cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Մյուսիա
Գրականություն
Կատեգորիա:Թուրքիայի պատմություն Կատեգորիա:Պատմական մարզեր Կատեգորիա:Փոքր Ասիայի պատմական շրջաններ Կատեգորիա:Փոքր Ասիա Կատեգորիա:Հին Հունաստանի աշխարհագրություն Կատեգորիա:Հռոմեական Ասիա
(3173) ՄաքՆոտ
(3173) ՄաքՆոտ (McNaught), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1981 թվականի նոյեմբերի 24-ին Էդվարդ Բոուելի կողմից Անդերսոն Մեսայում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,203287 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 1,738 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,6686 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1194,55 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,301368 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 7,8° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1981 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Էդվարդ Բոուելի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Արտակ Ա
Արտակ Ա (არტაგ I, անհայտ – մ․թ․ա․ 63 թվական, Մցխեթ, Վիրք), Վիրքի (Իբերիայի) թագավորության արքա Արտաշեսյանների հարստությունից, ով կառավարել է մ․թ․ա․ 78-ից մինչև մ․թ․ա․ 63 թվականը ։ Վրացական սկզբնաղբյուրների համաձայն՝ Արտակը եղել է Իբերիայի թագավոր Արշակ Ա-ի որդին և իրավահաջորդը՝ Արտավազդի Ա-ի թոռը։ Տարբեր սկզբնաղբյուրներում (հիմնականում՝ հունահռոմեական) Արտակը հայտնի է նաև «Արտագ», «Արիգ», «Ռոկ», իսկ տեղական գրություններում՝ «Ադերկ» անուններով ։
Միջնադարում շարադրված վրացական աղբյուրներն Արտակ Ա Արտաշեսյանի կառավարման մասին հայտնում են չափազանց կծկտուր տեղեկություններ։ Մասնավորապես, Լեոնտի Մրովելին իր «Քարթլիս ցխովրեբա» աշխատությունում գրում է, որ Արտակի կառավարման տարիներին Վիրքը ենթարկվում է պարթևաց հրոսակների ասպատակություններին։ Այնուամենայնիվ, հռոմեացի պատմիչներ Պաուլուս Օրոսիուսի, Ֆեստուս Ռուփուսի, Ապպիանոս Ալեքսանդրացու և Դիոն Կասսիոսի գրվածքները ամբողջացնելով պարզ է դառնում, որ Արտակը շարունակելով հոր՝ Արշակի քաղաքականությունը, նշյալ ժամանակահատվածում դաշնակցել է Պոնտոսի գահակալ Միհրդատ Զ Եվպատորի և Մեծ Հայքի «արքայից արքա» Տիգրան Բ Մեծի հետ ։
Աղվանից թագավորության նվաճումից հետո, Վիրքը հռոմեական ներխուժումից և սպասվելիք արյունահեղություններից զերծ պահելու համար Արտակը ձևականորեն ընդունում է «Հռոմի բարեկամի և դաշնակցի» կարգավիճակը։ Դեռևս մ․թ․ա․ 92 թվականին, Տիգրան Մեծը հպատակեցրել էր Վիրքը՝ Գառնիի ճակատամարտում հաղթանակ տանելով Փառանջոմի նկատմամբ։ Սենատի գիտակցում էր, որ Հայքի ազդեցության ոլորտում գտնվող Իբերիան չէր կարող այդօրինակ հավատարմություն ցուցաբերել արևմուտքի նկատմամբ․ արդյունքում՝ Տիգրան Մեծի հետ Արտաշատի պայմանագրի ստորագրումից հետո Գնեոս Պոմպեոսը արշավանք է կազմակերպում դեպի Վիրք։ Կարճ ժամանակահատվածում հռոմեական լեգեոնները Գուգարաց աշխարհից ներթափանցում են Իբերիայի թագավորություն և բանակում Մցխեթայի շրջակայքում գտնվող Արմազ կոչվող տարածքում։ Արտակն այրում է իր թագավորության միջանցիկ կամուրջները և փախչում դեպի երկրի անտառային շրջանները։ Հընթացս հռոմեացիները սրի ու թրի եմ մատնում ամբողջ Վիրքը՝ կողոպտելով բնակչությանն ու զավթելով բերդերն ու ամրոցները։ Շարունակական ավերից և կոտորածություններից հետո «անպարտելի լեգեոններին» ընդառաջ են դուրս գալիս վրաց ռազմիկները, որոնք սակայն անհավասար պայքարում նախաձեռնությունը զիջում են թշնամուն։ Մ․թ․ա․ 63 թվականին Արագվայում Պոմպեոսը հայտնաբերում է թագավորական ընտանիքին՝ մահվան դատապարտում Արտակին, իսկ նրան որդիներին՝ գերեվարում Հռոմ։ Արշակին հաջորդում է որդին՝ Փառավազը, որը դառնում է Վիրքի գահին բազմած վերջին Արտաշեսյան արքա։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վիրքի թագավորներ Կատեգորիա:Արտաշեսյաններ
Բորոդինսկայա (Կրասնոդարի երկրամաս)
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Կրասնոդարի երկրամասի գյուղական բնակավայրեր Կատեգորիա:1891 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր Կատեգորիա:Կրասնոդարի երկրամասի Պրիմորսկո-Ախտարսկի շրջանի բնակավայրեր
Հայդարի
Հայդարի, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Էրզրումի գավառում ։ Գտնվում էր Էրզրում քաղաքից 26 կմ հեռու։
Բնակչություն
1878 թվականին ուներ 61 տուն՝ 472 բնակչով ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Զաբուգի (գյուղ, Լեբեդինի շրջան)
Զաբուգի (Забуги), գյուղ Ուկրաինայի Սումիի մարզի Լեբեդինի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Զաբուգի գյուղում բնակվում էր 53 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Սումիի մարզի Լեբեդինի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Հասարակ և հատուկ գոյականներ
Հասարակ և հատուկ գոյականներ, գոյականի իմաստային–քերականական խումբ։
Այն բառերը, որոնք անվանում են առարկայի տեսակը ընդհանուր կերպով և կարող են մասնավորվել տվյալ տեսակի բոլոր առարկաների վրա, կոչվում են հասարակ գոյականներ, ինչպես՝ տղա, մարտ, ծաղիկ, մեխակ, գյուղ, հայտարարություն և այլն։
Միևնույն տեսակին պատկանող, ամեն մի առանձին առարկային տրվող անունները կոչվում են հատուկ անուն։ Այդպիսի անուններ տրվում են մարդկանց, աշխարհագրական վայրերին, պետություններին, հիմնարկներին, ձեռնարկություններին, ստեղծագործություններին, կենդանիներին և այլն։
Հասարակ և հատուկ անունների միջև եղած իմաստային յուրահատկությունը ստեղծում է նաև որոշ քերականական տարբերություններ։ Այսպես, ի տարբերություն հասարակ անունների, հատուկ անունները սովորաբար չեն ունենում հոգնակի թիվ, հմմտ.՝ գրքեր - «Քաոս», «Անահիտ»։ Պետք է նկատի ունենալ, որ կան հոգնակի ձևով գործածվող անուններ, ինչպես՝ «Կայծեր», «Ցեցեր», «Վարդանանք», Ալպեր, Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ։ Սրանք անվանողական տեսակետից եզակի արժեք ունեն, և դիտվում են որպես մեկ երկրի, մեկ ստեղծագործության անուն, որը և իր համապատասխան արտահայտությունն է գտնում քերականական համաձայնության դեպքում։ Օր.` «Կայծերը» արագ տարածվեց ընթերցողների շրջանում։ Կայծերը արագ տարածվեցին չորս կողմը։ Որոշ անձնանուններ ունեն հավաքականությանը մոտ հոգնակի` Վարդանանք, Հակոբենք, որը նշանակում է Վարդանը իր յուրայինների հետ։ Օր.` Վարդանանք մարտնչում էին։ Ազգանունները հոգնակի թվով գործածվում են այն դեպքում, երբ մեկից ավելի անձինք ունենում են նույն ազգանունը, և վերջինս գործածվում է մեկ անգամ, բայց հոգնակի թվով, օր.` Գնել և Հրայր Հակոբյանները։ Ազգանվան հոգնակին գործածվում է ընտանիքը, գերդաստանը անվանելու համար, օր.` Գրիգորյանների տանը այսօր տոնախմբություն է։ Հատուկ անուններն ըստ կազմության լինում են պարզ և բաղադրյալ։
Ըստ Այտընյանի՝ այն բառերը, որոնք որոշակի անձին կամ տեղին են վերաբերվում, նրա հատուկ լինելն են ցույց տալիս անվանվում են ածական հատուկ անուններ (արտաշեսյան, սեբաստացի, աթենական և այլն) ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Գոյական
Շտետտին (վարչական շրջան)
Շտետտին (Շտետտինյան շրջան ) (Regierungsbezirk Stettin), վարչական շրջան, երկրորդ մակարդակի վարչատարածքային միավոր Պրուսիայում։ Գոյություն է ունեցել 1808-1945 թվականներին։ Հանդիսացել է Պոմերանիա նահանգի շրջաններից մեկը։ Վարչական կենտրոնը եղել է քաղաք Շտետտինը (ներկայումս լեհական քաղաք Շչեցին)։ Այսօր նախկին շրջանի տարածքի մեծ մասը պատկանում է Լեհաստանին, արևմտյան մասը տեղակայված է Մեկլենբուրգ—Արևմտյան Պոմերանիա դաշնային նահանգում։
Դիրք
Շրջանը հյուսիսից ողողվում է Բալթիկ ծովով, արևելքում եզերվում է Պոմերանիա նահանգին պատկանող Քյոսլին և Շտրալզունդ շրջաններով, հարավում` Բրանդենբուրգ նահանգի Ֆրանկֆուրտ և Պոտսդամ շրջաններով, արևմուտքում` Մեկլենբուրգ-Շվերին և Մեկլենբուրգ-Շտրելից ինքնիշխան պետություններով։ 1937 թվականի ապրիլի 1-ից շրջանն ունեցել է էքսկլավ Մեկլենբուրգ Շվերինում` Ցետտամին, որը Երրորդ Ռեյխի անցկացրած վարչական բարեփոխումների ընթացքում միացվել է Մեկլենբուրգին։ Շտետտին շրջանին են պատկանել նաև Բալթիկ ծովում գտնվող կղզիներից Ուզեդոմը, Վոլինը և այլն։
Պատմություն
[[Պատկեր:Pommern 1913.svg|thumb|240px|Պոմերանիայի վարչական բաժանում, 1913 թվական:
]] Շտետտինյան շրջանն ի սկզբանե ձևավորվել էր 1808 թվականին։ Վերահաստատվել է 1815 թվականի ապրիլի 30-ին՝ վարչական բարեփոխումների ընթացքում։ 1820 թվականին տարածքում եղել են տասներկու գյուղական (Անկլամ, Կամմին, Դեմմին, Գրայֆենբերգ, Գրայֆենհագեն, Նաուգարդ, Պյուրից, Ռանդով, Ռեգենվալդե, Զաթցիգ, Իկկերմյունդե, Ուզեդոմ Վոլին) և մեկ քաղաքային շրջաններ (Շտետտին)։ Վերջինս 1826 թվականին օտարվել և միացվել է Ռանդով շրջանին, սակայն 1857 թվականին կրկին առանձնացվել է։
1945 թվականից հետո նախկին Շտետտին շրջանի տարածքը՝ տեղակայված Արևելյան Պոմերանիայում, ամբողջությամբ անցել է Լեհաստանի հսկողության տակ՝ Շչեցինյան վոյեվոդության տեսքով, որը հետագայում Լեհաստանում անցկացված բարեփոխումների արդյունքում օտարվել է և այսօր համապատասխանում է Արևմտյան Պոմորյան վոյեվոդությանը։ Արևմտյան Պոմերանիայում տեղակայված Շտետտին շրջանը (հիմնականում նախկին Շտրալզունդ շրջանը) գտնվում է Գերմանիայի Մեկլենբուրգ-Արևմտյան Պոմերանիա, դաշնային նահանգում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Պոմերանիա
Վլադիմիր Գելֆանդ
Վլադիմիր Նաթանովիչ Գելֆանդ (Владимир Натанович Гельфанд), Երկրորդ աշխարհամարտի վետերան։ Հայտնի է որպես գերմաներեն և շվեդերեն լեզուներով բազմիցս հրատարակված օրագրերի հեղինակ, որոնք վկայում էին երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում Խորհրդային բանակի շարքերում տեղի ունեցող անցուդարձերի մասին, ինչպես նաև Գերմանա-խորհրդային պատերազմ ի («Հայրենական մեծ պատերազմ») եղելության մասին։ Oրագրերը գրառվել են 1941-1946 թվականների ընթացքում.
Կենսագրություն
Գելֆանդը ծնվել է 1923 թվականի մարտի մեկին՝ Կիրովոգրադի մարզում, մեծացել է աղքատ հրեա ընտանիքում. 1942-1945 թվականներին մասնակցել է պատերազմին, ապա 1946 թվականի հոկտեմբերին ավագ լեյտենանտի աստիճան ստանալուց հետո զորացրվել։ Ավարտել է Պերմ քաղաքի Մաքսիմ Գորկու անվան համալսարանը, որից հետո 1952 - 1983 տարիներին պատմության ուսուցիչ է եղել Դնեպրոպետրովսկի թիվ 21 դպրոցում.
Մահացել 1983 թվականի նոյեմբերի քսանհինգին, Դնեպրոպետրովսկում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Խորհրդային գրողներ Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակիցներ Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ Կատեգորիա:Խորհրդային հուշագիրներ
Քոխել ամ Զեե
Քոխել ամ Զեե  (Kochel am See), կոմունա Գերմանիայի Բավարիա երկրամասում։
Ենթարկվում է Վերին Բավարյա վարչական շրջանին։ Գտնվում է Բադ Տյոլց Վոլֆրատսհաուզենի շրջանի կազմում։ Բնակչությունը կազմում է 4108 մարդ (ըստ 2010 թվականի դեկտեմբերի 31-ի). Տարածքը կազմում է 80,12 կմ²։ Պաշտոնական կոդ՝ 09 1 73 133։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Գերմանիայի քաղաքներ
Կանաչ հոսքագիծ
Կանաչ հոսքագիծ, կանաչ կերի պլանաչափ արտադրության և դրա արդյունավետ օգտագործման համակարգ՝ կենդանիներին վաղ գարնանից մինչև ուշ աշուն անընդմեջ թարմ կերով ապահովելու համար։
Ստեղծվում է տնտեսության կերային և դաշտային ցանքաշրջանառություններում բազմամյա և միամյա խոտաբույսերի, կերային, բոստանային կուլտուրաների, արմատապտուղների և այլ բույսերի հաջորդական ու արդյունավետ օգտագործման հիման վրա։
Տեսակներ
Տարբերում են 3 հիմնական տիպ՝
Կատեգորիա:Գյուղատնտեսություն
Շենսի
Շենսի, նահանգ Չինաստանի հյուսիս-արևմուտքում։ Տարածությունը 190 հազար կմ2 է, բնակչությունը՝ 39,5 միլիոն (2020), վարչական կենտրոնը՝ Սիան։ Հյուսիսային մասը գտնվում է Լյոսային սարավանդի սահմաններում (միջին բարձրությունը՝ մոտ 1500 մ), հարավային մասն զբաղեցնում է Ցինլին լեռնաշղթան (առավելագույն բարձրությունը՝ 3666 մ), որոնց միջև գտնվում է Վեյհե գետի հովիտը։ Կլիման մուսսոնային է, Ցինլինից հյուսիս՝ բարեխառն, հարավում՝ մերձարևադարձային։ Տարեկան տեղումները 300-1000 մմ են։ Գլխավոր գետը Հուանհեն է՝ վեյհե, Հանշույ վտակներով։ Տարածքի մոտ 9 տոկոսը անտառածածկ է։ Բնակչության հիմնական մասն զբաղված է գյուղատնտեսության մեջ։ Մշակում են ցորեն, կորեկ, բրինձ, գաոլյան, եգիպտացորեն, բամբակենի, ձիթատու կուլտուրաներ, շաքարի ճակնդեղ։ Անասնապահությունը թույլ է զարգացած։ Արդյունահանում են քարածուխ, նավթ, երկաթի հանքանյութ։ Մշակող արդյունաբերության հիմնական կենտրոններն են Սիանը, Բաոցցին։ Զարգացած է սև մետալուրգիան, մեքենաշինությունը, քիմիական, բամբակե գործվածքների արդյունաբերությունը, նավթավերամշակությունը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Չինաստան
Իտիկավամիսատո
Իտիկավամիսատո (市川三郷町), ավան Ճապոնիայում։ Գտնվում է Յամանասի պրեֆեկտուրայում։ Ավանի ամբողջ մակերեսը կազմում է 75,07 կմ², բնակչությունը՝ 16 083 մարդ, իսկ խտությունը 214,24 մարդ/կմ²։
Աշխարհագրական դիրք
Ավանը գտնվում է Հոնսյու կղզում, Յամանասի պրեֆեկտուրայում Տյուբու տարածաշրջանում։ Այն սահմանակից է Մինամիարուպուսու, Թյուո, Կոֆու Մինոբու, Ֆուձիկավա քաղաքներին ։
Բնակչություն
Բնակչությունը կազմում է 16 083 մարդ (2014 թվականի օգոստոսի 1), խտություն - 214,24 մարդ/կմ²։
Սիմվոլիզմ
Ավանի ծառը համարվում է Սակուրան, ծաղիկը՝ Gentiána scábra-ը
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ճապոնիայի բնակավայրեր
Լապայի գավառ
Լապայի գավառ (Microrregião de Lapa), գավառ Բրազիլիայի Պարանա նահանգում։ Մտնում է Կուրիտիբայի ագլոմերացիա (մեզոշրջան)ի մեջ։ Բնակչությունը կազմում է 49 897 մարդ՝ 2006 թվականի տվյալներով։ Զբաղեցնում է 2 232,468 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը՝ 22,4 մարդ/կմ²։
Գավառի կազմ
Գավառի կազմի մեջ են մտնում հետևյալ համայնքները.
Կատեգորիա:Բրազիլիայի գավառներ Կատեգորիա:Պարանա նահանգի գավառներ
Մամուտի
Մամուտի (Мамуты), գյուղ Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Վելիժսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 1 մարդ։
Անտիպինա (գետ)
Անտիպինա (Антипина), գետ Ռուսաստանում, հոսում Արխանգելսկի մարզում։ Գետաբերանը տեղակայված է Մոտմա գետի ձախ ափին՝ 9 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը 10 կմ է։
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը՝ հյուսիսային Դվինա գետն է, գետի ենթաավազանը Վիչեգդա և Վագա գետերն են։ Գետի գետային ավազանը Հյուսիսային Դվինան գետն է՝ մինչև հյուսիսային Դվինի միախառնման կետը։ Գետավազանը՝ Հյուսիսային Դվինա։
Տվյալներն ըստ ջրային ռեսուրսների ֆեդերատիվ տեսչության.
Կայարանատուն
Կայարանատուն, շենք կամ շենքերի և շինությունների համալիր, որ նախատեսված Է հիմնականում՝
Կայարանատները տարբերակվում են՝
Առաջին Կայարանատները կառուցվել են 1822-1825 թվականներին Անգլիայում՝ Աթոքթոն-Դարլինգթոն երկաթուղու վրա։ Կայարանատան ծավալատարածական լուծումը ներառում է 3 գլխավոր փոխկապակցված տարրեր՝
Ուղևորների համար առավել հարմարավետություն ստեղծելու խնդիրները, տեխնիկական-տնտեսական նպատակահարմարության պահանջները հանգեցրին միավորված Կայանատների (երկաթուղա-ավտոբուսային, ծովա-երկաթուղային և այլն) ստեղծմանը։
Կատեգորիա:Կայարանատներ
Սոտնիցկի Կազաչոկ
Սոտնիցկի Կազաչոկ (Сотницький Козачок), գյուղ Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Զոլոչևի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1675 թվականին։
2001 թվականի տվյալներով Սոտնիցկի Կազաչոկ գյուղում բնակվում էր 177 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 1941 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 91,19 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Զոլոչևի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1675 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Ողոհի
Ողոհի կամ Աղահեցիկ (Ələhi - Ալահի կամ Ələhin - Ալահին), գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Որդուարի շրջանում։
Հնձիկ
Հնձիկ, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Էրզրումի գավառում ։
Ողոհի
Ողոհիի կամ Աղահեցիկի (Ալահինի) Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցի
Ժամանակը՝ անհայտ։ - Տեղը՝ գյուղի կենտրոնում։ - Ճարտարապետը՝ անհայտ։ - Պատվիրատուն, մեկենասը՝ անհայտ։ - Հորինվածքը՝ քառամույթ գմբեթակիր բազիլիկա։ - Շինանյութը՝ սրբատաշ և կիսամշակ քար։ - Վերանորոգումներ՝ XVII դ., 1906 թ.։ - Մուտքը՝ արևմտյան ճակատում։ - Աբսիդը՝ կիսաշրջանաձև։ - Մույթերը՝ քառակոաի։ - Ավանդատները՝ մեկ զույգ։ - Գմբեթը՝ անհայտ։ - Արձանագրություններ՝ արևմտյան ճակատում, ինտերյերում։ - Որմնանկարներ՝ չունի։ - Պատկերաքանդակներ՝ չունի։ - Զարդաքանդակներ՝ չունի։ - Շրջակայքում՝ անհայտ։ - Վիճակը՝ 1930-ական թվականներին քանդվել է եկեղեցու գմբեթը, այնուհետև փլվել է հարավային ավանդատան ծածկը։ Որմերում ունի վտանգավոր ճաքեր։
Հնձիկ
Բնակչություն
1800 թվականին ուներ 142 բնակիչ ։
Ողոհի
Ողոհիի կամ Աղահեցիկի Սուրբ Խաչ կամ Սուրբ Հռիփսիմե վանք
Ժամանակը՝ XIV -XV դդ.։ - Տեղը՝ գյուղի հյուսիսարևմտյան մասում։ - Ճարտարապետը՝ անհայտ։ - Պատվիրատուն, մեկենասը՝ անհայտ։ -Հորինվածքը՝ անհայտ։ - Շինանյութը՝ սրբատաշ և կիսամշակ քար։ - Վերանորոգումներ՝ անհայտ։ - Արձանագրություններ՝ վանքի կալվածատիրական վիմագիրը այժմ գտնվում է գյուղի ս. Ստեփանոս եկեղեցում։ - Շրջակայքում՝ եկեղեցու շուրջը գոյություն է ունեցել վանքապատկան շինություններ և պարիսպ։ - Վիճակը՝ եկեղեցին կիսախաթար կերպով կանգուն է եղել մինչև XIX դ. կեսերը։ Հետագայում այդ համալիրի ավերակները քայքայվելուց հետո նրա տեղում կառուցել են մի միանավ մատուռ, որը ևս ավերակի է վերածվել։
Հնձիկ
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ողոհի
Ողոհիի կամ Աղահեցիկի կամուրջ
Ժամանակը՝ XVII դ.։ - Տեղը՝ գյուղի արևմտյան կողմում, Գիլան գետի Նորակերտ վտակի վրա։ - Կառուցող վարպետը՝ անհայտ։ - Պատվիրատուն, մեկենասը՝ անհայտ։ - Հորինվածքը՝ երկկամար։ - Շինանյութը՝ սրբատաշ և կիսամշակ քար։ - Վերանորոգումներ՝ անհայտ։ - Արձանագրություններ՝ չունի։ - Վիճակը՝ գործող։
Ողոհիի կամ Աղահեցիկի գերեզմանատուն
Ժամանակը՝ XV-XX դդ.։ - Տեղը՝ գյուղի արևմտյան մասում։ - Տապանաքարերի թիվը՝ 60։ - Տապանաքարերի տեսակը՝ հարթ, խաչքարեր, քառանկյունի։ - Արձանագիր տապանաքարերի թիվը՝ 17։ - Վիճակը՝ հին տապանաքարերի մեծ մասը կիսով չափ թաղված են հողի մեջ, արձանագրությունները քայքայված։
Բորոդինսկի
Բորոդինսկի (Бородинский), քաղաքատիպ ավան Ռուսաստանի Տուլայի մարզի Կիրեևսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2010 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 6020 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքատիպ ավաններ Կատեգորիա:Ռուսաստանի Տուլայի մարզի Կիրեևսկի շրջանի բնակավայրեր
Սիրտ
Սիրտ (, καρδιά, kardia), մարդու և այլ կենդանիների մկանային օրգան, որն արյունատար անոթներ է մղում արյունը ։ Արյունը մարմնին ապահովում է թթվածին և սննդանյութեր, ինչպես նաև ապահովում նյութափոխանակության արգասիքների հեռացում։ Սիրտը գտնվում է կրծքավանդակի միջին բաժնում ։
Մարդու, այլ կաթնասունների և թռչունների մոտ սիրտը կազմված է չորս խոռոչից՝ վերին աջ և ձախ նախասրտերից և ստորին ձախ և աջ փորոքներից ։ Աջ փորոքը և նախասիրտը միասին ընդունված է անվանել աջ սիրտ, իսկ ձախ փորոքն ու ձախ նախասիրտը՝ ձախ սիրտ։ Ձկների սիրտը կազմված է երկու խոռոչից՝ մեկ նախասրտից և փորոքից, սողունների սիրտն ունի երեք խոռոչ ։ Առողջ սրտում արյունը սրտի փականների շնորհիվ հոսում է միայն մեկ ուղղությամբ․ սրտի փականները արգելակում են արյան հետադարձ շրջանառությունը ։ Սիրտը գտնվում է պաշտպանիչ պարկում՝ սրտապարկում (պերիկարդում), որը պարունակում է քիչ քանակությամբ հեղուկ։ Սրտի պատը կազմված է երեք շերտերից՝ էպիկարդից, միոկարդից և էնդոկարդից ։
Սրտանոթային համակարգի հիվանդությունները 2008 թվականի տվյալներով մահվան պատճառ հանդիսացող ամենատարածված հիվանդություններն են, որոնց բաժին է ընկնում մահվան դեպքերի շուրջ 30%-ը ։ Իսկ սրտանոթային համակարգի հիվանդություններով պայմանավորված մահերի շուրջ երեք քառորդը պայմանավորված է պսակաձև անոթների հիվանդությամբ և սրտամկանի ինֆարկտով ։ Հիվանդությունների ռիսկային գործոնների թվին են պատկանում ծխելը, ավելորդ քաշը, քիչ ֆիզիկական ակտիվությունը, խոլեստերոլի բարձր մակարդակը, վատ կարգավորվող շաքարային դիաբետը և այլն ։ Սրտանոթային հիվանդությունները հաճախ ախտանիշեր չունեն կամ առաջացնում են կրծքի շրջանում ցավեր և հևոց։ Սրտի հիվանդությունների ախտորոշումն իրականացվում է հիվանդության պատմության ուսումնասիրմամբ, ստետոսկոպով սրտի տոների և աղմուկների հետազոտմամբ, էլեկտրասրտագրությամբ և ուլտրաձայնային հետազոտմամբ ։ Սրտի հիվանդություններով մասնագիտացած մասնագետներին անվանում են սրտաբաններ, չնայած որ շատ այլ մասնագետներ նույնպես ներգրավված են բուժման մեջ ։
Տեղադրություն և ձև
Մարդու սիրտը գտնվում է կրծքավանդակի խոռոչում՝ կրծքային 5-8-րդ ողերի մակարդակում։ Սիրտը շրջապատում է երկու թաղանթ ունեցող սրտապարկը, որը ամրանում է միջնորմին ։ Սրտի ստորին երեսը գտնվում է ողնաշարի մոտ, իսկ վերին երեսը՝ կրծոսկրի և կողերի աճառների մոտ։ Սրտի վերին երեսը շատ արյունատար անոթների միացման հատված է՝ սիներակներ, աորտա և թոքային ցողուն։ Սրտի վերին հատվածը՝ հիմը գտնվում է երրորդ ողի աճառի մակարդակում։ Սրտի ստորին ծայրը՝ սրտի գագաթը, գտնվում է կրծոսկրից ձախ միջին գծից 8-9 սմ դեպի ձախ։
Սրտի մեծամասնությունը սովորաբար մի փոքր դուրս է գալիս կրծքավանդակի ձախ հատվածից․ թվում է, թե սիրտն ամբողջությամբ ձախ հատվածում է այն պատճառով, որ սրտի ձախ հատվածը, որն ավելի մկանոտ է և հզոր, գտնվում է կրծքավանդակի ձախ հատվածում։ Քանի որ սիրտը գտնվում է թոքերի միջև, ձախ թոքն ավելի փոքր է քան աջը և սրտի հետ սահմանում ունի սրտային կտրուճ։ Սիրտն ունի քիչ տափակած կոնի ձև, որի վերին հատվածում սրտի հիմքն է, իսկ ստորին հատվածում՝ գագաթը, որը դարձած առաջ ու ձախ։ Մեծահասակի սիրտն ունի մոտ 250-350 գ զանգված ։ Սիրտը մոտավորապես ունի բռնուցքի մեծություն․ միջին չափերն են՝ 12-13 սմ երկարություն, 8 սմ լայնություն և 6 սմ հաստություն։ Մարզիկները կարող են ունենալ ավելի մեծ սիրտ՝ սրտամկանի վրա պարբերական վարժությունների ազդության հետևանքով։
Խոռոչներ
Սիրտը ունի չորս խոռոչ՝ երկու վերին նախասրտեր, որոնք արյուն ընդունող խոռոչներն են և երկու ստորին փորոքներ, որոնք արյունը մղող խոռոչներն են։ Նախասրտերը փորոքներ են բացվում նախասրտափորոքային փականների միջոցով։ Այս անցումը տեսանելի է նաև սրտի մակերեսին՝ պսակաձև ակոսի տեսքով։ Աջ նախասրտի վերին հատվածում կա մի ականջաձև կառույց, որն անվանվում է աջ նախասրտային հավելում, ականջիկ կամ նախասրտի խորշ․ նման կառույց կա նաև ձախ նախասրտի վերին հատվածում։ Աջ նախասիրտը աջ փորոքի հետ միասին հաճախ անվանվում է աջ սիրտ և նմանապես ձախ նախասիրտն ու փորոքը միասին անվանում են ձախ սիրտ։ Փորոքները միմյանցից բաժանվում են միջփորոքային միջնորմի միջոցով, որը սրտի մակերեսին տեսանելի է առաջնային երկայնական և հետին միջփորոքային ակոսների տեսքով։
Սրտին տարածության մեջ ձև է տալիս խիտ շարակցական հյուսվածքից կազմված պատը։ Շարակցական հյուսվածքը ձևավորում է նախասրտափորոքային միջնորմը, որը բաժանում է նախասրտերը փորոքներից։ Թելքավոր օղակները կազմում են սրտի փականների հիմքը ։ Սրտի կմախքը նաև կարևոր է սրտի էլեկտրական ռիթմավար համակարգի համար, քանի որ կոլագենը չի փոխանցում էլեկտրականություն։ Միջնախասրտային միջնորմը բաժանում է նախասրտերը, իսկ միջփորոքային միջնորմը՝ փորոքները։ Միջփորոքային միջնորմը շատ ավելի հաստ է, քան միջնախասրտայինը, քանի որ արյան ճնշումը փորոքներում ավելի մեծ է։
Փականներ
Սիրտը ունի չորս փական, որոնք բաժանում են խոռոչները։ Մեկ փական կա յուրաքանչյուր փորոքի և նախասրտի միջև, մեկ փական կա փորոքներից յուրաքանչյուրի ելքում։
Փորոքների և նախասրտերի միջև գտնվող փականներն անվանվում են նախասրտափորոքային փականներ։ Աջ փորոքի և նախասրտի միջև գտնվում է եռափեղկ փականը, որն ունի երեք փեղկ։ Նրան են կպչում բարակ ջլային թելերը, որոնք իրենց ծայրերով միանում են երեք պտկային մկաններին՝ առաջնային, հետին և միջային։ Ձախ փորոքի և նախասրտի միջև գտնվում է երկփեղկ փականը, որն ունի երկու փեղկ՝ առաջնային և հետին։ Այս փեղկերը նույնպես ջլային թելերով միանում են պտկաձև մկաններին։
Պտկաձև մկանները սրտի պատից փականներ են հասնում բարակ ջլային թելերի միջոցով։ Այս մկանները արգելակում են փակված փականների փեղկերի հեռացումը ։ Սրտային ցիկլի հանգստի փուլում, պտկաձև մկանները նույնպես հանգստանում են, իսկ ջլային թելերի լարվածությունը շատ քիչ է։ Երբ սրտի խոռոչները կծկվում են, կծկվում են նաև պտկաձև մկանները։ Կծկումը ջլային թելերում առաջանցում է լարվածություն, որն արգելակում է փեղկերի մղումը դեպի նախասիրտ։
Երկու փականներ կան նաև փորոքների ելքի մոտ։ Թոքային փականը գտնվում է թոքային զարկերակի հիմքում։ Այն ունի երեք փեղկ, որոնք միացած չեն պտկաձև մկաններին։ Երբ փորոքը հանգստանում է, արյունը ետ է հոսում դեպի զարկերակ, լցվում գրապանաձև փականի մեջ, ստիպելով փականի փեղկերին փակվել։ Աորտայի կիսալուսնաձև փականը գտնվում է աորտայի հիմքում և նույնպես միացած չէ պտկաձև մկաններին։ Այս փականը նույնպես ունի երեք փեղկ և փակվում է աորտայից ետ հոսող արյան հաշվին։
Աջ սիրտ
Աջ սիրտը կազմված է երկու խոռոչից՝ աջ նախասրտից և աջ փորոքից, որոնք բաժանվում են եռափեղկ փականի միջոցով ։
Աջ նախասիրտը համարյա միշտ արյուն է ստանում մարմնի երկու խոշոր երակների՝ վերին և ստորին սիներակների միջոցով։ Պսակաձև շրջանառության արդյունքում գոյացած երակային արյունը նույնպես թափվում է աջ նախասիրտ՝ պսակաձև երակածոցի միջոցով, որը գտնվում է ստորին սիներակի մուտքի մոտ ։ Աջ նախասրտի պատում գտնվում է օվալաձև փոսությունը (fossa ovalis), որը օվալաձև անցքի (foramen ovale) մնացորդն է ։ Աջ նախասրտի պատի ներքին մակերեսը հիմնականում հարթ է, օվալաձև փոսության բարձրացված եզրը միջին դիրք ունի, բացառություն են նաև ականջիկից առաջ գտնվող մի փոքր հատվածը և ականջիկի ներքին երեսին գտնվող սանրաձև մկանները (musculus pectinati), որոնք առաջացնում են մի շարք ուղղաձիգ թմբիկներ ։ Աջ փորոքից արյունը հոսում է թոքային ցողուն, որը բաժանվում է աջ և ձախ թոքային զարկերակների՝ արյուն տանելով դեպի յուրաքանչյուր թոք։ Թոքային ցողունի և աջ փորոքի միջև գտնվում է թոքային փականը ։
Ձախ սիրտ
Ձախ սիրտն ունի երկու խոռոչ՝ ձախ նախասիրտը և ձախ փորքոը, որոնք առանձնանում են երկփեղկ փականի միջոցով ։
Ձախ փորոքի պատը շատ ավելի հաստ է համեմատած աջ փորոքի հետ, քանի որ արյունը ամբողջ մարմին մղելու համար անհրաժեշտ է ավելի շատ ուժ։ Ձախ փորոքում, ի տարբերություն աջի, չկա ռիթմավար հանգույց։ Ձախ փորոքը ամբողջ մարմնին արյուն է մատակարարում աորտայի միջոցով, որի հիմքում գտնվում է աորտայի փականը։ Աորտայից մի փոքր վերջ գտնվող պսակաձև զարկերակներով սիրտն ինքն իրեն է արյուն մատակարարում։ Պսակաձև զարկերակները երկուսն են՝ ձախ հիմնական պսակաձև զարկերակը և աջ պսակաձև զարկերակը ։
Սրտի պատ
Սրտի պատը կազմված է երեք շերտերից՝ ներքին էնդոկարդից, միջին միոկարդից և արտաքին էպիկարդից։ Սրտի պատը շրջապատված է երկթաղանթանի պարկով, որը կոչվում է սրտապարկ կամ պերիկարդ։
Սրտի պատի ներքին շերտն անվանվում է էնդոկարդ։ Այն կազմված է պարզ թեփուկավոր էպիթելից և ծածկում է սրտի խորշերը և փականները։ Այն վերածվում է սրտի զարկերակների և երակների էնդոթելի և միոկարդին միանում շարակցական հյուսվածքի բարակ շերտով։ Էնդոկարտը կարգավորում է նաև միոկարդի կծկումները՝ արտազատելով էնդոթելիններ։
Սրտի միջին շերտն անվանվում է միոկարդ, որը սրտամկանն է՝ ոչ կամային կծկվող միջաձիգ զոլավոր մկանային հյուսվածք, որը շրջապատված է կոլագենով։ Սրտամկանն ունի բարդ կառուցվածք, մկանային բջիջները պարուրված են սրտի խորշերին, արտաքին մկանները նախասրտերի և մեծ անոթների շուրջը առաջացնում են 8-աձև գոյացումներ, իսկ ներքին մկանները նույնանման գոյացումներ են առաջացնում երկու փորոքների շուրջը։ Մկանների այսպիսի դասավորությունը թույլ է տալիս արյունը մղել ավելի արդյունավետ։
Սրտամկանում կա բջիջների երկու տեսակ՝ մկանային բջիջները, որոնք կարող են հեշտությամբ կծկվել և ռիթմավար բջիջները, որոնք կազմում են սրտի ռիթմավար համակարգը։ Մկանային բջիջները կազմում են նախասրտերի և փորոքների բջիջների շուրջ 99 %-ը։ Այս բջիջները միմյանց միանում են միջադիր սկավառակների միջոցով, որը թույլ է տալիս արագորեն փոխանցել ռիթմավար բջիջները առաջացրած գործողության պոտենցիալը։
Միջադիր սկավառակները թույլ են տալիս, որ բջիջները գործեն որպես սինցիտիում և կծկվեն արյունը մղելով խոշոր զարկերակների մեջ։ Ռիթմավար բջիջները կազմում են միոկարդի բջիջների 1 %-ը և առաջացնում են սրտի հաղորդչական համակարգը։ Այս բջիջները սովորաբար ավելի փոքր են և ունեն քիչ քանակով միոֆիբրիլներ, որոնք բջիջներին տալիս են սահմանափակ կծկողունակություն։ Նրանց ֆունկցիան շատ առումներով նման է նեյրոնների ֆունկցիային։ Սրտամկանը ունի ինքնավարություն, յուրահատուկ մի ընդունակություն, որով բջիջները կարողանում են առաջացնել որոշակի ռիթմով սրտի գործողության պոտենցիալ՝ ազդակը արագորեն փոխանցելով բջջից բջիջ կծկելով սիրտն ամբողջությամբ։
Սրտապարկ
Սիրտը շրջապատում է սրտապարկը։ Այն կազմված է երկու թաղանթից․ արտաքին՝ շարակցական-ֆիբրոզ և ներքին՝ շճային թաղանթներից։ Արյունատար անոթները և նյարդերը միոկարդին են հասնում էպիկարդի միջով։ Սա թույլ է տալիս ազդել սրտի ռիթմի վրա։ Առպատային և ընդերային թերթիկների միջև գտնվում է ճեղքանման շճային խոռոչը, որը պարունակում է քիչ քանակությամբ շճային հեղուկ։
Պսակային արյան շրջանառություն
Սրտի հյուսվածքը, ինչպես օրգանիզմի այլ բջիջներ, կարիք ունի թթվածնի, սպիտակուցների մատակարարման և նյութափոխանակության որոշ արդյունքների հեռացման։ Սրանք հնարավոր են դառնում պսակային արյան շրջանառության շնորհիվ, ինչն ընդգրկում է զարկերակներ, երակներ և լիմֆատիկ անոթներ։ Արյան շրջանառությունը այս անոթներով իրականանում է սրտամկանի կծկման և թուլացման փուլերին համապատասխան ։
Սրտամկանը ստանում է արյուն երկու զարկերակներից, որոնք ծագում են աորտալ փականից անմիջապես վերևում։ Դրանք ձախ հիմնական պսակային և աջ պսակային զարկերակներն են։ Ձախ հիմնական պսակային զարկերակը բաժանվում է երկու անոթների՝ ձախ առաջային վայրէջ և ձախ շրջադարձ զարկերակների։ Ձախ առաջային վայրէջ զարկերակը սնում է առաջային և դրսային մասերը, ձախ փորոքի միջնապատը։ Այն ճյուղավորվում է անկյունային և միջնապատային ճյուղերի։ Ձախ շրջադարձ զարկերակը սնում է ձախ փորոքի հետին և ստորին պատերը։ Աջ պսակային զարկերակը սնում է աջ փորոքը, աջ նախասիրտը և ձախ փորոքի հետին ստորին հատվածները։ Աջ պսակային զարկերակը նաև սնում է ԱՎ և ՍԱ հանգույցները մարդկանց մեծ մասի մոտ։ Կա արտահայտված տարբերություն մարդկանց պսակային անոթների և նրանց կողմից սնուցվող պատերի միջև ։
Փոքր լիմֆատիկ ցանցերը, որոնք կոչվում են պլեքսուսներ առկա են սրտի 3 շերտերից յուրաքանչյուրի տակ։ Այս ցանցերը հավաքվում են ձախ և աջ հիմնական ցողունների մեջ և, որոնք շարժվում են վեր միջփորոքային առաջային ակոսով՝ իրենց մեջ հավաքելով ավելի մանր անոթներ։ Այս անոթները այնուհետև անցնում են նախասիրտ-փորոքային ակոսով և նրանց է միանում 3-րդ անոթը, որը դրենավորում է ձախ փորոքի ստոծանիական հատվածը։ Ձախ անոթը, միանալով 3- րդին, շարունակվում է թոքային զարկերակի ուղղությամբ և ավարտվում է ստորին շնչափողբրոնխային հանգույցում։ Աջ անոթը անցնում է աջ նախասրտի ուղղությամբ և հիմնականում ավարտվում է բրախիոցեֆալ հանգույցում։
Նյարդավորում
Սիրտը ստանում է նյարդային ազդակներ թափառող նյարդից և սիմպաթիկ ցողունից սկիզբ առնող նյարդերից։ Այս նյարդերը կարող են ազդել, սակայն չեն կառավարում սրտի ռիթմը։ Սիմպաթիկ նյարդերը նաև ազդում են սրտի կծկման ուժի վրա։ Այս նյարդերով տարածվող գրգիռները ծագում են երկարավուն ուղեղում գտնվող զույգ սիրտանոթային կենտրոններից։ Թափառող նյարդը նվազեցնում է ՍԿՀ- ն, իսկ սիմպաթիկ նյարդերը՝ բարձրացնում են ։ Այս նյարդերը առաջացնում են սրտի վրա տարածվող ցանց, որը կոչվում է սրտային խուրձ ։
Թափառող նյարդը երկար նյարդ է, որը ծագում է ուղեղաբնից և պարասիմպաթիկ նյարդավորմամբ է ապահովում բազմաթիվ օրգաններ, այդ թվում և սիրտը։ Սիմպաթիկ նյարդերը ծագում են T1-T4 կրծքային հանգույցներից և տարածվում դեպի ՍԱ և ԱՎ հանգույցներ, ինչպես նաև նախասրտեր և փորոքներ։ Փորոքները ավելի շատ նյարդավորված են սիմպաթիկ նյարդերով։ Սիմպաթիկ գրգռումը առաջացնում է նորադրենալինի արտազատում նյարդամկանային միացման մասում։ Սա կարճացնում է վերաբևեռացման շրջանը՝ արագացնելով ապաբևեռացումը և կծկումը ։ Նորադրենալինը կապվում է բետա- 1 ընկալիչներին ։
Զարգացում
Սիրտը ֆունկցիոնալ առաջին զարգացող օրգանն է, որը սկսում է կծկվել և արյուն մղել էմբրիոգենեզի 3-րդ շաբաթում։ Այս վաղ զարգացումը խիստ կարևոր է հետագա էմբրիոնալ և նախածննդյան զարգացման համար։
Սիրտը ծագում է սպլանխնոպլևրալ մեզենքիմայց։ Երկու էնդոկարդիալ խողովակներ միանում են առաջացնելով պարզագույն սրտային խողովակ, որը կոչվում է խողովակաձև սիրտ ։ Երրորդ և չորրորդ շաբաթների միջև այդ խողովակը երկարում է և ծալվում է առաջացնելով S-ի ձև։ Սրա շնորհիվ սրտի խոռոչները և խոշոր անոթները տեղակայվում են ճիշտ հերթականությամբ։ Հետագա զարգացումը ընդգրկում է միջնապատի և փականների ձևավորումը և սրտի խոռոչների ռեմոդելավորումը։ Հինգերորդ շաբաթվա վերջում միջնապատը ձևովարված է, իսկ փականների ձևավորումը ավարտվում է իններորդ շաբաթվա վերջում ։
Մինչ հինգերորդ շաբաթը պտղի սրտում առաջանում է օվալ անցք կոչվող բացվածք։ Օվալ անցքը թույլ է տալիս պտղի արյանը անմիջապես անցնել աջ նախասրտից ձախ նախասիրտ՝ շրջանցելով թոքերը։ Ծննդից հետո վայրկյանների ընթացքում հյուսվածքի ծալքը, որը կոչվում է սեպտում պրիմում և մինչ այդ ծառայում էր, որպես փական, փակում է օվալ անցքը՝ ձևավորելով մարդուն բնորոշ շրջանառություն։ Օվալ անցքի վայրում մնում է գոգավորություն, որը կոչվում է օվալ փոսիկ ։
Արյան շրջանառություն
Սիրտը ծառայում է, որպես պոմպ, որն ապահովում է արյան անընդհատ հոսքը օրգանիզմում։ Այս շրջանառությունը կազմված է համակարգային (մարմնում) և թոքային (թոքերում) մասերից։ Թոքային շրջանում արյունը կատարում է ածխաթթու գազի և թթվածնի փոխանակում շնչառության միջոցով։ Այնուհետև համակարգային շրջանով թթվածինը հասնում է օրգաններին, իսկ դեօքսիգենացված արյունը հետ է վերադառնում սիրտ ։
Աջ նախասիրտը հավաքում է դեօքսիգենացված արյունը երկու մեծ երակներից՝ վերին և ստորին սիներակներից։ Արյունը շարունակաբար լցվում է աջ և ձախ նախասրտեր ։ Վերին սիներակը հավաքում է արյուն ստոծանուց վեր գտնվող օրգաններից և բացվում է աջ նախասրտի վերին հետին մասում։ Ստորին սիներակը հավաքում է արյուն ստոծանուց ներքև գտնվող օրգաններից և բացվում է աջ նախասրտի ստորին հետին մասում՝ վերին սիներակի բացման տեղից ներքև։ Ստորին սիներակի բացման հատվածից անմիջապես վեր և միջայնորեն բացվում է պսակային սինուսը ։ Պսակային սինուսը հավաքում է դեօքսիգենացված արյունը սրտամկանից։ Արյունը կուտակվում է աջ նախասրտում։ Երբ աջ նախասիրտը կծկվում է, արյունը մղվում է եռփեղկ փականով դեպի աջ փորոք։ Աջ փորոքի կծկման ժամանակ եռփեղկ փականը փակվում է և արյունը մղվում է դեպի թոքային ցողուն թոքային փականի միջով։ Թոքային ցողունը բաժանվում է աջ և ձախ թոքային զարկերակների, ապա ավելի փոքր անոթների մինչև հասնում է մազանոթների։ Այտեղ կատարվում է ածխաթթու գազի և թթվածնի փոխանակում ալվեոլների պատի միջով։ Սա տեղի է ունենում պասիվ պրոցեսի՝ դիֆուզիայի միջոցով։
Ձախ նախասիրտ թթվածնով հարստացած արյունը վերադառնում է թոքային երակներով։ Այնուհետև արյունն անցնում է ձախ փորոք, անցնելով միտրալ փականով, ապա դեպի աորտա՝ անցնելով աորտալ փականով։ Աորտան մեծ զարկերակ է, որը ճյուղավորվում է ավելի մանր զարկերակների, զարկերակիկների և, ապա, մազանոթների։ Մազանոթներում արյան թթվածինն ու սննդանյութերը տեղափոխվում են բջջներ և փոխարենը արյուն է վերադառնում ածխաթթու գազ և նյութափոխանակային թափոններ ։ Մազանոթային արյունը հավաքվում է երակիկներում, ապա երակներում, որոնք էլ լցվում են վերին և ստորին սիներակներ և վերադառնում աջ նախասիրտ։
Սրտային բոլորաշրջան
Սրտային բոլորաշրջանը կամ սրտային ցիկլը գործողությունների ամբողջություն է, որի ընթացքում սիրտը կծկվում և թուլանում է ամեն զարկի ընթացքում։ Ժամանակահատվածը, որի ընթացքում փորոքները կծկվում են արտամղելով արյունը, կոչվում է սիստոլա, իսկ փորոքների թուլացման և արյունով վերալցման շրջանը՝ դիաստոլա։ Նախասրտերը և փորոքները կծկվում են համաձայնեցված, հետևաբար փորոքների սիստոլայի ընթացքում նախասրտերը թուլանում են և արյուն հավաքում։ Երբ փորոքները թուլացած են, նախասրտերը կծկվում են և մղում արյունը դեպի փորոքներ ։
Սրտային ցիկլի սկզբում փորոքները թուլացած են։ Այդ ընթացքում միտրալ և եռփեղկ փականներով արյուն է լցվում փորոքներ։ Փորոքների լցման մեծ մասից հետո նախասրտերը կծկվում են՝ շարունակելով փորոքների հետագա լցումը արյունով։ Ապա սկսում են կծկվել փորոքները։ Փորոքներում ճնշման աճի հետ միտրալ և տրիկուսպիդալ փականները փակվում են։ Ճնշման հետագա աճի հետևանքով բացվում են աորտալ և թոքային փականները։ Արյունը արտամղվում է սրտից՝ բերելով փորոքներում ճնշման անկման։ Միաժամանակ նախասրտերը լցվում են արյամբ։ Վերջապես, երբ ճնշումը փորքներում դառնում է աորտայի և թոքային զարկերակի ճնշումից ցածր, աորտալ և թոքային փականները փակվում են։ Փորքները սկսում են թուլանալ, միտրալ և եռփեղկ փականները բացվում են և ցիկլը վերսկսվում է։
Սրտային արտամղում
Սրտային արտամղումը 1 րոպեի ընթացքում յուրաքանչյուր փորոքով արտամղված արյան ծավալն է։ Այն հաշվարկվում է ՍԿՀ- ն բազմապատկելով արտամղման ծավալով (ԱԾ) ։ Սրտային արտամղումը համապատասխանեցվում է մարմնի չափին, հաշվի առնելով մարմնի մակերեսը, և կոչվում է սրտային ինդեքս։
Միջինում սրտային արտամղումը կազմում է 4-8 լ/ր, եթե միջին ԱԾ- ն ընդունենք 70 մլ ։ ԱԾ- ն սովորաբար հաշվարկվում է էխոսրտագրությամբ և կարող է փոփոխվել կախված սրտի չափերից, ֆիզիկական և մենթալ վիճակից, սեռից, կծկողականությունից, կծկման տևողությունից, նախա- և հետբեռնվածությունից կախված ։
Նախաբեռնվածությունը բնորոշում է նախասրտերի լցման ճնշումը դիաստոլայի վերջում, երբ փորոքները լիովին լցված են։ Հիմնական գործոնը փորոքների լցման ժամանակն է․ եթե կծկումը հաճախակի է, ապա փորոքները լցվում են ավելի կարճ ժամանակահատվածում, հետևաբար նախաբեռնվածությունը ավելի քիչ կլինի ։ Նախաբեռվածության վրա ազդում է նաև արյան ծավալը։ Յուրաքանչյուր կծկման ուժը ուղիղ համեմատական է նախաբեռվծաությանը։ Սա կոչվում է Ֆրանկ-Ստարլինգի օրենք։ Ըստ այս օրենքի կծկման ուժը համապատասխանում է մկանաթելերի սկզբնական երկարությանը․ որքան շատ են դրանք ձգված, անքան ավելի մեծ կլինի կծկման ուժը ։
Հետբեռնվածությունը կամ սիստոլայի ժամանակ արյան արտամղման համար անհրաժեշտ ճնշման արժեքը կախված է անոթային դիմադրությունից։ Այն կարող է փոփոխվել սրտի փականների նեղացման դեպքում կամ ծայրամասային անոթների կծկման և լայնացման հետևանքով ։
Սրտի կծկման ուժից է կախված ԱԾ- ն։ Սա կարող է փոփոխվել ինոտրոպ դեղամիջոցների ազդեցությամբ ։ Այս դեղամիջոցները կարող են տրվել վերակենդանացման ընթացքում և հետագայում վերակենդանացման բաժանմունքում կյանքի պահպանման նպատակով։ Ինոտրոպները կարող են լինել դրական և բացասական։ Դրականները ուժեղացնում են կծկումը։ Դրանցից են ադրենալինը, նորադրենալինը և դոպամինը ։ Բացասականները ընկճում են կծկման ուժը։ Դրանցից են բետա բլոկատորները և կալցիումական անցուղիների արգելակիչները ։
Էլեկտրական հաղորդականություն
Սրտի նորմալ ռիթմը կոչվում է սինուսային և առաջանում է սինոատրիալ (ՍԱ) հանգույցում, որը սրտի ռիթմավարն է։ Այստեղ ծագում է էլեկտրական ազդակ, որը, տարածվելով սրտամկանով, բերում է դրա կծկմանը։
ՍԱ հանգույցը գտնվում է աջ նախասրտի վերին հատվածում՝ վերին սիներակի բացմանը մոտ։ ՍԱ հանգույցում առաջացած ազդակը տարածվում է աջ նախասրտով, որտեղից Բախմանի խրձով տարածվում է դեպի ձախ նախասիրտ։ Նախասրտերը կծկվում են միաժամանակ  ։ Ազդակն այնուհետև տարածվում է դեպի ԱՎ հանգույց։ Այս հանգույցը գտնվում է աջ նախասրտի ներքևում՝ նախասրտի և փորոքի սահմանին ։ Ազդակը ԱՎ համգույցից անցնում է Հիսի խրձով և նրա աջ և ձախ ճյուղերով դեպի փորոքներ։ Փորոքներում ազդակը փոխանցվում է մասնագիտացված հյուսվածքներով, որոնք կոչվում է Պուրկինյեի թելիկներ ։
Սրտի կծկման հաճախություն
Հանգստի վիճակում նորմալ սրտային ռիթմը կոչվում է սինուսային և առաջանում է ՍԱ հանգույցում մի խումբ ռիթմավար բջիջներով։ Այդ բջիջները առաջացնում են գործողության պոտնեցիալ։ Սրտային գորխողության պոտենցիալը առաջանում է յուրահատուկ էլեկտրոլիտների բջջից ներս և դուրս հոսքի հետևանքով։ Գործողության պոտնեցիալը (ԳՊ) այնուհետև տարածվում է դեպի հարակից բջիջներ։
Երբ ՍԱ բջիջները հանգստ վիճակում են, նրանք իրենց թաղանթների վրա ունեն բացասական լիցք։ Այնուամենայնիվ նատրիումական իոնների արագ ներհոսքը վերածում է այդ լիցքը դրականի։ Սա կոչվում է ապաբևեռացում և առաջանում է ինքնբուխ ։ Երբ բջիջն ունենում է բավարար բարձր լիցք, նատրիումական անցուղիները փակվում են և կալցիումի իոնները սկսում են մտնել բջիջ, ինչից կարճ ժամանակ անց կաիլումը սկսում է բջջից դուրս գալ։ Բոլոր իոնները տեղաշարժվում են թաղանթում գտնվող իոնային անցուղիներով։ Կալիումը և կալցիումը սկսում են տեղշարժվել միայն, երբ բջիջն ունենում է բավարար բարձր լիցք, այդ պատճառով կոչվում են վոլտաժ կախյալ։ Սրանից հետո կալցիումական անցուղիները փակվում են, իսկ կալիումականները բացվում՝ թույլ տալով կալիումին դուրս գալ բջջից։ Սա բերում է բջջի բացասական լիցքի առաջացմանը, որը կոչվում է վերաբևեռացում։ Երբ թաղանթային պոտնեցիալը հասնում է -60 մՎ-ի կալիումական անցուղիները փակվում են և պրոցեսը սկսվում է կրկին ։
Իոնները շարժվում են բարձր խտության մասից դեպի ցածրը։ Այդ պատճառով նատրիումը շարժվում է դեպի ներս, իսկ կալիումը՝ դեպի դուրս։ Կալցիումը նույպես շատ կարևոր դեր է կատարում։ Նրանց ներհոսքը նշանակում է, որ ՍԱ բջիջները ունեն երկարաձգված պլատո փուլ, երբ առկա է դրական լիցք։ Այս շրջանի մի հատվածը կոչվում է բացարձակ ռեֆրակտեր շրջան։ Կալցիումական իոնները միանում են նաև կարգավորիչ սպիտակուց տրոպոնին C-ին՝ բերելով սրտամկանի կծկմանը և առանձնանում են նրանից՝ առաջացնելով թուլացում ։
Հասուն մարդու հանգստի ՍԿՀ- ն տատանվում է 60-100 զ/ր-ի սահմանում։ Նորածնի հանգստի ՍԿՀ- ն կարող է լինել 129 զ/ր և աստիճանաբար նվազել երեխայի աճի հետ ։ Մարզիկների հանգստի ՍԿՀ- ն կարող է լինել 60 զ/ր-ից ցածր։ Ֆիզիկական ծանրաբեռնվածության ժամանակ ՍԿՀ- ն կարող է լինել150 զ/ր՝ հասնելով առավելագույնը 200-220զ/ր-ի ։
Ազդեցություններ
Բարոռեցեպտորները ձգման ընկալիչներ են, որոնք տեղակայված են աորտալ սինուսում, քնային մարմնիկներում, սիներակներում և այլ հատվածներում, այդ թվում թոքային անոթներում և սրտի աջ կեսում։ Բարոռեցեպտորների ազդակները կախված են նրանց ձգման ասիտճանից, ինչն էլ կախված է արյան ճնշումից, ֆիզիկական ակտիվության աստիճանից և արյան հարաբերական մատակարարումից։ Բարձր ճնշման և, հետևաբար, դրանց մեծ ձգման դեպքում բարոռեցեպտորներից գնացող ազդակները ավելանում են և սրտային կենտրոնները նվազեցնում են սիմպաթիկ ակտիվությունը և ուժեղացնում պարասիմպաթիկը։ Ճնշման և ձգման նվազման հետ նվազում է նաև ազդակների քանակը, հետևաբաև աճում է սիմպաթիկ ակտիվությունը ։ Առկա է նմանատիպ ռեֆլեքս, որը կոչվում է ատրիալ ռեֆլեքս կամ Բեյնբրիջի ռեֆլեքս և կապված է դեպի նախասիրտ արյան հոսքի փոփոխման հետ։ Մեծացած երակային հետհոսքը ձգում է նախասրտի պատը, որտեղ տեղակայված են համապատասխան մասնագիտացված բարոռեցեպտորներ։ Այնուամենայնիվ այս դեպքում մեծանում է սիմպաթիկ ակտիվությունը՝ բերելով ՍԿՀ-ի ավելացմանը ։ Քեմոռեցեպտորները առկա են քնային մարմնիկներում կամ վերել աորտայում և ընկալում են արյան մեջ թթվածնի և ածխաթթու գազի մակարդակների փոփոխությունը։ Ցածր թթվածինը կամ բարձր ածխաթթու գազը բերում են այդ ընկալիչների գրգռմանը։
Մարզվածությունը, տարիքը, մարմնի ջերմաստիճանը, հիմնական նյութափոխանակությունը և նույնիսկ մարդու հուզական վիճակը կարող են ազդել սրտի կծկման հաճախության վրա։ Ադրենալինի, նորադրենալինի և վահանաձև գեղձի հորմոնները բարձրացնում են ՍԿՀ- ն։ Կալցիումի, կալիումի, նատրիումի մակարդակները նույնպես ազդում են ՍԿՀ-ի արագության և կարգավորման վրա։ Ցածր զարկերակային ճնշումը, թթվածնի ցածր մակարդակը և ջրազրկումը կարող են հաճախացնել սրտի կծկումները ։
Հիվանդություններ
Սիրտանոթային հիվանդությունները, որոնք ընդգրկում են սրտի հիվանդություններ, համարվում են աշխարհում մահվան առաջատար պատճառ ։ Սիրտանոթային հիվանդությունների մեծ մասը կապված է կենսակերպի և այլ գործոնների հետ, որոնք ավելանում են տարիքի հետ ։ Սրտի հիվանդությունները մահվան հիմնական պատճառ են՝ բերելով 2008 թվականին ամբողջ աշխարհում մահերի 30%-ին ։ Սրտի հետ կապված մասնագիտացում ստացած բժիշկները կոչվում են սրտաբաններ։ Շատ այլ մասնագետներ են ընդգրկված սրտային հիվանդությունների բուժման մեջ, այդ թվում սրտային վիրաբույժներ, ընտանեկան բժիշկներ, ինչպես նաև սննդաբաններ և ֆիզիոթերապևտներ ։
Սրտի իշեմիկ հիվանդություն
Պսակային զարկերակների հիվանդությունը, որը հայտնի է սրտի իշեմիկ հիվանդություն անվամբ, առաջանում է աթերոսկլերոզի՝ ներքին պատին ճարպային նյութերի կուտակման հետևանքով։ Այս ճարպային զանգվածները, որոնք հայտնի են աթերոսկլերոտիկ վահանիկ անվամբ, նեղացնում են զարկերակի լուսանցքը և նվազեցնում դեպի սրտամկան արյան հոսքը ։ Եթե նեղացումը աննշան է, հիվանդը կարող է չունենալ որևէ ախտանշան։ Սուր նեղացումներ կարող են առաջացնել կրծքավանդակի ցավ՝ կրծքահեղձուկ և հևոց։ Աթերոսկլերոտիկ վահանիկի բարակ պատյանը կարող է պատռվել՝ մերկացնելով ճարպային միջուկը։ Այս դեպքում կարող է առաջանալ թրոմբ, որը կխցանի զարկերակը և կդադարեցնի արյան հոսքը դեպի սրտամկան՝ առաջացնելով ինֆարկտ կամ անկայուն ստենոկարդիա։ Վատագույն դեպքում սա կարող է առաջացնել սրտի կանգ։ Ճարպակալումը, գերճնշումը, չկառավարվող դիաբետը, ծխելը և հիպերխոլեստերինեմիան բարձրացնում են աթերոսկլերոզի և սրտի իշեմիկ հիվանդության զարգացման ռիսկը ։
Կարդիոմիոպաթիաներ
Կարդիոմիոպաթիաների դեպքում ախտահարվում է սրտամկանը։ Որոշները առաջացնում են սրտամկանի ոչ նորմալ հաստացում (հիպերտրոֆիկ կարդիոմիոպաթիա), որոշները ոչ նորմալ լայնացում և թուլություն (դիլատացիոն կարդիոմիոպաթիա), որոշները առաջացնում են սրտամկանի պնդացում և դժվարացնում են թուլացումը (ռեստրիկտիվ կարդիոմիոպաթիա), իսկ որոշները բարձրացնում են առիթմիաների առաջացման ռիսկը (առիթմոգեն կարդիոմիոպաթիա)։ Այս վիճակները սովորաբար գենետիկ են, բայց որոշները՝ օրինակ դիլատացիոն կարդիոմիոպաթիան, կարող են առաջանալ այնպիսի տոքսիններից, ինչպիսին է ալկոհոլը։ Հիպերտրոֆիկ կարդիոմիոպաթիան կապված է հանկարծակի սրտային մահվան ավելի մեծ ռիսկի հետ, հատկապես մարզիկների մոտ ։ Շատ կարդիոմիոպաթիաներ կարող են բերել սրտային անբավարարության ավելի ուշ փուլերում ։
Սրտի փականային հիվանդություն
Սրտի առողջ փականները ապահովում են արյան միակողմանի հոսքը։ Սրտի հիվանդ փականները կարող են նեղացնել բացվածքը և արգելակել արյան հոսքը (ստենոզ), կամ կարող են նորմալ չփակվելու հետևանքով թույլ տալ արյան հետհոսք (փականային հետհոսք)։ Սրտի փականային հիվանդությունը կարող է առաջացնել հևոց, ուշագնացություն, կրծքավանդակի ցավ, բայց կարող է նաև լինել անախտանիշ և հայտնաբերվել ռուտին հետազոտության ժամանակ՝ սրտի աղմուկ լսելով։ Զարգացած աշխարհում փականային հիվանդությունը սովորաբար ծագում է երկրորդային դեգեներացիայի հետևանքով՝ ծերացման ընթացքում, բայց կարող է նաև հարուցվել էնդոկարդիտով։ Աշխարհի որոշ մասերում սրտի ռևմատիկ հիվանդությունը համարվում է փականային արատների առաջատար պատճառ և հիմնականում բերում է աորտալ կամ միտրալ ստենոզի ։
Առիթմիա
Առողջ սրտում մինչ ամբողջ սրտամկանով տարածվելը գրգիռը առաջանում է ՍԱ հանգույցում։ Դրանից հետո այն տարածվում է դեպի ԱՎ հանգույց, ապա դեպի փորոքներ։ Սա նորմալ սինուսային ռիթմն է։ Առիթմիաները կարող են լինել անախտանիշ կամ առաջացնել հևոց, ուշագնացություն, սրտխփոց։ Որոշ տեսակներ, օրինակ նախասրտային ֆիբրիլյացիան, մեծացնում են կաթվածի երկարաժամկետ ռիսկը ։
Որոշ առիթմիաներ բերում են սրտի ոչ նորմալ դանդաղ ռիթմերի՝ դանդաղասրտությունների, առաջացման։ Սա կարող է ի հայտ գալ սինուսային հանգույցի թուլության հետևանքով կամ հաղորդման համակարգում վնասումների ժամանակ, օրինակ՝ պաշարումների ։ Մյուս տեսակների ժամանակ սիրտը կարող է կծկվել բավականին արագ։ Սրանք կոչվում են հաճախասրտություններ։ Վերջիններս կարող են ծագել նախասրտերից (նախասրտային թրթռում և ֆիբրիլյացիա), ԱՎ հանգույցից (ԱՎ ռե-էնթրի հաճախասրտություններ), փորոքներից (փորոքային հաճախասրտություններ)։ Պատճառ կարող են հանդիսանալ սրտամկանի սպիացումը, հավելյալ ուղիների առկայությունը, էլեկտրոլիտային խանգարումները և այլն։ Ամենավտանգավոր տեսակը փորոքային ֆիբրիլյացիան է, որը շտապ օգնության բացակայության դեպքում արագ բերում է մահվան ։
Պերիկարդի հիվանդություններ
Սիրտը շրջապատող պարկի՝ պերիկարդի բորբոքումը կոչվում է պերիկարդիտ։ Այս հիվանդության ժամանակ սովորաբար դիտվում է կրծքավանդակի ցավ, որը ճառագայթում է դեպի մեջք։ Պերիկարդիտը սովորաբար ունի վիրուսային ծագում։ Պերիկարդի խոռոչում կարող է կուտակվել հեղուկ՝ պերիկարդիալ էքսուդատ։ Վերջինս սովորաբար ծագում է երկրորդային պերիկարդիտների, երիկամային անբավարարության, ուռուցքների հետևանքով և սովորաբար լինում է անախտանիշ։ Այնուամենայնիվ զանգվածային էքսուդատը կամ դրա արագ կուտակումը կարող են բերել սրտի տամպոնադայի առաջացման՝ բերելով հևոցի և մահացու ցածր զարկերակային ճնշման։ Հեղուկը կարող է հեռացվել պերիկարդի խոռոչից ասեղով՝ պերիկարդիոցենտեզի ժամանակ։
Սրտի բնածին հիվանդություններ
Սրտի բնածին արատները կարող են լինել համեմատաբար թեթև կամ լուրջ, կյանքին վտանգ սպառնացող։ Հաճախ հանդիպող տիպերից են միջնապատի արատները (միջնախասրտային և միջփորոքային միջնապատի արատներ)։ Մյուս տեսակներից են սրտի փականների արատները կամ հիմանկան անոթների ախտահարումը։ Կարող են հանդիպել ավելի բարդ, համակցված համախտանիշներ, օրինակ՝ Ֆալլոյի տետրադա։
Որոշ արատների դեպքում թթվածնով աղքատ արյունը անցնում է համակարգային շարջանառություն՝ թոքեր հասնելու փոխարեն։ Սրանք հայտնի են ցիանոտիկ կամ կապույտ արատներ և սովորաբար ավելի ծանր են։ Արատների որոշ թեթև ձևեր կարող են չհայտնաբերվել երկար տարիների ընթացքում և արտահայտվել միայն հասուն տարիքում, օրինակ՝ միջնախասրտային միջնապատի արատները ։
Ախտորոշում
Ախտորոշումը կատարվում է հավաքելով հիվանդության պատմություն, կատարելով որոշ սրտաբանական հետազոտություններ, այդ թվում ԷՍԳ, Էխո-ՍԳ և պատկերային հետազոտություններ։ Կարող են կատարվել նաև այնպիսի ինվազիվ հետազոտություններ, ինչպիսիք են սրտի կաթետերիզացիան։
Հետազոտություններ
Սրտային հետազոտությունը ընդգրկում է շոշափում և լսում ։ Այն ընդգկում է նաև տեսանելի նշանների գնահատում, օրինակ՝ արյունազեղումներ։ Պուլսը սովորաբար շոշափվում է ճաճանչային զարկերակի վրա և որոշվում է ռիթմն ու ուժգնությունը։ Չափվում է զարկերակային ճնշումը՝ օգտագործելով ավտոմատ կամ մեխանիկական սֆիգմոմանոմետր։ Աուսկուլտացիան՝ լսումը, կատարվում է ստետոսկոպի միջոցով։
Սրտի տոներ
Նորմայում առողջ սրտում լսվում են միայն 2 տոն, որոնք կոչվում են 1-ին և 2-րդ տոներ։ 1-ին տոնը առաջանում է ԱՎ փականների փակաման ժամանակ։ 2- րդ տոնը առաջանում է կիսալուսնաձև փականների փակման ժամանակ ։ Յուրաքանչյուր տոն կազմված է երկու բաղադրիչներից՝ արտահայտելով փոքր տարբերությունը 2 փականների փակման միջև ։ 2-րդ տոնը կարող է բաժանվել երկու առանձին տոների՝ ներշնչման կամ տարբեր սրտային հիվանդությունների պատճառով ։ Կարող են լինել նաև լրացուցիչ տոներ, որոնք առաջացնում են գալոպի ռիթմեր։ Սրտի 3- րդ տոնը սովորաբար բնորոշում է փորոքային արյան ծավալի մեծացումը։ Սրտի 4- րդ տոնը բնորոշում է նախասրտերի կողմից արյան դժվարացած մղմամբ դեպի ռիգիդ փորոքներ ։
Սրտի աղմուկները ոչ նորմալ տոներն են, որոնք կարող են լինել հիվանդության հետևանք կամ բարորակ՝ ֆիզիոլոգիական։ Աղմուկները գտնվում են տոների միջև։ Դրանք գնահատվում են ըստ տոների հետ նրանց կապի, տեղակայման, ուժգնության։ Պատճառ կարող են լինել վնասված փականները, բնածին արտները։ Աղմուկի այլ տիպ է պերիկարդի քսման աղմուկը, որը լսվում է պերիկարդիտի դեպքում, երբ բորբոքված թերթիկները քսվում են միմյանց։
Արյան հետազոտություն
Արյան հետազոտությունները կարևոր դեր են խաղում շատ սրտային հիվանդությունների ախտորոշման մեջ։
Տրոպոնինը սրտի անբավարար արյան մատակարարման զգայուն մարկեր է։ Այն արտազատվում է վնասումից 4-6 ժամ անց և սովորաբար հասնում է առավելագույնին 12-24 ժամ անց ։ Սովորաբար տրոպոնինը որոշվում է 2 անգամ՝ ընդունման պահին և 3-6 ժամ անց ։ Ուղեղային նատրիուրետիկ պեպտիդի որոշումը ախտորոշիչ է սրտային անբավարարության համար և այն աճում էձախ փորոքի վնասման ժամանակ։ Սրանք համարվում են բիոմարկերներ, քանզի ունեն բարձր յուրահատկություն սրտային հիվանդությունների դեպքում։