցրել է պուլսարի ձևավորմանը։
Որոշ գնդաձև աստղակույտեր, ինչպիսիք են Օմեգա Կենտավրը Ծիր Կաթինում և Մայալ II- ը Անդրոմեդայի Գալակտիկայում, չափազանց ծանր են (մի քանի միլիոն արեգակնային զանգված) և պարունակում են աստղային մի քանի սերունդների աստղեր։ Այս երկու աստղակույտերի գոյությունը կարելի է ապացույց համարել, որ գերզանգվածային գնդաձև կուտակումները գաճաճ գալակտիկաների միջուկներ են, որոնք կլանված են հսկա գալակտիկաների կողմից։ Ծիր Կաթինի գնդաձր աստղակույտերի մոտ քառորդ մասը կարող էր լինել գաճաճ գալակտիկաների մաս։
Որոշ գնդաձև աստղակույտեր (օրինակ՝ M15 ) ունեն շատ ծանր միջուկներ, ուստի դրանք կարող են պարունակել սև խոռոչներ։ Մոդելավորումը ցույց է տալիս, որ առկա դիտումների արդյունքները հավասարապես լավ բացատրվում են ավելի թեթև սև խոռոչների առկայությամբ և նեյտրոնային աստղերի (կամ զանգվածային սպիտակ թզուկների ) առկայությամբ։
Մետաղական պարունակությունը
Գնդաձև աստղակույտերը սովորաբար բաղկացած են II սերնդի աստղերից, որոնց բաղադրության մեջ ծանր տարրերի քանակը քիչ է։
Աստղագետները ծանր տարրերն անվանում են մետաղներ, իսկ աստղի մեջ ծանր տարրերի հարաբերական կոնցենտրացիան՝ մետաղականություն։ Ծանր տարրերը առաջանում են աստղային նուկլեոսինթեզի գործընթացում, այնուհետև նոր սերնդի աստղերի մաս են կազմում։ Այսպիսով, մետաղների բաժինը կարող է ցույց տալ աստղի տարիքը, իսկ ավելի հին աստղերը սովորաբար ավելի ցածր մետաղականություն ունեն։
Ծիր Կաթինում ցածր մետաղական կուտակումների մեծ մասը դասավորված են գալակտիկայի լուսապսակի արտաքին մասում գտնվող հարթության երկայնքով։ Սա ենթադրում է, որ II տիպի աստղակույտերը գերեվարվել են արբանյակային գալակտիկայից, և դրանք Ծիր Կաթինի գնդաձև աստղակույտերի համակարգի ամենահին անդամները չեն, ինչպես նախկինում ենթադրվում էր։ Աստղակույտերի երկու տեսակների միջև տարբերությունն այս դեպքում բացատրվում է երկու գալակտիկաների աստղակույտերի համակարգերի ձևավորման ընթացքների ուշացումով։
Էկզոտիկ բաղադրիչներ
Միջանկյալ զանգվածի սև խոռոչների մասին պնդումները որոշ թերահավատությամբ են ընդունվել գիտական հանրության կողմից։ Փաստն այն է, որ գնդաձև աստղակույտերի ամենախիտ օբյեկտները պետք է աստիճանաբար դանդաղեցնեն իրենց շարժումը և հայտնվեն աստղակույտի կենտրոնում՝ «զանգվածային բաշխում» կոչվող գործընթացի արդյունքում։ Գնդաձև աստղակույտի սրանք սպիտակ թզուկներ և նեյտրոնային աստղեր են։ Հոլգեր Բաումգարդտի և գործընկերների հետազոտություններում նշվում է, որ զանգված-լույս հարաբերակցությունը M15-ում և Mayall II-ում պետք է կտրուկ աճի դեպի կլաստերի կենտրոնը նույնիսկ առանց սև խոռոչի։
Հերցպրունգ-Ռասելի դիագրամ
Հերցպրունգ-Ռասելի դիագրամը (H-R դիագրամ) ցույց է տալիս աստղերի բացարձակ մեծության և գունային ինդեքսի միջև կապը։ B-V գույնի ինդեքսը աստղի կապույտ լույսի պայծառության՝ B-ի և տեսանելի լույսի (դեղին-կանաչ)՝ V-ի միջև տարբերությունն է։ B-V գույնի ինդեքսի մեծ արժեքները պատկերում են տալիս սառը կարմիր աստղերը, մինչդեռ գրաֆիկի բացասական արժեքները տաք մակերևույթով կապույտ աստղերն են։ Երբ Արեգակին մոտ աստղերը գծագրվում են H-R դիագրամի վրա, գրաֆիկում երևում են տալիս տարբեր զանգվածի, տարիքի և կազմության աստղերի բաշխվածությունը։ Դիագրամում շատ աստղեր համեմատաբար մոտ են վերին ձախից (բարձր լուսավորություն, վաղ սպեկտրային տեսակներ ) դեպի ներքևի աջ թեքված կորին (ցածր լուսավորություն, ուշ սպեկտրային տեսակներ )։ Այս աստղերը կոչվում են հիմնական հաջորդականության աստղեր։ Գծապատկերում կան նաև աստղեր, որոնք գտնվում են աստղային էվոլյուցիայի հետագա փուլերում և ցածր են հիմնական հաջորդականությունից։
Քանի որ գնդաձև աստղակույտերի բոլոր աստղերը մեզնից մոտավորապես նույն հեռավորության վրա են գտնվում, նրանց բացարձակ մեծությունը մոտավորապես նույն չափով տարբերվում է նրանց տեսանելի մեծությունից։ Գնդաձև աստղակույտերի հիմնական հաջորդականության աստղերը համեմատելի են Արեգակի մերձակայքում գտնվող նմանատիպ աստղերի հետ և կշարվեն հիմնական հաջորդականության գծի երկայնքով։ Այս ենթադրության ճշգրտությունը հաստատվում է համեմատելով մոտակա կարճ ժամանակաշրջանի փոփոխական աստղերի (օրինակ՝ RR Lyrae ) և Ցեֆեիդների մեծությունները կլաստերի նույն տիպի աստղերով։
Համեմատելով H-R դիագրամի կորերը՝ կարելի է որոշել աստղակույտի հիմնական հաջորդականության աստղերի բացարձակ մեծությունը, այսինքն գնահատել դեպի աստղակույտ հեռավորությունը՝ հիմնվելով աստղերի բացարձակ մեծության արժեքի վրա։ Հարաբերական և բացարձակ արժեքների տարբերությունը՝ հեռավորության մոդուլը, տալիս է հեռավորության գնահատականը։
Երբ գնդաձև աստղակույտերի աստղերը պատկերվում են H-R դիագրամի վրա, շատ դեպքերում գրեթե բոլոր աստղերն ընկնում են որոշակի կորի վրա, որը տարբերվում է Արեգակի մոտ գտնվող աստղերի H-R դիագրամից, որը միավորում է տարբեր տարիքի և ծագման աստղերը մեկում։ Գնդաձև աստղակույտերի կորի ձևով կարելի է որոշել աստղերը, որոնք ձևավորվել են մոտավորապես նույն ժամանակ նույն նյութերից և տարբերվում են միայն իրենց սկզբնական զանգվածով։ Քանի որ H-R դիագրամի վրա յուրաքանչյուր աստղի դիրքը կախված է տարիքից, գնդային աստղակույտի կորի ձևը կարող է օգտագործվել աստղային բնակչության ընդհանուր տարիքը գնահատելու համար։
Հիմնական հաջորդականության ամենածանր աստղերը ունեն ամենաբարձր բացարձակ մեծությունը, և այս աստղերն առաջինն են մտնում հսկա աստղի փուլ։ Երբ աստղակույտը ծերանում է, ավելի թեթև աստղերը սկսում են անցնել հսկա փուլ, ուստի աստղային բնակչություն ունեցող մեկ տիպի աստղակույտի տարիքը կարելի է չափել՝ փնտրելով աստղեր, որոնք նոր են սկսում անցնել հսկա աստղի փուլ։ Այդ աստղերը H-R դիագրամում կազմում են կորի «ծունկը»՝ հիմնական հաջորդականության գծի նկատմամբ վերին աջ անկյունի պտույտով։ Բացարձակ մեծությունը շրջադարձային կետի շրջանում կախված է գնդային կլաստերի տարիքից, ուստի տարիքային սանդղակը կարող է գծագրվել մեծությանը զուգահեռ առանցքի վրա։
Բացի այդ, գնդաձեւ աստղակույտի տարիքը կարելի է որոշել ամենացուրտ սպիտակ թզուկների ջերմաստիճանից։ Հաշվարկների արդյունքում պարզվել է, որ գնդաձև աստղակույտերի բնորոշ տարիքը կարող է հասնել մինչև 12,7 միլիարդ տարի։ Դրանով նրանք զգալիորեն տարբերվում են բաց աստղակույտերից, որոնց տարիքը ընդամենը մի քանի տասնյակ միլիոն տարի է։
Գնդաձև աստղակույտերի տարիքը սահման է դնում ամբողջ Տիեզերքի տարիքային սահմանի վրա։ Այս ստորին սահմանը զգալի խոչընդոտ է եղել տիեզերագիտության մեջ։ 1990-ականների սկզբին աստղագետները բախվեցին գնդաձև աստղակույտերի տարիքի գնահատականների հետ, որոնք ավելի հին էին, քան ենթադրվում էր տիեզերաբանական մոդելներով։ Այնուամենայնիվ, երկնքի խորքային հետազոտությունների և արբանյակների առկայության միջոցով տիեզերական պարամետրերի մանրամասն չափումները, ինչպիսին է COBE- ն, լուծել են այս խնդիրը։
Գնդաձև աստղակույտերի էվոլյուցիայի ուսումնասիրությունները կարող են օգտագործվել նաև կլաստերը ձևավորող գազի և փոշու համակցությամբ պայմանավորված փոփոխությունները որոշելու համար։ Գնդաձև աստղակույտերի ուսումնասիրությունից ստացված տվյալները այնուհետև օգտագործվում են ամբողջ Ծիր Կաթինի էվոլյուցիան ուսումնասիրելու համար։
Գնդաձև աստղային կուտակումներ Ծիր Կաթին գալակտիկայում
Գնդաձև աստղակույտերը մեր գալակտիկայի հավաքական անդամներն են և հանդիսանում են նրա գնդաձև ենթահամակարգի մի մասը. նրանք պտտվում են գալակտիկայի զանգվածի կենտրոնի շուրջը ≈200 կմ/վ արագությամբ և 10 8-10 9 տարի ուղեծրային պարբերությամբ խիստ երկարացված ուղեծրերով։
Մեր Գալակտիկայի գնդիկավոր աստղակույտերի տարիքը մոտենում է գալակտիկայի տարիքին, ինչը հաստատվում է նրանց Հերցպրունգ-Ռասելի դիագրամներով, որոնք պարունակում են բնորոշ ընդմիջում կապույտ կողմի հիմնական հաջորդականության մեջ, որը ցույց է տալիս զանգվածային աստղերի փոխակերպումը կարմիր հսկաների։
Ի տարբերություն բաց աստղակույտերի և աստղասփյուռների, գնդային աստղակույտերի միջաստղային միջավայրը քիչ գազ է պարունակում։ Այս փաստը բացատրվում է նախ ցածր պարաբոլիկ արագությամբ, որը ≈10–30 կմ/վրկ է, իսկ մյուս կողմից՝ նրանց մեծ տարիքով։ Լրացուցիչ գործոն է մեր Գալակտիկայի կենտրոնի շուրջ պտույտի ընթացքում պարբերական անցումն է նրա հարթության միջով, որում կենտրոնացած են գազային ամպեր, ինչը նպաստում է նման անցումների ժամանակ սեփական գազի «դուրս հանելուն»։
Գնդաձև աստղային կուտակումներ այլ գալակտիկաներում
Այլ գալակտիկաներում (օրինակ՝ Մագելանի ամպերում ) հայտնի են նաև համեմատաբար երիտասարդ գնդաձև աստղակույտեր։
LMC-ի և MMO-ի գնդաձև աստղակույտերի մեծ մասը պարունակում է երիտասարդ աստղեր, ի տարբերություն մեր Գալակտիկայի գնդաձև աստղակույտերի, և հիմնականում ընկղմված են միջաստղային գազի և փոշու մեջ։ Օրինակ՝ Տարանտուլայի միգամածությունը շրջապատված է կապույտ-սպիտակ աստղերի երիտասարդ գնդաձեւ աստղակույտերով։ Միգամածության կենտրոնում երիտասարդ, պայծառ աստղակույտ է։
G1 ( Mayall II ) աստղակույտը ամենապայծառ աստղակույտն է Տեղական խմբում, 170,000 լուսատարի հեռավորության վրա։
Մամադաղա Հուսեյնով
Մամադաղա Հյուսեյնաղա օղլու Հուսեյնով (Məmmədağa Hüseynağa oğlu Hüseynov, ), ադրբեջանցի նկարիչ, Ադրբեջանի Հանրապետության ժողովրդական նկարիչ (2000) ։
Կենսագրություն
Մամադաղա Հուսեյնովը ծնվել է 1929 թվականի փետրվարի 8-ին Բաքվում։ 1949 թվականին ընդունվել է Կինեմատոգրաֆիայի համամիութենական պետական ​​ինստիտուտի գեղարվեստի ֆակուլտետ։
1955 թվականին ավարտելուց հետո նա վերադարձել է Բաքու և սկսել իր ստեղծագործական գործունեությունը «Ադրբեջանֆիլմ»-ում։ Նա ղեկավարել է մոտ 20 ֆիլմերում որպես նկարիչ։ Նա ակտիվ մասնակցություն է ունեցել Ադրբեջանի մշակութային կյանքին։ Նա Ադրբեջանում և արտերկրում անցող ցուցահանդեսների մասնակից է։
2000 թվականի դեկտեմբերի 18-ին նրան շնորհվել է Ադրբեջանի Հանրապետության ժողովրդական նկարչի կոչում։ Մամադաղա Հուսեյնովը մահացել է 2002 թվականի հունվարի 20-ին 72 տարեկան հասակում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ադրբեջանցի նկարիչներ