cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Հայոց պատմություն
Անդրկովկասի հայերի աքսորը Պարսկաստան
Նախիջևանի Ջուղա քաղաքը գրավվել էր հարձակման սկզբում։ Դրանից հետո Աբբասի բանակը Արարատյան դաշտի շուրջը հովանու դիրք ընդունեց. հարձակվում և նահանջում էր վիճակից կախված, նա որոշեց իր արշավանքը ռիսկի չենթարկել հակառակորդի ավելի ուժեղ ջոկատների հետ ճակատամարտերում։
Կարս քաղաքը պաշարելով՝ նա իմացավ Ջիգազադե Սինան փաշայի գլխավորությամբ օսմանյան մեծ բանակի մոտենալու մասին։ Զորքերի հետ քաշման հրաման տրվեց։ Որպեսզի այս հողերից թշնամու պահուստների համալրումը կանխի, Աբբասը հրաման արձակեց լիովին ոչնչացնել բոլոր քաղաքները և գյուղատնտեսական մթերքը։ Որպես այդ հրամանի մաս՝ ողջ բնակչությանը հրամայեց ուղեկցել պարսկական բանակին նահանջելիս։ Անտեսելով հայերի պաղատանքները Շահ Աբբասը իր մոտ կանչեց իր նախարարներին և նրանցից վերակացուներ և ուղեկցողներ նշանակեց երկրի բնակչության վրա, այնպես որ ամեն իշխան տեղահանի և տարհանի մի գավառի բնակիչներին։ Երևանի, Արարատյան շրջանի և առանձին մոտակա գավառների բնակչությունը [հանձնարարված էր] Ամիր-խանին։
Մոտ 300 հազար մարդ այս եղանակով տեղափոխվեցին Արաքս ափերի մոտակայք. արտաքսմանը չենթարկվողները տեղում սպանվում են։ Ավելի վաղ շահը հրամայել էր փլուզել միակ կամուրջը և մարդկանց ստիպում էին ջուրը անցնել, որտեղ մարկանց հսկայական քանակություն խեղդվեց քշվելով ջրի հոսանքով, այդպես էլ հանդիպակաց ափ չհասնելով։ Դա միայն նրանց դաժան փորձությունների սկիզբն էր։ ՄԻ ականատես ՝ հայր դե Գույանը փախստականների վիճակը նկարագրում է այսպես.
Տեղահանվող բնակչությանը ցավ ու մահ էին պատճառում ոչ միայն ձմռան ցուրտը։ Ամենամեծ ցավը սովն էր։ Մթերքը, որտեղահանվողները վերցրել էին իրենց հետ շուտով վերջացավ... Կրծքի երեխաները լաց էին լինում, կաթ կամ ուտելիք խնդրելով, բայց դրանցից ոչ մեկը չկար, քանի որ կանանց կրծքերը սովից ցամաքել էին։ Բազմաթիվ սոված և հյուծված կանայք իրենց սովից մահացող երեխաներին թողնում էին ճանապարհի եզրին և շարունակում էին իրենց տանջալից թափառումները։ Ոմանք գնում էին մոտակա անտառները, որպեսզի ինչ որ ուտելիք գտնեին։ Որպես կանոն նրանք չէին վերադառնում։ Հաճախ մահացածները կենդանի մնացածների կերակուրն էին դառնում։
Ի վիճակի չլինելով իր բանակը պահել անապատային հարթավայրում Սինան փաշան հարկադրված եղավ ձմեռն անց կացնել Վանում։ Բանակները, որ ուղարկվել էին շահին հետապնդելու 1605 թվականին ջախջախվեցին, և 1606 թվականին Աբբասը կրկին գրավեց ողջ տարածքը, որն ավելի վաղ պարտվել էր թուրքերին։
XVII վերջից մինչ XVIII դարի կեսերը Լեռնային Ղարաբաղի տարածքի վրա սեֆիդական Շահ Աբբասի օրոք կազմավորվեցին հինգ հայկական մելիքություններ (մանր իշխանություններ) ՝ Խամսայի մելիքություններ։ Խամսայի հայկական բնակչությունը կառավարվում էր Մելիք-Բեգլարյան, Մելիք-Իսրաելյան, Մելիք-Շահնազարյան, Մելիք-Ավանյան և Հասան-Ջալալյան, որոնցից միայն Հասան Ջալալյանն էր արմատական տոհմ, մինչդեռ մյուս իշխանները Հայաստանի ուրիշ մարզերից վերաբնակեցվածներ էին։ XVIII դարում Դավիթ-Բեկը և Հովսեփ Էմինը գլխավորում էին Անդրկովկասի հայերի պայքարը ընդդեմ թուրքերի և պարսիկների։
Արևելյան Հայաստանը Ռուսական կայսրության կազմում
Ռուսաստանի՝ Հայաստանի հանդեպ ենթադրյալ բարյացկամ կողմնորոշման սկիզբը դրվեց Պետրոս Մեծ իշխանության օրոք։ Դրանում մեծ դեր խաղաց Իսրայել Օրին՝ հայկական ազգային ազատագրական շարժման գործիչներից մեկը։ Մոսկվայում Օրին հանդիպեց Պետրոս Ա-ին և նրան հանձնեց Սյունյաց մելիքների նամակը։ Պետրոսը հայերին օգնություն խոստացավ Շվեդիայի հետ պատերազմի ավարտին։ Շնորհիվ լայն մտահորիզոնի և ինտելեկտի Օրին վայելում էր կայսերական պալատի համակրանքը։ Իշխան Գրիգորի Պոտյոմկինի հանձնարարությամբ գրված փաստաթղթում նա բնութագրվում է որպես «''գերազանց մտքի և շնորհքի տեր անձնավորություն» ։ Օրին Պետրոսին հետևյալ պլանն առաջարկեց։ Վրաստանի և Հայաստանի ազատագրման համար պետք է Անդրկովկաս ուղարկել 25-հազարանոց ռուսական բանակ բաղկացած 15 հազար կազակներից և 10 հազար հետևազորայիններից։ Կազակները պետք է անցներին Դարյալի կիրճով, իսկ հետևակը Աստրախանից լողալով Կասպից ծովով. Տեղում ռուսական զորքերը պետք է ստանային վրացիների և հայերի զինված ուժերի աջակցությունը։ Որոշված էր, Օրու գլխավորությամբ հատուկ բանագնացություն կատարել Պարսկաստան, որը պետք է պարզեր տեղի բնակչության տրամադրությունները, տեղեկություն հավաքեր ճանապարհների և ամրոցների մասին և այլն։ Կասկածներ չառաջացնելու համար, Օրին պետք է ասեր, որ ուղարկված է Սոթան Հուսեյնի պալատ Հռոմի պապի կողմից Պարսկական կայսրությունում քրիստոնյաների կյանքի մասին տեղեկատվություն հավաքելու համար։''
Բոլոր անհրաժեշտ նախապատրաստություններից հետո Օրին ռուսական գնդապետի աստիճանով մեծ ջոկատով 1707 թվականին ճանապարհ ընկավ։ Ֆրանսիական միսիոներները Պարսկաստանում փորձեցին կանխել Օրիի ժամանումը Սպահան, շահին մատնելով, որ Ռուսաստանը ուզում է անկախ Հայաստան կազմավորել, իսկ Օրին ուզում է դառնալ հայկական թագավոր։ Երբ Օրին ժամանեց Շիրվան, ստիպված եղավ մի քանի օր սպասել երկիր մտնելու թույլտվության համար։ Շամախում նա հանդիպում էր վրացիների և հայերի տեղի առաջնորդների հետ քաջալերելով նրանց հակվածությունը դեպի Ռուսաստան։ 1709 թվականին նա ժամանեց Սպահան, որտեղ նորից բանակցություններ վարեց քաղաքական առաջնորդների հետ։ 1711 թվականին Օրին Պարսկաստանից Ռուսաստան վերադառնալիս Աստրախանում հանկարծամահ եղավ։
Իր ազդեցությունը տարածելու համար Պետրոսը, հանդես գալով քրիստոնյա տիրակալի դիրքերից, սկսեց գրգռել մի քանի շարժումներ Հարավային Կովկասում` հայերի և վրացիների մասնակցությամբ։ Ավելին, հայ-վրացական համատեղ ուժերը հավաքվեցին և սպասում էին Պետրոսի ժամանմանը Գանձակի Չոլակ վայրում։ Երեք ամիս անիմաստ սպասելուց հետո զորամիավորումները ցրվեցին, իսկ Պետրոսը 1724 թվականին կնքեց Կոստանդնուպոլսի պայմանագիրը, որով ճանաչեց Թուրքիայի իշխանությունը Հարավային Կովկասի մեծագույն մասի վրա։ Թուրքերն անմիջապես գրավեցին Թիֆլիսը, Երևանը, Արցախը, Սյունիքը և ընդհանրապես Հարավային Կովկասի զգալի մասը` դրանից բխող բոլոր հետևանքներով ։
Արևմտյան Հայաստան
Մահմուդ II-ը 1453 թվականին գրավեց Կոստանդնուպոլիսը և այն դարձրեց Օսմանյան կայսրության մայրաքաղաքը։ Մահմուդը և նրա հետնորդները կայսրությունում բնակվող տարբեր ազգությունների մարդկանց կրոնական առանձնահատկությունները օգտագործում էին որպես բնակչության վերահսկողության միջոց, այդ իսկ պատճառով օսմանյան սուլթանները հրավիրեցին հայ արքեպիսկոպոսին Կոնստանդնուպոլիս, որպեսզի վերջինս հիմնադրի Հայոց պատրիարքարան։ Կոնստանդնուպոլսի հայերը թվաքանակով աճեցին և դարձան հասարակության հարգելի (թեև ոչ լիարժեք) անդամներ։
Օսմանյան կայսրությունը կառավարվում էր իսլամի օրենքներով։ Այնպիսի «անհավատներ», ինչպիսիք քրիստոնյաներն ու հրեաներն են պետք է լրացուցիչ հարկեր վճարեին, որպեսզի բավարարեին իրենց կարգավիճակի զիմմի պահանջներին։ Կոստանդնուպոլսում ապրող հայերը օգտվում էին սուլթանի աջակցությունից, ի տարբերություն նրանց, ովքեր ապրում էին պատմական Հայաստանի տարածքում։ Նրանք տեղի փաշաների և բեյերի կողմից դաժան վերաբերմունքի էին արժանանում և հարկադրված էին նաև քրդական ցեղերի կողմից պարտադրված հարկեր վճարել ։ Հայերը (ինչպես և Օսմանյան կայսրությունում ապրող մյուս քրիստոնյաները) ևս առողջ տղաների թվաքանակ պետք է տային սուլթանական իշխանությանը, որը նրանցից ենիչերի էր պատրաստում։ Հայտնի է, որ որոշ օսմանյան գեներալներ հպարտանում էին իրենց հայկական ծագումով ։
XVI - XX դդ. սկիզբ Օսմանյան կայսրության կառավարիչները հայկական պատմական հողերը ակտիվորեն բնակեցնում էին քուրդ մուսուլմաններով, որոնք ավելի հավատարիմ էին թուրքական իշխանությանը և քիչ քաղաքական հավակնություններ ունեին քան հայերը։ Օսմանյան կայսրության անկման հետ XVII դարում իշխանությունների վերաբերմունքը քրիստոնյաների ընդհանուր առմամբ և հայերի նկատմամբ մասնավորապես նկատելիորեն վատացել էր։ 1839 թվականին սուլթան Աբդուլ Մեջիդ Ա-ն իր տարածքում կատարած ռեֆորմներից հետո, հայերի վիճակը Օսմանյան կայսրությունում որոշ ժամանակով լավացավ։
Հայերի վիճակը XIX դարի վերջում — XX դարի սկզբում
1877-1878 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմից հետո պատմական Հայաստանի մի մասը ՝ Կարսը և նրա շրջակայքը, անցավ Ռուսաստանին։ Այդ պատերազմը եզրափակող Բեռլինի դաշնագրի կետերից մեկը (61-րդ հոդված) վերաբերվում էր հայերին. սուլթանական կառավարությունը պարտավորվում էր Արևմտյան Հայաստանի տարածքում բարեփոխումներ իրականացնել՝ բարելավելով այնտեղ հայ բնակչության վիճակը։ Սրանով Հայկական հարցը դառնում է միջազգային դիվանագիտական խնդիր, ինչը որոշակի սպասումներ և ոգևորություն է առաջացնում հայերի շրջանում։
Օսմանյան սուլթան Աբդուլ-Համիդ II-ը (1876 - 1908) Հայկական հարցը օրակարգից հանելու և բարեփոխումներ իրականացմանն ուղղված հայերի պահանջները չեզոքացնելու նպատակով գնալով ուժեղացնում է արևմտահայության նկատմամբ հալածանքները։
Ի պատասխան օսմանյան կառավարության հալածանքների ի հայտ է գալիս Հայկական ազգային-ազատագրական շարժումը, որի նպատակն էր լիարժեք պայմաններ ապահովել հայերի` իրենց պատմական հայրենիքում` Հայկական լեռնաշխարհի տարածքում, բնականոն զարգացման համար, ընդհուպ մինչև Հայաստանի պատմական տարածքների` օսմանյան և ռուսական տիրապետությունից ազատագրում և Հայաստանի անկախության վերականգնում։ Բալկանյան ժողովուրդների ազգային-ազատագրական շարժումը և եվրոպական ուժերի հետագա ներգրավումը Արևելյան հարցում ուժեղ ազդեցություն են ունենում այդ ընթացքում Օսմանյան կայսրությունում ճնշված հայերի ազգային շարժման և ազգային ազատագրական գաղափարախոսության զարգացման վրա ։ Հայկական ազգային շարժումը ներկայացված էր առանձին անհատ գործիչներով (Հայ ֆիդայիներ), ինչպես նաև երեք կուսակցություններով, որոնք էին՝ Հնչակյան սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցություն, Արմենական և Հ.Յ.Դաշնակցություն։ Նշված ժամանակաշրջանում հայկական խոշորագույն և ամենաազդեցիկ կուսակցությունը Հ.Յ.Դաշնակցությունն էր։
1894 թ. Աբդուլ-Համիդը ձեռնամուխ է լինում « հայկական հարցի լուծման » իր տարբերակի կյանքի կոչմանը։ Քրդերից կազմավորվում են հատուկ զինված ջոկատներ, որոնք ի պատիվ սուլթանի կոչվում էին « համիդիե »։ Դրանք հայ բնակչության զանգվածային կոտորածներ են իրականացնում հատկապես Սասունում, Մուշում, Դիարբեքիրում, Վանում և Խարբերդում։ Ջարդեր են տեղի ունենում նաև Էրզրումում, Տրապիզոնում, Ստամբուլում և Մարաշում։ Ընդհանուր առմամբ 1894-1896 թվականներին Համիդյան կոտորածներին զոհ է գնում մոտ 200,000-300,000 հայ, մոտ 80,000 հայեր դառնում են փախստականներ՝ ապաստան գտնելով Արևելյան Հայաստանում, Կովկասում և Բալկանյան երկրներում։ Թուրքական հայահալած քաղաքականության դեմ 1904 թ. ընդվզում է Սասունը, սակայն օսմանյան իշխանություններին հաջողվում է ճնշել հայերի դիմադրությունը։
1908 թ. Թուրքիայում հեղափոխություն է տեղի ունենում, որը գլխավորում է «Միություն և առաջադիմություն» կամ երիտթուրքերի կուսակցությունը։ Երիտթուրքերը ազդարարում են Աբդուլ-Համիդ II-ի բռնակալ կառավարման վերջը և կայսրության ազգային փոքրամասնությունների նկատմամբ նոր քաղաքականության սկիզբը։ Հայերը աջակցություն են հայտնում երիտթուրքերի շարժմանը և մասնակցում նոր կառավարության ձևավորմանը։ Սակայն շուտով, 1909 թվականին, տեղի է ունենում Ադանայի կոտորածը, որին զոհ է գնում ավելի քան 20,000 հայ։
Չնայած XX դարի սկզբի թաթարների և քրդերի հետ բախումներին (տես. Հայ-թաթարական բախումներ)` Ռուսական կայսրության կազմում ընդգրկված Աևելյան Հայաստանի և Կովկասի հայ բնակչության վիճակը, Օսմանյան Թուրքիայում ապրող իրենց հայրենակիցների համեմատ, ավելի ապահով էր։ Ռուսական կայսրության անկումից հետո Անդրկովկասում խառը բնակչությամբ շրջաններում սրվեցին ազգամիջյան հարաբերությունները։ 1920 թվականի մարտին տեղի ունեցավ Շուշիի կոտորածը։
Հայոց ցեղասպանություն (Մեծ եղեռն)
Օսմանյան կայսրության գոյության վերջին տարիներին այնտեղ քրիստոնյա բնակչության նկատմամբ էթնիկ զտումներ սկսվեցին, որոնցում հատկապես տուժեցին հայերը։ Սպանությունների առաջին զանգվածային ալիքը 1894 - 1896 թթ. Համիդյան կոտորածներն էին, իսկ եզրափակիչը՝ 1915 - 1923 թթ. իրագործված հայերի, ասորիների և հույների ցեղասպանությունն էր։ Առաջին համաշխարհային պատերազմը օսմանյան իշխանությունների համար հնարավորություններ ստեղծեց «լուծելու» Հայկական հարցը՝ Օսմանյան կայսրության ամբողջ հայ բնակչությունը բնաջնջելու միջոցով։ 1915 - 1923 թթ. իրադարձությունները պատմաբանների ճնշող մեծամասնության կողմից գնահատվում է որպես պետության կողմից կազմակերպված զանգվածային սպանություն՝ ցեղասպանություն ։ Թուրքական իշխանությունները ժխտում են ցեղասպանության իրողությունը։
Զոհերի ճշգրիտ թիվը դժվար է հաշվել։ Բազմաթիվ աղբյուրներից հայտնի է, որ միայն Միջագետքում հայերի համար կազմակերպված համակենտրոնացման կայաններում զոհվել է կես միլիոնից ավել մարդ՝ չհաշված այլ եղանակներով սպանված հայերին։ Զոհվածների ընդհանուր թիվը գնահատվում է մեկ ու կես միլիոն մարդ։ Հարյուր հազարավոր հայեր անխուսափելի մահվանից փրկվելու համար դարձան փախստականներ՝ ապաստան գտնելով Արևելյան Հայաստանում և Կովկասում։
Ցեղասպանության հիմնական կազմակերպիչների և իրականացնողների մեծ մասը ոչնչացվեցին հայկական ժողովրդական վրիժառուների կողմից «Նեմեսիս» գործողության ժամանակ։
Ցեղասպանության զոհերի հիշատակին ապրիլի 24ը Հայաստանում սգո օր է հայտարարված։
Հայաստանի Հանրապետություն
1917 թ. սեպտեմբերին Թիֆլիսի համագումարում ընտրվեց Հայկական Ազգային Խորհուրդ՝ 1375 թ. Փոքր Հայաստանի անկումից հետո առաջին քաղաքական գերագույն օրգանը Հայաստանում։ Ընդ որում ռուսական բանակը թողնում էր Կովկասյան ճակատը, և թուրքա-գերմանական կանոնավոր զորքերը հարձակման անցան։ Անդրկովկասյան ուժերը (որոնց ողնաշարը կազմում էին հայկական զորամասերը) թողեցին սկզբում Երզնկան, այնուհետ Էրզրումը։ Ռուսաստանի մի և Գերմանիայի ու Թուրքիայի մյուս կողմից միջև Բրեստ-Լիտովսկում կնքած խաղաղության պայմանագիրը անդրկովկասցիների վիճակը աղետալի դարձրեց։ Վանում հայերը շարունակում էին դիմակայել թուրքական բանակին մինչ 1918 թ. ապրիլի 18-ը, բայց, վերջին հաշվով ստիպված էին էվակուացվել և նահանջել Պարսկաստան։ Վրացիները և առավել ևս ադրբեջանական թաթարները, որոնք բավականին համակրում էին թուրքերին պատերազմը շարունակելու պատճառ չէին տեսնում։ 1918 թ.մայիսի 28-ին Անդրկովկասյան ֆեդերացիան փլուզվեց և Թիֆլիսում հռչակվեց Հայաստանի Դեմոկրատական Հանրապետությունը։ Սարդարապատ ում և Բաշ-Ապարան ում (Էրիվանի դարպասների մոտ) միաժամանակյա ճակատամարտերում տարած հաղթանակները փրկեցին նոր կազմավորված հանրապետությունը վերջնական կործանումից։ 1920 թ. ֆրանսիական Սեվրում ստորագրվել էր խաղաղ պայմանագիր, որով պատմական Մեծ Հայաստանի զգալի մասը տրվում էր հայկական պետությանը։ Մինչդեռ թուրք ազգայնականները ձգտում էին շահել բոլշևիկների բարեկամությունը։ Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքը մի քանի պատվիրակություն ուղարկեց Մոսկվա իր հետօսմանյան շարժմանը աջակցություն ստանալու համար։ Այդպիսի դաշինքը կործանարար կլիներ հայերի համար։ 1920 թ. Հայաստանի Դեմոկրատական Հանրապետության և նախկին վրացական Օլթի շրջանի սահմանին փոքր ջոկատներ են հավաքվում, նրանց և թուրքական բանակի միջև փոխհրաձգություն է տեղի ունենում։ Կազիմ Կարաբեքիր թուրքական գեներալը չորս թուրքական գումարտակ է մտցնում տարածաշրջան և հայկական ուժերին դուրս մղում։ Թուրքիայի հետ վերջին պատերազմները դժվար էին։ Ալեքսանդրապոլի պայմանագրով երիտասարդ հայկական հանրապետությունը իր զորքերի մեծ մասը պետք է զինաթափեր, իր մինչպատերազմյան տարածքի 50% պետք է թողներ, հանձներ Սեվրի խաղաղ պայմանագրովիրեն անցած բոլոր տարածքները։ Սակայն, քանի որ պարտության պայմանները համաձայնեցվել էին, բոլշևիկ Գրիգոր Օրջոնիկիձեն Հայաստանի Հանրապետություն մտավ Ադրբեջանից, որպեսզի երկրում բոլշևիկներին սատարող նոր կառավարություն հաստատի։ Նոյեմբերի 29-ին Խորհրդային 11-րդ բանակը Քարվանսարայով (այժմ Իջևան) մտավ Հայաստան և անմիջապես շարժվեց դեպի Էրիվան։ 1921 թ. մարտի 16-ին Խորհրդային Ռուսաստանի և Թուրքիայի միջև ստորագրվեց Մոսկովյան պայմանագիր, որի պայմանները կրկնվեցին նույն տարվա հոկտեմբերին կնքված Կարսի պայմանագրում արդեն Խորհրդային նոր հանրապետությունների՝ Հայաստանի, Վրաստանի, Ադրբեջանի մասնակցությամբ։ Այդ պայմանագրի համաձայն Թուրքիան ստանում էր Իգդիրը և Արդահանը, բայց զորքերը դուրս էր բերում Գյումրիից և Աջարիայից Նախիջևանը, որ հայկական տարածք էր, հանձնվեց Ադրբեջանին։ Թուրքիային տրված տարածքը ներառում էր հնագույն Անի քաղաքը և Արարատ սարը, որոնք հայ ժողովրդի հոգևոր խորհրդանշաններն են։
1922 թվականին Հայաստանը մտավ ԽՍՀՄ կազմի մեջ, Անդրկովկասի ԽՍՖՀն կազմող երեք հանրապետություններից մեկը։ Այդպիսով, Հայաստանի միջազգային ասպարեզում իր ինքնիշխանությունը և Հայկական լեռնաշխարհը իր բնակչությամբ կորցնելու հետ մեկտեղ, Հայկական հարցը միջազգային օրակարգից դուրս մնաց։
Խորհրդային իշխանության ձևավորումը Անդրկովկասում
Անդրկովկաս մարքսիզմը մուտք գործեց 1900-ական թվականներին։ Հեղափոխականների և բոլշևիկների թվում հայտնվեցին բավականին թվով ազդեցիկ հայեր, որոնք ցանկանում էին բոլշևիզմը տարածել ոչ միայն Հայաստանում, այլև ողջ Անդրկովկասում։ Առաջին հերթին դա սպառնում էր Բաքվի արդյունաբերողներին, որոնք իրենց ձեռնարկությունների կորստի սպառնալիք էին զգում։ Այդ ժամանակ ռուսական խոշորագույն նավթային մագնատները հիմնականում հայեր էին Ղուկասովներ, Մանթաշևներ, Լիանոզովներ և այլք Ստեփան Լիանոզովը սկսեց ֆինանսավորել արտասահմանում գործող բազմաթիվ հակակոմունիստական կազմակերպություններ և կուսակցություններ  ։ Միևնույն ժամանակ գոյություն ունեին ազգային տրամադրություններով տոգորված խմբեր Գարեգին Նժդեհ, որոնք ձգտում էին Հայաստանի անկախության (տես Դաշնակներ)։
1917 թվականին Ռուսաստանի հեղափոխությունից հետո, Անդրկովկասի դուրս գալը նախկին Ռուսական կայսրությունից և 1919 - 1920 թթ. նրա տարածքում երեք ազգային պետությունների հիմնումով, Սյունիքը Հայաստանի Հանրապետության կազմում էր։ Ալեքսանդրապոլի պայմանագրով Հայաստանի և Թուրքիայի միջև (1920 հոկտեմբերի 2) Հայաստանը պարտավորվում էր Սյունիքը (Զանգեզուր և Նախիջևան) խառը (հայ և մուսուլման) բնակչությամբ հանձնել Ադրբեջանին, բայց Զանգեզուրում հայերը Գարեգին Նժդեհի գլխավորությամբ այդ պայմանագիրը և Հայաստանի հետագա բոլշևիզացումը չճանաչեցին՝ հռչակելով Լեռնային Հայաստանի Հանրապետություն (բացի Զանգեզուրից նրա կազմի մեջ մտավ նաև Լեռնային Ղարաբաղի հարավային մասը)։ 1921 թ. գարնանը դաշնակների զինված ջոկատները Կարմիր Բանակի կողմից դուրս մղվեցին Իրան, չնայած դրան Մոսկվան անհրաժեշտ համարեց Զանգեզուրը թողնել Հայաստանին։
Հայաստանի Հանրապետություն (1991 — ներկա ժամանակ)
1991 թ. հոկտեմբերի 16-ին Հայաստանի բնակչությունը ընտրեց իր առաջին նախագահին՝ Լևոն Տեր-Պետրոսյանին։ Արցախյան պատերազմում Հայաստանի հաղթանակից հետո Ադրբեջանը և Թուրքիան փակեցին Հայաստանի հետ իրենց սահմանները՝ դրանով շրջափակման մեջ դնելով Հայաստանին, որը շարունակվում է մինչ այսօր։ Այդ դեպքերը էապես ազդեցին նորանկախ պետության տնտեսության վրա և փակեցին նրա հիմնական կապի ճանապարհները Եվրոպայի հետ։ 1998 թ. փետրվարին Լևոն Տեր-Պետրոսյանը ստիպված էր հրաժարական տալ։
1998 թ. իշխանության եկավ Ռոբերտ Քոչարյանը։ Հայկական սփյուռքը ավելի ազատություն ստացավ տարբեր տնտեսական նախագծեր իրականացնել հայրենիքում։ 1999 թ. հոկտեմբերի 27-ին Հայաստանի խորհրդարանում ահաբեկչական ակտ տեղի ունեցավ՝ սպանվեցին վարչապետ Վազգեն Սարգսյանը, Խորհրդարանի նախագահ Կարեն Դեմիրճյանը և ևս վեց մարդ։ 2008 թվականին նախագահի պաշտոնը ստանձնեց Սերժ Սարգսյանը։
2015 թվականի դեկտեմբերի 6-ին տեղի ունեցավ Հայաստանի սահմանադրական բարեփոխումների հանրաքվեն։ Նոր սահմանադրությամբ Հայաստանի Հանրապետությունը անցել է կառավարման խորհրդարանական համակարգին, իսկ գործադիր իշխանության փաստացի ղեկավարումը վերապահվել է ՀՀ վարչապետին։ 2016 թվականի ապրիլի 1-ից 5-ն ընկած ժամանակահատվածում կրկին բախումներ են տեղի ունեցել Հայաստանի և Ադրբեջանի զինված ուժերի միջև։ 2018 թվականի ապրիլի 9-ին ավարտվեց որպես Հայաստանի նախագահ Սերժ Սարգսյանի պաշտոնավարման երկրորդ ժամկետը, և երկրի նախագահի պաշտոնը ստանձնեց Արմեն Սարգսյանը։ Կառավարությունը՝ վարչապետ Կարեն Կարապետյանի գլխավորությամբ, հրաժարական տվեց։ Իշխող Հանրապետական կուսակցությունը վարչապետի պաշտոնում առաջադրեց Սերժ Սարգսյանի թեկնածությունը։
2020 թվականի սեպտեմբերի 27-ին Ադրբեջանը պատերազմ սկսեց Արցախի Հանրապետությունում։ 44 օր տևած պատերազմում Ադրբեջանը գրավեց Արցախի հարավային շրջանների մի մասը՝ հասնելով Շուշի քաղաք։ Նոյեմբերի 10-ին Ռուսաստանի միջնորդությամբ կնքվեց հրադադարի մասին համաձայնագիր, որով ավարտվեց պատերազմը։ Հայաստանն Ադրբեջանին հանձնեց Քարվաճառի և Քաշաթաղի շրջաններն ամբողջությամբ, որոշ տարածքներ Մարտակերտի շրջանից։ Հայաստանում անցկացվեցին Նիկոլ Փաշինյանի հրաժարականի պահանջով բողոքի ցույցեր։ 2021 թվականի ապրիլի 25-ին Փաշինյանը հրաժարական տվեց վարչապետի պաշտոնից, սակայն շարունակեց հանդես գալ որպես ժամանակավոր վարչապետ։ Նրա կուսակցությունը հաղթեց 2021 թվականի ընտրություններում և նա կրկին ընտրվեց Հայաստանի վարչապետ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ պատմագիտություն Կատեգորիա:Հայոց պատմություն Կատեգորիա:Արևմտյան Ասիայի պատմություն Կատեգորիա:Եվրոպայի պատմություն
Լյուկ Ուիլսոն
Լյուկ Կանինգեմ Ուիլսոն (Luke Cunningham Wilson, ), ամերիկացի դերասան, սցենարիստ, պրոդյուսեր, ռեժիսոր։ Հանդիսատեսին հայտնի է «Ադամանդե ոստիկանը», «Գնացք դեպի Յումա», «Տենենբաում ընտանիքը», «Ռաշմոր ակադեմիան» և «Օրենքով շիկահերը» ֆիլմերից։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հոլիվուդյան դերասաններ Կատեգորիա:Ամերիկացի դերասաններ Կատեգորիա:1971 ծնունդներ Կատեգորիա:Սեպտեմբերի 21 ծնունդներ Կատեգորիա:Ամերիկացիներ իռլանդական ծագմամբ Կատեգորիա:Ամերիկացի հեռուստատեսային դերասաններ Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոպրոդյուսերներ Կատեգորիա:Ամերիկացի սցենարիստներ Կատեգորիա:Ամերիկացի ռեժիսորներ Կատեգորիա:Ամերիկացի պրոդյուսերներ Կատեգորիա:Հնչյունավորողներ
Նեյոլովո-2 (գյուղ, Պսկովսկի շրջան)
Նեյոլովո-2 (Неёлово-2), գյուղ Ռուսաստանի Պսկովի մարզի Պսկովսկի շրջանի կազմում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Պսկովի մարզի Պսկովսկի շրջանի բնակավայրեր
Շչիտինսկայա Վոլյա
Շչիտինսկայա Վոլյա (Щитинська Воля), գյուղ Ուկրաինայի Վոլինի մարզի Ռատնովի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Շչիտինսկայա Վոլյա գյուղում բնակվում էր 367 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 2124 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 172,79 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Վոլինի մարզի Ռատնովի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Օպոլյան իշխանություն
Օպոլյան իշխանություն (Księstwo Opolskie, Opolské knížectví) կամ` Օպպելնի դքսություն (Herzogtum Oppeln), Սիլեզիայի միջնադարյան իշխանություններից մեկն էր, որը կառավարել են սիլեզյան Պիաստները։
Պատմություն
1163 թվականին Բոլեսլավ I Բարձրահասակը և նրա կրտսեր եղբայր Մեշկո I Արագոտնը Ֆրիդրիխ I Շիկամորուս կայսեր աջակցությամբ պահպանել են իրեց ժառանգական սիլեզիական հողերը։ Դրանից հետո նրանք իշխանության տարածքը բաժանել են երկու մասի` Վրոցլավյան և Ռացիբոժյան իշխանությունների։ Սկզբում Բոլեսլավը ցանկանում էր Վրոցլովյան իշխանությունը ամբողջությամբ կտակել իր երկրորդ կնոջից ունեցած որդուն` Հենրիխ I Մորուքավորին, սակայն դա զայրացնում է նրա ավագ որդուն` Յարոսլավին։ Երկար վեճերից հետո Յարոսլավը ստեղծել է իր սեփական` Օպոլյան իշխանությունը և դարձել դրա առաջին իշխանը։ Միաժամանակ նա սկսել է իր եկեղեցական կարիերան և 1198 թվականին դարձել է Վրոցլավի եպիսկոպոսը։
Երբ 1201 թվականին Յարոսլավը մահացել է, Օպոլյան իշխանությունը անցել է նրա հոր` Բոլեսլավի տիրապետության տակ և կարճաժամկետ միացվել է Վրոցլավյան իշխանությանը։ Սակայն երբ մահանում է Բոլեսլավը, 1202 թվականին Օպոլսկյան իշխանությունը անցնում է նրա եղբոր` Մեշկո I Արագոտնի տիրապետության տակ, որը Ռացիբոժյան իշխանության իշխանն էր։ Նա Օպոլեն միացնում է իր իշխանությանը` ստեղծելով Վերին Սիլեզյան Օպոլո-Ռատիբորյան իշխանություն։
Մեշկո I-ի թոռան` Վլադիսլավ Օպոլսկու մահից հետո 1281 թվականին նրա որդիները Օպոլյան-Ռատիբորսկյան իշխանությունը նորից բաժանել են Օպելեյի և Ռացիբուժի։ Օպոլյան իշխանությունը վերականգնվել է Կազիմիրի և նրա եղբոր` Բոլեսլավ I Դաժանի կողմից, Ցեշին և Բիտոմ իշխանությունների հիմնման հետ միաժամանակ, որոնք հիմնվել են Ռացիբոժյան իշխանության տարածքում։ 1327 թվականին Օպոլյան իշխանությունը դարձել է Բոհեմիայի արքա Իվան Կույրի ավատառուն։
Իշխանությունը շատ տարածքային փոփոխությունների է ենթարկվում, հիմնականում դառնալով ավելի ու ավելի փոքր, XV դարին այն նորից ընդլայնվել է, որով էլ հիմք է դրվել նոր Օպոլո-Ռացիբոժսկյան իշխանությանը, որի իշխանն էր Յան II Բարին 1521 թվականին։ Սակայն 1532 թվականին Յանը մահանում է առանց ժառանգորդ թողելու, և այդ պատճառով էլ Սիլեզիան Պիաստների դինաստիան քանդվում է, որից հետո էլ Օպոլեն և Ռացիբուժը վերջնականապես անցնում են Բոհեմիայի գահի տիրապետության տակ։ Մաքգրաֆ Բրենդենբուրգ-Անսբախսկյան Գեորգ Գոգենցոլլերնը 1522 թվականին Յան II-ի հետ պայմանագիր է կնքում, ըստ որի Օպոլեն և Ռացիբուժը անցնում էին նրա տիրապետության տակ։ 1645-ից 1666 թվականներին Օպոլեն գտնվում էր լեհական պալատական Վասա Տան տիրապետության տակ։ Դրանից հետո նորից այն անցնում է Հաբսբուրգյան Բոհեմիայի թագավորների տիրապետության տակ։ 1595-1598 թվականներին Վալահիում և Տրանսիլվանիայում կարևոր փոփոխություններ են տեղի ունենում, Սիգիզմունդ Բատորին Ռուդոլֆ II-ին զիջում է Տրանսիլվանիան` Օպոլի և Ռատիբորսկի դիմաց ։ 1742 թվականին Օպոլեն բռնի ուժով մտցվել է է Պրուսիայի կազմի մեջ։
Վառելիք
Վառելիքներ են կոչվում այն նյութերը, որոնց այրումը նպատակահարմար է մեծ քանակությամբ ջերմություն ստանալու համար։ Բնական վառելիքները լինում են կարծր, հեղուկ և գազային։ Վառելիքներն առաջացել են նախորդ երկրաբանական դարաշրջանում, երբ բարդ բիոքիմիական և ֆիզիկամեխանիկական պրոցեսների ազդեցությամբ տեղի է ունեցել օրգանական աշխարհի ածխացման պրոցես։ Վառելիքի արժեքավորությունը որոշվում է նրա այրման ջերմությամբ։ Վառելիքի այրվող կազմը ունի պայմանական հասկացողություն, քանի որ նրա մեջ են մտնում չայրվող ազոտ և թթվածին։ Այրվում են ածխածինը (C), ջրածինը:ծխածնի այրումից։ 1 կգ ածխածնի այրումից ստացվում է 8000 ԿԿալ ջերմություն, 1 կգ ջրածնի այրումից՝ 3200 ԿԿալ, իսկ 1 կգ ծծումբի այրումից՝ 3000 ԿԿալ։ Վառելիքի տարածված տեսակներ են բենզինը, դիզելային վառելիքը, բնական գազը և այլն։
Տեսեք նաև
Պինդ վառելանյութ
Կատեգորիա:Վառելանյութեր Կատեգորիա:Այրում
Սանտա Թերեզա
Սանտա Թերեզա (Santa Teresa), համայնք Բրազիլիայում՝ Էսպիրիտու Սանտու նահանգի կազմում։ Գտնվում է Էսպիրիտու Սանտու նահանգի կենտրոնական մարզում։ Մտնում է Սանտա Թերեզայի գավառի կազմի մեջ։ Բնակչությունը կազմում է 23 724 մարդ՝ 2020 թվականի տվյալներով։ Գրավում է 694,532 կմ2 տարածք ։ Բնակչության խտությունը՝ 29,1 մարդ/կմ²։
Համայնքի սահմաններում է ընկած Augusto Ruschi անվանումը կրող կենսաբանականւ արգելոցի 3562 հեկտարը ։
Պատմություն
Քաղաքը հիմնադրվել է 1890 թվականին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Բրազիլիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էսպիրիտու Սանտու նահանգի բնակավայրեր
Ժողովածու (1152)
Ժողովածու (1152), Երևանի Մաշտոցի անվան Մատենադարանում պահպանվող ձեռագիր, որը «Մաշտոցի անվան ցուցակ ձեռագրացում» (ձեռագրերի ցանկում) ներկայացված է 1152 թվի տակ։ Ձեռագիրը գրվել է 1367 թվականին Գրիգոր քահանա և իր որդի Ստեփաննոս գրիչների կողմից, Խիզանում։ Ստացողը եղել է Հովհաննես վարդապետը։ Գրված է թղթի վրա, որը ունի 24,5×16,5 չափս։ Ձեռագիրը կազմված է 176 թերթից։ Գրված է երկսյուն և միասյուն, բոլորագրով։ Ունի կիսախորան և լուսանցազարադ մանրանկարներ։ Պահպանակը ունի 2 մագաղաթ, գրված է բոլորագիծ երկաթագրով։ Կազմը` կաշեպատ ստվարաթուղթ։ Հիշատակարաններ՝ 7բ, 19ա, 9ա, 136ա, 143բ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մատենադարանի ձեռագրեր
Նահիդ Պերսոն Սարվեստանի
Նահիդ Պերսոն Սարվեստանի, շվեդ-իրանցի վավերագրական կինոռեժիսոր։
Նրա ամենահայտնի վավերագրական ֆիլմերն են «Մարմնավաճառները քողի հետևում», «Իմ մայրիկն իրանական արքայադուստր է», «Աքսորի վերջը» և «Կյանքի վերջին օրերը»։ 2007 թվականին Իրանի իշխանությունների կողմից իր պետությունը Թեհրանի երկու մարմնավաճառների մասին պատմող ֆիլմով խայտառակելու մեղադրանքով ձերբակալվելուց ու բանտարկվելուց հետո նա բարդ և վտանգավոր պայմաններում ավարտին է հասցրել «Չորս կանայք, մեկ տղամարդ» վավերագրական ֆիլմը ։ Ֆիլմը, որը պատմում է Շիրազում բազմակին ընտանիքի մասին, դուրս է բերվել Իրանից և մոնտաժվել է Շվեդիայում։ 2008 թվականի նոյեմբերին Պերոսն Սարվեստանին ավարտել է «Թագուհին ու ես» ֆիլմի արտադրությունը. վերջինս 90 րոպեանոց վավերագրական ֆիլմ է, որտեղ քննարկվում է ռեժիսորի երկար ու բարդ հարաբերությունները Իրանի նախկին շահբանու Ֆարահ Փահլավիի հետ։ Ֆիլմի հյուսիսամերիկյան պրեմիերան կայացել է Սանդենս կինոփառատոնում 2009 թվականին և տարածվել է աշխարհում` համընկնելով Իրանի իսլամական հեղափոխության 30-ամյակի հետ։
Սարվեստանին մի քանի մրցանակներ է ստացել իր ֆիլմերի համար։ «Կյանքի վերջին օրերը» 2002 թվականին ստացել է Շվեդիայի քաղցկեղի հիմնադրամի Լրագրողների մրցանակը։ «Մարմնավաճառները քողի հետևում» ֆիլմն առաջադրվել է Էմմի միջազգային մրցանակի, ինչպես նաև` Կրակովի կինոփառատոնին ստացել է Ոսկե վիշապ մրցանակ, 2005 թվականի Մոնտե Կառլոյում հաղթել է հեռուստափառատոնի Լավագույն միջազգային վավերագրական ֆիլմ անվանակարգում, ինչպես նաև` Շվեդիայի հանրային հեռուստատեսության կողմից արժանացել է Բյուրեղ մրցանակի։
Նեհրամի աղի հանք
Նեհրամի աղի հանք, գտնվում է Նախիջևանի գավառում` Խրամ գյուղի մոտ։ Հայտնաբերվել է 1919 թվականին երկրաբան Բ. Ժուզենի կողմից։ Հանքանյութի հաստությունը կազմում է 44.5 - 85.8 մետր։ Ըստ հաշվարակների` հավաքված հանքանյութը մոտավորապես կազմում է 1,5-2 միլիարդ տոննա աղանյութ ։
Նահիդ Պերսոն Սարվեստանի
Պերսոն Սարվեստանին նաև կիսում է Tjänstemännens Centralorganisation-ի 2005 թվականի Մշակութային մրցանակը հեղինակ Մարիանե Բախտիարիի հետ։
Նեհրամի աղի հանք
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության աշխարհագրություն Կատեգորիա:Աղահանքեր այբբենական կարգով Կատեգորիա:Ադրբեջանի հանքավայրեր
Պոպովսկի գյուղական խորհուրդ (Նովոսանժարսկի շրջան)
Պոպովսկի գյուղական խորհուրդ  (Попівська сільська рада), Ուկրաինայի Պոլտավայի մարզի Նովոսանժարսկի շրջանում ։
2001 թվականի տվյալներով Պոպովսկի գյուղական խորհրդում բնակվում էր 393 մարդ։ Խորհրդում կա 2 բնակավայր։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի բնակավայրեր
Դումանիչի
Դումանիչի (Думаничи), գյուղ Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Պոչինկովսկի շրջանի կազմում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Պոչինկովսկի շրջանի բնակավայրեր
Մալիե Կալետինցի
Մալիե Կալետինցի (Малі Калетинці), գյուղ Ուկրաինայի Խմելնիցկիի մարզի Բելոգորսկի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Մալիե Կալետինցի գյուղում բնակվում էր 258 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,099 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 2606,06 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Խմելնիցկիի մարզի Բելոգորսկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1853 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Օպտիկական սարքեր
Օպտիկական սարքեր, սարքեր, որոնք օպտիկական համակարգերի միջոցով ձևափոխում են աղբյուրից եկող օպտիկական տիրույթի լուսային ճառագայթների փունջը։ Օպտիկական սարքերում օպտիկական տարրերը (ոսպնյակ, հայելի, պրիզմա և այլն) միշտ զուգակցվում են մեխանիկական հարմարանքների հետ, որոնք ապահովում են օպտիկական համակարգի շարժական հանգույցների աշխատանքը։
Օպտիկական սարքերի մեծ խումբ են կազմում նաև օպտիկական չափիչ սարքերը։
Կատեգորիա:Օպտիկական սարքեր
Դանի Դոբերսոն
Դանի Դոբերսոն (ֆրանս.՝ Dany Dauberson), ֆրանսիացի երգչուհի, դերասանուհի։
Ներկայացրել է Ֆրանսիան առաջին՝ Եվրատեսիլ 1956 երգի մրցույթում «Il Est Là» (Նա այստեղ է) երգով։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Եվրատեսիլ 1956 երգի մրցույթի մասնակիցներ Կատեգորիա:Ֆրանսիայի մասնակիցները Եվրատեսիլ երգի մրցույթում Կատեգորիա:Ֆրանսիացի երգչուհիներ Կատեգորիա:Ֆրանսիացի դերասանուհիներ
(4098) Թրաեն
(4098) Թրաեն (Thraen), աստերոիդ աստերոիդների գոտու արտաքին մասում։ Հայտնաբերվել է 1987 թվականի նոյեմբերի 26-ին Ֆրեյմուտ Բորնգենի կողմից Տաուտենբուրգում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 3,224619 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,825 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,6243 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 2115,03 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,170211 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 2,93° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1987 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Ֆրեյմուտ Բորնգենի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների գոտու արտաքին մասի աստերոիդներ
Հեկտոր Կանայան
Հեկտոր Վազգենի Կանայան, խորհրդային զինվորական երաժիշտ, կոմպոզիտոր և դիրիժոր, երաժշտության ուսուցիչ։ ՌԽՖՍՀ վաստակավոր արտիստ (1974)։ Ռազմավարական նշանակության հրթիռային զորքերի «Կարմիր աստղ» երգի-պարի անսամբլի հիմնադիր և գեղարվեստական ղեկավար (1977-1981) , փոխգնդապետ։
Կենսագրություն
1951 թվականին ավարտել է Թբիլիսիի Փալիաշվիլիի անվան երաժշտական ուսումնարանը, 1955 թվականին՝ Զինվորական դիրիժորների ինստիտուտը։ 1955-1977 թվականներին եղել է զինվորական նվագախմբերի դիրիժոր։ 1977 թվականին ստեղծել է Ռազմավարական նշանակության հրթիռային զորքերի «Կարմիր աստղ» երգի-պարի անսամբլը։ 1977-1981 թվականներին եղել է այդ համույթի գեղարվեստական ղեկավարը։ 1981-1986 թվականներին եղել է Գերմանիայում (Դրեզդեն) Խորհրդային զորքերի խմբի 1-ին գվարդիական տանկային բանակի երգի-պարի անսամբլի գեղարվեստական ղեկավարը։
1986 թվականից թոշակի է անցել։ 1986-2006 թվականներին եղել է Մոսկվայի պետական երաժշտական ինստիտուտին կից Յու. Շապորինի անվան երաժշտական դպրոցի տնօրեն-պրոռեկտոր, որտեղ աշխատել է նաև որպես սաքսոֆոնի ուսուցիչ։
Մահացել է 2015 թվականի օգոստոսի 21-ին։ Աճյունասափորը թաղված է Վվեդենսկոե գերեզմանատանը։
Արփի (թերթ)
«Արփի», պատկերազարդ շաբաթաթերթ։ Լույս է տեսել 1913-1914 թթ., Թիֆլիսում։ Խմբագիր-հրատարակիչ՝ Հ.Տեր-Աստվածատրյանց։ Պարբերականի էջերում քննարկվել են ժամանակի հայկական ու միջազգային հասարակական քաղաքական կարևոր համարվող խնդիրները, Բալկանյան պատերազմի իրադարձությունները և այլն։ Հոդվածներ է նվիրել արևմտահայությանը և նրա ապագան, ռուսամետական դիրքերից, առնչել է Ռուսաստանի արևելյան քաղաքականության հետ։ Արտահայտվել է Անդրկովկասում կապիտալիստական հարաբերությունների զարգացման օգտին, խրախուսել տեղական արդյունաբերության զորեղացումը՝ ի հակակշիռ օտար կապիտալի։
«Թատրոն», «Երաժշտություն», «Ծիծաղ», «Խելքի աշխարհ» և այլ խորագրերով նյութերում լուսաբանել է Թիֆլիսի և ընդհանրապես հայ մշակութային իրադարձությունները, տպագրել երգիծական մանրապատումներ և ծաղրանկարներ։ «Արփի»-ում հրատարակվել են հայ գրողների ստեղծագործություններ, թարգմանություններ ռուս և եվրոպական գրականությունից։
Ղազնի
Ղազնի, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Ջուլամերկի գավառակում ։ Գտնվում էր Ջուլամերկ քաղաքից 31 կմ արևելք, Զաբ գետի ափին, թեք սարավանդի վրա։
Բնակչություն
Հնում հայաբնակ էր։ 1901 թվականին ուներ 18 տուն քուրդ բնակիչ։
Տնտեսություն
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը անասնապահությունն էր։
Պատմամշակութային կառույցներ
Ղազնին ուներ 2 հայկական եկեղեցիներ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ալեքսանդր
Ալեքսանդր, տարածված անձնանուն, փոխառյալ է հունարենից։ Բառացի նշանակում է «պաշտպան»։ Ծագել է (ἀλέξω - «պաշտպանում եմ», - «տղամարդ», «մարդիկ»՝ «Մարդկանց պաշտպան»)։ Գործածյալ է նաև նրանով կազմված Ալեքսանյան ազգանունը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արական անձնանուններ Կատեգորիա:Անձնանուններ Կատեգորիա:Հայկական արական անձնանուններ Կատեգորիա:Հունական անձնանուններ
Կրում Ջակով
Կրում Ջակով (Крум Стефанович Джаков, ), խորհրդային գեղանկարիչ, Լենինգրադի նկարիչների միության անդամ ։
Կենսագրություն
Կրում Ջակովը ծնվել է 1909 թվականի հունիսի 7-ին, Սոֆիայում, Բուլղարիայում` ճարտարապետի ընտանիքում։ Նախնական կրթությունը ստացել է Սոֆիայում, բուլղարացի նկարիչ Հրիստո Ստանիչևի ղեկավարությամբ։ 1923 թվականից Պլովդիվում դարձել է Բուլղարիայի ընդհատակյա կոմունիստական երիտասարդության միության անդամ։ 1926 թվականին ըստ Երիտասարդության բուլղարական կոմունիստական միության կենտրոնական կոմիտեի որոշման ուղևորվել է ԽՍՀՄ։ Ուսումը շարունակել է Մոսկվայի Վխուտեմասում։ Սովորել է Պյոտր Կոնչալովսկու և Պավել Ռադիմովի մոտ։ 1929 թվականից ապրել է Լենինգրադում ։ 1934 թվականին ընդունվել է խորհրդային հպատակություն։ 1934-1935 թվականներին սովորել է Արվեստի աշխատավորների որակավորման բարձրացման լենինգրադյան ինստիտուտում։ 1936 թվականին դարձել է Լենինգրադի նկարիչների միության անդամ ։
1939-1945 թվականներին մասնակցել է բելոֆինների և Հայրենական մեծ պատերազմի մարտերին, 44-րդ Չուդովսկյան կարմիրշքանշանային ստորաբաժանման 46-րդ կրակային Օստրովյան գնդի կրտսեր լեյտենանտ կոչումով։ Վիրավորվել է և պարգևատրվել է Կարմիր Դրոշի շքանշանով ։
1936 թվականից մասնակցել է ցուցահանդեսների։ Նկարել է քաղաքային և լանդշաֆտային բնանկարներ և ժանրային նկարներ։ Ստեղծագործական ուղևորություններ է կատարել դեպի Վոլգա, Վոլգո-Բալտ, Կարելիա, Նովգորոդ, Հին Լադոգա, Բուլղարիա, Ղրղզստան և Դաղստան։ Առավել հայտնի են նկարչի լենինգրադյան բնանկարները։ «Սերգեյ Կիրովի անվան ստադիոնի մոտ» (1950 թվական), «Հաղթանակի Մոսկովյան այգում» (1951 թվական), «Անտառում» (1953 թվական), «Սպիտակ գիշեր» (1955 թվական), «Տոնական Լենինգրադ», «Առաջին նավարկությունը» (երկուսն էլ` 1959 թվական), «Ինդուստրիալ Նևայի առավոտը» (1960 թվական), «Գարուն» (1961 թվական), «Պուլկովի վետերանները» (1964 թվական), «Ձնհալ» (1965 թվական), «Ազատ Նևայի վրայի քաղաքը» (1977 թվական) և այլ նկարների հեղինակ է։
Կրում Ջակովի ստեղծագործությունները պահվում են Ռուսաստանի, Ֆրանսիայի, Բուլղարիայի, Գերմանիայի և այլ երկրների թանգարաններում և մասնավոր հավաքածուներում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ռուս նկարիչներ Կատեգորիա:Բուլղարացի նկարիչներ Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի նկարիչների միության անդամներ Կատեգորիա:ԽՍՀՄ նկարիչների միության անդամներ Կատեգորիա:Խորհրդային նկարիչներ Կատեգորիա:Ռուս բնանկարիչներ Կատեգորիա:Կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ
Սաֆոնովկա (գյուղ, Պուտիվիլի շրջան)
Սաֆոնովկա (Сафонівка), գյուղ Ուկրաինայի Սումիի մարզի Պուտիվիլի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Սաֆոնովկա գյուղում բնակվում էր 188 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Սումիի մարզի Պուտիվիլի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Նեյֆելդ (գյուղ, Բլագովարսկի շրջան)
Նեյֆելդ (Нейфельд, Нейфельд), գյուղ Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Բլագովարսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2009 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 39 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Բլագովարսկի շրջանի բնակավայրեր
Սիմոնեթի
Սիմոնեթի (სიმონეთი), գյուղ Վրաստանում։ Գտնվում է Աջարիայի Ինքնավար Հանրապետության Խելվաչաուրի շրջանում ։
Դիրք
Գտնվում է ծովի մակարդակից 220 մետր բարձրության վրա։
Բնակչություն
Ըստ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալների, գյուղի բնակչությունը կազմում է 258 մարդ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Խելվաչաուրի շրջան Կատեգորիա:Աջարիայի բնակավայրեր
Ժողովածու (567)
Ձեռագրի անվանումը (567), Երևանի Մաշտոցի անվան Մատենադարանում պահպանվող ձեռագիր, որը «Մաշտոցի անվան ցուցակ ձեռագրացում» (ձեռագրերի ցանկում) ներկայացված է 567 թվի տակ։ Ձեռագիրը գրվել է 17-րդ դարում Սահակ կրոնավոր, Մովսես քահանա գրիչների կողմից։ Գրված է թղթի վրա, որը ունի 18×13,5 չափս։ Ձեռագիրը կազմված է 317 թերթից։ Գրված է միասյուն, նոտրգրով։ Ունի կիսախորան, լուսանցազարդ մանրանկարներ։ Կազմը` կաշեպատ տախտակ դրոշմազարդ, աստառը՝ սպիտակ կտավ։ Հիշատակարաններ՝ 5բ, 316բ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մատենադարանի ձեռագրեր
Իվան Դրոզդով
Իվան Դրոզդով (Иван Георгиевич Дроздов, ), ռուս և խորհրդային գեղանկարիչ, գծանկարիչ և Լենինգրադի նկարիչների միության անդամ։
Կենսագրություն
Ծնվել է Մոսկվայի մարզի Վեդենսկոյե գյուղում։ 1900 թվականին ընդունվել է Պենզայի գեղարվեստական ուսումնարան, սովորել է Կոնստանտին Սավիցկու մոտ։ Ուսումնարանը ավարտելուց հետո 1904 թվականին ընդունվել է Սանկտ Պետերբուրգի գեղարվեստի ակադեմիային կից Բարձրագույն գեղարվեստական ուսումնարան։ Սովորել է Վլադիմիր Մակովսկու, Իլյա Ռեպինի և Կոնստանտին Սավիցկու մոտ։ 1910 թվականին ավարտել է Բարձրագույն գեղարվեստական ուսումնարանը։ «Վերավաճառողները» և «Զղջումը» նկարների համար ստացել է նկարչի կոչում։ 1911-1912 թվականներին, որպես Սանկտ Պետերբուրգի գեղարվեստի ակադեմիայի թոշակառու, այցելել է Իտալիա, Ֆրանսիա և Գերմանիա։
1908 թվականից մասնակցել է ցուցահանդեսների։ Նկարել է դիմանկարներ, ժանրային նկարներ և բնանկարներ։ 1908-1918 թվականներին Սանկտ Պետերբուրգի գեղարվեստի ակադեմիայի, 1917-1927 թվականներին Արխիպ Կուինջինի անվան նկարիչների միության, 1923-1929 թվականների Հեղափոխական Ռուսաստանի նկարիչների ասոցիացիայի անդամը և ցուցորդը։ 1932 թվականից դարձել է Լենինգրադի նկարիչների միության անդամ ։
Մահացել է 1939 թվականի նոյեմբերի 26-ին Լենինգրադում` 60 տարեկան հասակում։
Իվան Դրոզդովի ստեղծագործությունները պահվում են Ռուսական պետական թանգարանում, Ռուսաստանի և արտասահմանյան երկրների թանգարաններում և մասնավոր հավաքածուներում։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Ռուս նկարիչներ
Drip Drop
«Drip Drop», ադրբեջանցի երգչուհի Սաֆուրայի երգն է, որով ներկայացրել է իր երկիրը Եվրատեսիլ 2010 երգի մրցույթում ։ Երգի հեղինակներն են Ստեֆան Օրն Անդերս Բագգեն և Սանդրա Բյուրմանը։ Երգը, մրցույթի եզրափակչում զբաղեցրել է 5-րդ հորիզոնականը 145 միավորով։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:2010 երգեր
Դումինիչի (կայարան, Դումինիչսկի շրջան)
Դումինիչի (Думиничи), կայարան Ռուսաստանի Կալուգայի մարզի Դումինիչսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը ըստ վերջին գրանցված տվյալների կազմում էր 600 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի կայարաններ Կատեգորիա:1898 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Կալուգայի մարզի Դումինիչսկի շրջանի բնակավայրեր
Ստարոսանժարսկի գյուղական խորհուրդ (Նովոսանժարսկի շրջան)
Ստարոսանժարսկի գյուղական խորհուրդ  (Старосанжарська сільська рада), Ուկրաինայի Պոլտավայի մարզի Նովոսանժարսկի շրջանում ։
2001 թվականի տվյալներով Ստարոսանժարսկի գյուղական խորհրդում բնակվում էր 1283 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 65,85 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 19,48 մարդ/կմ²։ Խորհրդում կա 1 բնակավայր։
Գյուդիկտե
Գյուդիկտե, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Հեքյարիի գավառում ։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Արփի (ամսագիր, Օլսթոն)
«Արփի», գրական-հասարակական ամսագիր (սկզբում՝ կիսամյա)։ Լույս է տեսել 1932-1936-ին, Օլսթոնում (ԱՄՆ)։ Խմբագիր՝ Ա. Բարսեղյան։ Պարբերականի նպատակն էր ամերիկաբնակ հայերի ազգային դաստիարակությունը, հայ ժողովրդի անցյալի ու ներկայի հոգևոր-մշակութային արժեքների հետ ծանոթացնելը և ընտանիքի պատվարումը ուծացումից։ Տպագրել է հանրապատչելի նյութեր ազգային պատմության ու գրականության, Հայաստանի աշխարհագրության, ազգային ավանդույթների ու սովորույթների վերաբերյալ։ «Մեր նոր սերունդը» բաժնում մշտապես տեղ է տվել երեխաների հայրենասիրական թեմաներով գրած շարադրություններին, սփյուռքահայ դպրոցների մասին լուրերին և այլն։ Տպագրել է հեքիաթներ, պատմվածքներ, ոտանավորներ ու առակներ։
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի հայկական ամսագրեր Կատեգորիա:Հայկական գրական պարբերականներ Կատեգորիա:Հայկական հասարակական պարբերականներ Կատեգորիա:Հայկական մշակութային պարբերականներ Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Սան Խորխե
Սան Խորխե (San Jorge), բնակավայր Ուրուգվայի հարավարևելյան մասում, Դուրասնո դեպարտամենտում։
Բնակչություն
Բնակչությունը ըստ 2011 թվականի տվյալների կազմում է՝ 502 մարդ.
Աղբյուր։ Instituto Nacional de Estadística de Uruguay ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուրուգվայի բնակավայրեր
Աֆֆիրմացիա
Աֆֆիրմացիա (լատ.՝ affirmatio - հայտարարություն, հաստատում), հաստատող (դրական) դատողություն ։ Նոր մտքի և Նոր դարաշրջանի տերմինալոգիայում աֆֆիրմացիան վերագրվում է առաջին հերթին դրական մտածողությանը և ինքնաներշնչման պրակտիկային՝ խթանելով այն մտածողությունը, որ «աֆֆիրմացիայով ուղեկցվող դրական մտավոր վերաբերմունքը կարող է հասնել հաջողությունների ցանկացած ոլորտում» ։ Առավել ստույգ՝ աֆֆիրմացիան զգուշորեն ձևավորված պնդում է, որը պետք է պարբերաբար կրկնվի անձին և հաճախակի նշումներ արվի։ Որպեսզի աֆֆիրմացիաներն արդյունավետ լինեն, ասում են, որ նրանք պետք է լինեն դրական, անձնային հակումներով և յուրահատուկ։
Մոտեցումներ և աֆֆիրմացիաների օգտագործում
«Աֆֆիրմացիա» տերմինն օգտագործվում է ինչպես գիտական, այնպես էլ կեղծ գիտական (էզոթերիկ) գրականության մեջ։ Տեխնիկայի օգտագործման հաջողությունը կախված է գրագետ մոտեցումից, ինչպես նաև ինքնագնահատականից  ։ Հանրաճանաչ հոգեբանական գրականության մեջ ենթադրվում է, որ դրական հաստատման (աֆֆիրմացիան) բազմակի կրկնությամբ ենթագիտակցական միտքը հիշում է անհրաժեշտ պատկերը կամ դիրքորոշումը՝ օգնելով բարելավել հոգեբանական-հուզական ֆոնը և խթանել կյանքի դրական փոփոխությունները։ Աֆֆիրմացիան ձևակերպվում է ըստ որոշակի կանոնների (հակիրճություն, ներկա ժամանակաձև, առաջին դեմք, դրականություն, կոնկրետություն, ուղղություն, հավատ և այլն)  ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հոգեբանության մեթոդներ
Մեժգորիե (գյուղ, Բելոգորսկի շրջան)
Մեժգորիե (Міжгіря), գյուղ Ուկրաինայի Խմելնիցկիի մարզի Բելոգորսկի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Մեժգորիե գյուղում բնակվում էր 198 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,09 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 2200 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Խմելնիցկիի մարզի Բելոգորսկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Մալայզիա
Մալայզիա, պետություն Հարավարևելյան Ասիայում։ Մայրաքաղաքը Կուալա Լումպուրն է։
Ընդհանուր տեղեկություններ
Մալայզիան պետություն է Հարավարևելյան Ասիայում` Մալակկա թերակղզու հարավային և Կալիմանտան կղզու հյուսիսային մասերում։ Հարավ-Չինական ծովով բաժանված է Արևմտյան Մալայզիայի (Մալայա) և Արևելյան Մալայզիայի (Սարավակ և Սաբահ)։ Մտնում է Բրիտանական համագործակցության մեջ։ Սահմանակից է Թաիլանդին, Ինդոնեզիային, Սինգապուրին և Բրունեյին։ Տարածությունը 332,8 հազար կմ2 է, 2015 թվականի տվյալներով` բնակչությունը կազմում է 30,513,848 մարդ ։ Մայրաքաղաքն է Կուալա Լումպուր քաղաքը։ Վարչականորեն բաժանված է 13 նահանգի՝ 9 սուլթանության և 4 նահանգապետության։ Երկրում քաղաբնակների թիվը կազմում է բնակչության 47 %-ը (2017թվական)։
Պատմություն
Մալայզիայի տարածքը բնակեցվել է վաղ քարի դարից։ Մ. թ. I հազարամյակի սկզբին Կենտրոնական Սումատրայից Մալայզիայի տարածք են ներթափանցել այժմյան մալայացիների նախնիները։ Մալակկա թերակղզու դասակարգերի առաջացման, պետականության կազմավորման գործում նշանակալի դեր են խաղացել առևտրական և մշակութային կապերը Հնդկաստանի հետ, հնդիկ գաղութարարների հայտնվելը, բուդդայականության և հինդուիզմի ներթափանցումը։ Մալայզիայի տարածքում առաջին պետություններն առաջացել են Մալակկա թերակղզու հյուսիսում, որոնք 3-4-րդ դարերում կախման մեջ են եղել Հնդկաչինի Ֆունան պետությունից, 8-13-րդ դարերում՝ Սումատրայի Շրիվիջայա կայսրությունից, 14-րդ դարում՝ ինդոնեզական Մաջապահիտ կայսրությունից։ 15-րդ դարի վերջում և 16-րդ դարի սկզբին առաջացել են Մալակկայի (որի մեջ մտել են Մալակկա թերակղզին, Ոփաու կղզեխումբը և Սումատրա կղզու արևելյան մասը), Բրունեյի (Կալիմանտան կղզու հյուսիսում), 15-րդ դարում այստեղ տարածվել է իսլամը) սուլթանությունները։ 1511 թվականին Մալակկայի սուլթանությունը զավթել են պորտուգալացիները։ 16-րդ դարում Մալակկա թերակղզու հարավում կազմվել է Ջոհորի սուլթանությունը։ 1641թվականի սուլթանությունը և հոլանդացիները զավթել են Մալակկան։ 18-րդ դարում վերջից գաղութային էքսպանսիա է սկսել Մեծ Բրիտանիան, որը 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին իրեն է ենթարկել Մալայայի տարածքի սուլթանությունները և միավորելով ստեղծել Բրիտանական Մալայա գաղութը, 19-րդ դարի վերջին իր պրոտեկտորատն է հաստատել Սարավակի և Սաբահի (Կալիմանտան կղզում) վրա։ Անգլիական գաղութարարները յուրացրին լավագույն հողերը, զբաղվեցին անագի հանույթով և կաուչուկի արտադրությամբ։ Մալայզիայի ժողովրդի ազատագրական պայքարը գաղութային ճնշման դեմ սկսեց ուժեղանալ։ 1920 թվականինի ստեղծվեցին արհմիություններ, 1930 թվականին՝ ալայայի կոմկուսը։ 1941 թվականի դեկտեմբերին Մալայզիան օկուպացրեց (մինչև 1945 թվականը՝ Ճապոնիան։ 1945 թվականին անգլիական գաղութարարները վերադարձան Մալայզիան։ 1946 թվականի և 1948 թվականի սահմանադրական ռեֆորմներով Սինգապուրը անջատվեց Մալայայից, վերջինս ձևավորվեց որպես անգլիական գաղութ՝ 1946 թվականից՝ Մալայայի Միություն, 1948 թվականից՝ Մալայայի Ֆեդերացիա անվամբ։ Սարավակը և Սաբահը 1946 թվականին անցան Մեծ Բրիտանիայի գաղութային մինիստրության իրավասության տակ։ 1948 թվականին արգելվեցին կոմկուսը և դեմոկրատական այլ կազմակերպություններ։ Անգլիական գաղութարարների դեմ պայքարելու նպատակով 1949 թվականին ստեղծվեց Մալայայի ժողովուրդների ազատագրական բանակը։ Մալայզիայի հասարակական տարբեր խավերի ազգային-ազատագրական շարժման ճնշման տակ Մեծ Բրիտանիան 1957 թվականի օգոստոսի 31-ին հարկադրված ընդունեց Մալայայի Ֆեդերացիայի անկախությունը, պահպանելով սակայն իր տիրապետությունը տնտեսության մեջ։ 1963 թվականին Մեծ Բրիտանիայի, Մալայայի Ֆեդերացիայի, Սինգապուրի, Սարավակի և Սաբահի միջև համաձայնագիր ստորագրվեց Բրիտանական համագործակցության շրջանակներում Մալայզիայի ֆեդերացիա ստեղծելու վերաբերյալ, որը հռչակվեց 1963 թվականի սեպտեմբեր 16-ին։ 1965 թվականին Մալայզիայի կառավարության և Սինգապուրի միջև հարաբերությունների սրման հետևանքով Սինգապուրը դուրս եկավ ֆեդերացիայից։ 1960-ական թվականների 2-րդ կեսից Մալայզիայի կառավարությունը վարում է չմիանալու, խաղաղ գոյակցության քաղաքականություն։ Մալայզիան սերտ հարաբերություններ է պահպանում ԱՄՆ-ի, Մեծ Բրիտանիայի, Ճապոնիայի և այլ զարգացած երկրների հետ։