cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Օկսանա Լինիվ
Կենսագրություն
Գերմանական ակադեմական ծառայությունների փոխանակումների (DAAD), Գյոթեի ինստիտուտ-հիմնադրամի և «Օսկար և Վիր Փիթերների» հիմնադրամի կրթաթոշակառու է։
Որպես դիրիժոր հանդես է եկել Ուկրաինայում, Գերմանիայում, Ֆրանսիայում, Ռումինիայում, Էստոնիայում և Շվեյցարիայում կազմակերպված համերգներում։
Օկսանան Օդեսայի օպերայի և բալետի ազգային թատրոնում դիրիժոր է եղել այնպիսի ստեղծագործությունների համար, ինչպիսիք են «Բոհեմ»-ը, «Գեղջկական ասպետություն»-ը, «Ռիգոլետտո»-ն, «Մադամ Բատերֆլայ»-ը։ 2013/2014 թվականներից Օկսանա Լինիվը աշխատել է գլխավոր երաժշտական տնօրեն Կիրիլ Պետրենկոյի մոտ՝ որպես երաժշտական ասիստենտ։ Աշխատել է Բավարիայի պետական օպերայում, որտեղ որպես դիրիժոր հանդես է եկել «Կոմս Օրի», «Տիտոսի ողորմածությունը» ստեղծագործություններում։
2017 թվականի փետրվարին ընտրվել է որպես Գրացի օպերայի և Գրացի ֆիլհարմոնիկ նվագախմբի 2017-2018 թվականների գլխավոր դիրիժոր ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինացի դիրիժորներ Կատեգորիա:Կին դիրիժորներ
Նովոիվանովկա (գյուղ, Ստերլիբաշևսկի շրջան)
Նովոիվանովկա (Новоивановка, Яңы Ивановка), գյուղ Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Ստերլիբաշևսկի շրջանի կազմում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Ստերլիբաշևսկի շրջանի բնակավայրեր
Դիսնեյ Ուորլդ
Դիսնեյ Ուորլդ կառույցի շնորհիվ Օռլանդո գյուղը դարձել է բարգավաճող զբոսաշրջային կենտրոն։
Պատմություն և զարգացում
1959 թվականին Walt Disney Productions-ը Walt Disney-ի գլխավորությամբ սկսեց փնտրել տարածք երկրորդ այգու կառուցման համար. առաջինը Դիսնեյլենդն է, որը 1955 թվականին բացվել է Անահայմում։ Հարցումները ցուց տվեցին, որ Դիսնեյլենդի այցելուներից միայն 2 %-ն են Միսսիսիպի գետի արևելյան տարածքներից, որտեղ ապրում է ԱՄՆ-ի բնակչության 75 %-ը։ Բացի այդ, Դիսնեյը չէր սիրում, որ տարբեր ֆիրմաներ աճում էին Դիսնեյլենդի շուրջը, ինչպես սնկերը անձրևից հետո։ Նա ցանկացել է վերահսկել ավելի մեծ տարածքներ նոր նախագծի համար ։
1963 թվականի նոյեմբերի 22-ին Ուոլթ Դիսնեյն այցելել է Օռլանդոյի մի քանի վայրեր։ Մինչ այդ նա ուսումնասիրել է Սենֆորդը (Ֆլորիդա) և դիմել է քաղաքի խորհրդին՝ խնդրելով թույլ տալ Դիսնեյ Ուորլդի կառուցումը, սակայն նրան մերժել են։ Հետևելով լավ զարգացած ճանապարհների ցանցին, Օռլանդոյի միջազգային օդանավակայանին արևելքում և Ֆլորիդական վճարովի մայրուղուն՝ նա «սիրահարվեց» այդ վայրին։ Երբ նրան հարցրել են, թե ինչու նա ընտրեց այս վայրը, նա պատասխանել է. «Ավտոուղիներ. դրանք այստեղ բաժանվում են»։ Դիսնեյը կենտրոնացել է «Ֆլորիդա նախագծի» վրա, որտեղ նա գնել է տարածք Դիսնեյ Ուորլդի համար, սակայն նա մահանում է 1966 թվականի դեկտեմբերի 15-ին` այդպես էլ չտեսնելով իր երազանքի իրագործումը։
1965 թվականի մայիսին իրականացվել են Օռլանդոյից մի քանի կիլոմետր դեպի հարավ-արևմուտք՝ Օցեոլա շրջանում գտնվող հողերը ձեռք բերելու հիմնական գործարքները։ Երկու հիմնական տարածքները գնվել են 1,5 մլն դոլարով, իսկ փոքր արոտավայրերը և տափաստանները գնվել են էկզոտիկ անուներով ընկերությունների կողմից, ինչպիսիք են՝ «Լատինոամերիկյան կորպորացիա և կառավարչություն» և «Ռիդի Քրիք Ռանչի կորպորացիա»։ Երեք խոշոր տարածքներից բացի գնվել են նաև բազմաթիվ մանր հողակտորներ, որոնք պատկանել են փոքր սեփականատերերի։
1912 թվականին Munger Land կազմակերպության կողմից հողերի մեծ մասը բաժանվել են 2 հեկտարանոց լոտերի և վաճառվել ն ներդրողներին։ Սեփականատերերը ուրախ էին ազատվել հիմնականում ճահճուտային հողերից։ Մեկ այլ խնդիր էր դարձել այդ հողերում գտնվող օգտակար հանածոների մշակումը, որը պատկանում էր Թաֆթսի համալսարանին։ Առանց իրավունքի փոխանցման Թրաֆթսն իրավունք ուներ ցանկացած պահի քանդել տալ շենքը՝ օգտակար հանածոների շահագործման համար ։
Հողերի մեծ մասը գնելուց հետո` 1965 թվականի հոկտեմբերի 20-ին, Orlando Sentinel թերթում լուրեր տարածվեցին իրական շահառուի մասին։ Նոյեմբերի 15-ին կազմակերպվեց մամուլի ասուլիս։ Ուոլթ Դիսնեյը պատմում է այդ տարածքում իր պլանների մասին, ներառյալ EPCOT-ի՝ Ապագա համայնքի փորձնական նախատիպի մասին, որը պետք է դառնար ֆուտուրիստական քաղաք (հայտնի է նաև որպես Պրոգրեսս Սիտի)։ Սակայն EPCOT-ի պլանները կտրուկ փոխվեցին Դիսնեյի մահից հետո։ EPCOT-ը վերածվել է EPCOT Center-ի՝ դառնալով երկրորդ թեմատիկ պարկը Դիսնեյ Ուոլդում, որը բացվել է 1982 թվականին։
Ռիդի Քրիկ գետի դրենաժային համակարգը գրանցվել է 1966 թվականի մայիսի 13-ին Ֆլորիդա նահանգի 298-րդ հոդվածով, որը, ի թիվս այլ իրավունքների, թույլ է տալիս սեփականությունը օտարել հատուկ դրենաժային տարածքների։ Այդ շրջանի ստեղծման համար պետք էր միայն սեփականատերերի համաձայնությունը ։
Ուոլթ Դիսնեյը մահացել է 1966 թվականի դեկտեմբերի 15-ին՝ չտեսնելով իր երազանքի իրագործումը։ Նրա եղբայրը և բիզնեսի գործընկերը՝ Ռոյ Դիսնեյ Օլիվերը, հետաձգել է իր թոշակի անցնելը, որպեսզի հետևի ժամանցի կենտրոնի շինարարության առաջին փուլին։ Դիսնեյ ընկերությունը աշխատել է նյույորքցի ճարտարտարապետ, Hart Howerton ճարտարապետական ընկերության հիմնադիր Ռոբերտ Հարտի հետ, որպեսզի փոխեն այգու կառուցման նախնական ծրագրերը։ Մինչ այդ Հարտը աշխատել է John Carl Warnecke & Associates ընկերության հետ։
1967 թվականի փետրվարի 2-ին Ռոյ Դիսնեյը անցկացրել է մամուլի ասուլիս Վինտեր այգում (Ֆլորիդա, Օռլանդոյից 15 կմ հյուսիս)։ EPCOT-ի դերն ընդգծվել է մամուլի ասուլիսում ցուցադրված ֆիլմում, որը նկարահանել էր Ուոլթ Դիսնեյն իր մահից առաջ։ Ցուցադրումից հետո հայտարարել են, որ Ուորլդ Դիսնեյ նախագծի հաջողության համար պետք է ստեղծել հատուկ տարածք՝ Ռիդի Քրիկի բարելաված տարածքը՝ իր ներսում գտնվող երկու քաղաքներով՝ Բեյ Լեյկ (Bay Lake) և Ռիդի Քրիկ (Reedy Creek, այժմ կոչվում է Lake Buena Vista): Տարածքն ունի հողերն ազատ տնօրինելու իրավունք։ Միակ պարտականությունը, որ տարածքն ունի շրջանի և նահանգի նկատմամբ, սեփականության և ատրակցիոնների զնման հարկերի վճարումն է ։
Պայմանագիրը, որով ստեղծել է մարզը և 2 քաղաք, ստորագրվել է 1967 թվականի մայիսի 12-ին ։ Ֆլորիդայի Գերագույն Դատարանը 1968 թվականին որոշում կայացրեց, որ մարզը իրավունք ունի թողարկել չհարկվող պարտատոմսեր՝ հրապարակային նախագծերի համար, չնայած նրան, որ միակ շահառուն Walt Disney Productions-ն է։ Ռոյ Օլիվեր Դիսնեյը բացել է այգին և հայտարարել, որ այն կանվանեն «Walt Disney World» (Ուոլթ Դիսնեյի աշխարհ»)՝ ի հիշատակ իր եղբոր։ Նա ասել է. «Բոլորը լսել են Ֆորդ ավտոմեքենաների մասին։ Բայց բոլո՞րն են լսել Հենրի Ֆորդի մասին, ով ստեղծել է այն։ Ուոլթ Դիսնեյ Ուորլդն անվանվել է ի պատիվ այն մարդու, ով ստեղծել է այս ամենը. այնպես որ մարդիկ կիմանան նրա անունը, քանի դեռ գոյություն ունի Ուոլթ Դիսնեյ Ուորլդը»։ Բացումից կարճ ժամանակ անց Ռոյ Դիսնեյը հարցրեց Ուոլթի կնոջը՝ Լիլիանին, թե ինչ է նա մտածում Walt Disney World-ի մասին։ Ըստ կենսագիր Բոբ Թոմասի՝ նա ասել է. «Ես կարծում եմ, որ Ուոլթ Դիսնեյը կհավաներ այն»։
Ռոյ Դիսնեյը մահացել է 1971 թվականի դեկտեմբերի 20-ին՝ այգու բացումից մոտավորապես երեք ամիս հետո ։
Հետագայում՝ 1982 թվականին, «Ուոլթ Դիսնեյ» ընկերությունը բացեց EPCOT կենտրոնը։ Այգին 1996 թվականին ստացել է Epcot մշտական անունը։ 1989 թվականին Դիսնեյին ավելանում է MGM ստուդիան՝ շոու բիզնեսից ոգեշնչված թեմատիկ այգին, որ 2008 թվականին ստացել է Դիսնեյի Հոլիվուդյան Ստուդիա անվանումը։ Իսկ չորրորդ զբոսայգին՝ Դիսնեյի Կենդանիների Թագավորությունը, բացվել է 1998 թվականին։
Մեգ Կրոֆտոնը 2006 թվականի օգոստոսին դառնում է Դիսնեյ Ուորլդի նախագահ՝ փոխարինելով Ալա Ուայսսային, որը զբաղեցնում էր այդ պաշտոնը 1994 թվականից։
Տեղագրություն
Չնայած մարքեթինգային պահանջներին և հայտնի մոլորություններին՝ Ֆլորիդայի ժամանցի կենտրոնը գտնվում է ոչ թե Օռլանդո քաղաքի սահմանների շրջանակներում, այլ Բեյ Լեյկ և Լեյկ Բուենա Վիստա քաղաքներում, որ կառավարվում են Դիսնեյի կողմից Ռիդի Քրիկ շրջանի միջով։ Այսօր Դիսնեյ Ուորլդի ընդհանուր մակերեսը կազմում է 101 կմ² ։ Ընդհանուր մակերեսը հասել է 120 կմ², որը մեկուկես անգամ մեծ է Մանհեթենի տարածքից ։
Զբաղվածություն
Երբ 1971 թվականին բացվեց Կախարդական Թագավորությունը, այգում աշխատում էր 5500 մարդ։ Այսօր աշխատողների թիվը կազմում է 66 000 մարդ, որոնց աշխատավարձի համար նախատեսված է $1,2 մլրդ և $474 մլն ապահովագրությունների համար։ Լինելով խոշորագույն գործատուներից մեկը ՝ Դիսնեյ Ուորլդն աշխատանք ունի ավելի քան 3700 մասնագիտության անձանց համար։ Այգին հովանավորում և ղեկավարում է Դիսնեյ Ուորլդ քոլեջի ծրագիրը, որը քոլեջի ամերիկացի ուսանողներին թույլ է տալիս ապրել և աշխատել այգում։ Գործում է նաև Դիսնեյ Ուորլդի միջազգային քոլեջի ծրագիր ամբողջ աշխարհի ուսանողների ստարժավորման համար։
Սպասարկում
2004 թվականի մարտի 30-ին The Orlando Sentinel-ում տպագրված հոդվածում Դիսնեյ Ուորլդի այն ժամանակվա նախագահ Ալ Ուայսսը տվեց մի քանի տեղեկություններ այգու սպասարկման մասին։
Ավելի քան 5000 աշխատողներ զբաղված են ինժեներական և սպասարկման աշխատանքներով, այդ թվում՝ 750 այգեպաններ և 600 նկարիչներ։ Դիսնեյը տարեկան ծախսում է $100 մլն Կախարդական Թագավորության սպասարկման համար։ 2003 թվականին $6 մլն ծախսվել է Բյուրեղապակյա Պալատի վերակառուցման համար։ Այցելուների 90 %-ը կարծում է, որ Կախարդական Թագավորության մաքրության պահպանումը հիանալի է կամ էլ շատ լավ։ Փողոցները և այգիները ամեն գիշեր մաքրվում են գոլորշիով։ Կան աշխատակիցներ, որոնց միակ աշխատանք կառուսելի հին ձիերի ներկումն է. նրանք օգտագործում են իրական ոսկե թիթեղներ։ Այգում կա ֆերմա, որն աճեցնում է ծառեր, այնպես որ, երբ հին ծառը պետք լինի փոխարինել, 30 տարեկան ծառը պատրաստ կլինի նրան փոխարինել։
Տրանսպորտ
Դիսնեյի կողմից ղեկավարվող «Դիսնեյի տրանսպորտ» բրենդի ավտոբուսային պարկը այցելուների համար անվճար է։ 2007 թվականին Դիսնեյ տրանսպորտն սկսեց բարելավել հյուրերին ավտոբուսներով սպասարկելու որակը։ GPS արբանյակային համակարգը, որ ղեկավարում է նոր հասցեներով ավտոբուսների համակարգը, տեղեկություններ է տալիս անվտանգության մասին, խորհուրդներ է տալիս այգու մասին և այլ հետաքրքիր հայտարարություններ, այդ թվում նաև երաժշտություն։ Չպետք է շփոթել «Դիսնեյի ծովագնացության գծի» և «Դիսնեյի կախարդական ճեպընթացի» հետ, որոնք ղեկավարվում են Mears Transportation-ի կողմից։ Ջրային տաքսին իրար է կապում այգու մի քանի կետեր։
Նախկինում կային 12 միառելս գնացքներ, սակայն 2009 թվականի բախումից հետո Վարդագույն և Մանուշակագույն գնացքները դադարեցին աշխատել։ Այդ գնացքների մի քանի մասեր օգտագործվել են նոր Կապույտ գնացքի ստեղծման համար, որը մեկնարկել է 2009 թվականի նոյեմբերին. այսօր միառելս գնացքների թիվը այգում 11 է։ Դրանք աշխատում են երեք երթուղով, որոնք միանում են Տրանսպորտի ու Տոմսերի կենտրոնում (TTC): Գծերից մեկը կատարում է առանց կանգառների էքսպրես-ուղևորություն դեպի Կախարդական Թագավորություն, երկրորդ գիծը միացնում է TTC-ը և Epcot-ը։ Երրորդ գիծը միացնում է TTC-ը և Կախարդական Թագավորությունը մի քանի հյուրանոցների հետ։
Այգու անունը
Նախնական պլանավորման ժամանակ Ուոլթ Դիսնեյն օգտագործել է հետևյալ անունները՝ «Х ծրագիր», «Ֆլորիդա ծրագիր» և «Դիսնեյ Ուորլդ»։ Մահվանից առաջ Ուոլթ Դիսնեյը չափազանց զբաղված էր տեղի ընտրությամբ և նախագծի պլաններով։ Ուոլթ Դիսնեյի մահից հետո Ռոյ Դիսնեյը «Դիսնեյ Ուորլդ» անվանն ավելացրեց «Ուոլթ» անունը՝ որպես հարգանքի տուրք իր եղբորը։
Պատահար
2016 թվականի հունիսի 14-ին այգու տարածքում գտնվող կոկորդիլոսը մի երեխայի քաշել է ջրի մեջ ։ Երեխան մահացել է։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Walt Disney Կատեգորիա:1971 ստեղծվածներ
Օզորկուվ
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Լեհաստանի քաղաքներ Կատեգորիա:Լեհաստանի բնակավայրեր
Աստերոիդների ցանկ (61701-61800)
Աստերոիդների ցանկ (61601-61700) * Աստերոիդների ցանկ * Աստերոիդների ցանկ (61801-61900)
Շնորհախոտ դեղատու
Շնորհախոտ դեղատու (Ավրան դեղատու), (Gratīola officinālis), խոտաբույս, պատկանում է խլածաղկազգիների ընտանիքին։ Լայնորեն տարածված է Եվրասիայում և Հյուսիսային Ամերիկայում։ Իր թունավոր հատկությունների շնորհիվ այն օգտագործվում է ժողովրդական բժշկության մեջ։ Այս բույսը քաղցկեղի բուժման համար օգտագործելու փորձեր են կատարվում ։
Ժողովրդական անուններ՝ տենդագին խոտ, թունավոր խայթոց, չոր սալոր ։
Նկարագրություն
Ավրան դեղատու՝ 15-60 սմ բարձրությամբ բազմամյա խոտաբույս է, սողացող կոճղարմատներով, որը պատված է դարչնագույն թեփուկներով (փոքրացած տերևներով)։
Ցողունները ուղղաձիգ են, պարզ կամ ճյուղավորված, վերին մասում՝ քառանիստ։ Տերևները հակադիր են, նստադիր կամ կիսաբաց, նշտարաձև, մինչև 6 սմ երկարությամբ և1,5 սմ լայնությամբ, վերին մասում սուր, ատամնավոր, հազվադեպ սրածայր։
Պտուղը ձվաձև է, սուր, դարչնագույն է, երբեմն շագանակագույն։ Սերմերը բազմաթիվ են, մանր, երկարավուն, գրեթե եռանկյունաձև, ցանցանման կնճիռներով, մոտ 0,8 մմ երկարությամբ։ 1000 սերմի քաշը 0,05 գ է ։ Պտուղները հասունանում են հուլիսից։
Էկոլոգիա
Աճում է խոնավ մարգագետիններում, ճահիճներում, գետերի ափերին և ջրամբարներում, կարելի է հանդիպել նաև թաց ավազների վրա։
Տարածում
Արեալը շատ ընդարձակ է և ընդգրկում է Եվրասիայի և Հյուսիսային Ամերիկայի զգալի տարածքը։
Ռուսաստանում այն ​​հանդիպում է տափաստանային գոտում և եվրոպական մասի անտառային գոտու հարավային մասում, իսկ Կովկասում և Արևմտյան Սիբիրի հարավում այն աճում է միայն խոշոր գետերի հովիտների երկայնքով։
Տնտեսական նշանակություն և կիրառություն
Թունավոր խոտաբույս է։
Բույսը պարունակում է գլիկոզիդներ՝ գրացիոզիդ (գրացիոլին)՝ թունավոր դառը ամորֆ նյութ, և գրացիոտոքսին։ Բացի այդ պարունակում է ալկալոիդներ (0,2%), սապոնիններ, ճարպային յուղեր, ինչպես նաև  խնձորաթթուներ։
Ընտանի կենդանիները ճանաչում են Ավրան դեղատու խոտաբույսը և չեն ուտում այն ​​արոտավայրերում, սակայն այս բույսը խոտի հետ միասին կարող է հասնել նրանց օրգանիզմ և թունավորումներ առաջացնել։ Ավրանի նկատմամբ հատկապես զգայուն են ձիերը։
Թուրմի մեծ չափաբաժինների ընդունումն ունի ուժեղ լուծողական ազդեցություն՝ առաջացնելով ստամոքսի և աղիների լորձաթաղանթի գրգռում, փսխում, փորլուծություն՝ արյունով, ինչպես նաև ցնցումներ։ Թուրմի փոքր չափաբաժինները առաջացնում են տեսողության զգայունության բարձրացում կանաչի նկատմամբ, իսկ մեծ չափաբաժինները՝ լիակատար իմունիտետ սպեկտրի կանաչ հատվածի նկատմամբ։ Տերևներից ստացված ալկոհոլային քաղվածքը սրտի վրա ունի աղվեսի ձեռնոցի ազդեցությանը։ Բույսի արմատներն ունեն արտահայտված փսխող, լուծողական և միզամուղ ազդեցություն ։
Ավրան խոտը ժողովրդական բժշկության մեջ օգտագործվում է սրտի անբավարարության, լյարդի և փայծաղի հիվանդությունների, թութքի, աղիների ատոնիայի, դաշտանային անկանոնությունների, արտաքինից՝ մաշկային քրոնիկ հիվանդությունների (ցաների), քոսի, խրոնիկ խոցերի, կարիեսի, երակների վարիկոզի և հոդատապի, ինչպես նաև, որպես լուծողական, միզամուղ և հակահելմինթիկ։
Սունիսի
Սունիսի (სუნისი), գյուղ Վրաստանում։ Գտնվում է Շիդա Քարթլի մարզի Քարելի շրջանում ։
Դիրք
Գտնվում է ծովի մակարդակից 800 մետր բարձրության վրա։ Շրջկենտրոն Քարելից հեռու է 1,5 կմ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Քարելի շրջան
Սուրբ Մեսրոպ եկեղեցի (Ահվազ)
Սուրբ Մեսրոպ, հայ առաքելական եկեղեցի Իրանի Ահվազ քաղաքում։ Պատկանում է Մեծի Տանն Կիլիկիո կաթողիկոսության Սպահանի թեմին։ Գտնվում է Շահիդ Մոսթաֆայի փողոցի վրա՝ Մոսալլա մետրոկայարանից 1 կմ հեռավորության վրա։ Քաղաքի քրիստոնեական երեք կառույցներից մեկն է՝ բողոքական և կաթոլիկ եկեղեցիների հետ ։
Պատմություն
Շահ Աբբաս I Սեֆիի կազմակերպած բռնագաղթից հետո Իրանի կենտրոնական նահանգներում հազարավոր հայեր են հաստատվում։ Մայրաքաղաք Սպահանից ոչ հեռու՝ Չհարմահալ և Բախտիարի նահանգի տարածքում, հայերը հիմնականում բնակվել են գյուղական բնակավայրերում։ 20-րդ դարի ընթացքում նրանց մեծ մասը տեղափոխել է Թեհրան, Սպահան և Ահվազ։ Վերջինս գտնվում է Խուզեսթանի նահանգում՝ Պարսից ծոցի ափին, հանդիսանում է իրանական կարևոր նավահանգիստներից մեկը։ Տեղի հայերը 1968 թվականին հիմնադրում են սուրբ Մեսրոպ եկեղեցին, ապա նաև՝ հայոց եկեղեցադպրոցական հոգաբարձությունը՝ Սպահանի թեմի վերահսկողության ներքո։ Եկեղեցին կառուցվել է ճարտարապետ և արդյունաբերող Տրդատ Դավթյանի կողմից ։ Քաղաքում գործում է նաև մանկապարտեզ-նախակրթարան, տարրական «Գարուն» և ուղեցույց «Րաֆֆի» հայկական դպրոցները։ Մինչև իսլամական հեղափոխությունը և իրանա-իրաքյան պատերազմը քաղաքում եղել է մեծաթիվ հայ բնակչություն։ Հայկական եկեղեցիներ կառուցվեցին նաև Աբադանում և Բուշեհրում, որոնք այլևս չեն գործում հավատացյալներ չլինելու պատճառով ։
2001 թվականի դրությամբ Ահվազում ապրում էր շուրջ 60 հայ ընտանիք ։ Հայերի թիվը խիստ նվազել է. մնացել են մի քանի հայ ընտանիքներ՝ նավթային ընկերության անհատ պաշտոնյաներից։
Ճարտարապետություն
Եկեղեցին աղյուսաշեն է, հիմնական ուղղանկյունանիստ կառույցին արևմուտքից ավելացված է վեցանիստ զանգակատուն։ Բոլոր պատերին բացված են պատուհաններ, գմբեթի թմբուկն ունի ութ լուսամուտ։
Ծանոթագրություններ
Մեսրոպ Մեսրոպ Մեսրոպ
Կարլ Սեղբոսյան
Կարլ Սեղբոսյան, գիտնական, ազգագրագետ, ՀՀ ԳԱԱ հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի ավագ գիտաշխատող։
Կենսագրություն
Կարլ Սեղբոսյանը ծնվել է 1928 թվականի հունիսի 17-ին Լենինականում (այժմ՝ Գյումրի), մտավորականի ընտանիքում։ 1953 թվականին ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի պատմության ֆակուլտետը և ստացել պատմաբան-ազգագրագետի որակավորում։ Համալսարանն ավարտելուց հետո «Լույս» հրատարակչությունում աշխատել է խմբագիր և թարգմանիչ։ 1960 թվականից աշխատել է ԳԱ Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտում։ Մասնակցել է բազմաթիվ հանրապետական գիտական և հասարակական միջոցառումների, քննարկումների, բանավեճերի։
Կարլ Սեղբոսյանն արհեստագործական մշակույթի տարբեր ճյուղերի վերաբերյալ կատարել է շատ այլ հետազոտություններ։ Երկար տարիներ դասավանդել է ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետում և ղեկավարել ավարտական բազմաթիվ աշխատանքներ։
Աշխատություններ
Հեղինակ է բազմաթիվ գիտական աշխատությունների։ Գրանցել ու սերունդներին է փոխանցել XIX դարի երկրորդ և XX դարի առաջին կեսերն ընդգրկող ժամանակահատվածի եզակի նյութեր, որոնք ներկայացնում էին Ալեքսանդրապոլ-Լենինականի ավանդական հասարակական կենցաղն ու, մասնավորապես, արհեստագործությունը։ 1969 թվականին Կարլ Սեղբոսյանը պաշտպանել է «Արհեստավորական ավանդույթները և դրանց արտահայտությունները լենինականցիների կենցաղում» թեկնածուական ատենախոսությունը, որը 1974 թվականին հրատարակվել է «Հայ ազգագրություն և բանահյուսություն» ժողովածուի վեցերորդ պրակում։
Աղբյուրներ
Աղասի Թադևոսյան «Կարլ Վարդանի Սեղբոսյան», պատմաբանասիրական հանդես № 1, 2010, էջ 312-313
Կատեգորիա:Հայ ազգագրագետներ
Շըն Ցոնգվըն
Շըն Ցոնգվըն (沈岳焕, ), չինացի ժամանակակից գրող, արձակագիր, էսսեիստ և հնագիտության փորձագետ։ Նրա գրչանուններն են Սյոյունյուն, Մաոլին, Ծյաչըն, Շանկուանբի, Սյաոպինգ,Ծիոնգ Ճը Դըն և այլն ։
Կենսագրություն
1917 թվականին տարրական դպրոցն ավարտելուց հետո նա միացավ Չըն Ցյուճընի Սյանսիի ազգային պաշտպանության կոալիցիոն բանակին,իսկ ավելի ուշ ծառայեց որպես Չեն Քուչենի քարտուղար։Չըն գրքերի մեծ հավաքածու ուներ,և Շընը դրանից շատ է օգուտ քաղել ։1922 թվականին Չընի աջակցությամբ Շընը լքեց Սյանսին՝ Պեկինում սովորելու համար։1923 թվականին նա ընդունվել է Պեկինի համալսարան՝միաժամանակ աուդիտի և գրելու համար։
Իր ստեղծագործությունները սկսել է հրատարակել 1924 թվականին,ծանոթացել Յու Դաֆուի,Սյու Ճըմոյի,Լին Ծայպինի և այլոց հետ։
1925 թվականին հրատարակել է իր առաջին «Ֆու Շենգը» վեպը,իսկ 1926 թվականին հրատարակել է իր առաջին «Իածը» անթոլոգիան։
1928 թվականին Շըն Ցոնգվընը եկավ Շանհայ,միջոցներ հավաքեց Հու Յեպին ի և Տին Լինի հետ և հիմնեց «Կարմիր սև»(hóng hēi) հրատարակչությունը Սապո Սաի փողոցի թիվ 204(այժմ՝ Տանշուեյի ճանապարհ)Շանհայի ֆրանսիական կոնցեսիոն տարածքում,որպեսզի հրատարակեն «Կարմիր սև» ամսագիրը։ Հետագայում սկսեց հրատարակվել « 204-րդ մատենաշարը » (èrbǎi líng sì hào cóngshū)։ Միաժամանակ խմբագրել ու հրատարակել են «Մարդ» ամսագիրը « Ռընծիե ն» հրատարակչության համար։ Երկու ամսագրերն էլ կարճ ժամանակ անց դադարեցեցին հրատարակվել։
Շըն Ցոնգվըն գրական աշխարհում հայտնի է 1920-ականներից և նույնքան հայտնի է,որքան բանաստեղծ Սյու Ճըմոն, էսսեիստ Ճոու Ծուորենը և էսսեիստ Լյու Սյունը:Շընը հայտնի է իր վիպաշարով։ Այնուհետև նա փոխեց մասնագիտությունը և դասավանդեց Չինաստանի Շանհայի հանրային դպրոցում 1928-1930 թվականներին:Նա նաև ծառայեց որպես գրական հավելվածների գլխավոր խմբագիր այնպիսի հաստատություններում,ինչպիսիք են « Տա Կոն պաո » (dàgōngbào) և « իշը պաո » (yìshì bào) Պեկինի համալսարանը և այլ դպրոցներ։ Ուսանողներից Վան Ցընցին նույնպես հետևեց Շըն Ցոնվընի ճանապարհին և դարձավ վիպասան։
1948 թվականին նա քննադատության ենթարկվեց Գուո Մորուոյի և մյուսների կողմից,1948 թվականի դեկտեմբերի 31-ին նա հայտարարեց իր գրիչը վայր դնելու մասին,դադարեցրեց իր գրական գործունեությունը և դիմեց պատմական մասունքների հետազոտությանը՝հիմնականում ուսումնասիրելով հին չինական տարազները ։ 1949 թվականից հետո Շըն Ցոնգվընը վեպեր չի գրել։ Նրա գիրքը լույս է տեսել ավելի քան երեսուն տարի հետո։
1950-1978 թվականներին եղել է Պեկինի Չինաստանի պատմության թանգարանի մշակութային մասունքների գիտաշխատող,իսկ 1978-1988 թվականներին՝ Չինաստանի հասարակական գիտությունների ակադեմիայի պատմության ինստիտուտի գիտաշխատող։ Չինաստանի պատմության թանգարանում աշխատելիս առնչվել է մշակութային հեղափոխությանը:Ռազմական վերահսկողության կոմիտեի զինվորական ներկայացուցիչը մատնացույց արեց նրա արվեստանոցի գրքերն ու նյութերը և ասաց.«Ես դրանք կախտահանեմ և կվառեմ»։
1988 թվականի մայիսի 10-ին Շըն Ցոնգվընը մահացավ 86 տարեկան հասակում սրտի կաթվածից տանը:Նրա վերջին խոսքերն էին.«Ես ոչինչ չունեմ ասելու այս աշխարհին» ։
Նոբելյան մրցանակի մասին
Այն բանից հետո,երբ Ցաո Սինծիենը գրականության ոլորտում Նոբելյան մրցանակ ստացավ,Շվեդիայի ակադեմիայի ակադեմիկոս և գրականության Նոբելյան մրցանակի ցմահ գրախոսական անդամ Մա Յուերանը «Մին Պաոի ամենամյա թողարկում»-ում ասաց, որ Շըն Ցոնգվընն ընտրվել է գրականության Նոբելյան մրցանակի վերջնական թեկնածուներից(1987);1988 թվականներին Մա Յուերան ասաց․«կարծում եմ, Շեն Կոնգվենը 1988 թվականին հաղթելու լավագույն հնարավորություն ունեցող թեկնածուն է»:1988-ին Մա Յուերանը Շվեդիայում Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության դեսպանատան մշակութային գրասենյակին հարցրեց,թե արդյոք Շըն Ցոնգվընը դեռ ողջ է, և նա ստացավ այս պատասխանը. «Ես երբեք չեմ լսել այս մարդու մասին։Իրականում, Շըն Ցոնգվընը նոր էր մահացել՝ մի քանի ամիս առաջ:Մշակութային շրջանակներում խոսվում էր, որ 1988 թվականին Նոբելյան կոմիտեն որոշել էր,որ գրականության մրցանակի դափնեկիրը Շըն Ցոնգվընն էր,բայց քանի որ Նոբելյան մրցանակը շնորհվելու էր միայն կենդանի մարդկանց,թեև Մա Յուերանը բազմիցս համոզել էր նրան բացառություն անել և այն շնորհել Շըն Ցոնգվընին,Մա Յուերանն ​​ամեն ինչ արեց,այդ ամեն ինչը անարդյունավետ էր,և վերջում լաց եղավ։Ուստի Շըն Ցոնգվընը բաց թողեց գրականության Նոբելյան մրցանակը:Պեր Վեստերբերգը, ով հետագայում զբաղեցրել էր գրականության Նոբելյան մրցանակի ժյուրիի նախագահի պաշտոնը,2012-ին հիշեց, որ նախքան Շվեդիայի ակադեմիային միանալը գիտեր,որ Շըն Ցոնգվընը «շատ, շատ մոտ էր հաղթելուն, բայց, ցավոք, նա մահացել էր»։
Նշանավոր մարդիկ Շըն Ցոնգվընի մասին
Շվեդ սինոլոգ և Նոբելյան մրցանակի վերջնական վերանայման դատավոր Մա Յուերանը մեկնաբանել է և ասել.«Շըն Ցոնգվընն առաջինն է,ով կարող է մրցանակ շահել:Համաձայն չե՞ք ինձ հետ:Չնայած Շըն Ցոնգվընը դադարեց գրել 1950-ականներին,բայց 1949-ին գրելուց հրաժարվելուց հետո նա իրեն նվիրեց մշակութային մասունքների ուսումնասիրությանը:1949-1978 թվականներին աշխատել է որպես դասախոս Պատմության թանգարանում,իսկ 1978-1987 թվականներին նա գիտահետազոտական ​​աշխատանք է կատարել գիտահետազոտական ​​ինստիտուտում:Կարծում եմ, որ Շըն Ցոնգվընի կողմից գրված «Հետազոտություն անցյալ դինաստիաների չինական զգեստների մասին» (Zhōngguó lìdài fúshì yánjiū) վեպը շատ ոգեշնչող,ամենահիասքանչ վեպն է:Շըն Ցոնգվընը այնքան մեծամիտ չէր,ինչքան լինում են գրողները,որովհետև նա խեղճ գյուղացի էր և հասկանում է ցածր խավի մարդկանց:Նա հասկանում է պատմության մեջ մարդկանց տառապանքները,ուստի կարող էր գրել այնպիսի մեծ վեպեր, ինչպիսիք են « Սահմանամերձ քաղաքը»(biānchéng) և «Երկար գետը»(chánghé):Նույնիսկ երբ նա դադարել էր վեպեր գրելը,նա շատ լավ էր իրեն դրսևորում հագուստի ուսումնասիրության հարցում:Նրա «Չինական պատմությունը» «Կոստյումների ուսումնասիրությունը» շատ գեղեցիկ էին,և շատերի մեջ,ովքեր մասնագիտացած են տարազների հնագիտության մեջ,չկա որևէ մեկը,ով կարող է գրել նման հիանալի գիրք։ Չինաստանում ո՞վ կարող է շահել Նոբելյան գրականության ոլորտում,եթե ոչ Շըն Ցոնգվընը»։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:ԲՊՀ հոդվածներ 2023 Կատեգորիա:Չինացի գրողներ Կատեգորիա:20-րդ դարի վիպասաններ Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ
Հովունիի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Շիրակի մարզ)
Այս հոդվածը ներկայացնում է Շիրակի մարզի Հովունի գյուղի պատմության և մշակույթի հուշարձանների ցանկը, որը 2002 թ․ հաստատվել է Հայաստանի կառավարության կողմից ։ Ցանկում ներառված է ընդամենը 2 հուշարձան (2 միավոր)։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Շիրակի մարզի հուշարձանների ցանկեր
Սուզակներ
Սուզակներ, սուզականմանների կարգի ջրլող թռչունների ընտանիք։ Հայտնի է 21, Հայաստանում՝ 5 տեսակ՝ մեծ սուզակ, մոխրաայտ սուզակ, փոքր սուզակ, կարմրավիզ սուզակ, սևավիզ սուզակ (վերջին 3-ի կենսակերպն ուսումնասիրված է մասնակի)։ Կենդանի զանգվածը 120-2000 գ է։ Օժտված են ջրում սուզվելու կատարյալ ունակությամբ։ Գլուխը փոքր է, կտուցը՝ կարճ, սրածայր, վիզը՝ երկար, մարմինը՝ ամփոփ, կլորավուն, մատները՝ եգրալողաթաղանթավոր, ոտքերը դասավորված են մարմնի հետին մասում։ Գլուխը և վիզը սև են՝ ոսկեգույն, կարմիր զարդափետուրներով։ Սնվում են ջրային միջատներով, ձկներով։
Կատեգորիա:Սուզականմանների կարգ
Մեհեկան
Մեհեկան կամ Մեհեկի, Հայկյան տոմարի յոթերորդ ամիսը, ունեցել է 30 օր, սկսվել է փետրվարի 7-ին և վերջացել մարտի 8-ին։
Անվան սկզբունք
Վանական Վարդապետը այդ ամսանունը կապում է տարվա այն ժամանակի հետ, երբ տունկերն ու բույսերը գտնվում են դեռևս մեռյալ, ձյունաթաղ վիճակում։ Տոմարագետներից ոմանք գտնում են, որ Մեհեկանն առաջացել է Հայոց արեգակի աստված Միհրի անունից։ Հրաչյա Աճառյանի հավաստիությամբ, Միհր աստծու անունից է առաջացել նաև մեհյան (հեթանոսական տաճար) բառը ։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Հայկական տոմար Կատեգորիա:Մեհեկան
Բեթնաձոր
Բեթնաձոր (այժմ՝ Մթնաձոր), գետակ Արաքսի ավազանում, Ծավ գետի աջակողմյան վտակը։ Սկիզբ է առնում Մեղրու լեռնաշղթայի հյուսիս֊արևելյան լանջերից։ Երկարությունը 11 կմ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի գետեր Կատեգորիա:Ծավ գետի վտակներ
Օլգա Մարկովա
Օլգա Մարկովա (Ольга Дмитриевна Маркова, ). ռուս գեղասահորդուհի (մենասահք)։ Գեղասահքսվ սկսել է զբաղվել 5 տարեկանից` ԲՄԱ-ում (Լենինգրադ) Ա. Կոպիլովի ղեկավարությամբ։ 1990-ականների սկզբին տեղափոխվել է Մոսկվա` Վլադիմիր Կովալյովի խումբ, իսկ հետո` Ե. Գ. Վոդորեզովայի խմբում` Սոկոլնիկի սառույցի վրա։
1990 թվականի փետրվարին Կիևում հաղթեց ԽՍՀՄ ժողովուրդների Սպարտակիադան` առաջ անցնելով երկրի այդ ժամանակվա ուժեղագույն գեղասահորդներից։ Նա մասնակցել է 1990 թվականի ԽՍՀՄ առաջնությանը։ 1992 թվականի դեկտեմբերին Չելյաբինսկում Ռուսաստանի առաջնության ժամանակ նա գրավեց 4-րդ հորիզոնականը և ընդգրկվեց ազգային հավաքականի կազմ։ Հաջորդ տարի Մարկովան դարձավ Ռուսաստանի չեմպիոն (1993 թվականի դեկտեմբերի 27)։ 1994 թվականի հունվարին կայացած երկրորդ ելույթը Եվրոպայի առաջնությունում հաջող էր:Կարճ ծրագրում նա զբաղեցրեց երրորդ հորիզոնականը։ Կատարեց այն տարիների համար հազվադեպ եռակի լուց/կրկնակի լուց կասկադը։ Երեք դատավոր նրան Աշխարհի չեմպիոն Օքսանա Բայուլից բարձր գնահատականներ դրեցին։ Երրորդն էր նաև ազատ ծրագրից հետո։
Առավել հաջողակ էր 1994/95 մրցաշրջանը։ Եվրոպայի առաջնությունում Մարկովան կարճ ծրագրում առաջինն էր (այդ թվում առաջ անցնելով նաև Սուրիա Բոնալիին) և երկրորդն էր ազատ ծրագրում։ 1995 թվականի Աշխարհի առաջնությունում սուր մրցապայքարում Մարկովան կարճ ծրագրում զբաղեցնում է երկրորդ հորիզոնականը (եռակի լուց/կրկնակի լուց կասկադթվ ստանալով 5,9 գնահատականներ)։ Առաջ անցնելով Աշխարհի չեմպիոնուհի Չեն Լուին` արդյունքուն հայտնվում է հինգերորդ հորիզոնականում ազատ ծրագրի անբավարար բարդության պատճառով (երաժշտությունը Շենդբերգ, դատավորները, այնուամենայնիվ, դատավորները գնահատականները տվեցին մինչև 5,9)։
1995/96 մրցաշրջանում նա հանդես եկավ վնասվածքից հետո։ Դատավորները Ռուսաստանի առաջնությունում նրան ավանսով տվեցին երրորդ հորիզոնականը, ընդգրկելով հավաքական, սակայն Եվրոպայի առաջնությունում Մարկովան զբաղեցրեց միան 11-րդ հորիզոնականը։ 1996/97 մրցաշրջանում, չնայած Ռուսաստանի առաջնությունում գրաված 2-րդ հորիզոնականի, որտեղ նա հաղթեց Իրինա Սլուցկայային, միջազգային մրցումներում հաջողությունն ամրապնդել չհաջողվեց։ 1997 թվականի դեկտեմբերին Ռուսաստանի առաջնությունում 9-րդ հորիզոնականը զբաղեցնելուց հետո նա չընդգրկվեց ազգային հավաքականի կազմ և անցավ պրոֆեսիոնալների կազմ։
1998 թվականին մասնակցելով պրոֆեսիոնալների միջև Աշխարհի առաջնությանը` գրավեց 2-րդ հորիզոնականը։
Մարկովան պատմության մեջ մտավ «բյուրեղ» կոչվող բացառիկ սահադաշտի ոճի շնորհիվ։ Նա պարույրների վարպետ էր (զանազան մեկ և բազմաշերտ նավակներ, ցիրկուլներներ, երկար, անսովոր գեղեցիկ)։ Անսովոր երկար աղեղներով սայթաքելու հզոր կողոսկրները նրան թույլ էին տալիս արագորեն ձեռք բերել մեծ արագություն, ուներ հավասարակշռության նուրբ զգացողություն, կարողանում էր վայրէջք կատարել ամենաանհավատալի դիրքում (օրինակ` ներքին կողոսկրի)։ Իր բնույթով շատ երաժշտական էր, սառույցի վրա նրբորեն և ճշգրիտ փոխանցում էր երաժշտության նրբությունները։ Սա հնարավորություն էր տալիս դատավորներին առատորեն բարձրացնել երկրորդ գնահատականը (տեխնիկայի և արտիստիզմի համար գնահատականներիի միջև տարբերությունը հասնում էր 0,8-0,9-ի)`բազմիցս դնելով ցածր վերջնական արդյունքով 5.9 գնահատականները, ինչը հազվադեպ դեպք էր գեղասահքի պատմության մեջ։
Ներկա պահին մարզիչ է։ Տարբեր ժամանակներում աշխատել է Օքսանա Գոզևայի, Միխայիլ Մագերովսկու] , Աբզալ Ռախիմգալիևի (Ղազախստան) , մեքսիկացի գեղասահորդ Ադրիան Ալվարադոյի հետ, եղել է խորեոգրաֆ։ Չմշկասահորդների միջազգային միությունում տեխնիկական մասնագետ  (2008 թվականին, օրինակ, Փարիզի Գրան-Պրիի փուլում) և  Ռուսաստանի գեղասահքի ֆեդերացիայի դատավոր։
ԽՍՀՄ ատոմային նախագիծ
Մինչև 1941 թվականը կատարված աշխատանքներ
Մինչև ատոմային նախագիծը, 1930-1941 թվականներին ատոմի միջուկի վերաբերյալ արդեն կատարվել էին ռադիոքիմիական հիմնարար հետազոտություններ։ Այդ ընթացքում «ԽՍՀՄ ԳԱ միջուկային ֆիզիկայի վերաբերյալ համամիութենական համաժողովներում» ներկայացվում էին ոչ միայն ատոմային ֆիզիկայի, այլև երկրաքիմիայի, ֆիզիկական քիմիայի, անօրգանական քիմիայի և այլ բնագավառներում կատարված խորհրդային և այլ երկրների հետազոտությունները, որոնց մասնակցում էին աշխարհի տարբեր երկրների հետազոտողներ ։ 1920-ական թվականներից ԽՍՀՄ-ում միջուկային ֆիզիկայի բնագավառում առաջատար էին համարվում Լենինգրադի ՌԳԱ Վ. Գ. Խլոպինի անվան ռադիումային ինստիտուտը և Ա. Ֆ. Իոֆեի անվան Ֆիզտեխը, Խարկովի Ֆիզիկա-տեխնիկական ինստիտուտը (ԽՖՏԻ), Մոսկվայի Ն. Ն. Սեմյոնովի անվան Քիմիական ֆիզիկայի ինստիտուտը։
1941 թվականից ատոմային հետազոտություները գաղտնի էին կատարվում ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմն սկսվելուց հետո ԽՍՀՄ-ում ատոմային հետազոտությունների ծավալները նկատելիորեն կրճատվեցին, այդ թվում միջուկի ճեղքման շղթայական ռեակցիայի ուսումնասիրությունները, այն դեպքում, երբ Մեծ Բրիտանիան և ԱՄՆ ակտիվորեն շարունակում էին այդ խնդրի վրա աշխատել։
Ռադիումային ինստիտուտ։ Գործունեություն
Դեռևս 1938 թվականին Լենինգրադի Ռադիումային ինստիտուտում ստեղծվել է արհեստական ռադիոակտիվ տարրերի ԽՍՀՄ առաջին լաբորատորիան (բաժնի վարիչ՝ Ա. Ե. Պոլեսիցկի)։ 1939 թվականին հրատարակվել են նեյտորնների ազդեցությամբ ուրանի միջուկի ճեղքման վերաբերյալ Վ. Գ. Խլոպինի, Լ. Վ. Միսովսկու, Ա. Պ. Ժդանովի, Ն. Ա. Պերֆիլովի և այլոց հետազոտական աշխատանքները։ 1940 թվականին Գ. Ն. Ֆլյորովը և Կ. Ա. Պետրժակը հայտնաբերել են միջուկների ինքնաբերաբար տրոհման երևույթը հենվելով ուրանի օրինակի վրա։
Ռադիումային ինստիտուտին վստահվեց մշակել նեյտրոններով ճառագայթահարված ուրանից էկա-ռենիում (Z = 93) և էկա-օսմիում (Z = 94) անջատման տեխնոլոգիաները։ 1945 թվականին ցիկլատրոնի միջոցով ստացվեց խորհրդային առաջին պլուտոնիումը՝ իմպուլսային քանակությամբ։ Բ. Ս. Ջելեպովի ղեկավարությամբ սկսվեցին միջուկի բետա- և գամա-սպեկտրոսկոպիաների վերաբերյալ աշխատանքները։ 1946 թվականին Վ. Գ. Խլոպինի ղեկավարությամբ ավարտվեցին ճառագայթված ուրանից պլուտոնիումի ստացման տեխնոլոգիաների մշակման աշխատանքները։ Ռադիումային ինստիտուտը Կիրառական քիմիայի պետական ինստիտուտի (ГИПХ) նախագծողների հետ համատեղ հանձնեց օբյեկտ «Բ» («Կապույտ գիրք» նախագիծ) նախագծային առաջադրանքի տեխնոլոգիական մասը, որը պարունակում էր ռադիոքիմիական գործարանի նախագծման համար անհրաժեշտ բոլոր առաջնային տվյալները։
1947 թվականին Գ. Մ. Տոլմաչովը մշակեց միջուկային պայթյունի ժամանակ միջուկային վառելիքի օգտագործման գործակիցի որոշման ռադիոքիմիական մեթոդը։ 1948 թվականին Ռադիումային ինստիտուտի ղեկավարությամբ և նրա մշակած ացետատային նստվածքային տեխնոլոգիաների հիման վրա Չելյաբինսկում գործարկվեց ԽՍՀՄ առաջին ռադիոքիմիական գործարանը։ 1949 թվականին ստացվեց պլուտոնիումի առաջին խմբաքանակը, որն անհրաժեշտ էր միջուկային զենքի փորձարկման համար։ Կատարվեցին պոլոնիում-բերիլիումային աղբյուրների առաջին մշակումները՝ որպես պատրույգ առաջին սերնդի միջուկային ռումբերի համար ։
Արտաքին հետախուզական տվյալներ
Արդեն 1941 թվականին ԽՍՀՄ սկսեց տվյալներ ստանալ Մեծ Բրիտանիայում և ԱՄՆ կատարվող գաղտնի գիտա-հետազոտական աշխատանքների մասին, որոնք ուղղված էին ատոմային էներգիան ռազմական նպատակներին ծառայեցնելուն և հզոր կործանարար ուժով ատոմային ռումբի ստեղծմանը։ Այդ ժամանակ ստացված տվյալներից առավել կարևոր փաստաթուղթը բրիտանական «MAUD կոմիտեի» (MAUD Committee) հաշվետվությունն էր, որը ստացվել էր Դոնալդ Մակլեինից (Donald Duart Maclean) ՆԳԺԿ արտաքին հետախուզական վարչության խողովակով, որից հետևում էր, որ ատոմային ռումբի ստեղծումը իրատեսական է, որ ամենայն հավանականությամբ այն կստեղծվի մինչև պատերազմի ավարտը և, հետևաբար, կարող է ազդել պատերազմի ընթացքի վրա։
Ատոմային էներգիայի օգտագործման մասին հետախուզական տվյալներ ստացվում էին նաև Կարմիր բանակի Գլխավոր շտաբի հետախուզական վարչության՝ ԳՀՎ (ГРУ-Главное разведывательное управление) խողովակներով։ 1942 թվականի մայիսին վարչության ղեկավարությունը ԽՍՀՄ ԳԱ-ին հայտնեց արտասահմանում կատարվող ատոմային էներգիան ռազմական նպատակներով կիրառելու աշխատանքների մասին և խնդրեց հայտնել, թե ներկայումս որքանով է իրատեսական այդ խնդիրը։ 1942 թվականի հունիսին այդ հարցմանը պատասխանելով Խլոպինը հայտնեց, որ անցյալ տարվա ընթացքում գիտական գրականության մեջ գրեթե չեն հրապարակվել ատոմային էներգիայի կիրառման խնդրին վերաբերվող նյութեր։ Սակայն ՆԳԺԿ Ժողկոմ Բերիան Ստալինին պաշտոնական նամակով դիմել է միայն հոկտեմբերին, երբ Պետական պաշտպանության կոմիտեն՝ ՊՊԿ, արդեն որոշում էր ընդունել ԽՍՀՄ-ում ուրանի աշխատանքները վերսկսելու մասին։ Այդ նամակում ասվում էր արտասահմանում ռազմական նպատակներով ատոմային էներգիայի կիրառման աշխատանքների մասին, առաջարկվում էր խորհրդային նշանավոր մասնագետներին գաղտնի ծանոթացնել ՆԳԺԿ աշխատակիցների` դեռևս 1941 թվականի ավարտից մինչև 1942 թվականի սկիզբը ունեցած նյութերին և կազմակերպել այդ աշխատանքը ԽՍՀՄ-ում։
Հետախույզներ, գործակալներ, լրտեսներ
Խորհրդային հետախուզությունը մանրամասն տվյալներ ուներ ԱՄՆ ատոմային ռումբի ստեղծման աշխատանքների մասին։ Դրանք ստացվում էին միջուկային մոնոպոլիայի վտանգի մասին գիտակցող մասնագետներից կամ ԽՍՀՄ-ին կարեկցողներից։ Մասնավորապես այդ մասին հայտնել են Կլաուս Ֆուքսը, Թեոդոր Հոլլը, Ջորջ Կովալը և Դևիդ Գրինգլասը։ Սակայն շատերի կարծիքով որոշիչ նշանակություն է ունեցել 1943 թվականի սկզբին Ստալինին ուղղված խորհրդային ֆիզիկոս Գ. Ֆլյորովի նամակը, որը կարողացավ հանրամատչելի ձևով ներկայացնել խնդրի էությունը։ Սակայն տեսակետներ կան, որ այդ նամակը անավարտ է մնացել և Ստալինին չի ուղարկվել ։
Զառուբին ամուսիներ
Ամերիկայի ուրանային նախագծի տվյալների որսը սկսվել էր ՆԳԺԿ հետախուզության գիտատեխնիկական բաժնի պետ Լեոնիդ Կվասնիկովի նախաձեռնությամբ դեռևս 1942 թվականին, սակայն լիովին թափ առավ խորհրդային հայտնի հետախույզներ Վասիլի Զառուբինի (ծածկանունը՝ «Վասիլի Զուբիլին») և նրա կնոջ՝ Ելիզավետա Զառուբինայի (ծածկանունը՝ «Վարդո») Վաշինգտոն ժամանելուց հետո միայն։ Նրանց հետ էլ համագործակցում էր Սան Ֆրանցիսկոյում գտնվող ՆԳԺԿ ռեզիդենտ Գրիգորի Խեյֆիցը (ծածկանունը՝ «Խառոն»)։ Նրա տեղեկացմամբ հայտնի դարձավ, որ ճանաչված ֆիզիկոս Ռոբերտ Օպենհեյմերը և նրա գործընկերներից շատերը Կալիֆոռնիայից տեղափոխվել են անհայտ մի վայր, որտեղ պետք է զբաղվեն գերհզոր զենքի ստեղծմամբ։
«Խառոնի» հաղորդած տվյալների ստուգումը հանձնարարված էր փոխգնդապետ Սեմյոն Սեմյոնովին (ծածկանունը՝ «Տվեն»), որը ԱՄՆ-ում աշխատում էր 1938 թվականից և ակտիվ գործակալների խումբ էր հավաքել։ «Տվենը» հաստատեց ատոմային ռումբի ստեղծման վերաբերյալ «Խառոնի» տվյալները, հայտնեց Մանհեթենյան նախագծի կոդը և գլխավոր գիտական կենտրոնի գտնվելու վայրը։ Դա Նյու Մեքսիկո նահանգի Լոս Ալամոսում գտնվող անչափահաս օրինազանցների նախկին գաղութում էր։ Սեմյոնովը հաղորդեց նաև այնտեղ աշխատող մի քանի գիտնականների անուններ, որոնք նախկինում ԽՍՀՄ էին հրավիրվել ստալինյան խոշոր շինարարություններին մասնակցելու համար և որոնք ԱՄՆ վերադառնալով ծայրահեղ ձախ կազմակերպությունների հետ կապերը չէին խզել։
«Վարդոն» կարողացավ բացահայտել Մանհեթենյան ծրագրի ղեկավարներին։ ՆԳԺԿ հատուկ նշանակության 4-րդ վարչության պետ Սուդոպլատովը իր հուշագրությունում «Վարդոյին» բնութագրել է այսպես. Սակայն գործակալական կապերի գործունեության ամենաթեժ ժամանակ Լիզա և Վասիլի Զառուբինները հետ կանչվեցին Մոսկվա։ Նրանք չէին հասկանում ինչումն է բանը, քանի որ որևէ բացթողում չէին ունեցել։ Պարզվեց, որ գործակալ Միռոնովից նրանց դավաճանության մասին տեղեկություն էր ստացվել։ Գրեթե կես տարի մոսկովյան հակահետախուզությունը ստուգում էր այդ մեղադրանքը։ Դրանք չհաստատվեցին, սակայն այնուամենայնիվ Զառուբիններին այլևս թույլ չտվեցին արտասահման մեկնել։
Կոհեն ամուսիններ
Այդ ընթացքում գործակալների աշխատանքը տվեց իր առաջին արդյունքները։ Ստացված հաշվետվությունները Մոսկվա ուղարկելու շուտափույթ գործը հանձնարարվեց մի խումբ բանբերների։ Ամենաօպերատիվ և անվախ գործում էին ամուսիններ Լոնա և Մորիս Կոհենները (ծածկանունները՝ «Հելեն Կրոգեր» և «Պիտեր Կրոգեր»)։ Մորիսին բանակ զորակոչելուց հետո այդ աշխատանքը միայնակ կատարում էր Լոնան։ Նա Նյու Մեխիկոյից նյութերը տեղափոխում էր Նյու Յորք։ Այդ նպատակով նա ձևականորեն գնում էր փոքրիկ քաղաք Ալբուկերկեում գտնվող պալարախտի հիվանդանոց, որտեղ հանդիպում էր «Մլադ» և «Էռնստ» ծածկանուններով գործակալների հետ։ Ըստ Սուդոպլատովի վկայության «ԱՄՆ առաջին ատոմային ռումբի ստեղծումից 12 օր անց Մոսկվան արդեն ստացել էր նրա կառուցվածքի նկարագրությունը»։ 1945 թվականին Ալամոգորդո ռազմաբազայում փորձնական պայթյունին և ատոմային ռումբի ակտիվացման միջոցներին վերաբերվող, ինչպես նաև ուրանի իզոտոպների բաժանման էլեկտրոմագնիսական մեթոդի հաշվետվության մանրակրկիտ բնութագրերով փաստաթղթերն արդեն Մոսկվայում էին։
Նախագծի գրեթե բոլոր փաստաթղթերը փոխանցվում էին ռադիոյով՝ ծածկագրված ձևաչափով։ Չնայած ամերիկյան ռադիոորսիչ սարքերը այդ տեքստերը պարբերաբար ձայնագրում էին, սակայն նրանց ընդունիչները չէին կարողանում գտնել լրտեսական ռադիոկայանների գտնվելու վայրը, իսկ ծածկագիր վերծանողները՝ պարզել ռադիոգրամմայի բովանդակությունը։ Դա հաջողվեց միայն մի քանի տարի անց, «Վենոնա» նախագծի (Project Venona) իրականացումից հետո միայն, երբ որսած տեքստերը վերծանվեցին նորագույն հաշվիչ մեքենաների օգնությամբ։
Ուրանի աշխատանքները սկսելու որոշում
Տարիներ շարունակ Ստալինը չէր վստահում ո՛չ գիտնականներին, ոչ էլ հետախույզներին, որոնք զեկուցում էին, որ ԱՄՆ-ում և Մեծ Բրիտանիայում ատոմային զենքի ստեղծման աշխատանքներ են տարվում և որ նման զենքի ստեղծումը իրատեսական է։ Հիտլերը նույնպես չէր հավատում, որ իսկապես հնարավոր է ատոմային զենք ստեղծել և այդ ոլորտի հետազոտական աշխատանքների համար հնարավորինս նվազագույն ֆինանսավորում էր թույլատրում։ Արդյունքն եղավ այն, որ միջուկային զենքի վերաբերյալ ԽՍՀՄ առաջին որոշումը ընդունվեց 1942 թվականի սեպտեմբերի 28-ին։ Այդ որոշման ընդունման հարցում վճռական նշանակություն ունեցան ԱՄՆ և Մեծ Բրիտանիայի աշխատանքների մասին կուտակված լրտեսական տվյալները։ 1942 թվականի աշնանը Գիտությունների ակադեմիային հանձնարարվեց ընդամենը «Մինչև 1943 թվականի ապրիլի 1-ը Պետական պաշտպանության կոմիտեին հաշվետվություն ներկայացնել ուրանային ռումբի ստեղծման հնարավոր լինելու մասին» ։ 1942 թվականի սեպտեմբերի 28-ին ԽՍՀՄ ՊՊԿ-ն «Ուրանի աշխատանքները սկսելու մասին» որոշում.
Հանձնարարականը այդ նպատակով նախատեսում էր ԽՍՀՄ ԳԱ առընթեր ատոմային միջուկի լաբորատորիա կազմակերպել, ուրանի իզոտոպների բաժանման լաբորատոր սարքավորումներ ստեղծել և անցկացնել համալիր փորձարարական աշխատանքներ։ Հանձնարարականը պարտավորեցնում էր Թաթարական ԻԽԱՀ ԺԿԽ-ին ԽՍՀՄ ԳԱ համար ատոմային միջուկի լաբորատորիայի տեղակայման նպատակով 500 մ² մակերեսով տարածք և 10 գիտաշխատողների համար բնակտարածք տրամադրել Կազանում։
1943 թվականի փետրվարին սկսվեցին միջուկային զենքին առնչվող առաջին գործնական մշակումները և ուրանի հանքերի որոնման աշխատանքերը ։
Առաջին ատոմային լաբորատորիա
«Ուրանի աշխատանքները սկսելու որոշման» պահից (դե ֆակտո) Մոլոտովի մակագրությամբ ստեղծվեց առաջին խորհրդային ատոմային հատուկ լաբորատորիա՝ ԽՍՀՄ ԳԱ լաբորատորիա № 2: ԼՖՏԻ տնօրեն Ա. ֆ. Իոֆեն Ստալինի հրամանի համաձայն իր ինստիտուտի կազանյան խմբի վերաբերյալ հրաման արձակեց։ Ըստ այդ հրամանի ատոմային լաբորատորիայի 10 աշխատակիցներն էին.
Ատոմային ռումբի ստեղծման աշխատանքներ
1943 թվականի փետրվարի 11-ին ատոմային ռումբի ստեղծման գործնական աշխատանքները սկսելու որոշում ընդունվեց (№ 2872сс ): Աշխատանքները ընթանում էին Կազանում։ Առաջին փուլը ատոմային փոխակերպումների ուսումնասիրությունն էր։ Ծրագիրը ղեկավարելու պատասխանատվությունը դրվեց ՊՊԿ նախագահի տեղակալ Վյաչեսլավ Մոլոտովի վրա, որն իր հերթին նախագծի ղեկավար նշանակեց Իգոր Կուրչատովին (նշանակման հրամանը ստորագրվել է մարտի 10-ին)։
1943 թվականի ապրիլի 12-ին ԽՍՀՄ ԳԱ փոխնախագահ Ա. Ա. Բայկովը ստորագրեց ԽՍՀՄ ԳԱ № 2 լաբորատորիա ստեղծելու մասին հանձնարարական, որի հիմնական խնդիրը լինելու էր միջուկային զենքի ստեղծումը։ Նախագծի տեխնիկական և կազմակերպչական աշխատանքների պատասխանատու նշանակվեց ԺԿԽ նախագահի տեղակալ Պերվուխինը։ Նույն թվականին «Գիռեդմետի» ռադիումային լաբորատորիայի առջև խնդիր դրվեց. շտապ ստանալ ուրանի կարբիդ և մետաղական ուրան (ղեկավար՝ Զինաիդա Երշովա)։ 1944 թվականին անհրաժեշտ նյութերը ստացվեցին և ուղարկվեցին № 2 լաբորատորիա միջուկա-ֆիզիկական հետազոտությունների և փորձարարական մշակումների համար, որոնք անհրաժեշտ էին երկրում և Եվրոպայում առաջին փորձարարական Ֆ-1 ռեակտորի (Ф-1) նախագծման և կառուցման համար ։
1944 թվականի մարտի 15-ի ՊՊԿ հրամանով (№ 5407сс ) Լենինգրադում հիմնվեց թիվ 2 լաբորատորիայի ֆիլիալ, որի հիմնական բաժինը դարձավ Հատուկ նախագծային բյուրոն (ղեկավար՝ Իվան Վոզնեսենսկի) ։
1944 թվականի ապրիլի 8-ի ՊՊԿ հրամանագրով Քիմիական արդյունաբերության ժողովրդական կոմիսարրիատին հանձնարարվեց նախագծել ծանր ջրի արտադրության արտադրամաս և վեց-ֆտորանի ուրանի արտադրության (հումք ուրանի իզոտոպների ճեղքման համար) գործարան, իսկ Գունավոր մետալուրգիայի Ժողովրդական կոմիսարիատին (ԽՍՀՄ Գունավոր մետալուրգիայի ժողկոմ, նախարար Լոմակոյի անձնական պատասխանատվությամբ)՝ ապահովել 500 կգ մետաղական ուրանի ստացումը փորձնական սարքավորման միջոցով, մինչև 1945 թվականի հունվարի 1-ը կառուցել մետաղական ուրանի արտադրության արտադրամասը և № 2 լաբորատորիային ապահովել տասնյակ տոննաներով բարձրորակ գրաֆիտային բլոկներով ։
1944 թվականի դեկտեմբերի 3-ին ԽՍՀՄ ՊՊԿ հրամանով (№ 7069сс ) որոշում ընդունեց «թիվ 2 լաբորատորիայի աշխատանքների իրականացման համար անհապաղ միջոցներ ձեռնարկելու մասին» ։ Հետախուզական խողովակներով հասած տեղեկությունները հեշտացնում և արագացնում էին խորհրդային գիտնականների աշխատանքը։ Ատոմային նախագծի բոլոր հետախուզական տվյալները կենտրոնացված էին ՆԳԺԿ «Ս» խմբում (Սուդոպլատովի խումբ), ղեկավարությունը զեկուցվում էր անձամբ Բերիային ։
1944 թվականի դեկտեմբերի 8-ին Կարմիր բանակից և Ռազմածովային նավատորմից լաբորատորիայի գործունեությանը անհրաժեշտ մասնագետների զորացրման մասին հրաման արձակվեց ։
ԱՄՆ նախազգուշական քայլեր
ԽՍՀՄ զորքերի Գերմանիա առաջխաղացումը ԱՄՆ ստիպեց «հատուկ նշանակության խումբ» ստեղծել (Alsos Team), որի նպատակը դարձավ ամեն կերպ արգելափակելը Գերմանիայի ատոմային նախագծի մասին ԽՍՀՄ ինֆորմացիայի կորզումը։ Այդ խմբի միջոցով ԱՄՆ լիկվիդացրեց Գերմանիայի ատոմային մասնագետներին՝ ձերբակալելով և Անգլիա արտաքսելով։ 1945 թվականի ապրիլի 15-ին ամերիկյան տեխնիկական հանձնաժողովը գերմանական Շտասֆուրտ (գերմաներեն՝ Staßfurt) քաղաքից 5-6 օրում ամբողջությամբ Անգլիա տեղափոխեց ուրանի հումքը նրան վերաբերվող բոլոր փաստաթղթերի հետ միասին։ Ամերիկացիները ամբողջությամբ դուրս բերեցին սարքավորումները Սաքսոնիայի հանքերից, որտեղ իրականացվում էր ուրանի արդյունահանումը, ծանր ջրով երկու ռեակտորները քանդեցին և ուղարկեցին Անգլիա, որոնք դեռևս ավարտված չէին։ Ռեակտորներից մեկը գտնվում էր Լեյպցիգից ոչ հեռու, որը հետագայում օկուպացվեց խորհրդային զորքերի կողմից ։ Ավելի ուշ Սաքսոնիայի հանքահորերը վերականգնվեցին և հիմնվեց «Վիսմուտ» ձեռնարկությունը Թյուրինգիայի և Սաքսոնիայի ուրանի հանքերի շահագործման համար, որտեղ աշխատում էին խորհրդային մասնագետներ և գերմանացի հանքափորներ ։
Սակայն ՆԳԺԿ-ն այնուամենայնիվ կարողացավ մի քանի տոննա թեթև հարստացված ուրան հայթայթել Կայզեր Վիլհելմի ինստիտուտից ։
Պոտսդամի կոնֆերանս
Նյու Մեխիկո նահանգի անապատում նախատեսված ամերիկյան ատոմային ռումբի փորձարկումը հաջողությամբ իրականացվեց հենց Պոտսդամի կոնֆերանսի բացման օրը՝ 1945 թվականի հուլիսի 16-ին։ Հետախուզական խողովակներով այդ մասին Ստալինին հայտնվեց հուլիսի 20-21 ։ Երբ հուլիսի 24-ին Պոտսդամում կայացած կոնֆերանսի ժամանակ ԱՄՆ նախագահ Տրումենը Ստալինին հայտնեց, որ «ԱՄՆ-ը կործանարար ուժի զենք ունի արդեն», Չերչիլը հիշում է, թե ինչպես Ստալինը ժպտաց, շնորհակալություն հայտնեց տեղեկության համար, բայց մանրամասներով չհետաքրքրվեց։ Չերչիլը Ստալինի վարքից հետևություն էր արել, որ նա ոչինչ չի հասկացել և տեղյակ չէ ընթացիկ իրադարձություններից։ Որոշ ժամանակակից հետազոտողներ կարծում են, որ դա շանտաժ է եղել։ Նույն երեկոյան Ստալինը Մոլոտովին ցուցում տվեց ատոմային նախագիծը արագացնելու մասին խոսել Կուրչատովի հետ ։
«Իմաստուն» ռազմավարություն. համեմատական բնութագիր
1945 օգոստոսին ատոմային զենքի նկատմամբ Ստալինի վերաբերմունքը կտրուկ փոխվել էր։ Հիրոսիմայի և Նագասակիի ռմբակոծումը ցույց տվեց, որ Խորհրդային Միությունը Միացյալ Նահանգներից ետ էր մնում այդ ոլորտում։ Ստալինը խուճապի մեջ էր, քանի որ ամերիկյան ատոմային զենքը տապալեց Եվրոպայում և Ասիայում ընդարձակման ձգտող նրա նկրտումները։ Միջուկային ծրագիրը, որը գլխավորում էր Բերիան, Ստալինի և նրա վարչախմբի ամենաառաջնահերթ խնդիրը դարձավ։ Աննախադեպ միջոցառումներ ձեռնարկվեցին, այդ թվում մոբիլիզացվեցին հսկայածավալ արդյունաբերական և ֆինանսական ռեսուրսներ։ Ամերիկյան ատոմային մենաշնորհի լիկվիդացումը հռչակվեց երկրի անվտանգության առանցքային գործոն ։
Դեռ ավելին, Ստալինը որոշեց, որ խորհրդային ռազմամիջուկային համալիրը ամերիկյանից ավելի հզոր պետք է լինի։ Եթե ԱՄՆ Մանհեթենյան ծրագրի շրջանակներում կառուցվել էին երկու արդյունաբերական կառույցներ, որոնցում արտադրվում էր միջուկային զենքը. ապա ԽՍՀՄ-ում միջուկային նյութերը արտադրվում էին հինգ կոմբինատներում. Առաջին երեքում արտադրում էին պլուտոնիում և վերջին երեքում իրականացնում էին ուրանի հարստացում։
ԱՄՆ միջուկային ռազմամթերք արտադրում էր միայն Տեխասի «Պենտեքս» գործարանում (Plant «Pantex»), իսկ ԽՍՀՄ-ում այդպիսի երկու կոմբինատ կառուցվեց. Ատոմային ֆիզիկայի գիտնականները և միջուկային արտադրության ղեկավարները Ստալինի այս քաղաքականությունը հաճախ մեկնաբանում են որպես Ստալինի հանճարի արտահայտություն։ Իրականում ԽՍՀՄ-ի համար հսկայական լրացուցիչ ծախսերի և մարդկային կորուստների պատճառ է դարձել ։
ՊՊԿ Հատուկ կոմիտե
1945 թվականի օգոստոսի 20-ին, Հիրոսիմայի ատոմային ռմբակոծումից 14 օր անց Ստալինը ստորագրեց ՊՊԿ № 9887сс/оп Հատուկ կոմիտե ստեղծելու մասին որոշումը։ Կոմիտեն կոչված էր Լավրենտի Բերիայի գլխավորությամբ ատոմային էներգիայի կիրառման վերաբերյալ բոլոր աշխատանքները ղեկավարելուն (տես՝ Հատուկ կոմիտեի ղեկավար)։ Հատուկ կոմիտեն արտակարգ իրավասությամբ օժտված մարմին էր, որը ԽՍՀՄ իշխանության հնարավոր բոլոր ռեսուրսները ատոմային նախագծի աշխատանքներում ներգրավելու իրավունք ուներ։
Ատոմային նախագծում ներգրավված գիտահետազոտական, նախագծային, կոնստրուկտորական կազմակերպությունների և արդյունաբերական ձեռնարկությունների անմիջական ղեկավարների համար ստեղծվեց ԽՍՀՄ ԺԿԽ առընթեր Առաջին գլխավոր վարչությունը (ԱԳՎ-ПГУ), որը ենթակա էր ՊՊԿ-ին առընթեր Հատուկ կոմիտեին (ղեկավար ռազմական ժողկոմ Բ. Լ. Վաննիկով)։ ԱԳՎ ենթակայության տակ մտան բազմաթիվ տարբեր ոլորտների ձեռնարկություններ և հիմնարկներ, ներառյալ հետախուզության գիտատեխնիկական բաժինը, ՆԳԺԿ Արդյունաբերական շինարարության ճամբարների գլխավոր վարչությունը (ГУЛПС ) և ՆԳԺԿ Լեռնամետալուրգիական ձեռնարկությունների ճամբարների գլխավոր վարչությունը (ГУЛГМП ) (ընդհանոր առմամբ 293 հազար ազատազրկվածներ)։ Ստալինի հրահանգը ԱԳՎ-ին պարտավորեցնում էր ապահովել ուրանային և պլուտոնիումային ատոմային ռումբերի ստեղծումը մինչև 1948 թվական ։
1945 թվականի սեպտեմբերի 28-ին ԽՍՀՄ ԺԿԽ որոշում ընդունեց «աշխատանքներում լրացուցիչ գիտական հիմնարկների, գիտնականների և այլ մասնագետների ներգրավման մասին»։ Այդ թվում էր Խարկովի Ֆիզտեխը (տնօրեն Սինելնիկովի հետ միասին)։