cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ֆրանկլին Դ. Ռուզվելտ
Երկրորդ Նոր Գործարքը, 1935-1936
Սենատոր Ռոբերտ Վագները հեղինակած Աշխատանքային հարաբերությունների մասին պետական ակտը, որը երաշխավորում էր աշխատավորների կոլեկտիվ միությունների միջոցով բանակցություններ վարելու իրավունքը։ Ակտով սահմանվում էր ստեղծել Աշխատանքային փոխհարաբերությունների մասին պետական խորհուրդը` նպաստելու աշխատավարձերի վերաբերյալ պայմանագրերի կնքմանը։ Վագների ակտը չստիպեց գործատուներին համաձայնության գալ իրենց աշխատակիցների հետ, սակայն այն լայն հնարավորություններ ստեղծեց ամերիկյան աշխատանքի համար։ Արդյունքում մեծացավ աշխատանքային միությունների անդամակցության թիվը, հատկապես զանգվածային արտադրության ոլորտում ։ Երբ Ֆլինտի նստացույցը սպառնում էր Ջեներալ Մոթորսի արտադրությանը, Ռուզվելտը խախտում է նախկին նախագահաների նախադեպը և հրաժարվում միջամտել. դա հանգեցրեց Ջեներալ Մոթորսի և նրա մրցակիցների միավորմանը ամերիկյան ավտոարտադրության ոլորտում:
Չնայած Առաջին Նոր գործարքը լայնամասշտաբ աջակցություն էր ստանում բազմաթիվ կողմերից, Երկրորդ Նոր գործարքը վիճարկեց գործարար համայնքը։ Ալ Սմիթի գլխավորությամբ պահպանողական դեմոկրատները Ամերիկյան ազատության լիգայի հետ միասին պայքարում էին Ռուզվելտի դեմ` համեմատելով նրան Կառլ Մարքսի և Վլադիմիր Լենինի հետ: Սակայն Սմիթի խայտառակ հռետորաբանությունը Ռուզվելտին հնարավորություն տվեց մեկուսացնել իր հակառակորդներին: Իսկ միություններին, ընդհակառակը, Վագների ակտի շնորհիվ անդամակցեցին միլիոնավոր նոր անդամներ, ինչը դարձավ 1936, 1940, 1944 թվականներին նրա վերընտրման հիմնական գործոնը։
1936 թվականի վերընտրություններ
Չնայած 1932 թվականից ի վեր տնտեսական պայմանները բարելավվել էին, 1936 թվականին 8 միլիոն աշխատավոր մնաց գործազուրկ, իսկ Ռուզվելտը բավականին հայտնի էր։ Հյուի Լոնգի և մյուս անհատների կողմից Դեմոկրատական կուսակցության ձախակողմյան այլընտրանքը կազմակերպելու փորձը ձախողվեց 1935 թվականին նրա մահից հետո։ 1936 թվականին Ռուզվելտը կրկին փոքր ընդդիմությամբ առաջադրվում է Դեմոկրատական ազգային կոնվենցիայում, այն ժամանակ, երբ նրա դաշնակիցները հաղթահարեցին Հարավի ընդդիմությանը՝ հաղթահարելով երկարատև գործող այն օրենքը, ըստ որի Դեմոկրատական կուսակցության նախագահական թեկնածուները պետք է ստանային պատվիրակների ձայների 2/3-ը, այլ ոչ թե պարզ մեծամասնությունը։ Հանրապետականները թեկնածու առաջադրեցին Կանզաս նահանգի կառավարիչ Ալֆ Լանդոնին, հստակ թեկնածուի, ում շանսերը բավական թուլացել էին դեռ ոչ այնքան հայտնի Հերբերտ Հուվերի պատճառով։ Մինչ Ռուզվելտը իրականացնում էր իր «Նոր Գործարք» ծրագրերը և հակազդում Հուվերին, Լանդոնը ձգտում էր հաղթել նրանց, ովքեր հավանություն էին տալիս «Նոր Գործարքի» նպատակներին, սակայն դեմ դրա իրականացման։
1936 թվականին նախագահական ընտրությունների ժամանակ ընդդեմ հանրապետական Ալֆ Լանդոնի և երրորդ կողմի թեկնածուի Ռուզվելտը ձայների 60.8 % հաղթանակ տարավ՝ բոլոր նահանգներում, բացառությամբ Մենի և Վերմոնտի։ Դեմոկրատները ստացան ժողովրդական քվեարկության ամենաբարձր մասնաբաժինը։ Դեմոկրատները նաև մեծացրեցին իրենց թվաքանակը Կոնգրեսում՝ հաղթահարելով երկուսում էլ տեղերի շուրջ 2/3-ը։ Ընտրություններում երևաց Նոր գործարք կոալիցիայի համախմբումը. մինչ դեմոկրատները կորցրել էին իրենց մշտական դաշնակիցներին խոշոր բիզնեսում, նրանց փոխարինել կազմակերպված աշխատանքայի խմբերի և աֆրիկյան ամերիկացիների հետ, որոնցից վերջինները քաղաքացիական պատերազմի ավարտից հետո առաջին անգամ քվեարկեցին դեմոկրատների օգտին։ Ռուզվելտը կորցրեց բարձր եկամուտ ունեցող ընտրողների, հատկապես գործարարների և մասնագետների, սակայն ունեցավ մեծ ձեռքբերումներ ունեցավ աղքատների և փոքրամասնությունների շրջանում։ Նա ստացավ հրեաների քվեների 86 %, կաթոլիկների՝ 81 %, միության անդամների՝ 80 %, հարավայինների՝ 76 %, հյուսիսային քաղաքների սևամորթների՝ 76 %։
Գերագույն դատարանի պայքարը և պաշտոնավարման երկրորդ շրջանը
Ռուզվելտի պաշտոնավարման երկրորդ ժամկետում Գերագույն դատարանը գտնվում էր նրա ուշադրության կենտրոնում այն բանից հետո, երբ դադարեցրեց նրա ծրագրերից շատերը, այդ թվում ԱԱՎԱ-ն։ Դատարանի առավել պահպանողական անդամները կողմ էին Լոքների դարաշրջանի սկզբունքներին, որոնց արդյունքում Ազատության մասին պայմանագրի հիման վրա տնտեսական ոլորտի բազմաթիվ կանոնակարգեր չեղյալ հայտարարվեցին ։ 1937 թվականին Ռուզվելտն առաջարկում է Դատական ընթացակարգերի բարեփոխումների մասին օրինագիծ, որը թույլ էր տալիս նախագահին ստուգել յուրաքանչյուր 70 տարին լրացած դատական մարմինների արդարության աստիճանը. 1937 թվականին կար վեց 70 տարին լրացած վճռաբեկ դատարան։ 1869 թվականին Դատական մարմինների մասին ակտի ընդունումից հետո դատավորների թիվը սահմանվեց ինը և ԱՄՆ-ի պատմության մեջ Կոնգրեսը դատավորների թվաքանակը փոխել է վեց անգամ։ Ռուզվելտի «Դատական փաթեթավորում» ծրագիրը իր իսկ կուսակցության կողմից՝ փոխնախագահ Գառների գլխավորությամբ, հանդիպեց ընդդիմության։ Լիբերալների և պահպանողականների երկկուսակցական կոալիցիան դեմ է քվեարկում օրինագծին և գլխավոր դատախազ Չարլզ Էվանս Հյուզը, խախտելով նախադեպը, հրապարակային չեղարկում է օրենքը։ Օրինագծի ընդունման ցանկացած հնարավորություն վերջնականապես վերացավ 1937 թվականի հուլիսին Սենատում մեծամասնության ղեկավար Ժոզեվ Թեյլորի Ռոբինսի մահից հետո։
Սկսած 1937 թվականի Վեսթ Քոսթ Հոթել Քոն ընդդեմ Փարիշի գործից դատարանը սկսեց առավել բարենպաստ դիրքորոշում ունենալ տնտեսական կանոնակարգերի վերաբերյալ։ Նույն տարում Ռուզվելտը նշանակում է Գերագույն դատարանի անդամներին և սկսած 1941 թվականից ինը դատավորներից յոթին նշանակում էր Ռուզվելտը .։ Փարիշի գործից հետո դատարանը իր ուշադրությունը կենտրոնացրեց այն տնտեսական կանոնակարգերի վրա, որոնք ուղղված էին քաղաքացիական ազատությունների պաշտպանությանը ։ Ռուզվելտի կողմից Գերագույն դատարանում նշանակված դատավորներից չորսը՝ Ֆելիքս Ֆրենկֆուրտը, Ռոբերտ Հ. Ջեքսոնը, Ուգո Բլեքը, Ուիլյամ Օ.Դուգլասը պետք է մեծ ազդեցություն ունենային դատական իրավասության վերակազմակերպման մեջ ։
1937 թվականին Դատական գործընթացների բարեփոխումների մասին օրենքի ձախողման վրա Ռուզվելտի ազդեցության նվազման արդյունքում պահպանողական դեմոկրատները միացան հանրապետականներին՝ խոչընդոտելու Նոր գործարքի հետագա ծրագրերի իրականացմանը։ Ռուզվելտին հաջողվեց ընդունել որոշ օրենսդրական ակտեր, որոնցից էին 1937 թվականին ընդունված Բնակարանաշինության մասին օրենքը, Գյուղատնտեսության աջակցման մասին երկրորդ օրենքը, 1938 թվականին ընդունված Արդար աշխատանքային չափանիշների մասին օրենքը, որը հանդիսանում էր Նոր գործարքի օրենսդրության վերջին հիմնական մասը։ Արդար աշխատանքային չափանիշների մասին օրենքը արգելեց անչափահասներին աշխատել, սահմանեց դաշնային նվազագույն աշխատավարձ և հավելյալ աշխատավարձ այն աշխատողների համար, ովքեր շաբաթական աշխատում էին քառասուն ժամից ավել։ 1939 թվականին նա ընդունում է նաև Վերակազմակերպման մասին օրենքը և ստեղծում նախագահի գործադիր վարչությունը՝ դարձնելով այն «դաշնային վարչական համակարգի նյարդային կենտրոնը»։ Երբ 1937 թվականին տնտեսությունը կրկին անկում ապրեց, Ռուզվելտը հասարակական աշխատանքների և բարեփոխումների համար Կոնգրեսից խնդրեց 5 միլիարդ դոլարի օգնություն։ Բացի այդ, Ռուզվելտը Կոնգրեսի հատուկ նիստում առաջարկեց ընդունել Մշտական ֆերմերային օրենք ընդունել, տարածաշրջանային պլանավորման միջոցներ։ Բըրնսի խոսքերով, այս փորձը ցույց տվեց հիմնական տնտեսական ծրագրեր որոշելու Ռուզվելտի անկարողությունը։
Կայացնելով որոշում պայքարել Կոնգրեսի պահպանողական դեմոկրատների դեմ՝ 1938 թվականին Ռուզվելտը սկսում է մասնակցել դեմոկրատական առաջնություններին և աջակցել քարոզարշավի այն մասնակիցներին, ովքեր ավելի շատ էին աջակցում «Նոր գործարք» կոալիցիայի բարեփոխմանը։ 1938 թվականի ընտրություններում դեմոկրատները կորցնում են Սենատում 8 տեղ և 71 տեղ՝ ներկայացուցիչների պալատում։ Երբ 1939 թվականին Կոնգրեսը վերսկսում է իր աշխատանքները, սենատոր Ռոբերտ Թաֆթի գլխավորությամբ հանրապետականները Հարավային դեմոկրատների հետ միասին ձևավորեցին Պահպանողական կոալիցիա, դրանով իսկ վերջ դնելով Ռուզվելտի ինքնուրույն որոշում կայացնելու հնարավորությանը։ Չնայած Ռուզվելտի վարած քաղաքականության նկատմամբ ունեցած ընդդիմությանը՝ շատ պահպանողական կոնգրեսականներ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից առաջ և դրա ընթացքում պետք է մեծ աջակցություն ցուցաբերեին։
Արտաքին քաղաքականությունը, 1933-1941
Ռուզվելտի պաշտոնավարման առաջին շրջանի արտաքին քաղաքականության հիմնական նախաձեռնությունը Լավ հարևանության քաղաքականությունն էր, ըստ որի ԱՄՆ-ը վերանայում էր իր քաղաքականությունը Լատինական Ամերիկայի նկատմամբ։ 1923 թվականին Մոնրոյի դոկտրինի ընդունումից հետո ԱՄՆ-ը հաճախ էր միջամտում Լատինական Ամերիկայի ներքին գործերին, իսկ 1898 թվականին Իսպանա-ամերիկյան պատերազմի ավարտից հետո սկսված «Բանանային պատերազմի» ընթացքում ԱՄՆ-ն շրջափակում է Լատինական Ամերիկայի մի շարք երկրներ։ Այն բանից հետո, երբ Ռուզվելտը զբաղեցնում է պաշտոնը, նա դուրս է բերում ամերիկյան զորքերը Հաիթիից, իսկ Կուբայի և Պանամայի հետ կնքում նոր պայմանագրեր։ 1933 թվականի դեկտեմբերին Ռուզվելտը ստորագրում է պետությունների իրավունքների և պարտականությունների մասին Մոնտեվիդեոյի կոնվենցիան՝ հրաժարվելով Լատինական Ամերիկայի երկրների ներքին գործերին միակողմանիորեն միջամտելու իրավունքից։ Ռուզվելտը նաև կարգավորեց հարաբերությունները Խորհրդային Միության հետ, որին Նահանգները հրաժարվել էր ճանաչել 1920 թվականին։ Ռուզվելտը հույս է հայտնում վերանայել Առաջին համաշխարհային պատերազմի արդյունքում ձևավորված Ռուսաստանի ռազմական պարտքը և հաստատում է առևտրային հարաբերություններ, սակայն որևէ առաջընթաց չի գրանցվում և «շուտով երկու ժողովուրդները հիասթափվում են այդ համաձայնությունից»։
Վուդրո Վիլսոնի վարչակազմի կողմից Վերսալյան պայմանագրի չվավերացումը պայմանավորված էր արտաքին քաղաքականությունում մեկուսացվածության գերակայությամբ։ Ռուզվելտը և պետքարտուղար Քորդել Հուլը գործում էին մեծ զգուշավորությամբ՝ ավելի չսրելու համար մեկուսացվածությունը։ 1930-ական թվականների կեսերին անջատողական շարժումը աջակցություն ստացավ սենատոր Ջերալդ Նայի և ուրիշների կողմից, որոնց հաջողվեց կանգնեցնել ԱՄՆ-ի սահմաններից դուրս զենքի վաճառքը։ Այս ամենը վերածվեց Չեզոքության մասին ակտի. նախագահը խնդրեց, սակայն մերժվեց այն դրույթը, որով նախագահն իրավասություն կունենար զենք վաճառել ագրեսիայի ենթարկվածներին։ Կենտրոնանալով ներքին քաղաքականության վրա՝ 1930-ական թվականների կեսերին Ռուզվելտը մեծապես համաձայնվեց Կոնգրեսի չմիջամտելու քաղաքականության հետ։ Այդ նույն ժամանակ, Բենիտո Մուսոլինիի ղեկավարությամբ Ֆաշիստական Իտալիան պարտության է մատնում Եթովպիային և միավորվում Ադոլֆ Հիտլերի կողմից ղեկավարվող Նացիստական Գերմանիային աջակցելու համար գեներալ Ֆրանցիսկո Ֆրանկոյին և իսպանական քաղաքացիական պատերազմում ազգայնական շարժմանը։ Երբ 1937 թվականին Ճապոնիան ներխուժեց Չինաստան, վերջինիս Ռուզվելտը անհրաժեշտ օգնություն չկարողացավ տրամադրել, չնայած նախկինի կոտորածի։
1939 թվականի սեպտեմբերին Լեհաստան և Մեծ Բրիտանիա Գերմանիայի ներխուժմամբ սկսվում է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը։ Ֆրանսիան պատերազմ է հայտարարում Գերմանիային, իսկ Ռուզվելտը ձգտում էր ռազմական բնույթի աջակցություն ցույց տալ Բրիտանիային և Ֆրանսիային: Իսլամիստական առաջնորդները, ինչպիսիք են Չարլզ Լինդբերգը և սենատոր Ուիլյամ Բորան, հաջողությամբ մոբիլիզացրեցին Ռուզվելտի կողմից ընդունված Չեզոքության մասին օրենքի ուժը կորցրած ճանաչելու վերաբերյալ ընդդիմությանը, սակայն Ռուզվելտը ստացավ Կոնգրեսի կողմից զենքի վաճառքի վերաբերյալ հավանությունը։ Նա նաև սկսում է հերթական գաղտնի նամակագրությունը Մեծ Բրիտանիայի առաջին ծովակալ Ուինսթոն Չերչիլի հետ. միայն 1939 թվականի սեպտեմբերին մոտ 1700 նամակ և հեռագիր: Ռուզվելտը սերտ անձնական կապեր է ունեցել Չերչիլի հետ, ով 1940 թվականի մայիսին ստանձնում է Մեծ Բրիտանիայի վարչապետի պաշտոնը ։
1940 թվականի հունիսին Ֆրանսիայի անկումը ցնցեց ամերիկյան հասարակությանը։ 1940 թվականի հուլիսին Ռուզվելտը նշանակեց երկու հանրապետական ղեկավարներ` Հենրի Լ.Սթիմսոնին և Ֆրենկ Կնոքսին, որպես պատերազմի և նավատորմի քարտուղար։ Երկուսն էլ աջակցում էին ամերիկյան ռազմական ուժերի արագ ձևավորման ծրագրերին։ 1940 թվականի հուլիսին կոնգրեսականների մի խումբ ներկայացրեց օրինագիծ, որը աշխարհի խաղաղության մասին առաջին օրինագիծն էր, իսկ 1941 թվականի սեպտեմբերին Ռուզվելտի վարչակազմի կողմից ընդունվում է Ընտրովի ուսուցման և ծառայության մասին օրենքը։ 1939 թվականի դրությամբ բանակի թիվը 189,000 էր, իսկ 1941 թվականի կեսերին թիվը հասավ մինչև 1,4 միլիոնի։
Շրջակա միջավայրը և դրա պահպանումը
Ռուզվելտը երիտասարդ տարիքից մեծ հետաքրքություն է ունեցել շրջակա միջավայրի պահպանման հանդեպ: Ռուզվելտն ակտիվ գործունեություն է ծավալում Ազգային պարկի և անտառային տարածքների ընդլայնման հարցում ։ Ռուզվելտի կառավարման շրջանում տարեկան այցելուների թիվը 3 միլիոնից հասնում է մինչև 15,5 միլիոնի ։ Քաղաքացիական պաշտպանության կորպուսը տնկում է 2 միլիարդից ավել ծառ և մաքրում 125,000 մղոն երկարությամբ ճանապարհ։
ՀՆԱ-ն և գործազրկության մակարդակը
1932-1936 թվականներին Հուվերի կառավարության ժամանակ ՀՆԱ-ն 8.0%-ից աճեց մինչև 10.2%: Որպես ՀՆԱ-ի մաս կազմող տոկոս պետական պարտքը Հուվերի կառավարման ժամանակ ավելի քան կրկնապատկվեց` 1933 թվականի սկզբներին 16%-ից հասնելով 40%-ի։ Անգամ մինչև 1941 թվականի վերջերն այն շարունակում էր մնալ մոտ 40%։ 1936 թվականի դրությամբ ՀՆԱ-ն 34%-ով ավելի բարձր էր, քան 1932 թվականին և 58%-ով ավելի բարձր, քան 1940 թվականին ։ Այսպիսով, 1932-1940 թվականներին` 8 խաղաղ տարիների ընթացքում տնտեսությունը աճեց 58%-ով, իսկ 1940-1945 թվականներին` պատերազմական 5 տարիների ընթացքում աճեց 56%-ով։ Ռուզվելտի պաշտոնավարման առաջին ժամկետում գործազրկությունը կտրուկ նվազեց։ Այն աճեց 1938 թվականին, սակայն աստիճանաբար սկսեց նվազել։ Ռուզվելտի նախագահության ընթացքում ավելացավ 18.31 միլիոն աշխատատեղ, իր կառավարման ընթացքում միջինը տարեկան աշխատատեղերի թիվն ավելանում էր 5.3%-ով ։
1940 թվականի ընտրություններ. ավանդույթի խախտում
1940 թվականի հուլիսին Դեմոկրատական ազգային կոնվեցիային նախորդող ամիսներին, բազմաթիվ շահարկումներ էին արվում Ռուզվելտի նախագահության երրորդ ժամկետի հետ կապված։ Երկակի ընտրման ավանդույթը, որը դեռ ամրագրված չէր սահմանադրությամբ, ստեղծվել էր Ջորջ Վաշինգտոնի կողմից, երբ 1796 թվականի նախագահական ընտրությունների ժամանակ հրաժարվեց երրորդ անգամ առաջադրվելուց։ Ռուզվելտը հրաժարվեց կրկին հանդես գալ որպես թեկնածու և նույնիսկ նշում է այնպիսի թեկնածու դեմոկրատների անուններ, ինչպիսիք են Ջեյմս Ֆարլեյը։ Այնուամենայնիվ, քանի որ 1940-ականների կեսերին Գերմանիան անցավ Արևմտյան Եվրոպան և սպառնում էր Բրիտանիային, Ռուզվելտը հասկացավ, որ միայն նա ունի անհրաժեշտ փորձ ու հմտություններ նացիստական վտանգից ազգին զերծ պահելու համար։ Նրան այդ հարցում օգնեցին քաղաքական կուսակցությունների առաջնորդները, ովքեր հասկանում էին, որ ոչ մի դեմոկրատ, բացի Ռուզվելտից չի կարող հաղթել հայտնի հանրապետական թեկնածու Վենդել Վիլկիին:
1940 թվականի հուլիսին Չիկագոյում կայացած Դեմոկրատական կոնվենցիայի ժամանակ Ռուզվելտը հեշտությամբ հաղթահարեց Ֆարլիի և փոխնախագահ Գարների կողմից առաջ քաշած մարտահրավերները։ Գարները դուրս էր եկել Ռուզվելտի դեմ նրա ազատ տնտեսական և սոցիալական քաղաքականության պատճառով ։ Ռուզվելտը Գարներին փոխարինելու համար դիմում է Այովայի գյուղատնտեսության նախարար Հենրի Ուոլասին, նախկին հանրապետականին, ով մեծապես աջակցում էր Նոր գործարքին և ազդեցություն ուներ ֆերմերային տնտեսության վրա : Ընտրությունը վճռականորեն ուղղված էր ընդդեմ կուսակցության մի շարք պահպանողականների, որոնք կարծում էին, որ Ուոլասը անձնական կյանքում բավականին արմատական է և «էքսցենտրիկ»։ Սակայն Ռուզվելտը պմդում էր, որ առանց Ուոլասի նա չի առաջադրի իր թեկնածությունը, իսկ Ուոլասը հաղթելով խոսնակ Ուիլյամ Բ. Բենկհեդին և մյուս թեկնածուներին` ստանձնեց փոխնախագահի պաշտոնը ։
Օգոստոսի վերջերին Գելապի կողմից անցկացված հարցումը ցույց է տալիս, որ մրցավազքը, ըստ էության կապակցված է, սակայն սեպտեմբերին Հիմնական դիվերսանտների մասին պայմանագրի ստորագրումից հետո Ռուզվելտի ժողովրդավարությունը աճում է։ Վիլկին մեծ աջակցություն է ցուցաբերում Նոր գործարքին, ինչպես նաև Բրիտանիայի վերազինմանը, սակայն զգուշացնում էր, որ Ռուզվելտը երկիրը ներքաշում է մեկ այլ եվրոպական պատերազմի մեջ։ Պատասխանելով Վիլկիի հայտարարություններին` Ռուզվելտը խոստացավ երկիրը հանել պատերազմից։ Ռուզվելտը ժողովրդական քվեների 55%-ով հաղթանակ ունեցավ 1940 թվականի նախագահական ընտրություններում:
Պատերազմի սկիզբը
Ռուզվելտի կառավարման երրորդ ժամանակաշրջանը նշանավորվեց Երկրորդ համաշխարհային պատերազմով։ 1940 թվականին նախապատրաստական աշխատանքները կատարվեցին բարձր մակարդակով, մասնավորապես ընդլայնելու և վերազինելու բանակն ու նավատորմը և Մեծ Բրիտանիայի ու այլ երկրների համար մասամբ դառնալու «ժողովրդավարության զինանոց»։ 1941 թվականի հունվարին հայտնի «Չորս ազատություններ» ելույթի միջոցով Ռուզվելտը ներկայացրեց ամերիկյան իրավունքի պաշտպանությունն ամբողջ աշխարհին։ Ուելքիի աջակցության շնորհիվ Ռուզվելտը ստանում է Լենդ-Լիզինգ ծրագրի վերաբերյալ Կոնգրեսի համաձայնությունը, ըստ որի զանգվածային ռազմական և տնտեսական աջակցություն պետք է ցուցաբերվեր Մեծ Բրիտանիային և Չինաստանին։ Երբ Ռուզվելտը ավելի կոշտ դիրքորոշում է որդեգրում Ճապոնիայի, Գերմանիայի և Իտալիայի նկատմամբ, այնպիսի ամերիկացի անջատողականներ, ինչպիսիք են Չարլզ Լինդբերգը և Ամերիկայի առաջին կոմիտեն, մեղադրեցին Ռուզվելտին անպատասխանատու քայլերի մեջ ։ Երբ 1941 թվականի հունիսին Գերմանիան հարձակվեց Խորհրդային Միության վրա, Ռուզվելտը համաձայնեց երկարաձգել ծրագիրը վերջինիս հետ կապված։
Պերլ-Հարբորը և պատերազմ հայտարարելը
Գերմանիայի Լեհաստան ներխուժումից հետո Ռուզվելտի և նրա գլխավոր ռազմական անձնակազմի հիմնական մտահոգությունը Եվրոպայում ընթացող պատերազմն էր, սակայն Ճապոնիան ևս մի շարք արտաքին քաղաքական մարտահրավերների պատճառ հանդիսացավ։ 1931 թվականին Ճապոնիայի կողմից Մանջուրիա ներխուժումից հետո, հարաբերությունները նրա հետ գնալով վատթարացան, որին նպաստեց նաև Երկրորդ ճապոնա-չինական պատերազմի ժամանակ Ռուզվելտի օգնության տրամադրումը Չինաստանին։ Երբ Եվրոպայում ընթացող պատերազմի մեջ ներգրավվեցին հիմնական գաղութատիրական տերությունները, ճապոնական առաջնորդները շեշտը դրեցին այնպիսի խոցելի գաղութների վրա, ինչպիսիք են հոլանդական Արևելյան Հնդկաստանը, ֆրանսիական Հնդկաչինը և բրիտանական Մալայան։ Ի պատասխան Ճապոնիայի կողմից ֆրանսիական Հյուսիսային Հնդկաչինի օկուպացիային, Ռուզվելտը Չինաստանին տրամադրեց հարյուր միլիոն դոլարի վարկ, որից հետո Ճապոնիան ստորագրեց եռակողմ համաձայնագիր Գերմանիայի և Իտալիայի հետ։ Ըստ համաձայնագրի կողմերից յուրաքանչյուրը պետք է պաշտպաներ մյուսին հարձակումից, և Գերմանիան, Ճապոնիան և Իտալիան դարձան «Առանցքի ուժեր»։ Հաղթահարելով նրանց, ովքեր նախընտրեցին ներխուժել Խորհրդային Միություն` ճապոնական բանակի հրամանատարությունը հայտարարեց հաջող կերպով Հարավարևելյան Ասիայի նվաճման մասին որոշումը, որը նպատակ էր հետապնդում ապահովել հումքի շարունակական հասանելիությունը։ 1941 թվականի հուլիսին Ճապոնիայի կողմից ֆրանսիական Հնդկաչինի մյուս մասի շրջափակումից հետո, Ռուզվելտը դադարեցրեց դեպի Ճապոնիա նավթի վաճառքը` զրկելով նավթի մատակարարման ավելի քան 95%-ից: Նա նաև սահմանեց հսկողություն ֆիլիպինյան զորքերի նկատմամբ և Ֆիլիպիններում ԱՄՆ-ի զորքերի հրամանատարի պաշտոնում վերականգնեց գեներալ Դուգլաս Մակարթուրին։
Ճապոնացիները բարկացան Ռուզվելտի նման քայլից և վճռականորեն որոշեցին հարձակվել Միացյալ Նահանգների վրա, եթե վերջինս չվերացնի արգելքը։ Ռուզվելտի վարչակազմը չէր ցանկանում փոփոխել վարած քաղաքականությունը և պետքարտուղար Հալլը ամեն ինչ արեց, որպեսզի Ռուզվելտի և Ճապոնիայի վարչապետ Ֆումիմարո Կոնոեի միջև հնարավոր գագաթնաժողովը տեղի չունենա: Երբ դիվանագիտական ջանքեր գործադրելու արդյունքում արգելքը չվերացավ, Ճապոնիայի Գաղտնի խորհուրդը գործադուլ հայտարարեց ընդդեմ ԱՄՆ-ի։ Ճապոնացիները կարծում էին, որ Միացյալ Նահանգների Ասիական նավատորմի (տեղակայված Ֆիլիպիններում) և  Խաղաղօվկիանոսյան նավատորմի (տեղակայված Հավայան կղզիներում) ոչնչացումը կունենար կենսական կարևոր նշանակություն Հարավարևելյան Ասիայի նվաճման համար։ 1941 թվականի դեկտեմբերի 7-ի առավոտյան ճապոնական կողմը հանկարծակի հարձակվում է ԱՄՆ-ի Խաղաղօվկիանոսյան նավատորմի վրա, որի արդյունքում զոհվում են 2403 ամերիկացի զինծառայողներ և քաղաքացիական անձինք։ Միևնույն ժամանակ ճապոնական առանձին խմբեր հարձակվեցին Թաիլանդի, Բրիտանական Հոնկոնգի, Ֆիլիպինների վրա։ Ռուզվելտը Կոնգրեսին պատերազմ սկսելու կոչ արեց. «Երեկ, 1941 թվականի դեկտեմբերի 7-ին Միացյալ Նահանգները Ճապոնիայի ռազմածովային և օդային ուժերի կողմից հանկարծակի և դիտավորյալ հարձակման ենթարկվեց»։ Գրեթե միաձայն քվեարկությամբ Կոնգրեսը պատերազմ հայտարարեց Ճապոնիային։ Ճապոնական հարձակման հետևանքով Միացյալ Նահանգներում հակակոռուպցիոն տրամադրությունը գրեթե վերացավ։ 1941 թվականի դեկտեմբերի 11-ին Հիտլերը և Մուսոլինին պատերազմ հայտարարեցին ԱՄՆ-ին:
Գիտնականների մեծ մասը մերժեց այն տեսությունը, ըստ որի Ռուզվելտը կամ այլ բարձրաստիճան պաշտոնյաներ կազմակերպել էին դավադրություն և նախապես գիտեին Պերլ-Հարբորի վրա ճապոնական հարձակման մասին : Ամերիկացի բարձաստիճան պաշտոնյաները քաջ գիտակցում էին, որ պատերազմն անխուսափելի է, սակայն Պերլ-Հարբորի վրա հարձակում չէին սպասում: Ռուզվելտը ակնկալում էր, որ նրանք կհարձակվեն կամ Թաիլանդի, կամ հոլանդական Արևելյան Հնդկաչինի վրա:
Պատերազմական ծրագրեր
1941 թվականի դեկտեմբերի վերջին Առաջին Վաշինգտոնյան կոնֆերանսի ժամանակ Ռուզվելտի և Չերչիլի միջև տեղի ունեցավ հանդիպում, որը հայտնի է նաև «Արկադիա» անվամբ, որի ընթացքում էլ ԱՄՆ-ի և Մեծ Բրիտանիայի միջև հաստատվեց ընդհանուր ռազմավարություն։ Երկուսն էլ կողմ էին Եվրոպայի առաջին ռազմավարությանը, ըստ որի առաջնային տեղում Ճապոնիայի նկատմամբ Գերմանիայի պարտությունն էր։ Միացյալ Նահանգներն ու Մեծ Բրիտանիան ռազմական քաղաքականություն իրականացնելու նպատակով ստեղծում են Աշխատակազմի համանախագահների խորհուրդ և Խորհուրդ` ռազմամթերքը համաձայնեցված կերպով բաշխելու համար։ Նաև ձեռք է բերվում համաձայնություն ստեղծել կենտրոնացված հրամանատարություն խաղաղօվկիանոսյան շրջանում, որը կոչվեց ԱԲՀԱ, բաղկացած համապատասխանաբար` ամերիկյան, բրիտանական, հոլանդական և ավստրալիական ուժերից: 1942 թվականի հունվարի 1-ին Միացյալ Նահանգները, Բրիտանիան, Չինաստանը, Խորհրդային Միությունը և քսաներկու այլ երկրներ ստորագրեցին Միավորված ազգերի կազմակերպության հռչակագիրը, որով երկրներից յուրաքանչյուրը խոստանում էր պայքարել «Առանցքի ուժերի» դեմ։ Այդ երկրները միասին ձևավորեցին Հակահիտլերյան խմբավորումը։
1942 թվականին Ռուզվելտը ձևավորեց նոր մարմին` Աշխատակազմի ղեկավարների միացյալ շտաբ, որն էլ ամերիկյան ռազմավարության վերաբերյալ կայացնում էր վերջնական որոշումներ։ Ծովակալ Էռնեստ Ջ. Քինգը, որպես ռազմածովային գործողությունների ղեկավար, ստանձնել էր նավատորմի և ծովային հետևակի հրամանատարությունը, գեներալ Ջորջ Ք. Մարշալը ղեկավարում էր ցամաքային ուժերը, իսկ գեներալ Հապ Առնոլդը` օդային ուժերը ։ Միացյալ շտաբի նախագահ նշանակվեց ամենատարեց սպան` ծովակալ Ոիլյամ Դ.Լեհին։ Ռուզվելտը խուսափում էր պատերազմ ղեկավարելուց և թույլ տվեց իր բարձրաստիճան զինվորականներին ինքնուրույն կայացնել որոշումներ։ Քաղաքացիները, որոնց նշանակել էր Ռուզվելտը, մշակեցին զինտեխնիկայի վերաբերյալ ծագրեր, սակայն ոչ մի քաղաքացիական անձ, պատերազմի կամ նավատորմի քարտուղար ռազմավարության ընդունման ժամանակ ձայնի իրավունք չունեին։ Ռուզվելտը խուսափում էր պետդեպարտամենտից և բարձր մակարդակի դիվանագիտությունն իրականացնում էր իր օգնականների, հատկապես Հարրի Հոփկինսի միջոցով ։
Ռազմական հարցերով կոնֆերանսներ
Ռուզվելտը սկսեց կիրառել «Չորս ոստիկաններ» տերմինը, որը խորհրդանշում էր Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ «Մեծ քառյակի» դաշնակից տերություններին, այսինքն` Միացյալ Նահանգներին, Միացյալ Թագավորությանը, Խորհրդային Միությանը և Չինաստանին։ Մեծ եռյակը, որի մեջ մտնում էին Ռուզվելտը, Չերչիլը և սովետական առաջնորդ Իոսիֆ Ստալինը, չինացի գեներալիսիմուս Չան Կայշիի հետ ոչ պաշտոնական մակարդակում իրականացնում էին համագործակցում, ըստ որի ամերիկյան և բրիտանական զորքերը կենտրոնացրեցին Արևմուտքում, խորհրդային զորքերը պայքարում էին արևելյան ճակատում, իսկ չինական, բրիտանական և ամերիկյան զորքերը միասին պայքարում էին Ասիայում և Խաղաղ օվկիանոսում։ Միացյալ Նահանգները շարունակում էր Լենդ-Լիզինգի ծագրի շրջանակներում օգնություն ուղարկել Խորհրդային Միությանը և այլ երկրներին։ Դաշնակիցները մի շարք համաժողովների ընթացքում, ինչպես նաև դիվանագիտական և ռազմական ուղիների միջոցով մշակեցին ռազմավարություն։ 1942 թվականի մայիսի սկզբին Խորհրդային Միությունը կոչ արեց անգլո-ամերիկյան զորքերին ներխուժել Գերմանիայի կողմից շրջափակման մեջ գտնվող Ֆրասիա, որպեսզի դուրս բերեն զորքերին Արևելյան ճակատից։ Ռուզվելտը և Չերչիլը անհանգստացած լինելով այն հանգամանքով, որ իրենց ուժերը պատրաստ չեն Ֆրանսիա ներխուժելու համար, այն ձգձգեցին մինչև 1943 թվականը և փոխարենը իրենց ուշադրությունը կենտրոնացրեցին Հյուսիսային Աֆրիկայի վրա, որտեղ էլ տեղի ունեցավ հայտնի «Ջահ» գործողությունը։
1943 թվականի վերջերին Ռուզվելտը, Չերչիլը և Ստալինը համաձայնեցին հանդիպել ռազմավարության և հետպատերազմյան ծրագրերը քննարկելու համար, և հենց Թեհրանի կոնֆերանսի ժամանակ էլ Ռուզվելտն առաջին անգամ հանդիպում է Ստալինին։ Կոնֆերանսի ժամանակ Միացյալ Նահանգներն ու Մեծ Բրիտանիան պարտավորվեցին 1944 թվականին Գերմանիայի դեմ բացել երկրորդ ճակատը, իսկ Խորհրդային Միությունը խոստանում է պատերազմ սկսել ընդդեմ Ճապոնիայի։ Այս կոնֆերանսին հաջորդած կոնֆերանսները, որոնք տեղի ունեցան Բրետոն Վուդսում և Դումբարտոն-Օկսեում, հիմք ստեղծեցին հետպատերազմյան արտարժույթային համակարգի և Միավորված ազգերի կազմակերպության համար, որը նման էր Վիլսոնի ձախողված Ազգերի լիգային։
1945 թվականի փետրվարին Ռուզվելտը, Չերչիլը և Ստալինը երկրորդ անգամ հանդիպում են արդեն Յալթայի կոնֆերանսի շրջանակներում։ Երբ պատերազմը Եվրոպայում մոտենում էր ավարտին, Ռուզվելտի հիմնական խնդիրն էր համոզել Ստալինին պատերազմ սկսել ընդդեմ Ճապոնիայի. ամերիկյան փորձագետները հաշվարկել էին, որ եթե ԱՄՆ-ը ներխուժի Ճապոնիա, ապա կունենա մեկ միլիոնից ավել զոհ։ Ընդդեմ Ճապոնիայի պատերազմ սկսելու դիմաց ԱՄՆ-ը Խորհրդային Միությանը խոստանում էր վերահսկողություն որոշ ասիական տարածքների նկատմամբ,օրինակ` Սախալին կղզին։ 1945 թվականին Միացյալ ազգերի կազմակերպության ստեղծման համար երեք ղեկավարները որոշեցին հրավիրել կոնֆերանս, ինչպես նաև համաձայնություն ձեռք բերեցին ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի կառուցվածքի վերաբերյալ, որն էլ պետք է ապահովեր միջազգային խաղաղությունն ու անվտանգությունը։ Ռուզվելտը չէր ստիպում, որպեսզի Խորհրդային Միությունը անմիջապես զորքեր դուրս բերեր Լեհաստանից, սակայն նա հասավ ազատագրված Եվրոպայի մասին հռչակագրի ընդունմանը, որի համաձայն Գերմանիայի կողմից օկուպացիայի ենթարկված երկրներում կանցկացվեն ազատ ընտրություններ։ Գերմանիան, որպես այդպիսին, չի մասնատվի, սակայն շրջափակված կլինի Միացյալ Նահանգների, Ֆրանսիայի, Մեծ Բրիտանիայի և Խորհրդային միության կողմից։ Յալթայի կոնֆերանսի ժամանակ Ռուզվելտի դերակատարումը հակասական էր. քննադատողները նրան մեղադրում էին նրանում, որ նա միամտորեն հավատում էր Խորհրդային Միությանը, իսկ կողմնակիցները պնդում էին, որ Ռուզվելտը կարող էր անել ավելին Արևելյան Եվրոպայի երկրների համար` հաշվի առնելով խորհրդային շրջափակումը և Խորհրդային Միության հետ պատերազմի ընթացքում և դրանից հետո համագործակցությունը ։
Պատերազմի ընթացք
Ֆրանսիա ներխուժման հրամանատարությունը Ռուզվելտը հանձնում է գեներալ Դուայթ Դ. Էյզենհաուերին, ով հաջող կերպով իրականացրել էր Հյուսիսային Աֆրիկայի և Սիցիլիայի բազմազգ կոալիցիայի ղեկավարումը։ 1944 թվականի հունիսի 6-ին Էնզենհաուերն որոշում է իրականացնել Նորմանդական դեսանտային օպերացիան։ Ունենալով 12,000 ինքնաթիռ և ամենախոշոր ռազմածովային ուժերը՝ հաջողությամբ խարիսխ գցեցին Նորմանդիայի ափամերձ շրջանում, իսկ հետագայում շարժվեցին Ֆրանսիայի ուղղությամբ։ Չնայած այն հանգամանքին, որ Ռուզվելտը չէր ցանկանում ճանաչել Ֆրանսիայի չընտրված կառավարությանը, այնուամենայնիվ, 1944 թվականի հուլիսին դե ֆակտո ճանաչում է Շառլ դը Գոլի իշխանությունը։ Երբ Ֆրանսիայի տարածքի մեծ մասը դուրս բերվեց գերմանական շրջափակումից, դրանից հետո միայն 1944 թվականի հոկտեմբերին Ռուզվելտը ճանաչեց Գոլի կառավարությունը։ Հետագա ամիսների ընթացքում դաշնակիցները ավելի շատ տարածքներ ազատեցին գերմանական շրջափակումից և սկսեցին ներխուժել Գերմանիա։ 1945 թվականի ապրիլին գերմանական դիմադրությունը թուլանում է, և Գերմանիան շուտով հանձնվում է։
Պատերազմի առաջին մի քանի շաբաթում Ճապոնիան նվաճեց Ֆիլիպինները և Հարավարևելյան Ասիայի բրիտանական և հոլանդական գաղութները։ 1942 թվականի հունիսին ճապոնական հաջողությունը հասավ առավելագույնի, երբ ԱՄՆ-ի ռազմածովային ուժերը հաղթանակ ունեցան Միդվեի ճակատամարտում։ Ամերիկյան և ավստրալիական ուժերը սկսեցին դանդաղ և ծախսատար գործողություն, որի հիմնական նպատակն էր ռազմական օդուժի համար ստեղծել բազաներ և դրանով իսկ Ճապոնիային դարձնել խոցելի։ Ի տարբերություն Հիտլերի, Ռուզվելտ ուղղակիորեն չէր մասնակցում ռազմածովային գործողություններին, չնայած հաստատում էր ռազմական որոշումները: Ռուզվելտը գրեթե միշտ հետ էր կանգնում հասարակության և Կոնգրեսի կողմից արված համառ պահանջներից, որպեսզի ավելի մեծ ջանքեր գործադրվեն Ճապոնիայի դեմ, չնայած նրա համար միշտ առաջնային տեղում Գերմանիան էր։ Լեյթե ծոցի ճակատամարտում ճապոնական նավատորմը պարտություն է կրում, և 1945 թվականի ապրիլին դաշնակիցները վերադարձնում են Խաղաղ օվկիանոսում իրենց կորցրած տարածքների մեծ մասը: Հիրոսիմայի և Նագասակիի վրա ատոմային հարձակումից և Խորհրդային Միության հետ պատերազմի մեջ մտնելուց հետո 1945 թվականի սեպտեմբերին Ճապոնիան շրջափակման մեջ է հայտնվում Հակահիտլերյան կոալիցիայի կողմից։
Գլխավոր ճակատ
Գլխավոր ճակատը պատերազմի ողջ ընթացքում ենթարկվել է դինամիկ փոփոխությունների, սակայն ներքին խնդիրներն այլևս Ռուզվելտի վարած քաղաքականության ամենահրատապ մտահոգություններից չէին։ Ռազմական ոլորտի զարգացումից էր կախված տնտեսության աճը։ 1940 թվականի գարնանից սկսած մինչև 1942 թվականի աշունը գործազրկությունը մոտ կիսով չափ կրճատվեց: Գնալով մեծանում էր աշխատուժի պակասը` դրանով իսկ խթանելով աֆրոամերիկացիների, ֆերմերների և գյուղական բնակչության Մեծ գաղթի երկրորդ ալիքին։ Աֆրոամերիկացինեը հիմնականում տեղափոխվեցին Կալիֆոռնիա և արևմտյան ափի այլ նահանգներ։ 1941 թվականին պետական ծախսերը ավելացնելու նպատակով Ռուզվելտը Կոնգրեսին առաջարկեց 100,000 դոլար եկամտի դեպքում եկամտահարկը սահմանել 99.5%. երբ առաջարկը չընդունվեց, նա ստորագրում է հրամանագիր, ըստ որի 25,000 դոլարի դեպքում եկամտահարկը լինելու էր 100%, ինչը ևս Կոնգրեսը մերժեց: 1942 թվականին ընդունված Եկամուտների մասին օրենքը սահմանեց բարձր հարկային դրույքաչափեր` մոտ 94%, ինչը մեծապես ավելացրեց հարկային բազան։ 1944 թվականին Ռուզվելտը դիմում է Կոնգրեսին` խնդրելով ընդունել այնպիսի օրենսդրություն, որը հարկեր կսահմաներ բոլոր «աննպատակահարմար» շահույթների վրա, ինչպես կորպորատիվ, այնպես էլ անհատական:
1944 թվականի Ռուզվելտի հայտարարության մեջ խոսվում էր այն մասին, որ ամերիկացիները հիմնական տնտեսական իրավունքների մասին պետք է մտածեն այնպես, ինչպես կմտածեին իրավունքների Երկրորդ բիլի մասին։ Իր երրորդ ժամկետի պաշտոնավարման ընթացքում արված առավել կարևոր առաջարկություններից էր Զինծառայողների վերականգման մասին օրենքը, որը մեծ առավելություններ կտար զինվորներին։ Դրանց մեջ էր մտնում հետծննդյան միջնակարգ կրթությունը, բժշկական օգնությունը, գործազրկության ապահովագրությունը, աշխատանքի խորհրդատվությունը, բնակարանի ձեռքբերման և բիզնեսի համար ցածր տոկոսադրույքով վարկերը։ Օրենքը Կոնգրեսի երկու պալտներում էլ միաձայն հավանության է արժանանում և ստորագրվում 1944 թվականի հունիսին։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին մասնակցած տասնհինգ միլիոն զինծառայողների կեսից ավելին օգտվեց այս օրենքից։
Առողջական վիճակի վատթարացում
Հիվանդանոցի բժիշկները և երկու այլ մասնագետներ Ռուզվելտին խորհուրդ տվեցին հանգստանալ։ Նրա անձնական բժիշկը` ադմիրալ Ռոս Մաքինթերը, կազմում է Ռուզվելտի օրակարգը, ըստ որի չէր թույլատրվում հյուրերի այցելություններ ճաշի ժամերին, ինչպես նաև օրվա ընթացքում երկու ժամ պարտադիր հանգիստ։ 1944 թվականի վերընտրական քարոզարշավի ընթացքում ադմիրալ Ռոսը մի քանի անգամ հերքեց Ռուզվելտի հիվանդ լինելու փաստը. հոկտեմբերի 12-ին նա հայտարարեց. «Նախագահի առողջական վիճակը լավ է, ոչ մի խնդիր չկա»: Ռուզվելտը հասկացավ, որ նրա առողջական վիճակի վատթարացումը, ի վերջո, կարող է անհնարին դարձնել նրա հետագա պաշտոնավարումը, իսկ 1945 թվականին նա նշում է, որ կարող է հեռանալ նախագահի պաշտոնից պատերազմի ավարտից հետո։
1944 թվականի ընտրություններ
1940 թվականին մինչ որոշ դեմոկրատներ դեմ էին Ռուզվելտի թեկնածությանը, Ռուզվելտը Դեմոկրատական ազգային կոնվենցիայում վերանշանակվելու հետ կապված ունեցավ որոշ դժվարություններ։ Կուսակցական ղեկավարները անում էին ամեն ինչ հանելու համար փոխնախագահ Ուոլասի թեկնածությունը, քանի որ կարծում էին, որ Ռուզվելտի մահից հետո նա հարմար իրավահաջորդ չէ։ Ռուզվելտը նախընտրեց Բիրսին փոխարինել Ուոլասի հետ և համոզված էր, որ կունենա Միսսուրի նահանգի սենատոր Հարի Ս.Թրումանի աջակցությունը, ով հայտնի էր պատերազմական արտադրության անարդյունավետության մասին իր ուսումնասիրությամբ և ընդունելի էր կուսակցության տարբեր խմբակցությունների համար։ Փոխնախագահի երկրորդ ընտրություններում հաղթանակ տոնելու համար Թրումանը առաջ է անցնում Ուոլասից։
Հանրապետականները առաջադրում են Նյու Յորքի նահանգապետ Թոմաս Է. Դյուեյի թեկնածությունը, ով իր կուսակցության ներսում մեծ հարգանք էր վայելում։ Ընդդիմությունը ներքին կոռուպցիայի, բյուրոկրատական անարդյունավետության, կոմունիզմի հանդուրժողականության և ռազմական խառնաշփոթությունների համար դատապարտեց Ռուզվելտին և նրա վարչակազմին։ Պատերազմի ընթացքում մեծ թիվ կազմող աշխատանքային խմբերը օժանդակություն էին ցուցաբերում Ռուզվելտին։ 1944 թվականի ընտրությունների ժամանակ Ռուզվելտը և Թրումանը հաղթանակ են տոնում ձայների 53,4%-ով։
Կյանքի վերջին ամիսներ և մահ (1945)
Երբ Յալթայի կոնֆերանսից հետո Ռուզվելտը վերադարձավ Միացյալ Նահանգներ, շատերը ցնցվեցին` տեսնելով, թե որքան է նա նիհարել և ծերացել: 1945 թվականի մարտին Ռուզվելտը խիստ ձևակերպված նամակ ուղարկեց Ստալինին` մեղադրելով նրան Յալթայի պարտավորությունները խախտելու մեջ, որոնք վերաբերվում էին Լեհաստանին, Գերմանիային, ռազմագերիներին և այլ հարցերին։ Երբ Ստալինը Արևմուտքի դաշնակիցներին մեղադրեց իր թիկունքում Հիտլերի հետ դավադրություն իրականացնելու մեջ, Ռուզվելտը պատասխանեց. «Ես չեմ կարող իմ վրդովմունքը չհայտնել Ձեր տեղեկատուների վերաբերյալ, ովքեր իմ գործողությունների կամ իմ վստահված ենթակաների վերաբերյալ տվել են նմանատիպ խայտառակ տեղեկություններ»:
1945 թվականի մարտի 29-ին Ռուզվելտը տեղափոխվեց Փոքր Սպիտակ տուն, որպեսզի փոքր-ինչ հանգստանա մինչ մասնակցելը Միավորված ազգերի կազմակերպության հիմնադիր համաժողովին։ Ապրիլի 12-ի կեսօրին Ռուզվելտը նշում է, որ սարսափելի գլխացավ ունի ։ Այնուհետև նա ընկնում է բազմոցին, որից հետո նրան անգիտակից վիճակում տեղափոխում են ննջասենյակ։ Նախագահի բժիշկ-սրտաբան Հովարդ Բրունեն նրա մոտ ախտորոշում է ներուղեղային արյունազեղումներ ։ Նույն օրը ժամը 3:35-ին Ռուզվելտը 63 տարեկան հասակում մահանում է։ Ըստ Նյու Յորք Թայմսի. «100 տարի հետո մարդիկ ծնկի իջած շնորհակալություն են հայտնելու Աստծուն, որ Ֆրանկլին Ռուզվելտը եղել է Սպիտակ տանը»:
Ռուզվելտի ֆիզիկական վիճակի վատթարացման մասին տեղեկությունները գաղտնի էր պահվում հասարակությունից։ Եվ հենց դա էր պատճառը, որ նրա մահը ցնցեց ԱՄՆ-ին և ամբողջ աշխարհին : Նախագահ Թրումանը Եվրոպայում նշանակեց Հաղթանակի օր և Ռուզվելտի հիշատակին նվիրված միջոցառումներ իրականացրեց : Երբ վերջապես Ճապոնիայի կապիտուլյացիայով ավարտվեց Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը, Թրումանը ջանքեր էր գործադրում իրականացնելու համար այն ծրագրերը, որոնք նախատեսված էին Ռուզվելտի նախագահության ժամանակ։ Դրանց մեջ էին մտնում ՄԱԿ-ի և հետպատերազմյան այլ ինստիտուտների ստեղծումը։
Քաղաքացիական իրավունք, ներգաղթ և Հոլոքոստ
Շատ աֆրոամերիկացիների, կաթոլիկների և հրեաների համար Ռուզվելտը համարվում էր հերոս ։ Նա մեծ աջակցություն էր ստացել Ամերիկայում բնակվող չինացիների և ֆիլիպինցիների կողմից, սակայն ոչ ճապոնացիների, քանի որ պատերազմի ժամանակ նա ղեկավարում էր վերջիններիս համակենտրոնացման ճամբարները ։
Ռուզվելտը չի միանում Գունավոր ժողովուդների առաջխաղացման ազգային ասոցիացիայի ղեկավարներին, ովքեր պայքարում էին Լինչի դատաստանի դեմ օրենք ընդունելու համար, քանի որ կարծում էր, որ վերջինս դժվար թե ընդունվի։ Այնուամենայնիվ, ռասայական հարաբերությունների հարցերով խորհրդակցություն իրականացնելու և աֆրոամեիկացիների հարցերով զբաղվելու համար նա ստեղծում է աֆրոամերիկացի խորհրդականների «Սև կաբինետը», իսկ Լինչի դատաստանը հրապարակավ որակում է որպես սպանություն։ Առաջին տիկին Էլեոնոր Ռուզվելտը աջակցում էր աֆրոամերիկյան համայնքին, նա նաև օժանդակեց Արդար աշխատանքի չափանիշների մասին ակտի ընդունմանը, որի շնորհիվ ավելացավ Հարավի ոչ սպիտակամաշկ աշխատողների վարձատրման չափը: 1941 թվականին գործադիրի 8802 հրամանագրի հիման վրա կազմեց Բարեխիղճ զբաղվածության կոմիտեն, որն էլ բացառեց պաշտպանության ոլորտում ռասայական և կրոնական խտրականությունը։ Այն առաջին ազգային ծրագիրն էր, որն ուղղված էր զբաղվածության ոլորտում խտրականության դեմ, բացի այդ այն մեծ դերակատարում ունեցավ ոչ սպիտակամորթ քաղաքացիների համար նոր աշխատատեղերի բացման հարցում։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում աֆրոամերիկացի տղամարդկանց դերը զգալի մեծացավ ։ Ռուզվելտի նման քաղաքականության դիմաց 1930-ական և 1940-ական թվականներին մեծ թվով աֆրոամերիկացիներ հրաժարվեցին Հանրապետական կուսակցության անդամակցությունից։
Պերլ-Հարբորի վրա կատարած հարձակումը հասարակական անհանգստություն առաջացրեց Ամերիկայում բնակվող ճապոնացիների շրջանում։ Ճապոնացի ներգաղթյալների նկատմամբ իրականացվում էին ռասայական բնույթի ոտնձգություններ, բացի այդ Ռոբերտի հանձնաժողովը եկել էր այն եզրակացությանը, որ Պերլ-Հարբորի վրա իրականացված հարձակմանն աջակցել են մի խումբ ճապոնացի լրտեսներ։ 1942 թվականի փետրվարի 19-ին նախագահ Ռուզվելտը ստորագրում է 9066 հրամանագիրը, ըստ որի տեղափոխվեցին հարյուր հազարավոր ճապոնացի ներգաղթյալներ։ Նրանք ստիպված եղան թողնել իրենց ունեցվածքը, բիզնեսը և ապրել ճամբարներում։ Զբաղված լինելով այլ հարցերով` Ռուզվելտը ներգաղթի մասին որոշումը հանձնարարեց ռազմական քարտուղար Սթիմսոնին, իսկ վերջինս էլ իր հույսը դրել էր ռազմական նախարարի օգնական Ջոն Ջ. Մաքքլոյի վրա։ Գերմանացի և իտալացի շատ քաղաքացիներ ևս ձերբակալվեցին կամ տեղափոխվեցին հատուկ ճամբարներ ։
1938 թվականի Բյուրեղապակյա գիշերից հետո Ռուզվելտն օգնեց իրականացնել հրեական արտագաղթը Գերմանիայից և Միացյալ Նահանգներում գտնվող Ավստրիայի և Գերմանիայի քաղաքացիներին անորոշ ժամանակով մնալ այդտեղ։ Նրան չէր թույլատրվում ընդունել 1924 թվականի Ներգաղթի սահմանափակումների մասին ակտով սահմանված թվաքանակից ավել հրեա ներգաղթյալներ։ Հիտլերը որոշեց մինչև 1942 թվականի հունվարը իրականացնել «Հրեական հարցի վերջնական լուծումը»` Եվրոպայում բնակվող հրեա ժողովրդի ոչնչացումը, որի մասին տեղյակ էին ամերիկացի մի շարք պաշտոնյաներ։ Ընդդեմ պետքարտուղարության առարկությունների Ռուզվելտը դաշնակից պետությունների առաջնորդներին առաջարկեց Միավորված ազգերի կազմակերպության անունից հանդես գալ միասնական հայտարարությամբ, որում դատապարտում էին շարունակվող Հոլոքոստը և մեղավորներին ճամաչում որպես պատերազմական հանցագործներ։ 1944 թվականի հունվարին հրեաներին և այլ տուժածներին օգնելու համար Ռուզվելտը հիմնում է Պատերազմի փախստականների խորհուրդը։ Բացի այս գործողություններից, Ռուզվելտը կարծում էր, որ Եվրոպայում հալածանքների ենթարկվող բնակչությանը օգնելու լավագույն միջոցը պատերազմի արագ ավարտն էր։
Պատմական հեղինակություն
Ռուզվելտը համարվում է ԱՄՆ-ի պատմության ամենակարևոր գործիչներից մեկը, ինչպես նաև 20-րդ դարի ամենաազդեցիկ գործիչներից մեկը ։ Պատմաբաններն ու քաղաքական գործիչները Ռուզվելտին, Ջորջ Վաշինգտոնին և Աբրահամ Լինքոլնին համարում են որպես երեք մեծագույն նախագահներ  ։
Ռուզվելտի պաշտոնավարման ընթացքում պետական ծրագրերի արագ ընդլայնումը վերահաստատում է կառավարության դերը, իսկ Ռուզվելտի կառավարության սոցիալական ծրագրերի քարոզչությունը կարևոր էր գալիք սերունդների լիբերալիզմի վերաձևակերպման համար ։ Ռուզվելտը ամրապնդեց Միացյալ Նահանգների դերը համաշխարհային մակարդակով` մեծ դերակատարում ունենալով Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքի և ֆինանսավորման հարցում։ Նրան քննադատողներն անհետացան, և նույնիսկ, հանրապետականները միացան նրա քաղաքականությանը։ Նա նաև ստեղծեց նախագահության վերաբերյալ նոր պատկերացում` շարունակաբար բարձրացնելով նախագահի հզորությունը Կոնգրեսի հաշվին։ Ռուզվելտի մահից հետո, նրա այրին շարունակեց մնալ ԱՄՆ-ի և համաշխարհային քաղաքականության ուժեղ ներկայացուցիչ` լինելով ՄԱԿ-ի կողմից նշանակված պատվիրակ, ով հանդես էր գալիս, ընդհանուր առմամբ, մարդու իրավունքների և լիբերալիզմի պաշտպանությամբ։ Նրա վարչակազմի շատ անդամներ կարևոր դերակատարում ունեցան Թրումանի, Քենեդիի և Ջոնսոնի վարչակազմերում ևս ։ Խորհելով Ռուզվելտի նախագահության մասին` կենսաբան Ջեվի Էդվարդ Սմիթը 2007 թվականին ասել է. «Ռուզվելտը ԱՄՆ-ն անցկացրեց Մեծ ճգնաժամի և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի միջով` տանելով դեպի բարգավաճ ապագա։ Նա վեր կացավ հաշմանդամի սալյակից, որպեսզի ազգին ոտքի կանգնեցնի»:
Իր նախագահության ընթացքում և դրանից հետո Ռուզվելտի վերաբերյալ քննադատություններ միշտ էլ եղել են։ Քննադատները ոչ միայն կասկածի տակ էին դնում նրա քաղաքականությունը, նրա դիրքի և իշխանության ամրապնդումը, այլև` ավանդույթի խախտումը և նրա նախագահության պաշտոնավարման երրորդ ժամկետը։ Նրա մահից անմիջապես հետո քննադատություններ եղան Եվրոպայի հրեաներին օգնություն տրամադրելու հետ կապված, ինչպես նաև Արևմտյան ափին ճապոնացիների բանտարկման հետ կապված:
Տես նաև
Կատեգորիա:Անձինք մետաղադրամների վրա Կատեգորիա:Ֆրանկլին Դելանո Ռուզվելտ Կատեգորիա:Time-ի վարկածով «Տարվա մարդ» ճանաչվածներ Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի դեմոկրատական կուսակցության անդամներ Կատեգորիա:Նյու Յորքի նահանգապետներ Կատեգորիա:Կոլումբիայի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Կաթվածից մահացածներ Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի քաղաքական առաջնորդներ Կատեգորիա:Հաշմանդամություն ունեցող անձինք Կատեգորիա:Նիդերլանդների քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Ամերիկացի փաստաբաններ Կատեգորիա:Ամերիկացի իրավաբաններ Կատեգորիա:Ամերիկացի հասարակական գործիչներ
Ստևան Տոդորովիչ
Ստևան "Ստևա" Տոդորովիչ (Стеван-Стева Тодоровић․ ), սերբ նկարիչ, Հարավսլավիայում ժամանակակից սուսերամարտի և «Սոկոլ» շարժման հիմնադիր ։
Կենսագրություն
Ծնվել է Նովի Սադում, մահացել Բելգրադում։ Սերբ-թուրքական պատերազմների ժամանակ (1876–1878) եղել է տեղական և արտասահմանյան մի շարք թերթերի թղթակիցը, միաժամանակ մարտանկարներ է արել և համբավվել որպես մարտանկարչության հիմնադիր Սերբիայում։ Հետագայում՝ բալկանյան պատերազմների և Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին, մարտանկարչությունն այլևս անձնական գործ չէր, այլ պետական ու ռազմական առաջադրանք։
Տոդորովիչը մոտ էր Օբրենովիչների արքայատոհմի ներկայացուցիներին և ստեղծել է թագավորական ընտանիքի գրեթե բոլոր անդամների դիմանկարները, ներառյալ Նատալյա Սերբացու դիմանկարը, ինչի շնորհիվ վերջինս ճանաչվել է «սերբական Մոնա Լիզա» ։
Տոդորովիչի աշխատանքները ներկայացվել են համաշխարհային արվեստի 1911 թվականի ցուցահանդեսում՝ որպես Սերբիայի Թագավորության տաղավարի ցուցանմուշներ ։
Իր երկարատև ստեղծագործական կյանքի ընթացքում նա հիմնականում արարել է ռոմանտիկ ոճի գործեր, երբեմն հարել է ակադեմիզմին, սակայն լավագույն աշխատանքները ռոմանտիկ ոգով են տոգորված։ Տոդորովիչի ստեղծագործական հարուստ ժառանգության մեջ կան հիանալի դիմանկարներ, պատմական ու կրոնական թեմաներով նկարներ, բնանկարներ, բազմաթիվ գծանկարներ։ Այդ ստեղծագործություններից շատերն առնչվում են հայրենի Սերբիային ու Բելգրադին, որոնց մշակութային ու հասարակական կյանքին նա եռանդուն կերպով մասնակցել է։ Բելգրադում բացել է գեղարվեստի իր առաջին դպրոցը, որտեղ մանուկները սովորել են նկարել, երգել, սուսերամարտել, մարզել իրենց մարմինն ու հոգին «Սոկոլ» շարժման սկզբունքների համաձայն, շարժում, որի կարգախոսն էր «Առողջ մարմնում առողջ հոգի»։
Ստևան Տոդորովիչի բազմաթիվ աշխատանքներ են տեղ գտել Միլան Յովանովիչ Ստոյիմիրովիչի անձնական հավաքածուում, որի զգալի մասը կտակվել է Սմեդերևոյի թանգարանին ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Սերբ նկարիչներ Կատեգորիա:Ռոմանտիզմ Կատեգորիա:Սուսերամարտ
Թիակներ Էլ Կաստիլյո քարանձավից
Թիակներ Էլ Կաստիլյո քարանձավից, (Omóplatos de la cueva de El Castillo), 33 թիակներից բաղկացած հավաքածու, որոնք հայտնաբերվել են Էլ Կաստիլյո քարանձավում՝ փորագրված կենդանական, երկրաչափական պատկերներով, որոնք կազմել են Սոլյուտրեյան և Մադլենյան մշակույթների մաս և Ալտամիրա քարանձավի թիակների հետ միասին համարվում են տարածաշրջանի եզակի նմուշներ ։
Պատմություն
Թիակները հայտնաբերվել են 1911-1912 թվականներին 1910-1914 թվականներին Հյուգո Օբերմայերի, Հենրի Բրեյլի համագործակցությամբ կատարած պեղումների ժամանակ։ Այնուհետև ուսումնասիրության համար տեղափոխվել են Ֆրանսիա, մինչև 1976 թվականին Մարտին Ալմագրո Բաշը հրապարակել է դրանք։
Պահպանվում են Մադրիդի ազգային հնագիտական թանգարանում ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Մադրիդի ազգային հնագիտական թանգարանի նմուշներ
Գուրգեն Ղուկասյան
Գուրգեն Սողոմոնի Ղուկասյան, հայ գեղանկարիչ։
Կենսագրություն
1967 թվականին ավարտել է Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտը։ 1968 թվականից մասնակցել է ցուցահանդեսների ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ Կատեգորիա:1937 ծնունդներ Կատեգորիա:Երևան քաղաքում ծնվածներ Կատեգորիա:Հայ գեղանկարիչներ Կատեգորիա:Երևանի պետական գեղարվեստաթատերական ինստիտուտի շրջանավարտներ
Արշին
Արշին, երկարության հնացած միավոր, գործածության մեջ է եղել մինչև մետրական համակարգի ընդունումը (Իրան, Աֆղանստան, Բուլղարիա, Թուրքիա, Հարավսլավիա, Ռուսաստան)։
Տարբեր երկրներում արշինի չափը տարբեր է եղել՝ տատանվելով 65,2-112 սմ սահմաններում։ Օրինակ, Ռուսաստանում 1 արշինը = 28 դյույմի = 71,12 սանտիմետր)։
Կատեգորիա:Չափման միավորներ
Էպևիլ
Էպևիլ (Eppeville), համայնք Ֆրանսիայի Պիկարդիա մարզի Սոմ գավառում ։
Բնակչությունը 2006 թվականի դրությամբ կազմում է 2022 մարդ, բնակչության խտությունը` 408.48 մարդ/կմ²։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 4.95 կմ² տարածք։
Աշխարհագրություն
Գտնվում է Փարիզ քաղաքից 115 կմ հյուսիս-արևելք, Ամյեն քաղաքից 60 կմ արևելք։
Տնտեսություն
2010 թվականին ուներ 1177 աշխատունակ (15-64 տարեկան) բնակիչ, որոնցից ակտիվ էին 832-ը, իսկ ոչ ակտիվները` 345։ Ակտիվության ցուցանիշը կազմում է 70,7 %։ 832 աշխատունակ մարդկանցից աշխատել է 683 անձ (377 տղամարդ և 306 կին)։ Գործազուրկ են եղել 149 անձ (73 տղամարդ և 76 կին)։ 345 անաշխատունակներից 88-ը եղել են աշակերտներ կամ ուսանողներ, 107-ը` թոշակառուներ, իսկ 150-ը չեն աշխատել տարբեր պատճառներով ։
Հալեպի սարսափները, Գերմանացի ականատեսի կողմից
Հալեպի սարսափները, Գերմանացի ականատեսի կողմից (The Horrors of Aleppo, Seen by a german eyewitness), Մարտին Նիպագեի՝ 1917 թվականին Լոնդոնում հրատարակված գիրքն է։
Գրքի մասին
Մարտին Նիպագեի այս դիմում-գրքույկը «Հալեպի սարսափները. գերմանացի ականատեսի կողմից» հայերի կոտորածների մասին գերմանացի ականատեսների առաջին փաստաթղթերից մեկն է։ Առաջին անգամ հրատարակվել է Quelques documents sur le sort des Armeniens en 1915 ժողովածուի 3-րդ պրակում, ապա Բրայսի ժողովածուի ֆրանսիական հրատարակության մեջ, նոր փաստաթղթերի բաժնում։ Նիպագեի դիմումը գերմաներեն լույս է տեսել առանձին գրքույկով 1919 թ.։ Գրքույկում նա ընդգծել է, որ Մոսուլի, Ալեքսանդրետի, գերմանական հյուպատասորանների հաշվետվություններում կան բազմաթիվ փաստեր թուրքական կառավարության հայ ժողովրդին վերջնականապես ոչնչացնելու ծրագիրն իրականցանելու համար։ Նա մանրամասն ներկայացրել է Հալեպ հասած հայ տարագիրների իրավիճակը, նրանց նկատմամբ տարվող քաղաքականությունը՝ նշելով, որ Հալեպից այն կողմ գնացողների համար կյանքի ապահովությունն այլևս բացառվում էր։ Նա անդրադարձել է նաև մուսուլմանների մի հատվածին, ովքեր դատապարտել են նման ոճրագործ քայլերը, վերջինիս սադրիչներին։ Անգամ տեղեկացրել է, որ որոշ կրոնական գործիչներ այն տեսակետն են արտահայտում, որ հայերի նկատմամբ տարվող այս քաղաքականությունը գալիս է ոչ այնքան թուրքերից, որքան գերմանացի սպաներից։ Մարտին Նիպագեն նշել է, որ թուրքական կառավարությունը խոչընդոտում է միսիոներների, գթության քույրերի և այլ բարեգործական ընկերությունների հայ տարագիրների օգնություն ցուցաբերելու ցանկացած քայլ։
Հեղինակ
Մարտին Նիպագե (1886-1963). գերմանացի ուսուցիչ, հայկական ջարդերի ականատես։ Մ. Նիպագեն 1915 թվականի սեպտեմբերին Բեյրութից մեկնել է Հալեպ, որտեղ աշխատել է գերմանական տեխնիկական դպրոցում՝ որպես բարձր որակավորում ունեցող ավագ ուսուցիչ։ Նա Հալեպում ականատես է եղել հայ տարագիրների ստվար զանգվածների համակենտրոնացմանը, որտեղից նրանք կառավարության հրամանով աքսորվել են Դեր Զոր, Մեսքենե, Ռաս ուլ-Այն՝ վերջնականապես դատապարտվելով մահվան։ Նա անձամբ այցելել է վրանաքաղաքներ, տեսել այնտեղ տիրող ծանր վիճակը։ Ականատես լինելով ու ուսումնասիրելով դեպքերը՝ 1915 թվականի սեպտեմբերին Մարտին Նիպագեն Հալեպից զեկուցագիր է ներկայացրել իր կառավարոււթյանը հայերի ծանր վիճակի վերաբերյալ։ Նա իր և իր կոլեգաների պարտքն է համարում տեղեկացնել հայերի հետ կատարվող դեպքերին՝ ակնկալելով որոշակի կանխարգելիչ քայլեր ձեռնարկել։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:1917 գրքեր Կատեգորիա:Գրական գործեր Հայոց ցեղասպանության մասին
Սան Ջովանի ին Պերսիչետո
Սան Ջովանի ին Պերսիչետո (San Giovanni in Persiceto), կոմունա Իտալիայում։ Գտնվում է Էմիլիա Ռոմանիա մարզի Բոլոնյա գավառում ։
Ժողովրդագրություն
Բնակչության թվաքանակի փոփոխությունները.
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էմիլիա Ռոմանիայի քաղաքներ
Ռուբեն Ղևոնդյան
Ռուբեն Սարգսի Ղևոնդյան, հայ գեղանկարիչ, թատերական նկարիչ, Հայաստանի Հանրապետության վաստակավոր նկարիչ (2011)։
Ստեղծագործություններ
Կատարել է մի շարք բեմադրությունների ձևավորումներ։
Պարգևներ
2011 թ. մայիսի 24-ին ՀՀ Նախագահի հրամանագրով Հանրապետության տոնի առթիվ Ռուբեն Ղևոնդյանին շնորհվել է ՀՀ վաստակավոր նկարչի պատվավոր կոչում ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ Կատեգորիա:1942 ծնունդներ Կատեգորիա:Երևան քաղաքում ծնվածներ Կատեգորիա:ՀՀ վաստակավոր նկարիչներ Կատեգորիա:Երևանի պետական գեղարվեստաթատերական ինստիտուտի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Հայ գեղանկարիչներ Կատեգորիա:Հայ թատերական նկարիչներ