cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ծաղկաձոր
Բնակչություն
Ծաղկաձորի ազգաբնակչության փոփոխությունը.
Պատմություն
Ծաղկաձորում սկսել են բնակություն հաստատել դեռևս III―V դարերում։ Վաղ միջնադարում (IV―V դարեր) այս հողերը պատկանել են հայոց թագավորի կալվածքները տնօրինող Վարաժնունի տոհմին։ VI դարում հովիտն անցավ հայկական ազդեցիկ Կամսարական տոհմի տիրապետության տակ, որը սերվել էր Իրանի 7 մեծագույն տներից մեկի՝ Կարին-Պահլեվիդներից։ Կամսարական տոհմի հետնորդ, Պահլավունի տոհմի առաջնորդ Գրիգոր Մագիստրոսը 1033 թվականին հրամայեց Ծաղկաձորում կառուցել եկեղեցի, որը կոչեցին Գրիգոր Լուսավորիչի անունով։ Այսպես հիմնվեց Կեչառիս վանական համալիրը։
XVII դարի սկզբին քոչվորական ցեղերը, գրավելով «Ծաղիկների ձոր»-ը, տեղանքը կոչեցին Դարաչիչակ, որը Ծաղկունյաց ձորանվան թուրքերեն թարգմանությունն է։ Քաղաքը կրկին Ծաղկաձոր վերանվանվեց 1947 թվականին։ Իսկ երբ Արևելյան Հայաստանը միացավ ռուսական կայսրությանը (1828 թ), Ծաղկաձորը մտավ Էրիվան նահանգի մեջ։ Այդ տարիներին Ծաղկաձորում բնակություն հաստատեցին հազարավոր հայ գաղթականներ Արևմտյան Հայաստանից և Պարսկաստանից։ Այստեղ իր ամառային նստավայրերը սկսեց կառուցել արդեն նահանգային հասարակության սերուցքը։
Քաղաքը պահպանեց իր հայտնի հանգստավայրի կարգավիճակը նաև խորհրդային իշխանության օրոք։ Ծաղկաձորում հանգստանում էին ոչ միայն Հայաստանի քաղաքացիները, այլև այստեղ գալիս էին ԽՍՀՄ ողջ տարածքից։ Հովտում գործում էին երկու տասնյակ պիոներական ճամբարներ, հանգստյան տներ։ Ծաղկաձորը տեղակայված է նույն բարձրության վրա, ինչ Մեխիկոն։ Ուստի Մեքսիկայի մայրաքաղաքում կայանալիք՝ 1968 թվականի Ամառային Օլիմպիական խաղերի նախաշեմին հենց Ծաղկաձորում կառուցվեց ԽՍՀՄ գլխավոր սպորտային համալիրը։ Այստեղ օլիմպիադաներին և աշխարհի առաջնություններին են պատրաստվել աշխարհի տարբեր երկրների հավաքականները։ Իսկ երբ 1972 թվականին Թեղենիս լեռան լանջերին կառուցվեց ճոպանուղին, Ծաղկաձորը հայտնի դարձավ նաև որպես լեռնադահուկային հանգստավայր։
Ավանդություն
Ասում են, թե օտար մի բռնակալ ավերելով ու ավարելով իր շուրջը, գալիս հասնում է Մաքրավանք և Կեչառիս գյուղերին։
― Ի՜նչ լավ վանքեր ունեն, ― ասում է նա, երբ տեսնում է այս գյուղերի գեղեցիկ վանքերը։
― Ես լսել եմ, որ այս վանքերին տեղացիք քույր ու եղբայր են համարում, ― ասում է նրա զորավարներից մեկը։
― Հա', ― մռնչում է բռնակալը ... Դե որ այդպես է, հրամայում եմ քարե շղթաներ պատրաստել և կապել իրար քրոջն ու եղբորը, որպեսզի նրանք բանտարկված լինեն և հայերը չկարողանան մոտենալ և միայն հեռվից նայեն նրանց ու մղկտան։ Այդպես էլ անում են։ Քարե շղթայի ծայրը մի վանքից բերում, միացնում են մյուսին։ Դրանից հետո Կեչառիս գյուղը կոչվում է Ժնջրլու շղթայված կամ շղթայակիր, մինչև որ հայերը հանում են քարե շղթաները և ծաղկաշատ բնակավայրն անվանում են Ծաղկաձոր   ։
Ավանդություն ըստ Հայոց պատմության
Ըստ ավանդության՝ Պահլավունյաց տոհմի օրիորդներից մեկի կամքով մի ձորահովտում կառուցում են ամրոց և դրա կողքին՝ մի շքեղ ծաղկանոց, որտեղ աճեցնում են աշխարհի ամենագեղեցիկ ծաղիկները։
Բայց մի օր կատաղի քամին ավերում է ծաղկանոցն ու ծաղիկները ցրում ձորով մեկ։ Աղջիկը խնդրում է հորը կառուցել տալ մի վանք, որտեղ վանահայրերն աղոթեն ու վերադարձնեն ցրված ծաղիկները։
Վանքը կոչում են Կեչառիս, իսկ ձորը՝ Ծաղկաձոր։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:3-րդ դարի հիմնադրումներ Հայաստանում Կատեգորիա:Ծաղկաձոր
Օտտոն IV
Օտտոն 4-րդ Բրաունշվեյգցի (Otto IV von Braunschweig, 1175/1176, Բրաունշվայգ, Ներքին Սաքսոնիա - մայիսի 19, 1218, ամրոց, Ներքին Սաքսոնիա), թագավոր 1198 թվականից, կայսր 1209 թվականից։ Վելֆերի իշխանական տոհմից (Սաքսոնիայի դուքս Հայնրիխ Առյուծի որդին), Անգլիայի թագավոր Ռիչարդ I Առյուծասիրտի զարմիկը, Պուատուի կոմս։
Կենսագրություն
Կայսր Հայնրիխ 5-րդ Շտաուֆենի մահից (1197) հետո Վելֆերի կողմից առաջ է քաշվել «հակաթագավոր»՝ ի հակակշիռ Փիլիպպոս Շվաբացու (Հայնրիխ 4-րդի եղբոր)։ Երկարատև պայքարից և Փիլիպպոսի մահից (1208) հետո ամրապնդվել է գերմանական գահին։ Պապությանը զիջումներ անելու խոստումով սկզբում աջակցություն է ստացել Իննովկենտիոս 3-րդ պապից, սակայն, երբ Оտտոն 4-րդը փորձել է զավթել (1210) Սիցիլիական թագավորությունը, որը պապի գերիշխանության տակ էր, պապը բանադրել է նրան և գերմանական գահի թեկնածու առաջադրել Ֆրիդրիխ Շտաուֆենին՝ Հայնրիխ 5-րդի որդուն։ 1214 թվականին Բուվինի մոտ պարտվելուց հետո Оտտոն 4-րդը փաստորեն զրկվել է իշխանությունից։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Սրբազան Հռոմեական կայսրության կայսրեր Կատեգորիա:Կաթոլիկ միապետներ Կատեգորիա:Եվրոպայի պատմություն
(4416) Ռամզես
(4416) Ռամզես (Ramses), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1960 թվականի սեպտեմբերի 24-ին Կոռնելիս վան Հաուտենի, Ինգրիդ վան Հաուտեն-Գրունևելդի և Թոմ Գերելսի կողմից Պալոմարում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,153286 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 1,782 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,5245 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1154,12 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,311926 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 1,18° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1960 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Կոռնելիս վան Հաուտենի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Ինգրիդ Հաուտեն-Գրունենվելդի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Թոմ Գերելսի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Ալեքսանդր Մանթաշյանի հուշարձան (Երևան)
Ալեքսանդր Մանթաշյանի հուշարձան, գտնվում է Երևանի կենտրոն վարչական շրջանում՝ Աբովյան փողոցում՝ Սբ. Կաթողիկե և Սբ. Աննա եկեղեցիների հարևանությամբ, տեղադրվել է 2012 թվականի ապրիլի 18-ին։
Պատմություն
Մեծանուն բարերար Ալեքսանդր Մանթաշյանի արձանը տեղադրելու մասին Երևանի քաղաքապետի որոշումը կայացվել է 2011 թվականի հունիսի 20-ին։ Որոշման համար հիմք է հանդիսացել Երևանի քաղաքապետարանի գեղարվեստի խորհրդի նիստի արձանագրության դրական եզրակացությունը։
Մանթաշյանի հուշարձանի հանդիսավոր բացումը տեղի է ունեցել 2012 թվականի ապրիլի 18-ին՝ Աբովյան փողոցում՝ Սբ. Կաթողիկե և Սբ. Աննա եկեղեցիների հարևանությամբ։ Հուշարձանը հանդիսավոր կերպով բացել են ՀՀ վարչապետ Տիգրան Սարգսյանը և Երևանի քաղաքապետ Տարոն Մարգարյանը։ Բացման խոսք են ասել դերասան Ազատ Գասպարյանը, փոխքաղաքապետ Կամո Արեյանը, արձանի հեղինակ, քանդակագործ Տիգրան Արզումանյանը ։
Բացմանը ներկա են եղել Ալեքսանդր Մանթաշյանի թոռը՝ Ալեքսանդր Մանթաշյանը և ծոռը՝ Միքայել Մանթաշյանը, սփյուռքահայ գործարար ու բարերար Վահագն Հովնանյանը, արձանի ստեղծման աջակից-հովանավոր Հովիկ Հովհակիմյանը, մշակութային և քաղաքական գործիչներ և այլք։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Երևանի հուշարձաններ Կատեգորիա:Տիգրան Արզումանյանի քանդակներ Կատեգորիա:Լևոն Ղալումյանի հուշարձաններ
Քյոյերի
Քյոյերի, գյուղ Օսմանյան կայսրությունում, Տրապիզոնի վիլայեթի Ունիեի գավառակում։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Տես նաև
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության հայաբնակ գյուղեր
Կոլումբիայի համալսարան
«Կոլումբիա» համալսարան (Columbia University), ԱՄՆ-ի առաջատար բուհերից։ Ստեղծվել է Նյու Յորքի Քինգս կոլեջի (Թագավորական կոլեջ, 1754 թվականից) հիման վրա։ 1758 թվականից Քինգս կոլեջը սկսել է շնորհել գիտական աստիճաններ։ 1784 թվականին մտել է Նյու Յորք նահանգի համալսարանի կազմի մեջ և վերանվանվել «Կոլումբիա» քոլեջ, 1787 թվականին դարձել է ինքնուրույն բուհ։
Դասավանդվում են արվեստի պատմություն, հայոց լեզու, հայ գրականության պատմություն, հայ ժողովրդի պատմություն։ Դասախոսում են Ն. Գարսոյանը (ամբիոնի վարիչ), Գ. Մաքսուդյանը։ Ամբիոնը հրատարակում է հայագիտական ուսումնասիրություններ, կատարում թարգմանություններ։ 1971-1972 ուսումնական տարում «Կոլումբիա» համալսարանում սովորել է 17 հազար մարդ, աշխատել՝ 5, 5 հազար դասախոս։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի համալսարաններ Կատեգորիա:Ամերիկյան համալսարանների ասոցիացիա
Պատոչնայա
Պատոչնայա (Паточная), գյուղ Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Ռոսլավլսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 58 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Ռոսլավլսկի շրջանի բնակավայրեր
Վերնատուն
Վերնատուն, 19-րդ դարավերջ, 20-րդ դարի սկզբում Թիֆլիսում գործող հայ առաջին գրական ակումբ-խմբակ, «գրական սալոն», որը հիմնվել է Հովհաննես Թումանյանի կողմից 1899 թվականին։ Խմբակի անդամներին անվանում էին «վերնականներ», կին հյուրերին՝ «վերնանուշներ»։
Խմբակի հանդիպումները տեղի էին ունենում Թումանյանի բնակարանում՝ Թիֆլիսի Բեհբության փողոց № 50 (հետագայում՝ № 44) տան ամենավերին՝ հինգերորդ հարկում (վերնատանը) ։ Վերնատան մշտական անդամները շաբաթը մեկ-երկու անգամ հավաքվում էին Հովհաննես Թումանյանի տանը՝ «իրար տեսնելու և զրույց անելու» (հիմնականում՝ հինգշաբթի և շաբաթ օրերին )։ Այս հանդիպումների ընթացքում մեծ գրողները ընթերցում ու քննարկում էին համաշխարհային գրականության դասական և նոր հեղինակների գործերը, ինչպես նաև իրենց գործերն էին ներկայացնում ընդհանուր քննադատման։ Նշանաբանը՝ «Վե՛ր, միշտ վեր» ։
«Վերնատունը» յուրահատուկ դպրոց է եղել թիֆլիսահայ գրասեր հասարակայնության համար։ Գործունեության տարիներին մեկը մյուսին գերազանցող գրական գլուխգործոցներ են ծնվել։ «Վերնատունը» դարձել է «Հայ գրողների կովկասյան ընկերության» հիմնադրման հիմնական նախադրյալ, որը պետական գրանցում ունեցող գրական առաջին կազմակերպությունն էր և ուներ իր Կանոնադրությունը ։
Հիմնում և անվանում
1895-1896 թվականներին Զեյթունի ազատագրական պայքարին ի պատասխան եղան Սուլթան Համիդի հայկական կոտորածները։ Պետություն, պետականություն չկար։ Ոչ միայն աբովյանական հայոց լեզուն ժողովրդականացնելու խնդիր էր կանգնել հայ գրող-արվեստագետների առջև, այլև հայոց պետականությունը վերականգնելու։
1899 թվականի աշնանը, երբ Հովհաննես Թումանյանը նոր բնակարան էր վարձել Թիֆլիսի Բեհբության փողոցի N 50 տան V հարկում, Թումանյանի հյուրընկալ տանիքի տակ սկսել է «Վերնատուն» ակումբի գործունեությունը ։ Հովհաննես Թումանյանի տանը հավաքվում էին ազգի լուսավոր մտավորականները, ովքեր նրա տունն անվանել են «վանք, տոնախմբություն», շարունակական, հարատև տեսակցությունների վայր ։
Անդամներ
Վերնատան մշտական անդամներն էին՝
Մշտական անդամներից բացի, Վերնատան հանդիպումներին առիթից առիթ ներկա են եղել նաև այլ բազում հայ գրողներ, արվեստագետներ, պատմաբաններ, լեզվաբաններ կամ գրականասեր մարդիկ՝ Պերճ Պռոշյանը, Մուրացանը, Վրթանես Փափազյանը, Կոմիտասը, նկարիչներ՝ Գևորգ Բաշինջաղյանը, Փանոս Թերլեմեզյանը, Փիլիպոս Վարդազարյան և այլք։
Թիֆլիսում 1908 թվականին Տերյանի լույս տեսած «Մթնշաղի անուրջներ» գիրքը արժանացել էր Իսահակյանի և Թումանյանի բարձր գնահատականին։ Եթե «Վերնատունը» շարունակեր իր աշխատանքները, Վահան Տերյանն էլ կդառնար նրա ամենակրտսեր մասնակիցը՝ որպես նոր, խոստումնալից գրական տաղանդ։
Գործունեություն
«Վերնատան» մասին իրենց հուշերում, հոդվածներում և նամակներում արժեքավոր տեղեկություններ են թողել հայ գրականության դասականներ՝ «վերնականներ» Թումանյանը, Իսահակյանը, Դեմիրճյանը, Շանթը և Աղբալյանը։
Հիմնահարցեր
Վերնատանը քննարկվում էին․
Ըստ գրականագետ Արամ Ինճիկյանի՝ Վերնատանը քննարկվում էին նաև․
Գրական նախորդների վերագնահատության խնդրին Թումանյանն անդրադարձել է «Միքայել Նալբանդյանի հիշատակին» հոդվածում․ «Չէ՞ որ ամեն մի գրող ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ՝ իրենից առաջ եղածների ազդեցությունների համագումար՝ մեկից շատ, մյուսից քիչ, որ ընդունում, հալում է իր ոգևորության հնոցի մեջ ու ձուլում, ձևակերպում իր ճաշակով»։
Գրական ընթերցումներ
Վերնականները նախապես պատրաստվում էին հավաքներին՝ կարդալով համաշխարհային դասական գրականություն։ Նրանք քննարկում էին էսքիլեսի, Սոֆոկլեսի, Եվրիպիդեսի, Շեքսպիրի, Բայրոնի, Սերվանտեսի և այլ դասականների ստեղծագործությունները։
«Վերնատան» գործունեության տարիներն անդամների համար շատ բեղուն են եղել։ Անդամներից որևէ մեկի նոր երկի առաջին քննարկումը խմբակում էր անցկացվում։ Նման քննարկման մասին է վկայում Թումանյանի հետևյալ երկտողը ուղղված Փիլիպոս Վարդազարյանին (1904, նոյեմբեր), «էս իրիկուն Դերենիկը կարդում է իր նոր պոեմը։ «Վերնատունը» խնդրում է շնորհ բերես ժամը 9-ին» ։
Վերնականների շնորհիվ համարյա մոռացված հայ հանճարի՝ Սայաթ-Նովայի անունը մտավ շրջանառության մեջ, հրատարակվեցին նրա տաղերը և հայկական ժողովրդական երգի շտեմարանում նա գրավեց իր արժանի տեղը։
Նյութական նախադրյալներ
Վերնականները բոլորն էլ մշտական նյութական կարիքի մեջ էին և ժամանակ առ ժամանակ հեռու էին լինում Վերնատան հետ անմիջական շփումներից։ Թեև մշտական նամակագրական կապի միջոցով տեղյակ էին իրենց գրչակիցների գործունեությանը, այնուամենայնիվ այս ցրվածությունը կարևոր գործոն էր ակումբի աշխատանքների շարունակականության համար։ Աղայանը սկսել էր դասագրքերով գումար վաստակել, դարձել էր սոցիալ-դեմոկրատ։ Իսահակյանը Ալեքսանդրապոլից կոտրված սրտով գրում էր հայ մտավորականի տխուր ապագայի մասին և իր ապագան տեսնում է արտասահմանում։ Դեմիրճյանը 1905 թվականից սովորում էր Ժնևի մանկավարժական համալսարանում և այնտեղ մնաց մինչև 1910 թվականը։
Քաղաքական նախադրյալներ
Այդպիսով, 1908 թվականի դեկտեմբերի 17-ին Թիֆլիսի երկաթուղային կայարանում արտասահման մեկնելիս նախնական կալանքի է վերցվում Ավետիք Իսահակյանը, իսկ դեկտեմբերի 23-ի լույս 24-ի գիշերը Թիֆլիսի իր տանը՝ Հովհաննես Թումանյանը։ Ի թիվս հայ 160 այլ մտավորականների, նրանց մեղադրում էին «Դաշնակցության գործով» ։ Գործի էությունը հայ քաղաքական միտքը գլխատելն էր 1905 թվականին երկրում սկիզբ առած հեղափոխական շարժումները ճնշելու համար։ Ռուսաստանի կայսերական կառավարությունը բնակչության ուշադրությունը հեղափոխական շարժումներից շեղելու համար Կովկասում հայերի և թաթարների միջև ազգամիջյան բախումներ հրահրեց։ Թումանյանը հաշտարարի դեր էր կատարել 1905-1906 թվականներին ցարական կառավարության հրահրած հայ-թաթարական կռիվների ժամանակ
Դեմիրճյանը Թումանյանի մասին իր հուշագրությունում գրում է, որ Վերնատան ավանդույթներին դեմ քայլ էր այն, որ Թումանյանը մասնակցել էր հայթուրքական ընդհարումների խնդրին և առավելապես, որ «բարեկամացել է Լեոյի հետ և անգամ հրավիրել իր տուն» (հնի ու նորի պայքար կար Լեոյի՝ որպես ամենավառ «մշակականի» և վերնականների միջև)։ Դեմիրճյանը տարակուսած գրում է Շանթին․ «ինչ է, ուրեմն նորերը վերանայո՜ւմ են իրենց դիրքերը» ։ Ուրեմն «Վերնատան» սկզբունքներին հասցվել էր առաջին հարվածը։
Վերնականները լուծարումից հետո
Հովհաննես Թումանյանն ու Ավետիք Իսահակյանն, ի թիվս մեղադրյալների մեծ մասի արդարացվել են «Դաշնակցության գործով» դատավարության ժամանակ, որը տեղի է ունեցել 1912 թվականի հունվարի 17-ին, Պետերբուրգում։ Այն տևել է երկու ամսից ավել։ Հովհաննես Թումանյանը նույն թվականի հոկտեմբերի 16-ին ընտրվել է նորաստեղծ «Հայ գրողների կովկասյան ընկերության» նախագահ։ 1911 թվականի հունիսի 26-ին Ղազարոս Աղայանի թաղումից անմիջապես հետո Իսահակյանը լքել է Թիֆլիսը։ Վերնականներից երկուսը հետագայում ընդգրկվել են Հայաստանի հանրապետության առաջին կառավարության կազմում, Շանթը՝ արտաքին գործերի, Աղբալյանը՝ լուսավորության նախարար, որից հետո երկուսն էլ դարձել են քաղաքական վտարանդի։ Դեմիրճյանը Շվեյցարիայից վերադառնալով զբաղվել է ուսուցչությամբ։
1921 թվականի հոկտեմբերի 4-ին Հովհաննես Թումանյանը մի նամակ է գրել Թիֆլիսից Իսահակյանին, որտեղ հայտնում է «Վերնատան» վերածննդի իր երազանքի մասին․ «Շատ բան ունեմ գրելու, բայց սպասում եմ - կգաս - կխոսենք և կանենք, ինչ որ կարող ենք անել։ ...Թերևս այժմ կազմենք մեր «Վերնատունը» մեր երկրում ու վերջին օրներս միասին անցկացնենք... Դե արի՛, Ավո ջան» ։ Սակայն 1921 թվականի աշնանը Թումանյանը, հայ գաղթականների համար օգնություն գտնելու նպատակով, մեկնել էր Կոստանդնուպոլիս։ Նա հիվանդ էր, երբ մի քանի ամսից վերադարձավ։ Նա մահացել է 1923 թվականին՝ Մոսկվայի հիվանդանոցում։
Նկար «Վերնատան» մասին
Դմիտրի Նալբանդյան, Վերնատուն (1974-1976), որտեղ պատկերված են.
Նկարում պատկերված որոշ գործիչներ Վերնատան գոյության տարիներին արդեն ողջ չէին ։
Հետաքրքիր փաստեր
«Գեղարվեստ» ամսագրում «Վերնատան» անդամներին ձոնված Դերենիկ Դեմիրճյանի բանաստեղծական շարքի (տես ԳԱԹ, ԳԼՖ, N 2418) կապակցությամբ «Գեղարվեստ» ամսագրի խմբագիր Գարեգին Լևոնյանի թողած ծանոթագրության մեջ նկարագրված է գրողների հավաքատեղի դարձած ապակեպատ սենյակը ։ Ներկայումս Երևանի Հովհաննես Թումանյանի տուն-թանգարանում Վերնատունը ստեղծված է դրա համաձայն։
Դերենիկ դեմիրճյանը «Վերնատանն» անցկացրած երկար ու ձիգ ժամերի մասին հումորով տողեր ունի, որտեղ նկարագրում է թե նախաճաշերն ինչպես էին դառնում ճաշ, երեկոյան թեյ և կեսգիշերներից շատ անց ընթրիք ու լուսաբաց ․
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Գրական խմբավորումներ Կատեգորիա:Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցի շրջանավարտներ
Խաղխաղի մզկիթ
Խաղխաղի մզկիթ (Yanıqlı məscidi), 19-րդ դարի վերջին կառուցած աղյուսաշեն մզկիթ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության Թովուզի շրջանի Խաղխաղ (այժմ՝ Յանըլու) գյուղում ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ադրբեջանի մզկիթներ Կատեգորիա:Խաղխաղ
Չախլովկա
Չախլովկա (Чахловка), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Շաբալինսկի շրջանում Կիրովի մարզում։ Գետաբերանը տեղակայված է Վետլուգա գետի ձախ ափին՝ 776 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը 12 կմ է։
Գետի ակունքը գտնվում է Չախլովկա գյուղում, Լենինսկոե գյուղից 29 կմ հյուսիս-արևելք։ Գետը հոսում է հյուսիս։
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Վերին Օբի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը՝ Վետլուգա, գետի ենթաավազանը՝ Վոլգա։ Գետի ավազանը՝ Վոլգա մինչև Կույբիշևսկի հիդրոհանգույց։
Տվյալներն ըստ ջրային ռեսուրսների ֆեդերատիվ տեսչության.
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր Կատեգորիա:Վերին Վոլգայի ավազանային շրջանի գետեր
Նիժնիե Վոլկովցի
Նիժնիե Վոլկովցի (Нижчі Вовківці), գյուղ Ուկրաինայի Խմելնիցկիի մարզի Խմելնիցկիի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Նիժնիե Վոլկովցի գյուղում բնակվում էր 391 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 1,02 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 383,33 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Խմելնիցկիի մարզի Խմելնիցկիի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Լոգան Մարշալ Գրին
Լոգան Մարշալ Գրին (Logan Marshall-Green, ), ամերիկացի դերասան և ռեժիսոր, որը առավել հայտնի է «Պրոմեթևս», «Թարմացում» ֆիլմերով և «Վարձկան Քուորին» հեռուստասերիալում խաղացած գլխավոր դերով։
Կենսագրություն
Մարշալ Գրինը ծնվել է Հարավային Կարոլինայի Չարլսթոն քաղաքում և մեծացել Ռոդ Այլենդում։ Ունի երկվորյակ եղբայր՝ Թեյլորը։ Մարշալ Գրինը հաճախել է Թենեսիի համալսարան և Քոնեքթիքութի ազգային թատերական ինստիտուտ, իսկ Նյու Յորքի համալսարանին կից կողմից «Տիշ» արվեստի դպրոցում՝ գեղարվեստի բակալավրի աստիճան։
2019 թվականին «Հետևիր ճանապարհին» ֆիլմում նկարահանվել է Իթան Հոուքի գլխավոր դերով։
Անձնական կյանք
Հանդիպել է դերասանուհի Մարիսա Թոմեյի հետ։
Ծանոթագրություն
Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոդերասաններ Կատեգորիա:Ամերիկացի հեռուստատեսային դերասաններ Կատեգորիա:Նյու Յորքի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոռեժիսորներ Կատեգորիա:Դերասաններ այբբենական կարգով
Շմիդտ (այլ կիրառումներ)
Շմիդտ ազգանուն է, որի հայտնի կրողներից են՝
Զապոլե (գյուղ, Կարդիմովսկի շրջան)
Զապոլե (Заполье), գյուղ Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Կարդիմովսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 8 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Կարդիմովսկի շրջանի բնակավայրեր
Չիպսետ
Չիպսետ (chipset)  միկրոսխեմաների հավաքածու, որը կառուցված է մի շարք գործառույթներ իրականացնելու համար։
Չիպսետներ ժամանակակից x86 պրոցեսորների համար
Չիպսեթների ստեղծման գործում` նոր պրոցեսորներին աջակցելու համար, առաջին հերթին հետաքրքրված են պրոցեսոր արտադրոողները։ Այդ պատճառով ներկայիս պրոցեսոր արտադրող Intel և AMD ընկերությունները թողարկում են փորձնական հավաքակազմ (այսպես կոչված՝ reference-չիպսետներ) հատուկ մայրական պլատայի համար։ Այսպիսի չիպսետների փորձարկումից հետո ընկերությունները նախաձեռնեցին նոր մայրական պլատաների արտադրության կազմակերպումը, որը պետք է համապատասխաներ համաշխարհային շուկայի արտոնագրի ստացման պայմաններին։ Ներկայացված է x86 կառուցվածքային մոդելի համար չիպսետներ արտադրող ընկերությունների ցուցակը՝
ARM չիպսետներ
ARM պրոցեսորով աշխատող համակարգերի համար ստեղծվել և ստեղծվում են համապատասխան չիպսետներ։ Չնայած առաջին օրինակները  (ինչպես ARM2 -ը Acorn Archimedes-ի համար՝ իր պրոցեսորի կազմում և IOC, MEMC, VIDC, VIDC20 չիպերը, ավելի ուշ՝ ARM3) ամբողջովին նման էին ներկայիս չիպսետներին, օրինակ, IBM PC, սակայն կան ժամանակակից չիպսետներ (ինչպիսիք են՝ Qualcomm Snapdragon և Texas Instruments DaVinci),որոնք ստեղծված են նաև բջջային սարքերի վրա տեղադրելու համար,  տարբերվում են ինչպես կառուցվածքային, այնպես էլ տեխնիկական բնութագրիչներով։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Համակարգչի ծրագրային ապահովում Կատեգորիա:Մայրական պլատա
Քյոքլուղ
Քյոքլուղ, գյուղ Օսմանյան կայսրությունում, Տրապիզոնի վիլայեթի Ունիեի գավառակում։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Տես նաև
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության հայաբնակ գյուղեր
Միլյանովիչի
2001 թվականի տվյալներով Միլյանովիչի գյուղում բնակվում էր 306 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 2158 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 141,8 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Վոլինի մարզի Տուրիի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1540 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր Կատեգորիա:1511 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Ամանորը Վիետնամում
Տետ (Tết), լրիվ անվանումը՝ Տետ նգուեն դան (Tết Nguyên Đán, 節元旦, բառացի՝ «առաջին առավոտի տոն»), վիետնամական Նոր տարին ըստ լուսնա-արեգակային օրացույցի, պետական տոն Վիետնամում, երկրի ամենակարևոր և հանրահայտ տոնը։ Տետը նշվում է չինական նոր տարվա հետ միաժամանակ, թեպետ ժամանակային տարբերություն առկա է լինում՝ կապված Հանոյի և Պեկինի ժամանակների տարբերության հետ։ Տոնակատարությունը սկսվում է լուսնային օրացույցի առաջին ամսվա առաջին օրը (մոտավորապես հունվարի վերջին կամ փետրվարի սկզբին) և շարունակվում է մեկ շաբաթ։ Տետը համարվում է գարնան առաջին օր, այդ պատճառով տոնը հաճախ անվանում են նաև «գարնան տոն»՝ հոյ սուան (Hội xuân)։ 2016 թվականին այդ օրը համընկնում է փետրվարի 8-ի հետ ։
Տետը ընտանեկան տոն է, մարդիկ աշխատում են վերադառնալ ճամփորդություններից և այն նշել հարազատների հետ ։ Երեխաներին նվիրում են փողով ծրարներ և հագուստ, ինչին ի պատասխան՝ երեխաները մեծահասակներին երկարակեցություն են մաղթում ։
Տոնակատարությունը ուղեկցվում է նախնիների պաշտամունքի հետ կապվող բազմաթիվ ծիսակատարություններով։ Տոնի նախօրեին տներն ու փողոցները զարդարում են ծաղիկներով և որոշակի մրգերով, մթերքներ են գնում ամանորյա ուտեստներ պատրաստելու համար ։ Ուտեստների մեջ գլխավորը համարվում է եփած բրնձային կարկանդակը՝ բանտինգը՝ մունգի պտուղների և խոզի մսի միջուկով, որը փաթաթվում է բանանի տերևներով և կապվում է բամբուկե առաձգական ձողիկով : Տետը զուգակցվում է դիմակահանդեսային շքերթին, որի ժամանակ կատարվում է առյուծի պարը, ինչպես նաև կազմակերպվում են բազմաթիվ փառատոններ և տոնավաճառներ, որոնք գրավում են կես միլիոնի հասնող այցելուների ։ Չնայած նրան, որ շատ առևտրականների Նոր տարվա նախօրյակին բարձրացնում են գները, բայց և լինում են հատուկ ամանորյա զեղչեր, օրինակ՝ Բուխտա Հա Լոնգ Տետի ժամանակ կարելի է այցելել անվճար ։
Վիետնամցիները մեծ ուշադրություն են դարձնում այն բանին, թե ով է առաջինը իրենց տուն գալիս Նոր տարում ։ Դրանից հետո ավանդաբար մարդիկ իրար տուն հյուր են գնում, այցելում են եկեղեցիներ ։
Վիետնամի ժողովուրդներից մեկի մոտ Նոր տարին համընկնում է այլ ամսաթվերի հետ (օրինակ՝ մուսուլման-տյամերի մոտ), մյուսների մոտ տոնը նշելու ավանդույթներն են տարբեր. Կխմուները խոզի մսով բրնձե կարկանդակների փոխարեն հավ են պատրաստում ։
Տարբերությունները չինական նոր տարվա հետ համեմատած
Չինական օրացույցը հիմնված է աստղագիտական դիտարկումների վրա, այդ պատճառով էլ կապված է տեղական ժամանակի հետ։ Հյուսիսային Վիետնամը 1967 թվականի օգոստոսի 8-ից UTC+8 ժամային գոտուց անցել է UTC+7-ին, իսկ Հարավային Վիետնամը՝ 1975 թվականին՝ Վիետնամական պատերազմից հետո։ Արդյունքում Հարավն ու Հյուսիսը 1968 թվականի Տետը նշեցին տարբեր օրերի ։
Քանի որ չինական օրացույցի 11-րդ ամիսը պարտադիր ձմեռային արևադարձ պետք է ունենա, իսկ 1984 թվականին այն համընկավ դեկտեմբերի 21-ին՝ Վիետնամում և դեկտեմբերի 22-ին՝ Չինաստանում, այդ պատճառով այն շարունակվեց Վիետնամում նոյեմբերի 23-ից մինչև դեկտեմբերի 21-ը, իսկ Չինաստանում ՝ դեկտեմբերի 22-ից մինչև 1985 թվականի հունվարի 20-ը, ինչը հանգեցրեց այն բանին, որ Տետը 1985 թվականին նշվեց հունվարի 21-ին, իսկ Նոր տարին Չինաստանում՝ փետրվարի 20-ին։ Համաժամանակացման համար վիետնամական օրացույցում ավելացվեց լրացուցիչ ամիս՝ մարտի 21-ից ապրիլի 19-ը։
Վիետնամական կենդանակերպի «կատուն»՝ չինականի «նապաստակն» է, իսկ «ցուլը» փոխարինում է «գոմեշին»։
1975 թվականից մինչև 2100 թվականի միայն չորս անգամ Վիետնամում և Չինաստանում Նոր տարին սկսվում է տարբեր անսաթվերից։
Ավանդույթները
Վիետնամցիները Տետը սովորաբար տոնում են ընտանիքով ։ Տոնից առաջ մարդիկ հաճախ գերեզմանատուն են գնում՝ իրենց նախնիների շիրիմներին այցելելու և դրանք կարգի բերելու համար։ Չնայած, որ Տետը ազգային տոն է, հավատացյալները այն նշում են իրենց հավատքի կանոններին համապատասխան։ Տոնակատարությունը բաժանվում է երեք փուլի՝ տատնյեն (Tất Niên, Նոր տարվա նախօրեից առաջ), զյաոտխիա (Giao Thừa, Նոր տարվա նախօրե) և տաննյեն (Tân Niên, Նոր տարի)։
Տատնյեն
Տատնյեն սկսվում է տոներից մեկ-երկու շաբաթ առաջ։ Տատնյեն գնումների, բնակարանները զարդարելու, ամանորյա կերակուրներ պատրաստելու և հարազատների ժամանելուն սպասելու ժամանակաշրջանն է։ Վիետնամցիները աշխատում են մինչև Տետը փակել իրենց բոլոր պարտքերը։ Ծնողները իրենց երեխաների համար հագուստ են գնում, որպեսզի վերջիններս տոնը նշեն նոր հագուստներով ։ Քանի որ տոներին բոլոր խանութները փակ են լինում, մարդիկ սննդամթերքը նախօրոք են գնում ։ Առևտրականները հաճախ բարձրացնում են գները, և պետական պաշտոնյաները ստուգում են, թե որքանով է բավականաչափ խանութներում պահեստավորվածը. Սովորաբար կառավարությունը սուբսիդավորում է առևտևականներին գների բարձրացումը կանխելու համար ։
Ցանցային սուպերմարկետներում վաճառքն աճում է 20-40%-ով, իսկ արվարձանների շուկաներում մասամբ նվազում է։ Վիետնամական ընտանիքները սովորաբար նախնիների զոհասեղան են ունենում, իսկ Տետի ժամանակ այն մաքրում և նվիրաբերություններ են անում (այդ թվում՝ «հինգ մրգերը»)։ Ըստ հավատալիքի ընտանեկան օջախի երեք պահապանները՝ օնգ-տաո (Ông Táo), հաշիվ են տալիս Նեֆրիտյան կայսր Նգոկ Դեին տանը կատարվող իրադարձությունների մասին և երկինք են վերադառնում 12-րդ լուսնային ամսին 23-րդ օրը. նրանց մեկնումը նշվում է համեստ արարողությամբ, որն ուղեկցվում է ծիսկան զոհաբերություններով։ տետին նախորդող վերջին օրերը ընտանիքը բանտինգ, բանզեյ կամ բանտետ է պատրաստում։ Քանի որ դրանց պատրաստումը շատ ժամանակատար է, ապա կրակի մոտ արթուն մնացած ընտանիքի անդամները միմյանց տարբեր պատմություններ են պատմում։
Հինգ մրգերը
«Հինգ մրգեր» (mâm ngũ quả, մամ նգի կուա)` մրգեր, հարստության խորհրդանիշ` ավանդաբար նախնիների զոհարանին տեղադրվող ։
Ուլլամբանա-սուտրայում Բուդդան Մաուդգալյայանին ասել է՝ «Հանուն անցած սերնդի ընտանիքի հոր և մոր, ինչպես նաև այժմյան մայրերի և հայրերի, ովքեր կարիքի մեջ են, դուք նվիրաբերություններ արեք մեծ մաքուր, բազմաթիվ ծաղիկներով և հինգ տեսակի մրգերով լի ափսեով»։ Սովորույթը տարածվեց չինական Տան կայսրության կառավարման օրոք ։
Երկրի հյուսիսում և հարավում մրգերի տեսականին տարբեր է, թեպետ, ընդհանուր առմամբ, ֆիքսված հավաքածու չկա։ Հնում ափսեի մեջ դնում էին սալոր, նուշ, դեղձ, զիզիֆուս, վարդագույն խնձոր ։ Առանձին մրգեր դժբախտ են համարվում. այսպես, հարավում ափսեի մեջ չեն դնում տանձ և նուռ, քանի որ տանձը համահունչ է «քարշ գալ»(lê lết, լե լետ) արտահայտության հետ, իսկ «նուռ» բառը, լիու (lựu), մտնում է «նռնակ» բառի կազմի մեջ ։ Հյուսիսում ափսեներն ավելի առատ են լինում, հարավում՝ առավելապես համեստ։
Մրգերի մոտավոր ցուցակը ։
Հյուսիսային Վիետնամ
Հարավային Վիետնամ Ափսեի մեջ չեն դնում
Վերջին ժամանակները վիետնամական սովորական մրգերին սկսել են ավելացնել նաև էկզոտիկ մրգեր՝ խնձոր, կարմիր նարինջ ։
Զյաոտխիա
Տետի առաջին օրը նվիրվում է ծնողներին և երեխաներին։ Երեխաները կարմիր ծրարների մեջ ամանորյա գումար են ստանում ((mừng tuổi), մինգտուոյ հյուսիսային բարբառով) կամ լիսի (lì xi, 利是, հարավային բարբառով)) ։ Երեխաները սովորաբար նոր հագուստ են հագնում և նվերը ստանալուց առաջ ողջունում են իրենց ծնողներին։ Քանի որ վիետնամցիները հավատում են, որ առաջին այցելուն ամբողջ տարվա համար հաջողություն է բերում, ապա Տետի առաջին օրը ոչ ոք ուրիշի տուն առանց հրավերքի չի գնում ։ Առաջին հյուրի հետ հանդիպման ավանդույթը, որը կոչվում է սոնգդատ (xông đất), սոնգնյա (xông nhà) կամ դապդատ (đạp đất), կարևորներից մեկն է։ Սովորաբար առաջինը հրավիրում են հաջողակ մարդու, ով լավ բնավորություն ունի, որպեսզի նա տանը հաջողություն բերի։ Ապահովության համար տանտերը կեսգիշերին դուրս է գալիս փողոց, որպեսզի համոզվի, որ ոչ ոք առանց հրավերքի ներս չի գա։
Տետին ավլել-սրբելը վատ նշան է համարվում, քանի որ ավլողը «դուրս է հանում հաջողությունը», դրա համար տան մաքրությունը արվում է ավելի վաղ։ Համարվում է նաև, որ հարազատներին կորուստ պատճառած մարդը այլ տներ չպետք է մտնի ։
Տեղի բուդդայական եկեղեցիներ են այցելում բարեգործական նվիրատվություններ կատարելու և գալիք տարում հաջողություն ունենալու ցանկություն ունեցողները։ Տարածվել է նաև գուշակներից հաջողություններ խնդրելը։ Երեխաները գնում և խաղում են նոր խաղալիքներով, ինչպես նաև փողոցի ազարտային խաղերում (օրինակ՝ բաու-կուա-կա-կոպ՝ (bầu cua cá cọp)) ծախսում են իրենց ամանորյա նվերները։ Հարուստ ընտանիքները տանը վիշապի պարի կատարման համար պարողներ են վարձում։
Տոնը նշելու ավանդույթները
Տետի տոնակատարությունը տևում է մեկ օրից մինչև մեկ շաբաթ։ Մարդիկ դուրս են գալիս փողոց և աշխատում են, որքան հնարավոր է ուժեղ, աղմկել՝ թմբուկ նվագելով, զանգեր և կոչնազարգեր զրնգացնելով, արգելված ճայթռուկներ տրաքեցնելով՝ փորձելով վախեցնել չար ոգիներին ։ Առյուծի պարի մասնակիցները հագնում են համապատասխան կոստյումներ և դիմակներ։ Լանը՝ «առյուծը» իրականում առյուծի և վիշապի մեջտեղում ինչ-որ մեկն է՝ վիետնամական մշակույթում ուժի խորհրդանիշը։
Նոր տարվանից 30 րոպե առաջ հեռուստատեսությամբ ցուցադրվում է «Վերջին անգամ հավաքվենք միասին» (Gặp nhau cuối năm) երգիծական հաղորդումը, ամանորյա մեղեդին սովորաբար համարվում է «Աբբա» համույթի «Happy New Year» երգը ։
Տետը նշելու ժամանակ մարդիկ զանազան խաղեր են խաղում՝ սյանցի, բամբուկե փայտիկներով պարեր, դիմակների գունազարդում, թղթե ծաղիկների պատրաստում, թաիլանդյան խաղեր՝ «պա-մա-նա-օ» քարերով, օղակի մեջ գնդակի նետում («նեմ-կոմ»), խայլում են բամբուկե փայտերով, ջրի վրա մարիոնետների թատրոնի ներկայացումներն են դիտում, հատտհեն են լսում, աքլորակռիվներ և ցլամարտեր են նայում, մասնակցում են պոեզիայի մրցույթների ։ Մեծ քաղաքներում հրավառություններ են լինում, դրանք հեռարձակվում են հանոյյան, սայգոնյան և դանանգյան ազգային հետուստատընկերություններով։
Ներկայացումներից հետո ընտանիքները վերադառնում են տուն և ուտում են ամանորյա կերակուրները՝ միմյանց երջանկություն և ուրախություն մաղթելով Նոր տարում։ Երեխաներին նվիրում են փողով կարմիր ծրարներ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ամանորն աշխարհում Կատեգորիա:Վիետնամ Կատեգորիա:Ամանոր
Չեխական գրականություն
Չեխական գրականության ծագումը
11-րդ դարի վերջերին հռոմեական եկեղեցու ուժեղացումով լատիներենը դուրս է մղել հին սլավոներենը։ Լատիներենով առավել նշանավոր հուշարձանը Կոզմա Պրահացու «Չեխական ժամանակագրությունն» (1125) է։ 13-րդ դարի վերջերից ծնունդ է առել չեխերենով գրականությունը։ Վերածննդի գաղափարների ներթափանցումը Չեխիա նպաստել է չեխական գրականության ծաղկմանը 14-րդ դարում։
Պատմական ստեղծագործություններ
Պատմական ստեղծագործություններից աչքի է ընկնում Դալիմիլ Մեզիրժիցկու չափածո, այսպես կոչված, Բոլեսլավյան (կամ Դալիմիլյտն) ժամանակագրությունը (մոտ 1308-1314)։ Այդ շրջանում հայտնվել են երգիծական ու խրատական երկերը, ասպետական գրականությունը։ Տարածվել են վագանտների (թափառաշրջիկ վանականների ու ուսանողների) սիրային լիրիկան, քնարական ու երգիծական երգերը։
Չեխական գրականության զարգացման նոր փուլ
Չեխիայի հայտնի առաջին գրողը երգիծաբան Սմիլ Ֆլյաշկան է (14-րդ դարի կես-1403 թվական)։ Գրականության զարգացման նոր փուլը կապված է հուսյան հեղափոխական շարժման հետ (15-րդ դարի 1-ին կես)։ Այդ ժամանակ տարածվել են հակակաթոլիկական քարոզներ (Յան Հուս, մոտ 1371-1415, Յան ժելիվսկի), նամակաձև երկեր (Յան Հուս, Յան ժիժկա, մոտ 1360-1424 և ուրիշներ), թռուցիկներ, մանիֆեստներ, չափածո կոչեր, մարտական երգեր։ Հուսյան շարժումը ճնշվելուց հետո գրականությունը շարունակել է պահպանել հայրենասիրական ոգին։
Ժամանակագրություն
14-րդ դարում զարգացել է գրական ստեղծագործության ավանդական տեսակը՝ ժամանակագրությունը։ 17-18-րդ դարերին կաթոլիկության ճնշող տիրապետությունը կասեցրել է գրականության զարգացումը։ Վերստին աճել է լատիներենի ազդեցությունը, ոչնչացվել են չեխերեն գրքերը, շատ գրողներ տարագրվել են։ Այդ ժամանակի ամենաականավոր գրողը Ցա․ Ա․ Կոմենսկին է (1592-1670 թթ.), որի մանկավարժական ու գեղար-վեստափիլիսոփայական երկերը բնութագրվում են հետևողական հումանիզմով։ Չեխական ազգության վերածննդի դարաշրջանում (18-րդ դարի վերջ-19-րդ դարի 1-ին կես) գրականության զարգացումն ընթացել է լուսավորական ձևերով և բնութագրվել բանականության իդեալների (Յոսեֆ Դոբրովսկի, 1753—1829 թթ.) և չեխերենի իրավունքների համար պայքարով։ Տվյալ ժամանակի գրականությանը բնորոշ են բանահյուսության դիմելը, հերոսական անցյալի բանաստեղծականացումը, սլավոնական ժողովուրդների ու նրանց մշակույթների ազգակցականության գիտակցումը (Յարոսլավ Կոլար, 1793-1852 թթ., Ֆ․ Լ․ Չելակովսկի, 1799—1852 թթ.)։ 30-ական թվականներին առաջացել է հեղափոխական ռոմանտիզմը (Կ․ Գ․ Մախա, 1810-1836 թթ.)։ Զարգացել է դրամատուրգիան (Յո․ Կ․ Տիլ, 1808-1856 թթ.)։ 1848-1849 թվականների հեղափոխության շրջանում գրականության մեջ երևացել են ռեալիստական միտումները, ուժեղացել է սոցիալ-քննադատական և հերոսական-հայրենասիրական հնչեղությունը։
Ուղղվածություններ
Հաբսբուրգյան տարիներին (19-րդ դարի կեսեր) առանձնահատուկ տեղ են գրավել Բ․ Նեմցովայի (1820-1862) վիպակները, որոնք արտացոլել են սոցիալական հակասությունները և ժողովրդին պատկերել որպես բարոյաէթիկական արժեքների գլխավոր կրողի։ 1860-1880-ական թվականներին զարգացում է ապրել ռեալիզմը, որի սկզբունքները գլխավորապես ձևավորվել են Յա․ Ներուդայի (1834-1891 թթ.) գրաքննադատական հոդվածներում։ 90-ական թվականների սկզբներին ուժեղացել է ռեալիզմի սոցիալ-քննադատական ուղղվածությունը, գրականության մեջ սկսել է ավելի շատ տեղ գրավել անհատի ու հասարակության փոխհարաբերությունների թեման, մարդու ներաշխարհի պատկերումը։
Պատմավեպի հաջողություններ
Զգալի են պատմավեպի հաջողությունները։ Ա․ Ցիրասեկը (1851-1930 թվականներ) վերստեղծել է Չեխիայի պատմության կարևորագույն պահերը, տվել հուսյան շարժման համայնապատկերը՝ որպես ժողովրդա-ազատագրական պատերազմի («Հոսանքների միջև», հատոր 1-3, 1887-1890 թվականներ, «Բոլորի դեմ», 1893 թ.)։ Իրենց դարաշրջանի սոցիալական բախումներն են արտացոլել Ա․ Ստաշեկը (1843-1931 թթ.), Ցա․ Արբեսը (1840-1914 թթ.)։ Սոցիալական արատների քննադատությունը, հեղափոխական վերափոխումների ռոմանտիկական կանխազգացողությունը, հայրենասիրական մոտիվներն են բնորոշ Ս․ Չեխի (1846-1908), Ցո․ Վ․ Սլադեկի (1845-1912), Ցա․ Վրխլիցկու (1853-1912) պոեզիային։ Գ․ Պրեյսովայի (1862-1946), Ա․ Մրշտիկի (1861-1925) և Վ․ Մրշտիկի (1862-1912), Ցիրասեկի ռեալիստական դրամաներում պատկերված է գյուղացիների ողբերգական ճակատագիրը, կապիտալիստական հարաբերությունների ազդեցությունը գյուղի վրա։ 19-20-րդ դարերի սահմանագծում գրական պրոցեսն աչքի է ընկել խայտաբղետությամբ ու հակասականությամբ։
Չեխական գրականության վրա ազդեցությունները
Գրականության վրա նկատելի ազդեցություն են գործել բանվորական շարժումը, սոցիալիստական գաղափարները։ Միևնույն ժամանակ բուրժուական իրականության մերժումը հաճախ ուղեկցվել է անհատապաշտական խռովությամբ, որն արտացոլվել է «Չեխական մոդեռնի մանիֆեստում» (1895)։ Բուրժուական հարաբերությունների խիստ մերկացումն է բնորոշ Ի․ Մ․ Մախարի (1864-1942) պոեզիային։ Պրոլետարիատի տարերային դասակարգային բողոքի ոգին են ներընկալել Պ․ Բեգրուչի (1867-1958) «Սիլեզյան երգերը»։ Սիմվոլիստներ Օ․ Բրժեզինայի (18081929) և Ա․ Սովայի (1864-1928) պոեզիային հատուկ են մարդկայնության և ազատության երազանքները։ Գրականության մեջ լայն արտացոլում են ստացել անարխիզմի տրամադրությունները։ Խռովարարության ոգով է հատկանշված Ս․ Կ․ Նեյմանի (1875-1947) վաղ շրջանի, Կ․ Տոմանի (1877-1946), Ֆ․ Շրամեկի (1877-1952), Ֆ․ Գելների (1881-1914) պոեզիան։ Չեխիայի ականավոր երգիծաբան Ցա․ Հաշեկը (1883-1923) իր պատմվածքներում, պամֆլետներում, ֆելիետոններում արտահայտել է ժողովրդի ստորին խավերի ատելությունը Հաբսբուրգների միապետության նկատմամբ, սոցիալական բարձր դասերի, բուրժուական բյուրոկրատական սիստեմի, միլիտարիզմի նկատմամբ։ Այդ ժամանակ են գործել Ի․ Օլբախտը (1882-1952), Մ․ Մայերովան (1882-1967)։
Տես նաև
Կատեգորիա:Չեխական գրականություն
Արզական
Արզական՝ գյուղ Հայաստանի Կոտայքի մարզում, մարզկենտրոնից 21 կմ հարավ-արևմուտք, Դալար գետի ափին, Ծաղկունյաց լեռների հարավային ստորոտին։
Պատմություն
Արզականը հանդիսացել է առաջին կարգի աստիճանավոր Երևանցի Ղահրաման Մելիք–Աղամալյանի սեփական կալվածքը։ 1862 թվականին Մեսրոպ Արքեպիսկոպոս Սմբատյանցը եղել է Արզականում, հանդիպում է ունեցել 1-ին կարգի աստիճանավոր կալվածատեր Ղահրաման Մելիք–Աղամալյանի հետ։ Մեսրոպ Արքեպիսկոպոս Սմբատյանցի վկայությամբ Արզաքանը տեղավորված է եղել երկու փոքրիկ ձորակների միջավայրում, այն ժամանակ ունեցել է 37 տնտեսութուն։ Մեսրոպ Արքեպիսկոպոս Սմբատյանցը գրում է. «Արժանի իշխանաց արժանավոր բնակարան և ամրոց է եղած ժամանակին Արզաքանը, նորա շրջավայրերը, որը և արժանի է ներկայի կալվածատեր մեծապատիվ իշխանին` Ղահրամանյան աղայի Մելիք–Աղամալյանցին, որի շնորհիվ եկեղեցին և եկեղեցիական դպրոցը բարեկարգ վիճակի մեջ են եղել»։
Գյուղի բնակչությունը գյուղատնտեսական կուլտուրաներից մշակել է ցորեն, գարի, ծխախոտ, կանեփ, վուշ և բոստանային կուլտուրաներ։ Գյուղն ունեցել է հետևյալ արտադրական օբյեկտները, որոնք պատկանել են բնիկ տեղացի հայերին 3 դարբնոց, 3 ջուլհականոց, 1 հյուսնոց, 1 բրդամշակման արհեստանոց, ունեցել է նաև ձիթահան պատրաստի վիճակում, որի արտադրական կարողությունը տարեկան եղել է 500 բատման կտավատի ձեթի արտադրություն։ 1831 թվականին գյուղն ունեցել է 7 ջրաղաց, որից միայն երկուսն է եղել սարքին վիճակում, բոլոր ջրաղացներն ունեցել են մեկ աչք։
Գյուղն ունեցել է իր սեփական հիդրոէլեկտրոկայանը, որը հիմնել է Աշոտ Վարդանյանը։ Արզականը տեղակայված է Ծաղկունյաց լեռնաշղթայի ստորոտին, Հրազդան գետի աջակողմյան վտակ Դալար գետի ափին, ձորահովտում՝ մրգատու ծառերի մեջ։
Աշխարհագրություն
Արզական գյուղը գտնվում է ծովի մակերևույթից 1500 մ բարձրության վրա։ Այն հայտնի է իր չքնաղ բնությամբ, տաք աղբյուրներով, բազմաթիվ պանսիոնատներով և հյուրանոցներով։
Գյուղը գտնվում է լեռների գոգավորության մեջ։ Այն Հրազդան քաղաքից գտնվում է 15 կմ հեռավորության վրա դեպի հարավ-արևմուտք, իսկ Չարենցավան քաղաքից 8 կմ դեպի հյուսիս։ Շրջակայքի տարածքին բնորոշ են բարձրադիր լեռները, սարավանդները, կլիման չափավոր ցամաքային է։ Ձմեռն ընթանում է ոչ այնքան երկարատև ձյունածածկույթով, ամառը՝ մեղմ ու զով։
Արզականը շրջապատված է Ծաղկունյաց լեռնաշղթայով։
Բնակչություն
Նախնիները 1828-1830 թթ.-ին գաղթել են Մակուից, Խոյից, Բայազետից, մասամբ նաև Մուշից և Թիֆլիսից։
Արզականի ազգաբնակչության փոփոխությունը.
Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է բանջարաբուծությամբ, պտղաբուծությամբ, այգեգործությամբ և անասնապահությամբ։
Արզական համայնքը դասվում է հանրապետության խոշոր գյուղական համայնքների շարքին։ Համայնքի վարչական տարածքում գտնվում է հազար միավորից ավել այգեգործական (ամառանոցային) տնտեսություններ և «Աղվերանի» հանգստի գոտին՝ շուրջ քսանհինգ հանգստյան տներով։
Գյուղում կան բազմաթիվ աղբյուրներ, որոնցից մի քանիսը հանքային տաք աղբյուրներ են, ունեն բուժիչ նշանակություն։ Այստեղ հասունանում են խնձորը, քաղցրահամ տանձը, անուշահամ ծիրանը սալորը, դեղձը։ Ծաղկունյաց լեռների լանջերին տարածված են թխկենու, կաղնու, հացենու և այլ ծառատեսակներ։
Կենդանիների աշխարհի ներկայացուցիչներից են գայլը, արջը, նապաստակը, եղնիկը, աղվեսը, բազմազան է նաև թռչնաշխարհը։ Արզականը պտղատնկարանային պետական տնտեսություն էր, զբաղվում էր տնկիների արտադրությամբ, հայտնի իր խնձորով, որի նկատմամբ անտարբեր չի եղել հայ գրող Ն. Զարյանը, գրելով իր «Արզականի խնձորները» բանաստեղծությունը։
Արզական համանքը հանրապետության այն գյուղական համայնքներից է, որն արդեն ունի իր հիմնական հատակագիծը հաստատված 2006 թվականի ՀՀ կառավարության կողմից, ըստ որի համայնքը պետք է զարգանա գյուղը եզերող բլրակների թեքությունների վրա, իսկ որպես հանգստի գոտի օգտագործվելու է Դալար գետի ափերը։
Աղվերան հանգստյան գոտի
Դեռ վաղ ժամանակներից Աղվերանը հայտնի է եղել իր առողջարար կլիմայով և շրջակա սարերի բնապատկերներով։ Աղվերանում են տեղակայված Հայաստանի բազմաթիվ հանգստյան տներ, հյուրանոցներ և հյուրատներ, որոնք ցանկացած սեզոնի գրավում են բազմաթիվ զբոսաշրջիկների՝ ինչպես Հայաստանից, այնպես էլ արտերկրից։ Աղվերանի հանգստյան տներից և հյուրանոցներից են՝
Օգտակար հանածոներ
Արզականի տարածքում կան մարմարի, օխրայի, խճաքարի, տիտանի շահագործվող հանքավայրեր, հանքային ջրեր և բազմաթիվ աղբյուրներ։
Պատմամշակութային կառույցներ
Արզականն ունի երկու եկեղեցի` Սբ. Գևորգ (X դար) գյուղի գերեզմանատան մեջ և Սուրբ Ստեփանոս, որը գտնվում է հին գյուղի տարածքում։ Գյուղից 3 կմ հյուսիս-արևմուտք գտնվում է Նեղուցի Սբ. Աստվածածին վանքը։
Արզականից 3 կմ հարավ-արևելք` Հրազդանի ձախ ափին, կան գյուղի ավերակներ։ Դա, ըստ տեղացիների, հին Արտավազդականի կամ Արտազականի ավերակներն են։ Արզկանում է գտնվում «Անհայտ զինվորի հուշարձանը»։
Եկեղեցիներ՝
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Կոտայքի մարզի բնակավայրեր Կատեգորիա:Կոտայքի մարզի գյուղեր
Իրինա Գայդամաչուկ
Իրինա Վիկտորովնա Գայդամաչուկ (Ирина Викторовна Гайдамачук, ), ռուսաստանցի սերիական մարդասպան և կողոպտիչ, որը 2002-2010 թվականներին Ռուսաստանի Սվերդլովսկի մարզում սպանել է 17 տարեց կնոջ։
Վաղ կյանք
Գայդամաչուկը ծնվել է 1972 թվականի մայիսի 22-ին Խանտի-Մանսիական ինքնավար շրջանի Նյագան քաղաքում։ Երիտասարդ տարիքում կախվածություն է ունեցել ալկոհոլից, ինչի պատճառներից մեկը դարձավ այն, որ նրա ծնողները զրկվեցին ծնողական իրավունքից։ 1990-ական թվականների սկզբին Գայդամաչուկը տեղափոխվեց Սվերդլովսկի մարզի Կրասնուֆիմսկ քաղաք, որտեղ հանդիպեց ապագա ամուսնուն՝ Յուրիին, որից հետագայում ունեցել է երկու երեխա։ Գայդամաչուկի ալկոհոլիզմը այնքան սրված է եղել, որ Յուրին, ըստ առկա տեղեկությունների, հրաժարվում էր նրան գումար տալ՝ վախենալով, որ այն կծախսի ալկոհոլի վրա։
Սպանություններ
2002 թվականին Գայդամաչուկը Սվերդլովսկի մարզում սկսեց սպանել տարեց կանանց։ Նա ձևացնում էր, թե սոցիալական աշխատող է՝ կանանց տներ մուտք գործելու համար, որտեղ նրանց սպանում էր կացինի կամ մուրճի գործադրմամբ։ Դրանից հետո նա թալանում էր տունը՝ արժեքավոր իրերն ու առկա գումարը տանելով իր հետ։ Գայդամաչուկը երբեմն այրում էր զոհի բնակարանը՝ փորձելով թաքցնել իր հանցանքը կամ ստեղծելով տպավորություն, թե դժբախտ պատահար է տեղի ունեցել։ Ոստիկանությունը մահերը կապում էր իրար հետ, բայց հետաքննությունն ընթանում էր դանդաղ, իսկ հանցանշանները բացակայում էին։ Հանցագործությունների մեծ մասը Գայդամաչուկն իրականացրել է Կրասնոուֆիմսկում։ Մի քանիսն էլ իրագործվել են Եկատերինբուրգում, Սերովում, Աչիտում և Դրուժինինոյում։
Ձերբակալություն և դատապարտում
2010 թվականին Գայդամաչուկը փորձում էր սպանել տարեց կանանցից մեկին, որը կարողացավ խուսափել և փախչել։ Զոհը ոստիկանությանը տեղեկացրեց, որ իրեն փորձել են սպանել, իսկ մարդասպանը կին է եղել, ինչը լուրջ բացահայտում էր, քանի որ քննչական մարմինները կարծում էին, թե մարդասպանը տղամարդ է։ Գայդամաչուկի վերջին զոհը դարձավ Ալեքսանդրա Պովարիցնյան, որի հարևանը սպանության ժամին տեսել էր, թե ինչպես է Գայդամաչուկը լքում դեպքի վայրը։ Պովարիցնյայի հարևանից տեղեկություններ ստանալուց հետո՝ ոստիկանությունը ձերբակալեց Գայդամաչուկին, ով անմիջապես խոստովանեց սպանությունների իրագործումը։ Մեկ այլ կին՝ ոմն Մարիա Վալեևա, որն ի սկզբանե կասկածվում էր հանցագործությունների մեջ, ռուսական ոստիկանական մարմինների ճնշման ներքո հայտարարել էր, թե ինքն է մարդասպանը։ Գայդամաչուկը նշել էր, որ սպանություններն ու կողոպուտն իրականացրել է օղու դիմաց վճարելու համար, որպեսզի հագեցնի ալկոհոլից իր կախվածությունը՝ հավելելով, որ ամուսինը մերժում էր գումար տալ իրեն։
2012 թվականի փետրվարին դատարանը Եկատերինբուրգում սկսեց գործի քննությունը։ Մեղադրական եզրակացության համաձայն՝ Գայդամաչուկը նախաքննության ընթացքում տվել էր խոստովանական ցուցմունքներ, բայց վիճարկեց այն ամբողջ դատավարության ընթացքում ։ Սերբսկի կենտրոնի կողմից իրականացված դատահոգեբանական փորձաքննությունը ցույց տվեց, որ Գայդամաչուկը, չնայած ունի հոգեկան առողջության որոշակի խնդիրներ, հանցագործությունների իրականացման ժամանակ մեղսունակ է եղել։ Քրեական գործը բաղկացած էր 443 հատորից։
2012 թվականի հունիսին նա մեղավոր ճանաչվեց 17 սպանությունների և սպանության մեկ փորձի իրագործման մեջ ու դատապարտվեց 20 տարվա ազատազրկման, ինչը, ըստ ռուսական օրենսդրության, կանանց ազատազրկման առավելագույն պատժաչափն էր  ։ Զոհերի հարազատները դժգոհ էին ոչ խիստ պատժաչափի համար՝ հայտարարելով, որ Գայդամաչուկը յուրաքանչյուր սպանության համար ստացել է միայն 1 տարի։ Նրանք պահանջում էին նրան դատապարտել ցմահ ազատազրկման։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Սերիական մարդասպաններ Կատեգորիա:Ռուս սերիական մարդասպաններ
Լուցիոս Կոռնելիուս Սուլլա
Լուկիոս Կոռնելիոս Սուլլա (մ.թ.ա. 81 թ. հունվարի 27 - 28՝ անվանն ավելացվել է Ֆելիքս (Երջանիկ) մականունը, ; մ.թ.ա. 138 - մ.թ.ա. 78), հին հռոմեական պետական գործիչ, զորավար, մ.թ.ա. 82 - 79 թթ. դիկտատոր (այդ կոչմանն է արժանացել «օրենքների գրման և հանրապետության ամրապնդման» նպատակով ), կոնսուլ մ.թ.ա. 88 և մ.թ.ա. 80 թվականներին, կայսր, պետական կառավարման համակարգի բարեփոխիչ։
Աչքի է ընկել Յուգուրթական պատերազմի ժամանակ։ մ.թ.ա. 104-մ.թ.ա. 102 թվականներին մասնակցել է տևտոնների և կիմբրերի դեմ պատերազմին։ Մ.թ.ա. 93 թվականին՝ պրետոր, մ. թ. ա. 92 թվականին՝ պրոպրետոր Կիլիկիայում։ Կապադովկիայում Հռոմի ազդեցությունը պահպանելու նպատակով պայքարել է Տիգրան Բ Մեծի և Միհրդատ VI Եվպատոր-ի դեմ։ Մ.թ.ա. 88 թվականին կոնսուլ։ Զրկվելով Պոնտոսի դեմ պատերազմը ղեկավարելու իրավունքից (ժողովրդական ժողովն այդ իրավունքը տվել է Գայոս Մարիոսին), Սուլլան իր զորքով մտել է Հռոմ (մ.թ.ա. 88, Հռոմի պատմության մեջ առաջին անգամ հռոմեական զորքը գրավել է Հռոմը), հաշվեհարդար տեսել հակառակորդների հետ, օրինագծեր է անցկացրել հօգուտ օպտիմատների։ Մեկնելով Արևելք, մ.թ.ա. 86 թվականին Քերոնեայի և Օրքոմենի ճակատամարտերում պարտության է մատնել Միհրդատ VI-ի զորքերին, գրավել Աթենքը և մ.թ.ա. 84 թվականին կնքել Դարդանոսի հաշտությունը։ Մ.թ.ա. 83 թվականին վերադարձել է Իտալիա, շախշախել իր հակառակորդների ուժերը, Հռոմը վերագրավել նրանցից և մ․ թ․ ա․ 82 թվականին հռչակվել անժամկետ դիկտատոր։ Սուլլան սկզբնավորել է պրոսկրիպցիաները։ Հենվելով պրոֆեսիոնալ զինվորականության վրա՝ անցկացրել է ծերակուտական օլիգարխիայի շահերից բխող և հայտնիների դեմ ուղղված օրինագծեր։ Մ.թ.ա. 79 թվականին վայր է դրել լիազորությունները, թեև քաղաքացիական կյանքում պահպանել է իր ազդեցությունը։ Սուլլայի դիկտատուրան հանրապետական կարգի խոր ճգնաժամի արտահայտություն էր և օբյեկտիվորեն նպաստել է պետական նոր ձևերի մշակմանը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հռոմի զորավարներ Կատեգորիա:Հին Հռոմի պետական գործիչներ Կատեգորիա:Հռոմեական հանրապետության կոնսուլներ Կատեգորիա:Իտալիայի պետական գործիչներ
Ռուդի Գարսիա
Ռուդի Գարսիա (Rudi Garcia), ծնվել է 1964 թվականի փետրվարի 20-ին Նեմուրում, ֆրանսիացի ֆուտբոլային մարզիչ և նախկին ֆուտբոլիստ։ 2013 թվականի հունիսի 12-ին իր պաշտոնում փոխարինել է Ռոմայի նախկին գլխավոր մարզիչի պաշտոնակատար Աուրելիո Անդրեացցոլիին ։
Ռոմա
2013 թվականի հունիսի 12-ին Ռոմայի նախագահ Ջեյմս Պալլոտտան ներկայացրեց Ռուդի Գարսիային, որպես հռոմեական ակումբի նորանշանակ գլխավոր մարզիչ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:1964 ծնունդներ Կատեգորիա:Փետրվարի 20 ծնունդներ Կատեգորիա:Ֆրանսիացի ֆուտբոլային մարզիչներ Կատեգորիա:Ֆրանսիացի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ Կատեգորիա:Ռոմա ՖԱ մարզիչներ Կատեգորիա:Ֆուտբոլային մարզիչներ այբբենական կարգով
Բորիս Անջելյան
Բորիս Հովհաննեսի Անջելյան, հայ հիգիենիստ։ Բժշկական գիտությունների թեկնածու (1955), պրոֆեսոր (1989): Ֆիզիոլոգիայի, երեխաների և դեռահասների հիգիենայի, բժշկական աշխարհագրության հիմնադիրներից է։
Գեորգի Անջելյանի և Վլադիմիր Անջելյանի եղբայրն է։
Կենսագրություն
Բորիս Անջելյանը ծնվել է 1928 թվականի մայիսի 1-ին, Ախալցխայում։ 1950 թվականին ավարտել է Երևանի բժշկական ինստիտուտը։ 1957 թվականից դասավանդել է Երևանի հայկական պետական մանկավարժական ինստիտուտում և ՀՀ այլ բուհերում։ 1990-1995 թվականներին եղել է ՀՀ Բժշկական աշխարհագրության բաժանմունքի փոխնախագահ։ Անջելյանը տարիքային ֆիզիոլոգիայի, երեխաների և դեռահասների հիգիենայի, բժշկական աշխարհագրության հիմնադիրներից է ։
Հայտնաբերել է երեխաների շնչառական և մարսողական օրգանների հիվանդության կապը շրջակա միջավայրի աղտոտվածության հետ։ Հեղինակ է «Վաղ և նախադպրոցական տարիքի երեխաների հիգիենա մանկաբուժության հարցերով» (1978), «Երեխաների և դեռահասների մի քանի վարակիչ հիվանդությունների և հելմինթոզների պրոֆիլակտիկան» (1985), «Երեխաների և դեռահասների ոչ վարակիչ և որոշ այլ հիվանդությունների պրոֆիլակտիկան» (1987) ուսումնական ձեռնարկների։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ հիգիենիստներ Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ Կատեգորիա:Երևանի պետական բժշկական համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Բժշկական գիտությունների թեկնածուներ