cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Հին Հունաստան
Քաղաքակրթության զարթոնքն արևելքում
Հին աշխարհում հունական քաղաքակրթությունը տարածվում էր Փոքր Ասիայի առափնյա շրջաններում ևս։ Դեռևս մ․թ․ա․ 2-րդ դարում Մերձավոր Արևելքից, ավելի որոշակի՝ Փոքր Ասիայից գաղթած աքայացիներն այստեղ հիմնում են առաջին հունական քաղաքները։ Հոնիական Հունաստանի քաղաքներից առավել աչքի ընկնողներն էին Միլեթը և Եփեսոսը, որոնք առևտրային ուղիներով կապված էին մայրցամաքային Հունաստանի հետ։ Հին Հունաստանի արևելքում մ․թ․ա․ 6-5-րդ դարում վերելք է ապրում Աքեմենյան տերությունը։ Տերությունը հիմնադրում է պարսից զորավար Կյուրոս Մեծը մ.թ.ա. 553 թվականին, ով ապստամբելով Մարաստանի թագավոր Աժդահակի դեմ սպանում է նրան՝ հռչակվելով Իրանի արքա։ Աքեմենյան Պարսկաստանն իր հզորության գագաթնակետին հասնում է Դարեհ I-ի օրոք։ Դարեհ I-ն ստեղծում է դրամական միասնական միավոր, որի հիմքում ընկած էր ոսկե դարիկը և արծաթե սիկլը։ Դրամ հատելու իրավունք է վերապահվում նաև սատրապներին ու փոխարքաներին։ Դարեհը զբաղվել է Աքեմենյան պետության կարևոր տնտեսական և վարչական կենտրոնները միացնող ճանապարհների շինարարությամբ, կարգավորել հին առևտրական ճանապարհները, իջևանատները։ Դարեհի բարենորոգումների շնորհիվ Աքեմենյան պետությունը զգալի չափով համախմբվում և հզորանում է։ Նրա օրոք Աքեմենյան պետության սահմանները տարածվում են Հնդկաստանից մինչև Մակեդոնիա, Սև և Կասպից ծովերից մինչև Արաբական, Կարմիր, Միջերկրական ծովերը։ Վերածվելով աշխարհակալ տերության՝ Պարսկաստանն իր առջև խնդիր է դնում գրավել արևելյան Հունաստանը։ Նախքան այդ, մ․թ․ա․ 6-րդ դարի վերջին արյունարբու պարսիկները՝ Դարեհ արքայի գլխավորությամբ, գրավում են Փոքր Ասիան, ներխուժում Բալկանյան թերակղզու հյուսիս և փակում Հելլեսպոնտոսով Եգեյան ծովից դեպի Սև ծով տանող ջրային ուղին։ Չնայած Դարեհն անհաջողության է մատնվում հյուսիսային մերձսևծովյան շրջաններում բնակվող սկյութական ցեղերի դեմ արշավանքի ժամանակ, սակայն դա նրան հետ չի պահում Եգեյան ծովի կղզիները և բուն Հունաստանը նվաճելու ծրագրերից։
Պարսիկներին Հունաստանի դեմ պատերազմի մղողներից էին փյունիկեցիները, որոնց համար հունական պոլիսները դիտարկվում էին որպես մրցակից և առևտրարդյունաբերական առաջընթացի կասեցնող։ Սևծովյան ջրային ուղու փակումն ու Հոնիական ծովի փոքրասիական պոլիսների անկումը ծանր հարված էին մայրցամաքային և կղզիական պոլիսների համար, քանի որ դրանով դադարում էր արևելքի երկրների հետ եկամտաբեր առևտուրը, կրճատվում էր նրանց արտաքին շուկան։ Կրակապաշտների կողմից զավթված փոքրասիական պոլիսներում ժողովրդավարությունն անկում է ապրում։ Դարեհ I-ը սկսում է վարել հարկային ծանր քաղաքականություն, իսկ քաղաք-պետությունների նոր կառավարիչներ նշանակվում են իրանցի սատրապները։ Պոլիսների բնակչությունը պարտավորվում էր մասնակցել պարսից իշխանությունների կողմից կազմակերպված արշավանքներին։ Իրավիճակը փոքրասիական հույների համար մեղմվում է Սկյութական պատերազմում Դարեհի կրած պարտությունից հետո։ Աքեմենյան հեծելազորի ջախջախումը պարսկահպատակ պոլիսի բնակիչներին ապստամբելու հնարավորություն է ընձեռում։ Մ․թ․ա․ 499 թվականին Միլեթում ապստամբում է Արիստագորասը և օգնության համար դիմում հունական պոլիսներին։ Սակայն, մայրցամաքային Հունաստանի պոլիսների մեծ մասը հրաժարվում է Միլեթին օժանդակելուց, իսկ միայն Աթենքի և Էրետրիայի օգնությունը բավարար չէր։ Հոնիական ապստամբությունը ձախողվում է, իսկ ապստամբներին տրամադրած օգնությունը Դարեհին դրդում է արշավել Բալկաններ։
Պարսիկների առաջին ներխուժում և Մարաթոնի ճակատամարտ
Ապստամբներին օժանդակելու աթենացիների պատրաստակամությունը առաջացնում է աքեմենյան արքունիքի վրդովմունքին։ Անուղղակիորեն, այս հանգամանքը պարսիկների համար դառնում է Հունաստան ներխուժելու համար շարժառիթ։ Մ․թ․ա․ 492 թվականին պարսկական բանակը Փոքր Ասիայի հյուսիսարևմտյան ափերից նավերով սկսում է շարժվել դեպի Բալկանյան թերակղզի՝ մայրցամաքային Հունաստան։ Ճանապարհին պարսից նավատորմին պատուհասում է ուժեղ փոթորիկ, որն էլ խորտակում է կրակապաշտների նավատորմի մեծ մասը։ Անհաջողության մատնված պարսիկները ստիպված են լինում վերադառնալ ետ։ Այս անհաջողությունը (հին հույն պատմիչների պտդումների համաձայն՝ աստվածային ցասումը) չի խափանում Դարեհ Մեծի ծրագրերը։ Նույն տարում պարսիկներն ափ են իջնում Հունաստանում և գրավում Թեսալիան։ Զարգացնելով ռազմավարական հաջողությունները՝ պարսից հեծելազորը կարողանում է պարտության մատնել մակեդոնացիներին ևս։
Այսպիսով՝ հաղթանակած Դարեհը Մակեդոնիայում և Թեսալիայում հռչակում է Աքեմենյան Իրանի գերիշխանությունը։ Աքեմենյանների սպառնալիքը խուճապ է ստեղծում ամբողջ Հունաստանում։ Արքայի հրամանագրով հունական անկախ պոլիսներ են ժամանում պարսիկ դեսպաններ, որոնք հույն միապետների՝ արքոնտների և ստրատեգոսների հետ հանդիպման ժամանակ վերջիններիցս «հող և ջուր» են պահանջում՝ այլաբանորեն ցանկանալով ներկայացնել իրենց քաղաք-պետության տարածքի վերաբերյալ Աքեմենյան արքայի հավակնությունները։ Վախենալով հակառակորդի բյուրավոր զինվորներից՝ Հին Հունաստանի բոլոր քաղաքները, բացառությամբ Սպարտայի և Աթենքի, ընդունում են օտարների ստորացուցիչ պահանջները։ Շուտով դեսպանություններ են ժամանում Աթենք և Լակոնիա ևս։ Աթենքում պարսիկները ձերբակալվում են ու դատապարտվում, իսկ Սպարտայում՝ սպանվում։ Տաքարյուն սպարտացիների արքա Լեոնիդասն անձամբ ընդունում է ինքնավստահ և գոռոզ պարսից դեսպաններին, սակայն լսելով Լակեդեմոնի վերաբերյալ Դարեհի նպատակների մասին նրանց նետում է ժայռափոր ջրհորի մեջ՝ առաջարկելով այնտեղից «հող և ջուր» վերցնել։ Այսպիսով, Դարեհը որոշում է պարտության մատնել անդրդվելի աթենացիներին և սպարտացիներին՝ միաժամանակ նաև մյուս պոլիսներին ցուցադրելով իր ռազմական կարողությունները։ Մ․թ․ա․ 490 թվականին պարսից բանակը կտրում է Եգեյան ծովը և վայրէջք կատարում Ատտիկեում՝ Մարաթոնի դաշտում։ Մարաթոնը փոքրիկ բնակավայր էր Հունաստանում, որը գտնվում էր Աթենքից 40 կմ հյուսիս-արևելք։ Ճակատամարտի նախօրեին երկու կողմերն էլ երկար ժամանակ կանգնում են միմյանց առջև՝ առանց մարտնչելու։ Աթենացիները սպասում էին Սպարտայի, իսկ պարսիկները՝ դաշնակիցների օգնությանը։ Սպարտացիները սակայն չէին շտապում օգ­նու­թյան, և աթենացիները հաս­կանալով, որ հակառա­կորդի դեմ կանգնելու էին միայնակ, փորձում են քայլեր ձեռնարկել։ Թվում է, թե հույների զորավար Միլտիադեսը պետք է ժամանակ շահեր և սպասեր, քանզի հակառակորդը խմելու ջրի խնդիր ուներ։ Այնուամենայնիվ, աթենացիների հրամանատարը փոխում է մարտավարությունը և որոշում նախա­հար­ձակ լինել։ Պատճառն այն էր, որ պարսկական բանակում էր գտնվում նախկին աթենական տիրանոս Հիպիասը, որն ապաստանել էր իրանական արքունիքում՝ դառնալով իրանական բանակի խորհրդատուն էր։ Վերջինս կողմնակիցներ ուներ Աթենքում, որոնք պատրաստվում էին խռովություն կազմակերպել քաղաքում։ Պարսիկները չդիմանալով հույների կատաղի հարձակմանը՝ նստում են իրենց նավերը և փախուստի դիմում։ Նշանավոր հույն պատմիչ Հերոդոտոսը վկայում է, որ Մարաթոնի ճակատամարտում պարսիկները տվել են շուրջ 6400 զոհ, իսկ հույներից սպանվել է 192 մարդ։
Թերմոպիլեի ճակատամարտ
Պարսից սպառնալիքը հունական պոլիսներին ստիպում է համաձայնության գալ և միասնաբար պայքարել իրանական նոր արշավանքի դեպքում։ Մ․թ․ա․ 481 թվականին հունական պոլիսների ներկայացուցիչները ստեղծում են ռազմական միություն։ Այնտեղ որոշվում է կրակապաշտների արշավանքի դեպքում հունական միացյալ ուժերի ղեկը ռազմական գործում անվերապահ հեղինակություն վայելող պետության իրավունքով հանձնել Սպարտայի թագավորին։
Ծովային հարձակման դեպքում նման իրավունք վերապահվում էր Աթենական պոլիսին։ Աթենացի զորավար Թեմիստոկլեսի նախաձեռնությամբ կազմվում է այսպես կոչված «ծովային ծրագիրը», համաձայն որի պարսկական ներխուժման դեպքում նախատեսվում էր Ատտիկեի բնակչությունը տեղափոխել Կիկլադյան կղզիներ։
Պատերազմի նախօրեին աթենացիները ձևավորում են 180 ռազմանավից կազմված հզոր նավատորմ, ինչպես նաև վերակառուցում են Պիրեյոս նավահանգիստը։ Նախքան Հունաստան արշավելը, Քսերքսեսը միավորել ու հավաքագրել էր կայսրության բոլոր հպատակ ժողովուրդների (եգիպտացիներ, բաբելոնացիներ, ասորիներ և այլն) ռազմական ուժերը, որոնք փոխադրման համար պետք եկավ 1000 ռազմանավ։ Այսպիսով՝ Քսերքսեսի ղեկավարած պարսկական բանակը կազմված էր շուրջ 300 հազար զինվորներից։ Այս անգամ նախահարձակ են լինում պարսիկները և հյուսիսից ներխուժում Պելոպոնեսյան թերակղզի։ Նախքան հարավ ժամանելը պարսիկները պետք է անցնեին Թերմոպիլեի նեղ կիրճը։ Թերմոպիլեի լեռնանցքն ընկած էր Թեսալյան հարթավայրից հարավ և համարվում էր գրեթե անանցանելի։
Սալամինի ծովային ճակատամարտ
Ներխուժելով Աթենք՝ պարսիկները դեմ հանդիման դուրս չեն գալիս հունական բանակին։ Քաղաքում նրանք կենդանի շունչ չեն տեսնում և սկսում են ավերել այն։ Որոշ ժամանակ անց արիական բանակը՝ Քսերքսեսի գլխավորությամբ, շարժվում են դեպի հարավ՝ այնտեղ, ուր կենտրոնացված էին աթենական ուժերը։ Հունական միացյալ բանակը ղեկավարում էր ականավոր զորավար Թեմիստոկլեսը։ Թերմոպիլեում կրած պարտությունը բարոյականորեն հյուծել էր հույներին և այդ իսկ պատճառով Թեմիստոկլեսը վճռական ճակատամարտից առաջ ցանկություն է հայտնում դիմել Դելփյան պատգամախոսին։ Դելփիք քաղաքի Ապոլլոնի տաճարի պատգամախոսը՝ Պյութիա քրմուհին, կարողանում էր կանխագուշակել պատերազմների ելքը։ Վերջինս գուշակությունից առաջ խմում Էր Կասոտիդա աղբյուրի ջուրը, ծամում դափնու տերև, նստում ոսկյա եռոտանու վրա և, որպես Ապոլլոն աստծո կամքի արտահայտիչ, պատրանքների մեջ զանազան ձայներ հանում։ Պյութիան անխուսափելի ճակատամարտի վերաբերյալ հայտնում է հետևյալ կանխագուշակությունը․ Լսելով Դելփյան պատգամախոսի կանխագուշակությունը՝ Աթենական ավագանին հուսախաբ է լինում՝ կարծելով, որ Զևսն իրենց համար պարտություն և գերություն է նախատեսել։ Ի հակադրություն սրա՝ Թեմիստոկլեսը, լինելով ճկուն և սրամիտ քաղաքական գործիչ, կարողանում է ավագանուն համոզել, որ ճակատագիրն իրենց կողմն է։
Նա բացատրել է, որ «փայտյա պատերը» նույնացվում է աթենական ռազմանավերի հետ, իսկ սպանված որդիները դրանք պարսից բանակի զինվորներն են, այլապես պատգամախոսն իր կանխագուշակության մեջ Սալամինը կանվաներ «թշվառ», այլ ոչ թե «աստվածային»։ Այդ ժամանակ արդեն, հունական միացյալ ուժերը սպասում էին պարսիկների գրոհին։ Մարտական գործողությունները պետք է ընթանային մի տեղանքում, որը չափազանց նպատակահարմար էր հույների համար և հակոտնյա էր պարսից ծովայինների շահերին։ Բանն այն էր, որ աքեմենյան ծանրաքարշ նավերը դժվարությամբ էին կարողանում տեղից տեղ շարժվել Սալամինի ծանծաղ և նեղ կիրճում։ Մ.թ.ա. 480 թվականի սեպտեմբերի 28-ի առավոտյան պարսկական նավատորմը հարձակում է գործում։
Հույների ճկուն նավատորմը արագորեն դուրս է գալիս նրանց ընդառաջ։ Հունական նավատորմի ռազմահրամանատար Թեմիստոկլեսը որկոչով դիմում է իր բանակին․ Հույները, ձևացնելով թե նահանջում են, կարողանում են խաբկանքի մեջ գցել պարսիկներին, որից հետո արագորեն շրջափակել նրանց նեղ կիրճում։ Աթենական ռազմանավերը խորտակում են Քսերքսեսի կազմած նավատորմի նավերի զգալի մասը։ Հերոդոտոսի հավաստմամաբ, Սալամինի ճակատամարտում կրած ջախջախիչ պարտությունը հիմնովին կազմալուծում են պարսից նավատորմը։ Համաձայն գերմանացի հեղինակ Ալֆրեդ Ստենտզելի «Պատերազմի պատմությունը ծովում» աշխատության՝ Սալամինի ծովամարտում պարսիկներն ունեցել են 200, իսկ հույները՝ 40 նավի կորուստ։
Պլատեայի ճակատամարտ և Շոշի հաշտության պայմանագիր
Սալամինի ծովամարտում պարսկական բանակի ջախջախումից հետո Քսերքսեսը հեռանում է Հունաստանից՝ հաստատվելով Փոքր Ասիայում։ Նա հույների երկրում թողնում է իր զորաբանակի մեծ մասը՝ զորավար Մարդոնիոսի գլխավորությամբ։ Բալկանյան թերակղզում աքեմենյան բանակի գլխավոր հենակետը Հյուսիսային Հունաստանն էր՝ Թեսալիա կենտրոնով։ Մ․թ․ա․ 479 թվականին տեղի է ունենում հույն-պարսկական պատերազմների ամենավճռական մարտը, որն էլ ազդարարում է երկարատև բախումների ավարտը։ Իրանական և հունական զորքերն իրար են բախվում Բեոտիայի Պլատեա բնակավայրի մոտ։ Հունական միացյալ զորաբանակը գլխավորում էր սպարտացի հրամանատար Պավսանիասը։ Թեպետ պարսիկները թվապես գերազանցում էին հույներին՝ այնուամենայնիվ, այս հանգամանքն անգամ չի խանգարում նրանց հաղթանակ տանել հզոր թշնամու նկատմամբ։ Պլատեայի ճակատամարտից մի քանի ամիս անց Փոքր Ասիայի ափերի մոտ գտնվող Միկալեի հրվանդանի հարևանությամբ, հունական միացյալ նավատորմը ջախջախում է Աքեմենյան Իրանի ծովային ուժերին։ Պլատեայի և Միկալեի հաղթանակները բեկումնալից են լինում հույն-պարսկական պատերազմների հետագա ընթացքի համար, քանի որ այդ մարտերից հետո պարսկական հենակետները Հունաստանում ի սպառ վերացվում են։ Դրանից հետո պատերազմական գործողությունները ցամաքում ավարտվում են, իսկ ծովում լինում են բավականին մեծ ընդմիջումներին, ընդ որում ավարտվում են բացառապես հույների հաղթանակներով։
Պարսից սպառնալիքի բացառումը վատ անդրադարձավ Հունաստանի ներքին կյանքի վրա։ Մ․թ․ա․ 479 թվականին քաղաք-պետությունների միջև խռովություններն ու հակասությունները վերստին սկսվում են։ Պարսիկների ապաստակությունների դեմ պայքարի համար ստեղծված Իսթմոսյան միությունը քայքայվում է, իսկ Աթենքն ու Սպարտան նորից հայտնվում են հակադիր ռազմական ճամբարներում։ Մ․թ․ա․ 478 թվականին Աթենքն ու դաշնակիցները համատեղ ուժերով ստեղծում են նոր միություն, որը Դելոս կղզու անունով կոչվում է Դելոսյան։ Այդ ընտրությունը պայմանավորված էր նրանով, որ միության գանձարանը տեղակայված էր հենց այստեղ։ Ըստ հին հունական դիցաբանության, ի սկզբանե Դելոս կղզին եղել է լողացող կղզի և առաջացել է այն ժամանակ, երբ Պոսեյդոնն իր եռաժանիով ծովի հատակից վերցրել է հողի կտոր։ Հին ժամանակներից ի վեր Դելոսը սրբավայր էր հանդիսանում հույների համար։ Միության նպատակը անվտանգության և կայունության ապահովումն ու պարսիկների վերջնական պարտությունն էր։ Աթենքի դաշնակից փոքր պոլիսները նավատորմ տրամադրելու փոխարեն գանձանակին գումար էին հատկացնում, որով աթենացիները վերազինում էին միացյալ զորաբանակն ու ծովային ուժերը։ Պլատեայի և Միկալեի ճակատամարտերն անգամ սկարողացան անդրդվելի պարսիկներին ետ պահել Հունաստանը գրավելու իրենց բաղձալի երազանքից։ Պատերազմական գործողությունները շարունակվում են արևելքում, սակայն արդեն առանց Սպարտայի մասնակցության։ Մ․թ․ա․ 469 թվականին աթենացիները պարսիկներին հաղթում են Փոքր Ասիայի հարավում և ապա՝ Եգիպտոսի ափերի մոտ։ Նույն տարում հույներն օժանդակում են նաև պարսից թագավորի դեմ Եգիպտոսի սատրապի բարձրացրած ապստամբությանը։ Աթենքի այս ձեռնարկումը նշանակում էր, որ հույները արդեն իրենք էին միջամտում Աքեմենյան Իրանի ներքին գործերին։ Հետագա կորուստներից խուսափելու համար պարսիկները ստիպված են լինում հաշտություն խնդրել Աթենքից։ Մ․թ․ա․ 449 թվականին Պարսկաստանի քաղաքամայր Շոշում Արտաքսերքսես I-ի և աթենացիների դեսպան Կալիասի միջև կնքվում է հաշտության պայմանագիր։ Պայմանագիրն ազդարարում էր շուրջ կես դար տևած պատերազմի ավարտը։ Շոշի պայմանագրով պարսիկները պարտավորվում էին Եգեյան և Հելլեսպոնտոսի ավազաններում գերիշխանության հասնելու իրենց ծրագրից և Փոքր Ասիայի կղզիներում կայազոր պահելու իրավունքից։
Աթենական ծովային գերիշխանություն
Պարսիկների նահանջը վատ է անդրադառնում Հունաստանի քաղաք-պետությունների դաշնակցային հարաբերությունների վրա, որի արդյունքում էլ վերջիններիս միջև առաջանում են հակասություններ։ Հատկապես վառ է դրսևորվում Հին Հունաստանւ առաջատար երկու պոլիսների՝ Աթենքի և Սպարտայի միջև հակամարտությունը։ Այդ հակասությունների հիմնական պատճառը տարածաշրջանային գերիշխանության հասնելու վերջիններիս ձգտումն էր։ Հենվելով իրենց դաշնակից պոլիսների վրա՝ և՛ Աթենքը, և՛ Սպարտան ձգտում էին իրենց ազդեցությունը տարածել ողջ Հունաստանում։ Հույն-պարսկական պատերազմներից հետո Աթենքը այդ առումով անցնում է Լակոնիային՝ դառնալով Հունաստանի զորեղագույն քաղաք-պետությունը։ Վերջինս, բացի տնտեսական մեծ ներուժից, նաև հզոր էր ռազմական առումով, քանի որ անհրաժեշտության դեպքում հնարավորություն ուներ օգտագործել Դելոսյան միության ուժերը։ Դելոսյան միության անդամ 200 պոլիսները փաստացի կերպով գտնվում էին աթենական տիրակալների հովանու ներքո, որն էլ վերջիններիս դարձնում էր Աթենքին հարկատու։ Եվ սա է պատճառը, որ Դելոսյան ծովային միությունը կարճ ժամանակահատվածում վերածվում է Աթենական ծովային միության։ Հարկադրանքից հոգնած կղզի-պետությունները ժամանակ առ ժամանակ փորձում էին ազատվել աթենական դրամատիրական կապանքներից, իսկ վերջիններիս անջատողական դրսևորումները հանգեցնում են Աթենքի կողմից ռազմական հարկադրանքի ներգործման։ Եգեյան ծովի կղզիների նկատմամբ պաշտոնական Աթենքը վարում էր երկդիմի այլընտրանքային քաղաքականություն․ նա հնազանդեցնում էր անդամ պետություններին և միաժամանակ ձգտում իր տիրապետությունը հաստատել մյուս կղզիներում։ Տնտեսական գերակայության հասնելու նպատակով Աթենքը միության սահմաններում հայտարարում է միատեսակ դրամական միավորի կիրառություն։ Նման քայլը Աթենական ծովային միության անդամներին գցում է ավելի մեծ կախվածության մեջ։ Հասնելով հզորության գագաթնակետին՝ Աթենքը սկսում է մտածել Սպարտային դիրքերի էլ ավելի խարխլման մասին։ Այս ծրագրի իրականացման համար Աթենքը որդեգրում է նոր աշխարհահայաց քաղաքականություն՝ օժանդակելով այլ պոլիսներում ապրող աթենամետ ուժերին։ Արդյունքում՝ Աթենքի անմիջական ազդեցությամբ, օլիգարխիական կառավարման համակարգ ունեցող Միլեթում, Թեբեում և Արգոսում ծաղկում է ապրում ժողովրդավարությունը։
Աթենական պետությունը Պերիկլեսի օրոք
Աթենական պետության հետագա զարթոնքը կապված է պետական գործիչ, հռետոր և զորավար, Ալկեմոնյան ազնվականական տոհմի ներկայացուցիչ Պերիկլեսի անվան հետ։ Սերվելով հարուստ ու անվանի տոհմից՝ այդուհանդերձ, Պերիկլեսը խուսափում էր զբաղվել քաղաքականությամբ՝ վախենալով օստրակիզմից։ Սակայն արդեն այն ժամանակ, երբ Թեմիստոկլեսը վտարանդիության մեջ էր, իսկ Կիմոնը Հելլադայից դուրս հիմնականում ռազմարշավների էր մասնակցում, Պերիկլեսը ստիպված է լինում ստանձնել երկրի ղեկը։ Նրա օրոք Աթենքը հասնում է իր քաղաքական, տնտեսական և մշակութային զարգացման գագաթնակետին՝ դառնալով Հին Հունաստանի ծովային հզորագույն պետությունն ու կրթամշակութային կենտրոնը։ Որպես ստրատեգոս նա իր պաշտոնավարումն սկսում է մ․թ.ա. 444 թվականին։ Նա կառավարման առաջին իսկ տարիներին կարողանում է օգտվել Սպարտայում հելոտների դասի բարձրացրած խոշոր ապստամբությունից և դաշնակցային կապեր ստեղծել նախկինում օլիգարխիական կարգերով զարգացող Արգոսի հետ։
Դառնալով Արգոսի դաշնակիցը՝ Աթենքը վերջինիս դրդում է նվաճել սպարտական Միկենքը։ Միաժամանակ Պերիկլեսը Մանտինեայի արքայի թույլատվությամբ բարձր պարիսպներ է կառուցում քաղաքում՝ այն դարձնելով Պելոպոնեսյան թերակղզում Աթենքի ռազմական հենակետ։ Այս ամենին զուգընթաց Պերիկլեսը զորքերը մտցվում են Սպարտայի դաշնակից Կորնթոսի դեմ պատերազմող Մեգարա։ Պերիկլեսը կարգավորում է Աթենքի հասարակական կյանքի բոլոր կողմերը՝ կարևորելով հիմնականում քաղաքացիության հարցը։ Աթենքի տարածքում ապրող բոլոր օրինական քաղաքացիները ստացան աթենական քաղաքացիություն։ Այս օրենքից հետո ավելի քան 50.000 աթենաբնակ տղամարդիկ մեխանիկորեն ճանաչվեցին Աթենքի պոլիսի քաղաքացիներ։ Աթենքի տարածքում բնակվող կանայք, երեխաները և օտարերկրացիները քաղաքացիներ չեն ճանաչվում։ Պերիկլեսյան դարաշրջանում սահմանվում է քաղաքացիական իրավահավասարությունը։ Անկախ ունեցվածքային ցենզից, կրթվածության մակարդակից և այլ դրույթներից, Ատտիկայի քաղաքացիները հավասար էին օրենքի առաջ։ Պերիկլեսը աշխատավարձ է սահմանում պետական պաշտոն վարելու համար։ Պետական գործերին և հանրաքվեներին մասնակցելու իրավունք ստանում են նույնիսկ ամենաստորին խավի քաղաքացիները։ Երկրում գնալով աճում էր աշխարհաժողովի դերն ու նշանակությունը։ Նրա գործառույթների մեջ էր մտնում նաև պետական բոլոր օրենքների վավերացումը և դրանց կատարման հետևումը։ Ընթացիկ խնդիրները լուծում էր պետխորհուրդը։ Այն իր հերթին ենթակա էր աշխարհաժողովին։ Կարևոր նվաճումներ են կատարվում նաև արվեստի և գիտության բնագավառներում։ Քաղաքում կառուցվում են բազմաթիվ տաճարներ, պետական և բնակելի շինություններ։ Արդյունքում՝ Աթենքը դառնում Հունաստանի բոլոր ոլորտների կենտրոնը։
Ազդեցության մրցավազքը հունական պոլիսներում
Հույն-պարսկական պատերազմներից հետո ստեղծված հարաբերական անդորրը խաթարվում է Սպարտայի և Աթենքի ազդեցության համար մղվող հակամարտությունների պատճառով։ Աթենական պոլիսում մեծ հեղինակություն վայելով Պերիկլեսը վարելով ճկուն և հեռատես քաղաքականություն, սկսում է նախ և առաջ զինաթափել Սպարտայի դաշնակից օլիգարխիական պոլիսներին, իսկ սպարտական բանակի հնարավոր հարձակումից պաշտպանվելու համար վերջինս կառուցում է բարձրաբերձ քաղաքային պարիսպներ (այսպես կոչված «Երկար պարիսպների»)։ Այդ պարիսները Աթենքը դարձնում էր անառիկ՝ պաշտպանելով Աթենքից Պիրեյոս տանող 6 կմ երկարությամբ ձգվող ամբողջ ճանապարհը։ Աթենական ծովային միության զորեղացումը և Հունաստանում օլիգարխիական աշխարհահամակարգի թուլացումը հակոտնյա էր Սպարտայի շահերին։ Այն նաև ձեռնտու չէր օլիգարխիական համակարգով առաջնորդվող մյուս պոլիսներին։ Շուտով գրեթե բոլոր օլիգարխիական քաղաք-պետությունները միախմբվում են Լակեդեմոնի շուրջ և ստեղծում միացյալ զորաբանակ։ Մ․թ․ա․ 457 թվականին տեղի է ունենում Բեոտիայի ճակատամարտը, որտեղ սպարտացիների ղեկավարած բանակը համարձակ հաղթանակ է տանում թշնամու նկատմամբ։ Այս ճակատամարտը փաստացիորեն ռազմականացնում է Սպարտայի և Աթենքի միջև հակասությունները՝ ազդարարելով փոքր Պելոպոնեսյան պատերազմների սկիզբը։ Կարճ ժամանակ անց Աթենքը ռազմասպարեզ է դուրս բերում իր ղեկավարած միության ամբողջ զինուժը՝ օժանդակություն ստանալով դաշնակից Արգոսից։ Արդյունքում՝ աթենացիները ջախջախիչ հաղթանակ են տանում նախ Թեբեի նկատմամբ և ապա իրենց ենթարկում Բեոտիան։ Կորնթոսյան պարանոցում՝ Նավպակտոսում, Պերիկլեսի հրամանով սկսվում են շինարարական աշխատանքներ, որտեղ էլ Լակոնիայից փախաց աքայացի հելոտներն ապաստան են ստանում։
Սակայն շուտով մարտերն այլ ընթացք են ստանում և ընթանում են ընդդեմ Աթենքի։ Պատճառը աթենական բանակի թուլացումն էր, որը մ․թ․ա․ 454 թվականին Աքեմենյան Պարսկաստանի դեմ Եգիպտոսի սատրապի բարձրացրած ապստամբությանն օժանդակելու հետևանք էր։ Պարսիկների հնարավոր հարձակման վտանգի պայմաններում Աթենական ծովային միության գանձարանը Դելոսից տեղափոխվում է Աթենք՝ Պարթենոն։ Սպարտացիները՝ ստանալով աքեմենյանների օգնությունը, կարողանում են վերջնականապես ծնկի բերել Աթենքին և հաշտություն կորզել։ Հնգամյա պայմանագիրը Աթենքին պարտավորեցնում էր չմիջամել պելոպոնեսյան պոլիսների ներքին գործերին և ռեպարացիաներ վճարել։ Այս պայմաններից դժգոհ աթենական ավագանին որոշ ժամանակ անց սկսում է նոր պատերազմ՝ խախտելով պայմանագրի դրույթները։ Այսուհանդերձ սպարտացիները ոչ մի մարտում չեն զիջում հարձակվող կողմին և զարգացնելով ռազմավարական հաջողությունները կարողանում են հետ գրավել Բեոտրիան ու ներխուժել Ատտիկա։ Վախենալով էլ ավելի մեծ կորուստներից՝ Պերիկլեսը ջանք է գործադրում հաշտության հանգելու համար և մ․թ․ա․ 445 թվականին կնքվում է երեսնամյա հաշտության պայմանագիր, որով Սպարտան վերադարձնում է գրավված տարածքները, իսկ Աթենքը՝ պարտավորվում կատարել նախորդ պայմանագրի դրույթները։
Պատերազմի պատճառներ և Արքիդամոսյան շրջափուլ
Մ.թ.ա. 431 թվականին կողմերը խախտում են միմյանց վրա չհարձակվելու պայմանավորվածությունը և ներքաշվում լայնամասշտաբ ռազմական գործողությունների մեջ։ 30-ամյա խաղաղության պայմանագիրն ի զորու չի լինում լուծել Աթենքի և Սպարտայի միջև գոյություն ունեցող խորքային հակամարտությունը, քանզի նույնիսկ բանակցային գործընթացի ավարտից ու պայմանագրի կնքումից հետո թե՛ Աթենքը, թե՛ Սպարտան ձգտում էին ընդարձակել իրենց ազդեցության գոտիները։ Աթենքն օգտագործում էր Դելոսյան (Աթենական) ծովային միության ռազմական ուժն ու միջոցները, իսկ Լակեդեմոնը՝ Պելոպոնեսի օլիգարխիական պոլիսների դաշնակցային օժանդակությունը։ Պելոպոնեսյան պատերազմի սկսման շարժառիթը դարձավ մի կողմից Աթենքի, մյուս կողմից՝ օլիգարխիական Կորնթոսի ու Մեգարայի միջև մրցակցությունը առևտրական շուկաներին տիրելու համար։ Անուղղակիորեն այն կարելի է համարել Հունաստանում քաղաքական, տնտեսական և ռազմական հեգեմոնիա հաստատելու ժողովրդավարական Աթենքի և օլիգարխիական Սպարտայի ձգտումների գլխավոր հետևանքը։ Պատերազմի նախօրեին Պոլոպոնեսի քաղաք-պետությունների իշխանությունները աթենական վերնախավից պահանջում է Պերիկլեսի վտարումը, որը սակայն մերժվում է իշխանամետ ուժերի կողմից։ Մ.թ.ա. 431 թվականին բեոտիացիները նախահարձակ են լինում Պլատեայի, իսկ սպարտացիները՝ Աթենքի վրա։ Սպարտական լեգեոնները ղեկավարում էր արքա Արքիդամոսը։ Այսպիսով՝ մ.թ.ա. 5-րդ դարի առաջին կեսին սկսվում է դարակազմիկ մի պատերազմ, որն ընդգրկում է ամբողջ Հունաստանը, Հարավային Իտալիայի և Միկիլիայի հունական քաղաքները։ Պելոպոնեսյան պատերազմն ընդունակ է պայմանականորեն բաժանել երեք հիմնական փուլերի՝ Հակամարտության ֆոնին Աթենքի ծերակույտը չեղարկում է Աթենական միության տարածքում Մեգարայի հետ որևէ առևտրական գործարքի կատարումը՝ սրանով իսկ ծանր տնտեսական հարված հասցնելով պելոպոնեսյան օլիգարխիային։ Արքիդամոսայն պատերազմի սկզբում աթենական զորաբանակը փուսափում էր ցամաքային բախումներից՝ նախապես իմանալով երկրի այդ հատվածում։ Ծովում «անպարտելի» համարվող աթենացիները հեշտությամբ կարող էին պատասխան հակահարված հասցնել մրցակցի նավատորմին, իսկ Պելոպոնեսի ծովափը չկորցնելու համար սպարտացիները հրաժարվում են Աթենք ներխուժելու մտքից։ Նույն ժամանակաշրջանում Աթենքում մոլեգնում է ժանտախտի համաճարակը և հազարավոր քաղաքաբնակնե զոհ են գնում դրան։ Ժանտախտը լուրջ հարվածներ է հասցնում երկրի տնտեսական և ռազմական (զոհերի թվում կային նաև բազմաթիվ զինվորական անձինք)։ Պելոպոնեսյան միության անդամները քաղաքական նման խառնակ պայմաններում կարողանում են այնպես անել, որ Պերիկլեսը չվերընտրվի ստրատեգոսի պաշտոնում։
Այնուամենայնիվ, մեկ տարի անց Պերիկլեսը վերստին իր ձեռքն է վերցնում երկրի ղեկը, սակայն մ.թ.ա. 429 թվականին մահանում է։ Երկրի առաջնորդի մահից հետո պոլիսում սկսվում է քաղաքական անկայունության ժամանակաշրջան. պառակտված վերնախավում աչքի էին ընկնում երկու գործիչներ՝ Նիկիասը և Կլեոնը, որոնցից յուրաքանչյուրն իր հավակնություններն ուներ գահի շուրջ։ Օգտվելով Աթենքում սկսված գահակալական կռիվներից՝ սպարտացիները ներխուժում են Պլատեա և ամբողջովին այն բնաջնջում։ Ի պատասխան սրա՝ աթենական զորքի ղեկավար Դեմոսթենեսը հեշտությամբ գրավում է Պիլոս կղզին, որը դեռևս նախորդ տասնամյակից գտնվում էր սպարտացիների փաստացի տիրապետության ներքո։ Սակայն Սպարտայի առաջնային նպատակը ոչ թե տարածքային ձեռքբերումներն էին, այլև Աթենական ծովային միության դիրքերի խարխլումը։ Այդ իսկ պատճառով Սպարտայի հեղինակավոր զորավար Բրասիդասը մ․թ․ա․ 424 թվականին արշավում է Հյուսիսային Հունաստան՝ փորձելով զենքի ուժի ներգործմամբ տեղի ժողովրդավարական պոլիսներին դուրս բերել միության կազմից։ Աթենացիները կռահելով սպարտացիների հեռանկարային ծրագրերի մասին իրենց զորքերը ևս ուղղում են դեպի թերակղզու հյուսիս։ Այս անգամ աթենացիների զորքի գլուխ կանգնած էր Կլեոնը, ով սպարտացիների դեմ պատերազմելու մեծ փորձ ուներ։ Հյուսիսային Հունաստանում մղվող մարտերն ավարտվում են Սպարտայի հաղթանակով և կողմերի մեջ կնքվում է զինադադար։ Զինադադարի պայմանագիրը կնքվում է մ․թ․ա․ 421 թվականին Նիկիասում։ Ըստ դրա՝ տարածաշրջանում պետք է հաստատվեր նախապատերազմյան սահմանները։ Այնուամենայնիվ, պայմանագրի այս դրույթը ի կատար չի ածվում։
Ժողովրդավարության անկում և Սպարտայի գերիշխանություն
Նիկիասի հաշտության պայմանագրից հետո մի տևական ժամանակ Հունաստանում հաստատվում է խաղաղություն և պոլիսների տնտեսությունը բռնում է վերակառուցման ուղին։ Սակայն, որոշ ժամանակ անց հերթական խռովություններն սկսում են ներկայիս Իտալիայի Սիկիլիա (մերօրյա իրականության մեջ՝ Սիցիլիա) կղզու հունական գաղութներում։ Սեգեստեն, հանդիսանալով Աթենքի ռազմավարական դաշնակիցը, օգնություն է խնդրում վերջինիցս։ Շուտով Սպարտան և Պելոպոնեսյան միությունը սկսում է հանդես գալ հակադիր պոլիսների օժանդակությամբ։ Աթենական նավատորմը, որը բաղկացած էր 134 նավից, ղեկավարում էր Ալքիբիադեսը։ Ալքիբիադեսը, լինելով Պերիկլեսի զարմիկը, մանկուց ուսանել է փիլիսոփա Սոկրատեսի մոտ։ Պատանեկան հասակից իր բազմակողմանի ընդունակությունների, կրթվածության, պերճախոսության, գեղեցկության և այլ բարեմասնությունների շնորհիվ նա հայտնիություն է ձեռք բերում Աթենքում։ Եղել է փայլուն հեծելամարտիկ և օլիմպիական խաղերի բազմակի հաղթող։ Սակայն, Ալքիբիադեսի ղեկավարած նավատորմի Իտալիա շարժվելու նախորդ օրն Աթենքի Ակրոպոլիսում անհայտ անձինք անարգում են Հերմես աստծո արձանը, իսկ աթենական էկլեսիան այդ հանցանքը բարդում է Ալքիբիադեսի վրա։ Աթենքի ժողովրդական դատարանը որոշում է Ալքիբիադեսին ետ կանչել բանակից, բռնագրավել նրա ունեցվածքը և մահվան դատապարտել վերջինիս։
Տեղեկանալով այդ մասին՝ մ.թ.ա. 415 թվականի վերջին Ալքիբիադեսը փախչում է Լակոնիա՝ իր ծառայությունն առաջարկելով Սպարտայի արքային։ Ալքիբիադեսի ռազմական և դիվանագիտական տաղանդի շնորհիվ սպարտացիները պարտության են մատնում աթենացիներին՝ հպատակեցնելով Սիցիլիայի հունական գաղութները։ Ալքիբիադեսի նկատմամբ Սպարտայի վերնախավի տածած անվստահությունն ու Ագիս II արքայի դավադիր մտածելակերպը (Ալքիբիադեսը սիրային կապերի մեջ էր Սպարտայի թագուհու հետ) Ալքիբիադեսին ստիպում է մ․թ․ա․ 421 թվականին հեռանալ Սպարտայից և ապաստանել Աքեմենյան Իրանի սատրապ Տիսափարնասի մոտ։ Սիցիլիայի ափերի մոտ տեղի ունեցած մարտերը լուրջ վնասներ են հասցնում Աթենքի և նրա ղեկավարած ծովային միության ռազմածովային ուժերին։ Աթենքի թուլացմանը զուգընթաց մի շարք պոլիսներ դուրս են գալիս միության կազմից՝ դառնալով անկախ ռազմական ուժ։ Անգամ այս ամենից հետո աթենական իշխանությունները փորձում են դուսր գալ քաոսից, սակայն իրադրությունը վերստին գլխիվայր փոխվում է, երբ սպարտացիները գրավում են թագավորանիստից ընդամենը 20 կմ հեռավորության վրա գտնվող Դեկելեյա քաղաքը։ Պատերազմի երրորդ շրջափուլում սպարտացիներին զորավիգ են լինում պարսիկները։ Աքեմենյան տերությունը ֆինանսապես աջակցում է Սպարտայի բանակին, իսկ վերջինիս արքան ճանաչում է իրանական գերիշխանությունը Փոքր Ասիայի հունական պոլիսների վրա։ Քաղաքական անկայունությունը նպաստում է ժողովրդավարության դիրքերի խարխլմամնը, որի արդյունքում էլ աթենական վերնախավում հաստատվում է օլիգարխիական կարգեր։ Օլիգարխիական կարգերը Հին Աթենքում հաղթանակ են տանում մ․թ․ա․ 411 թվականի հեղաշրջման հետևանքով։ Այսպիսով՝ քաղաք-պետության գլուխ անցնում է ազնվականներից կազմված և գրեթե անսահմանափակ իշխանությամբ օժտված «400-ի խորհուրդը»։ Նոր ձևավորված վերնախավը բանակցություններ է սկսում Սպարտայի հետ՝ նախապատրաստվելով ստորացուցիչ պայմաններով հաշտության։
Պելոպոնեսյան պատերազմների ավարտ և հունական աշխարհի քայքայում
Օլիգարխիական հեղաշրջումից հետո Աթենքում սկսվում են բազում ժողովրդական ընդվզումներ։ Դրանցից ամենանշանավորը Սամոս կղզու ապստամբությունն էր, որը ղեկավարում էր Պարսկաստանից վերադարձած Ալքիբիադեսը։ Այսպիսով՝ Ալքիբիադեսի վերադարձից հետո աթենական նավատորմն սկսում է սատարել ընդդիմադիր ուժերին, որի արդյունքում էլ «400-ի խորհուրդը» հայտնվում է ճգնաժամային իրադրության մեջ։ Վերջիններիս քաղաքական դիրքերի խարխլմանը նպաստում է նաև Սպարտայի հետ բանակցությունների ժամանակ կատարված «գաղտնի փոխզիջումներ»-ի ի ցույց հանրության բացահայտումը։ Մասնավորապես՝ նորընտիր իշխանությունները բավարարում են Աթենական քաղաք-պետության վերջնական անձնատվության և Աթենական ծովային միության վերացման վերաբերյալ սպարտացիների պահանջները։ Արիստոկրատիայից կազմված օլիգարխիական իշխանությունները ծրագրում էին Աթենքի հարակից Պիրեյոս նավահանգստի հանձնումը Լակոնիային, որն էլ վերջնականապես նվազեցնում է։ Դեմոսը վերնախավի գործունեությունը որակում է պետական շահերին հակոտնյա և կատարում նոր հեղաշրջում, որն էլ տապալում է «400-ի խորհրդի» միահեծան իշխանությունը։ «400-ի խորհրդի» ցրումից հետո Հունաստանում վերահաստատվում են ժողովրդավարական կարգերը, իսկ Հելլեսպոնտոսի հաղթական ճակատամարտից հետո ծերակույտը որպես նոր ստրատեգոս ընտրում է Ալքիբիադեսին։ Մ․թ․ա․ 408 թվականին սպարտացիները ֆինանսական օժանդակություն են ստանում Աքեմենյան Իրանից և նույն տարում ծովում պարտության մատնում աթենական նավատորմին։ Պարտությունից հետո Ալքիբիադեսն ազատվում է ստրատեգոսի պաշտոնից և աքսորվում Հունաստանի ծայրամասեր։ Երկարատև և արյունարբու պատերազմներից հետո մ․թ․ա․ 404 թվականին կողմերի միջև կնքում է պայմանագիր, որը ենթադրում էր մեծ կորուստներ պարտված աթենական կողմի համար։ Պայմանագիրն Աթենքի համար նախատեսում էր հետևյալ պայմանները․
Ավելի քան քան քառորդ դար տևած Պելոպոնեսյան կործանարար պատերազմներն ավարտվում են Աթենքի պարտությամբ և Պելոպոնեսյան միության հաղթանակով։ Այս հակամարտությամբ ընթացքում դրսևորվում են հունական ծայրաստիճան տարբեր պոլիսների միջև առկա հակասությունների ամբողջ խորությունը։ Դրանք սրանում են այնքան, որ կողմերը չեն վարանում օժանդակություն ստանալ ոչ այնքան հեռու անցյալում ոխերիմ թշնամի հանդիսացող Աքեմենյան Պարսկաստանից։ Պատերազմներից հետո սկսվում է հունական աշխարհի քայքայման գործընթացը, որն ուղեկցվում է քաղաքական անկայունությամբ և տնտեսական մեծ ճգնաժամով։
Մակեդոնիայի վերելք
Պելոպոնեսյան պատերազմներից հետո պոլիսային վարչակարգը Հունաստանում ճգնաժամ է ապրում։ Մ․թ․ա․ 392 թվականին Կորնթոսում, իսկ մ․թ․ա․ 372-ին ՝ Արգոսում, տեղի են ունենում ապստամբություններ, որի ժամանակ զոհվում են հազարավոր քաղաքացիական անձինք։ Ներքաղաքական պայքարը խորապես մեծացնում է Աքեմենյան Պարսկաստանի ազդեցությունը Հունական թերակղզում։ Մ․թ․ա․ 4-րդ դարում հունական քաղաք-պետությունների վարած քաղաքականության գլխավոր բնութագրիչը արտաքին կողմնորոշման անկայունությունն էր։
Նույնիսկ առաջատար պոլիսները երբեմն ապավինում էին իրանցիների օգնությանը։ Հունական քաղաք-պետություններից ոչ մեկը չէր կարողանում իր վրա վերցնել քայքայվող հունական աշխարհի վերամիավորման գործը։ Քաղաքական նման պայմաններում նախաձեռնությունն անցնում է օրեցօր զորեղացող Մակեդոնիային։ Հին Մակեդոնիան անասնապահական հետամնաց լեռնային երկիր էր, որը մ.թ.ա. 4-րդ դարի սկզբից ապրում էր ներքաղաքական խոր ճգնաժամ։ Այն գտնվում էր Մակեդոնիան գտնվում էր երկու հակասող աշխարհների մեջտեղում․ հարավում քաղաքակիրթ Հունաստանն էր, իսկ հյուսիսում՝ Բալկանյան թերակղզու բարբարոսական միությունները։ Մ.թ.ա. 4-րդ դարի կեսերին Մակեդոնիայի արքա Փիլիպոս II-ը կատարում է արմատական բարեփոխումներ, որի արդյունքում պետությունը ռազմական, քաղաքական ու տնտեսական աննախադեպ վերելք է ապրում։ Նշանավոր էին հատկապես Փիլիպոսի բարեփոխումները ռազմական ոլորտում։ Նա ընդօրինակում է հունական և աքեմենյան ռազմական հաջողությունները՝ ստեղծելով կայուն և մարտունակ բանակ, որը կազմված էր հեթայրներից (հեծելազոր) և հիպոսպիստներից (վահանակիր հետևակ)։ Հերթական անգամ նմանակելով սպարտացիներին, մակեդոնացիները ստեղծում են սեփական ծանրազեն հետևակի գծային հոծ զորաշարքը, որը հայտնի է դառնում մակեդոնական փաղանգ անվանումով։ Հեռատես Փիլիպոս արքան հմտորեն իր օգտին էր շրջում պոլիսների միջև եղած տարաբնույթ հակասությունները՝ փորձելով ներազդել հունական պոլիսների քաղաքական կյանքի վրա։ Նրա ապագա ծրագրերը ծավալուն էին և ուղղված հունական աշխարհի միավորմանը՝ մակեդոնական գերիշխանության ներքո։ Տարիներ շարունակ Հունաստանի առանձին քաղաք-պետությունները ձևավորում էին ռազմաքաղաքական դաշինքներ, որոնք ծառայում էին ազգակից պոլիսների միացյալ շահերին։ Այդ կառույցների անդադար իրարամերժ պայքարի արդյունքում ծնվում ու կազմալուծվում էին զանազան դաշինքներ։ Գլուխ բարձրացնող Մակեդոնիան նույնպես ուրվագծվում էր որպես լուրջ քաղաքական գործոն։
Իրավիճակը ավելի էին խորացնում տնտեսական հանգամանքները. ամբողջ հունական աշխարհը ողողված էր բազմաթիվ գործազուրկ ռամիկներով, որոնք պատրաստ էին իրենց ծառայությունները առաջարկել ցանկացած կողմին, նույնիսկ թշնամուն։ Ի լրումն ամենի, Աքեմենյան տիրակալությունը, հունական աշխարհի վաղեմի թշնամին, օգտագործում էր ամեն հնարք պոլիսների միջև հակասությունները սրացնելու համար։ Հունական աշխարհը, իհարկե, գիտակցում էր ամուր համահունական միության կերտման անհրաժեշտությունը, սակայն մ.թ.ա. 4-րդ դարում երբեմնի հզոր Սպարտան, Աթենքն ու Թեբեն այլևս ի վիճակի չէին ստանձնելու համախմբողի առաքելությունը։ Երևան եկած նոր ռազմաքաղաքական ուժերից նշանավոր էին Հյուսիսային Հունաստանի Թեսալիան ու Խալկիդիկին, Միջին Հունաստանում՝ Ֆոկեոնը, Բեովտիան և Էվբոյան։ Վերելք ապրող այդ միավորումներն ու նրանց շուրջը ձևավորված միությունները, բնականաբար, նվաճողական միտումներ էին ցուցաբերում։ Այդ ամենը չէր կարող չանհանգստացնել Մակեդոնիային, և Փիլիպոսը, ամրապնդվելով Բալկանյան թերակղզում, սպասում էր Հունաստանի ներխուժելու հարմար առիթի։
Հունաստանի նվաճումը Մակեդոնիայի կողմից
Տարածաշրջանի հզորագույն պետության կարգավիճակով օժտված Մակեդոնիան շուտով ձեռնամուխ է լինում Հունաստան ներխուժմանը։ Փիլիպոսի կայուն դիրքերը երկյուղ էին առաջացնում որոշ պոլիսներում, որտեղ որպես հակակշիռ ուժեր ձևավորվում են հակամակեդոնական կոալիցիաներ։ Հունական աշխարհում առավել մեծ ժողովրդականություն էր վայելում Աթենքի ընդդիմադիր ձգտումները, որը գլխավորում էր քաղաքական գործիչ Դեմոսթենեսը։ Նրա հայտնի ճարտարախոս «փիլիպիկաները»՝ Փիլիպոսի դեմ ուղղած հրապարակային ցասկոտ ու մերկացնող ելույթները մեծ դեր են խաղում հանրային կարծիքի ձևավորման գործում։ Հակամակեդոնական կուսակցությունները վայելում էին նաև Պարսկաստանի աջակցությունը։ Մ.թ.ա. 349-348 թվականներին Փիլիպոսը բռնազավթում է Խալկիդիկին, ավերում անհնազանդ Օլինփոս քաղաքը ու ստրկացնում նրա բնակիչներին։ Փիլիպոսի հաջորդ քայլն էր Թրակիայի եզրույթում Բոսֆոր նեղուցի ու Մարմարա ծովի ափերին գտնվող հարուստ հունական քաղաքներ՝ Բյուզանդիոնի ու Պերինթոսի նվաճումը։ Այդ քաղաքները հունական աշխարհի մատակարարման գծերի, հատկպես՝ ցորենի, կարևոր օղակներ էին։
Կարճ ժամանակահատվածում կատարված նվաճումներից հետո մակեդոնական իշխանություններն սկսում են նախապատրաստվել դեպի հարավ արշավանքին՝ Աթենական քաղաք-պետությանը վերջնականապես ծնկի բերելու նկատառումներով։ Մ․թ․ա․ 338 թվականին իրար են բախվում մակեդոնական և աթենական ուժերը։ Աթենքին օժանդակում էր Թեբեն, իսկ վերջիններիս միացյալ բանակի գլուխ կանգնած էր ականավոր զորավար Դեմոսթենեսը։ Ճակատամարտը տեղի է ունենում Պելոպոնեսյան թերակղզում՝ Բեոտիայի Քերոնեա բնակավայրում։ Ճակատամարտի սկզբնահատվածում հունական պոլիսները գերակշռում էին մակեդոնացիների նկատմամբ, սակայն հաջորդիվ նախաձեռնությունն անցնում է մակեդոնացիների ձեռքը։ Քերոնեայի ճակատամարտն ավարտվում է հունական կողմի պարտությամբ, որին էլ հետևում է մակեդոնական վերահաս տիրապետությունը։ Քերոնեայի ճակատամարտից հետո Մակեդոնիայի նախաձեռնությամբ ստեղծվում է հունական պոլիսների միություն, որը կոչված էր պայքարելու Աքեմենյան Պարսկաստանի դեմ։ Միության ստեղծումից հետո Մակեդոնական կայսրության տարածքում հայտարարվում է հավերժական խաղաղություն, իսկ պատերազմները վերջնականապես ավարտվում են։ Ներքին խնդիրների նման եղանակով կարգավորման պատճառը թշնամական Պարսկաստանին ծնկի բերելու հունական աշխարհի ձգտումներն էր։
Մակեդոնիան Ալեքսանդր Մեծի օրոք
Ճակատագրի բերումով Աքեմենյան կայսրության դեմ պատերազմելու վիճակն ընկնում է ոչ թե Փիլիպոսին, այլև վերջինիս որդուն՝ Ալեքսանդրին։ Ալեքսանդրը՝ որպես արքայազն, վաղ հասակում ստացել էր ազնվականական բարձրագույն կրթություն։ Տասներեք տարեկան հասակում նրա ուսուցման համար հրավիրվել էր երիտասարդ ուսուցիչ՝ ծագումով հույն Արիստոտելը, որը հետագայում դառնում է աշխարhահռչակ գիտնական, փիլիսոփա ու մանկավարժ։ Այսպիսով, հոր սպանությունից հետո՝ մ․թ․ա․ 336 թվականին, մակեդոնական գահն անցնում քսանամյա Ալեքսանդրին, ով էլ կարճ ժամանակում դառնում է մարդկության պատմության ամենահայտնի միապետներից մեկը։ Նա մի քանի ամսում եռանդաբար վերջ է տալիս ներքին ընդդիմությանը, իրագործում հանգուցյալ հոր վաղեմի երազանքը՝ ավարտում Հունաստանի լիակատար հնազանդեցնումն և, որպես համահունական պետության առաջնորդ սկսում է պատրաստվել արևելյան արշավանքի՝ Աքեմենյան Պարսկաստանը նվաճելու նպատակով։ Մ․թ․ա․ 336 թվականին Աքեմենյան պետականությունը վերստին զարթոնք է ապրում․ դա կապված էր պարսից գահի նոր գահակալի՝ Դարեհ III-ի կառավարման հետ։ Մեծ Հայքի նախկին սատրապ Դարեհը գահին տիրել է Արտաքսերքսես III թագավորի ներքինի Բագոասի օգնությամբ՝ դավադրաբար սպանելով արքային ու նրա զավակներին։ Մ.թ.ա. 334 թվականին Ալեքսանդրը, գլխավորելով իր շուրջ 50 հազարանոց բանակը, նավերով կտրում է Հելլեսպոնտոս նեղուցը և ներխուժում պարսկահպատակ Փոքր Ասիա։
Երկու կողմերի առաջին ռազմական բախումը տեղի է ունենում Գրանիկոս գետի ափին՝ առասպելական Տրոյաի ավերակների հարևանությամբ։ Պարմենիոն զորավարի ղեկավարած բանակը հեշտությամբ ջախջախում է Դարեհի փոքրասիական սատրապների միացյալ զորաբանակներին՝ շարժվելով դեպի արևելք։ Մ.թ.ա. 334 թվականին Ալեքսանդր Մակեդոնացու բանակը գրավում է Փոքր Ասիայի մի շարք ափամերձ քաղաքներ, որոնք, իրենց հերթին, ձգտում էին թոթափել պարսկական լուծը։ Մեմնոնը, ում ղեկավարած բանակը պարտվել էր Գրանիկոսում, փորձում է դիմադրություն կազմակերպել, սակայն մարտերի ամենաթեժ պահին հանկարծամահ է լինում։ Շուտով Դարեհի ղեկավարած բանակը դուրս է գալիս Միջագետքից և ճանապարհ բռնում Փոքր Ասիայով շարժվող հունամակեդոնական զորքին ընդառաջ։ Մակեդոնա-պարսկական հաջորդ բախումը տեղի է ունենում ներկայիս Սիրիայի տարածքում՝ Լեռնային Կիլիկիայի Իսոս բնակավայրում։ Իսոսի ճակատամարտը ևս ավարտվում է Մակեդոնացու բանակի հաղթանակով։ Այս հաջողությունների պատճառը ռազմի դաշտից կամազուրկ Դարեհի փախուստն էր, որից հետո պարսից բանակը անմիջապես անձնատուր է լինում։ Հաստատվելով Դամասկոսում՝ Ալեքսանդրը կնության է առնում մահացած զորավա Մեմնոնի այրուն՝ Բարսինային։ Կարճ ժամանակահատվածում մակեդոնական զորքերը տիրում են սիրիական և փյունիկյան քաղաքներին։ Ալեքսանդրը հատկապես մեծ դժվարությամբ պաշարում է Փյունիկիայի Տյուրոս քաղաքը։ Տյուրոսի բնակիչները յոթ ամսվա ընթացքում գործադրում էին հերոսական ճիգեր թշնամուն դիմակայելու համար։ Վերջ ի վերջո, մակեդոնացիներին հաջողվում է ամրոցի պատերում ճեղք բացել լաստանավերի վրա տեղադրված պաշարողական մեքենաների օգնությամբ և ներխուժել քաղաք։ Մ․թ․ա․ 332 թվականին հունամակեդոնական բանակն ուղղորդվում է հարավ՝ դեպի Եգիպտոս։ Ալեքսանդրը տածում էր հատուկ պատկառանք հինավուրց Եգիպտոսի առեղծվածային կրոնի, մշակույթի, ծեսերի ու ճարտարապետության վերաբերյալ։ Եգիպտոսի քրմերը, իրենց կողմից, նույնպես հակված էին Ալեքսանդրի միջոցով թոթափել «անկիրթ ցեղերի» բռնապետությունը և դաշինք հաստատել քաղաքակիրթ հելլենիստական աշխարհի հետ։ Նեղոսի դելտայի նվաճումից հետո քրմերի կողմից Ալեքսանդր Մեծը հռչակվում է Եգիպտոսի փարավոն և հենց Նեղոսի ափին էլ հիմնում է իր առաջին քաղաքը՝ Ալեքսանդրիան։ Եգիպտոսից Ալեքսանդրը շարժվում է դեպի արևելք, ակնկալելով, որ պարսիկների հետ բախումը տեղի կունենա երկրի խորքերում։ Սկսվում է Ալեքսանդրի քառամյա տաժանակիր արշավանքները Միջագետքին տիրելու համար։ Երբ զորքը հասնում է Տիգրիս գետի ափերին՝ Ալեքսանդրը տեղեկանում է, որ Դարեհի ահռելի զորքը գտնվում է առջևում։ Մակեդոնա-պարսկական զորքերը դեմ հանդիպման դուրս են գալիս 331 թվականի հոկտեմբերի 1-ին Գավգամելայի հարթավայրում։ Այս ճակատամարտի ընթացքում Դարեհը վերստին փախուստի է դիմում՝ թողնելով իր զորքն առանց առաջնորդի։ Գավգամելայի ճակատամարտից հետո Աքեմենյան հարստությունն Իրանում անկում է ապրում։ Վերջին մարտերից հետո ամբողջովին ջախջախված պարսից բանակն այլևս ի վիճակի չէր մարտնչելու Մակեդոնացու զորեղ ուժերի դեմ և հենց դա է պատճառը, որ կարճ ժամանակում պարսիկները կորցնում են իրենց վերջին հենակետերը՝ Բաբելոնը, Շոշը և թագավորանիստ Պերսեպոլիսը։ Շարունակելով արևելյան արշավանքը՝ Մակեդոնացին իր աշխարհակալ կայսրությանն է բռնակցում Միջին Ասիան, իսկ մ․թ․ա․ 327 թվականին՝ արևմտյան Հնդկաստանը։
Գրականություն
Կատեգորիա:Հին Հունաստան Կատեգորիա:Միջերկրական ծովի պատմություն
Մեղրագետ (գետ, Լոռու մարզ)
Մեղրագետ, գետ Հայաստանի Լոռու մարզում։ Սկիզբ է առնում Վիրահայոց լեռների հարավային լանջերից և Տաշիր քաղաքի հարավային մասում ձախից միախառնվում Տաշիր գետին։ Երկարությունը՝ 15 կմ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Լոռու մարզի գետեր Կատեգորիա:Տաշիր գետի վտակներ
Դիդմահալ
Դիդմահալ, լեռ Վրաստանի Իմերեթի մարզում, Բաղդաթի և Ադիգենի շրջանների սահմանին, Թրիալեթի լեռնաշղթաի լեռներում, Ախալցխա քաղաքից մոտ 34 կմ հյուսիս-արևմուտք։ Բարձրությունը 2590 մ է ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի լեռներ Կատեգորիա:Ախալցխայի շրջան
Արյան դեմ արյուն (ֆիլմ)
Սյուժե
Հայրենական պատերազմի օրերին դարբնոցում աշխատող պապն ու թոռը նորոգում են ռազմաճակատ մեկնող տանկը ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:1941 ֆիլմեր Կատեգորիա:Խորհրդային ֆիլմեր Կատեգորիա:Հայկական ֆիլմեր
Գուատուսո (գավառ)
Գուատուսո (Guatuso), գավառ Կոստա Ռիկայի Ալախուելա նահանգում։
Աշխարհագրություն
Գտնվում է նահանգի հյուսիսային մասում։ Հարավ-արևմուտքում սահմանակից է Գուանակաստե նահանգին։ Վարչական կենտրոնը Սան Ռաֆաել քաղաքն է։
Բնակչությունը ըստ 2011 թվականի տվյալների կազմում է 15 508 մարդ։ Տարածքը՝ 758,32 կմ²։
Պատմություն
Գավառը հիմնադրվել է 1970 թվականի մարտի 17-ին։ Կոչվել է հնդկական գուատասոս ցեղերի անունով։
Շրջաններ
Գավառը բաժանված է 4 շրջանների՝
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Կոստա Ռիկայի գավառներ
Որմնաբլոկ
Որմնաբլոկ, շենքի կառուցվածքային տարր։ Տարբերում են ծավալային, հատային և խոշորաչափ բլոկներ։ Հատային բլոկները լինում են խեցեղեն (թրծած կավից), չթրծած և բնական։ Խեցեղեն բլոկներ են հոծ և սնամեջ աղյուսները։ Չթրծած բլոկներ են սիլիկատային աղյուսը, խարամաբետոնե ու սովորական բետոնից քարերը։ Բետոնի քարերը պատրաստում են հիդրավլիկական կապակցանյութերի (պորտլանդցեմենտ, խարամապորտլանդցեմենտ, պոգոլանային ցեմենտ) և ծակոտկեն կամ խտացած հանքային լիցքերի (խարամ, կերամզիտ, պեմզա, տուֆ) խառնուրդից՝ թրթռումով կամ թրթռամամլումով՝ հետագա ջերմախոնավային մշակմամբ։ Հատային որմնաբլոկը պատրաստում են ապարներից՝ կրաքարից (խեցեքար, տրավերտին), բազալտից (հիմքերի համար), գրանիտից, տուֆից։ Ամուր ապարներից տաշած քարերն օգտագործում են կառույցների հիմքերի, պատերի նկուղային և ցոկոլային մասերի, կամուրջների հենարանների համար։ Թեթև ապարներից տաշած քարերը օգտագործում են քիվերի, արտաքին ու ներքին պատերի և միջնորմերի շարվածքներում։ Որմնաբլոկը պատրաստում են նաև ապակուց, պլաստմասսայից և օրգանական նյութերից։ Օգտագործում են պատի շարվածքում՝ առանց հետագա սվաղման և երեսապատման։
Տես նաև
Կատեգորիա:Շինարարական նյութեր
Կանոնգիրք հայոց (2964)
Կանոնգիրք հայոց (2964), Երևանի Մաշտոցի անվան Մատենադարանում պահպանվող ձեռագիր, որը «Մաշտոցի անվան ցուցակ ձեռագրացում» (ձեռագրերի ցանկում) ներկայացված է 2964 թվի տակ։ Ձեռագիրը գրվել է 1562 թվականին Հովհաննես եպիսկոպոս գրիչի կողմից Կոստանդնուպոլսում։ Գրված է թղթի վրա, որն ունի 22x16 չափս։ Ձեռագիրը կազմված է 254 թերթից։ Գրված է միասյուն, նոտրգրով։ Ունի կիսախորան, լուսանցազարդ մանրանկարներ։ Պահպանակը ունի 4 էջ, գրված է մագաղաթի վրա՝ բոլորագիծ երկաթագրով։ Կազմը` կաշեպատ տախտակ դրոշմազարդ, աստառը՝ դրոշմազարդ կտավ։ Հիշատակարաններ գրչի՝ 60ա, 239ա, 251բ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մատենադարանի ձեռագրեր
Ալիբեզիրգյան
Պատմություն
Գյուղը հիմնահատակ ավերվել է 1877-1878 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմի ժամանակ։ Բնակչության մեծ մեսը ոչնչացվել է թուրքերի կողմից ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Հրդեհն անտառում (ֆիլմ)
Հրդեհն անտառում, 1941 թվականին «Երևան» կինոստուդիայում նկարահանված հայկական ֆիլմ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:1941 ֆիլմեր Կատեգորիա:Խորհրդային ֆիլմեր Կատեգորիա:Հայկական ֆիլմեր Կատեգորիա:Սև-սպիտակ ֆիլմեր Կատեգորիա:Ամասի Մարտիրոսյանի ֆիլմեր
Մոիմակո
Մոիմակո (Moimacco), կոմունա Իտալիայում։ Գտնվում է Ֆրիուլի Վենետիկ Ջուլիա մարզի Ուդինե գավառում ։
Բնակչությունը կազմում է 1622 մարդ 2008 թվականի մարդահամարի տվյալների, բնակչության խտություն՝ 142 մարդ/կմ²։ Զբաղեցնում է 12 կմ² մակերես։ Փոստային ինդեքս՝ 33040։ Հեռախոսային կոդ՝ 0432։
Ժողովրդագրություն
Բնակչության թվաքանակի փոփոխությունները
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր
Առտեր կղզի
Առտեր կղզի (Kuş Adası, թարգմանաբար՝ "թռչնի կղզի"), փոքր կղզի Վանա լճում՝ Աղթամար կղզու հարևանությամբ։ Գտնվում է Թուրքիայի Հանրապետության տարածքում։ Այնտեղ ևս, ինչպես և Վանա լճի մյուս 3 կղզիներում (Կտուց, Աղթամար, Լիմ) ժամանակին եղել է հայկական եկեղեցի։ Նրանից այժմ մնացել են ավերակներ։
Տես նաև
Կատեգորիա:Վանա լճի կղզիներ Կատեգորիա:Թուրքիայի կղզիներ Կատեգորիա:Անմարդաբնակ կղզիներ
Կոբեա
Կոբեա, ծաղկավոր բույսերի ընտանիք, որը ներառում է մոտավորապես 20 արագ աճող դեկորատիվ մագլցող բույսերի տեսակներ, որոնց հայրենիքը Մեքսիկան է։ Բույսի լատեներեն անունը դրվել է քահանա Բարնաբե Կոբեայի պատվին, որը 17-րդ դարի իսպանացի ճիզվիտ էր, բնագետ։ Փայտե ցողը կարող է հասնել 6 մետր։
Ծաղիկները ծաղկում են գարնան վերջին, ամռան սկզբին, զանգականման են, լինում են կանաչ և մանուշակագույն։ Բույսերը իրենց երկարության պատճառով արագ տարածվում են։ Նոր Զելանդիայում բույսը օգտագործում են որպես թմրանյութ։
Տեսակներ
Բույսերի ցանկն ընդունում է հետևյալ տեսակները ՝
Մանվել Եղիազարյան
Մանվել Վասիլի Եղիազարյան, հայ ազատամարտիկ։
Կենսագրություն
1989 թվականին հիմնել է «Արաբո» կամավորական ջոկատը։ 1989-1994 թվականներին մասնակցել է Հայաստանի Եղեգնաձորի (Խաչիկ, Արենի), Կապանի, Վարդենիսի և Արցախի Հանրապետության Շահումյանի (Բուզլուխ, Էրքեջ, Մանաշիդ, Գետաշենի ենթաշրջան), Ասկերանի (Խոջալու, Մալիբեկլու), Մարտակերտի (Կարմիրավան, Մարաղա, Մարգուշավան, Մաղավուզ, Մատաղիս, Թալիշ), Լաչինի («Մարդասիրական միջանցք»), Շուշիի, Քարվաճառի (Օմարի լեռնանցք) շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Եղել է ՀՀ Գերագույն Խորհրդի պատգամավոր ։
Պարգևատրվել է Հայաստանի Հանրապետության «Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշանով, Արցախի Հանրապետության «Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշանով, Արցախի Հանրապետության «Մայրական երախտագիտություն Արցախի քաջորդիներին» հուշամեդալով։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Անձինք այբբենական կարգով Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ Կատեգորիա:Ապրիլի 9 ծնունդներ Կատեգորիա:1960 ծնունդներ Կատեգորիա:Նամեթաբադ գյուղում ծնվածներ Կատեգորիա:ՀՀ ԳԽ 1-ին գումարման պատգամավորներ
Ալիբեքրի-օղրամ
Ալիբեքրի-օղրամ, գյուղակ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Բասենի գավառակում։ Գտնվում էր Արաքսի ձախակողմյան վտակ Կարասուի վերին մասում՝ Կայինլի գյուղից ոչ հեռու ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Լուսապարբերականություն
Լուսապարբերականություն կամ ֆոտոպերիոդիզմ (ֆոտո և հուն․ περίοδος - պարբերություն, շրջապտույտ), օրգանիզմի ռեակցիան օրվա ընթացքում լույս և մութ (օր և գիշեր) ժամանակաշրջանների հարաբերությանը։
Բույսերի լուսապարբերականությունն օրվա լույս և մութ շրջանների ազդեցությամբ վեգետատիվ աճից ծաղկմանն անցնելու ունակությունն է։ «Ֆոտոպերիոդիզմ» տերմինն առաջարկել են ամերիկացի գիտնականներ Վ․ Գարները և Դ․ Ալլարդը (1920), որոնք և հայտնաբերել են այդ երևույթը։
Ըստ ֆոտոպերիոդիկ ռեակցիայի բնույթի բույսերը բաժանվում են 3 հիմնական խմբի․
Գոյություն ունեն նաև կարճ-երկարօրյա և երկար-կարճօրյա բույսեր։ Առաջիններն արագորեն ծաղկում են սկզբում կարճ, ապա երկար օրվա ընթացքում, իսկ երկրորդները՝ հակառակը։ Բույսերի ֆոտոպերիոդիկ զգայնությունն իրականացվում է պիգմենաային համակարգերի ֆիտոհորմոնների միջոցով։
Չժեննին Յանգ
Չժեննին Յանգ (杨振宁, Chen-Ning Franklin Yang, ) չին ֆիզիկոս, աշխատում է ԱՄՆ-ում։
Պասու Ֆունդուի գավառ
Պասու Ֆունդուի գավառ (Microrregião de Passo Fundo) գավառ Բրազիլիայում, մտնում է Ռիու Գրանդու դու Սուլ նահանգի մեջ։ Մի մաս է կազմում Սեարա նահանգի հյուսիսարևմտյան մարզը։ Բնակչությունը կազմում է 321 332 մարդ, ըստ 2007 թվականի տվյալների։ Տարածքը կազմում է 7076,999 կմ2։ Բնակչության խտությունը՝ 45,3 մարդ/կմ²։