cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Խաչակրաց արշավանքներ
Պատճառներ
Չնայած Ռեկոնկիստան Եվրոպայի քրիստոնյաների և մուսուլմանների պայքարի ամենացայտուն օրինակն էր, այն միակը չէր։ Վիկինգ Ռոբերտ Գվիսկարը նվաճել էր Կալաբրիան 1057 թվականին և պահում էր այդ նախկին բյուզանդական տարածքն ընդդեմ Սիցիլիայի մուսուլմանների։ Քաղաք-պետություններ Պիզան, Ջենովան և Կատալոնիան պայքարում էին ընդդեմ Մալյորկայի մուսուլմանների և ազատել էին Իտալիայի ու Կատալոնիայի ափերը մուսուլմանների արշավանքներից։ Իսկ ավելի վաղ Սիրիայի, Լիբանանի, Պաղեստինի, Եգիպտոսի քրիստոնյա տարածքները գրավված էին մուսուլմանների կողմից։ Տարածքները հավատքային թշնամուն կորցնելու երկար պատմությունը Բյուզանդիայի կայսր Ալեքսիոս Ա-ի օգնության խնդրանքին արձագանքելու հող էր նախապատրաստել։
Բյուզանդիայի թուլությունը երևաց Մանազկերտի ճակատամարտում կրած պարտության շնորհիվ։ Եվ չնայած Ալեքսիոսի խնդրանքին՝ Հռոմի Պապը իշխանության համար պայքարի պատճառով չկարողացավ դիմել Գերմանիայի կայսերը։
Հաջորդ Հռոմի Պապը՝ Ուրբանոս Բ-ն, որն ավելի մեղմ էր, խաչակրաց արշավանքների շնորհիվ ցանկանում էր վերամիավորել քրիստոնյաներին։ Ըստ նրա՝ խաչակիրները չպետք է լինեին գերմանացի կամ վիկինգ, այլ նրա հայրենակիցները հյուսիսային Ֆրանսիայից։
Առաջին խաչակրաց արշավանք
1096 թ սկզբներին սկսվեց խաչակիրների առաջին արշավանքը։ Գարնանը ճանապարհ ընկան գյուղացիներից կազմված ջոկատները։ Երբ նրանք հասան Կոստանդնուպոլիս, 50.000-ից կենդանի էր մնացել 20.000-ը։ Չսպասելով ասպետների ժամանմանը` նրանք անցան Բոսֆորի նեղուցը և շարժվեցին դեպի Նիկեա քաղաք, որտեղ էլ և ջախջախվեցին սելջուկ-թուրքերի կողմից։ Փրկվեց միայն երեք հազարը։ 100.000 հեծյալ և 300.000 հետևակ ասպետները օրհնված Հռոմի Պապի կողմից, Իտալիայից և Ֆրանսիայից ճամփա ընկան Կոստանդնուպոլիս 1096 թվականի օգոստոսի 15-ին։ 1096 թ դեկտեմբերին նրանք հասան Կոստանդնուպոլիս։ Ստանալով մեծաքանակ աջակցություն Բյուզանդիայից, նրանք ափ իջան Փոքր Ասիայում և պաշարեցին Նիկեա քաղաքը։ Քաղաքը գրավվեց 1097 թ. հունիսի 19-ին ։ Խաչակիրները շարունակեցին իրենց երկարատև արշավը Փոքր Ասիայով շոգ ամառվա պայմաններում։ Դրան հետևեց Անտիոքի երկարատև պաշարումը, որ սկսվեց 1097 թ. հոկտեմբերին և տևեց մինչև 1098 թվականի հունիսը։ Պաշարումն ավարտվեց միայն այն բանից հետո, երբ դարպասները բացեց ծագումով հայ մի զինվոր։ Մտնելով քաղաք խաչակիրները սկսեցին մուսուլման բնակիչների ջարդն ու մզկիթների ոչնչացումը ։ Չնայած մուսուլմանների մի մեծ բանակ շարժվեց դեպի Անտիոք, սակայն հունիսի 28-ին խաչակիրները ջախջախեցին նրանց։ Իսկ մինչ այդ, խաչակիրները, օգտվելով այն փաստից, որ Եդեսիայի հայազգի կառավարիչը լինելով հունադավան աջակցություն չէր ստանում տեղի հայ բնակչության կողմից, սպանեցին նրան և ստեղծեցին իրենց առաջին պետությունը։ Անտիոքից հետո, հյուծված խաչակիրները, գրավելով ծովափնյա քաղաքները մեկը մյուսի հետևից, 1099 թ. հունիսի 7-ին հասան Երուսաղեմ` ունենալով նախնական ուժերի ընդամենը կեսը ։
Երուսաղեմի պաշարում
Խաչակիրները փորձեցին նաև գրավել ներկայիս Լիբանանի տարածքում գտնվող ծովափնյա Տյուրոս քաղաքը։ Տյուրոսի մուսուլման բնակիչները օգնություն խնդրեցին Զահր ալ-Դին աթաբեկից՝ Դամասկոսի կառավարչից, խոստանալով հանձնվել նրան։ Երբ Զահր ալ-Դինը ջախջախեց խաչակիրներին, քաղաքի բնակիչները հրաժարվեցին հանձնվել նրան և Զահր ալ-Դինն ասաց՝
Ընդհանուր առմամբ, ներքին հակասությունների պատճառով, մուսուլմանները սկզբնական շրջանում թույլ դիմադրություն ցույց տվեցին խաչակիրներին ։ Սակայն կամաց-կամաց մուսուլմանները սկսեցին միավորվել, և արդեն 1144 թ. Զանգի ամիրայի գլխավորությամբ խաչակիրներից գրավեցին Հայոց Միջագետքի երբեմնի ծաղկուն քաղաք Եդեսիան։ Այն առաջին քաղաքն էր Մերձավոր Արևելքում, որ գրավվեց խաչակիրների կողմից, և առաջինն էր, որ վերագրավվեց մուսուլմանների կողմից։ Եդեսիայի գրավումից հետո Հռոմի Պապը կազմակերպեց Երկրորդ խաչակրաց արշավանքը։
Առաջին խաչակրաց արշավանքի հետևանքներ
Առաջին խաչակրաց արշավանքի ամենակարևոր հետևանքը Երուսաղեմի ազատագրումն էր և մի շարք խաչակրաց պետությունների ստեղծումը Լևանտում։ Մյուս կարևոր հետևանքը առևտրական կապերի աշխուժացումն էր Եվրոպայի և Մերձավոր Արևելքի ու Ասիայի միջև։ Սակայն Առաջին խաչակրաց արշավանքն ունեցավ նաև բացասական հետևանքներ։ Դրանցից էր այն, որ Առաջին խաչակրաց արշավանքի հետևանքով Եվրոպայում սկսեցին հալածվել հրեաները, իսկ Արևելյան Եվրոպայում սկսեցին նոր խաչակրաց արշավանքներ ընդդեմ Արևելյան Ուղղափառ եկեղեցու ներկայացուցիչների։
13-րդ դարում և հատկապես 1291 թ. Ակրայի վերջնական անկումից ու Ալբիգենսյան խաչակրաց արշավանքի հետևանքով կատարների աղանդի վերջնական ոչնչացումից հետո խաչակիրներն օգտագործվում էին Պապի կողմից՝ ապահովելու նրա շահերը ողջ կաթոլիկ Եվրոպայով մեկ։
Որպեսզի ապահովվեր ուխտագնացների կյանքն ու ունեցվածքը, ստեղծվեցին մի շարք հոգևոր-ասպետական միաբանություններ։ Այդպիսի միաբանություններից էին Հիվանդախնամները, Տաճարականները և հետագայում նաև Տևտոնները։
Լևանտում մնացած վերջին խաչակրաց միաբանությունը Հիվանդախնամներն էին, ովքեր Ակրայի անկումից հետո կարողացան պահել Հռոդոս կղզին, իսկ 16-րդ դարում քշվեցին Մալթա և վերջնականապես ոչնչացվեցին Նապոլեոն Բոնապարտի կողմից 1798 թ.:
1101 թ-ի խաչակրաց արշավանք
Առաջին խաչակրաց արշավանքից հետո տեղի ունեցան մի շարք մանր ու անհաջող արշավանքներ, որոնցից 1101 թ-ի ընթացքում խաչակիրները պարտություն կրեցին սելջուկ-թուրքերից ։ 1101 թվականի արշավանքը կարելի է դիտել որպես Առաջին խաչակրաց արշավանքի արձագանքներից մեկը։
Նորվեգյան խաչակրաց արշավանք
Սիգվարդ Ա Նորվեգացին առաջին եվրոպական թագավորն էր, ով անձամբ մեկնեց խաչակրաց արշավանքի։ Նա մասնակցեց մի շարք մարտերի Իսպանիայում, որից հետո արդեն Սուրբ Երկրում նա միացավ Երուսաղեմի թագավորին՝ մասնակցելու Սիդոնի պաշարմանը։
Երկրորդ խաչակրաց արշավանք
Խաղաղ ժամանակներին հետևեց Եդեսիայի գրավումը մուսուլմանների կողմից։ Կազմակերպվեց երկրորդ խաչակրաց արշավանքը։ Ֆրանսիական և հարավ-գերմանական խաչակիրները Լյուդովիկոս (Լուի) VII-ի և Կոնրադ III-ի գլխավորությամբ, համապատասխանաբար, հասան Երուսաղեմ 1147 թվականին, սակայն չկարողացան տանել ոչ մի խոշոր հաղթանակ։ Դամասկոսը գրավելու նրանց ծրագրերը նույնպես մատնվեցին անհաջողության ։ Սակայն Միջերկրական ծովի մյուս ափում Երկրորդ խաչակրաց արշավանքը մեծ օգուտ բերեց։ Որոշ խաչակիրներ կանգ առան Պորտուգալիայի թագավորությունում, միացան Աֆոնսո Ա Պորտուգալացուն և վերանվաճեցին Լիսաբոնը մուսուլմաններից 1147 թվականին ։ Այդ խմբի մի մասն էլ օգնեց Բարսելոնայի իշխանին գրավել Տորտոսան մյուս տարի ։ Արդեն 1150 թվականին Գերմանիայի կայսրը և Ֆրանսիայի թագավորը ետ էին վերադարձել Սուրբ Երկրից առանց որևէ լուրջ հաջողության ։ Հյուսիսայի գերմանացիները և դանիացիները հարձակվեցին Վենդերի վրա 1147 թվականի Վենդական խաչակրաց արշավանքի ժամանակ, որը նույնպես չպսակվեց հաջողությամբ։
Երրորդ խաչակրաց արշավանք
1187 թ. Սալահ ադ Դին-Այուբին՝ Եգիպտոսի նոր սուլթանը, Հաթթինի ճակատամարտում հաղթանակ տոնելով նվաճեց Երուսաղեմը։ Այսպիսով, մոտ մեկ դար ընդմիջումից հետո քաղաքը նորից անցավ մուսուլմանների ձեռքը։ Երուսաղեմի հանձնվելուց հետո, Սալահ ադ-Դինը խնայեց քրիստոնյա բնակչությանը և խաչակիրներից ստացված գումարի դիմաց չոչնչացրեց եկեղեցիները։ Ավելին, նա վերահաստատեց այն բոլոր երաշխիքները հայերի և ընդհանրապես քրիստոնյաների նկատմամբ, որը ժամանակին նրանց տվել էր Մուհամմեդ մարգարեն ։ Ահա ինչպես է նկարագրում Երուսաղեմի գրավումը Սալահ ադ Դինի կողմից Ֆրիդրիխ Ա Շիկամորուս կայսեր գանձապետ Բերնարդը իր «Ժամանակագրություն»ում.
Սալահ ադ Դինը հիշվում է քրիստոնեական և մուսւոլմանական աղբյուրներում, որպես մարդ, ով «միշտ հավատարիմ էր իր խոսքին» ։ Սալահ ադ Դինի հաղթանակները ցնցեցին Եվրոպան։ Հռոմի Պապը նոր խաչակրաց արշավանք ձեռնարկեց, որը ղեկավարում էին այն ժամանակվա ուժեղագույն միապետերը՝ Ֆիլիպ Բ Գեղեցկատեսը (Ֆրանսիա), Ռիչարդ Ա Առյուծասիրտը (Անգլիա) և Ֆրիդրիխ Բարբարոսան (Գերմանական ազգի Սրբազան Հռոմեական կայսրություն)։ Այդ պատճառով Երրորդ խաչակրաց արշավանքը երբեմն կոչում են «Արքաների խաչակրաց արշավանք»։ Կիլիկիայի հայ իշխան Լևոն Բ որոշում է օգտվել այդ առիթից և օգնության դիմաց Ֆրիդրիխից ցանկանում է թագ ստանալ։ Չնայած Ֆրիդրիխը խեղդվում է Կիլիկիայի գետերից մեկն անցնելու ժամանակ, այդ փաստը չի խանգարում Լևոնին 1198 թ-ի հունվարի 6-ին թագադրվել Կիլիկիայի թագավոր։ 1190 թ. Ֆրիդրիխ Շիկամորուսի խեղդվելուց անմիջապես հետո գերմանական զորքի մի մասը վերադառնում է։ Մյուս մասը Ֆրիդրիխի որդի՝ Ֆրիդրիխ Կրտսերի գլխավորությամբ Մամեստիայի և Տարսոնի վրայով անցավ Անտիոք, որտեղ էլ թաղեցին Ֆրիդրիխ Շիկամորուսին։ Ապա գերմանացի խաչակիրները շարունակելով իրենց ուղին՝ գնացին միացան Ակրան պաշարող մյուս խաչակիրներին։ Այստեղ 1191 թ. մեռավ նաև Ֆրիդրիխ Կրտսերը ։ Մինչև Սուրբ Երկիր հասնելը Ռիչարդը բյուզանդացիներից 1191 թ. գրավում է Կիպրոսը և հիմնում խաչակրաց թագավորություն ։ Կիպրոսը մնում է քրիստոնյաների ձեռքում մինչև 1571 թ., երբ Օսմանյան կայսրությունը գրավում է կղզին Վենետիկից ։ Երկարատև պաշարումից հետո, Ռիչարդ Առյուծասիրտը վերագրավում է առափնյա Աքքա քաղաքը։ 1191 թվականի Աքքայի վերանվաճումից հետո Ֆիլիպը ֆրանսիական զորքի հետ մեկտեղ վերադառնում է։ Խաչակիրները շարժվում են հարավ։ Նրանք ջախջախում են մուսուլմաններին Արսուֆի մոտ, վերանվաճում են Ջաֆֆա նավահանգիստը և մոտենում են Երուսաղեմի մատույցներին ։ Սակայն Ռիչարդը մտածեց, որ գրավելուց հետո չի կարողանա պահել Երուսաղեմը, քանի որ խաչակիրների մեծ մասը կվերադառնա ։ Այդ իսկ պատճառով Ռիչարդ Առյուծասիրտը պայմանագիր է կնքում Սալահ ադ Դինի հետ, ըստ որի քրիստոնյա ուխտավորներին երեք տարով թույլատրվում է այցելել Երուսաղեմ։ Երուսաղեմի թագավորության նոր մայրաքաղաք է հռչակվում Աքքան։ Խաչակիրները վերադարձան Եվրոպա առանց վերագրավելու Երուսաղեմը։
Ռիչարդը մտադրվել էր վերադառնալով Եվրոպա, կազմակերպել նոր խաչակրաց արշավանք։ Սակայն նրա նավերը ծովաբեկության են ենթարկվում Ավստրիայի մոտ, որտեղ իր թշնամի Լեոպոլդ Ե-ն գերի է վերցնում նրան։ Հետագայում Ռիչարդը վերադառնում է Անգլիա, սակայն զոհվում է ճակատամարտերից մեկում։ Սրբազան Հռոմեական կայսրության կայսր Հենրիխ VI 1197 թ. կազմ-պատրաստ էր նոր խաչակրաց արշավանքի համար, սակայն մահանում է նույն տարում մալարիայից։
Չորրորդ խաչակրաց արշավանք
Չորրորդ խաչակրաց արշավանքը նախաձեռնվեց Հռոմի Պապի կողմից 1202 թ.: Ահա հատված Հռոմի Պապի ուղերձից.
Եվ քանի որ բոլորին պարզ էր դարձել, որ խաչակրաց պետությունների գլխավոր հակառակորդը Եգիպտոսն էր, որոշվեց ներխուժել Սուրբ Երկիր Եգիպտոսով։ Սակայն խաչակիրները չունեին բավականաչափ գումար, որպեսզի վճարեին Վենետիկի Հանրապետությանը նավերի և պաշարների համար։ Այդ ժամանակ Վենետիկի դոժ Էնրիկո Դանդոլոն առաջարկեց խաչակիրներին գումարի դիմաց հնազանդեցնել քրիստոնեական Զադար քաղաքը։ Իսկ դրանից հետո, այն պատճառով, որ Կոստանդնուպոլիսը Վենետիկի գլխավոր մրցակիցն էր, դոժը կարողացավ համոզել խաչակիրներին արշավել քրիստոնեական Բյուզանդիայի դեմ։ Խաչակրաց արշավանքի առաջնորդները որոշեցին արշավել Կոստանդնուպոլիս և գահին բազմեցնել իրենց թեկնածուին։ Որոշ մարտերից և 1204 թ. Կոստանդնուպոլսի գրավումից հետո խաչակիրները ստեղծեցին այսպես կոչված Լատինական կայսրությունը, որ այդպես կոչվեց այն պատճառով, որ ժամերգությունը կատարվում էր լատիներենով, և մի քանի այլ մանր խաչակրաց պետություններ։ Այս իրադարձությունները համարվում են արևելյան ուղղափառ և արևմտյան կաթոլիկ եկեղեցիների վերջնական բաժանումը։
Ալբիգոյական խաչակրաց արշավանք
Ալբիգոյական խաչակրաց արշավանքը սկսվեց 1209 թ. հարավային Ֆրանսիայում բնակվող կատարների աղանդը ոչնչացնելու նպատակով ։ Այն տևեց շուրջ մեկ տասնամյակ և կապված էր ոչ միայն աղանդավորության խնդիրների, այլ նաև հյուսիսային Ֆրանսիայի նվաճողական քաղաքականության հետ։ Վերջիվերջո կատարները դուրս մղվեցին հարավային Ֆրանսիայից ։
Մանուկների խաչակրաց արշավանք
Մանուկների խաչակրաց արշավանքով բնութագրվում են 1212 թ-ի այսպես կոչված խաչակրաց արշավանքները։ Ամեն ինչ սկսվեց նրանով, որ մեծ քանակությամբ երեխաներ Ֆրանսիայից և Գերմանիայից որոշեցին ինքնուրույն ազատագրել Սուրբ Երկիրը։ Հռոմի Պապը համարեց նրանց ընտրյալներ Աստծո կողմից և հուսաց, որ նրանք ավելի հաջող կլինեն քան մեծահասակները։ Ֆրանսիական բանակի հրամանատարը՝ Ստեփանը, առաջնորդում էր 30, 000 երեխաների, իսկ գերմանական ճյուղի հրամանատար Նիկոլասը՝ 7, 000 երեխաների։ Երեխաներից ոչ ոք չհասավ Սուրբ Երկիր. մի մասը զոհվեց նավաբեկությունից ու սովից, իսկ մյուս մասը վաճառվեցին ստրկության Եգիպտոս։
Հինգերորդ խաչակրաց արշավանք
Եկեղեցին Լաթերանի 1215 թ. ժողովում մշակեց Սուրբ Երկիրն ազատագրելու ծրագիր։ Առաջին քայլով Ավստրիայի և Հունգարիայի խաչակիրները միացան Երուսաղեմի թագավորի և Անտիոքի դքսության խաչակիրներին և ետ գրավեցին Երուսաղեմը։ Երկրորդ քայլով նրանք գրավեցին Դամիետա քաղաքը Եգիպտոսում 1219 թ., սակայն Եկեղեցու պահանջով նրանք շարժվեցին դեպի Կահիրե. ճանապարհին, սննդամթերքի պակասի պատճառով նրանք ստիպված ետ վերադարձան, իսկ գիշերային հարձակումը խաչակիրների վրա Եգիպտոսի կառավարչի կողմից, վերջնականապես հյուծեց նրանց և շուտով խաչակիրները հանձնվեցին։ Եգիպտոսի կառավարիչ Ալ-Քամիլը ութամյա հաշտության պայմանագիր կնքեց Եվրոպայի հետ։
Վեցերորդ խաչակրաց արշավանք
Ֆրիդիրիխ Բ-ն կառավարման ընթացքում բազմաթիվ խոստումներ էր տվել արշավելու դեպի Սուրբ Երկիր, սակայն միայն նրանից հետո, երբ այդ խոստումները չկատարելու համար Հռոմի Պապը բանադրեց նրան, Ֆրիդիրիխը կազմակերպեց նոր արշավանք 1228 թ.: Շուտով նա զորքի հետ ափ իջավ Ակրայում և դիվանագիտության շնորհիվ հասավ աննախադեպ հաջողությունների. Երուսաղեմը, Նազարեթն ու Բեթղեհեմը տասը տարով վերադարձվեցին խաչակիրներին։
Այն բանից հետո, երբ Ֆրիդիրիխը 1229 թ. չկարողացավ գրավել Եգիպտոսը նա հաշտության պայմանագիր կնքեց Ալ-Քամլիի հետ։ Ըստ այդ պայմանագրի խաչակիրներին էր հանձնվում նախկին Երուսաղեմի թագավորության տարածքի մեծ մասը, բացառությամբ մի քանի մզկիթների, որոնք անցելու էին մուսուլմանների վերահսկողության տակ։ Խաղաղությունը տևեց շուրջ 10 տարի ։ Շուտ մուսուլմաններ դժգոհ մնացին Ալ-Քամլիի որոշումներից և 1244 թ. Երուսաղեմի պաշարումից հետո հետ գրավեցին քաղաքը ։
Յոթերորդ խաչակրաց արշավանք
1243 թ. հակամարտություն սկսվեց Տաճարականների միաբանության և մուսուլմանների միջև։ Գազայում տեղի ունեցած ճակատամարտի հետևանքով, 48 ժամվա ընթացքում խաչակիրների բանակի մեծ մասը կործանված էր։ Շատ պատմաբաններ նշում են այս իրադարձությունը որպես Սուրբ Երկրում խաչակիրների դարաշրջանի ավարտի սկիզբը։ Ֆրանսիայի թագավոր Լուի Իններորդը խաչակրաց արշավանք կազմակերպեց, որ տևեց 1248-1254 թթ. և ավարտվեց անհաջողությամբ։ Նա անցկացրեց կյանքի մնացած մասը Ակրայի արքայական պալատում։
Աղբյուրներ
2.Жан де Жуанвиль. История крестовых походов, Глава 19
Իններորդ խաչակրաց արշավանք
Անգլիայի ապագա թագավոր Էդվարդը 1271 թ. կազմակերպեց մի շարք արշավանքներ ընդդեմ բերբերների։ Սակայն Ֆրանսիայի թագավոր Լյուդովիկոս 9-րդի մահից հետո, այս խաչակրաց արշավանքը ևս ավարտվեց անհաջողությամբ։ Այն դարձավ վերջինը խաչակիրների համար Մերձավոր Արևելքում ։
Հետագայում՝ մամլուքներից ջախջախված խաչակիրները, հույսերը կապում էին մոնղոլների հետ, ովքեր քրիստոնյաներին համեմատաբար լավ էին վերաբերվում։ Մոնղոլների որոշ արշավանքներ նախագծված էին ֆրանկների կողմից։ Բացի խաչակիրներից Կիլիկյան Հայաստանը նույնպես հույսեր էր կապում մոնղոլների հետ։ Դրա վառ օրինակ կարող է հանդիսանալ Հեթում Ա-ի և Մանգու խանի միջև կնքված պայմանագիրը և այն փաստը, որ Կիլիկյան հայերը մինչև 14-րդ դարի սկզբները ռազմական օգնություն էին ցուցաբերում մոնղոլներին ընդդեմ մամլուքների։ Չնայած մոնղոլները կարողացան հասնել մինչև Դամասկոս, սակայն նրանք և խաչակիրները վատ էին համագործակցում, որը վառ երևաց Այն Ջալութի ճակատամարտում 1260 թ-ին։ Շուտով մամլուքները բերբերների հետ միասին կարողացան մաքրել ողջ Սուրբ Երկիրը մոնղոլներից և խաչակիրներից։ Մեկը մյուսի հետևից ընկան խաչակիրների վերջին հենակետերը. Անտիոքը՝ 1268 թ., Տրիպոլին՝ 1289 թ. և Ակրան՝ 1291 թ., այդպիսով վերջ դնելով խաչակիրների դարաշրջանին Մերձավոր Արևելքում ։
Մերձավոր Արևելքը 1291 թ-ից հետո
Առուադ կղզին՝ Սիրիայի ծովափից երեք կմ հեռու, որոշ ժամանակ զբաղեցված մնաց Տաճարականների միաբանության կողմից, մինչև մամլուքների կողմից գրավելը սեպտեմբերի 26-ին, 1302 թ.: Վերջին հզոր քրիստոնյա թագավորությունը Մերձավոր Արևելքում՝ Կիլիկիայի Հայկական Թագավորությունը, կարողացավ գոյատևել մինչև մամլուքների կողմից Սսի գրավումը 1375 թ.: Հիվանդախանմաների հոգևոր-ասպետական միաբանությունը պահեց Հռոդոս կղզին մինչև 1522 թ.: Հետագայում Հիվանդախնամների մի ճյուղը գրավեց Մալթան և կառավարեցին այնտեղ մինչև նրանց վերացումը Նապոլեոն Բոնապարտի կողմից 1798 թ.: Իսկ Կիպրոսը մնաց Լուսինյանների իշխանության տակ մինչև Վենետիկի հանրապետության կողմից նվաճվելը 1570 թ.:
Տևտոնների խաչակրաց արշավանքներ
Բալթիկ ծովի խաչակրաց արշավանքները, որի մասնակիցները մեծ մասամբ գերմանացի քրիստոնյաներն էին և որը գլխավորվում էր Տևտոնյան խաչակիրների կողմից, նպատակ էր հետապնդում այդ տարածաշրջանի բոլոր հեթանոսներին դավանափոխ անել և դարձնել քրիստոնյա։ Այս խաչակրաց արշավանքները կատարվեցին 13-16-րդ դարերում։ Պրուսական խաչակրաց արշավանքի ընթացքում (13-րդ դարում) տևտոնները, քրիստոնյա պրուսներն ու սլավոնները մարտնչում էին ընդդեմ այսպես կոչված հին (հեթանոս) պրուսների։
1198-1290 թթ. ընթացքում տևտոնները՝ Դանիայի և Շվեդիայի թագավորություների օգնությամբ Բալթիկ ծովի ափին ապրող ժողովուրդների մեծ մասին քրիստոնեացրին։
Տևտոնները նաև փորձում էին նվաճել ուղղափառ Ռուսիան, սակայն հաջողություն չունեցան։ Հետագայում շվեդներն առանց Հռոմի Պապի համաձայնության իրականացրին մի շարք խաչակրաց արշավանքներ ընդդեմ ռուսների։
Շվեդական խաչակրաց արշավանքներ
Ֆինլանդիայի նվաճումը Շվեդիայի կողմից կատարվեց երեք խաչակրաց արշավաքների միջոցով. առաջինը՝ 1155 թ., երկրորդը՝ 1249 թ. և երրորդը՝ 1293 թ.: Առաջինը հավանական է ընդամնեը լեգենդ լինի, որ հյուսվել է, որպեսզի Ֆինլանդիայի նվաճումն ավելի վաղ թվագրվի։ Իսկ երկրորդի շնորհիվ գրավվեց Ֆինլանդիայի հարավ-արևմուտքը։
Պեղումները ցույց են տալիս, որ Ֆինլանդիան արդեն մեծ մասամբ քրիստոնյա էր մինչև խաչակրաց արշավանքները, և այդ պատճառով, խաչակրաց արշավանքներն ընդամենը նվաճողական բնույթ էին կրում, և կոչվել են այդպես 19-րդ դարում` շվեդ և ֆինլանդացի ազգայնական պատմաբանների կողմից։
Վենդական խաչակրաց արշավանք
Երկրորդ խաչակրաց արշավանքի ընթացքում, սաքսոններն ու դանիացիները մարտնչում էին ընդդեմ Պոլաբյան սլավոնների 1147 թ-ին։ Այս արշավանքը հետագայում կոչվեց Վենդական խաչակրաց արշավանք։
Ստեդինգերյան խաչակրաց արշավանք
1232-1234 թթ. արշավանք ձեռնարկվեց ընդդեմ ստեդինգերների։ Այս խաչակրաց արշավանքը հետաքրքիր էր նրանով, որ ստեդինգերները ոչ հերետիկոս էին, ոչ էլ հեթանոս, այլ կաթոլիկներ։ Սակայն նրանք պարբերաբար հարձակումներ էին գործում տեղի եպիսկոպոսարանի վրա, որի պատճառով էլ Հռոմի Պապը 1232 թ. կազմակերպեց խաչակրաց արշավանք։ Ստեդինգերները ջախջախվեցին 1234 թ.:
Արագոնյան խաչակրաց արշավանք
Արագոնյան խաչակրաց արշավանքը Հռոմի Պապի կողմից կազմակերպված խաչակրաց արշավանք էր ընդդեմ Արագոնի արքա Պետրոս Մեծի։ Այն տևեց 1284-1285 թթ.:
Ալեքսանդրյան խաչակրաց արշավանք
Ալեքսանդրյան խաչակրաց արշավանքը փոքրամասշտաբ խաչակրաց արշավանք էր ընդդեմ մուսուլմանական Ալեքսանդրիայի, կազմակերպված 1365 թ. հոկտեմբերին` Կիպրոսի արքա Պետրոս Ա-ի կողմից։ Սակայն նա ավելի շատ հետապնդում էր տնտեսական, քան կրոնական շահեր։
Մահդյան խաչակրաց արշավանք
Մահդյան խաչակրաց արշավանքը 1390 թ. Ֆրանսիա-ջենովյան միացյալ արշավանք էր ընդդեմ Հյուսիսային Աֆրիկայի մուսուլման ծովահենների և նրանց գլխավոր ռազմակայան Մահդիայի։
Խաչակրաց արշավանքներ Բալկաններում
14-17-րդ դարերում Եվրոպային լրջորեն սպառնում էր Օսմանյան կայսրությունը։ Որպեսզի Եվրոպան դիմակայեր օրեցօր ընդարձակվող Օսմանյան կայսրությանը, մի քանի խաչակրաց արշավանքեր կազմակերպվեցին 15-րդ դարում։ Դրանցից առավել նշանակալիցներն են.
Խաչակրաց արշավանքներն ընդդեմ թաթարների
1259 թ. մոնղոլ-թաթարները գրավեցին Լիտվան և Լեհաստանը։ 14-րդ դարում Թոխտամիշ խանը միավորեց Սպիտակ և Կապույտ Հորդաները ստեղծելով Ոսկե Հորդան։ Թվում էր, թե Ոսկե Հորդան անկասելի էր, սակայն 1389 թ. Թոխտամիշը կայացրեց աղետալի իր համար որոշումը՝ ապստամբել ընդդեմ նախկին տիրոջ՝ Լենկ-Թեմուրի։ Լենկ-Թեմուրի հորդաները ներխուժեցին հարավային Ռուսաստան և կործանեցին Ոսկե Հորդայի տնտեսությունը։
Պատերազմը տանուլ տալուց հետո, Թոխտամիշը գահազրկվեց և նրա փոխարեն Լենկ-Թեմուրի կողմից կառավարիչներ հռչակվեցին Թեմուր-Կութլուղ խանը և Էմիր Էդիգուն։ Այդժամ Թոխտամիշը օգնություն խնդրեց ռուս իշխաններից և շուտով ռուսներից, լեհերից, լիտվացիներից, մոնղոլներից ու տևտոնյան ասպետներից կազմված մի մեծ բանակ օգնության եկավ նրան։
Շուտով Թեմուր-Կութլուղը մահացավ մարտում ստացած վերքերից, իսկ Թոխտամիշը սպանվեց իր իսկ կողմնակիցների կողմից։
Հուսիտյան խաչակրաց արշավանք
Հուսիտյան խաչակրաց արշավանքը կամ Հուսիտյան պատերազմը տեղի է ունեցել 1420-1434 թթ., ուղղված էր ընդդեմ Բոհեմիայում Յան Հուսի հետևորդների։ Այս պատերազմն առաջինն էր Եվրոպայի պատմության մեջ, որտեղ մեծ նշանակություն ունեցան հրացանները։ Հուսիտների գլխավոր առավելությունը ծանրազեն ասպետների փոխարեն թեթև հետևակ ունենալու փաստն էր, որն էլ հնարավորություն էր տալիս նրանց հաղթել թվականորեն գերակշռող հակառակորդին։
Հոգևոր-Ասպետական Միաբանություններ
Երուսաղեմի թագավորությանը հարավից սպառնում էր Եգիպտոսի սուլթանությունը, իսկ արևելքից՝ սելջուկները։ Պետության պաշտպանության նպատակով հիմնվեցին բազմաթիվ հոգևոր-ասպետական միաբանություններ։ Նրա անդամները միաժամանակ վանականներ էին և ասպետներ։ Նրանք երդվում էին լինել չքավոր, տարածել քրիստոնեություն, չամուսնանալ և պայքարել անհավատների դեմ։
Առաջին միաբանությունը կոչվում էր Հիվանդախնամների միաբանություն։ Ամենաազդեցիկը Տաճարականների միաբանությունն էր։ XII դարում գերմանացիները հիմնեցին Տևտոնյան միաբանությունը։ Միաբանությունները զգալի դեր խաղացին Սուրբ Երկրի պաշտպանության գործում։
Խաչակրաց արշավանքների ձախողման պատճառներ
Առաջին հերթին խաչակրաց արշավանքների ձախողման պատճառը խաչակրաց պետությունների ուժեղ արտահայտված ֆեոդալական (ավատատիրական) բնույթն էր։ Մուսուլմանների դեմ հաջող պայքարելու համար անհրաժեշտ էր միասնություն, սակայն դրա փոխարեն խաչակիրները իրենց հետ արևելք բերեցին ֆեոդալական մասնատվածությունը։ Խոշոր իշխանների (Եդեսիայի, Տրիպոլիի, Անտիոքի) թույլ ֆեոդալական կախվածությունը գլխավոր ֆեոդալից՝ Երուսաղեմի թագավորից, չէր տալիս Երուսաղեմի թագավորին այն իշխանությունը, որն անհրաժեշտ էր նրան մուսուլմանների դեմ պայքարելու համար ։ Մյուս թերություններից այն էր, որ բացառությամբ որոշ դեպքերի, իշխանների մեծ մասը ցանկանում էր ընդարձակել իր տիրույթները ի հաշիվ հարևանների։ Բացի դրանից Խաչակրաց պետությունների հիմնադրվելուց անմիջապես հետո դրանք հակամարտության մեջ մտան այլ քրիստոնյա պետությունների՝ Բյուզանդական կայսրության և Կիլիկյան Հայաստանի հետ, ինչը հյուծում էր հակամարտող կողմերի ուժերը ։ Իր բացասական հետևանքներն ունեցավ նաև Հռոմի Պապերի և Սրբազան Հռոմեական կայսրության տիրակալների միջև հակամարտությունը ։ Խաչակրաց պետությունները զբաղեցնում էին միայն ծովափնյա շրջանները, ինչը շատ փոքր տարածք էր մուսուլմանների դեմ պայքարելու համար։ Խաչակիրները չէին վստահում տեղի հայ կամ ասորի բնակչությանը՝ փոխարենը հենվելով Արևմտյան Եվրոպայի կաթոլիկների վրա։ Սակայն Եվրոպան գտնվում էր բավականին հեռու՝ նրանք էլ, ովքեր գալիս էին Սուրբ Երկիր, կատարելով ուխտագնացություն, ետ էին վերադառնում հայրենիք ։
Քննադատություն
Խաչակրաց արշավանքների որոշ տարրեր ենթարկվել են ուժեղ քննադատության դեռևս 1095 թ.: Օրինակ՝ Չնայած քննադատություններին խաչակրաց արշավանքերը շարունակվեցին Եվրոպայում և 1291 թ. Ակրայի անկումից հետո։
Հետագայում խաչակրաց արշավանքները ևս ենթարկվել են քննադատությունների։ Օրինակ 1950-ականների Սըր Սթիվեն Ռանսիմանը գրում էր՝
Հատկապես քննադատությունների տեղիք է տալիս հոգևոր ասպետական միաբանությունների ստեղծումը, քանի որ այն հակասում էր եկեղեցական կանոններին
Սուր քննադատության է ենթարկվել նաև այն փաստը, որ չնայած խաչակիրների հավատարմության երդմանը Ալեքսիոս Ա Կոմնենոսին, գրավելով Երուսաղեմը նրանք ստեղծեցին իրենց սեփական «լատինական» պետությունները։
Քննադատության առարկա է դարձել նաև Չորրորդ խաչակրաց արշավանքը, երբ մուսուլմանների վրա հարձակվելու փոխարեն, խաչակիրները արշավեցին ընդդեմ քրիստոնյա պետության՝ Բյուզանդիայի ։
Խաչակրաց արշավանքները քննադատության են ենթարկվել նաև հայազգի գիտնականների աշխատություններում։
Օրինակ Մանվել Զուլալյանը իր «Հայ Ժողովրդի Պատմության Հարցերը Ըստ Եվրոպայի Հեղինակների 13-18-րդ դարեր» աշխատությունում գրում է՝
Քաղաքականություն և մշակույթ
Խաչակրաց արշավանքերն ահռելի ազդեցություն ունեցան միջնադարյան Եվրոպայի վրա։ Այդ ժամանակներում Եվրոպայում հզոր էր Պապականության դերը, սակայն արդեն 14-րդ դարի վերջերից, մեծ մասամբ խաչակրաց արշավանքների հետևանքով, Եվրոպայում սկսեցին ձևավորվել ազգային պետություններ. ինչպես օրինակ Անգլիան, Ֆրանսիան, Իսպանիան և Պորտուգալիան։
Չնայած մուսուլմանական մշակույթը առնչվել էր եվրոպականի հետ դեռևս Պիրենյան թերակղզու և Սիցիլիայի արաբական նվաճումների ժամանակաշրջանից, սակայն մուսուլմանների գիտելիքները գիտության, բժշկության և աստղագիտության ոլորտներում բերվեցին Եվրոպա հենց խաչակիրների միջոցով։
Բացի դրանից խաչակիրները ճանապարհ հարթեցին եվրոպական մշակույթի համար դեպի Ասիա։
Առևտրի հետ միասին բազմաթիվ հայտնագործություններ արաբների կողմից բերվեցին Եվրոպա (ներառյալ հանրահաշվի, օպտիկայի և ճարտարագիտության բնագավառներում)։
Գերմանական խաչակիրների ներխուժումը կանխեց մեծ Լիտվայի ստեղծումը, որ կներառեր ողջ Բալթիկ ծովի ավազանը, և լիտվացիները ստիպված ուղղվեցին դեպի արևելք՝ նոր դաշնակիցներ փնտրելու նպատակով ։ Հյուսիսային խաչակրաց արշավանքները նաև քրիստոնեացրին հեթանոս սլավոնների մեծ մասին ։
Ալբիգենսյան խաչակրաց արշավանքի շնորհիվ վերացավ կատարների աղանդը, և ուժեղացավ կապը հյուսիսային և հարավային Ֆրանսիաների միջև, ինչպես նաև ավելի մերձեցրեց Ֆրանսիան և Կատալոնիան ։
Առևտուր
Խաչակրաց արշավանքերի միջոցով վերականգնվեցին բազմաթիվ ճանապարհներ, որոնք չէին օգտագործվել դեռևս Հռոմեական կայսրության ժամանակներից։ Խաչակրաց արշավանքերը նաև օգնեցին Վերածննդի դարաշրջանի սկսվելուն, քանի որ Վերածննդի խթան հանդիսացող Իտալիայի քաղաք-պետությունները սկսեցին վերելք ապրել խաչակիրների միջոցով։ Խաչակրաց արշավանքների հետևանքով այդ քաղաք-պետությունները սկսեցին գաղութներ հիմնել Սուրբ Երկրում և Բյուզանդիայից գրավված տարածքներում։
Խաչակիրների շնորհիվ Եվրոպա բերվեցին այնպիսի բարիքներ, որոնք կամ շատ թանկ էին կամ էլ անհայտ էին նրանց։ Այդ բարիքներն ընդգրկում էին տարատեսակ համեմունքներ, փղոսկր, ադամանդներ, ապակե իրեր, հրացանի վառոդ, նարինջ և այլն։
Ավելի լայն աշխարհաքաղաքական հետևանքներ
Չնայած պարտությանը Մերձավոր Արևելքում, խաչակիրներին հաջողվեց ազատագրել Պիրենեյան թերակղզին և դանդաղեցնել իսլամի առաջխաղացումը։
Խաչակրաց արշավանքների շնորհիվ քրիստոնյա Եվրոպան միավորվեց և կարողացավ որոշ չափով դիմագրավել մուսուլմաններին։ Եթե չլինեին խաչակիրները, գուցեև Եվրոպայի շատ հատվածներ, ինչպես օրինակ Պիրենինյան, Բալկանյան թերակղզիներն ու Իտալիան կլինեին իսլամացված։
Մութ դարաշրջանից հետո՝ 700–1000 թթ., Արևմտյան Եվրոպան 11-րդ դարի ընթացքում սկսեց ընդարձակել քաղաքակրթության սահմանները ։ Մինչ Առաջին խաչակրաց արշավանքը, Վենետիկն ու Բյուզանդական կայսրությունը մաքրել էին Ադրիատիկ ծովը մուսուլման ծովահեններից ։ Վիկինգները՝ քաղաք-պետություններ Պիզայի և Ջենովայի օգնությամբ հետ էին գրավել Սիցիլիան մուսուլմաններից 1061–1091 թթ. :
Խաչակիրների շնորհիվ 11-րդ դարից սկսած Արևմտյան Եվրոպայի հիմնական առևտրական ուղին էր Սև ծով-Միջերկրական ծով-Կարմիր ծով ծովային ուղին, որն այդ կարգավիճակում մնաց մինչև օսմանյան թուրքերի ի հայտ գալը 15-րդ դարի վերջերում ։ Եվ իզուր չէ, որ Վերածննդի դարաշրջանը սկսվեց այն ժամանակվա խոշորագույն ծովային տերություններում՝ Վենետիկ, Պիզա և Ջենովա, որոնք կարողացան առևտրի միջոցով բերել հռոմեական և հին հունական մոռացված գիտելիքները։ Միայն 14-րդ դարում` Մոնղոլական կայսրության անկման, մամլուքների նվաճումների հետևանքով սկսեց անկում ապրել Եվրոպայի առևտուրը, որը վերջնականպես կործանվեց Օսմանյան կայսրության կողմից` մինչև Ամերիկայի հայտնագործումը 1492 թ. :
Խաչակրաց արշավանքներ ու Կիլիկյան Հայաստան
Առաջին խաչակրաց արշավանքը անուղղակիորեն նպաստավոր եղավ հայկական իշխանությունների համար։ Առաջին խաչակրաց արշավանքը սկսվեց Կիլիկյան Հայաստանի իշխան Կոստանդինի գահակալման շրջանում, և Կոնստանդինը տեսավ հնարավորություն խաչակիրների միջոցով պաշտպանել երկիրը սելջուկ-թուրքերի և Բյուզանդիայի հարձակումներից։ Աստիճանաբար հզորացող Ռուբինյան իշխանների համար խաչակիրների հետ դաշինքը, առնվազն առաջին մի քանի տասնամյակներում, կարևոր նշանակություն ուներ։ Հենց խաչակիրների շնորհիվ թուլացավ Իկոնիայի սելջուկյան սուլթանությունը և այլ մուսուլմանական ամիրայություններ, ինչը հնարավորություն տվեց Կիլիկյան Հայաստանին գոյատևել։ Նիկիայի և Դորիլեումի ճակատամարտերում խաչակիրները ջախջախիչ հարված հասցրին սելջուկներին, դրանով իսկ երկար ժամանակով հեռացնելով սելջուկյան վտանգը հայկական կազմավորումներից և, անշուշտ, ցնծությամբ դիմավորվեցին ու օգնություն ստացան հայկական իշխանություններից ։
Խաչակրաց արշավանքների շնորհիվ Լևոն Բ կարողացավ հռչակվել Կիլիկիայի Հայոց թագավոր։ Բացի դրանից, Կիլիկյան Հայաստանը Արևմտաեվրոպական պետությունների և հատկապես Ֆրանսիայի կառավարման շատ գծեր վերցրեց և կիրառեց հենց Կիլիկիայում։ Շատ ֆրանսերեն եզրույթներ մուտք գործեցին հայոց բառապաշար և որոշ չափով փոխարինեցին հայերեն համապատասխան բառերը՝ օրինակ «մերսի»-«շնորհակալության» կամ «գուդստանբլ»-«սպարապետ»։ Խաչակիրների միջոցով մեծացավ առևտուրը հայերի և Վենետիկի, Պիզայի և Ջենովայի քաղաք-պետությունների միջև։
Այդ համագործակցությունը օգուտ էր բերում երկու կողմերին էլ, այդ թվում խաչակիրներին։ Հայազգի զինվորի շնորհիվ երկարատև պաշարումից հետո խաչակիրները կարողացան գրավել Անտիոքը։ Հայերը նաև ռազմական օգնություն էին ցուցաբերում խաչակիրներին. օրինակ բոլոր խաչակրաց պետություններում ծառայող հայազգի զինվորների թիվը հասնում էր 10.000-ի, որից 4.000-ը հեծալներ։ Խաչակիրները շատ տարրեր վերցրեցին նաև մեր ամրոցաշինությունից, օրինակ կլոր հատակագծով աշտարակները։ Այդպիսի ամրոցի վառ ապացույց է Ուելսի Կաերանաֆրոն ամրոցը, որի շինարարությունը սկսվել է 1283 թ., և կառուցված է նույն ոճով, ինչպիսին Էդվարդ Ա տեսել էր Սուրբ Երկրում, երբ մասնակցում էր խաչակրաց արշավանքներին ։ Հայերը սերտ կապեր ունեին նաև հարևան Եդեսիայի կոմսության հետ, քանի որ այն գտնվում էր պատմական Հայոց Միջագետքի տարածքում իսկ երբեմն էլ ներառում բուն Մեծ Հայքից որոշ տարածքներ, բնակչության մեծ մասն էլ հայեր էին։ Եդեսիայի կոմսության իշխանների մեծ մասը ամուսնանում էին Կիլիկիայի Հայոց պետության իշխանների դստրերի հետ։ Օրինակ Եդեսիայի կոմսության իշխան Յոսկելին Ա ամուսնացավ իշխան Կոնստանդին Ա-ի աղջկա հետ, իսկ Երուսաղեմի թագավորության առաջին թագուհին դարձյալ հայ էր։ Նույնիսկ ծրագիր էր մշակվել հայկական զորք բերել Երուսաղեմի թագավորություն` զինուժի պակասի պատճառով։ Կիլիկիայի Հայկական Թագավորությունը վերջին քրիստոնյա պետությունն էր ողջ մուսուլման Մերձավոր Արևելքում; նրան երբեմն անվանում էին «քրիստոնյա կղզի մուսուլմանական ծովում»։ Եվ իզուր չէ նկատել իր ճառում հայերի օգնությունը խաչակիրներին Հռոմի Պապ Գրիգոր XIII-ը.
Սակայն երբ խաչակիրները հաստատվեցին ու ստեղծեցին իրենց պետական միավորները, նրանք դարձան վտանգ հայկական փոքրիկ իշխանությունների համար։ Գրեթե ամբողջ Դաշտային Կիլիկիան ու Եփրատացվոց աշխարհի հայաբնակ տարածքները երկար ժամանակ մնացին Անտիոքի իշխանության ու Եդեսիայի կոմսության տիրապետության տակ։ Բացի դրանից խաչակիրները կարճ ժամանակում վերացրին ու տիրացան հայկական մի քանի փոքր իշխանությունների տիրույթներին ։
Զորքերի տեղաշարժ ու ռազմամթերք
Առաջին երկու խաչակրաց արշավանքների ընթացքում խաչակիրները ճանապարհորդում էին ցամաքով՝ Բյուզանդական կայսրության տարածքով։ Կայսրը կառուցել տվեց առևտրի կետեր խաչակիրների ճանապարհի երկայնքով ։ Սակայն խաչակիրները չէին կարողանում վճարել բյուզանդացիների առաջարկած գները։ Փոքր Ասիայի համար նրանք պատրաստում էին քսանօրյա ոտելիքի և ջրի պաշարներ։ Սակայն թուրքերի հարձակումներն ու չորային պայմանները ստիպեցին Երրորդ խաչակրաց արշավանքի առաջնորդներից երկուսին ընտրել ծովային ուղին։ Ծովային ուղին ունի երկար պատմություն։ XI դարի ընթացքում անգլիացիներն ու վիկինգները մինչ հասնելը Սուրբ Երկիր, որոշ ժամանակ մնում էին Պիրենինյան թերակղզում։ Հետաքրքիր է, որ Երկրորդ խաչակրաց արշավանքի միակ հաջողությունը Լիսաբոնի ազատագրումն էր։ Արդեն XII դարի վերջում իտալական քաղաք-պետություններ Ջենովան, Պիզան ու Վենետիկը սկսեցին ապահովել խաչակիրներին և ուխտավորներին նավերով։ Երրորդ խաչակրաց արշավանքի ընթացքում Ջենովայի նավերով տեղափոխվեցին Իտալիայից Սուրբ Երկիր Ֆրանսիայի արքայի 650 ասպետ և 1300 հեծյալ։ Խաչակիրների միջոցով զարգացավ առևտուրը։ Իտալական նավերը ոչ միայն նրանց էին տեղափոխում, այլև բերում էին մետաքս և համեմունքներ դեպի Եվրոպա։ Գերիշխանության համար մրցակցում էին Վենետիկն ու Ջենովան։ Չորրորդ խաչակրաց արշավանքի հետևանքով խաչակիրները գրավեցին Կոստանդնուպոլիսը և Վենետիկի դրդմամբ աքսորեցին բյուզանդական հողերից ջենովացիներին։ Ջենովան էլ իր հերթին աջակցեց նախկին կայսր Միքայել VIII-ին, ով էլ Կոստանդնուպոլիսը ազատագրելուց հետո արտոնություններ շնորհեց իր դաշնակիցներին ։ Խաչակիրների նորաստեղծ պետություններն ամրապնդելու, ինչպես նաև Սուրբ երկիր ժամանող ուխտավորների անվտանգությունն ապահովելու և կարիքավորների խնամքը հոգալու նպատակով խաչակրաց առաջին արշավանքից հետո պապական իշխանության հովանավորությամբ ստեղծվեցին վանական բնույթի մի շարք կազմակերպություններ՝ ռազմա-վանական կամ հոգևոր-ասպետական միաբանություններ կամ օրդեններ։
Խաչակիրներից Տաճարականների միաբանությունը հիմք դրեց բանկային համակարգին. նրանք Սիրիայում վերցնելով տվյալ անձի գումարը, նրան տալիս էին փաստաթուղթ, որով էլ նա Երուսաղեմում կարող էր այն ետ ստանալ ։
Իսլամ ու խաչակիրներ
XI դարի վերջում ջիհադը կամ սրբազան պատերազմը կորցրել էր իր նշանակությունը մուսուլմանների շրջանում. խաչակիրները տարածքներ էին գրավում նրանցից ու վերացնում նրանց իրավունքները, ինչպես իրենք էին վարվել քրիստոնյաների հետ Սիցիլիայում ։ Սակայն խաչակրաց արշավանքները սկսեցին միավորել մուսուլմաններին և դրդեցին նրանց ջիհադի՝ սրբազան պատերազմի։ Դրա վառ օրինակ կարող է հանդիսանալ XIII դարի կեսերին Եգիպտոսում միավորված մուսուլմանական պետության ստեղծումը։ Այդ պետությունը ցանկանում էր վերացնել և քրիստոնյաներին, և հրեաներին, և մոնղոլներին՝ վախենալով նրանց դաշնակցությունից ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Գլոբալ հակամարտություններ
Չարություն գոյություն չունի
Չարություն գոյություն չունի, իրանցի ռեժիսոր Մոհամադ Ռասուլոֆի դրամա ֆիլմ , որը լույս է տեսել 2020 թվականին։ Այն Ոսկե արջ է հաղթել լավագույն ֆիլմի համար 70-րդ Բեռլինի կինոփառատոնի ժամանակ  ։ Ֆիլմը պատմում է Իրանում կայացած չորս մահապատժի ենթարկված մարդկանց պատմություններ։ Ռասուլոֆը բացատրել է, որ ֆիլմն այն մարդկանց մասին է, ովքեր «պատասխանատվություն են կրում իրենց գործողությունների համար», և ամեն պատմությունը «հիմնված է իր սեփական փորձի վրա» ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:2020 ֆիլմեր Կատեգորիա:Պարսկերեն ֆիլմեր Կատեգորիա:Իրանական ֆիլմեր Կատեգորիա:Իրանական դրամա ֆիլմեր Կատեգորիա:Դրամա ֆիլմեր
Ջոել Բրանդենշթայն
Ջոել Բրանդենշթայն, գերմանացի փոփ երգիչ, որը հայտնի է դարձել համացանցի միջոցով։
Կենսագրություն
Ջոել Բրանդենշթայնի գործունեությունն սկսվեց 2008 թվականին համացանցում երգ հրապարակելով։ 2011 թ.-ին նա բացեց սեփական YouTube էջ։ Նա ցանկանում էր երգել Մարլոն Կնաուերի հետ, դաշնամուրի ուղեկցությամբ։ Հետագա տարիներին դրանց հետևեցին բազմաթիվ այլ տեսանյութեր, գերմաներեն և անգլերեն բալլադներ։ Դրանցից գրեթե 10-ը հավաքել էին վեց միլիոնից ավելի դիտումներ։
2014 մեկնարկել են Ջոել Բրանդենշթայնի նախաձեռնությունը իր դեբյուտային երգի հրապարակման համար։ Նա ինքնուրույն գրում է «Սա սեր է» (Diese Liebe) երգը և հրապարակել է այն իր կայքում և ներբեռնման խանութներում։ Դրա համար նկարահանվել է մի իսկական երաժշտական տեսահոլովակ, որը մի քանի օր անց մեկնարկվել է YouTube- ում։ Չնայած իր ինտերնետային գովազդի սահմանափակ շրջանակից, որը հրապարակվել է դեկտեմբերի 14-ին, երգի մեծ պահանջարկ կար։ Հասնելով առաջին օրերին լավագույն 5-երի շարքում Գերմանիայում, հաջողվեց նաև Շվեյցարիայում և Ավստրիայում։
Հղումներ
Կատեգորիա:Գերմանացի երգիչներ
Գալիերա Վենետա
Գալիերա Վենետա (Galliera Veneta), քաղաք Իտալիայում, գտնվում է Վենետո մարզում՝ Պադովա գավառում ։
Բնակչությունը կազմում է 6614 մարդ։ Բնակչության միջին խտությունը 735 մարդ/կմ²։ Զբաղեցնում է 9 կմ² տարածք։ Փոստային ինդեքս՝ 35015։ Հեռախոսային կոդ՝ 049։
Բնակավայրի հովանավոր սուրբն է համարվում Santa Maria Maddalena։ Տոնը նշվում է ամեն տարի հուլիսի 22-ին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր
Աշոտ Մուսայան
Աշոտ Մովսեսի Մուսայան, ՀՀ պետական գործիչ, ՀՀ Կառավարությանն առընթեր անշարժ գույքի կադաստրի պետական կոմիտեի նախագահի տեղակալ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:ԵՊՀ իրավաբանական ֆակուլտետի շրջանավարտներ Կատեգորիա:ՀՀ պետական գործիչներ Կատեգորիա:Անանիա Շիրակացու մեդալակիրներ
Էլիզա Բրիջես
Էլիզա Ռեբեկա Բրիջես (Elisa Rebeca Bridges, ), ամերիկացի ֆոտոմոդել։ Playboy ամսագրի «Միսս դեկտեմբեր 1994» ։
Կենսագրություն
Էլիզան նկարվել է «Փլեյբոյ» ամսագրի համար 1994 թվականի դեկտեմբերին և 1996 թվականի սեպտեմբերին։
Ֆոտոմոդելի գործունեությանը զուգահեռ նա նկարահանվել է նաև կինոյում։ Որպես դերասանուհի նրա առաջնախաղը կայացել է 1996 թվականին «Վանդակ թռչնակների համար» ֆիլմում։ 2001 թվականին նկարահանվել է «Սկիպներ» ֆիլմում։
SimCity (2013)
SimCity (հայ`․ Սիմ քաղաք), քաղաքաշինական սիմուլյատոր ժանրի համակարգչային խաղ է, որը  համարվում SimCity խաղերի սերիայի վերաթողարկումը։ Պաշտոնական գովազդը տեղի է ունեցել 2012 թվականի մարտի 6-ին ։  Խաղընթացքը հիմնված է քաղաքի ստեղծման վրա, բնակելի տների, գործարանների, արդյունաբերական գործարանների, մշակութային հաստատությունների հիման, ենթակառուցվածքների և հարկերի հավաքման վրա, որոնք  նպաստում են քաղաքի զարգացմանը։ Ինչպես իրական կյանքում,  այնպես էլ  խաղում կարևոր է բարձրացնել բնակչության կենսամակարդակը (դա արվում է քաղաքում ջրամատակարարման ցանցեր, հրշեջ ծառայության և ոստիկանության մասնաշենքեր  տեղադրելով)  և պահպանել տարբեր հատվածների հավասարակշռությունը, հակառակ դեպքում կարող է տեղի ունենալ բնակավայրի անկում և նույնիսկ սնանկություն։
Սա սերիայի առաջին  քաղաքաշինական սիմուլյատոր խաղն է, որի մշակմանը  մասնակցել է Maxis ստուդիան, իսկ Ուիլ Ռեիթը (շարքի հիմնադիրը) որևէ մասնակցություն չի ունեցել։ Մշակման ժամանակ հատուկ  ուշադրություն է դարձվել գրաֆիկային և տեսողական բարդություններին։ SimCity-ն առաջին հերթին մշակվել է որպես ցանցային խաղ, այդ իսկ պատճառով խաղի միակառավարելի տարբերակի թողարկումը տեղի է ունեցել  խաղի թողարկումից մեկ տարի հետո։
Խաղը հրատարակվել է 2013 թվականի մարտի 5-ին ԱՄՆ-ում և մարտի 7-ին Ռուսաստանում։ Հրատարակումը ուղեկցվել է աղմկահարույց սկանդալներով, ներկառուցված DRM պաշտպանական համակարգի հետ կապված, որը անընդհատ պահանջում է մշտապես միացած մնալ ինտերնետային ցանցին։ EA Games ընկերության սերվերը չի կարողացել հաղթահարել ծանրաբեռնվածությունը, ինչի պատճառով շատ գեյմերներ նույնիսկ չեն կարողացել մուտք գործել խաղ, բացի այդ հանգեցրել է խաղի հանկարցակի «ձախողման» և պահվող տվյալների կորստի սերվերի սխալի պատճառով։ Որը, իր հերթին, ավարտվել է զանգվածային դժգոհություններով։ Սակայն  մշակողները արագ թողարկել են թարմացումներ, ուղղելով բոլոր սխալները, և թողարկել են լրացուցիչ սերվեր։
Չնայած «սերվերային սկանդալին», խաղը արագ  հավակնել է բիթսելերների ցանկը և մեկ տարվա ընթացքում վաճառվել է 2 միլիոն օրինակ։ SimCity-ը ստացել է տարբեր քննադատություններ․առավելությունների թվում կարևորվել է բարձր որակը, գեղեցիկ վիզուալ երանգները և սիմուլյացիայի նոր մոդելները։ Նաև առաջ են եկել այլ թերություններ․ օրինակ անհիմն խցանումները, ինչպես նաև քաղաքի կառուցման սահմանափակ մակերեսը։
Տաղանդ (մուլտֆիլմ)
Տաղանդ (Талант), տիկնիկային մուլտֆիլմ, որը նկարահանել է ռեժիսոր Էլբերտ Տուգանովը, «Տալլինֆիլմ» ստուդիայում, 1963 թվականին։
SimCity (2013)
Խաղի ընթացք
Ինչպես SimCity-ի նախորդ տարբերակներում, այնպես էլ այս տարբերակում խաղի հիմնական խնդիրը համարվում է վիրտուալ քաղաքի շինարարությունը։ Խաղացողը հանդես է գալիս  որպես քաղաքապետ, նա աշխատում է ստեղծել բարգավաճող մեգապոլիս, երջանիկ բնակչությամբ։ Խաղը սկսվում է ենթակառուցվածքների  շինարարությամբ, գոտիավորմամբ, բնակչությանը ռեսուրսներով ապահովելով (էլեկտրաէներգիա, ջրի և այլնի) և թափոնների հավաքման կազմակերպմամբ ։ Ընդ որում, SimCity-ն  ունի որոշակի նպատակներ, որոնց հասնելուց հետո խաղը ավարտվում է։ Գեյմերը ինքն է որոշում ինչպես է ցանկանում տեսնել իր  ապագա քաղաքը․ օրինակ նա կարող է բարձրացնել  քաղաքաբնակների խտությունը,  պայքարել հանցավորության  դեմ ։
Տաղանդ (մուլտֆիլմ)
Սյուժե
Մի ընտանիքում երեխա է ծնվում։ Ծնողները երազում են, որ նա արտիստ դառնա, և հրավիրում են երաժշտության ուսուցչուհուն։ Փորձում են բազմատեսակ երաժշտական գործիքներ, սակայն դրանցից ոչ մեկը տղան նվագել չի սովորում։ Ուսուցչուհին չի դիմանում և հեռանում է։ Նրանք հրավիրում են երգի ուսուցչուհուն, բայց տղան այնքան վատ է երգում, որ նույնիսկ հայրը չի կարողանա դա լսել և բակ է փախչում։ Տղան մասերի է բաժանում բոլոր գործիքները և դրանցից մագնիտիֆոն է հավաքում։ Երգի ուսուցչուհին բարկանում է և հեռանում է։ Իսկ հայրը հասկանում է, որ տղան տաղանդավոր է տեխնիկայի, այլ ոչ թե` երաժշտության ուղղությամբ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1963 մուլտֆիլմեր Կատեգորիա:Խորհրդային մուլտֆիլմեր Կատեգորիա:Մուլտֆիլմեր երեխաների մասին
SimCity (2013)
Խաղի ընթացք
Ստրատեգիայում գոյություն ունեն երեք տեսակի հիմնական տեղամասեր․ բնակելի՝ որտեղ ապրում  է քաղաքի բնակչությունը, առևտրային գոտի, որտեղ ներկայացվում են վաճառքի հանված ապրանքները կամ որևէ ծառայություն և գործարանները, որոնք արտադրում են  քաղաքի ռեսուրսները։  Շենքերի կառուցումը խաղացողը չի վերահսկում, քանի որ դրանք պատկանում են մասնավոր ընկերությունների կամ անհատներին, բայց կարող է  պլանավորել կառուցապատման տարածքը, սահմանել թե որտեղ կլինեն բնակելի տարածքներ, առևտրային և արդյունեբերական գոտիները։ Նրանցից քաղաքապետը ստանում է հարկեր, որոնք կարող են  ավելանալ կամ պակասել, կախված բնակչության կենսամակարդակից։ Հարկային տոկոսադրույքի կտրուկ բարձրացումը կարող է հանգեցնել բնակչության արտահոսքի և բնակելի ու առևտրային գոտիների վատթարացման։  Եթե գործարաններում լինեն  բաց թողնված աշխատանքային տեղեր այն կհանգեցնի  գործարանի փակման, իսկ շենքերը ժամանակավոր կվերածվեն ավերակների ։ Նույնը տեղի է ունենում առևտրային գոտիների հետ, եթե նրանք չունեն ապրանքներ կամ գոտիներ։
Ինչպես իրական կյանքում,  այնպես էլ  խաղում կարևոր է բարձրացնել բնակչության կենսամակարդակը (դա արվում է քաղաքում ջրամատակարարման ցանցեր, հրշեջ ծառայության և ոստիկանության մասնաշենքեր  տեղադրելով)։ Բնակելի  գոտիները կարող են լինել բարենպաստ կամ անբարենպաստ։ Եթե քաղաքապետը անտեսում է ենթակառուցվածքները, և բնակելի շենքերը կառուցում է, գործարանների, կոյուղու շրջակայքում` ապա դա գցում է քաղաքի գրավչությունը, հանգեցնում աղքատների թվի աճին։
Շատ կարևոր է բնակելի շենքերը ապահովել ջրով և էլեկտրամատարկարարմամբ։
Առանց էլեկտրականության քաղաքը չի լինի լուսավորված, այդ թվում նաև բնակելի շենքերը, որը հետագայում կարող է հանգեցնել աղետալի հետանքների։ Ճանապարհների կառուցումը  և զարգացումը, նպաստում են հասարակական տրանսպորտի զարգացմանը և նվազեցնում ճանապարհային խցանումների թիվը։ Սակայն ենթակառուցվածների զարգացումը կրում է նաև բացասական հետևանքներ, քանի որ ամեն մի պետական հաստատություն կամ տրանսպորտային միջոց ֆինանսավորվում է քաղաքային բյուջեից, ապա չափազանց մեծ չափի ֆինանսավորումը կարող է հանգեցնել քաղաքային գանձարանի սնանկության։ Հետևաբար ճիշտ ֆինանսավորում ապահովելու համար, հարկավոր է  հետևել քաղաքային ենթակառուցվածներին և պահպանել հավասարակշռությունը երեք մասնավոր  տնտեսական գոտիներում։ Համապատասխանաբար ինչքան մեծանում է քաղաքը այնքան ավելի դժվար է դառնում դրա կառավարումը, ընդհանուր եկամուտների պահպանումը և բնակչության կենսամակարդակի բարձրացումը ։
Խաղում խնդիր է համարվում ռեսուրսների սահմանափակ քանակը։ Գեյմերները կարող են որոշել այնպեսի տնտեսական ռազմավարություն, որպեսզի քաղաքը դարձնեն «բարգավաճ ֆինանսական դրախտից  մինչև նավթով սնուցվող արդյունաբերական համալիր»։ Կարելի է ստեղծել զարգացած արդյունաբերության, զբոսաշրջության, կրթության և այլ ժամանցային կենտրոններ ։
Նորամուծություններ
Նոր առանձնահատկություններից են բազմաօգտագործվող խաղը,  և այդ ամենը առավելագույնս ռեալիզմին մոտ իրականացնելու համար օգտագործվող GlassBox  շարժիչը։ Շարժիչը մոդելավորում է խաղային աշխարհը։
SimCity-ի նոր տարբերակը  տարբերվում է  սիմուլյացիայի խորը մշակմամբ և խաղըթացքով, օրինակ՝ հնարավոր է ստեղծել կոր ճանապարհներ, մանրամասն մշակել  տեսողական և ձայնային էֆեկտները։ Բացի այդ Maxis-ում ստեղծել են մի նոր «մշակվող աշխարհներ» կոչվող հնարավորությունը, որը թույլ է տալիս պլանավորել սեփական քաղաքի հետագա զարգացումը։
Ներդրվել է վիճակագրության և վիզուալիցիայի գլոբալ համակարգ։ GlassBox խաղային շարժիչը մշտապես  տվյալներ է հավաքում վիրտուալ բնակիչների մասին և ուղարկում մյուս քաղաքների  «քաղաքապետերին»։  Քարտեզի վրա ավտոմատ կերպով բաշխվում են ռեսուրսները, որտեղից էլ կարելի է տեսնել վիճակագրությունը։ Խաղացողը կարող է ավելացնել հանքաքարեր, նավթ և մի շարք այլ բնական հանածոներ․ հանքաարդյունաբերությունը  ճանապարհ է բացում դեպի գլոբալ շուկա ։
Մշակում
Խաղի մշակմամբ զբաղվել է ամերիկյան Maxis ստուդիան (ստեղծել է խաղի բոլոր սերիաները, բացի SimCity Societies-ից)։ Սակայն Ռեյթ Ուիլը՝ ընկերության հիմնադիրը և SimCity խաղերի գլխավոր գեյմդիզայները, չի մասնակցել մշակման աշխատանքներին, քանի որ դեռ 2009 թվականից լքել էր EA Games-ը, անկախ նախագծերով զբաղվելու համար ։
Ըստ գեյմդիզայներ Սթոուն Լիմբրանդի, մշակողները չեն ունեցել այնպիսի խնդիրներ, ինչպիսիք նախորդ տարբերակների մշակման ժամանակ։ Սթոունի համար օգնող միջոց են հանդիսացել Google Earth և Google Street View ծրագրերը, որոնք հնարավորություն են տվել դիտել տարբեր քաղաքների սխեմաները, դինամիկ զարգացումը։ Սթոունը նաև պնդել է, որ դա իրեն հնարավորություն է տվել հստակ տարբերել քաղաքը ավանից։ Նաև նշել է, որ օգնող միջոց են հանդիսացել Netflix ֆիլմերը, որոնցում պատմվում է թե ինչպես են աշխատում նավթային, սննդի, վերամշակող արդյունաբերությունները։
Երբ սկսվել են խաղի մշակման աշխատանքները, որոշ ասպեկտներ բացառություն են կազմել․ օրինակ, Սթոունը ուսումնասիրել է ուրբանիզացիայի մակարդակը տարբեր քաղաքներում, և նկատել է, որ ավտոկանգառները զբաղեցնում են ավելի մեծ տարածք, քան իրենք՝ շենքերը, ըստ մշակողների եթե այդպես լիներ խաղում, ապա այն կդառնար ձանձրալի։ Վաղ մշակումներում, մշակողների թիմը ցանկացել է զարգացնել գյուղատնտեսությունը, սննդի արդյունաբերությունը, սակայն հատկացված բյուջեի պակասի պատճառով այդ գաղափարները մերժվել են։
SimCity հինգերորդ սերնդի մշակություն է, առաջին հերթին մշակվել է որպես բազմակիրառելի նախագիծ, պրոդյուսեր Կիփ Կատրարելիսը այդ առիյթով ասել է․ Խաղը ինքնին ստեղծվել է հաշվի առնելով այն փաստը, որ որոշ խաղացողներ կարող են կառուցել գերժամանակակից տեխնոլոգիաներով զարգացած և երջանիկ բնակչությամբ քաղաք, կամ կան խաղացողներ, որոնք մտածում են միայն գումար ստանալու մասին, անտեսելով նրանց բարեկեցությանը, օգտագործելով նրանց եկամուտները։
Որպես քաղաքի փոձարարական մոդել, օգտագործվել են «Բերքլի» և «Փիթսբուրգ քաղաքների գծապատկերները։ Առաջին քաղաքը իրենից ներկայացնում է կանաչ օազիս, որտեղ լավ զարգացած է ենթակառուցվածքը և օգտագործվում են ժամանակակից, բայց բնության հանդեպ ներողամիտ սարքավորումներ։ Փիթսբուրգում նույնպես աշխատում են բազմաթիվ կեղտորարար գործարաններ, իսկ բնակչության թվաքանակը քիչ է։ Մշակողները ավելացրել են նաև երկու քաղաքների միջև կապերի հնարավորությունը, ինչը հանգեցրել է փոխադարձ շահերի էական աճի։ Փիթսբուրգը, Բերքլի քաղաքին մատակարարում է էժան էլեկտրաէներգիա և աշխատուժ, իսկ Բերքլին իր հերթին Փիթսբերգին ապահովում է մաքուր ջրով, հրշեջ և ոստիկանական ծառայություններով։ Մշակողները որոշել են հրաժարվել SimCity 5 անվանումից, քանի որ դա շատ խաղացողների կարող էր ստիպել  մտածել թե դա SimCity 4-ի կատարելագործված տարբերակն է։ Սթոունի խոսքերով, մշակողները ստեղծել են բոլորովին նոր խաղային ընթացք գրեթե զրոյից, իսկ դա նշանակում է որ նոր SimCity-ն ամբողջությամբ պետք է դառնար վերաթարմացված տարբերակը։
Քաղաքում յուրաքանչյուր օբյեկտ իրենից ներկայացնում է ակտիվ սիմուլյիացիոն միավոր, օրինակ՝ ածխի գործարանի աշխատանքը կախված է ածխի հանքավայրից, այսպիսով գեյմերը կարող է տեսնել տվյալ պաշարը մեծանում է, թե նվազում։ Glassbox շարժիչը նաև թույլ է տալիս ընդլայնել սիմուլյացիոն միավորները դրանց հաշվում նորերն ավելացնել, օրինակ ավելացնել հրշեջ կայանի հաշվին ավելացնել լրացուցիչ ավտոտնակներ ։
Մշակողների համար դժվար է հասնել առավելագույն ռեալիզմի տարբեր պարամետրերում, օրինակ որոշ մեքենաներ երթևեկում են ավելի արագ քան իրական կյանքում, իսկ հետյոտները ավելի արագ են քայլում քան իրական կյանքում ։ Բացի այդ մշակողները փորձել են մեծացնել ժամանակի ազդեցությունը քաղաքի վրա։ Եթե նախորդ խաղերում գիշերվա և ցերեկվա փոփոխությունը ուղեկցվում էր փոքր գրաֆիկական էֆեկտներով, որը չի ազդում քաղաքի կյանքի վրա, ապա նոր տարբերակում գիշերը լռելյայն կերպով փակվում են բոլոր խանութները և դպրոցները։ Մարդիկ հանգստանում են իրենց բնակարաններում, և խցանումները աստիճանաբար նվազում են, իսկ առավոտյան քաղաքը կրկին «վերակնդանանում» է։
Ի վերջո մշակողների թիմին հաջողվել է ստեղծել իրական կյանքին առավել մոտ սիմուլյացիայի մոդել, սակայն նրանք որոշ մասերում ստիպված են եղել գնալ զիջումների, օրինակ ստեղծել են փոքր օդանավակայաններ, հակառակ դեպքում այն ամբողջությամբ կզբաղեցներ քաղաքի մեծ մասը ։ Բացի այդ մշակողները, հայտարարել են, որ խաղի ինտերֆեյսը համապատասխանում է այն մարդկաց ովքեր տառապում են դալթոնիզմով ։