cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Խերարդո Մաչադո
Մաչադոն նախագահի պաշտոնը ստանձնել է մեծ ժողովրդականությամբ և հիմնական քաղաքական կուսակցությունների աջակցությամբ։ Սակայն ժամանակի ընթացքում նրա աջակցությունը նվազել է։ Շատ մարդիկ դեմ են եղել, որ նա կրկին առաջադրվի 1928 թվականին վերընտրվելու համար, քանի որ նրա հաղթանակը խախտել է միայն մեկ ժամկետ ծառայելու իր խոստումը։ Քանի որ բողոքներն ու ընդվզումները գնալով ավելի կտրուկ են դարձել, նրա վարչակազմը կրճատել է խոսքի ազատությունը և ընդդիմախոսների դեմ օգտագործել է ռեպրեսիվ ոստիկանական մարտավարությունը։
Ի վերջո, 1933 թվականին Մաչադոն ստիպված է եղել հրաժարական տալ Կառլոս Մանուել դե Սեսպեդես-ի-Քեսադայի գլխավորությամբ ժամանակավոր կառավարության օգտին և ԱՄՆ դեսպան Սամներ Ուելսի միջնորդությամբ։ Մաչադոն նկարագրվել է որպես բռնապետ ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Բնօրինակում անաղբյուր հոդվածներ Կատեգորիա:Կուբայի նախագահներ
Վարվարո-Բորկի
Վարվարո-Բորկի (Варваро-Борки), գյուղ Ռուսաստանի Լիպեցկի մարզի Լիպեցկի շրջանի կազմում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Լիպեցկի մարզի Լիպեցկի շրջանի բնակավայրեր
Արծիվ (հուշարձան, Սիսիան)
Արծիվ հուշարձան, գտնվում է Սյունիքի մարզում՝ Շաքի-Սիսիան ճանապարհի աջ կողմում։ Հուշարձանը տեղադրվել է 1975 թվականին ։ Ընդգրկված է Սիսիանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Սիսիանի հուշարձաններ
Օջախլի
Օջախլի, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Կիլիկիայի Ադանայի նահանգի Բայասի գավառակի Չոք Մարզվանի գյուղախմբում։ Գտնվում էր Բայաս ծովափնյա քաղաքից 15 կմ հյուսիս։
Բնակչություն
1852 թվականին ուներ 120 տուն, իսկ XX դարասկզբին 400 տուն հայ բնակիչ։
Պատմություն
1909 թվականին թուրքերը գյուղն ավերել են, իսկ բնակչությանը զանգվածաբար կոտորել։
Պատմամշակութային կառույցներ
Օջախլին ուներ հին հայկական եկեղեցի ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Իլյա Բոլոտովսկի
Իլյա Բոլոտովսկի (Ilya (Elias) Bolotowsky, ), ռուսական ծագմամբ ամերիկացի աբստրակցիոնիստ նկարիչ։
Կյանք և ստեղծագործություն
Իլյա Բոլոտովսկին ծնվել է 1907 թվականի հուլիս 1-ին Սանկտ Պետերբուրգում, ձուլված հրեական ընտանիքում ։ Նրա հայրը՝ Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետի շրջանավարտ (1910) Յուլի Յուրևիչ Բոլոտովսկին (անգլ.՝ Julius J. Bolotovsky, 1885-1957), մինչև 1917 թվականն Պետրոգրադում զբաղվել է փաստաբանական պրակտիկայով, մայրը՝ Անաստասիա Աբրամովնա Շապիրոն (1879-1972), եղել է նկարիչ-ձևավորող։
Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո ապրել է Բաքվում, որտեղից 1921 թվականին Վրաստանի տարածքով ընտանիքի հետ փախել է Կոստանդնուպոլիս։ Սովորել է Կոստանդնուպոլսի ճիզվիտական դպրոցում, 1923 թվականին մեկնել է ԱՄՆ։ Ապրել է Նյու Յորքում, սովորել է Դիզայնի ազգային ակադեմիայում։ Այդ ընթացքում միացել է «Տասը» (the Ten) գեղարվեստական խմբին, որին մասնակցել են նաև այնպիսի երիտասարդ նկարիչներ, ինչպիսիք էին Լուիս Շանկերը, Ադոլֆ Գոթլիբը, Մարկ Ռոթկոն և Ջոզեֆ Սոլմանը։ Խմբի անդամները դեմ են եղել Ակադեմիայի հետամնացությանը և կազմակերպել են «անկախ արվեստի» ցուցահանդեսներ։
20-րդ դարի 30-ական թվականներին նկարիչն իր ստեղծագործությունը նվիրել է երկրաչափական աբստրակցիոնիզմին։ 1936 թվականին նա դարձել է «Ամերիկացի աբստրակցիոնիստ նկարիչներ» (American Abstract Artists) կազմակերպության հիմնադիրներից մեկը, որն զբաղվել է աբստրակտ արվեստի հանրահռչակմամբ և նկարիչներին օգնություն ցուցաբերելով։ 1930-ական թվականների վերջին և 40-ական թվականների սկզբին Բոլոտովսկին ընկել է նեոպլաստիցիզմի և Պիտ Մոնդրիանի ստեղծագործության ազդեցության տակ։
1960-ական թվականներին ստեղծել է կտավներ, որոնց վրա պատկերն արված են 3 չափումներով, որոնք սովորաբար հատում են ուղղահայաց և (կամ) անկյունագծային շերտերը։ Միևնույն ժամանակ նա դասավանդել է կերպարվեստ Լոնգ Այլենդ համալսարանում։ Իլյա Բոլոտովսկու գեղանկարչական գործերը վերաբերում են կուբիզմի և երկրաչափական աբստրակցիոնիզմի ուղղություններին։
Իլյա Բոլոտովսկին մահացել է 1981 թվականին. տարեց նկարիչն անզգուշությամբ ընկել է վերելակի՝ մեխանիկական դռներով դատարկ հորանը, երբ խցիկը կանգնած էր առաջին հարկում։
Ճնճղուկը սառույցի վրա
«Ճնճղուկը սառույցի վրա» («Воробей на льду»), խորհրդային մանկական կատակերգություն, որը նկարահանել է ռեժիսոր Վալենտին Խովենկոն 1983 թվականին։
Սյուժե
Հետաքրքիր և ուսանելի պատմություն է մի տղայի մասին, որը երազում է դառնալ հոկեյիստ ։ Սաշա Վորոբյովն արթնանում է առավոտյան ժամը 6-ին, տաք տնից հանում հարևան Դիմկային, չնայած վերջինիս դժկամությանը, գնացքով ուղևորվում է քաղաք՝ մասնակցելու հոկեյի թիմի նոր անդամների ընտրությանը։ Սաշան երազում է դառնալ պրոֆեսիոնալ հոկեյիստ՝ բնածին տաղանդի և ֆիզիկական տվյալների բացակայությունը փոխհատուցելով համբերությամբ և համառությամբ։
Քնադատությունն
Ֆիլմը, ընդհանուր առմամբ, դրական արձագանքներ է ստացել, անվանվել է «հայտնի թերություններից ոչ զուրկ», որոնք արտահայտվում են զվարճանքին նախապատվություն տալու պատճառով՝ ի վնաս գեղարվեստական-գաղափարական արժանիքներին ։
2021 թվականին «Սպորտ-Էքսպրես» հանդեսն այդ մանկական ֆիլմն անվանել է հոկեյի մասին արտասահմանյան և ռուսական լավագույն ֆիլմերի շարքում՝ «Հոկեյիստներ» և «Լեգենդ № 17» ֆիլմերի հետ միասին.
Ֆիլմն ընդգրկված է մարզապատմական թեմաներով գեղարվեստական ֆիլմերի ցանկում, որոնք խորհուրդ են տրվում վերլուծել «Պատմություն» թեմայով սեմինարների ժամանակ, որոնք անցկացվում են Ռուսաստանի ֆիզկուլտուրայի, սպորտի, երիտասարդության և զբոսաշրջության պետական համալսարանի առաջին կուրսերի ուսանողների հետ, և ներկայում դիտարկվում է որպես խորհրդային դարաշրջանի վերաբերյալ վիզուալ պատմական աղբյուր ։ Ընդգրկված է Սիբիրյան ֆիզիկական կուլտուրայի և սպորտի պետական համալսարանում ուսումնասիրվող ֆիլմերի շարքում՝ ռուսական կինեմատոգրաֆիայում սպորտի տեղը բացահայտելու համար ։ Նշելով, որ տափօղակով հոկեյը կինոյում ավելի լայնորեն է ներկայացվել, քան գնդակով հոկեյը, նշում են նաև «Ճնճղուկը սառույցի վրա» ֆիլմը ։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Խորհրդային ֆիլմեր Կատեգորիա:1983 ֆիլմեր Կատեգորիա:Մաքսիմ Գորկու անվան կինոստուդիայի ֆիլմեր Կատեգորիա:Ռուսերեն ֆիլմեր Կատեգորիա:Խորհրդային կինոկատակերգություններ
Խնձորիկ (Երզնկայի գավառ)
Խնձորիկ, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Երզնկայի գավառում ։ Գտնվում էր Արևմտյան Եփրատի աջ աձից 5 կմ հյուսիս, նրա վտակներից մեկի աջ ափին, Երզնկա քաղաքից 32 կմ հարավ-արևելք, սարավանդի վրա։
Պատմություն
Գյուղը հիմնահատակ ավերվել է 1916 թվականի գարնանը։
Բնակչություն
1872 թվականին ուներ 35 տուն, XX դարի սկզբին` 150 տուն, իսկ 1914 թվականին` 40 տուն` 420 հայ բնակչով։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Հայաստանի ֆուտբոլի գավաթ 2011
«Հայաստանի ֆուտբոլի Գավաթ 2011»-ը Հայաստանի ֆուտբոլի գավաթի 20-րդ խաղարկությունն է։ Այն սկսվել է 2011 թվականի մարտի 10-ին և ավարտվել նույն թվականի մայիսի 11-ին։ 2011 թվականի գավաթի խաղարկությանը, ինչպես անցած տարի, մասնակցեցին միայն բարձրագույն խմբի 8 թիմերը։ Վիճակահանության ժամանակ ՀՖՖ-ի մրցումների և կազմակերպման բաժինը 2010 թվականի առաջնությունում 1-4-րդ տեղերը գրաված թիմերին նախապես բաժանեց իրարից, որպեսզի նրանք միմյանց հետ չհանդիպեն 1/4 եզրափակիչում։ Գավաթի եզրափակիչում «Միկան» 4 - 1 հաշվով հաղթեց «Շիրակին»։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայաստանի ֆուտբոլի գավաթներ
Օստրով Բոլշոյ Օլենի
Բնակչությունը 2010 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 6 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Մուրմանսկի մարզի Կոլսկի շրջանի բնակավայրեր
Կիմ-Լիան
Կիմ-Լիան (հոլանդերեն՝ Kim-Lian, ), հոլանդացի երգչուհի, երգահան, դերասանուհի և հաղորդավարուհի։ 2007 թվականին եղել է Մանկական Եվրատեսիլ 2007 թ.-ի հաղորդավարը, իսկ 2012 թվականի դեկտեմբերի 1-ին եղել է Մանկական Եվրատեսիլ 2012 թ.-ի հաղորդավարը՝ Էվաութ Խենեմանսի հետ միասին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:1980 ծնունդներ Կատեգորիա:Հոլանդացի երգչուհիներ Կատեգորիա:21-րդ դարի երգչուհիներ Կատեգորիա:Հոլանդացի դերասաններ Կատեգորիա:Հոլանդացի կոմպոզիտորներ Կատեգորիա:Հոլանդացի դերասանուհիներ Կատեգորիա:Հոլանդացի մոդելներ
Օվաջըկ (Իչելի գավառ)
Օվաջըկ, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Կիլիկիայի Ադանայի նահանգի Իչելի գավառում, Սելևկիա քաղաքից 20 կմ հարավ֊արևմուտք, Սելևկիա֊Կենդերիս ճանապարհին ։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Վարդապետյան
Վարդապետյան, հայկական ազգանուն ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայկական ազգանուններ Կատեգորիա:Ազգանուններ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Յան վերջածանցով ազգանուններ Կատեգորիա:Անձնանվանական հիմքով ազգանուններ Կատեգորիա:Մականվանական հիմքով ազգանուններ Կատեգորիա:Հայերեն հիմքով ազգանուններ
Բուտովկա (գյուղ, Գորոդնյայի շրջան)
2006 թվականի տվյալներով Բուտովկա գյուղում բնակվում էր 317 մարդ։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 108,93 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Չեռնիգովի մարզի Գորոդնյայի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1625 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
(7106) Կոնդակով
(7106) Կոնդակով (Kondakov), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1978 թվականի օգոստոսի 8-ին Նիկոլայ Չեռնիխի կողմից Նաուչնիում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,797739 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,2911 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,3044 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1709,26 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,210617 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 9,92° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1978 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Նիկոլայ Չեռնիխի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Ուելսի ֆուտբոլի ազգային հավաքական
Ուելսի ֆուտբոլի ազգային հավաքականը ներկայացնում է Ուելսը ընկերական խաղերում և այլ պաշտոնական հանդիպումներում։ Ուելսը ներառված էր Մեծ Բրիտանիայի հավաքականում մինչև 1908 թվականը։ 2016 թվականի նոյեմբերի 24-ի դրությամբ՝ հավաքականը ՖԻՖԱ-ի վարկանիշային աղյուսակում զբաղեցնում է 12-րդ տեղը ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուելս Կատեգորիա:Եվրոպայի ֆուտբոլի ազգային հավաքականներ
Զիգմունդ Սերակովսկի
Զիգմունտ (Սիգիզմունդ) Սերակովսկի (Zygmunt Sierakowski, Зігмунт Ігнатавіч Серакоўскі, Zigmantas Sierakauskas, ), լեհական, ռուսական և լիտվական հեղափոխական ազատագրական շարժման գործիչ։
1845 թվականին սովորել է Պետերբուրգի համալսարանում։ Արտասահման փախչելու փորձ կատարելու համար 1848 թվականին ձերբակալվել է և որպես շարքային զինվոր աքսորվել Օրենբուրգյան կորպուս, որտեղ մտերմացել է Տարաս Շևչենկոյի հետ։ 1856 թվականին վերադարձել է աքսորից, 1859 թվականին ավարտել Գլխավոր շտաբի ակադեմիան, 1861 թվականից ծառայել է Գլխավոր շտաբում։ Կապված է եղել Նիկոլայ Չեռնիշևսկու, Նիկոլայ Դոբրոլյուբովի, Ալեքսանդր Գերցենի և Նիկոլայ Օգարյովի հետ, աշխատակցել է «Սովրեմեննիկ» թերթին, հանդիպել Ջուզեպպե Գարիբալդիին։ 1857 թվականին, Պետերբուրգում հիմնել է հեղափոխական խմբակ, որի նպատակն էր պայքարել սոցիալական, ազգագրական և կրոնական, ճնշման դեմ, հանուն Ռուսաստանում ժողովրդավարական վերափոխումների, հանուն ազատ և անկախ Լեհաստանի։ 1862-1863 թվականների լեհական ապստամբության նախօրեին նշանակվել է Ժեմայտիայի (Լիտվայի հյուսիսարևմտյան մաս) ապստամբական ուժերի զորապետ։ 1863 թվականի սկզբին ստեղծել է ապստամբական խոշոր միավորում (որտեղ կռվել է Անթանաս Մացկյավիչուսի ջոկատը), համագործակցել ապստամբ բելառուս գյուղացիների ղեկավար Կեսչինովսկու հետ։ 1863 թվականի գարնանը վիրավորվել է և գերի ընկել։ Դաշտային դատարանի վճռով կախաղան է բարձրացվել։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Լեհաստանի քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:1826 ծնունդներ Կատեգորիա:1863 մահեր Կատեգորիա:Լեհ հեղափոխականներ
Կոբենյա
Կոբենյա (Cobeña (Madrid)), մունիցիպալիտետ Իսպանիայում, գտնվում է Մադրիդ շրջանում՝ Մադրիդի ինքնավար մարզերի կազմում։ Մունիցիպալիտետը գտնվում է Կուենկա դել Մեդիո Խարամա շրջանում։ Բնակչությունը՝ 6164 մարդ (ըստ 2010 թվականի)։ Տարածքը՝ 20,8 կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Մադրիդ ինքնավար համայնքի բնակավայրեր
Վիե Պոնտ ան Օժ
Վիե Պոնտ ան Օժ (Vieux-Pont-en-Auge), համայնք Ֆրանսիայի Ստորին Նորմանդիա մարզի Կալվադոս գավառում ։
Բնակչությունը 2008 թվականի դրությամբ կազմում է 297 մարդ, բնակչության խտությունը` 23.78 մարդ/կմ²։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 12.49 կմ² տարածք։
2017 թվականի հունվարից Սեն Պիեռ սյուր Դիվ, Բուասե, Բրետվիլ սյուր Դիվ, Իևիլ, Միթուա, Մոնվիեթ, Լ'Ուդոն, Ուվիլ լա Բիեն Տուրնե, Սենտ Մարգերիտ դը Վիեթ, Սեն Ժորժ ան Օժ, Տիևիլ և Վոդլոժ համայնքների հետ միասին հանդիսանում է Սեն Պիեռ ան Օժ համայնքի մաս։
Աշխարհագրություն
Գտնվում է Փարիզ քաղաքից 170 կմ արևմուտք, Կան քաղաքից` 35 կմ հարավ-արևելք։
Բնակչություն
Բնակչության քանակը ըստ տարիների
Աղբյուրներ` Ֆրանսիայի սոցիոլոգիական գիտությունների բարձրագույն դպրոցի տվյալներ
Տնտեսություն
2010 թվականին ուներ 188 աշխատունակ (15-64 տարեկան) բնակիչ, որոնցից ակտիվ էին 140-ը, իսկ ոչ ակտիվները` 48։ Ակտիվության ցուցանիշը կազմում է 74,5 %։ 140 աշխատունակ մարդկանցից աշխատել է 127 անձ (67 տղամարդ և 60 կին)։ Գործազուրկ են եղել 13 անձ (6 տղամարդ և 7 կին)։ 48 անաշխատունակներից 12-ը եղել են աշակերտներ կամ ուսանողներ, 21-ը` թոշակառուներ, իսկ 15-ը չեն աշխատել տարբեր պատճառներով ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ֆրանսիայի համայնքներ
Աշտարակ (ֆիլմ)
«Աշտարակ» («Башня»), 1987 թվականի խորհրդային գեղարվեստական ֆիլմ, հոգեբանական դրամա։ Ֆիլմը նկարահանել է ռեժիսոր Վիկտոր Տրեգուբովիչը   , իսկ գլխավոր դերերը կատարել են Օլգա Օստրոումովան, Գեորգի Բուրկովը, Սերգեյ Սազոնտևը, Ռաիսա Ռյազանովան և Իրինա Ապեկսիմովան։
Սյուժե
Ֆիլմի գործողությունները տեղի են ունենում ճանապարհի մոտ գտնվող ջրհան աշտարակից ոչ հեռու։ Աշտարակի մոտ ապրում է մեխանիկը, որը սպասարկում է շենքը։ Մեխանիկն ունի ընտանիք՝ կին և հաշմանդամ ազգական։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Խորհրդային ֆիլմեր Կատեգորիա:«Լենֆիլմ» ստուդիայի ֆիլմեր Կատեգորիա:Ռուսերեն ֆիլմեր Կատեգորիա:Խորհրդային դրամա ֆիլմեր Կատեգորիա:1987 ֆիլմեր Կատեգորիա:Բնօրինակում անաղբյուր հոդվածներ
Մարիա Նեֆյոդովա
Մարիա Վլադիմիրովնա Նեֆյոդովա (Мари́я Влади́мировна Нефёдова, ), ռուսական ռոք-երաժիշտ, ավելի հայտնի է որպես «Կորոլ ի Շուտ» փանկ-խմբի ջութակահարուհի։
Կենսագրություն
1998-2004 թվականներին եղել է « Կորոլ ի Շուտի » կազմում։ Մասնակցել է «Акустический альбом», «Ели мясо мужики», «Герои и Злодеи», «Как в старой сказке», «Жаль, нет ружья», «Мёртвый анархист», «Концерт в Олимпийском» ալբոմների ձայնագրմանը։ Որոշ երգերում բեք վոկալիստ էր («Кузьма и Барин», «От женщин кругом голова») ։ «Տարականի!» խումբը նվիրել է նրան «Маша — скрипачка из „Король и Шут“» երգը ։
2004 թվականին ԱՄՆ է տեղափոխվել ամուսնու մոտ՝ որոշելով թողնել իր երաժիշտի կարիերան և ստանալ լրացուցիչ կրթություն ։ Մարիայի տեղը «Կարոլ ի Շուտ» խմբում զբաղեցրել է Դմիտրի «Կասպեր» Ռիշկոն։ 2005-2008 թվականներին հանդես է եկել «Կարոլ ի Շուտ» խմբի և Ալեքսանդր Բալունովի հետ ԱՄՆ-ում, սակայն 2008 թվականի ձմռանը նա որդի ունեցավ՝ Միշային, և այլևս չկարողացավ ելույթ ունենալ խմբի հետ։ Երեք տարի անց նա ունեցավ ևս մեկ որդի՝ Նիկիտային։
2013 թվականին տեղափոխվել է Ռուսաստան, որպեսզի ելույթ ունենա «Կարոլ ի Շուտ» խմբի համերգներին, որոնք նվիրված էին «Կարոլ ի Շուտ» խմբի առաջնորդ Միխայիլ Գորշենյովին։ Հետագա տարիներին բազմիցս եկել է մասնկացելու Գորշենյովի հիշատակին նվիրված համերգներին ։
Հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի ռոք երաժիշտներ Կատեգորիա:Ռուս ջութակահարներ Կատեգորիա:Կորոլ ի Շուտ խմբի մասնակիցներ
Աբոս (կոմունա)
Համայնքի INSEE կոդը՝ 64005։
Աշխարհագրություն
Կոմունան գտնվում է Փարիզից հարավ-արևմուտք 660 կմ հեռավորության վրա, Բորդոյից հարավ-արևմուտք 165 կմ, իսկ Պոյից արևմուտք` 17 կմ ։
Կոմունայի հյուսիս-արևելքով հոսում է Գավ դը Պո գետը, իսկ հարավ-արևմուտքում` Բաիզ գետը։
Կլիմա
Կլիման տաք օվկիանոսային է ։ Ձմեռը մեղմ է, հունվարի միջին ջերմաստիճանը +5°С -ից մինչև+13°С է, −10 °C-ից ցածր հազվադեպ է լինում։ Տարեկան ձյունը թափվում է 15 օր նոյեմբերից ապրիլ ամիսներին։ Առավելագույն ջերմաստիճանը ամռանը 20-30 °C է, իսկ 35 °C-ից բարձր հազվադեպ է լինում ։ Տեղումների տարեկան քանակը բարձր է և կազմում է 1100 մմ։ Կոմունայում գերակշռում են անհողմ եղանակները, ուժեղ քամիները հազվադեպ են։
Բնակչություն
Համայնքի բնակչությունը 2010 թվականին կազմում էր 487 մարդ։
Տնտեսություն
2010 թվականի տվյալներով 294 աշխատունակ տարիքի մարդկանցից (15-64 տարեկան) 223-ը տնտեսապես ակտիվ էին, 71-ը անգործ (ակտիվության ցուցանիշը 75,9 %, 1999 թվականին եղել է՝ 68,0 %)։ 223 աշխատունակ բնակիչներից 206-ը աշխատում էին (113 տղամարդ և 93 կին), անաշխատանք էին 17 -ը (9 տղամարդ և 8 կին)։ 71 անգործ մարդկանցից 21-ը աշակերտներ կամ ուսանողներ են, 35-ը թոշակառու, 15-ը չէին աշխատում այլ պատճառներով ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի կոմունաներ
Ասիական փոշոտ փոթորիկներ
Ասիական փոշոտ փոթորիկներ (կոչվում են նաև Փոշոտ փոթորիկներ Չինաստանում, Կորեական փոշոտ փոթորիկներ, Դեղին փոշոտ փոթորիկներ), Արևելյան Ասիայի տարածքում երբեմն գարնանը առաջացող սեզոնային օդերևութաբանական ֆենոմեն։ Մոնղոլիայի, հյուսիսային Չինաստանի և արևելյան Ղազախստանի անապատներից ավազը և փոշին փոշոտ փոթորիկների հետևանքով բարձրանում են խիտ ամպերի տեսքով։ Այդ ամպերը քամուց քշվում են արևելք՝ անցնելով Չինաստանի, Հյուսիսային և Հարավային Կորեայի և Ճապոնիայի, նաև Հեռավոր Արևելքի մի մասի վրայով։ Երբեմն ասիական փոշու զգալի քանակությունները կարող են ազդել նույնիսկ ԱՄՆ-ի և Կանադայի օդի մաքրության վրա ։
Նմանատիպ երևույթների վկայություններ կան չինական և կորեական հին աղբյուրներում, սակայն վերջին տասնամյակներում դեղին փոթորիկները լուրջ խնդիր են դարձել արդյունաբերական աղտոտվածության, Չինաստանում ուժգնացող անապատացման, որը հանգեցնում է տվյալ երևույթի ավելի հաճախակի և երկարատև դրսևորմանը, նաև Միջին Ասիայում Արալի ծովի ցամաքեցման պատճառով, որի առատաջրությունը զգալիորեն մեղմացնում էր այդ շրջանի անապատային կլիման։
Շանհայում 2007 թվականի ապրիլի 3-ին օդի որակի ինդեքսը կազմել է 500 միավոր։ ԱՄՆ-ում այդ ինդեքսը 300 միավորում համարվում է «վտանգավոր»։
Աղտոտվածություն
Փոշոտ փոթորիկների հետ հաճախ տեղափոխվում է ծծումբ (թթվային անձրևի բաղադրիչը), մուր, մոխիր, ածխածնի մոնօքսիդ և այլ թունավոր աղտոտիչներ, այդ թվում՝ ծանր մետաղներ, վիրուսներ, բակտերիաներ և այլ նյութեր։ Ենթադրվում էր, որ արևի ուլտրամանուշակագույն ճառագայթները մանրէազերծում են միջմայրցամաքային փոշոտ շլեյֆները, սակայն ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ դա այդպես չէ ։
Հետևանք
Հետազոտությունները ցույց են տալիս նաև, որ Տակլա Մական անապատում առաջացած ավազա-փոշային փոթորիկները կարող են հանգեցնել Տիբեթյան լեռնաշխարհի անոմալ տաքացման, ինչը զգալի ազդեցություն կունենա Արևելյան Ասիայի մուսոնների և վերջին հաշվով՝ ողջ Կենտրոնական Ասիայի կլիմայի վրա ։ Կան տվայալներ այն մասին, որ փոթորիկները բացասական ազդեցություն են ունենում Չինական մեծ պարիսպի վրա և վերջին 20 տարիների ընթացքում հանգեցրել են Շանսի նահանգում դրա 40 կիլոմետրանոց հատվածի ոչնչացմանը ։
Պայքարի միջոցներ
Վերջին տարիներին հողերի անապատացումը կանխող նախագծերը սկսել են արդյունքներ տալ ։ Հարավային Կորեան և Չինաստանը փոթորկի աղբյուր-շրջաններում տնկում են անտառներ, սակայն ակնթարթային արդյունքներ ակնկալել չի կարելի․ 2006 թվականին կորեական օդերևութաբանները արձանագրել են 4 տարվա ընթացքում ամենաուժեղ դեղին փոշոտ փոթորիկը ։
Ճապոնիան մասնակցում է ֆինանսական կողմով և սարքավորումներ է տրամադրում Չինաստանի ածխի գործարանների վար ծծմբային զտիչներ տեղադրելու համար։ Չնայած դրան, ձեռնարկությունների շատ փոքր մասն է համալրված նման զտիչ համակարգով։
Տեղական անվանումներ
Տարբեր շրջաններում ասիական փոշին հայտնի է տարբեր անուններով, որոնցից յուրաքանչյուրը նշանակում է «դեղին փոշի» կամ «դեղին ավազ»․
Կազմություն
2001 թվականին Չինաստանում անցկացված դեղին փոշոտ ամպերի վերլուծությունը ցույց է տվել սիլիցիումի (24-32 %), ալյումինի (5,9-7,4 %), կալցիումի (6,2-12 %), երկաթի և մի քանի թունավոր նյութերի առկայությունը։
Կորոնադոյի վրա փոշոտ փոթորիկների բաղադրության ամերիկյան հետազոտությունները նույնպես մատնանշում են ածխածնի մոնօքսիդի առկայությունը, որը, հնարավոր է, հավաքվում է Ասիայի արդյունաբերական շրջանների վրայով անցնող փոշու ամպերում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Բնության երևույթներ Կատեգորիա:Չինաստանի աշխարհագրություն Կատեգորիա:Հարավային Կորեայի աշխարհագրություն Կատեգորիա:Ճապոնիայի աշխարհագրություն
Կորթին
Կորթին (այլ անվանումներ՝ ծոթրին, ծիթրոն, ծիտրոն, ծիթորի), խուլեղինջածաղկավորների ընտանիքի բույսերի ցեղ։ Միամյա խոտեր, կիսաթփեր և թփեր են։ Կոթրինն մոտ 30 տեսակ։ Շատ տեսակներ պարունակում են եթերայուղեր։ Տարածված է գլխավորապես միջերկրածովյան երկրներում։
Կենսաբանական նկարագիր
Ցողունը ճյուղավորվող է, բարձրությունը՝ 15–50 սմ։ Տերևները նշտարաձև են, հակադիր, սրածայր։ Ծաղիկները մանր են, կլորավուն, ձվաձև, բաց վարդամանուշակագույն, ծաղկաբույլում՝ 3–5 ծաղիկ։ Պտուղը քառաբաժան ընկուզիկ է։ Սերմերը մանր են, կլորավուն, ձվաձև։ Հոտավետ Կորթինի ցողունը ճյուղավորվող է, 20-30 սմ բարձրությամբ, տերևները՝ նշտարաձև, ծաղկաբույլում կա 3-5 ծաղիկ։ Սերմերը մանր են, կլորավուն, ձվաձև։ Սննդի մեջ, որպես համեմունք, օգտագործվում են թարմ և չորացրած տերևները։
Նշանակություն և կիրառում
Դեղաբույս է. պատրաստուկներն օգտագործվում են որպես ցավամոքիչ, խորխաբեր միջոց, փորկապության և այլ դեպքերում։ Պարունակում է եթերայուղեր (օգտագործում են օծանելիքի, կոնյակի, լիկյորի արտադրության, սննդի արդյունաբերության մեջ)։ Թարմ և չորացրած տերևները լավորակ համեմունք են։ Ժողովրդական բժշկության մեջ կիրառվում է որպես ցավամոքիչ, նաև փորկապության դեմ։
Տեսակներ
Դասը ընդգրկում է 30-ից 52 տեսակ
Տաքսոնոմիա
Կորթին դասը մտնում է ընտանիքի և  կարգի մեջ։
Գրականություն
Կատեգորիա:Միամյա բույսեր
Գենետիկորեն մոդիֆիկացված սնունդ
Սննդի տեսակներ են, որոնք ստացվել են գենետիկորեն մոդիֆիկացված օրգանիզմներից (ԳՄՕ)՝ բույսերից կամ կենդանիներից։ Մթերքները, որոնք ստացվել են գենետիկորեն մոդիֆիկացված օրգանիզմի օգնությամբ, այդ թվում նաև միկրոօրգանիզմների, կամ, որոնց բաղադրության մեջ մտնում է ԳՄՕ գոնե մեկ բաղադրիչ, կոնկրետ երկրի օրենսդրությունից կախված, համարվում են գենետիկորեն մոդիֆիկացված։ Ըստ 2015 թվականի տվյալների, գենետիկորեն մոդիֆիկացված բույսերը աճեցվում են 28 երկրներում և շուկա են արտահանել 28 գենետիկորեն մոդիֆիկացված գյուղատնտեսական մթերքներ։ 2015 թվականին առաջին անգամ թույլատրվեց վաճառքի հանել ատլանտյան սաղմոն Aqu Advantage: Գենետիկորեն մոդիֆիկացված միկրոօրգանիզմները զգալի քանակով օգտագործվում են պանրի և յոգուրտների արտադրության մեջ։
Ստացման մեթոդները
Որպես կանոն գենետիկորեն մոդիֆիկացված օրգանիզմները նոր հատկություններ են ստանում իրենց գենոմում նոր գեների ներդրման ճանապարհով։ Նոր գեները կարող են վերցնել մոտ տեսակների գենոմից՝ ցիսգենեզ, կամ ցանկացած այլ օրգանիզմից՝ տրանսգենեզ։ ԳՄՕ-ները ստացվում են տրանսֆորմացիայի մեթոդով, հետևյալ եղանակներից որևէ մեկով. ագրոբակտերիաների փոխադրում, բալլիստիկ տրանսֆորմացիա, էլեկտրոպորացիա կամ վիրուսային տրանսֆորմացիա։ Սովորաբար գենետիկական նյութի տեղափոխման համար օգտագործում են պլազմիդ։ Այն պարունակում է գեն, որի աշխատանքի շնորհիվ օրգանիզմը ստանում է նախապես որոշված հատկությունները, պրոմոտոր, որը կարգավորում է տվյալ գենի ներառումը, տրանսկրիպցիայի տերմինատոր, ինչպես նաև «ձայներիզ», որը պարունակում է հակաբիոտիկ կանամիցինի կամ հերբիցիդի նկատմամբ կայունության սելեկտիվ գեն։ Այժմ տրանսգեն տեսակներ ստանալու համար չեն օգտագործում սելեկտիվ գենը, որի կողմնակի ազդեցությունները դիտվում են որպես անցանկալի։ Սրան հակառակ գենետիկական կառույցը կարող է կրել մի քանի գեներ, որոնք անհրաժեշտ են գենետիկական կառույցի ընդհանուր աշխատանքի համար։
Գենետիկական մոդիֆիկացիայի նպատակը
Հերբիցիդների մեծամասնությունը ընտրողականորեն գործում է անցանկալի բույսերի տեսակների դեմ։ Բացի այդ, կան լայնամասշտաբ հերբիցիդներ, որոնք ազդում են գրեթե բոլոր բույսերի նյութափոխանակության վրա, ինչպիսիք են՝ գլիֆոսատը, իմիդազոլինը և այլն։ Գլիֆոսատի գործողության մեխանիզմը կայանում է նրանում, որ այն արգելակում է 5-էնոլպիրուվիլ-շիկիմատ-3-ֆոսֆատ ֆերմենտի սինթեզը, որը ներգրավված է կարևոր ամինաթթուների սինթեզում։ Agrobacterium tumefaciens բակտերիայից 5-էնոլպիրուվիլ-շիկիմատ-3-ֆոսֆատ գենի փոխանցման ճանապարհով հաջողվեց գլիֆոսատի նկատմամբ կայունություն հաղորդել։ Կայունության մեխանիզմը պայմանավորված է գլիֆոսատի ֆերմենտի հետ միացմամբ։ Հետևաբար ի տարբերություն սելեկցիոն սորտի, գենետիկորեն մոդիֆիկացված սոյայում կուտակվում է գլիֆոսատ(2)։ Streptomyces viridochromogens բակտերիայից ֆոսֆինոտրիցին–N-ացետիլտրանսֆերազ գենի փոխանցումը ապահովել է տրանսգենային բույսերում հերբիցիդ ամոնիումի գլյուֆոզինատի նկատմամբ կայունություն։ 2008թ-ին հերբիցիդների նկատմամբ կայուն տրանգենային բույսերը ընդհանուր տրանսգենային բույսերի թվաքանակում կազմել են 63%, կամ 79մլն 125մլն հեկտարից։ Միայն հերբիցիդների նկատմամբ կայունություն ունեցող տրանսգենային սոյայի մշակումը հանգեցրել է հերբիցիդների ընդհանուր քանակի օգտագործման կուտակային կրճատմանը՝73 հազար տոննա(4,6%)(4)։ 2009թ-ին հերբիցիդների նկատմամբ կայունություն ցուցաբերող սորտերը դուրս մղեցին միջատների նկատմամբ կայուն և միանգամից կրկնակի կամ եռակի ներդրված հատկություններով սորտերին(6)։ 2016թ-ի դրությամբ հերբիցիդների նկատմամբ կայուն մշակաբույսերի մշակումը հանգեցրել է հերբիցիդների նկատմամբ դիմացկուն մոլախոտերի աճին(7)։
Կայունություն միջատների նկատմամբ
1930-ականների վերջերից գյուղատնտեսության մեջ օգտագործվում է բակտերալ Bt տոքսինը բույսերին միջատներից պաշպանելու նպատակով(7)։ Բույսին փոխանցած այդ բակտերիալ Bt գենը սկսում է արտադրել տոքսիներ բույսի կողմից, ինչը մեծ կայունություն է հաղորդում բույսերին մի շարք վնասակար միջատների դեմ։ Ամենատարածված բույսերը, որոնք ներառում են այդ Bt տոքսինի գենը, եգիպտացորենը, բամբակենին և կարտոֆիլի որոշ սորտերն են(9) (10) (11)։ Սակայն բացասական ազդեցությունը այն է, որ բույսերը սկսում են տոքսիններ արտադրել նաև այն մասերում, որոնք գրեթե սովորական պայմաններում չեն ենթարկվում միջատների ազդեցությանը։ 2009 թվականին Bt-տոքսին գենով մոդիֆիկացված բույսերը ամենատարածվածն էին գենետիկորեն մոդիֆիկացված բուսատեսակների մեջ։
Կայունություն վիրուսների նկատմամբՎիրուսները առաջացնում են բույսերի տարբեր հիվանդություններ և դրանց տարածումը վերահսկելը շատ դժվար է։ Պայքարի ավելի արդյունավետ մեթոդներից է դիմացկուն սորտերի ընտրությունը։ Ամենատարածված ռազմավարությունը վիրուսի թաղանթի սպիտակուցը գաղտնագրող գենի տեղադրումն է բույսի մեջ։ Բույսը սկսում է արտադրել վիրուսային սպիտակուց մինչև վիրուսի թափանցումը, ինչն էլ խթանում է պաշտպանական մեխանիզմների ներգրավումը։ Առաջին անգամ այս ռազմավարությունը օգտագործվել է պապայայի արդյունաբերությունը Հավայան կղզում պապայայի օղակաձև բծավորության վիրուսից փրկելու համար։ Վիրուսը առաջին անգամ հայտնաբերվել է 1940 թվականին, իսկ 1994 թվականին այն արագորեն տարածվում է արդյունաբերությանը հասցնելով ոչնչացման եզրին։ 1990 թվականին սկսվեցին ինտենսիվ աշխատանքները պապայայի վերափոխման նպատակով, որը 1991 թվականին հաջողությամբ պսակվեց։ Պապայայի «Rainbow» սորտի առաջին պտուղները հավաքվել են 1999 թվականին(13)։
Կայունություն սնկերի դեմ
Phytophthora infestans սունկը պատկանում է բույսերի մակաբույծների խմբին, որոնք հարուցում են ֆիտոֆտորոզ, ինչը նշանակալի վնաս է հասցնում կարտոֆիլի և լոլիկի մշակաբույսերին։ BASF ընկերությունը մշակել է կարտոֆիլի գենետիկորեն ձևափոխված սորտ՝ «Fortuna», որի մեջ ներառված է հարավամերիկյան վայրի սորտ Solanum bulbocastanum կարտոֆիլի ֆիտոֆտորոզի նկատմամբ կայունության 2 գեն Rpi-blb1 և Rpi-blb2, 2006 թվականին սորտը հաջողությամբ փորձարկվել է Շվեցարիայում, Նիդերլանդներում, Միացյալ Թագավորությունում, Գերմանիայում և Իռլանդիայում(14)։
Կլիմայի փոփոխության կամ որոշ չորային ժամանակահատվածների պատճառով խոնավության պակասը հանգեցնում է հատկապես անբարենպաստ շրջաններում աճող սորտերի բերքի զգալի կորստի։ Կենսատեխնոլոգիան փնտրում է հնարավորություններ՝ բույսին երաշտից փրկելու արհեստական պաշտպանության միջոցներ։ Օրինակ՝ գեն cspB-ն, որը ստացվում է Bacillius subtilis բակտերիայի շտամից, բուսական օրգանիզմին հաղորդում է ցրտադիմացկունություն և երաշտադիմացկունություն։ BASF և Monsanto ընկերությունները մշակել են եգիպտացորենի սորտեր, որոնք 6,7-13,4 %-ով ավելի դիմացկուն են չոր դաշտային պայմաններում, քան սովորական սորտերը։
Կայունություն աղերի և ալյումինի հանդեպ
Հողերի աղտոտումը գյուղատնտեսական բույսերի աճեցման կարևորագույն խնդիրներից մեկն է։ Աշխարհում մոտ 60մլն հեկտար հողատարածքներ այնքան թերի են, որ դա անհնարին է դարձնում դրանց արդյունավետ օգտագործումը։ Գենային մոդիֆիկացիայի եղանակով հաջողվել է ստանալ ռապս, որը կրում է արաբիդոպսիսից վերցված AtNHX1 իոնային փոխադրիչի գենը, վերջինս բույսը դարձնում է մինչև 200մմոլ/լ նատրումի քլորիդով աղտոտվածությանը դիմացկուն(17)։ Թթվային հողերում նպաստավոր պայմաններ են ստեղծվում ալյումինի սիլիկատներից եռավալենտ ալյումինի իոնների կորզման համար, որոնք թունավոր են բույսերի համար։ Թթվային հողերը կազմում են բերրի հողերի 40%-ը, ինչը այդ հողերը անբարենպաստ է դարձնում մշակման համար։ Ալյումինի նկատմամբ կայունությունը փորձել են ստանալ ռապս բույսի մեջ փոխադրելով արաբիդոպսիսի միտոքոնդրիումային ցիտրատ-սինթազի գենը(18)։
Արտադրանքի սննդային և տեխնոլոգիական հատկությունների փոփոխումը
Արդեն իրականացրած փոփոխություններ
Լիզինի արտադրության ավելացում
Բուսական հյուսվածքներում որոշ ամինաթթուների սինթեզը դադարում է, եթե դրանց կոնցենտրացիան հասնում է որոշակի մակարդակի։ Օգտագործելով գենային ինժեներիայի մեթոդները, եգիպտացորենի մեջ է փոխանցվել Corynebacterium glutamicum բակտերիայից առանձնացված cordapA գենը, որը գտնվել է սերմերի պրոմոտոր Glb1 գենի վերահսկողության ներքո։ Այս գենը կոդավորում է լիզինի նկատմամբ ոչ զգայուն ֆերմենտ դիհիդրոպիկոլինատի սինթեզը, որը չի ճանաչվում բույսերի հետադարձ արգելակման համակարգերի կողմից։ Մոնսանտո ընկերության կողմից մշակված LY038 եգիպտացորենի սերունդը պարունակում է ավելի մեծ քանակով լիզին ամինաթթու, և, հետևաբար, ավելի սննդարար է որպես անասնակեր օգտագործելու համար։ LY038 եգիպտացորենը առևտրային է և թույլատրված է Ավստրալիայում, Կանադայում, Ճապոնիայում, Մեքսիկայում, Ֆիլիպիններում և ԱՄՆ-ում։ Եվրոպայում Նիդերլանդների կողմից մշակման խնդրանք է ներկայացվել, 2007 թվականին ձեռք է բերվել թույլտվություն, սակայն 2009 թվականին թույլտվությունը հետ է վերցվել։
Ամիլոզի սինթեզի ճնշում
Կարտոֆիլի պալարը պարունակում է օսլա, որը դրանում գտնվում է երկու ձևով` ամիլոզի (20-30%) և ամիլոպեկտինի (70-80%), որոնցից յուրաքանչյուրը ունի իր քիմիական և ֆիզիկական բնութագրիչները։ Ամիլոպեկտինը բաղկացած է բազմաշաքարային խոշոր ճյուղավորված մոլեկուլներից, իսկ ամիլոզի մոլեկուլները բաղկացած են չճյուղավորված մոլեկուլներից։ Ամիլոպեկտինը ջրում լուծելի է, և նրա ֆիզիկական հատկությունները ավելի հարմար են թղթի և քիմիական արդյունաբերության մեջ օգտագործելու համար։ Որպես կանոն, ամիլոզի և ամիլոպեկտինի բաժանման կամ ձևափոխման համար արտադրության տեխնոլոգիաների մեջ կատարում են քիմիական, ֆիզիկական կամ ֆերմենտային լրացուցիչ քայլեր։ BASF ընկերությունը մշակել է տեխնիկական կարտոֆիլի «Amflora» սորտը, որից գենային ինժեներիայի մեթոդներով դուրս է բերված գրանուլային ձևով կապակցվող օսլայի սինթեզի գենը, որը նպաստում է ամիլոզի սինթեզին։ Նման կարտոֆիլները պալարների մեջ կուտակում են բացառապես ամիլոպեկտին, և, հետևաբար, տեխնոլոգիապես ավելի հարմարեցված են վերամշակման գործընթացին։ «Amflora» սորտը հաստատվել է Եվրամիության կողմից, իսկ 2010 թվականին նախատեսվում է Գերմանիայում մշակել 20 հեկտար հողատարածք, Շվեդիայում՝ 80 հա, իսկ Չեխիայում` 150 հա։
Ընթացքի մեջ գտնվող (մշակվող) փոփոխություններ
Ճարպերի և ճարպաթթուների կազմի փոփոխում
Անփոխարինելի ճարպաթթուների օգտագործումը կարևոր պայման է զարգացման նախածննդյան և նորածնային թերությունների կանխարգելման համար, քանի որ դրանցով հարուստ են մեմբրանները և անհրաժեշտ են գլխուղեղի հյուսվածքների, նյարդային և արյունատար համակարգերի բնականոն զարգացման համար։ Ավելի քան 16 ատոմից բաղկացած ածխածնային շղթայով բազմահագեցած ճարպաթթուները, հիմնականում հայտնաբերվել են կենդանական բջիջներում։ Օրինակ, դոկոզահեքսաենաթթուն մարդու օրգանիզմում չի սինթեզվում և պետք է օրգանիզմ մուտք գործի սննդի միջոցով։ Անփոխարինելի ճարպաթթուների արտադրությունը սննդի արդյունաբերության կողմից համարվում է որպես սննդային բաղադրիչների նոր և էժան աղբյուր։ Կանճրակի սերմերում նորմալ պայմաններում չկան այնպիսի ճարպաթթուներ, ինչպիսիք են արաքսիդոնային թթուն, էյկոզապենտաենային թթուն, դոկոզահեքսաենային թթուն։ Սակայն կանճրակի սերտ ազգակից ասիական շագանակագույն մանանեխի (Brassica juncea) սերմերում պարունակվում է լինոլային և լինոլենային թթուներ, որոնք կարող են երեք հաջորդական կենսաքիմիական ռեակցիաներից հետո վերածվել արաքսիդոնային և էյկոզապենտաենային թթուների։ Ստեղծվեցին շագանակագույն մանանեխի տրանսգեն սերունդներ, որոնցում ամբողջական բլոկները են փոխանցվել (երեքից մինչև ինը գեներ, որոնք կոդավորում են լինոլային և լինոլենային թթուների փոխարկումը արաքսիդոնային, էյկոզապենտաենային, դոկոզահեքսաենային թթուների)։ Թեպետ այս բույսերի բերքատվությունը, ինչպես նախկինում, ցածր է, այս փորձերը ցույց են տալիս, որ սկզբունքորեն հնարավոր է փոխակերպել ճարպային նյութափոխանակությունը, որպեսզի բազմաչհագեցած ճարպաթթուները արտադրվեն յուղային կուլտուրաներում(22)։
Ալերգենության նվազեցում և դետոկսիկացիա
Մարդկանց զգալի մասը ալերգիա ունի սննդի որոշ տեսակների նկատմամբ։ Սոյայի սերմերի նկատմամբ ալերգենները հատկապես պրոբլեմատիկ են, քանի որ սոյայի արտադրանքը սննդի արտադրության մեջ օգտագործվում է մեծ չափով՝ շնորհիվ դրանում սպիտակուցների բարձր սննդային արժեքի։ Սա նշանակում է, որ սոյայից ալերգիա ունեցող մարդկանց համար ավելի դժվար է ստանալ ոչ ալերգեն սննդամթերք։ Բացի դա, սոյայով կերակրվող խոզերի և հորթերի մոտ նույնպես նկատվել են ալերգիկ ռեակցիաներ։ Սննդային ալերգենները գրեթե միշտ բնական սպիտակուցներ են։ Սոյայի սերմի բարձր ալերգեն սպիտակուցներից մեկը Gly-m-Bd-30-K-ն է, որը կազմում է սերմի ամբողջ սպիտակուցների մոտ 1% -ը։ Հենց այս սպիտակուցին են արձագանքում ալերգիկների ավելի քան 65%-ը։ Հնարավոր է արգելափակել այս սպիտակուցի գենը և զարգացնել սոյայի այնպիսի սերունդներ, որոնք չեն պարունակի այս ալերգենը(23)։ Բամբակի բերքատվությունը ամեն մեկ կիլոգրամ մանրաթելի համար կազմում է 1.6 կգ սերմ, որը պարունակում է մոտ 20% յուղ։ Սոյայից հետո բամբակը յուղի քանակությամբ երկրորդ աղբյուրն է, որի պարենային օգտագործումը սահմանափակվում է գոսիպոլի և այլ տերպենոիդների բարձր պարունակության պատճառով։ Գոսիպոլը թունավոր է սրտի, լյարդի, վերարտադրողական համակարգի համար։ Տեսականորեն, բամբակի սերմի 44 մեգատոննան տարեկան կարող է յուղով ապահովել 500 միլիոն մարդու։ Պայմանական մեթոդներով կարելի է բամբակ ստանալ առանց գոսիպոլի, բայց այս դեպքում բույսը մնում է վնասատու միջատների դեմ առանց պաշտպանության։ Օգտագործելով գենային ինժեներիայի մեթոդները, հնարավոր է կանխամտածված ընդհատել սերմերի մեջ գոսիպոլի կենսաքիմիական սինթեզի առաջին քայլերից մեկը։ Այս դեպքում սերմերի մեջ գոսիպոլի պարունակությունը նվազում է 99%-ով, իսկ բույսի օրգանների մնացած մասը շարունակում է արտադրել այն նյութերը, որոնք պաշտպանում են բույսին միջատներից։ Գենային ինժեներիայի մեթոդներով ալերգենության նվազեցումը և դետոքսիկացիան գիտական զարգացման փուլում է։
ԳՄՕ-ի (գենետիկորեն մոդիֆիկացված օրգանիզմ) 1997-2009թթ-ի գյուղատնտեսական մշակության ծավալը
Առաջին անգամ գենոմոդիֆիկացված ապրանքները հայտնվել են շուկայում 1990-ականների սկզբին։ 1994թ-ին վաճառքի է հանվել գենետիկորեն մոդիֆիկացված տոմատի մածուկը (FlavrSavr), Calgene ընկերության արտադրանքը բարձր պահպանման որակով։ Գենետիկ փոխակերպումը այդ դեպքում չի բերել որևէ գենի ներդրման, այլ վերաբերել է բացառապես պոլիգալակտուրոնազի գենի հեռացմանը հակասենս տեխնոլոգիայի օգնությամբ։ Նորմայում այս գենը նպաստում է պահպանման ժամանակ պտղի բջջային պատերի ոչնչացմանը։ FlavrSavr-ը կարճ ժամանակ է գոյություն ունենցել շուկայում, քանի որ կան նույնանման հատկություններով ավելի էժան սորտեր։
Ժամանակակից գենոմոդիֆիկացված արտադրանքի գերակշիռ մասը բուսական ծագման է։ 2015 թվականի դրությամբ շուկա է հանվել և թույլատրվել է աճեցման առնվազն մեկ երկրում 28 տեսակի տրանսգենային բույսեր (չհաշված ԳՄՕ ծաղիկներ)։
Մարդուն սննդի մեջ օգտագործել թույլատրված է(25)՝ կարտոֆիլ, պապայա, դդում, սմբուկ, լոլիկ, եգիպտացորեն, սոյա, լոբի, ցուկինի, սեխ, բրինձ, լոլիկ, քաղցր պղպեղ, ցորեն։ Սննդամթերքի վերամշակման համար այնպիսիք, ինչպիսիք են՝ շաքար, օսլա, բուսական յուղ, օգտագործվում են շաքարի ճակնդեղ և շաքարեղեգ, եգիպտացորեն, սոյա, հլածուկ (ռափս՝ բույս, որը պատկանում է կաղամբազգիների ընտանիքին)։
2015 թվականին առաջին անգամ թույլատրվել է սննդի մեջ օգտագործել գենետիկորեն մոդիֆիկացված կենդանականը՝ ատլանտյան սաղմոնը AquAdvantage (անգլ. AquAdvantage salmon), այն եղել է ԱՄՆ-ում FDA-ի կողմից վաճառքի համար հաստատված(26) (27)։
Որոշ սննդամթերքներ (յոգուրտներ, կենսաբանական ակտիվ հավելումներ, ֆերմենտային դեղեր/ դեղամիջոցներ) կարող են պարունակել կենդանի կամ անկենսունակ գենետիկորեն մոդիֆիկացված միկրոօրգանիզմներ (ԳՄՄ)։ Գենետիկորեն մոդիֆիկացված սննդին կարելի է դասել և մթերքներ, որոնք պարունակում են ԳՄՕ-ի օգտագործումից ստացված բաղադրիչներ, օրինակ՝ պանրի տեսակներ, որոնք արտադրված են գենոմոդիֆիկացված բակտերիաների ռենին (խիմոզին) ֆերմենտի օգտագործմամբ (նման տեխնոլոգիաներով արտադրվում է պինդ պանիրների ավելի քան 50%-ը)։
ԳՄՕ-ների (ԳՁՕ-ների) առկայությունը ստուգելու ուղիները
Որպես կանոն, ԳՄՕ-ների առկայության փորձարկումն իրականացվում է պոլիմերազային շղթայական ռեակցիայի (PCR) մեթոդով։ PCR- մեթոդը նախատեսում է երեք հիմնական քայլ.
1.օրգանիզմ ներարկված գենին կոմպլեմենտար ԴՆԹ-ի ոչ մեծ հատվածների՝ պրայմերների արհեստական սինթեզ, որոնք կարող են ճանաչել այն քիմիապես և կապվել։
2.երբ պրայմերները հայտնաբերում են թիրախային հաջորդականությունը, սկսվում է ներդրված ԴՆԹ-ի տեղամասի սինթեզի արագացված շղթայական ռեակցիան։ Այսպիսով, ներդրված թիրախային ԴՆԹ-ի մոլեկուլը պատճենվում է միլիոնավոր անգամ (ամպլիֆիկացվում է)։
ԳՄՕ-ների առկայության քանակական որոշումը. հնարավոր չէ որոշվել արտադրանքի մեջ ԳՄՕ-ների ճշգրիտ քանակը։ Երկար ժամանակ որոշվում էր միայն արտադրանքի մեջ ԳՄՕ-ների առկայությունը. արդյոք արտադրանքը պարունակում է ԳՄՕ կամ ոչ։ Համեմատաբար վերջերս մշակվել են քանակական որոշման մեթոդներ`PCR իրական ժամանակում, երբ ամպլիֆիկացված արտադրանքը նշադրվում է լյումինեսցենտ ներկով և ճառագայթման ինտենսիվությունը համեմատվում է ստանդարտ չափորոշիչների հետ։ Այնուամենայնիվ, նույնիսկ լավագույն սարքավորումները դեռևս զգալի սխալներ ունեն։
ԳՄՕ-ների առկայության քանակական որոշումը հնարավոր է միայն այն դեպքում, երբ կարելի է արտադրանքից բավարար քանակությամբ ԴՆԹ անջատել։ Եթե ԴՆԹ-ի մեկուսացման հետ կապված դժվարություններ են առաջանում, որը բավականին անկայուն է, ապա քանակական որոշումը հնարավոր չէ(33)։ Տարբեր լաբորատորիաներում ԴՆԹ-ի անջատման մեթոդները կարող են տարբեր լինել, ուստի քանակական արժեքների ցուցանիշները կարող են տարբերվել, նույնիսկ եթե նույն արտադրանքն է ուսումնասիրվում(34)։
Անկախ նրանից, թե սննդամթերքում ԳՄՕ-ի պարունակության վերլուծության համար որակական թե քանակական որոշումն է օգտագործվում, մեթոդի անբավարարությունը կայանում է մեծ թվով կեղծ, դրական և բացասական արդյունքներ տալու մեջ։ Առավել ճշգրիտ արդյունքներ կարելի է ձեռք բերել չվերամշակված բուսական հումքի վերլուծության ժամանակ։
ԳՄՕ-ների բովանդակության որակական որոշման համար երբեմն օգտագործվում են ստանդարտացված ստուգիչ չիպային համակարգեր(35)։ Տարբեր լաբորատորիաներում ԴՆԹ-ի որոշման մեթոդները կարող են տարբեր լինել, հետևաբար, քանակական արժեքները կարող են ևս տարբեր լինել, նույնիսկ եթե նույն արտադրանքն է վերլուծվում(36)։ Չիպային համակարգերի հիմքում ընկած է նմուշի հետ ԴՆԹ-ի լրացուցչության սկզբունքով (ըստ կոմպլեմենտարության) հիբրիդացումը։ Այս մեթոդի սահմանափակող գործոնը ԴՆԹ-ի արդյունավետ անջատումն է։ Այնուամենայնիվ, նման ստուգման համակարգերը թերի են և դժվար։
Առողջության համար վտանգ
Գիտականորեն անհնար է հաստատել ցանկացած սննդամթերքի 100% անվտանգությունը։ Սակայն գենետիկորեն ձևափոխված սնունդը անցնում է ժամանակակից գիտական գիտելիքների վրա հիմնված նմանատիպ հետազոտություններ։
Սննդային ալերգիաներ, որոնք կարող են կապված լինել գենետիկորեն մոդիֆիկացված օրգանիզմների (ԳՄՕ) հետ
Գենետիկորեն մոդիֆիկացված սննդի օգտագործման հնարավոր ռիսկերից մեկն է դիտարկվում վերջինիս պոտենցիալ ալերգիկ հատկությունը։ Երբ բույսի գենոմում տեղադրվում է նոր գեն, վերջնական արդյունք է հանդիսանում բույսի մեջ նոր սպիտակուցի սինթեզը, որը կարող է նոր լինել սննդակարգի մեջ։ Տեսականորեն յուրաքանչյուր սպիտակուց ալերգիկ ռեակցիայի համար պոտենցիալ տրիգգեր է, եթե նրա մակերևույթի վրա գոյություն ունի IgE հակամարմնի հետ կապվող յուրահատուկ տեղամասեր։ Հակամարմինները յուրահատուկ են յուրաքանչյուր հակագենի համար, դրանք արտադրվում են այն անհատի օրգանիզմում, որն առավել զգայուն է ալերգիաների նկատմամբ։ Ալերգիաների նկատմամբ զգայնությունը հաճախ պայմանավորված է օրգանիզմի գենետիկական առանձնահատկություններով, այդ պատճառով նախապես, 100% ճշտությամբ, ալերգենության նկատմամբ պոտենցիալը անհնար է հաշվարկել։
Յուրաքանչյուր գենետիկորեն մոդիֆիկացված տեսակ, մինչ սպառողին հասնելը, անցնում է իր ալերգիկ պոտենցիալի գնահատման գործընթացը։ Թեստերը նախատեսում են սպիտակուցային հաջորդականության համեմատություն հայտնի ալերգենների հետ, մարսողության գործընթացի ժամանակ սպիտակուցի կայունության և ալերգիաների նկատմամբ առավել զգայուն անհատների արյան միջոցով թեստեր, թեստեր կենդանիների վրա։ Այն դեպքում, երբ սննդամթերքը հետազոտման ընթացքում ցուցաբերում է ալերգեն հատկություններ, արտադրության հարցը կարող է մերժվել, օրինակ, 1995 թվականին Pioner Hi-Bred ընկերությունը մշակում էր անասնակեր սոյա, որում մեթիոնին ամինաթթվի պարունակությունը բարձրացված էր։ Դրա համար օգտագործվել էր բրազիլական ընկույզի գեն, որը, ինչպես ժամանակի ընթացքում հայտնի դարձավ, ցուցաբերում էր ալերգիկ հատկություններ(39)։ Մթերքի մշակումը դադարեցվում է, քանի որ կար վտանգ, որ անասնակեր սոյան կարող է պատահաբար, կամ արտադրողի ոչ բարեխիղճ աշխատանքի հետևանքով հայտնվել սպառողների սեղաններին։
Պոտենցիալ ալերգեն սննդամթերքի մեկ այլ օրինակ է Aventis Crop Sliences- ի կողմից վերամշակված Bt-եգիպտացորենի «StarLink» սննդային տեսակը։ ԱՄՆ-ի ղեկավար մարմինները թույլատրեցին «StarLink»-ի սերմերի վաճառքը միայն նախազգուշացմամբ, որ վերջինս չի կարող կիրառվել մարդկային սննդի մեջ։ Սահմանափակումները հիմնավորվում էր թեստերով, որոնք ցուցադրում էին սպիտակուցի մարսման վատ հատկանիշները։ Չնայած սահմանափակումներին «StarLink» եգիպտացորենի սերմերը հայտնաբերվեցին սննդամթերքի մեջ։ 28 մարդ դիմել էին բժշկական հաստատություններ ալերգիկ ռեակցիայի կասկածանքով։ Այնուհանդերձ ԱՄՆ-ի հիվանդությունների դեմ վերահսկման կենտրոնում այդ մարդկանց արյունը հետազոտելուց հետո, եկան այն եզրահանգմանը, որ չկա ոչ մի ապացույց, որ գերզգայնության առաջացման պատճառ է հանդիսացել հենց «StarLink» Bt – եգիպտացորենում պարունակվող սպիտակուցը(40)։ 2001 թվականից այդ տեսակի կուլտիվացիան դադարեցվել է։ Մոնիթորինգը ցույց է տվել, որ 2004 թվականից այդ տեսակի կուլտիվացիայի հետևանքներ չի նկատվում(41)։
2005 թվականին ավստրալիական CSIRO ընկերությունը մշակեց դաշտային ոլոռ, նրա մեջ տեղադրելով լոբուց անջատված միջատների, վնասատուների դեմ դիմացկունության գեն(42)։ Փորձնական հետազոտությունները ցույց տվեցին մկների թոքերի ալերգիկ խնդիրների հարուցում։ Այդ տեսակի հետագա մշակումը անհապաղ դադարեցվել է։ Ի դեպ, ալերգիկ ռեակցիաները կապված էին այն բանի հետ, որ ոլոռի մեջ սինթեզված սպիտակուցը նույնական չէր այն սպիտակուցին, որը սինթեզում էր լոբին։ Այդ երևույթը կապված է հետտրանսլյացիոն ձևափոխման հետ։ 2013 թվականի փորձարկումը, որը իրականացվել է մեկ այլ հետազոտողի կողմից, ցույց է տվել, որ ալերգիկ ռեակցիաները մկների որոշ տեսակների մոտ իհայտ էին գալիս ինչպես լոբազգիների տրանսգեն տեսակներից, այնպես էլ ոչ տրասգեն լոբուց(42)։
2010 թվականի տվյալներով տրանսգեն մթերքների ալերգենության այլ օրինակներ չեն դիտարկվել։ Գենամոդիֆիկացված մթերքների ալերգենության ժամանակակից հետազոտությունը նշանակալի կերպով ավելի մանրամասն է, քան յուրաքանչյուր այլ մթերքի հետազոտությունը։ Բացի այդ գենետիկորեն մոդիֆիկացված մթերքների պարբերական մոնիթորինգը հնարավորություն է տալիս հայտնաբերել դրանց առկայությունը այն դեպքում, երբ հանկարծակի նմանատիպ ալերգիա է իհայտ գալիս։
Թունայնություն, որը կարող է կապված լինել ԳՄՕ-ի հետ
Գեների առանձին արտադրանքներ, որոնք օրգանիզմ են ներթափանցում գենային ինժեներիայի մեթոդներով, կարող են ցուցաբերել թունային (տոքսիկ) առանձնահատկություններ։ 1999 թվականին հրատարակվել է Արպադ Պուշտայի(Arpad Pusztai) հոդվածը, որը վերաբերվում էր առնետների համար նախատեսված  գենետիկորեն մոդիֆիկացված կարտոֆիլի տոքսիկ հատկությանը։ Կարտոֆիլի մեջ տեղադրված էր Galanthus nivalis ձնծաղիկի լեկտինի գենը։ Դա արվել էր կարտոֆիլի դիմադրողականությունը նեմատոդների նկատմամբ բարձրացնելու նպատակով։ Առնետներին կարտոֆիլով կերակրելը ցուցադրեց գենետիկորեն մոդիֆիկացված տեսակի տոքսիկ ազդեցությունը(44)։ Տվյալների հրապարակմանը հետևեց մեծ իրարանցում, քանի որ արդյունքները հրապարակվել էին նախքան այլ գիտնակաների փորձաքննության գնահատականի։ Պուշտայը դա բացատրում էր նրանով, որ տոքսիկ ազդեցությունը ավելի շուտ պայմանավորում է ոչ թե լեկտինը, այլ այդ գենի փոխադրման եղանակը։ Սակայն այս տեսությունը չի պաշտպանվում այլ գիտնականների կողմից, քանի որ հոդվածում ներկայացված տվյալները բավարար չեն նման եզրահանգման գալու համար։ Այս դեպքում ևս լեկտինի գենով տրանսգեն կարտոֆիլի մշակումը դադարեցվել է։
Տրանսգեն բույսերի օգտագործման թույլտվության ժամանակակից մեթոդաբանությունը նախատեսում է ՝ դրանց բաղադրության քիմիական անալիզ և հետազոտություն փորձակենդանիների վրա(38), վերջինս քննարկման առանձին թեմա է։ Ռուս գիտնական Իրինա Երմակովան ուսումնասիրել է առնետների վերարտադրողական ունակությունների վրա տրանսգեն սոյայի ազդեցության անբարենպաստ հետևանքները(45)։ Քանի որ տվյալները քննարկվում էին համաշխարհային լրատվամիջոցների կողմից, գիտական հանրությունը արդյունքները դիտարկեց առավել մանրամասն(46)։ Համաշխարհային մասշտաբի վեց անկախ փորձագետների աշխատանքները բերեցին հետևյալ եզրահանգումներին.
1.Իրինա Երմակովայի արդյունքները հակասում են մյուս հետազոտողների ստանդարտացված արդյունքներին, որոնք աշխատել են հենց նույն տեսակի սոյայի հետ և չեն հայտնաբերել օրգանիզմի վրա տոքսիկ ազդեցություն(47)։
2.Երմակովան իր աշխատանքում նշում է, որ տրանսգեն սոյան ստացել է Նիդերլանդներից, չնայած նշված տեսակը չի համարվում գենետիկորեն մոդիֆիկացված։
3.Օգտագործված ԳՄՕ մթերքները և ստուգիչ նմուշները հանդիսանում են օրգինալ տեսակների խառնուրդ։
4.Ապացույցներ բերված չի եղել, որ ստուգիչ նմուշները չեն պարունակում մոդիֆիկացված գենի տարրեր, ինչպես նաև ցուցված չէ, որ մոդիֆիկացված սոյան 100%-ով տրանսգեն է։
5.Բացակայում են սննդակարգի նկարագրությունը և առնետների սննդի այլ բաղկացուցիչները։
6.Բացակայում է առանձին առանձնյակների սնվելու վերաբերյալ տվյալները։ Ցուցադրված տվյալները վերաբերվում են միայն առանձնյակների ընդհանուր խմբին։
7.Ստուգիչ խմբի մահացությունները նկատելիորեն գերազանցում են այդ լաբորատոր գծի այլ առանձնյակների նորմալ մահացության ցուցանիշին։ Ստուգիչ խմբի  առնետների նվազ քաշն ըստ հետազոտողների հետևանք է ոչ բավարար խնամքի կամ սննդի։ Այս ամենը հետազոտողի եզրահանգումները դարձնում են ոչ իրատեսական։
2009 թվականին հրատարակվել են Էրիկ Սերալինի հետազոտությունները, որոնք վերաբերվում են եգիպտացորենի NK 603, MON 810, MON 863 տրանսգեն տեսակների առնետների առողջության վրա ազդեցությանը։ Հեղինակները սեփական մեթոդներով հաշվել են առնետների կերակրման արդյունքները 2000 թվականին Монсанто-ի ստացած NK 603 և MON 810 տեսակների և 2001 թվականին՝ Covance Laboratories Inc-ի MON 863 տեսակի համար։ Եզրակացությունները վկայում են այդ գենետիկորեն մոդիֆիկացված տեսակների հեպատոտոքսիկության մասին և այդ պատճառով էլ արժանացավ վերահսկող մարմինների համակ ուշադրությանը։
EFSA GMO Panel –ը առաջ քաշեց քննադատական նկատողությունների շարք հոդվածում բերված վերլուծության վիճակագրական մեթոդների դեմ(49)։ EFSA-ն եկավ այն եզրահանգմանը, որ Սերալինիի ներկայացրած արդյունքները հիմք չեն հանդիսանում եգիպտացորենի նախորդ տրանսգեն (NK 603, MON 810, MON 863) տեսակների՝ որպես անվտանգ սննդամթերք վերանայման համար։
2013 թվականին լույս տեսած 1783 հետազոտությունների վերլուծությունից (որոնք արվել են 2003-2013թթ․ և շոշափում են ԳՄ-կուլտուրանների անվտանգության տարբեր ոլորտները) արվում է եզրակացություն առ այն, որ բացակայում են ԳՄ-կուլտուրանների թունայնության վերաբերյալ գիտական փաստարկները։
Մեղրու բերդ
Մեղրու բերդ, հայկական ճարտարապետական հուշարձան Մեղրի քաղաքի շրջակա լեռնաշղթայի գագաթների վրա, հյուսիսից պայտաձև, ընդգրկելով քաղաքը։
Գենետիկորեն մոդիֆիկացված սնունդ
Ժիլ- Էրիկ Սերալինիի 2012 թվականի հետազոտությունը ԳՄ- եգիպտացորենի վնասակարության վերաբերյալ
Մեղրու բերդ
Պատմություն
Մեղրու բերդի մասին առաջին պատմական տեղեկատվությունը տալիս է Սյունյաց աշխարհի պատմիչ Ստեփանոս Օրբելյանը, ըստ որի 1083 թվականին բերդն արդեն կանգուն էր և հայտնի