cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Շիա իսլամ
Հուսեյն իբն Ալի
Հուսեյնը, ով Ալիի կրտսեր որդին էր և Հասանի եղբայրը, սկզբում ընդդիմացել է Մուավիայի դեմ մուսուլմաններին առաջնորդելու կոչերին։ 680 թվականին Մուավիան մահացել է և խալիֆայությունը փոխանցվել է նրա որդի Յազիդին՝ սրանով խզելով Հասան իբն Ալիի հետ պայմանագիրը։ Յազիդը Հուսեյնից պահանջել է հավատարմության երդում (բայա) տալ իրեն։ Ալիի համախոհները, ովքեր կարծում էին, թե Մուավիայի մահից հետո խալիֆայությունը վերադարձվելու է Ալիի ժառանգներին, այս քայլը համարել են խաղաղության պայմանագրի խախտում, ուստի Հուսեյնը մերժել է հավատաևմության երդում տալու Յազիդի պահանջը։ Քուֆայում Հուսեյնին աջակցողների մեծ զանգված էր հավաքվել, ովքեր սպասում էին, որ նա պետք է վերադառնա և ստանձնի խալիֆի և իմամի պաշտոնը, ուստի Հուսեյնը հավաքել է իր ընտանիքին և հետևորդներին և Մադինայից տեղափոխվել Քուֆա։ Քուֆայի ճանապարհին՝ Քերբելայի մոտակայքում (ներկայիս Իրաք), նրա դեմ դուրս է եկել Յազիդի զորքը։ Հուսեյնը․ նրա ընտանիքը և հետևորդները՝ շուրջ 72 հոգի, սպանվել են Քերբելայի ճակատամարտում։ Շիաները Հուսեյնին համարում են մարտիրոս (shahid) և իմամ Ահլ ալ-Բայթից։ Նրանք Հուսեյնին համարում են իսլամի պաշտպան, ով թույլ չտվեց Յազիդ I-ին ոչնչացնել իսլամը։ Հուսեյնը Ալիից հետո վերջին իմամն է, ում շիական բոլոր ուղղությունները և ճյուղերը ճանաչում են ։ Քերբելայի ճակատամարտը հաճախ համարվում է իսլամում շիաների և սուննիների միջև վերջնական պառակտման պատճառ և ամեն տարի Աշուրիայի օրը հիշատակվում է շիա մուսուլմանների կողմից։
Իմամաթի հայեցակարգ
Քաղաքական առաջնորդության հարցում վաղ շրջանի շիաների հայացքները շատ քիչ էին տարբերվում սուննիներից, սակայն հնարավոր է շիական հայեցակարգում տեսնել որոշակի զտում։ Վաղ շրջանի սուննիները ևս կարծում էին, որ քաղաքական առաջնորդը պիտի լինի Մուհամմադի ցեղից՝ կուրայշ ցեղից։ Զեյդիականները ավելի են նեղացնում քաղաքական առաջնորդի պահանջները՝ պնդելով, որ Ալիի ցանկացած ժառանգորդ չի կարող լինել մուսուլմանական համայնքի (ումմա) ղեկավար, այլ միայն այն տղամարդիկ, ովքեր ծագում են Ալիից և Ֆաթիմայից։ Աբբասյան ապստամբությունների շրջանում, սակայն, որոշ շիաներ, ովքեր հայտնի էին իմամիյա անունով (իմամների հետևորդներ), հետևել են իմամ Ջաֆար աս-Սադիկի՝ Մուհամմադի փեսա իմամ Ալիի թոռան թոռան աստվածաբանական դպրոցին։ Նրանք ավելի էին մեծացնում իմամների կրոնական դերակատարում և պնդում էին, որ ցանկացած ժամանակ՝ իշխանության ղեկին կամ դրանից հեռու, Ալիի և Ֆաթիմայի արու ժառանգը աստվածային կամքով իմամ է համարվում և նա միակ հեղինակությունն է հավատքի և օրենքի բոլոր հարցերում։ Շիաների համար իմամների նկատմամբ սերը նույնքան կարևոր է դարձել, որքան հավատը Ալլահի միակը լինելուն և Մուհամմադի առաքելությանը։  Ավելի ուշ շիաները մեծ մասը, այդ թվում նաև տասներկուականներն ու իսմայիլականները, դարձել են իմամական։ Իմամական շիաները հավատում են, որ իմամները Մուհամմադի հոգևոր և քաղաքական իրավահաջորդներն են։ Իմամները մարդիկ են, ովքեր ոչ միայն ղեկավարում են մուսուլմանական համայնքը արդարությամբ, այլև պահպանում և մեկնաբանում են աստվածային օրենքն ու դրա գաղտնի իմաստը։ Մուհամմադի խոսքերն ու արարքները և իմամները համայնքի համար ուղեցույց և օրինակ են, ուստի նրանք պետք է հեռու լինել սխալներից և մեղքերից և պետք է ընտրված լինեն Մուհամմադի միջոցով աստվածային հրամանով կամ նասսով  ։ Այս տեսակետի համաձայն միշտ կա իմամ, ով մուսուլմանական համայնքի հավատի և օրենքի բոլոր հարցերը լուծող աստվածային կամքով ընտրված հեղինակությունն է։ Ալին եղել է առաջին իմամը՝ Մուհամմադի օրինական իրավահաջորդը, որին հաջորդել են Մուհամմադի ժառանգորդները նրա դուստր Ֆաթիմայի գծով։
Ահլ ալ-Բայթին (Մուհամմադի ընտանիքը և նրա ժառանգորդները) կամ խալիֆ Աբու Բաքրին հետևելու տարբերությունը ձևավորել է շիա և ոչ շիա տեսակետները՝ հիմնված Ղուրանի այաթների, Հադիսի և իսլամի այլ աղբյուրների վրա։ Օրինակ՝ հադիսի հավաքածուն, որը հարգված է շիա մուսուլմանների կողմից, կենտրոնացած է Ահլ ալ-Բայթի անդամների և նրանց համախոհների պատմությունների վրա, մինչդեռ այն պատմությունները, որոնք չեն պատկանում կամ չեն ընդունվում Ահլ ալ-Բայթի կողմից, ներառված չեն։ Օրինակ՝ Իբն Ասաքիրը իր Թարիհ Քաբիր և Մութթաքին իր Քանզուլ Ումմա աշխատությունների մեջ նշում են, որ խալիֆ Ումարը մտրակել է Աբու Հուրայրային, կշտամբել է և արգելել պատմել Մուհամմադի հադիսները։ Ումարը ասել է․ «Այն պատճառով, որ դու մեծաքանակ հադիսներ ես պատմում, դու կարող ես ստեր վերագրել Սուրբ մարգարեին։ (Այսինքն՝ քո նման չար մարդը կարող է միայն ստեր պատմել Սուրբ մարգարեի մասին)։ Ուստի դու պետք է դադարես մարգարեի հադիսները պատմել, հակառակ դեպքում ես քեզ կուղարկեմ Դուսի երկիր (Տոհմ Եմենում, որին պատկանում էր Աբու Հուրայրան)»։ Սուննիների տեսակետի համաձայն Ալին Աբու Բաքրից հետո 4-րդ խալիֆն էր, մինչդեռ շիաները հավատում են, որ Ալին աստվածային կամքով կանխորոշված իմամն է եղել կամ Մուհամմադի ժառանգորդը։ Շիական պատմության մեջ շրջադարձային իրադարձությունը 680 թվականին Քերբելայի ճակատամարտում Ալիի որդի Հուսեյն իբն Ալիի սպանությունն է եղել, ով շարժում էր սկսել հանդուգն խալիֆ Մուավիայի դեմ (Հուսեյնի 71 հետևորդները ևս սպանվել են)։ Հուսեյնը բռնապետության դեմ դիմադրության խորհրդանիշ է։
Տասներկուական և իսմայիլական շիա իսլամում հավատում են, որ աքլը՝ աստվածային իմաստությունը, մարգարեների և իմամների հոգիների աղբյուրն է, որը նրանց տալիս է գաղտնի գիտելիք, որը կոչվում է հիքմահ, իսկ նրանց տառապանքները իրենց նվիրյալների համար աստվածային ողորմածության միջոց են եղել ։ Չնայած իմամ չէր ստանում աստվածային հայտնություն՝ նա սերտ հարաբերությունների մեջ էր Ալլահի հետ, ով ուղղորդում էր նրան, իսկ նա էլ իր հերթին ուղղորդում էր մարդկանց։ Իմամաթը կամ աստվածային ուղղորդման հավատը տասներկուական և իսմայիլական ճյուղերի հիմնային հավատն է և հիմնված է այն հայեցակարգի վրա, որ Ալլահը երբեք չի թողնի մարդկությանը առանց իր աստվածային առաջնորդության ։
Ժամանակի իմամ, շիաների վերջին իմամ
Իսլամում մահդին մարգարեացած այն փրկիչն է, ով ղեկավարելու է 7, 9 կամ 19 (տարբերությունները պայմանավորված են մեկնաբանությամբ) տարի մինչև Ահեղ դատաստանի օրը և աշխարհը ազատելու է չարից։ Իսլամական ավանդույթի համաձայն մահդիի ի հայտ գալը համընկնելու է Հիսուս Քրիստոսի երկրորդ գալստյան հետ, ով օգնելու է մահդիին ընդդեմ ադ-Դաջալի (բառացի՝ «կեղծ մեսիա» կամ հակաքրիստոս)։ Հիսուսը, ով իսլամում համարվում է մասիհ կամ մեսիա, իջնելու է սպիտակ կամարակապ սրահում՝ Դամասկոսի արևելքում՝ դեղին հագուստով և գլուխն օծված։ Այնուհետև նա միանալու է մահդիին Դաջալի դեմ պատերազմում և սպանելու է Դաջալին ու միավորելու մարդկությանը։
Շիական վկայություն
Շահադայի (վկայություն, որ Ալլահը միակն է, իսկ Մուհամմադը նրա առաքյալն է) շիական տարբերակը տարբերվում է սուննիականից։ Սուննիական շահադայում ասվում է՝ «Ալլահից բացի ուրիշ աստված չկա, Մուհամմադը Ալլահի առաքյալն է», սակայն շիաները սրան ավելացնում են «Ալին Ալլահի վալին է (պահապան)» (علي ولي الله)։ Այս տողով շիաները ընդգծում են իշխանության ժառանագակությունը Մուհամմադի գծով։ Շահադայի երեք դրույթները վերաբերում են թաուհիդին (Ալլահի միակ լինելու գաղափար), նուբուուահ (Մուհամմադի մարգարեություն) և իմամաթ (ղեկավարություն, առաջնորդություն)։ Ալիի վալիության հիմքը վերցված է Ղուրանի որոշակի այաթից ։ Այս այաթը առավել մանրամասն քննարկման համար հասանելի է ։
Անսխալականություն
Իսլամում Իսմահը անսխալականության հայեցակարգն է կամ «սխալներից և մեղքերից ազատված լինելու աստվածային շնորհը» ։ Մուսուլմանները հավատում են, որ Մուհամմադը և այլ մարգարեներ օժտված են իսմահով։ Տասներկուականներն ու իսմայիլիականները այս հատկանիշը վերագրում են նաև իմամներին ու Մուհամմադի դստերը՝ Ֆաթիմային, զեյդիականները, սակայն, այս հատկանիշը չեն վերագրում իմամներին ։ Չնայած սկզբնապես այն սկսվել է իբրև քաղաքական շարժում՝ ավելի ուշ իմամների անսխալականությունն ու անմեղությունը զարգացել են իբրև շիականության (ոչ զեյդիական) որոշակի համոզմունք։
Ըստ շիա աստվածաբանների անսխալականությունը համարվում է հոգևոր և կրոնական առաջնորդության ռացիոնալ նախապայման։ Նրանք պնդում են, որ քանի որ Ալլահը պահանջել է այս ներկայացուցիչներից բացարձակ հնազանդություն, հետևաբար նրանք կպահանջեն միայն այն, ինչ ճիշտ է։ Անսխալականության հայեցակարգը հիմնված է մաքրման այաթի շիական մեկնաբանության վրա ։ Նրանք միակ մաքուր էակներն են, միակ անբասիր մարդիկ, ովքեր պաշտպանված են անմաքրությունից ։ Դա չի նշանակում, որ գերբնական ուժերը նրանց հետ են պահում մեղք գործելուց, սակայն Ալլահի նկատմամբ բացարձակ հավատը հետ է պահում նրանց մեղք գործելուց ։
Նրանք ունեն նաև աստվածային կամքի մասին ամբողջական գիտելիքներ։ Նրանք տիրապետում են հրեշտակների կողմից մարգարեներին (nabi) և առաքյալներին (rasul) փոխանցված տեղեկատվությանը։ Նրանց գիտելիքը ներառում է բոլոր ժամանակների ամբողջությունը։ Սակայն նրանք կրոնական հարցերում սխալ չեն գործում ։ Շիաները Ալիին համարում են ոչ միայն մուսուլմանական համայնքի արդար ղեկավար, այլև իսլամական պրակտիկայի և դրա թաքնված իմաստի մեկնաբան։ Ուստի համարում են, որ նա սխալ և մեղք գործելուց ազատված էր և աստվածային կարգադրությամբ (nass) նշանակված էր առաջին իմամ ։ Շիական տեսակետի համաձայն Ալին հայտնի է որպես «կատարյալ մարդ» այնպես, ինչպես Մուհամմադն է եղել ։
Թաքնված շրջան
Թաքնված շրջանը որոշ շիական ուղղություններում այն հավատն է, թե մի մեսիա, թաքնված իմամ, ով հայտնի է որպես Մահդի, մի օր վերադառնալու է և աշխարհը լցնի արդարությամբ։ Ըստ տասներկուական շիաների Մահդիի հիմնական նպատակն է ստեղծել իսլամական պետություն և կիրառել իսլամական այն օրենքները, որոնք տարածել է Մուհամմադը ։
Որոշ շիաներ, օրինակ՝ զեյդիականներն ու նիզարի իսմայիլականները, չեն հավատում թաքնված Մահդիի գոյությանը։ Այն խմբերը, ովքեր հավատում են, տարբերվում են իմամաթի հայեցակարգում, արդյոք ովքեր են մտել թաքնված շրջան։ Նրանք հավատում են, որ կլինեն շատ նշաններ, որոնք ցույց կտան Մահդիի վերադարձը։
Տասներկուական շիաները կարծում են, որ Մահդին (12-րդ իմամը՝ Մուհամմադ ալ-Մահդի) արդեն Երկրի վրա է, թաքնված է և կհայտնվի, երբ ժամանակը գա։ Ֆաթիմյան Դավուդի Բոհրան հավատում է նույն տեսակետն ունի, սակայն իրենց 21-րդ խալիֆ Թայիբի վերաբերյալ, մինչդեռ սուննիները հավատում են, որ Մահդին դեռևս չի հայտնվել Երկրի վրա ։
Ժառանգություն
Կարծիք կա, որ բոլոր մարգարեների, այդ թվում նաև Մուհամմադի, սպառազինությունն ու սուրբ իրերը ժառանգաբար փոխանցվել են Ահլ ալ-Բայթի իմամներին։ Ջաֆար աս-Սադիկը իր Քիթաբ ալ-Քաֆի գրքում նշում է՝ «Ալլահի առաքյալի զենքերն ինձ հետ են։ Դա անվիճելի է» ։ Ավելի ուշ նա հայտարարել է, որ իր հետ է Մուհամմադ մարգարեի սուրը, նրա զինանշանը, դրոշը (լամամ) և սաղավարտը։ Նա հետագայում ավելացրել է, որ իր մոտ է գտնվում Մուհամմադի հաղթական դրոշը, Մովսեսի իրերը, Սողոմոնի՝ Դավիթի որդու մատանին, և այն սկուտեղը, որի վրա Մովսեսը մատուցել է իր ընծաները։ Նրա մոտ է նաև այն անունը, որը երբ Ալլահի առաքյալը դնի մուսուլմանների և հեթանոսների միջև, ապա ոչ մի հեթանոսական նետ չի կարող հասնել մուսուլմաններին։ Նրա մոտ է նաև մի առարկա, որը բերել են հրեշտակները ։ Աս-Սադիկը նաև նշում է, որ սպառազինության փոխանցումը հավասար է իմամաթը (առաջնորդություն) ստանալուն ։
Իմամ Ալի առ-Ռիդան ասել է, որ ում որ փոխանցվում են սպառազինությունները, նրանց էլ փոխանցվում է գիտելիքը, այսպիսով՝ գիտելիքը (իմամաթ) սպառազինությունից երբեք չի անջատվում ։
Պատմություն
Պատմաբանները վիճում են շիա իսլամի ծագման շուրջ․ արևմտյան շատ գիտնականներ պնդում են, որ շիականությունը սկսվել է որպես քաղաքական ուղղություն և ոչ թե որպես կրոնական շարժում ։ Այլ գիտնականներ չեն համաձայնվում՝ համարելով, որ կրոնի ու քաղաքականության տարանջատման այս գաղափարը արևմտյան անախրոնիզմի արդյունք է ։ Քերբելայի ճակատամարտից (680 թվական) հետո շիական տարբեր խմբեր տարածվել են իսլամական աշխարհում, արդյունքում ստեղծվել են շիական առաջնորդությամբ կամ բնակչությամբ տարբեր ազգություններ։
Սեֆյաններ
Շիական պատմության մեջ շրջադարձային է եղել Պարսկաստանում Սեֆյանների դինաստիայի (1501–1736) ձևավորումը։ Սա մուսուլմանական աշխարհում մի շարք փոփոխությունների պատճառ է դարձել՝
Սեֆյանների անկման հետ մեկտեղ Պարսկաստանի պետականությունը, այդ թվում նաև կառավարության կողմից նշանակված դատավորներով (կադի) պետական դատական համակարգը, սկսել են թուլանալ։ Սա հնարավորություն է տվել մուջթահիդների շարիաթական դատարանին լցնելու ստեղծված վակուումy, նաև թույլ է տվել ուլեմային հաստատելու իրենց դատական իշխանությունը։ Այս շրջանում Ուսուլի դպրոցը կարողացել է մեծացնել իր հզորությունը ։
Ժողովրդագրություն
Ըստ շիա մուսուլմանների՝ շիա բնակչության հաշվարկման մեծագույն խնդիրներից մեկն այն է, որ եթե նույնիսկ մուսուլմանական պետությունում շիաները կազմում են զգալի փոքրամասնություն, այնուամենայնիվ, ամբողջ բնակչություն գրանցվում է իբրև սուննի։ Հակառակը, սակայն, չի հաստատվել, որի պատճառով ոչ ճշգրիտ տվյալներ են տարածվել յուրաքանչյուր ուղղության իրական թվաքանակի վերաբերյալ։ Օրինակ՝ 1926 թվականին Արաբիայում Սաուդների վերելքի արդյունքում սկսվել է շիաների նկատմամբ ընդհանուր խտրականություն ։ Հարավային Ասիայում շիաները մուսուլման բնակչության 21% են կազմում, սակայն հենց այս պատճառով ընդհանուր թիվը դժվար է հաշվարկել ։ Որոշ հաշվարկներով շիաները կազմում են մուսուլման բնակչության 15%-ը   ։ 2009 թվականի տվյալներով նրանք պետք է որ 200 միլիոն լինեն ։
Շիաները մեծամասնություն են կազմում Իրանում, Իրաքում, Ադրբեջանում և Բահրեյնում ։ Նրանք բավականին շատ են նաև Լիբանանում (մեծամասնություն չեն, սակայն ամենամեծ խումբն են)։ Շիաները կազմում են տեղական բնակչության 36,3%-ը, իսկ Միջին Արևելքի (այդ թվում նաև Իրանը) ամբողջ մուսուլման բնակչության 38,6%-ը ։
Շիաները Լիբանանի բնակչության 27-35% են, Եմենի բնակչության 35%-ը, այլ տվյալներով՝ 35-40%-ը , Քուվեյթի բնակչության 30-35%-ը (տվյալներ չկան քաղաքացիություն չունեցողների համար) , Թուրքիայի բնակչության ավելի քան 20%-ը , Պակիստանի բնակչության 5-20%-ը , իսկ Աֆղանստանի բնակչության 10-19%-ը  ։
Սաուդյան Արաբիայում կան շիական տարբեր համայնքներ, այդ թվում՝ Արևելյան նահանգում տասներկուական բահրեյնցիներ և Մադինաում Նախավիլաներ, իսմայիլական սուլեյմանիյա և զեյդիականներ Նաջրանում։ Հաշվարկները ցույց են տալիս, որ շիա քաղաքացիների թիվը 2-4 միլիոն է կամ կոպիտ հաշվարկով տեղական բնակչության 15%-ը ։
Նիգերիայում շիական զգալի փոքրամասնություն է առկա, որը կազմված է Քանո և Սոքոթո պետությունների շուրջ կենտրոնացած Շիական շարժման ներկայացուցիչներից ։ Մի շարք աֆրիկյան քաղաքներում, օրինակէ Քենիա, Հարավային Աֆրիկա , Սոմալի , կան շիական տարբեր ուղղությունների փոքրամասնություններ, որոնք գաղութային շրջանում Հարավային Ասիայից, օրինակ՝ Խոջա, գաղթածների ժառանգորդներն են ։
Աշխարհում շիական բնակչություն ունեցող երկրներ
Ներքևում ներկայացված աղյուսակի առաջին երեք սյունակների թվերը հիմնված են 2009 թվականի հոկտեմբեր ամսին Փյու հետազոտական կենտրոնի կատարած ժողովրդագրական զեկույցի՝ Աշխարհում մուսուլման բնակչության քարտեզագրման վրա ։
Հետապնդում
Սուննի-շիա հարաբերությունների պատմությունը հաճախ ներառում է փոխադարձ անհանդուրժողականություն, որը սկսվել է դեռևս վաղ ժամանակներից։ Տարբեր ժամանակներում շիական խմբերը հետապնդումների են ենթարկվել     ։ Օմայյան կառավարության և ռազմական ուժերի ղեկավարությունը կազմող սուննիները շիաների դիտարկում էին իբրև սպառնալիք՝ թե՛ իրենց քաղաքական, թե՛ կրոնական իշխանությանը ։ Օմայյանների իշխանության շրջանում սուննի ղեկավարները փորձում էին շիա փոքրամասնությանը հետին պլան մղել, իսկ ավելի ուշ Աբբասյանները իրենց շիա դաշնակիցներին բանտարկել են, հետապնդել ու սպանել։ Սուննիների կողմից շիաների հետապնդման ընթացքում դաժան և ցեղասպան գործողություններ են պահպանվել պատմության մեջ։ Արաբական այն երկրներում, որտեղ գերակայում են սուննիները, շիական համայնքը, ովքեր մուսուլման բնակչության միայն 10-15% են կազմում, մինչ օրս էլ հետին պլան է մղված և չունի կազմակերպվելու և իր կրոնական պրակտիկան իրականացնելու իրավունք ։
1514 թվականին օսմանյան սուլթան Սելիմ I-ը հրամայել է կոտորել Փորք Ասիայում բնակվող 40,000 շիաների ։ Ջալալ ալ-Ահմեդի համաձայն՝ «Սուլթան Սելիմ I-նն այնքան հեռուն էր գնացել, որ հայտարարում էր, թե մեկ շիային սպանելը նույնքան վարձատրության է արժանի, որքան 70 քրիստոնյային սպանելը» ։
Տոներ
Շիաները ամեն տարի նշում են հետևյալ տոները՝ Հետևյալ տոները շիա մուսուլմանների յամար ամենակարևոր տոներից են՝
Սրբավայրեր
Մուսուլմանների համար 4 ամենասուրբ վայրերն են Մեքքան (Ալ-Հարամ մզկիթ), Մադինան (Ան-Նաբավի մզկիթ), Երուսաղեմը (Ալ-Ակսա մզկիթ) և Քուֆան (Քուֆայի մզկիթ)։ Շիաների համար բացի այս 4 վայրերից սուրբ են համարվում նաև Իմամ Հուսեյնի դամբարանը, Ալ-Աբբաս մզկիթը Քերբելայում և Նաջաֆում Իմամ Ալի մզկիթը։
Շիաների կողմից երկրպագվող վայրերից են նաև Նաջաֆում Վադի աս-Սալամ գերեզմանոցը, Մադինայում Ալ-Բաքի գերեզմանոցը, Մաշհադում Իմամ Ռեզայի դամբարանը, Քազիմիյա մզկիթը Քազիմիյայում, Ալ-Ասքարի մզկիթը Սամարայում, Սահլայի մզկիթն ու Քուֆայի մեծ մզկիթը Քուֆայում և մի շարք այլ վայրեր Ղոմում, Շոշում և Դամասկոսում։
Սաուդյան Արաբիայում գտնվող գրեթե բոլոր շիական սրբավայրերը ոչնչացվել են Իխվանի ռազմիկների կողմից․ դրանցից ամենահայտնի դեպքը 1925 թվականին Ալ-Բաքիում Իմամների գերեզմանների ոչնչացումն էր ։ 2006 թվականին Ալ-Ասքարի մզկիթը ոչնչացվել է ռումբի պայթյունի արդյունքում ։
Ճյուղեր
Շիական հավատը պատմության ընթացքում բաժանվել է տարբեր ուղղությունների՝ պայմանավորված իմամաթի խնդրով։ Ամենամեծ ճյուղը տասներկուականներն են, որին հաջորդում են զեյդիականները, ապա իսմայիլականները։ Այս երեք ճյուղերից յուրաքանչյուրը իմամաթի տարբեր գծերի (սերունդների) է հետևում։
Իսնաշարիներ («Տասներկուականներ»)
Տասներկուականները կազմում են Իրանի (90%), Ադրբեջանի (85%) , Բահրեյնի (70%), Իրաքի (65%) և Լիբանանի (մուսուլմանների 65%) բնակչության մեծամասնությունը  ։
Դոկտրինա
Ավելի կոնկրետ այս սկզբունքները, ըստ տասներկուական շիաների, հայտնի են Ուսուլ ալ-Մազհաբ (շիական ճյուղի սկզբունքներ), որով էլ տարբերվում են Դարուրիյաթ ադ-Դինից (Կրոնի անհրաժեշտություններից), որը բոլոր մուսուլմանների համար սահմանված սկզբունքներն են։ Վերջինիս մեջ չի մտնում առաջնորդությունը (իմամաթ), քանզի այն պարտադիր չէ մուսուլման ճանաչվելու համար։ Սակայն ըստ տասներկուական գիտնական Այաթոլլա ալ-Խուի՝ այս սկզբունքը ներառում է հավատ առ Աստված, Մարգարեություն, Հարության օր և մյուս «անհրաժեշտություններ» (օրինակ՝ հավատ առ հրեշտակներ)։ Հենց այս պատճառով էլ տասներկուական շիաները առանձնացնում են մի կողմից իսլամի հիմնական սկզբունքների նկատմամբ հավատը, իսկ մյուս կողմից ավելի կոնկրետ շիական դոկտրինային, ինչպես օրինակ իմամաթի գաղափարին, հավատաը։
Գրքեր
Բացի Ղուրանից, որը ընդունված է բոլոր մուսուլմանների կողմից, շիաները օգտվում են նաև ավանդույթների գրքից («հադիս»), որը վերագրվում է Մուհամմադին և տասներկու իմամներին։ Ներքոնշյալները այս գրքերից առավել հայտնիներն են՝
Իրավագիտություն
Տասներկուականների իրավագիտությունը կոչվում է Ջաֆարիական իրավագիտություն։ Այստեղ Սուննան համարվում է Մուհամմադի սովորույթների բանավոր ներկայացումն ու դրանց մեկնաբանությունը տասներկու իմամների կողմից։ Ջաֆարիական իրավագիտության մեջ կան երեք ուղղություններ կամ դպրոցներ՝ ուսուլի, աքբարի և շայխ։ Ուսուլի դպրոցը վերոնշյալ երեքից ամենամեծն է։ Ջաֆարիական իրավագիտությանը չհետևող տասներկուական խմբերն են ալավիները, բեքթաշիները և քըզըլբաշները։
Ջաֆարիական իրավագիտության մեջ իսլամի 5 հիմնական սյուները հայտնի են Ուսուլ ադ-Դին անունով։ Դրանք մի քիչ տարբերվում են սուննիական «կրոնի 5 սյուներից»։ Շիական հիմնական «սյուներն» են՝
Ջաֆարիական իրավագիտության մեջ կան ևս 8 երկրորդական սյուներ, որոնք հայտնի են Ֆուրու ադ-Դին անունով ՝
Ըստ տասներկուականների՝ իսլամական իրավագիտության սահմանումն ու մեկնաբանումը Մուհամմադի և 12 իմամների պատասխանատվությունն է։ Քանզի 12-րդ իմամը թաքնված է, կրոնավորների գործն է՝ հղում կատարելով իսլամական գրականությանը՝ Ղուրանին, հադիսներին, իսլամական օրենքի շրջանակներում որոշումներ կայացնել ժամանակակից խնդիրների լուծման համար։ Այլ կերպ ասած՝ տասներկուական կրոնավորները ապահովում են Իսլամական իրավագիտության առաջնորդությունը, որը սահմանվել է Մուհամմադի և նրա իրավահաջորդների կողմից։ Այս գործընթացը հայտնի է իջթիհադ անունով, իսկ կրոնավորները հայտնի են մարջա անունով, որը նշանակում է վկայակոչում։ Տասներկուական կրոնավորների համար օգտագործում են Ալլամա կամ Այաթոլլա տերմինները։
Զեյդիականներ («Հնգականներ»)
Զեյդիյան կամ զեյդիականությունը շիական մազհաբ է՝ անվանված Զեյդ իբն Ալիի անունով։ Զեյդիական ֆիքհի հետևորդները կոչվում են զեյդիականներ (կամ երբեմն հնգականներ)։ Սակայն կա նաև մի խումբ, որը կոչվում է Զեյդի Վասիթիս (տես ներքևում), ովքեր տասներկուականներ են։ Զեյդիները կազմում են Եմենի բնակչության 42-47%-ը ։
Դոկտրինա
Իմամաթի զեյդիական դոկտրինան պարտադիր չի պահանջում իմամների անսխալականություն կամ էլ իմամների աստվածային առաջնորդություն կամ ուղղորդում։ Զեյդիականները չեն հավատում նաև, որ իմամաթը պետք է փոխանցվի հորից որդուն, այլ հավատում են, որ այն կարող է պատկանել ցանկացած Սայիդի, ով ծագում է Հասան իբն Ալիից կամ Հուսեյն իբն Ալիից (ինչպես եղավ Հասան իբն Ալիի մահից հետո)։ Պատմականորեն զեյդիականները հավատում են, որ Զեյդը 4-րդ իմամի օրինական իրավահաջորդն է, քանի որ նա ղեկավարել է Օմայյանների բռնապետության և կոռուպցիայի դեմ մղվող ապստամբությունը։ Մուհամմադ իբն Բաքիրը չի մասնակցել քաղաքական գործերին, իսկ Զեյդիի հետևորդները հավատում էին, որ իրական իմամը պետք է կռվի կոռումպացված ղեկավարների դեմ։
Իրավագիտություն
Իսլամական իրավագիտության հարցերում զեյդիականները հետևում էին Զեյդ իբն Ալիի ուսմունքներին, որոնք փաստագրված էին նրա Մաջմուլ ֆիքհ (مجموع الفِقه) գրքում։ Ալ-Հադի իլալ-Հաքք Յահյան՝ Եմենում զեյդիական պետության հիմնադիրը, օգտագործել է սուննի մուսուլման իրավագետ Աբու Հանիֆայի իրավագիտական ավանդույթի որոշ տարրեր, արդյունքում զեյդիական իրավագիտությունն այսօր շարունակում է գոյություն ունենալ հանաֆիական իրավագիտությանը զուգահեռ։
Ժամանակացույց
Իդրիսականները (الأدارسة) արաբ զեյդիական     դինաստիան են Մաղրիբի արևմուտքում՝ կառավարելով 788-985 թվականին․ դինաստիան կոչվել է առաջին սուլթան Իդրիս I-ի անունով։
864 թվականին ալավիները Գիլանում, Դեյլամանում և Տաբարիսթանում (հյուսիսային Իրան) հիմնել են զեյդիական պետություն ․ այն գոյատևել է մինչև Սամանիները 928 թվականին սպանել են նրա ղեկավարին։ Ուղիղ 40 տարի անց պետությունը վերականգնվել է Գիլանում և պահպանվել Հասանյան ղեկավարների իշխանության ներքո մինչև 1126 թվականը։ Այնուհետև 12-13-րդ դարերից սկսած Դելամանի, Գիլանի և Տաբարիսթանի զեյդիականները ճանաչել են Եմենի զեյդիական իմամներին կամ Իրանում հակառակորդ զեյդիական իմամներին ։
Բուիդները սկզբնապես զեյդիական են եղել, ինչպես 9-10-րդ դարերում ալ-Յամամայի Բանու Ուխայդիր ղեկավարները ։ Զեյդիական համայնքի առաջնորդը օգտագործել է խալիֆ տիտղոսը։ Այսպիսով՝ Եմենի ղեկավարը հայտնի է եղել խալիֆ անունով, ալ-հադի Յահյա բին ալ-Հուսեյն բին ալ-Քասիմ առ-Ռասսի Ռասսիդը (Ալիի որդի Հասան իբն Ալիի ժառանգներից), ով Սադահում 893-897 թվականներին հիմադրել է զեյդիական իմամաթը, և այս համակարգը շարունակվել է մինչև 20-րդ դարի կեսերը, երբ 1962 թվականին տեղի ունեցած հեղափոխությունը հեռացրել է զեյդիական իմամին։ Եմենի զեյդիականության հիմնադիրները ջարուդիյա խմբից էին․ սակայն սուննի իսլամի հանաֆիական և շաֆիական մազհաբների ծեսերի աճող ազդեցությամբ ջարուդիյա խմբից անցել է սուլեյմանիյա, տաբիրիյա, բութրիյա կամ սալիհիյա խմբերին ։ Զեյդիականները կազմում են Եմենում գերակայող երկրորդ կրոնական խումբը։ Ներկայումս նրանք կազմում են Եմենի բնակչության 40-45%-ը։ Ջաֆարիականներն ու իսմայիլականները կազմում են 2-5%-ը ։ Սաուդյան Արաբիայում կատարված հաշվարկների համաձայն ապրում է շուրջ 1 միլիոն զեյդիական (հիմնականում երկրի արևմտյան նահանգներում)։
Իսմայիլականություն
Իսմայիլականների անունը ծագում է Իսմայիլ իբն Ջաֆարի անունից, ով Ջաֆար աս-Սադիկի հոգևոր իրավահաջորդն է (իմամ), սակայն նրանք տարբերվում են տասներկուականներից, ովքեր Մուսա ալ-Կադիմին՝ Իսմայիլի կրտսեր եղբորը, համարում են իրական իմամ։
8-րդ դարում Մուհամմադ իբն Իսմայիլի մահից կամ թաքնված վիճակի անցնելուց հետո իսմայիլականության ուսմունքը փոփոխությունների է ենթարկվել և ձեռք է բերել ներկայիս տեսքը՝ ավելի շատ կենտրոնանալով հավատի գաղտնի, թաքնված նշանակության (բատին՝ ներքին) վրա։ Տասներկուականության վերջնական ձևավորման հետ մեկտեղ՝ իբրև բառացի կամ արտաքին իմաստի (զահիր՝ արտաքին) վրա հիմնված աքբարիական և ավելի ուշ ուսուլիական մտքի դպրոցների, շիականությունը զարգացել է երկու առանձին ուղղություններով՝ փոխաբերական իմաստի վրա հիմնված իսմայիլական խումբը, որը կենտրոնացած է Ալլահի միստիկ ճանապարհի և բնության վրա և «Ժամանակի իմամի»՝ իբրև «Ալլահի դեմքի» աստվածային մարմնացման վրա, և առավել բառացի իմաստի վրա հիմնված տասներկուական խումբը, որը կենտրոնացած է աստվածային օրենքի (շարիաթ) և Մուհամմադի ու նրա իրավահաջորդների (Ահլ ալ-Բայթ) արարքների և խոսքերի վրա, ովքեր իբրև Աիմմահ՝ հանդիսանում էին ուղղորդ և Ալլահի լույսը ։
Իսմայիլական իմամներ
909 թվականին Աբդուլլահ ալ-Մահդի Բիլլահը՝ իսմայիլական իմամաթի հավակնորդ, ստեղծել է Ֆաթիմյան խալիֆայությունը։ Այս շրջանում ձևավորվել են իմաների երեք սերունդներ։ Առաջին այսօր հայտնի է դրուզներ անունով, որը սկսվել է ալ-Հաքիմ բի-Ամիր Ալլահից։ Վերջինս ծնվել է 985 թվականին և ղեկավար է դարձել 11 տարեկան հասակում։ Հալածանքները տարածված են եղել կրոնական առումով հանդուրժողական Ֆաթիմյան կայսրությունում նրա կառավարման շրջանում։ Երբ 1021 թվականին նրա ջորին վերադարձել է առանց իր տիրոջ և արյան մեջ կորած, նրա կյանքի օրոք ձևավորված կրոնական խումբը առանձնացել է իսմայիլականներից և չի ճանաչել նրա իրավահաջորդությունը։ Ավելի ուշ այս խումբը հայտնի է դարձել դրուզներ անունով, նրանք հավատում են, որ ալ-Հաքիմը Ալլահի մարմնավորումն է և խոստացված Մահդին, ով ի վերջո մի օր վերադառնալու է և արդարություն է բերելու աշխարհին ։ Ժամանակի ընթացքում իսմայիլականության մեջ զարգացել են նաև այլ դոկտրինաներ, որի արդյունքում առանձնացել են իսմայիլականությունից և իսլամից տարբերվող խմբեր։
Երկրորդ բաժանումը տեղի է ունեցել 1094 թվականին Մաադ ալ-Մուսթանսիր Բիլլահի մահից հետո։ Նա ամենաերկարն է խալիֆ եղել։ Նրա մահից հետո նրա որդիները՝ Նիզարը և ալ-Մուսթալին դինաստիական պայքար են սկսել քաղաքական և հոգևոր վերահսկողության համար։ Ավագ եղբայր Նիզարը պարտություն է կրել և բանտարկվել է, սակայն ըստ Նիզարի սովորության՝ նրա որդին փախուստի է դիմել Ալամութ, որտեղ իրանյան իսմայիլականները ընդունել են նրա պահանջները ։
Մուսթալիի սերունդները կրկին վաժանվել են թայաբիների (Դավուդի բոհրան դրա հիմնական ճյուղն է) և հաֆիզականների։ Առաջինները պնդում են, որ Աթ-Թայյիբ Աբիլ Կասիմը (Ալ-Ամիր բի-Ահքամի լ-Լահի որդին) և նրան հաջորդած իմամները անանունության փուլ (Dawr-e-Satr) են մտել և նշանակել են Դաի ալ-Մութլաքին համայնքի առաջնորդ։ Վերջինները (հաֆիազականներ) պնդում են, որ իշխող Ֆաթիմյան խալիֆը իմամն է եղել, ուստի Ֆաթիմյան կյասրության անկումից հետո նրանք վերացել են։
Սյուներ
Իսմայիլականները սահմանել են իրենց սովորույթները, որոնք հայտնի են 7 սյուներ անունով՝ Շիաների շահադան (վկայություն) տարբերվում է սուննիների շահադայից Ալիի հիշատակության պատճառով ։
Ժամանակակից առաջնորդություն
Նիզարիները մեծ կարևորություն են տալիս գիտական հաստատությանը ժամանակակից իմամի գոյության պատճառով։ Ժամանակի իմամը սահմանում է իրավագիտությունը և համայնքի առաջնորդությունն ըստ իմամի կարող է փոփոխվել՝ պայմանավորված ժամանակով և տարբեր հանգամանքներով։ Նիզարի իսմայիլականների համար իմամը Կարիմ ալ-Հուսեյնի աղա խան IV է։ Նիզարիների գիծը շարունակվում է մինչ օրս։
Աստվածային առաջնորդությունը շարունակվել է բոհրա ճյուղում «Անսահմանափակ միսիոներ» դայիի ինստիտուտի միջոցով։ Ըստ բոհրաների ավանդույթի՝ մինչ վերջին իմամ Աթ-Թայյիբ Աբի ի-Կասիմը անցել է մեկուսացման՝ նրա հայրը՝ 20-րդ Ալ-Ամիր բի-Ահկամի լ-Լահը, հանձնարարել է Եմենի Ալ-Հուրրա Ալ-Մալիքային իր մեկուսացումից հետո փոխանորդ նշանակել՝ Անսահմանափակ միսիոներ, ով իբրև իմամի փոխանորդ լիակատար իշխանություն ունի համայնքը թե՛ հոգևոր, թե՛ աշխարհիկ հարցերում ղեկավարելու համար, քանի դեռ Մուսթալի-Թայյիբի իմամները գտնվում են մեկուսացման կամ թաքնված շրջանի մեջ։ Մուսթալիի երեք ճյուղերը՝ ալավի բոհրա, սուլեյմանի բոհրա և դավուդի բոհրա, տարբերվում են իրարից միայն մեկ բանով, թե ով է Անսահմանափակ միսիոները։
Գիտելիք ձեռք բերելու անհրաժեշտության մասին դոկտրինա
Ըստ Ալլամեհ Մուզաֆերի՝ Աստված մարդկությանը օժտել է տրամաբանելու և բանավիճելու կարողությամբ։ Դեռ ավելին՝ Աստված պատվիրել է մարդկանց մտածել ստեղծագործությունների մասին, մինչդեռ ինքը իր արարած էակներին վերավերվում է՝ իբրև իր հզորության և փառքի նշան։ Եվ այս նշանները ընդգրկում են ողջ տիեզերքը։ Ավելին՝ այս փոքրիկ աշխարհի մարդկանց և տիեզերքի՝ իբրև մեծ աշխարհի, միջև առկա է նմանություն։ Աստված չի ընդունում նրան հավատը, ովքեր հետևում են նրան առանց մտածելու՝ պարզապես ընդօրինակելով, սակայն միևնույն ժամանակ Աստված մեղադրում է նրանց նման գործողությունների համար։ Այլ կերպ ասած՝ մարդկությունը պետք է մտածի տիեզերքի մասին՝ օգտագործելով իր բանականությունն ու ինտելեկտը, որը շնորհվել է Աստծո կողմից։ Շիաների շրջանում առավել մեծ ուշադրություն է դարձվում ինտելեկտին, նույնիսկ մարգարեության հավակնություններ ունեցող մեկի պնդումները գնահատելու համար օգտագործվում է ինտելեկտը ։
Դուայի (աղոթք) մասին դոկտրինա
Աղոթքը կամ դուան շիականության մեջ շատ կարևոր նշանակություն ունի, քանի որ Մուհամմադն այն ներկայացնում էր իբրև հավատացյալների զենք։ Իրականում դուան համարվում է շիական համայնքի առանձնահատկություն։ Շիականության մեջ դուայի իրականացումը ենթադրում է որոշակի հատուկ ծիսական արարողություն։ Այս պատճառով շատ գրքեր կան գրված շիաների շրջանում աղոթքի վերաբերյալ։ Շիական առաջնորդները միշտ հրավիրել են իրենց հետևորդներին իրականացնելլ դուա։ Օրինակ՝ Ալին հաճախակի է առնչվել դուայի թեմայի հետ՝ պայմանավորված միաստվածության մեջ իր առաջնորդությամբ ։
Ծանոթագրություններ
<references group="Ն" />
Կատեգորիա:Շիա իսլամ Կատեգորիա:Իսլամ
Շահին Կոլոնյա
Շահին Կոլոնյա (Shahin Kolonja, Şahin Teki Kolonya, ), ալբանացի լրագրող և քաղաքական գործիչ։
Կենսագրություն
Շահին Կոլոնյան ծնվել է Սթարիեի գյուղում (այսօրվա Հարավային Ալբանիայի տարածքում), որն այն ժամանակ Օսմանյան կայսրության մեջ էր ։
Ավարտել է քաղաքացիական ծառայության դպրոցը և Ադրիանապոլսում եղել իդադիեի մի քանի դպրոցների տնօրեն ։ Նա Օսմանյան կայսրությունում ծառայության մեջ գտնվող բազմաթիվ ալբանացիներից մեկն էր, և որոշ ժամանակ Սանջակ Աթոսի մուտասարիֆն էր ։ Ավելի ուշ նա ձերբակալվել է Մանաստիրում և դատապարտվել երեք տարի ազատազրկման՝ ալբաներեն ստեղծագործություններ գրելու համար։ 1897 թվականին նա հուշագիր է գրել, ուղղված Օսմանյան իշխանություններին, ալբանական լեզվով թերթ հրատարակելու թույլտվության մասին։ Նրա խնդրանքը մերժվել է։ Երկու տարի անց նա թերթի հրապարակման համար օգնության խնդրանքով դիմել է Մանաստիրի ավստրո-հունգարական հյուպատոսին։ Դժվարությունների և իշխանությունների կողմից մշտական դիտարկման պատճառով նա ստիպված էր լքել երկիրը։ Եղել է Եվրոպայի տարբեր երկրներում՝ վերջնականապես հաստատվելով Սոֆիայում։
1901-1908 թվականներին նա Սոֆիայում հրատարակել է «Դրիտա» ամսագիրը, որը 1884 թվականին հիմնել է Պետրո Պոգան՝ Քրիստո Լյուարասիի և Ավստրո-Հունգարական կայսրության ֆինանսական աջակցությամբ ։ Լյուարասին «Պրոգրես» հրատարակչության խմբագիրն էր, որը նախկինում ստեղծվել է Սոֆիայի ալբանական համայնքի կողմից ։
Կոլոնյայի և Լյուարասիի թերթի միջոցով ակտիվորեն աշխատել են ալբանացիների ազգային գիտակցության ամրապնդման ուղղությամբ և ներկայացրել ալբաներեն գրքեր։ Կոլոնյայի «Շիկանալ» հոդվծում և այլ հրատարակություններում լուսաբանվել է ալբանական ազգային շարժման սոցիալ-տնտեսական տեսանկյունը, քննադատվել է Օսմանյան ազնվական դասը, որին պատկանել է նաև Կոլոնյան, նշվել է գյուղացիների ծանր վիճակը։ Կոլոնյան հանդես է եկել ալբանական ազգային վերածննդի գաղափարի և ազգային գոյության անվտանգության օգտին, որն ապահովվել է ալբանացիների և Օսմանյան կայսրության միջև սահմանադրական հարաբերությունների բարելավմամբ։ Բայց միևնույն ժամանակ նա աջակցել է թուրքերի դեմ պայքարող ալբանական պարտիզանների գործունեությանը ։
Սոֆիայում Կոլոնյան աջակցել է Մուստաֆա Ռագիբին՝ Բուլղարիայից երիտթուրքական հեղափոխականին։ Օգնությամբ Կոլոնյան վերսկսել է իր «Հասարակական կարծիք» թերթի հրատարակությունը բուլղարերեն և թուրքերեն լեզուներով։ Հետևաբար, այս հրատարակության մեջ լույս են տեսել նաև ալբանական գործերի վերաբերյալ նյութեր։ Դա աննկատ չի մնացել Օսմանյան իշխանությունների կողմից, որոնք հետ են կանչել Ռագիբին, որպեսզի նրան դուրս բերեն Կոլոնյայի ազդեցությունից ։
Կոլոնյան չի վստահել արբերեշներին, որոնց նա համարել է խաղազինվոր՝ իտալական կառավարության ձեռքում, որը պաշտպանել է իր շահերը ալբանական հարցում, և հրաժարվել համագործակցել նրանց հետ ։ Նա աջակցել է Ավստրո-Հունգարիայի օգնությանը Բալկաններում՝ ալբանական ձգտումների իրականացման գործում ։
1904 թվականին Կոլոնյան օսմաներեն է թարգմանել 1889 թվականին լույս տեսած «Շիկանալ» մանիֆեստը ։
1908 թվականին Կորչայի օսմանական խորհրդարանից ընտրվել է պատգամավոր ալբանացի ակտիվիստների ֆինանսական աջակցությամբ։ Նա 26 ժողովների նշանավոր անդամ էր, որոնք ներկայացրել էին չորս ալբանական վիլայեթներ ։ Նույն թվականին նա դարձել է Մանաստիրի Կոնգրեսի պատվիրակներից մեկը, որի վրա միօրինակացրած էր ալբանական այբուբենը ։
Մանասթիրի կոնգրեսի ընթացքում մի շարք պատվիրակների կողմից անցկացված քննարկումներից հետո Կոլոնյան, որպես պատգամավոր, մտադիր էր Օսմանյան կայսրությանը ներկայացնել ալբանական կրթության ծրագիրը ։ Նա նախատեսել էր ալբանական տարրական և միջնակարգ կրթություն, ուղղափառ ալբանացի սովորողների հետ հունական դպրոցների պետական ֆինանսավորման կրճատում և Օսմանյան պետական հիմնադրամների ու եկեղեցական սեփականությունից ստացված եկամուտների փոխարինում, ալբանական համալսարանի ստեղծման համար արտասահմանյան գիտնականների պատրաստում, կաթոլիկ և ուղղափառ հոգևորականության պահպանում, որը վճարվում է Օսմանյան կայսրության կողմից, ալբանական հողերում ալբանական զինծառայություն, ալբանական ժանդարմերիա, տեղական ալբանական սեփականություն տրանսպորտային ենթակառուցվածքի և բնական ռեսուրսների շահագործման համար, բաց ու ազատ քվեարկություն և հարկահավաքություն ալբանական ազգի և լեզվի ճանաչմամբ ։
1908 թվականին նա անդամագրվել է Ահրար Իսմայիլ Քեմալիի կուսակցությանը, իսկ 1910 թվականին՝ Իբրահիմ Թեմոյի և Աբդուլլա Ջևդեթի կողմից հիմնադրված Դեմոկրատական կուսակցությանը։ Երիտթուրքերի հետ ռազմական գործողությունների պատճառով նա ստիպված էր 1911 թվականին կրկին մեկնել արտասահման։ 1913 թվականին Վլերում մի քանի ամիս անցկացնելուց հետո, նա իր ընտանիքի հետ 1915 թվականին վերադարձել է Ստամբուլ։ Կոլոնյան ամուսնացած էր Նաիմ Ֆրաշերիի դստեր հետ ։ Այդ ժամանակից ի վեր և մինչև իր մահը՝ 1919 թվականը, նա չի մասնակցել ավելի քաղաքական գործունեության՝ առողջական խնդիրների և ալկոհոլային կախվածության պատճառով։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ալբանացի լրագրողներ Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Ալբանացի թարգմանիչներ Կատեգորիա:Ալբանիայի քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության պետական ծառայողներ Կատեգորիա:19-րդ դարի թարգմանիչներ
Ալպեն կենդանաբանական այգի
Ալպեն կենդանաբանական այգի, գտնվում է Ավստրիայի Տիրոլ նահանգի Ինսբրուք քաղաքում։ Ամենաբարձր տեղակայված կենդանաբանական այգիներից մեկն է Եվրոպայում։
Նկարագրություն
Հիմնադրված լինելով 1962 թվականի սեպտեմբերի 22-ին ավստրիացի կենդանաբան Հանս Փսենների կողմից՝ Ալպեն կենդանաբանական այգին հայտնի է դարձել նրանով, որ զբաղվում է անհետացող տեսակների վերաբնակեցմամբ, ինչպիսիք են գառնանգղը, ալպիական լեռնային այծը, հյուսիսային ճաղատ իբիսը։
Կենդանաբանական այգին շահույթ չհետապնդող կազմակերպություն է, և նրա ֆինանսների մեծ մասը ստացվում է նվիրատվություններից, սակայն այն լրացուցիչ ֆինանսավորում է ստանում նաև Ինսբրուք քաղաքի և Տիրոլ նահանգի իշխանություններից, ինչպես նաև Freunde des Alpenzoo միությունից, որի կազմում ընդգրկված են հովանավորներ և կենդանիների «որդեգրողներ»։
Փայտե նոր տաղավարը բացվել է 2017 թվականի օգոստոսին՝ նպատակ ունենալով տեղեկություններ տրամադրել անտառտնտեսության և փայտամշակման վերաբերյալ։ Տաղավարն ստեղծել է proHolz Tyrol-ի հետ համագործակցությամ, իսկ կառույցի դիզայնը որոշվել է մրցույթի արդյունքում, որին մասնակցել են դիզայնի և ճարտարապետության բաժնի ուսանողներ։ Տաղավարը ամբողջովին կառուցված է փայտից և ունի խխունջի տեսք  ։
Ալպեն կենդանաբանական այգին դարձել է այն վայրերից մեկը, որոնք ընտրվել են ներկայացնելու Ավստրիան զրո եվրո թղթադրամի վրա։ Նկարում պատկերված են կենդանաբանական այգու 3 ամենահայտնի կենդանիները՝ գառնանգղը, ալպիական լեռնային այծը և հյուսիսային ճաղատ իբիսը ։
Տեսակներ
Կենդանաբանական այգում բնակվում են 150 տեսակի շուրջ 2000 կենդանիներ՝ 20 տեսակի կաթնասուններ (Ալպերի 80 տեսակի կաթնասուններից), 60 թռչնատեսակ, 11 տեսակի սողուններ և 6 տեսակի երկկենցաղներ, ինչպես նաև Ալպերում ներկայացված ձկների գրեթե բոլոր տեսակները։ Ալպեն կենդանաբանական այգին միակն է աշխարհում, որտեղ ցուցադրվում է կարմրաթև մագլցող։
Թռչուններից կենդանաբանական այգում ցուցոդրվում են՝ գառնանգղ, սև արագիլ, խլահավ, դեղնագլուխ արքայիկ, ոսկեգույն արծիվ, մեծ սղոցակտուց բադ, աքար, հյուսիսային ճաղատ իբիս, մայրահավ, ճնճղուկանմաններ, սպիտակ կաքավ, բուեր, ագռավ, եվրոպական քարակաքավ, թավոտն բվիկ, կարմրաթև մագլցող, կաթնասուններից՝ անտառային կզաքիս, կուղբ, գորշ արջ, որմզդեղն, ջրասամույր, այծյամ, վարազ, քարայծ, լուսան, ալպիական արջամուկ, լեռնային նապաստակ, ալպիական լեռնային այծ, եվրոպական վայրի կատու, զուբր, գորշ գայլ, մկներ, սողուններից՝ սովորական լորտու, ճահճային կրիա, սովորական ծառագորտ, սովորական տրիտոն, կատարավոր տրիտոն, սովորական տրիտոն, լճագորտ և այլն։
Ցուցադրություններ, գործունեություն և ծառայություններ
Կենդանաբանական այգին տեղակայված է լեռան լանջին, որտեղ կան բազմաթիվ արահետներ այգում շրջելու և կենդանիներին ուսումնասիրելու համար։
Ալպեն կենդանաբանական այգում տեղակայված են յուրաքանչյուրը 80-ից միչև 14000 լիտր ջուր պարունակող 17 ավազաններ, ինչի շնորհիվ այն հայտնի է որպես քաղցրահամ ջրով ամենամեծ ակվարիումն ունեցող կենդանաբանական այգին աշխարհում։ Այնտեղ կարելի է տեսնել ալպիական ձկների ավելի քան 50 տեսակներ, ընդ որում՝ դրանիցից շատերը հազվադեպ են հանդիպում կամ գտնվում են անհետացման վտանգի տակ։ Ակվարիումներում վերստեղծվել են տարբեր՝ Ալպիական սառը գետի, փոքր լճակի, լճի կամ Դանուբին հատուկ պայմաններ։ Կենդանաբանական այգին միջազգային ճանաչման է արժանացել Ալպիական որոշ հազվադեպ ձկնատեսակների բուծման ծրագրով ։
Ալպեն կենդանաբանական այգում գործում է կրթական բաժին, որն առաջարկում է կենդանիների հետ փորձարարական ուսուցում տարիքային բոլոր խմբերի համար։ Այնտեղ դասավանդում են ուսուցիչներ և կենսաբաններ։
Տարածքի մեծ մասը հասանելի է անվասալյակների համար, սակայն արահետների մի մասը բավական զառիվայր են։ Այգու տարածքում գործում են երկու ռեստորաններ՝ ANIMAHL - Bistro im Zoo, որն առաջարկում է ամենօրյա կերակրատեսակներ և խմիչքների տեսականի, և «Weiherburg» սրճարան-ռեստորանը։
Շրջակա միջավայրի պահպանություն և կենդանատեսակների վերականգնում
Ալպեն կենդանաբանական այգին Եվրոպայի վերացող տեսակների ծրագրի համակարգողն է հյուսիսային ճաղատ իբիսի ուղղությամբ և միակ կենդանաբանական այգին աշխարհում, որտեղ ցուցադրվում է կարմրագույն մագլցողը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ավստրիայի կենդանաբանական այգիներ
Աղրիքար (լեռնաբազուկ)
Աղրիքար լեռնաբազուկ, լեռնաբազուկ Ջավախքի լեռներում։ Բարձրությունը մոտ 2978 մ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի լեռնաշղթաներ
Բաբեթ
Բաբեթ, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Դիարբեքիրի վիլայեթի Մարդինի գավառում ։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Քեննեթ Բրանա
Քեննեթ Բրանա կամ Սըր Քեննեթ Չարլզ Բրանա (Sir Kenneth Charles Branagh, ), բրիտանացի թատրոնի և կինոյի դերասան, կինոռեժիսոր, սցենարիստ և պրոդյուսեր։
Հայտնի է շնորհիվ Շեքսպիրի բազմաթիվ պիեսների էկրանավորման՝ «Հենրիխ V» (1989 թվական, BAFTA մրցանակ ռեժիսուրայի համար, «Լավագույն դերասան»-ի անվանակարգում «Օսկար» մրցանակի), «Մեծ աղմուկ ոչնչից» (1993 թվական, Կաննի կինոփառատոնի «Ոսկե արմավենի ճլուղ» մրցանակի անվանակարգում), «Համլետ» (1996 թվական) և այլն։
BAFTA և «Էմմի» մրցանակների դափնեկիր, «Ոսկե Գլոբուս»-ի քառակի անվանակարգված, «Օսկար» մրցանակի հնգակի անվանակարգված։
Վաղ տարիներ
Քեննեթ Բրանան ծնվել է 1960 թվականի դեկտեմբերի 10-ին Բելֆաստում, Հյուսիսային Իռլանդիայի մայրաքաղաքում, բողոքական Ուիլյամ Բրանայի, մասնագիտությամբ ատաղձագործ, և նրա կնոջ Ֆրենսիսի ընտանիքում ։ 1970 թվականին Բրանան ծնողների հետ տեղափոխվում է Անգլիայի հարավում գտնվող Ռեդինգ քաղաք, որտեղ իննամյա Բենետը, որպեսզի խուսափի դպրոցում ծաղրանքներից, ստիպված է լինում հրաժարվել իռլանդական առոգանությունից ։
Նա կրթություն է ստանում «Grove Primary School», «Whiteknights Primary School», «Meadway School» դպրոցներում, որտեղ նա հայտնվում է մի քանի դպրոցական բեմադրություններում ։ Տասնութ տարեկան հասակում նա ընդունվում է Դրամատիկական արվեստի արքայական ակադեմիա և, ավարտելով այն 1981 թվականին, արժանանում է Բենկրոֆտի ոսկե մեդալի՝ ուսման ընթացքում փայլուն հաջողությունների համար։
Թատրոն և հեռուստատեսություն
Նույն 1981 թվական Բրանան նորամուտում է հեռուստատեսությունում, նկարահանվելով հոսպիտալի առօրյաի մասին պատմող «Մեբերի» մինի-սերիալում և կինոյում, ստանալոջ փոքրիկ դեր Հյու Հադսոնի «Կրակե մարտակառքներ» («Chariots of Fire») դրամայում։ Այդ ֆիլմը նրա համար հանալի մեկնարկ է հանդիսանում, հավաքելով ազդեցիկ քանակի տարատեսակ մրցանակներ։ Հետագա մի քանի տարիների ընթացքում Բրանան կանոնավորապես նկարահանվում է հեռուստատեսությունում, մասնակցություն ունենալով սերիալներում և հեռուստաֆիլմերում։ Առավել հաջողակ էր նրա հայտնվելը BBC-ի «Խաղալով այսօր» սերիալի երեք դրվագներում, որից հետո նա հանրաճանաչ է դառնում հայրենի Իռլանդիայում։
Միևնույն ժամանակ Բրանա սկսում է խաղալ թատրոնում։ 1983 թվականին, քսաներեք տարեկան հասակում, նա միանում է Շեքսպիրի արքայական ընկերության թատերախմբին և Հենրիխ V է խաղում ըստ Շեքսպիրի պիեսի համանուն բեմադրությունում, այդպիսով, դառնալով ամենաերիտասարդ դերասանը թատերախմբտ պատմության մեջ, ով խաղացել է մեծ արքայի դերը և արժանանում է քննադատների առաջին հիացական արձագանքներին։ Այնուհետև հետևում են Լաերտի դերը «Համլետ» բեմադրությունում և Հենրիխ Նավարացու դերը «Սիրո ապարդյուն փորձեր»-ում։ Չնայած նրան, որ հանդիսատեսը դրական են ընդունում նրա առաջին աշխատանքները, Բրանա, ըստ խառնվածքի լինելով պատվախնդիր, թատերախմբում աշխատում է երկու տարուց քիչ և նրանից հետո, երբ ընկերությունը չի թարմացնում նրա հետ պայմանագիրը, 1985 թվականին նկարահանվում է «Ելք իրավիճակից» («Coming Through») դրամայում, կատարելով հայտնի դասական գրող Դեյվիդ Հերբերթ Լոուրենսի դերը (ժամանակին աղմուկ հանած «Լեդի Չատերլեյի սիրեկանը» վեպի հեղինակը)։ Նույն թվականին Բրանան գրում և բեմադրում է «Ասա ինձ ազնվորեն» երաժշտական պիեսը, ինչպես նաև, այնտեղ խաղում է գլխավոր դեր։
1986 թվականին Բրանան վերադառնում է հեռուստատեսություն և մասնակցություն է ունենում ըստ Հենրիկ Իբսենի «Ուրվականները» դրամայում, որտեղ տիկին Ալվինգի առաջատար դերը կատարում էր Ջուդի Դենչը և «Լեդի ոչ կիզման համար» («The Lady’s Not for Burning») հեռուստաֆիլմում։ Հետագայում, 1987 թվականին, հետևում են երկրորդական դերեր «Ամիս գյուղում» («A Month in the Country») դրամայում և Ժաքլին Բիսեթի հետ «Բուռն ամռանը» («High Season») կատակերգությունում, ինչպես նաև դերակատարում, որը դերասանին բերում է անվանակարգում BAFTA մրցանակի՝ գլխավոր դեր յոթժամանոց «Պատերազմի ֆորտունա» («Fortunes of War») մինի-սերիալում, ըստ Օլիվիա Մենինգի վեպի։ Այդ սերիալում, որը պատմում է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկզբի իրադարձությունների մասին, դերասանը խաղում է Բուխարեստի համալսարանի պրոֆեսոր Գայ Պրինգլին, իսկ նրա կերպարի կնոջ դերը կատարում է Էմմա Թոմփսոնը։ Շուտով դերասանների հարաբերությունները դուրս են գալիս նկարահանման հրապարակի սահմաններից, նրանց միջև սիրավեպ է սկսվում և 1989 թվականի օգոստոսին Բրանան և Թոմփսոնը ամուսնանում են։
Այդ ժամանակատվածը հաջող էր դերասանի համար մասնագիտական առումով նաև նրա համար, որ 1987 թվականին Բրանան Դևիդ Պարֆիտի հետ համատեղ բացում են սեփական թատերական ընկերությունը՝ «Renaissance Theatre Company» անվանումով և բեմադրում են մի շարք պիեսներ՝ «Հասարակության թշնամին» (այդ առաջին բեմադրությունը աղմուկով տապալվում է, սակայն ընկերությանը սնանկությունից փրկում են 60 հազար ֆունտը, ներդրված միջնորդ և թատերական մեկենաս Սթիվեն Էվանսի կողմից), «Նապոլեոն Բոնապարտի կյանքը», «Տասներկուերորդ գիշեր» (այդ բեմադրության համար երաժշտությունը գրել է Փոլ ՄաքՔարթնին), «Մեծ աղմուկ ոչնչից», «Համլետ» և այլն։
Կինո
Յուդջին Օ՛Նիլի պիեսի հիման վրա 1988 թվականին նկարահանված «Տարօրինակ միջերգանք» («Strange Interlude») հեռուստաֆիլմից հետո, Բրանան Թոմփսոնի հետ նկարահանվում է «Շրջվիր ցասման մեջ» («Look Back in Anger») հեռուստատեսային դրամայում, իսկ այնուհետև, 1989 թվականին, աշխատանքի է անցնում իր առաջին ծավալուն նախագծի վրա՝ «Հենրիխ V» ֆիլմի։ Բացի նրանից, որ այդ կինոնկարը դառնում է Բրանայի ռեժիսորական նորամուտը կինոյում, դերասանն իր ձեռքով ադապտացնում է Շեքսպիրի պիեսը և խաղում է արքայի դերը, որն արդեն խաղացել էր թատրոնում վեց տարի առաջ։ Ֆիլմի հաջողությունը գերազանցում է բոլոր սպասելիքները՝ այն հավաքում է զգալի քանակի հեղինակավոր կինոմրցանակներ, մյուսների թվում արժանանալով BAFTA և «Լավագույն ռեժիսուրայի համար» ԱՄՆ կինոքննադատների ազգային խորհրդի մրցանակների, ինչպես նաև երկու անվանակարգում «Օսկար» մրցանակի (երկուսն էլ՝ «Լավագույն ռեժիսուրայի» և «Լավագույն դերասանի» համար, պատկանում էին Բրանային)։ Կինոնկարը արժանանում է քննադատների հիացական արձագանքների, ովքեր գրում էին, որ դժվար է պատկերացնել ավելի հզոր և դյութիչ նորամուտ ։
Այնուհետև կինոդերասանի կարիերայում գալիս է երկտարյա դադար, որի ժամանակ Բրանան բեմադրում է ևս երկու շեքսպիրյան պիես՝ «Արքա Լիր» և «Քուն ամառային գիշերը», ինչպես նաև Ա. Պ. Չեխովի «Քեռի Վանյա» ներկայացումը։ Այդ երեք աշխատանքներում նա հանդես է գալիս ոչ միայն ռեժիսոր, այլ նաև դերասան։ Հետագա տարիներին նա սկսում է կինոյին տրամադրել ավելի շատ ուշադրություն։ 1991 թվականին Բրանան ուղևորվում է ԱՄՆ, որտեղ որպես ռեժիսոր աշխատանքի է անցնում «Մահանալ կրկին» միստիկ թրիլերի վրա։ Բացի անձամբ Բրանայից և նրա կին Էմմա Թոմփսոնից, ֆիլմում նկարահանվել են Էնդի Գարսիան, Ռոբին Ուիլյամսը և այլ հայտնի դերասաններ։ Քննադատները կրկին բարձր են գնահատում Բրանայի վարպետությունը՝ նրա երկրորդ ռեժիսորական աշխատանքը անվանակարգվում է BAFTA մրցանակի և Բեռլինի կինոփառատոնի գլխավոր մրցանակին։
Վերադառնալով Մեծ Բրիտանիա, 1992 թվականին Բրանան պրոդյուսավորում և նկարահանում է «Փիթերի ընկերները» («Peter’s Friends») կատակերգությունը։ Գլխավոր դերերից մեկը նա խաղում է անձամբ, իսկ նրա խաղընկերներն են դառնում բրիտանական հայտնի դերասաններ Հյու Լորին և Սթիվեն Ֆրայը (նախկինում դուետով փայլուն խաղացած «Ջիվս և Վուստեր» սերիալում), ինչպես նաև, հերթական անգամ, Էմմա Թոմփսոնը։ Նույն թվականին, էկրանավորելով Չեխովի ամենակարճ պիեսը, Բրանան նկարահանում է «Կարապի երգը» Ջոն Գիլգուդի հետ Սվետլովիդովի դերում և կրկին անվանակարգվում է «Օսկար» մրցանակի։
1993 թվականին նա վերադառնում է իր կողմից շատ սիրված Շեքսպիրին և «Շատ աղմուկ ոչնչից» («Much Ado About Nothing») պիեսի հիման վրա թողարկում է կատակերգություն, որտեղ հայտնվում է հայտնի դրասանների մի ամբողջ աստղաբույլ՝ բացի Բրանայից և նրա կնոջից, կինոնկարում մասնակցություն են ունենում Կիանու Ռիվզը, Դենզել Վաշինգտոնը, Քեյթ Բեքինսեյլը և Մայքլ Կիտոնը։ Այդ ֆիլմի համար Բրանան անվանակարգվում է կինոյի աշխարհում ամենահեղինակավոր մրցանակներից մեկին՝ Կաննի կինոփառատոնի «Ոսկե արմավենու ճյուղ»-ին։
Այնուհետև Բրանան անդրադառնում է այդ պահին իր ամենափառասիրական նախագծին՝ 45 միլիոն ԱՄՆ դոլար բյուջեով «Ֆրանկենշտեյն Մերի Շելլի» («Frankenstein») դրամային։ Վիկտոր Ֆրանկենշտեյնի, որին խաղում է նա ինքը, սարսափելի արարման դերին Բրանա հրավիրում է Ռոբերտ Դե Նիրոյին, իսկ ֆիլմի պրոդյուսերն է դառնում Ֆրենսիս Ֆորդ Կոպպոլան։ Էլիզաբեթի դերը հատկացված էր Հելենա Բոնեմ Քարտերին։
Հաջորդ երեք աշխատանքներում Բրանան նորից անդրադառնում է Շեքսպիրին։ Սկզբից, 1995 թվականին, նա նկարահանում է «Ձմեռային հեքիաթ» («A Midwinter's Tale») սև-սպիտակ կատակերգությունը և ռեժիսուրայի համար արժանանում է Վենետիկի կինոփառատոնի «Ոսկե առյուծի»։ Այնուհետև դերասանը հայտնվում է չարագործ Յագոի կերպարում Օլիվեր Պարկերի «Օթելլո» («Othello») դրամայում և, վերջապես, 1996 թվականին շուքով էկրանավորում է «Համլետ»-ը, ֆիլմում կատարելով անձամբ դանիական արքայազնի դերը։ Այդ նախագիծը կրկին առանձնանում է ուժեղ դերասանակն կազմով։ Ֆիլմում նկարահանվում են Քեյթ Ուինսլեթը (խաղում է Օֆելյաին), Ռիչարդ Բրայերսը, Ջուլի Կրիստին, Ջուդի Դենչը, Ժերար Դեպարդիեն, Ջոն Գիլգուդը, Դերեկ Ջեկոբին, Ռոբին Ուիլյամսը, և, արդյունքում, արժանանում է մի շառք մրցանակների, մյուսների շարքում արժանանալով «Օսկար» մրցանակի չորս անվանակարգման։
Անհաջողություններ
1998—1999 թվականներին Բրանան ֆիլմեր չի նկարահանում, սակայն շատ նկարահանվում է ուրիշների մոտ և ոչ միշտ հաջող։ Էկրան է բարձրանում նրա մի քանի հոլիվուդյան աշխատանքներ՝ Ռոբերտ Օլթմենի «Անտառի ոգի» («The Gingerbread Man») թրիլերը՝ ըստ Ջոն Գրիշեմի վեպի, որտեղ Բրանան խաղում է փաստաբան Ռիկ Մագրուդերի գլխավոր դերը, «Առաջարկություն» («The Proposition») մելոդրաման, Վուդի Ալենի «Հանրաճանաչություն» («Celebrity») կատակերգությունը և «Թռիչքի տեսություն» («The Theory of Flight») անցողիկ ռոմանտիկ կատակերգությունը (Հելենա Բոնեմ Քարտերի հետ)։ Քննադատների տեսակետից ձախողված, 1999 թվականին թողարկված «Վայրի, վյարի Արևմուտք» («Wild Wild West») վեսթերն-կատակերգությունը Ուիլլ Սմիթի և Սալմա Հայեկի մասնակցությամբ, որում Բրանանին բաժին է հասնում նենգ բժիշկ Լավլեսի երկրորդական դերը, արժանանում է հինգ մրցանակի և չորս անվանակարգման «Ոսկե ազնվամորի» հակամրցանակին։ Բացի այդ, Բրանան հայտնվում է երկու կարճամետրաժ ֆիլմերում, նկարահանվելով հայրենիքում «Շիվայի պարը» («The Dance of Shiva») ռազմական ֆիլմում և Գերմանիայում, «Կեղծամների վարպետը» տասնհինգ րոպեանոց ֆիլմում՝ ըստ Դանիել Դեֆոյի վեպի։ Բացի այդ, նա մեկնաբանի դերում հանդես է գալիս «Զբոսանք դինոզավրերի հետ» («Walking with Dinosaurs», 1999 թվական) գիտա-հանրաճանաչ սերիալում։