cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Թալասեմիա
Բուժումը կախված է թալասեմիայի տեսակից և ծանրության աստիճանից ։ Ծանր ձևերի դեպքում բուժումն իրականացվում է արյան կանոնավոր փոխներարկումներով, երկաթի խելատացմամբ և ֆոլաթթվի կիրառմամբ ։ Երկաթի խելատացման նպատակով կիրառվում է դեֆերոքսամին կամ դեֆերասիրոքս ։ Երբեմն, ցուցված է իրականացնել ոսկրածուծի փոխպատվաստում ։ Արյան հաճախակի փոխներարկումները կարող են հանգեցնել երկաթի ավելցուկ քանակությունների կուտակման, որն էլ իր հերթին հանգեցնում է սրտի, լյարդի հիվանդությունների, օստեոպորոզի առաջացմանը և վարակային հիվանդությունների զարգացմանը ։ Փայծաղի չափերի խիստ մեծացումը կարող է հանդիսանալ ցուցում դրա վիրաբուժական ճանապարհով հեռացման համար ։
Ըստ 2013 թվականի տվյալների՝ թալասեմիայով տառապում է շուրջ 280 միլիոն մարդ, որոնցից 439,000-ի մոտ հիվանդությունը դրսևորվում է ծանր ձևով ։ Այն առավել հաճախ հանդիպում է իտալական, հունական, մմիջին արևելյան, հարավային ասիական և աֆրիկական ծագում ունեցող մարդկանց մոտ ։ Կանանց և տղամարդկանց մոտ հիվանդությունը հանդիպում է հավասար հաճախականությամբ ։ Հիվանդության պատճառով 2015 թվականին գրանցվել է 16,800 մահվան դեպք՝ ի տարբերություն 1990 թվականի, երբ դեպքերի թիվը մոտավորապես 2 անգամով շատ է եղել՝ կազմելով 36,000 ։ Թալասեմիայի թեթև ձևերով հիվանդների մոտ, ինչպես մանգաղաբջջային սակավարյունության դեպքում, առկա է անընկալություն մալարիայի հարուցչի նկատմամբ, որով բացատրվում է այս հիվանդության առավել մեծ հանդիպման հաճականությունը մալարիայի օջախ հանդիսացող երկրներում ։
Պատճառագիտություն
α և β թալասեմիաները ժառանգվում են աուտոսոմ ռեցեսիվ ձևով։ Նկարագրվել են նաև α և β թալասեմիաների դոմինանտ ձևով ժառանգվող դեպքեր, որոնցից առաջինը նկարագրվել է իռլանդական ընտանիքում։ Դոմինանտ ժառանգման հիմքում ընկած են β-գլոբինի գենի 3-րդ էկզոնում 4-րդ և 11-րդ դիրքերի ազոտական հիմքերի զույգի դելեցիան և 5-րդ դիրքում՝ ազոտական հիմքերի զույգի ինսերցիան (ներդրումը)։ Հիվանդության աուտոսոմ ռեցեսիվ ձևերի ժամանակ հիվանդի երկու ծնողներից յուրաքանչյուրը պետք է լինի մուտացված գենի կրող։ Եթե երկու ծնողներն էլ կրում են հեմոգլոբինոպաթիայի տարբերակիչ, յուրաքանչյուր հղիության ժամանակ հիվանդ երեխա ունենալու հավանականությունը կազմում է 25 %։
Էվոլյուցիա
Թալասեմիայի գենի մեկ մուտացիայի դեպքում առաջանում է բնական անընկալություն մալարիալի հարուցչի նկատմամբ, ինչը հանդիասանում է առավելություն ։
β թալասեմիայի հետերոզիգոտ (գենը կրող) ձևերի մոտ առկա է սրտի պսակաձև անոթների հիվանդությունից պաշտպանվելու մեխանիզմ ։
Ախտաֆիզիոլոգիա
Թալասեմիաների դասակարգումը պայմանավորված է նրանով, թե հեմոգլոբինի կառուցվածքում ընդգրկված շղթաներից որն է ախտահարված։ α թալասեմիաների ժամանակ խախտված է α գլոբինի կառուցվածքը, իսկ β թալասեմիաների դեպքում՝ համապատասխանաբար β գլոբինինը։
β գլոբինային շղթայի կենսասինթեզի մասին տեղեկատվությունը կոդավորված է 11-րդ քրոմոսոմում առկա մեկ գենում, իսկ α գլոբինային շղթաների մասին տեղեկատվությունը կոդավորված է 16-րդ քրոմոսոմի՝ իրար մոտ տեղակայված երկու գեներում ։ Հետևաբար, նորմալ քրոմոսոմային հավաքակազմով, առողջ մարդկանց մոտ առկա է β շղթայի գենի 2 լոկուս, իսկ α շղթայի՝ 4 լոկուս։ α շղթայի լոկուսներից մեկի դելեցիան հաճախ է հանդիպում աֆրիկյան կամ ասիական ծագում ունեցող մարդկանց շրջանում, ինչը մեծացնում է այս խմբում α թալասեմիայով հիվանդացության հաճախականությունը։ β թալասեմիան հանդիպում է ինչպես աֆրիկական ծագմամբ մարդկանց շրջանում, այնպես էլ հույների և իտալացիների մոտ։
Ալֆա թալասեմիաներ
α թալասեմիայի հիմքում ընկած են HBA1 կամ HBA2 գեների մուտացիաները, որոնք ժառանգվում են աուտոսոմ ռեցեսիվ ձևով՝ մենդելյան օրենքների համաձայն։ Հետևաբար առկա է α թալասեմիան պայմանավորող գեների երկու լոկուս և չորս ալել։ Հիվանդությունը կարող է առաջանալ նաև 16-րդ քրոմոսոմի կարճ թևի դելեցիայի դեպքում։ α թալասեմիաներն արդյունք են ալֆա գլոբինի սինթեզի խանգարման, ալֆա շղթաների պակասը լրացվում է β շղթաներով՝ մեծահասակների մոտ, և γ շղթաներով՝ նորածինների մոտ։ Միայն β շղթաներով ձևավորվում են անկայուն տետրամերներ (կոչվում է հեմոգլոբին H կամ HbH՝ կազմված 4 բետա շղթայից), որոնց թթվածնային դիսոցիացիայի կորը տարբերվում է նորմայից։
Բետա թալասեմիաներ
β թալասեմիաների հիմքում ընկած է 11-րդ քրոմոսոմում գտնվող HBB գենի մուտացիան, որը նույնպես ժառանգվում է աուտոսոմ ռեցեսիվ ձևով։ Հիվանդության ծանրության աստիճանը պայմանավորված է մուտացիայի բնույթով և մուտացիայի ենթարկված ալելների թվով։ Մուտացիայի ենթարկված ալելները կոչվում են β+, եթե սպիտակուցի գործառույթը մասնակիորեն պահպանված է, (սպիտակուցի գործառույթը ընկճված է կամ սպիտակուցի գործառույթը պահպանված է, սակայն այն արտադրվում է ավելի քիչ քանակությամբ) կամ βo, եթե սինթեզվում է որևէ գործառույթ չկատարող սպիտակուց։ Երկու ալելների վիճակով է պայմանավորված հիվանդության կլինիկական դրսևորումը։
Դելտա թալասեմիաներ
Մեծահասակների մոտ հեմոգլոբինի հիմնական մասը ներկայացված է հեմոգլոբին A-ով, որը կազմված է ալֆա և բետա շղթաներից, իսկ մոտ 3 %-ը ներկայացված է ալֆա և դելտա շղթաներից կազմված հեմոգլոբինով։ Ինչպես բետա թալասեմիայի դեպքում, այնպես էլ այս դեպքում, կարող են առաջանալ մուտացիաներ, որոնք ազդում են դելտա շղթաների սինթեզի վրա։
Համակցված հեմոգլոբինոպաթիաներ
Թալասեմիաները կարող են հանդիպել այլ հեմոգլոբինոպաթիաներին համակցված։ Դրանցից առավել հաճախ հանդիպողներն են․
Ախտորոշում
Թալասեմիայի ախտորոշումը դրվում է արյան ընդհանուր քննության, հեմոգլոբինի էլեկտրաֆորեզի և ԴՆԹ-ի հետազոտության հիման վրա ։
Կանխարգելում
Մանկաբարձ-գինեկոլոգների ամերիկյան ասոցիացիան խորհուրդ է տալիս բոլոր կանանց, ովքեր պլանավորում են հղիանալ, հետազոտվել թալասեմիայի կապակցությամբ ։ Այն ընտանիքներում, որտեղ առկա է թալասեմիայի տարբերակիչների կրություն, խորհուրդ է տրվում իրականացնել գենետիկ խորհրդատվություն և գենետիկ հետազոտություն։
Թալասեմիայի հաճախականությունը նվազեցնելու համար Կիպրոսում իրականացվում է սքրինինգային ծրագիր սկսած 1970-ականներից, որի արդյունքում, ծրագրի ներդրումից հետո (ծրագիրն ընդգրկում է նաև մինչծննդյան սքրինինգը և հղիության ընդհատման դեպքերը), թալասեմիայով ծնված երեխաների թիվը նվազել է 1։158-ից, ընդհուպ 0։ Հունաստանում ևս գործում է սքրինինգային ծրագիր, որով հայտնաբերվում են թալասեմիայի գենի կրելիության դեպքերը։
Իրանում մինչամուսնական շրջանում իրականացվում է սքրինինգ, որի ժամանակ հետազոտվում են տղամարդկանց էրիթրոցիտները, եթե առկա է միկրոցիտոզ (Միջին բջջային հեմոգլոբինը՝ MCH< 27պգ կամ Էրիթրոցիտների մարմնի միջին ծավալը՝ MCV < 80 ֆլ), հետազոտվում է նաև կինը։ Եթե և՛ կնոջ, և՛ տղամարդու մոտ, առկա է միկրոցիտոզ, որոշվում է նրանց արյան մեջ հեմոգլոբին A2-ի կոնցենտրացիան։ Եթե երկուսի մոտ էլ կոնցենտրացիան բարձր է 3.5%-ից (ախտորոշիչ ցուցանիշ է թալասեմիայի տարբերակիչների առկայության համար), ապա զույգը պետք է դիմի գենետիկ խորհրդատվության ։
Հնդկաստանում ձևավորվել են կառավարական և ոչ կառավարական բարձր աստիճանի իրազեկվածության մի շարք կազմակերպություններ, որոնք կողմ են թալասեմիայի գենակրությունը հայտնաբերող կամավոր մինչամուսնական սքրինինգների իրականացմանը և երկու կրողների միջև ամուսնությունների խիստ բացառմանը։
Վարում
Թեթև թալասեմիա․ Մարդիկ, ովքեր կրում են թալասեմիայի տարբերակիչներ, սկզբնական ախտորոշումից հետո չունեն բուժման և մշտական հսկողության կարիք։ Մարդիկ, ովքեր կրում են β թալասեմիայի տարբերակիչներ, պետք է զգուշացվեն, որ իրենց իրավիճակը, կարող է սխալ ախտորոշվել, առավել հաճախ, որպես երկաթ պակասորդային սակավարյունություն։ Անկախ նրանից, որ այս հիվանդների մոտ կարեղ է զարգանալ երկաթի դեֆիցիտ, պայմանավորված հղիությամբ կամ քրոնիկ արյունահոսությամբ, նրանք պետք է խուսափեն երկաթի հավելումների ռուտին ընդունումներից ։ Գենետիկ խորհրդատվություն ցուցված է իրականացնել թալասեմիային բնորոշ գենետիկ շեղումներ ունեցող բոլոր մարդկանց, հատկապես եթե ընտանիքում առկա է թալասեմիայի ծանր ձևերի զարգացման ռիսկ, որը կարող է կանխարգելվել ։
Սակավարյունություն
Թալասեմիայի ծանր ձևերով հիվանդներն ունեն բուժման կարիք՝ պայմանավորված սակավարյունության աստիճանով։ Արյան փոխներարկման իրականացումն, առաջին մեթոդն է, որն ունի կյանքի տևողության երկարացման վրա ապացուցված ազդեցություն։
Երկաթի կուտակում
Բազմակի արյան փոխներարկումներն առաջացնում են երկաթի կուտակում։ Թալասեմիայով պայմանավորված երկաթի կուտակումը բուժվում է խելատացնող դեղորայքի միջոցով՝ դեֆերօքսամինի, դեֆերասիրոքսի և դեֆերիպրոնի ։ Այս մեթոդի արդյունավետությունն ապացուցվել է մեծ թալասեմիայով հիվանդների կյանքի տևողության երկարացման հարցում ։
Դեֆերօքսամինն արդյունավետ է միայն ամենօրյա ներարկումների դեպքում, ինչը դժվարացնում է դրա երկարատև կիրառումը։ Դեղամիջոցի առավելություններից են մատչելի արժեքը և երկարատև կիրառման դեպքում անվտանգությունը։ Կողմնակի էֆեկտներից են ներարկման վայրում մաշկային առաջնային ռեակցիան և լսողության կորուստը ։
Դեֆերասիրոքսի առավելություններից է բերանացի ընդունման դեղաձևի առկայությունը։ Առավել հաճախ հանդիպող կողմնակի էֆեկտներից են սրտխառնոցը, փսխումը և լուծը։ Այս դեղամիջոցն արդյունավետ չի բոլոր հիվանդների շրջանում և ցանկալի չէ երկաթի ավելցուկով պայմանավորված սրտային խնդիրների դեպքում։ Բացի այդ կիրառումը ձեռնտու չէ ֆինանսական տեսանկյունից ։
Դեֆերիպրոնը ևս կիրառվում է բերանացի ընդունման ձևով։ Սրտխառնոցը, փսխումը և լուծը դեղամիջոցի կիրառման ժամանակ ամենահաճախ հանդիպող կողմնակի էֆեկտներից են ։ Դեղամիջոցը հասանելի է Եվրոպայում և ԱՄՆ-ում ։ Այն հանդիսանում է ամենաարդյունավետ միջոցը, երբ սիրտը զգալիորեն ընդգրկված է պրոցեսում ։
Չկան ապացույցներ ռանդոմիզացված հսկվող փորձակումներից, թալսեմիայի ժամանակ ցինկի կիրառման վերաբերյալ ։
Ոսկրածուծի փոխպատվաստում
Ոսկրածուծի փոխպատվաստումը կարող է մեծացնել թալասեմիայի արմատական բուժման հավանականությունը այն երիտասարդների խմբում, ովքեր ունեն HLA համատեղելի դոնորներ ։ Փոխպատվաստման հաջողության հավանականությունն ընկած է 80–90%-ի տիրույթում ։ Միջամտության պատճառով առաջացած մահացությունը կազմում է 3% ։ Չկան ռանդոմիզացված հսկվող փորձակումներ, որոնք ստուգել են արյան փոխներարկում կախյալ β թալասեմիայով հիվանդների շրջանում, ոչ համատեղելի դոնորներից ոսկրածուծի փոխպատվաստման անվտանգությունն ու արդյունավետությունը ։
Եթե հիվանդը չունի HLA համատեղելի դոնոր, ոսկրածուծի փոխպատվաստումը կարող է կատարվել հապլոիդենտիկ մորից երեխային (անհամապատասխան դոնոր )։ 31 հիվանդ ընդգրկող հետազոտությամբ, ցույց է տրվել, որ առանց թալասեմիայի ապրելիությունը կազմում է 70%, մերժումը՝ 23%, իսկ մահացությունը 7%։ Լավագույն արդյունքները դիտվել են ավելի երիտասարդ հիվանդների խմբում ։
Համաճարակաբանություն
Թալասեմիայի բետա ձևը առավել տարածված է միջերկրածովյան ծագմամբ մարդկանց շրջանում, և աշխարհագրական նման բաշխվածությունն է ընկած հիվանդության մյուս անվան հիմքում ( միջերկրածովյան սակավարյունություն) ։ Թալասեմիայով պայմանավորված մահացությունը 1990 թվականին կազմել է 36,000 դեպք, իսկ 2013 թվականին այս ցուցանիշը նվազել է՝ կազմելով 25,000 ։
Եվրոպայում հիվանդության ամենամեծ խտությունը հանդիպում է Հունաստանում, Թուրքիայի ափամերձ շրջաններում ( մասնավորապես Էգեյան տարածաշրջանում, ինչպիսիք են Իզմիրը, Բալըքեսիրը, Այդընը, Մուղլան, և Միջերկրական ծովի տարածաշրջաններում, օրինակ՝ Անթալիայում, Ադանայում և Մերսինում ), Իտալիայի որոշ տարածաշրջաններում, մասնավորապես Հարավային Իտալիայում և ստորին Պո հովտում։ Միջերկրական ծովի կղզիների մեծ մասում (բացի Բալեարիկ կղզիներից)՝ Սիցիլիայում, Սարդինիայում, Մալթայում, Կորսիկայում, Կիպրոսում և Կրետեում, հիվանդության հանդիպման հաճախականությունը, որոշ տարածաշրջաններում խիստ բարձր է։ Միջերկրական ծովի մոտակայքում բնակվող մարդկանց շրջանում ևս բարձր է թալասեմիայի հանդիպման հաճախականությունը, հատկապես Արևելյան Ասիայում և Հյուսիսային Աֆրիկայում։ Միջերկրական ծովից ավելի հեռու գտնվող տարածաշրջանների, օրինակ Հարավային Ասիայի բնակչությունը ևս պատկանում է թալասեմիայով ախտահարման բարձր խմբին, աշխարհում առավել մեծ գենակրությամբ աչքի ընկնող Մալդիվներով ( բնակչության 30%-ը կրում է թալասեմիայի որևէ մուտացիա )։
Հայաստանում իրականացվող կոհորտային հետազոտության շրջանակներում, որի ընթացքում կատարվել է արյան 190 նմուշի քննություն, պարզվել է, որ ալֆա թալասեմիայի մուտացիաների կրելիությունը կազմում է 4.74%։
Այժմ, հիվանդությունը հայտնաբերվում է Աֆրիկայի, Ամերիկայի բնակչության շրջանում, ինչպես նաև Հնդկաստանի և Նեպալի Թերայի շրջանի Թարու էթնիկ խմբում։ Կա տարածված կարծիք, որ այս խմբերում ավելի ցածր է մալարիայով հիվանդացությունը և մահացությունը, սրա հիմքում ընկած է մալարիայի հաճախակի հանդիպման վայրերում թարուների ապրելիության բարձր ցուցանիշն ի համեմատ մարդկանց այլ խմբերի։ Թալասեմիաներն առավել հաճախ հանդիպում են միջերկրածովյան, արաբական (հատկապես Պաղեստինի ազգաբնակչությունը կամ պաղեստինյան ծագում ունեցող մարդիկ ) և ասիական ծագում ունեցողների շրջանում ։ Մալդիվները ամբողջ աշխարհում զբաղեցնում է առաջին տեղը թալասեմիայի հիվանդացության ցուցանիշով, բացի այդ մուտացիաների կրելիությունը այստեղ կազմում է 18%։ Կիպրոսում թալասեմիայով հիվանդների կանխատեսվող ցուցանիշը կազմում է 16%, Թաիլանդում՝ 1%, իսկ Բանգլադեշում, Չինաստանում, Հնդկաստանում, Մալազիայում և Պակիստանում՝ 3–8%։ Թալասեմիան հանդիպում է նաև Իսպանիայում և Լատինական Ամերիկայի որոշ երկրներում, օրինակ՝ Արգենտինայում։
Ըստ կանխատեսումների Երկրի ամբողջ բնակչության մոտավորապես 1.5%-ը (80 - 90 միլիոն մարդ) բետա թալասեմիայի կրողներ են ։ Այնուամենայնիվ, մի շարք զարգացող երկրներում, որտեղ կանխատեսվում է հիվանդության բարձր տարածվածություն, թալասեմիայի գեների կրելիության վերաբերյալ հստակ տվյալները բացակայում են ։ Պայմանավորված հիվանդության տարածվածությամբ, երկրներում, որտեղ ցածր է թաալսեմիայի վերաբերյալ տեղեկացվածությունը, ախտորոշման և բուժման գործընթացում կարող են առաջանալ մի շարք դժվարություններ ։ Զարգացող երկրներում առկա են թալասեմիայի ախտորոշման և բուժման որոշ մեթոդներ, սակայն դրանք չեն հովանավորվում կառավարական ծառայությունների կողմից, և հասանելի են միայն հիվանդների փոքր խմբերին։ Հիմնականում, զարգացող երկրների ավելի աղքատ ազգաբնակչության համար հասանելի են սահմանափակ քանակությամբ ախտորոշիչ մեթոդներ, և արյան փոխներարկումը հանդիսանում է բուժման հիմնական եղանակը։ Որոշ զարգացող երկրներում էլ իսպառ բացակայում են թալասեմիայի ախտորոշման և բուժման միջոցները ։
Անվան ստուգաբանություն և հոմանիշներ
Թալասեմիա բառը սկիզբ է առնում հունարեն  թալասա (θάλασσα), «ծով», և նոր լատինական -եմիա (հունարեն հեմա (αἷμα), «արյուն») բառերից։ Անվանման հիմքում ընկած է մեծ տարածվածությունը և առաջին անգամ հիվադության նկարագրությունը հատկապես Միջերկրական ծովի ավազանի բնակչության շրջանում։ Այլ կերպ կոչվում է նաև «միջերկրածովյան սակավարյունություն»։ «Միջերկրածովյան սակավարյունություն» եզրույթը հետագայում փոխարինվեց «Մեծ թալասեմիայով», երբ առավել պարզ դարձավ ժառանգման բնույթը։ Թալասեմիա եզրույթն առաջին անգամ կիրառվել է 1932 թվականին ։
Հասարակություն և մշակույթ
2008 թվականին Իսպանիայում, իրականացվեց սաղմի ընտրողական արտամարմնային բեղմնավորման արդյունքում առաջացած զիգոտից իմպլանտացիա։ Այս սաղմից ձևավորված երեխան հետագայում դարձավ իր եղբոր թալասեմիայի արմատական բուժման համար անհրաժեշտ ոսկրածուծի դոնորը։ Երեխան ծնվել է սքրինինգի ենթարկված գենետիկ ինֆորմացիայով սեռական բջիջների բեղմնավորումից։ Երեխայի պորտալարից ստացված իմունաբանորեն համատեղելի արյունը պահպանվել էր, հետագայում եղբորը փոխպատվաստելու համար։ Փոխպատվաստումն ավարտվել է բարեհաջող կերպով ։ 2009 թվականին, բժիշկների և մասնագետների մի խմբի կողմից Չենայում և Կոիմբատորում արձանագրվեցին քույր ու եղբայրներից պորտալարի արյան փոխպատվաստմամբ թալասեմիայի արմատական բուժման դեպքեր ։
Գենային թերապիա
Թալասեմիայի բուժման համար իրականացվել են գենային թերապիայի վերաբերյալ մի շարք հետազոտություններ ։ Միջամտություն ժամանակ իրականացվում է հիվանդ մարդուց արյունաստեղծ ցողունային բջիջների ստացում։ Այնուհետև ցողունային բջիջների գենոտիպին լենտիվիրուսային վեկտորների միջոցով ավելացվում են բետա գլոբինի սինթեզը պայմանավորող առողջ գեները։ Քիմիոթերապիայի միջոցով իրականացվում է հիվանդի ոսկրածուծի ոչնչացում (միելոաբլացիա առաջացնող ռեժիմ ), որից հետո գենետիկորեն փոփոխված արյունաստեղծ ցողունային բջիջները փոխպատվաստվում են հիվանդին և ոսկրածուծում ենթարկվում են պրոլիֆերացիայի։ Սա հանգեցնում է հեմոգլոբին A2-ի սինթեզի աստիճանական բարձրացման, էրիթրոցիտներին նախորդող մնացած բոլոր բջիջներում, որն էլ ի վերջո բերում է սակավարյունության աստիճանական նվազման ։
Չնայած նրա, որ բետա թալասեմիայով մեկ հիվանդի մոտ փորձնական նպատակով այս մեթոդը կիրառելուց հետո, կարճ ժամանակ անց արյան փոխներարկման անհրաժեշտություն, այլևս չի առաջացել, այնուամենայնիվ գենային թերապիան չի հանդիսանում հաստատված մեթոդ թալասեմիայի բուժման համար ։
HbF խթանում
HbF խթանման հիմքում ընկած է ֆետալ հեմոգլոբինի գենի տրանսկրիպցիայի վերագործարկումը ։ Փորձ է արվում այս գործընթացն իրականացնել նաև ֆետալ հեմոգլոբինի գենի պրոմոտորի ճնշմամբ ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Աուտոսոմ ռեցեսիվ հիվանդություններ Կատեգորիա:Ժառանգական հեմոլիտիկ սակավարյունություններ Կատեգորիա:Գլոբինի և գլոբուլինային սպիտակուցների խանգարումներ Կատեգորիա:Ժառանգական հիվանդություններ
Ալկասար դե լոս Ռեյես Կրիստիանոս
Ալկասար դե լոս Ռեյես Կրիստիանոս (հայերեն «Քրիստոնյա միապետների ամրոց»), հայտնի է նաև Կորդովայի Ալկասար անունով, միջնադարյան ամրոց է իսպանական Կորդովայի պատմական կենտրոնում, Կորդովայի մսկիթ-տաճարի և Գվադալկիվիր գետի միջև։ Ալկասար անունը առաջացել է արաբական (القصر) Ալ-Կասար անունից, ինչը թարգմանաբար նշանակում է պալատ։ Ամրոցը երկար տարիներ եղել է Կաստիլիայի թագուհի Իզաբելա I և Արագոնի թագավոր Ֆերդինանդ II գլխավոր շինությունների։
Պատմություն
1236 քրիստոնեական զորքերը Ռեկոնկիստայի շրջանակներում վերագրավեցին Կորդովան։ 1328 թ.-ին Կաստիլիայի և Լեոնի թագավոր Ալֆոնսո XI-ը վերակառուցեց իսլամական ոճով կառուցված քաղաքը ։ Չնայած մինչ օրս էլ քաղաքի շինությունների ճարտարապետական ոճում նկատելի են իսլամական ճարտարապետության մուդեջար ոճի ազդեցությունը։
Ալկասարը մասնակցեց քաղաքացիական պատերազմին, որի ժամանակ Կաստիլիայի թագավոր Հենրիխ IV-ի դեմ ըմբոստացավ նրա իր անչափահաս եղբայրը՝ Ալֆոնսոն։ Պատերազմի ժամանակ ամրոցի պաշտպանական համակարգը ուժեղացվեց, որպեսզի հնարավոր լիներ պաշտպանվել բարութի կիրառումից։ Նույն ժամանակահատվածում կառուցվեց Ալկասարի գլխավոր աշտարակը, որը ներկայումս առավել հայտնի է որպես «ինկվիզիցիայի աշտարակ» ։
Հենրիխ IV-ի իրավահաջորդ Իզաբելան և նրա ամուսինը՝ Ֆերդինանդը Ալկասարը օգտագործում էին որպես իսպանական ինկվիզիցիայի գլխավոր հարթակներից մեկը և գլխավոր հենակայանը Գրանադայի ամիրայության ղեկավարների՝ Նասրիդիների դինաստիայի դեմ պայքարում։ Գրենադայի ամիրայությունը միակ մավրիտանական թագավորությունն էր մնացել Պիրենյան թերակղզում։ Ինկվիզատորները 1482 թ.-ին սկսեցին Ալկասարը կիրառել որպես ինկվիզիցիայի գլխավոր շտաբ՝ ամրոցի մեծ մասը, այդ թվում՝ արաբական բաղնիքները օգտագործելով կտտանքների վայր։ Ինկվիզիցիայի դատարանը այստեղ մնաց ավելի քան 300 տարի։ Գրանադայի ամիրայության առաջնորդ Մուհամեդ XII 1483 թ.-ին գերևարվելուց հետո բանտարկվել է այստեղ ։
1492 թ-ին Ալկասարի միապետը հյուրընկալում է Քրիստափոր Կոլումբոսին, որը պատրաստվում էր իր առաջին ճանապարհորդությանը դեպի Ամերիկա ։
1810 թ.-ին Ալկասարը եղել է Նապալեոն Բոնապարտի զորքերի կայազոր, իսկ 1821 թ.-ին դարձել է բանտ։ 1950 թ.-ին Իսպանիայի կառավարությունը Ալկասարը դարձրել է զբոսաշրջային կենտրոն և տվել ազգային հուշարձանի տիտղոս ։
Արտաքին աղբյուրներ
Կատեգորիա:Անդալուզիայի պատմություն Կատեգորիա:Անդալուսիայի ամրոցներ
Տելեֆոբիա
Հեռախոսից ֆոբիա (տելեֆոնոֆոբիա, տելեֆոբիա), դժկամություն կամ ֆոբիա հեռախոսով զանգեր կատարելուց կամ զանգ ընդունելուց ։ Համարվում է սոցիալական ֆոբիայի կամ սոցիալական անհանգստության տեսակ ։ Համեմատելի է լոգոֆոբիայի հետ․ երկուսն էլ առաջանում են շփվելու վախից, և կապված են քննադատվելու, մեղադրվելու կամ հիմար թվալու վախերի հետ ։ 1993 թվականի տվյալներով Մեծ Բրիտանիայում տելեֆոբիա ունի մոտ 2.5 միլիոն մարդ ։
«Հեռախոսից վախ» եզրը վերաբերում է տելեֆոբիայի ավելի ցածր մակարդակի, երբ մարդիկ անհանգստություն են զգում հեռախոս օգտագործելիս, բայց ավելի քիչ աստիճանի, քան իրական ֆոբիան է ։ Տելեֆոբիայով տառապող անձինք կարող են դեմ դիմաց շփման ժամանակ խնդիր չունենալ։
Ազդեցություն
Հեռախոսը կարևոր է և՛ շրջապատի հետ կապվելու, և՛ կարևոր ու օգտակար ծառայություններ ստանալու համար։ Որպես արդյունք, այս ֆոբիայն դառնում է սթրեսի մեծ գործոն և ազդեցություն է ունենում կյանքի, աշխատանքի և սոցիալական հարաբերությունների վրա ։ Տելեֆոբիա ունեցողները խուսափում են շատ գործունեություններից, ինչպես օրինակ՝ պլանավորված իրադարձություններ և տեղեկության ճշտում ։ Լարում է առաջանում աշխատավայրում, քանի որ հեռախոսը կարիերայի վրա կարող է մեծ ազդեցություն ունենալ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ֆոբիաներ Կատեգորիա:Բանավոր հաղորդակցություն Կատեգորիա:Հեռահաղորդակցություն
Էստոլիո
Էստոլիո  (Estollo), մունիցիպալիտետ Իսպանիայում, գտնվում է Ռիոխա պրովինցիայում՝ Ռիոխա (Լոգրոնիո) ինքնավար համայնքի կազմում։ Մտնում է Արո շրջանի (կոմարկայի) կազմի մեջ։ Զբաղեցնում է 16,14 կմ2 տարածք։ Բնակչությունը կազմում է 96 մարդ (2010 թվականի տվյալներով)։ Գտնվում է պրովինցիայի վարչական կենտրոնից 49 կմ հեռավորության վրա։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իսպանիայի բնակավայրեր
(1259) Օգյալա
(1259) Օգյալա (Ogyalla), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1933 թվականի հունվարի 29-ին Կառլ Ռեյնմուտի կողմից Հայդելբերգում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 3,098141 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,6881 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,5081 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1991,82 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,180739 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 2,39° անկյուն։
Օգյալա աստերոիդը պատկանում է Ֆեմիսի աստերոիդների ընտանիքին, որի մեջ ներառված են այս պահին հայտնի 535 անդամներ։ Ընտանիքի ներքին սահմանը անցնում է 3,08 ա. մ., իսկ արտաքին սահմանը՝ 3,24 ա. մ. հեռավորության վրա։ Ըստ Տոլենի սպեկտրալ դասակարգման պատկանում է C դասին ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Աստերոիդների դաս C Կատեգորիա:Ֆեմիսի ընտանիքի աստերոիդներ Կատեգորիա:1933 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Կառլ Ռեյնմուտի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Յալընըզ
Յալընըզ, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիայի վիլայեթի Սեբաստիայի գավառում ։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Պռունտովա
Պռունտովա (Pruntova), գյուղ Էստոնիայի Վիրումաա նահանգի Միսսո շրջանում։
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 11 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Վիրումաա նահանգի Միսսո շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղեր
Ուրնյակովո
Բնակչությունը 2009 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 134 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Իլիշևսկի շրջանի բնակավայրեր
Աշխատանքային ռեսուրսներ
Աշխատանքային ռեսուրսներ, համարվում՝ են մարդը և այն բոլոր միջոցները, որոնց միջոցով կատարվում է աշխատանք։ «Աշխատանքային ռեսուրսներ» հասկացությունը բնութագրում է ձեռնարկության պոտենցիալ աշխատուժը, որպես երկրի աշխատանքային ռեսուրսների մի մասի էությունը։ Աշխատանքը մարդու նպատակասլաց գործունեությունն է, որի ընթացքում իր և հասարակության պահանջների բավարարման համար ստողծվում են նյութական և հոգևոր բարիքներ։ Աշխատանքի գործընթացն ներառում է՝ աշխատանք, աշխատանքի առարկա, աշխատանքի միջոց և աշխատանքի արդյունք։
Աշխատանքային ռեսուրսների կառուցվածքն իր մեջ ներառում է մարդկանց՝ աշխատանքային պոտենցիալի տարբեր տարրերն ու նրանց բնութագրումները. սեռը, հասակը, կրթությունը, մասնագիտությունը, ազգությունը, լեզուն, բնակության վայրը, հասարակական խումբը, ըստ ոլորտի զբաղվածությունը և այլն։
«Աշխատանքային ռեսուրսներ» հասկացությունն օգտագործվում է երկրի, ռեգիոնի, ճյուղի կամ ձեռնարկության մասշտաբով աշխատունակ բնակչության ապահովվածությունը բնութագրելու համար։ Առանձին ֆիրմայի շրջանակներում այդ հասկացությունն ավելի հաճախ օգտագործվում է «անձնակազմ»-ի ձևով։ Անձնակազմը՝ դա ձեռնարկության բոլոր աշխատողների թվաքանակն է։
Ձեռնարկությունում աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործման էֆեկտիվությունը (արդյունավետությունը) հիմնականում որոշվում է աշխատուժի իրավահաջորդության (մեկ աշխատողի փոխարինումը մեկ այլ՝ ավելի որակյալ մասնագետով) և կոլեկտիվի կայունության իրական գործընթացներով։ Այդ կարևորագույն իրական գործընթացներն են հոսունությունը և կայունությունը, որոնք
փոխկապակցված են և լրացնում են միմյանց, իրենց որակական հատկանիշներով։
Աշխատանքային ռեսուրսները կարող են նպաստել ձեռնարկությունների զարգացմանը միմիայն այն դեպքում, եթե ունեն կրթական, մասնագիտական և ինտելեկտուալ համապատասխան մակարդակ, ինչպես նաև մշտական ցանկություն և տրամադրվածություն իրենց մասնագիտական մակարդակի բարձրացման ուղղությամբ։ Ձեռնարկությունում աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործման էֆեկտիվությունը  պահպանելու համար պետք է յուրաքանչյուր աշխատող իր գործունեության բնագավառում ձգտի նորարարության։ Այդ նորարարությունները կարող են հետապնդել ֆինանսական և աշխատանքային միջոցների խնայողության, նոր տեխնոլոգիաների ներդրման, աշխատանքի արտադրողականության և այլ տեխնիկո-տնտեսական ցուցանիշների բարձրացման նպատակներ։
Ձեռնարկությունների անձնակազմի ճիշտ ընտրությունն ու տեղաբաշխումը ենթադրում է, որպեսզի յուրաքանչյուր աշխատողին հանձնարարվի՝ նրա գիտելիքների և պրակտիկ փորձի մակարդակին  համապատասխան աշխատանք։ Ուստի աշխատողներին բաշխելով ըստ աշխատատեղերի, անհրաժեշտ է ապահովել նաև, որ կատարվող աշխատանքի բարդությունը համապատասխանի կատարողի որակավորմանը։ Ձեռնարկության գործունեության աշխատանքի որակը կախված է նաև նրանից, թե որքանով են աշխատողները համապատասխանում զբաղեցրած աշխատատեղերի պահանջներին, իսկ աշխատատեղերը՝ աշխատողների որակին։
(9120) 1998 DR8
(9120) , աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1998 թվականի փետրվարի 22-ին Պեկինի Շմիդտ-ԼԿՍ աստերոիդների ծրագրի կողմից Քսիլոնգում ։
Աշխատանքային ռեսուրսներ
Աշխատանքային ռեսուրսների ղեկավարումը ենթադրում է նրա ռազմավարական դիրքորոշումների ու ընթացիկ պլանների կոորդինացում, արտադրանքի արտադրություն և իրացում, որակի ապահովում, զբաղվածության կարգավորում, կադրերի ընտրում, պատրաստում և տեղաբաշխում, նրանց պրոֆեսիոնալ հատկանիշների ու գործունեության գնահատում, կառավարչական աշխատանքի կատարելագործում։
(9120) 1998 DR8
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,267134 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 1,811 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,7233 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1246,85 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,288728 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 5,42° անկյուն։
Աշխատանքային ռեսուրսներ
Աշխատանքային ռեսուրսների ձևավորումը, նրա շարժումն ու զարգացումը, կապված է կադրային քաղաքականության մշակման ու իրացման հետ, որն իր մեջ է ներառում.
«Աշխատանքի գործընթաց» հասկացությունը «արտադրության գործընթաց»-ի համեմատ ավելի նեղ է։ Այն իրականացվում է աշխատանքային գործընթացների ամբողջ համալիր բազայի վրա, որոնցից յուրաքանչյուրը, պատրաստի արտադրանքի արտադրությունում որոշակի փուլ է արտահայտում։ Արտադրության գործընթացը երբեմն տեղի է ունենում առանց մարդու աշխատանքի մասնակցության՝ բնական գործոնների ազդեցության ներքո։
Գիտատեխնիկական առաջընթացի արագացումը նպաստում է աշխատանքի առարկաների կատարելագործմանը, արտադրության գործընթացում աշխատանքի բոլոր նոր առարկաների ներգրավմանը։ Չնայած գիտության և տեխնիկայի զարգացմանը, աշխատանքը չի կորցնում իր որոշիչ դերը, իսկ աշխատանքում՝ մարդն իր դերը։
Աշխատանքը հանդիսանում է տնտեսագիտական կատեգորիա, և դրա բնութագիրը որոշվում է արտադրական հարաբերություններով։
Աշխատանքային ռեսուրսների առանձնահատկությունները
Աշխատանքային ռեսուրսներն ունեն մի ծարք առանձնահատկություններ, որոնցով էլ տարբերվում են ռեսուրսների մյուս տեսակներից։
Այդ առանձնահատկություններն են՝
Աշխատանքի առանձնահատկությունները գյուղատնտեսության մեջ
Գյուղատնտեսության մեջ աշխատանքն ունի մի շարք առանձնահատկություններ, որոնք արտահայտում են ճյուղի յուրահատկությունը։ Դրանք են՝
Գյուղատնտեսության մեջ աշխատանքի գործընթացում մարդը գործ ունի կենդանի օրգանիզմների՝ կենդանիների և բույսերի հետ։ Հետևաբար, արտադրանքի արտադրության ընթացքում անհրաժեշտ է իմանալ և հաշվի առնել կենսաբանական օրենքների պահանջները։ Այս ոլորտում աշխատանքի արտադրողականությունը որոշ չափով կախված է կոնկրետ մշակաբույսի և կենդանիների ցեղային կազմի ռացիոնալ օգտագործումից։ Մեծ ազդեցություն ունեն բնակլիմայական պայմանները և հողի որակը։ Այս պատճառով առանձին կլիմայական գոտիներում միանման աշխատանքային ծախսումները տալիս են արտադրության տարբեր արդյունք։
Աշխատանքի օգտագործման արդյունավետության վրա էական ազդեցություն են գործում արտադրության սեզոնայնությունը, որը պայմանավորված է արտադրության ժամանակի և աշխատանքային ժամանակաշրջանի չհամընկնելու հանգամանքով։ Կապված աշխատանքի սեզոնայնության հետ, մշակաբույսերի ցանքի, տնկման և բերքահավաքի ժամանակահատվածում աճում է աշխատուժի պահանջը, միաժամանակ, ձմռան շրջանում բուսաբուծության ճյուղում նկատվում է աշխատուժի ավելցուկ։
Քանի որ չկա նեղ մասնագիտացում, աշխատողները կարճ ժամկետներում համատեղում են մի շարք աշխատանքային գործընթացներ։
Բուսաբուծության մեջ սերմերի և տնկանյութերի նախապատրաստման, մշակաբույսերի խնամքի, բերքահավաքի, արտադրանքի նախնական մշակման աշխատանքների նշանակալի մասը կատարվում է ձեռքով, իսկ անասնաբուծությունում մեքենայացման մակարդակն ավելի բարձր է։
Ագրարային ոլորտում աշխատանքի և հանգստի պայմանները վատ են։ Աշխատանքային գործընթացների գերակշռող մասը կատարվում է բաց երկնքի տակ, տարբեր եղանակների և բարդ կլիմայական պայմանների ազդեցության ներքո (բարձր և ցածր ջերմաստիճանի, տեղումների, արևային ռադիացիայի, փոշու, կեղտի և այլն)։ Միևնույն ժամանակ բնակչության սոցիալական ենթակառուցվածքի օբյեկտներով ապահովվածությունն այստեղ ցածր է, քան ուրիշ ճյուղերում և քաղաքներում։ Այս բոլորը գյուղատնտեսական աշխատանքը դարձնում են անհրապույր և էսթետիկ։
Այս ոլորտում գերակշռում է կանանց, դեռահասների և թոշակառուների թիվը։ Այստեղ աշխատողների 40%-ը կանայք են, մինչդեռ շինարարության, տրանսպորտի և անտառային տնտեսություններում այն կազմում է 20-25%։
Գյուղատնտեսության աշխատանքային ռեսուրսները
Գյուղատնտեսական արտադրության և աշխատանքի վերջնական արդյունքի արդյունավետության բարձրացումն անմիջականորեն կախված է կադրերի որակավորման մակարդակից և աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործման աստիճանից։ Գյուղատնտեսության մեջ աշխատուժը հանդիսանում է աշխատանքային ռեսոուրսների ամենագործուն և սոցիալապես ակտիվ մասը։
Աշխատուժ
Սա իրենից ներկայացնում է ֆիզիկական և հոգևոր հնարավորությունների ամբողջություն, որոնց մարդը տիրապետում և օգտագործում է անհրաժեշտ ապրանքների և ծառայությունների ստեղծման համար։ Այսինքն, աշխատանքային ռեսուրսներն աշխատուժ են դառնում այն դեպքում, երբ աշխատանքի գործընթացում իրացվում ենֆիզիկական և հոգևոր հնարավորությունները։ Այս կապակցությամբ, «աշխատանքային ռեսուրսներ» հասկացությունն ավելի ընդարձակ է և բազմակողմանի, քան «աշխատուժ» հասկացությունը։
Աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործման վիճակը Հայաստանում
ՀՀ գործող օրենսդրության համաձայն գյուղատնտեսության աշխատանքային ռեսուրսներ են համարվում աշխատունակ տարիքի՝ 16-63 տարեկան բնակչությունը։ Բացի այդ ընդգրկվում են նաև գյուղական վայրերում բնակվող աշխատող դեռահասներն ու կենսաթոշակառուները։
Աշխատանքային ռեսուրսները բաղկացած են հետևյալ ժամանակավոր աշխատողներից՝
Աշխատանքային ռեսուրսների կազմը
Համաձայն աշխատանքային օրենսդրության, ներկայումս շատ, այդ թվում և ԱՊՀ երկրներում, աշխատանքային տարիքի ցածր սահմանը համարվում է 16 տարեկանը։
Տնտեսապես ակտիվ բնակչությունը բնակչության այն մասն է, որն ապահովում է աշխատանքի շուկայում աշխատուժի առաջարկը՝ նյութական բարիքներ և ծառայություններ արտադրելլու համար։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Տնտեսության ճյուղեր Կատեգորիա:Աշխատանք
Աշխարհի առաջնության եզրափակիչ 1958
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլային հանդիպումներ Կատեգորիա:1958 ֆուտբոլում
Աբանոեթի
Աբանոեթի (აბანოეთი), գյուղ Վրաստանում։ Գտնվում է Ռաճա-Լեչխում և Քվեմո Սվանեթ մարզի Ամբրոլաուրի շրջանում ։
Դիրք
Գտնվում է ծովի մակարդակից 600 մետր բարձրության վրա։ Շրջկենտրոն Ամբրոլաուրից հեռու է 13 կմ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ամբրոլաուրի շրջան
Վոլֆ-Ռայեի աստղեր
Վոլֆ-Ռայեի աստղեր, վաղ սպեկտրային դասի աստղեր, որոնց սպեկտրներում դիտվում են լայն պայծառ գծեր։ Վոլֆ-Ռայեի աստղեր կոչվել են ֆրանսիական աստղագետներ Շարլ Վոլֆի (Ch․ Wolf) և Ժորժ Ռայեի (G․ Rayet) անուններով։ Վոլֆ-Ռայեի աստղերն ունեն մեծ զանգված (М~10М․՝ արեգակնային զանգված), բարձր լուսատվություն (L~4000L․) և ձգված մթնոլորտ։ Դրանց էֆեկտիվ ջերմաստիճանը գերազանցում է 50000 К։ Ենթադրում են, որ պայծառ գծերը ծնվում են այս տիպի աստղերի շուրջը գտնվող լայնացող գազային թաղանթներում՝ Դոպլերի էֆեկտի հետևանքով։ Այս դեպքում աստղի սպեկտրում դիտվող պայծառ շերտերի կիսալայնությունը որոշվում է թաղանթի լայնացման (նյութի արտահոսքի) արագությամբ, որը կազմում է շուրջ 1000 կմ/վրկ։ Այդ արագության և պայծառ գծերի ինտենսիվության հիման վրա հաշված աստղի զանգվածի կորուստը կազմում է 10−5—10−6 արեգակնային զանգված մեկ տարում։ Աստղից նյութի արտահոսքը չի կարող երկար շարունակվել, որից էլ բխում է Վոլֆ–Ռայեի աստղերի երիտասարդ լինելը (տարիքը չի անցնում 107 տարուց)։ Այդ մասին է վկայում նաև այն փաստը, որ Վոլֆ-Ռայեի աստղերը դիտվում են աստղասփյուռներում։ Վիճակագրական ուսումնասիրությունների համաձայն գրեթե բոլոր Վոլֆ-Ռայեի աստղերի կրկնակի աստղեր են, սակայն միշտ չէ, որ բացահայտվում է դրանց կրկնակիությունը։
Կատեգորիա:Աստղաֆիզիկա Կատեգորիա:Վոլֆ-Ռայեի աստղեր
Յալընըզ-Սոգյութ
Յալընըզ-Սոգյութ, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիայի վիլայեթի Սեբաստիայի գավառում ։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Լյուբկա (գյուղ, Կոտելվայի շրջան)
Լյուբկա (Любка), գյուղ Ուկրաինայի Պոլտավայի մարզի Կոտելվայի շրջանում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Պոլտավայի մարզի Կոտելվայի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Մանկական թատրոն
Մանկական թատրոն,
1965 թվականին ստեղծվել է մանուկների և պատանիների միջազգային ասոցիացիա (ԱՍՍԻՏԵԺ), որի նախագահը 1968 թվականից Կ. Յա. Շահ-Ազիզովն է (Մոսկվայի կենտրոնական մանկական թատրոնի ղեկավարը), գլխավոր քարտուղարը՝ Ռ. Մ. Բոդուեսը (Ֆրանսիա)։
Առաջին հայկական մանկական թատրոնը ստեղծվել է Թիֆլիսում, 1927 թվականին (տես Թբիլիսիի պատանի հանդիսատեսի հայկական թատրոն)։ 1929 թվականին կազմակերպվել է Երևանի պատանի հանդիսատեսի թատրոնը, 1935 թվականին՝ Լենինականի տիկնիկային թատրոնը և Երևանի տիկնիկային թատրոնը, 1931—1936 թվականներին գործել է Լենինականի դրամատիկական թատրոնին կից պատանի հանդիսատեսի թատրոնը։ Հայաստանի մանկական թատրոնները յուրովի օգտվել են միութենական, հատկապես ռուսական նույնատիպ թատրոնների փորձից, խաղացանկից, գաղափարա-գեղարվեստական և մանկավարժական հիմնական սկզբունքներից, թարգմանական պիեսներին հաղորդել հայ մանկան, պատանու հոգեբանությանը, պատկերացումներին ու դաստիարակությանը համահնչուն երանգներ, որոնել ազգային մանկական թատրոնին բնորոշ արտահայտչամիջոցներ։ Հայկական մանկական թատրոնները նոր սերնդի դաստիարակման, ապագա քաղաքացու գաղափարա-բարոյական կերպարի կազմավորմանն օժանդակող կարևոր մշակութային օջախներ են։ Մանուկների համար ներկայացումներ են բեմադրում նաև Երևանի Սպենդիարյանի անվան օպերայի և բալետի, Սունդուկյանի անվ., Ստանիսլավսկու անվան ռուսական, Լենինականի դրամատիկական թատրոնները։ Հայկական մանկական թատրոնի զարգացմանը մեծապես նպաստել են ռեժիսորներ Ա. Րուրջալյանը, Տ. Շամիրխանյանը, Ա. Աբարյանը, Ս. Քափանակյանը, Ա. Աղասյանը, Ս. Քոչարյանը, Հ. Ղափլանյանը, Զ. Տատինցյանը, բեմանկարիչ Գ. Վարդանյանը, դերասանդնրասանուհիներ Ն. Մանուչարյանը, Վ. Միրզոյանը, Պ. Սանթրոսյանը, Պ. Դեվորգյանը, Ա. Ղազարյանը, Վ. Ամիրբեկյանը, P. Մուրադյանը, է. Ամիրբեկյանը, է. Վարդանյանը, է. էլբակյանը, Ի. Ղարիբյանր
Կատեգորիա:Թատրոնի ժանրեր
Ուրշադի
Ուրշադի (Уршады, Үршиҙе), գյուղ Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Ասկինսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2009 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 361 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Ասկինսկի շրջանի բնակավայրեր
(1260) Վալհալլա
(1260) Վալհալլա (Walhalla), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1933 թվականի հունվարի 29-ին Կառլ Ռեյնմուտի կողմից Հայդելբերգում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,615608 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,5161 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,7152 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1545,1 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,232994 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 8,01° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1933 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Կառլ Ռեյնմուտի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Պռուունա
Պռուունա (Pruuna), գյուղ Էստոնիայի Լյաենե-Վիրումաա նահանգի Տապա շրջանում։
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 38 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Լյաենե-Վիրումաա նահանգի Տապա շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղեր
Յաղբասան
Յաղբասան, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիայի վիլայեթի Սեբաստիայի գավառում ։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Քթախոտ
Քթախոտ, այլ անվանումներ՝ ընչախոտ, ընչադեղ, բռնոթի, փոշիացրած ծխախոտ, որը քաշում են քթածակերը՝ գրգիռ հարուցելու համար։
Պատրաստվում է ծխախոտի փոշուց, կարող են ավելացվել բուրավետ նյութեր։ Փոքր չափաբաժիններով օգտագործելու դեպքում ունենում է որոշակի դրական ազդեցություն, կարճատև բարելավում է մտավոր գործընթացները, որը պայմանավորված է արյան ներհոսքով դեպի գլխուղեղ։ Փոքր չափաբաժիններով օգնում է նաև հարբուխի ժամանակ։ Երկարատև օգտագործման դեպքում կարող է առաջացնել ուռուցքային հիվանդություններ, հիշողության վատացում, տկարամտություն։
Կատեգորիա:Ծխախոտ
42P/Նեույմին
42P/Նեույմին, նույնպես անվանվում է Նեույմին 3, պարբերական գիսաստղ է Արեգակնային համակարգում։ Հայտնաբերվել է Գրիգորի Նեույմինի կողմից 1929 թվականի օգոստոսի 2-ին։
Այս գիսաստղը և 53P/Վան Բիսբրուկ հանդիսանում են 1845 թվականի մարտին երկու մասի բաժանված մայր գիսաստղի մասեր  ։
Գիսաստղը 20-րդ դարում չի անցել որևէ մոլորակի մոտով ավելի մոտ քան 1 ա. մ., սակայն 2036 թվականի հուլիսի 17-ին այն անցելու է (4) Վեստա աստերոիդի մոտով 0,04 ա. մ. հեռավորության վրա ։
Գիսաստղի միջուկի տրամագիծը գնահատվում է մոտ 2.2 կմ ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Գիսաստղեր Կատեգորիա:1929 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ‎ Կատեգորիա:Պարբերական գիսաստղեր Կատեգորիա:2015 թվականի գիսաստղեր
Աբարի
Դիրք
Գտնվում է ծովի մակարդակից 880 մետր բարձրության վրա։ Շրջկենտրոն Ամբրոլաուրից հեռու է 17 կմ։
Բնակչություն
Ըստ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալների, գյուղի բնակչությունը կազմում է 122 մարդ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ամբրոլաուրի շրջան
(9121) Ստեֆանովալենտինի
(9121) Ստեֆանովալենտինի (Stefanovalentini), աստերոիդ աստերոիդների գոտու արտաքին մասում։ Հայտնաբերվել է 1998 թվականի փետրվարի 24-ին Վինչենցո Կազուլիի կողմից Կոլևերդեյում ։
Սեպագիր
Սեպագիրն ամենահին հնչյունական գիրն է։ Սեպագիր է կոչվում, քանի որ գրվում է կավի սալիկի վրա սեպաձև նշաններ անելու միջոցով։
Մոգերի ամրոց
Մոգերի ամրոց (Castillo de Moguer), գտնվում է Իսպանիայի Մոգեր նահանգի Մոգեր մունիցիպալիտետում։ Այն վերանորոգվել և ներկայիս տեսքին է բերվել 14-րդ դարում։
(9121) Ստեֆանովալենտինի
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 3,878463 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 3,7217 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 4,0352 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 2789,9 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,129037 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 4,65° անկյուն։
Մոգերի ամրոց
Գրականություն
Կատեգորիա:Անդալուզիայի պատմություն Կատեգորիա:Անդալուսիայի ամրոցներ
Սեպագիր
Պատմություն
Գոյություն ունեն 3 տեսակի սեպագրեր՝ վանկագրեր, գաղափարներ և որոշիչներ, որոնք ցույց են տալիս այդ սեպագրի իմաստը։ Սեպագրերը կարդալով հնարավոր է սովորել, թե դրանք ինչպես են արտասանվել այն լեզվով, որով գրված են։
Սկզբում ուրարտացիները գրում եվ կարդում էին իրենց թշնամու լեզվով Ասորերեն հետո երբ եկավ Իշպուինի եվ Մենուա հայր եվ որդի իշխանւթյան ժամանակը նրանք որոշեցին ստեղծել նոր լեզու, որը կլինի Ուրարտերեն եվ նրանց գիրը կոչվեց սեպագիր։ Սեպագիրն ստեղծվել է շումերների կողմից 5000 տարի առաջ։ Շումեր ազգը, որ այժմ վերացել է, ապրում էր Եփրատ և Տիգրիս գետերի միջև ընկած տարածքում, որն ընդունված է անվանել Միջագետք։ Ասում ենք սեպագիր, քանի որ հին ժամանակում մարդիկ գրում էին սեպերով[մեխերով] քարի վրա նաև վերցնում էին կավե սալիկ եվ բամբուկի ծայրամասով արագ գրում վրան եվ թողում են կավը չորանար։
Հետագայում սեպագիրը տարածվել է այլ երկրներում։ Սեպագիր արձանագրություննեը լինում են տարբեր լեզուներով՝ աքքադերեն, խեթերեն և այլն։ Մեզնից 4200 տարի առաջ Էբլա կոչվող երկրում, որը ներկայիս Սիրիայի տարածքում է, գրվել են արձանագրություններ, որոնցում հիշատակված է եղել հայ ժողովուրդը՝ հայա անունով։
Մ.թ.ա. 2800 թ.-ից սեպագիրն սկսել է օգտագործվել Հայաստանում` Արարատյան թագավորությունում կամ Ուրարտուում ։ Դրանք հայ թագավորները գրել են տվել դաշնակից խուռիների լեզվով, թեման շինարարական աշխատանքներն էին կամ նրանց տարած հաղթանակները։ Հայաստանում փորագրման համար օգտագործվել են հղկված քառանկյուն քարեր։ Արձանագրությունների մեջ անցել են հայերեն բառեր, ինչպես օրինակ ուղի, այր, բան, ուտել, ծառ, ավելի և այլն։ Ուրարտուի թագավորների արձանագրություններ կան Հայաստանի շատ կետերում՝ Էրեբունի բերդաքաղաքում Արգիշտի Ա-ի թողած վկայագիրը, Արմավիրի, Սիսիանի մոտակայքում և այլուր։
Սեպագիր արձանագրություններ կան նաև Պարսկաստանում։ Հայ ժողովրդի պատմության համար կարևոր է Իրանի Բեհիսթուն գյուղի մոտ հայտնաբերված, սպիտակ մարմարե հսկա ժայռի հարթեցված մակերևույթին փորագրված եռալեզու արձանագրությունները։ Լեզուներն են հին պարսկերեն, էլամերեն, աքքադերեն։ Դա պարսից արքա Դարեհ 1-ինի արձանագրությունն է, որը 2500 տարվա պատմություն ունի։ Արձանագրությունում հիշատակվում են հայերը և Հայաստանը հին պարսկերեն մասում Հայաստանը կոչվում է Արմենիա, հայերն` արմինիյա, էլամերեն մասում` Հարմինա, աքքադերեն մասում՝ Ուրաշտու, հայերին՝ ուրուշտայա։ Գրվածքում հայերը համարվում են Խալդի կամ Հալդի աստծո որդիներ, որը հայկական դիցաբանությունում նույնացվում է Հայկ Նահապետի հետ, ում ժողովուրդն աստվածացրել է։
Սեպագրերը աղբյուր են ժողովրդի պատմությունը վերականգնելու և գրելու համար։
Սողոմոնի թանգարան
Սողոմոնի թանգարան (Muzeu Solomon), թանգարան Ալբանիայի Բերատ քաղաքում, որը նվիրված է Ալբանիայի հրեական համայնքի պատմությանը։
Հավաքածու
Թանգարանում պահվում են փաստաթղթեր, լուսանկարներ և իրեր, որոնք պատկանել են հրեական համայնքին, որը 16-րդ դարում, փախչելով ինկվիզիցիայից, Իսպանիայից ժամանել է Բերատ։ Ալբանիան նացիստների կողմից գրավված միակ տարածքն է, որի հրեական բնակչությունը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում ավելացել է ։ Թանգարանի ներկայիս տնօրենն է Անգիլինա Վրուշոն՝ Սայմոն Վրուշոյի այրին ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ալբանիայի թանգարաններ Կատեգորիա:Հրեական թանգարաններ Կատեգորիա:2018 հիմնադրված թանգարաններ
Ռոբոտային վիրաբուժություն
Ռոբոտային վիրաբուժությունը (անգլ.` Robotic Surgery կամ Robot-assisted Surgery), վիրաբուժության տեսակ է, որն ընթանում է արհեստական բանականությամբ օժտված   ռոբոտների անմիջական մասնակցությամբ։
Ռոբոտային վիրաբուժությունը թույլ է տալիս բժիշկներին կատարել բազմաթիվ տեսակի բարդ ընթացակարգեր ավելի ճշգրիտ, ճկուն և վերահսկելի եղանակով, քան դա հնարավոր կլիներ կատարել սովորական տեխնիկայի միջոցով։ Այն սովորաբար կապված է մինիմալ-ինվազիվ վիրահատության հետ։ Ռոբոտային վիրաբուժությունը երբեմն օգտագործվում է նաև ավանդական բաց վիրաբուժական միջամտությունների ժամանակ։ Ռոբոտները գերմարդկային ունակություն ունեն կրկնել ճշգրիտ շարժումները։ Սա չափազանց օգտակար է, օրինակ, մազերի փոխպատվաստման վիրահատությունների համար ։ Վիրաբույժը, հատուկ վահանակի առջև նստած լինելով հնարավորություն է ստանում կառավարելու վիրաբուժական համակարգը ոտքերի և ձեռքերի միջոցով, ինչը թույլ է տալիս նրան հեռակա և ճշգրիտ վերահսկել ռոբոտացված ձեռքերին ամրացված վիրաբուժական գործիքները ։
Ռոբոտային վիրաբուժությունը արագորեն ընդունվել է ԱՄՆ-ի և Եվրոպայի հիվանդանոցների կողմից` մի շարք հիվանդությունների բուժմանը նպաստելու նպատակով ։
Պատմություն
Ռոբոտաշինության պատմությունը վիրաբուժության մեջ սկսվում է Puma 560-ով, ռոբոտ, որն օգտագործվել է 1985 թվականին Kwoh et al-ի կողմից՝ ավելի մեծ ճշգրտությամբ նյարդավիրաբուժական բիոպսիաներ կատարելու համար։ Այս համակարգը ի վերջո հանգեցրեց PROBOT-ի զարգացմանը։ Մինչ PROBOT-ը մշակվում էր, Սակրամենտոյում գտնվող CA-ի Integrated Surgical Supplies Ltd.-ն մշակում էր ROBODOC-ը։ Այն FDA-ի կողմից հաստատված առաջին վիրաբուժական ռոբոտն էր։ Նաև 1980-ականների կեսերին և ուշ 1980-ին վիրտուալ իրականության վրա աշխատող ազգային օդատիեզերական վարչության (NASA) հետազոտական ​​կենտրոնի մի խումբ հետազոտողներ շահագրգռված էին օգտագործել այս տեղեկատվությունը հեռադիտական ​​վիրաբուժության զարգացման համար։ 1990-ականների սկզբին NASA-Ames թիմի մի քանի գիտնականներ միացան Ստենֆորդի հետազոտական ​​ինստիտուտին (SRI): Աշխատելով SRI-ի այլ ռոբոտոկիստների և վիրտուալ իրականության փորձագետների հետ՝ այս գիտնականները ձեռքի վիրահատության համար մշակեցին ճարպիկ հեռակառավարիչ։ Նրանց նախագծման հիմնական նպատակներից մեկն այն էր, որ վիրաբույժին տան ոչ թե սենյակից այն կողմ, այլ ուղղակիորեն հիվանդի վրա վիրահատելու զգացում։ Մինչ այս ռոբոտները մշակվում էին, ընդհանուր վիրաբույժներն ու էնդոսկոպիստները միացան զարգացման թիմին և հասկացան, որ այս համակարգերն ունեն ներուժ սովորական լապարոսկոպիկ վիրաբուժության սահմանափակումների բարելավման համար։
ԱՄՆ-ի բանակը նկատեց SRI-ի աշխատանքը և հետաքրքրվեց պատերազմի ժամանակ մահացությունը նվազեցնելու հնարավորությամբ՝ «վիրաբույժին վիրավոր զինվորի մոտ բերելով հեռուստատեսությամբ»։ ԱՄՆ բանակի ֆինանսավորմամբ ստեղծվեց մի համակարգ, որի համաձայն վիրավոր զինծառայողին կարող էին տեղափոխել մեքենա ռոբոտացված վիրաբուժական սարքավորումներով և վիրահատել հեռակա վիրահատությամբ մոտակա շարժական առաջադեմ վիրաբուժական հիվանդանոցում (MASH): Այս համակարգը, ինչպես և հույս կար, կնվազեցներ պատերազմի ժամանակ մահացությունը՝ կանխելով վիրավոր զինվորների՝ մինչև հիվանդանոց հասնելը։ Այս համակարգը հաջողությամբ ցուցադրվել է կենդանիների մոդելների վրա, բայց դեռ չի փորձարկվել կամ ներդրվել մարտական ​​գործողությունների զոհերի իրական խնամքի համար։
Բանակի վիրաբուժական ռոբոտային համակարգերի վրա աշխատող մի քանի վիրաբույժներ և ինժեներներ ի վերջո ստեղծեցին առևտրային ձեռնարկություններ, որոնք հանգեցրին ռոբոտաշինության ներդրմանը քաղաքացիական վիրաբուժական համայնքին։  Հատկապես, Computer Motion, Inc.-ը (Սանտա Բարբարա, Կալիֆոռնիա), օգտագործեց բանակի տրամադրած սերմերը` օպտիմալ դիրքի ավտոմատացված էնդոսկոպիկ համակարգը (AESOP) մշակելու համար։ Այն ռոբոտացված թև է, որը վերահսկվում է վիրաբույժի ձայնային հրահանգներով` շահարկելու էնդոսկոպիկ տեսախցիկը։ AESOP-ի շուկա դուրս գալուց կարճ ժամանակ անց Mountain View, CA-ի Integrated Surgical Systems-ը (այժմ` Intuitive Surgical) լիցենզավորեց SRI Green Telepresence Surgery համակարգը։ Այս համակարգը ենթարկվեց լայնածավալ վերափոխման և նորից ներկայացվեց որպես Da Vinci վիրաբուժական համակարգ։ Մեկ տարվա ընթացքում Computer Motion-ը արտադրության մեջ դրեց Zeus համակարգը ։
Da Vinci վիրաբուժական համակարգ
Da Vinci վիրաբուժական համակարգը ռոբոտային վիրաբուժական համակարգ է, որը պատրաստվել է ամերիկյան Intuitive Surgical ընկերության կողմից։ Հաստատված լինելով  FDA-ի կողմից` այն օգտագործվում է նվազագույն-ինվազիվ մոտեցման միջոցով վիրահատությունների դյուրացման համար ։
Da Vinci ռոբոտային վիրաբուժության համակարգը վիրաբույժներին թույլ է տալիս կատարել բարդ պրոցեդուրաներ, ինչպիսիք են, օրինակ, սրտի վիրահատությունը, 1-2 սանտիմետր փոքր կտրվածքների միջոցով ։ Այն բաղկացած է վիրաբույժի վահանակից, որը, սովորաբար, գտնվում է հիվանդի հետ նույն սենյակում, և հիվանդի կողքի սայլից՝ երեքից չորս ինտերակտիվ ռոբոտային ձեռքերով (կախված մոդելից), որը կառավարվում է վիրաբույժի վահանակից։ Ձեռքերը նախատեսված են գործիքները պահելու համար, ինչպես նաև կարող են հանդես գալ որպես նշտար, մկրատ  կամ բռնիչ։ Վերջնական ձեռքը վերահսկում է եռաչափ տեսախցիկը։ Վիրաբույժը վահանակը օգտագործում է հիվանդի կողքի սայլակի երեք կամ չորս ռոբոտային ձեռքերը կառավարելու համար։ Da Vinci համակարգը միշտ պահանջում է մարդկային օպերատոր ։
Ժենյա Առստամյան
Ժենյա Մելիքի Առստամյան, հայ քիմիկոս։ Քիմիական գիտությունների դոկտոր (1999), պրոֆեսոր (2001):