cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Բժշկագիտություն
Կլինիկական բժշկագիտություն
Սեչենովի և Պավլովի բազմաթիվ աշակերտները և գաղափարակիցները (Նիկոլայ Վվեդենսկի, Իվան Թարխանով, Վիկտոր Պաշուտին, Միխայիլ Շատեռնիկով) բժշկակենսաբանական տարբեր բնագավառներում զարգացրել են մատերիալիստական ֆիզիոլոգիայի առաջավոր սկզբունքները։ Փորձարարական դեղաբանության զարգացման համար հիմնարար ներդրում էին Նիկոլայ Կրավկովի աշխատանքները ։
Վիկտոր Պաշուտինը, Ալեքսանդր Ֆոխտը և ուրիշներ Ռուսաստանում հիմք դրեցին ընդհանուր և փորձարարական ախտաբանության (ախտաբանական ֆիզիոլոգիա), որն ուսումնասիրում է ախտաբանական գործընթացների ծագման ու զարգացման օրինաչափությունները ։
Էմիլ Սթանգ Ավագ
Երեք անգամ դարձել է Նորվեգիայի վարչապետ։ Վարչապետական աթոռը զբաղեցրել է 1889-1891 թվականներին և 1893-1895 թվականներին, իսկ 1889-1891 թվականներին եղել է Ստորտինգի նախագահ։
Բժշկագիտություն
Կլինիկական բժշկագիտություն
19-րդ դարի երկրորդ կեսին թերապիայից (ներքին բժշկություն, որն սկզբում ընդգրկում էր ամբողջ բժշկագիտությունը, բացի վիրաբուժությունից և մանկաբարձությունից) սկզբնավորվել են նոր գիտագործնական բնագավառներ։ Օրինակ՝ մանկաբուժությունը, որը, որպես գործնական բժշկության ճյուղ, նախկինում նույնպես գոյություն ուներ, ձևավորվել է որպես ինքնուրույն գիտակարգական, ներկայացվել ամբիոններով, կլինիկաներով, ընկերություններով։ Մանկաբուժության ականավոր ներկայացուցիչը Ռուսաստանում եղել է Նիլ Ֆիլատովը։
Էմիլ Սթանգ Ավագ
1889 թվականին վարչապետ Յուհան Սվերդրուպի կառավարության անկումից հետո Սթանգը դառնում է պահպանողական կառավարության ղեկավար։ Նրա որդեգրած քաղաքականությունը առիթ է ստեղծում բազմաթիվ ընդդիմախոսներ ունենալուն։ 1891 թվականին Սթանգը ստիպված է լինում հրաժարական տալ՝ դառնալով Քրիստիանիայի (ներկայումս՝ Օսլո) բարձրագույն դատարանի խորհրդական։ 1893 թվականի գարնանը Էմիլ Սթանգը նշանակվում է նախարար-նախագահ, որպեսզի Շվեդիայի հետ միության վերաբերյալ բանակցություններ վարի։ Սակայն 1895 թվականին հրաժարակն է տալիս, քանի որ Ստորտինգի ընտրություններում իր քաղաքական ուժը քաղաքական հաջողություն չի գրանցում։ Հրաժարականից հետո Սթանգը սկսում է աշխատել որպես Բորգարթինգի և Ագդերայի դատարանի նախագահության անդամ։ 1901 թվականին աշխատանքի է ընդունվում Նորվեգիայի բարձրագույն դատարանում։ 1994 թվականին անցնում է թոշակի։
Բժշկագիտություն
Կլինիկական բժշկագիտություն
Նյարդախտաբանությունը և հոգեբուժությունը փոխակերպվում են գիտակարգերի՝ նյարդային համակարգի անատոմիայի և ֆիզիոլոգիայի ուսումնասիրման բնագավառում ձեռք բերված հաջողությունների և Ֆ. Պինելյի, ժան Մարտեն Շարկոյի (Ֆրանսիա), Ալեքսեյ Կոժևնիկովի, Սերգեյ Կորսակովի, Վլադիմիր Բեխտերևի ու տարբեր երկրների շատ ուրիշ գիտնականների կլինիկական գործունեության հիման վրա։
Կանխարգելիչ բժշկագիտություն
Կլինիկական բժշկագիտության հետ մեկտեղ զարգացել է նաև կանխարգելիչ բժշկագիտությունը։ Անգլիացի բժիշկ Էդվարդ Ջեները հայտնաբերել է հակածաղկային վակցինան (1796), որի կիրառումը հնարավորություն է տվել ծաղկապատվաստման միջոցով հետագայում արմատապես կանխել այդ հիվանդությունը։ 19-րդ դարում վիեննացի բժիշկ Իգնաց Զեմելվեյսը (1818-1865) հաստատել է, որ ծննդաբերական տենդի պատճառը բժշկի ձեռքերի և գործիքների միջոցով վարակի փոխանցումն է։ Նա առաջարկել է վարակազերծման մեթոդը, որի կիրառման շնորհիվ խիստ կրճատվել է ծննդկանների մահացությունը ։
Էմիլ Սթանգ Ավագ
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Նորվեգիայի վարչապետներ Կատեգորիա:Նորվեգացի իրավաբաններ Կատեգորիա:Հուլիսի 4 մահեր Կատեգորիա:1912 մահեր Կատեգորիա:Հունիսի 14 ծնունդներ Կատեգորիա:1834 ծնունդներ Կատեգորիա:Նորվեգիայի պետական գործիչներ Կատեգորիա:Նորվեգիայի քաղաքական գործիչներ
Բժշկագիտություն
Կանխարգելիչ բժշկագիտություն
Լուի Պաստյորի (1822-1895) աշխատանքները, որոնցով հաստատվել է վարակիչ հիվանդությունների մանրէային բնույթը, «մանրէաբանության դարաշրջանի» սկիզբն են հանդիսացել ։ Հիմնվելով նրա հետազոտությունների վրա՝ անգլիացի վիրաբույժ Ջոզեֆ Լիստերը (1827-1912) առաջարկել է վերքերի բուժման հականեխության մեթոդը, որի կիրառումը հնարավորություն է տվել վնասվածքների և վիրահատությունների ժամանակ խիստ նվազեցնել բարդությունների թիվը ։
Գերմանացի բժիշկ Ռոբերտ Կոխի (1813-1910) և նրա աշակերտների հայտնագործությունները հանգեցրել են բժշկագիտության մեջ պատճառագիտական ուղղության տարածմանը, բժիշկներն սկսել են փնտրել հիվանդությունների մանրէային պատճառը ։
Մանրէաբանությունը և համաճարակաբանությունը զարգացել են շատ երկրներում, հայտնաբերվել են տարբեր վարակիչ հիվանդությունների հարուցիչները և փոխանցողները։ Կոխի մշակած հոսող գոլորշիով մանրէազերծման մեթոդը լաբորատորիայից տեղափոխվել է վիրաբուժական կլինիկա և նպաստել աննեխության զարգացմանը։
«Ծխախոտի խայտաբղետ հիվանդության» նկարագրությամբ (1892) Դմիտրի Իվանովսկին դրել է վիրուսաբանության զարգացման հիմքը  ։ Բակտերիաբանության բնագավառում հաջողվել է բացահայտել մարդու հիվանդության առաջացման գործում մանրէ-հարուցիչի դերը։ Իլյա Մեչնիկովի գործունեության հետ են կապված վարակային գործընթացում օրգանիզմի նշանակության և հիվանդության հանդեպ անընկալության առաջացման պատճառի ուսումնասիրությունները ։ Գերմանացի գիտնականներ Էմիլ Ադոլֆ ֆոն Բերինգը և Պաուլ Էռլիխը մշակել են իմունիտետի քիմիական տեսությունը և դրել շճաբանության (ուսմունք արյան շիճուկի հատկությունների մասին) հիմքը ։
Բնագիտության հաջողությունները հաստատել են հիգիենայի բնագավառում հետազոտության փորձարարական մեթոդների օգտագործումը, 19-րդ դարի երկրորդ կեսին հիգիենայի ամբիոնների և լաբորատորիաների կազմակերպումը։ Գերմանիայում Մաքս ֆոն Պետենկոֆերի (1818-1901), Ռուսաստանում Ալեքսեյ Դոբրոսլավինի, Ֆեոդոր Էրիսմանի աշխատանքներով մշակվել են հիգիենայի գիտական հիմքերը։
Բժշկագիտության զարգացումը նորագույն շրջանում
Բժշկագիտությունն արհեստից գիտության վերածելու առաջին որոշիչ քայլերն արտասահմանում կատարվել են 19-20-րդ դարերում՝ բնական գիտությունների նվաճումների և տեխնիկական առաջընթացի ազդեցությամբ։ Ռենտգենյան ճառագայթների հայտնագործումը (Վիլհելմ Ռենտգեն, 1895-1897 ) ռենտգենախտորոշման սկիզբն է դրել, առանց որի անհնար է պատկերացնել հիվանդի խորացված հետազոտությունը։ Բնական ռադիոակտիվության հայտնագործումը և միջուկային ֆիզիկայի բնագավառում դրան հաջորդած հետազոտությունները պայմանավորել են ռադիոկենսաբանության զարգացումը։ Վերջինս ուսումնասիրում է կենդանի օրգանիզմների վրա իոնացնող ճառագայթների ազդեցությունը , որն էլ հանգեցրել է ճառագայթային հիգիենայի զարգացմանը և ռադիոակտիվ իզոտոպների կիրառմանը։ Դա իր հերթին հնարավորություն է տվել մշակել նշակիր ատոմներով հետազոտման մեթոդը, ռադիումը և ռադիոակտիվ մյուս պատրաստուկներն սկսել են հաջողությամբ կիրառվել ոչ միայն ախտորոշիչ, այլև բուժիչ նպատակներով։
Չքվի՛ր (մուլտֆիլմ)
«Չքվիր» (Flushed Away) ռեժիսորներ Դևիդ Բաուերս և Սեմ Ֆելի մուլտֆիլմը, որի գլխավոր հերոսներին հնչյունավորում են Հյու Ջեքմանը, Քեյթ Ուինսլեթը, Իեն ՄակկելլենՅան Մաքկելենը, Ժան Ռենոն, Բիլ Նային, Էնդի Սերկիսը, Շեյն Ռիչին, Քեթի Բյորքը, Դևիդ Սուշեն, Միրիամ Մարգուլիսը։
Բժշկագիտություն
Բժշկագիտության զարգացումը նորագույն շրջանում
Սրտի անռիթմության և մի շարք այլ հիվանդությունների հետազոտման (ախտորոշման հնարավորություններն ընդլայնող) մեթոդ է դարձել էլեկտրասրտագրությունը, որը գործնական կլինիկայում ներդրվել է հոլանդացի ֆիզիոլոգ Վիլեմ Էյնթհովենի և ռուս ֆիզիոլոգ Ալեքսանդր Սամոյլովի աշխատանքներից հետո։
20-րդ դարի երկրորդ կեսին բժշկագիտության զարգացման համար կարևոր էր կիբեռնետիկական մեթոդների ներդրումը, ի հայտ եկան օրգանների և համակարգերի ֆունկցիաների գրանցման սկզբունքորեն նոր (ընկալող, հաղորդող և գրանցող) սարքեր (օրինակ՝ սրտի և մյուս օրգանների աշխատանքի մասին հաղորդումն իրականացվում է նույնիսկ տիեզերական հեռավորությունից)։ Արհեստական երիկամի, սրտի, թոքերի տեսքով արհեստական սարքերը փոխարինում են այդ օրգաններին (օրինակ՝ վիրահատության ժամանակ), էլեկտրախթանումը հնարավորություն է տալիս ղեկավարել հիվանդ սրտի ռիթմը, միզապարկի ֆունկցիան և այլն։ Էլեկտրոնային մանրադիտակի շնորհիվ հնարավոր է դարձել դիտվող օբյեկտը խոշորացնել տասնյակհազարավոր անգամներ, ինչը թույլ է տալիս ուսումնասիրել բջջի կառուցվածքը և փոփոխությունները։ Ակտիվորեն զարգանում է բժշկական կիբեռնետիկան։ Ախտորոշման բնագավառում հատուկ նշանակություն է ձեռք բերել էլեկտրոնային-հաշվողական տեխնիկան։ Ստեղծվել են վիրահատության ժամանակ նարկոզի, շնչառության և զարկերակային ճնշման մակարդակի ավտոմատ կարգավորման համակարգեր, ակտիվորեն կառավարվող պրոթեզներ և այլն։ Գիտատեխնիկական առաջընթացը լուրջ ազդեցություն է թողել նաև բժշկագիտության նոր ճյուղերի ձևավորման վրա։ Օրինակ՝ 20-րդ դարում ավիացիայի զարգացման հետ մեկտեղ սկզբնավորվել է ավիացիոն բժշկագիտությունը։ Տիեզերանավերում մարդու թռիչքները հանգեցրել են տիեզերական բժշկագիտության զարգացմանը։
Բժշկագիտության արագ առաջընթացը պայմանավորված է եղել ոչ միայն ֆիզիկայի և տեխնիկայի հայտնագործություններով, այլև քիմիայի և կենսաբանության նվաճումներով։ Գործնական կլինիկայում ներդրվել են հետազոտման քիմիական և ֆիզիկական մեթոդներ, խորացել են կենսաբանական, այդ թվում նաև հիվանդագին գործընթացների քիմիական հիմքերը։
Չքվի՛ր (մուլտֆիլմ)
Ռոդդին առավելություններ ունեցող առնետ է, որն ապրում է հեղինակավոր պենթհաուսում։ Նա այնտեղ սիրված ընտանի կենդանի է։ Մի անգամ կոյուղու միջից սենյակում է հայտնվում առնետ Սիդը, որն անչափ հավանում է այդ տունը։ Անկոչ հյուրից ազատվելու համար Ռոդդին որոշում է նրան խաբեությամբ հետ ուղարկել կոյուղի, բայց կոյուղային առնետ Սիդն այնքան էլ պարզամիտ չէ, և արդյունքում Ռոդին է ուղևորվում կոյուղի։ Կոյողիում հայտնվելով Ռոդին ստիպված է սովորել իր համար անսովոր կյանքին։
Բժշկագիտություն
Բժշկագիտության զարգացումը նորագույն շրջանում
Գենետիկան, որի հիմքերը դրել է Գրեգոր Մենդելը, հաստատել է օրգանիզմի ժառանգականության և փոփոխականության սկզբունքներն ու մեխանիզմները։ Գենետիկական կոդի հայտնադործումը նպաստել է ժառանգական հիվանդությունների վերծանմանը և բժշկական գենետիկայի արագ զարգացմանը։ Այդ գիտական բնագավառի հաջողությունները հնարավորություն տվեցին հաստատել, որ միջավայրի պայմանները կարող են նպաստել հիվանդությունների հանդեպ ժառանգական նախատրամադրվածության առաջացմանը կամ ընկճմանը։ Մշակվել են ժառանգական հիվանդությունների արագ ախտորոշման, կանխարգելման և բուժման մեթոդներ, կազմակերպվել բնակչության բժշկագենետիկական խորհրդատվական օգնություն։
20-րդ դարում իմունաբանությունը վարակիչ հիվանդությունների հանդեպ անընկալության մասին դասական ուսմունքից վերաճել և աստիճանաբար ընդգրկել է ախտաբանության, գենետիկայի, սաղմնաբանության, փոխպատվաստման խնդիրները։ Կարլ Լանդշտայների և Յան Յանսկու կողմից մարդու արյան խմբերի հայտնագործումը (1900-1907) հանգեցրել է գործնական բժշկագիտության մեջ արյան փոխներարկման կիրառմանը։ Իմունաբանական գործընթացի ուսումնասիրման հետ մեկտեղ հետազոտվել են օտարածին նյութերի հանդեպ օրգանիզմի աղավաղված հակազդեցությունների տարբեր ձևերը, ֆրանսիացի գիտնական Շառլ Ռիշեն 1902 թվականին հայտնաբերել է անաֆիլաքսիայի երևույթները ։ Ավստրիացի մանկաբույժ Կլեմենս Պիրկեն ներմուծել է ալերգիայի հասկացությունը և առաջարկել (1907) մաշկային ալերգիական հակազդեցությունը՝ տուբերկուլինի հանդեպ (որպես տուբերկուլոզի ախտորոշիչ փորձ)։ 20-րդ դարի երկրորդ կեսին ալերգիայի մասին ուսմունքը վերաճել է տեսական և կլինիկական բժշկագիտության ինքնուրույն ճյուղի։
20-րդ դարի սկզբին գերմանացի բժիշկ Պաուլ Էռլիխն ապացուցել է հիվանդությունների հարուցիչների վրա ազդող պատրաստուկների սինթեզման հնարավորությունը, որով դրվել է քիմիաբուժության հիմքը։ Հակամանրէային քիմիաբուժության դարաշրջանը գործնականորեն սկսվել է բժշկության մեջ ստրեպտոցիդի ներդրմամբ։ 1938 թվականից սկսած՝ ստեղծվել են տասնյակ սուլֆանիլամիդային պատրաստուկներ, որոնցով պահպանվում է միլիոնավոր հիվանդների կյանքը։ Դրանից վաղ՝ 1929 թվականին, Անգլիայում U. Ֆլեմինգն ապացուցել էր, որ բորբոսասնկերի տեսակներից մեկն արտադրում է պենիցիլին հակամանրէային նյութը։ 1939-1941 թվականներին Հովարդ Ֆլորին և Էռնստ Բորիս Չեյնը մշակել են կայուն պենիցիլինի ստացման մեթոդ և կազմակերպել պատրաստուկի արտադրությունն արդյունաբերական մակարդակով՝ սկիզբ դնելով միկրոօրգանիզմների դեմ պայքարի՝ հակաբիոտիկների դարաշրջանին։ 1942 թվականին Ջ. Երմոլևայի լաբորատորիայում ստացել են պենիցիլին, իսկ 1943 թվականին ԱՄՆ-ում Զելման Վաքսմանն անջատել է ստրեպտոմիցինը։ Հետագայում արտադրվել են տարբեր նշանակության բազմաթիվ հակաբիոտիկներ։
Հաջողությամբ զարգացել է 20-րդ դարի ռուս գիտնական Նիկոլայ Լունինի առաջարկած ուսմունքը վիտամինների մասին, բացահայտվել են շատ ավիտամինոզների առաջացման մեխանիզմները և մշակվել դրանց կանխարգելման մեթոդներ։ 19-րդ դարի վերջին ֆրանսիացի գիտնական Շ. Բրոուն Սեկարի և այլ գիտնականների առաջարկած ներզատիչ գեղձերի մասին ուսմունքը վերաճել է ինքնուրույն կլինիկфлфт առարկայի՝ ներզատաբանության, որի խնդիրների շրջանակներում, ներզատիչ հիվանդությունների հետ մեկտեղ, ընդգրկվել են առողջ և հիվանդ օրգանիզմում ֆունկցիաների հորմոնային կարգավորումը, հորմոնների քիմիական սինթեզը։ 1921 թվականին կանադացի ֆիզիոլոգներ Ֆրեդերիկ Բանտինգի և Չարլզ Բեստի կողմից ինսուլինի հայտնագործումը հեղաշրջում է առաջացրել շաքարախտի բուժման բնագավառում։ 1936 թվականին մակերիկամից հորմոնային բնույթի նյութի (հետագայում անվանվեց կորտիզոն) արտադրության բացահայտումը, ինչպես նաև ավելի արդյունավետ պրեդնիզոլոնի և կորտիկոստերոիդների սինթետիկ մյուս նմանակների սինթեզը (1954) հանգեցրին շարակցական հյուսվածքի, արյան, թոքերի, մաշկի և այլ հիվանդությունների ժամանակ այդ պատրաստուկների կիրառմանը, այսինքն՝ ոչ ներզատական հիվանդությունների հորմոնաբուժությանը։ Ներզատաբանության և հորմոնաբուժության զարգացմանը նպաստել են կանադացի գիտնական Հանս Սելյեի աշխատանքները, ով առաջարկել է գերհույզի և ընդհանուր հարմարվողական համախտանիշի տեսությունը։
Քիմիաբուժությունը, հորմոնաբուժությունը, ճառագայթաբուժությունը, կենտրոնական նյարդային համակարգի վրա ընտրողաբար ազդող հոգեհակ (պսիխոտրոպ) դեղանյութերի մշակումը և կիրառումը, բաց սրտի վրա, գլխուղեղի խորքում և նախկինում վիրաբույժի համար անմատչելի օրգանների վիրահատական միջամտության հնարավորությունը բժշկին թույլ տվեցին ակտիվորեն միջամտել հիվանդության ընթացքին։
Բժշկագիտությունը ԽՍՀՄ ժամանակաշրջանում
ԽՍՀՄ բժշկագիտության բնորոշ առանձնահատկությունը նրա կանխարգելիչ ուղղությունն էր։ Ձրի, հանրամատչելի և բարձրորակ բուժօգնության պայմաններում կանխարգելումը ձեռք էր բերել համապետական նշանակություն և դարձել ժողովրդի առողջության պահպանման համապետական և հասարակական միջոցառումների հիմքը։ Կանխարգելման ձևերը տարբեր էին․ բնության պահպանության ընդհանուր սանիտարական միջոցառումները և շրջակա միջավայրի, աշխատանքի և կենցաղի պայմանների առողջացումը, սանիտարական օրենսդրությունների, հիգիենային նորմերի, հակահամաճարակային միջոցառումների կատարման հսկողությունը, բուժկանխարգելիչ հիմնարկների ցանցի, հանգստյան տների, գիշերօթիկների, մանկամսուրների ցանցի կազմակերպումը, բնակչության զանգվածային կանխարգելիչ զննումները և այլն։ Կանխարգելման և բուժման կարևոր համադրում էր դիսպանսերացումը։ Բժշկագիտության սոցիալ-կանխարգելիչ ուղղության հաջորդական իրականացման շնորհիվ ԽՍՀՄ-ում դեռևս նախապատերազմական շրջանում վերացել էին շատ համաճարակային հիվանդություններ, էապես բարելավվել էր բնակչության առողջական վիճակը։ ԽՍՀՄ հայրենական պատերազմի ժամանակ ստեղծվել էր վիրավորների և հիվանդների գիտականորեն հիմնավորված բուժօգնության կազմակերպություն։ Բանակի բժշկական ծառայության հստակ աշխատանքի շնորհիվ շարք են վերադարձել վիրավորների 72,3 %-ը և հիվանդների ավելի քան 90 %-ը։ Զանգվածային պատերազմների պատմության մեջ առաջին անգամ հաջողվել է կանխել համաճարակները և համեմատաբար արագ վերացվել են պատերազմի սանիտարական հետևանքները։
Մանկաբուժության, մանկաբարձության և գինեկոլոգիայի բնագավառներում կանխարգելման ուղղությունը դարձել էր առաջատար, որն արտացոլվել է մայրության և մանկության պահպանության պետական համակարգի կազմակերպմամբ։ ԽՍՀՄ բժշկագիտության կանխարգելիք ուղղության նվաճումներից էր առողջավայրերի ցանցի զարգացումը և կուրորտաբանության հիմունքների մշակումը։
Խորհրդային սոցիալական հիգիենայի հիմնադիրներն են Նիկոլայ Սեմաշկոն, Զինովի Սոլովյովը և ուրիշներ, ովքեր, հիմնվելով հիվանդությունների առաջացման և կանխարգելման հարցում սոցիալական պայմանների առաջատար դերի մասին ուսմունքի վրա, մշակեցին խորհրդային առողջապահության տեսական հիմքերը և ծրագրեցին բնակչության առողջության պահպանման ու վերականգնման սոցիալական միջոցառումներ։ Ջրի և ջրամատակարարման հիգիենայի, բնակավայրերի մաքրման հարցերի վերաբերյալ հետազոտությունները (Գրիգորի Խլոպին, Ս. Սիսին և ուրիշներ) ջրամբարների, օդի, հողի սանիտարական պահպանության օրենսդրության համար հիմք են ծառայել, մշակվել են խմելու ջրի, քաղաքների հատակագծման, արդյունաբերական ձեռնարկությունների նախագծման սանիտարական նորմերը։
ԽՍՀՄ բժշկագիտության զարգացման վրա մեծ ազդեցություն են ունեցել ախտաբանների (Նիկոլայ Անիչկով, Ալեքսեյ Աբրիկոսով, Ի. Դավիդովսկի և այլն), ֆիզիոլոգների (Իվան Պավլով, Լևոն Օրբելի, Պյոտր Անոխին, Վասիլի Պարին) աշխատանքները։ Ներքին հիվանդությունների կլինիկայի հաջողությունները հիմնվել են ներքին բժշկության հիմնադիրների (Վ. Օբրազցով, Նիկոլայ Ստրաժեսկո, Մ. Կոնչալովսկի, Դմիտրի Պլետնև, Գեորգի Լանգ) հիմնարար աշխատանքների վրա։ Այդ գիտնականները հաջողությամբ ուսումնասիրել են կրծքային հեղձուկի և սրտամկանի ինֆարկտի, սրտի ռևմատիկ ախտահարման և արյան շրջանառության խանգարման, խոցային հիվանդության, շաքարախտի, արյան և այլ հիվանդությունների խնդիրները։
Մանկապարտեզ
Մանկապարտեզ, նախադպրոցական տարիքի երեխաների հասարակական դաստիարակության հիմնարկ։ Գոյություն ունի գրեթե բոլոր երկրներում։ Մանկապարտեզի տիպի մանկական անդրանիկ հիմնարկությունը՝ փոքրերի դպրոցը, կազմակերպել է Ռ. Օուենը 1802 թվականին, Նյու Լանարկում (Շոտլանդիա)։ Նախադպրոցական հիմնարկը «Մանկապարտեզ» է անվանել Ֆ. Ֆրեբելը (Գերմանիա) 1837 թվականին։
Բժշկագիտություն
Բժշկագիտությունը ԽՍՀՄ ժամանակաշրջանում
Սիրտանոթային, շնչառական, մարսողական համակարգերի, երիկամների, արյան հիվանդությունների ուսումնասիրության բնագավառներում մեծ ավանդ ունեն Վլադիմիր Վասիլենկոն, Վլադիմիր Վինոգրադովը, Իոսիֆ Կասիրսկին, Ալեքսանդր Մյասնիկովը, Եվգենի Տարեևը, Եվգենի Չազովը և ուրիշներ։ Հատուկ նշանակություն են ձեռք բերել սրտաբանության խնդիրների ուսումնասիրությունները։
Մանկաբուժության բնագավառում առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվել առողջ երեխայի հիգիենայի և սննդի, մանկական օրգանիզմի անատոմիաֆիզիոլոգիական առանձնահատկությունների, ռեակտիվականության, վաղ մանկական տարիքի հիվանդությունների կլինիկական ընթացքի և բուժման առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը (Ա. Կիսել, Գեորգի Սպերանսկի, Ալեքսանդր Տուր և ուրիշներ)։
Մանկապարտեզ
Նախադպրոցական բոլոր հիմնարկների աշխատանքը ղեկավարում են կրթության նախարարությունները և դրանց տեղական մարմինները։ Մանկապարտեզների դաստիարակչական աշխատանքի բովանդակությունը որոշվում է մանկապարտեզի երեխաների դաստիարակության վերաբերյալ պետական ծրագրով։ Մանկապարտեզում իրականացվում է ֆիզիկական, մտավոր, գեղագիտական և աշխատանքային դաստիարակություն՝ ելնելով երեխաների տարիքային առանձնահատկություններից։ Խմբերը կազմվում են տարիքային սկզբունքով, յուրաքանչյուր խմբում ընդգրկվում է որոշակիորեն սահմանված քանակության երեխա։ Գոյություն ունեն նաև գիշերօթիկ մանկապարտեզներ։ Մանկապարտեզի ռեժիմում շատ ժամանակ է հատկացվում բազմազան, հատկապես՝ դիդակտիկական խաղերին, որոնք նպաստում են խոսքի և լսողության, հաշվելու, գույների իմացության և այլ կարողությունների զարգացմանը (տես Մանկական խաղեր)։ Պարապմունքների ընթացքում երեխաները ծանոթանում են բնության երևույթներին և հասարակական կյանքին, սովորում նկարել, կառուցել, երգել, տիրապետում տարրական գիտելիքների։ Մանկապարտեզը երեխաներին նախապատրաստում է դպրոցի համար։ Նախադպրոցական հիմնարկի աշխատողների համար թողարկվում են զննական պիտույքներ, նկարներ, ալբոմներ, կինոնկարներ, մեթոդական գրականություն, տեղեկատուներ և այլն։
Մանկապարտեզների դասակարգում
Մանկապարտեզները ունենում են հետևյալ նպատակային ուղղվածությունները՝ Կախված մանկապարտեզի ուղղվածությունից՝ ուսուցման ծրագրերը նույնպես տարբեր են լինում, և՛ խմբի մեջ մտնող երեխաների թիվը, և՛ սննդի, խաղալիքների ու մատուցման որակը, և՛ նույնիսկ, շատ դեպքերում, հոգեբանական մթնոլորտը։
Բժշկագիտություն
Բժշկագիտությունը ԽՍՀՄ ժամանակաշրջանում
Վիրաբուժության զարգացումն ընթացել է տարբեր ուղղություններով։ Պատերազմները պայմանավորել են ռազմադաշտային վիրաբուժության ձևավորումը, վնասվածքների աճը՝ վնասվածքաբանության և օրթոպեդիայի զարգացումը։
Ս. Պոլենովի, Նիկոլայ Բուրդենկոյի աշխատանքները նպաստել են նյարդավիրաբուժության, Ալեքսանդր Ֆեոդորովի աշխատանքները՝ ուրոլոգիայի զարգացմանը, Ալեքսանդր Վիշնևսկու դպրոցը ստեղծել է տեղային անզգայացման մասին ուսմունքը։ Մշակվել և կատարելագործվել են նարկոզի եղանակները։ Պայմաններ են ստեղծվել սրտի և թոքերի վիրաբուժության զարգացման համար, արհեստական շրջանառության ապարատի ժամանակակից մոդելներն օգտագործվել են մարդու, այսպես կոչված, բաց սրտի վրա կատարվող վիրահատությունների ժամանակ։ Նշանակալի հաջողությունները կապված են վիրաբուժության մեջ տեխնիկական նվաճումների ներդրումների (անդրաձայն, լազեր, կրիոտեխնիկա, ռենտգենախտորոշման սարք, էլեկտրոնիկա և օպտիկա, համակարգիչներ, գերճնշումային թթվածնաբուժություն, հյուսվածքների սառեցում և այլն) հետ։
Մանկապարտեզ
Մանկապարտեզի խաղեր
Նախադպրոցական տարիքի երեխաների համար խաղն առանձնահատուկ նշանակություն ունի, քանի որ նրանց համար խաղը և՛ ուսումնասիրություն է, և՛ շրջապատող աշխարհի ճանաչողություն, և՛ կրթության ձև ։
Բժշկագիտություն
Բժշկագիտությունը ԽՍՀՄ ժամանակաշրջանում
Խորհրդային վիրաբույժները մեծ նվաճումների են հասել օրգանների և հյուսվածքների փոխպատվաստման, վերակառուցողական և վերականգնողական միջամտությունների բնագավառում (Վլադիմիր Ֆիլատով, Վ. Շանով, Սերգեյ Յուդին)։ Մեթոդական և գործնական մեծ նշանակություն են ունեցել Ֆիլատովի մշակած դիակի եղջերաթաղանթի պատվաստման տեխնիկան ու մեթոդը։ Դեռևս 1933 թվականին Յու. Վորոնը կատարել էր դիակի երիկամի պատվաստման առաջին փորձն աշխարհում, այնուհետև երիկամի պատվաստման առաջին հաջող վիրահատությունը ԽՍՀՄ-ում կատարել է Բորիս Պետրովսկին (1965)։
Բժշկագիտության զարգացման համար էական նշանակություն է ունեցել արյունից և օրգանիզմի կենսաբանական այլ հեղուկներից թունավոր նյութերի հեռացումը, «արհեստական երիկամի» ստեղծումն ու ներդրումը հնարավորություն են տվել երիկամային անբավարարության ժամանակ օրգանիզմից հեռացնել թունավոր նյութերը։ Ներկայումս մշակվել և գործնականում ներդրվել է արյունակլանման «արհեստական լյարդ» մեթոդը, որի շնորհիվ օրգանիզմը մաքրվում է մի շարք թունավոր նյութերից։ Այդ մեթոդի կիրառումը հնարավորություն է տվել սուր թունավորումների, նույնիսկ ամենածանր դեպքերի ժամանակ բավականին նվազեցնել մահացությունը։
Մանկապարտեզ
Մանկապարտեզների վերլուծություն
Համաձայն ամերիկական և եվրոպական հետազոտությունների և հարցումների, մանկապարտեզների դերը գնալով մեծանում է ։ Հոգեբանները գտնում են, որ մինչև հինգ տարեկան երեխան դժվարանում է մանկապարտեզում անցկացնել ողջ օրը, լինելով ծնողներից հեռու։ Բայց, քանի որ մանկապարտեզն անհրաժեշտություն է, հետևաբար պետք է այնտեղ մնալու ձևերի մեջ որոշ մեղմացումներ մտցնել :
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Կրթություն
Յամագուտի
Յամագուտի (山口市), քաղաք Ճապոնիայում, Յամագուտի պրեֆեկտուրայի վարչական կենտրոնը։ Հիմնադրվել է 1929 թվականի ապրիլի 10-ին։
2010 թվականի փետրվարի 1-ի տվյալների համաձայն, քաղաքի բնակչությունը կազմում է 198 971, իսկ բնակչության խտությունը՝ 194,44 մարդ/կմ²։ Քաղաքը զբաղեցնում է 1 023,21 կմ² տարածք։
Բժշկագիտություն
Բժշկագիտությունը ԽՍՀՄ ժամանակաշրջանում
ԽՍՀՄ-ում սրտային վիրաբուժության զարգացումը պայմանավորված էր Ալեքսանդր Բակուլևի, Պյոտր Կուպրիյանովի, Բորիս Պետրովսկու, Ալեքսանդր Վիշնևսկու, Ե. Մեդալկինի, Վլադիմիր Բուրակովսկու և ուրիշների, որովայնի խոռոչի վիրաբուժության զարգացումը՝ Իվան Գրեկովի, Ալեքսեյ Մարտինովի, Սերգեյ Սպասոկուկոցկու, Սերգեյ Յուդինի և այլոց աշխատանքներով։
Յամագուտի
Յամագուտիում գտնվում են երկու հայտնի կրոնական կառույցներ։
Յամագուտին սպասարկում է Յամագուտի Ուբե օդանավակայանը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ճապոնիայի քաղաքներ
Բժշկագիտություն
Բժշկագիտությունը ԽՍՀՄ ժամանակաշրջանում
Կերակրափողի և թոքերի հիվանդությունների բուժման յուրօրինակ մեթոդներ են մշակել և գործնականում ներդրել Վլադիմիր Կազանսկին, Ֆեոդոր Ուգլովը, Լև Բոգուշը, Վ. Ստրուչկովը և այլք։
Խորհրդային բժշկագիտության ամենախոշոր նվաճումներից էր միկրովիրաբուժության զարգացումը, որը հնարավորություն է տալիս վերակառուցողական վիրաբուժության խնդիրները լուծել որակական նոր մակարդակով (վիրահատության մեթոդը նախատեսում է վիրահատական մանրադիտակի, հատուկ օպտիկայի և գերճշգրիտ սարքերի կիրառում)։ Այդ ուղղությունը տրամադրում է միկրովիրաբուժական վիրահատությունների մեծ փորձ, որի շնորհիվ հաջողվել է վնասվածքի հետևանքով ձեռքերի մատների և վերջույթների ավելի խոշոր հատվածների վերաճեցումը, ոտնաթաթի մատների պատվաստումը ձեռնաթաթին, նյարդերի, մաշկի և մկանների կտորների պատվաստումը և այլն։
20-րդ դարի սկզբին ձևավորվել է ուռուցքաբանությունը, որի հիմնադիրներն են Նիկոլայ Պետրովը և Պյոտր Գերցենը։ ԽՍՀՄ-ն աշխարհում առաջին երկիրն էր, որտեղ ստեղծվել էր հակաքաղցկեղային պայքարի պետական համակարգ։
Վնասվածքաբանության և օրթոպեդիայի բնագավառում էական նվաճումների շարքին են դասվում Մ. Վոլկովի, Կ. Սիվաշի, Օ. Գուդուշաուրու, Վ. Կալնբերգի, Գավրիիլ Իլիզարովի և այլոց աշխատանքները՝ ճնշող-ձգող ապարատների, կոնքազդրային տիտանակոբալտային արհեստական հոդի, ոսկրերի հիվանդությունների և արատների ժամանակ ոսկրային հյուսվածքների ստեղծման բնագավառում։
Միկրովիրաբուժության շնորհիվ աչքի վիրահատությունները դարձել են ավելի խնայողական, անվտանգ և արդյունավետ։ Ակնաբուժության մեջ միկրովիրաբուժական ուղղության հիմնադիրը Միխայիլ Կրասնովն է։ Նրան են պատկանում աչքի վիրահատության նոր սկզբունքները՝ տարբեր տեսակի լազերների կիրառմամբ, ԽՍՀՄ-ում առաջին անգամ բարձր աստիճանի կարճատեսության վիրահատական բուժումը, գլաուկոմայի «առանց դանակի» (լազերի օգնությամբ) միկրովիրաբուժությունը։ Արհեստական ոսպնյակի «վերաճեցման» յուրօրինակ մեթոդներ են առաջարկել Կրասնովը և Սվյատոսլավ Ֆեոդորովը, մշակվել են կարճատեսության և աչքի տարաբեկության վիրաբուժական շտկման բարձր արդյունավետ մեթոդներ։
Քիթկոկորդականջաբանության խոշոր նվաճումներից է ականջի ծանր հիվանդության՝ օտոսկլերոզի ժամանակ լսողությունը լավացնող վիրահատությունների ներդրումը։
Արագորեն զարգացել են նաև մանրէաբանությունը և վիրուսաբանությունը։ Վարակիչ հիվանդությունների դեմ պայքարի գիտական հիմք են դարձել վարակի փոխանցման մեխանիզմների մասին Լև Գրոմաշևսկու առաջարկած ուսմունքը, ժանտախտի, խոլերայի, սիբիրյան խոցի և որովայնային տիֆի համաճարակաբանության, լեպտոսպիրոզի, ռիկետսիոզների և այլն ոաումնասիրությունները։ Եվգենի Պավլովսկու, Կոնստանտին Սկրյաբինի և այլոց աշխատանքներով ստեղծվել է ուսմունք՝ փոխանցողական հիվանդությունների բնական օջախայնության մասին, դրվել են ճիճվաթափության և մակաբուծական հիվանդությունների դեմ պայքարի հիմքերը։ Հենվելով մանրէաբանության և վիրուսաբանության նվաճումների վրա (Լև Զիլբեր, Միխայիլ Չումակով, Անատոլի Սմորոդինցև, Վլադիմիր Տիմակով և այլն)՝ վարակիչ հիվանդությունների առանձնահատուկ կանխարգելման մեթոդը (վակցինայի և շիճուկի օգնությամբ) որոշիչ դեր է ունեցել բնական ծաղիկի, դիֆթերիայի, պոլիոմիելիտի, կարմրուկի և մի շարք այլ վարակիչ հիվանդությունների դեմ պայքարի գործում։
Պոլիոմիելիտային կենդանի վակցինայով զանգվածային իմունացման շնորհիվ ամբողջ երկրում պոլիոմիելիտով հիվանդացությունը նվազեց 120 անգամ։ Մանկական վարակիչ հիվանդությունների դեմ պայքարի հաջողությունները մանկաբուժության կարևոր նվաճումներից են։ Բավականին նվազեց մահացությունը՝ մանկական բոլոր վարակիչ հիվանդություններից (կարմրուկի, քութեշի, կապույտ հազի դեպքում՝ տասնյակ անգամներ)։
ԽՍՀՄ բժշկագիտության զարգացման ակնհայտ նվաճումները պայմանավորված էին նաև նրանով, որ երկրում իրականացվող գիտության կազմակերպման քաղաքականությունը խրախուսում էր ազգային հանրապետությունների գիտական ներուժի կենտրոնացումը Ռուսաստանի կենտրոնական ինստիտուտներում ու հիվանդանոցներում։ Չնայած բժշկագիտության և գործնական բժշկության նվաճումներն արագ ներդրվում էին երկրի խոշոր հիվանդանոցներում, բայց առանձին հանրապետություններում գիտական հիմնարար հետազոտության համար բավարար հնարավորություններ միշտ չէ, որ ստեղծվում էին։
ԽՍՀՄ փլուզումից հետո (1991) բժշկագիտության բնագավառում նրա բնական իրավահաջորդը դարձավ ՌԴ-ն, իսկ մյուս հանրապետությունները, այդ թվում նաև Հայաստանը, չնայած բավական զարգացած ԳՀ և հիվանդանոցային համակարգի առկայությանը, հայտնվեցին լուրջ դժվարությունների առջև։
Ժամանակակից բժշկագիտության խնդիրները
Զարգացած երկրներում սիրտանոթային հիվանդությունները դարձել են մահացության (1980-ական թվականներին մահվան բոլոր պատճառների ավելի քան 50 %-ը) և հաշմանդամության հիմնական պատճառ։ Հատուկ նշանակություն են ձեռք բերել սրտի իշե- միկ հիվանդության (այդ թվում՝ սրտամկանի ինֆարկտի), հիպերտոնիկ հիվանդության և կենտր. նյարդային համակարգի անոթային ախտահարումները, որոնց բաժին է ընկնում սիրտանոթային համակարգի հիվանդություններից մահացության ավելի քան 80 %-ը։ Սակայն նշանակալի են նաև այդ հիվանդությունների ախտորոշման և բուժման հաջողությունները։ Օրինակ՝ 30 տարվա ընթացքում եռակի ավելացել են սրտամկանի ինֆարկտով հիվանդների առողջանալու և աշխատանքային գործունեության վերադառնալու հնարավորությունները։ Բժշկագիտության հրատապ խնդիրներից են չարորակ նորագոյացությունները, որոնցից մահացությունը 60 տարում ավելացել է 2-3 անգամ։ Աշխարհում ամեն տարի քաղցկեղից մահանում է մինչև 2 միլիոն մարդ։ Դա բացատրվում է մասնավորապես մթնոլորտի աղտոտմամբ, ծխելու տարածվածությամբ և այլն։ Ուռուցքային աճի բնույթը լիովին չի բացահայտված, առաջիկայում հարկավոր է շատ բան իմանալ քիմիական ուռուցքածին նյութերի ազդեցության մեխանիզմների, ճառագայթման, ուռուցքածին վիրուսների, օրգանիզմի պաշտպանական մեխանիզմների մասին։ Ուռուցքների բուժման արդյունքների լավացմանը նպաստել են ախտորոշման և վիրահատական մեթոդների կատարելագործումը, հզոր սարքերի և ճառագայթաբուժման նպատակով ռադիոակտիվ իզոտոպների կիրառումը։ Առավել արդյունավետ են համալիր (վիրաբուժական, ճառագայթային, քիմիաբուժական) մեթոդները։
Ժամանակի կարևոր խնդիրներից է նյարդահոգեբանական խանգարումների աճը, որոնց մեջ հատուկ նշանակություն ունեն ալկոհոլամոլությունը և թմրամոլությունը։ Ստեղծված է ալկոհոլամոլության կանխարգելման, վաղ ախտորոշման և բուժման մեթոդների մշակման ու ներդրման համապետական ծրագիր։
Առավել հրատապ խնդիր է վնասվածքների դեմ պայքարը, որի ժամանակակից ծրագիրն ընդգրկում է վնասվածքների պատճառների համալիր վերլուծությունը։
Ամբողջ մարդկության առջև լուրջ խնդիրներ է դրել վերջին տարիներին ի հայտ եկած հիվանդությունը՝ ձեռքբերովի իմունային անբավարարության համախտանիշը։
Սոցիալական կարևոր նշանակություն ունի շրջապատող միջավայրի պահպանման ու առողջացման խնդիրը։ Ջրի, օդի, հողի աղտոտումը, կենսոլորտում բնապահպանական հավասարակշռության խանգարումը բացասաբար են անդրադառնում մարդու առողջության վրա։ Հատուկ խնդիր են ներկայացնում արդյունաբերական թունավոր թափոնները։ Բնական պաշարների տարերային օգտագործումը, մոլորակի մի շարք շրջաններում մթնոլորտի աղտոտումը գերազանցում են բնության ինքնապաշտպանության շեմը, խախտվել են միջավայրի ինքնուրույն պահպանության գործընթացները, տեղի է ունենում մարդու առողջության համար վնասակար նյութերի կուտակում։ Շրջակա միջավայրի առողջացման համար պայքարը, բնության պահպանությունը ձեռք են բերել միջազգային նշանակություն։ Հիվանդության փոփոխված պատկերը սերտորեն կապված է ժողովրդագրական գործընթացների փոփոխության հետ, որոնք տնտեսական զարգացած երկրներում բնորոշվում են ծնելիության նվազման միտումով (մոտավորապես 15-20 մարդ՝ 1 հզ բնակչին), ընդհանուր (9-12 մարդ՝ 1 հզ բնակչին) և մանկական (10-20 երեխա՝ 1 հզ ողջ ծնվածին) մահացության հարաբերական կայունացմամբ և կյանքի միջին տևողության բարձրացմամբ (69-75 տարի)։ Տեղի է ունենում բնակչության «ընդհանուր» ծերացում։
Գիտական խնդիրներից բացի, ժամանակակից բժշկագիտության առջև ավելի սուր, քան երբևէ, դրված են բժշկի և հիվանդի փոխհարաբերությանը վերաբերող բարոյագիտական խնդիրները՝ թույլատրելի միջամտության սահմաններում (օրինակ՝ հոգեկանի վրա ազդեցությունը հոգեհակ նյութերով), դոնորությունը՝ օրգանների փոխպատվաստման ժամանակ։ Բժշկագիտության բարոյագիտական կողմը մոռացության մատնելու վտանգի մասին են վկայում այնպիսի էական փաստեր, ինչպիսիք են հակամարդկային փորձերը մարդկանց վրա կամ բժիշկների մասնակցությունը բակտերիաբանական պատերազմի նախապատրաստությանը։ Բուժաշխատողների կողմից բարոյագիտական նորմերի պահպանումը իրենց մասնագիտական պարտականությունները կատարելիս, որը կազմում է բժշկական բարոյագիտության առարկան, հատուկ ուշադրություն է պահանջում։
Բժշկի մարդասիրական և բարոյագիտական սկզբունքներն օրենսդրորեն հաստատված են բժշկի երդման մեջ։ 1980 թվականին հիմնվել է «Աշխարհի բժիշկները հանուն միջուկային պատերազմի կանխման» միջազգային շարժումը։ Իր հիմքում մասնագիտական, տարբեր ազգությունների, քաղաքական հայացքների և կրոնական հավատքով գիտնականներին և բժիշկներին միավորող այդ շարժումն արտացոլում է մարդկանց կյանքն ու առողջությունը պահպանելու կոչված բժշկի մասնագիտության էությունը։ 1985 թվականին շարժումն արժանացել է խաղաղության նոբելյան մրցանակի։ Այդ շարժման 3-րդ վեհաժողովն առաջարկել է լրացնել ազգային և միջազգային երդումներն ու օրենսգրքերը բժշկի մասնագիտական, բարոյագիտական պարտքի մասին, որով բժիշկներին պարտավորեցնում է պայքարել միջուկային աղետի դեմ։
Սպիտակի երկրաշարժից հետո աղետյալ հայերին օգնելու, տարատեսակ ծրագրեր իրականացնելու՝ բժշկագիտության ձեռքբերումներով ու բժշկական նորագույն սարքավորումներով Հայաստանի և Արցախի ազգաբնակչությանն օգնելու նպատակով ստեղծվել և Հայաստանում գործում է «Բժիշկներ առանց սահմանի» միջազգային մարդասիրական շարժումը, իսկ 1986 թվականից՝ «Բժշկական օգնություն հայերին» (ԱՄՆ) կազմակերպությունը։
Վաղ շրջան
Ուրարտական և ավելի վաղ շրջանի հնագիտական պեղումների արդյունքները (բժշկական գործիքներ և այլն) վկայում են հին Հայաստանում բժշկության մակարդակի մասին։ Հայաստանում մասնավոր հիվանդանոցներ եղել են դեռևս 3-րդ դարում։ 260 թվականին նախարար Սուրեն Սալահունու կինը՝ Աղվիթան, Առբենուտ կոչվող բուժիչ հանքային աղբյուրների մոտ, իր միջոցներով, բորոտանոց է կառուցել (Եվրոպայում առաջին բորոտանոցները բացվել են դրանից 300 տարի հետո միայն)։
Առաջին հիվանդանոցները Հայաստանում եղել են վանքերին կից։ Ըստ 5-րդ դարի պատմիչ Փավստոս Բուզանդի՝ կաթողիկոս Ներսես Մեծը Հայոց աշխարհի բոլոր կողմերում հիվանդանոցներ է բացել բորոտների, հաշմանդամների և ցավագարների համար։ Հայ ժողովրդական բժշկությունը, որ գրեթե 3000 տարվա պատմություն ունի, ստեղծել է դեղանյութերի մի հարուստ գանձարան։ Հայկական լեռնաշխարհի դեղաբույսերն արտահանվել են Արևելքի և Արևմուտքի մի շարք երկրներ և տեղ գտել հնագույն դեղագիտարաններում։
Հայաստանը, ինչպես նաև Մարաստանը, հնում եղել է մի շարք արժեքավոր խեժատու բույսերի, այդ թվում նաև հայտնի ուպանի (Laserpitium), ինչպես նաև վայրի դեղաբույսերի հայրենիքը։ Ըստ Մովսես Խորենացու՝ Հայոց Վաղարշակ թագավորը (մ.թ.ա. 2-րդ դար) Տայքի ճահճոտ վայրերում այգիներ և բուրաստաններ է հիմնել, որտեղ աճեցվել և բազմացվել են (դա վկայում է նաև 5-րդ դարի պատմիչ Ղազար Փարպեցին) վայրի դեղաբույսեր։ Ըստ 9-րդ դարի պատմիչ Թովմա Արծրունու՝ Հայաստանի բուժիչ բույսերը մեծ խնամքով աճեցվել են դեռևս Արտաշես Բ թագավորի (մ.թ.ա. 1-ին դար) հիմնած հատուկ պարտեզներում։ Մեծ կիրառություն ունեին նաև հանքային դեղանյութերը՝ հայկավը, հայքարը, բորակը, ինչպես նաև սնդիկի, երկաթի, ցինկի, կապարի միացությունները, որդան կարմիրը, որոնք Հայաստանից արտահանվել են հարևան երկրներ։
Հայ բժշկության մեջ օգտագործվել են նաև կենդանական ծագում ունեցող դեղանյութեր՝ պատրաստված կենդանիների սեռական գեղձերից, ուղեղից, լյարդից, փայծաղից և այլն։
Միջնադարյան հայ մատենագրության մեջ 4 տարրերի և դրանց համապատասխանող 4 հիմնական հեղուկների (արյուն, լորձ, դեղին և սև մաղձ) անտիկ տեսությունն առաջին անգամ հիշատակվում է Եզնիկ Կողբացու «Եղծ աղանդոց» (5-րդ դար) երկում։ Հիվանդությունների առաջացումը նա կապում էր հիմնական հեղուկների հավասարակշռության խախտման հետ։ Հիպոկրատի նման, Եզնիկ Կողբացին հոգեկան հիվանդությունները համարել է գլխուղեղի հյուծման հետևանք։ Դավիթ Անհաղթի (5-րդ դարի վերջ և 6-րդ դարի սկիզբ) մի քանի երկերում շոշափվել են մարդակազմության, կենսաբանության, դեղագիտության, հիգիենայի և բժշկական բարոյագիտության հարցերը։ «Վերլուծութիւն «Ներածութեանն Պորփիւրի» աշխատությունը վկայում է Հայաստանում կատարված դիահերձումների մասին։ Անանիա Շիրակացին իր 667 թվականին կազմած «Քննիկոնում» տեղ է տվել նաև բժշկագիտական երկերին։ Նա զբաղվել է նաև բուսաբուժության հարցերով, նկարագրել է համասփյուռ կոչվող բույսի (Lichinis Լ.) բուժիչ հատկությունները, որը պաշտամունք է եղել Հայաստանի որոշ շրջաններում։
10-11-րդ դարեր
Բժշկագիտության զարգացման համար հատկապես նպաստավոր պայմաններ են ստեղծվել 10-11-րդ դարերում, Անիի Բագրատունյաց թագավորության ժամանակ։ Անիում, Հաղպատում և Սանահինում հիմնվել են բարձրագույն դպրոցներ՝ միջնադարյան համալսարաններ, որտեղ ուսումնասիրել են նաև բժշկություն։ Այդ շրջանի բժշկական պատկերացումներն առավել ամբողջությամբ արտացոլված են Գրիգոր Մագիստրոսի աշխատություններում։ Նա քաջածանոթ էր հիվանդությունների մահճաբուժությանը, դեղագիտությանը և հատկապես բուսաբուժությանը։ Ստեղծվել Են նաև ախտաբանության, թերապիայի և դեղագործության հարցերի վերաբերյալ աշխատություններ, այսպես կոչված, բժշկարաններ։ Գագիկ Ա թագավորի (989-1020) օրոք գրված «Բժշկարանը» (հեղինակն անհայտ է) հետագայում խմբագրվել է Կիլիկյան Հայաստանում՝ Հեթում թագավորի օրոք, հարստացվել 2 բաժնով և ստացել «Գագիկ-Հեթումյան բժշկարան» անվանումը։ Վերջինս մեծ ազդեցություն է գործել Հայաստանի միջնադարյան բժշկության հետագա զարգացման վրա։
Բժշկագիտության, հատկապես մարդակազմության, առաջընթացին նպաստել է դիահերձումների և կենդանահատումների ազատությունը, որի մասին վկայում են գրավոր աղբյուրները։
12-րդ դար
Կիլիկյան Հայաստանի և նրա բժշկական դպրոցի հետ է կապված միջնադարյան հայ բժշկության հիմնադիր, բժշկապետ Մխիթար Հերացու գիտական ու բժշկական բեղմնավոր գործունեությունը։ Նա գրել է մարդակազմությանը, կենսաբանությանը, ախտաբանությանը, դեղագիտությանը վերաբերող աշխատություններ, որոնցից միայն առանձին հատվածներ («Վասն շինուածոյ և յորինուածոյ աչացն», «Վասն փոշտանկի, որ է ձվանքն», «Վասն քարանց», «Որոտացոյց և շարժացոյց») են մնացել հետագա ժամանակների բժիշկների երկերում և մասամբ տեղ գտել «Գագիկ-Հեթումյան բժշկարանում»։ 12-րդ դարի 80-ական թվականներին Գրիգոր Տղա կաթողիկոսի խրախուսանքով և օժանդակությամբ Մխիթար Հերացին ձեռնամուխ է եղել «Ջերմանց մխիթարութիւն» գրքի (հրտ. 1832) շարադրմանը։ Նա մեծ աշխատանք է կատարել նաև հայկական բժշկական տերմինների ստեղծման ուղղությամբ։ Նրա՝ ջերմերի հարուցիչ-գործոնների վերաբերյալ տեսակետը մոտ է անտիկ աշխարհի բժշկության հիմնադիր Հիպոկրատի տեսակետին։ Հայ բժշկապետը մեծ նշանակություն էր տալիս ինչպես արտաքին միջավայրի անբարենպաստ գործոններին, այնպես էլ ներքին ազդակներին (հոգեկան ապրումներ, անքնություն, ընդհանուր հյուծում)։ Հերացու կարծիքով, արյան և մարմնի մյուս հեղուկների մեջ գոյություն ունեցող «բորբոսն» է, որ առաջ է բերում «բորբոսային» տենդ։ Տենդը «միօրյա», «բորբոսային» և «հալևմաշ» խմբերի բաժանելիս նա առաջնորդվել է հումորալ տեսության սկզբունքներով։ Սակայն հայ բժշկապետն առանձնացրել է «միօրյա» տենդերը, որոնք չեն տեղավորվում հումորալ ախտաբանության շրջանակներում, և դրանց ախտածնությունը բացատրելու համար դիմել է հին հեղինակների պնևմատիկ տեսությանը։ «Միօրյա» տենդերի խմբում նա նկարագրել է նաև ալերգիական հիվանդությունների մի քանի ձևեր (ֆիզիկական, քիմիական, սննդային, նյարդահոգեկան)։
«Հալևմաշ» տենդերը, որոնք համապատասխանում են պալարախտի (տուբերկուլոզ) տարբեր կլինիկական ձևերին (թոքախտ, ոսկրախտ և այլն), ըստ Մխիթար Հերացու, առաջանում են հոգեկան ծանր ապրումների, գերհոգնածության, վատ սննդի, կլիմայական անբարենպաստ պայմանների հետևանքով, որոնց այսօր էլ բժշկությունը մեծ նշանակություն է տալիս։
Տենդային հիվանդությունների Մխիթար Հերացու դասակարգումը հենվում է ոչ միայն ախտաբանական ու պատճառագիտական սկզբունքների, այլև կլինիկական ուսումնասիրության, հիվանդի մանրակրկիտ հետազոտման վրա։ Նա կիրառում էր հիվանդի քննության բազմաթիվ օբյեկտիվ մեթոդներ՝ հարցուփորձ (վերհուշություն), զննում, շոշափում, ունկնդրում և այլն։ Հին աշխարհի բժիշկների նման Հերացին հիվանդությունը բաժանում էր 4 շրջանի՝ նախնական, սաստկացման, նվազման և ավարտման։
Մխիթար Հերացին դեղաբուժության մեջ գլխավոր տեղը հատկացրել է բոաաբուժությանը։ Բույսերից բացի, նրա դեղատոմսերում հանդիպում են կենդանական ծագում ունեցող դեղանյութեր (եզան լեղի, լյարդ), ինչպես նաև հանքային պատրաստուկներ (հայկավ, ծծումբ, ցինկ, բորակ և այլն)։
Տենդային հիվանդություններով տառապող հիվանդների համար Մխիթար Հերացին առաջարկում էր հատուկ դյուրամարս սնունդ՝ առաջնություն տալով կանաչեղենին, բանջարեղենին, մրգերին ու հատապտուղներին։ Բուժման ֆիզիկական մեթոդների շարքում Հերացին մեծ տեղ է հատկացրել ջրաբուժմանը (շփումներ, լոգանք), ինչպես նաև մերսումներին և մարմնամարզական վարժություններին։ Նա լուրջ ուշադրություն է դարձրել հոգեբուժման մեթոդներին, ներշնչմանը՝ այդ նպատակով օգտագործելով նաև երաժշտությունը։ 1908 թվականին «Ջերմանց մխիթարութիւն»-ը մանրակրկիտ ուսումնասիրվել և թարգմանվել է գերմաներեն (Էռնեստ Տայդել)։
Հայ պատմիչների վկայությամբ՝ Կիլիկիայում, Ռուբինյանների օրոք, բացվել են հիվանդանոցներ, բորոտանոցներ և ապաստարաններ։ Այս ուղղությամբ հատկապես մեծ ներդրում ունեն Լևոն Բ թագավորը (1198-1219), նրա դուստրը՝ Զապել թագուհին, և Լևոն Գ թագավորը (1269-1289)։ Ստեղծվել են բժշկանոցներ՝ հայտնի բժշկապետերի գլխավորությամբ։
13-րդ դար
13-րդ դարի Գրիգորիսի «Քննութիւն բնութեան մարդոյ եւ նորին ցաւոց» երկը (Մատենադարան, ձեռագիր Ns 415) վկայում է Կիլիկյան Հայաստանում ախտաբանության և մահճաբուժության զարգացման որոշակի մակարդակի մասին։ Գիրքը գրված է միջին հայերենով, որտեղ շարունակվում են Մխիթար Հերացու ավանդույթները։ Գրիգորիսը հետազոտել է այն ժամանակ հայտնի բոլոր հիվանդությունների պատճառագիտության, ախտածնության, մահճաբուժության հետ կապված հարցերը, նկարագրել հատկապես տենդերը և ներքին օրգանների հիվանդությունները։
Ջերմերի պատճառագիտության հարցում ևս նա եղել է Հերացու հետևորդը, «բորբոսային» տեսությունը կիրառել է ոչ միայն «բորբոսային», այլև «հալևմաշ» ջերմերի նկատմամբ, այն տարածել նաև թոքերի, սրտի, լյարդի, ստամոքսի մի շարք հիվանդությունների վրա։ Գրիգորիսն ուսումնասիրել է նաև տենդային հիվանդությունների հպավարակայնության հարցը, մանավանդ թոքախտի և բորոտության վարակիչ լինելը։ Նա, զարգացնելով Հերացու մեկ այլ դրույթը՝ հիվանդ օրգանների անատոմիական կառուցվածքի ուսումնասիրության անհրաժեշտությունը, եղել է ախտաբանական անատոմիայի նախակարապետը միջնադարյան հայ բժշկության մեջ։ «Քննութիւն բնութեան մարդոյ եւ նորին ցաւոց» գրքում ներքին օրգանների հիվանդությունների նկարագրությունները վկայում են, որ Գրիգորիսը որոշ դեպքերում օգտվել է դիահերձումների տվյալներից. օրինակ՝ թոքախտի պատկերը նկարագրելիս նա հիշատակել է թոքերում առաջացած «խուլերի», «խոցերի» և «քարերի» մասին (ներկայումս հայտնի տուբերկուլոզային թմբիկները, ինֆիլտրատները, կավեռնաները և կրակալման օջախները)։ Հետաքրքրական են թոքաբորբի, թարախակույտի, թոքերի էխինոկոկի վերաբերյալ Գրիգորիսի ախտաբանաանատոմիական տվյալները։
14-15-րդ դարեր
Տաթևի բարձրագույն դպրոցի հետ է կապված միջնադարյան Հայաստանի խոշորագույն մտածողներ Հովհան Որոտնեցու (1315-1386) և Գրիգոր Տաթևացու (1346-1409) գործունեությունը, որոնց երկերում արծարծվում են նաև բժշկագիտության հարցերը։ Գրիգոր Տաթևացու «Գիրք հարցմանց» ծավալուն աշխատության (1389, հրտ. 1729) մեջ մարդակազմությանը, կենսաբանությանը, հոգեբանությանը և սաղմնաբանությանը վերաբերող հարցերը շարադրված են Պլատոնի, Արիստոտելի, Գրիգոր Նյուսացու և Նեմեսիոս Եմեսացու ոգով։
15-րդ դարի բժիշկ Ամիրդովլաթ Ամասիացին եղել է նախորդ շրջանի այն գործի շարունակողն ու զարգացնողը, որով, ըստ իր խոսքերի, «զբաղվել են մեր առաջին բժիշկները՝ Մեծ Մխիթարը, բժիշկ Ահարոնը, նրա որդին՝ բժիշկ Ստեփանոսը․․․, որոնք շատ գրքեր են գրել դեղորայքների ներգործության ու օգտակարության մասին»։
Ամիրդովլաթ Ամասիացու «Ուսումն բժշկութեան» աշխատությունում քննության են առնված սաղմնաբանության, մարդակազմության, ախտաբանության և հիգիենայի հարցերը։
Ամասիացու «Օգուտ բժշկութեան» աշխատությունը (1469, հրտ. 1940) գրվել է իր ժամանակի լավագույն բժշկական երկերի մակարդակով և ընդհանրացնում է միջնադարյան հայ բժիշկների աշխատանքները բժշկության տեսական և գործնական հարցերի վերաբերյալ։ Առավել հետաքրքրական է նրա երկի մահճաբուժության բաժինը, որտեղ համակարգված տրված են ներքին օրգանների 200-ից ավելի հիվանդությունների, ինչպես նաև ջերմերի ու չարորակ ուռուցքների, թունավորումների, մաշկային և այլ հիվանդությունների նկարագրությունները, դեղաբուժման և սննդաբուժման մեթոդները։ Նա զբաղվել է նաև հայ մատենագրության, հին աշխարհի բժիշկների և փիլիսոփաների ստեղծագործությունների ուսումնասիրությամբ։
Դեղագիտության վերաբերյալ Ամասիացու ամենանշանավոր աշխատություններն են «Ախրապատինը» (1481) և «Անգիտաց անպէտը» (1482, հրտ. 1926)։ Վերջինս միջնադարյան հայկական դեղագիտության հանրագիտարան է, որտեղ դեղանունները տրված են 5 լեզվով՝ հայերեն, հունարեն, լատիներեն, արաբերեն, պարսկերեն, և պարունակում է 3500-ից ավելի բուժիչ բույսերի, կենդանիների ու հանքային նյութերի անվանումներ, նրանց հոմանիշները։ Պարզվում է, որ այն բոլոր հիվանդությունների բուժման համար, որոնց առաջացման մեջ այսօրվա տվյալներով որոշակի դեր ունի վարակ-ալերգիական գործոնը, Ամիրդովլաթ Ամասիացին օգտագործել է հայկական բուսական աշխարհին բնորոշ բույսեր՝ կոծուկը, կղմուխը, երիցուկը, բարձվենյակը, մշտիկը, ուրցը, խնկեղեգը, սև գնդիկը, տատաշը, քարասերմիկը։ Նշված բույսերը հարուստ են եթերային յուղերով, վիտամիններով, բուսական հորմոններով և այլ ակտիվ նյութերով, որոնցով էլ պայմանավորված են նրանց բուժիչ հատկությունները։ Բժշկապետը պարզել է նաև մարգացնծուի, երնջակի, կուսածաղկի, արևադարձի, սորնջակի և որոշ այլ բույսերի հակաուռուցքային հատկությունները։ Ամիրդովլաթը կիրառել է նաև հակաթունային (նարդոս, վաղենակ, երկաթախոտ և այլն) և օրգանիզմի տոնուսը բարձրացնող (սղանգ, լոշտակ) բույսեր, վաղաժամ ծերությունը կանխող որոշ բուսական, կենդանական և անօրգանական ծագում ունեցող խեժեր (քաղբան, սեքպինաճ, անգուժատ, ակնամոմ և այլն)։ Մարմնի տոնուսը բարձրացնելու, վերքերն ապաքինելու և ուռուցքները բուժելու համար Ամիրդովլաթ Ամասիացին խորհուրդ էր տալիս օգտագործել մումիան։ Նա ստեղծել է հայ բուսաբույժ-բժիշկների դպրոց, որը գոյատևել է մի քանի դար, որի ազդեցության հետքերը նշմարվում են Սեբաստիայի բժշկական դպրոցի ներկայացուցիչների՝ Հովասափ, Ասար և Բունիաթ Սեբաստացիների (16-17-րդ դարեր) երկերում։ Սեբաստիայի դպրոցի բժիշկների գործունեությամբ ավարտվում է հայ միջնադարյան բժշկության զարգացման վերջին շրջանը։
Նորագույն շրջան
18-րդ դարի երկրորդ կեսից սկսած՝ հանդես են գալիս Եվրոպայի և Ռուսաստանի բուհերում կրթություն ստացած հայ բժիշկները (Պետրոս Քալանթարյան, Ստեփանոս Շեհրիմանյան, Հովակիմ Օղուլլուխյան, Միքայել ՌԵստեն), որոնք հաճախ եվրոպական գիտության տվյալները համադրել են հայ բժշկության հարուստ փորձի հետ։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է ներկայացնում Պետրոս Քալանթարյանի «Բժշկարան համառօտ» աշխատությունը (տպագրվել է 1793 թվականին, Դոնի Նախիջևանում)։ Գիրքը վերաբերում է վարակիչ, ալերգիական, մաշկային, հոգեկան, նյարդային և մի շարք այլ հիվանդությունների բուժման հարցերին։
Ստեփանոս Շեհրիմանյանի (1766-1840) «Տնկաբանութիւն կամ փղորայ Հայաստանի», 1818) աշխատությունում նկարագրված են Հայաստանի դեղաբույսերը, ընդ որում՝ հեղինակն օգտագործել է հայ միջնադարյան բուսաբուծության տվյալները։ Շեհրիմանյանը գրել է նաև «Անդեղեայ ժանտախտի» (1796, հրտ. 1812) աշխատությունը։ Նրա առաջարկած դեղանյութերի շարքում նշված է նաև հայկավը։ Շեհրիմանյանի ստեղծագործությունները վկայում են, որ նա ծանոթ էր եվրոպական նորագույն բժշկության նվաճումներին։
18-19-րդ դարերի բժիշկ Միքայել Ռեստենի «Բժշկաբանութիւն» (1832) և «Կրթութիւն բժշկական արուեստի» (1833-1841) աշխատությունները ևս հայ բժշկագիտության զարգացման նմուշներ են։
Հայաստանում բժշկագիտությունը վերսկսեց զարգանալ խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո, որից աստիճանաբար սկսեցին առանձնանալ և որպես ինքնուրույն գիտություններ ձևավորվել հետևյալ ճյուղերը.
Բժշկասոցիալական բժշկագիտություն
Բժշկասոցիալական բժշկագիտությունը ձևավորվել է հիգիենայի բնագավառի ուսումնասիրություններով. ԵՊԲՀ-ի ընդհանուր հիգիենայի ամբիոնում կատարվել են երեխաների և դեռահասների ֆիզիկական զարգացման, սննդի և ճառագայթային հիգիենայի, թափոնների վնասազերծման, ջրամատակարարման և ջրամբարների պահպանության հարցերին վերաբերող հետազոտություններ (U. Ալեքսանյան, Ն. Հակոբյան, Լ. Հարությունյան և ուրիշներ)։ Առաջարկվել է հիգիենային մեծ առավելություն ունեցող խմբակային ջրմուղների կառուցումը (Ն. Հակոբյան)։ Ուսումնասիրվել են բանվորական վայրերի օդի փոշոտվածության, քիմիական նյութերով աղտոտման և միկրոկլիմայական անբարենպաստ գործոնների ազդեցության հարցերը։ Հետազոտվել են սինթետիկ կաուչուկի արտադրության բանվորների աշխատանքի սանհիգիենային պայմանները, երկքլորբութենի ազդեցության հետևանքով կենդանիների օրգանիզմում փորձնական ճանապարհով առաջացրած ախտաբանական մի շարք փոփոխություններ (Հ. Միրզաբեկյան և ուրիշներ)։ Կազմվել Են գյուղական առողջապահության ատլասներ, ուսումնասիրվել արտաքին միջավայրի աղտոտվածության և գյուղաբնակների ժառանգական անկանոնությունների փոխկապակցության հարցերը (U. Հայրիյան)։
Ուսումնասիրվել է վիրուսային և բակտերիային ծագման վարակիչ հիվանդությունների պատճառագիտությունը, մշակվել դրանց դեմ պայքարի միջոցառումներ, ստացվել բակտերիային պատրաստուկներ․ առաջարկվել և ներդրվել է դիֆթերիայի կրկնավակցինացման որակապես նոր համակարգ (Ա. Ալեքսանյան), որի կիրառմամբ դիֆթերիան վերացել է Հայաստանում և ԽՍՀՄ մյուս հանրապետություններում։
Ա. Իսահակյանը Հայաստանում առաջինն է բացահայտել պապատաչի տենդը, լեյշմանիոզները, տզային հետադարձ տիֆը, նախակենդանիներով փոխանցվող աղիքային վարակիչ հիվանդությունները, մալթայան տենդը (բրուցելոզ), մշակել դրանց դեմ պայքարի միջոցներ։