Առակ
Սոցիալական առակներ
Բազմազան են երգիծանքի ձևերն ու միջոցները։ Այն իրականացվում է ինչպես ծաղրական դեպքերի ու հանգամանքների պատկերմամբ, այնպես էլ առակախոսի ուղղակի բնութագրումներով։ Իբրև օրինակ կարելի է հիշել վերը բերված առակի այն մասը, որտեղ արջը մեղադրում է աքլորին՝ Աճմու շահի չալմայի վրա դրվող փետուրը իր հետևին դնելու համար։ Ծաղրի իմաստն այստեղ այն է, որ Աճմու շահի գլուխը նույնացվում է աքլորի հետույքի հետ։ Ծաղրվում է աներևույթ թագավորների անբարոյականությունը, ձրիակերությունը, դատարկամտությունն ու հիմարությունը։,, Աղվեսն ու ագռավը, , առակում, երբ, , Գելհավքը, , ագռավին ցույց է տալիս ծառը կտրող աղվեսին և օգնություն խնդրում նրանից, նա, ծաղրելով բոլոր թագավորներին բնորոշ նրա բթամտությունը, ասում է., , Տո, դու քոռ, իդա խելքովդի հավքերու թագավոր պտի էղնիս, չիշիս փետ ա ուրանց ձեռ, , ։ Ծաղրվում է մի այլ առակում (, , Աղվեսն ու առյուծը, , ) առյուծի, իբրև գազանների թագավորի, մեծամտությունն ու հոխորտանքը։ Աղվեսը խորհուրդ է տալիս գետն անցնել կամրջով, մինչդեռ առուծը չի լսում նրան և տուժում իր ամբարտանության պատճառով։, , Կամուրջը գտնենք գետն անցնենք, կասե աղվեսը առյուծին։ - Ես ով եմ, կասե առյուծը, ջուրը պիտի ճեխքեմ, անցնեմ։ Ջրի մեջ վիշապ ձուկ մի առյուծի մի ազդրը խածեց ու կերավ։ Առյուծը շնչասպառ ջրի եզրը դուրս եկավ։ Աղվեսը առյուծի գլխի վրա կանգնեց ու ասաց.-Դու ցամաքի թագավոր էիր, ինչ գործ ուների ջրի թագավորի սահմանի մեջ, , ։3 Նմանօրինակ հեգնանքով տոգորված է առակների մեծագույն մասը, դա նրանց ժանրային բնորոշ հատկանիշներից մեկն է։ Բայց թագավորների ու իշխանների նկատմամբ եղած ատելությունն արտահայտվում է ոչ միայն ծաղրով ու հեգնանքով, այլև նրանց ժողովրդասպան գործունեության մերկացմամբ։ Այս տեսակետից հետաքրքրական է,, Թագավորի որդու առաջին դասերը, , առակը։ Դրա մեջ թագավորի որդու ուսուցիչը, որ ներկայացնում է ժողովրդին, առաջին դասին թագավորի տղային առանց պատճառի ամբողջ օրը սոված է պահում, երկրորդ դասին՝ բանտարկում է, իսկ երրորդ դասին՝ ենթարկում գանակոծության։ Երբ թագավորն իմանում է այդ և բացատրություն պահանջում ուսուցչից տարօրինակ դասերի համար, նա պատասխանում է., , Ակար տղադ սավկուլլի մինձնար, այդ բաները չտեսնիր՝ ինչըղ պիտի արթար ու օղորմած թագավոր ըլլիր, էփօր մեգը կար, թե ինձի նահախ տեղը ծեծեցին, միգալը թե ընձի նախահ տեղը հափսը դրին, միգալն այլ թե՝ անօթի եմ, օղօրմութեն էրե՝- տըղադ ինչըդ պիտի անոնց հակը հասկընար, եփօր ինքը չըգիտենար, թե ծեծն ինչ է, հափսն ինչ է, անօթութենն ինչ է, , ։ Այստեղ անտարակույս, կա լավ թագավոր ունենալու ցանկությունը, որին ձգտում են հասնել դաստիարակչական միջոցներով։ Բայց դա առակի գաղափարական բովանդակության մի, և այն էլ թույլ կողմն է։ Առակի գաղափարական բովանդակության մյուս առավել կարևոր կողմը անհրապույր իրականության պատկերումն է, որը բնութագրվում է երեք հատկանիշներով՝ աշխատավորի մի կտոր հացի հափշտակությամբ (, , Հացս ձեռքես առավ, անոթի պահեց, , ), նրան առանց պատճառի բանտը նետելով (, , Մե մութ տեղըմ ղրկեց, դուռը վրաս կողպեց, , ) և դարձյալ առանց պատճառի գանակոծելով (, , Բռնեց ծեծեց, բուշտ ու բաղաջ էրավ, , )։ Իմաստուն ուսուցիչը թագավորի տղայի հետ վարվում է այնպես, ինչպես թագավորն ու նրա իշխանավորներն են վարվում ժողովրդի հետ։ Այդ պատճառով նա դասժամերին փաստորեն վերարտադրում էր իրականությունը իր զարհուրելի կողմերով և, դրանով իսկ, քննադատում, մերկացնում թագավորին ու նրա իշխանությունը։ Պետք է նկատել, որ ժողովրդական առակախոսները թագավորների ու սեփականատիրական կարգերի մերկացումներով չեն բավարարվում։ Նրանք իրենց երգիծանքի, քննադատության ու մերկացումների մեջ առաջ են անցնում և հասնում ընդհուպ մինչև նրանց ժխտման գաղափարին։ Այդ անում են նախ այգին կանաչեցնող ու բարիքներով լցնող բլբուլին (=աշխատավորին) պաշտպանելով, իսկ այն չորացնող ագռավին (=տիրակալներին) այգուց դուրս վռնդելով և ապա նրանց դեմ տևական պայքարի պատկերումով, որը գրեթե միշտ ավարտվում է հաղթանակով։ Նշված առակների մեծագույն մասում աղվեսները, չնայած իրենց խորամանկությանը, ծուղակն են ընկնում ու կործանվում։ Աշխատավորներին ներկայացվող կռվի, եզան, ձիու, ջորու և ուղտի կողմից նույն բախտին են արժանանում նաև հարստահարիչներին ներկայացնող գայլը, արջը և մյուս գիժատիչ գազանները։ Ինչպես բանահյուսության բոլոր ժանրերում, առակներում ևս չարն ու հետադիմականը, հաշտակիչն ու գիշատիչը, անպայմանորեն պատժվում են։ Ահսպիսով լավատեսությունը ժողովրդին չի լքում նաև առակներում։ Նա մեծ հավատ է տածում իր ուժի նկատմամբ, բայց միաժամանակ չի անտեսում և այն թերին ու պակասավորը, որն էլ հենց, ըստ նրա խանգարում է վճռական հաղթանակի հասնելու։ Բարոյական անվան տակ Մխիթար Գոշն ի մի է համախմբել կենդանիների բարքերին կամ բնավորության և բույսերի այլևայլ հատկություններին վերաբերող առակները, որոնց մեջ, ընդհանրապես, քիչ է կամ բնավ չկա գործողություն։ ։