cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Հարավային Ամերիկա
Մինչկոլումբոսյան քաղաքակրթություններ
Մուիսկան առաջին հիմնական քաղաքակրթությունն էր ներկայիս Կոլումբիայի տարածքում։ Մի շարք ցեղերի կամ կասիկների հիման վրա ստեղծվեց Մուիսկա կոնֆեդերացիան, որն իրար միջև ազատ առևտրային ցանց ուներ։ Հիմնականում զբաղվում էին ոսկեգործությամբ և հողագործությամբ։
Մյուս մինչկոլումբոսյան մշակույթների թվում են Կանյարին (հարավկենտրոնական Էկվադոր), Չիմու կայսրությունը (1300-1470, Պերուի հյուսիսային ափ), Չաչապոյան և Այմարայի թագավորությունները (1000-1450, Արևմտյան Բոլիվիա և Հարավային Պերու)։ 1438-1533 թվականներին Անդյան տարածաշրջանում գերիշխում էր ինկերի քաղաքակրթությունը. մայրաքաղաքը Կուսկո քաղաքն էր։ Ինկերի կայսրությունը, որը հայտնի էր նաև Տավանտին սույու անվամբ, իսկ կեչուա լեզուներով՝ «չորս շրջանների երկիր» անվամբ, շատ տարբերվող էր և զարգացած։ Ինկերի իշխանությունը տարածվեց գրեթե հարյուրավոր լեզվական և էթնիկ համայնքների վրա. 9-14 մլն մարդ միմյանց հետ կապ էր պահպանում 25000 կմ երկարությամբ ճանապարհային համակարգով։ Քաղաքները կառուցվել էին լեռնային տարբեր մակարդակներ ունեցող տեղանքների վրա՝ ճշգրիտ, անզուգական քարի շարվածքով։ Սանդղավանդային հողագործությունը գյուղատնտեսության հիմնական ձևն էր։
Հարավային Ամերիկայի գաղութացումը եվրոպացիների կողմից
1494 թվականին Եվրոպայի ծովային երկու մեծ գերտերությունները՝ Պորտուգալիան և Իսպանիան, ակնկալելով, որ արևմուտքում նոր տարածքներ են հայտնաբերվելու, ստորագրեցին Տորդեսիլյասի պայմանագիրը, որով Հռոմի Պապի աջակցությամբ պայմանավորվեցին, որ Եվրոպայից դուրս գտնվող բոլոր տարածքները պետք է այս երկու երկրների միջև բացառիկ դուոպոլիա լինեն ։
Պայմանագրով երևակայական սահման էր հաստատվում հյուսիս-հարավ միջօրեականի երկայնքով՝ Կաբո Վերդե կղզիներից 370 լիգա արևմուտք։ Պայմանագրի համաձայն՝ սահմանից արևմուտք ընկած հատվածը (որի մեջ մտնում էր Հարավային Ամերիկայի ցամաքի մեծ մասը) պատկանելու էր Իսպանիային, իսկ դեպի արևելք ընկած հատվածը՝ Պորտուգալիային։ Քանի որ այդ ժամանակ անհնար էր ճիշտ չափել սահմանի երկայնությունը, այն խստորեն չէր պահպանվում, ինչի հետևանքով Պորտուգալիան միջօրեականով ներխուժեց Բրազիլիա։
Եվրոպական վարակիչ հիվանդությունները (բնական ծաղիկ, գրիպ, կարմրուկ և բծավոր տիֆ), որոնց նկատմամբ տեղաբնակներն իմունիտետ չունեին, Իսպանիայի վերահսկողության տակ գտնվող տեղաբնակների շրջանում մեծածավալ կորուստներ առաջացրեց։ Հարկադիր աշխատանքը, օրինակ՝ կալվածքներում և միտան՝ հանքարդյունաբերության մեջ, նույնպես դեր խաղացին բնակչության թվի կրճատման գործում։ Կարճ ժամանակ անց շատ արագ աֆրիկացի ստրուկներ բերվեցին Հարավային Ամերիկա, որոնք այդ հիվանդությունների նկատմամբ իմունիտետ ունեին։
Իսպանացիներն իրենց հպատակության տակ գտնվող ժողովուրդներին դավանափոխում էին և արագ ազատվում ցանկացած տեղական մշակութային սովորույթից, որ խոչընդոտում էր այդ նպատակին։ Այդուհանդերձ, սկզբնական շրջանում նմանատիպ փորձերից շատերը մասամբ հաջողվեցին, քանի որ տեղաբնակներն ուղղակի կաթոլիկությունը խառնեցին իրենց դավանանքի և սովորույթների հետ։ Բացի այդ, իսպանացիները նույն ձևով տարածեցին նաև իրենց լեզուն, թեև Կաթոլիկ եկեղեցու ավետարանչականացումը կեչուա, այմարա և գուարանի լեզուներով փաստացի նպաստեց այդ տեղական լեզուների շարունակական կիրառմանը՝ թեև միայն բանավոր կերպով։
Վերջիվերջո, բնիկներն ու իսպանացիները միախառնվեցին՝ ձևավորելով մետիսների ռասան։ Սկզբնական շրջանում Անդյան տարածաշրջանի բազում մետիսներ հնդկացի մայրերի և իսպանացի հայրերի սերունդներ էին։ Անկախությունից հետո մետիսներից շատերի հայրերը բնիկներ էին, իսկ մայրերը՝ եվրոպացիներ կամ մետիսներ։
Իսպանացի հետազոտողները տեղի արվեստի մի շարք գործեր համարեցին հեթանոսական և ոչնչացրին. դրանց թվում էին ոսկե և արծաթե բազում քանդակներ և այլ արտեֆակտներ, որոնք նախքան Իսպանիա կամ Պորտուգալիա ուղարկելը հալեցրին։ Իսպանացիները և պորտուգալացիները մայրցամաք բերեցին արևմտաեվրոպական ճարտարապետական ոճը և օգնեցին բարելավել իրենց գրաված կամ հայտնաբերած քաղաքների այնպիսի ենթակառուցվածքներ, ինչպիսիք էին կամուրջները, ճանապարհները և կոյուղին։ Նրանք նաև զգալիորեն ընդլայնեցին տնտեսական և առևտրային հարաբերությունները՝ ոչ միայն հին և նոր աշխարհի միջև, այլև Հարավային Ամերիկայի տարբեր տարածաշրջանների և ժողովուրդների միջև։ Պորտուգալերենի և իսպաներենի տարածման արդյունքում նախկինում առանձնացված մի շարք մշակույթներ միաձուլվեցին լատինաամերիկյանի անվան տակ։
Գայանան սկզբից գաղութացրել էին հոլանդացիները, այնուհետև այն անցավ Բրիտանիայի վերահսկողության տակ, թեև մի կարճ ժամանակամիջոց՝ Նապոլեոնի պատերազմների ժամանակ, գրավվեց ֆրանսիացիների կողմից։ Նախքան ամբողջությամբ Բրիտանիայի վերահսկողության տակ անցնելը, Գայանան բաժանված էր հոլանդացիների, ֆրանսիացիների և բրիտանացիների միջև։
Սուրինամը հայտնաբերվեց իսպանացիների կողմից 16-րդ դարում, իսկ 17-րդ դարի կեսերին բնակեցվեց անգլիացիներով։ 1667 թվականին դարձավ Նիդեռլանդների գաղութը ։
Ստրկատիրությունը Հարավային Ամերիկայում
Ամերիկայի եվրոպական գաղութներում բնակվող հնդկացիները, դարեր շարունակ ստրկավաճառության մեջ ներգրավված աֆրիկացի ստրուկների հետ միասին, հարկադրված էին աշխատել եվրոպական պլանտացիաներում և հանքերում։ Եվրոպացի գաղութարարները բնատնտեսությունը պահպանելու համար սկզբնական շրջանում մեծապես կախված էին տեղաբնակների աշխատանքից։ Աֆրիկացի ստրուկների տեղափոխումն Ամերիկա սկսվեց 16-րդ դարի կեսերից, սակայն տեղաբնակների ստրկացումը շարունակվեց նաև 17-րդ և 18-րդ դարերին։ Ատլանտյան օվկիանոսով տեղի ունեցող ստրկավաճառության հետևանքով աֆրիկացի ստրուկներին հիմնականում բերում էին Հարավային Ամերիկայի գաղութներ. առաջինը ստրուկներ բերվեցին պորտուգալական գաղութներ 1502 թվականին ։ Այդ փուլում հիմնական ուղղություններն էին Կարիբյան ավազանի գաղութները և Բրազիլիան, քանի որ եվրոպացիները տնտեսապես ստրուկներից կախյալ գաղութներ էին կառուցում Նոր աշխարհում։ Ամերիկա բերված աֆրիկացի ստրուկների գրեթե 40%-ը Բրազիլիա տարվեց։ 1501-1866 թվականներին Ամերիկայից գրեթե 4,9 մլն ստրուկ բերվեց Բրազիլիա ։
Ի տարբերություն Ամերիկայում եվրոպական վերահսկողության տակ գտնվող այլ գաղութների, որտեղ հիմնականում օգտագործվում էր աֆրիկացի ստրուկների աշխատանքը, իսպանացիները մեծամասամբ ստրկացնում էին տեղաբնակներին։ 1750 թվականին Պորտուգալիայի թագավորությունը վերացրեց իր Բրազիլիա գաղութում տեղաբնակների ստրկացումը՝ այն պատճառաբանությամբ, որ նրանք պիտանի չեն աշխատելու համար և աֆրիկացի ստրուկներից ավելի քիչ արդյունավետ են։ Աֆրիկացի ստրուկներին Ամերիկա էին բերում ստրուկների համար նախատեսված հատուկ նավերով, անմարդկային պայմաններում, դաժան վերաբերվելով և ողջ մնացածներին վաճառում էին ստրուկների շուկաներում ։ Անկախությունից հետո Հարավային Ամերիկայի բոլոր երկրներում որոշ ժամանակ պահպանվեց ստրկությունը։ Առաջին երկիրը, որը 1823 թվականին վերացրեց ստրկությունն իր տարածքում, Չիլին էր, որին հաջորդեցին Ուրուգվայը (1830), Բոլիվիան (1831), Կոլումբիան և Էկվադորը (1851), Արգենտինան (1853), Պերուն և Վենեսուելան (1854), Սուրինամը (1863), Պարագվայը (1869) և Բրազիլիան (1888), որը Հարավային Ամերիկայի և Արևմտյան աշխարհի վերջին երկիրն էր, որ վերացրեց ստրկությունն իր տարածքում ։
Անկախություն Իսպանիայից և Պորտուգալիայից
Եվրոպայում ընթացող Պիրենեյան պատերազմը (1807-1814) փոխեց իսպանական և պորտուգալական գաղութների քաղաքական իրավիճակը։ Նապոլեոնը ներխուժեց Պորտուգալիա, բայց Բրագանսա դինաստիան, փախչելով Բրազիլիա, խուսափեց գերի ընկնելուց։ Նապոլեոնը նաև գերեվարեց Իսպանիայի Ֆերդինանդ VII արքային և նրա փոխարեն նշանակեց եղբորը։ Այս նշանակումը հանրային լուրջ դիմադրության արժանացավ, ինչի հետևանքով ստեղծվեց խունտա, որը պետք է կառավարեր գերեվարված արքայի անունից։
Իսպանական գաղութների մի շարք քաղաքներ իրենց հավասարապես իրավունք էին վերապահում տեղական խունտաներ ստեղծել, ինչպես Իսպանիայում էր։ Սրանով սկիզբ դրվեց անկախության համար իսպանա-ամերիկյան պատերազմներին. պատերազմող կողմերն էին՝ հայրենասերները, որոնք աջակցում էին այդպիսի ինքնավարությանը և ռոյալիստները, որոնք աջակցում էին Ամերիկայի նկատմամբ իսպանական գերիշխանությանը։ Ե՛վ Իսպանիայի, և՛ Ամերիկայի խունտաները սատարում էին Լուսավորության դարաշրջանի գաղափարներին։ Պատերազմը սկսվելուց հինգ տարի անց Ֆերդինանդ VII արքան վերադարձավ գահին, և երբ ռոյալիստները հաղթեցին հակամարտության մեջ, վերականգնվեց բացարձակ միապետությունը։
Հարավային Ամերիկան անկախություն ձեռք բերեց երկու կարևոր լիբերտադորների (ազատարարների)՝ Սիմոն Բոլիվարի (Վենեսուելա) և Խոսե դե Սան Մարտինի (Արգենտինա) շնորհիվ։ Բոլիվարը հյուսիսում մեծ ապստամբություն գլխավորեց, այնուհետև իր զորքը տարավ դեպի հարավ՝ Պերուի փոխարքայության մայրաքաղաք Լիմա։ Այդ ժամանակ Սան Մարտինն իր զորքը չիլիացի հայրենագնացների հետ միասին Անդերով տարավ դեպի Չիլի և ազատագրեց այն։ Ծովով Պերու հասնելու համար նա նավատորմ կառուցեց և ստացավ Պերուի փոխարքայության մի շարք ապստամբների ռազմական աջակցությունը։ Երկու զորքերը վերջապես հանդիպեցին Էկվադորի Գուայակիլ քաղաքում, որտեղ ճնշեցին Իսպանիայի թագավորական բանակին և ստիպեցին հանձնվել։
Բրազիլիայի պորտուգալական թագավորությունում Ժուան VI արքայի որդի Պեդրու I-ը (Պեդրու IV Պորտուգալացի) 1822 թվականին հռչակեց Բրազիլիայի թագավորության անկախությունը, որի հիման վրա ավելի ուշ ստեղծվեց Բրազիլիայի կայսրությունը։ Չնայած Բահիայի, Սիսպլատինայի և Պարայի կայազորների հավատարմությանը Պորտուգալիային՝ Պորտուգալիայի թագավորությունը 1825 թվականին պաշտոնապես ճանաչեց Բրազիլիայի անկախությունը. վերջինս Միացյալ Թագավորության միջնորդությամբ բարձր փոխհատուցում վճարեց։
Ազգաշինություն և մասնատում
Նորանկախ երկրներում սկսվեցին մասնատման գործընթացներ, որոնք ուղեկցվեցին քաղաքացիական և միջազգային մի քանի պատերազմներով։ Սակայն դրանք այնքան էլ ուժեղ գործընթացներ չէին, որքան Կենտրոնական Ամերիկայում ընթացող գործընթացները։ Որոշ պետություններ ստեղծվեցին ավելի մեծ երկրների պրովինցիաների հիման վրա, որոնք շարունակում են գոյություն ունենալ մինչև այսօր (օրինակ՝ Պարագվայը կամ Ուրուգվայը), մինչդեռ մյուս պետությունները կրկին նվաճվեցին և ընդգրկվեցին իրենց նախկին երկրների կազմում (օրինակ՝ Էնտրե Ռիոիս Հանրապետությունը և Ռիու Գրանդիի Հանրապետությունը)։
Առաջին անջատողական փորձն արեց Արգենտինայի Էնտրե Ռիոս պրովինցիան 1820 թվականին՝ կաուդիլյոյի ղեկավարությամբ ։ Թեև վերնագրում եղած «Հանրապետություն» բառին, կաուդիլյո գեներալ Ռամիրեսը երբեք իսկապես մտադրություն չուներ հռչակել Էնտրե Ռիոսի անկախությունը։ Ավելի շուտ նա քաղաքական հայտարարություններ էր անում միապետական և կենտրոնամետ գաղափարների դեմ, որոնք այդ ժամանակ տարածված էին Բուենոս Այրեսի քաղաքական դաշտում։ 1821 թվականին «երկիրը» վերակազմավորվեց Միացյալ պրովինցիաների։
1825 թվականին Սիսպլատինա պրովինցիան հռչակեց իր անկախությունը Բրազիլիայի կայսրությունից, ինչը հանգեցրեց տարածաշրջանը կառավարելու համար Սիսպլատինայի պատերազմին՝ կայսերապաշտների և Ռիո դե լա Պլատայի միացյալ պրովինցիաների արգենտինացիների միջև։ Երեք տարի անց այդ հարցին միջամտեց Միացյալ Թագավորությունը՝ Սիսպլատինայի նախկին տարածքում ստեղծելով նորանկախ երկիր՝ Ուրուգվայի Արևելյան Հանրապետություն։
Ավելի ուշ՝ 1836 թվականին, երբ Բրազիլիայի կառավարման օղակում քաոս էր տիրում, Ռիու Գրանդի դու Սուլը, ելնելով հարկերի ճգնաժամից, հռչակեց իր անկախությունը։ Պեդրու II-ի՝ Բրազիլիայի գահին նստելու նախաշեմին, երկիրը կարողացավ կայունություն ձեռք բերել և պայքարել անջատողականների դեմ, որոնց 1839 թվականին միացել էր Սանտա Կատարինա պրովինցիան։ Հակամարտությունն ավարտվեց այն ժամանակ, երբ կողմերը փոխզիջման գնացին և 1845 թվականին Ռիու Գրանդիի ու Ժուլիանայի Հանրապետությունները վերակազմավորվեցին որպես պրովինցիաներ ։
Պատերազմներ և հակամարտություններ
Չնայած անկախության համար մղվող իսպանա-ամերիկյան և բրազիլական պատերազմներին՝ նոր պետություններում ներքին հակամարտություններ և պատերազմներ սկսվեցին։ 1810 թվականի սահմաններից շատերը, որոնք պետությունները սկզբնապես ընդունել էին «uti possidetis iuris» սկզբունքի հիման վրա, 1848 թվականին կա՛մ փոփոխության էին ենթարկվել պատերազմի հետևանքով, կա՛մ վիճարկվել էին ։
1825 թվականին Սիսպլատինայի անկախության հետևանքով պատերազմ սկսվեց պատմական թշնամիներ համարվող Բրազիլիայի կայսրության և Արգենտինային նախորդած Ռիո դե լա Պլատայի միացյալ պրովինցիաների միջև։ Սա բերեց փակուղու, որն ավարտվեց նրանով, որ Բրիտանական կառավարությունը հռչակեց Ուրուգվայի անկախությունը։ Շուտով մեկ այլ բրազիլիական պրովինցիա հայտարարեց իր անկախությունը, որը հանգեցրեց Ֆառապուսների պատերազմին, որտեղ հաղթանակ տարավ Բրազիլիան։
1836-1839 թվականներին կարճ ժամանակով գոյություն ունեցած Պերուաբոլիվիական համադաշնության և Չիլիի միջև՝ Արգենտինայի համադաշնության աջակցությամբ, սկսվեց Համադաշնության պատերազմը։ Պատերազմը տեղի էր ունենում հիմնականում ներկայիս Պերուի տարածքում, որն ավարտվեց Համադաշնության պարտությամբ, դրա լուծարմամբ և Արգենտինայի կողմից մի շարք տարածքների բռնակցմամբ։
Մինչ այդ, Արգենտինայի՝ անկախություն ձեռք բերելուց հետո, երկիրն անընդհատ գտնվում էր քաղաքացիական պատերազմների մեջ։ Պայքարը հիմնականում ընթանում էր իշխանության կենտրոնացումը Բուենոս Այրեսում պաշտպանողների և համադաշնությունը պաշտպանողների միջև։ Այդ ժամանակաընթացքում կարելի է ասել, որ «երկու Արգենտինա կար»՝ Արգենտինայի համադաշնությունը և Արգենտինայի Հանրապետությունը։ Միևնույն ժամանակ քաղաքական անկայունությունն Ուրուգվայում հանգեցրեց երկրի հիմնական քաղաքական ուժերի միջև քաղաքացիական պատերազմի։ Ռիո դե լա Պլատայի ավազանի երկրներում տիրող անկայունությունը խանգարում էր այլ երկրների, օրինակ՝ Բրազիլիայի նպատակներին, որը շուտով ստիպված էր ինչ-որ մեկի կողմն անցնել։ 1851 թվականին կենտրոնամետ ունիտարներին աջակցող Բրազիլիայի կայսրությունը և Ուրուգվայի իշխանությունները ներխուժեցին Արգենտինա և գահընկեց արեցին Համադաշնության ղեկավար կաուդիլյո Խուան Մանուել Ռոսասին։ Թեև Լա Պլատայի պատերազմով Արգենտինայում վերջ չդրվեց քաղաքական քաոսին և քաղաքացիական պատերազմին, այն ժամանակավոր խաղաղություն բերեց Ուրուգվային, որտեղ հաղթանակ տարավ Կոլորադո կուսակցությունը, որին աջակցում էին Բրազիլիան, Բրիտանիան, Ֆրանսիան և Արգենտինայի Ունիտարյան կուսակցությունը ։
Խաղաղությունը կարճ տևեց և 1864 թվականին Ուրուգվայի քաղաքական ուժերը կրկին բախվեցին պատերազմում։ Ուրուգվայի Ազգային կուսակցության համակիրները, որոնց աջակցում էր Պարագվայը, սկսեցին հարձակվել սահմանի մոտ գտնվող բրազիլացի և արգենտինացի ագարակատերերի վրա։ Կայսրությունը փորձեց կարգավորել Ազգային կուսակցության և Կոլորադո կուսակցության համակիրների միջև տարաձայնությունները, սակայն չհաջողեց։ 1864 թվականին այն բանից հետո, երբ մերժվեց Բրազիլիայի վերջնագիրը, Կայսրությունը հայտարարեց, որ Բրազիլիայի զինված ուժերը պատասխան ճնշամիջոցներ են կիրառելու։ Բրազիլիան պաշտոնապես չճանաչեց պատերազմ վարելու հանգամանքը և ուրուգվայա-բրազիլական պատերազմը մնաց որպես չհայտարարված պատերազմ, ինչը հանգեցրեց Ազգային կուսակցության՝ իշխանությունից հեռանալուն և բրազիլամետ Կոլորադո կուսակցության՝ կրկին իշխանության գալուն։ Սա բարկացրեց Պարագվայի իշխանություններին, որոնք նախքան պատերազմի ավարտվելը, ներխուժեցին Բրազիլիա՝ սկսելով Հարավային և Լատինական Ամերիկայի պատմության մեջ ամենամեծ և ամենաշատ մահեր գրանցած պատերազմը՝ Պարագվայական պատերազմը։
Պարագվայական պատերազմն սկսվեց, երբ Պարագվայի բռնապետ Ֆրանսիսկո Սոլանո Լոպեսը հրամայեց ներխուժել Բրազիլիայի Մատու Գրոսու և Ռիու Գրանդի դու Սուլ պրովինցիաները։ Նրա՝ առանց արգենտինական իշխանությունների համաձայնության Արգենտինայի տարածքը հատելու փորձը հանգեցրեց Արգենտինայի բրազիլամետ կառավարության ներգրավմանը պատերազմում։ Ուրուգվայի բրազիլամետ իշխանություններն իրենց աջակցությունը ցույց տվեցին՝ ուղարկելով զորք։ 1865 թվականին երեք երկրները Պարագվայի դեմ ստորագրեցին Եռյակ դաշինքի պայմանագիր։ Պատերազմի սկզբում պարագվայցիները, մի քանի հաղթանակ տանելով, առավելություն ունեին մինչև կազմավորվեց Եռյակ դաշինքը՝ զավթիչներին հակահարված տալու և արդյունավետ մարտ վարելու նպատակով։ Սա Ամերիկայի քաղաքացիական պատերազմից հետո երկրորդ տոտալ պատերազմն էր աշխարհում։ Այն համարվում է երեք երկրների պատմության մեջ ամենամեծ պատերազմը, որը տևեց գրեթե վեց տարի և ավարտվեց Պարագվայի ամայացմամբ։ Երկիրը կորցրեց իր տարածքի 40%-ը, որն անցավ Բրազիլիային և Արգենտինային, կորցրեց բնակչության 60%-ին՝ ներառյալ տղամարդկանց 90%-ին։ Բռնապետ Լոպեսը սպանվեց պատերազմում և նոր կառավարություն ձևավորվեց՝ Բրազիլիայի դաշնակցությամբ, որը մինչև 1876 թվականը երկրից չհանեց օկուպացիոն զորքերը ։
19-րդ դարում Հարավային Ամերիկայում տեղի ունեցած վերջին պատերազմը Խաղաղօվկիանոսյան պատերազմն էր՝ մի կողմից Բոլիվիայի և Պերուի, մյուս կողմից՝ Չիլիի հետ։ 1879 թվականին պատերազմ սկսվեց, երբ Չիլիի զորքերը գրավեցին Բոլիվիայի նավահանգիստները, որից հետո Բոլիվիան պատերազմ հայտարարեց Չիլիին, և վերջինս դաշնակցային պայմանագիր կնքեց Պերուի հետ։ Բոլիվիացիները պարտություն կրեցին 1880 թվականին, իսկ 1881 թվականին գրավվեց Լիման։ 1883 թվականին Պերուի հետ խաղաղության պայմանագիր կնքվեց, իսկ 1884 թվականին Բոլիվիայի հետ զինադադար։ Չիլին երկու երկրներից տարածքներ բռնակցեց իրեն՝ Բոլիվիային թողնելով առանց ելք դեպի ծով ։
Նոր դարաշրջանում, երբ պատերազմները դարձան նվազ դաժան ու ոչ հաճախակի, Բրազիլիան փոքր հակամարտություն ունեցավ Բոլիվիայի հետ՝ Ակրիի համար, որը նվաճեց 1902 թվականին։ 1917 թվականին Բրազիլիան պատերազմ հայտարարեց Կենտրոնական տերություններին, Առաջին համաշխարհային պատերազմում միացավ դաշնակիցներին և ոչ մեծ նավատորմ ուղարկեց Միջերկրական ծով, իսկ տարածաշրջանում բրիտանական և ֆրանսիական ուժերին ինտեգրվելու նպատակով՝ զորք ուղարկեց։ Բրազիլիան Հարավային Ամերիկայի միակ երկիրն էր, որը մասնակցեց Առաջին համաշխարհային պատերազմին ։ Ավելի ուշ՝ 1932 թվականին, Կոլումբիան և Պերուն զինված կարճ հակամարտության մեջ մտան Ամազոնի ավազանում գտնվող մի տարածքի համար։ Նույն թվականին Պարագվայը պատերազմ հայտարարեց Բոլիվիային՝ Չակոյի տարածքի համար։ Պատերազմը տևեց երեք տարի և ավարտվեց Պարագվայի հաղթանակով։ 1941-1942 թվականներին Պերուն և Էկվադորը պայքարում էին այն տարածքների համար, որոնք բռնակցվել էին Պերուին՝ զբաղեցնելով Էկվադորի սահմանը Բրազիլիայի հետ ։
Այս ժամանակաշրջանում տեղի ունեցավ նաև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի՝ առաջին խոշոր ծովամարտը՝ Լա Պլատայի ճակատամարտը՝ Ատլանտյան օվկիանոսի հարավային մասում՝ մայրցամաքից ոչ շատ հեռու։ Պատերազմող կողմերն էին բրիտանական հածանավերի էսկադրոնը և գերմանական ծանր հածանավերը ։ Գերմանացիները շարունակում էին հարձակվել ափին գտնվող բրազիլական նավերի վրա, ինչի հետևանքով 1942 թվականին Բրազիլիան պատերազմ հայտարարեց Առանցքի ուժերին, որտեղ միակ երկիրն էր Հարավային Ամերիկայից, որ մասնակցում էր պատերազմին (և երկու համաշխարհային պատերազմներին)։ Բրազիլիան ռազմածովային և օդային ուժեր ուղարկեց Ատլանտյան օվկիանոսի հարավային հատված՝ գերմանական և իտալական սուզանավերի դեմ պատերազմելու համար, ինչպես նաև նվաճողական ուժեր ուղարկեց Իտալական արշավանքին մասնակցելու համար ։
1982 թվականին, երբ Արգենտինան ներխուժեց Ֆոլկլենդյան կղզիներ, կարճ պատերազմ տեղի ունեցավ Արգենտինայի և Միացյալ Թագավորության միջև, որն ավարտվեց Արգենտինայի պարտությամբ։ Հարավային Ամերիկայի տարածքում վերջին միջազգային պատերազմը 1995 թվականի Ալտո Սենեպայի պատերազմն էր Էկվադորի և Պերուի միջև՝ նրանց ընդհանուր սահմանի երկայնքով։
Ռազմական բռնապետության վերելք և անկում
20-րդ դարում պատերազմները հաճախակի բնույթ չէին կրում. բոլիվա-պարագվայական, պերու-էկվադորյան պատերազմները վերջին միջպետական պատերազմներն էին։ 20-րդ դարի սկզբում Հարավային Ամերիկայի ամենահարուստ երեք երկրները մասնակցում էին ռազմածովային գերթանկարժեք սպառազինության մրցավազքին, որն սկսվեց նոր զրահանավի ստեղծմամբ։ Ինչ-որ ժամանակ Արգենտինայի կառավարությունը սկսեց իր տարեկան բյուջեի հինգերորդ մասը ծախսել միայն երկու նման զրահանավ գնելու վրա, որի գնի մեջ ներառված չէր շահագործման արժեքը, որը բրազիլական զրահանավերի դեպքում կազմում էր դրանց արժեքի 60%-ը ։
20-րդ դարի վերջում մայրցամաքը դարձավ Սառը պատերազմի թատերաբեմ։ 1960-ական և 1970-ական թվականներին ժողովրդավարական կարգով ընտրված Արգենտինայի, Բրազիլիայի, Չիլիի, Ուրուգվայի և Պարագվայի կառավարությունները տապալվեցին կամ փոխարինվեցին ռազմական բռնապետությամբ։ Ընդդիմությանը ճնշելու նպատակով այդ երկրների կառավարությունները ձերբակալեցին տասնյակ հազարավոր քաղաքացիների, որոնցից շատերը կտտանքների էին ենթարկվում և/կամ սպանվում։ Տնտեսական առումով այդ կառավարությունները սկսեցին անցում կատարել դեպի նեոլիբերալ տնտեսական քաղաքականության և իրենց գործողությունները «տեղավորեցին» Ամերիկյան սառը պատերազմի «Ազգային անվտանգությունը» ընդդեմ ներքին քայքայման դոկտրինի մեջ։ 1980-ական և 1990-ական թվականներին Պերուում ներքին հակամարտություն էր ընթանում։
1982 թվականին Արգենտինան ներխուժեց Ֆոլկլենդյան կղզիներ, որը Մեծ Բրիտանիայի կախյալ տարածքն էր։ Սկսվեց Ֆոլկլենդյան պատերազմը, որտեղ 74 օր անց արգենտինական ուժերը պարտվեցին ։
Կոլումբիայում շարունակ ներքին հակամարտություն էր ծավալվում, որը սկիզբ էր առել 1964 թվականին՝ մարքսիստական պարտիզանների երևան գալով։ Հակամարտությանն այնուհետև ներգրավվեցին ձախական գաղափարախոսությանը հարող մի քանի ապօրինի զինված խմբեր, ինչպես նաև ազդեցիկ նարկոբարոնների անձնական զինված խմբերը։ Ներկայումս դրանցից շատերն այլևս գոյություն չունեն. մնացել են միայն Ազգային ազատագրական բանակի մի փոքր մասը և ավելի ուժեղ, թեև զգալիորեն կրճատված Հեղափոխական զինված ուժերը։
Հեղափոխական շարժումները և աջ հայացքներ ունեցող ռազմական բռնապետությունները սովորական երևույթ դարձան Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո, սակայն 1980-ական թվականներից սկսած մայրցամաքով ժողովրդավարության ալիք անցավ, և այժմ ժողովրդավարական կառավարումը տարածված բնույթ է կրում ։ Այդուհանդերձ, կոռուպցիայի մեղադրանքները ևս տարածված երևույթ են և որոշ երկրներում ճգնաժամեր են առաջացել, որոնք ստիպել են իրենց իշխանություններին հրաժարական տալ։
1980-ական թվականների վերջերին արտաքին պարտքը լուրջ խնդրի էր վերածվել և որոշ երկրներում, չնայած ամուր ժողովրդավարությանը, դեռևս քաղաքական ինստիտուտներ չկան, որոնք ունակ են հաղթահարել այդպիսի ճգնաժամերը։ Վերջին քսան տարիներին հարավամերիկյան այնպիսի եզակի ինստիտուտների ստեղծմամբ, ինչպիսիք են Անդյան համայնքը, Հարավային Ամերիկայի երկրների ընդհանուր շուկան, Հարավամերիկյան ազգերի միությունը, նկատվում է տարածաշրջանային ինտեգրման ուժեղ ձգտում։ Հատկանշական է, որ 1998 թվականին Վենեսուելայում Ուգո Չավեսի հաղթանակով տարածաշրջանով անցավ այսպես կոչված «վարդագույն ալիքը». երկրների մեծ մասում՝ բացառությամբ Ֆրանսիական Գվիանայի և Կոլումբիայի, ընտրվեցին ձախակողմյան և ձախակենտրոն ուժեր։
Արդի ժամանակներ
Հարավային Ամերիկայի քաղաքական աշխարհագրությունը 1990-ական թվականներից բնութագրվում է արտաքին ազդեցությունը նվազեցնելու ձգտումով ։ Արդյունաբերական ճյուղերի պետականացումը, որի միջոցով պետությունը վերահսկում է տնտեսական ամբողջ ոլորտներ (ի տարբերություն մասնավոր ընկերությունների), տարածաշրջանում դարձել է կարևոր քաղաքական հարց ։ Հարավային Ամերկայի որոշ երկրներ պետականացրել են իրենց էլեկտրաէներգիայի արդյունաբերությունը ։
Կառավարություն և քաղաքականություն
Պատմականորեն իսպանախոս երկրները հիմնադրվել են որպես հանրապետական բռնապետություններ, որոնք ղեկավարվում էին կաուդիլյոների կողմից։ Բրազիլիան միակ բացառությունն էր՝ իր անկախության առաջին 67 տարիներին լինելով սահմանադրական միապետություն, մինչև հեղաշրջման հետևանքով երկրում հաստատվեց հանրապետական կառավարման ձև։ 19-րդ դարի վերջին ամենաժողովրդավարական երկրների թվում էին Բրազիլիան, Չիլին, Արգենտինան և Ուրուգվայը ։
Հարավային Ամերիկայի բոլոր երկրները՝ բացառությամբ Սուրինամի, նախագահական հանրապետություններ են։ Սուրինամը խորհրդարանական հանրապետություն է։ Ֆրանսիական Գվիանան ֆրանսիական անդրծովյան տարածք է, մինչդեռ Ֆոլկլենդյան կղզիներն ու Հարավային Ջորջիա և Հարավային Սանդվիչյան կղզիները՝ բրիտանական։ Հարավային Ամերիկան աշխարհի միակ մարդաբնակ մայրցամաքն է, որտեղ չկան միապետություններ։ Բրազիլիայի կայսրությունը գոյություն է ունեցել 19-րդ դարում։ Հարավային Արգենտինայի և Չիլիի ներկայիս տարածքներում եղել է Արաուկանիայի և Պատագոնիայի թագավորություն ստեղծելու անհաջող փորձ։ Բացի այդ, 20-րդ դարում Սուրինամը ստեղծվել էր որպես Նիդերլանդների Թագավորության մաս կազմող թագավորություն, իսկ Գայանան անկախության հռչակումից հետո շուրջ չորս տարի պահպանեց բրիտանական միապետի՝ որպես երկրի ղեկավարի կարգավիճակը։
2008 թվականին ստեղծվել է միջկառավարական կազմակերպություն, որը նպատակ ուներ միավորել գոյություն ունեցող մաքսային երկու միությունները՝ Հարավային Ամերիկայի երկրների ընդհանուր շուկան և Անդյան միությունը, ինչի արդյունքում ձևավորվեց աշխարհի երրորդ խոշորագույն տնտեսական բլոկը ։ Մայրցամաքի մյուս խոշոր միավորումը՝ Հարավամերիկյան ազգերի միությունն է, որը նպատակ ունի ապահովել երկրների միջև մարդկանց ազատ տեղաշարժը, տնտեսական զարգացումը, պաշտպանական միացյալ քաղաքականությունն ու մաքսատուրքերի չեղարկումը։ Այդուհանդերձ, վերջին տարիներին երկրների մեծ մասը դուրս է եկել այս կազմակերպությունից։
Ժողովրդագրություն
Հարավային Ամերիկան ունի ավելի քան 428 մլն բնակչություն, որն այնպես է տեղաբաշխված, որ «մայրցամաքն ազատ է». բնակչության հիմնական մասը կենտրոնացած է մայրցամաքի սահմաններին ։ Մի կողմից մայրցամաքում կան քիչ բնակեցված տարածքներ, օրինակ՝ արևադարձային անտառները, Ատակամա անապատը և Պատագոնիայի սառցե հատվածները, մյուս կողմից էլ կան խիտ բնակեցված տարածքներ, օրինակ՝ քաղաքային մեծ կենտրոնները։ Բնակչությունը ձևավորվել է եվրոպացիների (հիմնականում՝ իսպանացիների, պորտուգալացիների և իտալացիների), աֆրիկացիների և հնդկացիների սերունդներից։ Շատ են նաև մետիսները, որոնց թիվը տատանվում է՝ կախված վայրից։ Քիչ թիվ են կազմում ասիացիները, հատկապես՝ Բրազիլիայում, Պերուում և Արգենտինայում։ Ամենատարածված երկու լեզուներն են իսպաներենն ու պորտուգալերենը, որոնց հաջորդում են անգլերենը, ֆրանսերենը և հոլանդերենը։
Լեզուներ
Հարավային Ամերիկայում ամենատարածված լեզուներն են իսպաներենը և պորտուգալերենը. յուրաքանչյուրով խոսում է մոտ 200 մլն մարդ։ Երկրների մեծ մասի պաշտոնական լեզուն իսպաներենն է՝ որոշ երկրներում տեղական այլ լեզուների հետ միասին։ Պորտուգալերենը Բրազիլիայի պաշտոնական լեզուն է, հոլանդերենը՝ Սուրինամի, իսկ անգլերենը՝ Գայանայի, թեև այս վերջինում տասներկու այլ լեզուներով էլ են խոսում՝ ներառյալ պորտուգալերենը, չինարենը, հինդուստանին և այլն ։ Ֆոլկլենդյան կղզիներում ևս խոսում են անգլերեն։ Ֆրանսերենը Ֆրանսիական Գվիանայի պաշտոնական լեզուն է և Բրազիլիայի Ամապա նահանգի երկրորդ լեզուն։
Հարավային Ամերիկայի լեզուներից են նաև հինդուստանին և ճավայերենը՝ Սուրինամում, իտալերենը՝ Արգենտինայում, Բրազիլիայում, Ուրուգվայում և Վենեսուելայում, գերմաներենը՝ Արգենտինայի և Բրազիլիայի որոշ շրջաններում։ Գերմաներենը տարածված է նաև Բրազիլիայի հարավային նահանգների որոշ շրջաններում. Ռիուգրանդիի հունսրյուկի բարբառը գերմաներենի ամենատարածված բարբառն է այդ երկրում։ Գերմանական մյուս բարբառներից վերածնունդ է ապրում արևելապոմերաներեն բարբառի բրազիլական տարբերակը։ Վալլիերեն գրում և խոսում են Պատագոնիայի Տրելյու և Ռոսոն պատմական քաղաքներում։ Արգենտինայի, Կոլումբիայի, Բրազիլիայի, Վենեսուելայի և Պարագվայի արաբական համայնքներում կարելի է գտնել արաբերենի լեզվակիրներ՝ հաճախ Լիբանանից, Սիրիայից կամ Պաղեստինից ։
Կրոն
Հարավային Ամերիկայի բնակչության 90%-ը քրիստոնյաներ են (82%-ը՝ կաթոլիկներ, 8%-ը՝ քրիստոնեության այլ ճյուղերի ներկայացուցիչներ՝ հիմնականում բողոքականներ և ավետարանչականներ, նաև ուղղափառներ), ինչը կազմում է ամբողջ աշխարհի քրիստոնյաների մոտ 19%-ը։
Մայրցամաքում տարածված են նաև աֆրիկացիների և տեղաբնիկների կրոնները՝ սանտու դայմին, կանդոմբլեն, ումբանդան և էնկանտադոսը։
Բուենոս Այրեսում և Սան Պաուլուում է գտնվում քաղաքային ամենամեծ հրեական համայնքը։
Արևելաասիական կրոնները, օրինակ՝ ճապոնական բուդդայականությունը, սինտոիզմը, ճապոնական նոր կրոնական շարժումները տարածված են Բրազիլիայում և Պերուում։ Կորեական կոնֆուցիականությունը հատկապես տարածված է Բրազիլիայում, մինչդեռ չինական բուդդայականությունը և չինական կոնֆուցիականությունը տարածված է ամբողջ մայրցամաքով մեկ։
Որոշ երկրներում տարածված է սպիրիտիզմը։
Էթնիկ ժողովրդագրություն
Հարավային Ամերիկայում շատ են գենետիկ խառնուրդները։ Արգենտինայում գենետիկ ֆոնդի վրա եվրոպական ազդեցությունը կազմում է 65–79%, հնդկացիականը՝ 17–31%, իսկ Ենթասահարական Աֆրիկայինը՝ 2–4%։ Կոլումբիայում ենթասահարական գենետիկ ֆոնդը տատանվում է 1-89%, մինչդեռ եվրոպականը՝ 20-79%՝ կախված շրջանից։ Պերուում եվրոպական գենետիկ ֆոնդը տատանվում է 1-31%, մինչդեռ աֆրիկյանը՝ միայն 1-3% ։ Գենոգրաֆիական նախագիծը բացահայտեց, որ միջինում Լիմայից յուրաքանչյուր պերուացու գենետիկ ֆոնդում կա 28% եվրոպացու, 68% հնդկացու, 2% ասիացու և 2% Ենթասահարայի աֆրիկացու գեն ։
Բոլիվիայի և Պերուի բնակչության մեծ մասը՝ համապատասխանաբար 56% և 44%, հնդկացիների սերունդներն են՝ կեչուա, այմարա կամ ուրարինա  ։ Էկվադորում հնդկացիները մեծաթիվ են և կազմում են երկրի բնակչության 2/5-րդը։ Եվրոպացիները պորտուգալական նախկին գաղութների բնակչության կարևոր մաս են կազմում։
Այն մարդիկ, որոնք հիմնականում կամ լիովին ունեն եվրոպական ծագում կամ իրենց ֆենոտիպը նույնականացնում են այդ խմբի հետ, ավելի քան մեծամասնություն են կազմում Արգենտինայում և Ուրուգվայում, բնակչության կեսից ավելին են նաև Չիլիում (64,7%) և Բրազիլիայում (48,4%)  ։ Ըստ պետական մարդահամարի՝ Վենեսուելայի բնակչությունը հիմնականում (42%) բնիկ իսպանացիներ են, իտալացիներ և պորտուգալացիներ ։ Կոլումբիայում եվրոպական ծագում ունեցող մարդիկ կազմում են բնակչության 37%-ը ։ Պերուում եվրոպական ծագում ունեցողները թվով երրորդն են՝ 15% ։
Մետիսները (եվրոպացիների և հնդկացիների խառնուրդ) Բոլիվիայում, Պարագվայում, Վենեսուելայում, Կոլումբիայում և Էկվադորում ամենամեծ, իսկ Պերուում և Չիլիում երկրորդ էթնիկ խումբն են կազմում։
Հարավային Ամերիկայում է բնակվում նաև աֆրիկյան ծագում ունեցող ամենամեծ բնակչությունը։ Վերջիններս բնակվում են Բրազիլիայում, Կոլումբիայում, Գայանայում, Սուրինամում, Ֆրանսիական Գվիանայում, Վենեսուելայում և Էկվադորում։
Բրազիլիան, այնուհետև Պերուն ունեն Հարավային Ամերիկայի ամենամեծ ճապոնական, կորեական և չինական համայնքները. Լիմայում է գտնվում Լատինական Ամերիկայի ամենամեծ էթնիկ չինական համայնքը ։ Գայանայում և Սուրինամում էլ գտնվում է ամենամեծ էթնիկ հնդկական համայնքը։
Տեղաբնիկներ
Շատ վայրերում տեղաբնիկները շարունակում են վարել ավանդական կենսակերպ՝ հիմնված սպառողական գյուղատնտեսության վրա կամ որպես որսորդ-հավաքիչներ։ Ամազոնի խոնավ անտառներում դեռևս ապրում են չհաղորդակցվող ցեղեր ։
Բնակչություն
Հարավային Ամերիկայի ամենաբնակեցված երկիրը Բրազիլիան է՝ 209,5 մլն բնակչությամբ։ Երկրորդ ամենամեծ երկիրը Կոլումբիան է՝ 49,7 մլն բնակչությամբ, երրորդը՝ Արգենտինան (44,4 մլն)։
Թեև Բրազիլիան, Արգենտինան և Կոլումբիան ամենաշատ բնակչությունն ունեն, խոշոր քաղաքները միայն այդ երկրներում չեն գտնվում։ Հարավային Ամերիկայի ամենամեծ քաղաքներն են Սան Պաուլուն, Ռիո դե Ժանեյրոն, Բուենոս Այրեսը, Սանտիագոն, Լիման և Բոգոտան։ Այս քաղաքները միակն են մայրցամաքում, որոնց բնակչությունը գերազանցում է ութ միլիոնը։ Մեծությամբ հաջորդ քաղաքներն են Կարակասը, Բելու Օրիզոնտին, Մեդելյինը և Սալվադորը։
Առաջին տասը մետրոպոլիտենյան տարածքներից հինգը գտնվում է Բրազիլիայում։ Դրանց բոլորի բնակչությունը գերազանցում է չորս միլիոնը։ Այդ մետրոպոլիտենյան տարածքների թվում են Սան Պաուլուն, Ռիո դե Ժանեյրոն և Բելու Օրիզոնտին։ Թեև ամենամեծ մետրոպոլիտենյան տարածքների մեծ մասը գտնվում է Բրազիլիայում, Արգենտինան Լատինական Ամերիկայի երկրորդ երկիրն է ամենամեծ մետրոպոլիտենյան տարածքների թվով. Բուենոս Այրեսն ունի ավելի քան 13 մլն բնակիչ։
Հարավային Ամերիկայում աճում են նաև մեգապոլիսները։ Բրազիլիայում չորս մեգաշրջաններ կան՝ ներառյալ Սան Պաուլուի ընդլայնված մետրոպոլիտենյան համալիրը՝ 32 մլն բնակչությամբ։ Մյուս մեգապոլիսներից են Մեծ Ռիոն, Մեծ Բելու Օրիզոնտին և Մեծ Պորտու Ալեգրին։ Կոլումբիան ևս ունի չորս մեգաշրջան, որտեղ բնակվում է երկրի բնակչության 72%-ը. Կոլումբիային հաջորդում են Վենեսուելան, Արգենտինան և Պերուն։
2015 թվականի դրությամբ Հարավային Ամերիկայի ամենամեծ տասը մետրոպոլիտենյան տարածքները ըստ բնակչության (հիմնվելով յուրաքանչյուր երկրի մարդահամարի տվյալների վրա).
Տնտեսություն
1930 թվականից սկսած մայրցամաքի տնտեսության մի շարք ոլորտներում գրանցվել է աճ և դիվերսիֆիկացիա։ Գյուղատնտեսական և անասնաբուծական արտադրանքի մեծ մասը մատակարարվում է ներքին շուկայի և տեղական սպառման համար։ Այդուհանդերձ, գյուղատնտեսական արտադրանքի արտահանումը կարևոր է մի շարք երկրներում առևտրային հաշվեկշռի համար ։
Գյուղատնտեսական հիմնական մշակաբույսերն են արտահանվող մշակաբույսերը, ինչպես օրինակ սոյան և ցորենը։ Հիմնական սննդամթերքի, օրինակ՝ բանջարեղենի, եգիպտացորենի կամ հատիկավորների արտադրությունը մեծ է, բայց կենտրոնացած է ներքին սպառման վրա։ Անասնաբուծությունը՝ որպես մսի արտահանման միջոց, կարևոր է Արգենտինայում, Պարագվայում, Ուրուգվայում և Կոլումբիայում։ Արևադարձային շրջաններում ամենակարևոր մշակաբույսերն են սուրճը, կակաոն և բանանը, որոնք հիմնականում մշակվում են Բրազիլիայում, Կոլումբիայում և Էկվադորում։ Ավանդաբար շաքար արտադրող և արտահանող երկրներն են Պերուն, Գայանան և Սուրինամը, իսկ Բրազիլիայում շաքարեղեգը նաև կիրառվում է էթիլ սպիրտի պատրաստման համար։ Պերուի ափերին, Բրազիլիայի հյուսիսարևելյան և հարավային հատվածներում մշակվում է բամբակ։ Հարավային Ամերիկայի ցամաքային տարածքի 50,5%-ը ծածկված է անտառներով, բայց ատաղձագործական արդյունաբերությունը փոքր է և կենտրոնացած տեղական շուկայի վրա։ Վերջին տարիներին, այդուհանդերձ, միջազգային ընկերությունները տեղակայվում են Ամազոնում` արտահանման համար նախատեսված ազնիվ փայտի արդյունահանման համար։ Հարավային Ամերիկայի խաղաղօվկիանոսյան ափի ջրերը ամենակարևորն են ձկնորսության համար։ Անչոուսի որսը հասել է հազարավոր տոննաների, իսկ Հարավային Ամերիկան ունի թյուննոս ձկան խոշոր պաշարներ (Պերուն խոշոր արտահանող է)։ Զգալի է խեցգետնանմանների որսը՝ հատկապես հյուսիսարևելյան Բրազիլիայում և Չիլիում ։
Միայն Բրազիլիան և Արգենտինան են հանդիսանում G20-ի անդամ (արդյունաբերական երկրներ), մինչդեռ միայն Բրազիլիան է G8+5-ի մաս (աշխարհի ամենաուժեղ և ազդեցիկ պետությունները)։ Զբոսաշրջության ոլորտում 2005 թվականին սկսվել են մի շարք բանակցություններ, որոնք նպատակ ունեն նպաստել զբոսաշրջության առաջխաղացմանն ու մեծացնել տարածաշրջանում օդային հաղորդակցությունը։ Հարավային Ամերիկայի ամենահայտնի զբոսավայրերից են Պունտա դել Էստեն, Ֆլորիանոպոլիսը և Մար դել Պլատան ։
Հարավային Ամերիկայի ամենաարդյունաբերականացված երկրներն են Բրազիլիան, Արգենտինան, Չիլին, Կոլումբիան, Վենեսուելան և Ուրուգվայը։ Այս երկրների տնտեսությունը կազմում է մայրցամաքի տնտեսության ավելի քան 75%-ը, իսկ դրանց համախառն ՀՆԱ-ն կազմում է ավելի քան տրիլիոն ԱՄՆ դոլար։ Հարավային Ամերիկայում արդյունաբերությունն սկսեց ազդել ազգային տնտեսությունների վրա 1930-ական թվականներից սկսած, երբ Մեծ ճգնաժամը Միացյալ Նահանգներում և մյուս երկրներում խթանեց արդյունաբերական արտադրությունը։ Այդ ժամանակաշրջանից սկսած տարածաշրջանը մի կողմ թողեց գյուղատնտեսական ոլորտը և սկսեց գրանցել տնտեսական բարձր աճ, որը շարունակվեց ընդհուպ մինչև 1990-ական թվականների սկիզբը, երբ քաղաքական անկայունությունը, տնտեսական ճգնաժամերը և նեոլիբերալ քաղաքականությունները հանգեցրին դրա նվազմանը ։
Բրազիլիայում և Արգենտինայում 1998-2002 թվականների տնտեսական ճգնաժամի ավարտից հետո, որը հանգեցրեց տնտեսական ետաճի, գործազրկության աճի ու բնակչության եկամուտների նվազման, արդյունաբերական և ծառայությունների ոլորտներն արագ վերականգնվեցին։ Չիլին, Արգենտինան և Բրազիլիան ամենաարագը վերականգնվեցին՝ տարեկան աճելով միջինում 5%-ով։ Այս ժամանակաշրջանից հետո ողջ Հարավային Ամերիկան վերականգնվում և լավ ազդանշաններ է տալիս տնտեսական կայունության տեսանկյունից, որն ուղեկցվում է վերահսկվող գնաճով և փոխարժեքներով, շարունակական աճով, սոցիալական անհավասարության նվազմամբ և գործազրկության գործոններով, որոնք նպաստում են արդյունաբերությանը ։
Արդյունաբերության հիմնական ուղղություններն են էլեկտրոնիկան, տեքստիլը, սննդամթերքը, մեքենաշինությունը, մետալուրգիան, ավիացիան, նավաշինությունը, հագուստի արտադրությունը, խմիչքների արտադրությունը, պողպատագործությունը, ծխախոտի արտադրությունը, ատաղձագործությունը, քիմիական արդյունաբերությունը և այլն։ Արտահանումը տարեկան հասել է գրեթե 400 միլիարդ ԱՄՆ դոլարի, որի գրեթե միայն կեսն ապահովում է Բրազիլիան ։
Հարավային Ամերիկյայի երկրների մեծ մասում հարուստների և աղքատների միջև տնտեսական անհավասարությունն ավելի մեծ է, քան աշխարհի մայրցամաքների մեծ մասում։ Բոլիվիայում, Բրազիլիայում, Չիլիում, Կոլումբիայում և Պարագվայում հարուստների 10%-ի ձեռքում է բնակչության հարստության ավելի քան 40%-ը, մինչդեռ Բոլիվիայում, Բրազիլիայում և Կոլումբիայում աղքատների 20%-ի ձեռքում բնակչության հարստության 4%-ից էլ քիչ է ։ Այս լայն անդունդն առկա է Հարավային Ամերիկայի բազմաթիվ խոշոր քաղաքներում, որտեղ ինքնաշեն աղքատ խրճիթներն ու արվարձանները գտնվում են բարձրահարկերի և բարձրակարգ շքեղ բնակարանների կողքին։ Հարավային Ամերիկայի 9 բնակչից 1-ն օրական ապրում է 2 ԱՄՆ դոլարից պակաս գումարով (գնողունակության համարժեքությամբ) ։
Տնտեսապես խոշոր քաղաքները 2014 թվականի դրությամբ
Գյուղատնտեսությամբ Հարավային Ամերիկայի խոշորագույն երկրներն են Բրազիլիան, Արգենտինան, Չիլին և Կոլումբիան։ Մասնավորապես.
Բրազիլիան հավի մսի աշխարհի խոշորագույն արտահանողն է։ 2019 թվականի դրությամբ՝ այն կազմել է 3,77 միլիոն տոննա ։ Այս երկիրն աշխարհում երկրորդն է խոշոր եղջերավոր կենդանիների թվով, ինչը կազմում է աշխարհում ընդհանուր թվի 22,2%-ը։ 2019 թվականի դրությամբ՝ Բրազիլիան աշխարհում երկրորդն էր տավարի մսի արտադրությամբ, ինչը կազմում է այդ մսատեսակի համաշխարհային արտադրության 15,4%-ը ։ 2018 թվականի տվյալներով էլ Բրազիլիան եղել է կաթ արտադրող ամենախոշոր երկիրը։ 2020 թվականի դեկտեմբեր ամսվա դրությամբ՝ Բրազիլիան արտադրել է 35,1 միլիարդ լիտր կաթ ։ Ինչ վերաբերում է խոզի մսի արտադրությանը, 2019 թվականի տվյալներով, Բրազիլիան աշխարհում չորրորդն էր՝ արտադրելով շուրջ 4 միլիոն տոննա խոզի միս ։
2018 թվականին Արգենտինան աշխարհում չորրորդն էր տավարի մսի արտադրությամբ, ինչը կազմել է 3 միլիոն տոննա։ Այն զիջում էր միայն Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներին, Բրազիլիային և Չինաստանին։ Ուրուգվայը ևս խոշոր միս արտադրող պետություն է։ 2018 թվականին այն արտադրել է 589 հազար տոննա տավարի միս ։
Հավի մսի արտադրության տեսանկյունից Արգենտինան աշխարհի 15 ամենախոշոր արտադրողների ցանկում է, իսկ Պերուն և Կոլումբիան՝ 20 խոշոր արտադրողների։ Տավարի մսի արտադրության տեսանկյունից Կոլումբիան աշխարհի 20 խոշոր արտադրողներից մեկն է, մեղրի արտադրությամբ Արգենտինան մտնում է խոշորագույն հնգյակի մեջ, իսկ Բրազիլիան` 15 խոշոր արտադրողների մեջ։ Ինչ վերաբերում է կաթի արտադրությանը, Արգենտինան դասվում է 20 խոշորագույն արտադրողների շարքին ։
Համաշխարհային բանկն ամեն տարի հրապարակում է աշխարհի խոշորագույն արտադրական երկրների ցանկը՝ ըստ ընդհանուր արտադրական արժեքի։ Համաձայն 2019 թվականի ցանկի՝ Բրազիլիան աշխարհի 13-րդ ամենաարժեքավոր արդյունաբերությունն է աշխարհում (173,6 միլիարդ ԱՄՆ դոլար), Վենեսուելան՝ 30-րդը (58,2 միլիարդ ԱՄՆ դոլար, այդուհանդերձ, դա կախված է նավթի համաշխարհային գներից), Արգենտինան` 31-րդը (57,7 միլիարդ ԱՄՆ դոլար), Կոլումբիան՝ 46-րդը (35,4 միլիարդ ԱՄՆ դոլար), Պերուն՝ 50-րդը (28,7 միլիարդ ԱՄՆ դոլար) և Չիլին՝ 51-րդը (28,3 միլիարդ ԱՄն դոլար) ։
Բրազիլիան ունի երրորդ ամենախոշոր արտադրությունն Ամերիկա աշխարհամասում։ Կազմելով երկրի ՀՆԱ-ի 28,5%-ը՝ բրազիլական արդյունաբերությունը բաղկացած է մի քանի ճյուղերից, որոնց թվում են մեքենաշինությունը, պողպատի արտադրությունը, նավթաքիմիական արտադրությունը, համակարգիչների արտադրությունը, ավիացիոն արտադրությունը (Embraer), սննդի արտադրությունը, դեղագործական արդյունաբերությունը, կոշիկի արտադրությունը, մետալուրգիան և երկարաժամկետ օգտագործման սպառողական ապրանքները  ։ 2016 թվականին այս երկիրն աշխարհում փայտանյութի զանգվածի արտադրությամբ երկրորդ երկիրն էր, իսկ թղթի արտադրությամբ՝ 8-րդը   ։ Կոշիկի արտադրության բնագավառում 2019 թվականին Բրազիլիան աշխարհում չորրորդ արտադրողն էր    ։ 2019 թվականին փոխադրամիջոցների արտադրությամբ Բրազիլիան աշխարհում ութերորդն էր և 9-րդն աշխարհում՝ պողպատի արտադրությամբ   ։ 2018 թվականին էլ քիմիական արդյունաբերության տեսանկյունից Բրազիլիան 8-րդն էր աշխարհում   ։ Տեքստիլ արդյունաբերության տեսանկյունից, չնայած 2013 թվականին Բրազիլիան խոշորագույն 5 արտադրողների ցանկում էր, այն քիչ է ինտեգրված համաշխարհային առևտրին ։ Հանքագործությունը Հարավային Ամերիկայի ամենակարևոր տնտեսական ոլորտներից մեկն է, հատկապես Չիլիում, Պերուում և Բոլիվիայում, որոնց տնտեսությունները մեծապես կախված է այս ոլորտից։ Մայրցամաքում առկա են ոսկու (հիմնականում Պերուում, Բրազիլիայում և Արգենտինայում), արծաթի (հիմնականում Պերուում, Չիլիում, Բոլիվիայում և Արգենտինայում) , պղնձի (հիմնականում Չիլիում, Պերուում և Բրազիլիայում) , երկաթի հանքաքարի (Բրազիլիա, Պերու և Չիլի) , ցինկի (Պերու, Բոլիվիա և Բրազիլիա) , մոլիբդենի (Չիլի և Պերու) , լիթիումի (Չիլի, Արգենտինա և Բրազիլիա) , կապարի (Պերու և Բոլիվիա) , բոքսիտի (Բրազիլիա) , անագի (Պերու, Բոլիվիա և Բրազիլիա) , մանգանի (Բրազիլիա) , ծարիրի (Բոլիվիա և Էկվադոր) , նիկելի (Բրազիլիա) , նիոբիումի (Բրազիլիա) , ռենիումի (Չիլի) , յոդի (Չիլի) խոշոր հանքավայրեր։
Բրազիլիան առանձնանում է երկաթի հանքաքարի արդյունահանմամբ, ինչի արդյունքում Բրազիլիան աշխարհում երկաթի հանքաքարի երկրորդ խոշոր արդյունահանողն ու արտահանողն է։ Բացի այդ, երկաթի հանքաքարը Բրազիլիայի արտահանման երեք խոշոր ուղղություններից մեկն է, որը երկրի առևտրային հաշվեկշռում ստեղծում է ամենամեծ արժեքը։ Բրազիլիան առանձնանում է նաև պղնձի, ոսկու, բոքսիտի (աշխարհի հինգ խոշոր արդյունահանողներից մեկը), մանգանի (աշխարհի հինգ խոշոր արդյունահանողներից մեկը), անագի (աշխարհի հինգ խոշոր արդյունահանողներից մեկը), նիոբիումի (ունի աշխարհի պաշարների 98%-ը) և նիկելի արդյունահանմամբ։ Թանկարժեք քարերի տեսանկյունից Բրազիլիան ամեթիստի, տոպազի, ագաթի խոշորագույն արդյունահանողն է աշխարհում և տուրմալինի, զմրուխտի, ծովակնի, նռնաքարի և օպալի խոշորագույն արդյունահանողներից մեկը     ։
Չիլին աշխարհում ապահովում է պղնձի արդյունահանման մեկ երրորդը ։ Պղնձից զատ, 2019 թվականի տվյալներով, Չիլին նաև աշխարհում յոդի և ռենիումի խոշորագույն արտադրողն է ։ Չիլին աշխարհում լիթիումի և մոլիբդենի երկրորդ, արծաթի ՝ վեցերորդ, աղի ՝ յոթերորդ, կալիումի կարբոնատի ՝ ութերորդ, ծծմբի և երկաթի հանքաքարի ՝ 13-րդ խոշոր արտադրողն է։
2019 թվականին Պերուն աշխարհում պղնձի և արծաթի երկրորդ, ոսկու՝ 8-րդ , կապարի 3-րդ , ցինկի 2-րդ , անագի 4-րդ , բորի 5-րդ և մոլիբդենի 4-րդ խոշոր արդյունահանողն է ։
2019 թվականի տվյալներով՝ Բոլիվիան աշխարհում արծաթի 8-րդ, բորի 4-րդ , ծարիրի 5-րդ , անագի 5-րդ , վոլֆրամի 6-րդ , ցինկի 7-րդ և կապարի 8-րդ խոշոր արդյունահանողն է ։
2019 թվականի դրությամբ՝ Արգենտինան աշխարհում 4-րդն էր լիթիումի արդյունահանմամբ, արծաթի արդյունահանմամբ՝ 9-րդը , ոսկու՝ 17-րդ և բորի՝ 7-րդ խոշոր արդյունահանողը ։
Կոլումբիան զմրուխտի խոշորագույն արտադրողն է աշխարհում ։ 2006-2017 թվականներին Կոլումբիան տարեկան միջինում արդյունահանել է 15 տոննա ոսկի։ 2012 թվականին կտրուկ աճ է գրանցվել, երբ դրա արտադրությունը հասել է ռեկորդային 66,1 տոննայի։ 2017 թվականին այն կազմել է 52,2 տոննա։ Կոլումբիան աշխարհում ոսկի արդյունահանող 25 խոշոր երկրների ցանկում է ։ Ինչ վերաբերում է արծաթին, 2017 թվականին այս երկիրը արդյունահանել է 15,5 տոննա արծաթ ։
2019 թվականի տվյալներով՝ նավթի արդյունահանման տեսանկյունից Բրազիլիան աշխարհի 10-րդ խոշոր արդյունահանողն էր՝ օրական 2,8 միլիոն բարել։ Վենեսուելան 21-րդ խոշոր երկիրն է՝ օրական 877 հազար բարելով, Կոլումբիան՝ 22-րդը (օրական 886 հազար բարել), Էկվադորը՝ 28-րդը (օրական 531 հազար բարել) և Արգենտինան՝ 29-րդը (օրական 507 հազար բարել)։ Քանի որ Վենեսուելան և Էկվադորը նավթի սպառման նվազ կարիք ունեն և արդյունահանման մեծ մասն արտահանում են, այդ երկրներն անդամակցում են Նավթ արտահանող երկրների կազմակերպությանը։ 2015 թվականից հետո Վենեսուելան արդյունահանման զգալի անկում է գրանցել (որտեղ օրական 2,5 միլիոն բարել էր արդյունահանվում), 2016 թվականին ներդրումների պակասի պատճառով նվազել է մինչև 2,2 միլիոնի, 2017 թվականին՝ 2 միլիոնի, 2018 թվականին՝ 1,4 միլիոնի և 2019 թվականին՝ 877 հազար բարելի ։
Ինչ վերաբերում է բնական գազին, 2018 թվականին Արգենտինան արդյունահանել է 1,524 միլիարդ խորանարդ ֆութ, Վենեսուելան՝ 946 միլիոն, Բրազիլիան` 877 միլիոն, Բոլիվիան՝ 617 միլիոն, Պերուն՝ 451 միլիոն, Կոլումբիան՝ 379 միլիոն ։
2020 թվականի սկզբին նավթի և բնական գազի արտադրության մեջ առաջին անգամ Բրազիլիան օրական արդյունահանել է 4 միլիոն բարելին համարժեք։ 2021 թվականի հունվարին արդյունահանվել է օրական 3,168 միլիոն բարել նավթ և 138,753 մլն մետր³ բնական գազ ։
2018 թվականի տվյալներով՝ Հարավային Ամերիկայում են գտնվում ածխի արդյունահանման մեջ առաջատար 30 երկրներից 2-ը՝ Կոլումբիան (12-րդը) և Բրազիլիան (27-րդը) ։
Զբոսաշրջություն
Զբոսաշրջությունը եկամտի կարևոր աղբյուր է դարձել Հարավային Ամերիկայի բազմաթիվ երկրների համար ։
Պատմական հուշարձանների մնացորդները, ճարտարապետական և բնական հրաշալիքները, սննդի ու մշակույթի բազմազանությունը, վառ և գունագեղ քաղաքներն ու հիանալի լանդշաֆտներն ամեն տարի միլիոնավոր զբոսաշրջիկներ են գրավում Հարավային Ամերիկա։ Տարածաշրջանի ամենաայցելվող տեսարժան վայրերի թվում են Իգուասու ջրվեժը, Ռեսիֆին, Օլինդան, Մաչու Պիկչուն, Սան Կառլոս դե Բարիլոչեն, Ամազոնի խոնավ անտառները, Ռիո դե Ժանեյրոն, Սան Լուիսը, Սալվադորը, Ֆորտալեզան, Մասեյոն, Բուենոս Այրեսը, Ֆլորիանոպոլիսը, Սան Իգնասիո Մինին, Մարգարիտա կղզին, Նատալը, Լիման, Սան Պաուլուն, Անխելի ջրվեժը, Բրազիլիա քաղաքը, Նասկայի գեոգլիֆները, Կուսկոն, Բելու Օրիզոնտին, Տիտիկակա լիճը, Ույունին, Լա Պասը, Լոս Ռոկես կղզեխումբը, Գրան Սաբանան, Պատագոնիան, Տայրոնա ազգային պարկը, Սանտա Մարտան, Բոգոտան, Կալին, Մեդելյինը, Կարտախենան, Պերիտո Մորենոն, և Գալապագոսյան կղզիները ։ 2016 թվականին Բրազիլիան հյուրընկել է ամառային օլիմպիական խաղերը։
Մշակույթ
Հարավամերիկացիների մշակույթի վրա իրենց ազդեցությունն են թողել տեղաբնիկները՝ հնդկացիները, Պիրենեյան թերակղզու և Աֆրիկայի հետ պատմական կապը, ինչպես նաև ամբողջ աշխարհից ներգաղթյալների հոսքը։
Հարավային Ամերիկայի ազգերը հարուստ երաժշտություն ունեն։ Ամենահայտնի ժանրերից են վալյենատոն և կումբիան (Կոլումբիա), պասիլյոն (Կոլումբիա, Էկվադոր), սամբան, բոսանովան և սերտանեխոն (Բրազիլիա), խորոպոն (Վենեսուելա) և տանգոն (Արգենտինա, Ուրուգվայ)։ Մեծապես հայտնի է նաև ոչ առևտրային «նոր երգ» (Nueva Canción) ֆոլկ ժանրը, որն ստեղծվել է Արգենտինայում և Չիլիում ու արագ տարածվել Լատինական Ամերիկայի մնացած երկրներում։
Պերուի ափին բնակվող մարդիկ ստեղծել են կիթառի և կախոնի զուգերգեր կամ տրիոներ՝ Հարավային Ամերիկայի ամենախառը ռիթմերով, ինչպիսիք են մարիներան (Լիմա), տոնդերոն (Պիուրա), 19-րդ դարում հայտնի պերուական վալսը, արեկիպական յարավին և 20-րդ դարի սկզբում ստեղծված պարագվայական գուարանիան։ 20-րդ դարի վերջին երիտասարդ հիփսթերները, ազդեցություն կրելով բրիտանական փոփից և ամերիկյան ռոքից, ստեղծեցին իսպանական ռոքը։ Բրազիլիան ունի պորտուգալերեն փոփ ռոքի մշակույթ, ինչպես նաև երաժշտական բազմաթիվ այլ ժանրեր։ Բոլիվիայի կենտրոնական և արևմտյան շրջանները ներկայացնում են դիաբլադա, կապորալես և մորենադա երաժշտությունը, որոնք ստեղծվել են եվրոպացիների, այմարաների և կեչուաների ազդեցությամբ։
Հարավային Ամերիկայի գրականությունը գրավել է մի շարք քննադատների և հանրության ուշադրությունը՝ հատկապես 1960-ական և 1970-ական թվականների լատինաամերիկյան բումից և այնպիսի գրողների ի հայտ գալուց հետո, ինչպիսիք են Մարիո Վարգաս Լյոսան, Գաբրիել Գարսիա Մարկեսը, Խորխե Լուիս Բորխեսը և Պաբլո Ներուդան։ Մաշադու դե Ասիսը և Ժոաո Գիմարայնս Ռոսան համարվում են բրազիլացի մեծ գրողներ։
Սնունդ և խմիչք
Հարավային Ամերիկայի էթնիկ խայտաբղետ կազմի պատճառով մայրցամաքի խոհանոցն իր վրա կրում է աֆիկյան, մետիսների, հարավասիական, արևելաասիական և եվրոպական ազդեցություն։ Իրենց խոհանոցով հայտնի են հատկապես բրազիլական Բահիա նահանգը, որն իր վրա կրում է Արևմտյան Աֆրիկայի ազդեցությունը։ Արգենտինացիները, չիլիացիները, ուրուգվայցիները, բրազիլացիները, բոլիվիացիները և վենեսուելացիները շատ են գինի օգտագործում։ Արգենտինայում, Պարագվայում, Ուրուգվայում, Չիլիի հարավային մասում, Բոլիվիայում և Բրազիլիայի հարավային մասում ըմպում են մատե՝ բույսերից պատրաստված թեյ։ Մատեի պարագվայական տարբերակը՝ տերերեն, տարբերվում է մատեի այլ տեսակներից նրանով, որ մատուցվում է սառը։ Պիսկոն լիկյոր է, որը Պերուում և Չիլիում պատրաստվում է խաղողից։ Պերուի խոհանոցն իր մեջ ներառում է չինական, ճապոնական, իսպանական, իտալական, աֆրիկյան, արաբական, անդյան և ամազոնյան խոհանոցի որոշ տարրեր։