cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Կովկասյան խաչագորտ
Տարածվածություն
Ադրբեջանում տարածված է Զաքաթալա և Բայլական քաղաքներում, որոնք գտնվում են վրաց-ադրբեջանական սահմանամերձ գոտում։
Կան ապացույցներ, որ այս խաչագորտերը տարածված են նաև Թուրքիայի տարածքում։ Գրանված է ՌԴ Կարմիր գրքում։ Ապրում է լեռնային շրջաններում` ծովի մակարդակից մինչև 2300 մետր բարձրության վրա ։
Նկարագրություն
Չափերով բավականին փոքր գորտ է։ Մարմնի երկարությունը կազմում է 5-5,5 սմ։ Մարմինը վերևից ունի դեղնականաչավուն գունավորում, որոնք ծածկված են մուգ կանաչ պուտերով։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Գորտեր
Ռոբերտ Դարբինյան
Ռոբերտ Դարբինյան (Robert Darbinyan, ), ռուսական ծագումով հայ ֆուտբոլիստ, որը հանդես է գալիս « Շիրակ »-ում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Հայ ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Հայաստանի հավաքականի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Ուրարտուի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Արարատի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Փյունիկի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Արարատ-Արմենիայի ֆուտբոլիստներ
Ռոմանովկա (գյուղ, Չիշմինսկի շրջան)
Ռոմանովկա (Романовка, Романовка), գյուղ Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Չիշմինսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2009 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 7 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Չիշմինսկի շրջանի բնակավայրեր
Վերածնունդը Լեհաստանում
Վերածնունդը Լեհաստանում (Renesans, Odrodzenie, բառացիորեն՝ Վերածնունդ), տևել է 15-րդ դարի վերջից մինչև 16-րդ դարի վերջը, համարվում էր լեհական մշակույթի ոսկե դարաշրջանը։ Ղեկավարվելով Յագելոնների հարստության կողմից՝ Լեհաստանի Թագավորությունը (1569 թվականից՝ Լեհ-Լիտվական Համագործակցության մաս) եվրոպական Վերածննդի ակտիվ մասն է կազմել։ Բազմազգ լեհական պետությունը շուրջ մեկ դար մշակութային աճ ապրեց, որն ուղեկցվեց առանց խոշոր պատերազմների, եթե հաշվի չառնենք արևելյան և հարավային սահմանային սակավաբնակ տարածքներում հակամարտությունները։ Ռեֆորմացիան խաղաղ կերպով տարածվեց ամբողջ երկրում (նպաստելով լեհ եղբայրության առաջացմանը), որի արդյունքում կենսապայմանները բարելավվեցին, քաղաքներն աճեցին, գյուղատնտեսական ապրանքների արտահանումը հարստացրեց բնակչությանը, հատկապես ազնվականությունը (շլյախտա), որը գերակայություն ձեռք բերեց Ոսկե ազատության նոր քաղաքական համակարգում։
Ընդհանուր նկարագիր
Վերածննդի շարժումը, որի ազդեցությունը սկիզբ է առել Իտալիայից, տարածվել է ամբողջ Լեհաստանում մոտավորապես 15-րդ և 16-րդ դարերում։ Երկիր ժամանեցին բազմաթիվ իտալացի արվեստագետներ, այդ թվում՝ Ֆրանչեսկո Ֆիորենտինոն, Բարթոլոմեո Բերեցչին, Սանտի Գուչին, Մատեո Գուչին, Բերնարդո Մորանդոն, Ջովանի Բատիստա դի Կվադրոն և այլք, մտածողներ և մանկավարժներ, ինչպիսիք են Ֆիլիպ Կալիմաչուսը, վաճառականներ, ինչպիսիք են Բոներ ընտանիքը և Մոնթելուպի ընտանիքը և այլ նշանավոր դեմքեր, ովքեր ներգաղթել են Լեհաստան 15-րդ դարի վերջից՝ նոր հնարավորություններ փնտրելու նպատակով ։ Նրանց ողջունում էին լեհական թագավորության ներկայացուցիչները։ Նրանց մեծ մասը բնակություն հաստատեց Լեհաստանի մայրաքաղաք Կրակովում մինչև 1611 թվականը։
Մարդու արժանապատվության և նրա բանականության ուժի Վերածննդի արժեքները ողջունվեցին Լեհաստանում ։ Շատ գործեր թարգմանվել են լեհերեն և լատիներեն դասական լատիներենից, հունարեն և եբրայերեն, ինչպես նաև ժամանակակից լեզուներով, ինչպիսինն է իտալերենը ։ Կրակովի ակադեմիան՝ աշխարհի հնագույն համալսարաններից մեկը, 1500-1535 թվականներին ապրել է իր Ոսկե դարաշրջանը. այնտեղ ուսանում էին 3215 ուսանողներ, որոնք համալսարանն ավարտել են 16-րդ դարի առաջին տասնամյակում, ինչը ռեկորդ է, որը չի գերազանցվել մինչև 18-րդ դարի վերջը։ Լեհական Վերածննդի ժամանակաշրջանը, որի նպատակը մտավոր կյանքի զարգացմանը նպաստելն էր, ծնեց բազմաթիվ նշանավոր արվեստագետներ և գիտնականներ։ Նրանց թվում էին Նիկոլայ Կոպեռնիկոսը, ով իր «De Revolutionibus orbium coelestium» աշխատությունում ներկայացրել է տիեզերքի հելիոկենտրոն տեսությունը, Մաչեյ Միեխովցին՝ «Tractatus de duabus Sarmatis» գրքի հեղինակը՝ Արևելյան Եվրոպայի ամենաճշգրիտ արդի աշխարհագրական և ազգագրական պատմությունը. Բեռնար Վապովսկի, քարտեզագիր, ում այդ տարածաշրջանի քարտեզները հայտնվել են Պտղոմեոսի աշխարհագրությունում, Մարկին Կրոմերը, ով իր «De origine et rebus gestis Polonorum libri...» աշխատությունում նկարագրել է և՛ Լեհաստանի պատմությունը, և՛ աշխարհագրությունը, Անջեյ Ֆրիչ-Մոջևսկին՝ փիլիսոփա, որը զբաղվում է կառավարման հարցերով, Միքոլայ Ռեյը, ով տարածել է լեհերենի օգտագործումը պոեզիայում, Յան Կոչանովսկին, ով իր լեհերեն բանաստեղծությունների շնորհիվ դասվեց ամենահայտնի լեհ բանաստեղծների շարքին ։
Երիտասարդ լեհերը, հատկապես ազնվականության որդիները (շլյախտա), ովքեր ավարտել են ավելի քան 2500 ծխական դպրոցներ, գիմնազիաներ և մի քանի ակադեմիաներ (Կրակովի ակադեմիա, Վիլնոյի ակադեմիա), հաճախ մեկնում էին արտասահման՝ ավարտին հասցնելու իրենց կրթությունը։ Լեհ մտավորականները, ինչպիսիք են Անջեյ Ֆրիչ-Մոջևսկին, Յոհաննես Դանտիսկուսը կամ Յան Լասկին, շարունակում էին կապ պահել Վերածննդի դարաշրջանի եվրոպական առաջատար փիլիսոփաների հետ, ինչպիսիք են Թոմաս Մորը, Էրազմ Ռոտերդամցին և Ֆիլիպ Մելանխթոննը։ Լեհաստանը ոչ միայն մասնակցել է Արևմտյան Եվրոպայի խոշորագույն մշակութային և գիտական գաղափարների և զարգացումների փոխանակմանը, այլև տարածել է արևմտյան ժառանգությունը դեպի արևելք՝ արևելյան սլավոնական ազգերի միջև. ։ Օրինակ՝ տպագրության գործընթացը, լատիներենը և արվեստը՝ պոեզիայում հատկապես լայն տարածում գտան Բելառուսում և Ուկրաինայում (Կիև-Մոգիլայի ակադեմիա ազգային համալսարանի միջոցով), որտեղից այն փոխանցվել է Ռուսաստան (Մոսկվայի դքսություն), որն էլ իր հերթին սկսեց մեծացնել իր կապերը Արևմտյան Եվրոպայի հետ մոնղոլների ներխուժումից հետո ,։ Աշխարհում առաջին չորս տպագիր կյուրեղագիր գրքերը հրատարակվել են Կրակովում1491 թվականին տպագրիչ Շվայպոլտ Ֆիոլի կողմից  ։
Արվեստ
Արվեստի և ճարտարապետության զարգացման խթանները շատ էին։ 1507 թվականին գահ բարձրացած Սիգիզմունդ I Ծեր թագավորը շատ արվեստագետների հովանավորն է եղել և Ֆլորենցիայի ճարտարապետ Բարտոլոմեո Բերեցչիի գլխավորությամբ սկսել է մի մեծ նախաձեռնություն. նա նպատակ ուներ լեհ թագավորների հնագույն նստավայրը՝ Վավել ամրոցը վերափոխել ժամանակակից վերածննդի նստավայրի։ Վերածննդի հանդեպ Սիգիզմունդի ոգևորությունը համընկնում էր ոչ միայն իր որդու՝ Սիգիզմունդ II Օգոստոսի, այլև բազմաթիվ հարուստ ազնվականների և բուրգերների հետ, ովքեր նույնպես ցանկանում էին ցուցադրել իրենց հարստությունը, ազդեցությունը և մշակութային ըմբռնումը։ 1578 թվականին կանցլեր Յան Զամոյսկին սկսեց կառուցել իր պատկերացմամբ իդեալական վերածննդի քաղաք Զամոշչը (իր պատվին), որը շուտով դարձավ լեհական վերածննդի կարևոր վարչական, առևտրային և կրթական քաղաքը։ Ժամանակակից Լեհաստանի երկու խոշորագույն քաղաքները՝ Կրակովը (որը գրավում էր բազմաթիվ իտալացի ճարտարապետների) և Դանցիգը (որը գրավում էր հիմնականում Գերմանիայի և Նիդեռլանդների ճարտարապետներին), հավանաբար ամենամեծ ազդեցիկ դիրքը գրավեցին դարաշրջանում, բայց շատ այլ քաղաքներ նույնպես ունեցան Վերածննդի նոր շինություններ։
Վերածննդի դարաշրջանի գեղանկարչության հիմքը Լեհաստանում դրել են բազմաթիվ ներգաղթյալ նկարիչներ, ինչպիսիք են Լուկաս Կրանախը, Հանս Դյուրերը և Հանս ֆոն Կուլմբախը, և կիրառել են այնպիսի լեհ նկարիչներ, ինչպիսիք են Մարկին Կոբերը (արքա Ստեֆան Բատորիի պալատական նկարիչը)։ Դիմանկարիչների աշխատանքները ստեղծեցին տպավորիչ պատկերասրահ՝ հատկապես նրանց համար, ովքեր կարող էին իրենց թույլ տալ անմահանալ դրանցում։
Վերածննդի լեհ նշանավոր արվեստագետներ
Վերածննդի ամենահայտնի լեհ գրողներից և արվեստագետներից են բանաստեղծներ Միկոլայ Ռեժը, Յան Կոչանովսկին, Շիմոն Շիմոնովիչը, Միկոլայ Սեպ Շարզինսկին, Անջեյ Կրշիցկին և Յոհաննես Դանտիսկուսը, գրող Լուկաս Գորնիցկին, երգահան և երգիչ Միկոլայ Գոմոլկան, քանդակագործ Յան Միխալովիչ Ուրզեդովան և նկարիչներ Ստանիսլավ Սամոստրզելնիկը և Մարցին Կոբերը, որոնց ստեղծագործությունները ներառվել են լեհական ուսումնական ծրագրերում։ Նկարիչներն ու ճարտարապետներ Հանս Դյուրեր, Մատեո Գուչի, Սանտի Գուչի, Բարթոլոմեո Բերեցչի, Բեռնարդո Մորանդո, Ջովանի Բատիստա դի Կվադրո և այլք հաստատվել են Լեհաստանում և մեծ ճանաչում են ձեռք բերել երկրում իրենց աշխատանքների համար
Գրականություն
Առաջին տպագրահաստոցը ստեղծվել է Կրակովում 1473 թվականին գերմանացի տպագրիչ Կասպեր Շտրաուբեի կողմից։ 1561-1600 թվականներին Լեհաստանում տասնյոթ տպարաններ տպագրել են տարեկան ավելի քան 120 անուն՝ միջինը 500 օրինակով։ Աստվածաշնչի առաջին ամբողջական թարգմանությունը լեհերեն կատարվել է 1561 թվականին Յան Լեոպոլիտան (Լեոպոլիտայի Աստվածաշունչը)։ Մոտավորապես այդ ժամանակ լույս է տեսել լեհերեն առաջին ուղղագրական բառարանը (Ստանիսլավ Մուրզինովսկի, 1551 թ.)։ Բազմացել են նաև քերականություններն ու բառարանները։ Լեհական Վերածննդի դարաշրջանը երկլեզու էր, շլախտայի խոսույթը լեհերենի և լատիներենի խառնուրդ էր, ինչպես նաև տարբեր հեղինակներ տատանվում էին լեհերենի, լատիներենի և այս երկուսի խառնուրդի մեջ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Լեհաստան Կատեգորիա:Լեհական մշակույթ Կատեգորիա:Վերածնունդ
Անատոլի Բայդաչնի
Անատոլի Նիկոլայևիչ Բայդաչնի (ռուս․` Анатолий Николаевич Байдачный, ) ռուս ֆուտբոլային մարզիչ։
Միջազգային կարիերա
Բայդաչնին իր առաջնախաղը սկսել է ԽՖԱՀ-ում 1972 թվականի ապրիլի 30-ին ՈւԵՖԱ Եվրո 1972 թվականի քառորդ եզրափակչի Հարավսլավիայի դեմ խաղում։ Նա իր վերջին հանդիպումն անցկացրել է Արևմտյան Գերմանիայի դեմ եզրափակչում հունիսի 14-ին, երբ 19 տարեկան է եղել։
Մարզչական կարիերա
2010 թվականի հունվարին Բելառուսի ֆուտբոլի ազգային հավաքականի և Դարիդա Մինսկի Ռայոն ՖԱ-ի մարզիչը միացել է Գրոզնիի «Թերեք» ՖԱ-ին և փոխարինել է Շահին Դինիևին, ով արդեն ղեկավարում էր Թերեքի պահեստային թիմը։ 2011 թվականի հունվարին «Թերեքում» նրան փոխարինել է Ռուդ Գուլիտը։
2021 թվականի մարտի 24-ին Արարատ-Արմենիան հայտարարել է Բայդաչնիին որպես իր նոր գլխավոր մարզիչ, բայց 2,5 ամիս անց՝ 2021 թվականի հունիսի 8-ին, երկուստեք համաձայնությամբ թողել է այդ պաշտոնը՝ հաղթելով իր գլխավորած տասներկու խաղերից ընդամենը երեքում ։
Միջնադարյան խոհանոց
Միջնադարյան խոհանոցը ներառում է միջնադարում եվրոպական տարբեր մշակույթների կերակուրները, ուտելու սովորույթները և պատրաստման եղանակները, որոնք տևել են հինգերորդից մինչև տասնհինգերորդ դարերը։ Այս ժամանակահատվածում դիետաները և խոհարարությունը փոխվեցին ավելի քիչ, քան հաջորդող վաղ ժամանակակից ժամանակաշրջանում, երբ այդ փոփոխությունները օգնեցին հիմք դնել ժամանակակից եվրոպական խոհանոցին։
Հացահատիկային կուլտուրաները մնացին ամենակարևոր ապրանքը վաղ միջնադարում, քանի որ բրինձը ներմուծվեց ուշ, իսկ կարտոֆիլը ներկայացվեց միայն 1536 թվականին, շատ ավելի ուշ՝ լայն սպառման համար։ Աղքատները ուտում էին գարի, վարսակ, աշորա։ Ցորենը կառավարող դասակարգերի համար էր։ Հասարակության բոլոր անդամները դրանք օգտագործում էին որպես հաց, շիլա, մրգահյութ և մակարոն։ Պանիրը, մրգերը և բանջարեղենը կարևոր հավելումներ էին ցածր կարգի հացահատիկի վրա հիմնված սննդակարգում։
Միսն ավելի թանկ էր և, հետևաբար, ավելի վաճառվող։ Ամենատարածված միսը եղել է խոզի, հավի և այլ ընտանի թռչունների միսը։ Տավարի միսը, որն ավելի մեծ մշակում էր պահանջում, ավելի քիչ տարածված էր։ Օգտագործում էին նաև քաղցրահամ և աղի ջրերի մի շարք ձկներ, որոնցից հյուսիսային բնակչության շրջանում հիմնականում տարածված էին ձողաձուկն և ծովատառեխը ։
Դանդաղ տեղափոխումը և սննդամթերքի պահպանման տեխնիկան (չորացում, աղով պատում, ծխեցում և թթվեցում) շատ մթերքների միջքաղաքային առևտուրը շատ թանկ դարձրեց։ Այդ պատճառով ազնվականների սնունդն ավելի շատ ներառում էր օտար խոհանոցներ, քան աղքատների խոհանոց. այն կազմված էր էկզոտիկ համեմունքներից և ներմուծված թանկարժեք սննդից։ Քանի որ հասարակության յուրաքանչյուր մակարդակ ընդօրինակում էր իրենիից վերևում գտնվողին, 12-րդ դարից սկսած միջազգային առևտրի և արտաքին պատերազմների նորարարությունները աստիճանաբար տարածվեցին միջնադարյան քաղաքների միջին խավի շրջանում։ Բացի այնպիսի շքեղության տնտեսական անհասանելիությունից, ինչպիսիք են համեմունքները, որոշ մթերքների օգտագործումը որոշ սոցիալական խավերի շրջանում օրենքից դուրս էր ճանաչվել, իսկ նորաստեղծ հարստների շրջանում սահմանափակված էր ակնհայտ սպառումը։ Սոցիալական նորմերը նաև թելադրում էին, որ բանվոր դասակարգի սնունդը լինի ավելի քիչ զտված, քանի որ կարծում էին, որ բնական նմանություն կա մարդու աշխատանքի և սննդի միջև. ձեռքի աշխատանքը պահանջում էր ավելի կոպիտ, էժան սնունդ։
Ուշ միջնադարում զարգացավ խոհարարության մի տեսակ, որը ստանդարտ էր ամբողջ Եվրոպայի ազնվականության շրջանում։ Միջնադարյան վերին դասի սննդամթերքին բնորոշ խիստ համեմված քաղցր-թթու ռեպերտուարայի համեմունքները ներառում էին հյութ, գինի և քացախ՝ համակցված համեմունքների հետ, ինչպիսիք են սև պղպեղը, զաֆրանը և կոճապղպեղը։ Սրանք, մեղրի կամ շաքարի համատարած օգտագործման հետ մեկտեղ, շատ ուտեստների քաղցր-թթու համ էին հաղորդում։ Նուշը շատ տարածված էր որպես խտացուցիչ ապուրների, շոգեխաշված մսերի և սոուսների համար։
Սննդային նորմեր
Միջերկրական ծովի ավազանի մշակույթների խոհանոցները հնուց ի վեր հիմնված էին հացահատիկի, մասնավորապես ցորենի տարբեր տեսակների վրա։ Շիլան, վարսակի շիլան և ավելի ուշ հացը դարձան հիմնական մթերքները, որոնք կազմում էին հիմնական սննդի կալորիականության մեծ մասը։ 8-ից 11-րդ դարերը սննդակարգում տարբեր հացահատիկային ապրանքների տեսակարար կշիռը մոտ մեկ երրորդից հասել է երեք քառորդի ։ Ցորենից կախվածությունը զգալի էր ողջ միջնադարյանում և քրիստոնեության աճով տարածվեց դեպի հյուսիս։ Ավելի ցուրտ կլիմայական գոտիներում, սակայն, այն սովորաբար անհասանելի էր բնակչության մեծամասնության համար և հասանըլի էր բարձր խավերին։ Միայն ձիթապտղի յուղն ու գինին ունեին համեմատելի արժեք, բայց երկուսն էլ բավականին բացառիկ մնացին ավելի տաք շրջաններից դուրս։ Հացի խորհրդանշական դերը` որպես սնունդ և նյութ, ցույց է տրված սուրբ Օգոստինոսի քարոզում."Այս հացը վերապատմում է քո պատմությունը… Քեզ բերեցին Տիրոջ հնձանը և կալսեցին… Մինչ կատեխիզմին էիր սպասում, դու նման էիր ամբարում պահվող հացահատիկի… Մկրտության ավազանում քեզ հունցեցին մեկ խմոր։ Սուրբ Հոգու վառարանում դուք թխվել եք Աստծո իսկական հացի մեջ ։"
Եկեղեցին
Կաթոլիկ և ուղղափառ եկեղեցիները և նրանց օրացույցները մեծ ազդեցություն են ունեցել ուտելու սովորությունների վրա. քրիստոնյաների մեծամասնության համար մսի օգտագործումն արգելված էր տարվա մեկ երրորդ մասը։ Պահքի և ծոմապահության ժամանակ ընդհանրապես արգելվում էր կենդանական բոլոր մթերքները, այդ թվում՝ ձուն և կաթնամթերքը (ամենախիստ պահքի ժամանակ նաև ձուկը)։ Բացի այդ, ընդունված էր, որ բոլոր քաղաքացիները ծոմ պահեին նախքան Հաղորդությունը։ Այս ծոմերը երբեմն մի ամբողջ օր էին և պահանջում էին լիակատար ժուժկալություն։
Ե՛վ արևելյան, և՛ արևմտյան եկեղեցիներում այդ տոնը պետք է փոխարինվի պահքով։ Եվրոպայի մեծ մասում ուրբաթ օրերը պահքի օրեր էին, և ծոմ էին պահում տարբեր այլ օրերի և ժամանակաշրջանների, ներառյալ Մեծ Պահքը և Գալուստը։ Արգելվում էր միսը և կենդանական ծագման մթերքները, ինչպիսիք են կաթը, պանիրը, կարագը և ձուն, երբեմն նաև ձուկը։ Պահքը նպատակ ուներ ծոմապահին հիշեցնելու Քրիստոսի մարդկության համար զոհաբերության մասին։ Նպատակը որոշ կերակուրներ որպես անմաքուր ներկայացնելը չէր, այլ ձեռնպահ մնալու միջոցով ինքնատիրապետման հոգևոր դաս տալը։ Հատկապես ծանր ծոմապահության օրերին օրական կերակուրների թիվը նույնպես կրճատվել է մինչև մեկի։ Նույնիսկ եթե մարդկանց մեծամասնությունը հարգում էր այս սահմանափակումները և սովորաբար զղջում, երբ դրանք խախտում էին, կային նաև դրանք շրջանցելու բազմաթիվ եղանակներ, իդեալների և պրակտիկայի բախում, որին անդրադարձել է գրող Բրիջիթ Էն Հենիշը."Մարդու բնույթն է կառուցել կանոնների և կանոնակարգերի ամենաբարդ վանդակը, որտեղ ինքն իրեն թակարդում է, իսկ հետո, նույն հնարամտությամբ և եռանդով, անցնել կրկին հաղթական դուրս գալու խնդրին։ Պահքը մարտահրավեր էր. խաղը սողանցքները վերացնելու համար էր ։" Թեև կենդանական ծագման մթերքներից պետք է խուսափել ապաշխարության ժամանակ, պրագմատիկ փոխզիջումները հաճախ գերակշռում էին։ «Ձկների» սահմանումը հաճախ տարածվում էր ծովային և կիսաջրային կենդանիների վրա, ինչպիսիք են կետերը, սագերը, պաֆինները և նույնիսկ կուղբերը։ Բաղադրիչների ընտրությունը գուցե սահմանափակ էր, բայց դա չէր նշանակում, որ ուտեստներն ավելի քիչ էին։ Չկային նաև սահմանափակումներ (չափավոր) խմելու կամ քաղցրավենիք ուտելու համար։ Ձկան օրերին կազմակերպվող բանկետները շատ ճոխ էին անցկացվում և դրանց ժամանակ մատուցվում էին "պատրանքային" սնունդ, որը փոխարինում էր մսին, պանրին և ձվին. ձուկը կարելի է ձևավորել այնպես, որ նման լինի եղնիկի մսի, իսկ կեղծ ձվերը կարելի է պատրաստել՝ ձվի դատարկ կճեպները լցնելով ձկան մսով և նուշի կաթով, և եփել դրանք ածուխի մեջ։ Թեև բյուզանդական եկեղեցու պաշտոնյաները կոշտ մոտեցում ցուցաբերեցին և չխրախուսեցին հոգևորականների ցանկացած խոհարարական կատարելագործում, նրանց արևմտյան գործընկերները շատ ավելի մեղմ էին ։ Ծոմի խստության մասին տրտնջալը նույնպես չէր պակասում աշխարհականների մեջ։ Մեծ Պահքի ժամանակ թագավորներն ու դպրոցականները, հասարակ մարդիկ և ազնվականները, բոլորը բողոքում էին իրենց մեղքերի մասին հանդիսավոր խորհրդածության երկար ու ծանր շաբաթների ընթացքում միսից զրկվելու համար։ Պահքի ժամանակ անասունների տերերին նույնիսկ նախազգուշացրել էին, որ հսկեն սոված շներին, որոնք հիասթափված են «Պահքի ծանր պաշարումից և ձկան ոսկորներից» ։
13-րդ դարից սկսած միտումը ուղղված էր ծոմի ավելի օրինական մեկնաբանությանը։ Ազնվականները զգույշ էին, որ ծոմի օրերին միս չուտեին; ձուկը փոխարինում էր միսին, հաճախ որպես խոզապուխտների և բեկոնի իմիտացիա; նուշի կաթը փոխարինում էր կենդանական կաթին՝ որպես թանկարժեք ոչ կաթնամթերքի այլընտրանք։ Որոշ դեպքերում ազնվական սեղանների շքեղությունը գերազանցում էր բենեդիկտյան վանքերը, որոնք որոշակի տոնական օրերին մատուցում էին տասնվեց ճաշատեսակներ։ Ծոմից բացառություններ հաճախ արվում էին շատ լայնորեն սահմանված խմբերի համար։ Թոմաս Աքվինացին (մոտ 1225–1274) կարծում էր, որ տնտեսություն պետք է տրամադրվի երեխաներին, ծերերին, ուխտավորներին, բանվորներին և մուրացկաններին, բայց ոչ աղքատներին, քանի դեռ նրանք ինչ-որ կացարան ունեն ։ Կան բազմաթիվ պատմություններ վանական միաբանությունների անդամների մասին, ովքեր անտեսում էին ծոմապահության սահմանափակումները Աստվածաշնչի տարբեր մեկնաբանությունների հիման վրա։ Քանի որ հիվանդները ազատված էին ծոմից, հաճախ ձևավորվում էր այն գաղափարը, որ ծոմի սահմանափակումները վերաբերում էին միայն սնվելու հիմնական մասին, և շատ բենեդիկտացի վանականները ծոմապահության ժամանակ պարզապես սնվում էին սեղանատանը ։ Նորանշանակ կաթոլիկ վանքի պաշտոնյաները փորձում էին շտկել արագ խուսափման խնդիրը ոչ միայն բարոյական դատապարտումներով, այլ ապահովելով, որ լավ պատրաստված ոչ մսային ուտեստները հասանելի լինեն ծոմի օրերին ։
Դասի սահմանափակումներ
Միջնադարյան հասարակությունը խիստ շերտավորված էր։ Մի ժամանակ, երբ սովը սովորական էր, և սոցիալական հիերարխիան հաճախ դաժանորեն կիրառվեց, սնունդը սոցիալական կարգավիճակի կարևոր ցուցիչ էր այնպես, որ այսօր համարժեքը չունի զարգացած երկրների մեծ մասում։ Գաղափարախոսական նորմի համաձայն՝ հասարակությունը բաղկացած էր թագավորության երեք կալվածքներից. հասարակ մարդիկ, այսինքն՝ բանվոր դասակարգերը՝ անհամեմատ ամենամեծ խումբը, հոգևորականությունը և ազնվականությունը։ Դասակարգերի միջև փոխհարաբերությունները խիստ հիերարխիկ էին, ազնվականությունն ու հոգևորականությունը հավակնում էին աշխարհիկ և հոգևոր գերիշխանությանը հասարակ մարդկանց նկատմամբ։ Ազնվականության և հոգևորականության մեջ կային նաև մի շարք շարքեր՝ թագավորներից և պապերից մինչև դուքս, եպիսկոպոս և նրանց ենթակաները, օրինակ՝ քահանաները։ Քաղաքական իշխանությունը դրսևորվում էր ոչ միայն կանոններով, այլև հարստության դրսևորմամբ։ Ազնվականները ճաշում էին թարմ որսի մսով՝ համեմված էկզոտիկ համեմունքներով և դրսևորում էին սեղանի նուրբ վարքագիծը. կոպիտ բանվորները կարող էին բավարարվել գարու հացով, աղի խոզի մսով և լոբով, և չէր ակնկալվում, որ նրանք վարքագիծ դրսևորեին։ Նույնիսկ սննդակարգի վերաբերյալ առաջարկությունները տարբեր էին. վերին խավերի սննդակարգը համարվում էր նույնքան իրենց նուրբ ֆիզիկական կառուցվածքի պահանջ, որքան տնտեսական իրականության նշան։ Լորդի մարսողական համակարգը համարվում էր ավելի խտրական, քան նրա գեղջուկ ենթակաների և պահանջում էր ավելի նուրբ սնունդ ։
Ուշ միջնադարում միջին դասի վաճառականների և առևտրականների հարստության աճը նշանակում էր, որ հասարակ մարդիկ սկսեցին ընդօրինակել արիստոկրատիան, ինչը սպառնաց կոտրել ազնվականության և ցածր խավերի միջև որոշ խորհրդանշական արգելքներ։ Պատասխանը եղավ երկու ձևով՝ դիդակտիկ գրականություն, որը նախազգուշացնում էր դասի համար անհամապատասխան սննդակարգը հարմարեցնելու վտանգի մասին, և ամփոփ օրենքներ, որոնք սահմանափակում են հասարակ մարդկանց բանկետների շքեղությունը ։
Դիետոլոգիա
Միջնադարի բժշկական գիտությունը զգալի ազդեցություն ունեցավ այն ամենի վրա, ինչը համարվում էր առողջարար և սննդարար բարձր խավերի մեջ։ Մարդկանց ապրելակերպը՝ ներառյալ սննդակարգը, վարժությունները, համապատասխան սոցիալական վարքագիծը և հաստատված բժշկական միջոցները, լավ առողջությանը տանող ճանապարհն էր, և սննդի բոլոր տեսակներին տրվեցին որոշակի հատկություններ, որոնք ազդում էին մարդու առողջության վրա։ Բոլոր սննդամթերքները դասակարգվում էին նաև տաքից սառը և խոնավից չոր մասշտաբներով՝ համաձայն Գալենի առաջարկած չորս տեսության, որը գերիշխում էր արևմտյան բժշկական գիտության մեջ ուշ Անտիկ ժամանակներից մինչև 17-րդ դարը։
Միջնադարյան գիտնականները մարդու մարսողությունը համարում էին ճաշ պատրաստելու գործընթաց։ Ստամոքսում սննդի մշակումը դիտվում էր որպես խոհարարի նախաձեռնած պատրաստության շարունակություն։ Որպեսզի սնունդը պատշաճ կերպով «եփվի», և սննդանյութերը պատշաճ կերպով կլանվեն, կարևոր էր, որ ստամոքսը պատշաճ կերպով լցված լինի։ Սկզբում կօգտագործվեն հեշտ մարսվող ուտելիքները, որին կհաջորդեն աստիճանաբար ավելի ծանր ուտեստները։ Եթե այս ռեժիմը չպահվեր, ենթադրվում էր, որ ծանր սնունդը կիջներ ստամոքսի հատակը, դրանով իսկ փակելով մարսողական խողովակը, ուստի սնունդը շատ դանդաղ կմարսվոեր և կհանգեցներ մարմնի փտածության և ստամոքսում վատ նյութերի առաջացմանը։ Կարևոր էր նաև, որ տարբեր հատկություններով սնունդ չխառնվեին իրար ։
Ուտելուց առաջ ստամոքսը նախընտրելի է «բացել» ապերիտով (լատիներեն aperire, «բացել»), որը կարող էր լինել տաք և չոր բնույթի. կոնֆետներ՝ պատրաստված մեղր կամ շաքար պարունակող համեմունքներից, ինչպիսիք են կոճապղպեղը, անիսոնի, սամիթի կամ չամանի սերմեր, գինի և հարստացված կաթնային ըմպելիքներ։ Քանի որ ստամոքսը բացվել էր, այնուհետև այն պետք է «փակվի» ճաշի վերջում մարսողության միջոցով։ Իդեալական կերակուրը պետք է սկսվի հեշտությամբ մարսվող մրգերով, օրինակ՝ խնձորով։ Այնուհետև դրան պետք է հաջորդեն բանջարեղենները, ինչպիսիք են կաղամբը, հազարը, խոտաբույսերը, մրգերը, թեթև միսը, օրինակ՝ հավի կամ այծի միսը։ Դրանից հետո՝ «ծանր» միսը, ինչպիսիք են խոզի և տավարի միսը, ինչպես նաև բանջարեղենն ու ընկույզը, ներառյալ տանձն ու շագանակը, որոնք երկուսն էլ համարվում էին դժվարամարս։ Հանրաճանաչ էր, և առաջարկվում էր բժշկական փորձաքննության կողմից, ուտելն ավարտել հնեցված պանրով և տարբեր մարսողական միջոցներով ։
Ամենաիդեալական կերակուրն այն էր, որն առավելապես համապատասխանում էր մարդու օրգանիզմին, այսինքն՝ չափավոր տաք և խոնավ։ Սնունդը նախընտրելի է նաև մանր կտրատել, մանրացնել, և քամել՝ բոլոր բաղադրիչների իսկական խառնուրդ ստանալու համար։ Ենթադրվում էր, որ սպիտակ գինին ավելի սառն է, քան կարմիրը, և նույն տարբերակումը կիրառվել է կարմիր և սպիտակ քացախի նկատմամբ։ Կաթը չափավոր տաք և խոնավ էր, բայց տարբեր կենդանիների կաթը հաճախ տարբերվում էր։ Ձվի դեղնուցը համարվում էր տաք և խոնավ, իսկ սպիտակուցը սառը և խոնավ։ Ակնկալվում էր, որ հմուտ խոհարարները կհամապատասխանեն բժշկության ռեժիմին։ Նույնիսկ եթե դա սահմանափակում էր նրանց պատրաստած սննդի համադրությունը, այնուամենայնիվ, խոհարարի կողմից գեղարվեստական փոփոխության համար բավական տեղ կար ։
Կալորիականության չափ
Միջնադարյան սննդակարգի կալորիականությունը և կառուցվածքը տարբերվում էին ժամանակի ընթացքում՝ տարածաշրջանից տարածաշրջան և դասերի միջև։ Այնուամենայնիվ, մարդկանց մեծամասնության համար սննդակարգը հիմնականում ածխաջրածին պետք է պարունակեր, ինչի համար շատ գումար էր ծախսվում, իսկ կալորիաների մեծ մասը տրամադրվում է հացահատիկային և ալկոհոլային խմիչքներից (օրինակ՝ գարեջրից)։ Թեև միսը բոլորի կողմից բարձր էր գնահատվում, ցածր խավերը հաճախ չէին կարողանում այն գնել, ոչ էլ եկեղեցին թույլ էր տալիս օգտագործել այն ամեն օր։ Անգլիայում 13-րդ դարում միսը բերքահավաք աշխատողների սննդակարգում կալորիաների աննշան մասն էր կազմում. սակայն, նրա մասնաբաժինը մեծացավ և 15-րդ դարում այն ապահովեց ընդհանուրի մոտ 20%-ը ։ Նույնիսկ միջնադարյան Անգլիայի ազնվականների շարքում հացահատիկը 14-րդ դարի սկզբին ապահովում էր կալորիաների 65–70%-ը, թեև ներառված էր մսի և ձկների առատաձեռն մատակարարումը, և մսի օգտագործումը մեծացավ նաև Սև մահվան հետևանքով։ 15-րդ դարի սկզբի անգլիական արիստոկրատական տնային տնտեսություններից մեկում, որի վերաբերյալ առկա են մանրամասն գրառումներ (Կոմս Ուորվիքի), ընտանիքի անդամները աշնանը սովորական մսային ճաշի մեջ ստացան ապշեցուցիչ 3,8 ֆունտ (1,7 կգ) մսի տեսականի։ և 2,4 ֆունտ (1,1 կգ) ձմռանը, ի լրումն 0,9 ֆունտ (0,41 կգ) հացի և 1⁄4 կայսերական գալոն (1,1 լ; 0,30 ԱՄՆ գալ) գարեջրի կամ, հնարավոր է, գինիի (և պետք է լիներ երկու մսային ճաշ։ օրական, շաբաթական հինգ օր, բացառությամբ Մեծ Պահքի)։ 1469 թվականին Հենրի Սթաֆորդի ընտանիքում անդամները ստանում էին 2,1 ֆունտ (0,95 կգ) միս մեկ ճաշի համար, իսկ մնացած բոլորը ստանում էին 1,04 ֆունտ (0,47 կգ), և բոլորին տրվում էր 0,4 ֆունտ (0,18 կգ) հաց և 1⁄4: կայսերական գալոն (1,1 լ; 0,30 ԱՄՆ գալոն) ալկոհոլ ։ Այս քանակից բացի, այս տնային տնտեսությունների որոշ անդամներ (սովորաբար փոքրամասնությունը) նախաճաշում էին, որը չէր ներառում որևէ միս, բայց հավանաբար կներառեր ևս 1⁄4 կայսերական գալոն (1,1 լ; 0,30 ԱՄՆ գալ) գարեջուր. և անորոշ քանակությամբ հաց և հալվե ըմպելիք կարող էին օգտագործվել կերակուրների միջև ընկած ժամանակահատվածում ։ Տան տիրոջ սննդակարգը որոշակիորեն տարբերվում էր այս կառուցվածքից՝ ներառյալ ավելի քիչ կարմիր միս, ավելի շատ բարձրորակ վայրի որս, թարմ ձուկ, միրգ և գինի ։
Վանքերում սննդակարգի հիմնական կառուցվածքը սահմանվել է Սուրբ Բենեդիկտոսի կանոնով 7-րդ դարում և խստացվել է Հռոմի Պապ Բենեդիկտոս XII-ի կողմից 1336 թվականին, բայց (ինչպես նշվեց վերևում) վանականները հմուտ էին «մշակելու» այս կանոնները։ Գինին սահմանափակված էր օրական մոտ 10 կայսերական հեղուկ ունցիայով (280 մլ; 9,6 ԱՄՆ ֆլ ունցիա), սակայն գարեջրի համար համապատասխան սահմանափակում չկար, և Վեստմինսթերյան աբբայությունում յուրաքանչյուր վանականին տրվում էր 1 կայսերական գալոն (4,5 լ); 1,2 ԱՄՆ գալ) օրական գարեջուր ։ «Չորս ոտք ունեցող կենդանիների» միսն արգելված էր ամբողջ տարին բոլորի համար, բացի շատ թույլերից ու հիվանդներից։ Սա մասամբ շրջանցվեց՝ հայտարարելով, որ այդ ենթամթերքը, և զանազան վերամշակված մթերքները, օրինակ՝ բեկոնը, միս չէին։ Երկրորդ, բենեդիկտյան վանքերը ունեին մի սենյակ, որը կոչվում էր "դժբախտություն", որտեղ Սուրբ Բենեդիկտոսի կանոնը չէր գործում, և որտեղ մեծ թվով վանականներ էին սնվում։ Յուրաքանչյուր վանական կանոնավոր կերպով ուղարկվում էր կա՛մ "դժբախտություն" սենյակ, կա՛մ սեղանատուն։ Երբ Հռոմի Պապ Բենեդիկտոս XII-ը որոշեց, որ բոլոր վանականների առնվազն կեսը պետք է պահանջվի ուտել սեղանատանը օրվա ցանկացած ընթացքում, վանականներն արձագանքեցին՝ հաշվից բացառելով հիվանդներին և վանահոր հետ ուտողներին ։ Ընդհանուր առմամբ, 15-րդ դարի վերջին Վեսթմինսթերյան աբբայությունում գտնվող վանականին թույլատրվում էր օրական 2,25 ֆունտ (1,02 կգ) հաց; Օրական 5 ձու, բացառությամբ ուրբաթ օրերի և պահքի; 2 ֆունտ (0,91 կգ) միս, շաբաթական չորս օր (բացի չորեքշաբթի, ուրբաթ և շաբաթ օրը), բացառությամբ Գալուստի և Մեծ Պահքի; և 2 ֆունտ (0,91 կգ) ձուկ օրական, շաբաթական երեք օր և ամեն օր Գալուստի և Մեծ Պահքի ընթացքում ։ Այս կալորիական կառուցվածքը մասամբ արտացոլում էր Անգլիայի ուշ միջնադարյան վանքերի բարձրակարգ կարգավիճակը և մասամբ Վեսթմինսթերյան աբբայությունը, որը երկրի ամենահարուստ վանքերից էր։ Այլ վանքերի վանականների սննդակարգը կարող էր ավելի համեստ լինել։
Կալորիականության ընդհանուր ընդունումը բանավեճի առարկա էր։ Տիպիկ գնահատականներից մեկն այն է, որ չափահաս գյուղացի տղամարդուն օրական անհրաժեշտ է եղել 2900 կալորիա (12000 կՋ), իսկ չափահաս կնոջը՝ 2150 կալորիա (9000 կՋ) ։ Առաջարկվել են ինչպես ավելի ցածր, այնպես էլ ավելի բարձր գնահատականներ։ Հատկապես ծանր ֆիզիկական աշխատանքով զբաղվողները, ինչպես նաև նավաստիներն ու զինվորները, կարող էին օրական օգտագործել 3500 կալորիա (15000 կՋ) կամ ավելի։ Արիստոկրատները կարող էին ընդունել կազմել օրական 4000-ից 5000 կալորիա (17000-ից 21000 կՋ) ։ Վանականները «սովորական» օրերին օրական օգտագործում էին 6000 կալորիա (25000 կՋ), իսկ ծոմ պահելու ժամանակ՝ 4500 կալորիա (19000 կՋ)։ Այս ավելորդությունների հետևանքով ճարպակալումը տարածված էր բարձր խավերի շրջանում ։ Հատկապես վանականները հաճախ տառապում էին գիրության հետ կապված հիվանդություններից, ինչպիսիք են արթրիտը ։
Տարածաշրջանային փոփոխություններ
Տարածաշրջանային յուրահատկությունները հանդիսանում են վաղ ժամանակակից և ժամանակակից խոհանոցի առանձնահատկությունները։ Փոխարենը, միջնադարյան խոհանոցը կարելի է տարբերակել հացահատիկներով և յուղերով, որոնք ձևավորել են սննդակարգի նորմերը և հատել էթնիկ, իսկ հետագայում՝ ազգային սահմանները։ Սննդի աշխարհագրական տատանումները հիմնականում կլիմայի, քաղաքական վարչարարության և տեղական սովորույթների տարբերությունների արդյունք էին, որոնք տարբերվում էին մայրցամաքում։ Թեև պետք է խուսափել լայնածավալ ընդհանրացումներից, կարելի է նկատել քիչ թե շատ տարբեր ոլորտներ, որտեղ գերակշռում են որոշ սննդամթերքներ։ Բրիտանական կղզիներում, հյուսիսային Ֆրանսիայում, հյուսիսային գերմանախոս շրջաններում, Սկանդինավիայում և Բալթյան երկրներում կլիման, ընդհանուր առմամբ, չափազանց դաժան էր խաղողի և ձիթապտղի մշակության համար։ Հարավում գինին սովորական խմիչք էր ինչպես հարուստների, այնպես էլ աղքատների համար (չնայած սովորական մարդիկ սովորաբար ստիպված էին լինում բավարարվել երկրորդ սեղմման էժան գինիով), մինչդեռ գարեջուրը սովորական խմիչք էր հյուսիսում, իսկ գինին թանկարժեք ներմուծում։ Ցիտրուսային մրգերը (թեև ոչ այսօր ամենատարածված տեսակները) և նուռը տարածված էին Միջերկրական ծովում։ Չորացրած թուզը և արմավը հասանելի էին հյուսիսում, բայց դրանք խնայողաբար օգտագործվում էին խոհարարության մեջ ։
Ձիթապտղի յուղը ամենուր տարածված բաղադրիչ էր միջերկրածովյան մշակույթներում, բայց թանկարժեք ներմուծում էր հյուսիսում, որտեղ կակաչի, ընկույզի, պնդուկի և թելքի յուղերը ամենամատչելի այլընտրանքներն էին։ Կարագը և խոզի ճարպը, հատկապես այն բանից հետո, երբ Սև մահվան ժամանակ սարսափելի մահացությունը դարձրեց դրանք ավելի սակավ, զգալի քանակությամբ օգտագործվում էին հյուսիսային և հյուսիս-արևմտյան շրջաններում։ Միջին և բարձր խավի խոհարարության մեջ ամբողջ Եվրոպայում գրեթե համընդհանուր օգտագործվող բազադրիչը նուշն էր, որը ամենուր տարածված էր նուշի կաթի մեջ, որն օգտագործվում էր որպես փոխարինող այն ուտեստների մեջ, որոնք այլ կերպ պահանջում էին ձու կամ կաթ, թեև նուշի դառընությունը ավելի շատ էր ։
Սնունդ
Եվրոպայում սովորաբար օրական երկու սնունդ կար՝ ընթրիք կեսօրին և ավելի թեթև ընթրիք երեկոյան։ Երկու ճաշի համակարգը մնաց հաստատուն ողջ ուշ միջնադարում։ Ավելի փոքր միջանկյալ սնունդը սովորական էր, բայց դարձավ սոցիալական կարգավիճակի խնդիր, քանի որ նրանք, ովքեր ստիպված չէին ֆիզիկական աշխատանք կատարել, կարող էին և առանց դրա ։ Բարոյախոսները խուսափում էին գիշերային պահքը շատ շուտ խախտելուց, եկեղեցու անդամներն ու ազնվականները նույնպես։ Գործնական նկատառումներից ելնելով, նախաճաշը դեռևս մատուցվում էր աշխատող տղամարդկանց, և այն թույլ էր տրվում նաև փոքր երեխաներին, կանանց, տարեցներին և հիվանդներին։ Եկեղեցին դեմ էր որկրամոլությանը և մարմնի այլ թուլություններին։ Ճոխ ընթրիքները, բանկետները և ուշ գիշերային ընթրիքները (օքսիտանական rèire-sopar-ից՝ «ուշ ընթրիք») ոչ բարոյական էին համարվում։ Վերջիններս հատկապես կապված էին մոլախաղերի, հարբեցողության և անառակ վարքի հետ ։ Փոքր կերակուրներն ու խորտիկները սովորական էին (չնայած, որ դա նույնպես դուր չէր գալիս եկեղեցուն), և աշխատող տղամարդիկ սովորաբար իրենց գործատուներից նպաստ էին ստանում՝ ընդմիջումների ժամանակ ուտելու փոքր պատառներ գնելու համար ։
Էթիկետ
Ինչպես նախկինում կյանքի գրեթե բոլոր փուլերում միջնադարյան կերակուրը ընդհանուր առմամբ համայնական խնդիր էր։ Ամբողջ ընտանիքը, ներառյալ ծառաները, միասին էին ճաշում։ Գողանալ ին-որ մեկի սնունդը համարվում էր ամբարտավան և անարդյունավետ էգոիզմ մի աշխարհում, որտեղ մարդիկ մեծապես կախում ունեին միմյանցից։ 13-րդ դարում անգլիացի եպիսկոպոս Ռոբերտ Գրոսետեստը խորհուրդ տվեց Լինքոլնի կոմսուհուն. «Արգելեք ընթրիքներն ու խրախճանքները դահլիճից դուրս, գաղտնի առանձնասենյակներում, որովհետև դրանից բխում է վատնում և ոչ մի պատիվ տիրոջ և տիկնոջ համար»։ Նա նաև խորհուրդ տվեց հետևել, որ ծառաները չվերցնեն սննդի մնացորդները՝ ընթրիքի ժամանակ ուրախանալու համար, այլ ոչ թե որպես ողորմություն ։ Միջնադարի վերջում հարուստներն ավելի ու ավելի էին ձգտում փախչել խիստ կոլեկտիվիզմի այս ռեժիմից։ Հնարավորության դեպքում հարուստներն իրենց ամուսինների հետ տեղափոխվում էին մասնավոր սենյակներ, որտեղ կերակուրը կարելի էր վայելել ավելի մեծ բացառիկության և գաղտնիության պայմաններում։ Լորդերի պալատ հրավիրվելը մեծ արտոնություն էր և կարող էր օգտագործվել որպես ընկերներին ու դաշնակիցներին պարգևատրելու և ենթակաների մեջ ակնածանք առաջացնելու միջոց։ Դա թույլ էր տալիս տերերին ավելի հեռու մնալ տնային տնտեսությունից և վայելել ավելի շքեղ հյուրասիրություններ՝ մատուցելով անորակ սնունդ մնացած ընտանիքի անդամներին։ Սակայն գլխավոր առիթների և բանկետների ժամանակ տանտերն ու տանտիրուհին ընդհանուր առմամբ ճաշում էին մեծ սրահում մյուս անդամների հետ ։ Թեև կան հատուկ առիթներով ճաշելու վարվելակարգի նկարագրություններ, սակայն ավելի քիչ է հայտնի վերնախավի առօրյա կերակուրների մանրամասների կամ հասարակ մարդկանց և ընչազուրկների սեղանի բարքերի մասին։ Այնուամենայնիվ, կարելի է ենթադրել, որ չեն եղել այնպիսի շքեղություններ, ինչպիսիք են բազմաթիվ ճաշատեսակներ, շքեղ համեմունքներ կամ առօրյա կերակուրներում անուշաբույր ջրի մեջ ձեռքերը լվանալը ։ Հարուստների համար ամեն ինչ այլ էր։ Ճաշից առաջ և դրանց միջև ընկած ժամանակահատվածում հյուրերին առաջարկվում էին ջրով լի թասեր և սրբիչներ, որպեսզի նրանք կարողանան լվանալ ձեռքերը, քանի որ դա ընդգծում էր մաքրությունը։ Սոցիալական կարգուկանոնը կանանց համար դժվարացնում էր ճաշելիս պահպանել կոկիկության և նրբության իդեալը, ուստի տանտիրոջ կինը հաճախ էր ճաշում իր շրջապատից առանձին կամ շատ քիչ էր ուտում նման խնջույքների ժամանակ։ Այնուհետև նա կարող էր միանալ ընթրիքին միայն ուտելու հնարավոր խառնաշփոթի ավարտվելուց հետո։ Ընդհանուր առմամբ, լավ ճաշելը հիմնականում արական սեռի համար էր, և սովորական չէր, որ որևէ մեկը, բացի հյուրերից, իր կնոջ հետ գար։ Հասարակության հիերարխիկ բնույթն ամրապնդվում էր էթիկետով, որտեղ ցածր դասակարգից ակնկալվում էր, որ օգնեն բարձրերին, երիտասարդներից՝ մեծերին, իսկ տղամարդիկ պետք է խուսափեին համբավը վնասելու վտանգից։ Ընդհանուր խմելու բաժակները օգսագործում էին նույնիսկ շքեղ բանկետների ժամանակ․ դրանք օգտագործում էին բոլորը, բացառությամբ նրանք, որոնք նստում էին բարձր սեղանի շուրջ ։
Սնունդը հիմնականում մատուցվում էր ափսեներում կամ կաթսաների մեջ, ընթրողները ճաշատեսակներից վերցնում էին իրենց բաժինը և գդալների կամ ձեռքերի օգնությամբ դնում էին հնացած հացի, փայտի կամ ափսեների վրա։ Ավելի ցածր խավի տնային տնտեսություններում սովորական էր ուտելիք ուտել անմիջապես սեղանից։ Սեղանի վրա դանակներ էին օգտագործվում, բայց հիմնականում մեծամասնության համար ակնկալվում էր, որ նրանք իրենց հետ բերեին իրենց դանակը, և միայն շատ սիրված հյուրերին էր տրվում անձնական դանակ։ Դանակը սովորաբար կարելի էր օգտագործել ընթրիքի առնվազն մեկ այլ հյուրի հետ, բացառությամբ այն դեպքերի, երբ մեկը շատ բարձր աստիճանի կամ հյուրընկալողի հետ ծանոթ չէր։ Ուտելու համար պատառաքաղները լայն կիրառություն չունեին Եվրոպայում մինչև վաղ ժամանակակից շրջանը, և սկզբում օգտագործվում էր միայն Իտալիայում։ Նույնիսկ այնտեղ միայն 14-րդ դարում պատառաքաղը սովորական դարձավ բոլոր սոցիալական դասերին պատկանող իտալացիների շրջանում։ Վերաբերմունքների փոփոխությունը կարելի է ցույց տալ 11-րդ դարի վերջին բյուզանդական արքայադուստր Թեոդորա Դուկայնայի սեղանի բարքերի արձանագրություններից։ Նա Վենետիկի դոգ Դոմենիկո Սելվոյի կինն էր և այդ փոփոխություններով զգալի անհանգստություն պատճառեց վետերանների մոտ։ Օտարերկրյա ամուսնու պնդումը, որ իր ներքինիները պետք է կտրատեին իր ուտեստը, այնուհետև կտորները ոսկե պատառաքաղով ուտեցնեին, այնքան էր ցնցել բոլորին, որ Օստիայի կարդինալ եպիսկոպոս Փիթեր Դամիանը հետագայում մեկնաբանել է նրա նուրբ օտար բարքերը՝ որպես հպարտություն, և նրան անվանել է «...Վենետիկյան Դոգի կինը, որի մարմինը, իր չափից դուրս նրբագեղությունից հետո, ամբողջովին փտել է» ։ Այնուամենայնիվ, սա միանշանակ չէ, քանի որ Փիթեր Դամիանը մահացել է 1072 կամ 1073 թթ. , իսկ նրանց ամուսնությունը (Թեոդորա և Դոմենիկո) տեղի է ունեցել 1075 թ.։
Սննդի պատրաստում
Ցանկացած տեսակի ուտեստի պատրաստումը պահանջում էր կրակի ուղղակի օգտագործում։ Խոհանոցային վառարանները հայտնվեցին միայն 18-րդ դարում, և խոհարարները պետք է իմանային, թե ինչպես պատրաստել անմիջապես բաց կրակի վրա։ Օգտագործվում էին վառարաններ, սակայն դրանք թանկ էին և օգտագործվում էին միայն բավականին մեծ տնային տնտեսություններում և թոնրատներում։ Հիմնականում ընդհանուր համայնքը ուներ սեփական  ջեռոց, որը ապահովվում էր բոլորի համար անհրաժեշտ հացի քանակը։ Գոյություն ունեին նաև շարժական վառարաններ, որոնք նախատեսված էին ուտելիքով լցնելու և այնուհետև տաք ածուխի մեջ թաղելու համար, և նույնիսկ ավելի մեծերը անիվների վրա, որոնք օգտագործվում էին միջնադարյան քաղաքների փողոցներում կարկանդակներ վաճառելու համար։ Սակայն մարդկանց մեծամասնության համար գրեթե ամբողջ կերակուրը եփվում էր հասարակ կաթսաների մեջ, քանի որ սա վառելափայտի ամենաարդյունավետ օգտագործումն էր, և դրա հետևանքով եփուկներն ու շոգեխաշած ուտեստները դարձան ամենատարածված ճաշատեսակները ։ Ընդհանուր առմամբ, արձանատրությունների մեծամասնությունը ցույց է տալիս, որ միջնադարյան ճաշատեսակները բավականին բարձր յուղայնություն են ունեցել, կամ գոնե այն դեպքում, երբ ճարպը կարելի էր թույլատրվում էր։ Սա ավելի քիչ խնդիր էր համարվում ծանր աշխատանքի, սովի ժամանակաշրջանում։ Միայն աղքատները, հիվանդները և բարեպաշտ մարդիկ էին նիհար ։
Մրգերը հեշտությամբ համակցվում էին մսի, ձկան և ձվի հետ։ Tart de brymlent-ի բաղադրատոմսը, որը ձկան կարկանդակ է The Forme of Cury-ի բաղադրատոմսերի հավաքածուից, ներառում է թզի, չամչի, խնձորի և տանձի խառնուրդ ձկան հետ (սաղմոն, ձողաձուկ կամ իշաձուկ) և կեղևի տակ առանց կորիզների սալոր ։ Կարևոր էր համոզվել, որ ուտեստը համապատասխանում է բժշկության և դիետիկայի ժամանակակից չափանիշներին։ Սա նշանակում էր, որ սնունդը պետք է «կոփվի» ըստ իր բնույթի՝ որոշակի բաղադրիչների, համեմունքների և համեմունքների պատրաստման և խառնման համապատասխան համադրությամբ։ Ձուկը համարվում էր սառը և խոնավ, և լավագույնս այն եփվում էր այնպես, որ տաքացնեն ու չորացնեն, օրինակ՝ տապակվեն կամ եփեն ջեռոցում, և համեմված լինեն տաք և չոր համեմունքներով։ Տավարի միսը չոր և տաք էր, ուստի այն պետք է եփվեր։ Խոզի միսը տաք և խոնավ էր և, հետևաբար, պետք է միշտ տապակվեր ։ Բաղադրատոմսերի որոշ հավաքածուներում այլընտրանքային բաղադրիչները ընտրելիս ավելի շատ ուշադրություն են դարձրել առողջությանը, քան այն, ինչը ժամանակակից խոհարարը կհամարեր համերի նմանություն։ Սերկևիլի կարկանդակի բաղադրատոմսում ասվում է, որ կաղամբը նույնպես կարող է օգտագործվել, իսկ շաղգամով կարկանդակում այն կարող է փոխարինվել տանձով ։
Ամբողջովին ուտելի կարկանդակ չի հայտնվել բաղադրատոմսերում մինչև 15-րդ դարը։ Մինչ այդ խմորեղենները հիմնականում համարվում էին խոհարարական գլուխգործոց, որոնք պատրաստվում էին հատուկ տեխնիկայով։ Գոյություն ունեցող բաղադրատոմսերի հավաքածուները ցույց են տալիս, որ ուշ միջնադարում գաստրոնոմիան զգալիորեն զարգացել է։ Նոր տեխնիկան, ինչպիսին է կարկանդակը և ձվի սպիտակուցով դոնդողի պատրաստումը, սկսեցին հայտնվել բաղադրատոմսերում 14-րդ դարի վերջում, և բաղադրատոմսերը սկսեցին պարունակել մանրամասն հրահանգներ՝ արդեն իսկ հմուտ խոհարարին հիշողության փոխարեն օգնելու համար ։
Միջնադարյան խոհանոցներ
Տնային տնտեսությունների մեծ մասում կերակուրը պատրաստում էին բաց օջախի վրա՝ հիմնական բնակելի տարածքի մեջտեղում՝ ջերմությունը արդյունավետ օգտագործելու համար։ Սա ամենասովորական պայմանավորվածությունն էր, նույնիսկ հարուստ տնային տնտեսություններում, միջնադարի մեծ մասի համար, որտեղ խոհանոցը համակցված էր ճաշասենյակի հետ։ Ուշ միջնադարում սկսեցին ստեղծել առանձին խոհանոցային տարածք։ Առաջին քայլը բուխարիները տեղափոխելն էր դեպի գլխավոր սրահ, իսկ ավելի ուշ կառուցել առանձին շենք կամ թև, որը պարունակում էր հատուկ խոհանոցային տարածք, որը հաճախ բաժանվում էր հիմնական շենքից սյուներով։ Այսպիսով, խոհանոցի ծուխը, հոտը և եռուզեռը հնարավոր էր լինում հեռու պահել հյուրերի տեսադաշտից և նվազեցնել հրդեհի վտանգը ։ Քիչ միջնադարյան խոհանոցներ են գոյատևել, քանի որ դրանք եղել են «հռչակավոր ժամանակավոր կառույցներ» ։
Պրոֆեսիոնալ խոհարարություն
Քաղաքային խոհարարական խանութները, որոնք սպասարկում էին բանվորներին կամ աղքատներին, բարեկեցիկ և պրոֆեսիոնալ խոհարարների կողմից համարվում էին անճաշակ և անվայել վայրեր։ Ջեֆրի Չոսերի Hodge of Ware-ը, լոնդոնյան խոհարարը Քենթերբերիի հեքիաթներից, նկարագրվում է որպես անճաշակ ու ոչ համեղ ուտելիք մատակարարող։ Ֆրանսիացի կարդինալ Ժակ դը Վիտրիի 13-րդ դարի սկզբի քարոզները նկարագրում էին եփած միս վաճառողներին որպես առողջության ուղղակի վտանգ պատճառողներ ։ Թեև խոհարարի ծառայությունների անհրաժեշտությունը երբեմն ճանաչվում և գնահատվում էր, դրանք հաճախ արհամարհվում էին, քանի որ դրանք բավարարում էին մարդու մարմնական կարիքները, այլ ոչ թե հոգևոր բարեկեցությունը։ Արվեստում և գրականության մեջ կարծրատիպային խոհարարը տղամարդ էր, տաքարյուն, հակված հարբեցողության և հաճախ պատկերված էր, թե ինչպես է պահում իր կաթսան մարդկանցից և կենդանիներից, որ չգողանան։ 15-րդ դարի սկզբին անգլիացի վանական Ջոն Լիդգեյթը ձևակերպեց իր ժամանակակիցներից շատերի համոզմունքները՝ հայտարարելով, որ «Կրակը և ծուխը շատերին զայրացած խոհարար են դարձնում» ։
Հացահատիկներ
500-ից 1300 թվականներին ընկած ժամանակահատվածում սննդակարգում մեծ փոփոխություն տեղի ունեցավ, որն ազդեց Եվրոպայի մեծ մասի վրա։ Ավելի ինտենսիվ անընդհատ աճող ակրերի վրա գյուղատնտեսությամ հետևանքով կենդանական արտադրանքներից, ինչպիսիք են միսը և կաթնամթերքը, անցում կատարվեց դեպի տարբեր հացահատիկներ և բանջարեղեններ, որպես բնակչության մեծամասնության հիմնական ուտելիք ։ Մինչև 14-րդ դարը ցածր խավերի մեջ հացն այնքան էլ տարածված չէր, հատկապես հյուսիսում, որտեղ ցորենն ավելի դժվար էր աճեցնել։ Հացի վրա հիմնված սննդակարգն աստիճանաբար ավելի տարածված դարձավ 15-րդ դարում և փոխարինեց տաք միջանկյալ կերակուրներին, որոնք պատրաստվում էին շիլայով կամ ցորենով։ Թթխմորով հացն ավելի տարածված էր ցորենի աճեցման հարավային շրջաններում, մինչդեռ գարու, տարեկանի կամ վարսակի անթթխմոր հացը ավելի տարածված էր հյուսիսային և բարձրլեռնային շրջաններում, իսկ անթթխմոր տափակ հացը տարածված էր որպես զորքերի ուտելիք ։
Ամենատարածված հացահատիկները եղել են տարեկանը, գարին, հնդկաձավարը, կորեկը և վարսակը։ Բրինձը բավականին թանկ ներմուծում էր միջնադարում բնակչության մեծ մասի համար և աճեցվում էր հյուսիսային Իտալիայում։ Ցորենը տարածված էր ամբողջ Եվրոպայում և համարվում էր ամենասնուցիչը բոլոր հացահատիկներից, բայց ավելի տարածված և, հետևաբար, ավելի թանկ էր։ Դրանից ստացվող մանր մաղած սպիտակ ալյուրը, որին առավել ծանոթ են ժամանակակից եվրոպացիները, ոգտագործվում էր բարձր դասի հացի համար։ Երբ սոցիալական սանդուղքում ավելի ցածր տեզ էիր զբաղեցնում, հացը դառնում էր ավելի կոպիտ, մուգ, և թեփի պարունակությունը մեծանում էր։ Հացահատիկի դեֆիցիտի կամ ուղղակի սովի ժամանակ հացահատիկները ավելի էժան և պակաս ցանկալի փոխարինիչներով էին, ինչպիսիք են շագանակը, չորացրած հատիկները, կաղինները, պտերները և քիչ թե շատ սննդարար բուսական նյութերի լայն տեսականիները ։
Միջնադարյան կերակուրի ամենատարածված բաղադրիչներից մեկը՝ որպես խնջույքի կամ որպես փոքր խորտիկի մաս, սոփերն էին, հացի կտորները, որոնցով կարելի էր ներծծել և ուտել այնպիսի հեղուկ, ինչպիսին էին գինին, ապուրը, արգանակը կամ սոուսը։ Միջնադարյան ընթրիքի սեղանի մեկ այլ տարածված ուտեստ էր քաղցրահամ, թանձր ցորենի շիլան, որը հաճախ եփվում էր մսի արգանակի մեջ և համեմվում էր տարբեր համեմունքներով։ Շիլաները նույնպես պատրաստում էին ամեն տեսակ հացահատիկից և կարող էին ծառայել որպես աղանդեր կամ կերակրատեսակներ հիվանդների համար, եթե եփվեին կաթի (կամ նուշի կաթի) մեջ և քաղցրացնեին շաքարով։ Մսով, ձվով, բանջարեղենով կամ մրգերով լցված կարկանդակները տարածված էին ողջ Եվրոպայում, ինչպես նաև ապուրները, բլիթները և նմանատիպ շատ խմորեղեններ։ Ուշ միջնադարում թխվածքաբլիթները և հատկապես վաֆլիները, որոնք ուտում էին դեսերտ պատրաստելու համար, դարձել էին բարձր հեղինակություն ունեցող ուտելիքներ և կային դրանց բազմաթիվ տեսակներ։ Հացահատիկը՝ հացի փշրանքների կամ ալյուրի տեսքով, նաև ապուրների և շոգեխաշած ուտեսնտների ամենատարածված խտացուցիչն էր՝ առանց կամ նուշի կաթի հետ միասին։ Հացի կարևորությունը՝ որպես ամենօրյա սննդամթերք, նշանակում էր, որ հացթուխները վճռորոշ դեր էին խաղում միջնադարյան ցանկացած համայնքում։ 14-րդ դարում Արևմտյան Եվրոպայի մեծ մասում հացի սպառումը շատ մեծ էր։ Տարբեր տարածաշրջաններից հացի սպառման գնահատականները բավականին նման էին՝ մեկ անձի համար օրական մոտ 1-ից 1,5 կիլոգրամ (2,2-ից 3,3 lb) հաց։ Քաղաքի առաջին գիլդիաներից մեկը կազմակերպեցին հացթուխները և ընդունեցին օրենքներ և կանոնակարգեր՝ հացի գները կայուն պահելու համար։ Անգլերեն Հացի և գարեջրի դատական նիստը 1266-ին թվարկեց ընդարձակ աղյուսակներ, որտեղ հացահատիկի գների հետ կապված կարգավորվում էին հացի չափը, քաշը և գինը։ Աղյուսակներում նշված հացթուխի շահույթն ավելի ուշ ավելի մեծացավ՝ Լոնդոնի հացթուխների ընկերության հաջող լոբբինգի միջոցով՝ ավելացնելով ամեն ինչի արժեքը՝ վառելափայտից և աղից մինչև հացթուխի կինը, տունը և անգամ շունը։ Քանի որ հացը միջնադարյան սննդակարգի կենտրոնական մասն էր կազմում, խարդախությունը նրանց կողմից, ում վստահում էին թանկարժեք ապրանքների մատակարարումը համայնքին, համարվում էր լուրջ հանցագործություն։ Հացթուխները, ովքեր բռնվել են կշիռները կեղծելու կամ ավելի էժան բաղադրիչներով խմոր կեղծելու մեջ, կարող էին խիստ տույժեր ստանալ։ Սա առաջացրեց «հացթուխի տասնյակը». հացթուխը 12-ի դիմաց տալիս էր 13 կտոր հաց, որպեսզի վստահ լիներ, որ իրեն խաբեբա չեն համարի ։
Մրգեր և բանջարեղեններ
Մրգերը տարածված էին և կարելի էր մատուցել թարմ, չորացրած կամ պահածոյացված վիճակում, և հաճախ շատ եփած ուտեստների հիմնական բաղադրիչն էր ։ Քանի որ մեղրն ու շաքարավազը երկուսն էլ թանկ էին, սովորական էր մրգերի բազմաթիվ տեսակներ ներառել ճաշատեսակների մեջ, որոնք պարունակում էին որոշակի տեսակի քաղցրացուցիչներ։ Հարավում ընտրված պտուղներն էին կիտրոնը, դառը նարինջը (քաղցր տեսակը ներմուծվեց միայն մի քանի հարյուր տարի անց), նուռը, սերկևիլը և խաղողը։ Հյուսիսում ավելի տարածված էին խնձորը, տանձը, սալորը և վայրի ելակը։ Թուզն ու արմավն ուտում էին ամբողջ Եվրոպայում, բայց բավականին թանկ ներկրվող մրգեր վին հյուսիսում ։
Շատ ժամանակակից եվրոպական խոհանոցների ընդհանուր և հիմնական բաղադրիչները, ինչպիսիք են կարտոֆիլը, լոբի, կակաոն, վանիլը, լոլիկը, չիլի պղպեղը և եգիպտացորենը, եվրոպացիներին հասանելի էին միայն 1492 թվականից հետո, Ամերիկայի հետ եվրոպական շփումից հետո, և նախքան այդ երկար ժամանակ այդ սննդատեսակների զգալի պահանջ կար։ Երկար ժամանակ պահանջվեց, գուցե մի քանի դար, որպեսզի նոր սննդամթերքն ընդունվի հասարակության կողմից ։
Կաթնամթերք
Կաթը կենդանական սպիտակուցի կարևոր աղբյուր էր նրանց համար, ովքեր չէին կարողանում միս գնել։ Այն հիմնականում ստանում էին կովերից, բայց օգտագործվում էր նաև այծի և ոչխարի կաթը։ Պարզ թարմ կաթը մեծահասակները չէին օգտագործում, բացառությամբ աղքատների կամ հիվանդների, և սովորաբար պահում էին երեխաների կամ տարեցների համար։ Մեծահասակները երբեմն թան, շիճուկ կամ թթված կամ ջրով բացած կաթ էին խմում ։ Թարմ կաթն ընդհանուր առմամբ ավելի քիչ տարածված էր, քան մյուս կաթնամթերքները՝ այն չփչանալու տեխնոլոգիայի բացակայության պատճառով։ Երբեմն այն օգտագործվում էր բարձր դասի խոհանոցներում, բայց դժվար էր դրա թարմությունը պահել երկար ժամանակ։ Այդ իսկ պատճառով դրա փոխարեն սովորաբար օգտագործվում էր նուշի կաթը ։
Պանիրը շատ ավելի կարևոր էր որպես սննդամթերք, հատկապես հասարակ մարդկանց համար, և ենթադրվում է, որ շատ ժամանակաշրջաններում այն եղել է կենդանական սպիտակուցի գլխավոր մատակարարը ցածր խավերի շրջանում ։ Այսօր օգտգործվող պանրի բազմաթիվ տեսակներ, ինչպիսիք են հոլանդական Էդամը, հյուսիսային ֆրանսիական Բրին և իտալական պարմեզանը, հասանելի և հայտնի էին ուշ միջնադարում։ Գոյություն ունեին նաև շիճուկային պանիրներ, ինչպես ռիկոտան, որը պատրաստվում էր ավելի կոշտ պանիրների կողմնակի արտադրանքներից։ Պանիրն օգտագործվում էր կարկանդակների և ապուրների պատրաստման մեջ, որոնք գերմանախոս տարածքներում բավականին տարածված էին։ Կարագը՝ ևս մեկ կարևոր կաթնամթերք, տարածված էր Հյուսիսային Եվրոպայի այն շրջաններում ( օր․՝ Հարավային Սկանդինավիա), որոնք միջնադարի վերջին կեսում մասնագիտացած էին խոշոր եղջերավոր անասունների արտադրության մեջ։ Մինչ մյուս շրջանների մեծամասնությունն օգտագործում էր բուսայուղ կամ խոզի ճարպ՝ ճաշ պատրաստելու համար, կարագը գերիշխող միջոց էր վերոնշյալ տարածքներում։ Դրա արտադրությունը նաև թույլ տվեց 12-րդ դարից սկսած կարագի շահութաբեր արտահանում իրականացնել ։
Միս
Ուտում էին նաև տարբեր տեսակների թռչունների մսերը, այդ թվում՝ փասիան, կարապ, սիրամարգ, լոր, կաքավ, արագիլներ, կռունկներ, աղավնիներ, արտույտներ, սերինոսազգիներ և այլ երգող թռչուններ, որոնք կարող էին փակվել վանդակների մեջ, և գրեթե ցանկացած այլ վայրի թռչուն, որին կարելի էր որսալ։ Կարապներն ու սիրամարգերը որոշ չափով ընտելացվել էին, բայց նրանց ուտում էր միայն սոցիալական վերնախավը, և ավելի շատ գովաբանվում էին իրենց գեղեցիկ արտաքինի համար՝ որպես ապշեցուցիչ ժամանցային ուտեստներ, նախուտեստներ, քան իրենց մսի համար։ Ինչպես և այսօր, բադերն ու սագերը ընտելացվել էին, բայց այնքան տարածված չէին, որքան հավի միսը, որը համարժեք է խոզին ։ Հետաքրքիրն այն է, որ սագը բազմանում է ոչ թե այլ թռչունների նման ձու ածելով, այլ աճում է գոմերի մեջ, և այդ պատճառով համարվում էր ընդունելի սնունդ ծոմի և պահքի համար։ Բայց Լաթերանի չորրորդ ժողովում (1215թ.) Պապ Իննոկենտիոս III-ը բացահայտորեն արգելեց Մեծ Պահքի ժամանակ սագեր ուտելը, պատճառաբանելով, որ նրանք ապրում և սնվում են բադերի պես և, հետևաբար, նույն բնույթն ունեն, ինչ մյուս թռչունները ։