cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Հայկական լեռնաշխարհ
Կապուտան
Աղիությունը շատ բարձր է՝ 150-250 պրոմիլ է, հիմնականում քլորիդներ են, որ ափամերձ մասերում ամռանը հանդիպում են ինքնանիստ աղի կամ աղուտների ձևով։ Ծանծաղ մասերում աղը նստում է նաև ձմռանը, երբ ջերմաստիճանն իջնում է և ջրի լուծողականությունը թուլանում է։ Ամռանը ջրի ջերմաստիճանի բարձրացման հետ մեկտեղ աղի մի մասը նորից լուծվում է և աղիություը մեծանում է։ Աղիության պատճառով կենդանական աշխարհը գրեթե բացակայում է։ Ձկներ չկան, կան միայն մանր խեցգետնամաններ և որոշ ջրիմուռներ։ Լճի ափերին կան բուժիչ ցեխեր և լճի հատակից բխող անուշահամ ջերմուկներ։
Կլիմա ու օգտակար հանածոներ
Հայկական լեռնաշխարհն աչքի է ընկնում իր բնական հարստություններով։ Դա պայմանավորված է հրաբխային բարձրավանդակի առկայությամբ։ Լայն տարածում ունեն ինչպես մետաղային, այնպես էլ՝ ոչ մետաղային օգտակար հանածոները՝ բարձրավանդակի տարբեր հատվածներում։ Դեռ քարեդարյան շրջանում նախամարդուն հայտնի էր կերակրի աղը։ Միջնադարում շահագործվում էին Կողբի, Նախիջևանի և Կաղզվանի աղահանքերը։
Մետաղային օգտակար հանածոներ
Լեռնաշխարհի տարածքում առկա են նաև պղնձի, կապարի ու ցինկի հսկայական պաշարներ։ Պղնձի հանքավայրերից հայտնի են եղել Գուգարքի Տաշիրք գավառը, Սյունիքի Վայոց ձոր, Բաղք և Սոթք գավառները, Այրարատի Վարաժնունիք գավառը և Չորրորդ Հայքի Արևմտյան Տիգրիսի ակունքների վրա ընկած շրջանը՝ Արղնին(Արղանա-մադեն)։ Պղնձի և դրան ուղեկցող մետաղների համեմատությամբ երկաթն ավելի լայնտարածում ունի։ Անանիա Շիրակացու «Աշխարհացույց»-ի (7-րդ դար) մեջ հիշատակվում է, որ երկաթով հարուստ են Աղձնիք (Արևմտյան Տիգրիսի հովտում), Տուրուբերան (միջին Արածանիի ավազան և Արաքսի վերնագավառ) և Ուտիք (Կուրի միջին հոսանքի և Փոքր Կովկասի միջև) աշխարհները։ Առանձնապես նշանավոր էին Վանա լճի հարավային ափին գտնվող «Երկաթահատ» կամ «Երկաթահանք» կոչված հանքերը՝ Ընձաքիրաս լեռան մոտ։ Այս նույն հանքավայրից արդյունահանվում էր նաև կապար և այդ պատճառով հանքավայրը հաճախ կոչվել է «Կապարահատ»։
Ազնիվ մետաղներից հիշատակվում են ոսկին և արծաթը։ Արծաթի հանքավայրը գտնվում էր Հին Հայաստանի հյուսիսարևմտյան մասում, իսկ ոսկու հանքեր ու ոսկեբերավազներ գտնվում են Սպեր գավառում, Արարատյան դաշտում, Չորրորդ Հայքի Պաղնատուն գավառում, Հայկական Տավրոսի՝ Վանա լճին հարող հատված ու Սյունիքում (Սոտք գավառում)։ Ոսկին և արծաթն իբրև ուղեկցող մետաղներ հանդես են գալիս նաև պղնձի ու գունավոր այլ մետաղների գրեթե բոլոր հանքերում։ Երկրի հրաբիյային շրջաններում և գունավոր մետաղների հանքավայրերում մեծ տարածում ունի ծծումբը։
Ոչ մետաղայաին ու վառելիքային հանածոներ
Անանիա Շիրակացու (7–րդ դար) «Աշխարհացույցում» գրված է, որ Մեծ Հայքի օգտակար հանածոները և բնական հարստություններն էին երկաթը, ածուխը, նավթը, սալակը, ձիղկը, զառիկը, քարախունկը, «ակն բյուրեղը», աղերը, «ջերմուկքը» և այլն ։ Բացի այն, որ այս հիշատակումը համարվում է նավթի մասին առաջին գրավոր աղբյուր, այն նաև փաստում է, որ Հայկական լեռնաշխարհում կան նավթային պաշարներ։ Նավթային ավազաններ կան Վանից հարավ, Բերկրի քաղաքի շրջանում և Կարինում (Էրզրում), ինչպես նաև Շիրակի դաշտավայրում և այլուր։ Քարածխով աչքի են ընկնում Արևմտյան Տիգրիսի և Արևմտյան Եփրատի ավազանները։ Հայկական լեռնաշխարհը հարուստ է շինանյութերով։ Երկրում ավազը, կավը և կրաքարերը տարածված են գրեթե ամենուրեք։ Կան տարբեր տեսակի ու գույնի մարմարներ (Երևանի մոտ, Արզականում, Խոր Վիրապում)։ Հրաբխային շատ շրջաններում հզոր շերտերով տարածված են բազմագույն (սև, գորշ, վարգաւդույն) տուֆերը, որոնցից հայտնի է հատկապես Արթիկի վարդագույն տուֆը։ Տուֆերով (Երևանում, Շիրակում և այլուր) մարմարներով, ինչպես և պեմզայով (Շիրակ) ու գիպսով (Արարատյան դաշտում) հայտնի է եղել մանավանդ Այրարատյան աշխարհը։ Պակաս տարածում չունեն նաև գրանիտը, բազալտը, ֆիլզիտներր։ Շինանյութերի բարձր որակն ու առատությունը բնականաբար նպաստել են Հայկական լեռնաշխարհի բնակիչների շինարարական արվեստի զարգացմանը։
Հրաբուխների տարածվածության շնորհիվ Հայկական լեռնաշխարհի գրեթե բոլոր կողմերում բխում են բազմատեսակ ու բազմաթիվ հանքային տաք ու սառն աղբյուրներ։ Դրանք հիմնականում ունեն ածխաթթվային, երկաթային, ծծմբային և ածխաթթվա-ալկալիական բաղադրություն։ Հրազգան գետի ավազանում բխում են հանքային մի շարք սառն աղբյուրներ, որոնց մեջ պատմական շատ հին ժամանակներից ի վեր բուժիչ հատկություններով հայտնի է Արզնիի ջուրը։ Այժմ այդտեղ գործում է առողջարան։ Տաք աղբյուրներից հայտնի են Վարշակի ջերմուկը (Բայազետ քաղաքից ոչ հեռու՝ Դիադինի շրջանում), Ջերմուկը (Վայոց ձորում), Կարինի (Էրզրում) և Երզնկայի ջերմուկները։ Ջերմուկ քաղաքում կառուցվել են առողջարաններ, հյուրանոցներ, ճոպանուղի։ Հանքային բազմաթիվ աղբյուրներ կան Փամբակ ու Աղստև գետերի ձորերում, Որոտան ու Ողջի գետերի ավազաններում և այլուր։
Հին ու միջին դարերում շահագործման է ենթարկվել նշված հանքերի միայն մի մասը։ Երկրի համեմատաբար խոր շերտերում գտնվող մետաղները անմատչելի են եղել մարդու համար, իսկ մի քանի հանքատեսակներ (օրինակ՝ քարածուխը) կարևոր նշանակություն չեն ունեցել։ Անկախ այդ բոլորից բնական պայմանների համառոտ նկարագրությունից երևում է, որ Հայկական լեռնաշխարհն իր կլիմայական ու հողային բարենպաստ պայմաններով, ձկնառատ լճերով ու արագահոս գետերով, հարուստ բուսական ու կենդանական աշխարհով, հանքային բազմատեսակ հարստություններով մեծ հնարավորություններ է տվել տնտեսության զարգացմանը։
Հայկական լեռնաշխարհի գործող հրաբուխներ
Հայկական լեռնաշխարհի տարածքն ունի բարդ, ինքնատիպ կառուցվածք, այդ իսկ պատճառով տարածքի պատմա-աշխարհագրական, երկրաբանական պայմանների ուսումնասիրությունները մեծ հետաքրքրություն են առաջացրել հայ և օտարազգի համաշխարհային գիտնականների համար։ Այն Առաջավոր Ասիայում կարելի է համարել որպես մի լեռնային կղզի, աշխարհագրական այդպիսի դիրքի հետևանքով այն սահմանազատվում է հարևան Անատոլիական և Իրանական սարահարթերից և նրանց միջև հանդես է գալիս որպես լեռնահանգույց։ Ալպյան լեռնակազմական պրոցեսներ Հայկական լեռնաշխարհը ձևավորվել է ալպյան լեռնակազմական պրոցեսների ընթացքում։ Ծովն աստիճանաբար նահանջել է, և բարձրացող գեոսինկլինալը վերածվել է լեռնային երկրի։ Այդ ընթացքում երկրաբանական շերտերը խախտվել են, բեկորատվել` գոյացնելով ծալքաբեկորային լեռներ։ Այդ ամենն ուղեկցվել է ուժեղ հրաբխային ժայթքումներով։ Լեռնակազմական երևույթները Հայկական լեռնաշխարհում դեռևս շարունակվում են։ Դրա վկայությունն են Նեմրութ (Սարակն) ու Թոնդրակ գործող հրաբուխները։ Գործող հրաբուխներ են համարվում այն հրաբուխները, որոնք ցուցաբերում են ակտիվություն (պարբերաբար ժայթքում են, դուրս են տալիս գոլորշիներ, գազեր) կամ նրանք, որոնց ժայթքումն ու ակտիվությունը հիշատակվում է պատմության մեջ։
Վայոց սարի մոլորությունը Պատմության մեջ հանդիպում է մի դրվագ, որը չի կարող համապատասխանել իրականությանը, այդ իսկ պատճառով Վայոցսարը չի դասվում գործող հրաբուխների շարքին։ Երկրաբանները փաստում են, որ Վայոցսարը ժայթքել է շատ ավելի վաղ, քան 8-րդ դարում։ Վայոցսար լեռը՝ 2581 մ, գտնվում է Վայոց ձորի մարզում՝ Հերհեր գյուղից հյուսիս-արևմուտք։ Լայնանիստ լեռնային դաշտի վրա այն բարձրանում է կոնաձև։ Ունի հատած կոնի տեսք. Մոտ 125 մ խորությամբ խառնարան։ Ըստ պատմական տվյալների, Վայոցսարի վերջին ժայթքումը եղել է 735 թվականին։ Հրաբխի հետ նաև հզոր, ավերիչ երկրաշարժ է եղել։
Թանձր խավարը քառասուն օր պատել է ամբողջ գավառը, սաստիկ երկրաշարժ ու դղրդյուն է եղել։ Ահեղ տատանումներով ցնցվել է գետինը՝ խորքերից մինչև մակերեսը, ու այնտեղ ծովի ալիքների նման փլչում էր։ Լեռները տապալվել են, քարաժայռերը՝ հիմքից խախտվել, տներն ու ապարանքները դարձել են բնակիչների գերեզմանները։ Աղբյուրները խափանվում են, գետերը՝ կորել։ Բոլոր տեղերը անընդմեջ ցնցվել են։ Անդունդներից և խորքերից լսվում էին մարդկային աղաղակող ձայներ՝ «Վայ ձոր, վայ ձոր»։ Ապա քառասուն օր հետո դադարեց Աստծու բարկությունը։ Այս հանգամանքից ահա երկիրը կոչվեց Վայոց ձոր, ասում է Օրբելյանը։ Հենց այս հրաբուխն է իբր ծածկել Մոզ քաղաքը։ Օրբելյան եպիսկոպոսի այս ստուգաբանությունը ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ ինչ-որ մեկի ուղեղի արգասիք։ Պատկառելի եպիսկոպոսը, իբրև պատմագիր, չի կարողացել նկատի ունենալ այն ստույգ հանգամանքը, որ Մոզի թշվառությունից առաջ ևս Վայոց ձոր անունը կար և հիշվում է մեր մյուս պատմաբանների աշխատությունների մեջ։ Օրինակ Մովսես Խորենացին, որ 841 տարով Օրբելյանից և 242 տարով սոսկալի անցքից առաջ էր, ևս հիշատակումում է Վայոց ձորի անունը։ Եղիշե վարդապետը, որ նույնպես առաջ էր այդ անցքից, նույնպես հիշատակել է Վայոց ձոր անունը։
Նեմրութ
Նեմրութի բարձրությունը՝ 2935 մ է (հին աղբյուրներում 3050 մ)։ Երիտասարդ բազմածին հրաբուխ է, որն այժմ էլ գործում է, խառնարանից և նրա լանջերից դուրս են գալիս տաք գազեր, ջրեր և գոլորշիներ։ Նեմրութի գագաթն իրենից ներկայացնում է խոշոր Կալդերա։ Կալդերան (պորտուգ.՝ caldera — կաթսա) կաթսայաձև կամ կրկեսանման փլվածքային ծագում ունեցող իջվածք է։ Կալդերաներն առաջանում են երկրի ոչ խորը (մի քանի հարյուր մետրից մինչև մի քանի կիլոմետր) հորիզոններում գտնվող մագմատիկ օջախների հետ կապված կենտրոնական հրաբուխների գործունեության հետևանքով։ Կալդերաների ներքին պատերը զառիթափ են և խորանում են մինչև 600-800 մ։ Նեմրութի խառնարանն ամենամեծն է Հայկական լեռնաշխարհում, տրամագիծը՝ 8 կմ, որի արևմտյան մասում տարածվում է խառնարանային լիճը` 9 կմ² մակերեսով, գտնվում է 2500 մ բարձրության վրա։ Նախկինում Նեմրութը արտավիժել է բազալտային լավաներ, որոնք փակել են Վանա լճի գոգովորությունը և ստեղծվել է լիճը։ Վերջին ժայթքումը տեղի է ունեցել 1441 թ-ին, ըստ անգլիացի երկրաբան Ֆ. Օսվալդիի։ Նա մասնակցել է Հ. Ֆ. Լինչի 1898 թվականի հայկական գիտարշավին, ուսումնասիրել է Հայկական լեռնաշխարհի երկրաբանական կառուցվածքը, հրատարակել լեռնաշխարհի երկրաբանական սխեմատիկ քարտեզը (1907 թ)։ Թոնդրակ Թոնդրակի բարձրությունը 3533 մ է։ Այն բազմածին հրաբուխ է։ Թոնդրակի խառնարանում կան բազմաթիվ տաք աղբյուրներ։ Էլզե Ռեկյուն գրում է, որ Թոնդրակի խառնարանը 350 մ խորություն ունի։ Նրա ասելով՝ երկրաբան Թեյլորն այնտեղ դիտել է գեյզեր։ Այժմ գեյզերներ չկան, սակայն կան տաք աղբյուրներ։ Թոնդրակ բառը ցույց է տալիս, որ լեռը հիշեցնում է հայկական թոնիրը։ Մինչև այժմ դեռ չեն դադարել ընդերքի ուժերը, և լանջերից ու խառնարաններից դուրս են գալիս գազեր ու եռման ջրեր։
Պատմական տեղեկություններ կան այն մասին, որ 1550-ական թվականներին հրաբուխը խիստ աշխուժացել է։ Վերջին ժայթքումը տեղի է ունեցել 1855 թվականին։
Թոնդրակը դեպի հարավ մասնատված է Բերկրի գետով ու նրա վտակներով։ Բարձր մասերում ունի սառցապատման հետքեր։ Մերձգագաթային մասերում ձյունը պահպանվում է շուրջ տարի։ Լեռնազանգվածի լանջերը պատված են հյութալի մարգագետիններով ։
Կլիմա
Հայաստանն ամբողջապես գտնվում է տաք բարեխառն գոտում։ Կլիման ցամաքային է, տեղումներով սակավ, ունի ջերմաստիճանների մեծ տատանումներ։ Համեմատաբար բավարար տեղումներ են ստանում երկրի միայն հյուսիսարևելյան, հյուսիսային, հյուսիսարևմտյան և մասամբ հարավային լեռնային ծայրաշրջանները։ Երկրի կենտրոնական մասում համեմատաբար բավարար տեղումներ են ստանում միայն Հայկական Պարի, Ծաղկանց լեռների, Սիփանի և այլ լեռների բարձրադիր լանջերը։
Երկրում անհամաչափ է տեղաբաշխված նաև ջերմությունը։ Ամռանը լինում են խիստ շոգ օրեր, իսկ ձմռանը՝ ցրտեր։ Երկրի ամենաշոգ շրջանները Արարատյան դաշտն ու Արևմտյան Տիգրիսի հովիտն են, որտեղ ամռանը ստվերում ջերմաստիճանը երբեմն անցնում է 41 աստիճանից։ Ցրտության կենտրոնը Կարսի շրջանն է։ Այստեղ արձանագրվել է մինչև -42 աստիճան սառնամանիք։ Հայաստանի ցրտության այդ բևեռը իր հերթին սառեցնում է և հարևան շրջանների օդը։
Բուսական և կենդանական աշխարհ
Հայկական լեռնաշխարհն ունի հարուստ և բազմազան բուսականություն։ Անտառները համեմատաբար քիչ են, դրանցով առավել հարուստ են Արցախի, Սյունիքի, Գուգարքի, Տայքի, Ռշտունիքի պատմական նահանգներն ու գավառները։ Ծառատեսակներն են՝ կաղնի, հաճարենի, բոխի, թխկի, հացենի, կեչի։ Հին Հայաստանում տնկվել են նաև արհեստական անտառներ (Սոսյաց, Խոսրովի)։
Վայրի բնություն
Երկիրը հավասարապես նպաստավոր է գյուղատնտեսության երկու կարևորագույն ճյուղերի՝ երկրագործության և անասնապահության զարգացման համար։ Հողն ու բուսականությունը այստեղ, կլիմայական պայմաններին համապատասխան, բազմազան են. դրանք ուղղաձիգ ուղղությամբ կազմում են մի քանի գոտիներ։ Անտառները Հայկական լեռնաշխարհում համեմատաբար քիչ տարածություն են գրավում։ Նրա կենտրոնական շրջանները, եթե չհաշվենք տեղ-տեղ երևացող առանձին պուրակները, գրեթե անտառազուրկ են։ Մեծ զանգվածներով անտառներ գտնվում են Արցախում, Սյունիքում, Գուգարքում, Տայքում, Չորրորդ Հայքում, Արևելյան Տիգրիսի ավազանում։ Հնում անտառներն ավելի ընդարձակ տարածություններ են գրավել, քան այժմ։ Հայկական լեռնաշխարհի անտառներում առանձնապես տարածված են կաղնին, հաճարին, բոխին, թխկին, հացենին և կեչին։
Սյունիքի, Արցախի և Գուգարքի անտառներում կան մեծ քանակությամբ վայրի պղտատու ծառեր ու թփեր՝ տանձենիներ, խնձորենիներ, սալորենիներ և այլ ծառատեսակներ։ Սյունիքի հարավային մասում, Վանա լճի ավազանում և մի քանի տեղերում անտառային պուրակներ են կազմում ընկուզենիները։ Հին Հայաստանում տնկվել են մի քանի անտառապուրակներ։ Դրանցից առանձնապես նշանավոր են եղել Սոսյաց անտառը՝ Արմավիր մայրաքաղաքի մոտ, «Ծննդոց անտառը»՝ Ախուրյան գետի աջ ափին՝ Բագարան քաղաքի շրջակայքում, և Խոսրովակերտ անտառը, որը տարածվում էր Ազատ և Վեդի գետերի ջրբաժան շրջանում՝ Գառնիի բերդի մոտից մինչև Դվին, ապա՝ Արտաշատ։ Վերջինիս մնացորդները հայտնի են մինչև օրս՝ Հայաստանի Խոսրովի անտառ անունով։ Պահպանվում է որպես պետական արգելանոց։
Գյուղատնտեսություն
Երկրի ցածրադիր վայրերում աճում են բամբակ, նուռ, արքայախնձոր, խաղող, թուզ, բրինձ և այլն։ Մրգատու ծառատեսակներն են՝ ծիրան, դեղձ, տանձ, խնձոր, բալ, կեռաս և այլն։ Հատկապես զարգացած է խաղողի մշակությունը։ Մշակվում են ցորեն, գարի, կորեկ, հաճար։ Ցածրադիր մասերում՝ ծովի մակերևույթից 500-1000 մետր բարձրության վրա գտնվող հարթավայրերում (Արարատյան դաշտ, Մեղրու հովիտ, Արևմտյան Տիդրիսի գոգավորություն) արհեստական ոռոգման դեպքում հաջողությամբ աճում են չոր մերձարևադարձային մշակույթներ՝ բամբակ, նուռ, թուզ և այլն։ Այս գոտում հացահատիկային մշակաբույսերի հետ միասին մշակում են բրինձ։ Հնագույն ժամանակներից ի վեր Հայաստանը մեծ համբավ ունի իր խաղողով, դեղձով, ծիրանով և պտուղների այլ տեսակներով։
Ցածրադիր գոտուց վեր՝ ծովի մակերևույթից 1100-1500 մետր բարձրության վրա, ընկած է նախալեռնային գոտին, որի համար բնորոշ մշակույթները հացահատիկներն են՝ ցորենը, գարին, տարեկանը, հաճարը, կորեկը, իսկ մինչև 1300 մետր բարձրության վրա խաղողի ու կորիզավոր պտուղների մշակույթներ են։ Հացահատիկներով առանձնապես աչքի են ընկել Շիրակը, Ալաշկերտը և Մուշը։ Հայկական լեռնաշխարհի նախալեռնային գոտում տարածված են վայրի հացաբույսերի մի քանի տեսակներ։ Հայաստանը վայրի ցորենի նախահայրենիքներից մեկն է։
Երկրում՝ լայն տարածում ունեցող նախալեռնային գոտուց վերև, տարածվում է լեռնային գոտին, որը ծովի մակերևույթից ունի 1500-2000 մետր բարձրություն։ Այստեղ նույնպես տարածված են հացահատիկները, միայն այն տարբերությամբ, որ ցորենի փոխարեն գերիշխում են գարին և տարեկանը։ Հացահատիկների ցանքերը այս գոտում երբեմն վնասվում են կարկուտից և ցրտերից։ Լեռնային գոտու բարձր շերտերում՝ 1900-2000 մետրից վեր, տարածվում են ալպյան փարթամ ու հյութեղ մարգագետինները, որոնք գրավումեն ընդարձակ տարածություններ։ Ալպյան մարգագետիններով առանձնապես հարուստ են Բյուրակն, Խոնավ, Սևանի (Սևանա լճից արևելք), Գեղամա և Սյունաց լեռների բարձրադիր լանջերը։
Կենդանական աշխարհ
Բազմազան է նաև Հայկական լեռնաշխարհի կենդանական աշխարհը։ Ընտանի կենդանիներից տարածված են կովը, ոչխարը, այծը, ձին, գոմեշը, վայրի կենդանիներից՝ աղվեսը, գայլը, արջը, նապաստակը, վարազը, եղջերուն, այծյամը, վայրի ոչխարը, հովազը։ Հնում՝ լեռնաշխարհի հարավային շրջաններում, հանդիպել են նաև առյուծներ։ Տարածված է մեղվապահությունը։
Թռչուններից հանդիպում են արծիվ, բազե, արագիլ, կաքավ, բադ, լոր և այլն։ Կարմիր գրքում գրանցված են մուֆլոնը և բեզոարյան այծը։
Հին և միջնադարյան Հայաստանի համար տնտեսական մեծ նշանակություն է ունեցել կենդանական աշխարհի մի փոքր ներկայացուցիչ՝ միջատի մի տեսակ, որն աճում էր Արարատյան դաշտի՝ Արաքսին հարող ճահճուտներում։ Այդ միջատից պատրաստում էին ներքին և արտաքին շուկայում մեծ համբավ ձեռք բերած հայկական չգունաթափվող վառ կարմիր ներկ՝ «որդան կարմիր»-ը։ ՀՀ տարածքում արգելոցի կարգավիճակով պահպանվել է այդ միջատի տարածման արեալ, որը միակն է աշխարհում։
Բնակչություն
Հայաստանի տարբեր մասերում ևս հայտնաբերվել են քարեդարյան մշակույթի զանազան փուլերին վերաբերող հնագիտական հարուստ նյութեր, որոնք վկայում են Հայկական բարձրավանդակում մարդու վաղ բնակության և նախամարդու տարաբնակեցման մասին։
Ներկայումս քարի դարի հետաքրքրական բնակավայրեր են հայտնաբերված Կարսից հյուսիս, Սասունի լեռների ստորոտում, Արածանիի ավազանում, Խարբերդի դաշտում, Հարքի (Բուլանըխի) հովտում և այլուր։ Հարթավայրերի այս շղթան հաղորդակցության մեջ է եղել հյուսիսում՝ Արաքսի հովտի ու Արարատյան դաշտի, հարավում՝ Տարոնի հովտի ու Խարբերդի դաշտի միջոցով Հայկական Տավրոսի լեռնանցքների հետ։ Արածանիի վերին հովտից՝ Բագրևանդից (Ալաշկերտ) մի շարք հարմար ճանապարհներ են անցնում դեպի Արաքսի հովիտը և Արարատյան դաշտը, դեպի Արարատ և Արագած լեռները։ Բնական այս միջանցքի նշանակությունը կարևոր է այն իմաստով, որ վաղ չորրորդական նախնադարյան մարդը բնակվել է այս վայրերում, գուցե նաև Արածանիի հովտում, որը միանգամայն նպաստավոր պայմաններ ուներ մարդկային կյանքի առաջադիմության համար՝ պլեյստոցենի սկզբում։
Նախնադարին վերաբերող հուշարձան է Ազոխի քարանձավը Արցախում։
Հին շրջան
Բրոնզի և երկաթի դարում Հայկական լեռնաշխարհում ստեղծված մանր ու միջին ցեղապետությունները ու պետական կազմավորումների մեծ մասը մ.թ.ա. 9-րդ դարում միավորվել են Վանի թագավորության մեջ։ Վերջինիս հայկական լինելու հանգամանքը դեռ ուսումնասիրված չէ գիտնականների կողմից, կան իրարամերժ տեսակետներ։ Այդուհանդերձ, հաստատված փաստ է, որ Հայկական լեռնաշխարհի առաջին պետության բնակիչների մեծ մասը եղել են հայեր, և դրան հաջորդել է զուտ հայկական պետություն՝ Երվանդունիների թագավորությունը (մ.թ.ա. 6 - մ.թ.ա. 3-րդ դարեր)։ Այդ ընթացքում Հայաստանը նվաճվել է Աքեմենյան Պարսկաստանի կողմից։ Մ.թ.ա. 331 թվականին Մակեդոնիայի արքա Ալեքսանդր Մեծը վերջնականապես հաղթում է Աքեմենյան վերջին արքա Դարեհ III-ի զորքերին և նվաճում Մերձավոր Արևելքի բազմաթիվ երկրներ։ Հայաստանը բաժանվում է երկու մասի՝ Մեծ Հայք՝ Երվանդունիների ներկայացուցիչ սատրապ Երվանդի, և Փոքր Հայք՝ տեղի կառավարիչ Միթրաուստեսի գլխավորությամբ։ Այնուհետև առաջանում են ևս երկու թագավորություններ՝ Ծոփք և Կոմմագենե։ Այս 4 պետություններից ամենամարտունակն ու զորեղը Մեծ Հայքի թագավորությունն էր, որն իր հզորության գագաթնակետին է հասել Արտաշեսյան հարստության օրոք (մ.թ.ա. 189 - 1)։ Արշակունի թագավորների ավելի քան երեքդարյա տիրապետության շրջանում (52/66 - 428) Հայաստանը մշակութային ու տնտեսական նոր վերելք է ապրում։ Դրան մեծապես նպաստում է Քրիստոնեության ընդունումը որպես պետական պաշտոնական կրոն(301), և Հայոց գրերի գյուտը (405)։
387 թվականին Հայաստանի առաջին անգամ բաժանվել է երկու հատվածի. Մեծ Հայքի արևմտյան նահանգները անցել են Հռոմեական (Բյուզանդական կայսրությանը), իսկ արևելյան հատվածը՝ Սասանյան Պարսկաստանին։ 7-րդ դարում Հայաստանում հաստատվել է արաբական տիրապետություն։ Այդ ողջ ընթացքում չի եղել կետնրոնաձիգ թագավորական իշխանություն, սակայն Մարզպանական Հայաստանի, Բյուզանդական տիրապետության և Արմինիա կուսակալության շրջանում հայ նախարարները ունեցել են քաղաքական ու տնտեսական ինքնուրույնություն, եղել են համախմբված՝ հայոց կաթողիկոսի, Հայոց իշխանի, Սպարապետի գլխավորությամբ։ Այդ իսկ պատճառով, թեկուզ երկար դարեր անց՝ 885 թվականին, վերականգնվում է հայկական թագավորությունը՝ ազդեցիկ Բագրատունիների գլխավորությամբ (885 - 1045)։
Մեծ Հայքը, ըստ Անանիա Շիրակացու Աշխարհացույցի, բաժանված էր 15 աշխարհների։
Միջնադար
387 թվականի Հայաստանի առաջին բաժանումից հետո էական փոփոխություններ են տեղի ունենում էթնիկական ու քաղաքական լուրջ փոփոխություններ։ Մեծ Հայքի թագավորությունից անջատվում ու հարևան պետություններին են անցնում մի շարք ծայրագավառներ ու ամբողջական նահանգներ. Փայտակարանը և Պարսկահայքը անցնում են Ատրպատականին, Կորճայքը՝ Միջագետքին, Փոքր Հայքը և Մեծ Հայքի որոշ գավառներ՝ Բյուզանդական կայսրությանը։ Վերոնշյալ տարածքները ժամանակի ընթացքում զրկվում են հայկական բնակչությունից, կորցնում հայկական ինքնությունը և այլևս որևէ հայկական պետության մեջ չեն ընդգրկվում։ Տարածքների մեկ այլ հատված անցնում է հարևան երկրներին, սակայն նրանք շարունակում են մնալ հայկանբակ, ընդհուպ մինչև մեր օրերը։ Աղվանքին են անցնում Ուտիքը (Տավուշը այժմ մտնում է ՀՀ սահմանների մեջ, իսկ Գարդմանը հայաբնակ էր մինչև Արցախյան շարժումը) և Արցախը (այժմ՝ անկախ հանրապետություն)։ Վրաստանն իր տիրապետությունն է հաստատում Գուգարքում (Լոռին այժմ ՀՀ սահմաններում է, իսկ Ջավախքը շարունակում է մինչ օրս մնալ հայաբնակ)։
Հայկական պետականության կորիզը մնում է նախարարական 4 տների ձեռքում՝ Արծրունիներ (Վասպուրական), Սյունիներ (Սյունիք), Մամիկոնյաններ (Տուրուբերան) և Բագրատունիներ (Տայք)։ Պարսկական և բյուզանդական տիրապետությունը 7-րդ դարում փոխանցվում է արաբներին. միացյալ Հայաստանը, որ այդ տերությունների միջև բաժանվել էր երկու անգամ (387 և 591 թվականներ), դառնում է Արաբական խալիֆայության վարչատարածքային միավոր՝ Արմինիա կուսակալություն, որի գերիշխանությունը հաստատվում է հարևան Վրաստանի ու Աղվանքի վրա։ Արաբ ոստիկանին զուգահեռ ազդեցիկ էր Հայոց իշխանը, արաբ հարկահավաք զորավարներին զուգահեռ՝ Իշխանաց իշխանը։ Երկրում հաստատված մանր ու միջին արաբական ամիրայություններին հակադրում էին Գահերեց իշխանները ու հայոց կաթողիկոսը։ Նրանց գլխավորությամբ վերականգնվում է հայոց պետականությունը (885-1045)։
Բագրատունիների կենտրոնական թագավորությանը զուգահեռ 10-12-րդ դարերում ստեղծվել են մի շարք իշխանություններ ու թագավորություններ, որոնք 13-րդ դարում միավորվել են Զաքարյան իշխանապետության մեջ։ Վերջինիս անկումից հետո մնում են հայկական հատուկենտ իշխանություններ, որոնք ցրված էին ամբողջ լեռնաշխարհով մեկ և միասնական ուժ չէին կարող ներկայացնել թշնամու դեմ։ Հայաստանում մեկը մյուսին հաջորդում են մոնղոլական ու թուրքմենական տիրապետությունները, ապա Հայաստանը 2 անգամ բաժանվում է նորաստեղծ 2 գերտերությունների՝ Օսմանյան կայսրության ու Սեֆյան Պարսկաստանի միջև (1555 և 1639 թվականներ)։
Օսմանյան կայսրությունը Արևմտյան Հայաստանը բաժանում է մի քանի խոշոր փաշայությունների, որոնք հետագայում բաժանվում են 6 վիլայեթների միջև՝ Վանի, Էրզրումի, Բիթլիսի, Դիարբեքիրի, Խարբերդի և Սեբաստիայի։ Լեռնաշխարհի հյուսիսը՝ Սև ծովի ափերը, ամփոփված էին Տրապիզոնի վիլայեթի մեջ, իսկ Կիլիկիայից կազմվել էր Ադանայի վիլայեթը։ Պարսկաստանը Արևելյան Հայաստանը բաժանում է 2՝ Երևանի և Ղարաբաղի կուսակալությունների միջև, որոշ հարավային գավառներ, օրինակ՝ Պարսկահայքը, մտնում են Ատրպատականի կամ Թավրիզի կուսակալության մեջ։ Հետագայում Արևելյան Հայաստանում ստեղծվում են խանություններ (Երևանի, Նախիջևանի, Ղարաբաղի, Գանձակի), որոնք 19-րդ դարում միացվում են Ռուսական կայսրությանը։ Այդ տարածքներում էլ վերականգնվում է հայոց պետականությունը։ Արևմտյան Հայաստանը, Մեծ եղեռնից հետո զրկվելով բնիկ հայկական բնակչությունից, դառնում է Թուրքիայի սովորական տարածք։
Նոր ժամանակներ
1918 թվականին, երբ կործանվել էր Ռուսական կայսրությունը, Թուրքիան հերթական անգամ հարձակվում է Հարավային Կովկասի վրա։ Սկզբում հայերը կորցնում են ոչ միայն ռուսների կողմից ազատագրված Արևմտյան Հայաստանի վիլայեթները, այլև՝ նախկին կայսրությանը պատկանող Կարսի մարզը, Երևանի նահանգի մեծ մասը։ Սակայն Մայիսյան հերոսամարտերում հաղթելով թուրքական զորքերին՝ հայերը վերականգնում են պետականությունը։ Կիլիկիայի հայկական թագավորության անկումից հետո (1375) Հայաստանի առաջին Հանրապետությունը միակ հայկական պետությունն էր, և ընդմիջումը տևել էր ավելի քան կես հազարամյակ։ Սկզբում հանրապետության տարածքը սահմանափակվում էր 11 400 քառ. կմ-ով՝ տարածվելով մայրաքաղաք Երևանի ու Սևանի ավազանի շուրջ։ Այս սահմանները հաստատվել էին 1918 թվականի հունիսի 4-ի Բաթումի պայմանագրով։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո Անգլիան կնքում է Մուդրոսի զինադադարը (հոկտեմբերի 30, 1918), որով վերականգնվում է 1914 թվականի նախապատերազմյան սահմանը։ ՀՀ իշխանությունը հաստատվում է նաև հարավային գավառների՝ Նախիջևանի, Զանգեզուրի և Ղարաբաղի նկատմամբ, որոնց բնակչությունը մեծ մասամբ հայկական էր։ Հաղթանակ տանելով հայ-վրացական պատերազմում՝ որոշ ժամանակ անց Հայաստանին է միանում նաև Լոռին, իսկ Ջավախքը մնում է Վրաստանի կազմում։ Այսպիսով՝ Հայաստանի Հանրապետության տարածքը կազմում է 70 000 քառ. կմ։ 1920 թվականի օգոստոսի 10-ին կնքվում է Սևրի պայմանագիրը, որով սուլթանական Թուրքիան ճանաչում է Հայաստանի Հանրապետությունը՝ որպես ազատ և անկախ պետություն, և հօգուտ նրա հրաժարվում ռուսական զորքերի կողմից ժամանակին ազատագրված տարածքներից՝ Էրզրումի վիլայեթը գրեթե ամբողջությամբ, Վանի և Բիթլիսի վիլայեթների 2/3-ը, Տրապիզոնի վիլայեթի մոտ կեսը՝ ընդամենը՝ 90 000 քառ. կմ։ Այսպիսով՝ նորաստեղծ հայկական պետությունն ունենալու էր 160 000 քառ. կմ տարածք կամ զբաղեցնելու էր լեռնաշխարհի մոտ 40 տոկոսը։
Արցախյան ազատամարտից հետո ազատագրվեց և որպես անկախ քաղաքական միավոր հանդես եկավ հայկական երկրորդ պետությունը՝ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը (Արցախ)։
Ժամանակակից պետություններ
20-րդ դարի վերջին Հայկական լեռնաշխարհի տարածքը անհավասարաչափ բաժանված էր 6 պետությունների միջև։ Դրանցից 2 հայկական պետությունները միասին զբաղեցնում էին ավելի քան 42 000 քառ. կմ կամ լեռնաշխարհի տարածքի մոտ 11 տոկոսը։ Նախկին խորհրդային հանրապետություններ Վրաստանին և Ադրբեջանին բաժին էր ընկնում 10 000-ական քառ. կմ տարածք (Վրաստան՝ Ջավախք և Կղարջք, Ադրբեջան՝ Գարդման և Նախիջևան), կամ միասին՝ շուրջ 5 տոկոսը։ Գրեթե 10 տոկոսը բաժին էր ընկել Իրանի Իսլամական Հանրապետությանը (Պարսկահայք, Պարսպատունիք, Ուրմիո լճի շրջակայք)։ Հայկական լեռնաշխարհի հողերի ճնշող մեծամասնությունը՝ շուրջ 75 տոկոս կամ ավելի քան 300 000 քառ. կմ, այսօր կազմում է Թուրքիայի մաս։ Վերջինիս են պատկանում նաև լեռնաշխարհից դուրս գտնվող Հայկական Միջագետքը և Կիլիկիան։ Այս սահմանները ձևավորվել էին հիմնականում Առաջին աշխարհամարտից ու Հայոց մեծ եղեռնից հետո, բացառությամբ հայկական երկրորդ հանրապետության, որը ստեղծվել էր 20-րդ դարի վերջին տասնամյակում։
Հայաստան և Արցախ
Հայկական լեռնաշխարհի ամենախիտ բնակեցված հատվածը Հայաստանն է, այսինքն՝ Հայաստանի Հանրապետությունը՝ ավելի քան 100 մարդ։ Սակայն Հայաստանի Հանրապետության Արցախ մարզում բնակչության խտությունը մոտ 10 անգամ պակաս է։ Հայաստանի Հանրապետության և նրա Արցախ մարզի տարածքը գերազանցապես հայաբնակ է, այստեղ են գտնվում 50 000 և ավելի բնակչություն ունեցող 9 քաղաք (Երևան, Գյումրի, Վանաձոր, Հրազդան, Ստեփանակերտ, Վաղարշապատ, Աբովյան, Կապան, Արմավիր)։ Երևանը Հայկական լեռնաշխարհի խոշորագույն քաղաքն է, որի միլիոներորդ բնակիչը ծնվել էր 1978 թվականին։ Վերոնշյալ քաղաքները գոյություն են ունեցել տասնամյակներ շարունակ, և նրանցից որոշները ունեն դարերի պատմություն։ Այնտեղ պահպանվել են եկեղեցիներ ու բերդեր, որոնց շուրջը ծավալվելով՝ առաջացել են ժամանակակից։ Գոյատևելով երկար դարեր՝ դրանք տարբեր ժամանակահատվածներում փոխել են իրենց անունները։ Այսպես, Երևանը հիմնադրման ժամանակ կոչվում էր ուրարտական ձևով՝ Էրեբունի, միջին դարերում՝ Էրիվան կամ Իրավան, 1918 թվականից՝ Երևան։ Գյումրին դարեր շարունակ կոչվել է Կումայրի, իսկ թուրքերեն հնչել՝ Գյումրի։ Ալեքսանդրապոլ անունը առաջացել է ցարական շրջանում, երբ քաղաքն ու բերդը այդպես են կոչվել ի պատիվ Նիկոլայ I կայսեր կնոջ Ալեքսանդրայի։ Խորհրդային ժամանակ քաղաքը կոչվել է Լենինական, ի պատիվ Վլադիմիր Լենինի, ում միջնորդությամբ կնքված Մոսկվայի խորհրդա-թուրքական պայմանագրով Շիրակը վերադարձվեց Հայաստանին։ Վանաձորը կոչվել է Ղարաքիլիսա՝ տեղի թուրքալեզու խաշնարած հովիվների կողմից։ Դա նշանակում էր «սև եկեղեցի»։ ԽՍՀՄ ժամանակ կոչվել է Կիրովական, երբ Լոռու մարզը վերադարձվել է Հայաստանին։ Ստեփանակերտը այդպես է կոչվել Ստեփան Շահումյանի անունով, մինչ այդ կոչվում էր Խանքենդ՝ թուրքերեն՝ խաների բնակավայր։ Աբովյանը կոչվել է հայ մանկավարժ Խաչատուր Աբովյանի անունով, Հրազդանը՝ համանուն գետի։ Նախկինում քաղաքի տեղում Ախտա գյուղն էր։ Արմավիրը ՀԽՍՀ իշխանության տարիներին կոչվել է Հոկտեմբերյան, Վաղարշապատը՝ Էջմիածին, Կապանը՝ Ղափան։
Հինավուրց մարդաշատ քաղաքներից էին Դվինը, Շուշին, Արտաշատը և շատ այլ բնակավայրեր, որոնք այժմ զգալիորեն զիջում են միջնադարյան, Շուշիի դեպքում՝ նոր շրջանի բնակչությանը։
Վրաստան և Ադրբեջան
Հայկական լեռնաշխարհի արևելյան և հյուսիս–արևելյան տարածքների մի մասը այժմ գտնվում են Վրաստանի և Ադրբեջանական Հանրապետության վերահսկողության ներքո։ Լեռնաշխարհի տարածքներից Վրաստանի կազմում են գտնվում երկրի հարավային շրջանները՝ ներկայիս Ջավախքը, որի բնակչության մեծամասնությունը հայեր են ՝ բնիկ և Հայոց ցեղասպանության ժամանակ գաղթած, որոնք բնակվում են ինչպես խոշոր քաղաքներում՝ Ախալքալաք, Ախալցխա, Նինոծմինդա, այնպես էլ գյուղերում։ Պահպանվել են բազմաթիվ պատմական հուշարձաններ։ Տնտեսությունը թույլ զարգացած է։ Բնակչությունը հիմնականում զբաղված է գյուղատնտեսությամբ։ Պայմանավորված բնակչության ազգային կազմով, նկատելի են անջատողականության և ազգային խտրականության դրսևորումներ      ։
Իր պատմության ընթացքում Ջավախքը մշտապես գտնվել է Վրաստանի ուշադրության կենտրոնում և հաճախ է նվաճվել նրա կողմից։ Դեռ Երվանդունիների թագավորության շրջանում՝ մ.թ.ա. 3-րդ դարում, վրացիները տիրացել էին երկրին։ Այն հետ է վերադարձվում Արտաշես Բարեպաշտի շնորհիվ։ Արշակունիների թագավորության ու Մարզպանական Հայաստանի շրջանում այն պարբերաբար միացվել է Վրաստանին, իսկ Վրաց Բագրատունիների թագավորության շրջանում (9-19-րդ դարեր), գրեթե մշտապես եղել է վրացական միասնական թագավորության կամ առանձին իշխանությունների մասը։ Հայաբնակ Ջավախքը Հայաստանի առաջին Հանրապետությանն էր տրվելու Սևրի պայմանագրով, որը իրականություն չդարձավ։
Ադրբեջանի ենթակայության տակ են գտնվում Հայկական լեռնաշխարհի երկու հիմնական շրջաններ՝ Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետությունը (նախկինում Վասպուրականի գավառ Նախճավան) և Գարդմանը կամ հյուսիսային Արցախը (նախկինում Ուտիք նահանգի գավառ)։ Երկու շրջաններն էլ, որ միասին կազմում են մոտ 12 000 քառ. կմ, ժամանակակից Ադրբեջանը ժառանգություն է ստացել Խորհրդային Ադրբեջանից, իսկ մինչ այդ Նախիջևանը ամբողջությամբ, Գարդմանը՝ մասնակի, գտնվում էին Հայաստանի առաջին հանրապետություն կազմում։ Խոշոր քաղաքներն են Նախիջևանը (74 000 բնակիչ, 2010 թվական), և Գանձակը (311 000 բնակիչ, 2010 թվական)։ Երկուսն էլ ունեն օդանավակայաններ։ Նախիջևանի՝ որպես քաղաքի հիմնադրման տարին, ըստ պատմահայր Մովսես Խորենացու, մ.թ.ա. 1600 թվականն է։ Իր գոյության ընթացքում Նախիջևան քաղաքը ու գավառը մշտապես սերտ կապի մեջ են եղել երեք հարևան նահանգների՝ Այրարատի, Սյունիքի ու Վասպուրականի հետ։ Այն եղել է Վանի թագավորության (մ.թ.ա. 859-585), ապա՝ Երվանդունիների (մ.թ.ա. 570-201), Արտաշեսյանների (մ.թ.ա.201-1) ու Արշակունիների թագավորությունների (54-428) անբաժան մասը։ Այն շարունակում էր մնալ Հայաստանի կազմում անգամ օտար տիրապետության վարչատարածքային միավորների ժամանակ՝ մարզպանական (428-642) և կուսակալական (642-885) շրջանում, Բագրատունիների թագավորության (885-1045) կազմում։ Նախիջևանը մտել էր Զաքարյան իշխանապետության կազմում, ապա ուշ միջնադարում դարձել Երևանի կուսակալության (1502-1724) մասը։ Թյուրքական տիրապետության ժամանակ առանձնացվել էր Նախիջևանի խանությունը (1747-1827)։ Ապա Նախիջևանը մտնում է նախ Հայկական մարզի (1828-1840), Երևանի նահանգի (1849-1918), վերջում՝ Հայաստանի հանրապետության կազմ (1918-1920)։ Ալեքսանդրապոլի պայմանագրով դաշնակցական կառավարությունը հրաժարվում է Նախիջևանից՝ հօգուտ «երրորդ պետության»։ Նախիջևանի հայությունը վերջնականապես լքում է տարածքը 1991 թվականին՝ կապված Ղարաբաղյան պատերազմի հետ։
Գանձակը հիմնադրվել է 859 թվականին և եղել հիմնականում մուսուլմանական քաղաք։ Դրա մասին են վկայում միջնադարի հայ պատմիչները։ Այն հիմնադրման սկզբից կոչվել է Գյանջա կամ Գյանջե, և մինչև 1804 թվականը մշտապես եղել է մուսուլմանակա զանազան ամիրայությունների, խանությունների և այլ պետություններ ձեռքում, հաճախ եղել կռվախնձոր Օսմանյան կայսրության ու Սեֆյան Իրանի միջև։ Ռուսական տիրապետության (1804-1918) քաղաքը կոչվել է Ելիզավետպոլ, իսկ խորհրդային իշխանությունների ժամանակ՝ Կիրովաբադ։ Հայ բնակչությունը Գանձակում 20-րդ դարի ընթացքում հետզհետե նվազել է՝ 45 տոկոսից հասնելով 0-ի։ 1988 թվականի դրությամբ Գանձակում ապրում էին շուրջ 50 000 հազար հայեր։
Թուրքիա և Իրան
Թուրքական տիրապետության ներքո են գտնվում Հայկական լեռնաշխարհի հիմնական տարածքները։ Տարբեր հաշվարկներով դա կազմում է մոտ 440 000 քառ. կմ։ Դա ներառում է Մեծ Հայքի արևմտյան, հարավային, ու մասամբ՝ կենտրոնական նահանգները, Փոքր Հայքը, Հայոց Կիլիկիան ու Հայոց Միջագետքը ամբողջությամբ։ Թուրքական տիրապետությունը հաստատվել է փուլ առ փուլ. 15-րդ դարում օսմանյան իշխանությունը հաստատվել էր միայն Փոքր Հայքում, ապա՝ Հայաստանի երրորդ բաժանումից հետո (1555) միացվել էին այլ տարածքներ, իսկ Հայաստանի չորրորդ բաժանումից հետո (1639), պետական սահմանը էական փոփոխություններ չի կրել։ 1920 թվականի Ալեքսանդրապոլի պայմանագրից հետո Դաշնակցական կառավարությունը հրաժարվել էր ոչ միայն Կարսից, այլև Սուրմալուից։ Պատմության մեջ առաջին անգամ Արարատ լեռը վերջնականապես անցել էր Թուրքիային։
Թուրքական հատվածում բոլոր խոշոր քաղաքները նախկին վիլայեթների կենտրոններն են։ 2009 թվականի մարդահամարով 50 000 և ավելի բանկչություն ունեն հետևյալ քաղաքները՝ Կեսարիա (910 000), Մալաթիա (390 000), Էրզրում (358 000), Վան (352 000), Խարբերդ (305 000), Սեբաստիա (285 000), Տրապիզոն (210 000), Օրդու (135 000), Մծբին (84 000), Կարս (80 000), Մուշ (72 000), Բայազետ (63 000)։ Հայերը այս քաղաքներում կամ փոքրամասնություն են, կամ չեն ապրում։ Հիմնական բնակչությունը թուրքեր ու քրդեր են։ Այս իրավիճակը հաստատվել է Հայոց մեծ եղեռնից հետո (1915)։ Իրանական հատվածում ևս կան 50 000 բնակչություն ունեցող մի քանի քաղաքներ՝ Ուրմիա, Խոյ, Սալմաստ, Փարսաբադ, Մարաղա, Մարանդ։ Նրանց շարքում Ուրմիան ունի մոտավորապես նույնքան բնակչություն, որքան Հայաստանի մայրաքաղաք Երևանը։ Այս քաղաքների մեծ մասում (Ուրմիա, Մարանդ, Խոյ, Սալմաստ) և նրանց շրջակայքում հայերը մեծամասնություն են կազմել մինչև 19-րդ դարը։ Հայերի հոսքը այդտեղից կատարվել է փուլ առ փուլ. առաջին փուլը կապված էր Թուրքմենչայի պայմանագրի հետ (1828), երբ Իրանից Հայկական մարզ են տեղափոխվում 40-42 հազար հայեր։ Երկրորդ փուլը 1918-22 թվականներին էր՝ կապված հայկական պետականության վերականգնման հետ։ Մեծաքանակ հայրենադարձություն է տեղի ունեցել 1946-48 թվականներին, երբ Հայաստան են գալիս Հայկական լեռների վրա կառուցված գյուղերի ու ավանների բնակչությունը։
Այժմ լեռնաշխարհի իրանական հատվածը կարելի է բաժանել բնակչության 2 խմբի. արևմուտքում (Արևմտյան Ադրբեջան), բնակվում են հիմնականում քրդեր, մասամբ՝ ազարիներ։ Որոշակի տոկոս են կազմում պարսիկները, հայերը, ասորիները։ Դա Ուրմիո լճի արևմտյան ափերից մինչև Արարատ լեռ ձգվող երկար ու նեղ գոտին է։ Երկրորդ հատվածը՝ Ուրմիո լճից արևելք (Արևելյան Ադրբեջան), հիմնականում բնակեցված է 15-րդ դարից թյուրքախոս դարձած իրանական ազերի ժողովրդի ներկայացուցիչներով։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհ Կատեգորիա:Բաժանված տարածաշրջաններ
Չիշմիի շրջան
Չիշմիի շրջան (Чишминский район, Шишмә районы), մունիցիպալ շրջան Ռուսաստանի Դաշնության Բաշկորտոստան հանրապետությունում։
Ստեղծվել է 1930 թվականին։ Վարչական կենտրոնը՝ Չիշմի ։
Աշխարհագրություն
Շրջանի տարածքի մակերեսը կազմում է 1824 կմ²։
Բնակչություն
2010 թվականի մարդահամարի արդյունքներով շրջանում բնակվում էր 53090 մարդ։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 29,11 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Բաշկորտոստան Կատեգորիա:Ռուսաստանի շրջաններ ըստ դաշնային սուբյեկտների
Սան Սեբաստիան (այլ կիրառումներ)
Սան Սեբաստիան, կարող է վերաբերել՝
Ամորի Նոլասկո
Ամորի Նոլասկո Գարիդո (Amaury Nolasco Garrido, ), պուերտո ռիկացի դերասան դոմինիկյան արմատներով, առավել հայտնի Ֆեռնանդո Սուկրեի դերով «Փախուստ բանտից» սերիալում։
Կենսագրություն
Նոլասկոն ծնվել է Պուերտո Ռիկոյում, նրա ծնողները դոմինիկացիներ են։ Սկզբնապես նա չէր ծրագրել դերասան դառնալ, ավարտում է Պուերտո Ռիկոյի համալսարանը՝ կենսաբանի մասնագիտությամբ, պատրաստվում էր բժիշկ դառնալ։ Սակայն, նա չի աշխատում մասնագիտությամբ և տեղափոխվում է Նյու Յորք, որտեղ դառնում է Ամերիկայի Արվեստի Բրիտանական Դրամատիկական Դպրոցի ուսանող։
Կարիերա
Նոլասկոն եղել է հրավիրված դերասան այնպիսի սերիալներում, ինչպիսիք են «Արլիսս» («Arli$$», 1999 թվական), «C.S.I.. Հանցագործության վայր» («CSI: Crime Scene Investigation», 2001 թվական) և «Շտապ օգնություն» («ER», 2002 թվական)։ Էկրանների հայտնվելու նրա առաջին նշանակալից դերը եղել է կարմիր մեքենայով, Օրանժ Ջուլիուս անունով արշավորդի դերը «Կրկնակի ֆորսաժ» («2 Fast 2 Furious», 2003 թվական) ֆիլմում։ Այնուհետև նա խաղում է Մինանդեոյի դերը «Պարոն 3000» («Mr. 3000», 2004 թվական) ֆիլմում, գլխավոր դերում Բեռնի Մակ։ 2007 թվականին հայտնվում է փոքրիկ դերով «Տրանսֆորմերներ» («Transformers») ֆիլմում, մերժում է ֆիլմի շարունակությունում նկարահանվելու առաջարկը՝ «Տրանսֆորմերներ։ Ֆոլլենների Վրեժը», ժամանակացույցում անհամաձայնության պատճառով։ Մինչ այժմ նրա ամենանշանակալից դերը հանդիսանում է Ֆեռնանդո Սուկրեի դերը «Փախուստ բանտից» («Prison Break») սերիալում։
2009 թվականի նոյեմբերին հայտնվում է Թի Փեյնի հետ համատեղ «Wisin & Yandel» դուետի «Imagínate» երգի տեսահոլովակում։
2010 թվականի մարտին սկսում է նկարահանվել «Սաութլենդ» («Southland») սերիալի երկրորդ եթերաշրջանում, դետեկտիվ Ռենե Կորդերոյի դերում դուրս մնացած դերասանի փոխարեն, սակայն երեք դրվագների նկարահանումներից հետո նա նույնպես լքում է սերիալը։
Անձնական կյանք
Ապրում է Լոս Անջելեսում։ 2009 թվականի սկզբից հանդիպում էր դերասանուհի Ջենիֆեր Մորիսոնի հետ ։ Զույգը բաժանվում է 2012 թվականին։
Էդուարդ Յոլյան
Կենսագրություն
Էդուարդ Յոլյանը ծնվել է 1926 թվականի օգոստոսի 20-ին Ադրբեջանի Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության Բաքու քաղաքում՝ հայկական ընտանիքում։ 1938-1944 թվականներին ապրել է Նորիլսկում, Մոսկվայում և ապա Սվերդլովսկում։ 1944 թվականին Սվերդլովսկում ավարտում է ռազմաօդային ռուսական հատուկ դպրոց։
1948 թվականին ավարտել է 9-րդ ռազմական ավիացիայի դպրոցի օդաչուների նախնական ուսումնական հաստատությունը։ Նույն թվականին տեղափոխվել է սովորելու Բորիսոգլեբսկ քաղաքի Ռազմական ավիացիոն դպրոցում, որն էլ ավարտել է 1951 թվականին։ 1953 թվականին ավարտել է փորձարկման պիլոտային դպրոցը և 1960 թվականին տեղափոխվել Մոսկվա։ Մասնակցել է T-3, PT-8, T-49, T-5, U-1, CY-7 գերձայնային կործանիչների ստեղծմանը։
1960-1982 թվականին երկարաժամկետ ուսուցումից հետո Մոսկվայում անցել է աշխատանքի։ Նա բարձրանում է երկինք, և փորձարկվել է աշխարհի առաջին գերձայնային ուղևորատար ինքնաթիռը՝ Tu-144: Նա մասնակցել է թեստերի Tu-22 ինքնաթիռի, ինչպես նաև Տու 124, Tu-134, Tu-154: 1971 թվականի ապրիլի 26-ին խիզախության և հերոսության ցուցաբերման համար Էդուարդ Յոլյանը գերագույն խորհրդի նիստում պարգևատրվել է Խորհրդային Միության հերոսի և Լենինի շքանշանով։ 1982 թվականին ստացել է գնդապետի պաշտոն։
1982-1996 թվականներին աշխատել է որպես ինժեներ՝ Մոսկվայում և Բաքվում։ Իր կյանքի վերջին տարիները Էդուարդ Յոլյանն անցկացրել է Դոնի Ռոստովում։ Մահացել է 2009 թվականի ապրիլի 6-ին Ռուսաստանում։ Թաղված է Խորհրդային Միության հերոսների հուշահամալիրում։
Գրականություն
Կատեգորիա:1926 ծնունդներ Կատեգորիա:Օգոստոսի 20 ծնունդներ Կատեգորիա:2009 մահեր Կատեգորիա:Ապրիլի 6 մահեր Կատեգորիա:Խորհրդային Միության հերոսներ Կատեգորիա:Հայ օդաչուներ
Մոնդովի
Մոնդովի (իտալ․՝ Mondovì), կոմունա Իտալիայում, Պիեմոնտ մարզի Կունեո գավառում։
Բնակչությունը կազմում է 22473 մարդ (2008 թվականի տվյալներով)։ Բնակչության խտությունը 258 մարդ/կմ² է։ Տարածքը՝ 87 կմ²։ Փոստային ինդեքս՝ 12084։ Հեռախոսային կոդ՝ 0174։
Բնակավայրի հովանավորն է համարվում Դոնատ իզ Արեցոն։ Սեպտեմբերի 8-ին կոմունայում հատուկ նշում են Սուրբ Աստվածածնի ծննդյան տոնը։
Ժողովրդագրություն
'''Բնակչության թվաքանակի փոփոխությունները.
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր
Սան Տեոդորո (այլ կիրառումներ)
Սան Տեոդորո, կարող է վերաբերել՝
Սուրբ Ստեփանոս Նախավկա եկեղեցի (Դողս)
Սուրբ Ստեփանոս Նախավկա եկեղեցի, հայ առաքելական եկեղեցի Արմավիրի մարզի Դողս գյուղի հյուսիսային մասում՝ Վաղարշապատից 4 կմ հյուսիս։ Ընդգրկված է Դողսի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկում։
Պատմություն
Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցին կառուցվել է 18-րդ դարում Սիմեոն Երևանցի կաթողիկոսի օրոք։ Կրել է Ստեփանոս Նախավկայի անունը։ Խորհրդային իշխանության տարիներին եկեղեցին վնասվել է։
Եկեղեցին վերականգնվել ու բարեկարգվել է Եղիշե Համբարձումյանի միջոցներով։ Եկեղեցին երեսապատվել է, կառուցվել է տանիքը, վերանորոգվել է բակը։ 2015 թվականին տեղի է ունեցել եկեղեցու օծման արարողությունը տեր Սիմոն եպիսկոպոս Ադամյանի առաջնորդությամբ ։
Ծանոթագրություններ
ս ս
Գեորգի Հովակիմյան
Գեորգի Գեորգիի Հովակիմյան, հայ դերասան։
Կենսագրություն
1958-1968 թվականներին սովորել է Թբիլիսիի թիվ 92 միջնակարգ դպրոցում, 1969-1971 թվականներին՝ Թբիլիսիի Ստեփան Շահումյանի անվան դրամատիկական թատրոնին կից ստուդիայում։ Ավարտելուց հետո մինչև 1973 թվականը ծառայել է Սովետական բանակում։ Վերադառնալուց հետո անցել է աշխատանքի Թբիլիսի Ստեփան Շահումյանի անվան պետական հայկական թատրոնում։1981 թվականին տեղափոխվել է Երևան, աշխատում Երևանի Հենրիկ Մալյանի անվան կինոդերասանի թատրոնում։ 1983-1993 թվականներին համատեղ աշխատել է «Եռանկյունի», Մհեր Մկրտչյանի անվան արտիստական, «Մետրո», 1995 թվականին՝ Փոսի, 2007-2010 թվականներին՝ Երևանի պետական կամերային երաժշտական թատրոններում։ Հյուրախաղերով հանդես է եկել մի շարք երկրներում։ Աշխատել է «Հայ TV», «Շանթ» և Հայաստանի հանրային հեռուստատեսություններում ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հայ դերասաններ Կատեգորիա:1952 ծնունդներ Կատեգորիա:Սեպտեմբերի 12 ծնունդներ Կատեգորիա:Թբիլիսի քաղաքում ծնվածներ
Սալավաթի շրջան
Սալավաթի շրջան (Салаватский район, Салауат районы), մունիցիպալ շրջան Ռուսաստանի Դաշնության Բաշկորտոստան հանրապետությունում։
Ստեղծվել է 1935 թվականին։ Վարչական կենտրոնը՝ Մալոյազ ։
Աշխարհագրություն
Շրջանի տարածքի մակերեսը կազմում է 2182 կմ²։
Բնակչություն
2010 թվականի մարդահամարի արդյունքներով շրջանում բնակվում էր 27838 մարդ։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 12,76 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Բաշկորտոստան Կատեգորիա:Ռուսաստանի շրջաններ ըստ դաշնային սուբյեկտների
Սան Քրիստոֆորո (այլ կիրառումներ)
Սան Քրիստոֆորո, կարող է վերաբերել՝
Վարազդուխտ Սյունի
Վարազդուխտ Սյունի (ծննդյան և մահվան թվականներն անհայտ, 6-րդ դար), իշխանուհի Սյունիքի իշխանությունում, Սյունիքի գահերեց-իշխան՝ Հովհան Սյունու (536-554 ) կինը, գահերեց-իշխաններ Վասդուղ Սյունու և Գրիգոր Սյունու մայրը։
Սյունի վանքի կառուցում
Ըստ պատմիչ Ստեփանոս Օրբելյանի, հայոց թվականությունից առաջ («յառաջ քան զհայ թուականն», 551 թ.) Վարազդուխտ իշխանուհին է հիմնադրել Սյունյաց վանքը կամ Սուրբ Գրիգոր եկեղեցին (հետագայում վերանվանվել է Սուրբ Հովհաննես)։ Վանքի առջև Սյունյաց իշխանները կառուցում են արքունական տուն և իշխանանիստ ապարանք։ Վարազդուխտ իշխանուհու և նրա ամուսնու Սյունյաց գահերեց իշխան Հովհան Սյունու դիմաքանդակները տեղադրված են Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցու արևմտյան ճակատի եռանկյունաձև խորշերի վերևում։ Նույն ճակատի հարավային լուսամուտի մոտ տեղադրված բարձրաքադակում ամբողջ հասակով և վեղարը գլխին պատկերված է տաճարի ճարտարապետ Հովհաննեսը։
Ստեփանոս Օրբելյանը գրում է՝. "«Սիւնի վանք որոյ եկեղեցին չքնաղ և նորակերտ ձևով կանգնեալ գնբեթայարկ խորան երկնանման ի մեծ բարեպաշտուհւոյն Վարազդխտոյ` Սիւնեաց տիկնոջէ յառաջ քան զհայ թուականն, յանուն սրբոյ Լուսավորչին։ Եվ առաջև վանացն ի մէջ քաղցրահայեաց մէյդանին դնեն իշխանքն տուն արքունի և ապարանք իշխանանիստ, և յամենայն աւուր ասեն գային ի ժամ պատարագին...»:"
Նարդի
Նարդի, (հին հնդկերեն «նարդի» նշանակում է «գոչել», այնուհետև ստացել է «քվե» իմաստը), երկու խաղացողի մրցախաղ, մարդկությանը հայտնի հնագույն սեղանի խաղերից մեկը։ Ըստ Իրանում (Պարսկաստան) կատարված հնէաբանական հայտնագործությունների, նարդու պատմությունը սկիզբ է առնում մոտավորապես 5000 տարի առաջ ։ Նարդին խաղում են երկու խաղացողով, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի երկու տարբեր գույների տասնհինգ խաղաքար, որոնք ըստ երկու զառերի ցույց տված թվերի պետք է շարժել 24 բաժին պարունակող ուղղանկյունաձև խաղատախտակի վրա։ Հաղթում է այն խաղացողը, որն առաջինն է բոլոր 15 խաղաքարերը հանում խաղատախտակից։ Նարդին ընդգրկում է թե՛ ռազմավարական հմտություններ և թե՛ բախտ (կախված զառերից)։ Ընդամենը մեկ խաղ խաղալու դեպքում խաղացողի հաղթելու հավանականությունն ավելի շատ կախված է զառերից, մինչդեռ, հաճախ խաղալու դեպքում խաղացողը կարող է փորձ կուտակել և հասնել ավելի լավ արդյունքի, ինչ որ կերպ պոկերի նման ։ Զառերի յուրաքանչյուր նետումից հետո խաղացողները պետք է բազմաթիվ տարբերակներից ընտրեն մեկը և շարժեն խաղաքարերն իրենց ուզած ձևով՝ կանխատեսելով հակառակորդի հնարավոր հակահարվածները։ Զառերի ցույց տված զույգ թվերը՝ 2x2, 4x4 և այլն, խաղացողին հնարավորություն է տալիս կրկնապատկել քայլերի թիվը։ Ինչպես շախմատը, նարդին ևս մեծ հետաքրքրությամբ ուսումնասիրվել է համակարգչային գիտնականների կողմից։ Այս ուսումնասիրության շնորհիվ ստեղծվել են նարդի խաղալու առցանց ծրագրեր, որոնք ի վիճակի են հաղթել համաշխարհային կարգի խաղացողների։
Կանոններ
Նարդու համար օգտագործվում են նույն խաղաքարերը, ինչ որ շաշկու համար։ Խաղի նպատակն է բոլոր խաղաքարերը տեղափոխել սեփական «տան դաշտ» ավելի շուտ, քան հակառակորդը։ Հակառակորդը մրցակցի համար կարող է զանազան խոչնդոտներ ստեղծել՝ արգելափակել խաղադաշտի բաժինները, դանդաղեցնելով մրցակցի խաղաքարերի շարժը, կամ հարվածել՝ «խփել», որի դեպքում մրցակիցը ստիպված է լինում խաղը սկսել սկզբից՝ սեփական «տուն-դաշտի» դիմացի դաշտից։ Խաղի համար սահմանված ժամանակը կարճ է և խաղացողները ձգտում են կատարել նախօրոք համապատասխանեցված խաղաքայլեր, աշխատելով բոլոր խաղաքարերը առաջինը հասցնել սեփական դաշտ։ Խաղը հաղթում է առաջինը բոլոր խաղաքարերը դաշտից հանած խաղացողը։
Կարճ նարդի
Կարճ նարդին նարդի խաղի մի տարատեսակ է։ Խաղում են հատուկ տախտակի վրա, որն ունի նշանակետեր հանդիսացող քսանչորս անկյունակ։
Կառուցվածք
Խաղատախտակի յուրաքանչյուր կողմ բաղկացած է տասներկու պայտաձև բաժիններից։ Ընդհանուր խաղատախտակը բաղկացած է 24 բաժիններից։ Խաղի մեկնարկին յուրաքանչյուր խաղացող ունենում է 15 խաղաքար, որոնք դասավորված են հետևյալ կերպ՝ 2-ական խաղաքար հակառակորդի 24-րդ բաժնում, 5-ական սեփական դաշտի 6-րդ բաժնում, 5-ական՝ 13-րդ և 3-ական՝ 8-րդ բաժնում։ Խաղացողներն իրենց խաղաքարերը շարժում են հակառակ ուղղություններով՝ 24-րդ բաժնից դեպի առաջինը ։ Խաղադաշտի 1-6 բաժինները կոչվում են ներքին (ներսի կամ տան) դաշտ, 7-12 բաժինները՝ արտաքին կամ դրսի դաշտ ։
Շարժ
Խաղ մեկնարկին խաղացողներից յուրաքանչյուրը նետում է մեկ զառ։ Խաղը սկսում է այն մասնակիցը, որի զառը ավելի մեծ թիվ է ցույց տալիս։ Եթե թվերը նույնն են լինում, խաղացողները նորից են նետում զառերը։ Երկու զառերն էլ պետք է ընկնեն խաղատախտակի մեջ, հորիզոնական դիրքով. եթե դրանք ընկնում են դաշտից դուրս, կամ թեքությամբ, ապա խաղացողը պետք է նորից նետի։ Մեկնարկից հետո խաղացողները հերթով նետում են արդեն երկու զառերը միասին ։ Զառերը նետելուց հետո խաղացողները պետք է, հնարավորության դեպքում, շարժեն իրենց խաղաքարերը համաձայն յուրաքանչյուր զառի արտահայտած թվերի։ Օրինակ, եթե խաղացողը բերել է 6 և 3, պետք է խաղաքարերից մեկը շարժի 6 անկյունակ, մյուսը՝ 3, կամ մեկ խաղաքար կարող է շարժել 6+3 անկյունակ։ Ընդ որում՝ որևէ տարբերություն չկա, թե առաջինը որ թիվը կխաղարկվի, 6-ը, թե՞ 3-ը։ Եթե խաղացողի զառերը զույգ են բերել, ապա նա իրավունք ունի կրկնակի անգամ խաղարկել խաղաքարերը։ Օրինակ, եթե զառերը բերել են 5×5, ապա խաղացողը կարող է չորս հատ 5 խաղարկել։ Զառի յուրաքանչյուր նետումից հետոխաղացողը հնարավորություն ունի խաղաքարերը շարժել զառերի ցույց տված թվով, եթե դա հնարավոր է։ Իսկ եթե հակառակորդը արգելափակել է անկյունակները և խաղացողը հնարավորություն չունի զառի ցույց տված քայլը կատարել, ապա ստիպված է բաց թողնել այդ քայլը։ Խաղացողը չի կարող անտեսել որևէ հնարավոր տարբերակ և չխաղալ, եթե նույնիսկ այդ քայլով վնասում է իրեն (բացում է որևէ խաղաքար և հակառակորդի հարվածի տակ դնում այն), խաղացողը պարտադիր պետք է խաղա հնարավոր քայլը։ Շարժի ընթացքում խաղաքարը կարող է դրվել ցանկացած ազատ անկյունակում, կամ այնպիսի անկյունակում, որտեղ հակառակորդի մեկ խաղաքար է դրված։ Վերջին դեպքում խաղացողը «խփում է» հակառակորդի խաղաքարին և զբաղեցնում նրա տեղը։ «Խփված» խաղաքարը դրվում է խաղատախտակի միջին (չօգտագործվող) մասում, ապա խփված խաղաքար ունեցող խաղացողը այն ստիպված է լինում խաղի մեջ մտցնել նորից՝ սկսելով հակառակորդի սեփական դաշտից ։ Մինչև խփված խաղաքարի դաշտ մցնելը խաղացողն իրավունք չունի ուրիշ քայլեր կատարել և եթե հակառակորդը ամբողջովին արգելափակել է սեփական դաշտի բոլոր անկյունակները, ապա պետք է սպասի և հակառակորդին զիջի այնքան զառի նետումներ և խաղաքայլեր, մինչև որ հակառակորդի սեփական դաշտի անկյունակներից առնվազն մեկը բացվում է, այսինքն այնտեղ մնում է մեկ խաղաքար (որը ենթակա է հարվածի), կամ որևէ խաղաքար չի մնում ։ Խփված խաղաքարը խաղի մեջ է մտնում հետևյալ կերպ՝ զառի արտահայտած 1-ը համապատասխանում է 24-րդ անկյունակին, 2-ը՝ 23-րդին և այսպես շարունակ մինչև 6-ը, որը համապատասխանում է 19-րդին։ Արգելափակված անկյունակ է կոչվում իրար վրա երկու և ավելի խաղաքար ունեցող անկյունակը ։
Կրկնապատկող խորանարդ
Մրցաշարային խաղի ընթացքը արագացնելու համար ներմուծվել է կրկնապատկող խորանարդը, որի կողմերը կրում են 2, 4, 8, 16, 32 և 64 թվերը։ Խաղի մեկնարկին, երբ կրկնապատկող խարանարդը դեռևս չի գործածվում, այն դրված է լինում խաղատախտակի միջին, չօգտագործվող մասում այնպես, որ ցույց տա 64 թիվը։ Նշանակալի առավելություն ունեցող կամ զգացող խաղացողը կարող է առաջարկել խաղադրույքի կամ հաշվի կրկնապատկում ։ Կրկնապատկման առաջարկից հրաժարվող խաղացողը կորցնում է իր քայլն ու տանուլ տալիս 1 միավոր։ Օրինակ, եթե խորանարդը ցույց է տալիս 2, իսկ կրկնապատկել առաջարկող խաղացողը այն դարձնում է 4, ապա առաջարկից հրաժարված հակառակորդը կարող է կորցնել 2 միավոր։ Կրկնախաղ առաջարկելու սահմանափակումներ չկան։ Չնայած 64-ը կրկնապատկող խորանարդի ամենամեծ թվանշանն է, խաղի միավորները կարող են հասնել 128, 256, և այլն ։
Տարբերակներ
Գոյություն ունեն ստանդարտ նարդու շատ տարատեսակներ։ Որոշ տեսակներ խաղում են բացառապես կոնկրետ աշխարհագրական տարածքում, որոշների մեջ էլ ներառվում են նոր ռազմավարական տարրեր։ Տարբերությունները վերաբերում են խաղի մեկնարկին, որոշակի քայլերի սահմանափակումներին կամ որոշակի զառախաղերի համար հատուկ արժեքի սահմանմանը։ Սակայն որոշ աշխարհագրական տարածքներում տարբեր են նույնիսկ խաղաքարերի դասավորությունը և շարժման ուղղությունը և այդ հանգամանքից ելնելով խաղը բոլորովին նման չէ ստանդարտ նարդուն։