cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Տեսողության խանգարում
Բուժում
Բացի բժշկական օգնության գոյություն ունեն նաև տարբեր այլ միջոցներ, որոնցից են տեղեկությունների տրամադրումը, վերականգնողական բուժումը, ուսուցումը, ինչպես նաև աշխատանք տրամադրումը և սոցիալական ինտեգրումը։
Շարժունակություն
Լուրջ տեսողական խանգարումներ ունեցող անձանցից շատերը ի վիճակի են ինքնուրույն ճանապարհորդել՝ օգտվելով մի շարք սարքավորումներից և գործոքներից։ Շարժունակության և կողմնորոշման մասնագետները սովորեցնում են տեսողական խանգարումներով անձանց անվտանգ, վստահ և անկախ տեղաշարժվել։ Կույր անձինք սովորում են նաև հարմարավետ տեղափոխվել անհրաժեշտ ուղղություններով։ Շրջապատին կամ ուղղությանը ծանոթ լինելը թույլ է տալիս կույր անձանց հաջողությամբ կողմնորոշվել տարածության մեջ։
Նման գործիքներից է կարմիր ծայրով սպիտակ ձեռնափայտը, որը հանդիսանում է կուրության միջազգային խորհրդանիշ և կիրառվում է շարժունակությունը բարելավելու նպատակով։ Երկար ձեռնափայտը օգտագործվում է հպման զգացողության շրջանակը ընդլայնելու նպատակով։ Ջեռնափայտի տեսակի ընտրությունը կախված է անձի պահանջներից կամ վիճակից։ Որոշ դեպքերում օգտագործվում է կարճ, թեթև ձեռնափայտ կամ այլ տեսակի օժանդակ ձեռնափայտեր։ Ընդհանուր առմամբ ձեռնափայտի ընտրությունը կախված է անհատի տեսողությունից, մոտիվացիաներից և այլ գործոններից։
Որոշ անհատներ տեղաշարժվելը հեշտացնելու նպատակով օգտագործում են ուղեցույց շներ։ Դրանք տարբեր խոչընդոտներ շրջանցելու համար վարժեցված շներ են։ Սակայն ուղեցույց շները ունակ չեն հաղթահարելու բարդ ուղղությունները։
Գլոբալ Տեղորոշման Համակարգերը (ԳՏՀ, անգլ.՝ GPS) նույնպես կարող են օգտագործվել որպես շարժունակության օժանդակ միջոց։ Տվյալ ծրագրային ապահովումը օգնում է կույրերին կողմնորոշվել, սակայն չի փոխարինում ավանդական գործիքներին, ինչպիսիք են ձեռնափայտը և ուղեցույց շները։
Որոշ կույր անձինք օժտված են էխոլոկացիոն հմտությամբ՝ ստեղծված հնչյուններից առարկայից արտացոլվող արձագանքի լսելու ունակություն։ Այսպիսով, էխոլոկացիոն հատկությունները օգտագործող հմտացած կույր անձը ուղեղի «տեսողական» հատվածը օգտագործում է արձագանք մշակելու նպատակով ։
Մի շարք երկրների կառավարությունները գործողություններ են իրականացնում հանրային տարածքները կույրերի համար մատչելի դարձնելու ուղղությամբ։ Բազմաթիվ քաղաքներում հանրային փոխադրամիջոցները հասանելի են կույրերի համար։ Շոշափման մակերևույթի ցուցիչները կամ երթևեկության լսելի ձայնային ազդակները ապահովում են տեսողական խախտումներ ունեցող անձանց փողոցը անվտանգ հատելու հնարավորությունը։
Ընթերցանություն և խոշորացում
Տեսողական խախտումներ ունեցող անձինք, որոնք բացարձակ կույր չեն ունակ են կարդալ ինչպես սովորական չափի տառաշարով տպագիր նյութեր, այնպես էլ հատուկ սարքերի միջոցով խոշորացված տեքստեր։ Տարբեր տեսակի ձեռքի կամ սեղանի խոշորացնող ակնոցը հեշտացնում է ընթերցման գործընթացը։
Ավանդական սարքերի այլընտրանքային խոշարացման սարք է հանդիսանում բարձր տեխնոլոգիական խոշորացման և տառերի երանգը հստակեցման վիդեո հսկողության սարքը։
Նաև, աշխարհում գոյություն ունեն 100 ռադիո կայաններ կույրերի համար, որոնք ապահովում են պարբերականների ընթերցումը ռադիոի միջոցով։
Համակարգիչներ և շարժական տեխնոլոգիա
Ժամանակակից տեխնոլոգիաները՝ էկրանի ընթերցիչները, էկրանի խոշորացուցիչները և թարմացվող Բրեյլի ցուցասարքերը, հնարավորություն են տալիս կույրերին օգտագործել համակարգչային ծրագրեր և բջջային հեռախոսներ։ Նորագույն տեխնոլոգիաները վեբ հասանելիության գործիքների զարգացման շնորհիվ վեբ կայքերը դարձնում են ավելի հասանելի տեսողության խանգարումներ ունեցող մարդկանց համար։
Փորձարարական մոտեցումները տեսախցիկի շնորհիվ դարձնում են հասանելի տեղի ունեցող ամենօրյա իրադարձությունները ։
Օգնության և տեխնիկական միջոցների այլ մեթոդներ
Կույր մարդկանց համար գոյություն ունեն խոսացող տարբերակի սարքեր՝ ջերմաչափեր, ժամացույցներ, կշերքներ, հաշվիչներ և կողմնացույցեր։ Հնարավոր է նաև հասանելի դարձնել ավելի բարդ սարքեր՝ ջեռոցներ և թերմոստատներ։
Ամենօրյա գործողությունները հեշտացնելու նպատակով օգտագործվում են նաև հետևյալ մեթոդները.
Հիմնվելով սեփական փորձի վրա կույրերը ժամանակի ընթացքում անձնական և մասնագիտական ասպարեզներում մշակում են սեփական հարմարվողական ռազմավարություն։ Կույրերի համար գոյություն ունեն աուդիո գրքեր, տեքստը խոսք դարձնող համակարգչային ծրագրեր, էլեկտրոնային գրքեր կարդալու հարմարանքներ և Բրեյլի գրեր։
Թույլ տեսողություն ունեցող երեխաները ընթերցանության ընթացքում հաճախակի ունենում են դադարներ, սակայն կարող են օգուտ քաղել ուսուցման ֆոնետիկ մետոդներից։ Ուսուցման նման գործիքները բազմազգայական են և մոտիվացնող։ Երեխաները սկզբում սովորում են այբուբենի ամենահաճախ օգտագործվող տառերը, որից հետո դրանք մատուցվում են կարճ վանկ ունեցող բառերի տեսքով։ Ֆոնետիկ ընթերցման սկզբնական փուլը լրացվում է իրազեկման բարձրացման դասընթացներով, գրագիտության հնարավորություններին ծանոթանալով և բարձրաձայն ընթերցելով։ Այդ ամենը խթանում է մոտիվացիան, բառապաշարի և ընկալման հնարավորությունների զարգացումը։ Թույլ տեսողություն ունեցող երեխաներից շատերը կարող են հաճախել սովորական կրթական մակարդակ ունեցող հաստատություններ։ Ծնողներից այդ դեպքում պահանջվում է լինել ավելի զգոն և հետեևել, որպեսզի դպրոցը թույլ տեսնող երեխաներին ապահովի անհրաժեշտ ռեսուրսներով՝ դասարանում գոյություն ունեցող տեխնոլոգիաներով, ուսուցման ընթացքում օգնությամբ, համապատասխան ուսուցողական նյութերով և մասնագետի աջակցությամբ։
Հաղորդակցություն
Տեսողական խանգարումներ ունեցող մարդկանց հետ հաճախ դժվար է լինում հաղորդակցվել։ Որոշ դեպքերում ստեղծվում է անհարմար վիճակ կույր մարդկանց հետ հաղորդակցվելու ընթացքում, ինչը և ստեղծում է հաղորդակցման խոչընդոտներ։ Դժվարությունները հիմնականում առաջանում են անմիջական շփման ընթացքում ։ Այդ դեպքում ի հայտ եկող գործոնները թվարկված են Rivka Bialistock-ի հոդվածում ։ Դրանք են՝
Կույր անձը նման որակի ազդանիշներ ուղարկում է առանց գիտակցելու այն։ Տվյալ գործոնների ազդեցության հետևանքով փոխվում է տեսողության խնթիրներ ունեցող մարդկանց հետ շփման մակարդակը։
Հարաբերությունների կարգավորում
«''Towards better communication, from the interest point of view. Or—skills of sight-glish for the blind and visually impaired» հոդվածում հեղինակ Rivka Bialistock-ը առաջարկում է մեթոդներ, որոնք կարող են թեթևացնել կույր մարդու հետ շփման անհարմարությունները։ Ասյ մեթոդը կոչվում է blind-glish կամ sight-glish, որը անգլերենին նման լեզու է կույրերի համար։ Օրինակ, այն երեխաները, որոնք ի վիճակի չեն միանգամից խոսելու կարող են շփվել sight-glish'' մեթոդի օգնությամբ՝ տեսնելով ամեն ինչ շփվել առանց խոսքի։ Դա բնական է նորմալ տեսողություն ունեցող երեխաների համար, իսկ տեսողության խանգարումներ ունեցող երեխային այդ մեթոդը թույլ կտա բարելավել շփումը։ Տեսողական խնդիրներ ունեցող անձանց մերժված լինելու զգացողությունը ճնշելու նպատակով անհրաժեշտ է կույրերին վերաբերվել առանձնահատուկ ուշադրությամբ։
Շրջապատ
Տեսողության խնդիրներ ունեցող մարդիկ պետք է գտնեն ինչպես այլ մարդկանց, այնպես էլ միջավայրի հետ հարաբերակցվելու արդյունավետ մեթոդներ ։ Կույրերը և թույլ տեսողություն ունեցողները շրջապատը ճիշտ ընկալման նպատակով հիմնականում հենվում են այլ զգայարանների վրա ՝ լսողության, շոշափելիքի, համի, հոտառության։
Ձայն
Ձայնը կարևորագույն ազդանշաններից է, որը օգնում է տեսողության խանգարումներ ունեցող անձանց որոշել շրջակա միջավայրում այս կամ այն առարկայի գտնվելու վայրը։ Էխոլոկացիայի մեթոդի կիրառումը հիմնված է խոսքի կամ այլ աղմկի միջոցով ձայնային ալիքների առաջացման վրա, որոնք անդրադառնում են առարկաներից և վերադառնում են հետ՝ ստեղծելով պատկերացում տվյալ առարկայի վերաբերյալ։ Նման էխոլոկացիան օգտագործվում է չղչիկների մոտ ։ Մեթոդը թույլ է տալիս որոշել առարկաների գտնվելու վայրը վտանգի դեպքում՝ նրանցից խուսափելու նպատակով, սակայն թույլ չի տալիս նկարագրել նրանց հատկությունները։ Մթնոլորտային ճնշման և խոնավության ավելացումը ուժեղացնում են ձայնային ազդակների օգտագործման հնարավորությունը, իսկ քամին կամ աղմուկը առաջացնում են հակառակ էֆեկտ ։
Հպում
Հպումը նույպես կարևոր դեր է կատարում կույր մարդկանց կողմից աշխարհը ընկալելու համար։ Այն հաղորդում է մանրամասն ինֆորմացիա չափի, ձևի, ջերմաստիճանի և այլ հատկությունների վերաբերյալ։ Բրեյլի հաղորդակցման մեթոդը թույլ է տալիս մատների միջոցով հայտնաբերել մակերեսի անհարթությունները և պատկերացում կազմել առարկայի վերաբերյալ ։ Սակայն ոչ բոլոր առարկաները հնարավոր է շոշափել։ Առարկայի ուսումնասիրությունը հպման միջոցով որոշ ժամանակ է պահանջում, քանի որ առարկայի մասին գլխուղեղում պատկերացում կազմելու համար անհրաժեշտ է նրա մանրամասն հետազոտումը ։
Սոցիալական զարգացում
Սոցիալական զարգացումը մանուկների համար ընդգրկում է կյանքի սկզբնական փուլում իրենց շրջապատող մարդկանց հետ հարաբերվելու հնարավորությունը։ Երեխայի համար ծնողների ժպիտը հանդիսանում է ճանաչման խորհրդանիշ և հաղորդակցության ակնթարթային գործոն։ Թույլ տեսողություն ունեցող երեխայի դեպքում ծնողների ձայնի տարբերակումը կատարվում է երկու ամսականում, սակայն ժպիտը կարող է առաջանալ միայն երեխայի և ծնողների միջև հպման հետևանքով։ Հաղորդակցության այդ առաջնային տեսակի զարգացումը կատարվում է դանդաղ, ինչը խանգարում է հաղորդակցության այլ տեսակների զարգացմանը։ Սոցիալական փոխհարաբերությունները բարդանում են՝ տեսողական հուշումների և դիմախաղի բացակայության հետևանքով։ Մանկական հաղորդակցության զարգացման ուշացման հետևանքով երեխայի մոտ կարող է դիտվել հասակակիցների հետ շփվելու հետաքրքրվածության բացակայություն, ինչը կարող է հանդիսանալ հասակակիցներից խուսափելու պատճառ, հետևաբար ավելի բարձր ուշադրության պահանջ առաջացնել ընտանիքի անդամների կողմից։
Լեզվի զարգացում
Սովորաբար երեխան սովորում է նմանակելով ուրիշներին, մինչդեռ տեսողական խանգարումներ ունեցող երեխան պետք է անցնի պլանային ուսուցում՝ ուղղված իմիտացիոն հատկությունների զարգացմանը։ Թույլ տեսնող երեխան համեմատ նորմալ տեսողություն ունեցող երեխայի հետ, կարող է ավելի շատ խոսել և նմանակել բառերը, սակայն կարող է դժվարություններ ունենալ բառերը միավորելու և միտքը ստույգ արտահայտելու հետ։ Որպես կանոն, երեխայի զգայական փորձը ոչ միշտ է կոդավորվում լեզվի միջոցով, իսկ դա կարող է հանգեցնել բառակապակցությունների և նախադասությունների պահպանումը մտքի մեջ և վերառտադրումը համատեքստից դուրս։ Կույր երեխայի անորոշության հանդեպ վախը կարող է առաջացնել աշխարհը հետազոտելու անվճռականություն, ինչպես նաև երեխան կարող է վհատվել ընտանիքի անդամների կողմից չափից դուրս հոգատարության դրսևորումից ։
Առողջապահության մատչելիություն
Տեսողության խախտումները կարող են առաջացնել առողջական և բարեկեցության խնդիրներ։ Տեսողական խախտումների քանակը աճում է տարիքի հետ։ Դա նշանակում է, որ հիվանդները սովորաբար ունենում են տեղեկատվության և բժշկական հիմնարկների սահմանափակ հասանելիություն, և չեն ստանում պատշաճ խնամք, քանի որ, հավանաբար առողջապահության ոլորտի ոչ բոլոր մասնագետները ծանոթ են տեսողության հետ կապված պահանջներին։
Համաճարակաբանություն
Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության գնահատմամբ 2012 թվականին աշխարհում գոյություն ուներ տեսողության խախտումներ ունեցող 285 միլիոն մարդ, որոնցից 246 միլիոնը՝ թույլ տեսողությամբ և 39 միլիոնը՝ կույր ։
Կույրերի 90%-ը բնակվում է զարգացող երկրներում ։ Ամեն կույր մարդուն աշխարհում հասնում է միջինում 3.4 թույլ տեսողությամբ մարդ, տատանումները կախված երկրից կազմում են 2.4-ից 5.5-ը ։
Ըստ տարիքի. Տեսողական խանգարումները բաշանված են տարիքային խմբերի։ Կույր մարդկանց ավելի քան 82%-ը 50 տարեկան է կամ բարձր, դրանք կազմում են աշխարհի բնակչության 19%-ը։ Մանկական կուրությունը ներկայացնում է լուրջ խնդիր և մինչև 15 տարեկան հիվանդ երեխաների քանակը հասնում է 1.4 միլիոն։
Ըստ սեռի. Հետազոտություննները ցույց են տվել, որ կանայք ավելի են հակված տեսողական խախտումներ ձեռք բերման։
Ըստ աշխարհագրության. Տեսողական խնդիրները չեն բաշխվում հավասարապես ամբողջ աշխարհով։ Տեսողական խնդիրներ ունեցող մարդկանց ավելի քան 90%-ը ապրում է զարգացող երկրներում ։
2002 թվականի տվյալներով գրանցվել է կույր կամ թույլ տեսողությամբ, ինչպես նաև վարակիչ հիվանդությունների հետևանքով կուրացած մարդկանց քանակի նվազում։ Սակայն դիտվել է կյանքի տևողության երկարացմամբ պայմանավորված կուրացած մարդկանց քանակի աճ ։
Իրավական սահմանում
Տեսողական խանգարումներով տառապող անձանց հատուկ օգնություն ապահովելու նպատակով տարբեր երկրներում կիրառվում է համապատասխան որակավորում ։ Հյուսիսային Ամերիկայում, ինրպես նաև որոշ Եվրոպական երկրներում օրինական կուրությունը սահմանվում է որպես տեսողության շտկման արդյունքում (կոնտակտային ոսպնյակներով կամ ակնոցով) 20/200 (6/60)–ից ոչ ավել տեսողության սրության առկայություն։ Սա նշանակում է, որ կույր անձը՝ կրելով կոնտակտային ոսպնյակներ, առարկան տեսնելու համար պետք է գտնվի առարկայից 6.1 մ հեռավորության վրա, մինչդեռ նորմալ տեսողության դեպքում անհրաժեշտ է գնտնվել առարկայից 61 մ հեռավորության վրա։ Ցածր տեսողությունը բնութագրվում է 20/70–ից 20/200–ը տեսողության սրությամբ ։
Անտիկ ժամանակաշրջան
Մոչե քաղաքակրթության ժամանակաշրջանում հնադարյան Պերույում խեցեգործական իրերի վրա պատկերել են կույր մարդկանց ։
Հունական առասպելներում Թիրեսիասը կանխագուշակելունակությամբ օժտված հայտնի մարգարե էր։ Առասպելներից մեկի համաձայն աստվածները նրան կուրացրել էին որպես պատիժ՝ իրենց գաղտնիքները բացահայտելու պատճառով։ Մեկ այլ առասպել պատմում է, որ նրան կուրացրել էին Աթենասին լողարանում մերկ տեսնելու համար։ Ոդիսական պոեմում մեկ աչքանի Ցիկլոպը գերի է վերցնում Ոդիսևսին, ով փախուստի կազմակերպման նպատակով կուրացնում է Պոլիֆեմուսին։ Նորվեգական դիցաբանություն մեջ Լոկին հնարքների միջոցով ստիպում է կույր Հոդռին սպանելո իր եղբորը՝ Բալդրին, երջանկության աստծուն։ Նոր Կտակարանում նկարագրված են Հիսուսի կողմից կատարված հրաշքների արդյունքում կուրության բուժման բազմաթիվ օրինակներ։
Կույր մարդու և փիղի մասին առակը ներկա է շատ կրոնական ավանդույթներում, որոնցից են Ջայնիզմիը, Բուդդայականություն ը, Սուֆիզմը, Հինդուիզմը: Այս պատմության բազմաթիվ տարբերակներում կույր մարդկանց մի խումբ շոշափում են փղին՝ հասկանալու, թէ ինչ է այն իրենից ներկայացնում։ Նրանցից յուրաքանչյուրը ուսումնասիրում է փղի միայն մեկ մասը։ Այնուհետև նրանք համեմատում են ստացած տպավորությունները և չեն գալիս ընդհանուր համաձայնությամբ փղի իրական տեսքի վերաբերյալ։
«Երեք Կույր Մկները» անգլյական ֆոլկլորային ժանրի ստեղծագործությունը երեք կույր մկների մասին է, որոնց պոչիկները կտրել էին ֆերմերի կնոջը հետապնդելու պատճառով։ Ստեղծագործությունը ավարտվում է մեկնաբանությամբ՝ «Արդյոք երբևէ տեսել եք նման երեք կույր մկնիկներ»։
Ժամանակակից շրջան
Անգլիացի բանաստեղծ Ջոն Միլթոնը, որը կուրացել էր միջին տարիքում, գրել է սոնետ իր կուրության և դրա հետ կապված դժվարությունների մասին։
Դանիացի հայտնի նկարիչ Ռեմբրանդը հաճախ պատկերում էր տեսարաններ Տոբիթի Գրքից, որը պատմում է կույր պատրիարքի պատմությունը, որին բուժում է իր որդին՝ Տոբիթը, հրեշտակապետ Ռաֆայելի օգնությամբ ։
Հերբերտ Ուելսի «Կույրերի երկիրը» պատմությունը նկարագրում է, թե ինչ կարող է տեղի ունենալ, եթե լավ տեսողությամբ մարդը հայտնվի կույրերի երկրում։ Պատմվածքում շեշտը դրվում է կույր մարդկանց հանդեպ հասարակության վերաբերմունքը փոխելու վրա։
Ժամանակակից գեղարվեստական գրականության մեջ գոյություն ունեն բազմաթիվ հայտնի կույր կերպարներ։ Նրանցից ոմանք «տեսնում են» շնորհիվ երևակայական սարքերի (Marvel Comics-ի գերհերոս Daredevil-ը կամ Star Trek-ի Geordi La Forge կերպարը)։
Սպորտ
Կույր և թույլ տեսողություն ունեցող մարդիկ կարող են զբաղվել հետևյալ սպորտաձևերով՝ լող, թեթև աթլետիկա և դահուկային սպորտո։ Որոշ սպորտաձևեր՝ օրինակ գոլբոլը, պարալիմպիկ ֆուտբոլը, կրիկեթը, գոլֆը և թենիսը կարող են հարմարեցվել կույրերի պահանջներին ։ Գոյություն ունի Կույրերի Սպորտի Միջազգային Ֆեդերացիա ։ Սկսած 1976 թվականի Տորոնտոի ամառային պարալիմպիկ խաղերից տեսողության խնդիրներ ունեցող սպորտսմենները մասնակցում են Պարալիմպիկ խաղերին ։
Հետազոտություններ
2008 թվականին Լեբերի ամավրոզ կոչվող հազվադեպ ժառանգական կուրության հետազոտությունների ընթացքում փորձարկվել է գենային թերապիայի կիրառումը ։ Այդ հիվանդության արդյունքում վնասվում են ցանցենիում գտնվող լուսային ընկալիչները, ընդ որում հիվանդությունը ծագում է փոքր տարիքում և հանգեցնում է տեսողության ամբողջական կորստի մոտ 30 տարեկանում։
Հետազոտության ընթացքում կիրառվել է սովորական ռետրովիրուսը՝ RPE65 գենը անմիջապես դեպի աչք տեղափոխելու նպատակով։ Հետազոտությանը մասնակցող 19, 22 և 25 տարեկան երեք պացիենտների մոտ արձանագրվել է տեսողության բարելավվում։ Հույս է հայտնվում, որ գենային թերապիան կարող է արդյունավետ լինել մասնակի կույր պացիենտների դեպքում։
Ցանցաթաղանթի խնդիրների դեպքում փորձարկվել է պտղի ցանցաթաղանթի բջիջների կիբեռնետիկ փոխարինումը և փոխպատվաստումը ։
Այլ կենդանիներ
Որոշ կաթնասուն կենդանիներ ծնվում են կույր, այսնինքն փակ աչքերով, կոպերը իրար կպած։ Նրանց աչքերը հետագա զարգացման ընթացքում բացվում են։ Այդպիսի օրնակ են ճագարները։ Մարդկանց մոտ պտուղի կոպերը ծնվելուց վորոշ ժամանակ առաջ լինում են փակ, սակայն բացվում են ծնվելու պահին։ Կան դեպքեր, երբ երեխան ծնվում է փակ աչքերով,որոնք հետագայում բացվում են։ Կան կենդանիներ՝ օրինակ գորեղամկներիը, որոնք իրականում կույր են և տեսողության փոխարեն օգտագործում են այլ զգայարաներ։‌
Սեմնանի նահանգ
Սեմնան , Իրանի 31 նահանգներից (օսթաններից)։ Տեղակայված է երկրի հյուսիսում։ Ադմինիստրատիվ կենտրոնը Սեմնան քաղաքն է։ Խոշոր քաղաքներն են` Իմամշահր (136 հազ.), Գյարմսար (70 հազ.), Դամղան (60 հազ.), Մեհդիշահր (22 հազ.), Էյվանեքի (11 հազ.), Սորխե (10 հազ.): Նահանգի մակերսը կազմում է 97 491 կմ²։ 2006 թ տվյալներով բնակչության  թիվը կազմում է 589 742 մարդ։ Նահանգում հիմնականում բնակվում են պարսիկներ։
Աշխարհագրություն
Սեմնան նահանգը ձգվում է Էլբրուս լեռնաշղթայի երկայնքով։ Հարավային շրջանում նահանգին միանում է Դաշթե Քյավիր անապատը։ Հյուսիսից սամանակից է Գոլեստան և Մազանդարան նահանգներին, արևմուտքում` Թեհրան և Ղոմ, հարավում` Սպահան և արևելքում` Խորասան-Ռեզավի նահանգներին։ Այս նահանգը կարելի է բաժանել երկու մասի` լեռնաին և հարթավայրային։ Լեռնային մասում զարգացած է  օգտակար հանածոների արդյունահանումը։ Այստեղ կան նաև մեծ թվով առողջարաններ։ Իսկ հարթավայրային մասում գտնվում են մի քանի հնագույն քաղաքներ, որոնցից մեկը եղել է Պարթևների մայրաքաղաքներից։
Վարչական բաժանում
Նահանգը բաժանվում է 5 Շահրեստանների, որոնցից ամեն մեկը բաժանվում է մի քանի շրջանների։ Դրանք են`
Տնտեսություն
Տնտեսության հիմնական ճյուղերն են գյուղատնտեսություն (ցորեն, բամբակ, խնձոր, խաղող, պիստակ), առևտուր, տեքստիլ, սննդի, աէրոտիեզերական, ավտոմոբիլային և մետալուրգիայի արդյունաբերություն, շինանյութերի, ավտոմեքենաների պահեստամասերի և հեծանիվների արտադրություն, ածուխի հանքարդյունաբերություն, տրանսպորտ։
Տեսարժան վայրեր
Իմամշահր (Շահռուդ) քաղաքի մոտակայքում գտնվում են հինավուրց բնակավայրի ավերակները և հին գերեզմաններ։ Բաստամ քաղաքում կա Սելջուկների շրջանի մզկիթ և  Բայազիդ Բիստամիի գերեզմանատունը, շրջակայքում` Խարականի գերեզմանը և Բայար ամրոցի ավերակները։ Դամղան քաղաքում գտնվում են   հինավուրց ամրոցի և Թարիխխանե կոմպլեքսի (Սասանյաննրեի ժամանակաշրջանի տաճար և ամենահին մզկիթը երկրում), ավերակները, ինչպես նաև Փիրե Ալամդարի գերեզմանը, սելջուկների ժամանակաշրջանի  ուրբաթօրյա  մզկիթը և Ջաֆար աշտարակը, Չեհել Դոխթար և Մեհմանդուսթ աշտարակները, հին մինարեթներ։ Դամղան քաղաքի մերձակայքում  գտնվում  են  Թափփե Ղեյսար ամրոցի ավերակները, որը վերաբերում է  պարթևական և սասանյան ժամանակաշրջաններին, Չեշմե Ալի  գեղեցիկ օազիսը, Ղաջարիների դինաստիայի պալատներով, Սեփահսալար հնագույն քարավանատունը, Շիրբանդ քարանձավը։ Գյարմսար քաղաքի մերձակայքում  գտնվում են Սթոնվանդ ամրոցը և Դաշթե Քյավիր անապատի Թուրան ազգային պարկը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Սեմնանի նահանգ
Մոռենի հայկական
Մոռենի հայկական, վարդազգիների ընտանիքի, մոռենի ցեղի բույս։
Նկարագրություն
Հզոր բույսեր են, որոնց աղեղնաձև ընձյուղները կարող են հասնել մինչև 4 մ բարձրության, հնգանկյուն են, կարմրամանուշակագույն։ Փշապատ են։ Փշերը խոշոր են, տափակ կոնաձև, ներքևի մասում խիստ լայնացած, կարմիր, դեղին ծայրերով։ Տերևները միամյա շիվերի վրա հնգամասն են, կարմրող, մուգ կարմիր բծերով, վերևի կողմից մերկ, ներքևի կողմից թավշանման, սպիտակավուն կամ մոխրագույն մազմզուկապատ, անհավասար ատամնաեզր, ծայրային տերևիկը հակառակ ձվաձև է, կլորավուն կամ ձվաձև, գագաթին սուր հավելվածքով, հիմքում կլորավուն կամ թույլ սրտանման 9 (12) սմ երկարությամբ և 5-6 սմ լայնությամբ։ Կողմնայինները շեղանկյունաձև են, էլիպսաձև, ձվաձև, կարճ սրածայր։ Ծաղկաբույլերը խոշոր են, մինչև 15—20 սմ երկարությամբ, խիտ, բաժակաթերթիկները՝ մոխրաթաղիքանման։ Պսակաթերթիկներն էլիպսաձև են, պտուղները՝ գնդաձև։
Տարածվածություն
Տարածված է Կովկասում (Դաղստան, Արևմտյան Հարավային Կովկաս, Արցախ, Հարավային Կովկաս)։ Հայաստանում տարածված է Նոյեմբերյանի, Իջևանի, Շամշադինի շրջաններում, Արարատյան դաշտի նախալեռնային գոտում, Զանգեզուրում, Մեղրիում, որտեղ աճում է միջին և վերին լեռնային գոտիներում, անտառների եզրերին, գետափերին ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վարդազգիներ Կատեգորիա:Ասիայի բուսական աշխարհ Կատեգորիա:Հատապտուղներ
Վալոններ
Վալլոններ, ժողովուրդ։ Կազմում են Բելգիայի բնակչության մոտ կեսը։ Բնակվում են Էնո, Նամյուր, Լյեժ և Լյուքսեմբուրգ նահանգներում, ինչպես նաև Ֆրանսիայի հյուսիս-արևելքում (Նոր և Արդեններ դեպարտամենտներում)։ Ընդհանուր թիվը՝ 4,2 միլիոն (1978)։ Խոսում են ֆրանսերեն լեզվի վալլոնական բարբառով։ Հավատացյալները կաթոլիկներ են։ Վալլոնները բելգերի կելտական ցեղերի հետնորդներն են, որոնք I դարից ենթարկվել են ռոմանացման, ինչպես նաև գերմանական ցեղերի (հատկապես՝ ֆրանկների) որոշ ազդեցությանը։
Լեզվով ու ազգագրական հատկանիշներով (հագուստ, բնակարան և այլն) զգալիորեն տարբերվումեն նույն պետության մեջ ապրող ֆլամանդացիներից։ Բնակչության մեծ մասն զբաղված է արդյունաբերության մեջ, Բելգիայի հարավում՝ Արդեններում, նաև անասնապահությամբ։
Կատեգորիա:Եվրոպայի ազգեր Կատեգորիա:Բելգիայի ազգեր Կատեգորիա:Ռոմանական ազգեր
Ելենսութափա
Ելենսութափա, լեռ Ադրբեջանի Շամքորի շրջանում, Փոքր Կովկաս լեռնահամակարգում, Կուրի հովտում, Գանձակ քաղաքից հյուսիս-արևմուտք, Ներքին Սեյֆալու գյուղից հյուսիս-արևելք։ Տեղադրման կոորդինատներ 40.74155°N, 46.20615°W։ Բարձրությունը՝ 778 մետր ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ադրբեջանի լեռներ Կատեգորիա:Շամքորի շրջան
Գերբնական (8-րդ եթերաշրջան)
Ամերիկական «Գերբնական» միստիկ հեռուստասերիալի ութերորդ եթերաշրջանն ստեղծվել է Էրիկ Կրիպեի կողմից։ Պրեմիերան տեղի է ունեցել The CW հեռուստաալիքով 2009 թվականի սեպտեմբերի 10-ին, իսկ վերջնական սերիան թողարկվել է 2010 թվականի մայիսի 13-ին։ Կազմված է 22 սերիաներից։
Սյուժե
Քավարանում մեկ տարի մնալուց հետո Դինը վերադառնում է Երկիր առանց Կաստիելի, իր հետ բերելով Բեննի անունով վամպիրի։ Այս տարվա ընթացքում Սեմն այլևս չէր զբաղվում որսորդությամբ և սկսեց հանդիպել անասնաբույժ Ամելիայի հետ։ Դինի վերադառնալու ժամանակ նրանք արդեն բաժանվել էին։ Դինը թաքուն օգնում է Բեննիին, որ նա կարողանա գտնել իր մարմինը, և ցանկանում է միավորվել Սեմի հետ։ Միասին նրանք իմանում են, որ Կևինը փրկվել է Կռոուլիից։ Կևինը պատմում է նրանց, որ Կռոուլին ևս մեկ տապանաքար է գտել, որն Աստծո Խոսքով է գրված, և որի մեջ մի կախարդանք կա, որը կարող է հավերժ փակել Դժոխքի դռները, և բոլոր դեմոններին նույնպես։ Բացի դրանից կախարդանքը կարող է նաև բոլոր դեմոններին դուրս հանել Դժոխքից, և բաց թողնել նրանց երկրի վրա, ինչը ցանկանում է Կռոուլին։ Կևինը նաև ասում է, որ ինքը գողացել է տապանաքարը, իսկ Կռոուլին հետևել է նրան և ցանկանում էր սպանել նրա մորը։
Սեմը իմանում է Բեննիի մասին, և այդ պատճառով եղբայրները վիճում են։ Այդ ժամանակ Կաստիելն անհասկանալի ձևով վերադառնում է Քավարանից։ Կռոուլին կրկին բռնում է Կևինին և տանջում է նրան, ստիպելով պատմել այլ տապանաքարերի մասին, սակայն Կաստիելը փրկում է նրան։ Ավելի ուշ Վինչեստերները և Կաստիելը փրկում են Սամադրիել անունով մի հրեշտակի, սակայն մինչ այդ նա տանջելու պատճառով պատմում է, որ գոյություն ունի հրեշտակների տապանաքարը, որը կարող է մեծ վնաս հասցնել, եթե սխալ ձեռքեր ընկնի։ Վինչեստերները նաև իմանում են, որ իրենք Գիտելիքի Պահապանների` գաղտնի գործակալության հետևորդներն են, որը պահպանում էր գերբնական գիտելիքները, և մտնում են այդ գիտելիքների պահպանման վայրը, որը գտնվում է իրենց հայրենի նահանգ Կանզասում։ Սեմը և Դինը իմանում են, որ Դժոխքի դռները փակելու համար պետք է երեք առաջադրանք կատարեն, որոնցից երկուսը (դժոխքի շան արյան մեջ ընկնելը և դժոխքից անմեղ հոգի փրկելը և Դրախտ հասցնելը), Սեմը կարողանում է անցնել մինչև Կռոուլին կրկին կբռնի Կևինին և նրա նշումները դեմոնական տապանաքարի վերաբերյալ, որը նա թաքցրել էր։ Վինչեստերները և Կաստիելը գտնում են հրեշտակների տապանաքարը Մեգի օգնությամբ, սակայն նրան սպանում են, և Կաստիելը փախչում է դրա հետ միասին, որպեսզի պաշտպանի այն բոլորից, նույնիսկ եղբայրնեից։ Ապագայում Վինչեստերները գտնում են հրեշտակ Մետատրոնին, Աստծո Խոսքի գրողին, ինչպես նաև դեմոնների տապանաքարի մյուս կեսը, որից պարզվում է երրորդ առաջադրանքը` դեմոնի հոգու բուժումը։
Այդ ժամանակ Մետատրոնը փորձում է Կաստիելին համոզել փակել Դրախտի դարպասները, Կաստիելը համաձայնվում է և անցնում է փորձությունների առաջին օրերը. սպանել նիֆիլիմին` այսինքն մարդու և հրեշտակի հետևորդին, և վերցնել կուպիդոնի աղեղը։
Գուրգեն Բորյան
Գուրգեն Միքայելի Բորյան, հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկագիր, թարգմանիչ, ՀԽՍՀ պետական մրցանակի դափնեկիր («Սարոյան եղբայրներ» կինոնկարի սցենարի համար), 1970), ՀԽՍՀ մշակույթի վաստակավոր գործիչ (1971), ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1936 թվականից։ ԽՄԿԿ անդամ 1940 թվականից։ Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակից։
Կենսագրություն
Ծնվել է Շուշի քաղաքում։ Ավարտել է Մոսկվայի Մաքսիմ Գորկու անվան գրականության ինստիտուտը։ 1938-1941 թվականներին եղել է «Գրական թերթ»-ի խմբագիրը, Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ՝ զինվորական թերթի թղթակից, 1938-1941 թվականներին և 1950-1954 թվականներին՝ Հայաստանի խորհրդային գրողների միության քարտուղար, 1958-1968 թվականներին՝ «Լիտերատուրնայա Արմենիա»-ի, ապա «Սովետական Հայաստան» ամսագրի խմբագիր, 1968-1971 թվականներին՝ ՀԽՍՀ մշակույթի նախարարի առաջին տեղեկալը։
Գերբնական (8-րդ եթերաշրջան)
Սյուժե
Ութերորդ եթերաշրջանի վերջին սերիայում Վինչեստերներն անց են կացնում երրորդ առաջադրանքը և ցանկանում են պայման կապել Կռոուլիի հետ, սակայն իրականում ընդամենը ձևացնում են, և դրա միջոցով ցանկանում են փակել դեմոնին ձեռնաշղթաներով, որոնց վրա դեմոններին պահող կախարդանք կա։ Նրանք փորձում են բուժել դեմոնին, նրան մարդ դարձնելով, ինչպես ցույց էր տրված իրեբց նախնիների տեսահոլովակներում։ Սակայն հանկարծակի հայտնվում է Կաստիելը, և խնդրում է Դինին օգնել իրեն, Դրախտի դարպասները փակելու գործում, քանի որ Մետատրոնին բռնել էր Նաոմին։ Սեմը համոզում է Դինին օգնել Կաստիելին, իսկ ինքը 8 ժամվա ընթացքում պետք է բուժեր Կռոուլիին։ Նաոմին ասել է իրենց, որ Մետատրոնին բռնել է այն պատճառով, որ ինքը նրանց ընկերն է, և Մետատրոնը խաբում է և փորձում է վրեժ լուծել։ Բացի դրանից նա ասել է, որ եթե Սեմը վերջացնի առաջադրանքը, կմահանա։ Դինն անհապաղ գնում է Սեմի մոտ, փրկելով նրան։ Իսկ այդ ժամանակ Մետատրոնը վերցնում է Կաստիելի Պարգևը, անցկացնելով երրորդ առաջադրանքը։ Վերջին հատվածը ցույց է տալիս թե ինչպես են Հրեշտակները երկնքից Երկրի վրա ընկնում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:«Գերբնական» հեռուստասերիալի եթերաշրջաններ Կատեգորիա:Գերբնական
Գուրգեն Բորյան
Կենսագրություն
Բեմադրվել են նրա «Բարձունքներում» (1949), «Հրաշալի գանձ» (Հրաչյա Ղափլանյանի համահեղինակցությամբ), «Նույն հարկի տակ», «կամրջի վրա» (1961) պիեսները։ Նրա ստեղծագործությունները թարգմանվել են նախկին ԽՍՀՄ ժողովուրդների մի շարք լեզուներով։ Պարգևատրվել է Կարմիր աստղի, Աշխատանքային կարմիր դրոշի, «Պատվո նշան» շքանշաններով։ Մահացել է Երևանում ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ բանաստեղծներ Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ դրամատուրգներ Կատեգորիա:Հայ մանկագիրներ Կատեգորիա:Հայ կինոսցենարիստներ Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին մասնակցած հայեր Կատեգորիա:Ռուսերենից հայերեն թարգմանիչներ Կատեգորիա:20-րդ դարի հայ գրողներ Կատեգորիա:Հայ գրողներ Կատեգորիա:Հայ տղամարդ գրողներ Կատեգորիա:20-րդ դարի հայ բանաստեղծներ Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ Կատեգորիա:Հայաստանի գրողների միության անդամներ
Ֆոսֆոր
Ֆոսֆոր, քիմիական տարր, որի նշանն է P։ Գտնվում է տարրերի պարբերական համակարգի 3-րդ պարբերության 5-րդ խմբում։ Կարգահամարը՝ 15, ատոմական զանգվածը՝ 30,97376։ p տարր է, ատոմի արտաքին էլեկտրոնային թաղանթների կառուցվածքն է՝ 3s2Зр3, К և Լ թաղանթները լրացված են։ Բնական ֆոսֆորը բաղկացած է միայն 31Р կայուն իզոտոպից։
Ստացվել են 28P (T½=6,27 վրկ), 29P (4,45 վրկ), 30P (2,55 ր), 32P (14,22 օր), 33P (25 օր) և 34P (12,5 վրկ) արհեստական ռադիոակտիվ իզոտոպները։
Պատմություն
Ֆոսֆորի հայտնաբերումը վերագրվում է համբուրգցի ալքիմիկոս Հ․ Բրանդին (1669), որն ստացավ երկնագույն լուսարձակող նյութ՝ «սառը կրակ», և անվանեց ֆոսֆոր ( - լույս և «φέρω» - կրող)։ Ֆոսֆորի տարրական բնույթը հայտնաբերել է Ա․ Լավուազիեն (1783)։
Հայտնաբերել է Հենինգ Բրանդը 1669 թվականին։ Բնության մեջ գտնվում է միայն միացությունների ձևով։ Հանդես է գալիս մի քանի ալոտրոպ ձևափոխություններով։ Ոչ մետաղ է։
Անվանում
Անունն ստացել է շնորհիվ իր լուսարձակելու հատկության։ Ֆոսֆոր բառը ծագում է հունարեն φῶς՝ «լույս» և φέρω՝ «տանում եմ» բառերից։
Ֆոսֆորափայլ բառն սկզբում ունեցել է ֆոսֆորի արձակած լույսի նշանակությունը, հետագայում սկսել է գործածվել որպես առարկաների արձակած սառը լույս ընդհանրապես։
Ստացում
Տարրական ֆոսֆորն ստանում են կալցիումի ֆոսֆատի, սիլիկահողի և ածխածնի խառնուրդն էլեկտրական վառարանում առանց օդի մուտքի մինչև 1600 °C տաքացնելով՝
Ստացված գազային P4-ը բաց թողնելով ջրի մեջ՝ վեր են ածում պինդ վիճակի։
Ֆոսֆորի գոլորշիները փոշեզրկելուց հետո սառեցնում են (50 °C) և ստացվող տեխնիկական սպիտակ ֆոսֆորը հավաքում ջրի տակ։
Ֆոսֆորը հիմնականում օգտագործվում է ֆոսֆորական թթու և նրանից ֆոսֆորական պարարտանյութեր և այլ ֆոսֆատներ ստանալու համար։
Ֆիզիկական հատկություններ
Ֆոսֆորը բնության մեջ տարածված տարր է, կազմում է երկրակեղևի զանգվածի 9,3․10−2% (տարածվածությամբ 13-րդն է)։ Ֆոսֆորը բնորոշ հոտով, անգույն, մոմակերպ, թունավոր նյութ է, ստացվում է ֆոսֆորի գոլորշիները սառեցնելիս։
Հալման ջերմաստիճանը 44,1 °C, եռմանը՝ 280,5 °C, խտությունը՝ 1828 կգ/մ3։ Օդում (40 °C-ում) ինքնաբռնկվում է (պահում են ջրի տակ)։ Բաղկացած է Р4 մոլեկուլներից (Ֆոսֆորի մյուս ձևափոխություններն ատոմական պոլիմերներ են)։ Տաքացնելիս 250-300 °C դանդաղ փոխարկվում է կարմիր ֆոսֆորի։ Այն առաջացնում է բյուրեղական մի քանի ձևափոխություններ, որոնք 416-423 °C-ում սուբլիմվում են և ունեն 2000-2400 կգ/մ3 խտություն։
Քիմիապես ավելի պասսիվ է, օդում բռնկվում է 240-250 °C տաքացնելիս, համարյա թունավոր չէ։ Չի լուծվում ջրում և ծծմբածխածնում։ Ապրանքային կարմիր ֆոսֆորը գործնականորեն ամորֆ է, գույնը՝ կարմրաշագանակագույնից մանուշակագույն։
Սպիտակ ֆոսֆորը ճնշման տակ (մոտ 15 000 մթնոլորտ) տաքացնելիս՝ 200-220 °C, փոխարկվում է սև ֆոսֆորի (նման է գրաֆիտին, կիսահաղորդիչ է)։
Հեղուկ և գազային ֆոսֆորը բաղկացած է P4 մոլեկուլներից։ Ֆոսֆորը տիպիկ ոչ մետաղ է, քիմիապես ակտիվ է։ Միացություններում գերազանցապես ցուցաբերում է -3, +3 և +5 օքսիդացման աստիճաններ (արժեքականությունը 3 և 5, հազվադեպ 4, 1 և 4)։ Ոչ մետաղների հետ առաջացնում է կովալենտային կապ։ Առաջացնում է սահմանափակ թվով իոնական միացություններ (Na3P, Ca3P2 և այլն)։ Ֆոսֆորը վերականգնիչ է, օքսիդացնող հատկությունները շատ թույլ են արտահայտված։ Ֆոսֆորի երկու կարևոր ալոտրոպ ձևերն են՝ սպիտակ ֆոսֆորը և կարմիր ֆոսֆորը։ Սև ֆոսֆորն ստացվում է սպիտակ ֆոսֆորը բարձր (շուրջ 1200 մեգապասկալ) ճնշման տակ տաքացնելիս։
Քիմիական հատկություններ
Ջրածնի հետ անմիջականորեն չի միանում։ Ֆոսֆինը՝ РН3, ստացվում է կալցիումի ֆոսֆիդի՝ СаР2 և ջրի փոխազդեցությամբ։
Հայտնի են նաև ֆոսֆորի հեղուկ (երկֆոսֆին՝ Р2Н4) և պինդ ջրածնական միացությունները։
P-ի այրման հետևանքով առաջանում է հնգօքսիդը՝ Р4О5, թթվածնի անբավարարության դեպքում՝ եռօքսիդը (P2O3)
Ֆոսֆորի (V) օքսիդը՝ Р4О5, ֆոսֆորական թթվի անհիդրիդն է, ջրի հետ առաջացնում է ֆոսֆորական, թթուներ։
Ֆոսֆորի (III) օքսիդին համապատասխանում է ֆոսֆորային թթուն՝ Н3РО3, որը թույլ, երկհիմն թթու է (խիստ թունավոր)։ Ֆոսֆորը հեշտությամբ միանում է հալոգենիդների հետ՝ առաջացնելով եռհալոգենիդներ (PF3 և այլն) և հնգահալոգենիդներ՝ (РСЬ և այլն)։
Հայտնի են նաև ֆոսֆորի այլ հալոգենիդները (PCl, Р2F4) և օքսիհալոգենները (POCl3, POF3)։ Առավել ուսումնասիրված են եռքլորիդը և հնգաքլորիդը, որոնք օգտագործվում են օրգանական սինթեզում։
Տաքացնելիս միանում է ծծմբի, ազոտի և ածխածնի (2000 °C) հետ՝ առաջացնելով սուլֆիդներ (P4S3, P4S3, P4S7, P4S10), նիտրիդներ (PN, РгМ3, P3N5) և կարբիդ (РС3), որոնք քիմիապես կայուն բյուրե¬ ղական նյութեր են։
Ֆոսֆորի (III) օքսիդը (P2O3) սպիտակ բյուրեղային նյութ է։ Գոլորշի վիճակում կազմված է P4O6 մոլեկուլներից tհալ =24°Շ tեռ=175 °C։ Ինչպես նաև օքսիդիչ թթուների և ալկալիների հետ՝
Ֆոսֆիդները մետաղների և ֆոսֆորի միացություններ են, որտեղ ֆոսֆորի օքսիդացման աստիճանը -3 է։ Նրանք աղատիպ պինդ միացություններ են, հեՇտությամբ քայքայվում են ջրով կամ թթուներով՝ առաջացնելով ֆոսֆին.
Բնության մեջ
Դեպի թթվածինը ունեցած իր բարձր ակտիվության հետևանքով, ֆոսֆորը բնության մեջ ազատ վիճակում չի հանդիպում։ Նա գտնվում է բուսահողում և հանքերում միայն ֆոսֆորական թթվի աղերի ձևով, առավելապես ֆոսֆորաթթվական կալցիումի կամ կալցիումի ֆոսֆատ՝ աղի ձևով։ Այն գլխավոր հանքերը, որոնց բաղադրության մեջ մտնում է այդ աղը, ապատիտը ու ֆոսֆորիտն են։
Կենսաբանական նշանակություն
Բույսերը չեն կարող հաջողությամբ զարգանալ և պտղաբերել, եթե հողի մեջ անբավարար են ջրի մեջ լուծվող ֆոսֆորային միացությունները։ Հողի մեջ ֆոսֆորի պակասը լրացնելու համար օգտագործում են ֆոսֆորական պարարտանյութեր։
Միացությունների ձևով ֆոսֆորը մտնում է մարդու և կենդանիների ոսկրային, մկանային և նյարդային հյուսվածքներ կազմության մեջ։ Նրանց համար ֆոսֆորի աղբյուր է ծառայում բուսական սնունդը։ Սննդի մեջ ֆոսֆորի միացությունների պակասության դեպքում մարդու և կենդանիների մեջ առաջանում են լուրջ հիվանդություններ։
Ոսկորներ և ատամի էմալ
Ոսկորների և ատամի էմալի գլխավոր բաղադրիչ է հանդիսանում կալցիում պարունակող հիդրոքսիապատիտ միներալը՝ Ca10(PO4)6(OH)2։ Ոսկորների հյուսվածքների մեջ նրա պարունակությունը կազմում է կՇռի 50%-ը, իսկ ատամի էմալի մեջ՝ 96%-ը։
Սինթեզված հիդրոքսիապատիտը բժշկության մեջ օգտագործվում է որպես ոսկորների լցանյութ և որպես իմպլանտատների ծածկույթ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ոչ մետաղներ Կատեգորիա:Ալոտրոպություն Կատեգորիա:Ֆոսֆոր
Զիարեթ (լեռ, Անտիպոնտոս)
Զիարեթ, լեռնագագաթ Հայկական լեռնաշխարհում, Անտիպոնտական լեռնահամակարգի արևելյան հատվածում, Թորթում լճակից հարավ, 9 կմ վրա։ Բարձրությունը 2362 մետր ։
Չոր մերձարևադարձային կլիմա
Չոր մերձարևադարձային կլիմա, Հայաստանում ձևավորվում է հյուսիսարևելյան և հարավարևելյան շրջաններում՝ 700-900 մ բարձրություններում։ Ձմեռը կարճատև է, մեղմ՝ ոչ հաստատուն ձնածածկույթով։ Հունվարին օդի միջին ջերմաստիճանը 1-ից -1 °C է, նվազագույնը՝ -25 °C: Գարունը տաք է ու կարճատև, օդի միջին ջերմաստիճանը՝ 0-15 °C, ցրտահարություններ դիտվում են ապրիլ-մայիսին, ապրիլին՝ նաև խորշակներ։ Ամառը տևական է, գերակշռում են շոգ, չոր եղանակները։ Հուլիս-օգոստոսին օդի միջին ջերմաստիճանը 24-26 °C է, առավելագույնը՝ 41 °C: Աշունը տևական է, մեղմ՝ տաք ու չոր եղանակների գերակշռությամբ, հոկտեմբեր-նոյեմբերին՝ թխպամած և անձրևոտ։ Անսառնամանիք ժամանակաշրջանը 230-250 օր է, 0 °C-ից բարձր ջերմաստիճանների գումարը՝ 4300-4800 °C, տեղումների քանակը՝ 300-350 մմ. Լանդշաֆտը չոր տափաստանային է։ Պայմանները բարենպաստ են ջերմասեր բույսերի և ծառատեսակների մշակման համար։
Կատեգորիա:Կլիմա
Զիարեթ (լեռ, Անտիպոնտոս)
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Էրզրումի մարզի լեռներ
Զերակլու Գյադուկ
Զերակլու Գյադուկ, լեռնանցք Հայկական լեռնաշխարհում, Սիփանի հյուսիս֊արևելքի բազկի ծայրում, Վանա լճից հյուսիս։ Այստեղով է անցնում Բանան և Զերակլու գետերը միացնող ճանապարհը։ Նշանակված է Կովկասի 5֊վերստանոց քարտեզում ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Լեռնանցքներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Թուրքիայի լեռնանցքներ Կատեգորիա:Բիթլիսի նահանգ
Anoplodera sexguttata
Anoplodera sexguttata, երկարաբեղիկների ընտանիքի և լեպտուրինների ենթաընտանիքի բզեզ։
Նկարագրություն
Բզեզի երկարությունը 7-12 միլիմետր է։ Թռիչքի ժամանակահատվածը մայիսից հունիս ամիսներն են։
Տարածվածություն
Հանդիպում են Եվրոպայում, Կովկասում և Հյուսիսային Աֆրիկայում։
Էկոլոգիա և գոյության պայմաններ
Կյանքի տևողությունը 2-3 տարի է։ Ապրում են տարբեր սաղարթավոր ծառերի վրա, ինչպիսիք են՝ կաղնին, բոխին, հաճարենին, լաստենին։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Միջատներ
Արագիլանմաններ
Արագիլանմաններ կամ երկարաոտներ (հնացած անվանումը Gressores), թռչունների կարգ, նախկինում ներառում էր 3 ընտանիք ։ Սակայն 2008 թվականին գիտական հետազոտությունները ցույց տվեցին, որ այս կարգի մեջ ընգրկված քաջահավերի (Threskiornithidae) ընտանիքը և տառեղների (Ardeidae) ընտանիքը, արագիլների (Ciconiidae) ընտանիքի հետ մոտ չեն ։ Ի պատասխան այդ բացահայտումների, Միջազգային Թռչնագիտական Ժողովը վերջերս վերադասակարգեց այդ ընտանիքի թռչուններին՝ ընդգրկելով նրանց հավալուսնանմանների (Pelecaniformes ) կարգի մեջ ։ Այդ փոփոխությունների հետևանքով, ըստ ժամանակակից դասակարգման, արագիլանմանների կարգը ընդգրկում է միայն մեկ ընտանիք՝ արագիլների (Ciconiidae) ընտանիքը ։
Արագիլանմանները երկար ոտքեր, երկար կտուց ու բարակ վիզ ունեցող թռչուններ են։ Նրանք դանդաղ քայլում են ցամաքի վրայով կամ ծանծաղուտներում և կերակուր են հայթայթում կտուցներով հողից կամ ջրից։ Բավականին տարբեր են լինում թե արտաքին տեսքով, և թե չափսերով։ Ձվադրում են ինչպես առանձին զույգով, այնպես էլ երամով։
Հայտնի է արագիլների 20 տեսակ ։ Համաձայն նախկին դասակարգման հաստատված էր միայն 19 տեսակ ։ Բայց 2014 թվականին, արագիլների ևս մի տեսակ ճանաչվեց՝ Աֆրիկյան սպիտակավիզ արագիլը (Ciconia microscelis), որը նախկինում համարվում էր Ասիական սպիտակագլուխ արագիլի (Ciconia episcopus) ենթատեսակ ։
Հայաստանի Հանրապետությունում հանդիպում են 2 տեսակ՝ սև արագիլ և սպիտակ արագիլ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Կենդանիներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Թռչուններ Կատեգորիա:Արագիլանմաններ
Storkefuglar
Ռազմիկ Տոնյան
Ռազմիկ Տոնյան (Ռազմիկ Գևորգի Բեկլարյան, գրական անուն է դարձրել իր տոհմական Միլիտոնյան ազգանվան երկրորդ մասը), հայ բանաստեղծ։ ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1958 թվականից։ ԽՄԿԿ անդամ 1966 թվականից։
Կենսագրություն
Ռազմիկ Տոնյանը ծնվել է 1934 թվականի ապրիլի 22-ին, ՀԽՍՀ Հրազդանի շրջանի Մաքրավանք գյուղում (այժմ՝ Հրազդան քաղաքի շրջագծի մեջ) ։ Ավարտել է Մոսկվայի Մաքսիմ Գորկու անվան գրականության ինստիտուտի գրական երկամյա բարձրագույն դասընթացները։ 1957-1960 թվականներին դասավանդել է Երևանի Ավետիք Իսահակյանի անվան դպրոցում։ 1960-1963 թվականներին որպես խմբագիր աշխատել է ՀԽՍՀ մշակույթի նախարարության հրատարակչութիունների և պոլիգրաֆ արդյունաբերության գլխավոր վարչությունում, 1963-1967 թվականներին՝ մամուլի պետական կոմիտեում։ 1969-1974 թվականներին եղել է Արարատի «Արարատ» շրջանային թերթի խմբագիր, 1974-1977 թվականներին՝ Հայհրատպետկոմի քաղաքական-գեղարվեստական գրականության բաժնի պետ, 1977-1978 թվականներին՝ «Սովետական գրող» հրատարակչության գեղարվեստական գրականության խմբագրության վարիչ։ 1978 թվականից եղել է «Սովետական գրող» հրատարակչության գլխավոր խմբագրի տեղակալ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ բանաստեղծներ Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ Կատեգորիա:Մաքսիմ Գորկու անվան գրականության ինստիտուտի շրջանավարտներ
Մասրենի կիսագնդաձև
Մասրենի կիսագնդաձև, վարդազգիների ընտանիքի մասրենի ցեղի բույս։
Տարածվածություն
Տարածված է Կովկասում, Իրանում, Փոքր Ասիայում։ Հայաստանում հանդիպում է Արարատյան դաշտում, մշակության մեջ և վայրիացած
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վարդազգիներ
Ալոտրոպություն
Ալոտրոպություն կամ ալոտրոպիա (αλλος - «այլ»,  - «ձև, հատկություն», շրջադարձ, ուղղություն), կոչվում է միևնույն քիմիական տարրերի մի քանի պարզ նյութերի ձևով գոյություն ունենալու երևույթը։ Միևնույն տարրից կազմված պարզ նյութերը կոչվում են այդ տարրի ալոտրոպ ձևափոխություններ։
Ալոտրոպիան պայմանավորված է նյութի մոլեկուլում տարբեր թվով ատոմներ պարունակելու ունակությամբ (օրինակ, թթվածինը՝ O2 և օզոնը՝ O3) կամ պոլիմորֆիզմով (օրինակ, ալմաստը, գրաֆիտը)։ Ալոտրոպային ձևափոխությունները տարբերվում են ֆիզիկական հատկություններով, երբեմն՝ նաև քիմիական ակտիվությամբ։ Հայտնի քիմիական տարրերի համար գտնված են 400 ալոտրոպային ձևափոխություններ։
Օրինակ, ածխածին էլեմենտի երկու ամենատարածված ալոտրոպ ձևափոխություններն են ադամանդը և գրաֆիտը։ Ադամանդում և գրաֆիտում ածխածնի ատոմները շարված են միմյանց նկատմամբ տարբեր բյուրեղային դասավորվածությամբ։
Ալոտրոպիան վերաբերում է միայն միևնույն քիմիական էլեմենտի տարբեր պարզ նյութերի գոյակցությանը միևնո՛ւյն ֆազային վիճակում (պինդ մարմին, հեղուկ, գազ)։ Նյութի ֆազային անցումները չեն համարվում ալոտրոպ ձևափոխություններ։ Որոշ էլեմենտների մոտ ալոտրոպ ձևափոխությունները պահպանում են նույն քիմիական բանաձևը նյութի տարբեր վիճակներում։ Օրինակ, թթվածնի երկու ալոտրոպ ձևափոխությունները (O2 և օզոն, O3) կարող են պահպանել ալոտրոպիան պինդ մարմնային, հեղուկ և գազային վիճակներում։ Որոշ էլեմենտներ էլ չեն պահպանում ալոտրոպիան ֆազային անցումների ժամանակ։ Օրինակ, ֆոսֆորը ունի տարբեր ալոտրոպ ձևափոխություններ պինդ մարմնային վիճակում, սակայն հեղուկի անցնելիս բոլորն էլ անցնում են P4 ձևին։
Կատեգորիա:Ալոտրոպություն Կատեգորիա:Ֆիզիկական քիմիա
Զանգակ (լեռ, Մուշ)
Զանգակ, սար, լեռ Հայկական լեռնաշխարհում, Մշո դաշտում։ Այստեղից լսելի է Արածանիի վրայի Գարգառ կոչված ջրվեժի ձայնը։ Հիշատակում է Խաչիկ Դաշտենցը («Ռանչպարների կանչը», Երևան, 1979, էջ 39) ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մուշի մարզի լեռներ
Սեբաստիան Քրիստոֆորո
Սեբաստիան Քրիստոֆորո (Sebastián Carlos Cristóforo Pepe, օգոստոսի 23, 1993, Մոնտեվիդեո), ուրուգվայցի ֆուտբոլիստ, կիսապաշտպան։ Հանդես է գալիս իսպանական «Սևիլյայում»։
«Պենիարոլ»
Քրիստաֆորոն «Պենիարոլ»-ի սան է։ Սեբաստիանը սկսել է թիմի հիմնական կազմում հանդես գալ սկսած 2010/11 մրցաշրջանից։ Ուրուգվայի առաջնությունում Սեբաստիանը իր դեբյուտը նշել է 2011 թվականի մայիսի 29-ին՝ «Սենտրալ Էսպանիոլի» դեմ խաղում ։ Հաջորդ մրցաշրջանում թիմն ունենում է նոր գլխավոր մարզիչ, ով կիսապաշտպանին սկսում է ավելի շատ ընդգրկել հիմնական կազմում։
Արգենտինական ակումբի կազմում նա իր առաջին գոլը խփել է 2012 թվականի մարտի 1-ին կայացած՝ «Բելիա Բիստայի» դեմ խաղում ։
«Սևիլյա»
2013 թվականի ամռանը Քրիստոֆորոն տեղափոխվել է իսպանական «Սևիլյա»։ Տրանսֆերն արժեցել է 2.3 միլիոն եվրո։ Լա Լիգայում իր դեբյուտը Սեբաստիանը նշել է 2013 թվականի սեպտեմբերի 14-ին կայացած «Բարսելոնայի» դեմ խաղում ։
Միջազգային կարիերա
2012 թվականի դեկտեմբերին նա Արգենտինայի երիտասարդական հավաքականի կազմում մասնակցել է Հարավային Ամերիկայի գավաթի խաղարկությանը։ Նա մասնակցել է՝ Բրազիլիայի, Էկվադորի , Վենեսուելայի և Կոլումբիայի դեմ խաղերին։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Սևիլյայի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ Կատեգորիա:Լա Լիգայի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Իտալիայի լեգեոներ ֆուտբոլիստներ
Process Monitor
Process Monitor, անվճար ծրագիր նախատեսված Microsoft Windows 32 և 64 բիթային օպերացիոն համակարգերի համար։ Մշակվել է Sysinternals-ի կողմից սակայն հետագայում գնվել է Microsoft Corporation-ի կողմից ։ Ծրագիրը ստեղծվել է երկու ծրագրերի միախառնումից ՝ FileMon (ֆայլային համակարգի համար) և RegMon (գրանցամատյանի մոնիթորինգի), և օգտոտիրոջն է ներկայացնում հզոր գործիք, ֆայլային համակարգի, համակարգային գրանցամատյանի մոնտիթորինգ ևայն։
Նկարագիր
Process Monitor-ը ղեկավարում և հետևում է օպերացիոն համակարգի աշխատանքը և ցուցադրում բոլոր տեղի ունեցող պրոցեսսները, աշխատող գրադարաները, ինչպես նաև ֆայլերի հետ կապված փոփոխությունները և տեղեկություններ է նրանց ջնջնման կամ բացման մասին։
Իր մեջ ներառում է համակարգային գրանցամատյան և ցուցադրում է, ինչ ծրագեր են նրան դիմում։
Process Monitor շնորհիվ կարելի է որոնել և գտնել անսարքություններ համակարգում, ինչպես նաև վնասակար ծրագրեր։ Բացի այս ամենը ծրագիրը կարող է տրբադրել մանրամասն տեղեկություն ցանկացած պրոցեսսի մասին։ Process Monitor կարող է մշակել միլլիոնավոր պրոցեսսներ, իսկ ողջ իրադարձությունների մատյանը կարող է իր մեջ պահել մինչև 1 ԳԲ տեղեկություն։
Արտաքին հղղումներ
Կատեգորիա:Ազատ ծրագրային ապահովում Կատեգորիա:Համակարգային ծրագրեր Կատեգորիա:Վինդոուզի ծրագրային ապահովում
Անդրեու
Անդրեու Գարաո Մայորալ (Andreu Guerao Mayoral; ), իսպանացի ֆուտբոլիստ, «Ռասինգ» ֆուտբոլային ակումբի կիսապաշտպան։
Կարծրախտ
Կարծրախտ, սկլերոզ, մարդու և կենդանիների որևէ օրգանի կամ հյուսվածքի շարակցահյուսվածքային կարծրացում։ Կարծրախտի ժամանակ օրգանի պարենքիմայի ֆունկցիոնալ արժեքավոր տարրերը ոչնչանում են և փոխարինվում շարակցական հյուսվածքով, երբեմն՝ ամիլոիդի, հիալինի, կրիկուտակումով։ Նորաստեղծ շարակցական հյուսվածքը սովորաբար առաջանում է շարակցահյուսվածքային բջիջների՝ ֆիբրոբլաստների բազմացման ճանապարհով և կոլազենի մոլեկուլի արագ առաջացումով։ Կարծրախտը կարող է լինել տարածուն և օջախային։ Տարածուն կարծրախտի դեպքում լինում է ամբողջ օրգանի զգալի կարծրացում, որի մակերեսը հաճախ մնում է հարթ, օջախայինի դեպքում՝ հատիկավոր, իսկ երբեմն էլ թմբիկավոր (այստեղից էլ՝ «հատիկավոր երիկամ», «թմբիկավոր լյարդ» անվանումները)։ Հատիկավորությունը և թմբիկավորությունը պայմանավորված են մի կողմից կարծրախտի ոչ հավասար զարգացումով, մյուս կողմից կարծրացող օրգանի պարենքիմայի մնացորդների կոմպենսատոր գերաճի և հիպերպլազիայի երևույթներով։ Կարծրախտ ոչ սակավ ուղեկցվում է միայն տվյալ օրգանի փոքրացումով և կարծրացումով։ Օրգանի մակերեսը մնում է սովորական, հարթ։
Անդրեու
Կարիերա
Անդրեուն խաղացել է «Բարսելոնայի» երիտասարդական բոլոր թիմերում։ «Բարսելոնա Բ»-ում դեբյուտել է 2003 թվականի՝ 2004/2005 մրցաշրջանում։ Հետագայում ֆուտբոլիստը տեղափոխվել է «Մալագա»։ Նրա թիմը դուրս մնաց պայքարից, բայց ֆուտբոլիստը հրաշալի մրցաշրջան անցկացրեց և տեղափոխվեց «Սպորտինգ»։ Իր առաջին մրցաշրջանն անցկացրել է շատ լավ՝ անցկացնելով 29 խաղ և կարողացել է հեղինակել 1 գնդակ։ Բայց մյուս մրցաշրջանում չի կարողացել ընդգրկվել հիմնական կազմում և ստիպված է եղել նստել պահեստայինների նստարանին։ Այսպես շարունակվեց մինչև 2010 թվականը, բայց Անդրեուն վարձավճարով տեղափոխվեց «Պոլոնիա» ակումբ։ Այստեղ նա իրեն շատ լավ դրսևորեց, բայց թիմը նրա հետ պայմանագիր չկնքեց։ Հետագայում Անդրեուն տեղափոխվեց «Օկլենդ Սիթի», որի կազմում անցկացրեց ընդամենը 3 խաղ։ 2012 թվականի ամռանը ֆուտբոլիստը պայմանագիր ստորագրեց թբիլիսյան «Դինամոյի» հետ։ Այնտեղ նա մի քանի խաղ խաղալուց հետո վերադարձավ Լեհաստան, իսկ հետո հայրենիք՝ Իսպանիա, որտեղ պայմանագիր ստորագրեց «Ռասինգ» ակումբի հետ։
Կարծրախտ
Ախտանշաններ
Կարծրախտի առաջացմանը նպաստում են քրոնիկական բորբոքային հիվանդությունները (սիֆիլիս, ռևմատիզմ, տուբերկուլոզ, ակտինոմիկոզ, քրոնիկական թարախակալումներ)։ Բորբոքումների հետևանքով առաջացած կարծրախտը ըստ էության չի տարբերվում հյուսվածքի սպիացման պրոցեսներից։ Կարծրախտի առաջացումը կարող է պայմանավորվել նաև արյան շրջանառության խանգարումներով (երակային կանգ) և օրգանի պարենքիմայի ետաճման պրոցեսներով (ետաճման հասակային գործոններ, որ լինում են գլխավորապես ծերության շրջանում, ետծննդյան փոփոխություններ արգանդի անոթներում, փոփոխություններ ձվարանների դեղին մարմինների տեղերում)։ Նյարդային համակարգում կարծրախտ առաջանում է գլխավորապես, իսկ երբեմն էլ բացառապես, գլիոզ տարրերի գերաճման հաշվին։ Տարածուն կարծրախտի դեպքում օրգանները քիչ թե շատ չափով կորցնում են իրենց ֆիզիոլոգիական հատկությունները։ Կարծրախտի հետևանքով կարող են առաջանալ օրգանների ձևափոխություն (թամբաձև քիթ, բլթավոր լյարդ), ախտաբանական պրկում, անոթների լուսանցքի նեղացում, կնճռոտում և ախտաբանական այլ փոփոխություններ։ Տես նաև աթերոսկչերոզ, կարդիոսկրելոզ, պնևմոսկլերոզ՝ թոքերի կարծրացում։
Անդրեու
Անձնական կյանք
Անդրեուի ավագ եղբայրը՝ Անտոնիոն նույնպես ֆուտբոլիստ է ։ Իր կարիերայում խաղացել է շատ ակումբներում, բայց հիմա հանդես է գալիս «Սանտբոե» ակումբում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Դինամո Թբիլիսիի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Բարսելոնայի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Ռասինգի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Իսպանացի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Ռասինգ Սանտանդերի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Պոլոնիա Վարշավայի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Բարսելոնա B-ի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ Կատեգորիա:Լա Լիգայի ֆուտբոլիստներ
2K China
Պատմություն
2K China ընկերությունը ունեցել է երկու ստուդիա՝ 2006 թվականին հիմնադրվել է 2K China Hangzhou Studio-ն, որը զբաղվել է խաղային համակարգերի և բջջային սարքերի համար նախատեսված խաղերի մշակմամբ, իսկ արդեն 2011 թվականի հուլիսին հիմնադրվում է ընկերության երկրորդ ստուդիան՝ 2K China Chengdu Studio, որը պատասխանատու էր խաղերի թեստավորման և որակավորման համար։
Ընկերության առաջին նախագիծը եղավ Civilization IV խաղի չինական շուկայի համար նախատեսված տարբերակի մշակումը։ Բացի դա ընկերության ամենահայտնի խաղը դարձավ 2010 թվականին, մի քանի այլ ընկերությունների հետ միասին թողարկված BioShock 2 խաղը։ Գլխավոր տնօրենն է Ջուլիան Բարեսը ։
Արտաքին հղղումներ
Կատեգորիա:Ընկերություններ Կատեգորիա:Ընկերություններ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Համակարգչային խաղեր Կատեգորիա:Ստուդիաներ Կատեգորիա:Համակարգչային խաղեր արտադրողներ այբբենական կարգով
Երազանք (արհեստական լիճ)
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Լճեր այբբենական կարգով Կատեգորիա:Երևանի ջրամբարներ
Սքինհեդներ
Սքինհեդներ (skinheads, ՝ մաշկ և ՝ գլուխ), երիտասարդական ենթամշակույթի ներկայացուցիչների, ինչպես նաև նրանց մի քանի ճյուղերի հավաքական անվանում։