cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Գաբրիելա Բրիմեր
Կենսագրություն
1955 թվականին Գաբին ընդունվել է տարրական հատուկ դպրոց, որտեղ ուսուցիչներից մեկը, տեսնելով նրա տաղանդը, խորհուրդ է տվել Գաբիին դառնալու գրող։ 1967 թվականին Բրիմերը հաճախել է սովորական հանրակրթական դպրոց։ Նրա լեզվի և արվեստի ուսուցիչը գրող էր և նրան դրդում էր գրելու։ Հենց նույն տարում էլ Բրիմերը սկսում է ստեղծագործել։ Բրիմերի մայրը, առաջին անգամ կարդալով աղջկա ստեղծագործությունները, խորապես հուզվել է և աղջկան հորդորել հավաքելու և հրատարակելու այդ ստեղծագործությունները։ Բրիմերը կարող էր տպագրել միայն ձախ ոտքի բութ մատով. սա մարմնի միակ մասն էր, որը նա կարողանում էր վերահսկել։ 1971 թվականին նա ընդունվում է Մեքսիկայի ազգային ինքնավար համալսարանի սոցիալ-քաղաքական գիտությունների ֆակուլտետի սոցիոլոգիայի բաժին, սակայն չի ավարտում համալսարանը։
Գաբրիելա Բրիմեր հիմնադրամ
Գաբին ստեղծել է հաշմանդամություն ունեցող անձանց հիմնադրամ, որը հայտնի է Asociación para los Derechos de Personas con Alteraciones Motoras անվանումով (Adepam) (Շարժողական հաշմանդամություն ունեցողների իրավունքների ընկերակցություն), ինչպես նաև ակտիվ է եղել այլ հասարակական կազմակերպություններում ։ Բրիմերն աշխատել է հաշմանամություն ունեցող մարդկանց ներգրավմամբ զբաղվող կազմակերպություններում և, միևնույն ժամանակ, գրել է պոեզիա։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մեքսիկացի գրողներ Կատեգորիա:Մեխիկո քաղաքում ծնվածներ Կատեգորիա:Մեխիկո քաղաքում մահացածներ Կատեգորիա:Հաշմանդամություն ունեցող մեքսիկացիներ Կատեգորիա:20-րդ դարի կին գրողներ Կատեգորիա:Բանաստեղծներ Կատեգորիա:Մեքսիկացի իրավապաշտպաններ Կատեգորիա:Մանկական ուղեղային կաթվածով անձինք Կատեգորիա:Հրեա բանաստեղծներ
Մոխրագույն երկարաբեղիկ
Նկարագրություն
12-15 մմ մարմնի երկարությամբ, բավականին ձգված, սև մարմնով, բաց մոխրագույն կամ արծաթագույն, գրեթե հավասարաչափ, խիտ, թավշյա ծածկույթ ունեցող վերնաթևերով (ծալված եզրերը մգացած են), ոչ մեծ չափի բզեզ է։ Վերնաթևերն առաջնամեջքից փոքր-ինչ լայն են, նեղ ձվաձև, էգինը՝ ավելի լայն, քան արուինը ։
Տարածվածություն
Համարվում է Հայաստանի էնդեմիկ։ Հայաստանում հայտնի է Սևանի լեռնաշղթայի արևելյան մասում ։
Էկոլոգիա
Բզեզները գետնին սողում են ցերեկը` մայիսի սկզբից մինչև հուլիսի կեսերը, առանձին առանձնյակներ` մինչև օգոստոսի սկիզբ։ Զարգացումը ընթանում է հողում ։
Պահպանություն
Սահմանափակ արեալով տեսակ է։ Բնության պահպանության միջազգային միության Կարմիր ցուցակի չափորոշիչներով գնահատվում է որպես վտանգված տեսակ։
Թվաքանակը բարձր չէ, փոփոխության միտումները հայտնի չեն։
Հանդիպում է «Սևան» ազգային պարկի բուֆերային գոտում, որը չունի սահմանափակ բնօգտագործման իրական ռեժիմ։
Պահպանության միջոցառումներ չեն իրականացվում ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Կենդանիներ Կատեգորիա:Միջատներ Կատեգորիա:Երկարաբեղիկներ Կատեգորիա:Վտանգված տեսակներ Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Շենգեն (այլ կիրառումներ)
Շենգենի համար տես հետևյալ էջերը՝
Տյուշ (գյուղ, Օկտյաբրսկի շրջան)
Բնակչությունը 2002 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 1549 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:1747 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Պերմի երկրամասի Օկտյաբրսկի շրջանի բնակավայրեր
Եկատերինբուրգի դենդրոպարկ
Եկատերինբուրգի դենդրոպարկ (Екатеринбургский дендропарк), իր մեջ ընդգրկում է 2 այգի Եկատերինբուրգում, որոնցից մեկը գտնվում է Կիրովյան շրջանում՝ Խաղաղության և Պերվոմայսկի փողոցների հատման կետում (Դենդրոլոգիական այգի), երկրորդը՝ Լենինյան շրջանում՝ Մարտի 8-ի և Կույբիշևի փողոցների հատման վայրում (Դենդրոպարկ)։
Դենդրոլոգիական այգի, ցուցահանդես Պերվոմայսկի փողոցում
Պերվոմայսկի փողոցում գտնվող առաջին դենդրոպարկը կազմավորվել է 1932 թվականին, երբ այստեղ ստեղծվեց կանաչապատման գիտահետազոտական կայանը։ 1934 թվականի աշնանը սոճու անտառի տեղում Ս. Լ. Ստելմախովիչի ղեկավարությամբ սկսվեց այլ տարածքներից բերված տարբեր բույսերի տնկում։ Հիմնական տնկումները կատարվել են 1935-1936 թվականներին։ Ընդհանուր առմամբ մինչև 1962 թվականը այստեղ տեղայնացվել է բույսերի ավելի քան 300 տեսակներ Սիբիրից, Հեռավոր Արևելքից, Հյուսիսային Ամերիկայից, եվրոպական, ասիական և արևմտասիբիրական տարածաշրջաններից։ 1960-ական թվականներին այգում բացվեց Ուրալյան վարդերի առաջին հավաքածուն, որտեղ արդեն 1990-ական թվականներին արմատավորվել էին մինչև 100 տեսակի վարդեր։ 1962 թվականին այգին բացվեց այցելության համար։ Լեգենդի համաձայն մինչև այգու բացումը նրա տեղում ճահիճ է եղել, որտեղով հոսել է ներկայումս անհետացած Մալախովկա գետակը։ Այգում կա 2 լճակ, որտեղ բադեր են լողում։
Դենդրոպարկ մարտի 8-ի փողոցում
Մարտի 8-ի փողոցի վրայի դենդրոպարկը ստեղծվել է 1948 թվականի երկրորդ կեսում, տնկարանի հետ միասին 1 հա տարածքի վրա։ Մինչ այդ այստեղ գտնվում էր 1934-1935 թվականներին ստեղծված պիոներների այգին (ավելի ուշ պատանի միչուրինականների այգին) որտեղ դպրոցականների համար անցկացվում էին բուսաբանության դասընթացներ, իսկ 1946 թվականին ճարտարապետ Վ. Վ. Եմելյանովի նախագծով այն վերակառուցվեց այգի ցուցահանդեսի։ 1949 թվականից այգում սկսեցին անցկացվել ծաղիկների և ծաղկաթմբերի ցուցահանդեսներ։ 1952 թվականին այգին հարստացավ Սոչիից բերված ցիտրուսային բույսերով։ 1955 թվականին տնկարանն ուներ 80 տեսակի ծառեր և թփեր։ 1990-ական թվականների վերջին այգին զբաղեցնում էր 7,5 հա տարածք, որից 300 քմ՝ ձմեռային այգի։ Այգին բաժանված է մի քանի տեղամասերի՝
Կապովի քարանձավ
Կապովի քարանձավ (նաև Շուլգան-Տաշ, Шүлгәнташ), կարստային քարանձավ Ուրալի հարավում՝ Բաշկիրական Հանրապետությունում՝ Բելայա գետի աջ ափին։ Գոյացել է կրաքարերի և դոլոմիտների մեջ։ Միջանցքներն ու գրոտները տեղադրված են երկու հարկով։
Ընդհանուր երկարությունը ավելի քան 2 կմ է։ Պատերին կան մամոնտների, ռնգեղջյուրների, ձիերի ուշ պալեոլիթյան պատկերներ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի քարանձավներ Կատեգորիա:Քարանձավներ այբբենական կարգով
Եկատերինբուրգի դենդրոպարկ
Դենդրոպարկ մարտի 8-ի փողոցում
2009 թվականին այգին բարեկարգվեց «կանոնավոր ֆրանսիական այգու» ոճով, վերականգնվեց շատրվանը, փոխվեցին լուսատուները։   Դիտարկվում է այգու դեպի արևելք,  Իսետ գետի հակառակ ափը  ընդլայնելու  հարցը։ Այգու մաքրման և բարեկարգման նպատակով  անցկացվող ավանդական շաբաթօրյակներին մասնակցում են նաև պետական պաշտոնյաները ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Զբոսայգիներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Եկատերինբուրգի զբոսայգիներ
Պյաելդա
Պյաելդա (Päelda), գյուղ Էստոնիայի Սաարեմաա նահանգի Մուհու շրջանում։
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 12 մարդ։
Մճեդլիանթկարի
Մճեդլիանթկարի (მჭედლიანთკარი), գյուղ Վրաստանում։ Գտնվում է Մցխեթ-Մթիանեթ մարզի Դուշեթի շրջանում ։
Դիրք
Գտնվում է ծովի մակարդակից 1000 մետր բարձրության վրա։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Դուշեթի շրջան
Ալոդինա
Ալոդինա, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Դիարբեքիրի վիլայեթի Սիլվանի գավառակում։
Պատմություն
1895 թ.-ին կողոպտվել և ավերվել է թուրքերի կողմից։
Բնակչություն
XIX դարի վերջին ուներ 5 տուն հայ բնակիչ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Սուրբ Լորենցոյի բազիլիկ
Սուրբ Լորենցոյի բազիլիկ (Basilica Papale di San Lorenzo fuori le Mura), պապական ֆրանցիսկյան բազիլիկ և ծխական եկեղեցի Իտալիայում, Հռոմում։ Բազիլիկը Հռոմի Յոթ ուխտավոր եկեղեցիներից և նախկին հինգ պատրիարքային բազիլիկներից մեկն է։ Այն փոխանցված է եղել Երուսաղեմի Պատրիարքարանին։ Բազիլիկը իր անվանակիր Սուրբ Լորենցոյի շիրիմի սրբարանն է։ Վերջինս Հռոմի առաջին յոթ սարկավագներից մեկն է եղել, որը նահատակվել է 258 թվականին։ Շատ ուրիշ սրբեր ևս հուղարկավորված են այս բազիլիկում։
Պատմություն
Ներկայիս բազիլիկի տեղում Կոնստանդիանոս կայսրը կառուցել էր մի փոքր աղոթատեղի, որտեղ ըստ ավանդույթի 258 թվականին մահապատժի է ենթարկվել Սուրբ Լորենցոն։ 580-ականներին Պելագիոս II Պապը լիազորեց այդ տեղում կառուցել եկեղեցի՝ ի պատիվ Սուրբ Լորենցոյի։ 13-րդ դարում Հոնորիուս III Պապը լիազորեց մեկ այլ եկեղեցու կառուցում։ Այն զարդարվեց ֆրեսկոներով, որոնցում պատկերված էին Սուրբ Լորենցոն և առաջին նահատակված սարկավագ Սուրբ Ստեփանոսը։ Երկու կառույցները հետագայում միավորվեցին կառուցապատման ծրագրի շրջանակում։ Զանգակատունը կառուցվել է 12-րդ դարում։ Անմիջապես մուտքից ներս Գուլելմո Ֆրեսչի կարդինալի շիրիմն է։ Ներսում երգչախմբի շրջափակը և բեմն ունեն cosmatesco զարդանախշեր, նաև կա 12 կամ 13-րդ դարի մի հրաշալի զատկական վառելամոմ։ Հանդիսավոր կամարի վրա 6-րդ դարի բյուզանդական խճանկարներ են, որտեղ պատկերված է Հիսուսն իր սրբերի հետ։ Բարձր խորանի ետևում պապական խորանն է, որի վրա մակագրված են կերտողների անունները (թվագրվում է 1148 թվական)։ 1374-1847 թվականը Սուրբ Լորենցոյի բազիլիկը եղել է Երուսաղեմի Լատինական պատրիարքարանի նստավայրը։ 1943 թվականին Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ բազիլիկը ռմբակոծվել է։ Վերականգնումը տևել է մինչև 1948 թվականը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հռոմի տեսարժան վայրեր Կատեգորիա:Կրոնական կառույցներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Ռոմանական ճարտարապետություն
(6626) Մատգենգե
(6626) Մատգենգե (Mattgenge), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1981 թվականի մարտի 2-ին Շելտ Բասի կողմից Սայդինգ Սփրինգում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 3,023941 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 1,8487 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 4,1991 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1920,69 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,187432 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 2,12° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1981 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Շելտ Բասի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Տյուշևկա
Տյուշևկա (Тюшевка), գյուղ Ռուսաստանի Լիպեցկի մարզի Լիպեցկի շրջանի կազմում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Լիպեցկի մարզի Լիպեցկի շրջանի բնակավայրեր
Ստանցիյա Գլուխովսկայա
Ստանցիյա Գլուխովսկայա (Станция Глуховская, Глуховская станцияһы), գյուղ Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Բելեբեևսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2009 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 135 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Բելեբեևսկի շրջանի բնակավայրեր
Կրուտոյարկա (գյուղ, Բերեզանկայի շրջան)
Կրուտոյարկա (Крутоярка), գյուղ Ուկրաինայի Նիկոլաևի մարզի Բերեզանկայի շրջանում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Նիկոլաևի մարզի Բերեզանկայի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Էսպես (ֆիլմ)
Մրցանակներ
Լավագույն վավերագրական ֆիլմի հատուկ հիշատակում, Կարճամետրաժ ֆիլմերի Roll Madrid փառատոն, Իսպանիա, 2014 թվական։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Իսպանական ֆիլմեր Կատեգորիա:2013 ֆիլմեր
Իթան Փաթցի անհետացում
Իթան Քեյլիլ Փաթց (Etan Patz, ծնվ. հոկտեմբերի 9, 1972, Մանհեթեն, Նյու Յորք - հայտարարվել է մահացած 2001 թվականին, նույն տեղում ), հրեական ծագումով ամերիկացի տղա, ով անհետացել է 1979 թվականի մայիսի 25-ին Սոհո շրջանից՝ ներքին (Մանհեթեն, Նյու Յորք)։ Այդ ժամանակ նա 6 տարեկան էր ։ Նա հանդիսանում է Նյու Յորքի ամենահայտնի անհետ կորած երեխաներից մեկը ։ Նրա անհետացումը սկիզբ դրեց անհետ կորած երեխաների որոնմանը, մասնավորապես ստեղծվեց նոր օրենսդրություն և տարբեր մեթոդներ կորած երեխաների որոնման համար, ինչպես օրինակ նկարների տեղադրումը կաթի տուփերի վրա (1980-ական թվականի կեսեր)։ Իթանը դարձավ կաթի տուփի վրա պատկերված առաջին կորած երեխան ։
2010 թվականին վերաթարմացվել է Փաթցի անհետացման գործը Նյու Յորքի դատախազության ղեկավար մարմնի կողմից։ 2012 թվականի ապրիլին Հետաքննությունների դաշնային բյուրոն Փաթցի տան մոտակայքում նկուղ է փորել, սակայն ոչ մի նոր ապացույցներ չհայտնաբերեց։ Այդ նույն տարում թվացյալ կասկածյալ Պեդրո Էռնանդեսին մեղադրանք ներկայացվեց՝ սպանության երկրորդ աստիճանի և առևանգման առաջին աստիճանի համար։ 2014 թվականին գործը անցավ զանգվածային լսման, որը նպատակ ուներ որոշելու արդյոք Էռնանդեսի ցուցմունքները թույլատրելի են և համապատասխանում են Միրանդայի դատարանի օրենքներին։ Դատական գործընթացը սկսվել է 2015 թվականի հունվար ամսին, արդյունքում մայիսին կայացվեց ոչ ճիշտ դատական հետաքննություն ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Անհետ կորածներ Կատեգորիա:Մայիսի 25 իրադարձություններ
Զեյթունի գրչության կենտրոն
Զեյթունի գրչության կենտրոն, հայ մշակույթի կենտրոն, գործել է 16-18-րդ դարերում, հիմնականում Սուրբ Սարգիս և Սուրբ Աստվածածին եկեղեցիներին կից գրչատներում։
Պատմություն
Մեզ հայտնի առաջին մատյանը Մաշտոց է, որն ընդօրինակել է Գաբրիել դպիրը, 1534 թվականին։ Այս և 16-րդ դարի ընդօրինակված ևս երեք մատյան պահվում են Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանում (ձեռ․ №№ 956, 2504, 5956, 9289)։ Դրանցից են Վահան Սարկավագի Սաղմոսարանը (1582), Գրիգոր Տաթևացու «Գիրք հարցմանցը» (1596)։ Վահան Սարկավագը ընդօրինակել է նաև Շարակնոցներ (1616-1625), Աստվածաշունչ (1634), Գրիգոր Վարդապետը՝ Մաշտոց (1655)։ 17-րդ դարում Հովհաննես Խաչատուր, Եփրեմ, Ստեփանոս գրիչների ընդօրինակած ձեռագրերի մի մասը պահվում է Մաշտոցի անվան Մատենադարանում (ձեռ․ №№ 695, 1230, 1252, 2133, 2163, 2475, 3554, 6039, 10374)։
18-րդ դարում գրչության կենտրոնի գործունեությունը թուլացել է։ Հայտնի են Դավիթ և Սահակ գրիչ-ծաղկողները, որոնց ընդօրինակած մատյանները չորսը Մաշտոցի անվան Մատենադարանում (ձեռ․ №№ 1030, 2161, 9272, 10227)։
Զեյթունի գրչության կենտրոնում պահպանվել են բացառիկ նշանակություն ունեցող մատյաններ (1256 թվականին Հռոմկլայի գրչատանը Թորոս Ռոսլինի ծաղկած «Զեյթունի Ավետարանը» և այլն)։ Գրչության այս կենտրոնում սերունդների հերթափոխը, գրիչների պատրաստումը համակարգված բնույթ է ունեցել ։
Գրականություն
Կատեգորիա:Ուշ միջնադարի հայկական դպրոցներ Կատեգորիա:Նոր շրջանի հայկական դպրոցներ
Պերգամոն թանգարան
Պերգամոն թանգարան (Pergamonmuseum), թանգարան Բեռլինի կենտրոնում` Թանգարանային կղզում ։
Թանգարանի շենքը կառուցվել է 1910-1930 թվականներին Ալֆրեդ Մեսելի և Լյուդվիգ Հոֆմանի նախագծով առաջին հերթին հնագետ Կառլ Հումանի կողմից հայտնաբերված Պերգամոնի խորանի, ինչպես նաև ուշ անտիկ գեղանկարչության և քանդակների, Առաջավոր Ասիայի ցուցանմուշների համար` ներառյալ խեթական, ասորական, բաբելոնյան, պարսկական արվեստի գործերը։ 1958 թվականին այդ բոլոր հավաքածուները միավորվում են «Պերգամոն թանգարան» ընդհանուր անվան տակ։ Ներկայումս թանգարանի հավաքածուն բաժանվում է անտիկ շրջանի արվեստ, Առաջավոր Ասիայի արվեստ և իսլամական արվեստի թանգարան բաժինների։ 2013 թվականին Պերգամոն թանգարանում եղել է ավելի քան 1 միլիոն 260 հազար այցելու` դրանով այցելությունների թվով դառնալով առաջինը Գերմանիայում և 45-րդը աշխարհում։
Պերգամոն թանգարանի առաջին շենքը
Պերգամոն թանգարանի առաջին շենքը կառուցվել է 1897-1898 թվականներին և հանդիսավորությամբ բացվել 1901 թվականին։ Թանգարանի բակում տեղադրվել էին Պերգամոնից, Պրիենայից, Մագնեսիայից բերված գեղարվեստական և պատմական արժեք ներկայացնող գործեր։
Պերգամոն թանգարանի երկրորդ շենքը
Բաբելոնում, Ուրուկում, Աշուրում, Եգիպտոսում հայտնաբերված գտածոները արժանավայել չէին տեղավորվում թանգարանի առաջին շենքում, որտեղ, ի լրումն այդ ամենի, հայտնաբերվել էին նաև շինարարական լուրջ թերություններ։ Այյդ հարցերը լուծելու համար 1905 թվականին նշանակվում է արքայական թանգարանների նոր տնօրեն, իսկ 1906 թվականին աշխատանքներին միանում է Վիլհելմ ֆոն Բոդեն։ Բացի անտիկ ճարտարապետության հավաքածուից` նոր շենքի հյուսիսային մասնաշենքում նախատեսվում էր գերմանական արվեստի գործերի ցուցադրություն, իսկ հարավային մասնաշենքում` Առաջավոր Ասիայի արվեստի գործերի ցուցադրություն։ 1927 թվականի վերափոխված ծրագրով այստեղ պետք է տեղավորվեին նաև իսլամական արվեստի ցուցանմուշներ։
1907 թվականին Ալֆրեդ Մեսելը ձեռնամուխ է լինում երեք մասնաշենք ունեցող թանգարանային նոր շենքի նախագծմանը խիստ նեոդասականության ոճով։ Մեսելի մահից հետո` 1909 թվականին, աշխատանքը շարունակում է նրա մտերիմ ընկեր Լյուդվիգ Հոֆմանը, ով վարչական պաշտոն էր զբաղեցնում Բեռլինի կառավարության` շինարարության հարցերի բաժանմունքում։ 1910 թվականին սկսվում են շինարարական աշխատանքները, որ ընդհատվում են Առաջին համաշխարհային պատերազմի պատճառով։ Շենքի շինարարությունն ավարտվում է 1930 թվականին միայն, և չորս թանգարանները նրա սրահներում կազմակերպում են ցուցադրություն։
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը և նրա հետևանքները
Պերգամոն թանգարանը լրջորեն տուժել է Բեռլինի ռմբակոծություններից։ Շատ ցուցանմուշներ տեղափոխվել են առավել ապահով վայրեր, ամրացվել են ճարտարապետական նմուշները։ 1945 թվականին ցուցանմուշների զգալի մասը խորհրդային զինվորների ջանքերով տեղափոխվում է Արևելյան Բեռլին` ԽՍՀՄ ուղարկելու նպատակով։ Միայն 1958 թվականին թանգարանային ֆոնդերի մի մասը վերադարձվում է ԳԴՀ։ Ներկայումս էլ թանգարանային հավաքածուի որոշակի մաս պահվում է Պուշկինի անան կերպարվեստի թանգարանում (Մոսկվա) և Էրմիտաժում (Սանկտ Պետերբուրգ)։
Ցուցանմուշներ
Պերգամոն թանգարանում պահվում են երեք թանգարանների ցուցանմուշներ` Անտիկ շրջանի թանգարան, Իսլամական արվեստի և Առաջավոր Ասիայի արվեստի թանգարաններ։ Այնտեղ ցուցադրված են ճարտարապետական արվեստի տարբեր ցուցանմուշներ, որոնցից ամենանշանավորներն են.
Անտիկ հավաքածու
Անտիկ հավաքածուն ստեղծվել է Բրանդենբուրգի կուրֆյուրստների շնորհիվ, ովքեր նաև անտիկ արվեստի հավաքորդ են եղել։ Անտիկ հավաքածուն կազմվել է հռոմեացի հնագետից 1698 թվականին ձեռք բերված հավաքածուի հիման վրա։ Հավաքածուի որոշ մասը հասարակությանը հասանելի է դարձել 1830 թվականին Բեռլինի Հին թանգարանի բացումով։ Հավաքածուն զգալիորեն հարստացել է Օլիմպիայում, Սամոսում, Պերգամոնում, Միլեթում, Պրիենայում, Դիդիմայում կատարված հնագիտական պեղումների շնորհիվ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Գերմանիայի բաժանումով կիսվում է նաև թանգարանի հավաքածուն։ Պերգամոնի թանգարանը Գերմանիայի Դեմոկրատական Հանրապետությունում բացվում է 1959 թվականին, իսկ հավաքածուի` Արևմտյան Բեռլինում հայտնված մասը մինչև 1995 թվականը պահվել է Շառլոտենբուրգ դղյակում։
Ներկայումս անտիկ արվեստի հավաքածուն ներկայացված է երկու թանգարաններում` Բոդե և Հին թանգարաններում։ Այն ընդգրկում է հին հունական և հռոմեական արվեստի գործեր, թանկարժեք մետաղներից զարդեր, բրոնզե իրեր։ Թանգարանի այցեքարտը Պերգամոնի խորանն է (Ք. ա. II դար), որի եզրազարդերում ներկայացված է աստվածների և հսկաների պայքարը։ Բացի դրանից` թանգարանին մեծ ճանաչում է բերել «բեռլինյան աստվածուհին» Կերատեայից և «թագուհին գահին» Տարանտոյից։
Իսլամական արվեստի թանգարան
Թանգարանում ներկայացված է Իսպանիայից մինչև Հնդկաստան տարածված իսլամական ժողովուրդների` VIII—XIX դարերի արվեստը։ Հավաքածուի հիմքում ընկած են առաջին հերթին Եգիպտոսի, Մերձավոր Արևելքի և Պարսկաստանի արվեստը։ Նշանավոր ցուցանմուշներից են.
Առաջավոր Ասիայի թանգարան
Առաջավոր Ասիայի թանգարանում ներկայացված են հնագիտական պեղումների արդյունքում հայտնաբերված գտածոներ, որոնք ներկայացնում են ասորական, բաբելոնյան, շումերական մշակույթը։ Դրանք ինչպես մոնումենտալ, այնպես էլ փոքրածավալ նմուշներ են, որոնք վերաբերում են կենցաղին, մշակույթին, զարդեղենին։ Առանձնահատուկ ուշադրություն են գրավում Իշտարի դարպասները, Նաբուգոդոնոսոր II-ի արքայասրահի ճակատային մասը։
Պերգամոնի տեսքը
2011 թվականի նոյեմբերին բացվել է լուսային շոու, որը Ք. ա. 129 թվականին Պերգամոնում լինելու պատրանք է թողնում։ Ներկայացված են պերգամոնցիների կյանքի տարբեր կողմերը. ակրոպոլիսի առաջ զբոսնում են քաղաքացիները, շուկայում աշխույժ առևտուր է ընթանում, կինը գետում սպիտակեղեն է լվանում, հեռվում երևում է Պերգամոնի նշանավոր գրադարանը։ 24 մ բարձրությամբ և 103 մ երկարությամբ ռոտոնդայում ստեղծվել են հատուկ էֆեկտներ` մայրամուտ, քամի, բազմության աղմուկ, թռչունների դայլայլ ։
Թանգարանային կղզի
Բեռլինի Թանգարանային կղզու վերակառուցման գլխավոր ծրագրի համաձայն` Պերգամոնի թանգարանը պետք է լինի թանգարանային համալիրի կենտրոնում, որ կմիավորի Նոր թանգարանը, Բոդե թանգարանը, Ազգային հին պատկերասրահը և Թանգարանային կղզու նոր մուտքը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Բեռլինի թանգարաններ Կատեգորիա:1930 հիմնադրումներ Գերմանիայում Կատեգորիա:Հին Հունաստանի թանգարաններ Կատեգորիա:Բեռլինի պատկերասրահներ Կատեգորիա:1910 հիմնադրված թանգարաններ
Թաքնված մայրը
«Թաքնված մայր» կամ «ծպտված մայր» («The Hidden Mother»), ժամանակակից եզրույթ՝ նշանակելու վաղ լուսանկարչության ժանր (ենթաժանր), որը ծագել է դրա ստեղծման պահից և անհետացել 1920-ական թվականներին. այն է թե՝ երեխայի լուսանկարը մոր մոտ, որը թաքնված է վարագույրի կամ այլ առարկայի հետևում։ Ժամանակակից արվեստաբանների կարծիքով՝ այդպիսի ժանրի ի հայտ գալը պայմանավորված էր լուսանկարչական գործընթացի տեխնիկական կողմի անկատարությամբ և Վիկտորյական դարաշրջանի բրիտանացիների՝ մահվան և մարդու սոցիալական կարգավիճակի մասին հատուկ պատկերացումներով։
Այս ժանրի ֆենոմենի ուսումնասիրությանն են նվիրված լուսանկարչական արվեստի բրիտանացի և ամերիկացի պատմաբանների աշխատանքներ, «թաքնված մայրերի» լուսանկարներին նվիրված ցուցահանդեսներ են անցկացվել, անգլալեզու խոշոր լրատվամիջոցներ հրավիրել են ընթերցողների լայն հանրության հետաքրքրությունը դրա վրա՝ նման լուսանկարների շուկա առաջ բերելով։
Ժանրի գոյության խնդրի ձևակերպման և դրա ուսումնասիրության պատմություն
Գրող և ֆոտոլրագրող Բելլա Բաթերստը գրել է, որ տվյալ ժանրը գոյություն է ունեցել լուսանկարչության ի հայտ գալու ժամանակներից մինչև 1920-ական թվականներ։ 2010-ական թվականներին աճող հետաքրքրություն է ձևավորվել այսպիսի լուսանկարների նկատմամբ, ինչպես նաև դրանց գնման-վաճառքի շուկա։ Վերջին մի քանի տարիներին դիլերները առցանց խանութների կայքերում (նաև eBay-ում) այս լուսանկարների համար սահմանել են 5-ից 20 դոլլար արժեք։ Որոշ նմուշներ վաճառվել են հարյուր դոլլարով։ Լավ վիճակում գտնվող պատկերներ հազվադեպ են հանդիպել։ Որոշ լուսանկարներ պահպանվել են պաշտպանիչ թաղանթներում կամ շրջանակներում, որոշները պահվել են նույնիսկ հագուստի գրպաններում, այդ իսկ պատճառով շատ են տուժել։ Հավաքորդ Լինդա Նագլերը սակայն գրել է, որ այն ժամանակներում, երբ արվել են նման լուսանկարներ, «դրանք համարվում էին որպես բրևիարիումներ»։ Նա դրա վկայությունն է համարել մասնավորապես պատկերների զգալի մասի փոքրությունը և 19-րդ դարի կեսին կաշվե, արույրե, թավշե կամ գուտապերչե պատյաններում դագերոտիպիաներով կնքումը։ Նրա կարծիքով՝ դա ցույց է տալիս, որ դրանք հոգևոր մեծ արժեք են ունեցել տերերի համար։
Լի Մարքսի և Ջոն Կ. Դեպրե Կրտսերի գիրքը. ժանրի ուսումնասիրության սկիզբ
2000-ական թվականներին «թաքնված մայրերի» լուսանկարները գրավել են ֆոտոարվեստի պատմաբան Լի Մարքսի ուշադրությունը։ 1991 թվականի ամռանը Մարքսը ճանաչման է հասել որպես ֆոտորավեստի դիլեր և խորհրդատու, ստեղծել է մասնավոր պատկերասրահը, դարձել է  հիմնադիրներից մեկը և որոշ ժամանակ կատարել է դրա նախագահի պարտականությունները։ Ամուսնու՝ լրագրող Ջոն Կ. Դեպրե Կրտսերի հետ նա Ինդիանա նահանգի հյուսիսում մտել է անտիկվար իրերի խանութ։ Այնտեղ նա տեսել է բազկաթոռին կիսապառկած երեխայի լուսանկար։ Նրա թմբլիկ այտերը համապատասխանում էին աթոռի հետևում գտնվող կնոջ լիքը կազմվածքին։ Այդ մարմինը, ըստ Մարքսի, կարող էր պատկանել միայն երեխայի մորը, սակայն նրա գլուխը կտրված էր պարանոցի մակարդակից։ Դիմանկարը Մարքսի մոտ բազմաթիվ հարցեր է առաջացրել։ Մասնավորապես՝ «Ինչու՞ է մայրը զուտ ֆոն երեխայի համար», «Ինչու՞ է կնոջ դեմքը ջնջված լուսանկարից»։ Մարքսի հիշողության մեջ հայտնվել են «Մադոննան նորածնի հետ» պատկերները, որոնք կտրուկ տարբերվում էին այս լուսանկարից։ Նա գնել է անսովոր լուսանկարը և սկսել փնտրել նմանատիպ այլ նկարներ։
2005 թվականին Փարիզում անգլերենով լույս է ընծայվել Լի Մարքսի և Ջոն Կ. Դեպրե Կրտսերի ոչ մեծ «Անտեսանելի ներկայություն» գիրքը («The Hidden Presence»), որում արծարծվում էր վաղ լուսանկարչության շրջանում հատուկ ժանրի առկայության խնդիրը երեխայի և կնոջ պատկերման մեջ, որը գրկել է նրան, բայց թաքնվել դիտողից՝ նրա կողքին կանգնած։ Հետազոտողները հավաքել են նման պատկերների մի ամբողջ հավաքածու (ստեղծման համար պահանջվել է տասնհինգ տարի) և բացատրել «թաքնված մայր» երևույթը։ Նրանց կարծիքով՝ 19-րդ դարում լուսանկարման սարքերի երկարատև լուսակայման պատճառով նկարահանման ժամանակ մայրը պահում էր երեխային կամ հետ էր պահում ավելի մեծ երեխային, որ չշարժվի։ Մարքսն ու Դեպրեն նաև փորձել են ստեղծել այն տարբերակների դասակարգումը, որոնք լուսանկարիչն օգտագործել է կադրում կնոջ առկայության փաստը թաքցնելու համար. նա կարող էր թաքնված լինել վարագույրի հետևում կամ նստել աթոռին, ծածկված լինել ծածկոցով, իսկ երբեմն էլ էկրանից դուրս էր գտնվում, ինչի մասին վկայում է ձեռքը, որը հայտնվում է լուսանկարի շրջանակի հետևից և դիպչում երեխային։ Որոշ դեպքերում լուսանկարիչները վերացրել են նկարում արդեն գոյություն ունեցող մեծահասակների անցանկալի պատկերը՝ նրա դեմքը տարրալուծելով սենյակի մուգ ֆոնին կամ նույնիսկ քերելով այն դանակի շեղբով։ Մարքսն ու Դեպրեն մի շարք հարցեր են ուղղել այս ժանրի ապագա հետազոտողներին և դրանց հետ կապված մի շարք վարկածներ առաջ քաշել.
Մարքսն իր լուսանկարների հավաքածուի ցուցահանդես է կազմակերպել Կոլումբոսի արվեստի թանգարանում։
Լինդա Նագլերի գիրք և ժանրի լուսանկարների խոշորագույն հավաքածու
Հավաքորդ և արխիվիստ Լինդա Նագլերը (ծնվել է 2013 թվականին Ստոկհոլմում։ Ապրում և աշխատում է Միլանում։ Ճանաչման է հասել որպես լուսանկարիչ, որն աշխատում է հնաոճ լուսանկարների ոճով) 2013 թվականին հրապարարակել է «թաքնված մայրերի» լուսանկարների իր սեփական հավաքածուն։ Առաջին անգամ այդ թեմային նա ուշադրություն է դարձրել, երբ eBay-ում հայտարարություն է տեսել լուսանկարի վաճառքի մասին «զվարճալի փոքրիկը թաքնված մոր հետ» գրությամբ։ Տասը տարի է անցել՝ ստեղծելու հավաքածուն և վերլուծելու լուսանկարները, ևս հինգ ամիս՝ 2013 թվականին 55-րդ Վենետիկի բիենալեի ցուցադրությանը նախապատրաստվելու համար, որտեղ նա դարձել է գեղարվեստի քննադատ Մասիմիլիանո Ջիոնիի «Հանրագիտական ամրոց» («Il Palazzo Enciclopedico») ցուցադրության մաս։ Ցուցահանդեսում ներկայացվել է 997 լուսանկար։ Ցուցասեղանն զբաղեցրել է ինը մետր երկարություն և մեկուկես մետր բարձրություն (լուսանկարները զետեղված են եղել մեկը մյուսի վրա մի քանի շարքով)։ Դրանք պատրաստվել էին հատուկ ցուցադրության համար։ Ներկայացված են դագերոտիպիաներ, ամբրոտիպիաներ, ֆեռոտիպեր, ալբումինային տպագրությամբ և ավելի ուշ պոլարոիդներ, որոնց մեծ մասն ստեղծվել էր 1840-ականներից մինչև 1920-ական թվականներ։ Կազմակերպիչները հաշվարկել էին, որ լուսանկարները մեկ գծով շարելու դեպքում այն կզբաղեցներ 57 մետր ։ Ցուցադրության գրացուցակը («The Hidden Mother») լույս է ընծայել Mack հրատարակչությունը, պարունակում է «թաքնված մայրերի» այդ ժամանակ ամենաընդարձակ ժողովածուն՝ 1002 լուսանկար, որտեղ նկարված են 1930 երեխաներ և նրանց մայրերը ։ Նագլերը հրատարակման մեջ ներառել է նաև գիտական որոշ հոդվածներ՝ փորձելով մեկնաբանել ժանրը, իսկ գրքում այն երբեմն անվանվել է նաև «ենթաժանր»։
Գիրքը և ցուցադրությունը գրավել են անգլալեզու այնպիսի խոշոր հրատարակչությունների ուշադրությունը, ինչպիսիք են Վաշինգտոն Փոստը, The Daily Telegraph-ը, Daily Mail-ը, The Independent-ը, The Guardian-ը, իտալական La Repubblica-ն, շվեդական Dagens Nyheter-ը։ BBC ալիքը ևս իր հեռուստադիտողների ուշադրությունն է հրավիրել այս ժանրի վրա ։ Ռուսերենով լույս են տեսել հոդվածներ մեդիալրատվականներում և գիտահանրամատչելի հանդեսներում։
Լորա Նարսոնի աշխատանքներ «թաքնված մոր» թեմայով
2017 թվականին ամերիկացի լուսանկարիչ Լորա Նարոսոնը, որն իր աշխատանքները ցուցադրել էր և ազգային, ինչպես նաև միջազգային մակարդակով, այդ թվում Բրոնքսի արվեստի թանգարանում, Նյու Յորքի Մետրոպոլիտեն թանգարանում, Հյուսթոնի Գեղեցիկ արվեստների թանգարանում, հրապարակում է «Թաքնված մայրը» գիրքը։ Այն լուսանկարների պատմության թեմայով էսսեի, հուշագրության և բելետրիստիկայի հիբրիդ էր։ Գրքի մտահղացումը ծնվել էր Եթովպիայից չորսամյա Գադիսսա անունով սևամորթ աղջկա որդեգրման դատական գործընթացի ժամանակ, որը ձգվել է յոթ ամիս ։ Այդ ժամանակ «թաքնված մայր» ժանրի լուսանկարների հետ Լարսոնին ծանոթացրել է լուսանկարիչ ընկերը։ Գրքի հեղինակի խոսքերով՝ ինքն այդ լուսանկարներում տեսել է «դստեր հանդեպ կապվածության իր աճող զգացումը»։ Հարցազրույցի ժամանակ Լարսոնն ասել է, որ գրքում խորհրդածել է լուսանկարչի և նկարվող օբյեկտի, օբյեկտի և դիտողի միջև կապերի մասին, ինչպես նաև շոշափել է լուսանկարի ստեղծման և դրա համար կեցվածք ընդունելու մայրական տեսանկյունը։ Գիրքն ստեղծելիս հեղինակը հանդիպել է Լի Մարքսի և Ջոն Կ. Դեպրե Կրտսերի հետ։ Նրանք թույլ են տվել աշխատել իրենց լուսանկարչական հավաքածուի հետ, ինչպես նաև այդտեղից տվել են աշխատանքներ՝ գրքում հրապարակելու և Լարսոնի կազմակերպված «Թաքնված մայրը» լուսանկարների ցուցահանդեսին ներկայացնելու համար։ Ցուցահանդեսը տեղի է ունեցել Օրեգոն նահանգի Պորտլենդ քաղաքի Blue Sky գեղարվեստի պատկերասրահում, Պալմերի արվեստի թանգարանում, Ալլենի գեղարվեստի թանգարանում, Օհայոյի համալսարանի Քենեդի արվեստի թանգարանում ։ Լարսոնը ծանոթացել է Լինդա Նագլերի հավաքածուին, և ինքն ստեղծել է լուսանկարների իր հավաքածուն, որն առնչվում էր այդ ժանրին։
Լորա Լարսոնը հարցազրույց է տվել փորձարարական լուսանկարների հնդկական The Kitab կայքին, որտեղ ասել է, որ իր արվեստում ոգեշնչվել է ֆեմինիստական իդեալներով։ Իր լուսանկարներում փորձել է փոխանցել կնոջ բարդ ապրումները՝ առանց պատկերելու հենց կանանց («տիկնիկների տներում տիկնիկները բացակայում են, որպեսզի կենտրոնանանք այդ փոքրիկ տարածությունների և պատմությունների վրա, որոնք ենթադրվում են այդ պստլիկ սենյակներում»)։ «Թաքնված մայրը» գրքում, ըստ Լարսոնի խոսքերի, բացակայող կնոջ խնդիրը դրվում է բառացիորեն ։
«Թաքնված մայրեր» ժամանակակից գիտական ուսումնասիրություններում և արվեստում
Նմանատիպ լուսանկարների գոյության խնդրին անդրադարձել են պատմության դոկտոր, ավստրալիացի գիտնական և գրող Ռոն Սուտերնը իր «Կաղնին Կույս լեռան վրա, 1850-1900» (2015) գրքում և Դե Պոլի համալսարանում փիլիսոփայության պորֆեսոր Փիթեր Հ. Սթիվսը «Գեղեցիկ, վառ և շլացուցիչ. ֆենոմենոլոգիական էսթետիկա և արվեստի կյանք» (2017)։
Սեքստոս Ավրելիոս Վիկտոր
Սեքստոս Ավրելիոս Վիկտոր (Sextus Aurelius Victor, ), IV դարի հռոմեական պատմիչ, ծնունդով Աֆրիկայից։ Նրա մասին հայտնի է, որ Հուլիանոս կայսեր օրոք՝ 361 թ. եղել է Ստորին Պանոնիայի կառավարիչը, իսկ 392-393 թթ.` Հռոմի պրեֆեկտը։ Նրա անունով են մեզ հասել «Հռոմեական ժողովրդի ծագումը» («De origine gentis Romanae»), «Կեսարների մասին» («De caesaribus»), «Հայտնի մարդկանց մասին» («De viris illustribus»), «Համառոտագրություններ կեսարների մասին» երկերը։ Վերոնշյալ աշխատություններից ժամանակակից ուսումնասիրողների կարծիքով հաստատապես նրան է պատկանում միայն «Կեսարների մասին» («De caesaribus») երկասիրությունը, որը իրենից ներկայացնում է Օկտավիանոս Օգոստոսից մինչև Կոստանցիոս բոլոր Հռոմի կայսրերի համառոտ կենսագրությունները։
Թաքնված մայրը
«Թաքնված մայրեր» ժամանակակից գիտական ուսումնասիրություններում և արվեստում
Լինդա Նագլերն ստեղծել է «թաքնված մայրերի» լուսանկարների իր սեփական ստուդիան, որտեղ կիրառել է 19-րդ դարի երկրորդ կեսի տեխնոլոգիաներ և սարքավորումներ։ Բնորդի դերում հանդես է եկել նրա ընկերոջ փոքրիկ դուստրը, որն էլ նկարահանումների ժամանակ որպես օգնական է հանդես եկել։ Հավաքորդը մտածել է այն մասին, որ ներառի այն իր ցուցահանդեսի նմուշներում և վավերական պատկերների հանդեսում՝ որպես խաղ դիտողների և ընթերցողների համար։ Աղջկա հայրը վերջին պահին հետ է պահել Նագլերին այդ քայլից՝ բացատրելով, որ ինքը չի կարող հանդուրժել սեփական դստեր պատկերը «այդքան մահացածների մեջ»։
Սեքստոս Ավրելիոս Վիկտոր
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հռոմեական պատմիչներ Կատեգորիա:4-րդ դարի հռոմեացիներ Կատեգորիա:Հռոմեացի բանաստեղծներ
Թաքնված մայրը
«Թաքնված մայրեր» ժամանակակից գիտական ուսումնասիրություններում և արվեստում
Մոնտանայի համալսարանի արվեստի դոցենտ Ջենիֆեր Կոմբը (ավարտել է Էվերգրինի պետական քոլեջի բակալավրը և մագիստրատուրան, ապա Մոնպիլիերի Վերմոնտի նրբագեղ արվեստների քոլեջի մագիստրատուրան։ Սովորել է նաև Բոգոտայի Պապական Քսավիերի համալսարանում։ 2016 թվականին ստացել է Մոնտանա նահանգի տարվա լավագույն մանկավարժ մրցանակը) 2017 թվականին ստեղծել է լուսանկար, որտեղ իր դստեր հետ հանդես է եկել որպես «թաքնված մայր»։ 2019 թվականին լուսանկարը ներկայացվել է Միջին Արևմուտքի լուսանկարների կենտրոնի «Կանանց պատմություններ» ցուցահանդեսին (Հիմնադրվել է 2008 թվականին Ուիչիտո քաղաքում, հիմնադիր՝ Լինդա Ք. Ռոբինսոն) ։
Նյու Մեքսիկոյի Honors College համալսարանի արվեստի պրոֆեսոր և հայտնի լուսանկարիչ Մեգան Ջեյքոբսն ստեղծել է «Թաքնված մայրերի» լուսանկարների շարք։ Իրադարձություններն այդտեղ տեղի են ունենում ներկա ժամանակներում։ Մայրերը փաթաթված են ծաղիկներ նկարված անկողնային պարագաներով, ինչը լուսանկարչի կարծիքով համահունչ է կանացիության և տնային տարածքի ավանդական պատկերացումներին ։ Մեգան Ջեյքոբսի լուսանկարների շարքը ցուցադրվել է մի շարք ցուցահանդեսներում և արժանացել լրատվամիջոցների լուսաբանմանը։ Նախագծի ստեղծման պատճառ է դարձել լուսանկարչի ծանոթությունը մոր հետ, որը կորցրել էր իր երեխաներից մեկին։ «Նրան լուսանկարելուց առաջ ես չգիտեի նրան կամ որ նրա երեխաներից մեկը մահացել է»,- խոստովանել է Ջեյքոբսը։ Լուսանկարչուհին նաև իր կադրերում ներառել է սեփական կենսագրության տարրեր։ Անկողնային պարագաների մի մասը ժամանակին պատկանել էին նրա տատիկին, և Ջեյքոբսի սեփական երեխաները հաճախ են եղել նկարահանման հրապարակում ։
Այսպիսի լուսանկարների շարք է ստեղծել նաև Միննեապոլիսի արվեստի և դիզայնի քոլեջի շրջանավարտ Սամանտա Ռիքները, որն իր լուսանկարները ներկայացրել է միջազգային ցուցահանդեսների Վայմարում, Էրֆուրտում և Էռլանգենում ։
2019 թվականին միջազգային կինոփառատոնների մրցանակակիր ռեժիսոր Ջոշուա Էրկմանը նկարահանել է կարճամետրաժ գեղավեստական «Թաքնված մայրը» սարսափ ֆիլմը։ Ըստ ֆիլմի սյուժեի՝ վերջերս այրիացած մայրը ընկերոջից նվեր է ստանում «թաքնված մայր» ժանրի մի հին լուսանկար, որում բանտարկված է չար ոգի, որը երեխաներին առևանգում է նկարի տերերից ։
Ժանրի ձևավորման պատճառներ
Գեղարվեստական քննադատ և Իտալիայի լուսանկարչության CAMERA կենտրոնի համակարգող Ֆրանչեսկո Ձանոտը ուշադրություն է դարձրել, որ լուսանկարչության գյուտը և դրա լայն կիրառումը թույլ են տվել ցածր դասի ներկայացուցիչներին ունենալ այն արտոնությունը, որը նախկինում հասանելի էր միայն քչերին՝ ստեղծել և պահպանել իրենց ընտանիքի անդամների պատկերները։ Շատ հետազոտողներ համաձայնվել են այն կարծիքի հետ, որ «թաքնված մայր» ժանրի լուսանկարների հայտնվելու հիմնական պատճառը տեսախցիկի առաջ երեխաների պահվածքն է եղել։ 19-րդ դարում լուսանկարելիս լուսակայման տևողությունը կազմել է տասից մինչև երեսուն վայրկյան (Բելլա Բաթերսը գրել է, որ այդքան ժամանակ պահանջվում էր թաց կոլոդիոն պրոցեսի, իսկ լուսանկարների ստեղծման ավելի վաղ տարբերակների դեպքում նշանակալիորեն ավելի շատ ժամանակ է պահանջվել, այնպես, որ նույնիսկ հասուն մարդու համար դժվար փորձություն էր)։ Մեծահասակներ մոդելներին նկարելու համար գլխի, մեջքի հենարանը լուսանկարչի ստուդիայի սարքավորումների պարտադիր տարրն էր՝ բարձր ուղղահայաց ձողի վրա տեղադրված բարձրությունը կարգավորվող գլխի ամրացուցիչ։ Փոքր երեխաների հետ «թաքնված մոր» լուսանկարներում գլխակալը հաճախ օգտագործվում էր երեխային իր ծնկներին պահող կնոջ գլուխը կայունացնելու համար։ Այս դեպքում կտորով ծածկված սարքի գլխի կողքին երբեմն երևում են երկու ատամիկ, որոնք սովորաբար ֆիքսում են գլուխը։ Երբեմն գլխի հենարանի փայտյա հիմքը երևում է ներքևում՝ «թաքնված մոր» ոտքերի հետևում՝ թողնելով երրորդ ոտքի տպավորություն։
Բելլա Բաթերսը գրել է, որ լուսաբռնկումը վախեցրել է երեխաներին, շատ փոքր երեխաներն անընդհատ լաց են եղել, թարթել են աչքերը, սկսել են կրծոտել իրենց մատները, քնել են և թուք թափել։ 19-րդ դարի կեսին ծնողներն ստիպված էին իրենց դեռահաս աղջիկներին հագցնել կրինոլին, ծածկակառքով տանել մոտակա լուսանկարչական սրահ, որը կարող էր գտնվել քաղաքի մյուս ծայրին, սակայն ամենահիմնական խնդիրը մնում էր լուսակայման տևողականությունը։ Փաստացի երեխային լուսանկարելու միակ եղանակը համարվում էր մոր ներկայությունը, որ պահում էր նրան (կամ էլ երեխայի՝ փոքր քանակությամբ լաուդանում ընդունելը, որն ապահովում էր երեխային քնկոտ տրամադրություն)։ Ջոն Դեպրեի և Լի Մարքսի գրկում առկա լուսանկարներից մեկում լուսանկարիչը «ազատություն է տվել» երեխային՝ խաղալու լուսանկարման ժամանակ։ Տղան, որն աղջկա զգեստով է, ինչն ընդունված էր մինչև չորս կամ հինգ տարեկան երեխաների դեպքում, ուշադրություն չդարձնելով դեպի իրեն ուղղված տեսախցիկին, իր խաղալիք հրացանն ուղղել է խաղալիքի ուղղությամբ, որը ծանր ու հաստ կտորի տակ է, որի ներքո թաքնված է հասուն մարդու կերպարանք։ Առանձին լուսանկարներում լաթապատված անձնավորությունը ձեռքերում պահում է շնիկ, որի վարքը ևս անկանխատեսելի է ։ Լինդա Նագլերի հավաքածուում կա «թաքնված մոր» լուսանկար կատուներով և անգամ տիկնիկներով։
Եղել է նաև ենթադրություն, որ հասարակական կարծիքի տեսանկյունից նման լուսանկարների դարաշրջանում կինը ուշադրության արժանի չէր համարվում նույնիսկ սեփական երեխայի համեմատ ։ Չիկագոյի Դե Փոլի համալսարանի փիլիսոփայության պրոֆեսոր Փիթեր Հ. Սթիվսը «թաքնված մոր» լուսանկարների հետ կապված պնդում է, որ «կապիտալիզմը կույր է մայրերի կատարած աշխատանքի հանդեպ» («capitalism is blind to the work that mothers»), քանի որ [մարդիկ] քողարկում են այս աշխատանքը՝ չանվանելով այն «աշխատանք»։ Լորա Լարսոնը համաձայն չի եղել այս տեսակետի հետ։ Նրա խոսքերով՝ նման լուսանկարները «բանաստեղծորեն ցույց են տալիս մայրության փորձը. ինչպես մայրերը պետք է հավասարակշռեն կապվածությունը [մորը] և անկախությունը [նրանից] երեխա մեծացնելու ժամանակ»։
Նյու Յորքի Քաղաքային համալսարանի լուսանկարչության պատմության և ժամանակակից արվեստի պրոֆեսոր Ջեֆրի Բատչենը ուշադրություն է հրավիրել մոր զոհաբերության վրա, որը պատրաստ է անտեսանելի դառնալ հանուն իր երեխայի։ Նա դա անվանել է «համեստության և ինքնանվաստացման արարք»։ Ֆրանչեսկո Ձանոտը հանգել է մի բանաձևի. օբյեկտի բացառումը կադրից, ով էլ որ այն լինի, իրականում հանգեցնում է կադրում մնացածի նշանակության ընկալման բարձրացմանը. որքան քիչ անհատներ լինեն կադրում, այնքան մեծ է նրանց նշանակությունը դիտողի հայացքում։
Նյու Յորքի գեղարվեստի քննադատ, Ժամանակակից արվեստի նոր թանգարանի և Միլանի Նիկոլա Տրուսարդիի հիմնադրամի տնօրեն Մասիմիլիանո Ջիոնին «թաքնված մոր» լուսանկարների կապակցությամբ գրել է «մումիա դարձնելու» երկկողմանի գործընթացի մասին. մի կողմից՝ խոսքը երեխաների դեմքերի մասին է, որոնք լուսանկարչության շնորհիվ «անմահ» են դառնում, մյուս կողմից՝ տեսախցիկը ֆիքսում է մոր թաքնված ու անշարժ կերպարանքը, որը «մումիայի է վերածվում, ասես փորձարկելով մահը, պատրաստվում է դառնալ դիակ»։ Մեջբերելով արվեստի տեսաբան և պատմաբան, պրոֆեսոր Ուիլյամ Ջ. Տ. Միտչելին ՝ Ջիոնին, նշում է, որ նույնիսկ այսօր «մենք դեռ պատկերներին վերագրում ենք գերբնական ուժ», առաջարկել է, որ թերահավատները փորձեն պատռել իրենց մոր լուսանկարը։ Նրա կարծիքով՝ Նագլերի «թաքնված մայր» հավաքածուն «սիրո գործընթաց է՝ վարժանք պահպանելու… պատկերագրական տիեզերքը, պահպանելու պատկերները, որոնք այլապես դատապարտված կլինեին»։
Լուսանկարի ստեղծման տեխնոլոգիա
Գոյություն ունի «թաքնված մայր» լուսանկարների հատուկ խումբ, որը հատվում է «հետմահու լուսանկարչություն» ժանրի հետ։ Քանի որ շատ երեխաներ մահանում էին մանկության տարիներին, ծնողների համար նրանց մասին միակ հիշեցումը երեխայի հետմահու արված լուսանկարներն էին։ Այս դեպքում կադրում նկարահանված մայրերը աննկատ հենարան էին լինում իրենց երեխաներին, որպեսզի նրանք կարողանան այնպիսի տեսք ունենալ, ասես երեխան պարզապես խորը քնի մեջ է ընկղմված։ Մարքսը և Դեպրեն նշել են, որ «թաքնված մայր» լուսանկարներում երեխայի մաշկի երանգը ամենից հաճախ գունատ է լինում մոր կերպարի ուրվագծի համեմատ, որը մուգ է և կտորի մեջ փաթաթված, ինչպես մահվան տեսիլքը։ «Humanities and Social Sciences» ամսագրում ընդհանրական հոդվածի հեղինակները, հիմնվելով իրենց հետազոտության վրա, կարծում էին, որ «թաքնված մայրերի» լուսանկարներում սովորաբար պատկերված են ողջ երեխաներ, սակայն «այս տեխնիկան նաև կիրառելի է եղել մահացած երեխաների անշունչ մարմինները լուսանկարելիս»։ Այս լուսանկարներում երեխաները կենդանի տեսք ունեն այն պատճառով, որ լուսանկարիչները հաճախ նրանց այտերը վարդագույն են ներկել։
Սարսափի զգացումը, որ այցելում է դիտողներին՝ նայելով «թաքնված մայրերի» լուսանկարները, ըստ արվեստի պատմաբանների, բխում է հենց այն ժամանակվա լուսանկարչական գործընթացի առանձնահատկություններից։ Մինչև ժելատինե չոր թիթեղները լայնորեն հասանելի են դարձել, լուսանկարիչների մեծ մասն օգտագործել է թաց կոլոդիոն գործընթաց։ Սա թույլ է տվել շատ ավելի կարճ լուսակայման ընթացք, քան կալոտիպերը կամ դագերոտիպերը՝ վայրկյաններ, ոչ թե րոպեներ։ Թեև ստացված պատկերները կարող են լինել համեմատաբար լավ որակի, դրանք ուրվականային տեսք են ունեցել։ Սպիտակ գույնը նման է եղել բեժի, իսկ ետևում գտնվող լաթապատված կանանց մուգ կերպարանքներն ստիպել են մտածել, որ երեխան գտնվում է պատրանքի և իրականության աշխարհների միջև։
Ինչպիսին կարող է լինել լուսանկարում թաքնված անձը
Ըստ Մարքսի և Դեպրեի՝ որոշ լուսանկարներում կնոջ և երեխայի զգեստների կտրվածքի և գույնի մանրակրկիտ համապատասխանությունը ցույց է տալիս, որ լուսանկարում պատկերված կերպարները մայր և երեխա են։ Մերձավոր արյունակիցների հագուստի նման համապատասխանությունը նրանք թվագրել են ժամանակագրական լայն ընդմիջումով՝ 1840-ականներից մինչև 1920-ական թվականներ։
Երբ Լինդա Նագլերը փորձել է ինքն ստեղծել «թաքնված մայր» լուսանկար՝ օգտագործելով ժամանակին համապատասխան ամենատարածված լուսանկարչական սարքավորումները, նա նկատել է, որ նկարահանման ժամանակ իրավիճակ է ստեղծվում, երբ տեսախցիկի առջև, բայց երեխայի թիկունքում, որպես հետնամաս գտնվում է վարագուրված անձը, ինչպես մյուս կողմից տեսախցիկի վրա թեքված լուսանկարիչն է, որի գլուխը թաքնված է սև կտորի տակ։ Երեխան այսպիսով շրջապատված է «ուրվականներով», ուստի պետք է լինի ինչ-որ երրորդ մարդ, որը կարող է շեղել երեխայի ուշադրությունը, որպեսզի նա չվախենա։ Այս խնդիրը կարող է վստահվել միայն ամենամոտ մարդուն՝ երեխայի մորը։
Մարքսն ու Դեպրեն նշել են, որ այս տեսակի լուսանկարներում կանանց պահվածքն զգալիորեն տարբերվում է 19-րդ դարին բնորոշ զուսպ պահվածքից։ Նրանց կարծիքով՝ դրա պատճառները երեխայի հետ կապված իրարանցումն էր, որը կնոջն ստիպում էր մոռանալ մոտակայքում առկա օտար տղամարդու՝ լուսանկարչի առկայության և բուն նկարահանման իրավիճակի մասին, որը պահանջում էր ինքնաբուխ արձագանք երեխայի անկանխատեսելի պահվածքին։ Լուսանկարներից մեկում կինն իր մարմինը ծածկել է կտորով, որը բռնել է երկու ձեռքերով, բայց նայում է դրա միջով, ինչն ըստ Մարքսի «հստակ արտահայտում է իր երեխայի հետ պատկերում ընդգրկվելու ցանկությունը»։ Կնոջ հայացքը գամված է լուսանկարչի օբյեկտիվին։
Բոլոնիայի համալսարանի շրջանավարտ, լուսանկարչական արվեստի պատմաբան և La Repubblica թերթի լրագրող Միկելե Սմարջասին գրել է, որ երբեմն հայրերը կարող էին նաև հանդես գալ որպես «թաքնված մայրեր», ինչը կռահվում է տաբատներից և կոշիկներից, որոնք հագած են այս կերպարները։ Լուսանկարներից մեկում, որտեղ պատկերն արված է մի փոքր առանց կիզակետի, Մարքսին և Դեպրեին հաջողվել է տեսնել նաև թաքնված տղամարդու, որը ձեռքով բռնել է երեխային։ Նրանք նման եզրակացություն են արել գլխարկի, բաճկոնի ու վերնաշապիկի հազիվ նկատելի եզրի հիման վրա։ Ըստ նրանց՝ դա կարող է լինել լուսանկարչի օգնականը կամ երեխայի հայրը։ Միկելե Սմարջասին առաջ է քաշել ենթադրություն, որ նման երեխաների մայրերը մահացել են ծննդաբերության ժամանակ։ Ֆրանչեսկո Ձանոտը ենթադրել է, որ նման լուսանկարներում «թաքնված մոր» դերը կարող էին խաղալ այլ չափահաս անձին՝ տարբեր ազգականներ, ինչպես նաև բուժքույրեր, սպասավորներ և լուսանկարիչներ։
«Թաքնված մայր» ժանրում հանզվադեպ են սևամորթ երեխաների լուսանկարները։ Լի Մարքսի հավաքածուի այս լուսանկարներից մեկն արել է ոմն լուսանկարիչ Ս. Չեփինը։ Վանդակավոր կիսաշրջազգեստով մի կին նստած է բազմոցի վրա՝ երեխայի կողքին, և ետևից ձեռքով բռնել է նրա գլուխը։ Լուսանկարում պատկերված միակ առարկան՝ երեխայի ձեռքի ոսկե մատանին ներկված է։ Երեխայի հետևում ֆոնային լանդշաֆտ է՝ ծառի հստակ տեսանելի ուրվագիծով։ Ելնելով երեխայի հագուստի ոճից՝ Մարքսը լուսանկարը թվագրել է 1860-ականներին։ Թեպետ Մարքսը լուսանկարը ձեռք է բերել Տեխասում, նա ենթադրել է, որ լուսանկարն արվել է ԱՄՆ հյուիսում։ Նա նաև կարծել է, որ լուսանկարը կարող է նաև համընկած լինել նոր ազատագրված սևամորթ ամուսինների առաջին երեխայի ծննդյան հետ։
Ժանրի ուսումնասիրության այլ խնդիրներ
«Թաքնված մայր» լուսանկարների մեծ մասը անանուն են եղել։ Լուսանկարչական ստուդիան, թե որտեղ են դրանք արվել, կարելի է տարբերակել անվանման նուրբ ստորագրությամբ (այն միշտ չէ, որ պահպանվել է մինչև մեր ժամանակներ), որը լուսանկարիչը հաճախ դրել է լուսանկարում՝ գովազդելով ոչ միայն լուսանկարների կատարման բարձր որակը, այլ նաև լուսանկարի իրականացման սարքավորման վաճառք։
Լի Մարքսն իր գրքում ուշադրություն է հրավիրել ճշգրիտ գների հաշվարկի հնարավորության վրա, որը դրված էր Ամերիկայի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ «թաքնված մայր» լուսանկարների վրա։ 1864 թվականի սեպտեմբերի 1-ից մինչ 1866 թվականի օգոստոսի 1-ը ԱՄՆ կառավարությունը նախագահ Աբրահամ Լինքոլնի հրամանին համապատասխան հարկ է սահմանել արվեստի ստեղծագործությունների համար՝ ներառյալ լուսանկարները։ Այդ հարկի գումարներն օգտագործվել են պատերազմի ծախսերը ֆինանսավորելու համար։ 25 ցենտանոց կամ ավելի փոքր լուսանկարի վրա կպցվել է 2 ցենտանոց դրոշմանիշ, մինչև 50 ցենտանոցի վրա՝ 3 ցենտ, իսկ 51 ցենտից մինչև մեկ դոլլարը՝ հինգ ցենտ։ Դարձերեսին կպցված դրոշմանիշներից ելնելով՝ Մարքսն առաջարկելէ հաշվարկել լուսանկարների մոտավոր արժեքը։
Ֆրանչեսկո Ձանոտն ուշադրություն է դարձրել, որ ժամանակակից մարդը լուսանկարչական դիմանկարներում գլխավոր կերպարների՝ երեխաների վրա ուշադրությունը կենտրոնացնելու փոխարեն սկսում է փնտրել այն, ինչն իր համար տեսանելի չէ (կամ մասամբ է նկատելի)՝ թաքնված կերպարներին։ Նա նշել է, որ ի տարբերություն նկարչական արվեստի այլ ժանրերի (դիմանկար, բնանկար, նատյուրմորտ…), որոնք ներկայումս առանձնացված են, «թաքնված մայրերը» տարբերակվում են նրանով, թե նկարում ինչը պետք է բացակայեր։ Անտեսանելի դառնալու կերպարների փորձերը նա տեղադրել է «փարաջայի և էյսքեփոլոգիայի (escapology) կեսճանապարհի միջակայքում՝ 1. շղթաներից ազատագրվելու կարողություն 2. Հարրի Հուդինիի ճարպկությունը, խորամանկությունը»։ Ձանոտի կարծիքով՝ թաքնված կերպարների ժեստերը ոչ միայն ֆիքսում են լուսանկարում նրանց անտեսանելիությունը, այլև կրում են «իրենց տեսակի մեջ ներողություն անհետանալու համար՝ նշանակելով խաղային, հասարակական-քաղաքական ակցիա («social and political action»)» բնույթ»։ Ձանոտը նաև ուշադրություն է դարձրել լատիներեն «absconditum» («թաքնված, գաղտնի») ածականի վրա, որը լավ է անդրադարձնում միջնադարի էսթետիկ պատկերացումները, նաև «թաքնված մայր» լուսանկարները։
Լրագրող Քեթրին Հյուզը, շարադրելով Լինդա Նագլերի տեսակետը The Daily Telegraph-ի մեծ հոդվածում, շեշտադրում է արել 19-րդ դարում և 21-րդ դարի սկզբին նման լուսանկարների ընկալման տարբերությունների վրա. ներկայումս դրանք հաճախ ընկալվում են ծիծաղելի։ Ջիոնին նաև գրել է կատակերգության մասին, սակայն մռայլ և չկանխամտածված։ Քերված դեմքերը ժամանակակից դիտողին թվում են չարագույժ, այն կանայք, որոնք նախընտրել են թաքնվել մուգ ծածկոցի տակ, տհաճ նմանություն ունեն Մռայլ հնձվորի հետ, որն իր ծնկներին պահում է զոհին։ Անճոռնի ընդարմացած դիրքերը, որոնք պետք է ընդունեին երեխաները, նրանց ոչ տարբերակելի է դարձնում մեռած երեխաներից, որոնց հաճախ էին լուսանկարում այդ ժամանակներում մահից հետո։ Այդ դեպքում մայրերի ձեռքերի առկայությունը ապացույց է հանդիսանում դիտողների համար, որ նկար երեխան ողջ է։
Մարքսն ու Դեպրեն նշել են, որ լուսանկարիչները չեմ փորձել կնոջ «թաքնված» կերպարը մանրամասն կոծկել, բայց նաև չեն էլ փորձել բացատրել այդ երևույթը։ Լինդա Նագլերի կարծիքով՝ հարցը լուսանկարչության 19-րդ դարի և ժամանակակից ընկալումների մեջ է. վաղ լուսանկարչության դարաշրջանում մարդիկ ուղղակի չէին տեսնում այն, ինչ մարդը հիմա հեշտությամբ հայտնաբերում է։ Ժամանակի մեծ տարածությունը, որոնցով իրարից առանձնանում են այս երկու ընկալումները, կապված են մշակույթի բարդ փոփոխությունների հետ, որն ընկած է այս կերպարների մեկնաբանության հիմքում։
Ջեֆրի Բատչենը, վերլուծելով թաքնված կերպարի հեշտ հայտնաբերման թեման, համեմատել է «թաքնված մայրերի» լուսանկարները խնդրի նկարագրության հետ, որը ծագել է 1967 թվականին Ավստրալիայի աբորիգենների կրակի ծեսերի մասին վավերագրական ֆիլմի նկարահանման ժամանակ, որին մասնակցել են զառամյալ տարիքի բնիկ ժողովուրդը։ Նրանց ավանդական հայացքների համաձայն՝ մարդու կերպարը չի կարելի ներկայացնել նրա մահից հետո։ Շատ բանավեճերից հետո, գոհացնելով աբորիգենցիներին, որոշվել է, որ ֆիլմում ներգրավված բոլոր անձինք կլինեն ֆոնի մաս, ինչը թույլ է տվել ֆիլմը թողարկել և օգտագործել կրթական նպատակներով։ Այսպիսով, աբորիգենների համայնքը համաձայնվել է, որ մարդիկ այլևս չեն դիտարկվի որպես մարդիկ։ Շատ կանայք այս լուսանկարներն անելիս իրականում կարողացել են իրենց ավելի տեսանելի դարձնել, այլ ոչ թե թաքցնել իրենց ներկայությունը։ Քեթրին Հյուզը նրանց համեմատել է երեխաների հետ, «որոնք սրտառուչ հավատում են, որ եթե փակեն իրենց աչքերը, անտեսանելի կդառնան»։
Մարքսն ու Դեպրեն նկատել են, որ «թաքնված մայր» կադրերից միայն մի քանիսն ունեն 19-րդ դարում տարածված ձեռքով նկարված հետնապատկերներ (Մարքսն իր գրքում մեջբերում է մի նկար, որտեղ հստակ տեսանելի ֆոնը ներկայացնում է լանդշաֆտ)։
19-րդ դարի երկրորդ կեսին անհայտ լուսանկարիչների կադրեր
Գրականություն
Կատեգորիա:Լուսանկարչության ժանրեր Կատեգորիա:Վիկտորյական դարաշրջան Կատեգորիա:Լուսանկարներ Կատեգորիա:Դիմապատկեր
Պաենասե
Պաենասե (Paenase), գյուղ Էստոնիայի Սաարեմաա նահանգի Մուհու շրջանում։
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 19 մարդ։
Ասլո
Ասլո, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Դիարբեքիրի վիլայեթի Սիլվանի գավառակում ։
Պատմություն
Գյուղն ավերվել է 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։
Բնակչություն
XIX դարի վերջին ուներ 30-32 տուն հայ բնակիչ։
Տնտեսություն
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը այգեգործություն, երկրագործություն և անասնապահությունն էր։
Պատմամշակութային կառույցներ
Ասլոն ուներ 1290 թվականին կառուցված հայկական եկեղեցի ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր