cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Վիշապագլուխ ավստրիական
Տարածվածություն
Հայաստանում հանդիպում է Սևանի (Շորժա, Բաբաջան, Դարա, Արդանիշ) և Գեղամի (Լճաշեն) ֆլորիստիկական շրջաններում։ Ընդհանուր արեալը ընդգրկում է Միջին Եվրոպան, Բալկանյան թերակղզին, Կովկասը, այդ թվում Նախակովկասը, Արևմտյան և Հարավային Անդրկովկասը, ինչպես նաև Անատոլիան ։
Էկոլոգիա
Աճում է վերին լեռնային և ենթալպյան գոտիներում` ծովի մակարդակից 1940-2500 մ բարձրությունների վրա, մարգագետիններում, անտառային բացատներում, քարքարոտ լանջերին։ Ծաղկում է հունիսին, պտղաբերում՝ հուլիսին ։
Պահպանություն
Վտանգված տեսակ է։ Տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը՝ 500 կմ²-ից պակաս է։ Գյուղատնտեսական գործունեության արդյունքում աճելավայրերի պայմանների փոփոխության պատճառով տեսակին սպառնում է տարածման և բնակության շրջանների նվազում։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված չէր։ Ընդգրկված է Բեռնի կոնվենցիայի հավելված 2-ում։ CITES-ի հավելվածներում բացակայում է ։
Պոպուլյացիայի մի մասը պահպանվում է «Սևան» ազգային պարկի տարածքում ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վտանգված տեսակներ Կատեգորիա:Շրթնազգիներ Կատեգորիա:Ծածկասերմեր Կատեգորիա:Բազմամյա բույսեր Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բույսեր
Արժեք (Տնտեսագիտություն)
Արժեք, տնտեսական կատեգորիա, մարդու կողմից սահմանափակ ռեսուրսների գնահատական, որոնք բավարարում են նրա այս կամ այն պահանջմունքը։ Փոխանակային հարաբերությունների արդյունավետությունը և զարգացումը հիմնված են համարժեքության սկզբունքի վրա, որն իր հերթին պայմանավորված է յուրաքանչյուր ապրանքի արժեքի չափման և գնահատման անհրաժեշտությամբ։ Արժեքի չափման և գնահատման հիմնախնդիրը կարևորվել է մի շարք տնտեսագիտական տեսությունների կողմից, որոնք տարբեր կերպ են բնորոշել արժեքի էությունը, այն պայմանավորող գործոնները և դերը փոխանակային հարաբերություններում։
Արժեքի տեսություն
Արտադրողների համար կարևոր է տարբեր բարիքների (ցորենի, կոշիկի, կոստյումի, պանրի, մսի և այլն) փոխանակային հարաբերակցության, այսինքն՝ դրանց արժեքի մեծության որոշումը։ Արժեքը պայմանավորված է ռեսուրսի սահմանափակությամբ։ Դա ստիպել է մարդկանց գտնել ռեսուրսների օգտագործման արդյունավետ ուղի։ Որպես այդպիսի կարևոր ուղի Ադամ Սմիթը համարել է աշխատանքի հասարակական բաժանումը։ Այդ գործընթացը աստիճանաբար նպաստել է արտադրության ամենահիմնական գործոնների (աշխատանք, կապիտալ, բնական ռեսուրսներ, ձեռնարկատիրություն) ավելի արդյունավետ օգտագործմանը և տարբեր տնտեսավարող սուբյեկտների միջև փոխանակային հարաբերությունների առաջացմանը։ Բնատնտեսության ժամանակ եղել է գործունեության ոլորտների բաժանում և դրանց արդյունքների փոխանակություն։ Աշխատանքի հասարակական բաժանմանը նպաստել է ռեսուրսների անհամաչափ բաշխվածությունն ինչպես տարբեր տնտեսական շրջանների, այնպես էլ երկրների միջև։ Աշխատանքի հասարակական բաժանման արդյունքում տարբեր արտադրողներ մասնագիտանում են այս կամ այն արդյունքի արտադրության մեջ։ Աշխատանքի բաժանման վրա հիմնված տնտեսության պայմաններում որևէ տնտեսավարող սուբյեկտ չի կարող բավարարել իր պահանջմունքները` առանց մյուսների հետ անհրաժեշտ փոխանակության հարաբերության, երկրորդ` միմյանց նկատմամբ ձևավորվում է փոխադարձ կախվածություն, երրորդ՝ ավելի է կարևորվում սեփականության իրավունքի հաստատումը արտադրության համար անհրաժեշտ ռեսուրսների նկատմամբ։ Ստեղծվում է մի իրավիճակ, երբ որևէ արտադրող արդյունքը ստեղծում է ոչ թե իր անմիջական պահանջմունքները բավարարելու, այլ փոխանակելու համար։ Այդ փոխանակության շնորհիվ նա ձեռք է բերում իրեն անհրաժեշտ բարիքները, որոնք սահմանափակ են, և այդ հիմքի վրա էլ ներկայացնում է դրանց նկատմամբ իր գնահատականը։ Սա բարիքի արժեքն է։ Արժեքը դրսևորվում է փոխանակային հարաբերությունների միջոցով։ Տեղի է ունենում բարիքների փոխանակություն, որոնք ունեն իրենց արժեքները կամ գնահատականները։
Արժեքի աշխատանքային տեսություն
Արժեքի աշխատանքային տեսությունը համակարգվել է անգլիական դասական քաղաքատնտեսության (տնտեսագիտության) ներկայացուցիչների կողմից՝ հանձինս Վիլյամ Պետիի, Ադամ Սմիթի և Դավիթ Ռիկարդոյի։ Արժեքի աշխատանքային տեսությունը հետագայում զարգացրեց գերմանացի տնտեսագետ Կարլ Մարքսը։ Արժեքի աշխատանքային տեսության համաձայն՝ երկու տարբեր սպառողական հատկություններ ունեցող բարիքների՝ ընդհանրականն այն է, որ դրանք մարդու աշխատանքի արդյունք են։ Հենց արդյունքի մեջ առարկայացած աշխատանքն էլ կազմում է դրա արժեքը։ Երբ փոխանակության ժամանակ, ապրանքները նույն արժեքն ունեն, նշանակում է՝ առաջին բարիքի վրա ծախսվել է այնքան աշխատանք, որքան երկրորդի վրա։ Արդյունքի մեջ առարկայացած աշխատանքը, ըստ Կարլ Մարքսի, երկակի բնույթ ունի։ Դա մի կողմից՝ որոշակի (կոնկրետ) աշխատանք է, իսկ մյուս կողմից՝ վերացական։ Որպես որոշակի աշխատանքի ծախսում ստեղծվում է այս կամ այն սպառողական հատկությամբ արդյունք (հաց, կոշիկ, կոստյում և այլն)։ Արդյունք արտադրողների աշխատանքները տարբեր են։ Այդ տարբերություններն արտահայտվում են հումքի, նյութերի, սարքավորումների, գործիքների, արտադրության բնույթի և պայմանների, ինչպես նաև որոշակի արդյունքի (հաց, կոշիկ, կոստյում և այլն) միջոցով։ Անկախ ծախսված որոշակի աշխատանքի բնույթից՝ այն իրենից ներկայացնում է մարդկային էներգիայի (մկանների, ուղեղի, նյարդերի և այլն), այսինքն՝ աշխատանքի ծախսում ընդհանրապես։ Եթե վերացարկում կատարենք որոշակի աշխատանքից, ապա արդյունքում կունենանք աշխատանքի ծախսում ընդհանրապես։ Դա էլ վերացական աշխատանքն է։ Ըստ արժեքի աշխատանքային տեսության մարքսյան մեկնաբանության՝ արդյունքների փոխանակության ժամանակ հիմք է ընդունվում հենց վերացական աշխատանքը, այսինքն՝ աշխատանքի ծախսումն ընդհանրապես՝ անկախ դրա որոշակի ձևից։ Վերացական աշխատանքն էլ կազմում է այս կամ այն արդյունքի արժեքը։ Արժեքն, ըստ Կարլ Մարքսի, արդյունքի մեջ մարմնավորված (բյուրեղացած) վերացական աշխատանքն է։ Յուրաքանչյուր բարիք այս կամ այն որոշակի աշխատանքի արդյունքն է, իսկ փոխանակության ժամանակ հանդես է գալիս որպես վերացական աշխատանքի արդյունք ։
Սահմանային օգտակարության տեսություն
Ըստ տեսության՝ ցանկացած սուբյեկտ բարիքը գնահատում է՝ ելնելով դրա օգտակարությունից։ Այն, որ ցանկացած բարիք արժեք ունի, պայմանավորված է սպառողի կամ գնորդի նախասիրություններով, ինչն իր հերթին կախված է բազմաթիվ գործոններից (տնտեսության ընդհանուր վիճակ, մշակութային զարգացման մակարդակ, ազգային հոգեբանություն, ճաշակ և այլն)։ Սահմանային օգտակարության տեսության համաձայն՝ արդյունքի իրացմամբ է պարզվում դրա իրական արժեքը (գնահատականը), որովհետև վերջնական որոշումը սպառողինն է՝ գնե՞լ, թե՞ չգնել։ Ելնելով այս ընդհանուր դատողություններից՝ սահմանային օգտակարության տեսությունը հանգում է այն եզրակացության, որ «արժեքը ենթադրում է առարկաների քանակի ուղղակի սահմանափակություն, և արժեքի բացակայությունը ենթադրում է դրանց առատություն» ։ Արդյունքի արժեքի մեծությունը նախևառաջ պայմանավորված է դրա սահմանափակության աստիճանով։ Սահմանային օգտակարություն որոշելու ժամանակ անհրաժեշտություն է առաջանում գնահատելու օգտակարության նվազման սահմանը։ Որպես այդպիսի սահման համարվում է բարիքի այն չափը, որը բավարարում է «անհետաձգելի պահանջմունքը»։ Այդ չափը (քանակությունը) կամ նմուշը դեռևս բավարարման շրջանակներ ունի։ Որոշակի սահմանից հետո բարիքի մասնաչափի կամ նմուշի վերջին միավորի ավելացումը, դրա նկատմամբ հագեցվածության պատճառով, այլևս չի իրացվում։ Վերջին միավորը համարվում է օգտակարության սահմանը։
Ալֆրեդ Մարշալի տեսություն
Ալֆրեդ Մարշալի կարծիքով՝ որևէ արդյունքի արժեքը (գնահատականը) կախված է ոչ միայն սպառողի, այլև արտադրողի վարքագծից։ Նույն բարիքի արժեքը պետք է մի կողմից՝ դիտարկել սպառողի, իսկ մյուս կողմից՝ արտադրողի տեսանկյունից։ Սպառողին հետաքրքրում է բարիքի կամ արդյունքի օգտակարությունը, այսինքն՝ թե դա ինչ չափով է բավարարում նրա այս կամ այն պահանջմունքը։ Թե ինչ ծախսերի արդյունքում է ստեղծվել այդ բարիքը, սպառողին չի հետաքրքրում։ Դա կարևոր է արտադրողի համար։ Արտադրողի տեսանկյունից՝ տվյալ բարիքի օգտակարությունը կախված է համապատասխան եկամուտ ապահովելու հատկությունից։ Այդ բարիքի արտադրությունը պահանջում է որոշակի ծախսեր։ Դրանք հիմնականում հանդես են գալիս արտադրության գործոնների (կապիտալի, աշխատանքի, հողի կամ բնական ռեսուրսների) օգտագործման հետևանքով։ Արտադրողի համար այդ բարիքի օգտակարությունը ծախսերի փոխհատուցման արդյունքում անհրաժեշտ եկամտի ապահովումն է։ Այդ երկու սուբյեկտների (սպառողի և արտադրողի) կամ պահանջարկի և առաջարկի փոխհարաբերության արդյունքում ձևավորվում է բարիքի արժեքը։ Մարշալի կարծիքով՝
Սպառողի և արտադրողի (կամ պահանջարկի և առաջարկի) փոխհարաբերության արդյունքում այդ երկու կողմերը գալիս են համաձայնության և որոշում, թե ինչ համամասնությամբ պետք է փոխանակվեն իրենց բարիքները։ Սա նշանակում է, որ բարիքի արժեքը պայմանավորված է բազմաթիվ գործոններով։ Սպառողի պահանջարկը կախված է նրա հակումներից, նախասիրություններից, եկամտի չափից, բարիքի սահմանային օգտակարությունից և այլն։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Արժեք Կատեգորիա:Տնտեսագիտական տերմիններ Կատեգորիա:Քաղաքական տնտեսագիտություն
Սեվե
Սեվե, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Սղերդի գավառում ։ Գտնվում էր Բաթման գետի աջ վտակի հովտում, Սղերդ քաղաքից 12 կմ հյուսիս-արևելք։
Տարածքը լեռնային էր ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Նադվորնայա
Նադվորնայա (Надвірна), քաղաք Ուկրաինայի Իվանո-Ֆրանկովսկի մարզի Նադվորյանսկի շրջանում, շրջկենտրոն։ Հիմնադրվել է 1589 թվականին։
Չճշտված տվյալներով Նադվորնայա քաղաքում բնակվում էր 20 620 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 25,53 կմ²։
Ֆատայ Ալաշե
Աբդուլ-Ֆատայ Ալաշե (Abdul-Fatai Alashe, ), ամերիկացի ֆուտբոլիստ, ամերիկյան «Սան-Խոսե Էրտքվեյքս» ակումբի կիսապաշտպան:
Ակումբային կարիերա
Ալաշեն սկսել է զբաղվել ֆուտբոլով Միչիգանի համալսարանում սովորելու տարիներին և խաղացել է համալսարանի թիմի կազմում: Սովորելու ընթացքում նա նաև խաղացել է USL-ի «Ռեդինգ Յունայթեդում» և «Պորտլենդ Թիմբերս»-ի երիտասարդական թիմի կազմում : 2015 թվականի սկզբին Ալաշեն ընտրվել է «4» դրավթի համար «Սան-Խոսե Էրտկվեյկս» ակումբի կողմից: Մարտի 8-ին «Դալաս» ակումբի դեմ խաղում Ֆատայը նշեց իր նորամուտը MLS-ում, երկրորդ կեսում փոխարինելով Մատիաս Գարսիային : Մարտի 23-ին, Չիկագոյի դեմ խաղում նա խփեց իր առաջին գոլը Էրտկվեյկսի կազմում :
Միջազգային կարիերա
2015 թվականի ԱՄՆ երիտասարդական մինչև 22 տարեկան թիմի կազմում Ալաշը մասնակցեց Թուլոնի մրցաշարին:
2015-16 թվականներին ԱՄՆ օլիմպիական թիմի կազմում, Ալաշը մասնակցել է 2016 թվականի կայացած Օլիմպիական խաղերի ֆուտբոլի մրցաշարի որակավորման խաղերին:
2016 թվականի հունվարին Ալաշեն հրավիրվել է Միացյալ Նահանգների ֆուտբոլի ազգային հավաքական մասնակցելու Իսլանդիայի և Կանադայի ազգային հավաքականների հետ ընկերական խաղերի, սակայն վնասվածքի պատճառով նա չի մասնակցել խաղերին :
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Նիգերիացի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ
Կուլձոր
Կուլձոր, քարայր Հայաստանի Սյունիքի մարզում, Կապանի շրջանում, Կապուտջուղ լեռան հարավային լանջին։ Տեղի հայ բնակիչները համոզված են, թե այս ձոր–քարայրը կուլ է տալիս մարդկային ձայնը (այստեղից էլ Կուլձոր անվանումը) և պահում հազար տարուց ավելի։ Հին ժամանակներում մարդիկ գալիս էին Կուլձորի մոտ և բարձրաձայն հայտնում իրենց սրտի փափագը։ Կուլձորը ձայնադարանի պես իր մեջ պահում է բազմահազար մարդկանց ձայները։ Հենց որ քարի մի կտոր ես նետում Կուլձոր, լսվում է բազմաթիվ ձայների արձագանքը։ Կուլձորը հայկական պաշտամունքի հնադարյան վայրերից է։
Էսսեքս (նավաբեկություն)
«Էսսեկսի» նավաբեկությունը, պատահար, որը տեղի է ունեցել ամերիկական «Էսսեկս» կետորսական նավի հետ, որի նավապետն էր Ջորջ Պոլլարդը (կրտսերը)։ 1820 թ-ին Խաղաղ օվկիանոսի հարավային մասում, նավը ենթարկվեց հարձակման կաշալոտի կողմից և խորտակվեց, իսկ նավի անձնակազմը ստիպված էր փրկություն փնտրել երեք կետորսանավերով՝ ափից հազարավոր մղոններ հեռու։ Պատահարը ոգեշնչել է Գերման Մելվիլլին՝ գրելու «Մոբի Դիկ» վեպը, 1851 թ-ին։
Նավը և անձնակազմը
«Էսսեկսը» հին նավ էր, բայց նրա արշավներից շատերը շահութաբեր էին, դրա համար էլ նավը ստացել էր «երջանիկ» մականունը։ Նավապետն էր Ջորջ Պոլլարդ-կրտսերը, առաջին օգնականի պաշտոնում հանդես էր գալիս Օուեն Չեյզը, որն այդ պաշտոնն էր զբաղեցնում նաև նախորդ հաջող արշավի ժամանակ։ 29 տարեկան Ջորջ Պոլլարդը կետորսության արհեստում ամենաերիտասարդ նավապետն էր։ Օուեն Չեյզը 23 տարեկան էր, իսկ անձնակազմի ամենաերիտասարդ անդամը հանդիսանում էր յունգա Թոմաս Նիկերսոնը, որի ընդամենը 14 տարին նոր էր լրացել։
Մինչ վերջին նավարկությունը նավն ամբողջովին վերասարքավորվել էր։ 238 տոննա ջրատարողությամբ և 87 ֆուտ երկարությամբ (27 մ) նավը չէր համարվում պիտանի կետորսության արհեստի համար։ «Էսսեկսը» զինված էր չորս կետորսական նավակներով, որոնցից ամեն մեկը ուներ մոտավորապես 28 ֆուտ (8,5 մ) երկարություն։ Նավակների կառուցվածքը հուսալի չէր, փոխարենը, ապահովում էր տեղաշարժման բարձր արագություն ։
Նավարկությունը
1819 թ-ի օգոստոսի 12-ին «Էսսեկսը» լքեց դուրս գրման նավահանգստի՝ Նանտակետի կառամատույցը և երկուսուկես տարի ժամկետով մեկնեց դեպի Հարավային Ամերիկայի արևմտյան ափերը։ Նավարկության մեկնարկից արդեն երկու օր հետո, նավը ընկավ փոթորկի մեջ, որի ժամանակ հեծանների վերջույթները համարյա ընկան ջրի վրա (ինչը նշանակում է նավաթեքում 45°-ով)։ Ուղիղ առագաստը պատռվեց, իսկ երեք կետորսական նավակները խիստ վնասվեցին։ Նավապետը որոշում կայացրեց՝ շարունակել նավարկությունը առանց վերանորոգման և ստացած վնասների վերացման։ 1820 թ-ի հունվարին, «Էսսեկսը» շրջանցեց Հորն հրվանդանը։ Այդ վայրով անցումը տևեց ամբողջ հինգ շաբաթ, որը ծայրահեղ շատ էր նույնիսկ այն ժամանակների համար։ Այս փաստն ու փոթորիկը նավաստիների շրջանում արթնացրին տագնապալից նախազգացողություններ։ Սակայն, այդ ամենը մոռացվեց, երբ ամռանը «Էսսեկսը» սկսեց իր երկարատև որսը Խաղաղ օվկիանոսի հարավային մասում, շարժվելով դեպի հյուսիս՝ մայրցամաքի արևմտյան ափի երկարությամբ։
Գտնվելով որսի վայրում, որի ռեսուրսները համարյա սպառված էին, «Էսսեկսը» հանդիպեց մեկ այլ կետորսական նավի, որի անձնակազմը տեղեկացրեց որսի նորահայտ շրջանի մասին, որը հայտնի է «Ծովային երկիր» անունով։ Այդ վայրը գնտվում էր Խաղաղ օվկիանոսի հարավում՝ հրվ. լ. 5-10 աստիճանների և արմտ. երկ. 105–125 աստիճանների վրա, մոտավորապես 2500 ծովային մղոն(4600 կմ) հարավ-արևմուտք։ Խաղաղօվկանոսյան որսի մեկնարկի ժամանակ, նոր շրջանի հեռավորությունը ցամաքից թվում էր ահռելի, իսկ այդ տարածաշրջանի բազմաթիվ կղզիներ, ըստ լուրերի, բնակեցված էին մարդակերներով։ Առաջիկա երկարատև ճանապարհորդության համար պահուստները լրացնելու նպատակով՝ «Էսսեկսը» լողաց դեպի Գալապագոսսյան կղզիախմբում գտնվող Չարլզի կղզին։
Լուրջ ջրահոսքեր պարունակող անցքերը կարկատելու անհրաժեշտության հետ կապված՝ հոկտեմբերի 8-ին նավը ստիպված էր խարիսխ գցել Հուդի կղզու մոտ։ Յոթօրյա կանգառի ընթացում անձնակազմը բռնեց 300 կրիա, որոնցով լրացրեց նավի մթերքների պաշարը։ Դրանից հետո նավը մեկնեց Չարլզի կղզի, որտեղ հոկտեմբերի 22-ին, նավաստիները բռնեցին ևս 60 կրիա. Մինչ անձնակազմը որսորդությամբ էր զբաղվում, նավաստի Թոմաս Չապպելը որոշեց անտառում կրակ վառել՝ մյուս նավաստիների հետ կատակելու նպատակով։ Սակայն, հենց այդ ժամանակ սկսվում էր երաշտը, և շուտով կրակը դուրս եկավ վերահսկողությունից՝ արագ շրջապատելով որսորդներին։ Նավաստիները ստիպված էին փրկվել փախչելով կրակի միջով։ Երբ նրանք հասան «Էսսեկսին», արդեն գրեթե ամբողջ կղզին բռնկվել էր կրակով։ Անձնակազմը վրդովված էր պատահարից, իսկ նավապետ Պոլլարդը հայտարարեց, որ խստորեն կպատժի այրողին։ Վախենալով ծեծից՝ Չապպելը երկար ժամանակ չէր համարձակվում խոստովանել։ Այնուհանդերձ, կղզին շարունակում էր այրվել նաև հաջորդ օրը, երբ նավը լքեց նրան։ Մի ամբողջ օր նավարկելուց հետո, նավից դեռ երևում էր կրակը հորիզոնում։ Շատ տարիներ անց, երբ Թոմաս Նիկելսոնը (որը ծառայում էր «Էսսեկսում» որպես յունգա) վերադարձավ կղզի, նա գտավ միայն սև դատարկություն. «այն պահից ոչ ծառեր, ոչ թփեր, ոչ խոտեր չաճեցին այնտեղ»։ Համարվում է, որ հրդեհը այնտեղ հանգեցրեց կրիաների և Ֆլորենայի ծաղրասայրակների վերացմանը։
Կետի հարձակումը
Հարավային Ամերիկայի ափերից հազարավոր մղոններ հեռու գտնվող նավի անձնակազմի ներսում, աստիճանաբար աճում էր լարվածությունը, հատկապես երկու սպաների՝ Պոլլարդի և Չեյզի միջև։ Կետորս նավակները մի քանի օր շարունակ վերադառնում էին դատարկաձեռն, իսկ նոյեմբերի 16-ին Չեյզի նավակը «բառացիորեն ջարդվեց կտորների», երբ կետը բարձրացավ ջրի երես՝ գտնվելով ուղիղ կետորս նավակի տակ։ Սակայն, 1820 թ-ի նոյեմբերի 20-ի առավոտյան ժամը 8-ին, նավի անձնակազմը ծովում շատրվան տեսավ և երեք կետորս նավակներով սկսվեց կաշալոտի հետապնդումը։
«Էսսեկսի» քամուց պաշտպանված կողմից Չեյզի նավակը հարպունահարեց կետին, բայց նա դիպավ կետորս նավակին, որում առաջացավ ջրահոսք։ Մարդիկ ստիպված էին կտրել հարպունի պարանը և վերադառնալ նավ՝ անհետաձգելի վերանորոգում իրականացնելու համար։ Այդ միջոցին, «Էսսեկսի» քամուց չպաշտպանված կողմից, նավապետ Պոլլարդի և երկրորդ օգնականի նավակներից մարդիկ հարպունահարեցին մեկ ուրիշ կետի, և նա հիմա քաշում էր կետորս նավակները նավից հեռու։ Մինչ Չեյզը վերանորոգում էր վնասված կետորս նավակը, անձնակազմը դիտում էր կաշալոտին, որը սովորական չափերից բավականին մեծ էր (ենթադրաբար, շուրջ 26 մ երկարությամբ)։ Կետի պահվածքը բավական տարօրինակ էր։ Նա անշարժ պառկած էր ջրի մակերևույթին գլխով դեպի նավը, իսկ հետո սկսեց շարժվել նավի ուղղությամբ՝ մանր սուզական շարժումներով արագություն հավաքելով։ Կետը բախվեց «Էսսեկսին» և գնաց նրա տակ բարձրացնելով նավը։ Դրանից հետո կաշալոտը լողաց աջ կողմից և տեղավորվեց նավի երկայնքով, գլխով դեպի նավաքիթը, իսկ պոչով՝ նավախելը։ Դատելով ամենայնից, կետը ուշաթափ էր։ Չեյզը պատրաստ էր նրան հարպունահարել, բայց ժամանակին հասկացավ, որ կաշալոտի պոչը գտնվում էր ղեկից միայն մի քանի դյույմ հեռու։ Այդ կերպ, հարպունի հարվածը ստանալով, կետը հեշտությամբ կարող էր կոտրել ղեկը։ Վախենալով հայտնվել անկառավարելի նավի վրա՝ ափից հազարավոր մղոններ հեռու, Չեյզը հրաժարվեց իր մտադրությունից։ Կետը այդ ընթացքում ուշքի եկավ և հիմա լողում էր մի քանի յարդ նավից առաջ՝ շրջվելով գլխով դեպի նավը ։
Կետը ջարդեց նավաքիթը ինչպես ձվի կեղևը՝ ետ շպրտելով 238 տոննայանոց նավը։ Վերջապես, կաշալոտը դուրս հանեց գլուխը նավի կոտրված կմախքից և անհետացավ տեսադաշտից։ «Էսսեքսը» սկսեց արագորեն թեքվել դեպի քիթը։ Չեյզն ու մնացած նավաստիները հուսահատորեն փորձում էին տեղադրել սարքը միակ կետորս նավակի վրա, այն ժամանակ, երբ ուղեկցորդը նետվեց ներքը, որպեսզի հավաքի բոլոր նավարկային սարքավորումները, որոնք կարող էր գտնել ։
Դա կետի առաջին հայտնի հարձակումն էր կետորսական նավի վրա ։.
Պայքար փրկության համար
Նավը խորտակվեց Հարավային Ամերիկայի ափերից դեպի արևմուտք՝ 2000 ծովային մղոն (3700 կմ) հեռավորության վրա։ Քսան նավաստիներ մնացին երեք կետորսական նավակների վրա՝ երկու օրվա խմելու ջրով ու մթերքի պաշարով։ Ամենամոտ հայտնի կղզիները Մարկիզյան կղզիներն էին, որոնք գտնվում էին 1200 մղոն (1900 կմ) դեպի արևմուտք։ Նավապետ Պոլլարդը որոշեց լողալ այնտեղ, բայց անձնակազմը, Օուեն Չեյզի գլխավորությամբ, ենթադրում էր, որ կղզիները կարող են բնակեցված լինել մարդակերներով, և պնդեցին, թե պետք է փորձել հասնել Հարավային Ամերիկային։ Նավակները չէին կարող լողալ պասսատին հակառակ, և պետք է սկզբում անցնեին 1000 մղոն (1600 կմ) դեպի հարավ, մինչև որ կարողանային օգտագործել արևմտյան քամիները և շրջվել մայրցամաքի կողմը, որը կգտնվեր նավաբեկության ենթարկվածներից 3000 մղոն (4800 կմ) հեռավորության վրա։
Նավից փրկված իրերի մեջ կար բլիթների ոչ մեծ պաշար, 5 կենդանի կրիա և 700 լիտր ջուր ։ Սննդամթերքի մեծ մասը մնացել էր ծովի ջրում, դրա համար էլ ստիպված եղան դրանք ուտել առաջին հերթին, ինչն էլ ավելի ուժեղացրեց ծարավը։ Աղի ուտելիքը մարդիկ կերան երկու շաբաթվա ընթացքում, բերանները ողողելով ծովի ջրով և խմելով սեփական մեզը։ Կետորսական նավակները, որոնք նախատեսված չէին երկարատև նավարկության համար (բացի դրանից նախապես ենթարկվելով կոպիտ վերանորոգման), մշտապես ջուր էին ներս թողնում, որը շատ լուրջ խնդիր էր անձնակազմի համար։ Մի անգամ նավակներից մեկի մարդիկ ստիպված էին թեքել իրենց կետորսանավն այնպես, որ հակառակ կողմն ու նրա վրայի անցքը դուրս գան ջրից՝ հնարավորություն տալով երկրորդ կետորսանավի անձնակազմին վերացնել ջրահոսքի պատճառը։ Մարդիկ հասան անմարդաբնակ Հենդերսոն կղզիներին հենց այն ժամանակ, երբ մի քանի ժամից պետք է մեռնեին ծարավից։ Ներկայումս այդ կղզին բրիտանական տարածք է՝ Պիտկերնի կղզիներից մեկը։ Եթե նրանք աթ դուրս գային հենց Պիտկերն կղզու վրա, որը գտնվում էր ընդամենը 104 մղոն (167 կմ) դեպի հարավ-արևմուտք, օգնություն կստանային. կղզին բնակեցված էր և այնտեղ ապրում էին мятежа на «Բաունտիի» ապստամբության կենդանի մնացած վերջին մասնակիցները։ Հենդերսոն կղզու վրա, «Էսսեքսի» նավաստիները նկատեցին խմելու ջրի ոչ մեծ հիմնական աղբյուր։ Անձնակազմի սննդի պարենը կազմում էին թռչունները, ձվերը և խեցգետինները։ Այնուամենայնիվ, մի շաբաթից, կղզու պաշարները զգալիորեն նվազեցին։ Դեկտեմբերի 26-ին նավաբեկյալները եկան այն եզրակացության, որ այս վայրում երկար մնալու դեպքու կսկսվի սով։ Սակայն, երեք տղամարդ՝ Ուիլյամ Ռայթը, Սեթ Ուիկսը և Թոմաս Չապպելը որոշեցին մնալ։ «Էսսեքսի» անձնակազմի մնացած անդամները վերսկսեցին նավարկությունը Նոր Տարվա նախօրյակին՝ Զատկի կղզուն հասնեելու նպատակով։ Նավարկության համար վերցված խեցգետինների և թռչունների պաշարները երեք օրում սպառվեցին։ Սննդից մնաց միայն նավից փրկված փոքր քանակությամբ հացը։ Հունվարի 4-ին, նավաստիների կարծիքով, իրենք գտնվում էին շատ հեռու Զատկի կղզուց, որպեսզի հնարավորություն ունենան նրան հասնելու։ Որոշում կայացվեց նավարկել դեպի Մաս-ա-Տիերրա, որը գտնվում էր 1818 մղոն (2926 կմ) դեպի արևելք, և 419 մղոն (674 կմ) դեպի արևմուտք՝ Հարավային Ամերիկայի ափերից։ Նավակներում մարդիկ մեկը մյուսի ետևից սկսեցին մեռնել ։
Կուլեշով (գյուղ, Պոգրեբիշչեի շրջան)
Կուլեշով (Кулешів), գյուղ Ուկրաինայի Վիննիցայի մարզի Պոգրեբիշչեի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1320 թվականին։
Էսսեքս (նավաբեկություն)
Չեյզի նավակը
Հունվարի 10-ին մահացավ Մեթյու Ջոյը, իսկ հաջորդ օրը ուժեղ փոթորկի ժամանակ՝ նավակը, որում գտնվում էին Օուեն Չեյզը, Ռիչարդ Պետերսոնը, Այզեկ Քոուլը, Բենջամին Լոուրենսը և Թոմաս Նիկերսոնը, հեռացավ մյուսներից։ Պետերսոնը մահացավ հունվարի 18-ին։ Նրան, ինչպես և Ջոյին, կարեցին սեփական հագուստի մեջ և թաղեցին ծովում։ Փետրվարի 8-ին մահացավ Այզեկ Քոուլը, բայց նրա մարմինը թողեցին նավակում։ Սննդի բացակայության պայմաններում, քննարկումից հետո, որոշվեց հանուն գոյատևման դիմել կաննիբալիզմի։ Փետրվարի 15-ին, մնացած երեք տղամարդկանց մոտ նորից վերջացավ սննդի պաշարը, բայց փետրվարի 18-ին նրանք նկատվեցին և փրկվեցին բրիտանական «Ինդիան» կետորսական նավի կողմից՝ «Էսսեքսի» խորտակումից 90 օր հետո ։
Կուլեշով (գյուղ, Պոգրեբիշչեի շրջան)
2001 թվականի տվյալներով Կուլեշով գյուղում բնակվում էր 162 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,071 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 2281,69 մարդ/կմ²։
Էսսեքս (նավաբեկություն)
Պոլլարդի և Հենդրիկսի նավակները
Օբեդ Հենդրիկսի նավակում սննդի պաշարները վերջացան հունվարի 14-ին, իսկ Պոլլարդի պաշարները մոտեցան ավարտին ևս մեկ շաբաթից։ Լոուսոն Թոմասը մահացավ հունվարի 20-ին և որոշվեց նրա մարմինը օգտագործել որպես սնունդ։ Չարլզ Շոտերը մահացավ 3 օր անց, Այզեյա Շեպարդը՝ հունվարի 27-ին, իսկ Սեմուել Ռիդը՝ հունվարի 28-ին։ Բոլորի մարմինները օգտագործվեցին որպես սնունդ։ Հունվարի 28-ին երկու նավակները բաժանվեցին։ Երրորդ նավակը, որում մնացել էին Օբեդ Հենդրիկսը, Ջոզեֆ Ուեսթը և Ուիլյամ Բոնդը, երբեք այլևս չտեսան։ Համարվում է, որ նրանք զոհվել են ծովում ։
Կուլեշով (գյուղ, Պոգրեբիշչեի շրջան)
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Վիննիցայի մարզի Պոգրեբիշչեի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1320 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Էսսեքս (նավաբեկություն)
Պոլլարդի և Հենդրիկսի նավակները
Փետրվարի 1-ին սնունդը նորից վերջացավ և նավապետ Պոլլարդի նավակում իրավիճակը դարձավ ծայրահեղ։ Այդ ժամանակ որոշում կայացվեց դիմել վիճակահանության՝ ով կտրվի զոհողության, հանուն անձնակազմի մնացած անդամների փրկության։ Ճակատագրի բերումով, կարճ ծղոտը բաժին հասավ նավապետի 17-ամյա հորեղբորորդուն՝ Օուեն Քոֆֆինի, որին նա ինչ-որ ժամանակ երդվել էր պաշտպանել։ Պոլլարդը, իբր, առաջարկել է, որ ինքը կրի պատանուն բաժին ընկած վիճակը, բայց նա հրաժարվել է։ Անձնակազմի անդամները, նորից են քաշել ծղոտներ, որպեսզի պարզեն, թե ով է ստանձնելու դահճի դերը։ Դա բաժին է ընկել Օուենի ընկերոջը՝ Չարլզ Ռամսդելլին։ Ռամսդելլը կրակեց Քոֆֆինին նավապետի ատրճանակից, և նրա մարմինը որպես սնունդ օգտագործվեց Պոլլարդի, Բարզիլլայ Ռեյի և Չարլզ Ռամսդելլի կողմից։ Փետրվարի 11-ին մահացավ Ռեյը, ինչն ազատեց մարդկանց սարսափելի ընթացակարգը կրկնելու անհրաժեշտությունից։ Նավարկության մնացած ընթացքում Պոլլարդն ու Ռամսդելլը կրծում էին Քոֆֆինի ու Ռեյի ոսկորները։ Հասնելով Հարավամերիկյան ափի գրեթե տեսանելիության սահմանին, նրանք փրկվեցին «Դոֆին» կետորսական նավի կողմից՝1821 թ-ի փետրվարի 23-ին։ Երկու տղամարդն էլ այդ պահին այնքան կտրված էին իրականությունից, որ նույնիսկ չէին նկատել նավը, իսկ տեսնելով փրկարարներին՝ սարսափեցին ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Նավաբեկություններ Կատեգորիա:Հերման Մելվիլ
Դետտիֆոսս
Դետտիֆոսս (Dettifoss), Եվրոպայի ամենահզոր ջրվեժը, որը գտնվում է հյուսիս-արևելյան Իսլանդիայում, Իյոկուլսաու-աու-Ֆյոդլոմ գետի վրա։ Գահավիժող ջրի բարձր ձայնից, հնարավոր է նույնիսկ մի պահ խլանալ։ Գտնվում է հոսքից 1 կմ ներքև՝ Սերլֆոսս ջրվեժից, և 2 կմ վերև՝ Խավրագիլֆոսս ջրվեժից, Իյոկուլսաուրգլյուվուր ազգային այգու տարածքում։ Ջրվեժից ոչ հեռու գտնվում է՝ Մյուվատն լիճը։ Ջրվեժի բարձրությունը՝ 44 մ է (9 մետրով ցածր է Նիագարայի ջրվեժից), լայնությունը՝ 100 մ, ծախսը՝ 200-500 մ³/с։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իսլանդիայի ջրվեժներ Կատեգորիա:Ջրվեժներ այբբենական կարգով
Վիննու (գյուղական ավան, Վիննու շրջան)
Վիննու (Võnnu), գյուղական ավան Էստոնիայի Տարտումաա նահանգի Վիննու շրջանում։
2011 թվականի տվյալներով գյուղական ավանում բնակվում էր 552 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Բնակավայրեր այբբենական կարգով Կատեգորիա:Էստոնիայի Տարտումաա նահանգի Վիննու շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղական ավաններ
Կոսթարայներա
Կոսթարայներա (Costarainera), կոմունա Իտալիայի Լիգուրիա մարզի Իմպերիա գավառում։
Բնակչությունը կազմում է 802 մարդ (2008)։ Բնակչության խտությունը՝ 326 մարդ/կմ²։ Տարածքը կազմում է 2 կմ²։ Փոստային ինդեքս՝ 18017։ Հեռախոսային կոդ՝ 0183։
Քաղաքի հովանավորն է հանդիսանում San Giovanni Battista առաքյալը։ Տոնակատարությունը հունիսի 24-ին է։
Ժողովրդագրություն
Բնակչության դինամիկան.
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իտալիայի քաղաքներ
Կուշկուլ (գյուղ, Ասկինսկի շրջան)
Կուշկուլ (Кушкуль, Ҡушкүл), գյուղ Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Ասկինսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2009 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 32 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Ասկինսկի շրջանի բնակավայրեր
Նեոդարվինիզմ
Նեոդարվինիզմ (նեո․․․ և դարվինիզմ), էվոլյուցիոն կոնցեպցիա, ստեղծել է 19-րդ դարի 80-90-ական թվականներին Ավգուստ Վայսմանը։ Նեոդարվինիզմի հիմքում ընկած են նրա հիպոթեզները «անընդհատ», «անմահ» սաղմնային պլազմայի գոյության (որի փոփոխությունները հնարավոր են հիմնականում ծնողական սաղմերի խառնման ժամանակ) և սաղմնային ընտրության մասին։ Վերջինս ընտրության սկզբունքը տարածում է ժառանգականության ներբջջային միավորների՝ դետերմինանտների վրա, որոնց ընտրությունը և անհավասարաչափ տեղաբաշխումը իբր բխում են սեռական բջջում դրանց միջև ընթացող պայքարից և հանգեցնում են կենսական նոր ձևերի առաջացման։ Այդ դեպքում դարվինյան բնական ընտրությանը տրվում է սաղմնային ընտրության պրոցեսում առաջացող ոչ պիտանի ձևերը խոտանողի դեր։ Նեոդարվինիզմի կոնցեպցիան պարունակում էր արդյունավետ գաղափարներ (ընդունում էր քրոմոսոմների դերը ժառանգականության պրոցեսում, հերքում ձեռքբերովի հատկանիշների ժառանգումը), սակայն ամբողջությամբ վերցված, որպես բնական ընտրության դարվինյան տեսության լրացման փորձ, սխալ էր։ Երբեմն նեոդարվինիզմը անվանում են ժամանակակից դարվինիզմ, որը պատմական տեսակետից սխալ և անհաջող արտահայտություն է։
Կատեգորիա:Էվոլյուցիոն կենսաբանություն
Մշո դաշտ
Մշո դաշտ, Մուշի դաշտ, Տարոնի դաշտ գտնվում է Հայկական լեռնաշխարհում՝ Արևելյան Եփրատի միջին հոսանքում, զբաղեցնում է Մեծ Հայքի Տարոն նահանգի մի մասը։
Մշո դաշտը ալիքավոր մակերևույթով աստիճանաձև իջվանք է Հայկական Տավրոսի համակարգում։ Երկարությունը մոտ 65 կմ է։ Գտնվում է 1200-1500 մ բարձրության վրա։ Հիմքում օլիգոցեն-միոցենի ծալքավոր կրաքարամերգելային գոյացություններ են՝ ծածկված անթրոպոգենի լճագետային և ալյուվիալ նստվածքներով։ Մշո դաշտով է հոսում Արածանին՝ ընդունելով Մեղրագետը։ Կլիման ցամաքային է, հունվարին միջին 0-ից մինչև 4 °C աստիճան է, հուլիսինը 24-26 °C։ Բնորոշ է տափաստանային բուսածածկույթով։ Գետահովիտներում և նախալեռնային ձորակներում հանդիպում են նոսր անտառներ և թփուտներ։ Մշո դաշտում բնակվող հայերը զբաղվում էին հողագործությամբ և անասնապահությամբ։ Մշո դաշտը Արևմտյան Հայաստանի խիտ բնակեցված և արգավանդ շրջաններց էր ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մուշի մարզի հարթավայրեր
Ավստրալոպիտեկներ
Ավստրալոպիտեկների ոսկորները առաջին անգամ հայտնաբերվել են Ռայմոնդ Դարտի կողմից Թաունգի քարհանքում (Տրանսվաալ) 1924 թվականին, այնուհետև Արևելքում (Օլդուվայ) և Կենտրոնական Աֆրիկայում ։ Դրանք, հանդիսանում են հավանական նախնիները Մարդ (Homo) ցեղի ։ Հնէաբանության տվյալներից դատելով՝ ավստրալոպիտեկներ ցեղը առաջացել է 4 միլիոն տարի առաջ Արևելյան Աֆրիկայում, հետագայում զարգանալով, այն տարածվեց ողջ Աֆրիկայում և ոչնչացավ 2 միլիոն տարի առաջ։ Այս ընթացքում հայտնվեցին ավստրալոպիտեկների մի քանի տեսակներ, այդ թվում՝ Australopithecus afarensis, A. africanus, A. anamensis, A. bahrelghazali, A. deyiremeda, A. garhi-ն և A. sediba-ն։ Էպպելհայմում հայտնաբերվել են եվրոպական հոմինիդների ատամներ ՝ գրեթե 10 միլիոն տարեկան, Epp 13.16 և Epp 30.16 (վերին ձախ ժանիք և վերին աջ առաջին աղորիք), որոնք նման են աֆրիկյան ավստրալոպիտեկների ատամներին ։
Ավստրալոպիտեկները նշանակալի դեր են ունեցել մարդու էվոլյուցիայի մեջ։ Homo sapiens կամ Մարդ բանական ցեղի արմատները գալիս են ավստրալոպիտեկներից՝ բաժանվելով ընդհանուր ավստրալոպիտեկներից մոտ 3 միլիոն տարի առաջ։ Նաև ավստրալոպիտեկները առաջին հոմինիդներն էին, որոնք ունեին SRGAP2 գենի կողմից կոդավորվող հատուկ սպիտակուցների խումբ (կրկնապատկումը՝ 3,4 միլիոն տարի առաջ, կոչվում է SRGAP2B, կրկնապատկումը 2.4 միլիոն տարի առաջ - SRGAP2C, կրկնապատկումը՝ 1 միլիոն տարի առաջ - SRGAP2D): Այս գեները պատասխանատու են գլխուղեղում նեյրոնների երկարությունն ու ակտիվությունը բարձրացնելու համար ։ Ավստրալոպիտեկների մի տեսակից առաջացել է Homo ցեղը մոտ 2 միլիոն տարի առաջ։ Օրինակ կարող է ծառայել Homo habilis- ը՝ մարդ խելացի։ Էվոլյուցիայի գործընթացում հայտնվեցին ժամանակակից մարդիկ- H. sapiens sapiens՝ մարդ ժամանակակից անատոմիայով ։
Դասակարգում և ժամանակագրություն
Hominidae-ի ընտանիք ներսում տեղի ունեցած մորֆոլոգիական բաժանման բարդության պատճառով, ինչպես նաև հոմինիդների էվոլյուցիոն զարգացումը ավելի լավ պատկերացնելու համար գիտնականները առանձնացնում են բրածո պրիմատների մեծ խումբ` ավստրալոպիտեկանմաներ կամ ավստրալոպիտեկներ, որտեղ բացի ցեղ Australopithecus, ներառվում են նաև այլ ցեղեր։ Արդյունքում, գրականության մեջ ավստրալոպիտեկները կարելի է դիտարկել ինչպես նեղ (ցեղ), այնպես էլ բառի լայն իմաստով (էվոլյուցիոն խումբ)։ Այս իմաստով ժամանակակից պալեոանտրոպոլոգիան պայմանականորեն բաժանում է ավստրալոպիտեկներին երեք խմբի։
Փոքրաթիվ ավստրալոպիթեկները իրենց մեջ նեռարում են հետևյալ ցեղերը.
Վերջին խումբը իր սպեցիֆիկ անատոմիայի պատճառով առանձնացվում է Paranthropus ցեղում, ակա երեք ցեղ.
Ծագում, կենսաբանություն
Ենթադրվում է, որ afarensis-ը վերջում բաժանվել է երկու ենթատեսակների։ Առաջին ճյուղով ձևավորվեց մարդանմանները և Homo habilis-ը՝ երկրորդ ճյուղով շարունակվեց ավստրոլոպիտեկների կատարելագործումը, ձևավորելով նոր տեսակ africanus: Africanus մի փոքր ավելի քիչ զարգացած վերջույթներ ունեին, քան afarensis մոտ էր, բայց նրանք սովորեցին օգտագործել քարերը, փայտերը և ոսկորների բեկորները, և իր հերթին, մի միլիոն տարի անց ձևավորեցին ավստրոլոպիտեկների նոր և հայտնի ենթատեսակներ՝ boisei-ը и robustus-ը, որոնք գոյություն ունեին մ.թ.ա. 900 000 տարի և արդեն կարող էր ինքնուրույն պատրաստել ամենապարզ գործիքները ոսկրերից և փայտից։
Տաքսոնոմիական տեսանկյունից, ավստրոլոպիտեկները պատկանում են հոմինիդների ընտանիքին (որը ներառում է նաև մարդկանց և ժամանակակից խոշոր մարդանման կապիկներին)։ Հարցն նրանումն է, թե արդյոք որևէ ավստրոլոպիտեկներ եղել են մարդկանց նախնիները, կամ նրանք մարդկանց «քույր» խումբ են։ Պարզ չէ ամբողջությամբ։
Ուղղաձիք քայլող ավստրոլոպիտեկները փոխանցել էին մի շարք հատկություններ ժամանակակից կապիկներին և մարդկանց։ Նրանք տարածված էին Արևելքում և Հյուսիսային Աֆրիկայում 3.5 միլիոն տարի առաջ։ Երկու ոտքով քայլող հոմինիդների ամենավաղ վկայությունը հայտնաբերված են Տանզանիայում` Լաետոլիում։ Այս հնագիտական ​​կենտրոնները պարունակում են մի շարք հոմինիդների ոտնահետքեր, որոնք շատ նման են ժամանակակից մարդկանց, որոնք գնահատվում են մոտավորապես 3,6 միլիոն տարի առաջ։ Հետքերը անկասկած վերագրվում են ավստրալոպատեկներին, քանի որ այդ ժամանակ նրանք բնակվում էին այդ վայրերում ։
Այս պահի դրությամբ Աավստրալոպատեկների տեսակների շրջանում ընդհանուր նախնին, որից առաջացել է ապագա Մարդ բանականը, հայտնի չէ։ Սկզբնապես, ենթադրվում էր, որ սա A. africanus-ն է, բայց հետագա բացահայտումները, որոնք նմանություններ ցույց տվեցին մարդ բանականի հետ ավելի հին էին քան աֆրիկացիները։ Արդյունքում, գիտնականները կարծում են, որ Մարդ բանական ցեղը առանձնացավ կամ A. afarensis տեսակից, կամ Kenyanthropus-ից։ Միևնույն ժամանակ, հնարավոր է, որ Մարդ բանականի և այս տեսակների ընդհանուր նախնին ապրել է նույնիսկ ավելի վաղ։ Համաձայն Chimpanzee genome project-ի  գենետնականների ուսումնասիրության ՝ 5-6 միլիոն տարի առաջ ընդհանուր նախնից շեղվել են Ardipithecus-ի, Australopithecus-ի, Homo-ի և Pantroglodytes-ի և Pan paniscus-ի  շիմպանզեների գենետիկական գծերը ։
Վարքագիծ
Ավստրալոպիտեկները բնակվում էին սավաննայում, պոպուլացիայում ավելի մեծ թիվ կազմում էին տղամարդիկ։ Տղամարդիկ համագործակցում էին սնունդ գտնելու, իգական սեռին, երեխաներին և իրենց տարածքը պաշտպանելու համար։ Արական սեռի ներկայացուցիչները զուգվում էին մեկից ավելի իգական սեռի ներկայացուցիչների հետ, դա բազմակնության յուրօրինակ տեսակ էր։ Երբ երեխաները մեծանում էին և հասնում սեռական հասունության, արական սեռը մնում էր խմբում, իսկ իգական սեռի ներկայացուցիչները գնում էին այլ վայրեր՝ փնտրելով ապրելու համար ուրիշ խմբեր։ Այդ պատմական շրջանում նույն կերպ են վարվում Աֆրիկայի իգական սեռի շիմպանզեները ։
Ավստրալոպիտեկների կյանքի տևողության վրա ազդում էին ոչ միայն գիշատիչները, այլև որոշ խոշոր խոտակեր կենդանիներ։ Միջինում կյանքի տևողությունը կազմում էր 20 տարի։ Նրանցից գրեթե ոչ ոք չէր ապրում մինչև 40 տարեկան, իսկ յոթից միայն մեկը ապրում էր 30 տարի ։
Անատոմիա
Ավստրալոպիտեկները մարդկանց նման ունեին ծնոտի թույլ զարգացվածություն, ձեռքերով բռնելու հատկությամբ՝ բութ մատի զարգացվածության շնորհիվ, ուղղահայաց քայլելու հատկություն և չունեին խոշոր ժանիքներ։ Գլխուղեղը համեմատաբար մեծ էր (530 սմ³), բայց դրա կառուցվածքը շատ չի տարբերվում ժամանակակից մարդանաման կապիկների գլխուղեղից։ Ծավալի առումով, դա կազմում էր ժամանակակից մարդու ուղեղի միջին մեծության ոչ ավելի, քան 35% -ը։ Մարմնի հասակը նույնպես փոքր էր, ոչ ավելի, քան 120-140 սմ։ Մարմինը բարակ էր։ Ենթադրվում է, որ տղամարդ և կին ավստրալոպիտեկների միջև մարմնի չափերի տարբերությունը ավելի մեծ էր, քան ժամանակակից հոմինիդներինը։
Զարգացման տեսակները ցեղի ներսում
Ավստրալոպիտեկների նախնու հիմնական թեկնածուն Ardipithecus ցեղնն է։ Դրա հետ մեկտեղ ամենահին նոր ցեղի ներկայացուցիչներից՝ Australopithecus anamensis-ը, անուղղակիորեն ծագել է Ardipithecus ramidus-ից՝ 4,4-4,1 միլիոն տարի առաջ, իսկ 3,6 միլիոն տարի առաջ հիմք դրեց Australopithecus afarensis-ին, որին պատկանում է առաջին գտած ժամանակակից մարդը՝ «Լյուսի»։ 1985-ին հայտնաբերվեց, այսպես կոչված, «սև գանգ»-ը, որը շատ նման էր Paranthropus boisei-ին, բնորոշ ոսկրային գագաթով, բայց միևնույն ժամանակ 2.5 միլիոն տարի ավելի հին էր։
Ավստրալոպիտեկների տոհմում անորոշություն է, քանի որ, չնայած հետազոտությունների արդյունքները կարող են շատ տարբեր լինել` կախված բազմաթիվ հանգամանքներից և այն միջավայրից, որտեղ գտնվել է գանգը, և բնականաբար տասնյակ անգամներ կվերանայվի, բայց այս պահին պարզ է, որ Paranthropus boisei-ն չէր կարող առաջանալ Australopithecus africanus-ից, քանի որ նա ապրել է նրանցից առաջ կամ գոնե ապրել է Australopithecus afarensis-ի հետ միասին միևնույն ժամանակաշրջանում։ Հետևաբան չէր կարող նրանցից առաջանալ, եթե, իհարկե, չլիներ այն վարկածը, որ ավստրալոպիտեկները և ավստրալոպիտեկների պարանտրոֆիկ ձևերի արական և իգական առանձնյակները նույն տեսակին են պատկանում։
Տեղը հոմինիդի էվոլյուցիայում
Australopithecus ցեղը հանդիսաում է հոմինիդների առնվազն երկու խմբերի նախնին՝ պարանտրոպների և մարդկանց, չնայած որ ավստրալոպիտեկները ինտելեկտով քիչ էին տարբերվում կապիկներից։ Կապիկներից նրանց հիմնական տարբերությունն ուղղահայաց կեցվածքն էր, մինչդեռ կապիկների մեծ մասը հանդիսանում են չորքոտանի։ Այսպիսով, ուղիղ կեցվածքին նախորդում է ինտելեկտի զարգացումը, և ոչ թե հակառակը, ինչպես նախկինում ենթադրվում էր։
Թե ինչպես են ավստրալոպիտեկները անցել ուղղահայաց դիրքով քայլելուն, դեռևս պարզ չէ։ Քննարկվող պատճառներից մեկն այն, որ անհրաժեշտություն է եղել բռնել տարբեր մարմիններ, ինչպիսիք են՝ սնունդը և երեխանները, կամ կանգնել հետին թաթերի վրա և տեսնել շրջապատը բարձր թփերից այն կողմ կամ վտանգը ավելի լավ նկատելու համար։ Առաջարկված վարկածներից է նաև, որ ուղղահայաց քայլող հոմինիդների ընդհանուր նախնիները (ներառյալ մարդիկ և ավստրալոպիտեկները) ապրում էին ծանծաղուտներում և սնվում էին մանր ջրային տեսակներով, իսկ ուղղաձիգ քայլելը ձևավորվել էր, որպես հարմարանք՝ ծանծաղուտներում տեղաշարժվելու համար    ։
Համաձայն գենետիկայի տվյալների, ուղիղ քայլելու նշաններն ի հայտ են եկել կապիկների որոշ ոչնչացված տեսակների մոտ, մոտավորոպես 6 միլիոն տարի առաջ՝ մարդկանց և շիմպանզեների տարանջատման ժամանակաշրջանում։ Սա նշանակում է, որ ոչ միայն ավստրալոպիտեկները, այլև այն տեսակը, որը իրենց նախնին է եղել, օրինակ՝ արդիպիտեկը, արդեն կարող էին ուղղաձիք քայլել։ Միգուցե ուղղաձիք քայլելը ծառերի վրա ապրելու համար ձևավորված հարմարանք էր։ Ժամանակակից օրանգուտանները բոլոր չորս թաթերը օգտագործում են միայն հաստ ճյուղերով շարժվելու համար, մինչդեռ նրանք ավելի բարակ ճյուղերից մեկ զույգ թաթերով են բռնվում, կամ քայլում են հետևի ոտքերով՝ պատրաստվելով առջևի թաթերով բռնել այլ՝ ավելի բարձր գտնվող ճյուղերից կամ ուղղակի հավասարակշռությունը պահպանել։ Այսպիսի մարտավարությունը նրանց թույլ է տալիս մոտենալ հեռու գտնվող մրգերին կամ ցատկել մեկ ծառից մյուսը։ 11-12 միլիոն տարի առաջ տեղի ունեցած կլիմայի փոփոխությունները հանգեցրին Աֆրիկայում անտառների կրճատմանը և շատացավ բաց տարածությունները, ինչը և կարող էր մղել ավստրալոպիտեկների նախնիներին գետնին ուղղահայաց քայլելուն։ Ի տարբերություն՝ ժամանակակից շիմպանզեների և գորիլաների նախնիները հարմարեցված էին ուղղահայաց ցողուններով ու լիանաներով մագլցելուն, ինչով էլ պայմանավորված է նրանց ծուռ ոտքերն ու ծռաթաթությունը, որը վառ արտահայտվեց հողի վրա քայլելու ընթացքում։ Այնուամենայնիվ, մարդիկ ժառանգել են շատ նմանություններ այս կապիկների հետ, ներառյալ՝ բազուկի ոսկորների կառուցվածքը և ոտնաթաթի ոսկրերը որպես հենարան օգտագործելը քայլելու ընթացքում ։
Բացառություն չէ նաև այն, որ ավստրալոպիտեկները չէին հանդիսանում մարդկանց ուղղակի նախնիները, այլ ներկայացնում էին էվոլյուցիայի փակ ճյուղ։ Նման եզրակացությանը հանգում ենք վերջերս գտած սախելանտրոպի նմուշի շնորհիվ։ Ավելի հին մարդանման կապիկներ էին, որոնք ավելի շատ նման էին Homo erectus-ին, քան ավստրալոպիտեկները։ 2008-ին հայտնաբերվեց ավստրալոպիտեկների նոր տեսակը՝ A. sediba, որը Աֆրիկայում ապրել էր ավելի քիչ, քան երկու միլիոն տարի առաջ։ Չնայած, ըստ անհատական ​​ձևաբանական հատկանիշների, այն ավելի մոտ է մարդկանց, քան ավստրալոպիտեկների ավելի հին տեսակները, ինչը հիմք էր տալիս հայտնագործողներին հայտարարելու անցումային ձևի մասին՝ Ավստրալոպիտեկից դեպի մարդ։ Միևնույն ժամանակ, ըստ երևույթին, գոյություն ունեին Homo ցեղի առաջին ներկայացուցիչները, ինչպես, օրինակ՝ Homo rudolfensis-ը։ Ինչը բացառում է այն, որ ավստրալոպիտեկների այս տեսակը կարող էր լինել ժամանակակից մարդկանց նախահայրը    ։
Ավստրալոպիտեկների տեսակների մեծ մասը օգտագործում էին գործիքներ ոչ ավելին, քան ժամանակակից կապիկները։ Հայտնի է, որ շիմպանզեները և գորիլաները ունակ են կոտրել ընկույզները քարերով, օգտագործելով փայտը դուրս հանել միջատներին և օգտագործել մահակը որսի ժամանակ։ Որքան հաճախ են ավստրալոպիտեկները որս կատարել, այդ հարցը վիճելի է, քանի որ նրանց գտարծոները հազվադեպ են կապված սպանված կենդանիների մնացորդների հետ։ Բիպեդալիզմի (ցամաքում մեկ զույկ վերջույթի վրա տեղաշարժվելու ընդունակությունը) առաջացումը ավստրալոպիտեկների մոտ անվանագրվում է աֆրիկական
ավստրալոպիտեկին, ըստ գիտնականների վարկածի, նրա հետքերն էին, որոնք հայտնաբերվել էին Տանզանիայի Լաետոլիի տարածքում։ Այսպիսով, բիպեդալիզմը, ամենայն հավանականությամբ, հայտնվեց շատ ավելի վաղ, քան մեծ գլխուղեղը, որը կտրուկ առանձնացրեց Homo ցեղը կապիկների ճյուղերից։ Բիպեդալիզմը համարվում է կարևոր առաջընթաց, որն ազատել է ձեռքերը քայլելու և վազելու ընթացքում առաջացած ծանրաբեռնվածությունից։ Այս էվոլյուցիոն փուլից հետո հոմինիդների ձեռքերը ազատվեցին, հնարավոր դարձավ քայլելիս առարկաներ պահել և ոչ միայն նստելիս, ինչպես անում են ժամանակակից շիմպանզեները։ Բայց իրենց համար շատ ավելի դժվար է տեղաշարժվել և միաժամանակ շարժել առարկաները։
Բիպեդալիզմը նաև թույլ տվեց, որ մայրերը երեխաներին տանեն ձեռքերով։ Համաջայն Orrorin tugenensis տեսակների ուսումնասիրությանը օրրոնները, որոնք ապրել են 6 միլիոն տարի առաջ, նույնպես ունեին բիպեդալիզմ։ Այս փաստը գիտնականներին հանգեցրեց այն տեսության, որ բիպեդալիզմը առաջացել է որպես հարմարվողականություն ճյուղից ճյուղ տեղաշարժվելու համար դրանից հետո միայն անցել է Homo ցեղին՝ որպես գետնի վրա տեղաշարժման միջոց ։ Սումատրայի ժամանակակից օրրանգուտանները հաստ ճյուղերի վրա քայլելիս օգտագործում են չորս ոտքեր, բայց երբ ճյուղերի հաստությունը բարականում ​​էր մինչև 4 սմ, նրանք կանգնում են իրենց հետին ոտքերի վրա և տեղաշարժվում բիպեդալային՝ օգտագործելով իրենց ձեռքերը որպես օգնություն քայլելիս։ Շարժման այս մեխանիզմը օրանգուտաններին հնարավորություն է տալիս մոտենալ ամենաբարակ ճյուղերին գտնվեղ պտուղներին և հավաքել ավելի շատ սնունդ ։ Ենթադրվում է, որ գորիլաների և շիմպանզեների նախնիները, ձեռք են բերել շարժուն կոնք և ծալվող ծունկ, որպես մեխանիզմ նրա համար, որ բարձրանան ծառի հաստ բներով դեպի վերև։ Նման հարմարողականությունը պայմանավորված էր 12-11 միլիոն տարի առաջ տեղի ունեցած կլիմայի փոփոխությամբ, երբ  Արևելյան և Կենտրոնական Աֆրիկայի տարածքներում  աճում էին անտառներ, և այդքան էլ հարմար  չէր տեղաշարժվել գետնի վրայով, որը սկսեց ծածկվել բուսականության շերտով։ Մարդիկ շատ նմանություններ ունեն կապիկների այս հատուկ տեսակների հետ` ներառյալ դաստակները, որոնք ամրապնդվել և հարմարվել են ծանրաբեռնվածությանը ։
կապիկների ցեղերը նման հատկություններ էին զարգացնում՝ չհանդիսանալով ազգակից, բայց ընդհանուր նախնից տարանջատվելուց հետո առանձին ճյուղերով են զարգանում ։ Մարմնի կառուցվածքում արմատական ​​փոփոխություններ տեղի ունեցան մինչ ուղղաձիք տեղաշարժվող ավստրալոպիտեկները, ինչը նշանակում է՝ ավելի վաղ, քան 4 միլիոն տարի առաջ ։ 2010 թվականին 3-ից 4 միլիոն տարեկան հասակի գտածոների արդյունքում պարզվել է, որ ավստրալոպիտեկները գիտեին, թե ինչպես օգտագործել պարզագույն քարե դանակները ՝ լեշից մսի կտորներ պոկելու համար ։ Ավստրալոպիտեկների մոտ ատամների քանակը, ինչպես և մարդկանց մոտ 32 է։ Նրանք ունեին նույն, ոչ մեծ ժանիքներ, և դա նրանց տարբերակում է նախորդ հոմինիդներից ։ Ատամների վրա գտնվող էմալը նույն հաստությունն էր, ինչ Homo ցեղի մոտ։ Այս փաստը առանձնացնում է ավստրալոպիտեկներին այլ մեծ կապիկներից։ Այս հարմարվողականության առաջացումը բացատրվում է նրանով, որ այս հոմինինները ավելի շատ ժամանակ են ծախսել գետնին, քան ծառերի վրա և սնվել են մեծամասնությամբ պալարներով, ընկույզներով և այլն։ Եվ այն պատճառով, որ հոմինինները չէին լվանում բույսերը ուտելուց առաջ, նրանց վրա գտնվող ավազը և կեղտը լրացուցիչ վնաս են հասցնում ատամների էմալին, և էվոլուցիայի ընթացքում էմալը հաստացել էր։ Դատելով ուղղաձիք տեղաշարժվող ավստրալոպիտեկների ատամներից, նրանց սննդակարգում ընդգրկված էր զգալի քանակությամբ միս ։
Դատելով A. afarensis-ների ատամների վիճակից, ուտում էին շատ մրգեր, տերևներ և քիչ քանակությամբ խոտաբույսեր և սերմեր։ Ի հակադրություն, A. anamensis-ները ակտիվորեն ուտում էին խոտաբույսեր և սերմեր՝ լրացնելով մրգերի և տերևների բացակայությունը ։
Դատելով ատամի էմալում կալցիումի կայուն իզոտոպների քանակի, Homo-ների կրծքով կերակրելու շրջանը տևում էր երեք-չորս տարի, մինչդեռ աֆրիկյան ավստրալոպիտեկների և պարանտրոպների (Paranthropus robustus) մոտ տևում էր ընդամենը մի քանի ամիս  ։
Սնունդ
Ավստրալոպիտեկները սննվում էին մրգերով, բանջարեղենով, փոքր մողեսներով և պալարներով։ Տեսակ P. robustus-ը սնվում էր ընկույզներով և սերմերով, բայց հիմնական սնունդը ավելի փափուկ էր՝ ոչ պինդ ։ 2005-ին Եթովպիայում՝ Գոնայի տարածքում հայտնաբերվել են գործիքների միջոցով կտրելու հետքերով ոսկորներ՝ ժամանակգրությունը 2,6 միլիոն տարի։ Բրածո ապացույցները վկայում են, որ 2,6-ից 2,5 միլիոն տարի առաջ միս օգտագործել են առնվազն երեք տեսակի հոմինիներ` A. africanus, A. garhi և P. aethiopicus  :
Արևելյան Աֆրիկայի ռիֆտային հովտի տեսություն
9-ից 5 միլիոն տարի առաջվա ավստրալոպիտեկների գտածո գրեթե բացակայում է։ Այնուամենայնիվ, հայտնաբերվել են մեծ թվով կապիկներ 15-ից 10 միլիոն տարվա վաղեմություն էին, ներառյալ՝ Rudapithecus hungaricus տեսակը։ Հետո, սկսած 4 միլիոն տարի առաջ, գտածոները շատ են։ Այս փաստը հիմք տվեց այն տեսությանը, որ միջին միոցենի ժամանակ տեղի են ունեցել լուրջ կլիմայական փոփոխություններ, հետևաբար նաև բուսականության և ռելիեֆիայի փոփոխություն, որոնք պատճառ հանդիսացան այսպիսի երկար ժամանակահատվածում ավստրալոպիտեկների և այլ կապիկների տեսակների քանակի և բազմազանության գրեթե բացակայությանը  ։
Արդյունքում կայուն և համասեռ միջավայրը քայքայվեց և ավելի բազմազան դարձավ կենսապայմանների առումով։ Հոմինիների պոպուլիացաները, որոնք մինչ այդ ազատորեն փոխհարաբերության մեջ էին մտնում անտառում, առանձնացվեցին տարբեր պայմաններում։ Անտառածածք տարածքները ավելի ցուրտ էին ըստ ջերմաստիճանի, իսկ ծառազուրկ լանդշաֆտները շատ ավելի տաք էին։ Ժամանակակից Աֆրիկայի կլիմայի ներկայիս վիճակի վերլուծությունը և դրա համեմատությունը պալեոկլիմատոլոգիայի տվյալների և հայտնաբերված հոմինիդների ժամանակագրության հետ՝ առանձնացվեցին հետևյալ տեսությունից.
Տեսության թերություն
Բախր-էլ-Գազալական Ավստրալոպիտեկը գտնվել է Չադում ֆրանսիացի պալեոնտոլոգ Միշել Բրունետը Կորո Տորոյի տարածքում՝ Բախր-էլ-Գազալ հինավուրց գետի հունում, Բորկու վարչական շրջանի հարավում, Ռիֆթ հովտից արևմուտք։ Այնպես որ, եթե մենք վերցնենք այս տեսակը որպես հաստատված, ապա տեսությունը լուրջ թերություն ունի։ Այնուամենայնիվ, գիտական ​​շրջանում չկա միանշանակ կարծիք, և ավստրալոպիտեկի այս տեսակը կարող է լինել Աֆարական Ավստրալոպիտեկի ենթատեսակ ։
Գրականություն
Կատեգորիա:Կենսաբանություն Կատեգորիա:Մարդու զարգացում Կատեգորիա:Կապիկները
Նեղոս
Նեղոս (النيل, ան-Նիլ, Հին եգիպտերեն ՝ Իթերու), գետ Աֆրիկայում։ Երկարությունը 6853 կմ է։ Հիմնականում անցնում է երկու երկրներով՝ Սուդան և Եգիպտոս։
Անուն
Հին եգիպտերենով Նեղոսի անունն էր՝ Հ'փի կամ Իթերու, որը նշանակում է գետ ։ Ղպտիերեն «Փիարո» անունն ունի նույն ծագումը։
«Նեղոս» բառը ծագում է գետի հունարեն Νείλος Նեյլոս անունից։
Նեղոսի նշանակություն
Նեղոսը կապում էր իր հոսանքի երկայնքով ապրող մարդկանց։ Նրանք արդեն շատ վաղ շրջանից կարողանում էին թփերից պատրաստել մակույկներ, իսկ հետագայում՝ նաև համեմատաբար խոշոր նավակներ։ Գետով տեղափոխում էին հացահատիկ, սննդամթերք, անասուններ, շինարարական նյութեր։ Նեղոսի ափերին աճում էր զարմանալի բույս՝ պապիրուսը։ Նրանից կարելի էր նավակներ պատրաստել։ Պապիրուսի հատուկ մշակված ցողուններից ստանում էին հիանալի թերթանման նյութ, որի վրա կարող էին գրել։ Այն նույնպես կոչվում էր պապիրուս։
Աշխարհագրական դիրք
Նեղոս գետի ակունքների աշխարհագրական դիրքի գտնվելու վայրը անհայտ էր հին ժամանակներից մինչև 19-րդ դարը, երբ վերջապես պարզվեց, որ այն Վիկտորիա լիճն է։ Նեղոսի հովիտը երբեմն որոշում են այդ լճից սկսած, չնայած որ նրա մեջ թափվում են բավականին խոշոր գետեր։ Նեղոսի ակունքը համարվում է Ռուկարար գետը, որը Կահեր գետի վտակներից է։ Իր հերթին Կահեր գետը թափվում է Վիկտորիա լիճը։ Դուրս գալով Վիկտորիա լճի հյուսիսային ծայրամասից՝ գետը, որը այս վայրերում կոչվում է Վիկտորիա-Նեղոս, անցնում է քարե պատնեշների միջով՝ առաջացնելով բազմաթիվ խոտորումներ ու ջրվեժներ։ Այս ընթացքում նրա մակերեսի ցածրությանը Վիկտորիա լճից կազմում է 670 մետր։ Հետո, անցնելով Կոգո լիճը, գետը համեմատաբար կարճ տարածության վրա ունենում է 400 մետր իջեցումներ և թափվում է Մաբուտո-Սեսենեկո լիճը։ Նրանից դուրս գալով ՝ Նեղոսը ընդունում է Ասվա գետը, որից հետո էլ նրա ջրերը անցնում են Սուդանի հարթավայրով։ Ջուբա քաղաքից ներքև գետը մոտ 900 կմ տարածքով անցնում է Սեդդ ճահճային շրջանը։ Այստեղ նրան կոչում են «Բահր ալ-Ջեբել»։ Այստեղ գետի հոսքը խաթարված է եղեգների և ջրիմուռների զանգվածների պատճառով, և նա դժվարությամբ է անցնում այս շրջանը՝ կորցնելով իր ջրերի 2/3-րդը գոլորշիացման, բուսական ծածկույթի ոռոգման վրա։ Միանալով Ալ-Գազալ վտակին՝ գետը ստանում է Սպիտակ Նեղոս անվանումը և դուրս է գալիս ճահճային շրջանից։ Նրան է միանում նաև Սոբատ գետը, որը համարյա կրկնակի ավելացնում է նրա ջրերը։ Հետո Նեղոսը հանգիստ հոսում է լայն կիսաանապատային հովտով մինչև Խարտում քաղաքը։ Սեդ ճահճային շրջանից մինչև Խարտում քաղաքի մոտ գետի ցածրացումը 80 մետր է կազմում։ Խարտում քաղաքի մոտ Սպիտակ Նեղոսի մեջ է թափվում Կապույտ Նեղոսը, որը սկիզբ է առնում Տանա լճից։ Այստեղից մինչև Միջերկրական ծով գետը կոչվում է Նեղոս։ Նրա ցածրացումը Խարտումի և Ասուանի միջև կազմում է 290 մ։ Նուբիական անապատի մոտ Նեղոս գետը ընդունում է իր վերջին խոշոր վտակը՝ Ատբարա գետը։