cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ադրբեջանական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն
Բնական գիտություններ
Ադրբեջանի ֆիզիկոսների հետազոտությունները վերաբերում են կիսահաղորդիչների ֆիզիկային (ԽՍՀՄ ԳԱ թղթակից անդամ Հ. Մ. Աբդուլաև, ԽՍՀՄ ԳԱ թղթակից անդամ Խ. Ի. Ամիրխանով), միջուկի և տարրական մասնիկների տեսությանը (Ա. Ի. Մուխտարով, Ն. Ա. Կուլին), պինդ մարմնի ֆիզիկային (Յու. Մ. Սեիդով), ռադիոֆիզիկային (Ադրբեջանական ԽՍՀ ԳԱ թղթակից անդամ Լ. Մ. Իմանով) և մոլեկուլային ֆիզիկային (ԽՍՀՄ մանկավարժական գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամ Ա. Ա. Աբասզադե)։ Հիմնական հետազոտությունները կատարվում են Ադրբեջանական ԽՍՀ ԳԱ Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանակիր ֆիզիկայի ինստիտուտում։ Ինստիտուտի գիտաշխատողների աշխատանքները հանգեցին սելենի և տելուրի մի շարք երկակի ու եռակի միացություների հայտնադործմանը։ Ինքնալեգիրվող դեֆեկտավոր կիսահաղորդիչների հիման վրա հայտնաբերվել են Էլեկտրական հիշողությամբ օժտված սկզբունքորեն կառավարող նոր դիոդներ։ Զգալի հաջողություններ են ձեռք բերվել Էլեկտրոնաանցքային անցումների հետազոտությունների ասպարեզում։ Շամախու աստղադիտարանում (տնօրեն՝ Գ. Ֆ. Սուլթանով) հետազոտություններ են կատարվում Արեգակի, աստղային միգամածությունների ֆիզիկայի բնագավառում, ինչպես նաև ուսումնասիրվում են արեգակնային համակարգության մոլորակները։ Աշխարհագրագետ ները հրատարակել են «Ադրբեջանական ԽՍՀ ատլաս»-ը (1963)։ Կ. Գյուլը հետազոտել է Կասպից ծովի հիդրոլոգիայի, հիդրոօդերևութաբանական ռեժիմի, ջրային հաշվեկշռի, հոսանքի ռեժիմի հարցերը։ Բուսաբանների երկարատև աշխատանքի արդյունքն է 8 հատորյա «Ադրբեջանի ֆլորան» (1950-61) աշխատությունը։ Վ. Ի. Ուլյանիշչևի քառահատոր «Ադրբեջանի միկոֆլորան» (1952-67) աշխատությունը արժանացել է լենինյան մրցանակի։ Հողագետների նվաճումները հանրագումարի են բերված «Ադրբեջանական ԽՍՀ հողերը» (1953) գրքում և հանրապետության հողային քարտեզում։ Սելեկցիոներներ Ն. Ալեքպերովը և Ի. Վելիզադեն ստացել են բամբակի, Ի. Մուստաֆաևը՝ ցորենի և գարու, Մ. Մուսաևը՝ բանջարանոցային կուլտուրաների նոր սորտեր։
Բժշկության բնագավառում աշխատանքներ են կատարվում ծայրանդամային ախտաբանության ուսումնասիրման (Մ. Մ. Նազիրով), հանրապետության հանքաջրաբուժական պաշարների հետազոտման և կիրառման վիրաբուժության և ցավազրկման (Մ. Ա. Թոփչիբաշև, Զ. Մ. Մամեդով, Գ. Կ. Ալիև), թերապիայի (Դ.Մ. Աբդուլաև, Մ. է. էֆենդին), ակնաբուժության (Ու. Ս. Մուսաբեկովա, Ս. Ի. Վելիխան), ախտաբանական անատոմիայի (Դ. Բ. Հուսեյնով), ուրոլոգիայի (Մ. Բ. Աբին, Մ. Դ. Զավադզադե) ուղղությամբ։
Հասարակական գիտություններ
ԽՍՀՄ իշխանության տարիներին մեծ աշխատանք է տարվել հասարակական գիտությունների բնագավառում։ Ադրբեջաներեն հրատարակվել են Կառլ Մարքսի, Ֆրիդրիխ Էնգելսի աշխատությունները, Վլադիմիր Լենինի երկերը, ԽՄԿԿ ականավոր գործիչների աշխատությունները։ Մարքս-Լենինյան Փիլիսոփայության պրոպագանդման հետ մեկտեղ մշակվել է ադրբեջաներեն փիլիսոփայական տերմինաբանություն։ Ադրբեջանական փիլիսոփայության պատմությանն են նվիրված Ա. Օ. Մակովելսկու, Գ. Հուսեյնովի, Ա. Զակուևի, Ջ. Մուստաֆաևի, Ա. Սեիդզադեի, Ֆ. Կասըմզադեի աշխատությունները։ Ադրբեջանի պատմությանը, հեղափոխական շարժումներին, կոմկուսի գործունեությանը նվիրված աշխատություններ են ստեղծվել ԳԱ պատմության, ազգագրության ու հնագիտության ինստիտուտի, Ադրբեջանական կոմկուսի ԿԿ-ին առընթեր կուսակցության պատմության ինստիտուտի, ադրբեջանական պետ. համալսարանի պատմության ֆակուլտետի գիտաշխատողների ուժերով՝ Լենինգրադի, Մոսկվայի, Անդրկովկասի և Միջին Ասիայի գիտնականների ստեղծագործական համագործակցությամբ։ Ադրբեջանի պատմաբանները մասնակցել են «Անդրկովկասի կոմունիստական կազմակերպությունների պատմության ուրվագծեր»-ի և «ԽՍՀՄ պատմությունը հնագույն ժամանակներից մինչև մեր օրերը» (ռուս.) 12 հատորով և այլ աշխատությունների ստեղծմանը։ Տնտեսագիտական և իրավագիտական հետազոտաթյուններր նախապես հիմնականում կենտրոնացված էին բուհերում։ 1935 թվականին ԱզՖԱՆ-ի կազմում ստեղծվեց տնտեսագիտության սեկտոր (1958 թվականից՝ Ադրբեջանական ԽՍՀ ԳԱ տնտեսագիտության ինստիտուտ)։ 1962 թվականին հիմնադրվեց տնտեսության և գյուղատնտեսության կազմակերպման ադրբեջանական գիտահետազոտական ինստիտուտը, իսկ 1965 թվականին՝ Ադրբեջանական ԽՍՀ Պետպլանի տնտեսագիտության գիտահետազոտական, 1966 թվականին՝ Դ. Բունիաթզադեի անվան ժողովրդական տնտեսության ադրբեջանական ինստիտուտները։ Նույն թվին Բաքվում ստեղծվեց ժողովրդական սպառման առարկաների, բնակչության պահանջի և կոնյուկտուրային առևտրի Համամիութենական գիտահետազոտական ինստիտուտի ադրբեջանական մասնաճյուղը։ Այդ գիտական հիմնարկներում մշակվում են ժող. տնտեսության առանձին ճյուղերի համամասնության, արտադրողական ուժերի տեղաբաշխման, կապիտալ ներդրումների արդյունավետության, պլանավորման, նյութական խթանման և տեսական ու գործնական հետաքրքրություն ներկայացնող այլ հարցեր։ Իրավագիտության պրոբլեմներով զբաղվում են Ադրբեջանական ԽՍՀ ԳԱ փիլիսոփայության և իրավունքի ինստիտուտում (ստեղծվել է 1968 թվականին) և պետական համալսարանում։
Ադրբեջանում ստեղծվել է գիտական հիմնարկությունների լայն ցանց։ 1940 թվականին կար 70, իսկ 1968 թվականին՝ 131 գիտական հիմնարկություն և բուհ։ 140 գիտահետազոտական հիմնարկներում ու բուհերում և այլ հիմնարկներում ու կազմակերպություններում աշխատում էր 17082 գիտաշխատող, այդ թվում ավելի քան 652 դոկտոր և 5346 գիտ. թեկնածու (1970)։ Ադրբեջանի գիտական կենտրոնը Ադրբեջանական ԽՍՀ ԳԱ-ն է, որը 1971 թվականին իր կազմում ուներ 21 գիտահետազոտական ինստիտուտ և մի շարք այլ գիտական հիմնսւրկություններ։ ԳԱ հրատարակում է «Տեղեկագիր» և «Զեկույցներ» (1936 թվականից և 1945 թվականից, ադրբեջաներեն և ռուսերեն), «Ազերբայջանսկի խիմիչեսկի ժուռնալ» (1959 թվականից, ռուսերեն)։
Մամուլ, ռադիո և հեռուստատեսություն
Ադրբեջանական պարբերական մամուլի տպագրությունն սկսվել է 1830-ական թվականներից։ 1832 թվականին Թիֆլիսում սկսեց լույս տեսնել ադրբեջաներեն «Թիֆլիս էխբարը» («Թիֆլիսի տեղեկագիր»), 1845 թվականին՝ «Կաֆկազըն բութարաֆինըն խաբարլարի» («Անդրկովկասյան լրաբեր») թերթերը։ Ադրբեջանական լուսավորական Հ. Զարդաբիի հրատարակած «Էկինչի» («Մաճկալ») թերթը (1875-1877) հիմք դրեց Ադրբեջանի դեմոկրատական մամուլի տպագրությանը։ «էկինչի»-ից հետո 19-րդ դարի Ադրբեջանի համեմատաբար պրոգրեսիվ թերթը «Կեշկյուլ»-ն էր (1883-1891)։
Ադրբեջանի հասարակական մտքի զարգացման համար կարևոր նշանակություն ունեցավ «Շարգի-Ռուս»-ի («Ռուսական Արևելք», 1903-05) ադրբեջաներեն հրատարակությունը Թիֆլիսում։ 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին լույս տեսան «Կասպի» (1881 -1919), «Բաքու» (1902-18), «Հայաթ» («Կյանք», 1905-06), «Իրշադ» («Ուղեցույց», 1905-1908) թերթերը և «Ֆույուզաթ» («Բարիք», 1906-07) ևն ամսագրեր։ 1906 թվականին դեմոկրատ-գրող Ջ. Սամեդկուլիզադեն ստեղծեց «Սոլլա Նասրեդդին» դեմոկրատական ուղղության ադրբեջանական առաջին երգիծական ամսագիրը (1906-31), որը լայն տարածում գտավ Արևելքում։ Բաքվում բանվորական շարժման զարգացման շնորհիվ ստեղծվեց հեղափոխական մամուլ։ Այստեղ 1901-02 թվականներին լույս էր տեսնում «Բրձոլսւ» («Պայքար») վրացական թերթը, 1901 -1906-ին գործում էր կուսակցական անլեգալ «Նինա» տպարանը, որն արտատպում էր «Իսկրա» թերթը և այլ մարքսիստական գրականություն։
«Հումմեթ» խումբը հրատարակում էր «Հումմեթ» («Եռանդ») անլեգալ թերթը (1904-05) և թռուցիկներ։ 1905-06-ին լույս տեսան «Իզվեստիա Սովետա ռաբոչիխ դեպուտատով» և «Կոչ-Դեվեթ» (հայերեն և ադրբեջաներեն) բոլշևիկյան թերթերը, այնուհետև «Բսւկինսկի ռսւբոչի», «Բանվորի ձայն» (հայերեն), 1906-07 թվականներին «Թեկամյուլ» («էվույուցիա», ադրբեջաներեն), 1907 թվականին «Յոլդաշ» («Ընկեր», ադրբեջաներեն), «Գուդոկ» և այլ թերթեր։ Խորհրդային կարգեր հաստատվելուց հետո Ադրբեջանում լայն թափ ստացավ տպագրական գործը։
1926 թվականից սկսվեցին Բաքվի ռադիոհաղորդումները։ Հեռուստատեսային կայանն աշխատում է 1956 թվականից։ Հանրապետական ռադիոն և հեռուստատեսությունը հաղորդումներ են տալիս ադրբեջաներեն, ռուսերեն և հայերեն։ 1970 թվականին Ադրբեջանում կար 450 000 հեռուստացույց և 700 000 ռադիոընդունիչ։
Գրականություն
Ադրբեջանի գրականությունը սկզբնավորվել է ժողովրդական բանահյուսությամբ։ Նրա ամենահին հուշարձանը «Քիթաբի Դեդե Կորկուդ» էպոսն է, ուր պատկերված է Միջին Ասիայից օղուզա-թուրքմենական ցեղերի ներթափանցումը Կովկաս (11-12-րդ դարեր)։ 12-րդ դարից սկսած զարգացել է պարսկալեզու գրականությունը, որի խոշոր ներկայացուցիչներից է բանաստեղծ-հումանիստ, մեծ քնարերգակ ազգությամբ պարսիկ Նիզամի Գյանջևին։ Մայրենի լեզվով գրավոր գրականության զարգացումը տեղի է ունեցել Ադրբեջանի տնտեսական, քաղաքական և պետական ինքնուրույնության բացակայության, արաբական, պարսկական մշակույթի և կրոնի ազդեցության պայմաններում։ Այդ գրականության սկզբնավորումը կապվում է ազգությամբ թուրք, խորասանցի Հասան օղլի Իզզեդդինի (պարսկերեն հնչմամբ՝ Փուր-Հասան, 13-14-րդ դարեր) անվան հետ։ Գրականության մեջ մեծ ներդրում են կատարել ազգությամբ թուրքմեն Իմադեդդին Նասիմին և ազգությամբ թուրք Ֆիզուլին։ 17-18-րդ դարերում զարգացել է ժողովրդական բանահյուսությունը, հատկապես աշուղական պոեզիան (աշուղ Աբաս, Թուֆերգանլի, խաստա Գասիմ)։ Ստեղծվել են «Քյոռ-օղլի» էպոսը, «Ասլի և Քյարամ», «Աշուղ Ղարիբ» և այլ վիպերգություններ, որոնք ունեն նաև հայկական պատումներ։ Ադրբեջաներեն աշուղական երգեր է հորինել հայ բանաստեղծ Սայաթ-Նովան։ 18-րդ դարի վերջին Վիդադիի (1700-1809) և Վագիֆի (1717-97) ստեղծագործություններում ուժեղացել են ռեալիզմի տարրերը։
19-րդ դարի սկզբին, Անդրկովկասի՝ Ռուսաստանին միացնելուց հետո, գրականության մեջ սկսվել է լուսավորա-դեմոկրատական շարժումը, որի խոշոր ներկայացուցիչներն են Բաքիխանովը (մականվանյալ՝ Քուդսի), Մ. Շ. Վազեհը և Մ. Թոփչիբաշևը։ Ադրբեջանական գրականության մեջ մեծ ներդրում է կատարել ազգային դրամայի և արձակի հիմնադիր Մ. Ֆ. Ախանդովը, որի հետևորդներն էին գրողներ Ս. Ա. Շիրվանին (1825-88), Հ. Զարդաբին (1837-1907), Հ. Վեզիրովը, Ն. Նարիմանովը։ Գրականությունը վերելք է ապրել 20-րդ դարի սկզբին։ Դասական պոեզիայի հողի վրա աճել են երգիծաբաններ Ա. Սաբիրը, «Մոլլա Նասրեդդին» հանդեսի հիմնադիր Ջ. Մամեդկուլիզադեն։ Այդ շրջանի ադրբեջանական գրականության նշանավոր դեմքերից են Ա. Հախվերդիևը (1870-1933), Ա. Սիխխաթը (1874-1918), Հ. Ջավիդը (1884 - 1944) և Մ. Խադին (1879-1920)։
Խորհրդային իշխանության հաղթանակից հետո գրականութւան զարգացումն ընթացել է նոր ժանրերի և թեմատիկայի յուրացման, գաղափարական բովանդակության հարստացման, ստեղծագործական մեթոդների կատարելագործման, սոցիալիստական ռեալիզմի մեթոդի հաստատման հունով։ Հաջողության է հասել արձակը, որի ստեղծմանը մասնակցել են նշանավոր ադրբեջանցի գրողներ Մ. Ս. Օրդուբադին, Ա. Աբուլհասանը, Մ. Հուսեյնը, Մ. Իբրահիմովը։ Զարգացել է պոեզիան, որի տաղանդավոր ներկայացուցիչներն են Ս. Վուրղունը, Ս. Ռուստամը, Ռ. Ռզան, Ն. Բաբանը, Ն. Ռաֆիբայլին, Բ. Վահաբզադեն, Հ. Հուսեյնզադեն, Զ. Ջաբարզադեն, Ի. Սաֆարլին և ուրիշներ։ Գրականության նվաճումներից է թատերագրությունը։ Հայտնի են Ս. Ս. Ախունդովի «Բազեի բույնը», Ջ. Ջաբարլիի «Հրո հարսնացուն», «1905 թվականին», «Ալմաս», «Սեիլ», Ս. Վուրղունի՝ «Վագիֆ», «Ֆահրադ և Շիրին», «Խանլար» և այլ պիեսներ։ Մանկական գրականությունը հիմնադրել և զարգացրել են Ա. Շաիգը, Մ. Սաիդզադեն, Մ. Դիլբազին։ Գրականագիտությունը և քննադատությունը սկզբնավորել է Մ. Ֆ. Ախունդովը։ Ակնառու գրաքննադատներից են եղել Ֆ. Քոչարլին (Քոչարլինսկի), Մ. Իբրահիմովը, Մ. Ռաֆիլին, Հ. Արասլին, Ջ. Հաջիևը, Մ. Արիֆը, Մ. Թահմասիբը և ուրիշներ։ Ադրբեջանի գրականության մեջ մարքսիստական գրաքննադատությունն սկզբնավորել են Ա. Նագիմը, Մ. Կուլինը։ Հայ-ադրբեջանական գրական կապերը դարերի պատմություն ունեն։ Սկզբնավորվելով ժողովրդական բանահյուսության մեջ՝ այդ կապերը հետագայում խորացան գրավոր գրականության բնագավառում։ Արևելյան այնպիսի սիրավեպեր, ինչպիսիք են՝ «Ասլի և Քյարամ»-ը, «Խոսրով և Շիրին»-ը, «Լեյլի և Մեջնուն»-ը և այլն, որոնք հին առասպելների շատ տարրեր են պարունակում, հավասարապես հարազատ են և տարածված երկու ժողովուրդների մոտ։ «Քյոռօղլի» ադրբեջանական էպոսը հատվածաբար երգել են նաև հայերը։
Հայկական մի քանի տարբերակ ունեցող այդ էպոսը գրի է առնվել և մշակվել նաև հայ գրողների կողմից (Ղ. Աղայան և ուրիշներ)։ Հայ մեծ բանաստեղծ Սայաթ-Նովան դարձավ կովկասյան ժողովուրդների բարեկամության երգիչը։ Պահպանվել են նրա ադրբեջաներեն գրած ավելի քան 120 խաղերը։ Հայ-ադրբեջանական գրական կապերն աշխուժացան անցյալ դարի կեսերի Թիֆլիսում, որն արտահայտվեց Խ. Աբովյանի և Մ. Ֆ. Ախունդովի, Խ. Աբովյանի և Մ. Շաֆիի բարեկամությամբ։ Գրական աշխույժ կապեր կային նաև Բաքվում, Շուշիում, Գանձակում և Շամախիում։ Հայ-ադրբեջանական գրական կապերն ուժեղացան հատկապես Անդրկովկասում խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո։ Հարևան ժողովուրդների մոտ ավանդույթ դարձան գրողների փոխայցելությունները, միմյանցից կատարվող թարգմանությունները։
Խորհրդային տարիներին եղբայրական համարվող երկու ժողովուրդների համար մշակութային մեծ իրադարձություն եղան Մ. Մաշտոցի ծննդյան 1600 և Նիզամիի ծննդյան 800, Ֆիզուլիի ծննդյան 500 և Սայաթ-Նովայի ծննդյան 250-ամյակները, Աբովյանի և Ախունդովի, Թումանյանի և Սաբիրի հոբելյանները։ Նման միջոցառումների ժամանակ թարգմանաբար լույս տեսան հոբելյանական ժողովածուներ։ Խորհրդային իշխանության տարիներին հայկական և ադրբեջանական գրական ալմանախներ են լույս տշյել Բաքվում և Երևանում։ Երկու ժողովուրդների բարեկամությունն արտացոլված է հայ և ադրբեջանցի գրողների այնպիսի ստեղծագործություններում, ինչպիսիք են՝ Ակսել Բակունցի «Եղբայրության ընկուզենիները» պատմվածքը, Ջ. Ջաբարլիի «1905 թվականին» պիեսը, Դերենիկ Դեմիրճյանի պատմվածքները, Եղիշե Չարենցի ու Ա. Վուրղունի, Մ. Մուշֆիգի ու Հ. Սահյանի, Ս. Ռուստամի ու Ա. Գրաշու բանաստեղծությունները։ Հայ և ադրբեջանցի գրականագետները երկու ժողովուրդների գրական կապերի պատմության առանձին շրջանների վերաբերյալ ստեղծել են ուշագրավ աշխատություններ։
Ճարտարապետությունը և կերպարվեստ
Ադրբեջանի տարածքում հնագույն շինությունները հիմնականում գտնվում են Փոքր Կովկասի նախալեռներում։ 6-7-րդ դարերի հուշարձաններից են Կումի բազիլիկը, Կաբալա (հայերեն Կապաղակ) քաղաքի պաշտպանական շինությունների մի մասը, Լեկիտի քառաբսիդ եկեղեցին, Մինգեչաուրի տաճարային կոմպլեքսը և այլն։ Ադրբեջանում ճարտարապետության վերելքը դիտվում է 11-13-րդ դարերում։ Վերաշինվել են Գյանջան (Գանձակ), Շամախին և այլ քաղաքներ։ Կառուցվել են ամրոցներ՝ Մարդաքյան գյուղի մոտ (13-րդ դար), Կըզ-Կալասին՝ Բաքվում (12-րդ դար)։ Միաժամանակ ճարտարապետությունը ձեռք է բերում որոշ հանդիսավորություն, հատկապես հարդարանքում (հախճասալերի լայն կիրառում)։ 17-18-րդ դարերում կառուցվում են Արդեբիլի պաշտամունքային շինությունները, Գյանջայի, Նարդարանի մզկիթները, բաղնիքներ, քարավանատներ։ 15-րդ դարում կառուցվում է Շիրվանշահերի պալատը Բաքվում, 18-19-րդ դարերում բազմազան է դառնում ժողովրդական տների ճարտարապետությունը։
Խսրհրդային շրջանում Ադրբեջանում բուռն զարգացում է ապրում շինարարությունը։ Ճարտարապետության մեջ շինարարական տեխնիկայի նորագույն նվաճումներին զուգահեռ կիրառվում են հին ավանդույթները։ Ադրբեջանի խորհրդային ճարտարապետության առաջացման, ձևավորման և հետագա զարգացման գործում մեծ ավանդ ունեն ճարտարապետներ Վեսնին եղբայրները, Ա. Իվանիցկին, Ա. Շչուսևը, Լ. Իլյինը, Գ. Տեր-Միքելովը, Վ. Աարկիսովը, է. Քասիմզադեն և ուրիշներ։ Ադրբեջանի ճարտարապետության բնորոշ գծերն արտահայտվում են Ա. Դադաշևի և Մ. Հուսեյնովի գործերում (Ադրբեջանի կոմկուսի ԿԿ-ի, Նիզամիի անվան թանգարանի, կոնսերվատորիայի շենքերը Բաքվում, Համամիութենական գյուղատնտեսական ցուցահանդեսի ադրբեջանական տաղավարը Մոսկվայում և այլն)։ Վերափոխվում են քաղաքները, այդ թվում Բաքուն։ Ադրբեջանում նախագծվել և կառուցվել են նոր քաղաքներ՝ Սումգայիթը, Դաշքեսանը, Մինգեչաուրը և այլն։ Ադրբեջանում դիմանկարչության, բնանկարչության, որպես ինքնուրույն ժանրերի զարգացումը, ինչպես և բեմանկարչության առաջին փորձերը կապված են մասնագիտական կրթություն ստացած առաջին նկարչի՝ Բ. Կենգերլիի, իսկ երգիծական գրաֆիկան՝ Ա. Ազիմզադեի ստեղծագործության հետ։ Քանդակագործության զարգացմանը խթանել է լենինյան «Մոնումենտալ պրոպագանդայի» ծրագրի իրականացումը։ Ադրբեջանում կերպարվեստի զարգացմանը մեծապես օժանդակել է 1920 թվականին Բաքվում բացված Գեղարվեստական դպրոցը։ 1930-40-ական թվականների լավագույն գործերից են Թ. Թաղիևի՝ «Վ. Ի. Լենինը Կրեմլում», Գ. Իոսլիկովի՝ Նիգամիի դիմանկարը, Հ. Ախվերդիևի՝ նկարիչ Ազիմզադեի դիմանկարը, Պ. Վ. Սաբսայի՝ Սերգեյ Կիրովի մոնումենտալ հուշարձանը (1939, Բաքու)։ Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին Ադրբեջանի արվեստագետները ստեղծել են բազմաթիվ հակաֆաշիստական ծաղրանկարներ, պլակատներ, պատերազմի Ա խաղաղության թեմայով նկարներ։ Ետպատերազմյան տարիներին աչքի ընկնող գործերից են՝ Ա. Սալամզադեի, է. Ռզակուլիևի և Վ. Տոկարևի «Առաջին կոլեկտիվ պայմանագրի ստորագրումը 1904 թ.», Ն. Աբդուռահմանովի «26 կոմիսարների ձերբակալումը», Մ. Աբդուլաևի «Երջանկություն կառուցողները»։ Հոգեբանական բնորոշման տարբեր միջոցների օգտագործմանը դիմանկարի ժանրում հաջողությունների են հասել Թ. Սալահովը («Կոմպոզիտոր Կարա Կարաև»), է. Մահմեդովը («Կոլտնտեսական Մ. էյվազով»), Ս. Շարիֆզադեն («Մ. Ֆիզուլի»)։
Երաժշտություն
Ադրբեջանական ժողովրդական երաժշտությունն ունի լադային բարդ համակարգ (7 հիմնական լադեր, օժանդակ լադեր), զարգացած մեղեդիկ կառուցվածք, աչքի է ընկնում ճոխ օռնամենտիկայով, ինքնատիպ ռիթմական բազմազանությամբ։ ժող. գործիքներից են՝ թառը, սազը, քամանչան, յաստի-բալամանը (դուդուկի կառուցվածքով), զուռնան, նաղարան, նայը, դափը։ Տարածված են՝ ղազախի, իննաբի, միրզաի, թարաքյամա, ուզունդարա են ժող. պարերը։ Ինչպես հարևան արևելյան երկրներին, այնպես էլ Ադրբեջանին բնորոշ է աշուղական արվեստը։ Աշուղներն ստեղծել են ժողովրդական պրոֆեսիոնալ երաժշտության ժանրեր՝ դաստանը (նաև Բայաթի), մուղամը և այլն։ Առաջին ազգային օպերան՝ «Լեյլի և Մեջնուն»-ը (բեմադրվել է 1908) ստեղծել է Ուզեյր Հաջիբեկովը։ Երաժշտական թատրոնի զարգացմանը նպաստել են երգիչ Հ. Սարաբսկին, դերասան Մ. Ալիևը, ռեժիսոր Հ. Արաբլինսկին, կոմպոզիտորներ Զ. Հաջիբեկովը, Մուսլիմ Մագոմաևը։ Երաժշտությունը պրոֆեսիոնալ բարձր մակարդակի հասավ խորհրդային իշխանության տարիներին։ Երաժշտական մշակույթի վերելքին մեծապես նպաստել է Ու. Հաջիբեկովի բազմակողմանի գործունեությունը, որը դրել է պրոֆեսիոնալ կոմպոզիտորական դպրոցի և երաժշտագիտության հիմքերը։ Մեծ դեր են կատարեք երգարվեստի վարպետներ Բյուլ-Բյուլը (Մսւմեդով) և Շ. Մամեդովան։ Ադրբեջանի երաժշտական կյանքում ուղենշային են եղել՝ Ու. Հաջիբեկովի «Քյոռ-օղլի», Մ. Մագոմաևի «Նարգիզ», Ռ. Դլիերի «Շսւհսենեմ» օպերաները, Ա. Բադալբեյլիի «Կույսի աշտարակը» (բեմ. 1940) բալետը։ Բալետի և սիմֆոնիզմի զարգացման մեջ մեծ ներդրում ունի Կ. Կարանը։ Մուղամները սիմֆոնիկ մշակման են ենթարկել Ֆ. Ամիրովը, Նիյազին։ Սիմֆոնիկ գործեր է գրում նաև Ջ. Հաջիևը, բալետային երաժշտ. Ա. Մելիքովը, օպերետներ՝ Ռ. Հսւջիեը, երգեր՝ Ս. Ռուստամովը, Թ. Կուլիևը և ուրիշներ։ Օպերային հայտնի արտիստներ են՝ երգչուհիներ Ֆ. Մուխտարովան, Ս. Մուստաֆաևան, երգիչներ Հ. Հաջիբաբաբեկովը, Ռ. Բեյբութովը, Լ. Իմանովը, Մ. Մագոմաևը։ Ականավոր դիրիժորներ են՝ Նիյազին, Ա. Բսւդսւլբեյլին, երաժշտագետներ՝ է. Աբասովան, Դ. Դանիլովը, ջութակահար՝ Ա. Ալիևը։
Բաքվում գործում են Մ. Ախունդովի անվան օպերայի և բալետի թատրոնը (1924 թվականից), Երաժշտական կոմեդիայի թատրոնը (1938 թվականից), Մուսլիմ Մագոմաևի անվան ֆիլհարմոնիան։ Հանրապետության քաղաքներում և շրջկենտրոններում ստեղծված է երաժշտական դպրոցների և ուսումնարանների լայն ցանց։ Երաժշտական կյանքում կարևոր դեր են կատարում Բաքվի՝ Ուզեյր Հաջիբեկովի անվան կոնսերվատորիան (1921 թվականից) և միջնակարգ մասնագիտական երաժշտական դպրոցը, Ադրբեջանի կոմպոզիտորների միությունը։
Դրամատիկական թատրոն
Ադրբեջանի ժողովրդի թատերական մշակույթը իր ակունքներով կապված է ժողովրդական ստեղծագործության, պաշտամունքային ծեսերի, օրացուցային տոնախմբությունների («Նովրուզ»՝ գարնան տոն, «Կնսեջ»՝ ձմեռնամուտ), հարսանեկան արարողությունների («Նշան»), խաղերի («Քեպենեկ»՝ թիթեռնիկ) հետ։ Հրապարակային ներկայացումների բնույթ են կրել լարախաղացների (քյանդրբազների), դերվիշների ելույթները, աշուղների արվեստը։ Ադրբեջանի պրոֆեսիոնալ թատրոնը սկսել է կազմավորվել 19-րդ դարի կեսից։ 1873 թվականին Բաքվում առաջին անգամ ադրբեջաներեն բեմադրվեցին Միրզա Ֆաթալի Ախունդովի «Լենքորանի խանության վեզիրը» և «Հաջի Կարա» կատակերգությունները։ 19-րդ դարի վերջին ադրբեջաներեն ներկայացումներ են տրվել Շուշիում, Գյանջայում, Նուխիում։ 1897 թվականին Հ. Մելիքովը կազմակերպեց առաջին պրոֆեսիոնալ կոլեկտիվը։ 1908 թվականին Բաքվում բեմադրվեց ադրբեջանական ազգային առաջին օպերան՝ Ուզեյր Հաջիբեկովի «Լեյլի և Մեջնուն»-ը, որով և սկզբնավորվեց ադրբեջանական պրոֆեսիոնալ երաժշտական թատրոնը։
Հայ և ադրբեջանական թատերական կապերի սկիզբը դրել են Խաչատուր Աբովյանն ու Միրզա Ախունդովը, ամրապնդել՝ Հ. Արաբլինսկին, Վ. Փափազյանը, Մ. Ալիևը, Հ. Աբելյանը, Ա. Հախվերդովը, Գ. Ավետյանը և ուրիշներ։ Մ. Ախունդովի, Գ. Սունդուկյանի, Ա. Շիրվանզադեի, Ջ. Ջաբարլիի դրամատուրգիան երկու ժոդովուրդների թատերական խաղացանկի անբաժան մասն է եղել։ Հայ դերասաններ Հովհաննես Աբելյանը, Վահրամ Փափազյանը, Գ. Ավետյանը, Ս. և Ա. Սաֆրազյան ամուսինները հաճախ հանդես են եկել ադրբեջանական բեմում։
Կինո
Ադրբեջանական կինեմատոգրաֆիայի առաջին քայլերից են «Նավթի և միլիոնների թագավորությունում» (1916), «Արշին մալ ալան» (1917) ֆիլմերը։ 1923 թվականին Բաքվում ստեղծվեց ֆոտոկինովարչություն (1960 թվականից՝ Ջ. Ջաբարլիի անվան «Ադրբեջան ֆիլմ» կինոստուդիա), որը 1924 թվականին թողարկեց «Լեգենդ Կույսի աշտարակի մասին» առաջին գեղարվեստական ֆիլմը։ 1925 թվականին ազգային կինոաշխատողներ պատրաստելու համար կազմակերպվեց ստուդիա։ Նկարահանվել են՝ «Հանուն աստծո», «Հաջի Կարա» (1925 և 1929, ռեժիսոր՝ Շարիֆզադե), «Սևիլ» (1929, ռեժիսոր՝ Համո Բեկնազարյան), «Տունը հրաբխի վրա» (1929, «Հայկինոյի» հետ համատեղ, ռեժիսոր՝ Բեկ-Նազարյան), «26 կոմիսարներ» (1933, ռեժիսոր՝ Շենգելայա), «Բաքվեցիներ» (1938, ադրբեջանական, առաջին հնչուն ֆիլմն Է, ռեժիսոր՝ Վ. Տուրին), «Արշին մալ ալան» (1945, ռեժիսորներ՝ Ռ. Թահմասիբ և Ն. Լեշչենկո), «Հեռավոր ափերում» (1958, ռեժիսոր՝ Թ. Թաղիզադե), «Հեռախոսավարուհին» (1962, ռեժիսոր՝ Հ. Սեիդբեյլի), «Բաքվի 26 կոմիսարները» (1966, ռեժիսոր Ա. Իբրահիմով), «Իմ յոթ որդիները» (1970, ռեժիսոր՝ Թ. Թաղիզադե), «Օրն անցավ» (1971, ռեժիսոր՝ Ա. Բաբան) և այլ կինոնկարներ։
Վավերագրական-փաստագրական կինոյի ակնառու հաջողություններից են՝ «խորհրդային Ադրբեջան» (1950, ռեժիսոր Ռ. Դադաշով, Կաննի միջազգային կինոփառատոնի մրցանակ, 1951), «Ասք կասպիական նավթագործների մասին» (1953, ռեժիսոր՝ Ռ. Կարմեն, Կաննի միջազգային կինոփառատոնի մրցանակ, 1954), «Ծովը նվաճողները» (1959, ռեժիսոր՝ Ռ. Կարմեն, օպերատորներ՝ Դ. Մամեդով Ա Ա. Մեդինսկի, լենինյան մրցանակ, 1960) և այլ ֆիլմեր։ 1965 թվականին ստեղծվել է Ադրբեջանական ԽՍՀ կինոաշխատողների միությունը։ Հանրապետությունում գործում է 2040 կինոսարքավորում (առ 1 հունվ. 1972)։
Հայերը Ադրբեջանում
Հայերն Ադրբեջանի ներկայիս տարածքում բնակվում են հին ժամանակներից։ Բացի Մեծ Հայքի Արցախ և Ուտիք նահանգներից ոչ մեծ զանգվածներով հայեր ապրում էին նաև Կուր գետից հյուսիս և Կասպից ծովի հարավարևմտյան ափերին։ Նրանք զբաղվել են գյուղատնտեսությամբ, արհեստներով և առևտրով։ Անդրկովկասը Ռուսաստանին միանալուց հետո երկրամասի հայաբնակ վայրերում նկատելիորեն աշխուժացավ նաև մշակութային կյանքը։ Հայկական դպրոցներ են գործել Գանձակում, Շուշիում, Շամախիում, Շամխորում, Նուխիում, Ղուբայում, բազմաթիվ գյուղերում։
Արդյունաբերական Բաքվի վերեյքի հետ աճել է նաև հայության թիվը, և քաղաքը դարձել է Անդրկովկասի հայերի հասարակականքաղաքական ու մշակութային կենտրոններից մեկը։ 1864 թվականին հիմնված՝ Բաքվի հայոց մարդասիրական ընկերությունը զգալի ներդրում է կատարել գավառներում հայկական դպրոցներ բացելու գործում։ Այն Բաքվում ստեղծել է գրադարան, տպարան, նյութական օգնություն ցույց տվել Արևմտյան Հայաստանից գաղթածներին։ Բաքվի հայկական թատրոնը զգալի դեր է խաղացել ազգային թատերական արվեստի զարգացման գործում։
Հազարավոր հայեր մասնակցել են Բաքվի կոմունայի պաշտպանությանը։ Հայ և ադրբեջանցի աշխատավորների եղբայրական բարեկամությունն էլ ավելի ամրապնդվեց խորհրդային իշխանության վերջնական հաստատումից հետո, սոցիալիստական շինարարության տարիներին։
Խորհրդային Ադրբեջանում ապրում էր մեծաքանակ հայ բնակչություն որից ավելի քան 150 000-ը Լեռնային Ղարաբաղի ԻՄ-ում։ Սեծ թվով հայեր ապրում էին Նախիջևանի ԻԽՍՀ-ում։ Հայաբնակ հիմնական վայրերն են Բաքուն, Կիրովաբադը, Շահումյանի, Խանլարի, Շամխորի, Դաշքեսանի, Կասում-Իսմայլովի, Ղազախի, Շաքիի (Նուխի), Շամախիի և մի շարք այլ շրջաններ, որտեղ կան հայկական դպրոցներ ա մշակութային օջախներ։ 1920-48 թվականներին Բաքվում գործում էր հայկական պետական դրամատիկական թատրոնը։
1930-ական թվականների սկզբին հայկական թատրոններ ստեղծվեցին Կիրովաբադում և Ստեփանակերտում (տես Կիրովաբադի հայկական թատրոն և Ստեփանակերտի հայկական դրամատիկական թատրոն)։ Ադրբեջանի մանկավարժական ինստիտուտում գործում է հայկական բաժանմունք։ Հայ գրողներից շատերը (Ալեքսանդր Շիրվանզադե, Հակոբ Հակոբյան) հիմնականում ստեղծագործել են Ադրբեջանում։
Բաքվի հայկական «Կոմունիստ» թերթում, գրական ալմանախներում, «խորհրդային գրող» և ապա «Գրական Ադրբեջան» հանդեսներում են աշխատել գրողներ՝ Թ. Հուրյանը, Ս. Դավթյանը, Գ. Սևունցը, Հ. Սահյանը, Ա. Գրաշին, Ս. Գրիգորյանը, Աթանես Աենալը և ուրիշներ։ Ադրբեջանի խորհրդային գրողների միությունն ունի հայկական բաժանմունք։
Ադրբեջանի խորհրդային մշակույթի զարգացման գործում զգալի ծառայություն են մատուցել նաև հայ ժողովրդի զավակները՝ կոմպոզիտորներ Ա. Սայիլյանը՝ Բաքվի բանվորական առաջին երգչախմբի հիմնադիրը (1920), Հ. Հովհաննիսյանը՝ Ադրբեջանի ժողովրդական գործիքների առաջին անսամբլի ստեղծողն ու երկարամյա ղեկավարը, թատերական նկարիչ ու ռեժիսոր Ս. Սաղյանը և ուրիշներ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ադրբեջանի պատմություն Կատեգորիա:Ադրբեջանական ԽՍՀ Կատեգորիա:Արցախի պատմություն Կատեգորիա:Նախիջևանի պատմություն Կատեգորիա:Օրվա հոդված Կատեգորիա:Ասիայի պատմական երկրներ Կատեգորիա:Հոկտեմբերյան հեղափոխության շքանշանով պարգևատրվածներ Կատեգորիա:1920 հիմնադրված պետություններ և տարածքներ Կատեգորիա:1991 կազմալուծված պետություններ և տարածքներ Կատեգորիա:1920 հիմնադրումներ Ադրբեջանում Կատեգորիա:1991 կազմալուծումներ Ադրբեջանում
Ժան Վիկտոր Պոնսելե
Ժան Վիկտոր Պոնսելե, ֆրանսիացի մաթեմատիկոս և ինժեներ, Փարիզի ԳԱ անդամ (1834)։
1807 թվականին ավարտել է Փարիզի պոլիտեխնիկական դպրոցը։ Փարիզի համալսարանի պրոֆեսոր (1838-1848), Պոլիտեխնիկական դպրոցի տնօրեն (1848-1850)։ Հիմնական մաթեմատիկական աշխատանքը երկրաչափությանը վերաբերող «Տրակտատ պատկերների պրոյեկտիվ հատկությունների մասին» աշխատությունն է (1822), որում, առաջին անգամ, հատուկ խմբի մեջ են ընդգրկվել պատկերների պրոյեկտիվ հատկությունները, և ստեղծվել են այդ հատկություններն ուսումնասիրելու երկրաչափական նոր մեթոդներ, վերջիններիս հետագա զարգացումը հանգեցրեց պրոյեկտիվ երկրաչափության մշակմանը։ Պոնսելեի աշխատանքներ ունի տեխնիկական մեխանիկայից և հիդրավլիկայից։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի մաթեմատիկոսներ Կատեգորիա:Ֆրանսիացի ճարտարագետներ Կատեգորիա:Մաթեմատիկոսներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Ֆրանսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամներ Կատեգորիա:Ֆրանսիայի քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Փարիզի ԳԱ անդամներ Կատեգորիա:Ֆրանսիացի ֆիզիկոսներ Կատեգորիա:Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական միության արտասահմանյան անդամներ Կատեգորիա:Հունգարիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամներ Կատեգորիա:Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ Կատեգորիա:Ֆրանսիայի զինվորական սպաներ Կատեգորիա:Պատվո լեգեոնի շքանշանի Մեծ խաչի ասպետներ Կատեգորիա:Ռուսաստանի ԳԱ թղթակից անդամներ Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գիտնականներ Կատեգորիա:Ֆրանսիացի ռազմական գործիչներ
Լիթլ Ռոք
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի քաղաքներ Կատեգորիա:Արկանզաս Կատեգորիա:1821 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի համալսարանական քաղաքներ Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի բնակավայրեր
Խեչո Փոքր
Խեչո Փոքր, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Էրզրումի գավառում ։ Գտնվում էր Օլթի գետի վերին հոսանքի ձախ կողմում, Խեչո Մեծ գյուղից 2 կմ հյուսիս-արևելք։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Մատանիների տիրակալը
«Մատանիների տիրակալը» (The Lord of the Rings), անգլիացի գրող Ջոն Ռոնալդ Ռուել Թոլքինի վեպ, ֆենթեզի ժանրի ամենահանրաճանաչ երկերից մեկը։ Առաջին անգամ հրատարակվել է 1954-1955 թվականներին Լոնդոնում։ Վեպը լույս է տեսել երեք հատորով՝ «Մատանու պահապանները» (The Fellowship of the Ring), «Երկու ամրոց» (The Two Towers) և «Արքայի վերադարձը» (The Return of the King)։ Թարգմանված է առնվազն 38 լեզուների և բոլոր ժամանակների ամենաշատ վաճառված ստեղծագործություններից է, ունենալով ավելի քան 150.000.000 վաճառք։ Վեպի առաջին մասը թարգմանվել է նաև հայերեն (թարգմանությունը կատարվել է ռուսերենից) Էմմա Մակարյանի կողմից, լույս է տեսել 1989 թ. «Պահապանները» անունով ։
Պատմությունը սկիզբ է առնում որպես 1937 թվականին գրված ֆանտաստիկ վեպի՝ «Հոբիթ կամ գնալն ու գալը»-ի շարունակություն, սակայն զարգացումները նրան հասցնում են ավելի բարձր մակարդակի ստեղծագործության։ Գրվել է մի քանի էտապներով (1937-1949) մեծ մասամբ Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմի ժամանակ։ Վերնագիրը վերաբերում է վեպի գլխավոր հակահերոսին՝ Սաուրոնին, որն ավելի վաղ շրջանում ստեղծել էր Համիշխանության մատանին որպես անսահման հզոր զենք՝ նվաճելու մյուս Հզորության մատանիները և կառավարելու Միջերկիրը։ Պատմությունը սկսում է «Շայր» կոչվող վայրից։ Այն պատմվում է հիմնական կերպարների՝ Ֆրոդո Բեգինսի, Սեմուայզ Գեմջի, Մերիադոկ Բրենդիբակ և Փերիգրին Թուկ հոբիթների կողմից, ինչպես նաև նրանց ընկերների և հավատարիմ կողմնակիցների՝ Արագորնի (Հյուսիսի Օտարականը), Բորոմիրի (Գոնդորի զորքի գլխավոր հրամանատար), Գիմլիի՝ թզուկ մարտիկի, էլֆերի արքայազն Լեգոլասի և հրաշագործ Գենդալֆի։
Սյուժե
Վեպի դեպքերից հազարավոր տարիներ առաջ չար տիրակալ Սաուրոնը ստեղծեց Համիշխանության մատանին, որպեսզի կառավարի մյուս Իշխանության մատանիները և ծնկի բերի նրանց կրողներին՝ մարդկանց, էլֆերի և թզուկների առաջնորդներին։ Սակայն հետագայում՝ մարտի ժամանակ, Էլֆերի և Մարդկանց միացյալ բանակը (այն գլխավորում էին մարդկանց թագավոր Էլենդիլ և էլֆերի արքա Գիլ-Գալադը) հաղթում է նրան։ Իսիլդուրը՝ Էլենդիլի որդին, կտրելով Սաուրոնի ձեռքը, վերցնում է Մատանին՝ համարելով այն իր դինաստիայի հարստությունը։ Սաուրոնը կորցնում է իր ֆիզիկական ուժը։ Հետագայում, երբ Իսիլդուրին սպանում են օրկերը, մատանին ընկնում է Անդուին գետը և այնտեղ մնում երկու հազար տարի։ Երկու հազար տարի անց Մատանին գտնում է գետի մոտակայքում ապրող մի հոբիթ՝ Դեագոլը։ Նրա ընկերը՝ Սմեագոլը անմիջապես ընկնում է մատանու ազդեցության տակ և խլում Մատանին Դեագոլից՝ խեղդամահ անելով նրան։ Նրան վտարում են։ Սմեագոլը թաքնվում է Մառախլապատ լեռներում, որտեղ մատանին երկարացնում է նրա կյանքը և կերպարանափոպում նրան մի արարածի, որին կոչում էին Գոլլում։ Վերջինս նույնպես կորցնում է Մատանին, որը գտնում է մի հոբիթ՝ Բիլբո Բեգինսը։ Նույն ժամանակահատվածում Սաուրոնը հետ է բերում իր ֆիզիկական կեցվածքի որոշ մասը և թագավորությունը Մորդորում։ Գոլլումը սկսում է մատանու փնտրտուքները։ Սաուրոնը բռնում է Գոլլումին, տանջում նրան և կարողանում նրա բերանից դուրս քաշել երկու բառ՝ «Բեգինս» և «Շայր»։ Մատանին պետք էր Սաուրոնին՝ իր ուժը լրիվ վերականգնելու համար և նա իր հզոր ծառաներին՝ Նազգուլներին ուղարկում է այն գտնելու։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Անգլիական գրականություն Կատեգորիա:Ջոն Թոլքինի ստեղծագործություններ Կատեգորիա:Էկրանավորված բրիտանական վեպեր Կատեգորիա:Անգլերեն գրքեր Կատեգորիա:Անգլերեն գրականություն
Շլապան
Շլապան (Шлапань), գյուղ Ուկրաինայի Վոլինի մարզի Լյուբեշովի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Շլապան գյուղում բնակվում էր 163 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 2085 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 0,08 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Վոլինի մարզի Լյուբեշովի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Նոյեմբերյանի շրջանի հոգևոր կենտրոնների ցանկ
Ստորև ներկայացվում է Նոյեմբերյանի շրջանի վանական համալիրների, եկեղեցիների և մատուռների ցանկը
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայաստանի շենքեր և կառույցներ Կատեգորիա:Հայկական ճարտարապետություն Կատեգորիա:Ցանկեր:Ճարտարապետություն Կատեգորիա:Հայաստանի Հայ Առաքելական գործող եկեղեցիներ և վանքեր Կատեգորիա:Հայաստանի հոգևոր կենտրոններ
Բիսկվիտնոե
Բիսկվիտնոե (Бісквітне), գյուղ Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Խարկովի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1937 թվականին։
2001 թվականի տվյալներով Բիսկվիտնոե գյուղում բնակվում էր 161 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,13 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 1238,46 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Խարկովի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1937 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Բրատսկ (քաղաք)
Բրատսկ (Братск), քաղաք Ռուսաստանի Դաշնության Իրկուտսկի մարզում, գտնվում է Անգարա գետի մոտ, Բրատսկի ջրամբարից ոչ հեռու։
Ստուգաբանություն
Քաղաքի անունն առաջին հայացքից հնչում է ռուսական «եղբայր» («брат», բրատ) նշանակությամբ, սակայն իրականում այն գալիս է Բուրյաթների հին անունից՝ «եղբայրական մարդիկ» (братские люди, բրատսկիե լյուդի) նշանակությամբ։
Պատմություն
Առաջին եվրոպացիները այստեղ են ժամանել 1623 թվականին՝ տեղական բուրյաթ բնակչությունից հարկեր հավաքելու նպատակով։ Մշտական ​​բնակության հաստատումն սկսվել է 1631 թվականին Օկա և Անգարա գետերի միախառնման վայրում օստրոգի (բերդաքաղաք) կառուցմամբ ։ 17-րդ դարի ամրոցից մի քանի փայտե աշտարակներ այժմ ցուցադրվում են Մոսկվայի Կոլոմենսկոյե թանգարան-արգելոցում։
1947 թվականին Բրատսկի մերձակայքում կառուցվել է Գուլագ Անգարա աշխատանքային ճամբարը, այստեղ տեղավորել են շուրջ 44000 բանտարկյալի Թայշեթից դեպի Ուստ-Կուտ Բրատսկով անցնող (ներկայիս Բայկալ-Ամուրյան երկաթուղային մայրուղու արևմտյան հատված) երկաթուղու կառուցման համար ։
Քաղաքի արագ զարգացումը սկսվել է 1952 թվականին Անգարա գետի ամբարտակի և հիդրոէլեկտրակայանի կառուցման մասին հայտարարությամբ։ 4500 մեգավատանոց Բրատսկի հիդրոէլեկտրակայանը կառուցվել է 1954-1966 թվականներին՝ քաղաք բերելով բազմաթիվ աշխատողների։
Քաղաքի արդյունաբերական զարգացումները կապված են ալյումինի ձուլարանի և ցելյուլոզային գործարանի հետ։
Քաղաքի կարգավիճակ Բրատսկին շնորհվել է 1955 թվականին ։
Կլիմա
Բրատսկն ունի մերձարկտիկական կլիմա (ըստ Կյոպպենի կլիմաների դասակարգման Dfc): Ձմեռները շատ ցուրտ և երկար են, հունվարին -23,4 °C (-10,1 °F) - -15,7 °C (3,7 °F) միջին ջերմաստիճանով, ամռանը միջին կամ միջին տաք +13.3 °C (55.9 °F) ջերմաստիճաններում))։ Հուլիսին +23,8 °C (74,8 °F): Տեղումները միջին քանակի են, ամռանը դրանք շատ ավելին են, քան մյուս եղանակներին։
Վարչական և տեղական ինքնակառավարման կարգավիճակ
Բրատսկը համարվում է Բրատսկի շրջանի վարչական կենտրոնը, չնայած այդ շրջանի մաս չէ ։ Վարչատարածքային բաժանամամբ Բրատսկ քաղաքը համարվում է առանձին վարչական միավոր, որը կարգավիճակով հավասար է շրջաններին։ Որպես մունիցիպալ բաժին, Բրատսկ քաղաքը ներառված է որպես Բրատսկի քաղաքային շրջան ։
Տարածքային բաժանում
Վարչականորեն քաղաքը բաժանված է երեք շրջանի (բնակչությունը ըստ 2010 թվականի մարդահամարի) Քաղաքի բնակելի տարածքները, որոնցից մի քանիսը բաժանված են բաց տարածքով, ներառում են՝ Բիկեյը, Չեկանովսկին, Էներգետիկը, Գիդրոստրոյտելը, Օսինովկան, Պադունը, Պորոժսկի, Սոսնովին, Ստենիխան, Սուխոյը, Կենտրոնականը, Հարավային Պադունը։
Աղտոտվածություն
Բրատսկն ընդգրկվել է Դարբինների ինստիտուտի աշխարհի ամենաաղտոտված երեսուն վայրերի «Կեղտոտ երեսուն» (Dirty Thirty, Դրթի թրթի) ցուցակում ։
Մինչ վերջերս Բրատսկի ջրամբարը, որն ամենամեծն էր աշխարհում, խմելու ջրի աղբյուր էր հարակից շատ քաղաքների համար։ 1998 թվականին, ջրամբարի հատակին տոննաներով սնդիկ հայտնաբերելուց հետո, տեղադրվել են նախազգուշացումներ, որոնք հորդորում են տեղի բնակիչներին ամեն գնով խուսափել ջրամբարից։ Այնուամենայնիվ, Ռուսաստանում տնտեսական խնդիրների պատճառով ջրամբարը շարունակում է մնալ ձկների և շատ տեղական բնակիչների համար սննդի աղբյուր։ Ըստ Իրկուտսկի մարզի էկոլոգիայի դաշնային կոմիտեի (FCE) ղեկավար Յուրի Ուդոդովի, այս տարածաշրջանն ունի «մետաղական սնդիկի շրջակա միջավայր արտանետումների ամենաբարձր մակարդակը ամբողջ Սիբիրում»։ Մոտակա Usolye քիմիական գործարանի շրջակայքում սնդիկով աղտոտվածության աստիճանը հավասար է 1992 թվականին սնդիկի ընդհանուր համաշխարհային արտադրության կեսին։
Քաղաքականություն
2013 թվականի նոյեմբերին քաղաքային խորհուրդը փոփոխություններ է մտցրել կանոնադրության մեջ՝ սահմանելու համար քաղաքապետի ուղղակի ընտրություններ, որոնք չեղյալ էին հայտարարվել 2011 թվականին ։
Տնտեսություն և ենթակառուցվածքներ
Բրատսկին սպասարկում են Բայկալ-Ամուրյան երկաթուղային մայրուղին և Բրատսկի օդանավակայանը։ Անգարայից դեպի Իրկուտսկ գործում է ստորջրյա թևերով նավ (Hydrofoil): Հասարակական տրանսպորտը ներառում է ավտոբուսներ և տրոլեյբուսներ (միայն կենտրոնական տարածքում)։ Քաղաքի տնտեսությունը մեծապես կախված է ծանր արդյունաբերությունից, ներառյալ Ռուսաստանի խոշորագույն ալյումինե ձուլարաններից մեկը, սղոցարանը, քիմիական գործարանը և ածուխով աշխատող էլեկտրակայանը։ Բարձրագույն ուսումնական հաստատություններն են Բրատսկի պետական համալսարանը և Իրկուտսկի պետական համալսարանի մասնաճյուղը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքներ Կատեգորիա:1631 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր Կատեգորիա:Բնակավայրեր այբբենական կարգով Կատեգորիա:Իրկուտսկի մարզ Կատեգորիա:Սիբիր Կատեգորիա:Ռուսաստան
Բուրեյա (քաղաքատիպ ավան, Բուրեյսկի շրջան)
Բուրեյա (Бурея), քաղաքատիպ ավան Ռուսաստանի Ամուրի մարզի Բուրեյսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2010 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 5348 մարդ։
Մեդվեդկի (գյուղ, Դեմիդովսկի շրջան)
Մեդվեդկի (Медведки), գյուղ Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Դեմիդովսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 168 մարդ։
Տրևելես
Տրևելես (Trevélez), բնակավայր և մունիցիպալիտետ Իսպանիայում։ Գտնվում է Գրանադա պրովինցիայում (Անդալուսիա ինքնավար համայնքում)։ Մունիցիպալիտետը գտնվում է Ալիպուխառա Գրանադինա շրջանում։ Տարածքը կազմում է՝ 91 կմ2։ Բնակչությունը՝ 842 մարդ (2010 թվականի տվյալներով)։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Գրանադա պրովինցիայի մունիցիպալիտետներ
Լամպերտսլոկ
Լամպերտսլոկ (Lampertsloch), համայնք Ֆրանսիայի Գրանդ Էստ մարզի Ստորին Հռենոս գավառում ։
Բնակչությունը 2006 թվականի դրությամբ կազմում է 709 մարդ, բնակչության խտությունը` 67.98 մարդ/կմ²։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 10.43 կմ² տարածք։
Բնակչություն
Բնակչության քանակը ըստ տարիների
Աղբյուրներ` Ֆրանսիայի սոցիոլոգիական գիտությունների բարձրագույն դպրոցի տվյալներ
Տնտեսություն
2010 թվականին ուներ 446 աշխատունակ (15-64 տարեկան) բնակիչ, որոնցից ակտիվ էին 334-ը, իսկ ոչ ակտիվները` 112։ Ակտիվության ցուցանիշը կազմում է 74,9 %։ 334 աշխատունակ մարդկանցից աշխատել է 314 անձ (180 տղամարդ և 134 կին)։ Գործազուրկ են եղել 20 անձ (7 տղամարդ և 13 կին)։ 112 անաշխատունակներից 32-ը եղել են աշակերտներ կամ ուսանողներ, 38-ը` թոշակառուներ, իսկ 42-ը չեն աշխատել տարբեր պատճառներով ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ֆրանսիայի համայնքներ
Անֆո
Անֆո  (Anfo), կոմունա Իտալիայում, Լոմբարդիա մարզի Բրեշիա գավառում ։
Բնակչությունը ըստ 2008 թվականի տվյալների կազմում է 444 մարդ, խտությունը՝ 19 մարդ/կմ²։ Զբաղեցնում է 23 կմ² տարածք։ Փոստային ինդեքս՝ 25070։ Հեռախոսային կոդ՝ 0365։
Կոմունայի հովանավոր սրբերն են Պետրոս և Պողոս առաքյալները։ Տոնը նշվում է հունիսի 29-ին։
Ժողովրդագրություն
Բնակչության թվաքանակի փոփոխությունները.
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր
Խանձիլ հաղարջի
Խանձիլ հաղարջի, մատիտեղազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։
Տարածվածություն
Հայաստանում աճում է Շիրակի (Արագած գյուղի շրջակայք) և Երևանի (Սուրենավան գյուղի շրջակայք) ֆլորիստիկական շրջաններում։ Լոկալիտետները երկուսն են, որոնց միջև հեռավորությունը 120 կմ է։ Աճում է նաև Նախիջևանում, Արևելյան Անատոլիայում, Հյուսիսային Իրաքում, Իրանում, Աֆղանստանում և Պակիստանում ։
Էկոլոգիա
Աճում է միջին լեռնային գոտում՝ ծովի մակարդակից 1200-1400 մ բարձրությունների վրա և չոր քարքարոտ տեղերում։ Ծաղկում է մայիս-հունիս ամիսներին, պտղաբերում՝ հուլիսին ։
Պահպանություն
Կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակ է։ Հայաստանում գտնվում է ընդհանուր արեալի հյուսիսային սահմանում։ Հայտնի են 2 պոպուլյացիաներ։ Տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 10 կմ²-ից պակաս է։ Արեալը խիստ մասնատված է։ Տեսակին, կապված ներքին գործոնների և աճելավայրերի պայմանների փոփոխության հետ, սպառնում է տարածման և բնակության շրջանների կրճատում։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված էր որպես ոչնչացման սպառնալիքի ենթակա տեսակ։ Ընդգրկված չէ CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում ։
Պահպանության գործողություններ չեն իրականացվում ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Խոտաբույսեր Կատեգորիա:Կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակներ Կատեգորիա:Բազմամյա բույսեր Կատեգորիա:Ծածկասերմեր Կատեգորիա:Մատիտեղազգիներ Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բույսեր Կատեգորիա:1753 թվականին նկարագրված բույսեր
Վարդան Փահլևանյան
Վարդան Փահլևանյան, հայ թեթևատլետ է, հեռացատկորդ, միջազգային սպորտի վարպետ, Հայաստանի բազմակի չեմպիոն, Եվրոպայի 3-րդ դիվիզիոնի թիմային առաջնության չեմպիոն (2009 թ., Սարաևո, Բոսնիա և Հերցեգովինա արդյունքը՝ 7մ 82սմ ; 2011 թ., Ռեյկյավիկ, Իսլանդիա, արդյունքը՝ 7մ 90սմ), Եվրոպայի չեմպիոն (2011 թ.), 5-րդ Համահայկական խաղերի հաղթող (արդյունքը՝ 8,0մ), 2012 թ. Թբիլիսիում (Վրաստան) կայացած բաց առաջնության չեմպիոն (արդյունքը՝ 8մ 12սմ), 30-րդ Ամառային Օլիմպիական խաղերի մասնակից ։
Անձնական մարզիչն է Հայաստանի վաստակավոր մարզիչ Զաուր Սարգսյանը։
Հղումներ
Կատեգորիա:Հայ թեթևատլետներ Կատեգորիա:1988 ծնունդներ Կատեգորիա:Փետրվարի 27 ծնունդներ
Դիեգո Մարտինես
Հերմես Դիեգո Մարտինես (Hermes Diego Martínez, հուլիսի 5, 1992, Բուենոս Այրես, Արգենտինա), արգենտինացի ֆուտբոլիստ, պաշտպան։ Հանդես է գալիս ամերիկյան «Նյու Յորք Սիթի» ֆուտբոլային ակումբի կազմում։
«Ռիվեր Փլեյթ»
Մարտինեսը «Ռիվեր Փլեյթ» ֆուտբոլային ակումբի սան է։ Թիմի կազմում իր նորամուտը նշել է 2012 թվականի մայիսի 16-ին՝ Արգենտինայի գավաթի 1/4 եզրափակչի շրջանակներում կայացած «Սան Լորենցոյի» դեմ խաղում։ Հանդիպումն ավարտվել է 2:0 հաշվով։
Արգենտինայի առաջնությունում Մարտինեսը իր նորամուտը նշել է 2012 թվականի սեպտեմբերի 23-ին՝ «Ռասինգի» դեմ խաղում։
«Նյու Յորք Սիթի»
2016 թվականի հունվարի 22-ին Դիեգո Մարտինեսը ազատ գործակալի կարգավիճակով տեղափոխվել է ՄԼՍ-ը ներկայացնող «Նյու Յորք Սիթի» ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1992 ծնունդներ Կատեգորիա:Հուլիսի 5 ծնունդներ Կատեգորիա:Բուենոս Այրես քաղաքում ծնվածներ Կատեգորիա:Ֆուտբոլի պաշտպաններ Կատեգորիա:Նյու Յորք Սիթիի ֆուտբոլիստներ
Բիստրոե (գյուղ, Խարկովի շրջան)
Բիստրոե (Бистре), գյուղ Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Խարկովի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1680 թվականին։
2001 թվականի տվյալներով Բիստրոե գյուղում բնակվում էր 103 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,34 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 302,94 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Խարկովի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1680 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Աստերոիդների ցանկ (146101-146200)
Աստերոիդների ցանկ (146001-146100) * Աստերոիդների ցանկ * Աստերոիդների ցանկ (146201-146300)
|}
Խեվե
Խեվե, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Այնթապի գավառակում ։ Գտնվում էր Այնթափ գյուղաքաղաքից 15 կմ արևելք, Ելմալիի դաշտում ։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Թութաքի շրջանի համայնքներ
(3330) Գանտրիշ
(3330) Գանտրիշ (Gantrisch), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1985 թվականի սեպտեմբերի 12-ին Թոմաս Շիլդկնեխտի կողմից Ցիմերվալդում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 3,147353 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,4926 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,8021 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 2039,47 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,176517 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 10,26° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1985 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Թոմաս Շիլդկնեխտի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Պիտ Մոնդրիան
Պիտ Մոնդրիան (Mondrian, Mondriaan), (իսկականը՝ Պիտեր Կոռնելիս, ), նիդերլանդացի նկարիչ։
Կենսագրություն
Սովորել է Ամստերդամի Գեղարվեստի ակադեմիայում (1892-1897)։ Ապրել է Փարիզում (1909-1914 և 1919-1938), Լոնդոնում (1938-1940), Նյու Յորքում (1940-ից)։ Հոլանդացի նկարիչների և ճարտարապետների «Ստիլ» խմբավորման հիմնադիրներից է (1917, Լեյդեն)։ Կրել է կուբիզմի ազդեցությունը։ Նեոպլատոնականության ոգով «ունիվերսալ ներդաշնակության» ձգտումը արտահայտվել է Մոնդրիանի 1917 թվականից հետո ստեղծած, այսպես կոչված, նեոպլաստիցիստական (աբստրակտ արվեստի առաջին տարատեսակներից) երկարներում, որոնք սպեկտրի հիմնական գույներով, ինչպես նաև սպիտակով (հաճախ գերակշռող), սևով և մոխրագույնով երանգավորված, փոխուղղահայաց եզրագծերով բաժանված տարբեր ուղղանկյուն մարմինների խիստ հավասարակշռված զուգորդումներ են («Կոմպոզիցիա կարմիրով, դեղինով և կապույտով», 1921 թ., Քաղաքային թանգարան, Հաագա, «Կոմպոզիցիա», 1922 թ., Քաղաքային թանգարան, Ամստերդամ)։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հոլանդացի նկարիչներ Կատեգորիա:Թոքաբորբից մահացածներ Կատեգորիա:Ժամանակակից նկարիչներ Կատեգորիա:Հոլանդացի արվեստագետներ
Վան Ժիժի
Վան Ժիժի (王治郅, փին.՝ Wáng Zhìzhì, ), չինացի պրոֆեսիոնալ բասկետբոլիստ, կենտրոնական։ Ներկա պահին հանդես է գալիս Չինաստանի բասկետբոլի ասոցիացիայի (CBA) «Բայի Ռոքեթս» ակումբում։ Նախկինում ելույթներ է ունեցել Բասկետբոլի ազգային ասոցիացիայի (NBA) «Դալաս Մավերիքս», «Մայամի Հիթ» և «Լոս Անջելես Լեյքերս» ակումբներում։ Չինաստանի ազգային հավաքականի կազմում մասնակցել է 2012 թվականին Լոնդոնում անցկացված ամառային օլիմպիական խաղերին, անհատապես լավ խաղ է ցուցադրել, աչքի ընկել տեխնիկական բարձր ցուցանիշներով, սակայն թիմը զբաղեցրել է իններորդ տեղը, որը Չինաստանի հավաքականի համար համարվել է անհաջողություն։
Անձնական կյանք
Որպես իր ծննդյան տարեթիվ՝ Վանը մերթ նշել է 1977, մերթ էլ՝ 1979 թվականը ։ Նա ամուսնացել էՍուն Յանի հետ։ Ամուսնական զույգն ունի մեկ որդի՝ Ջերրի անունով ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1979 ծնունդներ Կատեգորիա:Հուլիսի 8 ծնունդներ Կատեգորիա:Չինացի բասկետբոլիստներ Կատեգորիա:Դալաս Մավերիքսի բասկետբոլիստներ Կատեգորիա:Մայամի Հիթի բասկետբոլիստներ Կատեգորիա:Լոս Անջելես Կլիպերսի բասկետբոլիստներ
Բուրևեստնիկ (գյուղ, Գորոդեցկի շրջան)
Բուրևեստնիկ (Буревестник), գյուղ Ռուսաստանի Նիժնի Նովգորոդի մարզի Գորոդեցկի շրջանի կազմում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Նիժնի Նովգորոդի մարզի Գորոդեցկի շրջանի բնակավայրեր
Վորոժբա (գյուղ, Լեբեդինի շրջան)
Վորոժբա (Ворожба), գյուղ Ուկրաինայի Սումիի մարզի Լեբեդինի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Վորոժբա գյուղում բնակվում էր 1 638 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Սումիի մարզի Լեբեդինի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Լանգենաու (Վյուրտեմբերգ)
Լանգենաու  (Langenau (Württemberg)), կոմունա Գերմանիայի Բադեն Վյուրտեմբերգ երկրամասում։
Մտնում է Ալբ Դունայ շրջանի կազմում։ Բնակչությունը կազմում է 14 516մարդ (ըստ 2010 թվականի դեկտեմբերի 31-ի) ։ Տարածքը կազմում է 75, 00 կմ²։ Պաշտոնական կոդ՝ 08 4 25 072։
ՁԻԱՀ-ի դեմ պայքարի համաշխարհային օր
ՁԻԱՀ-ի դեմ պայքարի համաշխարհային օր, ՄԱԿ-ի միջազգային օր, նշվում է դեկտեմբերի 1-ին։ Առաջին անգամ հռչակվել է 1988 թվականին։ Օրը սահմանվել է ՄԻԱՎ վարակի տարածման հետևանքով առաջացած ՁԻԱՀ-ի համաճարակի մասին իրազեկվածության բարձրացման նպատակով, ինչպես նաև համարվում է այդ հիվանդության զոհերի հիշատակի օր։ Աշխարհի բազմաթիվ պետական, հասարակական և բժշկական կազմակերպություններ այս օրը անցկացնում են տեղեկատվական միջոցառումներով։
Նպատակ
ՁԻԱՀ-ի դեմ պայքարի համաշխարհային օրվա նպատակն է բարձրացնել ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ի վերաբերյալ գլոբալ իրազեկվածությունը և համաճարակի դեմ միջազգային համերաշխության ցուցադրումը։ Այդ օրը պետական և մասնավոր հատվածի գործընկերներին տրամադրվում է պանդեմիայի կարգավիճակի մասին տեղեկատվություն տարածելու և ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ի կանխարգելման և բուժման, ինչպես նաև այդ հիվանդության բարձր տարածվածություն ունեցող երկրներում և ամբողջ աշխարհում հիվանդ մարդկանց խնամքի առավել իրատեսական հնարավորություն։
ՄԱԿ-ի ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ի միացյալ ծրագրի գնահատականներով՝ 15-49 տարեկան 35,7 միլիոն մարդ վարակված է ՄԻԱՎ-ով, որոնցից 26 միլիոնը՝ աշխատող մարդիկ են։ Եթե հաշվարկներում ներառվեն աշխատանքային տարիքի բոլոր կատեգորիաների, այդ թվում՝ մինչև 64 տարեկան անձանց տվյալները, ինչպես նաև բոլոր նրանց, ովքեր աշխատում են ոչ ֆորմալ տնտեսությունում տանը և տնից դուրս, ապա ՄԻԱՎ-ով վարակված մարդկանց թիվը, որոնք պատկանում են աշխատողների կատեգորիային կհասնի 36,5 միլիոնի ։
Պատմություն
ՁԻԱՀ-ի դեմ պայքարի համաշխարհային օրվա նախաձեռնությունն առաջին անգամ մշակվել է 1987 թվականի օգոստոսին Ջեյմս Վ. Բուննի և Թոմաս Նետերի (James W. Bunn, Thomas Netter) կողմից՝ Ժնևում Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության ՁԻԱՀ-ի դեմ պայքարի գլոբալ ծրագրի հանրային տեղեկատվության հարցերով աշխատակիցների կողմից։ ՁԻԱՀ-ի գլոբալ ծրագրի տնօրենը համարվում է Ջոնաթան Մաննը։
ՖԻՖԱ-ի անդամների կոդերի ցանկ
ՖԻՖԱ-ի անդամ երկրների կոդերը, հանդիսանում են ՖԻՖԱ-ի և մայրցամաքային կոնֆեդերացիաների պաշտոնական կոդերը(ԱՖԿ, ԿԱՖ, ԿՈՆԿԱԿԱՖ, ԿՈՆՄԵԲՈԼ, ՕՖԿ, ՈՒԵՖԱ)։ Պաշտոնական մրցաշարերում օգտագործվում է որպես երկրների անունների կարճ տարբերակ։ Այս կոդերը միայն ֆուտբոլում չէ, որ օգտագործվում են։