cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ասիայի աշխարհագրություն
Մարզեր
Պետություններն են ՝ Ղազախստան, Ուզբեկստան, Տաջիկստան, Թուրքմենստան, Ղրղզստան, Աֆղանստան։
Արևելյան Ասիա
Պետություններն են ՝ Չինաստան, Հոնգ Կոնգ, Մակաո, Թայվան, Ճապոնիա, Հարավային Կորեա, Հյուսիսային Կորեա, Մոնղոլիա։
Հարավային Ասիա
Պետություններն են ՝ Պակիստան, Հնդկաստան, Բանգլադեշ, Նեպալ, Բութան, Շրի Լանկա, Մալդիվներ։ Հարավային Ասիան կոչվում է նաև Հնդկական ենթացամաք։
Հարավարևելյան Ասիա
Պետություններն են ՝ Բրունեյ, Կամբոջա, Արևելյան Թիմոր, Ինդոնեզիա, Լաոս, Մալայզիա, Մյանմար, Ֆիլիպիններ, Սինգապուր, Թաիլանդ, Վիետնամ։
Արևմտյան Ասիա (կամ Հարավարևմտյան Ասիա, կամ Միջին Արևելք՝ Եգիպտոսից բացի)
Պետություններն են ՝ Հայաստան, Ադրբեջան, Բահրեյն, Վրաստան, Իրան, Իրաք, Իսրայել, Հորդանան, Քուվեյթ, Լիբանան, Օման, Պաղեստին, Քաթար, Սաուդյան Արաբիա, Սիրիա, Թուրքիա, Արաբական Միացյալ Էմիրություններ, Եմեն։
Հյուսիսային Ասիա
Պետություններն են՝ Ռուսաստան, Սիբիր։
Ասիայի փոփոխական կլիման
2010 թվականին «Maplecroft »գլոբալ ռիսկերի վերլուծության ընկերության կողմից անցկացված հետազոտության արդյունքում հայտնաբերվել են 16 երկրներ, որոնք ծայրաստիճան խոցելի են կլիմայի փոփոխության համար։ Յուրաքանչյուր ազգի խոցելիությունը հաշվարկվել է՝ օգտագործելով 42 սոցիալական, տնտեսական և բնապահպանական ցուցանիշներ, որոնք պարզել են կլիմայի փոփոխության հավանական ազդեցությունները հաջորդ 30 տարիների ընթացքում։ Ասիական Բանգլադեշ, Հնդկաստան, Վիետնամ, Թաիլանդ, Պակիստան և Շրի Լանկա երկրները կլիմայի փոփոխության ծայրահեղ ռիսկի առջև կանգնած 16 երկրների շարքում էին։ Որոշ հերթափոխեր արդեն տեղի են ունենում։ Օրինակ՝ Հնդկաստանի արևադարձային մասերում կիսաչոր կլիմա, 1901-ից մինչև 2003 թվականն ընկած ժամանակահատվածում ջերմաստիճանն աճել է 0,4° C-ով։ Կիսալեզու արևադարձային գոտու մշակաբույսերի միջազգային հետազոտական ​​ինստիտուտի (ICRISAT) 2013 թվականի ուսումնասիրությունը նպատակ ունեին գտնել գիտություն՝ հիմնված աղքատամետ մոտեցումների և մեթոդների վրա, որոնք Ասիայի գյուղատնտեսական համակարգերին հնարավորություն կտային հաղթահարել կլիմայի փոփոխությունը՝ միաժամանակ օգուտ քաղելով աղքատ և խոցելի ֆերմերներին։ Ուսումնասիրության առաջարկությունները տատանվում էին «կլիմայի վերաբերյալ տեղեկատվության օգտագործման բարելավում» տեղական պլանավորման ու եղանակի վրա հիմնված ագրոխորհրդատվական ծառայությունների ուժեղացման և գյուղական տնային տնտեսությունների եկամուտների դիվերսիֆիկացիայի խթանման ու ֆերմերներին խթաններ տրամադրելու միջև։ Վերջինս անհրաժեշտ էր բնական ռեսուրսների պահպանման միջոցառումներ անելու համար անտառի ծածկույթը բարելավելու, ստորերկրյա ջրերը լրացնելու և վերականգնվող էներգիա օգտագործելու համար ։
UNSD-ի կողմից սահմանված ասիական երկրների ընդհանուր տվյալներ
ՄԱԿ-ի վիճակագրության բաժինը, որը պատասխանատու է գլոբալ տարածաշրջանների, այդ թվում՝ Ասիայի վերաբերյալ վիճակագրական տվյալների հավաքագրման համար, հրապարակում է դասակարգման ստանդարտ՝ ՄԱԿ-ի M49, որը վիճակագրական նպատակների հիման վրա կոդ համարներ է հատկացնում մայրցամաքային շրջաններին, տարածքներին և երկրներին ։ Միավորված խմբերը չեն ենթադրում խմբավորման երկրների միջև քաղաքական կամ այլ պատկանելության վերաբերյալ որևէ ենթադրություն ։ Ստորև ներկայացված են մի շարք ընդհանուր տվյալներ մայրցամաքային տարածաշրջանի՝ Ասիայի (142) և մեկ ոչ պաշտոնական տարածաշրջանի՝ «Հյուսիսային Ասիայի» համար M49-ում նշված երկրների վերաբերյալ։
M49-ը UNSD-ի համար օգտակար վիճակագրություն հավաքելու սարք է և տեղեկատու ուղեցույց է, որն առաջարկվում է որպես գլոբալ ստանդարտ ՄԱԿ-ի տարբեր գերատեսչությունների բոլոր գործակալությունների և հաստատությունների համար։ Միավորված ազգերի կազմակերպության վիճակագրության բաժինը դա չի ներկայացնում որպես հեղինակավոր ստանդարտ կամ որպես ընդունման համար ավելի վավեր կամ ավելի արժանի, քան մյուսները։ Դա պահանջ չէ ՄԱԿ-ի այլ գործակալությունների համար, որոնք օգտագործում են իրենց գործունեությանը հարմար ստանդարտները։
Ոչ մի ժողովուրդ չի ընդունել M49-ը որպես պարտադիր չափանիշ։ Այն, այնուամենայնիվ, արտացոլում է Ասիայի քաղաքական աշխարհագրությանը վերաբերող ընդհանուր կիրառումը։ M49-ը հաճախակի է թարմացվում՝ արտացոլելով փոփոխվող աշխարհաքաղաքական հանգամանքները։
Վիճակագրության բաժնի կողմից դեռ վերջնականապես չքննարկված Ասիայի դասակարգման մեկ խնդրահարույց կողմերից մեկը «Հյուսիսային Ասիա»-ն է, որը չունի տարածաշրջանային օրենսգիրք և ներկայումս պաշտոնապես Ասիայի տարածաշրջան չէ։ Ռուսաստանը կամ «Ռուսաստանի Դաշնությունը» Եվրոպայի պետություն է։ « Հյուսիսային Ասիա » անվանումը ոչ պաշտոնապես ճանաչված է. օրինակ՝ ՄԱԿ-ի աշխարհագրական անունների փորձագետների խումբը ներառում է նաև Արևելյան Եվրոպայի, Հյուսիսային և Կենտրոնական Ասիայի տարածաշրջաններ։ «Հյուսիսային Ասիան» գալիս է ավանդական օգտագործումից, որը Եվրոպան բաժանում է Ասիայից Ուրալյան լեռներում։ ՄԱԿ-ում ոչ ոք չի առաջարկում, որ եվրոպական Ռուսաստանը ներառվի Ասիայում կամ ասիական Ռուսաստանը ներառվի Եվրոպայում։ Նրանց քաղաքականությունն այն է, որ մի ժողովուրդ մեկ անգամ հայտնվի մեկ տարածաշրջանում։ Նրանք ընտրել են Եվրոպան։ Խնդիրը մնում է չլուծված։
Ասիայի աշխարհաքաղաքական քարտեզ
Այս քարտեզի ազգերը մեկ հիմնական (և մի քանի աննշան) բացառությամբ այն մարդիկ են, որոնք սահմանված են Համաշխարհային փաստագրքում։ Օգտագործվում են անունների կարճ ձևեր, երբեմն՝ հապավումներ։ Բոլոր ազգերը կարելի է գտնել ստորև բերված աղյուսակում։ Սխեմայի հիմնական բացառությունը «Ռուսաստանն» է, որը ներկայումս ոչ թե պաշտոնապես գտնվում է Ասիա մայրցամաքային շրջանում, այլ ոչ պաշտոնապես մասամբ դրանում, չնայած դասվում է որպես Եվրոպա։
Ծանոթություն
Այս աղյուսակում նշված երկրները դասակարգվում են հիմնականում, բայց ոչ ամբողջությամբ, համաձայն ՄԱԿ-ի վիճակագրության բաժնի կողմից օգտագործվող վիճակագրական նպատակներով UNSD սխեմայի։ Օրինակ, UNSD վիճակագրական բաժանումը չի ճանաչում «Հյուսիսային Ասիա», բայց տեսակետների խնդրահարույց տարբերությունները հասնում են նաև երկրի մակարդակին և այլուր։ Եգիպտոսի (Սինայի թերակղզու) մի մասը աշխարհագրորեն գտնվում է Արևմտյան Ասիայում, իսկ Ավստրալիայի արտաքին տարածքները՝ Ծննդյան կղզին և Կոկոս (Քիլինգ) կղզիները, հաճախ ասոցացվում են Ասիայի հետ։ Այնուամենայնիվ, դրանք չկան UNSD-ի բաժանման մեջ։
Չկա համընդհանուր սահմանված ստանդարտ Ասիա։ Ավանդական տեսակետները լավագույն դեպքում մոտավոր են։ Այսօր էլ սահմանները բաժանվում են այնպես, ինչպես Ինդոնեզիայի, Ավստրալիայի և Օվկիանիայի միջև են բաժանվել ժամանակին։ Քանի դեռ մարդիկ տարածքի շուրջ հակամարտությում են, կարող է լինել նաև «արևելյան հարց», ինչպես ասում էր Բրիտանական կայսրությունը Օսմանյան կայսրության մասին։
Ասիայի ծայրամասերի ազգերի աշխարհագրական դիրքը գնահատելիս որոշ գրողներ օգտագործում են «անդրմայրցամաքային երկրներ» ամորֆ հասկացությունը, որը տարբեր իմաստ ունի տարբեր իշխանությունների համար։ Merriam-Webster-ը այն սահմանում է որպես «անցում մայրցամաքով» ։ Ինչ վերաբերում է Ասիային, ապա այդպիսի երկիր կա միայն մեկը՝ Ռուսաստանի Դաշնությունը։
Երկրորդ բնորոշմամբ՝ Պետրովսկին անդրադառնում է անդրմայրցամաքային գործակալություններ ստեղծելու նոր միտումներին՝ նկատի ունենալով գործակալություններ, որոնց իրավասությունները հատում են մայրցամաքային սահմանները, այլ ոչ թե ամբողջ մայրցամաքը ։ Պետրովսկու օրինակները համախմբել են մայրցամաքների լայնորեն ցրված հատվածները։ Դրանց տրանս-կարգավիճակի մասին խոսք չկա։ Այնուամենայնիվ, ավելի ճշգրիտ տեսակետները պահանջում են մայրցամաքների սահմանումներ, որոնք Ասիայի դեպքում այնքան էլ դյուրին չեն։
Երրորդ սահմանումն ընդգծում է այս աշխարհամասից մյուս մայրցամաքում տեղի ունեցող վերափոխումը։ Ֆեհեյը սկզբում սահմանում է, որ Թուրքիան միջմայրցամաքային է և՛ Անատոլիայում, և՛ Բալկաններում։ Դրանից հետո նա ենթադրում է, որ Եվրամիություն ընդունված Թուրքիան այդ հանգամանքով բնութագրվում է որպես եվրոպական ։ Այս օգտագործմամբ, հենց այն տարածաշրջանը, որի վրա առաջին անգամ կիրառվեց «Ասիա» անվանումը, այժմ Եվրոպան է։ Եթե ​​դա լինի, Թուրքիան չի կարող միջմայրցամաքային լինել՝ բաժանվելով երկու մայրցամաքների միջև։ Այս տեսակի պարադոքսը միայն ընդգծում է, որ Ասիան չունի ճշգրիտ սահմանում այնպես, ինչպես դա անում են ազգերը, որոնց համար պարզապես կարող է մտահոգիչ լինել ընդամենը 100 բակային տարածք։
Ստորև բերված աղյուսակում ներառված տվյալներն առկա են կապակցված հոդվածների աղբյուրների առկայության դեպքում, իսկ ԿՀՎ-ի Համաշխարհային փաստերի գրքում՝ ոչ։ Բնակչության պառակտման փորձ չի արվում։ Ռուսաստանը ամբողջ երկրի համար է։ Այսպիսով, պոպուլյացիաներն ու տարածքները չեն կարող ամփոփվել՝ որոշված ​​ Ասիայի բնակչության համար։ Նշվում է, թե որ պետությունները որոշ գործակալություններ կարող են համարել անդրմայրցամաքային, բայց ընդհանուր առմամբ դրա համաձայնությունը քիչ է։
Աղյուսակ
[[Աֆղանստան|
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ասիայի աշխարհագրություն
Լորենս շրջան (Հարավային Կարոլինա)
Լորենս շրջան (Laurens County), ԱՄՆ Հարավային Կարոլինա նահանգի 46 վարչական միավորներից մեկը։ Ընդհանուր տարածությունը 1.875 կմ² է, բնակչությունը՝ 69.567 մարդ (2000 թ. տվյալներով)։ Շրջկենտրոնն է Լորենս բնակավայրը։ Կազմավորվել է 1785 թ.։
Կատեգորիա:Հարավային Կարոլինայի շրջաններ
Աստերոիդների ցանկ (210001-210100)
Աստերոիդների ցանկ (209901-210000) * Աստերոիդների ցանկ * Աստերոիդների ցանկ (210101-210200)
Մղենք
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Արծվաշեն (համայնք, Քաշաթաղի շրջան)
Արծվաշեն, համայնք Արցախի Հանրապետության Քաշաթաղի շրջանում ։ Ներկայում համայնքի ամբողջ տարածքը գտնվում է Ադրբեջանի զինված ուժերի վերահսկողության ներքո    և Արցախի Հանրապետության կողմից համարվում է օկուպացված ։
Լոոնե (գյուղ, Վալյալա շրջան)
Լոոնե (Lööne), գյուղ Էստոնիայի Սաարեմաա նահանգի Վալյալա շրջանում։
Արծվաշեն (համայնք, Քաշաթաղի շրջան)
Աշխարհագրություն
Համայնքը տեղաբաշխված է Արցախի Հանրապետության հարավարևմտյան մասում։ Ունի հարթավայրային տեղանք։ Համայնքի տարածքն 2819,5 հա է, որից 1147,2 հա-ն անտառային հողեր են։ Համայնքի սահմաններով է հոսում Հագարի գետը ։
Լոոնե (գյուղ, Վալյալա շրջան)
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 28 մարդ։
Արծվաշեն (համայնք, Քաշաթաղի շրջան)
Աշխարհագրություն
Բերձոր շրջկենտրոնից հեռու է 78 կմ, իսկ մայրաքաղաք Ստեփանակերտից` 128 կմ ։
Լոոնե (գյուղ, Վալյալա շրջան)
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Սաարեմաա նահանգի Վալյալա շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղեր
Արծվաշեն (համայնք, Քաշաթաղի շրջան)
Վարչատարածքային բաժանում և համայնքային կյանք
Համաձայն Արցախի Հանրապետության վարչատարածքային բաժանման՝ Արծվաշեն համայնքն իր մեջ ներառում է Արծվաշեն և Մխանց գյուղերը ։
Համայնքում գործում էր գյուղապետարան, բուժկետ, դպրոց ։
Համայնքն ապահովված էր էլեկտրաէներգիայով, հասանելի էին բջջային, ինտերնետ կապի միջոցներն ու ռադիոհեռուստատեսությամբ ։
2015 թվականի դրությամբ համայնքային ճանապարհները բնահողային էին ։
Համայնքը միացված էր հանրապետության տրանսպորտային կապին Կովսականի ներշրջանային տրանսպորտային համակարգով ։
Բնակչություն
Արծվաշեն համայնքի բնակչությունը 2015 թվականի դրությամբ կազմել է 203 մարդ, որոնք կազմել են 61 տուն։ Նույն թվականի դրությամբ Արծվաշեն գյուղում բնակվել է 109 մարդ, որոնք կազմել են 35 տուն։ Մխանց գյուղում բնակվել է 94 մարդ, որոնք կազմել են 26 տնտեսություն ։
Կրթություն
Արծվաշեն համայնքում գործում էր հիմնական դպրոց, որտեղ 2015 թվականի դրությամբ սովորում էր 15 աշակերտ ։
Տնտեսություն
Համայնքի բնակչությունը հիմնականում զբաղվել է գյուղատնտեսությամբ՝ հողագործությամբ և անասնապահությամբ։ Համայնքի տարածքի 1550,7 հա-ը գյուղատնտեսական նշանակության են ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Քաշաթաղի շրջանի համայնքներ
Լիմոն (նահանգ)
Լիմոն (Limón), Կոստա Ռիկայի 7 նահանգներից մեկը։
Աշխարհագրություն
Գտնվում է երկրի արևելյան հատվածում։ Արևմուտքում սահմանակից է Էրեդիա, Կարտագո, Սան Խոսե, Պունտարենաս նահանգների հետ, հյուսիսում՝ Նիկարագուայի հետ, իսկ հարավում՝ Պանամայի հետ։ Երկրի միակ նահանգը, որն ունի ելք դեպի Կարիբյան ծով։ Վարչական կենտրոնը Լիմոն քաղաքն է։
Տարածքը՝ 9188 կմ²։ Բնակչությունը՝ 386 862 (2011 թվականի տվյալներով)։
Քրիստափոր Կոլումբոսը եղել է առաջին եվրոպացին, որը հայտնաբերել է Լիմոնի ափերը (1502 թվականին, իր վերջին՝ չորրորդ ճանապարհորդության ժամանակ)։
Կանտոններ
Բաժանված է 6 կանտոնների՝
Վոզդվիժենկա (գյուղ, Տույմազինսկի շրջան)
Վոզդվիժենկա (Воздвиженка, Воздвиженка), գյուղ Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Տույմազինսկի շրջանի կազմում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Տույմազինսկի շրջանի բնակավայրեր
Նուել Կեմպֆ Մերկադո (ազգային պարկ)
Նուել Կեմպֆ Մերկադո (Parque nacional Noel Kempff Mercado), ազգային պարկ, որը գտնվում է Խոսե Միգել դե Վելասկո մարզի Սանտա–Կրուս վարչությունում՝ Բոլիվիայի հյուսիսային մասում՝ Բրազիլիայի սահմանին։ Պարկի ընդհանուր մակերեսը կազմում է 15 838 կմ², որը դարձնում է նրան Ամազոնի դաշտավայրի ամենամեծ պարկը։ 2000 թվականին պարկը գրանցվեց ՅՈՒՆԵՍԿՕ–ի Համաշխարհային ժառանգություն ցանկի մեջ ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ազգային պարկեր Կատեգորիա:Բոլիվիայի ազգային պարկեր
Սիստո-Պալկինո
Սիստո-Պալկինո (Систо-Палкино), գյուղ Ռուսաստանի Լենինգրադի մարզի Լոմոնոսովսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 47 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Լենինգրադի մարզի Լոմոնոսովսկի շրջանի բնակավայրեր
Աշխարհը ընկույզի կեղևում
Աշխարհը ընկույզի կեղևում (The Universe in a Nutshell), 2001 թվականին հրատարակված տեսական ֆիզիկայի մասին գիրք, որը գրել է Սթիվեն Հոքինգը։ Գրքում նա քննարկում է Լուկասյան պրոֆեսորների աշխատանքները՝ Գյոդելի անլրիվության, լարերի, քվանտային տեսությունները և սուպերգրավիտացիան։ Նա պատմում է ժամանակակից ֆիզիկայի պատմությունը և խնդիրները։ Նա առաջարկում է միացնել Այնշտայնի հարաբերականության տեսությունը և Ռիչարդ Ֆեյնմանի մի քանի պատմությունների մտահղացումները և ստանալ մեկ լրիվ տեսություն, որը կբացատրի տիեզերքում տեղի ունեցող ամեն ինչը ։
«Աշխարհը ընկույզի կեղևում» գրքի համար Սթիվեն Հոքինգը 2002 թվականին արժանացել է Aventis մրցանակին, տեսական ֆիզիկայի շրջանակներում լավագույն գրող կատեգորիայում։ Գիրքը համարվում է 1988 թվականին հրատարակված «Ժամանակի համառոտ պատմություն»-ի սիկվելը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Տեսական ֆիզիկա Կատեգորիա:Ֆիզիկա Կատեգորիա:Աստղաֆիզիկա
Կուսախաղող եռասրածայր
Կուսախաղող եռասրածայր, խաղոզազգիների ընտանիքի, կիսախաղող ցեղի բույս։
Նկարագրություն
Բարձր, խոշոր լիանա է, որը խիտ ծածկոց է առաջացնում։ Բեղիկները կարճ են, ճյուղավորված, ծծիչներով, որը հնարավորություն է տալիս մերկ պատերի վրայով առանց լրացուցիչ հենարանի ազատորեն մագլցել ու բարձրանալ։ Տերևները հոռաշիվերի վրա կլորաձվաձև են, 10-20 սմ լայնությամբ, հաճախ եռաբլթակ կոպիտ ատամնավոր և սրածայր բլթակներով, վերևի կողմից մերկ, փայլուն, ներքևի կողմից ջղերի ուղղությամբ մազմզուկապատ։ Երիտասարդ բույսերի տերևները ավելի մանր են, ներքևի ճյուղերի վրա երբեմն կոպիտ ատամնաեզր երեք տերևիկներով, որոնցից միջինը սովորաբար հակառակ ձվաձև է։ Վահանիկները սովորաբար զույգ-զույգ դասավորված են կարճացած ընձյուղների վրա, որոնք հիմքում ունեն 2 տերև։ Հատապտուղները գնդաձև են, 0,6-0,8 սմ տրամագծով, կապտասևավուն, խավապատ։ Ծաղկում է հունիս-հուլիս ամիսներին, պտուղները հասունանում են սեպտեմբեր-հոկտեմբերին։
Տարածվածություն
Տարածված է Հեռավոր Արևելքում, Կորեայում, Ճապոնիայում։ Աճում է ծովափերի փլվածքներում։ Ունի մի շարք պարտիզային ձևեր և այլատեսակներ, որոնք աչքի են ընկնում վառ կարմիր գունավորված տերևներով կամ մանրատերև են և այլն։ Հայաստանում հանդիպում է միայն բուսաբանական այգիներում և դենդրարիներում։
Կիրառություն
Աչքի է ընկնում դիմացկունությամբ։ Ներկայումս մշակության մեջ քիչ է տարածված։ Էկոլոգիական խումբը՝ XIIբ։ Մշակության հավանական շրջանները՝ 1-32 :
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Խաղողազգիներ
Մարտիրոս Գուշագճյան
Մարտիրոս Անդրեասի Գուշագճյան, հայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, բառարանագիր, թարգմանիչ։
Սովորել է Օքսֆորդի (1951-1954 թթ.), Բեյրութի Սենժոզեֆ (1962-1964 թթ.) համալսարաններում։ Տալեպում 1949 թվականին խմբագրել է «Դեպի երկիր», 1955 թվականին՝ «Հուշարձան Մուսա լեռան», 1956—1957 թվականներին՝ «Երկիր» գրական պարբերականները, 1957 թվականին լույս ընծայել «Կյանքի կարոտ» բանաստեղծությունների ժողովածուն։ Թարգմանել է Կեյթսի «Տոգիներու աճուրդը» («Օրորա Մարտիկանյանի հուշերը», 1965), կազմել ն խմբագրել է «Հուշամատյան Մուսա լեռան» (1970, հեղինակակից Մատուրյան) գիրքը, կազմել է «Անգլերենե-հայերեն արդի բառարան» ն «Անգլերեն-հայերեն, հայերեն-անգլերեն արդի բառարան» (1970, Տիգրան Խնդրունու հետ)։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ բանաստեղծներ Կատեգորիա:Հայ հրապարակախոսներ Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ Կատեգորիա:Հայ բառարանագիրներ Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ
Վենիզելիզմ
Վենիզելիզմ (Βενιζελισμός), 1900-ականներից մինչև 1970-ական թվականների կեսն ընկած ժամանակահատվածում Հունաստանում մեծ ժողովրդականություն վայելող քաղաքական շարժում։ Լիբերալիստական այս շարժումն անվանակոչվել է ի պատիվ հույն ականավոր պետական և քաղաքական գործիչ Էլեֆթերիոս Վենիզելոսի։ Շարժումը հիմնված էր Հունաստանի վարչապետի քաղաքական հայացքների վրա, որոնք էլ հստակեցվելով դարձել էին պետական կառավարման համակարգի և քաղաքական հայեցակարգերի իրականացման ուրույն եղանակներ։
Վենիզելիզմը՝ Էլեֆթերիոս Վենիզելոսի գաղափարական շարժումը, հիմնված էր վեց հիմնարար սկզբունքների վրա՝ հունական իրրեդենտիզմ, ազատական ժողովրդավարություն, արևմտամետություն, հանրապետականություն, տնտեսական լիբերալիզմ, հակակոմունիզմ։
Սկզբունքներ
Էլեֆթերիոսի որդեգրած քաղաքականությունը և շարժումը հիմնված էր ներքոնշյալ քաղաքական սկզբունքների վրա․
Գրականություն
Կատեգորիա:Հունաստանի քաղաքականություն
Ջերեմի Դևիս
Ջերեմի Դևիս (Jeremy Davies ), ծննդյամբ Ջերեմի Դևիս Բորինգ (Jeremy Davies Boring), կինեմատոգրաֆիայի և հեռուսատատեսության ամերիկյան դերասան, որը հայտնի է «Կորուսյալները» արկածային հեռուստասերիալի ֆիզիկոսի՝ Դենիել Ֆարադեյի, ինչպես նաև մի շարք հայտնի ֆիլմերում խաղացած դերերով, ինչպիսիք են՝ «Փրկել շարքային Ռայանին» (1998), «Հյուրանոց «Միլիոն դոլար»» (2000), «Սոլյարիս» (2002)։
Կենսագրություն
Ջերեմի Դևիս Բորինգը ծնվել է 1969 թվականի հոկտեմբերի 8-ին Միչիգանի Թրևերս-Սիթի քաղաքում՝ հայտնի մանկական գրող Մելա Բորինգայի ընտանքիում։ Նրա ծնողները բաժանվել են, երբ Ջերեմին եղել է երեխա, իսկ մայրը մահացել է գայլախտից, երբ նա 8 տարեկան էր։ Հոր և խորթ մոր՝ Քերոլի հետ նա տեղափոխվել է Կանզաս, որտեղ ապրել է մոր հետ, ապա կալիֆոռնիական Սանտա Բարբարա, Վերմոնտ և Այովա ։ Դպրոցն ավարտելուց հետո Ջերեմին կրկին վերադարձել է Կալիֆոռնիա և Փասադենայում ընդունվել Դերասանական արհեստի ակադեմիա, որտեղ սովորել է երկու տարի։
Կարիերա
Ջերեմի Դևիսի առաջին դերը դարձել է 1990 թվականի «Երգիչը և որդիները» (Singer & Sons) հեռուստասերիալում խաղացած էպիզոդը։ 1991-1992 թվականներին ոչ մեծ դերերով հանդես է եկել հեռուստաֆիլմերում և հեռուստասերիալներում, որոնց թվում են «Հրաշալի տարիներ» և «Մելրոուզ-Փլեյս» երիտասարդական հեռուստասերիալները։ 1994 թվականին Դևիդ Ռասսելի «Ազատագրում» սև կատակերգությունում ստացել է առաջին լուրջ դերը, որը քննադատների կողմից արժանացել է դրական գնահատականների, նաև անկախ կինոֆիլմերի անվանակարգում լավագույն դեբյուտի համար ստացել է մրցանակ է։
Սթիվեն Սփիլբերգի «Փրկել շարքային Ռայանին» ֆիլմի երկրորդ պլանում խաղացած դերից հետո Ջերեմի Դևիսը սկսել է հաճախ համագործակցել հայտնի ռեժիսորների հետ։
Նրա գործերի շարքում են Վիմ Վենդերսի («Հյուրանոց «Միլիոն դոլար»»), Լարս ֆոն Թրիերի («Դոգվիլ», «Մանդերլեյ») և Վեռներ Հերցոգի («Փրկարար լուսաբաց») ֆիլմերը։
Անձնական կյանք
Ջերեմին Մելա Բորինգայի չորս երեխաներից երկրորդն է։ Նա ունի մեծ եղբայր՝ Ջոշը, որն օդաչու է, խորթ եղբայր՝ Զաքարը և քույր՝ Քեյթը։ Հանդիպել է Դրյու Բերիմորի և Միլա Յովովիչի հետ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հոկտեմբերի 8 ծնունդներ Կատեգորիա:1969 ծնունդներ Կատեգորիա:Ամերիկացի դերասաններ Կատեգորիա:Ամերիկացի հեռուստատեսային դերասաններ Կատեգորիա:20-րդ դարի դերասաններ Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ կինոդերասաններ
Մտրպանք
Մտրպանք, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Սասունի գավառակում։ Գտնվում էր Մուշ քաղաքից 27 կմ հարավ՝ Խարզանի լեռների հյուսիսարևելյան լանջին՝ Սասնո ջուր գետի ակունքների մոտ։
1914 թվականին ուներ 12 տուն հայ բնակիչ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Լի շրջան (Հարավային Կարոլինա)
Կատեգորիա:Հարավային Կարոլինայի շրջաններ
Կոստյանտին Օդոլսկի
Կոստյանտին Օդոլսկի (Костянтин Володимирович Одольський; ), ուկրաինացի ֆուտբոլիստ, դարպասապահ։
Ակումբային գործունեություն
2006 թվականի ամռանը Դոնեցկի «Մետալուրգի» դուբլի հեղինակ է դարձել, որը խաղում էր Ուկրաինայի երիտասարդական առաջնությունում։ «Մետալուրգի» դուբլում անցկացրած չորսուկես տարիների ընթացքում Օդոլսկին անցկացրել է 58 հանդիպում։
2011 թվականի սկզբին նա պայմանագրով տեղափոխվել է Երևանի «Բանանց», որտեղ թիմում խաղացել է վեց ամիս։ Բոլոր մրցաշարերում անցկացրել է ընդամենը 3 հանդիպում, Օդոլսկին բազայում տեղը զիջել է Ստեփան Ղազարյանին ։ 17 տարեկանների երիտասարդական հավաքականի համար Կոնստանտինն անցկացրել է ընդամենը 1 հանդիպում, 2006 թվականի փետրվարի 18-ին Մոլդովայի դեմ (2։ 2), Օդոլսկին այս հանդիպմանը խաղացել է 80 րոպե։
2007 թվականի հունվարին Ալեքսանդր Լիսենկոյի կողմից հրավիրվել է մինչև 19 տարեկանների երիտասարդական հավաքական Վալենտին Գրանատկինի հուշամրցաշարին, որն անցկացվում էր Սանկտ Պետերբուրգում։ Այնուհետև Ուկրաինան զբաղեցրեց 5-րդ տեղը, Օդոլսկին մրցաշարում մասնակցեց 3 խաղի։ Ընդհանուր առմամբ, նա 10 հանդիպում է անցկացրել մինչև 19 տարեկանների հավաքականի կազմում 2007-2008 թվականներին։ 2011 թվականի ամռանը նա վերադարձել է «Մետալուրգ» ։
2017 թվականի ապրիլին միացել է «Ագրոբիզնեսին» Վոլոչիսկ քաղաքին, որի հետ ի վերջո դարձել է Ուկրաինայի չեմպիոն սիրողական թիմերի մեջ։ Նա իր պրոֆեսիոնալ դեբյուտը նշել է «Ագրոբիզնեսի» կազմում նույն թվականի հուլիսի 9-ին՝ Ուկրաինայի գավաթի խաղարկության «Տեռնոպոլի» դեմ խաղում։ Իսկ մրցաշրջանի ավարտին թիմի հետ միասին դարձել է Երկրորդ լիգայի չեմպիոն։ 2019 թվականի ամռանը Կոնստէնտինը լքել է «Ագրոբիզնեսը», ընդհանուր առլամբ, Վոլոչիսկի թիմի համար բոլոր մրցաշարերում անցկացրել է 33 հանդիպում։
Հավաքականի գործունեություն
Ուկրաինայի մինչև 17 տարեկանների երիտասարդական հավաքականի համար Կոնստանտինն անցկացրել է ընդամենը 1 հանդիպում, 2006 թվականի փետրվարի 18-ին Մոլդովայի դեմ (2։ 2), Օդոլսկին այս հանդիպմանը խաղացել է 80 րոպե։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուրարտուի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Ֆուտբոլի դարպասապահներ Կատեգորիա:Ուկրաինացի ֆուտբոլիստներ
Սաննա Մարին
Կենսագրություն
2012 թվականին ավարտել է Տամպերեի համալսարանը՝ վարչական գիտությունների բակալավրի աստիճանով։ 2017 թվականին ստացել է մագիստրոսի աստիճան ։
2012 թվականին նա ընտրվել է Տամպերեի քաղաքային խորհրդում։ Քաղաքային խորհրդի նախագահն է 2013-2017 թվականներին։ 2017 թվականին նա վերընտրվել է քաղաքային խորհրդում ։ Մարինը նաև Տամպերե տարածաշրջանի խորհրդի վեհաժողովի անդամ է ։
2014 թվականից Սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցության նախագահի երկրորդ տեղակալ ։
2015 թվականից Ֆինլանդիայի խորհրդարանի անդամ
2019 թվականի հունիսի 6-ից տրանսպորտի և կապի նախարար ։
2019 թվականի դեկտեմբերից Ֆինլանդիայի վարչապետ։
Անձնական կյանք
Փոքր տարիքում նրա մայրն ու հայրը բաժանվել են, ինչից հետո նա մեծացել է մոր հետ՝ նույնասեռ ընտանիքում ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆինլանդիայի կին քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Ֆինլանդիայի վարչապետներ Կատեգորիա:Կառավարության կին ղեկավարներ Կատեգորիա:Կին վարչապետներ Կատեգորիա:Ֆինն ֆեմինիստներ Կատեգորիա:Կին նախարարներ
Լոոպռե (գյուղ, Պայուսի շրջան)
Լոոպռե (Loopre), գյուղ Էստոնիայի Յիգևամաա նահանգի Պայուսի շրջանում։
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 29 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Յիգևամաա նահանգի Պայուսի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղեր
Անիտա Ռաչվելիշվիլի
Անիտա Ռաչվելիշվիլի (ანიტა რაჭველიშვილი, ), վրացի օպերային երգչուհի, մեցցո-սոպրանո։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Վրացի երգչուհիներ Կատեգորիա:Մեցցո-սոպրանոներ Կատեգորիա:Թբիլիսիի կոնսերվատորիայի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Անձինք Թբիլիսիից Կատեգորիա:21-րդ դարի օպերային երգիչներ Կատեգորիա:Վրացի օպերային երգիչներ
Խաղաղության պաշտպանության հայկական կոմիտե
Խաղաղության պաշտպանության հայկական կոմիտե, կազմակերպվել է 1949 թվականին, Երևանում։ Ղեկավար մարմինն է Նախագահությունը։ Կոմիտեի կազմում (57 մարդ) ընդգրկված են բանվորներ, գիտնականներ, գրողներ, արվեստի աշխատողներ։ Նախագահ են եղել Վիկտոր Համբարձումյանը, Նաիրի Զարյանը, Գ. Տեր-Գրիգորյանը։ Այն սերտ կապի մեջ է խաղաղության պաշտպանության սովետական կոմիտեի հետ։
Կատեգորիա:Խաղաղություն
Սիվա (գյուղ, Սիվինսկի շրջան)
Սիվա (Сива), գյուղ Ռուսաստանի Պերմի երկրամասի Սիվինսկի շրջանի կազմում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Պերմի երկրամասի Սիվինսկի շրջանի բնակավայրեր
Լեքսինգտոն շրջան (Հարավային Կարոլինա)
Լեքսինգտոն շրջան (Lexington County), ԱՄՆ Հարավային Կարոլինա նահանգի 46 վարչական միավորներից մեկը։ Ընդհանուր տարածությունը 1.963 կմ² է, բնակչությունը՝ 216.014 մարդ (2000 թ. տվյալներով)։ Շրջկենտրոնն է Լեքսինգտոն բնակավայրը։ Կազմավորվել է 1804 թ.։
Կատեգորիա:Հարավային Կարոլինայի շրջաններ
Վալերի Ուտկին
Վալերի Ուտկին (Вале́рий Ива́нович У́ткин, ), ռուսական դիվանագետ։
Կենսագրություն
Ավարտել է Մոսկվայի Մ․ Լոմոնոսովի անվան պետական համալսարանին կից Ասիայի և Աֆրիկայի երկրների ինստիտուտը (1977)։ Դիվանագիտական գործունեությամբ սկսել է զբաղվել 1984 թվականից։
Ամուսնացած է, ունի չափահաս դուստր։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Դիվանագետներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Ռուս դիվանագետներ Կատեգորիա:Մոսկվայի միջազգային հարաբերությունների պետական ինստիտուտի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Բարեկամության շքանշանի ասպետներ (Ռուսաստան)
Տրակտովոե (գյուղ, Կրասնոգվարդեյսկի շրջան)
Տրակտովոե (Трактове, Cuma Ablam), գյուղ Ուկրաինայի Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետության Կրասնոգվարդեյսկի շրջանում։ Բնակավայրը նախկինում նաև անվանվել է Ջումա-Աբլամ։
2001 թվականի տվյալներով Տրակտովոե գյուղում բնակվում էր 472 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետության Կրասնոգվարդեյսկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
(6113) Ցապ
(6113) Ցապ (Tsap), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1982 թվականի սեպտեմբերի 16-ին Լյուդմիլա Չեռնիխի կողմից Նաուչնիում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,653622 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,1284 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,1789 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1578,91 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,228006 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 2,18° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1982 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Լյուդմիլա Չեռնիխի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Վոզդվիժենսկայա
Վոզդվիժենսկայա (Воздвиженская), ստանիցա Ռուսաստանի Դաշնության Կրասնոդարի երկրամասի Կուրգանինսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2010 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 1609 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի ստանիցաներ Կատեգորիա:1842 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր Կատեգորիա:Կրասնոդարի երկրամասի Կուրգանինսկի շրջանի բնակավայրեր
Մարիա Օհիսալո
Մարիա Օհիսալո (Maria Ohisalo, ), ֆինն քաղաքական գործիչ, 2019 թվականի հունիսի 15-ից «Կանաչ միություն» կուսակցության նախագահն է։ 2019 թվականի դեկտեմբերի 10-ին ձևավորված Մարինի կաբինետում զբաղեցնում է Ներքին գործերի նախարարի պաշտոնը։ 2019 թվականի ապրիլի 17-ին Հելսինկիի ընտրատարածքից ընտրվել է Էդուսկունտայի (խորհրդարան) պատգամավոր ։
Կենսագրություն
2009 թվականին Հելսինկիի համալսարանում ստացել է հասարակական գիտությունների բակալավրի աստիճան ։ 2011 թվականին Հելսինկիի համալսարանում ստացել է հասարակական գիտությունների մագիստրոսի աստիճան ։ Ուսումը շարունակել է Արևելյան Ֆինլանդիայի համալսարանում, որտեղ 2017 թվականին ստացել է սոցիոլոգիայի դոկտորի աստիճան ։ Ուսումնասիրման առարկան եղել է աղքատությունը ։
2014 թվականի մայիսին Ֆինլանդիայում մասնակցել է Եվրոպական խորհրդարանի ընտրություններին` հավաքելով 3089 ձայն։
2017 թվականին դարձել է Հելսինկի քաղաքի խորհրդի անդամ` նույն թվականի ապրիլի 9-ին անցկացված մունիցիպալ ընտրություններում հավաքելով 4400 ձայն ։
2019 թվականի հունիսի 6-ին Ռինեի կաբինետում ստանձնել է Ներքին գործերի նախարարի պաշտոնը, իսկ դեկտեմբերի 10-ին` Մարինի կաբինետում ։
Անձնական կյանք
Խաղացել է «Կոնտու» և «Վիիկինգիթ» ֆուտբոլային ակումբներում։ Զբաղվել է թեթև ատլետիկայով։ Հեծանվասպորտի մրցուղում զբաղեցրել է մրցանակային տեղեր։
Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ տաճար (Նոր Նախիջևան)
Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ տաճար, Դոնի Նախիջևան քաղաքի (այժմ` Դոնի Ռոստովի Պրոլետարսկի շրջանի կազմում) ամենամեծ հայկական եկեղեցին։ Կառուցվել է 1783-1807 թվականներին կլասիցիզմի ոճով` հավանաբար Իվան Ստարովի նախագծով։ Տաճարն օծվել է սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի անունով։ 1930-ական թվականներին տաճարը փակվեց, իսկ 1960-ականների կեսերին` քանդվեց։ Տաճարի տեղում կառուցվեց Կարմիր Ակսայ գործարանի մշակույթի պալատը ։
Պատմություն
Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ առաջին փայտե տաճարը կառուցվել է Նախիջևանի շուկայի շրջանում։ Մայր տաճարի հիմնարկեքը կայացել է 1783 թվականին։ Այն գտնվում էր Դոնի Նախիջևան քաղաքի կենտրոնական հրապարակում` Սոբորնայա փողոցի առանցքով (այժմ` Խորհրդային փողոց)։ Ըստ ռոստովյան գավառագետների ենթադրությունների` տաճարի նախագիծը մշակել է Նոր Նախիջևանի գլխավոր պլանի հեղինակներից մեկը` ճարտարապետ Իվան Ստարովը, որն այն ժամանակ կառուցում էր Տավրիչեսկու պալատը Սանկտ Պետերբուրգում։ Տաճարը կառուցվել է ավելի երկար, քան ենթադրվում էր։ Այն օծեցին միայն 1807 թվականին` շինարարությունը սկսելուց 24 տարի անց։
Տաճարը կառուցվել է ռուսական կլասիցիզմի ավանդույթով  և ճարտարապետության առումով համահունչ էր Ռոստովի Սուրբ Խաչ եկեղեցու հետ։ Տաճարն ուներ խաչաձև հատակագիծ։ Տաճարի հիմնական ծավալն ավարտվում էր հզոր թմբուկի վրա կառուցված սաղավարտաձև գմբեթով։ Ուներ դորիական սյունաշարքի քառասյուն սյունասրահներով առանձնացված երեք մուտք ։ Գլխավոր (արևմտյան) մուտքի վերևում ժամացույցով եռահարկ զանգակատունն էր։ Տաճարի թմբուկը և զանգակատան հարկերը զարդարում էին դորիական սյուները ։ Քիվը դրվագված էր դեկորատիվ ատամնիկներով ։ Ներսում տաճարը զարդարում էին XIV-XVI դարերի խաչքարեր, որոնք իրենց հետ բերել էին Ղրիմի հայ վերաբնակները ։ Գրիգոր Լուսավորիչ տաճարը դարձել էր հրապարակի հիմնական ճարտարապետական դոմինանտը ։ Նրանից էր սկսվում քաղաքի տների համարակալումը։ Այն հրապարակը, որտեղ կառուցված էր եկեղեցին, ստացավ Սոբորնայա (Մայր տաճարի) անունը։ 1894 թվականին տաճարի առջևի հրապարակում տեղադրվեց Եկատերինա II-ի հուշարձանը ։
1930-ականների սկզբին տաճարը փակվեց ժամերգությունների համար։ Զանգակատունն ու գմբեթը ապամոնտաժվեցին, իսկ շենքում սկսեց գործել մանկական տեխնիկական կայան։ Տաճարը կրկին բացվեց 1942 թվականին` քաղաքի նացիստական օկուպացիայի ժամանակ։ Տաճարը մնաց գործող մինչև 1950-ական թվականները ։ 1960-ական թվականների կեսերին տաճարը քանդվեց ։ 1970 թվականին նրա տեղում կառուցվեց Կարմիր Ակսայ գործարանի մշակույթի պալատը ։
Մասունքներ
Որոշ ժամանակ տաճարում պահվել է Սուրբ Խաչ հին խաչքարը։ Եկեղեցու փակվելուց հետո խաչքարը տեղափոխվեց Սուրբ Կարապետ եկեղեցի ։
Գրականություն
Կատեգորիա:18-րդ դարի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ Կատեգորիա:Դոնի Ռոստովի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ Կատեգորիա:Տաճարներ այբբենական կարգով
Բրայան Ֆրենսիս Օ’Բիրն
Կենսագրություն
Բրայանը ամուսնացած է դերասանուհի Հեզեր Գոլդենհերշի հետ (ծն. 1973 թվական)։ Զույգը ունի երկու դուստր] ։
Բրայան Ֆրենսիս Օ’Բիրնի դերասանական վաստակը նշել են հեղինակությանը վերաբերող մի քանի մրցանակներ, որոնից են` Դրամա Դեսկ, «Սպուտնիկ», «Թոնի և «Gotham Awards»:
Խաղաղության պաշտպանության համաշխարհային կոնգրեսներ և կոնֆերանսներ
Խաղաղության պաշտպանության համաշխարհային կոնգրեսներ և կոնֆերանսներ, սկսել են գումարվել XIX դարի կեսից՝ պատերազմի հակառակորդներին միավորելու նպատակով։ Մինչև XX դարի 70-ական թթ. սկիզբը տեղի են ունեցել շուրջ 150 համաշխարհային կոնգրես և կոնֆերանս։ Դրանցից մոտ 40-ը տեղի է ունեցել մինչև Առաջին համաշխարհային պատերազմը (1914 - 1918), 60-ից ավելին՝ երկու համաշխարհային պատերազմների միջև ընկած ժամանակամիջոցում, և մնացածները՝ երկրորդ համաշխարհային պատերազմից (1939 - 1945) հետո։
Խաղաղության պաշտպանության առաջին համաշխարհային կոնգրեսները միավորում էին առանձին անհատների և սակավաթիվ իդեալիստ-պացիֆիստների խմբեր, որոնք խաղաղությունն ամրապնդելու ուղին գլխավորապես տեսնում էին կրոնական դոգմաներ տարածելու մեջ։ Այնուամենանիվ, 19-րդ դարի վերջին, 20-րդ դարի սկզբին խաղաղության պաշտպանության կոնգրեսներում և կոնֆերանսներում մեծամասնություն էին կազմում պացիֆիստները։
Երկու համաշխարհային պատերազմների միջև ընկած ժամանակաշրջանում տեղի ունեցած կոնգրեսներն ու կոնֆերանսները պատերազմի, միլիտարիզմի, ֆաշիզմի դեմ մղվող պայքարում տարբեր քաղաքական հայացքներ և կրոնական համոզմունքներ ունեցող մարդկանց միավորվելու հիմքերը դրեցին։ Ֆաշիզմի տապալումից հետո ձևավորվեց զանգվածային համաշխարհային խաղաղության կողմնակիցների շարժումը։ Դրա մասնակիցները ստեղծեցին մշտական միջազգային կազմակերպություն (1950 թվականից՝ Խաղաղության համաշխարհային խորհուրդ), որը ղեկավարում էր շարժումը կոնգրեսների միջև ընկած ժամանակահատվածում։
Ետպատերազմյան շրջանում խաղաղության պաշտպանության կոնգրեսներ տեղի են ունեցել 1948 թվականի օգոստոսին Վրոցլավում, 1949 թվականի ապրիլին Փարիզում (ինչպես նաև Պրագայում, որտեղ նիստ էին անում կոնգրեսի այն մասնակիցները, որոնց Ֆրանսիայի կառավարությունը Փարիզ գալ չէր թույլատրել), 1950 թվականի նոյեմբերին Վարշավայում, 1952 թվականի դեկտեմբերին Վիեննայում, 1955 թվականի հունիսին և 1965 թվականի հուլիսին Հելսինկիում, 1958 թվականի հուլիսին Ստոկհոլմում։ 1962 թվականի հուլիսին Մոսկվայում կայացել է համընդհանուր զինաթափմանը և խաղաղության պաշտպանությանը նվիրված կոնգրես, որի աշխատանքին մասնակցել են նաև այլ հասարակական կազմակերպություններ։ 1967 թվականի հուլիսին և 1968 թվականի մարտին Ստոկհոլմում տեղի են ունեցել Վիետնամին նվիրված կոնֆերանսներ՝ միջազգային և ազգային կազմակերպությունների բազմաթիվ ներկայացուցիչների մասնակցությամբ։ 1969 թվականի հունիսին Բեռլինում կայացած Խաղաղության համաշխարհային ասամբլեայում ներկայացված էին տարբեր կազմակերպություններ և շարժումներ։ Ամենաներկայացուցչականը 1973 թվականի հոկտեմբերին Մոսկվայում տեղի ունեցած Խաղաղության պաշտպանության համաշխարհային կոնգրեսն էր, որը մեծ դեր խաղաց համաշխարհային պատերազմի վտանգի դեմ մղվող պայքարի ուժեղացման, խաղաղասեր ուժերի համախմբման գործում։
Բանթիկյան
Բանթիկյան, հայկական ազգանուն։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայկական ազգանուններ Կատեգորիա:Ազգանուններ այբբենական կարգով
Բանյան
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայկական ազգանուններ Կատեգորիա:Ազգանուններ այբբենական կարգով
Ռուսաստանի արտաքին քաղաքականություն
Ռուսաստանի արտաքին քաղաքականություն, Ռուսաստանի հարաբերությունները այլ երկրների հետ։ Որոշվում է Ռուսաստանի նախագահի կողմից և իրականացվում է արտաքին գործերի նախարարության կողմից։
Ռուսաստանը միջազգային հարաբերությունների առանցքային մասնակիցներից է։ Որպես ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի հինգ մշտական անդամներից մեկը՝ Ռուսաստանը ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի մյուս մշտական անդամների հետ միասին հատուկ պատասխանատվություն է կրում միջազգային խաղաղության և անվտանգության պահպանման համար։ Ռուսաստանը մտնում է նաև տնտեսապես զարգացած պետությունների «Մեծ քսանյակի» մեջ, ավելի վաղ նաև մտնում Էր «Մեծ ութնյակի» մեջ (2014 թվականից անդամակցումը դադարեցվել է), անդամակցում է բազմաթիվ այլ միջազգային կազմակերպությունների, այդ թվում՝ Եվրոպայի խորհրդի և ԵԱՀԿ-ի։ Հատուկ տեղ են զբաղեցնում նախկին ԽՍՀՄ տարածքում ստեղծված կազմակերպությունները հիմնականում Ռուսաստանի առաջատար դերակատարությամբ՝ ԱՊՀ, ԵԱՏՄ, ՀԱՊԿ, ՇՀԿ։
Ռուսաստանը Բելառուսի հետ միասին կազմում է Ռուսաստանի և Բելառուսի միութենական պետությունը։
Ռուսաստանի Դաշնությունը դիվանագիտական հարաբերություններ է հաստատել ներկայումս գոյություն ունեցող ՄԱԿ-ի անդամ 190 պետությունների հետ ։
Ներկայումս Ռուսաստանը դիվանագիտական հարաբերություններ է պահպանում ՄԱԿ-ի 189 անդամ պետությունների, ինչպես նաև ՄԱԿ-ին առընթեր դիտորդների հետ․
և մասամբ ճանաչված պետությունների հետ․
ՄԱԿ-ի անդամ պետություններից Ռուսաստանի Դաշնությունը դիվանագիտական հարաբերություններ չունի հետևյալ պետությունների հետ․
ՄԱԿ-ի անդամ պետություններից Ռուսաստանի Դաշնությունը դադարեցրել է դիվանագիտական հարաբերությունները հետևյալ պետությունների հետ․
1992-1996
1980-ական թվականների վերջին Խորհրդային Միությունը ընդգրկած քաղաքական, գաղափարական և ազգամիջյան ճգնաժամը հանգեցրեց պետության փլուզմանը։ ԽՍՀՄ փլուզումը 1991 թվականի դեկտեմբերին (և դրան նախորդած սոցիալիստական համակարգի փլուզումը) ընդունված է համարել սառը պատերազմի ավարտ և Արևելքի ու Արևմուտքի միջև նոր հարաբերությունների սկիզբ։ ԽՍՀՄ փլուզումից հետո Ռուսաստանը միջազգային հանրության կողմից ճանաչվել է Խորհրդային Միության շարունակող պետություն, որի շնորհիվ, մասնավորապես, ժառանգել է մշտական տեղ ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդում։
Ինչպես իր «Ռուսաստանի արտաքին քաղաքական դոկտրինների երեք սերունդները» (2007) հոդվածում գրում է Ալեքսեյ Բոգատուրովը, 1990-ական թվականների սկզբին ռուսական դիվանագիտության առջև բարդ խնդիր էր դրված՝ նոր Ռուսաստանը ներդնել կտրուկ փոխված միջազգային միջավայրում՝ փորձելով նվազագույնի հասցնել անխուսափելի կորուստները։ Ընդ որում, եթե Խորհրդային Միությունն աշխարհում հանդես էր գալիս որպես «համաշխարհային կապիտալիզմին» դիմակայող հիմնական ուժ, ապա նոր Ռուսաստանը պետք է տիրապետեր ժողովրդավարական երկրներից մեկի շարքային դերին ։ Հեղինակը ռուսական արտաքին քաղաքական գործունեության հիմնական հայեցակարգային կառուցումներին է դասում այն թեզը, որ արտաքին քաղաքականությունը կոչված է բարենպաստ միջազգային պայմաններ ապահովել Ռուսաստանում ժողովրդավարության կառուցման համար, և պատկերացում կազմել ինչ-որ «ժողովրդավարական համերաշխության» գոյության մասին, այսինքն՝ ենթադրություն, որ բոլոր ժողովրդավարական երկրները (Ռուսաստանի հետ միասին) իրենց համերաշխ կպահեն՝ հաշվի առնելով միմյանց հետ և ելնելով «աշխարհի ժողովրդավարացման» համամարդկային ձգտումից ։
Ռուսական պետության արտաքին քաղաքականությունը նրա գոյության առաջին տարիներին փաստացի դարձել է իր նախորդի՝ վերակառուցման շրջանի՝ Խորհրդային Միության արտաքին քաղաքականության շարունակությունը։ Հռչակելով հավատարմությունը ժողովրդավարական իդեալներին՝ Ռուսաստանի ղեկավարությունը հրաժարվում էր ազգային շահերի գերակայությունից՝ հույս ունենալով մտնել արևմտյան ժողովրդավարությունների հանրություն։ 1990-ական թվականների սկզբին նախագահ Բորիս Ելցինի և արտաքին գործերի նախարար Անդրեյ Կոզիրևի կողմից ձևակերպված արտաքին քաղաքական ծրագրի հիմնարար սկզբունքով հայտարարվեց ռազմավարական գործընկերություն Ռուսաստանի և ԱՄՆ-ի միջև, որոնք ընկալվում էին որպես նոր Ռուսաստանի բնական դաշնակից ։
Նոր ժողովրդավարական միջավայրում, որտեղ փորձում էր իր տեղը գտնել Ռուսաստանի Դաշնությունը, որը հրաժարվեց համաշխարհային կոմունիզմի առաջնորդի դերից, գոյություն ուներ իր ճանաչված առաջնորդը՝ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները, որոնք ԽՍՀՄ փլուզումից հետո սկսեցին հավակնել գլոբալ առաջատարության։ 1990-ական թվականների սկզբին, հաշվի առնելով ուժերի իրական հարաբերակցությունը, ռուսական դիվանագիտության վարքագծի հիմնական գիծը միջազգային հարցերում ռուսական դիրքորոշումների «հավասարեցումն» էր ԱՄՆ-ի և Արևմտյան Եվրոպայի պետությունների դիրքորոշումների հետ, որոնք 1992 թվականին իրենց հռչակեցին Եվրոպական միություն ։ 1992 թվականի հունիսին Վաշինգտոնում ելույթ ունենալով ամերիկյան Կոնգրեսի առջև՝ Ռուսաստանի նախագահ Բորիս Ելցինը բազմիցս ընդգծել է «կոմունիստական կուռքի» անկման անշրջելիությունը։ Նրա խոսքում հստակ նշված էր առճակատումից դեպի ակտիվ փոխգործակցություն արևմտյան երկրների հետ։
1992-1993 թվականներին Ռուսաստանի ղեկավարությունը համառորեն արևմտյան գործընկերներին համոզում էր, որ Ռուսաստանի Դաշնության արտաքին քաղաքականության գլխավոր նպատակը արևմտյան երկրների նախաձեռնություններին աջակցելն է՝ ի շահ «համաշխարհային դեմոկրատների հանրակցության» ։
Այսպես, Հարավսլավիայի փլուզման սկզբնական շրջանում (1991-1992) Ռուսաստանը հրաժարվեց աջակցել Հարավսլավիայի Դաշնության իշխանություններին և անվերապահորեն աջակցեց Սլովենիային և Խորվաթիային, իսկ հետո՝ Բոսնիայի և Մակեդոնիայի տարանջատմանը։ Ռուսաստանը հայտարարել է նախկին Հարավսլավիայի տարածքում նոր կառավարությունների դիվանագիտական ճանաչման մասին Եվրամիության երկրների հետ միաժամանակ և նույնիսկ ավելի վաղ, քան դա արել է ԱՄՆ-ը։ Ռուսաստանի իշխանություններն այդ կերպ առանց ափսոսանքի նպաստել են նախկին միջազգային կարգի կործանմանը, որը նրանք դիտարկում էին որպես Խորհրդային Միության ժառանգություն ։
Հրաժարվելով 1990-ական թվականների առաջին կեսին ակտիվ արտաքին քաղաքականություն վարելուց՝ Ռուսաստանի ղեկավարությունը հանգիստ է ընդունել Կենտրոնական և Արևելյան Եվրոպայում և նախկին ԽՍՀՄ երկրներում ամերիկյան ներկայության աճը, ողջունել է 1993 թվականի սեպտեմբերին հռչակված «ժողովրդավարության ընդլայնման» ամերիկյան արտաքին քաղաքական հայեցակարգը, որն ուղղված է ժողովրդավարական բարեփոխումներին և Վարշավայի պայմանագրի նախկին կազմակերպության անդամ պետություններում ժողովրդավարության կառուցմանը (բացառությամբ Ռուսաստանի) ։
Այս հայեցակարգի կյանքի կոչումը նպաստեց Ռուսաստանի հետ Եվրոպայի նախկին սոցիալիստական պետությունների տնտեսական, մշակութային և այլ կապերի լիակատար խզմանը, տնտեսական առումով Եվրամիության հետ փոխգործակցության և քաղաքական ու ռազմական առումներով ԱՄՆ-ի հետ համագործակցության վերակողմնորոշմանը։ Իսկ Ռուսաստանը Արևելյան Եվրոպայում ԱՄՆ-ի ուժեղացված ակտիվության նկատմամբ լոյալ վերաբերմունքի շնորհիվ ստացել Է ԱՄՆ-ի և ԵՄ-ի երկրների աջակցությունը ԱՄՀ-ում և Համաշխարհային բանկում խոշոր վարկեր ստանալու դեպքում, որոնք անհրաժեշտ են նրա տնտեսական գոյատևման համար ։
1990-ական թվականների առաջին կեսին Ռուսաստանը, վկայակոչելով արտաքին քաղաքական սահմանափակ ռեսուրսների առավել ռացիոնալ օգտագործման անհրաժեշտությունը, դադարեցրել է հարաբերությունները ոչ միայն նախկին սոցիալիստական երկրների, այլև Մերձավոր Արևելքի, Հարավարևելյան Ասիայի, Աֆրիկայի, Լատինական Ամերիկայի բազմաթիվ պետությունների հետ, որոնք նախկին Խորհրդային Միության հետ կապում էին ռազմաքաղաքական համագործակցությունը ։
1992 թվականի հունիսին Բորիս Ելցինի ԱՄՆ կատարած այցի ընթացքում ստորագրվեց ռուս-ամերիկյան գործընկերության և բարեկամության Խարտիան։ Այդ փաստաթղթում, մասնավորապես, նշվում էին այն սկզբունքները, որոնցով ռուսական իշխանությունները պարտավորվել էին հետևել ներքին բարեփոխումների անցկացմանը, որոնք կոչված են նախապատրաստել այն Արևմուտքի հետ լիարժեք գործընկերության՝ ժողովրդավարություն, ազատություն, մարդու իրավունքների պաշտպանություն, փոքրամասնությունների իրավունքների հարգանք։ Ռուսաստանի ղեկավարությունն այդ կերպ փաստորեն ԱՄՆ-ի օգտին ընդունում էր ռուսական բարեփոխումների գնահատման մեջ ոչ պաշտոնական արբիտր հանդես գալու իրավունքը ։ Պատահական չէ, որ ամերիկյան խորհրդականները ակտիվորեն մասնակցել են Ելցին Գայդարի կառավարության տնտեսական բարեփոխումների մշակմանը, որոնք նշանավորում էին պլանային տնտեսությունից անցում դեպի շուկայական տնտեսություն։
Արմատական ազատական բարեփոխումների կուրսը, որն ուղեկցվեց տնտեսական նեուրադիցներով, գների աճով, աշխատավարձերի զանգվածային ուշացումներով և բնակչության աղքատացմամբ, խիստ ժողովրդականություն չէր վայելում հասարակության մեջ։ Ձախ ընդդիմությունը Ելցինին մեղադրում էր ազգային շահերն անտեսելու և Արևմուտքին ձեռնտու քաղաքականություն վարելու մեջ։ Արևմուտքի հետ համագործակցությունից շահելու էնտուզիազմը թուլացել է։ Կասկածներ են աճել Ռուսաստանի նկատմամբ արևմտյան երկրների իրական նպատակների վերաբերյալ։ ԱՄՆ-ին մեղադրել են «Ռուսաստանի աղետալի վիճակից օգտվելու» ցանկության մեջ ։ 1993 թվականի հոկտեմբերին Ելցինն ուժով ճնշեց ընդդիմադիր Գերագույն Խորհուրդը, ինչն էլ ավելի խորացրեց իշխանության նկատմամբ բացասական վերաբերմունքը։ 1993 թվականի դեկտեմբերի Պետական դումայի ընտրությունների արդյունքները ցույց տվեցին ՊՐՈ-դեմոկրատական ուժերի ժողովրդականության կտրուկ անկում և ազգայնական տրամադրությունների աճ։ «Ռուսաստանի ընտրություն» դաշինքը, որը պաշտպանում էր Ելցինի կուրսը և գլխավորում էր Եգոր Գայդարը, հավաքել է ձայների միայն 15,5 %-ը՝ հավաքելով ընդամենը 64 տեղ նոր խորհրդարանում։ Կուսակցական ցուցակներով առաջին տեղում անսպասելիորեն հայտնվել Է ՌԼԴԿ-ն՝ Վլադիմիր Ժիրինովսկու գլխավորությամբ, որը նախընտրական արշավը կառուցել է պոպուլիստական և ազգայնական կարգախոսներով՝ ձայների 23 %-ը (59 տեղ խորհրդարանում)։ ՌԴԿԿ-ն Գենադի Զյուգանովի գլխավորությամբ զբաղեցրել է երրորդ տեղը (12 %, 32 պատգամավոր) ։
Հասարակական տրամադրությունների ճնշման տակ Անդրեյ Կոզիրևը 1994 թվականի սկզբին առաջին անգամ հիշատակեց հետխորհրդային տարածքում Ռուսաստանի «հատուկ շահերի» մասին։ Եվ չնայած ԱՄՆ-ի և ԵՄ-ի երկրների հետ արտաքին քաղաքական ակտիվության համակարգումը շարունակվել է, այդ համագործակցությունը ռուսական կողմից ուղեկցվել է որոշակի պայմանների առաջադրման փորձերով, Ռուսաստանի և Արևմուտքի միջև փոխգործակցության որոշակի կանոններ ձևակերպելու առաջարկներով, որոնք սահմանափակումներ են դնում երկու կողմերի վրա։ Այդ փորձերը, սակայն, Արևմուտքի կողմից չընդունվեցին։ 1995 թվականի սեպտեմբերին ՆԱՏՕ-ի երկրները ներխուժում սկսեցին Բոսնիայում, որից հետո ռուս հասարակությունը քննադատության ենթարկեց ոչ միայն արևմտյան տերություններին, այլ նաև Ելցինին Կոզիրյովի հետ նման գործողություններին խոչընդոտելու նրանց անկարողության համար։ Այդ ժամանակ Արևմուտքում սկսեցին բացահայտ քննարկել ՆԱՏՕ-ի ընդլայնման հեռանկարները դեպի արևելք։ Մոսկվայում դա գնահատել են որպես Ռուսաստանի վրա ճնշում գործադրելու փորձ և Արևմուտքի կողմից քողարկված սպառնալիքի արտահայտություն։ Հաշվի առնելով 1996 թվականի ամռանը սպասվող նախագահական ընտրությունները՝ նախագահ Ելցինը տարեսկզբին պաշտոնանկ էր արել «չափազանց արևմտամետ» Կոզիրյովին՝ նրան փոխարինելով ուժեղ քաղաքական գործչի և չափավոր պետականի համբավ ունեցող Եվգենի Պրիմակովին ։
Ռուսաստանն ու նախկին ԽՍՀՄ միջուկային զենքը
Բելովեժյան համաձայնագրերի ստորագրման պահին, որոնք հանգեցրին ԽՍՀՄ-ի փլուզմանը, խորհրդային միջուկային զենքը տեղակայված էր չորս միութենական հանրապետությունների՝ Ռուսաստանի, Ուկրաինայի, Բելառուսի և Ղազախստանի տարածքում։ Ռուսաստանի և ԱՄՆ-ի համատեղ դիվանագիտական ջանքերը հանգեցրին նրան, որ Ուկրաինան, Բելառուսը և Ղազախստանը հրաժարվեցին միջուկային տերությունների կարգավիճակից և Ռուսաստանին փոխանցեցին իրենց տարածքում հայտնված ողջ ռազմական միջուկային ներուժը։
1996-2004
Եվգենի Պրիմակովի օրոք Ռուսաստանի ազգային շահերի պաշտպանության անհրաժեշտության մասին թեզը դարձել է ինչպես նախարարի, այնպես էլ նրա ենթակաների ելույթների մշտական ռեֆրենը։ Շարունակելով ԱՄՆ-ի և Եվրամիության հետ նախընտրելի համագործակցության գիծը՝ նոր արտգործնախարարը, սակայն, հրաժարվեց Արևմուտքից բխող նախաձեռնություններով «անվերապահ համաձայնության» դիրքորոշումից։ Իր խնդիրը նա տեսել է ոչ թե արևմտյան շահերին հակադրելու, այլ Արևմուտքին Ռուսաստանի հետ բոլոր լուրջ որոշումները համաձայնեցնելու անհրաժեշտության մեջ, որոնք շոշափում են նրա շահերը ։
Պրիմակովն անհրաժեշտ է համարել հարաբերությունները զարգացնել ոչ միայն ԱՄՆ-ի և Եվրոպայի, այլև Ճապոնիայի, Չինաստանի, Հնդկաստանի, արաբական երկրների, Լատինական Ամերիկայի հետ։ Պրիմակովի կարծիքով՝ միջազգային գործերում ԱՄՆ-ի ամենիշխանությունը կարելի էր հավասարակշռել բազմաբևեռության ձևակերպմամբ՝ որպես համաշխարհային կարգի, որտեղ բացակայում է ակնհայտ առաջնորդը ։
ԱՄՆ-ը, որպես փաստացիորեն, միակ գլոբալ առաջնորդը, ձգտում էր մյուս պետություններին պարտադրել իրենց ազգային շահը՝ որպես համաշխարհային։ Պրիմակովն անհրաժեշտ է համարել հակազդել դրան՝ ջանալով դուրս չգալ Վաշինգտոնի հետ գործընկերության շրջանակներից ։