cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Սպարտակի ապստամբություն
Պրետորական բանակի պարտություն
Վարինիուսի բանակում սկսվել է զանգվածային դասալքություն, որի արդյունքում նրա կազմում մնացել է ընդամենը 4 հազր մարդ։ Այդ ժամանակ Վարինիուսը հրամայել է իր բանակը տեղավորել ճամբարում, իսկ ճամբարը շրջապատել հողապատնեշով, խրամատնեով ու հողաթմբերով։ Ապա նա քվեստոր Գայոս Տորանիուսի հետ միասին արգելափակել է Սպարտակի ճամբարը։ Շրջափակումը եղել է բավական դաժան, այնուամենայնիվ Սպարտակին հաջողվել է պահպանել կարգուկանոնն իր զորքի շարքերում։ Շուտով նա կիրառել է ռազմական խորամանկություն. նա ճամբարում թողել է փողհարին, որը տվել է սովորական ազդանշանները, և դարպասների առաջ սյուներին կապած դիակներ, որոնք հեռվից թվացել են ժամապահներ, իսկ ապստամբները հեռացել են ճամբարից։ Առավոտյան Վարինիուսը հայտնաբերել է, որ Սպարտակի ճամբարում ոչ ոք չկա։ Ապա նա իր բանակը տարել է Կումաե, որտեղ փորձել է հավաքել կամավորներ։ Դրանից հետո նա հարձակվել է Սպարտակի նոր ճամբարի վրա և գլխովին ջախջախվել, ընդ որում՝ կռվի ժամանակ Վարինիուսը կորցրել է ձին, լիկտորներին և հազիվ է փրկվել գերի ընկնելուց ։
Ապստամբները գրավել են Գայոս Տորանիուսի ճամբարը։ Արդյունքում գրեթե ողջ Հարավային Իտալիան հայտնվել է ապստամբների ձեռքում։ Նրանք գրավել են նույնիսկ Նոլա, Նուցերիա, Ֆուրիի, Կենսենցիա և Մետապոնտ քաղաքները։ Այդ փաստը կարող է վկայել այն մասին, ստրուկների շարքում եղել են պաշարողական տեխնիկայի մասնագետներ, սակայն դրա ուղղակի ապացույցներ չկան։ Սպարտակը ճամբար է դրել Մետապոնտի մոտ գտնվող բարեբեր հողերում ։ Այնտեղ նա անցկացրել է ձմեռը՝ սովորեցնելով նորեկներին։
Այդ հաջողությունների շնորհիվ Սպարտակի բանակին են միացել ավելի ու ավելի շատ ստրուկներ, ինչպես նաև գյուղական վայրերի բնակիչներ, և Սպարտակի մարդկանց թիվը հասել է 70 հազարի ։ Շատ ապստամբներ, ոգևորվելով հաջողություններից, պահանջել են գնալ հռոմեացիների դեմ, սակայն Սպարտակը համոզել է նրանց շարժվել դեպի Լուկանիա, որպեսզի զորքերի շարքերը համալրեն ստրուկ հովիվներով։ Նրա մոտենալու լուրն իմանալով՝ ստրուկներն սպստամբել են իրենց տերերի դեմ, ստրուկների կողմից կատարվել են զանգվածային բռնություններ իրենց նախկին տերերի նկատմամբ ։ Այդպիսի նախադեպերը կարող էին վնաս հասցնել իտալացիների շրջանում Սպարտակի ունեցած հեղինակությանը։ Նա փորձել է արգելել իր զինվորների կողմից բռնությունները և նույնիսկ հրամայել է պատվով թաղել հռոմեացի մատրոնային, որն ինքնասպություն էր գործել՝ չդիմանալով անպատվությանը ։ Նրա թաղման ժամանակ Սպարտակը կազմակերպել է գլադիատորական մարտեր 400 գերիների մասնակցությամբ , որոնք եղել են ժամանակի խոշորագույն գլադիատորական մարտերը, քանի որ մինչ այդ ոչ ոք չէր կազմակերպել նման մարտեր 200 զույգ գլադիատորների միջև։
Կոնսուլական բանակների պարտություն (մ․թ․ա․ 72 թվական)
Մ․թ․ա․ 72 թվականի գարնանը փախստականները հեռացել են իրենց ձմեռային ճամբարից ու շարժվել դեպի հյուսիս՝ Ցիզալպիական Գալլիայի ուղղությամբ։
Սենատը, անհանգստանալով ապստամբության մասշտաբների և Գլաբերի ու Վարինիուսի պրետորական բանակների պարտությունների պատճառով, ստրուկների խռովությունը ճնշելու համար ուղարկել է կոնսուլական բանակներ Լուցիոս Գելիուս Պուբլիկոլայի և Գնեոս Կոռնելիուս Լենտուլոսի գլխավորությամբ։ Կոնսուլներից յուրաքանչյուրը գլխավորել է երկու լեգեոն։ Հռոմեական բանակի մարտիկների նվազագույն քանակը, հաշվի առնելով օժանդակ զորքերը, այդպիսով, կազմել է 30 հազար մարդ։ Կոնսուլների ծրագիրը հավանաբար եղել է գործողությունների համաձայնեցումն ընդդեմ Սպարտակի՝ նրան շրջապատելով Գարգանյան թերակղզու շրջանում։
Սպարտակը հռոմեացիների համար անսպասելիորեն մոտեցել է Ատերնոյին և հարձակվել Լենտուլոսի երկու լեգեոնների վրա, որոնք դեռ չէին ավարտել իրենց անցումն Ամենինների վրայով։ Ապա Սպարտակն ամրացել է ճամբարում, իսկ Լենտուլոսի լեգատները փորձել են շրջապատել ապստամբների ճամբարը, սակայն ջախջախվել են ու կորցրել սայլախումբը։
Գելիուսի ու Կրիկսի բանակները հանդիպել են Գարգան լեռան մոտ։ Ըստ Ապպիանոսի՝ Կրիկսն ուներ 30 հազար մարտիկ, ըստ Լիվիոսի՝ 20 հազար ։ Կատաղի մարտում հռոմեացիները ջախջախել են Կրիկսի բանակը։ Կրիկսը, ըստ Լիվիոսի, սպանվել է պրետոր Քվինտոս Արրիուսի կողմից ։ Այդ մարտում ոչնչացվել է ապստամբների երկու երրորդը։
Դասական աղբյուրներում այդ դեպքերի նկարագրություններում կան տարբերություններ։ Երկու առավել լիարժեք աշխատությունների հեղինակները՝ Ապպիանոսն ու Պլուտարքոսը, տարբեր կերպ են նկարագրել դեպքերը։ Սակայն ուղղակի հակասություններ չկան, պարզապես նրանցից մեկը բաց է թողել որոշ դեպքեր, որոնք ներկայացրել է մյուսը, և պատմել այլ դեպքերի մասին, որոնք հիշատակված չեն մյուս աղբյուրում։
Ապպիանոսի տարբերակ
Ըստ Ապպիանոսի՝ Գելիուսի լեգեոնների և Կրիկսի զինվորների միջև եղած կռիվը դարձել է Սպարտակի բանակի երկարատև ու ծանր զորաշարժերի սկիզբ, որոնք ուղղված էին Հռոմի գրավմանը։
Կրիկսի դեմ տարած հաղթանակից հետո Գելիուսը շարժվել է դեպի հյուսիս՝ հետևելով Սպարտակի գլխավորած ստրուկների հիմնական խմբին, որը շարժվում էր դեպի Ցիզալպիական Գալլիա։ Լենտուլոսի բանակը պետք է փակեր Սպարտակի ճանապարհը, և կոնսուլները հույս ունեին այդպիսով ծուղակը գցել ապստամբած ստրուկներին։ Սպարտակի բանակը հանդիպել է Լենտուլոսի լեգեոնին, ջախջախել այն, ապա հետ դարձել ու ջախջախել Գելիուսի բանակը՝ հռոմեական լեգեոններին ստիպելով անկանոն նահանջել ։ Ապպիանոսը պնդում է, որ Սպարտակը Կրիկսի մահվան համար վրեժ լուծելու նպատակով մահապատժի է ենթարկել շուրջ 300 գերեվարված հռոմեացիների՝ նրանց ստիպելով սպանել միմյանց, ինչպես գլադիատորները։ Այդ հաղթանակից հետո Սպարտակն ու իր մարդիկ (շուրջ 120 հազար մարդ) շարժվել են դեպի հյուսիս հնարավորինս արագ, ինչի համար Սպարտակը «հրամայել է այրել ողջ ավելորդ սայլախումբը, սպանել բոլոր գերիներին ու մորթել բեռնակիր կենդանիներին, որպեսզի գնան առանց բեռի» ։
Պարտություն կրած կոնսուլական զորքերը վերադարձել են Հռոմ, որպեսզի վերախմբավորվեն, իսկ Սպարտակի մարդիկ այդ ժամանակ տեղափոխվել են հյուսիս։ Կոնսուլները նրանց հասել են Պիցեն շրջանի մոտակայքում և կրկին պարտության մատնվել ։
Պլուտարքոսի տարբերակ
Պլուտարքոսի կողմից ներկայացրած դեպքերի նկարագրությունը զգալիորեն տարբերվում է Ապպիանոսի ներկայացրածից։
Ըստ Պլուտարքոսի՝ Գելլիուսի լեգեոնի ու Կրիկսի մարդկանց միջև տեղի ունեցած մարտից հետո Սպարտակը ջախջախել է Լենտուլոսի լեգեոնը, բռնագրավել նրանց պաշարներն ու հանդերձանքը և շարժվել ուղիղ դեպի Հյուսիսային Իտալիա ։ Այդ պարտությունից հետո երկու կոնսուլները ազատվել են զորահրամանատարի պաշտոնից ու հետ կանչվել Հռոմ։ Պլուտարքոսը չի հիշատակում ոչ Սպարտակի կողմից Գելլիուսի լեգեոնի ջախջախումը, ոչ էլ Սպարտակի բախումը միացյալ լեգեոնների հետ Պիցենի մոտ։
Ապա Պլուտարքոսն արդրադարձել է կոնֆլիկտի մանրամասներին, որոնք հիշատակված չեն Ապպիանոսի պատմության մեջ։ Ըստ Պլուտարքոսի՝ Սպարտակի բանակը շարժվել է դեպի հյուսիս՝ Մուտինայի մոտակայքը (ժամանակակից Մոդենա)։ Այնտեղ շուրջ 10 հազար զինվորներից բաղկացած հռոմեական բանակը Ցիզալպիական Գալլիայի կուսակալ Գայոս Կասիոս Լոնգինուսի գլխավորությամբ փորձել է փակել Սպարտակի ջոկատների դարպասը, սակայն ջախջախվել է ։
Դրանից հետո Պլուտարքոսը չի հիշատակում ոչ մի դեպք նախքան Մարկոս Կրասոսի ու Սպարտակի բախումը մ․թ․ա․ 71 թվականին՝ բաց թողնելով արշավը դեպի Հռոմ և նախանջը դեպի Ֆուրիի, որ նկարագրել է Ապպիանոսը։ Սակայն Պլուտարքոսը գրում է, որ Կրասոսն Սպարտակին ստիպել է նահանջել դեպի հարավ Պիցենից, ինչից կարելի է եզրակացնել, որ ստրուկները մոտեցել են Պիցենին հարավից մ․թ․ա․ 71 թվականին՝ ենթադրելով, որ նրանք Մուտինայից շարժվել են դեպի հարավային կամ կենտրոնական Իտալիա մ․թ․ա․ 72-71 թվականների ձմռանը։
Չի բացատրվում, թե ինչու են ստրուկները այդպես վարվել այն դեպքում, երբ ոչ մի պատճառ չկար հրաժարվելու Ալպերն անցնելուց, ինչը Սպարտակի նպատակն էր, ըստ Պլուտարքոսի։ Բազմաթիվ ուսումնասիրողներ ենթադրում են, որ ստրուկներին կարող էր վախեցնել Ալպերն անցնելու դժվարությունը, կամ նրանք պահանջել են գնալ Հռոմ։ Ենթադրություն կա, որ Սպարտակը կարող էր գնալ միանալու Քվինտոս Սերտորիոսին, որ կռվում էր հռոմեացիների դեմ Իսպանիայում, սակայն նրա մահվանից հետո այնտեղ հրաժարվել է այնտեղ գնալու մտքից։
Հնարավոր է, որ Սպարտակն իմացել է, որ Քվինտոս Սերտորիոսի պարտությունից հետո Պոմպեոսի բանակը կարող էր անցնել Հյուսիսային Իտալիա։ Դրա հետ կապված՝ ստրուկներն զբաղվել են իրենց շարքերը համալրելու գործով հավանաբար ստրուկների և Պո գետի հովտում ապրող գալլերի հաշվին։ Ապպիանոսն ապստամբների ուժերը գնահատում է 120 հազար մարդ ։ Ամենայն հավանականությամբ այդ թիվը չափազանցված է, թեև այն կարող էր ներառել նաև ոչ կոմբատանտներին։ Եվտրոպիուսը գրել է ապստամբների 60 հազարանոց բանակի մասին ։ Հնարավոր է, որ նրանց շրջանում գերիշխել է այն միտքը, թե պետք է շարժվել դեպի Իտալիայի հարավ, անցնել Սիցիլիա և շարունակել պայքարն այնտեղ։ Երբ Սպարտակի զորքը շարժվել է հակառակ ուղղությամբ, Հռոմում, ըստ Օրոսիուսի, խուճապ է սկսվել ։ Սակայն Սպարտակն անցել է Հռոմի կողքով՝ շարժվելով դեպի Ապուլիա ու Լուկանիա։
Պատերազմ ընդդեմ Կրասոսի
Չնայած դասական աղբյուրների միջև կան հակասություններ մ․թ․ա․ 72 թվականի իրադարձությունների վերաբերյալ, այնուամենայնիվ դրանք միակարծիք են այն հարցի վերաբերյալ, որ Սպարտակն ու նրա մարդիկ եղել են Իտալիայի հարավում մ․թ․ա․ 71 թվականի սկզբին։
Լեգեոնների հրամանատարության ընդունումը Կրասոսի կողմից
Կրասոսն ստացել է պրետորի պաշտոն, ինչպես նաև վեց նոր լեգեոններ՝ ի հավելումն Գելլիուսի ու Լենտուլոսի երկու կոնսուլական լեգեոնների, որոնց կազմում ընդհանուր առմամբ եղել է 40-50 հազար պատրաստված հռոմեացի զինվոր։ Քվեստորի պաշտոնն զբաղեցրել է Գնեոս Տրեմելիուս Սկրոֆան, իսկ լեգատներ դարձել են Մարկոս Մումիոսն ու Լուցիոս Կվինկցիոսը։
Կրասոս և Սպարտակ
Երբ Սպարտակի զորքերը կրկին շարժվել են դեպի հյուսիս, Կրասոսն իր վեց լեգեոնները տեղավորել է շրջանի սահմաններին (Պլուտարքոսը նշում է, որ Կրասոսի լեգեոնների ու Սպարտակի առաջին բախումը տեղի է ունեցել Պիցեն շրջանի մոտ, իսկ Ապպիանոսը պնդում է, որ այն տեղի է ունեցել Սամնիումի մոտ) ։ Ապստամբների ջոկատներից մեկի հետ կռվում հռոմեացիները հաղթանակ են տարել։ Վեց հազար ապստամբներ զոհվել են մարտի դաշտում, իսկ 900 մարդ գերի է ընկել ։
Ապա Կրասոսը, ըստ Պլուտարքոսի, իր լեգատ Մումիոսի գլխավորությամբ երկու լեգեոն է ուղարկել Սպարտակի բանակի մոտ զորաշարժեր անելու, սակայն հրամայել է մարտի չբռնվել ապստամբների հետ։ Երբ ստեղծվել է հնարավորություն, Մումիոսը, որ արհամարհանքով էր վերաբերվում ստրուկներին և նրանց չէր համարում արժանի հակառակորդ, անսացել է հրամանին ու հարձակվել Սպարտակի ջոկատի վրա, սակայն ջախջախվել է ։ Հռոմեական զորքերը բարոյալքվել են։ Լեգեոնները կորցրել են ռազմական նշանները և առաջին հերթին արծվի նշանով դրոշները։
Լեգեոնները կարգի բերելու համար Կրասոսը գործի է դրել հին ամեն տասներորդ լեգեոներին մահապատժի ենթարկելու հռոմեական ավանդույթը՝ դեցիմացիան։ Մումիոսի կենդանի մնացած զինվորներին շարք են կանգնեցրել, բաժանել տասնյակների, յուրաքանչյուր տասնյակ վիճակ է գցել և նա, ում ընկել է վիճակը, մահապատժի է ենթարկվել մյուս իննի կողմից ։ Ապպիանոսը գրում է, որ Կրասոսը վեց լեգեոններից կազմված իր բանակին միացրել է կոնսուլական երկու լեգեոնները և դեցիմացիայի ենթարկել միայն այդ երկուսի լեգեոններներին Սպարտակի հետ մարտերում բազմիցս կրած պարտությունների համար։ Ապպիանոսը դիտարկում է այլ վարկած ևս. Կրասոսը պատժել է ողջ բանակն այն բանից հետո, երբ այն պարտություն է կրել Սպարտակից։ Դեցիմացիայի արդյունքում սպանվածների թիվը, ըստ Ապպիանոսի, կազմել է 4 հազար ։
Այդ գործողություններից հետո զինվորների կարգապահությունն ու մարտական ոգին կտրուկ աճել են։ Կրասոսն սկսել է օգտագործել ուժասպառ անելու նոր մարտավարություն՝ փորձելով կռվի չբռնվել ապստամբների խոշոր ուժերի հետ։ Ամռան վերջին ստրուկների բանակը գտնվել է Ֆուրիի ծայրամասերում, որտեղ ժամանակավորապես տեղակայվել է ապստամբների ճամբարը։ Տեղի բնակչությունը՝ բրուտիները, հավանաբար բարյացակամորեն են վերաբերվել ապստամբներին։ Խռովարարները հաջող արշավներ են կատարել ընդդեմ հռոմեական ջոկատների, քանի դեռ Կրասոսը չէր հաղթել նրանց։ Սկզբում նա ջախջախել է առանձին ճամբար կազմող 10 հազարանոց ջոկատը, ապա Սպարտակի գլխավորած հիմնական ուժերը։
Սպարտակն ստիպված է եղել մ․թ․ա․ թվականի աշնանը նահանջել դեպի հարավ Լուկանիայի տարածքով դեպի Մեսինա, որ տեղակայված էր Իտալիան Սիցիլիայից բաժանող նեղուցի մոտ։ Հարավում Սպարտակը Կիլիկիայի ծովահենների հետ պայմանավորվել է, որ նրանք խռովարարներին տեղափոխեն Սիցիլիա, որտեղ նրանք կարող էին կազմակերպել ստրուկների նոր ապստամբություն և ամրապնդել իրենց ուժերը։ Միևնույն ժանանակ Սիցիլիայի պրեպրետոր Գայոս Վերրեսն արժանացել էր համընդհանուր դժգոհության իր դաժանության ու անարդարությունների պատճառով։ Ստրուկների հնարավոր հարձակման պատճառաբանությամբ նս սիցիլիացիներից հավաքել է պաշարներ ու զենք՝ նպատակ ունենալով հարստանալ նրանց հաշվին։ Ծովահենների ղեկավար Հերակլիոնին ժամանակ էր պետք անհրաժեշտ նավերը հավաքելու համար, քանի որ այդ ժամանակ նա ուներ միայն չորս միոպարոն․ որոնք պիտանի չէին մարդկանց տեղափոխելու համար։ Սակայն ծովահենները չեն կարողացել կատարել իրենց խոստումը, հննարավոր է, որ դրա պատճառը եղել է ծովում եղանակային պայմանների վատանալը կամ ծովահենների գլխավոր դաշնակցի՝ Պոնտոսի Միհրդատ VI թագավորի շահերը, որը ցանկացել է, որ Հռոմին սպառնացող վտանգը մնար հենց Իտալիայի տարածքում։ Կա նաև վարկած, որ հռոմեացիները կաշառել են ծովահեններին։ Պլուտարքոսը գրում է, որ նրանք պարզապես խաբել են ապստամբներին ։
Ապստամբության ավարտ
Քվինտոս Սերտորիոսի ապստամբությունը ճնշելուց հետո Պոմպեոսի լեգեոններն Իսպանիայից վերադարձել են Իտալիա։ Աղբյուրներում միակարծություն չկա այն մասին, թե արդյոք Կրասոսն է խնդրել օգնություն, թե հռոմեական Սենատը պարզապես օգտվել է Պոմպեոսի՝ Իտալիա վերադառնալու հանգամանքից, բայց Պոմպեոսին հրամայվել է չմտնել Հռոմ, այլ միանգամից գնալ դեպի հարավ՝ Կրասոսին օգնելու։ Սենատը ուղարկել է նաև Լուկուլլոսին՝ որին Ապպիանոսը սխալմամբ կոչել է Լուցիոս Լիցինիուս Լուկուլլոս, որը գլխավորել է երրորդ Միհրդատյան պատերազմին մասնակցած ուժերը, սակայն դա եղել է Մակեդոնիայի պրոկոնսուլ Լուկուլլոսը՝ առաջինի կրտսեր եղբայրը։
Սպարտակը նահանջել է դեպի Պետելիական լեռները (ժամանակակից Ստրոնգոլի)՝ Բրուտտիում՝ հետապնդվելով հռոմեական լեգեոնների կողմից։ Սպարտակին հետապնդելը Կրասոսը հանձնարարել է լեգատ Գնեոս Քվինտոսին և քվեստոր Էլիոս Սկրոֆային։ Կազուենտ գետի ափին Սպարտակը դադարեցրել է նահանջն ու անսպասելիորեն հարձակվել հռոմեացիների վրա։ Արդյունքում քվեստոր Էլիոս Սկրոֆան վիրավորվել է դեմքից և ոտքից ու հազիվ փրկվել հռոմեական հեծելազորի կողմից։ Մշտական բախումների պատճառով ապստամբների պաշարները գրեթե սպառվել էին։ Ստեղծված իրավիճակում Սպարտակը մտածել է, որ իրենք, գտնվելով իրենց համար ոչ շահավետ դրության մեջ, պետք է խուսափեն հռոմեացիների հետ բախումից, սակայն նրա զորքերը պահանջել են հարձակվել Կրասոսի վրա։ Սպարտակն ստիպված է եղել ենթարկվել։ Վճռական մարտի համար հռոմեացիները հավաքել են իրենց բոլոր ուժերը ։ Սպարտակը ճամբար է դրել Սիլար գետի (ներկայում՝ Սելե) գետի ակունքների մոտ։ Ստրուկները հասկանում էին, որ դա իրենց վերջին մարտն է, այդ պատճառով էլ կռիվը եղել է կատաղի։ Չնայած ստրուկների առաջնորդի բոլոր ջանքերին՝ վերջին մարտում նրա բանակը վերջնականապես ու լիովին ջախջախվել է, ընդ որում՝ ստրուկների ճնշող մեծամասնությունն սպանվել է մարտի դաշտում ։ Սպարտակի հետագա ճակատագիրն անհայտ է։
Հռոմեական պատմագիրները նշում են վերջին մարտում Սպարտակի ցուցաբերած արիությունը։ Ապպիանոսը գրում է, որ Սպարտակը «վիրավորվել է ազդրից տեգով. ծնկի գալով ու առաջ մեկնելով վահանը՝ նա հետ է մղել հարձակվողներին, մինչև ընկել է մեծ թվով շրջապատողների հետ» ։ Պլուտարքոսը գրում է. «...մարտի սկսվելուց առաջ նրան տվել են ձին, սակայն նա խլել է սուրն ու սպանել նրան՝ ասելով, թե հաղթելու դեպքում ինքը ձեռք կբերի բազմաթիվ լավ ձիեր թշնամուց, իսկ պարտության դեպքում իրենի կարիքն էլ չի ունենա։ Այդ խոսքի հետ նա ձգտել է հենց դեպի Կրասոսը. ո՛չ թշնամական զենքերը, ո՛չ վերքերը չէին կարող կանգնեցնել նրան, սակայն Կրասոսի մոտ նա չի հասել, այլ միայն սպանել է նրա իր հետ ընդհարված երկու ցենտուրիոնների։ Վերջապես, լքված իր կողմնակիցներից, որ փախել էին մարտի դաշտից, շրջապատված թշնամիներով, նա ընկել է նրանց հարվածների տակ՝ չնահանջելով ոչ մի քայլ և կռվելով մինչև վերջ» ։ Ֆլորուսը գրում է. «Սպարտակը, արիությամբ կռվելով առաջին շարքում, ընկավ որպես զորավար»։ Թեև Սպարտակի մարմինն այդպես էլ չի գտնվել, ըստ պատմագիրների, նա զոհվել է մարտում իր մարդկանց հետ միասին։
Հետևանքներ
Ստրուկների ապստամբությունը ճնշվել է։ Ավելի քան 6 հազար ստրուկներ, ըստ Ապպիանոսի (Քաղաքացիական պատերազմներ, գիրք 1, պար. 120), խաչվել են Կապուայից Հռոմ ձգվող ճանապարհի երկայնքով
Ապստամբների ոչնչացումն ավարտին է հասցրել Պոմպեոսը, որն ամբողջովին կոտորել է ստրուկների վեց հազարանոց ջոկատը, որը հեռացել էր դեպի հյուսիս Սիլարուսի ճակատամարտից հետո։ Իր արածը Սենատի ներկայացնելիս Պոմպեոսը գրել է. «Բաց մարտում փախստական ստրուկներին հաղթեց Կրասոսը, իսկ ես ոչնչացրի պատերազմի հենց արմատը» ։ Այդ խոսքերն էլ ավելի են սրել Պոմպեոսի ու Կրասոսի վաղեմի թշնամությունը։ Դեռ ապստամբության սկսվելուց առաջ Կրասոսը նախանձում էր Պոմպեոսին, որը կարողացել էր հասնել ռազմական հաջողությունների։
Սենատում երկար ժամանակ քննարկել են, թե ով է ավելի մեծ ներդրում ունեցել Սպարտակին հաղթելու գործում։ Ի վերջո պատիվները հասել են Կրասոսին, սակայն նա ստացել է պսակ մրտենուց, ոչ թե դափնեպսակ։ Տարածվել է այն կարծիքը, թե պատերազմը մղվել է անարժան հակառակորդի դեմ, այդ պատճառով էլ պարգևը եղել է պակաս պատվավոր։ Կրասոսի համար նշանակվել է փոքր հաղթահանդես կամ «օվացիա» մրտենու պսակով պարգևատրմամբ ։ Երկու հակառակորդները՝ Պոմպեոսն ու Կրասոսը, ընտրվել են մ․թ․ա․ 70 թվականի կոնսուլներ ։
Սպարտակի զոհվելուց հետո Հարավային Իտալիայում դեռ երկար ժամանակ մնացել են ստրուկների առանձին խմբեր։ Մ․թ․ա․ 63 թվականին այդպիսի խմբերից մեկի դեմ կազմակերպվել է պատժիչ արշավանք Քվինտոս Մետելոս Կրետիկոսի գլխավորությամբ։ Հավանաբար նա ստրուկների նկատմամբ խոշոր հաղթանակ չի տարել, այդ պատճառով էլ հաջորդ տարի խռովարարները գրավել են Ֆուրիի քաղաքն ու երկար ժամանակ այն պահել իրենց վերահսկողության տակ։ Մոտավորապես այդ ժամանակ իշխանության ձգտող արիստոկրատ Լուկիոս Սերգիոս Կատիլինայի աջակիցներն սկսել են իրենց կողմը գրավել ստրուկներին։ Ցիցերոնը հիշել է Սպարտակի ապստամբությունը՝ խռովարարների առաջնորդին կոչելով «այդ գլադիատորը», ինչպես նաև նշել է, որ «գլադիատորների դպրոցում չի գտնվի հանցագործ նպատակներ ունեցող որևէ մարդ, որն իրեն չի հայտարարի Կատիլինայի մոտ ընկերը» ։ Մ․թ․ա․ 62 թվականին Կատիլինան զոհվել է, իսկ Ֆուրիիում գտնվող ապստամբներին ոչնչացրել է պրետոր Օկտավիանոս Օգոստոսի հոր՝ Գայոս Օկտավիոսի ջոկատը։
Գրականություն
Ապստամբների առաջնորդ Սպարտակին են նվիրված մի շարք պատմական վեպեր, որոնցից են Ռաֆայելլո Ջովանյոլիի «Սպարտակ», Հովարդ Ֆասթի «Սպարտակ», Մաքս Գալլոյի «Սպարտակ։ Անհնազանդների խռովությունը», Վիկտոր Պորոտնիկովի «Գլադիատորն ապագայից։ Հաղթող Սպարտակը», Վասիլի Յանի «Սպարտակ», Անդրեյ Վալենտինովի «Սպարտակ» ստեղծագործությունները։
Կատեգորիա:Հին Հռոմի պատերազմներ Կատեգորիա:Մ․թ․ա․ 1-ին դարի պատերազմներ Կատեգորիա:Ստրուկների ապստամբություններ
Ռոսկոշնոե (ավան, Կոնստանտինովսկի շրջան)
2001 թվականի տվյալներով Ռոսկոշնոե ավանում բնակվում էր 152 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Դոնեցկի մարզի Կոնստանտինովսկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի ավաններ
Ադիսոնի հիվանդություն
Ադիսոնի հիվանդություն. հայտնի է նաև որպես առաջնային մակերիկամային անբավարարություն կամ հիպոկորտիզոլիզմ անվանմամբ, երկարաժամկետ էնդոկրին (ներզատիչ) խանգարում, որի ժամանակ մակերիկամների կողմից չի արտադրվում բավարար քանակով ստերոիդ հորմոններ ։ Հիվանդության ախտանշանները սովորաբար ժամանակի հետ են զարգանում, իսկ առաջին դրսևորումները կարող են լինել ընդհանուր բնույթի՝ թուլություն, քաշի կորուստ և որովայնի ցավ ։ Մաշկի որոշ տեղամասերում կարող է դիտվել հիպերպիգմենտացիա (գույնի մգացում) ։ Հիվանդների մոտ, ժամանակի ընթացքում, որոշակի գործոնների ազդեցությամբ պայմանավորված կարող է զարգանալ մակերիկամային կրիզ, որի ժամանակ դիտվում է զարկերակային ճնշման արտահայտված անկում, փսխումներ, գոտկային ցավեր և գիտակցության կորուստ ։ Հրահրող գործոնների (տրիգերների) թվում կարող են լինել տարբեր պատճառագիտություն ունեցող սթրեսը (օրինակ՝ վիրահատություն կամ վնասվածք), կամ ինֆեկցիան ։
Ադիսոնի հիվանդությունը առաջանում է մակերիկամների գործառույթի կորստի պատճառով, որի արդյունքում սինթեզվում են ոչ բավարար քանակներով կորտիզոլ և ալդոստերոն ։ Տվյալ խնդիրների պատճառը հիմնականում աուտոիմուն վնասումն է՝ զարգացած երկրներում, և տուբերկուլյոզը՝ զարգացող երկրներում ։ Այլ պատճառների թվում կարող են լինել որոշ դեղորայքային խմբեր, սեպսիսը և արյունազեղումը զույգ մակերիկամներ ։ Երկրորդային մակերիկամային անբավարարությունը առաջանում է անբավարար ադրենոկորտիկոտրոպ (ԱԿՏՀ) հորմոնի (արտադրվում է հիպոֆիզի կողմից) կամ կորտիկոլիբերինի (արտադրվում է հիպոթալամուսի կողմից) հետևանքով ։ Չնայած առաջացման պատճառների այս հստակ տարբերակմանը, մակերկամային կրիզ կարող է զարգանալ մակերիկամային անբավարարության բոլոր դեպքերում ։ Ադիսոնի հիվանդության ախտորոշումը հիմնականում ընդգրկում է արյան և մեզի ընդհանուր քննությունը, ինչպես նաև ճառագայթային ախտորոշման մեթոդները Ճառագայթային ախտորոշում
Բուժումը ներառում է բացակայող հորմոնների սինթետիկ անալոգներով փոխարինող թերապիա ։ Օգտագործվող կորտիկոստերոիդներից են՝ հիդրոկորտիզոնը և ֆլուդրոկորտիզոնը, հիմնականում պերօրալ (խմելու ձևով) օգտագործման եղանակով ։ Հորմոնալ փոխարինող թերապիան շարունակական է՝ մինչև կյանքի վերջ, մշտապես ուշադրության տակ պահելով հիվանդի մոտ հնարավոր այլ առողջական խնդիրների առաջացումը ։ Աղի բարձր հագեցվածությամբ սննդակարգը որոշ հիվանդների մոտ նույնպես կարող է օգտակար լինել ։ Եթե հիվանդության ախտանշանները խորանում են, ապա ցուցված է կորտիկոստերոիդների արդեն հարմարսողական ընդունումը (մ/մ, ն/ե ներարկումների ձևով), այդ իսկ պատճառով հիվանդներին խորհուրդ է տրվում մշտապես ունենալ իրենց մոտ դեղի անհրաժեշտ չափաբաժինը ։ Հիվանդների մոտ հաճախակի կարիք է լինում նաև մեծ ծավալներով ներերակային դեքստրոզ (մոնոսախարիդ) պարունակող հեղուկների ընդունումը ։ Բուժման բացակայության պայմաններում մեծանում է մակերիկամային կրիզի զարգացման հավանականությունը, որը կարող է հանգեցնել մահվան ։
Ադիսոնի հիվանդության տարածվածությունը կազմում է 0.9 -1.4 մարդ 10.000 բնակչության շրջանում, զարգացած երկրներում ։ Հիվանդությունը հաճախակի հանդիպում է միջին տարիքի կանանց շրջանում ։ Երկրորդային մակերիկամային անբավարարությունը հանսիպում է ավելի հաճախ ։ Բուժում ստացող հիվանդների մոտ հիվանդության երկարաժամկետ կանխատեսումը գնահատվում է որպես լավ ։ Հիվանդությունը անվանվել է ի պատիվ Թոմաս Ադիսոնի, ով եղել է Էդինբուրգի բժշկական համալսարանի շրջանավարտ և առաջինն է նկարագրել այս հիվանդությունը 1855 թվականին ։ Բժշկական գրականության մեջ օգտագործվում է նաև «ադդիսոնյան» տերմինը, որն օգտագործվում է հիվանդության առանձնահատկությունները՝ ինչպես նաև այս հիվանդությամբ տառապողներին նկարագրելու համար ։
Նշաններ և ախտանիշներ
Ադիսոնի հիվանդության ախտանշանները զարգանում են աստիճանաբար, նրանք կարող են լինել ոչ սպեցիֆիկ և ընդգրկվել այլ հիվանդությունների կլինիկական նշանների խմբում նույնպես։
Հիվանդության ախտանշանների թվում կարող են լինել հոգնածությունը, աչքերի առաջ մթագնումը կանգնելիս և կանգնելու դժվարությունները, մկանային թուլությունը, տենդը, քաշի կորուստը, տագնապը, սրտխառնոցը, փսխումը, լուծը, գլխացավերը, քրտնկոտությունը, տրամադրության և անձնային հատկանիշների փոփոխությունները, մկանացավերը և հոդացավերը։ Որոշ հիվանդների մոտ դիտվում է կերակրի աղի (NaCl) կամ աղի սննդատեսակների հանդեպ անհագ ցանկություն, որը պայմանավորված է մեզի հետ մեծ քանակությամբ նատրիումի (Na) կորստով ։ Կարող է դիտվել մաշկի հիպերպիգմենտացիա, մասնավորապես երբ հիվանդը ապրում է արևոտ շրջաններում, ինչպես նաև մաշկի մգացումներ ափային ծալքերի, ծալվող հոդերի, թարմ սպիների, շուրթերի եզրագծի և արտաքին սեռական օրգանների շրջանում ։ Մաշկային հետևյալ փոփոխությունները չեն դիտվում երկրորդային և երրորդային մակերիկամային անբավարարության ժամանակ ։
Այս հիվանդների մոտ ֆիզիկալ հետազոտման մեթոդներով կարող են դիտվել ՝
Ադիսոնյան կրիզ
«Ադիսոնյան» կամ «մակերիկամային կրիզը» դա բազմաթիվ ախտանշանների համակցումն է, որը ուղղակիորեն վկայում է մակերիկամային ծանր անբավարարության առաջացման մասին։ Կրիզը կարող է լինել նախկինում չախտորոշված Ադիսոնի հիվանդության արդյունք (հետևաբար բուժում չստացող), մակերիկամների հանկարծակի երկկողմանի ախտահարման (օր.՝ արյունազեղում), կամ ախտորոշված հիվանդի մոտ ուղեկցող այլ հիվանդագին վիճակների (օր.՝ ինֆեկցիա,տրավմա) հետևանքով։ Ադրենալ կրիզը կյանքին վտանգ սպառնացող վիճակների թվին է դասվում և պահանջում է անհապաղ բժշկական օգնություն։
Առաջացման պատճառներ
Մակերիկամային անբավարարության առաջացման պատճառները կարող են դասակարգվել ըստ այն մեխանիզմի, որով նրանք բերում են մակերկամներում կորտիզոլի անբավարար սինթեզի։ Սրանց թվում կարող է լինել մակերիկամների դիսգենեզը (էմբրիոգենեզի ընթացքում զարգացման խանգարում), ստերոիդոգենզի խանգարումը բուն օրգանում և մակերիկամների կազմալուծումը (հիվանդագին վիճակներ, որոնք բերում են գեղձի վնասման) ։
Մակերիկամների դեստրուկցիա
Ադիսոնի հիվանդության ամենատարածված պատճառն ամբողջ աշխարհում աուտոիմուն ադրենալիտն (մակերիկամների բորբոքում) է։ Մակերիկամների կեղևում աուտոիմուն վնասման թիրախը հանդիսանում է 21-հիդրոքսիլազ ֆերմենտը (երևույթ, որը առաջին անգամ նկարագրվել է 1992 -ին) ։ Այն կարող է դիտվել առանձին, կամ աուտոիմուն պոլիէնդոկրին համախտանիշի կազմում (ԱՊՀ տիպ 1 կամ 2), որի ժամանակ դիտվում է այլ էնդոկրին օրգանների ախտահարում ևս, օրինակ՝ վահանաձև կամ ենթաստամոքսային գեղձերի ։
Ադրենալ դեստրուկցիան (քայքայումը) կարող է դիտվել նաև՝ ադրենոլեյկոդիստրոֆիայի, քաղցկեղային մետաստատիկ պրոցեսների մեջ նրա ընդգրկման, արյունազեղումների (օր. Ուոթերհաուս - Ֆրիդրիխսենի կամ հակաֆոսֆոլիպիդային համախտանիշի ժամանակ), յուրահատուկ ինֆեկցիաների (տուբերկուլոզ, հիստոպլազմոզ, կոկցիդիոմիկոզ), կամ ամիլոիդային դեպոզիտների հետևանքով ։
Մակերիկամների դիսգենեզ
Այս խմբի բոլոր պատճառները գենետիկական են և սովորաբար շատ հազվադեպ հանդիպող։ Պատճառների թվում են SF1 տրանսկրիպցիոն գործոնի մուտացիան, բնածին մակերիկամների հիպոպլազիան DAX-1 գենի մուտացիայի հետևանքով և ԱԿՏՀ -ի ռեցեպտորի գենի մուտացիան (կամ նրա հետ փոխկապակցված այլ գեների, օրինակ երեք Ա-ի կամ նույն ինքը Ալգրովի համախտանիշի ժամանակ)։ DAX-1 գենի տրանսլյացիայի արդյունքն է հանդիսանում մի պրոտեին, որը մտնում է կորիզային ռեցեպտորների ընտանիքի կազմի մեջ, իսկ այս գենի մուտացիան՝ նրա դելեցիայով, անմիջականորեն կապված է բնածին մակերկամային անբավարարության և հիպոգոնադոտրոպիկ հիպոգոնադիզմի հետ ։
Ստերոիդոգենեզի խանգարում
Մակերիկամները կորտիզոլ սինթեզում են խոլեստերոլից, որի անհրաժեշտ նախանյութն է ստերոիդների սինթեզի համար։ Խոլեստերոլի հասանելիության հետ կապված խանգարումներ դիտվում են օրինակ Սմիթ-Լեմլի-Օպիտցի համախտանիշի (խանգարված է in vivo խոլեստերոլի սինթեզը) կամ աբետալիպոպրոտեինեմիայի (խանգարված է խոլեստերոլի ներծծումը և տեղափոխումը) ժամանակ ։
Ստերոիդոգենեզի խանգարման պատճառների թվում են նաև այն բոլոր ֆերմենտների բնածին դեֆիցիտը որոնք մասնակցություն են ունենում ստերոիդ հորմոնների սինթեզի մեջ, սրանք երկրորդային ձևով՝ բարձրացնելով ԱԿՏՀ-ի քանակը, բերում են մակերիկամների հիպերպլազիայի։ Այդ ֆերմենտների թվում են օրինակ 21-հիդրոքսիլազը, 17α-հիդրոքսիալզը, 11β-հիդրոքիլազը և 3β-հիդրօքսիստերոիդ դեհիդրոգենազը ։ Բնածին մակերիկամային հիպերպլազիայի այլ հազվադեպ պատճառ է՝ լիպոիդ բնածին ադրենալ հիպերպլազիան (ԲԱՀ), որը առաջանում է StAR -ի (ստերոիդոգեն սուր ռեգուլյատոր պրոտեին) և միտոքոնդրիալ ԴՆԹ-ի մուտացիաների հետևանքով և համարվում է հիպերպլազիաների առավել վտանգավոր և մահացու տարբերակը ։ Որոշ դեղորայքային խմբեր կարող են հանգեցնել ստերոիդոգենեզի խանգարման՝ ֆերմենտներին ընկճելու պատճառով (օր.՝ կետոկոնազոլ), մինչդեռ որոշները ուժեղացնում են նրանց քայքայումը լյարդում (օր.՝ ռիմֆապիցին, ֆենիտոին) ։
Կանխատեսվող նշաններ
Լաբորատոր ախտորոշման մեթոդները կարող են հայտնաբերել ։
Հորմոնների մակարդակի որոշում արյան մեջ
Ադիսոնի հիվանդության կասկածելի դեպքերում, ախտորոշիչ է մակերիկամային հորմոնների ցածր մակարդակի հայտնաբերումը արյան մեջ, նույնիսկ համապատասխան խթանումից հետո, (ԱԿՏՀ -ով ստիմուլյացիոն կամ Սինակթեն թեստ) հիպոֆիզար ԱԿՏՀ -ի սինթետիկ անալոգ՝ տետրակոսակտիդով։ Կատարվում է երկու՝ կարճ և երկար թեստ։ Դեքսամետազոնը չի փոխազդում թեստի հետ և չի ազդում նրա արդյունքների վրա, ուստի նրա ընդունումը կարելի է չընդհատել թեստի անցկացման ժամանակ։
Կարճ թեստն իրենից ենթադրում է արյան մեջ կորտիզոլի մակարդակի որոշում նախքան 250 միկրոգրամ տետրակոսակտիդի՝ միջմկանային կամ ներերակային ընդունումը, և դրանից հետո։ Եթե 1 ժամ անց պլազմայի կորտիզոլը մակարդակը գերազանցում է 170 նմոլ/լ -ը, իսկ հետագայում այն 330 նմոլ/լ -ից բարձրանում է ոչ պակաս քան 690 նմոլ/լ, ապա մակերիկամային անբավարարությունը բացառվում է։ Եթե կարճ թեստից հետո հայտնաբերվում է մակերիկամային անբավարարություն, ապա կատարում են երկար թեստ՝ անբավարարության առաջնային կամ երկրորդային ծագումը պարզելու համար ։
Երկար թեստը կատարվում է նույն տետրակոսակտիդով, այս անգամ 1 մգ միջմկանային։ Արյունը հետազոտվում է 1, 4, 8 և 24 ժամ հետո։ Պլազմայում կորտիզոլի նորմալ քանակը պետք է լինի 1000 նմոլ/լ 4 ժամ անց։ Առաջնային մակերկամային անբավարարության ժամանակ կորտիզոլի քանակը իջած է արյան մեջ բոլոր չափումների ընթացքում էլ, մինչդեռ երկրորդային կորտիկոադրենալ անբավարարության ժամանակ հնարավոր է ուշացած, բայց նորմալ պատասխան։ Պլազմայում այլ հորմոնների մակարդակի որոշումը, որոնց թվում կարող են լինել օրինակ՝ ռենինը կամ ԱԿՏՀ -ն, օգնում է միմյանցից տարբերակել հիպոադրենալիզմի այլ պատճառները միմյանցից։
Ախտորոշման այլ մեթոդների թվում են՝ գերձայնային հետազոտությունը (սոնոգրաֆիա), համակարգչային շերտագրությունը (ԿՏ) կամ մագնիսառեզոնանսային տոմոգրաֆիան (ՄՌՏ) ։
Ադրենոլեյկոդիստրոֆիան և նրա ավելի մեղմ ձևը՝ ադրենոմիելոնևրոպաթիան, հարուցում են մակերիկամային անբավարարություն նյարդաբանական ախտանիշների հետ զուգակցված։ Այս հիվանդությունները ներգրավված են տղամարդկանց մոտ իդիոպաթիկ Ադիսոնի հիվանդության առաջացման դեպքերի 35 % -ում, և այն հիվանդների մոտ, որոնք արդեն իսկ ունեն հաստատված մակերիկամային անբավարարության, նրանց որպես առաջացման պատճառ հարկավոր է դիտարկել տարբերակիչ ախտորոշման մեջ։ Այս հիվանդությունները ախտորոշվում են արյան մեջ շատ երկար շղթայով ճարպաթթուների քանակի ստուգման միջոցով ։
Պահպանողական
Ադիսոնի հիվանդության բուժումը իրենից ենթադրում է բացակայող հորմոնների փոխարինող թերապիա՝ հիդրոկորտիզոնի կամ պրեդնիզոնի դեղահաբերի ձևով, օրական ֆիզիոլոգիական անհրաժեշտ քանակին համապատասխան։ Օրգանիզմում անհրաժեշտ գլյուկոկորտիկոիդների մակարդակ կարելի է ստանալ, հիդրոկորտիզոնի չափաքանակի 1/4 -ի չափով պրեդնիոզոլոնի ընդունմամբ։ Պահպանողական բուժումը սովորաբար մինչև կյանքի վերջ այս դեղաձևերի ընդունումն է։ Ալդոստերոնի փոխարինող թերապիան ներառում է ֆլուդրոկորտիզոնի ընդունում։
Ադիսոնի հիվադությունն ունեցող մարդկանց խորհուրդ է տրվում կրել իրենց հետ այդ մասին հաղորդող որևէ ինֆորմացիա (MedicalAlert թևնոցների, կամ ինֆորմացիոն գրքույկների ձևով), որը անհրաժեշտ իրավիճակներում կօգնի բժշկական սպասարկող անձնակազմին կամ այլ մարդկանց ճիշտ օգնություն ցուցաբերել ։ Հիվանդներին խորհուրդ է տրվում նաև իրենց մոտ մշտապես ունենալ ներարկիչ և կորտիզոլի ներարկումային դեղաձևը (ամպուլայով)` արտակարգ իրավիճակների համար ։ Ադիսոնի հիվանդությամբ տառապողներին խորհուրդ է տրվում նաև բարձրացնել օրական ընդունվող դեղի դեղաչափը օրգանիզմի համար սթրեսային համարվող այնպիսի իրավիճակներում ինչպիսիք են՝ հիվանդությունները և հիվանդագին վիճակները, վիրահատությունը կամ ստոմատոլոգիական ծառայությունները ։ Շտապ բժշկական ուշադրություն պահանջող իրավիճակների թվում են՝ ծանր ինֆեկցիաները, անզուսպ փսխումները և/կամ արտահայտված լուծը, քանի որ այս իրավիճակները հղի են մակերիկամային կրիզի անցնելու վտանգով։ Անզուսպ փսխումներ ունեցող հիվանդը պետք է փոխարինի օգտագործվող դեղի դեղաձևը ներարկումայինով ։
Կրիզ
Ստանդարտ թերապիան ներառում է գլյուկոկորտիկոիդների ներերակային ներարկում, զուգակցված դեքստրոզ (գլյուկոզ) պարունակող մեծ ծավալներով հեղուկների հետ։ Այսպիսի բուժումը սովորաբար բերում է վիճակի արագ շտկման։ Եթե ներերակային ներարկումը անհնարին է տվյալ պայմաններում ապա կատարում են գլյուկոկորտիկոիդների միջմկանային ներարկում։ Եթե հնարավոր է դեղի ընդունում պերօրալ տարբերակով, ապա գլյուկոկորտիկոիդների քանակը աստիճանաբար իջեցվում է մինչև մինիմալ պահպանողական դոզա։ Եթե անբավարար է ալդոստերոնը, ապա պահպանողական թերապիան ներառում է նաև պերօրալ ֆլուդրոկորտիզոնի ացետատի ընդունումը ։
Համաճարակաբանություն
Ադիսոնի հիվանդության հանդիպման հաճախականությունը մարդկային պոպուլյացիայում կոպիտ հաշվարկներով կազմում է 1-ը 100.000-ից ։ Որոշները առաջարկում են 40-144 դեպք 1.000.000 -ի շրջանում (1/25.000-1/7.000) : Ադիսոնի հիվանդությունը կարող է դիտվել ցանկացած տարիքի, ցանկացած սեռի և ազգության մարդու մոտ, բայց սովորաբար դիտվում է 30-ից 50 տարեկան անձանց մոտ ։ Փորձերի արդյունքում ազգությունից կախված որևէ նախատրամադրվածություն հիվանդության հանդեպ չի հայնտաբերվել ։
Կանխատեսում
Բուժում ստացող հիվանդների մոտ կանխատեսումը բավարար է։ Շատերը ապրում եմ հարաբերականորեն լիարժեք կյանքով։ Հիվանդները պետք է տեղեկացված լինեն ադրենալ կրիզի և նրա ախտանիշների մասին, ուշադիր լինեն ուղղահայած դիրքում հատկապես ծանր ֆիզիկական աշխատանք կատարելիս կամ հիվանդ ժամանակ, երբ ադրենալ կրիզի հավանականությունը մեծանում է և հնարավոր է ավելի ուշ կարիք լինել շտապ բուժօգնության միջոցառումների իրականացման ։
Ադիսոնով հիվանդների շրջանում մահացությունը մեծացած է ավելի քան 2 անգամ, իսկ այս հիվանդության և շաքարային դիաբետի զուգակցման դեպքում մահացությունը մեծանում է մոտ 4 անգամ, ի համեմատ այն հիվանդների ովքեր ունեն միայն դիաբետ ։
Հայտնաբերում
Ադիսոնի հիվանդությունը անվանված է ի պատիվ բրիտանացի բժիշկ Թոմաս Ադիսոնի, ով առաջինն է նկարագրել հիվանդությունը որպես Կառուցվածքային և տեղային դրսևորումները վերերիկամային կապսուլաների հիվանդության ժամանակ (1855) ։ Իսկզբանե նա հիվանդությունը անվանում էր որպես «Վերերիկամային մելազմա», իսկ արդեն հետագայում բժիշկները այն վերանվանեցին հենց Ադիսոնի հիվանդություն, ի պատիվ Ադիսոնի կողմից հիվանդության հայտնաբերման ։
Չնայած այն հանգամանքին որ 1855-ին Թոմաս Ադիսոնի բոլոր 6 հիվանդներն էլ ունեյին մակերկամների տուբերկուլյոզ «Ադիսոնի հիվանդություն» անվանումը չի ենթադրում հիվանդության պատճառագիտությունում տվյալ ախտի մասնակցությունը։
Ախտաբանությունը սկզբնական շրջանում համարվում էր մակերիկամների հետ կապված անեմիայի տարատեսակ, քանի որ շատ քիչ բան էր հայտնի մակերիկամների բուն գործառույթի մասին (կոչվում էր «վեր-երիկամային պատիճներ»), իսկ Ադիսոնի այս ախտաբանությունը բնութագրող մենագրությունը հիմնված էր այլ ախտերից մեկուսացված կոնկրետ տեսակետների վրա։ Հետագայում մակերիկամների գործառույթների բացահայտումից հետո, Ադիսոնի մենագրությունները համարվեցին բացառիկ ներդրում բժշկության ոլորտում և դասական օրինակ ջանասիրաբար կատարված բժշկական հետազոտության ։
Կենդանիների մոտ
Հիպոադրենոկորտիցիզմի դեպքեր նկատվել են շների, ավելի հազվադեպ կատուների մոտ ։ Չնայած բնական առաջացող մակերիկամային անբավարարությունը բնորոշ չէ այս կենդանիներին և շատ հազվադեպ է հանդիպում, եզակի դեպքեր նկարագրվել են նաև մոխրագույն փոկի , կարմիր պանդաների , չղջիկների և համրուկների մոտ ։
Շների մոտ հիպոադրենոկորտիցիզմի դեպքեր ախտորոշվել են մի քանի հաջորդական սերունդներում ։ Շատ հաճախ ջնջված կամ ոչ այդքան հստակ ախտանշանները կարող են դժվարեցնել հիվանդության ճանաչումը ։ Էգերի մոտ հիվանդությունը ավելի հաճախ է հանդիպում, քան արուների մոտ, չնայած այս կարող է դիտվել ոչ բոլոր սերունդներում ։ Հիվանդությունը հիմնականում ախտորոշվում է երիտասարդ կամ միջին տարիքի շների մոտ, չնայած կարող է հանդիպել ցանկացած տարիք՝ 4 ամսականից մինչև14 տարեկան ։ Հիպոադրենոկորտիցիզմի բուժումը բացակայող հորմոնների լրացումն է արտաքինից (կորտիզոլ և ալդոստերոն), որոնք շները չեն կարող արտադրել ինքնուրույն ։ Սրան հասնում են կամ ամենօրյա ֆլուդրոկորտիզոնի ընդունմամբ, կամ ամենամսյա դեզօքսիկորտիկոստերոն պիվալատի (DOCP) և գլյուկոկարտիկոիդներից, օրինակ՝ պրեդնիզոնի օգտագործմամբ ։ Մինիմալ պահպանողական դեղաչափին հասնելու համար իրականացվում է հաճախակի արյան քննություն՝ տրվող դեղի դոզան արդյունավետ կառավարելու համար, քանի որ այս դեղերը որոնք օգտագործվում են հիպոադրենոկորտիցիզմի բուժման նպատակով կարող են հարուցել անհագ ծարավ և մեծ ծավալներով միզարձակություն եթե չպահպանվեն ցածր՝ մինիմալ պահպանողական դեղաչափի սահմաններում ։ Սթրեսային իրավիճակների կուտակման պայմաններում օրինակ՝ կենդանիների կացարանում երկար գտնվելու ժամանակ, շները կարիք ունեն ստացող դեղաչափի բարձրացման ։ Բուժումը անցկացվում է մինչև կյանքի վերջ, չնայած հիպոադրենոկորտիցիցմով հիվանդ շների մոտ հիվանդության կանխատեսումը շատ դրական է ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ներզատաբանություն Կատեգորիա:Անհետաձգելի բուժօգնություն Կատեգորիա:Մակերիկամի ֆունկցիայի բնածին խանգարում
Մուհիդին Յասին
Մուհիդին Յասին (Muhyiddin Yassin, ), Մալայզիայի պետական և քաղաքական գործիչ։ 2020 թվականի փետրվարի 29-ից զբաղեցնում Է Մալայզիայի վարչապետի պաշտոնը։
Կենսագրություն
1971 թվականին ավարտել է Մալայի համալսարանը։ 1978 թվականից խորհրդարանի անդամ է։ Աշխատել է տարբեր պաշտոններում Ջոհոր նահանգի կառավարության և դաշնային կառավարության աշխատակազմում (1981 թվականին՝ արտաքին գործերի խորհրդարանական քարտուղար, 1982 թվականին՝ դաշնային տարածքների գործերի նախարարի տեղակալ)։ 1982 թվականին դարձել է Ջոհոր նահանգի գլխավոր նախարար, 1995 թվականին՝ երիտասարդության և սպորտի նախարար, 1999 թվականին՝ ներքին առևտրի նախարար, 2004 թվականին՝ գյուղատնտեսության նախարար։ 2009 թվականին դարձել է փոխվարչապետ, համատեղության կարգով՝ կրթության նախարար։ Եղել է Միացյալ մալայական ազգային կազմակերպության նախագահի տեղակալ։ Նրա անվան հետ կապված է Մահաթհիր Մոհամադի վարչապետության վերջին տարում ընդունված անգլերեն լեզվով տարրական դպրոցում գիտությունների և մաթեմատիկայի հիմունքների դասավանդման մասին ոչ պոպուլյար որոշման չեղարկումը ։ 2014-2015 թվականներին եղել է Մալայական լեզվի միջազգային խորհրդի հովանավոր։
2015 թվականի հուլիսի 27-ին հեռացվել է պաշտոնից՝ վարչապետի քաղաքականությանը չհամաձայնելու համար և անցել է ընդդիմության շարքերը։ 2018 թվականի մայիսի 9-ին կայացած համընդհանուր ընտրություններում «Հույս» ընդդիմադիր դաշինքի հաղթանակից հետո զբաղեցրել է ներքին գործերի նախարարի պաշտոնը։ 2020 թվականի փետրվարի վերջին գործող վարչապետը հրաժարական է տվել, և փետրվարի 29-ին Մուհիդին Յասինը գլխավորել է երկրի կառավարությունը ։
Անձնական կյանք
Հայրը՝ Մուհամեդ Յասինը ծագումով բուգիացի է, հայտնի մահմեդական աստվածաբան, մայրը՝ Հադիջահ Կասիմն է։ Կինը՝ Նուրանի Աբդուլ Ռահմանն է, ունեն չորս երեխա։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:21-րդ դարի քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Պետության գործող ղեկավարներ
Վիդրերես
Վիդրերես (իսպ․՝ Vidreres, կատ․՝ Vidreres) մունիցիպալիտետ Իսպանիայում, մտնում է Ժիրոնա նահանգի մեջ և Կատալոնիա ինքնավար միության կազմի մեջ։ Մունիցիպիալետը գտնվում է Սեգրիա համայնքի կազմում։ Տարածքը զբաղեցնում է 48․69 կմ2։ Բնակչությունը 7629 մարդ (ըստ 2010 թվականի մարդահամարի)։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իսպանիայի բնակավայրեր
Ռուսին Յառ
Ռուսին Յառ (Русин Яр), գյուղ Ուկրաինայի Դոնեցկի մարզի Կոնստանտինովսկիում։
2001 թվականի տվյալներով Ռուսին Յառ գյուղում բնակվում էր 199 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Դոնեցկի մարզի Կոնստանտինովսկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Տրյասենիցա
Տրյասենիցա (Трясеница), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Արխանգելսկի մարզում, Կոմի Հանրապետությունում։ Գետաբերանը տեղակայված է Նյուբա գետի ձախ ափին՝33 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը 10 կմ է։
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը՝ հյուսիսային Դվինա գետն է, գետի ենթաավազանը Վիչեգդա և Վագա գետերն են։ Գետի գետային ավազանը Հյուսիսային Դվինան գետն է՝ մինչև հյուսիսային Դվինի միախառնման կետը։ Գետավազանը՝ Հյուսիսային Դվինա։
Տվյալներն ըստ ջրային ռեսուրսների ֆեդերատիվ տեսչության.
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր Կատեգորիա:Կոմի Հանրապետության գետեր Կատեգորիա:Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանի գետեր
Չիչեստեր
Չիչեստեր (Chichester), քաղաք անգլիական Արևմտյան Սուսսեկս կոմսությունում, Լավանտ գետի վրա։ Բնակչությունը՝ 25 հազար մարդ։
Շրջակայքում գտնվում է ընդարձակ Հուդվուդ-պարկը, հերցոգ Ռիչմոնդի հրաշալի ամրոցով։ Հռոմեական ժամանակներում այստեղ գտնվում էր Regnuni ամրությունը ,5-րդ դարում շինությունը ավերվեց Էլլա արքայի կողմից, հետո նորից կառուցվեց նրա որդու՝ Ցիսսայի կողմից և ամրոցը ստացավ Cissan ceaster անվանումը։ Հնագույն պատերի մի մասը պահպանվել է։
9-րդ դարի առաջին կեսին Չիչեստերը նշանակալից կետ էր։ Ուիլյամ Աշխարհակալի օրոթ այն դարձավ եպիսկոպոսական տիրույթ, հետագայում դարձավ Սուսսեկս կոմսության գլխավոր կենտրոնը։ Սկսած 1114 թվականից մինչև 1336 թվականը կառուցվել է Չիչեստերական տաճարը, որը համարվում է միջնադարյան Անգլիայի տաճարական արվեստի տիպիկ ներկայացուցիչ։
Չիչեստերը արվեստում
Այս քաղաքում մասամբ ընթանում են Ագատա Քրիստիի դետեկտիվ պատմություններից մեկի գործողությունները։
Չիչեստերը հիշատակվում է Սթիվեն Ֆրայի «Երիտասարդության գույնը» ֆիլմում՝ նկարահանված Իվլին Վոյի «Գարշելի մարմին» վեպի սյուժետով։
Չիչեստերում է մահանում կապիտան Ռոնալդ Ֆերզը՝ Ջոն Գոլսուորսի «Սպասումներով» վեպի հերոսը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Մեծ Բրիտանիայի քաղաքներ
«Սևաստապոլի պաշտպանության համար» մեդալ
Ընդհանուր տեղեկություններ
Սևաստոպոլի պաշտպանության համար մեդալը նախատեսված էր Սևաստոպոլի պաշտպանությանը մասնակցած մարդկանց պարգևատրելու համար։ Մեդալը հիմնադրվել է 1855 թվականի նոյեմբերի 26-ին Ալեքսանդր II-ի հրամանով ։
Պարգևատրման կարգ
Սևաստոպոլի պաշտպանության համար մեդալով պարգևատրվել են հետևյալ անձինք ․
Մեդալի նկարագրութուն
Մեդալը պատրաստում էին արծաթից՝ 28 մմ տրամագծով։ Դիմերեսի կողմում պատկերված է Նիկոլայ I-ի և Ալեքսանդր II-ի միացագրերը։ Ամեն միացագրի վերևում պատկերված է կայսերական թագը (պատկերված է երկու թագ)։ Դարձերեսի կողմի վերևում պատկերված է ամենատես աչքը, իսկ կենտրոնում մակարգված է․: Սա Սևաստոպոլի պաշտպանության տարեթվերն են։ Նույն կողմի եզրերով մակագրված է Սանկտ Պետերբուրգի դրամատունը 1855—1856 թվականներին հատել է 253 000 և ավելի մեդալներ ։ Հայտնի է նաև մեդալի ֆրանսիական տարբերակը ։
Կրելու կարգ
Մեդալն ուներ կանթ շերտաձողիկին կամ ժապավենին ամրացնելու համար։ Մեդալը պետք է կրել կրծքին։ Ժապավենի տեսակը՝ եզակի ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ալեքսանդր II կայսեր ժամանակաշրջանի պարգևներ
(8651) Ալինռայնալ
(8651) Ալինռայնալ (Alineraynal), աստերոիդ Մարսի ուղեծիրը հատող աստերոիդների խմբում։ Հայտնաբերվել է 1989 թվականի դեկտեմբերի 29-ին Էրիկ Էլստի կողմից Վերին Պրովանսում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,294494 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 1,6564 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,9326 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1269,49 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,283579 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 2,04° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1989 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Էրիկ Էլստի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Մարսի ուղեծիրը հատող աստերոիդներ
Կրոմվել (ֆիլմ)
Կրոմվել (Cromwell), բրիտանացի ռեժիսոր Քեն Հյուզի 1970 թվականի նկարահանած պատմական ֆիլմը։ 1971 թվականին մոսկովյան կինոփառատոնում ֆիլմի գլխավոր դերասան Ռիչարդ Հարիսն արժանացել է մրցանակի՝ Կրոմվելի դերի համար ։ Նույն թվականին ֆիլմն արժանացել է նաև «Օսկար» մրցանակի՝ «Լավագույն հանդերձանքի դիզայն» անվանակարգում  (դիզայներ՝ Վիտտորինո Նինո Նովարեզե) ։
Ֆիլմի օպերատորն է «Օսկար» մրցանակի կրկնակի դափնեկիր և BAFTA բրիտանական կինոյի և հեռուստատեսային արվեստի մրցանակի հնգակի մրցանակակիր Ջեֆրի Անսուորտը ։
Սյուժե
Ֆիլմի սյուժեն պատմում է 1642-1660 թվականների Անգլիական բուրժուական հեղափոխության իրադարձությունների, Չարլզ 1-ին Ստյուարտի պառլամենտի դիմակայության, երկրում քաղաքացիական պատերազմի և լորդ-պրոտեկտոր Օլիվեր Կրոմվելի միանձնյա իշխանության մասին։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Անգլերեն ֆիլմեր Կատեգորիա:1970 ֆիլմեր Կատեգորիա:Բրիտանական դրամա ֆիլմեր Կատեգորիա:Բրիտանական կենսագրական ֆիլմեր Կատեգորիա:Բրիտանական պատմական ֆիլմեր Կատեգորիա:Columbia Pictures ֆիլմեր Կատեգորիա:Բրիտանական ֆիլմեր Կատեգորիա:Ամերիկյան կենսագրական դրամա ֆիլմեր Կատեգորիա:Ամերիկյան ֆիլմեր Կատեգորիա:Ֆիլմեր, որոնց գործողությունները տեղի են ունենում Անգլիայում Կատեգորիա:Ֆիլմեր, որոնց գործողությունները տեղի են ունենում Լոնդոնում
Տոեմ
Տոեմ (Тоем), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Արխանգելսկի մարզում, Կոմի Հանրապետությունում։ Գետաբերանը տեղակայված է Պոժյոգ գետի ձախ ափին՝61 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը 55 կմ է։
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը՝ հյուսիսային Դվինա գետն է, գետի ենթաավազանը Վիչեգդա և Վագա գետերն են։ Գետի գետային ավազանը Հյուսիսային Դվինան գետն է՝ մինչև հյուսիսային Դվինի միախառնման կետը։ Գետավազանը՝ Հյուսիսային Դվինա։
Տվյալներն ըստ ջրային ռեսուրսների ֆեդերատիվ տեսչության.
Բոշխ կարճաքիթ
Բոշխ կարճաքիթ, բոշխազգիների ընտանիքին պատկանող դեղաբույս։
Նկարագրություն
Հորիզոնական ճյուղավոր կոճղարմատով բազմամյա խոտաբույս է։ Ունի 20-40 սմ չոր եռանկյունաձև բարձրությամբ ցողուններ, երկար տերևաթիթեղներով և կաշվեկերպ տերևապատյանով կանաչ տերևներ։ Ստորին տերևները գորշ են, թեփուկանման։ Հասկանման երկար ծաղկաբույլերում հավաքված են միասեռ, ծաղկապատ չունեցող ծաղիկները։ Շագանակագույն, երկարավուն վերին հասկիկը արական է։ Ստորին, երկու-երեք երկարավուն-ձվաձև հասկիկները կազմված են իգական, կանաչավուն-դարչնագույն ծաղիկներից։ Արական ծաղիկներում կան 3 առէջներ, իգականներում՝ 3 սպիներով սռնակ։ Վարսանդավոր ծաղիկներում առաջանում են դեղնավուն-գորշ, եռանկյունաձև, փոքր պարկեր կարճ ատամնաձև քթիկով։ Պտուղները չոր ընկուզիկներ են։ Բազմանում է կոճղարմատներով՝ վեգետատիվ ճանապարհով ։
Նշանակություն
Բուժական նպատակներով օգտագործում են բույսի կոճղարմատները և տերևները, որոնք պարունակում են ալկալոիդներ։ Բույսը թունավոր է նաև անասունների համար ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Դեղաբույսեր Կատեգորիա:Ծածկասերմեր Կատեգորիա:Բոշխազգիներ Կատեգորիա:Բազմամյա բույսեր Կատեգորիա:Խոտաբույսեր
Դաստակերտի պղինձ-մոլիբդենային հանքավայր
Դաստակերտի պղինձ-մոլիբդենային հանքավայր, հանքավայր Հայաստանի Սյունիքի մարզում՝ Բարգուշատի լեռնաշղթայի հյուսիսարևմտյան լանջին։ Հայտնի է 1945 թվականից։ Միջին ջերմաստիճանի, ջրաջերմային, չափավոր խորությունների հանքավայր է։
Հանքավայրի շրջանը կազմված է ստորին էոցենի հրաբխածին հաստվածքից (պորֆիրներ, դրանց տուֆեր և տուֆաբրեկչիաներ), հատված վերին էոցեն-օլիգոցենի գրանոդիորիտային փոքր շտոկներով։ Հանքայնացումը հարում է հյուսիսարևմտյան տարածման բեկորատման գոտուն, որը հատում է պրոֆիրիտներին ն մասամբ հետամտվում վերջիններիս և գրանոդիորիտների շփման մակերեսի երկայնքով։ Հանքանյութերը հիմնականում երակիկացանցավոր են, տեղադրված եղջրաքարացած պորֆիրիտներում՝ մասամբ անցնելով ինտրուզիայի ներկոնտակտային գոտին։
Ուժեղ բեկորատված պորֆիրիտների մեջ զարգացած են պղնձով և հատկապես մոլիբդենով արտակարգ հարուստ բրեկչիանման հանքանյութերը, որոնց մեջ պորֆիրիտների բեկորները ցեմենտացված են մոլիբդենիտով և խալկոպիրիտով։ Հանքայնացումը ընթացել է պիրիտային, խալկոպիրիտային, խալկոպիրիտ-մոլիբդենային և գալենիտ-սֆալերիտային հաջորդական փուլերով։
Դաստակերտի պղնձամոլիբդենային հանքավայրը դասվում է չափավոր խորություններում ձևավորված միջին ջերմաստիճանային հիդրոթերմալ տիպին։ Հանքանյութը հիմնականում արդյունահանված էր, հանքավայրը՝ փակված։
Կատեգորիա:Հանքավայրեր այբբենական կարգով Կատեգորիա:Հայաստանի հանքավայրեր Կատեգորիա:Դաստակերտի շենքեր և կառույցներ
Չժու Չեն
Չժու Չեն (, ավելի հայտնի է որպես Ժու Չեն` պինինից սխալ տառադարձության պատճառով, ), այժմ Կատարը ներկայացնող չինացի շախմատիստուհի, աշխարհի իններորդ չեմպիոնուհին, երկրորդ չեմպիոնուհին նոկաուտ համակարգով։
Կենսագրություն
Շախմատ սկսել է խաղալ մանկուց։ 1994 թվականին մասնակցել է մինչև 20 տարեկան աղջիկների աշխարհի առաջնությանը և դարձել է աշխարհի չեմպիոնուհի։ 1994 թվականին Մոսկվայում, Չինաստանի հավաքականի կազմում մասնակցել է համաշխարհային օլիմպիադային, որտեղ Չինաստանի կանանց հավաքականը զբաղեցրել է 3-րդ տեղը։ 1996 թվականին երկրորդ անգամ դարձել է մինչև 20 տարեկան աղջիկների աշխարհի չեմպիոնուհի բարձր արդյունքով` 13-ից 12։ 2000 թվականին Ստամբուլի օլիմպիադայում հանդես է եկել Չինաստանի կանանց հաղթող թիմի կազմում՝ 11 հնարավորից վաստակելով 9 միավոր։
Նոկաուտ համակարգով աշխարհի առաջնությունում (Մոսկվա, 2001) դուրս է եկել եզրափակիչ, որտեղ 5։3 հաշվով հաղթել է Ալեքսանդրա Կոստենյուկին՝ արժանանալով աշխարհի չեմպիոնուհի կոչմանը։ 2000 թվականին Բլեդ֊ի Օլիմպիադայում գլխավորել է Չինաստանի թիմը, որը կրկին դարձել է Օլիմպիադայի հաղթող։
2001 թվականին ամուսնացել է կատարցի շախմատիստ Մոհամմեդ ալ Մոդիաքիի հետ։ 2006 թվականից Չժու Չենը հանդես է գալիս Կատարի դրոշի ներքո։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Շախմատի աշխարհի չեմպիոնուհիներ Կատեգորիա:Չինացի շախմատիստներ Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական միության արտասահմանյան անդամներ