cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Պաուլիի սկզբունք
Նյութի կայունությունը
1967 թ. ավելի խիստ ապացույցը տվեցին Ֆրիմեն Դայսոնը և Էնդրյու Լենարդը, որոնք քննարկեցին ձգողական (էլեկտրոն-միջուկ) և վանողական (էլեկտրոն-էլեկտրոն և միջուկ-միջուկ) ուժերի հավասարակշռվածությունը են և ցույց տվեցին, որ սովորական նյութը պետք է սեղմվեր ու զբաղեցներ ավելի փոքր տարածք, եթե Պաուլիի սկզբունքը չգործեր ։ Այստեղ Պաուլիի սկզբունքի հետևանքն այն է, որ միևնույն սպին ունեցող էլէկտրոնները պետք է վանվեն միմյանցից տարածական փոխազդեցությամբ։ Վերջինս փոքր հեռավորությունների վրա գործող էֆեկտ է, ինչպես էլեկտրաստատիկ կամ կուլոնյան ուժերը, որոնք մեծ հեռավորությունների համար են։ Սա նաև մասնակիորեն պատասխան է տալիս առօրյայից հայտնի այն երևույթին, որ երկու պինդ օբյեկտներ չեն կարող միաժամանակ գտնվել միևնույն վայրում։
Աստղաֆիզիկան և Պաուլիի սկզբունքը
Դայսոնը և Լենարդը, սակայն, չքննարկեցին որոշ աստղային օբյեկտներում գործող հզոր մագնիսական կամ ձգողական ուժերը։ 1995 թ. Էլիոթ Լայեբը և իր աշխատակիցները ցույց տվեցին, որ Պաուլիի սկզբունքը բերում է ուժեղ մագնիսական դաշտերի կայունության, ինչպես օրինակ, նեյտրոնային աստղերում է, սակայն ավելի մեծ խտությամբ, քան սովորական նյութում է ։ Հարաբերականության ընդհանուր տեսությունից բխում է, որ բավականաչափ ուժեղ գրավիտացիոն դաշտերում նյութը սեղմվում է` առաջացնելով սև խոռոչ։
Աստղագիտությունը տալիս է Պաուլիի սկզբունքի պերճախոս վկայությունը ի դեմս սպիտակ թզուկների և նեյտրոնային աստղերի։ Այս երկու մարմիններում էլ ատոմական կառուցվածքը ուժգին գրավիտացիոն ուժերի պատճառով քայքայվում է և գործում է «այլասերված ճնշումով» պայմանավորված բաղադրիչը։ Նյութի այս արտառոց վիճակը հայտնի է այլասերված նյութ անունով։ Սպիտակ թզուկներում ատոմները հեռանում են միմյանցից էլեկտրոնների այլասերման ճնշման պատճառով։ Նեյտրոնային աստղերում էլեկտրոնները միանում են պրոտոններին՝ կազմելով նեյտրոններ, որոնք ունակ են ստեղծել ավելի մեծ այլասերման ճնշում, չնայած կարճ տարածության վրա։ Սա կասեցնում է նեյտրոնային աստղի հետագա սեղմվելը, սակայն մինչև ավելի փոքր չափեր և մեծ խտություն, քան սպիտակ թզուկն ունի։ Նեյտրոնը մեզ հայտնի առավել «կարծր» օբյեկտն է, նրա կարծրությունը 20 կարգով ավելի մեծ է, քան ադամանդինը։ Սակայն նույնիսկ այս ահռելի կարծրությունն է հաղթահարվում զանգվածեղ աստղի գրավիտացիոն դաշտի կամ գերնոր աստղի ճնշման արդյունքում՝ այսպիսով հանգեցնելով սև խոռոչի ձևավորմանը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկայի հիմնարար հասկացություններ Կատեգորիա:Քվանտային մեխանիկա Կատեգորիա:Ֆիզիկայի հասկացություններ
Օլյապկա
Աթոր оляпка (Cinclus cinclus), աթորների ընտանիքի պատկանող թռչուն։
Արտաքին կառուցվածք
Աթորի գլուխը և պարանոցը դարչնագույն են, մեջքը, պոչը՝ մոխրագույն, կոկորդը, կտնառքը և կուրծքը՝ սպիտակ, որովայնը՝ սպիտակ կամ բաց մոխրագույն։ Աթորի քաշը՝ 60-70 գ, թևի երկարությունը՝ 79-98 մմ։
Կենսակերպ
Հայաստանում նստակյաց թռչուն է։ Աթորը հանդիպում է բացարձակապես գետերի ափերին, հաճախ կարելի է տեսնել քարերին նստած։ Աթորը թռչում է ծլվլոցով, ջրի մակերեսից ոչ բարձր։
Բնադրում
Աթորը բնադրվում է ապրիլից մինչև հուլիս, բույնը սարքում է գետափնյա փորվածքներում, օգտագործելով մեծ քանակությամբ մամուռ։ Դնում է 4-6 սպիտակ ձու, սնվում է ջրային անողնաշար կենդանիներով, սուզվում է ջրի հատակը՝ կեր հայթայթելու համար։
Տարածվածություն
Աթորը տարածված է Եվրոպայում, հյուսիսարևմտյան Աֆրիկայում, Կովկասում, Ալթայում, Ասիայում ։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Օլյապկաներ Կատեգորիա:Հայաստանի թռչուններ Կատեգորիա:Եվրոպայի թռչուններ Կատեգորիա:Կենտրոնական Ասիայի թռչուններ
Գյուլագարակ (համայնք)
Գյուլագարակ, համայնքի կարգավիճակով վարչատարածքային միավոր Հայաստանի Հանրապետության Լոռու մարզում ։
Պատմություն
Համայնքը ստեղծվել է 2017 թվականի հունիսի 9 -ին Հայաստանի Հանրապետության Ազգային ժողովի ընդունած համայնքների խոշորացման օրինագծով ։ Համայնքի տեղական ինքնակառավարման մարմինների առաջին ընտրությունները կայացել են 2017 թվականի նոյեմբերի 5-ին։
Վարչատարածքային բաժանում
Գյուլագարակ համայնքը կազմված է 7 բնակավայրից՝ Ամրակից, Գարգառ, Կուրթան, Հոբարձի, Պուշկինո, Վարդաբլուր և Գյուլագարակ, որը հանդիսանում է համայնքի վարչական կենտրոնը ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Լոռու մարզի համայնքներ
(8430) Ֆլորեյ
(8430) Ֆլորեյ (Florey), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1997 թվականի դեկտեմբերի 25-ին Ֆրանկ Զոլտովսկիի կողմից Վումերայում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,807048 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,5235 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,0906 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1717,8 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,20957 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 3,67° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1997 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Ֆրանկ Զոլտովսկիի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Աստերոիդների ցանկ (77901-78000)
Աստերոիդների ցանկ (77801-77900) * Աստերոիդների ցանկ * Աստերոիդների ցանկ (78001-78100)
Ռիչարդ Հաքլյույթ
Ռիչարդ Հաքլյույթ, հանդիպում են նաև ազգանվան Հաքլիթ , Հաքլութ ձևերը (Richard Hakluyt), եղիսաբեթյան դարաշրջանի առավել բեղմնավոր հեղինակներից մեկը։ Եղել է անգլացիների կողմից Հյուսիսային Ամերիկայի գաղութացման եռանդուն գաղափարախոս, աշխարհագրական գիտելիքների անխոնջ հավաքող։ Աշխարհագրական մեծ հայտնագործություններում անգլիացիների ներդրած խոշոր ավանդը հանգամանորեն ներկայացրել է «Ճանապարհորդությունների գիրք» մեծածավալ ժողովածուում (1589, ընդլայնված հրատարակությունը՝ 1598—1600), որտեղ ներառել է անգլիացիների հաղորդումները դեպի արևմուտք ու արևելք՝ դեպի Ամերիկա և Մոսկովիա կատարած ճանապարհորդությունների մասին ։ «Բրիտանիկա» հանրագիտարանի բնորոշմամբ՝ այդ երկը «արձակ շարադրված ազգային էպոս է» ։
Կենսագրություն
1846 թվականին հիմնադրված Հաքլյույթյան ընկերությունը, որը համբավվել է ճանապարհորդությունների և ճանապարհորդների մասին հազվագյուտ և անտիպ երկերի հրատարակությամբ, այդպես է անվանվել Ռիչարդ Հաքլյույթի պատվին։ Ընկերությունը նախաձեռնել է նշանավոր աշխարհագրագետի երկերի՝ 14 հատորից բաղկացած ժողովածուի քննական հրատարակությունը Principal Navigations խորագրով, Oxford University Press հրատարակչության համար, Իռլանդիայի ազգային համալսարանի աշխատակից Դենիել Քերիի և Արևելյան Անգլիայի համալսարանի աշխատակից Քլեր Ջովիթի ընդհանուր խմբագրությամբ ։
Երկերի ընտրանի
Ռիչարդ Հաքլյույթը նաև ֆրանսերենից և իսպաներենից անգլերեն է թարգմանել նշանավոր ճանապարհորդներ Ժակ Կարտիեի, Ռենե Գուլեն դը Լոդոնիերի, Պեդրո Մարտիր դե Անգլերիա, Անտոնիո Գալվանոյի, Էռնանդո դե Սոտոյի ճանապարհորդությունների մասին երկերը։
Ռիչարդ Հաքլյույթի մահից հետո Սեմյուել Փրչեսը նրա ձեռագրերի հիման վրա կազմել ու հրատարակել է Hakluytus Posthumus գիրքը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Աշխարհագրագետներ Կատեգորիա:Անգլիացի գիտնականներ Կատեգորիա:17-րդ դարի գրողներ Կատեգորիա:Անգլիացի գրողներ Կատեգորիա:Օքսֆորդի համալսարանի շրջանավարտներ
Իվանովկա (գյուղ, Դոբրոպոլսկի շրջան)
Իվանովկա (Іванівка), գյուղ Ուկրաինայի Դոնեցկի մարզի Դոբրոպոլսկի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Իվանովկա գյուղում բնակվում էր 54 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Դոնեցկի մարզի Դոբրոպոլսկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Օջեկ
Օջեկ, գյուղ Արևելյան Հայաստանի Ելիզավետպոլի նահանգի Արեշի գավառում ։
Բնակչություն
1908 թվականին գյուղն ունեցել է 345 կովկասի թաթար բնակիչ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Մարոկկոն Եվրատեսիլ երգի մրցույթում
Մարոկկոն Եվրատեսիլ երգի մրցույթին առաջին անգամ մասնակցել է 1980 թվականին և դրանից հետո այլևս չի մասնակցել մրցույթին։
Մասնակցություն
1980 թվականին Մարոկկոյում Եվրատեսիլը ցուցադրել է SNRT հեռուստաընկերությունը. այդպիսով Մարոկկոն դառնում է առաջին աֆրիկյան և արաբական երկիրը, որը մասնակցել է մրցույթին։ Նրանց առաջին կատարումը մրցույթի բեմից հնչեց արաբերեն լեզվով։ Նրանց երգը կոչվում էր "Bitaqat Hob", որը կատարեց Սամիրա Բենսաիդը։ Երգը հավաքեց ընդամենը 7 միավոր, որն ստացավ Իտալիայից, և զբաղեցրեց 18-րդ հորիզոնականը՝ առաջ անցնելով միայն Ֆինլանդիայից։
Աստերոիդների ցանկ (260701-260800)
Աստերոիդների ցանկ (260601-260700) * Աստերոիդների ցանկ * Աստերոիդների ցանկ (260801-260900)
HTTPS
HTTPS հիպերտեքստի փոխանակման անվտանգ պրոտոկոլ (Hypertext Transfer Protocol Secure) համակարգչային ցանցի համար նախատեսված հաղորդակցության պրոտոկոլ, որը հատկապես ծրագրային ծավալում է համացանցում։ Տեխնիկապես սա պրոտոկոլ է, որը իր բնույթով հաղորդակարգ չէ, այլ արդյունք է հիպերտեքստի փոխանակման պրոտոկոլի (HTTP)՝ SSL/TLS անվտանգության շերտավորման վրա OSI շերտավորման, այսպիսով ավելացնելով SSL/TLS անվտանգության ստանդարտը HTTP հաղորդակցությանը։ HTTPS պրոտոկոլի հիմնական նպատակն է խուսափելու գաղտնալսումներից, տվյալների կորզումների նպատակով իրականացվող հարձակումներից։
HTTPS չի համարվում առանձին պրոտոկոլ։ Այն գործում է սովորական HTTP պրոտոկոլի հիման վրա, պարզապես օգտագործելով փոխանցումների կոդավորված SSL և TLS մեխանիզմներ։
HTTPS պրոտոկոլի անվտանգությունը ընկած է TLS հիմքում, որը օգտագործում է բաց և գաղտնի բանալիներ, կոդավորելու սպասառուի և սերվերի միջև տվյալների հոսքը՝ փոխակերպելով կարճաժամկետ բանալիները։ Կարևոր հատկություն է այն, որ կարճաժամկետ բանալիները չեն կարող փոխանցվել երկարաժամկետ ասիմետրիկ բանալիներից, բայց անվտանգության կատարելագործված տեխնոլոգիաները (perfect forward secrecy (PFS)) լայն տարածում չունեն ։ X.509 սերտիֆիկատները երաշխավորում են որ խոսողը խոսում է միայն այն մարդու հետ, ում հետ ցանկանում է։ Որպես հետևություն՝ անհրաժեշտ են նույնականացման սերտիֆիկատներ և բաց բանալիների ինֆրահամակարգ, որը կհաստատի սերտիֆիկատի և դրա տիրոջ միջև կապը, ինչպես նաև կգեներացնի, ստորագրի և ղեկավարի սերտիֆիկատների վավերականությունը։
Իր ծավալման ընթացքում HTTPS պրոտոկոլը հնարավորություն է ընձեռում նույնականացնելու վեբ կայքը և դրան առնչվող վեբ սերվերը, որին կատարվում է միացումը և պաշտպանում է գաղտնալսումներից և տվյալների կորզումից։ Բացի դրանից, այն մատուցում է կապի երկկողմանի կոդավորում սերվերի և օգտագործողի միջև, ինչը պաշտպանում է գաղտնալսումից` կեղծելով հաղորդակցության պարունակությունը։ Ի հալվում, այս դեպքում սերվերի և սպասառուի միջև ստեղծվում է երկկողմանի կոդավորված հաղորդակցություն, որը պաշտպանում է տվյալների կորզումից ։
Պրակտիայում սա խելամիտ երաշխիք է տալիս, որ հաղորդակցության պարունակությունը կայքի և օգտագործողի միջև չի կարող կարդացվել կամ օգտագործվել երրորդ անձանց կողմից։ Պատմականորեն HTTPS միացումները հիմնականում օգտագործվել են համացանցում գումարային փոխանցումների, էլեկտրոնային փոստի, կորպորատիվ ինֆորմացիոն համակարգերում կարևոր տվյալների փոխանակման համար։ 2000ական թվականների սկզբին և 2010ական թվականներին HTTPS տարածում գտավ բոլոր տեսակի վեբ կայքերի նույնականացման էջերի պաշտպանության մեջ՝ պահպանելով միացման և օգտագործողի տվյալների անվտանգությունը, նույնականացումը և անվտանգ նավարկումը համացանցում։
Կայքը ամբողջությամբ պետք է տեղակայված լինի HTTPS շրջանում և չունենա ոչ մի պարունակություն, որը բեռնվում է HTTP միջոցով, այլապես օգտագործողը կարող է նպաստել հարձակումների և վերահսկողության կորստի հնարավորությունների։ Օրինակ ոչ անվտանգ էլեմենտները, որոնք բեռնվում են HTTPS էջի վրա օգտագործողին դարձնում են հարձակումների համար խոցելի։ Բացի դրանից, երբ կայքը մի մասը գործում է հասարակ HTTP տարբերակով և միայն կարևոր ինֆորմացիա պարունակող (օրինակ՝ նույնականացման) էջերն են օգտագործում HTTPS, այս դեպքում ևս օգտագործողը վտանգված է հարձակման սպառնալիքով։ Կայքը, որը պարունակում է անհատական ինֆորմացիա, ամեն անգամ HTTPS ով միանալու փոխարեն HTTP տարբերակով միացման դեպքում սեսիան ոչնչացվում է։ Նման կերպով HTTPS տարբերակով կայքի սպասարկման համար HTTP թխուկներում պետք է միացված լինեն անվտանգ թխուկները ։
Ընդհանուր նկարագրություն
HTTPS-ը URI սխեմա է, որը բացի իր սխեմատիկ փոփոխականներից, ունի նաև HTTP սխեմային բնորոշ շարահյուսություն։ Այնուամենայնիվ, HTTPS ազդանշանները դիտարկիչին հնարավորություն են ընձեռում պաշտպանել թրաֆիկը՝ օգտագործելով SSL/TLS կոդավորման ավելացված շերտը։ Անվտանգության SSL շերտը հատկապես հարմարեցված է HTTP տարբերակի համար, քանի որ այն կարող է անվտանգություն ապահովել նույնիսկ այն դեպքում երբ միայն հաղորդակցության միայն մի կողմն է նույնականացված։
Սա կատարվում է օրինակ համացանցում HTTP միջոցով ֆինանսական գործարքների կատարման համար, որտեղ հիմնականում սերվերն է նույնականացված։ HTTPS-ը անպաշտպան ցանցում ստեղծում է անվտանգ ալիք, ինչը ապահովում է վստահելի պաշտպանություն տվյալների կորզումից։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Գաղտնագրություն Կատեգորիա:2000 հիմնադրումներ
Հայերը Բեռլինում
Հայերը Բեռլինում հաստատվել են 19-րդ դարի վերջին 20-րդ դարի սկզբին։ Նրանք գլխավորապես Բեռլինի համալսարանի և բարձրագույն ուսումնական այլ հաստատությունների ուսանողներն էին։ Ունեցել են իրենց հայրենակցական միությունը։ Նույն ժամանակ Բեռլինում գործել են հայ քաղաքական կուսակցությունների (ՀՀԳ, Հայ սոցիալդեմոկրատներ) խմբակներ։ Հիմնվել են մի շարք հասարակական և մշակութային կազմակերպություններ ու ընկերություններ, 1914 թվականի հունիսին կազմավորվել է Գերմանա-հայկական ընկերությունը, 1923 թվականին պաշտոնապես գրանցվել է Բեռլինի հայ համայնքը։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին Գերմանիայում գտնվող խորհրդային բանակի հայ գերիներին օգնելու նպատակով Բեռլինում ստեղծվել է Հայ ազգային խորհուրդ։
Արևմտյան Բեռլինի հայ համայնքը, որը մինչև Գերմանիայի վերամիավորումը (1991 թվական) առավել կազմակերպվածն էր, ստեղծել էր իր ընտրովի վարչությունը, բացել ակումբ՝ Հայ տուն, մշտապես նպաստել երկրում բնակվող հայերի ազգային ինքնագիտակցության աճին։ Պարբերաբար գումարվել են հայ երիտասարդության հավաքներ՝ հայոց լեզվին և պատմությանը նվիրված դասընթացներով և դասախոսություններով։ Համայնքը նշել է Մեծ եղեռնի տարելիցները, գերմաներեն հրատարակել և տարածել գրականություն Հայ դատի և հայերի ցեղասպանության մասին, Եվրախորհրդարանին ներկայացրել (1987 թվական) անհրաժեշտ վավերագրեր Հայ դատի վերաբերյալ։
1985 թվականին հիմնվել է Հայկական տեղեկատվության և փաստագրության կենտրոնը, 1979 թվականից գործում է Վտանգված ազգերի համար ընկերակցության հայկական համագործակցության խմբակը։ 1920 թվականից Բեռլինի համալսարանի հնդեվրոպական լեզուների ֆակուլտետի կազմում գործում է հայկական բաժինը, քաղաքում կա «Հայկական» կոչվող փողոց։ Արևմտյան Բեռլինում հայ մշակույթի օրերի անցկացմանը։ 2003 թվականին Բեռլինում բնակվում է շուրջ 1000 հայ։
բ Կատեգորիա:Բեռլին
Ֆրանսուա Պոմպոն
Կենսագրություն
Ֆրանսուա Պոմպոնը ծնվել է կարմրափայտագործ վարպետի ընտանիքում։ 15 տարեկանում սկսել է զբաղվել մարմարի փորագրությամբ։
1870-ական թվականներին ընդունվել է Դիժոնի Դեկորատիվ արվեստների ազգային դպրոց, որտեղ սովորել է անիմալիստիկա։
Փարիզ տեղափոխվելուց հետո աշխատել է որպես Օգյուստ Ռոդենի օգնական։
Ֆրանսուա Պոմպոնը հանրաճանաչ է դարձել 65 տարեկանում, երբ ստեղծել է յուրաոճ սպիտակ արջին պատկերող քանդակը, որն առանձնահատուկ ուշադրության է արժանացել 1922 թվականին՝ Ֆրանսաիայում բացված « Աշնանային սալոն » փառատոնում։
Սպիտակ արջի վիթխարի քանդակը ստեղծվել է Դիժոնում՝ Դարսի այգում։ Բնօրինակը, որը հայտնի է նաև որպես «Հանգիստ սպիտակ արջ», գտնվում է Փարիզի Օրսե թանգարանում ։
Արվեստ
Ֆրանսուա Պոմպոնի անիմալիստական գործերը հարում են սինթետիզմի և ար-դեկոյի ուղղություններին։ Որպես փորձառու ոճաբան՝ Պոմպոնը տիրապետում էր վիմագրային կառուցվածքները բացահայտելու ունակությանը և կարողանում էր աշխատել մեծածավալ երկրաչափական պատկերների հետ, ընդ որում՝ կարողանում էր խուսափել սեփական բառապաշարով օբյեկտները մանրամասնելուց և մեկնաբանելուց, ինչով նրա սինթետիզմը տարբերվում էր իր ժամանակի մյուս անիմալիստ-քանդակագործների առավել մանրակրկիտ նատուրալիզմից։ Պոմպոնի քանդակները XX դարի երկրորդ կեսի ֆրանսիական անիմալիստական մշակույթի առավել վառ և նրբաճաշակ մեկնաբանության օրինակ են։
Պոմպոնին մեծ հռչակ են բերել նրա երկու աշխատանքները․ «Բադ» (1911) ստեղծագործությունը և «Սպիտակ արջ» (1922) քանդակը, որի վրա Պոմպոնն աշխատել է մինչև իր կյանքի վերջը։ 1929 թվականին «արջը» տեղ է գտել Լյուքսեմբուրգի թանգարանում, այնուհետև՝ Օրսե թանգարանում։ Պոմպոնի ոճի ձևավորման գործում մեծ դեր է խաղացել նրա անդամակցությունը քանդակագործների «Bande à Schnegg» խմբին, որոնց ոճի հիմքում Օգյուստ Ռոդենի արվեստն էր։ «Bande à Schnegg»-ի անդամները մերժում էին ռոմանտիզմը։
Ֆրանսուա Պոմպոնի քանդակներ կրկնօրինակ հուշանվերները վաճառվում են Եվրոպայի խանութնորում։ Ֆրանսուա Պոմպոնը ողջ կյանքի ընթացքում հավատարիմ է մնացել իր ոճին.
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի քանդակագործներ Կատեգորիա:Ֆրանսիացիներ Կատեգորիա:Քանդակագործներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Ար դեկո
Էռնստ Չեյն
Էռնստ Բորիս Չեյն (Chain), անգլիական կենսաքիմիկոս, Լոնդոնի թագավորական ընկերության (1949), ԽՍՀՄ ԳԱ արտասահմանյան (1976) անդամ։ Ավարտել է Բեռլինի համալսարանը (1930)։ Աշխատել է Քեմբրիջի կենսաքիմիայի ինստիտուտում (1933—1935), Օքսֆորդի համալսարանում (1935—1948), 1948—1961 թթ. եղել է Հռոմի քիմիական մանրէաբանության միջազգային կենտրոնի տնօրեն․
Հիմնական աշխատանքները վերաբերում են մանրէային հակաբակտերիային նյութերի, ինսուլինի ազդեցության մեխանիզմի, մանրէաբանական արդյունաբերության տեխնոլոգիայի, լիզերգինաթթվի առաջացման, սնկային մետաբոլիտների ուսումնասիրմանը։1939 թվականին գլխավորել է պենիցիլինի ստացման և մաքրման աշխատանքները, պարզել նրա քիմիայի կառուցվածքը։ Նոբելյան մրցանակ (1945, Ալեքսանդր Ֆլեմինգի և Հոուարդ Ուոլտեր Ֆլորիի հետ)։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Անգլիացի կենսաքիմիկոսներ Կատեգորիա:Բժշկության կամ ֆիզիոլոգիայի բնագավառում Նոբելյան մրցանակի դափնեկիրներ Կատեգորիա:Նոբելյան մրցանակի դափնեկիրներ Կատեգորիա:Գերմանացի քիմիկոսներ Կատեգորիա:Ֆրանսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ Կատեգորիա:Գերմանացի նոբելյան մրցանակակիրներ Կատեգորիա:Հումբոլդտի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ իսկական անդամներ Կատեգորիա:Հրեա նոբելյան մրցանակակիրներ Կատեգորիա:Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ արտասահմանյան անդամներ Կատեգորիա:Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ Կատեգորիա:Բրիտանական ակադեմիայի անդամներ Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ Կատեգորիա:Գերմանացի բժիշկներ Կատեգորիա:Գերմանացի գիտնականներ Կատեգորիա:Բրիտանացի քիմիկոսներ
Անգլեսոլա
Անգլեսոլա (Anglesola), մունիցիպալիտետ Իսպանիայի Կատալոնիա ինքնավար մարզի Լեյդա պրովինցիայի Ուրժել շրջանի կազմում։ Զբաղեցրած տարածքը՝ 23,53 կմ2։ Բնակչության թվաքանակը՝ 1355 մարդ (2010 թվականի տվյալներով)։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իսպանիայի քաղաքներ
MQ-1 Predator
MQ-1 Predator (ˈpredətə, թարգմանաբար՝ Գիշատիչ), հետախուզային և հարվածային անօդաչու օդանավ է, որն արտադրում է General Atomics ամերիկյան ընկերությունը։ Առաջին թռիչքը եղել է 1994 թ.։ ԱՄՆ ՌՕՈՒ-ի սպառազինման մեջ է։ Տվյալ պահին ակտիվորեն օգտագործվում է Իրաքի և Աֆղանստանի տարածքում։
Ցիպի Լիվնի
Ցիպի Լիվնի (ציפורה לבני, ամբողջական անունը՝ Ցիպորա Մալկա Լիվնի, ציפורה מלכה לבני, ), իսրայելցի իրավաբան և պետական գործիչ, կառավարության ղեկավարի նախկին տեղակալ և արտաքին գործերի նախարար։ Քնեսեթի անդամ, Կադիմա կուսակցության նախկին առաջնորդ (2008-2012) ։
MQ-1 Predator
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Անօդաչու օդանավեր-հետախույզներ Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի անօդաչու օդանավեր
Ցիպի Լիվնի
Կենսագրություն
Ցիպին ծնվել է 1925 թվականին Հերեց-Իսրայել հայրենադարձված Գրոդնոյից (այժմ՝ Բելառուսի Հանրապետություն) Սերա Ռոզենբերգի և Էյթան Լիվնիի ընտանիքում ։ Ցիպի հայրը՝ Էյթան Լիվնին, 8-րդ, 9-րդ և10-րդ գումարումների Քնեսեթի անդամ էր։
Լիվնին ավարտել է Բար Իլանի անվան համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետը՝ ստանալով բակալավրի աստիճան։ Ուսումից հետո զինվորական ծառայության է անցել Իսրայելի Պաշտպանության բանակում։ Հեռացել է լեյտենանտի կոչումով։ 1980-1984 թվականներին ծառայել է Մոսադում։ Այնուհետև 10 տարվա ընթացքում գլխավորել է սեփական փաստաբանական ընկերությունը՝ զբաղվելով մասնավոր փաստաբանական պրակտիկայով։ 1996 թվականին, երբ նրան չհաջողվեց դառնալ Քնեսեթի անդամ, Լիվնին Բինյամին Նեթանյահուին նշանակեց պետական ձեռնարկությունների վարչության գլխավոր տնօրեն։ Նա պատասխանատու էր կառավարական կորպորացիաների ու մենաշնորհների սեփականաշնորհման համար։
1999 թվականին Քնեսեթում ընտրվել է Լիկուդ կուսակցությունից։ Լիվնին եղել է Սահմանադրության, իրավունքի և արդարադատության կոմիտեի, Կանանց կարգավիճակի հարցերով կոմիտեի անդամ, փողերի լվացման կանխարգելման մասին օրենքի նախապատրաստման ենթակոմիտեի ղեկավար։ 2001 թվականին Արիել Շարոնի կառավարությունում եղել է պերիֆերիայի զարգացման նախարար, նախարար առանց պորտֆելի, որից հետո ստացել է գյուղատնտեսության նախարարի պաշտոնը։
2003 թվականին Շարոնի երկրորդ կառավարության ստեղծումից հետո Լիվնին նշանակվել է հայրենադարձության և աբսորբցիայի նախարար։ 2004 թվականին նշանակվել է նաև շինարարության նախարար՝ Էֆի Էյթամի փոխարեն։ Կառավարությունից հեռանալուց հետո Շինույ կուսակցությունը դարձել է նաև արդարադատության նախարար Յոսեֆի (Թոմի)  Լապիդի փոխարեն։
Լիվնին Կադիմա կուսակցությանը միացել է 2005 թվականի վերջին՝ դրա ստեղծումից անմիջապես հետո։ 2006 թվականի հունվարի 18-ին, Սիլվան Շալոմի հեռանալուց հետո, արտաքին գործերի նախարար դարձավ Էհուդ Օլմերտի կառավարությունում։
2008 թվականի սեպտեմբերի 17-ին իշխող Կադիմա կուսակցության նախագահ Ցիպի Լիվնին պաշտոնապես հաղթող ճանաչվեց։ Նա հավաքել է ձայների 43,1 տոկոսը՝ տրանսպորտի նախարար Շաուլ Մոֆազի 42 տոկոսի դեմ։ 2008 թվականի սեպտեմբերի 22-ին Իսրայելի նախագահ Շիմոն Պերեսը Ցիպի Լիվնիին հանձնարարեց նոր կառավարություն ձևավորել հոկտեմբերի 26-ին Ցիպի Լիվնին հրաժարվել է նոր կառավարություն ձևավորել, քանի որ նրան չի հաջողվել ստանալ Քնեսեթի պատգամավորների մեծամասնության աջակցությունը։ Դա հանգեցրել է Քնեսեթի արտահերթ ընտրություններին, որոնք տեղի են ունեցել 2009 թվականի փետրվարի 10-ին և որոնց ժամանակ Կադիման ստացել է 120 տեղերից 28-ը, մեկ մանդատով ավելի շատ, քան Լիկուդը։ Սակայն այդ դեպքում էլ նրան չի հաջողվել ստանալ առաջարկությունների մեծ մասը, և փետրվարի 20-ին Շիմոն Պերեսը կառավարության ձևավորումը հանձնարարել է Լիկուդի ղեկավար Բինյամին Նեթանյահուին։
2012 թվականի մարտի 28-ին Լիվնին տանուլ տվեց նախագահ Շաուլ Մոֆազի ներկուսակցական ընտրությունները, որը զգալիորեն առաջ անցավ նրանից՝ ստանալով ընտրողների ձայների 61,7 տոկոսը։ Պարտվելուց հետո Ցիպի Լիվնին հայտարարել է Քնեսեթից հեռանալու մասին, սակայն նշել է, որ անմասն չի մնա Իսրայելի հասարակական կյանքից։ Շատ իսրայելցի քաղաքական գործիչներ ափսոսանք են հայտնել Ցիպի Լիվնիի հեռանալու կապակցությամբ։ Մասնավորապես, Շելի Յահիմովիչը՝ Ավոդա կուսակցության առաջնորդը, ասել է. «Ես վշտացած եմ քնեսեթից Ցիպի Լիվնիի հեռանալուց։ Մեր մեջ գաղափարական տարաձայնություններ կան․․․ բայց կասկած չկա, որ խոսքը ազնիվ և արժանապատիվ մարդու մասին է, մի կնոջ, որը պետական մեծ փորձ է ձեռք բերել, և միջազգային փորձը» ։
2012 թվականի նոյեմբերի 26-ին Լիվնին հայտարարեց նոր քաղաքական շարժման ստեղծման մասին, որը կոչվում է «Խա Տնուա» («Շարժում»)։ Նրան են միացել Քադիմ կուսակցության չորս անդամները ։
2014 թվականի դեկտեմբերի 2-ին պաշտոնանկ է արվել արդարադատության նախարարի պաշտոնից (Յաիր Լապիդի հետ միասին) ։
2015 թվականի մարտի 31-ին Քնեսեթ է վերադարձել Սիոնիստական ճամբար դաշինքի կազմում, որը 2015 թվականի մարտի 17-ի ընտրություններում զբաղեցրել է երկրորդ տեղը՝ ստանալով 24 մանդատ։
Ընտանեկան դրություն
Ամուսնացած է գովազդային գործակալության սեփականատեր Նաֆտալի Շպիցերի հետ, ունի երկու որդի, երկու որդին Իսրայելի պաշտպանության բանակի հատուկ նշանակության ստորաբաժանումների կադրային սպաներ են։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի իրավաբաններ Կատեգորիա:Իսրայելի քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Արդարադատության կին նախարարներ
(8431) Հեսեդա
(8431) Հեսեդա (Haseda), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1997 թվականի դեկտեմբերի 31-ին Տակաո Կոբայաշիի կողմից Օիզումիյում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,80608 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,6741 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,9381 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1716,91 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,209679 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 1,6° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1997 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Տակաո Կոբայաշիի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Պավել Գուսև
Կենսագրություն
1949-1950 թվականներին աշխատել է Մոսկվայի Մ. Գորկու անվան գեղարվեստական ակադեմիական թատրոնում, իսկ 1950-1951 թվականներին` Ազգային տնտեսության նվաճումների ցուցահանդեսում։ 1954-1959 թվականներին սովորել է կիրառական արվեստի գեղարվեստական ուսումնարանում։ 1955-1990 թվականներին աշխատել է «Սոյուզմուլտֆիլմ» կինոստուդիայում և մասնակցել է ավելի քան 300 մուլտֆիլմերի ստեղծմանը ։
Ֆիլմագրություն
Նկարիչ-մուլտիպլիկատոր
Նկարիչ-ձևավորող
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուս նկարիչներ Կատեգորիա:Խորհրդային մուլտիպլիկատորներ Կատեգորիա:Խորհրդային նկարիչներ
Վիկտոր Կուրնատովսկի
Վիկտոր Կոնստանտինի Կուրնատովսկի (Виктор Константинович Курнатовский,, ռուս բոլշևիկ հեղափոխական։
Հեղափոխական կարիերան սկսել է «Նարոդնայա վոլնա» կուսակցության շարքերում։ 1888 թվականին հեռանալով նարոդնիկներից՝ ղեկավարել է մարքսիստական խմբակ։ 1892 թվականին տարագրվել է։ Արտասահմանում մասնակցել է «Աշխատանքի ազատագրություն» խմբի աշխատանքներին։ 1897 թվականին, Ռուսաստան վերադառնալիս, ձերբակալվել և աքսորվել է, 1898 թվականին, Մինուսինսկում հանդիպել է Վլադիմիր Լենինին և Նադեժդա Կրուպսկայային, ստորագրել նրա գրած «Ռուսաստանի սոցիալ-դեմոկրատների բողոքը» (1899)։ 1900 թվականի աշնանից կուսակցական աշխատանք է կատարել Թբիլիսիում։ 1901 թվականին կրկին աքսորվել է։ 1905 թվականին փախել է Չիտա, ղեկավարել Չիտայի բանվորների զինված ապստամբությունը, որի պարտությունից հետո դատապարտվել է ցմահ տաժանակրության։ 1906 թվականին փախել է Ճապոնիա, ապա անցել Ավստրալիա։
1910 թվականին ծանր հիվանդ Կուրնատովսկին տեղափոխվել է Փարիզ, ուր և մահացել է։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Բոլշևիկներ Կատեգորիա:Ռուս հեղափոխականներ Կատեգորիա:Ռուս ճարտարագետներ
Բարձր Հայքի տարազ
Բարձր Հայքի տարազ, հայկական ազգային հագուստի տարատեսակ, որը տարածված է եղել ինչպես Բարձր Հայքի նահանգներում, այնպես էլ Կարսում, Արդվինում, Ախալցխայում, Ախալքալաքում, Ալեքսանդրապոլում և այլուր։ Այս տարազն աչքի է ընկնում իր ազգային ինքնատիպությամբ, շքեղությամբ, կտորի տեսակի, գույների համադրության յուրօրինակությամբ։ Այստեղ ամենօրյա և տոնական կամ հարսանեկան տարազը ուներ միատեսակ ձևվածք. դրանց տարբերությունը կտորի տեսակի և շքեղ կամ սովորական զարդարանքի մեջ էր։
Պատմություն
Բարձր Հայքը, իր կենտրոն հանդիսացող Կարին քաղաքով, առևտրական հինգ մեծ ճանապարհներով կապված էր շրջակա և հեռավոր երկրների հետ։
Կարինում կար միջազգային մեծ շուկա, ուր վաճառվում էին թե՛ ռուսական, թե՛ եվրոպական ապրանքներ։ Քաղաքի բնակչությունը զբաղվում էր գերազանցապես արհեստներով և առևտրով։ Կարինում տարածված արհեստներից էին ոսկերչությունը, դերձակությունը, կոշկակարությունը, պղնձագործությունը, զինագործությունը։
Արևելյան Հայաստանը Ռուսաստանին միացվելուց հետո 1829—1831 թվականների կազմակերպված գաղթի հետևանքով Բարձր Հայքի տարազը 90.000 հայ գաղթականների հետ միասին տարածվեց նրանց նոր բնակության վայրերում՝ Շիրակի, Ախալցխայի, Ջավախքի, Ծալկայի շրջաններում։ Գաղթի հետ մեկտեղ տարածված զգեստը երկար ժամանակ պահպանվեց նոր բնակավայրերում։ Միայն Ախալցխայում բնակություն հաստատեցին Կարինից, Արդահանից և նրա շրջակա գյուղերից գաղթած մոտ 6000 ընտանիք։ Կովկաս գաղթած հայերի շնորհիվ նոր բնակության վայրերում զգալի զարգացման են հասան ոսկերչությունը, գլխաշոր-յազմայի, տրեզի արտադրանքը, ժանյակագործությունը, որով զարդարում էին գլխի հարդարանքի մասերը։ Կարնո հայերն իրենց հետ Հայաստանի ռուսական մասը բերեցին նաև նյութական մշակույթի և կենցաղի բազմադարյան ավանդները աշխատանքային գործիքներից սկսած ընդհուպ մինչև շինարարական տեխնիկան։
Կանացի զգեստներ
Բարձր Հայքի քաղաքաբնակների և գավառների գյուղերի տարազների միջև կան որոշակի տարբերություններ։ Կանանց տարազի մեջ գործածական էր վերնազգեստի չորս տեսակ, որոնք միմյանցից տարբերվում էին ոչ միայն կտորի որակով, այլև զարդաձևերով։ Մահուդից կարված վերնազգեստը կոչվում էր ջուպպա, մետաքսիցը՝ ֆայ, լահուր, խրխա, թավիշիցը ղատիֆան, բրդյա գծավոր կտորից կարվածը՝ փութալի։ Ղատիֆան, խրխան, փութալին տոնական վերնազգեստ էին, իսկ ջուպպան երկու տեսակ էր լինում ամենօրյա և տոնական ։
Տարածված էր վերնազգեստի վեց տարբերակ։ Առաջին տարբերակը կարվում էր մուգ կարմիր, մուգ կանաչ, մանուշակագույն, մուգ կապույտ գույնի թավշից կամ մուգ կապույտ գույնի մահուդից։ Ջուպպան կարվում էր առանց աստառի, իսկ ղատիֆան, խրխան, փութալին անպայման աստառով։ Վերնազգեստ-ջուպպայի, ղատիֆայի, խրխայի կրծքի բացվածքը մեծ էր, շուրջը, ինչպես նաև քղանցքի, թևաբերանի եզրերը զարդարված ոսկեթելով կամ արծաթաթելով արված ասեղնագործությամբ։ Բարձր Հայքի կանանց վերնազգեստի ասեղնագործության մոտիվը բուսանախշերն են, որ կատարվում էին երկու եղանակով՝ ուռուցիկ հարթակարով և հաստ ոլորված ոսկեթելի միջոցով ։ Վերջին եղանակի դեպքում ոսկեթելը ամրացվում էր կտորի վրա ուրիշ բամբակյա թելով աննկատելի կարով։ Կրծքի բացվածքից սկսած մինչ գոտկատեղը աջ ու ձախ փեղկերի եզրերին կարվում էր երեք չապրաստ, որոնցով վերնացգեստը կիպ գրկում էր իրանը, իսկ գոտկատեղից ներքև մնում էր բաց, որը ծածկվում էր գոգնոցով։ Ոսկեթելից հյուսված տրեզ էր կարվում նաև թևի կարի և նույն կարի ուղղությամբ շարունակվող կողքի կարերի վրա, մինչև գոտկատեղ։ Տրեզի գործածությունը երկու կամ երեք շարքով, հատկապես քղանցքում, բացի զարդաձև լինելուց, ուներ նաև զգեստի եզրերը ձիգ պահելու և ընդգծելու նպատակ։ Այս տարբերակը տարածված էր Կարինում, Ախալցխայում, Ալեքսանդրապոլում։
Երկրորդ տարբերակը առաջինից տարբերվում էր կողքերում ավելացված հատվածների տեղադրման դիրքով։ Այս տարբերակում ետևի հիմնական կտորը նույն ձևն ու չափն ուներ, ինչ որ առաջին տարբերակը։ Թևաբերանը կտրվում էր ալիքաձև և ասեղնագործվում ավելի շքեղ։ Նույն զարդանախշերով էին ասեղնագործվում նաև կրծքի բացվածքի և քղանցքի եզրերը։ Բացի ասեղնագործությամբ զարդարելուց, եզրերին, թևի ու կողքի կարերի վրա ամրացվում էր ոսկեթել տրեզ։ Թե՛ առաջին, թե՛ երկրորդ տարբերակը տարածված էր Արդվինում, Կարսում, Ախլալքալաքում։
Երրորդ տարբերակը կարվում էր բամբակյա մուգ կապույտ կտորից, առանց ուսակարի։ Չորրորդ տարբերակին հատուկ էին ասեղնագործության յուրօրինակ նախշերը։ Այն տարածված էր հատկապես Ալեքսանդրապոլում։ Վերնազգեստի հինգերորդ տարբերակն ուներ ամբողջական ետևամաս, առջևի աջ ու ձախ փեղկերին զուգահեռ կողքերում միացվում էր մեկական ամբողջական հատված, իսկ քղանցքում, այդ հատվածի և ետևամասի կտորի միջև մեկական եռանկյունաձև հավելված։ Այս տարբերակը զարդարվում էր նույն եղանակով, որը, ինչպես առաջին, երկրորդ և չորրորդ տարբերակները, տարածված էր 19-րդ դարի վերջին, Ախալքալաքի և Ախալցխալի շրջաններում։
Կանանց զգեստի կարևոր բաղկացուցիչ մասերից էր գոգնոցը, որի ձևը Կարինում, Կարսում, Արդվինում, Ախալցխայում, Ախալքալաքում, Ալեքսանդրապոլում նույնն Էր, բայց յուրաքանչյուր վերոհիշյալ վայրում ասեղնագործվում Էր յուրօրինակ զարդանախշով։ Գոգնոցը սովորաբար ունենում Էր 65—86 սմ լայնություն և 100—115 սմ երկարություն։ Վերևի եզրին ամրացվում Էր 3,0—3,20 մ երկարության և 3—4 սմ լայնության գոտին՝ «գոգնոցի կապը»։ Գոտին հյուսում Էին դեղին և կարմիր գույնի մետաքսա թելից, եզրերի զարդանախշերի համար օգտագործվում Էր նաև սպիտակ, սև և կանաչ գույնի մետաքսաթել։ Գոտիներն ունենում Էին նաև մակագրություններ, նշվում Էր պատրաստման տարեթիվը, պատվիրատուի անունը, ազգանունը ։
Կանանց զգեստի կազմության մեջ կարևոր նշանակություն ուներ կրծկալը, որով ծածկվում էր վերնազգեստի կրծքի մեծ բացվածքը։ Այն ասեղնագործվում էր ոսկեթելով։
Ախալցխայամ, Ախալքալաքում, Ալեքսանդրապոլում գործածական էր կարճ վերնազգեստ-բաճկոնը՝ սալթան։
Կանանց տարազի բաղկացուցիչ մասն էր կազմում նաև վերարկուն (ֆարաջան), որը կարվում էր գործարանային սև կամ շագանակագույն բրդյա կտորից։ Այն երկարում էր մինչև ոտքի կոճերը և թիկունքում ունենում էր դարսեր, թևերը երկար էին, իսկ առջևի բացվածքի աջ ու ձախ փեղկերը միացնում էին միմյանց հետ բազմաթիվ կոճակների միջոցով։
Կանանց գլխի հարդարանքր ևս յուրօրինակ էր։ Այն առանձնահատուկ շքեղություն ու տեսք էր տալիս զգեստին, կանայք սանրում էին մազերը, երկու հյուս անում, հագնում մուգ կարմիր գույնի գլխարկ երկար փնջիկով։ Գլխի հարդարանքի բաղկացուցիչ մասերից էին մարգարտաշար քունքակախիկները՝ յուրաքանչյուր կողմում 5-ից 6-ական զույգ։ Յուրաքանչյուր զույգը միացված էր լայնակի գծիկներով, որոնք նույնպես մարգարտաշար էին։ Զույգի ծայրը ներքևում միացվում էր և կախվում մեկ ոսկյա դրամ։ Մարգարտաշար կախիկները միացվում էին կտորի նեղ ժապավենի վրա և այդ ժապավենը կապվում էր գլխարկի վրայից։ Գլխի հարդարանքի մասերից էր ճակտնոցը, որը բաղկացածր էր երկու շարք ոսկյա դրամների շարանից, ընդ որում կենտրոնում քթի ուղղությամբ, մեկ մեծ դրամ էր տեղավորվում, որը կոչվում էր միջանոց։ Դրամների քանակը հասնում էր 200-ի։
Բարձր Հայքի գավառական նորահարսի տարազի ամենահատկանշական մասերն են թեզանիքից կախված մետաքսյա անձեռոցիկանման կտորները։
Տղամարդկան զգեստներ
Բարձր Հայքում տղամարդկանց տարազը 19-րդ դարի սկզբին ընդհանրություն ուներ կանանց տարազի հետ։ Զգեստի այդ ընդհանրությունը արտահայտվում էր հատկասես վերնազգեստի մեջ։ Կարինի հայ տղամարդկանց վերնազգեստը կարվում էր նույն նյութից, նույն ձևվածքն ուներ և նույն անունն էր կրում, ինչպիսին կանանց վերնազգեստ֊ջուպպան էր։ Տարածված էր տղամարդկանց զգեստի երկու տեսակ, առաջինը բաղկացած էր հետևյալ մասերից՝ սպիտակեղեն, ելակ, վերնազգեստ, գոտի, անդրավարտիք, գլխի հարդարանք և ոտնաման։
Շապիկի վրայից գործածական էր ելակը, որը առանց թևերի և առանց գրպանների զգեստ էր, և որի առջևամասր կարում էին մահուդից, իսկ ետևի չերևացող մասը բամբակյա կտորից։ Ելակը կոճկվում էր մետաքսաթելի տրեզից կարված կոճակ-օղերի և նույն տրեզով պատված կոճակների միջոցով։
Բարձր Հայքի տղամարդկանց անդրավարտիքի երկու տարբերակ կար. առաջին տարբերակը գոտկատեղում շատ լայն էր և վերևամասը երկարավուն այն աստիճան, որ կախվում էր մինչև ծնկներից էլ ցած։ Այս տարբերակը կոչվում էր «կախ շալվար», որը տարածված էր Կարինի շրջանում, գաղթից հետո նաև Ախալցխայում, Ախալքալաքում, Ալեքսանդրապոլում։ Երկրորդ տարբերակը օգտագործվում էր Ախալցխայի շրջանի գյուղերում։ Այն կարվում էր շականակագույն տնայնագործական գործվածքից, փողքերը նեղ էին, փողքերի միջև ավելացվում էր քառանկյունաձև երկտակ ծալված կտորի մեկ տապակ։
Տղամարդկանց տարազի երկրորդ համալիրը կոչվում էր «կովկասյան», որի բաղկացուցիչ մասերն էին սպիտակեղենը, արխալուղը, գոտին, շալվարը, չուխան, գլխի հարդարանքը։
Տոնական արխալուղը կարվում էր սև գույնի մետաքսյա կտորից։ վերնամասը մինչև գոտկատեղը կիպ էր։ Թևքերը հիմքում լայն էին, թևքաբերանում համեմատաբար՝ նեղ։ Թևքաբերանը, օձիքը, աջ և ձախ փեղկերը զարդարվում էր մեկ շարք ոլորված ոսկեթելով։ Անդրավարտիքը սև բրդյա կտորից էր, վերնամասը խոնջայով։ Արխալուղի վրայից կարվում էր արծաթյա կամ կտորե գոտի։ Փեսայի շալվարը շականակագույն բրդյա կտորից էր։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հագուստի ոճեր Կատեգորիա:Հայկական տարազ
Անօդաչու թռչող սարք
Անօդաչու թռչող սարք (կրճատ՝ ԱԹՍ, unmanned aerial vehicle կամ drone կամ անօդաչու թռչող ապարատ ), առանց անձնակազմի թռչող սարք ։
Անօդաչու թռչող սարքերը կարող են ունենալ ինքնակառավարման տարբեր աստիճաններ։ Դրանք կարող են կառավարվել հեռավորության վրա կամ ամբողջովին ավտոմատ կերպով, ինչպես նաև տարբերվել կառուցվածքով, նշանակությամբ և այլ տարբեր չափորոշիչներով։ Անօդաչու թռչող սարքերը լինում են քաղաքացիական և ռազմական օգտագործման, իրենց հերթին ռազմական ԱԹՍ-ները բաժանվում են հետախուզական և հարվածային տեսակների։ Հարվածային անօդաչու թռչող սարքերի ենթադասին է պատկանում պարեկող զինամթերքը (loitering munition) կամ դռոն-կամիկաձեն (kamikaze drone) : ԱԹՍ-ների հիմնական առավելությունը դրանք ստեղծելու և շահագործելու մատչելիությունն է։ Փորձագիտական գնահատականներով բարդության վերին աստիճանի մարտական ԱԹՍ-ների գինը կազմում է մոտ 6 մլն ԱՄՆ դոլար, մինչդեռ կործանիչի գինը կազմում է մոտ 100 մլն դոլար ։ ԱԹՍ-ների թերությունն է համարվում հեռակառավարվող համակարգի խոցելիությունը, ինչը շատ կարևոր է ռազմական նշանակության ԱԹՍ-ների համար ։
Դասակարգում
Անօդաչու թռչող սարքերը լինում են քաղաքացիական և ռազմական օգտագործման, իրենց հերթին ռազմական ԱԹՍ-ները բաժանվում են հետախուզական և հարվածային տեսակների։
Անօդաչու թռչող սարքերը լինում են՝
Անօդաչու թռչող սարքերը բաժանվում են տարբեր խմբերի, ըստ քաշի, թռիչքի ժամանակի, հեռավորության և բարձրության։
Տարբերակում են սարքերի հետևյալ կարգերը՝
ԱՄՆ Պաշտպանության նախարարությունը օպերատիվ չափորոշիչներով առանձնացնում է ԱԹՍ-ների հինգ խումբ ։
Պատմություն
Հեռակառավարվող մեքենաների ստեղծման համար դրդապատճառ է հանդիսացել էլեկտրականության և ռադիոյի հայտնագործումը։ Ավստրիական բանակը կիրառել է էլեկտրալարերով կառավարվող օդապարիկները 1849 թվականի օգոստոսի 22-ին Վենետիկի ռմբակոծման համար։ 1892 թվականին «Էլեկտրական Սիմս-Էդիսոնի տորպեդներ» ընկերությունը ներկայացրել է էլեկտրալարերով կառավարվող հականավային տորպեդը։ 1897 թվականին բրիտանացի Էրնեստ Վիլսոնը արտոնագրել է դիրիժաբլի անլար կառավարման համակարգը, սակայն այդպիսի մեխանիզմի կառուցման վերաբերյալ տեղեկություններ չկան ։
1899 թվականին Մեդիսոն Սքուեր Գարդեն ցուցահանդեսի ժամանակ ինժեներ և հայտնագործող Նիկոլա Տեսլան ցուցադրել է փոքր ռադիոկառավարվող նավ։ Չնայած որ հասարակությունը առաջին հերթին հետաքրքրվեց այդ հայտնագործությամբ ռազմական նպատակներով, Տեսլան պնդում էր, որ հեռակառավարումը կարող է ունենալ ավելի լայն կիրառություն (հայտնագործողի կողմից ստացել է «հեռաավտոմատացում» անվանումը) ։
Առաջին համաշխարհային պատերազմ
Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ մասնակից երկրները ակտիվ փորձարկումներ էին անում անօդաչու ավիացիայի վրա։ 1914 թվականի նոյեմբերին Գերմանիայի ռազմական նախարարությունը Տրանսպորտային տեխնոլոգիաների կոմիտեին (Verkehrstechnische Prüfungs-Kommission) հանձնարարել է մշակել հեռակարարվարման համակարգ, որը հնարավոր կլիներ տեղադրել ինչպես նավերի, այնպես էլ ինքնաթիռների վրա։ Նախագիծը գլխավորեց Ենայի համալսարանի պրոֆեսոր Մաքս Վիենը, իսկ տեխնոլոգիաների հիմնական մատակարարն էր դարձել «Siemens & Halske» ընկերությունը։ Ավելի քիչ, քան մեկ տարվա փորձարկումների ընթացքում Վիենին հաջողվել է մշակել տեխնոլոգիա, որը պիտանի էր նավատորմում գործնական օգտագործման համար, սակայն բավականին վստահելի չէր ռադիոէլեկտրոնային հակազդեցության պայմաններում, ինչպես նաև բավականին հստակ չէր օդային հարվածներ իրականացնելու համար։ «Siemens & Halske» ընկերությունը շարունակեց ավիացիոն փորձարկումները և 1915-1918 թվականներին արտադրել է ավելի քան 100 միավոր էլեկտրալարերով հեռակառավարվող անօդաչու թռչող սարքեր, որոնք օդ էին բարձրացվում ինչպես ցամաքից, այնպես էլ դիրիժաբլերից, և կարող էին կրել մինչև 1000 կգ տորպեդային կամ ռմբային բեռնվածություն։ Ավելի ուշ «Siemens & Halske» ընկերության հայտնագործումները կիրառվել են «Mannesmann-MULAG» ընկերության կողմից «Չղջիկ» (Fledermaus) ռադիոկառավարվող ռմբակոծչի նախագծում։ Այս բազմակի օգտագործման ԱԹՍ-ն ուներ մինչև 200 կմ գործողության շառավիղ և կարող էր կրել մինչև 150 կգ բեռնվածություն։ Թռիչքի կառավարումը և ռումբերի նետումը իրականացվում էր ցամաքից և անօդաչու սարքը կարող էր վերադարձվել նույն կետը, որտեղից իրականացվել է թռիչքը, այնուհետև վայրէջք կատարել պարաշյուտի օգնությամբ ։
Միջպատերազմյան ժամանակաշրջան
Միևնույն ժամանակ, 1920-ականների կեսերին պարզ դարձավ, որ մարտական ինքնաթիռները կարող են լուրջ վտանգ ներկայացնել նավատորմի համար։ Օդից հարձակումը հետ մղելու հմտությունները կիրառելու համար նավատորմին անհրաժեշտ էին հեռակառավարվող թիրախներ, ինչը լրացուցիչ խթան էր հաղորդում անօդաչու թռչող սարքերի զարգացման ծրագրերին։ 1933 թվականին Մեծ Բրիտանիայում ստեղծվեց առաջին բազմակի օգտագործման «Queen Bee» անօդաչու սարքը։ Առաջին նմուշները ստեղծվել են երեք վերականգնված «Fairy Queen» ինքնաթիռների հիման վրա, որոնք հեռակառավարվում էին նավից` ռադիոկապի միջոցով։ Դրանցից երկուսը վթարի ենթարկվեցին, իսկ երրորդը հաջողությամբ ավարտեց թռիչքը։ Այսպիսով` Մեծ Բրիտանիան դարձավ առաջին երկիրը, որը հաջողությամբ իրականացրեց ԱԹՍ-ների առաջին թռիչքը։
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ
Երկրորդհամաշխարհայինպատերազմի ընթացքում գերմանացի գիտնականները ստեղծեցին մի քանի ռադիոկառավարվող զենք, այդ թվում ՝ Henschel Hs 293 ռումբեր որոնք նախօրոք կարելի էր պլանավորել և Fritz X— ը, Enzian զենիթայն ԱԹՍ, որը հիմնված էր Me․163-ի վրա, ինչպես նաև V-1 թևավոր հրթիռը և V-2 բալիստիկ հրթիռը։
ԱՄՆ բանակը մասնակցում էր «Աֆրոդիտե» գործողությանը, որի ընթացքում 17 հնացած B-17 ռմբակոծիչները պետք է վերածվեին ռադիոկառավարվող անօդաչու թռչող սարքերի, լցվեին պայթուցիկներով և օգտագործվեին հրթիռներ արտադրող գործարանները ոչնչացնելու համար։ «V-1» և «V-2» ամբողջ անհարկի սարքավորումները (գնդացիրներ, ռումբի կախոցներ, նստատեղեր) հանվել են ինքնաթիռներից, ինչը հնարավորություն է տվել յուրաքանչյուրի մեջ տեղադրել 18,000 ֆունտ պայթուցիկ նյութ ՝ երկու անգամ ավելի մեծ, քան ռումբի նորմալ բեռը։ Քանի որ ռադիոկապը թույլ չէր տալիս ինքնաթիռին անվտանգ թռիչք կատարել, կամավորների խումբը ՝ օդաչուն և թռիչքի ինժեները, օդ բարձրացան։ Թռիչքից և բարձրանալուց հետո անձնակազմն ահազանգել է, միացրել ռադիոկապի համակարգը և դուրս նետվել պարաշյուտներով։ Հետագա թռիչքի վերահսկումն իրականացվում էր ուղեկցող օդանավի կողքից ` ռադիոյի և հեռահաղորդակցության միջոցով։ Տասնյոթ ԱԹՍ-ներից միայն մեկին հաջողվեց թռչել դեպի թիրախը, պայթել և զգալի վնաս հասցնել. ծրագիրը կրճատվեց։
Բացի այդ,ԱՄՆ-ում պատերազմի տարիներին ստեղծվել են մի շարք ղեկավարվող օդային ռումբեր, այդ թվում ՝ ASM-N-2։ Պատերազմից հետո ԱՄՆ-ում անօդաչու թռչող սարքերի զարգացման ուղղությամբ ջանքերը ժամանակավորապես տեղափոխվեցին ուղղորդվող հրթիռների և օդային ռումբերի ստեղմանը `միայն 1960-ականներին վերադառնալով չհարձակվող-հետախուզական անօդաչու ինքնաթիռների գաղափարին։
Սառը պատերազմ
1960-ին ԽՍՀՄ օդային տարածքում տապալվեց ամերիկյան U-2 հետախուզական ինքնաթիռը, որի օդաչուն գերի ընկավ։ Այս միջադեպի քաղաքական հետևանքները, ինչպես նաև ԽՍՀՄ սահմանների մոտ RB-47 հեռահար հետախուզական ինքնաթիռի որսումը և Կուբայի հրթիռային ճգնաժամի ընթացքում U-2 կորուստը ԱՄՆ ղեկավարությանը ստիպեցին լրացուցիչ ուշադրություն դարձնել հետախուզական անօդաչու ինքնաթիռների զարգացմանը և Firebee թիրախի փոխարկման ծրագիրը վերսկսվեց։ Դրա արդյունքը եղավ Ryan Model 147A Fire Fly և Ryan Model 147B Lightning Bug անօդաչու հետախուզական ինքնաթիռների ի հայտ գալը, որոնք արտադրվել էին տարբեր փոփոխություններով մինչև XXI դարի սկիզբը։
Սառը պատերազմի մեկ այլ նշանակալի սպառնալիք ԱՄՆ-ին, սովետական ​​ռազմավարական սուզանավերն էին։ Նրանց դեմ պայքարելու համար ստեղծվել է Gyrodyne QH-50 DASH UAV առաջին ուղղաթիռը ՝ զինված Mark 44 տորպեդոներով կամ 325 ֆունտանոց Mark 17 խորության մեղադրանքներով։ 1959 թ.-ից մինչև 1969 թ.-ին QH-50- ի շահագործումից հետ կանչելու ժամանակահատվածում կառուցվել է այս ԱԹՍ-ի ավելի քան 800 միավոր։ Վիետնամական պատերազմի ընթացքում անօդաչու հետախուզական ինքնաթիռները կատարել են 3435 թռիչք, ինչի արդյունքում 554 սարք է կորել։ ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերի հրամանատարությունը բարձր գնահատեց անօդաչու թռչող սարքեր ամենավտանգավոր առաքելություններ ուղարկելու հնարավորությունը ՝ առանց օդաչուների կյանքը վտանգելու։
1990-2010
Նավիգացիոն համակարգերի, հիմնականում GPS-ի զարգացումը 1990-ականներին նոր մակարդակի հասցրեցին ԱԹՍ-ների ճանաչումը։
«Անապատի փոթորիկ» գործողության ընթացքում կոալիցիոն ԱԹՍ- ները կատարեցին 522 թռիչք, ընդհանուր թռիչքի ժամանակ 1641 ժամ, գործողության ցանկացած պահի` առնվազն մեկ ԱԹՍ օդում էր։ Անօդաչու ինքնաթիռի կարևոր խնդիրն էր Պարսից ծոցում տեղակայված ռազմավարական B-52 ռմբակոծիչների, F-15 կործանիչների և հրետանու համար թիրախ նշանակելը և կրակը կոորդինացնելը։ Ամերիկյան նավատորմի հրետանու կողմից մի քանի կործանարար հարվածներից հետո իրաքյան ուժերը սկսեցին ընկալել անօդաչու թռչող սարքերի հայտնվելը որպես հրետանային ռմբակոծության սկիզբ։ Հայտնի է մոտ 40 դրվագ, երբ իրաքցի զինվորները անօդաչու թռչող սարք նկատեցին իրենց դիրքի վրա և, չցանկանալով հրետակոծության տակ ընկնել, սկսեցին թափահարել սպիտակ կտավներ. Պատերազմում առաջին անգամ մարդիկ հանձնվեցին ռոբոտներին։ Աֆղանստանի պատերազմը բացահայտեց թևավոր հրթիռներով ավիահարվածներ հասցնելու «դասական» մարտավարության կիրառման հետ կապված խնդիրներ։ Հետախուզական տվյալներ ձեռք բերելը, դրանք մշակելը, հրամանատարության շտաբում որոշում կայացնելը, հայրենիքից հրթիռներ թիրախ նետելը և նպատակակետը չափազանց շատ ժամանակ տևեցին։ Անօդաչու թռչող սարքերը, որոնք կարող էին անընդհատ գտնվել մարտական ​​տարածքում, իրական ժամանակում հետախուզական տվյալներ փոխանցել և անմիջապես «օդ-երկիր» հրթիռներով գրոհել թիրախները, պարզվեց, որ դրանք առավել արդյունավետ միջոց են ճշգրիտ հարվածներ հասցնելու համար։ 2001 թվականից ի վեր ԱՄՆ-ի անօդաչու թռչող սարքերի զարգացման համար ֆինանսավորումը գրեթե ամեն տարի կրկնապատկվում է, ի վերջո ավիացիոն բյուջեի 5% -ից հասնելով 25% -ի (2000 թ.-ի 284 միլիոն դոլարից 2010 թվականին 3,2 միլիարդ դոլար)։ RQ-2 Pioneer հետախուզական ինքնաթիռին (քաշը 205 կգ) միացան MQ-1 Predator հարվածային անօդաչու թռչող սարքերը ( 1020 կգ), իսկ ավելի ուշ ՝ MQ-9 Reaper (4760 կգ), իսկ 2004 թ.-ին ՝ RQ-4 Global Hawk հետախուզական ինքնաթիռը (14 628 կգ) ։
= Ներկայիս դրությունը = Մարդատար ինքնաթիռների նկատմամբ անօդաչու ինքնաթիռների մի շարք կարևոր առավելություններ հանգեցրել են այս արդյունաբերության առավել ակտիվ զարգացմանը։ Նախևառաջ, սա համեմատաբար ցածր գին է, ցածր գործառնական ծախսեր, մարդու ֆիզիկական հնարավորությունները գերազանցող ծանրաբեռնվածությամբ մանևրեր կատարելու ունակություն։
Ըստ արևմտյան փորձագետների մեծամասնության ՝ ԱՄՆ-ը և ՆԱՏՕ-ի երկրները ապավինելու են անօդաչու թռչող սարքերի օգտագործմանը 21-րդ դարի հետագա պատերազմներում և բախումներում։
Ժամանակակից աշխարհում ԱԹՍ-ները մեծ պահանջարկ ունեն ռազմական արդյունաբերության մեջ։ Հիմնականում այդ արդյունաբերությամբ զբաղվում են մի շարք երկրներ, դրանք են` ԱՄՆ-ն, Թուրքիան, Իսրայելը, Հարավային Կորեան, Ռուսաստանի Դաշնությունը և այլն։
ԱՄՆ
XXI դարի սկզբին ԱԹՍ-ի զարգացման հիմնական վեկտորը ինքնավարության բարձրացումն էր։ Ռազմաօդային ուժերը և ԱՄՆ ռազմածովային ուժերը, «Միասնական անօդաչու մարտական ​​օդային համակարգեր» համատեղ նախագծի շրջանակներում, ստիպված էին մշակել ոչ միայն աննկատելի անօդաչու թռչող սարք, այլև ռազմի դաշտում անօդաչու թռչող սարքերի անկախ համակարգման մեթոդներ ՝ մարտավարական որոշումներ կայացնելով հանձնարարված մարտական ​​գործողությունների հիման վրա։ 2011-ին առաջին թռիչքը կատարեց X-47B ԱԹՍ-ն, որն ունի ինքնավարության բարձր աստիճան և ի վիճակի է վայրէջք կատարել ամբողջովին ավտոմատ ռեժիմով, այդ թվում ՝ ավիակրի տախտակամածի վրա։
2012 թվականին ամերիկյան Sandia National laboratories— ի և Northrop Grumman— ի ընկերությունների հաշվարկված հետազոտական ​​աշխատանքներն իրականացվել են ԱԹՍ-ով `ատոմակայանով։ Ենթադրվում էր, որ նման անօդաչու ինքնաթիռները ամիսներ շարունակ կկարողանան օդում պարեկություն իրականացնել։ 1986-ին հետազոտական ​​աշխատանքների շրջանակներում արտոնագիր է տրվել Հելիումով հովացվող միջուկային ռեակտորով հագեցած անօդաչու ինքնաթիռի համար։
Իսրայել
Իսրայելը առաջին երկրներից էր, որը սկսեց արտադրել ԱԹՍ-ներ հետագայում նաև արտահանել։ Իսրայելը նաև մերօրյա ամենամեծ Անօդաչու սարքեր արտահանող երկրներից է, եթե ոչ ամենամեծը։ Իսրայելական արտադրության ամենահայտնի ԱԹՍ-ներն են Aerostar-ը, որը ստեղծվել և սկսել է օգտագործվել 2000 թվականին։ Aerostar-ը հետախուզական ԱԹՍ-է, որը մինչև 12ժ. կարող է գտնվել 250կմ հեռավորության վրա և հետախուզական տվյալներ հավաքել հակառակորդի մասին։
Նաև բավականին տարածված Իսրայելական ԱԹՍ-ներից են Hermes տեսակի հետախուզական անօդաչուները։
Աշխարհում հայտնի են նաև Իսրայելական «կամիկաձե» ԱԹՍ-ները։ Դրանցից են Harop տեսակի և Hero տեսակի անօդաչուները։ Hero 20 և Hero 30 տեսակի անօդաչուները ունեն շատ փոքր չափսեր, որի շնորհիվ նրանց կարող են արձակել նույնիսկ շատ փոքր չափսերի կայաններից։ Harop տեսակի «կամիկաձե» ԱԹՍ-ն սկսել է օգտագործվել իսրայելական բանակի կողմից դեռ 2000-ականների սկզբին։ Harop-ը կարող է խոցել թիրախը մինչև 1000 կմ հեռավորության վրա։
Թուրքիան
Թուրքիան հայտնի դարձավ իր ԱԹՍ-ներով 2020թ. հայ-ադրբեջանական պատերազմի ժամանակ։ Հիմնականում Թուրքական ԱԹՍ-ների արտադրությամբ զբաղվում է Սելջուկ Բայրակթարի «Բայրաքթար» ընկերությունը։ Ընկերության հիմնական ԱԹՍ-ն «Bayraktar TB-2»-ն է։ «Bayraktar TB-2»-ը Թուրքական հարվածային անօդաչու սարք է, որը կարողանում է թռչել մինչև 150կմ 24 ժամի ընթացքում։ «Բայրակթար»-ը զինված է 2 «Umtas» կառավարվող ռումբերով որոնք կարող են խոցել նշանակետը մինչև 8200մ բարձրությունից։ Նաև հայտնի են թուրքա-ուկրաինական արտադրիթյան ծանր հարվածային ԱԹՍ «Bayraktar Akinci»-ն, որը կարող է 24ժ-ի ընդացքում խոցել թիրախները 12կմ բարձրությունից։
Հայկական արտադրության ԱԹՍ-ներ
Հայաստանն արտադրում ու շահագործում է միջին կատեգորիայի հետախուզական ԱԹՍ-ներ՝ Կռունկ (ԱԹՍ) և X-55 (ԱԹՍ) որոնք արտադրության մեջ են 2012 թվականից։
= Ռազմական ԱԹՍ-ների հակազդեցության միջոցներ = Տարվում են ռազմական նշանակության ԱԹՍ-ների հայտնագործման և ոչնչացման միջոցներ։ Հայտնագործման համար օգտագործում են ավելի կատարյալ ռադիոտեղորոշման կայաններ, հայտնագործման օպտիկական միջոցներ, տեղեկատվության փոխանցման ռադիոազդանշանի որսման միջոց։ Ոչնչացման համար կարող են օգտագործվել սովորական հրետանային կայանքներ և կառավարման ազդանշանների խլացման միջոցներ ։
= Տես նաև =