cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ալգոզավր
Ալգոզավր (Algoasaurus; «հեղեղման դինոզավր»), զաուրոպոդների տեսակ, որոնք ապրել են հեռու հարավում կավճային դարաշրջանի ժամանակ։ Հայտնաբերվել են Հարավաֆրիկյան Հանրապետության Քեյփ նահանգում։ Եղել են Նեազաուրոպոդներ, սակայն երբեմն նրանց անվանել են Տիտանոզավր ։ Տեսակային տեսակ՝ Ալգոզավր բաուրլի, 1904 թվականին անվանել է Ռոբերտ Բաուրլին՝ տեսնելով ետևի ողը, ազդրը և եղունգների ֆալանգը  ։ Քարային վիճակով հայտնաբերել են քարհանքում աշխատող մադիկ, որոնք չխոստովանելով գտած դինոզվարի նմուշը, նրա ոսկորները վերամշակենից և պատրաստեցին աղյուս, ինչպես նաև ոչնչացրեցին։ Դինոզավրերը կարող էին լինել 9 մետր (30 ոտնաչափ)  ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Դինոզավրեր Կատեգորիա:Զաուրոպոդներ
Պուռիլա դաստակերտ
Պուռիլա դաստակերտ (Purila mõis, Purgel), նախկին դաստակերտ Էստոնիայի Ռապլամաա նահանգի Ռապլա շրջանում։
Պատմություն
Մոտավորապես 1500 թվականին Պուռիլայի հողատեր Առնդ Հանս Յունգեն (Arnd Hans Junge) իր տարածքները վաճառում է Պիռիտայի Սուրբ Բրիջիտի մենաստանին։ Գրավոր աղբյուրներում Պուռիլա դաստակերտն (Purgel) առաջին անգամ հիշատակվում է 1513 թվականին որպես մենաստանին պատկանող դաստակերտ։
1611 թվականին դաստակերտի սեփականատերն էր Միքայել ֆոն Էնգելհարդտը (Michael von Engelhardt), իսկ 1739 թվականին Պուռիլան դառնում է ռուսական կայսերական դաստակերտ։ 18-րդ դարի վերջին դաստակերտն անցնում է Ֆրիդրիխ ֆոն Հոլֆրիխին (Friedrich von Helffreich)։ Հենց նրա օրոք՝ 1810 թվականին է կառուցվել ներկայումս պահպանված կալվածատիրոջ տունը։
1900 թվականին դաստակերտը դառնում է Մեյդելների (Maydell) ընտանիքի սեփականությունը և Ֆրիդրիխ ֆոն Մեյդելի (Friedrich von Maydell) սեփականությունն է մնում մինչև 1919 թվականին հողերի պետականացումը։ Դաստակերտը վարձով է տրվում Տավարաբուծության միությանը (Maakarja Kasvatuse selts), որն էլ Պուռիլայում բացում է խոշոր եղջերավոր անասունների բուծման դպրոց։
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո դաստակերտն ու նրա շուրջը տարածվող այգին անցնում են 8-րդ հրաձգային կորպուսին։ 1953–1957 թվականներին շինությունը գտնվում էր Էստոնական ԽՍՀ մինիստրների խորհրդի տրամադրության տակ, իսկ հետագայում դաստակերտում տեղավորված էր սովխոզի ղեկավարությունը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի դաստակերտներ
Սլավիկ Պետրոսյան
Սլավիկ Պետրոսյան Սերյոժայի (1957, նոյեմբերի 7, Վաղուհաս (ԼՂՀ Մարտակերտի շրջան) - 1992, օգոստոսի 27, Վաղուհաս), հայ ազատամարտիկ։
1975-1977 թվականներին ծառայել է ԽՍՀՄ ԶՈւ-ում։ Ավարտել է Երևանի հիդրոմելորացիայի տեխնիկումը (1987)։ 1988-92-ին Մարտակերտի շրջանի կամավորական ջոկատների, «Արծիվ-մահապարտներ» գումարտակի կազմերում մասնակցել է «Կարմիր քար» բարձունքի, Իմերեթ-Քերավենդ, Աղդաբան, Ումուդլու, Սրխավենդ, Վաղուհաս բնակավայրերի ազատագրական մարտերին։
Հետմահու պարգևատրվել է ԼՂՀ «Մարտական խաչ» 1-ին աստիճանի շքանշանով, «Արիության խաչ» մեդալով ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ Կատեգորիա:1992 մահեր
Գուստավ Մորցինեկ
Գուստավ Մորցինեկ (Gustaw Morcinek, ), լեհ գրող։ 1952-1977 թվականներին Լեհաստանի Հանրապետության Սեյմի անդամ։ Համարվում է Սիլեզիայի գլխավոր գրողներից մեկը ։
Կենսագրություն
Ծնվել է 1891 թվականին Կարվինայում՝ աղքատ ընտանիքում, եղել է չորս եղբայրներից ու քույրերից փոքրը։ 1892 թվականին, հոր մահից հետո, մայրը միայնակ է հոգ տանել ընտանիքի մասին։ Ավգուստինը 16 տարեկանից սկսել է աշխատել ածխահանքում։ Երբ եղել է 19 տարեկան, հանքափորները գումար են հավաքել նրա կրթության համար, և Մորցինեկը սկսել է հաճախել Բելսկո Բյալա քաղաքի վարժարանը, որն ավարտել է 1914 թվականին։ Նույն թվականին զորակոչվել է ավստրո-հունգարական բանակ, իսկ 1918 թվականից հետո որոշ ժամանակ ծառայել է լեհական բանակում։ 1920 թվականին, երբ Թեշինյան Սիլեզիան բաժանվել է Լեհաստանի և Չեխոսլովակիայի միջև, նրա ծննդավայր Կարվինան անցել է Չեխոսլովակիայի կազմի մեջ։ Մորչինեկը եղել է եհամետ ակտիվիստ, ուստի որոշել է մնալ Լեհաստանում։ 1920-1930-ական թվականներին Սկոչովում աշխատել է որպես ուսուցիչ։
Միջպատերազմյան ժամանակաշրջան
Միջպատերազմյան շրջանում Մորչինեկը մեծ թվով հոդվածներ տպագրեց սիլեզիական տարբեր թերթերում։ Իր ամենանշանակալից ստեղծագործությունները գրել է 1920-ականների վերջին և 1930-ականների սկզբին՝ դառնալով միջսպատերազմյան ժամանակաշրջանի միակ հայտնի սիլեզիական լեհախոս արձակագիրը։
Նրա աշխատանքների թեմաները հիմնականում կենտրոնացած են ածխի արդյունահանման և Սիլեզիայի տեղական պատմության թեմաների վրա։ Մորչինեկը իրատեսորեն ցույց է տալիս հանքափորների աշխատանքն ու կյանքը և շեշտում լեհ բանվորների ազգային ճնշման դասակարգային բնույթը ։ 1936-1939 թվականներին Մորչինեկն ապրել է արտերկրում՝ Արևմտյան Եվրոպայում։
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ
Վերադարձել է Լեհաստան Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի բռնկումից անմիջապես առաջ։ Ձերբակալվել է Գեստապոյի կողմից 1939 թվականի սեպտեմբերի 6-ին։ Սկզբնապես, բանտարկվել է Սիլեզիայից լեհ մտավորականության այլ ներկայացուցիչների հետ միասին։ Գուստավը անցկացրել է ամբողջ պատերազմը գերմանական համակենտրոնացման ճամբարներում ։ Ձերբակալման ենթադրյալ պատճառը պատերազմից առաջ նրա «հակագերմանական գործունեությունն» էր և այն փաստը, որ նա իր վեպերից մեկում («Wyrąbany chodnik») շանը անվանել է«Բիսմարկ»։
Պատերազմից հետո
Ազատ արձակման պահից մինչև 1946 թվականի նոյեմբերը, Մորցինեկն ապրել է Ֆրանսիայում, Իտալիայում և Բելգիայում և համագործակցել է լեհական գաղթական մամուլի հետ ։ Հետո վերադարձել է Սիլեզիա և բնակություն հաստատել Կատովիցեում։ Նրան ակտիվորեն աջակցել են երկրի նոր իշխանությունները։ Մորիցնեկը վերսկսել է իր գրական կարիերան և իր աշխատանքում շարունակել կենտրոնանալ Սիլեզիայի խնդիրների վրա։
Նրա շատ գրքեր թարգմանվել և հրատարակվել են արտերկրում։
Գուստավ Մորցինեկը մահացել է Լեյկեմիայից 1963 թվականի դեկտեմբերի 20-ին Կրակովում և հետագայում թաղվել Ցեշինի համայնքային գերեզմանատանը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Լեյկոզից մահացածներ Կատեգորիա:Լեհ գրողներ Կատեգորիա:Լեհ հրապարակախոսներ Կատեգորիա:Լեհաստանի քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Լեհ լրագրողներ Կատեգորիա:Լեհ մանկավարժներ
Կլեպաչի (գյուղ, Սլավուտայի շրջան)
Կլեպաչի (Клепачі), գյուղ Ուկրաինայի Խմելնիցկիի մարզի Սլավուտայի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Կլեպաչի գյուղում բնակվում էր 784 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 2,39 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 328,03 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Խմելնիցկիի մարզի Սլավուտայի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1602 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Պոլուշինո
Պոլուշինո (Полушино), գյուղ Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Խոլմ-Ժիրովսկի շրջանի կազմում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Խոլմ-Ժիրովսկի շրջանի բնակավայրեր
Սառա Ջին Անդերվուդ
Սառա Ջին Անդերվուդ (Sara Jean Underwood),, ամերիկացի մոդել, դերասանուհի, պրոֆեսիոնալ պոկեր խաղացող։
Կենսագրություն
Սառա Ջին Անդերվուդը ծնվել է 1984 թվականի մարտի 26-ին Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների Օրեգոն նահանգի Պորտլենդ քաղաքում։
2002 թվականին ավարտել է Սքափուզի ավագ դպրոցը։ Սովորել է Օրեգոնի պետական համալսարանում և Պորտլանդի պետական համալսարանում։ Սառայի մանկության և դպրոցական տարիների մտերիմ ընկերն է եղել ամերիկացի հայտնի ֆուտբոլիստ Դերեկ Անդերսոնը ։
Նրա առաջին աշխատանքը շինարարական տեխնիկայի վաճառքի օգնականն էր։ Ավելի ուշ Սառան փոխել է մի շարք գործատուներ, որոնց թվում էր նաև Հութերս ռեստորանային համալիրը, որտեղ աղջիկն աշխատում էր որպես մատուցողուհի։
Կարիերա
Սառա Ջինն առաջին անգամ հայտնվել է Փլեյբոյ ամսագրի շապիկին 2005 թվականի հոկտեմբերին, որից հետագայում ևս մի քանի անգամ կրկնվել է։ Համարվել է 2006 և 2007 թվականների Փլեյմեյթը։
Առաջին անգամ նկարահանվել է «Շատ էպիկական ֆիլմ»-ում 2007 թվականին, որտեղ այնքան էլ կարևոր դեր չէր կատարում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի մոդելներ Կատեգորիա:Ամերիկացի դերասանուհիներ Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոդերասանուհիներ Կատեգորիա:Ամերիկացի հեռուստատեսային դերասանուհիներ
Էռինա
Էռինա (Ärina), գյուղ Էստոնիայի Լյաենե-Վիրումաա նահանգի Վեյկե-Մաառյա շրջանում։
Վոյվատ
Վոյվատ (Войват), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Արխանգելսկի մարզում։ Գետաբերանը տեղակայված է Վերին Այպա գետի ձախ ափով՝ 22 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը 24 կմ է։
Էռինա
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 57 մարդ։
Վոյվատ
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Դվինսկո-Պեչորսկ ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը Պյոզա գետն է, գետի ենթաավազանը Մեզեն գետերն են։ Գետի գետային ավազանը (Վերին) Մեզեն գետն է։ Տվյալներն ըստ ջրային ռեսուրսների ֆեդերատիվ տեսչության ։
Էռինա
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Լյաենե-Վիրումաա նահանգի Վեյկե-Մաառյա շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղեր
GamesRadar
GamesRadar, բազմաֆորմատ վեբ կայք, նվիրված համակարգչային խաղերին։ Կայքում հրապարակվում են նորություններ, ակնարկներ, հետաքրքիր տեղեկություններ նվիրված համակարգչային խաղերի արդյունաբերությանը։ Կայքը պատկանում է Future US ընկերությանը։ Գլխավոր գրասենյակը տեղակայված է ԱՄՆ-ում և Մեծ Բրիտանիայում։ Կայքն ամսեկան ունենում է ավելի քան 3․25 միլլիոն այցելու ։
Կայքն հայտնի է իր մասնագիտական մոտեցումներով, սակայն դրա հետ մեկ տեղ հրապարակվում են նաև երգիծական նյութեր։ Բացի դա, GamesRadar-ը տրամադրում է նորությունների հավաքածու, որը նախատեսված է iTunes-ի համար, որում պատմվում է խաղային արդյունաբերության վերջին նորությունների մասին ։
Ֆորմատ և ոճ
GamesRadar-ում ամեն օր հրապարակվում են նորություններ, ակնարկներ, հարցազրույցներ տեսախաղերի մասին։ Կայքում տեղադրված հրապարակումների մեծ մասը կրում են երգիծական բնույթ և ուղեկցվում են նկարներով կամ տեսանյութերով։ Կայքում կան հրապարակումներ, որոնք ամբողջությամբ կրում են երգիծական բնույթ։ Կայքում ամենահայտնի բաժիններից մեկը՝ «Թոփ 7»-ն է, որը թարմացվում է ամեն շաբաթ։ Նրանում ցուցադրվում է խաղերի ինչպես դրական, այնպես էլ բացասական կողմերը ։
TalkRadar
2008 թվականի մայիսի 19-ից սկսած ամեն ուրբաթ, Ամերիկայում հրապարակվում էր փոդքասթներ։ Այն շուտով դարձավ կայքի ամենահայտնի ծառայություններից մեկը ։ Փոդքասթների ժամանակ քննարկվում են «Թոփ 7»-ի խաղերը, որոշ նորություններ և այլն։ Հաճախ TalkRadar-ին մասնակցում են այլ կայքերի խմբագիրներ, ինչպես նաև մարդիկ, ովքեր կապ չունեն խաղային արդյունաբերության հետ։ Փոդքասթները հասանելի են, ինչպես պաշտոնական կայքում, այնպես էլ iTunes-ում ։ TalkRadar-ի հայտնիության հետ պայմանավորված, երկրպագուները ստեղծեցին tdar.wikia.com կայքը, որում տեղադրվում էին փոդքասթների բոլոր թողարկումները տեքստային ֆորմատով ։
Նոր Արտագերս
Նոր Արտագերս (նախկին անվանումը` Փոքր Շահրիար), գյուղ Հայաստանի Հանրապետության Արմավիրի մարզի Արմավիրի տարածաշրջանում։ Բնակավայրը գտնվում է ծովի մակերևույթից 865 մ բարձրության վրա, մարզկենտրոն Արմավիրից մոտ 8 կմ հարավ։ Վերանվանվել է Նոր Արտագերս 1968 թ. դեկտեմբերի 3-ին ։
Բնակչություն
Ըստ ՀՀ 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների` Նոր Արտագերսի մշտական բնակչությունը կազմել է 1224, առկա բնակչությունը` 1204 մարդ ։ Բնակիչները հիմնականում հայեր են, մասամբ` ասորիներ և եզդիներ, որոնց նախնիները գաղթել են Կողբից, Սասունից և Սուրմալուից։
Նոր Արտագերսի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում` ստորև.
Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է այգեգործությամբ, դաշտավարությամբ, թռչնաբուծությամբ, անասնապահությամբ և մեղվաբուծությամբ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արմավիրի մարզի գյուղեր Կատեգորիա:Արմավիրի մարզի բնակավայրեր
Բուրունդիի դրոշ
Բուրունդիի դրոշը Բուրունդիի Հանրապետության պետական խորհրդանիշներից է։ Այն սահմանված է Բուրունդիի Հանրապետության Սահմանադրությամբ և դրոշի մասին օրենքով։ Կազմված է կանաչ, սպիտակ և կարմիր գույներից ՝ լայնքի և երկայնքի 3։5 հարաբերակցությամբ։ Ընդունվել է 1967 թվականի հունիսի 28-ին։ Սպիտակը խորհրդանշում է խաղաղությունը, կանաչը` գեղեցիկ ապագան, կարմիրը` ազգի տառապանքը։ Երեք կարմիր աստղերը խորհրդանշում են Բուրունդիի 3 խոշոր էթնիկ խմբերին` հուտու, տուտսի, բատվա։ Կա նաև մեկ այլ մեկնաբանություն 3 աստղերը խորհրդանշում են ազգային կարգախոսը` <<Միասնություն, աշխատանք, առաջընթաց>> (կիրունդի` ubumwe, ibikorwa, iterambere)։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Բուրունդիի պետական խորհրդանիշեր Կատեգորիա:Ազգային դրոշներ Կատեգորիա:1967 դրոշներ
Ալեքսանդրա Ֆեոդորովնա (Նիկոլայ I-ի կինը)
Ալեքսանդրա Ֆեոդորովնա, (Ֆրիդերիկա Լուիզա Շառլոտա Վիլհեմ Պրուսկայա, արքայադուստր, գերմ.՝ Friederike Luise Charlotte Wilhelmine von Preußen, ), ռուսական կայսր Նիկոլայ I-ի կին, Ալեքսանդր II-ի մայր, ռուսական կայսրուհի)։
Կենսագրություն
Ամուսնությունն անհրաժեշտ էր Ռուսաստանի և Պրուսիայի կապերի ամրապնդման համար։ Նիկոլայը չէր կարող ժառանգել ռուսական գահը, քանի որ գահի ժառանգորդն էր իր ավագ եղբայր Կոնստանտինը, և Շարլոտան ուրախ էր լինել մեծն իշխանուհի և հեռու մնալ պալատի ինտրիգներից։ Հարսնացուի երիտասարդ լինելու պատճառով ամուսնությունը հատաձգվեց երկու տարով։
Արքայադուստը Ռուսաստան է ժամանում 1817 թվականի հունիսի 24-ին՝ անվանափոխվեց, որպես Ալեկսանդրա Ֆեոդորովնա և հունիսի 25-ին նշանվում է Նիկոլայ Պավլովիչի հետ ։ Օծվելուց հետո ստանում է մեծն իշխանուհու տիտղոս և Սուրբ Եկատերինա շքանշան։ Պսակադրությունը տեղի ունեցավ արքայադստեր ծննդյան օրը` 1817 թվականի հուլիսի 13-ին, Ձմեռային պալատում ։ Նախքան ամուսնությունը ապագա իշխանուհին գրում է. «Ես շատ եմ լացել այն մտքից, որ ես հանդիպելու եմ այրի թագուհու հետ, որի մասին պատմող պատմություններից այդքան վախեցել եմ»։ Բայց այնուամենայնիվ հարսանիքի ընթացքում Մարիա Ֆեոդորովնայի և Ալեկսանդրայի հանդիպումը հաջող ընթացավ, և նրանք շարունակեցին իրենց լավ հարաբերությունները (ինչը չի կարելի ասել նրա և կայսրուհի Ելիզավետա Ալեկսանդրովնայի հարաբերությունների մասին)։ Հարսանիքից հետո Ալեկսանդրան ստանում է իշխանուհու տիտղոս։
Նիկոլայի և Ալեկսանդրայի ամուսնությունից ինը ամիս հետո իշխանուհին ունենում է իր առաջնեկին` որդի Ալեկսանդրին, ում անվանել են կայսեր Ալեկսանդի I-ի պատվին։ Ահա թե ինչ է գրել Ալեկսանդրա Ֆեոդորովնա ծննդաբերությունից հետո. "Առավոտյան ժամը տասնմեիկն լսեցի իմ առաջնեկի աղաղակը։ Նիկոլայը համբուրեց ինձ, չգիտեյինք անգամ Աստված մեզ դուստր թե որդի է պարգևել, երբ մայրս ներս մտավ և ասաց` «Նա տղան է»։ Մեր երջանկությունը կրկնապատկվեց, սակայն ինձ տանջում էր այն փաստը, որ մեր որդին ի վերջո կայսեր է դառնալու:"Ապագա կայսրուհին, ով 1825 թվականին տեղափոխվեց Պետրոգրաֆ, անորոշության մեջ էր` ինչը կապված էր թագաժառանգ Կոնստանտինի հրաժարման հետ։ Երբ նա ստացավ դեկաբրիստների ապստամբության լուրը, նա շտապեց եկեղեցի աղոթելու իր ընտանիքի բարորության համար։ Կոնստանտինը զգացել էր, որ իր դեմքը ջղաձգվում է և իր մոտ առաջացել են նյարդային հիվանդություններ, այդ պատճառով նա ստիպված էր մի քանի անգամ հետաձգել թագադրումը։ Ապստամբությունից մեկ օր հետո նա իր օրագրում գրել էր. "Ես կարծում եմ, որ մենք բավականին տանջվել և դիմակայել ենք։ Սակայն երկնքի կամոք մենք այլ ճակատագրի արժանացանք։ Երեկվա օրն ամենասարսափելին էր, որ երբևէ ես զգացել եմ։ Անհնար էր թաքցնել այդ պահի վտանգը։ Տեր Աստված, կարելի է խենթանալ պատկերացնելով այն փաստը, որ կարող եմ կորցնել իմ թանկարժեք կյանքը։ Աստված իմ, ինչ օր է:"
Լսելով այն մասին, որ դեկաբրիստների կանայք հետևում են իրենց ամուսիններին, Ալեկսանդրա Ֆեոդորովնան իր օրագրում գրել է. «Եթե լինեի իրենց տեղում ես այդպես կանեյի» ։ Պատանեկության տարիներին Ալեքսանդրա ֆեոդորովնան եղել է կոկետուհի, բավականին շատ գումարներ է ծախսել Եվրոպայի լավագույն հանգստյան տներում, գրեթե ամեն տարի իր ամուսնու հետ մեկնել է Գերմանիա։ Նրա անունը հիշատակվում է « Եվգենի Օնեգինի » փայլուն ստեղծագործությունում, որը չի ընդգրկվել վեպի վերջնական խմբագրում` «Լալայի-Ձեռք» անվամբ։ Դա կայսրուհու պալատական մականունն էր (nom de société): Ռոմանտիզմի դարաշրջանում` երբ բոլոր պոետները և նկարիչները գովերգում էին Իտալիայի գեղեցկությունը, կայսրուհին ցանկանում էր այցելել այդ երկիր։ Որպեսզի բավարարվեր կայսրուհու ցանկությունը, Նիկոլայը պատվիրեց Պետերգոֆում նրա համար կառուցել «Պոմպեյան» ոճով տաղավար։ Մոսկվայում տաղավարն անվանոմ էին Ալեքսանդրիայի պալատ։
Բանաստեղծ Տարաս Շևչենկոն այսպես է ներկայացրել կայսրուհու երգիծական դիմանկարը։
"...Թագուհին աստված չէ, Բարկացած և չար, Բարակ և երկար, Ինչպես աստվածուհի ։"
Համաձայն ժամանակակիցների հիշողությունների, «Երբ Նիկոլայը կարդաց Տ. Շևչենկոյի զրպարտությունը կայսրուհու մասին նա բարկացավ և ասաց. ենթադրենք նա դժգոհ էր և ատում էր ինձ, բայց ինչու հենց կայսրուհին» ։ Ալեքսանդրան միանալով ռուսական թագաժառանգի հետ, ստանում է կայսրուհու տիտղոս։ Նիկոլայ I-ի և Ալեկսանդրա Ֆեոդորովնայի թագադրումը տեղի է ունեցել 1826 թվականի օգոստոսի 22-ին Կրեմլի Վերափոխման տաճարում ։ Թագադրման ժամանակ կայսրուհին ստանում է Սբ. Անդրեա առաջինի կոչումը ։ "Նիկոյալ I-ին կայսրը իր կնոջ հանդեպ տածում էր նուրբ, անձնանվեր, նրբագեղ զգացում:Նրա համար Ալեքսանդրան մի հիասքանչ թռչնակ էր, որին նա պահում էր` փակված, ոսկե և թանկարժեք քարերով զարդարված վանդակում, ում կերակրում էր նեկտարով, օրորելով քնեցնում էր երաժշտության և անուշաբույր հոտերի ներքո, բայց նրա թևերը առանց ափսոսանքի կկտրեր, եթե նա ցանկանար դուրս թռչել իր ոսկեզօծված վանդակից:" 1829 թվականի մայիսի 12-ին` Լեհաստանի թագավորության` Արքայական դղյակի սենատորական դահլիճում, տեղի ունեցավ Նիկոլայ I-ի և Ալեքսանդրա Ֆեոդորովնայի թագադրումը, որը եզակի իրադարձություն էր Ռուսաստանի և Լեհաստանի պատմության մեջ։
Ձմեռային պալատի հրդեհի ժամանակ կայսրը առաջին հերթին կարգադրում է պահպանել այն նամակները, որոնք Ալեքսանդրան իրեն գրել է Գերմանիայից, երբ նրանք նշանադրված են եղել։ Ընտանեկան երջանկությունը գերազանցեց նրա քայքայված առողջությանը (նա հանդուրժել է ութ երեխայի), և Սանկտ Պետերբուրգի կլիմային հարմարվելու անկարողությանը։ Հաճախակի հիվանդությունների պատճառով նա ստիպված էր մեկնել եվրոպական հանգստավայրեր։ Նրա սրտում կսկիծ առաջացավ հատկապես այն ժամանակ, երբ Ալեքսանդրան իմացավ Նիկոլայի և Վարվարա Նելիդովայի հարաբերությունների մասին, հետ վերադառնալուց հետո բժիշկները հաստատեցին, որ կայսրուհու կյանքը վտանգի տակ կլինի, եթե նա կրկին հղիանա և խորհուրդ տվեցին, որ նա դադարեցնի սեռական հարաբերությունները ամուսնու հետ։
Միևնույն ժամանակ 1830-ականներին, Ալեքսանդրա Ֆեոդորովնան շրջապատված էր երիտասարդ սպաներով, Սկարյատին, Կուրակին, Դանտես, Բետանկուր և Ալեքսանդր Տուբեցկոյ, որոնք նամակներն ուղարկում են Ալեքսանդրիայի ընկերուհուն` Սոֆի Բոբրինսկային, որին կայսրուհին քնքշորեն անվանում էր «Թավիշ» ։ Ինչպես իր ամուսինը այնպես էլ կայսրուհին տանել չէր կարողանում ծխախոտը, և հետագայում ստիպեցին իրենց առաջնեկին հրաժարվել այդ կախվածությունից։ Կայսրուհու ամենօրյա ռեժիմը, ըստ ժամանակակիցների, հետևյալն էր. "Իշխանուհու աշխատանքային օրն սկսվում էր վաղ առավոտյան` շքերթներով։ Այնուհետև սկսվում էր ընդունելությունը։ Կայսրուհին առանձնանում էր քարորդ ժամվա ընթացքում, որից հետո անձնակազմով գնում էին երկու ժամ տևողությամբ զբոսանքի։ Հետո նախքան ձիավարությունը, նա լոգանք էր ընդունում։ Հետ վերադառնալով` կրկին անցնում էր աշխատանքի։ Այնուհետև նա այցելում էր իր իրավասության տակ գտնվող մի քանի հաստատություն։ Դրանից հետո նա կայսերը ուղեկցում էր ճամբարներից մեկը, որտեղ նա շտապում էր մասնակցել պարահանդեսի։ Այսպիսով, օրերն անցնում էին և օրերի ընթացքում կայսրուհին իր ուժը կորցնում էր։ Խոսակցություններ կան, որ կայսրուհու մոտ հայտնաբերվել էր թոքախտ, և կար վախ, որ ձմեռը` Սանկտ Պետերբուրգում նրա առողջության համար ճակատագրական էր, բայց նա չէր համարձակվի կայսրից վեց ամսով հեռու մնալ:"
"Նյարդային ցնցումները տգեղացնում էին նրա դեմքի գեղեցկությունը, երբեմն նույնիսկ ցնցվում էր գլուխը։ Նրա խորը, կապույտ և մեղմ աչքերը մատնում էին իր ուժեղ տառապանքը, որը նա թաքցնում էր հրեշտակային հանգստությամբ։ Կայսրուհին վաղուց էր նկատել, որ ոչ ոք չի կարող ճիշտ որոշել իր տարիքը։ Նա այնքան թույլ էր, որ լիովին զուրկ էր կենսունակությունից։ Նրա կյանքն ամեն օր մարում էր, և նա հասկանում էր, որ նա այլևս երկրին չի պատկանում։" 1845 թվականին, երբ բժիշկները Ալեքսանդրա Ֆեոդորովնային հորդորեցին մեկնել հարավ՝ Պալերմո, առողջությունը բարելավելու համար։ Չկարողանալով դիմանալով բաժանմանը, կայսրուհին մեկնում է Սիցիլիա (նրան ուղեկցում էր Նելիդովայի պալատական ազնվական օրիորդը, ում հետ կայսրուհին այդ ընթացքում կարողացավ բարելավել հարաբերությունները)։ 1837 թվականին նա սկսեց պալատ կառուցել Օրեանդայում, սակայն Ալեքսանդրա Ֆեոդորովնան, ով անկեղծորեն սիրեց Ղրիմը միայն մեկ անգամ էր այցելել այնտեղ։ Տարիների ընթացքում նա նախընտրում էր ավելի շատ ժամանակ անցկացնել Լազուրի ափին։
Հղումներ
Կատեգորիա:19-րդ դարի ռուսներ Կատեգորիա:Ռոմանովներ Կատեգորիա:Հոհենցոլերններ
Հանրագիտարան
Հանրագիտարան, գիտական կամ գիտահանրամատչելի տեղեկատու, որը առավել էական տեղեկություն է պարունակում գիտելիքների կամ պրակտիկ գործունեության բոլոր (համապարփակ) կամ առանձին (ճյուղային) բնագավառների վերաբերյալ ։
Հայերեն Հանրագիտարան (հանր (հանրային, ընդհանուր) + ա (հոդակապ) + գիտ (գիտելիք, գիտություն) + արան (տեղ բնորոշող գոյականակերտ վերջածանց)) բառը (Տեղեկատու ձեռնարկ գիտության բոլոր կամ առանձին ճյուղերի մասին ) աշխարհի շատ լեզուներով հնչում է «էնցիկլոպեդիա» կամ «էնսայքլոփիդիա» և տառադարձված է հին հունարեն «ἐγκυκλοπαιδεία» բառից, որը սերում է «ἐγκύκλιος παιδεία» «էնկյուկլիոս պայդեա» արտահայտությունից («էնկյուկլիոս»(ἐγκύκλιος) և նշանակում է «համապարփակ» կամ «շրջանառված», իսկ «պայդեա» (παιδεία) նշանակում է «մանկավարժություն» )։ Արտահայտությունը տառացիորեն կարելի է թարգմանել «համապարփակ կրթություն» կամ «ուսուցում գիտելիքների ընդհանուր շրջանում»։
Հանրագիտարան ընդհանուր հասկացություն
Թեև գիտելիքների հավաքական ամբողջության գաղափարը հազարամյակների պատմություն ունի, «կյուկլոպեդիա» եզրը որպես գրքի վերնագիր առաջին անգամ օգտագործվել է 1541-ին՝ Ջոաքիմուս Ֆորտիուս Ռինգելբերգիուսի կողմից, «Lucubrationes vel potius absolutissima kyklopaideia» (Բազել, 1541)։ «Էնցիկլոպեդիա» բառը առաջին անգամ որպես գրքի վերնագիր օգտագործվել է խորվաթ էնցիկլոպեդիստ Պավաո Սկալիկի կողմից «Encyclopaedia seu orbis disciplinarum tam sacrarum quam prophanarum epistemon» (Գիտական առարկաների աշխարհի գիտելիքների Էնցիկլոպեդիա, Բազել,1559). Խոսակցության մեջ հայտնի ամենահին օգտագործումներից մեկը եղել է Ֆրանսուա Ռաբլեի «Պանտագրյուել» գրքում 1532-ին
Հանրագիտարանների տեսակներ ու առանձնահատկություններ
Յուրաքանչյուր հանրագիտարան բնորոշվում է չորս հիմնական տարրերով։ Դրանք են՝ թեմատիկ ուղղվածությունը, ընդգրկման ծավալը, կառուցվածքային մեթոդները և ստեղծման մեթոդները։
Հանրագիտարանների և բառարանների տարբերություն
Ժամանակակից հանրագիտարանը զարգացել է 18-րդ դարի բառարանից։ Պատմականորեն և՛ հանրագիտարանները, և՛ բառարանները հետազոտվել ու գրվել են բազմակողմանիորեն կրթված ու բովանդակությունից լավ իրազեկ մարդկանց կողմից, բայց դրանք նշանակալիորեն տարբեր են իրենց կառուցվածքով և բովանդակությամբ։ Բառարանը լեզվագիտական աշխատություն է, որը առաջին հերթին կենտրոնանում է այբբենական կարգով դասավորված բառերի և նրանց իմաստի բնորոշման վրա։ Հոմանիշները և մեկ ընդհանուր թեմայով փոխկապակցված բառերը կարող են տարածված լինել ամբողջ բառարանում, ըստ էության տեղ չթողնելով դրանց իմաստային ավելի խոր մեկնաբանության համար։ Ուստի բառարանները սովորաբար սահմանափակ տեղեկույթ են տալիս, կամ շատ քիչ բան են ասում բացատրվող բառի ծագման կամ դրա հիմքում ընկած իմաստաբանական պատմության մասին։ Բառարանները կարող են տալ բառի բացատրությունը, սակայն մինչև վերջ չբացահայտել լեզվական եզրի իմաստաբանական կապերը կամ իմաստաբանական նշանակությունը կամ սահամանփակումները, կամ թե ինչպես է այդ եզրը առնչվում իմացության ավելի լայն ոլորտների հետ։
Այդ կարիքներին բավարարելու համար հանրագիտարանի տիպական հոդվածը ոչ լեզվական բացատրության բնույթ ունի և բացահայտում է ոչ միայն բառի իմաստը, այլ նաև առարկայի կամ կատեգորիայի, նաև բնորոշելով և թվարկելով թեմայի հետ կապված հոմանիշ եզրերը։ Հանրագիտական հոդվածն առավել խորությամբ է բացահայտում ու նկարագրում եզրի իմաստը և փոխանցում է դրա հետ անմիջականորեն կապված ամբողջ առկա կուտակված իմացությունը։ Հանրագիտարանները ի տարբերություն բառարանների պարունակում են նաև աշխարհրագրական քարտեզներ և պատկերազարդումներ և տեղեկատվական աղբյուրների ցանկեր։
Հանրագիտարանները ինչպես և բառարանները սովորաբար կառուցվում են այբբենական կարգով դասավորված հոդվածներով։ Նյութերի համակարգումը կարող է լինել նաև ըստ թեմաների կամ ճյուղային բնագավառների, թեև կարող են լինել նաև թեմատիկ բառարաններ։ Ի տարբերություն բառարանների, որոնք հիմնականում կենտրոնանում են բառերի օգտագործման իմաստաբանական բացատրական, լեզվաբանական, ծագումնաբանական և օգտագործման կողմերի վրա, հանրագիտարանի յուրաքանչյուր հոդված նվիրվում է մեկ առանձին հայեցակարգի կամ հասկացության բազմակողմանի և բազմաշերտ լուսաբանմանը։
Հանրագիտական հրատարակությունների լայն զարգացումը սկսվել է 1751-80 թվականներին Ֆրանսիայում Դենի Դիդրոյի և Ժան Լը Ռոն Դ'Ալամբերի խմբագրությամբ հրատարակված "Հանրագիտարան, կամ գիտությունների, արվեստների և արհեստների բացատրական բառարան"-ից։ Ըստ էության առաջին հանրագիտարանների համար որպես հիմք և օրինակ ծառայել են հենց բառարանները։
Որոշ աշխատություններ, կարող են "բառարան" կոչվել, բայց իրականում նման լինել հանրագիտարանների, հատկապես նրանք, որոնք ծավալվում են որոշակի ոլորտի շուրջը (ինչպես օրինակ Ջոզեֆ Սթրեյերի Միջին դարերի բառարանը, որը 13 հատորներից բաղկացած հանրագիտարան է նվիրված Միջնադարին և առաջին անգամ տպագրվել է «American Council of Learned Societies» հասարակական կազմակերպության կողմից 1982-1989 թվականներին, Ամերիկյան ծովային մարտանավերի բառարանը, Հենրի Քեմփբել Բլեքի Իրավագիտության բառարանը , Ավստրալիական անգլերենի Մաքվեյրի բառարանը
Թեև հանրագիտարանի և բառարանի միջև եղած սահմանագիծը հստակ չէ, այդուհանդերձ հանրագիտարանային հոդվածները կարելի է տարբերակել այն հանգամանքով, որ դրանց անունները սովորաբար կարող են բազմաթիվ հոմանիշային ձևեր ունենալ նույնիսկ տարբեր լեզուներով, մինչդեռ բառարանային հոդվածը արվում է միայն մեկ կոնկրետ լեզվով, որը չի կարող թարգմանվել հոմանիշային եզրի, և ուստի (բացատրական) բառարանի հոդվածները սովորաբար չեն թարգմանվում, մինչդեռ հանրագիտարանային հոդվածները կարող են թարգմանվել։
Հանրագիտական հոդվածների տեսակներ
Հանրագիտական հոդվածները լինում են հոդված-ամփոփում, հոդված-տեղեկություն, հոդված-բացատրություն տեսակների։ Առաջին երկու տեսակի հոդվածները պարունակում են հարցի էության մասին հիմնական տեղեկություններ։ Հոդվածների մեջ արվում են հղումներ և տրվում ուղիներ առավել խոր և մանրամասն տեղեկություններ ստանալու համար ։ Ներկայիս տեսքը հանրագիտարանները ստացել են 17-րդ դարում։ Հանրագիտական հոդվածը նաև հաճախ պարունակում է քարտեզներ և պատկերազարդումներ, ինչպես նաև կենսագրություններ, վիճակագրություն, ցանկեր։
Հանրագիտարաններում ընդգրկված գիտելիքների բնագավառներ
Հանրագիտարանները կարող են լինել ընդհանուր բնույթի և պարունակել հոդվածներ ընդհանրապես ամեն ինչի մասին (օրինակ հանրահայտ անգլերեն Բրիտանիկա և գերմաներեն Բրոքհաուսի հանրագիտարանները), «Վիքիպեդիան»։ Ընդհանուր հանրագիտարանները հաճախ պարունակում են տարբեր գործողություններ կատարելու հրահանգային ուղեցույցներ, ինչպես նաև ներկառուցված բառարաններ և աշխարհագրական տեղեկատուներ ։ Հանրագիտարանները կարող են նաև նվիրված լինել գիտության որոշակի ոլորտների, կամ ընդգրկել թեմաների մեծ ընտրանի, որոնք սակայն լուսաբանվում են որոշակի մշակութային, էթնիկական կամ ազգային տեսակետներից, ինչպես օրինակ Հայկական սովետական հանրագիտարանը կամ Եբրայական հանրագիտարանը, կամ նվիրված լինել գիտության և իմացության որոշակի ոլորտների, ինչպես օրինակ ռուսերեն Ի. Մ. Վինոգրադովի խմբագրությամբ 1977-1985 թվականներին 5 հատորով հրատարակված «Մաթեմատիկական հանրագիտարանը», հին դարերի հայկական մատենագիր աշխատությունները, որոնք կարելի է ոլորտային հանրագիտարաններ անվանել, օրինակ՝ Ներսես Շնորհալու “Երկնքի և նրա զարդերի մասին” աշխատությունը, Անանիա Շիրակացու «Աշխարհացույցն» աշխատությունը աշխարհագրության մասին, նաև կրոնին, որոշակի տեխնոլոգիաներին, մարդկանց կենսագրություններին կամ արվեստի ձևերին նվիրված հանրագիտարաններ։ Հանրագիտական ծավալի աշխատությունների նպատակն է կուտակված կարևոր իմացություն փոխանցել իրենց թեմատիկ տիրույթի մասին, ինչպես օրինակ անում են բժշկական, փիլիսոփայական կամ իրավագիտական հանրագիտարանները։ Այդ աշխատությունները տարբերվում են ընդգրկված նյութերի ծավալով և դրանց քննարկման խորությամբ, կախված թիրախային ընթերցողներից։ (Օրինակ՝ A.D.A.M., Inc. հրատարակչության կողմից ԱՄՆ Առողջապահության Ազգային Ինստիտուտի համար հրատարակված Բժշկական հանրագիտարանը )։
Հանրագիտարանների կառուցվածք
Պատմականորեն հայտնի են տպագիր հանրագիտարանների կառուցվածքի երկու մեթոդներ՝ այբբենական կառուցվածք (որը կազմված է այբբենական կարգով կազմակերպված մի շարք իրարից անջատ հոդվածներից)։ Նման կառուցվածք ունեցող հանրագիտարանները կոչվում հանրագիտական բառարաններ, օրինակ 86 հատորից բաղկացած ռուսերեն Բրոքհաուսի և Եփրոնի հանրագիտական բառարանը, 58 հատորից բաղկացած ռուսերեն Գրանատ հանրագիտական բառարանը Կառուցվածքի մյուս տեսակը հիերարխիկ կամ աստիճանակարգային կամ տրամաբանական թեմատիկ կառուցվածքն է, որը մեր օրերում թերևս ամենատարածվածն է, հատկապես ընդհանուր բնույթի հանրագիտարաններում։ Էլեկտրոնային միջավայրի ճկունությունը նոր հնարավորություններ է ստեղծում միևնույն բովանդակության կազմակերպման բազմապիսի մեթոդների օգտագործման համար։ Դեռ ավելին, էլեկտրոնային միջավայրն առաջարկում է որոնման, ինդեքսավորման և խաչաձև հղումների նախկինում աներևակայելի հնարավորություններ։ Ժամանակակից մուլտիմեդիա կիրառումների և տեղեկատվական դարի զարգացման հետ մեկտեղ նոր էլեկտրոնային տեխնոլոգիաներն աներևակայելի մեծ հնարավորություններ են բացել ամեն տեսակի տեղեկույթի հավաքման, վավերացման, ամփոփման և ներկայացման համար։ Նման նոր տեսակի հանրագիտարանների օրինակներ են «Everything2», «Encarta» , «h2g2» և Վիքիպեդիա էլեկտրոնային հանրագիտարանները։
Հանրագիտարանների պատմություն
Մեծ համակարգված հանրագիտարանները համեմատաբար նոր դարաշրջանի ծնունդ են, իսկ էլեկտրոնային հանրագիտարանների պատմությունը սկսվել է 20-րդ դարի 90-ականներից, սակայն մարդկությանը հայտնի առաջին հանրագիտարանները ավելի քան 2000 տարվա պատմություն ունեն։ Տերմինաբանական հանրագիտարաններ սկսել են կազմել դեռ Հին Եգիպտոսում, Միջին թագավորության ժամանակաշրջանում (մ.թ.ա. 2-րդ հազարամյակ)։ Գիտելիքների հավաքածուներ ստեղծվել են Հին Չինաստանում (մ.թ.ա 12-րդ դար-ից մինչև մ.թ.ա. 10-րդ դար)։ Հանրագիտական աշխատությունները մեծ հեղինակություն են ունեցել նաև միջնադարյան Եվրոպայում։ Արևմուտքում՝ Իսիդոր Սևիլացու հանրագիտարանը, իսկ արևելքում «Սուդա» բյուզանդական բառարանը։
Միջնադարի միջին ժամանակաշրջանում Եվրոպայի արևմուտքում հայտնի էին հանրագիտական աշխատությունների մի քանի տեսակներ, այսպես կոչված «արտացոլանք» (speculum) գործեր, կոմպենդիում կամ «հավաքական» (compedium) գործեր, որոնք ավելի շատ կրթական նշանակություն ունեին, «ամփոփում» (summae) տեսակի գործեր, որոնք ծառայում էին որպես կրթական ձեռնարկներ սովորաբար համալսարանների առաջին կամ ցածր դասի բաժիններում, օրինակ Դոմինիկյան միաբանության վանական Վինսենթ Բովեացու աշխատությունը (12-րդ դարի կեսերին) «Bibliotheca Mundi» («Համաշխարհային գրադարան») (Speculum majus)՝ գրված 80 հատորով և կազմված երեք հիմնական մասերից։ Մինչև 12-րդ դար Եվրոպայում բոլոր նմանատեսակ հրատարակությունները լինում էին լատիներեն, և հենց Միջնադարից սկսեցին հայտնվել գլոսսարիումները՝ քիչ օգտագործվող կամ նորաստեղծ բառերի ու արտահայտությունների բառարանները։
Հանրագիտական մշակույթը մեծ վերելք ունեցավ Վերածնունդի ժամանակաշրջանում 14-ից մինչև 16-րդ դարեր, այդ թվում նաև շնորհիվ Յոհան Գուտենբերգի կողմից արված գրատպագրության հայտնագործության։
Հայտնի ամենահին հանրագիտական տեղեկատուներից են «Naturalis Historia» հանրագիտարանը, որը գրվել է հին հռոմեական ժամանակներում Պլինիոս Ավագի կողմից, և 11 000 հատորից կազմված, մարդկությանը հայտնի ամենամեծ թղթե, չինական Յունգլո Դադյան հանրագիտարանը։ Մեր ժամանակակից հանրագիտարանները ծնվել են 17-րդ դարի բառարաններից։ Պատմականորեն հայտնի շատ հանրագիտարաններ ընդամենը մեկ հատորից են կազմված, բայց շատ ուրիշները, ինչպես օրինակ հանրահայտ Բրիտանիկա հանրագիտարանը զարգանալով դարձել են հսկայածավալ բազմահատոր տեղեկատուներ։ Հանրագիտարանների զարգացման ներկայիս փուլը էլեկտրոնային է, և ժամանակակից էլեկտրոնային հանրագիտարանները հաճախ ազատ ու անվճար մատչելի են բոլորի համար։
Պլինիոս Ավագի «Բնական պատմությունը»
Պլինիոսի աշխատությունը շատ ծավալուն էր և բազմակողմանի։ Նա ինքը գրում էր նման աշխատության հետ կապված խնդիրների մասին.
Թեև հայտնի են նմանատեսակ բնույթի ավելի վաղ ժամանակաշրջանի աշխատություններ, օրինակ Մարկուս Տերենտիուս Վարրոյի գրած հանրագիտարանը, այդուհանդերձ Պլինիոսի աշխատությունը միակն է, որը գոյատևել է Մութ դարերում։ Այն մեծապես ճանաչված է եղել ամբողջ Հռոմեական աշխարհում և գուցե դրա շնորհիվ Պլինիոսի հանրագիտարանի բազմաթիվ օրինակներ պահպանվել ու տարածվել են նաև արևմտյան աշխարհում։ Պլինիոսի հանրագիտարանը դարձավ 1470-ին տպագրված առաջին դասական ձեռագրերից մեկը և մինչև օրս մեծ ժողովրդականություն է վայելում որպես Հռոմեական աշխարհի և հատկապես Հռոմեական արվեստի, տեխնոլոգիաների և ճարտարագիտության մասին համապարփակ տեղեկատու։ Այն ճանաչված գրական աղբյուր է նաև այդ ժամանակների բժշկության, ապարագիտության, կենդանաբանության, կենսաբանության, երկրաբանության և շատ այլ թեմաների համար, որոնք չեն քննարկվել այլ դասական հեղինակների կողմից։ Այդ հանրագիտարանում բազմաթիվ այլ հետաքրքիր հոդվածների թվում զետեղված են առաջին գրավոր տեղեկությունները փղերի և մուաքս խխունջների մասին, որոնք գիտնականների կողմից երկար որոնված հանրահայտ թիրյան բոսորագույն կամ «արքայական բոսորագույն» ներկի աղբյուրն են եղել։
Թեև Պլինիոսի աշխատանքը քննադատության է ենթարկվել հավաստիության ու փաստերի վավերականության առումով, այդուհանդերձ նրա հոդվածներից շատերի վավերականությունը հաստատվել է վերջին ժամանակներում կատարված հետազոտությունների ապշեցուցիչ արդյունքների շնորհիվ։ Ինչպես օրինակ Հռոմեական ոսկու հանքերը Իսպանիայում, հատկապես Լաս Մեդուլաս բնակավայրում, որոնք ամենայն հավանականությամբ Պլինիոսը տեսել է աշխատանքի մեջ, այն ժամանակ, երբ այդ բնակավայրի Պրոկուռատորն էր մինչև հանրագիտարան գրելը։ Թեև նրա նկարագրած հանքարդյունաբերական մեթոդներից շատերը վաղուց հնացել են, սակայն նա նաև մեծագույն մանրամասնությամբ նկարագրում է մի շարք այնպիսի դեռ ընդունված մեթոդներ, որոնք շատ բան են ասում այն ժամանակների տեխնոլոգիական զարգացման մակարդակի մասին։ Պլինիուսը իր աշխատության առաջաբանում հստակ գրում է, որ ինքը ստուգել է իր հավաքած փաստերը՝ ընթերցելով և համեմատելով այլ հեղինակների աշխատությունները, ինչպես նաև հղումների է անում հիշատակելով շատերի անունները։ Այդ մյուս հեղինակների գրքերից շատերը չեն հասել մինչև մեր օրերը, ինչպես և Պլինիոսից մեկ դար առաջ գրված Վիտրիվիուսի աշխատության մեջ հիշատակված աղբյուրները։
Միջնադարյան հանրագիտարաններ
Որպես Միջնադարի առաջին հայտնի հանրագիտարանի հեղինակ ընդունված է համարել վաղ միջնադարի մեծագույն գիտնականներից մեկին՝ Սուրբ Իսիդոր Սեվիլացուն, որի աշխատությունը կոչվում էր «Etymologiae» (մոտավորապես 630 թ.), և որտեղ նա հավաքել էր իր ժամանակներում առկա արդի և հին իմացության բավականին նշանակալի ծավալներ։ Նրա հանրագիտարանը կազմված է 448 գլուխներից, որոնք զետեղված են 20 հատորներում, և այն արժեքավոր է շնորհիվ բազմաթիվ ցիտումների և այլ հեղինակներից մեջբերված քաղվածքների, որոնք կորած կլինեին մեր ժամանակակիցների համար, եթե միայն հավաքված չլինեին Սուրբ Իսիդորի աշխատության մեջ։
Ուշ միջնադարում առավել շատ ընթերցված և հղված հանրագիտարանը Բարթողոմեոս Անգլիկուսի De proprietatibus rerum (1240) հանրագիտարանն էր ։ Հայտնի է ևս մեկ հանրագիտարան, Վինսենթ Բովեացու Speculum Majus (1260) աշխատություն, որը համարվում է ուշ միջնադարյան ժամանակաշրջանի ամենահավակնոտ հանրագիտարանը իր շուրջ 3 միլիոն բառերով ։
Արաբական և պարսկական հանրագիտարաններ
Միջին դարերից հայտնի են վաղ մուսուլմանական ժամանակաշրջանի բազմաթիվ հանրագիտական աշխատություններ։ 960 թ․-ից սկսած Բասրայի Առաքինության եղբայրություն միաբանությունը ընդգրկված է եղել Առաքինության եղբայրության հանրագիտարան աշխատության կառուցման մեջ։ Նշանակալի մուսուլմանական հանրագիտական գործերից են Աբու Բեքր ալ-Ռազիի գիտությունների հանրագիտարանը, Ալ-Քինդիի  Մութազիլիտ բեղմնավոր աշխատությունը՝ կազմված 270 գրքերից և Իբն Սինայի (Ավիցենայի) բժշկական հանրագիտարանը, որը դարեր շարունակ համայն աշխարհի համար ավանդական տեղեկատու է եղել։ Պետք է հիշատակել նաև ընդհանուր պատմությանը (կամ հասարակագիտությանը) նվիրված Աշարիտի աշխատությունը, Թաբարիի Մարգարեների և արքաների պատմություն և Իբն Խալդունի Մուգադիմմահ աշխատությունները, Ալ-Թաբրիի, Ալ-Մասուդիի, Իբն Ռուստահի, Ալ-Աթիրի գործերը։ Մուսուլմանական միջնադարյան հանրագիտարանների գիտական հետազոտման և գրավոր տեղեկությունների վավերացման առաջարկները կիրառելի են մինչև օրս։ Այդ գիտնականները անգերագնահատելի ազդեցություն են ունեցել գիտական հետազոտության մեթոդների և խմբագրման մոտեցումների վրա, մասամբ շնորհիվ իսնադ կոչվող իսլամական հոգևոր ավանդույթի, որը պահանջում է պահպանել գրառված հոգևոր աղբյուրների նկատմամբ հավատարմությունը։
Շատ իսլամական հանրագիտարաններ բազմաթիվ թարգմանություններ են պարունակում հունական և լատինական սկզբնաղբյուրներից՝ այդպիսով պահպանելով հին դարերի իմացության ժառանգությունը, օգնելով զարգացնել գիտական հետազոտության և բնական փիլիսոփայության մեթոդները, որոնք հետո կրկին վերածնվեցին Վերածնունդի ժամանակաշրջանում։
Չինաստանի հանրագիտարաններ
Հին ժամանակների խոշորագույն գիտական գրական գործերից մեկը եղել է 11-րդ դարի ընթացքում Սոնգ դինաստիայի (960–1279) վաղ ժամանակաշրջանում կազմված հսկայական չինական հանրագիտարանը՝ Սոնգի չորս մեծ գրքերը։ Այդ չորսից վերջին հանրագիտարանը, որը ժամանակին կոչում էին նաև Գրանցումների ատյանի գլխավոր կրիա, պարունակում էր 9.4 միլիոն չինական հիերոգլիֆներ, զետեղված 1 000 ձեռագիր հատորներում։ Չինաստանի պատմության մեջ բազմաթիվ մեծագույն գիտնականներ են եղել, ովքեր իրենց կյանքը նվիրել են հանրագիտարանների կառուցմանը և նրանցից մեկը գիտնական և պետական գործիչ Շեն Քուոն է (1031–1095), որը հայտնի է 1088-ին գրած Երազների լճակի ակնարկներ աշխատությամբ, նաև պետական գործիչ, գյուտարար և գյուղատնտես Վանգ Ժենը (մոտ 1290–1333), իր գրած Նոնգ Շու աշխատությամբ (1313), և Սոնգ Յինգքսինգ-ը  (1587–1666), որին բրիտանացի պատմաբան Ջոզեֆ Նիդմանը  անվանում էր "Չինաստանի Դիդրո" ։ Չինական Մինգ դինաստիայի կայսր Յունգլոյի օրոք ավարտվեց Յունգլո հանրագիտարանի կառուցումը, որը մարդկության պատմության մեջ ամենախոշոր հանրագիտարաններից մեկն է եղել՝ ավարտված մոտավորապես 1408-ին և կազմված ավելի քան 370 միլիոն չինական հիերոգլիֆներից, զետեղված 11 000 ձեռագիր հատորներում, որոնցից մինչև մեր օրերը հասել են միայն շուրջ 400-ը։ Հաջորդ Քինգ դինաստիայի կայսր Քիանլոգը անձամբ կազմել է 40 000 չափածո պոեմներից բաղկացած մի հավաքածու, 4 բաժիններից և 4,7 միլիոն էջերից բաղկացած իր կայսերական գրադարանի համար, այդ թվում նաև հազարավոր այլ աշխատություններ, որոնք ամբողջության մեջ կոչվում էին Սիկու Քվանշու։ Այդ գրադարանը կարելի է համարել աշխարհում գրքերի ամենամեծ հավաքածուն։
17-ից 19-րդ դարերի հանրագիտարաններ
Մինչև 18-րդ դարի սկիզբը Եվրոպայում եղել է ընդհանուր նպատակային բնույթի հանրագիտական տեղեկություններ պարունակող աշխատությունների տպագրության բավականին մեծ ալիք։ Սակայն Եփրեմ Չամբերսի' Cyclopaedia, or Universal Dictionary of Arts and Sciences (1728), և Դիդրոյի ու դ'Ալամբերի Encyclopédie (սկսած 1751-ից), ինչպես նաև Բրիտանիկա հանրագիտարանը «Encyclopædia Britannica» և Բրոքհաուսի հանրագիտարանը «Conversations-Lexikon», առաջինն էին, որ սկսեցին օգտագործել այն ձևաչափերը, որոնք ընդունված են այսօր, ներառյալ թեմաների բազմակողմանի ընդգրկումը, քննարկման խորությունը և հոդվածների կազմակերպման հեշտ ընկալվող ու համակարգված մեթոդը։ Արժե հիշատակել նաև, որ Չամբերսը 1728-ին, ամենայն հավանականությամբ հետևել է ավելի վաղ 1704-ին տպագրված Ջոն Հարրիսի «Lexicon Technicum» աշխատության ձևաչափին, որն ըստ իր վերնագրի և բովանդակության նույնպես եղել է ընդհանուր բնույթի բառարան՝ «A Universal English Dictionary of Arts and Sciences: Explaining not only the Terms of Art, but the Arts Themselves», նվիրված ոչ միայն արվեստին վերաբերող եզրերի բացատրությանը, այլ նաև հենց արվեստների նկարագրությանը։
Ֆրանսիական Վերածնունդի ժամանակաշրջանի հանրագիտական նախաձեռնություններին բնորոշ էր մեկ այլ մոտեցում՝ ընտրողաբար վերաբերվել հանրագիտական բովանդակությանը, այսինքն ընտրվում էին ոչ համապարփակ բազմակողմանի թեմաներ, այլ միայն նրանք, որոնք հեղինակները անհրաժեշտ էին գտնում, ընտրությունը կատարելով ըստ մի շարք չափանիշների, և արդյունքում ստացվում էին շատ տարբեր չափեր ունեցող աշխատություններ։ Օրինակ Բերոալդ դե Վերվիլը որպես իր հանրագիտական աշխատության ձևաչափ ընտրել էր հեքսամետրիկ կամ վեց հանգանի բանաստեղծական ձևը՝ վերնագրելով այն Les cognoissances nécessaires, այսինքն «անհրաժեշտ գիտելիքներ»։ Շատ հաճախ ընտրության չափանիշները բարոյական հիմք էին ունենում, ինչպես օրինակ Պյեռ դե Լա Պրիմոդեյի L'Academie Française / «Ֆրանսիական ակադեմիան» և Գիյոմ Տելանի Bref sommaire des sept vertus/ «Յոթ առաքինությունների համառոտ ամփոփագիրը»։ Այս մոտեցման մեջ էնցիկլոպեդիստները մի շարք խնդիրներ էին ունենում, ներառյալ նաև այն, թե ինչպես որոշել ինչի մասին խոսել որպես բացարձակ անհրաժեշտության և ինչն անտեսել, որպես ոչ անհրաժեշտ, կամ ինչպես համակարգել այն գիտելիքները, որոնք դիմադրում են համակարգմանը (հաճախ զուտ այն պատճառով, որ կարևոր տեղեկատվության ծավալը, որն արժե ընդգրկել իրոք շատ մեծ է լինում), և ինչպես վարվել նոր բացահայտված գիտելիքների հոսքի և նախկինում ընդունված համակարգված կառուցվածքների վրա դրանց ունեցած ազդեցության հետ ։
«Էնցիկլոպեդիա» եզրը առաջին անգամ օգտագործվել է 15-րդ դարի հումանիստների կողմից, ովքեր սակայն սխալ մեկնաբանելով Պլինիոս Ավագի և Քվինտիլիանի տեքստերը հունական "enkyklios և paideia" երկու բառերը կապակցել էին մեկ բառի մեջ։
Եփրեմ Չամբերսը հրատարակել է Cyclopaedia աշխատությունը 1728-ին։ Բովանդակության մեջ ընդգրկված էին շատ բազմապիսի և ծավալուն բնույթի թեմաներ, դասակարգված այբբենական կարգով, որոնք շատ տարբեր ներդրողներից էին գալիս, և այդ աշխատությունը իր մեջ ուներ նաև հոդվածների միջև արվող փոխհղումների նորամուծությունը։ Չամբերսին այս երկու հատորանոց աշխատության համար ընդունված է համարել ժամանակակից հանրագիտարանի հայրը։
Չամբերսի աշխատության ֆրանսերեն թարգմանությունը ոգեշնչեց Դիդրոյին և դ՛Ալամբերին գրել Encyclopédie գործը, որը թերևս ամենահանրաճանաչ առաջին հանրագիտարաններից մեկն է մեզ ծանոթ ձևաչափով, և որը որոշակի անհերքելի ազդեցություն ունեցավ ֆրանսիական հեղափոխությունից առաջ Ֆրանսիայում կատարվող քաղաքական և մշակութային զարգացումների վրա։ Encyclopédie-ն Ժան լե Ռոնդ դ՛Ալամբերի և Դենի Դիդրոյի համատեղ խմբագրած գործն էր և հրատարակվել է 17 հատորներով՝ 1751-ից մինչև 1765 ժամանակաշրջանում, ևս 11 հատոր պատկերազարդումներ հրատարակվեցին 1762 -ից 1772, որոնց հաջորդեցին Շառլ Ժոզեֆ Պանկուկի կողմից խմբագրված ևս հինգ հատոր լրացուցիչ նյութեր և երկու հատոր ինդեքսը 1776 -ից 1780։
Դիդրոյի Encyclopédie-ն իր հերթին ոգեշնչեց Բրիտանիկա հանրագիտարանի ստեղծումը ( Encyclopædia Britannica), որի առաջին համեստ խմբագրումը հրատարակվել է Շոտլանդիայում 1768-ից մինչև 1771, բաղկացած ընդամենը երեք հապշտապ կազմված հատորներից, որոնք ընդհանուր առմամբ ունեին 2 391 էջ։ Մինչև 1797 երրորդ խմբագրումը այն ընդլայնվեց մինչև 18 հատորների և ընդգրկեց շատ ավելի բազմակողմանի թեմաներ և հոդվածներ, որոնք հանրագիտարանի մեջ ներդրվել էին իրենց բնագավառներում մեծ հեղինակություն վայելող անձանց կողմից։
Գերմաներեն Բրոքհաուսի հանրագիտարանը «Conversations-Lexikon» հրատարակվել է Լայպցիգում 1796-ից 1808 թ․՝ 6 հատորով։ 18-րդ դարի մյուս հանրագիտարանների նման նրա ծավալը շատ ավելի մեծ էր համեմատած ավելի վաղ ժամանակաշրջանի հանրագիտարանների հետ և այն իր ոճով ձգտում էր հասնել ամբողջական բազմակողմանիության։ Սակայն այն նախատեսված էր ոչ գիտական օգտագործման համար, և հետազոտական ու գիտական աշխատանքների արդյունքները ներկայացնում էր ամենահասարակ, հանրամատչելի ձևով, առանց մեծ խորության կամ մանրամասների։ Այս ֆորմատը ի հակադրություն Բրիտանիկա հանրագիտարանի մեծ ժողովրդականություն էր վայելում և լայնորեն կրկնօրինակվում էր 19-րդ դարի հանրագիտարաններում, որոնք հրատարակվում էին Միացյալ Նահանգներում, Ֆրանսիայում, Իսպանիայում, Իտալիայում և այլ երկրներում։
19-րդ դարի սկզբում հանրագիտարանների հարտարակությունը ծաղկունք էր ապրում ամբողջ Եվրոպայում, Միացյալ թագավորությունում և Ամերիկայում։ Անգլիայում հրատարակվեց Rees's Cyclopaedia (1802–1819) հանրագիտարանը, որը պարունակում է ահռելի քանակության տեղեկություններ ժամանակի արդյունաբերական և գիտական հեղափոխությունների մասին։ Այդ հրատարակումների մեծ արժանիքներից մեկն էլ բարձրորակ պատկերազարդումների ներկայությունն է, որոնք արվում էին ժամանակի ճանաչված փորագրանկարիչների կողմից, ինչպես օրինակ Վիլսոն Լաուրիի կամ Ջոն Վարեյ Կրտսերի։ Բրոքհաուսի Conversations-Lexikon հանրագիտական բառարանը համարվում է ուշ 18-րդ դարի և վաղ 19-րդ դարի ամենանշանակալի հանրագիտարաններից մեկը և իր ֆորմատով ամենամոտն է մեր ժամանակակից հանրագիտարաններին։
Ֆրանսիայում 1866-ից մինչև 1890 տպագրվեց 17 հատորից բաղկացած Grand dictionnaire universel du XIXe siècle/ «19-րդ դարի մեծ համապարփակ բառարան» հանրագիտարանը։
«Encyclopædia Britannica»/Բրիտանիկա հանրագիտարանը բազում խմբագրություններով հրատարակվեց ամբողջ հարյուրամյակի ընթացքում, իսկ հանրային կրթության և Մեխանիկական ինստիտուտների տարածումը հանգեցրեց Անգլիայում այսպես կոչված «Penny Cyclopaedia»-ի հրատարակմանը, որն, ինչպես հուշում է անունը, տառացիորեն մեկ պեննի արժեր և մեծ տիրաժներով հրատարակվում էր շաբաթաթերթի նման։
20-րդ դարի սկզբում Բրիտանիկա հանրագիտարանը հասավ իր տասնմեկերորդ հրատարակությանը, և սկսեցին հայտնվել նաև այլ թանկարժեք հանրագիտարաններ, ինչպես օրինակ Harmsworth's Universal Encyclopaedia «Հարմսվորթի ունիվերսալ հանրագիտարանը» և Everyman's Encyclopaedia կամ «Բոլորի հանրագիտարանը»։ Գերմաներեն Բրոքհասուի և անգլերեն Բրիտանիկա հանրագիտարաններն իրենց հերթին ոգեշնչեցին ռուսերեն Բրոքհաուսի և Եփրոնի հանրագիտական բառարանի հրատարակումը (Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона), որը կազմված էր 35 հատորներից (փոքր տարբերակում) և 86 հատորներից (մեծ տարբերակում)։ Ըստ էության ոճով և ծավալով այն Բրիտանիկայի կրկնությունն էր։ Պարունակում էր 121 240 հոդված, 7 800 պատկեր և 235 քարտեզ, և հրատարակվեց Կայսերական Ռուսաստանում 1890-1906 թվականներին, Լայպցիգի ու Սանկտ Պետերբուրգի հրատարակիչների համատեղ նախաձեռնության արդյունքում։ Հոդվածները գրվել էին հանրահայտ ռուս գիտնականների կողմից, որոնց թվում էին նաև Դմիտրի Մենդելեևը և Վլադիմիր Սոլովյովը։ Այս հանրագիտարանը Խորհրդային Միության փլուզումից հետո նորից հրատարակվել է Ռուսաստանում։
19-րդ դարի վերջին սեփական ազգային հանրագիտարաններ հայտնվեցին Իտալիայում, Ավստրիայում, Լեհաստանում, Դանիայում, Շվեդիայում, Պորտուգալիայում, Նիդերլանդներում, Չեխիայում, ինչպես նաև Ավստրալիայում և ԱՄՆում։
20-րդ դարի հանրագիտարաններ
Հանրամատչելի և ոչ թանկարժեք հանրագիտարաններ ինչպես օրինակ Harmsworth's Universal Encyclopaedia / «Համսվորթի ունիվերսալ հանրագիտարանը» և առաջին անգլերեն «Մանկական հանրագիտարանը» սկսեցին հրատարակվել սկսած 1920-ականներից։
Միացյալ Նահանգներում 1950-ականներին և 1960-ականներին լույս տեսան մի քանի խոշոր հանրամատչելի հանրագիտարաններ, որոնք հաճախ վաճառվում էին նույնիսկ ապառիկ։ Դրանցից ամենահանրահայտը «World Book» և «Funk and Wagnalls» հանրագիտարաններն էին։
20-րդ դարի երկրորդ կեսին նույնպես հրատարակվեցին մի շարք նշանակալի հանրագիտարաններ, որտեղ մանրամասն նկարագրվում էին որոշակի կարևոր ոլորտների գիտելիքներ, և շատ հաճախ ականավոր հետազոտողների գրած աշխատանքների միջոցով։ Նման հանրագիտարաններից էին անգլերեն The Encyclopedia of Philosophy / «Փիլիսոփայության հանրագիտարանը» (որն առաջին անգամ հրատարակվել է 1967-ին), և Elsevier's Handbooks In Economics / «Էլսվիրի տնտեսագիտական ձեռնարկը» ։ Գրեթե բոլոր ակադեմիական առարկաների համար ներկայումս տարբեր լեզունրով կան մեկ-երկու հատորով համառոտ նեղ մասնագիտական հանրագիտարաններ։
Արդեն 20-րդ դարի վերջում հանրագիտարանները հրատարակվում էին CD-ROM խտաշարերի վրա՝ հարմարեցված անձնական օգտագործման համակարգիչներին, ինչպես Մայքրոսոֆթի Encarta հանրագիտարանը, որի առաջին թողարկումը եղավ 1993 թվականին, և որն ինքնին յուրօրինակ շրջադարձային թողարկում էր, որովհետև չուներ տպագիր տարբերակը։ Հոդվածները նմանատեսակ հանրագիտարաններում համալրված են տեսա և լսողական հավելյալ նյութերով, ինչպես նաև բազմաթիվ բարձրորակ պատկերներով։ Տասնվեց տարի անց Մայքրոսոֆթը 2009 թվականին դադարեցրեց Էնկարտա ապրանքաշարի թողարկումը ,
Ավանդական հանրագիտարանները գրվում են մասնագետների կողմից, ովքեր սովորաբար ակադեմիական գիտական աստիճան ունեցող մարդիկ են, և դրանք իրացվում են որպես մտավոր սեփականություն պարունակող բովանդակություն։
Գրեթե բոլոր հանրագիտարանները կառուցվել են մեկը մյուսի հենքի վրա, մասնավորապես 19-րդ դարը հայտնի է եղել հեղինակային իրավունքների խախտումներով, որը տարածված երևույթ էր խմբագիրների շրջանում։ Սակայն ժամանակակից հանրագիտարանները զուտ ավելի մեծ տեղեկատվական հավաքածուներ չեն՝ իրենց մեջ ներառնելով այն ամենը, ինչ եղել է նրանցից առաջ։ Ժամանակակից ավելի արդի թեմաներին տեղ տալու համար պարբերաբար հեղինակները ստիպված էին լինում հրաժարվել որոշակի արժեքավոր պատմական նյութերից, առնվազն մինչև թվային հանրագիտարանների ի հայտ գալը։ Դեռ ավելին, որևէ առանձին վերցրած սերնդի կարծիքները և աշխարհայացքները կարող են նույնսիկ փոփոխության ենթարկվել որևէ մեկ հանրագիտարանի գրելու ժամանակաընթացքում։ Այդ պատճառներով հին հանրագիտարանները պատմական տեղեկատվության օգտակար աղբյուրներ են, հատկապես գիտության և տեխնոլոգիաների մեջ տեղ գտած փոփոխությունների դիտարկման տեսակետից ։