cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Միխայիլ Արցիբաշև
Կենսագրություն
Միխայիլ Արցիբաշևը սերում է տեղի ազնվական տոհմերից։ Սովորել է Ախտիրյան գիմնազիայում, Խարկովի գեղանկարչության դպրոցում (1897-1898)։ 1894 թվականից նոթերով, ռեպորտաժներով և պատմվածքներով աշխատակցել է գավառական պարբերականներին (խարկովյան «Южный край» (Հարավային երկրամաս) թերթին և այլն)։ 1898 թվականին տեղափոխվել է Սանկտ-Պետերբուրգ, որտեղ «Պետերբուրգյան թերթ»-ում, «Պետերբուրգյան թռուցիկ»-ում, «Шут» ամսագրում ակնարկներ է գրել ցուցահանդեսների մասին և հրապարակել երգիծական պատմվածքներ։ 1899 թվականին Պետերբուրգում ծնվում է նրա որդին` Բորիսը, որը հետագայում հայտնի նկարիչ է դառնում։
Ստեղծագործությունը
Մ. Արցիբաշևի առաջին պատմվածքը հրատարակվել է 1895 թվականին, 20-րդ դարի առաջին տարիներին տպագրվում են տասնյակ այլ պատմվածքներ, որոնք շուտով ամփոփվում են պատմվածքների երկհատորյակում՝ արժանանալով ընթերցողների ուշադրությանը։ Վալերի Բրյուսովը, Անգել Բոգդանովիչը, Ալեքսանդր Կուպրինը իբրև գրական նշանակալից երևույթ առանձնացնում են «Կուպրիյան» (1902), «Ենթապրապորշիկ Գոլոլոբովը» (1902), «Ծիծաղ» (1902) պատմվածքները, «Լանդեի մահը» (1904) վիպակը ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ռուս արձակագիրներ Կատեգորիա:Ռուս գրողներ Կատեգորիա:Ռուս դրամատուրգներ Կատեգորիա:Ռուս հրապարակախոսներ Կատեգորիա:Ռուս լրագրողներ Կատեգորիա:20-րդ դարի ռուս գրողներ Կատեգորիա:Ռուսներ վրացական ծագմամբ Կատեգորիա:Տուբերկուլոզից մահացածներ Կատեգորիա:Խարկով քաղաքում ծնվածներ
Վեսթբյու
Վեսթբյու (Vestby), կոմունա Նորվեգիայի Ակերսհուս ֆյուլքեյում։ Կոմունայի վարչական կենտրոնը Վեսթբյու քաղաքն է։ Պաշտոնական լեզուն բուկմոլն է։ Զբաղեցնում է 134 կմ² տարածք ։
Վեսթբյու կոմունան կազմավորվել է 1838 թվականի հունվարի 1-ին։ Անվան սկզբնամասը՝ «vestr», նշանակում է «արևմուտք», «býr» նշանակում է «ֆերմա»։
Կոմունայի տարածքում հայտնաբերվել են բազմաթիվ բրոնզեդարյան գտածոներ, հիմնականում կենցաղային ապահովման իրեր, ինչը փաստում է, որ այստեղ զարգացած է եղել մարդկային հասարակարգը։ 1840-ական թվականներին այստեղի բնակչության մի զգալի մասը տեղափոխվում է ԱՄՆ և հիմնում համանուն քաղաքը, որտեղ մինչ օրս բնակչությնա մեծ մասը նորվեգացիներ են։
Վեսթբյու կոմունան հայտնի է փայտի արդյունաբերությամբ։ Հին ժամանակներից այստեղի նավահանգիստները կապված են եղել միջազգային նավագնացության երթուղիներին։ 17-րդ դարի հոլանդացի քարտեզագիրների քարտեզներում հատուկ նշված է Վեսթբյուն որպես կարևորագույն նավահանգիստ։
Վեսթբյուի զինանշանը
Վեսթբյու կոմունայի զինանշանը հաստատվել է 1982 թվականի հունիսի 18-ին և իրենից ներկայացնում է կարմիր գույնի վահան, ներքևի մասը սուր, որի վրա պատկերված է դեղին գույնի երեք հավասարաթև խաչ։ Երեք խաչերը խորհրդանշում են կոմունայի տարածքում գտնվող երեք քրիստոնեական համայնքները՝ Վեսթբի, Քարդեր և Սոներ ։
Բնակչություն
Համաձայն 2007 թվականի մարդահամարի տվյալների՝ Վեսթբյու կոմունայում բնակվում է 14252 մարդ։ Կոմունայի բնակչության քանակը վերջին 60 տարում աճ է գրանցել ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ակերսհուս ֆյուլքեի կոմունաներ
Ադրիան Ռամոս
Գուստավո Ադրիան Ռամոս Վասկես (Gustavo Adrián Ramos Vásquez, ), կոլումբիացի ֆուտբոլիստ, «Բորուսիայի» և Կոլումբիայի հավաքականի հարձակվող։ 2014 թ.-ի հուլիսի 10-ի դրությամբ տրանսֆերային արժեքը 13.000.000€ է։
Կարիերա
2009 թ.-ի օգոստոսի վերջին պայմանագիր է կնքել գերմանական «Հերտա» ակումբի հետ։ 2009 թ.-ի սեպտեմբերի 12-ին իր նորամուտն է նշել նոր թիմի կազմում՝ «Մայնցի» դեմ խաղում։ Այդ խաղում «Հերտան» պարտվեց 1։2 հաշվով, Ռամոսը դուրս եկավ 81-րդ րոպեին, Արթուր Վիխնյարեկի փոխարեն։
2014 թ.-ի ապրիլի 9-ին հայտնի դարձավ, որ Ռամոսը 2013-2014 թթ. Գերմանիայի առաջնությունից հետ կդառնա Դորտմունդյան «Բորուսիայի» ֆուտբոլիստ։ Պայմանագիրը կնքվել է 4 տարով ։
Ձեռքբերումներ
«Բորուսիա Դորտմունդ»
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Կոլումբիացի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Բորուսիա Դորտմունդի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Բունդեսլիգայի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Ֆուտբոլի հարձակվողներ Կատեգորիա:Ամերիկա Կալիի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Լա Լիգայի ֆուտբոլիստներ
Սաբոլոկե
Սաբոլոկե (საბოლოკე), գյուղ Վրաստանում։ Գտնվում է Շիդա Քարթլի մարզի Գորիի շրջանում ։
Դիրք
Գտնվում է ծովի մակարդակից 1600 մետր բարձրության վրա։ Շրջկենտրոն Գորիից հեռու է 20 կմ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Գորիի շրջան
Դենի Դիդրո
Դենի Դիդրո, ֆրանսիացի փիլիսոփա, մատերիալիստ, գրող, արվեստաբան, էնցիկլոպեդիստների ղեկավար։ Ծնվել է Լանգրե քաղաքում՝ արհեստավորի ընտանիքում։ Մի քանի տարի տեղական քոլեջում սովորելուց հետո տեղափոխվում է Փարիզ և սովորում այնտեղ։ Տոգորվելով հակաֆեոդալական տրամադրություններով՝ անցնում է ազգային շարժման կողմը, որը ղեկավարում է բուրժուազիան, որն էլ ուղղված էր իշխանության և պալատական հոգևորականների դեմ։ Այդ ժամանակ Դիդրոն գրում է իր վաղ «Փիլիսոփայական մտքեր» աշխատությունը, որն արգելվեց և այրվեց փարիզյան պառլամենտի հրամանով։
Կենսագրություն
1773 թվականին Եկատերինա II-ի հրավերով ժամանում է Ռուսաստան, ուր փորձում է ռուս թագուհուն համոզել սոցիալ-քաղաքական ռեֆորմների անհրաժեշտության մեջ։ Նա կարծում էր, որ Ռուսաստանը կդառնա համաշխարհային պատմության կարևոր գործոն և կանխագուշակել էր ռուսական մշակույթի վերելքը և ազդեցության աճը համաշխարհային մշակույթի վրա։ Նա եղել է Պետերբուրգի Գիտությունների Ակադեմիայի և Գեղարվեստի Ակադեմիայի պատվավոր անդամ։ Նա նույնիսկ սկսել էր ռուսերեն սովորել, որպեսզի կարողանար կարդալ Լոմոնոսովի, Սումարկովի և այլոց գրքերը, որոնք Դիդրոն իր հետ տանում է Փարիզ։
Փիլիսոփայությունը
Բնությունը, ըստ Դիդրոյի, գտնվում է անընդհատ շարժման և զարգացման մեջ, ամեն ինչ մահանում է մի ձևում և վերակենդանանում այլ ձևում։ Դիդրոն մատերիայի ակտիվությունը բացատրում է նրա տարասեռությամբ և գտնում է, որ այն բաղկացած է ակտիվ տարրերից, որոնցից յուրաքանչյուրև օժտված է հատուկ որակով։ Ըստ Դիդրոյի, մատերիայի ձևերի բազմաձևությունը առաջանում է տարբեր որակ ունեցող տարրերի բախումից։ Մարդը՝ որպես կենսաբանական ձև, ունի իր կայացման պատմությունը մյուս կենդանի էակների նման։ Դիդրոն քննադատում է ագնոստիցիզմը և մեծ նշանակություն է տալիս աշխարհի ճանաչողությանը։ Նա կարծում է, որ անձի զարգացման և ձևավորման վրա մեծ ազդեցություն ունի արտաքին միջավայրը։
Միջավայր ասելով Դիդրոն առաջին հերթին նկատի ունի կառավարման քաղաքական կարգը, ոչ թե կյանքի նյութական պայմանները։ Նա սխալվում էր կարծելով, որ օրենսդիրների գիտակցությունը հանդիսանում է հասարակության պատմական զարգացման ամենակարևոր գործոնը։ Լինելով ընդգծված հակառակորդ կառավարման բռնապետական ձևի՝ Դիդրոն արտահայտվում էր հօգուտ սահմանադրական միապետության և հույս ուներ, որ կգա լուսավորված իշխան։ Իր գործունեության վերջին շրջանում Դիդրոն հակված էր հանրապետական կառավարման ձևին՝ գտնելով սակայն, որ այն հարմար չէ մեծ պետություններին։ Դիդրոն գտնում է, որ եսասիրությունը հանդիսանում է մարդկանց վարքի կարևոր դրդապատճառ, բայց համաձայն չէր Հելվեցիուսի հետ, որը բոլոր զգացմունքները հանգեցնում էր եսասիրական նախասկզբին։ Նա կարծում է, որ յուրաքանչյուրն իրավունք ունի մասնավոր սեփականության, սակայն չէր պահանջում թուլացնել անհավասարությունը նյութական բարիքների բաշխման մեջ։
Դիդրոն մշակել է գեղագիտության իր կոնցեպցիան, խոսել է դրամատուրգիայի և թատրոնի մասին. դրամայի հիմքերը համարում էր ոչ թե բնավորությունները, այլ հասարակական դիրքը։ Դիդրոն գտնում է, որ իր համար բարձրագույն կերպար համարվում է ոչ թե բնությունը, այլ իդեալական կերպարը, որն ապրում է իր հոգում։ Դիդրոն զարգացրել և հարստացրել է մինչմարքսիստական մատերիալիզմը, եղել է 18-րդ դարի ֆրանսիական մատերիալիզմի և աթեիզմի առաջնորդը։
Դենի Դիդրոն մեծապես նպաստել է XVIII դարի ֆրանսիական բուրժուական հեղափոխության գաղափարական նախապատրաստմանը, պաշտպանել է առաջադեմ բուրժուազիայի շահերը, քննադատել կրոնը, ավատատիրական բարքերն ու գաղափարախոսությունը։ Նրա աշխարհայացքի ձևավորման վրա խոր ազդեցություն է թողել նախահեղափոխական Ֆրանսիայի սոցիալ-քաղաքական իրավիճակը։ 1732 թվականին նա ստացել է արվեստների մագիստրոսի կոչում։ Սկզբնական շրջանում Դիդրոն հարել է դեիզմին (փիլիսոփայական ուսմունք, ըստ որի՝ Աստված անդեմ նախասկիզբ է, որն ստեղծել է աշխարհը, բայց չի միջամտում նրա հետագա կյանքին ու օրենքներին), սակայն փիլիսոփայական հիմնական երկերում՝ «Մտքեր բնության բացատրության մասին» (1754 թվական), «ԴÿԱլամբերի երազը» (1769 թվական), «Ֆիզիոլոգիայի տարրերը» (1774-80 թվականներ) և այլն, անցել է մատերիալիզմին և աթեիզմին։
Նա պաշտպանել է մատերիայի (նյութի) որակական բազմազանության գոյությունը, մատերիայի և շարժման կապի, մատերիայի ակտիվության գաղափարները։ Հասարակական երևույթների ըմբռնման հարցում, սակայն, Դիդրոն իդեալիստ էր։ Պայքարելով ավատատիրական բռնապետության դեմ՝ նա միաժամանակ մեծ դեր է հատկացրել լուսավորյալ միապետներին, կասկածանքով վերաբերվել ստորին խավերի ինքնուրույն շարժմանը։ Դիդրոն կրոնի վերացումը կապել է լուսավորության տարածման հետ։ Իր գեղագիտական երկերում («Դատողություններ դրամատիկական պոեզիայի մասին», 1758 թվական, «Պարադոքս արտիստի մասին», 1773-80 թվականներ), Դիդրոն մատերիալիզմի դիրքերից քննադատել է կլասիցիզմի և ռոկոկոյի ներկայացուցիչներին, պաշտպանել ժանրային գեղանկարչությունը, ռեալիստական արվեստի սկզբունքները, բարու և գեղեցիկի միասնության գաղափարը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի արվեստաբաններ Կատեգորիա:Ֆրանսիացի փիլիսոփաներ Կատեգորիա:18-րդ դարի փիլիսոփաներ Կատեգորիա:Փարիզի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ Կատեգորիա:18-րդ դարի ֆրանսիացի գրողներ Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գրաքննադատներ Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գեղագետներ Կատեգորիա:Իրավունքի փիլիսոփաներ Կատեգորիա:Քրիստոնեության քննադատներ Կատեգորիա:Կրոնների քննադատներ Կատեգորիա:Ֆրանսիացի վիպասաններ Կատեգորիա:Ֆրանսիացի դրամատուրգներ Կատեգորիա:Ֆրանսիացի թարգմանիչներ Կատեգորիա:Ֆրանսիացի պատմաբաններ Կատեգորիա:Ֆրանսիացի քաղաքագետներ Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գրողներ Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի պատվավոր անդամներ
Սար Վոժ (Կիվաժի վտակ)
Սար Վոժ (Сар-Вож), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Կոմի Հանրապետությունում, Արխանգելսկի մարզում։ Գետաբերանը տեղակայված է Կիվաժ գետի ձախ ափում՝ 47 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը 59 կմ է։
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Դվինսկո-Պեչորսկ ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը Հյուսիսային Դվինա գետն է, գետի ենթաավազանը Վագա գետն է։ Գետի գետային ավազանը (Վերին) Հյուսիսային Դվինա գետն է։ Տվյալներն ըստ ջրային ռեսուրսների ֆեդերատիվ տեսչության
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր Կատեգորիա:Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանի գետեր
Մոր հավատարմություն
«Մոր հավատարմություն» («Верность матери»), խորհրդային ֆիլմ՝ նվիրված Վլադիմիր Իլյիչ Լենինի մորը՝ Մարիա Ալեքսանդրովնա Ուլյանովային (վերջինիս նվիրված երկրորդ ֆիլմն է, առաջինը՝ «Մոր սիրտը», 1965)։ Ֆիլմը նկարահանել է Մարկ Դոնսկոյը  ։
Սյուժե
Պատմական իրադարձությունների ընթացքը Մարիա Ալեքսանդրովային ստիպում է տեսնել, որ իր երեխաները շատ համախոհներ, հետևորդներ ունեն։ Ռեֆերատի ընթերցման տեսարանում, որտեղ Լենինը արդեն հանդես է գալիս որպես Ռուսաստանի շատ գործեր կատարած առաջնորդ, մայրը սկսում է հասկանալ, որ եթե ինչ-որ բան կարող է հաշտեցնել իրեն Ալեքսանդրի մահվան հետ, ապա դա միայն Վոլոդայի ընտրած ճանապարհի անհրաժեշտությունն է։
Մայրը միշտ փորձել է զուսպ լինել, չի բարձրաձայնել իր վիշտը, երբեք չի ձգտել ուրիշների կողմից խղճահարության։ Միայն մեկ անգամ ֆիլմում արտացոլվել են մայրական զգացմունքները՝ այն տեսարանում, երբ Մարիա Ալեքսանդրովնան նվագում է դաշնամուր, և հիշում է իր ամբողջ կյանքը։ Եվ այդ ժամանակ նորից ներկայացվում է, թե ինչ է վերապրել այդ կինը։
Մրցանակներ
Մոսկվայի քաղաքային կոմերիտական կազմակերպության մրցանակ, 1970 – դերասան Ռոդիոն Նահապետովին՝ «Մոր սիրտը» և «Մոր հավատարմությունը» ֆիլմերում Վլադիմիր Ուլյանովի կերպարի ստեղծման համար ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Խորհրդային ֆիլմեր Կատեգորիա:Ռուսերեն ֆիլմեր Կատեգորիա:1966 ֆիլմեր Կատեգորիա:Մաքսիմ Գորկու անվան կինոստուդիայի ֆիլմեր Կատեգորիա:Խորհրդային կենսագրական ֆիլմեր
Պտղոմեոս (Կոմմագենեի թագավոր)
Պտղոմեոս Երվանդական (Πτολεμαίος της Κομμαγηνής, մ․թ․ա․ 201, Սամոսատ, Կոմմագենե, Սելևկյան տերություն – մ․թ․ա․ 130), սկզբնական շրջանում Սելևկյան կայսրության կազմում գտնվող Կոմմագենեի սատրապ (մինչև մ․թ․ա․ 130 թվական), ապա՝ Կոմմագենեի անկախ թագավորության առաջին ինքնակալ արքա։
Պտղոմեոսը Երվանդունյաց Հայաստանի արքա Երվանդ Դ Վերջինի որդին էր՝ Արշամի թոռը ։
Կենսագրություն
Պտղոմեոս Երվանդականը ծնվել է մ․թ․ա․ 201 թվականին՝ ամենայն հավանականությամբ Կոմմագենեի կենտրոնը համարվող Սամոսատ քաղաքում։ Նրա հայրը Երվանդունիների թագավորության արքա Երվանդ Դ Վերջինն էր։
Որպես պալատական պաշտոնյա Պտղոմեոսը ծառայել է Սելևկյան կայսրության հույն տիրակալներին՝ Անտիոքոս Գ Մեծին, Սելևկիոս Դ Ֆիլոպատորին և Անտիոքոս Դ Եպիֆանոսին։ Եղել է Կոմմագենեի սատրապության կառավարիչը։ Մագնեսիայի ճակատամարտից հետո Սելևկյան տերությունը սկսում է աստիճանաբար քայքայվել։ Օգտվելով այս հանգամանքից՝ սատրապ Պտղոմեոսն ընդվզում է և իրեն հռչակում Անտիոքի կենտրոնական կառավարությունից անկախ միապետ՝ հիմնադրելով Կոմմագենեի Երվանդունյաց թագավորությունը։ Նույն տարում սատրապության կենտրոնը համարվող Սամոսատ քաղաքը հռչակվում է որպես Կոմմագենեի քաղաքամայր-ոստան։
Պտղոմեոսը նաև Պարթևստանի Արշակունի արքա Միհրդատ Ա-ի ազգակիցն էր։ Նեմրութ լեռան հնավայրի ուսումնասիրությունները, հատկապես՝ արձանագրությունների վերծանումները ցույց են տալիս, որ Պտղոմեոսը որոշակի արյունակցական-ծագումնաբանական առնչակցություններ է ունեցել նաև Դարեհ Ա Մեծի հետ։
Պտղոմեոս Երվանդունին մահանում է մ․թ․ա․ 130 թվականին՝ անհայտ պահմաններում։ Կոմմագենեի թագավորական իշխանությունը արյան ուժով ժառանգում է նրա ավագ որդին՝ Սամեսը (Շամ Բ Թեոսեբոս Դիկայոս)։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Կոմմագենեի թագավորներ Կատեգորիա:Մ․թ․ա․ 201 ծնունդներ
Էդվարդ Բելամի
Էդվարդ Բելամի (Edward Bellamy, ), սոցիալիստական հայացքներով ամերիկացի քաղաքական մտածող, ֆանտաստիկ, երևակայական վեպերի հեղինակ։
Կենսագրություն
Ծնվել է Չիկոպի-Ֆոլս (Մասսաչուսեթս նահանգ) քաղաքում։ Սովորել է Յունիոն քոլեջում, սակայն կրթությունը չի ավարտել։ 18 տարեկան հասակում ճանապարհորդել է Եվրոպայով։ 1871 թվականին աշխատել է լրագրող, սկզբում՝ New York Evening Post թերթում, ապա՝ Springfield Union-ում (1872-1876 թթ.): 1882 թվականին ամուսնացել է Էմմա Ավգուստա Սենդերսոնի հետ (Emma Augusta Sanderson, 12.02.1861 թ.-4.09.1956 թ.), նրանք ունեցել են երկու երեխա՝ որդին՝ Փոլը (Paul, 1884 թ.—?) և աղջիկը՝ Մերիոնը (Marion, ամուսնացել է Earnshaw, 1886-1978 թթ.): Դրանից հետո աշխատել է թերթում և դարձել է փորձառու գրող։ Բելամին մահացել է տուբերկուլոզից։
«Հայացք անցյալին»
Բելամին գրել է ավելի քան երեք տասնյակ հեքիաթներ և երեք վեպ։ Ամենամեծ փառքը նրան բերել է 1888 թվականին գրած սոցիալիստական ուտոպիստական «Հայացք անցյալին» (Looking Backward):
Գրքերի գլխավոր հերոսը հիպնոսի ազդեցությամբ լեթարգիական քուն է մտնում Բոսթոնում 19-րդ դարի վերջին և արթնանում 2000 թվականին և պարզում է, որ ԱՄՆ-ի ամբողջ արտադրական հզորությունն արդեն պետական սեփականությունն է և յուրաքանչյուր 21-ից 45 տարեկան երիտասարդ աշխատում է «արդյունաբերական բանակում», բայց պետական ներդրումների հիման վրա ստանում ամեն անհրաժեշտը (վեպում առաջին անգամ հիշատակվում է դեբետային քարտերի և սուպերմարկետների մասին), այդ թվում՝ կացարան։ Ապագայի ֆինանսական և տնտեսական համակարգերը Բելամին անվանել է «ազգայնական», որ չնմանեցնեն այդ ժամանակի սոցիալիստների արմատականության հետ։
Գիրքը ստացել է լայն արձագանք, ԱՄՆ և ուրիշ պետություններում առաջ եկան քաղաքական և սոցիալական շարժումներ, որոնց նպատակն էր գործնական դարձնել վեպում նկարագրվածը։ Այդ քաղաքական շարժերը տևեցին ավելի քան 15 տարի, օրինակ մինչև 1947 թվականը Նիդերլանդներում գոյություն է ունեցել Բելամիի կուսակցությունը ։ Վեպը վերահրապարակվել է շատ անգամներ և ընդհանուր հրատարակված վեպերի քանակը մեկ միլիոն տպաքանակ է ։ 1897 թվականին Բելամին գրել է «Հավասարություն» (Equality) վեպը, որը «Հայացք անցյալին» վեպի շարունակությունն է, որտեղ նա պատասխանել է առաջին գրքի տարբեր քննադատությունների։
Հետաքրքիր փաստեր
2011 թվականին Եկատերինբուրգում բացվել է Բանկային պլաստիկ քարտի հուշարձանը։ Հուշարձանը տեղադրվել է Մալիշև 316 հասցեում։ Չուգունե բանկի քարտի վրա փորագրված է Էդվարդ Բելամիի անունը։ Հենց նրա անունն է փորագրված, որովհետև իր «Հայացք անցյալին» վեպում նա առաջին անգամ է հիշատակել բանկային քարտի մասին ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Տուբերկուլոզից մահացածներ Կատեգորիա:Ամերիկացի արձակագիրներ Կատեգորիա:Ամերիկացի սոցիալիստներ Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ վիպասաններ Կատեգորիա:Ամերիկացի ֆանտաստ գրողներ Կատեգորիա:Ամերիկացի գրողներ Կատեգորիա:Ամերիկացի լրագրողներ
Հուլիսի 1
Հուլիսի 1, տարվա 182-րդ (նահանջ տարիներին՝ 183-րդ) օրն է։
Տոգոյի քաղաքների ցանկ
Տոգոյի քաղաքներ․ ստորև տրված է Տոգոյի քաղաքների ցանկը, որտեղ ներառված են ամենախոշոր բնակչություն ունեցող քաղաքները։ Ամենամեծ քաղաքը Լոմեն է, բնակչությունը՝ 375 499 մարդ։ Այս ցանկում ամենաքիչ բնակչություն ունեցող քաղաքը Պագուդան է, բնակչությունը՝ 4 112 մարդ։
Ուսապարկի խնդիր
Ընդհանուր առմամբ խնդիրը իր դասական տարբերակում կարելի է ձևակերպել այսպես․ տրված բազմությամբ առարկաներով,որոնք ունեն քաշ և արժեք պետք է ընտրել ամենամեծ արժեքականությամբ ենթաբազմությունը, որը չի գերազանցում ընդհանուր քաշը։
Խնդրի դասական ձևակերպումը
Մաթեմատիկորեն խնդիրը կարելի է ձևակերպել այսպես․ ունենք n բեռ։ Յուրաքանչյուր i-րդ բեռի համար սահմանված է քաշ w_i>0 և արժեք v_i>0, ։ Տրված է W տարողություն։ Պետք է ընտրել բեռերի ենթաբազմություն, որ նրանց քաշը չգերազանցի W քաշը և գումարային արժեքականությունը լինի առավելագույնը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Կիրառական մաթեմատիկա Կատեգորիա:Դինամիկ ծրագրավորում
(8852) Բաքսուս
(8852) Բաքսուս (Buxus), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1991 թվականի ապրիլի 8-ին Էրիկ Էլստի կողմից Լա Սիլյայում ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1991 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Էրիկ Էլստի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Վիկտորիա Աբովյան
Վիկտորիա Վարդանի Աբովյան, հայ դերասանուհի։
Խաչատուր Աբովյանի թոռնուհին։
Կենսագրություն
Վիկտորիա Աբովյանը ծնվել է 1883 թվականին Երևանում։ Սովորել է Երևանի Հռիփսիմյան գիմնազիայում, ապա՝ Թիֆլիսում։ 1905-1912 թվականներին աշխատել է Ալեքսանդրապոլի ս․ Աստվածածնի օրիորդաց և Փրկչի տղայոց դպրոց]երում որպես ուսուցչուհի ։
Բյուզանդական իրավունք
Բյուզանդական իրավունք, VI-XV դարերի Բյուզանդական կայսրության իրավունքը, որը հռոմեական ստրկատիրական իրավունքի մշակումներից մեկն էր։ Բյուզանդական իրավունքում, առանձնապես Հուստինիանոսի կոդիֆիկացիայից հետո, իր ցայտուն արտահայտությունը գտավ ֆեոդալական իրավունքը։ Բյուզանդական իրավունքի պատմական նշանակությունը պայմանավորված է այն դերով, որ խաղացել է Բյուզանդական կայսրությունը Եվրոպայի և Առաջավոր Ասիայի կյանքում։ Բյուզանդական իրավունքի համար հատկանշական է աշխարհիկ և կրոնական օրենքների զուգահեռ գոյությունը։ Դա բացատրվում է նրանով, որ Բյուզանդիայում կայսրի ձեռքում էր կենտրոնացված ոչ միայն աշխարհիկ, այլև հոգևոր իշխանությունը։ Հոգևոր և աշխարհիկ նորմերը համախմբվում էին հատուկ ժողովածուներում՝ նոմոկանոններում։ Ժամանակի տեսակետից բյուզանդական իրավունքի վերջին պատմական աղբյուրը Կոստանդին Արմենոպուլոսի «Վեցամատյանն» է (1345 թվական)։ Բյուզանդական իրավունքի շատ դրույթներ փոխ են առնվել Հայաստանի ֆեոդալական ժամանակաշրջանի իրավունքի կողմից։
Վիկտորիա Աբովյան
Կենսագրություն
Սովորելու տարիներից մասնակցել է Ալեքսանդրապոլի ժողովրդական տան սիրողական խմբի ներկայացումներին։ 1912 թվականին տեղափոխվել է Թիֆլիս և մինչև 1918 թվականը հանդես եկել Զուբալովի անվան ժողովրդական թատրոնի ներկայացումներում։ Խաղացել է նաև Լևոն Քալանթարի և Ամո Խարազյանի թատերախմբերում։ 1918 թվականին վերադարձել է Երևան, թատերախումբ ձևավորել և մի շարք ներկայացումներ բեմադրել ։
Բյուզանդական իրավունք
Կատեգորիա:Իրավական նորմեր
Ուռուտ (գետ)
Ուռուտ (Աղզիբոյուք, Աղզրբոյուք, Աղզիբեյուկ, Մեսխանկա, Միսխանա, Միսխանի ջուր, Միսխանկա, Պրիվոլի, Ուրուտ ), գետ Հայաստանի Լոռու մարզում, Ձորագետի ձախ վտակը։ Սկիզբ է առնում Վիրահայոց լեռնաշղթայի կենտրոնական մասի հարավային լանջերից՝ Գայլի դրունք լեռնանցքի մոտից՝ 1700 մ բարձրությունից, և հոսելով Լոռու մարզով, Ստեփանավան քաղաքից 3,5 կմ արևելք՝ ձախից միանում Ձորագետին։ Երկարությունը 22 (20 ) կմ է, ջրհավաք ավազանը՝ 148 կմ²։ Հոսում է Լոռու դաշտով, առաջացնում 6 կմ երկարության և 2080 մ լայնության կանիոն։ Պրիվոլնոյե գյուղից գետահովիտն ընդարձակվում է, վերածվում դարավանդված գոգահովտի։ Սնումը ձնաանձրևային է, վարարումը՝ գարնանը։ Տարեկան միջին ծախսը 1,07 մ³/վ է։ Ջրերն օգտագործվում են ոռոգման նպատակով։
Ուռուտի և Ձորագետի խառնարանում են գտնվում Լոռի բերդաքաղաքի ավերակները։ Գետակի վրա պահպանվել են 12-13-րդ դարերին ստեղծված Լոռի բերդի կամուրջը ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Լոռու մարզի գետեր Կատեգորիա:Ձորագետ գետի վտակներ
Տայգետե (արբանյակ)
Տայգետե (Ταϋγέτη), Յուպիտերի անկանոն բնական արբանյակներից է, ունի հակադարձ շարժում։ Հայտնաբերվել է Հավայան համալսարանի աստղագետների խմբի կողմից, որը ղեկավարում են Սքոթ Շեփարդը և Դևիդ Ջուիտը, հայտնաբերման մասին հայտնվել է 2001 թվականին, սկզբում արբանյակը ստացել է S/2000 J 9 ժամանակավոր անվանումը ։
Տայգետեն ունի մոտ 5 կմ տրամագիծ, և պտտվում է Յուպիտերի շուրջ միջինում 23 360 000 միլիոն կմ հեռավորության վրա, 732,2 օրվա ընթացքում ։ Արբանյակի ուղեծրի թեքումը կազմում է 165,2° խավարածրի հարթության նկատմամբ (163° Յուպիտերի հասարակածի նկատմամբ), իսկ էքսցենտրիսիտետը 0,252 է ։
Տայգետեն պատկանում է Կարմեի խմբին, որի արբանյակները ունեն հակադարձ շարժում, հեռավորությունը մոլորակից ընկնում է 23 - 24 գիգամետր միջակայքում, իսկ ուղեծրի թեքումը մոտ 165° է։
Արբանյակի անունը տրվել է 2002 թվականի հոկտեմբերին, այն անվանվել է Հունական դիցաբանության կերպար պլեադ Տայգետեի անունով, ով Ատլասի դուստրն էր և Զևսի սիրուհին ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Յուպիտերի արբանյակներ Կատեգորիա:Անկանոն արբանյակներ
Հուլիսի 2
Հուլիսի 2, տարվա 183-րդ (նահանջ տարիներին՝ 184-րդ) օրն է։
Նովոանդրեևկա (գյուղ, Կրասնոարմեյսկի շրջան)
2001 թվականի տվյալներով Նովոանդրեևկա գյուղում բնակվում էր 65 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Դոնեցկի մարզի Կրասնոարմեյսկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1922 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Շի (կոմունա)
Շի (Ski), կոմունա Նորվեգիայի Ակերսհուս ֆյուլքեյում։ Կոմունայի վարչական կենտրոնը Շի քաղաքն է։ Պաշտոնական լեզուն բուկմոլն է։ Զբաղեցնում է 165.54 կմ² տարածք ։
Շիի զինանշանը
Շի կոմունայի զինանշանը հաստատվել է 1986 թվականի դեկտեմբերի 19-ին և իրենից ներկայացնում է կապույտ գույնով ներկված վահան, ներքևի մասը կլոր, որի վրա պատկերված է արծաթագույն երեք ձիու գլուխ, որոնք դասավորված են այնպես, որ պատկերեն հավերժության նշան ։
Բնակչություն
Համաձայն 2009 թվականի մարդահամարի տվյալների՝ Շի կոմունայում բնակվում է 27815 մարդ։ Կոմունայի բնակչության քանակը վերջին 60 տարում աճ է գրանցել ։
Սպորտ
Շի կոմունայում առկա է սպորտային կյանքը։ Այստեղ գործում են բազմաթիվ ակումբներ, այդ թվում՝ ֆուտբոլի։ Շի ֆուտբոլային ակումբը խաղում է Նորվեգիայի ֆուտբոլի երկրորդ առաջնությունում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ակերսհուս ֆյուլքեի կոմունաներ
Սաթեմո (Գորիի շրջան)
Սաթեմո (სათემო), գյուղ Վրաստանում։ Գտնվում է Շիդա Քարթլի մարզի Գորիի շրջանում ։
Բնակչություն
Ըստ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալների, գյուղի բնակչությունը կազմում է 582 մարդ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Գորիի շրջան
Ենթակարմիր սպեկտրոսկոպիա
Ենթակարմիր սպեկտրոսկոպիա (տատանողական սպեկտրոսկոպիա, միջին ենթակարմիր սպեկտրոսկոպիա, ԵԿ-սպեկտրոսկոպիա, ԵԿՍ), նյութից ենթակարմիր ճառագայթման փոխազդեցությունները ուսումնասիրող սպեկտրոսկոպիայի բաժին։
Նյութի միջով ենթակարմիր ճառագայթում բաց թողելուց հետո, տեղի է ունենում մոլեկուլների տատանողական շարժման կամ նրանց առանձին հատվածների գրգռում։ Ընդ որում դիտվում է նմուշի միջով անցնող լույսի ինտենսիվության թուլացում։ Սակայն կլանումը տեղի է ունենում ընկնող ճառագայթման ոչ ամբողջ տիրույթում, այլ միայն ալիքի երեք երկարության դեպքում, որոնց էներգիան համապատասխանում է դիտարկվող մոլեկուլների տատանումների գրգռման էներգիային։ Հետևաբար, ալիքի երկարությունը (կամ հաճախությունը), որի դեպքում դիտվում է ԵԿ-ճառագայթման մաքսիմալ կլանում, կարող է վկայել մոլեկուլներում այս կամ այն ֆունկցիոնալ խմբի տեսակի և այլ հատվածների առկայությունը, որը լայնորեն կիրառվում է քիմիայի տարբեր բնագավառերում միացությունների կառուցվածքի հաստատման համար։
ԵԿ-սպեկտրոսկոպիայում ենթակարմիր սպեկտրը փորձարարական արդյունք է, այն բաց թողնված ենթակարմիր ճառագայթման ինտենսիվության ֆունկցիան է կախված նրա հաճախությունից։ Սովորաբար ենթակարմիր սպեկտրը պարունակում է կլանման մի քանի գիծ, որոնց դիրքերից կամ հարաբերական ինտենսիվությունից հետևություն է արվում ճառագայթվող նմուշի կառուցվածքի մասին։ Այսպիսի մոտեցումը հնարավոր դարձավ կուտակված ահռելի քանակի փորձարարական ինֆորմացիայի շնորհիվ՝ գոյություն ունեն կլանաման հաճախությունները նմուշում առկա որոշակի մոլեկուլային ֆրագմենտները կապող հատուկ աղյուսակներ։ Ստեղծված են նաև որոշ դասի միացությունների ԵԿ-սպեկտրների բազաներ, որոնք թույլ են տալիս ավտոմատ համեմատել անհայտ ուսումնասիրվող նյութի սպեկտրը արդեն հայտնիների հետ և այս կերպ տվյալ նյութը իդենտիֆիկացնել։
ԵԿ սպեկտրոսկոպիան հանդիսանում է անփոխարինելի վերլուծական մեթոդ և ծառայում է օրգանական մոլեկուլների, ոչ օրգանական և կոորդիացվածներ ինչպես նաև բարձրամոլեկուլային միացությունների կառուցվածքի ուսումնասիրման համար։ Հիմնական գործիքը, այս վերլուծությունների համար, հանդիսանում է ինֆրակարմիր սպեկտրոմետրը կամ Ֆուրյեի ձևափոխիչները։
Մեթոդի պատմություն
1800 թվականին ինֆրակարմիր ճառագայթումը հայտնագործվել է աստղագետ Ուիլյամ Հերշելի կողմից։ Օգտագործելով պրիզմա, նա դիտում էր տեսանելի ճառագայթման սպեկտրի կարմիր սահմանից այն կողմ գտնվող շրջանի ջերմաստիճանիի բարձրացումը։ 1882—1900 թվականներին Ուիլյամ դե Ուայվլեսլի Էբնեյը և գրանցեցին 52 միաացությունների ինֆրակարմիր սպեկտրները և համապատասխանեցրին դիտվող կլանման գծերը ֆունկցիոնալ խմբերի հետ, որոնք առկա էին այդ մոլեկուլներում։ Էական ներդրում մեթոդի մեջ կատարել է ամերիկացի ֆիզիկոս Ուիլյամ Կոբլենցը, ով 1903 թվականից, օգտվելով նատրիումի քլորիդե պրիզմայից, ստացել էր բավական ճշգրիտ և լիարժեք ԵԿ-սպեկտրներ հարյուրավոր օրգանական և ոչօրգանական նյութերի համար։
Այդ ժամանակ ինֆրակարմիր կլանման բնույթը մինչև վերջ հասկանալի չէր, սակայն 1930-ին արդեն ստեղծվել էր տեսություն, որում ենթադրվում էր, որ այս կլանումը դիտվում է մոլեկուլների տատանման արդյունքում և նրա վարքագիծը այսպես թե այնպես կախված է դիպոլային մոմենտի փոփոխության, ընտրության կանոնոերի, մոլեկուլների համաչափության և տատանումների ոչներդաշնակության հետ։
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո հնարավորություն ընձեռնվեց ԵԿ-սպեկտրոմետրի թույլ ազդանշանը ուժեղացնել, որը կրճատեց փորձի ընթացքը մեկից երկու ժամով։ Հետո կատարելագործվեց կարճ արձագանքման ժամանակով թերմոէլեկտրական ընդունիչների պատրաստման տեխնիկան։ դետեկտորի այս բարելավումները թույլատրեցին խուսափել ժամանակի ընթացքում ցուցանիշների դրեյֆը և բերեցին եկճառագայթանի սարքերի ստեղծմանը, որտեղ սանդղակի տրամաչափումը տոկոսայինն էր ալիքի երկարությանը կամ ալիքային թվերին։
ԵԿ-սպեկտրոսկոպիան զարգացավ ԵԿ-սպեկտրոմետրերի հայտնվելուց հետո, որոնք ի սկզբանե օգտագործվում էին աստղագիտական օբյեկտների շատ թույլ ենթաակարմիր ճառագայթման դետեկտման համար։ Ինտերֆերոգրամի կոնսերվերման Ֆուրյեյի ձևափոխումների սպեկտրների վերածման արագ մեթոդների մշակումից և սկանավորման ժամանակի փոքրացումից հետո, այսպիսի սարքավորումները սկսեցին թողարկվել սերիական ձևով, որը 1970-ականներին թույլ տվեց ԵԿ-սպեկտրոմետրերի շուկա դուրս գալ (Nicolet, Bruker) կոմպանիաներին, որոնք թողարկել էին համակարգիչներ, բայց սպեկտրոսկոպիայի բնագավառում աշխատանքի փորձ չունեյին։ ԵԿ-ինտերֆերոմետրերի առավելությունը կայանում էր իր մուլտիկոմպակտության մեջ (Ֆելգետտի առավելություն), այսինքն ալիքի բոլոր երկարությունների կլանման մասին ինֆորմացիայի միաժամանակյա հավաքը, որի հաշվին հասանելի էր դառնում, սպեկտրի սկանավորման ժամանակի ամրապնդման, ազդանշանի և աղմուկի հարաբերականությունը։ Նոր տիպի սարքերի արտադրության մեջ երկրորդ առավելությունը այն է, որ եթե դիսպերսիոն սարքերը ունեյին ելք ու մուտք, որոնք սահմանափակում էին իրենց միջով անցնող լույսի քանակը, ինտերֆերոետրի արտդրողականությունը որոշվում էր աղբյուրի լույսի հոսքի հաստությամբ։ Հավանաբար, նորաձևությոունը ևս մեծ դեր ունեցավ ԵԿ-սպեկտրոմետրերի Ֆուրյեյի ձևափոխիչների հետ տարածման վրա, քանի որ այդ ժամանակ ազդանշան/աղմուկ մեծ համեմատականության կարիքը չկար՝ սովորաբար նմուշները պատրաստվում էին բավականին երկար, քան կատարվում էին չափումները, և նմուշի զանգվածը բավարար էր որակյալ սպեկտրների գրանցման համար։
ԵԿ-սպեկտրոմետրերը թույլատրեցին ստանալ ԵԿ-շրջանի հեռավոր սպեկտրներ, դիտել բյուրեղների ցանցավոր տատանումները, ինչպես նաև, շնորհիվ աղմուկ/ազդանշան բարձր հարաբերակցության, հաղթահարել օրգանական միացությունների սպեկտրների ինտերպրետացիաների բարդություները։ Այն ժամանակվա տարածված զբաղմունքներից մեկը սպեկտրների թվային մշակումն էր՝ հատկապես լուծիչների կլանման գծերի հեռացումը և խառնուրդների հաճախության աստիճանի ու բնույթի որոշումը։ Ինտերֆերոմետրերը մեծ տարածում գտան նաև բիոլոգիական մոլեկուլների ջրային լուծույթների հետազոտան մեջ։
1980-ականներին հայտնվեցին գազային քրոմոգրաֆիան և ԵԿ-սպեկտրները միավորող կոմբինացված մեթոդներ։ Մեծ չափերի հատակադիր սարքերը փոխարինվեցին ավելի կոմպակտ սեղանի վրա տեղակայվող մոդելներով։ Հնարավորություն ստեղծվեց ժամանակի աստիճանաձև սկանավորման, որը թույլ տվեց մի կետում հավաքված տվյալներով ուսումնասիրել դինամիկական պրոցեսները։
ԵԿ-ճառագայթման հիմնական բնութագրիչները
ԵԿ-սպեկտրոսկոպիան հիմնված է քիմիական նյութերից ինֆրակարմիր ճառագայթման կլանման երևույթի և համաժամանակ մոլեկուլների գրգռման վրա։ Ենթակարմիր ճառագայթումը իրենից ներկայացնում է էլեկտրամագնիսական ալիք և բնութագրվում է λ ալիքի երկարությամբ, ν հաճախությամբ և ալիքային թվով, որոնք կապված են հետևյալ կախվածությամբ՝
որտեղ с — լույսի արագությունն է, իսկ n — միջավայրի բեկման ցուցիչը ։
Կլանման սպեկտրոսկոպիայում, որը ԵԿ-սպեկտրոսկոպիայի մասնավոր դեպք է հանդիսանում, տեղի է ունենում մոլեկուլների կողմից որոշակի էներգիայով ֆոտոնների կլանում, որը Պլանկի հաստատունի միջոցով կապված է էլեկտրամագնիսական ալիքի հաճախության հետ՝
Ֆոտոնի կալնմամբ տեղի ունենում մոլեկուլի գրգռում՝ էներգիայի մեծացմամբ, երբ մոլեկուլը անցնում է E1 հիմնական տատանողական վիճակից E2 որորշ գրգռված տատանողական վիճակ, այնպես որ, այս երկու վիճակների էներգիաների տարբերությունը հավասaր է ֆոտոնի էներգային։
Կլանված ինֆրակարմիր ճառագայթման էներգիան ծախսվում է խտացված նյութի տատանողական անցումների գրգռման վրա։ Գազերի համար ենթակարմիր ճառագայթման քվանտի կլանումը հանգեցնում է տատանողական և պտտական անցումների։
Մոկեկուլների տատանման տեսակներ ու էներգիա
Մոլեկուլների տատանողական շարժումները որոշվում են նրանց ներքին, կամ ազատության տատանողական աստիճաններով։ Ազատության տատանողական աստիճանների թիվը և նրանց համապատասխանող տատանումները հավասար են (3n–5) գծային մոլեկուլների համար և ոչգծայինների համար՝ (3n–6), որտեղ n-ը մոլեկուլների մեջ ատոմների թիվն է ։ Օրինակ, ջրի H2O մոլեկուլը ոչգծային է և ունի երեք տատանողական ազատության աստիճան, իսկ ջրածնի H2 մոլեկուլը միայն մեկը։
Մոլեկուլների տատանումները կարող են նկարագրվել հարմոնիկ օսցիլյատորների և ոչ հարմոնիկ օսցիլյատորների մոդելների օգնությամբ։ Հարմոնիկ օսցիլյատորների տեսանկյունից երկատոմանի մոլեկուլը իրենից ներկայացնում է m1 և m2 երկու զանգված, միավորված նրանց զանգվածի կենտրոնով անցնող կոշտ զսպանակով, որը հավասար է ՝
Տրված արտահայտություններից հետևում է, որ երկատոմանի օսցիլյատորի տատանումների հաճախությունը կախված է Kուժային հաստատունից, որն, իր հերթին, կապված է երկու ատոմների միջև կապի էներգիայով, ինչպես նաև տատանումներին մասնակցող ատոմների զանգվածներով։ Բազմատոմ մոլեկուլների համար տատնումները կրում են ավելի բարդ բնույթ և հարմոնիկ օսցիլյատորը կիրառելի չէ։
Պոտենցիալ էներգիայի գրաֆիկը իրենից ներկայացնում է ատոմի հանգստի (re) սկզբնական վիճակին համաչափ պարաբոլ։ Համաձայն քվանտային մեխանիկայի, մոլեկուլների էներգետիկ վիճակները քվանտացված են, այսինքն դիսկրետ են։ Նման քվանտային վիճակները անվանում են տատանողական հավասարումներ։ Տատանողական մակարդակները հեռացված են իրարից հավասար հեռավորություններով, և նրանց էներգիան հնարավոր է հաշվել հավասարումով
Առավել ճշգրիտ մոդել համարվում է ոչ ներդաշնակ օսցիլյատորը։ Ոչ ներդաշնակությունը արտահայտվում է, երբ էլեկտրական դիպոլային մոմենտը փոխվում է ատոմների տեղաշարժմանը ոչ համեմատական։ Տրված մոդելի առանձնահատկությունը կայանում է նրանում, որ տատանողական մակարդակների հեռավորությունը փոքրանում է մակարդակի համարի մեծացմանը զուգընթաց։ Ներդաշնակությունից շեղումը նույնպես կատարվում է ներքևից վերև։ Մակարդակի էներգիան ոչներդաշնակ օսցիլյատորի դեպքում արտահայտվում է կերպ՝
Տատանումների ոչ ներդաշնակությունը բերում է ընտրության օրենքի արագության փոքրացմանը, որի արդյունքում սպեկտրներում կարող են դիտվել Δv = ±2 օբերտոններով անցումներ։ Որպես օրենք, օբերտոնի հաճախությունը ընկած է 2×ν1-b միջակայքում, որտեղ ν1 և ν2-ը մոլեկուլի ինչ որ ֆունդամենտալ տատանման հաճախություններն են։ Կոմբինացված շերտը առաջանում է գրգռված վիճակներից տատանողական անցումների ժամանակ։ Սովորաբար խտացաված վիճակի համար օբերտոնների ինտենսիվությունը և կոմբինացված շերտերը 10—100 անգամ ցածր են, քան հիմնականներինը, չնայած կարող են հանդիպել և բացառություններ։
Եթե օբերտոնը կամ կոմբինացված շերտը ինչ որ ֆունդամենտալ տատանման հետ հաճախություններով համընկնում են, ցուցաբերվում է, որը բերում է համարյա նույն ինտենսիվության կլանման երկու գծերի հայտնվելուն, այն ժամանակ երբ սպասվում էր միայն մեկ ֆունդամենտալ գիծ։ Երբեմն նույնպես տեղի են ունենում համարյա միևնույն հաճախությամբ տատանումների տեղաշարժեր՝ ընդ որում տատանումնների թիվը մնում է նույնը, բայց նրանք առաջանում են այլ հաճախություններով և արդեն չեն կարող վերաբերվել մեկ կապի։ Սպեկտրներում նուրբ կառուցվածքի հայտնվելը ևս հանդիսանում է բարդացնող հանգամանք, որը համապատասխանում է պտտական անցումներին (այսպիսի երևույթ դիտվում է միայն գազանման վիճակում գտնվող նյութերում)։
Բնութագրիչ տատանումներ
Բազմատոմ մոլեկուլները ունենում են 3n–6(5) նորմալ տատանումներ, և յուրաքանչյուր այդպիսի տատանման ժամանակ մասնակցում են ոչ թե մի կապի ատոմի զույգեր, այլ այս կամ այն աստիճանի մոլեկուլի բոլոր n ատոմները։ Սակայն փորձնականորեն հաստատվել է, որ որոշակի ֆունկցիոնալ խմբերի տատանումների համար «կողմնակի» ատոմներ ներդրումը և մապերը բավականաչափ փոքր է, դրա համար անկախ կախվածությունից այդ ֆունկցիոնալ խմբերը կլանում են հաճախությունների սահմանափակ ինտերվալում։ Այս փաստը թույլ տվեց բազմաթիվ սպեկտրների համեմատման ճանապարհով համադրել մոլեկուլում առկա բնութագրկան հատվածները դիտվող կլանման շերտերի հետ։ Այդպիսի շերտերը ստացել են խմբային, կամ բնութագրական անվանումները։ Նրանցով կարելի է արագ և միանշանակ հաստատել մոլեկուլում համապատասխան հատվածների ներկայությունը կամ բացակայությունը։
Բնութագրական տատանումները կարող են ծագել երկու պատճառով։
Գոյություն ունեն նաև քիչ որոշված բնութագրական տատանումներ, որոնք դիտվում են հաճախությունների առավել լայն ինտերվալում։ Սակայն նրանց դիրքը սպեկտրում կարելի է բացատրել ատոմների զանգվածով, ռեզոնանսով կամ մոլեկուլում էլեկտրոնային էֆեկտով։
Ճառագայթման կլանում
Սովորաբար սարքը փորձի ժամանակ ճառագայթում է ենթակարմիր ճառագայթման բոլոր ալիքի երկարությունները միաժամանակ ընդհուպ ԵԿ (14 000 — 4000 սմ−1) մոտակա շրջանը, միջին (4000 — 400 սմ−1) շրջանը և ԵԿ հեռավոր (400 — 10 սմ−1) շրջանը։ Նյութիի կողմից ճառագայթման կլանումը քանակապես նկարագրվում է Բուգեր-Լամբերտ-Բերի օրենքով, և սպեկտրը ստացվում է (T, transmittance, %) թողնելիության գործակիցի կախվածության, կամ (D, optical density) օպտիկական խտության ալիքի երկարությունից(հաճախություններ, ալիքային թվեր) կառուցումից։
Որպեսզի, ճառագայթման կլանումը տեղի ունենա, անհրաճեշտ է երկու պայմանների իրականացում։ Առաջինը, կլանվում են միայն այնպիսի հաճախությամբ ալիքներ, որոնք համընկնում են այս կամ այն մոլեկուլի տատանման հաճախության հետ։ Երկրորդ՝ տատանումները պետք է առաջացնեն մոլեկուլի դիպոլային մոմոենտի փոփոխություններ։ Այս պատճառով մոլեկուլները, որոնք չունեն դիպոլային մոմենտ (օրինակ, H2, N2, O2, ինչպես նաև առանց կովալենտ կապերի աղերն ու մետաղները), չեն կլանում ենթակարմիր ճառագայթումը։ Շերտերի ինտենսիվությունը Եկ-սպեկտրում համեմատական է դիպոլային մոմենտի փոփոխության քառակուսուն:։
Դիսպերսային ենթակարմիր սպեկտրոմետրեր
Դիսպերսիոն ենթակարմիր սպեկտրոմետրերում միագույնի դերը կարող է կատարել պրիզման, իսկ սարքերի առավել նոր մոդելներում՝ դիֆրակցիոն ցանցը։ Սովորաբար օպտիկական սխեմայում միագույնը տեղադրվում է վերլուծող նյութով կյուվետից հետո, այսինքն ճառագայթումը սպեկտրում դասավորվում է փոխներգործելով նմուշի հետ։ Միևնույն ժամանակ ճառագայթման յուրաքանչյուր ալիքի երկարության համար հերթականությամբ գրանցվում են ճառագայթման ինտենսիվությունը, որը և տալիս է կլանման սպեկտրը։ Ճառագայթման ճանապարհին դրված է կարգավորվող լայնքով ճեղք, որը թույլատրում է աշխատանքի համար ընտրել որոշակի սպեկտրալ ինտերվալ (սովորաբար 20-ից մինչև 0, 5 սմ−1):
Առավել հաճախ օգտագործվում են երկճառագայթանի դիսպերսիոն ԵԿ-սպեկտրոմետրեր։ Այս դեպքում ճառագայթումը բաժանվում է երկու մասի, նրանցից մեկը անցնում է նկարագրվող նմուշով, իսկ երկրորդը՝ համեմատության համար նախատեսված նմուշով (մաքուր լուծույթ, կամ կալիումի բրոմիդի հաբ առանց նմուշի)։ Այս երկու ճառագայթը փոխ առ փոխ ընկնում են դետեկտորի վրա, որտեղ առաջացնում են տարբեր ինտենսիվության ազդանշաններ։ Նրանց հարաբերակցությունը տալիս է բացթողնման Т մեծությունը։
Ֆուրյեի ձևափոխմամբ սպեկտրոմետրեր
Ֆուրյե-սպեկտրոմետրը իրենից ներկայացնում է Մայքելսոնի ինտերֆերոմետրը, որում հայելիներից մեկը շարժական է, ինչը թույլ է տալիս ճառագայթների ընթացքի տարբերությունը ձևափոխել: Հայելիների տեղաշարժը կատարվում է ԷՀՄ-ի կողմից ղեկավարվող մեխանիկական շարժակով:
1 — Սպիտակ լույսի աղբյուր կամ ուսումնասիրվող աղբյուր;
2 — Կոլիմատորի ոսպնյակ;
3 — Ուսումնասիրվող նյութով կլյուվետ;
4 — Հենակետային (էտալոնային) լազեր;
5 — Լազերից եկող հենակետային ճառագայթի օժանդակ հայելիներ;
6 — Հենակետային ճառագայթի լուսաընդունիչ;
9 — Շարժական հայելու մեխանիկական շարժակ;
10 — Լուսաընդունիչի օբյեկտիվ;
11 — Լուսաընդունիչ;
12 — Ինտերֆերոգրամի ընդունող և մշակող համակարգիչ;
13 — Լուսաբաժանիչ թիթեղ:]]
Ֆուրյե-ԵԿ-սպեկտրոմետրերի գլխավոր բաղադիչներից է 19-րդ դսրի վերջից հայտնի Մայքելսոնի ինտերֆերոմետրը։ Նրա առանցքային տարրն են հանդիսանում երեք հայելիները։ Լուսաբաժանիչ հայելային թիթեղը բաժանում է ճառագայթման փունջը երկու հավասար մասի, որոնցից մեկը անդրադառնում է անշարժ հայելուց, իսկ երկրորդը՝ շարժականից (սկաներից)։ Անդրադարձած երկու ճառագայթն էլ նորից ընկնում են լուսազտիչ հայելու վրա, որտեղ միանալով ուղղվում են դեպի դետեկտորը (լուսաընդունիչ)։ Շարժական հայելին ստեղծում է լույսի երկու փնջերի օպտիկական ընթացքի տարբերությունը (ընթացքի տարբերություն)։ Ընթացքի (n+½)×λ տարբերության դեպքում անցնող փնջերը իրար փոխադարձ թուլացնում են, իսկ անդրադարձածները, ընդհակառակը, իրար ուժեղացնում են։ Արդյունքում ստացվում է ինտերֆերոգրամ՝ գրանցված ճառագայթման ինտենսիվության և փնջերի ընթացքի տարբերության կախման գրաֆիկը։ Միագույն ճառագայթման համար այն ուի կոսինուսոիդի տեսք։ ԵԿ-սպեկտրոսկոպիայում օգտագործվող պոլիքրոմատիկ լույսի համար այն աելի բարդ տեսք ունի և պարունակում է դետեկտորի վրա ընկնող փնջի մասին ամբողջ ինֆորմացիայան։ Հետագայում ինտերֆերոգրաման վերածվում է ենթակարմիր սպեկտրի Ֆուրյեյի ձևափոխման միջոցով։
Օրգանական միացություններ
Օրգանական միացությունների տատանողական սպեկտրները հիմնականում ունեն բարդ կառուցվածք և պարունակում են մեծ թվով տարբեր ձևի ու ինտենսիվության շերտեր։ Փորձնականորեն հաստատվել է, որ սպեկտրի որոշակի շրջանում այս կամ այն տիպի շերտերի առկայությունը վկայում է մոլեկուլում նրանց համապատասխան ֆունկցիոնալ խմբի առկայության մասին։ Սակայն ոչ մի խումբ էլ չի կարող լիովին մեկուսացված լինել մոլեկուլի մնացած մասի տատանումներից։ Դա բերում է ֆունկցիոնալ խմբերի քիմիական միջավայրից շերտեիի ինտենսիվության և հաճախության որոշ փոփոխությունների։
Բազմահազար օրգանական միացությունների ԵԿ-սպեկտրների վերլուծությունը հնարավորություն է տվել կազմել համահարաբերակցական աղյուսակներ, որոնք կապում են տատանումների հաճախություններն ու ինտենսիվությունը ֆունկցիոնալ խմբերի հետ։ Սակայն սովորաբար օրգանական միացությունների սպեկտրներում առկա են նաև կլանման շերտեր, որոնց չի կարելի համեմատել կոնկրետ տատանման հետ։
X–H-ի հետ կապված տատանումը, որտեղ X-ը C, O կամ N է, կարելի է մոտավոր նկարագրել ինչպես երկատոմանի մոլեկուլի տատանումները։ Այս դեպքում բերված μ զանգվածը միշտ մոտ է 1-ին, իսկ K ուժային հաստատունի արժեքը համարյա նույնն է բոլոր այդ տեսակ կապերի համար, դրա համար X–H տատանումները ի հայտ են գալիս հաճախության համարյա միևնույն շրջանում։ Օրինակ, C–H կապի ուժային հաստատաունը հավասար է համարյա 490 Ն/մ-ի, որը տալիս է 3000 սմ−1-ի հաճախություն։ O–H և N–H կապերի համար հաճախության արժեքները սովորաբար բարձր են K-ի մեծ արժեքների պատճառով։
Դեֆորմացիոն տատանումների ուժային հաստատունները ցածր են, քան համապատասխան վալենտային տատանումներինը, դրա համար նրանք ի հայտ են գալիս ավելի ցածր հաճախությունների դեպքում։ Օրինակ, XH2 խմբի տատանումները ընկած են 1500 սմ−1 միջակայքում, XYH խմբինը՝ 1500-ից 1000 սմ−1, իսկ XYZ՝ (բոլոր ատոմները համեմատաբար ծանր են) 1000 սմ−1-ից ցածր միջակայքում։
Այսպիսով սպեկտրները կարելի է բաժանել չորս խմբի՝
Իզոտոպ տեղակալումը տանում է նրան, որ տատանման հաճախությունը տեղաշարժվում է, ընդ որում փորձնականորեն դիտված տեղաշարժը հիմնականում համընկնում է հաշվարկվածի հետ։ Տեսականորեն, ջրածնի ատոմի փոխարինումը դեյտերիումով պետք է բերի √2 = 1, 414 անգամ հաճախության փոփոխության, բայց պրակտիկայում այդ տեղաշարժը կախված է նաև այլ տիպի տատանումներից, օրինակ, վալենտային համաչափ և ճոճանակավոր տատանումների համար փոփոխության գործակիցը կազմում է 1, 379, իսկ վալենտային անհամաչափինը՝ 1, 349 անգամ, մակերեսային դեֆորմացվածինը՝ 1, 349, հովհարայինինը՝ 1, 323, պտտականինը՝ 1, 414 անգամ։ Ինչպես նաև հաշվարկված պարամետրերից շեղումները դիտվում են կապի երկարության ոչ մեծ կարճեցման պատճառով երբ նրանք տեղակալվում են ավելի ծանր իզոտոպերով, օրինակ, H35Cl և D35Cl մոլեկուլների համար ատոմների կենտրոնների միջև հավասարակշռական հեռավորությունները հավասար են 1, 2837 և 1, 2813 Å :
Ոչ օրգանական, կոորդինացվաած և մետաղաօրգնական միացություններ
Ոչ օրգանական միացության ենթակարմիր սպեկտրի տեսքը ամենից առաջ կախված է նրա ագրեգատային վիճակից։ Գազանման նմուշների համար հնարավոր է պտտական վիճակների միջև անցումների ժամանակ կառուցվածքի թեթև պտտման արտահայտում։ Հեղուկ վիճակներին անցման ժամանակ պտտական անցումները անհետանում են լուծույթներում մոլեկուլների բարձր հաճախային բախումների հետևանքով։ Այնպես և խտացված նյութերում ծագում են նոր կլանման շերտեր 300 սմ−1-ից փոքր հաճախությունների դեպքում, որոնք համապատասխանում են ցանցային տատանումներին։
ԵԿ-ճառագայթման (12 500-4000 սմ−1) մոտ միջակայքում սովորաբար հայտնվում են օբերտոնային ֆունդամենտալ կամ բաղկացուցիչ տատանումներին համապատասխանեցված շատ շերտեր։ Միջին ԵԿ-ճառագայթման համար առանձնացնում են (4000—1300 սմ−1) խմբային հաճախությունների միջակայքը և (1300-650 սմ−1) մատնահետքերի միջակայքը։ Առաջին միջակայքում արտահայտվում են խմբային տատանումներ, որորնք նկարագրվում են մոլեկուլի որևիցե ատոմների զույգով՝ 4000-ից 2500 սմ−1-ը տատանումներ են ջրածնի ատոմների մասնակցությամբ, 2500-ից 2000 սմ−1-ը եռակի կապեր տատանումներն են, 2000-ից 1540 սմ−1-ը երկակի կապերի տատանումները։ Մատնահետքերի միջակայքում գտնվում են բազմատոմ համակարգերի դեֆորմացված և կմախքային տատանումները։ ԵԿ-ճառագայթման հեռավոր միջակայքը (667-ից 10 սմ−1) պարունակում է ածխածնի, ազոտի, թթվածնի և ֆտորի դեֆորմացված տատանումներ, որոնք կախված են 19 զ.ա.մ.-ից բարձր ատոմների հետ, ինչպես նաև ցիկլային ու ոչ հագեցած համակարգերի դեֆորմացված տատանումներ։ Տվյալ միջակայքի տատանումները հատկապես զգայուն են քիմիական շրջապատի նկատմամբ և կարող են օգտագործվել իզոմերների կառուցվածքի բացահայտման համար։ Նաև տվյալ միջակայքը հարմար է մետաղաօրգանական միացությունների ուսումնասիրման համար, քանի որ տատանումների հաճախությունները ուժեղ կախված են կոմպլեքսկազմավորիչ ատոմից։
Բարձրամոլեկուլային միացություններ
Ի տարբերություն ցածրամոլեկուլային միացությունների պոլիմերները բաղկացած են երկար շղթաներից։ Դա հանգեցնում է նրան, որ նրանց համար կարելի է դիտել հավելյալ կլանման շերտեր, որոնք վերաբերում են ամբողջ շղթայի տատանումներին։
Բարձրամոլեկուլային միացությունների համար ստացված ԵԿ-սպեկտրները դժվարեցվում են նրանով, որ նրանք ուժեղ կլանում են ԵԿ-ճառագայթումը։ Որպեսզի օպտիկական խտության մեծությունը համընկնի թույլատրելի արժեքների հետ, համաձայն Բուգեր-Լամբերտ-Բերգի օրենքի, անհրաժեշտ է, որ պոլիմերի հաստությունը լինի մոտ 5 մկմ։ Այդպիսի հաստության նյութ կարելի է ստանալ լաբորատորիայում, սակայն տարածված նյութերը հաստ են, հետևաբար պոլիմերների վերլուծության համար օգտագործվում են այնպիսի փոխարինիչներ, ինչպիսիք են լրիվ ներքին անդրադարձման խաթարումը (ԼՆԱԽ) և ներքին անդրադարձման սպեկտրոսկոպիան։ Այս մեթոդներում էֆեկտիվ արդյունքը շատ փոքր է (1 մկմ և ավելի քիչ)։
Պոլիմերի կառուցվածքը սովորաբար հաստատում են, կիրառելով ԵԿ-սպեկտրոսկոպիան և կոմբինացված ցրման սպեկտրոսկոպիան համատեղ։ Առաջինը տալիս է մեծ դիպոլային մոմենտ ունեցող ֆունկցիոնալ խմբերի (C–H, C=O) մասին ինֆորմացիա, այն ժամանակ երբ երկրորդը զգայուն է մակրոմոլեկուլային շղթաներում (C–C, C=C) պարունակվող բևեռացված խմբերի նկատմամբ։ ԵԿ-սպեկտրների միջոցով կարելի է որոշել բարձրամոլեկուլային միացության կշռվածքի մեջ ծայրային ֆունկցիոնալ խմբերի քանակը և գնահատել նրա մոլեկուլային զանգվածը։ ԵԿ-սպեկտրոսկոպիան օգնում է որոշել համապոլիմերների բաղադրիչ կոմպոնենտները և խառնուրդում ցածրամոլեկուլային ավելցուկները։ Հատկապես դա կարևոր է արդյունաբերության մեջ պոլիմերի իդենտիֆիկացիայի և հատկությունների հաստատման ժամանակ։ Տվյալների համապատասխան բազայի կիրառման ժամանակ, որի հետ մեխանիզմի ալգորիթմը համեմատում է դուրս բերված ԵԿ_սպեկտրը, այս գործընթացը կարող է արդեն հնացած լինել։ ԵԿ-սպեկտրի ազդանշանների համապատասխան որոշվում է նաև պոլիմերի ճյուղավորման աստիճանը, նրանց ստերեոկանոնավորությունը և պոլիմեր բյուրեղայնությունն ու ամորֆությունը։
Նմուշների նախապատրաստում
Եթե նմուշը անկայուն է կամ շուտ ցնդում է, ապա սպեկտրի գրանցման համար օգտնվում են ջրային սառեցուցիչով կուվեյտից։ Այդպիսի կուվեյտի ընտրությունը էական է մեծ հզորությամբ ենթակարմիր ճառագայթման սարքի դեպքում։ Ինչպես և հեղուկ նյութերի սպեկտրների գրանցման ձև է նրանց լուծումը համապատասխան լուծիչի մեջ։ Սովորաբար այդ նպատակի համար ջուր չեն օգտագործում, քանի որ այն համատեղելի չէ շատ օպտիկական հումքերի հետ և ուժեղ կլանում է ԵԿ-միջակայքում։ Ավելի հարմար է այնպիսի լուծիչներ օգտագործել, որոնք բաղկացած են համաչափ մոլեկուլներից, քանի որ նրանք ԵԿ- սպեկտրում տալիս են մինիմալ քանակով շերտերի թիվ։ Այս իմաստով հատուկ նշանակություն ունեն ծծմբաածխածինը և քառաքլոր ածխածինը։
ՊԻնդ նյութերի սպեկտրների ստացման համար պետք է նրանց մանրացնել դարձնելով փոշի ու ցրել մատրիցայում։ Որպես մատրիցա հիմնականում օգտագործում են կալիումի բրոմիդը՝ 200-300 մգ քանակությամբ խառնվում է (1-2 մգ) նմուշի հետ, տրորվում է (որակյալ սպեկտրների ստացման համար հարկավոր է, որ մասնիկների չափերը չգերազանցեն ճառագայթման ալիքի երկարությունը), ջրի հեռացման համար կատարվում է վակուումացում և մամլվում է հիդրավլիկ մամլիչով (սովորաբար 15 կամ 25 տոննա հզորությամբ) 13 մմ տրամագծով և 1 մմ հաստությամբ հաբի։ Օգտագործելուց առաջ կալիումի բրոմիդը կարելի է տաքացնել մինչև 40 °С, նրա համար, որ վրան ջուր չխտանա, որը նույնիսկ քիչ քանակությամբ արտահայտվում է սպեկտրում 3450 և 1640 սմ−1 երկարությամբ շերտի տեսքով։ Այսպիսի եղանակի առավելությունը կայանում է նրանում, որ կալիումի բրոմիդը չի կլանում 400 ս<մsup>−1-ից բարձր տիրույթում։ Ինչպես նաև լուծվող նյութերը կարելի է քսել ապակու վրա լուծույթի տեսքով, որից հետո լուծիչը հեռացնել ենթակարմիր լամպով։