cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն
Վաղ շրջան (1919–1939)
Խորհրդային միության մարքսիստ-լենինիստական վերնախավն ինտենսիվորեն քննարկում էր արտաքին քաղաքականության հարցերը և մի քանի անգամ փոխում նրա ուղղությունները։ Նույնիսկ երբ Ստալինը 1920-ական թվականների վերջին իր ձեռքը վերցրեց բռնապետական վերահսկողությունը, այնտեղ ընթանում էին բանավեճեր, որի արդյունքում նա կարող էր անմիջապես փոխել իր դիրքորոշումը ։
ԽՍՀՄ գոյության սկզբնական շրջանում ենթադրվում էր, որ շուտով կոմունիստական հեղափոխություններ կբռնկվեն յուրաքանչյուր խոշոր արդյունաբերական երկրում, իսկ Խորհրդային Միության պատասխանատվությունն էր օգնելու դրան։ Կոմինտերնը ընտրության միջոցն էր։ Արդյունքում, տեղի ունեցան քիչ թվով հեղափոխություններ, որոնք, սակայն, շատ շուտ ճնշվեցին։ Դրանցից ամենաերկարը տեղի ունեցավ Հունգարիայում, իսկ Հունգարական Խորհրդային Հանրապետությունը գոյություն է ունեցել միայն 1919 թվականի մարտի 21-ից մինչև օգոստոսի 1-ը։ Ռուսաստանի բոլշևիկներն այն վիճակում չէին, որ ինչ-որ օգնություն տրամադրեին։
1921 թվականին Լենինը, Տրոցկին և Ստալինը հասկացան, որ կապիտալիզմն արմատացել է Եվրոպայում և առաջիկայում որևէ լայնածավալ հեղափոխություն չի լինի։ Ռուսաստանի բոլշևիկների պարտականությունը դարձավ պաշտպանելու այն, ինչ իրենք ունեին Ռուսաստանում և խուսափել ռազմական այնպիսի դիմակայությունից, որը կարող էր կործանել նրանց պլացդարմը։ Ռուսաստանը, Գերմանիայի հետ միասին, դարձավ վտարանդի պետություն։ Վերջին երկուսը 1922 թվականին Ռապալլոյի պայմանագրով կարգավորեցին իրենց հարաբերությունները։ Միևնույն ժամանակ, երկու երկրները Գերմանիայի անօրինական բանակի և օդային ուժերի համար ԽՍՀՄ գաղտնի ճամբարներում ստեղծեցին ռազմաուսումնական ծրագրեր ։
Մոսկվան հանկարծ դադարեցրեց սպառնալ մյուս երկրներին և փոխարենը սկսեց աշխատել առևտրի ու դիվանագիտական ճանաչման տեսանկյունից խաղաղ հարաբերությունների կարգավորման ուղղությամբ։ Միացյալ Թագավորությունը անտեսեց մարքիսզմ-լենինիզմից եկող սպառնալիքի վերաբերյալ Ուինսթոն Չերչիլի ու մի քանի անձանց զգուշացումները և 1922 թվականին հաստատեց առևտրային ու փաստացի դիվանագիտական հարաբերություններ։ Բրիտանացիների մոտ հույս էր առաջացել, որ կվճարվեն ցարական մինչպատերազմական պարտքերը, սակայն դրանք անմիջապես հետաձգվեցին։ Մեծ Բրիտանիան պաշտոնապես ճանաչեց ԽՍՀՄ անկախությունը, երբ 1924 թվականին իշխանության եկավ Լեյբորիստական կուսակցությունը ։ Մյուս երկրներն սկսեցին հետևել Մեծ Բրիտանիայի օրինակին՝ առևտրային հարաբերություններ հաստատելով Խորհրդային միության հետ։ Հենրի Ֆորդը վերջինիս հետ լայնամասշտաբ գործարար հարաբերություններ հաստատեց միայն 1920-ական թվականների վերջին՝ հուսալով, որ դա կհանգեցնի երկարաժամկետ խաղաղությանը։ Վերջապես 1933 թվականին Միացյալ Նահանգները պաշտոնապես ճանաչեց ԽՍՀՄ-ն. որոշում, որն ուներ ամերիկյան հանրության աջակցությունը և, հատկապես, բիզնեսի, որի համար բացվում էր նոր եկամտաբեր շուկա ։
1920-ական թվականների վերջին և 1930-ական թվականների սկզբին Ստալինն աշխարհի մարքսիստ-լենինիստական կուսակցություններին հանձնարարեց լուրջ ընդդիմախոսել ոչ մարքսիստական կուսակցություններին, աշխատավորական միություններին և ձախական այլ կազմակերպությունների։ Ստալինը մտափոխվեց 1934 թվականին՝ առաջ քաշելով « Ժողովրդական ճակատ » ծրագիրը, որը մարքսիստական բոլոր կուսակցություններին կոչ էր անում միավորվել հակաֆաշիստական քաղաքական, աշխատավորական և կազմակերպչական բոլոր ուժերի հետ, որոնք ընդդիմանում էին ֆաշիզմին, հատկապես դրա նացիստական տարբերակին ։
1939 թվականին, Մյունխենի համաձայնագրից կես տարի անց, ԽՍՀՄ-ն Ֆրանսիայի և Մեծ Բրիտանիայի հետ միասին փորձեց ձևավորել հականացիստական դաշինք ։ Ադոլֆ Հիտլերն առաջարկեց առավել ձեռնտու պայմանագիր, որը Խորհրդային միությանը հնարավորություն կտար վերահսկողության տակ վերցնել Արևելյան Եվրոպայի մեծ մասը՝ Մոլոտով-Ռիբենտրոպ պակտի միջոցով։ Սեպտեմբերին Նացիստական Գերմանիան հարձակվեց Լեհաստանի վրա։ Նույն ամսին Խորհրդային զորքերը ևս մտան Լեհաստան, որի արդյունքում այդ երկիրը բաժանվեց երկու մասի։ Ի պատասխան, Մեծ Բրիտանիան և Ֆրանսիան պատերազմ հայտարարեցին Գերմանիային, որի հետևանքով սկսվեց Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը ։
Սառը պատերազմ (1945–1991)
Սառը պատերազմը աշխարհաքաղաքական լարվածության ժամանակաշրջան էր Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների և Խորհրդային միության, ինչպես նաև նրանց դաշնակիցների՝ համապատասխանաբար ՆԱՏՕ-ի և Արևելյան բլոկի միջև, որն սկսվել էր 1945 թվականին՝ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո։ «Սառը պատերազմ» եզրույթը կիրառվում է այն պատճառով, որ դրա ընթացքում երկու գերտերությունները միմյանց դեմ չեն ծավալել ակտիվ մարտական գործողություններ, բայց նրանցից յուրաքանչյուրը պրոքսի պատերազմներում աջակցում էր հակընդդեմ կողմերին։ Երկու գերտերությունների միջև հակամարտությունը ձևավորվել էր գաղափարախոսական և աշխարհաքաղաքական պայքարի շուրջ, որը միտված էր համաշխարհային ազդեցության տարածմանը, որին նախորդել էր 1945 թվականին միևնույն դաշինքի կազմում Նացիստական Գերմանիայի նկատմամբ հաղթանակը։ Բացի միջուկային զինանոցի զարգացումից և զինված ուժերի տեղակայումից, գերիշխանության համար պայքարն արտահայտվել է անուղղակի միջոցներով, ինչպիսիք են հոգեբանական պատերազմը, քարոզչական արշավները, լրտեսությունը, հեռուն գնացող տնտեսական պատժամիջոցները, մրցակցությունը սպորտային մրցաշարերում և տեխնոլոգիական մրցելույթները, ինչպես օրինակ տիեզերական մրցավազքը։
Քաղաքականություն
Խորհրդային Միությունում եղել է իշխանության երեք հզոր հիերարխիա։ Իշխանության օրենսդիր ճյուղը ներկայացրել է ԽՍՀՄ Գերագույն խորհուրդը, կառավարությունը կամ գործադիր իշխանությունը՝ ԽՍՀՄ Մինիստրների խորհուրդը և Խորհրդային Միության կոմունիստական կուսակցությունը (ԽՄԿԿ), որը երկրի միակ օրինական կուսակցությունն ու որոշումների վերջնական կայացնողն էր ։
Կոմունիստական կուսակցություն
Կոմունիստական կուսակցության գլխին կանգնած էր Կենտրոնական կոմիտեն, որն ընտրվում էր կուսակցական համագումարների և համաժողովների ժամանակ։ Իր հերթին, Կենտրոնական կոմիտեն ընտրում էր Քաղբյուրոյին (1952-1966 թվականներին կոչվել է Նախագահություն), Քարտուղարությանը և գլխավոր քարտուղարին (1953-1966 թվականներին կոչվել է առաջին քարտուղար)։ Վերջինս Խորհրդային միության փաստացի բարձրագույն պաշտոնն էր ։ Կախված իշխանության կոնսոլիդացիայի աստիճանից՝ կուսակցությունը և երկիրը ղեկավարել են կա՛մ Քաղբյուրոն՝ որպես կոլեկտիվ մարմին, կա՛մ գլխավոր քարտուղարը, որը միշտ եղել է Քաղբյուրոյի անդամներից մեկը (բացառությամբ Ստալինի գերանձնավորված իշխանության ժամանակաշրջանից, որը 1941 թվականից հետո իրականացվել է Նախարարների խորհրդում նրա պաշտոնի միջոցով, այլ ոչ թե Քաղբյուրոյում) ։ Նրանք չէին վերահսկվում կուսակցության ընդհանուր անդամակցությամբ, քանի որ կուսակցության կազմակերպման առանցքային սկզբունքն էր Ժողովրդավարական կենտրոնամետությունը, որը պահանջում էր խիստ ենթակայություն վերադաս մարմիններին, իսկ ընտրությունները կայանում էին առանց այլընտրանքի, երբ առաջադրված թեկնածուն ունենում էր վերևի հավանությունը ։
Այդուհանդերձ, գործնականում վերահսկողության աստիճանը, որը կուսակցությունը կարող էր ունենալ պետական բյուրոկրատիայի վրա, հատկապես Ստալինի մահից հետո, հեռու էր լիարժեք լինելուց, քանի որ բյուրոկրատիան տարբեր շահեր էր հետապնդում, որոնք երբեմն հակասության մեջ էին մտնում կուսակցության հետ ։ Բնականաբար, ԽՄԿԿ-ն վերից վար միակուռ չէր, չնայած տարաձայնությունները պաշտոնապես արգելված չէին ։
Կառավարություն
ԽՍՀՄ Գերագույն խորհուրդը, որը հաջորդել էր ԽՍՀՄ խորհուրդների համագումարին, խորհրդային պատմության գրեթե ողջ ընթացքում երկրի բարձրագույն պետական մարմինն էր, որն սկզբում գործել է որպես կուսակցության ընդունած բոլոր որոշումները հաստատող և իրագործող մարմին։ Այդուհանդերձ, 1950-ական թվականների վերջին, 1960-ական և 70-ական թվականներին ընդլայնվել են դրա հզորությունն ու գործառույթները, ներառյալ պետական նոր կոմիտեների և հանձնաժողովների ստեղծումը։ Գերագույն խորհուրդը հավելյալ լիազորություններ ստացավ հնգամյա պլանների և կառավարության բյուջեի ընդունումից հետո ։ Գերագույն խորհուրդն ընտրում էր խորհրդի նախագահություն (ԽՍՀՄ Կենտրոնական գործադիր կոմիտեի իրավահաջորդը), որն իր լիազորությունները կիրառում էր լիագումար նիստերի միջև ։ Վերջինս գումարվում էր տարին երկու անգամ և նշանակում Գերագույն դատարանին , գխավոր դատախազին և Մինիստրների խորհրդին (որը մինչև 1946 թվականը հայտնի էր որպես Ժողովրդական կոմիսարների խորհուրդ)։ Վերջինս գլխավորում էր Մինիստրների խորհրդի նախագահը (վարչապետ) և պատասխանատու էր տնտեսության և սոցիալական ոլորտների կառավարման համար ։ Անդամ հանրապետությունների պետական և կուսակցական մարմինները հիմնականում հանդիսանում էին կենտրոնական մարմինների կառուցվածքային կրկնօրինակումը, չնայած Ռուսաստանի Խորհրդային Ֆեդերատիվ Սոցիալիստական Հանրապետությունը, ի տարբերություն անդամ մյուս հանրապետությունների, իր պատմության գրեթե ողջ ընթացքում չի ունեցել ԽՄԿԿ հանրապետական ճյուղ՝ մինչև 1990 թվականն անմիջականորեն ղեկավարվելով ԽՍՀՄ կենտրոնական ապարատի կողմից։ Տեղական իշխանությունները ձևավորել էին նաև կուսակցական կոմիտեներ, տեղական խորհուրդներ և գործադիր կոմիտեներ։ Չնայած պետական համակարգը դաշնային էր, կուսակցությունն ուներ ունիտար կառուցվածք ։
Իշխանության տարանջատում և բարեփոխումներ
Խորհրդային սահմանադրությունը, որը փոփոխությունների է ենթարկվել 1924, 1936 և 1977 թվականներին, չէր սահմանափակում պետական իշխանությունը։ Չկար իշխանության ֆորմալ տարանջատում Կուսակցության, Գերագույն խորհրդի և Մինիստրների խորհրդի միջև , որոնք ներկայացնում էին իշխանության գործադիր և օրենսդիր ճյուղերը։ Համակարգը կառավարվում էր ոչ այնքան օրենքներով, որքան ոչ պաշտոնական համաձայնություններով։ Բացի այդ, գոյություն չուներ ղեկավարության իրավահաջորդության ոչ մի կայացած մեխանիզմ։ Լենինի և Ստալինի մահից հետո Քաղբյուրոյում տեղի ունեցան իշխանության համար կատաղի և երբեմն մահացու վտանգավոր պայքարներ։ Նույնը կրկնվեց նաև Խրուշչովի հրաժարականից հետո , ինչը պայմանավորված էր Քաղբյուրոյի և Կենտկոմի որոշումներով ։ Միխայիլ Գորբաչովից առաջ Կոմունիստական կուսակցության բոլոր առաջնորդները, բացառությամբ Գեորգի Մալենկովի և Նիկիտա Խրուշչովի, մահացել են պաշտոնավարման ժամանակ ։ Երկուսն էլ հեռացվել են կուսակցության ղեկավար կազմից՝ կուսակցության ներսում ներքին պայքարի ֆոնին ։
1988-1990 թվականներին, բախվելով զգալի դիմադրության, Միխայիլ Գորբաչովը ձեռնարկեց բարեփոխումներ, որոնք իշխանությունը վերցնում էին կուսակցության բարձրագույն մարմիններից, իսկ Գերագույն խորհուրդն առավել անկախ էր դառնում։ Ստեղծվեց Ժողովրդական դեպուտատների համագումարը, որի անդամների մեծամասնությունը ուղիղ ընտրվեցին 1989 թվականի մարտին տեղի ունեցած մրցակցային ընտրությունների ժամանակ։ Նոր կարգի համաձայն՝ Համագումարը ընտրում էր Գերագույն խորհրդին, որը դարձավ լիարժեք խորհրդարանը և առավել ուժեղ, քան նախկինում էր։ 1920-ական թվականներից սկսած առաջին անգամ այն մերժեց ուղղակի վավերացնել կուսակցության և Մինիստրների խորհրդի որոշումները ։ 1990 թվականին Գորբաչովը ներկայացրեց և ստանձնեց Խորհրդային միության նախագահի պաշտոնը, որն իր ձեռքում կենտրոնացնում էր գործադիր իշխանությունը՝ անկախ էր կուսակցությունից և վերահսկում էր կառավարության գործունեությունը ։ Վերջինս, իր հերթին, անվանափոխվել էր և դարձել ԽՍՀՄ Մինիստրների կաբինետ ։
Լարվածությունն աճում էր Գորբաչովի ղեկավարած համամիութենական իշխանությունների, ռուսաստանցի ռեֆորմիստների, որոնց առաջնորդում էր ՌԽՍՖՀ Գերագույն խորհրդի նախագահ Բորիս Ելցինը, և կոմունիստ պահպանողականների միջև։ 1991 թվականի օգոստոսի 19-21-ին մի խումբ բարձրաստիճան կոմունիստ պահպանողականներ փորձեցին հեղաշրջում կազմակերպել։ Փորձը ձախողվեց, իսկ Խորհրդային միության պետական խորհուրդն անցումային շրջանում դարձավ իշխանության գերագույն մարմինը ։ Գորբաչովը հրաժարական տվեց գլխավոր քարտուղարի պաշտոնից՝ պահպանելով միայն նախագահի պաշտոնը՝ ԽՍՀՄ գոյության վերջին ամսվա ընթացքում ։
ԽՍՀՄ ղեկավարներ
Ֆորմալ առումով երկրի ղեկավարը (բարձրագույն պաշտոնատար անձը) հանդիսանում էր. 1922 թվականից ԽՍՀՄ կենտրոնական գործադիր կոմիտեի նախագահության ղեկավարը, 1938 թվականից՝ ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահության ղեկավարը, 1989 թվականից՝ ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահը, 1990 թվականից՝ ԽՍՀՄ նախագահը։ Կառավարության ղեկավարը հանդիսանում էր Ժողովրդական կոմիսարների խորհրդի նախագահը, իսկ 1946 թվականից՝ ԽՍՀՄ Մինիստրների խորհրդի նախագահը, որն ի պաշտոնե ԽՄԿԿ ԿԿ Քաղբյուրոյի անդամ էր։
Վարչական բաժանում
Սահմանադրությամբ ամրագրված էր, որ ԽՍՀՄ-ն միութենական հանրապետություններից կազմված դաշնություն էր, որոնց մի մասը ունիտար պետություններ էին, ինչպես օրինակ Ուկրաինան (ՈւԽՍՀ) կամ Բելառուսը (ԲԽՍՀ), մյուսներն էլ դաշնություններ, ինչպես օրինակ Ռուսաստանը կամ Անդրկովկասյան Դեմոկրատական Ֆեդերատիվ Հանրապետությունը ։ Այս չորս պետությունները 1922 թվականի դեկտեմբերին դարձան ԽՍՀՄ հիմնադիր պետությունները՝ ստորագրելով ԽՍՀՄ կազմավորման պայմանագիրը։ 1924 թվականին Կենտրոնական Ասիայում ազգային-տարածքային սահմանազատման արդյունքում ձևավորվեցին Ուզբեկստանը և Թուրքմենստանը՝ Ռուսաստանի տարածքներում ստեղծված Թուրքեստանի Ինքնավար Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության և խորհրդային երկու կախյալ տարածքների՝ Խորեզմի Ժողովրդական Խորհրդային Հանրապետության ու Բուխարական Ժողովրդական Խորհրդային Հանրապետության հաշվին։ 1929 թվականին Տաջիկստանն առանձնացավ Ուզբեկական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության կազմից։ 1936 թվականին ընդունված սահմանադրությամբ՝ Անդրկովկասյան ԴՖՀ-ն լուծարվեց, որի արդյունքում առաջացան Հայկական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունը, Վրացական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունը և Ադրբեջանական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունը՝ ստանալով միութենական հանրապետության կարգավիճակ։ Մինչդեռ Ղազախստանը և Ղրղզստանն առանձնացան Ռուսաստանի ԽՖՍՀ-ից՝ դարձյալ ստանալով միութենական հանրապետության կարգավիճակ ։ 1940 թվականի օգոստոսին Ուկրաինայի մի մասի և Բեսարաբիայի ու Հյուսիսային Բուկովինայի վրա ձևավորվեց Մոլդովական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունը։ Էստոնիան, Լատվիան և Լիտվան ևս միացվեցին Միությանը, որը սակայն չընդունվեց միջազգային հանրության մեծամասնության կողմից և համարվեց որպես անօրինական բռնազավթում։ 1940 թվականի մարտին Կարելո-ֆիննական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունն առանձնացավ Ռուսաստանից և դարձավ առանձին միութենական հանրապետություն, սակայն 1956 թվականին հետ վերադարձավ Ռուսաստանի կազմ։ 1956 թվականի հուլիսից մինչև 1991 թվականի սեպտեմբեր ամիսը Խորհրդային միության կազմում կար 15 միութենական հանրապետություն (տես ներքևի քարտեզը) ։
Չնայած ֆորմալ առումով միութենական բոլոր հանրապետություններն ունեին հավասար իրավունքներ՝ գործնականում Խորհրդային Միությունում գերիշխող դիրք ունեին ռուսները։ Գերիշխանությունն այնքան բացարձակ էր, որ իր գոյության գրեթե ողջ ընթացքում երկիրը հաճախ, բայց սխալմամբ, կոչվում էր «Ռուսաստան»։ Չնայած Ռուսաստանի Խորհրդային Ֆեդերատիվ Սոցիալիստական Հանրապետությունը մեծ միության հանրապետություններից միայն մեկն էր, այդուհանդերձ այն և՛ տարածքով, և՛ բնակչությամբ ամենամեծն էր, ամենահզորը և ամենազարգացածը։ ՌԽՖՍՀ-ն նաև Խորհրդային միության արդյունաբերական կենտրոնն էր։ Պատմաբան Մեթյու Ուայթը գրել է, որ ոչ մեկի համար գաղտնիք չէ, որ երկրի դաշնային կառուցվածքն ուղղակի ռուսների՝ գերիշխող լինելու տպավորություն ստեղծելու համար էր։ Դա է պատճառը, որ ԽՍՀՄ բնակչությանը հաճախ անվանում էին «ռուսներ», այլ ոչ թե «սովետներ», քանի որ «բոլորը գիտեին, թե ով է իրականում այնտեղ իշխում» ։
Զինված ուժեր
Բանակի վրա քաղաքական ազդեցությունը բավականին մեծ էր։ 1989 թվականին խորհրդային բանակում ծառայում էր շուրջ երկու միլիոն զինծառայող, որոնք բաժանված էին 150 մոտոհրաձգային և 52 զրահատանկային դիվիզիաների միջև։ Մինչև 1960-ական թվականների սկիզբը խորհրդային ռազմածովային ուժերը բավականին փոքր ռազմական ճյուղ էր, բայց Կարիբյան ճգնաժամից հետո, Սերգեյ Գորշկովի հրամանատարությամբ, արագ ընդլայնվեց և հայտնի դարձավ իր գծային հածանավերով և սուզանավերով։ 1989 թվականին ԽՍՀՄ ռազմածովային ուժերում ծառայում էր 500 000 մարդ։ ԽՍՀՄ ռազմաօդային ուժերը հիմնականում բաղկացած էին ռազմավարական ռմբակոծիչների օդային նավատորմից, որոնք պատերազմական իրավիճակներում պետք է շարքից հանեին թշնամու ենթակառուցվածքներն ու միջուկային պոտենցիալը։ Ռազմաօդային ուժերն իրենց կազմում ունեին նաև կործանիչներ և մարտավարական ռմբակոծիչներ, որոնք պատերազմի ժամանակ պետք է օժանդակեին ցամաքային զորքերին։ Ռազմավարական նշանակության հրթիռային զորքերի կազմում կար ավելի քան 1 400 միջմայրցամաքային բալիստիկ հրթիռ, որոնք տեղակայված էին 28 ռազմաբազաներում և 30 հրամանատարարական կետերում։
Հետպատերազմական ժամանակաշրջանում խորհրդային բանակը ուղղակիորեն ներգրավված էր իր սահմաններից դուրս իրականացվող ռազմական գործողություններում։ Դրանց թվում էին 1953 թվականին Արևելյան Գերմանիայում ապստամբությունը, Հունգարական հեղափոխությունը (1956) և Խորհրդային և սոցիալիստական ճամբարի ուժերի ներխուժումը Չեխոսլովակիա (1968)։ Խորհրդային Միությունը 1979-1989 թվականներին մասնակցել է նաև Աֆղանստանի պատերազմին։
Խորհրդային Միությունում գործում էր համընդհանուր պարտադիր ժամկետային ծառայություն։
Տիեզերքի նվաճման ծրագիր
1950-ական թվականների վերջին Նացիստական Գերմանիայից գերեվարված և Խորհրդային Միություն բերված ինժեներների և տեխնոլոգիաների օգնությամբ ԽՍՀՄ-ն ստեղծեց առաջին արբանյակը՝ Սպուտնիկ 1-ը։ Դրանով Խորհրդային Միությունն առաջ անցնավ տիեզերքի նվաճման հարցում իր գլխավոր մրցակցից՝ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներից ։ Դրան հաջորդեցին մի շարք արբանյակների հաջող արձակումներ։ Նույնիսկ Սպուտնիկ-5 տիեզերանավով տիեզերք ուղարկվեցին Բելկան և Ստրելկան։ Սակայն գլխավոր իրադարձությունը տեղի ունեցավ 1961 թվականի ապրիլի 12-ին, երբ առաջին մարդ տիեզերագնացը՝ Յուրի Գագարինը թռավ տիեզերք։ Նա մեկ ամբողջական պտույտ կատարեց Երկրագնդի շուրջը և բարեհաջող վայրէջք կատարեց Ղազախստանի տափաստաններում ։ Այդ ժամանակ տիեզերական մաքոքների և ուղեծրային կայանների առաջին պլանները կազմվեցին խորհրդային կոնստրուկտորական բյուրոներում, սակայն արդյունքում կոնստրուկտորների և ղեկավարության միջև անձնական վեճերը խանգարեցին դրան։
Ինչ վերաբերում է լուսնային տիեզերական ծրագրին, ԽՍՀՄ-ն միայն ուներ լուսնագնացների արձակման ծրագիր, որը հեռակա կառավարվում էր մարդկանց կողմից։ Ընդ որում, «լուսնային մրցավազքը» «տիեզերքի նվաճման մրցավազքի» բաղկացուցիչ մասն էր ։
1970-ականներին սկսեցին ի հայտ գալ տիեզերանավերի նախագծման կոնկրետ առաջարկներ, բայց թերությունները, հատկապես էլեկտրոնիկայի արդյունաբերության (սարքավորումների արագ տաքացում) ոլորտում, ստիպեցին ծրագիրը հետաձգել մինչև 1980-ական թվականների վերջ։ Առաջին տիեզերանավը՝ Բուրանը, տիեզերք թռավ 1988 թվականին, բայց առանց մարդկային անձնակազմի։ Մեկ այլ տիեզերանավի՝ Պտիչկայի կառուցումը կիսատ մնաց, քանի որ տիեզերանավերի կառուցման ծրագիրը չեղարկվեց 1991 թվականին։ Բացի այդ, ԽՍՀՄ տարիներին կառուցվել է նաև Էներգիա անունը կրող տիեզերանավը, որն այդպես էլ տիեզերք չարձակվեց, իսկ ներկայումս աշխարհի ամենահզոր հրթիռն է ։
1980-ական թվականների վերջին Խորհրդային Միությունը կառուցեց Միր ուղեծրային կայանը։ Այն կառուցվել էր Սալյուտ ծրագրի շրջանակներում և ծառայում էր միայն որպես քաղաքացիական հետազոտությունների իրականացման համար ։ 1986-1998 թվականներին Միրը միակ գործող ուղեծրային կայանն էր։ Ավելի ուշ դրան միացան այլ մոդուլներ, այդ թվում՝ ամերիկյան։ Այդուհանդերձ, կայանը այնտեղ տեղի ունեցած հրդեհի պատճառով սկսեց արագ շարքից դուրս գալ և 2001 թվականին որոշվեց այն արձակել դեպի մթնոլորտ, որտեղ էլ վերջինս սկսեց այրվել, իսկ դրա բեկորներն ընկան Խաղաղ օվկիանոս ։
Տնտեսություն
thumb|upright=1.2|ԽՍՀՄ մեկ շնչին բաժին ընկնող անվանական ՀՆԱ-ի համեմատությունը մյուս երկրների հետ (1965 թվական)։ Քարտեզը կազմվել է ըստ Արևմտյան Գերմանիայի 1971 թվականի դպրոցական դասագրքի։ ԽՍՀՄ-ում ընդունված էր [[Պլանային տնտեսություն|վարչահրամայական տնտեսական համակարգը, որտեղ ապրանքների արտադրությունն ու բաշխումը կենտրոնացված էին և կարգավորվում էին կառավարության կողմից։ Վարչահրամայական տնտեսական համակարգի բոլշևիկյան առաջին փորձը Ռազմական կոմունիզմի քաղաքականությունն էր, որը ներառում էր արդյունաբերության ազգայնացումը, վերջնարդյունքի կենտրոնացված բաշխումը, գյուղատնտեսական արտադրանքի հարկադիր պահանջը և դրամական շրջանառության, մասնավոր ձեռնարկատիրության և ազատ առևտրի վերացման փորձերը։ Ծանր տնտեսական փլուզումից հետո՝ 1921 թվականին, Լենինը ռազմական կոմունիզմը փոխարինեց նոր տնտեսական քաղաքականությամբ (ՆԷՊ)՝ օրինականացնելով ազատ առևտուրն ու փոքր բիզնեսի վրա մասնավոր ձեռնարկատիրությունը։ Արդյունքում խորհրդային տնտեսությունն արագ վերականգնվեց ։
1928-1929 թվականներին Քաղբյուրոյի անդամների միջև տնտեսական զարգացման ուղղության վերաբերյալ երկարատև բանավեճերից հետո իր ձեռքը վերցնելով իշխանությունը՝ Ստալինը հրաժարվեց ՆԷՊ-ից և առաջ մղեց ամբողջական կենտրոնացված պլանավորումը՝ սկսելով գյուղատնտեսության կոլեկտիվացումից և սահմանելով աշխատանքային «դրակոնյան օրենսդրություն»։ Ռեսուրսները կենտրոնացվեցին արագ արդյունաբերականացման վրա, ինչը 1930-ական թվականներին էականորեն ընդլայնեց խորհրդային ներուժը ծանր արդյունաբերության և կապիտալ բարիքների ուղղությամբ ։ Արդյունաբերականացման սկզբնական մոտիվացիան եղել էր պատերազմին նախապատրաստվելը՝ հիմնականում արտաքին կապիտալիստական աշխարհի նկատմամբ անվստահության պատճառով ։ Որպես արդյունք ԽՍՀՄ-ն խոշոր ագրարային ուժից վերափոխվեց հսկա արդյունաբերական ուժի՝ ճանապարհ հարթելով Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո գերտերության վերածվելու համար ։ Պատերազմն զգալի վնաս հասցրեց խորհրդային տնտեսությանն ու ենթակառուցվածքներին, ինչը պահանջում էր լայնածավալ վերակառուցում ։
1940-ական թվականների սկզբին խորհրդային տնտեսությունը դարձավ համեմատաբար ինքնաբավ։ Մինչև Կոմեկոնի ստեղծումը, իր գոյության մեծ մասի ընթացքում, ԽՍՀՄ-ն տեղական արտադրանքի միայն մի փոքր մասն էր արտահանում ։ Արևելյան բլոկի ստեղծումից հետո արտաքին առևտուրն սկսեց արագորեն ծաղկել։ Այդուհանդերձ, ԽՍՀՄ վրա համաշխարհային տնտեսության ազգեցությունը սահմանափակված էր ֆիքսված տեղական գներով և միջազգային առևտրում պետական մենաշնորհով ։ Հացահատիկն ու բարդ սպառողական ապրանքները 1960-ական թվականներին դարձան ներմուծման կարևոր տեսակներ ։ Սառը պատերազմի սպառազինությունների մրցավազքի ժամանակ խորհրդային տնտեսությունը ծանրաբեռնված էր ռազմական ծախսերով, որը խրախուսվում էր ռազմական արդյունաբերությունից կախված կառավարության կողմից։ Միևնույն ժամանակ, ԽՍՀՄ-ն դարձավ երրորդ աշխարհի երկրներ զենքի խոշորագույն մատակարարը։ Սառը պատերազմի ժամանակ խորհրդային ռեսուրսներից զգալի ծավալներ որպես օգնություն ուղարկվում էին սոցիալիստական մյուս երկրներ ։ 1930-ական թվականներից մինչև ԽՍՀՄ փլուզումը (1991 թվականի վերջ) խորհրդային տնտեսության գործունեությունն էական փոփոխություններ չկրեց։ Ֆորմալ առումով տնտեսությունը կառավարվում էր կենտրոնացված պլանավորմամբ՝ իրականացվելով Պետպլանի կողմից, հնգամյա պլանների եղանակով։ Այդուհանդերձ, գործնականում սահմանված պլանները խիստ ագրեգացված և պայմանական էին՝ ենթակա վերադաս ղեկավարության «հատուկ» միջամտության։ Տնտեսական բոլոր կարևորագույն որոշումները կայացվում էին քաղաքական ղեկավարության կողմից։ Հատկացված ռեսուրսները և պլանային ցուցանիշները սովորաբար արտահայտվում էին ռուբլով, այլ ոչ թե իրական ապրանքներով։ Վարկերը չէին խրախուսվում, բայց լայնորեն տարածված էին։ Արտադրանքի վերջնական բաշխմանը հնարավոր էր լինում հասնել համեմատաբար ապակենտրոնացված, չնախատեսված պայմանագրերի միջոցով։ Չնայած տեսականորեն գներն իրավաբանորեն (ամեն ապրանքի համար պետությունը գրավոր սահմանում էր գինը) սահմանվում էին վերևից, գործնականում դրանք հաճախ համաձայնեցվում էին, իսկ ոչ ֆորմալ հորիզոնական կապերը (օրինակ արտադրող գործարանների միջև) լայնորեն տարածված էին ։
Հիմնական մի շարք ծառայություններ, ինչպես օրինակ կրթությունը և առողջապահությունը, ֆինանսավորվում էին պետության կողմից։ Արտադրական հատվածում ծանր արդյունաբերությունը և ռազմական արդյունաբերությունն առաջնահերթություն ունեին սպառողական ապրանքների նկատմամբ ։ Սպառողական ապրանքները, մասնավորապես խոշոր քաղաքներից դուրս, հաճախ որակական առումով պիտանի չէին և կար սահմանափակ տեսականի։ Վարչահրամայական տնտեսական համակարգի պայմաններում սպառողները գրեթե ազդեցություն չունեին արտադրության վրա և աճող եկամուտ ունեցող բնակչության փոփոխվող կարիքները չէին կարող բավարարվել խիստ ֆիքսված գներով մատակարարումներից ։ Պլանավորված տնտեսությանը զուգահեռ, ցածր մակարդակներում զարգանում էր զանգվածային չպլանավորված երկրորդային տնտեսությունը, որն ապահովում էր որոշ ապրանքներ և ծառայություններ, որոնք պլանավորված տնտեսության մեջ չէին արտադրվում։ 1965 թվականին տնտեսության բարեփոխումների շրջանակներում փորձ արվեց օրինականացնել ապակենտրոնացված տնտեսության որոշ տարրեր ։ Չնայած խորհրդային տնտեսության վերաբերյալ վիճակագրությունն ակնհայտ անվստահելի է, իսկ դրա տնտեսական աճը դժվար է ճշգրիտ գնահատել ՝ վերլուծությունների մեծ մասի համաձայն, տնտեսությունը շարունակել է ընդլայնվել մինչև 1980-ական թվականների կեսերը։ 1950-ական և 1960-ական թվականներին այն ուներ համեմատաբար բարձր աճ և հասնում էր Արևմուտքին ։ Այդուհանդերձ, 1970 թվականից հետո, չնայած հիմնական կապիտալի արագ աճին և դրական միտումներին, տնտեսական աճն սկսեց նվազել շատ ավելի արագ և հետևողականորեն, քան մի շարք այլ երկրներում (կապիտալի աճի տեմպերով ԽՍՀՄ-ին գերազանցեց միայն Ճապոնիան) ։ Ընդհանուր առմամբ, 1960-1989 թվականներին Խորհրդային Միությունում մեկ շնչին բաժին ընկնող եկամտի չափը մի փոքր էր բարձր համաշխարհային միջինից (102 երկրների միջև համեմատություն)։ Համաձայն Սթենլի Ֆիշերի և Ուիլյամ Իսթերլիի՝ աճը կարող էր արագ լինել։ Նրա հաշվարկներով 1989 թվականին մեկ շնչին բաժին ընկնող եկամուտը պետք է երկու անգամ ավելի մեծ լիներ, քան կար՝ հաշվի առնելով ներդրումների ծավալը, կրթությունը և բնակչության թիվը։ Հեղինակներն այս տարբերությունը բացատրում են կապիտալի ցածր արտադրողականությամբ։ Սթիվեն Ռոզենֆիլդը պնդում է, որ կենսամակարդակը նվազել է ստալինյան բռնապետության և բռնաճնշումների պատճառով։ Չնայած նրա մահվանից հետո իրավիճակը կարճ ժամկետով բարելավվեց (ձնհալի տարիներ)՝ շուտով վրա հասավ լճացման ժամանակաշրջանը (բրեժնևյան տարիներ) ։
1987 թվականին Միխայիլ Գորբաչովը փորձեց բարեփոխումներ իրականացնել և վերակենդանացնել տնտեսությունն իր «Պերեստրոյկա» ծրագրի միջոցով։ Նրա քաղաքականությունը թեթևացրեց պետական վերահսկողությունը ձեռնարկությունների վրա, սակայն դրանք չփոխարինվեցին շուկայական խթաններով։ Արդյունքում արտադրության ծավալները կտրուկ նվազեցին։ Տնտեսությունը, որն արդեն իսկ խիստ տուժել էր նավթի արտահանման եկամուտների կրճատումից, սկսեց փլուզվել։ Մինչև ԽՍՀՄ-ի փլուզումը գները դեռևս ֆիքսված էին, իսկ սեփականությունը՝ հիմնականում պետական ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից մինչև փլուզումն ընկած ժամանակահատվածի մեծ մասը, խորհրդային ՀՆԱ-ն աշխարհում երկրորդն էր և երրորդը՝ 1980-ական թվականների երկրորդ կեսին, թեև մեկ շնչի հաշվով այն զիջում էր առաջին աշխարհի երկրներին ։ 1928 թվականին մեկ շնչին բաժին ընկնող ՀՆԱ-ի համանման ցուցանիշներ ունեցող երկրների հետ համեմատած՝ Խորհրդային Միությունը գրանցեց հսկայական աճ ։
1990 թվականին երկրի մարդկային ներուժի զարգացման ինդեքսը կազմում էր 0,920։ Այդ ցուցանիշով Խորհրդային Միությունը դասվում էր մարդկային զարգացման «բարձր» կատեգորիայում։ Դա երրորդ բարձր ցուցանիշն էր Արևելյան բլոկում՝ Չեխոսլովակիայից և Արևելյան Գերմանիայից հետո և 25-րդը՝ աշխարհի 130 երկրների մեջ ։
Էներգիա
Խորհրդային Միությունում վառելիքի պահանջարկը 1970-80-ական թվականներին նվազել է, ինչպես համախառն ներքին արդյունքի, այնպես էլ արդյունաբերական արտադրանքի մեկ ռուբլու հաշվով։ Սկզբում պահանջարկն արագ նվազում էր, բայց 1970-1975 թվականներին էականորեն դանդաղեց։ 1975-1980 թվականներին ավելի դանդաղեց. նվազումը կազմում էր միայն 2,6% ։ Պատմաբան Դեյվիդ Ուիլսոնը հավատացած էր, որ դարավերջին գազի արդյունաբերությանը բաժին կընկնի խորհրդային վառելիքի արդյունաբերության 40%-ը։ ԽՍՀՄ փլուզման պատճառով նրա տեսությունն իրականություն չդարձավ ։ Տեսականորեն 1990-ական թվականներին էներգակիրների հաշվին Խորհրդային Միությունը կարող էր շարունակել ունենալ 2-2,5% տնտեսական աճ ։ Սակայն էներգակիրների հատվածը բախվում էր բազմաթիվ դժվարությունների, որոնց թվում էին պետության բարձր ռազմական ծախսերն ու թշնամական հարաբերությունները կապիտալիստական աշխարհի հետ ։
1991 թվականին ԽՍՀՄ նավթամուղների ընդհանուր երկարությունը կազմում էր 82 000 կմ, իսկ գազամուղները՝ 206 500 ։ Միությունն արտահանում էր նավթ, նավթամթերք, բնական գազ, մետաղներ, փայտ, գյուղատնտեսական ապրանքներ և արդյունաբերական տարբեր ապրանքներ, առաջին հերթին մեքենաներ, սպառազինություն և ռազմական տեխնիկա ։ 1970-ական և 80-ական թվականներին ԽՍՀՄ-ն հիմնականում ապավինում էր հանածո վառելիքի արտահանմանը՝ կայուն արժույթ վաստակելու համար ։ Խորհրդային միության համար վառելիքի արտահանման գագաթնակետը եղել է 1988 թվականը, երբ այդ երկիրն աշխարհում հում նավթի ամենախոշոր արդյունահանողն էր և երկրորդ ամենամեծ մատակարարը՝ զիջելով միայն Սաուդյան Արաբիային ։
Գիտություն և տեխնոլոգիա
Խորհրդային Միությունն իր տնտեսության շրջանակներում մեծ ուշադրություն է դարձրել գիտության և տեխնոլոգիայի վրա, սակայն տեխնոլոգիայի ոլորտում խորհրդային ամենանշանակալի հաջողությունը, ինչպես օրինակ աշխարհի առաջին արհեստական արբանյակի ստեղծումը, եղել է զինվորականների պատասխանատվության տակ ։ Լենինը հավատացած էր, որ ԽՍՀՄ-ն չի կարողանա երբևէ շրջանցել զարգացած երկրներին, եթե տեխնոլոգիապես մնա այնպիսին, ինչպիսին կար հիմնադրման ժամանակ։ Խորհրդային իշխանություններն ապացուցեցին իրենց հավատարմությունը Լենինի համոզմունքներին՝ ստեղծելով գիտական կենտրոններ, իրականացնելով հետազոտություններ և զարգացնելով գիտական կազմակերպությունները։ Հետաքրքրական է, որ 1960-ական թվականների սկզբին ԽՍՀՄ-ում քիմիական գիտությունների կին թեկնածուները կազմում էին 60%-ն այն դեպքում, երբ Միացյալ Նահանգներում այդ ցուցանիշը կազմում էր ընդամենը 5% ։ 1989 թվականին խորհրդային գիտնականները մի շարք ոլորտներում, ինչպես օրինակ՝ էներգիաների ֆիզիկայում, բժշկության որոշ ոլորտներում, մաթեմատիկայում, եռակցման և ռազմական տեխնոլոգիաների ոլորտում, աշխարհի լավագույն մասնագետների թվում էին։ Ի համեմատություն կապիտալիստական երկրների հետ՝ կոշտ պետական պլանավորման և բյուրոկրատիայի պատճառով, Խորհրդային Միությունը տեխնոլոգիապես թույլ էր քիմիայի, կենսաբանության և համակարգչային տեխնոլոգիաների ոլորտներում։ Խորհրդային կառավարությունն ընդդիմանում և հետապնդում էր գենետիկներին հօգուտ Լիսենկոիզմի. կեղծ գիտական համայնք, որն ընդունելի չէր արտասահմանում և խորհրդային առաջատար գիտնականների կողմից, սակայն աջակցվում էր Ստալինին մերձավոր շրջանակների կողմից։ Իրագործվելով ԽՍՀՄ-ում և Չինաստանում՝ այն հանգեցրեց գյուղատնտեսական մշակաբույսերի վերացմանը և ինչպես լայնորեն տարածված տեսակետ կա, նպաստեց Չինական մեծ սովին ։
Ռոնալդ Ռեյգանի նախագահության տարիներին Սոկրատես ծրագիրը պարզեց, որ Խորհրդային Միությունը զբաղվել է գիտության և տեխնիկայի ձեռքբերմամբ մի եղանակով, որն արմատապես տարբերվում էր ԱՄՆ-ի գործածած մեթոդներից։ ԱՄՆ-ի պարագայում տնտեսական առաջնահերթությունը տեղական հետազոտությունների և մշակումների համար օգտագործվել է որպես գիտության և տեխնիկայի ձեռքբերման միջոց, ինչպես մասնավոր, այնպես էլ հանրային հատվածներում։ Սակայն տեխնոլոգիաների վրա հիմնված պլանավորումն իրականացվել է կենտրոնացված, կառավարությանը միտված եղանակով, ինչն զգալիորեն սահմանափակել է դրա ճկունությունը։ Դրանից օգտվեց ԱՄՆ-ն, որպեսզի խաթարի Խորհրդային միության հզորացմանն ու նպաստի նրա բարեփոխմանը  ։
Տրանսպորտ
Տրանսպորտը եղել է երկրի տնտեսության կարևորագույն բաղադրիչներից մեկը։ 1920-ական թվականների վերջի և 1930-ականների տնտեսության կենտրոնացումը կամ առաջին հնգամյա պլանը նպաստեցին զանգվածային մասշտաբներով ենթակառուցվածքների զարգացմանը, որոնց թվում էր նաև ավիացիոն ճյուղի զարգացումն ու խորհրդային պետական գլխավոր ավիաընկերության՝ Աերոֆլոտի հիմնադրումը ։ ԽՍՀՄ-ն ուներ ցամաքային, ջրային և օդային տրանսպորտի բազմաթիվ տեսակներ ։ Այդուհանդերձ, ոչ պատշաճ պահպանման հետևանքով ցամաքային, ջրային և քաղաքացիական ավիացիոն տրանսպորտը հին էր և տեխնոլոգիապես անհամեմատելի կապիտալիստական երկրների հետ ։
Խորհրդային երկաթուղային տրանսպորտն ամենամեծ և ամենահաճախ կիրառվող երկաթուղին էր աշխարհում ։ Ավելին, այն շատ ավելի զարգացած էր, քան արևմտյան երկրների մեծ մասում ։ 1970-ական թվականների վերջին և 1980-ականների սկզբին խորհրդային տնտեսագետները հրավիրվում էին մասնակցելու նոր ճանապարհների նախագծմանը՝ երկաթուղու վրա առկա բեռը թեթևացնելու, ինչպես նաև խորհրդային պետական բյուջեն բարելավելու նպատակով։ Ճանապարհային ցանցն ու ավտոարտադրությունը մնում էին ոչ բավարար զարգացած, իսկ խոշոր քաղաքներից դուրս ճանապարհները հիմնականում անբարեկարգ էին, հիմնականում գրունտային ։ Խորհրդային տեխնիկական պահպանման ծրագրերը չէին կարողանում հոգալ երկրի ճանապարհների բարեկարգությունը։ 1980-ական թվականների կեսերին խորհրդային իշխանությունները փորձում էին ճանապարհների խնդիրները լուծել նորերը կառուցելու պատվերների հաշվին ։ Մինչդեռ ավտոմոբիլային արդյունաբերությունը զարգանում էր ավելի արագ, քան ճանապարհաշինությունը ։ Թերի զարգացած ճանապարհային ցանցը հանգեցրեց հանրային տրանսպորտի պահանջարկի մեծացմանը ։
Չնայած որոշակի բարեփոխումներին՝ տրանսպորտային հատվածի խնդիրները շարունակվում էին, ընդհուպ մինչև ԽՍՀՄ փլուզումը, ինչն ի թիվս այլ խնդիրներին, պայմանավորված էր նաև մյուս ենթակառուցվածքների թերի զարգացմամբ, ներդրումների պակասով, կոռուպցիայով և որոշումների կայացման սխալ գործընթացով։ Խորհրդային իշխանությունները չկարողացան բավարարել տրանսպորտային ենթակառուցվածքների և ծառայությունների աճող պահանջարկը։
Խորհրդային առևտրային նավատորմն աշխարհում ամենամեծերից մեկն էր ։
Պետական խորհրդանիշներ
1917 թվականի Փետրվարյան և Հոկտեմբերյան հեղափոխությունների, ինչպես նաև Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ ի հայտ եկած և ներկայացուցչական դերակատարում ունեցած տարբերանշանները և պատկերները համապատասխանաբար օգտագործվում էին բոլշևիկների, ձախ հայացքների տեր քաղաքական ուժերի, հետագայում նաև Բանվորա-գյուղացիական Կարմիր բանակի կողմից` զինվորական ելույթներ, ցույցեր և այլ միջոցառումներ իրականացնելու ժամանակ։ Այդ տարբերանշանները և պատկերները հետագայում քաղաքացիական զանգվածներին և համաշխարհային հանրությանը ներկայացվում էին որպես խորհրդային պետականության խորհրդանիշներ։
Հետագայում սպիտակգվարդիականներին դուրս մղելուց և պետական կարգը սահմանելուց հետո հարց առաջացավ ԽՍՀՄ շրջանակներում զանազան պետական կազմավորումներ միավորելու, ինչպես նաև համաշխարհային աշխատավորական շարժում, այդ թվում նաև ընդհանուր կոմունիստական տարբերանշաններ ստեղծելու վերաբերյալ։ Այդպես, 1923 թվականին ի հայտ եկավ ԽՍՀՄ դրոշը` կարմիր պաստառի վերևի ձախ անկյունում ոսկեգույն մուրճի և մանգաղի, ինչպես նաև հնգաթև աստղի պատկերով։ Նույն թվականին հաստատվեց նաև ԽՍՀՄ զինանշանը (գերբ), որի վրա պատկերված էր գլոբուսը` եզրազարդված ոսկեգույն հասկերով և «Պրոլետարներ բոլոր երկրների, միացե՛ք» կոմունիստական նշանաբանով, որը գրված էր միութենական հանրապետությունների 6-ից 16 լեզուներով (կախված ժամանակահատվածից)։ 1943 թվականին ստեղծվեց ԽՍՀՄ օրհներգը, որը փոխարինեց Ինտերնացիոնալին։ Այն խմբագրվել էր երկու տարբերակով, որոնցից վերջինը գործածվել է մինչև 1991 թվականը։ Ի դեպ, Ռուսաստանի ներկայիս օրհներգի երաժշտությունը վերցված է ԽՍՀՄ օրհներգից։
ԽՍՀՄ փլուզումից անմիջապես հետո ԽՍՀՄ խորհրդանիշները կորցրել են իրենց իրավաբանական ուժը և պաշտոնապես չեն օգտագործվում որևէ նախկին միութենական հանրապետության կողմից։ ԱՊՀ երկրների մեծամասնության կողմից դրանք օրենքով արգելված չեն և հաճախ գործածվում են միայն կոմունիստական կամ ազգային-սոցիալիստական կուսակցությունների կողմից։ Ներկայումս խորհրդային և նրա հետ միասին նաև նացիստական խորհրդանիշները հասարակական վայրերում և հրապարակայնորեն օրենքով արգելված են Հունգարիայում, Չեխիայում , Լեհաստանում , Լատվիայում , Լիտվայում , Մոլդովայում , Վրաստանում և Ուկրաինայում (2015) ։ Այդ որոշումները դեռևս վիճարկելի են ։
Եվրոպական դատարանը արգելել է ԽՍՀՄ զինանշանի պատկերով ապրանքանիշերի գրանցումը ։
Ժողովրդագրություն
Առաջին համաշխարհային և Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմների ժամանակ (ներառյալ հետպատերազմյան սովը) ավելցուկային մահացությունն ընդհանուր առմամբ կազմում էր 18 մլն մարդ, ևս 10 մլն՝ 1930-ական թվականներին , իսկ ավելի քան 26 մլն՝ 1941-1945 թվականներին ։ Պատերազմից հետո Խորհրդային Միության բնակչությունը 45-50 միլինով ավելի քիչ էր, քան եթե պատերազմ չլիներ և ժողովրդագրական աճը շարունակվեր։ Բրիտանացի պատմաբան Քեթրին Մերիդեյլի խոսքերով՝ «... այդ ամբողջ ժամանակաշրջանում գրանցված մահերի ընդհանուր թիվը գնահատվում է մոտ 60 միլիոն» ։
ԽՍՀՄ-ում ծնելիության ցուցանիշը 1000 բնակչի հաշվարկով 1926 թվականին եղել է 44, իսկ 1974 թվականին նվազել է մինչև 18՝ հիմնականում ուրբանիզացիայի աճի և ամուսնությունների միջին տարիքի բարձրացման պատճառով։ Մահացության ցուցանիշը ևս նվազել է. 1000 բնակչի հաշվարկով 1926 թվականին եղել է 23,7, իսկ 1974 թվականին՝ 8,7։ Ընդհանուր առմամբ Անդրկովկասի հարավային հանրապետություններում և Կենտրոնական Ասիայում ծնելիության ցուցանիշները զգալիորեն բարձր էին, քան Խորհրդային Միության հյուսիսային մասում, իսկ որոշ դեպքերում էլ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո էլ ավելի աճեցին։ Այս երևույթը մասամբ բացատրվում է ուրբանիզացիայի ավելի դանդաղ տեմպերով և հարավային երկրներում ավանդաբար ընդունված վաղ ամուսնություններով ։ Խորհրդային Միության եվրոպական մասում պտղաբերության գործակիցը նվազեց (երկարատև ժամանակահատվածում) բնակչության բնական վերարտադրության համար անհրաժեշտ ցուցանիշից, իսկ Խորհրդային Միության կենտրոնաասիական մասում շարունակվեց բնակչության աճը՝ (երկարատև ժամանակահատվածում) ապահովելով բնակչության բնական վերարտադրության համար անհրաժեշտից բարձր ցուցանիշներ ։
1960-ական թվականների վերջին և 1970-ականներին ԽՍՀՄ-ում նկատվեց մահացության մակարդակի նվազում՝ հատկապես աշխատունակ տղամարդկանց շրջանում՝ հիմնականում Ռուսաստանում և Խորհրդային Միության սլավոնական այլ շրջաններում ։ 1980-ականների վերջի պաշտոնական տվյալների ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ 1970-ական թվականների վերջին և 1980-ական թվականների սկզբին մեծահասակաների շրջանում գրանցված մահացությունների աճը կրկին սկսել է նվազել ։ Մանկական մահացության ցուցանիշն աճել է. 1000 բնակչի հաշվարկով 1970 թվականին եղել է 24,7, իսկ 1974 թվականին աճել է մինչև 27,9 ։ Որոշ հետազոտողներ մանկական մահացության ցուցանիշների աճը համարում էին բնակչության առողջության և բուժսպասարկման որակի վատացման հետևանք։ Խորհրդային Միության պետական պաշտոնյաները չէին բացատրում մեծահասակների և երեխաների շրջանում մահացության ցուցանիշների աճի պատճառը, և խորհրդային իշխանությունները շուրջ տասը տարի դադարեցրին հրապարակել մահացության վիճակագրական տվյալները։ Խորհրդային ժողովրդագիրները և առողջապահության ոլորտի մասնագետները չէին կարողանում մինչև 1980-ական թվականների վերջն ընկած մահացության ցուցանիշների աճի մասին ուսումնասիրություններ անել և կարողացան ուսումնասիրությունները շարունակել միայն դրանց հրապարակվելուց հետո ։
Կանայք և պտղաբերություն
Լենինի կառավարման տարիներին պետությունն իր վրա վերցրեց տղամարդկանց և կանանց հավասարությանն աջակցելու պարտավորությունը։ Ռուս մի շարք ֆեմինիստներ և ռուս հասարակ աշխատավոր կանայք ակտիվորեն մասնակցեցին հեղափոխությանը, շատերի վրա ազդեցին այդ ժամանակաշրջանի իրադարձություններն ու նոր քաղաքականությունները։ 1918 թվականի հոկտեմբերից Լենինի կառավարությունն ազատականացրեց ամուսնալուծության և հղիության արհեստական ընդհատման օրենքները, ապաքրեականացրեց նույնասեռականությունը (կրկին քրեականացվեց 1930-ականներին), թույլատրեց քաղաքացիական ամուսնությունները և մի շարք բարեփոխումներ իրականացրեց ։ Այդուհանդերձ, առանց բեղմնականխման՝ նոր համակարգը բազում ամուսնալուծությունների և արտամուսնական երեխաներ ծնվելու պատճառ դարձավ ։ Համատարած ամուսնալուծությունները և արտամուսնական հարաբերությունները ստեղծեցին սոցիալական դժվարություններ, երբ խորհրդային իշխանությունները ցանկանում էին, որ մարդիկ իրենց ջանքերը կենտրոնացնեն տնտեսության զարգացման վրա։ Կանանց կողմից իրենց պտղաբերությունը վերահսկելու հնարավորություն ստանալը կտրուկ նվազեցրեց ծնելիության ցուցանիշը, ինչը որպես սպառնալիք էր ընկալվում երկրի ռազմական հզորության նկատմամբ։ 1936 թվականին Ստալինը չեղարկեց լիբերալ օրենքներից շատերը՝ սկիզբ դնելով ծնելիության խթանման ժամանակաշրջանի, որը շարունակվեց տասնամյակներ ։
1917 թվականին Ռուսաստանը դարձավ առաջին գերտերությունը, որը կանանց ընտրելու իրավունք շնորհեց ։ Առաջին և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմների ծանր կորուստներից հետո Ռուսաստանում 4:3 հարաբերակցությամբ գերակշռում էին կանայք ։ Ի տարբերություն տվյալ ժամանակաշրջանի այլ գերտերությունների՝ սա նպատեց ռուս հասարակության մեջ կանանց ավելի մեծ դերակատարմանը։
Կրթություն
Խորհրդային Միության Լուսավորության առաջին ժողովրդական կոմիսար նշանակվեց Անատոլի Լունաչարսկին։ Սկզբնական շրջանում խորհրդային իշխանությունները մեծ ուշադրություն էին դարձնում անգրագիտության վերացմանը։ Խորհրդային դպրոցներում բոլոր ձախ ձեռքով գրող երեխաներին ստիպեցին անցնել աջով գրելուն ։ Բոլոր գրագետ մարդիկ ավտոմատ կերպով դարձան ուսուցիչներ։ Կարճ ժամանակամիջոցում որակը զիջեց քանակին։ 1940 թվականին Ստալինը հայտարարեց, որ անգրագիտությունը վերացվել է։ 1930-ական թվականներին կտրուկ աճեց սոցիալական շարժունությունը, որը կապում են կրթության ոլորտում տեղի ունեցած բարեփոխումների հետ ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո երկրի կրթական համակարգը էականորեն ընդլայնվեց, ինչը հսկայական ազդեցություն ունեցավ։ 1960-ական թվականներին կրթությունը հասանելի էր գրեթե բոլոր երեխաներին, բացառություն էին հեռավոր վայրերում ապրողները։ Նիկիտա Խրուշչովը փորձում էր կրթությունն ավելի հասանելի դարձնել՝ երեխաներին հասկացնելով, որ կրթությունը սերտորեն կապված է հասարակության կարիքների հետ։ Կրթությունը նաև կարևոր դեր խաղաց « Նոր մարդու » ձևավորման գործում ։ Աշխատունակ քաղաքացիներն աշխատանքի և անվճար մասնագիտական կրթության իրավունք ունեին, որն ամրագրված էր Սահմանադրությամբ։
Կրթական համակարգը մեծապես կենտրոնացված էր և համատարած հասանելի էր բոլոր քաղաքացիներին, ինչը դրական էր մշակութապես հետ մնացած ազգերից դիմորդների համար։ Առաջատար բուհերում հակասեմական քաղաքականության շրջանակներում տոկոսային շեմ էր հայտարարված հրեաների համար. վերջիններիս համար ընդունելության քննություններն ավելի խիստ էին   ։ Բրեժնևի կառավարման տարիներին բուհերի բոլոր դիմորդները պետք է տեղեկանք ներկայացնեին տեղական Համամիութենական լենինյան կոմունիստական երիտասարդական միությունից ։ Ըստ 1986 թվականի վիճակագրության՝ ԽՍՀՄ-ում 10 000 բնակչից բուհերում սովորում էր 181 մարդ. ԱՄՆ-ում այդ թիվը 517 էր ։
Ազգեր և էթնիկ խմբեր
Խորհրդային Միությունն էթնիկ առումով բազամազգ երկիր էր. մոտ հարյուր տարբեր էթնիկ խմբեր էին բնակվում ԽՍՀՄ-ում։ 1991 թվականին երկրի բնակչությունը գնահատվում էր 291 մլն։ 1990 թվականի տվյալներով՝ բնակչության մեծամասնությունը ռուսներ էին (50.78%), որոնց հաջորդում էին ուկրաինացիները (15.45%), այնուհետև՝ ուզբեկները (5.84%) ։
Օրենսդիր մարմիններում տարբեր ազգերի ներկայացուցիչներ կային։ Այնպիսի իշխանական մարմիններ, ինչպիսիք էին Կենտկոմի քարտուղարությունը և այլն, պաշտոնապես չեզոք էին ազգային պատկանելիության տեսանկյունից, բայց իրականում գերակշռում էին էթնիկ ռուսները, թեև Խորհրդային Միության ղեկավարների թվում կային և ոչ ռուսներ՝ Իոսիֆ Ստալինը, Գրիգորի Զինովևը, Նիկոլայ Պոդգոռնին կամ Անդրեյ Գրոմիկոն։ Խորհրդային տարիներին մեծ թվով էթնիկ ռուսներ և ուկրաինացիներ բնակություն հաստատեցին խորհրդային այլ հանրապետություններում։ Ըստ վերջին՝ 1989 թվականի մարդահամարի՝ ռուսական «սփյուռքի» թիվը Խորհրդային հանրապետություններում հասավ 25 միլիոնի ։
ԽՍՀՄ երկրների բնակչության ազգային կազմը (ըստ 1926, 1939 թվականների մարդահամարների - նախնական տվյալների, 1959, 1970, 1979, 1989 թվականներ)
Առողջապահություն
1917 թվականին՝ նախքան հեղափոխությունը, առողջապահության վիճակը զգալիորեն հետ էր զարգացած երկրներից։ Ինչպես ավելի ուշ նկատեց Լենինը. «Կա՛մ ոջիլները կհաղթեն սոցիալիզմին, կա՛մ սոցիալիզմը՝ ոջիլներին» ։ Առողջապահության քաղաքականությունը Խորհրդային Միությունում մշակեց Առողջապահության ժողովրդական կոմիսարը 1918 թվականին։ Պետությունը պետք է վերահսկեր առողջապահությունը և իր քաղաքացիներին անվճար ծառայություն մատուցեր. այսպիսին էր ժամանակի հեղափոխական մոտեցումը։ 1977 թվականին ընդունված Սահմանադրության 42- րդ հոդվածով սահմանված էր, որ ԽՍՀՄ-ում բոլոր քաղաքացիներն առողջության և առողջապահական հաստատություններից ազատ օգտվելու իրավունք ունեին։ Նախքան Լեոնիդ Բրեժնևի՝ գլխավոր քարտուղար դառնալը, Խորհրդային Միության առողջապահական համակարգը բարձր էր գնահատվում արտասահմանյան մի շարք մասնագետների կողմից։ Սակայն սա փոխվեց Բրեժնևի և Գորբաչովի կառավարման տարիներին. առողջապահական համակարգը խիստ քննադատության էր ենթարկվում մի շարք թերությունների համար, ինչպիսիք էին ծառայության որակը և դրա ոչ հավասարաչափ տրամադրումը ։ ԽՄԿԿ XIX համագումարի ժամանակ առողջապահության նախարար Եվգենի Չազովը, ընդգծելով ոլորտի այնպիսի հաջողությունները, ինչպիսիք էին աշխարհում բժիշկների և հիվանդանոցների ամենաշատ քանակը, խոստովանեց, որ կան բարելավման ենթակա ոլորտներ և որ կարծում է՝ միլիարդավոր ռուբլիներ են վատնվել ։
Հեղափոխությունից հետո բոլոր տարիքային խմբերի մոտ կյանքի միջին ակնկալվող տևողությունը երկարեց։ Որոշ մարդիկ համարում էին, որ այս վիճակագրությամբ սոցիալիստական համակարգը գերազանցում է կապիտալիստականին։ Այս բարեփոխումները շարունակվեցին նաև 1960-ական թվականներին, երբ վիճակագրությունը ցույց տվեց, որ կյանքի ակնկալվող տևողությունը մի փոքր գերազանցում է ԱՄՆ-ի վիճակագրությանը։ Կյանքի ակնկալվող տևողությունը սկսեց իջնել 1970-ական թվականներին՝ հավանաբար ալկոհոլի չարաշահման պատճառով։ Միևնույն ժամանակ սկսեց աճել մանկական մահացության թիվը։ 1974 թվականից հետո կառավարությունը դադարեցրեց հրապարակել մահացությունների վիճակագրությունը։ Այս միտումը մասնակիորեն բացատրվում է երկրի ասիական հատվածում հղիությունների թվի կտրուկ աճով, որտեղ մանկական մահացության ցուցանիշներն ամենաբարձրն էին՝ ի տարբերություն ԽՍՀՄ-ի ավելի զարգացած եվրոպական հատվածի, որտեղ ցուցանիշներն իջնում էին ։
Լեզու
Լենինի կառավարման տարիներին կառավարությունը փոքր լեզվական խմբերին հնարավորություն տվեց մշակել իրենց սեփական գրի համակարգը ։ Այդ համակարգերի մշակումը չափազանց հաջող էր, թեև որոշակի թերություններ կային։ ԽՍՀՄ-ի գոյության վերջին տարիներին բազմալեզու երկրները նույն քաղաքականությունն էին վարում։ Գրի համակարգերը ստեղծելու ժամանակ առաջացած լուրջ խնդիրը կայանում էր նրանում, որ լեզուներն իրենց բարբառներով շատ էին տարբերվում միմյանցից ։ Երբ լեզուն ունենում էր իր գրի համակարգը և հայտնվում էր որևէ նշանակալի հրապարակման մեջ, ստանում էր «պաշտոնական լեզվի» կարգավիճակ։ Կան մի շարք փոքր լեզուներ, որ այդպես էլ չունեցան իրենց սեփական գրի համակարգը, այդ պատճառով էլ այդ լեզվակիրները ստիպված էին ունենալ երկրորդ լեզու ։ Կան օրինակներ, որ կառավարությունը շեղվել է այս քաղաքականությունից՝ հիմնականում Ստալինի կառավարման տարիներին, երբ հնարավոր չէր ստանալ կրթություն այն լեզուներով, որոնք լայնորեն տարածված չէին։ Այդ լեզուները հետագայում միաձուլվեցին մեկ այլ լեզվի՝ հիմնականում ռուսերենի հետ ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ փոքրաթիվ լեզվակիրներ ունեցող որոշ լեզուներ արգելվեցին, իսկ լեզվակիրները մեղադրվեցին թշնամու հետ համագործակցության մեջ ։
Լինելով Խորհրդային Միության բազում լեզուներից ամենատարածվածը՝ ռուսերենը, որպես «միջազգային հաղորդակցության լեզու», փաստացի դարձավ երկրի պաշտոնական լեզուն, սակայն այդ կարգավիճակը դե յուրե ստացավ 1990 թվականին ։
Կրոն
Քրիստոնեությունը և իսլամն ամենաշատ հետևորդներ ունեցող կրոններն էին ԽՍՀՄ-ում ։ Քրիստոնյաների շրջանում գերակշռում էին արևելյան քրիստոնյաները, իսկ Ռուս ուղղափառ եկեղեցին ամենամեծ քրիստոնեական կառույցն էր։ Խորհրդային Միության մուսուլմանների 90%-ը սուննի էր, իսկ շիաները կենտրոնացած էին Ադրբեջանական ԽՍՀ-ում ։ Կրոնական փոքր խմբերից էին կաթոլիկները, հրեաները, բուդդիստները և բողոքականները (հատկապես բապտիստները և լյութերականները) ։
Կրոնական ազդեցությունն ուժեղ էր Ռուսական կայսրությունում։ Ռուս ուղղափառ եկեղեցին վայելում էր միապետության եկեղեցու արտոնյալ կարգավիճակ և պաշտոնապես մասնակցում էր պետական գործառույթներին ։ Խորհրդային Միության կազմավորումից անմիջապես հետո պայքար ծավալվեց Ուղղափառ եկեղեցու դեմ, որին հեղափոխականները համարում էին նախորդ իշխող դասակարգի դաշնակիցը ։