cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Բյուզանդական կայսրության բանակ
Թեթև հեծելազորը
Պածինակներից բացի, բյուզանդական թեթևազեն հեծելազորում ծառայում էին նաև սելջուկները։ Վերջիններիս զենքը նույնպես նետ ու աղեղն էր, նաև՝ դրոտիկները, սրերը, արկաններ (օղապարաններ)։ Ռազմիկների մեծամասնությունը ասպազենից, զրահից զուրկ էին, սակայն սելջուկներից ոմանք ունեին նաև օղազրահ։
Զորակոչիկները
Բյուզանդական կայսրության ամբողջ պատմության ընթացքում հետևակազորի որակական կազմի նկատմամբ պահանջները փոխվել են։ Ռազմական տրակտատները տալիս էին սոսկ ընդհանուր ցուցումներ։ Այսպես, հետևակ զինվորը պետք է ունենար լավ ֆիզիկական տվյալներ և հնազանդ լիներ հրամանատարությանը, իսկ նրա տարիքը չպետք է գերազանցեր 40-ը։ X դարի սկզբին ստանդարտ թեմական բանակի համար համալրման, այսինքն՝ զորակոչիկների հիմնական աղբյուրները հանդիսանում էին ստրատիոտական ընտանիքները։ Իրենց ստացած ոչ մեծ հողամասերի՝ «ստրատիա»-ների ժառանգական տիրապետության դիմաց, այդ ռազմիկները պարտավոր էին ծառայելու բանակում։ Մարտական պատրաստության մշտական պահպանման համար Բյուզանդական կայսրության նահանգներում կանոնավորապես անցկացվում էին «ստրատիոտ»-ների զորատեսներ։ «Ստրատիոտ»-մարտիկի ոնհուսալիության դեպքում նրա տեղը կարող էր զբաղեցնել իր ընտանիքի այլ անդամ, իսկ վերջինիս բացակայության դեպքում՝ «ստրատիա»-հողաբաժինը կարող էր ժամանակավորապես կամ մշտապես փոխանցվել այլ մարտիկի, որը դառնում էր «ստրատիոտ»։
Մշտական բանակի հետևակային ստորաբաժանումների՝ «տաղմատա»-ների համալրման համար ներգրավվում էին ռազմական մարդուժի զանազան աղբյուրներ։ Մասնավորապես դրանք կարող էին լինել ոչ հարուստ երիտասարդ տղամարդիկ, ում համար բանակում ծառայելը բացում էր կյանքի գրավիչ հեռանկարներ։
Մշտական հետևակային զորքերում ներգրավվում էին նաև օտարերկրյա ռազմիկները, որոնցից ոչ բոլորն էին վարձկաններ, այդ բառի ճշգրիտ իմաստով, քանզի կայսրության սահմաններում տևական բնակությունը թույլ էր տալիս նրանց օրգանապես և ամուր մտնելու Բյուզանդական կայսրության ռազմական համակարգի մեջ։ Նման վարձկանների շարքում էին հայեր, իբերները (վրացիները), բուլղարները, ինչպես նաև ռուսները։
Կազմակերպվածքը և մարտավարությունը
Հետևակի կազմակերպման ստանդարտ միավորը «խիլիարխիան» էր, մի ստորաբաժանում, որը կազմված էր 1000 ռազմիկից (650 սկուտատներ և 350 տոքսատներ)։ Մարտի ժամանակ հետևակը շարվում էր հոծ փաղանգով՝ 15—20 տողան խտությամբ։ Առաջին գծի ռազմիկները զինված էին նիզակներով։ Առաջին չորս տողանները բաղկացած էին «սկուտատներից», վերջին երեքը՝ «տոքսատներից»։ Ուշ կայսրությունում 3—4 «խիլիարխիան» կազմում էին մեկ «տաղմա»։ Խիլիարխիաները պահպանվեցին ընդհուպ մինչև կայսրության անկումը։ «Խիլիարխիաները» տեղաբաշխվում էին մարտակարգի կենտրոնում և զորաթևերից ծածկվում-պաշտպանվում էին այրուձիով։ Մարտի ժամանակ հետևակի պարտականություններից էր հակառակորդի ճակատային հարվածների հետ մղումը, այնինչ հեծելազորը պետք է շրջապատեր թշնամուն զորաթևերից։
Հետևակի ստանդարտ շարվածքները հետևյալ տեսքն ունեին.
Ծանր հետևակը
Տես Սկուտատները
Վարձու կանոնավոր զորքերը
IX դարից Բյուզանդական կայսրերն իրենց բանակում ծառայելու համար վարձում էին թե՛ «ռուսներին» (ռոսեր), թե՛ «վարյագներին»։ Բյուզանդական վարյագները սկանդինավներ էին։ Վարյագական գվարդիան Բյուզանդիայի երեք խոշոր «բարբարոսական» (օտարերկրյա) զորամիավորումներից մեկն էր։ Այն բանից հետո, ինչ ռուս իշխանները սկսեցին արգելել Ռուսիայի տարածքով նոր վարյագների անցումը դեպի Բյուզանդիա, վարձկանները սկսեցին Սկանդինավիայից (ինչպես նաև վիկինգների ժամանակավորապես նվաճած Նորմանդիայից և Անգլիայից) ժամանել Բյուզանդիա Միջերկրական ծովով։ նորվեգական թագավորներից մեկը՝ Հարալդ III Հարդոդեն երիտասարդ տարիքում ծառայել էր վարյագական գվարդիայում և հասել է ակոլիտոսի աստիճանին։ Վարյագական գվարդիան 1204 թվականին խիզախորեն պաշտպանում էր Կոստանդնուպոլիսը խաչակիրներից և ջախջախվեց քաղաքը վերցնելիս։
Նավատորմը
Ի տարբերություն հին հռոմեական զինված ուժերից, բյուզանդական բանակում ուժգնորեն աճեց նավատորմի նշանակությունը։ «Հունական կրակի գյուտը» օգնեց բյուզանդական նավատորմին՝ նվաճել գերիշխանությունը ծովում։ Սակայն բյուզանդական նավատորմն աստիճանաբար անկում ապրեց, ինչն սկսվեց X դարում։ Որոշ վերելքի շրջան նավատորմն ապրեց Ալեքսեոս I Կոմնենոս կայսեր բարեփոխումների ժամանակ։ Բյուզանդական կայսրության հիմնական ռազմածովային բազան Կիբարտական թեմն էր։ Նավերի և նավաստիների հիմնական մատակարարը Փոքր Ասիան էր, իսկ ավելի կոնկրետ՝ այդ թերակղզու հարավային մասը։ VII դարում նավի հիմնական տիպը ոչ մեծ, արագընթաց թիանավն էր, այսինքն գալերան, որն ուներ երկու կայմ և երկու առագաստ։ Նավի առավել հզոր զենքը հունական կրակն էր։ Տախտակամածի վրա, բացի նավաստիներից՝ նավի բուն անձնակազմից, տեղակայվում էր նաև հետևակային մի ջոկատ, որի կազմում կային 200—300 ռազմիկներ։ Այսինքն՝ բյուզանդական բանակում ստեղծվել էր ծովային հետևակի նախատիպը։ Ծանր մարտական նավի հիմնական տեսակն էր դրոմոնը։ Բյուզանդիային հետագայում նավեր և նավաստիներ էին «մատակարարում» նաև իտալական ծովային հանրապետությունները, մասնավորապես Վենետիկը և Ճենովան։ Բյուզանդիայի Մանուել I Կոմնենոս կայսեր օրոք նավատորմը սկսեց վերածնվել։ Նավատորմի կազմում առկա էին 12 մեծ ռազմանավ, 150 թիանավ և 60 փոխադրանավ։ Հետագայում նավատորմը դարձյալ աստիճանաբար քայքայման ենթարկվեց։ Մասնավորապես՝ 12-րդ դարի վերջին, կոնկրետ 1196 թվականին Բյուզանդիան ուներ ընդամենը 30 գործող թիանավ՝ գալերա։ Սակայն 13-րդ դարի երկրորդ կեսին նավատորմը դարձյալ վերածնվեց։ Մասնավորապես 1261 թվականին, երբ արևմտաեվրապական խաչակիրների այսպես կոչված Լատինական կայսրությունից ազատագրվեց Բյուզանդական կայսրության մայրաքաղաք Կոստանդնուպոլիսը և մայրաքաղաքը Նիկիայից տեղափոխվեց Կոստանդնուպոլիս, իսկ [[Նիկիական կայսրությունը վերածվեց Բյուզանդական կայսրության, Միքայել VIII Պալեոլոգոս կայսեր կարգադրությամբ սկսեցին դարձյալ կառուցել ռազմական նավատորմի նավեր, այնպես, որ 1283 թվականին կայսրությունն արդեն ուներ 80 ռազմանավ։ Սակայն հետագայում բյուզանդական ռազմանավատորմը հիմնականում բաղկացած էր իտալական ծովային հանրապետություններից վարձված նավերից։
Ֆորտիդա ռազմանավի տեսակը իրենից ներկայացնում էր ռազմափոխադրական նավ, որը հիմնականում ռազմական բեռների փոխադրմամբ էր զբաղվում, մասնավորապես փոխադրում էր սնունդ, ռազմական հանդերձանք, զենք ու զրահ։
Բյուզանդական կայսրության նավատորմի նավերում ծառայում էին նավաստիների մի քանի կատեգորիաներ. գազմուլներ (խառը հունա-լատինական ընտանիքներից ծագողներ), ինչպես նաև ցակոններ և պրոսալենտներ (տեղական բնակիչներ)։ Ցակոնները նավաստիներ էին, իսկ պրոսալենտները՝ թիավարներ։
Գրականություն
Կատեգորիա:Բյուզանդական կայսրություն Կատեգորիա:Միջնադարի ռազմական պատմություն
Ֆինգյահ
Ֆինգյահ, Ֆինգյա, Ֆինդյահ, լեռնագագաթ Հայաստանի Գորիս քաղաքից 35 կմ հյուսիս-արևելք, Զանգեզուրի լեռնաշղթայում, Աղավնո գետի և նրա ձախկողմյան Շալվա վտակի ջրաբաժանում։ Բարձրություն 2410 մ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Լեռնագագաթներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի լեռնագագաթներ
Ձեռքբերովի իմունիտետ
Ձեռքբերովի իմունիտետ (առավել հազվադեպ՝ յուրահատուկ իմունիտետ), պաշտպանական մեխանիզմ, որի ժամանակ կենդանի օրգանիզմը կյանքի ընթացքում իմունիտետ է ձեռք բերում օրգանիզմ ներթափանցած նոր ախտածնի (մանրէ, վիրուս, թույն և այլն) նկատմամբ։ Այն բնածին իմունիտետի հետ պայմանավորում է իմունային համակարգի ամբողջական պատասխանը։
Ձեռքբերովի իմունային համակարգը կազմված է մասնագիտացված բջիջներից ու մեխանիզմներից, որոնք քայքայում կամ կանխում են հարուցիչների (ախտածին, պաթոգեն) զարգացումը։ Հարուցչի հետ փոխազդեցության արդյունքում ձեռքբերովի իմունիտետի շնորհիվ ստեղծվում է իմունոլոգիական հիշողություն, որի արդյունքում օրգանիզմն անընկալունակ է դառնում այս նոր ախտածնի նկատմամբ։ Ձեռքբերովի իմունիտետը հանդիսանում է վակցինացման (պատվաստում) հիմքը։ Բնածին իմունային համակարգի նման, ձեռքբերովի իմունիտետը իրագործվում է պաշտպանական հումորալ և բջջային գործոններով ։
Ի տարբերություն բնածին իմունիտետի, ձեռքբերովին խիստ մասնագիտացված է որոշակի ախտածնի նկատմամբ։ Որոշ դեպքերում ձեռքբերովի իմունային համակարգն անկարող է լինում տարբերակել օտարածին մարմինը կամ մոլեկուլը։ Սրա արդյունքներից են՝ խոտային տենդը, ասթման կամ այլ տեսակի ալերգիաները։
Ձեռքբերովի իմունիտետի պաշտպանության հումորալ և բջջային մեխանիզմներն իրականացվում են T և B լիմֆոցիտներով։ Հակածնի առկայության դեպքում B լիմֆոցիտները վերածում են պլազմային (պլազմատիկ) բջիջների, որոնք հակածնի չեզոքացման նպատակով արտադրում են հակամարմիններ (իմունոգլոբիններ)։ Հակամարմիններն արյան հունով տարածվում են և չեզոքացնելով հակածնին, կանխում են նրա և թիրախ բջիջների հանդիպումը ։
Ձեռքբերովի իմունիտետի դեպքում ախտածնի նկատմամբ յուրահատուկ ընկալիչները «ձեռք են բերվում» կյանքի ընթացքում՝ օրգանիզմի և հարուցչի հանդիպման հետևանքով, մինչ դեռ բնածին իմունիտետի դեպքում այդ ընկալիչները ծննդյան պահից արդեն առկա։
Ձեռքբերովի իմունային համակարգը բավականին հարմարվող (ադապտացվող) է մարմնական հիպեմուտացիայի (մարմնական՝ սոմատիկ բջիջների արագացված մուտացիա) և V(D)J վերախմբավորման (հակածնի ընկալչի գենի հատվածի անվերադարձ գենային վերախմբավորում) շնորհիվ ։ Այս մեխանիզմը թույլ է տալիս սակավաթիվ գեներին ստեղծել մեծ թվով հակածնային ընկալիչներ, որոնցից յուրաքանչյուրն այնուհետև ներկայացվում են առանձին լիմֆոցիտների վրա։ Քանի որ գենի վերակազմավորումը յուրաքանչյուր բջջում հարուցում է ԴՆԹ-ի անվերադարձ փոփոխություն, բոլոր բջիջների հետագա սերունդները ժառանգում են այն գեները, որոնք կոդավորում են նույն ընկալիչները, ներառյալ հիշողության B բջիջներն ու հիշողության T բջիջները, որոնք ողջ կյանքի ընթացքում հանդիսանում են յուրարհատուկ անընկալունակության հիմքը ։
Ձեռքբերովի իմունային համակարգի աշխատանքի սկզբունքները բացատրվում են իմունային ցանցի տեսությամբ։ Այս տեսությունը, որը հիմնված է կլոնային ընտության սկզբունքների վրա, կիրառվում է ՄԻԱՎ-ի վակցինայի ստացման համար։
Ֆունկցիաներ
Ձեռքբերովի իմունիտետը զարգանում է ողնաշարավորների մոտ, երբ ախտածին գործոնը, շրջանցելով պաշտպանական բնածին գործոններին, թափանցում է օրգանիզմ, ստեղծում հակածնային բավարար շեմք և դենդրիտային բջիջներին ակտիվացնող այսպես կոչվող "վնասող" ազդակներ ։
Ձեռքբերովի իմունիտետի գլխավոր ֆունկցիաներն են.
Լիմֆոցիտներ
Ձեռքբերովի իմունային համակարգի հիմնական բջիջները T և B լիմֆոցիտներն են, որոնք լեյկոցիտների հիմնական տեսակներից են։ Մարդու օրգանզմում կան մոտավորապես 2 տրիլիոն լիմֆոցիտներ, որոնք կազմում են լեյկոցիտների մոտավորապես 20-40 %-ը։ Նրանց ամբողջական զանգվածը մոտավորապես հավասար է ուղեղի կամ լյարդի քաշին ։ Ծայրամասային արյունը պարունակում է շրջանառվող լիմֆոցիտների մոտ 2 %-ը, մյուս մասն անցնում է հյուսվածքներ և ավշային համակարգ ։
Բոլոր ողնաշարավորների մոտ (բացառությամբ Agnatha-ի) B և T բջիջների նախորդ-բջիջները սկզբնապես ձևավորվում են արյունաստեղծման (հեմոպոետիկ) ցողունային բջիջներից` ոսկրածուծի միելոիդ հյուսվածքում ։ Լիմֆոցիտների նախաբջիջներն աստիճանաբար գաղթում են և բնակություն հաստատում ուրցագեղձում, փայծաղում, ավշային հանգույցներում և այլուր։ Հետագայում ուրցագեղձի թիմոցիտներում կատարվում է T լիմֆոցիտների տարբերակումը, իսկ ավշային հանգույցներում` B լիմֆոցիտներինը ։
B լիմֆոցիտները մասնակցում են հումորալ իմունիտետի ձևավորմանը, քանի որ նրանք կարող են վերափոխվել պլազմային (պլազմատիկ) բջիջների, իսկ վերջիններս սինթեզում են հակամարմիններ ։ T բջիջները ներգրավված են հիմնականում բջջային իմունիտետի ձևավորման գործընթացում ։
Մարդու լիմֆոցիտների մոտ 1-2 %-ը յուրաքանչյուր ժամը մեկ կրկին շրջանառվում է, որպեսզի բարելավի երկրորդային ավշային հյուսվածքներում յուրահատուկ հակածին գտնելու հակածին-յուրահատուկ լիմֆոցիտների ընդունակությունը ։
Հասուն մարդկանց ծայրամասային ավշային օրգանները պարունակում են T և B լիմֆոցիտների զարգացման 3 տարբեր տարատեսակներ,
Հակածնի ներկայացում
Ձեռքբերովի իմունիտետը հիմնված է իմունային բջիջների՝ օրգանիզմի սեփական բջիջները տարբերակելու և ոչ ցանկալի ախտածինների ոչնչացման ընդունակության վրա։ "Տիրոջ" մարմնի բջիջներն ունեն իրենց "սեփական" հակածինները։ Վերջիններս տարբերվում են այն հակածիններից (օտար հակածիններ), որոնք գտնվում են բակտերիաների կան վիրուսներով վարակված բջիջների վրա։ Ձեռքբերովի իմունիտետը սկսվում է ակտիվացված դենդրիտային բջիջների բջջային մակարդակով օտարածին հակածնի ճանաչումով։ Կանադացի գիտնական Ռալֆ Սթեյմանը 2011 թվականին իմունիտետ ձեռք բերելու հարցում դենդրիտային բջիջների դերի մասին հայտնագործության համար արժանացավ Նոբելյան մրցանակի ֆիզիոլոգիայի կամ բժշկության բնագավառում։
Բացառությամբ անկորիզ բջիջների (ներառյալ՝ էրիթրոցիտները), մյուս բոլոր բջիջներն օժտված են հակածին ներկայացնելու ընդունակությամբ՝ հիստոհամատեղելիության գլխավոր համալիրի (ՀԳՀ) մոլեկուլների օժանդակությամբ ։ Որոշ բջիջներ հենց մասնագիտացված են հակածնի ներկայացման համար և, հիմնականում, T բջիջները։ Դենդրիտային բջիջներն ու B լիմֆոցիտները (քիչ քանակով նաև՝ մակրոֆագերը) ունեն հատուկ "կոխթանող" լիգանդներ, որոնք ճանաչվում են T բջիջների վրա գտնվող կոխթանող ընկալիչների կողմից և անվանվում են հակածին ներկայացնող բջիջներ:
Հակածին ներկայացնող բջիջների ազդեցությամբ ակտիվանում են տարբեր տեսակի T բջիջները և վերջիններիս յուրաքանչյուր տեսակ "զինվում" է հատուկ ախտածնի նկատմամբ։ Ակտիվացվող T բջիջների ու զարգացող իմունային պատասխանի տեսակը կախված է մասնավորապես նրանից, թե հակածին ներկայացնող բջիջներից ով է առաջինը հանդիպում ախտածնին ։
Արտածին հակածիններ
Հյուսվածքներում դենդրիտային բջիջները կլանում են արտածին հակածիններին (բակտերիա, մակաբույծներ, թույներ) և այնուհետև քեմոտաքսիսի միջոցով գաղթում T լիմֆոցիտներով հարուստ ավշային հանգույցներ։ Գաղթի ժամանակ դենդրիտային բջիջները ենթարկվում են մուտացիայի, որի ընթացքում գերազանցապես կորցնում են այլ ախտածիններ կլանելու հատկությունը, և ձեռք են բերում T բջիջների հետ հաղորդակցվելու հատկություն։ Դենդրիտային բջիջներն իրենց ֆերմենտներով ախտածիններին տրոհում են փոքր մասերի, որոնք կոչվում են հակածիններ։ Ավշային հանգույցներում դենդրիտային բջիջները օտարածին (ոչ սեփական) հակածինը ներկայացնում են իրենց մակերեսին, որը կպած է լինում "սեփական" ընկալիչներին՝ հյուսվածահամատեղելիության գլխավոր համալիրի (ՀԳՀ, մարդու մոտ հայտնի է մարդու լեյկոցիտային հակածին անվամբ) մոլեկուլին։ Հակածին-հիստոհամատեղելիության ընկալիչ համալիրը ճանաչվում է ավշային հանգույցների T լիմֆոցիտների կողմից։ Արտածին հակածինները սովորաբար ներկայացվում են հյուսվածահամատեղելիության գլխավոր համալիրի (ՀԳՀ) II տիպի մոլեկուլներով, որոնք ակտիվացնում են T օգնական լիմֆոցիտներին ։
Ներսածին հակածիններ
Ներսածին հակածիններն արտադրվում են ներբջջային բակտերիաների և վիրուսների կողմից ։ Վերջիններիս սպիտակուցների տրոհման համար ախտահարված բջիջներն արտադրում են ֆերմենտներ, որից հետո տրոհման արգասիքներից ոմանք միանում են այդ բջիջների մակերեսին գտնվող հիստոհամատեղելիության գլխավոր համալիրի ընկալիչներին և ներկայացվում T բջիջներին։ Ներսածին հակածիննները հիմնականում ներկայացվում են ՀԳՀ-ի I տեսակի ընկալիչներով և ակտիվացնում են ցիտոտոքսիկ T-լիմֆոցիտների CD8 ընկալիչները։ Օրգանզիմում ՀԳՀ-ի I տեսակի ընկալիչներն առկա են բոլոր կորիզավոր բջիջների վրա ։
Ցիտոտոքսիկ T Լիմֆոցիտներ
Ցիտոտոքսիկ T լիմֆոցիտները (T սպանողներ, T քիլլերներ) սպանում են վիրուսներով կամ այլ ախտածին գործոններով վարակված, ինչպես նաև վնասված կամ թերֆունկցիա ունեցող բջիջներին ։
Բնական ցիտոտոքսիկ T լիմֆոցիտներն ակտիվանում են, երբ նրանց ընկալիչները (TCR) շփվում են ՀԳՀ-ի I տեսակի մոլեկուլներին։ Այս խնամակցությունը կախված է հակածին-ՀԳՀ համալիրի տեսակից ։ Ակտիվացված T լիմֆոցիտները երթարկվում են մի գործընթացի, որը կոչվում է կլոնային ընտրություն (սելեկցիա)։ Սրա հետևանքով լիմֆոցիտները ձեռք են բերում որոշ ֆունկցիաներ և կիսվում են՝ առաջացնելով "զինված" էֆեկտորային բջիջներ։ Ակտիվացված ցիտոտոքսիկ T լիմֆոցիտները շրջում են օրգանիզմով և փնտրում այն բջիջներին, որոնք կրում են ՀԳՀ I դաս+հակածին յուրատատուկ համալիրը։
Շատ էֆեկտորային բջիջներ իրենց գործունեության ընթացքում մահանում են և մաքրվում ֆագոցիտների կողմից, իսկ նրանց մի փոքր մասը պահպանվում է որպես հիշողության բջիջներ ։ Նույն հակածնի հետ մեկ այլ հանդիպման ժամանակ հիշողության բջիջներն արագորեն վերափոխվում են էֆեկտորների։
Լուան
Լուան (安徽), նահանգ Անհոյում։ Չնայած այն բանին, որ պաշտոնապես հայտարարված է հիերոգլիֆներ «六», սակայն այն անվանվում է «Լյու»։ Տեղական բարբառով, այն կարդացվում է որպես «Լու» («六»), դրա համար էլ քաղաքը ստացել է «Լուան» անվանումը, այլ ոչ թե «Լյուան»։
Ձեռքբերովի իմունիտետ
T-օգնականներ
T օգնական լիմֆոցիտները (CD4+ լիմֆոցիտներ) իմունային պատասխանի միջնորդներ են և մեծացնում են ձեռքբերովի իմունային պատասխանի հնարավորությունները ։ Այս բջիջները չունեն ցիտոտոքսիկ կամ ֆագոցիտոզային ակտիվություն, չեն կարող սպանել վարակված բջիջներին կամ վերացնել ախտածինններին, սակայն սրանք կարգավորում և կառավարում են իմունային պատասխանը՝ ուղղորդելով այլ բջիջներին՝ կատարելու համար վերոնշյալ գործողությունները ։
Լուան
Բնակչություն
Բնակչությունը կազմում էր Չինաստանի 1.5 մասը, 6,09 միլիոն մարդ ։
Ձեռքբերովի իմունիտետ
T-օգնականներ
T օգնականներն ունեն ընկալիչներ, որոնք ճանաչում են ՀԳՀ-ի II դասի մոլեկուլներին միացված հակածնին։ Ակտիվացված T օգնականներն արտադրում են ցիտոկիններ, որոնք ազդում են այլ բջիջների ակտիվության վրա, ներառյալ՝ հակածին ներկայացնող բջիջների։ T օգնականներն, ի տարբերություն ցիտոտոքսիկ լիմֆոցիտների, կարող են ակտիվանալ ավելի թույլ ազդակներից ևս։ T օգնականները կարող են ակտիվացնել նաև ցիտոտոքսիկ բջիջներին ։
Լուան
Քաղաքական բաժանում
Լուան քաղաքային նահանգը բաժանվում է 2 շրջան և 5 քաղաքների
Ձեռքբերովի իմունիտետ
T օգնականների պատասխանի տարատեսակներ
Տարբերում են T օգնականների պատասխանի երկու տարատեսակներ՝ Th1 և Th2, որոնք նախատեսված են տարբեր բնույթի ախտածինների վնասազերծման համար։ Գործոնները, որոնք որոշում են, թե որ ձևով պատասխանը կդրսևորվի, դեռևս լրիվ բացահայտված չեն, սակայն այդ պատասխանները կարևոր դեր ունեն տարբեր ախտածինների վնասազերծման հարցում ։
Լուան
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Չինաստանի քաղաքներ
Ձեռքբերովի իմունիտետ
T օգնականների պատասխանի տարատեսակներ
Th2 պատասխանը բնութագրվում է ինտերլեյկին 5-ի արտադրմամբ, որը խթանում է էոզինոֆիլների պարազիտասպան հատկությունը ։ Th2-ը պատասխանի դեպքում արտադրվում է նաև ինտերլեյկին 4, որը նպաստում է B լիմֆոցիտների իմունոգլոբուլինների դասի փոփոխմանը ։ Th1 պատասխանը հիմնականում ավելի արդյունավետ է ներբջջային ախտածինների նկատմամբ, մինչև դեռ Th2 պատասխանը հիմնականում գործում է արտաբջջային բակտերիաների, մակաբույծների և նրանց թույների նկատմամբ ։ Ցիտոտոքսիկ T բջիջների նման, T օգնականների մեծ մասն իրենց գործունեության ընթացքում մահանում են, իսկ քիչ մասը վերածվում են հիշողության բջիջների ։
Մարդկանց և մկների վրա կատարված հետազոտությունները փաստում են T օգնականների տարբեր տարատեսակների առկայության մասին։ Կարգավորիչ T օգնականները համարվում են ձեռքբերովի իմունիտետի կարևոր բացասական կարգավորիչ գործոններ, քանի որ սրանք սահմանափակում են և ճնշում ձեռքբերովի իմունային համակարգի գործունեությունը սեփական հակածիննների նկատմամբ։ Այս մեխանիզմը համարվում է աուտոիմունային հիվանդությունների զարգացման գլխավոր կարգավորիչը ։ Ֆոլիկուլային T օգնականներն օգնում են B լիմֆոցիտների կողմից հումորալ իմունիտետի իրականացմանը, քանի որ սրանք կարողանում են գաղթել երկրորդային ավշային օրգաններ՝ դեպի B լիմֆոցիտներ և նրանց հաղորդում այն ազդանշանները, որոնց արդյունքում արտադրվում են հակամարմինները։ Կարգավորիչ T օգնականների նման, ֆոլիկուլային T բջիջները նույնպես նպաստում են իմունոլոգիական անտարբերության (տոլերանտության) առաջացմանը։ Այդ պատճառով ֆոլիկուլային T բջիջների անբավարար քանակի դեպքում օրգանզիմում սինթեզվում են աուտոռեակտիվ հակամարմիններ, և որի արդյունքում առաջանում են աուտոիմունային հիվանդություններ ։
T օգնականների դերը հատկապես կարևորվում է ՄԻԱՎ-ի ժամանակ։ T օգնականներն այս հիվանդության հիմնական թիրախներից են ։
Գամմա-դելտա T լիմֆոցիտներ
Գամմա-դելտա T լիմֆոցիտներն (γδ T բջիջներ) ունեն այլ T լիմֆոցիտային ընկալիչներ և իրենց հատկություններով նման են T օգնականներին, ցիտոտոքսիկ T բջիջներին և բնական սպանող լիմֆոցիտներին։ γδ T բջիջներն ունեն հատկություններ, որոնք նրանց դասում են թե ձեռքբերովի, թե բնածին իմունային համակարգերին։ Մի կողմից γδ T բջիջները համարվում են ձեռքբերովի իմունիտետի գործոն, քանի որ V(D)J վերակազմավորման միջոցով կարող են վերադասավորել ընկալիչների գեները։ Մյուս կողմից, նրա որոշ տարատեսակներ կարող են պատկանել բնածին իմունային համակարգին։
B լիմֆոցիտներ
B լիմֆոցիտները համարվում են հակամարմիններ արտադրող գլխավոր բջիջները և պատասխանատու են հումորալ իմունիտետի ձևավորման համար։ Հակամարմինները խոշոր Y-աձև սպիտակուցներ են (իմունոգլոբուլիններ), որոնց շնրոհիվ օրգանիզմի կողմից ճանաչվում և վնասազերծվում են օտարածին մասնիկները։ Կաթնասուններն ունեն հակամարմինների՝ կենսաբանական և կառուցվածքային հատկություններով տարբերվող 5 տեսակներ. IgA, IgD, IgE, IgG և IgM: Ակտիվացումից և պլազմատիկ բջիջների վերածումից հետո B բջիջներն արտադրում են հակամարմիններ, որոնցից յուրաքանչյուրը ճանաչում է հատուկ հակածնին և չեզոքացնում ախտածնին ։
T լիմֆոցիտների նման, B լիմֆոցիտներն ունեն հատուկ ընկալիչներ։ Ամեն ընկալիչ ճանաչում և կապում է մեկ հատուկ հակածին։ B և T լիմֆոցիտների ամենաէական տարբերություններից մեկն այն է, թե ինչպես են նրանցից յուրաքանչյուրը "տեսնում" հակածնին։ T բջիջներն իրենց համապատասխան հակածնին ճանաչում են վերջինիս մշակված տարբերակով՝ որպես ՀԳՀ-ի մոլեկուլին միացված պեպտիդ, այն դեպքում երբ B լիմֆոցիտները հակածնին ճանաչում են վերջիններիս բնական վիճակում ։ Երբ B լիմֆոցիտը հանդիպում է իր յուրահատուկ հակածնին և լրացուցիչ ազդանշանններ է ստանում T օգնականներից, այն ձևափոխվում է էֆեկտորային բջջի, որը հայտնի է պլազմային բջիջ անվամբ ։
Պլազմային (պլազմատիկ) բջիջները կյանքի կարճ տևողությամբ (2-3 օր) բջիջներ են, որոնց հիմնական ֆունկցիան հակամարմիններ արտադրությունն է։ Այս հակամաիմինները կապվում են հակածնին, որի արդյունքում ֆագոցիտների համար նրանք դարձնում են ավելի խոցելի, ինչպես նաև հարուցում են կոմպլեմենտի կասկադը ։ Պլազմային բջիջների մետավորապես 10 %-ը դառնում են հիշողության B բջիջներ ։ Հիշողության բջիջների շնորհիվ նման հակածնի կրկին ներթափանցման դեպքում ապաշտպանական մեխանիզմներն ավելի արագ են գործում ։
Այլընտրանքային ձեռքբերովի իմունային համակարգ
Չնայած ձեռքբերովի իմունիտետի գլխավոր մոլեկուլները՝ հակամարմինները և T բջիջների ընկալիչներն առկա են միայն ծնոտավոր ողնաշարավորներ մոտ, առանձին մոլեկուլներ հայտնաբերվել են պարզագույն ծնոտազուրկ ողնաշարավորների մոտ ևս (lamprey, hagfish)։ Այս կենդանիներն ունեն տարատեսակ մոլեկուլներ, որոնք կոչվում են լիմֆոցիտային փոփոխական ընկալիչներ: Սրանք, ծնոտավոր ողնաշարավորների հակածնային ընկալիչների նման, արտադրվում են 1-2 գեների կողմից։ Այս մոլեկուլները, հակամարմինների նման, միանում են հակածիններին ։
Իմունոլոգիական հիշողություն
Ակտիվացված B և T բջիջների մի փոքր մասը վերածվում է հիշողության B և T լիմֆոցիտների։ Նախկինում հանդիպած հակածնի հետ կրկին հանդիպելու դեպքում համապատասխան հիշողության բջիջնեն ակտիվանում են։ Սրա շնորհիվ հակածնի հետ կրկնակի հանդիպման դեպքում օրգանիզմի իմունային պատասխանն ավելի ուժեղ և արագ է զարգանում։ Սրա շնորհիվ օրգանիզմի իմունային համակարգը ինքն իրեն նախապատրաստում է հետագա վարակներից պաշտպանվելու համար։ Իմունոլոգիական հիշողությունը կարող է լինել պասիվ կարճաժամկետ կամ ակտիվ երկարաժամկետ:
Պասիվ ձեռքբերովի իմունիտետ
Պասիվ հիշողությունը սովորաբար կարճաժամկետ է, տևում է մի քանի օրից մինչև մի քանի ամիս։ Նորածինները չունեն մանրէների հետ շփման նախնական փորձ և խոցելի են վարակների նկատմամբ։ Նրանց մոտ՝ մինչև ծնվելը, պասիվ իմունիտետն առաջանում է մորից պտղին (ընկերքի միջոցով) հակամարմինների փոխանցման միջոցով և մի քանի ամիսների ընթացքում ապահովում է նորածինների իմունիտետը որոշ վարակիչ հիվանդությունների հանդեպ։
Հղիության ընթացքում IgG-ն ընկերքի միջով անցնում է պտղի օրգանիզմ, այդ պատճառով ծննդյան պահին նորածինն ունենում է մոր հակածնային կազմին բնորոշ հակամարմինների բարձր մակարդակ ։ Մոր կաթը պարունակում է հակամարմիններ (հիմնականում՝ IgA), որոնք աղիներով կարողանում են թափանցել նորածնի օրգանիզմ և պաշտպանել նրան այնքան ժամանակ, մինչև իր օրգանիզմը կսինթեզի սեփական հակամարմինները ։
Սա պասիվ իմունիտետ է, քանի որ պտղի օրգանիզմը իրականում չի ստեղծում հիշողության բջիջներ և չի սինթեզում հակամարմիններ, այլ ուղղակի վերցնում է մոր օրգանիզմից կամ կաթով։ Կարճատև պասիվ իմունիտետը կարող է զարգանալ նաև արհեստական ճանապարհով՝ հակամարմիններով հարուստ շիճուկի ներարկման միջոցով։
Ակտիվ ձեռքբերովի իմունիտետ
Ակտիվ իմունիտետը հիմնականում երկարատև է և կարող է լինել ձեռքբերովի (ախտածնով վարակվելու պատճառով) և արհեստական (կատարվում է վակցինաներով)։ Հակածին ներարկելուց 1–2 շաբաթ անց ձևավորվումէ իմունիտետը, որը պահպանվում է երկար տարիներ (կարմրուկի դեպքում՝ ամբողջ կյանքի ընթացքում)։
Իմունացում
Պատմական ողջ ժամանակաշրջանում վարակիչ հիվանդություններն ուղեկցվել են հսկայական թվով մարդկանց հիվանդացությամբ և մեծաքանակ մահերով։ Վերջին 100-150 տարում երկու կարևոր գործոններ՝ իմունացումն ու հիգիենա-սանիտարիան էապես նվազեցրեցին վարակիչ հիվանդությունների տարածումն ու նվազեցրեցին դրանց հետևանքով առաջացող մահերը ։ Իմունացումը (վակցինացում) վարակիչ հիվանդություններից պաշտպանվելու հուսալի եղանակ է, որի դեպքում օրգանիզմում առաջանում են հակամարմիններ՝ ուղղված կոնկրետ հիվանդության հարուցիչների դեմ ։
Իմունացման սկզբունքն այն է, որ օրգանիզմ են ներմուծում որևէ հակածին, որը հիվանդություն չի առաջացնում, սակայն խթանում է իմունային համակարգն ու օրգանիզմում ձևավորվում են հակամարմիններ ։ Վիրուսային հիվանդությունների համար այդ նպատակով ստանում են թույլ վիրուլենտությամբ հակածիններ, իսկ բակտերիային հիվանդությունների դեպքում հիմնականում օգտվում են ախտածինների ոչ բջջային բաղադրիչներից կամ տոքսիկությունից զուրկ թույներից ։
Իմունոլոգիական բազմազանություն
Որպես հակածին կարող են հանդես գալ բազմաթիվ սպիտակուցներ և բազմաշաքարներ (պոլիսախարիդներ) ։ Հակածնի այն մասը, որը կապվում է հակամարմնի կամ լիմֆոցիտային ընկալչի հետ, կոչվում է էպիտոպ կամ հակածնային դետերմինանտ։ Հակածինների մեծամասնությունն ունի բազմատեսակ էպիտոպներ և կարող է խթանել հակամարմինների արտադրությունը, T լիմֆոցիտների գործունեությունը ։ Ամբողջական լիմֆոցիտների շատ քիչ մասը (0.01%-ից պակաս) կարող է կապել հատուկ հակածնին, որը փաստում է որ միայն քիչ քանակի բջիջներ են պատասխանում հակածնին ։
Բազմատեսակ ախտածիններին հիշելու և վնասազերծելու համար իմունային համակարգը պետք է կարողանա տարբերակել տարբեր տեսակի հակածինները, ինչպես նաև պետք է առաջանան մեծ բազմազանությամբ հակածիններին ճանաչող ընկալիչներ։ Նույնիսկ հակածնով խթանման բացակայութան դեպքում մարդու օրգանիզմը կարող է արտադրել ավելի քան 1 տրիլիոն տարբեր տեսակի հակամարմիններ ։
Կլոնային ընտրության (սելեկցիայի) ընթացքում արտադրվում են հսկայական թվով ընկալիչներ ։ Կլոնային ընտրության տեսության համաձայն ծննդյան պահին օրգանիզմը պատահականորեն առաջացնում է տարատեսակ լիմֆոցիտներ, որոնցից յուրաքանչյուրը կրում է հատուկ հակածնային ընկալիչներ։ Յուրաքանչյուր հակածնային հատուկ ընկալչի առաջացման համար պատասխանատու գեները կատարում են մի գործընթաց, որը կոչվում է V(D)Jվերախմբավորում: Այս գործընթացում մեկ գենի հատվածը վերախմբվում է այլ գենի հատվածի հետ և առաջացնում հատուկ գեն։ Այս ամենի հետևանքով, մինչև հակածնի հետ հանդիպումը, առաջանում են տարբեր տեսակի ընկալիչներ և հակամարմիններ ։
Իմունային համակարգի ձեռքբերովի և բնածին մեխանիզմները գործում են իրար հետ համագործակցված, և ոչ թե առանձին-առանձին։ T լիմֆոցիտներն անկարող են գործել առանց հակածին ներկայացվող բջիջների, իսկ B լիմֆոցիտների գործունեությունը խախտվում է առանց T բջիջների։ Այսպիսով, իմունայիան համակարգի տարբեր բաղադիրչները գործում են իրար հետ խիստ փոխկապակցված և ապահովում օրգանիզմը ընդհանուր պաշտպանությունը։
Ձեռքբերովի իմունիտետը հղիության ընթացքում
Իմունային համակարգի գործունեության հիմքում ընկած է սեփական և օտար բջիջների տարբերակումը։ Այս տեսակետից շատ հետաքրքիր են այն մեխանիզմները, որոնք պաշտպանում են հղի մոր օրգանզիմում զարգացող պտուղը (տվյալ դեպքում՝ օտար, ոչ սեփական) իմունային համակարգի ազդեցությունից։
Կան տարբեր տեսություններ և փաստեր այդ ուղղությամբ, որոնցից երկուսն են տարածված։ Առաջին տեսության համաձայն պտուղը պաշտպանվում է ոչ իմունոլոգիական պատնեշով՝ արգանդով ։ Երկրորդն այն է, որ պտուղն ինքն առաջացնում է տեղային իմունային ճնշվածություն ։ Ըստ ժամանակակից բացատրությունների հղիության ժամանակ արգանդի գլիկոպրոտեիդները ճնշում են արգանդային իմունային պատասխանը։
Հղիության ընթացքում կենդանածին կաթնասունների (բոլոր կաթնասունները, բացի՝ միանցքանիներից) մոտ ներսածին ռետրովիրուսներն ակտիվանում են և շատանում։ Սրանք արտադրում են իմունաճնշող պրոպեպտիդներ, որոնք, ըստ առկա կարծիքի, պաշտպանում են պտղի օրգանիզմը մոր իմունային համակարգից։ Բացի այդ, ձուլման վիրուսային պրոտեիններն առաջացնում են արգանդի սինցիտիումը, որի պատճառով փոքրանում է մոր և զարգացող պտղի միջև բջիջների փոխանակումը (որոշ դեպքերում միայն էպիթելային շերտը չի կարող լիարժեքորեն կանխել դա, քանի որ արյան որոշ բջիջներ կարող են ներդրվել էպիթելային բջիջների արանքում)։ Ընդ որում, ինունաճնշիչ հատկությունը վիրուսներին բնորոշ հատկություն է հանդիսանում։ Նույն գործընթացն է նկատվում նաև ՄԻԱՎ-ի դեպքում ։
Իմունային ցանցի տեսություն
Ձեռքբերովի իմունիտետի աշխատանքի սկզբունքը փորձում են բացատրել իմունային ցանցի տեսությամբ, որը հիմնված է իդիոտոպերի (հակամարմնի տարբեր հատվածներում էպիտոպերի հատուկ ցանց) և "հակաիդիոտոպերի" (հակածնային ընկալիչներ, որոնք հակածնի առկայության դեպքում փոխազդում են իդիոտոպերի հատ) միջև եղած փոխազդեցության վրա։ Այս տեսությունը, որը հիմնված է կլոնային ընտրության տեսության վրա և 1974 թվականից սկսած զարգացվել է հիմնականում Նիլս Ջերնեի (Niels Jerne) և Ջոֆրեյ Հոֆֆմանի (Geoffrey W. Hoffmann) կողմից, ՄԻԱՎ-ի ախտածնությունը և ՄԻԱՎ-ի դեմ վակցինա ստանալու տեսակետից համարվում է համապատասխան։
Ձեռքբերովի իմունիտետի խթանումը
Բժշկակենսաբանական հետազոտությունների կենտրոնում ձեռքբերովի իմունիտետի մեխանիզմների բացահայտման, ինչպես նաև նրա բարձրացման և խթանման ուսումնասիրություններն են։ Իմունային համակարգի գործունեության մեխանիզմների պարզաբանման հարցերով զբաղվում է իմունոգենետիկան, որը իմունաբանության բաժիններից է և ձևավորվել է 1960–70-ական թվականներին։
Հետաքրքրություն են ներկայացնում Toll-նման ընկալիչների վերաբերյալ կատարվող ուսումնասիրությունները, որոնք հարուցում են տարբեր բջիջների (օրինակ՝ մոնոցիտների) դիմադրությունը բարձրացնող ինտերֆերոնի և այլ ցիտոկինների արտադրություն ։ Ցիտոկինները, որոնք արտադրվում են բնածին իմունային պատասխանի ժամանակ, ձեռքբերովի իմունիտետի ակտիվատորներ են ։ Անկայուն HbS-ը խմբավորվում է Band-3-ի հետ (էրիթրոցիտների հիմնական ինտեգրալ սպիտակուց), հակամարմինները ճանաչում են այդ կլաստերն ու արագացնում նրա վերացումը ֆագոցիտների կողմից։ Հակամարմիններին միացված խմբավորված (կլաստերացված) Band-3-ի պրոտեիններն ակտիվացնում են կոմպլեմենտին։ Կոմպլեմենտի C3 հատվածները օպսոնիններ են, որոնք ճանաչվում են ֆագոցիտների վրա գտնվող CR1 կոմպլեմենտային ընկալիչներով ։
Հետազոտությունները փաստում են, որ արևադարձային մալարիայի դեմ մանգաղաձև բջիջների պաշտպանական արդյունքի բնորոշ գիծը ներառում է ձեռքբերովի և բնածին իմունային պատասխանների մեծացում մալարիայի հարուցիչների դեմ, որը ցուցադրում է բնածին իմունիտետից ձեռքբերովի իմունիտետին անցնելը ։
Էվոլյուցիա
Ձեռքբերովի իմունային համակարգը, որն առավել լավ ուսումնասիրված է կաթնասունների մոտ, զարգացել է ծնոտավոր ձկների մոտ մոտավորապես 500 միլիոն տարի առաջ։ Այս համակարգի պաշտպանության բազմաթիվ բջիջներ, մոլեկուլներ, հյուսվածքներ հայտնաբերվել են նաև կռճիկային ձկների մոտ ։
Հյուսվածահամատեղելիության գլխավոր համալիրը, լիմֆոցիտային ընկալիչները, իմունոգլոբուլիններն ու T լիմֆոցիտների ընկալիչները հայտնաբերվել են ծնոտավոր ողնաշարավորների օրգանիզմում։ Իմունոգլոբուլինների ամենահին դասը՝ IgM-ը, կռճիկային ձկների մոտ թաղանթին կպած է լինում և արտազատվում է B բջիջների խթանման դեպքում ։ Մեկ այլ իզոտիպ՝ շնաձկների IgW-ը, համարվում է կաթնասունների IgD-ի համանմանը։ α/β և γ/δ T լիմֆոցիտային ընկալիչները հայտնաբերվել են բոլոր կենդանիների մոտ՝ սկսած ծնոտաբերանայիններից մինչև կաթնասուններ։ Գենի վերախմբավորում առաջացնող գենային հատվածների կազմակերպումը տարբեր է կռճիկային ձկների մոտ ։
Լիմֆոիդային բջիջներ են հայտնաբերվել նախաողնաշարավորներից որոշ երկրորդաբերանայինների մոտ (օրինակ՝ ծովային փշամորթներ) ։ Սրանք հակածիններին կապում են բնածին իմունային համակարգի պատտերն ճանաչող ընկալիչներով (pattern recognition receptors)։ Ծնոտազուրկ ձկների լիմֆոցիտների երկու տարատեսակներ հակածնին կապելու համար ունեն փոփոխական լիմֆոցիտային ընկալիչներ ։ Սրանք առաջանում են ցիտոզին դիմինազով հարուցված ԴՆԹ-ի հատվածների վերախմբավորմամբ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իմունիտետ Կատեգորիա:Համաճարակաբանություն Կատեգորիա:Իմունաբանություն
Behind These Hazel Eyes
«Behind These Hazel Eyes», ամերիկացի երգչուհի Քելլի Քլարկսոնի երրորդ սինգլը նրա Breakaway երկրորդ ստուդիական ալբոմից։
Երգի մասին
Երգի հեղինակներ են Քելլի Քլարկսոնը, Մաքս Մարտինը և Dr. Luke-ը։ Երգի տեքստն ու տեսահոլովակն արտացոլում են դեպքեր Քելլի Քլարկսոնի կյանքից, որի սիրելին՝ Դևիդ Հոջեսը, լքել էր նրա ուրիշի հետ ամուսնանալու համար։Երգի տեսահոլովակում Քելլի Քլարկսոնը հայտնվում է հարսանեկան զգեստով և պատրաստվում է հարսանեկան արարողությանը, իր սենյակի լուսանկարների մեջ նե տեսնում է իր փեսացուի նկարն ուրիշ կնոջ հետ։ Պատուհանից ներս խուժած փոթորիկը փչացնում է նրա զգեստն ու սանրվածքը։ Դրանից հետո երգչուհին սև զգեստով հայտնվում է եկեղեցու մուտքի մոտ, որտեղ նրա փոխարեն արդեն ուրիշ կին է։ Տեսահոլովակի ավարտին մոտ Քելլի Քլարկսոնը նորից հարսանեկան զգեստով եկեղեցում է, սակայն հյուրերի շարքում նա տեսնում է իր նախկին փեսացուին, որը հայացքներ է փոխանակում փեսացուի հետ։ Երգչուհին գցում է մատանիներն ու ծաղկեփունջը նետում իր մրցակցուհուն ։
Երգացանկ
Պրոմո CD — մաքսի սինգլ
CD մաքսի սինգլ
CD սինգլ
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Քելլի Քլարկսոնի սինգլներ
Երևանի հ․32 գրադարան
Երևանի համար 32 գրադարան, հանրային գրադարան Երևանի Շենգավիթ վարչական շրջանում ։
Գրադարանի պատմություն
Արդեն 1960-ական թվականներին գրադարանը գործել է որպես Երևանի թիվ 45 գրադարան։ 1980 թվականին դարձել է Ավետիք Իսահակյանի անվան կենտրոնական գրադարանի հ. 42 մասնաճյուղ գրադարան։ 1997 թվականին գրադարանը վերանվանվել է Շենգավիթի թիվ 32 գրադարան, իսկ 2016 թվականի հոկտեմբերի 26-ից՝ Երևանի հ.32 գրադարան ՀՈԱԿ։
Նինել Նենովա
Կենսագրություն
Նինել Նենովան ծնվել է 1929 թվականի ապրիլի 26-ին Ռուսաստանի Չելյաբինսկի մարզի Աշա քաղաքում։ Ծագմամբ բուլղարուհի է։
Ավարտել է ՎԳԻԿ-ի ռեժիսուրայի ֆակուլտետը։
Երևանի հ․32 գրադարան
Գրադարանի պատմություն
Հիմնադրումից հետո սկզբնական շրջանում գրադարանն ունեցել է մեկ ընդհանուր բաժին, իսկ 1980-ական թվականներին առանձնացվել են երկու բաժիններ՝ ընթերցասրահ և աբոնեմենտ։ 1994 թվականին ստեղծվել է նաև մանկական բաժինը, որն իրականացնում է նախադպրոցական և դպրոցահասակ երեխաների սպասարկում։
Նինել Նենովա
Կենսագրություն
Նրա բոլոր ֆիլմերը, բացառությամբ «Երեխաները եղրևանու փողոցից» ֆիլմի, նկարահանվել են իր ամուսնու հետ համատեղ։ Իր ֆիլմերի սցենարների մեծամասնության համահեղինակն ու հեղինակն է։
Երևանի հ․32 գրադարան
Գրադարանի պատմություն
Երևան քաղաքի մշակութային հիմնարկների վերանորոգման ծրագրի համաձայն` 2015 թվականին հ. 32 գրադարանի նախկին վթարային շենքն ամբողջությամբ քանդվել է, և տեղում կառուցվել է նոր շինություն։ Գրադարանի նոր շենքի պաշտոնական բացումը տեղի է ունեցել 2015 թվականի նոյեմբերի 20-ին` Երևանի քաղաքապետ Տարոն Մարգարյանի և Շենգավիթ վարչական շրջանի ղեկավար Արմեն Սարգսյանի մասնակցությամբ։
Նինել Նենովա
Կենսագրություն
1976 թվականին ստացել է Վրացական ԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործչի պատվավոր կոչում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Խորհրդային կինոռեժիսորներ Կատեգորիա:Կինոռեժիսորներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Ապրիլի 26 ծնունդներ Կատեգորիա:1929 ծնունդներ Կատեգորիա:Վրացի սցենարիստներ Կատեգորիա:Վրացի կինոռեժիսորներ
Երևանի հ․32 գրադարան
Գրադարանի գործունեություն և գրքային ֆոնդ
Գրադարանի գրքային ֆոնդը կազմում է ավելի քան 20.000 կտոր գիրք՝ տարբեր լեզուներով և բովանդակությամբ։ Ֆոնդում կան մի քանի բացառիկ նմուշներ Հակոբ Մանանդյանի անձնական գրադարանից՝ Գաբրիել Սունդուկյանի և Ստեփան Զորյանի ինքնագրերով ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Երևանի գրադարաններ Կատեգորիա:Հայաստանի գրադարաններ
Մաքսիմ Բալաև
Մաքսիմ Ալեքսեևիչ Բալաև (Максим Алексеевич Балаев, ), ԽՍՀՄ և ռուս ֆուտբոլիստ, հարձակվող։
Կարիերա
Լենինգրադի «Սվետլանա» մարզական ակումբի սան է, նրա մարզիչը` Սերգեյ Գորդեևը ։ 1991-1994 թվականներին նա խաղացել է «Զենիթ» ակումբում, հիմնական կազմում անցկացրել է երեք խաղ 1991 թվականի ԽՍՀՄ գավաթի առաջնությանը, և հաջորդ տարի խաղացել 6 խաղ, 1994 թվականի Ռուսաստանի առաջնության լիգայում  խաղացել է 30 խաղ և խփել 4 գոլ։ 1993 թվականի մրցաշրջանում անցկացրել է երկրորդ լիգայի 5 տարածաշրջանի «Զենիթ-2» ակումբում։ 1995 թվականից խաղացել է երկրորդ լիգայի «Կաբկազկաբել» (Պրոխլադնիյ) ակումբում։ 1996 թվականի հուլիսին տեղափոխվել է «Գատչինա» ակումբ, որի կազմում անցկացրել է  մեկ խաղ, ապա  22 տարեկանում ավարտել է իր պրոֆեսիոնալ կարիերան։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուս ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Ֆուտբոլի հարձակվողներ Կատեգորիա:Ռուսաստանի Պրեմիեր Լիգայի խաղացողներ
Բորիս Լիվանով
Բորիս Նիկոլաևիչ Լիվանով,, ռուս խորհրդային դերասան և ռեժիսոր։ ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ (1948)։
1924 թվականից աշխատել է ՄԴԱԹ-ում։ Լավագույն դերերն են՝ Դմիտրի Կարամազով «Կարամազով եղբայրներ», ըստ Դոստոևսկու, Նոզդրյով «Մեռած հոգիներ», ըստ Գոգոլի, Եգոր Բուլչով Գորկու «Եգոր Բուլչովը և ուրիշները»։ Բեմադրել է Գորկու «Եգոր Բուլչովը և ուրիշները» (1964 թվական) և Չեխովի «Ճայը» (1969 թվական)։ 1924 թվականից նկարահանվել է կինոյում։ Դերերից են՝ Դուբրովսկի «Դուբրովսկի», Պոժարսկի «Մինին և Պոժարսկի», Պոտյոմկին «Ծովակալ Ուշակով»։ Արժանացել է ԽՍՀՄ պետական մրցանակների (1941 թվական, 1942 թվական, 1947 թվական, 1949 թվական, 1950 թվական, 1970 թվական)։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ռուս դերասաններ Կատեգորիա:Ռուս թատերական ռեժիսորներ Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստներ Կատեգորիա:Ստալինյան մրցանակի դափնեկիրներ Կատեգորիա:ԽՍՀՄ Պետական մրցանակի դափնեկիրներ Կատեգորիա:20-րդ դարի դերասաններ Կատեգորիա:Նովոդևիչյան գերեզմանատանը թաղվածներ Կատեգորիա:Լենինի շքանշանի ասպետներ Կատեգորիա:Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ Կատեգորիա:«Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ կատարած անձնվեր աշխատանքի համար» մեդալակիրներ Կատեգորիա:ՌԽՖՍՀ ժողովրդական արտիստներ Կատեգորիա:ՌԽՖՍՀ վաստակավոր արտիստներ
Լևոն Ժամկոչյան
Լևոն Հրանտի Ժամկոչյան, հայ նկարիչ, քանդակագործ, կավագործ, դիզայներ։
Կենսագրություն
1964-1966 թվականներին սովորել է Վենետիկի գեղարվեստի ակադեմիայում՝ Ջ. Սանտոմազոյի, Ա. Ֆեռռոյի, Ռ. Վիոյի և Արվեստների Ինստիտուտում՝ Ղ. Ղազիկյանի մոտ։ 1966-1968 թվականներին Ժամկոչյանն ուսանել Է Միլանի Գեղեցիկ Արվեստների Բրերա ակադեմիայում Ջ. Ֆ. Ուզելլինիի և Դելլաքվայի մոտ, որտեղ նա արժանանացել է հաստոցային նկարչության 1-ին մրցանակին և ստացել պրոֆեսորության աստիճան (Գեղեցիկ Արվեստների Վարպետի կոչմանը համարժեք)։ 1968 թվականից հաստատվել Է ԱՄՆ-ում։
Ռաուենեբրախ
Ռաուենեբրախ (Rauhenebrach), կոմունա Գերմանիայում, Բավարիա երկրամասի Հասբերգե շրջանում։
Լևոն Ժամկոչյան
Կենսագրություն
Ուսումնասիրել Է հայկական մանրանկարչությունը, Արշիլ Գորկու գեղանկարչությունը ։
Ռաուենեբրախ
Ենթարկվում է Ստորին Ֆրանկոնիայի վարչական շրջանին։ Բնակչությունը 2010 թվականի դեկտեմբերի 31-ի տվյալներով կազմում է 2979 մարդ։ Զբաղեցնում է՝ 46,82 կմ² տարածք։ Պաշտոնական կոդ 09 6 74 187։
Լևոն Ժամկոչյան
Կենսագրություն
Ժամկոչյանն ստեղծել է ուսուցողական երկու ֆիլմ հաստոցային նկարչության արվեստի մասին։ Նա նաև տնօրինել է հեղինակավոր պատկերասրահներ՝ 1969 -1970 թվականներին Մայամիում, Ֆլորիդայում և 1972 -1975 թվականներին` Վաշինգտոնում։
Առաջին անգամ Հայաստան է այցելել 1979 թվականին։ Հայրենիքից ստացած հույզերն ու տպավորությունները միանգամից նա արվեստի հարթություն է տեղափոխել ու մի քանի նկարաշարերով հանդես եկել`«Միությունը զորություն է», «Արարատ և նախահայրեր» ։
Ռաուենեբրախ
Կատեգորիա:Գերմանիայի բնակավայրեր
Նիկոլայ Աբաև
Նիկոլայ Աբաև (Абаев, Николай Вячеславович, ), խորհրդային և ռուս արևելագետ, բուդդոլոգ, չինագետ, չան-բուդդիզմ և թենգրիզմի հետազոտող։ Պատմական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր։ Տիվայի պետական համալսարանի պրոֆեսոր, համալսարանի քոչվոր քաղաքակրթության լաբորատորայի վարիչ։ Տիվայի Հանրապետության գիտությունների վաստակավոր գործիչ։ Ռուսաստանի ավանդական սանգհայի Բուդդիզմի համալսարանի բուդդայական փիլիսոփայության պատվավոր դոկտոր։ Տիվայի Հանրապետության Մեծ Խուրալի (խորհրդարան) նախկին պատգամավոր է ։ «Բուդդիզմ» և «Չինական փիլիսոփայություն» հանրագիտական բառարանի հեղինակներից մեկն է։
Կենսագրություն
1966 թվականին ընդունվել է Հեռավոր Արևելքի պետական համալսարանի արևելագիտության ֆակուլտետ, որն ավարտել է 1972 թվականին` ստանալով արևելագետ-պատմաբանի դիպլոմը` չինարեն, ճապոներեն և անգլերեն լեզուների իմացությամբ։ Հետևելով բուդդայական փիլիսոփայության հանդեպ իր վաղեմի հետաքրքրություններին` 1974 թվականին Հեռավորարևելյան պետական համալսարանից տեղափոխվել է Հասարակական գիտությունների բուրյաթական համալսարանի բուդդայագիտության բաժին, այնուհետև` ԽՍՀՄ Գիտությունների ակադեմիայի Արևելագիտության ինստիտուտի ասպիրինտուրան ։ 1978 թվականին պատմական գիտությունների թեկնածուի գիտական թեզ է պաշտպանել «Տեսականի և գործնականի հարաբերակցությունը չան-բուդդիզմում» թեմայով ։ 1992 թվականին պաշտպանել է պատմական գիտությունների դոկտորի աստիճան ստանալու գիտական թեզը «Չան-բուդիսական ավանդույթները միջնադարյան չինական հասարակության պատմության մեջ» թեմայով ։
Լևոն Ժամկոչյան
Ստեղծագործական գործունեություն
1989-1992 թվականներին Հայաստանի, այդ թվում երկրաշարժից ավերված վայրերի ուսումնական հաստատություններին է նվիրել մեծ արժողությամբ նկարչական պարագաներ, կազմակերպել ցուցահանդեսներ (Երևան, Մոսկվա, Կիև, Ջերմուկ, Եղեգնաձոր, Էջմիածին, Գյումրի), վաճառված նկարների հասույթը հատկացրել աղետի գուոու ֆոնդին։
Նիկոլայ Աբաև
Կենսագրություն
Սիբիրի դաշնային համալսարանի և Տիվայի պետական համալսարանի դիսերտացիոն համատեղ խորհրդի անդամ է ։
«Տենգրի հետազոտողների միջազգային ֆոնդի» հիմնադիրներից մեկն է և խորհրդի անդամ ։
Լևոն Ժամկոչյան
Ցուցահանդեսներ
Ավելի քան 50 անհատական ցուցահանդեսներով հանդես է եկել աշխարհի տարբեր երկրներում՝ Բեյրութում, Լոնդոնում, Փարիզում, Մարսելում, Լիոնում, Միլանում, Նյու Յորքում, Դետրոյթում, Բոստոնում, Ստամբուլում, Վենետիկում, Կորսիկայում, ԱՄՆ-ում, Կանադայում և այլուր։
Նիկոլայ Աբաև
Գիտական գործունեություն
70-ական թվականների երկրորդ կեսին Նիկոլայ Աբաևն սկսել է ակտիվորեն հետազոտել հեռավորարևելյան բուդիզմը, ի հայտ են եկել նրա առաջին գիտական հրապարակումները չան-բուդդիզմի վերաբերյալ ։ Գիտնականի շատ աշխատանքներ նվիրված են թենգրիականությունն ուսումնասիրելուն, մասնավորապես, Ն. Աբաևը կարծում է, որ թենգրիական քաղաքակրթությունը ձևավորվել է զուտ որպես ավանդական և «քոչվորական» քաղաքակրթություն ։ Գիտնականը համարվում է հայտնի «մտավոր գործունեության մշակույթ» տերմինի հեղինակը ։
Քննադատներ
Բուդդայագետ Ե. Տորչինովը չան-բուդդիզմի վերաբերյալ 1983-1989 թվականների Աբաևի մոնոգրաֆիան գնահատել է «բավականին իմաստալից» և շատ արժանիքներ ունեցող։ Միևնույն ժամանակ Տորչինովն ընդգծել է Աբաևի «ավելորդ կախվածությունը Դ. Սուդզուկի, Ա. Ուոթսի և զենի այլ արտասահմանյան հայտնի տարածեղների աշխատանքներից և հայացքներից» ։
Գիտական աշխատանքներ
Նիկոլայ Աբաևը հրապարակել է ավելի քան 300 գիտական աշխատանքներ ռուսերեն, անգլերեն, կորեերեն, չինարեն, մոնղոլերեն, բուլղարերեն և այլ լեզուներով ։
Հոդվածներ
Ռուսերենով
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Գիտնականներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Պատմական գիտությունների դոկտորներ Կատեգորիա:Խորհրդային արևելագետներ Կատեգորիա:Ռուս արևելագետներ Կատեգորիա:Խորհրդային գիտնականներ
Ակելա
Ակելա, միայնակ գայլ, Քիփլինգի «Ջունգլիների գիրքը» ստեղծագործության հերոս, Մաուգլիի դաստիարակն ու խնամակալը։ Տարիներ շարունակ եղել է իր ոհմակի առաջնորդը։
Կերպար
«Ակելա» բառը հինդիում նշանակում է «միայնակ» ։ Քիփլինգը Մաուգլիի դաստիարակի անվան ընտրությունը բացատրել է «Ակելա» անվան հնչեղությամբ, որը, ինչպես և վայել է ոհմակի առաջնորդին, կարող է հեշտությամբ հնչել իր ցեղակիցների ոռնոցի ձևով և լայնարձակ տարածություններում լսվել մեծ հեռավորությունների վրա ։
Ինչպես նշում է Նյու Յորքի քաղաքային համալսարանի գիտական աշխատակից Շամուտալ Նոյմանը, Ակելան Բագիրա հովազի հետ (անգլիական տարբերակում նա արու ընձառյուծ է) Մաուգլիի արկածների մասին գրքի գլխավոր հերոսի համար հոր կերպարի գրական մարմնավորումն է։ Այնուամենայնիվ, հոր կերպարի ամբողջական լինելու համար Քիփլինգն այն դարձրել է հավաքական. Ակելային, որ ստանձնել էր Մաուգլիի ճակատագրի ողջ պատասխանատվությունը, հոր դերը խաղալ օգնում են իմաստուն պիթոն Կաան, քնկոտ արջ Բալուն և Խատի փիղը ։
Լաֆայետում Լուիզիանայի համալսարանի պրոֆեսոր Ուիլյամ Յարբրոն հաստատում է, որ ի ծնե արիստոկրատ Ակելայի՝ միայնակ թափառումների գնալուց հետո ոհմակը վերջանականապես դառնում է անկառավարելի, և գլուխ է բարձրացնում ավազակային վարքագիծը ։
«Ակելան վրիպեց»
Պատմվածքի հենց սկզբից գայլերի ոհմակի վրա Ակելայի միանձնյա իշխանությունը մշտապես խաթարում էին Շերխան վագրը և նրա հավատարիմ կամակատար Տաբակին, որը հետևում է Ակելայի յուրաքանչյուր քայլին՝ փորձելով նրան վարկաբեկել ոհմակի առաջ։ Երբ ծեր Ակելան հերթական որսի ժամանակ բաց է թողնում ավարը, նրանք չեն թողնում, որ այդ աննշան միջադեպն աննկատելի մնա և դրանից գայլերի ներսում իսկական վիճաբանություն են սարքում՝ ասելով. «Ակելան վրիպեց»։
Քրեստոմատիական այդ արտահայտությունը հետագայում դարձել է թևավոր խոսք, որը մինչ օրս օգտագործվում է սոցիալ-քաղաքական ինտրիգների համատեքստում, երբ քաղաքական, պետական կամ հասարակական այս կամ այն գործչի հակառակորդները փորձում են հասարակության ուշադրության բևեռել նրա կողմից թույլ տրված աննշան սխալի վրա։ Արտահայտությունն օգտագործվում է նաև այլաբանորեն. լուրջ հաշվարկի, սխալի վերաբերյալ կամ որպես ծաղրական մեկնաբանություն մարդու վարքագծին, որը բացահայտորեն չարախնդում է իր մերձավորի սխալի վրա ։ Քիփլինգն այդ դրվագը մեկնաբանում է հետևյալ կերպ. «Երբ ոհմակի առաջնորդը վրիպում է, նրան անվանում են մահացած գայլ, չնայած որ նա դեռ կենդանի է, քանի որ նրան շատ քիչ է մնացել ապրելու»։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հորինված կենդանիներ Կատեգորիա:Հորինված խոսող կենդանիներ Կատեգորիա:Գրական կերպարներ
Հայկազ Ժամկոչյան
Հայկազ Գևորգի Ժամկոչյան, հայ պատմաբան, պատմական գիտությունների թեկնածու (1941), ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (1970)։
Կենսագրություն
1930-1931 թվականներին սովորել է ՀՊՄԻ պատմատնտեսագիտական ֆակուլտետում, 1935 թվականին ավարտել է ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետը։
1938 թվականից դասախոսել է ԵՊՀ-ում (1941-1944 թվականներին՝ հայ ժողովրդի պատմության ամբիոնի վարիչ, 1941-1943 թվականներին և 1945-1955 թվականներին պատմության ֆակուլտետի դեկան) ։
Ստեղծագործություններ և ճանաչում
Գրել է «Հայաստանը նախնադարյան-համայնական հասարակության և ստրկատիրության շրջանում» (1961) աշխատությունը, ինչպես նաև պատմաբանասիրական ուսումնասիրություններ։ «Հայ ժողովրդի պատմություն» (1963, 1975) բուհական դասագրքի հեղինակներից է։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ պատմաբաններ Կատեգորիա:ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչներ Կատեգորիա:ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետի շրջանավարտներ Կատեգորիա:ՀՊՄՀ շրջանավարտներ Կատեգորիա:Պատմական գիտությունների թեկնածուներ Կատեգորիա:ԵՊՀ դասախոսներ
Լցակույտ
Լցակույտ, հատուկ առանձնացված վայրում դատարկ ապարների, ոչ կոնդիցիոն օգտակար հանածոների կամ արտադրության թափոնների կուտակում։ Հանքավայրերի բաց մշակման դեպքում Լցակույտերը լինում են ներքին (բացահանքի սահմաններում) ու արտաքին (բացահանքի սահմաններից դուրս)։ Կախված տեղանքի դիրքից, տարբերում են հարթավայրային և լեռնային Լցակույտեր, իսկ ըստ լցման հորիզոնների թվի՝ միհարկանի, երկհարկանի և բազմահարկ։ Ըստ օգտագործվող մեքենաների տեսակի, Լցակույտերը լինում են գութանային, էքսկավատորային, բուլդոզերային, աբզետցերային, հիդրավլիկական և համակցված, իսկ ըստ մակաբացման հորիզոնների սպասարկման թվի՝ ընդհանուր (ամբողջ բացահանքի համար), խմբային (մի քանի հորիզոնների համար), առանձին (մեկ հորիզոնի համար)։
Կատեգորիա:Ապարներ
Եղեգնաձորի երկրագիտական թանգարան
Եղեգնաձորի երկրագիտական թանգարան, պաշտոնապես՝ Վայոց ձոր մարզի Եղեգնաձորի երկրագիտական թանգարան ՊՈԱԿ, հիմնադրվել է 1968 թվականին։ Այն մարզկենտրոն Եղեգնաձորում առկա միակ թանգարանն է։ Թանգարանը հանդիսանում է ինչպես Եղեգնաձորի, այնպես էլ Վայոց ձորի մարզի կարևորագույն մշակութային ու գիտակրթական օջախներից մեկը, ինչպես նաև զբոսաշրջային ժամանցի վայր։ Թանգարանն իր գործունեությամբ նպաստում է ազգային մշակույթի և պատմական ժառանգության հանրայնացմանն ու տարածմանը։ Պարբերաբար անցկացվում են մշակույթին և պատմությանն առնչվող գիտական հետազոտություններ և բազմաթիվ մշակութային միջոցառումներ, կրթական ծրագրեր։ 2017 թվականից թանգարանն «Իմ Հայաստան» ծրագրի շրջանակներում համագործակցում է Սմիթսոնյան ինստիտուտի հետ։ Ընդգրկված է Եղեգնաձորի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկում։