cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Երգեր առանց խոսքի
Յուրաքանչյուր երգի հիմքում ընկած է մեկ երաժշտական կերպար, որի էմոցիոնալ բովանդակությունը կենտրոնացված է մեղեդու մեջ։ Որոշ մանրանվագներ ունեն ծրագրային բնույթ («Որսորդական երգ», «Գարնանային երգ», «Ժողովրդական երգ», «Վենետիկյան գոնդոլավարի երգը», «Թաղման քայլերգ» և այլն)։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ստեղծագործություններ դաշնամուրի համար Կատեգորիա:Մենդելսոնի ստեղծագործություններ
(6087) Լուպո
(6087) Լուպո (Lupo), աստերոիդ աստերոիդների գոտի ներքին մասում։ Հայտնաբերվել է 1988 թվականի մարտի 19-ին Կարոլին Շումեյկերի և Յուջին Շումեյկերի կողմից Պալոմարում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 1,930074 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 1,7828 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,0774 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 979,4 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,367573 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 22,61° անկյուն։
Լուպո աստերոիդը պատկանում է Հունգարիայի աստերոիդների ընտանիքին։ Այս ընտանիքի աստերոիդները շարժվում են Արեգակի շուրջ 1,78 - 2,00 ա. մ. միջակայքում ընկած մեծ կիսաառանցքներով, ունեն 16-34° ուղեծրի թեքում և ոչ ավելին քան 0,18 էքսցենտրիսիտետ։ Հունգարիայի աստերոիդների ընտանիքը ունի միանգամից երկու մոլորակների հետ ուղեծրային ռեզոնանս՝ Մարսի հետ 3:2 և Յուպիտերի հետ 9:2։
Վյարլևո
Վյարլևո (Вярлево), գյուղ Ռուսաստանի Լենինգրադի մարզի Գատչինսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 60 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Լենինգրադի մարզի Գատչինսկի շրջանի բնակավայրեր
Մարտինի սյուր լ'Անտ
Բնակչությունը 2008 թվականի դրությամբ կազմում է 340 մարդ, բնակչության խտությունը` 36.40 մարդ/կմ²։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 9.34 կմ² տարածք։
Աշխարհագրություն
Գտնվում է Փարիզ քաղաքից 195 կմ արևմուտք, Կան քաղաքից` 34 կմ հարավ։
Բնակչություն
Բնակչության քանակը ըստ տարիների
Աղբյուրներ` Ֆրանսիայի սոցիոլոգիական գիտությունների բարձրագույն դպրոցի տվյալներ
Տնտեսություն
2010 թվականին ուներ 220 աշխատունակ (15-64 տարեկան) բնակիչ, որոնցից ակտիվ էին 146-ը, իսկ ոչ ակտիվները` 74։ Ակտիվության ցուցանիշը կազմում է 66,4 %։ 146 աշխատունակ մարդկանցից աշխատել է 137 անձ (69 տղամարդ և 68 կին)։ Գործազուրկ են եղել 9 անձ (4 տղամարդ և 5 կին)։ 74 անաշխատունակներից 16-ը եղել են աշակերտներ կամ ուսանողներ, 35-ը` թոշակառուներ, իսկ 23-ը չեն աշխատել տարբեր պատճառներով ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ֆրանսիայի համայնքներ
Սիներ (գյուղ, Ալիկովսկի շրջան)
Սիներ (Синерь, Синер), գյուղ Ռուսաստանի Չուվաշիա հանրապետության Ալիկովսկի շրջանի կազմում։
Հայաստանի ֆուտբոլի գավաթ 2008
«Հայաստանի ֆուտբոլի գավաթ 2008ը» Հայաստանի ֆուտբոլի գավաթի 17-րդ խաղարկությունն է։ Այն սկսվել է 2008 թվականի մարտի 21-ին և ավարտվել նույն թվականի մայիսի 9-ին ։
Սիներ (գյուղ, Ալիկովսկի շրջան)
Բնակչությունը 2006 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 135 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Չուվաշիա հանրապետության Ալիկովսկի շրջանի բնակավայրեր
Հայաստանի ֆուտբոլի գավաթ 2008
2008 թվականի Հայաստանի գավաթի խաղարկությանը մասնակցել է միայն 14 թիմ, որոնք ներկայացնում էին 9 ակումբներ։
Այս տարի առաջին անգամ Հայաստանի Գավաթի եզրափակիչը անցկացվեց Տավուշի մարզում ։ Մայիսի 9-ին Իջևանի «Արնար» մարզադաշտում տեղի ունեցավ 2008 թվականի Հայաստանի Գավաթի խաղարկության եզրափակիչ հանդիպումը «Արարատի» ու «Բանանցի» միջև։ Առաջին կեսի 36-րդ րոպեին «Բանանցի» կիսապաշտպան Մարկո Գանչևին հաջողվեց բացել խաղի հաշիվը։ Երկրորդ կեսի 30-րդ րոպեին արարատցիները վերականգնեցին հավասարակշռությունը։ Աչքի ընկավ պաշտպան Վահագն Մինասյանը։ Հիմնական ժամանակն այդպես էլ ավարտվեց՝ 1:1 հաշվով։ Իսկ լրացուցիչ ժամանակի 25-րդ րոպեին «Արարատի» հարձակվող Մարկոսը խփեց իր թիմի երկրորդ գնդակը ու հաղթանակ պարգևեց արարատցիներին ։ Տիրանալով գավաթին «Արարատը» իրավունք ստացավ նաև հանդես գալ 2008-09 ՈւԵՖԱ-ի գավաթի խաղարկությունում։
Արկազի Սուրբ Խաչ
Արկազի Սուրբ Խաչ, նշանավոր ուխտատեղի, վանք Վայոց ձորի մարզի Վերնաշեն գյուղից 7 կմ արևելք, Մալիշկա գետի հովտում, Արկազն գյուղատեղիում։ Եկեղեցու հարավարևելյան ավանդատանն է ամփոփված Հիսուս Քրիստոսի խաչելության փայտի մասունքը, ինչի արդյունքում էլ այն ստացել է «Սուրբ Խաչ» անվանումը։ Վանքի մասին առաջին հիշատակվումը թվագրվում է VIII դարին։ Վանքի ներկայիս եկեղեցին հիմնովին վերաշինվել է 1870-1871 թվականներին ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վայոց ձորի թեմի վանքեր և եկեղեցիներ Կատեգորիա:8-րդ դարի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ Կատեգորիա:Հայաստանի սրբավայր-ուխտատեղիներ
Վայոմինգ շրջան (Փենսիլվանիա)
Վայոմինգ շրջան (Wyoming County), ԱՄՆ Փենսիլվանիա նահանգի 67 վարչական միավորներից մեկը։ Ընդհանուր տարածությունը 1.049 կմ² է, բնակչությունը՝ 28.276 մարդ (2010 թ. տվյալներով)։ Շրջկենտրոնն է Թանքենոկ բնակավայրը։ Կազմավորվել է 1842 թ.։
Կատեգորիա:Փենսիլվանիայի շրջաններ
Ֆելիքս Մենդելսոն
Ֆելիքս Մենդելսոն Բարտոլդի (Jakob Ludwig Felix Mendelssohn Bartholdy, ), գերմանացի, հրեա կոմպոզիտոր և դիրիժոր, երաժշտության մեջ ռոմանտիկ ուղղության խոշորագույն ներկայացուցիչներից մեկը։ Ստեղծել է ամենատարբեր ժանրերի բազմաթիվ ստեղծագործություններ՝ օրատորիաներ, սիմֆոնիաներ, համերգային նախերգանքներ, դաշնամուրի և ջութակի համար գրված կոնցերտներ, կամերային-անսամբլային գործիքային երաժշտական երկեր, տրիոներ, կվարտետներ, կվինտետներ, օկտետներ և այլն։ Հանրությանն առավել հայտնի է իր հարսանեկան քայլերգով (այսպես կոչված Մենդելսոնի քայլերգ)։
Կենսագրություն
Ֆելիքս Մենդելսոնի դաշնամուրի առաջին ուսուցիչը եղել է մայրը։ Կոմպոզիցիայի և դաշնամուրի դասեր է առել նաև ժամանակի հայտնի երաժիշտներից։ 9 տարեկանից ելույթներ է ունեցել, հռչակվել որպես վիրտուոզ դաշնակահար, իսկ 11 տարեկանից ստեղծագործել է։ 1829 թվականից Մենդելսոնը համերգներով շրջագայել է Անգլիայում, Շոտլանդիայում, Իտալիայում, Ֆրանսիայում և այլուր։ Նույն թվականին Բեռլինում նրա ղեկավարությամբ կատարվել է Յոհան Սեբաստիան Բախի «Չարչարանքներ ըստ Մատթեոսի» ստեղծագործությունը՝ սկիզբ դնելով Բախի գրեթե մոռացված ժառանգության վերագնահատմանը։ Մենդելսոնի գլխավորությամբ բազմաթիվ համերգներ են կազմակերպվել Դյուսելդորֆում և Լայպցիգում։
1835 թվականից եղել է «Գևանդհաուզ» նվագախմբի դիրիժորը։ 1841 թվականին կոմպոզիտորին հրավիրել են Բեռլին՝ աշխատելու։ Մեկ տարի անց վերադարձել է Լայպցիգ։ 1843 թվականին հիմնել է Գերմանիայում առաջին կոնսերվատորիան, ղեկավարել կոմպոզիտորական լայպցիգյան դպրոցը։ Չնայած, որ ռոմանտիկ նոր միտումներին, նրա արվեստը միաժամանակ սերտորեն կապված է 18-19-րդ դարերի դասական երաժշտության ավանդույթներին։ Ժանրային վառ երանգավորում ունեն Մենդելսոնի «Շոտլանդական» և «Իտալական» սիմֆոնիաները։ Նա հիմք է դրել նաև սիմֆոնիկ երաժշտության նոր ժանրի՝ ռոմանտիկական ծրագրային կոնցերտային նախերգանքի («Ամառային գիշերվա երազը», «Խաղաղ ծով և երջանիկ նավարկություն», «Հեբրիդներ» կամ «Ֆինգալյան քարայր» և այլն)։
Համաշխարհային հռչակ են վայելում նրա Ջութակի կոնցերտը, դաշնամուրի 2 կոնցերտները, հատկապես «Երգեր առանց խոսքի» նուրբ մանրանվագները։ Մենդելսոնը գրել է նաև 5 սիմֆոնիա, լարային անսամբլներ, կանտատներ, երգեր և ռոմանսներ։ Գերմանական օրատորիայի պատմության մեջ արժանի տեղ ունեն նրա «Պողոս» և «Եղիա» գործերը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Գերմանացի կոմպոզիտորներ Կատեգորիա:Հրեա կոմպոզիտորներ Կատեգորիա:Հրեա դաշնակահարներ Կատեգորիա:Գերմանիայի հրեաներ Կատեգորիա:Գերմանացի դաշնակահարներ Կատեգորիա:Գերմանացի դիրիժորներ Կատեգորիա:Հումբոլդտի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Գերմանացի երգեհոնահարներ Կատեգորիա:Գերմանացի երաժշտագետներ Կատեգորիա:Արվեստի և գիտության ոլորտում ունեցած վաստակի շքանշանակիրներ
Գելիսեան
Գելիսեան, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Շատախի գավառակում ։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Շչերբակովո (գյուղ, Կրասնոգվարդեյսկի շրջան)
Շչերբակովո (Щербакове, Mırzalar Kemelçi), գյուղ Ուկրաինայի Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետության Կրասնոգվարդեյսկի շրջանում։ Բնակավայրը նախկինում նաև անվանվել է Մուրզալար-Կեմելչի։
Լի Սի
Լի Սի (չին․ 李斯, փինյին Lǐ Sī,), կայսր Ցին Շի Հուանդիի պալատական խորհրդական, մ․ թ․ ա․ 246–208 թվականներին զբաղեցրել է Ցին պետության գլխավոր խորհրդականի պաշտոն։ Նա եղել է փիլիսոփա, քաղաքական գործիչ, լեգիզմի հավատարիմ կողմնակից, հայտնի է նաև որպես ականավոր վայելչագիր, գրել է Ցին դինաստիայի մասին ։ Ցին Շի Հուանդիի մահվան ժամանակ Լի Սին Չժաո Գաոյի հետ դավադրություն է կազմակերպել, որի արդյունքում իշխանությունն անցել է ոչ թե ավագ, այլ կրտսեր որդուն՝ Խուհային։
Շչերբակովո (գյուղ, Կրասնոգվարդեյսկի շրջան)
2001 թվականի տվյալներով Շչերբակովո գյուղում բնակվում էր 578 մարդ։
Լի Սի
Իր պաշտոնավարման ընթացքում նա է որոշել ցինյան պետության քաղաքականությունն ու գաղափարախոսությունը, օժտված է եղել մեծ աշխատասիրությամբ և վերլուծական տաղանդով։ Նրա գաղափարներով պետությունը վերածվել է դաժան ռազմականացված մեքենայի, որը կառավարվել է բարդ բյուրոկրատական ապարատի կողմից։ Նրա օրոք կարգավորված են եղել միջոցներն ու կշիռները, չինական գրերը բերվել են միասնական ստանդարտի և մտցվել է միասնական տառատեսակ, նա եղել է կոնֆուցիականության կատաղի հակառակորդ, գիտնականները ենթարկվել են դաժան հալածանքների։
Իսլամական համերաշխության խաղեր 2013
Իսլամական համերաշխության խաղեր (The 3-rd Islamic Solidarity Games), հայտնի է նաև որպես Իսլամիադա-2013, կայացել են 2013 թվականի սեպտեմբերի 22-ից մինչև հոկտեմբերի 1-ը Պալեմբանգ քաղաքում (Հարավային Սումատրա, Ինդոնեզիա)։
Շչերբակովո (գյուղ, Կրասնոգվարդեյսկի շրջան)
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետության Կրասնոգվարդեյսկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Լի Սի
Վաղ տարիներ
Լի Սին ծնվել է Շանցայյում (չին․ 上蔡) Չու թագավորությունում (ժամանակակից Հենան նահանգ)։ Երիտասարդ տարիքում նա եղել է փայտահատ, այնուհետև Չուում կարողացել է ստանալ կրտսեր աշխատակցի պաշտոն։ Մի անգամ նա ուշադրություն է դարձրել այն հանգամանքի վրա, որ առնետները թափոնների մեջ չար ու կեղտոտ են, իսկ ամբարում՝ կուշտ ու հանգիստ։ Սրանից նա եզրակացրել է, որ մարդիկ զգալիորեն կախված են իրենց սոցիալական կարգավիճակից, որը յուրաքանչյուրին տրվում է պատահականության սկզբունքով, և մարդիկ չունեն բարոյական սահմանափակումներ, որպեսզի հասնեն այն բանին, ինչը նրանք համարում են լավագույնն այս պահին իրենց համար։
Իսլամական համերաշխության խաղեր 2013
Բացման արարողություն
Միջոցների անբավարարության, ինչպես նաև՝ խաղերն Իրանում անցկացնելու իրողությունը այդ պետության կողմից, խաղերի մեկնարկից ընդամենի մի քանի ամիս առաջ մերժվելու պատճառով, բացման արարողությունը առանձնացավ իր համեստությամբ ։
Մրցույթի կանոններ
Ի տարբերություն 2005 թվականին Սաուդյան Արաբիայում անցկացված Իսլամական համերաշխության 1-ին խաղերի, ուր, ելնելով իսլամական էթիկայի պահպանողական բնույթից, բավականին խիստ կանոններ էին առաջադրվել, Ինդոնեզիայում կայացած խաղերը առանձնապես պահպանողական չէին։ Մասնավորապես, Մեքքայում տեղի ունեցած խաղերի ժամանակ մարզիկներին արգելված էր կրել շատ կարճ հագուստ, կանանց և տղամարդկանց մրցությունները անցկացվել են տարբեր օրերին, ինչպես նաև՝ տղամարդկանց արգելվել է դիտել կանանց մրցելույթները լողից։
Լի Սի
Վաղ տարիներ
Լի Սին որոշել է բարձունքի հասնել և սկսել է համառորեն սովորել՝ դա նրա միակ հնարավորությունն է եղել, քանի որ չէր պատկանում ազնվական ընտանիքի։ Սովորելով կոնֆուցիական ականավոր գիտնական Սյուն Ցզիի մոտ՝ նա որոշել է երջանկություն փնտրել ժամանակի ամենաուժեղ պետությունում՝ Ցին թագավորությունում։ Սյուն Ցզին հավանության չի տվել իր աշակերտի ցանկությանը և զգուշացրել է, որ պետական ծառայությունը շատ վտանգներ է պարունակում իր մեջ։ Սակայն Լի Սին քմծիծաղով պատասխանել է․
Իսլամական համերաշխության խաղեր 2013
Մրցույթի կանոններ
Ինդոնեզիայում այս բոլոր սահմանափակումները հանված էին։ Կազմակերպչական կոմիտեն մերժել էր բազմաթիվ մասնակից-մարզուհիների՝ տղամարդկանց և կանանց մրցությունները տարբեր օրեր անցկացնելու վերաբերյալ պահանջները։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:2013 սպորտում Կատեգորիա:Մրցույթներ
Լի Սի
Գործունեություն Ցին պետությունում
Լի Սիին Ցին թագավորությունում հովանավորել է Լյուի Բուբեյը (չին․ 吕不韦) և նրան հաջողվել է Ցին Շի Հուանդի կայսեր ունկնդության ընդունելությանն արժանանալ։ Կայսրը բարձր է գնահատել նրա գաղափարները և սկսել է լսել նրա խորհուրդները, թե ինչպես կարելի է միավորել Չինաստանը։
Խաչատուր Աբովյան
Խաչատուր Ավետիքի Աբովյան, հայ ականավոր գրող, մանկավարժ, լուսավորական, արևելահայ աշխարհաբար գրականության հիմնադիրը։ Աբովյանի ստեղծագործությամբ սկիզբ է առնում հայ գրականության զարգացման նոր փուլ, որ նախորդից տարբերվում էր թեմատիկայով, լեզվով, հերոսի ընտրությամբ և այլն։
Վաղ տարիներ
Խաչատուր Ավետիքի Աբովյանը ծնվել է Երևանի մոտ գտնվող Քանաքեռ գյուղում 1809 թվականին։ Զավակն է եղել նահապետական նշանավոր մի ընտանիքի։ Նրա պապի՝ Աբովի հռչակը երկար է ապրել համագյուղացիների մեջ, իսկ նրա առատաձեռնության մասին հպարտությամբ է խոսել ինքը՝ Խաչատուր Աբովյանը։ Գրողի օրոք, սակայն, Աբովենց տան նախկին հարստության հետքն անգամ մնացած չի եղել։ Նախնիները հարկադրաբար գաղթել են ներկայիս Արցախի Հանրապետության Շահումյանի շրջանի քարվաճառյան հատվածից՝ Խութից ։
Լի Սի
Գործունեություն Ցին պետությունում
237 թվականին ցինյան պալատականները, դժգոհ լինելով այն բանից, որ օտարերկրացիներին բազմաթիվ պաշտոններ են տալիս, կայսերն առաջարկել են երկրից վտարել բոլոր օտարերկրացիներին։ Սույն որոշումը տարածվում էր նաև Լի Սիի վրա, քանի որ ծնունդով Չուից էր։ Կայսերը ներկայանալով նա վարպետորեն նկարագրել է ցինյան պետությանը «եկվոր խորհրդականներից» ստացած բոլոր առավելությունները, չմոռանալով նշել «Չժաոյի կրքոտ աղջիկներին» ։ Այս հանդիպումից հետո ոչ միայն արտաքսման հրաման չի տրվել, այլև իր պերճախոս զեկույցի համար Լի Սին պաշտոնի բարձրացում է ստացել ։
Խաչատուր Աբովյան
Վաղ տարիներ
Աբովյանը մինչև տասը տարեկանն ապրել է գյուղում, որից հետո ծնողները նրան 1819 թվականին տանում են էջմիածին և հանձնում իրենց ընտանիքի բարեկամ Եփրեմ Ա Ձորագեղցուն։ 1819-1822 թվականներին հաճախել է Էջմիածնի վանական դպրոցը։ Էջմիածնում Անտոն եպիսկոպոսի մոտ սովորելուց հետո գնում է Թիֆլիս՝ ուսումը շարունակելու հայտնի հայկաբան Պողոս վարդապետի մոտ։ 1824 թվին մտնում է Ներսիսյան դպրոց, որտեղ ուսանել է հայկաբանություն, ճարտասանություն, ռուսերեն, պարսկերեն։ Ստեփանոս Նազարյանի և մի քանի ուրիշների հետ եղել է այդ նորաբաց դպրոցի առաջին շրջանավարտներից մեկը։ 1826 թվականի հուլիսին բռնկված ռուս-պարսկական պատերազմն Աբովյանին խանգարել է իրագործել Եվրոպայում կամ Ռուսաստանում ուսումը շարունակելու իղձը։ Երեք տարի Ներսիսյան դպրոցում հայտնի բանաստեղծ Հարություն Ալամդարյանի (դպրոցի տեսուչը) շնչի տակ սովորելուց հետո՝ 1826 թվականին, վերադառնում է հայրենիք։ Նույն թվականին նա անցնում է Էջմիածին։ Կես տարի (1827-1828 թվականների միջև) դասավանդել է Սանահինի վանական դպրոցում։
Արարատի նվաճում
Խաչատուր Աբովյանը Էջմիածնում կարգվում է սարկավագ և թարգման՝ կարևոր դեպքերում ռուս և եվրոպացի ճանապարհորդների համար, որոնք գալիս էին գիտական զանազան ուսումնասիրություններ անելու։
Լի Սի
Գործունեություն Ցին պետությունում
Ըստ Սիմա Ցյանի Շիցզի կամ «Պատմական գրառումներ» (չին․ 史记) աշխատության, Լի Սին հող է նախապատրաստել ժամանակի ականավոր գիտնական և գրող արքայազն Հանֆեյ Ցզիի պաշտոնից հեռացման և ոչնչացման համար։ Արքայազնը դիվանագիտական պատանդ է դարձել Ցինում։ Նախանձելով նրան՝ Լի Սին Ցին Շի Հուանդիին համոզել է բանտ նետել արքայազնին, որտեղ էլ նրան ստիպել է թույն ընդունել։
Խաչատուր Աբովյան
Արարատի նվաճում
1829 թ. Էջմիածին է գալիս Դորպատի (քաղաք Էստոնիայում) համալսարանի պրոֆեսոր Ֆրիդրիխ Պարրոտը՝ մի խումբ գիտնականներով Արարատի գագաթը բարձրանալու համար։ Պրոֆեսորի խնդրանքով կաթողիկոսն Աբովյանին՝ որպես տեղական հանգամանքներին ծանոթ անձնավորության, թույլ է տալիս մասնակցել այդ գիտական արշավախմբին։ Արշավախումբն ստացել է Նիկոլայ I կայսեր հավանությունը, ով նաև զինվորական ուղեկցող էր տրամադրել։ Անցնելով Արաքսը՝ նրանք գնացին Ակոռի, որ տեղակայված է Արարատի հյուսիսային լանջին՝ ծովի մակարդակից 1200 մ բարձրության վրա։ Արշավախումբը, հետևելով Հարություն Ալամդարյանի խորհրդին, ճամբար է հիմնում Սուրբ Հակոբ վանքի մոտ (ծովի մակարդակից 2400մ բարձրության վրա)։ Հյուսիսային լանջով Արարատի գագաթը մագլցելու նրանց առաջին փորձը ձախողվեց տաք հագուստի բացակայության պատճառով։
6 օր անց, հետևելով Ակոռիի գյուղապետ Ստեփան Խոջիյանցի խորհրդին, արշավախումբը վերելքն սկսեց հյուսիսարևմտյան լանջով։ Հասնելով 4885 մ բարձրության` նրանք ստիպված էին վերադառնալ, քանզի մինչև մայրամուտը չէին հասցնի գագաթ բարձրանալ։ Արշավախումբն Արարատի գագաթը բարձրացավ երրորդ փորձից 1829 թ. սեպտեմբերի 27 (հոկտեմբերի 9)-ին՝ 15: Աբովյանը սառույցի վրա փոս արեց ու տեղադրեց փայտե խաչ՝ ուղղված դեպի հյուսիս։ Նա նաև սառույցի կտոր դրեց շշի մեջ ու իջեցրեց որպես սուրբ ջուր։ Հետագայում Արարատի գագաթը բարձրանալը հայտարարվել է «սրբապղծություն», և Աբովյանը հալածվել է հոգևորականների կողմից։
Լի Սի
Գործունեություն Ցին պետությունում
Լի Սիի խորհրդով կայսրն սկսեց հետապնդել «Մտքի հարյուր դպրոց»-ի գիտնականներին, առաջին հերթին կոնֆուցիականներին։
Խաչատուր Աբովյան
Արարատի նվաճում
Նույն տարվա նոյեմբերի 8-ին Աբովյանն ու Պարրոտը բարձրացան Փոքր Արարատի՝ Սիսի գագաթը։
Լի Սի
Գործունեություն Ցին պետությունում
Լի Սին առաջարկել է արգելել բոլոր դպրոցները և այրել քաղաքական գրքերը, մահապատժի ենթարկել նրանց, ովքեր թաքցնում են դրանք, թողնել միայն հատուկենտ՝ բժշկական, և բախտագուշակությունների մասին գրքերը, նաև հողագործության մասին գրքերը։ Դաժանորեն հետապնդվե ենլ կոնֆուցիականները։ Մ․թ․ա․214 թվականին ոչնչացվել են Կոնֆուցիոսի բոլոր աշխատանքները և կազմակերպվել է գրքերի զանգվածային այրում, որոնք մահապատժի սպառնալիքի ներքո պարտավոր էին հանձնվել իշխանություններին, իսկ երբ գիտնականները հայտնել են իրենց դժգոհությունը, ողջ-ողջ թաղել են նրանց։ Մ․թ․ա․213 թվականին ողջ-ողջ թաղվել են (չին․坑) 460 կոֆուցիականներ։
Խաչատուր Աբովյան
Արարատի նվաճում
Տարիներ անց՝ 1845 թվականին, Աբովյանը գերմանացի բնագետ Օտտո Վիլհելմ Հերման ֆոն Աբիխի հետ կրկին բարձրացավ Արարատի գագաթը։ Երրորդ և վերջին անգամ Աբովյանն Արարատի գագաթը բարձրացավ 1846 թվականին անգլիացի Հենրի Դանբի Սեյմուրի հետ։
Ուսումը Դորպատում
Պարրոտի աջակցությամբ Աբովյանը 1830-1835 թվականներին պետական թոշակով ուսանել է Դորպատի համալսարանում, հատուկ ծրագրով նախապատրաստվել ուսուցչական գործունեության։ Ուսումնասիրել է բնական և հասարակական գիտություններ, լեզուներ (գերմաներեն, ֆրանսերեն, անգլերեն, լատիներեն), եվրոպական գրականություն ու փիլիսոփայություն (Գյոթե, Շիլլեր, Հերդեր, Կանտ, Ռուսո և ուրիշներ), երաժշտություն, արհեստներ։ Սերտ կապեր է հաստատել եվրոպացի և ռուս մտավորականների հետ։ Ապրել է հոգևոր վերածնունդ։
Լի Սի
Գործունեություն Ցին պետությունում
Մահվանից առաջ Ցին Շի Հուանդին նամակ է ուղարկել իր ավագ որդուն՝ Ֆուսին, որով կայսրությունը նրան կտակելով՝ պատվիրել է դիմավորել սգո շարասյունը։ Գլխավոր ներքինի Չժաո Գաոն, լինելով գրասենյակի ղեկավար, պետք է կնքեր նամակը և ուղարկեր։ Բայց նա ուշացրել է նամակի ուղարկումը և այն այդպես էլ հասցեատիրոջը չի հասել։
Խաչատուր Աբովյան
1836-1848 թվականներ
1836 թ. վերադարձել է հայրենիք, նպատակադրվել լուսավորական գործունեություն ծավալել, սակայն հոգևորականությունն անվստահությամբ է վերաբերվել «այլադավանների» միջավայրում կրթված Աբովյանին։ Չհամակերպվելով ներազգային խնդիրներում էջմիածնի դիրքորոշմանը՝ Աբովյանը հրաժարվել է հոգևոր կոչումից։ 1837-1843 թթ. Թիֆլիսի գավառական դպրոցի տեսուչ էր։ Ժողովրդական դպրոցների ուսուցիչներ պատրաստելու նպատակով հիմնադրել է նաև մասնավոր դպրոց։
Ցարական պաշտոնեությունը, հայ հետադեմ մտավորականների գործակցությամբ, անվերջ խոչընդոտներ է հարուցել Աբովյանի լուսավորական գործունեության ճանապարհին։ Այդ ծանր պայմաններում Աբովյանը կարողացել է ստեղծել իր ամենանշանակալից երկերը՝ «Նախաշավիղ կրթության» (2 մաս, 1837-1840, հրտ. 1862), «Պարապ վախտի խաղալիք» (1838-1841, հրտ. 1864), «Հազարփեշեն» (1840), «Վերք Հայաստանի» (1841, հրտ. 1858) և այլն։
Լի Սի
Գործունեություն Ցին պետությունում
Երբ Ցին Շի Հուանդին հանկարծամահ է եղել, Չժաո Գաոն և Լի Սին որոշ ժամանակ թաքցրել են նրա մահը։ Նրանք կայսեր մարմինը դագաղով դնում էին կառքի վրա, ուտելիք էին տանում նրա համար, ստանում էին կայսեր նամակները և նրա անունից պատասխանում դրանց։ Երբ ուժեղ շոգի պատճառով մարմինն սկսել էր քայքայվել, նրանք կառքը ծածկել են աղ դրած ձկներով՝ հոտը կոտրելու նպատակով։ Նրանք կեղծել են կայսեր կտակը՝ ժառանգորդ նշանակելով կրտսեր որդուն՝ Հուհային, որի ուսուցիչը Լի Սին էր, և Ցին Շի Հուանդիի անունից հրամայել են, որ նրա ավագ որդի Ֆուսին և գեներալ Մեն Տյանին պատվով  ինքնասպան լինել։
Խաչատուր Աբովյան
1836-1848 թվականներ
1843–1848 թվականներին աշխատել է Երևանի գավառական դպրոցներում։ Նա ստեղծագործել է երեք լեզվով՝ հայերեն, ռուսերեն և գերմաներեն։ Գրել է չափածո («Զգացմունք ցավալի սրտիս», «Գարուն», «Սեր առ հայրենիս») և արձակ («Պարապ վախտի խաղալիք», «Թուրքի աղջիկը», «Առաջին սեր») գործեր, հեղինակ է նաև ուսումնասիրությունների, դպրոցական ձեռնարկների («Նախաշավիղ կրթության»)։ 1841 թվականին Աբովյանի «Վերք Հայաստանի, ողբ հայրենասերի» պատմավեպով սկզբնավորվել է հայ նոր գրականությունը։
Մահվան առեղծված
1828-1829 թթ. ռուս-թուրքական պատերազմի հետևանքով սկսվեց հայերի զանգվածային արտագաղթ, և շուրջ 90 000 հայեր հարկադրված լքեցին իրենց հայրենիքը։ Ժամանակի ցարական չինովնիկության հակահայկական քաղաքականությունը չէր կարող ազատամիտ Աբովյանի վրա իր բացասական ազդեցությունը չունենալ։ Շատ կարևոր է, թե պատմական այդ ժամանակաշրջանում ինչպես էին ձևավորվում Աբովյանի հասարակական-քաղաքական հայացքները։ Ռուսաստանի նկատմամբ խանդավառ վերաբերմունք ունեցող Աբովյանի մոտ («Օրհնվի էն սհաթը...») առաջացան գաղափարական շրջադարձի բոլոր նախադրյալները՝ ձախողվեցին դպրոց ստեղծելու իր ծրագրերը և, ընդհանրապես, չիրականացան սեփական պետականությունը վերականգնելու հայ ժողովրդի բոլոր ձգտումները։ Այս ամենի արդյունքը մեծ լուսավորականի առեղծվածային անհայտացումն էր, որի ստույգ մանրամասները առ այսօր թաղված են թանձր խավարի մեջ ։
Լի Սի
Մահ
Լի Սին շատ բան է արել լեգիստական ռեժիմի ամրապնդման համար, այնուամենայնիվ, ինքն էլ դարձել է այդ ռեժիմի զոհը։ Լի Սին Ցին Շի Հուանդիի մահվանից հետո Չժաո Գաոն ինտրիգների միջոցով կարողացել է իր ձեռքը վերցնել պետության գործերը, նոր կայսրին համոզելով, որ պաշտոնյաներին անմիջաբար չընդունի։ Կառավարման սկզբում Էրշի Խուանի (Հուհայ) հրամանով մահապատժի են ենթարկվել արքունիքին առընթեր նահանգապետների և չինովնիկների մեծ մասը։ Ի վերջո հերթը հասել է նաև Լի Սիին։
Խաչատուր Աբովյան
Մահվան առեղծված
1848թ. ապրիլի 2-ին, առավոտյան մի վաղ ժամի, Աբովյանը դուրս ելավ տնից ու այլևս չվերադարձավ։
Ա. Բակունցի տեսակետով, Աբովյանը գնացել է 1848 թ. Եվրոպական հեղափոխություններին մասնակցելու։ Ակադեմիկոս Աշոտ Հովհաննիսյանը կարծում էր, որ նա ինքնասպանություն է գործել։ Պատմական գիտությունների թեկնածու Վ. Ավետյանը համոզում է, որ Աբովյանը սպանվել է իր պարտապան թուրքերի ձեռքով։
Լի Սի
Մահ
Չժաո Գաոն կայսեր առաջ վարկաբեկել է Լի Սիին՝ ցանկանալով վերացնել հզոր մրցակցին պետական ապարատի կառավարման գործերից։
Խաչատուր Աբովյան
Մահվան առեղծված
Այս բազմաթիվ տարբերակներից մեկն էլ Աբովյանի Սիբիր աքսորվելու վարկածն է, որը պնդում էր պատմաբան Վ. Ղազարյանը։ Առկա է նաև մի փաստաթուղթ լուսավորականի աքսորված լինելու վերաբերյալ՝ հիշեցնելով, որ նման վկայություն կա նաև մեծ բանաստեղծ Ավ. Իսահակյանի մոտ։
Լի Սի
Մահ
Աներևակայելի գործունեություն ծավալելով՝ անհայտ փայտահատից մինչև ցինյան կայսրության առաջին նախարարի պաշտոնին հասնելով, Լի Սին 72 տարեկան հասակում նույնպիսի անհավանական անկում է ապրել՝ զրկվելով ոչ միայն բոլոր պաշտոններից ու կոչումներից, այլ նաև կյանքից՝ իր ողջ տոհմի հետ միասին։
Խաչատուր Աբովյան
Մահվան առեղծված
1927 թ. Վիեննայի «Հանդես ամսօրյա»-ում տպված «Խաչատուր Աբովյանի գերեզմանը Ախոտսկում» հոդվածում Ռուբեն վարդապետ Մանասյանը պատմում է, որ կովկասահայ Սարգիս Գրձիլյանը, որը հայ համայնքներում ճանաչված և երևելի անձ էր, Խ. Աբովյանի գերեզմանի մասին վկայել է հետևյալը. իբր Ծերուն անունով մի մարդ, որը աքսորված է եղել Սախալին և տիրապետել է լուսանկարչական արվեստին, իրեն է նվիրել մի շարք լուսանկարներ, որոնց մեջ եղել է նաև Աբովյանի գերեզմանի լուսանկարը։ Այդ մասին նրան հայտնել է մի ռուս՝ ասելով. «Դու հա՞յ ես, ահա այստեղ է թաղված հայ Խաչատուր Աբովյանը, որը աքսորված էր այստեղ»։
Խ. Աբովյանի Սիբիր աքսորվելու հավանականության մասին մի այլ փաստարկ է բերում Սբ. Էջմիածնի ճեմարանի վաստակավոր ուսուցիչ Ստեփան Կանայանցը։ Նա պատմում է, որ Գերմանիայում, իր ուսումնառության տարիներին, Աստրախանի իր ընկերոջից 1883 թ. ստացել է մի նամակ, որը հայտնում էր, որ ռուս նշանավոր գրող և հրապարակախոս Ն. Չերնիշևսկին Աստրախանում պատմել է հայերին, թե ինքը Սիբիրում աքսորված ժամանակ տեսել է Խաչատուր Աբովյանին։
Լի Սի
Մահ
Լի Սիի մահապատժի մասին գոյություն ունեն հակասական տեղեկություններ։ Ըստ Սիմա Ցյանի նա մասնատվել է գոտկատեղից կայսրության մայրաքաղաք Սյանյանի կենտրոնական հրապարակում («Շինցզի», գլուխ 87), բայց «Խուայնան Ցզի» և «Յան Տե Լուն» աշխատությունները պնդում են, որ Լի Սին մասնատվել է կառքերով Շենսի նահանգի Շունհուա գավառի Յունյան քաղաքում։ Կայսրության պետական հանցագործների մասին օրենքների համաձայն՝ բնաջնջվել է նաև նրա ամբողջ ցեղը միչև երրորդ պորտը։
Խաչատուր Աբովյան
Գրաքննադատական հայացքներ
Աբովյանի գրական հայացքներում առանձնահատուկ ընդգծում ունի ազգային գոյության տեսանկյունից ճակատագրական մի հարց, թե արդյոք հայերը գեղարվեստասեր են։ Եվրոպացիները զարմանում են, քանի որ ունենալով հարյուրամյակների պատմություն, մշակույթ՝ չունենք «Օրինավոր բանաստեղծություն»։ Իսկ Աբովյանը պատասխանում է, որ հայերի պատմությունը, մշակույթը, ավանդույթները, առօրյան առանձին պատմություններ են, որոնք կարող են բանաստեղծությանը վերին թռիչք տալ։
Աբովյանի ապրած դարաշրջանը հատկանշվում է պարսկական և թուրքական բռնապետական լծի դեմ հայ ժողովրդի մղած ազատագրական պայքարով, Ռուսաստանի հովանավորության տակ անցնելու հույսերի իրականացմամբ և լուսավորական շարժմամբ, որի նպատակն էր փրկել հայրենիքը հոգևոր ստրկությունից և մտավոր խավարից։ Աբովյանը դարձել է այդ շարժման գաղափարական առաջնորդ։ Աբովյանը հայ և ռուս ժողովուրդների եղբայրական բարեկամության, հայերի ռուսական կողմնորոշման ջատագովն էր։
Լի Սի
Ժառանգություն
Լի Սին եղել է բյուրոկրատական ապարատի ստեղծման ոգեշնչողը, որն օգտագործվել է Ցինից հետո հետագա դինաստիաներում։ Չափի, կշիռների և դրամական շրջանառությունների համակարգերը կարգի են բերվել։ Ցին պետությունը դարձել է շատ արդյունավետ և ուժեղ։
Խաչատուր Աբովյան
Գրաքննադատական հայացքներ
Գնահատելով ժողովրդական բանահյուսության դերը գրականության զարգացման գործում՝ Աբովյանը հավաքել ու մշակել է առակներ, առածներ, ավանդություններ, երգեր և սկզբնավորել հայ բանագիտությունը։ Աբովյանը թարգմանել է Հոմերոսի, Գյոթեի, Ֆրիդրիխ Շիլլերի, Ն. Կարամզինի որոշ գործեր։ Աբովյանը ճիշտ է ըմբռնել լեզվի, որպես ազգապահպանման կարևոր գործոնի, հասարակական դերն ու նշանակությունը։ Նա ծանոթ էր նույն շրջանում ձևավորվող պատմահամեմատական լեզվաբանությանը, որի դիրքերից էլ քննել է լեզվի ծագման, զարգացման ու փոփոխության հարցերը, ծավալել աշխարհաբարը ժամանակի պահանջներին համապատասխան մշակելու մեծ աշխատանք։
Լի Սի
Ժառանգություն
Լի Սին լեզվական ռեֆորմներ է անցկացրել Չինաստանում։ Չինաստանի տարբեր շրջաններից հավաքելով նմուշներ՝ Լի Սին համակարգել է չինական հիերոգլիֆները և ներմուծել է ուղղագրության և տառատեսակի ստանդարտները։ Մ․ թ․ ա 220 թվականին Լի Սին ստեղծել է այբեբարան՝ Cangjiepian, որը Չինական բառարանների նախատիպն է ։
Խաչատուր Աբովյան
Գրաքննադատական հայացքներ
Աբովյանն զբաղվել է նաև քերականության հարցերով. «Նախաշավիղ»–ի երկրորդ մասում շարադրել է աշխարհաբարի քերականությունը, բաղդատել գրաբարի և աշխարհաբարի լեզվաքերականական իրողությունները, մատնանշել նրանց տարբերությունները։ Աբովյանը Տապպեի «Ռուս-գերմանական քերականության» օրինակով կազմել է «Նոր տեսական և գործնական քերականութիւն ռուսաց վասն հայոց» (1838-1839) ձեռնարկը։ Ստեղծել է ոուս-հայերեն առաջին զուգադրական քերականությունը։
Աբովյանի ստեղծագործությունն արժեքավոր ներդրում է հայ նոր պատմագրության մեջ («Մեկ երկու խոսք Էլ հայոց վրա», «Ուղևորություն դեպի Անիի ավերակները»)։ Աբովյանը քննադատել է ժամանակի եվրոպական պատմագրությունը, այն որակել աշխարհակալ տերությունների պատմություն, որից վտարված են փոքր ժողովուրդներն ու աշխատավոր խավերը։ Նա կարծում էր, որ պատմական անցյալը պետք է դառնա ազատագրական պայքարի, արդիական հարցեր լուծելու ազդակ։ Աբովյանը ձաղկել է իր ժամանակի հոգևորականության ներկայացուցիչներին, թեև չի հանգել կրոնի և նրա սպասավորների ժխտման։ Նրա ըմբռնմամբ աշխարհն արարչագործության ծնունդ է, բնությունը՝ աստվածայինի դրսևորում, զարգացումն ու փոփոխությունները՝ ամենատեսի կամքի արտահայտությունը։ Աբովյանն ուսումնասիրել է հայերի ընտանեկան սովորույթներն ու կենցաղը («Գյուղական տների կառուցվածքը» (1835), «Ակնարկ Թիֆլիսում ապրող հայերի կյանքի ու հատկապես նրանց հարսանեկան սովորությունների մասին» (1840)) և սկզբնավորել հայ ազգագրությունը։ «Քրդեր» և «Եզդիներ» (1846) ակնարկներով հիմք է դրել քրդագիտությանը Հայաստանում։
Գրական ժառանգություն
Աբովյանը թողել է գրական հարուստ ժառանգություն, թեև իր կենդանության օրոք նա տպագրել է միայն «Նախաշավիղ կրթության» դասագիրքը, իսկ նրա ձեռագրերը երկար ժամանակ անհայտ են մնացել լայն ընթերցարանի համար։ 1858 թ. լույս է տեսնում նրա «Վերք Հայաստանի» պատմավեպը, իսկ խորհրդային տարիներին Գիտությունների Ազգային Ակադեմիան 1948-1961 թթ. կազմեց Աբովյանի երկերի՝ 10 հատորից բաղկացած ժողովածուն։ Աբովյանի «Վերք Հայաստանի» (տարբեր բեմավորումներով՝ «Ասլան բալասի», «Աղասի» և այլն), «Ֆեոդորա կամ Որդիական սեր», «Խաղարկություն մանկանց» և այլ գործեր բեմադրվել են, իսկ նրա հեքիաթների մոտիվներով նկարահանվել է «Որսորդները» հայկական մուլտֆիլմը (1977 թվական)։
Աբովյանի առաջին բանաստեղծությունները, որոնք գրված են գրաբարով, արտացոլել են նրա ռոմանտիկ աշխարհընկալումը («Կարօտութիւն նախնի վայելչութեանց հայրենեաց իմոց» (1824), «Սրբաճեմ ոտից տեառն գթութեանց» (1824) և այլն)։ Պարսկական բռնակալության մղձավանջն ապրած բանաստեղծը երազել է հայրենիքի անցած փառքը և կորցրած պետականությունը վերականգնելու մասին։ 20-ական թթ. վերջերին Աբովյանը գրել է սիրո և կարոտի տաղեր, որոնք ուշ միջնադարի հայ տաղերգուների (Պաղտասար Դպիր, Պետրոս Ղափանցի, Սիմեոն Երևանցի, Ահարոն Վարդապետ) և ժողովրդական գուսանների ստեղծագործական փորձի յուրատեսակ համադրություն էին։
Դորպատյան տարիներին մտորել է գեղարվեստական գրականությունը համապատասխանեցնել նոր ժամանակի պահանջներին, ժողովրդին հասկանալի աշխարհաբարը դարձնել գրականության լեզու։ «Սուգ հարազատ և ծնողասեր որդվո» (1835), «Տաղ հրաժարական» (1836) և այլ բանաստեղծություններ այդ ձգտումն իրականացնելու առաջին փորձերն էին։ Աբովյանը հայ քնարերգությունը լիցքավորել է հասարակական-քաղաքական բարձր գաղափարներով, խոհականությամբ և դրամատիզմով։ Նրան տանջել են անհատի և հայրենիքի ճակատագրերը, երազանքի ու աններդաշնակ իրականության հակադրությունները («Զգացմունք ցաւալից սրտիս...», «Զի՞նչ այս դառն հարուած...», «Երեկոյ», «Առ էմ. Կ.», «Գարուն», «Սէր առ հայրենիս», 1831-1835 թթ.)։ Ետդորպատյան տարիների ստեղծագործությունները սերտորեն առնչվում են Աբովյանի լուսավորական նպատակներին։ Առակների միջոցով նա ջանացել է բարոյապես ազնվացնել մարդկանց («Պարապ վախտի խաղալիք»)։ «Հազարփեշեն» պոեմում ծաղրել է ցարական պաշտոնեությանը, ձգտել ժողովուրդների փոխադարձ ճանաչման։
Հետագա ստեղծագործություններում Աբովյանը երագել է բանական հասարակության մասին, որը նրա համոզմամբ պետք է ազատ լինի կրոնական կաշկանդումներից, մարդիկ պետք է թեթևացնեն միմյանց հոգսն ու ցավը, ճանաչեն միայն սիրո, եղբայրության ու բարեկամության կրոնը («Թուրքի աղջիկը»)։
«Վերք Հայաստանի» պատմավեպ
Աբովյանի «Վերք Հայաստանի» վեպը հայ նոր գրականության պատմության շրջադարձային կետը դարձավ։ Վեպում նկարագրված դեպքերն ու դեմքերը պատմական են։ Աբովյանը հայրենիքի վերածնության հույսը կապել է ազգային համախմբման, պայքարի, կրթության և լուսավորության տարածման հետ։
Վեպը նորություն էր լեզվով, ոճով, կերպարներով ու արծարծած գաղափարներով։ Կենդանի հերոսների և լիրիկական խորհրդածությունների միջոցով հեղինակը ցույց է տվել «թե մենք ո՞վ ենք, մեր հավատն ի՞նչ ա, ինչի՞ համար ենք եկել աշխար, երկրում ի՞նչ պետք է անենք...», մատնանշել նոր գրականության գլխավոր թեմաները՝ սերը, բարեկամությունը, հայրենասիրությունը։ «Վերքը» հայ առաջին վեպն է, հայկական ռոմանտիզմի իրական սկիզբը։ Վեպում պատկերված են հայ ժողովրդի վիճակը Պարսկաստանի և Թուրքիայի տիրապետության տակ, հայության ազատագրական կռիվները և Արևելյան Հայաստանի միացումը Ռուսաստանին։ Աբովյանն առաջինն է բացահայտել հայ նոր գրականության հերոսին՝ շինական հային։ Ցույց է տվել հայ ժողովրդի պատմական ճակատագրի ողբերգականությունը՝ ապաքինվելու միջոցը համարելով լուսավորությունը։ Աբովյանի հիմնական նպատակն էր ժողովրդին հասցնել ինքնաճանաչման, օգնել համազգային ուժերի համախմբմանը և Ռուսաստանի հովանավորության ներքո վերստեղծել հայկական պետականությունը։ Վեպի գլխավոր հերոսը՝ Աղասին, իդեալական կերպար է, ամենաժողովրդականը XIX դ. հայ իրականության մեջ։ «Վերքը» հարուստ է ժողովրդական կենդանի խոսքով, հայոց բնաշխարհի գունեղ պատկերներով։
Վեպի ‹‹Հառաջաբան››-ը մեր նոր գրականության զարգացման ծրագիրն է, ուր շարադրված են այն հիմնական սկզբունքները, որոնք հեղափոխիչ նշանակություն պիտի ունենային արդեն սկսված գրական վերածննդի համար։ Ազգային գրականության արտացոլման ոլորտը պիտի ընդգրկի ժողովուրդի պատմությունն ու ներկան, նրա կյանքը ամբողջության մեջ, նրա հոգսերն ու ներկան։ Երրորդ սկզբունքային խնդիրը կապված էր հերոսի ընտրության հետ։ Այդ ժամանակ տիրապետող գրական ուղղությունը՝ կլասիցիզմը, ոչ միայն գրականության դռներն էր փակում աշխարհաբարի առջև, այլև սահմանափակում էր հերոսի ընտրության հնարավորությունը։
Աստերոիդների ցանկ (28701-28800)
Աստերոիդների ցանկ (28601-28700) * Աստերոիդների ցանկ * Աստերոիդների ցանկ (28801-28900)
Խաչատուր Աբովյան
Պարապ վախտի խաղալիք
Պարապ վախտի խաղալիք, առակների ու զրույցների հավաքածու է, որ գրվել է 1838-1841 թթ., տպագրվել է 1864 թ.: Ժողովածուի առաջաբանում Աբովյանը, բարձր գնահատելով գրաբարը, առաջ է քաշել աշխարհաբարով ստեղծագործելու անհրաժեշտության հարցը։ Ժողովածուն ընդգրկում է տարբեր առակներ, որոնց միջոցով հեղինակը բարոյական խրատներ է տալիս ընթերցողին («Էս գրքի ճամփի խրատը», «Հացակեր փոշը», «Լոռըցիք», «Երկաթակեր մուկը», «Ծառերն ու կացինը» և այլն)։
Աբովյանի մանկավարժական հայացքներ
Աբովյանի մանկավարժական ըմբռնումները ձևավորվել են նախորդ դարերի մեծ մտածողների ու լուսավորականների (Ռուսո, Պեստալոցցի, Ֆրանկե) հայացքների հետնությամբ։ Ըստ Աբովյանի՝ ուսուցումը պետք է համապատասխանի մանկան հոգեկան կարողություններին և ժամանակի պահանջներին, տարվի ոչ թե սխոլաստիկ օրենքներով ու մեռած լեզվով, այլ՝ կենդանի խոսքով, զննական միջոցներով։ Աղջիկները պետք է կրթվեն տղաներին հավասար։ Աբովյանն սկզբում նպատակադրվել էր Հայաստանում ստեղծել գիտական միաբանություն՝ դպրոցով ու տպարանով, գավառներից հավաքել մանուկների, կրթել ու դաստիարակել նրանց և ապա ուսուցիչ-քահանայի պաշտոնով ուղարկել գյուղերն ու քաղաքները։ 1834 թ. Աբովյանը ծրագրել էր հիմնել երեք կարգի դպրոց՝ քահանայացուների, աղքատ ու որբ երեխաների և ունևոր դասի ու վաճառականների գավակների համար։ Երկրորդ կարգի դպրոցի սաները, հանրակրթական առարկաներին զուգընթաց ուսանելով արհեստներ, գյուղատնտեսություն և վերադառնալով ծննդավայր, նպաստելու էին տեղի տնտեսական կյանքի զարգացմանը։ Բոլոր դպրոցների ընդունակ շրջանավարտներն ուղարկվելու էին Եվրոպայի և Ռուսաստանի բարձրագույն ուսումնական հաստատություններ։ 1836 թ. Աբովյանն առաջ է քաշել Հայաստանում մանկավարժական ինստիտուտ և ժողովրդական դպրոցներ բացելու հարցը։ Ավելի ուշ նա համոզվեց, որ անհրաժեշտ է հոգևորականությանը մեկուսացնել երեխաների դաստիարակությունից։ Աբովյանի ծրագրած դպրոցներում հավասարապես պիտի ընդունվեին հարևան ժողովուրդների երեխաները, որպեսզի լուսավորություն տարածեին իրենց ազգերի մեջ ևս։ Իր մանկավարժական գործունեությամբ, դասագրքերով («Նախաշավիղ կրթության», «Նոր տեսական և գործնական քերականութիւն ռուսաց վասն հայոց», «Ամերիկա լիս քցիլը»), հոդվածներով ու գրություններով Աբովյանն առաջ է քաշել համընդհանուր գրագիտության խնդիրը, որ իրագործվելու էր ժողովրդական դպրոցների միջոցով։ Նա առաջարկել է ուսուցումը կապել երեխաների առօրյա աշխատանքային գործունեության հետ, դպրոցներին կից ստեղծել արհեստանոցներ ու փորձադաշտեր, պարբերաբար կազմակերպել բնարշավներ։ Երեխաների գեղագիտական դաստիարակությունը, գեղեցիկ արվեստները, հատկապես երաժշտությունն ու նկարչությունը համարել է անհատի հոգևոր վերափոխման կարևորագույն միջոց՝ պարտադիր բոլորի համար։
Աբովյանի մանկավարժական գլխավոր երկը «Նախաշավիղ կրթության»–ն է՝ մեր իրականության մեջ հնչական եղանակով կազմված առաջին դասագիրքը, որում մարմնավորվել են մեծ մտածողի մանկավարժական հայացքներն ու սկզբունքները։ Աբովյանի հիմնական հոգսը հայրենիքի համար կրթված ու պիտանի քաղաքացիներ դաստիարակելն Էր։ Չհաշված առանձին հոդվածներ, «Նախաշավիղ կրթության»–ը գրողի կենդանության օրոք տպագրված միակ երկն է։ Սակայն ցարական պաշտոնեությունը և հայ հետադիմականները խափանել են գրքի գործածությունը։
Աբովյանագիտություն
Աբովյանի կյանքն ու ստեղծագործությունը ուսումնասիրել են Միքայել Նալբանդյանը, Հովհաննես Թումանյանը, Ե. Շահազիզը, Արսեն Տերտերյանը և ուրիշներ։ Հետագայում առանձին ուսումնասիրությունները վերաճել են հայ գրականագիտության ինքնուրույն ճյուղի՝ աբովյանագիտության։ Աբովյանի երկերը թարգմանվել են ռուսերեն, ուկրաիներեն, վրացերեն, էստոներեն, լատիշերեն, լիտվերեն։
Լի Սի Օն
Լի Սի Օն, հարավկորեացի դերասան։ Նա առավել հայտնի է իր զավեշտալի դերով` Պատասխան 1997 դրամայում    ։
Խաչատուր Աբովյան
Աբովյանագիտություն
Աբովյանի անվամբ են կոչվում շրջան, քաղաք, գյուղ, երկաթուղային կայարան Հայաստանում, Երևանի հայկական մանկավարժական ինստիտուտը և այլ հաստատություններ, պուրակներ, փողոցներ և այլն։ Աբովյանի հուշարձանները կանգնեցված են Երևանում, Քանաքեռում, որտեղ և գտնվում է Աբովյանի տուն-թանգարանը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Դորպատի համալսարանի ուսանողներ Կատեգորիա:19-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ Կատեգորիա:Անհետ կորած անձինք Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա Կատեգորիա:Մահվան պատճառը վիճարկելի Կատեգորիա:Հայ գրողներ Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ Կատեգորիա:Գրողներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:19-րդ դարի հայ գրողներ Կատեգորիա:Հայ ուսուցիչներ Կատեգորիա:Հայ տղամարդ գրողներ Կատեգորիա:Անձինք, որոնց մահվան ամսաթիվը որոշված չէ Կատեգորիա:Տարտուի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Հայ գիտնականներ Կատեգորիա:Հայ մանկագիրներ Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Լի Սի Օն
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հարավկորեացի դերասաններ Կատեգորիա:Հարավկորեացի հեռուստատեսային դերասաններ Կատեգորիա:Հարավկորեացի կինոդերասաններ
Ֆիլիգերա
Ֆիլիգերա  (Filighera), կոմունա Իտալիայի Լոմբարդիա մարզի Պավիա գավառում ։ Բնակչության թիվը կազմում է 829 մարդ 2008 թվականի մարդահամարի տվյալների, բնակչության խտությունը կազմում է 104 մարդ/կմ²։ Զբաղեցնում է՝ 8 կմ² տարածք։ Հեռախոսի կոդ՝ 0382։ Փոստային ինդեքս՝ 27010։
Ժողովրդագրություն
Բնակչության աճ
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր
Յորք շրջան (Փենսիլվանիա)
Յորք շրջան (York County), ԱՄՆ Փենսիլվանիա նահանգի 67 վարչական միավորներից մեկը։ Ընդհանուր տարածությունը 2.357 կմ² է, բնակչությունը՝ 434.972 մարդ (2010 թ. տվյալներով)։ Շրջկենտրոնն է Յորք բնակավայրը։ Կազմավորվել է 1749 թ.։
Կատեգորիա:Փենսիլվանիայի շրջաններ
Դոնդի
Դոնալդ ժոզեֆ Ուայթ, «DONDI»,, ամերիկացի գրաֆիտի արտիստ ։
Կյանքի վաղ շրջան
Դոնդին ծնվել է Արևելյան Նյու Յորքի Բրուքլին թաղամասում և ընտանիքի հինգ երեխաներից փոքրն է եղել։ Ծնողները եղել են աֆրոամերիկացի ու իտալական ծագումով ամերիկացի։ Երկրորդ կուրսում հաճախել է կաթոլիկ դպրոց։ 1975 թվականին Արևելյան Նյու Յորքը դարձել էր անկայուն շրջան՝ ռասայական լարվածությամբ և սոցիալական բախումներով, ինչպիսին եղել է ավազակախմբերի հայտնիությունը։ Զեֆիրին (Zephyr) տված հարցազրույցում Դոնդին հայտարարել է, որ 1970-ականներին միացել է մի քանի ավազակախմբերի՝ հարձակման ենթարկվելուց խուսափելու համար։ Դպրոցը թողնել ձգտելով՝ նա 1984 թվականին ստացավ GED, աշխատանքի է տեղավորվել պետական հաստատությունում և սկսել է հետաքրքրվել գրաֆիտիով։
Գրաֆիտի
Գրաֆիտին Դոնդիի կյանքի լուրջ մասն է դարձել 1970-ականների կեսերին։ Նա օգտագործել է «NACO» և «DONDI» պիտակները և աշխատել է կատարելագործել իր ոճը՝ աստիճանաբար անցնելով պարզ պիտակներից՝ ավելի բարդ տարրերի ստեղծմանը։ Այն ժամանակ Դոնդիի անվան օգտագործումը (իր իսկ անվանման տարբերակը) համարվում էր խիստ ռիսկային, քանի որ Քաղաքային տրանսպորտի ղեկավարությունը և Նյու Յորքի ոստիկանության վարչությունը (NYPD) փորձում էին ճնշել գրողներին։ 1979 թվականին Դոնդին պաշտոնապես ընդունել է իր անունը, երբ իր տան տանիքին նկարել է հսկա կտոր։
1977 թվական ին նա դարձել է TOP անձնակազմի (The Odd Partners) անդամ։ 1978 թվականին Դոնդին ստեղծել է իր անձնակազմը` CIA (Crazy Inside Artists) անունով, որում ընդգրկվել են այլ հայտնի արվեստագետներ, ինչպիսիք են նրա լավ ընկերը՝ DURO: Հաջորդ 20-ից ավել տարիների ընթացքում Դոնդին ճանաչվել է որպես ոճական չափանիշ՝ ազդելով գրաֆիտի հեղինակների սերունդների վրա ։
Դոնդին առաջ է մղել բազմաթիվ ոճեր և տեխնիկա, որոնք այսօր էլ օգտագործվում են ժամանակակից գրաֆիտի նկարիչների կողմից։ Չնայած նա հաճախ է ստեղծել վայրի ոճի կտորներ այլ հեղինակների համար (օրինակ՝ հայտնի 2MANY կտորը), նա ցանկանել է, որ հասարակությունը կարդա և վայելի իր աշխատանքը, ուստի նա կենտրոնացել է ընթեռնելի տառերի վրա՝ բարդ լրացումներով և խորհրդանիշներով։
1978-1980 թվականներին նրա ամենահայտնի աշխատանքը եղել է «Գերեզմանի երեխաները» (մաս1, 2 և 3)՝ Նյու Յորքի մետրոպոլիտենում երեք ամբողջական վագոն։ Պիեսի անունը վերցվել է Black Sabbath երգից։ Ռեժիսոր Մարթա Կուպերը նկարահանել է ֆինալաային հատվածը սկզբից մինչև վերջ։ Այս վերջին հատվածում Դոնդին որդեգրել է հանգուցյալ Վոն Բոդեի (Vaughn Bode) մուլտհերոսներին։ Ավելի ուշ նա «Գերեզմանի երեխաներ 3» տարբերակը նկարել է ստուդիայում։
Նա առաջին գրաֆիտի արտիստն է եղել, ով անհատական ցուցադրություն է ունեցել Նիդեռլանդներում և Գերմանիայում, և նրա աշխատանքները հավաքվել են եվրոպական թանգարաններում։
Ինչպես վկայել են 1980-ականների սկզբի թերթերն ու ամսագրերը, ինչպես նաև People ամսագիրը, նա աշխատել է Fun Gallery-ի հետ և այնպիսի արվեստագետների հետ, ինչպիսիք են Ժան-Միշել Բասքիան, Լի Քվինոնեսը, Քիթ Հարինգը, ERO (Դոմինիկ Ֆիլբերտ), Rammellzee, Fab 5 Freddy, Futura 2000, Toxic, Zephyr և այլք, նա փողոցներից գրաֆիտիի արվեստը բերել է պատկերասրահներ, Միացյալ Նահանգների, Եվրոպայի և Ճապոնիայի թանգարաններ։
Վախճան
Դոնդին մահացել է ՁԻԱՀ-ից, 1998 թվականի հոկտեմբերի 2-ին ։
Ժառանգություն
Dondi- ն ներկայացվել է Converse կոշիկի վրա, Product Red նախագծի շրջանակներում (2007), ինչպես նաև Kool Sugar Apparel- ի պարկուճ հագուստի շարքում, որը պետք է հասանելի լիներ 2016-ին։ Ստացված հասույթի մի մասը փոխանցվել է ՁԻԱՀ-ի բարեգործական կազմակերպությանը։ 2019 թվականին Դոնդի Ուայթ Հիմնադրամը համագործակցել է Virgil Abloh-ի հետ իր Off-White հագուստի շարքի համար։ Առաջիկա բոլոր համագործակցային աշխատանքները կտեղադրվեն Instagram- ում @dondi_the_real:
2018 թվականի հունվարին Artnet-ի աճուրդում 1984 թվականի Դոնդիի կտավը, որը կոչվել է «Պինդ կազմավորում» (Solid Formation), գնահատվել է 50,000 ԱՄՆ դոլար և 70,000 ԱՄՆ դոլար, 240,000 ԱՄՆ դոլար ։
Ծանոթություններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի արտիստներ Կատեգորիա:Ամերիկացի արվեստագետներ ըստ նահանգի
Ազդրապուխտ
Ազդրապուխտ, խոզապուխտ, մսամթերք, որը պատրաստում են մսացու կամ բեկոնացու խոզի մսեղիքի կոնքազդրային կամ ուսաթիկնային մասերից։
Ազդրապուխտը օգտագործում են որպես սառը խորտիկ, ինչպես նաև տապակում պոմիդորով և սոխով։ Սառը վիճակում մատուցելիս՝ ազդրապուխտը բարակ կտրտում են մկանաթելքերին ուղղահայաց, շարքերով դասավորում սկուտեղի մեջ և զարդարում մաղադանոսով և հազարի տերևներով։ Խավարտը՝ թարմ կամ թթու վարունգ, կաղամբ, պոմիդոր։ Տապակած ազդրապուխտի հետ մատուցում են կանաչ ոլոռ, լոբի, կարտոֆիլախյուս։
Ազդրապուխտը պահում են առանց կտրատելու՝ մութ, զով տեղում։ Սառնարանում ազդրապուխտը կարելի է պահել մինչև 2 օր՝ ցելոֆանի մեջ։ Եփած, կտրտած ազդրապուխտը անհրաժեշտ է օգտագործել նույն օրը ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մսամթերք Կատեգորիա:Խոզեր Կատեգորիա:Զատկվա ուտեստներ
(6088) Հոշիգակուբո
(6088) Հոշիգակուբո (Hoshigakubo), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1988 թվականի հոկտեմբերի 18-ին Ցուտոմու Սեկիի կողմից Գեյսեյում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 3,093831 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,7374 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,4502 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1987,67 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,181117 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 3,75° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1988 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Ցուտոմու Սեկիի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Լոկսա (գյուղ, Կուուսալու շրջան)
Լոկսա (Loksa), գյուղ Էստոնիայի Հարյումաա նահանգի Կուուսալու շրջանում։
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 53 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Հարյումաա նահանգի Կուուսալու շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղեր
Վյարտսիլյա
Վյարտսիլյա (Вяртсиля), քաղաքատիպ ավան Ռուսաստանի Կարելիայի հանրապետության Սորտավալսկի շրջանի կազմում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքատիպ ավաններ Կատեգորիա:1499 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Կարելիայի հանրապետության Սորտավալսկի շրջանի բնակավայրեր
Սինիկովո
Սինիկովո (Синиково), գյուղ Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Ուգրանսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 1 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Ուգրանսկի շրջանի բնակավայրեր
Քրիստիան Լեգրան
Քրիստիան Լեգրան (Christiane Legrand, ), ազգությամբ հայ ֆրանսիական էստրադայի երգչուհի։ Միշել Լեգրանի քույրը։
Ծնվել է Փարիզում։ Էստրադա է մուտք գործել 1960-ականնների կեսերին՝ իր քեռու «Ժակ Հելյան երգչախմբում»։ Մեծ մասամբ կատարել է եղբոր երգերը, շրջել աշխարհի բազմաթիվ երկրներում, ժամանակին վայելել է մեծ հռչակ, Փոլ Մաքքարթնիի, Էլվիս Փրեսլիի, Սիլվի Վարդանի եղել է երաժշտասեր հասարակության կուռքերից։ 1986 թ.-ի դեկտեմբերին և 2009 սեպտեմբերին եղբոր հետ համերգներ է տվել Երևանում, ի թիվս ֆրանսերեն երգերի կատարել նաև Սայաթ-Նովա։ Կապված է ֆրանսահայ գաղթօջախի հետ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ֆրանսահայ երգչուհիներ Կատեգորիա:Փարիզ քաղաքում ծնվածներ Կատեգորիա:Ծագումով հայ երաժիշտներ Կատեգորիա:Ֆրանսիացիներ հայկական սերմամբ
Գելիեմսուր
Գելիեմսուր, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Շատախի գավառակում կամ Խուլփի գավառում ։
Պատմություն
1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ գյուղն հիմնովին ավերվել է, իսկ բնակիչները կոտորվել կամ տեղահանվել են։
Բնակչություն
1915 թվականին ուներ 30 տուն՝ 198 բնակչով։
Տնտեսություն
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը անասնապահությունն ու շերամապահությունն էր։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ուդաչնոե (գյուղ, Կրասնոգվարդեյսկի շրջան)
Ուդաչնոե (Удачне, İşün), գյուղ Ուկրաինայի Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետության Կրասնոգվարդեյսկի շրջանում։ Բնակավայրը նախկինում նաև անվանվել է Իշուն։
2001 թվականի տվյալներով Ուդաչնոե գյուղում բնակվում էր 1 110 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետության Կրասնոգվարդեյսկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
(6089) Իզումի
(6089) Իզումի (Izumi), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1989 թվականի հունվարի 5-ին Մասահիրո Կոիշիկավայի կողմից Այաշի կայանում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,182806 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 1,9045 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,4611 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1177,93 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,30562 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 4,79° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1989 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Մասահիրո Կոիշիկավայի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Անդիփսարա
Անդիփսարա, նաև Անտիպսարա, Անտիպիհարա (Αντίψαρα «Տեղադրված Փսարայի դիմաց»), փոքրիկ, ժայռոտ կղզի Էգեյան ծովում՝ Արևելյան Սպորադաների կղզեխմբի կազմում։ Պատկանում է Հունաստանին և գտնվում է ավելի մեծ բնակեցված Փսարա կղզուց 2,4 կմ արևելք։ Հյուսիսային Եգեյան կղզիների ծայրամասում մտնում է Փսարայի մեջ։ Բնակչությունը, ըստ 2011 թվականի մարդահամարի, 4 մարդ է ։
Աշխարհագրություն
Անդիփսարայի կղզին գտնվում է Էգեյան ծովի արևելյան մասում։ Մակերեսը մոտ 4 կմ² է։ Ամենաբարձր գագաթը Փսիլի-Րահի լեռն է, որն ունի 130 մետր բարձրություն։ Կղզու տեղանքը ժայռոտ է՝ բլուրներով և հողաթմբերով, բավականին նվազ բուսականությամբ։ Կլիման միջերկրածովյան է։ Քարքարոտ և անհաս է և՛ հյուսիսից, և՛ արևմուտքից։
Անդիփսարայի և Փսարայի կղզիները ընտրվել են ծովային և թռչող թռչունների մի ամբողջ շարքի բնակալման վայր։ Դրանց շարքում են Էլեոնորայի բազեն, փոմփոլավոր ջրագռավը, միջերկրածովյան մրրկահավը և լևանտական մրրկահավը ։
Պատմություն
Հնագիտական պեղումները ցույց են տալիս, որ կղզին բնակեցված է եղել մարդկանցով դեռևս անտիկ (հին հունական և հռոմեական) ժամանակներում, սակայն դրա բնակչությունը միջին դարերում միանգամից կրճատվել է, ինչը կապված է անտառահատումների և, համապատասխանաբար, խմելու ջրի պաշարի նվազման հետ։ Ինչևէ, բյուզանդական և օսմանյան ժամանակներում կղզում կար նավահանգիստ։ Ըստ երևույթին, չնայած, որ չկան գրավոր ապացույցներ, 1824 թվականին՝ պատժիչ արշավախմբի ընթացքում, մնացած հույները բնաջնջվել են թուրքերի կողմից, որի ժամանակ կոտորվել է հարևան Փսարայի բնակչության 90%-ը՝ Քիոսյան կոտորածից 2 տարի անց։ Կղզու արևելյան մասում պահպանվել է Սուրբ Հովհաննեսի եկեղեցին, որտեղ օգոստոսին այցելում են ուխտագնացները։
Զբոսաշրջություն
Ամռանը կղզի են այցելում փոքրաթիվ զբոսաշրջիկներ և հարևան Փսարայից ուխտագնացներ՝ կատերներով։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Կղզիներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Հունաստանի կղզիներ Կատեգորիա:Եգեյան ծովի կղզիներ