Ռուս_գրականություն
Ռուս գրականության ոսկեդար
1820-30-ական թվականներին պոեզիայում իրենց ժողովրդականությամբ աչքի են ընկել Ալեքսեյ Կոլցովի (1809-1842) քնարերգությունը, Ալեքսանդր Պոլեժաևի (1804-1838) ըմբոստ բանաստեղծությունները։ Նիկոլայ Գոգոլը (1809-1852) զարգացրել է ռուսական ռեալիստական արձակի սոցիալ-քննադատական ուղղությունը։ Այդ ուղղության (այսպես կոչված նատուրալ դպրոց) հիմնական դրույթները տեսականորեն հաստատել է նշանավոր քննադատ, հեղափոխական դեմոկրատ Վիսարիոն Բելինսկին (1811-1848)։ 1840-ական թվականներին գրականության ժանրային սահմաններն ընդարձակվել են․ հաջողությամբ զարգացել են գեղարվեստա-հրապարակախոսական և փիլիսոփայական արձակը (Ալեքսանդր Գերցեն, 1812-1870), կենցաղային ակնարկը, սոցիալ-կենցաղային և հոգեբանական վեպը։ 19-րդ դարի երկրորդ կեսի գրականությունը սերտորեն կապված է հասարակական-քաղաքական և փիլիսոփայական մտքի զարգացման հետ։ Գրականության մեջ գերակշռող տեղ է գրավել ռեալիզմը։ Մտածող, գրող և քննադատ Նիկոլայ Չեռնիշևսկու (1828-1889), քննադատներ Նիկոլայ Դոբրոլյուբովի (1836-1861), մասամբ Դմիտրի Պիսարևի (1840-1868) ստեղծագործության մեջ հռչակվել են հեղափոխական դեմոկրատիզմի, մատերիալիստական գեղագիտության գաղափարներ։ Հեղափոխական-դեմոկրատների գաղափարական ամբիոն են դարձել «Սովրեմեննիկ», հետագայում՝ «Օտեչեստվեննիե զապիսկի» հանդեսները։ Ֆեոդոր Ռեշետնիկովի (1841-1871), Նիկոլայ Պոմյալովսկու (1835-1863), Գլեբ Ուսպենսկու (1843-1902) ակնարկներում արտացոլվել է ժողովրդի ծանր վիճակը։ Ցայտուն արտահայտված հասարակական քննադատականությունն է բնորոշ Միխայիլ Սալտիկով-Շչեդրինի (1821-1881) գրոտեսկային-երգիծական ստեղծագործություններին, Ալեքսանդր Օստրովսկու (1823-1886) դրամատուրգիային, որը մեծ ազդեցություն է գործել ռուսական բեմական ռեալիզմի կազմավորման վրա։ Նույն գծերով է հատկանշվում նաև Ալեքսանդր Սուխովո-Կոբիլինի (1817-1903) դրամատուրգիան։ 1850-60-ական թվականներին աչքի ընկած բանաստեղծներ Իվան Նիկիտինը (1824-1861), Վասիլի Կուրոչկինը (1831-75) պոեզիա են բերել գյուղական ու քաղաքային չքավորության կյանքը, բանահյուսական մոտիվներ, ժողովրդական լեզու։ Ռուսական ռեալիստական, քաղաքացիական պոեզիայի մեջ հատկապես մեծ է եղել Նիկոլայ Նեկրասովի (1821-1877) դերը։ Փիլիսոփայական, սիրային և բնանկարային լիրիկայի բանաստեղծական վեհ պատկերներ են ստեղծել Ֆեոդոր Տյուտչևը (1803-1873), Աֆանասի Ֆետը (1820-1892), Յակով Պոլոնսկին (1819-1898), Ապոլոն Մայկովը (1821-1897), Ալեքսեյ Տոլստոյը (1817-1885), որը նաև տաղանդավոր դրամատուրգ էր ու վիպասան։ Բարձրագույն ծաղկման է հասել անհատի ու հասարակության բախումը բացահայտող ռեալիստական վեպը։ Իվան Գոնչարովի (1812-1891) վեպերում պատկերվում են «ավելորդ մարդկանց» երևան գալու սոցիալական ու հոգեբանական նախադրյալները, Իվան Տուրգենևի (1818-1883) վեպերում՝ մտքի ու գործողության անհամաձայնությունը այդ տիպի մարդկանց մոտ։ Չեռնիշևսկին «Ի՞նչ անել» (1863) վեպում ապագայի մարդկանց կերպարներում մարմնավորեց սոցիալիստական իդեալներ, ստեղծեց յուրատեսակ «կյանքի դասագիրք»՝ հեղափոխականորեն տրամադրված երիտասարդության համար։ Ֆեոդոր Դոստոևսկու (1821-1881) և Լև Տոլստոյի (1828-1910) ստեղծագործությունը կարևոր ուղենիշ դարձավ ոչ միայն ռուս, այլև համաշխարհային գրականության զարգացման ճանապարհին։ Դոստոևսկու վեպերում արտացոլվեցին սոցիալական սուր հակադրություններ, ինքնատիպ կերպարների ընդհարումներ, հասարակական ներդաշնակության կրքոտ որոնումներ։ Մարդու «հոգու դիալեկտիկան» (Չեռնիշևսկու արտահայտությունը) հետազոտելով՝ Լև Տոլստոյն իր վեպերում ու վիպակներում պատմության և իր ժամանակի իրականության արմատական խնդիրները դնում էր սոցիալ–բարոյական և փիլիսոփայական տեսանկյունից։ Պավել Մելնիկով-Պեչորսկու (1818-1883), Ալեքսեյ Պիսեմսկու (1821-1881), Նիկոլայ Լեսկովի (1831-1895) արձակի համար բնորոշ են ժողովրդական թեմատիկան, ազգային ավանդույթներին հետևելը։ 1880-ական թվականներին գրող-դեմոկրատների կրտսեր սերնդի (Սեմյոն Նադսոն, 1862-1887, Վսևոլոդ Գարշին, 1855-1888) ստեղծագործության մեջ գերիշխում են ողբերգական մոտիվները։ Նարոդնիկության գաղափարներն են արտացոլվել Նիկոլայ Կարոնին-Պետրոպավլովսկու (1853-1892), Նիկոլայ Զլատովրատսկու (1845-1911), Պավել Զասոդիմսկու (1843-1912), Ալեքսանդր Էրտելի (1855-1908) ստեղծագործության մեջ․ նրանք իրենց վեպերում ու վիպակներում հետազոտել են ռուս գյուղացիության կյանքը, ռազնոչին մտավորականության հոգևոր որոնումները։ Ալեքսեյ Ապուխտինի (1840-93), Վլադիմիր Սոլովյովի (1853-1900), Նիկոլայ Մինսկու (1856-1937) պոեզիայում նկատելի են դեկադենտական տրամադրություններ։ Վլադիմիր Կորոլենկոյի (1853-1921) դեմոկրատական գաղափարներով տոգորված արձակին բնորոշ է իրականության ռեալիստական պատկերման զուգորդումը հերոսականության տարրերի, ռոմանտիկայի հետ։ Անտոն Չեխովը (1860-1904) բացահայտեց առօրեականի սոցիալ-պատմական իմաստը, ստեղծեց ներքին ապրումների բախման վրա հիմնված, քնարական ելևէջներով հագեցած, խոր ենթատեքստ ունեցող պատմվածքի ու դրամայի նոր տեսակ։ Նրա ստեղծագործությունը նույնպես մեծ ազդեցություն է գործել ռուսական ու համաշխարհային գրական պրոցեսի հետագա զարգացման վրա։