cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Անտոնինա Մակարովնա Մակարովա
Կյանք պատերազմին
Մակարովան հաճախ է եղել տեղի երաժշտական ակումբում, որտեղ մեծ քանակությամբ ալկոհոլ է օգտագործել և տեղացի մի քանի այլ աղջիկների հետ ինտիմ կապի մեջ է մտել ոստիկանության և գերմանացի զինվորների հետ, հաճախ փողի դիմաց։ Աղջիկների հետ ընկերական հարաբերություններ չէր ունեցել ։ Նման անշնորհք կյանքը հանգեցրել է նրան, որ 1943 թվականի ամռանը Մակարովան տեղափոխվել է գերմանական թիկունքային հոսպիտալ՝ սիֆիլիսից բուժվելու համար, ինչի պատճառով խուսափել է պարտիզանների և Կարմիր բանակի գրավումից, որոնք սեպտեմբերի 5-ին ազատել են Լոկոտըը։ Թիկունքում Մակարովան սիրավեպ է սկսել գերմանացի ավագ խոհարարի հետ, որը նրան իր վագոնային գնացքով գաղտնի տարել է Ուկրաինա, իսկ այնտեղից՝ Լեհաստան։ Այնտեղ եֆրեյտորին սպանել են, իսկ Մակարովային գերմանացիները ուղարկել են Քյոնիգսբերգ համակենտրոնացման ճամբար ։ Երբ 1945 թվականին Կարմիր բանակը գրավել էր քաղաքը, Մակարովան իրեն խորհրդային բուժքրոջ տեղ էր դրել գողացված ռազմական տոմսի շնորհիվ, որում նշել էր, որ 1941-1944 թվականներին աշխատել է 422-րդ սանիտարական գումարտակում, և բուժքույր է աշխատել խորհրդային շարժական հոսպիտալում։ Այստեղ էլ նա ծանոթացել է քաղաքի գրոհի ժամանակ վիրավորված երիտասարդ սերժանտ Վիկտոր Գինզբուրգի հետ։ Արդեն մի քանի օր անց նրանք ամուսնացել են, Անտոնինան վերցրել է ամուսնու ազգանունը ։
Հետագա ճակատագիր
Նորապսակները սկզբում ապրել են Կալինինգրադի մարզում, ավելի ուշ հաստատվել են Լեպելում (Բելառուսական ԽՍՀ)։ Գինզբուրգը գալիս էր Պոլոցկից, նրա ամբողջ ընտանիքը սպանվել էր պատժիչներով ։ Նրանք երկու դուստր են ունեցել։ Անտոնինան և նրա ամուսինը վայելում էին իրենց հարգանքն ու արտոնությունները՝ որպես պատերազմի վետերաններ, պարգևատրվել են մի քանի շքանշաններով, նրանց լուսանկարները ցուցադրվել են տեղի թանգարանում։ Կինը հանդիպել է դպրոցականների հետ պատերազմի մասին հիշողությունը պահպանելու շրջանակում ։ Նրա իսկական ինքնության մասին չգիտեին ոչ ամուսինը դուստրերի հետ, ոչ էլ ծանոթ ընտանիքները։ Մակարովայի լուսանկարները բացահայտելուց հետո շտապ հեռացվել են թանգարանից և հանվել թանգարանային ֆոնդերից ։
Գինզբուրգը տեղական կարի ֆաբրիկայում աշխատել է որպես վերահսկող, որտեղ իրականացրել է արտադրանքի որակի հսկողություն։ Նա համարվում էր պատասխանատու և բարեխիղճ աշխատող, նրա լուսանկարը հաճախ հայտնվում էր տեղի պատվո տախտակի վրա։ Բացի այդ, Անտոնինան աշխատելով այդքան երկար տարիներ, ընկերներ ձեռք չէր բերել։ Ֆաինա Տարասիկը, որն այն ժամանակ գործարանի կադրերի բաժնի տեսուչն էր, հիշում էր, որ գործընկերը շատ փակ, քիչ խոսուն էր և կոլեկտիվ հավաքների ժամանակ փորձում էր հնարավորինս քիչ ալկոհոլ օգտագործել։ Հավանաբար, նա վախենում էր խոսել։ Կինը հետագայում պատմում էր. «Հնարավոր չէ միշտ վախենալ։ Առաջին տասը տարին ես սպասում էի դռան թակոցներին, իսկ հետո հանգստացա։ Չկա այնպիսի մեղք, որ մարդուն ողջ կյանքի ընթացքում տանջի» ։
Հետաքննություն
Պետանվտանգության մարմինները սկսել են կոլաբորացիոնիստուհուն որոնել անմիջապես այն բանից հետո, երբ Լոկոտը ազատ է արձակվել գերմանացիներից։ Սակայն փրկված բնակիչները կարողացել են քննիչներին հայտնել նրա մասին չափազանց ժլատ տեղեկություններ, քանի որ նրանք բոլորը նրան ճանաչել են միայն որպես «Տոնկա-գնդացրորդուհի»։ Մյուս նմուշներից, որոնք կոչվում են «ծանր և ծակող հայացք», տարիքը մոտավորապես 21 տարի է, հավանաբար, մոսկվացի, մուգ մազերով, ճակատին ծալված ։ Նրան փնտրում էին գերիների և վիրավորների շրջանում, վարկած էր առաջ քաշվել, թե նրան սպանել են կամ էլ արտասահման են տարել գերմանական հատուկ ծառայությունները ։
Որոնումները ձգվել են 30 տարով։ Ինչպես հիշում էր ՊԱԿ քննիչ Պյոտր Գոլովաչովը, որը զբաղվում էր նացիստական հանցագործների որոնմամբ, աշխատակիցները «գործը ժառանգաբար էին հանձնում»։ Պարբերաբար այն հայտնվել է արխիվներում, սակայն կրկին բացվել է հերթական կոլաբորացիոնիստի ձերբակալությունից հետո ։ Միայն 1976 թվականին գործը շարժվել է մեռյալ կետից, երբ Բրյանսկում քաղաքային հրապարակում մի տղամարդ բռունցքներով հարձակվել է ոմն Նիկոլայ Իվանինի վրա, որում ճանաչել է Լոկոտոյի բանտի ղեկավարին գերմանական օկուպացիայի ժամանակ։ Իվանինը, որը թաքնվում էր այս ամբողջ ընթացքում, չի հրաժարվել և մանրամասն պատմել է իր այն ժամանակվա գործունեության մասին, միաժամանակ հիշատակելով նաև կին դահիճին, որի հետ նա կարճատև սիրավեպ է ունեցել։ Եվ չնայած նրան, որ նա սխալմամբ քննիչներին անվանել է նրա անունը որպես Անատունինա Անատոլևնա Մակարովա, այդ տեղեկատվությունը ՊԱԿ-ին թույլ է տվել սկսել ստուգել համապատասխան տարիքի ԽՍՀՄ քաղաքացուհիներին՝ Անտոնինա Մակարովա անունով (ընդամենը մոտ 250 մարդ)։ Ստուգումն արդյունք չի տվել. նրանց անհրաժեշտ կինը չի հայտնվել կասկածյալների ցուցակում, քանի որ քննությամբ քննվել են միայն այն կանայք, որոնք այդ անվան տակ գրանցվել են ծննդյան ժամանակ։ Անտոնինա Գինզբուրգը ծննդյան ժամանակ գրանցվել է Պանֆիլովա անվան տակ ։
Սկզբում քննիչները սխալմամբ դուրս են եկել մեկ այլ Անտոնինա Մակարովայի հետքի վրա, որը ապրում էր Սերպուխովում։ Իվանինը համաձայնել է ճանաչել, և նրան բերել են Սերպուխով և բնակեցրել տեղի հյուրանոցում։ Հաջորդ օրը նա ինքնասպան է եղել իր սենյակում՝ չբացահայտված պատճառներով։ Ավելի ուշ ՊԱԿ-ը գտել է մյուս փրկված վկաներին, որոնք Պալաչին ճանաչում էին դեմքով, սակայն նրանք բոլորը հաստատել են, որ դա այն կինը չէ, այդ պատճառով որոնումները սկսվել են նորից ։
Անտոնինայի իսկական ազգանունը հայտնի է դարձել, երբ նրա եղբայրներից մեկը, որը Տյումենում էր ապրում, լինելով ԽՍՀՄ պաշտպանության նախարարության աշխատակից, 1976 թվականին արտասահման մեկնելու համար հարցաթերթիկ է լրացնել ։ Դրանում նա նշել է, որ վեց եղբայր և քույր ունի, բոլորն էլ Պանֆիլովայի ազգանունն են կրում, բացի մեկ քրոջից՝ Անտոնինա Գինզբուրգից, Մակարովա օրիորդության ժամանակ։ Այս փաստը գրավել է անվտանգության մարմինների ուշադրությունը։ Սակայն նրանք չեն համարձակվել ձերբակալել հարգարժան վետերանին՝ առանց համոզիչ ապացույցների։ Լեպելում Գինզբուրգի համար լրտեսում է իրականացվել, սակայն մեկ շաբաթ անց այն ստիպված է եղել դադարեցնել, քանի որ կինը սկսել է ինչ-որ բան կասկածել։ Դրանից հետո մի ամբողջ տարի քննիչները նրան հանգիստ են թողել և այդ ամբողջ ընթացքում նրա նկատմամբ նյութեր ու ապացույցներ են հավաքել ։ Ավելի ուշ նրան կանչել են զինկոմիսարիատ՝ մի քանի այլ վետերանների հետ, իբր պարգևատրման համար տեղեկատվությունը ճշտելու համար (այլ տվյալներով՝ դա արվել է Հաղթանակի օրվա առթիվ ): Այստեղ ՊԱԿ-ի աշխատակիցը Գինզբուրգի հետ խոսել է պատերազմի ժամանակ իր կյանքի մասին, և նա չի կարողացել պատասխանել զորամասերի տեղակայման վայրերի, որտեղ նա ծառայել է, և նրա հրամանատարների անունների մասին՝ վկայակոչելով վատ հիշողությունն ու իրադարձությունների վաղեմությունը ։
1978 թվականի հուլիսին քննիչները որոշել էին փորձ կատարել. նրանք ֆաբրիկա էին բերել վկայականներից մեկին, մինչդեռ Անտոնինային հորինված պատրվակով դուրս էին բերել շենքի դիմաց։ Ականատեսը, դիտելով նրան պատուհանից, ճանաչել է նրան, սակայն այդ ճանաչումից մեկը քիչ է եղել, ուստի քննիչները ևս մեկ փորձ են կազմակերպել։ Նրանք Լեպել են բերել երկու այլ վկաների, որոնցից մեկը խաղացել է տեղի սոբեսի աշխատակցուհու դերը, որտեղ Գինզբուրգին կանչել են, իբր, նրա կենսաթոշակը վերահաշվարկելու համար։ Այդ մարդը ճանաչել է Տոնկա-գնդացրուհուն։ Երկրորդ վկան նստել է ՊԱԿ քննիչի հետ շենքից դուրս և ճանաչել Անտոնինային ։
Կալանք, դատ և մահապատիժ
Նույն թվականի սեպտեմբերին Անտոնինան ձերբակալվել էր աշխատանքի վայրից կադրերի բաժնի պետի մոտ գնալու ճանապարհին։ Քննիչը Լեոնիդ Սավոսկինը, որը ներկա է եղել նրա ձերբակալությանը, ավելի ուշ հիշել է, որ կինն իրեն շատ հանգիստ է պահել և միանգամից ամեն ինչ հասկացել է ։ 2003 թվականին այսպես է Մակարովայի պահվածքը ձերբակալության ժամանակ բնութագրել Բրյանսկի մարզի քրեական հետախուզության նախկին օպերատոր Պյոտր Գոլովաչովը. «Ոչ վախ, ոչ անհանգստություն, ոչ լաց։ Մինչև վերջին րոպեն» ։
Գինզբուրգը տեղափոխվել է Բրյանսկ, որտեղ տեղափոխվել է տեղի Քննչական մեկուսարանի 54-րդ խցում։ Սկզբում քննիչները մտավախություն ունեին, որ նա որոշում կկայացնի ինքնասպան լինել, դրա համար էլ նրա մոտ նստեցրել են մի կնոջ։ Կինը հիշում էր, որ Մակարովան իրեն շատ սառնասրտորեն էր պահում և վստահ էր, որ նրան առավելագույնը երեք տարվա ազատազրկում կտան ինչպես իր տարիքի, այնպես էլ այդ իրադարձությունների վաղեմության պատճառով, և նույնիսկ ծրագրեր էր կառուցում պատժի կրումից հետո հետագա կյանքի վերաբերյալ։ Նա ափսոսում էր, որ ստիպված կլինի փոխել աշխատանքը և բնակության վայրը ։ Նա ինքնակամ հարցաքննության էր մասնակցում, ցույց էր տալիս նույն հանգստությունը և ուղղակիորեն պատասխանում էր հարցերին։ Սերգեյ Նիկոնենկոն «Հատուցում. Տոնկա-գնդացրորդուհու երկու կյանք» վավերագրական ֆիլմում ասել է, որ Անտոնինան անկեղծորեն համոզված էր, որ իրեն պատժելու համար բան չկա, և ամեն ինչ վերագրում էր պատերազմի։ Ոչ պակաս հանգիստ նա իրեն պահել է նաև քննչական փորձերի ժամանակ, երբ նրան տարել են Լոկոտ, և չի հասկացել, թե ինչու են տեղի բնակիչները թքել նրա վրա ։ Գործով վկաներ են եղել, մասնավորապես, զանգվածային գնդակահարությունների ժամանակ քիչ փրկվածները։ Նրանք հիշում էին, որ Տոնկա-գնդացրորդուհին մինչև հիմա հայտնվում է նրանց մղձավանջներում, և խնդրում էին նրան դաժան դատավճիռ կայացնել ։
Ռազմական հանցագործի ձերբակալությունը հասարակական լայն արձագանք էր առաջացրել։ Այս մասին առաջին անգամ տեղեկություն է հրապարակվել «Բրյանսկի բանվոր» թերթում՝ «Դավաճանության աստիճաններով» վերնագրով։ 1979 թվականի մայիսի 31-ին լույս է տեսել «Պրավդա» թերթում «Անկում» ծավալուն հոդվածը ։
Քննության ընթացքում Անտոնինան երբեք չի հիշել իր ընտանիքի մասին և չի ցանկացել շփվել նրանց հետ։ Վիկտոր Գինզբուրգը, չիմանալով կնոջ ձերբակալման պատճառները, անընդհատ փորձել է հասնել նրան ազատ արձակելուն, այդ թվում՝ սպառնալով Բրեժնևի բողոքով և ՄԱԿ-ով, ինչի պատճառով քննիչները ստիպված են եղել նրան պատմել ճշմարտությունը։ Հաղորդվում է, որ դրանից հետո տղամարդը «նստել ու ծերացել է մեկ գիշերվա ընթացքում»։ Վիկտորն իր դուստրերի հետ անհայտ ուղղությամբ մեկնել է Լեպելից, նրանց հետագա ճակատագիրն անհայտ է ։ Մեկ այլ վարկածի համաձայն՝ նրանց մեկնումը առասպել է. Վիկտորն ու ավագ դուստրը մնացել են Լեպելում, որտեղ էլ մահացել են ։
Անհատականություն և նշանակություն
Մակարովայի պատմությունը հաճախ օրինակ է ծառայում որպես «խորհրդային ժողովրդի ազատագրական պատերազմի» մութ կողմի նկարազարդում։ Ըստ որոշ տվյալների՝ նա դարձել է կին, որն իր ձեռքով կյանքից զրկել է պատմության մեջ ամենամեծ թվով մարդկանց ։ ԽՍՀՄ-ում Անտոնինա Մակարովայի գործը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին հայրենիքի դավաճանների մասին վերջին խոշոր գործն էր և միակը, որում պատկերված էր կին պատժիչը ։ Անտոնինան դարձել է ԽՍՀՄ երեք կանանցից մեկը, որոնց դատապարտել են գնդակահարության հետծննդյան ժամանակաշրջանում և ում մահապատիժն արժանահավատ հաստատվել է. 1983 թվականին սոցիալիստական սեփականության կողոպտիչ Բերտ Բորոդկինին, իսկ 1987 թվականին սերիական թունավորող Թամարա Իվանյուտինին ։ Ներկայումս նրա գործը պահվում է ԱԴԾ արխիվներում, դրա հասանելիությունը սահմանափակ է ։
«Հետաքննությունը վարում էին»... վավերագրական սերիալում հաղորդավար Լեոնիդ Կանևսկին հայտնել է այն վարկածը, որ 1941 թվականին, երբ սկսվել է Հայրենական մեծ պատերազմը, 21-ամյա Մակարովան մեկնել է ռազմաճակատ՝ ոգեշնչվելով, ինչպես շատ խորհրդային աղջիկներ, «Չապաև» ֆիլմից Անկի-գնդացրորդուհու կերպարով։ Դա կարող էր բացատրել, թե ապագայում ինչու է նա համաձայնել որպես մահապատժի գործիք վերցնել գնդացիրը։ Այնտեղ ելույթ ունեցած հոգեբույժ-քրեագետ Միխայիլ Վինոգրադովն ասել է. «Նա ցանկանում էր սպանել… Նման մարդկանց համար սպանությունները կյանքի նորմ են և ոչ մի խղճի խայթ [նրանք] չունեն։ Ես վստահ չեմ, որ նա հասկացել է «Հայրենիք» հասկացությունը»։ Նրա կարծիքով, եթե նա ռազմաճակատ ընկներ որպես զինվոր, ապա չէր վարանելու նաև գերմանացիների վրա կրակելը ։ Մասնագետները, որոնք սերբական հոգեբուժական փորձաքննություն էին անցկացնում Մակարովայի ինստիտուտում, ենթադրություն են հայտնել, որ կնոջ ուղեղում գոյություն են ունեցել ինչ-որ երկու «զուգահեռ գիտակցություն», և մեկը կարող էր արգելափակել մյուսը ։ ՊԱԿ քննիչ Պյոտր Գոլովաչովը ասել. «Նրան, իրոք, ոչինչ չի տանջել, չի անհանգստացրել։ Եվ միայն վերջին տարում, ասել է, որ ինչ-որ բան սկսել է անհանգստացնել, երազում ինչ-որ բան վատ բան է տեսել»։ Միևնույն ժամանակ նա կոչ է արել չդատապարտել կնոջը, որին մղել է ողջ մնալու ցանկությունը ։ Մեկ այլ քննիչ Լեոնիդ Սավոսկինը Մակարովային շատ դաժան կին է համարել, որը չի գիտակցում իր արարքների ծանրությունը ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Դահիճներ Կատեգորիա:Կին մարդասպաններ
Հայերն Ուրուգվայում
Հայերն Ուրուգվայում (Armenians in Uruguay), հայկական համայնք Ուրուգվայի Հանրապետությունում։ Դիվանագիտական հարաբերություններ Հայաստանի Հանրապետության և Ուրուգվայի Արևելյան Հանրապետության միջև հաստատվել են 1992 թվականին։ Հայերի թիվը շուրջ 20 հազար է։
Պատմություն
Հայերն Ուրուգվայում սկսել են հաստատվել 19-րդ դարից։ 1835 թվականին հիշվում է առաջին ներգաղթողը Խուան Ակուստին Աքսարյանը, իսկ 1850 թվականին երեք կալվածքների տեր Մարիա Պելինճյանը։ Մոնտեվիդեո եկած առաջին հայ տարագիրներից են վասպուրականցի Մանուկ Ազարյանը (1890), խարբերդցի Հովհաննես Մրջենիկյանը (1900 թվականին). մինչև 1900 թվականը Ուրուգվայ է գաղթել 15 հայ։
1912 թվականից սկսած Մոնտեվիդեո են եկել զգալի թվով մարաշցիներ, քեսաբցիներ, այնթապցիներ, գեյթունցիներ, կեսարացիներ, յոզղաթցիներ։ Ուրուգվայում հաստատված առաջին հայերն գբաղվել են առավելապես դերձակությամբ, կոշկակարությամբ և մանր առևտրով։ Ուրագվահայ գաղութն սկսել է կազմավորվել 1920-ական թվականներին, երբ Մեծ եղեռնից փրկված և Մերձավոր Արևելքի երկրներում ապաստանած հայ գաղթականների ստվար խմբեր հաստատվել են Ուրուգվայում։ 1923 թվականին 35 հոգուց բաղկացած նախաձեռնող խումբը հիմնել է ուրուգվահայության առաջին ազգային կառույցը՝ Գաղութային միությունը։ Ընտրվել է միության վարչություն (5 հոգուց), որի կազմի մեջ մտել են նոր ձևավորվող համայնքի աչքի ընկնող գործիչներ Կարապետ Զատիկյանը (ատենապետ), Արամ Ղուկասյանը, Հովհաննես Աթեչյանը, Ծերուն Գոլթուկյանը, Երվանդ Քարամանյանը։ Նույն թվականին Մոնտեվիդեոյի Սերրո կոչվող թաղամասում հայերը գնել են մի տուն, որը ծառայել է որպես եկեղեցի և դպրոց։ Այդ ժամանակաշրջանում տեղի հայության թիվը կագմել է մոտ 3 հազար։ Գաղութն ավելի է ստվարացել 1926 թվականին, երբ սկսվել է հայ գաղթականների երկրորդ ստվար հոսքը Ուրուգվայ։ Գաղութային մարմինը Ուրուգվայի կառավարության որոշմամբ պաշտոնապես ճանաչվել է 1930 թվականի հուլիսի 9-ին Հայ գաղութային ընդհանուր միություն (Ունիոն Խեներալ Արմենիանա) անվանումով։ 1931 թվականին, գաղութի մարդահամարի տվյալներով, Ուրուգվայում բնակվել է 4 հազար հայ։
1930-ական թվականներին Մոնտեվիդեոյում հիմնվել են բագմաթիվ հայրենակցական, բարեսիրական և երիտասարդական կազմակերպություններ, գործունեություն են ծավալել հայ ագգային կուսակցությունների տեղական կազմակերպությունները։ Բարելավվել է գաղութի տնտեսական վիճակը։ 1940-ական թվականների սկզբին Ուրուգվայի մայրաքաղաքում բնակվել է շուրջ 1200 հայ ընտանիք (մոտ 6 հազար մարդ) գաղթած Արևմտյան Հայաստանի տարբեր քաղաքներից ու բնակավայրերից։
2003 թվականին ուրագվահայության թիվը մոտ 15 հազար է։ Կենտրոնացած են Մոնտեվիդեոյում։ Սակավաթիվ հայ ընտանիքներ կան նաև Պիրիապոլիս քաղաքում։ Հայերի հիմնական մասը գբաղվում է մանր առևտրով և արհեստներով։ Կան մի քանի խոշոր ձեռնարկատերեր (կոշիկի գործարանատերեր, մեծաքանակ առևտրով գբաղվողներ և այլն), որակյալ մասնագետներ (իրավաբաններ, բժիշկներ, հաշվապահներ, ճարտարագետներ ), պետական ծառայողներ (1960-ական թվականներին երեք հայեր եղել են Մոնտեվիդեոյի քաղաքային խորհրդի, երկուսը երկրի դատական իշխանության անդամ), ինչպես նաև մշակույթի գործիչներ։
Ուրուգվահայությունն իր մասնակցությունն է ունեցել հայրենանվեր գործերին, դեռևս Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին, արձագանքելով Ամենայն հայոց կաթողիկոս Գևորգ Զ Չորեքչյանի կոչին, կազմակերպել է հանգանակություն «Սասունցի Դավիթ» տանկային շարասյան համար։ 1988 թվականի Սպիտակի երկրաշարժից հետո ստեղծել է Հայաստանի օգնության ազգային հանձնախումբ։ 1992 թվականին հիմնել է «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամի Ուրուգվայի հանձնախումբը։
Գաղութում գործող մտավորականներից հիշատակելի են Հակոբ եպս. Գըրլընճյանը (աստվածաբանություն), Հարություն ծ. վրդ. Թեքեյանը (բառարանագրության), Դանիել Կարամանուկյանը և Ալբերտո Դիվրեջյանը (պատմություն), Հովհաննես Բոդուկյանը (գրականություն), Պետրոս Քյորօղլյանը (իրավագիտություն)։ Մարզական կյանքում աչքի են ընկնում Ուրուգվայի շախմատի բազմակի չեմպիոն Մանվել Տինավորյանը և ծանրամարտիկ Խերման Թոզճյանը։
Հայոց ցեղասպանության ճանաչում
Ուրուգվայն առաջին երկիրն է, որը 1965 թվականին պաշտոնապես ճանաչել է Թուրքիայում հայերի ցեղասպանության փաստը՝ ապրիլի 24-ը հայտարարելով «Հայ նահատակների հիշատակի օր»։ 1971 թվականին Մոնտեվիդեոյի կենտրոնական հրապարակներից մեկը, որտեղ կանգնեցված է Մեծ եղեռնի զոհերին նվիրված հուշարձան-կոթող, կոչվել է Արմենիա, իսկ 1972 թվականին ծովեզրյա մի պողոտա Ռամբլա-Արմենիա։ «Արմենիա» անունը կրող հրապարակ կա նաև Պիրիապոլիս ծովեզրյա քաղաքում։
1987 թվականին Ուրուգվայի կաոավարաթյունը Սոցիալ-դեմոկրատ հնչակյան կուսակցության հիմնադրման 100-ամյա հոբելյանի առթիվ թողարկել է հատուկ փոստային դրոշմանիշ։ Ակտիվ է նաև Ուրուգվայի հայ համայնքի հասարակական-քաղաքական և մշակութային կյանքը։
Գրականություն
Կատեգորիա:Հայերն Ուրուգվայում
Նիկոլայ Կելին
Նիկոլայ Կելին (Николай Андреевич Келин, ), բանաստեղծ, արձակագիր (արտագաղթի առաջին ալիք), բժիշկ, դոնի կազակ։ Առաջին համաշխարհային և Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմների մասնակից։
Կենսագրություն
Նիկոլայ Կելինը ծնվել է 1896 թվականին Վոյսկա Դոնի մարզի Ուստ-Մեդվեդիցկոե շրջանի Կլետսկայա ստանիցայում։ 1908 թվականին ընդունվել է ատաման, իշխան Մ. Ի. Պլատովի անվան ռեալական ուսումնարանը, այնուհետև՝ Սանկտ Պետերբուրգի Ռազմաբժշկական ակադեմիան, որը Առաջին համաշխարհային պատերազմի պատճառով չի ավարտել ։ Ընդունվել է Կոնստանտինովսկի հրետանային ուսումնարան, որն ավարտելուց հետո ստացել է սպայական կոչում, ծառայել է Հյուսիսային ռազմաճակատի 12-րդ բանակում՝ որպես մարտկոցի հրամանատար։ Կոնտուզիայի ենթարկվելուց հետո վերադարձել է Դոն և մասնակցել կարմիրների դեմ քաղաքացիական պատերազմին։ Դրանից հետո արտագաղթել է, 1920 թվականից բնակվել Չեխոսլովակիայում, ավարտել Պրահայի Կարլովի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը, որպես բժիշկ աշխատել Չեխոսլովակիայի Ժելիվ ավանում :
Գրել է բանաստեղծություններ, որոնք տպագրվել են էմիգրանտական հրատարակությունները, «Կազակի խոստովանությունը» գրքի հեղինակն է ։ Այս գրքում Նիկոլայ Անդրեևիչը պատմում է իր ճակատագրի, ինչպես նաև Միխայիլ Ալեքսանդրովիչ Շոլոխովի հետ նամակագրության և հանդիպումների մասին։ 1957 թվականին Կելին Նիկոլայ Անդրեևիչը եկել է ԽՍՀՄ՝ հարազատների հետ հանդիպելու համար ։ Նա հիշեց իր «Կազակի խոստովանությունը» գրքի մասին և, ցանկացավ տեսնել գրող Միխայիլ Շոլոխովին, զանգահարեց նրան, և Շոլոխովը նրան հրավիրեց Վյոշենսկայա ստանիցա ։ Կելինի և Շոլոխովի հանդիպումը տևեց առնվազն վեց ժամ ։ Հաջորդ օրը Նիկոլայ Անդրեևիչը մեկնեց հայրենի Կլեցկայա ստանիցա. ուղևորությունը կազմակերպել էր Միխայիլ Շոլոխովը ։ Կլեցկայա ստանիցայում Կելինը հանդիպեց իր 90-ամյա մորաքրոջ հետ։ Նիկոլայ Անդրեևիչը իր «Կազակի խոստովանությունը» գրքում գրել է.
1960 թվականին Կելինը կրկին այցելել է Միխայիլ Շոլոխովին Վյոշենսկայա ստանիցայում ։
Մահացել է 1970 թվականի հունվարի 9-ին, Չեխոսլովակիայի Ժելիվ ավանում ։ Թաղված է ուղղափառ Օլշանսկոե գերեզմանատանը ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի գրողներ Կատեգորիա:Ռուս բանաստեղծներ Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմի մասնակիցներ Կատեգորիա:Ռուս բժիշկներ Կատեգորիա:Ռուս արձակագիրներ Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Նյարդահոգեբուժություն
Նյարդահոգեբուժություն (neuropsychiatry), բժշկության ճյուղ, որը զբաղվում է նյարդային համակարգի հիվանդությունների հետ կապված հոգեկան խանգարումների դեպքերով։ Այն նախորդել է հոգեբուժության և նյարդաբանության ներկայիս առարկաներին, որոնք ուսուցանվում էին որպես մեկ գիտություն, սակայն հոգեբուժությունն ու նյարդաբանությունը հետագայում տարանջատվել են և հիմնականում սկսել են կիրառվել որպես առանձին գիտություններ։ Այնուամենայնիվ, նյարդահոգեբուժությունը դարձել է հոգեբուժության զարգացող ենթաճյուղ և նույնպես սերտորեն կապված է նյարդահոգեբանության և վարքային նյարդաբանության ոլորտների հետ։
Նյարդաբանության և հոգեբուժության վերամիավորման փորձ
Հաշվի առնելով ենթաճյուղերի միջև առկա զգալի ընդհանրությունները, վերջին տասնամյակում գիտական աշխարհում նկատվել են նյարդահոգեբուժության հետ կապված հետաքրքրություն ու քննարկումներ   ։ Այս աշխատանքի մեծ մասը միտված է եղել նյարդաբանության և հոգեբուժության վերամիավորմանը՝ ստեղծելով գիտություն հոգեբուժության ենթաճյուղի մեջ և դրանից դուրս։ Օրինակ, Հարվարդի բժշկական քոլեջի նախկին դեկան, մասնագիտությամբ նյարդաբան պրոֆեսոր Ժոզեֆ Մարտինը, ամփոփել է վերամիավորման իր փաստարկը՝ ասելով․ «երկու ենթատեսակներիի տարանջատումը կամայական է և շատ հաճախ հիմնված է ոչ թե գիտականորեն ապացուցված հետազոտությունների, այլ համոզմունքների վրա։ Եվ այն փաստը, որ ուղեղը և միտքը մեկ ամբողջություն են միևնույնն է այս բաժանումը արհեստական է դարձնում» ։  Այս և այլ կարևոր փաստարկներ ավելի մանրամասն քննարկվում են ստորև։
Միտք/ուղեղ մոնիզմ
Նյարդաբանները անաչառորեն կենտրոնացել են օրգանական նյարդային համակարգի, հատկապես ուղեղի, ախտաբանության վրա, մինչդեռ հոգեբույժները՝ մտավոր հիվանդությունների վրա։  Ուղեղի ու մտքի միջև եղած այս հակադրությունը իբրև երկու առանձին երևույթ պայմանավորել է երկու մասնագիտությունների միջև եղած շատ տարբերություններ։ Այնուամենայնիվ վիճարկվել է, որ այս տարանջատումը իրական չէ. անցյալ դարի հետազոտությունների արդյունքներըը ցույց են տվել, որ մեր մտավոր կյանքն իր արմատներն ունի ուղեղում։ Վիճում են, որ ուղեղն ու միտքը ոչ թե երկու տարբեր երևույթներ են, այլ միևնույն երևույթին երկու տարբեր տեսանկյուններից նայելու արդյունք (Marr, 1982): Ենթադրվում է, որ մտքի/ուղեղի մոնիզմի ընդունումը կարող է օգտակար լինել մի քանի պատճառներով։ Նախ՝ դուալիզմի մերժումը ենթադրում է, որ մտածողության ողջ համակարգը կենսաբանական է, ինչը ապահովում է ընդհանուր հետազոտական շրջանակ, որի միջոցով կարելի է կատարել հոգեկան խանգարումների հայտնաբերումը և բուժումը։ Երկրորդ՝ այն մեղմացնում է հոգեկան հիվանդության լեգիտիմության վերաբերյալ տարածված տարակարծությունը` պնդելով, որ բոլոր խանգարումները իրենց հետքն են թողնում ուղեղի վրա։
Ամփոփելով կարելի է ասել, որ հոգեբուժության և նյարդաբանության միջև բաժանման պատճառը մտքի կամ առաջին դեմքի փորձի և ուղեղի տարբերությունն էր։
Պատճառային դուալիզմ
Տարանջատման պատճառներից մեկն այն է, որ նյարդաբանությունը ավանդաբար ուսումնասիրում է խանգարումների պատճառները «ներքին» տեսանկյունից (նյարդաբանություն, գենետիկա), մինչդեռ հոգեբուժությունը ուսումնասիրում է «արտաքին» պատճառայնությունը (անձնական, միջանձնային, մշակութային) ։ Այս երկատումը համարվում է անընդունելւ և հեղինակները պնդում են, որ այն ավելի լավ դիտարկվում է որպես պատճառահետևանքային շարունակականության երկու բևեռ ։ Այս հայեցակարգի առավելությունները հետևյալն են․ առաջին հերթին հարստացվում է պատճառաբանության ընկալումը, մասնավորապես `ուղեղի և շրջակա միջավայրի միջև։ Օրինակներից մեկն է համարվում սննդային խանգարումը, որը, ինչպես պարզվեց,իր մեջ կրում է որոշակի նյարդախտաբանություն (Uher և Treasure, 2005), բայց նաև ցույց է տալիս հիվանդությունների աճը Ֆիջիանի գյուղական դպրոցի աշակերտուհիների շրջանում հեռուստատեսության ազդեցությունից հետո (Becker,2004): Մեկ այլ օրինակ է շիզոֆրենիան, որի ռիսկը կարող է զգալիորեն կրճատվել առողջ ընտանեկան միջավայրում (Tienari et al., 2004):
Վիճարկվում է նաև, որ պատճառաբանության ավելի խորը ուսումնասիրությունը կհանգեցնի ավելի արագ բուժման և վերականգնման ռազմավարության ստեղծմանը՝ պատճառահետևանքային գործընթացում տարբեր մակարդակների հասկացման միջոցով, այն ոլորտներում, որտեղ կարելի է միջամտել։ Հնարավոր է, որ ոչ օրգանական միջամտությունները, ինչպիսին է օրինակ կոգնիտիվ-վարքային թերապիան (ԿՎԹ), ավելի լավ են պայքարում խանգարումների դեմ միայնակ կամ դեղամիջոցների հետ միասին։ Լինդենը (2006) ցույց է տվել, թե ինչ նյարդակենսաբանական ընդհանրություններ ունի հոգեթերապիան դեղաբուժության հետ, և այն հուսադրող է հիվանդի տեսանկյունից, քանի որ կողմնակի ազդեցությունների հավանականությունը նվազում է, իսկ ինքնարդյունավետությունը՝ աճում։
Ամփոփելով ասենք, որ այդ փաստարկի էությունն այն է, որ հոգեկան խանգարումների հասկացումը, ոչ միայն պետք է ունենա հստակ գիտելիքներ ուղեղի բաղադրիչների և գենետիկայի մասին (ներքին), այլև համատեքստ (արտաքին), որում աշխատում են այս բաղկացուցիչ մասերը (Koch and Laurent, 1999): Փաստարկվում է, որ միայն նյարդաբանության և հոգեբուժության միանալով է հնարավոր այս կապը օգտագործելով թեթևացնել մարդկային տառապանքները։
Օրգանական հիմք
Հոգեբուժության պատմության հետագա պատկերը ցույց է տալիս հեռացումը նյարդախտաբանությունից և ավելի շատ գաղափարախոսության վրա հիմնվելը։(Sabshin, 1990) Սրա համար լավագույն օրինակ է հանդիսանում Տուրետի համախտանիշը, որը, ինչպես գտնում էր Ֆերենցին (1921), որը երբևիցե Տուրետի համախտանիշով հիվանդ չէր տեսել,սեռական բռնաճնշումների արդյունքում առաջացած մաստուրբացիայի խորհրդանշական արտահայտությունն էր։ Այնուամենայնիվ, սկսած հանգստացնող դեղամիջոցների ախտանիշների նվազեցման արդյունավետությունից (Shapiro, Shapiro and Wayne, 1973), համախտանիշը ստացել է պաթոֆիզիոլոգիական աջակցություն (օրինակ՝ Singer, 1997) և հաշվի առնելով դրա բարձր ժառանգելիությունը՝ առաջարկվել է վարկած, որ այն ունի նաև գենետիկ հիմք (Robertson, 2000)։ Այս միտումը կարելի է տեսնելմինչ այժմ ավանդական հոգեբանական խանգարումների դեպքում (տե՛ս աղյուսակը) և, ինչպես պնդդվում է, աջակցում է նյարդաբանության և հոգեբուժության վերամիավորմանը, քանի որ երկուսն էլ գործ ունեն նույն համակարգի խանգարումների հետ։
Բուժվող հիվանդի խնամք
Ավելին, պնդում են, որ այս կապը թույլ կտա խորանալ հոգեկան խանգարումների ավելի նուրբ ախտաբանության մեջ դրանով իսկ նպաստելով բուժման և վերականգնման ռազմավարությունների բարելավմանը ընթացիկ այն հիվանդություններից անդին, որոնք միասին խմբվել են մի շարք ախտանիշների շուրջ։ Այնուամենայնիվ, այն կրճատում է երկու ճանապարհները․ ավանդական նյարդաբանական խանգարումները, ինչպիսին է օրինակ Պարկինսոնի հիվանդությունը, հայտնի են իրենց ավանդական հոգեբուժական ախտանիշների բարձր ցուցանիշով, ինչպես օրինակ փսիխոզը և դեպրեսիան։ (Lerner and Whitehouse, 2002) Այս ախտանիշները, որոնք մեծապես արհամարհվում են նյարդաբանության կողմից, կարելի է գտնել նյարդահոգեբուժության շնորհիվ և նպաստել բուժվող հիվանդի խնամքին։ Ընդհանուր առմամբ, պնդվում է, որ ավանդական հոգեբուժության և նյարդաբանության բաժանմունքի հիվանդները կնկատել իրենց վիճակի բարելավումը միայն երկու գիտությունների վերամիավորումից հետո։
Կառավարման ավելի լավ մոդել
Շիֆֆերը (2004) պնդում է, որ վերամիավորման համար կան կառավարման և ֆինանսական լավ հիմքեր։
ԱՄՆ հաստատություններ
«Վարքագծային նյարդաբանություն և նյարդահոգեբուժություն» եղբայրությունը հավատարմագրված է Նյարդաբանական Ենթատեսակների Միացիալ Խորհրդի կողմից (UCNS; www.ucns.org ), ճիշտ այն նույն եղանակով, ինչպիս Հոգեբուժության և Նյարդաբանության նստավայրերի հավաստագրումը Ամերիկայի Հոգեբուժական և Նյարդաբանական Խորհրդի կողմից։
Միջազգային կազմակերպություններ
Նյարդահոգեբուժության Միջազգային Ասոցիացիան հիմնադրվել է 1996 թվականին ։ ՆԳՄԱ-ն երկու տարի շարունակ համաժողովներ է անցակցնում աշխարհի տարբեր երկրներում և համագործակվում է աշխարհի տարածաշրջանային նյարդահոգեբուժական ասոցիացիաների հետ տարածաշրջանային նյարդահոգեբուժական համաժողովների աջակցելու և նյարդահոգեբուժության զարգացման համար այն երկրներում / շրջաններում, որտեղ անցկացվում են այդ համաժողովները։ Պրոֆեսոր Ռոբերտ Հեյմ Բելմակերը կազմակերպության գործող նախագահն է, պրոֆեսոր Էննապադամ Ս․ Քրիշնանուարուսը համարվում է ընտրված նախագահ, իսկ պրոֆեսոր Գիլբերտո Բրոֆմանը՝ քարտուղար-գանձապահ ։
Բրիտանիայի Նյարդահոգեբուժության Միջազգային Ասոցիացիան հիմնադրվել է 1987 թվականին և համարվում է առաջատար ակադեմիական և մասնագիտացված կառույց այն բժշիկ-ուսանողների և մասնագետների համար, որոնք կապված են Մեծ Բրիտանիայի բժշկության հետ և աշխատում են կլինիկական և ճանաչողական-նյարդաբանական և հոգեբուժական ոլորտում։
Վերջերս ստեղծվել է «Նյարդահոգեբուժական ֆորում» (ՆՀՖ) կոչվող նոր, ոչ առևտրային արհեստավարժ կազմակերպություն։ ՆՀՖ-ի նպատակն է աջակցել արդյունավետ հաղորդակցման և միջգիտակարգային համագործակցությանը, մշակել կրթական նախագծեր և հետազոտական ծրագրեր, կազմակերպել նյարդահոգեբուժական գիտաժողովներ և սեմինարներ։
Նյարդահոգեբուժության հատուկ ծրագրեր
Կատեգորիա:Նյարդաբանություն Կատեգորիա:Հոգեբուժություն
Համո Յոլյան
Համո Սերգեյի Յոլյան, հայ խորհրդային պետական և ռազմական գործիչ, ինժեներահրետանային ծառայության գեներալ-մայոր (1944), Սոցիալիստական աշխատանքի հերոս (1942) ։ ԽՄԿԿ անդամ 1919 թվականից, ԽՍՀՄ պետական մրցանակի քառակի դափնեկիր։
Կենսագրություն
Ծնվել է 1903 թվականին Բաքվում (մեկ այլ տվյալով՝ Գորիսում)։ Ավարտել է Շուշիի ռեալական ուսումնարանը։ 1923—1926 թվականներին սովորել է Ադրբեջանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտում, 1929 թվականին՝ ավարտել «Ազնեֆտի» մետաղների սառը մշակման եռամյա դասընթացը (Բաքու)։ 1930 թվականից եղել է Բաքվի Ս․ Մ․ Կիրովի անվան գործարանի տնօրենը, այնուհետև՝ «Նեվտոմաշ» տրեստի տնօրենը, 1936 թվականին ստաժավորվել է ԱՄՆ-ում։ 1937—1940 թվականներին՝ Մոսկվայի 32-րդ գործարանի տեխնիկական տնօրեն, 1940 թվականից՝ 92-րդ հրետանային գործարանի տնօրեն։
Զինվորական տարիներ
Հայրենական մեծ պատերազմի ընթացքում  92-րդ հրետանային գործարանը  թողարկել է  բազմաթիվ տարբեր տիպի հրանոթներ։ Այդ գործարանը չորս անգամ պարգևատրվել է Լենինի շքանշանով։ Գործարանն առաջինն էր հրետանային ձեռնարկություններից, որ հրանոթների արտադրությունն իրականացնում էր հոսքային համակարգով։ Պատերազմի ժամանակ հրետանային մոտ 100 գնդեր սպառազինվել են միայն 92-րդ գործարանի արտադրած հրանոթներով։
Պատերազմից հետո
Պատերազմից հետո մասնակցել է նոր տիպի զենքերի, հատկապես հեռահար զենիթային, հրթիռային համալիրների, այդ թվում' աշխարհում առաջին հակաօդային պաշտպանության Շ-25 «Բերկուտ» բազմալի-քային համալիրի ստեղծման գործին։
Եղել է ԽՍՀՄ սպառազինության մինիստրի տեղակալն էր։ Յոլյանի ղեկավարությամբ ստեղծվել են հրետանային զենքի նոր, ավելի կատարյալ տեսակներ։ Եղել է ՌԽՖՍՀ 3-րդ գումարման Գերագույն խորհրդի դեպուտատ։ 1955 թվականին  զորացրվել է, մեղադրվել է երկրի նախկին ղեկավարության հետ ունեցած կապերի մեջ, նշանակվել մերձ- մոսկովյան գործարաններից մեկում գլխավոր մեխանիկ։ Երեք անգամ կաթված ստանալուց հետո մահացել է 1965 թվականի հունվարի 15-ին Մոսկվայում։ Թաղված է Նովոդևիչիե գերեզմանատանը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հայ պետական գործիչներ Կատեգորիա:Հայ ռազմական գործիչներ Կատեգորիա:Լենինի շքանշանի ասպետներ Կատեգորիա:Սոցիալիստական աշխատանքի հերոսներ Կատեգորիա:Հայրենական պատերազմի 1-ին աստիճանի շքանշանակիրներ Կատեգորիա:Ստալինյան մրցանակի դափնեկիրներ Կատեգորիա:«1941-1945 թթ. Հայրենական մեծ պատերազմում Գերմանիայի դեմ տարած հաղթանակի համար» մեդալակիրներ Կատեգորիա:«Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ կատարած անձնվեր աշխատանքի համար» մեդալակիրներ Կատեգորիա:Գեներալ-մայորներ Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակիցներ Կատեգորիա:ԽՍՀՄ Պետական մրցանակի դափնեկիրներ Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Վարդանանց պատերազմ
Վարդանանց պատերազմ, 450-451 թվականներին տեղի ունեցած ապստամբություն, որն ուղղված էր Սասանյան Պարսկաստանի կրոնափոխության և պարսկացման քաղաքականության դեմ։ Մասնակցել են հիմնականում հայկական, մասամբ նաև՝ վրացական և աղվանական ուժեր։
Սասանյան Պարսկաստանի արքա Հազկերտ Բ-ն, դիմելով «հայոց բոլոր մեծամեծերին», հատուկ հրովարտակով պահանջում է հայերի կրոնափոխություն և զրադաշտականության ընդունում։ Պարսից արքայի պահանջը քննարկելու համար 449 թվականին Արտաշատում ժողով է հրավիրվում, որին մասնակցող հայկական իշխանական տները և Հայ Առաքելական Եկեղեցին որոշում են չհնազանդվել և մերժել Հազկերտ Բ-ի կրոնափոխության պահանջը։ Պարսկաստանի մայրաքաղաք Տիզբոն են մեկնում 11 հայ նախարար ։ Այնտեղ չկարողանալով խաղաղությամբ հարթել խնդիրը՝ նախարարները որոշում են կեղծ ուրանալ և առերես ընդունել զրադաշտականություն, որպեսզի կարողանան ողջ մնալ և, վերադառնալով հայրենիք, կազմակերպել ապստամբական գործը։ Հազկերտը նրանց հետ ուղարկում է մոգեր և զինվորականներ՝ երկիրը կրոնափոխելու համար, սակայն, ամբողջությամբ չվստահելով հայ նախարարներին, պատանդ է պահում հայոց մարզպան Վասակ Սյունու երկու որդիներին և Գուգարքի բդեշխ Աշուշային ։
Հայրենիքում` Անգղ և Զարեհավան բնակավայրերի մոտ, հանդիպելով դիմադրության` նախարարները համոզվում են, որ ժողովուրդը պատրաստ է ապստամբել։ Սկզբնական շրջանում ապստամբությունը ղեկավարում էր Վասակ Սյունին։ Առաջին նշանավոր ճակատամարտը տեղի է ունենում 450 թվականին Խաղխաղ (այժմ՝ Ղազախ, Ադրբեջան) քաղաքի մոտ ։ Այս ամենի հետ մեկտեղ Վասակ Սյունին թողնում է ազգային ազատագրման գործը և հեռանում իր հայրական նահանգ՝ Սյունիք ։ Այս իմանալով՝ Վարդան Մամիկոնյանը Ճորա պահակի ամրություններից վերադառնում է Հայաստան, ստանձնում ամբողջ զորքի հրամանատարությունը և ուղարկում նրանց երկրի տարբեր նահանգներ ձմեռելու։
451 թվականի գարնանը Հազկերտը Մուշկան Նիսալավուրտի գլխավորությամբ 80-90-հազարանոց զորք է ուղարկում Մարզպանական Հայաստան։ Վարդան Մամիկոնյանը հավաքում է 66-հազարանոց զորքը և ընդառաջում նրան։ Ի վերջո, զորքերը միմյանց հանդիպում են Վասպուրական աշխարհի Արտազ գավառում՝ Տղմուտ գետի ափին՝ Ավարայր կոչվող դաշտում։ Ճակատամարտը սկսվում է 451 թվականի մայիսի 26-ի լուսաբացին։ Վարդան Մամիկոնյանն անցնում է գետը և հուժկու գրոհով մխրճվում հակառակորդի շարքեր։ Ճակատամարտը շարունակվում է մինչև երեկո և ավարտվում հայկական զորքի նահանջով դեպի լեռներ ։ Ավարայրի ճակատամարտից հետո շատ հայ նախարարներ ամրանում են անառիկ բերդերում և շարունակում պայքարը։ Հազկերտն իր անհաջողությունը բարդում է Վասակ Սյունու վրա և նրան, հայոց կաթողիկոս Հովսեփ Վայոցձորցուն, Ղևոնդ Երեցին, մի շարք հայ նախարարների գերեվարում և քշում դեպի երկրի խորքերը։ Երկար տառապանքներից հետո գերության մեջ ողջ մնացած նախարարներին Պերոզի գահակալության շրջանում՝ 463-464 թվականներին, թույլ է տրվում վերադառնալ հայրենիք ։
Նախընթաց դեպքեր
428 թվականին անկում է ապրում հայ Արշակունիների թագավորությունը, որը Հայաստանի պարսկամետ կուսակցության հաղթանակներից էր։ Պարսկամետ կուսակցությունը վարում էր Հայաստանի՝ Պարսկաստանին ձուլման քաղաքականություն։ Պարսկական արքունիքն այդ քաղաքականությանը նպաստող քայլեր էր իրականացնում։ Պարսից արքունիքն աջակցում էր մի նոր աղանդավորական շարժման՝ մանիքեականության, որը քրիստոնեական և զրադաշտականության կրոնների միախառնումն էր։ Այդ քայլով պարսից արքունիքը փորձում էր խարխլել քրիստոնեության հիմքերը Հայաստանում և մտցնել պարսկական կրոնին համահունչ տարրեր, քանի որ մանիքեականությունը, ինչպես զրադաշտականությունը, պաշտում էր կրակը։ Այս աղանդին ավելի շատ հարում էր հայոց պարսկասեր կուսակցությունը։ Հայ առաքելական եկեղեցին ստիպված էր 444 թվականին Շահապիվանում եկեղեցական ժողով հրավիրել և պատիժներ սահմանել մանիքեականության աղանդին հարելու համար ։
447 թվականին Հայաստան է գալիս Դենշապուհը, որն աշխարհագիր է անցկացնում և ծանրացնում Հայաստանի հարկերը։ Այս ամենը ռամիկների շրջանում ըմբոստություն է առաջացնում ընդդեմ պարսկական տիրապետության ։
Կուսակցություններ
Վարդանանց պատերազմի նախօրյակին Հայաստանում ձևավորված էին երկու կուսակցություններ՝ վասակյանք և վարդանանք, որոնց առաջացումն ուներ լուրջ նախապատմական պատճառներ:
Նախապատմություն
Վանի թագավորության շրջանում Սյունիքը հանդես է գալիս մի առանձին ցեղային միության ձևով, որը հայտնի էր «Սիունիա» անունով։ Հետագայում Սյունիքը մտավ Հայաստանի կազմի մեջ, որն իր զբաղեցրած դիրքով մեծ կարևորություն ուներ Հայքի պատմության մեջ, քանի որ նա ավելի մոտիկ էր Այրարատ նահանգին՝ Հայոց միջնաշխարհին։ Սյունիքը մոտ էր նաև Պարսկաստանին և այդպիսով հանդիսանում էր մի կապող օղակ այս երկու պետությունների և մշակույթների միջև։
4-րդ դարում Սյունյաց տոհմը սկսում է լուրջ պայքար մղել քաղաքական և կրոնական ոլորտներում։ Կրոնական ոլորտում Սյունիներն արագորեն կարողանում են ներքին ինքնավարություն ստանալ, երբ առաջնություն է ստանում Սյունյաց եպիսկոպոսությունը, իսկ առաջին՝ քաղաքական ոլորտում թելադրող դառնալու համար երկար պայքար էր պետք ծավալել ։
Սյունիների տոհմից առաջին կարկառուն ներկայացուցիչը, որը փորձեց ամրանալ քաղաքական ոլորտում և ազդեցիկ դիրք գրավել, Անդովկ Սյունի (Անդոկ) իշխանն էր, որն իր Փառանձեմ աղջկա միջոցով խնամիացել էր հայ Արշակունիների հետ, սակայն չէր կարողացել ազդեցիկ դիրք ձեռք բերել հայոց արքունիքում, և Արշակ Բ-ից հետո երկրորդ ազդեցիկ պաշտոնյան հայոց արքունիքում Վասակ Մամիկոնյանն էր մնացել։ Անդոկը, հասկանալով, որ Արշակ Բ-ի միջոցով չի կարողանում ազդեցիկ դիրք գրավել արքունիքում, շատ ժամանակ էր անցկացնում պարսից արքունիքում, ապրում էր Շապուհի պալատում և այսպես փորձում էր նրա միջոցով ազդեցիկ դիրք ձեռք բերել։
Սյունիքի պատմիչ Ստեփանոս Օրբելյանը պատմում է մի դեպք Անդոկի մասնակցությամբ։ Երբ Շապուհն իր ավագանուն մեծ ճաշ էր տալիս, հրավիրում է նաև Անդոկին, սակայն նրան նստեցնել է տալիս մի ստորադաս տեղ։ Անդոկն այնքան է վիրավորվում, որ ամբողջ ճաշի ընթացքում ոչ մի պատառ չի դնում իր բերանը։ Այս ամենը նկատում են Շապուհի սպասավորները և զեկուցում նրան, սակայն արքան ուշադրություն չի դարձնում։ Անդոկը լցվում է թշնամանքով և երբ Շապուհը խազարների հետ պատերազմով էր զբաղված և անպաշտպան էր թողել Տիզբոնը, Անդոկն իր 1700 սյունեցիների հետ միասին հարձակվում է Տիզբոնի վրա և ավերում ու թալանում արքայական գանձերը, ապա հեռանում իր հայրենի Սյունիք։ Այստեղ նա բնակչությանը հրամայում է պատսպարվել լեռներում, իսկ ինքն ամրանում է անառիկ Բաղաբերդում։ Երբ Շապուհը վերադառնում է պատերազմից, հավաքում է իր զորքը և հարձակվում Սյունիքի վրա, պաշարում Բաղաբերդը, սակայն երեք անգամ անընդմեջ պաշարումներից հետո չի կարողանում գրավել ամրոցը։ Անդոկը հարմար առիթով դուրս է գալիս ամրոցից և թիկունքից հարվածում հակառակորդին, ապա, վերցնելով Տիզբոնից թալանած գանձերը, փախչում է Բյուզանդիա, Թեոդորոս կայսեր մոտ ։
Նրա որդին՝ Բաբիկը, ցանկանում էր վերականգնել իր օրինական իշխանությունը Սյունիքի վրա։ Այդ պատճառով նա գալիս է պարսից արքունիք, սակայն չի ներկայանում այնտեղ որպես Անդոկի որդի։ Նա սպասում է մի առիթի, որով կկարողանար մեծ ծառայություն մատուցել պարսից արքային և ստանալ նրանից իր հայրական կալվածքները։ Այդպիսի առիթ է հանդիսանում հոների արշավանքը, որի ժամանակ Բաբիկը մենամարտում է հոների առաջնորդի դեմ և նրան սպանելով՝ մեծ վտանգից փրկում Պարսկաստանը։ Այս նվիրվածության համար Շապուհը թույլ է տալիս վերադառնալ և տեր դառնալ Սյունիքի իր հայրական կալվածքներին։ Բաբիկը կառավարում է 21 տարի՝ մինչև իր մահը ։
Վասակ Սյունու քաղաքական գործունեություն
Բաբիկի որդին էր Վասակը, որը ծնվել էր 387 թվականին և 10-11 տարեկան հասակում պատանդ էր մնացել պարսից արքունիքում, քանի որ Բաբիկի հանդեպ պարսից արքունիքը լիակատար վստահություն չուներ։ Երբ Բաբիկը մահանում է, պարսից Վռամ արքան Սամ Գնթունուց իմանում է այդ լուրը և որոշում Վասակ Սյունուն ուղարկել իր հայրական կալվածքները ժառանգելու։ Երբ Սամ Գնթունին հայտնում է դրա մասին Վասակին, նա պատասխանում է, որ Սյունիքի իշխանությունն իր հայրական ժառանգությունն է և Վռամը չպետք է լինի այն նրան շնորհողը։ Սամ Գնթունին հայտնում է այս խոսքերի մասին Վռամին, որը որոշում է Սյունիքը հանձնել Սամ Գնթունուն, սակայն նա, մեկ տարի անց թունավորվելով, մահանում է, բայց այս անգամ էլ Սյունիքի իշխան է նշանակվում Վասակի հորեղբայր Վաղինակը։
Այս տարիներին Վասակը պարսից արքունիքում դաստիարակվում է որպես քաղաքական գործիչ։ Ինը տարի անց նա իր հորեղբոր՝ Վաղինակի դեմ դավեր է նյութում և նրան սպանել տալով՝ վերջապես ստանում Սյունիքի իշխանությունը։ Վաղինակը երկու որդի ուներ՝ Բաբկենը և Բակուրը, որոնք վրեժով են լցվում իրենց հոր սպանության պատճառով և դառնում են Վասակի թշնամիներն ու Վարդանի կողմնակիցները։
Որոշ ժամանակ անց Վասակը նշանակվում է վրաց մարզպան։ Հետագայում, քանի որ Հազկերտը գոհ էր նրա մարզպանությունից, նրան է հանձնվում արդեն հայոց մարզպանի պաշտոնը։ Այստեղ Վասակ Սյունին հեռուն գնացող նպատակներ ուներ։ Քանի որ հայոց թագավորությունը նոր էր կործանվել, շատերն աչք ունեին հայոց թագի վրա և ցանկանում էին վերականգնել հայոց անկախությունը, ապա դառնալ թագավոր։ Ըստ Թովմա Արծրունու՝ այդ ցանկությունը խորթ չէր հայոց հազարապետ Վահան Ամատունուն և նաև Վարդան Մամիկոնյանին։ Այս ամենի պատճառով Վասակ Սյունին դավեր է նյութում Վահան Ամատունու դեմ և նրան զրկում հազարապետի պաշտոնից, որի փոխարեն նշանակվում է մի պարսիկ պաշտոնյա։ Այս ամենի պատճառով այս երկու հզոր քաղաքական ուժերը միմյանց հանդեպ թշնամանում են ։
Վասակ Սյունին սկսում է ավելի մտերմանալ պարսից արքունիքի հետ։ Նա մտերմանում է Միհրներսեհի հետ, որը պարսից հազարապետն էր։ Միհրներսեհը հմուտ քաղաքական գործիչ էր, որը չէր կարող բաց թողնել Վասակ Սյունուն՝ որպես Հայաստանում պարսկական քաղաքականության գործիք ։
Վասակի կողմնակիցներ
Վասակ Սյունու կողմնակիցներն ունեին լուրջ քաղաքական պատճառներ պարսկամետ քաղաքականություն վարելու համար։ Օրինակ՝ Բագրատունյաց նախարարական տոհմը թշնամացել էր Մամիկոնյան տոհմի հետ։ Խոսրով թագավորի ժամանակ սպարապետ էր դարձել Սահակ Բագրատունին, բայց երբ նա մահանում է, այս պաշտոնը չի անցնում նրա ժառանգներին, այլ Սահակ Պարթևի միջնորդությամբ վերադարձվում է Մամիկոնյան տոհմին։ Այս դեպքերը հարուցում են թշնամանք Բագրատունյաց և Մամիկոնյաց տոհմի միջև, որի հետևանքով Բագրատունիները հարում են Վասակ Սյունուն ։
Ըստ Եղիշեի Վասակյանք էին՝
Նախապատմություն
Հայաստանում քրիստոնեության ընդունումից Լուսավորչի տոհմը մեծ հզորացում ապրեց և դարձավ հսկայական կալվածքների տեր։ Սահակ Պարթևը, որը Լուսավորչի տոհմի արական ճյուղի վերջին ներկայացուցիչն էր, իր աղջկան՝ Սահականույշին, ամուսնացնում է Համազասպ Մամիկոնյանի հետ։ Նրանց ավագ որդին Վարդան Մամիկոնյանն էր։ Մամիկոնյանների տոհմի հզորացումը մեծապես կապված էր Լուսավորչի տոհմի կալվածքների ժառանգման հետ։ Վարդան Մամիկոնյանի կուսակցության գլխավոր ուժը հոգևորականությունն էր ։
Վարդան Մամիկոնյանի գործունեություն
Վարդան Մամիկոնյանը որպես նշանավոր զորավար հայտնի էր ոչ միայն հայկական, այլ նաև պարսկական արքունիքում։ Նա պարսիկների կողմից մարտեր է մղել քուշանների դեմ պատերազմում ։
Վարդան Մամիկոնյանի կողմնակիցներ
Ըստ Եղիշեի «իրենց տեղում ի բնե հաստատ են» և մասնակցել են ճակատամարտին՝
Որոշ տոհմեր, օրինակ՝ Խորխոռունիները, կիսվեցին՝ մի մասը սկսեց հարել Վարդանին, իսկ մյուսը՝ Վասակին։
Հազկերտի հրովարտակ
Միհրներսեհը վարում էր հայերին, վրացիներին և աղվաններին իրենց ազգին ձուլելու քաղաքականություն։ Նա այս հարցով դիմում է Հազկերտին, որը տալիս է իր համաձայնությունը՝ հրովարտակով հայերին, աղվաններին և վրացիներին կոչ անել ընդունել զրադաշտականություն։ Հազկերտն իր մոգերին հրամայում է զրադաշտական կրոնի նկարագրության նամակ գրել, որն իր հրովարտակի հետ նա ուղարկում է Հայաստան, Վիրք և Աղվանք։
Առանձին հրովարտակում, որը գրվել էր Հազկերտի անունից, հայտարարվում է, որ «արյաց արքան գոհ է իր հպատակներից և ընդունում է, որ նրանք շատ են օգուտներ տվել, բայց ցանկանում է իր հպատակներին տեսնել պարսիկներին կրոնակից»՝ պարզաբանելով, որ «նա շատ է սիրում իր հպատակներին և չի կարող անուշադրության մատնել նրանց հոգիների փրկությունը» ։
449 թվականին հայոց, վրաց և աղվանից մեծամեծ իշխաններին և հոգևորականությանն է ուղարկվում հետևյալ հրովարտակը.
Հայ նախարարությունը, հոգևորականությունը որոշում են հավաքվել հայոց մայրաքաղաք Արտաշատում՝ որոշելու հետագա անելիքները ։
Արտաշատի ժողով
Հայոց իշխանների համար պարզ էր, որ կրոնափոխությունը միայն առիթ էր․ գլխավոր պատճառը հայերին իրենց ուրույն դիմագծից զրկելն էր։
Հայոց կաթողիկոսի տեղապահ Հովսեփ Վայոցձորցին ժողով է հրավիրում, որին մասնակցում են հայոց նշանավոր իշխանները։ Ժողովին չէին մասնակցում Բագրատունյաց իշխանները՝ այդպիսով ցույց տալով իրենց գժտությունը Մամիկոնյանների հետ։ Ժողովին մասնակցում էին նաև 18 եպիսկոպոսներ Հայքի տարբեր նահանգներից։
Ժողովը, քննելով Հազկերտի առաջարկը, որոշում է.
Ժողովի մասնակիցները չբացեցին մազդեզական մոգերի կողմից գրված կրոնի նկարագրությունները՝ պատճառաբանելով, որ «դա կարող է վիրավորական լինել արքայի համար, որովհետև եթե կարդան մոգերի գրած նամակը, ապա պետք է ծանր քննադատություն օգտագործեն այն հերքելու համար» ։
Նախարարների մեկնումը Տիզբոն և վերադարձ
Հազկերտի հրամանով հայոց 10 նշանավոր նախարարներ պարտավոր էին ներկայանալ արքունի Դուռը։ Այդ նշանավոր իշխաններն էին մարզպան Վասակ Սյունին, Ներշապուհ Արծրունին, Արտակ Ռշտունին, Գադիշո Խորխոռունին, սպարապետ Վարդան Մամիկոնյանը, Արտակ Մոկացին, Մանեճ Ապահունի, Վահան Ամատունին, Գյուտ Վահևունին, Շմավոն Անձևացին, իսկ Վիրքից՝ Աշուշա Բդեշխը և այլ ավագ իշխաններ ։ Հայոց իշխանները պայմանավորվում են վրաց և աղվանաց իշխանների հետ և որոշում չզիջել Հազկերտին ։
Հազկերտը պարսից մեծ ժողով է գումարում և պահանջում ընդունել մազդեզական կրոնը, այլապես կմոռանա իշխանների մատուցած ծառայությունները և իշխաններին, նրանց կանանց, երեխաներին և ամբողջ տոհմը կաքսորի կամ կոչնչացնի։ Իշխանները ժամանակ են խնդրում մտածելու համար և քննարկումներից հետո որոշում են առերես ընդունել զրադաշտականություն, քանի որ մերժման դեպքում հայոց իշխաններն անմիջապես կձերբակալվեին, և ապստամբությունը զսպելը շատ հեշտ կլիներ։ Նրանք ավելի շատ այդ որոշմանը եկան ոչ թե իրենց փրկելու, այլ վերադառնալու և ապստամբական գործը կազմակերպելու համար ։
Այս առերես կրոնափոխությունը և խաբեությունը շատ տարածված էր Արևելքում, հենց այդ պատճառով էլ ապահովության համար Հազկերտն իր մոտ պատանդ է պահում վրաց նշանավոր Աշուշա բդեշխին և Վասակ Սյունու երկու որդիներին՝ Բաբիկին և Ատրներսեհին ։
Հազկերտը հայ նախարարների հետ Հայաստան է ուղարկում 700 մոգեր ու մի զորաբաժին և հրամայում մեկ տարվա ընթացքում իր հպատակ տարածքներում ավարտել կրոնափոխության գործընթացը և ազգային կրոն դարձնել զրադաշտականությունը ։
Նախորդող դեպքեր
Վերադառնալով հայրենիք՝ նախարարները զգում են ուրացության բացասական կողմերը։ Հոգևորականությունը դիմավորում է նախարարներին, սակայն լացով ու տխրությամբ։ Ըստ Փարպեցու՝ ոչ ոք չէր համաձայնում ուրացողների հետ սեղան նստել՝ «ոչ կին, ոչ որդի, ոչ ազատ, ոչ ծառայ ոք և ոչ սպասաւորք» ։ Վերադառնալուց հետո Մամիկոնյանների ընտանիքը որոշում է հեռանալ դեպի Հայաստանի արևմտյան մաս։ Դա ավելի շատ փախուստ էր, որով Մամիկոնյանները կամովի հրաժարվում էին իրենց դիրքից և պաշտոնից, որը զբաղեցնում էին Մարզպանական Հայաստանում ։ Իմանալով Վարդան Մամիկոնյանի հեռանալու մասին՝ Վասակ Սյունին միջոցներ է ձեռք առնում այդ ամենը կանխելու համար։ Վասակ Սյունին պատվիրակություն է ուղարկում նրա մոտ, որի ղեկավարն Արշավիր Կամսարականն էր՝ Վարդանի փեսան։ Պատվիրակության կազմի մեջ էր նաև Ղևոնդ երեցը, երկու այլ իշխաններ և քահանաներ։ Պատվիրակությունը Վարդանին հանդիպում է Բասենի սահմանին՝ Արամանայ գյուղի մեջ ։
Պատվիրակությունը վստահեցնում է, որ Վասակ Սյունին կարողացել է համաձայնության հասնել հոների հետ, որոնք պարտավորվել են ասպատակել պարսկական հողերը, իսկ եթե Վարդանը վերադառնա, նրանք բանակցություններ կսկսեն նաև Բյուզանդիայի հետ։ Վարդան Մամիկոնյանը համաձայնվում է վերադառնալ և հանձն առնել զորքերի ղեկավարությունը ։ Ծրագրվում էր օգնություն ստանալ նաև Արևմտյան Հայաստանի ստրատելատից՝ Վասակ Մամիկոնյանից, որը, սակայն, հետագայում օգնություն չտրամադրեց։
Վարդանի վերադառնալուց հետո սկսվեցին հակասություններ առաջանալ նրա և Վասակի միջև։ Վասակ Սյունին պատրաստվում էր ապստամբել երկար պատրաստությունից և դաշնակից գտնելուց հետո, իսկ Վարդանը՝ եկեղեցու ճնշումների ներքո ցանկանում էր անմիջապես ապստամբության դրոշ պարզել ։
Ի վերջո, Վարդան Մամիկոնյանը և իր կուսակիցները սկսում են մարզպան Վասակ Սյունուց ծածուկ պատրաստվել ապստամբության։ Երբ իշխաններից մեկը՝ Զանդաղան Ոստանիկը, հայտնեց Վասակին, թե ինչ է կատարվում իր շուրջը, նրան լրտես համարեցին և քարկոծելով սպանեցին Բագրևանդ գավառի Բերկունք գյուղում։ Այս դեպքից հետո Վարդանը և իր կուսակիցները չէին կարող ծածուկ պահել ապստամբությունը։ Նրանք ամեն ինչ հայտնում են Վասակին, իսկ նա, ուրիշ ճանապարհ չունենալով, համաձայնվում է միանալ ապստամբությանը ։
Ռազմական հակամարտության ծավալում
Ամռան շոգերի ժամանակ հայոց զորքը գնում է իր ամառանոցը, որը գտնվում էր Ծաղկավետ լեռներում, սակայն Միհրներսեհն այդ ժամանակ իր զորքերին հրամայում է Փայտակարանով շարժվել դեպի Աղվանք։ Միհրներսեհը կարողանում է իր կողմը քաշել նաև Վասակ Սյունուն և նրա միջոցով պառակտում մտցնել հայերի մեջ։
Աղվանքի իշխանները օգնություն են խնդրում հայերից, և Վարդան Մամիկոնյանն իջեցնում է զորքը Ծաղկանց լեռներից ու շարժվում դեպի Աղվանք։ Վասակ Սյունին միայնակ է մնում Հայաստանում, քանի որ Վարդանի մյուս կողմնակիցներն ուղարկված էին որպես պատվիրակություն՝ տարբեր երկրների հետ բանակցելու համար։
Վասակն ընտրեց և իր հետ Հայաստանում թողեց մի քանի նախարարական զորքեր, որոնք հավատարիմ էին իրեն` Բագրատունյաց, Խորխոռունյաց, Ապահունյաց, Վահևունյաց, Պալունյաց, Գաբեղենից, Ուրծա իշխանների զորքերը ։
Արշավանք դեպի Աղվանք և Խաղխաղի ճակատամարտ
Հայկական զորքն արշավում է նախ Վիրք, որպեսզի այնտեղից Աղվանքում գտնվող պարսկական զորքին հարվածի թիկունքից, սակայն պարսիկները տեղյակ էին հայկական զորքի տեղաշարժից և մարտական դիրք են բռնում Լոպնաս գետի (Զակամ) ափին՝ Խաղխաղի դաշտում։ Վարդան Մամիկոնյանի զորքը Գուգարքով մտավ Աղվանք և մարտական դիրք բռնեց Խաղխաղ քաղաքի մոտ, որը հայոց հինավուրց ձմեռանոցն էր։ Նա իր զորքը բաժանում է 3 թևի՝
Պարսկական զորքը ղեկավարում էր Սեբուխտ զորավարը։ Զորքի աջ և կենտրոնական մասը կազմված էր պարսկական, իսկ ձախ թևը՝ Բաղասկանի և Լփնաց զորքերից ։