cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ԽՍՀՄ փլուզում
Բալթյան հանրապետություններ
1990 թվականի մայիսի 8-ին Էստոնիայի ԽՍՀ Գերագույն խորհուրդն օրինագիծ ընդունեց, որով պաշտոնապես հայտարարվեց Էստոնիայի անկախ Հանրապետության՝ 1938 թվականին ընդունած Սահմանադրության վերականգման մասին, որը երկրի անկախացման անցումային շրջանում փոխարինեց 1978 թվականին ընդունված Էստոնիայի ԽՍՀ Սահմանադրությանը ։
Ուկրաինա
1990 թվականի հունվարի 21-ին, Ուկրաինայի ժողովրդական շարժումը («Նառոդնի Ռուխ») «Բալթյան շղթայի» օրինակով Կիև-Լվով-Իվանո-Ֆրանկովսկ ուղղությամբ կազմակերպեց 480 կիլոմետրոց կենդանի շղթա։ Ակցիային մասնակցեցին հարյուր հազարավոր մարդիկ՝ ոգեկոչելով 1918 թվականի Ուկրաինայի անկախության հռչակումը և 1919 թվականի՝ ուկրաինական հողերի միացման (միավորման) ակտը, երբ Ուկրաինայի Ժողովրդական Հանրապետության և Արևմտյան Ուկրաինայի ժողովրդական Հանրապետության միավորումից ձևավորվեց միասնական ուկրաինական պետությունը ։ Հունվարի 23-ին Ուկրաինայի հունա-կաթոլիկ եկեղեցին խորհրդային իշխանություններից կողմից լուծարվելուց ի վեր (1946) գումարեց իր առաջին եպիսկոպոսական ժողովը։ Մարտին Ռուս Ուղղափառ եկեղեցին ինքնավարություն շնորհեց Ուկրաինայի Ուղղափառ եկեղեցուն, որի պատրիարք ընտրվեց Ֆիլարեթը (Դենիսենկո)։ Հունիսի 5-6-ին, Ուկրաինայի ավտոկեֆալ ուղղափառ եկեղեցու առաջին եպիսկոպսական ժողովի ժամանակ Ուկրաինայի Ուղղափառ եկեղեցու ամերիկյան ճյուղի հոգևորական Մստիսլավը (Սկրիպնիկ) ընդտրվեց Ուկրաինայի ավտոկեֆալ ուղղափառ եկեղեցու պատրիարք։ Եկեղեցին շուտով անջատվեց Ռուս Ուղղափառ եկեղեցուց ։
1990 թվականի փետրվարի 9-ին Ուկրաինայի արդարադատության նախարարությունն իրավական կազմակերպության կարգավիճակ շնորհեց Ռուխին։ Այնուամենայնիվ, գրանցումը չափազանց ուշացավ, ինչի պատճառով Ռուխը չկարողացավ առաջադրել սեփական թեկնածուներին մարտի 4-ին կայանալիք խորհրդարանական և տեղական ինքնակառավարման մարմինների ընտրություններին։ Գերագույն խորհրդի (Գերագույն ռադա) ժողովրդական պատգամավորների ընտրություններին Արևմտյան Ուկրաինայի մարզերում որոշիչ հաղթանակ տարան Դեմոկրատական դաշինքի թեկնածուները։ Դեմոկրատական դաշինքին ընձեռվեց նորաստեղծ խորհրդարանի 450 տեղերից մոտ 90-ը։ 1990 թվականի ապրիլի 6-ին Լվովի քաղաքային խորհուրդը քվեարկությամբ ընդունեց Սուրբ Գևորգի տաճարը Ուկրաինայի հունա-կաթոլիկ եկեղեցուն վերադարձնելու մասին որոշումը։ Ռուս Ուղղափառ եկեղեցին հրաժարվեց տեղի տալուց։ Ապրիլի 29-30-ը Ուկրաինայի Հելսինկյան խումբը լուծարվեց և ձևավորեց Ուկրաինայի հանրապետական կուսակցությունը։ Մայիսի 15-ին տեղի ունեցավ նոր խորհրդարանի հիմնադիր նիստը։ Պահպանողական կոմունիստների դաշինքը զբաղեցնում էր 239 տեղ, իսկ Դեմոկրատական դաշինքը, որը վերածվեց Ազգային խորհրդի, ուներ 125 պատգամավոր։ Հունիսի 4-ին Ուկրաինայի Կոմկուսի ղեկավար Վլադիմիր Իվաշկոն ընտրվեց ձայների 60 տոկոսով, քանի որ ավելի քան 100 ընդդիմադիր պատգամավորներ բոյկոտել էին ընտրությունները։
1990 թվականի հունիսի 22-ին, հաշվի առնելով խորհրդարանում իր դեմ ձևավորված ընդդիմությունը, Վլադիմիր Իվաշկոն հետ վերցրեց իր թեկնածությունը Ուկրաինայի Կոմկուսի ղեկավարի ընտրություններում։ Ստանիսլավ Հուրենկոն ընտրվեց ԿԿ առաջին քարտուղար։ Հուլիսի 11-ին, ԽՄԿԿ ԿԿ գլխավոր քարտուղարի տեղակալ ընտրվելուց հետո, Իվաշկոն հրաժարվեց Ուկրաինայի խորհրդարանի (Գերագույն ռադա) նախագահի պաշտոնից։ Մեկ շաբաթ անց խորհրդարանը ընդունեց իվաշկոյի հրաժարականը։ Հուլիսի 16-ին, խորհրդարանը ճնշող մեծամասնությամբ (355 կողմ և 4 դեմ) հաստատեց Ուկրաինայի պետական ինքնիշխանության մասին հռչակագիրը, որով պիտի հիմք դրվեր Ուկրաինայի անկախության հռչակմանը։ Խորհրդարանի որոշմամբ, հուլիսի 16-ը դարձավ Ուկրաինայի ինքնիշխանության հռչակման օրը։ Հուլիսի 23-ին Գերագույն ռադայի նախագահ ընտրվեց Լեոնիդ Կրավչուկը։ Հուլիսի 30-ին Խորհրդարանը «զինվորական ծառայության մասին» բանաձև ընդունեց, որով ուկրաինացի զինվորներին կարդադրվեց ազգային հակամարտությունների գոտիներից (ինչպիսիք էին, օրինակ, Արցախում շարունակվող գործողությունները) վերադառնալ Ուկրաինա։ Օգոստոսի 1-ին խորհրդարանը, ձայների ճնշող մեծամասնությամբ, քվեարկեց Չեռնոբիլի ատոմակայանի աշխատանքը վերջնականապես դադարեցնելու օգտին։ Օգոստոսի 3-ին Ուկրաինայի տնտեսական ինքնիշխանության մասին օրինագիծ ընդունվեց։ Սեպտեմբերի 5-ից 7-ը Կիևում անցկացվեց 1932–1933 թվականների Մեծ սովին (Հոլոդոմոր) նվիրված միջազգային գիտաժողով (սիմպոզիում)։ Սեպտեմբերի 8-ին Լվովում անցկացվեց «Երիտասարդությունը Քրիստոսի համար» խորագրով հավաք-երթ (առաջին անգամ 1933 թվականից ի վեր), որին մասնակցեց 40 հազար մարդ։ Սեպտեմբերի 28-30-ը Ուկրաինայի Կանաչների կուսակցությունն անցկացրեց իր հիմնադիր համագումարը։ Սեպտեմբերի 30-ին, շուրջ հարյուր հազար մարդ Կիևում ցույց իրականացրին, որով դեմ արտահայտվեցին Գորբաչովի՝ ԽՍՀՄ-ը նոր համադաշնության մեջ վերակազմակերպելու առաջարկային փաթեթին։ Հոկտեմբերի 1-ին երկրում կրկին ցույցեր սկսվեցին։ Այս անգամ հանրությունը պահանջում էր Կրավչուկի և նախորդ ռեժիմից մնացած Նախարարների խորհրդի ղեկավար (համարժեք այսօրվա վարչապետին) Վիտալի Մասոլի հրաժարականները։ Ուսանողները վրաններ կանգնեցրին Կիևի Հոկտեմբերյան հեղափոխության հրապարակում (ներկայիս Ազատության հրապարակ [Մայդան]) և շարունակեցին մնալ այնտեղ։ Մասոլը հրաժարական տվեց հոկտեմբերի 17-ին։ Հոկտեմբերի 20-ին, 46-ամյա վտարանդիությունից հետ հայրենիք վերադարձավ Կիևի և Համայն Ուկրաինայի պատրիարք Մստիսլավ I-ը, ով հաստատվեց Սուրբ Սոֆիայի տաճարում։ Հոկտեմբերի 23-ին Խորհրդարանը քվեարկությամբ վերացրեց սահմանադրության 6-րդ հոդվածը, որով ԽՄԿԿ-ի համար քաղաքական մենիշխանություն էր սահմանված։
Հոկտեմբերի 25-28-ին Ռուխն անցկացրեց իր երկրորդ համագումարը, որի ժամանակ հայտարարեց, որ իր հիմնական նպատակը երկրի պետականության վերականգնումն է։
Հոկտեմբերի 28-ին ավտոկեֆալ ուղղափառ եկեղեցու հետևորդները Սոֆիայի տաճարի դիմաց բողոքի ցույց կազմակերպեցին, քանի որ ներսում միասին պատարագ էին մատուցում Ռուս Ուղղափառ եկեղեցու նորընտիր պատրիարք Ալեքսեյն ու պատրիարք Ֆիլարեթը։ Նոյեմբերի 1-ին, 1918 թվականի Արևմտյան Ուկրաինայի ժողովրդական Հանրապետության անկախության հռչակման տարելիցի հիշատակման օրերին, Լվովում հանդիպեցին հունա-կաթոլիկ եկեղեցու առաջնորդ Վոլոդիմիր արքեպիսկոպոս Ստերնյուկը և ավտոկեֆալ ուղղափառ եկեղեցու առաջնորդ Մստիսլավ I-ը։
Կենտրոնասիական հանրապետություններ
1990 թվականի Փետրվարի 12–ից 14-ը Տաջիկական ԽՍՀ մայրաքաղաք Դուշանբեում փողոցային անկարգություններ սկսվեցին։ Խռովության ալիքը բռնկվել էր այն ժամանակ, երբ տարեսկզբին Բաքվի հայ բնակչության կոտորածից խուսափելու նպատակով մի քանի հայ ընտանիքներ (ընդհանուր՝ 39 հոգի) տեղափոխվել էին Դուշանբե՝ իրենց հարազատներին հյուրընկալվելու համար։ Տեղացիների շրջանում հրահրիչ տեղեկությունների էին տարածվել, իբր Դուշանբե է տեղափոխվել 2500-5000 հայ փախստական, որոնց բնակարան էր տրամադրվելու բնակֆոնդի պակասորդ ունեցող մայրաքաղաքի նորակառույց թաղամասում։ Հետագայում ցույցերը, որոնք հովանավորվում էին «Ռաստոխեզ» ազգայնական շարժման կողմից, առավել բռնի դարձան։ Ցուցարարները արմատական տնտեսական և քաղաքական բարեփոխումներ էին պահանջում։ Անկարգությունների ընթացքում խաժամուժը հրկիզում էր կառավարության շենքերը, թալանում խանութներ և հիմնարկներ։ Անկարգություններին վերջ դնելու նպատակով Դուշանբե մտցվեցին բանակի և ներքին գործերի ստորաբաժանումներ։ Քաղաքում պարետային ժամ հայտարարվեց։ Անկարգությունների հետևանքով սպանվեց 25 և վիրավորվեց 565 մարդ ։ 1990 թվականի հունիսին Ղրղըզական ԽՍՀ Օշ քաղաքում, որը գտնվում է Ֆերգանայի հովտում՝ Ուզբեկական ԽՍՀ-ի հետ սահմանի անմիջական հարևանությամբ, ինչպես նաև դրա շրջակայքում արյունալի էթնիկական բախումներ տեղի ունեցան ղրղըզական «Օշ Այմաղի» և ուզբեկական «Ադոլաթ» թյուրք-ազգայնական խմբավորումների միջև։ Երկու կողմերն իշխանություններից պահանջում էին որ հենց իրենց համայնքին հատկացվի նախկին կոլտնտեսության հողը, քանի որ Ֆերգանայի հովտում բնակչությունը խիստ արագ էր աճում, և արդեն հողային և ջրային ռեսուրսների սղություն էր նկատվում։ Պաշտոնական գնահատականներով, զոհերի թիվը տատանվում էր 300-ից ավելի քան 600-ի միջև, մինչդեռ ոչ պաշտոնական տվյալները խոսում են ավելի քան 1000 զոհի մասին ։
Թուրքմենական ԽՍՀ-ում «Ագզիբիրլիք» («Միավորում») ազգային-պահպանողական ժողովրդա-դեմոկրատական շարժումը, միավորելով թուրքմեն մտավորականությանը և ազգայնականներին, հանդես եկավ երկրի անկախացման օգտին։ 1989 թվականից ի վեր Աշխաբադում և Կրասնովոդսկում փոքրամասշտաբ հանրահավաքներ էին անցկացվում Թուրքմենստանի անկախացման և թուրքմեներենը երկրի պետական լեզու ճանաչելու համար։ Հանրահավաքներում նաև պահանջում էին, որ Թուրքմենական ԽՍՀ ղեկավարությունը թույլ տա նավթի արդյունահանումից ստացվող եկամուտների մեծ մասը պահել ներսում և «չկերակրել Մոսկվային»։ Թուրքմենստանի ընդդիմադիրներն ու այլախոհներն ակտիվորեն համագործակցում էին Ուզբեկստանի, Ադրբեջանի և Վրաստանի ընդդիմության հետ։ Խորհրդային Թուրքմենստանի կառավարությունը, որը գլխավորում էր Սափարմուրատ Նիյազովը, դեմ էր անկախությանը և ցանկացած առիթով փորձում էր ճնշել թուրքմեն այլախոհներին և ընդդիմադիրներին, սակայն 1990 թվականի հունվարին, Թուրքմենական ԽՍՀ Գերագույն խորհրդի ընտրություններից հետո, բազմաթիվ անկուսակցական այլախոհ գործիչներ խորհրդարանում պատգամավորական մանդատ ստացան։ Վերջիններս իրենց համախոհների հետ միասին հասցրեցին ակտիվորեն մասնակցել երկրի ներքաղաքական կյանքին և իրենց կարծիքը լսելի դարձնել։ Կոմունիստական կուսակցության դերը հատկապես մեծ էր երկրի հարավում և արևմուտքում, որտեղ բնակվում էր ռուսախոս հատվածը։ Խորհրդարանի տեղերի 90%-ը պատկանում էր կոմկուսի ներկայացուցիչներին։ Չնայած այս ամենին, ԽՍՀՄ կազմալուծման ժամանակ Թուրքմենստանում առանձնակի նշանակալիության իրադարձություններ գրեթե չգրանցվեցին։ ԽՄԿԿ-ն Թուրքմենական ԽՍՀ-ը համարվում էր Խորհրդային Միության «ամենաօրինակելի և հավատարիմ հանրապետություններից» մեկը   ։
Մոսկովյան ճգնաժամ
1991 թվականին Նիկոլայ Ռիժկովը հրաժարական տվեց ԽՍՀՄ Մինիստրների խորհրդի նախագահի պաշտոնից։ Խորհրդային Միության վարչապետի նորաստեղծ պաշտոնում Ռիժկովին փոխարինեց Վալենտին Պավլովը։
Բորիս Ելցինը՝ ՌԴ առաջին նախագահ
1991 թվականի հունիսի 12-ին Բորիս Ելցինն ընտրվեց ՌԽՖՍՀ նախագահ՝ ստանալով ընտրողների 57,30 տոկոսի քվեն և ակնհայտորեն գերազանցելով Գորբաչովի նախընտրած թեկնածու, ԽՍՀՄ Մինիստրների խորհրդի նախագահ Նիկոլայ Ռիժկովին, ով, չնայած խորհրդային իշխանությունների աջակցությանը, ստացավ ընտրողների ձայների միայն 16,85 %-ը ։ Ելցինի նախագահ ընտրվելուց հետո Ռուսաստանն իրեն անկախ հռչակեց։ Նախընտրական արշավում Ելցինը քննադատում էր «կենտրոնական բռնապետությանը», սակայն դեռ չէր ներկայացնում երկրում շուկայական տնտեսության իր տեսլականը։
Բալթյան հանրապետություններ
Խորհրդային իշխանությունները տնտեսական և քաղաքական միջոցներով փորձում էին ճնշել բալթյան երկրների ինքիշխանության պայքարը։ 1991 թվականի հունվարի 12-ին, դեռևս ամսվա սկզբից Լիտվա ներխուժած խորհրդային զորքերը, Պետանվտանգության կոմիտեի (ԿԳԲ) «Սպեցնազ» ալֆա ջոկատի հետ միասին, Վիլնյուսում գրավեցին ռազմավարական նշանակության օբյեկտներ, այնուհետև շարժվեցին դեպի Վիլնյուսի հեռուստաաշտարակ։ Ուշ ժամին լիտվացիները դուրս եկան փողոց։ Երբ անզեն քաղաքացիները փորձեցին փակել հատուկջոկատայինների մուտքը հեռուստաաշտարակ, վերջիններս կրակ բացեցին նրանց ուղղությամբ, ինչի հետևանքով զոհվեց 14 քաղաքացի, վիրավորվեցին հարյուրավորներ ։ Հուլիսի 31-ի գիշերը ռուսական ՕՄՕՆ-ը՝ Ռիգայից (որտեղ տեղակայված էր բալթիկայի խորհրդային ռազմական շտաբը) հարձակվեց Մեդինինկայում գտնվող Լիտվայի սահմանապահ անցակետի վրա և սպանեց յոթ ծառայողի ։ Այս իրադարձություններն էլ ավելի թուլացրեցին Խորհրդային Միության դիրքերը միջազգային և ներքին մակարդակներում, ինչպես նաև ավելի մեծ թափ տվին Լիտվայի անկախության վերականգման շարժմանը։ Վեց մարդ սպանվեց հաջորդող մի քանի օրվա ընթացքում, մի քանիսը վիրավորվեցին կրակոցներից կամ ծեծի ենթարկվեցին օմոնականների կողմից։ Զոհերի մեծ մասը սպանվեց հունվարի 20-ին՝ Լատվիայի ՆԳՆ վրա խորհրդային ուժերի հարձակման ժամանակ։
Փետրվարի 9-ին Լիտվայում անցկացվեց անկախության հանրաքվե։ Անկախությանը կողմ քվեարկեցին լիտվացիների 93,2%-ը։
1991 թվականի մարտի 3-ին անկախության հանրաքվե անցկացվեց Էստոնիայում, որին մասնակցում էին նրանք, ովքեր Էստոնիայում ապրել են մինչև խորհրդային բռնակցումը և նրանց հետնորդները, ինչպես նաև Էստոնիայի խորհրդարանի կողմից՝ այսպես կոչված «կանաչ քարտ» ստացածները (անձինք, ովքեր հանդես են եկել ազգային պետականության վերականգնումը սատարելու մասին). : Քվեարկողների 77,8%-ը կողմ է արտահայտվում անկախության վերականգնմանը ։
Օգոստոսյան պուտչի ժամանակ Էստոնիան վերահաստատեց իր անկախությունը։ Պսկովում տեղակայված 76-րդ օդային հարձակման դիվիզիան ուղղարկվեց Տալլին։ Դիվիզիային հրամայված էր տիրանալ Տալլինի հեռուստաաշտարակին՝ հաղորդակցությունները կաթվածահար անելու նպատակով։ 1991 թվականի օգոստոսի 20-ին բազմաթիվ էստոնացիներ շրջապատում են հեռուստաաշտարակը, իսկ նույն օրը, տալլինյան ժամանակով երեկոյան 11:03-ին, երկրի Գերագույն խորհուրդը քվեարկեց Էստոնիայի անկախության վերականգման բանաձևի օգտին ։ Էդգար Սավիսաարը շուրջ տասը րոպե առերեսվեց խորհրդային զորքերի հետ, որից հետո ջոկատը վերջապես նահանջեց հեռուստաաշտարակից։
Օգոստոսյան պուտչ
1991 թվականի օգոստոսի 18-ի լույս 19-ի գիշերը, փոխնախագահ Գենադի Յանաևը, վարչապետ Վալենտին Պավլովը, Պաշտպանության մինիստր Դմիտրի Յազովը, ԿԳԲ-ի նախագահ Վլադիմիր Կիրուչկովը և այլ բարձրաստիճան պաշտոնյաներ հանդես եկան միութենական պայմանագրի ստորագրման դեմ և կազմեցին Արտակարգ դրության պետական կոմիտեն (ԳԿՉՊ)։ Այդ պահին Գորբաչովն ընտանիքի հետ հանգստանում էր Ղրիմի Ֆորոսի պետական ամառանոցում՝ ամբողջությամբ կտրված արտաքին աշխարհից։ ԳԿՉՊ-ին հաջողվել էր Ֆորոսում հանգստացող Գորբաչովին տնային կալանքի տակ դնել և խզել նրա կապը արտաքին աշխարհի հետ, միաժամանակ հայտարարելով, որ նա հիվանդ է։ ԳԿՉՊ-ին հաջողվել էր նաև ԽՍՀՄ առանձին հատվածներում 6 ամսով հայտարարել արտակարգ դրություն, որն ուժի մեջ էր մտել օգոստոսի 19-ին՝ Մոսկվայի ժամանակով առավոտյան ժամը 4-ին ։
Տեղի ունեցածին Մոսկվայում և այլ խոշոր քաղաքներում հանրությունն արձագանքեց բողոքի հզոր ցույցերով ։ Ելցինին սատարող հազարավոր մոսկվացիներ դուրս եկան Սպիտակ տունը պաշտպանելու, որն այդ պահին Ռուսաստանի ինքնիշխանության խորհրդանշական նստավայրն էր և դիմադրության կենտրոնը։ Սպիտակ տան տարածքում շուտով բարիկադներ հայտնվեցին։ ԳԿՉՊ-ի անդամները ապարդյուն փորձում էին ձերբակալել Ելցինին։ Վերջինս Սպիտակ տան դիմաց զրահամեքենայի վրայից ելույթներ էր ունենում։ Ելցինը ԳԿՉՊ-ի գործողություններին պետական հեղաշրջման պիտակավորում տվեց, այնուհետև դրանք չճանաչելու մասին մի շարք հրամանագրեր հրապարակեց։ Հեղաշրջման առաջնորդների կողմից ուղարկված հատուկ ջոկատայինները Սպիտակ տան մոտ դիրքեր զբաղեցրին, սակայն քաղաքացիական անձնաց հետ ընդհարումներ տեղի չունեցան, անգամ բազմաթիվ ստորաբաժանումներ անցան քաղաքացիների կողմը։
Երեք օր անց, օգոստոսի 21-ին, ժողովրդական զանգվածների սատարումն այդպես էլ չստանալով, պետական հեղաշրջման փորձը ձախողվեց։ Բանակի ստորաբաժանումները դուրսբերվեցին Մոսկվայից։ ԳԿՉՊ-ի անդամները ձերբակալվեցին, իսկ Գորբաչովը դուրս եկավ մեկուսացումից, սակայն սկսեց հետզհետե կորցնել կառավարման լծակները, որոնք արդեն հայտնվում էին Ելցինի և խորհրդային մյուս ղեկավարների ձեռքում։
Փլուզում (օգոստոս-դեկտեմբեր)
1991 թվականի օգոստոսի 24-ին Գորբաչովը հրաժարական տվեց ԽՄԿԿ ԿԿ գլխավոր քարտուղարի պաշտոնից և լուծարեց կառավարության բոլոր կուսակցական միավորները։ Նույն օրը Ուկրաինայի ԽՍՀ Գերագույն խորհուրդն ընդունեց Ուկրաինայի անկախության հռչակագիրը։ Հինգ օր անց՝ օգոստոսի 29-ին, ԽՍՀՄ Գերագույն խորհուրդն անորոշ ժամանակով դադարեցրեց ԽՄԿԿ գործունեությունը միության ողջ տարածքում՝ փաստացիորեն դադարեցնելով Կոմկուսի իշխանությունը ԽՍՀՄ-ում։ Նոյեմբերի 6-ին Ելցինն արգելեց ԽՄԿԿ գործունեությունը Ռուսաստանում։
1991 թվականի վերջին եռամսյակում Խորհրդային Միության կազմալուծումը կտրուկ արագացավ։ Սեպտեմբերի վերջին Գորբաչովն այլևս հնարավորություն չուներ ներազդելու Մոսկվայից դուրս տեղի ունեցող իրադարձությունների վրա։
Սեպտեմբերի 17-ին, հիմք ընդունելով հինգ օր առաջ Անվտանգության խորհրդի ընդունած թիվ 709, 710 և 711 բանաձևերը, ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեան ընունեց թիվ 46/4, 46/5 և 46/6 բանաձևերևը, որոնցով Էստոնիան, Լատվիան և Լիտվան ճանաչվեցին ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ ։
Նոյեմբերի 7-ի դրությամբ արևմտյան մամուլը ԽՍՀՄ-ին անդրադառնալիս հիմնականում օգտագործում էր «նախկին Խորհրդային Միություն» արտահայտությունը ։
Խորհրդային Միության կազմալուծման վերջին փուլը մեկնարկեց 1991 թվականի դեկտեմբերի 1-ին։ Այդ օրը, Ուկրաինայում համաժողովրդական հանրաքվե անցկացվեց, որին մասնակցած ուկրաինացիների 91 տոկոսը դրական արձագանքեց օգոստոսին ընդունված անկախության հռչակագրի հաստատմանը և ԽՍՀՄ-ի կազմից դուրս գալուն։
Դեկտեմբերի 12-ին Ռուսաստանի Գերագույն խորհուրդը պաշտոնապես վավերացրեց բելովեժյան համաձայնագրերը, չեղյալ հայտարարեց 1922 թվականի ԽՍՀՄ կազմավորման վերաբերյալ պայմանագիրը և ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդից հետ կանչեց Ռուսաստանը ներկայացնող պատգամավորներին։ Վավերացման օրինականությունը Ռուսաստանի խորհրդարանի որոշ անդամների շրջանում կասկածներ առաջացրեց, քանի որ ըստ 1978 թվականի ՌՍՖՍՀ սահմանադրության՝ փաստաթղթի քննարկումը պետք է գտնվեր ՌԽՖՍՀ ժողովրդական պատգամավորների համագումարի բացառիկ իրավասության մեջ։ Այնուամենայնիվ առարկումներ չեղան, չնայած լինելու դեպքում էլ խորհրդային կառավարությունը որևէ հարցի շուրջ միջամտություն չէր կարող անել։
1991 թվականի դեկտեմբերի 17-ին Եվրոպական տնտեսական համագործակցությունը Հաագայի համաժողովում Բալթյան և մնացյալ տասներկու խորհրդային հանրապետություններից իննի հետ ստորագրեց Եվրոպական էներգետիկ խարտիայի պայմանագիրը։
1991 թվականի դեկտեմբերի 25-ի երեկոյան, այլևս գյություն չունեցող Խորհրդային Միության նախագահ Միխայիլ Գորբաչովը հեռուստատեսությամբ հրաժարական տվեց։ Գորբաչովը հայտարարեց, որ ԽՍՀՄ նախագահի պաշտոնը նույնպես դադարում է գոյություն ունենալուց, և նրա բոլոր լիազորությունները (այդ թվում՝ միջուկային զինանոցի վերահսկողությունը) փոխանցվում են Բորիս Ելցինին ։ Դեկտեմբերի 25-ի գիշերը` Մոսկվայի ժամանակով ժամը 19։ 32-ին, երբ Գորբաչովը լքեց Կրեմլը, վերջին անգամ իջեցվեց ԽՍՀՄ պետական դրոշը և վերջին անգամ հնչեց ԽՍՀՄ պետական օրհներգը։ ԽՍՀՄ դրոշի տեղում ժամը 23։40-ին բարձրացվեց ռուսական եռագույն դրոշը՝ խորհրդանշելով ԽՍՀՄ լուծարումը։ Նույն օրը ԱՄՆ 41-րդ նախագահ Ջորջ Բուշ ավագը կարճ հեռուստատեսային ելույթ ունեցավ և պաշտոնապես ճանաչեց մնացած 11 հանրապետությունների անկախությունը։
Դեկտեմբերի 26-ին, ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի վերին պալատը` Հանրապետությունների խորհուրդը, որում դեռ պահպանվել էր որոշումներ կայացնելու համար անհրաժեշտ քվորում, ընդունեց թիվ 142-Ն բանաձևը` ԽՍՀՄ գոյության դադարեցման մասին ։ Խորհրդային բոլոր իշխանական օրգանները, որպես միջազգային իրավունքի սուբյեկտ, դադարեցին գոյություն ունենալ դեկտեմբերի 25-26-ին ։ Ռուսաստանի Խորհրդային Ֆեդերատիվ Սոցիալիստական Հանրապետությունը վերանվանվեց Ռուսաստանի Դաշնություն։ Հաջորդ օրը Ելցինը տեղափոխվեց Գորբաչովի նախկին աշխատասենյակ ։ Հաջորդ օրերի ընթացքում առանձին հանրապետություններ ստանձնեցին իրենց երկրների կենտրոնական կառավարության դերը։
Ալմա-Աթայի արձանագրություններում անդրադարձ էր կատարվում նաև բազմաթիվ այլ հարցերի, ինչպիսին օրինակ ՄԱԿ-ի անդամակցությունն էր։ Հատկանշական է, որ Ռուսաստանը լիազորված էր ստանձնելու նախկին ԽՍՀՄ-ի տեղը ՄԱԿ-ում (այդ թվում նրա մշտական տեղը ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդում)։ ՄԱԿ-ում ԽՍՀՄ դեսպանը 1991 թվականի դեկտեմբերի 24-ին Գլխավոր քարտուղարին փոխանցեց ՌԴ Նախագահ Ելցինի ստորագրած նամակը, որով նա տեղեկացրեց, որ Ալմա-Աթայի արձանագրությամբ Ռուսաստանը ԽՍՀՄ իրավահաջորդն է։ ՄԱԿ-ի մյուս անդամ պետությունների կողմից քննարկվելուց հետո, առանց որևէ առարկության, հայտարարությունն ընդունվեց տարվա վերջին օրը` 1991 թվականի դեկտեմբերի 31-ին
Անկախացումների ժամանակագրություն
Չճանաչված կամ մասամբ ճանաչված պետությունները նշված են շեղատառ
Հետխորհրդային ժամանակաշրջան
ԽՍՀՄ փլուզումից ի վեր, Լևադա-կենտրոնի ամենամյա հարցումները ցույց են տվել, որ Ռուսաստանի Դաշնության բնակչության ավելի քան 50 տոկոսը զղջում է Խորհրդային Միության փլուզման համար (բացառությամբ 2012 թվականի)։ Լևադա-կենտրոնի՝ 2018 թվականին անցկացված հարցումը ցույց է տվել, որ ռուսաստանցիների 66%-ը դժգոհ է Խորհրդային Միության անկումից ։ 2014 թվականի հարցման համաձայն, Ռուսաստանի քաղաքացիների 57 տոկոսը զղջում է Խորհրդային Միության փլուզման համար, իսկ 30 տոկոսը՝ ոչ։ Սովորաբար, Լևադա-կենտրոնի հարցումներում ԽՍՀՄ հանդեպ կարոտաբաղձությունը բնորոշ է առավելապես տարեց քաղաքացիներին ։ 2005 թվականի փետրվարին Ուկրաինայում անցկացվել էր համանման հարցում, որի ժամանակ հարցվածների 50%-ը հայտնեց, որ կուզենար ապրել Խորհրդային Միության ժամանակաշրջանում ։ Այնուամենայնիվ, 2016 թվականին անցկացված նմանատիպ հարցման ժամանակ Ուկրաինացի քաղաքացիների ընդամենը 35 տոկոսն էր զղջում ԽՍՀՄ փլուզման համար։
2005 թվականի Ապրիլի 25-ին, Ռուսաստանի Դաշնության նախագահ Վլադիմիր Պուտինը Դաշնային ժողովի ժամանակ խորհրդային Միության փլուզումը ներկայացրեց որպես «դարի ամենամեծ աշխարհաքաղաքական աղետ» ։
2016 թվականի հունվարի 25-ին «Ազգային դաշտ» կուսակցության հերթական հավաքի ժամանակ Պուտինը նշեց, որ կոմունիստական գաղափարախոսությունն իրեն դուր էր գալիս, և կարելի էր համեմատել նույնիսկ Աստվածաշնչի հետ, սակայն խոստովանեց, որ վերապահումներով է մոտեցել Վլադիմիր Լենինի վարած քաղաքականությանը բազմաթիվ հարցերում, ինչպիսին էր, օրինակ, Լենինի վարած ազգային քաղաքականությունը, որի համաձայն՝ սուբյեկտները Խորհրդային Միության կազմի մեջ էին մտնում ենթադրյալ ինքնավարության սկզբունքով և այդ կազմից դուրս գալու իրավունք ունեին Պուտինը նշում էր, որ տվյալ քաղաքականությամբ Լենինը ԽՍՀՄ հիմքում ռումբ էր տեղադրել, ինչն էլ, ի վերջո, պետությունը տարավ դեպի փլուզման ։
Սառը պատերազմի ավարտին և «Երկաթե վարագույրի» վերացմանը հաջորդող տասնամյակների ընթացքում հետխորհրդային պետություններից միայն հինգից վեցին է հաջողվել Արևմուտքի հետ ինտեգրման ուղղի գտնել, մինչդեռ մեծ մասը բազմաթիվ ցուցանիշներով բավականին ետ է մնում, որոշներն էլ այն աստիճանի, որ, ըստ որոշ գնահատումների, 50 տարի կպահանջվի հասնել այնտեղ, որտեղ այդ պետությունները եղել են կոմունիզմի վերացումից առաջ։ Հյուսիսային Կառոլինայի համալսարանի պրոֆեսոր տնտեսագետ Սթիվեն Ռոուզֆիլդի՝ 2001 թվականին պատրաստած աշխատության մեջ նշվում է, որ 1990-ից 1998 թվականներին Ռուսաստանի Դաշնությունում գրանցվել էր 3,4 միլիոն վաղաժամ մահ, որում նա մասամբ մեղադրում էր նաև Լատինական Ամերիկայի, Աֆրիկայի, Արևելյան Եվրոպայի և հետխորհրդային զարգացող երկրների տնտեսական քաղաքականության վերաբերյալ առաջարկված ՝ «Վաշինգտոնյան կոնսենսուս» դոկտրինի «շոկային թերապիային» ։
1959 թվականի հուլիսին, մայրաքաղաք Մոսկվայում անցկացվում էր ամերիկյան արվեստի, նորաձևության, մեքենաշինության, մոդելային առանձնատների և ֆուտուրիստական խոհանոցների ցուցահանդես։ Այն ժամանակվա ԽՄԿԿ Կենտկոմի առաջին քարտուղար Նիկիտա Խրուշչովը և ԱՄՆ փոխնախագահ Ռիչարդ Նիքսոնը սկսեցին բանավիճել կոմունիզմի և կապիտալիզմի մասին (հետագայում հայտնի դարձավ որպես «խոհանոցային բանավեճ»)։ Խրուշչովը Նիքսոնին ասաց, որ նրա թոռներն ապրելու են կոմունիզմի պայմաններում, իսկ Նիքսոնը հակադարձեց, որ Խրուշչովի թոռները կապրեն «ազատության մեջ» ։ 1992 թվականին տված հարցազրույցում Նիքսոնը մեկնաբանեց, որ բանավեճի պահին ինքը համոզված էր, որ Խրուշչովի պնդումը սխալ էր, սակայն վստահ էլ չէր, որ իր պնդումն էր ճիշտ։ Նիքսոնը նշեց, որ, իրադարձությունների բերմամբ՝ նա իսկապես ճիշտ էր, քանի որ Խրուշչովի թոռներն այժմ ապրում էին իր ասած ազատության մեջ՝ նկատի ունենալով նախորդ տարվա ավարտին Խորհրդային Միության փլուզումը։ Խրուշչովի որդին՝ տիեզերական համակարգերի նախագծող, Սոցիալիստական աշխատանքի հերոս (1963) Սերգեյ Խրուշչովը 1990-ական թվականներին արտագաղթել էր Միացյալ Նահանգներ, իսկ 1999-ին ստացել ԱՄՆ քաղաքացիություն ։
Ազգամիջյան հակամարտություններ
ԽՍՀՄ գոյության վերջին տարիներին երկրի տարածքում բորբոքվեցին մի շարք ազգամիջյան հակամարտություններ։ Միության վերջնական կազմալուծումից հետո դրանցից շատերն անմիջապես թևակոխեցին զինված բախումների փուլ․
Սպորտ
Խորհրդային Միության փլուզումը մեծ հետք թողեց նաև մարզական աշխարհում։ Մինչ կազմալուծվելը, ԽՍՀՄ ֆուտբոլի ազգային հավաքականը 13 միավորով գլխավորում էր 1992 թվականի Ֆուտբոլի Եվրոպայի առաջնության (Եվրո-1992) ընտրական փուլի 4-րդ խումբը։ Եվրոպայի առաջնությանը մասնակցելիս այն փոխակերպվեց ԱՊՀ ֆուտբոլի ազգային հավաքականի։ Մրցաշարից հետո նախկին Խորհրդային Հանրապետությունները ձևավորեցին իրենց առանձին ազգային հավաքականները։ Չնայած ԽՍՀՄ հավաքականի ֆուտբոլիստների մեծ մասը ներկայացնում էին Ուկրաինական ԽՍՀ-ը և այլ խորհրդային հանրապետություններ, ՖԻՖԱ-ն որոշեց հավաքականի գրանցած ռեկորդները վերագրել Ռուսաստանին։
ԽՍՀՄ օլիմպիական կոմիտեն իր գործունեությունը դադարեցրեց 1992 թվականի մարտի 12-ին, իսկ դրա հիմքի վրա կազմավորվեց Ռուսաստանի օլիմպիական կոմիտեն։ 1992 թվականի Ալբերտվիլի ձմեռային օլիմպիական խաղերում ԽՍՀՄ նախկին վեց հանրապետությունների (Բելառուս, Հայաստան, Ղազախստան, Ռուսաստան, Ուզբեկստան, Ուկրաինա) մարզիկները հանդես եկան Միացյալ թիմի կազմում, իսկ նույն տարի անցկացված Բարսելոնայի ամառային օլիմպիական խաղերում, նախկին 15 հանրապետություններից Միացյալ թիմի կազմում հանդես եկան 12-ի մարզիկները (Ադրբեջան, Բելառուս, Թուրքմենստան, Հայաստան, Ղազախստան, Ղրղզստան, Մոլդովա, Ռուսաստան, Տաջիկստան, Վրաստան, Ուզբեկստան, Ուկրաինա), միևնույն ժամանակ Լիտվան, Լատվիան և Էստոնիան խաղերին մասնակցեցին առանձին հավաքականներով։ Ձմեռային օլիմպիական խաղերում, նվաճած մեդալների քանակով, Միացյալ թիմը գրավեց երկրորդ (9 ոսկի, 6 արծաթ, 8 բրոնզ), իսկ ամառային խաղերում՝ առաջին տեղը (45 ոսկի, 38 արծաթ, 29 բրոնզ)։ Հավաքականի անդամներն իրենց հատկապես լավ էին դրսևորում մարմնամարզություն, աթլետիկա, ըմբշամարտ և լող մարզաձևերում։
Հետխորհրդային երկրներն առանձին օլիմպիական հավաքականներով սկսեցին հանդես գալ 1994 թվականի Լիլեհամերի ձմեռային և 1996 թվականի Ատլանտայի ամառային օլիմպիական խաղերում։
Հեռահաղորդակցություն
Փլուզումից հետ, Խորհրդային Միության +7 միջազգային հեռախոսային կոդը մինչ օրս օգտագործվում է Ռուսաստանում և Ղազախստանում։ 1993-1997 թվականներին նորանկախ հանրապետությունները ձեռք բերեցին իրենց սեփական հեռախոսային կոդերը։ ԽՍՀՄ համար նախատեսված .su վերին մակարդակի ինտերնետային դոմեյնը մինչ օրս ազատորեն օգտագործվում է նախկին հանրապետությունների տիրույթներում։
Պատմագիտական պարզաբանումներ
Խորհրդային Միության փլուզումը պատմագրության մեջ կարելի է դիտարկել երկու մեթոդաբանական խմբերի՝ ֆունկցիոնալության և կառուցվածքայնության տեսանկյուններից։
Ֆունկցիոնալության տեսանկյունից ենթադրվում է, որ ԽՍՀՄ փլուզումը պարզապես անխուսափելի էր և որոշ անհատների (սովորաբար խոսքը Գորբաչովի և Ելցինի մասին է) վարած քաղաքականությունների և որոշումների պատճառահետևանքային կապի ուղղակի արդյունք էր։
Կառուցվածքայնության գնահատմամբ ԽՍՀՄ փլուզումը վերագրվում էր խոր արմատներ ունեցող կառուցվածքային հիմնախնդիրներին։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Շաբաթվա հոդված նախագծի կաղապարներ Կատեգորիա:ԽՍՀՄ փլուզում Կատեգորիա:ԽՍՀՄ պատմություն ըստ ժամանակաշրջանի Կատեգորիա:1991 ԽՍՀՄ-ում Կատեգորիա:1991 քաղաքականությունում Կատեգորիա:1991 Ադրբեջանում Կատեգորիա:1991 Բելառուսում Կատեգորիա:1991 Էստոնիայում Կատեգորիա:1991 Թուրքմենստանում Կատեգորիա:1991 Լատվիայում Կատեգորիա:1991 Լիտվայում Կատեգորիա:1991 Հայաստանում Կատեգորիա:1991 Ղազախստանում Կատեգորիա:1991 Ղրղզստանում Կատեգորիա:1991 Մոլդովայում Կատեգորիա:1991 Ռուսաստանում Կատեգորիա:1991 Վրաստանում Կատեգորիա:1991 Տաջիկստանում Կատեգորիա:1991 Ուզբեկստանում Կատեգորիա:1991 Ուկրաինայում
Հրաչյա Քոչար
Հրաչյա Քոչար (Հրաչյա Քոչարի Գաբրիելյան, ), հայ արձակագիր, հրապարակախոս, ՀԽՍՀ պետական մրցանակի առաջին դափնեկիր (1967, «Նահապետը» վիպակի համար), ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1934 թվականից։ ԽՄԿԿ անդամ 1939 թվականից։ Գրական անուն է դարձրել հոր անունը։ Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակից։
Կենսագրություն
Ծնվել է Արևմտյան Հայաստանի Բագրևանդ գավառի Գումլուպուճախ գյուղում, որը գտնվում է Նպատ լեռան ստորոտին։ Գաղթի ճանապարհին մահացել է մայրը, 1918 թվականին՝ հայրը՝ հայտնի խմբապետ Քոչոն, ով կռվել է Անդրանիկի ջոկատում։ Փրկվելով թուրքերի կողմից իրականացրած կոտորածներից՝ համագյուղացիների հետ անցել է Արևելյան Հայաստան։ Եղել է գառնարած, հանքափոր Ալավերդու հանքերում։ Այնուհետև տեղափոխվել է Երևան, ընդունվել Երևանի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետ։
Առաջին պատմվածքը՝ «Խաջե», լույս է տեսել 1931 թվականին, «Նոր ուղի» ամսագրում։ 1934 թվականին խմբագրել է քրդերեն «Ռյա թազա» թերթը։ 1939 թվականին, կուսակցական տույժ ստանալուց հետո, մնացել է անաշխատանք, ապա Մարտիրոս Սարյանը նրան տեղավորել է իր ղեկավարած Պատմական հուշարձանների պահպանության կոմիտեում։ Ոտքով շրջել ու ուսումնասիրել է հայկական վանքերի ու մատուռների վիճակը, և այդ աշխատանքներն ամփոփել «Գորիսի և Սիսիանի շրջանների ալբոմ-ուղեցույցի» մեջ։ 1941-1945 թվականներին ծառայել է ԽՍՀՄ բանակում, մասնակցել Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին։ 1942 թվականին լույս է տեսել «Հերոսների ծնունդը», իսկ մեկ տարի անց՝ «Նախօրյակին» պատերազմական ակնարկների և պատմվածքների ժողովածուները։ Ռազմաճակատային պատմվածքների մեջ առանձնանում է «Գեներալի քույրը» պատմվածքը, որն առաջին անգամ տպագրվել է 1945 թվականին, «Պրավդա» թերթում։ Հետագայում այս պատմվածքը թարգմանվել է աշխարհի 24 լեզուներով, ներառվել խորհրդահայ դասագրքերի ծրագրերում։ Ստեղծել է «Մեծ տան զավակները» երկհատոր վեպը։ Կյանքի վերջին տարիներին տպագրել է «Սպիտակ գիրքը», որում զետեղված «Նահապետը», «Կարոտը» և «Եփրատի կամրջին» վիպակներն արձակագրի լավագույն գործերն են։ 1946—1951 թվականներին եղել է Հայաստանի գրողների միության վարչության քարտուղար, «Սովետական գրականություն» ամսագրի խմբագիր, 1954 թվականին՝ «Ոզնի» երգիծական հանդեսի խմբագիր։ Գրել է «Հյուսիսային ծիածան» (Հայֆիլմ, 1961) կինոնկարի սցենարը։ Նրա ստեղծագործությունները թարգմանվել են ռուսերեն և այլ լեզուներով։ Մահացել է Երևանում ։
Երկերի մատենագիտություն
== Թարգմանություններ =
Ալաբալըղ (գետակ)
Ալաբալըղ, գետակ Ճորոխի ավազանում, Օլթի գետակի օժանդակը ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Թուրքիայի գետեր Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի գետեր
Սիռվակու
Սիռվակու (Sirvaku), գյուղ Էստոնիայի Տարտումաա նահանգի Կամբյա շրջանում։
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 76 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Տարտումաա նահանգի Կամբյա շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղեր
Խոդաչկի
Խոդաչկի (Ходачки), գյուղ Ուկրաինայի Ժիտոմիրի մարզի Կորոստենի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Խոդաչկի գյուղում բնակվում էր 165 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,817 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 201,96 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Ժիտոմիրի մարզի Կորոստենի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Կարգալոզի
Կարգալոզի (Каргалозы), գյուղ Ռուսաստանի Լենինգրադի մարզի Վոլոսովսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 3 մարդ։
Չետվերտինսկի (Վերխնեդոնսկի շրջան)
Չետվերտինսկի (Четвертинский), գյուղակ (խուտոր) Ռուսաստանի Դաշնության Ռոստովի մարզի Վերխնեդոնսկի շրջանում։ Մտնում է Շումիլինսկի գյուղական համայնքի կազմի մեջ։
Կարգալոզի
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Լենինգրադի մարզի Վոլոսովսկի շրջանի բնակավայրեր
Չետվերտինսկի (Վերխնեդոնսկի շրջան)
Կատեգորիա:Ռոստովի մարզի Վերխնեդոնսկի շրջանի բնակավայրեր
Սար-Չուլջուկ
Սար-Չուլջուկ (Сар-Чульджук), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Ալթայի երկրամասում, Ալթայի Հանրապետությունում։ Գետաբերանը տեղակայված է Չույա գետի ձախ ափով՝ 39 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը 13 կմ է։
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Վերին Օբի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը Օբ գետն է, գետի ենթաավազանը Բիա և Կատուն գետերն են։ Գետի գետային ավազանը (Վերին) Օբ գետն է՝ մինչև Իրտիշի հետ միախառնման կետը։ Տվյալներն ըստ ջրային ռեսուրսների ֆեդերատիվ տեսչության
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր Կատեգորիա:Վերին Օբի ավազանային շրջանի գետեր
Բուրտի (գյուղ, Նովի Սանժարիի շրջան)
Բուրտի (Бурти), գյուղ Ուկրաինայի Պոլտավայի մարզի Նովի Սանժարիի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Բուրտի գյուղում բնակվում էր 103 մարդ։
Ինչ հրաշալի խաղ է
«Ինչ հրաշալի խաղ է» («Какая чудная игра»), ռեժիսոր Պյոտր Տոդորովսկու գեղարվեստական ֆիլմը (դրամա)։
Ֆիլմը նկարահանվել է դերասան Նիկոլայ Ռիբնիկովի հետ տեղի ունեցած իրական իրադարձությունների հիման վրա ։ Իրականում խաղարկման մասնակիցներին ցանկացել են հեռացնել կոմերիտմիությունից և ինստիտուտից, սակայն բուհի ղեկավարությունը ընդդիմացել է, և նրանք միայն արժանացել են նկատողության ։
Սյուժե
1950-ականների սկիզբ, Մոսկվա։ Արվեստի ինստիտուտի քաղաքամերձ հանրակացարանում ապրում են ուրախ, թեև կիսաքաղց ուսանողներ, որոնք տաղանդավոր են, հնարամիտ, հակված են իմպրովիզացիայի և տարբեր կատակների, այդ թվում՝ քաղաքական երանգավորում ունեցող։ Բավական վտանգավոր կատակը, որի ժամանակ ուսանող Ռիբկինը, ընդօրինակելով հաղորդավար Յուրի Լևիտանի ձայնը, ռադիոյով հայտարարում է գրանցման չեղարկման, ապրանքների գների անհավատալի իջեցման, խոսքի ու դավանանքի ազատության ներմուծման, արտասահման ազատ ելքի թույլտվության և այլնի մասին։ Դրա համար չորս ուսանողներ, որոնք ներգրավված են եղել այդ կատակի կազմակերպման մեջ, ձերբակալվում են և գնդակահարվում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսական ֆիլմեր Կատեգորիա:1995 ֆիլմեր Կատեգորիա:Ռուսական դրամա ֆիլմեր Կատեգորիա:Ռուսերեն ֆիլմեր Կատեգորիա:«Մոսֆիլմ» ստուդիայի ֆիլմեր
Պրոպին
Պրոպին (մեթիլացետիլեն), C3H4 քիմիական բանաձևով ալկին, նորմալ պայմաններում տհաճ հոտով հեշտ բռնկվող անգույն գազ է։ Օգտագործվում է հրթիռների վառելիքի մեջ։
Ստացում
Արդյունաբերությունում պրոպին ստանում են մագնեզիումի կարբիդի հիդրոլիզից
Պրոպին հնարավոր է նաև ստանալ կալիումի հիդրօքսիդի սպիրտային լուծույթով 1,2-դիբրոմպրոպանի CH3CHBr—CH2Br դիդեհիդրոհալոգենացումից։
Քիմիական հատկություններ
Պրոպինին բնորոշ են ալկինների բնութագրական ռեակցիաները։ Պրոպինը հեշտությամբ տալիս է միացման ռեակցիաներ։ Պրոպինը հեշտությամբ հիդրատացվում է սնդիկի աղերի ներկայությամբ (Կուչերովի ռեակցիա) և արդյունքում առաջանում է ացետոն։
Պրոպինին բնորոշ են նաև թթվային հատկություններ, օրինակ՝ Ag(I) և Cu(I) աղերի ամոնիակային լուծույթներով անցկացնելիս առաջանում են ացետիլենիդներ ։
Սիլիկատների ներկայությամբ պրոպինը կարող է իզոմերվել ալլենի։
Կոնցենտրիկ ծծմբական թթվի ազդեցությամբ պրոպինը տրիմերվում է՝ առաջացնելով 1,3,5-տրիմեթիլբենզոլ։
Ուլտրամանուշակագույն ճառագայթներով ճառագայթելու դեպքում պրոպինը ենթարկվում է պոլիմերման ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ալկիններ
Թրիալեթ (հուշարձանախումբ)
Թրիալեթ, հնագիտական հուշարձանների խումբ Վրաստանում, նախկին Ծալկայի շրջանում։ 1936-1940 թվականներին և 1947-1948 թվականներին պեղել է Վրաստանի պետական թանգարանի արշավախումբը՝ Բ. Ա. Կուֆտինի ղեկավարությամբ։ Հայտնաբերվել են ուշ քարի դարից մինչև վաղ միջնադարի հուշարձաններ։ Առավել ուշագրավ է միջին բրոնզի դարի (մ.թ.ա. 2-րդ հազարամյակ) մշակույթը։ Դամբարանաբլուրներում (երբեմն՝ մոտ 100մ տրամագծով) պեղվել են քարակույտով կամ հողաթմբով ծածկված անհատական թաղումներ։ Որոշ մեծ դամբարանախցեր կառուցապատված են սալաքարերով և հիշեցնում են թաղումնային սրահներ (մինչև 175 մ2 տարածքով)։ Թրիալեթում մեծ մասամբ դիակիզել են։ Թաղել են փայտե պատգարակների, երբեմն՝ քառանիվ սայլերի վրա։ Գտնվել են կիսաթանկարժեք քարերով զարդարված ոսկե և ծիսական տեսարաններով արծաթե գավաթ, պղնձե, բրոնզե, կավե, քարե կենցաղային առարկաներ։ Թրիալեթի դամբարանաբլուրների մշակույթը մոտ է Սևանի ավազանի (Լճաշեն և այլն), Լոռու (Վանաձորի դամբարանաբլուր) մշակույթներին, ընդհանուր գծեր ունի համապատասխան ժամանակաշրջանի առաջավորասիական մշակույթի հետ։
Կատեգորիա:Նախնադարյան Վրաստան Կատեգորիա:Վրաստանի հուշարձաններ Կատեգորիա:Եվրոպայի հնագիտական մշակույթներ
Սոմալի (թերակղզի)
Էկոլոգիա
Այս թերակղզում են գտնվում ազգային պարկեր և միջազգային նշանակության արգելոցներ։ Սակայն Սոմալի թերակղզու տարածքը լրջորեն տուժում է արոտավայրերի կորստից։ Սկզբնական արեալից մնացել է միայն 5%-ը։ Իսկ Սոկոտրայում բնությանը սպառնում է մեկ այլ լուրջ վտանգ` ենթակառուցվածքների զարգացումը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Աֆրիկայի թերակղզիներ Կատեգորիա:Պատմական մարզեր
12 աթոռ (ֆիլմ, 1971)
«12 աթոռ» (12 стульев), Իլյա Իլֆի և Եվգենի Պետրովի համանուն վեպի էկրանավորումը՝ երկու մասով («Սառույցը շարժվեց» և «Նիստը շարունակվում է»), նկարահանված 1971 թվականին, ռեժիսոր Լեոնիդ Գայդայի կողմից։ Կինոթատրոններում ֆիլմի պրեմիերան տեղի է ունեցել 1971 թվականի հունիսի 21-ին։ Օստապ Բենդերի կերպարը ֆիլմում մարմնավորել է Արչիլ Գոմիաշվիլին։
Սյուժե
Հեղափոխության ժամանակ և դրան հետևած կարճատև ռազմական կոմունիզմի ընթացքում, շատերը թաքցնում էին իրենց գանձերը` որքան հնարավոր է ապահով տեղում։ Եվ ահա Իպոլիտ Մատվեևիչ Վորոբյանինովը` Ստարգորոդի նախկին ազնավականության առաջնորդը և աշխարհիկ առյուծը, այժմ (1927) ԶԱԳՍի պարկեշտ գործակալը, տեղեկանում է մահացող զոքանչից, որ նա, 150 հազար ոսկյա ռուբլի արժողությամբ իր ադամանդներն ու մարգարիտները թաքցրել է հայտնի վարպետ Գամբսի աշխատանքներից համարվող հյուրասենյակի տասներկու աթոռներից մեկի պաստառի տակ։
Թողնելով ամեն ինչ, Վորոբյանինովը սկսում է աթոռների փնտրտուքը Ստարգորոդում, որտեղ գտնում է իր նախկին դռնապան Տիխոնին։ Այնտեղ նա հանդիպում է երիտասարդ արկածախնդիր, «Մեծ կոմբինատոր» Օստապ Բենդերին։ Վերջինս խաբեությամբ Վորոբյանինովից տեղեկանում է նրա` Ստարգորոդ գալու պատճառի մասին և հանձն է առնում օգնել նրան` 40% պարգևավճարի դիմաց։ Դրությունը չի մեղմացնում նաև այն հանգամանքը, որ Վորոբյանինովի զոքանչի գաղտնիքը լսել էր նաև հայր Ֆեոդոր Վոստրիկովը։
Վորոբյանինովի հիմարության պատճառով, ով ռեստորանում քամուն էր տվել իր փողերը, աճուրդով վաճառվող աթոռների խմբաքանակը վաճառվում է մաս-մաս և «սահում» նրանց ձեռքից։ Այժմ արդեն աթոռները գտնելը հեշտ գործ չէ...
Հերոսների հայտնվելը այլ ֆիլմերում
1980 թ. թողարկվել է «Անցած-գնացած օրերի կատակերգություն» ֆիլմը, որի սցենարի հեղինակներն են Գայդայի նախորդ երեք ֆիլմերի սցենարիստներ Յակով Կոստյուկովսկին և Մորիս Սլաբոդսկոյը։ Ֆիլմում Արչիլ Գոմիաշվիլին և Սերգեյ Ֆիլիպովը վերադարձել են իրենց` Օստապ Բենդերի և Կիսա Վորոբյանինովի համապատասխան կերպարներին։ Յուրի Սարանցևը կրկին հնչյունավորել է Գոմիաշվիլիին։ Ֆիլմում մասնակցություն են ունեցել նաև երկու հերոսներ` փորձառու (Եվգենի Մորգունով) և վախկոտ (Գեորգի Վիցին)։
Հղումներ
Կատեգորիա:1971 ֆիլմեր Կատեգորիա:Լեոնիդ Գայդայի ֆիլմեր Կատեգորիա:Գրական ստեղծագործությունների էկրանավորումներ Կատեգորիա:Խորհրդային կինոկատակերգություններ Կատեգորիա:«Մոսֆիլմ» ստուդիայի ֆիլմեր Կատեգորիա:Ռուսերեն ֆիլմեր Կատեգորիա:Ռուսական կինոկատակերգություններ Կատեգորիա:Ռուսական ֆիլմեր Կատեգորիա:Ֆիլմեր, որոնց գործողությունները տեղի են ունենում 1920-ականներին Կատեգորիա:Ֆիլմեր, որոնց գործողությունները տեղի են ունենում Ռուսաստանում
Քուրդ-իրաքյան հակամարտություն (2017)
2017 թվականի իրաքա–քրդական հակամարտությունը, որը նաև հայտնի է որպես Քիրքուքյան ճգնաժամ, հակամարտություն էր, որի ընթացքում Իրաքի կառավարությունը վերադարձրել էր իր վիճելի տարածքները, որոնք Փեշմերգայի մոտ էին պահվել 2014 թվականին Իրաքի հյուսիսում ԻԼԻՊ-ի հարձակումից հետո։ Հակամարտությունը սկսվել է 2017 թվականի հոկտեմբերի 15-ին ՝ սեպտեմբերի 25-ին Քուրդիստանի անկախության հանրաքվեի արդյունքում առաջացած լարվածությունից հետո։ Իրաքի դաշնային կառավարության և Քուրդիստանի միջև լարվածությունը վերաճել է հակամարտության, երբ Փեշմերգան անտեսել է Իրաքի կառավարական զորքերին Քիրքուքի վերադարձի մասին բազմաթիվ նախազգուշացումները ։ Հակամարտության մի մասը Քիրքուքի համար պայքարն էր, երբ իրաքյան զորքերը վերականգնեցին քաղաքի նկատմամբ վերահսկողությունը։
Հակամարտության արդյունքում Քուրդիստանը հեռացել է իր կողմից պահվող տարածքի 20%-ից ։
Նախապատմություն
Իրաքյան Քուրդիստանի նախագահ Մասուդ Բարզանին նպաստել է 2017-ի սեպտեմբերին Իրաքյան Քուրդիստանի անկախության հանրաքվեի անցկացմանը։ Դա ստիպել Է Իրաքի վարչապետ Հայդեր ալ-Աբադին պահանջել չեղարկել հանրաքվեի արդյունքները և կոչ անել Քուրդիստանի տարածաշրջանային կառավարությանը (ՔՏԿ) երկխոսություն սկսել «սահմանադրության շրջանակներում» ։
Իրաքի հարձակումն ու բախումները
Քրդական Փեշմերգան անտեսել է Իրաքի կառավարության կողմից սահմանված վերջնաժամկետը ՝ վիճելի շրջաններից զորքերը դուրս բերելու համար մինչև 2017 թվականի հոկտեմբերի 15-ը։ Դա հանգեցրել է նրան, որ հաջորդ օրը իրաքյան զորքերն ու Ժողովրդական զորահավաքային ուժերը (ՊՄՈՒ) գրավեցին Քիրքուքը և նրա գավառը։ 15 ժամվա ընթացքում Քիրքուք քաղաքը և հարակից K-1 ավիաբազան հարակից նավթային հանքավայրերի հետ միասին հետ են մղվել իրաքյան զորքերի կողմից ։ Միջազգային կոալիցիան այդ իրադարձությունները բնութագրել է որպես «համակարգված շարժումներ, այլ ոչ թե հարձակումներ», ընդ որում Փեշմերգայի մեծ մասը նահանջել է առանց լուրջ մարտի ։ Հավանաբար, դա կապված էր այն բանի հետ, որ Հերո Թալաբանին, Լահուր Թալաբանին և Բաֆել Թալաբանին (Քրդստանի հայրենասիրական միության ՝ ՊՈՒԿ Թալաբանիի խմբակցության երեք առաջնորդներ) անդրկուլիսյան գործարք են կնքել Ղասեմ Սուլեյմանիի հետ իրաքյան զորքերի առաջնորդների անունից, որտեղ նրանք համաձայնել են առանց մարտի դուրս բերել Թալաբանիի հետ կապված ՊՈՒԿ-ի զինված ուժերը Քիրքուքից ՝ առանց տեղեկացնելու Փեշմերգային, ՊՈՒԿ-ի հրամանատար Ջաֆար Շեյխ Մուստաֆային և ՊՈՒԿ-ի ղեկավար-նախագահ Քոսրաթ Ռասուլ Ալիին   ։ Դա, իր հերթին, հանգեցրել է քրդական պաշտպանության տապալման և ՊՈՒԿ-ի առաջնորդներ Ջաֆար Շեյխ Մուստաֆայի և Քոսրաթ Ռասուլ Ալիի կողմից Թալաբանիի ընտանիքի կողմից դավաճանության մեղադրանքների։ Քիրքուքի համար մարտից ընդամենը մեկ օր առաջ ՔՏԿ-ն և ՊՈՒԿ-ը Դուկանում հանդիպել են և համատեղ պայմանավորվել են պայքարել Քիրքուքի համար ։ Նույն օրը իրաքյան զորքերը հետ են մղել Սալադին նահանգի թուրքոմանական Տուզ-Խուրմաթու քաղաքից ՝ Քիրքուքից 60 կմ դեպի հարավ, ինչպես նաև Դիյալա նահանգի Քիֆրին քաղաքից ։ 2017-ի հոկտեմբերի 17-ին ԻԼԻՊ-ը գրավել է Մահա և Տվելա գյուղերը, որոնք գտնվում են Քիրքուքից հյուսիս ։ Իրաքյան հարձակումը շարունակվել է նաև հետագա նվաճումներով, ներառյալ իրանական սահմանի մոտ գտնվող Խանակինը, ինչպես նաև Ջալավլուն, Բաշիկան և Սինջարը ՝ Սիրիայի ուղղությամբ ։
Իրաքցի զինվորականների 2017 թվականի հոկտեմբերի 18-ի հայտարարությունը հաստատել է, որ Մոսուլի ամբարտակը և Նինվեի նահանգում քրդերի կողմից նախկինում պահվող այլ տարածքներ վերցվել են Փեշմերգայից ։ Իրաքի ոստիկանության սպա Ալի Աքբար Հաֆաջին հայտարարել է, որ ՊՄՈՒ-ի ութ մարտիկներ և Փեշմերգայի մեկ մարտիկ սպանվել են բախումների ժամանակ, որոնք բռնկվել են այն բանից հետո, երբ ՊՄՈՒ-ն անտեսել է Փեշմերգայի նախազգուշացումները Մոսուլի ամբարտակի վրա չհարձակվելու մասին ։
Մինչև 2017 թվականի հոկտեմբերի 19-ը, Էրբիլի նահանգապետի խոսքով, 100 հազար էթնիկ քրդեր փախել են Քիրքուք և Տուզ-Խուրմաթու քաղաքներից իրաքյան զորքերի հաղթանակից հետո, իսկ 18 հազար քրդեր ապաստան են գտել Էրբիլում և Սուլեյմանիայում ։ Հաջորդ օրը Քեմին Հավրամին, ՔՏԿ-ի նախագահ Մասուդ Բարզանիի ավագ օգնական Թվիթերի իր էջում հայտնել է, որ Քիրքուքի 57 000 ընտանիքներ, փախչելով Իրանի և հիմնականում շիա ՊՄՈՒ-ի կողմից առաջացած «բռնությունից, կողոպուտներից և հանցագործություններից», «անհապաղ օգնության» կարիք ունեն Իրաքի Քուրդիստանի տարբեր հատվածներ ժամանելուց և կիսակառույց բնակելի շինություններում թաքնվելուց հետո ։ Քիրքուքի ոստիկանությունը լրատվամիջոցներին կոչ է արել չհրապարակել լուրերը ։ Միավորված ազգերի կազմակերպությունը հայտարարություն է հրապարակել, որում ասված է, որ մտահոգված է քուրդ քաղաքացիական անձանց բռնության և բռնի տեղահանության մասին հաղորդագրություններով և կոչ է արել մեղավորներին պատասխանատվության ենթարկել ։ Այնուհետև հաղորդվել է, որ ՄԱԿ-ի Արտակարգ օգնություն ցուցաբերելու աշխատակիցները հաղորդագրություններ են ստացել այն մասին, որ Տուզ-Խուրմաթու քաղաքում այրվել է 150 և պայթել 11 տուն  ։ ՄԱԿ-ը նշել է, որ վարչապետ Հայդեր ալ Աբադիի կողմից Տուզ-Խուրմաթուում տեղի ունեցած միջադեպերի ճանաչումը, որոնք պայմանավորված են նրանով, որ նա երկու կողմերին ծայրահեղական տարրեր է անվանել, և Իրաքի բանակի կարգուկանոնը վերականգնելու համար Տուզ-Խուրմաթու օգնություն ուղարկելու նրա որոշումը, ինչպես նաև երկրի քաղաքական ղեկավարության և անվտանգության մարմինների խնդրանքները դաշնային և տեղական անվտանգության ուժերին գործել օրենքի տառին համապատասխան և պաշտպանել քաղաքացիական բնակչությանը և քաղաքական առաջնորդներին ։ Վարչապետը սոցիալական ցանցերի սադրիչներին մեղադրել է ենթադրյալ խախտումների մեջ կեղծ տեսանյութեր տեղադրելու համար ։ Nikash կայքը հաստատել է այս կեղծ լուրերի աճը, ինչպես նաև հարյուրավոր կեղծ տեսանյութերը և լուսանկարները։ Երկու կողմերի առաջնորդներն ասում են, որ դա հանգեցնում է Հյուսիսային Իրաքում լարվածության վտանգավոր էսկալացիայի ։
2017 թվականի հոկտեմբերի 19-ին Խանակինում իրաքյան ուժերի դեմ բողոքի ակցիայի ժամանակ մեկ մարդ է սպանվել, երեքը ՝ վիրավորվել։ Քուրդիստանի դրոշներով մոտ 150-200 անզեն երիտասարդներից բաղկացած խումբը բողոքել է ՝ պահանջելով, որ իրաքյան զորքերը լքեն քաղաքը, ասել է Ռուդոու քրդական մեդիա ցանցը ։ Ցույցը փոքր էր, բայց եռանդուն, որը ավարտվեց պարերով։ Շատերն ասում էին, որ իրենք պարզապես ուզում էին, որ տեղի ոստիկանությունը ներկա լինի քաղաքում, և մտահոգված չլինեին քրդերի անկախության համար ավելի լայն քաղաքական պայքարով ։
2017 թվականի հոկտեմբերի 20-ին մեծամասամբ թուրքոմանական Ալթուն-Կուպրի քաղաքում տեղի ունեցավ բախում, երբ իրաքյան զորքերը շարժվեցին դեպի այնտեղ ։ Իրաքի Միացյալ օպերատիվ հրամանատարությունը հայտարարել է, որ Փեշմերգան «Միլան» հրթիռներն օգտագործել է մարտում, ինչը քննադատության է արժանացել Իրաքի կողմից, քանի որ հրթիռները Գերմանիայի կողմից փոխանցվել են «փեշմերգային» ԻԼԻՊ-ի դեմ օգտագործելու համար։ Փեշմերգան հերքել է, որ հրթիռներ են օգտագործել ։ Ավելի վաղ Գերմանիան հայտարարել էր, որ ժամանակավորապես կդադարեցնի Փեշմերգայի քրդական ուժերին մատակարարումը ։ Սակայն մեկշաբաթյա ընդմիջումից հետո մատակարարումները վերսկսվեցին ։ Քրդական աղբյուրները նաև հայտնել են, որ ՊՄՈՒ-ի ավելի քան 150 մարտիկներ սպանվել կամ վիրավորվել են ։ Դա համարվում էր առաջին նշանակալի ճակատամարտը, որտեղ Փեշմերգան լուրջ դիմադրություն ցույց տվեց, իսկ մյուս վիճելի շրջաններում նրանք նահանջեցին իրաքյան զորքերի ժամանումից հետո ։
Հոկտեմբերի 20-ի վերջին իրաքյան զորքերն ամբողջությամբ տիրացան Քիրքուք նահանգին ։ Իրաքի Միացյալ օպերատիվ հրամանատարությունը հերքել է «Հաշդ աշ-Շաաբի» գրոհայինների ներկայությունը Ալթուն-Կուպրիի վրա հարձակված զորքերի շրջանում ՝ պնդելով, որ այդ զորքերը հակաահաբեկչական ծառայության ուժեր են եղել։ Այն հավելել է, որ երկու զինվոր է սպանվել, ևս հինգը վիրավորվել են բախումների ժամանակ, որոնք բռնկվել են, երբ նրանք գրավել են քաղաքը ։
Հետագա իրադարձությունները
2017 թվականի հոկտեմբերի 24-ին Փեշմերգայի ուժերին հաղորդվել էր, որ Մահմուրի անցակետը կփոխանցվի Իրաքի կառավարության և Քրդական տարածաշրջանային կառավարության միջև կնքված համաձայնագրերին համապատասխան։ Սակայն Փեշմերգան հսկիչ անցակետ ժամանումից հետո շրջապատել է իրաքյան զորքերին։ 20 իրաքցի զինվոր է ձերբակալվել, երկուսը սպանվել են, ևս 8-ը վիրավորվել են ։ ՊՈՒԿ-ը մեղադրել է Փեշմերգային ձերբակալվածների նկատմամբ դաժան վերաբերմունքի մեջ ։ Բոլոր իրաքցի զինվորներն ազատ են արձակվել այն բանից հետո, երբ Փեշմերգայի հրամանատարությունը միջամտել է իր տեղական կայազորի գործողություններին, որը գործել է հրամաններին հակառակ ։
2017 թվականի հոկտեմբերի 25-ին ՝ Սիրիայի քրդական ուժերի դուրսբերումից հետո, իրաքյան զորքերը գրավել են Ռաբիա կոչվող Սիրիայի հետ սահմանային անցումը ։ Նույն օրը ՔՏԿ-ն հանդես է եկել հայտարարությամբ ՝ առաջարկելով ճգնաժամի հանգուցալուծման առաջարկի շրջանակում սառեցնել հանրաքվեի արդյունքները։ Հայտարարության մեջ նաև կոչ է արվել դադարեցնել կրակը և բոլոր ռազմական գործողությունները Հյուսիսային տարածաշրջանում ։ Իրաքի վարչապետ Հայդեր ալ Աբադին մերժել է այդ առաջարկը ՝ հավելելով, որ Իրաքի կենտրոնական կառավարությունը «կհամաձայնի միայն հանրաքվեի չեղարկմանը և սահմանադրության պահպանմանը» ։
2017 թվականի հոկտեմբերի 26-ին ՝ ժամը 06:00-ին, Իրաքի դաշնային ոստիկանությունը և ժողովրդական զորահավաքային ուժերը (ՄՄՀ) Զումմարում Փեշմերգայի դիրքերի վրա չորս ուղղություններով հարձակում են սկսել ՝ Բարդիայից և Համադ Աղայից դեպի Այն Ուաիս, Մոշարաֆից Սուֆայայի ուղղությամբ և Ռաբիայից դեպի Մահմուդիա ։ Քուրդիստանի Անվտանգության խորհուրդը հայտարարել է, որ Փեշմերգան ոչնչացրել է երեք տանկ, ԱՄՆ-ին մատակարարվող հինգ «Համմեր» և մեկ «Բարսուկ» և հետ է մղել իրաքյան ուժերի ՝ Ֆայշ-Խաբուրը վերցնելու փորձերը ։ Սակայն իրաքյան ուժերին հաջողվել է վերցնել երկու գյուղ ՝ Ջազրոնիան ու Մահմուդիան, երբ նրանք փորձեցին շարժվել դեպի Ֆայշ-Խաբուր քաղաք, որը գտնվում է իրաքա-սիրիա-թուրքական սահմանի եռանկյունուց ոչ հեռու ։ Մինչդեռ որոշ հաղորդագրություններ մատնանշել են, որ Մասուդ Բարզանին կարող է հայտարարել իր հեռանալու մասին ։
Հոկտեմբերի 27-ին քրդական տարածաշրջանային կառավարությունը հայտարարել է, որ Իրաքյան ուժերն ու Փեշմերգայի քուրդ զինյալները պայմանավորվել են դադարեցնել ռազմական գործողություններն Իրաքի հյուսիսում, չնայած հրադադարի կարգավիճակը պարզ չէ։ CJTF-OIR-ի ներկայացուցիչը ավելի վաղ հայտարարել էր, որ գործարքը վերաբերում է հակամարտության բոլոր ճակատներին։ Սակայն ավելի ուշ նա հերքել է, որ հրադադարը պաշտոնապես համաձայնեցված է եղել ։ Կոալիցիայի ներկայացուցիչ գնդապետ Ջ. Ռայան Դիլոնը հերքել է, որ զինադադար է ձեռք բերվել ՝ հետ կանգնելով երկու կողմերի միջև հրադադարի մասին իր նախորդ հայտարարությունից ՝ գրելով. «Քրդական Ռուդոու հեռուստատեսությանը տված հարցազրույցում ես սխալ եմ ասել, որ իրաքյան և քրդական ուժերի միջև հրադադար է եղել» ։ Ավելի ուշ Իրաքի վարչապետ ալ Աբադին կարգադրել է 24-ժամյա հրադադարի մասին, որպեսզի թույլ տա իրաքյան զորքերի խաղաղ տեղակայումը Քրդստանի հետ սահմանային անցումներում ։
Դեկտեմբերի 6-ին ոստիկանության մայոր Սամեր Աբդել Նաբի Հասանը սպանվել է Քիրքուքում փոխհրաձգության ժամանակ ։ Մեկ օր անց Քիրքուքում կատաղի մարտեր են բռնկվել, որոնց ընթացքում ԴՀԿ-ն գնդակոծել է Իրաքի հակաահաբեկչական ծառայության կենտրոնակայանը ծանր զենքից, ՌՊԳ-ից, նռնակից և հրկիզող զենքերից․ մարտը տևել է մեկ ժամ։ Քիրքուքի ոստիկանության ներկայացուցիչ Աֆրասիա Կամիլ Վայսին հայտարարել է, որ զոհեր չկան, սակայն Քրդական աղբյուրները պնդում են, որ իրաքցի շատ զինծառայողներ սպանվել և վիրավորվել են ։