cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Դիվանագիտություն
Ժամանակակից դիվանագիտության կանոնները
Իտալիայից դիվանագիտության ավանդույթը տարածվեց աշխարհով մեկ։ Միլանը առաջինն էր, որ 1455 թվականին ներկայացուցիչ ուղարկեց Ֆրանսիայի դատարան։ Այնուամեայնիվ, Միլանը մերժեց հյուրընկալել Ֆրանսիացի ներկայացուցիչներին՝ վախենալով, որ նրանք լրտեսներ են և կմիջամտեն իրենց ներքին գործերին։ Հետզհետե Ֆրանսիան և Իսպանիան սկսեցին ներգրավվել իտալական քաղաքականության մեջ, հետևաբար պատվիրակներին ընդունելը դարձավ անհրաժեշտություն։ Շուտով խոշոր եվրոպական պետությունները սկսեցին փոխանակվել ներկայացուցիչներով։ Իսպանիան առաջինը ուղարկեց մշտական ներկայացուցիչ։ Այնուամենայնիվ, Սրբազաան Հռոմեական կայսրը չէր ուղարկում մշտական ներկայացուցիչներ, քանի որ նրանք չէին կարող ներկայացնել բոլոր գերմանական թագավորների շահերը (նրանք տեսականորեն ենթակա էին կայսրերը, սակայն իրականում անկախ էին)։
1500-1700 թվականներին ժամանակակից դիվանագիտության կանոնները սկսեցին փոփոխության ենթարկվել ։ Բարձրագույն կոչումը դեսպանն էր, որը ազնվական էր։ Դեսպանների համար կային խիստ կանոններ, ինչպես օրինակ ունենալ մեծ նստավայր, անցկացնել խնջույքներ, կարևոր դեր խաղալ հյուրընկալող պետության դատական կյանքում։ Հռոմում Ֆրանսիացի և Իսպանացի ներկայացուցիչներն ունեին ավելի քան հարյուր մարդուց բաղկացած շքախումբ։ Փոքր պետությունները ուղարկում էին պատվիրակներ, որոնց աստիճանը ավելի ցածր էր։ Լիազոր նախարարը միջանկյալ դիրք էր զբաղեցնում դեսպանի և պատվիրակի միջև։
Դիվանագիտությունը բավական բարդ գործ էր, նույնիսկ ավելի բարդ, քան այսօր։ Տարբեր պետությունների դեսպանները դասակարգվում էին ըստ առաջնահերթության, պետությունները՝ ըստ սուվերենի տիտղոսի, օրինակ կաթոլիկ ազգերի համար Վատիկանի պատվիրակը ամենաառաջնահերթն էր, նրան հաջորդում էին թագավորությունների, դքսությունների և կոմսությունների ներկայացուցիչները։ Ամենացածր աստիճանում գտնվում էին հանրապետությունների ներկայացուցիչները։
Դեսպանները շատ հաճախ ազնվական էին, ովքեր փորձ չունեին միջազգային ասպարեզում և ցանկություն չունեին կարիերա ստեղծել դիվանագիտության ոլորտում։ Նրանց աջակցում էին դեսպանատան աշխատակազմը։ Նրանք պրոֆեսիոնալներ էին և շատ դեպքում շատ ավելի բանիմաց, քան հյուրընկալող պետության պաշտոնատար անձինք։ Դեսպանատան աշխատակազմում ներառված էին շատ աշխատակիցներ, ներառյալ լրտեսները։ Դեսպանատներում աշխատանքի էին ընդունվում համալսարանի շրջանավարտներ, ինչը հանգեցրեց նրան, որ Եվրոպայում ակտիվացան միջազգային իրավունքի, ֆրանսերենի և պատմության ուսուցանումը։
Միաժամանակ, գրեթե բոլոր եվրոպական պետություններում նշանակվեցին մշտական արտաքին գործերի նախարարներ՝ համակարգելու դեսպանությունների աշխատանքը։ Նախարարներից շատերի պարտականությունները ներքին էին։ Բրիտանիան մինչև 1782 թվականը ուներ երկու դեպարտամենտներ, որոնք գործառույթները շատ հաճախ համընկնում էին։ Ֆրանսիայի դեսպանատունը 1780-ական թվականներին ուներ ընդամենը 70 աշխատակից։
Ժամանակակից դիվանագիտության տարրերը դանդաղորեն տարածվեցին դեպի Արևելյան Եվրոպա և Ռուսաստան։ Ֆրանսիական հեղափոխությունը և հետագա պատերազմները խոչընդոտեցին դիվանագիտության բնականոն զարգացմանը։ Վերացվեցին դիվանագիտական որոշ աստիճաններ, Նապոլեոնը մերժեց ընդունել դիվանագիտական անձեռնմխելիությունը՝ բանտարկելով բրիտանացի դիվանագետների։
1815 թվականի Վիենայի կոնգրեսով ստեղծվեց դիվանագիտական աստիճանների միջազգային համակարգը։ Ազգերի միջև առաջնահերթության մասին վեճերը առաջին անգամ քննարկվեցին Աիքս-լա-Շապելեի կոնգրեսում։ Այս ժամանակահատվածում այնպիսի դերակատար, ինչպիսին է գերմանական կանցլերը, հայտնի դարձավ միջազգային դիվանագիտության համար։
Դիվանագետները և պատմաբանները հաճախ արտաքին գործերի նախարարությունները կոչում են իրենց հասցեով։ Օրինակ, Բալհաուսպլաց (Վիենա), Քուե Դորսե (Փարիզ), Վիլհելմշտրազե (Բեռլին), Ֆոգի Բոթթոմ (Վաշինգտոն)։ Մինչ 1917 թվական կայսերական Ռուսաստանում դա Սանկտ-Պետեբուրգում գտնվող Պեվչեսկի կամուրջն էր։ Իտալայի նախարարությունը կոչվում է Կենսուլտա ։
Դիվանագիտական անձեռնմխելիություն
Պատմության ընթացքում եղել են դեպքեր, երբ դիվանագետները սպանվել են, ինչը սովորաբար ընկալվում է որպես պատվի կոպիտ ոտնահարում։ Չինգիզ Խանը և մոնղոլները պահանջում էին պաշտպանել դիվանագետների իրավունքները, և նրանք վրեժխնդիր էին լինում այն պետություններից, որոնք խախտում էին այդ իրավունքները։
Դիվանագիտական իրավունքները սահմանվել են 17-րդ դարի կեսերին Եվրոպայում և այնուհետ տարածվել ողջ աշխարհում։ Այս իրավունքները ամրագրվել են 1961 թվականի Դիվանագիտական հարաբերությունների մասին Վիենայի կոնվենցիայով, որը պաշտպանում է դիվանագետներին իրենց առաքելության կատարման ընթացքում հետապնդման ենթարկվելուց։ Եթե դիվանագետը հյուրընկալող պետությունում ծանր հանցանք է կատարում, կարող է ճանաչվել պերսոնա նոն գրատա (անցանկալի անձ)։ Այսպիսի դեպքերում անձը դատական հետաքննություն է անցնում սեփական երկրում։
Դիվանագիտական հաղորդակցությունը նույնպես կարևոր է, և դիվանագետները երկար ժամանակ իրավունք են ունեցել առանց ստուգման մի պետությունից մյուս պետություն տեղափոխել փաստաթղթեր։ Նման մեխանիզմ է այսպես կոչված «դիվանագիտական պայուսակը»։ Չնայած դեսպանատներին առավել բնորոշ է ռադիո և թվային հաղորդակցությունը, դիվանագիտական պայուսակները դեռևս շատ հայտնի են և որոշ պետություններ, ինչպես օրինակ ԱՄՆ-ը որոշ կոնտեյներներ հռչակում են որպես դիվանագիտական պայուսակ ։
Ռազմական գործողությունների ժամանակ դիվանագետները անձնական անվտանգության նկատառումներից ելնելով հետ են կանչվում, ինչպես նաև այն դեպքում, երբ հյուրընկալող պետության հետ հարաբերությունները բարիդրացիական են, սակայն ներքին այլախոհները վտանգ են սպառնում։ Դեսպանները և այլ դիվանագետներ շատ հաճախ հետ են կանչվում՝ արտահայտելու դժգոհությունը հյուրընկալող պետության նկատմամբ։ Երկու դեպքում էլ, ցածրաստիճան դիվանագետները շաևրունակում են իրենց աշխատանքը։
Լրտեսություն
Լրտեսների կողմից հավաքագրված ինֆորմացիան կարևոր տեղ է զբաղեցնում դիվանագիտության մեջ։ Սպառազինությունների մասին պայմանագրերը անհնար կլինեին առանց արբանյակային հետախուզության և գործակալների։ Լրտեսությունից ստացված ինֆորմացիան անհրաժեշտ է դիվանագիտության գրեթե բոլոր ձևերում, սկսած առևտրային պայմանագրերից մինչև սահմանային վեճեր։
Խնդիրների դիվանագիտական լուծում
Դիվանագիտական վեճերի և խնդիրների լուծման ընթացքում առաջացել են տարբեր ընթացակարգեր։
Իրավարարություն և միջնորդություն
Ազգերը շատ հաճախ դիմում են միջազգային իրավարարության, երբ առկա է լուծման կարիք ունեցող հատուկ խնդիր։ Շատ դեպքերում նման գործընթացների համար չկան ֆորմալ ընթացակարգեր։ Նրանք հիմնականում պետք է ենթարկվեն միջազգային իրավունքին և արդարությանը առնչվող սկզբունքներին և արձանագրություններին։
Երբեմն սա կրում է ֆորմալ իրավարարության և միջնորդության բնույթ։ Նման դեպքերում հրավիրվում է դիվանագետների խումբ՝ լսելու բոլոր կողմերին և միջազգային իրավունքի վրա հիմնված եզրակացություն տալու։
Ժամանակակից աշխարհում այս աշխատանքները կատարում են Հաագայի Արդարության Միջազգային Դատարանը կամ այլ ֆորմալ հանձնաժողովներ, գործակալություններ և տրիբունալներ, որոնք գործում են ՄԱԿ հովանու ներքո։ Ներքևում բերենք որոշ օրինակներ․
Կոնֆերանսներ
Նախկինում որոշումներ ընդունվում էին միջազգային կոնֆերանսներ հրավիրելու միջոցով։ Նման դեպքերում քիչ են թե՛ կանոնները, թե՛ դիմումները միջազգային իրավունքին։ Այնուամենայնիվ, ենթադրվում է, որ մասնակիցները պետք է ղեկավարվեն միջազգային արդարության, տրամաբանության սկզբունքներով։ Բերենք ֆորմալ կոնֆերանսների օրինակներ
Բանակցություններ
Երբեմն ազգերը բանակացային գործընթացներ են կազմակերպում՝ լուծելու որևէ վեճ կամ խնդիր։ Սրանք նման են վերոնշյալ կոնֆերանսներին այնքանով, որ չկան տեխնիկապես սահմանված կանոններ և ընթացակարգեր։ Այնուամենայնիվ, կան սկզբունքներ և նախադեպեր, որոնք ուղենիշային են նման ընթացակարգերի համար։ Բերենք օրինակներ․
Դիվանագիտական ճանաչում
Որոշելու համար, թե արդյոք տվյալ պետությունը անկախ է թե ոչ, կարևոր գործոն է դիվանագիտական ճանաչումը։ Ճանաչում ստանալը շատ հաճախ դժվար է, նույնիսկ այնպիսի պետությունների համար, որոնք ամբողջովին ինքնիշխան են։ Հոլանդական հանրապետության՝ անկախություն ձեռք բերելուց հետո նույնիսկ ամենամոտ դաշնակիցները տասնամյակներ շարունակ մերժում էին ընդունել վերջինիս անկախությունը։ Ներկայումս կան մի շարք անկախ միավորներ, որոնք չունեն դիվանագիտական ճանաչում, օրինակ Թայվան կղզում գտնվող Թայվանի (Չինաստանի) Հանրապետությունը։ 1970-ական թվականներից ի վեր Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության պահանջով դադարել են ճանաչել Թայվանի Հանրապետությունը։ Ներկայումս, ԱՄՆ և այլ պետություններ դե ֆակտո դեսպանատների միջոցով ոչ պաշտոնական կապեր են պահպանում Թայվանի հետ, ինչպես օրինակ Թայվանի Ամերիկյան Ինստիտուտը։ Նմանապես, Թայվանի դե ֆակտո դեսպանատները հայտնի են այնպիսի օրինակներով, ինչպես Թայպեյի Տնտեսական և Մշակութային Ներկայացուցչության Գրասենյակ։ Նախքան 1979 թվականը ԱՄՆ ճանաչում էր Թայվանի Հանրապետությունը որպես ողջ Չինաստանի միակ և լեգիտիմ կառավարություն, սակայն ՉԺՀ հետ դիվանագիտական կապեր հաստատելուց հետո այս կապերը խզվեցին։
Պաղեստինի Ազգային Իշխանությունն ունի իր դիվանագիտական ծառայությունը, որքան էլ որ Պաղեստինի ներկայացուցիչները շատ արևմտյան պետություններում օժտված չեն դիվանագիտական անձեռնմխելիությամբ։
Անկախության ձգտող չճանաչված տարածքներից են նաև Աբխազիան, Լիբերլանդը, Տրանսնիստրիան, Սոմալիլենդը, Հարավային Օսեթիան, Լեռնային Ղարաբաղը, Հյուսիսային Կիպրոսի Թուրքական Հանրապետությունը։ Չունենալով Թայվանի չափ տնտեսական և քաղաքական կարևորություն՝ այս տարածքները համեմատաբար դիվանագիտորեն մեկուսացված են։
Մոնտեվիդեոյի Կոնվենցիան հռչակում է․ «Պետության քաղաքական գոյությունը անկախ է մնացած պետությունների ճանաչումից»։
Ոչ պաշտոնական դիվանագիտություն։
Դարեր շարունակ, ոչ պաշտանական դիվանագիտությունն օգտագործվել է տերությունների միջև հաղորդակցման նպատակով։ Շատ դիվանագետներ ջանքեր են գործադրում հավաքագրելու աայլազգի այնպիսի անհատների, ովքեր կարող են օգնել ոչ պաշտոնապես մուտք գործել պետության ղեկավարություն։ Որոշ իրավիճակներում, ինչպես օրինակ ԱՄՆ և ՉԺՀ հարաբերություններում դիվանագիտությունը վարվում է կիսապաշտոնական խողովակներով՝ օգտագործելով միջնորդներ ինչպես, օրինակ, հետազոտական կենտրոնների ակադեմիական անդամներն են։ Սա տեղի է ունենում, երբ պետությունները ցանկանում են արտահայտել իրենց նկրտումները կամ առաջարկել դիվանագիտական իրավիճակի լուծման մեթոդներ, սակայն չեն ցանկանում պաշտոնական դիրքորոշում հայտնել։
Երկրորդ ուղու դիվանագիտությունը ոչ պաշտոնական դիվանագիտության յուրահատուկ տեսակ է, որտեղ ոչ պաշտոնատար անձինք (գիտնականներ, պաշտոնաթող քաղաքացիական և ռազմական գործիչներ, հանրային դեմքեր, սոցիալական ակտիվիստներ) ընդգրկվում են բանակցային գործընթացի մեջ կոնֆլիկտի լուծման կամ էլ վստահության ամրապնդման համար։ Երբեմն կառավարությունները հովանավորում են նման երկրորդ ուղու փոխանակումները։ Երբեմն կառավարությունները կարող են որևէ կապ չունենալ կառավարությունների հետ կամ չվայելել վերջինիս վստահությունը․ այս փոխանակումները անվանվում են երրորդ ուղու դիվանագիտություն։
Որոշ դեպքերում պաշտոնաթող անձինք շարունակում են զբաղվել ոչ պաշտոնական դիվանագիտական գործունեությամբ։ Երբեմն կառավարությունները հավանություն են տալիս նման գործունեությանը, հատկապես այն դեպքերում երբ ցանկանում են նախնական կապեր հաստատել թշնամական պետության հետ ոչ պաշտոնապես։ Մնացած դեպքերում նման ոչ պաշտոնական դիվանագետների քաղաքական օրակարգը տարբերվում է գործող կառավարության քաղաքական կուրսից։ Նման դիվանագիտություն էին վարում ԱՄՆ նախագահ Ջիմի Քարթերը և Բիլ Քլինթոնը, Իսյալելցի դիվանագետ և նախարար Յոսի Բեիլինը։
Փոքր պետությունների դիվանագիտություն
Դիվանագիտական հետազոտությունների և միջազգային հարաբերությունների ոլորտում փոքր պետությունների դիվանագիտությունը հետզհետե ավելի ու ավելի մեծ ուշադրության է արժանանում։ Փոքր պետությունների վրա ազդում են իրենց սահմաններից դուրս տեղի ունեցող այնպիսի զարգացումներ, ինչպիսիք են կլիմայի փոփոխությունը, ջրային անվտանգությունը և գլոբալ տնտեսության փոփոխությունները։ Դիվանագիտությունը այն միակ միջոցն է, որի միջոցով փոքր պետությունները կարող են համոզված լինել, որ իրենց նպատակները համապատասխան ուշադրության են արժանանում գլոբալ հարթակում։ Ասվածը փաստում է այն մասին, որ փոքր պետությունները շահագրգռված են խորացնելու միջազգային համագործակցությունը։ Սահմանափակ ռեսուրսների պայմաններում էֆեկտիվ դիվանագիտության վարումը յուրահատուկ մարտահրավերներ է առաջացնում փոքր պետությունների համար ։
Տեսակները
Գոյություն ունեն կազմակերպությունների և կառավարությունների կողմից կիրառվող տարբեր դիվանագիտական կատեգորիաներ և ռազմավարություններ, որոնք ունեն իրենց առավելությունները և թերությունները։
Հանրային դիվանագիտություն
Հանրային դիվանագիտությունը փորձում է հաղորդակցության միջոցով ազդել հասարակությունների, ոչ թե անմիջականորեն կառավարությունների վրա։ Այս հաղորդակցությունը կարող է կրել քարոզչության, կամ քաղաքացիական դիվանագիտության ձև, երբ երկու կամ ավելի ազգերի քաղաքացիներ հաղորդակցվում են։ Տեխնոլոգիական առաջընթացները և թվային դիվանագիտության հայտնագործումը թույլ է տալիս անմիջապես հաղորդակցվել օտար հանրության հետ։ Հետզհետե աշխարհի լիդերները և դիվանագետները օգտագործում են Ֆեյսբուքյան դիվանագիտությունը և Թվիթերյան դիվանագիտությունը ։
Փափուկ ուժ
Փափուկ ուժը, որը երբեմն Ժոզեֆ Նայի բնորոշմամբ կոչվում է սրտի և մտքի դիվանագիտություն, հարաբերությունների, հարգանքի, նույնիսկ հիացմունքի ձևավորումն է ազդեցությոըն ձեռք բերելու նպատակով, ինչը հակադրվրվում է ավելի հարկադրական մոտեցումներին։ Շատ հաճախ փափուկ ուժը շփոթում են պաշտոնական դիվանագիտության հետ, սակայն այն առնչվում է ոչ պետական, մշակութային առումով գրավիչ գործոններին, որոնք կարող են մարդկանց տրամադրել ապրումակցել օտար մշակույթին՝ ելնելով վերջինիս արտադրանքներից, ինչպես օրինակ Ամերիկյան զվարճանքի ինդուստրիան, դպրոցները և երաժշտությունը։
Տնտեսական դիվանագիտություն
Տնտեսական դիվանագիտությունը օտարերկրյա աջակցության կամ տնտեսական դիվանագիտության այլ ձևերի օգտագործումն է որպես տնտեսական օրակարգ ձևավորելու միջոց։
Հակապարտիզանական դիվանագիտություն
Հակապարտիզանական դիվանագիտությունը կամ էքսպեդիցիոն դիվանագիտությունը, որը ձևավորվել է Իրաքում և Աֆղանստանում քաղաքացիական-ռազմական կայունացմանը նպաստող դիվանագետների կողմից, ունի դիվանագետներ մարտավարական և օպերացիոնալ մակարդակներում, ավանդական դեսպանություններից դուրս և նույնիսկ ռազմական կամ խաղաղապահ զորքերի մոտ։ Հակապարտիզանական դիվանագիտությունը խորհուրդներ է տրամադրում տեղական հրամանատարներին, հաղորդակցվում տեղական լիդերների հետ, բարելավում կառավարման փորձերը, գործառույթները և ազդեցությունը ։
Հրետանավակային դիվանագիտություն
Հրետանավակային դիվանագիտությունը ռազմական ուժի ցուցադրությունն է մնացածների վրա ազդելու նպատակով։
Պետք է նշենք, որ քանի որ հրետանավակային դիվանագիտությունն ընկած է խաղաղության և պատերազմի սահմանին, հաղթանակը կամ պարտությունը կարող է հանգեցնել հանգեցնել փոփոխությունների քաղաքական և հոգեբանական ասպեկտներում․ թույլ և ուժեղ պետությունների միջև առճակատումը կարող է ավելի ուժեղի համար ընկալվել որպես պարտություն։ Վերոնշյալը դրսևորվեց Պուեբլոյի միջադեպի ժամանակ, երբ առճակատում էին ԱՄՆ-ը և Հյուսիսային Կորեան։
Հանդարտեցում
Հանդարտեցումը զիջումներ կատարելն է ագրեսորին բախումից խուսափելու նպատակով։ Հանդարտեցումը չի համարվում ժամանակակից դիվանագիտության լեգիտիմ գործիք, քանի որ այն չկարողացավ կանխել Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը։
Միջուկային դիվանագիտություն
Միջուկային դիվանագիտությունն առնչվում է միջուկային տարածման և միջուկային պատերազմի կանխարգելմանը։ Միջուկային դիվանագիտության ամենահայտնի (նաև ամենահակասական) փիլիսոփայություններից է փոխադարձ երաշխավորված ոչնչացումը։
Դիվանագիտական վերապատրաստման ինստիտուտներ
Շատ պետություններ իրենց դիվանագետների համար ապահովում են վերապատրաստումներ և նույնիսկ ստեղծում վարչակազմեր այդ նպատակի համար։ Գոյություն ունեն մասնավոր ինստիտուտներ՝ նման Եվրոպական Միության և ՄԱԿ-ի հետ կապված վարչակազմերին։
Դիվանագիտության արդի եղանակներն ու մեթոդները
Բուրժուական դիվանագիտության արդի գործունեության եղանակներն ու մեթոդերը խիստ ընդարձակվել են՝ ստրկացուցիչ փոխառությունների տրամադրում, տնտեսական «օգնություն», դիվերսիոն և լրտեսական գործունեություն, աշխարհի վերաբաժանման վերաբերյալ գաղտնի համաձայնություն նն։ Մեթոդների կիրառման բազմազանությամբ բուրժուական դիվանագիտությունը աչքի է ընկել հատկապես ԽՍՀՄ-ում և սոցիալիստական երկրների դեմ մղվող պայքարում։ Էությամբ ու խնդիրներով միանգամայն այլ բնույթ ունի սոցիալիստական դիվանագիտություն, որի հիմնական նպատակը պատերազմի բացառումն Է, խաղաղ գոյակցության հաստատումը, ազգային անկախության, իրավահավասարության և ազատ ինքնորոշման ճանաչումը։ Նրան խորթ է արտաքին քաղաքական խնդիրների իրականացումը՝ աշխատավորների շահերի շրջանցմամբ։ Միջազգային հարաբերություններում սովետական հանրապետությունը արտաքին քաղաքական կուրսը պաշտոնապես հռչակել է Հաշտության մասին դեկրետով։ Վ. Ի․ Լենինի անմիջական մասնակցությամբ են մշակվել սովետական Դիվանագիտության սկզբունքները, արտաքին գործերի ժողկոմատի խնդիրներն ու գործունեության կարգը։ Սովետական դիվանագիտությունը ստեղծման օրից, խաղաղ գոյակցության համար պայքարը դարձրել է գործունեության ծրագիր։ Երիտասարդ սովետական պետության ճկուն դիվանագիտության շնորհիվ տապալվեցին Սովետական Ռուսաստանը դիվա–նագիտական մեկուսացման ենթարկելու կապիտալիստական պետությունների պլանները։ Արդեն 1920-1930-ական թվականներին ԽՍՀՄ-ը պաշտոնապես ճանաչեց կապիտալիստական պետությունների մեծ մասը։ Հետագա տարիներին ԽՍՀՄ-ի դիվանագիտությունը ծառայում է արտաքին քաղաքականության բնականոն վիճակի պահպանմանը, կոլեկտիվ անվտանգության ստեղծման, համընդհանուր և լրիվ զինթափման, երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ հակահիտլերյան կոալիցիայի ստեղծման, ֆաշիստական Գերմանիայի դեմ հաղթանակն ապահովելու նպատակին։ Սովետական դիվանագիտության մեծ ավանդ ունի ետպատերազմյան շրջանի միջազգային անվտանգության և դիվանագիտության, հատկապես ՄԱԿ-֊ի կանոնադրության հիմունքների որոշման, սոցիալիստական միջազգային հարաբերությունների զարգացման և ամրապնդման գործում։ Ղեկավարվելով խաղաղ գոյակցության սկզբունքով՝ ԽՍՀՄ աշխարհի համարյա բոլոր պետությունների հետ կնքել է պայմանագրեր։ Գաղութային կարգի քայքայման և անկախ պետությունների առաջացման շնորհիվ միջազգային հարաբերությունների մթնոլորտը փոխվել է ի վնաս իմպերիալիզմի։
Ձևավորումը
Դիվանագիտությունը Հայաստանում ևս ձևավորվել է պետականության սկզբնավորմանը զուգընթաց՝ մյուս պետությունների,ցեղերի ու ժողովուրդների հետ քաղաքական, տնտեսական հարաբերություններ հաստատելու ընթացում։ Հին և միջնադարյան Հայաստանի միջազգային պայմանագրերի, պետական գրագրությունների, հավատարմագրերի օրինակներ պահպանվել են արտասահմանյան երկրների դիվաններում։ Հայ Դիվանագիտության մասին տվյալներ են պարունակում տարեգրությունները, հռոմեական, հունական, արաբաբական, պարսկական և այլ աղբյուրները։ Հայկական պետությանը մտահոգել է երկրի հզորության ամրապնդումն ու բազմապատկումը, աշխարհակալ պետությունների հետ հավասարակշռության ստեղծումն ու պետական ինքնուրույնության պահպանումը։ Զորեղ պետությունների քաղաքական ու ռազմական, բախումների հանգուցակետում հայկական պետությունը փորձելով օգտագործել հակառակորդ կողմերի հակասությունները, դաշնակցել է մեկ այս, մեկ մյուս կողմի հետ։
Հայաստանը օտարերկրյա աղբյուրներում
Հայաստանը օտար պետությունների հետ ռազմաքաղաքական դաշնակցային հարաբերություններ է հաստատել դեռնս մեր թվարկությունից առաջ 4-րդ դարից։ Քսենոփոնի «Կյուրոպեդիա»-ում հիշատակվում է մեր թվարկությունից 550-ական թվականներից Աքեմենյան արքա Կյուրոսի հետ հայոց թագավոր Տիգրանի վարած քաղաքական բանակցությունների մասին։ Դիոդորոս Սիկիլիացու վկայությամբ, Ալեքսանդր Մակեդոնացու մահից հետո նրա անձնական քարտուղարը Մակեդոնիայի զորապետների ժողովում հրապարակևլ է հայոց Երվանդ Բ թագավորի նամակը։ Ենթադրվում Է, որ Արմավիրի հունական արձանագրություններից մեկում (մեր թվարկությունից առաջ) տվյալներ կան հայոց արքունիքում սելնկյան դեսպանին ընդունելու վերաբերյալ։ Երվանդունիները դաշնակիցներ են որոնել Սելևկյաների դեմ, հովանավորել հակասելեկյան ուժերը Մարաստանում և Կապադովկիայում։ Արտաշեսյանները դիվանագիտությունը դարձրել են պետական գործունեության բնագավառ։ Հայ դիվանագիտությունը աչքի է ընկել հատկապես Տիգրան Բ Մեծի և Արտավազդ Բ-֊ի օրոք։ Երվանդունիների և Արտաշեսյանների շրջանում։
Դիվանագիտության նպատակը աքեմենյան և սելևկյան տիրույթներում
Դիվանագիտության նպատակը աքեմենյան և սելևկյան տիրակալների վարչական գործունեության հետևանքների վերացումն էր, ՝հայկական հողերի միավորումը մեկ միասնական պետության մեջ, իսկ Արշակունիների, հետագայում նաև Բագրատունիների շրջանում՝ պետական ինքնուրույնության սահմանների ամբողջականության ապահովումը։ Երկրի արտաքին քաղաքական խնդիրները Տիգրան Բ Մեծը լուծել է այս կամ այն երկրի հետ կայուն դաշնակցություն հաստատելու, իսկ երբեմն՝ տարածքային ժամանակավոր զիջումների միջոցով։ Երբ սրվեցին պարսկահռոմեական հակասությունները, Պարթև Արշակունիների հետ կնքված զինակցությամբ հայ Արշակունիներին հաջողվեց ստիպել Հռոմին զորքերը դուրս բերել Հայաստանից, Տրդատին ճանաչել թագավոր, նույնիսկ պատերազմներից ավերված երկրի տնտեսությունը վերականգնելու միջոցներ տրամադրել։ Տրդատ Գ-ի օրոք դիվանագիտական կարևոր քայլ էր քրիստոնեության հռչակումը որպես պետական կրոն (301 թվական), որով Հայաստանը տարամերժվեց Պարսկաստանից ու Հռոմից՝ դրսևորելով ինքնուրույն քաղաքական գործունեություն ծավալելու վճռականություն։ Հաշվի առնելով արտաքինքաղաքական իրադրությունը՝ հայ դիվանագիտետները վարել է նաև զինված չեզոքության քաղաքականություն։ Այդ չեզոքությունը, ինչպես և ռազմաքաղաքական դաշինքից դուրս գալն ու մուտք գործելը դիտվել է որպես ուժերի հավասարակշռությունն ապահովելու անհրաժեշտ պայման։ Հավասարակշռության պահպանման, պատերազմներից խուսափելու՝ քաղաքական գործիչների մտահոգության մասին է վկայում Արտավազդ Ե-ի նամակը պարսից Շապուհ 1֊-ին, որով նա դիվանագիտական նրբությամբ պահանջել է ազատ արձակել հռոմի կայսր Վալերիանոսին՝ գիտակցելով Պարսկաստանի և Հռոմի միջև հակասությունների սրման վնասակար հետևանքները Հայաստանի համար (Տրեբելիոս Պոլիոն, «Վալերիանոսի մասին»)։ Անկախության, ազգային ինքնուրույնության համար Պարսկաստանի դեմ պայքարը Հայաստանում հատկապես սրվել էր 5-րդ դարում։ Հայ նախարարները պարսիկների կրոնափոխության պահանջին դիմակայելու նպատակով դաշնակցել են վրացիների ու աղվանների, բանակցություններ վարել Բյուզանդիայի ու հույների հետ։ Նվարսակի պայմանագիրը (484 թվական) ապահովեց Հայաստանի ինքնուրույն զարգացումը, Դվինի 506 թվականի և 554 թվականի ժողովներում քաղկեդոնականությունը մերժելու շնորհիվ՝ հայ եկեղեցու, Հայաստանի քաղաքական անկախությունը ինչպես նաև արաբ, տիրապետության շրջանում 652 թվականին Թեոդորոս Ռշտունու գլխավորությամբ կնքված հայարաբական պայմանագրով՝ Հայաստանի ներքին ինքնուրույնությունը։ ճկուն դիվանագիտութ֊յան արդյունք էր 885 թվականին Հայաստանի անկախության նվաճումը և Աշոտ Ա Բագրատունուն թագավոր հռչակելը։ «Պայման խաղաղության» դաշնագրով Հայաստանի անկախությունը ճանաչեց նաև Բյուզանդիան, որտեղ այդ ժամանակ իշխում էր Մակեդոնական կամ Հայկական դինաստիան։ Աշոտ Ա կարողացել է բնականոն հարաբերություններ պահպանել Բյուզանդիայի և Արաբական խալիֆայության հետ։ Դիվանագիտական միջոցներով ֆեոդալական կենտրոնախույս ձգտումների դեմ հաջող պայքար են ծավալել Աշոտ Բ Երկաթը, Աշոտ Գ Ողորմածը, Գագիկ Ա։ 11-րդ դարում ծավալվել է Կիլիկիայի հայկական պետությունում։
Դիվանագիտությունը Կիլիկիայում
11-րդ դարում ծավալվել է Կիլիկիայի հայկական պետությունում, այնտեղ գլխավորում էր Մեծ իշխանը (հետագայում՝ թագավորը)։ Նա է ընդունել և հղել դեսպաններ ու դեսպանություններ, հայտարարել պատերազմ, կնքել հաշտություն կամ դաշինք։ Թագավորի օգնականը ջանցլերն էր։ Դիվանագիտական վավերագրերը կազմվել են հայերեն և պայմանադիր կողմի լեզուներով (հունարեն, լատիներեն, իտալալերեն, ֆրանսերեն, արաբաբերեն)։ Դիվանագիտությունը, որպես կանոն, գործել է կրոնական սահմանափակումներից անկախ, իսկ անհրաժեշտության դեպքում կրոնն օգտագործել քաղաքական նպատակներով։ Չնայած Հռոմն ու Բյուզանդիան, իսկ խաչակիրների ժամանակ եվրոպական պետություններն ու Հռոմի պապը մերժում էին այլադավան երկրների հետ քաղաքական դաշինքը, հայ քաղաքական գործիչները, նկատի ունենալով խաչակիրների ագրեսիայի հնարավորությունը, անհրաժեշտ էին համարում դաշնակցությունը այլադավանների հետ։ Իկոնիայի և Եգիպտոսի հետ հաշտ ապրելու անհաջող փորձերից հետո Կիլիկիայի հայկական պետությունը ձգտել է նրան հակադրել արևմտյան պետություններին և մոնղոլական իշխանություններին՝ օգտագործելով այսպես կոչված «Դաշանց թուղթ»-ը։ Հիմնական նպատակը համարելով ոչ միայն ինքնուրույնության ապահովումը, այլև պետականության մնացուկների պահպանումը, նրանց միավորումը մեկ ընդհանուր պետության սահմաններում՝ Կիլիկիայի հայկական պետությունը դիվանագիտական գործունեությունը ծավալում էր ողջ հայության անունից։ Օտար պետությունների հետ հարաբերությունները բարելավելու, պատերազմը կանխելու համար ակտիվ գործունեություն է ցուցաբերել եկեղեցին։ Ամիրա Աֆշինի հետ, որը, խախտելով հավատարմության երդումը, ներխուժել էր Հայաստան, խաղաղությունը վերականգնելու բանակցություններ է վարել կաթողիկոս Գևորգը։ Կաթողիկոս Պողոս Ա-ն Լևոն Զ-ին խորհուրդ էր տալիս օգտագործել Մելիք էլ-Մշրաֆ Շաբանի հետ համագործակցելու բոլոր հնարավորությունները՝ խոչընդոտելու համար նրա ներխուժումը Հայաստան։ Նույնիսկ խաչակրաց արշավանքների շրջանում հայ եկեղեցին այլադավան երկրների հետ քաղաքական դաշինքի ստեղծումն անհրաժեշտություն է համարել։ Իսլամադավան պետությունների հետ համագործակցելու համար եվրոպական պետությունները հաճախ դիմել են Հայաստանի միջնորդությանը։ Հայկական դիվանագիտությունը ղեկավարվել է պետությունների միջև ավանդական դարձած սկզբունքներով։ Ըստ Սմբատ Սպարապետի, միջազգային ճանաչում ստացած այդպիսի սկզբունքներ էին՝ «Մեծ սեր»-ը և «Անարատ սեր»-ը։
Հայ դիվանագիտության նվաճումները
Հայ դիվանագետները ձգտել են դրանք տարածել քոչվոր ցեղերի մեջ, քարոզել քրիստոնեական գաղափարներ՝ Աստծու անունից համոզելով չթալանել, չսպանել, ագահություն չանել, ուրիշի գույքին չտիրել։ Երբ բարոյական ազդակներն արդյունք չեն տվել, նրանք ձեռնարկել են ավելի գործուն միջոցներ։ Կիլիկիայի հայ թագավորները ոչ միայն ձգտում էին դաշնակցել մոնղոլների հետ և նրանց համախմբել գլխավոր թշնամիների՝ սելջուկ թուրքերի և եգիպտական մամլուքնեբի դեմ, այլև նույնիսկ քրիստոնեություն տարածել նրանց մեջ։ Մոնղոլական բանակին սննդամթերք մատակարարելու, ապա և զորք տրամադրելու պարտավորությամբ, հայ դիվանագետներին հաջողվել է կանխել մոնղոլների մուտքը Կիլիկիա։ Առատ նվիրատվությունները, արտաքնապես մոնղոլների գերիշխանության ճանաչումը ասպատակություններից խուսափելու կարևոր միջոցներ էին։ Հայ դիվանագիտությունը շատ դեպքերում պատերազմը համարել է աղետ, պետությունների միջև վեճերի լուծման ծայրահեղ միջոց։ «Բարի ծառայությունը», «իրավացիությունը», միջնորդությունը, հատկապես բանակցությունները քաղաքական հարաբերությունների կարգավորման միջոց է համարվել։ Կրոնի հարցեր շոշափող բանակցություններին մասնակցել են քահանայապետներ՝ հաճախ թագավորի ղեկավարությամբ։ Արտաքին քաղաքական տարաձայնությունները լուծելու համար հայ թագավորները երբեմն դիմել են այլ պետությունների միջնորդությանը, երբեմն էլ՝ իրենք հանդես եկել միջնորդի դերում։ Մամլուքների նոր արշավանքը կանխելու նպատակով դեսպանների միջոցով հաշտության պայմանագիր կնքելու հնարավորությունը բացառված համարելով՝ Լևոն Գ թագավորը ստիպված դիմել է «տաճարականներ» օրդենի ղեկավարի միջնորդությանը։
Արդեն 12-րդ դարի վերջին Կիլիկիայի հայկական պետությունում գործում Էին արտասահմանյան առաջին հյուպատոսությունները։ Ենթադրվում Է, որ այդ ժամանակ Կոստանդնուպոլսում, Ջենովայում, Վենետիկում և ծովային առևտրի արտասահմանյան այլ կև այլնտրոններում գործել են հայկական հյուպատոսություններ։ Կապիտալիզմի կազմավորման շրջանում Հայ դիվանագետները գլխավորում Էր եկեղեցին, որը ազգի մասնատվածության, քաղաքական և տնտեսական անբարենպաստ պայմաններում հայ ժողովրդի ազգային ազատագրական պայքարի հաջողությունը պայմանավորում էր միայն արտաքին օգնությամբ։ Հայաստանի անկախության համար ակտիվ գործունեություն են ծավալել գաղթավայրերի հայ վաճառականները, օտարերկրյա պետությունների արտաքին հարաբերությունների մարմինների հայ դիվանագետները։ 1862 թվականի Զեյթունի ապստամբության ժամանակ արևմտահայ քաղաքական գործիչները (Տեր Սարգսյան, Կ․ Շահնազարյան, Գ․ Աբարդյան ) ապստամբ զեյթունցիներին թուրք, դաժանություններից փրկելու և Զեյթունի ինքնավարությունը ճանաչելու հովանավորություն են խնդրել Նապոլեոն 2-րդից։ 19-րդ դարի 2-րդ կեսին որոշ հայ քաղաքական շրջաններ սկսում են կողմնորոշվել դեպի եվրոպական տերությունները՝ նրանց քաղաքականության հետ կապելով արևմտահայերի ազատագրության բախտը։ Արևմտահայ գործիչների (Ն․ Վարժապետյան, Մ․ Խրիմյան, Նուբար փաշա, Մ․ Չերազ ) դիվանագիտական անձեռնահասությունը դրսևորվեց հատկապես 1877-1878 թվականներին ռուս-թուրքական պատերազմի և նրաև հաջորդած շրջանում։ Այդ պատվիրակությունը գործունեությունը շարունակեց նաև առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին (կամավորական խմբերի կազմակերպում անգլոֆրանսիական զորքերի կազմում, հակագերմանական ագիտացիա և այլն) և նրա ետևից հետո՝ մասնակցելով 1919-1920 թթ.-ի Փարիզի հաշտության կոնֆերանսին, իսկ ապա և որոշ փոփոխությամբ (պատվիրակության ղեկավար Գ․ Նորատունկյան)՝ Լոնդոնի և Լոզանի կոնֆերանսներին։ Հայաստանի Հանրապետության արտաքին քաղաքականությունը տնօրինում էին կառավարությունն ու արտաքին գործերի նախարարությունը, որը ներկայացուցիչներ ուներ տարբեր երկրներում։ Դաշնակցական կառավարությունը արտաքին քաղաքական հարցերում կողմնորոշվել է դեպի Անտանտն ու ԱՄՆ-ը։ Նրա Դիվանագիտության արգասիքն էին Բաթումի (1918) և Ալեքսանդրապոլի (1920) ստորացուցիչ պայմանագրերը, որոնք վտանգի տակ էին դնում հայ ժողովրդի ֆիզիկական գոյությունը նաև Արևելյան Հայաստանում։ Անդրֆեդերացիայի (1922 թ.-ի մարտ), ապա և ԽՍՀՄ (1922 թ.-ի դեկտեմբեր) կազմավորումից հեաո, երբ Սովետական Հայաստանը մտավ պետական նոր միավորումների մեջ, նրա միջազգային պայմանագրային իրավունքներն ու պարտականությունները, ինչպես նաև արտաքին քաղաքական իրավասությունները իրավահաջորդության կարգով անցան Սովետական Միության կառավարությանը, որն իրականացնում է սովետական բոլոր միութենական հանրապետությունների և ժողովուրդների շահերից բխող միասնական արտաքին քաղաքականություն։ Դիվանագիտությունը մինչ այսօր զարգացման փուլում է և օր օրի զարգանում է։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Դիվանագիտություն
Չաթալջա թերակղզի
Թերակղզու երկարությունը կազմում է 100 կիլոմետր, իսկ լայնությունը մինչև 60 կիլոմետր։ Իրենից ներկայացնում է բլրային հարթավայր։ Թերակղզու հյուսիսարևմտյան մասում գտնվում է Իսթրանջա լեռները (մինչև 484 մետր)։ Թերակղզում առկա են բյուրեղային շերտաքարեր, կրաքարի, գրանիտի հարուստ պաշարներ։ Թերակղզում քիչ են անտառները, հանդիպում են կաղնի, հաճարենի,մշտադալար թփեր։ Մշակում են եգիպտացորեն, ցորեն, շաքարի ճակնդեղ, ծխախոտ, ցիտրուսներ։ Թերակղզու հարավարևելյան մասում է գտնվում Ստամբուլի մեծ մասը։
Չաթալջան Թուրքիայի արդյունաբերական ամենախոշոր շրջանն է։ Ստամբուլի երկու երրորդը գտնվում է թերակղզու վրա։ Թերակղզու տարածքը կազմում է մոտ 2000 կմ², իսկ բնակչությունը կազմում է՝ 13.120.596 մարդ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Թուրքիայի թերակղզիներ Կատեգորիա:Ստամբուլի մարզի ռելիեֆ
Օնիֆաի
Օնիֆաի (իտալ Onifai), կոմունա Իտալիայում, գտնվում է Սարդինիա մարզի Նուորո գավառում։ Բնակչությունը կազմում է 766 մարդ՝ (2008 թվականի տվյալներով), բնակչության խտությունը՝ 18 մարդ/կմ², զբաղեցրած տարածքը՝ 43 կմ²։
Փոստային ինդեքս՝ 8020։ Հեռախոսային կոդ՝ 0784։
Ժողովրդագրություն
'''Բնակչության թվաքանակի փոփոխությունները.
Մալայա Վրադիևկա
2001 թվականի տվյալներով Մալայա Վրադիևկա գյուղում բնակվում էր 43 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,505 կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Նիկոլաևի մարզի Վրադիևկայի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1802 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կենսաապահովում (տիեզերագնացություն)
Կենսաապահովում (տիեզերագնացության մեջ), կենդանի օրգանիզմների կենսունակության ապահովումը տիեզերական թռիչքների ընթացքում։ Արեգակնային համակարգության մարմինների վրա և միջմոլորակային տարածությունում պայմանները երկրայինից միանգամայն տարբեր են, ուստի տիեզերական թռիչքների ժամանակ կենդանի օրգանիզմների կենսապահովման համար անհրաժեշտ է, որ դրանք գտնվեն հերմետիկորեն փակ խցիկում կամ հատուկ զգեստում (սկաֆանդր), որում արհեստականորեն ստեղծվում են երկրայինի նման պայմաններ (նորմալ ջերմաստիճան, թթվածնի քանակություն, մթնոլորտային ճնշում և այլն)։ Թռիչքի միջոցների կատարելագործմամբ և երկարատև վարժեցմամբ տանելի են դարձվում շարժիչի աշխատանքի ընթացքում առաջացող ուժեղ ձայներն ու տատանումները, մեծ արագացումները, շարժիչի անջատումից հետո անկշռության պայմանները և այլն։ Խցիկը լցվում է օդով, որը պարունակում է շնչելու համար անհրաժեշտ քանակությամբ թթվածին։ Մեծ ծավալ չգրավելու համար կիրառվում է հեղուկ թթվածին, որը հետագայում վերածվում է գազի։ Երկարատև թռիչքների ապահովման համար նախատեսվում է տիեզերանավերում աճեցնել բուսականություն, որը արտաշնչած ածխաթթու գազը կկլանի ու կարտադրի թթվածին։ Պետք է պահպանվի նաև մթնոլորտային անհրաժեշտ ճնշում (մոտ 1 կԳխմ2), կարգավորվի ջերմաստիճանը (ջերմաստիճանը չկարգավորելու դեպքում Արեգակի ճառագայթների անմիջական ազդեցությամբ այն կբարձրանա մինչև + 100 °C, իսկ դրանց բացակայության դեպքում՝ —100 °C սառնամանիք)։ Այն կարգավորվում է սառցարանների ու էլեկտրական վառարանների սկզբունքով աշխատող սարքերով կամ խցիկի օդի ստիպողական շրջապտույտով (տաք ու սառը զանգվածները խառնելով)։ Հրթիռը անշարժ վիճակից մի քանի րոպեի ընթացքում հասնում է տիեզերական արագության, այսինքն՝ շարժվում է արագացումով։ Իսկ դա արհեստականորեն մեծացնում է մարմինների կշիռները։ Փորձերը ցույց են սալիս, որ մարդը կարող է դիմանալ իր կշռի 10 անգամից ոչ ավելի մեծացմանը։ Դրա համար էլ թռիչքից առաջ օրգանիզմը վարժեցվում է կենտրոնախույս սարքերի (ցենտրիֆուգ) վրա, որոնք ուժեղ պտույտներ են կատարում միաժամանակ երեք առանցքների շուրջը։
Կատեգորիա:Տիեզերագնացություն
Ջրաճահճային բուսականություն
Ջրաճահճային բուսականություն, կենսաբանական բնության հուշարձան Հայաստանի Հանրապետությունում։ Բնության հուշարձանը գտնվում է Հայաստանի Հանրապետության Արմավիրի մարզում, Մեծամոր լճին հարակից։ Այն գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Բնապահպանության նախարարության բնության պետական հուշարձանների ցանկում։ Բնության պետական հուշարձանների ցանկում ներառվել է 2008 թվականի օգոստոսի 14-ին ընդունված «Հայաստանի Հանրապետության բնության հուշարձանների ցանկը հաստատելու մասին» ՀՀ Կառավարության որոշման համաձայն ։
Տես նաև
Կատեգորիա:Բնության հուշարձաններ Արմավիրի մարզում
Նիրզինգա
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը՝ հյուսիսային Դվինա գետն է, գետի ենթաավազանը Վիչեգդա և Վագա գետերն են։ Գետի գետային ավազանը Հյուսիսային Դվինան գետն է՝ մինչև հյուսիսային Դվինի միախառնման կետը։ Գետավազանը՝ Հյուսիսային Դվինա։
Տվյալներն ըստ ջրային ռեսուրսների ֆեդերատիվ տեսչության.
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր Կատեգորիա:Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանի գետեր
Երկնագույն տափաստան
«Երկնագույն տափաստան» (Лазоревая степь), խորհրդային գրող Միխայիլ Շոլոխովի պատմվածքներից։ Ընդգրկված է «Դոնի պատմվածքներ» ժողովածուում։
Ստեղծման պատմություն
«Երկնագույն տափաստան» պատմվածքը գրվել է 1926 թվականին։ Այն առաջին անգամ լույս է տեսել «Կոմսոմոլիա» ամսագրում, այնուհետև՝ ժողովածուներում՝ «Երկնագույն տափաստան» և «Դոնի պատմվածքներ» ժողովածուներում։ 1927 թվականին Շոլոխովը ստեղծել է տեքստի բանավիճական ներածություն, որն այնուհետև չի օգտագործվել ։
Սյուժե
Պատմությունը ներկայացվում է հովիվ Զախարի անունից, ով, լինելով ճորտ, պանի մոտ ծառայում էր որպես կառապան։ Այնուհետև նա ծառայության է անցնում մեկ այլ պանի մոտ, բայց պարզվեց, որ նա դաժան անձնավորություն է։ Նրա որդին, որը սպա էր, հորը չէր զիջում դաժանությամբ։ Քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ պանի որդին փրկվեց՝ իր հողերից բաժանելու համար։ Սակայն նա վերադարձավ կազակների մոտ՝ ցանկանալով հետ գրավել իր հողերը և պատժել իր դեմ ապստամբած մարդկանց։ Պանի որդին հրամայում է ապստամբության բոլոր մասնակիցներին կրակել։ Զախարը խնդրում է պանին մահապատժի չենթարկել իր թոռներին։ Նա համաձայն է, սակայն պայմանով, որ նրանք պետք է ապաշխարհեն և հավատարմորեն ծառայեն իրեն։ Թոռները հրաժարվում են։ Ավագ թոռանը՝ Սեմյոնին մահապատժի են ենթարկում իր կնոջ հետ, կրտսեր թոռը՝ Անիսին, վիրավոր փախչում է։ Նա ցավում է, որ այլևս չի կարող աշխատել հողի վրա։
Գործող անձիք
Պատմվածքի գլխավոր հերոսը Զախարը, ով 69 տարեկան է, ծառայել է հին պան Թոմիլինի մոտ որպես կառապան։ Զախարը ապրում էր իր թոռների ՝ Սեմյոնի և Անիսինի հետ։ Զախար պապի ավագ թոռը`Սեմյոնը, ամուսնացած էր, ուներ երեխա և մասնակցում էր պանական հողերի բաժանմանը։ Նրան գնդակահարել են կնոջ Անիսկայի հետ, Տոպոլյովկայի բնակչության կոտորածի ժամանակ։ Անիկեյը`Սեմյոնի կրտսեր եղբայրը, որը նույնպես մասնակցում էր հողերի և ունեցվածքի բաժանմանը, հաշվեհարդարից հետո հաշմանդամ մնաց։ Պան Տոմիլինը Պան Եվգրաֆ Տոմիլինի որդին էր, որի մոտ ծառայում էր Զախար պապը։ Իր հողի և ունեցվածքի բաժանումից հետո նա դաժանորեն սպանեց Տոպոլյովկայի բնակիչներին և գնդակահարեց 32 մարդու։ Պատմվածքում կա անանուն գործող անձ պատմողը, որին Զախար պապը պատմել է իր պատմությունը։
Քննադատություն
Գրականագետ և քննադատ Վենիամին Գոֆենշեֆերը առաջինն էր, որ ուշադրություն դարձրեց «Երկնագույն տափաստան» պատմվածքի և «Խաղաղ Դոն» վեպի միջև կապին, «Զախար պապի պատմածը այն մասին, որ պանի մոտ կառապան աշխատելու ընթացքում նա ստիպել էր իր կնոջը կապվել Զախարի հետ և մտրակով ծեծել էր  նրան, դուք գտնում եք «Խաղաղ Դոնի» հետագա գլուխների ուրվագծերում պատմվում է Գրիգորի Անիսկինա Լիստնիցկիի մասին» Шолоховская энциклопедия/ Колл. авторов; глав. ред. Ю. А. Дворяшин; вступ. ст. М. М. Шолохов. — М.: Издательский дом «СИНЕРГИЯ», 2013. — С. 386—338. — 1216 с.: ил. ISBN 978-5-94238-022-9. :
Գրականագետ Ալեքսեյ Իվանովիչ Մետչենկոն «Երկնագույն տափաստան»-ի մասին գրել է. «Հեղինակը նախադրում և ավարտում է պատմվածքը ժլատ, բայց պայծառ շրջանակով, կարծես ընդգծելով ծեր մարդու բնույթի և պահվածքի անհամապատասխանությունը։ Նա բարի է, նա չի ցանկանում վիրավորել որևէ երկրային արարածի (նրա աչքերը կապույտ և երիտասարդ են), բայց երկնագույն տափաստանում, փոշու վահանակի վրա, նշմարվում են երկու հետքեր` գայլի և տրակտորի արահետ, իսկ  երկնքում շագանակագույն ուրուր է թափառում։ Կյանքը դեռ հարմարեցված չէ բարեհոգության և ներողամտության համար։ Զախարը իր ստրկամտությամբ ոչ մեկին չի փրկել, բայց շատ բան է հասկացել» ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Միխայիլ Շոլոխովի ստեղծագործություններ Կատեգորիա:1926 գրքեր
Կարեն Մովսիսյան (շախմատիստ)
Կարեն Էմիլի Մովսիսյան (ծնվ.` 1963, հունվարի 6, Երևան, ՀԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ շախմատիստ, գրոսմայստեր (1994): 1993-1997 թվականներին ներկայացրել է Գերմանիայի շախմատի ֆեդերացիան։
Կենսագրություն
1983 թվականին Կարեն Մովսիսյանը դարձել է Հայաստանի մինչև 18 տարեկանների չեմպիոն։ Միջազգային ասպարեզում առավել հաջող սկսել է հանդես գալ 1990-ականների վերջից սկսած` նվաճելով բազմաթիվ մրցանակներ։
2016 թվականի հուլիսին Գերմանիայի Դրեզդեն քաղաքում կայացած աշխարհի վետերանների թիմային առաջնությունում Հայաստանի հավաքականի կազմում (Ռաֆայել Վահանյան, Աշոտ Անաստասյան, Կարեն Մովսիսյան, Նորայր Քալանթարյան, Սերգեյ Գալդունց) դարձավ 50 տարեկանից բարձր շախմատիստների աշխարհի փոխչեմպիոն ։ Հավաքականը միայն լրացուցիչ ցուցանիշներով զիջեց Գերմանիայի առաջին թիմին ։
2017 թվականի օգոստոսին Կարեն Մովսիսյանը, Իսպանիայի Սաբադել քաղաքում մասնակցելով վետերան շախմատիստների Եվրոպայի առաջնությանը, հռչակվեց աշխարհամասի չեմպիոն։ 50-ից բարձր տարիքային խմբում նա 9 հնարավորից վաստակեց 7 միավոր ։
2018 թվականի նոյեմբերին Կարեն Մովսիսյանը դարձավ նույն տարիքային խմբի վետերանների աշխարհի չեմպիոն։ Բլեդում (Սլովենիա) կայացած մրցաշարում նա 11 հնարավորից վաստակել է 8,5 միավոր ։
Հաղթանակներ մրցաշարերում
Առավելագույն անհատական վարկանիշի հասել է 2009 թ. հուլիսին (2570 միավոր)՝ Հայաստանի շախմատիստների մեջ զբաղեցնելով 8-րդ տեղը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հայ շախմատիստներ Կատեգորիա:Հայ գրոսմայստերներ Կատեգորիա:Երևան քաղաքում ծնվածներ
Նովկի (գյուղ, Կամեշկովսկի շրջան)
Նովկի (Новки), գյուղ Ռուսաստանի Վլադիմիրի մարզի Կամեշկովսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2010 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 1616 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Վլադիմիրի մարզի Կամեշկովսկի շրջանի բնակավայրեր
(7536) Ֆարենհայտ
(7536) Ֆարենհայտ (Fahrenheit), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1995 թվականի նոյեմբերի 21-ին Յոշիսադա Սիմիձուի և Տակեշի Ուրատայի կողմից Նաչի-Կացուուրայում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,849361 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,4095 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,2893 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1756,79 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,204919 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 12,62° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1995 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Յոշիսադա Սիմիձուի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Տակեշի Ուրատայի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Իլսինյո
Իլսինյո (Իլսոն Պերեյրա Դիաս Ժունիոր) (Ilson Pereira Dias Júnior, ), բրազիլացի ֆուտբոլիստ, կիսապաշտպան։ Հայտնի է Դոնեցկի «Շախտյոր»-ում խաղերով։
Կենսագրություն
2007 թվականի հուլիսի 29-ին Իլսինյոն «4+1» ձևաչափով պայմանագիր է կնքել Դոնեցկի «Շախտյոր» ակումբի հետ, որը նրա համար վճարել է 10 միլիոն եվրո ։ 2007 թվականի օգոստոսի 11-ին Ուկրաինայի ֆուտբոլի առաջնությունում նորամուտ է ունեցել Պոլտավայի «Վորսկլա» ակումբի դեմ տնային խաղում (2:1) ։
2010 թվականի մայիսի 5-ին Ուկրաինայի առաջնության շրջանկներում Կիևի «Դինամո» ակումբի հետ խաղի 15-րդ րոպեին խփել է հաղթական գոլ, որը նրա թիմին չեմպիոնություն է բերել 2009/10 մրցաշրջանում։
2011 թվականին «Սան Պաուլու» ակումբից տեղափոխվել է «Ինտերնասիոնալ» ակումբ։
2012-ին տանուլ տված դատական գործի պատճառով «Ինտերնասիոնալ»-ը հրաժարվել է երկարաձգել Իլսինյոյի պայմանագիրը։ Դրանից հետո ֆուտբոլիստը որոշել է վերադառնալ «Շախտյոր», չնայած նրան, որ մի շարք ակումբներ առաջարկել են մարել Իլսինյոյի պարտքը։
2015 թվականի հունիսի 30-ին հայտնի է դարձել, որ Իլսինյոն ազատ գործակալի իրավունքով հեռանում է «Շախտյոր»-ից՝ նրա կազմում անցկացնելով 174 խաղ և խփելով 22 գոլ։
2016 թվականի փետրվարի 24-ին Իլսինյոն դարձել է ամերիկյան «Ֆիլադելֆիա Յունիոն» ակումբի խաղացող՝ կնքելով երկու տարվա պայմանագիր ։ MLS-ում նորամուտ է ունեցել 2016 թվականի մարտի 6-ին «Դալաս» ակումբի դեմ մրցաշրջանի մեկնարկային մրցախաղում ։ 2016 թվականի հուլիսի 9-ին «Դի Սի Յունայդետ» ակումբի դեմ մրցախաղում խփել է իր առաջին գոլը «Յույնիոն» ակումբի կազմում՝ կատարելով դուբլ ։ 2017 թվականի մրցաշրջանը վերջացնելուց հետո «Ֆիլադելֆիա Յունիոն» ակումբը չի երկարացնել պայմանագիրը Իլսինիոյի հետ, բայց 2017 թվականի դեկտեմբերի 20-ին ակումբը վերակնքել է պայմանագիրը  ։ 2020 թվականի հունվարի 24-ին Իլսինյոն ստորագրել է նոր մեկամյա պայմանագիր «Ֆիլադելֆիյա Յունիոն» ակումբի հետ  ։ 2021 թվականի մրցաշրջանի ավարտին «Ֆիլադելֆիա Յունիոն»-ի հետ Իլսինյոի պայմանագրի ժամկետը ավարտվել է ։
2022 թվականի մարտի 9-ին Իլսինյոն հայտարարել է ֆուտբոլային կարիերայի ավարտի մասին  ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Բրազիլացի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Սան Պաուլուի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Բրազիլիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Շախտյոր Դոնեցկի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Պալմեյրասի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Ինտերնասիոնալի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:2008 թվականի Ամառային օլիմպիական խաղերի բրոնզե մեդալակիրներ
Զատկի ձու (մեդիա)
«Զատկի ձու» (Easter Egg), գաղտնիք համակարգչային խաղում, ֆիլմում կամ ծրագրում, որը ներդրել են հեղինակները։ Զատկի ձուն յուրատեսակ կատակ է ուշադիր խաղացողների և հանդիսատեսի համար, սակայն կարող է օգտագործվել նաև հեղինակային իրավունքների պաշտպանության համար։
Զատկի ձվեր գտնելու համար հիմնականում անհրաժեշտ է լինում կատարել բարդ և ոչ ստանդարտ գործողություններ, ինչն էլ ավելի է նվազեցնում դրանց հայտնաբերման հավանականությունը։ Անվանումը առաջացել է ԱՄՆ-ում և Մեծ Բրիտանիայի նախքին գաղութներում հայտնի միջոցառումից՝ «Ձվի որս»-ից, որը տեղի է ունենում Զատկի տոնի նախօրյակին, որի ժամանակ մասնակիցները պետք է հանելուկների միջոցով գտնեն, որքան հնարավոր է շատ թաքնված իրեր՝ «զատկի ձվեր»։
Պատմություն
Համաձայն Ուորեն Ռոբինեթի՝ առաջին «զատկի ձուն» թաքնված է եղել «Adventure» խաղում ։ Խաղը թողարկվել է 1979 թվականին Atari կազմակերպության կողմից,  և քանի որ այդ ժամանակ Atari-ում ընդունված չէր նշել խաղի հեղինակի անունը, ծրագրավորող Ուորրեն Ռոբիետտը որոշեց իր մասին հիշատակումը թաքցնել խաղի ներսում։ Եթե խաղացողը ցանկանում է մուտք գործել սենյակ, որտեղ թաքնված է խաղի վրա աշխատած ծրագրավորողների ցանկը, ապա նա պետք է փնտրեր և գտներ անտեսանելի կետը լաբիթիրինթոսի մի հատվածից և այն տեղափոխվեր մինչև փուլի վերջ։ Քանի որ Amiga-ի շատ ծրագրավորողներ աշխատել էին Atari-ի կազմակերպությունում, այսպիսի դեպքեր նկատվեցին նաև AmigaOS-ում, ինչպես նաև այլ օպերացիոն համակարգերում։
Ավելի ուշ գտնվեց ավելի հին «զատկի ձու» արդեն «Starship 1» խաղում ։ Այս խաղը թողարկվել էր 1977 թվականին։ «Զատկի ձուն» խաղում ավելացվել էր Ռոն Միլերի կողմից և ցուցադրում էր «Բարև, Ռոն!», ինչպես նաև այն հնարավորություն է տալիս ավելի քան 10 հավեյլալ խաղերի։
Ծրագրային ապահովումներում
Հետագայում «զատկի ձվերը» տարածում գտան ոչ միայն խաղերում, այլև ծրագրերում։ Այսպիսի գաղտնիքներ կարելի է գտնել Adobe, Microsoft, Corel, ABBYY, WinRAR-ում, Winamp, uTorrent և այլ հայտնի ծրագրերում։
Գոյություն ունեն զատկի ձվերի ժողովածուներ, ինչպիսիք են Oiynsoft Easter Eggs, Eastegger:
Սարքավորումներում
Հաճախ «զատկի ձվեր» հանդիպում են նաև սարքավորումներում։ Օրինակ, Hewlett-Packard LaserJet 1100-ի տպիչ սարքի սալիկի վրա տեղադրված էլեմենտների կազմած պատկերի միջոցով կարելի է կարդալ «This product is dedicated in memory of our good friend Ming-Zen Kuo» («Այս ապրանքը նվիրված է մեր լավ ընկեր Մին Ցզէն Կոի հիշատակին») .։
Tormenta 2 IP-հեռախսերի ամենամեծ սալիկի տակ գրված է «Why are you looking under this chip?»(«Ինչ ես դու փնդրում այս միքրոսխեմայի տակ»), որը տեսնելու համար անհրաժեշտ էր պոկել այն միկրոսխեմաից ։
MicroVAX 3000-ի և 6200-ի մեջ օգտագործված բյուրեղյա CVAX միկրոպրոցեսսորը, որը ունի «when you care enough to steal the very best» գրությունը։ Այս գրության համար, որպես հիմք հանդիսացել է Hallmark Cards-ի կարգախոսը «When You Care Enough to Send the Very Best»։ Առանց պրոցեսսորի շրջանակը հանելու և առանց միկրոսկոպի օգտագործման անհնար է տեսել այս գրությունը։ Սա ուղղված է սովետական ինժեներներին, ովքեր ենթադրաբար կարող էին օգտագործել պրոցեսսորները հետադարձ-ինժիներինգի տեխնոլոգիաների համար։
ГАЗель-Next-ի դիմամասում թաքնված է «Տետրիս» խաղը ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հումոր Կատեգորիա:Ընկալում Կատեգորիա:Ծրագրային ապահովում Կատեգորիա:Ձվեր Կատեգորիա:Համացանց Կատեգորիա:Համացանցային մշակույթ Կատեգորիա:Համակարգչային խաղեր Կատեգորիա:Հանրամատչելի մշակույթ Կատեգորիա:Ֆիլմերի և վիդեոների տերմինաբանություն Կատեգորիա:Ինֆորմատիկա Կատեգորիա:Հաշվարկում և հասարակություն Կատեգորիա:Գլուխկոտրուկներ Կատեգորիա:Ծրագրավորում Կատեգորիա:Հոգեբանություն Կատեգորիա:Լրատվամիջոցներ Կատեգորիա:Կինո
Բեզաքլու (լեռնագագաթ)
Բեզաքլու, լեռնագագաթ Գեղամա լեռնաշղթայի արևմտյան լանջին, Կոտայքի մարզի Զովք ավանից արևելք։ Բարձրությունը 2242 մ ։
Մխիթարյան միաբանություն
Մխիթարյան միաբանություն (Մխիթարյաններ), հայ կրոնական և մշակութային կազմակերպություն, հայ կաթոլիկ եկեղեցու բենեդիկտյան վանականների միաբանություն։ Հիմնադրվել է 1717 թվականին սեպտեմբերի 8-ին, Վենետիկում՝ վանահայր Մխիթար Սեբաստացու կողմից։ Միաբանությունն իր գործունեության ընթացքում հրատարակել է բազմաթիվ հայագիտական-բանասիրական, կրոնական և գիտական այլ աշխատություններ։ Մխիթարի և նրա առաջին աշակերտների հավատամքն էր. «ազգը չզոհել կրոնին և կրոնը՝ ազգությանը»։
Պատմություն
Յուրաքանչյուր մեծ գործի գլուխ կանգնած է լինում մի մեծ, նվիրված ու հանճարեղ անհատականություն, որը ոչ միայն ճանապարհ է բացում, այլև դառնում է այդ ճանապարհի առաջին ուղևորը։ Այդ հզոր, բազմատաղանդ անհատներից մեկը մեր իրականության մեջ Մխիթար Սեբաստացի վարդապետն էր։ Նա պատանեկությունից նվիրվել է ազգի լուսավորությանը և ծրագրել վիթխարի մի գործ՝ եվրոպական լուսավորության մակարդակով ու չափանիշով խթանել իր ազգի առաջադիմությունը։
Հիմնադրում
Մխիթար Աբբահայրը՝ Սեբաստացին ծնվել է 1676 թվականի փետրվարի 7-ին՝ Սեբաստիա քաղաքում, երբ Հայաստանի մեծ մասը և ժողովուրդը դժվարին օրեր էր ապրում։ Ուսումը ստացել է Սեբաստիայի Սուրբ Նշան վանքում։ 1690-ականներին անցնում է Էջմիածնի, ապա Սևանի և Կարինի Հնձուց վանքերը։ 1693 թվականին ուսման նպատակով Մխիթարը մեկնում է Հալեպ, իսկ 1696 թվականի մայիսի 17-ին օծվում որպես քահանա։ Մխիթարն իր շուրջ հավաքում է մի խումբ հայ երիտասարդների և որոշում հիմնել միաբանություն։ Մխիթարը Կ. Պոլսի վարդապետ Խաչատուր Առաքելյանին խնդրում է ստանձնել ապագա միաբանության առաջնորդի պաշտոնը, սակայն Խաչատուրը մերժում է այդ առաջարկը։ Այնուհետև Մխիթար Սեբաստացին գնում է Կարմիր վանք, ուր սկսում է զբաղվել դպիրների կրթության գործով։ 1699 թվականին Կարմիր վանքում Մխիթարին շնորհվում է վարդապետի աստիճան։ Շուտով Մխիթարն ընդունում է կաթոլիկ դավանանքը, բայց և պահպանում իր ազգային առանձնահատկությունները։