cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Կտուց
Վիբրիստներ
Վիբրիստ թարթիչները մազի նման ամուր փետուրներ են, որոնք առաջանում են կտուցի հիմքի շուրջը։ Նրանք տարածված են միջատակեր թռչունների շրջանում, բայց հանդիպում են նաև որոշ ոչ միջատակեր տեսակների մոտ։ Նրանց գործառույթն անորոշ է, չնայած առաջարկվել են մի քանի վարկածներ։
Նրանք կարող են գործել որպես «ցանց»՝ օգնելով թռչող որսի անելուն, չնայած մինչ օրս այս վարկածը հաստատող էմպիրիկ ապացույցներ չկան։ Կան որոշ փորձարարական ապացույցներ, որ դրանք կարող են կանխել փոշու կամ այլ մասնիկների հարվածելը աչքերին, եթե որսը բաց թողնվի կամ բաժանվի հատվածների ուղղակի շփման ժամանակ։ Նրանք կարող են նաև օգնել աչքերը պաշտպանել թռիչքի ժամանակ հանդիպող մանր կենդանիներից կամ բույսերի հետ ունեցած պատահական շփումից։
Կան նաև ապացույցներ, որ որոշ տեսակների ռիկտալ խոզանակները կարող են ծառայել որպես շաշափելիքի օրգաններ ինչպես կաթնասունների բեղերը՝ վիբրիստներ(vibrissae): Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ ճնշման և թրթռանքի նկատմամբ զգայուն մեխանիկական ընկալիչներ Հերբստի կորպուսուլները հայտնաբերվում են ռիկտալ խոզանակների հետ համատեղ։ Նրանք կարող են օգնել որսի հայտնաբերման,  բնի մութ խոռոչներում նավարկության, թռիչքի ընթացքում այլ կենդանիների մասին տեղեկատվության հավաքման հարցում։
Կեռիկներ
Ընտանի մի շարք թռչուններ (սագեր, բադեր, հնդկահավեր և կարապներ) իրենց կտուցի ծայրերին ունեն մեխանման կեռիկ։ Պաշտպանական այս կառուցվածքը, որը սովորաբար կիսում է կտուցի լայնությունը, կարթի նման թեքություն ունի։ Այն ծառայում է բոլորովին այլ գործառույթների՝ հիմնվելով թռչունների ընդունած հիմնական կերակրատեսակի վրա։
Տեսակների մեծամասնությունը օգտագործում են կեռիկները ցեխից կամ բույսերի սերմեր փորելու համար, մինչդեռ սուզվող սագերն օգտագործում են իրենց կեռիկը ժայռերից փափկամարմիններ դուրս բերելու նպատակով։
Կտուցի վրայի կեռը կարող է օգնել թռչնին լուծելու մի շարք խնդիրներ։ Տեսակները, որոնք իրենց ախորժակը խնայելու համար օգտագործում են ուժեղ և կտրուկ շարժումներ մի շարք ակտիվ շարժվող կենդանիներ որսալիս, ունեն շատ լայնացած կեռեր։
Ձվի ատամ
Ձվի ատամը կամ ատամանման կառուցվածքը, հատուկ հավելամաս է կտուցի վրա, որն օգտագործվում է ձվադրող կենդանիների ձագերի կողմից՝ ձվի կեղևը կոտրելու և ձվից ազատվելու համար։ Երբ ճուտը պատրաստ է դուրս գալու ձվից, ձվի ատամով անընդհատ հարվածում է կճեպին, որպեսզի կոտրի այն։ Սաղմը պտտվելով ձվում, ի վերջո վնասում է ձվի բութ ծայրում գտնվող թաղանթը՝ թողնելով անցք։ Որոշ ժամանակ օգտագործում է այնտեղի թթվածինը, ապա դուրս գալիս։ Փայտփորները, ունեն երկու ձվի ատամ, որոնցից մեկը գտնվում է վերին կտուցի, մյուսը՝ ստորին կտուցի վրա։ Ժամանակի ընթացքում ձվի ատամը ընկնում է կամ ներծծվում աճող ճտերի կտուցներում։ Հնդկահավերը, ձվի ատամ չունեն, քանի որ նրանք ուժեղ են, ու դուրս են գալիս ձվերից շատ արագ, որպեսզի կարողանան իրենց ոտքերն ուղղել ձվից դուրս գալուց հետո։
Որոշ մողեսների և օձերի մոտ առաջացած ատամն օգտագործվում է ձվի կաշվե պատյանները կտրելու և ձագերին դուրս գալու համար, որից հետո դրանք վերանում են։ Կրիաները, կոկորդիլոսները և թռչունները ունեն նմանատիպ եղջյուրավոր կառուցվածք, որը կատարում է նման գործառույթ։ Ձվածին կաթնասունները՝ բադակտուցն ու եխիդնան նույնպես օգտագործում են իրենց ձվի ատամները այդ նպատակի համար ։
Չնայած ձվի ատամն ատամանման է և բավականին կոշտ, սակայն այն իրական ատամ չէ։ Ոսկրից պատրաստված ձվի ատամը սովորաբար առաջանում է մաշկի կարծրացած միջուկից։ Ձվի ատամն այնուհետև օգտագործվում է որպես գործիք։ Թռչունները ձվի ատամ են զարգացնում ձվի ներսում։ Այս ատամի հետ մեկտեղ, նորածին թռչունն ունի նաև հատուկ մկան, որը գտնվում է պարանոցի հետևի մասում։ Սա հաճախ կոչվում է ծակող մկան ։
Գույն
Թևատ թռչուններն ամենագունեղ երկրային ողնաշարավորներն են միջատներից ու կորալային գունագեղ խութերից հետո։ Թռչունները, ինչպես և թիթեռները ունեն գույնի երկու հիմնական աղբյուր։ Առավել տարածված են պիգմենտները, որոնք քիմիական միացություններ են, տեղակայված փետուրների կամ մաշկի մեջ։
Թռչունների մեծ մասն իրենց տպավորիչ գույներով պարտական են իրենց փետուրների պիգմենտներին։ Հիմնական պիգմենտներն են մելանինը, որը պատասխանատու է դարչնագույնի, սևի և մոխրագույնի համար և կարոտինոիդները՝ կարմիրի, դեղինի, նարնջագույնի և այլ գունագեղ երանգների համար։ Այս պիգմենտներից մարմինը արտադրում է միայն մելանինը։ Կարոտինոիդները ձեռք են բերվում թռչունների սննդակարգի միջոցով։ Սա նշանակում է, որ թռչնի գույնի ինտենսիվությունը կարող է լինել նրա առողջության ցուցանիշը՝ անկախ այն հանգամանքից, որ այն բավարար քանակությամբ սնունդ չի ստանում, կամ եթե նրա մարմինը չի աշխատում առավելագույնը` կարոտինոիդները փետուրների պիգմենտների վերածելու համար։
Պիգմենտները կլանելով լույսի որոշ ալիքների երկարություններ, մյուսներն արտացոլում են։ Անդրադարձած լույսն է, որը հասնում է մեր աչքերին։ Մեր ընկալած գույնը լույսի ալիքի երկարության հատկությունն է, որը նկատելի են դառնում է մեր ցանցաթաղանթների ընկալիչների կողմից։ Էլեկտրամագնիսական սպեկտրի տեսողական մասում մենք ամենակարճ ալիքների երկարությունները տեսնում ենք որպես «մանուշակագույն», իսկ ամենաերկարները՝ «կարմիր»։ Կարդինալ թռչունն իր փետուրներում ունի պիգմենտ, որը ներծծում է բոլոր ալիքների երկարությունները, բացառությամբ նրանց, որոնք մտնում են մեր տեսողական համակարգ, գրանցվում են որպես կարմիր։ Երբ լույս չի արտացոլվում, մենք տեսնում ենք սև երբ բոլոր ալիքների երկարություններն արտացոլվում են, մենք տեսնում ենք սպիտակը։
Փետուրի յուրաքանչյուր փոքրիկ խայտաբղետ կազմված է շերտերից։ Երբ լույսը հարվածում է փետուրին, որոշ գույներ արտացոլվում են, իսկ մյուսներն անցնում են։ Կախված դիտողի տեսանկյունից, արտացոլված գույները կամ ուժեղացվում են, կամ չեղարկվում ։
Թռչունների կապույտ և վառ գույները երբեք չեն ստեղծվում պիգմենտներով։ Դրանք «կառուցվածքային գույներ» են։ Կապույտները արտադրվում են փետուրի մանր մասնիկներից, որոնք տրամագծով փոքր են կարմիր լույսի ալիքի երկարությունից։ Այս մասնիկներն ունակ են ազդել միայն ավելի կարճ ալիքների երկարությունների վրա, որոնք հայտնվում են կապույտ և ցրված են՝ արտացոլված բոլոր ուղղություններով։
Այսպիսով, կառուցվածքային կապույտ գույները մնում են անփոփոխ, երբ դրանք արտացոլված լույսի ներքո դիտվում են տարբեր անկյուններով։ Եթե, այնուամենայնիվ, դրանք դիտվում են փոխանցվող լույսով (այսինքն՝ լույսի աղբյուրի և դիտողի միջև ընկած փետուրով), կապույտն անհետանում է ։
Կանաչ գույնի թռչունների փետուրների գույնը որոշվում է կերատինում պարունակվող նանոծակոտկեններով, որոնք ունեն տարբեր չափեր և ձևեր տարբեր գույների համար, որով և բացատրվում է բնության մեջ կանաչ թռչունների հազվագյուտ լինելու փաստը։ Փետուրի յուրաքանչյուր գույն համապատասխանում է ծակոտիների որոշակի չափին և կառուցվածքին։ Ավելի մեծ ծակոտիները արտացոլում են լույսի ալիքների երկարությունների լայն տեսականի`սպիտակ գույն ստեղծելու համար, իսկ ավելի փոքր ծակոտիները` սպեկտրի միայն մի մասի` արտադրելով կապույտ կամ կապույտ գույներ։ Այս նանոկառուցվածքների համադրությունը պիգմենտների` դեղին և նարնջագույն կարոտինոիդներ և մուգ մելանիննեի հետ, ապահովում են գույների լրացուցիչ տեսականի։ Միակ գույնը, որի համար վերլուծությունը չի ցույց տվել կերատինի որոշակի կառուցվածք, սևն է։ Այս փետուրի գույնը ապահովում է սովորական մելանինը, որը ներծծում է սպեկտրի մեծ մասը։
Այն, որ թռչնի փետուրների գույնը որոշվում է հիմնականում կերատինի կառուցվածքով, այլ ոչ թե պիգմենտներով, նաև բացատրում է, թե ինչու թռչունները տարիքի հետ չեն կորցնում փետուրների պայծառությունը։ Կաթնասունների, այդ թվում՝ մարդկանց մազերի գորշանալու պատճառը մազերի ֆոլիկուլներում ինչ-որ պահի մելանինը դադարում է սինթեզվել։ Թռչունների մոտ փետուրների գույնը որոշվում է ոչ այնքան պիգմենտներով, այլ կերատինի նանոկառուցվածքներով, որոնք մնում են անփոփոխ իրենց ողջ կյանքի ընթացքում։
Կանաչը քողարկման լավագույն գույնն է, որն այդքան հազվադեպ հանդիպում է կենդանիների մոտ։ Պատճառն այն է, որ իսկական կանաչը որոշվում է նեղ ալիքի երկարությամբ` կապույտ և դեղին միջև և շատ դժվար է վերստեղծել` օգտագործելով կերատինի կառուցվածքային տարրերը։ Այն դեպքերում, երբ կենդանիները դրսևորովում են կանաչը գույնով, այն ձևավորվում է կառուցվածքային կապույտի և դեղին պիգմենտի համադրության շնորհիվ, որը ներծծում է կապույտ ալիքների մի մասը։ Բացառություն են կազմում Գվինեական Թուրակո թռչունները, որոնց փետուրները պարունակում են յուրահատուկ կանաչ պիգմենտ՝  :
Թեև վառ գույները շատերը գրավիչ են թռչունների համար, բայց սպիտակ գույնը ազդանշան, ահազանգ, վտանգ և ագրեսիա է շատ թռչունների համար։ Իրականում, շատ թռչուններ սպիտակի մեջ օգտագործում են որպես նախազգուշացում ։
Սեռական դիմորֆիզմ
Դիմորֆիզմ բառը նշանակում է «երկու ձև», որը վերաբերում է նույն սեռի երկու սեռերի անհատների տարբերություններին ։ Սեռական դիմորֆիզմ ավելի նկատելի է, երբ օրգանիզմն աճում և զարգանում է։ Օրգանիզմի վաղաժամ փուլերում սեռերի արտաքին տեսքն աննշան է տարբերվում։ Սեռական հատկությունները, որոնք ի հայտ են գալիս սեռական հասունության տարիքից հետո, կոչվում են երկրորդական սեռական հատկություններ։ Առաջնային սեռական հատկությունները անմիջականորեն կապված են վերարտադրողական պրոցեսի հետ։
Արուների ու էգերի միջև տարբերությունները կարող են առաջանալ տարբեր մակարդակներում՝ ձևաբանական (անատոմիա, չափ, գունավորում), ֆիզիոլոգիա, էկոլոգիա, վարք և այլն։
Այս հատկությունները թույլ են տալիս տարբերակել սեռերը, որոնք արուների մոտ սովորաբար ավելի ակնառու են, քան էգերի, չնայած կան կարևոր բացառություններ և համարվում են հարմարվողական։ Այս հատկությունները առաջարկվում են բարձրացնել պիտանիությունը յուրաքանչյուր սեռի՝ առավելագույնի հասցնելով վերարտադրողական հաջողությունը։
Այս բնութագրերը մեծացնում են կենսաբանական պիտանիությունը երկու եղանակով՝ հակառակ սեռի համար ավելի գրավիչ լինելով (օրինակ՝ թռչունների գունագեղ գունավորմամբ, ինչպիսիք են սիրամարգերն ու դրախտի թռչունները) կամ ծառայելով որպես զենք՝ պայքարելու նույն սեռի անհատների հետ հանդիպումների ժամանակ (օրինակ եղջյուրներ) և արդյունքը հակառակ սեռին նվաճելն է ։
Քիմիական բաղադրություն
Կա կերատին սպիտակուցների երկու հիմնական տեսակ։ Կերատինը՝ ( xepag, Kepatog-արտահայտված եղջյուր բառի սեռական հոլովը), թելիկային սպիտակուցային միացություններ են, որոնք մտնում են մաշկի, բրդի, փետուրների, թեփուկների, եղունգների,մազերի, եղջյուրների, կտուցի և սմբակների եղջերային թաղանթների մեջ։
Կերատինները անլուծելի են, կայուն են պրոտեոլիտիկ ֆերմենտների նկատմամբ։ Կերատինների պոլիպեպտիդային շղթաները կարող են լինել ոլորված և ձգված ձևով։ Ոլորված թելիկները բնորոշ են կաթնասուններին, սողունների և թռչունների մոտ հանդիպում է նաև ձգված ձևը α-կերատինը, որը հայտնաբերվել է կենդանիների կառուցվածքում, ծառայում է որպես շինանյութ մազերի, եղունգների, ճանկերի և եղջյուրների համար։
β-կերատինը, որն ավելի կոշտ է, շինանյութ է թռչունների կտուցների, սողունների մաշկի, փետուրների և ճանկերի համար։
Կտուցի տեսակներ
Եվ սա պատահական չէ։ Կտուցի ձևը, երկարությունը և չափը իսկապես որոշվում են սննդի ստացման եղանակով և բնույթով ։
Քաջահավը իբիսների ընտանիքին պատկանող երկար կտուցով թռչուն է։ Կտուցի այս կառույցի շնորհիվ այն կարող է մակերեսային ջրից կամ հողից հանել ցանկացած կենդանի արարած։ Հավալուսնը, հավալուսների ընտանիքին պատկանող տեսակը, որը կտուցի ներքևի մասում այն ունի «կաշվե պայուսակ», որը թռչունն օգտագործում է ձուկ որսալու համար։ Իսկ փայտփորներն իրենց կտուցն օգտագործում են որպես սղոց, որով ծառերի կեղևի վրա անցքեր են բացում, այնտեղից դուրս բերելով միջատներ կամ թրթուրներ։
Ըստ կերակրման եղանակի և կյանքի առանձնահատկությունների՝ թռչունները կարող են միավորվել մի քանի էկոլոգիական խմբերում։
Միջատակերների կտուցը կարող են լինել տարբեր ձևերի և երկարության։ Այնուամենայնիվ, այն միշտ բարակ և սուր է։ Նրանք հատկապես մեծ քանակությամբ սնունդ են օգտագործում սերնդի կերակրման ժամանակ։ Միևնույն ժամանակ, միջատակեր թռչունները ոչնչացնում են գյուղատնտեսության վնասատուներին` տերևային բզեզներ, ցեցեր, մլակներ, լվիճներ։ Նրանք իրենց սնունդը հավաքում են հողի, խոտի, թփերի միջից։
Բնապահպանները կարծում են, որ հենց թռչունների գործունեությունն է կանխում վնասակար միջատների աղետալի ձևերով բազմանալը։
Բարենպաստ պայմաններում միջատակերները կարող են փոխել իրենց սննդային սովորությունները, որը կարևոր է որոշ տեսակի վնասատուների զարգացման մեջ։ Տարածքում մեծաթվով թռչունների հայտնվելը, նշանակում է, որ տեղի է ունենում միջատների ինտենսիվ վերարտադրություն և հակառակը։
1118
Մահեր
Կատեգորիա:1118 Կատեգորիա:Տարեթվեր
Կտուց
Կտուցի տեսակներ
Կտուցի հիմքում քթանցքների զույգ բացվածքներն են, որոնց եղջերաթաղանթն աստիճանաբար անցնում է ճակատի մաշկի մեջ։ Կտուցի տարբեր գործողությունները հիմնականում որոշվում են կտուցի շարժունակությամբ, որի շարժումները հստակ համակարգված են ծամող մկանների աշատանքով և ստորին ծնոտի շարժումներով։ Մի քանի բացառություններով (բուեր և այլ գիշատիչ թռչուններ) սնունդ են վերցնում կտուցներով։ Դա սննդի մասնագիտացումն է, որը հիմնականում որոշում է կտուցի չափով, ձևով կառուցվածքի որոշ առանձնահատկություններ ։
Կտուցն օգտագործվում է նաև փետուրների պահպանման, բների կառուցման, պաշտպանության և հարձակման համար, այդ թվում նաև՝ զուգավորման բարդ վարքագծի համար։
Թռչունները, որոնք սնունդ են ստանում ջրից, ծաղիկներից, կեղևի կեղևից, քարերի կամ գետնից ճաքերի արանքից, ունեն հիմնականում երկար կտուց։ Կենդանու կտուցն ունի նաև մանգաղի նման կառուցվածք, որն օգնում է սնունդ պահելու, մասերի բաժանելու համար։ (գիշատիչ թռչուններ) կամ ճանկերով (բազեներ)։
Մի շարք թռչուններին բնորոշ են կարճ կտուցը, շրջապատված խիտ մազածածկույթով, որոնք օգնում են կենդանուն միջատներին բռնել թռիչի պահին ։
Թռչունների այս խումբը հիմնականում սնվում է սերմերով։ Բազմաթիվ հանգամանքներում նրանք ձեռք են բերել կարճ, ամուր կտուց, որն ավարտվում է կոնաձև տեսքով՝ (ճնճղուկներ)։
Չնայած նրանք սնվում են ոչ միայն մրգերի մսոտ կամ չոր պտուղներով, կարող են սնվել նաև սերմերով։ Նրանց կտուցները մասնագիտացված են մրգերը տրորելու, մանրեցնելու ու մասերի բաժանելու մեջ։ Սովորաբար ունեն կարճ, կոր կտուց, սերմերի ուտելի մասը հանելու համար։ Այս տեսակի կտուցի մի մասի անկումը հարթ է և կտրուկ, կատարյալ՝ պտուղները մասնատելու համար, որը նրանց հնարավորություն է տալիս լրացուցիչ ուժ գործադրել՝ ինչպես սերմերն ու պտուղները ուտելու, այնպես էլ ճյուղերը տանելու համար։ Թութակները, պարակեթները, կակադուները այս խմբում են, ինչը թռչունների տարբեր տեսակի կտուցների օրինակ է։
Ջրային թռչուններ ցանկում ներառում է երկու տեսակի կտուց ունեցող թռչուններ։ Առաջինը հարթ է նախատեսված սննդամթերքի մանրացման ու տրորման համար, իսկ երկրորդը սուր է և երկար, ինչը թույլ է տալիս ջրի մեջ ողնաշարավորներ փնտրել։ Խմբում ներառված են սագեր, կարապներ, բադեր։ Նրանց կտուցը ունի հարթ ձև և հագեցած է սղոցանման ատամներով և կարծր նյութերի թիթեղներով։ Նրանց օգնությամբ թռչունները մանրացնում են սնունդը։
Ջրային համարվող թռչունների ներկայացուցիչներից ոմանք էլ ունեն սրածայր կտուց։ Այս թռչունները սնվում են փոքր ձկներով, որոնք որսում են սուզվելիս։ Ճահիճներում ապրող մի շարք թռչուններ իրենց երկար ու բարակ կտուցների շնորհիվ կարողանում են տիղմի ու ցեխի միջից դուրս բերել փոքր ողնաշարավորներ։ Որորներն ու ալբատրոսները նույնպես ունեն այդպիսի կտուց, որը թույլ է տալիս նրանց թռչելիս պահել ձուկը։ Սրանք ջրային թռչուններ են, որոնք ունեն երկար կտուցներ, բոլորովին այլ ձևերով, որոնք հարմարեցված են անողնաշարավորներ լճակների և ճահիճների հետևում, մինչդեռ պաշտպանում են նրանց գլուխները ջրից դուրս։
Այս թռչունները սնվում են ծաղիկների նեկտարով՝ ներս մտնելով իրենց կտուցները։ Նրանք հակված են ունենալու սրված ծայրով, երկար կտուցներ, չնայած ձևը կարող է տատանվել` հիմնվելով նրանց կերակրման ծաղիկների տեսակի վրա, ինչը թռչունների տարբեր տեսակի կտուցների օրինակ է։
Կոլիբրիները սնվում են կենդանիներից շատերի համար անհասանելի ծաղիկներով՝ դրանք դարձնելով հիմնական փոշոտողները։ Նրանք լավ սիմբիոզում ապավինում են միմյանց։
Ողնաշարավոր կենդանիներով կերակրող թռչունները ունեն ուժեղ, կեռ կտուցներ, ճակատի առջևում փոքր ինչ բարձրացած։ Կտուցի այդ կառուցվածքն օգնում է թռչուններին որսի միսը պոկելու և մանրեցնելու։ Արծիվներին ու բազեները, անգղներին մսակեր թռչուներ են։
Համեմատություն
Թռչունների կտուցը համապատասխանում է նրանց ընդունած սննդի բնույթից և դրանց արդյունահանման եղանակից ։ Այս հատկանիշների համաձայն, թռչունները միավորված են մի քանի խմբերում, որոնց կտուցներն ունեն որոշակի առարկայական կառուցվածքային նմանություններ՝
Գործառույթներ
Թռչունները կարող են իրենց կտուցներով կծել կամ դանակահարել՝ պաշտպանվելու համար։ Որոշ տեսակներ իրենց կտուցներն օգտագործում են տարբեր տեսակի ցուցադրություններում։
Զննում
Փետուրները զգալիորեն նպաստում են թռչնի, ջերմակարգավորմանը, ջրամեկուսացմանն ու աերոդինամիկ թռիչքին, և այդպիսով կենսական նշանակություն ունեն նրա գոյատևման համար։ Դրա պատճառով թռչունները ամեն օր զգալի ժամանակ են ծախսում իրենց փետուրները պահպանելու համար։ Մի քանի գործողություններ կազմում են կենդանու նախազգուշական վարքագիծը։ Թռչունները բմբլում և թափահարում են իրենց փետուրները, ինչն օգնում է «պոկել» չկապված փետուրի քիստերը։
Օգտագործելով կտուցները՝ նրանք պոչի հիմքում գտնվող գեղձից հավաքում են կուտակված ճարպը, օծում իրենց փետուրները։ Այն հնարավորություն է տալիս ջրլող թռչուններին ջրում չթրջվելու։ Նրանք իրենց վարքագծի միջոցով յուրաքանչյուր ուրվագծի փետուր են զննում՝ կտցելով այն հիմքից մինչև ծայր։
Ջերմափոխանակություն
Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ որոշ թռչուններ օգտագործում են իրենց կտուցները` ավելորդ ջերմությունից ազատվելու համար։ Տուկանը, որն իր մարմնի չափսերի համեմատ ամենամեծ կտուցն ունի թռչունների ցանկացած տեսակից, ի վիճակի է փոփոխել իր կտուցի արյան հոսքը։ Այս գործընթացը կտուցին թույլ է տալիս աշխատել որպես «անցողիկ ջերմային ռադիատոր»՝, մրցելով փղի ականջներին մարմնի ջերմություն ճառագայթելու ունակության հետ։
Հյուսիսային Ամերիկայի ափամերձ տարածքների երկայնքով աղի ճահիճներում հայտնաբերված ամերիկյան ճնճղուկների մի քանի տեսակների չափումները ցույց են տալիս նրանց ամուր հարաբերակցությունը ամառային ջերմաստիճանների հետ։ Ճնճղուկները ավելորդ ջերմությունը դուրս են բերում մարմնից իրենց կտուցների միջով՝ կարողանում են խուսափել ջրի կորստից, որը կպահանջվեր գոլորշիացումով սառեցումից՝ կարևոր օգուտ քամոտ միջավայրում, որտեղ քաղցրահամ ջուրը սակավ է։
Մի քանի թռչուններ, ներառյալ սովորական ջայլամը, էմուն և հարավային կասուարը, օգտագործում են իրենց մարմնի տարբեր մերկ մասերը (ներառյալ կտուցները)` նյութափոխանակության իրականացման համար ջերմության արտադրման մինչև 40% -ը։ Ավելի ցուրտ կլիմայական տարածքներում (ավելի մեծ բարձրություններ և լայնություններ և շրջակա միջավայրի ավելի ցածր ջերմաստիճաններ) ապրող թռչուններն ունեն ավելի փոքր կտուցներ, ինչը նվազեցնում է այդ կառույցից ջերմության կորուստը։
Սիրախաղ
Սիրախաղերի ընթացքում բազմաթիվ թռչունների զույգերը դիպչում կամ բռնում են միմյանց կտուցները։ Այս վարքագիծը, որը կոչվում է բիլինգ, որն ամրապնդում է զույգերի կապը։ Շփման քանակը տարբերվում է տեսակներից կախված ։ Ոմանք նրբորեն դիպչում են իրենց զուգընկերոջ կտուցի մի մասին, իսկ ոմանք ուժգին բախում են իրենց կտուցներին։
Թռչուններից ոմանք բարձրացնում են իրենց կտուցները և շարունակ բղավում, որոշներն էլ իրենց կտուցը դնում են էգի բերանը, արու Ատլանտյան պուֆինը կրծում է էգի կտուցը, իսկ ագռավները երկար կտցում են միմյանց կտուցները ։
Կտուցի հատում
Քանի որ կտուցը զգայուն օրգան է՝ բազմաթիվ զգայական ընկալիչներով, կտուցի կտրումը «սուր ցավ» է այն թռչունների համար, որոնց վրա այն կատարվում է։ Կտուցի կտրում կամ կտուցի կարգավորումը թռչնի կտուցի մասնակի հեռացումն է, հատկապես ընտանի հավերի և հնդկահավերի, նաև՝ լորի և բադի վրա։
Ամենից հաճախ, կտուցը ընդմիշտ կրճատվում է, չնայած կարող է նորից աճել։ Կտրված ստորին կտուցը որոշ չափով ավելի երկար է, քան վերին կտուցը։ Նմանատիպ, բայց առանձին պրակտիկա, որը սովորաբար իրականացվում է թռչնաբույժի կամ փորձառու թռչնապահի կողմից, ենթադրում է գերության մեջ գտնվող թռչունների կտուցների կտրում, հղկում` առողջության համար։
Ցավն ու զգայունությունը կարող են պահպանվել պրոցեդուրայից հետո շաբաթներ կամ ամիսներ, իսկ նեյրոնները կարող են ձևավորվել կտրված եզրերի երկայնքով։ Սնունդը սովորաբար կրճատվում է կտուցը կտրելուց հետո որոշ ժամանակով։ Այնուամենայնիվ, ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ դրանց պլազմայի կորտիկոստերոնի մակարդակը ավելի ցածր է, և նրանք ընդհանուր առմամբ ավելի քիչ են սթրեսի ենթարկվում։
Ծագում
Կտուցի ձևավորման համար պատասխանատու են FGF և Wnt գեների շղթաները, որոնց գործունեությունը թռչունների և սողունների մոտ տարբերվում է։ Կոկորդիլոսների և կրիաների մոտ այս գեները ակտիվ են միայն իրենց ապագա շնչափողի տարածքի միայն երկու կետում, մինչդեռ թռչունների մոտ դրանք ներառված են սաղմի քթի գտնվող բջիջների ամբողջ գոտում։
Փոփոխություններն ազդել են ոչ միայն կտուցի, այլև գանգի այլ հատվածների վրա։ Այս ամենը, ըստ հետազոտողների, ցույց է տալիս, որ կտուցի ծայրերի փոփոխությունը տեղի է ունեցել էվոլյուցիոն առումով շատ կտրուկ։ Ահա թե ինչու մինչ այժմ գիտնականներին չէր հաջողվում անցումային ձևեր գտնել «ատամնավոր» պարզունակ նախատիպ թռչունների և նրանց ժառանգների միջև, որոնք կտուց ունեին։
Պատկերասրահ
Թռչունների կտուցների կառուցվածքային առանձնահատկություններ
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Կենդանու անատոմիա Կատեգորիա:Թռչուններ Կատեգորիա:Թռչնաբանություն Կատեգորիա:Կենդանաբանություն Կատեգորիա:Գլուխ Կատեգորիա:Անատոմիա Կատեգորիա:Կենսաբանություն Կատեգորիա:Քիթ Կատեգորիա:Ողնաշարավորների անատոմիա Կատեգորիա:Մազածածկույթ
Կրոնը Երևանում
Երևան քաղաքը Հայաստանի Հանրապետության մայրաքաղաքն է, որի բնակչությունը կրոնադավանաբանական տեսանկյունից բազմաճյուղ է, ինչը վերջին տարիներին առավել ընդգծված դրսևորում ունի։ Այստեղ գործունեություն են ծավալում ինչպես քրիստոնեական հիմնական ուղղությունները և վերջինների կողմից անընդունելի համարվող կրոնական կազմակերպությունները, այնպես էլ այլ կրոնների կրողներ։
Երևանի բնակչության հիմնական կրոնը քրիստոնեությունն է, որը դրսևորվում է ինչպես ավանդական եկեղեցիների, այնպես էլ ոչ ավանդական կրոնական կազմակերպությունների և հարանվանությունների ծավալած գործունեությամբ։
Ջոն Գեյսի
Ջոն Ուեյն Գեյսի կրտսեր (John Wayne Gacy, Jr, ), ամերիկացի սերիական մարդասպան, որը 1970-ական թվականներին գողացել, բռնաբարել և սպանել է 33 դեռահաս տղաների, որոնցից վեցը մինչ օրս ճանաչված չեն ։ Նրա զոհերից 26-ը թաղված էին իրենց տան կիսահարկում, ևս չորսը նետվել էին մոտակա գետի մեջ։ Նրան անվանում էին «Մարդասպան ծաղրածուն», քանի որ նա անում էր սոցիալական ծառայություններ շքերթներում և երեկույթների համար՝ ծաղրածուի հագուստով երեխաների համար, նա իրեն անվանում էր «Պոգո ծաղրածու», կերպար, որն ինքն էր ստեղծել։
Կրոնը Երևանում
Համաձայն 2011 թվականին Հայաստանի Հանրապետության Ազգային վիճակագրության ծառայության կողմից անցկացրած մարդահամարի տվյալների՝ Երևան քաղաքի բնակչության 98 %-ը Հայ առաքելական եկեղեցու, 0,7 %-ը ավետարանական, 1,3 %-ը այլ կրոնական ուղղությունների հետևորդներ են ։ Սակայն մարդահամարի տվյալներն ամբողջական համարվել չեն կարող, քանի որ հարցվածներից շատերը թաքցնում են իրենց կրոնական պատկանելությունը։
Ջոն Գեյսի
Մանկություն
Ջոն Ուեյն Գեյսի կրտսերը ծնվել է 1942 թվականի մարտի 17-ին, նա ընտանիքում երկրորդ երեխան էր։ Նրա հայրը՝ Ջոն Սթենլի Գեյսի ավագը, հաճախ ծեծում էր մորը, հատկապես հղիության ժամանակ, որը ապագա սերիական մարդասպանի առողջության հետ խնդիրների գլխավոր պատճառներից էր։ Նրա հարազատ քրոջ խոսքերով Ջոնը եղել էր «իր հոր նմանակը»՝ բնավորությունը և սովորությունները։ Գեյսի ավագը նվազացնում և հարվածում էր ընտանիքի բոլոր անդամներին։ Գեյսի կրտսերը հաճախ գալիս էր մոր մոտ օգնության, որի պատճառով հայրը նրան անվանել է «մայրիկի տղա» և «քույրիկ»։ Մանկությունից Գեյսին աշխատավոր էր, բայց չէր կարողանում համապատասխանացվել իր հոր չափազանց բարձր ստանդարտներին, եթե նրա մոտ ինչ-որ բան չէր ստացվում, ապա Գեյսի ավագը նրան անվանում էր ապուշ։ Գեյթիի մահապատժին նախորդող ժամերին ուղղիչ կենտրոնի մոտ հավաքվել էր ավելի քան 1000 մարդ, որոնց մեծ մասը կողմ էր նրա մահապատժին, չնայած նրան, որ ներկա էին նաև մահապատժի դեմ մի քանի բողոքողներ։ Դատապարտության կողմնակիցներից ոմանք կրում էին շապիկներ, որոնք ակնարկում էին Գեյթիի նախորդ համայնքային ծառայությունները ՝ որպես ծաղրածու և երգիծական կարգախոսներով, ինչպիսիք են ՝ «ծաղրածուի համար արցունքներ չկան»։ Ներկայիս մահապատժի դեմ բողոքողները բողոքում էին լուռ մոմի լույսով։
Կրոնը Երևանում
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Կրոնը Հայաստանում Կատեգորիա:Երևան
Ջոն Գեյսի
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի սերիական մարդասպաններ Կատեգորիա:Ցմահ դատապարտվածներ Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի դեմոկրատական կուսակցության անդամներ Կատեգորիա:Ամերիկացիներ լեհական սերմամբ
Էմմանուելյան
Էմմանուելյան, հայկական ազգանուն ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայկական ազգանուններ Կատեգորիա:Ազգանուններ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Յան վերջածանցով ազգանուններ Կատեգորիա:Անձնանվանական հիմքով ազգանուններ Կատեգորիա:Եբրայերեն հիմքով ազգանուններ
Շիժնյա
Շիժնյա (Шижня), գյուղ Ռուսաստանի Կարելիայի հանրապետության Բելոմորսկի շրջանի կազմում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Կարելիայի հանրապետության Բելոմորսկի շրջանի բնակավայրեր
Նոր Նախիջևանի և Բեսարաբիայի թեմ
Նոր Նախիջևանի և Բեսարաբիայի թեմը (առաջնորդանիստը Քիշնեի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին էր) կազմավորվել է 1830 թվականին՝ 1812 թվականից գործող Բեսարաբիայի թեմի փոխարեն։ Վերջինս միավորել է Բեսարաբիայի, Քիշնեի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու զանգակատունը Մոլդովայի, Ղրիմի և Ռուսաստանի կայսրության հարավային շրջանների և ամբողջ Նովոռուսիայի հայկական համայնքները։ Թեմի առաջին առաջնորդն էր Գրիգոր արք. Զաքարյանը։
Կատեգորիա:Նոր Նախիջևան
Անջելո Սորմանի
Անջելո Բենեդիկտո Միգել Սորմանի (Angelo Benedicto Miguel Sormani, ), բրազիլական ծագմամբ իտալացի նախկին ֆուտբոլիստ և մարզիչ, ով հանդես է եկել մի շարք իտալական ակումբներում և Իտալիայի ազգային հավաքականում։ Իր մարզչական կարիերայի ընթացքում մարզել է այնպիսի ակումբներ, ինչպիսիք են Նապոլին, Կատանիան և Ռոման։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իտալացի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Իտալացի ֆուտբոլային մարզիչներ Կատեգորիա:Միլանի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Ռոմայի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Նապոլիի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Ֆուտբոլի հարձակվողներ Կատեգորիա:Ռոմա ՖԱ մարզիչներ Կատեգորիա:Ֆուտբոլային մարզիչներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Իտալիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Բրազիլացի ֆուտբոլիստներ
Alfa Romeo 183T
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ֆորմուլա 1
Պիլիս
Պիլիս (Пилыс), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Արխանգելսկի մարզում։ Գետաբերանը տեղակայված է Շիես գետի աջ ափին՝ 29 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը 117 կմ է։
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Տվյալներն ըստ ջրային ռեսուրսների ֆեդերատիվ տեսչության.
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր Կատեգորիա:Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանի գետեր
Ստարայա Միխայլովկա (գյուղ, Զենկովի շրջան)
2001 թվականի տվյալներով Ստարայա Միխայլովկա գյուղում բնակվում էր 11 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,398 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 27,64 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Պոլտավայի մարզի Զենկովի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Սոլոչին
Սոլոչին (Солочин), գյուղ Ուկրաինայի Անդրկարպատյան մարզի Սվալյավայի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Սոլոչին գյուղում բնակվում էր 1 111 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 1317 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 843,58 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Անդրկարպատյան մարզի Սվալյավայի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Մուլվիուսի կամուրջ
Մուլվիուսի կամուրջ կամ Միլվիյան (Ponte Molle or Ponte Milvio, ), կամուրջ Իտալիայի մայրաքաղաք Հռոմում։ Հատում է Տիբեր գետը։ Հռոմեական կայսրության ժամանակաշրջանում եղել է տնտեսական և ռազմավարական նշանակություն ունեցող կարևոր կամուրջ։ Հանրահայտ «Միլվյան կամրջի ճակատամարտը» տեղի է ունեցել այս վայրում։
Պատմություն
Կամուրջը կառուցվել է Գայոս Կլավդիոս Ներոն կոնսուլի կողմից Ք․ա․ 206 թվականին, այն բանից հետո, երբ նա պարտության է մատնում կարթագենյան բանակին Մետավրոսի ճակատամարտում։ Ք․ա 115 թվականին Մարկոս Էմիլիուս Սկավրոս կոնսուլը հինը քանդելուց հետո կառուցում է նոր քարե կամուրջ՝ միևնույն դիրքով։ Ք․ա․ 63 թվականին  Լուկիոս Սերգիոս Կատիլինայի դավադիրներին նամակներն այստեղ բացահայտվում են, և դրանք հաջորդ օրը Կիկերոնը կարդում է  Հռոմի Սենատի առաջ։ 312 թվականին Կոստանդիանոս Մեծ կայսրը պարտության է մատնում իր հակառակորդ Մաքսենտիոսին այս կամրջի և Սակսա Ռուբրա տեղանքի միջև, և այն պատմության մեջ հայտնի է որպես «Միլվյան կամրջի ճակատամարտ»։
Միջնադարում կամուրջը վերանորոգվել է Ակուզիո վանականի կողմից, իսկ 1429 թվականին Մարտինոս V Պապը խնդրում է հայտնի ճարտարապետ Ֆրանչեսկո Ջենացանոյին վերականգնել կործանման եզրին գտնվող կամուրջը։ 18-19-րդ դարերի ընթացքում կամուրջը փոփոխվել է ճարտարապետներ Ջուզեպե Վալադիեի և Դոմենիկո Պիջիանիի կողմից։
1849 թվականին կամուրջը լրջորեն վնասվում է Ջուզեպպե Գարիբալդիի զորքերի կողմից, որոնք փորձում էին արգելափակել ֆրանսիացիների ներխուժումը։ 1850 թվականին Պիոս IX Պապը վերակառուցում է այն։
Ներկայումս
2000-ականներին սիրահարները սկսում են հրապուրվել կամրջով։ Արարողությունը հետևյալն էր․ որպես սիրո նշան նրանք լապտերասյուների վրա ամրացնում էին կախովի կողպեքներ, ապա ետևից նետում էին կողպեքի բանալին Տիբեր գետ։ Արարողությանը հիմքը դրել է իտալացի գրող և ռեժիսոր Ֆեդերիկո Մոչիան իր հանրահայտ «Ես ցանկանում եմ քեզ» («Ho voglia di te»/ 2006) գրքում և համանուն ֆիլմում ։
2007 թվականի ապրիլի 13-ից հետո սիրահար զույգերը դադարեցրեցին սովորույթը, որովհետև, այդ օրը լապտերասյունը չդիմանալով կողպեքների ծանրությանը, մասամբ փլուզվեց։ Այնուամենայնիվ զույգերը որոշեցին իրենց կողպեքներն ամրացնել այլուր։ Փաստորեն ողջ կամրջի շրջակայքը, ճանապարհների սյուները և նույնիսկ աղբամաններն օգտագործվեցին կողպեքներ փակցնելու համար։ Ապա ստեղծվեց կայք, որը թույլ էր տալիս սիրահարներին առցանց տեղադրել կողպեքները ։ 2007 թվականին Հռոմի քաղաքապետը ներմուծեց կողպեքների վճարովի տեղադրումը (յուրաքանչյուր զույգը պետք է վճարեր 50 եվրո) ։ Այդուհետ նմանօրինակ սիրո կողպեքների ավանդույթն առաջացավ Իտալիայում և եվրոպական այլ երկրներում։ 2012 թվականի սեպտեմբերին քաղաքի խորհուրդը որոշեց հեռացնել բոլոր կողպեքները։ Կար մտավախություն, որ կամուրջը կկործանվի նրանց ծանրության պատճառով ։
Էմմիյան
Էմմիյան, հայկական ազգանուն ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայկական ազգանուններ Կատեգորիա:Ազգանուններ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Յան վերջածանցով ազգանուններ Կատեգորիա:Անձնանվանական հիմքով ազգանուններ Կատեգորիա:Արաբերեն հիմքով ազգանուններ Կատեգորիա:Թուրքերեն հիմքով ազգանուններ
1998-99 NBA մրցաշրջան
1998-99 NBA մրցաշրջան, Բասկետբոլի ազգային ասոցիացիայի 53-րդ մրցաշրջան։ Լոկաուտի պատճառով մրցաշրջանը մեկնարկել է 1999 թվականի փետրվարի 5-ին։ Բոլոր 29 թիմերն անցկացրել են կանոնավոր մրցաշրջանի մինչև 50 կրճատ խաղ, իսկ փլեյ-օֆֆ դուրս եկած 16 թիմերն այն խաղացել են ամբողջությամբ։ Առաջնության եզրափակչում՝ հինգ խաղերի ընթացքում,  «Սան Անտոնիո Սփըրս» ակումբը 4-1 հաշվով հաղթել է «Նյու Յորք Նիքս»-ին և առաջին անգամ նվաճել է Լարի Օ Բրայենի գավաթը։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Բասկետբոլի ազգային ասոցիացիայի դրաֆթներ
Քուենյա
Քուենյան արհեստական լեզու է՝ ստեղծված Ջոն Թոլքինի կողմից իր Միջերկրի համար՝ որպես էլֆական լեզու։ Թոլքինը սկսել է աշխատել քուենյայի վրա սկսած 1910-ական թվականներից և ժամանակի ընթացքում փոփոխել այն՝ հասցնելով վերջնական կատարելության։
Քուենյան բարձր էլֆերի լեզուն է, որոնք իրենց կոչում են քուենդի՝ նրանք, ովքեր խոսում են։ Քուենյա բառը թարգմանվում է որպես «լեզու», քանի որ էլֆերը առաջին խոսող էակներն էին Միջնաշխարհում, սակայն այն երբեմն թարգմանվում է որպես «էլֆերի լեզու»՝ այլ լեզուներին հակադրվելու համար։ Այս լեզվով խոսում են էլդարները՝ վանյարներն ու նոլդորները, բացառությամբ թելերիների, որոնք խոսում են թելերինով, նանդորինով և սինդարինով։ Քուենյան նաև ամենամեծ և ամենաուսումնասիրված էլֆական երկու լեզուներից մեկն է՝ սինդարինի հետ միասին։
Ամենալայնածավալ տեքստը քուենյայով «Մատանիների տիրակալը» սագայում «Մատանիների տիրակալը։ Մատանու եղբայրությունը» գրքում ներկայացված Namárië պոեմն է։ Մեր օրերում քուենյան զարգացվում է թոլքինամանների կողմից՝ ներառելով նորանոր բառեր ու արտահայտություններ և վերաճելով նեո-քուենյա լեզվի։
Լեզվի ոճերը
Քուենյան ունի երեք լեզվական ոճ․
Քուենյայով գրականություն
Քուենյայով ստեղծված ամենալայնածավալ ստեղծագործությունը՝ գրված Թոլքինի կողմից, Namárië պոեմն է, որը ներկայացնում ենք ստորև։ Ai! laurië lantar lassi súrinen, yéni únótimë ve rámar aldaron! Yéni ve lintë yuldar avánier mi oromardi lisse-miruvóreva Andúnë pella, Vardo tellumar nu luini yassen tintilar i eleni ómaryo airetári-lírinen.
An sí Tintallë Varda Oiolossëo ve fanyar máryat Elentári ortanë, ar ilyë tier undulávë lumbulë; ar sindanóriello caita mornië i falmalinnar imbë met, ar hísië untúpa Calaciryo míri oialë. Sí vanwa ná, Rómello vanwa, Valimar!
Namárië! Nai hiruvalyë Valimar. Nai elyë hiruva. Namárië!
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արհեստական լեզուներ
Ջոն Քլեր
Ջոն Քլեր (John Clare, ), անգլիացի գրող, գյուղատնտեսական բանվորի որդի ։ 20-րդ դարի վերջին նրա պոեզիայի նկատմամբ վերաբերմունքը փոխվել է, և այսօր այն համարվում է 19-րդ դարի խոշորագույն անգլիացի բանաստեղծներից մեկը ։ Նրա կենսագիր Ջոնաթան Բեյթը կարծում է, որ «Քլերը Անգլիայի պատմության մեջ աշխատանքային դասի խոշորագույն բանաստեղծն էր։ Ոչ ոք ավելի ուժեղ բանաստեղծություններ չի գրել բնության, գյուղում անցկացրած մանկության և իր սեփական «ես»-ի հանդեպ տածած օտարության, բնավորության մասին, որքան Ջոնը» ։
Կենսագրություն և գործունեություն
Ջեյմս Թոմսոնի պոեզիզյի տպավորության տակ սկսել է ստեղծագործել՝ բանաստեղծություններ գրել։ Բանաստեղծություններից մեկը պատահաբար տեղական գիրք ստեղծողի աչքին է ընկել, որը փնտրում էր հեղինակին և բանաստեղծությունը տրամադրել է հրատարակիչներին։
Քլերի «գյուղական կյանքը և դրա տեսակները նկարագրող բանաստեղծություններ» բանաստեղծությունների առաջին ժողովածուն (Poems Descriptive of Rural Life and Scenery, 1820 թվական) մեծ հաջողություն և ճանաչում է ձեռք բերել։ Քլերը ժամանել Է Լոնդոն, ծանոթացել գրական հայտնի մարդկանց հետ։ Մի քանի անգլիացի լորդեր նրա համար տուն են ձեռք բերել և նրան ցմահ թոշակ են տրամադրել, սակայն նոր կենսակերպով Քլերն այդպես էլ մինչև վերջ չի հաշտվել։ Հետագայում լույս են տեսել Քլերի ևս երեք գրքերը, որոնցից լավագույնը համարվում է վերջինը՝ «գյուղական Մուսա»-ն («The Rural Muse», 1835 թվական)։
Այնուամենայնիվ, Քլերի ընտանիքն ապրել է աղքատության մեջ։ Նա տրվել է խմիչքին, առողջական վիճակը ծանր է եղել, ականջին պարբերաբար ձայներ էին լսվում։ 1837 թվականից նա բացառությամբ 1841 թվականի կարճ ժամանակահատվածի, արդեն չի լքել Նորթհեմփթոնշիրի հոգեբուժարանը, որտեղ շարունակել է բանաստեղծություններ գրել և, այդ թվում, գրել է իր ամենահայտնի բանաստեղծությունը՝ «Ես եմ»-ը (I am)։ Թաղված է Հելփսթոնում։
Նկարագրություններ, բնության, փիլիսոփայություն, ամբողջական հավատք և թեթև տխրություն-ահա այն արժեքները, որոնք գերակշռում էին Քլերի գրվածքներում։
Ժառանգություն և ճանաչում
Քլերի՝ ավելի քան կես դար մոռացված բանաստեղծությունները 20-րդ դարասկզբին վերապրել են հետաքրքրության վերածնունդը, նախ՝ քննադատների ու սիմվոլիստ բանաստեղծների, իսկ հետո՝ ընթերցողների կողմից։ 1935 թվականին լույս է տեսել նրա երկհատորյակը, 2003 թվականին ավարտվել է նրա ստեղծագործությունների հրատարակումը 9 հատորներով։
20-րդ դարի երկրորդ կեսին Քլերի ստեղծագործությունները սկսել են հրապարակվել նաև ռուսերենով։ Մասնավորապես, այս հեղինակի մի քանի բանաստեղծություններ թարգմանել է Պյոտր Մամոնովը ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Անգլիացի բանաստեղծներ Կատեգորիա:Բրիտանացի բանաստեղծներ Կատեգորիա:Ռոմանտիկ բանաստեղծներ Կատեգորիա:19-րդ դարի անգլիացի բանաստեղծներ Կատեգորիա:Անգլիացի գրողներ Կատեգորիա:Բանաստեղծներ Կատեգորիա:19-րդ դարի անգլիացի գրողներ Կատեգորիա:Անգլալեզու բանաստեղծներ Կատեգորիա:Մայիսի 19 մահեր Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
(8058) Ցուկմայեր
(8058) Ցուկմայեր (Zuckmayer), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1977 թվականի հոկտեմբերի 16-ին Կոռնելիս վան Հաուտենի, Ինգրիդ վան Հաուտեն-Գրունևելդի և Թոմ Գերելսի կողմից Պալոմարում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,242244 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 1,7676 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,7169 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1226,37 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,293548 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 2,32° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1977 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Կոռնելիս վան Հաուտենի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Ինգրիդ Հաուտեն-Գրունենվելդի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Թոմ Գերելսի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Արիլդ Անդերսեն
Արիլդ Անդերսեն (Arild Andersen, ), նորվեգացի ջազային երաժիշտ և կոմպոզիտոր։ Համարվում է Սկանդինավիայի ամենահայտնի կոնտրաբաս նվագողը ջազային բեմում ։ Մի շարք նորվեգական և արտասահմանյան մրցանակների դափնեկիր է։ Աշխարհում երրորդն է ջազային պատմությամ մեջ, որ ստացել է Gammleng Award մրցանակ ։
Կենսագրություն
Արիլդ Անդերսենը ծնվել է 1945 թվականի հոկտեմբերի 27-ին նորվեգական Լիլեսթրյոմ քաղաքում։ 1961 թվականից մինչև 1964 թվականը նվագել է կիթառ տեղական «The Riverside Swing Group» երաժշտական խմբում։ Դրանից հետո նա սկսել է կոնտրաբաս նվագել։ Հետո տեղափոխվում է Օսլո։ Սկզբնական ժամանակահատվածում Արիլդ Անդերսենը ելույթներ է ունենում Ռոյ Հելվինի տրիոյի կազմում։
1967-1973 թվականներ
1967 թվականին Արիլդ Անդերսենը դարձավ նորվեգացի ջազային երաժիշտ Յան Գարբարեկի կվարտետի անդամ։ Այդ քառյակի կազմի մեջ էին նաև երաժիշտներ Թերի Ռիպդալը և Յոն Քրիսթենսենը։ Խմբի կազմում եղած ժամանակահատվածում Արիլդ Անդերսենը մեծ ճանաչում գտավ։ Ելույթներ ունեցավ Կարին Կրոգի, Կյոտիլ Բյորնսթադի և Ջորջ Ռասելի հետ։ Հաճախակի նվագում էր ամերակացի ջազմենների հետ, որոնք գալիս էին հյուրախաղերի Նորվեգիա։ Նրա կոնտրաբասը հնչել է Ֆիլ Վուդսի, Դեկստեր գորդոնի, Չիկ Կորիայի, Սոննի Ռոլլինզի և այլ հայտնի ջազային կատարողների համերգներին։
1974-1991 թվականներ
1973-ից 1974 թվականներին Արիլդ Անդերսենը ճանապարհորդել է Միացյալ Նահանգներում։ Այստեղ աշխատանքի է անցնում Սթիվ Կունի, Փոլ Բլեի և Ստեն գետցի հետ ։ Վերադառնալով հայրենի, Անդերսենը հավաքում է երաժիշտների և ստեղծում իր անդրանիկ խումբը, որը գոյություն ունեցավ մինչև 1979 թվականը։ Բացի դրանից, շուրջ վեց տարի, ջազային վոկալիստուհի Ռադկա Թոնեֆ խմբի երաժիշտն էր։ 1980-ական թվականներին Արիլդ Անդերսենը հիմնում է «The Arild Andersen Quintet» խումբը, որը հետագայում անվանափոխվեց և կոչվեց «Masqualero»: Այս խմբի կազմում նվագում էին Նիլս Պետեր Մոլվերը, Յոն Քրիսթենսենը, Յոն Բալկը և Թոր Բրյունբերգը։ Խմբի վերջին ալբոմը ձայնագրվել է 1991 թվականին։
1992-2015 թվականներ
1990-ական թվականների առաջին կեսին երաժիշտն ամբողջովին նվիրվեց իր խմբին։ Շատ փորձարարական աշխատանքներ կատարեց, որպեսզի միացնի ջազն ու էթնիկ երաժշտությունը։ 2014 թվականի դրությամբ խումբը ձայնագրեց ավելի քան քսան ալբոմներ։ 2009 թվականի հունվարին, Ֆրանսիայի Ջազի ակադեմիան Անդերսենին շնորհեց 2008 թվականի Եվրոպայի երաժիշտ տիտղոսը ։ Իսկ 2010 թվականին Օսլոյում տեղի ունեցող ջազ փառատոնի ժամանակ նրան շնորհեցին «Ella Award» մրցանակը։
2010 թվականին խումբն առաջին անգամ հյուրախաղերով այցելեց Ճապոնիա, իսկ դրանից մեկ տարիկ առաջ նաև Ռուսաստան և ելույթ ունեցավ մոսկովյան« Moscow Jazz Open» ջազ փառատոնին։
Թատրոն
Արիլդ Անդերսենը Ունսեթ Սիգրիդի «Քրիստին, Լավրանսի դուստրը» ստեղծագործության բեմականացնելու նպատակով գրեց երաժշտություն։ Իսկ 2002 թվականին նա ներկայացրեց Սոֆոկլեսի «Էլեկտրա» ողբերգության երաժշտական տարբերակը։ Ընդ որում, այս ստեղծագործության պրեմիերան տեղի ունեցավ Աթենքում՝ 2004 թվականի Ամառային օլիմպիական խաղերի բացման արարողության ժամանակ ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Նորվեգացի երաժիշտներ Կատեգորիա:Նորվեգացի կոմպոզիտորներ
Շիլա (գյուղ, Սուխոբուզիմսկի շրջան)
Շիլա (Шила), գյուղ Ռուսաստանի Կրասնոյարսկի երկրամասի Սուխոբուզիմսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը վերջին գրանցված տվյալներով կազմում էր 1600 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:1747 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Կրասնոյարսկի երկրամասի Սուխոբուզիմսկի շրջանի բնակավայրեր
Նոյեմբերի 11
Նոյեմբերի 11, տարվա 315-րդ (նահանջ տարիներին՝ 316-րդ) օրն է։
Վահան Մխիթարյան (այլ կիրառումներ)
Վահան Մխիթարյան անունը կարող է վերաբերել հետևյալ անձանց.
72-րդ BAFTA մրցանակաբաշխություն
72-րդ BAFTA մրցանակաբաշխություն, BAFTA մրցանակի հանձնման արարողություն, որը տեղի է ունեցել 2019 թվականի փետրվարի 10-ին Լոնդոնի Ալբերտ թագավորական սրահում, Միացյալ Թագավորություն։ Մրցանակները տրվել են 2018 թվականի լավագույն բրիտանական և միջազգային ֆիլմերին ։ Հավակնորդները հայտարարվել են 2019 թվականի հունվարի 9-ին ։ «Ֆավորիտուհին» կատակերգություն-դրաման առաջադրված է եղել 12 անվանակարգերում, որոնցից յոթում հաղթող է ճանաչվել։  Ինչպես և նախորդ տարում, մրցանակաբաշխությունը վարել է անգլիացի դերասանուհի Ջոաննա Լամլին ։
Մրցանակակիրների և հավակնորդների ցանկ
Պարգևների քանակ/անվանակարգեր
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Կինոմրցանակներ
1657
Մահեր
Կատեգորիա:1657 Կատեգորիա:Տարեթվեր
Սուսկովո
Սուսկովո (Сусково), գյուղ Ուկրաինայի Անդրկարպատյան մարզի Սվալյավայի շրջանում։ Հիմնադրվել է 16-րդ դարում։
Չճշտված տվյալներով Սուսկովո գյուղում բնակվում էր 1 468 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Անդրկարպատյան մարզի Սվալյավայի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:16-րդ դարում հիմնադրված բնակավայրեր
Արտյուշա Աղասարյան
Արտյուշա Ջավադի Աղասարյան, հայ ճարտարագետ, մեխանիկ։ Տեխնիկական գիտությունների դոկտոր (2009), պրոֆեսոր (2010)։
Կենսագրություն
Ավարտել է Հայկական գյուղատնտեսական ինստիտուտը (1967)։ 1974–1983 թվականներին աշխատել է ՀԳԻ-ում, բաժանմունքի, 1983–1997 թվականներին ՀԱԱՀ գյուղտեխնիկայի շահագործման ամբիոնի վարիչ, 1997–2006 թվականներին՝ ճարտարագիտության ֆակուլտետի դեկան, 2006–2013 թվականներին՝ նույն ամբիոնում։ Հեղինակ է «Օրգանական թափոնների մշակման մեքենասարքավորումների կատարելագործման գիտական հիմունքները» (2010) և համահեղինակ՝ «Անասնաշենքերից գոմաղբի հավաքման և մշակման առաջադեմ տեխնոլոգիաներ» (2002), «Գյուղատնտեսական տեխնիկայի շահագործում» (2008) դասագրքերի։
Կատեգորիա:Հայ ճարտարագետներ Կատեգորիա:Հայ մեխանիկներ Կատեգորիա:Տեխնիկական գիտությունների դոկտորներ Կատեգորիա:ՀԱԱՀ շրջանավարտներ Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Պիևե դի Բոնո
Բրիոնե (Pieve di Bono), համայնք Իտալիայում։ Գտնվում է Տրենտինո Ալտո Ադիջե մարզի Տրենտո գավառում ։
Բնակչությունը կազմում է 1385 մարդ (2008), բնակչության խտություն՝ 69 մարդ/կմ²։ Զբաղեցնում է 20 կմ² մակերես։ Փոստային ինդեքս՝ 38085։ Հեռախոսային կոդ՝ 0465։
Կոմունայի հովանավորն է Սուրբ Հուստինա Պադուացին։ Տոնը նշվում է հոկտեմբերին։
Մենուա
Կենսագրություն
Հայ պատմագրության և առկա արձանագրությունների մեջ Մենուայի մասին կենսագրական տեղեկությունները բացակայում են։ Հայտնի չեն նրա մանկության և պատանեկության մասին տեղեկությունները։ Ամուսնության և ընտանիքի վերաբերյալ ևս ոչինչ հայտնի չէ։ Պատմագրության մեջ պահպանվել են նրա կառավարման շրջանի և գործունեության վերաբերյալ տեղեկությունները։
Մենուա արքան պատմության մեջ դիտարկվում է ոչ միայն որպես հզոր տիրակալ, այլև բարենորոգիչ ու հմուտ զորավար։ Վան քաղաքում հայտնաբերված մի արձանագրությունից հայտնի է դարձել, որ արքան իր Արծիբի (Արծիվ) ձիով մրցույթի ժամանակ ցատկել է 22 կանգուն` մոտ 11,4 մետր, այն  մինչ օրս չգերազանցված ռեկորդ է հանդիսանում համաշխարհային պատմության մեջ ։
Պիևե դի Բոնո
Ժողովրդագրություն
Բնակչություն
Մենուա
Իշպուինի և Մենուայի համատեղ թագավորության շրջան
Մինչ միանձնյա կառավարել՝ Մենուա արքան եղել է իր հոր` Իշպուինի գահակիցը։ Վերջինս իր հորից՝ Սարդուրի Ա արքայից, ժառանգել էր հզորության ճանապարհը բռնած թագավորություն։ Իշպուինը ձեռնարկել է թագավորության միավորմանն ուղղված քայլեր։ Իշպուինի և Մենուայի համատեղ թագավորության օրոք իրականացվել են մի քանի նշանակալի ռազմերթեր, որոնց արդյունքում թագավորության սահմանները ընդլայնվել են։ Հիշատակելի է թագավորության հարավարևելյան ուղղությամբ իրականացված ռազմերթը, որով Վանի թագավորությունը սահմանակից էր դարձել Մանա և Բարշուա երկրներին, ինչպես նաև արևելյան ուղղությամբ՝ Ասորեստանին։ Այս իրողությունը լուրջ դրսևորում էր այն առումով, որ հայոց պետությունն իր վերահսկողությունն էր սահմանել դեպի արևելք ձգվող առևտրական մայրուղիների վրա։ Սակայն պատմական այդ նույն ժամանակահատվածում Ասորեստանը ներքին երկպառակությունների մեջ էր գտնվում, ուստի չկարողացավ հակադարձ քայլեր ձեռնարկել և կասեցնել Վանի թագավորության առաջխաղացումը ։
Պիևե դի Բոնո
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր
Մենուա
Վանի թագավորությունը Մենուայի միանձնյա կառավարման շրջանում
Մենուայի միանձնյա թագավորության օրոք Վանի թագավորությունը ապրել է ռազմաքաղաքական վերելք։ Նա վարել է ակտիվ արտաքին քաղաքականություն։ Հարկ է նշել, որ մինչ ռազմական նվաճումներ ձեռնարկել, արքան, երկրի անվտանգությունը ապահովելու նպատակով, կառուցել է բազմաթիվ ամրոցներ, բերդեր, պաշտպանական շինություններ ։ Պաշտպանական ամրությունները նա շրջապատեց բնակավայրերով՝ դրանք դարձնելով բերդաքաղաքներ, որոնց ներսում էլ կառուցեց հոգևոր կենտրոններ` հայոց աստվածների տաճարներ, որոնք զարդարված էին որմնանկարներով, հիմնականում աստվածների պատկերներով և ռազմի տեսարաններով։ Մենուան իրականացրել է նաև կրոնական բարեփոխումներ՝ վերջնականապես ձևավորելով հայոց աստվածների դիցարանը։ Նա կարգավորել է նաև հայոց տոնացույցը։ Պահպանված արձանագրություններից իմանում ենք, որ հայոց երկրում տոնակատարություններ, խաղեր ու մրցումներ են կազմակերպվել։ Այդ տեղեկատվությունը Նավասարդյան խաղերի մասին մեզ հասած հնագույն վկայությունն է ։
Ռազմական հաղթարշավները
Ցավոք, Մենուայի քաղաքական և ռազմական գործունեության ժամանակագրության կարգը հայտնի չէ, քանի որ մեզ չի հասել նրա տարեգրության ամբողջական պատկերը։ Հայտնի են միայն առանձին դրվագներ և հիշատակություններ։ Ներկայումս հիմք են ընդունվում ռազմական արշավանքների ուղղությունները և հակառակորդ երկրների տնտեսական և ռազմական մակարդակը։ Վանի թագավորության հյուսիսային շրջանները՝ Էրիկուախին, Էթիունին, զարգացման մակարդակով ավելի թույլ էին, քան արևմտյան և հարավարևմտյան շրջանները (Խաթե, Իշալա, Ալզի, Մելիտեա և այլն)։ Սակայն հարավում և հարավարևելյան շրջանում ազդեցիկ խոչընդոտ էր հանդիսանում Ասորեստանը։ Ուստի Մենուայի սկզբնական արշավանքները ուղղված էին դեպի հյուսիս՝ ավելի նվազ ցեղերի և ցեղային միությունների դեմ։ Կարևոր էր Հայկական Պար լեռնաշղթայի արևելյան հատվածում ամրապնդվելը։ Մենուան հյուսիսում հասնում է Կարսի շրջան ու Ճորոխ գետի ավազան, ապա շարժվում դեպի հյուսիս-արևելք` հասնելով Արարատի հյուսիսային փեշերը` Արաքսի աջ ափ, որտեղ նվաճում է Էրիկուախի երկիրը՝ Լուխիունի արքունի քաղաքով ։ Հյուսիսում հաջորդը նվաճվում է Էթիունի ցեղային մեծ միությունը։ Այս ժամանակահատվածում, ի համեմատ նախորդ նվաճումների, լուրջ հակառակորդ է հանդիսանում Դիաուխի ցեղային միությունը, որի տարածքը Կարինի շրջանից ձգվում էր դեպի Ճորոխի ավազան։ Մենուան գրավում է կենտրոնական Շաշիլու քաղաքը։ Դիաուխիի թագավոր Ուտուպուրշին անձնատուր է լինում։ Մենուան ստանում է մեծաքանակ ոսկի, արծաթ և այլ արժեքներ, իսկ Դիաուխին պարտավորվում է հարկ վճարել։ Հյուսիսային արշավանքներին հաջորդում է արևմուտքում և հարավ-արևմուտքում իրականացված նվաճումների շարքը։ Մեկ այլ արշավանք է իրականացնում Ալզի (Աղձնիք) երկրի ուղղությամբ և իր հսկողության տակ է վերցնում Հայկական Տավրոսի կենտրոնական հատվածի լեռնանցքները։ Մենուան նվաճում է Ծուփանի (Ծովք), Մելիտեա (Մալաթիա), Ուրմե/Արմե, Ալզի (Աղձնիք), Ուլիբա շրջանները և այլ երկրներ, որոնց անունները չեն հիշատակվում։ Պետության սահմանները ընդլայնվում են՝ հասնելով ընդհուպ մինչև Արածանիի հետ Մեղրագետի միախառնման շրջան, որը ընդգրկում էր ողջ Մշո դաշտը։ Այդտեղից հայտնի են նրա մի քանի արձանագրությունները ։
Այս նվաճումները ամրապնդում են Վանի թագավորության դիրքերը, որի շնորհիվ արշավանք է սկսում դեպի հարավ և հարավ-արևելք։ Պատերազմի թատերաբեմ էր դարձել Մանա երկիրը, որը տարածքը ընդգրկում էր Ուրմիո լճից դեպի հարավ և արևելք ընկած շրջանները։ Սա մարտահրավերը էր Ասորեստանին, որը ևս նկրտումներ ուներ Մանայի նկատմամբ։ Հայտնի է նաև, որ հյուսիսային արշավանքների ժամանակ, Ասորեստանը Ք.ա. 807-806 թվականներին արշավել էր Մանա։ Այս համատեքստում ստեղծվում է լարված իրավիճակ, քանի որ երկուստեք արշավանքներ են սկսվում Մանայի դեմ, որի ժամանակ փոփոխակի հաջողություններ են գրանցում և՛ Վանի թագավորությունը, և՛ Ասորեստանը ։
Այսպիսով, Մենուայի ռազմական արշավանքները շնորհիվ Վանի թագավորությունը ամրապնդեց իր դիրքերը Առաջավոր Ասիայում՝ վերածվելով գերտերության։ Այս հաղթարշավները շարունակվեցին Մենուայի որդու՝ Արգիշտի Ա-ի թագավորության տարիներին ։
Կառուցապատում և բարեկարգում
Մենուա արքան ծավալել է շինարարական բուռն գործունեություն և՛ կենտրոնական, և՛ ծայրամասային շրջաններում։ Այդ տեղեկությունները հայտնի են դարձել Գյուզակում, Գործոտում, Անձավում, Կողբանցում, Շուշանցում և Վարագավանքում գտնված արձանագրությունների շնորհիվ։ Դեպի Արարատյան դաշտ իրականացրած հաղթարշավից հետո, հիմնադրել է Մենուախինիլի ռազմավարական կարևորագույն քաղաք-ամրոցը։ Գյուղատնտեսությունը զարգացնելու նպատակով թագավորության ողջ տարածքով ստեղծել է ոռոգման կայուն համակարգ, որի բարձրակետն է համարվում 72 կմ երկարություն ունեցող «Մենուայի ջրանցքը», որը մինչ այժմ աշխարհում գործող ամենաերկար ու ամենահին ջրանցքն է։ Այն ջուր էր մատակարարում Վան քաղաքին Մժնկերտի ժայռի աղբյուրից` Խոշաբ գետից ։
Մենուա արքայից մեզ հասած շուրջ 14 արձանագրություն կապված են ջրանցքի կառուցման հետ, որոնցում հայոց թագավորը հայոց աստվածների զորությամբ սպառնում է այն անձանց, որոնք կփչացնեն արձանագրությունները և իրենց կվերագրեն այս հրաշալի կառույցի շինարարությունը։ Նա ջրանցքներ է անցկացրել իր թագավորության մյուս շրջաններում ևս։ Արտամետ գյուղի մոտակայքում գեղեցիկ այգի է հիմնել՝ այն կոչելով իր դստեր Թարիրիախինելե անունով։ Այն հանդիսացել է վանեցիների սիրելի վայրերից մեկը, որտեղ հայերը մինչև ցեղասպանությունը ուխտի են գնացել ։