cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Գրաքննությունը ԽՍՀՄ-ում
Գրաքննությունն ու Աֆղանական պատերազմը
Ընդհուպ մինչև 1980-ական թվականների երկրորդ կեսը խորհրդային զանգվածային լրատվամիջոցներում Աֆղանստանի տարածքում ռազմական գործողություններին Խորհրդային բանակի մասնակցության մասին չափազանց քիչ տեղեկություն էր հրապարակվում։ Օրինակ, հրապարակման ենթակա տեղեկությունների որոշման համաձայն, որը մշակվել էր 1985 թվականին ԽՍՀՄ պաշտպանության և արտաքին գործերի նախարարությունների կողմից, կենտրոնական ԶԼՄ-ը կարող էին հաղորդել «զինվորական պարտքը կատարելիս խորհրդային զինծառայողների մահվան կամ վնասվածքի (ամիսը միայն մեկ հատ), խռովարարների հարձակման, աֆղան ժողովրդին միջազգային օգնություն ցուցաբերելու հետ կապված հանձնարարությունների կատարման առանձին եզակի փաստեր»։ Այս փաստաթուղթն արգելում էր բաց հրատարակություններում տեղեկություն հրապարակել ռազմական գործողություններում խորհրդային ստորաբաժանումների մասնակցության (վաշտից բարձր), ռազմական գործողությունների փորձի, ինչպես նաև մարտի դաշտից ուղիղ ռեպորտաժների մասին ։
Ընդհանուր առմամբ Աֆղանական պատերազմի թեման գտնվում էր ինչպես ռազմական, այնպես էլ քաղաքացիական գրաքննության ուշադրության ներքո։ Աֆղանստանում զոհված զինվորների ընտանիքների և ծնողների համայնքների Կոորդինացիոն Խորհրդի կարծիքով հենց գրաքննական սահմանափակումները «անհնար դարձրին սուտ քարոզի քննադատումը, անօրինության մերկացումը և ռազմական իշխանությունների բռնությունը» ։
Արտասահմանյան ռադիոկայանների խլացում
1940-ական թվականներին, երբ նոր էին իրենց աշխատանքն սկսել ռուսերեն և ԽՍՀՄ այլ ժողովուրդների լեզուներով հեռարձակվող արտասահմանյան ռադիոկայանները («Ազատություն» ռադիո, «Ամերիկայի ձայն», «Գերմանական ալիք», «Բի բի սիի ռուսական ծառայություն» և այլն), որոնք չէին ենթարկվում խորհրդային գրաքննության, և երբ ժողովրդի մեծ մասը կարճալիքային ռադիոհաղորդիչներ ուներ, ԽՍՀՄ-ում հզոր ռադիոէլեկտրոնային սարքավորման օգնությամբ սկսեցին այդ ռադիոկայանների զանգվածային խլացումը։ Ռադիոխլացման խորհրդային ցանցն ամենահզորն էր աշխարհում ։
«Թշնամական քարոզչությունից ռադիոպաշտպանության հարցերով տեղեկությունները և համապատասխան ռադիոտեխնիկական միջոցների օգտագործումը» պետական գաղտնիքներ էին։ 1980 թվականին Մոսկվայի Օլիմպիական խաղերի բացման նախօրեին «Օլիմպիյսկայա պանորամա» ամսագրում գրաքննիչը հայտնաբերեց Ֆիլիի շրջանում գտնվող «խլացուցիչի» գրեթե աննկատելի կայանի լուսնակար։ Եվ թեև լուսանկարն արված էր Լենինյան լեռների բոլորին հասանելի դիտակետից, որտեղից արտասահմանցիներն ամեն օր լուսանկարում էին այդ տեսարանը, գրաքննիչը թույլ տվեց թողարկել այդ համարը միայն լուսանկարից կայանը հեռացնելուց հետո
Խորհրդային քաղաքացիների համար՝ «դրսից եկող» տեղեկատվության հասանելիությունը սահմանափակելու միջոցներից մեկը 25 մետրից կարճ ալիքների լայնքաչափ ունեցող ռադիոհաղորդիչների արտադրության սահմանափակումն էր։ 1950-ական թվականների կեսերից այսպիսի լայնքաչափով խորհրդային հաղորդիչները միայն արտահանման համար էին, իսկ երկրի ներսում շատ քիչ էին վաճառում։ Այդ իսկ պատճառով ԽՍՀՄ-ում հատկապես արժեքավոր էին կարճալիքային լայնքաչափով արտասահմանյան հաղորդիչները, ինչպես նաև այն վարպետները, որոնք կարողանում էին հաղորդիչները վերափոխել բարձր հաճախականության լայնքաչափի։
Խորհրդային փորձն այլ երկրներում
Այսպիսով, իշխող կոմունիստական կուսակցությունները «ձգտում էին վերարտադրել տեղեկատվության վերահսկման և տեղեկատվորեն փակ հասարակության ստեղծման խորհրդային մոդելը» ։
Վերակառուցում և գրաքննության թուլացում
Վերակառուցման ժամանակաշրջանում, որը սկսվեց 1986 թվականին և ավարտվեց ԽՍՀՄ փլուզումից հետո, գրաքննությունն աստիճանաբար թուլացավ՝ 1991 թվականին ընդհանրապես վերանալով։
Գրաքննության թուլացումն արտահայտվեց ԽՍՀՄ ղեկավարության՝ 1986 թվականի փետրվարի 25-ի «գլասնոստի» քաղաքականության հռչակումից հետո։ ԽՄԿԿ 27-րդ համագումարի զեկույցում Միխայիլ Գորբաչովն ասաց.
Գրաքննության փաստը հրապարակայնորեն ճանաչվեց Միխայիլ Գորբաչյովի՝ «Յումանիտե» ֆրանսիական թերթին տրված հարցազրույցում, որը խորհրդային մամուլում հայտնվեց 1986 թվականի փետրվարի 8-ին։ Կարևոր էր գրաքննական սահմանափակումների խնդիրների մատնանշումը. պետական և ռազմական գաղտնիքների պաշտպանություն, պատերազմի քարոզչության, դաժանության և բռնության արգելք, անձի անձեռնամխելիության պաշտպանություն։ Գաղափարական պատճառաբանությունները («հակախորհրդային քարոզչությունը» և այլն) այդպես էլ չասվեցին ։
1986 թվականի սեպտեմբերի 4-ին ԽՍՀՄ Գլավլիտն արձակեց № 29с հրամանը, որտեղ գրաքննիչներին հանձնարարված էր ուշադրությունը կենտրոնացնել տպագրության մեջ պետական և ռազմական գաղտնիքների պաշտպանության հետ կապված հարցերի վրա և կուսակցական մարմիններին տեղեկացնել միայն գաղափարական ոլորտում տեղի ունեցող խախտումների մասին ։
Նոր միտումի առաջին արտահայտումներից էր 1986 թվականին «Օգոնյոկ» ամսագրի ապրիլյան համարում Նիկոլայ Գումիլյովի ստեղծագործությունների հրապարակումը ։
ԽՄԿԿ Կենտկոմի 1986 թվականի սեպտեմբերի 25-ի որոշմամբ դադարեցվեց որոշ արտասահմանյան ռադիոկայանների հաղորդումների խլացումը («Ամերիկայի ձայն», «ԲիԲիՍի») և ուժեղացվեց մյուսների խլացումը («Ազատություն», «Գերմանական ալիք»)։ 1987 թվականի մայիսի 23-ին Խորհրդային Միությունում վերջնականապես դադարեցրին «Ամերիկայի ձայն» ռադիոհաղորդման և արևմտյան այլ ռադիոկայանների խլացումը։ ԽՍՀՄ-ում արտասահմանյան ռադիոկայանների խլացումն ամբողջապես դադարեցվեց 1988 թվականի նոյեմբերի 30-ին ։
1987 թվականին գործի անցավ ԽՍՀՄ Գլավլիտի կողմից ղեկավարվող Միջգերատեսչական կոմիտեն, որն սկսեց հրատարակումների վերանայումը՝ դրանք հատուկ պահպանվող բաժիններից «բաց» ֆոնդեր տեղափոխելու նպատակով։ Այդ ժամանակ Վ. Լենինի անվան պետական գրադարանի հատուկ պահպանման բաժնի ֆոնդում հաշվվում էր մոտ 27000 խորհրդային և 250000 արտասահմանյան գիրք, արտասահմանյան ամսագրերի 572000 համար, արտասահմանյան թերթերի մոտ 8500 տարեկան փաթեթ ։ 1985 թվականի սկզբին Ռուսաստանի գրականության և արվեստի պետական արխիվի հատուկ պահպանության բաժնում պահվում էր ընդհանուր արխիվային նյութերի 1,5 %-ը՝ մոտ 150 000 միավոր ։
1988 թվականը բեկումնային էր նախկինում արգելված բազում հեղինակների հրատարակման առումով։ Մասնավորապես, տպագրվեցին Ալեքսանդր Սոլժենիցինի «Արշիպելագ ԳՈՒԼԱԳ», Բորիս Պաստեռնակի «Դոկտոր Ժիվագո», Վասիլի Գրոսմանի «Կյանք և ճակատագիր» և այլոց վեպերը։ 1986-1990 թվականներին նախկինում արգելված այնքան գրականություն տպագրվեց, որ Յուրի Լոտմանն այդ ժամանակաշրջանն անվանեց «մշակութային պայթյուն» ։
1990 թվականի հունիսի 12-ին ԽՍՀՄ Գերագույն խորհուրդն ընդունեց ԽՍՀՄ «Տպագրության և զանգվածային լրատվական այլ միջոցների մասին» օրենքը, որտեղ ուղիղ նշվում էր, որ «չի թույլատրվում ԶԼՄ-ների գրաքննություն» ։ Օրենքի գործարկման մասին Գերագույն խորհրդի որոշման մեջ ԽՍՀՄ մինիստրների խորհրդին հանձնարարված էր «ԽՍՀՄ գերագույն խորհուրդ պատրաստել և ներկայացնել օրենքների նախագծեր, որոնք կարգավորում են պետական և այլ գաղտնիքների պաշտպանության», առանձին զանգվածային լրատվական միջոցների հարցերը՝ ներառյալ հեռուստատեսությունը և ռադիոն ։
1990 թվականի հուլիսի 9-ին արձակվեց Գլավլիտի հրամանը «Հատուկ պահպանության բաժինների վերացման» մասին, որտեղ հանձնարարվում էր բոլոր գրքերը փոխանցել ընդհանուր ֆոնդեր։
Տպագրության մասին նոր օրենքի ընդունմամբ նախնական գրաքննությունը դարձավ ծառայություն, որը մատուցում էր Գլավլիտը կամավոր և փոխհատուցվող հիմքով ։ Ինչպես պնդում էր Անդրեյ Մալգինը, առանց նախնական գրաքննության թերթերն ու ամսագրերն սկսեցին թողարկվել 1990 թվականի օգոստոսի 1-ից ։
1991 թվականի սկզբին երկրում մթնոլորտի ապակայունացմամբ ուժեղացավ հեռուստատեսության գրաքննությունը։ Հունվարի 4-ին եթեր չհեռարձակվեց «Հայացք» («Взгляд») հանրահայտ ծրագրի հերթական հաղորդումը, որտեղ ծրագրվում էր ցույց տալ Արտաքին գործերի պաշտոնաթող նախարար Էդուարդ Շևարնաձեի հետ հարցազրույցը։ Հաղորդումը մի քանի ամիս եթեր չհեռարձակվեց։
1991 թվականի օգոստոսի 19-ի խռովության ժամանակ Արտակարգ դրության պետական կոմիտեի հրամանով արգելվեցին բոլոր թերթերը, բացի կուսակցականներից։ Օգոստոսի 22-ին հրամանը չեղարկվեց։
Սակայն խորհրդային ղեկավարությունը գրաքննությունն ուժեղացնելու ուղղությամբ արդեն ոչ մի միջոց ձեռք չէր առնում։ 1991 թվականի հուլիսի 25-ին ԽՍՀՄ տեղեկատվության և տպագրության նախարարությանը կից ստեղծված «Զանգվածային լրատվական միջոցներում պետական գաղտնիքների պաշտպանության գործակալությունը», 3 ամիս գործունեություն ծավալելուց հետո, լուծարվեց ՌԽՖՍՀ մինիստրների խորհրդի 1991 թվականի հոկտեմբերի 15-ի որոշմամբ և ԽՍՀՄ տեղեկատվության և տպագրության նախարարության 1991 թվականի հոկտեմբերի 24-ի հրամանով ։ Այսպիսով, 1991 թվականի հոկտեմբերի 24-ը կարելի է համարել ԽՍՀՄ-ում պետական գրաքննության վերջին օրը։
Գրաքննությունը ՀԽՍՀ-ում
Խորհրդային կարգերի հաստատման առաջին օրերից ՀԽՍՀ-ում սահմանվել է պարբերական մամուլի խստագույն գրաքննություն. մամուլը վերածվել է կոմունիստական կուսակցության խոսափողի, փակվել են նախկինում տպվող բոլոր թերթերն ու հանդեսները։ Գլխավոր պարբերականներն էին Հայաստանի կոմկուսի կենտկոմի և գավառական ու շրջանային կոմիտեների պաշտոնաթերթերն ու հանդեսները («Կոմունիստ», «Խորհրդային Հայաստան», «Լենինյան ուղիով», «Բանվորական Երևան» և այլն)։ Կուսակցական մամուլից բացի՝ լույս են տեսել նաև երիտասարդական և մանկապատանեկան («Ավանգարդ», «Պիոներ կանչ», «Ծիծեռնակ»), ժողկրթության բնագավառի («Սովետական մանկավարժ», «Սովետական դպրոց»), գրական-մշակութային («Մուրճ», «Նորք», «Նոր ակոս», «Գրական սերունդ», «Գարուն», «Սովետական արվեստ», «Գրական թերթ»), մարզական («Հայաստանի ֆիզկուլտուրնիկ») և երգիծական («Ոզնի») թերթեր ու հանդեսներ ։
ՀԽՍՀ-ում գրաքննության էր ենթարկվում նաև դատապարտյալների նամակագրությունը ։
Խորհրդային տարիներին գրաքննության գործառույթը կատարել է հատուկ այդ նպատակով ստեղծված ՀԽՍՀ կառավարությանն առընթեր Գրականության և հրատարակչությունների գործերով գլխավոր վարչությունը (Գլավլիտ), որի երաշխավորությամբ միայն կարող էր ԽՍՀՄ-ում, նաև ՀԽՍՀ-ում գիրք, պարբերական, հոդված և այլն տպագրվել ։
Հայկական տպագրության խորհրդային շրջանի կարևոր իրադարձություններից էր 1921 թվականին Երևանում Հայպետհրատի ստեղծումը, որտեղ հայերեն և այլ լեզուներով հրատարակվել է բազմաբնույթ գրականություն։ Հիմնվել են նաև այլ հրատարակչություններ՝ ԵՊՀ-ի, ՀԽՍՀ ԳԱ-ի, «Լույս», «Գիտելիք» ընկերության, Հայկական հանրագիտարանի գլխավոր խմբագրությունը և այլն։ Չնայած այս շրջանում գրքերը ենթարկվել են խիստ գրաքննության, այդուհանդերձ, ստեղծվել է բարձրարժեք տպագիր գրաֆոնդ, տպագրվել են հայ և համաշխարհային (թարգմանաբար) դասականների բազմահատոր ու հատընտիր երկեր, ժամանակակից հեղինակների ստեղծագործություններ, մանկական պատկերազարդ գրքեր, գիտական և գրաքննադատական աշխատություններ, «Հայկական սովետական հանրագիտարանը» (13 հատոր), բազմաթիվ այլ արժեքավոր հրատարակություններ՝ մեծ տպաքանակներով ։
1960֊1970-ական թվականներին գրական մթնոլորտը փոքր-ինչ մեղմացել է։ Հովհաննես Շիրազը, Պարույր Սևակը, Համո Սահյանը, Սիլվա Կապուտիկյանը, Խաչիկ Դաշտենցը, Հրանտ Մաթևոսյանը, Մուշեղ Գալշոյանը և ուրիշներ խորհրդային գաղափարական գրաքննության պայմաններում կարողացել են ստեղծել ազգային մտածողությամբ ու հոգեբանությամբ հագեցած գրականություն։ Թեպետ սոցիալիստական ռեալիզմը կաշկանդում էր գրականության զարգացումը, բայց և այնպես խորհրդային տարիներին ստեղծվել են համաշխարհային նշանակության այնպիսի արժեքներ, ինչպիսիք են Ե. Չարենցի, Ա. Բակունցի, Հ. Շիրազի, Պ. Սևակի, Հ. Սահյանի, Հ. Մաթևոսյանի և ուրիշների ստեղծագործությունները ։
Դիմադրություն և բողոքներ
Գրաքննության դեմ բողոքում էին շատ հայտնի գրողներ, գիտնականներ և հասարակական գործիչներ։ Բողոքներն սկսվեցին գրաքննության ընդունումից գրեթե անմիջապես հետո։ Արդեն 1917 թվականի նոյեմբերի 26-ին «Ռուս գրողների միությունը» թողարկեց հատուկ մեկօրյա «Թերթ-բողոք։ Ի պաշտպանություն տպագրության ազատության»։ Այնտեղ իրենց նյութերն էին հրապարակում Զինաիդա Գիպիուսը, Եվգենի Զամյատինը, Վերա Զասուլիչը, Վլադիմիր Կորոլենկոն, Դմիտրի Մերեժկովսկին, Ալեքսանդր Պոտրեսովը, Ֆեոդոր Սոլոգուբը, Պիտիրիմ Սորոկինը և այլք ։
«Տեղական բյուրոկրատիայի ամենաթողության», «մեծ և փոքր կոմիսարների» դեմ բողոքում էին 1918 թվականի նոյեմբերին Մոսկվայում ընթացող խորհրդային լրագրողների Համամիութենական առաջին համագումարի պատվիրակները ։
1923 թվականի նոյեմբերի 8-ին Մաքսիմ Գորկին գրել է Վլադիսլավ Խոդասևիչին.
Հեղափոխական, զորապետ և դիվանագետ Ֆեոդոր Ռասկոլնիկովը 1939 թվականի օգոստոսի 17-ին Փարիզի «Նովայա Ռոսիա» ամսագրում հրապարակեց «Բաց նամակ Ստալինին», որտեղ մասնավորապես գրում էր.
Մի շարք խորհրդային գիտնականներ բացեիբաց իրենց վրդովմունքն էին արտահայտում խորհրդային գրաքննիչների ոչ կոմպետենտ գործողությունների համար.
1967 թվականի մայիսին գրող Ալեքսանդր Սոլժենիցինն ուղարկեց խորհրդային մտավորականության շրջանում և Արևմուտքում լայն տարածում գտած ԽՍՀՄ գրողների միությանն ուղղված «Հանրագումարի նամակը»։ Նամակում մասնավորապես ասվում էր.
1975 թվականի դեկտեմբերի 10-ին Ելենա Բոները Օսլոյում կարդաց ակադեմիկոս Անդրեյ Սախարովի Նոբելյան դասախոսության տեքստը, որտեղ նա այլ բաների հետ մեկտեղ պահանջում էր «խղճի ազատություն, իրազեկ հասարակական կարծիքի գոյություն, կրթական համակարգում պլյուրալիզմ, տպագրության ազատություն և տեղեկատվական աղբյուրների հասանելիություն» ։
Գրաքննության դեմ հրապարակայնորեն բողոքում էին նաև Միխայիլ Բուլգակովը, Միխայիլ Զոշչենկոն, Վլադիմիր Վոյնովիչը, Կոնստանտին Սիմոնովը Ալեքսանդր Տվարդովսկին , Կորնեյ Չուկովսկին, Կոնստանտին Ֆեդինը, Վիկտոր Շկլովսկին, Իլյա Էրենբուրգը և շատ ուրիշներ ։
Որոշ գրաքննական սահմանափակումների դեմ իրենց բողոքն էին հայտնում նաև որոշ գրաքննիչներ։ Մասնավորապես, Գլավլիտի 3-րդ բաժնի պետ Վլադիմիր Սիմանկովը պատմեց, թե ինչպես գրաքննության շնորհիվ արտասահմանյան վերլուծաբանները «գտան» Միջին Ասիայում ԽՍՀՄ-ի պաշտպանական ձեռնարկությունները ։
Գրաքննությունը և տարագրությունը
Գրաքննությունը հաճախ էր հանգեցնում նրան, որ ստեղծագործական մասնագիտություն ունեցող տաղանդավոր մարդիկ չէին կարողանում ԽՍՀՄ-ում լիովին գործի դնել իրենց ընդունակությունները։
Մի շարք հայտնի գրողներ (օրինակ՝ Եվգենի Զամյատին, Ալեքսանդր Սոլժենիցին, Վիկտոր Նեկրասով, Վլադիմիր Վոյնովիչ, Սերգեյ Դովլաթով, Անդրեյ Սինյավսկի, Անատոլի Գլադիլին), պոետներ (Իոսիֆ Բրոդսկի, Յուզ Ալեշկովսկի և Ալեքսանդր Գալիչ), նկարիչներ (Կոնստանտին Կորովին, Ալեքսանդր Բենուա, Միխայիլ Շեմյակին), երգիչ Ֆեոդոր Շալյապինը և մշակութային շատ այլ գործիչներ ստիպված էին գաղթել կամ աքսորվում էին երկրից։
Նմանատիպ խնդիր կար նաև գիտնականների՝ հատկապես հումանիտար գիտությամբ զբաղվողների շրջանում։ Պետական քաղաքական բաժնի որոշմամբ արտասահման աքսորվածների թվում էին սոցիոլոգ Պիտիրիմ Սորոկինը, փիլիսոփաներ Իվան Իլյինը, Նիկոլայ Բերդյաևը և Սեմյոն Ֆրանկը, պատմաբաններ Ալեքսանդր Կիզեվետերը և Սերգեյ Մելգունովը, գաղթած սոցիոլոգ Գեորգի Գուրվիչը, փիլիսոփա Վասիլի Զենկովսկին, պատմաբան Սեմյոն Դուբնովը և շատ ուրիշներ ։
Գրաքննական սահմանափակումների շրջանցում
Գրաքննությունը շրջանցելու մեթոդներից էին այլաբանությունները (Եզոպոսյան լեզու), սամիզդատը, մաքսանենգությունը, արտասահմանում հրատարակվելը («տամիզդատ») և այլ միջոցները։
Օրինակ՝ 1967-1982 թվականներին Օդեսայում գործում էր չգրաքննված գրականության և սամիզդատի ընդհատակյա գրադարան, որից օգտվում էր շուրջ 2000 ընթերցող ։
Քաղաքական գրաքննության դեմ ակտիվ պայքարողներից էին խորհրդային այլադավանները։ Տեղեկատվության տարածման հիմնական մեթոդը սամիզդատն էր։ Այլադավանական շարժման մի մասն զբաղված էր իրավապաշտպանությամբ՝ քաղաքացիների իրավունքների և ազատությունների, այդ թվում՝ տեղեկության ստացման և տարածման իրավունքի պաշտպանությամբ։ ԽՍՀՄ առաջին չգրաքննված իրավապաշտպանական տեղեկատվական «Ընթացիկ իրադարձությունների քրոնիկոն» տեղեկագիրը 15 տարի՝ 1968 թվականի ապրիլի 30-ից 1983 թվականի նոյեմբերի 17-ը տարածվեց սամիզդատում։ Նմանատիպ գործունեությամբ էին զբաղված Մոսկվայի Հելսինկյան խումբը, Աշխատավորների ազատ միջմասնագիտական միավորումը և այլ կազմակերպություններ։
Հայտնի են նաև գրական խաբեությունների մի շարք դեպքեր, երբ հեղինակները հորինում էին իբր թարգմանական աղբյուր։ Մասնավորապես, պոետ Վլադիմիր Լիֆշիցը հորինեց ինչ-որ անգլիացի պոետ Ջեյմս Քլիֆորդի, որն իբր մահացել էր 1944 թվականին Արևմտյան ռազմաճակատում, ումից կատարած թարգմանություններն էր տպագրում. թեև դրանք իր սեփական բանաստեղծություններն էին։ Այդպես վարվեց նաև պոետ Ալեքսանդր Գիտովիչը, որը հորինեց «ֆրանսիացի» պոետի անուն և սկսեց իր ստեղծագործությունները տպագրել այդ անվան տակ։ Բուլատ Օկուջավան իր լավագույն բանաստեղծություններից մեկն անվանեց «Ֆրանսուա Վիյոնի աղոթքը», քանի որ համոզված էր, որ այլ ձևով չի կարող անցնել գրաքննությունը ։
Գրաքննության շրջանցման մեկ այլ մեթոդ էր այսպես կոչված «շան մեթոդը»։ Այն կայանում էր նրանում, որ ստեղծագործության մեջ ներառվի ակնհայտ անհեթեթ և գրաքննության ուշադրությունը գրավող վառ դրվագ, որի արդյունքում գրաքննությունը չէր նկատում մանր նրբերանգները։ Մասնավորապես, այս ձևով գրաքննական ուղղումներից հնարավոր եղավ փրկել «Ադամանդե ձեռքը» ֆիլմը, որտեղ ռեժիսոր Լեոնիդ Գայդայը հատուկ ֆիլմի վերջում միջուկային պայթյուն նկարեց ։ Պետկինոյի կոմիտեն սարսափ ապրեց և պահանջեց հեռացնել պայթյունը։ Ձևի համար դիմադրելով՝ Գայդայը հեռացրեց պայթյունը, իսկ ֆիլմը մնաց «չփչացված» գրաքննությամբ, ինչի հույսն էր ուներ Գայդայը ։
Կինոյում գրաքննական արգելքների հաղթահարման ևս մեկ տարբերակի մասին պատմեց «Պետրովի և Վասեչկինի արկածները» մանկական երաժշտական ֆիլմի ռեժիսոր Վլադիմիր Ալենիկովը։ 1983 թվականին բոլոր կառույցների մերժումից հետո նա կարողացավ ֆիլմի դիտմանը հրավիրել ԽՄԿԿ Կենտկոմի գլխավոր քարտուղար Յուրի Անդրոպովի դստերը՝ Իրինային, որը «Մուզիկալնայա ժիզն» ամսագրի գլխավոր խմբագրի տեղակալն էր։ Սպասվելիք դիտման մասին նորությունը բավական էր, որպեսզի Պետհեռռադիոյի ղեկավարությունը ֆիլմն անմիջապես ներառի Կենտրոնական հեռուստաընկերության ծրագրի մեջ ։
Բնակչության շրջանում մեծ թվով կենցաղային մագնիտոֆոնների ի հայտ գալով, գրաքննությունը շրջանցելով՝ սկսեցին տարածվել (կրիչների վրա ազատ պատճենվել) ռոք երաժշտություն և հեղինակային երգեր, իսկ տեսամագնիտոֆոնների ի հայտ գալով՝ մաքսանենգությամբ բերված չգրաքննված արտասահմանյան ֆիլմեր։
Խորհրդային առաջին ռոք երաժիշտը, որը բացեիբաց արհամարհում էր գրաքննական կանոնները, Միխայիլ Բորզիկինն էր («Տելեվիզոր» խումբ), որը 1986 թվականի համերգին կատարեց «Мы идём» և «Выйти из-под контроля» երգերը։ Դրանից հետո խմբին կես տարի արգելեցին ելույթ ունենալ ։
Ազդեցությունը մշակույթի և գիտության վրա
Պատմական գիտությունների դոկտոր Տատյանա Գորյաևան գրում է, որ «խորհրդային գրաքննությունը միշտ գնահատվում էր որպես տոտալիտար իշխանության չափազանց հետադիմական դրսևորում»։
Վլադիմիր Վոյնովիչը ենթադրում էր, որ քաղաքական գրաքննությունը, եթե այն ընդունվել է գրողի կողմից, ավարտվում էր «անձի և տաղանդի դեգրադացմամբ»։ Նա օրինակ էր բերում Ալեքսեյ Տոլստոյին, Ֆադեևին և Շոլոխովին։ Ըստ նրա՝ գրաքննությունը խթանում էր քիչ տաղանդավոր, սակայն ԽՄԿԿ քաղաքականությունը քարոզել ցանկացող և կարողացող գրականագետների հրատարակությունները, իսկ տաղանդավոր գրողները, որոնք չէին համաձայնվում գրաքննական սահմանափակումներին ենթարկվել, հետապնդվում էին իշխանությունների կողմից։ Այսպիսով, Վոյնովիչը գրաքննության ազդեցությունը ԽՍՀՄ մշակույթի վրա միանշանակ բացասական երևույթ էր համարում ։ Վոյնովիչը միայնակ չէր գրաքննության ազդեցության իր գնահատականի մեջ. նույն հայացքներն ունեին կինոռեժիսոր Էլդար Ռյազանովը և գրող Վիտալի Կորոտիչը, ինչպես նաև շատ այլ մշակութային գործիչներ ։ Հարկ է նշել, որ գաղափարական գրաքննության էր ենթարկվում նաև ռուսական դասական գրականությունը ։
Կորնեյ Չուկովսկին ասում էր.
Նկարագրելով մի շարք աբսուրդ գրաքննական արգելքներ՝ Ա. Կուստովան հետևյալ եզրակացությանն է հանգում.
Խորհրդային հասարակությունում գրաքննության դերի շուրջ նաև այլ հայացքներ կան։ Օրինակ՝ Իոսիֆ Բրոդսկին համարում էր, որ գրաքննական արգելքները խթանում էին ստեղծագործությունը և զարգացնում տաղանդը. այսպես էր մտածում նաև պոետ և գրականագետ Լև Լոսևը ։ Նույն կարծիքին էր նաև արձակագիր և դրամատուրգ Յուրի Մամլեևը, դերասան Դոնատաս Բանիոնիսը և այլք ։ Գրաքննությունը շրջանցելու համար գեղարվեստական ձևի վարպետորեն տիրապետումն իր հետևանքներն ունեին ոչ միայն գրողների, այլև ընթերցողների համար՝ այսպիսի յուրօրինակ ձևով նպաստելով լսարանի մշակութային զարգացմանը ։
Միխայիլ Դելյագինը համարում է, որ հենց խորհրդային գրաքննությունը, որը ձգտում էր «պարզ վրեժ լուծել դասակարգին օտար կերպար» Օստապ Բենդերից, ազդեց, որ Իլֆը և Պետրովը փոխեցին իրենց «Ոսկե հորթը» վեպի վերջաբանը, և արդյունքը «հրաշալի էր» ։ Երբեմն գրաքննությունն ամբողջովին նոր ստեղծագործություն էր ծնում՝ այսպիսով, ըստ Օլեգ Արոնսոնի՝ Ֆրից Լանգի «Դոկտոր Մաբուզե խաղացողը» հայտնի ֆիլմը վերամոնտաժած Սերգեյ Էյզենշտեյնն այն վերածեց «հեղափոխական քարոզի» ։
Տարածված է նաև այլ կարծիք՝ այն է՝ գրաքննությունը զսպում էր անքաղաքավարության, ամենաթողության, խոսքի ազատության չարահաշման և ստի երևույթները։ Այսպիսի տեսակետ ունեն օրինակ քաղաքագետ Անդրեյ Սավելևը և պատմաբան Գեորգի Կումանյովը  ։ Ռեժիսոր Ստանիսլավ Գովորուխինը, նշելով գրաքննության բացասական դերը, ասում է նաև, որ «հենց գրաքննության՝ նախ և առաջ բարոյական գրաքննության օրոք ստեղծվեց իսկական արվեստը, իսկական գրականությունը» ։
Գրող Ֆազիլ Իսկանդերը համարում է, որ «խորհրդային ժամանակներում գոյություն ունեցող գրաքննությունը 90 տոկոսով կազմված էր քաղաքական սահմանափակումներից, սակայն մնացած 10 տոկոսը հեռացնում էր գռեհկությունն ու կոպտությունը» ։
Կա նաև տարածված կարծիք, որ միայն հեռուստագրաքննության չեղարկումից հետո կինոյում և հեռուստաէկրանին ցուցադրվող բռնությունը զանգվածային դարձավ ։ Սակայն մանկավարժական գիտությունների դոկտոր Ալեքսանդր Ֆեոդորովը նշում է, որ «1920-50-ական թվականներին կինոդահլիճներում, իսկ 1960-80-ական թվականներին կինո/հեռուստաէկրաններին ցուցադրվում էին շատ հայրենական ֆիլմեր, որոնք գովերգում և քարոզում էին այսպես կոչված «հեղափոխական բռնություն», «հեղափոխական ահաբեկում», «դասակարգային պայքարից», «պրոլետարիատի բռնապետությունից», քաղաքացիական պատերազմից ծնվածների և այլն» ։ Ինչպես գրում է կինոգետ Օլեգ Կովալովը, «ավելի դաժան և նատուրալիստական կինեմատոգրաֆ, քան խորհրդայինն է, 1920-ական թվականներին աշխարհում իսկապես ուղղակի չկար. «բուրժուական գրաքննությունը» էկրաններին թույլ չէր տա այն վայրագությունների նույնիսկ մեկ հարյուրերորդ մասը, ինչը որ ցուցադրում էին հեղափոխության մասին հայրենական կինոժապավենները» ։
Գաղափարական գրաքննությունը լուրջ վնաս հասցրեց ԽՍՀՄ-ում հումանիտար գիտությունների զարգացմանը ։ Ցանկացած գիտական հետազոտություն, որը չէր համապատասխանում մարքսիզմ-լենինիզմի գաղափարախոսությանը, փաստացի արգելված էր։ Ընթացիկ քաղաքականությունից ցանկացած շեղում՝ նույնիսկ ընդհանուր կոմունիստական գաղափարախոսության շրջանակներում, ենթարկվում էին օստրակիզմի և բռնաճնշումների ։ Հայտնի գրականագետ Յուրի Լոտմանը պատմում էր, որ 1984 թվականին Տարտուի համալսարանի «Գիտնականների գրառումներ»-ի 645-րդ համարի ամբողջ տպաքանակը ոչնչացվեց՝ Գումիլյովի և Բերդյաևի անունները հիշատակելու համար ։ Նույնիսկ կոմունիզմի համահիմնադիր Կառլ Մարքսի ստեղծագործությունները գրաքննվեցին։ Այսպես, Կ. Մարքսի և Ֆ. Էնգելսի լիակատար ժողովածուում չկար Մարքսի «Դիվանագիտության պատմությունը 18-րդ դարում» աշխատությունը. այն տպագրեցին միայն «ձնհալի» ժամանակ՝ 1960-ական թվականներին։ Ակադեմիկոս Յուրի Աֆանասևի խոսքերով դա պատահեց այն պատճառով, որ «նա ներխուժեց մեր յուօրինակության սուրբ սրբոց. խոսեց Ռուսիայում իշխանական իշխանության կասկածելի բարոյականության և խղճուկ բնույթի մասին, հայտնեց իր կարծիքը Մոսկվայի վեհացման պատճառների մասին» ։
Ակադեմիկոս Դմիտրի Լիխաչյովը գրել է.
Բնագիտության մեջ գրաքննության խնդիրն այդքան էլ ուժեղ չէր արտահայտված, սակայն մի շարք բնագավառներում (օրինակ՝ գենետիկայում և կիբեռնետիկայում) այն երկար տարիներ հանգեցրեց լուրջ լճացման   ։
Այլախոհ և գիտնական Վալենտին Տուրչինի կարծիքով գրաքննությունը որպես տեղեկատվական հասարակության զարգացման գլխավոր խոչընդոտ, նույնպես վիթխարի նյութական վնաս հասցրեց ԽՍՀՄ-ին։ Նա ենթադրում էր, որ գրաքննությունը ծանր տնտեսական հանցագործություն է ։
Գրաքննությունը և Գրականության Նոբելյան մրցանակակիրները
Գրականության Նոբելյան մրցանակի բոլոր մրցանակակիրների ռուսական և խորհրդային ծագման գրական ստեղծագործություններն այս կամ այն աստիճանով ենթարկվում էին գրաքննության։
Քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ տարագրված Իվան Բունինի ստեղծագործությունները 1929-1954 թվականներին ընդհանրապես չէին հրատարակվում ԽՍՀՄ-ում, իսկ մի շարք ստեղծագործություններ տպագրվեցին միայն վերակառուցումից հետո ։
Բորիս Պաստեռնակը հեռացվեց ԽՍՀՄ գրողների միությունից, իսկ նրա գլխավոր արձակ ստեղծագործությունը՝ «Դոկտոր Ժիվագո»-ն, արգելվեց տպագրել ԽՍՀՄ-ում, ինչը չէր խանգարում, որ նրանք, ովքեր չէին կարդացել վեպը, դատապարտեին հեղինակին   ։ Վեպը ԽՍՀՄ-ում հրատարակվեց միայն 1988 թվականին  ։
Միխայիլ Շոլոխովի ստեղծագործությունների բախտն ավելի բերեց. նրան հաջողվեց, չնայած գրաքննությանը, հրատարակել իր «Խաղաղ Դոն»-ը, թեև բազում վերամշակումներից հետո  ։
Ալեքսանդր Սոլժենիցինը 1965 թվականից իր գործունեության համար հետապնդվում էր։ Հետագայում նրան հեռացրին ԽՍՀՄ գրողների միությունից, զրկեցին քաղաքացիությունից և աքսորեցին երկրից։ «Արշիպելագ ԳՈՒԼԱԳ» վեպը և այլ ստեղծագործություններն արգելեցին տպագրել ԽՍՀՄ-ում և մինչև վերակառուցումը տարածվում էին միայն սամիզդատի միջոցով  ։
Իոսիֆ Բրոդսկին քրեական և հոգեբանական բռնաճնշումներից հետո ստիպված էր հեռանալ ԽՍՀՄ-ից, իսկ նրա ստեղծագործություններն սկսեցին հրատարակվել ԽՍՀՄ-ում միայն 1990 թվականից։
Օտարերկրյա Նոբելյան մրցանակակիրների ստեղծագործությունները նույնպես ենթարկվում էին գրաքննության։ Օրինակ՝ «Նևա» ամսագրում Էռնեստ Հեմինգուեյի «Ում մահն է գուժում զանգը» վեպի հրատարակությունը, որը նախապես համաձայնեցվել էր հեղինակի հետ, 1960 թվականին արգելվեց ԽՄԿԿ Կենտկոմի կողմից՝ գաղափարական նկրտումների պատճառով։ ԽՍՀՄ-ում վեպը հրատարակվեց 1968 թվականին, ընդ որում տեքստից ավելի քան 20 գրաքննական փոփոխություն կատարվեց ։ 1973 թվականին Հայնրիխ Բյոլի «Խմբանկար տիկնոջ հետ» վեպում 150 տեղ փոփոխություն արվեց (500 տող) ։
Գրաքննություն և ազգային հարց
Ազգային հարցեր քննարկելիս գրաքննական սահմանափակումները խիստ էին։ Գործող գաղափարական սահմանումների համաձայն՝ ԽՍՀՄ-ում չկային միջազգայնական հակասություններ և խնդիրներ։ Այդ պատճառով տեղի գրաքննական մարմինները հատուկ ուշադրություն էին դարձնում այս կամ այն ազգությանը պատկանող «խորհրդային ժողովրդի» հիշատակությամբ նյութերին ։
1937 թվականին Լենինգրադում փակվեցին մի շարք թերթեր, որոնք տպագրվում էին ազգային լեզուներով (ֆիններեն և այլն)։ Փակման պատճառն այն էր, որ կուսակցական մարմինները չէին կարողանում վերահսկել դրանց բովանդակությունը ։
Լատվիայում արգելվում էր հրատարակել 1937-1938 թվականներին կոմունիստ լատիշների բռնաճնշումների, 1941 և 1949 թվականներին Լատվիայի բնակչության բռնի տեղահանման մասին նյութեր, արգելվում էր քննարկել ոչ լատիշների կողմից լատիշերենի յուրացման հարցերը և այլն ։ Նմանատիպ խնդիրներն կային նաև այլ ազգային հանրապետություններում ։
ԽՍՀՄ-ում 1920-ական թվականների սկզբից հրեական թեման պարբերաբար ենթարկվում էր գրաքննության։ Եբրայերենի դասավանդումը (բացառությամբ արևելագիտական ամբիոններում), ինչպես նաև եբրայերեն գրականությունն արգելված էր։ Բելառուսում Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին լռում էին հրեա պարտիզանների և ընդհատակների գործունեության մասին։ Մասնավորապես, 1983 թվականին կուսակցության պատմության ինստիտուտի հրատարակած «Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին Բելառուսի պարտիզանական կազմավորումները» պաշտոնական տեղեկատուի մեջ հիշատակված չէ հրեական «Տուվիա Բելսկի» խոշորագույն պարտիզանական ջոկատի մասին։ Հրեաների մասնակցությունը պարտիզանական շարժմանը նույնպես թաքցվեց «այլ ազգեր» խորագրի տակ ։ Հոլոքոստի ժամանակ զոհվածների հուշարձաններին «հրեա» բառի փոխարեն գրում էին «խաղաղ բնակչություն» կամ «խորհրդային քաղաքացիներ» ։ «Հրեական թեման» գրաքննվում էր ոչ միայն Բելառուսում․ 1964 թվականին «Մոլոդայա գվարդիա» հրատարակչատանը տպագրվեց Վ․ Տոմինի և Ա․ Սինելնիկովի «Վերադարձն անցանկալի է» փաստագրական պատմվածքը՝ «Սոբիբոր» նացիստական մահվան ճամբարի մասին, որտեղ ոչնչացվում էին բացառապես հրեաներ․ գրքում «հրեա» բառը ոչ մի անգամ չի հիշատակվում ։
Գրաքննությունը և սեքսը
1920-ական թվականներին հեղափոխությունից հետո ԽՍՀՄ-ում փաստացի սեռական հեղափոխություն էր կատարվում, և գրաքննությունը չէր խոչընդոտում սեռական փոխհարաբերությունների թեմաների բացեիբաց քննարկմանը։ Սակայն, 1930-ական թվականներին, հայտնի սեքսոլոգ, պրոֆեսոր Իգոր Կոնի խոսքերով, «բոլշևիկյան կուսակցությունը բռնի կերպով ընդհատեց այդ գործընթացը՝ լիովին վերացնելով և՛ սեքսոլոգիական հետազոտությունները, և՛ սեռական գրագիտությունը, և՛ էրոտիկ արվեստը»։ Հետագայում «խորհրդային գաղափարախոսության մեջ սեռականությունը որպես այդպիսին ընդհանրապես չէր ներգրվում»։ Այդ իսկ պատճառով նույնիսկ համապատասխան հանրագիտարանային հոդվածները (սեռ, սեռական կյանք և այլն) նվիրված էին միայն բժշկությանը և կենսաբանությանը, սակայն ոչ հոգեբանությանը և մարդկային փոխհարաբերություններին։ Քանի որ միասեռականությունը համարվում էր սեռական այլասեռվածություն և քրեորեն պատժելի էր, այս թեմայի հիշատակումը բացառված էր։ Այս բոլոր արգելքների արդյունքը եղավ, ըստ Կոնի, աշխարհում ամենացածր մակարդակ ունեցող սեռական մշակույթը   ։ Այսպիսի գրաքննության բնորոշ օրինակ է «Անորսալի վրիժառուները» ֆիլմում էրոտիկ տեսարանի արգելման պատմությունը ։ Եվ թեև էրոտիկ ենթատեքստ ունեցող տեսարանները երբեմն խուսափում էին գրաքննությունից («Անձնակազմ», «Ամուսնանալ կապիտանի հետ»)  ։ Առաջին խորհրդային ֆիլմը, որը վերջնականապես հաղթահարեց սահմանված թույլատրելի սահմանները, Վասիլի Պիչուլի «Փոքր Վերան» դրաման էր, որն էկրան բարձրացավ 1988 թվականին ։
Գրաքննական գերատեսչությունները ԽՍՀՄ-ում
Սակայն գրաքննությամբ զբաղվում էին ոչ միայն հատուկ գերատեսչությունները։ Ցանկացած ստեղծագործություն անհրաժեշտ էր համաձայնեցնել այն գերատեսչության հետ, որը շոշափվում էր տվյալ ստեղծագործության մեջ։ Օրինակ՝ եթե գրողը գրում էր ռազմական թեմայով, նրան նախապես գրաքննում էր Պաշտպանության նախարարության գլխավոր քաղաքական վարչությունը, եթե գրողը գրում էր մետաղագործության մասին, գրաքննությունը հաշվի էր առնում մետաղագործական արդյունաբերության ղեկավարության կարծիքը։
Մեծ թվով «կամավոր գրաքննիչներ» զբաղված էին ինչ-որ գաղափարախոսական վրիպակներ փնտրելով, որը բաց էր թողել պետական գրաքննությունը և այդ մասին պետական ու կուսակցական մարմիններին հայտնելով։ Մի շարք հեղինակների և ստեղծագործությունների դեմ հետգրաքննական հալածանքին մասնակցում էին նաև պետական գրաքննադատները։ Մի քանի խորհրդային ֆիլմեր գրաքննվեցին Չինաստանի ղեկավարների պահանջով, իսկ 1960 թվականին Հեմինգուեյի «Ում մահն է գուժում զանգը» վեպի հրատարակման արգելքին նպաստեց Դոլորես Իբարուրիի բացասական արձագանքը։
Սակայն ցանկացած վիճելի հարցի վերջնական որոշումը միշտ կայացնում էին կուսակցական մարմինները, որոնք վերահսկում էին ամբողջ գրաքննությունը ԽՍՀՄ-ում ։
Ռազմական գրաքննության մարմիններ
1918 թվականին ստեղծված ռազմական գրաքննության մարմինները մինչև ԽՍՀՄ գոյության վերջին տարիները բազմիցս վերակազմավորվեցին ։
Գրաքննության մակարդակներ
Խորհրդային գրաքննությունն ուսումնասիրող Առլեն Բլյումն առանձնացնում է գրաքննության 5 մակարդակ՝
Գրող Վլադիմիր Վոյնովիչը գրում էր, որ «Խորհրդային Միությունում ամենագլխավոր գրաքննիչը վախն է» ։
Եթե խորհրդային առաջին տարիներին գրաքննիչներն ստիպված էին խմբագրել և արգելել կոմունիստական քաղաքականությանը հակասող բազում ստեղծագործություններ, ապա հետագայում հեղինակներն ու խմբագիրներն իրենք սկսեցին ջանալ հարմարվել գրաքննական սահմանափակումներին։ Այսպես առաջացավ ինքնագրաքննության երևույթը։ Արդյունքում գրաքննիչներն արդեն հիմնականում երևան էին հանում վրիպակներ և ալյուզիաներ, ինչպես նաև հեռացնում էին բռնաճնշված հեղինակների ստեղծագործությունները։
Հաջորդ մակարդակը խմբագրական գրաքննությունն էր և գրաքննությունը ստեղծագործական միություններում։ Ինչպես գրում է Առլեն Բլյումը. «1940-50-ական թվականներին խմբագիրները, որպես կանոն, արդեն փոխարինում էին գրաքննիչներին՝ վերջիններիս թողնելով միայն գաղտնի տվյալների ռազմատնտեսական ցանկի պահպանման վերահսկողությունը»։ Որպես օրինակ կարելի է նշել Սերգեյ Վորոնինին, որը 1963 թվականին հեռացվեց «Նևա» ամսագրի գլխավոր խմբագրի պաշտոնից՝ «գրաքննական թերակատարման» համար, ինչպես նաև 1970 թվականին Ալեքսանդր Տվարդովսկու պաշտոնաթողությունը և «Նովի միր» ամսագրի աշխատակազմի ճակատագիրը ։
Գրաքննության մեջ կենտրոնական դիրք էր զբաղեցնում Գլավլիտը՝ պաշտոնական գրաքննական գերատեսչությունը։ Գլավլիտի կողմից հաստատված ստեղծագործություններն արդեն պետք է լիովին բավարարեին գաղափարական մաքրության բոլոր պահանջներին։ Փաստացի այն տպագրված ստեղծագործությունների պետական ընդունման բաժինն էր։ Նմանատիպ գործառույթներ էին կատարում իրենց ոլորտներում Պետկինոն և Պետհեռռադիոն։
ԽՍՀՄ Պետական անվտանգության մարմինները՝ Միացյալ պետական քաղաքական վարչությունը, Ներքին գործերի ժողովրդական կոմիսարիատը, Պետական անվտանգության նախարարությունը և Պետական անվտանգության կոմիտեն, նույնպես զբաղվում էին գրաքննական հարցերով (սկզբնապես Պետական քաղաքականության վարչությունում ստեղծվեց Քաղբաժին, որը մի շարք բարեփոխումների արդյունքում դարձավ Պետանվտանգության կոմիտեի 5-րդ վարչությունը)։ 1920-ական թվականներին նրանք, փաստորեն, կատարում էին վերագրաքննական գործառույթներ՝ ստուգելով Գլավլիտի գրաքննիչների աշխատանքը և բռնագրավելով այն ստեղծագործությունները, որոնք պատահաբար վրիպել էին։ 1930-ական թվականներին ազդեցության ոլորտների բաժանում կատարվեց, 1940-ական թվականներից պետանվտանգությունն սկսեց Գլավլիտից «հակախորհրդային քարոզի» փաստի փորձաքննություն պահանջել այն ստեղծագործությունների համար, որոնք բռնագրավվել էին։
1970-ական թվականներին Պետանվտանգության կոմիտեն չէր թույլատրում տպագրել գրող այլախոհների ստեղծագործությունները, ինչպես նաև վերահսկում էր նրանց «աշխատանքները»։ Այսպես, Սերգեյ Դովլաթովի գրքի առաջին տարբերակը Էստոնական ԽՍՀ Պետանվտանգության կոմիտեի հրամանով ոչնչացվեց «Էեստի Ռաամատ» հրատարակչատանը ։
Պետանվտանգության աշխատանքն ուղղված էր անցանկալի տեղեկատվության՝ նախքան գրաքննությանը դրա հասնելը, ի հայտ բերելու պրոֆիլակտիկային։ Նրանք վերահսկում էին նաև գրաքննական մարմինների կադրերի ընտրությունն ու տեղաբաշխումը, մասնակցում էին գրադարանների «մաքրմանը»։ Սակայն պետանվտանգությունը կարևորագույն դեր էր խաղում արտասահմանից եկած տեղեկատվության վերահսկման մեջ. բոլոր նամակները, ծանրոցները և այլն նրանց ուշադրության կենտրոնում էին։
Կոմունիստական կուսակցության մարմինները գրաքննության վերջին և բարձրագույն կառույցներն էին, որոնք լուծում էին ցանկացած հարց՝ հեղինակների, ստեղծագործությունների, հրատարակչատների, զանգվածային լրատվամիջոցների ճակատագրերն ամբողջովին վերահսկվում էին գաղափարական բաժանմունքների կողմից։ Երկրի գրաքննական մարմինները ենթարկվում էին Կենտկոմին և Քաղբյուրոյին, որոնք վերահսկում էին գաղափարական ոլորտը։ Կուսակցական կառույցների որոշումները պարտադիր էին բոլոր պետական մարմինների համար։ Առավել կարևոր հարցերում հաշվի էին առնվում բարձրագույն կուսակցական մարմինների հատուկ որոշումները։
Պենյալարա (ազգային պարկ)
Պենյալարա (Parque natural de la Cumbre, el Circo y las Lagunas de Peñalara), ազգային պարկ Իսպանիայի Մադրիդ ինքնավար համայնքի հյուսիսարևմտյան հատվածում, որն ընդգրկում է 7,68 քառ. կմ։
Պարկը տեղակայված է Իսպանիայի Սիերա դե Գվադառամա կենտրոնական գոտում, (լեռնային առանցքի մի մասը Պիրենեյան թերակղզին է)։ Արգելոցն ընդգրկում է Պենյալարա լեռնագագաթը, որն ամենաբարձր կետն է լեռնային համակարգում։ Մադրիդի ինքնավար համայնքը 1990 թվականի հունիսին տարածքը հռչակեց ազգային պարկ։ Ամենացածր գոտիներում սպիտակ սոճու անտառներ և խոտածածկ տարածքներ են։ Ավելի բարձր լեռներում կան մացառուտներ, որոնք հիմնականում բաղկացած են ալպիական մարգագետիններից և ժայռոտ տարածություններից։ Այգին սև անգղի և իսպանական արծվի, նաև շատ փոքր կաթնասունների ու երկկենցաղների «տունն» է։
Այգին հասանելի է Պուերտո դե Կոտոսից, որը հանդիսանում է տարածաշրջանի զբոսաշրջության կենտրոնը։ Հատկապես մեծ մասսայականություն է վայելում արձակուրդների ժամանակ։ Արգելոցը դառնում է արշավի, լեռնագնացության և դահուկային սպորտի վայր։
Բուսական և կենդանական աշխարհ
Կրծողները բնակվում են տափաստաններում և ժայռերում, իսկ լեռնային մողեսները միայն ժայռերում։ Թիթեռներից հայտնի են բելոզորը, Plebicula ni ecensis և Arctiina։ Կաթնասուններից են սկյուռները, ճագարները և կուղխերը։ Երկկենցաղներն ապրում են լճերում և ջրամբարներում։
Կլիմա
Պենյալարա բնական արգելավայրն ունի լեռնային կլիմա, արտահայտված շատ ցուրտ ձմեռներով և մեղմ ամառներով։ Մթնոլորտային տեղումներն առատ են։ Ձյուն գալիս է ձմռանը և գարնան մի մասը։ Ամենաբարձր գոտում ձյունը կարող է տևել մինչև հուլիս։ Պենյալարայի լճերը սառչում են դեկտեմբերին և հալվում են մարտին։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իսպանիայի աշխարհագրություն Կատեգորիա:Իսպանիայի զբոսայգիներ
Նիկիֆորովսկի շրջան
Նիկիֆորովսկի շրջան (Никифоровский район), մունիցիպալ շրջան Ռուսաստանի Դաշնության Տամբովի մարզում։
Աշխարհագրություն
Շրջանի տարածքի մակերեսը կազմում է 1191,4 կմ²։
Բնակչություն
2010 թվականի մարդահամարի արդյունքներով շրջանում բնակվում էր 20066 մարդ։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 16,84 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Տամբովի մարզ Կատեգորիա:Ռուսաստանի շրջաններ ըստ դաշնային սուբյեկտների
Իպորայի գավառ
Գավառի կազմ
Գավառի կազմի մեջ են մտնում հետևյալ համայնքները.
Կատեգորիա:Բրազիլիայի գավառներ Կատեգորիա:Գոյաս նահանգի գավառներ
Կարեն Բալայան
Կարեն Բալայան, «Կիլիկիա» նավի նավապետ, «Այաս» ծովային հետազոտությունների ակումբի նախագահ։
Կենսագրություն
Կարեն Բալայանը ծնվել է 1956 թվականի սեպտեմբերի 10-ին։ 1973 թվականին դպրոցն ավարտելուց հետո ընդունվել է Հայաստանի ազգային պոլիտեխնիկական համալսարանի ռադիոէլեկտրոնիկայի բաժինը։ 1978-1985 թվականներին աշխատել է ռադիոֆիզիկական չափումների համամիութենական ինստիտուտում, իսկ 1985-1992 թվականներին որպես առաջատար ինժեներ աշխատել է Ֆիզիկայի կիրառական պրոբլեմների ինստիտուտում։
1985 թվականին ընկերների հետ միասին հիմնադրել է «Այաս» ծովային հետազոտությունների կենտրոնը։ 1990 թվականին ստացել է առագաստանավի նավապետի դիպլոմ, որն իրավունք է տվել առագաստանավ կառավարել՝ առանց տարողության սահմանափակման։
Ակումբի հիմնադրման օրվանից նրա նախագահն է։ Հանդիսանում է «Նավարկություն 7 ծովերով» նախագծի ղեկավարը ։ 1991-2002 թվականներին ընկերների հետ կառուցել է լեգենդար «Կիլիկիա» առագաստանավը, որի փորձարկումը եղել է Սևանա լճում (2002-2003)։
2004 թվականից 2006 թվականներին ղեկավարել է Եվրոպայի շուրջ նավարշավը։ 2007-2008 թվականներին արշավախմբով ուղևորվել է Կարիբյան ծով՝ 1698 թվականին Հնդկական օվկիանոսում ծովահեն Ուիլիամ Կիդդի կողմից գրաված հայկական նավի մնացորդները գտնելու նպատակով  ։
Լը Վիե Սերիե
Լը Վիե Սերիե (Le Vieux-Cérier), համայնք Ֆրանսիայի Նոր Ակվիտանիա մարզի Շարանտ գավառում ։
Բնակչությունը 2008 թվականի դրությամբ կազմում է 141 մարդ, բնակչության խտությունը` 14.61 մարդ/կմ²։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 9.65 կմ² տարածք։
Աշխարհագրություն
Գտնվում է Փարիզ քաղաքից 360 կմ հարավ-արևմուտք, Պուատիե քաղաքից` 70 կմ հարավ, Անգուլեմ քաղաքից` 45 կմ հյուսիս-արևելք։
Բնակչություն
Բնակչության քանակը ըստ տարիների
Աղբյուրներ` Ֆրանսիայի սոցիոլոգիական գիտությունների բարձրագույն դպրոցի տվյալներ
Տնտեսություն
2010 թվականին ուներ 79 աշխատունակ (15-64 տարեկան) բնակիչ, որոնցից ակտիվ էին 49-ը, իսկ ոչ ակտիվները` 30։ Ակտիվության ցուցանիշը կազմում է 62,0 %։ 49 աշխատունակ մարդկանցից աշխատել է 42 անձ (28 տղամարդ և 14 կին)։ Գործազուրկ են եղել 7 անձ (2 տղամարդ և 5 կին)։ 30 անաշխատունակներից 6-ը եղել են աշակերտներ կամ ուսանողներ, 15-ը` թոշակառուներ, իսկ 9-ը չեն աշխատել տարբեր պատճառներով ։
Սվեավեգեն
Պատմություն
Նախկինում փողոցն ունեցել է տարբեր անուններ, երկարություն և լայնություն։ Ամենավաղ հայտնի անունը`Ռոսլագսգատանը, վերաբերում է 17-րդ դարի կեսերին, բայց շուտով այն փոխվել է Բադստուգատան կամ Մեծ Բադստուգատան։ 17-18-րդ դարերի վերջում փողոցը կոչվել է Կրութբռեննարգատան։ Ըստ լեգենդի՝ Շվեդիայի թագավոր Գուստավ III թագավորը նախատեսել է այստեղ լայն փողոց անցկացնել Ստոկհոլմում գտնվող Թագավորական պալատից մինչև Մեծ Հագա պալատ (չշփոթել Հագ պալատի հետ) Բրունսվիկենում։ Հավանաբար փողոցի նախագիծը մշակել է ճարտարապետ Ժան դե լա Վալեն 17-րդ դարում։
1864-1866 թվականներին քաղաքային խորհրդի հրամանով ճարտարապետ Ալբերտ Լինդհագենը մշակել է նախագիծ այդտեղ լայն փողոց կառուցելու համար, որը պետք է դառնար քաղաքի գլխավոր ճանապարհային զարկերակը։ Ենթադրվում էր, որ այն պետք է անցներ հարավից՝ Գուստավ Ադոլֆ հրապարակից դեպի հյուսիս ՝ Բելլևուեպարկեն, մինչև ներկայիս Սվապլան հրապարակ։ Մի փոքր ձևափոխված ձևով փողոցի վերջնական պլանը հաստատվել է 1878 թվականին։
1897 թվականին Ուդեգատան փողոցի ուղղությամբ կառուցվել է Սվեաբրուն կամուրջը Սվեավեգենի վրայով։ Համաձայն քաղաքի գլխավոր ճարտարապետ Ալբերտ Լիլիենբերգի նախագծի՝ նախատեսվել է Սվեավեգեն փողոցը երկարաձգել դեպի հարավ Նորորբու կամրջի միջոցով։ 1945 թվականին որոշվել է  Բրունկբերգսթորգ հրապարակի հյուսիսից սկսել շարունակել փողոցը դեպի նոր հրապարակ, որը կոչվում էր Սերգելստորգ։ Միևնույն ժամանակ, պլանավորվում էր կառուցել Կլարաթունելն թունելը Թեգելբակկեն հրապարակից մինչև Սենտրալբրաուն կամուրջ։
Ուլոֆ Պալմեի սպանություն
Փողոցը հայտնի է դարձել նրանով, որ 1986 թվականի փետրվարի 28-ին այստեղ սպանվել է Շվեդիայի վարչապետ Ուլոֆ Պալմեն։ Սպանության վայրում տեղադրվել է հուշատախտակ։ Ողբերգությունից հետո Տունելգատան փողոցի արևմտյան մասը՝ Սվեավեգենի խաչմերուկից հետո, որտեղ տեղի էր ունեցել սպանությունը, վերանվանվել է Ուլոֆ Պալմեի փողոց ։
Գրականություն
Կատեգորիա:Ստոկհոլմի փողոցներ
Վնասակար օրգանիզմ
Վնասակար օրգանիզմ — օրգանիզմ, որը վնասում է մարդուն կամ նրա շահերին (հիմնականում գյուղատնտեսությունում) ։ Բնական էկոհամակարգերում վնասակար օրգանիզմ բնորոշում գոյություն չունի, քանի որ յուրաքանչյուր օրգանիզմ բնական հավասարակշռության գործում ունի իր նշանակությունը, և այս տերմինը կիրառելի է միայն մարդու կողմից վերափոխված համակարգերում՝ ագրոէկոհամակրգերում, որտեղ մարդն է բուծում իրեն անհրաժեշտ օրգանիզմները։ Մարդու կամքից անկախ ցանկացած օրգանիզմի առկայությունը ագրոէկոհամակարգերում անցանկալի է։ Ագրոէկոհամակարգերում վնասակար օրգանիզմների դեմ պայքարի միջոցառումների բացակայության դեպքում վերջիններս զգալի և հաճախ անշրջելի վնաս են պատճառում, քանի որ այստեղ մարդու կողմից բուծվող օրգանիզմը, որը սնունդ է հանդիսանում վնասակար օրգանիզմների համար, բավականին շատ է, խիտ, և չկա վնասակար օրգանիզմի բազմացումն ու տարածումը խոչընդոտող որևէ գործոն։
Վնասակար օրգանիզմ (բույսերի պաշտպանությունում) — ըստ Կարանտինի եւ բույսերի պաշտպանության մասին Միջազգային կոնվենցիայի, դա կենդանիների կամ հիվանդածին մանրէների ցանկացած տեսակի, ցեղի կամ բույսերի կենսատիպ է, որը կարող է վնասել բույսերին կամ դրանց արտադրանքին (անգլ.: Pest organism). Վնասակար օրգանիզմների դեմ իրականացվում են կարանտին կամ պայքարի միջոցառումներ։
Բույսերի պաշտպանությունում վնասակար օրգանիզմները սովորաբար բաժանվում են բույսերի վնասատուների  (ողնաշարավորներ և անողնաշարավորներ), հիվանդությունների հարուցիչների և  մոլախոտերի։ Գյուղատնտեսությանը ամենից շատ վնասում են մոլախոտերը, այնուհետև միջատները, տզերը և միկրոօրգանիզմները (սնկեր, բակտերիաներ, վիրուսներ)։
Վնասակար օրգանիզմների դեմ պայքարում են ֆիզիկական, քիմիական, կենսաբանական և այլ եղանակներով։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Բնապահպանություն
Կապույտ գավաթը
«Կապույտ գավաթը» («Голубая чашка»),  Արկադի Գայդարի գրչին պատկանող պատմվածք՝ գրված միջին տարիքի դպրոցականների համար։ Առաջին անգամ հրատարակվել է 1936 թվականին «Պիոներ» ամսագրի առաջին համարում։ Հեղինակն այս հրատարակությունը զուգադիպեցրել է ՀԼԿԵՄ–ի տասներորդ համագումարին։ Պատմվածքը «Մանկական գրականություն» հրատարակչությունում նույն թվականին լույս է տեսել առանձին գրքով։
Սյուժե
Ընտանիքը դստեր հետ Մերձմոսկովյան շրջանում ամառանոց են վարձել՝ այնտեղ անցկացնելու երկար սպասված արձակուրդը։ Ժամանումից երեք օր անց մորն այցելում է նրա վաղեմի ծանոթը՝ բևեռային օդաչուն։ Մայրը վիրավորում է ընտանիքի մնացած անդամներին՝ ողջ ուշադրությունը հյուրի վրա կենտրոնացնելով։ Կոնֆլիկտը վերջնականապես ձևավորվում է, երբ անհայտ մեկի կողմից կոտրվում է մայրիկի կապույտ գավաթը։ Հայրը, վրեժից դրդված, դստեր հետ ուղևորվում են հանպատրաստի արշավի՝ շրջակա տարածքում։ Վերադարձին նրանք տեսնում են կանգնեցված «հողմաղացը», որին հաջորդում է ընտանիքի հաշտեցումը։
Կերպարներ
Գլխավոր հերոսի նախատիպ է հանդիսացել հենց հեղինակը։ Սկզբնապես նա ցանկացել է հերոսին Նիկոլայ անվանել, բայց քանի որ «ուրիշի անունը կրելը տհաճ է», նա մնացել է անանուն։
Նրա կնոջ անունը Մարուսյա է։ Այդպես են անվանվել Գայդարի հերոսներից շատերը։ Դա նրա առաջին կնոջ՝ տասնվեցամյա բուժքույր Մարիա Նիկոլաևնա Պլակսինայի անունն էր, ում հետ Արկադին ծանոթացել է 1921 թվականին հիվանդանոցում․ նա հայտնվել էր այնտեղ վիրավորվելու և կոնտուզիայի պատճառով ։
20–րդ դարի 30–ական թվականներին Սվետլանա անունը (Գայդարն այդպես է անվանել իր երիտասարդ հերոսուհուն) դեռևս բավականաչափ անսովոր էր, ինչը, ի դեպ, Գայդարի ստեղծագործությունների համար սովորական երևույթ էր։ Հոր՝ անսովոր անձնանունների հանդեպ ունեցած սիրո մասին հիմնականում գրել է Տիմուր Արկադեևիչ Գայդարը։ Չնայած հերոսուհու և Ստալինի դստեր անունների համընկնմանը՝ նա «Կապույտ գավաթը» պատմվածքի հերոսուհուն կոչել է ոչ թե նրա, այլ իր մտերիմ ընկերոջ՝ մանկագիր Ա․ Յա․ Տրոֆիմովայի դուստրերից մեկի պատվին։ Շիկակարմիր մազեր ունեցող Սվետլանա Տրոֆիմովան (նա և նրա քույրը՝ Էրան, ծնվել են 20–ական թվականներին) և հանդիսացել է պատմվածքի կերպարի նախատիպը։ Նախնական տարբերակում հերոսուհի Սվետլանան դստեր փոխարեն պիտի Դիմա անունով որդի ունենար, սակայն սյուժեի ներքին տրամաբանությունը, ի զարմանս հեղինակի, ստիպել է որդուն փոխարինել դուստրով ։
Ստեղծագործության առանձնահատկություններ
Այս պատմվածքը գրողի լավագույն ստեղծագործություններից մեկն է։ Այն առանձնանում է խոր փիլիսոփայական ենթատեքստով և մանկական գրականությանը ոչ հատուկ ֆաբուլայով ։ Հիմնված լինելով սեփական ընտանեկան կյանքի դրամատիկ փորձի վրա՝ Գայդարը նկարագրում է քայքայման եզրին գտվող ընտանիքը, որը, սակայն, պահպանվել է՝ շնորհիվ ստեղծագործության հերոսների (ինչպես ծնողների, այնպես էլ փոքրիկ աղջնակի) զսպվածության շնորհիվ ։
Հատկանշական է, որ այս պատմվածքում, ինչպես և Արկադի Գայդարի այլ ստեղծագործություններում, այդ թվում և ավելի ուշ՝ «Չուկը և Գեկը» պատմվածքում, գլխավոր դեր է խաղում ճանապարհի մոտիվը։ Պարզվում է՝ ընտանիքի հաշտեցումը կապված է «թափառաշրջիկության» գաղափարի հետ, որը հնարավոր է դառնում հոր և դստեր՝ տնից հեռանալուց հետո միայն (թեկուզ՝ կատակով) ։
Հատկանշական է նաև, որ պատմվածքի գործողությունները տեղի են ունենում մոտալուտ պատերազմի կանխազգացման ֆոնին։ Այսպես, երբ հայրն ու դուստրը կրակոցներ են լսում, փոքրիկ աղջնակը դրանց վերաբերյալ արձագանքում է հետևյալ արտահայտությամբ․ «Մի՞թե արդեն պատերազմ է» ։