cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Փիլիսոփայություն
Էմպիրիզմ և ռացիոնալիզմ
Աստվածաշնչի՝ որպես վստահելի աղբյուր, առավել ևս՝ որպես միակ ճշմարիտ աղբյուր չլինելու գիտակցումն սկիզբ դրեց իմացաբանական լուրջ բանավեճի։ «Որտեղի՞ց մենք գիտենք ինչ-որ բան», - իրենք իրենց հարց էին տալիս նոր ժամանակների փիլիսոփաները։ Այդ հարցն արդիական էր նաև անտիկ դարերում։ Մինչ Սոկրատն ապրած փիլիսոփաները, որոնք մեծ մասամբ ռացիոնալիստներ էին, ենթադրում էին, որ աշխարհը կարելի է հասկանալ մտածողության միջոցով։ Մտածելով բավական երկար ու ճիշտ՝ կարելի է հասնել իսկական ու անհերքելի ճշմարտությունների, օրինակ, բացահայտել, որ 2+2=4, կամ Պյութագորասի թեորեմը։ Դեռ անտիկ ժամանակներում ռացիոնալիստներին մերժեցին սկեպտիկ-սոփեստները։ Ռացիոնալիզմի խոր ուսումնասիրությունները կատարեց Ռենե Դեկարտը, ով «չար դևի» (գոյ, որ կարող էր խաբել մարդու բոլոր զգայարանները) հայեցակարգի միջոցով ցույց տվեց, որ շրջակա միջավայրի վերաբերյալ միակ գիտելիքը, որ կարելի է ստանալ բացառապես ռացիոնալ եղանակով, հետևյալն է. «Ես մտածում եմ, ուրեմն՝ ես գոյություն ունեմ»։ Մյուս բոլոր հետևությունները կարող են սխալ լինել ։ Դեկարտի հայեցակարգն իր արտահայտություն է գտել, օրինակ, «Մատրիցա» ֆիլմում։
Սպինոզան ու Գոթֆրիդ Վիլհելմ Լայբնիցը ռացիոնալիստական հայացքներ ունեին, իսկ Ջոն Լոկն ու Ջորջ Բերկլիի կարծում էին, թե ողջ ճանաչողությունը տեղի է ունենում սոսկ զգայությունների միջոցով՝ էմպիրիկ եղանակով։ Էմպիրիզմի զարգացման գործում առավելագույն ներդրում է ունեցել Դեյվիդ Հյումը, ով իր աշխատություններում ցույց է տվել, որ մարդկության ողջ գիտելիքները հիմնված են երևույթների դիտարկումների ընդհանրացումների, այսինքն՝ ինդուկտիվ եզրահագումների վրա։ Հյումը սահմանեց ինդուկցիայի խնդիրը. ինդուկտիվ մտածողությունը, ի տարբերություն դեդուկտիվ մտածողության, չունի ռացիոնալ հիմքեր։ Այլ կերպ ասած՝ ոչ մի «ռացիոնալ» հիմք չկա ենթադրելու, թե վաղն արևը կծագի միայն այն պատճառով, որ այն ծագել է նախորդ բոլոր օրերին ։
Իմանուիլ Կանտ
Շատերի կարծիքով՝ Իմանուիլ Կանտը պատկանում է այն փիլիսոփաների թվին, ովքեր նույն մակարդակի վրա են գտնվում Պլատոնի ու Արիստոտելի հետ ։ Նրա փիլիսոփայական աշխատությունները, այդ թվում՝ փիլիսոփայությանը նվիրված ամենահայտնի գրքերից մեկը՝ «Զուտ բանականության քննադատությունը», փիլիսոփայության մեջ սահմանեցին խորը քննադատական վերլուծության նոր չափանիշներ։ Կանտի փիլիսոփայությունը՝ նախ որպես կանտականություն, ապա որպես նեոկանտականություն, մեծ ազդեցություն ունեցավ եվրոպական փիլիսոփայական մտքի վրա։
«Զուտ բանականության քննադատությունը» աշխատության մեջ Կանտն անդրադառնում է ռացիոնալիզմի ու էմպիրիզմի խնդրին, շարադրում նախկին մոտեցումների իր քննադատությունը ու առաջ քաշում ճանաչողության իր հայեցակարգը, որ միավորում է ռացիոնալիզմն ու էմպիրիզմը։ Ներշնչված Կոպեռնիկոսի՝ աստղագիտության ոլորտում իրականացրած հեղափոխությամբ՝ Կանտը մտադրվում է հեղափոխություն կատարել փիլիսոփայության մեջ ։ Կանտը ճանաչողության առարկաները բաժանում է երկու խմբի՝ «ֆենոմեններ» ու «ինքնին իրեր» (noumena)։ «Ինքնին իրերի» վերաբերյալ պնդումները (օրինակ՝ «Աստված գոյություն ունի»), ըսկ Կանտի, հնարավոր չէ ստուգել փորձնական ճանապարհով։ Կանտը կարծում էր, որ մարդուն տրված չեն այդպիսի առարկաներ, և նա ի վիճակի չէ դրանց մասին տեսական գիտելիքներ ստանալ։ Մյուս կողմից, ըստ Կանտի, մարդը, օգտագործելով բանականությունը, իմաստավորում է զգայության միջոցով ստացած տվյալները. դրանք ընկալում է ժամանակի ու տարածության մեջ, խմբավորում (բաժանում առանձին կատեգորիաների), ֆենոմենին տալիս պատճառականություն։ Այսպիսով՝ ճանաչողությունը, Կանտի կարծիքով, չի սահմանափակվում միայն ընկալմամբ, այլ իրենից ներկայացնում է էմպիրիկի ու ռացիոնալի համակցություն ։
Կանտի փիլիսոփայությունը առանձնացնում է իրական օբյեկտները, որոնք էլ հենք «ինքնին իրերն» են ու անհասկանալի, և մարդկային գիտակցության մեջ առկա դրանց արտացոլումները, որոնք համակցված են մարդկային բանականության պրիզմայի միջոցով։ Կանտի փիլիսոփայությունն անպատասխան է թողնում ճանաչման օբյեկտիվության հարցը, քանզի ֆենեմոնների խմբավորումն ու համակցումը կարող են լինել սուբյեկտիվ ։ Այդ հարցն էլ ընկած է ժամանակակից փիլիսոփայության՝ երկու ճյուղերի բաժանվելու հիմքում։ Մայրցամաքային փիլիսոփայությունը պաշտպանում է բացարձակ իդեալիզմի գաղափարը։ Հեգելը աշխարհը ներակայցնում է որպես համակարգ՝ արտահայտված համակցումների ու խմբավորումների միջոցով։ Այդպիսի աշխարհում, օրինակ, տարբեր (այդ թվում՝ ռացիոնալ) քննարկումների միջոցով կարելի է կատարել վերահամակցումներ, վերախմբավորումներ՝ առանձնացնելով փիլիսոփայական նորանոր հայեցակարգեր  ։Վերլուծական փիլիսոփայությունը, սկզբում շարունակելով բրիտանացի էմպիրիկների փիլիսոփայությունը, ենթադրում է կատարված ամեն խմբավորման ու իրական աշխարհի միջև առկա հետադարձ կապի որոնում։ Վերլուծական փիլիսոփայությունն, այսպիսով, ավելի մեծ ուշադրություն է դարձնում դատողության տրամաբանության խստությանը և մասամբ մոտենում է գիտական մեթոդ օգտագործող գիտակարգերին
Գերմանական իդեալիզմ
Իդեալիզմի տեսակները տարածվել են փիլիսոփայության մեջ 18 դարից XX դարի սկզբներին։ Տրանսցենդենտալ իդեալիզմը, որի կողմնակիցը Էմանուել Կանտն էր, արտահայտում էր այն տեսակետը, որ ոչ ամեն ինչն է հասկանալի, քանի որ կան բաներ, որոնք չեն կարող օբյեկտիվ դատողություն ստանալ։ Կանտը գրեց իր «Թույլ պատճառի քննադատությունը», որպեսզի հաշտեցնի հակառակ մոտեցումները՝ ռացիոնալիզմը և էմպիրիզմը, և ստեղծի նոր հիմք մետաֆիզիկան ուսումնասիրելու համար։ Կանտը իր այս աշխատանքի միջոցով ցանկանում էր տեսնել, թե ինչ գիտենք մենք և կենտրոնանալ, թե մեր գիտեցածից ինչն է ճիշտ, այսինքն՝ թե ինչպես գիտենք դա։ Հիմնական թեմաներից մեկն այն էր, որ կան իրականության հիմնարար առանձնահատկություններ, որ մեր գիտելիքներից բացակայում են, մարդկանց կարողությունների բնական սահմանափակման պատճառով։ Չնայած Կանտը պահեց աշխարհի այն նպատակային գիտելիքները, որոնք պահանջում էին օգտագործել բանականությանը հարկադրել հայեցակարգային կամ կատեգորիկ դաշտը, մաքուր զգայական տվյալների միջոցով։ Դաշտը, որ ներառում էր տարածությունը և ժամանակը անկախ մեզանից։ Նա նշեց, որ մեզանից անկախ բաները, անկախ են նաև մեր դատողություններից և ընկալումներից։ Այդ պատճառով էլ նա ամեն պարզ իմաստով իդեալիստ չէր։ Կանտի մեզանից անկախ բաների տեսությունը հակասական է և բավականին բարդ։ Շարունակելով Կանտի գործը՝ Յոհան Գոթլիբ Ֆիխտեն և Ֆրիդրիխ Շելինգը ազատվեցին անկախ աշխարհի գույության մասին իրնեց գաղափարենրին և ստեղծեցին ամեն ինչը հաղթահարող իդելաիստական փիլիսոփայություն։
Գերմանական իդեալիզիմի ամենահատկանշական գործերից է Գեորգ Վիլհելմ Ֆրիդրխ Հեգելի, 1807 թվականին գրված Հոգու ֆենոմենոլոգիան է։ Հեգելը ընդունում էր, որ իր գաղափարները նոր չեն, բայս ըստ նրա ամբողջ նախորդ փիլիսոփայությունը թերի էր։ Հեգելի նպատակն էր ճիշտ ավարտել նրանց աշխատանքը։ Հեգելը պնդում էր, որ փիլիսոփայության 2 նման նպատակներն էին՝ ցույց մարդկային փորձի ակնհայտ հակսությունները տալը (որոնք առաջանում են օրինակ՝ ենթադրյալ հակասություններից դուրս՝ «լինելու» և «չլինելու» միջև) և միաժամանակ լուծել կամ ցույց տալ այդ հակասությունների համատեղելիությունը (լինելը» թե «չլինելը» լուծվում է «դառնալով»)։ Հակասությունների ընդունման և համատեղման այս մեթոդը կոչվում է «Հեգելյան Դիալեկտիկա» ։ Փիլիսոփաներ, որնոք ներշնչված էին Հեգելով, այդ թվում նաև Լյուդվիգ Անդրեաս Ֆուրիբախը, ով կենտրոնացել է մարդկանց այս աշախարհում ինչ-որ բաներ առանց իրնեց հատկանիշների հետ համամետաելու, ընդունել չկարողանալու մեջ։
XX դարի քիչ փիլիսոփաներ են ընդունել իդեալիզմը։ Սակայն էլ ավելի քիչ մարդիկ են ընդունել Հագլեյան դիալեկտիկան։ Էմանուել Կանտի «Կոպեռնիկոսի հեղաշրջումը» նույնպես կարևոր հասկացողություն է ներկայիս փիլիսոփայութան մեջ։
Փիլիսոփայության Դավիթ Անհաղթի սահմանումներ
Հայ նշանավոր փիլիսոփա Դավիթ Անհաղթը իր «Սահմանք իմաստասիրության» երկում տալիս է փիլիսոփայության հետևյալ վեց սահմանումները.
Փիլիսոփայությունը Ռուսաստանում
«Ռուսական փիլիսոփայություն» ասելով կարելի է հասկանալ ինչպես ազգային հատուկ փիլիսոփայությունը, որ զարգացել է ռուսական մշակույթին զուգահեռ, այնպես էլ Ռուսաստանի տարածքում (պատմական Ռաւսաստանում ու ԽՍՀՄ-ում) ապրած տարբեր փիլիսոփաների աշխատությունների ընդհանրությունը ։
Փիլիսոփայակն բուն գործունեությունը Ռուսաստանում սկսվել է XVIII դարի կեսերին։ Մինչ Պետրոս I-ի բարեփոխումները Ռուսական պետությունը մեկուսացված էր ինչպես անտիկ փիլիսոփայության ժառանգությունից, այնպես էլ արևմտյան փիլիսոփայությունից։ Ռուսաստանի՝ մինչև XVIII դարն ընկած պատմությունը երբեմն անվանում են «ռուսական փիլիսոփայության նախաբան» ։ XVIII դարում Ռուսաստանում«Կիևյան-Մոգիլյան ակադեմիա» ազգային համալսարանի միջոցով հաղորդակից են դառնում համաշխարհային փիլիսոփայությանը։ Այդ համալսարանի շրջանավարտների շարքում են ռուս առաջին փիլիսոփաները՝ Ֆեոֆան Պրոկոպովիչը և Գրիգորի Սկովորոդան ։ XIX դարում փիլիսոփայությունը Ռուսաստանում ծաղկում է ապրում, և ձևավորվում են փիլիսոփայական ինքնուրույն ուղղություններ։ ХIX դարի կեսերը համարվում են «ռուսական փիլիսոփայության ոսկեդա», իսկ ХIX դարի վերջերն ու XX դարի սկիզբը՝ «ռուսական փիլիսոփայության արծաթե դար» ։
Ռուսական փիլիսոփայության բնութագրական առաջին առանձնահատկությունը նրա՝ համեմատաբար ուշ շրջանում ձևավորվելն է. այն բխում էր ոչ թե անտիկ փիլիսոփայությունից, ինչպես եվրոպական փիլիսոփայությունը, այլ արևմտյան փիլիսոփայության ազդեցությամբ։ Փիլիսոփայությունը Ռուսաստան է ներթափանցում նոր ժամանակների փիլիսոփայությանը հատուկ սեկուլյարիզացիայի գաղափարներին զուգահեռ և ռուս փիլիսոփաներին աագ բաժանում է երկու խմբի՝ արևմտամետներ, որոնք կողմ էին այդ գաղափարներին, և սլավոնամետներ, ովքեր կոչ են անում պահպանել ռուսական ազգային ու, առաջին հերթին, ուղղափառ եկեղեցական ավանդույթները։ Այս բաժանումը տևեց ողջ XIX դարի ընթացքում։ Պետությունն իր մասնակցությունն ուներ այս հակամարտությանը՝ գրաքննության ենթարկելով «խռովարար մտքերը» և վնասակար փիլիսոփաներին աքսորելով Սիբիր։ Արևմտամետներից էին, օրինակ, Պյոտր Չադեևը, Միխայիլ Բակունինը, Ալեքսանդր Հերցենը, Նիկոլայ Չերնիշևսկին, Վիսարիոն Բելինսկին, Նիկոլայ Ստանկևիչը, Տիմոֆեյ Գրանովսկին, Նիկոլայ Օգարյովը, Վասիլի Բոտկինը, Եվգենի Կորշը։ Սլավոնամետներ էին Ալեքսեյ Խոմյակովը, Իվան Կիրեևսկին, Վլադիմիր Սոլովյովը, Կոնստանտին Ակսակովը, Յուրի Սամարինը ։
Ռուսական փիլիսոփայության երկրորդ առանձնահատկությունը նրա մարդակենտրոնությունն էր։ Ռուսաստանի փիլիսոփաների աշխատությունների թեման մարդն է, նրա ճակատագիրն ու ազատությունը, նրա կյանքի իմաստը։ Ազատության հարցը արդիական էր հատկապես XVIII-XIX դարերում ռուսական ինկքնակալության պայմաններում։ Այդ պատճառով էլ ռուս փիլիսոփաների աշխատություններում գերակշռում են էթիկային, քաղաքական փիլիսոփայությանը, պատմության փիլիսոփայությանն ու կրոնի փիլիսոփայությանը նվիրված ուսումնասիրությունները։ Ռուսական փիլիսոփայությունը որքան ռեասլիըական, նույնքան էլ ուտոպիական է ու նպատակ ունի փոխել աշխարհը։ Եվ պատահական չէ, որ Ռուսաստանում գերակշռել են սոցիալական պրակտիկային նվիրված տեսություններ, ինչպիսիք են, օրինակ, մարքսիզմն ու անարխիզմը ։
XIX դարի վերջին ու XX դարի սկզբին Ռուսաստանի փիլիսոփաները մեծ ներդրում են կատարում փիլիսոփայական տարբեր ուղղությունների զարգացման մեջ։ Ասվածն առաջին հերթին վերաբերում է անարխիզմին (Միխայիլ Բակունին, Պյոտր Կրոպոտկին), մարքսիզմին (Գեորգի Պլեխանով) ու կոսմիզմին (Վլադիմիր Վերնադսկի, Կոնստանտին Ցիլկովսկի, Նիկոլայ Ֆյոդորով)։ ХХ դարի 30-ական թթ. «գիտական կոմունիզմի» դոգմատավորումից հետո Ռուսաստանում (ԽՍՀՄ) փիլիսոփայության զարգացումը կասեցվում է, բազմաթիվ փիլիսոփաներ սպանվում են կամ բանտարկվում։ «Խրուշչովյան հալոցքը» բերեց գրաքննության որոշակի թուլացում, որոշակի գործունեություն ծավալեցին փիլիսոփաներ Մերաբ Մամարդիշվիլին ու Էվալդ Իլենկովը, սակայն փիլիսոփայությայն բնականոն զարգացումը վերսկսվեց միայն ԽՍՀՄ-ի անկումից հետո։ Ներկայումս պետությունը չի խոչընդոտում փիլիսոփաների գործունեությունը ։
Տալա (Օբի վտակ)
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Վերին Օբի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը Օբ գետն է, գետի ենթաավազանը Բիա և Կատուն գետերն են։ Գետի գետային ավազանը (Վերին) Օբ գետն է՝ մինչև Իրտիշի հետ միախառնման կետը։ Տվյալներն ըստ ջրային ռեսուրսների ֆեդերատիվ տեսչության ․
Փիլիսոփայություն
Մայրցամաքային փիլիսոփայության քննադատություն
Շատ քննադատներ նշում են, որ մայրցամաքային փիլիսոփայության ասպարեզին բնորոշ են ինչպես բարոյագիտական, այնպես էլ մեթոդաբանական հարաբերապաշտությունը, և որպես հետևանք՝ «պատուհանը», բացը աշխարհի իրականության հետ։ Օրինակ՝ փիլիսոփայության մեջ վերլուծական ավանդույթների ներկայացուցիչները քննադատում էին մայրցամաքային փիլիսոփաներին նրա համար, որ մայրցամաքային փիլիսոփայության ներսում ցանկացած ուղղության գաղափար պտտվում է, հիմնված է իր շուրջը, առանց շրջակա աշխարհի հետ կապի, որ հնարավորություն չի տալիս գնահատել այս կամ այն ուղղության արժեքը ընդհանուր առարկայական համատեքստում ։ Փիլիսոփայության քննադատական դպրոցի հայտնի ներկայացուցիչ Բերտրան Ռասելը ցույց է տվել մայրցամաքային մտածողության բարոյագիտական հարաբերապաշտությունը, որը, հետևելով հեգելյան տրամախոսությանը, հանգեցրեց հասարակության համար կազմալուծիչ փիլիսոփայական մտքի «լիբերալ» շղթայի. Բենթամ → Ռիկարդո → Մարքս → Ստալին և Ֆիխտե → Բայրոն → Քարլայլ → Նիցշե → Հիտլեր ։ Ռասելի այս միտքը հնչում էր որպես քննադատություն մայրցամաքային փիլիսոփայության հասցեին, ինչպես նաև քաղաքական համատեքստում, ինչպես՝ 1999 թվականի Մարգարետ Թետչերի ելույթը ։ Այլ գիտնականներ ևս քննադատում էին հետմոդեռնիստական մայրցամաքային դպրոցը հարաբերապաշտության և որևէ մեթոդաբանական հիմնակմախքի բացակայության համար։ Ամերիկացի ֆիզիկոս Ալան Սոկալը 1996 թվականին ի ցույց դրեց այն գիտափորձ-կատակի հնարանքով՝ հետմոդեռնիստական ամսագրում հրատարակելով հոդված-ծաղերգություն «քվանտային ձգողության մեկնագիտության (հերմենևտիկա)» մասին, որը բովանդակում էր անմիտ արտահայտությունների հավաքածու ։
Մարքսիզմ
Հեգելի աշակերտներից մեկը՝ Կարլ Մարքսը, պաշտպանում էր աշխարհի՝ մտքի օգնությամբ փոփոխելու տեսակետը և կարծում էր, որ փիլիսոփայությունը ոչ այնքան աշխարհը հասկանալու գործիք է, որքան այն փոխելու գործիք։ Մարքսիստական փիլիսոփայության էությունը հանգում էր նրան, որ կատարյալ հասարակությունը չի կարող լինել դասակարգերի բաժանված, ինչը հասանելի է սեփականության ու մասնավորապես արտադրության միջոցների վերաբաժանման միջոցով։ Վերաբաժանումը պիտի լինի «դասակարգային պայքարի» արդյունք, երբ քանակով գերակշռող «պրոլետարիատն» զգա իր ուժն ու հաղթի «բուրժուազիային»՝ հաստատելով իր դիկտատուրան ։ Մարքսիստական դասական փիլիսոփայությունը գործնականում փորձարկվեց 1917 թվականին Ռուսաստանում տեղի ունեցած հեղափոխության արդյունքում, սակայն Ռուսաստանում կատարյալ հասարակության ստեղծումը ձախողվեց, քանի որ հասարակության շերտավորվածությունը պահպանվեց, և տեղի ունեցավ միայն իշխանության փոփոխություն. բուրժուազիայի փոխարեն իշխանության գլուխ անցան կուսակցականները ։
Մարքսի քաղաքական կանխատեսումներից ոչ մեկը չիրականացան, սակայն նրա փիլիսոփայական, հատկապես վաղ շրջանի աշխատությունները հետաքրքրություն են ներկայացնում նեոմարքսիստների՝ ХХ - ХХI դարերում Եվրոպայում «չափավոր» մարքսիզմի հետևորդների համար։ Չնայած դասական մարքսիզմի մի շարք դրույթների սխալ լինելուն՝ մարքսիստական փիլիսոփայությունը խորապես բացատրում է հասարակության մեջ ընթացող շատ գործընթացներ։ Նեոմարքսիզմի զարգացման առանձնահատկությունն այն է, որ նրա հետևորդները մարքսիզմը փորձում էին տարածել նաև նորաձև այլ տեսությունների վրա։ Պատերազմից անմիջապես հետո նեոմարքսիստները մարքսիզմը համակցեցին ֆրեյդիզմի հետ ու անմիջական մասնակցություն ունեցան Ֆրանկֆուրտյան դպրոցի ձևավորմանը, 1970-ական թվականներին նեոմարքսիստները Մարքսի փիլիսոփայությունը միավորեցին այդ ժամանակ նորաձև ստրուկտուրալիզմի հետ, իսկ 1980-ական թվականներին փորձեցին մարքսիզմը հարմարեցնել այդ ժամանակ շատ երկրներում իշխանության գլուխ անցած պահպանողականներին։ Ներկայումս գոյություն ունեն մարքսիզմի ու ֆեմինիզմի, մարքսիզմի ու պոստստրուկտուրալիզմի հիբրիդներ։ Այսպիսով՝ նեոմարքսիզմը ներկայումս փորձում է միավորվել այն բուրժութկան փիլիսոփայությանը, որն իր ժամանակին այնպես հետևողականորեն մերժում էր Կարլ Մարքսը ։
Ֆենոմենոլոգիա և Հերմենևտիկա
Ֆենոմենոլոգիան փիլիսոփայության 20-րդ դարի ուղղություններից է՝ հիմնադրված փիլիսոփա Էդմունդ Հուսերլի կողմից։ Ֆենոմենոլոգիայի հիմքում ընկած է Հուսերլի ուսուցիչ Ֆրանց Բրետանոյի գիտակցության միտումնականության գաղափարը։ Ֆենոմենոլոգիայում դրվում է մաքուր գիտակցության ճանաչման խնդիրը կամ գիտակցության էության։ Այս նպատակով գոյություն ունի այսպես կոչված ֆենոմենոլոգիական փոխարկումը (պարզեցում), որի արդյունքում ցանկացած առարկա պետք է դիտարկվի որպես գիտակցության հարաբերակից։ Ֆենոմենոլոգիայի խնդիրներից է ոչ թե առարկաների հատկանիշների ուսումնասիրումը, այլ գիտակցության գործընթացների հետազոտումը, որում ձևավորվում է նշանակությունների, արժեքների լայնույթը։ Ֆենոմենոլոգիական փոխարկումը ներառում է իր մեջ գիտակցության արմատական վիճակների՝ փակագծերի մեջ առնելը, որոնք ֆենոմենոլոգիական հետազոտությունների շրջանակում չպետք է նշանակություն ունենան ։
Շարունակելով Հուսերլի ֆենոմենոլոգիան՝ Մարտին Հայդեգերը առաջ քաշեց «հերմնևտիկական (մեկնագիտական) ֆենոմենոլոգիայի» գաղափարը։ Նրա հայեցակարգում հերմենևտիկան հումանիտար գիտությունների մեթոդաբանությունից փոխակերպվում է կեցության ուսմունքի։ Հերմենևտիկայի առարկան հասկացողությունն է. մեկնաբանվում է որպես մարդկային կեցության հիմնական միջոց։ Փիլիսոփայական հերմենևտիկայի հիմունքները նախանշել է Հայդեգերի աշակերտ Հանս-Գեորգ Գադամերը իր «Ճշմարտություն և մեթոդ» աշխատանքում (1960 թ.)։ Հետևելով Հայդեգերին՝ Գադամերը ցույց տվեց հերմենևտիկայի կապը լեզուների հետ։
Նիհիլիզմ և անարխիզմ
Մի շարք փիլիսոփաներ և գրողներ անդրադառնալով մարդու ներքին արժեքներին, սահմանեցին, որ գոյություն չունեն որոշակի հիմքեր հետևելու բարոյական և մշակութային նորմերին։ Այս ուղղությունը անվանվեց «նիհիլիզմ»։ Ամենալայն իմաստով նիհիլիզմը փիլիսոփայական մի ուղղություն է, որը բացառում է կյանքի ենթադրելի իմաստի գոյությունը։ Նիհիլիստիկ աշխարհի պատկերը տվել է Շոպենհաուերը՝ հիմնվելով բուդդիզմի սեփական ընկալման վրա։ Շպենգլերը և Նիցշեն կանխատեսել են նիհիլիզմի տարածումը ամբողջ եվրոպական մշակույթով։ Նիցշեն համարում էր, որ նիհիլիզմը եվրոպական մշակույթի զարգացման տրամաբանական շարունակությունն է, որի արմատները նա տեսնում էր քրիստոնեության կողմից սահմանվող մարդու ապրիոր մեղսավորության մեջ։ Չնայած որ Շպենգլերը և Նիցշեն սահմանեցին նիհիլիզմի հիմնադրույթներն ու պատճառները, նրանց շատ քչերն են համարում նիհիլիստներ։ «Նիհիլիզմ» տերմինը ավելի հավանական է, որ ծագել է Ռուսաստանում, օրինակ Իվան Տուրգենևը գեղարվեստական գրականության մեջ բազմիցս պատկերել է նիհիլիստների կերպարներ։
Նիհիլիզմին դրական են վերաբերվել անարխիզմի փիլիսոփայության ներկայացուցիչները։ Անարխիզմը ենթադրում է պետական, հաճախ նաև կրոնական կառույցների առկայության մերժում։ Անարխիստները մարդու ազատությունը համարում են ամենառաջնային արժեքը՝ բոլոր պետական կառույցները համարելով խոչընդոտներ։ Անարխիզմի մասին պատկերացումները կարելի է նկատել որոշ նախասոկրատյան փիլիսոփաների, այդ թվում՝ Զենոնի մոտ։ Առաջին ժամանակակից փիլիսոփան, ով օգտագործել է «անարախիզմ» տերմինը և սահմանել դրա հիմնադրույթները, եղել է ֆրանսիացի քաղաքական գործիչ Պիեռ Ժոզեֆ Պրուդոնը։
Էքզիստենցիալիզմ
Էքզիստենցիալիզմն արմատավորված է Գեորգ Վիլհելմ Ֆրիդրիխ Հեգելի փիլիսոփայության առանձին ասպեկտների քննադատության մեջ, որն ընդունվում է Արթուր Շոպենհաուերի և Սյորեն Կիերկեգորի կողմից։ Այս դրույթը հիմնավորում է առաջին հերթին փիլիսոփայության՝ մարդուն ծառայելու անհրաժեշտությունը. փիլիսոփայությունը պետք է օգնի մարդուն գոյատևել բարդ աշխարհում։ Այս տեսանկյունից Էքզիստենցիալիզմը ներդաշնակ է պրագմատիզմի հետ, սակայն, ի տարբերություն պրագմատիզմի, Էքզիստենցիալիզմը կանխորոշում է աշխարհի անհեթեթությունը և մարդու իռացիոնալիզմը, ինչպես նաև էքզիստենցիալ ճգնաժամի առկայությունը։ Արդյունքում մարդիկ զգում են ներքին դատարկություն և անհանգստություն։ 20-րդ դարի ամենահայտնի էքզիստենցիալիստներից էր Ժան Պոլ Սարտրը, ով՝ լինելով աթեիստ, կարծում էր, որ Աստծո բացակայությունը «դատապարտում է մարդում ազատության», և ցանկացած մարդ ինքն ինքնուրույն պիտի ընտրի իր գոյության իմաստը և իր արժեհամակարգը։ Էքզիստենցիալիզմին են հարում շատ բանաստեղծներ, որոնց ստեղծագործություններում անդրադարձ է կատարված ներքին դատարկության և անհանգստության թեմաներին, ինչպիսիք են՝ Ալբեր Կամյուն, Ֆեոդոր Դոստոևսկին, Ֆրանց Կաֆկան, Սեմյուել Բեքեթը։
Նշանագիտություն և ստրուկտուրալիզմ
Նշանագիտությունը (սեմիոտիկա) դա դիսցիպլին է, որն առանձնացնում է շրջապատող աշխարհի նշանները և ուսումնասիրում դրանց իմաստն ու փոխկապվածությունը։ Սեմիոտիկայի տարրեր են պարունակում նաև Պլատոնի և Արիստոտելի աշխատանքները։ Ժամանակակից սեմիոտիկան առաջացել է վերլուծական փիլիսոփայության ներսում. այն սահմանվել է Ջոն Լոքի կողմից, իսկ որպես հայեցակարգ հիմնվել է Չարլզ Սանդերս Պերսի շնորհիվ։
Ժամնանակակից նշանագիտական հետազոտությունների մեծ մասն արվել են մարդաբանության և լեզվաբանության հետազոտությունների շրջանակում։
Պոստստրուկտուրալիզմ
Պոստստրուկտուրալիզմի գաղափարը գլխավորապես կապված է ֆրանսիացի փիլիսոփաներ Ժակ Դերիդայի, Միշել Ֆուկոյի, Ժիլ Դելյոզի և Ժակ Լականի անվան հետ։ Պոստստրուկտուրալիզմ անվանումը ենթադրում է՝ ստրուկտուրալիզմի քննադատություն, որն առավել վառ արտահայտված է Դերիդայի աշխատանքներում։ Պոստստրուկտուրալիզմի փիլիսոփայությունը ենթադրում է, որ հնարավոր չէ կատարել տեքստերի վերջնական և սպառիչ մեկնաբանություն, և հետևաբար, կառուցվածքային լեզվաբանությունն ու կառուցվածքային մարդաբանությունն իմաստ չունեն։ Ֆուկոն հավատարիմ էր ավելի արմատական հայացքների. նա կասկածում էր սոցիալական և մարդկային գիտությունների մեջ ճշմարիտ մեկնաբանության գոյությունը, այսինքն կարծում էր, որ սոցիալական և բնական գիտությունները ունեն արմատապես տարբեր բնույթ։
Վերլուծական փիլիսոփայություն
Վերլուծական փիլիսոփայություն հասկացությունը տառացիորեն նշանակում է փիլիսոփայական մեթոդների խումբ, որը շեշտում է մանրակրկիտ բանավեճը, ուշադրությունը բառակազմությանը, դասական և ոչ դասական տրամաբանության օգտագործումը և ամեն քննադատությունից վեր՝ նշանակության մաքրությունը։ Որոշ մարդիկ մտածում են, որ փիլիսոփայակն խնդիրներն առաջանում են լեզվի ոչ ճիշտ օգտագործման կամ տրամաբանության սխալ հասկացման պատճառով, մինչ որոշները կողմ են, որ կան նուրբ փիլիսոփայական խնդիրներ, և որ փիլիսոփայությունը շարունակական է գիտության հետ։ Մայքլ Դամեթն իր «Վերլուծական փիլիսոփայության ծնունդը» աշխատության մեջ առաջ է քաշում մի վարկած, ըստ որի առաջին վերլուծական աշխատությունը Գոթլոբ Ֆրեջի «Հանրահաշվի հիմունքներ»-ն է, որում հեղինակն օգտագործել է լեզվագիտական ոճը՝ վերլուծելով փիլիսոփայական խնդիրները լեզվի միջոցով։ Բերթանդ Ռասելը և Գ.Ե. Մուռը նույնպես համարվում են վերլուծական փիլիսոփայության հիմնադիրները, սկսելով բրիտանական իդեալիզմի ժխտմամբ, ռեալիզմի համար պաշտպանությամբ և շեշտով, որը նրանք դրել էին վերլուծության օրինականության վրա։ Ռասելի դասական աշխատանքները՝ «Մաթեմատիկայի սկզբունքները», On Denoting-ը և Principia Mathematica –ն Ալֆրեդ Նորթ Ուայթհեդի հետ, բացի մեծապես առաջ մղելուց փիլիսոփայության մեջ մաթեմատիկական տրամաբանության օգտագործումը, հող են նախապատրաստում հետազոտական նախագծի համար վերլուծական փիլիսոփայության վաղ ժամանակաշրջանում՝ շեշտելով այնպիսի խնդիրներ, ինչպիսիք են՝ համապատասխան անունների տեղեկանքը, արդյոք գոյությունը սեփականություն է, առաջարկների բնությունը, հստակ նկարագրումների վերլուծությունը, մաթեմատիկայի հիմունքների մասին քննարկումները, ինչպես նաև օնտոլոգիական հայացքների ուսումնասիրելը և նույնիսկ մետաֆիզիկական խնդիրները, որոնք վերաբերում են ժամանակին, էության, մտքի, պահպանողականության և փոփոխության բնությունը, որը Ռասսելը քննարկում էր մաթեմատիկական տրամաբանության օգնությամբ։ Ռասսելի և Մուռի փիլիսոփայությունը 20-րդ դարում զարգացավ որպես Հեգելի և նրա բրիտանացի հետևորդների մասնավորապես և ընդհանուր առմամբ հիպոթեզային փիլիսոփայության մեծ համակարգի քննադատություն, չնայած առանց պատճառների բոլոր վերլուծական փիլիսոփաները ժխտում են Հեգելի փիլիսոփայության ոչ հիպոթեզային լինելը։ Խմբում որոշ դպրոցներ ներառում են տրամաբանական պոզիտիվիզմը և սովորական լեզուն, երկուսն էլ շեշտված Ռասսելի և Ուիթգենշտեյնի «Տրամաբանական Ատոմիզմ»-ի զարգացման հետևանքով, որը սկզբում ընդունվեց դրականորեն, հետագայում՝ բացասական կերպով։
1970-ականներին վերլուծական փիլիսոփաների ավելի երիտասարդ սերունդների կողմից նկատվում էր մի նոր հետաքրքրություն շատ փիլիսոփայական խնդիրների շուրջ։ Դևիդ Լյուիսը, Սոուլ Կրիպկեն, Դերեք Պարֆիտը և այլք ուշադրություն հրավիրեցին փիլիսոփայական և մետաֆիզիկական խնդիրների շուրջ, որոնք արդեն ուսումնասիրվել էին իրենց կողմից տրամաբանության օգտագործման և լեզվի փիլիսոփայության միջոցով։ Այս խնդիրներից առավել ակնառուներից են ազատ կամքին, էսենցիալիզմին, անձնական ճանաչողությանը, ժամանակի զգացողությանը, մտքի բնությանը, օրենքներին, ազատ ժամանակին, նյութական իրերի սեփականության, ձևին վերաբերող հարցերը։ Այն համալսարաններում, որտեղ վերլուծական փիլիսոփայությունը տարածված է, այս խնդիրներն այժմ էլ բուռն քննարկվում են։ Վերլուծական փիլիսոփաները Թիմոթի Ուիլիամսոնի, Օքսֆորդի համալսարանում տրամաբանության պորֆեսոր Ուայքհամի հետ նաև հետաքրքրված են ինքնին՝ վերլուծական փիլիսոփայության մեթոդոլոգիայով՝ հրատարակելով «Փիլիսոփայության փիլիսոփայությունը» գիրքը։ Մշտական վերլուծական փիլիսոփայության մեջ որոշ ազդեցիկ դեմքեր են Թիմոթի Ուիլիամսոնը, Դևիդ Լյուիսը, Զոն Սեարլը, Թոմաս Նիգելը, Հիլարի Փութնամը, Մայքլ Դամմեթը, Պիտր վան Ինվագենը և Սոուլ Կրիպկեն։ Վերլուծական փիլիսոայությունը երբեմն մեղադրվում է քաղաքական դեբատների կամ էսթետիկայի փիլիսոփայական հարցերի հետ չհամագործակցելու մեջ։ Այնուամենայնիվ, Զոն Ռոուլսի Արդարության տեսությունը և Ռոբերտ Նոզիքի «Անարխիա» և State and Utopia աշխատությունների միջոցով վերլուծական փիլիսոփայությունը հարգանք վաստակեց։ Վերլուծական փիլիսոփաները նաև ցույց են տվել խորը գիտելիքներ իրենց՝ էսթետիկայում կատարած բարեփոխումներում՝ շնորհիվ Ռոջեր Սկրուտոնի, Նելսոն Գուդմանի, Արթուր Դանտոյի և այլոց՝ փիլիսոփայության կատարելագործմանը։
Վերլուծական փիլիսոփայության քննադատություն
Վերլուծական փլիսոփայությունը քննադատում են երեք գործոնով՝ առարկայի ու մեթոդաբանության շատ դատման համար և նրան բնորոշ ռեդուկցիոնիզմի համար։ Առաջին դեպքում քննադատվում է սցիենտիզմը, որը գիտական մտածողության իդեալական ներկայացումն է և փորձերը՝ նրան հետևելու։ Երկրորդ դեպքում՝ վերլուծական փիլիսոփայության ներկայի վրա հիմնվելով քննադատները ուշադրություն են դարձնում նրա վրա, որ մեթոդների սահմանափակման հետ կապված վերլուծական փիլիսոփայությունը փաստացի կիրառումն է սահմանափակում էպիսթեմոլոգիայի, գիտության փիլիսոփայության, գիտակցության փիլիսոփայության, լեզվի փիլիսոփայության և էթիկայի որոշ մասերի հարցերով։ Մեթաֆիզիկական հարցերը՝ կյանքի իմաստի հետ կապված հարցերը, դուրս են մնում վերլուծումից՝ ներկա վերլուծական փիլիսոփայությունում։ Երրորդ դեպքում վերլուծումը նշում է, որ վերլուծական փիլիսոփայության մեջ, ինչպես նաև ճշգրիտ գիտություններում, բոլոր մեփոդները գալիս են ռեդուկցիոնիզմի, հարցերի բաժանմանը ավելի հաճախ տրվողների։ Այդպիսով՝ տեղ չի մնում խոլերիզմի՝ միասնության փիլիսոփայության համար։
Գիտության փիլիսոփայությունը վերլուծական ուղղության մեջ
Գիտության փիլիսոփայությունը վերլուծական փիլիսոփայության ամենամեծ ոլորտներից է և վերլուծական ու կոնտինենտալ փիլիսոփայությունների միջև տարբերությունը ցույց տվող լավ օրինակ։ Գիտության վերլուծական փիլիսոփայությունը հիմնականում փորձում է պատասխանել հետևյալ հարցերին՝ «Ինչո՞ւ է աշխատում գիտական մեթոդը», «Ինչպե՞ս է այն աշխատում»։ Նույն ժամանակ, գիտության կոնտինենտալ փիլիսոփայությունը բացատրում է, որ գիտական մեթոդը իրականում չի աշխատում։ Վերլուծական փիլիսոփայության ամենահայտնի փիլիսոփաներն են Թոմաս Կունը, ով նոր տերմիններ է սահմանել՝ «գիտական հեղափոխություն», «պարադիգմա», «պարադիգմի փոփոխություն», Կառլ Փոփերը, ով լավ սահմանել է գիտական տեսությունների հերքելիության չափանիշը, և Ուիլարդ Քուայնը, ով հայտնի է մաթեմատիկական տրամաբանության մեջ իր ներդմամբ և էմպիրիզմի ավելի խիստ սահմանմամբ։ Կառլ Փոփերը օգտագործել է իր հերքելիության չափանիշը հասարակական համակարգերի հանդեպ, օրինակ՝ իր հայտնի «Բաց հասարակությունը և իր թշնամիները»։ Գիտության փիլիսոփայության մեջ շատ հարցեր բաց են մնում և ներկայումս լայնորեն քննարկվում են հատուկ գրականության մեջ։
Պրագմատիզմ
Պրագմատիզմը ամերիկյան փիլիսոփայության ավանդույթն է, որը կապված է Չարլզ Սանդերս Պերսի, Ուիլյամ Ջեյմսի և Ջոն Դյուիի աշխատանքների հետ։ Պրագմատիզմի փիլիսոփայությունը հերքում է մետաֆիզիկայի իմաստավորությունը և վերասահմանում է առարկայի մի մասի ճշմարտությունը որպես ժամանակավոր համաձայնություն այն մարդկանց միջև, ովքեր ուսումնասիրում են այն։ Պրագմատիզմի փիլիսոփայությունը չի որոնում ճշմարտությունը, այլ քննադատորեն վերլուծում է տարբեր գաղափարներ, դիտարկելով իրենց օգտակարությունն ու կիրառելիությունը։ Այդ ձևով փիլիսոփայական գաղափարները՝ պրագմատիզմի տեսանկյունից հաճախ դիտարկվում են որպես որոշ գործիքներ, որոնք նախատեսված են մարդու գործունեության համար։ Այդպիսի մոտեցումը կոչվում է «ինստրումենտալիզմ»։ Համապատասխանաբար՝ պրագմատիստները հաճախ զբաղվում են շատ կիրառական հարցերով։ Օրինակ՝ Ջոն Դյուին հայտնի է իր ներդրման համար՝ կրթության փիլիսոփայության մեջ։
Տրամաբանության կատարելագործում
Մինչև XIX դարի վերջը տրամաբանությունը նույնն էր, ինչ Արիստոտելի ժամանակներում։ Կար նույնիսկ կարծիք, որ տրամաբանությունը կատարեգործել հնարավոր չէ։ Օրինակ՝ Կանտը ասում էր, որ Արիստոտելի տրամաբանությունը իդեալական է։ Չնայած դրան, XIX դարի կեսին հայտնվեցին Ջորջ Բուլի և Օգաստես դե Մորգանի հետազոտությունները, որոնք հեռանկար էին բացում՝ տրամաբանության զարգացման համար։ XIX և XX դարերի սահմանագծում իրարից անկախ՝ գերմանացի մաթեմատիկոս Գոտլոբ Ֆրեգեն և անգլիացի վերլուծական փիլիսոփաներ Բերտրան Ռասելը և Ալֆրեդ Նորթ Ուայտհեդը հրապարակեցին հետազոտություններ, որոնք հիմնաքար դարձան ավելի կատարելագործված տրամաբանական համակարգերի համար՝ պրեդիկատների և մոդալ տրամաբանությունների։ Այս արդյունքները թույլ տվեցին զգալիորեն կատարելագործել մաթեմատիկայի աքսիոմացումը, ինչպես նաև դարձան Կուրտ Գյոդելի հետազոտությունների համար սկզբնական կետ, որոնք բերեցին իր անամբողջության թեորեմի ապացուցմանը, շատերի կարծիքով՝ ամենակարևոր արդյունքի՝ տրամաբանության ոլորտում, Արիստոտելից հետո։ Գեդելի անամբողջության թեորեմը մեծ սահմանափակումներ է դնում և՛ գիտական, և՛ փիլիսոփայական էպիսթեմոլոգիական համակարգի վրա։ Տրամաբանության կատարելագործման մեջ հաջողությունները վերլուծական փիլիսոփայությանը վերլուծման նոր գործիքներ ընձեռնեցին։
Պոզիտիվիզմ
Պոզիտիվիզմի միտքը, ենթադրությունները, որ բոլոր հասարակական գիտությունները՝ փիլիսոփայությունը ներառյալ, կփոխարինվեն ճշգրիտ գիտություններով, հնչեցվել է դեռ XIX դարի սկզբում՝ Օգյուստ Կոնտի կողմից։ Վերլուծական փիլիսոփայությանը տրամաբանական-մաթեմատիկական մոտեցումը հասավ իր գագաթնակետին Վիեննական ակումբի հանդիպումների ժամանակ։ Այնտեղ ներառված էին բոլոր հայտնի մաթեմատիկոսներն ու փիլիսոփաները, ինչպես Կարլ Փոփերն ու նրա աշակերտ Բերտրան Ռասելը և Լյուդվիգ Վիտգենշթայնը։ Ակումբը՝ իր գործունեության շնորհիվ, ձևավորեց «նեոպոզիտիվիզմի» կամ «տրամաբանական պոզիտիվիզմի» փիլիսոփայությունը, պնդելով, որ փիլիսոփայության մեջ ցանկացած պնդում պետք է բավարարի ստուգման չափանիշին։ Այդպիսի մոտեցումը կոչվում է «վերիֆիկացիոնիզմ»։ Չնայած դրան, փիլիսոփայության մեջ՝ վերիֆիկացիոնիզմը կիրառելու երկար ու անպտուղ փորձերից հետո, տրամաբանական պոզիտիվիզմի կողմնակիցների քանակը նվազեց։ Նեոպոզիտիվիզմի արդյունավետության մասին իր աշխատանքներում մտածմունքներն է գրել Ուիլլարդ Կուայնը։ Իր նախկին դիրքից հրաժարվեց նաև Վինգենշթայնը։
Լեզվի և գիտակցության փիլիսոփայություն
Վերլուծական փիլիսոփայության սկզբնական կազմավորման շրջանակներում բազմաթիվ փիլիսոփաներ՝ XX դարի առաջին կեսում մեծ ուշադրություն դարձրեցին փիլիսոփայության լեզվին։ Ե՛վ Գոտլոբ Ֆրեգեն, և՛ Բերտրան Ռասելը մաթեմատիկական տրամաբանության զարգացման ընթացքում զբաղվել են լեզվային արտահայտությունների ու իմաստի միջև կապի հարցերով։ Եղել են որոշ փարձեր՝ լեզվի բաժանման ամենապարզ իմաստի մասնիկների և նրանց՝ զարգացված տրամաբանական մեքենային կապելու։ Լեզվի փիլիսոփայության զարգացման մեջ մեծ ներդրում են ունեցել Ջոն Սերլը, Ալֆրեդ Տարսկին և Դոնալդ Դևիդսոնը։ Չնայած դրան, լեզվաբանությունը ճշգրիտ առարկա դարձնել չհաջողվեց։ Դրա փոխարեն որոշ սկեպտիցիզմ առաջացավ լեզվի հանդեպ ռեդուկցիայի գործածաման իմաստի շուրջ։
Չնայած լեզվի փիլիսոփայության ոլորտում հետազոտությունները դեռ շարունակվում են, XX դարի երկրորդ կեսից վերլուծական փիլիսոփայության մեջ ավելի են կարևորում գիտակցության փիլիսոփայությունը։ Գիտակցության փիլիսոփայությունը գլխավորապես փորձում է հասկանալ հենց գիտակցության ընդհանուր բնույթը։ Շատ ոչ փիլիսոփաներ, ներառած կենսաբաններին, հոգեբաններին, արհեստական ուղեղի ոլորտում զբաղված մասոնագետներին, աշխատում են այդ ուղղությամբ, ամեն մեկը՝ իր տեսանկյունից։ Փիլիսոփայական տեսանկյունից՝ գիտակցության վերաբերյալ ամենակարևոր հարցը կապված է Դեկարտի ստեղծած դուալիզմի սկզբունքի արդարացման հետ։ Երկրի վրա մարդկանց մեծամասնությունը հավատում են այդ սկզբունքին, մարմնի նյութական գոյատևմանը և նույն ժամանակ մարդու գիտակցության, կամ նրա մասի, օրինակ՝ հոգու, ոչ նյութականությանը։ Նույն ժամանակ շատ հետազոտողներ հակված են ինքնության տեսությանը, մտածելով, որ ամեն մի հոգեբանական վիճակին համապատասխանում է մարդու ուղեղի ինչ-որ ֆիզիկական վիճակ։ Գիտակցության փիլիսոփայության մեջ իրենց ներդրման համար հայտնի են Հիլարի Պանթեմը, Ռոջեր Պենրոուզը, Դենիել Դենեթը և այլք։
Կոսմիզմ և տրանսհումանիզմ
Կոսմիզմը, որը առաջացել է 19-րդ և 20-րդ դարերում, քննարկում է մարդկության հետագա զարգացումը՝ կենսաբանական սահմանափակումներից, այսինքն՝ անմահության, մտքի ազատության, ինչպես նաև մարդու՝ Երկրի վրա բնակվելու սահմանափակման ու տիեզերքում բնակվելու շրջանակներում։ Փիլիսոփայական տեսանկյունից երկուսն էլ կապվում են էվոլուցիայի տեսության ընդհանրացման հետ։ Առաջին դեպքում մարդը «մետաէվոլուցիայի» է ենթարկվում՝ ինքնուրույն զարգացնում է իրեն, դառնալով ավելի կատարյալ կենսաբանական կամ կենսատեխնիկական տեսակ։ Երկրորդ դեպքում էվոլուցիայի գործունեության ծածկույթը համալրվում է նոր, երկրային էվոլուցիայի հետ կապ չունեցող տարածքով՝ տիեզերքով։ Երկու դեպքում էլ ենթադրվում է էվոլուցիայի անցումը նոր, մարդու կողմից կառավարվող փուլ։ Կոսմիզմի դրույթները առաջին անգամ ձևակերպել է ամերիկացի փիլիսոփա Ջոն Ֆիքսը։ Կոսմիզմը սկզբում ավելի մեծ տարածում գտավ Ռուսաստանում։ Այն, առաջին հերթին, կապված է Կոնստանտին Ցիոլկովսկու, Նիկոլայ Ֆյոդորովի, Ալեքսանդր Չիժեվսկու, Վլադիմիր Վերնադսկու և այլ անունների հետ։
20-րդ դարի երկրորդ կեսից կոսմիզմը սկսեց աշխարհում անվանվել տրանսհումանիզմ։ Տրանսհումանիզմը ունի նույն խնդիրները, ինչ կոսմիզմը, սակայն ավելի շատ է շեշտվում մարդու վերափոխումը։ Կենսաբանական գիտությունների ու արհեստական բանականության զարգացման հետ կապված նոր տեխնոլոգիաների շրջանակներում տրանսհումանիզմի ժամանակակից քննարկումը դառնում է ավելի արդիական։ Կոսմիզմն ու տրանսհումանիզմը գիտա-տեխնոլոգիական զարգացման և սցիենտիզմի օգուտն են շեշտում, սպասում են գիտության հաղթանակին՝ մարդու ամենակարևոր խոչընդոտի դեմ՝ իր մահացության։ Կոսմիզմի ու տրանսհումանիզմի փիլիսոփայությունը շարունակում է ձևավորվել. այժմ կոսմիզմի մտքին այլ կերպ են նայում Եվրոպայում։ Տրանսհումանիզմը քննադատվում է անկանխատեսելի հասարակական հետևանքներ ունենալու համար, նրա վերջնական արտադրանքը կապվում է Ֆրիդրիխ Նիցշեի գերմարդու մտքի հետ։ Միջին կարծիքն ասում է, որ տրանսհումանիզմը «շատ վտանգավոր ընթացք» է, սակայն «տրված տարբերակներից ամենալավը» և, հնարավոր է, անխուսափելին։
Փիլիսոփայություն և հասարակություն
Ամենօրյա կյանքում փիլիսոփաների և փիլիսոփայության հանդեպ հարաբերությունը ոչ միշտ է դրական, իսկ փիլիսոփայություն առարկայի մասին պատկերացումը շատ սխալներ ունի։ Օրինակ, հայերենում «փիլիսոփայել» բառը ունի բացասական երանգ՝ իմաստակել։ Չնայած դրան, փիլիսոփայության ներդրումը հասարակության մեջ դժվար է գերագնահատել։
Մի կողմից, փիլիսոփայության ուսումնասիրումը մարդու վրա լավ ազդեծություն է թողնում, օգնում է ճիշտ կողմնորոշվել բարիության և ճշմարտության հարցերում։ Փիլիսոփայության իմացությունը փրկում է մարդուն առօրյա մտածողության նեղ սահմաններից, օգնելով ուրիշ մարդկանց հետ լեզու գտնել։ Փիլիսոփայության ուսումնասիրումը՝ ըստ որոշ ցուցանիշների զարգացնում է մտածողությունը ավելի լավ, քան այլ առարկաները։ Օրինակ, բրիտանական «The Economist» ամսագրի հետազոտության արդյունքը ցույց տվեց, որ բակալավր ուսանողները, ովքեր ավարտում էին հենց փիլիսոփայական ֆակուլտետ, միջին բալերով առաջինն են մասնագիտական բժշկական, գործարարության և իրավական դպրոցներ ընդունելության թեստերի ժամանակ։
Մյուս կողմից, փիլիսոփայությունը ավելի մեծ ազդեծություն է թողնում մարդկային հասարակության վրա։ Օրինակ, Կոնֆուցիոսի և Լաո Ցզիի փիլիսոփայական գաղափարները կանխորոշեցին Չինաստանի հետագա զարգացումը մի քանի հազարամյակ առաջ։ Պատերազմներն ու հեղափոխությունները սկսվում են ոչ թե զենքից, այլ փիլիսոփայությունից։ Օրինակ, մարքսիզմի փիլիսոփայության տարածումը ի վերջո բերեց Ռուսաստանում հեղափոխության 1917 թ.-ին, կամ ֆրանսիական լուսավորության գաղափարը բերեց ֆրանսիական մեծ հեղափոխության և այդ նույն փիլիսոփայության հիմքի վրա ստեղծվեց ԱՄՆ-ն։ Մեր օրերում տեղի ունեցող բազմաթիվ գունավոր հեղափոխությունները, որոնք՝ ըստ որոշ դավադրության տեսությունների ֆինանսավորվում են Ջորջ Սորոսի կողմից, Կարլ Փոփերի՝ Սորոսի ուսուցչի, փիլիսոփայության ուղիղ շարունակությունն են։ Նիցշեն նկարագրում է փիլիսոփային որպես «տարօրինակ պայթուցիկ նյութ, որի առջև ամեն բան վտանգի տակ է», իսկ ամերիկյան փիլիսոփա Ռալֆ Էմերսոնը նկատել է՝ «Վախեցեք, երբ Աստված դուրս է թողնում անհանգիստ մտածողին մոլորակի վրա։ Այդ դեպքում ամենինչ վտանգվում է»։
Փիլիսոփայությունը որպես աշխարհայացք
Աշխարհայացքը՝ մարդկանց գիտելիքների, համոզմունքների, մտածմունքների, հավատալիքների գաղափարների ամբողջականացված, արժեքավորված հայացքների համակարգ է։ Փիլիսոփայությունը լինելով մարդու, հասարակության և բնության վերաբերյալ առավել նդհանրացված հայացքների համակաչգ դրսևորվում է որպես աշխարհայացք։ Իհարկե «աշխարհայացք» հասկացությունը ավելի լայն է «Փիլիսոփայություն» հասկացությունից։ Հետևաբար փիլիսոփայությունը ընդգրկվում է աշխարհայացքում։ Աշխարհայացքը և փիլիսոփայությունը իրականության արտացոլման տարբեր խորությունների արդյունք են։ Աշխարհայացքը սկսվում է աշխարհազգացողություններից։ Այս մակարդակում իմաստավորվում է կեցության արտաքին արտահայտությունները, երևույթների աշխարհը։ Այդ գործընթացի աստիճանական խորացումը դրսևորվում է աշխարհըմբռնումով։ Այդպիսի ճանաչողությունը հիմնվում է զգայական փորձի վրա։ Այստեղ հստակեցվում է երևույթների ու գործընթացների փոխկախվածությունը, իմաստավորվում է նմանության ու տարբերության բնույթը։ Աստիճանաբար ճանաչողությունը խորանում և ըմբռնվածը արտահայտվում է հասկացուղությունների միջոցով։
Սիկա (գյուղ, Ռիուգե շրջան)
Սիկա (Sika), գյուղ Էստոնիայի Վիրումաա նահանգի Ռիուգե շրջանում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Վիրումաա նահանգի Ռիուգե շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղեր
Գերան (Ամասիայի գավառ)
Գերան, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիայի վիլայեթի Ամասիայի գավառում ։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Դեմիդովսկի (Վերխնեդոնսկի շրջան)
Դեմիդովսկի (Демидовский), գյուղակ (խուտոր) Ռուսաստանի Դաշնության Ռոստովի մարզի Վերխնեդոնսկի շրջանում։ Մտնում է Տուբյանսկի գյուղական համայնքի կազմի մեջ։
Կատեգորիա:Ռոստովի մարզի Վերխնեդոնսկի շրջանի բնակավայրեր
Թամզարա (ալբոմ)
Թամզարա, Ինգա և Անուշ Արշակյանների 2-րդ ստուդիական ալբոմը։
Հղումներ
Կատեգորիա:Ինգա և Անուշ Արշակյանների ալբոմներ
Տրուդոլյուբ (գյուղ, Միրգորոդի շրջան)
Տրուդոլյուբ (Трудолюб), գյուղ Ուկրաինայի Պոլտավայի մարզի Միրգորոդի շրջանում։ Բնակավայրը նախկինում նաև անվանվել է Պարկ-Տրուդոլյուբ։
2001 թվականի տվյալներով Տրուդոլյուբ գյուղում բնակվում էր 517 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Պոլտավայի մարզի Միրգորոդի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Ռոկաֆորցատա
Ռոկաֆորցատա  ( Roccaforzata ), կոմունա Իտալիայում, Ապուլիա մարզում՝ Տարանտո գավառում։
Բնակչությունը կազմում է 1815 մարդ (2008 թվական), բնակչության խտությունը կազմում է 350 մարդ/կմ²։ Զբաղեցնում է 5 կմ² տարածք։ Փոստային ինդեքսն է՝ 74020։ Հեռախոսային կոդը՝ 099։
Ժողովրդագրություն
Բնակչության թվաքանակի փոփոխությունները.
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր
Գրաբի
Գրաբի (Граби), գյուղ Ուկրաինայի Ժիտոմիրի մարզի Կորոստենի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1540 թվականին։
2001 թվականի տվյալներով Գրաբի գյուղում բնակվում էր 208 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 1193 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 174,35 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Ժիտոմիրի մարզի Կորոստենի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1540 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Ակարաու
Քաղաքի տոնը նշվում է հուլիսի 31-ին։
Պատմություն
Քաղաքը հիմնադրվել է 1849 թվականին։
Աշխարհագրություն
Կլիման տարածքում կիսաանապատային է։
Կատեգորիա:Բրազիլիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Սեարա նահանգի բնակավայրեր Կատեգորիա:1849 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Ֆոնտանետո Պո
Ֆոնտանետո Պո (Fontanetto Po), կոմունա Իտալիայում, Պիեմոնտ մարզում։ Մտնում է Վերչելի գավառի կազմի մեջ։ Զբաղեցնում է 23 կմ² տարածք։ Բնակչությունը 2008 թվականի տվյալներով 1233 մարդ է։ Հեռախոսային կոդը՝ +39 0161։ Փոստային ինդեքս 13030։ Խտությունը՝ 54 մարդ/կմ²։
Կոմունայի հովանավորն է Սուրբ Բոնոնիոն։
Ժողովրդագրություն
Բնակչության աճ.
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր
(9541) Մագրի
(9541) Մագրի (Magri), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1983 թվականի փետրվարի 11-ին Էդվարդ Բոուելի կողմից Անդերսոն Մեսայում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,205237 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 1,9969 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,4136 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1196,14 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,300969 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 5,97° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1983 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Էդվարդ Բոուելի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Կարան-Ելգա (գյուղ, Տույմազինսկի շրջան)
Կարան-Ելգա (Каран-Елга, Ҡаранйылға), գյուղ Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Տույմազինսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2009 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 19 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Տույմազինսկի շրջանի բնակավայրեր
Իլ-14 ինքնաթիռի աղետը Գրեմ-Բելլ կղզում (Ֆրանց Իոսիֆի Երկիր)
1963 թվականի հոկտեմբերի 20 -ին՝ կիրակի, Գրեմ-Բելլ (Ֆրանց Իոսիֆի Երկիր) կղզում աղետի է ենթարկվել Իլ-14 ինքնաթիռը, ինչի արդյունքում զոհվել է 7 մարդ։
Ինքնաթիռ
ԽՍՀՄ-04197 Իլ-14 օդանավը (գործարանային համարը՝ 147001326, սերիականը՝ 13-26) թողարկվել էր 1957 թվականի մարտի 29-ին «Աշխատանքի Դրոշ» ՄՄԳ -ի կողմից և ի սկզբանե ուներ ԽՍՀՄ-Н624 համարը։ Ընդունվել էր Բևեռային ավիացիայի կառավարություն։ Հետագայում ինքնաթիռը վերագրանցվել է և ստացել 04197 համարը ։ Աղետի պահին օդանավն ուներ 8051 ժամ թռիչքաժամանակ ։
Թռիչքի ընթացք
Հոկտեմբերի 20 -ին ինքնաթիռը պետք է իրականացներ սառույցի հետախուզում Ֆրանց Իոսիֆի Երկրի մոտակայքում «Ինդիգիրկա» սառցահատի շահերից ելնելով։ Նրան օդանավավարում էր 254 թռիչքային ջոկատի անձնակազմը ՝ բաղկացած հրամանատար Ն.Վ. Միրոնենկոյից, երկրորդ օդաչու Կ.Ե. Սաունինից, նավարկիչ Պ.Պ. Պոտապովից, օդանավի մեխանիկ Ի.Մ. Աբրամչենկոյից և բորտռադիստ Լ.Ս. Օվչիննիկովայից։ Որպես դիտորդներ ինքնաթիռում գտնվում էին ԱԱԳՀԻ-ի երկու աշխատակիցներ՝ հիդրոլոգներ Ն.Պ. Իրեցկին և Դ.Ն. Մուրատովը ։
Ժամը 08:20-ին (այստեղ և հետագայում Մոսկվայի ժամանակով) Իլ-14 օդանավը դուրս է եկել Ալեքսանդրի Երկրի Նագուրսկայա օդանավակայանից։ Թռիչքն անցնում էր բարդ եղանակային պայմաններում։ Համաձայն եղանակի կանխատեսման՝ թռիչքի ողջ ուղեգծի երկայնքով 100-200-ից մինչև 2500-3000 մետր բարձրությամբ երկինքը ծածկված էր համատարած բազմաշերտ ամպամածությամբ։ Կային տեղումներ (ձյուն, մանրամաղ անձրև), մարախուղ, ամպերի սառցակալման վտանգ։ Տեսանելիությունը չէր գերազանցում 4 կմ-ը։ Թռիչքի ընթացքում եղանակային պայմանները շարունակում էին վատանալ։
Ինքնաթիռի գտնվելու վայրի մասին վերջին զեկույցը ստացվել է 10։ 55-ին։ Ժամը 10:30-ի դրությամբ անձնակազմը հաղորդել է կոորդինատները 81.33333°N, 60°W (Հոֆմանի կղզուց հյուսիս), ընթացքի ուղղությունը՝ 1100 և թռիչքի բարձրության տեսողական գնահատականը՝ 200 մետր։ Միջադեպը հետաքննող հանձնաժողովի եզրակացությունների համաձայն՝ այդ ժամից մինչև ժամը 11:50-ը ինքնաթիռը հետևել է Գրեմ-Բելլ կղզուց հյուսիս, այնուհետև շրջանցել է նրան արևելքից և հարավից և հայտնվել է մոտավորապես 6 կմ լայնությամբ Մորգանի նողուցում։
Ժամը 11:50-ին ինքնաթիռը կապի մեջ մտավ Գրեմ-Բելլ կղզում գտնվող օդանավակայանի հետ, որտեղ նախատեսում էր իրականացնել վայրէջքը, և հարցրել ուղղորոշման անկյուն վերցնելու համար նշան, ինչից հետո նրա հետ կապն ընդհատվել է ։
Աղետի հանգամանքներ
Հանձնաժողովի կարծիքով՝ ստանալով ուղղորոշման անկյունը, ինքնաթիռի անզնակազմն սխալ եզրահանգում է արել առ այն, որ բարձր ափերով Մորգանի նեղուցի նեղությունն անցել է և թեքվել է դեպի Գրեեմ-Բելի օդանավակայանը։ Կառուցվածքային թերությունների պատճառով ինքնաթիռի ունեցած ռադիոբարձրաչափը և ռադիոռադարը ցույց չեն տվել կղզու ափով իջնող սառցադաշտի զանգվածայնությունը։ Սահմանափակ տեսանելիության պայմաններում, ըստ հանձնաժողովի գնահատականի, որը կազմել է 1-2 կմ, ինքնաթիռի անձնակազմը ժամը 12:00-ի սահմաններում բախում է թույլ տվել ծովի մակերևույթից մոտ 150 մետր բարձրության վրա գտնվող սառցադաշտի հետ, որից հետո ինքնաթիռը թռել է ևս 750 մետր, կրկին բախվել է 200 մետր բարձրության վրա գտնվող սառցադաշտին, փլուզվել և այրվել ։
Պատահարի վայրի որոնումները բարդացված էր վատ եղանակի պատճառով ։ Հոկտեմբերի 23-ին օդանավի բեկորները հայտնաբերելիս սառել էր հրդեհի հետևանքով առաջացած սառցադաշտը։ Հաջողվել է գտնել ինքնաթիռում գտնվող յոթ անձանցից միայն չորսի մարմինները ։
Պատճառներ
Հանձնաժողովը աղետի պատճառ է համարել թռիչքների անցկացման հրահանգի (ԹԱՀ ГА-58) և սառցե ավիացիոն հետախուզության անցկացման ղեկավարության խախտումը։ Ինքնաթիռի անձնակազմը խախտել է այդ փաստաթղթերի դրույթները, որոնք սահմանում են նվազագույն թույլատրելի օդերևութաբանական պայմանները, որոնց դեպքում թույլատրվում են թռիչքներ ձյան ծածկած կղզիների և կղզեխմբերի մոտակայքում։  Այլ աղբյուրներ ուշադրություն են հրավիրում բարդ օդերևութաբանական պայմանների վրա, որոնք հանգեցրել են սարքավորումների կողմնորոշման կորստին և ռադիոլոկացիոն սարքավորումների թերություններին։
Հիշատակ
1964 թվականի հունվարի 14-ին Արխանգելսկի մարզպոլկոմը որոշում կայացրեց Հրեեմ-Բելլ կղզու Ավազե հրվանդանը (ամենաարևմտյան հրվանդանը Գրեեմ-Բելլ կղզում) վերանվանել Յոթերի հրվանդան՝ ի հիշատակ զոհված հիդրոլոգների և անձնակազմի անդամների ։
Սիկա (գյուղ, Վիռու շրջան)
Սիկա (Sika), գյուղ Էստոնիայի Վիրումաա նահանգի Վիռու շրջանում։
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 66 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Վիրումաա նահանգի Վիռու շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղեր
Միոնեմներ
Միոնեմներ (< միո․․․ և հուն․ թել), նախակենդանիների ցիտոպլազմայում, մարմնի մակերևութային շերտերում գտնվող սպիտակուցային թելիկներ։ Լինում են հարթ կամ լայնակի մանրագծված և մկանաթելիկների նման օժտված են կրկնակի ճառագայթաբեկման հատկությամբ։ Կազմված են մի քանի տասնյակ, հաճախ՝ հարյուրավոր թելիկներից, որոնց տրամագիծը 3-25 նմ է։ Կծկվելիս միոնեմները հաստանում են, որից նախակենդանու մարմինը կամ մասերը (օրինակ, շոշափուկները, ըմպանը) ձևափոխվում են։
Կատեգորիա:Բջջաբանություն
Վոլոժինի գետտո
Վոլոժինի գետտո (1941 թվականի օգոստոս – 1943 թվականի ամառ), հրեական գետտո, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին նացիստական Գերմանիայի զորքերի կողմից Բելառուսի օկուպացիայի ընթացքում հրեաների հալածանքների ու ոչնչացման շրջանակներում Բելառուսի Մինսկի մարզի Վոլոժին քաղաքի հրեաների բռնի վերաբնակեցման վայր։
Վոլոժինի օկուպացում
Պատերազմից առաջ Վոլոժինի հրեա բնակիչների թվաքանակը կազմել է 1434 մարդ։
Քաղաքը վերմախտի զորքերի կողմից օկուպացվել է 1941 թվականի հունիսի 25-ին (26-ին ), և մնացել նրանք վերահսկողության ներքո երեա տարի՝ մինչև 1944 թվականի հուլիսի 5-ը ։
Քաղաքի բուրգոմիստր նացիստները նշանակել են Ստանիսլավ Տորսկուն (Stanislaw Torsky), որն ուներ ծայրահեղ հակասեմական հայացքներ ։
Գետտոյի ստեղծում
Քաղաք մտած զինվորներն անմիջապես սպանել են մի քանի հրեաների։ Հաջորդ օրը՝ 1941 թվականի հունիսի 26-ին, գեստապոն բռնի կերպով ստեղծել է 12 մարդուց բաղկացած յուդենրատ։ Բուրգոմիստրն իր ղեկավարման հենց երկրորդ օրը հրամայել է ձերբակալել 11 հրեաների (նրանց թվում են եղել քաղաքի բժիկն իր դստեր հետ), որոնց գազանաբար ծեծել են ու գնդակահարել ։
1941 թվականի օգոստոսին Վոլոժինում ստեղծվել է հրեական գետտո, ուր տեղափոխվել են Վոլոժինի, Վիշնևոյի, Օշմյանիի ու մոտակա գյուղերի հրեաները՝ ընդհանուր առմամբ 3500 մարդ ։
Օկուպացիայի կարճ ժամանակ հետո ստեղծվել է հականացիստական դիմադրության հրեական ընդհատակյա խումբ ։
Պայմանները գետտոյում
Հրեաները կատարել են հարկադիր աշխատանք, ենթարկվել տանջանքների, մատնվել սովի, շատերին սպանել են հրապարակայնորեն ։
Տեղաի բնակիչները, որոնք երբեմն փորձել են օգնել հրեաներին սննդով, դաժանորեն պատժվել են ։
Գետտոյի ոչնչացում
ԽՍՀՄ արտակարգ Պետական հանձնաժողովի հետ համագործակցող Վոլոժինի հանձնաժողովը 1945 թվականի հունիսի 13-ի արձանագրությունում պաշտոնապես ամրագրել է, որ Վոլոժինի շրջանում նացիստների ու նրանց դաշնակիցների կողմից սպանված խաղաղ բնակիչների մեծ մասը եղել են հրեաներ։ Նրանց թվում են եղել Վոլոժինի եշիվայի վերջին 64 աշակերտները ։