cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Կալևի Լիյվա
Հիշատակ
Կալևի Լիյվայում սպանվածների հիշատակին նվիրված առաջին հուշարձանը տեղադրվել է խորհրդային իշխանությունների կողմից 1964-1965 թվականներին։ 1964 թվականին Էստոնիայում նկարահանվել է վավերագրական ֆիլմ՝ նվիրված Կալևի Լիյվայի ողբերգությանը ։ Կալևի Լիյվայում կատարված ողբերգական իրադարձություններին է նվիրված «Արյունոտ ծաղիկների մասին երգը» (Գ. Դանիել-Հ. Կարյահարմ, կատարող՝ Յա. Յոալա)։
2007 թվականի մայիսի 6-ին Կալևի Լիյվայում բացվել է հուշաքար՝ նվիրված այդտեղ սպանված գնչուների հիշատակին ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հոլոքոստն Էստոնիայում
Կիևի պատմություն
Կիևի պատմություն, Ուկրաինայի մայրաքաղաքի, նրա խոշորագույն քաղաքի պատմություն, որի տարիքը, ամենաքիչը, 1200 տարեկան է։ Ըստ տարեգրի՝ Կիևը հիմնել են երեք եղբայրներ՝ Կիյը, Շեկը և Խորիվը և նրանց քույր Լիբեդը և կոչել են ի պատիվ Կիյի՝ ավագ եղբոր։ Ավանդությունը վկայում է նաև, որ Դնեպրի բլրաշատ ափերին մեծ քաղաքի ի հայտ գալը կանխատեսել էր Անդրեաս առաքյալը։
Քաղաքի հիմնադրման ճշգրիտ ամսաթիվը հայտնի չէ։ Ըստ որոշ ենթադրությունների` սլավոնական առաջին բնակիչները ժամանակակից քաղաքի տարածքում ապրել են դեռևս 6-րդ դարում։ 882 թվականին Կիևը դարձել է Հին ռուսական պետության (Կիևյան Ռուսիա) մայրաքաղաքը և 10-12-րդ դարերում հասել է իր ծաղկմանը։ Մոնղոլների՝ Ռուսիա ներխուժման արդյունքում ավերվել և անկում է ապրել։ Հետագա դարերում Կիևը եղել է վարչական միավորի կենտրոն Լիտվական Մեծ իշխանության, Ռեչ Պոսպոլիտայի և Ռուսական պետության կազմում, որը վերածվել է Ռուսական կայսրության։
Կիևը մեծ վերելք է ապրել 19-րդ դարում՝ արդյունաբերական հեղափոխության ընթացքում։ Քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ քաղաքը հայտնվել է մի քանի զինված հակամարտությունների կենտրոնում և հասցրել է լինել ուկրաինական մի քանի պետությունների մայրաքաղաքը։ 1922 թվականից մտել է Խորհրդային Միության կազմի մեջ, 1934 թվականին դարձել է Խորհրդային Ուկրաինայի մայրաքաղաքը։ Հայրենական Մեծ պատերազմի ժամանակ քաղաքը ենթարկվել է լուրջ ավերածությունների, շատ հնագույն հուշարձաններ ոչնչացվել են քաղաքի կենտրոնի «ստալինյան» վերակառուցման տարիներին։ Պատերազմից հետո դարձել է Խորհրդային Միության՝ մեծությամբ երրորդ քաղաքը Մոսկվայից և Լենինգրադից հետո, խորհրդային հանրապետությունների մեջ՝ բնակչության թվով երկրորդ մեծ մայրաքաղաքը։ 1991 թվականին Խորհրդային Միության փլուզումից հետո Կիևը անկախ Ուկրաինայի մայրաքաղաքն է։
Մինչպատմական ժամանակաշրջան
Հնագիտական պեղումները վկայում են, որ Կիևի մարզի տարածքում առաջին բնակավայրերը գոյություն են ունեցել արդեն վերին պալեոլիթի դարաշրջանում՝ 20-15 հազար տարի առաջ (Կիրիլյան կեցավայր) ։ Էնեոլիթի (պղնձի դար) և նեոլիթի դարաշրջաններում ներկայանում է տրիպոլյան մշակույթը, որին պատկանող հուշարձանները և ժամանակաշրջանը հետազոտողները բաժանում են երեք փուլերի՝ վաղ մ. թ. ա. (4500 - 3500), միջին (մ. թ. ա. 3500-2750) և ուշ (մ. թ. ա. 2750-2000 թվականներ)։ Կիևի մարզի հարավ-արևմուտքի բրոնզե դարի ժամանակաշրջանը բնութագրվում է բելոգրուդովյան մշակույթով։ Զարուբինեցյան մշակույթը բնորոշ է Կիևշինայի հյուսիս-արևմուտքին՝ մ.թ.ա. 1-ին հազարամյակի երկրորդ կեսից- մ.թ.ա. 1-ին հազարամյակի առաջին կես ։ Զարուբինեցյան մշակույթի շերտեր հայտնաբերվել են ապագա հինռուսական Կիևի բարձունքների մեծ մասում։ Զարուբիցյան միակ բնակավայրը, որը գործել է 3-րդ-4-րդ դարերում, գտնվել է Օբոլոնի հյուսիսային արվարձանի՝ առաջին ողողվող տեռասի վրա (Բնավայր Լուգ IV) : Ժամանակակից Կիևի և Կիևի մարզի տարածքում երկաթի դարը ներկայանում է չերնախյովյան հնագիտական մշակույթով, որն անվանում են նաև «կիևյան մշակույթ» և որը գոյություն է ունեցել 2-3-րդ դարերից մինչև 4-5 դարերի սահմաններում Ստորին Դանուբի անտառատափաստանների և տափաստանների արևմուտքից մինչև Դնեպրի և Չեռնիգովի արևելյան տարածաշրջանը ։ Անդրեասի լեռան հնագիտական մշակույթի ամենահին բնակավայրերը վերաբերում են մ.թ. 2 - 3-րդ դարերին ։ Կիևում չերնախյովյան խեցեղենի բեկորներ հայտնաբերվել են Զամկովայա լեռան տեռասի մշակութային շերտում՝ նախորդելով լուկա-ռայկովեցկայա մշակութային շերտի խեցեղենին ։
Ստուգաբանություն
«Կիև» տեղանունը գիտության մեջ հստակ բացատրություն չի ստացել։ Տարեգրության համաձայն՝ քաղաքի անվանումը կապված է նրա հիմնադրի անվան հետ։ 12-րդ դարի սկզբի «Անցյալ տարիների պատմության» մեջ ասվում է, որ Կիևը, որպես պոլյանների ցեղի կենտրոն, հիմնադրել են երեք եղբայրներ Կիյը, Շեկը և Խորիվը և նրանց քույր Լիբեդը։ Քաղաքը կոչել են ի պատիվ ավագ եղբոր՝ Կիյի։ Քաղաքն այդ ժամանակ բաղկացած էր իշխանական պալատից և վերնապարանքից։ Այդ նույն ավանդույթը շարադրել է հայ հեղինակ Զենոբ Գլակը («Տարոնի պատմություն»), ուր պատմվում է պոլունների (պոլյաններ) երկրում Կուարի, Մենտեի և Խերեանի կողմից Կուարայի (Կիև) հիմնադրման մասին ։
Ժողովրդական ստուգաբանությունը Կիևի անվանումը բացատրում է նրանով, որ նրա առաջին բնակիչները եղել են աշխատավորներ (կիյաններ), որոնք աշխատել են Դնեպրի գետանցատեղում (սա իրենից ներկայացնում էր գետնի մեջ խրված սյուների՝ կիերի, վրա կառուցված փայտե տախտակամած)։ Համընկնող տեղանուններ հայտնի են նաև սլավոնական այլ երկրներում, օրինակ՝ Կիևո՝ Խորվաթիայում, Կույավիա՝ Լեհաստանում։ Հարվարդի գիտնական Օմելյան Պրիցակը տեղանվան ծագումը համարում է թուրքական կամ հրեական ։ Խազարների կողմից քաղաքի հիմնադրման գաղափարը կիսում է նաև Գ. Վերնադսկին ։
Վաղ պատմություն
Մ. Ստրիյկովսկու ժամանակագրության 11-րդ գրքի երրորդ գլխի մեջ, ուր համառոտ ներկայացված է Գեդմինից առաջ վլադիմիրյան, լուցկյան և կիևյան իշխանությունների պատմությունը, հաստատվում է, որ Կիև քաղաքը հիմնադրվել է 430 թվականին Կիյ իշխանի կողմից ։
Հնագիտական պեղումների արդյունքները վկայում են, որ արդեն 6-րդ-7-րդ դարերում Դնեպրի աջ ափին կային բնակավայրեր, որոնք որոշ հետազոտողներ մեկնաբանում են որպես քաղաքներ։ Հայտնաբերվել են 6-րդ-7-րդ դարերի ամրությունների, կացարանների, խեցեղենի մնացորդներ, բյուզանդական Անաստասիոս I (491-518) և Հուստինիանոս I (527-565) կայսրերի մետաղադրամներ, մեծ սափորներ՝ ամֆորաներ, բազմաթիվ ոսկերչական իրեր ։ Այս հայեցակարգը, որի վկայությունը 1982 թվականին Կիևի 1500-ամյակի տոնակատարությունն էր, համարվում էր համընդհանուրի կողմից ճանաչված։ Սակայն, ի տարբերություն «հոբելյանական հայեցակարգի», պատմաբանների և հնագետների մի մեծ խումբ, ինչպես և նախկինում, գտնում է, որ որպես քաղաք Կիևի կազմավորումը տեղի է ունեցել 9-րդ և 10-րդ դարերի միջակայքում՝ հղում անելով հնագիտական ​​տվյալներին, և այդուհանդերձ հիմք չտեսնելով 5-8-րդ դարերում գոյություն ունեցած քաղաքի և բնակիչների գենետիկական շարունակության առկայությունը հաստատելու համար ։ Ավելի վաղ՝ 4-րդ դարի վերջի - 6-րդ դարի առաջին կեսի պրահյան մշակույթի համալիրներ հայտնաբերվել են Օբոլոնի հյուսիսում՝ Լուգ IV բնավայրում, Հինկիևյան բնակատեղիում և Կրիվցովի կալվածքում։ 7-8-րդ դարերի ընթացքում Կիևը սոցիալ-տնտեսական զարգացման մակարդակով հավասար էր համաժամանակակից Պաստիրյան բնակատեղիին և չէր կարող լինել «ցեղային կենտրոն», ինչպես նաև՝ հետագայում՝ վոլինցևյան ժամանակաշրջանում ։ 9-րդ դարի երկրորդ կեսին ամենախոշորը լուկա-ռայկովեցկյան մշակույթի բնակավայրն էր Զամկովայա լեռան վրա, որը լիովին մեկուսացված էր Կիևյան լեռների մնացած զանգվածից։ Մյուս՝ լուկա-ռայկովեցկյան փոքր բնակավայրերը շրջանաձև գոտիավորում էին Զամկովայա լեռը՝ Կուդրյավցևը՝ արևմուտքից, Դետինկան և Ստարոկիևսկայան՝ հարավից, Վոզդիխալնիցան՝ արևելքից։ Վոլինցևյան մշակույթի շերտեր հայտնաբերվել են 8-րդ դարի կեսերին - 9-րդ դարի սկիզբներին Ստարոկիևսկայան լեռան լանջերին և Տասանորդ եկեղեցու հյուսիսային պատկերասրահում։ Ռոմենական մշակույթի՝ 9-րդ դարի վերջի-10-րդ դարի առաջին կեսի համալիրներ հայտնաբերվել են Ստարոկիևսկայան լեռան հյուսիսային լանջերին և Հացահատիկի շուկայում գտնվող Պոդոլի կալվածքում ։ Կիևյան ավելի վաղ շրջանի դենդրոդատը, որը գտնվել է Պոդոլի կառույցներից մեկում, թվագրվում է 887 թվականին ։ Միայն 10-րդ դարում առանձին բնակավայրեր միավորվեցին մեկ միասնական քաղաքային բնույթի բնակավայրի մեջ ։
9-10-րդ դարերին Ստարոկիևսկի արևելքում տեղակայված Անդրեասի լեռան վրա, իշխանական արքունիքի ամենակենտրոնում գտնվում էր չոր, անմշակ քարերից պատրաստված հեթանոսական սրբավայր։ Կռատան հարթակից հարավ գտնվում էր զոհասեղանը ։
9-րդ դարի մեծ մասի ընթացքում Կիևը գտնվել է հունգարա-խազարական հակամարտության անկայուն զոնայում։ «Անցյալ տարիների պատմության» համաձայն 9-րդ դարի երկրորդ կեսին Կիևում իշխել են վարյագներ Ռյուրիկի, Ասկոլդի և Դիրի դրուժիննիկները, ովքեր պոլյաններին ազատագրել էին խազարական կախյալությունից։ 882 թվականին Կիևը նվաճվում է նովգորոդյան իշխան Օլեգի կողմից, ով իր նստավայրը տեղափոխում է այստեղ՝ ասելով «се буди мати градам Руским». Այս պահից Կիևը դարձավ Հինռուսական պետության (Կիևյան Ռուսիա) մայրաքաղաքը։ Այս նույն ժամանակ Կիևում շինարարական աշխատանքների մասշտաբներն ավելացան, որի մասին վկայում են Վերին քաղաքում, Պոդոլում, Կիրիլովյան լեռան վրա, Պեչերսկում հայտնաբերված հնագիտական նյութերը։ Շինարարությունը պայմանավորված էր քաղաքի բնակչության թվի աճով. այստեղ բնակվելու էին գալիս Ռուսիայի տարբեր շրջաններից ։ Վոլգայից դեպի Դանուբի ափերը, ժամանակակից Կիևի տարածք 9-րդ դարի վերջին տեղի ունեցած վերաբնակեցումը կասեցրել են հունգարները՝
Առաջին փաստաթղթերից մեկը, ուր հիշատակվում է Կիևի (Qiyyo b ) անվանումը, համարվում է «Կիևյան նամակը»՝ գրված 10-րդ դարում տեղի հրեական համայնքի կողմից ։ Այդ նույն ժամանակաշրջանի արաբական ստեղծագործություններում (Իբն Հաուկալ, Իսթախրի և այլն) Կիևը (Կույաբա) ներկայացվում է որպես ռուսների խմբերից մեկի կենտրոնը՝ ի թիվս Նովգորոդի (աս-Սլավիա) և Արսանիայի (վերջինս չի նույնականացվել) ։ Այդ նույն հեղինակների պատմության մեկ այլ հատվածում Կիևը հակադրվում է ռուսներին, ինչը, հավանաբար, արտացոլում է ավելի վաղ իրադրությունը։ Բյուզանդական «կայսրության կառավարման մասին» տրակտատում Կիևը ներկայացվում է ոչ սլավոնական, հավանաբար՝ խազարական բնակավայր, Սամվատաս անվամբ, ինչը, համաձայն տրակտատներից մեկի, նշանակում է «վերին ամրոց»:
Ստարոկիևյան լեռան գերեզմանատան խցային գերազմանատեղիների հատվածքները կառուցվել են երկու մեթոդներով՝ «բեկորային» և «թաթային»։ Կիևում, Գնեզդովոյում, Շեստովիցայում, Չեռնիգովում և Տիմերյովում արված ուսումնասիրություններից մի քանիսի դեպքերում հնագետները նշագրել են թե՛ հատվածային, թե՛ սյունային կառուցվածքներով միմյանցից տարբերվող խցեր ։ Կիևում և Միջին Մերձդնեպրում 9-րդ դարի վերջից մինչև 10-րդ դարի սկզբի թաղումների մեծ մասի ժամանակ հանգուցյալի դին գերեզմանահորի մեջ տեղադրվել է գլուխը դեպի արևմուտք։ Կիևի յոթ խցային գերեզմանների մեջ հայտնաբերվել են կարոլինգյան տիպի սրեր ։ Ըստ բնույթի և թաղման ծիսակատարությունների մանրամասների՝ դրանք ուղիղ նմանություն ունեն Մեծ Մորավիայի տարածքի՝ Ուգերսկե-Գրադիշտեի, Միկուլչիցեի, Պոգանսկոյի (Բրժեցլավի մոտ), Սկալիցայի, Հին Կոուրժիմի, Կոլինայի և ժելենկայի հուշարձանների հետ ։
Ռուսիայի մայրաքաղաք (9-12-րդ դարեր)
Օլեգի կողմից քաղաքը գրավելու պահից սկսած մինչև 13-րդ դարի կեսերը Կիևը Ռուսիայի մայրաքաղաքն էր։ Կիևյան մեծ իշխանները ավանդաբար իշխող դիրք են ունեցել ռուսական այլ երկրների իշխանների հանդեպ, և կիևյան գահը եղել է ներդինաստիական մրցակցության գլխավոր նպատակը։ 968 թվականին քաղաքը դիմակայել է պեչենեգների պաշարմանը, որի ժամանակ մեծ նշանակություն են ունեցել Կիևի ամրությունների հենակետերը, որոնցից ամենախոշորը Վիշգորոդն էր ։ Այս քաղաք-ամրոցի մասին տարեգրական վկայությունները ընդհատվում են 1240 թվականին Բաթու խանի ներխուժումից հետո։
988 թվականին Վլադիմիր իշխանի հրամանով քաղաքի բնակիչները մկրտվեցին Դնեպրում։ Ռուսիան դարձավ քրիստոնեական պետություն, հիմնադրվեց Կիևյան թեմը, որը համառուսական սահմանների ներքո գոյություն է ունեցել մինչև 1458 թվականը։ 990 թվականին սկսվեց Ռուսիայում առաջին քարե եկեղեցու շինարարությունը։ Ըստ եկեղեցիական ավանդության, այն կառուցվել է առաքյալներ Ֆեոդորի և իր որդի Հովհանի սպանության վայրում ։ Եկեղեցին ոչնչացվել է Բաթու խանի հորդաների կողմից 1240 թվականին Կիևի վրա հարձակման ժամանակ։
9-10-րդ դարերում քաղաքը կառուցապատվեց թաղամասերով՝ հատվածային և հենասյունային շենք-շինություններով. իշխանական հատվածն ուներ նաև քարե տներ։ Պոդոլում, ինչպես վկայում է «Անցած տարիների պատմությունը», 10-րդ դարի առաջին կեսին գործել է քրիստոնեական եկեղեցի՝ Սուրբ Եղիա մարգարեի Մայր Տաճարը ։
Վլադիմիրի իշխանության օրոք Կիևի մոտ մեկ երրորդը բաղկացած էր իշխանական հողերից, որոնց վրա գտնվում էին պալատները։ Վլադիմիրի քաղաքը շրջապատված էր հողե պատվարներով և խանդակներով։ Որպես կենտրոնական մուտք ծառայում էին Գրադյան (ավելի ուշ՝ Սոֆիյան) դարպասները։ Վլադիմիրի քաղաքի տարածքը զբաղեցում էր մոտ 10-12 հեկտար, հողապատնեշներն իրենց հիմքով փայտե կառուցվածք ունեին և չեն պահպանվել մինչ մեր օրերը ։
Այդ ժամանակ Կիևը արտաքին լայն կապեր էր հաստատել Բյուզանդիայի, Արևելքի, Սկանդինավյան, Արևմտյան Եվրոպայի երկրների հետ։ Այս մասին համոզիչ վկայություններ կան գրավոր աղբյուրներում, ինչպես նաև հնագիտական նյութերում. Կիևի տարածքում հայտնաբերվել են մոտ 11 հազար արաբական 7-10-րդ դարերի դիրհեմներ, բյուզանդական և արևմտաեվրոպական հարյուրավոր մետաղադրամներ, բյուզանդական ամֆորաներ և շատ այլ օտար ծագման իրեր ։
Վլադիմիր իշխանի մահից հետո գահը, կտակի համաձայն, պետք է զբաղեցներ նրա որդին՝ Բորիսը :Սակայն նրա մյուս որդին՝ Սվյատոպոլկը, կազմակերպեց Բորիսի և գահի երկրորդ հավակնորդ-ժառանգորդ Գլեբի սպանությունները ։ Այդուհանդերձ, Սվյատոպոլկը պարտություն կրեց Յարոսլավ Իմաստունի զորքի կողմից Լյուբեչի մոտ տեղի ունեցած ճակատամարտում և կորցրեց Կիևյան իշխանությունը։ Նա լեհական թագավոր Բոլեսլավ I -ից օգնություն խնդրեց։ Վերջինս համաձայնեց և արշավանք սկսեց դեպի Կիև։ Բուգի ափերին ջախջախելով Յարոսլավ Իմաստունի զորքերին՝ Բոլեսլավը Սվյատոպոլկի հետ մտան Կիև։ Բայց քաղաքի բնակիչները չընդունեցին նոր իշխանին։ 1018 թվականին ապստամբություն բռնկվեց, որի արդյունքում գահը վերադարձվեց Յարոսլավին։
Գերմանացի Տիտմար Մերզեբուրգսկի խոսքերով՝ Կիևը 11-րդ դարի սկզբին խոշոր քաղաք էր՝ 400 եկեղեցիներով և 8 շուկաներով։ Ադամ Բրեմենսկին 11-րդ դարի 70-ական թվականների սկզբի քաղաքն անվանել է «Կոստանդնուպոլիսի մրցակից» ։ Կիևը իր «ոսկե դարին» հասավ 11-րդ դարի կեսերին Յարոսլավ Իմաստունի օրոք։ Նրա տարածքը էականորեն ընդլայնվեց։ Բացի իշխանական պալատից,այստեղ գտնվում էին նաև Վլադիմիրի մյուս որդիների և բարձրաստիճան անձանց պալատները (ընդհանուր՝ մոտ 10-ը)։ Քաղաքն ուներ երեք մուտք՝ Ոսկե դարպասները, Լյադյան դարպասները, Ժիդովյան դարպասները։ Յարոսլավի քաղաքի շինարարության մասին տարեգիրները հիշատակում են 1037 թվականը։ Յարոսլավի քաղաքը տեղաբաշխված էր 60 հեկտարից ավելի մակերեսի վրա, շրջապատված էր 12 մ խորությամբ ջրի խանդակով և 3,5 կմ երկարությամբ բարձր պատվարով, հիմքի լայնությունը 30 մ էր, իսկ փայտե ցանկապատի ընդհանուր բարձրությունը հասնում էր մինչև 16 մետրի ։ Յարոսլավ Իմաստունի կառավարման օրոք կառուցվեց Սոֆիայի տաճարը՝ բազմաթիվ որմնանկարներով և խճանկարներով, որոնցից առավել հայտնի է Տիրամայր Օրանտան ։ 1051 թվականին իշխան Յարոսլավը եպիսկոպոսներին հավաքեց Սուրբ Սոֆիայի տաճարում և մետրոպոլիտ ընտրեց տեղաբնակ Իլարիոնին, որով ի ցույց դրեց դավանաբանական իր անկախությունը Բյուզանդիայից։ Նույն թվականին միաբան Անտոնի Պեչերսկու կողմից հիմնադրվեց Կիև-Պեչորյան մայրավանքը։ Պեչորյան վանքի համահիմնադիրը Անտոնիի առաջին աշակերտներից մեկն էր՝ Ֆեոդոսին։ Իշխան Սվյատոսլավ II Յարոսլավիչը վանքին քարանձավներ տակ գտնվող մի սարահարթ նվիրեց, որտեղ ավելի ուշ վեր խոյացանգեղանկարներով զարդարված քարե եկեղեցիներ, վանական խցեր, ամրոցների աշտարակներ և այլ շինություններ։ Մենաստանի հետ են կապված տարեգիր Նեստորի, նկարիչ Ալիպիյի անունները :1054 թվականին տեղի ունեցավ քրիստոնեական եկեղեցու պառակտումը, բայց Կիևին հաջողվեց Հռոմի հետ պահպանել լավ հարաբերություններ ։
Հին ռուսական պետության անկումը և ֆեոդալական մասնատվածություն ( 12-րդ-14-րդ դարեր)
Կիևյան իշխան Սվյատոպոլկ Իզյասլավիչի մահից հետո (1113 թվական) Կիևում ժողովրդական ապստամբություն բռնկվեց. կիևյան հասարակության վերնախավը իշխանության բերեց Վլադիմիր Մոնոմախին (1113 թվականի մայիսի 4)։ Դառնալով Կիևի Մեծ իշխան՝ նա ճնշեց ապստամբությունը, բայց միևնույն ժամանակ ստիպված եղավ օրենսդրական ճանապարհով որոշակիորեն մեղմել ստորադասների դրությունը։ Այսպես ստեղծվեց «Վլադիմիր Մոնոմախի կանոնագիրքը», որը դարձավ «Ռուսկայա Պրավդայի» ընդլայնված խմբագրության մի մասը։ Այս կանոնադրությունը սահմանափակում էր վաշխառուների եկամուտները, որոշակիացնում էր ստրուկների պայմանները և, չոտնահարելով ֆեոդալական հարաբերությունները՝ թեթևացնում էր պարտապանների և պարտքի դիմաց կախյալության մեջ հայտնված գյուղացիների դրությունը
Հինսլավոնական մայրաքաղաքը Յարոսլավիչների և Վլադիմիր Մոնոմախի կառավարման ժամանակներում առանձնանում է միասնականության բացակայությամբ ընդգծվող կառուցապատմամբ, և հակառակը՝ միայն հին Կիևում են առաջին անգամ փորձարկել փողոցների և հրապարակների նախագծումները՝ հաշվի առնելով օրենսդրական հիմքերը, բնակարանային շինարարության էսթետիկ կողմերը ։ Հին Կիևի խոշորագույն շրջանը Պոդոլն էր։ Նրա հրապարակը 12-րդ-13-րդ դարերում կազմում էր 200 հա։ Այն հայտնի էր նաև իր ամրոցներով, այսպես կոչված սյուներով, որոնք հիշատակվում են 12-րդ դարի տարեգրություններում։ Պոդոլի կենտրոնում գտնվում էր «Շուկան», որի շուրջ կառուցված էին հուշահամալիրային մշակութային շինություններ՝ Պիրոգիշի (1131-35), Բորիսոգլեբյան և Միխայլովյան եկեղեցիները։ Կիևի զանգվածային շինությունները հիմնականում փայտից էին, թաղամասերը՝ հատվածային և հենասյունային շենք-շինություններով, հիմնականում դրանք երկհարկանի էին։ Քաղաքի հատակագիծը տնամերձ-փողոց սկզբունքով էր
Քաղաքի տնտեսության հիմքը գյուղատնտեսական արտադրությունն էր, արհեստագործությունը, ինչպես նաև՝ առևտուրը։ Այն տարածքում, ուր գտնվում էին Կիևի հին շրջանները, հայտնաբերվել են կավից, սև և գունավոր մետաղից, քարից, ոսկորից, սպակուց, փայտից և այլ նյութերից պատրաստված իրերի մնացորդներ։ Սրանք վկայում են, որ 12-րդ դարում Կիևում աշխատել են 60-ից ավելի մասնագիտացմամբ արհեստագործներ ։
Ռուսիայում Կիևյան մեծիշխանական գահի տիրույթները պատկանում էին (ծայրահեղ դեպքում՝ տեսականորեն) ճյուղի ավագին և ապահովում էին նրա գերիշխանությունը մնացյալ հողատերերի հանդեպ։ Կիևը շարունակեց Ռուսական տիրույթների քաղաքական իրական կենտրոն մնալ առնվազն մինչև Վլադիմիր Մոնոմախի և նրա որդու՝ Մստիսլավ Մեծի մահը (1132 թվականին)։ 12-րդ դարի ընթացքում առանձին տիրույթների զարգացումը՝ իրենց սեփական դինաստիաներով, խարխլում էր քաղաքի քաղաքական նշանակությունը՝ աստիճանաբար այն վերածելով ամենաուժեղ իշխանի պատվավոր մրցանակի և, հետևաբար, կռվախնձորի։ Ի տարբերություն այլ տիրույթների, Կիևյան իշխանությունը սեփական դինաստիա չուներ։ Նրա համար պայքարը հիմնականում մղվում էր ռուսական չորս իշխանությունների միջև՝ Վլադիմիրո-Սուզդալյան, Վոլինյան, Սմոլենսկյան և Չեռնիգովյան։ Կիևին լրջագույն հարված հասցրեց ռուս իշխան Անդրեյ Բոգոլյուբսկու միացյալ զորքի կողմից քաղաքի գրավումը 1169 թվականին ։ Երկպառակչության ընթացքում առաջին անգամ Կիևը վերցվեց գրոհով և կողոպտվեց։ Երկու օր սուզդալցիները, սոլենսկցիները և չեռնիգովցիները կողոպտեցին և այրեցին քաղաքը, պալատները և եկեղեցիները; Մենաստաններում և եկեղեցիներում գրավվեցին ոչ միայն թանկարժեք իրերը, այլ նաև սրբապատկերները, խաչերը, զանգերը, հանդերձանքները։ Դրանից հետո վլադիմիրյան իշխանները ևս սկսեցին կրել «մեծ» տիտղոսը։ Իշխանական տոհմում ավագը լինելը և Կիևին տիրելը այսուհետ դարձավ ոչ պարտադիր։ Շատ հաճախ Կիևը տիրող իշխանները գերադասում էին չմնալ այստեղ, այլ այն կառավարման էին հանձնում իրենցից կախյալություն ունեցող բարեկամներին։ 1203 թվականին Կիևը գրավվեց և այրվեց սմոլենսկյան իշխան Ռյուրիկ Ռոստիսլավիչի և իրեն դաշնակից պոլովեցների կողմից։ 1230-ական թվականների քաղաքացիական պատերազմների ժամանակ քաղաքը մի քանի անգամ պաշարվել և ավերվել է՝ ձեռքից ձեռք անցնելով ։ Դեպի Հարավային Ռուսիա մոնղոլական արշավանքի ժամանակ կիևյան իշխանը Մոնոմախովիչների տոհմի ճյուղի ավագ Դանիիլ Գալիցկին էր ։
Մոնղոլական ներխուժումը և Ոսկե Հորդայի իշխանությունը (1240-1362)
1240 թվականի դեկտեմբերին Կիևը գրավվեց և ավերվեց մոնղոլական պաշարման հետևանքով, որի արդյունքում սպանվեցին մեծ քանակությամբ քաղաքացիներ և ավերվեցին շատ շինություններ, այդ թվում՝ Տասանորդ եկեղեցին։ 1241 թվականից մինչև 1243 թվականը Կիևում իշխում էր Միխայիլ Վսևոլոդովիչ Չեռնիգովսկին, ապա Կիևի յառլիկը Հորդայում ստացավ Յարոսլավ Վսևոլոդովիչ Վլադմիրսկին և ճանաչվեց ռուսական բոլոր տիրույթների գերագույն իշխան՝ «ռուսալեզու բոլոր իշխանների ավագ» («старей всем князем в русском языце»):
Փաստորեն, կողոպտված Կիևը կորցրեց թե՛ տնտեսական, թե՛ քաղաքական նշանակությունը, իսկ դրանից հետո՝ նաև հոգևոր մենաշնորհը. 1299 թվականին կիևյան միտրոպոլիտը հեռացավ Վլադիմիր, որտեղից հետագայում միտրոպոլիտյան աթոռը տեղափոխվեց Մոսկվա։ Քաղաքի հիմնական կորիզը (Լեռը և Պոդոլը) գտնվում էին ավանդական սահմաններում։ Ամրոցների կառուցումից հետո Զամկովայա լեռը վերածվեց քաղաքի դետինեցի (միջնաբերդ)։ Քաղաքաբնակների հիմնական մասը այդ ժամանակ կենտրոնացած էին Պոդոլում, այստեղ էին գտնվում Աստվածամոր Վերափոխման տաճարը և քաղաքային շուկան, ավելի ուշ՝ ռատուշայով մագիստրատը ։
Մոնղոլները քաղաքն ամբողջովին չավերեցին։ 1240 թվականին պահպանված կառույցների մեծ մասի աստիճանական ոչնչացման հիմնական պատճառը այն էր, որ մոնղոլների կողմից հինռուսական պետական համակարգը և քաղաքի տնտեսական բազան ավերվել էին և ոսկեհորդյան լծի տակ հայտնված Կիևը այլևս միջոցներ չուներ մեծ քանակությամբ քարե շինությունները՝ Սոֆիայի, Վերափոխման, Վիդուբիցկյան, Զլատովերխի Միխայլովյան, Կիրիլովյան տաճարները, Վերափոխման եկեղեցին, պահելու համար ։
Կիևյան իշխանության 13-րդ դարի երկրորդ կեսի-14-րդ դարի առաջին կեսի պատմությունը այդքան էլ հայտնի չէ։ Այստեղ իշխել են տեղի մարզային իշխանները, ովքեր չէին հավակնում համառուսական գերիշխանության։ 1324 թվականին Կիևի իշխան Ստանիսլավը լիտվական մեծ իշխան Գեդիմինի կողմից ջախջախվում է Իրպեն գետի մոտ տեղի ունեցած ճակատամարտում։ Այդ ժամանակներից ի վեր քաղաքը գտնվել է Լիտվայի ազդեցության գոտում, սակայն Ոսկե Հորդային հարկ վճարելը շարունակվել է ևս մի քանի տասնամյակներ ։
Լիտվական Մեծ իշխանության և Ռեչ Պոսպոլիտայի կազմում (1362-1654)
1362 թվականին Կապույտ Ջրերի ճակատամարտից հետո Կիևը վերջնականապես հայտնվեց Լիտվայի Մեծ իշխանության կազմում։ Կիևի իշխան դարձավ Վլադիմիր Օլգերդովիչը։ Այդ միացումը տեղի ունեցավ խաղաղ դիվանագիտական ճանապարհով։ Վլադիմիրը վարում էր անկախ քաղաքականություն, հատեց իր սեփական դրամը, ինչը, սակայն, հանգեցրեց 1394 թվականին նրա փոխարինմանը Սկիգայլո Օլգերդովիչով, իսկ վերջինիս մահից հետո՝ փոխարքայության հաստատման։ 14-րդ դարի վերջին-15-րդ դարի սկզբին Կիևը իրենից քաղաքական կենտրոն էր ներկայացնում, ուր բանակցություններ էր վարում լիտվական իշխան Վիտովտը, լեհական արքան և լիտվական գերագույն իշխան Վլադիսլավ II Յագայլոն, մոսկովյան մեծ իշխան Վասիլի Դմիտրևիչը, միտրոպոլիտ Կիպրիանը, Ֆոտին, Գրիգորին (Ցամբլակ), Թոխտամիշ խանը։ Քաղաքը դարձավ Վիտովտի բանակի հիմնական բազան, որը սկսեց հարձակումը Ոսկե Հորդայի վրա, սակայն ջախջախվեց 1399 թվականին Վորսկլայի մոտ։ Թիմուր-Կուտուլուկ խանը այդ ժամանակ պաշարեց Կիևը, սակայն կիևցիներից փրկագին ստանալով՝ չնվաճեց այն ։
14-րդ դարում Կիևի կենտրոնում փայտե ամրություններով և աշտարակներով ամրոց կառուցվեց, որտեղ գտնվում էին քաղաքում միակ աշտարակի ժամացույցը։ Ամրոցը ծառայել է որպես նստավայր կիևյան երեք իշխանների՝ Վլադիմիր Օլգերդովիչի, նրա որդի Օլելկոյի և թոռ Սեմյոնի համար ։
1416 թվականին Կիևն ավերեցին էմիր Եդիգեյի ոսկեհորդայական զորքերը, որոնք չկարողացան նվաճել միայն քաղաքային ամրոցը։ 1430 թվականին Վիտովտի մահից հետո Կիևը դարձավ լիտվական մեծ իշխան Սվիդրիգայլոյի «ռուսական պարտիայի» գլխավոր բազան։ Կիևցիները ակտիվորեն մասնակցում էինլիտվացիների դեմ պայքարին։ 1436 թվականին կիևյան վոյեվոդա Յուրշան քաղաքին մոտ պարտության մատնեց լիտվական զորքին ։
14-րդ դարի վերջից փարիզյան Սորբոնի և այլ համալսարանների ցուցակներում հայտնվում են Կիևից եկած ուսանողների անուններ, 1436 թվականի համար հիշատակվում է Կիևից առաջին բժշկի անունը՝ Իվան Տինկևիչ ։
1440 թվականին Կիևյան իշխանությունը վերականգնվեց իշխան Օլելկո Վլադիմիրովիչի գլխավորությամբ:1455-1470 թվականներին Կիևում իշխում էր Սեմյոն Օլելկովիչը։ Երկու իշխաններն էլ մեծ հեղինակություն էին վայելում, դինաստիական կապեր ունեին մոսկովյան և տվերյան իշխանների, մոլդովական տիրակալ Շտեֆան III Մեծի հետ։ Նրանց կառավարման տարիները Կիևի համար դարձան զարգացման ժամանակաշրջան. վերակառուցվեցին Վերափոխման տաճարը և այլ եկեղեցիներ, ստեղծվեցին Օրանտայի պատկերներով հարթաքանդականեր, ինչպես նաև Պատերիկ Կիև-Պեչորսկու և այլ գրավոր աղբյուրների նոր խմբագրություններ։ Կիևը շարունակում էր մնալ ներքին և արտաքին առևտրի կարևորագույն կենտրոն։ Քաղաքի միջով տարանցիկ անցնում էին մեծաթիվ ապրանքներ Արևելքից, Եվրոպայից, Մոսկվայի մեծ իշխանությունից։ Դրան մասնավորապես նպաստում էր այն, որ հարավ-ռուսական տիրույթներով անցնող քարավանների անվտանգությունը լիտվական իշխանությունները ապահովում էին միայն այն դեպքերում, երբ նրանց երթուղին անցնում էր Կիևով ։ Կիևը, Լիտվական Մեծ իշխանության կազմում գտնվելով, եղել է ռուսական հողերի միավորման պոտենցիալ կենտրոն, այդ պատճառով Կիևի իշխան Սեմյոն Օլելկովիչի մահից հետո լիտվական իշխանությունը Կիևը վերածեց վոյեվոդության։ Կիևցիների փորձերը թույլ չտալ վոյեվոդա Մարտին Գաշտոլդին մտնելու քաղաք, իշխանների 1481 թվականի դավադրությունը՝ Միխայիլ Օլելկովիչի գլխավորությամբ և իշխան Միխայիլ Գլինսկու 1508 թվականի ապստամբությունը ավարտվեցին անհաջողությամբ ։
15-րդ դարի կեսերին համառուսական միտրոպոլիայի՝ մոսկովյան և լիտվական մասերի բաժանումից հետո Կիևը դարձավ վերջինի կենտրոնը։ 1482 թվականին քաղաքը ենթարկվեց ղրիմյան Մենգլի Գերայ խանի ավերածություններին։ 1494-1497 թվականներին Կիևին քաղաքային իրավունքներ տրվեցին (Մագդեբուրգյան իրավունք) ։ 1569 թվականի Լյուբլինյան ունիայից հետո քաղաքը փոխանցվեց լեհական թագավորական հողերին։ 1596 թվականին կիևյան ուղղափառ միտրոպալիան մտնում է Հռոմի հետ ունիայի մեջ։
Ունիթորների և ուղղափառների միջև սուր պայքարի շրջանակներում քաղաքի դերը, որպես ուղղափառության հոգևոր կենտրոնի, կրկին աճեց։ Վարդապետներ Ելիսեյ Պլետենեցկին և Զաքարիա Կոպիստենսկին Կիև-Պեչորյան մայրավանքում 1616 թվականին տպարան են հիմնվում, և սկսվում է աստվածաբանական և բանավիճական գրքերի տպագրությունը։ Այս տպարանում 1627 թվականին Պամվա Բերինդան հրատարակում է «Лексикон славеноросский альбо имен толкование»-ը ։ Պյոտր Մոգիլան այստեղ ուսումնարան է բացում, որը հետագայում միավորվել է արական դպրոցին և հանդիսացել է Կիև-Մոգիլյանսկյան կոլեգիայի սկիզբը ։
Ցարական Ռուսաստանի և Ռուսական կայսրության կազմում (1654-1917)
Պերեյասլավյան Ռադայից հետո Պիրոգիշի Աստվածամոր Վերափոխման հին եկեղեցու հրապարակում Կիևի բնակչությունը երդում տվեց ցար Ալեքսեյ Միխայլովչին։ Կիևում տեղակայվեց ռուսական ստրելեցների և ռեյտերների կայազոր, որը քաղաքը պահպանեց ռուս-լեհական 1654-1667 թվականների պատերազմի ընթացքի բոլոր իրադարձություններից։ Վոևոդա Վասիլի Շերեմետևի կողմից բազմիցս հետ են մղվել հետման Իվան Վիգովսկու հարձակումները ։ Չուդնովի մոտ Շերեմետևի կապիտուլյացիայից հետո վոևոդա Յուրի Բարյատինսկին, խախտելով Շերեմետևի հետ ստորագրած պայմանագիրը, հրաժարվեց Կիևը հանձնել լեհերին, ովքեր այդպես էլ չկարողացան ուժով վերցնել քաղաքը։
1648 թվականից մինչև 1708 թվականը Կիև քաղաքը եղել է ՝ Գետմանշչինայի վարչատարածքային և ռազմական միավորի՝ Կիևյան գնդի զորագնդային կենտրոնը (Կիևյան գունդը կազմավորվել էր դեռևս 1625 թվականի հոկտեմբերի 27-ին, սակայն առանձին վարչատարածքային միավոր է դարձել միայն Խմելնիցկու ապստամբությունից և Զբորովյան պայմանագրի կնքումից հետո) ։
1665 թվականի նոյեմբերի 29-ին Ալեքսեյ Միխայլովիչ ցարի շնորհագրով Կիևի քաղաքացիների համար հաստատվեց մագդեբուրգյան իրավունքը, որը նրանց շնորհել էր Ռեչ Պոսպոլիտայի թագավորը ։
1667 թվականի հունվարի 30-ին կնքվեց Անդրռուսյան զինադադարը, ըստ որի Ռեչ Պոսպոլիտան Ցարական Ռուսաստանին զիջեց Սմոլենսկը և Ձախափնյա Ուկրաինան։ Լեհաստանը Կիևը սկզբնական շրջանում զիջեց ժամանակավորապես, հետագայում՝ 1686 թվականի «Հավիտենական խաղաղությամբ» ընդմիշտ զիջեց՝ 146 հազար ռուբլի որպես փոխհատուցում վճարելով Ռեչ Պոսպոլիտային։ Այլևս Կիևին վերաբերող ոչ մի լեհ-ռուսական պայմանագիր երբեք չի եղել. 1721 թվականից Կիևը Կիևի նահանգի կենտրոնն էր։
17-րդ դարի վերջին Կիևի տարածքը զբաղեցնում էր Դնեպրի աջ ափը։ Քաղաքը ափի երկայնքով երկարաձգված տեսք ուներ՝ բաժանված երեք առանձին մասերի. դրանք էին ներքին քաղաքը՝ Պոդոլը, ուր գտնվում էին ակադեմիան և եղբայրական եկեղեցին, վերին քաղաքը՝ Սոֆիայի տաճարով և Միխայլովյան մայրավանքով, և Պեչերսկը, որի արևելյան հատվածը պաշտպանում էր մայրավանքի ամրությունների պատվարները։ Ինտենսիվ քաղաքաշինությունը պայմանավորված էր Իվան Մազեպայի մեկենասական գործունեությամբ. Փաստորեն այդ երեք առանձին տարածքները որպես միասնական քաղաքային կազմավորում միավորվեցին միայն 19-րդ դարում։ 18-րդ դարը դարձավ քաղաքի ինտենսիվ զարգացման և բազմաթիվ ճարտարապետական գլուխգործոցների ի հայտ գալու ժամանակաշրջան։ 1701 թվականին Կիևում կառուցվեց Վիդուբիցկյան վանքի կենտրոնական շինությունը՝ Գեորգիևյան եկեղեցին, որը ուկրաինական բարոկկոյի ամենատեսարժան վայրերից մեկն էր։ Ելիզավետյան ժամանակաշրջանում մոսկովյան ճարտարապետ Իվան Միչուրինի ղեկավարությամբ Բարտոլոմեո Ռաստրելիի նախագծով Կիևում բարոկկո ոճով կառուցվում են ևս երկու շինություններ՝ Մարիյինսկյան պալատը և Անդրեևյան եկեղեցին։ Ուկրաինական բարոկկոյի ոճով էական վերակառուցման են ենթարկվում հին տաճարներն ու եկեղեցիները՝ Սոֆիայի տաճարը, Միխայլովյան Զլատովերխյան մենաստանը, Կիև-Պեչորյան մայրավանքը։ Ամենավերջինը նորացվել է Վերափոխման տաճարը, կառուցվել է մայրավանքի Մեծ զանգակատունը՝ քաղաքի ամենաբարձր շինությունը։ 1722 թվականին ճարտարապետ Իվան Գրիգորևիչ-Բարսկու նախագծով կառուցվում է ուղղափառ Պոկրովյան եկեղեցին Պոդոլում։
1708 թվականի մարտի 10-ին գեներալ-ֆեդմարշալ Բ. Պ. Շերեմետևի գունդը անվանվեց «Կիևյան զինվորական գունդ», այն 1709 թվականին մարտնչեց Ռիգայի մոտ և մասնակցեց Պոլտավայի ճակատամարտին։ Մինչ հարյուրամյակի վերջը մի քանի անգամ գնդի անվանումը փոխվել է։ 1801 թվականի մարտի 31-ից այն կոչվել է «Կիևյան գրենադերական գունդ» ։ 1708 թվականի դեկտեմբերի 18-ին Ցարական Ռուսաստանի առաջին բաժանման ժամանակ ձևավորվեց Կիևի նահանգը՝ Կիև կենտրոնով, նրա կազմի մեջ մտնում էին 55 քաղաքներ ։ Նահանգապետ նշանակվեց իշխան Դմիտրի Միխայլովիչ Գոլիցինը (1708-1718)։
1775 թվականի նոյեմբերի 7-ի հրամանով Կիևի նահանգում հաստատվեց նահանգային կառավարում ։
1781 թվականի սեպտեմբերի 16-ին Գետմանշչինայի և դրա հարյուրյակ-զորագնդի լուծարումից հետո կազմավորվեց Կիևյան փոխարքայությունը։ Վերջինիս կազմի մեջ մտան Կիևյան, Պերեյասլավյան, Լուբենսկյան և Միրգորոդյան գնդերը ։
1805 թվականի նոյեմբերի 4-ին (16) «Կիևյան գրենադերական գունդը» աչքի ընկավ ավստրիական Շենգրաբեն գյուղի մոտ տեղի ունեցած մարտում, 1806 թվականի հունիսի 13-ին Ռուսական բանակում՝ առաջինը պարգևատրվեց Գեորգիևյան շքանշանով։
1811 թվականին տեղի ունեցավ Կիևի պատմության մեջ խոշոր հրդեհներից մեկը։ Շատ հանգամանքերի համադրությամբ՝ այրվել է քաղաքի մի ամբողջ շրջան՝ Պոդոլը։ Կրակը 3 օրվա ընթացքում՝ հուլիսի 9-11-ը ոչնչացրել է 2 հազար տուն, 12 եկեղեցի, 3 վանք։ Պոդոլը վերակառուցվել է ճարտարապետներ Անդրեյ Մալենսկու և Վիլյամ Գեստեի նախագծով ։
Նույնիսկ այն բանից հետո, երբ Կիևը իր արվարձաններով դադարել էր Լեհաստանի մաս լինելուց, լեհերը քաղաքի բնակչության մեջ զգալի քանակություն էին ներկայացնում։ 1812 թվականին Կիևն ուներ ավելի քան 4300 լեհ պաներ ։ Համեմատության համար՝ քաղաքում ապրում էին մոտ 1000 ռուս ազնվականներ։ Սովորաբար վերջիններս ձմեռն անցկացնում էին Կիևում, ուր նրանք զվարճանում էին և տոնավաճառների գնում ։ Մինչ 18-րդ դարի կեսը Կիևում (Kijów) զգալի էր լեհական մշակույթի նշանակալի ազդեցությունը ։ Թեպետ լեհերը կազմում էինԿիևի բնակչության 10 տոկոսից ոչ ավելին, բայց նրանք ընտրողների 25 %-ն էին, քանի որ այդ ժամանակ ընտրական իրավունքի համար առկա էր ունեցվածքային ցենզը։ 1830-ական թվականներին Կիևում կային լեհերենի ուսուցմամբ շատ դպրոցներ, և քանի դեռ 1860 թվականին Սուրբ Վլադիմիրի համալսարանում չէր սահմանափակվել լեհերի ընդգրկվածությունը, նրանք այդ հաստատությունում սովոողների մեջ գերակշռություն էին կազմում։ Ռուսական կառավարության կողմից Կիև քաղաքի ինքնավարության չեղարկումը և հանձնումը չինովնիկների կողմից կառավարման, ինչը թելադրված էր Սանկտ-Պետերբուրգից եկած հրահանգով, զգալի չափով պայմանավորված էր քաղաքում լեհերի կողմից հնարավոր ապստամբության հանդեպ վախով ։ Վարշավյան գործարանները և լեհական փոքր խանութները մասնաճյուղեր ունեին Կիևում։ Ռուսացված լեհ Իոսիֆ Զավադսկին, Կիևի ֆոնդային բորսայի հիմնադիրը, 1860-1863 թվականներին եղել է Կիևի քաղաքագլուխը։ Կիևյան լեհերը հակված էին բարեկամաբար վերաբերվելու քաղաքի ուկրաինական ազգային շարժումներին, ոմանք նույնիսկ մասնակցում էին դրանց ։ Բազմաթիվ աղքատ լեհ ազնվականներ լեզվով և մշակույթով ուկրաինացվել էին, և այս լեհական ծագմամբ ուկրաինացիները դարձան ուկրաինական ազգային աճող շարժման կարևոր տարրերը։ Կիևը դարձավ յուրօրինակ նշանակետ, ուր այդպիսի ակտիվիստները գալիս էին ձախափնյա կազակական սպաների պրոուկրաինական հետնորդների հետ։ Նրանցից շատերը ցանկանում էին լքել քաղաքը և ապրել գյուղերում, որպեսզի փորձեն ուկրաինական գաղափարները տարածեն գյուղացիների շրջանում ։
1812 թվականի հունիսի 12-ից (24) 1814 թվականը 2-րդ գրենադերական դիվիզիայի 8-րդ հետևակային կորպուսի «Կիևյան գրենադերական գունդը» մասնակցեց 1812 թվականի Հայրենական պատերազմին և Ռուսական բանակի 1813-1814 թվականների Արտասահմանյան արշավանքներին ։
1834 թվականին տարածաշրջանում կրթության ոլորտում լեհական գերազանցության դեմ մղվող պայքարի շրջանակներում կայսր Նիկոլայ I-ը հիմնադրեց Սբ. Վլադիմիրի Կայսրական համալսարանը, որն այժմ հայտնի է որպես Կիևի Տարաս Շևչենկոյի անվան ազգային համալսարան ։ Սա Մալոռուսիայի տարածքում թվով երկրորդ համալսարանն էր Խարկովի կայսրական համալսարանից հետո։ 1853 թվականին կայսրի, ով Կիևն անվանում էր «Ռուսական հողի Երուսաղեմ», նախաձեռնությամբ կառուցվեց Նիկոլաևյան շղթայակապ կամուրջը։
19-րդ դարի առաջին կեսին քաղաքի արագընթաց աճը անհրաժեշտություն առաջ բերեց կազմելու հատակագիծ, որը կարողանար կանոնակարգեր և դասակարգեր կառուցապատումը։ Չնայած նրան, որ գլխավոր հատակագծերի մեջ առաջիններից մեկը կազմվել էր դեռևս 1750 թվականին, սա հիմնականում ֆիքսում էր ոլորտի առկա իրավիճակը։ Փաստորեն առաջին հատակագիծը, այս բառի ժամանակակից ընկալմամբ, կազմվել է ճարտարապետ Բերետտիի և ճարտարագետ Շմիգելսկու կողմից (հաստատվել է 1837 թվականին)։ Այս հատակագծով իրականացավ ինտենսիվ շինարարություն Լիբեդ գետի երկայնքով, Պեչորսկում, Պոդոլում, ստեղծվեցին Վլադիմիրյան և Կրեշչատիկ փողոցները, Բիբիկովյան (այժմ՝ Տ. Շևչենկոյի) բուլվարը ։
1862 թվականի օգոստոսի 1-ին Բանակի փոխարեն ստեղծվեց Ռուսական Կայսրության Կայսրական ռուսական բանակի Կիևյան ռազմական օկրուգը ։
1865 թվականի հոկտեմբերի 1-ին Ալեքսանդր II կայսրը հիմնադրեց Կիևյան հետևակային յունկերական ուսումնարանը։ 1897 թվականից այն կոչվեց «Կիևյան ռազմական ուսումնարան», 1914 թվականի սեպտեմբերի 26-ից՝ «Առաջին Կիևյան ռազմական ուսումնարան», 1915 թվականի հոկտեմբերի 10-ից՝ «Մեծ իշխան Կոնստանտին Կոնստանտինովիչի Կիևյան հետևակային ռազմական ուսումնարան»։ Ուսադիրների վրա հայտնվեցին Կոնստանտին Կոնստանտինովիչի ալ կարմիր անվանագիրը՝ «Կ» տառի տեսքով։ 1917 թվականի նոյեմբերին կենդանի մնացած մանկավարժ-սպաները և յունկերները տեղափոխվեցին Ռուսական Կամավորական բանակ՝ Դոնի Զինուժի շրջան ։
Ռազմական ոլորտում՝ 19-րդ դարում, Կիևի ամրացման համար բացվեց Կիևյան ամրոցը։ Այս կառուցվել էր դեռևս 1679 թվականին, երբ կազակական զորքերը հետման Սամոյլովիչի ղեկավարությամբ միավորեցին հինկիևյան և պեչերյան ամրությունները՝ ստեղծելով մեկ խոշոր ամրոց։ Կիևի պաշտպանական շինությունների զարգացման հաջորդ փուլը Պեչերյան միջնաբերդի շինարարությունն էր՝ Պյոտր I-ի հրամանով և հետման Իվան Մազեպայի ղեկավարությամբ։ Շինարարությունն ընթանում էր ֆրանսիացի ինժեներ Վոբանի նախագծով։ 1812 թվականի Հայրենական պատերազմի շեմին ռազմական ինժեներ Օպպերմանի նախագծով կառուցվում է հողաշեն Զվերինեցկոյե ամրությունը և միացվում է Պեչերյան միջնաբերդին։ Նիկոլայ I ցարի օրոք իրականացվում են լայնածավալ վերակառուցման աշխատանքեր, որով կյանքի կոչվեց ամրոցի ընդարձակման նախագիծը։ 19-րդ դարի 60-ական թվականների սկզբին այն բաղկացած էր հետևյալ հատվածներից՝ միջնամաս՝ միջնաբերդն էր, երկու ինքնուրույն ամրություններ (Վասիլկովյան և Հիվանդանոցային), լրացուցիչ պաշտպանական զորանոցներ և աշտարակներ ։
Ռուսական արդյունաբերական հեղափոխության ժամանակ 19-րդ դարի վերջին Կիևը դարձավ ռուսական կայսրության առևտրի և տրանսպորտի կարևորագույն կենտրոն, տվյալ տնտեսա-աշխարհագրական գոտին մասնագիտացել էր շաքարավազի արտադրության և հացահատիկի՝ երկաթուղով և Դնեպր գետով արտահանման մեջ։ 1900 թվականին քաղաքը դարձավ ազդեցիկ արդյունաբերական կենտրոն՝ 250000 բնակչությամբ ։ Այդ ժամանակաշրջանի ճարտարապետական հուշարձանները ներառում են երկաթուղային ենթակառուցվածքներ, բազմաթիվ ճանաչողական և մշակութային օբյեկտների հիմքեր, ինչպես նաև այնպիսի ճարտարապետական հուշարձաններ, որոնք կառուցվել էին առևտրականների փողերով, ինչպիսին, օրինակ, Բրոդսկու սինագոգն էր ։
Այդ ժամանակ Կիևում ձևավորվեց հրեական մեծ համայնք, որը զարգացրեց իր սեփական էթնիկ մշակույթը և հետաքրքրությունները։ Դա պայմանավորված էր բուն Ռուսաստանում (Մոսկվա և Սաբկտ-Պետերբուրգ) և Հեռավոր Արևելքում հրեական բնակավայրերի արգելքով։ 1654 թվականին վտարվելով Կիևից՝ հրեաները, հավանաբար,մինչ 1790-ական թվականները չեն կարողացել կրկին հաստատվել քաղաքում։ 1827 թվականի դեկտեմբերի 2-ին Նիկոլայ I-ը հրեաներին Կիևում մշտապես բնակվելու արգելքի մասին հրաման արձակեց։ Կիևյան հրեաները վտարվեցին, և միայն նրանցից ոմանք կարող էին Կիև գալ սահմանափակ ժամկետով, ընդ որում՝ նրանց՝ Կիևում մնալու համար երկու հատուկ իջևանատուն էր նախատեսված. 1881 և 1905 թվականների հայտնի խռովությունները քաղաքում մոտ 100 հրեայի կյանք արժեցան ։ Հակասեմական քաղաքականության օրինակ է նաև Բեյլիսի գործը՝ դատական գործընթաց Մենդել Բեյլիսի կողմից հոգևոր ուսումնարանի աշակերտին սպանելու մեղադրանքով։ Դատական գործընթացը ուղեկցվում էր լայնամասշտաբ հանրային բողոքի դրսևորումներով։ Մեղադրյալը արդարացվեց ։ 19-րդ դարում շարունակվեց քաղաքի ճարտարապետական վերելքը։ 1882 թվականին բացվեց նեոբյուզանդական ոճով կառուցված Սուրբ Վլադիմիրի տաճարը, որի որմնանկարների հեղինակներից են եղել Վիկտոր Վեսնեցովը, Միխայիլ Նեստերովը և ուրիշներ։ 1888 թվականին հայտնի քանդակագործ Միախյիլ Միկեշինի նախագծով Կիևում բացվեց Բոդգան Խմելնիցկու հուշարձանը։ Սոֆիայի տաճարի առջև կանգնեցված հուշարձանի բացումը նվիրված էր Ռուսիայի մկրտության 900-ամյակին։ 1902 թվականին ճարտարապետ Վլադիսլավ Գորոդեցկու նախագծով Կիևում կառուցվեց Պատրանքների տունը՝ Կիևի վաղ դեկորատիվ մոդեռնի ամենավառ շինություններից մեկը։ Անավանումը ստացել է դիցաբանական և որսորդական թեմատիկայով արված բետոնե քանդակազարդերից ։
20-րդ դարի սկզբին Կիևում ակտիվացավ բնակարանային խնդիրը։ 1909 թվականի մարտի 21-ին նահանգային իշխանության կողմից հաստատվեց «Բնակարանատերերի կիևյան առաջին միավորման» կանոնադրությունը, որը հիմք դրեց կոոպերատիվային սկզբունքով բնակելի տների շինարարությանը. սա «միջին դասի» համար բնակարանային խնդրի հարմարավետ և թեթև լուծում էր ։
Ավիացիայի զարգացումը (ինչպես ռազմական, այնպես էլ՝ սիրողական) ևս մեկ ակնառու երևույթ դարձավ 20-րդ դարի առաջընթացի մեջ։ Կիևում աշխատում էին ավիացիայի այնպիսի կարկառուն ներկայացուցիչներ, ինչպիսիք էին Պյոտր Նեստերովը (օդաչուական բարձրագույն վարպետության ռահվիրա ) և Իգոր Սիկորսկին (աշխարհում առաջին սերիական R-4 ուղղաթիռի ստեղծողը, 1942 ): Ռուսական կայսրությունում որոշ նոր տեխնոլոգիաներ առաջին անգամ այստեղ են ներդրվել։ 1892 թվականին հենց Կիևում է մեկնարկել ռուսական Կայսրությունում առաջին էլեկտրական տրամվայի գիծը ։ Սպորտային դաշտը՝ Ռուսական կայսրության առաջին ստացիոնար մարզադաշտը, կառուցվեց 1912 թվականին ։ Նույն թվականին կառուցվեց նաև Գինզբուրգի Երկնաքերը՝ «Ուկրաինայի առաջին երկնաքերը», կառուցման պահին՝ Ռուսական կայսրության ամենաբարձր շինությունը։ 1911 թվականին, Կիևի օպերա կատարած այցի ժամանակ, անարխիստ Դմիտրի Բոգրովը մահացու վիրավորեց վարչապետ Պյոտր Ստոլիպինին։ Կիև-Պեչորյան մայրավանքի տարածքում թաղված Ստոլիպինի պատվին հետագայում Քաղաքային Դումայի շենքի առջև հուշարձան է տեղադրվել ։
1914 թվականի հուլիսի 19-ին Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Կիևի ռազմական օկրուգի կառավարությունը անձնակազմ, տեխնիկա և գույք առանձնացրեց Կայսրական ռուսական բանակի Հարավ-Արևմտյան ռազմաճակատի դաշտային կառավարումն իրականացնելու համար։ Ռազմաճակատի զորքերի հրամանատար նշանակվեց հրետանու գեներալ Ն. Ի. Իվանովը ։
1914 թվականի հուլիսի 19-ին օկրուգի շտաբի անձնակազմից և Կիևյան ռազմական օկրուգի զորքերից ձևավորվեց Հարավ-Արևմտյան ռազմաճակատի 3-րդ բանակը, որի հրամանատար նշանակվեց հետևակի գեներալ Ն. Վ. Ռուզսկին ։ Օկրուգի կառավարման վարչակազմը իր աշխատանքը շարունակեց ռազմաճակատի կազմում՝ գործող բանակի համար զորքերի նախապատրաստմամբ։
Հեղափոխական ժամանակներ և Քաղաքացիական պատերազմ
Տարամետ քաղաքական շահերի բարդ փոխազդեցությունը, ազգային-ազատագրական շարժման անցումը քաղաքական փուլի, ծայրահեղ ձախ քաղաքական հոսանքների ակտիվացումը հիմք հանդիսացան 1917-21 թվականների լարված հեղափոխական ցնցումների համար։ 1917 թվականի փետրվարին Պետրոգրադում (այժմ՝ Սանկտ-Պետերբուրգ) սկիզբ առած և արդյունաբերական բոլոր կենտրոններում ու Ռուսական կայսրության եվրոպական մասի գյուղական արվարձաններում տարածված սոցիալական հեղափոխության արդյունքում Կիևը դարձավ 1917-21 թվականների ուկրաինական հեղափոխության առաջին տարվա իրադարձությունների էպիկենտրոնը։
Ռուսաստանի կասր Նիկոլայ II-ի գահընկեց լինելուց հետո Ռուսաստանում տեղի ունեցած Փետրվարյան հեղափոխության արդյունքում 1917 թվականի մարտի 3-ին Ռուսաստանի Հանրապետությունում իշխանության եկավ Ժամանակավոր կառավարությունը։ Հարավ-Արևմտյան ռազմաճակատի, հետևաբար՝ նաև Կիևի ռազմական օկրուգի կառավարումը անցավ այդ իշխանության ենթակայության տակ։ Օկրուգի զորքերի հրամանատար նշանակվեց գեներալ-լեյտենանտ Ն. Ա. Խոդորովիչը (… - հոկտեմբեր, 1917 թվական)։
1917 թվականի փետրվարին քաղաքում ստեղծված Ուկրաինական Կենտրոնական Ռադան (ՈւԿՌ, ուկրաինական տեղական ինքնակառավարման մարմինը՝ պատմաբան Միխայիլ Գրուշևսկու գլխավորությամբ) գումարեց 10-րդ դարում առաջին ուկրաինական ազգային կառավարությունը՝ Ուկրաինայի Կենտրոնական Ռադայի Գլխավոր քարտուղարությունը, 1917 թվականի նոյեմբերին Ուկրաինան հռչակեց Ժողովրդական Հանրապետություն, իսկ 1918 թվականի հունվարին՝ անկախ, ինքնուրույն պետություն։ Անկախության այս կարճ ժամանակահատվածում Կիևի մշակութային և քաղաքական կարգավիճակի արագ աճ նկատվեց։ Հիմնադրվեցին մեծ քանակությամբ ուկրաինալեզու պրոֆեսիանալ թատրոններ և գրադարաններ։ Սակայն ՈւԿՌ-ն Կիևում սոցիալական հենարան չուներ։
1917 թվականի սեպտեմբերի 1-ին Կիև նահանգի Կիև քաղաքը մտավ Ռուսաստանի Հանրապետության կազմի մեջ։
Ռուսաստանում հոկտեմբերի 25-26-ի (նոյեմբերի 7-8) Հեղափոխությունից հետո իշխանությունը անցավ Ռուսաստանի սոցիալ-դեմոկրատական բանվորական (բոլշևիկյան), Ձախ սոցիալիստ-հեղափոխականների, Ռուսաստանի սոցիալ-դեմոկրատական բանվորական (մենշևիկան) և Անարխիստների կուսակցությունների պատգամավորների համագումարում ձևավորված Ժամանակավոր բանվորա-գյուղացիական կառավարությանը։ Հարավ-Արևմտյան ռազմաճակատի, հետևաբար՝ նաև Կիևի ռազմական օկրուգի կառավարումը համապատասխանաբար անցավ այդ իշխանության ենթակայության տակ։ Հոկտեմբերի 20-ին օկրուգի զորքերի հրամանատար նշանակվեց գեներալ-լեյտենանտ Մ. Ֆ. Կվեցինսկին (հոկտեմբերի 20 -ն. տոմարով՝ 1917 թ. նոյեմբեր)։
1917 թվականի նոյեմբերի 20-ին հռչակվեց Ուկրաինայի Ժողովրդական Հանրապետությունը (ՈւԺՀ)՝ լայն ինքնավարական իրավունքներով, Ռուսաստանի հետ դաշնային կապի պահպանմամբ։ Կիևի վրա բոլշևիկների հարձակման ընթացքում վերջիններս հենվում էին կիևյան բանվորների նշանակալի մասի աջակցության վրա, ովքեր ապստամբություն կազմակերպեցին Պետլյուրայի զորքերի ճնշման տակ (1918 թվականի փետրվարի 4) գտնվող Կենտրոնական Ռադայի դեմ՝ դրանով հեշտացնելով Կիևի առումը Մուրավյովի բոլշևիկյան 1-ին բանակի կողմից (1918 թվականի փետրվարի 8)։ Կիևում գտնվող ռազմական կազմավորումների մեծ մասը չեզոքություն պահպանեցին, ՈՒԿՌ-ն կռվի նետեց կիևյան գիմնազիստներից և ուսանողներից բաղկացած անվարժ ջոկատներ (այսպես կոչված՝ Մարտ Կրուտիի մոտ) ։
Կիևից արտաքսված ՈՒԿՌ-ն օգնություն խնդրեց Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագրով Ուկրաինան օկուպացրած Քառյակ դաշինքից, 1918 թվականի մարտի 1-ին Կիև մտան գերմանական և ավստրո-հունգարական զորքերը՝ պետլյուրովցիների ուղեկցությամբ ։ Սակայն Կենտրոնական Ռադայի ձախ և ազգայնամոլ բնույթը ընդունելի չէր գերմանացիների համար, և 1918 թվականի ապրիլի 28-ին այն ցրվեց գերմանական պարեկի կողմից։ Ապրիլի 29-ին Կիևյան կրկեսում տեղի ունեցած երկրագործների համաուկրաինական համագումարը քաղաքը հռչակվեց հետմանատ, և հետման ընտրվեց գեներալ Պ. Սկորոպադսկին, ՈՒԺՀ-ի ռազմական կազմավորումները զինաթափվեցին։
Կիևը դարձավ հետման Պ. Սկորոպադսկու գլխավորած Ուկրաինական պետության մայրաքաղաքը։ Միմյանց հաջորդած բոլոր ռեժիմների մեջ, բացի դենիկինցիների, սա ամենապահպանողականն էր։ Սրա օրոք Կիևում հիմնադրվեց Գիտությունների ակադեմիան.
1918 թվականի ապրիլի 29-ից դեկտեմբերի 14-ը քաղաքում գտնվում էր՝ Ուկրաինական պետության ռազմական օկրուգի 4-րդ Կիևյան կորպուսի կառավարման մարմինը.
1918 թվականի դեկտեմբերի կեսերին գերմանացիները հեռացան Կիևից, հետմանը իշխանությունից զրկվեց և փախավ, իսկ դեկտեմբերի 14-ին Կիև մտան Պետլյուրայի զորքերը՝ վերականգնելով ՈՒԺՀ-ն։ Երբ 1919 թվականի հունվարի 22-ին ՈւԺՀ-ի դիրեկտորիան հռչակեց Արևմտաուկրաինական ժողովրդական հանրապետության (ԱՈՒԺՀ) հետ միավորվելու վերաբերյալ Ակտը, Կիևը դարձավ միացյալ Ուկրաինայի մայրաքաղաքը, բայց արդեն երկու շաբաթ անց Դիրեկտորիան 1919 թվականի փետրվարի 5-ի լույս 6-ի գիշերը քաղաք մտած խորհրդային զորքերի ճնշման տակ հեռացավ քաղաքից։
1919 թվականի ապրիլի10-ին Կարմիր բանակը Կիևից դուրս քշեց Չեռնոբիլյան ուեզդում գործող ատաման Սուտակին ։
1919 թվականի օգոստոսի 31-ին Խորհուրդը իշխանությունը զիջեց Դենիկինի Կամավորական բանակին։ Ն. Է. Բրեդովի հրամանատարությամբ Հարավային Ռուսաստանի Զինված ուժերի հետ միասին Կիև մտան Պետլյուարի հրամանատարությամբ Գալիցյան և ՈւԺՀ-ի միացյալ զորամիավորումները։ Սակայն Կիևի կենտրոնում կատարված միջադեպից հետո, երբ ՈւԺՀ-ի զինվորներից մեկը պատռեց ռուսական դրոշը, ուկրաինական զորամասերը անմիջապես զինաթափվեցին դենիկինցիների կողմից և վտարվեցին քաղաքից. ուկրաինական պատմագրության մեջ այս իրադարձությունը կրում է Կիևյան աղետ անվանումը.
Կարմիր բանակի 1919 թվականի հոկտեմբերի 14-ի գրոհի արդյունքում սպիտակները կարճ ժամանակով դուրս քշվեցին քաղաքից դեպի արևելյան արվարձանը՝ Դարնիցա, սակայն վերջիններս հաջորդ օրը հակահարձակման դիմեցին և հոկտեմբերի 18-ին կարմիրներին հարկադրեցին քաշվել դեպի Իրպեն։ Կիևը վերանվաճելուց հետո դենիկինցիները և տեղի բնակիչները հրեաների կոտորած կազմակերպեցին՝ նրանց կասկածելով բոլշևիկներին աջակցելու մեջ ։
1920 թվականի մայիսի 7-ին լեհ-խորհրդային պատերազմի ժամանակ Կիևը նվաճվեց լեհական ուժերի կողմից. վերջիններիս այդ գործում աջակցեց նրանց հետ դաշնակցած ՈւԺՀ-ի բանակը։ Լեհական և պետլյուրովյան զորքերի կողմից քաղաքը թողնելուց հետո (Բանվորա-գյուղացիական Կարմիր բանակի Կիևյան ռազմագործողության արդյունքում) այստեղ վերջնականապես հաստատվեցին խորհրդային կարգերը (1920 թվականի հունիսի 12) ։
Միջպատերազմական ժամանակաշրջան
1921 թվականի հոկտեմբերին Կիևում ավտոկեֆալ եկեղեցու գաղափարի կողմնակիցները հրավիրեցին «Հոգևորականության և աշխարհականների համաուկրաինական ժողով», որին մասնակցություն չունեցավ ուղղափառ Ռուսական եկեղեցու և ոչ մի ներկայացուցիչ։ Ժողովը ինքնուրույնաբար, առանց եպիսկոպոսների մասնակցության, որոշեց ձեռնադրություն կատարել, որը շուտով ի կատար ածվեց։ Պետական քաղաքական կառավարման համակարգի կողմից աջակցվող՝ Ռուսական եկեղեցու Վերակառուցման շարժումը 1923 թվականին ճանաչեց եկեղեցու ինքնավարությունը Ուկրաինայի ԽՍՀ-ում։ Սակայն 1930 թվականին, նոր քաղաքական իրողություններով պայմանավորված, Ուկրաինայի ավտոկեֆալ ուղղափառ եկեղեցին ինքնալուծարման որոշում կայացրեց, նրա հոգևորականությունը ազատ արձակվեց ։
1922 թվականի մայիսի 23-ից 27-ը Հարավ-Արևմտյան ռազմական օկրուգի կազմում, մայիսի 27-ից մինչև հունիս ամիսը՝ Ուկրաինական ռազմական օկրուգի կազմում քաղաքում ձևավորվեց 6-րդ հրաձգային կորպուսի կառավարման մարմինը ։