Դմիտրի_Մենդելեև
Ոգեմիջնորդութական երևույթների ուսումնասիրման հանձնախումբ
Աշխարհաընկալման այսպիսի լիիրավ լիդերների շրջանակի մեջ էին՝ ռուս քիմիկ Ալեքսանդր Բուտլերովը (այն ժամանակ՝ նյութի «չորրորդ» ագրեգատային վիճակի մասին ուսմունքի կողմնակից, հաստատակամ ոգեմիջնորդ Ուիլյամ Կրուկսի հետևորդ), կենսաբան Նիկոլայ Պետրովիչ Վագները և հայտնի հրապարակախոս Ալեքսանդր Նիկոլաևիչ Աքսակովը ։ Ոգեմիջնորդության բացահայտման սկզբնական փորձերը ձեռնարկեցին ակադեմիկոս Պաֆնուտի Լվովիչ Չեբիշևը և պրոֆեսոր Մ. Ֆ. Ցիոնը, ով հայտնի բժիշկ, Իվան Պետրովիչ Պավլովի ուսուցիչ Իլյա Ֆադեևիչ Ցիոնի եղբայրն էր։ 1870-ականների կեսին Դմիտրի Մենդելեևի նախաձեռնությամբ, դեռևս երիտասարդ Ռուսական ֆիզիկո-քիմիական ընկերությունը սուր քննադատությամբ հանդես եկավ ոգեմիջնորդության դեմ։ 1875 թվականի մայիսի 6-ին որոշում ընդունվեց «ստեղծել ոգեմիջնորդական սեանսները ուղեկցող բոլոր «երևույթների» ստուգման համար հանձնախումբ» ։ «Ոգեմիջներդներ», եղբայրներ Պետտիների և տիկին Կլեյերի գործողությունների ուսումնասիրման փորձերը, Ա. Աքսակովի խնդրանքով սկսվեցին 1875 թվականի գարնանը։ Որպես ընդիմադիրներ ելույթ ունեցան Ա. Բուտլերովը, Ն. Վագները և Ա. Աքսակովը։ Առաջին նիստը կայացավ մայիսի 7-ին (նախագահում էր Ֆյոդոր Էվալդը), երկրորդը՝ մայիսի 8-ին։ Դրանից հետո նիստը հետաձգվեց մինչ աշուն, որից հետո երրորդ նիստը կայացավ հոկտեմբերի 27-ին, իսկ արդեն հոկտեմբերի 28-ին, մանկավարժ, քաղաքային դումայի գործիչ Ֆյոդոր Էվալդը, ով ընդգրկված էր հանձնախմբում, գրում է Դ. Մենդելեևին՝ «...Պարոն Աքսակովի կողմից գրված գրքերը ընթերցելուց հետո, իմ մոտ առաջացավ կտրուկ զզվելի տպավորություն այն ամենի նկատմամբ, ինչը վերաբերում է ոգեմիջնորդությանը և մեդիումիզմին», որից հետո նա հրաժարվում է շարունակել մասնակցել հանձնախմբի աշխատանքներիրն։ Չնայած իր մանկավարժական աշխատանքի ծանրաբեռնվածությանը, նրան հաջորդում են ֆիզիկոսներ Դմիտրի Կոնստանտինովիչ Բոբելյովը և Դմիտրի Ալեքսանդրովիչ Լաչինովը ։ Հանձնախմբի գործունեության տարբեր փուլերում (1875-ի գարնանից մինչ 1875—1876 թվականների ձմեռը) նրա կազմում էին գտնվում՝ Դ. Կ. Բոբելյովը, Իվան Բորգմանը, Նիկոլայ Բելուգինը, Նիկոլայ Գեզեխուսը, Նիկոլայ Եգորովը, Ա. Ելենեվը, Ս. Կովալսկին, Կոնստանտին Կրաեևիչը, Դ. Լաչինովը, Դ. Մենդելեևը, Նիկոլայ Պետրովը, Ֆյոդոր Պետրուշեվսկին, Պյոտր Ֆան-դեր-Ֆլիտը, Ա. Խմոլովսկին, Ֆյոդոր Էվալդը ։ Հանձնախմի կողմից մի շարք մեթոդներ ու տեխնոլոգիական փորձեր արվեցին, որոնք բացառում էին մանիպուլյացիաների համար ֆիզիկական օրինաչափությունների օգտագործումը «մագնիտիզյորների» կողմից՝ մանոմետրական և բրգաձև սեղանները, արտաքին ազդեցությունների բացառումը, և այլ բաներ, որոնք խոչընդոտում էին իլյուզաներ պարունակող փորձի լիարժեք ընկալմանը և իրականության թյուրըմբռնմանը։ Հանձնախմբի գործունեության արդյունքը հանդիսացավ մի շարք հատուկ վարժաձևերի դուրս բերումը, որոնք գցում էին մոլորության մեջ, հերթական ստի ու խաբեության բացահայտումը, կորեկտ պայմաններում որևիցե էֆեկտի բացակայության հաստատումը, որը կնպաստեր երևույթի ոչ միանշանակ բացատրությանը, այսինքն սպիրիտիզմը ընդունվեց որպես «մեդիումների» կողմից օգտագործվող հոգեբանական ֆակտոր՝ մասսաներին ղեկավարելու համար ։ Խնդրի շուրջ բանավեճը և հանձնախմբի աշխատանքը առաջացրեց առողջ քննադատություն հասարակության մեջ, որը հիմնականում ողջամտության կողմնակիցն էր։ Դ. Մենդելեևը, մի խոսքով, լրագրողներին վերջնական նիստի ժամանակ, հետ է պահում թեթևմտությունից, սնոտիապաշտության դերի ոչ ճիշտ և միակողմանի մեկնաբանությունից։ Իրենց գնահատականը տվեցին Պյոտր Դմիտրևիչ Բոբյորկինը, Նիկոլայ Սեմյոնովիչ Լեսկովը, շատ ու շատ ուրիշներ, ամենից առաջ, Ֆյոդոր Միխայիլովիչ Դոստոևսկին։ Վերջինս քննադատական նկատառումները ուղղված էին ոչ այնքան բուն սպիրիտականությանը, որի հակառակորդն էր ինքը, այլ Դ. Մենդելեևի ռացիոնալիստական հայացքներին ։ Ֆ. Մ. Դոստոևսկին մատնանշում է՝ «անգամ «հավատալու ցանկության» դեպքում, ցանկությանը կարող է նոր զենք տվացվի»։ Վերջնական արդյունքը տալով, Դ. Մենդելեևը նշում է այն տարբերությունը, որը արմատավորվել է գիտնականի ելակետային տեսակետների՝ դրսևորված «բարեխիղճ մոլորության» կամ գիտակցական խաբեության մեջ։ Հենց բարոյական սկզբունքներն էլ նա գերադասում է ֆենոմենի բոլոր տեսակետների գնահատման մեջ, նրա բացատրությունը, և առաջնահերթ, գիտնականի համոզմունքները, անկախ նրա անմիջական գործունեությունից էլ հենց պիտի ունենա նա։ «Ընտանիքի մոր» նամակին ի պատասխան, որում գիտնականի մեղադրել էին կոշտ նյութապաշտության (Մատերիալիզմ) տարածման մեջ, նա հայտարարում է, որ «պատրաստ է ծառայել, այսպես թե այնպես, նրա համար, որ քչանան մատերիալիստներն ու կեղծ բարեպաշտները, և ավելի շատ լինեն այն մարդիք, որոնք իրոք կհասկանան, որ բարոյական սկզբունքների ու գիտության մեջ վաղնջորեն միասնություն կա» ։