cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ճապոնական խոհանոցի պատմություն
1500-1641 թվականներ
Այս դարաշրջանի ավարտը տեղի է ունեցել այն բանից հետո, երբ սյոգունը սպառնալիք է զգացել քրիստոնեության աճող ազդեցության մեջ և արգելել է այն՝ հաստատելով մեկուսացման քաղաքականություն և արգելելով նաև առևտուրը բոլոր արևմտյան երկրների հետ, բացի Նիդեռլանդներից։
Թեյ
Չնայած թեյը Ճապոնիայում հայտնվել է Հեյանի շրջանի սկզբին, նրա ժողովրդականությունը մնացել է չինական մշակույթի սիրահարների նեղ շրջանակում։ Թեյի տերևները փաթեթավորվում էին բրիկետների մեջ և ֆերմենտացվում էին, ինչը չէր համապատասխանում ճապոնական ճաշակին։ Թեյի պատմության շրջադարձային պահը եկել է 1214 թվականին։ Էյսայի ձենի վանականը, որը թեյ էր մշակում իր վանքում, թեյ է տվել սյոգուն Մինամոտո-նո Սանետոմոյին, որը տառապում էր խումարով։ Թեյն անմիջապես բարելավել է նրա վիճակը։ Այնուհետև Էյսայը լույս է ընծայել «Կյանքի սնուցման համար թեյ խմելու գրառումներ» (喫茶養生記) տրակտատը և ուղարկել այն սյոգունին։ Էյսայը տարածել է կանաչ մատչա թեյի պատրաստման նոր տեխնոլոգիան, որը ֆերմենտացիայի չի ենթարկվել և շատ ավելի է դուր եկել լայն հանրությանը։ 13-րդ դարի ընթացքում թեյ խմելու սովորությունը ներթափանցել է ճապոնական հասարակության բոլոր շերտեր։
14-րդ դարում ի հայտ են եկել թեյի տոտյա երեկույթները, որոնց ընթացքում մասնակիցները փորձում էին գուշակել, թե որտեղից է ծագում իրենց մատուցած այս կամ այն թեյը, նաև խմում էին սակե, ուտում էին արիշտա և մրգեր, վայելում էին արվեստի պարերն ու գործերը, որոնցով զարդարված էր հանդիսությունների դահլիճը. տոտյայի ընդհանուր կառուցվածքը հիշեցնում էր հեյանյան խնջույքները։ Երկու հարյուր տարի անց՝ 15-րդ դարի վերջին, Օսակա նավահանգստում գտնվող Սակաի քաղաքում առևտրականների շրջանում առաջացել է թեյախմության ավելի հայեցողական ավանդույթ՝ վաբիթյան, որի մթնոլորտը կազմված էր զեն ավանդույթից և ընդհակառակը ընդգծում էր մասնակիցների անտարբերությունն ու հեռացումը աշխարհիկ մտահոգություններից։ Ճապոնական թեյի ամբողջ ավանդույթի վրա հսկայական ազդեցություն է թողել վաբիթյայի վարպետ Սեն նո Ռիկյուն, և դրան են մոտենում մի քանի ժամանակակից թեյի դպրոցների ակունքները։ Վաբիթյայում թեյի օգտագործումը վերածվել է առօրյայից հրաժարվելու միջոցի, որի ընթացքում կարելի է հրաժարվել սոցիալական պայմանականություններից և այդ ժամանակը նվիրել միտքն ու հոգին թարմացնելուն։ Ուշադրություն էր դարձվում արարողության բոլոր ասպեկտներին, ներառյալ՝ կահավորանքը, սպասքի և անձեռոցիկների նախշերը։
Թեյի արարողությունն այն տեսքով, որով այն ֆիքսել է Սեն նո Ռիքյուն, շատ դեպքերում կրկնում է տոտյայի երեկույթները. այն սկսվում է կայսեքի թեթեև ընթրիքից, որը պետք է ոչ թե կշտացնի, այլ միայն նախապատրաստում է խիտ թեյի ընդունմանը։ Ռիքյուն խիստ հանդիմանել է արարողության ժամանակ տեղի ունեցող ավելորդությունները՝ կատարյալ ընթրիք համարելով միսոսիրուն, բրնձը և երեք նախուտեստները․ սովորաբար թեյի հետ մատուցվում է մուքոջուկե (向付け՝ քացախով սալաթ կամ հում ձուկ), նիմոնո (煮物՝ թռչունների կամ ձկան հետ եփված բանջարեղեն) և յակիմոնո (焼き物՝ ձուկ գրիլի վրա)։ Ճաշին կարող է մատուցվել սակե, որին հաջորդում է աղանդերը։ Աղանդերից հետո հյուրերը լքում են տարածքը և դուրս գալիս այգի, մինչ հյուրընկալողը թեյ է պատրաստում և փոխում է փաթեթը տոկոնոմայում։ Առաջինը տալիս են թունդ թեյ (濃茶), ապա՝ ավելի ջրիկ թույլ թեյ (薄茶): Որոշ դեպքերում արարողությունը ավարտվում է մյուս սենյակում սակե խմելով։
Արարողության այս տեսակը մեծապես ազդել է ինչպես ճապոնական խոհարարության զարգացման, այնպես էլ Ճապոնիայի արվեստի վրա ընդհանրապես։ Թեյի այգիները դարձել են լանդշաֆտային դիզայնի օրինակ, իսկ սեղանի պիտույքները ազդել են մետաղագործության, լաքապատ արվեստի և խեցեգործության զարգացման վրա։ Կայսեքին 21-րդ դարում մնում է ճապոնական խոհանոցի ամենանրբաճաշակ տեսակը։ Թեյի արարողությունը ճապոնական խոհանոցին տվել է սեզոնայնության և անկատարելության նկատմամբ հետաքրքրություն։
«Հարավային բարբարոսների» ազդեցություն
Հոլանդացիներին և անգլիացիներին, որոնք ավելի ուշ էին ժամանել և դավանում էին բողոքականություն, ոչ թե կաթոլիկություն, անվանում էին «շիկահերներ» (紅毛人):
Առաջին ճիզվիտները ճապոնական խոհանոցի մասին թողել են հետևյալ գրառումները․
Սովորաբար մենք ձուկ ու միս չէինք ուտում։ Դա, անշուշտ, դժվար փորձություն էր։ Չնայած Ֆրանցիսկ Քսավերին ցրտի և ձյան ժամանակ ամբողջ օրը անցկացնում էր ոտքի վրա, պանդոկում մեզ մատուցում էին ընդամենը մի քիչ բրինձ, որը պատրաստում էին սովորական ջրի մեջ, և աղի ձկան փոքր կտոր, երբեմն խաշած կամ խորոված, որն ունենում էր սարսափելի համ, և մի աման վատ բուրող բանջարեղենային ապուր։ Հայրը տալիս էր մեզ իր ձուկը, և քանի որ նա չուներ ոչինչ, ուտում էր միայն մի բուռ բրինձ և ապուր։
«Հարավային բարբարոսների» հետ առևտրի կարևորագույն հետևանքն էր Նոր աշխարհից բանջարեղենի, հատկապես բաթաթի տարածումը Ճապոնիայում։ Երկրի արևմտյան շրջաններում, որոնք կլիմայի և բնակչության ցածր խտության պատճառով հարմար չէին բրնձի մշակման համար, բաթաթը սկսել է սննդով ապահովել բնակչության մոտ 60 տոկոսին։ Այս ժամանակահատվածում Ճապոնիայում առաջին անգամ դդում է հայտնվել, որն անվանում էին «կաբոտյա» (かぼちゃ), այն երկրի՝ Կամբոջայի, անվամբ, որտեղից այն ներկրվել էր։ Դդումը նաև դարձել է ճապոնական գյուղական խոհանոցի հայտնի բաղադրիչը․ այն ավելացրել են միսոսիրուի մեջ, ինչպես նաև եփել են սոյայի սոուսի և միսոյի հետ։
1542 թվականին պորտուգալացիների կողմից ներմուծված կայնեյան պղպեղը ներառվել է սուր համեմունքների ամենատարածված խառնուրդի՝ սիտիմի-տոգարասիի մեջ։
Քրիստոնեությանը դիմող առաջին ճապոնացիները սկսել են միս ուտել ճիզվիտների հետ։ Նագասակիում և Հիրադոյում, որտեղ «հարավային բարբարոսները» հաճախ էին լինում, մսի ժողովրդականությունն աճել է բնակչության բոլոր շերտերի շրջանում։ Այդ քաղաքներում նաև սկսել են հաց թխել, ընդ որում տեղի բնակիչները օգտագործել են այն որպես աղանդեր։ 1612 թվականին՝ քրիստոնեության արգելումից հետո, տավարի միս և հաց մատուցելը նույնպես արգելվել է։
Ճապոնիայում հայտնված պորտուգալական և իսպանական խոհանոցի բաղադրատոմսերը հարմարեցվել են տեղի սովորույթներին. կաթն ու սերուցքը հեռացվել են, խմորիչի փոխարեն խմորի մեջ ավելացնում էին ամաջաքե, միսը փոխարինվում էր ձկով և այլն։ Օրինակ, պիկադոն (Picado) վերածվել է հիկադոյի (ヒカド), իսկ նախապես կարագի վրա տապակված ռագուն իրենից ներկայացնում էր սոյայի սոուսով տապակած թյունոսի կտորներ։ Ճապոնիայի արևմուտքում տարածված համոդոկի անվանումը՝ «հիրյոզու», ծագել է պորտուգալերեն կամ իսպաներեն «ֆիլոս» բառից։ Տեմպուրան, հավանաբար, նույնպես ծագել է պորտուգալական բաղադրատոմսից։ «Հարավային բարբարոսների» խոհանոցից փոխառված մեկ այլ կերակրատեսակ է նիվատորի նո միձուտակին (鶏の水炊き)՝ հավի միս, դայկոնի, միսոյի և բանջարեղենի հետ եփված։
«Բարբարոսական» աղանդերները Ճապոնիայում վայելում են ավելի մեծ ժողովրդականություն, քան առաջին և երկրորդ ուտեստները։ Չնայած տնային վառարանների բացակայության պատճառով Ճապոնիայում տորթերի և կարկանդակների թխումը դժվարացել է, ճապոնական խոհանոց մուտք են գործել կաստելան, կասուդոսուն (カスドース) (castella doce), տարուտոն (タルト (郷土菓子)), կոմպեյտոն, կարումերան (カルメ焼き), արուհեյտոն (有平糖) և քեյրան-սոմենը։
Չնայած նրան, որ ամբողջական մեկուսացումից հետո հոլանդացի վաճառականները շարունակում էին ևս երկու հարյուր տարի պարբերաբար մուտք գործել Նագասակիի նավահանգիստ, հասարակ մարդկանց հետ շփում ունենալու արգելքի հետևանքով հոլանդական մշակույթը բոլորովին չի ազդել ճապոնական մշակույթի վրա։
Սննդի պատրաստում և սեղանի սպասքավորում
Առավել հարուստ ընթրիքներն ընդգրկում էին բրինձ, երկու ապուր և յոթ կողմնակի ճաշատեսակներ, սակայն հայտնի են 8 ապուրներով և 24 խավարտով խնջույքները։ Այս դեպքում ամեն հյուրի առջև դնում են մի քանի ճաշատեսակ։ Այս ոճը հայտնի է հոնջեն ռյորի անվանմամբ, այն զարգացել է 13-րդ դարում և Մուրոմատիի շրջանում (1392-1568 թվականներին) դարձել է պալատական ճաշկերույթների պաշտոնական ոճը, դրանից հետո այն տարածվել է հասարակ ժողովրդի մեջ և մինչև 20-րդ դարի կեսը մնացել է կարևոր խնջույքներում սննդի ընդունման գլխավոր սպասքավորման ոճը։ Հոնջեն ռյորի ողջ սպասքը պետք է լինի լաքապատ, և շատ հայտնի տներում նույնիսկ 20-րդ դարում պահպանվել են լաքապատ ամանների և ափսեների հսկայական հավաքածուներ։ Ժամանակի ընթացքում հոնջեն ռյորիից առանձնացաել են մի քանի խոհարարական դպրոցներ, որոնց կանոնները աստիճանաբար բարդացել են․ օրինակ՝ ձկների կտրվածքի որ մեթոդն է տեղին որոշակի իրադարձության ժամանակ, որոշել են բարդ փիլիսոփայական դատողությունների միջոցով։
Ի հակակշիռ այս ավելի ծանրաշարժ համակարգի՝ հայտնվել է կայսեքի խոհանոցը, որի համար օգտագործվել է կերամիկական (այլ ոչ թե փայտե լաքապատ) սպասք, կայսեքիի գոյության վաղ տարիներին դա հաճախ պարզ ցածր ջերմաստիճանային կերամիկա էր, որը պաշտոնական ճաշկերույթից հետո դեն էին նետում։ Կերամիկական սպասքի օգտագործումը ներդրվել է թեյի արարողության վարպետների կողմից, որոնք հովանավորել են խեցեգործներին և գնահատել որակյալ արտադրանքը, որն էլ հանգեցրել է ճապոնական կերամիկայի բուռն զարգացմանը։ Կայսեքիի վարպետների ուշադրության հիմնական ոլորտը եղել է նրբաճաշակ սպասարկումը և նրանց շնորհիվ ճապոնական խոհարարական ավանդույթում հաստատվել է ուտեստներն ուշադիր ընտրելու սովորույթը։
Փակվածության ժամանակաշրջան (1641-1868)
1639 թվականից ավելի քան երկու հարյուր տարի Ճապոնիան գրեթե ամբողջությամբ կտրված է եղել արտաքին աշխարհից։ Հենց այդ ժամանակահատվածում է տեղի ունեցել ճապոնական «ավանդական» խոհանոցի վերջնական կայացումը։ Այդ ընթացքում Ճապոնիան շարունակում էր ավատատիրական երկիր լինել, և դայմյոն շարունակում էր կառավարել իր հողերը գրեթե առանց սյոգունի վերահսկողության։ Ինչպես նաև հիմնական վճարային միավորը անփոփոխ մնում էր բրինձը. դայմյոնները հարկեր էին հավաքում կոկուով (մոտ 180լ), այնուհետև վաճառում առևտրականներին։ Մի կողմից դա հանգեցրել է ցանքատարածությունների ավելացմանը, մյուս կողմից՝ գյուղացիության աճող շահագործմանը, և այդ ընթացքում Ճապոնիայի պատմության մեջ առաջին անգամ բրինձ աճեցնողները միշտ չէ, որ կարող էին իրենց թույլ տալ ուտել այն։ Գյուղացիները բրինձը փոխարինել են կորեկով, բաթաթով և բանջարեղենով, մինչդեռ քաղաքներում բրինձը հասանելի է եղել նույնիսկ բնակչության ամենաաղքատ շերտերին։
Սամուրայները ֆորմալ առումով դասային աստիճանների գագաթին են եղել, սակայն 18-րդ դարում առևտրական դասը խիստ հարստացել է և փաստացի սամուրայներին հեռացրել է առաջին շարքերից։ Առևտրականներին չեն զսպել ո՛չ սամուրայության գեղագիտական իդեալները, ո՛չ օրենքները, որոնք արգելում են գյուղացիներին ապրել նվազագույն շքեղության մեջ, և ճապոնական խոհարարության, հագուստի, սանրվածքի կարգադիրները հենց առևտրականներն էին, նրանց ընտանիքների անդամները, կաբուկիի և յուջյոի դերասանները։ 1750-ական թվականներին Էդոյում, Հեյան կյոում և Օսակայում հայտնվել են հասարակական սննդի բազմաթիվ հաստատություններ՝ ռեստորաններ և արագ սննդի կրպակները։ Պատճառը, ըստ որի Օսական դարձել է երկրի խոհարարական մայրաքաղաքներից մեկը, իր մեջ ներառում է 645-655 թվականներին մայրաքաղաքի դիրքը նաև Օդե Նոբունագայի օրոք, ինչպես նաև ավելի հարմարավետ և անվտանգ ծովածոցի առկայությունը, քան Տոկիոյի ծովածոցն է, որտեղ ապրանքներ էին հավաքվում ամբողջ Ճապոնիայից։ Այս երեք քաղաքները զարգացրել են Ճապոնիայի, արևմտյան (Կիոտո և Օսակա) և Արևելյան (Տոկիո) երկու հիմնական խոհարարական ավանդույթները։
Գյուղական խոհանոց
1641-1642 թվականների սովից հետո սյոգունը արգելել է հողի վաճառքը՝ վախենալով հողազուրկ գյուղացիների քանակի ավելացումից, որոնք անկարող էին հարկեր վճարել։ Իրականում այդ հրամանագիրը ճորտացրել է գյուղացիներին, նրանք այլևս չեն կարող քաղաքներ մեկնել և տեղափոխվել այլ հողաբաժիններ։ Հագուստի արտադրության միակ թույլատրելի նյութը բամբակն էր։ Գյուղական շուկաներում գումարով առևտուրն արգելվում էր։ Բացի այդ․
Գյուղացիների աճեցրած բրինձը պետք է գրեթե ամբողջությամբ փոխանցվեր դայմյոյին, և շատ շրջաններում գյուղացիները սկսել են սնվել կատեմեսիով՝ հագաթի և գարու ու կորեկի խառնուրդով՝ կոճղարմատի ավելացմամբ (հագաթի դեպքում՝ տերևուքներով), դայկոնով և այլ բանջարեղեններով և քիչ քանակությամբ բրնձով։ Ընդ որում, շատ նահանգներում բրնձը եղել է հիմնական սննդաբաժինը, և լուրերը այն մասին, որ Ճապոնիայում գյուղացիները չէին կարողանում ուտել այն նույն բրինձը, որը աճեցրել են, չափազանցություն էր։
Չնայած արգելքներին, ծխախոտի, սևուկի (որից լամպերի համար յուղ էին արտադրում), թեյի, բամբակի և բանջարեղենի մշակումն ու վաճառքը շարունակվում էր, գյուղացիները շարունակում էին հողը վաճառել շրջանցիկ ճանապարհներով և առաջին հնարավորության դեպքում շտապում էին դեպի քաղաքներ։ Գյուղերում, որոնք գտնվում էին քաղաքների մոտ, տոֆու, լապշա, սակե և այլ արգելված մթերքներ կարելի էր գնել շուկաներում, իսկ հեռավոր բնակավայրերում միայն սակե էին գնում, մնացած մթերքները արտադրում էին տներում և օգտագործում տոներին։
Սոյայի սոուս և միսո
Սոյայի սոուսի նախատիպը Չինաստանում հայտնվել է մ.թ.ա. 2-րդ դարից մինչև մ.թ.հ. 2-րդ դարում և այնտեղից բերվել Կորեա և Ճապոնիա. առաջին գրավոր հիշատակումը Ճապոնիայում եղել է 701 թվականի Թայհոյի օրենսգրքում։ Սոուսի հետ միասին օրենսգրքում հիշատակվում են կուկին, համա-նատոն (浜納豆), միսոն և հիսիոն, ֆերմենտացված սոյայի, հացահատիկի և սակեի խառնուրդը (浜納豆):
21-րդ դարում միսոն հիմնականում օգտագործվում է միսոսիրուի պատրաստման համար, միսոյի մածուկից պատրաստված ապուրով, որը լուծել են դասիի արգանակում` բանջարեղենի և/կամ ձկների հավելումով։ Միսոսիրուի առաջին հիշատակումը թվագրվում է 10-րդ դարով, բայց միջնադարում այս ապուրը շատ ավելի քիչ էին ուտում միսոսիրուի բարձր արժեքի պատճառով, միսոն որպես համեմունք էին օգտագործում ուտեստների պատրաստման ժամանակ, կամ որպես դիփ սոուս։ Ժամանակի ընթացքում մարզերում մշակվել են սեփական տարատեսակները, որոնք պատրաստվում էին բրնձից կամ սոյայից կամ դրանց խառնուրդից։
Ռետորաններ, ճաշարաններ և սրճարաններ
Ճապոնիայում ռեստորանները հայտնվել են Եվրոպայի հետ միաժամանակ 18-րդ դարում։ Ինչպես Եվրոպայում, մինչև 18-րդ դարը հասարակ ժողովուրդը կարող էր ուտել միայն տանը և իջևանատներում կամ պանդոկում, որտեղ շատ պարզ անհամ սնունդ էին մատուցում։ Ճապոնիայի զբոսաշրջային արդյունաբերությունը բարգավաճել է 18-րդ դարում, և շատերը մի քանի տարի շարունակ աշխատել են հայտնի տեսարժան վայրեր կամ սրբավայրեր այցելելու համար։ Կար երկու տեսակի պանդոկ՝ կիտինյադո, որտեղ այցելուները իրենք իրենց համար էին պատրաստում, և հատագո, որտեղ նրանց մատուցում էին պատրաստի սնունդ։ 18-րդ դարում, ինչպես նաև ներքին զբոսաշրջության զարգացման շնորհիվ հաթագոն վերածվել է «ռյորի-ռյոկանների», որտեղ կարելի էր սնվել և մի քանի օր հանգստանալ։ Զբոսաշրջությունը խթան է տվել նաև բենթոյի մշակույթին. ճանապարհորդները օրական սննդի պաշարը փաթաթել են տուփի մեջ, իսկ հետո այն օգտագործել ճանապարհին։ Էթիկետը պահանջում էր ճանապարհորդությունից նեվերեր բերել, ինչն էլ խթանել է տեղական շատ դելիկատեսային հուշանվերների հայտնվելուն։
Ի տարբերություն Եվրոպայի, որտեղ հասարակական սննդի արդյունաբերության զարգացումը տեղի է ունեցել միապետության տապալման և պալատական խոհարարների հեռացման պատճառով, Ճապոնիայում դրա համար բուրժուական հեղափոխություն չի պահանջվել. առևտրա-արհեստագործական դասը բավականաչափ հարստացել է, որպեսզի հնարավորություն ունենա զանգվածաբար սնվել հաստատություններում։ Էդո առաջին ռեստորանը բացվել է 1657 թվականին, այնտեղ մատուցվում էր Նարայից նարա-տյամեսի հայտնի կերակրատեսակը։ 1804 թվականին Էդոյում աշխատել է ավելի քան 6000 հասարակական սննդի հաստատություն՝ չհաշված յատաև սայլերը։
16-րդ դարում հայտնի տաճարների մոտ ուխտավորների թվի ավելացմամբ սայլակների հետ մեկտեղ, որտեղ վաճառում էին տաք արագ սնունդ, սկսել են ի հայտ գալ նաև մշտական «թեյի տներ», որոնց օրենսդրորեն արգելված էր ինչպես գիշերակաց տրամադրել, այնպես էլ հագեցնող ընթրիք, ուստի դրանք սահմանափակվում էին ալկոհոլով և թեյով՝ թեթև նախուտեստներով և աղանդերով։ Հարյուր տարի անց, օ-տյաները սկսեցին բացվե նաևլ քաղաքներում։ Նրանց սեփականատերերը փորձում էին վարձել գեղեցիկ մատուցողուհիներ, և որոշ ժամանակ անց ուկիյո-է-ում հայտնվել է առանձին ժանր նկարներով՝ «գեղեցկուհիները օ-տյայից»։ Զվարճանքի արդյունաբերության զարգացմամբ պայմանավորված հայտնվել են օ-տյաներ, որոնց հիմնական մասնագիտացումը հյուրերի և ժամադրությունների, սումոյի և թատրոնների այցելուների համար զվարճանքի վայր տրամադրելն էր։
1657 թվականի Էդոյի մեծ հրդեհը, որի ժամանակ այրվել էր քաղաքի 2/3-ը, խթանել է օ-տյայի զարգացումը։ Քաղաքի վերականգնմամբ զբաղվում էին բանվորների մեծ խմբեր, որոնք հավաքվել էին նիուրի-ջայի մոտ, որտեղ մատուցվում էր թեթև տաք կերակուրներ և սակե։ Նիուրի-ջյայան աստիճանաբար վերածվել է ժամանակակից իջակայայի։ Էդոյի հրդեհից հետո բացվել են նաև շատ ճաշարաններ, որտեղ մատուցում էին սոբա։
Ռոստորանի բարձր խոհանոցները սկսել են բացվել 1680-ական թվականներին՝ Կիոտոյում և Օսակեում։ Այնտեղ տատամիի վրա նստում էին հյուրերը և վայելում էին ճապոնական այգու տեսարանը, ուտում էին գեղեցիկ մատուցված և համեղ ուտեստներ (ի տարբերություն հոնդեն-ռյորի, ռյորի-ջա մասնագիտացված ճաշատեսակների համի), սովորական աշխատողներն ու արհեստավորները երբեք իրենց թույլ չէին կարող տալ նման հաստատություններ այցելել։ Դայմյոյի ներկայացուցիչները նման ռեստորաններում խորհրդակցություններ և հանդիպումներ էին նշանակում առևտրականների և այլ քաղաքական գործիչների հետ․ այստեղից էլ գալիս է ռեստորաններում բիզնես գործընկերների հետ բանկետներ անցկացնելու ճապոնական ժամանակակից ավանդույթը։ Ռյորի-ջան աստիճանաբար ավելի մատչելի էր դառնում միջին խավի համար, և և մինչև 19-րդ դարը այնտեղ սկսվել էին բանաստեղծական ընթերցումներ, գեղագրություն և նկարչություն ցուցահանդեսներ, ինչպես նաև հանդիպումներ․ հայտնի է այն դեպքը, երբ Էդոյի 900 հրշեջներ հավաքվել էին երկհարկանի ռեստորանում՝ վիճելի հարցը քննարկելու համար։
Գրականություն
Կատեգորիա:Ճապոնական խոհանոց Կատեգորիա:Ճապոնիայի պատմություն Կատեգորիա:Պատմական խոհանոցներ
Մասունք Աստվածաշնչի (4270)
Մատենագրութիւնք (Ներսես Լամբրոնացի) (4270), Երևանի Մաշտոցի անվան Մատենադարանում պահպանվող ձեռագիր, որը «Մաշտոցի անվան ցուցակ ձեռագրացում» (ձեռագրերի ցանկում) ներկայացված է 4270 թվի տակ։ Ձեռագիրը գրվել է 1766 թվականին Ստեփանոս քահանա (Սայաթ-Նովա) գրչի կողմից։ Գրված է թղթի վրա, որը ունի 16,5 × 10,5 չափս։ Ձեռագիրը կազմված է 439 թերթից։ Գրված է միասյունով, բոլորագրով։ Կազմը՝ կաշեպատ տախտակ դրոշմազարդով։ Հիշատակարաններ գրչի՝ 37ր, 100ր, 170ր, 276ր, հետագայի՝ 279բ (1814 թվական) ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մատենադարանի ձեռագրեր
Սևքար լեռ (Մեղրի)
Սևքար, լեռնագագաթ Սյունիքի մարզում, համանուն լեռներում, Մեղրի քաղաքից 1,5 կմ հարավ-արևմուտք։ Բարձրությունը 1145 մ է ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Լեռնագագաթներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Հայաստանի լեռնագագաթներ Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի լեռներ
Արյան շրջանառություն
Արյան շրջանառության համակարգ, արյան շրջանառությունը օրգանիզմով։ Արյունը շարժվում է սրտից արյունատար անոթներ և հակառակը։ Արյունը մատակարարում է հյուսվածքներին թթվածնով և սննդարար նյութերով։ Արյան հարստացումը թթվածնով տեղի է ունենում թոքերում։ Արյան շրջանառությունը սովորաբար կազմված է լինում սրտից և նրանից դուրս եկող արյունատար անոթներից։
Արյան շրջանառությունը արյան շարժումն է սիրտ-անոթային համակարգում, որով ապահովվում են օրգանիզմի և արտաքին միջավայրի միջև կատարվող գազափոխանակությունը, նյութափոխանակությունը, տարբեր ֆունկցիաների հումորալ կարգավորումն ու ջերմականոնավորումը։ Արյան շրջանառությունն առաջին անգամ նկարագրել է անգլիացի բժիշկ-անատոմ Վ․ Հարվեյը (1628)։ Անողնաշարավոր կենդանիների մեծ մասի արյան շրջանառությունը բաց է։ Որոշ անողնաշարավորներ, բոլոր ողնաշարավորները և մարդն ունեն արյան շրջանառության փակ համակարգ, որը, կախված շնչառության տիպից, կատարվում է մեկ կամ երկու շրջանով։ Խռիկային շնչառություն ունեցողների (բոլորաբերաններ, ձկների մեծ մասը) արյան շրջանառությունը մեկն է, սիրտը երկխոռոչանի է (նախասիրտ և փորոք), արյունը հոսում է դեպի խռիկները, ենթարկվում գազափոխանակության և վերադառնում հյուսվածքներ։ Թոքային շնչառություն ունեցող կենդանիները (կրկնաշունչ ձկներ, ցամաքային բոլոր ողնաշարավորները, մարդ) ունեն երկու՝ մեծ կամ իրանային, փոքր կամ թոքային արյան շրջանառություն։ Սիրտը կարող է լինել եռախորշ (երկկենցաղներ, որոշ սողուններ) կամ քառախորշ (թռչուններ, կաթնասուններ, մարդ)։ Քառախորշ սրտում զարկերակային և երակային արյունը լրիվ առանձնացած են, ուստի հյուսվածքներն ու օրգանները ստանում են միայն զարկերակային արյուն, իսկ եռախորշ սրտի դեպքում՝ խառը, երակ-զարկերակային արյուն։
Արյան անընդհատ շարժումն անոթների փակ համակարգով կոչվում է արյան շրջանառություն։ Արյան շրջանառության համակարգը կազմված է սրտից և արյունատար անոթներից։ Այդ համակարգի հիմնական դերն օրգանիզմին ու հյուսվածքներին արյան մատակարարումը և արյան ֆունկցիայի իրականացումն է։
Միզիան Մաոլիդա
Միզիան Մաոլիդա (Myziane Maolida, ), ֆրանսիացի պրոֆեսիոնալ ֆուտբոլիստ։ Ներկայումս հանդես է գալիս Նիսի կազմում։ Խաղում է կենտրոնական հարձակվողի դիրքում ։
Արյան շրջանառություն
Արյունատար անոթների կառուցվածքը և ֆունկցիաները
Արյունատար անոթների պատերը, բացառությամբ մազանոթների, եռաշերտ են։ Ներքին շերտը կազմված է հարթ էպիթելային բջիջներից, միջինը՝ առաձիգ թելերից և հարթ մկանահյուսվածքից, որոնց կծկման շնորհիվ փոխվում է արյունատար անոթի լուսանցքը։ Արտաքին շերտը կազմված է փուխր շարակցական հյուսվածքից։ Այդ շերտով անցնում են անոթների լուսանցքը կարգավորող նյարդերը։
Միզիան Մաոլիդա
Օլիմպիկ Լիոն
Մաոլիդան Օլիմպիկ Լիոնի ակադեմիայի սան է։ Իր պրոֆեսիոնալ դեբյուտը նշեց 2017 թվականի օգոստոսի 5-ին՝ փոխարինելով Մարիանո Դիասին Ստրասբուրգի դեմ խաղում ։ Առաջին հանդիպումը եվրոպական առաջնություններում անցկացրեց սեպտեմբերի 28-ին՝ Եվրոպայի Լիգայի խմբային փուլի Ատալանտայի դեմ խաղում ։ Իր առաջին գոլը պրոֆեսիոնալ կարիերայում խփեց նոյեմբերի 23-ին՝ Եվրոպայի Լիգայի Ապոլոնի դեմ խաղում ։ Ֆրանսիայի առաջնությունում առաջին գոլը խփեց նոյեմբերի 26-ին՝ Նիսի դեմ խաղում ։ Օլիմպիկ Լիոնի կազմում Մաոլիդան անցկացրեց 22 հանդիպում՝ դառնալով 3 գոլի հեղինակ։
Արյան շրջանառություն
Արյունատար անոթների կառուցվածքը և ֆունկցիաները
Ըստ կառուցվածքի և կատարած ֆունկցիայի՝ անոթները բաժանվում են զարկերակների, երակների և մազանոթների։
Միզիան Մաոլիդա
Նիս
2018 թվականի օգոստոսի 13-ին Մաոլիդան 5 տարվա պայմանագիր կնքեց Նիսի հետ   ։ Իր դեբյուտը ակումբի կազմում նշեց օգոստոսի 18-ին՝ Կանի դեմ խաղում ։ Սեպտեմբերի 14-ին Մաոլիդան 2 գոլային փոխանցում տվեց Ռենի դեմ խաղում՝ 2-1 հաշվով հաղթանակ պարգևելով իր թիմին ։ Իր առաջին գոլը Նիսի կազմում խփեց հոկտեմբերի 31-ին՝ Ֆրանսիայի լիգայի գավաթի Օսերի դեմ խաղում ։
Արյան շրջանառություն
Արյունատար անոթների կառուցվածքը և ֆունկցիաները
Զարկերակներն այն անոթներն են, որոնցով արյունը հոսում է սրտից։ Նրանք ունեն ամուր, համեմատաբար հաստ պատեր, որոնք պարունակում են մեծ քանակով հարթ մկանաբջիջներ և առաձիգ տարրեր, որոնց շնորհիվ լայնանում և դիմանում են բարձր ճնշմանը։ Զարկերակներով հոսում է թթվածնով հարուստ արյուն։ Բացառություն են կազմում թոքային զարկերակները, որոնցով հոսում է երակային արյուն։
Միզիան Մաոլիդա
Միջազգային կարիերա
Մաոլիդան ներկայացրել է Ֆրանսիան բոլոր տարիքային երիտասարդական հավաքականներում ։ 2018 թվականին նա մինչև 19 տարեկանների հավաքականի կազմում մասնակցեց Եվրոպայի առաջնությանը ՝ անցկացնելով 3 հանդիպում և գոլի հեղինակ դառնալով խմբային փուլի Անգլիայի դեմ խաղում ։ Ֆրանսիան հասավ մրցաշարի կիսաեզրափակիչ, որտեղ 2-0 հաշվով պարտվեց Իտալիային  ։
Արյան շրջանառություն
Արյունատար անոթների կառուցվածքը և ֆունկցիաները
Երակներն արյունը տանում են դեպի սիրտ։ Նրանց պատերը նույնպես եռաշերտ են, սակայն առաձիգ և մկանային տարրեր ավելի քիչ են պարունակում, որի հետևանքով քիչ ճկուն են և հեշտությամբ սեղմվում են։ Ի տարբերություն զարկերակների, երակների պատերում կան գրպանիկներ հիշեցնող փականներ։ Այդ փականները բացվում են դեպի սիրտ և կանխում արյան հետհոսքը։
Միզիան Մաոլիդա
Ակումբային վիճակագրություն
2019 թվականի հունվարի 2-ի դրությամբ
Արյան շրջանառություն
Արյունատար անոթների կառուցվածքը և ֆունկցիաները
Մազանոթները նուրբ և բազմաքանակ անոթներ են։ Նրանց պատերը կազմված են շարակցահյուսվածքային թիթեղից և հարթ էնդոթելային բջիջների մեկ շերտից։ Մազանոթների պատը ունի մեծ թափանցելիություն։ Արյան պլազմայում լուծված նյութերը և թթվածինը մազանոթների պատով անցնում են հյուսվածքային հեղուկի, իսկ այնտեղից՝ բջիջների մեջ։ Բջիջների կենսագործունեության արգասիքները հյուսվածքային հեղուկից՝ մազանոթների պատով ներծծվում են արյան մեջ։ Մազանոթներ կան գրեթե բոլոր օրգաններում, բացառություն են կազմում վերնամաշկը, եղունգները, աչքի եղջերաթաղանթը, ոսպնյակը, ատամի էմալը։ Մազանոթների ընդհանուր քանակը մոտավորապես 40 միլիարդ է, իսկ երկարությունը՝ շուրջ 100000 կմ։ Հանգիստ վիճակում գործում է մազանոթների 20-30%, իսկ ֆիզիկական լարված աշխատանքի ժամանակ՝ մոտավորապես 60%-ը։
Միզիան Մաոլիդա
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլի հարձակվողներ Կատեգորիա:Ֆրանսիացի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Օլիմպիկ Լիոնի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Նիսի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ
Արյան շրջանառություն
Արյան շրջանառության մեծ շրջան
Օրգանիզմում արյունը շարժվում է անոթների երկու փակ համակարգով՝ մեծ և փոքր շրջաններով։
Արյան ուղին, որը սկսվում է ձախ փորոքից՝ աորտայով և ավարտվում աջ նախասրտում՝ վերին և ստորին սիներակներում, կոչվում է արյան շրջանառության մեծ շրջան։ Ձախ փորոքի կծկման հետևանքով թթվածնով հարուստ արյունը մղվում է աորտա, որն ամենախոշոր անոթն է։ Աորտայից ճյուղավորվում են զարկերակներ, որոնք արյուն են մատակարարում բոլոր օրգաններին և հյուսվածքներին։ Օրգաններում զարկերակները ճյուղավորվում են փոքր տրամաչափի զարկերակների, ապա զարկերակիկների և մազանոթների։ Մազանոթներից մարմնի բոլոր բջիջներն են անցնում սննդանյութեր, թթվածին, իսկ բջիջներից մազանոթներ՝ ածխաթթու գազ և նյութափոխանակության այլ արգասիքներ։ Մազանոթներում արյունը զարկերակայինից փոխարկվում է երակային արյան։ Երակային մազանոթները միանալով կազմում են երակիկներ, ապա երակներ, որոնք միանալով առաջացնում են խոշոր երակներ՝ վերին ու ստորին սիներակներ։ Իրանից, ստորին վերջույթներից, որովայնի խոռոչի օրգաններից երակային արյունը ստորին սիներակով, իսկ գլխից, պարանոցից, վերին վերջույթներից՝ վերին սիներակով թափվում է աջ նախասիրտ։ Արյան շրջապտույտն արյան մեծ շրջանով տևում է 22-23 վրկ։ Երակային արյունն աջ նախասրտից լցվում է աջ փորոք, այնտեղից ուղղվում արյան շրջանառության փոքր շրջան։
Արյան շրջանառության փոքր շրջան
Արյան ուղին, որը սկսվում է աջ փորոքից՝ թոքային ցողունով և ավարտվում ձախ նախասրտում՝ չորս թոքային երակներով, կոչվում է արյան շրջանառության փոքր շրջան։ Աջ փորոքը կծկվելով արյունը մղում է թոքային ցողուն, որը բաժանվում է երկու թոքային զարկերակների։ Թոքերում զարկերակները բաժանվում են փոքր զարկերակների, ապա զարկերակիկների և վերածվում մազանոթների, որոնք ցանցապատում են թոքաբշտիկները։ Թոքաբշտիկների և նրանց շրջապատող մազանոթների միջև տեղի է ունենում գազափոխանակություն։ Թոքաբշտիկներում գտնվող թթվածինն անկայուն միացություն մեջ է մտնում հեմոգլոբինի հետ, և երակային արյունը փոխարկվում է զարկերակայինի։ Այնուհետև արյունը հավաքվում է երակների մեջ, որոնք միանալով առաջացնում են թոքային չորս երակներ։ Յուրաքանչյուր թոքից երկուական երակներով զարկերակային արյունը հոսում է ձախ նախասիրտ։ Դա բացառություն է, քանի որ երակներով հոսում է միայն երակային արյուն։ Տևում է 4 վայրկյան։
Սրտի կառուցվածքը
Մարդու սիրտը քառախորշ է։ Այն միջնապատով բաժանված է իրար հետ չհաղորդակցվող աջ և ձախ կեսերի։ Յուրաքանչյուր կես իր հերթին կազմված է իրար հետ հաղորդակցվող 2 խոռոչներից՝ նախասրտից և փորոքից։ Փորոքների մկանային պատը նախասրտերի համեմատությամբ զգալիորեն հաստ է, հատկապես ձախ փորոքի մկանապատը, քանի որ նա մեծ աշխատանք է կատարում։ Նախասրտերի և փորոքների միջև կան անցքներ, որոնց եզրերին գտնվում են փեղկավոր փականներ։ Դրանք ջլային թելերով ամրացված են փորոքների պատերին պտկաձև մկաններին։ Սրտի աջ նախասրտի և աջ փորոքի բացվածքի սահմաններում գտնվում են եռափեղկ փականներ (կազմված երեք փեղկից), իսկ ձախ նախասրտի ու ձախ փորոքի բացվածքի սահմաններում՝ երկփեղկ փականները։ Սրտից դուրս եկող թոքային զարկերակի և աորտայի ներսում կան կիսալուսնաձև փականներ։ Յուրաքանչյուր կիսալուսնաձև փական կազմված է երեք թերթերից, որոնք գրպանիկների տեսք ունեն։ Գրպանիկների ազատ եզրերն ուղղված են դեպի անոթների լուսանցքը։ Եռափեղկ և երկփեղկ փականները խոչընդոտում են արյան հետադարձ շարժումը փորոքներից նախասրտեր։ Կիսալուսնաձև փականներն արգելակում են արյան հետադարձ շարժումը թոքային զարկերակից և աորտայից դեպի սիրտ։ Աորտայի կիսալուսնաձև փականներից վեր դուրս են գալիս սիրտը սնուցող պսակաձև 2 զարկերակներ։
Սրտի գործունեության ուսումնասիրման մեթոդներ
Սրտամկանի դրդումն ու կծկումն ուղեկցվում են ձայնային, մեխանիկական և էլեկտրական երևույթներով, որոնց գրանցումը կիրառվում է կլինիկայում։ Այն ախտորոշիչ նշանակություն ունի և հնարավորություն է տալիս սրտի գործունեության խանգարումների առանձնահատկությունները։
Բարեգութ Հայր Աստծո եկեղեցի
Բարեգութ Հայր Աստծո եկեղեցի (Dio Padre Misericordioso) կամ Հոբելյանական եկեղեցի, տիտղոսակիր եկեղեցի և հասարակական կենտրոն Հռոմում։ Կառուցվել է 1996-2003 թվականներին ճարտարապետ Ռիչարդ Մեյերի նախագծով ։ Եկեղեցին սպասարկում է Տոր Տրե Տեստե շրջանի ավելի քան 8 հազար բնակիչների և կոչված է «վերակենդանացնել» այստեղի կյանքը։
Ընդհանուր տեղեկություններ
Հռոմի արքեպիսկոպոսի պատվերով այս եկեղեցին կառուցվեց եռանկյունաձև հրապարակում՝ քաղաքային զբոսայգու սահմանագծին՝ շուրջ 30000 բնակչություն ունեցող 10-հարկանի բնակելի և հասարակական շինությունների շրջակայքում։ 830 մ² - եկեղեցու շինությունը
10 000 մ² - շինության հարակից տարածքը Արտաքին տեսք և կառուցվածք Եկեղեցու հարավային կողմը զարդարում են երկաթբետոնից հավաքված երեք թեք պատերը։ Ճարտարապետը պնդում է, որ եկեղեցին նախագծվել է այնպես, որպեսզի նվազագույնի հասցվեն ներսի ջերմային ծանրաբեռնվածությունները։ Բետոնի մեծ ջերմատարությունը հնարավորություն է տալիս կառավարել ներսի ջերմաստիճանը, հասնել նվազագույն քանակության ջերմային տատանումների և էներգաօգտագործման։ Պատերը պարունակում են տիտանի երկօքսիդ եկեղեցու սպիտակ տեսքը պահպանելու համար ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հռոմի կաթոլիկ եկեղեցիներ Կատեգորիա:2003 կառույցներ Կատեգորիա:Հռոմի կաթոլիկ եկեղեցու կառույցներ Կատեգորիա:2000 արվեստում
Արյան շրջանառություն
Սրտի գործունեության ուսումնասիրման մեթոդներ
Կծկվելիս սիրտն իր դիրքը որոշակիորեն փոխում է կրծքավանդակը։ Այն դառնում է ամուր, կարծր և որոշ չափով թեքվում է իր առանցքի շուրջը՝ ձախից աջ ու հարվածում կրծքավանդակին։ Հինգերորդ միջկողային տարածությունում միջին գծից 1 սմ ձախ այն շոշափոխվում է և կոչվում սրտային հրոց։ Նրա գրանցումը կոչվում է գագաթասրտագրություն։
Սրտի կծկման յուրաքանչյուր փուլ ուղեկցվում է նաև հնչյուններով։ Դրանց առաջացումը կապված է փեղկավոր փականների միաժամանակյա փակման, նրանց ամրացված ջլային թելերի թրթռոցների, կիսալուսնաձև փականների փակման և աորտայի ու թոքային զարկերակի պատերի տատանումների հետ։ Փականների ախտահարումների՝ սրտի արատների դեպքում առաջնում են աղմուկներ, որոնք կարելի է գրանցել հատուկ ձայնասրտագրիչների միջոցով՝ ֆոնոկարդիոգրաֆիա։
Սրտի գործունեության հետևանքով առաջանում են թույլ կենսաէլեկտրական ազդակներ։ Քանի որ մարմինն օժտված է բարձր էլեկտրահաղորդելիությամբ, և սիրտը կրծքավանդակում անհամաչափ են բաշխվում մարմնի մակերեսին։ Դա հնարավորություն է տալիս ձեռքերի, ոտքերի մաշկից և կրծքավանդակի մակերեսից արտածել այդ ազդակները։ Գրանցումը կատարվում է հատուկ սարքով, որը կոչվում է էլեկտրասրտագրիչ, իսկ ստացված գիրը՝ էլեկտրասրտագիր։ Այն արտացոլում է սրտամկանի վիճակը և նրա գործունեության կարևոր ցուցանիշ է։ Ախտաբանական վիճակների դեպքում փոփոխություններ են գրանցվում էլեկտրասրտագրում, որոնցով կարելի է դատել սրտի ինքնավարության, հաղորդելիության, դրդունակության, սրտամկանի արյան շրջանառության անբավարարության մասին։
Սրտային բոլորաշրջան
Սրտի ֆունկցիան զարկերակների մեջ պարբերաբար արյուն մղելն է, որն իրականանում է նախասրտերի և փորոքների կծկումների ու թուլացումների շնորհիվ։ Սրտային բոլորաշրջանը բաղկացած է միմյանց հաջորդող երեք փուլերից՝ նախասրտերի կծկում, փորոքների կծկում և ընդհանուր դադար։ Սրտային բոլորաշրջանը տևողությունը կախված է սրտի կծկումների հաճախությունից։ Առողջ մարդու սիրտը հարաբերական հանգիստ վիճակում մեկ րոպեում 75 անգամ կծկվելիս սրտային բոլորաշրջանը տևում է 0,8 վրկ, որից 0,4 վրկ կազմում է սրտի ընդհանուր դադարը։
Սրտային բոլորաշրջանը սկսվում է նախասրտերի կծկումով (սիստոլա), որը տևում է 0,1 վրկ։ Այդ ընթացքում փորոքները թուլացած են (դիաստոլա), փեղկավոր փականները բաց, կիսալուսնաձև փականները փակ են։ Նախասրտերի կծկման հետևանքով արյունը լցվում է փորոքներ։ Այնուհետև նախասրտերը թուլանում են, և սկսվում է փորոքների կծկումը, որը տևում է 0,3 վրկ։ Փորոքների կծկման սկզբում փեղկավոր փականները բաց են, կիսալուսնաձև փականները՝ փակ։ Երբ փորոքների բոլոր մկանաթելերը կծկվում են, ճնշումը նրանց խոռոչում աստիճանաբար բարձրանում է, և փեղկավոր փականները փակվում են։ Արյան ճնշումը փորոքների խոռոչում գերազանցում է նախասրտերի ճնշմանը, արյունը ձգտում է վերադառնալ նախասիրտ, սակայն փականների ջլային թելերի պրկումը թույլ չի տալիս փակված փեղկերին շրջվելու։ Երբ փորոքների խոռոչում արյան ճնշումը գերազանցում է աորտայի և թոքային զարկերակի ճնշմանը, կիսալուսնաձև փականները բացվում են, և արյունն ուժգնորեն մղվում է զարկերակների մեջ։ Փորոքների կծկումը փոխարինվում է նրանց թուլացմամբ, որը տևում է 0,5 վրկ։ Կիսալուսնաձև փականները փակվելուց հետո փորոքների ճնշումը սկսում է նվազել, երբ այն մոտենում է 0-ի, բացվում են փեղկավոր փականները, և սկսվում է արյունալցման փուլը։
Փորոքների յուրաքանչյուր կծկման ընթացքում զարկերակների մեջ արտամղվում է 65-70 լիտր արյուն, որը կոչվում է սիտոլային ծավալ։ Հարաբերական հանգիստ վիճակում չափահաս մարդու սիրտը 1 րոպեում կծկվում է 70-75 անգամ, ուստի արյան րոպեական ծավալը կկազմի 4,5-5 լիտր։
Սիստոլային և րոպեական ծավալները հաստատում մեծություններ չեն, դրանք փոխվում են, կախված օրգանիզմի գտնվելու պայմաններից և կատարած աշխատանքից։ Ֆիզիկական ծանրաբեռնվածության դեպքում չմարզված մարդու սիրտը մեկ րոպեում արտամղում է 15-20 լիտր, իսկ մարզվածինը՝ 30-40 լիտր արյուն։ Չմարզվածների րոպեական ծավալի մեծացումը կատարվում է սրտի հաճախության, իսկ մարզվածներինը՝ սիստոլային ծավալի մեծացման հաշվին։
Սրտի բարձր աշխատունակության առանձնահատկություններից է նաև նրա արյան մատակարարումը։ Միայն հանգիստ վիճակում 1 րոպեում նա ստանում է 250-300 սմ³</tt> արյուն, իսկ ֆիզիկական գերծանրաբեռնվածության ժամանակ՝ մինչև 2000 սմ³</tt>։
Սրտի ինքնավարություն
Կենդանի օրգանիզմից մեկուսացված սիրտը ֆիզիոլոգիական լուծույթով սնելիս երկար ժամանակ պահպանում է կծկվելու ունակությունը։
Ինքնավարությունը սրտի պարբերաբար կծկվելու ունակությունն է իր մեջ ծագող ազդակների ազդեցությամբ։ Ինքնավարությունը պայմանավորված է սրտի մկանաթելերի առանձնահատկություններով։ Սրտում կան երկու տեսակ մկանային բջիջներ, որոնք իրարից տարբերվում են ինչպես կառուցվածքով, այնպես էլ ֆիզոլոգիական հատկություններով։ Մկանային բջիջների մի խումբ օժտված է դրդունակությամբ և կծկողունակությամբ, մեկ այլ խումբ չի կծկվում, օժտված է ինքնածին դրդունակությամբ և դրդումը հաղորդելու հատկությամբ։ Այս մկանային բջիջները տեղադրված են սրտի որոշ բաժիններում։ Նրանց այդ կուտակները կոչվում են հանգույցներ, որոնք նյարդային բջիջների հետ կազմում են սրտի հաղորդող համակարգը։ Առավելագույն ինքնավարությամբ օժտված հանգույցը գտնվում է աջ նախասրտում, վերին սիներակի մուտքի մոտ։ Այստեղ առաջացած ազդակները որոշում են սրտի կծկումների ռիթմը և հաղորդում համակարգի մյուս հանգույցներին, որոնց ինքնավարությունն աստիճանաբար նվազում է։
Սիրտ-անոթային համակարգի գործունեության կարգավորումը
Արյան շրջանառության կարգավորումը տեղի է ունենում նյարդային (ռեֆլեկտոր) և հումորալ (արյուն, ավիշ) ճանապարհով։ Կենտրոնից եկող թափառող և սիմպաթիկ նյարդերը, լայնացնելով կամ նեղացնելով անոթները, փոփոխում են սրտի կծկումների ռիթմը և ուժը, ինչպես նաև անոթների լուսանցքը, հետևաբար՝ մղված արյան քանակն ու ճնշումը։ Նման ազդեցություն են գործում նաև օրգանիզմում առաջացող քիմիական որոշ նյութեր՝ ադրենալինը, վազոպրեսինը, ացետիլխոլինը, հիստամինը։
Սրտի գործունեության նյարդային կարգավորում
Սրտի գործունեության փոխվում է կախված օրգանների համակարգերի գործառական վիճակից և այն պայմաններից, որում գտնվում է օրգանիզմը։ Սննդի ընդունումը, արտաքին միջավայրի պայմանների փոփոխությունը, ֆիզիկական ծանրաբեռնվածությունը, հուզական վիճակներն առաջացնում են սրտի գործունեության փոփոխություններ։
Օրգանիզմի փոփոխվող պահանջներին սրտի գործունեության հարմարումը տեղի է ունենում նյարդային և հումորալ համակարգերով։ Սրտի գործունեությունը կարգավորող նյարդային կենտրոնները տեղադրված են երկարավուն ուղեղում և ողնուղեղում։ Սրտի կծկումների հաճախականությունը դանդաղեցնող և ուժը թուլացնող ազդակները երկարավուն ուղեղից հաղորդվում են պարասիմպաթիկ թափառող նյարդով։ Այդ նյարդերի ազդեցությունը պայմանավորված է նրանց վերջույթներում արտազատվող միջնորդանյութերով (ացետիլխոլին, նորադրենալին)։
Սրտի գործունեության կարգավորումն իրականանում է նաև ռեֆլեքսային ճանապարհով։ Սրտի խոռոչներում և խոշոր անոթների պատերում գտնվում են ընկալիչներ, որոնք ընդունում են արյան ճնշման տատանումները։ Երբ արյան ճնշումն այդ անոթներում բարձրանում են թափառող նյարդի կենտրոնի լարվածությունը, և դեպի սիրտ գալիս են արգելակող ազդակներ։ Սառը ջրում լողանալիս առաջանում է սրտի աշխատանքի ռեֆլեքսային դանդաղում։ Մաշկի սառնազգաց ընկալիչներից կենտրոնաձիգ նյարդերով գրգիռը հաղորդվում է երկարավուն ուղեղ, որտեղից սրտին հաղորդվում են արգելակող ազդակներ, և սրտի կծկումները դանդաղում են։ Աջ նախասիրտ մտնող արյան քանակության նվազման դեպքում սիմպաթիկ նյարդերով արյան անոթները սեղմվում են, և սրտի աշխատանքն ուժեղանում է։ Սրտի գործունեության վրա ազդում են նաև ցավային գրգիռները, հույզերը և այլն։ Դրական հույզերը բարձրացնում, իսկ բացասական հույզերն իջեցնում են սրտի աշխատունակությունը։ Սրտի գործունեության կարգավորման բարձրագույն կենտրոնները գտնվում են ենթատեսաթմբում և մեծ կիսագնդերի կեղևում։
Սրտի գործունեության հումորալ կարգավորում
Սրտի գործունեության հումորալ կարգավորումն իրականացնում են արյան մեջ շրջանառող կենսաբանական ակտիվ նյութերը։ Սրտի աշխատանքն արագացնում են մակերիկամների միջուկային շերտից ներզատվող ադրենալին հորմոնը և պլազմայում գտնվող կալցիումի իոնները։ Դրա համար էլ կլինիկայում սրտի աշխատանքի դադարի ժամանակ անմիջապես սրտի մեջ ներարկում են ադրենալին։ Սրտի գործունեությունը դանդաղեցնում են ացետիլխոլինը, կալիումի իոնները, թթվածնի անբավարարությունը։
Նյարդային և հումորալ կարգավորումներն ապահովում են սրտի գործունեության հարմարումը օրգանիզմի պահանջներին և շրջապատող միջավայրի փոփոխվող պայմաններին։
Արյան շրջանառության խանգարումներ
Արյան շրջանառության խանգարումներն առաջանում են սիրտ-անոթային համակարգի և նրա նյարդային կարգավորման ախտահարումների հետևանքով։ Արյան շրջանառության խանգարումները լինում են տեղական և ընդհանուր։ Առաջինի դեպքում խախտվում է օրգանիզմի որևէ մասի կամ օրգանի (օրինակ, վերջույթների, սրտամկանի, գլխուղեղի) արյունամատակարարումը, որի պատճառներն են՝ աթերոսկլերոզը, արյունատար անոթների բորբոքումներն ու խցանումը։ Տեղական խանգարումների ժամանակ կարող են առաջանալ սրտամկանի կամ այլ օրգանի ինֆարկտ, ապոպլեքսիա և այլն։ Արյան շրջանառության ընդհանուր խանգարումների դեպքում խախտվում է ամբողջ օրգանիզմի արյունամատակարարումը, որը կարող է պայմանավորված լինել սրտի (սրտային անբավարարություն) և անոթների (անոթային անբավարարություն) գործունեության խանգարմամբ։
Սրտային անբավարարության պատճառներն են․ սրտի (փականների արատներ, սրտամկանի ախտահարում), երիկամների, թոքերի, ինչպես նաև հիպերտոնիկ հիվանդությունները։ Սրտային անբավարարությունն արտահայտվում է հևոցով, սրտխփոցով, հազով, այտուցներով, կապտուկով, ջրգողությամբ։ Անոթային անբավարարությունը զարգանում է սուր վարակիչ հիվանդությունների, արյան մեծ կորուստների, վնասվածքների ժամանակ և հետևանք է արյան շրջանառությունը կարգավորող նյարդային համակարգի գործունեության խանգարման։ Անոթային անբավարարությունից լայնանում են արյունատար անոթները, ընկնում է արյան ճնշումը, հոսքի արագությունը խիստ դանդաղում է (շոկ, կոլապս)։
Արյան ճնշում
Արյունը շրջանառություն կատարելիս որոշակի ճնշում է գործադրում անոթների պատերի վրա։ Այն պայմանավորված է սրտի կծկման ուժով, անոթային համակարգ մղվող արյան քանակով, արյունատար անոթների պատերի դիմադրությամբ, արյան մածուցիկությամբ։ Որքան անոթը մոտ է սրտին, այնքան ճնշումը նրանում մեծ է։ Սրտի փորոքների կծկման ժամանակ առաջացող անոթային ճնշումը կոչվում է զարկերակային առավելագույն ճնշում, իսկ թուլացման ժամանակ՝ զարկերակային նվազագույն ճնշում։ Բնականոն պայմաններում չափահաս մարդու զարկերակային առավելագույն ճնշումը կազմում է 110-120 մմ ս.ս., իսկ նվազագույնը՝ 70-80 մմ ս.ս.։
Ամենաբարձր ճնշումն աորտայում է։ Երբ արյունը շարժվում է անոթային համակարգով, ճնշումն աստիճանաբար նվազում է և ամենափոքր մեծության հասնում վերին ու ստորին երակներում։ Դա բացատրվում է նրանով, որ սրտի զարգացրած էներգիան ծախսվում է արյան հոսքի դիմադրությունը հաղթահարելու համար։
Արյունատար համակարգի տարբեր մասերում եղած ճնշումների տարբերությունն ապահովում է արյան անընդհատ հոսքն անոթներով՝ բարձր ճնշումից դեպի ցածր ճնշումը։
Բնականոն պայմաններում շրջանառու արյան քանակն ու ճնշումն աննշան են փոխվում։ Սակայն արյունահոսությունների ժամանակ, երբ քչանում է շրջանառու արյան ծավալը, պակասում է սիրտ ներհոսող և արտամղվող արյան քանակը, զարկերակային ճնշումը նվազում է։ Օրգանիզմը հակազդում է արյան ճնշման իջեցմանը։ Ռեֆլեքսային ճանապարհով սեղմվում են անոթները, շատանում է անոթասեղմիչ նյութերի (ադրենալին) արտազատումը, պահուստային օրգաններում (փայծաղ, լյարդ) կուտակված արյունն անցնում է արյունատար հուն։
Արյան ճնշման ինքնակարգավորում
Առողջ մարդկանց արյան ճնշումը պահպանվում է համեմատաբար հաստատուն մակարդակի վրա։ Սակայն ֆիզիկական ծանրաբեռնվածության, լարված իրավիճակների, ուժեղ հուզմունքների դեպքում արյան ճնշումը բարձրանում է։ Արյան ճնշման վերականգնումը ելակետային մակարդակի իրականանում է ինքնակարգավորման մեխանիզմով։ Խոշոր զարկերակների պատերում գտնվող ճնշաընկալիչներից ազդակները հաղորդվում են երկարավուն ուղեղ՝ սրտի և անոթների լուսանցքը կարգավորող նյարդային կենտրոններ։ Դեպի սիրտ եկող նյարդային ազդակները դանդաղեցնում են կծկումների հաճախությունը, իսկ դեպի անոթներ հաղորդող ազդակները լայնացնում են վերջիններին, և ճնշումը նվազում է։ Արյան ճնշման անկման դեպքում ինքնակարգավորող մեխանիզմներն ուժեղացնում են սրտի աշխատանքը և սեղմում անոթները։
Արյան ճնշման կարգավորման մեխանիզմների խանգարումների հետևանքով առաջանում են արյան ճնշման տատանումներ։ Արյան ճնշման բարձրացումը կոչվում է հիպերտոնիա, իջեցումը՝ հիպոտոնիա։
Սովորաբար արյան ճնշումը որոշում են հատուկ սարքի միջոցով, որն անվանում են ճնշաչափ (տոնոմետր)։
Արյան ճնշման չափումը
Զարկերակային արյան ճնշումը չափվում է ճնշաչափի օգնությամբ։ Ավելի հարմար է չափել բազկի զարկերակի արյան ճնշումը։ Բազկին կապվում է ռետինե թևքածալ, որը միացված է ռետինե տանձակին և ճնշաչափին։ Թևքածալի մեջ ռետինե տանձիկով օդ է ներմղվում մինչև զարկերակային անոթը սեղմվի և արյան հոսքը դադարի։ Ապա պտուտակի միջոցով օդը թևքածալից աստիճանաբար դուրս է մղվում, որի հետևանքով ճնշումը նվազում է, սեղմված անոթի լուսանցքը բացվում է, արյունը սկսում է հոսել և առաջանում է ձայն։ Այդ պահը համապատասխանում է առավելագույն ճնշմանը։ Աստիճանաբար ձայներն ուժեղանում են, ապա թուլանում և անոթի լուսանցքի լրիվ բացվելուն զուգընթաց անհետանում։ Ձայնի անհետացման պահը համապատասխանում է նվազագույն ճնշմանը։
2001 թվականի տիեզերական ոդիսականը (վեպ)
2001 թվականի տիեզերական ոդիսականը գիտաֆանտաստիկ պատմություն է ստեղծված 1968 թ. որպես նովել, ապա նովելի հիման վրա նկարահանվել համանուն ֆիլմ, որի ռեժիսորն է Սթենլի Կուբրիկը։
Արյան շրջանառություն
Անոթազարկ
Մարմնի այն տեղերում, որտեղ խոշոր զարկերակները գտնվում են մակերեսի մոտ, օրինակ քունքի, դաստակի, պարանոցի վրա, կարելի է շոշափել անոթների պատերի պարբերական տատանումներ։ Դա զարկերակային անոթազարկն է։ Նրա ալիքի տարածման արագությունը 6-10 մ/վրկ է։ Տարիքի մեծացման զուգընթաց, անոթների պատերի առաձգականության անկման հետևանքով, անոթազարկի տարածման արագությունը մեծանում է։ Հանգիստ պայմաններում չափահաս մարդու անոթազարկի հաճախականությունը մեկ րոպեում հավասար է 60-80 հարվածի։ Եթե սրտամկանը մարզված է և ուժեղ, ապա անոթազարկի հաճախականությունը կարող է ցածր լինել՝ 50-55 հարված մեկ րոպեում։ Դա բացատրվում է նրանով, որ մարզված մարդու սրտամկանը յուրաքանչյուր մեկ կծկման պահին ավելի շատ արյուն է մղում հյուսվածքներ, քան չմարզվածինը։ Ֆիզիկական աշխատանքի ժամանակ անոթազարկի հաճախականության չափից ավելի մեծացումը կարող է վկայել հիվանդագին վիճակի մասին։
Ձախ փորոքի յուրաքանչյուր կծկման ժամանակ ճնշումն աորտայում բարձրանում է, և նրա պատերի տատանումները տարածվում են մինչև ամենափոքր զարկերակները։ Անոթազարկն անհետանում է մազանոթներում։
Մեժգորիե (Բաշկորտոստան)
Մեժգորիե (Межгорье), փակ քաղաք Ռուսաստանի Դաշնության Բաշկորտոստանի Հանրապետությունում։ Տեղակայված է Ուրալյան լեռների հարավում՝ Յամանտաու լեռան մոտակայքում՝ Բաշկորտոստանի մայրաքաղաք Ուֆայից 200 կմ դեպի հարավ-արևելք։ Բնակավայրի հարավային մասերով հոսում է Կամա գետի առուն հանդիսացող Ինսեր գետը։
2001 թվականի տիեզերական ոդիսականը (վեպ)
Սա Արթուր Կլարկի տիեզերական ոդիսական շարքից է։ Եվ նովելը և ֆիլմը հիմնված են Քլերկսի «Պահապանը» կարճ պատմության վրա։ Գրվել է 1948 թ. BBC-ի կարճ պատմությունների մրցույթի համար։ 1953 թվականին տպագրվել է «Զարմանալի պատմություններ» թերթում։
Կատեգորիա:Անգլերեն վեպեր Կատեգորիա:1968 գրքեր
Մեժգորիե (Բաշկորտոստան)
Հիմնադրվել է 1979 թվականին՝ սկզբնապես կրելով Ուֆա-105 (Уфа-105) և Բելորեցկ-16 (Белорецк-16) անվանումները։ 1995 թվականին ստացել է քաղաքի կարգավիճակ և անցել ներկայիս անվանը։
Մուտքը դեպի քաղաք առանց համապատասխան թույլտվության արգելված է։ Քաղաքում ազատ ելումուտ կատարալու իրավունքը պատկանում է միայն կառավարության ներկայացուցիչներին։ Ենթադրվում է, որ քաղաքի տակ գտնվում է լայնամասշտաբ գաղտնի կառույց, որտեղ իրականացվում են միջուկային ծրագրեր ու նախագծեր  ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքներ Կատեգորիա:Բաշկորտոստան Կատեգորիա:1979 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Խիժկովսկի գյուղական խորհուրդ (Կոնոտոպսկի շրջան)
Խիժկովսկի գյուղական խորհուրդ  (Хижківська сільська рада), Ուկրաինայի Սումիի մարզի Կոնոտոպսկի շրջանում ։
2001 թվականի տվյալներով Խիժկովսկի գյուղական խորհրդում բնակվում էր 555 մարդ։ Խորհրդում կա 2 բնակավայր։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի բնակավայրեր
Արյան շրջանառություն
Անոթազարկ
Զարկերային անոթազարկը անոթների պատերի պարբերական տատանումներն են, որոնք առաջանում են արյան ճնշման փոփոխությունների հետևանքով, սրտի կծկումների ռիթմին համապատասխան։ Անոթազարկը համապատասխանում է սրտի յուրաքանչյուր կծկմանը։ Ուստի անոթազարկով կարելի է որոշել սրտի կծկումների հաճախությունը և անոթների վիճակը։ Այս մեթոդը լայն կիրառություն ունի բժշկության մեջ և առօրյա կյանքում։
Ցուրտավ
Ցուրտավ կամ Գաջենք, Գանձեն, քաղաք Մեծ Հայքի Գուգարք նահանգի Բողնոփոր գավառում, Գաջենագետի (այժմ՝ Մաշավերա) և Ցուրտագետի (այժմ՝ Խրամ) միախառնման տեղում (ներկայումս՝ Վրաստանի Բոլնիսի մունիցիպալիտետի Արուխլո գյուղի մոտ)։
Արյան շրջանառություն
Արյան հոսքի արագություն
Արյան շարժումն անոթներով ունի իր առանձնահատկությունները։ Դրանցից է արյան հոսքի անընդհատությունը։ Արյունը սրտից անոթներ է մղվում միայն փորոների կծկման պահին, սակայն աորտայի և խոշոր զարկերակների պատերի առաձգականության շնորհիվ արյան հոսքը դառնում է անընդհատ։ Մյուս առանձնահատկությունն արյան միակողմանի հոսքն է, որին նպաստում են փակային ապարատը և անոթային հունի սկիզբում ու վերջում եղած ճնշումների տարբերությունը։
Ցուրտավ
Պատմություն
Ըստ ավանդության հիմնադրել է Հայկ նահապետի եղբորորդի Քաջը։ Հայոց Արշակունիների թագավորության օրոք եղել է Գուգարաց բդեշխների աթոռանիստը։ Հավանաբար 363 թվականից հետո միացվել է Վրաստանին։ Քրիստոնեության հաստատումից հետո դարձել է եպիսկոպոսանիստ կենտրոն։ 6-7-րդ դարերում նշանավոր է եղել Ցուրտավի Սուրբ Շուշանիկ մատուռը (հետագայում Շուշանիկի տապանը փոխադրվել է Տփղիսի (Թբիլիսիի) Մետեխի եկեղեցի)։ Պատմիչ Ուխտանեսի վկայությամբ, Ցուրտավում ժամերգությունը կատարվել է միաժամանակ հայերեն և վրացերեն լեզուներով։
Արյան շրջանառություն
Արյան հոսքի արագություն
Արյունատար հունի տարբեր մասերով արյունը հոսում է տարբեր արագությամբ, որը կախված է անոթների պատերի ցուցաբերած դիմադրությունից և անոթների լուսանցքի գումարային մակերեսից։ Որքան մեծ է անոթների կտրվածքի գումարային մակերեսը, այնքան փոքր է արյան հոսքի արագությունը։
Ցուրտավ
Պատմություն
Ցուրտավը ավերվել է 7-րդ դարում՝ արաբական արշավանքի ժամանակ։ 8-9-րդ դարերում վերականգնվել է, բայց վերածվել է սովորական գյուղաքաղաքի՝ առաջնությունը զիջելով Սամշվիլդե բերդաքաղաքին։
Արյան շրջանառություն
Արյան հոսքի արագություն
Արյունատար համակարգի ամենանեղ անոթն աորտան է, որտեղ արյան հոսքի արագությունն ամենամեծն է։ Այն հավասար է 0,5 մ/վրկ։ Չնայած յուրաքանչյուր զարկերակ աորտայից նեղ է, սակայն բոլոր զարկերակների լուսանցքների գումարը նշանակալիորեն մեծ է, ուստի նրանցում արյան հոսքի արագությունը ավելի փոքր է։
Ցուրտավ
Տես նաև
Կատեգորիա:Գուգարք նահանգի բնակավայրեր Կատեգորիա:Բողնոփոր գավառի բնակավայրեր
Արյան շրջանառություն
Արյան հոսքի արագություն
Արյունատար հունի ամենալայն հատվածը մազանոթներն են։ Բոլոր մազանոթների գումարային լուսանցքը 500-600 անգամ գերազանցում է աորտայի լայնական կտրվածքին, ուստի արյան հոսքի արագությունն ամենափոքրն է՝ 0,5 մմ/վրկ։ Երակներում արյունատար հունի նեղացման հետևանքով արյան շարժման արագությունը մեծանում է և կազմում 20 սմ/վրկ։