cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ամանդա Գորման
Վաղ կյանք և կրթություն
Գորմանն ունի լսողական պրոցեսինգի խանգարում և գերզգայուն է ձայնի նկատմամբ ։ Մանկության տարիներին նա նաև ունեցել է խոսքի խանգարում ։ Մանկության տարիներին Գորմանը մասնակցել է խոսակցական թերապիայի։ «The Harvard Crimson» թերթից Էլիդա Քոչարյանը 2018 թվականին գրել է․ «Գորմանը չի դիտարկում իր խոսքի խանգարումը որպես հենարան, այլ ընդունում է այն որպես նվեր և ուժ» ։ 2018 թվականին Գորմանը «The Harvard Gazette» կայքին ասել է․ «Ես այն միշտ ուժ եմ համարել, քանի որ երբ լսողական ու ձայնային հմտություններիս առումով խոչընդոտներ ունեի, ես իսկապես լավ էի կարդում ու գրում»։ Ես դա հասկացա երիտասարդ տարիքում, երբ մայրիկիս համար արտասանում էի Մարիաննա Դեբորա Ուիլյամսոնի մեջբերումը․ «Մեր ամենախոր վախը այն չէ, որ մենք թույլ ենք։ Մեր խորը վախը կայանում է նրանում, որ մենք հզոր ենք չափից դուրս» ։ 2021 թվականին Գորմանը «CBS This Morning» հեռուստաալիքի համահաղորդավար Էնթոնի Մեյսոնին ասել է, որ ինքը երգերն օգտագործում է որպես խոսակցական թերապիայի ձև և բացատրել է․ «Իմ սիրելի զբաղմունքը փորձի համար եղել է Գամիլտոնի «Aaron Burr, Sir» երգը, քանի որ այն լի էր «R» տառերով։ Եվ ես ասացի․ «Եթե ես կարողանամ հասնել Լեսլիին այս երգով, ապա իմ հերթին կկարողանամ արտասանել «R» տառը բանաստեղծության մեջ ։
Գորմանը հաճախել է «New Roads»-ի (մասնավոր դպրոց Սանտա Մոնիկայում) ։ Որպես վերջին կուրսի ուսանողուհի, նա ստացել է «Milken Family Foundation» քոլեջի կրթաթոշակ ։ Նա սովորել է սոցիոլոգիա Հարվարդի քոլեջում, որն ավարտել է գերազանցությամբ 2020 թվականին ՝ որպես «Phi Beta Kappa»-ի անդամ  ։
2016-2020 թվականներ
2016 թվականին Գորմանը հիմնադրել է շահույթ չհետապնդող «One Pen One Page» կազմակերպությունը (երիտասարդական ստեղծագործելու և առաջնորդելու ծրագիր) ։ 2017 թվականին նա դարձել է առաջին հեղինակը, որը պատկերվել է «XQ» ինստիտուտի ամսվա գրքում (ամենամսյա նվիրատվություն ոգեշնչող «Gen Z»-ի սիրելի գրքերը բաժանելու համար)։ Նա գրել է Nike-ի սևամորթ մարզիկների համար և պայմանագիր է  կնքել «Viking Children's Books» ընկերության հետ՝ երկու մանկական պատկերազարդ գիրք գրելու համար  ։
2017 թվականին Գորմանը դարձավ առաջին երիտասարդ բանաստեղծը, որը բացեց գրական շրջանը Կոնգրեսի գրադարանի համար, և կարդաց իր պոեզիան «MTV» ալիքով ։ Նա գրել է «In This Place: An American lyric» պոեմը 2017 թվականի սեպտեմբերին՝ Կոնգրեսի գրադարանում ունեցած ելույթի համար, որը նշել է Թրեյսի Ք․ Սմիթի երդմնակալությունը՝ որպես Միացյալ Նահանգների դափնեկիր բանաստեղծ ։ Մորգանի գրադարանն ու թանգարանը ձեռք են բերել նրա «In this place (An American Lyric)» պոեմը և այն ցուցադրել 2018 թվականին Էլիզաբեթ Բիշոփի ստեղծագործությունների մոտ ։
Երբ Գորմանը Հարվարդում էր, նա դարձավ առաջին մարդը, որին 2017 թվականի ապրիլին կոչեցին «Ազգայիին երիտասարդ բանաստեղծ» մրցանակի դափնեկիր   ։ Նա ընտրվեց եզրափակիչ փուլ անցած հինգ մասնակիցներից ։ 2017 թվականին Գորմանը 10,000 դոլար դրամաշնորհ ստացավ «OZY» մեդիաընկերությունից՝ «OZY Genius» մրցանակաբաշխության ժամանակ, որի միջոցով քոլեջի 10 ուսանողներին հնարավորություն ընձեռնվեց հետամուտ լինել իրենց կարկառուն գաղափարներին ու պատկերացրած նորարարություններին ։
2017 թվականին Գորմանն ասել է, որ մտադիր է 2036 թվականին առաջադրվել նախագահի պաշտոնում , և հետագայում նա հաճախ էր կրկնում այդ հույսը ։ «Գլամուր» ամսագրի 2018 թվականի «Տարվա քոլեջի կանանցից» մեկն ընտրվելով նա ասել է ․«Տեսնելով, թե ինչպես եմ կարողանում ոգեշնչել մարդկանց՝ որպես երիտասարդ սևամորթ կին, հասկացա, որ գործունեությունս ուզում եմ շարունակել քաղաքականության մեջ։ Ես չեմ ուզում պարզապես ստեղծագործություններով խոսել, ես ուզում եմ դրանք վերածել իրականության և գործողությունների» ։ Այն բանից հետո, երբ նա 2021 թվականին կարդաց իր «Բլուրը, որ բարձրանում ենք» բանաստեղծությունը նախագահ Ջո Բայդենի երդմնակալության արարողության ժամանակ, Հիլարի Քլինթոնը թվիթերում իր աջակցությունը հայտնեց Գորմանի 2036 թվականի ձգտմանը ։
2019-ին Գորմանը ընտրվել է որպես «The Root» ամսագրի «Երիտասարդ ֆուտուրիստներ» -ից մեկը ՝ «25 լավագույն և պայծառ երիտասարդ աֆրոամերիկացիների ամենամյա ցուցակում, ովքեր գերազանց են սոցիալական արդարության և ակտիվության, արվեստի և մշակույթի, ձեռնարկությունների և կորպորատիվ նորարարությունների, գիտություն և տեխնոլոգիայի և կանաչ նորարարություն ոլորտներում ։
2020 թվականի մայիսին Գորմանը հայտնվել է Ջոն Կրասինսկու վարած «Some good news» վեբ շարքի մի դրվագում, որտեղ նա հնարավորություն է ունեցել վիրտուալ կերպով հանդիպել Օփրա Ուինֆրիին և դիպլոմների հանձնման ու գիտական աստիճանների շնորհման օրը վիրտուալ ելույթով հանդես է եկել նրանց, ովքեր ԱՄՆ-ում COVID-19-ի համաճարակի պատճառով չէին կարող մասնակցել մեկնարկներին ։
2020 թվականին Գորմանը ներկայացրել է «Երկրի վերածնունդ» պոեմը, որը կենտրոնացած էր կլիմայի ճգնաժամի վրա ։
2021 թվական և երդմնակալության բանաստեղծություն
Գորմանը կարդացել է իր «Բլուրը, որ բարձրանում ենք» բանաստեղծությունը 2021 թվականի հունվարի 20-ին՝ Ջո Բայդենի երդմնակալության արարողության ժամանակ։ ԱՄՆ պատմության մեջ նա նախագահի երդմնակալության արարողությանը հանդես եկած ամենաերիտասարդ բանաստեղծն է ։ Ջո Բայդենն է ներկայացրել նրան երդմնակալության արարողությանը ։ 2021 թվականի հունվարի 6-ից հետո Գորմանը փոփոխեց իր բանաստեղծության ձևակերպումը՝ ուղղված ԱՄՆ Կապիտոլիումի փոթորկին ։ Երդմնակալությունից մեկ շաբաթ առաջ նա «The Washington Post» գրքի քննադատ Ռոն Չարլզին ասել էր․ «Հուսով եմ, որ իմ բանաստեղծությունը միասնության պահ կներկայացնի մեր երկրի համար» և «իմ խոսքով, ես կկարողանամ խոսել մեր ազգի համար նոր գլխի և դարաշրջանի հետ» ։
Իր ելույթից առաջ Գորմանը «CBS This Morning» հեռուստաալիքի համահաղորդավար Էնթոնի Մեյսոնին ասել էր. «Ես ինձ սևամորթ գրողների դուստր եմ կոչում։ Մենք սերել ենք ազատամարտիկներից, ովքեր ճեղքել են շղթաները և փոխել են աշխարհը։ Նրանք ինձ կանչում են։ Եվ դա է այն եղանակը, որով ինքս ինձ պատրաստում եմ այն պարտականությանը, որը պետք է կատարվի ։
Երդմնակալության արարողության ժամանակ, Գորմանի ելույթից անմիջապես հետո, նրա առաջիկա երկու գրքերը ՝ «Բլուրը, որ բարձրանում ենք» պոեզիայի ժողովածուն և «Մանկական օրհներգ» նախագիծը երիտասարդների համար, հայտնվել են Amazon- ի բեսթսելլերների ցուցակի առաջին հորիզոնականում ։ Նախատեսված է, որ երկուսն էլ կհրատարակվեն 2021 թվականի սեպտեմբերին ։ «Բլուրը, որ բարձրանում ենք» պոեմի գրքային տարբերակը նախատեսվում է թողարկել 2021 թվականի մարտի 16-ին, Օփրա Ուինֆրիի առաջաբանով, և Գորմանի առաջիկա երեք գրքերից յուրաքանչյուրը կունենա մեկ միլիոն օրինակ առաջին տպագրությունների համար ։ 2021-ի փետրվարին Հոլանդացի գրող Մարիեկե Լուկաս Ռինվելդը՝ 2020 թվականի Բուկերյան միջազգային մրցանակի դափնեկիրը, որն ընտրվել էր Գորմանի բանաստեղծությունը թարգմանելու համար, զիջեց՝ հետևելով այն քննադատությանը, որ հրատարակիչը ընտրել էր սպիտակամորթ թարգմանչի ։
Գորմանին հանձնարարվել էր ստեղծել յուրօրինակ բանաստեղծություն, որը պետք է արտասանվեր «Super Bowl LV's»- ի նախախաղի արարողության ժամանակ, 2021 թվականի փետրվարի 7-ին՝ որպես նախապատվություն այն երեք պատվավոր կապիտաններին, որոնք նախագահելու էին մետաղադրամի նետմանը ։ «The Washington Post»-ը հայտնել էր, որ պատվավոր կապիտանները հիմնական աշխատողներ « ԱՄՆ ծովային վետերան Ջեյմս Մարտինը, դաստիարակ Թրիմեյն Դեյվիսը, և ICU մենեջեր Սյուզի Դորներն» էին։ Հայտնել էր նաև, որ Գորմանն իր պատվին բանաստեղծությունը փոխանցել է ձայնագրված տեսանյութում ։ «Կապիտանների երգչախումբը» վերնագրով իր նոր ստեղծագործությունը ներկայացնելուց առաջ, Գորմանն ասել էր․ «Սուպերգավաթում պոեզիան արվեստի և մեր երկրի համար նվաճում է, քանի որ դա նշանակում է, որ մենք երևակայորեն մտածում ենք մարդկային կապի մասին, նույնիսկ երբ մեզ անպետք ենք զգում ։
Անձնական կյանք
Գորմանը սևամորթ կաթոլիկ է, իր ծննդավայր Լոս Անջելեսում գտնվող Սուրբ Բրիգիդ կաթոլիկ եկեղեցու անդամ ։ Բայդենի երդմնակալության հաջորդ օրը, նա հայտնվեց «The Late Late Show»-ում Ջեյմս Քորդենի հետ և ասաց, որ Քորդենն իր «երբևէ ստեղծված սիրելի մարդ էակն է ։ «Urban Word NYC»-ի գործադիր տնօրեն Մայքլ Սիրելլին նրան անվանեց «էլեկտրակայան» և կատակեց, որ իր «կենսաթոշակը հնանում է երկու շաբաթը մեկ» ։ 2014-ին հաղորդվեց, որ Գորմանը «հավակնում է լինել մարդու իրավունքների պաշտպան» ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի կին գրողներ Կատեգորիա:Ամերիկացի հասարակական գործիչներ Կատեգորիա:Ամերիկացի ֆեմինիստներ Կատեգորիա:Աֆրոամերիկացի գրողներ Կատեգորիա:Ամերիկացի ֆեմինիստ գրողներ
Միատուն (Հալեպի նահանգ)
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Տես նաև
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Աղաթուզլա
Աղաթուզլա, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Քղիի գավառակում ։ Գտնվում էր Քղիից 26-27 կմ հյուսիս-արևմուտք, Արևելյան Եփրատի ավազանի գետակներից մեկի ակունքի տարածքում։
Տարածքը անտառապատ էր ։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Տարրական հանրահաշիվ
Տարրական հանրահաշիվ, հանրահաշվի հնագույն բաժինը, որն ուսումնասիրում է հանրահաշվական արտահայտություններ և հավասարումներ իրական թվերով։
Հիմնական հասկացություններ
Հանրահաշվում ընդունված է գրել մաթեմատիկական արտահայտություններ (բանաձևեր) առավել ընդհանուր ձևով, կոնկրետ թվերը փոխարինելով այբբենական տառերի, որի շնորհիվ նմանատիպ խնդիրներ լուծելու համար օգտագործվում են այդ բանաձևերը։ Հանրահաշվի հիմնական պարունակությունը կայանում է կանոնների օգնությամբ բանաձևերի ինքնուրույն ձևափոխությունը, որոնցով անհրաժեշտ է լուծել հավասարումներ, վերլուծել կախվածությունը, օպտիմազացնել ոսումնասիրվող համակարգը և ուրիշ այլ գործնական խնդիրներ։
Բացի տառերից և թվերից, տարրական հանրահաշվի բանաձևերում օգտագործվում են թվաբանական գործողություններ։
Երկու բանաձևերը, միացած իրար հետ հավասարության նշանով, անվանում են հավասարումներ։
Եթե երկու ֆորմուլաների միջև որևէ նշան չի դրված, ապա ընդունվում է որպես բազմապատկում.
Բանաձևի օրինակ. եռանկյան մակերեսը S ներկայացվում է որպես կողմերից մեկով a և a-ին տարված h բարձրությունով.
Ամենապարզ հանրահաշվական արտահայտությունը - դա միանդամն է, բաղկացած թվերից, որոնք բազմապատկված են մեկ կամ ավելի այբբենական տառերին.
Միանդամների հանրահաշվական գումարը կոչվում է բազմանդամ։ Արտահայտությունը, որը ունի ձև մի բազմանդամի բաժանումը մյուս բազմանդամին, կոչվում է հանրահաշվական կոտորակ։
Արտահայտության արժեքի հաշվումը
Գործողությունների կատարման հերթականությունը նշվում է փակագծերով։
Օրինակ.
Արտահայտության արժեքը հաշվելիս այբբենական տառերի փոխարեն տեղադրում են թվային արտահայտությունները, համապատասխան խնդիրներին։ Բազմաթիվ լուծումների բազմությունը, որոնց տեղադրելու դեպքում արտահայտությունը իմաստ ունի կոչվում է Թույլատրելի Արժեքների Բազմություն ( կրճատ ՝ ԹԱԲ )։
Օրինակ ՝ արտահայտության համար Թույլատրելի Արժեքների Բազմությունը ՝ բոլոր a և b թվերը որոնց դեպքում a \ne b։
Գործողությունների հատկությունները
Ասոցիատիվ հատկությունը գումարման․ Ասոցիատիվ հատկությունը բազմապատկման․
Դիստրիբուտիվ հատկությունը բազմապատկման․
Դիստրիբուտիվ հատկությունը աստիճան բարձրացնելու․
Գումարումը աստիճանի ցուցիչի․
Բազմապատկումը աստիճանի ցուցիչի․
Հավասարման լուծումը
Հավասարումը - հավասարության տեսակ է․
Հավասարման լուծում - խնդիր է, պետք է գտնել լուծումների այնպիսի բազմություն, որոնց տեղադրելու դեպքում հավասարությունը ճիշտ է։ Լուծումների վրա կարող են դրված լինել հավելյալ պայմաններ։ Հավասարման լուծումը - մեկն է հանրահաշվի գլխավոր խնդիրներից և ընդհանրապես մաթեմատիկայի, պատմական գիտության զարգացման ժամանակահատվածում մշակվել են բազմաթիվ մեթեդներ կամ ալգորիթմներ հավասարումը լուծելու համար։
Պատմական ակնարկ
Հանրահաշվական համակարգի մասին առաջին դատողությունները պահպանվել են Դիոֆմանտի «Արիֆմետիկա» գրքում։ Համարյա կասկած չկա, որ նա կարող էր օգտվել իր նախորդներից, քանի որ հայտնի չեն ոչ այդպիսի մարդիկ, ոչ էլ նման աշխատություններ, ինչպիսի հնարավորություն ունեին օրինակ Արքիմեդը, Էվկլիդեսը և ուրիշներ։ Անգամ մինչև XV դարը նա հետևորդներ չուներ։ Եվրոպայում Արֆիմետիկայի թարգմանությանը ծանոթացել են միայն XVI դարում, և նրա մեթոդները մեծ նշանակություն ունեցան Ֆերմի և Վիետի վրա։
Թվաբանության հիմնական պրոբլեմը – ռացիոնալ գործակիցներով անորոշ հավասարումների ռացիոնալ լուծումները գտնելն է։ Դիոֆանտի մոտ օգտագործվում է այբբենական սիմվոլներ։ Թվաբանության մեջ Դիոֆանտը օգտագործում է հետևյալ նշանակումները. Անհայտը նա անվանում է թիվ և նշանակում է ξ տառով։ Ամեն-ինչ նա արտահայտում է անհայտով։ Շատ կաննոներ են մեզ հայտնի. Նշանի փոխում հավասարման ուրիշ մաս տեղափոխելով, ընդհանուր անդամներ կրճատելով և ուրիշ։
Միջին դարերում հնդիկ մաթեմատիկները թեթևակիորեն առնչվել են այս թեմաներին, նրանց սիմվոլիկան ավելի հարուստ էր, սակայն ավելի խրթին։
Եվրոպայում լույս տեսած գրքերում ինչպիսիք են Ջորդան Նեմորարի XIII դար «Թվաբանությունը» և «Թվերի տվյալները»,դեռևս տարանջատված չէին հանրահաշիվը և երկրաչափությունը։ Նա ինչպես նաև Ֆիբոնաչին նմանեցնում էին արտահայտությունների հայեցակարգերը, սակայն դեռևս նրանք միացված չէին։ XV դարի հայտնի մաթեմատիկոս Լուկա Պաչոլին ներկայացնում է իր տեսությունը հանրահաշվական սիմվոլիկայի մասին, որը այնքան էլ տարածված և դյուրին չէր։
16-րդ դարի վերջին հանրահաշվական լեզվի մասին իր արմատական բարեփոխումները ներկայացրեց Ֆրանսուա Վիետը, ով մասնագիտությամբ իրավաբան էր, սակայն հոգու խորքում մատեմատիկոս։ Նա հստակ ներկայացրեց վերջնական նպատակը և զարգացման նոր փուլ մտցրեց ընդհանուր թվաբանության տեսությունը։ Վիետը օգտագործեց թվային գործակիցներ տերմինը։ Հաշվի առնելով թվային օրինակները խնդիրները կարելի է լուծել ընդհանուր ձևով։ Վիետը ազատորեն կիրառել է հանրահաշվական բարեփոխումները, փոփոխականների փոփոխությունը և հանրահաշվական տեխնիկան։
Վիետի համակարգը առաջացնում էր համընդհանուր հիացմունք։ Նա հնարավորինս լավ է նկարագրել թվաբանական օրենքների և ալգորիթմների նախկինում ունեցած աներևակայելի ընդհանրության կապերը։ Սակայն Վիետի սիմվոլիկան համահունչ չէր ժամանակին, որը և դժվարություն էր առաջացնում։ Եվ ահա գիտնականներ տարբեր երկրներից սկսեցին բարելավվել այն։ Անգլիացի Թոմաս Հերրիոտը իր գրքում, որը լույս էր տեսել նրա մահից հետո 1831 թվականին շատ ավելի մոտ էր ժամանակակից սիմվոլիկային, որը նշանակում է որ արդեն փոփոխված էին մեծատառ և փոքրատառերը, օգտագործում էր հավասարման նշանը և իր հորինած համեմատության ‘’ <’’  և   ‘’ >’’  նշանները։
Հանրահաշվական սիմվոլիկային ժամանակակից տեսք է տվել Ռենե Դիկարտը 17-րդ դարում։ Այս գործընթացի արդյունքը և եզրակացությունը դարձավ Նյուտոնի «Ընդհանուր թվաբանություն» աշխատությունը։ Մնացած մի քանի մանրամասներին ուղղում տվեց Էյլերը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Տարրական հանրահաշիվ
Մանսուրովո (գյուղ, Ուչալինսկի շրջան)
Մանսուրովո (Мансурово, Мансур), գյուղ Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Ուչալինսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2009 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 789 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Ուչալինսկի շրջանի բնակավայրեր
Բուգրի (գյուղ, Վսևոլոժսկի շրջան)
Բուգրի (Бугры, Pukrankylä), գյուղ Ռուսաստանի Լենինգրադի մարզի Վսևոլոժսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2010 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 6154 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:1914 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Լենինգրադի մարզի Վսևոլոժսկի շրջանի բնակավայրեր
Ժամանակ
Ժամանակը և դիցաբանական մտածողությունը
Մարդկային բանականության ծագման և զարգացման պատմության ընթացքում կարևոր տեղ է զբաղեցնում այսպես կոչված դիցաբանական մտածողությունը։ Դիցաբանական աշխարհայացքի ակունքները հասնում են նախապատմական ժամանակներ և վերաբերում մարդու և մարդկային հասարակության կայացմանը՝ զարգացման նոր փուլին անցնելիս։ Կան բավական հիմնավորումներ՝ ենթադրելու, որ աշխարհի մասին մարդկանց վաղ դիցաբանական պատկերացումն անժամանակային էր։ Այսպես, օրինակ՝ նախնադարյան ցեղերի լեզուների ուսումնասիրությունը հետազոտողներին հանգեցրել է այն եզրակացությանը, որ ժամանակի մասին մարդկային պատկերացումների ձևավորումը և զարգացումն ընթացել է առավել դանդաղ, քան տարածության մասին պատկերացումները։ Հնագույն մշակութային հուշարձանների բառային կազմի վերլուծությունը, ինչպիսին է օրինակ՝ «Իլիականն ու Ոդիսականը», նույնպես ցույց են տալիս ժամանակի արտահայտման միջոցների թույլ զարգացվածությունը, այն դեպքում, երբ տարածական հարաբերությունները փոխանցվում էին առավել զարգացած բազմազան միջոցներով։
Բնութագրելով մթա 4-րդ հազարամյակին վերաբերող ժամանակի մասին պատկերացումները՝ Գ. և Ա. Գ. Ֆրանկֆորտները գրում են. «Ժամանակի դիցաբանական կոնցեպցիան ոչ թե քանակական է և վերացական, այլ որակական և կոնկրետ։ Դիցաբանական մտածողությունը չի ճանաչում ժամանակը որպես որակապես անտարբեր ակնթարթների հաջորդականություն։ Նախնադարյան մարդը չի վերացարկում ժամանակի գաղափարը ժամանակի ապրումից»։
Դիցաբանական ժամանակը ոչ այնքան ժամանակ էր, որքան ժամանակի բացակայություն, որը հենց իր բացակայությամբ բնութագրել է իրականության հատուկ, անշարժ և արժեքավոր վիճակը։
Ժամանակը որպես մատերիա
Ներկայիս որոշ փիլիսոփայական ձևակերպումներում սկսել է տարածում գտնել այն տեսակետը, որ ժամանակը որպես մատերիա գոյություն չունի և այն ընդամենը մարդու բանական մտքի արգասիք է։ Այսինքն այն՝ անցյալի հիշողության և ապագայի երևակայական հնարավոր շարժման կամ գործողությունների գիտակցման ամբողջությունը բնութագրող հասկացություն է, որում միջանկյալ տեղ է գրավում ներկայի ընկալումը, որը իրեն գիտակցման պահից իսկ սկսած արդեն անցյալ է։
Էլեաթական դպրոց
Ժամանակի մասին փիլիսոփայական ուսմունքի ձևավորման մեջ մեծ ներդնում են ունեցել էլեաթներ Պարմենիդեսն ու Զենոնը։ Պարմենիդեսն առաջին մտածողներից էր, ով հստակ գիտակցում էր, որ գոյություն ունի ակնհայտ տարբերություն այն բանի միջև, ինչ տրված է մարդուն զգայություններում, և ինչին մարդը հասնում էր մտածողության մեջ։ Դա նշանակում է, որ զգայապես ընկալվող աշխարհը ժամանակավոր է, փոփոխական, նրանում տեղի ունի «եղել է», «կա», և «կլինի», այն դեպքում, երբ մտահայեցական աշխարհը ժամանակից դուրս է և ակտուալ կերպով առկա. «Եղել է, նշանակում է չկա, չկա, եթե երբեք չլինի»։
Ժամանակի հասկացությունն առավել հստակ վերլուծվում է Պարմենիդեսի աշակերտ Զենոնի կողմից։ Զենոնի մեծագույն ներդնումն այն է, որ նա առաջին անգամ վերլուծության օբյեկտ դարձրեց ժամանակը և իր հայտնի ապորիաներում ցույց տվեց ինչպես ժամանակի անընդհատության և անսահման բաժանելիության, այնպես էլ նրա դիսկրետության մասին պատկերացումների հակասականությունը։ Այնուամենայնիվ, մինչ այժմ ապորիաները մնում են անլուծելի։
Արիստոտելի «ժամանակային» հայեցակարգը
Արիստոտելը (մ. թ. ա 384–322) փաստացի ուշադրություն է դարձրել ժամանակի ֆենոմենի բոլոր ասպեկտներին, և նրա հայացքներից սկիզբ են առնում ժամանակի զարգացած կոնցեպցիաները։
Ժամանակի խնդրի վերլուծությանն անցնելիս Արիստոտելն, առաջին հերթին, առաջ է քաշում հետևյալ հարցը. «արդյո˚ք ժամանակը վերաբերում է գոյություն ունեցող կամ չունեցողին, այնուհետև` ինչպիսին է նրա բնույթը»։ Առաջին հարցի պատասխանը, պարզվում է, բավական բարդ է, քանի որ միանգամից բացահայտվում է ժամանակի յուրահատուկ անցողիկությունը. «նրա մի մասը եղել է, և այն այլևս չկա, ուրիշը կլինի, բայց դեռ չկա. Այս մասերից կազմվում է և հավերժական ժամանակը, և ամեն անգամ ժամանակի առանձնացվող հատվածը»։ Այս կերպ, ժամանակի գոյության խնդիրը ձևակերպելով որպես որոշակի ինքնուրույն էություն՝ Արիստոտելն այնուհետեև ժամանակի գոյությունը կապում է շարժման հետ և վերջնարդյունքում եզրակացնում, որ ժամանակը շարժման չափն է։
Դիտարկելով ժամանակի և շարժման փոխկապվածության խնդիրը՝ Արիստոտելն ապացուցում է, որ «ժամանակը շարժում չէ, բայց և գոյություն չունի առանց շարժման»։ Փաստացի, ժամանակը որոշակի հավասարաչափ ընթացք է, որի ֆոնին տեղի են ունենում բոլոր փոփոխություններն ու շարժումները, և որի նկատմամբ էլ որոշվում է բոլոր շարժումների և փոփոխությունների արագությունը կամ դանդաղությունը։ Ինչ վերաբերում է հենց ժամանակին, այսինքն՝ շարժումների և փոփոխությունների հավասարաչափ ֆոնին, ապա նրա արագության կամ դանդաղության մասին հարցն անիմաստ է, քանի որ հնարավոր չէ որոշել ժամանակի ընթացքի արագությունը։ Բայց, մյուս կողմից՝ժամանակը գոյություն չունի առանց շարժման։ Ինչպես գրում է Արիստոտելը՝ «Երբ մեր մտածողության մեջ ոչ մի փոփոխություն տեղի չի ունենում կամ երբ չենք նկատում փոփոխությունները, մեզ չի թվում, որ ժամանակն անցել է։ Այսպես, եթե «հիման» յուրաքանչյուր անգամ տարբեր չլիներ, այլ լիներ նույնական և եզակի, ժամանակը չէր լինի, նմանապես, երբ «հիման» դառնում է աննկատելի մեզ համար, մեզ չի թվում ժամանակային ընթացքը։ Ակնհայտ է, որ ժամանակը գոյություն չունի առանց շարժման և փոփոխության»։ Այս դատողություններում ներառված է երկու պլան. մի կողմից՝ խոսքը մարդու մտածողության մեջ և հոգում սուբյեկտիվ ապրումների մասին է, իսկ մյուս կողմից՝ խոսվում է փոփոխությունների և շարժման մասին, որոնք տեղի են ունենում արտաքին աշխարհում։ Ուշագրավ է այստեղ այն հանգամանքը, որ փիլիսոփան, դեռ հստակ չի գիտակցում խնդրի օբյեկտիվ և սուբյեկտիվ կողմերի միջև տարբերությունը։ Արիստոտելը չէր կասկածում, որ մարդու մտածողության և հոգու մեջ տեղի ունեցող փոփոխություններն արտաքին աշխարհում տեղի ունեցող փոփոխություններն են և շարժումները։
Արիստոտելը պնդում է, որ ժամանակի մեջ կան նախորդող և հաջորդող՝օգտագործելով տարածության մեջ տեղափոխության համանմանությունը։
Այս դատողություններից եզրակացվում է, որ «ժամանակը ինքն իրենով շարժում չէ, բայց քանի որ շարժումը ներառում է թիվ և քանի որ շատը կամ քիչը մենք գնահատում ենք թվով, շարժումն էլ` շատ կամ քիչ ժամանակով, հետևաբար ժամանակը որոշակի թիվ է, ընդ որում՝ հաշվարկելի, օբյեկտիվ»։
Ըստ Արիստոտելի՝ ժամանակի կարևորագույն և ակնհայտ հատկություններից մեկը հավասարաչափությունն է. «ժամանակը հավասարաչափ է ամենուր և ամեն ինչում, փոփոխությունը կարող է լինել արագ և դանդաղ, ժամանակը չի կարող»։
Ժամանակի մասին արիստոտելյան ուսմունքը սովորաբար դիտարկվում է որպես հարաբերական ժամանակի կոնցեպցիա։ Դրա հետ մեկտեղ, Արիստոտելի հայացքների որոշ առանձնահատկություններ վկայում են այն մասին, որ դրանք շատ մոտ են ժամանակի՝ որպես շարժումից վերացարկված հավասարաչափ տևողության գիտակցմանը։
Օգոստոս Երանելին «ժամանակի» մասին
Ինչպես գրում է Օգոստոս Երանելին. «Մենք հասկանում ենք, թե ինչ է նշանակում ժամանկամիջոց, համեմատում ենք դրանք։ Բայց մենք չափում ենք ժամանակը, քանի դեռ այն ընթանում է, և չափելով` մենք զգում ենք։ Կարելի է արդյո˚ք չափել անցյալը, որն արդեն չկա, կամ ապագան, որը դեռ չկա։ Քանի դեռ ժամանակն ընթանում է, այն կարելի է զգալ և չափել, երբ այն անցել է, դա հնարավոր չէ, այն արդեն չկա։
Դրա հետ մեկտեղ, եթե անցյալը և ապագան չլինեին, ապա անհնարին կլիներ կանխատեսել ապագան և պատմել անցյալի մասին։ Խոսելով անցյալի մասին՝ մարդիկ հիշողությունից դուրս են բերում ոչ թե իրադարձությունները, որոնք անցել են, այլ բառերը՝ նրանց պատկերները։ Իսկ ինչ վերաբերում է ապագայի կանխազգալուն, ապա, երբ ասում են, որ «տեսնում» են ապագան, չի նշանակում, որ իրականում տեսնում են. ապագա չկա, ավելի հավանական է, որ տեսնում են նրա ակնհայտ պատճառներն ու հատկանիշները։ Ոչ թե ապագան, այլ ներկան է հանդես գալիս տեսնողին և որով էլ նա կանխատեսում է ապագան»։
Այս կերպ, համաձայն Օգոստոսի՝ չկա ո´չ անցյալ, ո´չ ապագա, և սխալ է խոսել երեք ժամանակների՝ անցյալի, ներկայի, ապագայի գոյության մասին։ Ճշմարիտ է ասել, որ կա «անցյալի ներկա, ներկայի ներկա և ապագայի ներկա», որոնք գոյություն ունեն մեր հոգում. «անցյալի ներկան» հիշողությունն է, «ներկայի ներկան»` անմիջական հայումը, «ապագայի ներկան»` սպասումը։
Ժամանակը Օգոստոս Երանելու կողմից հայտարարվում է որպես հոգու մեջ գոյություն ունեցող, հենց հոգու մեջ գոյություն ունեն երեք ժամանակները։
«Ժամանակը» և Կանտ
Ըստ Կանտի`«ժամանակի գաղափարը չի առաջանում զգայություններից, այլ ենթադրվում է նրանցով։ Ժամանակը եզակի, այլ ոչ թե համընդհանուր գաղափար է։ Իսկապես, ցանկացած ժամանակ հասկացվում է որպես միևնույն անչափելի ժամանակի մաս։ Ժամանակի գաղափարը հայեցողություն է, քանի որ նրան հասնում ենք ցանկացած զգայությունից առաջ`որպես հարաբերությունների պայման, որը հանդիպում է զգայապես ընկալվողում. Ժամանակը օբյեկտիվ չէ, իրական չէ, սուբստանցիա չէ, այլ օբյեկտիվ պայման է, որն անհրաժեշտ է զգայապես ընկալվողի կոորդինացիայի համար։ Այսպիսով, ժամանակը զգայապես ընկալվող աշխարհի առաջին սկզբունքն է։
Ժամանակի ընկալում
Հոգեկանը՝ որպես իրականություն, բացահայտվել է ժամանակային գործոնի շնորհիվ։ Դեռ Սեչենովը նշել է, որ հոգեկան ցանկացած ակտ պահանջում է «իր ծագման համար որոշակի ժամանակ, և ինչքան շատ, այնքան բարդ է հոգեկան ակտը»։ Հոգեկան կյանքի ամբողջ իրադարձականությունը բնորոշվում է տևողությամբ, հաջորդականությամբ և ռիթմիկ կառուցվածքով։ Ապրվող ժամանակի չափողականությունը և տոպոլոգիան հայտնաբերվում է ցանկացած հոգեկան ակտում՝ սկսած պարզագույնից։ Ժամանակը շրջակա միջավայրի հետ մարդու ամբողջ արտացոլող վարքային փոխազդեցության ֆունդամենտալ բաղկացուցիչն է։
Ժամանակի ընկալումը տարօրինակ պերցեպցիա է այն իմաստով, որ ունի ավելի շատ կոգնիտիվ, քան ֆիզիկական կամ նեյրոնային հիմք։ Իսկապես, չկան ակնհայտ զգայական ընկալիչներ կամ օրգաններ, որոնք նախատեսված են ժամանակի ընկալման համար, չկան անմիջականորեն դիտվող զգայություններ՝ դրդված ազդակներով, որոնք կապված են ժամանակի ընկալման հետ։ Այս խնդրի ուսումնասիրմամբ զբաղվող հետազոտող Հերբերտ Վուդրոուն գրել է. «ժամանակը իր չէ, որն, ինչպես խնձոր ընկալվի մեր կողմից անմիջականորեն»։ ժամանակի ընկալման առանձնահատկությունը նրանում է, որ գոյություն ունի ամեն ինչից անկախ, և չկա մեր զգայության օրգանի վրա էներգիայի հատուկ ազդեցություն, որը ստեղծի ժամանակի ընկալման զգայական հիմք։ Այս կերպ, ժամանակի ընկալման խնդրի նկատմամբ ազակային կողմնորոշման մոտեցումն առավելություն չունի, ինչը չի բացառում սուբյեկտային-կողմնորոշիչ դիտարկման անհրաժեշտությունը, այսինքն՝ տարբեր տեսակի ներքին ճանաչողական մեխանիզմների որոնում, որոնք միջնորդավորում են ժամանակային պերցեպցիայի տարբեր գործընթացները։ Չափազանց կարևոր հարցն այն մասին, թե ինչն է կազմում ժամանակի ընկալման անմիջական զգայական հիմքը, վաղուց տրվում է հոգեբանների կողմից։ Առավել տարածված տեսակետներից մեկի համաձայն՝ տևողության զգայությունը հիմնականում պայմանավորված է վիսցերալ զգայունակությամբ և միջնորդավորված օրգանիզմի ներքին՝ էնդոգեն գործընթացներով։
Այնուամենայնիվ, ինչպես նշել է Ռուբինշտեյնը, ժամանակն անբաժանելի է իրական՝ ժամանակի մեջ ընթացող գործողություններից, և զգայական հիմք ընդունել միայն վիսցերալ (ինտրոսպեկտիվ) զգայունակությունը ճիշտ չէ, քանի որ ժամանակի ընկալումը նշանակալից չափով պայմանավորված է և այն բովանդակությամբ, որը լցնում է այդ զգայական հիմքը։ Օրինակ՝ Սեչենովը, Պավլովը, Լուրիան, էլկինը, Ցուկանովը և այլք, նշում են լսողական, կինեսթետիկ և տեսողական վերլուծիչների կարևորությունը՝ որպես ժամանակային պերցեպցիայի զգայական հիմք։
Զգայական որոշակի հիմքի առկայության կարևորության մասին նշել է նաև Ջեյմսը. «Մենք չենք կարող գիտակցել ո´չ տևողությունը, ո´չ ընթացքը` առանց զգայական բովանդակության… ինչքան էլ փորձենք դատարկել մեր գիտակցությունը ցանկացած բովանդակությունից, փոփոխված գիտակցության որոշակի ձև միշտ կգիտակցվի մեր կողմից՝ ներկայացնելով գիտակցությունից չհեռացված բաղադրիչ։ Այդ գործընթացի և նրա ռիթմերի գիտակցման հետ մենք գիտակցում ենք և նրանց զբաղեցրած ժամանակահատվածը։ Այս կերպ, փոփոխությունների գիտակցումը պայման է ժամանակային ընթացքի գիտակցման համար, և հիմք չկա՝ ենթադրելու, որ բացարձակ դատարկ ժամանակի ընթացքը բավական է, որպեսզի առաջացնի փոփոխության գիտակցում։
Ժամանակի ընկալման կենսաբանական հիմք
Շատ ֆիզիոլոգիական գործընթացների ցիկլիկ բնույթը բավական հայտնի է։ Որպես վառ օրինակ՝ կարելի է բերել մարդու մարմնի ջերմաստիճանի փոփոխությունը օրվա ընթացքում։ Շատ կենդանիների՝ կրկնվող ֆիզիոլոգիական փոփոխությունները և գործողությունները, ինչպիսիք են օրինակ՝ մարմնի ջերմաստիճանի փոփոխությունը և սննդի, ջրի սպառման պատտերները, արտացոլում են նրանց ֆունդամենտալ հարմարումը գիշերվա և ցերեկվա օրական փոփոխությանը։ Անընդհատ վերարտադրվող և ամենօրյա կրկնվող ակտիվության պատտերները կոչվում են օրական ռիթմեր, քանի որ ցիկլի տևողությունը կազմում է 24 ժամ։ Մարդու օրական միջին ռիթմը՝ որոշված հստակ վերահսկվող էկզոգեն գործոններով, կազմում է 24,18 ժամ։ Տպավորություն է ստեղծվում, որ օրական ֆիզիոլոգիական ռիթմերը կարգավորվում են առավելապես ցանցաթաղանթի լույսի գրգռման միջոցով։ (Սակայն, պետք է հաշվի առնել, որ օրական ռիթմիկությունը հատուկ է նաև կույրերին, իսկ դա վկայում է լուսավորության հետ չկապված բազային, էնդոգեն ազդեցությունների դերի մասին)։ Հատուկ նյարդային ուղու միջոցով ցանցաթաղանթային ազդանշանները հասնում են ենթատեսաթմբի ուղեղային բջիջներին (ենթատեսաթումբը տեղավորված է տեսողական խաչվածքի վրա)` այսպես կոչված, սուպրաօպտիկ կորիզին, որը կարգավորչի դեր է կատարում` առաջադրելով շատ ֆիզիոլոգիական գործառույթների օրական, ժամանակային կազմակերպման տեմպը։ Սուպրաօպտիկ կորիզից նեյրոնային ազդանշանն անցնում է կոնաձև գեղձին, որը տեղադրված է միջանկյալ ուղեղում։ Հենց կոնաձև գեղձն այն օրգանն է, որն անմիջականորեն արձագանքում է լույսին և նրա բացակայությանը՝ արտադրելով մելատոնին հորմոնը, որի արտազատումը կախված է լուսավորությունից. լույսն արգելակում, իսկ նրա բացակայությունը խթանում է նրա արտազատումը (հենց դրա համար էլ մելատոնինը հաճախ անվանում են «Դրակուլայի հորմոն»)։ Մելատոնինը համաժամանակեցնում է որոշ գեղձերի և օրգանների գործառույթները, որոնք էլ իրենց հերթին կարգավորում են օրական կենսաբանական ցիկլերը։ Մասնավորապես, այն իջեցնում է մարմնի ջերմաստիճանը և հեշտացնում քնին անցման գործընթացը։ Հետաքրքիր է նշել, որ նույնիսկ կույրերի մոտ մելատոնինի արտազատման համար «պատասխանատու» տեսողական համակարգը նորմալ է գործառնում։ Վերջապես, թեև էնդոգեն օրական ժամանակը կարգավորվում է լույսով, պարտադիր չէ, որ լույսը խթանի հենց ցանցաթաղանթը։ Հայտնի է, օրինակ, որ լույսի ինտենսիվ ճառագայթմամբ՝ ծնկատակի՝ արյունատար անոթներով հարուստ հատվածի խթանումը նույնպես ազդում է օրական ռիթմի վրա։ Սակայն այս ֆենոմենը պայմանավորող մեխանիզմը դեռ անհայտ է։
Հոգեբանների հետազոտությունները հայտնաբերել են և ավելի կարճ ցիկլեր, որոնք ունեն 90-100 րոպե տևողություն։ Դրա հետ մեկտեղ հաստատվել է, որ ոչ բոլոր գործընթացներն ունեն էնդոգեն բնույթ, շատերն առաջադրված են միայն արտաքին պատճառներով՝ Երկրի, Լուսնի, Արևի շարժումներով։ Այս կերպ, շատ հետազոտությունների արդյունքներ ցույց են տվել, որ կարևոր կենսաբանական գործընթացներ ցիկլային են, ուստի միանգամայն տրամաբանական է նյարդային համակարգում փնտրել ժամանակի ընկալման որոշակի մեխանիզմ՝կենսաբանական ժամացույց։
Հիմնվելով կենսաբանական ժամանակի գաղափարի վրա՝ հետազոտողներն ուշադրություն են դարձրել հոգեբանական ժամանակի քվանտի ուսումնասիրության վրա. ընկալվող այն նվազագույն ժամանակահատվածը, որը բաժանում է միաժամանակյա և հաջորդական իրադարձությունները։ Ստրաուդի և Էֆրոնի հետազոտությունները ցույց են տվել, որ երկու իրադարձությունների միաժամանակության ընկալման նվազագույն քվանտը կազմում է 600-100մվրկ կամ 0.6-0.1վ։ Ընդհանրացնելով ստացված տվյալները՝ կանադացի հոգեբաններ Ս. Կորենը, Լ. Վարդը և Ջ. Էննսը ենթադրում են, որ կախված կատարվող խնդրից՝ ժամանակի ընկալման քվանտը՝ հաշվարկելով կենսաբանական ժամանակով, գտնվում է 25-150 մվրկ-ի սահմաններում։
Ներքին կենսաբանական ժամանակի հիման վրա տեսություն ստեղծելու փորձը կապված է Հոգլանդի անվան հետ։ Կատարված հետազոտությունների հիման վրա Հոգլանդը ենթադրել է, որ մարմնի ջերմաստիճանի ավելացումն արագացնում է օրգանիզմում ընթացող գործընթացները, և մարդուն թվում է, թե ժամանակն արագ է անցնում, այսինքն՝տեղի է ունենում ժամանակի գերագնահատում։
Հոգլանդի հիպոթեզի համաձայն՝ գլխուղեղն ունի որոշակի կենսաբանական ժամացույց, որը կարգավորում է օրգանիզմում ընթացող նյութափոխանակության գործընթացների արագությունը, որն էլ իր հերթին ազդում է ժամանակի ընթացքի ընկալման վրա։ Այստեղից հետևում է, որ ջերմաստիճանի նվազումը պետք է թողնի հակառակ էֆեկտը. այն պետք է դանդաղեցնի նյութափոխանակության գործընթացները՝ հանգեցնելով ժամանակի ընթացքի թերագնահատման։
Ասպիսով, օրգանիզմի նյութափոխանակության գործընթացների արագացումը կամ դանդաղացումը պայմանավորում է սուբյեկտիվ ժամանակի ընթացքի արագութունը։ Միևնույն ժամանակ, քիչ հետազոտված է այն հանգամանքը, թե որ ֆիզիոլոգիական մեխանիզմերի աշխատանքն է փոխվում ջերմաստիճանի ավելացման կամ նվազման ժամանակ։ Օրինակ՝ խորհրդային հետազոտող Մոսկվինը ենթադրում է, որ ժամանակային ինտերվալների վերա- և թերագնահատումը պայմանավորված է նյարդային համակարգի սիմպաթիկ և պարասիմպաթիկ բաժինների ակտիվության բարձրացմամբ, որոնց ակտիվությունն իր հերթին պայմանավորված է աջ կամ ձախ կիսագնդի հատուկ վերահսկմամբ։
Կան անհերքելի ապացույցներ, որ որոշ դեղամիջոցներ ազդում են ժամանակի ընկալման վրա։ Օրինակ՝ հայտնի է, որ ամֆետամինների ազդեցությամբ մարդու մոտ առաջանում է ժամանակի առավել դանդաղ ընթացքի զգացում, այսինքն՝ մարդկանց թվում է, թե անցել է ավելի շատ ժամանակ, քան իրականում։ Համանման ազդեցություն է թողնում նաև կոֆեինը։ Ի տարբերություն նրան՝ ֆենոբարբիտալը՝ հանգստացնող դեղամիջոց, նման էֆեկտ չի առաջացնում։ Ազոտի օքսիդը և այլ գազեր, որոնք օժտված են անզգայացնող հատկություններով, մարդու վրա ազդում են այնպես, որ ժամանակը նրանց համար «կրճատվում է», այսինքն՝ տեղի է ունենում ժամանակահատվածների «թերագնահատում»։ Ժամանակի ընկալման վրա դեղամիջոցների ազդեցությանը վերաբերող ընդհանուր կանոնը կայանում է հետևյալում. օրգանիզմի նյութափոխանակությունն արագացնող դեղամիջոցները հանգեցնում են ժամանակի գերագնահատմանը, իսկ նյութափոխանակությունը դադարեցնող դեղամիջոցները թողնում են հակառակ ազդեցությունը։
Ժամանակի ընկալման կոգնիտիվ տեսություններ
Ժամանակի ընկալման կոգնիտիվ տեսություններում որոշվում է այն հարցը, թե ինչ միավորներով է չափվում հոգեբանական ժամանակը։ Կոգնիտիվ ժամանակը «ենթադրում է», որ ժամանակն ընկալվում է ոչ թե ուղղակիորեն, այլ ավելի շուտ այն «կառուցվում է» կամ «դուրս է բերվում», իսկ կոգնիտիվ ժամանակի «ընթացքի» արագությունը կախված է ինֆորմացիայի վերամշակումից։ Հայտնի են ժամանակի ընկալման մի քանի կոգնիտիվ տեսություններ, սակայն դրանցից ամենվաղ և առավել լավ ուսումնասիրված տեսություններից մեկը Ռոբերտ Օրնշտեյնի տեսությունն է։ Ժամանակի ընկալման իր տեսությունը ստեղծելիս Օրնշտեյնը ելնում էր նրանից, որ մարդու կողմից ժամանակահատվածի տևողության ընկալումը կախված է նրանից, թե ինչ է պահպանված հիշողության մեջ։ Օրնշտեյնի տեսության հիմքում ընկած է այն դրույթը, համապատասխան որի՝ ժամանակահատվածի ընկալվող տևողությունը որոշվում է ժամանակի տվյալ պահին գիտակցականորեն յուրացված և պահպանված ինֆորմացիայի քանակությամբ։ Այս տեսանկյան համաձայն՝ ժամանակի ընկալումը կախված է կամ հիշողության մեջ պահված կոգնիտիվ իրադարձություններից կամ կառուցվումէ նրանց հիման վրա։
Ըստ Օրնշտեյնի՝ այնպիսի ազդակային գործոններ, ինչպիսիք են իրադարձությունների քանակը և բարդությունը՝ ընդգրկված որոշակի ժամանակահատվածում, ինչպես նաև հիշողության մեջ նրանց կոդավորման և պահպանման արդյունավետությունը ազդում են այն ինֆորմացիայի քանակի վրա, որը պետք է մշակել։ Հետևաբար, տվյալ ժամանակահատվածի ընկալումը կախված է այդ գործոններից։ Օրինակ՝ որոշակի ժամանակահատվածում ինչպես իրադարձությունների քանակի, այնպես էլ բարդության ավելացումը մեծացնում է մշակման ենթակա ինֆորմացիայի ծավալը և այդ կերպ, այդ ժամանակահատվածը սկսում է ընկալվել առավել տևական։
Օրնշտեյնը ցույց է տալիս իրադարձությունների քանակի և տվյալ ժամանակահատվածի ընկալվող տևողության միջև կախվածությունը։ Նրա գիտափորձերը շարունակվել են միևնույն ժամանակ՝ 9ր 20վ, բայց ազդակները՝ ձայնային ազդանշանները, ներկայացվել են տարբեր արագությամբ՝ 40, 80 կամ 120 ազդանշան րոպեում։ Ինչպես սպասվում էր, գիտափորձի ընթացքում ազդակների թվաքանակի մեծացումը հանգեցրել է նրան, որ փորձարկվողի համար այդ գիտափորձերը տևական էին թվում։ Ժամանակահատվածի տևականության վրա իրադարձությունների ազդեցությունը հաստատվել է նաև տեսողական և շոշափական ազդակների օգտագործմամբ գիտափորձերում։ Կարճ ասած, մեծ քանակությամբ իրադարձություններով լցված ժամանակահատվածը գնահատվում է առավել տևական քիչ իրադարձություններով լցված ժամանակահատվածից։ Շատ հրապարակումներում հաղորդվում է նաև ժամանակի ընկալման վրա խթանման փոփոխությունների քանակի համանման ազդեցության մասին։ Դեռ 1940-ական թթ. Ռուբինշտեյնը, ընդհանրացնելով նմանատիպ դիտարկումերը, անվանել է այս օրինաչափությունը ժամանակահատվածի լցվածության կանոն։ Իրադարձությունների քանակից ժամանակի ընկալման կախվածության հետ է կապված և դժվար բացատրվող, բայց դրականորեն հաստատվող դրույթը, որի համաձայն՝ ժամանակի «լցված» հատվածները, այսինքն՝ ձայնային և լուսային ազդանշաններ ներառող ժամանակահատվածները, սովորաբար ընկալվում են առավել տևական, քան «դատարկ» ժամանակային ինտերվալները երկու ազդանշանների միջև։
Միանգամայն անսպասելի, բայց այս իրավիճակն է օգնում հասկանալ, թե ինչու անհամբեր ինչ-որ իրադարձության սպասող մարդուն թվում է, որ ժամանակը «ձգվում է», և նա ընկալում է դատարկ ժամանակահատվածն առավել տևական, քան իրականում, այսինքն՝ գերագնահատում է այն։ Այս դեպքում ժամանակի «գերագնահատումը» սպասման կոգնիտիվ-հուզական ազդեցության արդյունք է։ Սպասումը մեծացնում է անհատի ընդհանուր տոնուսը, ինչի արդյունքում նա դառնում է ավելի զգայուն «ժամանակային ինֆորմացիայի ընկալման» նկատմամբ և «գերագնահատում» է այն։
Ընդհանրացնելով ասվածը՝ կարելի է ասել, որ «դատարկ» ժամանակահատվածը ներառում է քիչ ինֆորմացիա, որը պետք է մշակել, քան «լցվածը», որի արդյունքում նրանց համեմատության դեպքում և կարող է ընկալվել որպես կարճատև։ Սակայն, պասիվ ապրվող «դատարկ» ժամանակային ինտերվալը ունակ է սրել ժամանակի ընկալումը, և մարդու մոտ տպավորություն կստեղծվի, որ անցել է ավելի շատ ժամանակ, քան իրականում։ Հետևաբար, կախված իրավիճակի բնույթից և նրանից, թե ինչով է մարդը զբաղված, «դատարկ» ժամանակահատվածը կարող է ընկալվել նրա կողմից առավել տևական, կամ առավել կարճատև, քան ֆիզիկական տևողությամբ նրան հավասար «լցված» ժամանակահատվածը։ Այս ֆենոմենը Ռուբինշտեյնն ամրագրել է որպես ժամանակի գնահատման հուզական պատճառավորվածության կանոն։
Որոշակի ժամանակահատվածում ներկայացված ազդակների բարդության ազդեցությունը նրա տևողության վրա ուսումնասիրվել է Օրշտեյնի և այլ հետազոտողների կողմից։ Որպես կանոն, ինչքան բարդ են ներկայացվող ազդակները, այնքան տևական է թվում ժամանակահատվածը։
Հաստատված է, որ ժամանակի ընկալման վրա ազդում է նաև կատարվող աշխատանքի բնույթը, մասնավորապես, ինչքանով է այն ծանոթ կատարողին և ինչքանով է կանխատեսելի։ Եթե խոսքը ծանոթ, լավ կազմակերպված և կանխատեսելի գործունեության մասին է, ապա մարդը ընկալում է ժամանակը հարաբերականորեն հստակ։ Նման իրավիճակի օրինակ կարող են լինել ծանոթ խանութում մթերքների ընտրությունն ու գնումը կամ ծանոթ առարկաների տեսակավորումը։ Ընդհակառակը, եթե առաջադրանքն անծանոթ է և անկանխատեսելի, և մարդը չգիտի, թե ինչ է իրեն սպասվում, նրան թվում է, թե անցնում է առավել շատ ժամանակ, քան իրականում, այսինքն՝ այդ ընթացքում ծախսված ժամանակը գերագնահատվում է։
Պահպանված ինֆորմացիայի ծավալի վրա հիմնված ժամանակի ընկալման տեսության համաձայն՝ ընկալվող տևողությունը կախված է նաև նրանից, թե ինչպես է կազմակերպված տվյալ ժամանակահատվածում ներկայացված ինֆորմացիան (այսինքն՝ ինչպես է այն ծածկագրված և պահպանված հիշողության մեջ), ինչպես նաև հիշողության մեջ պահպանված ազդակային ինֆորմացիայի քանակից։ Այստեղից հետևում է, որ ինչքան շատ ինֆորմացիա է անցած ժամանակային ինտերվալում պահպանվել հիշողության մեջ, այնքան տևական է այն թվում։ Այս դրույթի հետ է կապված Օրնշտեյնի հաստատած փաստը. տհաճ ազդակները մտապահվում են վատ, քան չեզոքները, իսկ տհաճ իրադարձություններն ընկալվում են որպես առավել արագընթաց։ Բոլորին հայտնի է, որ ժամանակի անցնելուց հետո թվում է, թե հաճելի կամ, հետաքրքիր իրադարձություններն ավելի երկար են տևել, քան իրականում։ Նման ֆենոմենի պատճառն այն է, որ այդ էպիզոդները մտապահվում են ավելի լավ, քան սովորական իրադարձությունները, ուստի նրանց հետ համեմատած՝ թվում են առավել տևական։
Ժամանակի ընթացքի ընկալման մեջ հիշողության դերի հետաքրքիր օրինակ է Զեյգարնիկի էֆեկտի դասական տարբերակներից մեկը, համապատասխան որի՝ ավարտված գործողություններն ավելի վատ են մտապահվում, քան անավարտները Հետևաբար, քանի որ անավարտ գործողությունը հիշողության մեջ ավելի լավ է պահվում, քան ավարտվածը, ապա նրա վրա ծախսած ժամանակահատվածը ավելի տևական կընկալվի։
Օրշնտեյնի մոտեցումը ժամանակի ընկալման նկատմամբ կոգնիտիվ մոտեցման միակ օրինակը չէ։ Այս տեսության այլընտրանքն այն տեսությունն է, որը կարևոր տեղ է զբաղեցնում կոգնիտիվ մոտեցումների շարքում և ելնում է նրանից, որ ժամանակի ընկալումն անմիջականորեն կախված է ուշադրության կենտրոնից։ Կոգնիտիվ-ատտենցիոնալ տեսության կողմնակիցները գտնում են, որ միմյանցից անկախ գոյություն ունեն ուշադրության երկու մեխանիզմներ. 1) ինֆորմացիայի մշակման անժամանակային մեխանիզմ, որը կապված է տեղի ունեցող կոգնիտիվ իրադարձությունների մասին ինֆորմացիայի վերամշակման հետ, 2) կոգնիտիվ թայմեր, որը ծածկագրում և մշակում է ժամանակի մասին ինֆորմացիան։ Հետևաբար, «ժամանակով» տրված առաջադրանքի կատարման ժամանակ փորձարկվողներն իրենց ուշադրությունը բաժանում են նրա կոգնիտիվ պահանջների և այն կոնկրետ ժամանակային ինտերվալի մասին ժամանակային ինֆորմացիայի մշակման միջև, որը պետք է գնահատել։ Այս պարագայում, ժամանակի ընկալման բնույթն ուղղակիորեն կախված է յուրաքանչյուր գործընթացին հատկացրած ուշադրության հարաբերական ծավալից։ Եթե առաջադրանքի ժամանակային ասպեկտին տրվում է ավելի մեծ ուշադրություն, քան կոգնիտիվին, ապա նրա կատարմանը ծախսած ժամանակը թվում է ավելի շատ, քան իրականում, իսկ եթե հիմանական ուշադրությունը դարձրվում է կոգնիտիվ ասպեկտին, ապա, թվում է, թե առաջադրանքի կատարմանը ծախսվել է ավելի քիչ ժամանակ, քան իրականում։ Այս տեսության համաձայն՝ ժամանակի ընկալումն անմիջականորեն կախված է նրանից, թե ինչքան ուշադրություն է դարձնում փորձարկվողը ժամանակային ընթացքին։ Ինչպես նշել է Ֆրեսսը. «ինչքան ավելի շատ ուշադրություն է մարդը դարձնում ժամանակին, այնքան ավելի դանդաղ է այն ընկալվում… եթե աշխատանքը հետաքրքիր է, ապա ժամանակն աննկատ է անցնում»։
Այսպես դատարկ ժամանակահատվածը կարող է տևական թվալ, քան ուշադրություն պահանջող ազդակներով լցված ժամանակահատվածը։ Այս կոնցեպցիայի համաձայն՝ երբ ժամանակային ինտերվալը լցված է ազդակններով, ավելի շատ ուշադրություն է դարձրվում նրանցից ստացվող ինֆորմացիայի մշակմանը և քիչ կոգնիտիվ թայմերի վրա, որի արդյունքում ժամանակի գիտակցական ընկալումը հանգեցվում է նվազագույնի և մարդուն թվում է, թե այն արագ է ընթանում։ Եվ ընդհակառակը, այլ դեպքերում, երբ մարդը չունի բավարար ինֆորմացիա մշակման համար, նա առավել ուշադրություն է դարձնում կոգնիտիվ թայմերին։ Մարդուն, արդյունքում, չի հաջողվում ազատվել ժամանակի մասին իր մտքերից. նրան թվում է, թե ժամանակը անվերջ ձգվում է։
Այսպիսով, ընդհանրացնելով ժամանակի ընկալման վերաբերյալ կենսաբանական և կոգնիտիվ մոտեցումները՝կարելի է ասել, որ ժամանակի հոգեբանական ընկալումը կախված է այն պայմանների բարդ փոխաղդեցությունից, որում ընթանում է ժամանակի ընկալումը, նրանից, թե ինչպես է գնահատվում ընկալված ժամանակը։ Ընդ որում, էնդոգեն և կոգնիտիվ գործոնների վրա ազդում են մի շարք այլ փոփոխականներ. Ժամանակի չափման և գնահատման միջոցը, գնահատվող ժամանակահատվածում կատարվող գործողությունները, տվյալ ժամանակահատվածը գնահատող մարդու սեռը, նրա անհատական առանձնահատկությունները, սթրեսի և դրդման մակարդակը, ինչպես նաև տարիքը։
Հոգեբանական ժամանակ
Հոգեբանական ժամանակը կարելի է սահմանել որպես մարդու կողմից ապրվող ժամանակ։ «Ապրում» տերմինն ունի այլ բովանդակություն, քան օրինակ ժամանակի «ընկալում», «զգացում», «գնահատում» տերմինները։ Այսպես, օրինակ, ժամանակի ընկալում ասելով՝ հոգեբանության մեջ ընդունված է հասկանալ օբյեկտիվորեն գոյություն ունեցող ժամանակային հատկությունների արտացոլում, որն արտահայտվում է տևողության, հաջորդականության և արագության մեջ։ Ժամանակի ընկալման ուսումնասիրության գործընթացում տրվում է նշված պարամետրերի քանակական գնահատական։ Նման հասկացմամբ բաց են թողնվում առանձին մարդու կողմից ժամանակի ապրման հետ կապված գործոնները, ինչպիսիք են ժամանակի ռեֆլեքսիան, ժամանակի նկատմամբ վերաբերմունքը, անցյալի, ներկայի և ապագայի հարաբերակցությունը մարդու պատկերացումներում։
Հոգեբանական ժամանակը կարելի է սահմանել որպես սուբյեկտիվ ժամանակ, որն ուսումնասիրվում է ժամանակի ապրման, գիտակցման և նրա նկատմամբ վերաբերմունքի միջոցով։ Ժամանակի մասին մարդու պատկերացումների ամբողջ համակարգն առաջանում է կոնկրետ ապրումների փորձից։ Համապատասխանաբար, հոգեբանական ժամանակը ծագում է առանձին մարդու կողմից պատկերների, մտքերի, զգացումների հաջորդական փոփոխության ապրման գործընթացում։
Ժամանակի վերաբերյալ տարիների ընթացքում կուտակված փաստերի համագումարում առավել նշանակալից են նրանք, որոնք թույլ են տալիս խոսել մարդու կողմից ապրվող ժամանակի ռեալության մասին։ Ֆրեսն առանձնացրել է անմիջականորեն ապրվող ժամանակ և ապրվող ժամանակի նկատմամբ միջնորդավորված վերաբերմունք հասկացությունների ձևով։ Նմանատիպ հայացք է արտահայտել նաև Ռուբինշտեյնը։ Նա առանձնացրել է ապրվող ժամանակն՝ անմիջականորեն տրված տևողությամբ, և վերացական ժամանակը, որը որոշվում է հասկացություններով։
Առաջին մակարդակն ընդհանուր է մարդու և կենդանիների համար։ Ապրվող ժամանակը «հոսում է»։ Նրա ընթացքը պայմանավորված է սեփական՝ կենսաբանական ժամանակի մեխանիզմով, որոնք որոշվում են մարդու օրգանիզմի բոլոր ներքին փոփոխություններով։ Այդ ժամանակը բնածին է և ենթարկվում է ԿՆՀ-ի կարգավորմանը։ Հենց այդ ժամանակի, ապրվող ժամանակի հետ են գործ ունեցել հետազոտողները ժամանակի ընկալումն ուսումնասիրելիս։
Ապրվող ժամանակի նկատմամբ միջնորդավորված վերաբերմունքը հենց մարդկային կազմավորում է։ Այն ծագում է սոցիալական փորձի և խոսքի շնորհիվ։ Խոսքը հանդես է գալիս որպես գործիք անմիջականորեն ապրվող ժամանակահատվածի գնահատման համար, քանի որ խոսքի մեջ ամրապնդվում են ժամանակի՝ սոցիալականորեն ընդունված չափերը։
Ապրվող ժամանակի նկատմամբ վերաբերմունքի բարձրագույն ձևը նրա մասին հաստատված պատկերացումների և հասկացությունների համակարգն է։ Նրանք թույլ են տալիս մարդուն, օգտագործելով ժամանակի հաշվարկային կետեր(ինչպես համընդհանուր, այնպես էլ սեփական), վերակառուցել անցյալը, կանխատեսել ապագան, դուրս գալ անհատական փորձի սահմաններից և ներառել նրանում մարդկության պատմությունը։ Մարդը ժամանակին վերաբերում է որպես սեփականության։ Հասկացությունների մակարդակում ժամանակն անձի համար հանդես է գալիս որպես նրա տիրապետության տակ «հատուկ օբյեկտ»։ Մարդը կարող է «ունենալ ժամանակ», արժևորել այն։ Ամրապնդվելով օնտոգենեզի ընթացքում հասկացությունների ձևով՝ ժամանակը, կարծես թե, կտրվում է անմիջականորեն ապրվող փոփոխությունների մակարդակից և դառնում «անձի հոգեբանական ժամանակ»։ Հենց այստեղ՝ ժամանակի նկատմամբ հասկացական վերաբերմունքի մակարդակում հնարավոր է հաջորդականության սիմվոլիկ վերափոխումը։ Ծագում է անձի հոգեբանական ժամանակի յուրահատուկ «դառնալիությունը»` ներկայի միջով ապագայից դեպի անցյալ։
Ապրվող ժամանակի առանձնահատկությունների ամբողջական նկարագրման մեջ կարևոր են ժամանակի ընթացքի սուբյեկտիվ ապրվող արագությունը և անցյալի, ներկայի և ապագայի նկատմամբ անձնային վերաբերմունքը։ Նմանապես կարևոր նշանակություն ունի մարդու վերաբերմունքը սեփական կյանքի նկատմամբ։ Կյանքի ուղու հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ յուրաքանչյուր մարդու մոտ գոյություն ունի հոգեկանի զարգացման տարիքային պարբերացում։ Մարդու կյանքի տարբեր փուլերը հետերոխրոն են և ոչ միանշանակ։ Նրանց կողմից տրվում են նաև շարունակականության վերաբերյալ տարբեր անձնային գնահատականներ` կախված գործողությունների, արարքների, կյանքի նպատակների և իմաստների լցվածությունից։ Մարդու հոգեկանում առանձնացնում են մի շարք «շրջադարձային կետեր»։ Բոլոր այս փաստերը դիտարկվում են «օբյեկտիվ-կենսագրական» ժամանակում։
Ժամանակը որպես սոցիալական կյանքի չափողականություն
Հասարակական կյանքի դինամիկ ընկալումը նրա հասկացումը՝ որպես անընդհատ մարդկային ակտիվություն, անընդհատ տեղի ունեցող փոփոխություններ և շարունակական գործընթացներ, ստիպում է ուշադրություն դարձնել հենց «ժամանակ» հասկացությանը։ Այսպիսի մոտեցմամբ ժամանակը համարվում է հասարակական կեցության, սոցիալական իրականության անքակտելի, անընդհատ ասպեկտ։ Սոցիոլոգները, հատկապես ֆրանսիական դպրոցի ներկայացուցիչները, ժամանակի ուսումնասիրությւոնը դրեցին նոր հարթության վրա՝ սահմանելով այն որպես սոցիալական փաստ, երևույթ, որը ձևավորվում է կոլլեկտիվ մարդկային կեցության շնորհիվ։ Տարբեր մշակույթների հետ կապի շնորհիվ՝ ժամանակը ձեռք է բերում տարբեր կոնտեքստներ։ Այն իրացվում է մշակութորեն, և հետևաբար պատմականորեն։ Տարբեր հասարակություններ «ապրում են» տարբեր ժամանակներում։ Ավելին, դա վերաբերում է և փոքր խմբերին, միևնույն հասարակության ներսում՝ ընտանիքին, տնտեսական ոլորտին, քաղաքականությանը և այլն. նրանցից յուրաքանչյուրն ունի ժամանակի իր զգացողությունը։