Մարդու_սեռականություն
Կենսաբանական սեռ
Կաթնասունների մոտ արական օրգանիզմը սովորաբար կրում է XY սեռական քրոմոսոմներ, իսկ իգական օրգանիզմի մոտ առկա են XX քրոմոսոմները։ Սա XY սեռի որոշման համակարգն է։ Քրոմոսոմների հավաքակազմը հաճախ տարբեր է մարդկանց մոտ, իսկ կենդանիների մոտ նույնիսկ ունի այլ հավաքակազմ, օրինակ թռչունների մոտ ZW քրոմոսոմային հավաքակազմը, իսկ միջատների մոտ՝ X0 հավաքակազմը։ Արական սեռի պատկանող է համարվում այն անհատը, որն ունի արական սեռը բնութագրող առաջնային հատկանիշներ` արտաքին և ներքին արական սեռական օրգաններ։ Արտաքին սեռական օրգաններն են առնանդամը և ամորձապարկը` փոշտը, որն արտաքինից պաշտպանում է նրա մեջ գտնվող զույգ ամորձիները։ Արական սեռի ներքին սեռական օրգաններն են` ամորձիները, սերմնաբշտերը, սերմնածորանները և շագանակագեղձը։ Ամորձիներն արական սեռական գեղձերն են, որտեղ առաջանում են արական սեռական բջիջները` սպերմատոզոիդները, և սեռական հորմոնները։ Սերմնածորանները զույգ խողովակներ են, որոնց միջով շարժվում են սպերմատոզոիդները, իսկ սերմնաբշտերը և շագանակագեղձը արտադրում են սերմնահեղուկ, որը, միախառնվելով սպերմատոզոիդների հետ, առաջացնում է սերմը (սպերման)։ Իգական սեռի պատկանող համարվում է այն անհատը, որն ունի իգական սեռը բնութագրող առաջնային հատկանիշներ` արտաքին և ներքին իգական սեռական օրգաններ։ Արտաքին սեռական օրգաններն են` կրծքերը, մազածածկույթով պատված ամոթույքը, մեծ և փոքր սեռական շուրթերը, ծլիկը (կլիտոր), որից ներքև գտնվում է միզածորանը, այնուհետև` հեշտոցամուտքը, որն աղջիկների մոտ հիմնականում ծածկված է լինում կուսաթաղանթով (hymen): Կուսաթաղանթի վրա կան անցքեր, որոնցով դուրս է գալիս դաշտանային արյունը։ Կուսաթաղանթն ամբողջությամբ չի պատում հեշտոցամուտքը և կարող է լինել տարբեր ձևերի, չափսերի և հաստության։ Իրականում կուսաթաղանթի ամբողջականությունը չի կարող վկայել աղջկա սեռական կյանքի առկայության կամ բացակայության մասին, քանի որ կուսաթաղանթը կարող է վնասվել կամ պատռվել մանկության տարիքում տարբեր ֆիզիկական վարժությունների կամ ինչ-որ առարկաների օգտագործման արդյունքում։ Իսկ որոշ աղջիկների մոտ այն կարող է ի ծնե մասնակի լինել կամ ընդհանրապես բացակայել։ Աղջիկների միայն 0.03%-ն է ծնվում տեսանելի կուսաթաղանթով։ Իգական սեռի ներքին սեռական օրգաններն են` ձվարանները, արգանդափողերը` ֆալոպյան փողերը, արգանդը և հեշտոցը։ Ձվարաններն իգական սեռական գեղձերն են, որոնցում առաջանում են իգական սեռական բջիջները` ձվաբջիջները, և սեռական հորմոնները։ Արգանդը տանձաձև մկանային օրգան է, որում զարգանում է սաղմը։ Արգանդափողերը մկանային խողովակներ են, որոնցով անցնում են ձվաբջիջները և որտեղ տեղի է ունենում ձվաբջջի բեղմնավորումը` սպերմատոզոիդի միացումը ձվաբջջին։ Յուրաքանչյուր 28 օրը մեկ անգամ ձվարաններից մեկում հասունանում է մեկ ձվաբջիջ։ Մինչև հասունանալը ձվաբջիջը գտնվում է հատուկ բշտիկում` ֆոլիկուլում։ Հասունացման ընթացքում ֆոլիկուլը լցվում է հեղուկով և տեղաշարժվում ձվարանի մակերեսային շերտ, այնուհետև` պատռվում է, և ձվաբջիջն ընկնում է արգանդափող ու շարժվում դեպի արգանդ։ Եթե ձվաբջիջը բեղմնավորվում է, ապա առաջացած սաղմը կպչում է արգանդի պատին։ Եթե այն չի բեղմնավորվում, ապա այն արգանդի լորձաթաղանթի հետ պոկվում է և հեռանում հեշտոցի միջով։ Այս գործընթացն ուղեկցվում է քիչ քանակությամբ արյունահոսությամբ և կոչվում է դաշտան։ Անհատի սեռը միջին է համարվում, երբ անհատի մոտ հանդիպում են արական և իգական ներքին ու արտաքին սեռական օրգանների համակցություններ։ Ինտերսեքս լինելը բնության մեջ անվանվում է հերմաֆրոդիտություն։ Անվանումն առաջացել է հին հունական աստծո` Հերմափրոդիտոսի անունից։ Ինտերսեքս լինելու տարբեր տեսակներ կան, և երբեմն ինտերսեքսներին կամ երրորդ սեռի անձանց արտաքնապես անհնար է լինում տարբերել արական կամ իգական սեռի անհատներից։ Հիմնականում պարզ է դառնում մարդու ինտերսեքս լինելու փաստը մահվանից և դիահերձումից հետ, երբ, օրինակ բացահայտվում է, որ բացի առնանդամից, մարդն ունի ձվարաններ ևս։ Անհատը կարող է իմանալ սեփական ինտերսեքս կարգավիճակի մասին նաև վաղ հասակում։ Հաճախ ինտերսեքս անձանց ստիպում են հարմարվել սեռերի երկբևեռ մոդելին (միայն արական և իգական)` նրանց ենթարկելով վիրահատությունների, և հետագայում դաստիարակելով կա´մ որպես աղջիկ, կա´մ էլ որպես տղա։ Այդ վիրահատությունները հաճախ խիստ բացասական դեր են թողնում անհատի վրա, ոմանք նույնիսկ իսպառ կորցնում են սեռական հաճույք ստանալու հնարավորությունը և ունակությունը։ Իրավունքի տեսակետից սա ոչ միայն ոտնձգություն է անհատի մարմնի նկատմամբ, որը նախ և առաջ պատկանում է հենց այդ անհատին, այլև մարդու սեռական և վերարտադրողական իրավունքների ոտնահարում է։ Այստեղ կա նաև էթիկական խնդիր. ճի՞շտ է անհատից թաքցնել նրա հետ կապված այդ աստիճան կարևոր տեղեկությունը։