Գորիսի_շրջան
Պատմական ակնարկ
Գորիսի շրջանի ներկայիս տարածքը, որ գրեթե համընկնում է միջնադարյան Հաբանդին, ապա՝ Բուն Զանգեզուրին, բնակեցված է եղել տակավին անհիշելի ժամանակներից, գոյության համար բարիքներով հարուստ, մեղմ կլիմայով գետահովիտներն ու լեռնահովիտները մարդուն գրավել են դեռևս 4-5 հազարամյակ առաջ։ Հետագայում, երբ ձևավորվեց հայկական պետականությունը, Գորիսի շրջանի տարածքը կազմում էր Հայկական բարձրավանդակի արևելյան կողմում սփռված մի ընդարձակ աշխարհի՝ Սյունիքի բաղկացուցիչ մասը։ Մարզպանության, այնուհետև արաբական տիրապետության շրջանում նա համառորեն մաքառել է՝ պահպանելով ազգային լեզուն և մշակույթը։ Իսկ երբ 10-րդ դարում ստեղծվեց Բագրատունյաց թագավորությունը և Սյունյաց իշխանությունը մտավ նրա քաղաքականության ոլորտը, Բուն Զանգեզուրի մի շարք բնակելի կենտրոններ ձեռք բերեցին կարևոր դիրք։ 896-906 թվականներին կառուցվեց Տաթևի վանքը։ 10-11-րդ դարերում բարձրացան Բղենո-Նորավանքը, Շնհերի վանքը։ Տնտեսական ու մշակութային վերելքին մեծ հարված հասցրին սելջուկները, որոնք Զանգեզուր ներխուժեցին 11-րդ դարում 70-ական թվականներին։ 12-րդ դարում Զանգեգուրում ապաստան գտավ միջտոհմական պայքարում պարտված՝ իշխանական Օրբելյան տոհմը, որը ձուլվելով տեղական իշխանական տներին՝ ստանձնեց ղեկավար դեր։ Սյունիքի իշխաններին՝ Օրբելյաններին ու Պռոշյաններին, Զաքարյանների օգնությամբ հաջողվեց երկրամասը ազատել սելջուկներից և հաստատել իրենց իշխանությունը։ 13-14-րդ դարերում տեղի ունեցան նոր ասպատակություններ, հեռավոր մոնղոլա-թուրքեստանյան տափաստաննրից արշավելով՝ երկիր ներխուժեցին վաչկատուն, ընչաքաղց մոնղոլական, թուրք-թաթարական հորդաները, որոնք Սյունիքի բնակչության մի զգալի մասին ստիպեցին լքել հարթավայրերը, ապաստանել լեռնային հովիտների դժվարամատույց բարձունքներում։ Սակայն նույնիսկ Լենկթեմուրը անզոր գտնվեց բնաջնջելու հազարամյակներ ի վեր լեռնաշխարհին ապավինած հայությանը։ Սիսականում–Զանգեգուրում պահպանվեցին հայ իշխանական տները և եկեղեցական համայնքները, իսկ 1345 թվականին, Գլաձորի համալսարանի հիման վրա ստեղծվեց Տաթևի համալսարանը։ 1639 թվականին օսմանյան Թուրքիայի և շահական Պարսկաստանի միջև կնքված պայմանագրով Սյունիքը, որի կազմում և Բուն Զանգեզուրը, անցավ Պարսկաստանին։ Բուն Զանգեգուրը մեծ ներդրում կատարեց հայ ժողովրդի ազատագրական շարժման մեջ, որը 18-րդ դարի 20-ական թվականներին ծավալվեց Սյունիքում Դավիթ Բեկի գլխավորությամբ։ Դավիթ Բեկի գործը շարունակեց Մխիթար Սպարապետը։ Ապստամբության ձախողումից հետո պարսիկ և օսմանցի բռնակալներն ավելի ուժեղացրին կեղեքումը՝ հայերին մեղադրելով, որ նրանք հրավիրել են ռուսներին, զինված հրոսակները հարձակվում էին գյուղերի վրա, սպանում, ոչնչացնում մարդկանց, թալանում, հողին հավասարեցնում տները։ Բնիկ բնակչությանը բնաջնջելու այս քաղաքականության հետևանքով շրջանը որոշ չափով նոսրացավ, առանձին վայրերում գերակշռություն ձեռք բերեց օտարամուտ տարրը։ Սակայն, ընդհանուր առմամբ, բնիկները կրկին դիմացան ահեղ արհավիրքին։ Պարսկաստանի տիրապետության շրջանում Գորսիս շրջանի այժմյան տարածքը կազմում էր Տաթևի մահալը։ 1805 թվականին Զանգեզուրի կազմում ժայռաբուրգերն անցավ Ռուսաստանին։ Պատմական այդ ակտը ամրապնդվեց Գյուլիստանի պայմանագրով (1813)։ 1823 թվականին կազմվեց Ղարաբաղի պրովինցիան և Զանգեզուրը մտավ նրա կազմի մեջ։ Տաթևի մահալի գյուղերն էին՝ Շինուհայր (Շնհեր), Խոտ, Հալիձոր, Լոր, Տանձատափ, Գորիս, Կյորու, Խնձորեսկ, Ալիղուլիշեն, Կոռնիձոր, Երիշեն (Գեդիշա), Տեղ, Խնածախ, Ղզըլ-Ղըլաչի։ Բոլորը միասին ունեին 2685 ծուխ։ Մահալի մելիքը մինբաշի (հազարապետ) Քարափոր բնակարան Պողոսն էր՝ Օրբելյանների տոհմից, նստավայրը՝ Տաթևը։ 1841 թվականին մահալի տարածքում կազմվեց Գորիսի գավառամասը, որի կենտրոնը դարձավ Գորիս գյուղը։ Մահալական մելիքությունը պահպանվեց մինչև 1868 թվականի վարչական բաժանումը, երբ ստեղծվեց Ելիզավետպոլի նահանգի Զանգեզուրի գավառը, որի կազմի մեջ մտավ Գորիսի գավառամասը։ 1870 թվականին հիմնադրվեց Գորիս քաղաքը՝ Զանգեզուրի գավառի կենտրոնը։ Ռուսաստանին միանալը առաջադիմական մեծ նշանակություն ունեցավ, ստեղծվեցին զարգացման բարենպաստ պայմաններ։ Մինչ այդ Գորիսի շրջանում տնտեսության մեջ տիրապետողը բնատնտեսությունն է գյուղացիները վճարում էին բազմատեսակ հարկեր։ Ռուսաստանին անցնելուց հետո դրանց մի մասը վերացվեց, մյուս մասն էլ ընդունեց համեմատաբար պարզ ու որոշակի ձև։ Որոշ հստակություն մտցվեց հողատիրության ու հողօգտագործման պայմաններում։ 1846 թվականի դեկտեմբերի 6-ի օրենքով խաների, բեկերի, աղալարների հետ միասին մելիքների սեփականություն համարվեցին բոլոր այն հողերը, որ նրանք տիրում էին Ռուսաստանին անցնելու միջոցին։ Գյուղացին մնաց իր բնակության վայրում՝ ստանձնելով, սակայն, որոշակի պարտականություններ հողատիրոջ նկատմամբ, փաստորեն մնալով կախվածության մեջ։ Հողատերերը Հաճախ ձգտում էին զավթել նաև համայնական հողերը, գյուղացիներից դրանց համար տուրքեր պահանջելով։ Կալվածատերերի դեմ 1849 թվականին ընդվզեցին Տեղ գյուղի բնակիչները, որոնց ելույթը Շուշիի գավառապետը որակեց որպես «ապստամբություն իրենց աղայի դեմ»։ 1860-ական թվականներին գյուղացիական ռեֆորմներից հետո էլ Զանգեգուրում պահպանվեցին հողատիրոջ նկատմամբ հողազուրկ գյուղացու պարտականությունները միայն այն տարբերությամբ, որ այնուհետև դրանց հսկողության իրավունքը հողատերերից անցավ տանուտերերին ու դատարանին, ապա և զասեդատելներին։ Շրջանում հաստատվեցին հողատիրության հետևյալ ձևերը՝ պետական (արքունական), մասնավոր, համայնական, վանքապատկան։ Դրանք հիմնական գծերով պահպանվեցին ամբողջ նախահեղափոխական շրջանում։ 19-րդ դարում, հատկապես դարավերջի երկու տասնամյակում, տնտեսության մեջ որոշակի տեղաշարժ կատարվեց։ Դրան մեծապես նպաստեց Եվլախ–Շուշի–Գորիս–Նախիջևան խճուղին, որը հեռավոր Զանգեզուրը կապեց Թիֆլիս (Թբիլիսի)–Բաքու երկաթգծի հետ՝ խթանելով ապրանքափոխանակությանը։ Ուժեղացավ գյուղի շերտավորումը։ Նահապետական կյանքով ապրող բազմանդամ (երբեմն նույնիսկ 50 և ավելի մարդ) ընտանիքների քայքայմամբ ավելի սրվեց հողազրկությունը, առաջացավ գործազրկություն։ Արտագնացությունը գավառից ընդունեց չտեսնված չափեր։ Հաց վաստակելու հույսով մարդիկ աստանդական կյանք էին վարում նրա սահմաններից շատ հեռու, հասնում Բաքու և Գրոզնի, Թիֆլիս և Բաթում, միջինասիական քաղաքները։ Սերտ կապը արդյունաբերական կենտրոնների, ամենից առաջ պրոլետարական Բաքվի հետ կարևոր նշանակություն ունեցավ Զանգեգուրում, այդ թվում և Գորիսի շրջանում, հեղափոխական շարժման ծավալման համար։ Գորիսի շրջանի աշխատավորության ներկայացուցիչները մարտնչել են հանուն սոցիալիստական հեղափոխության հաղթանակի Բաքվում, Երևանում, Ալեքսանդրապոլում, Թիֆլիսում, Գրոզնիում, Աշխաբադում և այլուր, ակտիվորեն մասնակցել Բաքվի կոմունայի պաշտպանությանը։ 1918 թվականին Գորիսի շրջանում հեղափոխական ազատագրական շարժման մեջ խոշոր դեր խաղացին զանգեզուրցի այն կոմունիստները, որոնք շրջան վերադարձան հեղափոխական կենտրոններից։ Ա․ Ղարագյոզյանի ղեկավարությամբ Գորիսում ստեղծվեց ընդհատակյա գավկոմ։ 1919 թվականի ապրիլին Խնձորեսկում ձևավորվեց շրջանի առաջին սկզբնական կոմունիստական կուսակցական կազմակերպությունը։ Բջիջներ ստեղծվեցին Քարահունջում, Շինուհայրում, Ալիղուլիշենում, Տեղում, Խոտում, Տալիձորում, Տաթևում, Կոռնիձորում, մյուս գյուղերում։ 1918-1919 թվականներին շրջանի աշխատավորները հաջողությամբ կռվում էին թուրք, հրոսակների դեմ, որոնք ձգտում էին զավթել Ղարաբաղից՝ Զանգեզուրի ու Նախիջևանի վրայով դեպի Թուրքիա տանող ճանապարհը։ Նրանք աշխարհազորի առաջին շարքերում էին (1918), երբ գլխովին ջախջախված թուրք, զորքերը դեն նետվեցին Զանգեզուրի սահմաններից։ Դաշնակցական տիրապետության դեմ պայքարը ուժգին թափ ստացավ հատկապես 1920 թվականի գարնանը, երբ 11-րդ կարմիր բանակը մտավ Անդրկովկաս և խորհրդային կարգեր հաստատվեցին Ադրբեջանում։ Գորիսի շրջանը Հայաստանում Մայիսյան ապստամբության կարևոր վայրերից էր։ 1920 թվականի հունիսի վերջերին Զանգեզուր մտավ 11-րդ կարմիր բանակի ջոկատը, որի օգնությամբ աշխատավորները հուլիսի 5-ին Գորիսում տապալեցին դաշնակցականների իշխանությունը և հաստատեցին սովետական կարգեր։ Հակոբ Կամարու (Բեժանյան) ղեկավարությամբ ստեղծվեց հեղափոխական կառավարություն, որի մեջ մտան Մ․ Մկրտչյանը, Ք․ Մկրտչյանը, Մ․ Մաշուրյանը և ուրիշներ։ Հեղկոմի գործունեությունն ընթանում էր ներքին ու արտաքին՝ դժվար պայմաններում։ Դաշնակցականներին հաջողվեց վերահաստատվել Գորիսում, ստեղծել Լեռնային Հայաստանի կառավարությունը, որը նպատակ ուներ օտարերկրյա ինտերվենտների աջակցությամբ արգելակել սովետական իշխանության հաղթանակը Զանգեզուրում։ 1921 թվականի հունիսի վերջերին խորհրդային զորքերի երկու խմբավորում՝ Երևանյան և Ղարաբաղ-զանգեզուրյան, հյուսիս-արմ․ և արլ․ ուղղություններից հարձակման անցան՝ ազատագրելու Զանգեզուրը։ Հուլիսի 2-ին նրանք արդեն Գորիսում էին, 4-ին՝ Տաթևում։ Քաղաքացիական կռիվներից հետո Գորիսի գավառի աշխատավորության անելիքները իրենց արտացոլումը գտան 1922 թվականի հունվարին Կոմկուսի գավառային կազմակերպության 1-ին կոնֆերանսում։ Հարկավոր էր վերացնել սովը, ստեղծել հացի և մթերքների պաշարներ, ապահովել դրանց ճիշտ բաշխումը։ Սովետական պետությունը գյուղացիներին հատկացրեց հացահատիկի սերմացու, գյուղ-գործիքներ։ հետզհետե հաղթահարվեցին տնտեսության վերականգնման դժվարությունները, ավելացան ցանքատարածությունները, բարձրացավ բերքատվությունը։ 1924 թվականին Գորիս գյուղում Ակսել Բակունցը կազմակերպեց գյուղատնտեսական արտել, որը ձեռնամուխ եղավ բարելավելու անասունների տեղական ցեղը։ 1925 թվականին գավառի տնտեսական հիմնական ցուցանիշներով գերազանցեց նախապատերազմյան մակարդակը, պայմաններ ստեղծվեցին գյուղատնտեսության զարգացման համար։ 1928—1929 թվականներին կոլտնտեսային շարժումը տարածվեց շրջանում։ 1931 թվականի ապրիլի 27-ին ուժեղ երկրաշարժը մեծ վնասներ հասցրեց շրջանի գյուղերին։ Բայց պետության օգնության շնորհիվ հնարավոր եղավ դրանք արագորեն վերականգնել։ 1934 թվականին կոլտնտեսություններին էր պատկանում հացահատիկային կուլտուրաների ցանքատարածության 9%-ը։ 1935 թվականին կազմակերպվեց Գորիսի ՄՏԿ-ն, ապա՝ Շինուհայրինը։ 1925 թվականի համեմատությամբ 1940 թվականին ցանքատարածությունները գրեթե կրկնապատկվեցին, զարգանում էր անասնաաահությունը։ Նախապատերազմյան շրջանում որոշ աշխատանք կատարվեց արդյունաբերություն ստեղծելու ուղղությամբ․ գործարկվեցին աղյուսի գործարանը (1931) և Բայանդուրի (այժմ՝ Վանատուր) պանրագործարանը։