Հայաստանի_զինված_ուժերի_պատմություն
Նաիրյան զինված ուժեր
Հայկական զինված ուժերի պատմության մեջ կարևոր տեղ են զբաղեցնում Նաիրիի զինված ուժերը։ Նաիրին (աքքադ․ naru–«գետ» բառից), Ասորեստանից և Հյուսիսային Միջագետքի Կաշիյարի լեռնապարից (անտիկ աղբյուրներում՝ Մասիոս, այժմ՝ Տուռ–Աբդին) հյուսիս տարածվող «երկրների» («ազգագավառներ», ցեղային իշխանություններ) ընդհանրական անվանումն էր ասորեստանյան արձանագրություններում ։ Նաիրի «երկրներ» (matati Nairi) արտահայտությունն առաջին անգամ հանդիպում է Ասորեստանի Թուկուլտի–Նինուրտա I թագավորի (Ք․ ա․ 1243–1221) արձանագրություններից մեկում, որտեղ նա պատմում է Նաիրիի 43 դաշնակից «թագավորների» (ցեղային առաջնորդներ) ուժերի դեմ իր կռվի ու հաղթանակի մասին։ Ըստ Թգլատպալասար I թագավորի (Ք․ ա․ 1115–1077) արձանագրությունների, Նաիրիի 23 «թագավորների» դաշնակցությունը կազմող «երկրները» հարավ–արևելքից եզերել է Տումմեն (հին հայկական Տմորիք), հյուսիս–արևմուտքից՝ Դայաենին (հին հայկ․ Տայք)։ Ք․ ա․ XIII–X դդ․ ասորեստանյան սկզբնաղբյուրներում Նաիրի «երկրներ» անվանումը տարածվել է հիմնականում Վանա լճի («Նաիրի երկրների ծով») ավազանում, Տիգրիսի և Եփրատի վերին հոսանքների ու նրանց ակունքների շրջաններում ընկած «երկրների» վրա, որոնցից յուրաքանչյուրն ունեցել է իր առանձին իշխանությունը և անվանումը (Տումմե, Կադմուխի, Մուշկի, Ալզի, Իշուա, Դայաենի և այլն)։ Ցեղակցական և դրացիական կապերի հիման վրա նրանք արտաքին վտանգի ժամանակ հաճախ սատարել են միմյանց, համատեղ պայքարել ընդհանուր թշնամու՝ Ասորեստանի դեմ։ Ք․ ա․ IX դ․ Նաիրի «երկրները» մեծ մասամբ միավորվել են Վանի թագավորությանը (Բիայնիլի թագավորություն, Արարատյան թագավորություն, Ուրարտու), որի միապետը սկսել է կրել նաե «Նաիրի երկրների թագավոր» տիտղոսը (աքքադերեն արձանագրություններում)։ Ըստ ասորեստանյան արձանագրությունների, այնուհետև Նաիրի անվանումը կրել է Վանա լճից ու Հայկական Տավրոսից հարավ տարածվող «երկիրը», որն իր կենտրոնի անունով հաճախ կոչվել է նաե «Խուբուշկիա քաղաքի երկիր»։ Սալմանասար III թագավորը (Ք․ ա․ 859–824) Խուբուշկիայի թագավորին անվանում է «Նաիրի երկրի թագավոր»։ Նաիրի–Խուբուշկիայի Կակի (Կակիա կամ Գագի՞կ) թագավորը Ք․ ա․ 858-ին և 856-ին համառորեն դիմադրել է Ասորեստանին և պահպանել իր կիսանկախ գոյությունը։ Նրա հաջորդը՝ Դատին (Դատանա), Ք․ ա․ 829-ին, 828-ին և 821-ին հիշատակվում է որպես Ասորեստանին հարկատու թագավոր։ Մ․ թ․ ա․ IX դ․ վերջից Նաիրի–Խուբուշկիան եղել է հզոր Վանի-Արարատյան պետության գերիշխանության ներքո։ Ք․ ա․ 743–ին Թգլատպալասար III թագավորն այն նվաճել և միացրել է Ասորեստանի «Տուրտանի կուսակալությանը», որի կենտրոնն էր Ամեդու (Ամիդ) քաղաքը։ Ք․ ա․ VIII դ․ վերջին քառորդին Նաիրի–Խուբուշկիայի Յանզու թագավորը դեռևս հիշատակվում է որպես Ասորեստանի հարկատու։ Հաջորդ դարում Նաիրի–Խուբուշկիան հիշվում է Ասորեստանին թշնամի երկրների շարքում։ Ասորեստանի կործանումից (Ք․ ա․ VII դ․ վերջ) հետո Նաիրի–Խուբուշկիա անունը դադարել է գործածվելուց։ Այնուհետև այդ «երկիրը» եղել է հին հայկական միասնական պետության՝ Մեծ Հայքի հարավային նահանգներից մեկը    ։ Դատելով Ք.ա. XIII-IX դարերի ընթացքում՝ գրեթե 400 տարի շարունակ իրենց անկախությունը պահպանելու և 43-23 երկրներից ցեղային կազմված մի ընդարձակ տարածքով ու բազմաքանակ բնակչությամբ, հարուստ ցեղային միություն լինելու հանգամանքից, Նաիրիի բանակը, չլինելով հանդերձ միասնական զինված ուժեր, այլ ունենալով ցեղային զորամասերից կազմված դաշնային բանակի բնույթ, այնուամենայնիվ ռազմական տեսակետից լուրջ ուժ է ներկայացրել։ Նաիրի երկրների մեծ մասի միավորումը Վանի թագավորության մեջ հիմք հանդիսացավ միասնական հայկական թագավորության և միասնական հայկական զինված ուժերի ստեղծման համար։ Նաիրի երկրի այն մասը, որը դուրս էր մնացել Վանի կամ Արարատյան թագավորության կազմից՝ Խուբուշկիան, շարունակում էր տիրապետել զգալի ռազմական ուժի, դրանով իսկ մնալով նաև լուրջ ռազմաքաղաքական գործոն Մերձավոր Արևելքում։ Հենց շնորհիվ դրա էլ նա կարողացել է անգամ Ասորեստանի և Վանի թագավորության միջև գտնվելու իր աշխարհաքաղաքական բարդ ու վտանգավոր դիրքում և այդ ժամանակվա երկու գերտերությունների ռազմաքաղաքական դարավոր հակամարտության պայմաններում Ք.ա. IX-VII դարերի ընթացքում պահպանել իր երբեմն նույնիսկ անկախ, երբեմն էլ՝ կիսանկախ դրությունը ։ Իր սպառազինությամբ և մարտավարությամբ Ք.ա. XIII-IX դարերի Նաիրյան երկրների բանակը և Ք.ա. IX-VII դարերում՝ կոնկրետ Խուբուշկիայի բանակը ամենայն հավանականությամբ շատ նման էր թե՛ Հայասա-Ազզիի, թե՛ Վանի թագավորության բանակներին ։ Դա բխում էր թե՛ նրանց միջև առկա էթնիկական և մշակութային սերտ կապերից և ծագումնաբանական ընդհանրություններից, թե՛ Հայկական լեռնաշխարհի ու ընդհանրապես Մերձավոր Արևելքի տարածաշրջանային պայմանների ընդհանրություններից ։