cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
День Победы (երգ)
Երգի պատմություն
Ժամանակակիցների հիշողություններում՝ պատճառը երաժշտությունն էր և դրա հեղինակը։ Եթե բանաստեղծ Խարիտոնովը ճակատային զինվոր էր, պատերազմի վետերան, դեռևս 1950-ականներին նրա բանաստեղծությունների համար երաժշտություն էին գրել Ստալինյան մրցանակի դափնեկիրներ, կոմպոզիտորներ Անատոլի Նովիկովը, Վանո Մուրադելին և այլք,  ապա կոմպոզիտոր Թուխմանովը երիտասարդ հեղինակ էր, որն առաջին հերթին հայտնի էր էստրադային ստեղծագործություններով։ Այդ ժամանակներում պետության երաժշտական  քաղաքականությունը որոշում էր Կոմպոզիտորների միության ղեկավարությունը, որի անդամները հիմնականում տարեց մարդիկ էին (այդ ժամանակ ԽՍՀՄ կոմպոզիտորների միության  նախագահը՝ Ռոդիոն Շչեդրինը, որը  ծնվել է 1932 թվականին և Թուխմանովից մեծ էր ընդամենը ութ տարով, ասում էր, որ հաղթանակի մասին չի կարելի երգել այդպիսի երաժշտության տակ)։  Այդ ժամանակ  30 տարեկան հասակը դեռ հասունություն չէր համարվում։  Կոմպոզիտորների միության, ինչպես նաև ռադիո և հեռուստատեսության  ղեկավարության  կարծիքով Թուխմանովը չէր  համապատասխանում  պետական մասշտաբի երգի հեղինակի կարգավիճակին։ Թեպետ Թուխմանովն արդեն ստեղծել էր մի շարք հայտնի երգեր՝ «Последняя электричка», «Эти глаза напротив», «Белый танец», «Песенка про сапожника», «Я люблю тебя, Россия», «Гуцулочка», «Мой адрес — Советский Союз», «Как прекрасен этот мир»  և այլն, բայց նա դեռ ոչ մի կոչում ու Մոսկովյան կոմերիտմիության մրցանակից բացի ոչ մի  մրցանակ չուներ։ Եվ դրա համար էլ, Թուխմանովը, ավարտած լինելով Գնեսինների անվան ռուսական երաժշտական ակադեմիան, ունենալով արհեստավարժ կոմպոզիտորի դիպլոմ և գրած լինելով  շուրջ երեսուն հայտնի երգ՝ միայն  1973  թվականին է դարձել կոմպոզիտորների միություն անդամ։
Կար նաև երկրորդ խանգարող հանգամանքը՝ «Հաղթանակի օրը» երգի երաժշտության մեջ լսվում էր սինկոպա ռիթմ և կային էլեմենտներ, որոնք հիշեցնում էին ոչ այն է տանգո, ոչ այն է՝ ֆոքստրոտ։ Խանգարում էին նաև գործիքավորման ժամանակակից մեթոդները (օրինակ բաս կիթառի օգտագործումը)։ Արդյունքում՝ երգը եթեր չէր հեռարձակվում ոչ ռադիոյով, ոչ՝ հեռուստատեսությամբ։
Լեոնիդ Սմետաննիկովը երգը կատարել է «Голубой огонёк» հաղորդաշարի նկարահանման ժամանակ՝ 1975 թվականի մայիսի 9-ի նախօրյակին։ Այս կատարումից հետո  մի շարք հիացական նամակներ են գրվել, սակայն երկար ժամանակ երգը  այդպես էլ  եթեր չի հեռարձակվել։ Միայն 1975 թվականի նոյեմբերին՝ Միլիցիայի օրվան նվիրված համերգի ժամանակ,  Լև Լեշենկոն  ուղիղ եթերով կատարել է «День Победы» երգը։ Հանդիսատեսները հավանել են երգը և նրանց  կրկնականչով երգը նորից է  կատարվել է։ Դրանից հետո երգն սկսեց երգել ողջ երկիրը։ Երգը դարձել է  «Տարվա երգ-75» փառատոնի դափնեկիր։ Դրանից հետո 1976 թվականին՝ ողջ տարվա ընթացքում, պետական հեռուստառադիոն  բազմաթիվ նամակներ է ստացել՝ երգը կրկնելու խնդրանքով, ինչն էլ իրականացվել է «Տարվա երգ-76» փառատոնին։
«День Победы» երգը կատարել են  նաև Իոսիֆ Կոբզոնը, Մուսլիմ Մագոմաևը, Յուրի Բոգատիկովը, Յուրի Գուլյաևը, Էդիտա Պիեխան։
Գոյություն ունի նաև երգի լեհական տարբերակը (Dzień Zwycięstwa)՝ Վիկտոր Մաքսիմկինի թարգմանությամբ, կատարվել է լեհական զինվորական գեղարվեստական  համույթի կողմից՝  1981 թվականին Կոլոբժեգում տեղի ունեցած  զինվորական երգի փառատոնի ժամանակ ։ Այդ փառատոնին կատարել են նաև երգի լեհերեն-ռուսերեն համատեղ տարբերակը ։
«Հաղթանակի օրը» երգը կա նաև՝ որպես քայլերգ, որը կատարում են աշխարհի շատ երկրների նվագախմբեր։ 2016 թվականին «Հաղթանակի օրը» երգը Լև Լեշենկոյի կատարմամբ հաղթող է ճանաչվել համառուսաստանյան 11-րդ  «Կատյուշա»  փառատոնի ժամանակ՝ «Ռուսաստանի աստղ»  հատուկ անվանակարգում՝ որպես  Հայրենական մեծ պատերազմի նվիրված լավագույն երգ ։
Երգի մասին
«Ճերմակած քունքերով մարդկանց տոն» («праздник с сединою на висках») արտահատության մեջ միաժամանակ արտացոլված են ուրախության ու երկրի և պատերազմը վերապրածների դիմակայելու ունակության, ամրության, արիության համար հպարտության զգացողությունները, որն ընկալվում է որպես վերք, իսկ նրանում եղած կորստի ցավը, ինչպես մազերի ճերմակելը, անշրջելի է ։ 2015 թվականին «Русский репортёр» ամսագրի կողմից անցկացված սոցիոլոգիական հարցման  արդյունքում «Հաղթանակի օրը»  երգի տեքստը զբաղեցրել է հինգերորդ հորիզոնականը՝ Ռուսաստանում ամենահայտնի բանաստեղծական տողերի թոփ տասնյակում ։ Երգում հիշատակվում է մարտենյան վառարանը (Дни и ночи у мартеновских печей Не смыкала наша Родина очей)՝ որպես ծանր արդյունաբերության խորհրդանիշ, ինչը Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ ԽՍՀՄ-ի համար առանձնապես կարևոր էր։
Ռեմիքսներ
Time Divizion - Հաղթանակի օր (բառերը Վլադիմիր Խարիտոնովի)
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1975 երգեր Կատեգորիա:Խորհրդային երգեր Կատեգորիա:Ռուսերեն երգեր
Կրեպիշ (մուլտֆիլմ)
Կրեպիշ (Крепыш), խորհրդային մուլտֆիլմ, որը նկարահանել են Լեոնիդ Ամալրիկ և Վլադիմիր Պոլկովնիկովը 1950 թվականին։ Միավորված լինելով իրար նման ստեղծագործական ձգտումներով` ռեժիսորները գտել են իրենց սեփական ոճը ։
Սյուժե
Ձմռանը Գայլի հետ անհավասար կռվի ժամանակ մահանում է Հավատարիմ անունով շունը` Կրեպիշ անունով շնիկի մայրը։ Խեղճ, կիսասառած որբ Կրեպիշին ապաստարան է տալիս Մայր նապաստակը։ Ողջ ձմեռը շնիկն անց է կացնում նապաստակների ընտանիքում` քաջ պաշտպանելով իր նոր ընկերներին անտառային գիշատիչներից։
Կուզնեցովո-Միխայլովկա
Կուզնեցովո-Միխայլովկա (Кузнецово-Михайлівка), գյուղ Ուկրաինայի Դոնեցկի մարզի Թելմանովսկի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Կուզնեցովո-Միխայլովկա գյուղում բնակվում էր 969 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Դոնեցկի մարզի Թելմանովսկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Ուտրոբատա
Ուտրոբատա (թարգմանաբար՝ արգանդ) կամ Թանգարդիկ-Կայա հնագույն քարանձավային Թրակիական սրբավայր է , որը թվագրվում է մ.թ.ա. 11-10-րդ դարերով։ Քարանձավը գտնվում է Բուլղարիայի Կարջալիի շրջանում՝ Իլինիսա գյուղի մոտ, Թանգարդիկ-Կայա տրակտում, Կարջալիից մոտ 12 կմ հյուսիս-արևմուտք։
Քարանձավը բնական ծագում ունեցող ժայռի բացվածք է։ Հետագայում լրացուցիչ մշակման է ենթարկվել, որ ընդգծվի կնոջ սեռական օրգանների նմանությունը և խորությունը հասցվել է 22 մետրի։ Որոշ մասնագետները նախընտրում են քարանձավի թուրքերեն անվանումը ։ Թանգարդիկ («որոտ») անվանումը կարող է վերաբերել քարանձավի մեջտեղում դասավորված ռեզոնանսային գմբեթի հետևանքով քարանձավի ողջ տարածքում հնչող ցածր տեմբրով հնչյուններին ։
Քարանձավը ձևավորվել է արևելյան Ռոդոպներում գտնվող Իլինիցա լեռնաշղթայի մոտի կարստային զանգվածում։ Ժայռերը կազմված են կավճային կրաքարից, որ ենթարկվել են ենթարկվելով էնդոգեն ուժերի (տեկտոնական շարժումների)։ Ֆիզիկական և քիմիական եղանակային պայմանների պրոցեսները հանգեցրել են մուտքի՝ ընդլայնված տեկտոնական ճեղքվածքի ձևավորմանը։
Հայտնաբերման պատմություն
Արգանդի քարանձավը և դրա հինավուրց սուրբ նշանակությունը վաղուց հայտնի էին տեղաբնակներին։ Հնագիտության համար օբյեկտի պաշտոնական բացումը տեղի է ունեցել ուսուցիչ, քարձավագետ Մինչո Գումարովի շնորհիվ, ով Կարջալի քաղաքի Պատմական թանգարանի տնօրեն Պավել Պետկովին պատմել է քարանձավի մասին։ Ինքը՝ Գումարովը, քարանձավի մասին իմացել է 1994 թվականի մարտին, քարանձավի մերձակայքում այծեր արածող տեղացի գյուղացի կանանցից
2002 թվականին Գումարովը հնագետ Նիկոլայ Օվչարովին համոզել է այցելել Նենկովո գյուղի մոտ գտնվող քարանձավը։ Դոցենտ Օվչարովը թերահավատորեն է վերաբերվել, քանի դեռ չի տեսել քարանձավի մուտքի մոտ փորագրված խորշերը, որոնք բնորոշ են Ռոդոպների հնագույն սրբավայրերին։
Նիկոլայ Օվչարովը տեղում կարողացել է դիտարկել այն երևույթը, որը նա մեկնաբանել է որպես մայր աստվածուհու «խորհրդանշական բեղմնավորում» Արևի Աստծո կողմից, երբ ուղիղ ժամը 12:00-ին արևի ճառագայթը հսկա ֆալլուսի տեսքով ներթափանցում է արգանդ։ լույսից և սկսում է սողալ դեպի զոհասեղանը, որը գտնվում է քարանձավի հատակին։ Միայն տարվա որոշակի օր է արևի լույսը հասնում զոհասեղանին ։ Երկար պրոեկտումները իրականանում են միայն այն ժամանակ, երբ արևը գտնվում է բացասական անկման մեջ, ինչը տեղի է ունենում ձմեռային սեզոնի ընթացքում Լ
Վայրը մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում զբոսաշրջիկների շրջանում  ։ Նիկոլայ Օվչարովը և Կարջալիի համայնքը ամեն կերպ հանրահռչակում են քարանձավը․ այդ թվում՝ քարանձավի մոտ պարերով և զոհաբերություններով վերականգնված տպավորիչ ծեսեր են  կազմակերպում ։
Մշակույթում
2014 թվականին տեղեկություն է տարածվել, որ Ուտրոբատա քարանձավում քահանա է հայտնվել։ Ինչպես պարզվել է, Կալուգայի բնակիչ Վլադիմիր Օվսյաննիկովը 2012 թվականի ամառվանից պարբերաբար այցելում է քարանձավ, նա նաև պնդում է, որ բուլղարական քարանձավի արտասովոր էներգիայի մասին իր տպավորությունները կիսել է հայտնի էքստրասենս Ջունայի հետ ։
Պայծառատեսներն ու էքստրասենսները Արևմտյան Եվրոպայից և Հյուսիսային Ամերիկայից երեխաներ չունեցող զույգերին ուղարկում են քարանձավ բուժվելու. ուղեցույցներն ասում են, որ նրանք քարանձավ են տարել զույգերի ԱՄՆ-ից, Կանադայից և Իտալիայից ։ Տեղական համոզմունքների համաձայն, սակայն, քարանձավում գտնվելը, ընդհակառակը, կարող է հանգեցնել անպտղության ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Բուլղարիայի քարանձավներ Կատեգորիա:Բուլղարիայի պատմություն
Նոր Արաբկիր (թերթ)
Ծանոթացրել է Արաբկիրի պատմական անցյալին, արաբկիրցիների կենցաղին ու ավանդույթներին։ Գրական բաժնում տպագրել է սփյուռքահայ գրողների և պատմաբանների գործեր։
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի հայկական ամսագրեր Կատեգորիա:Հայկական հասարակական պարբերականներ Կատեգորիա:Հայկական հայագիտական պարբերականներ Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Էլեկտրաձայնային փոխակերպիչ
Էլեկտրաձայնային փոխակերպիչ, էլեկտրական էներգիան ձայնայինի կամ ձայնային էներգիան էլեկտրականի փոխակերպող սարք։ Էլեկտրաձայնային փոխակերպիչը էլեկտրամեխանիկական փոխակերպիչների մասնավոր տեսակն է։
Էլեկտրական տատանումները ձայնայինի փոխակերպող էլեկտրաձայնային փոխակերպիչներից են բարձրախոսը, ականջակալը, իսկ ձայնային տատանումները էլեկտրականի փոխակերպող սարքեր են միկրոֆոնը, լարինգոֆոնը։
Էլեկտրաձայնային փոխակերպիչերը լինում են՝ ածխա-կոնտակտային, ինդուկցիոն (մագնիսա-էլեկտրական), էլեկտրաստատիկ (կոնդենսատորային), պիեզոէլեկտրական (Պիեզոէլեկտրական փոխակերպիչ), էլեկտրամագնիսական ու մագնիսաստրիկցիոն (Մագնիսաստրիկցիոն փոխակերպիչ)։ Ածխա–կոնտակտային փոխակերպիչներից բացի (իրագործում են միայն ձայնային տատանումների փոխակերպումը էլեկտրական ազդանշանի), մյուս բոլոր տիպի էլեկտրաձայնային փոխակերպիչները սկզբունքորեն շրջելի են։ Էլեկտրաձայնային փոխակերպիչներ են նաև ձայնարկիչներն ու ձայնագրիչները։ Էլեկտրաձայնային փոխակերպիչները լայն կիրառություն ունեն էլեկտրաձայնագիտության, հիդրոձայնագիտության մեջ, հիդրոլոկացիայում և ուլտրաձայնի գործածման տարբեր բնագավառներում։
Տես նաև
Կատեգորիա:Փոխակերպիչներ Կատեգորիա:Ռադիոէլեկտրոնիկա
Լյուստրացիան Հայաստանում
Լյուստրացիան Հայաստանում կամ՝ այլ կերպ ասած օտարերկրյա գաղտնի ծառայությունների, մասնավորապես Խորհրդային Միության և Ռուսաստանի հատուկ ծառայությունների, գաղտնի լրտեսական և պատժիչ մարմինների գործակալների գաղտնազերծումը քաղաքական միջոցառում է, որն անցկացնելու պահանջը առաջացել է Հայաստանում պաշտոնապես՝ ԽՍՀՄ–ի, իսկ իրականում՝ Ռուսաստանի քաղաքական ազդեցության թուլացումից հետո։ Կոմունիստական ռեժիմի խարխլումից (1988-1989), իսկ ապա՝ աստիճանաբար տապալումից (1990-1991) հետո Հայաստանում Լյուստրացիա անցկացնելու փորձեր են եղել  ։
Լյուստրացիայի կամ գաղտնազերծման սահմանումը Հայաստանում
Գաղտնազերծումը կամ լյուստրացիան Հայաստանում համարվել և համարվում է միջոցների մի համախումբ, որոնցով բացահայտվում, հավաքագրվում, գնահատվում են գաղտնազերծման ենթակա անձանց՝ (մասնավորապես Հայաստանի Հանրապետության օրենսդիր, գործադիր ու դատական իշխանության, պետական կառավարման և տեղական ինքնակառավարման մարմինների` ղեկավար պաշտոններ զբաղեցնող կամ դրանց հավակնող անձանց վրա, ովքեր մինչև 1991 թվականի սեպտեմբերի 21-ի Հայաստանի անկախության հանրաքվեն բացահայտ կամ գաղտնի հիմունքներով աշխատել կամ համագործակցել են նախկին ԽՍՀՄ Պետական անվտանգության կոմիտեի, հետախուզական, հակահետախուզական, օպերատիվ-հետախուզական գործունեություն իրականացնող մարմինների կամ այլ երկրների հատուկ ծառայությունների հետ) վերաբերյալ տեղեկատվությունը, գրանցվում և հաշվառվում են որոշակի անձինք, կանխվում և արգելվում է նրանց կողմից՝ Հայաստանի Հանրապետության բարձրագույն և պետական ու հանրային կառավարման, գիտական և ուսումնական հաստատությունների ղեկավարման և իրավաբանական որոշակի սահմանված պաշտոններ զբաղեցնելը ։
Լյուստրացիայի կամ գաղտնազերծման նպատակները Հայաստանի Հանրապետությունում
Հայաստանի Հանրապետությունում գաղտնազերծման նպատակները սահմանվել են տարբեր անհատների և կազմակերպությունների կողմից։ Ըստ 2016 թվականին ՀՀ Ազղգային ժողովում «Ժառանգություն» կուսակցության պատգամավոր Զարուհի Փոստանջյանի առաջարկած «Գաղտնազերման (լյուստրացիայի) մասին» օրենքի նախագծի այդ նպատակները ձևակերպվել են հետևյալ կերպ ․
1) ժողովրդավարական հասարակության և սահմանադրական կարգի ամրապնդում,
2) ազգային անվտանգության ապահովման կանխարգելիչ միջոցառումների իրականացում,
3) սահմանադրական կարգի հիմունքների և պետության անվտանգության դեմ ուղղված հանցագործությունների կանխում,
4) հանրության սահմանադրական իրավունքների և ազատությունների, պատվի ու բարի համբավի պաշտպանություն,
5) Խորհրդային, ֆաշիստական և այլ ամբողջատիրական գաղափարախոսության ու քարոզչության տարածման կանխում։
Լյուստրացիայի կամ գաղտնազերծման տարածման ոլորտը
Լյուստրացիայի կամ գաղտնազերծման անցկացման պահանջը նախատեսվում է տարածել Հայաստանի Հանրապետության օրենսդիր, գործադիր ու դատական իշխանության, պետական կառավարման և տեղական ինքնակառավարման մարմինների` ղեկավար պաշտոններ զբաղեցնող կամ դրանց հավակնող անձանց վրա, ովքեր մինչև 1991 թվականի սեպտեմբերի 21-ի Հայաստանի անկախության հանրաքվեն բացահայտ կամ գաղտնի հիմունքներով աշխատել կամ համագործակցել են նախկին ԽՍՀՄ ԿԳԲ–ի, հետախուզական, հակահետախուզական, օպերատիվ-հետախուզական գործունեություն իրականացնող մարմինների կամ այլ երկրների հատուկ ծառայությունների հետ :․
Լյուստրացիայի կամ գաղտնազերծման ենթակա անձինք և պաշտոններ
Լյուստրացիայի կամ գաղտնազերծման ենթակա են համարվում հետևյալ պաշտոնները զբաղեցնող պաշտոնատար անձինք ․՝
Լյուստրացիայի անցկացման փորձերը Երրորդ հանրապետության հետագա տարիներին
Լյուստրացիայի կամ գաղտնազերծման մի շարք փորձեր են եղել Երրորդ հանրապետության գոյության նաև հետագա տարիներին ։
Լյուստրացիայի անցկացման հարցում Պարույր Հայրիկյանի և «Ազգային ինքնորոշում միավորման» դերը
Երրորդ Հանրապետության գոյության տարիներին Պարոյր Հայրիկեանը բազմիցս բացատրել և ընդգծել է մինչև այսօր Հայաստանի Հանրապետության ներսում գործող օտար երկրների գաղտնի գործակալական ցանցերի (հատկապես նախկին ԽՍՀՄ Պետանվտանգության կոմիտեի՝ ՊԱԿ–ԿԳԲ-ի և նրա ժառանգորդ Ռուսաստանի ՖՍԲ–ի ու ՍՎՐ–ի, ինչպես նաև ռուսական ռազմական հետախուզության՝ ԳՐՈՒ–ի գործակալական ցանցերի) անհրաժեշտ ու անհապաղ բացահայտման կարեվորությունը։
Անդրադարձներ լյուստրացիային 2003 թվականին
2003 թվականի Նոյեմբերին Հայաստանի Հանրապետության Մամուլի ազգային ակումբը քննարկում էր կազմակերպել՝ «Հատուկ ծառայությունների ազդեցությունը Հայաստանի ներքին և արտաքին քաղաքական զարգացումների վրա» ։
2003 թվականի Նոյեմբերին ՀՀ Մամուլի ազգային ակումբի կազմակերպած «Հատուկ ծառայությունների ազդեցությունը Հայաստանի ներքին և արտաքին քաղաքական զարգացումների վրա» թեմայով կլոր սեղան–քննարկման մասնակիցների պահանջները և դիրքորոշումները տարաբնույթ էին։
Անդրադարձներ լյուստրացիային 2011 թվականին
Ուշագրավ է, մասնավորապես, 2011 թվականին Հայաստանի Հանրապետության գերագույն օրենսդրական մարմնի՝ Ազգային Ժողովի՝ խմբակցություններից մեկը՝ «Ժառանգության» փորձը, ՀՀ Գերագույն օրենսդիր մարմնի քննարկմանն ու հաստատմանը ներկայացնելու «Գաղտնազերծման մասին» օրենքի նախագիծը, որի հեղինակն էր պատգամավոր Զարուհի Փոստանջյանը, և որի նպատակն էր գաղտնազերծել մինչև 1991թ. սեպտեմբերի 21-ի Հայաստանի անկախության հանրաքվեն նախկին ԿԳԲ–ի, այսինքն՝ ԽՍՀՄ Պետական անվտանգության կոմիտեի, ինչպես նաև՝ հետախուզական, հակահետախուզական, օպերատիվ-հետախուզական գործունեություն իրականացնող մարմինների, օրինակ՝ ԳՌՈՒ–ի, այսինքն՝ ԽՍՀՄ–ի կամ Ռուսաստանի զինված ուժերի ռազմական հետախուզության, կամ այլ երկրների հատուկ ծառայությունների հետ բացահայտ կամ գաղտնի հիմունքներով աշխատած կամ համագործակցած անձանց ։
Անդրադարձեր լյուստրացիային 2015 թվականին
ՀՀ առաջին նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանի խնամին, ԱԱԾ պետի նախկին պաշտոնակատարԴավիթ Շահնազարյանը 2015 թվականի մայիսին հայտարարել էր, որ լյուստրացիա կարելի է անել երկու անգամ ընտրությունների արդյունքներով իշխանափոխություն անելուց հետո։ 2015 թվականի մայիսի 8–ին Պարույր Հայրիկյանից «Սահմանադրական իրավունք միություն» կուսակցության «Իրավունք» թերթի թղթակիցը հետաքրքրվել է, թե արդյո՞ք նա համաձայն է Դավիթ Շահնազարյանի այդ տեսակետին։ Պարույր Հայրիկյանը պատասխանել է, որ «Ով ինչ կասի լյուստրացիայի մասին, ես չեմ խորանա։ Անցյալում դա ինձ համար սկզբունք էր, իսկ հիմա միջազգային փորձառության արդյունքներ կան» ։
Անդրադարձներ լյուստրացիային 2016 թվականին
2016 թվականի հոկտեմբերին Ազգային ժողովի պատգամավոր Զարուհի Փոստանջյանը շրջանառության մեջ է դրել Լյուստրացիայի մասին օրենքի նախագիծը ։ Նախագծի տեքստը բերված է ստորև։
Անդրադարձներ լյուստրացիային 2017 թվականին
Լյուստրացիաների պատմական օրը ։
Լյուստրացիայի ձախողումը Երրորդ հանրապետությունում
Հետագա սերունդներին կարող է զարմանալի թվալ, սակայն, «Ժառանգություն» խորհրդարանական խմբակցության առաջարկած ազգանպաստ և պետականամետ սույն նախագիծն առաջացրեց Հայաստանի Հանրապետության քաղաքական իշխող ուժերի և, նույնիսկ՝ գիտական վերնախավի մի մեծ հատվածի թե՛ բացահայտ, թե՛ թաքուն, բայց բուռն և եռանդուն դիմադրությունը ։ 1988-2018 թվականների ընթացքում Հայաստանում լյուստրացիա, այսինքն՝ քաղաքական մաքրագործում իրականացված չէ, և դրա ձևական–պաշտոնական պատճառաբանություններից մեկն այն է, որ իբր, հայկական հասարակության մեջ շատերը, իսկ իրականում՝ հիմնականում նախկին և ներկայիս կառավարող վերնախավի գերակշիռ մեծամասնությունը, լյուստրացիան համարում են վտանգավոր` իբրև թե խուսափելով հնարավոր երկպառակություններից կամ «եղբայրասպանությունից» ։
Փաստացի, Հայաստանի Երրորդ Հանրապետությունում՝ 1991-2018 թվականներին լյուստրացիոն (այսինքն՝ քաղաքական մաքրագործման) գործընթացները կասեցվել են ։
Լյուստրացիայի պահանջը և իրականացման հնարավորությունները Հայաստանի Չորրորդ հանրապետությունում
Լյուստրացիայի կատարման պահանջը այս կամ այն կերպ դարձյալ ի հայտ եկավ 2018 թ․ ապրիլ–մայիսին իրականացած կամ սկսված Թավշյա հեղափոխության ընթացքում, երբ Հայաստանի Երրորդ Հանրապետությանը փաստացի փոխարինեց նոր՝ Չորրորդ հանրապետությունը
Հայաստանի նոր՝ Չորրորդ Հանրապետությունում քաղաքական մաքրագործման կամ լյուստրացիայի իրականացման բացահայտ պահանջով հանդես են գալիս հատկապես ՙՙՍասնա ծռեր՚՚ ռազմաքաղաքական խմբավորման և ՙՙՆախախորհրդարան՚՚ քաղաքական ուժի ներկայացուցիչները։ Մասնավորապես, նման հստակ պահանջ է հնչել 2018 թվականի մայիսի 10–ին՝ Ժիրայր Սեֆիլյանի և Վարուժան Ավետիսյանի կողմից ։
Հաճախ լյուստրացիոն գործընթացն ընդունում է ակամա բնույթ և իրականանում է նախկին քաղաքական գործիչների փաստացի «ինքնալյուստրացման» տեսքով ։ Մասնավորապես՝ Արցախյան հիմնահարցի լուծման գործընթացին անդրադառնալիս։
Թավշյա հեղափոխության վերածնած լյուստրացիոն տրամադրություններ մամուլում և հրապարակախոսությունում
Լյուստրացիայի մասին հստակ պահանջներ է ներկայացվել նաև Թավշյա հեղափոխության մայիս ամսվա առաջին օրերին՝ ՙՙՉորրորդ իշխանություն՚՚ թերթում՝ ՙՙ1988-2018. հեղափոխությանց ժառանգությունը ծանրագույն ՚՚ վերնագրված Միհրդատ Եվպատոր ստորագված հոդվածում, որը հավանաբար պետք է համարել թերթի խմագրականը։
Լյուստրացիայի անհրաժեշտությունը Հայաստանում պահպանվել է նույնիսկ Թավշյա հեղափոխությունից հետո։ Դրա մասին հրապարակավ արտահայտվում են մի շարք քաղաքական կազմակերպություններ, օրինակ՝ Հայաստանի ևրոպական կուսակցությունը, Սասնա Ծռեր կուսակցությունը, զանազան քաղաքական գործիչներ, քաղաքագետներ և այլ մասնագետներ։ Մասնավորապես, հատկանշական են հետևյալ հրապարակումները․
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայոց պատմություն Կատեգորիա:Հայաստանի Հանրապետության պատմություն Կատեգորիա:Հայաստանի ժամանակակից պատմություն Կատեգորիա:Հեղափոխություն Կատեգորիա:Եվրոպայի քաղաքականություն Կատեգորիա:Քաղաքական եզրաբանություն Կատեգորիա:Քաղաքական և մշակութային մաքրագործում Կատեգորիա:Անցումնային արդարադատություն
Մացո դի Վալտելինա
Մացո դի Վալտելինա (Mazzo di Valtellina), կոմունա Իտալիայում։ Գտնվում է Լոմբարդիա մարզի Սոնդրիո գավառում ։ Բնակչությունը ըստ 2008 թվականի մարդահամարի տվյալերի կազմում է 1071 մարդ, բնակչության խտությունը կազմում է 71 մարդ/կմ²։ Զբաղեցնում է 15 կմ² մակերես։ Փոստային ինդեքս՝ 23030, հեռախոսային կոդ՝ 0342։
Ժողովրդագրություն
'''Բնակչության թվաքանակի փոփոխությունները.
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իտալիայի քաղաքներ Կատեգորիա:Լոմբարդիայի քաղաքներ Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր
Վիկտորյա (Մեծ Բրիտանիայի թագուհի)
Վիկտորյա (Victoria, (Ալեքսանդրինա Վիկտորյա, Alexandrina Victoria, ), Մեծ Բրիտանիայի և Իռլանդիայի միացյալ թագավորության թագուհի 1837 թվականի հունիսի 20-ից։ Հանովերյան դինաստիայի վերջին ներկայացուցիչը։ 1876 թվականին հռչակվել է Հնդկաստանի կայսրուհի։ Վիկտորյայի գահակալության սկիզբը համընկել է Մեծ Բրիտանիայի առևտրաարդյունաբերական համաշխարհային գերիշխանության հաստատման հետ, իսկ 2-րդ կեսը՝ Բրիտանիայի ընդարձակ գաղութային տերության ստեղծման հետ։
1840 թվականին Վիկտորյան ամուսնացել է Ալբերտ Սաքսեն Կոբուրգ Գոթացու հետ։ Ամուսնության ընթացքում ծնված ինը երեխաներն ամուսնացել են թագավորական և ազնվական ընտանիքների հետ` ամրապնդելով Եվրոպայի դինաստիաների միջև կապը, և Վիկտորյային բերել են «Եվրոպայի տատիկ» մականունը։
Վիկտորյայի անունով են կոչվել Բրիտանական կայսրության կազմի մեջ մտնող մի շարք քաղաքներ, գետեր, լճեր, տարածքներ և այլն։
Ծնունդ և ընտանիք
Վիկտորյայի հայրը՝ արքայազն Էդուարդը, ով Կենտի և Սթրեթըրնի դուքսն էր, Գեորգ III-ի՝ այդ ժամանակ Մեծ Բրիտանիայում թագավորող արքայի չորրորդ որդին էր։ Մինչ 1817 թվականը Էդուարդի զարմուհին՝ Ուելսի արքայադուստր Շարլոտը, Գեորգ III-ի միակ օրինական թոռնուհին էր։ 1817 թվականին նրա մահը առաջացրեց իրար հետևից շարունակվող ճգնաժամ Մեծ Բրիտանիայում, որն էլ իր հերթին քաղաքական ճնշում առաջացրեց Կենտի դուքսի և իր չամուսնացած եղբայրների վրա և ստիպեց նրանց ամուսնանալ ու երեխաներ ունենալ։ 1818 թվականին նա ամուսնացավ Սաքս-Կոբուրգ-Սալֆելդի արքայադուստր Վիկտորյայի՝ մի այրի գերմանուհու հետ, ով արդեն ուներ երկու զավակ արքայազն Լենինգենի հետ իր առաջին ամուսնությունից՝ Կարլը (1804–1856 թվականներ) և Ֆեոդորան (1807–1872 թվականներ)։ Նրա եղբայր Լեոպոլդը արքայադուստր Շարլոտի ամուսինն էր։ Կենտի դուքսի և դքսուհու միակ երեխան՝ Վիկտորյան, ծնվել է Լոնդոնի Կենսինգթոն Պալատում 1819 թվականի մայիսի 24-ին՝ ժամը 4-ն անց 15 րոպե ։ Վիկտորյան բոլորից առանձին մկրտվել է 1819 թվականի հունիսի 24-ին։ Նրան մկրտել է Կանտերբըրիի արքեպիսկոպոս Չառլզ Մեննըրս Սաթթընը Կենսինգտոն պալատի Կուպոլա սենյակում։ Նրան կնքեցին Ալեքսանդրինա՝ իր նախահայր Ռուսաստանի կայսր Ալեքսանդր Առաջինի պատվին և Վիկտորյա՝ իր մոր պատվին։
Երբ Վիկտորյան ծնվեց, նա դարձավ 5-րդ ժառանգորդը իր հոր և երեք եղբայրներից հետո (Արքայազն Ռեգենտ, Յորքի Դուքս և Կլարենսի Դուքս)։ Արքայազն Ռեգենտը և Յորքի Դուքսը լքեցին իրենց կանանց, որոնք երկուսն էլ արդեն այն տարիքում էին գտնվում, որ այլևս երեխաներ ունենալ չէին կարող։ Իսկ Կլարենսի Դուքսը ամուսնացավ Կենտի Դքսուհու հետ Վիկտորյայի ծնունդից 12 ամիս առաջ, սակայն նրանց երկու նորածին աղջինկերն էլ մահացան։
Վիկտորյայի պապը և հայրը մեկ շաբաթ տարբերությամբ մահացան 1820 թվականին, իսկ Յորքի Դուքսը մահացավ 1827 թվականին։ 1830 թվականին Վիկտորյայի հորեղբայր Ջորջ 4-րդի մահից հետո, նա դարձավ գահի հավակնորդ՝ իր մյուս հորեղբայր Ուիլյամ 4-րդից հետո։ 1830 թվականին կատարված "Գահի Խնամակալության" որոշումը Կենտի Դքսուհուն հնարավորություն ընձեռեց խնամակալ դառնալ այն դեպքում, եթե Ուիլյամը մահանա այն ժամանակ, երբ Վիկտորյան դեռ անչափահաս է։
Թագավոր Ուիլյամը, վստահություն չներշնչելով Դքսուհուն, 1836 թվականին նրա ներկայությամբ հայտարարեց, որ ցանկանում է ապրել մինչև Վիկտորյայի 18 տարելիցը։
Վիկտորին մկրտվել է արքեպիսկոպոսի կողմից Քենթրբերիում, 1819 թվականի հունիսի 24-ին Քենսինգթոն պալատի Կուպոլա սենյակում։ Նա մկրտվել է որպես Ալեքսանդրինա, ի պատիվ իր կնքահոր՝ Ալեքսանդրի Ռուսաստանի կայսեր, և մոր՝ Վիկտորյայի։ Ծնողների կողմից առաջարկած հավելյալ անունները՝ Ջորջինա, Շարլոտ և Օգուստա անունները՝ ըստ դուքսի ավագ եղբոր՝ արքայազն Ռեջենթի (ավելի ուշ՝ Ջորջ IV) հայեցողության վրա էին ։
Վիկտորյան ծնունդով 5-րդ ժառանգորդն էր իր հայրիկից և 3 ավագ եղբայրներից հետո. արքայազն Ռեջենթը, Յորքի և Կլարենսի դքսերը (ավելի ուշ Վիլիամ IV) ։ Արաքայազն Ռեջենթը և Յորքի դուքսը հեռացել էին իրենց կանանցից, ում ծննդաբերելու տարիքն անցել էր, այսպիսով, երկու ավագ եղբայրներն ապագայում որևէ երեխա չունեցան։ Կլարենսի և Կենտի դքսերն ամուսնացան նույն օրը՝ Վիկտորյայի ծննդից 12 ամիս առաջ, բայց Կլարենսի երկու դստրերն էլ (ծնված՝ 1819 և 1820 թվականներին) մահացան մանուկ հասակում ։
Վիկտորյայի պապիկը և հայրիկը մահացան 1820 թվականին մեկ շաբաթ տարբերությամբ, իսկ Յորքի դուքսը մահացավ 1827 թվականին ։ Հորեղբայր Ջորջ IV-ի մահվան օրը 1830 թվականին, նա դարձավ իր մյուս կենդանի հորեղբոր՝ Ուիլյամ IV-ի հավանական ժառանգորդը։ 1830 թվականի ժառանգորդի խնամակալության հարցը հատուկ առիթ ստեղծեց Կենտի դքսերի համար Ուիլյամ IV-ի մահից հետո՝ որպես խնամակալ հանդես գալ քանի դեռ Վիկտորյան անչափահաս էր ։
Գահի հավակնություն
Ավելի ուշ Վիկտորյան իր մանկությունը նկարագրում էր «բավական տխուր ժամանակահատված»։ Նրա մայրը չափազանց պահպանողական էր և Վիկտորյան մեծանում էր մյուս երեխաներից առանձին, այսպես կոչված «Կենսիգտոնյան համակարգով»` մշակված կանոնների և արձանագրությունների շարք, որոնք կազմվել էին Դքսուհու և իր ամբիցիոզ և բռնակալ կառավարչի՝ Սըր Ջոն Կոնրոյի կողմից. համաձայն այս համակարգի արքայադստերը արգելվում էր հանդիպել, շփվել այն մարդկանց հետ, որոնք Դքսուհու և Կոնրոյի կարծիքով համարվում էին անցանկալի։ Դքսուհին խուսափում էր արքունիքում լինելուց, քանի որ միշտ վեճի էր բռնվում թագավորի ապօրինածին երեխաների հետ։ Վիկտորյան միևնույն ննջարանն էր կիսում իր մոր հետ, մասնավոր դասընթացներ էր ունենում հատուկ դասացուցակով, իսկ ազատ ժամանակը անցկացնում էր՝ իր տիկնիկներով և թագավոր Չառլզի սպանյել՝ Դաշի հետ խաղալով։ Նա ուսուցանում էր ֆրանսերեն, գերմաներեն, իտալերեն և լատիներեն, սակայն տանը միայն խոսում էր անգլերեն։ 1830 թվականին, Կենտի Դքսուհին և Կոնրոյը Վիկտորյայի հետ ուղևորվեցին Անգլիայի կենտրոն՝ այցելելու Մալվերնի բլուրները՝ կանգառելով քաղաքներում և երկրի հայտնի տներում։ Նման ճանապարհորդություններ Անգլիայում և Ուելսում կատարվեցին 1832, 1833, 1834 և 1835 թվականներին։ Վիկտորյային ոգևորությամբ ընդունում էին բոլոր տներում, ինչը թագավորի սրտով չէր։ Ուիլյամը ճանապարհորդությունները համեմատում էր թագավորական առաջխաղացումների հետ՝ մտահոգվելով, որ այս փաստը Վիկտորյային ավելի շուտ դարձնում է իր թշնամին և ոչ ժառանգորդուհին։ Վիկտորյային դուր չէր գալիս ճանապարհորդելը։ Հասարակության մեջ անընդհատ հայտնվելը նրան հոգնեցնում էր, իսկ հանգստի համար քիչ ժամանակ էր մնում։ Սակայն նրա մայրը հաշվի չէր առնում Վիկտորյայի բողոքները։ 1835 թվականի հոկտեմբերին Ռամսգեյթում Վիկտորյան ուժեղ ջերմություն ունեցավ, որը Կոնրոյի համար երեխայական պահանջներ էր։ Այդ ժամանակ, երբ Վիկտորյան ծանր հիվանդ էր, մայրը և Կոնրոյը անհաջող կերպով համոզում էին, որ Կոնրոյին դարձնի իր անձնական քարտուղարը։ Դեռահաս ժամանակ Վիկտորյան դեմ էր, որ Կոնրոն որևէ առնչություն ունենա իր գործերի հետ։ Իսկ արդեն թագուհի դառնալուց հետո նրան արգելեց իր մոտ լինել, սակայն Կոնրոն շարունակում էր Վիկտորյայի մոր տանը մնալ։ 1836 թվականին Դքսուհու եղբայր Լեոպոլդը, որը 1831 թվականից ի վեր Բելգիայի թագավորն էր, հույս ուներ իր զարմուհուն ամուսնացնել իր զարմիկի Ալբերտի հետ։ Լեոպոլդը, Վիկտորյայի մայրը և Ալբերտի հայրը քույր-եղբայր էին։ Սակայն թագավոր Ուիլյամին դուր չէր գալիս այս գաղափարը։ Նա նախընտրում էր Հոլանդիայի արքայազն Ալեքսանդրին։ Վիկտորյան տեղյակ էր այս ամենից և քննադատորեն էր մոտենում։
Թագավորման առաջին տարիներ
Վիկտորյան 18 տարեկան դարձավ 1837 թվականի մայիսի 24-ին։ 1837 թվականի հունիսի 20-ին մահացավ Ուիլյամ 4-րդը՝ 71 տարեկան հասակում, իսկ Վիկտորյան դարձավ Միացյալ Թագավորության թագուհին։ 1714 թվականից սկսած Հանովերի և Բրիտանիայի միապետը նույնն էր, սակայն համաձայն Սալիկայի օրենքի, Հանովերի թագավորը չէր կարող լինել կին։ Վիկտորյան դարձավ Բրիտանիայի տիրապետության տակ գտնվող բոլոր տարածքների թագուհին, իսկ Հանովերը անցավ Վիկտորյայի հոր փոքր եղբորը՝ Հանովերի թագավոր Էռնեստ Աուգուստուս 1-ին։ Նա համարվում էր Վիկտորյա թագուհու հավակնորդ ժառանգորդը մինչ այն օրը, երբ նա ամուսնացավ և երեխա ունեցավ։ Վիկտորյայի գահ բարձրանալու ժամանակ կառավարության գլուխ էր կանգնած վարչապետ Լորդ Մելբորնը։ Վերջինս մի ժամանակ հզոր ազդեցություն ուներ թագուհու վրա քաղաքականության առումով։ Նրա թագադրումը տեղի ունեցավ 1838 թվականի հունիսի 28-ին։ Վիկտորյա թագուհին առաջին միապետն էր, որ բնակություն հաստատեց Բուքինգեմյան Պալատում։ Թագավորության սկզբնական շրջանում Վիկտորյան սիրված թագուհի էր, սակայն նրա անունը տուժեց 1839 թվականին արքունիքում տեղի ունեցած ինտրիգի պատճառով, երբ Դքսուհու սպասուհիներից մեկը հղի էր Սըր Ջոն Կոնրոյից։
Ամուսնություն
Վիկտորյան ամուսնության առաջարկություն արեց Ալբերտին 1839 թվականի հոկտեմբերի 15-ին։ Նրանք ամուսնացան 1840 թվականի փետրվարին Լոնդոնի Սուրբ Ջեյմսի արքայական մատուռում։
Ալբերտը դարձավ կարևոր քաղաքական խորհրդատու թագուհու համար՝ փոխարինելով Լորդ Մելբորնին։ Վիկտորյայի մայրը վտարվեց պալատից. Ալբերտի միջնորդությամբ Վիկտորյայի և իր մոր հարաբերությունները գնալով լավանում էին։ 1840 թվականին Վիկտորյայի առաջին հղիության սկզբնական ամիսներին, երբ նա և Ալբերտը կառքով գնում էիր իր մորը տեսության, 18-ամյա Էդվարդ Օքսֆորդը փորձեց սպանել թագուհուն։ Նա երկու անգամ ապարդյուն փորձ կատարեց սպանել թագուհուն։ Նրանց աղջիկը ծնվեց 1840 թվականի նոյեմբերի 21 -ին. աղջկան անվանեցին Վիկտորյա։ Թագուհին ատում էր հղիությունը, կրծքով կերակրելը նա պատկերացնում էր տհաճ երևույթ և կարծում էր, որ նորածինները տգեղ են։ Այնուամենայնիվ, 17 տարիների ընթացքում նա և Ալբերտը ունեցան իրենց հաջորդ 8 երեխաներին՝ Ուելսի Արքայազն Ալբերտ Էդվարդ, Էլիս, Ալֆրեդ, Հելենա, Լուիզա, Արթուր, Լեոպոլդ և Բեատրիս։ Վիկտորյայի կենցաղային հարցերով զբաղվում էր նրա մանկության տնային դաստիարակչուհի Բարոնուհի Լուիզ Լեհզենը Հանովերից։ Սակայն Ալբերտի կարծիքով նրա վատ աշխատելը կարող էր վատ ազդեցություն ունենալ իր դստեր առողջության վրա։ Ալբերտը և Վիկտորյան վիճաբանություն են ունենում այդ հարցի շուրջ, որից հետո Լեհզենի և Վիկտորյայի միջև եղած մոտ հարաբերությունները ավարտվում են։
1842-1860 թվականներ
1842 թվականի մայիսի 29-ին Ջոն Ֆրանսիսը փորձ է կատարում ատրճանակով սպանել թագուհուն այն ժամանակ, երբ վերջինս կառքով անցնում էր Լոնդոնի Մոլով, սակայն ատրճանակը չի կրակում։ Հաջորդ օրը թագուհին արդեն կանխամտածված նորից է անցնում նույն տեղով, այս անգամ ավելի արագ։ Ինչպես կարծում էին, Ֆրանսիսը նորից է կրակում նրա վրա, սակայն ոստիկանությունը բռնում է նրան։ Հուլիսի 3-ին նրա մահապատիժը մեղմացվում է և նրան ապրելու հնարավորություն է ընձեռվում։ Որից 2 օր հետո Ջոն Ուիլյամ Բինը նույնպես փորձ է անում ատրճանակով սպանել թագուհուն, սակայն դրա պարունակությունը չէր կարող մահացու լինել։ Էդվարդ Օքսֆորդի կարծիքով իր սեփական փորձը նրանց համար օրինակ էր հանդիսացել։ Բինը դատապարտվեց 18 ամիս ազատազրկման։ Հաջորդ փորձը իռլանդացի Ուիլյամ Հեմիլթոնինն էր, որը 1849 թվականին նմանատիպ հարձակում կատարեց։ 1850 թվականին թագուհին վնասվածք ստացավ նախկին սպա Ռոբերտ Փեյթի կատարած մահափորձից հետո։ Նրան, ինչպես և Հեմիլթոնին դատապարտեցին 7 տարվա ազատազրկման։
1845 թվականին Իռլանդիայում կարտոֆիլի երաշտ էր։ Դրան հաջորդող 4 տարիների ընթացքում մոտավորապես մեկ միլիոն իռլանդացի մահացավ, մոտավորապես մեկ միլիոնը արտագաղթեց։ Այս ժամանակահատվածը հայտնի է "Մեծ երաշտ" անվամբ։ Իռլանդիայում Վիկտորյային անվանում էին Երաշտի թագուհի։ Նա իր սեփական ֆինանսներից տրամադրեց 2000 ֆունտ ստերլինգ՝ վիճակը բարելավելու համար։
Միջազգայնորեն, Վիկտորյան սկսեց հետաքրքրվել Ֆրանսիայի և Բրիտանիայի հարաբերությունների բարելավման հարցով։ Նա այցելեց, ինչպես նաև հյուրընկալեց Օռլեանների ընտանիքին։ Վիկտորյան առաջին միապետն էր, որ Ֆրանսիա այցելություն էր ունենում, Անգլիայի թագավոր Հենրի 8-րդի և Ֆրանսիայի թագավոր Ֆրանսիս 1-ի 1520 թվականին տեղի ունեցած հանդիպումից հետո։ Իսկ երբ 1844 թվականին Լուի Ֆիլիպ թագավորը պատասխան այցելությունը կատարեց Բրիտանիա, դարձավ առաջին ֆրանսիացի թագավորը, որը այցելում է Բրիտանական միապետին։ 1848 թվականին տեղի ունեցած հեղափոխության ժամանակ Լուի Ֆիլիպը գահընկեց եղավ և արտաքսվեց Անգլիա։ Վիկտորյայի առաջին այցը Իռլանդիա 1849 թվականին դրական ազդեցություն ունեցավ հասարակական կապերի ամրապնդման վրա, բայց ոչ մի ազդեցություն չունեցավ իռլանդական աճող ազգայնականության վրա։
1853 թվականին ծնվում է Վիկտորյա թագուհու 8-րդ երեխան՝ Լեոպոլդը։ Ծննդաբերությունը կատարվում է նոր անզգայացնող միջոցի՝ քլորոֆորմի օգնությամբ։ Նա այնքան էր տպավորվել ծննդաբերության ընթացքում քլորոֆորմի անզգայացումից, որ 1857 թվականին այդ միջոցով նորից ծննդաբերում է իր 9-րդ և վերջին երեխային։
1855 թվականի սկզբին Լորդ Աբերդինի կառավարությունը մեղադրվում էր Ղրիմի պատերազմի ժամանակ բրիտանական զորքերի վատ կառավարման մեջ։ Վիկտորյան Դերբիին և Ռուսսելին առաջարկեց մինիստրություն ձևավորել, սակայն ոչ մի կողմից աջակցություն չստանալով նա ստիպված վարչապետ նշանակեց Պալմերստոնին։ Նապալիոն 3-րդը, որը Ղրիմի պատերազմից հետո Բրիտանիայի ամենամոտ դաշնակիցն էր, 1855 թվականի ապրիլին այցելեց Լոնդոն, իսկ նույն տարվա օգոստոսի 17-28-ին Վիկտորյան և Ալբերտը պատասխան այցով ժամանեցին Ֆրանսիա։ 1858 թվականի հունվարի 14-ին Բրիտանիայից ժամանած մի իտալացի փախստական (Օրսինի) մահափորձ կատարեց Նապալիոն 3-րդի նկատմամբ։ Հետագա դիվանագիտական ճգնաժամը ապակայունացրեց կառավարությունը և Պալմերստոնը հրաժարական տվեց։ Դերբին նորից վերանշանակվեց վարչապետի պաշտոնին։ Նապոլիոն 3-րդին այցելելու ընթացքում Վիկտորյան և Ալբերտը ներկա գտնվեցին Չիրբուրգի ֆրանսիական ռազմական նավահանգստում նոր ջրամբարի բացմանը։ Վերադառնալով Բրիտանի թագուհին մի նամակ ուղղեց վարչապետ Դերբիին թագավորական ռազմածովային նավատորմի վատ վիճակի վերաբերյալ՝ համեմատելով ֆրանսիական նավատորմի հետ։ Դերբիի վարչակարգը երկար չկառավարեց, իսկ արդեն 1859 թվականի հունիսին Վիկտորյան Պալմերստոնին վերանշանակեց վարչապետի պաշտոնին։
Ֆրանսիայում Օրսինի կատարած մահափորձից հետո, Վիկտորյայի ամենամեծ աղջիկը ամուսնանում է Պրուսիայի արքայազն Ֆրեդերիկ Ուիլյամի հետ։ Նրանք նշանված էին 1855 թվականի սեպտեմբերից, երբ Վիկտորյան դեռևս 14 տարեկան էր։ Ամուսնությունը հետաձգել էին Վիկտորյան և Ալբերտը, մինչև Վիկտորյան կդառնար 17 տարեկան։ Վիկտորյայի սիրտը ցավեց, երբ տեսավ աղջկան Անգլիայից հեռանալիս։ Ուղիղ մեկ տարի հետո ծնվեց արքայադուստր Վիկտորյայի երեխան, թագուհի Վիկտորյայի առաջին թոռը՝ Ուիլհելմը։
Վիկտորյա Թագուհու այրիություն
1861 թվականի մարտին մահանում է Վիկտորյայի մայրը. նա այդ ժամանակ գտնվում էր մոր կողքին։ Կարդալով մոր նամակները՝ Վիկտորյան իր համար բացահայտում է, որ մայրը իրեն խորապես սիրել է։ Նրա սիրտը կոտրվում է։ Մեղմացնելու համար իր կնոջ ցավը, Ալբերտը իր վրա է վերցնում կնոջ պարտականությունների մի մասը, չնայած որ ուներ ստամոքսի խրոնիկական խնդիրներ։ Դեկտեմբերի սկզբին Ալբերտը շատ վատ առողջական վիճակում էր գտնվում։ Նրա մոտ ախտորոշվեց տիֆային տենդ։ Նա մահացավ 1861 թվականի դեկտեմբերի 14-ին։ Վիկտորյան իրեն "ավերված" զգաց։ Վիկտորյան մինչև իր կյանքի վերջը կրեց սև զգեստներ։ Սկզբնական շրջանում նա խուսափում էր հանրության մեջ դուրս գալ։ Նման մեկուսացումը Վիկտորյա թագուհուն շնորհեց "Ուինսդորի այրի" մականունը։ Վիկտորյայի մեկուսացման պատճառով թուլացավ միապետության ժողովրդականությունը, իսկ հանրապետական շարժումը սկսեց աճել։ Նա նորից ստանձնեց իր պետական կառավարական պարտականությունները, սակայն չցանկացավ վերադառնալ Բուքինգեմյան պալատ։ Վիկտորյայի քեռին՝ Լեոպոլդը նրան խորհուրդ տվեց երևալ հանրությանը։ Նա համաձայնեց այցելել Կենսինգտոնում գտնվող Արքունական այգեգործական միության այգիները և բաց կառքով շրջել Լոնդոնում։
1860-ականների շրջանում Վիկտորյան ապավինում էր իր շոտլանդացի ծառա Ջոն Բրաունին։ Զրպարտող բամբասանքներ սկսեցին տարածվել ռոմանտիկ կապի վերաբերյալ և նույնիսկ գաղտնի ամուսնության մասին սկսեցին խոսել, իսկ թագուհուն դիմում էին որպես տիկին Բրաուն։ Նրանց կապի մասին պատմությունը 1997 թվականին նկարահանված "Տիկին Բրաուն" ֆիլմի սցենարն էր։ 1865 թվականին մահանում է Պալմերստոնը։ Ռուսսելի կարճաժամկետ կառավարումից հետո, Դերբին նորից դառնում է իշխանության գլուխ։ 1866 թվականին Վիկտորյան ներկա է գտնվում Պառլամենտի պետական բացմանը։ 1868 թվականին Դերբին պաշտոնանկ է լինում։ Վերջինիս փոխարինում է Բենջամին Դիսրաելին։ Դիսրաելիի վարչակարգը տևեց միայն մի քանի ամիս։ Նրան հաջորդեց Ուիլյամ Էվարտ Գլեդսթոունը։
1870 թվականին Բրիտանիայում տարածվում է հանրապետականների ալիքը։ Նրանք հանրահավաքներ էին կազմակերպում Թրաֆալգար հրապարակում՝ պահանջելով Վիկտորյայի հրաժարականը։ 1871 թվականի օգոստոս-սեպտեմբեր ամիսների ընթացքում թագուհին լուրջ հիվանդ էր։ Նրա թևի մեջ թարախակույտ էր հավաքվել։ Բժիշկ Ժոզեֆ Լիստերը հաջող կերպով բուժում է նրան։ 1871 թվականի նոյեմբերի վեջին Ուելսի արքայազնը նույնպես հիվանդանում է տիֆով։ Թագուհին վախենում է, որ իր որդին նույնպես կմահանա։ Ալբերտի մահվան տարելիցն էր արդեն լրանում, իսկ որդու վիճակը դեռ անկայուն էր և Վիկտորյայի մտահոգությունը շարունակվում էր։ Ի ուրախություն բոլորի, նա ապաքինվում է։ 1872 թվականի փետրվարի 27-ին մայր և որդի ներկա են գտնվում Լոնդոնում տեղի ունեցող հանրային շքերթին և Սբ. Պոլի մատուռում իրականացվող "Շնորհակալության օրվան" նվիրված արարողությանը։ 1872 թվականի փետրվարի վերջին, "Շնորհակալության օրվանից" 2 օր հետո 17-ամյա Արթուր Օ՝ Քոնները մահափորձ կատարեց թագուհու վրա, երբ վերջինս բաց կառքով ժամանում էր Բուքինգեմյան պալատ։ Բրաունը, ով ուղեկցում էր թագուհուն, բռնեց մարդասպանին։ Նրան դատապարտեցին 12 ամսվա ազատազրկման։ Այս դեպքից հետո թագուհու հանրաճանաչությունը նորից վերականգնվեց։
Հնդկաստանի կայսրուհի
1857 թվականին տեղի ունեցած հնդկական ապստամբությունից հետո, Բրիտանական Արևելյան Հնդկաստան ընկերությունը կազմալուծվեց, իսկ բրիտանական ունեցվածքները և պրոտեկտորատները ամբողջը ընդգրկվեցին Բրիտանական Կայսրության մեջ։ Թագուհին ուներ համեմատաբար հավասարակշռված տեսակետ այս կոնֆլիկտի վերաբերյալ և դատապարտում էր երկու կողմին էլ վայրագությունների համար։
1874 թվականի ընդհանուր ընտրություններից հետո Դիսրաելին նորից անցավ իշխանության գլուխ։ Նա ընդունեց Հանրային Պաշտամունքի կարգավորման ակտը 1874, համաձայն որի կաթոլիկական ծիսակատարությունները պետք է իրականացվեին անգլիական պատարագներից առանձին, որին Վիկտորյան համաձայն էր։ Նա նաև ընդունեց Թագավորական տիտղոսներ ակտը 1876։ Այսպիսով Վիկտորյան ստացավ Հնդկաստանի կայսրուհի տիտղոսը 1876 թվականի մայիսի 1-ին։ 1878 թվականի դեկտեմբերի 14-ին, Ալբերտի մահվան տարելիցի օրը դիֆտերիայից մահացավ նրանց երկրորդ դուստրը՝ Էլիսը։ 1879 թվականի մայիսին Վիկտորյան ունեցավ իր առաջին ծոռնիկին։ Նա դարձավ 60 տարեկան։ Նա իրեն ծեր էր զգում իր սիրելի զավակի կորստից հետո։ 1877 թվականի ապրիլ - 1878 թվականի փետրվար ժամանակահատվածում նա 5 անգամ սպառնաց հրաժարական տալ, մինչդեռ ճնշելով Դիսրաելին գործել Ռուսաստանի դեմ Ռուս-թուրքական պատերազմի ժամանակ, սակայն նրա սպառնալիքները ոչ մի ազդեցություն չունեցան իրադարձությունների կամ Բեռլինի Կոնգրեսի որոշման վրա։ Դիսրաելի նվաճողական արտաքին քաղաքականությունը, որին Վիկտորյան հավանություն էր տալիս, այնպիսի կոնֆլիկտների պատճառ դարձավ, ինչպիսիք են Անգլո-զուլուս և երկրորդ Անգլո-ավղանական պատերազմները։
Հետագա տարիներ
Զայրացած Ռոդերիկ Մաքլինը (պոետ) հավանաբար վիրավորվելով, որ թագուհին մերժել է ընդունել իր բանաստեղծություններից մեկը, կրակում է նրա վրա այն պահին, երբ թագուհու կառքը հեռանալիս է լինում Ուինսդոր երկաթուղային կայարանից։ Էթոն քոլեջի երկու ուսանող իրենց անձրևանոցներով հարվածում են Ռոդերիկին, նախքան նա կհասցներ փախչել ոստիկանությունից։ Թագուհին զայրանում է, երբ նրան անմեղ են ճանաչում ՝ խելագար լինելու պատճառով։ 1883 թվականի մարտի 17-ին նա վայր է ընկնում աստիճաններից Ուինսդորում, որի պատճառով մինչև հուլիս կաղում է. նա երբեք ամբողջովին չվերականգնվեց և տառապում էր ռևմատիզմից։ Այս միջադեպից տասը օր հետո մահանում է Բրաունը։ Վիկտորյան սկսում է աշխատել Բրաունի կենսագրության վրա։ Սակայն ձեռագրերը ոչնչացվում են՝ բամբասանքներից խուսափելու նպատակով։ Բրաունի մահվան առաջին տարելիցից մեկ օր հետո Վիկտորյային հայտնում են որդու՝ Լեոպոլդի մահվան մասին։ Նա ողբում էր որդու մահը. «Նա իմ սիրելի որդիներից ամենասիրելին էր»։ Հաջորդ ամիս Վիկտորյայի ամենակրտսեր դուստրը հանդիպում և սիրահարվում է Բատենբերգի արքայազն Հենրիին թագուհու թոռնուհի Հեսսի արքայադուստր Վիկտորյայի ամուսնության ժամանակ։ Բեատրիսը և Հենրին պլանավորում են ամուսնանալ, սակայն Վիկտորյան հակառակվում է նրանց որոշմանը՝ ցանկանալով դստերը պահել իր կողքին։ Մեկ տարի անց Բեատրիսը և Հենրին համոզում են նրան՝ խոստանալով ապրել և խնամել թագուհուն ամուսնությունից հետո։
Վիկտորյան գոհ էր, երբ հրաժարական տվեց Գլեդսթոունը 1885 թվականին։ Թագուհին ասում էր, որ նրա կառավարությունը ամենավատն էր իր գահակալության ընթացքում ձևավորված կառավարությունների մեջ։ Գլեդսթոունին փոխարինելու եկավ Սալիսբըրին։ Նրա վարչակարգը կառավարեց միայն մի քանի ամիս, և թագուհուն ստիպեցին նորից վերանշանակել Գլեդսթոունին։ Հերթական ընտրությունների ժամանակ Սալիսբըրիի կուսակցությունը հաղթեց և նրանք նորից տեղերով փոխվեցին։
Ոսկե տարելից
1887 թվականին Բրիտանիայում նշվեց թագուհու ոսկե տարելիցը։ Վիկտորյան նշեց իր կառավարման 50-րդ տարելիցը հունիսի 20-ին՝ հանդիսավոր ճաշկերույթ կազմակերպելով, որին ներկա էին 50 թագավորներ և արքայազներ։ Հաջորդ օրը նա մասնակցեց «Շնորհակալության օրվան» նվիրված արարողությանը Վեստմինստերյան աբբայությունում։ Այս ընթացքում Վիկտորյան նորից չափազանց հայտնի էր։ Երկու օր հետո՝ հունիսի 23-ին նա իր մոտ երկու մուսուլման է ընդունում գործի, որոնցից մեկը Աբդուլ Կարիմն էր։ Ավելի ուշ նրան կոչում են «Մունշի»։ Նրանք թագուհուն հնդկերեն էին սովորեցնում և ծառայում էին որպես քարտուղարներ։
1888 թվականին Վիկտորյայի ավագ դուստրը դարձավ Գերմանիայի կայսրուհի, սակայն նա մեկ տարի հետո այրիացավ և Վիկտորյայի թոռը՝ Ուիլհելմը դարձավ Գերմանիայի կայսր։ Ուիլհելմի կառավարման ընթացքում Վիկտորյայի և Ալբերտի հույսերը չիրականացան։ Նա նախընտրում էր բռնակալությունը։ Համընդհանուր ընտրություններից հետո Գլեդսթոունը 82 տարեկան հասակում վերընտրվեց վարչապետ։ 1894 թվականին Գլեդսթոունը թոշակի անցավ, իսկ վարչապետ նշանակվեց Լորդ Ռոզբըրին։ Նրա կառավարությունը թույլ էր, այսպիսով հաջորդ տարի նրան փոխարինեց Սալիսբըրին։ Նա վարչապետի պաշտոնին մնաց մինչև Վիկտորյայի կառավարման վերջին օրը։
Ադամանդե տարելից
1896 թվականի սեպտեմբերի 23-ին Վիկտորյան գերազանցեց իր պապ Ջորջ 3-րդին՝ դառնալով ամենաերկար կառավարող միապետը Անգլիայի, Շոտլանդիայի և Բրիտանիայի պատմության մեջ։ 1897 թվականին նշվեց նրա ադամանդե տարելիցը։ Միջոցառմանը հրավիրված էին բոլոր ինքնավար տիրությունների վարչապետները։ Թագուհու ադամանդե տարելիցին նվիրված երթին մասնակցում էին կայսրության բոլոր զորքերը։ Բոլոր տոների ընթացքում թագուհին պարբերաբար այցելություններ էր ունենում Եվրոպա մայրցամաքում։ 1889 թվականին կարճ այցելություն կատարելու նպատակով նա անցավ Իսպանիայի սահմանը և դարձավ բրիտանական առաջին միապետը, որ ոտք է դնում այդ տիրություններ։ 1861 թվականի հուլիսին մահանում է նրա երկրորդ որդին՝ Ալֆրեդը։
Մահ
Համաձայն երկար տարիների ավանդույթի՝ Վիկտորյա թագուհին սուրբ ծննդյան տոներն անցկացնում էր Օսբորնների տանը։ Ոտքի ռևմատիզմի պատճառով նա կաղում էր, իսկ տեսողությունը կատարակտի պատճառով վատացել էր։ Հունվարի սկզբին նա իրեն շատ վատ զգաց, հունվարի կեսերին դարձել էր արդեն «քնկոտ»։
Թագուհին մահացավ 1901 թվականի հունվարի 22-ին 6։ 30-ին, 81 տարեկան հասակում։ Նրա որդին և իրավահաջորդ՝ թագավոր Էդվարդ 3-րդը և մեծ թոռ Գերմանիայի կայսր Ուիլհելմ 2-րդը թագուհու մահանալու ժամանակ նրա մահճի մոտ էին։ Նրա վերջին ցանկությամբ իր սիրելի տնային կենդանին շպից Թուրրին նույնպես պառկած էր նրա կողքին։ 1897 թվականին Վիկտորյան հրահանգներ էր գրել իր թաղման արարողության վերաբերյալ՝ համաձայն որի այն պետք է անցկացվեր ինչպես զինվորականի աղջկա և բանակի գլխավորի թաղումը և սևի փոխարեն պետք է օգտագործվեին սպիտակ զգեստներ։ Դագաղում պառկած՝ նա կրում էր սպիտակ զգեստ և իր հարսանեկան քողը։ Թագուհու խնդրանքով դագաղի մեջ դրել էին իր մեծ ընտանիքի բոլոր անդամներից հուշանվերներ։ Թագուհու կողքին էր դրված Ալբերտի զգեստներից մեկը՝ գաջից պատրաստած նրա ձեռքի կրկնօրինակով։ Իսկ թագուհու ձախ ձեռքում էին դրել Ջոն Բրաունի մազերից մի փունջ և նրա նկարը, որը զգուշորեն թաքցրել էին ծաղիկների փնջի տակ։ Վիկտորյան կրում էր զարդեր, այդ թվում նաև Ջոն Բրաունի մոր մատանին, որը թագուհուն էր նվիրել Ջոնը 1883 թվականին։
Թաղման արարողությունը տեղի ունեցավ փետրվարի 2-ին Սուրբ Ջորջի մատուռում, Ուինսդորի ամրոցում։ Նրա աճյունը ամփոփեցին արքայազն Ալբերտի կողքին Ուինսդորի Մեծ Զբոսայգում։ Երբ արդեն նրա մարմինը դամբարանում հանգչում էր, սկսեց ձյուն տեղալ։
Կառավարելով 63 տարի, 7 ամիս և 2 օր՝ Վիկտորյա թագուհին համարվում է ամենաերկար իշխող միապետը Բրիտանիայում և ամենաերկար իշխող թագուհին ամբողջ աշխարհում։ Նա վերջին միապետն էր Հանովերների տոհմից։ Նրա որդին և թագավոր Էդվարդ 7-րդը պատկանում էր թագուհու ամուսնու տոհմին՝ Սաքս - ​​Կոբուրգների և Գոտտաների ընտանիքին։
Ժառանգություն
Համաձայն կենսագիր Գիլես սբ. Աուբի՝ Վիկտորյան չափահաս տարիքում օրական գրում էր 2500 բառ։ 1832 թվականի հուլիսից մինչև իր մահվան օրը նա մանրամասնորեն լրացնում էր իր օրագիրը, որն ի վերջո կազմեց 122 հատոր։ Նրա մահից հետո կրտսեր դուստր Բեատրիսը նշանակվեց թագուհու գրական կատարածուն։ Բեատրիսը արտագրեց և խմբագրեց օրագրերը՝ թաքցնելով թագուհու կառավարման տարիները և այրելով բնօրինակները։ Սակայն օրագրերից շատերը դեռ գոյություն ունեն։ Նախքան Բեատրիսը կոչնչացներ օրագրերի պարունակությունը, Լորդ Էշերը հասցրել էր արտագրել 1832 -ից մինչև 1861 թվականներին նվիրված հատորները։ Վիկտորյայի ծավալուն նամակագրությունից մի մաս հրատարակվել է հատորներով։
Վիկտորյան գեր, անճոռնի էր և ուներ 5 ոտնաչափ հասակ, սակայն նրան հաջողվում էր ստանալ հոյակապ կերպար։ Միայն նրա օրագրերի հրապարակումից հետո հանրությանը հայտնի դարձավ թագուհու քաղաքական ազդեցության աստիճանը։ Կենսագիրները թագուհուն նկարագրում էին որպես զգացմունքային, անկոտրում, ազնիվ և ուղղախոս անձնավորություն։ Վիկտորյայի կառավարման ընթացքում շարունակվում էր ժամանակակից սահմանադրական միապետության աստիճանական ստեղծումը։ Ընտրական համակարգում կատարված բարեփոխումները մեծացրեցին Ստորին Պալատի իշխանությունը՝ Լորդերի Պալատի և միապետի հաշվին։ Քանի որ Վիկտորյայի միապետությունը դառնում էր ավելի սիմվոլիկ, սկսեցին շեշտը դնել բարոյականության և ընտանեկան արժեքների վրա ի տարբերություն Հանովերի ընտանիքի հետ կապված սեքսուալ, ֆինանսական և անձնական սկանդալներին, որոնց պատճառով վարկաբեկվում էր միապետությունը։
Եվրոպական թագավորական ընտանիքների հետ կապերի շնորհիվ Վիկտորյան ստացավ "Եվրոպայի տատիկ" մականունը։ Վիկտորյան և Ալբերտը ունեցել են 42 թոռ, որոնցից 34-ը ապրել են մինչև չափահաս տարիքը։ Նրանց հետնորդներից են Եղիզաբեթ 2-րդը, Արքայազն Ֆիլիպը, Էդինբուրգի դուքսը, Նորվեգիայի Հարալդ 5-րդը, Շվեդիայի Կարլ 16-րդ Գուստավը, Դանիայի Մարգարիտ 2-րդը, Խուան Կարլոս I-ը և Իսպանիայի Սոֆիա թագուհին։
Վիկտորյայի կրտսեր որդին Լեոպոլդը տառապում էր հեմոֆիլիա հիվանդությամբ, իսկ նրա դուստրեր Էլիսը և Բեատրիսը՝ այդ հիվանդության կրողներ էին։ Վիկտորյայից սերող հեմոֆիլիայի կրողներ են Ռուսաստանի ցարևիչ Ալեքսեյը, Ալֆոնսոն, Աստուրիասի արքայազնը և Իսպանիայի Ինֆանտ Գոնսալոն։ Այն փաստը, որ Հեմոֆիլիայով վարակված էին թագուհու հաջորդները և ոչ նախորդները, կասկածի տակ դրեց նրա Կենտի դուքսի դուստր լինելու հանգամանքը։ Վիկտորյայի մոր մոտ հեմոֆիլիայի առկայության մասին ոչ մի փաստացի ապացույցներ չկային, քանի որ այս հիվանդության կրողները սովորաբար արական սեռի ներկայացուցիչներն են լինում։ Հնարավոր է, որ մուտացիան տեղի է ունեցել այն պատճառով, որ Վիկտորյայի հայրը մոտավորապես 50 տարեկան էր աղջկա ձևավորման ժամանակ և հիվանդությունը ավելի հաճախ ձևավորվում է ծեր հայրերի երեխաների մոտ։
Վիկտորյա թագուհու պատվին են անվանակոչվել Սեյշելի մայրաքաղաքը, Աֆրիկայի ամենամեծ գետը, Վիկտորիա ջրվեժը, Բրիտանական Կոլումբիայի մայրաքաղաքը և Սասկաչեվան (Ռեգինա) և Ավստրալիական երկու նահանգներ (Վիկտորյա և Քվինսլենդ)։
Վիկտորյայի Խաչը ներկայացվեց 1856 թվականին՝ որպես Ղրիմի պատերազմի արիության շքանշան, և այն համարվում է բրիտանական, կանադական, ավստրալիական և նոր զելանդական քաջության համար տրվող ամենամեծ պարգևը։ Վիկտորյայի Օրը կանադական տոն է։ Այն նշվում է նաև Շոտլանդիայի որոշ մասերում մայիսի 24-ից հետո կամ առաջ վերջին երկուշաբթի օրը (թագուհի Վիկտորյայի ծննդյան օրը)։