cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Դմիտրի Մենդելեև
Դմիտրի Իվանովիչ Մենդելեև (Дмитрий Иванович Менделеев, ), ռուս գիտնական-հանրագետ՝ քիմիկոս, ֆիզիկաքիմիկոս, ֆիզիկոս, երկրաբան, տնտեսագետ, նավթային մասնագետ, չափագետ, տնտեսագետ, սարքաշինարար, տեխնոլոգ, բազմակողմանի գիտնական, ուսուցիչ, գյուտարար։ Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանի պրոֆեսոր, Սանկտ Պետերբուրգի Գիտությունների Ակադեմիայի թղթակից անդամ։ 1869 թվականին բացահայտել է քիմիական տարրերի պարբերականության օրենքը՝ բնագիտության հիմնական օրենքներից մեկը։ Թողել է մոտ 500 տպագիր աշխատություններ, որոնց մեջ է դասական «Քիմիայի հիմունքները»՝ առաջին կառուցվածքային շարադրանքը անօրգանական քիմիայից։
Դ. Ի. Մենդելեևը գիտության շատ բնագավառների հիմնարար հետազոտությունների հեղինակ է, ինչպիսիք են քիմիան, քիմիական տեխնոլոգիաները, ֆիզիկան, չափագիտությունը, օդագնացությունը, օդերևութաբանությունը, գյուղատնտեսությունը, տնտեսագիտությունը և այլ գիտություններ, որոնք սերտորեն կապ ունեին Ռուսաստանի արտադրողական ուժերի զարգացման կարիքների հետ։ Նա դրել է լուծույթների տեսության հիմքը, առաջարկել է նավթի բաժանման ֆրակցիոն մեթոդը, հայտնագործել է անծուխ վառոդի տեսակներից մեկը, պրոպագանդել է հանքանյութերի օգտագործումը, երաշտային հողերի ոռոգումը։ 1865-1890 թվականներին եղել է Պետերբուրգի համալսարանի պրոֆեսոր։
Ծագում
Իր «Ջրային լուծույթների հետազոտումն ըստ տեսակարար կշռի» առաջին խոշոր աշխատության մեջ, որը նվիրված էր մորը, Դմիտրի Իվանովիչը պատմում է.
"...Ձեր վերջին 17-րդ երեխային Դուք ոտքի եք կանգնեցրել, հայրիկի մահից հետո ձեր աշխատանքով կերակրել։ Դուք սովորեցրել եք սիրել բնությունը իր ճշտությամբ, գիտությունը` իր ճշարտացիությամբ, հայրենիքը` իր հարստությամբ և բարիքներով..., ամենից շատ սիրել աշխատանքը իր դժվարություններով և ուրախություններով... Դուք պարտադրել եք սովորել աշխատել և նրանում տեսնել միակ հենարանը։ Դուք ներշնչել եք և վստահորեն ինձ հանձնել եք գիտությանը` գիտակցաբար զգալով, որ դա կլինի ձեր վերջին գործը։ Դուք, մահանալով, ներշնչել եք սեր, աշխատասիրություն և կայունություն։ Ձեզնից ստանալով այդքան շատ` ես պաշտում եմ ձեզ և ձեր մասին հիշողությունները"
Մենդելեևի հորական պապը՝ Պավել Մաքսիմովիչ Սոկոլովը (1751—1808) հոգևորական էր Տվերի նահանգի Վիշնեվոլոցկոյ նահանգի Տիխոմանդրիցա գյուղում, որը գտնվում է Ուդոմլյա լճի հյուսիսային ծայրամասից երկու կիլոմետր հեռավորության վրա ։ Նրա չորս որդիներից միայն Տիմոֆեյն է պահպանել հայրական ազգանունը։ Ինչպես այն ժամանակ ընդունված էր հոգևորականության շրջանում, հոգևոր սեմինարիան ավարտելուց հետո Պ․ Մ․ Սոկոլովի երեք որդիներին տրվեցին տարբեր ազգանուններ․ Ալեքսանդրին՝ Տիխոմանդրիցկի (գյուղի անունով), Վասիլիին՝ Պոկրովսկի (համայնքի անունով, որտեղ ծառայել է Պավել Մաքսիմովիչը), իսկ Իվանը՝ Դմիտրի Իվանովիչի հայրը որպես մականուն ստացավ հարևան կալվածատեր Մենդելեևների ազգանունը (ինքը՝ Դմիտրի Իվանովիչն այսպես էր մեկնաբանում ազգանվան ծագումը․ «տրվել է հորը, երբ նա ինչ-որ բան փոփոխում էր, ինչպես հարևան կալվածատեր Մենդելեևն էր փոխում ձիերին») ։
1804 թվականին, ավարտելով հոգևոր ուսումնարանը, Դմիտրի Իվանովիչի հայրը ընդունվել է Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը։ Այն ավարտելով՝ Իվան Պավլովիչը Տոբոլսկում դառնում է փիլիսոփայության, կիրառական արվեստների և քաղաքատնտեսության ուսուցիչ, որտեղ էլ 1809 թվականին ամուսնացել է Մարիա Դմիտրիևնա Կոռնիլևայի հետ (սերում է սիբիրյան վաճառականների և արդյունաբերողների հին սերնդից  ), որը Յակով Գրիգորևիչ Կոռնիլինի թոռնուհին էր։ 1818 թվականի դեկտեմբերին նա նշանակվել է Տամբովի շրջանի ուսումնարանների տնօրեն։ 1823 թվականի ամռանից մինչև 1827 թվականի նոյեմբեր Մենդելեևների ընտանիքը ապրել է Սարատովում, իսկ հետագայում վերադարձել են Տոբոլսկ, որտեղ Իվան Պավլովիչը ստացել է Տոբոլսկի դասական գիմնազիայի տնօրենի պաշտոնը։ Նրա արտասովոր խելքը, բարձր ստեղծագործականությունն ու զարգացածոթւյունը որոշեցին այն մանկավարժական սկզբունքները, որոնցով նա առաջնորդվում էր իր առարկաները դասավանդելիս։ Դմիտրիի ծնվելու տարում Իվան Պավլովիչը կուրանում է, որի պատճառով էլ անցնում է թոշակի։ Կատարակտը բուժելու համար նա  աղջկա հետ գնում է Մոսկվա, որտեղ հաջող վիրահատությունից հետո վերականգնվում է նրա տեսողությունը։ Բայց նա չկարողացավ անցնել հին աշխատանքին, և ընտանիքը ապրում էր նրա թոշակով ։
Մարիա Դմիտրիևնան Դմիտրի Իվանովիչ Մենդելեևի մայրն է։ Այս խելացի և աշխույժ կինը մեծ դեր է խաղացել ընտանիքի կյանքում։ Չունենալով ոչ մի կրթություն՝ նա իր եղբայրների հետ անցել է գիմնազիայի ինքնուրույն կուրս։ Իվան Պավլովիչի հիվանդության պատճառով ընտանիքը տեղափոխվել էր Վերխնիե Արեմզյանի, որտեղ գտնվում էր Մարիայի եղբոր ապակու գործարանը։ Դմիտրի Մենդելեևի մայրը սկսում է ղեկավարել այդ ֆաբրիկան և Ի․ Պ․ Մենդելեևի մահից հետո ընտանիքն ապրում էր այդ ֆաբրիկայից ստացված միջոցներով։ Դմիտրի Իվանովիչը հիշում է․ «Այդ ապակու գործարանում, որը ղեկավարում էր մայրս, ստացել եմ իմ առաջին տպավորությունները բնությունից, մարդկանցից, արդյունաբերական գործերից։ 1848 թվականի հունիսի 27-ին ֆաբրիկան այրվում է» ։ Տեսնելով կրտսեր տղայի հատուկ ընդունակությունները՝ նա իր մեջ ուժ է հավաքում լքել իր հարազատ Սիբիրը, որպեսզի Դմիտրիին բարձրագույն կրթություն ստանալու հնարավորություն տա։ Նրանք գալիս են Մոսկվա։ Երկու տարի անց, երբ որդին ընդունվել էր Պետերբուրգ մանկավարժական ինստիտուտ, Մարիա Դմիտրիևնան մահանում է։
Մանկություն
Դ․ Ի․ Մենդելեևի մանկությունը համընկել է աքսորված դեկաբրիստների Սիբիր գալու ժամանակաշրջանի հետ։ Ա․ Մ․ Մուրավյովը, Պ․ Ն․ Սվիստունովը, Մ․ Ա․ Ֆոնվիզինը ապրում էին Տոբոլսկի նահանգում։ Դմիտրի Իվանովիչի քույրը՝ Օլգան, դարձավ դեկաբրիստների հարավային ընկերության նախկին անդամ Ն․ Վ․ Բասարգինի կինը, և նրանք երկար ժամանակ ապրել են Յալուտորովսկում՝ Ի․ Ի․ Պուշչինի հարևանությամբ, որի հետ էլ օգնում էին Իվան Պավլովիչի մահից հետո ծայրահեղ վիճակում հայտնված Մենդելեևների ընտանիքին։
Ապագա գիտնականի աշխարհաճանաչողության վրա մեծ ազդեցություն է գործել նրա քեռին՝ Վ․ Դ․ Կոռնիլյովը, վերջինիս մոտ հաճախ են ապրել Մենդելեևները ։ Վասիլի Դմիտրևիչը կալվածատեր Տրուբեցկիների կառավարիչն էր։ Նրա տուն հաճախ էին այցելում մշակույթի բնագավառի ներկայացուցիչներ, որոնց թվում գրական երեկոներին կամ առանց որևէ առիթի կային գրականագետներ Ֆ․ Ն․ Գլինկան, Ս․ Պ․ Շեվիրյովը, Ի․ Ի․ Դմիտրիևը, Մ․ Պ․ Պոգոդինը, Ե․ Ա․ Բարատինսկին, Ն․ Վ․ Գոգոլը, հյուր է եղել նաև Պուշկինի հայրը՝ Ս․ Լ․ Պուշկինը, նկարիչներ Պ․ Ա․ Ֆեդոտովը, Ն․ Ա․ Ռամազանովը, գիտնականներ Ն․ Ֆ․ Պավլովը, Ի․ Մ․ Սնեգիրյովը, Պ․ Ն․ Կուդրյավցևը։ 1826 թվականին Կոռնիլյովը և նրա կինը՝ կոմանդոր Բիլինգսի աղջիկը, իրենց մոտ Պոկրովում հյուրընկալել են Ա․ Ս․ Պուշկինին, որը աքսորից վերադարձել էր Մոսկվա ։
Տեղեկություններ են պահպանվել, որոնցում ասվում է, որ Դ․ Ի․ Մենդելեևը Կոռնիլյովների տանը մի անգամ հանդիպել է Ն․ Վ․ Գոգոլին։
Այդ ամենով հանդերձ Դմիտրի Իվանովիչը մնացել է այնպիսին, ինչպես իր հասակակից տղաները։ Դմիտրի Իվանովիչի որդին՝ Իվան Մենդելեևը հիշում է, որ մի անգամ, երբ հայրը հիվանդ էր, իրեն ասել է․ «Ամբողջ մարմինս այնպես է ցավում, ինչպես Տոբոլսկի կամրջի վրա մեր դպրոցական ծեծկռտուքից հետո»։
Հարկ է նշել, որ գիմնազիայի ուսուցիչների մեջ առանձնացել է ռուս գրականություն և բանահյուսություն դասավանդող հայտնի գրող Պ․ Պ․ Երշովը։ Հետագայում նրանք Դմիտրի Իվանովիչի հետ բարեկամներ են դարձել։
Ընտանիք և երեխաներ
Դ․ Ի․ Մենդելեևը ամուսնացել է երկու անգամ։ 1862 թվականին ամուսնացել է բնիկ տոբոլսկցի Ֆեոզվա Նիկիտովնա Լեշչեվոյի (գրող Երշովի խորթ աղջկա) հետ։ Կինը (կրճատ անունը՝ Ֆիզա) իրենից մեծ էր 6 տարով։ Այս ամուսնությունից ծնվեցին երեք երեխաները՝ աղջիկը՝ Մարիան (1863), մահացել է մանկական հասակում, տղան՝ Վլադիմիրը (1865—1898) և մյուս աղջիկը՝ Օլգան (1868—1950)։ 1876 թվականին 42-ամյա Դմիտրի Մենդելեևը ծանոթացել է սիրահարվել է 16-ամյա Աննա Իվանովնա Պոպովին (1860—1942՝ դոնյան կազակի աղջկան ։ Երկրորդ ամուսնությունից ծնվել են 4 երեխաները՝ Լյուբով (1881—1939), Իվան (1883—1936) և երկվորյակներ Մարիան ու Վասիլին (1886—1922)  ։ 21-րդ դարում Մենդելեևների սերնդից կար միայն Ալեքսանդր Կամենսկին՝ Մենդելեևի աղջիկ Մարիայի թոռը ; он умер от последствий алкоголизма, не оставив потомков  ։
Դ․ Ի․ Մենդելեևը եղել է ռուս գրող Ա․ Բլոկի աները, որը նրա աղջիկ Լյուբովի ամուսինն էր։
Սուլքյոյ
Սուլքյոյ, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիայի վիլայեթի Շապին Գարահիսարի գավառում ։
Դմիտրի Մենդելեև
Հայդելբերգյան շրջան (1859-1861)
1859 թ. ապրիլին երկու տարով մեկնում է արտասահմանյան գործուղման։ Սկզբում Մենդելեևը եղավ եվրոպական տասը համալսարանական քաղաքներում, մինչև որ կանգ առավ գերմանական Հայդելբերգի վրա։ Այնտեղ նա հանդիպել է Ջ․ Ու․ Գիբսի հետ։ Հայդելբերգում ստեղծել է սարքավորումներով հարուստ լաբորատորիա՝ հայտնի ֆրանսիացի մեխանիկներ Պերրոյի և Սալերոնի մոտ պատվիրելով կատետոմետրեր և միկրոսկոպներ ։ Նա պրպտուն աշխատանքով ժխտել է «հաստատուն գազերի» գոյությունը և ցույց տվել, որ դրանք, ինչպես և բոլոր հեղուկները, ունեն այսօր գիտական աշխարհում ընդունված Մենդելեևյան «եռման բացարձակ ջերմաստիճանը»։
Սուլքյոյ
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Դմիտրի Մենդելեև
Հայդելբերգյան շրջան (1859-1861)
Արտասահմանում Մենդելեևի հետ աշխատակցում էին գիտնականներ Բորոդինն ու Սեչենովը։ Նրանց հետ Մենդելեևը քննարկման առարկա էր դարձրել նյութի մի միասնական չափ գտնելու անհրաժեշտությունը։ Դրա համար Մենդելեևն սկսեց զբաղվել իրենց հատկություններով մոտ նյութերի փոխազդեցություններն ուսումնասիրելով, որը հետագայում հիմք հանդիսացավ քիմիական գիտության բնագավառում արված հեղաշրջման համար։
Այժմ «մոլեկուլյար մեխանիկան», որը փորձում էր ձևավորել Դ․ Ի․ Մենդելեևը, ունի միայն պատմական նշանակություն, չնայած գիտնականի այդ հետազոտությունները թույլ են տալիս դիտարկել նրա հայացքների արդիականությունը, որն ընդհանուր տարածում գտավ միայն Կառլսրուեում տեղի ունեցած քիմիկոսների միջազգային կոնգրեսում(1860)   ։
Հայդելբերգում Մենդելեևը սիրավեպ է ունեցել դերասանուհի Ագնեսա Ֆոյխտմանի հետ, արդյունքում Մենդելեևը նրան փող էր ուղարկում երեխայի համար, չնայած համոզված չէր, որ հայրը ինքն էր ։
1860-1907
1861 թվականի փետրվարի 14-ին արտասահմանյան գործուղումից վերադառնում է Պետերբուրգ։ Այստեղ ստանալով համալսարանի քիմիայի ամբիոնի վարիչի պաշտոնը, գիտական լայն գործունեություն է ծավալում։ Զբաղվում է հողերի պարարտացման, նավթարդյունաբերության հետ կապված մի շարք հարցերի ուսումնասիրություններով։ Երեսունմեկ տարեկան հասակում պաշտպանում է ջրի հետ սպիրտի միացման մասին դոկտորական դիսերտացիան։
1869 թ. փետրվարի 17-ին տպագրության է ստորագրում պարբերական համակարգի առաջին ուրվագիրը։ Մենդելեևի պարբերական աղյուսակը քիմիական նոր տարրերի հայտնաբերման միակ ու անփոխարինելի բանալին է։ Գիտնականը նրա վրա աշխատել է շուրջ 40 տարի, մինչև որ վերջապես գտավ բոլոր միացությունների հիմնական նմանությունը՝ ատոմականությունը։ Շուտով նա հրատարակեց այն նյութերի մանրամասն բնութագրերը, որոնք աշխարհում դեռ ոչ-ոք չէր տեսել։ Շուտով աշխարհի տարբեր ծայրերում սկսեցին հայտնաբերել նկարագրված հատկություններն ունեցող նյութերը՝ գալլիումը, սկանդիումը, ռադիումը և այլն, որոնք հաստատեցին աղյուսակի ճշմարտացիությունը։
1886 թ. Մենդելեևը կատարեց իր երրորդ և չորրորդ ուղևորությունը Կովկաս՝ նավթարդյունաբերության ուսումնասիրման նպատակով։ Այս ուղևորությունների և քրտնաջան հետազոտությունների արդյունքն են Մենդելեևի ներդրումները նավթամուղների, նավթատար նավերի, նավթի թորման կաթսաների ստեղծման գործում։ Նույն ձևով արդյունավետ էին գիտնականի ուղևորությունները Դոնեցկի ավազան՝ քարածխի արդյունաբերության ուսումնասիրման նպատակով, Ուրալ և Սիբիր՝ մետաղագործական արդյունաբերությունն ուսումնասիրելու համար և այլն։ 1893 թ. հուլիսի 1-ին նշանակվում է չափ ու կշիռների գլխավոր պալատի կառավարիչ։ Խոշոր գործնական նշանակություն ունեն չափաբանության բնագավառում Մենդելեևի կատարած աշխատանքները։ Նրա ջանքերով 1899 թ. Ռուսաստանում ներդրվեց չափման մետրական համակարգը։ Ձեռնամուխ լինելով օդերևութաբանական հետազոտությունների, Մենդելեևն աշխատում է այնպիսի չափիչ սարքերի պատրաստման ուղղությամբ, որոնցով հնարավոր են դառնում ճշգրիտ չափումները մթնոլորտի տարբեր կետերում՝ առանց օդաչուի բարձրացող օդապարիկներով։
1894թ. հունիս - Օքսֆորդի և Քեմբրիջի համալսարանների դոկտորի կոչման հանդիսավոր շնորհում։
1905 թ. նոյեմբեր - ուղևորություն Լոնդոն՝ թագավորական ընկերության ամենաբարձր պարգևը՝ Կոպլեյի մեդալն ստանալու։
1907թ. հունվարի 20 - սրտի կաթվածից վախճանվեց Դ. Ի. Մենդելեևը։
Գիտական գործունեություն
Նա 19-դ դարի հանճարեղ քիմիկոսներից մեկն է, տվել է ֆիզիկական հաստատուն մեծությունների միացությունների բազմաթիվ բնորոշումներ (տեսակարար կշիռներ, ընդարձակում և այլն), ուսումնասիրել է քարածուխի դոնեցկյան հանքավայրերը, մշակել է լուծույթների հիդրատային թեորիան։ Գրել է «Քիմիայի հիմունքները» (1868—1871) աշխատությունը, որի բազմաթիվ հրատարակությունները մեծ ազդեցություն են ունեցել քիմիկոսների վրա։  — Մ․ Ջուա (Michele Giua)
Ռոնդո (բանաստեղծություն)
Ռոնդո (ֆրանսերեն rondeau - «կլոր» բառից), բանաստեղծության կառուցման կայուն ձև։
Դմիտրի Մենդելեև
Գիտական գործունեություն
Դ․ Ի․ Մենդելեևը հեղինակ է քիմիայի, ֆիզիկայի, չափագիտության, օդերեևութաբանության, տնտեսագիտության մի շարք մեծալուրջ հետազոտությունների, օդագնացության, գյուղատնտեսության, քիմիական տեխնոլոգիաների հիմնարար աշխատությունների, ժողովրդական լուսավորության և Ռուսաստանի արտադրական ուժերի զարգացման պահանջների հետ կապված այլ աշխատությունների։ 1854-1856 թվականներին նա հետազոտել է միացությունների բյուրեղային ձևի և քիմիական կազմության միջև հարաբերությունները բացահայտող իզոմորֆիզմի երևույթը, ինչպես նաև քիմիական տարրերի հատկությունների կախվածությունը իրենց ատոմային զանգվածից։
1860 թվականին ցույց է տվել «եռման բացարձակ ջերմաստիճանը» կամ կրիտիկական ջերմաստիճանը։
Ռոնդո (բանաստեղծություն)
Գրվել են 8, 15, նույնիսկ 25 տողանի ռոնդոներ։ Սակայն ամենից տարածվածը եղել է 13 տողանի ռոնդոն՝ բաղկացած երկու քառատողից և վերջում մեկ 5 տողանի տնից։ Ռոնդոյի առաջին տողը կրկնվում է նաև 7-րդ և վերջին՝ 13-րդ տողերում, իսկ 2-րդ տողը՝ իբրև 8-րդ տող։ Ռոնդոյի ձևով գրելու առանձին փորձեր են արվել նաև նոր ժամանակներում, այդ թվում նաև արևմտահայ բանաստեղծ Արշակ Չոպանյանը ։ Ահա նրա ռոնդոներից մեկը («Փրփուրը»).
Դմիտրի Մենդելեև
Գիտական գործունեություն
1860 թվականի դեկտեմբերի 16-ինՄենդելեևը Հայդելբերգից գրում է Սանկտ Պետերբուրգի ուսանողական շրջանի հոգաբարձու Ի․ Դ․ Դելյանովին․ «… իմ պարապմունքների գլխավոր առարկան ֆիզիկական քիմիան է».
Ռոնդո (բանաստեղծություն)
Ես ժանյակն եմ ձյունագույն, Պճնող կատարն ալիքին. Հառաչանքն եմ կաթնագին՝ Հուզված ծովին խաժ հոգվույն։
Դմիտրի Մենդելեև
Գիտական գործունեություն
Դ․ Ի․ Մենդելեևը հանդիսանում է «Օրգանական քիմիա» առաջին ռուսերեն դասագրքի հեղինակը (1861 թվական)։
Ռոնդո (բանաստեղծություն)
Իմ ծոցս իրեն կընտրե բույն Երփներանգ շողն արեգակին. Ես ժանյակն եմ ձյունագույն, Պճնող կատարն ալիքին։
Դմիտրի Մենդելեև
Գիտական գործունեություն
1859 թվականին հորինել է պիկնոմետրը՝ հեղուկների խտությունը որոշող սարք։ 1865-1887 թվականներին ստեղծել է լուծույթների հիդրատային թեորիան։ Զարգացրել է միացությունների փոփոխական կազմի գոյության մասին գաղափարներ։
Ռոնդո (բանաստեղծություն)
Ոչի՛նչ ինձմե փափկագույն. Ծնունդ հովուն քմայքին, Կապրեմ պահ մը հեշտագին Ու կըցնդեմ ես իսկույն. Ես ժայնակն եմ ոսկեգույն։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Քնարական սեռի ժանրեր
Դմիտրի Մենդելեև
Գիտական գործունեություն
1880 թվականին առաջ է քաշել ստորգետնյա գազաֆիկացման գաղափարը։ Զբաղվել է գյուղատնտեսության քիմիականացման հարցերով, պրոպագանդել է ապարային հավելումների օգտագործումը, չորացած հողերի ոռոգումը։ 1890-1892 թվականներին Ի․ Մ․ Չելցովի հետ համատեղ մասնակցել է անծուխ վառոդի մշակմանը։ Մի շարք աշխատությունների հեղինակ է չափագիտության ոլորտում։ Ստեղծել է կշիռների ճշգրիտ թեորիան, մշակել է լծակների կոնստրուկցիան, առաջարկել է կշռման ճշգրիտ միջոցներ։
Պարբերական օրենք
1869 թվականի փետրվարի 17-ին ավարտելով աշխատանքը «Տարրերի համակարգի փորձ՝ հիմնված նրանց ատոմային կշռի և քիմիական նմանության վրա», Դ․ Ի․ Մենդելեևը բացահայտեց բնության հիմնարար օրենքներից մեկը՝ քիմիական տարրերի պարբերական օրենքը ։
1869 թվականի մարտի 6-ին (մարտի 18) Ռուսական քիմիական ընկերությունում Ն․ Ա․ Մենշուտկինը կարդաց Մենդելեևի հայտնի զեկույցը՝ «Տարրերի առանձնահատկությունների հարաբերակցությունը ատոմային կշռի հետ» և շուտով հրատարակվեց Ռուսական քիմիական ընկերության ամսագրում ։ Այդ նույն տարում այդ զեկույցը գերմաներենով հայտնվեց «Zeitschrift für Chemie» ամսագրում, իսկ 1871 թվականին «Annalen der Chemie» ամսագրում տեղադրվեց Դ․ Ի․ Մենդելեևի ծավալուն հրատարակությունը՝ նվիրված նրա բացմանը՝ «Die periodische Gesetzmässigkeit der Elemente» (քիմիական տարրերի պարբերական օրինաչափությունը)։
Մի շարք երկրներում որոշ գիտնականներ, հատկապես Գերմանիայում, բացման համահեղինակ են համարում Լոտարա Մեյերին։ Այս համակարգերի էական տարբերությունն այն է, որ Մեյերի աղյուսակը այդ ժամանակվա հայտնի քիմիական տարրերի դասակարգման տարբերակ է, իսկ Մենդելեևի կողմից առաջարկած պարբերականությունը համակարգ է, որը տալիս է այն ժամանակ ոչ հայտնի տարրերի տեղը որոշելու թույլտվություն տվող  օրինաչափության ընկալում, կանխագուշակել ոչ միայն գոյությունը, այլև տալ նրանց բնութագրումը ։
Պարբերական համակարգը, ատոմի կառուցվածքի մասին պատկերացումներ չտալով հանդերձ, մոտենում է այդ խնդրին, և նրա լուծումը հայտնաբերվել է ի շնորհիվ Մենդելեևի։ Հենց այս համակարգով են առաջնորդվել հետազոտողները՝ ցույց տալով իրենց հետաքրքրող գործոնները այլ ֆիզիկական բնութագրիչների հետ։ 1984 թվականի ակադեմիկոս Վ․ Ի․ Սպիցինը գրում է․ «Ատոմների կառուցվածքի և քիմիական վալենտականության բնույթի մասին առաջին պատկերացումները հիմնվել են պարբերական համակարգի օգնությամբ տեղադրված տարրերի առանձնահատկությունների օրինաչափության վրա» ։
Գերմանացի գիտնական, անօրգանական, ֆիզիկական և անալիտիկ քիմիաները միավորող «Անօրգանիկում» հիմնարար ձեռնարկի խմբագիր, ակադեմիկոս Լ․ Կոլդիցը այսպես է մեկնաբանում Մենդելեևի հայտնագործության առանձնահատկությունները ․
1869—1871 թվականներին զարգացնելով պարբերականության գաղափարները, Դմիտրի Մենդելեևը ներմուծել է քիմիական պարբերական համակարգում տարրի տեղի հասկացությունը որպես նրա հատկությունների ամբողջացում՝ այլ տարրերի հատկությունների համեմատության հետ։ Մասնավորապես, այս հիման վրա, հենվելով ապեկի առաջացնող օքսիդների հաջորդականության փոփոխության ուսւմնասիրությունների արդյունքների վրա, ուղղել է 9 տարրերի (բերիլիում, ինդիում, ուրան և այլն) ատոմային զանգվածների արժեքները։ 1870 թվականի նոյեմբերի 29-ին (դեկտեմբերին 11) թվագրված հոդվածում կանխագուշակել է երեք դեռևս չբացահայտված տարրերի գոյությունը, հաշվել է ատոմային զանգվածները և նկարագրել է նրանց հատկությունները՝ «էկաալյումինիումը» (հայտնագործվել է 1875 թվականին և անվանվել հելիում), «էկաբորը» (հայտնագործվել է 1879 թվականին և անվանվել սկանդիում) և «էկասիլիցիումը» (հայտնագործվել է 1885 և անվանվել գերմանիում) ։ Հետո կանխագուշակել է ևս ութ տարրերի գոյությունը, այդ թվում նաև «դվիտելլուրայինը»՝ պոլոնիոմ (հայտնագործվել է 1898 թվականին), «էկաիոդը»՝ աստատ (հայտնագործվել է 1942-1943 թվականներին), «էկամարգանեցը»՝ տեխնեցիում (հայտնագործվել է 1937 թվականին), «դվիմարգանեցը»՝ ռենիում (հայտնագործվել է 1925 թվականին), «էկացեզիումը»՝ ֆրանսիում (հայտնագործվել է 1939 թվականին)։ 1900 թվականին Դմիտրի Մենդելեևը և Ուիլյամ Ռամզայը եկան այն եզրակացության, որ պարբերական համակարգում անհրաժեշտ է ընդգրկել իներտ գազերի հատուկ, զրոյական խումբ։
Տեսակարար ծավալներ։ Սիլիկատների և ապակենման վիճակների քիմիա
Այս արտահայտությունը մատնանշում է գիտնականի կողմից սիլիկատային նյութերի առաջնահերթային գործնական նշանակության ըմբռնմանը, պրակտիկայում նրանց տարածվածությանն ու հնագույն լինելուն, և սիլիկատների քիմիայի բարդությանը, այդ իսկ պատճառով գիտնականի հետաքրքրությունը տվյալ դասի նյութերի նկատմամբ, զուգահեռ նրանց պրակտիկ կիրառությանն, կապված է եղել քիմիայում կարևորագույն հասկացության՝ քիմիական միացության զարգացման, միացությունների համակարգման ստեղծման հետ, հասկացությունների հարաբերակցության հարցի լուծման՝ որպես քիմիական միացություն (որոշյալ ու անորոշ) լուծույթի։ Որպեսզի հարցադրման բուն գիտական նշանակությունը և կարևորությունը գիտակցվի, բավական է միայն մեջբերել սիլիկատների քիմիայի մասնագետ, ակադեմիկոս Միխաիլ Միխաիլովիչ Շուլցի խոսքերը, ասված նրա կողմից Մենդելեևի 150-ամյակին նվիրված Մենդելեևյան XIII համագումարի ժամանակ՝
Ապակու ուսումնասիրումը օգնել է Մենդելեևին խորությամբ հասկանալու սիլիկահողային միացությունների բնույթը և այդ ինքնատիպ նյութի վրա տեսնելու միացությունների քիմիական առանձնահատկություններն ընդհանրապես ։ Ապակեգործության, սիլիկատների քիմիայի և ապակենման վիճակների թեմաների վերաբերյալ Մենդելևը գրել է շուրջ 30 աշխատանք։
Գազերի հետազոտում
Մենդելեևի գործունեության մեջ այս թեման կապված է ամենից առաջ հաջորդականության ֆիզիկական պատճառների հետ։ Քանի որ տարրերի հատկությունները գտնվում էին ատմային զանգվածներից հաջորդական կապի մեջ, գիտնականը հնարավորություն էր փնտրում, որպեսզի լույս սփռի այս պրոբլեմի վրա, դրա հետ մեկտեղ բացահայտելով ձգողականության ուժերի պատճառները։ XIX դարոում «Եթեր (ֆիզիկա)» կոնցեպցիան մեծ ազդեցություն ունեցավ տվյալ պրոբլեմի լուծման վրա։ Ենթադրվում էր, որ միջմոլորակային տարածքը լցված «եթերը», հանդիսանում է լույս, գրավիտացիա և ջերմություն փոխանցող միջավայր։ Գերնոսր գազերի ուսումնասիրությունը նշված միջավայրի ապացուցման համար հնարավոր միջոց էր հանդիսանում, այն ինչ «սովորական» նյութերը արդեն ի զորու չէին թաքցնելու «եթերի» հատկությունները։ Մենդելեևի հիպոթեզներից մեկը տանում էր նրան, որ օդի գազերի գերնոսրացման դեպքում նրա յուրահատուկ վիճակ կարող է լինել «եթերը» կամ շատ փոքր զանգվածով ինչ-որ գազ։ Դ․ Մենդելեևի կողմից «Քիմիայի հիմունքներ» տպվածքում, 1871 թվականին պարբերական համակարգում, գրվել է՝ «Բոլորից թեթևը եթերն է, միլիոն անգամ», իսկ 1874 թվականի աշխատանքային տետրում գիտնականը ավելի պարզ մտքերի շարք է արտահայտել՝ «Օդի զրոյական ճնշման դեպքում առկա է որոշակի խտություն,այսինքն դա հենց եթերն է»։ Այնուամենայնիվ, այդ ժամանակաշրջանի նրա հրատարակություններում այսպիսի հստակ գաղափարներ արտահայտված չեն։ Տիեզերական տարածությունում, գերնոսրացված գազերի վարքի հետ կապված ենթադրությունների ենթատեքստում, Դ․ Մենդելեևը հենվում է աստղագետ Արիստրախ Ապոլոնովիչ Բելոպոլսկու կողմից ստացված տեղեկությունների վրա՝ «(Չափերի և կշիռների միջազգային պալատի տեսուչը, պարտադիր ինձ էր տրամադրում, այդ թվում նաև պարոն Բելոպոլսկու նորագույն հետազոտությունների արդյունքները»։ Իսկ հետո, իր եզրահանգումներւմ, նա ուղղակիորեն հենվում էր այդ տվյալների վրա ։ Այս հետազոտությունների ելքային ենթադրությունների բոլոր հիպոթեզային ուղղություններով, հիմնված հենց իր՝ Մենդելեևի կողմից ֆիզիկայի բնագավառում հայտնագործած, առավել կարևոր արդյունքների վրա, կարևորագույնը հանդիսանում է ունիվերսալ գազային հաստատուն պարունակող իդեալական գազի հավասարումը։ Նաև, շատ կարևոր, բայց փոքր-ինչ վաղաժամկետ է Մենդելեևի ջերմաստիճանի թերմոդինամիկ սանդղակի ներմուծումը։ Գիտնականի կողմից, նաև, ճիշտ ուղի էր ընտրվել իրական գազերի հատկությունների ուսումնասիրման համար։ Իրական գազերի ներկայիս հայտնի հավասարումները համապատասխանում են նրա գունային տարալւծումների առաջին հաշվարկները։ Գազերի և լուծույթների վերաբերյալ բաժնում, Մենդելեևը ունի 54 աշխատանք ։
Լուծույթների ուսմունք
1905 թվականին Դ. Մենդելեևը կասի՝ «Ավելի քան չորս բան որոշեցին իմ անվանումը՝ պարբերական օրենքը, գազերի առաձգականության ուսումնասիրությունը, լուծույթների ընկալումը որպես ասոցիացիա և «Քիմիայի հիմք»։ Այստեղ է իմ հարստությունը։ Այն վերցված չէ ոչ մեկից, այլ ստեղծված է իմ կողմից...»: Իր ողջ կյանքի ընթացքում Մենդելևը չթուլացրեց հետաքրքրությունը «լուծույթային» թեմատիկայի նկատմամբ։ Նրա առավել կարևոր հետազոտությունները, այդ բաժնի նկատմամբ, վերագրվում են 1860-ականների կեսերին, իսկ կարևորագույնները՝ 1880-ական թվականներին։ Այնուամենայնիվ, գիտնականի հրատարակումները ցույց են տալիս, որ իր ստեղծագործական աշխատանքի այլ ժամանակաշրջաններում էլ նա չի դադարեցրել լուծույթների ուսմունքի հիմքերը դնելու հնարավորությունների որոնումները։ Ուսմունքի ստեղման ժամանակ Դ. Մենդելեևի կոնցեպցիան էվոլյուցիայի է ենթարկվել այս երևույթի հակասական և ոչ կատարյալ պնդումներից մինչև նրա վերաբերյալ զարգացումների այլ ուղղությունները, առաջին հերթին՝ քիմիական միացությունների ուսմունքը։ Դ. Մենդելեևը ցույց է տվել, որ լուծույթների ճիշտ ընկալումը հնարավոր չէ առանց դրանց քիմիական մեխանիզմի իմացության, նրանց դասումը որոշված միացությունների դասին և լուծույթներում բարդ քիմիական հավասարակշռության՝ այս երեք անքակտելի տեսակետերի մշակումով էլ հենց եզրակացվում է լուծույթների հիմնական նշանակությունը։ Սակայն ինքը Մենդելեևը երբեք իր գիտական ենթադրությունները լուծույթների ուսումնասիրման մեջ տեսություն չէր անվանում, իսկ նրա հակախոհները և հետնորդները հենց այդպես անվանեցին այն, ինչ ինքը անվանում էր «հասկացություն» և «ենթադրություն», իսկ տվյալ ուղղության աշխատանքները՝ «հիպոթեզային մտածելակերպով լուծույթների տվյալների համախումբը բացահայտելու փորձ», որը «...տեսությունից դեռ շատ հեռու էր», ձևակերպման մեջ հիմնական խոչընդոտը գիտնականը համարում էր «նյութի հեղուկ վիճակի տեսությունը»։ Ավելորդ չէ նկատել, որ, այս ուղղությունը զարգացնելով, Դ. Մենդելեևը, ի սկզբանե ապրիորիկ կերպով առաջադրելով այն ջերմաստիճանի գաղափարը, որի դեպքում հեղուկի բարձրությունը մենիսկում համընկնում է զրոյական մակարդակին, 1860-ական թվականներին դրա վերաբերյալ կատարեց մի շարք փորձեր։ Որոշակի ջերմաստիճանում, որը փորձնականորեն անվանել էր «եռման բացարձակ ջերմաստիճան», հալափակված ծավալով պարաֆինե վաննայում եռացված սիլիցիումի հեղուկ քլորիդը (SiCl4) «անհետանում է», վերածվելով գոլորշու։ Հետազոտությանը վերաբերող հոդվածում, Մենդելևը տեղեկացնում է, որ եռման բացարձակ ջերմաստիճանում, հեղուկի ամբողջությամբ գոլորշու վերածվելու պրոցեսը ուղեկցվում է մակերևույթային լարվածության և ջերմության փոքրացմամբ մինչև զրո արժեքը։ Այս աշխատանքը գիտնականի առաջին նշանավոր ձեռքբերումն է։ Կարևոր է նաև այն փաստը, որ էլեկտրոլիտների լուծույթների տեսությունը ձեռք է բերել բավարաված ուղղություն, միայն ընդունելով Դ. Մենդելեևի այն գաղափարները, երբ այդ լուծույթներում իոնների գոյության վերաբերյալ հիպոթեզը համընկավ լուծույթների մասին Մենդելևյան տեսության հետ։ Հիդրատների և լուծույթների վերաբերյալ Մենդելեևը ունի 44 աշխատանք ։
Ոգեմիջնորդութական երևույթների ուսումնասիրման հանձնախումբ
XIX դարի կեսերին Արևմտյան Եվրոպայում և Ամերիկայում կողմնակիցներ ունեցող, և ռուսական մշակույթում, 1870-ականներին, արդեն որոշակի տարածում գտած մարդիկ, որոնք ունեին այնպիսի մտածելակերպ, որ պրոբլեմի լուծման համար կարծեցյալ բանալին գտնում էին խորհրդամոլություն և էզոթերիզմի վուլգար ձևերի անճանաչելի օգտագործումը, մասնավորապես՝ այն երևույթների, որոնք կոչվում էին պարանորմալ, իսկ գիտական ըմբռնումից զուրկ, կենցաղային լեքսիկոնում՝ սպիրիտուալիզմը, սպիրիտիզմը կամ մեդիումիզմը։ Այս շարժումների հետևորդների կողմից սպիրիտիկ սեանսի բուն պրոցեսը մատուցվում է որպես նյութի և էներգիայի միասնակության խախտման վերականգնման պահեր և դրանով, իբր, պահպանվում է նրանց առանձին առանձին գոյության բացատրությունը։ Դ. Մենդելեևը հիմնական «շարժողների» հետաքրքրություների մասին գրում էր մտահայեցողական փիլիսոփայության ենթագիտակցական և խոհաըմբռնման եզրույթների բախման տեսանկյունից ։
Դ. Մենդելեևի գործունեության մեջ այս թեման, ինչպես նաև ամեն ինչ նրա հետաքրքրությունների շրջանակում, օրինաչափորեն կապված է նրա գիտական գործունեության միանգամից մի քանի ճյուղի հետ՝ հոգեբանություն, փիլիսոփայություն, մանկավարժություն, գիտելիքների հասարակայնացում, գազերի ուսումնասիրում, օդագնացություն, մետերոլոգիա և այլն, այն, որ նա ընկած է այդ խաչմերուկում, երևում է նաև հանձնախմբի գործունեությունը որակավորող հրատարակությունից։ Այն ժամանակ, երբ գազերի հետազոտումը խաչաձև, «համաշխարհային եթերի» մասին հիպոթեզների միջոցով, օրինակ, հարաբերվում է քննարկվող թեմանի վերաբերյալ հիմնական արարողությունների «հիպոթեզային ֆակտորներին», օդագնացության և մետերոլոգիայի կապը հաստատելու դեպքում կարող է հիմնավոր անճշտության տանել։ Սակայն նրանք թվարկվածներում հանդիսանում էին ոչ պատահական սահմանակից թեմաներ, իսկ Դ, Մենդելեևի Սոլյանյան քաղաքում ունեցած հասարակական ելույթի բառերը ավելի լավ են պատասխանում մետերոլոգիայի մասին հարցերին՝
Օդագնացություն
Աէրոստատը չկարողացավ այնքան բարձրանալ, ինչպես պահանջվում էր փորձի նախապատրաստական պայմաններում՝ արևը մասնավորապես ծածկված էր ամպերով։ Գիտնականի օրագրում առաջին գրառումը համապատասխանում է 6 ժ 55 ր՝ թռիչքից 20 րոպե հետո։ Գիտնականը նշում է աներոիդի ցուցմունքը 525 մմ և օդի ջերմաստիճանը՝ 1,2°՝ «Գազի հոտ է գալիս։ Վերևում ամպեր են։ Շուրջբոլորը պարզ է։ Ամպը ծածկեց արևը։ Արդեն երեք վերստ է։ Կսպասեմ ինքնավայէջքին։ 7 ժ 10—12 ր՝ 3,5 վերստ բարձրության վրա եմ, մոտավորապես 9 ժ սկսեց իջնել։ Կալյազինի և Պերեսլավլ-Զալեսկու միջև, Սպաս-Ուգոլ գյուղի մոտ (Սալտիկով-Շեդրինի կալվածք) տեղի ունեցավ բարեհաջող վայրէջքը։ Արդեն գետնին եմ, 9 ժ 20 ր, Դ. Մենդելեևը գրառում է աներոիդի ցուցմունքը՝ 750 մմ, օդի ջերմաստիճանը 16,2° է։ Թռիչքի ժամանակ գիտնականը ուղղում է գլխավոր կափույրի անսարքությունը, որը և ապացուցում է նրա օդագնացության տեսության և գործնական կիրառության վարպետությունը։» Հայտնվել է այն կարծիքը, որ հաջողված թռիչքը երջանիկ պատահականությունների արդյունք է՝ աէրոնավտը չէր կարող դրա հետ համաձայնվել, կրկնելով Ա. Սուվորովի հայտնի խոսքերը «երջանկություն, մեղա Տեր Աստված, երջանկություն», նա հավելում է՝ «Բայց ինչ-որ ուրիշ բան էլ է հարկավոր դրա համար։ ԻՆձ թվում է, որ ամենից առավել, քան մեկնարկն է՝ կափույրը, բալաստը և խարիսխը, գործի վերաբերյալ հանգիստ ու խելացի մոտեցումն է։ Ինչպես գեղեցկությունը պատասխանում է, երբեմն ոչ միշտ, ապա ավելի հաճախ նպատակասլացության բարձր աստիճանով, այնպես էլ հաջողությունը՝ մինչև վերջ նպատակի և միջոցների նկատմամբ հետևողական վերաբերմունքի արդյունք է»։ Փարիզի աէրոնավտիկայի Միջազգային կոմիտեն այս թռիչքի համար Դ. Մենդելեևին արժանացրել է Ֆրանսիական աէրոնավտիկական եղանակաբանության ակադեմիայի շքանշանին։ Գիտնականը իր այս փորձը գնահատում է հետևյալ կերպ՝ «Եթե իմ Կլինից թռիչքը, ոչինչ չավելացրեց պսակի մասին եղած գիտելիքների մեջ, ծառայի եղանակաբանական ուսումնասիրությունների զարգացման նպաստմանը Ռուսաստանում, եթե այն, ավելացնի ընդհանուր համոզմունքը նրանում, որ աէրոստատով թռիչքները հարմար են նույնիսկ նորեկին, ապա այդ ժամանակ ես իզուր չեմ թռել 1887 թվականի օգոստոսի 7-ին»։ Դ. Մենդելեևը մեծ հետաքրքրություն ցուցաբերեց օդից ծանր թռչող սարքերի նկատմամբ, նա հետաքրքրվեց օդային պտուտակներով ինքնաթիռներից առաջինով, որը հայտնագործվել էր Ալեքսանդր Ֆյոդորովիչ Մոժայսկին։ Դ. Մենդելեևի միջավայրի դիմադրության հարցերին նվիրված հիմնարար մենախոսությունում, օդագնացության վերաբերյալ բաժին կա, իսկ ընդհանրապես այս թեմայով գիտնականը ունի մոտ 23 հոդված  ։
Նավաշինություն։ Հեռավոր Հյուսիսի նվաճում
Միջավայրի դիմադրության և օդագնացության վերաբերյալ Դ. Մենդելեևի աշխատանքները իրենց շարունակությունն են գտնում նավաշինության և արկտիկական ծովագնացության հիմնադրման աշխատանքներում՝ զարգացնելով հեղուկների ու գազերի ուսումնասիրությունները։ Դ. Մենդելեևի գործունեության այս բաժինը որոշակի կերպով կապված է ծովակալ Ստեպան Օսիպովիչ Մակարովի հետ համագործակցությանբ, վերջինիս օվկիանոսագիտական արշավների ժամանակ ձեռք բերած գիտական տեղեկությունների քննությունը, նրանց համատեղ աշխատանքները, որոնք կապված էին փորձնական ջրամբարի կառուցման հետ, իրենց դերն են ունեցել Դ. Մենդելեևի գործունեության վրա։ Ջրամբարի գաղափարը պատկանել է Դմիտրի Մենդելեևին, ով ակտիվ մասնակցություն է ունեցել այս գործի բոլոր փուլերում, սկսած նախագծային աշխատանքներից մինչ տեխնիկական և կազմակերպչական արարողությունները՝ ընդհուպ շինարարական, և նավերի մոդելների փորձարկումները, այն բանից հետո, երբ 1894 թվականին ջրամբարը, վերջապես կառուցվեց։ Դ. Մենդելեևը ոգևորվածությամբ պաշտպանում էր Ս. Մակարովի արկտիկական մեծ սառցահատի կառուցման ջանքերը։ Երբ Դ. Մենդելեևը 1870-ականների վերջերին զբաղվում էր միջավայրի դիմադրության ուսումնասիրմամբ, նա միտք արտահայտեց նավերի փորձարկման համար նախատեսված փորձնական ջրամբարի կառուցան համար։ Սակայն միայն 1893 թվականին, Ծովային նախարարության ղեկավար Նիկոլայ Չիխաչյովի խնդրանքով գիտնականը գրեց «Նավային մոդելների փորձարկման համար ջրամբարի մասին» և «Ջրամբարի դիրքի մասին» գրառումները, որտեղ խոսեց ոչ միայն ջրամբարի, որպես գիտա-տեխնիակական ծրագրի մասի, ստեղծման հեռանկարի մասին, որը ներառում էր ռազմա-տեխնիկական նավաշինության և առևտրային կտրվածքով խնդիրների լուծում, այլև որ այն հնարավորություն կտար գիտական հետազոտություններ կատարել։ Դ. Մենդելեևը զբաղվելով լուծույթների ուսումնասիրմամբ, 1880-ականների վերջին մեծ հետաքրքրություն է ցուցաբերում ծովաջրի խտությանը, որը Ս. Մակարովը իր Վիտյազ (հետախուզական ռազմանավ, 1883) հետախուզական ռազմանավով շուրջերկրյա նավագնացության ժամանակ էր հաշվել։ Այդ թանկարժեք տվյալները բարձ գնահատականի արժանացան Դ. Մենդելեևի կողմից, ով ներառեց դրանք տարբեր ջերմաստիճանների դեպքում ծովաջրի խտության ամար աղյուսակում, որը տեղ էր գտել գիտնականի «Ջերմաաստիճանի բարձրացումից ջրի խտության փոփոխությունը» հոդվածի մեջ։ Ա. Մակարովի հետ, ծովային հրետանու համար նախատեսված վառոդի մշակման ժամանակ առաջացած համագործակցությունը շարունակելով, Դ. Մենդելեևը միանում է Հյուսիսային Սառուցյալ օվկիանոսում սառցահատման կազմակերպման արշավին։ Ա. Մակարովի կողմից այս արշավի գաղափարը պաշտպանվեց Դ. Մենդելեևի կողմից, ով այսպիսի նախաձեռնությունը իրական ճանապարհ էր համարում մի շարք կարևոր տնտեսական պրոբլեմների լուծման համար՝ Բերինգի նեղուցի կապը այլ ռուսական ծովերի հետ, սկիզբ կդներ Հյուսիսային ծովային ճանապարհի հմնադրմանը, որը Սիբիրի և Հեռավոր Հյուսիսի շրջանները մատչելի կդարձներ։ "Ձեր գաղափարը փայլուն է, — գրում է նա Ս. О. Մակարովին, — շուտ թե ուշ իրականանալու է ու վեր է ածվելու ոչ միայն գիտա-աշխարհագրական խոշոր նշանակության գործի, այլև գործնական նշանակություն է ունենալու ։"
Նախաձեռնությունը պաշտպանվեց Ս. Վիտտեի կողմից և արդեն 1897 թվականի աշնանը կառավարությունը որոշում է կայացնում սառցահատի կառուցման ֆինանսավորման համար։ Դ. Մենդելեևը ընդգրկվում է սառցահատի կառուցմանը վերաբերող հարցերով զբաղվող հանձնախմբի մեջ, սառցահատի մի քանի նախագծերից առավելություն է տրվում անգլիական ձևի մոդելին։ Armstrong Whitworth նավաշինարանում պատրաստված, աշխարհում առաջին սառցահատին տրվեց Սիբիրի լեգենդար նվաճողի Երմակի անունը՝ «Երմակ», որը 1898 թվականի հոկտեմբերի 29-ին այն Անգլիայում Թայն գետի վրա իջեցվեց ջուրը։ 1898 թվականին Դ. Մենդելեևը և Ա, Մակարովը դիմեցին Ս. Վիտտեին «Հյուսիսային Սառուցյալ օվկիանոսի հետազոտման մասին, Երմակ սառցահատի փորձնական նավարկության ժամանակ» զեկույցով, որտեղ շարադրված էր 1899 թվականին նախատեսված աստղագիտական, մագնիսական, օդերևույթաբանական, հիդրոլոգիական, քիմիական և կենսաբանական հարցերի հետազոտման արշավի ծրագիրը։ Ծովային նախարարության փորձնական ջրամբարում կառուցվող սառցահատի մոդելը ենթարկվեց հիդրոդինամիկ պտուտակների արագության և հզորության որոշման հետ զուգակցված նաև նրանց կայունություն (նավի լողալու ժամանակ) փորձարկմանը, բեռնավորվածության դիմադրությանը լայնակի ճոճքի ժամանակ, որի փոխազդեցության թուլացման համար ներառվեց Դ. Մենդելեևի կողմից առաջարկված թանկարժեք կատարելագործական համակարգ, որը առաջին անգամ էր կիրառվում նավաշինության մեջ։ 1901—1902 թվականներին Դ. Մենդելեևը ստեղծեց արկտիկական սառցահատի պրոեկտը։ Նրա կողմից մշակվում է լայնամասշտաբ «արդյունաբերական» ծովային ուղի, որը նախատեսում էր նավերի անցումը Հյուսիսային բևեռի մոտով։
Չափագիտություն
Մենդելեևը ժամանակակից չափագիտության, մասնավորապես՝ քիմիական չափագիտության նախակարապետն է։ Նա հանդիսանում է չափագիտական մի շարք աշխատանքների հեղինակը։ Ստեղծել է կշռման ճշգրիտ տեսությունը, մշակել է լծակի և արրետիր լավագույն նախագծերը, առաջարկել է կշռման ճշգրիտ հնարքները։ 1893 թվականին Դ. Մենդելեևը ստեղծում է Չափերի և կշեռքների գլխավոր պալատը (ներկայումս՝ Դ. Ի. Մենդելեևի անվան գիտա-հետազոտական ինստիտուտ), 1901 թվականի հոկտեմբերի 8-ին Դմիտրի Մենդելեևի նախաձեռնությամբ Խարկովում բացվեց Ուկրաինայում առաջին առևտրային չափերի ու կշեռքների ստուգման վերստուգիչ պալատը։ Այս իրողությունից է սկիզբ առնում Ուկրաինայում, ոչ միայն չափագիտության և ստանդարտավորման, այլև «Չափագիտության ինստիտուտի» ավելի քան հարյուրամյա պատմությունը։
Ռուսաստանի ճանաչման համար
1906 թվականին Դ. Ի. Մենդելեևը, լինելով ռուսական առաջին հեղափոխության ականատեսը, և ճկուն կերպով արձագանքելով տեղի ունեցածին, տեսնելով մեծ փոփոխությունների նորամուտը, գրում է իր հաջորդ խոշոր «Ռուսաստանի ճանաչման համար» աշխատանքը։ Այդ աշխատանքում գլխավոր տեղ են զբաղեցնում ազգաբնակչությանը վերաբերող հարցերը, իր եզրահանգումներում գիտնականը հենվում է բնակչության մարդահամարի արդյունքների մանրակրկիտ վերլուծության վրա։ Դ. Ի. Մենդելեևը իրեն հատուկ ուսումնասիրության վարպետությամբ, տիրապետելով մաթեմատիկական ապարատին ու հաշվարկի մեթոդներին, մշակում է վիճակագրական աղյուսակներ։ Գրքում բավականին կարևոր բաղադրիչ է հանդիսանումռուսաստանի երկու կենտրոնների հաշվարկը՝ բնակչության և մակերևույթի։ Ռուսաստանի համար պետության տերիտորիալ կենտրոնի ճշգրտումը հանդիսանում է կարևորագույն գեոքաղաքական պարամետր, որը արվել է հենց Դ. Ի. Մենդելեևի կողմից։ Գիտնականը նոր պրոեկցիայով քարտեզի հրատարակումը հաղորդակից դարձրեց, որը պետք է ծառայեր երկու կենտրոնների մոտեցմանը, իր մեջ արտահայտելով Ռուսաստանի եվրոպական և ասիական մասերի միասնական արդյունաբերական և մշակութային զարգացումը ։
Ժողովրդագրական աճի մասին
Գիտնականը ամենայն որոշակիությամբ ցույց է տալիս տվյալ հարցի վերաբերյալ իր վերաբերմունքը իր համոզմունքների կոնտեկստում հիմնականում հետևյալ բառերով՝ «Քաղաքականության գերագույն նպատակը ամենից առաջ արտահայտվում է մարդկային բազմացման պայմանների մշակման վրա» ։ 20-րդ դարի սկզբին Մենդելեևը նշել է, որ Ռուսական կայսրության բնակչությունը վերջին քառասուն տարում չի կրկնապատվել։ Ըստ բնակչության մարդահամարի տվյալների՝ 70 միլիոն մարդ 1861 թվականին, և 125 միլիոն 1897 թվականին։ Հաշվել է, որ 2050 թվականին բնակչության քանակը պահպանված աճի դեպքում կհասնի 800 միլիոնի ։ Պատմական օբյեկտիվ պայմանները (առաջին հերթին՝ պատերազմները, հեղափոխություններ և դրանց հետևանքները) գիտնականի հաշվարկների մեջ ուղղումներ մտցին, այնուամենայնիվ, այն ցուցանիշները, որոնց հանգեց ժողովուրդների ու ռեգիոնների համեմատ, այս կամ այն պատճառով առնչվելով վերը նշված պատճառներին, հաստատում են նրա կանխատեսումների ճշմարտացիությունը ։
Հայրենիքին երեք ծառայություններ
Ս. Վիտտեին պատասխան նամակում, որը այդպես էլ մնաց առանց ուղարկվելու, Դ. Ի. Մենդելեևը, արձանագրում և գնահատում է իր բազմամյա գործունեությունը, անվանում «հայրենիքին իր երեք ծառայությունները» ՝
Այս ուղղությունները գիտնականի բազմամյա գործունեության մեջ իրար հետ փոխկապակցված էին անմիջականորեն ։
Գործունեության տրամբանա-թեմատիկ խոնարհման սխեմա
Դ. Մենդելեևի ամբողջ հասարակական, փիլիսոփայական և գիտական գործունեությունը խորհուրդ է տրվում դիտարկել ինտեգրալային ձևով՝ այն առանձին դիսցիպլինների «կշռի» տեսանկյան տեսակետից, ի հակադրություն այս մեծ ժառանգության բաժինների ։ Դ. Ի. Մենդելեևիի արխիվ-թանգարանի տնօրեն պրոֆեսոր Ռ. Բ. Դոբրոտինի կողմից, 1970-ական թվականներին, մշակվել է նրա գործունեության այսպիսի ամբողջական մոտեցում նախատեսող գնահատական, որը հաշվի է առել կոնկրետ պատմական տվյալներ, որոնցում դրանք ծավալվել են։ Բազմաթիվ տարիների ընթացքում ուսումնասիրելով և հերթականությամբ իրար հակադրելով բաժինները, Ռ. Դոբրոտինը քայլը քայլի հետևից բացահայտեց ամբողջ ժառանգության փոքր ու մեծ մասերի տրամաբանական կապը, դրան նպաստել է նաև այն, որ նա աշխատել է անմիջապես ունիկալ արխիվի վրա, և տարբեր դիսցիպլինների ճանաչված մասնագետների հետ։ Տաղանդավոր հետազոտողի վաղաժամ մահը չթույլատրեց լիովին ծավալել այս հետաքրքիր ձեռնարկումը, որը շատ նախանշաններով կկանխագուշակեր ինչպես գիտության ժամանակակից մեթոդաբանության, այնպես էլ նոր ինֆորմացիոն տեխնոլոգիաների հնարավորությունները ։ Տոգմածառի համանմանորեն կառուցվելով, ուրվագիծը կառուցվածքով արտահայտում է թեմատիկ դասակարգումը և թույլատրում է հետևել Դ. Մենդելեևի գործունեության տարբեր ուղղությունների տրմաբանական, մորֆոլոգիական (կազմաբանական) կապերրին ։ Բազմաթիվ լեզվաբանական կապերի վերլուծությունը թույլատրում է առաջադրել գիտնականի գործունեության յոթ հիմնական ուղղություններ՝ յոթ բաժիններ ՝ Յուրաքանչյուր բաժնի համապատասխանում է ոչ թե մեկ թեմա, այլ ազգացական թեմաների ամբողջ շղթա՝ «գիտական գործունեության հոսք», որը ունի որոշակի ուղղվածություն, շղթայի մասերը իրարից մասնատված չեն, այլ միացված են բազմաթիվ կապերով ։ Թեմատիկ վերնագրերը ներկայացված են շրջանների տեսքով (31)։ Շրջանի ներսի թիվը համապատասխանում է թեմայի վերաբերյալ աշխատանքների թվին։ Կենտրոնականը իրենից ներկայացնում է Դ. Մենդելեևի նախկին աշխատանքների խումբը, որտեղից սկիզբ են առնում տարբեր բնագավառներում հետազոտությունները։ Շրջանները միացնող գծերը, ցույց են տալիս թեմաների միջև կապերը ։ Շրջանները դասավորված են երեք համակենտրոն օղակներով, որոնք համապատասխանում են գործունեության երեք կողմերին՝ ներքինը տեսական աշխատանքներին, միջինը տեխնոլոգիային, տեխնիկային և կիրառական հարցերին, արտաքինը հոդվածներին, գրքերին և տնտեսության, արդյունաբերության, կրթության պրոբլեմների վերաբերյալ ելույթներին։ Արտաքին ղակից դուրս գտնվող բաժինը, որը միավորում է սոցիալ-տնտեսական և փիլիսոփայական բնույթի ընդհանուր հարցերի վերաբերյալ 73 աշխատանքները, եզրափակում է սխեման։ Կառուցման այսպիսի ձևը հնարավորություն է տալիս դիտել, թե ինչպես է գիտնականը իր գործունեության մեջ այս կամ այն գիտական գաղափարից անցում կատարում նրա տեխնիկական զարգացմանը (ներքին օղակից ելնող գծերը), իսկ նրանից՝ տնտեսական խնդիրների լուծմանը (միջին օղակի գծերը) ։ «Դ. Մենդելեևի կյանքի և գործունեության ժամանակագրության» («Наука», 1984) մեջ պայմանական նշանների բացակայությամբ, որի ստեղծման վրա առաջին փուլում աշխատում էր Ռ. Դոբրոտինը († 1980), հիմնավորված է և գիտնականի առաջադրած համակարգի նշանագիտական կապի բացակայությունը։ Սակայն այս բովանդակալից գրքի նախաբանում նշվում է, որ իրական «աշխատանքը կարող է դիտարկվել որպես գիտնականի կենսագրության գիտական էսքիզ»
Դ. Ի. Մենդելեևը և աշխարհը
Դ. Մենդելեևի գիտական հետաքրքրություններն ու կոնտակտները շատ լայն էին, նա բազմակի անգամ գործուղումների էր գնում, կատարում էր բազմաթիվ մասնավոր այցելություններ և ճանապարհորդություններ։ Նա բարձրանում էր երբեմն ամպերից վեր և իջնում հանքահորերը, այցելում հարյուրավոր գործարաններ ու ֆաբրիկաներ, համալսարաններ, ինստիտուտներ և գիտական համայնքներ, հանդիպում, համագործակցում և ուղղակի զրուցում, կիսվում իր մտքերով հարյուրավոր գիտնականների, նկարիչների, գյուղացիների, ձեռնարկատերերի, բանվորների և վարպետների, գրականագետների, պետական գործիչների ր քաղաքագետների հետ։ Կատարում բազմաթիվ լուսանկարներ, փեռք բերում անթիվ գրքեր և հրատարակումներ։ Նրա համարյա ամբողջովին պահպանված գրադարանը ներառում է 20 հազար հրատարակություններ, իսկ մասնավորապես պահպանված կիրառական նյութերի ահռելի արխիվը և հավաքածուն պարունակում է տարաբնույթ տպագրական միավորների քանակություն, աշխատանքային տետրեր, օրագրեր, նոթատետրեր, փեռագրեր և ռուսական ու արտասահմանյան գիտնականների, թղթակիցների և հասարակական գործիչների հետ ունեցած ամբողջ գրագրությունը   ։
Արտասահմանյան ճանապարհորդություններ և ուղևորություններ
Այդ երկրների քաղաքները, որոնք այս կամ այն չափով կապված են Դ. Մենդելեևի կյանքի ու գործունեության հետ՝
Մրցանակներ, ակադեմիաներ և ընկերություններ
Դ․ Ի․ Մենդելեևի գիտական ինքնակենսագիրը հսկայական է։ Մրցանակների և կոչումների ցանկը ընդգրկում է համարյա հարյուր անվանում։ Պրակտիկորեն բոլոր ռուսական և հայտնի արտասահմանյան հարգված ակադեմիաների, համալսարանների և գիտական ընկերությունների կողմից, նա ճանաչվել է պատվավոր անդամ։ Այնուամենայնիվ, իր աշխատանքները, մասնավոր և պաշտոնական դիմումները ստորագրել է առանց դրանք նշելուէ «Դ․Մենդելեև» կամ «պրոֆեսոր Մենդելեև», ծայրահեղ դեպքում նշելով իր պատվավոր կոչումներից որևէ մեկը։ Տարբեր ժամանակներում Դմիտրի Մենդելեևը արժանացել է ոչ միայն ռուսական կայսրության այլև արտասահմանյան մրցանակների՝
Դմիտրի Մենդելեև՝
Դ․ Ի․ Մենդելեևին իրենց պատվավոր անդամ են ընտրել նաև՝
Գիտնականը արժանացել է՝
Մենդելեևյան համագումարներ
Մենդելեևյան համագումարները կիրառական և ընդհանուր քիմիայի հարցերին նվիրված համառուսական և միջազգային խոշորագույն ֆորումներ են։ Համանմնան այլ միջոցառումներից տարբերվում են ոչ միայն մասշտաբով, այլև նրանով, որ վերաբերվում է ոչ թե գիտության առանձին ճյուղերի, այլ քիմիայի բոլոր բնագավառներին, քիմիական տեխնոլոգիաներին, արդյունաբերությանը, ինչպես նաև բնագիտության հաարկից ուղղություններին և արտադրության ճյուղերին։ Ռուսաստանում համագումարները ընթացել են Ռուսական քիմիական ընկերության նախաձեռնությամբ սկսած 1907 թվականից (I համագումարը, II՝ 1911 թվականին), իսկ ՌԽՍՀ-ում և ԽՍՀՄ-ում ՌՔԸ-ն և Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիաի հովանու ներքո՝ 1925 թվականից։ 1934 թվականին կայացած VII համագումարից հետո եղել է ընդմիջում 25 տարով, որից հետո VIII համագումարը կայացել է 1959 թվականին ։ Այս արարողության 100 ամյակին նվիրված, 2007 թվականին Մոսկվայում կայացած, 18-րդ համագումարը համարվում է «ռեկորդային», քանի որ ուներ 3850 մասնակից Ռուսաստանից, ԱՊՀ երկրներից և հեռավոր արտասահմանի տասնյոթ պետություններից։ Արարողության ամբողջ պատմության ընթացքում եղել է առավելագույնը 2173 զեկուցում։ Նիստերի ժամանակ ելույթ են ունեցել 440 մասնակից։ Ավելի քան 13 500 հոգի եղել են զեկույցների հեղինակներ ու համահեղինակներ ։
Մենդելեևյան ընթերցումներ
1940 թվականին Դ. Ի. Մենդելեևի անվան Համամիութենական քիմիական ընկերության ղեկավարության կողմից սահմանվեցին հայտնի հայրենական քիմիկոսների և հարակից գիտությունների (ֆիզիկա, կենսաբանություն և կենսաքիմիա)ներկայացուցիչնեի ամենամյա Մենդելեևյան ընթերցումներ զեկուցումներ։ Որոնք ընթանում են 1941 թվականից Լենինգրադի, այժմյան Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարանում՝ Դ. Մենդելեևի ծննդյան օրվա նախօրեին (1834 թվականի փետրվարի 8-ին) և նրա կողմից պարբերական օրենքի հայտնագործմանն օրվան ընդառաջ (1869 թվականի մարտ)։ Չի անցկացվել Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին, և նորացվել է 1947 թվականին ՀՔԸ-ն Լենինգրադի բաժանմունքում և Լենինգրադի համալսարանում՝ Դ. Մենդելեևիի մահվան 40-ամյակի կապակցությամբ։ Չի անցկացվել նաև 1953 թվականին։ Դ. Մենդելեևի կողմից պարբերական րենքի հայտնաբերման հարյուրամյակի առթիվ 1968 թվականի անց են կացվել երեք ընթերցումներ՝ մեկը մարտին, երկրորդն ու երրորդը հոկտեմբերին։ Մասնակցության համար միակ պահանջը ցանկացողների համար, դա գիտության մեջ ներդրում ունենալն ու գիտությունների դոկտորի կոչումն էր։ Մենդելեևյան ընթերցումները իրականացնում էին ԽՍՀՄ Գիտությունների ակադեմիայի նախագահը և փոխնախագահը, թղթակից-անդամներն ու անդամները, նոբելյան դափնեկրերն ու պրոֆեսորներ։ 1934 թվականին ԽՍՀՄ ԳԱ-ն մրցանակ սահմանեց, իսկ 1962 թվականին՝ քիմիայի և քիմիական տեխնոլոգիաների լավագույն աշխատանքների համար Դ. Ի. Մենդելեևի անվան ոսկե շքանշանը։
Նոբելեևյան էպոպեա
Թեկնածուների առաջադրման և քննարկման հրապարակայնությունը տևում է մոտ հիսուն տարի, այսպես՝ այն ինչ տեղի է ունեցել Նոբելեևյան կոմիտեում XX դաի առաջին տասնամյակում, հայտնի է դարձել 1960-ական թվականներին։ Օտարերկրյա գիտնականները Դ. Ի. Մենդելեևի թեկնածուությունը 1905, 1906 և 1907 թվականներին, առաջադրեցին Նոբելյան մրցանակի համար (իսկ հայրենակիցները ոչ մի անգամ)։ Մրցանակի համար պետք էր, որ հայտնագործությունից անցած չլիներ 30 տարի։ Սակայն պարբերական օրենքը իր հիմնարար նշանակությունը ստացավ հենց XX դարասկզբին, իներտ գազերի հայտնագործումից հետո։ 1905-ին Դ. Մենդելեևի թեկնածուությունը գերմանացի օրգանական քիմիկոս Ադոլֆ Բայների հետ հայտնվեց «փոքր ցուցակում», ով էլ դափնեկիր դարձավ։ 1906-ին Մենդելեևի թեկնածուությունը ավելի շատ թվով օտարերկրյա գիտնականներ առաջադրեցին։ Նոբելեևյան կոմիտեն նրան շնորհեց դափնեկրի լոչում, սակայն Շվեդիայի թագավորական գիտությունների ակադեմիան հրաժարվեց հաստատել այդ որոշումը, որում իր վճռական դերը խաղաց 1903 թվականն էլեկտրոլիտիկ դիսոցման տեսության համար դափնեկիր Սվանտե Արրենիուսը, որը ինչպես վերը շարադրված է, շփոթմմունք էր տարածված, որ Դ. Մենդելեևը չէր ընդունում այդ տեսությունը, և դրա համար դափնեկիր դարձավ ֆրանսիացի գիտնական Անրի Մուասանը ֆտորի հայտնագործման համար։ 1907 թվականին առաջարկվեց մրցանակը կիսել իտալացի Ստանիսլաբո Կաննիցցարոյի և Դ. Մենդելեևի միջև։ Սակայն փետրվարի երկուսին գիտնականը մահացավ ։ Այստեղ իր որոշիչ դերը ունեցավ նաև Դ. Մենդելեևի և Նոբել եղբայների միջև տեղի ունեցած ընդհարումը (Մենդելեևը Նոբելին համարում էր «չար կամքի» տեր մարդ ), ով օգտվելով նավթարդյունաբերության ճգնաժամից օգտվելով և ձգտելով մենիշխանության Բաքվի նավթագազային շրջանում, այդ նպատակով շահարկում էին այնտեղի պաշարների սպառման լուրերով։ Դ. Ի. Մենդելեևը այն ժամանակ իրականացնելով տարբեր շրջանների նավթի բաղադրության վերլուծությունը, մշակեց նրա թորման նոր մեթոդ, որը նպաստում էր, ամենայն հավանականությամբ իր գլխավոր հակախոհի դժգոհությանը, ով իր ծրագրերի իրականացման համար իրագործում էր այլ հնարքներ։ Ի միջի այլոց, հենց Դ. Մենդելեևը առաջարկեց նավթատար խողովակների կառուցումը, ինչը 1860-ականներին Նոբել եղբայները հաջողությամբ ի կատար ածեցին, սակայն միևնույն ժամանակ բացասաբար արձագանքեցին այս կերպով Կենտրոնական Ռուսաստան Մենդելեևի առաջարկած ծրագրին, լավ գիտակցելով դրանում պետության շահը և իրենց մենիշխանության վնասը։ Դ. Մենդելեևը նավթի (հատկությունների, բաղադրության, թորման և այլ հարցերի) վերաբերյալ մոտ 150 աշխատանք ունի  ։
Մենդելեևը լուսանցանշումների պատմության մեջ
Դ. Ի. Մենդելեևի կյանքից տարածում են գտել հետևյալ դրվագները կապված՝
«Երազում տեսած» տարրերի պարբերական համակարգի մասին
Տարրերի պարբերական համակարգի մասին իր պատկերացումները Դ․ Ի․Մենդելեևը երկար ժամանակ չէր կարղանում ներակայացնել պարզ համադրության տեսքով։ Եռօրյա լարված աշխատանքից հետո նա մի օր պառկում է հանգստանալու և ննջում է։ Հետո նա պատմում է՝ «Երազում հստակ տեսնում եմ աղյուսակը, որտեղ տարրերը դասավորված են ինչպես հարկն է։ Արթնանում եմ, և հենց նույն պահին նոթագրում թղթի ծայրին ու նորից քուն մտնում։ Միայն մի տեղում, հետագայում, հարկ եղավ ճշգրտումներ անել»։ Ալեքսանդր Ալեքսանդրովիչ Ինոստրանցևը, այս ֆենոմենի մեջ տեսել էր «մարդկային ուղեղի և մտքի լարված աշխատանքի հոգեբանական ազդեցության օրինակներից մեկը»  Այս պատմվածքը ծնել է բազմաթիվ գիտական մտքեր և առասպելներ։ Միևնույն ժամանակ, ինքը գիտնականը, «Պետերբուրգյան թերթ»-ի թղթակցի այն հարցին, թե ինչպես է ծնվել պարբերական աղյուսակի գաղափարը, պատասխանել է՝ «…Մի տողի համար հինգ կոպեկանոցով չէ։ Ոչ այնպես, ինչպես դուք։ Ես նրա վրա, հնարավոր է, քսան տարի եմ մտորել, իսկ դուք ենթադրում եք, որ՝ նստած էի, ու մեկ էլ հինգ կոպեկանոց ամեն տողի համար, ու պատրաստ է…!»