Խորհրդահայ_երաժշտություն
1940-ական թվականներ
Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին հայ երաժիշտները ռազմաճակատային բրիգադների կազմում մասնակցել են սովետական բանակի մարտիկների գեղարվեստական սպասարկմանը։ Չնայած պատերազմական ժամանակների ծանր պայմաններին, հանրապետությունում համերգային և երաժշտաթատեր կյանքը չի ընդհատվել։ Ակտիվ գործունեություն է ունեցել օպերայի և բալետի թատրոնը, որը պատրաստել է մի շարք նշանակալից ներկայացումներ՝ Գլինկայի «Իվան Սուսանին», Հաջիբեկովի «ՔյոռՕղլի», Վերդիի «Օթելլո» (երեքն էլ՝ բեմ․ 1942), Փալիաշվիլու «Դաիսի» (բեմ․ 1943) օպերաները, Սպենդիարյանի երաժշտությամբ «Խանդութ» բալետը (բեմ․ 1945)։ Կարևոր իրադարձություն էր հայական առաջին օպերայի՝ Տիգրան Չուխաճյանի «Արշակ Բ»-ի բեմադրությունը (1945)։ 1942 թվականին Երևանում բացվել է Երաժշտական կոմեդիայի պետական թատրոնը, որը մեծ դեր է կատարել օպերետի մասսայական ժանրի զարգացման գործում։ Սովետահայ առաջին՝ «Ատամնաբույժն արևելյան» (բեմ․ 1944), «Երջանիկ օր» (բեմ․ 1945), «Քաջ Նազար» (բեմ․ 1948) և այլ օպերետների հեղինակը Ա․ Այվազյանն է։ Այդ ժանրի հետագա հաջողությունները կապված են Վ․ Տիգրանյանի («Մեծ հարսանիք», բեմ․ 1946), Վ․ Կոտոյանի, Ստեփան Ջրբաշյանի ստեղծագործության հետ։ Պատերազմի տարիներին աճել է երգային ստեղծագործության նշանակությունը։ Քաղաքացիական բարձըր պաթոսով են օժտված Արամ Մերանգուլյանի, Ա․ Այվազյանի, Մ․ Միրզայանի, Ռ․ Աթայանի, Ա․ Հարությունյանի, Էդուարդ Միրզոյանի երգերը։ Լայն ճանաչում գտավ Ա․ Սաթյանի «Մարտիկի երգը»։ 1944 թվականին ստեղծվեց Հայկական ԽՍՀ պետական հիմնը (խոսք՝ Սարմենի, երաժշտություն՝ Արամ Խաչատրյանի)։ Խոր և բազմազան մարմնավորում է գտել սովետական հայրենասիրության թեման սիմֆոնիկ ժանրի ստեղծագործություններում։ Արամ Խաչատրյանի մոնումենտալ երկրորդ սիմֆոնիան (1943, ԽՍՀՄ պետական մրցանակ, 1946) պայքարի և ցասման պոեմ է։ Բացառիկ տպավորիչ են սիմֆոնիայի ողբերգական Էջերը՝ նվիրված պատերազմի զոհերին (III մասը, հիմքում ընկած է ժողովրդական «Որսկան ախպեր» երգը)։ Վառ արժանիքներով աչքի են ընկնում Հ․ ՍտեՓանյանի Էպիկական Առաջին սիմֆոնիան (1944) և Դ․ Եղիազարյանի «Հայաստան» սիմֆոնիկ պոեմը (1942)։ Ազգային օպերային արվեստի բնագավառում լայնորեն մշակվել է պատմա–հերոսական թեման՝ Հարո Ստեփանյանի «Նունե» (1947), Կ․ Զաքարյանի «Ադասի» (1954), Վ․ Արարատյանի «Դագիկ արքա» օպերա– ները։ Այդ տարիներին է ստեղծվել Արմեն Տիգրանյանի «Դավիթ Բեկ» օպերան (բեմ․ 1950), որը հաստատուն տեղ է գրավել ազգ․ օպերային խաղացանկում։ Քնարադրամատիկ ժանրով է գրված Լ․ Խոջա-Էյնաթովի «Նամուս» օպերան (բեմ․ 1945)։ Ազգային վառ երանգով, գեղարվեստական կատարելությամբ աչքի է ընկնում ժամանակակից թեմայով սովետական լավագույն բալետներից մեկի4 Ա․ Խաչատրյանի «Գայանե» բալետի երաժշտությունը (1942, ԽՍՀՄ պետական մրցանակ, 1943)։ Հետպատերազմյան տարիներին երաժշտական կյանքը զարգացել է բարդ և բազմազան ձևերով։ Որակապես նոր աստիճանի է բարձրացել կատարողական արվեստը։ Հայֆիլհարմոնիայի սիմֆոնիկ նվագախմբի վերաստեղծման գործում մեծ աշխատանք է տարել դիրիժոր Մ․ Մալունցյանը (1945–60 թվականներին և 1966–67 թվականներին գլխավոր դիրիժոր)։ Նվագախմբի գործունեության նոր վերելքին նպաստել է Դ․ Խանջյանը (1974–1981 թվականներին՝ գլխավոր դիրիժոր), որը մեծ տեղ է հատկացրել ժամանակակից երաժշտությանը (Ի․ Ստրավինսկի, Բ․ Բարտոկ, Ա․ Հոնեգեր և ուրիշներ), ազգային նվագացանկի ընդլայնմանը։ Հայաստանի պետական երգչախմբի (կապելլա) կատարողական արվեստի առաջընթացում մեծ է Կոմիտասի, Մակար Եկմալյանի, Քրիստափոր Կարա-Մուրզայի խմբերգերի անկրկնելի մեկնաբան Ա․ Տեր–Հովհաննիսյանի (1940–1941 թվականներին և 1954–1961 թվականների՝ գեղարվեստական ղեկավար և գլխ․ խմբավար), այնուհետև Հովհաննես Չեքիջյանի (1961 թվականից՝ գեղարվեստական ղեկավար) ներդրումը, որը նոր թափ է հաղորդել երգչախմբի գործունեությանը, ընդլայնել նրա երկացանկը, այն դարձրել Սովետական Միության լավագույն կոլեկտիվներից մեկը։