cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ստյուարտ Լիթլ
Սյուժե
Շուտով Ձյունիկը գտնում է Ստյուարտին այգուն, փրկում է նրան կատուներից և պատմում է ողջ ճշմարտությունը։ Նոր ընկերները վերադառնում են տուն, որտեղ նրանց դիմավորում են ցնծությամբ և ուրախությամբ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1999 ֆիլմեր Կատեգորիա:Ամերիկյան ընտանեկան ֆիլմեր Կատեգորիա:Ամերիկյան մելոդրամա ֆիլմեր Կատեգորիա:Ամերիկյան մուլտֆիլմեր Կատեգորիա:Անգլերեն ֆիլմեր Կատեգորիա:Գերմանական ընտանեկան ֆիլմեր Կատեգորիա:Գերմանական մելոդրամա ֆիլմեր Կատեգորիա:Գերմանական ֆիլմեր Կատեգորիա:Ռոբ Մինկոֆի ֆիլմեր Կատեգորիա:Գրական ստեղծագործությունների էկրանավորումներ Կատեգորիա:Ստյուարտ Լիթլ Կատեգորիա:Ամերիկյան ֆիլմեր Կատեգորիա:Columbia Pictures ֆիլմեր Կատեգորիա:Ֆիլմեր, որոնց գործողությունները տեղի են ունենում Նյու Յորքում Կատեգորիա:Ամերիկյան վեպերի էկրանավորումներ Կատեգորիա:Նյու Յորքում նկարահանված ֆիլմեր Կատեգորիա:Ամերիկյան ֆենտեզի արկածային ֆիլմեր Կատեգորիա:Ամերիկյան ֆենտեզի կինոկատակերգություններ Կատեգորիա:Ամերիկյան արկածային կինոկատակերգություններ Կատեգորիա:Համակարգչային անիմացիոն ֆիլմեր Կատեգորիա:Ամերիկյան կինոկատակերգություններ Կատեգորիա:Ամերիկյան արկածային ֆիլմեր Կատեգորիա:Ամերիկյան ֆենտեզի ֆիլմեր Կատեգորիա:Ռիմեյք ֆիլմեր Կատեգորիա:Ֆիլմեր խոսող կենդանիների մասին Կատեգորիա:Ֆիլմեր որբերի մասին
Հայկ Պերպերյան
Հայկ Պերպերյան, հայագետ, արևելագետ։
Կենսագրություն
Հայկ Պերպերյանը ծնվել է 1887 թվականի ապրիլի 17-ին Պոլսում (Օրթագյուղ), Սեբիաստիայից վերաբնակված և Ղալաթիայում տպարան հիմնած Նշան Պերպերյանի բազմանդամ ընտանիքում։ Թաղային դպրոցից հետո նա սովորել է Պոլսի նշանավոր Կեդրոնական ազգային վարժարանում, իրեն նախորդած Հրաչյա Աճառյանի պես այստեղ հմտանալով գրաբարին, հայոց պատմությանն ու ֆրանսերենին։ 1915 թվականին անցնում է Հունաստան, իսկ ապա՝ Եգիպտոս, աշխատելով նախ իբրև թարգմանիչ, ապա՝ Ազգային պատվիրակության քարտուղար։
Գիտական-մշակութային գործունեություն
1920-ական թվականներից հետո Հայկ Պերպերյանը զբաղվել է գիտական-մշակութային գործունեությամբ։ Նրա գիտական առաջին հոդվածները լույս են տեսել Ֆ. Մակլերի և Ա. Մայեի խմբագրած «Revue»-ում, «Ապագա» շաբաթաթերթում և այլ պարբերականներում։
1965 թվականին Վիեննայում լույս է տեսել նրա «Նյութեր Կ. Պոլսո հայոց պատմության համար» գիրքը, որը միտում է ուրվագծել պոլսահայության պատմությունը քաղաքի գրավումից սկսած՝ ճշտելով հոգևոր կենտրոնների դերն ու երևելի գործիչների ժամանակագրությունը։
Հայկ Պերպերյանը ձեռնարկել և ավարտել է Վարդանի «Աշխարհացոյցի» գիտական հրատարակությունը՝ «համեմատությամբ 24 ձեռագրի և տպագրի» (Փարիզ, 1960)։
Բնագրագիտական աշխատանքի օրինակ է Հայկ Պերպերյանի «Հայկականք» հոդվածաշարը («Հանդես ամսօրյա» 1958, 1960, 1968 թթ.), ուր բացահայտված ու մեկնաբանված են մասնավորապես Կորյունի երկի բնագրական մի շարք խաթարված ու մութ արտահայտություններ։
1968 թվականին Պերպերյանը գրել է «Նիկեփոր Փոկասի ապստամբությունը և Դավիթ Արծրունի», «Հայոց կաթողիկոսական աթոռին բարձումը 11-րդ դարուն երկրորդ կեսին» աշխատությունները, որում անդրադարձել է հայ-բյուզանդական խնդիրներին։
Հայկ Պերպերյանը միաժամանակ թուրքագիտական պատրաստություն ունեցող հայագետ էր. բանագիտության մեջ եզակի է նրա «Արշակ Բ և Քեօրօղլու» հետազոտությունը։ Նա օսմանյան վավերագրություններում հայերին վերագրվող տեղեկություններ է որոնել և գրել «Օսմանյան քանի մը վավերագիր Իսթանպուլի հայոց եկեղեցիներեն ոմանց մասին» աշխատանքը։ Հայագիտական-թուրքագիտական պատրաստության դրսևորումներից է «Հայ-թուրքական գրականություն» աշխատությունը, ուր ընդարձակ տեղեկություններ են տրվել թուրքալեզու հայ գրականության և հայատառ թուրքերեն երկերի ու մամուլի մասին։
Պերպերյանը զբաղվել է նաև թարգմանությամբ։ Նրա թարգմանությամբ են տպագրվել David Megie-ի, P. Charanis-ի և ուրիշների գործերը։ Հայ գիտնականների տասնյակ աշխատություններ էլ թարգմանել է ֆրանսերեն։
Հարավային բևեռ
Հարավային բևեռ կամ Հարավային երկրաբանական բևեռ, Երկրի երևակայական պտտման առանցքի և մակերևույթի հատման երկու կետերից մեկը, որը գտնվում է Անտարկտիդայի Բևեռային սարահարթի սահմաններից դուրս՝ 2800 մետր բարձրության վրա ։ Աշխարհագրորեն Հարավային բևեռը տարբերվում է Հարավային մագնիսական բևեռից, որի դիրքը որոշվում է Երկրի մագնիսական դաշտի հիման վրա ։ Այն գտնվում է Հարավային կիսագնդի կենտրոնում։
Հարավային բևեռը տրամագծորեն տեղակայված է Հյուսիսային բևեռին հակառակ կողմում, որը գտնվում է Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսում։ Երկրի մակերևույթի յուրաքանչյուր այլ կետ Հարավային բևեռի համեմատ միշտ գտնվում է դեպի հյուսիս ։ Բևեռի աշխարհագրական կոորդինատներն են 90°00′00″ հարավային լայնություն։ Բևեռը աշխարհագրական երկայնություն չունի, քանի որ հանդիսանում է բոլոր միջօրեականների հատման կետ։ Բևեռային ցերեկն ու բևեռային գիշերը այստեղ շարունակվում են մոտավորապես կես տարի ։
Հարավային բևեռում սառույցի միջին հաստությունը կազմում է 2840 մետր։ Օդի տարեկան միջին ջերմաստիճանը կազմում է -48,9 °C (ամենաբարձրը՝ -12,3 °C, ամենացածրը՝ -74,3 °C)։
1911 թվականի դեկտեմբերին Հարավային բևեռ է հասել Ռուալ Ամունդսենի ղեկավարած նորվեգական արշավախումբը, որի կազմում էին ընդգրկված նաև Օլաֆ Բյոլանդը, Սվերե Հասալը, Հելմեր Հանսենը և Օսկար Վիստինգը, որը 1912 թվականի հունվարին՝ Ռոբերտ Սքոթի «Տերա Նովա» արշավախումբը։ 1929 թվականին ամերիկացի Ռիչարդ Բյորդը դեպի կատարեց Հարավային բևեռ ինքնաթիռով առաջին թռիչքը ։ 1958 թվականին Վ. Ֆուկսի և Էդմունդ Հիլարի Բրիտանական համագործակցության տրանսատլանտյան արշավախումբը իրականացրեց դեպի Հարավային բևեռ առաջին սահնակաթրթուրավոր արշավը։
1957 թվականից Հարավային բևեռում գործում է ԱՄՆ-ի Ամունդսեն - Սկոտ բևեռային գիտական կայանը, սակայն արդեն 2006 թվականին սառցադաշտերի տեղաշարժման հետևանքով այն բևեռից հեռացել էր 100 մետրով։
Աշխարհագրություն
Հարավային բևեռը գտնվում է Անտարկտիդա մայրցամաքի վրա՝ Խաղաղօվկիանոսյան ափին մոտ՝ Ռոսսի շելֆային սառցադաշտից 480 կմ հարավ ։
Բևեռի տեղափոխություն
Երկրի պտտման ակնթարթային առանցքը տեղափոխման հետևանքով տեղի է ունենում աշխարհագրական բևեռների տեղաշարժ։ Բևեռը տեղաշարժվում է իներցիայի բևեռի շուրջ Երկրի շուրջօրյա պտտման ուղղությամբ և գծում է անկանոն պարուրային կորերի խումբ, որը դասավորվում է ազատ տեղաշարժման և տարեկան տեղաշարժման հետևանքով։ Ազատ տեղաշարժումը տեղի է ունենում կորագծով 1.2 տարվա ընթացքում։ Տարեկան տեղաշարժը կամ ազատ տատանումը, որը կապված է իներցիայի կենտրոնական փուլի փոփոխության հետ, կատարվում է Երկրի մակերեսին օդի զանգվածների վերաբաշխման շնորհիվ ։
Բևեռների տեղաշարժման հստակեցման և ճշգրտման հարցերով զբաղվում է Երկրի բևեռների միջազգային ծառայությունը ։
Բևեռի նշում
Աշխարհագրական Հարավային բևեռը նշված է փոքր նշանով, որը ամրացված է սառույցին։ Այն յուրաքանչյուր տարի տեղափոխում են, որպեսզի սառցային ծածկույթի տեղափոխության հետևանքով առաջացած տարածքային տարբերությունը չեզոքացվի։ Յուրաքանչյուր տարվա հունվարի մեկին տեղի ունեցող տոնական միջոցառման ժամանակ Հարավային բևեռում տեղադրում են նախորդ տարի բևեռախույզների կողմից պատրաստված տեղորոշման նոր վահանակ, իսկ հինը փոխադրում են կայան։ Վահանակի վրա առկա է «Geographic south pole», NSF գրությունները, ամսաթիվն ու տեղադրման լայնությունը։ 2006 թվականին տեղադրված վահանակի վրա գրված էր այն ամսաթիվը, երբ Ռուալ Ամունդսենն ու Ռոբերտ Սքոթը հասել են Հարավային բևեռ, ինչպես նաև նրանց խոսքերից հակիրճ մեջբերումներ։ Նշանի կողքին տեղադրում են ԱՄՆ դրոշը, քանի որ բևեռում գտնվող գիտական կայանը պատկանում է ԱՄՆ-ին  ։
Աշխարհագրական Հարավային բևեռի մոտ է գտնվում այսպես կոչված ծիսակարգային Հարավային բևեռը, որն իրենից ներկայացնում է հատուկ վայր՝ նախատեսված Ամունդսեն - Սկոտ կայանը լուսանկարելու համար։ Այն իրենից ներկայացնում է մետաղական գունդ ամրացված մետաղական պատվանդանին, որի շուրջ տեղադրված են Անտարկտիկայի համաձայնագրի անդամ երկրների դրոշները։
Բացահայտում
1819 թվականի մարտի 31-ին ռուսական ծովագնաց, ադմիրալ Իվան Կրուզենշտեռնը բևեռային սառույցների հետազոտության անհրաժեշտության վերաբերյալ նամակ ուղարկեց Ռուսական կայսրության ծովային նախարար դե Տրավերսեին ։ Իր նամակում Կրուզենշտեռնը առաջարկում էր նախապատրաստել երկու արշավախումբ, որոնք ուղարկել Հյուսիսային և Հարավային բևեռներ։ Նախատեսվում էր յուրաքանչյուր արշավախմբում ընդգրկել երկուական նավ։ Նա հատուկ ուշադրություն էր հատկացրել հատկապես Հարավային բևեռի ուսումնասիրության արշավանքին, որը տեղի է ունեցել 1819-1821 թվականներին։ Գիտարշավի արդյունքը հանդիսացավ Անտարկտիդայի հայտնաբերումը, սակայն մայրցամաքի աշխարհագրության մասին պատկերացումները մինչև 19-րդ դարը դեռևս մշուշոտ էին։
1839-1843 թվականներին Ջեյմս Կլարկ Ռոսսը «Էլբրուս» և «Տեռոր» նավերով իրականացրեց Անտարկտիդայի ժամանակի ամենամասշտաբային հետազոտությունը՝ բացահայտելով ծով և հռչակավոր սառցադաշտ, որոնք այժմ կրում են նրա անունը։ 1841 թվականին Ջեյմս Ռոսսը հայտնաբերեց Էրեբուս և Տեռոր անտարկտիկական հրաբուխները, որոնք կոչվեցին նրա նավերի պատվին։ 1842 թվականին առաջին մարդը Ռոսսն էր, ով անցավ 78° հարավային լայնության կետը։ Մեծ Բրիտանիան հաջորդ 60 տարիներին չիրականացրեց հարավբևեռային որևէ գիտարշավ։
Բևեռի նվաճում
1897 թվականին նորվեգացի բևեռախույզ Ֆրիտյոֆ Նանսենը հայտարարեց շնասայլակներով Հարավային բևեռը նվաճելու իր նախագծի մասին, սակայն այն այդպես էլ չիրականացավ։
1899-1900 թվականներին նորվեգացի հետազոտող Կարստեն Բոչգրևինկը Անտարկտիդայում (Ադարեյի հրվանդան) անցկացրեց առաջին ձմեռակացը։ Վերջինի ավարտից հետո «Հարավային խաչ» նավը նավարկեց դեպի հարավ՝ հասնելով Մեծ սառցե պատնեշին, որը հայտնաբերվել էր Ջեյմս Ռոսսիի կողմից 1839-1843 թվականների արշավանքի ընթացքում։ Բոչգրևինկին հաջողվեց գտնել ծովածոց, որը միացնում էր պատնեշի ներքին հատվածին։ Հետագայում այն կոչվեց Կետի ծովածոց։ Փետրվարի 16-ին Բոչգրևինկը, Վիլյամ Կոլբեկը և Պիեր Սավիոնը շնասահնակներով բարձրացան պատնեշի վրա և սառցադաշտով առաջ շարժվեցին 16 կմ՝ հասնելով մինչև 78° 50' հարավային լայնություն ու սահմանելով հետազոտման պատմության ընթացքում հարավբևեռային առաջին ռեկորդը:
Երկրագնդի ծայր հարավի նվաճման հաջորդ փուլը 1901-1904 թվականների բրիտանական անտարկտիդական գիտարշավն էր, որի կազմակերպմամբ դեռևս 1893 թվականից սկսած զբաղվում էր Կլեմենտս Մարկհամը, իսկ գիտարշավի ղեկավարն էր Ռոբերտ Սքոթը։ Գիտարշավին մասնակցել են նաև Արկտիկայի՝ ապագայի հռչակավոր հետազոտողներ Էռնեստ Շեքլտոնը և Էդվարդ Վիլսոնը ։ Վերջին երեք անձինք 1902 թվականի նոյեմբերի 2-ին «Դիսքավերի» նավով մեկնեցին դեպի Հարավային բևեռ իրենց առաջին արշավին։ Խմբի չպատրաստվածությունն ու սահնակները քաշող շների հետ հարաբերվելու փորձի բացակայությունը, ինչպես նաև ներքին հակամարտությունները ստիպեցին նրանց դեկտեմբերի 30-ին, երբ հասել էին 82°11' հարավային լայնություն (Սքոտի չափումներով՝ 82°17'), հետ վերադառնալ: Նրանք հաղթահարել էին մինչև Հարավային բևեռ ճանապարհի 1/3 մասը, որի համար խմբից պահանջվել էր 59 օր։ 1903 թվականի փետրվարի 3-ին Սքոթը, Վիլսոնն ու Շեքլտոնը վերադարձան «Դիսքավեր» նավ։ Նրանց գիտարշավը ընդհանուր առմամբ տևեց 93 օր, որի ընթացքում խումբն անցավ 1540 կմ տարածություն՝ օրական անցնելով միջին ցուցանիշով շուրջ 16 կմ:
1907 թվականին Էռնեստ Շեքլտոնը կազմակերպեց սեփական գիտարշավը՝ առաջարկելով որպես քաշող ուժ շների փոխարեն օգտագործել պոնի։ 1908 թվականի հոկտեմբերի 29-ին Շեքլտոնը բևեռային արշավանքի փորձ չունեցող Ջեյսոն Ադամսի, Էրիկ Մարշալի և Ֆրենկ Ուայլդոմի հետդուրս եկավ դեպի Հարավային բևեռ։ Նախնական ծրագրով հունվարի 4-ին խումբը պետք է հասներ Հարավային բևեռ։ Շեքլտոնը ստիպված էր նոր նպատակակետ սահմանել, որպեսզի գոնե կարողանան հասնել բևեռից 185 կմ հեռավորության վրա գտնվող խորհրդանշական կետի։ Սակայն անձնակազմը հանձնվեց, և 1909 թվականի հունվարի 9-ին Շեքլտոնը 88°23′ հարավային լայնության և 162° արևելյան երկարության կետում տեղադրել նավարկությունից առաջ Բրիտանիայի թագուհու կողմից իրենց հանձնված «թագավորության դրոշը»։ Ձյան մեջ տեղադրվեց լատունե գլանակ, որը պարունակում էր գիտարշավի մասին առաջին հաշվետվությունը։ Խմբի կողմից բևեռային սարահարթը անվանակոչվեց ի պատիվ Բրիտանիայի թագավոր Էդուարդ VII-ի: Գիտարշավի 73-րդ օրը Շեքլտոնի խումբը կարողացավ հետ վերադառնալ։
1910 թվականին Ռոբերտ Սքոթը կազմակերպեց «Տերա Նովա» անունը կրող հարավբևեռային իր սեփական գիտարշավը։ Արդեն դեպի Անտարկտիկա նավարկելուց հետո պարզ դարձավ, որ բրիտանացիները նորվեգացիների (Ռուալ Ամունդսենի արշավախումբ) հետ մրցավազքի մեջ են մտել։ Երկու արշավախմբերն էլ տեղակայվել էին միմյանցից 650 կմ հեռավորության վրա և օգտագործում էին շարժվելու սկզբունքորեն տարբեր մեթոդներ։ Սքոթը նախապատվությունը տվել էր պոնիներին և մեխանիկական ձյունագնացներին, ինչպես նաև մարդկանց անձնական քաջությանը, իսկ Ամունդսենը իր խմբում ուներ 9 հոգանոց փոքրիկ խումբ և հարյուրավոր լծկան շներ։ 1911 թվականի հոկտեմբերի 20-ին սկսելով արշավանքը 52 շներից բաղկացած չորս շնասահնակներով՝ դեկտեմբերի 14-ին Ամունդսենի 5 մարդուց կազմված արշավախումբը առաջին անգամ հասավ Հարավային բևեռ՝ հավանաբար բարձրանալով բևեռային սարահարթը բավականին թեք Աքսել Հեյբերգ սառցադաշտի կողմից։ 1912 թվականի հունվարի 26-ից Ամունդսենի խումբը ամբողջական կազմով վերադարձավ տեղակայան, իսկ շներից մնացել էին ընդամենը 11-ը։
1920-ից 1980-ական թվականներ
Օդային ճանապարհով Հարավային բևեռ առաջին անգամ հասել է ԱՄՆ բանակի կապիտան Ռիչարդ Բյորդը իր առաջին օդաչու Բերնթ Բալչենի հետ։ Նա բևեռ է հասել 1928 թվականի նոյեմբերի 29-ին ինքնաթիռով, սակայն վայրէջք չի կատարել։ Բյորդը ևս մեկ թռիչք է կատարել Հարաբային բևեռի վրայով 1947 թվականին։ 1956 թվականի հունվարի 8-ին ամերիկյան ինքնաթիռը վայրէջք է կատարել բևեռի հարևանությամբ։ Միջազգային երկրաֆիզիկական տարվա շրջանակներում 1956 թվականի հոկտեմբերի 31-ին ամերիկացիները ծովակալ Ջորջ Դյուֆեկի ղեկավարությամբ Հարավային բևեռում հիմնեցին «Ամունդսեն - Սքոտ» բևեռային կայանը, որի կառուցման համար անհրաժեշտ շինարարական նյութերը կառուցման վայր են հասցվել օդային ճանապարհով։
Հարավային բևեռի նվաճումը ցամաքով երրորդ անգամ հնարավոր է եղել իրականացնել 1955-1958 թվականներին կազմակերպված Բրիտանական Համագործակցության տրանսատլանտյան արշավանքի շրջանակներում ։ Նախնական մտադրությամբ այն չպետք է հասներ բևեռին, սակայն խմբի նորզելանդացի անդամ Էդմունդ Հիլարին, ով նաև հայտնի մարզիկ էր, կամայականորեն ինքնուրույն մեկնել և հասել է Հարավային բևեռ 1958 թվականի հունվարի 4-ին։ Հունվարի 19-ին նրան է միացել գիտարշավի ղեկավար Վիվիան Ֆուքսը։ Վերջինը, շարունակելով իր ճանապարհը, մարտին հասել է Ռոսսի ծով՝ իր ճամփորդությունն ավարտելով 99 օրում ։ Ֆուքսի ուղևորությունը համարվում է Անտարկտիդա մայրցամաքը ցամաքով մի ծայրից մյուսն անցնելու առաջին հաջոցված փորձը։
1958 թվականի հոկտեմբերին խորհրդային օդաչու Վ.Մ.Պերովը Իլ-12 ինքնաթիռով իրականացրեց տրանսատլանտյան թռիչք Միռնի կայան - Խորհրդային կայան - Հարավային կայան - Մակ Մերդո կայան ուղղությամբ։ 1959 թվականի դեկտեմբերի 14-ին Հարավային բևեռ է հասել նաև խորհրդային լծասահնակային և տրակտորային գիտարշավը։ 1961 թվականին ամենագնացներով արշավ է իրականացրել ամերիկացի գիտնականների խումբը Ա.Քերիի գլխավորությամբ ։
Առաջին կանայք, որոնք նվաճել են Հարավային բևեռը (1969 թվականին), եղել են Պամ Յոնգը, Ջեյն Փերսոնը, Լուիս Ջոնեսը, Էյլին Մքսավենը, Քեյ Լինդսեյը և Թերի Թիքհիլը ։ Միշել Էյլին Ռեյնին 1978 թվականին դարձավ առաջին կինը, ով գիշերել է Հարավային բևեռում
1987 թվականին «Պատրիոտ Հիլս» (Patriot Hills) ճամբարի ստեղծմամբ Հարավային բևեռը դարձավ հասանելի ոչ կառավարական գիտարշավների համար։
1989 թվականի դեկտեմբերի 30-ին գերմանացի հետազոտող Արվեդ Ֆուքսը և իտալական Տիրոլի գերմանախոս լեռնագնաց Ռեյնհոլդ Մեսները դարձան առաջինը, որոնք առանց որևէ մեխանիկական սարքի կամ կենդանի օգնությամբ անցան Անտարկտիդան ու հասան Հարավային բևեռ։ Նրանք օգտագործում էին միայն դահուկներ  ։ Վիկտորյա Մուրդենը և Շիրլի Մեցը առաջին կանայք էին, որոնք 1989 թվականի հունվարի 17-ին ոտքով հասան բևեռ ։
Կլիմա
Ձմռանը (մարտին 23-ից սեպտեմբերի 23) Հարավային բևեռը ընդհանրապես չի ստանում Արևի ճառագայթներ։ Մայիսից հուլիս բևեռում երկար ընդմիջումներով մթնշաղ է և լիակատար խավար՝ չհաշված Լուսնի լույսն ու բևեռափայլը։ Ամռանը (սեպտեմբերի 23-ից մարտի 23) Արեգակը ամբողջ ժամանակ գտնվում է հորիզոնի վերևում՝ շարժվելով ժամացույցի սլաքին հակառակ ուղղությամբ։ Սակայն այն երբեք շատ վերև չի բարձրանում՝ հորիզոնի նկատմամբ հասնելով առավելագույն 23,5° բարձրության դեկտեմբերի 22-ին։ Արևի լույսի մեծ մասը, որին հաջողվել է հասնել Երկրի մակերևույթ, անդրադարձվում է սպիտակ ձնից։ Ջերմության պակասի և ծովի մակարդակից տեղանքի բարձր լինելու (2800 մ) հանգամանքների համադրության հետևանքով Հարավային բևեռը հանդիսանում է Երկրագնդի ամենացուրտ և կլիմայական դաժան վայրերից մեկը ։ Հարավային բևեռի կլիման Հյուսիսային բևեռի համեմատ ընդհանուր առմամբ ավելի ցուրտ է՝ հիմնականում այն հանգամանքով պայմանավորված, որ Հարավային բևեռը գտնվում է բարձունքում և ջրի մակերևույթից հեռու այն դեպքում, երբ Հյուսիսային բևեռը գտնվում է ծովի մակերևույթին և բոլոր կողմերից շրջապատված է օվկիանոսով, որը հանդիսանում է որպես ջերմային պահուստ։
Ամռան վերջում (այսինքն՝ դեկտեմբերի վերջին) Արեգակը հասնում է առավելագույն բարձրության՝ 23,5°: Հունվարին ջերմաստիճանը հասնում է մինչև -25,9 °C-ի։ Ձմռանը միջին ջերմաստիճանը տատանվում է -58 °C-ի սահմաններում։ Բևեռում ամենաբարձր ջերմաստիճանը գրանցվել է 2011 թվականի դեկտեմբերի 25-ին Ամունդսեն - Սքոտ կայանում և կազմել է -12,3 °C : Ամենացածր ջերմաստիճանը գրանցվել է 1982 թվականի հունիսի 23-ին և կազմել է -82,8 °C  (Երկրագնդի վրա ամենացածր ջերմաստիճանը գրանցվել է 1983 թվականին Անտարկտիդայում գտնվող խորհրդային «Արևելք» կայանում և կազմել է -89,2 °C):
Բևեռային գիշեր և ցերեկ
Առանց լուսաբեկումը հաշվի առնելու բևեռային ցերեկը տևում է սեպտեմբերի 23-ից մինչև մարտի 20-21-ը՝ 179 օր ։ Սովորական ցերեկը բևեռում շարունակվում է 187 օր։ Գիշերը տևում է 178 օր, որի ընթացքում արևածագից առաջ և մայրամուտից հետո 15-16 օրերի ընթացքում դիտարկվում են սպիտակ գիշերներ։ Հորիզոնից դուրս գալուց հետո Արևը ավելի քան 3 ամիս (մինչ ամառային արևադարձը) բարձրանում է։ Արևադարձի ժամանակ այն հասնում է առավելագույն բարձրության՝ շարունակելով հորիզոնական ձևով պարուրաձև ուղեգծով շարժվել երկնքում։ Այնուհետև շուրջ երեք ամիս իջնում է՝ մինչև հորիզոնի հետևում հայտնվելը։ Աստղագիտական լուսաբեկման տատանումների արդյունքում արևածագի և մայրամուտի ժամանակ պարզ եղանակի պայմաններում Արևը հնարավոր է դիտարկել երկու-երեք «փորձից»։ Արևի ռեֆրեկցիայի և 32′-ի հավասար սեփական տրամագծի հետևանքով Արեգակը տեսանելի է միաժամանակ երկու բևեռներից։
Հարավային բևեռում ցերեկ - գիշեր փոփոխությունը տարվա ընթացքում
Ժամային գոտի
Երկրագնդի վրա հիմնականում ժամային գոտին որոշվում է երկայնությամբ, այդ իսկ պատճառով օրվա ժամանակը սինխրոնիզացվում է երկնքում Արեգակի դիրքով (օրինակ՝ կեսօրին Արևը գտնվում է առավելագույն բարձրության վրա)։ Ժամանակային որոշման այս եղանակը չի գործում Հարավային բևեռում, որտեղ Արևը բարձրանում և հաստատվում է տարվա մեջ մեկ անգամ, իսկ երկայնության բոլոր գծերը և համապատասխանաբար բևեռի բոլոր ժամային գոտիները համընկնում են, այսինքն՝ բևեռի կետում ժամային գոտին գործնականում հնարավոր չի որոշել։ Այնուհանդերձ, Ամունդսեն - Սքոտ գիտական կայանում օգտագործում են Նոր Զելանդիայի ժամանակը՝ UTC+12:00: Այս ընտրությունը պայմանավորված է այն հանգամանքով, որ ԱՄՆ-ն իր կայանի ապահովումն իրականացնում է Նոր Զելանդիայի Քրիստչուրչ քաղաքում տեղակայված ամերիկյան կայանից։
Ֆաունա և ֆլորա
Խիստ ծանր կլիմայի պատճառով Հարավային բևեռում կենդանիներ կամ բույսեր չկան։ Հատկանշական է սակայն, որ երբեմն բևեռում հանդիպում են բևեռային ուրուր և ձմեռային մրրկահավ ։
2000 թվականին հայտարարվեց, որ բևեռում հայտնաբերվել են միկրոօրգանիզմներ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Բևեռներ Կատեգորիա:Անտարկտիդայի աշխարհագրություն Կատեգորիա:Անտարկտիկա Կատեգորիա:Մագնիսականություն
Ստակա Սկենդերովա
Ստակա Սկենդերովա (Стака Скендерова, ), սերբ ուղղափառ միանձնուհի, Բոսնիայում առաջին կին գրողը, ուսուցչուհի, Սարաևոյի դպրոցի հիմնադիր ։ Տիրապետել է սերբերեն, թուրքերեն, հունարեն և ռուսերեն լեզուներին ։
Կենսագրություն
Ստակա Սկենդերովան ծնվել է Սարաևոյում, սերբական Պերեպոլե քաղաքից գաղթածների ընտանիքում ։ Նրա ծննդյան ճշգրիտ տարին և վայրը հայտնի չեն։ Ըստ մի շարք ուսումնասիրությունների՝ նա, հավանաբար ծնվել է 1821 թվականին, Պերեպոլում ։ Սակայն պատմաբանների մեծամասնությունը կարծում է, որ նա ծնվել է Սարաևոյում, 1828 թվականին։
Ստակա Սկենդերովան իր ամբողջ կյանքը նվիրել է կրթության գաղափարների զարգացմանը և Բոսնիայում աղջիկների առաջին դպրոցին աջակցելու պայքարին։ Նա Սարաևոյից առաջին կինն էր, ով Ստամբուլում այցելել է սուլթան Աբդուլ Ազիզին` խնդրելով նրան աջակցել դպրոցի բացմանը։
Ստակա Սկենդերովայի «Սավվայի սուրբ դպրոցը», որը բացվել է 1858 թվականի հոկտեմբերի 19-ին, փոքրիկ երկհարկանի շինություն էր Սարաևոյում։ Բարձր Դռան և Օսմանյան կայսրությունից ստացված աջակցությունը (որն այդ ժամանակ գրավել էր Բոսնիան) մեծ թշնամանք է առաջացրել Ստակայի և Սարաևոյի հայրենասեր վաճառականների միջև, բայց Սարաևոյի և Սերբիայի աղքատ բնակիչները նրան շատ լավ էին վերաբերվում։ Նրա այս նախաձեռնությանն օգնել են շատ պետական և արտասահմանյան պաշտոնյաներ։ Այնուամենայնիվ, 1878 թվականին Ավստրո-Հունգարիայի կողմից Բոսնիա և Հերցեգովինան գրավելուց հետո դպրոցը ֆինանսական խնդիրներ պատճառով փակվել է ։
1870 թվականին ուխտագնացություն է կատարել Երուսաղեմ և գտնվելով Սուրբ Երկրում, Բոսնիա և Հերցեգովինայի նախկին նահանգապետ Տոպալո Օսման փաշայի շնորհիվ հանդիպել է սուլթան Աբդուլ Ազիզին ։
Նրա ուղևորությունը տևել է մի ամբողջ տարի, և դա այդ ժամանակաշրջանի աննախադեպ իրադարձություն էր։ Հենց այնտեղ էլ օծվել է որպես միանձնուհի, և քանի որ այդ ժամանակ Սարաևոյում կանանց համար վանք չկար, Ստական պարզ ցույց է տվել, որ ինքը մի կին է, որը «հրաժարվել է այս աշխարհից»՝ տղամարդու հագուստ կրելով։ Ստակայի վերադարձը Սարաևո հաղթական էր, շատ մարդիկ դուրս են եկել կնոջը դիմավորելու։
Գրական ստեղծագործություն
Ռուսաստանի հյուպատոս Ալեքսանդր Հիլֆերդինգի նախաձեռնությամբ Ստակա Սկենդերովան գրել է «Ljetopis Bosne 1825-1856» («Բոսնիայի Ժամանակագրությունը», 1825-1856)։ Այս աշխատանքը նրա միակ հայտնի գործն է։ Բնօրինակը կորել էր, բայց շնորհիվ Հիլֆերդինգի, որը «Ժամանակագրությունը» ներառել է 1859 թվականին Սանկտ Պետերբուրգում հրատարակված «ճանապարհորդություն Հերցեգովինայով, Բոսնիայով և Հին Սերբիայով» գրքում, բոսնիացի ուսուցչուհու աշխատանքը տպագրվել է ռուսերենով։ 1976 թվականին Վիսլավ Մաքսիմովիչը գիրքը թարգմանել է սերբերեն։
Ստակայի տարեգրությունը գրված է բանավոր էպիկական գրականության ավանդական ձևով, որը լավագույնս արտացոլում է տարեգրությունների պահանջները։ Սա անձնական խոստովանություն է և Բոսնիայում ծանր ժամանակաշրջանի մասին պատմական վկայություն։ Սկենդերովանան միշտ սոցիալական ցնցումների կենտրոնում էր, և նա այդ մասին գրում էր ոգևորությամբ և դառնությամբ՝ չխնայելով դաժան փաշաներին, բոսնիացի ինքնասեր բեյերին, մուսուլման բռնակալներին կամ սերբական տեղական վաճառականներին։ Ստակայի տարեգրությունը նկարագրում է թուրքական փաշաների դեմ բոսնիական բեյերի պայքարի պատմությունը և պատմում են սովոհասարակ րական բոսնիացիների տառապանքների մասին` տեղական ազնվականության կամայականություններից ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ֆեմինիստներ Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության գրողներ Կատեգորիա:1891 մահեր Կատեգորիա:Մայիսի 26 մահեր Կատեգորիա:Սարաևո քաղաքում ծնվածներ Կատեգորիա:1828 ծնունդներ Կատեգորիա:19-րդ դարի բանաստեղծներ Կատեգորիա:Սերբ գրողներ Կատեգորիա:Սերբ բանաստեղծուհիներ Կատեգորիա:Սերբ ուսուցիչներ
Ռոնդա (այլ կիրառումներ)
Ռոնդա, կարող է վերաբերել՝
Ռոնկալ (այլ կիրառումներ)
Ռոնկալ, կարող է վերաբերել՝
Երկարօրյա բույսեր
Երկարօրյա բույսեր, երկար օրվա ազդեցության շնորհիվ ծաղկող ն սերմնակալող բույսեր։ Երկարօրյա են հյուսիսային ծագում ունեցող բույսերը, որոնց վեգետացիայի շրջանում օրվա տևողությունը 12 ժամից ավելի է։ Նշված բույսերը սովորաբար ծաղկում են ամռան ամիսներին, երբ բնական լույսի տևողություևը հասնում է առավելագույնի։ Երկարօրյա բույսերի զգայունությունը երկար օրվա նկատմամբ տարբեր Է։ Որոշ երկարօրյա բույսեր ծաղկում են 5—10, մյուսները՝ 50— 60 և ավելի երկար օրերում։ Ծաղկաբուծության մեջ տարբեր մեթոդներով կանոնավորվում են երկարօրյա բույսերի ծաղկման ժամկետները։
Կատեգորիա:Բույսերի տիպեր
Ռոշա Յոլ (այլ կիրառումներ)
Ռոշա Յոլ, կարող է վերաբերել՝
Գրիգոր Սաթամյան
Գրիգոր Սաթամյան, հայ դերասան, ռեժիսոր, թարգմանիչ։
Կենսագրություն
Ծնվել է 1940 թվականի դեկտեմբերի 8-ին, Լիբանանի մայրաքաղաք Բեյրութում ։ Կրթությունը ստացել է Հովակիմյան-Մանուկյան վարժարանում, ինչպես նաև Ամերիկյան համալսարանում։ Մասնագիտական կրթությունը ստացել է Լոնդոնի Բրիստալ Օլդ Վիկ և կինոարվեստի դպրոցներում, 1964-1968 թվականներին։ Բացի ուսում ստանալուց` մասնակցել է Լոնդոնի Հայ երիտասարդաց թատերախմբի և Արքունական թատրոնի ներկայացումներին։
Գրիգոր Սաթամյանի բեմական գործունեության 40-ամյակը նշվել է 2002 թվականին, Փասադինայում։ Գրիգոր Սաթամյանը Հայկական Բարեգործական Ընդհանուր Միության Արևմտյան Ամերիկայի գեղարվեստական ղեկավարն է և գաղութում գործող միակ կայուն «Սաթամյան» թատերախմբի գեղարվեստական ղեկավարը ։
Ստեղծագործական կյանք
Թատերական գործունեությունն սկսել է Բեյրութի Հայ երիտասարդաց միության «Վահրամ Փափազյան» թատերախմբում, նաև ղեկավարել է այն։ Անգլերենով բեմադրություններ է արել նաև Ամերիկյան համալսարանում։ Թատերախումբը 1972 թվականին մասնակցել է հյուրախաղերի Հայաստանում` Երևանում, Արտաշատում, Լենինականում, էջմիածնում և այլ վայրերում։ Բեմադրել է պիեսներ, որոնք շատ են սիրվել հանդիսատեսի կողմից։
1976 թվականին Սաթամյանը Լիբանանի քաղաքական իրադարձությունների պատճառով տեղափոխվել է Ամերիկա։ Նյու Յորքում, Բոստոնում, Դիտրոյթում, Ֆիլադելֆիայում կազմակերպել է տարբեր թատերախմբեր, անցկացրել է տարբեր հայերեն շաբաթական հեռուստահաղորդումներ վարել, խաղացել է տարբեր դերեր։ Ներկայացումներ է բեմադրել «Արտավազդ» թատերախմբի հետ։ Հյուրախաղերի է մասնակցել նաև Կանադայում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ դերասաններ Կատեգորիա:Հայ ռեժիսորներ Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ
Ռոչուգա (այլ կիրառումներ)
Ռոչուգա, կարող է վերաբերել՝
Շոշափելիք
Շոշափելիք (շոշափելիքի զգացում), հինգ հիմնական զգայարաններից մեկը, որի միջոցով մարդն առնչվում է շրջակա միջավայրի առարկաների հետ հատուկ ընկալիչների միջոցով, որոնք գտնվում են մաշկում, մկաններում, լորձաթաղանթում։ Շփումներն ունենում են տարբեր գծեր, որովհետև առաջանում են հպման, ճնշման, վիբրացիայի ազդեցությամբ։ Պայմանավորված են մաշկի երկու տեսակի ընկալիչների աշխատանքով՝ նյարդային հանգույցներ, որոնք շրջապատում են մազարմատները, և կապսուլաներ, որոնք բաղկացած են շարակցական հյուսվածքներից։ Այլ կերպ մարդ չի կարող ընկալել շրջակա միջավայրի ազդակները։
Ընկալման հոգեբանություն
Ըստ ինքնին ճանաչողության տեսության, հաստատված փորձարարական տվյալներով, մենք ընկալում ենք իրավիճակը կախված նրանից, թե ինչ օբյեկտի հետ ենք շփվում- օբյեկտների կառուցվածքը, որոնց մենք կպնում ենք, ազդում է մեր դատողությունների և գործողությունների վրա։ Օրինակ, անկողնու որակը և սպիտակությունը կարող են ազդել զուգընկերոջ հետ հարաբերությունների վրա, կամ հաճելի է խաղալ փափուկ խաղալիքով, փափուկ, նուրբ վերմակով քնել, և մոր քնքուշ ձեռքը կարող է հանգստացնել երեխային, փափուկ աթոռները բանակցողներին ավելի համոզվող են դարձնում և այլն։
Գրականություն
Կատեգորիա:Զգացմունքներ Կատեգորիա:Զգացումներ Կատեգորիա:Ընկալում Կատեգորիա:Նյարդային համակարգ Կատեգորիա:Զգայական համակարգ
Տոլեդոյի տաճար
Տաճարը կառուցված է գոթական ոճով վեստգոթյան եկեղեցու տեղում, որ կառուցված է եղել 5-6-րդ դարերում, իսկ երբ մավրերը գրավել են Պիրենեյան թերակղզին, այն վերածվել է մզկիթի։ Քրիստոնյաների կողմից Տոլեդոն վերանվաճելուց հետո 13-15-րդ դարերում ընթացել է Տոլեդոյի ներկայիս տաճարի շինարարությունը։ Այն մինչ օրս էլ համարվում է Իսպանիայի խոշորագույն տաճարներից մեկը. տաճարի երկարությունը 120 մ է, լայնությունը` 60 մ, բարձրությունը` 44 մ ։
Տաճարում պահվում են բազմաթիվ գլուխգործոցներ` Էլ Գրեկոյի, Կարավաջոյի, Տիցիանի և նշանավոր այլ նկարիչների գործերից մինչև միջնադարյան ոսկերչական արվեստի` առանձնահատուկ նշանակություն ունեցեղ օրինակներ։
Պատմություն
Ավանդության համաձայն` ներկայիս տաճարի տեղում գոյություն է ունեցել քրիստոնեական եկեղեցի, որ առնչվում է Տոլեդոյի առաջին եպիսկոպոս Եվգենիի հետ, ում մասին պատմական ոչ մի տեղեկություն չի պահպանվել։ Փաստացի հայտնի է, որ այս եկեղեցին արդեն գոյություն է ունեցել 587 թվականին, և այն վերաօծվել է այն ժամանակ, երբ վեստգոթերի արքա Ռեկարեդ I-ը արիոսականությունից անցել է քրիստոնեության (Նիկիայի Ա տիեզերական ժողովից հետո)։ Այս իրադարձությանն է նվիրված 16-րդ դարի արձանագրությունը, որ պահպանվել է տաճարի սյունաշարին։
Այդ պահից Տոլեդոն դարձել է եպիսկոպոսական թեմի և Վեստգոթական թագավորության հոգևոր կենտրոնը։ Տաճարում պատարագները մատուցվել են մոսարաբական արարողակարգով, որը հիմնականում բնորոշ էր վեստգոթական Իսպանիային ։ Եկեղեցական 18 շինությունները, որ պատմության մեջ մտել են Տոլեդոյական տաճարներ անվանումով, հաստատել են քաղաքի հոգևոր նշանակությունը։
Պիրենեյան թերակղզու արաբական նվաճումներից հետո 711 թվականին Տոլեդոյի տաճարը վերածվել է մզկիթի, սակայն արաբական նվաճումների հետևանքով քրիստոնեական հիերարխիան միանգամից չի վերացել. Տոլեդոյի եպիսկոպոսության նստավայրը տեղափոխվել է Սանտա Մարիա դե Ալֆիզեն եկեղեցի (չի պահպանվել) ։
Տոլեդոն մավրերից ազատագրվել է Լեոնի և Կաստիլիայի արքա Ալֆոնսո VI Քաջի կողմից 1085 թվականին։ Կապիտուլյացիայի պայմաններից մեկը արքայի խոստումն էր մուսուլմաններին չհետապնդելու և պաշտամունքային շինությունները պահպանելու մասին։ Բնական է` այդ խոստումը տարածվում էր նաև Սուրբ Մարիամի նախկին տաճարի վրա, որ քաղաքի ամենամեծ մզկիթն էր։ Քրիստոնյաների կողմից Տոլեդոն վերանվաճելուց հետո քաղաքում վերականգնվում է եպիսկոպոսական թեմը, և Տոլեդոյի առաջին եպիսկոպոս է դառնում Բեռնարդ դե Սեդիրակը։ Հռոմի Ուրբանոս II պապը ճանաչում է վերականգնված թեմի առաջնորդությունը։ 1087 թվականին խախտվում է մզկիթը պահպանելու մասին մուսուլմաններին տրված խոստումը, և մզկիթն օծվում է որպես քրիստոնեական տաճար` ճարտարապետական աննշան փոփոխություններով ։ Մինչև 13-րդ դարը նախկին մզկիթ-տաճարի շինությունը մնում է անփոփոխ։
Լաս Նավաս դե Տոլոսի ճակատամարտում քրիստոնյաների հաղթանակից հետո, որ կարևոր նշանակություն է ունեցել Ռեկոնկիստայի համար, Ալֆոնսո VIII արքան որոշում է Տոլեդոյում նոր, ավելի ազդեցիկ տաճար կառուցել, սակայն նրա մահից հետո Ֆերնանդո III արքայի և Տոլեդոյի արքեպիսկոպոս Խիմենես դե Ռադայի օրոք հին շինությունը քանդվում է, և 1226 թվականին սկսվում է ժամանակակից տաճարի շինարարությունը, որը շարունակվում է մինչև 1493 թվականը ։
Տաճարը կառուցվում է գոթական ոճով ֆրանսիական ակնհայտ ազդեցությամբ ։ Նրա առաջին ճարտարապետը եղել է ֆրանսիական ծագումով Մարտինը։ Տաճարն ունի հինգ նավ, որոնք ձևավորում են 88 սյուներն ու 72 կամարները ։ 14-րդ դարում արքեպիսկոպոս Պեդրո Տենորիոյի օրոք ճարտարապետ Ռոդրիգո Ալֆոնսոյի նախագծով տաճարի հյուսիսային պատի մոտ կառուցվում է բաց սյունաշար և սուրբ Բլասի մատուռը, որտեղ թաղված է արքեպիսկոպոս Տենորիոն։ 15-րդ դարում Ալվար Մարտինեսն ավարտում է արևմտյան դիմային հատվածի և աշտարակի կառուցումը։
Տաճարի շինարարությունն ավարտվել է 1493 թվականին արքեպիսկոպոս Պեդրո Գոնսալես դե Մենդոսի օրոք, ում անվանում էին «մեծ կարդինալ»։ Տաճարում հետագա փոփոխությունները վերաբերում էի ինտերիերին. 16-րդ դարում այն զարդարվում է արվեստի մի շարք գործերով ։ Կարդինալ Ֆրանսիսկո Խիմենես դե Սիսներոսի օրոք, ով մոսարաբական արարողակարգի վերականգնման կողմնակից էր, ստեղծվում է մոսարաբական կապելլան։ Կարդինալ Խիմենես դե Սիսներոսը նախաձեռնում է գլխավոր կապելլայի ռետաբլոյի ստեղծումը։ Բացի այդ` 16-րդ դարում Խիմենես դե Սիսներոսի հետնորդների օրոք ստեղծվում են Նոր արքաների կապելլան, երգչախմբի հատվածի վերին մասը և ցանցկեն ճաղերը, գանձարանն ու ավանդատունը։
Ճարտարապետություն
Տաճարը կառուցված է գոթական ոճով, սակայն նրա ճարտարապետության մեջ առկա են մավրիտանական ճարտարապետությանը բնորոշ գծեր։ Մասնավորապես, մավրիտանական ազդեցությունը երևում է պայտանման ու բազմաթիակ կամարների կիրառումով։ Տաճարն իր լայնությամբ ու սրահային տեսակի նմանությամբ հիշեցնում է մավրիտանական մզկիթ ։
Ռոպչա (այլ կիրառումներ)
Ռոպչա, կարող է վերաբերել՝
Տոլեդոյի տաճար
Ճարտարապետություն
Տաճարի երկարությունը 120 մ է, լայնությունը` 60 մ, բարձրությունը` 44 մ ։ Հյուսիսային աշտարակն ունի 90 մ բարձրություն, նրանում տեղադրված է Կամպանիա-Գորդա զանգը, որ պատրաստվել է 1753 թվականին և կշռում է 17 տ։ Նախատեսվել էր նրան սիմետրիկ հարավային աշտարակի շինարարությունը, սակայն 16-րդ դարում նրա տեղում կառուցվում է մոսարաբական կապելլան գմբեթով։
Ժամանակի հետ շրջակա շինությունները քողարկում էին տաճարի իրական չափերը, բացի այդ` պատմական Տոլեդոյի ոչ հավասար ռելիեֆը նույնպես խանգարում էր շինության իրական հսկայական չափերի ընկալմանը։ Տեսադաշտի համար բաց է միայն գլխավոր (արևմտյան) ճակատամասը, որ բացվում էր քաղաքի գլխավոր հրապարակի վրա, ուր դուրս էին գալիս նաև արքեպիսկոպոսական պալատի և քաղաքապետարանի շինությունների մուտքերը ։
Պորտալներ և ճակատամասեր
Տաճարի գլխավոր ճակատամասը գտնվում է արևմտյան մասում և դուրս է գալիս քաղաքի կենտրոնական հրապարակ, որն ունի անկանոն ձև։ Բացի տաճարի գլխավոր ճակատամասից` հրապարակ են դուրս գալիս արքեպիսկոպոսական պալատի և Տոլեդոյի քաղաքապետարանի մուտքերը։ Գլխավոր ճակատամասից ձախ գտնվում է զանգակատունը, որ բաղկացած է երկու մասերից` ներքին, որը քառակուսի է և կառուցվել է Ալվար Մարտինեսի նախագծով, և վերին, որը ութանկյուն է և կառուցվել է բրյուսելցի Խանեկինի նախագծով։
Գլխավոր ճակատամասը ստեղծվել է 15-րդ դարում և աննշան ձևափոխություններ է կրել 18-րդ դարում։ Այն ունի երեք պորտալ։ Գլխավոր պորտալը, որը գտնվում է կենտրոնում, կոչվում է Պուերտա դել Պերդոն (Թողության դարպասներ)։ Անվանումը կապված է այն հավատալիքի հետ, որ դարպասին դիպչող կամ նրանով անցնող ամեն մարդ մեղքերի թողություն է ստանում ։ Մնացած երկու պորտալները կոչվում են Ահեղ դատաստանի (հարավային) և Դժոխքի (հյուսիսային) դարպասներ։
Թողության դարպասը ստեղծվել է գլխավոր ճակատամասի հետ միաժամանակ 15-րդ դարում Ալվար Մարտինեսի նախագծով։ Տաճարի մուտքը ձևավորված է գոթական կամարով, որն ունի վեց ենթակամարներ։ Դարպասի տիմպանին պատկերված է Աստվածամոր կողմից իր ավանդի հանձնումը սուրբ Իլդեֆոնս Տոլեդոցուն։ Ներկայումս այդ դարպասները գրեթե միշտ փակ են և բացվում են միայն արտակարգ կարևոր դեպքերում, ինչպիսին է, օրինակ, նոր արքեպիսկոպոսի մուտքը տաճար։ Ահեղ դատաստանի դարպասին պատկերված է ահեղ դատաստանի տեսարան, որից էլ առաջացել է դարպասի անունը, մինչդեռ Դժոխքի դարպասում չկա համապատասխան սյուժետային տեսարան. այն զարդարված է բուսական զադապատկերով։ Դժոխքի դարպասի երկրորդ անվանումը «Արմավենիների դարպաս» է, քանի որ նախկինում Ծաղկազարդի ժամանակ անցել են դրանով` արմավենիների ճյուղերով զարդարված ։
Պուերտա դել Ռելոխը (Ժամացույցի դարպաս) գտնվում է տաճարի հյուսիսային պատին։ Անվանումն առաջացել է մուտքի կամարի վրա գտնվող ժամացույցից։ Դարպասի երկրորդ անվանումը «Տոնավաճառային» է, քանի որ այն գտնվում է փողոցի վերջում, որտեղ հին ժամանակ տոնավաճառներ էին կազմակերպվում։ Ժամացույցի պորտալը տաճարի ամենահին պորտալն է. այն ստեղծվել է 15-րդ դարի սկզբին։ Պորտալի տիմպանն առատորեն զարդարված է փորագրություններով, որոնք ներկայացնում են Քրիստոսի երկրային կյանքի դրվագներ։ Ներկայումս այդ դարպասով այցելուները կարող են տեսնել ինտերիերի ընդհանուր տեսքը։
Պուերտա դե լոս Լեոնոսը (Առյուծների դարպաս) տաճարի հարավային մուտքն է։ Առյուծների դարպասը տաճարի ամենանոր պորտալն է, ստեղծվել է 1460-1466 թվականներին։ Անվանված են մուտքի սյուներին քանդակված առյուծների պատվին։ Ներկայումս այն տաճարի գլխավոր մուտքն է. դրանով են մտնում տոմսեր ունեցող զբոսաշրջիկները և հավատացյալները պատարագի գնալիս։
Գլխավոր կապելլա
Իր ներկայիս տեսքի համար Գլխավոր կապելլան (Capilla Mayor), որ գտնվում է տաճարի կենտրոնական մասում` խորանին մոտ, պարտական է Խիմենես դե Սիսներոսին։ Մինչև 16-րդ դարը այդ տեղը բաղկացած է եղել երկու մասերից` առանձին կամարներով, իսկ բազմաշերտ կամարը գտնվել է Հին արքաների ժամատան տակ (capilla de los Reyes Viejos): Այս ժամատան նավի ու խորանի միջև ընկած հատվածը եղել է շատ նեղ, ինչն անբնական է թվացել հսկայական չափեր ունեցող տաճարի համար։ Կարդինալ Սիսներոսը տաճարը վերանորոգելուց առաջ խուսափում է Հին արքաների ժամատունը քանդելու և Գլխավոր կապելլան այդպիսով ընդարձակելու մտադրությունից։ Վերանորոգված Գլխավոր կապելլայի համար Սիսներոսը պատվիրում է գոթական ռետաբլո, որը դարձել է տաճարի գոհարներից մեկը։
Կապելլայի ուշգոթական ռետաբլոն պատրաստված է ոսկեզօծ փայտից. այն դարձել է այս ոճի վերջին դրսևորումներից մեկը Կաստիլիայում։ Նրա պատրաստման համար պահանջվել է վեց տարի` 1498-1504 թվականները ։ Ռետաբլոյի ստեղծման աշխատանքներում ներգրավված են եղել մի շարք վարպետներ, որոնց ընդհանուր ղեկավարը եղել են Էնրիկե Էգասը և Պեդրո դե Գումիելը։ Ռետաբլոն ստեղծող վարպետներից են Ֆելիպե Բիգարնին, Խուան դե Բորգոնիան, Կոպին Հոլանդացին, Սեբաստիան դե Ալմոնասիդը և այլք։ Ռետաբլոն բաժանված է ուղղահայաց յոթ մասերի։ Կենտրոնական լայն հատվածը գտնվում է գանձանակի տակ, աջակողմյան ու ձախակողմյան չորս հատվածները ներկայացնում են ավետարանական սյուժեներ, իսկ եզրային առավել նեղ մասերում քանդակներ են։ Գանձանակը ևս, ինչպես և ռետաբլոն, պատրաստված է ոսկեզօծ փայտից։
Գլխավոր կապելլայի կողմնային պատերը ռետաբլոյից աջ և ձախ առատորեն զարդարված են փորագրություններով։ Մի շարք հեղինակների կարծիքով Գլխավոր կապելլայի փորագրությունները տաճարի ամենից տեսարժան պատկերներն են ։ Արվեստի տեսանկունից ևս մեկ կարևոր օբյեկտ է Գլխավոր կապելլայի ձախ մասում գտնվող կարդինալ Պեդրո Գոնսալես դե Մենդոսի դամբարանը, որը բաղկացած է սարկոֆագից և նրա շուրջը տեղադրված քանդակներից։ Դամբարանի հեղինակն անհայտ է, բայց այն համարվում է իսպանական վերածնունդի առավել վաղ դրսևորումներից մեկը ։ Բացի կարդինալ Մենդոսից` Գլխավոր կապելլայում են թաղված իսպանացի արքաներ Ալֆոնսո VII-ը, Սանչո III-ը, Սանչո IV-ը։
Կապելլաի գլխավոր խորանի տակ տեղակայված է ոչ մեծ կրիպտե ժամատնով։ Գլխավոր կապելլայի մուտքը փակված է ցանցկեն ճաղաշարով, որի հեղինակը Ֆրանսիսկո դե Վիլյալպանդոն։
Երգչախմբի հատված
Փայտե նստարանները երկու հարկերում էլ զարդարված են վերածննդի ոճի փորագրություններով։ Ստորին հարկի նստարանները զարդարում են Ռոդրիգո Ալեմանի (Rodrigo Alemán) 54 խորաքանդակները (1495), որոնցում պատկերված են Գրանադայի գրավման դրվագներ ։ Վերին հարկը, որի կառուցումն ավարտվել է 1543 թվականին, զարդարված է Աստվածաշնչից վերցված դրվագներով և Ֆելիպե Բիգարնայի փորագրություններով։ Խորանում գտնվում է Մարիամ Աստվածամոր քանդակը (14-րդ դար)։ Այն ֆրանսիական ծագում ունի և հայտնի է Սպիտակ Աստվածամայր (Virgen Blanca) անունով ։ Երգչախմբի հատվածում տեղադրված են երկու հին երգեհոններ։ Հատվածն առանձնացված է պլատերեսկո ոճի ճաղաշարով (1548)։
Ավանդատուն
Տոլեդոյի տաճարի ավանդատունը (սակրիստիա) գտնվում է պրեսվիտերիայից (նավի ու խորանի միջև ընկած հատված) ձախ։ Ավանդատունը կառուցվել է 16-րդ դարում, բաղկացած է մի քանի սենյակներից, որոնք ներկայումս կիրառվում են որպես պատկերասրահ։ Ցուցադրության մեջ ներկայացված են Էլ Գրեկոյի, Կարավաջոյի, Տիցիանի, Վան Դեյքի, Գոյայի և նշանավոր այլ նկարիչների աշխատանքներ։ Բացի նկարներից` հավաքածուն ներառում է միջնադարյան ժամերգության պարագաներ ու հագուստներ։ Կենտրոնական սրահի ավանդատունը զարդարված է իտալացի գեղանկարիչ Լուկա Ջորդանոյի ֆրեսկոյով` «Սուրբ Մարիամ Աստվածածնի կողմից երկնային փառքի ընդունումը» ։
Սուրբ Հաղորդության կապելլա
Սուրբ Հաղորդության կապելլան գտնվում է Պուերտա դել Ռելոխի մուտքից ձախ։ Կապելլայի երկրորդ անվանումն է Նուեստրա Սենյորա դե լա Անտիգուա (Կույս Մարիամ)։ Կապելլայի խորանը պսակում է սուրբ Մարիամ Աստվածամոր փայտե փորագրությունը, որը ստեղծվել է 12-րդ դարում։ Քանդակը տեղադրված է ոսկեզօծ գահին (17-րդ դար)։ Կերպարը լայնորեն պաշտվում է Տոլեդոյում։
Նոր արքաների կապելլա
Նոր արքաների կապելլան այդպես անվանակոչվել է Հին արքաների կապելլայից տարբերելու համար, որը գտնվել է ներկայիս Գլխավոր կապելլայի տեղում։ Կառուցվել է 1531-1534 թվականներին որպես Տրաստամարա արքայատոհմի արքաների դամբարան։ Կապելլայում աջ կողմից Հենրի II-ի և նրա կնոջ դամբարաններն են, իսկ ձախից` Հենրի III-ի դամբարանը, պրեսվիտերիայի մոտ էլ գտնվում է Խուան I-ի և նրա կնոջ` Էլեոնորա Արագոնցու դամբարանները ։ Կապելլայի գլխավոր խորանը զարդարված է Մարիանո Մաելիայի նկարով ։ Կապելլայում կան նաև երկու երգեհոններ, որոնք պատրաստվել են 1654 և 1721 թվականներին։
Սանտյագո կապելլա
Սանտյագո կապելլան (Սուրբ Հակոբոսի կապելլա) տեղակայված է արտախորանային տարածության հյուսիսարևելյան հատվածում` Նոր արքաների և Սան Իլդեֆոնսո կապելլաների միջև։ Կապելլան կառուցվել է 1435-1440 թվականների ընթացքում ազդեցիկ կոնետաբլ Ալվարո դե Լունայի միջոցներով, ով մտադրվել էր այս կապելլան վերածել ընտանեկան դամբարանի ։ Կապելլան կառուցված է գոթական ոճով և ծածկված է աստղազօծ կամարով։ Կապելլայի կենտրոնում գտնվում են Ալվարո դե Լունայի և նրա կնոջ մարմարե դամբարանները, որոնք առատորեն զարդարված են փորագրված զարդապատկերներով։ Կապելլայի եզրային հատվածներում կան ևս մի քանի տապանաքարեր, որոնք հիմնականում Ալվարո դե Լունայի ազգականներինն են։ Կապելլայի ռետաբլոն պատրաստված է ոսկեզօծ փայտից և ներկայացնում է սրբերին, իսկ կենտրոնական մասում Հիսուս Քրիստոսի փայտե քանդակն է։
Սան Իլդեֆոնսո կապելլա
Կապելլան գտնվում է տաճարի կենտրոնական առանցքի արտախորանային տարածության արևելքում։ Սուրբ Իլդեֆոնսը առանձնահատուկ պաշտամունքի է արժանացել Տոլեդոյում, և կապելլան, որը նվիրված է նրան, այս տեղում է գտնվել տաճարի հիմնադրումից սկսած (13-րդ դար)։ Նրա ներկայիս ութանկյուն արտաքինը ձևավորվել է եզրային երկու ոչ մեծ կապելլաների քանդումից հետո։ Ծածկված է գոթական կամարով։ Կապելլան կառուցվել է 14-րդ դարի վերջին արքեպիսկոպոս և կարդինալ Խիլ Ալվարես դե Ալբորնոսի պատվերով` որպես ընտանեկան դամբարան ։ Կապելլայի կենտրոնական մասում գտնվում է հիմնադրի մարմարե սարկոֆագը, եզրերում` ևս մի քանի դամբարաններ։ Կապելլայի մարմարե ռետաբլոն ստեղծվել է 18-րդ դարում և ներկայացնում է Տոլեդոյում հանրաճանաչ սյուժեն. Աստվածամայրը գանձանակը հանձնում է սուրբ Իլդեֆոնսին։
Կապիտուլի սրահ
Կապիտուլի սրահը գտնվում է տաճարի հարավարևելյան վերջնահատվածում` Սան Իլդեֆոնսո տաճարից հարավ։ Այն կառուցվել է կարդինալ Խիմենես դե Սիսներոսի նախաձեռնությամբ հին կապելլայի տեղում, որտեղ կարդինալը ձևավորել է կապելլան մոսարաբական ոճով։ Բաղկացած է չորս կառույցներից, և բացի հիմնական սրահից` ընդգրկում է եզրային երկու սենյակներ և մեկ նախասրահ։ Նախասրահը ձևավորված է մի ոճով, որը ներառում է գոթիկայի ու մուդեխարի տարրեր։ Հիմնական սրահ են տանում շքեղ ձևավորված դռները (1510) ։
Հիմնական սրահի ինտերիերը ձևավորված է բազմագույն ու ոսկեզօծ փայտով։ Ուղղանկյուն սրահի բոլոր պատերը լի են նկարներով, որոնց շարքում առանձնանում են Տոլեդոյի տաճարի բոլոր արքեպիսկոպոսների դիմանկարները։
Տրանսպարենտե կապելլա
Կապելլան գտնվում է Գլխավոր կապելլայի հետին մասում` տաճարի կենտրոնական առանցքում։ Կապելլան համարվում է իսպանական բարոկկոյի գլուխգործոց ։ Այն ստեղծվել է 1729-1732 թվականներին բարոկկոյի նշանավոր իսպանացի վարպետ Նարսիսո Տոմեի կողմից։ Կապելլայի խորանը շրջապատված է մարմարե քանդակներով և բրոնզե զարդարանքներով, կենտրոնում տեղադրված է Մարիամ Աստվածամոր քանդակը` նորածինը գրկում։
Կապելլայի ստեղծումից անմիջապես հետո կապելլան տարաձայնությունների տեղիք է տվել. մինչ շատերը հիացել են նրանով` որպես յուրահատուկ գլուխգործոցով, մյուսները կտրուկ քննադատել են նրա հեղինակին բարոկկո ոճով շքեղ ձևավորված կապելլայի և գոթական խիստ ոճով շրջակայքի հակասության ու անհամատեղելիության համար ։
Մոսարաբական կապելլա
Քրիստոսի մարմնի կապելլան գտնվում է Տոլեդոյի տաճարի հարավարևմտյան անկյունում։ Այն հայտնի է նաև որպես Մոսարաբական կապելլա, քանի որ նախատեսված է եղել մոսարաբական (վեստգոթական, իսպանական) արարողակարգով պատարագների համար։ Այս արարողակարգը Ռեկոնկիստայից հետո աստիճանաբար հարմարեցվել է կաթոլիկ եկեղեցու հռոմեական արարողակարգին։ Նրա վերածնունդը կապվում է կարդինալ Խիմենես դե Սիսներոսի անվան հետ, ում հանձնարարականով անցկացվել է պահպանված մոսարաբական ժամագրքերի ստուգում ։ Դրանից հետո Խիմենեսը Հռոմի Հուլիոս II պապից թույլտվություն է ստացել Տոլեդոյում մոսարաբական արարողակարգի կիրառման համար, որը այն ժամանականերից մինչ օրս օգտագործվում է Քրիստոսի մարմնի կապելլայում ։ Տոլեդոյի տաճարի մոսարաբական ժամատունը միակ տեղն է աշխարհում, ուր պատարագ է կատարվում ամեն օր ։
Մինչև 16-րդ դարը կապելլայի տեղում գտնվել է կապիտուլի հին սրահը, որից մոսարաբական կապելլայի վերանորոգումից հետո պահպանվել է միայն կամարը։ Ժամատան մուտքը փակված է ճաղաշարով (1524), որ պսակված է կարդինալ Խիմենես դե Սիսներոսի զինանշանով։ Կապելլան ուղղանկյուն է` ծածկված ութանկյուն գմբեթով, որի նկարազարդումը վերաբերում է 17-րդ դարին։ Կապելլայի պատերի ֆրեսկոներում (1509-1514) ներկայացված են կարդինալ դե Սենսիրոսի կողմից Օրանի (քաղաք Ալժիրում) գրավման տեսարաններ։ Կապելլայի խորանը պատրաստված է բրոնզից ու մարմարից, իսկ կենտրոնում Մարիամ Աստվածածնի պատկերն է` մանուկը գրկին (18-րդ դար) ։
Գանձարան
Գտնվում է տաճարի հյուսիսարևմտյան հատվածում` Մոսարաբական կապելլայի հայելային հարաբերությամբ` ուղիղ տաճարի գլխավոր աշտարակի տակ։ Այս տեղում կարդինալ Խուան Պարդո դե Տավերան ծրագրել էր ձևավորել կապելլա` ընտանեկան դամբարան, սակայն ավելի ուշ այստեղ տեղակայվել է գանձարանը ։
Ներկայումս այնտեղ բացված է պատարագ մատուցելու հին իրերի ու արվեստի գործերի ցուցադրություն։ Անկասկած, ցուցադրության հիմնական գլուխգործոցը հսկայական գանձանակն է, որ ստեղծվել է 16-րդ դարում ոսկերիչ Էնրիկե դե Արֆեի կողմից։ Գանձանակն ունի 2.5 մ բարձրություն, բաղկացած է 5.600 առանձին դետալներից, որոնք ամրացված են 12.500 պտուտակով։ Այն զարդարված է ոսկեզօծ արծաթից ու էմալից պատրաստված 250 քանդակներով, իսկ գանձանակի գլուխը պսակում է ադամանդակուռ խաչը ։ Գանձանակի պատրաստման համար օգտագործվել է 18 կգ ոսկի և 183 կգ արծաթ ։ Տոլեդոյում կա ավանդույթ, որի շրջանակներում Քրիստոսի մարմնի ու արյան տոնին (նշվում է սուրբ Երրորդության տոնին հաջորդող հինգշաբթի օրը) գանձանակը դուրս են բերում կապելլայից ու պտտում Տոլեդոյի փողոցներում։ Թանկարժեք գանձանակն այդ ժամանակ տեղափոխվում է հատուկ հարթակով ։
Ծածկած սյունաշար
Ընդարձակ քառակուսի ծածկած սյունաշարը (կլուատր) ավելացվել է տաճարի հյուսիսային պատին արքեպիսկոպոս Պեդրո Տենորիոյի օրոք։ Շինարարական աշխատանքներն ընթացել են 1389-1425 թվականներին։ Հաշվի առնելով կլուատրի շրջանի բարդ ռելիեֆը` այն կառուցվել է տաճարի հատակից 1.5 մ բարձրության վրա։ Տաճարից դեպի սյունաշար տանող մուտքը գտնվում է գանձարանի մոտ, այցելուն տաճարից հայտնվում է կլուատրի հարավարևմտյան անկյունում։ Ծածկած սյունաշարի զբոսուղին ծածկված է գոթական կամարներով, պատերը զարդարված են ֆրեսկոներով, որոնք ներկայացնում են սրբերի կյանքի դրվագներ։ Այս ֆրեսկոներից 11-ի հեղինակը Ֆրանսիսկո Բայեուն է, իսկ երկուսինը` Մարիանո Մաելիեն։ Տոլեդոյի տաճարի ծածկած սյունաշարն անսովոր է նրանով, որ տաճարի հարևանությամբ երբեք մենաստան չի գործել, մինչդեռ սյունաշարը հատուկ է մենաստանի ճարտարապետությանը։ Տոլեդոյի տաճարի ծածկած սյունաշարը տարբեր դարերում կիրառվել է տարբեր նպատակներով` պահեստից մինչև աղոթավայր։
Սան Բլաս կապելլա
Կապելլայի գեղարվեստական գլխավոր արժեքը ֆրեսկոներն են, որոնք զարդարում են կապելլայի պատերը։ Քիվից վերև գտնվող ֆրեսկոների շարքը ներկայացնում է Հավատո հանգանակը, իսկ քիվից ներքև ֆրեսկոները ներկայացնում են սրբերի պատկերներ և «Ահեղ դատաստան» պաննոն։ Ֆրեսկոների հեղինակային պատկանելությունը հաստատված չէ և վիճաբանությունների տեղիք է տալիս ։ 21-րդ դարի սկզբին կապելլայի ֆրեսկոների հիմնանորոգում է եղել, որի արդյունքում դրանք ձեռք են բերել գունագեղություն ու պայծառություն` բացառությամբ այն հատվածների, որոնք վնասված են եղել այնքան, որ վերանորոգման ենթակա չեն եղել ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Տաճարներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Իսպանիայի տաճարներ Կատեգորիա:Իսպանիայի տեսարժան վայրեր Կատեգորիա:Իսպանիայի ճարտարապետություն
Կարսի ավետարան
Կարսի ավետարան «Գագիկ թագավորի Ավետարան», XI դարի հայկական մագաղաթյա ձեռագիր՝ գրված և պատկերազարդված Կարսի Գագիկ Աբասյան թագավորի համար։ Այժմ պահպանվում է Երուսաղեմի Սբ. Հակոբյանց վանքում (ձեռ. № 2556)։ Կարսի ավետարանը (481 թերթ) տեղ-տեղ կտրտված է, հետագայում խնամքով նորոգված։ Կաշեկազմ է, ոսկեզօծ շրջանակով, մեջտեղը՝ խաչ։ Երկաթագիր է։
Գլխատառերը զարդարված են տերևներով, ծաղիկներով, կենդանիների գլուխներով։ Լուսանցքներում պատկերված են հարյուրավոր բազմատեսակ թռչուններ, նաև՝ կենդանիներ և անոթներ։ Ունի խորաններ, անվանաթերթեր և գլխազարդեր, որոնցում գերակշռում են տերևածաղկային, թռչնային և երկրաչափական մոտիվները։ Լուսանցքներում՝ գլխատառերի մոտ նկարված թռչունները, կենդանիները իրենց զուգահեռը չունեն ժամանակի հայկական և բյուզանդական ձեռագրերում։ Խորանները, ինչպես այդ ժամանակվա բյուզանդական ձեռագրերում, սյուների վրա ունեն ուղղանկյուն գլխազարդեր։ Թռչունների, կենդանիների և ծաղկատերևների ռեալիստական վերարտադրությունը հմտորեն զուգակցված է ոճավորման հետ։ Արևելյան ոճով են պատկերված Գագիկ թագավորը, Մարեմ արքայադուստրը և Դորանդուխտ թագուհին, որոնք ծալապատիկ նստած են գորգածածկ բազմոցին։
Գորգը, նաև թագավորական ընտանիքի անդամների հագուստները զարդարված են սասանյան և իսլամական մոտիվներով (երկարակնճիթ փղեր, թռչուններ և ծաղիկներ՝ մարգարտաշար շրջանների մեջ, վայրի խոյեր, թռչուններ՝ մեդալիոններում, արմավիկներ՝ մարգարտաշար ոլորազարդերում, հին արաբական «քուֆի» տառեր և այլն)։ Արքայական ընտանիքի նկարը ցույց է տալիս Հայաստանը շրջապատող իսլամական աշխարհի ներգործությունը հատկապես գործվածքեղենի զարդամոտիվներում և նստելու ձևում։ Ավետարանական տեքստերի պատկերազարդումներում, ինչպես վաղ շրջանի մի քանի այլ հայկական ձեռագրերում, արտահայտված են կապերը Բյուզանդիայի հետ։ Սակայն բյուզանդական մանրանկարներում շեշտված է Քրիստոսի տիրական, աստվածային էությունը, Կարսի ավետարանում՝ մարդկային-հուզական կողմը։ Կարսի ավետարանը, առավել քան այդ շրջանի այլ ձեռագրեր, կրում է այն բոլոր սաղմերը, որոնք հետագայում զարգացան ինչպես Մեծ Հայքի, այնպես էլ կիլիկյան մանրանկարչության մեջ։
Զեհրա Սայ
Կենսագրություն
Ծնվել է 1906 թվականին, Ստամբուլում։ 1925 թվականին ավարտել է Իզմիրի մանկավարժական լիցեյը։ 1926 թվականի փետրվարի 18-ին ամուսնացել է մաթեմատիկոս Ֆուաթ Սայի հետ։ Այդ ամուսնությունն առաջինն էր, որը կատարվել է դրանից կարճ ժամանակ առաջ ընդունված ընտանեկան աշխարհիկ օրենսգրքին համապատասխան, այլ ոչ թե կրոնական կարգին համապատասխան, ինչպես նախկինում էր ։ Նրանք ունեցել են երկու երեխա՝ Էմելը և Արքանը։