cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Տոսախ
Ստուգաբանություն
Ցեղի լատիներեն անվանումը ծագում է հին հունարեն ՝ πύξος (պիքսոզ) բառից, ինչը նշանակում է տոսախ, շիմշատ, փախառված անհայտ լեզվից ։
Ֆասմերի ստուգաբանական բառարանը šimšäd բառը համարում է պարսկերեն բառ։
«Ռուսաց լեզվի բացատրական բառարանում» տրված են այդ ծառի այլ ռուսական անունները, որոնց մեջ նույնպես կա շիմշատ տարբերակը։ մեծ մասամբ անգլախոս երկրներում այս ծառը անվանվում է - Box, իսկ Հյուսիսային Ամերիկայում այն կոչվում է՝ boxwood ։
Այլ լեզուներում.
Բուսաբանական նկարագրություն
Տերևները հանդիպակաց են, էլիպտիկից մինչև կլորաձև, ամբողջական են, կաշենման։ Ծաղիկները փոքր են, միասեռ են, տերևանութում՝ բուրավետ։ Պտուղը՝ եռբնային պարկուճ է, որը հասունանալիս ճաքեր է տալիս և ցրում է սև փայլուն սերմերը։
Տարածվածությունը և բնապահպանություն
Տոսախը հաճախ է հիշատակվում անտիկ հեղինակների կողմից։
Ըստ Օվիդիոսի, հին հունական աստվածուհի Աթենասը իր սրինգը պատրաստել էր տոսախից։ Գոյություն ունի երեք հիմնական տարածաշրջաններ՝
Աբխազիայում, Պիցունդա քաղաքից ոչ հեռու կա շիմշատի պուրակ։ Աբխազիայում կա դարձվածաբանական արտահայտություն «նույնիսկ տոսախը չի հիշում»։ Այսպես ասում են իրադարձությունների մասին, որոնք տեղի են ունեցել շատ երկար ժամանակ առաջ։ Ռուսաստանում տոսախի տարածքները մշտապես կռճատվում են հատումների պատճառով։ Տոսախ Կողքիսյան ընդգրկված է Ռուսաստանի Դաշնության Կարմիր գրքում։ Տոսախը բավականին անպահանջկոտ ծառատեսակ է. նրանք աճում են քարե փլվածքներում, անտառների եզրերում, թփուտներում և մութ սաղարթավոր անտառներում։ Ստվերակայուն են, սակայն ջերմասեր են։ Վայրի բնության մեջ ապրում են թույլ թթվային գրունտներում։
Նշանակությունը և կիրառում
Տոսախի դեղին բնափայտը շատ կարծր է, որը շատ հարգի է ճախարակագործության, քանդակների և երաժշտական գործիքների, նույնպես սրինգ պատրաստելու համար։ Շիմշիր որպես դեկորատիվ բույս աճեցվում է պուրակներում։ Տոսախ՝ հնագույն դեկորատիվ բույսերից մեկն, որոնք օգտագործվել են կանաչապատման և դեկորատիվ այգեգործություն մեջ (հաճախ «Buksus» անվամբ)։
Գնահատվում է իր գեղեցիկ խիտ պսակի, փայլուն տերևների ու իր հատկության համար լավ հարմարվել դեկորատիվ կտրտմանը, ինչը թույլ է տալիս ստեղծել ցանկապատեր և եզրազարդեր, ինչպես նաև երկար ժամանակ պահպանվող արտասովոր ֆիգուրներ։
Բնափայտ
Տոսախը անմիջուկ հասունացած բնափայտով տեսակ է։ Դա նշանակում է, որ թարմ կտրած ծառի ենթակեղևաշերտի և հասուն փայտի գույնը գրեթե աննկատ է։
Տոսախի չորացրած փայտը ունի համաչափ փայլատ գույն՝ բաց դեղնավունից մինչև մոմե գույն, որը քիչ է մգանում ժամանակի ընթացքում և ունի միատարր կառույց վածք նեղ միամյա օղակներով։ Անոթների փոքր են, մեկական, անզեն աչքով չեն երևում։
Տոսախի փայտը ամենա կարծրն է ու ամուր ամբողջ Եվրոպայում։ Նրա ամրությունը հասնում է 830 կգ/մ³ (բացարձակ չոր) մինչև 1300 կգ/մ³ (նոր կտրած), իսկ կարծրությունը հասնում է 58 Н/мм² (ռադիալ) մինչև 112 Н/мм² (կտրվածքավոր)։
Ամրությամբ տոսախը գերազանցում է բոխենուն. սեխմումը մանրաթելի երկայնքով հասնում է 74 ՄՊա, ստատիկ ոլորանում - 115 ՄՊա։
Տոսախի կարծր, միատարր, ծանր բնափայտը օգտագործվում է մանր փորագրություններում, մանր սպասքը, շախմատի ֆիգուրները, երաժշտական գործիքները, մեքենաների մասերը պատրաստելիս, որից պահանջվում էր բարձր դիմադրողականություն կատարելապես հարթ մակերևույթի հետ. տպագրական մեքենաների գլանափաթեթներ, թելակոճներ և ջուլհակային մակույկներ, չափման գործիքներ, օպտիկական մասեր և վիրաբուժական գործիքներ։
Խիլաշատ մակերեսները, մասերը, օգտագործվում էին ծխախողովակներ պատրաստելու համար։ Սղոցված լայնքով բնափայտը օգտագործվում է քսիլիգրաֆիայում (փորագրանկարներում)։ Տոսախը՝ քսիլիգրաֆիայի լավագույն փայտերից է և դա հանգեցրել էր XIX դարի երկրորդ կեսերում ծառի գրեթե ամբողջական ոչնչացմանը։
Ներկայում էլ տոսախից պատրաստում են միաշերտ նրբատախտակ։ Տոսախի նրբատախտակը XX և XXI դարերում բարձր գնի պատճառով կիրառվում էր միայն դրվագազարդման մեջ։
Ցուգե (փոքր տերևներով տոսախի ճապոնական անունը) ՝ բնափայտից պատրաստում են ֆիգուրներ սյոգա խաղալու համար։ Շուկայում տոսախի փայտի վաճառքը բավականին հազվադեպ է, քանզի գինը շատ բարձր է։
Բժշկության մեջ
Հնագույն ժամանակներից տոսախը օգտագործվում էր որպես դեղաբույս և դեղամիջոց որպես հազի դեմ, աղեստամոքսային հիվանդությունների, ինչպես նաև քրոնիկ տենդի, օրինակ մալարիայի։ Որպես պաշտպանության մալարիայից, իբր համեմատելի է հինինի գործողության հետ։ Ներկայումս տոսախից պատրաստած դեղամիջոցները հազվադեպ են օգտագործվում իրենց թունոտության պատճառով, քանզի շատ դժվար է գտնել ճշգրիտ չափաբաժինը։ Չափից մեծ դոզան կարող է առաջացնել փսխում, ցնցումներ և նույնիսկ հանգեցնել մահվանը։ Հոմեոպատները մինչ այժմ էլ օգտագործում են տոսախ որպես միջոց ռևմատիզմի դեմ։
Թունավոր հատկություններ
Ծառի բոլոր մասերը, հատկապես տերևները, թունավոր են։ Տոսախը պարունակում է մոտ 70 ալկալոիդներ, ի թիվս այլոց, նաև ցիկլոբուքսին D։ Տերևներում և կեղևում պարունակում է մոտ 3% ալկալոիդներ։ Ցիկլոբուքսին D մահացու չափաբաժինը շների համար 0.1 մգ մեկ կգ մարմնի քաշի հետ։
Վերարտադրություն
Բնության մեջ տոսախը բազմանում է սերմերով և վեգետատիվ միջոցով։ Մշակաբույսը բազմանում է սովորաբար ամառային և աշնանային հատումներից, քանի որ սերմերը շատ երկար են հանգստանում։
Տեսակներ
Ըստ The Plant List կայքի տոսախի ցեղը ընդգրկում է 104 տեսակներ.
Հոմանիշներ.
Ապրում է մինչև 600 տարի, բայց աճում է շատ դանդաղ, բարենպաստ պայմաններում հասնում է 15 մ բարձրությանը (երբեմն, 20 մ) իսկ գերանի տրամագիծը հասնում է 30 սմ։
Գրականության մեջ
Նարեկացի Տաղ վարդավառին։
Հերալդիկայի մեջ
Տոսախը շատ հայտնի է հերալդիկայում.
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Ծառեր
Օսմանյան Ստամբուլի պատմություն
Օսմանյան Ստամբուլի պատմություն, պատմության այն ժամանակահատվածը, որը ներառում է թուրքերի կողմից 1453 թվականի մայիսի 29-ին Կոստանդնուպոլսի գրավումից մինչև 1922 թվականի Օսմանյան կայսրության վերացումը և Թուրքիայի մայրաքաղաք՝ Անկարա տեղափոխումը։
Գրեթե հինգ դար Ստամբուլը 14-16-րդ դարերում թուրքական սուլթանների նվաճողական արշավների արդյունքում կազմավորված Օսմանյան կայսրության մայրաքաղաքն էր։ Օսմանյան կայսրության սահմաններն ընդգրկում էին տիրություններ երեք աշխարհամասերում՝ Եվրոպայում, Ասիայում և Աֆրիկայում։ Այսպիսով, Բոսֆորի ափերին գտնվող հնագույն քաղաքը նորից դարձավ համաշխարհային նշանակության քաղաքական և տնտեսական կենտրոն։ Աստիճանաբար Ստամբուլը վերադարձրեց նաև միջազգային առևտրի խոշորագույն կենտրոնի երբեմնի համբավը։ Եվ չնայած կարևորագույն առևտրական կենտրոնները տեղափոխվում էին Միջերկրածովյան տարածքներից դեպի Ատլանտյան տարածքներ, սևծովյան նեղուցները շարունակում էին մնալ ուշ միջնադարի աշխույժ առևտրի ուղիներ։
Բացի այդ, որպես խալիֆի նստավայր, Ստամբուլը ստացավ մուսուլմանական աշխարհի կարևոր կրոնական կենտրոնի նշանակություն, յուրացնելով և վերամշակելով շատ բան սելջուկների, բյուզանդացիների, արաբների և պարսիկների մշակույթներից (Կոստանդնուպոլսից Ստամբուլը ժառանգել էր նաև ողջ աշխարհի ուղղափառ պատրիարքներից առաջինի՝ Տիեզերական պատրիարքության նստավայրը)։ Քաղաքն իրենից ներկայացնում էր Օսմանյան կայսրության փոքրացված մոդելը՝ բնակչության էթնիկ և կրոնական բազմատարրությամբ։ Օսմանյան մայրաքաղաքն ամենածաղկուն ժամանակաշրջանն ապրեց Սուլեյման սուլթանի իշխանության տարիներին։ Հենց «Սուլեյմանի դար»-ից են գալիս եվրոպացի ճանապարհորդների և դիվանագետների խանդավառ նկարագրությունները Ստամբուլի մասին։ Մեհմեդ III-ի իշխանության գալով սկսվեց Օսմանյան կայսրության աստիճանաբար անկումը, ինչն իսկույն չանդրադարձավ ծաղկում ապրող Ստամբուլի վիճակի վրա։ Բայց արդեն Ահմեդ I-ից հետո քաղաքում գրեթե չէին կառուցվում մեծ մզկիթներ, որոշ հուշարձանային շինությունների կառուցումը ձգվում էին տասնյակ տարիներ, փոխարենը հաճախ էին տեղի ունենում բունտեր ու խռովություններ ինչպես ենիչերիների, այնպես էլ քաղաքի բնակչության ստորին դասերի կողմից։ Տնտեսական դրության վատթարացումը պատճառ դարձավ գիտության և մշակույթի լճացման, ինչպես նաև արևմտաեվրոպական տերությունների ազդեցությունների էլ ավելի մեծացմանը՝ կայսրության և մայրաքաղաքի կյանքի բոլոր ոլորտներում։
Մուհամմեդ II-ի ժամանակաշրջան
1453 թվականի մայիսի 29-ին թուրքական զորքերը գրավեցին Կոստանդնուպոլիսը։ Հարիսիյան դարպասներով քաղաք ներխուժած Մեհմեդ II-ը (այլ տվյալներով սուլթանը հասել էր Կոստանդնուպոլիս միայն կոտորածի ու թալանի քաոսն ավարտվելուց երեք օր հետո) թույլ տվեց իր բանակին թալանել գրավված քաղաքը։ Նա հանդիսավոր կերպով շարժվեց դեպի քաղաքի կենտրոն և, ի նշան թշնամու նկատմամբ տարած հաղթանակի, սպիտակ նժույգին նստած մուտք գործեց Սուրբ Սոֆիայի տաճար՝ հրամայելով այն դարձնել մզկիթ։ Կոստանդնուպոլսի մեծ մասը ենթարկվեց համընդհանուր ասպատակության, չնայած որոշ շրջաններ (Ստուդիոնը և Պետրիոնը), վանքերն ու եկեղեցիները անձեռնմխելի մնացին։ Քաղաքը «Կոստանդնուպոլիս» թուրքական լեզվի քերականական նորմերի շրջանակներում բառի աստիճանաբար վերափոխման արդյունքում խոսակցական լեզվով սկսեց կոչվել Իստամբուլ, չնայած օսմանները պաշտոնական դիմելաձևերում դեռ երկար ժամանակ այն արաբական ձևով անվանում էին Կոստանդինիյե։ Ավելի ուշ, շնորհիվ գլուխ բարձրացրած հունական թարգմանների, նորից լայն շրջանառություն ստացավ օսմանյան դիվանագիտական շրջանակներում ամրապնդված «Կոստանդինուպոլիս» անվանումը, (փաստորեն, երկու տեղանունները գործածվում էին զուգահեռ, բայց քրիստոնեական աշխարհում քաղաքն անվանում էին նախկին ձևով)։
1453 թվականի հունիսի սկզբին Սուրբ Սոֆիայի տաճարում սուլթանի և նրա շքախմբի ներկայությամբ առաջին անգամ տեղի ունեցավ ուրբաթ օրվա աղոթքը։ Նախկին տաճարի կողքին շտապ կերպով կառուցեցին փայտաշեն մինարեթ, գմբեթի խաչի փոխարեն կիսալուսին դրեցին, իսկ ներսից ներկեցին խճանկարներն ու որմնանկարները (բացառությամբ կամարների տակի չորս պահապան հրեշտակների պատկերների)։ Նույն կերպ նաև բյուզանդական եկեղեցիների և վանքերի մեծ մասը վերափոխվեց մզկիթների կամ սուֆիստական վանքերի։ Բայց սնահավատ Մուհամեդը պահպանեց քաղաքի շատ «հեթանոսական» խորհրդանիշեր՝ Հուստինիանոսի ձիով արձանը Սուրբ Սոֆիայի տաճարի դիմաց և ձիարշավարանի շարասյունը։ Դրա փոխարեն Ոսկե դարպասները, որով քաղաք էին մտնում բյուզանդական կայսրները (որով և պետք է կայանար Կոստանդինի նախատեսված վերադարձը), Մեհմեդը հրամայեց որմնաշարել։ Ի տարբերություն դրանց, թուրքերի կողմից Ադրիանապոլսի դարպասներ անվանած Հարիսեյան դարպասները դարձան օսմանյան հաղթարշավի խորհրդանիշ և Կոստանդնուպոլսի գրավմանը նվիրված ամենամյա տոնակատարությունների վայր։ Շուտով սուլթանի հոգևոր ուսուցիչ շեյխ Ակխեմսետին հայտարարեց այն մասին, որ գտնվել է Մուհամեդ մարգարեի դրոշակակիր Աբու Այուբ ալ-Անսարի գերեզմանը, ով 674 թվականին զոհվել է արաբների կողմից Կոստանդնուպոլսի պաշարման ժամանակ։ Որոշ ժամանակ անց Մեհմեդը պալատական աստղագետների խորհրդով պատվանդանից իջեցրեց Հուստինիանոսի արձանը, որը դրանից հետո երկար ժամանակ գտնվում էր հրապարակում, մինչև սուլթանի ժառանգները ձուլարաններից մեկում մասնատելով ձուլեցին այն։
Օսմանյան իշխանությունները ձգտում էին արագորեն վերականգնել գրավված քաղաքի տնտեսական նշանակությունը, ինչի համար Ստամբուլը վերաբնակեցնում էին ոչ միայն թուրքերով, այլև կայսրության այն ազգերի ներկայացուցիչներով, ովքեր ավանդաբար զբաղվում էին առևտրով և արհեստներով։ Սուլթանը հրամայեց բնակեցնել դատարկված քաղաքը Ակսարայի, Կարամանի և Սամսունի թուրքերով, Բուրսայի, Տոկատի, Սեբաստիայի և Կեսարիայի հայերով, Սինոպի, Տրապիզոնի, Մորեյի և Եգեյան ծովի կղզիների հույներով, Սալոնիկի հրեաներով։ Ստամբուլում հայտնվեցին ամբողջ թաղամասեր՝ Փոքր Ասիայի մարզերից ու քաղաքներից սերած բնակիչներով և կրում էին իրենց «փոքր հայրենիքի» անունները (օրինակ՝ Ակսարայ, Կարաման, Չարշամբա և այլն), ինչպես նաև հունական և հայկական թաղամասեր։ Մեհմեդի հրամանով վերաբնակներին տրամադրվում էին բյուզանդացիների և լատինների կողմից լքված տները, ինչպես նաև նրանց առևտրով և արհեստներով զբաղվելուն նպաստող տարբեր արտոնություններ։ Ստամբուլի տնտեսության զարգացումը և քաղաքում լայն թափ առած շինարարությունը կանխորոշեցին քաղաքի բնակչության աճը՝ կայսրության բոլոր կողմերից վարպետների, առևտրականների, նավաստիների, ինժեներների և աստիճանավորների հոսքի հաշվին։ Քանի որ ոչ մուսուլմաններին (զիմներին) Օսմանյան կայսրությունում հասանելի չէին աստիճանական և ռազմական կարերիայի հնարավորություններ, նրանց մեծ մասը սովորաբար զբաղվում էին արհեստով կամ առևտրով։ Սուլթանի կողմից ձեռնարկված Ստամբուլի կենսագործունեության վերականգնմանն ուղղված մյուս առաջնահերթ ձեռք առնված միջոցառումներն էին՝ քաղաքում կարգուկանոնի համար պատասխանատվություն կրող վեզիրի նշանակումը, անհետացած բյուզանդական վարչակազմին փոխարինող չինովնիկների աստիճանաբար հավաքագրումը, ամրոցների, կառավարական շինությունների, մասնավոր տների պատերի և ջրամատակարարման վերականգնումը, օսմանյան մայրաքաղաքում գործունեության նոր կանոնների մասին պայմանագրերի կնքումը իտալական առևտրական քաղաքների հետ (սկզբից Մեհմեդ II-ը վերականգնեց ջենովացիների արտոնությունների մեծ մասը Գալաթայում, իսկ ավելի ուշ թույլ տվեց Ստամբուլում բնակություն հաստատել բյուզանդացիներին և մյուս «ֆրանկներին»)։
Մեհմեդը թույլ տվեց նաև հույներին ընտրել նոր ուղղափառ առաջնորդի, ով դարձավ Ադրիանապոլսում ստրկությունից փրկված և Ստամբուլ վերադարձած վանական Գենադի Սխոլարիոսը (սուլթանի համաձայնությունից հետո սինոդը միայն ձևականորեն հաստատեց նրան)։ Պատրիարքի աստիճանում Գենադի II-ի ձեռնադրումը տեղի ունեցավ 1454 թվականի հունվարին Ստամբուլի մեծությամբ և նշանակությամբ երկրորդ՝ Սուրբ Առաքյալների տաճարում, որն այժմ Կոստանդնուպոլսի պատրիարքատի մայր տաճարն է (նրա շուրջը նույնիսկ կազմավորվեց հույների առաջին հոսքի վերաբնակների թաղամասը)։ Նոր իշխանությունների օրոք Կոստանդնուպոլսի պատրիարքատը ոչ միայն պատասխանատու էր հույների և մյուս ուղղափառների վարքագծի համար, այլև դարձավ Օսմանյան կայսրության քրիստոնեական միլլեթի առաջնորդը, որին հպատակվում էին Փոքր Ասիայի, Հունաստանի, Բուլղարիայի, Ռումինիայի, Սերբիայի և Ալբանիայի ուղղափառ հավատացյալները (բացի այդ, նրանից կախում ունեին Երուսաղեմի, Անտիոքի և Ալեքսանդրիայի պատրիարքությունները)։ Ստամբուլի քրիստոնյաներն ապրում էին առանձին թաղամասերով և կարողացել են պահպանել մի քանի եկեղեցիներ և վանքեր։ Նրանց կարգադրված էր կրել հատուկ հագուստ և արգելված էր կրել ամեն տեսակի զենք։ Թուրքերը մայրաքաղաքի բոլոր գյավուրների վրա յուրահատուկ հարկեր դրեցին (ջիզյա)։
1456 թվականին Կոստանդնուպոլսի պատրիարքարանի ամբիոնը տեղափոխվեց Պամակարիստա Աստվածածնի եկեղեցի։ 1457-1458 թվականների ձմռանը Մեհմեդը վերջապես տեղափոխեց իր նստավայրը Ադրիանապոլսից Ստամբուլ (սուլթանական Էսկի-Սարայ պալատ, կառուցված Թեոդոսիայի նախկին հրապարակի շրջանում)։ Մինչ այդ վերականգնվել էին քաղաքի պաշարման ժամանակ ավերված ամրոցի պատերը, իսկ պաշտպանական համակարգի հարավային մասում վեր բարձրացավ Էդիկուլե հզոր ամրոցը (այն ծառայում էր ոչ միայն որպես Ստամբուլի արևմտյան զինվորական առաջադիրք, այլև սուլթանական գանձարանն էր, արխիվներ պահելու վայրը և քաղաքական բանտ)։ 1458 թվականին Աբու Այուբ ալ-Անսարի գերեզմանոցի ենթադրյալ վայրում կառուցվեցին Կոստանդնուպոլսի գրավումից հետո թուրքերի կողմից կառուցված առաջին՝ սուլթան Էյուպի դամբարանն ու մզկիթը։ Մզկիթի մոտակա շրջանն անվանվեց Էյուպ, իսկ տեղի գերեզմանատունը դարձավ ամենահեղինակավորը քաղաքում։ 1461 թվականին հիմնադրվեց Հայ Առաքելական եկեղեցու Կոստանդնուպոլսի պատրիարքարանը (պատրիարքարանի նստավայրը տեղակայված էր Սուլումոնաստիր թաղամասում, որտեղ և ընդլայնվեց մեծ հայկական թաղամասը)։ Նույն 1461 թվականին քանդվեց Սուրբ Առաքյալների տաճարը (այստեղ հանգչող բյուզանդական կայսրների և Կոստանդնուպոլսի պատրիարքների բազմաթիվ դամբարանների հետ միասին), իսկ նրա տեղում 1470 թվականին կառուցվեց Ֆատիհ գլխավոր մզկիթը՝ շինությունների համալիրով (մի քանի մեդրեսե, գրադարան, հիվանդանոց, բաղնիք, խոհանոց և իջևանատուն)։ Այդ մզկիթի այգում թաղվեց 1481 թվականին մայիսին մահացած սուլթան Մեհմեդ II-ը։ Կողքի դամբարանում թաղվեց սուլթանի մայր Խյումա Խաթունը։
1463 թվականի նոյեմբերին Էդիկուլեի ամրոցում իր որդիների հետ միասին մահապատժի ենթարկվեց Տրապիզոնի վերջին կայսր Դավիդը, ով հրաժարվել էր փրկվելու համար իսլամ ընդունել։ 1464 թվականին կառուցվեց Մահմուդ փաշայի մզկիթը, իսկ 1466 թվականին՝ Մուրադ փաշայի մզկիթը, որոնք քիչ էին տարբերվում Բուրսայի և Իզնիկի մզկիթներից (ճիշտ է, դեռ այն ժամանակ թուրքերը սկսեցին ակտիվորեն օգտագործել բյուզանդական շինարարների փորձը և նույնիսկ հրավիրում էին նրանց ղեկավարելու խոշոր շինարարական նախագծեր)։ Պանտոկրատորի տաճարը դարձավ Զեյրեկ մզկիթ, իսկ վանական շինությունների մի մասը դարձրին մեդրեսե (1471 թվականին նրա ուսանողները տեղափոխվեցին Ֆատիհ տաճարին կից մեդրեսե և տաճարը դատարկվեց)։ Նույն 1466 թվականին Բյուզանդիայի հնագույն միջնաբերդի տեղում սկսվեց Թոփկապե (Թոփկապե սարայ կամ Նոր Սերալ) մեծ պալատական համալիրի կառուցումը։ Առաջին շինությունների կառուցումից հետո, որոնց մեջ աչքի էր ընկնում հատկապես մինչև մեր օրեր հասած Չինիլի Քյոշկ կամ «Հախճասալիկե տաղավար» (1472) պալատը, սուլթանի նստավայրը Էսկի Սարայիսից տեղափոխվեց Թոպկապե, որն Օսմանյան միապետների նստավայրն էր մինչև 19-րդ դար։ Իսկ Էսկի Սարայը (հենց այդ ժամանակ այն սկսեցին անվանել Հին Սերալ) հաջորդող երկու դարերի ընթացքում ծառայեց որպես սուլթանների այրիների և հարճերի բնակավայր։
Թոփկապեյի պալատի տարածքում տեղ գտած Սուրբ Իրինայի նախկին եկեղեցին դարձավ զինապահեստ։ Այստեղ էին պահվում նաև բազմաթիվ բյուզանդական և օսմանյան մասունքներ, մասնավորապես՝ Մեհմեդ II-ի թուրը, օսմանների կողմից գրավված ռազմավարային թնդանոթները, Ոսկե հրվանդանի մուտքը փակող շղթան և Սուրբ Առաքյալների դամբարանից տաճարի ավերումից հետո այստեղ բերված բյուզանդական կայսրների ծիրանաքարե սարկոֆագները)։
1475 թվականին թուրքերը գրավեցին Ղրիմի ջենովյան տարածքները՝ տեղաբնակ ջենովացիների և հայերի մի մասին վերաբնակեցնելով Ստամբուլում (նրանց նույնիսկ հատկացվեց Սուրբ Նիկոլայի ոչ մեծ եկեղեցին)։ Ստամբուլ բերվեց նաև ջենովացիների կողմից պատերազմող Ղրիմի գերեվարված խան Մենգլի I Հերայը (1478 թվականին սուլթանն ազատեց նրան և վերադարձրեց խանի գահին)։ Նույն 1475 թվականին օսմանները 13-րդ դարում Գալաթայում կառուցված Սուրբ Պավելի անունը կրող կաթոլիկական եկեղեցին վերափոխեցին մզկիթի։ 1478 թվականին Մեհմեդ II-ը, իշխանության համար պայքարից խուսափելու համար, փաստորեն օրինականացրեց եղբայրասպանությունը Օսմանների դինաստիայում (օրենքի տեքստում ասվում էր,- «Իմ որդիներից նա, ով գահին կնստի, իրավասու է սպանել իր եղբայրներին, որպեսզի երկրում կարգ ու կանոն լինի»)։
Օսմանյան կայսրության մայրաքաղաքի կերպարի անքակտելի մասն էին կազմում շուկաները՝ մեծ մասամբ ծածկի տակ և մասնագիտացված (քաղաքում կային մսի, ձկան, մրգա-բանջարեղենային շուկաներ, բազարներ և համեմունքներ, գործվածքներ և մորթիներ վաճառողների կրպակաշարքեր)։ Սովորաբար շուկաները կամարակապ տանիքներով նեղ փողոցների և նրբանցքների լաբիրինթոսներ էին, որոնք միավորում էին հարյուրավոր կրպակներ և արհեստանոցներ։ Հազվադեպ չէին շուկաները կառուցվում հանրահայտ ճարտարապետների նախագծերով և զարդարվում գեղեցիկ դարպասներով, շարքերով և ցայտաղբյուրներով։ Մեհմեդի օրոք Կոստանդինոսի հնագույն հրապարակի տեղում կառուցվեցին երկու կամարակապ բեդեստաններ, որոնք հանրահայտ Մեծ շուկայի կառուցման սկիզբը դրեցին (այսօր դրանք հայտնի են որպես Բուկինիստական և Սանդալովյան բեդեստաններ)։ Հետագայում Մեծ բազարը ոչ մեկ անգամ է վերակառուցվել և ընդարձակվել՝ հասնելով Թեոդոսիայի հրապարակին։
Մեհմեդ II-ի օրոք հիմք դրվեց նաև Ստամբուլի կրթական համակարգին, որը գոյատևում էր տարբեր բարեգործական հիմնադրամների և մեծահարուստ մուսուլմանների նվիրատվությունների հաշվին։ Այդ համակարգի ամենաստորին օղակում յուրաքանչյուր շրջանում, ավելի հաճախ մզկիթի մոտակայքում տեղակայված տարրական «պատանիների համար դպրոցները» (սիբյաների մեկտեբներ) էին։ Այնտեղ դեռահասներն ուսանում էին բանաստեղծություններ Ղուրանից, սովորում էին արաբական գիրը, ընթերցանությունը և տարրական թվաբանություն։ Քիչ ավելի բարձր էր ուսուցման մակարդակը մեդրեսեներին կից տարրական դպրոցներում և դերվիշների հավաքատեղիներում։ Փաստորեն, տարրական կրթություն Ստամբուլում կարող էին ստանալ առանց բացառության բոլոր երեխաները։ Կրթության հաջորդ աստիճանը մեդրեսեներն էին, որոնք սովորաբար տեղակայված էին խոշոր ուրբաթօրյա մզկիթներին կից (օրինակ՝ Ֆատիհի մզկիթին կից)։ Մեդրեսեում բնակվող աշակերտները ազատված էին բոլոր վճարներից, բայց այցելող ուսանողները ստիպված էին վճարել ուսման և սննդի համար։ Լավագույն մեդրեսեների շրջանավարտները կարող էին հավակնել ուլեմների, դատավորների, մուդարիսների կոչումների և սուլթանական պալատներում պաշտոնների, սովորական մեդրեսենների շրջանավարտները՝ շարքային իմամի կամ խատիբի կարիերայի։ «Անհավատները» նույնպես ունեին իրենց տարրական կրթության համակարգը, որն ավարտելով ցանկացողները կարող էին շարունակել ուսումը ճեմարանում կամ եշիվայում։ Մեհմեդ II-ի կառավարման տարիներին Ստամբուլում հայտնվեցին 190 մզկիթներ (այդ թվում 17-ը քրիստոնեական վերափոխված եկեղեցիներ), 24 մեկտեբ և մեդրեսե, 32 համմամ և 12 շուկա։
15-րդ դարի 70-ականների վերջերին Ստամբուլում և Գալաթայում հաշվվում էին մոտավորապես 80 հազ. բնակիչ (ժամանակի ձեռագիրը վկայում է համարյա 9,5 հազ. մուսուլմանների և ավելի քան 6,3 հազ. «անհավատների» ծխերի մասին, որոնցից համարյա 650 հազարը պատկանում էին հրեաներին)։ Մարմարա ծովի ասիական ափին գտնվող հինավուրց Քաղկեդոնը թուրքերն սկսեցին անվանել Կադիկյեյ, ինչը թարգմանաբար նշանակում է «դատավորի գյուղ»։ Մեհմեդ II-ի հրամանով այդ բնակավայրի բոլոր եկամուտները անցնում էին Ստամբուլի առաջին դատավորի (կադիի)՝ Խդր-Բեյի տիրապետության տակ։ 1481 թվականին գարնանը, Մեհմեդ II-ի մահից հետո (վարկածներից մեկի համաձայն նրան թունավորեց ազգությամբ պարսիկ բժիշկը իր որդի արքայազն Բայազետի հրամանով) գահի համար պայքար սկսվեց սուլթանի որդիների միջև։ Ավագը՝ Բայազետը, Ամասիայի տեղապահն էր, իսկ կրտսերը՝ Ջեմը, Կոնիայի տեղապահը։ Մեծն վեզիր Կարամանի Մեհմեդ փաշան, սպասելով երկու թագաժառանգների ժամանմանը Ստամբուլ, շուտով սպանվեց Բայազետի կողմնակից ենիչերիների կողմից։ Արդյունքում Բայազետը առաջինը ժամանեց Ստամբուլ և իրեն նոր սուլթան հռչակեց, իսկ 1481 թվականի ամռանը ջախջախեց Ջեմի զորքերը (բացի այդ, Բայազետի հրամանով սպանվեցին Ջեմի երկու որդիները, իսկ ավելի ուշ՝ նաև սուլթանի երեք որդիները, ովքեր ապստամբություն բարձրացրին նրա դեմ)։
Բայազիդ II-ի ժամանակաշրջան
16-րդ դարի սկզբում Ստամբուլում համառ պայքար ծավալվեց «ռոմանական» հրեաների («ռոմանիոտների») և նորեկ սեֆարդների միջև մեծ ռավինի կոչմանը տիրանալու համար, որը ողջ հրեական համայնքի վրա իշխելու հնարավորություն էր ընձեռում։ Առավել մեծաքանակ և կիրթ սաֆարդները հաղթող դուրս եկան, իսկ «ռոմանիոտներին» անհաջողությունների շարք էր սպասվում, այդ թվում երկու մեծ հրդեհ, որոնք ոչնչացրին նրանց թաղամասերը սինագոգերի և առևտրային ձեռնարկությունների հետ միասին (դրանից հետո հնագույն համայնքը ցրվեց և արդյունքում ձուլվեց օսմանյան մայրաքաղաքի մյուս հրեական համայնքների հետ)։ Բացի ներգաղթից Ստամբուլի բնակչության կազմի վրա մեծ ազդեցություն ունեցավ դևշիրմեի (մանկահավաքության) համակարգը, որը 16-րդ դարում կառավարման համակարգին մատակարարում էր այնտեղ գործող «սուլթանի ստրուկների» (կուլ) մոտ մեկ երրորդ մասը։ Դևշիրմեով բերված պատանիներից էին ծագում օսմանյան վեզիրների մեծ մասը, աստիճանավորներ, զինվորականներ (հատկապես ենիչերիներ), աստվածաբաններ և պալատական ծառաներ (17-րդ դարում դևշիրմեն աստճանաբար թուլացավ և դադարեց «թարմ արյուն» մատակարարողի դեր խաղալ)։
15-16-րդ դարերի սահմանագծին հայտնվեց օսմանյան մշակույթի համար մզկիթների նոր տեսակ, որոնց համար օրինակ էր ծառայում բյուզանդական Սուրբ Սոֆիայի տաճարը։ Այդ տաճարի ճարտարապետությունն անջնջելի տպավորություն թողեց զավթողների վրա և իր ազդեցությունն ունեցավ թուրքական շինարարական արվեստի ողջ հետագա զարգացման վրա։ Սամարղանդից Ստամբուլ եկած նկարիչ Բաբա Նաքաշը տեղական մանրանկարչական դպրոցի սկիզբը դրեց։ 1509 թվականի սեպտեմբերին Ստամբուլը տուժեց ուժգին երկրաշարժից։ Զոհվեցին հազարավոր քաղաքացիներ, փլվեցին բազմաթիվ տներ, երկրաշարժը լրջագույն վնասներ հասցրեց հարյուրավոր մզկիթների, քարվան-սարայների, բաղնիքների, Բոսֆորի երկայնքով ձգված ամրություններին և նույնիսկ սուլթանական պալատին։ 1512 թվականի ապրիլին Բայազիդ II-ը ենիչերիների ճնշման տակ հրաժարվեց գահից հօգուտ իր որդի Սելիմ I-ի, իսկ մեկ ամիս անց թունավորվեց նրա իսկ հրամանով։ Բայազիդին հուղարկավորեցին իր անունը կրող մզկիթին կից դամբարանում, որը կառուցվել էր սուլթանի հրամանով 1506 թվականին Մեծ բազարի կողքին (մզկիթի ճարտարապետներ Յակուբ Շահի կամ Քեմալեդինի համար ընդօրինակման առարկան հենց Սոֆիայի տաճարն էր, օգտագործել էին նախկին ուղղափառ եկեղեցու ընդհանուր գծագիրը, գմբեթի չափերն ու ձևերը)։ Բացի այդ, Բայազիդի օրոք Խորա եկեղեցին վերափոխվեց Կահրե («Հաղթանակի մզկիթ») մզկիթի, Սուրբ Հովհան Ստուդիոնինը՝ Իմրախոր մզկիթի, Սուրբ Սերգիի և Վակխի եկեղեցին՝ Քյուչուկ Այա-Սոֆիայի («Փոքր Այա-Սոֆիա»), Սուրբ Անդրեի եկեղեցին՝ Խոջա Մուսթաֆա փաշայի մզկիթի։
Սելիմ I-ի ժամանակաշրջան
Պաշտոնապես սուլթանի անունից կայսրությունը ղեկավարում էին երկու բարձրագույն աստիճանավորներ՝ մեծ վեզիրը (վեզիր-ազամ կամ վեզիր-ազեմ, ավելի ուշ՝ սադր-ազեմ) և շեյխ-ուլ-իսլամը (ով և Ստամբուլի մուֆտին էր), ում վստահված էր աշխարհիկ և հոգևոր իշխանության ողջ լիազորությունը։ Սակայն իրական իշխանությունը հաճախ սուլթանի մերձավորների ձեռքում էր՝ նրա մոր, որը փաստացի ղեկավարում էր հարեմը, սիրելի հարճերին (հատկապես նրանց, ովքեր որդիներ էին պարգևում և հանդիսանում էին ապագա սուլթանի պոտենցիալ մայրեր), ներքինիների ղեկավարներին (կզլար-աղասը և կապի-աղա) և ենիչերիների հրամանատարներին (հատկապես ենիչերիների աղան զինվորական հիերարխիայով բարձր դիրքում էր գտնվում մյուս հրամանատարներից՝ կապոտան-փաշայից, սիպահի-աղայից և հրետանազորի հրամանատար թոփչուբաշիից)։ Սուլթանական հարեմն ուներ հստակ հիերարխիկ աստիճան՝ վալիդե սուլթանին և խասեկի սուլթանին հաջորդում էին իկբալը (ժամանակավոր հարճերը), օդալիսկները (սպասուհիները) և ջարիիյեն (ստրկուհիները)։ Ժամանակի ընթացքում մայրաքաղաքում կենտրոնացավ կայսրության հսկայական ռազմադմինիստրատիվ ապարատը՝ մեծ վեզիրը, նրան օգնող «գլխավոր վեզիրները» կուբբե-վեզիրլերին (նրանց քանակը տարբեր դարաշրջաններում տատանվում էր մեկից մինչև տասը) իրենց ենթակա գերատեսչություններով (ֆինանսական, արտաքին քաղաքականության, գավառների կառավարման, բանակի և նավատորմի ղեկավարման), բազմաթիվ շարիաթական դատավորները (կադիներ) և տարբեր վերահսկող աստիճանավորներ, նրանց ծառայություններ մատուցող քարտուղարներ (էմիներ) և գրիչներ (կյատիբներ), էլիտար ռազմական ստորաբաժանումներ, ինչպես նաև արտասահմանյան դեսպանատներ։
Անմիջապես սուլթանական պալատում կենտրոնացած էր մի քանի հազար մարդ։ Հիերարխիայի ստորին աստիճանին գտնվում էին աջեմիողլանները (պալատական դպրոցի սաներ) և իչողլանները (սուլթանական դրանիկները)։ Այնուհետ հաջորդում էին աղալար ռիկաբները՝ «սուլթանական դասի աղաները» (սուլթանի մերձավորները), որոնց թվին էին պատկանում «գլխավոր ախոռապան» միրխար-ի-էվելը (սուլթանական ձապանների, ձիագնացության ուսուցիչների, թամբագործների և ուղտապանների ղեկավարը), «այգեպանների ղեկավար» բոստանջիբաշին (պալատի և Բոսֆորի ափի պալատական ամառանոցների ներքին անվտանգության ղեկավարը), «գլխավոր դրոշակակիր» միրալեմը (սուլթանին ուղևորությունների ժամանակ ուղեկցող պահակախմբի և երաժիշտների ղեկավարը), «գլխավոր դռնապան» կապիջիլյար-կահասին (պալատական ծառաների և ողջ տնտեսության ղեկավար), որին ենթարկվում էին կապիջիբաշները (միաժամանակ կարևոր և գաղտնի հանձնարարություններ կատարող դռնապանների ղեկավարները), խազնեդարբաշները (սուլթանի անձնական գանձարանի ղեկավարը)։ «Աստիճանավոր աղաներին» ենթարկվում էր հսկայական անձնակազմ՝ պալատի կազմի մեջ մտնող տարբեր տնտեսական և օժանդակ ծառայությունների (խոհանոցներ, բաղնիքներ, պահեստներ, զինանոց, դրամատուն, արխիվ, գրադարան և այլն) կառավարիչներ, գանձապետեր, դպիրներ, մատակարարներ (մթերք, գինի, ձիերի համար կեր մատակարարողներ), որսկաններ, պալատական գվարդիայի զինվորներ, սուլթանի և թագաժառանգների անձնական թիկնապահներ, նրանց վստահելի բուժակներ։ Բուրգի վերևում գտնվում էր ուլեմների՝ պալատական գիտնականների և աստվածաբանների կորպուսը։
Դիվանի նիստերը անց էին կացվում Թոպկապեեի տարածքում գտնվող Քուբբեաթլիներ («Վեցքմբեթանի») կոչվող կառույցում։ Այդ նիստերին մասնակցում էին մեծ վեզիրը, նիշանջին (կառավարական դիվանատան և գործավարության ղեկավարը), բաշդեֆտերդարը (կայսրության գլխավոր գանձապահը), կապուտան-փաշան, Անատոլիայի և Ռոմելիայի կադիասկյարները կամ բեյլերբեյերը։ Երբեմն նիստերին ներկա էր գտնվում նաև սուլթանը, որը տեղի ունեցող իրադարձություններին հետևում էր կառավարության համար աննկատ ՝ ընդհանուր սրահից վանդակաճաղերով բաժանված ոչ մեծ օթյակից։ Ի սկզբանե դիվանը հավաքվում էր ամեն օր առավոտյան աղոթքից հետո և նիստը շարունակվում էր մինչև կեսօր, սակայն 16-րդ դարի կեսերից սովորական դարձան շաբաթօրյա, կիրակնօրյա, երկուշաբթի և երեքշաբթի օրերին տեղի ունեցող հավաքները։ Նորանշանակ մեծ վեզիրը, ստանձնելով պաշտոնը, սուլթանից ստանում էր կնիքը և նրա անձնական նշանը՝ տուգրան, որը միշտ կրում էր կրծքի վրա, ինչպես նաև պալատ՝ ավելի քան 2 000 աստիճանավորների և ծառաների հետ միասին (պատմությանը հայտնի չեն դեպքեր, որ թեկնածուն հրաժարվի վեզիրի պաշտոնից կամ դիմած լինի պաշտոնից հրաժարական տալու խնդրանքով)։ Մեծ վեզիրի դիվանատան և պալատի կարողությունը գոյանում էր իր իսկ անձնական միջոցներից, սակայն հետո փոխհատուցվում էր պետական գանձարանից, ինչպես նաև պաշտոններ ստանձնած անձանց (ջազիեների) նվիրատվություններիվ, խնդրառուների նվերներից և վեզիրի անձնական գանձարան եկող Կիպրոսից ստացված եկամուտներից։ Սակայն, նրա մահից կամ պաշտոնանկությունից հետո մեծ վեզիրի ամբողջ կարողությունը անցնում էր կայսերական գանձարանին։
Սուլթանի կառավարությունը մեծ տեղ էր հատկացնում մայրաքաղաքի կառավարմանը։ Սովորաբար դիվանի մեծ վեզիրի ղեկավարությամբ չորեքշաբթի օրերին տեղի ունեցող նիստերը նվիրվում էին Ստամբուլի խնդիրների քննարկումներին (փաստացի մեծն վեզիրը գլխավորում էր ինչպես կայսերական, այնպես էլ մայրաքաղաքային ադմինիստրացիան)։ Այդ նիստերից հետո մեծն վեզիրի մեծաշուք շքախումբը, որի մեջ մտնում էին սուփաշաներն ու ասեսփաշաները (ոստիկանության սպաները), սուլթանական պալատի ու կառավարության չավուշները (դռնապաններ), Ստամբուլի, Էյուպի, Գալաթայի և Սկյութարի կադիները, նրանց տեղակալներն ու քարտուղարները, ենիչերիների աղան, համքարությունների ղեկավարներն ու քաղաքային ադմինիստրացիայի աստիճանավորները շուկաներում և սպանդանոցներում անց էր կացնում գների տեսչական ստուգումներ, ինչպես նաև այցելում էին Ունկապանի թաղամասի համքարությունների կառավարչատներ։ Հաճախ Ստամբուլի քաղաքային ադմինիստրացիայի ղեկավարումը հանձնարարվում էր կամայկապին, որը նշանակվում էր մեծն վեզիրի կողմից և դառնում էր նրա տեղակալը (նա էլ վարում էր մայրաքաղաքի բոլոր գործերը վեզիրի բացակայության ժամանակ, նրա ռազմական արշավների կամ սուլթանին ուղևորությունների ժամանակ ուղեկցելիս)։ Դատավարության բոլոր հարցերը գտնվում էին կադիների վերահսկողության տակ, որոնցից գլխավորը Ստամբուլի կադին էր։ Բացի այդ, կադիներին ենթարկվում էին մուհտեսիբները՝ աստիճանավորներ, ովքեր իրականացնում էին շուկաների, առևտրական և արհեստագործական համքարությունների գործունեությունների ստուգումները, ինչպես նաև նահիբները, ովքեր ղեկավարում էին Էյուպի, Գակլաթայի և Սկյութարի ավելի փոքր թաղամասերը (նախիյեները)։ Զինվորական դատավորները ենթարկվում էին գլխավոր կադիասքյարին և հետևում էին բանակում և նավատորմում կարգ ու կանոնին (բացի այդ, կադիասքյարները նշանակում էին իրենց տարածքներում բոլոր ստորադաս դատավորներին, նրանց իրավասությունից դուրս էր միայն մայրաքաղաքի կադին, ով ենթարկվում էր շեյխ-ուլ-իսլամին)։
Շեյխ-ուլ-իսլամը և նրա դիվանատունը ստուգում էին սուլթանի և վեզիրի բոլոր կարգադրությունների համապատասխանությունը շարիաթի օրենքներին։ Կադիները և նրանց տեղակալները լուծում էին քաղաքում առաջացած բոլոր վեճերն ու տարաձայնությունները, ամուսնություններն էին գրանցում, ազատում էին ստրուկներին, համքարություններին ու տեղաբնակներին իրազեկում էին նոր օրենքների ու հրամանների մասին, հետևում էին դրանց կատարմանը, արհեստավորների ու վաճառականների գանգատները հասցնում էին կառավարությանը, վերահսկում էին հարկերի չափն ու հավաքագրումը։ Ստամբուլի ոստիկանապետը (շեհիր-էմինին) կառավարում էր քաղաքի բարեկարգման հարցերը, պատասխանատու էր ցանկացած շինարարության, շինությունների վերակառուցման, ինչպես նաև քաղաքի ջրամատակարարման համար։ Նրան ենթարկվում էր գլխավոր ճարտարապետը (միմարբաշին), առանց որի թույլտվության Ստամբուլում չէր թույլատրվում ոչինչ կառուցել, շինարարությունների համար հարկեր հավաքող ֆինանսական հարցերով ինտենդանտը (բինա-էմինին), ջրահավաք հորերի, ակվեդուկների և շատրվանների վիճակների պատասխանատու ջրամատակարարման հարցերով տեսուչը (սունզարիրին), սեփականության հարցերով տեսուչը (տահիր-սուբաշին կամ՝ չյոպլուկ-սուբաշին)։ Միմարբաշիի ենթակաները հետևում էին շինությունների վիճակին, տուգանում էին տունը վատ վիճակում պահելու համար և վերահսկում էին հին կառույցների քանդումը։ Կար նաև առանձին ծառայություն, որը ենթարկվում էր չյոպլուկ-սուբաշիին, պատասխանատու էր փողոցների մաքրության համար, սակայն նրա աշխատանքի դեմ միշտ ստացվում էին արդարացի հանդիմանություններ։ Արայիջիյանների («հետախուզողների») համքարությունը հավաքում էր փողոցից, շուկաներից և բակերից գոմաղբը, կենցաղային աղբը, սննդամթերքի մնացորդը և կեղտը, առանձնացնում էր օգտակարը, իսկ մնացածը նետում էր ջուրը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության պատմություն Կատեգորիա:Կոստանդնուպոլիս Կատեգորիա:Ստամբուլի պատմություն
Իզոլա Բելլա
Իզոլա Բելլա (Isola Bella՝ «գեղեցիկ կղզի»), Բորոմեյյան կղզիներից մեկը։ Գտնվում է Լագո Մաջորե լճում ։ Տեղակայված է Ստրեզա քաղաքի հակառակ ուղղությամբ։
Աշխարհագրություն
Կղզին շատ փոքր է․ երկարությունը 320 մետր է, լայնությունը՝ 400 մ։ Գրեթե ողջ տարածքը զբաղեցնում է Բորոմեո դղյակը և դրան կից այգին։
Պատմություն
Բարձր հասարակության ուշադրությունը այս ժայռոտ կղզին գրավել է 1632 թվականին, երբ Կառլ III-րդը սկսեց կառուցել իր նստավայրը ։ Այդ նստավայրը նաև նվեր էր իր կնոջը՝ Իզաբելային։ Նստավայրի կառուցողական աշխատանքներով զբաղվում էր Անջելո Կրիվելլին, իսկ այգում կառուցմամբ Կառլո Ֆոնտանան (17-րդ դարում)։
18-րդ դարի ընթացքում կառուցվեց նաև տեղի թատրոնը, որը գրավեց ողջ Եվրոպայի ուշադրությունը։ Այստեղ հյուրընկալվել են անգլիական լորդերը, Նապոլեոնը և Ժոզեֆինան, պատմաբան Էդուարդ Գիբբոնը։ Կղզին ունի նավի տեսք։ Մինչ այժմ կղզու վրա պարբերաբար կազմակերպվում են դասական երաժշտության միջոցառումներ։
Պալատ
Բորոմեո պալատը կառուցվել է ճարտարապետներ Ֆրանչեսկո Կաստելլիի, Ֆիլիպպո Կագնոլայի և Կառլո Ֆոնտանայի կողմից՝ լոմբարդինյան վաղ բարոկկո ոճով։ Այժմ պալատում գործում է թանգարան։ Ներքին կահավորանքը բարոկկո ոճով է, սենյակները զարդարված են նկարներով, քանդակներով, անտիկ կահույքով։ Թանգարանում է գտնվում Նապոլեոնի, Գոբելենների, Լուկա Ջորդանոյի սրահները․ վերջինում ներկայացված են Լուկա Ջորդանոյի և Բերնարդինո Լուինիի կտավները։
Առաստաղը կառուցված է նեոդասականության ոճով։ Պալատի ստորին թատերահարկում կա խեցիներով զարդարված 6 քարայր։
Այգի
Անգլիական այգու մոտ գտնվում է իտալայան այգին, որը կառուցված է վաղ շրջանի բարոկկո ոճով։ Սա 10 տեռաս (սանդղափուլ) ունեցող փոքրիկ հենահարթակակ է՝ զարդարված որմնախորշերով, շատրվաններով․ հավերժահարսերի քանդակներն էլ կազմավորում են յուրօրինակ եզակի Կախովի այգի։ Այգում աճում են էկզոտիկ բույսեր։ Հենահարթակի վերնամասում՝ 34 մ բարձրության վրա վեր է խոյանում միաեղջյուրը՝ Բորոմեո ընտանիքի խորհրդանիշը։
Գրականություն
Կատեգորիա:Իտալիայի կղզիներ Կատեգորիա:Անմարդաբնակ կղզիներ
Դոմանտաս Սաբոնիս
Դոմանտաս Սաբոնիս (Domantas Sabonis, ծնվ.՝ մայիսի 3, 1996), լիտվացի պրոֆեսիոնալ բասկետբոլիստ, կենտրոնական հարձակվող։ Ներկա պահին հանդես է գալիս Բասկետբոլի ազգային ասոցիացիայի (NBA) «Ինդիանա Փեյսերս» ակումբում։ Լիտվացի նշանավոր խորհրդային բասկետբոլիստ Արվիդաս Սաբոնիսի ավագ որդին է։
Ծնվել է ԱՄՆ Պորտլենդ քաղաքում (Օրեգոն նահանգ), երբ հայրը ելույթ էր ունենում «Պորտլենդ Թրեյլ Բլեյզերսի» կազմում։
16 տարեկանում առաջնաելույթն է կատարել Իսպանիայի ACB լիգայի «Ունիկախա Մալագա» ակումբում։ Համալսարանային առաջնություններում (NCAA) երկու ուսումնական տարի (2015–16) հանդես է եկել Գոնզագայի համալսարանի ուսանողական հավաքականում։
Ընտրվել է NBA-ի 2016 թվականի դրաֆթի առաջին ռաունդի 11-րդ համարի ներքո՝ «Օռլանդո Մեջիքի» կողմից, ավելի ուշ տեղափոխվելով «Օկլահոմա»
Ակումբային կարիերայից զատ հանդես է գալիս նաև Լիտվայի բասկետբոլի ազգային հավաքականում ։
Ռոբորե
Ռոբորե, փոքրիկ քաղաք է Բոլիվիայում։ Գտնվում է Սանտա Կրուզի երկրամասում։
Աշխարհագրություն
Ռոբորե փոքրիկ քաղաքը գտնվում է Բոլիվիական սարահարթում, Կորդիլերների կենտրոնում՝ Բրազիլիայի և Բոլիվիայի սահմանագծում։ Քաղաքի կենտրոնի բարձրությունը կազմում է 1100 մմ։
Քաղաքի միջին ջերմաստիճանը 26 °C-ն է, իսկ տարեկան տեղումների քանակը կազմում է մոտ 1100 մմ.: Բոլիվիայի այս տարածաշրջանը ունի արևադարձային կլիմա, իսկ օդի միջին ջերմաստիճանը տարվա ընթացքում փոփոխական է։
Ամսական տեղումների քանակը լինում է միջինից ցածր՝ 35 մմ ամռանը, հիմնականում հունիսից-օգոստոս ամիսներին։ Իսկ ձմռանը տեղումների քանակը ավելանում է, դառնալով 160 մմ։
Թամամշյան թատրոն
Թամամշյան թատրոն (თამამშიანს თეატრი), առաջին թատերական շենքն Անդրկովկասում (ճարտարապետ՝ Ի․ Բ․ Սկուդիերի)։
Պատմություն
Կառուցվել է 1846-1851 թվականների Թիֆլիսի Երևանյան հրապարակում, պատվավոր քաղաքացի Գաբրիել Թամամշյանի միջոցներով։ Բացվել է 1951 թվականի ապրիլի 12-ին՝ պարահանդես-դիմակահանդեսով, իսկ նոյեմբերի 9-ին իտալական արտիստներից կազմված Բարբիերիի օպերային խումբը ներկայացրել է Դոնիցետտիի «Լյուչիա դի Լամերմուր» օպերան։
1852 թվականի Թամամշյանի թատրոնում է ներկայացվել առաջին բալետական տեսարանը (Շնայցհոֆֆերի «Սելֆիդա»)։ Այս թատրոնում 1863 թվականին, Խորեն Գալֆայանի «Արշակ Երկրորդ» ներկայացումով և իր գործունեությունն է սկսել Թիֆլիսի հայկական դերասանախումբը։
Խրվաթսկա Կոստայնիցա
Խրվաթսկա Կոստայնիցա (Hrvatska Kostajnica), որը գտնվում է Խորվաթիայի Սիսացկո Մոսլավինսկո քաղաքում, Բոսնիա և Հերցեգովինա սահմանի մոտ, նույն համայնքի կենտրոնում ներառում է վեց այլ բնակավայրեր։ Բնակչությունը ըստ 2011 թվականի տվյալներով կազմում է 2756 մարդ։ Քաղաքը գտնվում է կղզում՝ Ունա գետի ձախ ափին։ Աջ ափին գտնվում է Բոսանցկա Կոստայնիցա քաղաքը։
Բնակչություն
2011 թվականի դրությամբ քաղաքում բնակվում էր 2756 մարդ, որոնց մեծ մասը կազմում են խորվաթացիները (69,34%): Էական  փոքրամասնություն են կազմում սերբերը՝ 25.04%:
Թամամշյան թատրոն
Պատմություն
Առաջին անգամ Թամամշյան թատրոնում բեմադրվել Սունդուկյանի «Պեպոն» (1871)։ Այստեղ են ստեղծագործել Գևորգ և Սաթենիկ Չմշկյանները, Քեթևան Արամյանը, Ա․ Սուքիասյանը, Ամիրան Մանդինյանը և ուրիշներ։ 1874 թվականին թատրոնն այրվել է ։
Խրվաթսկա Կոստայնիցա
Բնակչություն
Մինչև 1991-1995 թվականները քաղաքացիական պատերազմի ժամանակահատվածում  համայնքի բնակչության մեծ մասը սերբերն էին, ավելի քան 60%, իսկ Խորվաթները 30 %-ից պակաս։ Համայնքի բնակչության մոտ 8%-ը Հարավսլավացիները ։
Թամամշյան թատրոն
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Թբիլիսիի թատրոններ
Խրվաթսկա Կոստայնիցա
Բնակչություն
Ազգային կազմը
Վիճակագրության կենտրոնական բյուրոյի տվյալներով, քաղաքի ազգայի կազմը տարբեր տարների ընթացքում հետևյալն էր՝
Տնտեսություն
Քաղաքի տնտեսության հիմքը գյուղատնտոսությունն է, տարաները, փայտամշակումը, տեքսիլային արդյունաբերությունը։ Ձկնորսությունը և որսը կարևոր դեր են խաղում տուրիստական ծառայությունում, քանի որ քաղաքի տարածքում հայտնաբերել են վայրի կենդանիների լավագույն բնական տարածքներց մի քանիսը։
Պատմություն
Քաղաքն առաջին անգամ հիշատակվում է տաճարականների միաբանություն փաստաթղթում 1240 թվականին։ Այս տարին համարվում է քաղաքի հիմնադրման պաշտոնական ամսաթիվը։ Քաղաքը ունի շատ կարևոր առևտրային ուղիներ, դրանցից է Հռոմեկան կայսրությունը, որը մեծ դեր ունի տրանսպորտի, աղի և բամբակի արդյուաբերության մեջ։
XIII և XIV դարերում կառուցվել է ամրոց, թուրքական ներխուժումներց պաշտպանվելու համար։ Ամրոցի սեփականատերերը ազնվական ընտանիքից էին Լիպովեչիկ, Տոտի, Ֆրանկոպանի, Բենվենիուդը և Զրինսկին, որոնց անունը այժմ կրում է ամրոցը։ Հարևան գյուղերում նույնպես կառուցվեցին Կոմոգովինա, Սվինիցա և Պրեվրշացի ամրոցները։ Թրքերի Կոստայնիցա ներխուժումից հետո 1556 թ.-ից մինչև 1687 թվականները գտնվում էին Օսմանյան կայսրության տիրապետության տակ։ XVIII դարի սկզբին քաղաքում բացվեցին երկու դպրոց։ Առաջի դպրոցը պատկանում էր  Սուրբ Անտոնիա եկեղեցուն իսկ երկրորդ պատկանում էր սերբերին։ Կոստայնիցան հայտնի է իր աղբյուրներով՝ Վարոշկի բունար, Մրզլենաց, Տեկիա, Պեկինաց, Պաունովաց, Անգելովաց և Տուտուլովաց։ Առավել հեղինակավոր է Տեկիյան, որի վրա կա նաև մակագրություն՝  Խմեք եղբայր, Աստծո շնորհով այս խմիչքը, «Pi brate iz Božje milosti dat ti je napitak»: 1944 թվականի մայիսի 30-ին, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, Կոստայնիցան ռմբակոծվեց ԱՄՆ  բանակի կողմից։
Պատերազմը Խորվաթիայում
Խորվաթիայում քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ քաղաքը խիստ տուժել էր։ Հարավսլավիայի ժողովրդական բանակի աջակցությամբ քաղաքը զբաղեցնում էր տեղացի սերբական ջոկատը, որոնք դուրս էին բերում Խորվաթիայի ներքին գործերի նախարարության և գվարդիայի կազմավորումը։ Տարածաշրջանը դարձավ ինքնահռչակ Սերբիայի հանրապետության Կռաինայի մի մասը, և գրեթե ողջ  Կոստայնիցայի բնակչությունը սպանվեց կամ հեռացվեց։ Այրվել և կողոպտվել են Կոստայնիցային պատկանող տները և շենքերը։ Այդ ժամանակահատվածում ավերվել է  Նիկոլայ և Սուրբ Անտոնիո եկեղեցիները։ Քաղաքի ողջ մշակութային ժառանգությունը պահպանվել է գետի ափին, որը կառուցվել է Ֆրանկոպանների կողմից։ Կռաինայի անկումից հետո  քաղաքն անցել է Խորվաթիայի տիրապետության տակ, բնակչության մի մասը վերադառնում է։ Եթե պատերազմից առաջ  բնակչության մեծամասնությունը  կազմում էին սերբերը, ապա  2001 թվականի մարդահամարի տվյալներով, նրանք կազմել են  բնակչության 17%-ը, իսկ 2011 թվականի մարդահամարի համաձայն՝  25% :
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Խորվաթիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Խորվաթիայի քաղաքներ Կատեգորիա:Բաժանված քաղաքներ
Կոլուվեռե (գյուղ, Կուլլամաա շրջան)
Կոլուվեռե (Koluvere), գյուղ Էստոնիայի Լյաենեմաա նահանգի Կուլլամաա շրջանում։
Կուզագո
Կուզագո (Cusago), կոմունա Իտալիայում, գտնվում է Լոմբարդիա մարզի Միլան գավառում ։
Կոլուվեռե (գյուղ, Կուլլամաա շրջան)
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 340 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Լյաենեմաա նահանգի Կուլլամաա շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղեր Կատեգորիա:1234 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կուզագո
Բնակչությունը 3046 մարդ է։ Բնակչության միջին խտությունը՝ 277 մարդ/կմ²։ Զբաղեցնում է 11 կմ² տարածք։ Փոստային ինդեքս՝ 20090։ Հեռախոսային կոդը՝ 02։
Սրբեր Ֆիրմը և Ռուստիկը հարգվում են որպես կոմունայի հովանավորներ։ Տոնը նշվում է մայիսի առաջին կիրակի օրը։
Undisclosed Desires
Madness՝ բրիտանական Muse խմբի երգն է իրենց The Resistance ալբոմից։ Թողարկվել է թվային ներբեռնման համար որպես առանձին սինգլ 2009 թ. նոյեմբերի 16-ին։ Երգի հեղինակն է Մեթյու Բելլամին, տևողությունն է՝ 4 րոպե 39 վայրկյան  ։
Սկավառակի շապիկը պատրաստել է լոնդոնյան «La Boca» դիզայնի ստուդիան ։
Ծանուցումներ
Կատեգորիա:Muse երգեր Կատեգորիա:2009 սինգլներ
Կազինկա (գյուղ, Ելեցկի շրջան)
Կազինկա (Казинка), գյուղ Ռուսաստանի, Լիպեցկի մարզի Ելեցկի շրջանի կազմում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:1778 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Լիպեցկի մարզի Ելեցկի շրջանի բնակավայրեր
(5705) Էրիկստերկեն
(5705) Էրիկստերկեն (Ericsterken), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1965 թվականի հոկտեմբերի 21-ին Անրի Դեբեոնի կողմից Ուքլում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,313742 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 1,7911 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,8364 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1285,5 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,280048 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 4,69° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1965 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Անրի Դեբեոնի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Պանչևո (գյուղ, Նովոմիրգորոդի շրջան)
Պանչևո (Панчеве), գյուղ Ուկրաինայի Կիրովոգրադի մարզի Նովոմիրգորոդի շրջանում։
Վինդսբախ
Վինդսբախ (Windsbach), քաղաք Գերմանիայում, Բավարիա երկրամասում։
Պանչևո (գյուղ, Նովոմիրգորոդի շրջան)
2001 թվականի տվյալներով Պանչևո գյուղում բնակվում էր 1 844 մարդ։
Վինդսբախ
Ենթարկվում է Միջին ֆրանկոնիա վարչական տարածքին։ Մտնում է Անսբախ շրջանի կազմի մեջ։ Բնակչությունը կազմում է 6039 մարդ (2010 թվականի դեկտեմբերի 31 դրությամբ) ։ Զբաղեցնում է 68,7 կմ2։ Պաշտոնական կոդ 09 5 71 226։
Պանչևո (գյուղ, Նովոմիրգորոդի շրջան)
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Կիրովոգրադի մարզի Նովոմիրգորոդի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1752 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Վինդսբախ
Քաղաքը բաժանված է 29 քաղաքային շրջանների։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Գերմանիայի քաղաքներ
Սամվել Մամիկոնյան
Սամվել Մամիկոնյան (ծննդյան և մահվան թվականներն անհայտ են), Սասանյան Պարսկաստանի նվաճողական քաղաքականության դեմ հայ ազատագրական պայքարի գործիչ  IV դարի 2-րդ կեսին։ Իշխան Վահան Մամիկոնյանի և Տաճատուհու (Մերուժան Արծրունու քույրը) որդին։
Պարսկական կողմնորոշման և Մերուժան Արծրունուն զինակցելու համար սպանել է հորը և մորը (ըստ Փավստոս Բուզանդի, խորթ մորը՝ պարսից Շապուհ II-ի քույր Որմիզդուխտին)։ Եղել է Արշակ Գ-ի մերձավոր զինակիցներից։ Երբ հայ նախարարները հպատակության թուղթ են հղել Սասանյանների գերիշխանությունն ընդունած Խոսրով Դ-ին, վերջինիս պատասխան թուղթը Սամվել Մամիկոնյանը հափշտակել և փախել է Բյուզանդիա։
Սամվել Մամիկոնյանի կերպարի շուրջ է հյուսված Րաֆֆու «Սամվել» պատմավեպը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մամիկոնյաններ Կատեգորիա:Արշակունիների թագավորության գործիչներ Կատեգորիա:4-րդ դարի հայեր
Սոսլան Կաչմազով
Սոսլան Վլադիմիրի Կաչմազով, ռուս ֆուտբոլիստ, «Ալանիա» ֆուտբոլային ակումբի պաշտպան։ Խաղացել է Մոլդովայի և Հայաստանի Բարձրագույն դիվիզիոններում։
Կենսագրություն
Վլադիկավկազի «Ալանիայի» ֆուտբոլային դպրոցի սան է, 2010 թվականին հանդես է եկել նրա փոխարինողների առաջնությունում։ 2011 թվականին իր նորամուտը նշել է երկրորդ դիվիզիոնում «Բեսլան Ֆայուր» թիմի կազմում։
2013 թվականին վերադարձել է Ռուսաստան և սկսել հանդես գալ «Ալանիայի» կազմում, 2013-2014 մրցաշրջանում հանդես է եկել որպես երկրորդ կազմի, ապա՝ հիմնական կազմի խաղացող։ Երեք անավարտ մրցաշրջանում ֆուտբոլիստը 52 հանդիպում է անցկացրել երկրորդ դիվիզիոնում։
2016 թվականի սկզբին պաշտպանը կրկին մեկնել է արտերկիր, այս անգամ՝ հայկական «Բանանց» ։ Հայաստանի առաջնությունում նորամուտի խաղը խաղացել է 2016 թվականի մարտի 2-ին «Փյունիկի» դեմ ։ Իր թիմի հետ նվաճել է 2015-2016 մրցաշրջանի Հայաստանի Գավաթը, այդ թվում մասնակցել է «Միկայի» դեմ եզրափակիչ խաղին ։ Հանդես է եկել նաև Կիպրոսի «Օմոնիայի» դեմ Եվրոպայի լիգայի հանդիպումներում։
«Բանանցից» հեռանալուց հետո փորձաշրջան է անցել բելառուսական «Նաֆթանում», սակայն հեռացել է թիմից գլխավոր մարզիչ Օլեգ Սիդորենկովի հետ տարաձայնությունների պատճառով ։ 2017-2018 թվականներին սիրողական մակարդակով խաղացել է «Կուբան հոլդինգի» (Պավլովսկայա) կազմում, դարձել Կրասնոդարի երկրամասի չեմպիոն։
2018 թվականի ամռանը վերադարձել է հայրենի քաղաք՝ պայմանագիր կնքելով Վլադիկավկազի «Սպարտակ» ակումբի հետ։ Մեկ տարի անց՝ 2019 թվականի հուլիսին, դարձել է նորից վերստեղծված «Ալանիայի» խաղացող։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուս ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Ալանիայի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Ուրարտուի ֆուտբոլիստներ
Լասլո Ռայկ
Լասլո Ռայկ (Rajk László, 8 մայիսի, 1909, Շեկեյուդվարխելի, Հունգարիայի թագավորություն, Ավստրո-Հունգարիա (ներկայում՝ Օդորխեյու Սեկուեսկ, Ռումինիա), ), հունգարացի կոմունիստ, քաղաքական գործիչ։ Մատյաշ Ռակոշիի իշխանության տարիներին եղել է ներքին գործերի նախարար, դարձել է քաղաքական բռնաճնշումների զոհ։
Կենսագրություն
Լասլո Ռայկը ծնվել է 1909 թվականի մայիսի 8-ին Շեկեյուդվարխելի քաղաքում (ներկայում՝ Օդորխեյու Սեկուեսկ, Ռումինիա)։ Սերում է Տրանսիլվանիայի սաքսերից, եղել է ընտանիքի 11 երեխաներից իններորդը։ Մասնագիտությամբ եղել է մանկավարժ-բանասեր։ Սովորել է Ֆրանսիայում, որտեղ ծանոթացել է մարքսիստական ուսմունքին։ Հունգարիա է վերադարձել 1930 թվականին։ 1931 թվականին դարձել է Հունգարիայի Կոմունիստական կուսակցության ու Կոմերիտմիության անդամ։ 1931 և 1933 թվականներին ձերբակալվել է։
1934 թվականին աշխատել է Հունգարիայի երիտասարդության կոմունիստական միության պրոպագանդայի բաժնում, ապա ղեկավարել է Բանվոր-շինարարների համահունգարական միության կոմունիստական խմբակը։ 1935 թվականին Լասլո Ռայկը եղել է բանվոր-շինարարների գործադուլի կազմակերպիչներից ու ղեկավարներից մեկը։1936 թվականին մեկնել է Չեխոսլովակիա։
1937-1939 թվականներին Լասլո Ռայկը միջազգային բրիգադի կազմում մասնակցել է Իսպանիայի քաղաքացիական պատերազմին, եղել է հունգարական գումարտակի կոմիսար։ Իսպանական հանրապետության պարտությունից հետո՝ 1939 թվականին, ներկալվել է Ֆրանսիա։ 1941 թվականին ապօրինի կերպով վերադարձել է Հունգարիա, որտեղ ձերբակալվել է ու դատապարտվել երկարատև բանտարկման։ Բանտից ազատվել է 1944 թվականի սեպտեմբերին, նշանակվել է Հունգարիիայի Կոմունիստական կուսակցության ԿԿ քարտուղար, եղել ա Հունգարական հակաֆաշիստական ճակատի ղեկավարներից մեկը։ Կարևոր դեր է խաղացել Հունգարիիայի Կոմունիստական կուսակցության ու Սոցիալ Դեմոկրատական կուսակցության միջև համաձայնության ձեռքբերման գործում, որ կնքվել է 1944 թվականի սեպտեմբերի 10-ին։ Սակայն 1944 թվականի նոյեմբերին ձերբակալվել է «Խաչված նետեր» կուսակցության կողմից և տարվել նախ Շոպրոնկեխիդա, որ գտնվում է Ավստրիայի հետ սահմանին, ապա Գերմանիա։ Փրկվել է եղբոր՝ Էնդրե Ռայկի միջամտության շնորհիվ, որ ծառայում էր «Խաչված նետեր» կուսակցությունը ներկայացնող իշխանության մոտ։