Էռնան_Կորտես
1524-1526 թվականների արշավանք
Օրիսաբայում Կորտեսն իր հարճին ու թարգմանչուհուն՝ Մալինչեին, անսպասելիորեն ամուսնացրել է Խուան Խարամիլյոյի հետ։ Հետագայում կոնկիսատդորի գործողությունները դարձել են ավելի անբացատրելի. նա իր հետ վերցրած Աուդիենսիայի անդամներին հետ է ուղարկել Մեխիկո, ինչը ոչնչացրել է նրա իշխանությունը մայրաքաղաքում։ Այնուհետև Կորտեսն իր բանակն առաջնորդել է Տաբասկո ճահիճների միջով։ Հասնելով Ուսումասինտա գետին՝ Կորտեսը Կուաուտեմոկին մեղադրել է դավադրություն կազմակերպելու մեջ և 1525 թվականի փետրվարի 28-ին կախաղան բարձրացրել։ Ջունգլիների միջով դժվարին անցումից հետո նոսրացած բանակը հասել է մայաների Տայյասալ պետությանը։ Հանգստանալուց հետո՝ ապրիլի ամենասկզբում, Կորտեսև հասել է Կարիբյան ծովի ափին, որտեղ հիմնադրել է մի քանի քաղաքներ։ Մայա հնդկացիները Կորտեսի՝ Հոնդուրաս կատարած արշավանքի վերաբերյալ գրել են. Կաստիլիացիները երևան են եկել 1527 թվականին [պետք է լինի՝ 1525], նրանց կապիտանի անունն է՝ Դոն Մարտին Կորտես [Martin Cortes, այդպես բնօրինակում է], այդ ժամանակ նրանք մտել են Տանոձիկ [Tanodzic], նրանք անցել են Տաչիշը [Tachix], և նրանք հասել են Սակչուտե [Çacchutte] երկրի կենտրոն, և նա եկել է, որ տեղավորվի Տիշակհաա [Tixakhaa] բնակավայրում։ Հենց այնտեղ է նա տեղավորվել իր ուղեկցորդների հետ, և նա կանչել է Պաշբոլոնաչա տիրակալին, որի մասին ես արդեն ասել եմ... Կապիտանն ասել է. «Թող գա տիրակալը, որ ես տեսնեմ նրան, ես բոլորովին չեմ ուզում կռվել, իմ ցանկությունն է՝ անցնել ու տեսնել ողջ երկիրը։ Ես նրան շատ լավություն կանեմ, եթե նա լավությամբ ընդունի ինձ»։ Այդպես է ասվել այդ մարդու կողմից այն մասին, թե ինչ մտադրություն ունի այդ թագավորությունում։ Եվ նրանք եկել են ու ասել այդ մասին Պաշբոլոնաչա տիրակալին այնտեղ՝ Իցամքանակ բնակավայրում։ Երբ եկել են բոլոր տիրակալները, նա հավաքել է նրանց նորից ու ասել նրանց. «Լավ է, որ ես մեկնեմ, որ ես տեսնեմ ու լսեմ այն, ինչ ցանկանում են եկած կաստիլիացիները»։ Այդպես երբևէ մեկնել է Պաշբոլոնաչա, հենց այդպես է նա տեսել ու հանդիպել կապիտան Դել Վալյեի հետ մեծաքանակ նվերներով՝ հեղուկ մեղր, հնդկահավեր, մաիս, կոպալ և այլ ուտելիքներ ու պտուղներ։ Այսպես է ասվել Պաշբոլանաչա տիրակալին. «Ահա ես եկել եմ այստեղ՝ քո երկիրը, քանի որ ես ուղարկվել եմ երկրի տիրակալ Կայսեր կողմից, որ բազմել է Կաստիլիայի գահին, որ ես տեսնեմ ու դիտեմ երկիրն ու բնակավայրը։ Ես չեմ կռվում, այլ հետևում եմ հիմա իմ ուղուն, և փնտրում ճանապարհ դեպի Ուլուա [Uluba], որտեղից ստացվում է ոսկի, արժեքավոր փետուրներ և կակաո, ինչպես ես լսել եմ»։ Եվ այսպես է եղել պատասխանը, որ նա ասել է նրան. «Լավ կլիներ, որ դու մեկնեիր հիմա, որ դու նորից գայիր իմ երկիրը, իմ տուն, իմ բնակավայր, այնտեղ մենք կմտածենք, թե ինչպես լավ կլինի, իսկ նախ մենք կհանգստանանք»։ «Թող այդպես լինի»,− ասել է կապիտան դե Վալյեն։ Եվ այդպես նա հանգստացել է 20 օրվա ընթացքում: Արշավանքից վերադառնալուց հետո թագավորի պաշտոնյաները 1525 թվականի օգոստոսին հայտարարել են Կորտեսի մահվան մասին և սկսել ոչնչացնել նրա կողմնակիցներին, այդ թվում նաև հոգևորականներին։ Նույնիսկ Մեխիկոյում տիրող քաոսի մասին իմանալուց հետո Կարտոսը տաատանվել է ու մտածել Հոնդուրասից մեկնել նվաճելու Նիկարագուան։ Միայն 1526 թվականի ապրիլի 25-ին է Կորտեսը մեկնել Վերակրուս։ Մայիսի 24-ին հասնելով Մեքսիկա՝ դեպի Մեխիկո արշավանքի Կորտեսը մեկնել է միայն հունիսի 4-ին, և ամենուր նրան դիմավորել են որպես ազատագրողի։ Հունիսի 25-ին նա հայտարարել է նահանգապետի պարտականությունների վերադարձման մասին։ Այդ ժամանակ էլ նա նամակ է ստացել Կառլոս թագավորից, որն ստորագրված էր 1525 թվականի հոկտեմբերին, և որում Կորտեսի գործունեության ուսումնասիրության համար նշանակվել էր հանձնաժողով դատավոր Լուիս Պոնսե դե Լեոնի գլխավորությամբ։