cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Տրիտոն (արբանյակ)
Հայտնաբերումը և անվանում
Լինելով գարեջրագործ` Լասսելը 1820 թվականին սկսեց ստեղծել հայելիներ իր սիրողական աստղադիտակի համար։ Ջոն Հերշելը Նեպտունի հայտնաբերումից հետո, գրեց նամակ Լասսելին, առաջարկելով նրան փնտրել հնարավոր արբանյակներ մոլորակի մոտ։ Լասսելը ձեռնամուխ եղավ դրան, և ընդամենը ութ օր անց հայտնաբերեց Տրիտոնը ։ Լասսելը նույնպես հայտարարել էր օղակների հայտնաբերման մասին։ Չնայած հետագայում հաստատվեց, որ Նեպտունը ունի օղակներ, սակայն դրանք անյքան մութ ու նոսր են, որ կասկածի տակ է դրվում նրա կողմից դրանք տեսնելու փաստը ։
Ուղեծիրը և պտույտ
Տրիտոնը յուրօրինակ է Արեգակնային համակարգի բոլոր խոշոր արբանյակների մեջ իր հակադարձ ուղեծրով իր մոլորակի շուրջ (այսինքն, այն պտտվում է մոլորակի պտույտին հակառակ ուղղությամբ)։ Յուպիտերի, Սատուրնի և Ուրանի արտաքին անկանոն արբանյակների մեծամասնությունը նույնպես ունեն հակադարձ ուղեծրեր։ Այնուամենայնիվ, այս արբանյակները չափազանց հեռու են պտտվում իրենց մոլորակներից և ունեն բավականին փոքր չափեր։ Համեմատության համար նրանցից ամենամեծի (Ֆիբի) տրամագիծը կազմում է Տրիտոնի տրամագծի ընդամենը 8% (և զանգվածը 0,03%)։
Որսում
Տրիտոնի ենթադրյալ որսացումը կարող է բացատրել Նեպտունի համակարգի որոշակի առանձնահատկությունները, օրինակ, Ներեիդա արբանյակի ուղեծրի մեծ էքսցենտրիսիտետը, ինչպես նաև այլ արբանյակների սակավությունը համեմատած այլ գազային հսկաների հետ։ Տրիտոնի սկզբնական էքսցենտրիկ ուղեծիրը կարող էր հատվել այլ անկանոն արբանյակների ուղեծրերի հետ իր ձգողական դաշտի ազդեցությամբ ցրել դրանք ։ Տրիտոնի հետ-որսման էքսցենտրիկ ուղեծիրը կարող էր նաև առաջացնել արբանյակի ընդերքի մակընթացային տաքացում։ Այս տաքացումը կարող էր պահել Տրիտոնին հեղուկ վիճակում միլիարդավոր տարիների ընթացքում, այս վարկածը հաստատվում է արբանյակի ընդերքի բաժանված լինելու փաստով ։ Ընդերքային ջերմությունը անհետացել է արբանյակի ուղեծրի շրջանաձև դառնալու հետ։
Առաջարկվում են Տրիտոնի որսման երկու հնարավոր մեխանիզմներ։ Գազային հսկա մոլորակի կողմից անցնող մարմնի որսման համար անհրաժեշտ է, որպեսզի անցնող մարմինը կորցնի իր էներգիայի զգալի մասը մոտենալիս, և դանադաղի անքան, որ չկարողանա հեռանալ մոլորակի ձգողության դաշտից։ Ավելի վաղ վարկածի համաձայն, Տրիտոնը կորցրել է իր էներգիան բախվելով մեկ այլ մարմնի հետ, որը նույնպես անցնում էր Նեպտունի մոտով (սա այնքան էլ հավանական չէ), կամ բախվել է Նեպտունի արբանյակներից մեկի հետ (սա ավելի հավանական է) ։ Վերջերս առաջարկված մեկ այլ վարկածի համաձայն, Տրիտոնը ի սկզբանե ունեցել է բավական մեծ զանգվածով «ուղեկից» արբանյակ, այնպիսին, ինչպիսին է Պլուտոնի Քարոնը։ Երբ այս զույգը մտել է Նեպտունի ձգողական դաշտ, այն փոխգործել է այնպես, որ ուղեծրային էներգիան փոխանցվելէ Տրիտոնից նրա արբանյակին, որը հետագայում դուրս է մղվել, իսկ Տրիտոնը դարձել է Նեպտունի արբանյակ։ Այս վարկածի օգտին են խոսում մի քանի ապացույցներ, օրինակ այն փաստը, որ զույգ մարմինները առավել հաճախակի են պատահում Կոյպերի գոտում ։ Այս երևույթը կարող էր տեղի ունենալ ինչպես Նեպտունի ձևավորման ժամանակ, այնպես էլ ավելի ուշ, երբ այն տեղաշարժվում էր Արեգակնային համակարգի արտաքին մաս ։
Ֆիզիկական առանձնահատկություններ
Ինչպես և Պլուտոնի դեպքում, Տրիտոնի մակերևույթի 55% ծածկված է սառած ազոտով, որի մեջ խառնված է ջրային սառույց, մոտ 15 - 35%, և չոր սառույց (սառած ածխաթթու գազ) 10 - 20%։ Սառույցների մեջ կան նաև 0,1% մեթանի և 0,05% ածխածնի մոնոքսիդի խառնուրդների հետքեր ։ Արբանյակի մակերևույթի վրա հնարավոր է որ կա նաև ամոնիակ, քանի որ կասկածներ կան որ ամոնիակի հիդրատներ առկա են լիթոսֆերայում ։ Տրիտոնի խտությունից ելնելով կարելի է ենթադրել, որ այն 30 - 45% կազմված է ջրային սառույցից, և մնացած մասը լեռնային ապարներից ։ Արբանյակի մակերևույթը կազմում է 23 միլիոն կմ2, որը Երկրի մակերևույթի 4,5% է, կամ Երկրի մայրցամաքների մակերևույթի 15,5%։ Տրիտոնը ունի բավականին բարձր ալբեդո, անդրադարձնելով իր վրա ընկնող Արեգակի լույսի 60 - 95%։ Որպես համեմատություն Երկիրը անդրադարձնում է ընդամենը 11% ։ Արբանյակի կարմրավուն գույնը ենթադրվում է որ արդյունք է այնտեղ առկա մեթանային սառույցների, որոնք փոխարկվում են թոլինների ուլտրամանուշակագույն ճառագայթման տակ ։
Քանզի Տրիտոնի մակերևույթի դիտարկումները ցույց են տալիս, որ այն կրում է հալման հետքեր, առաջադրվող արբանյակի մոդելները ենթադրում են, որ Տրիտոնի ընդերքը բաժանված է, ինչպես Երկրինը։ Այսինքն ունի պինդ միջուկ, մանթիա և կեղև։ Արբանյակի քարե և մետաղյա միջուկը ծածկում է մանթիան, որը կազմված է ջրից, Արեգակնային համակարգի ամենատարածված ցնդող նյութից։ Տրիտոնի ընդերքում առկա է ռադիոակտիվ տրոհման առաջացման համար բավարար քանակի քարե ապարներ, ինչը խթանում է կոնվեկցիան մանթիայում։ Ջերմությունը նույնիսկ կարող է բավարար լինել, որպեսզի արբանյակի ընդերքում գոյություն ունենա ստորերկրյա օվկիանոս, նման Եվրոպայի սառույցների տակ գտնվող օվկիանոսին ։ Եթե այն գոյություն ունի, ապա այնտեղ հնարավոր է գոյություն ունի կյանք, սակայն այս ենթադրությունը քիչ հավանական է համարվում ։
Մթնոլորտ
Տրիտոնն ունի նոսր ազոտական մթնոլորտ, ածխածնի մոնոքսիդի չնչին հավելումներով, այնտեղ կա նաև քիչ քանակությամբ մեթան մակերևույթին մոտ մասերում  ։ Ինչպես և Պլուտոնի դեպքում, ենթադրվում է, որ Տրիտոնի մթնոլորտը առաջացել է արբանյակի մակերևույթից ազոտի ցնդելու հետևանքով ։ Մակերևույթի ջերմաստիճանը կազմում է ամենաքիչը -237,6 °C: Այս գնահատումը կատարվել է հիմնվելով այն փաստի վրա, որ Տրիտոնի ազոտական սառույցները գտնվում են ավելի տաք, վեցանկյուն բյուրեղային վիճակում, և սա է հանդիսանում փոխակերպման ջերմաստիճանային սահմանը վեցանկյուն և խորանարդ սառույցների միջև ։ Տրիտոնի մթնոլորտի ջերմաստիճանը գնահատվում է մոտ 40 Կելվինի, հաշվի առնելով գազային ազոտի ցնդման ջերմաստիճանը տվյալ ճնշման պայմաններում ։ Այս ջերմաստիճանային ցուցանիշը ավելի ցածր է քան Պլուտոնի մոտ, որի միջին ջերմաստիճանը կազմում է 44 Կ (-229 °C)։ Տրիտոնի մակերևույթի մոտ մթնոլորտային ճնշումը կազմում է ընդամենը մոտ 1,4-1,9 Պա ։
Տրիտոնի մակերևույթի մոտ մթնոլորտի շարժումները ստեղծում են տրոպոսֆերա (եղանակային շրջան), որի բարձրությունը հասնում է 8 կմ բարձրության։ Տրիտոնի վրա հայտնաբերված բծերը, որոնք առաջացել են գեյզերների արտանետումներից ցույց են տալիս, որ սեզոնային քամիները մակերևույթի մոտ այնքան հզոր են, որ կարող են տեղաշարժել միկրոմետրից մեծ չափերով մասնիկներ ։ Ի տարբերություն այլ մթնոլորտների Տրիտոնը չունի ստրատոսֆերա, և դրա փոխարեն ունի ջերմոլորտ, որը տարածվում է 8-ից մինչև 950 կմ բարձրություն, և դրանից վեր տարածվող էկզոսֆերայով ։ Տրիտոնի մթնոլորտի վերին շերտի ջերմաստիճանը կազմում է 95,5 Կ, և ավելի բարձր է քան մակերևույթի մոտ, սա պայմանավորված է արեգակնային ճառագայթման և Նեպտունի մագնիտոսֆերայից ստացվող ջերմությամբ ։ Արբանյակի տրոպոսֆերան հիմնականում ծածկված է մշուշով, որը բաղկացած է հիմնականում ածխաջրածիններից և նիտրիլներից, որոնք առաջանում են արեգակի ճառագայթման տակ մեթանի տրոհումից։ Տրիտոնի մթնոլորտում առկա են նաև խիտ ազոտի ամպեր, մակերևույթից 1 - 3 կմ բարձրության վրա ։
1990-ականներին Երկրից կատարվեցին Տրիտոնի սկավառակի դիտարկումներ, երբ այն անցնում էր աստղերի վրայով։ Այս դիտարկումները ցույց տվեցին ավելի խիտ մթնոլորտի առկայություն, քան դա գնահատվել էր Վոյաջեր-2 ԱՄԿ-ի տվյալները վերլուծելիս ։ Այլ դիտարկումները ցույց տվեցին մթնոլորտի ջերմաստիճանի աճ 5%-ով 1989-ից 1998 թվականը ընկած ժամանակահատվածում ։ Այս դիտարկումները ցույց են տալիս, որ Տրիտոնը մտնում է արտասովոր տաք ամառային ժամանակաշրջան, որը տեղի է ունենում մի քանի հարյուր տարին մեկ անգամ։ Այս տաքացումը բացատրող վարկածներից մեկի համաձայն փոփոխություն է տեղի ունեցել Տրիտոնի սառցե շերտերում, որի հետևանքով փոխվել է մակերևույթային սառույցի ալբեդոն, ինչի հետևանքով ավելի մեծ քանակի ջերմություն է կլանվում արբանյակի կողմից ։ Մեկ այլ վարկածի համաձայն ջերմաստիճանի փոփոխությունները կապված են երկրաբանական երևույթների հետևանքով արտանետվող մուգ, կարմիր նյութի մակերևույթի վրա նստելու հետ։ Քանի-որ Տրիտոնի Բոնդի ալբեդոն ամենաբարձրներից է Արեգակնային համակարգի մարմինների միջև, շատ փոքր փոփոխությունները սպեկտրային ալբեդոյի մեջ կարող են ունենալ զգալի հետևանքներ ։
Մակերևույթի առանձնահատկություններ
Տրիտոնի մակերևույթի մասին բոլոր տեղեկությունները ստացվել են Վոյաջեր-2-ի նրա մոտով միակ անցման ժամանակ 1989 թվականին։ Արբանյակի մակերևույթի 40% լուսանկարվել է Վոյաջերի լուսանկարչական սարքերով։ Լուսանկարներում երևում են հիմնականում ապարների բլոկային մերկացումներ, լանջեր, իջվածքներ, բծեր, հարթավայրեր, սառցե դաշտեր և մի քանի խառնարաններ։ Տրիտոնը համեմատաբար հարթ է, նրա մակերևույթի դիտարկված տատանումները չեն գերազանցում մեկ կիլոմետրը ։ Արբանյակի վրա կան նաև համեմատաբար քիչ քանակի հարվածային խառնարաններ։ Խառնարանների տեղաբաշխման և խտության վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ Տրիտոնի մակերևույթը չափազանց երիտասարդ է, նրա շրջանների տարիքը տատանվում է 50-ից ընդամենը 6 միլիոն տարի ։
Կրիոհրաբխային գործունեություն
Տրիտոնը երկրաբանորեն ակտիվ է, նրա մակերևույթը երիտասարդ է և ունի համեմատաբար քիչ թվով հարվածային խառնարաններ։ Չնայած Տրիտոնը հիմնականում կազմված է տարբեր սառույցներից, նրա ստորերկրյա մասերում տեղի են ունենում երևույթներ, որոնք նման են Երկրի վրա տեղի ունեցող այն երևույթներին, որոնք առաջացնում են հրաբուխներ և րիֆտային հովիտներ։ Ի տարբերություն Երկրի դեպքում հեղուկ քարերի (լավայի) Տրիտոնի ընդերքում այս երևույթները տեղի են ունենում ջրային և ամոնիակային լավաների միջոցով ։ Տրիտոնի ամբողջ մակերևույթը կտրտված է հովիտների և լանջերի, հավանաբար տեկտոնիկ ակտիվության և սառցե հրաբխային գործունեության պատճառով։ Արբանյակի մակերևույթի առանձնահատկությունների մեծամասնությունը արդյունք են ներքին երևույթների, այլ ոչ արտաքին ազդեցությունների, օրինակ հարվածային բնույթի ազդեցություններ։ Դրանց մեծամասնությունն էլ ունեն ավելի հրաբխային կամ ներքին ճնշումների արդյունքում առաջացման հատկանիշներ, քան տեկտոնիկ ակտիվության արդյունքում ։
Վոյաջեր-2 ԱՄԿ-ն դիտարկել է Տրիտոնի մակերևույթից ազոտի բազմաթիվ գեյզեր-անման արտանետումներ և փոշու ամպեր որոնք բարձրանում էին մինչև 8 կմ բարձրություն ։ Այսպիսով Տրիտոնը միանում է Երկրին, Իոյին և Էնցելադին որպես Արեգակնային համակարգի մարմին, որի վրա տեղի են ունենում որևէ նյութի ակտիվ ժայթքումներ, և որոնք դիտարկվել են (այսպիսի հրաբխանման գործունեություն հնարավոր է նաև գոյություն ունի Վեներայի, Մարսի, Եվրոպայի, Տիտանի և Դիոնայի վրա)։ Առավել ցայտուն դիտարկված օրինակները անվանվել են Հիլի և Մահիլանի (անվանումները տրվել են Զուլուսական ջրի ոգու և Տոնգայի ծովի ոգու անուններով, համապատասխանաբար) ։
Բոլոր դիտարկված գեյզերները ընկած էին 50° - 57° լայնության վրա հարավային կիսագնդում, սա այդ պահին Տրիտոնի այն մասն էր, որը ընկնում էր Արեգակին ուղղված կետի մոտակայքում։ Սա ցույց է տալիս, որ Արեգակի կողմից տաքացումը ունի զգալի ազդեցություն արբանյակի վրա, չնայած այն բանին, որ Տրիտոնի մեծ հեռավորության պայմաններում այն չափազանց թույլ է։ Ենթադրվում է, որ Տրիտոնի մակերևույթը հնարավոր է, որ ծածկված է կիսաթափանցիկ սառած ազոտի շերտով, որը ծածկում է ավելի մուգ շերտեր, ինչը ստեղծում է այսպես կոչված «պինդ ջերմոցային էֆեկտ»։ Արեգակնային ճառագայթումը անցնում է մակերևույթային սառույցի միջով, դանդաղորեն տաքացնելով և գոլորշիացնելով ընդերքային ազոտը, մինչև բավարար քանակի գազ է հավաքվում սառույցի շերտի տակ, և այս գազային նյութի ճնշման որոշակի սահմանի հասնելուն պես տեղի է ունենում ժայթքում սառցե կեղևի ճեղքումով ։ Ջերմաստիճանի ընդամենը 4 Կ աճի դեպքում այնտեղ տիրող 37 Կ պայմաններում կարող է առաջացնել դիտարկված բարձրության ժայթքումներ ։ Չնայած այս երևույթները անվանվում են «կրիոհրաբուխներ», այսպիսի ազոտի արտանետումները հեռու են Տրիտոնի ներքին ջերմության հետևանքով առաջացող ավելի մեծ կրիոհրոբախային ժայթքումներից, ինչպես նաև այլ մարմինների վրա տեղի ունեցող հրաբխային երևույթներից։ Նման հոսքեր և ժայթքումներ ենթադրվում է որ գոյություն ունեն Մարսի հարավային բևեռային գլխարկի վրա, որտեղ ամեն գարուն տեղի են ունենում CO2 գազի արտանետումներ ։
Տրիտոնի ամեն գեյզերի ժայթքումը կարող է տևել մինչև մեկ տարի, սնվելով սուբլիմացվող ազոտական սառույցներով։ Այս ժամանակահատվածում արտանետվում է մոտ 100 խորանարդ մետր նյութ։ Արտանետումների հետ դուրս շպրտված փոշու մասնիկները նստում են մինչև 150 կմ հեռավորության վրա, առաջացնելով տեսանելի շերտեր, և հնարավոր է ավելի հեռու ընկած վայրերում ավելի նոսր ծածկույթով ։ Վոյաջերից ստացված արբանյակի հարավային կիսագնդի լուսանկարներում երևում են բազմաթիվ այսպիսի մուգ նյութի շերտեր ։ 1977 թվականից մինչև Վոյաջերի անցումը 1989-ին, Տրիտոնը փոխել է իր գույնը կարմրավունից, ինչպես Պլուտոնն է, ավելի գունատ երանգ, ինչից կարելի է ենթադրել, որ այս տասնամյակի ընթացքում ավելի բաց գույնի ազոտական սառույցների շերտեր են արտանետվել և նստվածքային նյութերը ծածկել են կարմրավուն մակերևույթը ։ Ցնդող նյութերի ժայթքումը Տրիտոնի հասարակածային շրջաններից և նստվածքների հավաքումը բևեռներում հազարավոր տարիների ընթացքում կարող է առաջացնել բևեռների տեղաշարժ ։
Բևեռային գլխարկը, հարթավայրերը և լանջեր
Տրիտոնի հարավային բևեռային շրջանը ծածկված է բարձր անդրադարձման հատկությամբ ազոտի և մեթանի սառույցներով, որոնց վրա բաշխված են հարվածային խառնարանները և գեյզերների բերանները։ Հյուսիսային բևեռային շրջանի մասին քիչ բան է հայտնի, քանի որ «Վոյաջեր-2» ԱՄԿ-ի անցման ժամանակ այն գտնվում էր գիշերային մասում։ Այնուամենյնիվ, ենթադրվում է, որ Տրիտոնը նույնպես ունի հյուսիսային բևեռային գլխարկ ։
Տրիտոնի արևելյան կիսագնդում տեղաբաշխված բարձր հարթավայրերը, այնպիսիք, ինչպիսին Սիպանգո սարահարթը, ծածկում են և հարթում ավելի հին անհարթությունները, հետևաբար համարյա անկասկած հանդիսանում են սառվե լավայի կողմից հին լանդշաֆտի ծածկման արդյունք։ Հարթավայրերը ծածկված են մեծ ու փոքր փոսերով, օրինակ Լևիաթանի խառնարանը, որը հնարավոր է, որ հանդիսանում է այն մղանցը, որտեղից էլ ժայթքել է լավան։ Լավայի ճշգրիտ կազմությունը անհայտ է, սակայն այն հավանաբար կազմում է ամոնիակի և ջրի խառնուրդ ։
Տրիտոնի դիտարկված մասի վրա գտնվում են չորս մոտավորապես շրջանաձև «պատերով շրջապատված հարթավայրեր»։ Դրանք այս պահին հայտնաբերված ամենահարթ շրջաններն են, մակերևույթի բարձրության 200 մետրից քիչ տատանումներով։ Դրանք ենթադրվում է, որ առաջացել են սառցե լավայի ժայթքումների հետևանքով ։ Տրիտոնի արևելյան մասի հարթավայրերը ծածկված են սև բծերով։ Ամեն մի բիծը բաղկացած է մուգ կենտրոնական մասից, որը շրջապատված է սպիտակ նյութի շրջանակով։ Դրանք բոլորը ունեն նման տրամագծեր 20-ից 30 կմ չափերով։ Կարծիքներ կան, որ բծերը հանդիսանում են հարավային բևեռային գլխարկի ամառվա ընթացքում հալման արդյունքների հոսքերի անցքերը ։
Տրիտոնի մակերևույթին կան լայնածավալ լանջեր և հովիտներ, բարդ կառուցվածքներով, հավանաբար դրանք սառչելու - հալվելու փուլերի փոփոխման արդյունք են ։ Դրանցից շատերը նաև առաջացել են տեկտոնիկ ակտիվության արդյունքում, մասնավորապես շերտերի տեղաշարժերի հետևանքով ։ Մակերևույթին կան նաև սառույցի կրկնակի լանջեր իրենց միջև ընկած փողրակներով, որոնք չափազանց նման են Եվրոպայի բծերին (սակայն դրանք ունեն շատ ավելկի մեծ չափեր ), և որոնք կարող են ունենալ միևնույն ծագման աղբյուր ։ Հավանաբար այս ձևավորումները առաջացել են տեկտոնիկ տեղաշարժերի ժամանակ շերտերի տաքացման արդյունքում, երբ Տրիտոնը ենթարկվում էր պարբերական մակընթացային ազդեցությունների, մինչ այն պահը երբ արբանյակի ուղեծիրը դարձավ շրջանաձև ։ Այս զուգահեռ լանջերը կտրտում են արբանյակի հասարակածային մասի լանդշաֆտը հովիտների։ Լեռնաշղթաները և ակոսները, ինչպիսին են Յասու, Հո և Լո ակոսները, ըստ ենթադրությունների ունեն Տրիտոնի երկրաբանական պատմության մեջ միջին տարիք, և դրանցից շատերը առաջացել են միաժամանակ։ Այս ձևավորումները «խմբավորված» են ։
Կանտալուպ լանդշաֆտ
Տրիտոնի արևմտյան կիսագունդը ծածկված է տարօրինակ ճեղքերով և իջվածքներով, այս տարածքը անվանվել է «կանտալուպ լանդշաֆտ» նրա Կանտալուպ տեսակի սեխի կեղևին նմանության պատճառով։ Չնայած այս տարածքում կան ընդամենը մի քանի ավելի երիտասարդ խառնարաններ, ենթադրվում է, որ այս տարածքը ամենահին տարիք ունեցող լանդշաֆտն է Տրիտոնի վրա ։ Հնարավոր է, որ այն ծածկում է արբանյակի արևմտյան մասի մեծ մասը ։
Կանտալուպ լանդշաֆտը հիմնականում կազմված է խառնուրդներով ջրային սառույցից, և առայժմ հայտնաբերվել է միայն Տրիտոնի վրա։ Այստեղ կան 30 - 40 կմ տրամագծով իջվածքներ ։ Այս իջվածքները հավանաբար հարվածային խառնարաններ չեն, քանի որ ունեն մոտավորապես նույն չափերը և բավականին հարթ եզրեր։ Այս ձևավորումների առաջացման ամենահավանական առաջադրված վարկածին է աղային տեկտոնիկա մեխանիզմը, ավելի փոքր խտությամբ նյութի արտաճնշումը վերին շերտեր ավելի մեծ խտությամբ նյութի շերտերի միջով ։ Մեկ այլ վարկածի համաձայն նրանք առաջացել են կրիոհրաբուխների ժայթքած լավայի հեղեղման արդյունքում ։
Հարվածային խառնարաններ
Տրիտոնի մակերևույթին կապված երկրաբանական բարձր ակտիվության հետ համեմատաբար քիչ են հարվածային խառնարանները։ «Վոյաջեր-2» ԱՄԿ-ի կատարած լուսանկարների ուսումնասիրման արդյունքում հայտնաբերվել են ընդամենը 179 խառնարաններ, որոնք միանշանակ ունեին հարվածային բնույթ։ Որպես համեմատություն Ուրանի արբանյակ Միրանդայի վրա հայտնաբերվել են 835 խառնարաններ, և այն ունի ընդամենը Տրիտոնի մակերևույթի երեք տոկոսը ։ Ամենամեծ Տրիտոնի վրա հայտնաբերված հարվածային խառնարանը ունի 27 կմ տրամագիծ և անվանվել է Մազոմբա ։ Տրիտոնի վրա նաև հայտնաբերվել են ավելի մեծ խառնարաններ, սակայն դրանք ունեն հրաբխային բնույթ ։
Համարյա բոլոր հարվածային խառնարանները տեղաբաշխված են առաջնային կիսագնդում, այն կիսագնդում որով արբանյակը շարժվում է իր ուղեծրով, և դրանց մեծամասնությունը խմբված է հասարակածի շրջանում 30° և 70° լայնությունների միջև, սա պայմանավորված է Նեպտունի ուղեծրից մասնիկների «սրբելու» հետ ։ Քանի որ Տրիտոնը ուղղված է իր միայն մի կողմով դեպի ուղեծրի ուղղությունը, գիտնականները ենթադրում են, որ արբանյակի հակադարձ կիսագնդում հարվածային խառնարանները զգալիորեն ավելի քիչ են ։ Այնուամենայնիվ, քանզի Վոյաջերը լուսանկարել է ընդամենը Տրիտոնի մակերևույթի 40%, սրանք մնում են միայն ենթադրություններ։
Դիտարկումները և հետազոտություններ
Տրիտոնի շառավղի առաջին չափման փորձը կատարել է Ջերարդ Կոյպերը 1954 թվականին։ Նա ստացավ 3800 կմ արժեք։ Տարբեր չափման փորձերի արդյունքում ստացվում էին 2500 - 6000 կմ արժեքներ ։ 1989 թվականի օգոստոսի 25-ին «Վոյաջեր-2» սարքի անցման ժամանակ կատարված չափումների համաձայն այս մեծությունը վերջնականապես ճշտվեց (2706 կմ) ։
Նեպտունի համակարգի հետազոտության նոր նախագծեր են առաջադրվել ՆԱՍԱ-ի կողմից իրականացվելու 2010-ական թվականներին։ Բոլոր նախագծերը նախատեսում են Տրիտոնը, որպես առաջնային թիրախ այս առաքելության ընթաղցքում։ Նախատեսվում է նաև իջեցվող սարք իջեցնել արբանյակի վրա, ինչպես դա արվել է Սատուրնի Տիտան արբանյակի դեպքում (Հյուգենս)։ Այնուամենայնիվ, այս պահին հայտնի չէ որևէ նախագծի մասին, որը անցել է առաջնային առաջարկի փուլը, ՆԱՍԱ-ի առաքելությունները հիմնականում ուղղված են Յուպիտերի և Սատուրնի համակարգերի վրա ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Նեպտունի արբանյակներ
Իզաբելա Կոլբրան
Իզաբելա Կոլբրան (Isabella Colbran, ), իսպանացի օպերային երգչուհի, ով ստեղծագործական հաջողությունների է հասել Իտալիայում։ Կոլբրանի ձայնը աչքի է ընկել լայն դիապազոնով, համարվել է դրամատիկական սոպրանո, ոմանց կարծիքով` մեցցո–սոպրանո, նաև սոպրանո–սֆոգատո։ Համագործակցել է իտալացի օպերային կոմպոզիտոր Ջոակինո Ռոսսինիի հետ` մարմնավորելով բազմաթիվ դերեր նրա օպերաներում («Եղիսաբեթ, Անգլիայի թագուհի» (Եղիսաբեթ), «Օթելլո» (Դեզդեմոնա), «Արմիդա» (Արմիդա), «Լճի օրիորդը» (Հեղինե), «Մեհմեդ II» (Աննա), «Շամիրամ» (Շամիրամ))։
Ամուսնացել է Ռոսսինիի հետ 1822 թ. մարտի 22–ին, ամուսնալուծվել են 1830-ական թթ. կեսերին։
Ձայնը
Կոլբրանի ձայնի տեմբրը բնութագրվում է որպես «քաղցր», «հյութալի»` հարուստ միջին ռեգիստրով ։ Նրա համար գրված Ռոսինիի երաժշտությունը ենթադրում է երաժշտական գեղգեղանքների, ստակատոների, լեգատոների, բարձրացող և իջնող ելևէջների նկատմամբ կատարյալ վարպետություն ։ Նրա վոկալ դիապազոնը տարածվում էր փոքր օկտավայի ֆա դիեզից մինչև երրորդ օկտավայի մի երբեմն ֆա նոտաներ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իսպանացի երգչուհիներ Կատեգորիա:Իսպանացի օպերային երգչուհիներ Կատեգորիա:Իսպանացի սոպրանոներ‎ Կատեգորիա:Մեցցո-սոպրանոներ Կատեգորիա:Իսպանացի կոմպոզիտորներ
Աբբեի դը Բելլոք
Աբբեի դը Բելլոք (Abbaye de Belloc) կամ Աբբեի Նոտր Դամ դը Բելլոք (Abbaye Notre-Dame de Belloc), ֆրանսիական կոշտ պանիր, որը պատրաստում են այծի կաթից։
Պատմություն
Պանիրը պատրաստում են Նոտր Դամ դը Բելլոք վանքում՝ սկսած 1960-ական թվականներից ։ Այն քիչ տեսակի պիրենեյան պանրատեսակներից է, որը վաճառվում է Փարիզում։
Պատրաստում
Աբբեի դը Բելլոք պանիրը պատրաստվում է ավանդական եղանակով։ Պատրաստման համար անհրաժեշտ է Բասկերի Երկրի կարմրաքիթ այծերի չպաստերիզացված անքաշ կաթ։ Պանրատեսակի պատրաստումը սկսվում է կաթի մակարդմամբ։ Այն բանից հետո, երբ մակարդի կտորները սկսում են հեշտորեն փշրվել, ընդհանուր զանգվածը սկսում են դանդաղորեն խառնել։ Դրանից հետո մակարդված ամբողջ զանգվածը մամլում են և աղ անում։ Հետո տեղափոխում են աղաջրի մեջ և թողնում, որ հասունանա։ Պանիրը հասունանում է սառը նկուղներում՝ վեց ամիսների ընթացքում ։
Էսպերանտո երաժշտություն
Էսպերանտո երաժշտությունը գրվել, ձայնագրվել և կատարվել է էսպերանտոյով` արհեստական լեզու, որն օգտագործվում է միջազգային հաղորդակցման համար։
Էսպերանտո երաժշտության լեզվաբանական և երաժշտական որակը տարբերվում է։ Որոշ դեպքերում երաժշտությունը ներկայացվում է ոչ տեղացիների կողմից, ովքեր հնչյունաբանորեն փոխում են իրենց բառերը, հնչյունական տառադարձությունից կամ կրկնելով բառերը, որոնք նրանց համար արտասանել է Էսպերանտո լեզվով խոսող։
Աբբեի դը Բելլոք
Նկարագիր
Պանրի գլուխն ունի հարթ սկավառակի տեսք՝ ուռուցիկ ծայրերով։ Տրամագիծը կազմում է 25 սմ, բարձրությունը՝ 8,5-ից 11 սմ։ Քաշը սովորաբար տատանվում է 4,5-ից 5,5 կգ։ Գլուխը պատված է բնական պուտիկավոր բորբոսով, որն ունի գորշ, վառ շագանակագույն, կարմիր կամ շագանակագույն երանգներ։ Կեղևի տակ գտնվում է խիտ և առաձգական կաթնասպիտակ երանգով միջուկը։ Պանրատեսակն աչքի է ընկնում մեծ յուղայնությամբ։
Էսպերանտո երաժշտություն
Ռադիո
Muzaiko-ն 24 ժամյա Ինտերնետային ռադիոկայան է Էսպերանտոյում ։
Այլ
Կատեգորիա:Էսպերանտո Կատեգորիա:Էսպերանտոյի մշակույթ
Սպիտակ երիցուկի օր
Սպիտակ երիցուկի օր (Սպիտակ ծաղկի օր), տուբերկուլոզով (սպիտակ ժանտախտ, պալարախտ, թոքախտ, գեղձախտ) հիվանդների օգնության և հիվանդների հետ համերաշխության օր ։
Պատմություն
Առաջին անգամ զանգվածաբար նշվել է Շվեդիայում 1908 թվականի մայիսի 1-ին։Ի նշան տուբերկուլոզով հիվանդների հետ համերաշխության` տղամարդիկ իրենց գլխարկին, իսկ կանայք` հագուստին կամ գլխարկին ամրացրել էին սպիտակ երիցուկ, որը հանդիսանում էր «բնական հակաբիոտիկների խորհրդանիշ» և մտնում տուբերկուլոզի բուժման ավանդական բժշկական միջոցների բաղադրության մեջ։Միաժամանակ երիցուկը խորհրդանշում է սեր, կապվածություն և խոցելիություն։Ծաղիկների վաճառքից ստացված գումարը նվիրաբերվում էր հիվանդների բուժմանը ։
Այս տոնը Եվրոպայում նախկինում ևս նշվել է, սակայն ոչ զանգվածաբար ։Այսպես, շվեյցարական Ժնև քաղաքում այն ավանդաբար նշվել է աշխատողների մայիսմեկյան հավաքների ժամանակ սկսած 1900 թվականից։Տոնն աստիճանաբար տարածվել է դեպի այլ երկրներ։
Ռուսաստանում
Ֆինլանդիայում, ապա նաև Ռուսական կայսրությունում և Լեհական թագավորությունում տոնն անցկացվում էր իշխանական (կայսերական, թագավորական) ազգանվան և անձամբ Նիկոլայ Ալեքսանդրովիչի հովանավորությամբ։Դրա պատճառով ԽՍՀՄ-ում Սպիտակ երիցուկի օրը 1917 թվականից չի նշվել։
Թեև Սպիտակ երիցուկի համառուսաստանյան օրն անցկացվել է մայիսի մեկին, սակայն որոշ քաղաքներում ընտրվել են լրացուցիչ օրեր։Այսպես, Նիժնի Նովգորոդում Սպիտակ երիցուկի օրը նշվել է 1911 թվականի օգոստոսին, որի ժամանակ հավաքվել է քսան հազար ռուբլի։Ամեն անգամ, երբ կայսեր ընտանիքը մեկնում էր Լիվադիա, Յալթայում Ալեքսանդրա Ֆյոդորովնայի հովանավորությամբ և նրա անմիջական մասնակցությամբ անցկացվում էին բարեգործական նախաձեռնություններ։Գարնանային բարեգործական նախաձեռնությունները կոչվում էին «Սպիտակ ծաղկի օր»։Դրանք անցկացվում էին Յալթայական մոլում 1911 թվականից սկսած։Այնտեղ տաղավարներ էին մոնտաժում, որոնցից մեկը զարդարում էին գլիցինիաներով և մանուշակագույն պաստառով, քանի որ կայսրուհին սիրում էր այդ գույնը։Այդ տաղավարում առևտուրն անում էր հենց ինքը կայսրուհին։Նրան օգնում էին իշխանուհիներ Օլգան, Տատյանան, Մարիան, Անաստասիան։1912 թվականին նրան առաջին անգամ օգնել է նաև արքայորդի Ալեքսեյը։Բարեգործական շուկայի համար Ալեքսանդրա Ֆյոդորովնան և աղջիկները ծաղիկներից բացի պատրաստում էին նաև տարբեր իրեր, գործվածքներ, ցարական ընտանիքի լուսանկարներ։Վաճառքից հավաքված ազդեցիկ գումարները փոխանցվում էին տուբերկուլոզով հիվանդ մարդկանց բուժմանը, ընդ որում, կայսրուհին անձամբ էր մասնակցում գումարը տարբեր բուժհաստատություններին փոխանցելուն։1911 և 1913 թվականներին կայսեր ընտանիքի միջոցով հավաքվել է ավելի քան 40 հազար ռուբլի ։
«Туберкулёз» հանդեսը նշել է. Ժողովրդական առողջապահության ռուսական հանրության տուբերկուլոզի դեմ պայքարի բաժանմունքը ստեղծվել է 1908 թվականին։Բաժանմունքի գործունեության շրջանակներում լուսավորչական և ուսանողական հանձնախմբերը զբաղվում էին դասախոսությունների ընթերցմամբ, պաստառների, կոչերի և ցուցահանդեսների կազմակերպմամբ` ուղղված տուբերկուլոզի կանխարգելմանը։1911 թվականին բաժանմունքը առաջ քաշեց տուբերկուլոզով հիվանդների համար առաջին Մերձմոսկովյան առողջարանի բացման հարցը։
Բաժանմունքի լայնամասշտաբ նախաձեռնություններից էր 1911 թվականի ապրիլի 20-ին Տուբերկուլոզի կամ Սպիտակ երիցուկի առաջին օրը։Այն անցկացվել է Ա.Ա.Վլադիմիրովի նախաձեռնությամբ։Այդ օրն ինչպես Մոսկվայում, այնպես էլ ամբողջ Ռուսաստանի հրապարակներում, փողոցներում, խանութներում, տրամվայներում և հաստատություններում փակցվել է շուրջ 1000 պաստառ, բաժանվել է ավելի քան 22000 թռուցիկ, որոնք պարունակում էին տեղեկատվություն տուբերկուլոզի առաջացման պատճառների և կանխարգելման ուղիների մասին։Պետերբուրգում ապրիլի 19-ից մինչև մայիսի 1-ը դասախոսություններ են կարդացել 40 ուսումնական հաստատությունում։Բաժանվել է նաև շուրջ 30000 լուսավորչական թերթիկ։
Մոսկվայում և Պետերբուրգում այդ օրը հավաքվել է ավելի քան 150000 ռուբլի։Հավաքված գումարով Պետերբուրգում վերանորոգվել է տուբերկոլոզի մանկական առողջարանը, բացվել հակատուբերկուլոզային առաջին առողջարանը մեծահասակների համար։Հավաքված գումարը ուղղվել է նաև Ֆինլանդիայի առողջարաններում բուժում ստացող երեխաների և մեծահասակների բուժմանը, բուժքույրերի վերապատրաստմանը, առողջարանների կառուցմանը, բուժհաստատություններոմ գտնվող հիվանդների բուժման պայմանների բարեկարգմանը։Արհեստական ծաղիկների վերջանալուց հետո վաճառում էին նաև բնական ծաղիկներ ։
«Հատված «Սպիտակ ծաղիկ» տոնի կազմակերպման հաշվետվությունից, ապրիլի 20, 1911»․ Սպիտակ երիցուկի օրը Ռուսաստանում իրականացվել է կայերական ընտանիքի հովանավորությամբ։ Անցկացվել են երթեր զինվորական նվագախմբի ուղեկցությամբ։ Ուսուցիչները, բժիշկները, հոգևորականներն ու գիտնականները տարբեր վայրերում կարդում էին դասախոսություններ։ Օդաչուներն իրականացնում էին ցուցադրական թռիչքներ։ Ավտոմեքենաները զարդարում էին կանաչ ճյուղերով և երիցուկներով։ Կազմակերպվում էին զբոսանքներ և կինոդիտումներ։ Արվեստի գործիչները կազմակերպում էին բարեգործական համերգներ։ 1911 թվականին հավաքվել է կես միլիոն ռուբլի, իսկ 1912 թվականին՝ միլիոն ռուբլի։ Խոշոր նվիրատուներից էր կայսերական ընտանիքը ։
1912 թվականին միայն Մոսկվայում հավաքվել է 230 հազար ռուբլի։ Այդ միջոցներով Ելիզավետա Ֆյոդորովնայի նախաձեռնությամբ ստեղծվեց «Երիցուկ» տուբերկուլոզային առողջարանը։ Հեղափոխությունից հետո թեև Սպիտակ երիցուկի օրեր չէին անցկացվում, սակայն 1920 թվականին Մոսկվայում բացվեց «Սպիտակ երիցուկ» ցուցադրական առողջարանը։ Իրականացվում էին նաև նմանատիպ անուններով հակատուբերկուլոզային այլ միջոցառումներ ։
Սպիտակ երիցուկի օրն առավել ակտիվ է կազմակերպվել 1913 թվականին, երբ նշվում էր Ռոմանովների 300 ամյակը, և իրականացվել են պրոպագանդայի բոլոր ձևերը  ։
Ժամանակակից Ռուսաստանում Սպիտակ երիցուկի օրը շարունակել են նշել 1990-ական թվականների վերջից ։
Արտաքին աղբյուրներ
Կատեգորիա:Գովազդ Կատեգորիա:Մայիսի 1 Կատեգորիա:Տոներ
Վերարկու
Վերարկու (paletot)) կանացի և տղամարդու վերնազգեստի տեսակ՝ ցուրտ և սառը եղանակի համար։ Սովորաբար երկար է լինում և կարվում է բրդե մահուդից, ներկայումս հայտնի են նաև կիսավերարկուները, որոնք բաճկոնից մի փոքր երկար են։ Բացի ավանդական բրդից, կարող են կարվել մահուդից, քիշմիրից, կրեպից, բուկլեից, բամբակաթղթյա կտորից։ Կտորի տեսակն անդրադառնում է այն բանի վրա, թե որ եղանակին կարելի է հագնել տվյալ վերարկուն։ Այն կարող է լինել միակողմ կոճակներով կամ երկշարք։ Միաշարք կոճակներով  վերարկուներն ունենում են  3-ից 5 կոճակ, երկշարքանոցը՝ 4-ից 8։
Վերարկուի պատմություն
Վերարկուն առաջացել է միջնադարյան հագուստից, որը ձեռքերի համար նախատեսված բացվածք ուներ, ինչպես նաև անջրանցիկ վերարկուից, որը հազարամյակների ընթացքում անփոխարինելի վերնազգեստ է եղել, կարվել է բնական մորթուց, ունեցել է գլխարկ և կոճկվել է կոկորդի հատվածում՝ գնդասեղով։ Անջրանցիկ վերարկուն ճամփորդների հավատարիմ ուղեկիցն է եղել երկար և դժվար ճամփաների վրա, երբ հաճախ անձրևներ ու տեղումներ էին լինում։
Ժամանակակից վերարկուի նախատիպը հայտնվել է Իսպանիայում՝ XVII դարում։ Այստեղ սա գյուղացիների հագուստ էր համարվում և կոչվում էր palletoque , իրենից ներկայացրել է գլխարկով անջրանցիկ վերարկու։ Այս անվանումը առաջացել է  palletoque՝  pallium՝ «ընդարձակ անջրանցիկ վերարկու»  և  toque՝ «գլխաշոր» բառերի բառակապակցությունից։ Նիդերլանդներում, որն այդ ժամանակ իսպանական ազդեցության տակ էր,  այդ գլխաշորով վերարկուն դարձել է պալատական հագուստ (palastrock)։ Ֆրանսիան ունեցել է սեփական  paletot-ը՝ որպես զինվորական վերնազգեստ։
Դասական վերարկուի նախատիպը դարձել է երկար սերթուկը, որը հայտնվել է XVIII դարի կեսերին, նախատեսված է եղել ձիարշավի համար։ Այն ունեցել է թևեր, առջևից կոճակներ, օձիք և դարձածալ։ Սերթուկը հայտնի է դարձել և այն սկսել են ամենուր հագնել։ Արդեն XIX դարում հայտնվում են վերարկուների տարբեր տեսակներ։ Դրանց ծագման պատմությունները նման են․ հայտնի արիստոկրատներն իրենց համար անհատական վերարկուներ են պատվիրել ոճաբաններին,  և դրանք դարձել են նորաձև։ Այդ դարաշրջանի վերարկուները երկար են եղել և ծածկել են ծնկները, նախ և առաջ կտորը պետք է շատ պրակտիկ լիներ, կարողանար տաքություն ապահովել, պաշտպանել անձևրից և քամուց։
Զինվորական վերարկու
Կա չգրված օրենք, համաձայն որի ցամաքային զորքերը սովորաբար կրել են միակողմ կոճակներով վերարկուներ, իսկ ռազմածովային ստորաբաժանումները՝ երկկողմ կոճակներով։ Սա պայմանավորված է նրանով, որ  «ծովային տարբերակը», որն ի սկզբանե տաք հագուստ էր, դեռևս առագաստային  նավատորմի ժամանակներից, հնարավոր էր կոճկել, ինչպես ձախից աջ, այնպես էլ աջից ձախ (ինչի համար էլ նախատեսված է եղել կոճակների երկրորդ շարքը)։ Տախտակամածին կանգնելիս քամին կարող էր փչել և աջ և ձախ կողմից։
Վերարկուն զինված ուժերում օգտագործել են 1940-1950-ական թվականների կեսերին, որից հետո համարվել զինված ուժերի համար  հնացած և ոչ ամենօրյա հագուստ։ Մի շարք երկրներում, որոնք խիստ եղանակային պայմաններ ունեն (օրինակ Ռուսաստանը) վերարկուներն այսօր էլ օգտագործվում են  բանակում և նավատորմում։ Ռուսաստանի զինված ուժերում կիրառվում ենն  զիթապտղի գույն ունեցող երկկողմ կոճակներով վերարկու՝ ցամաքային, կապույտը՝ ռազմաօդային և ՀՕՊ, սևը՝ ռազմածովային  զորքերի համար, որոնք հագնում են տվյալ զորքերի տարբերանշանով, ուսադիրներով և թևանշաններով։ Սպաների և ենթասպաների համար նախատեսված է փոխվող մորթե օձիք (գնդապետների և գեներալների համար՝ կարակուլի մորթուց) և  աստառ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հագուստ
Վլադիսլավ Ռաչկևիչ
Վլադիսլավ Ռաչկևիչ (Władysław Raczkiewicz, ), լեհ քաղաքական, հասարակական և ռազմական գործիչ։
Առաջին համաշխարհային և խորհրդային-լեհական պատերազմների մասնակից, չորս կառավարություններին կից ներքին գործերի նախարար (1921, 1925-1926 և 1935-1936), սենատոր և Սեյմի մասնակից (1930-1935), Լեհաստանի նախագահը 1939-1947 թվականներին։
Կենսագրություն
Ծնվել է 1885 թվականի հունվարի 28-ին Ռուսական կայսրության Քութայիս քաղաքում։ Հայրը դատավոր է եղել։
Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետում ուսանելու ընթացքում անդամագրվել է լեհական ազգայնական երիտասարդական կազմակերպությանը։ Ավարտել է Դերփթի համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետը, որից հետո աշխատել է Մինսկում որպես իրավաբան։
Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկսվելուց հետո Ռուսաստանից փախել է Ավստրիո-Հունգարիա, որտեղ միացել է Յ. Պիլսուդյան գլխավորած Լեհական ազգայնական շարժմանը։ Լեհական լեգիոնների կազմում մասնակցել է ռուսական զորքերի հետ մարտերին։
1917 թվականի հուլիսին ձերբակալվել և բանտ է նետվել։ 1918 թվականին ազատ է արձակվել և Պիլսուդսկու կողմից ներգրավվել Անկախ Լեհաստանի ստեղծման գործում։ 1921-1930 թվականներին եղել է Ներքին գործերի նախարար, 1930 թվականին՝ սենատոր, 1930 թվականի դեկտեմբերի 9-ին՝ Սենատի մարշալ (նախագահ)։
1935 թվականի հուլիսի 10-ից՝ ներքին գործերի նախարար։ Լեհաստանի պարտությունից հետո՝ 1939 թվականի սեպտեմբերին, փախել է Փարիզ, որտեղ ընտրվել է Լեհաստանի նախագահ։
Իսրայելա-հունգարական հարաբերություններ
Իսրայելա-հունգարական հարաբերություններ, Հունգարիայի և Իսրայելի միջև պատմական և իրական միջազգային դիվանագիտական, տնտեսական, ռազմական, մշակութային և այլ հարաբերություններ։ Հունգարիայում Իսրայելի դեսպանատունը գտնվում է Բուդապեշտում, իսկ Իսրայելում Հունգարիայի դեսպանատունը գտնվում է Թել Ավիվում։ 2017 թվականին Հունգարիայում Իսրայելի դեսպան Յոսի Ամրանին, հյուպատոս մոտի Ռավեխը, Իսրայելում Հունգարիայի դեսպան Անդոր Նաջը։
Վլադիսլավ Ռաչկևիչ
Կենսագրություն
Մահացել է 1947 թվականի հունիսի 6-ին Մեծ Բրիտանիայում։
Իսրայելա-հունգարական հարաբերություններ
Պատմություն
Երկու երկրների միջև հարաբերությունները հաստատվել են 1949 թվականին։ Հունգարիան Իսրայելում իր դեսպանատունը բացել է Արևելյան դաշինքի մյուս երկրների հետ միաժամանակ 1952 թվականին ։ 1967 թվականի Վեցօրյա պատերազմից հետո Հունգարիան խզեց հարաբերություններն Իսրայելի հետ և փակեց իր դիվանագիտական ներկայացուցչություններն այդ երկրում։
Վլադիսլավ Ռաչկևիչ
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Տարտուի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Լեհաստանի նախագահներ Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմին մասնակցած ռուսական ռազմական գործիչներ Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմին մասնակցած լեհեր Կատեգորիա:Լեհաստանի քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Լեհ հասարակական գործիչներ Կատեգորիա:Լեհ ռազմական գործիչներ
Իսրայելա-հունգարական հարաբերություններ
Պատմություն
ԽՍՀՄ նախագահ Միխայիլ Գորբաչովի բարեփոխումների մեկնարկի հետ (հրապարակայնություն և վերակառուցում) համապատասխանել են հունգարացի առաջնորդ Յանոշ Կադարի քաղաքական հայացքներին։ Արդյունքում Հունգարիայի կախվածությունը Խորհրդային Միությունից թուլացել է և նա սկսել է դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատել արևմտյան երկրների հետ։ Այսպիսով, ստորագրվել է 1967 թվականից ի վեր երկու երկրների միջև առաջին համաձայնագիրը՝ 1987 թվականի սեպտեմբերի 14-ին 1989 թվականից ի վեր դիվանագիտական հարաբերությունների վերականգնման մասին։ Հունգարիան դարձել է առաջին կոմունիստական երկիրը, որը 1989 թվականին վերականգնել է դիվանագիտական հարաբերությունները հրեական պետության հետ ։ 1987 թվականին երկրները բացել են շահերի գրասենյակներ երրորդ երկրների դիվանագիտական ներկայացուցչություններին կից։ Իսրայելը բացել է իր շահերի գրասենյակը Շվեյցարիայում Հունգարիայի դեսպանատանը կից, իսկ Հունգարիան բացել է իր շահերի գրասենյակը Շվեդիայում Իսրայելի դեսպանատանը կից ։
Հարաբերությունների ժամանակակից փուլ
Երկու երկրների միջև դիվանագիտական հարաբերությունների հաստատումից մինչ օրս դրանց վրա ազդեցություն է ունեցել հունգարական հրեության և, հատկապես, Հոլոքոստը Հունգարիայում։
2001 թվականի օգոստոսի 21-ին Իսրայելի կառավարության վարչապետի տեղակալ և արտաքին գործերի նախարար Շիմոն Պերեսն այցելեց Արևելյան Եվրոպա։ Այցի ընթացքում Պերեսն այցելել է Հունգարիա և հանդիպել Հունգարիայի նախագահ Ֆերենց Մադլի և վարչապետ Վիկտոր Օրբանի հետ ։
2010 թվականի հունվարի 25-ին Հոլոքոստի զոհերի հիշատակի միջազգային օրը Իսրայելի արտգործնախարար Ավիգդոր Լիբերմանը եռօրյա այցով մեկնել է Բուդապեշտ։ Նա հանդիպել է Հունգարիայի վարչապետ Գորդոն Բայնաիի և որոշ պաշտոնյաների հետ։ Այցի ընթացքում Լիբերմանը հայտարարել է. «Հունգարիան բարեկամ և կարևոր երկիր է, որն Իսրայելի կողմն է ընդունում բոլոր վերջին քվեարկություններով՝ ՄԱԿ-ի Գլխավոր Ասամբլեայում և Ժնևի մարդու իրավունքների կոմիտեում Գոլդսթոնի հաշվետվության, ինչպես նաև Եվրոպայի արտաքին գործերի նախարարների խորհրդում Շվեդիայի նախաձեռնությամբ քվեարկության վերաբերյալ։ Մենք պատրաստ ենք աջակցել այդ գործընթացին։ Այսօր երկու երկրների միջև հարաբերություններն այսօր բարյացակամ են, համագործակցություն է հաստատվել տնտեսության և մշակույթի ոլորտներում, և այդ հարաբերությունները պետք է պահպանել» ։
2015 թվականի նոյեմբերի 16-ին Իսրայել էր այցելել Հունգարիայի արտգործնախարար Պետեր Սաիրետտոն և հայտարարել, որ Հունգարիան դեմ է իսրայելական ապրանքների մակնշմանը, որոնք արտադրվել են այսպես կոչված կանաչ գծով (Հուդեայի և Սամարիայի), չնայած եվրոպական այլ երկրների որոշմանը ։
2015 թվականի դեկտեմբերին Հունգարիայում նախատեսվում էր տեղադրել Բալինտ Խոմանի՝ Հունգարիայի ԱԳ նախարարի հուշարձանը, որը կոչ էր անում 1944 թվականին Հոլոքոսթի ժամանակ հունգարացի հրեաներին արտաքսել։ 2016 թվականի փետրվարին բողոքի ակցիաներից հետո հուշարձանի տեղադրումը չեղարկվել էր ։
2015 թվականին Փարիզի ահաբեկչություններից հետո Հունգարիայի Santagotard քաղաքի քաղաքապետ Գաբոր Հոզդարը հայտարարել է, որ հարձակումների հետևում կանգնած է Իսրայելը ։ Դրանից հետո իսրայելական «Եշ Աթիդ» կուսակցության նախագահ Յաիր Լապիդը նամակ է ուղարկել Հունգարիայի կառավարության ղեկավար Վիկտոր Օրբանին՝ պահանջելով դատապարտել Հոզդարի հայտարարությունը ։
2015 թվականի ապրիլի 13-ին Հունգարիայի խորհրդարանի ընտրություններում երրորդ տեղն Է զբաղեցրել «Յոբիկ» կուսակցությունը, ուլտրաաջ ազգայնական հակասիոնիստական կուսակցությունը, որը հանդես է գալիս այդ թվում հենց Հունգարիայում հրեաների դեմ ։
2016 թվականի հուլիսի 12-ին հունգարացի խորհրդարանականները հանդիպել են իսրայելա-հունգարական խորհրդարանական խմբի նախագահ, Կնեսետի անդամ Իսրայել Էյհլերի հետ և նրան խոստացել են վերականգնել Հունգարիայում գտնվող 120 հրեական գերեզմանները ։
Այն բանից հետո, երբ 2017 թվականի դեկտեմբերի 7-ին ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփը հայտարարեց Երուսաղեմը որպես Իսրայելի մայրաքաղաք ճանաչելու և ԱՄՆ դեսպանատունը Թել Ավիվից այնտեղ տեղափոխելու ցանկության մասին, ԵՄ երկրները մեծամասամբ ցանկացան այդ քայլը դատապարտող համատեղ հայտարարություն անել։ Հունգարիան (Չեխիայի հետ համատեղ) տապալել է քննարկումը և արդյունքում պաշտոնական հայտարարություն չի արվել։ Փոխարենը, հայտարարություն է արել միայն ԵՄ արտաքին քաղաքականության հարցերով հանձնակատար Ֆեդերիկա Մոգերինին ։
2018 թվականի հուլիսին Հունգարիայի վարչապետ Վիկտոր Օրբանը պաշտոնական այցով ժամանել էր Իսրայել։ Նա նաև այցելել է Երուսաղեմի Լացի պատը՝ չնայած ԵՄ պաշտոնական դիրքորոշմանը, որը Տաճարի լեռն օկուպացված տարածք է համարում։ Մինչ Օրբանը Լացի պատ է այցելել նաև Ավստրիայի նորընտիր կանցլեր Սեբաստիան Կուրցը ։
2019 թվականի մարտի 19-ին Երուսաղեմում բացվել է Իսրայելում Հունգարիայի դիվանագիտական առևտրային ներկայացուցչությունը։ Արարողությանը մասնակցել են Իսրայելի վարչապետ Բինյամին Նեթանյահուն և Հունգարիայի արտաքին գործերի և արտաքին առևտրի նախարար Պետեր Սիյարտոն ։
Հակասեմիտիզմը Հունգարիայում
Չնայած այն բանին, որ ուլտրաաջ հակասեմական հակասեմական Յոբիկ կուսակցությունը երրորդ տեղն Է զբաղեցրել խորհրդարանի ընտրություններում (2014), Օրբանի կառավարության ղեկավարը գովաբանել է Հիտլերի դաշնակից Հորտիին և Ջորջ Սորոսի հետ պաստառներն օգտագործել իր հակաիմիգրանտական արշավի համար, Հունգարիայում հակասեմական միջադեպերի թիվը չափազանց քիչ է։ Այսպես, 2016 թվականին հակասեմական միջադեպերի թիվը նախորդ տարվա համեմատ նվազել է 16 %-ով։ Սա ամենացածր ցուցանիշն Է ԵՄ բոլոր երկրներից ։ Հունգարիայում այսօր բնակվում է շուրջ 100 000 հրեա, ընդ որում երկրում 2016 թվականին գրանցվել է ընդամենը 48 հակասեմական միջադեպ (Մեծ Բրիտանիայում 1309, Ֆրանսիայում 335 և Գերմանիայում 461 միջադեպերի համեմատ ):
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իսրայելի երկկողմանի հարաբերություններ
(1033) Սիմոնա
(1033) Սիմոնա (Simona), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1924 թվականի սեպտեմբերի 4-ին Ջորջ վան Բիսբրուկի կողմից Ուիլիամս Բեյում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 3,002186 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,6581 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,3463 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1900,01 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,189473 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 10,64° անկյուն։
Սիմոնա աստերոիդը պատկանում է Էոսի աստերոիդների ընտանիքին, որի մեջ ներառված են այս պահին հայտնի ավել քան 4400 անդամներ։ Ընտանիքի ներքին սահմանը անցնում է 2,99 ա. մ. հեռավորության վրա Արեգակից, որը համապատասխանում է Յուպիտերի հետ 7:3 ուղեծրային ռեզոնանսին, իսկ արտաքին սահմանը՝ 3,03, որը համապատասխանում է 9:4 ռեզոնանսին։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էոսի ընտանիքի աստերոիդներ Կատեգորիա:1924 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Ջորջ վան Բիսբրուկի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Ալբերտ Վարդանյան
Ալբերտ Հրաչի Վարդանյան, հայ քանդակագործ, ՀՀ վաստակավոր նկարիչ (2013) ։
Կենսագրություն
1973-1979 թվականներին սովորել է Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտում։ Հայաստանի նկարիչների միության և ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի պլաստիկ արվեստների կազմակերպության անդամ է ։
Ստեղծագործություններ
Վարդանյանի արվեստը լի է էթնիկ-տեղային ավանդույթներով, կրում է ազգային ակունքների դրոշմը, գենետիկ մտածողությունը, քանդակներն արված են մոդեռն ոճով, ինչը դիտողին հնարավորություն է տալիս ազատ լինելու իր ընկալման մեջ։
2006 թվականին Գերմանիայի Բոխում քաղաքում՝ լյութերական եկեղեցու դիմաց տեղադրվել է «Խաղաղության ձոն. Պուլսար» հուշարձանը ։ Այդ կապակցությամբ Ալբերտ Վարդանյանը պարգևատրվել է ՀՀ մշակույթի նախարարության պատվոգրով ։
Վարդանյանը մասնակցել է հանրապետական, համամիութենական, միջազգային ցուցահանդեսների, արժանացել է մրցանակների, պատվոգրերի։ Նրա աշխատանքները գտնվում են ԱՄՆ-ում, Ֆրանսիայում, Գերմանիայում, Դանիայում, Լեհաստանում, Հոլանդիայում, Էստոնիայում, Վրաստանում, Ռուսաստանում, Կանադայում, Բրազիլիայում, Բելգիայում։ Տեղադրված ստեղծագործություններ ունի Հելմում (Լեհաստան), Օլբուրգում (Դանիա), Գյումրիում, Սպիտակում, Բոխումում (Գերմանիա) ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հայ քանդակագործներ Կատեգորիա:Երևանի պետական գեղարվեստաթատերական ինստիտուտի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Հայաստանի նկարիչների միության անդամներ
Չանկիլլո
Չանկիլլո (Chankillo) հնագույն վեհակերտ համալիր Պերուի անբնակ ծովափին՝ Կասմա օազիսում, Անկաշի շրջան, Պերու։ Ավերակներում՝ Չանկիլլո ամրոցի բլրի վերևում, «Տասներեք աշտարակներ» արևային աստղադիտարան է, բնակելի տարածքներ և հանրության համար նախատեսված վայրեր։ Ենթադրվում է, որ «Տասներեք աշտարակներ» աստղադիտարանը կառուցվել էր մ.թ.ա. 4-րդ դարում ։
Հուշարձանի մակերեսը կազմում է 4 քառ. կմ։ Ենթադրվում է, որ այն կառուցվել էր մ.թ.ա. 4-րդ դարում և իրենից ներկայացնում էր ամրացված տաճար ։
«Տասներեք աշտարակներ» արեգակնային աստղադիտարան
Չանկիլլոյի տեսներեք աշտարակները կառուցված են հյուսիսից հարավ՝ երկար բլրի երկայնքով, իրարից հավասար հեռավորության վրա և ձևավորում են նույն լայնության նեղ բացվածքների ատամնաձև հորիզոն։ Արևելքում և արևմուտքում շղթայից հնագետները 2 դիտակետ են հայտնաբերել։ Այդ կետերից ուսումնասիրության ժամանակ 300 մետրանոց աշտարակների շղթան բավականին հստակ ցույց էր տալիս արևի ծագումն ու մայրամուտը ողջ տարվա ընթացքում ։ Դա թույլ է տալիս ենթադրել, որ տվյալ մշակույթի ներկայացուցիչներն օգտվում էին արևային օրացույցից։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Պերուի ամրոցներ Կատեգորիա:Աստղագիտություն Կատեգորիա:Հնագիտություն Կատեգորիա:Մ.թ.ա. 300 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Աշոտ Ադամյան (այլ կիրառումներ)
Աշոտ Ադամյան, կարող է վերաբերել՝
Սարատովկա (Ելիզավետպոլի գավառ)
Սարատովկա, գյուղ Արևելյան Հայաստանի Ելիզավետպոլի նահանգի Ելիզավետպոլի գավառում ։
Աշնան արև (ֆիլմ, 2006)
Աշնան արև, 2006 թվականին Հայֆիլմի և Հայաստանի ազգային կինոկենտրոնի նկարահանած հայկական ֆիլմ։ Ֆիլմը նկարահանվել է Տոնինո Գուերայի «Ռուս պարուհին» պատմվածքի հիման վրա։
Սարատովկա (Ելիզավետպոլի գավառ)
Բնակչություն
1908 թվականին գյուղն ունեցել է 586 ռուս բնակիչ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Աշնան արև (ֆիլմ, 2006)
Սյուժե
Տարեց պարուհին հուզված տուն է գալիս, քանի որ իրենով հետաքրքրվող ինչ-որ երիտասարդ մինչև տուն հետևել էր իրեն և կանգնել պատուհանի տակ, սակայն պատուհանից նայող զարմուհին քամուց քշվող մի թուղթ է միայն տեսնում մայթեզրին ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:2006 ֆիլմեր Կատեգորիա:Հայկական ֆիլմեր Կատեգորիա:«Հայֆիլմ» ստուդիայի ֆիլմեր
Կամիշինի պատմա-գավառագիտական թանգարան
Կամիշինի պատմա-գավառագիտական թանգարան (Камышинский историко-краеведческий музей), թանգարան Ռուսաստանի Վոլգոգրադի մարզի Կամիշին քաղաքում։
Պատմություն
Կամիշինի տեղական պատմության թանգարանը հիմնադրվել է 1961 թվականին։ 1968 թվականին թանգարանը ստացել է պետական կարգավիճակ։ Թանգարանը տեղակայված է 1901 թվականին կառուցված Զեմսկոե տան շենքում՝ կառուցված ռուսական բարոկկո ոճով և գտնվում է Վոլգայի ափին։ Շենքը դաշնային նշանակության ճարտարապետական հուշարձան է։
Պատմա-գավառագիտական թանգարանի ցուցադրությունը զբաղեցնում է 14 մեծ սենյակ։ Այստեղ ներկայացված են տարածաշրջանի կենդանական աշխարհը, տարածաշրջանի զարգացման պատմությունը, տարածաշրջանի աշխարհագրությունը և երկրաբանությունը, հնագիտությունը, Կամիշին թաղամասը հեղափոխությունից հետո և Հայրենական պատերազմի տարիներին, շրջանի պատմությունը։
Թանգարանում ներկայացված է շուրջ 50 հազար ցուցանմուշ։ Առավել կարևոր հավաքածուներն են՝ էթնոգրաֆիկ, պալեոնտոլոգիական և հնագիտական։ Թանգարանն ունի հազվագյուտ գրքեր, հնաոճ ժամացույցներ, կահ-կարասի, կահույք, մետաղադրամների հավաքածու, մեծ քանակությամբ գիտական ​​գրականություն՝ բաղկացած 16 հազար հատորից։ Առանձին սենյակ է զբաղեցնում խորհրդային ժամանակաշրջանի քաղաքացու կյանքի ցուցադրությունը։ Այնտեղ ներկայացված է կահույք, առաջին խորհրդային հեռուստացույցները, տրյումո, մանկական խաղալիքներ։
Թանգարանում կազմակերպվում են մշտական ​​և ժամանակավոր գեղարվեստական ցուցահանդեսներ ։ Ամեն տարի, օգոստոսի 13-ին՝ թանգարանի հիմնադրման օրը, տեղի է ունենում բաց դռների օր։ Թանգարանի առաջին տնօրենն է եղել Կ. Դ. Դիբլյան։
Թանգարանի շենք
Թանգարանը գտնվում է նախկին «Զեմսկոյի խորհրդի» շենքում։ Շենքը կառուցվել է 1901 թվականին ճարտարապետ Ա. Տ. Տիմոֆեևի նախագծով`17-րդ դարի մոսկովյան հարոսլավլյան ճարտարապետության հիման վրա։
Շենքը երկհարկանի է, աղյուսե, Г տառի տեսքով։ Շենքը ունի բարձր տանիք, լայն պատշգամբներ ճակատային մասում։ Շենքի առաջին հարկում կան կիսակամար պատուհաններ։ Շենքի ճարտարապետական տարրերն աչքի են ընկնում դեղին և կարմիր գույներով։ Շենքն ունի կցակառույցներ։
Աշոտ Ալեքսանդրի Ադամյան
Աշոտ Ադամյան (24 մարտի, 1972, Ստեփանակերտ - 8 մայիսի, 1992, Շուշի), հայ ազատամարտիկ, Արցախյան ազատամարտի մասնակից։
Կենսագրություն
Աշոտ Ադամյանը ծնվել է 1972 թ. մարտի 24-ին Ստեփանակերտ քաղաքում։ Թիվ 3 միջնակարգ դպրոցում ութամյա կրթություն ստանալուց հետո ուսումը շարունակել է պրոֆտեխուսումնարանում։ Միաժամանակ խաղում էր «Երազանք», «Արցախ» և Ղափանի «Սյունիք» ֆուտբոլային թիմերում։ Վերջինիս կազմում դարձել է հանրապետության չեմպիոն։ Թողնելով իր գործը Ղափանում՝ վերադարձել է Ստեփանակերտ, որպեսզի լրացնի հայրենիքի պաշտպանների շարքերը։ Զոհվել է 1992 թ. մայիսի 8-ին Շուշիում։ Հետմահու պարգևատրվել է «Շուշիի ազատագրման համար» մեդալով։ Ամունացած չէր։ Հանգչում է Ստեփանակերտի քաղաքային գերեզմանատանը ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ Կատեգորիա:Մարտի 24 ծնունդներ Կատեգորիա:1972 ծնունդներ Կատեգորիա:Մայիսի 8 մահեր Կատեգորիա:1992 մահեր
Նայադա (արբանյակ)
Նայադա (Ναϊάς), նույնպես հայտնի է որպես Նեպտուն III, Նեպտուն մոլորակին ամենամոտ գտնվող ներքին բնական արբանյակն է։ Արբանյակը անվանվել է Հունական Նայադաների անունով ։
Նայադան հայտնաբերվել է 1989 թվականի սեպտեմբերի սկզբին Վոյաջեր-2 ԱՄԿ-ից ստացված լուսանկարների վրա։ Այս արբանյակը վերջինն էր, որը հայտնավերվեց կայանի անցման ընթացքում, այն ստացավ S/1989 N 6 ժամանակավոր նշանակում ։ Հայտնաբերման մասին հայտարարվեց (IAUC 4867) 1989 թվականի սեպտեմբերի 29-ին, ըստ հայտարարության տեքստի, եղել են "25 դիտարկումներ 11 օրվա ընթացքում", հետևաբար հայտնաբերման մոտավոր օրը կարող է լինել սեպտեմբերի 18-ից առաջ։ Արբանյակի անվանումը տրվել է 1991 թվականի սեպտեմբերի 16-ին ։
Արբանյակը ունի անկանոն ձև, նրա վրա չեն հայտնաբերվել երկրաբանական ակտիվության հետքեր։ Հավանական է, որ Տալասան, ինչպես և Նեպտունի այլ ներքին արբանյակները, առաջացել է Նեպտունի կողմից Տրիտոնի որսալու ընթացքում առաջացած բեկորների իրար միանալուց։ Տրիտոնի ուղեծիրը որսալու սկզբնական ժամանակահատվածում չափազանց էքսցենտրիկ էր, և այն հավանաբար առաջացրել է քաոտիկ փոփոխություններ Նեպտունի նախկինում ունեցած ներքին արբանյակների մեջ, ստիպելով նրանց բախվել իրար և տրոհվել մասնիկների, առաջացնելով բեկորների սկավառակ ։ Միայն Տրիտոնի ուղեծրի շրջանաձև դառնալուց հետո այս մասնիկների սկավառակից առաջացել են այժմյան ներքին արբանյակները ։