cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Պետրոս I
Վերադարձ։ Ռուսաստանի համար բեկումնային 1698-1700 թվականներ
1698 թվականի հուլիսին Մեծ դեսպանությունն ընդհատվել է Մոսկվայում ստրելեցների նոր խռովության մասին լուրի պատճառով. խռովությունը ճնշվել է նախքան Պետրոս Առաջինի վերադարձը։ Նրա՝ Մոսկվա ժամանելուց ( (4 սեպտեմբերի)) հետո սկսվել են որոնումներ և հետաքննություն, որի արդյունքը եղել է շուրջ 800 ստրելեցների (բացի խռովության ժամանակ սպանվածները) միաժամանակյա մահապատիժը։ Հետագայում մահապատժի են ենթարկվել ևս մի քանի հարյուրն ընդհուպ մինչև 1699 թվականի գարուն։
Արտասահմանում անցկացրած տասնհինգ ամիսների ընթացքում Պետրոս Առաջինը շատ բան է տեսել ու սովորել։ 1698 թվականի -ին (սեպտեմբերի 4) վերադառնալուց հետո նա սկսել է բարենորոգչական գործունեություն, որն սկզբնական շրջանում ուղղված էր հին սլավոնական կացութաձևն արևմտաեվրոպականից տարբերող արտաքին հատկանիշների վերացմանը։ Պրեոբրաժենսկի պալատում Պետրոս Առաջինը անսպասելիորեն սկսել է կտրել մեծատոհմիկ աստիճանավորների մորուքները, և արդեն 1698 թվականի -ին (սեպտեմբերի 8) հրապարակվել է «Գերմանական զգեստ կրելու, մորուքն ու բեղերը սափրելու, հերձվածողների՝ իրենց համար սահմանված հագուստով շրջելու մասին» հայտնի օրենքը, որ սեպտեմբերի (11)-ից  արգելել է մորուք ունենալը ։
Ես ցանկանում եմ կերպարանափոխել աշխարհիկ այծերին, այսինքն՝ քաղաքացիներին, և հոգևորականությանը, այսինքն՝ վանականներին ու քահանաներին։ Առաջիններին, որ նրանք առանց մորուքի առաքինի լինեն եվրոպացիների նման, իսկ մյուսներին, որ նրանք թեկուզ մորուքներով, եկեղեցիներում ծխականներին սովորեցնեն քրիստոնեական առաքինություններ այնպես, ինչպես տեսել և լսել եմ Գերմանիայում ուսուցանող պաստորների մոտ։
Պետրոս Առաջինի ռազմական բարեփոխումները
Կոմուխովոյի արշավանքը (1694) Պետրոս Առաջինին ցույց է տվել «օտարերկրյա զորաշարքի» առավելությունները ստրելեցների նկատմամբ։ Ազովյան արշավանքները, որոնց մասնակցել են չորս կանոնավոր գնդեր (Պրեոբրաժենսկի, Սեմյոնովսկի, Լեֆորտովսկի և Բուտիրսկի), վերջնականապես համոզել են Պետրոս Առաջինին, որ հին կառուցվածքի զորքերի քիչ արդյունավետ են ։ Այդ պատճառով էլ 1698 թվականին ցրվել են հին զորքերը, բացի չորս կանոնավոր գնդերից, որոնք էլ դարձել են նոր բանակի հիմքը։
Պատրաստվելով Շվեդիայի դեմ պատերազմին՝ Պետրոս Առաջինը հանձնարարել է 1699 թվականին անցկացնել զինակոչիկների ընդհանուր հավաքում և սկսել նորակոչիկների ուսուցումն ըստ օրինակի, որ հաստատված է Պրեոբրաժենսկի ու Սոմյոնովսկի գնդերում։ Միաժամանակ հավաքվել են մեծ թվով օտարերկրացի սպաներ։ Պատերազմը նախատեսվում էր սկսել Նարվայի պաշարումով, այդ պատճառով էլ հիմնական ուշադրությունը դարձվել է հետիոտնային զորքի կազմակերպմանը։ Բոլոր անհրաժեշտ ռազմական կառուցվածքների ստեղծման համար ժամանակ ուղղակի չկար։ Ցարի անհամբերության վերաբերյալ լեգենդներ էին տարածվել. նա շտապում էր պատերազմ սկսել և գործի մեջ ստուգել իր բանակը։ Ղեկավարությունը, ռազմական մատակարարման ծառայությունը, ամուր կազմակերպված թիկունքը դեռ նոր պետք է ստեղծվեին ։
Հյուսիսային պատերազմն ընդդեմ Շվեդիայի (1700-1721)
Մեծ դեսպանությունից վերադառնալուց հետո Պետրոս Առաջինն սկսել է նախապատրաստվել Շվեդիայի հետ պատերազմին, որի նպատակն էր ելք ձեռք բերել դեպի Բալթիկ ծով։ 1699 թվականին ստեղծվել է Հյուսիսային միությունն ընդդեմ Շվեդիայի թագավոր Կառլ XII-ի։ Միության կազմում Ռուսաստանից բացի ընդգրկվել են Դանիան, Սաքսոնիան և Ռեչ Պոսպոլիտան Սաքսոնիայի կուրֆյուրստի ու Լեհաստանի թագավոր Ավգուստ II-ի գլխավորությամբ։ Միության շարժիչ ուժն Ավգուստ II-ի ձգտում էր Շվեդիայից խլել Լիֆլյանդիան։ Օգնության դիմաց նա Ռուսաստանին խոստացել է վերադարձնել այն հողերը, որոնք նախկինում պատկանել են ռուսներին (Ինգերմանլանդիան ու Կարելիան)։
Պատերազմի մեջ մտնելու համար Ռուսաստանին անհրաժեշտ էր հաշտություն կնքել Օսմանյան կայսրության հետ։ Թուրք սուլթանի հետ 30 տարով հաշտության ձեռքբերումից հետո Ռուսաստանը 1700 թվականի օգոստոսի -ին (օգոստոսի 30) պատերազմ է հայտարարել Շվեդիային՝ որպես պատճառ ներկայացնելով այն վիրավորանքը, որ Պետրոս Առաջինին հասցրել են Ռիգայում ։
Կառլ XII-ն իր հերթին ծրագրել էր հակառակորդներին հաղթել մեկ առ մեկ։ Կոպենհագենի ռմբակոծումից հետո, Դանիան 1700 թվականի օգոստոսի (19)-ին, Դանիան դուրս է եկել պատերազմից, երբ դեռ Ռուսաստանը չէր միացել։ Անհաջող են անցել Ավգուստ II-ի՝ Ռիգան գրավելու փորձերը։ Դրանից հետո Կառլ XII-ն սկսել է պայքարն ընդդեմ Ռուսաստանի։
Պատերազմի սկիզբը Պետրոս Առաջինի համար եղել է վհատեցուցիչ. նորաստեղծ բանակը, որ հանձնվել էր Սաքսոնիայի ֆելդմարշալ հերցոգ դե Կրոային, ջախջախվել է Նարվայի մոտ տեղի ունեցած մարտում 1700 թվականի նոյեմբերի (30)-ին։ Այդ պարտությունը ցույց է տվել, որ ամեն ինչ պետք է սկսել գրեթե ամենասկզբից։
Համարելով, որ Ռուսաստանը բավական թուլացել է, Կառլ XII-ը տեղափոխվել է Լիվոնիա, որպեսզի բոլոր ուժերն ուղղի ընդդեմ Ավգուստ II-ի։ Սակայն Պետրոս Առաջինը, շարունակելով բանակը բարեփոխել եվրոպական օրինակով, վերսկսել է ռազմական գործողությունները։ Արդեն 1702 թվականի աշնանը ռուսական բանակը թագավորի ներկայությամբ գրավել է Նոտեբուրգ ամրոցը (վերանվանվել է Շլիսելբուրգ), 1703 թվականի գարնանը՝ Նիենշանց ամրոցը, որ տեղակայված էր Նևայի գետաբերանի մոտ։ Նևայի գետաբերանի մոտ շվեդական երկու նավերի վճռական գրավման համար 1703 թվականի մայիսի 10 (21)-ին Պետրոս Առաջինը (այդ ժամանակ կրում էր Պրեոբրաժենսկի գնդի լեյբ-գվարդիայի ռմբակոծիչ վաշտի կապիտանի աստիճան ) ստացել է իր կողմից հաստատված Սուրբ Անդրեասի շքանշան։ Այդտեղ 1703 թվականի մայիսի 16 (27)-ին սկսվել է Սանկտ Պետերբուրգ քաղաքի շինարարությունը, իսկ Կոտլին կղզու վրա տեղակայվել է ռուսական նավատորմի բազան՝ Կրոնշլոտ ամրոցը (հետագայում՝ Կրոնշտադտ)։ Ռուսաստանը ձեռք է բերում ելք դեպի Բալթիկ ծով։
1704 թվականին՝ Դերպտի ու Նառվայի գրավումից հետո, Ռուսաստանն ամրապնդել է իր դիրքերն Արևելյան Մերձբալթիկայում։ Հաշտություն կնքելու առաջարկը Պետրոս Առաջինը մերժել է։
1706 թվականին Ավգուստ II-ի տապալումից հետո և Լեհաստանի թագավոր Ստանիսլավ Լեշչինսկու՝ նրան փոխարինելուց հետո Կառլ XII-ն սկսել է իր համար ճակատագրական արշավանքը դեպի Ռուսաստան։ Անցնելով Լիտվական մեծ իշխանության տարածքը՝ թագավորը չի համարձակվել շարունակել հարձակումը Սմոլենսկի վրա։ Ստանալով փոքր ռուսական հետման Իվան Մազեպայի օժանդակությունը՝ Կառլը զորքերը շարժել է դեպի հարավ՝ ելնելով պարենային պատկերացումներից և նպատակ ունենալով ուժեղացնել բանակը Մազեպայի կողմնակիցներով։ 1708 թվականի -ին (հոկտեմբերի 9) Լեսնայայի մոտ տեղի ունեցած մարտում Պետրոս Առաջինն անձամբ գլխավորել է Ալեքսանդր Մենշիկովի կորվոլանտը և ջախջախել Ադամ Լևենհաուպտի կորպուսը, որ Լիֆլյանդիայից գնում էր միանալու Կառլ XII-ի բանակի հետ։ Շվեդական բանակը զրկվել է օգնական ուժից և ռազմամթերքների գումակից։ Ավելի ուշ Պետրոս Մեծը նշել է այդ մարտի տարելիցը՝ այն համարելով շրջադարձային պահ Հյուսիսային պատերազմում։
1709 թվականի հունիսի 27-ին (հուլիսի 8) Պոլտավայի մարտում, որում Կառլ XII-ի բանակը գլխովին ջախջախվել է, Պետրոս Առաջինը կրկին հրամանատարություն է արել մարտի դաշտում, որտեղ գնդակը դիպել է նրա գլխարկին։ Հաղթանակից հետո ընդունել է առաջին գեներալ-պորուչիկի և շաուտբենախտի կոչում։
1710 թվականին պատերազմին միացել է Թուրքիան։ 1711 թվականին Պրուտի արշավանքում պարտություն կրելուց հետո Ռուսատսանը Ազովը վերադարձրել է Թուրքիային և ավերել Տագանրոգը, սակայն դրա հաշվին հաջողվել է կնքել հերթական հաշտությունը թուրքերի հետ։
Ռուսաստանի Բալթիական նավատորմի զորացմանը զուգահեռ Շվեդիան զգացել է ներխուժման վտանգ։ 1718 թվականին սկսվել են հաշտության բանակցություններ, որ ընդհատվել են Կառլ XII-ի հանկարծակի մահվամբ։ Շվեդիայի թագուհի Ուլրիկա Էլեոնորան վերսկսել է պատերազմը՝ հույսը դնելով Անգլիայի օգնության վրա։ Ռուսների դեսանտները 1720 թվականին շվեդներին ստիպել են վերսկսել բանակցությունները։ 1712 թվականի -ին (սեպտեմբերի 10) Ռուսաստանի ոը Շվեդիայի միջև կնքվել է Նիշտադտի հաշտությունը, որով ավարտվել է քսանմեկամյա պատերազմը։ Ռուսաստանն ստացել է ելք դեպի Բալթիկ ծով, նրա տիրապետության տակ են անցնում Ինգրիայի տարածքները, Կարելիայի մի մասը, Էստլյանդիան ու Լիֆլյանդիան։
Ռուսաստանը դարձել է եվրոպական խոշոր տերություն, ինչի պատվին 1721 թվականի -ին (նոյեմբերի 2) Պետրոս Առաջինը սենատոների խնդրագրով ընդունել է Հայրենիքի հայր, Համայն Ռուսիո կայսր Պետրոս Մեծ (Отец Отечества, Император Всероссийский, Пётр Великий) ։
1710-1713 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմ
Պոլտավայի ճակատամարտում պարտություն կրելուց հետո Շվեդիայի թագավոր Կառլ XII-ը ապաստան է գտել Օմանյան կայսրության տիրապետության տակ գտնվող Բենդեր քաղաքում։ Պետրոս Առաջինը Թուրքիայի հետ պայմանագիր է կնքել Կառլ XII-ին թուրքական տարածքներից արտաքսելու վերաբերյալ, սակայն հետո Շվեդիայի թագավորին թույլատրել են մնալ և Ռուսաստանի հարավային սահմանի համար վտանգ ստեղծել ուկրաինական կոզակների ու Ղրիմի թաթարների օգնությամբ։ Հասնելով Կառլ XII-ի արտաքսմանը՝ Պետրոս Առաջինը սկսել է պատերազմով սպառնալ Թուրքիային, սակայն դրան ի պատասխան 1710 թվականի -ին (դեկտեմբերի 1) սուլթանն ինքն է պատերազմ հայտարարել Ռուսաստանին։ Դրա իրական պատճառը եղել են ռուսական զորքերի կողմից Ազովի գրավումը 1696 թվականին և ռուսական նավատորմի հայտնվելը Ազովի ծովում։
Թուրքիայի կողմից պատերազմը սահմանափակվել է Օսմանյան կայսրության վասալներ Ղրիմի թաթարների կողմից ձմեռային ասպատակություններով Ուկրաինայում։ Ռուսաստանը պատերազմ է վարել երեք ճակատով. զորքերը թաթարների վրա հարձակվել են Ղրիմում և Կուբանում, Պետրոս Առաջինը, հիմնվելով Վալախիայի ու Մոլդավիայի ղեկավարների օգնության վրա, որոշել է արշավանք կատարել դեպի Դանուբ, որտեղ հույս ուներ թուրքերի դեմ պայքարի հանել Օտտոմանյան կայսրության քրիստոնյա վասալներին։
1711 թվականի մարտի 6 (17)-ին Պետրոս Առաջինը Մոսկվայից գնացել է զորքի մոտ իր հավատարիմ ընկերուհու՝ Եկատերինա Ալեքսեևնայի հետ, որին հրամայել է կոչել իր կինը և թագուհի (նախքան պաշտոնական պսակադրությունը, որ տեղի է ունեցել 1712 թվականին)։ Բանակն անցել է Մոլդավիայի հետ սահմանը 1711 թվականի հունիսին, սակայն արդեն նույն թվականի հուլիսի (31)-ին 190 հազար թուրքեր ու Ղրիմի թաթարներ 38 հազարանոց ռուսական բանակին սեղմել են Պրուտ գետի աջ ափին՝ լրիվ շրջապատելով նրան։ Անհույս թվացող այդ իրավիճակում Պետրոս Առաջինին հաջողվել է մեծ վեզիրի հետ կնքել Պրուտի հաշտության պայմանագիրը, որի համաձայն՝ բանակն ու ցարը խուսափել են գերեվարումից, սակայն դրա փոխարեն Ռուսաստանը Ազովը տվել է Թուրքիային ու կորցրել ելքը դեպի Ազովի ծով։
1711 թվականի օգոստոսից ռազմական գործողություններ տեղի չեն ունեցել, թեև վերջնական պայմանագրի վերաբերյալ համաձայնության ձեռքբերման ընթացքում Թուրքիան մի քանի անգամ սպառնացել է վերսկսել պատերազմը։ 1713 թվականի հունիսին կնքվել է Ադրիանապոլսի հաշտության պայմանագիրը, որն ընդհանուր առմամբ հաստատել է Պրուտի պայմանագրով նախատեսված պայմանները։ Ռուսաստանը հնարավորություն է ստացել շարունակել Հյուսիսային պատերազմն առանց երկրորդ ռազմաճակատի, սակայն կորցրել է Ազովի արշավանքների ժամանակ գրաված տարածքները։
Ռուսաստանի առաջընթացը դեպի արևելք
Ռուսաստանի տարածքների ընդլայնումը դեպի արևելք Պետրոս Առաջինի օրոք չի ընդհատվել։ 1716 թվականին Իվան Բուխգոլցի արշավախումբմ Իրտիշ և Օմ գետերի միախառնման վայրում հիմնադրել է Օմսկը, Իրտիշի հոսանքով դեպի վեր՝ Ուստ Կամենոգորսկ, Սեմիպալատինսկ և այլ ամրոցներ։ 1716-1717 թվականներին Միջին Ասիա է ուղարկվել Ալեքսանդր Բեկովիչ-Չերկասկու ջոկատը, որի նպատակն էր Խիվայի խանին տրամադրել ենթարկվել Ռուսաստանին և ճանապարհ բացել դեպի Հնդկաստան։ Սակայն ռուսական ջոկատը ոչնչացվել է խանի կողմից, և միջինասիական պետությունների գրավման պլանը նրա իշխանության օրոք չի իրականացվել։ Պետրոս I-ի կառավարության ընթացքում Ռուսաստանին է միացվել Կամչատկան։ Թագավորը նախատեսում էր արշավախումբ ուղարկել Խաղաղ օվկիանոսի վրայով դեպի Ամերիկա (պատրաստվելով այնտեղ հիմնել Ռուսաստանի գաղութներ), սակայն այդ ծրագրերն իրականացնել չի հասցրել։
Կասպիական արշավանք (1722-1723)
Հյուսիսային պատերազմից հետո արտաքին քաղաքականության ոլոտում Պետրոս Առաջինի կատարած առավել խոշոր քայլը եղել է Կասպիական արշավանքը (կամ Պարսկական արշավանք) 1722-1724 թվականներ։ Արշավանքի համար նպաստավոր պայմաններ ստեղծվել են Պարսկաստանում սկիզբ առած երկպառակությունների և երբեմնի հզոր տերության գրեթե փլուզման արդյունքում։
1722 թվականի հուլիսի (29)-ին՝ պարզիկ շահ Թոհմաս միրզայի որդուն օգնության խնդրանքով դիմելուց հետո, Աստրախանից Կասպից ծովով դուրս է եկել ռուսական 22 հազարանոց զորքը։ Օգոստոսին հանձնվել է Դերբենտը, ինչից հետո ռուսները պարենի հետ կապված խնդիրների պատճառով վերադարձել են Աստրախան։ 1723 թվականին գրավվել է Կասպից ծովի արևմտյան ափը Բաքու, Ռեշտոմ, Աստրաբադ ամրոցների հետ միասին։ Հետագա առաջխաղացումն ընդհատվել է Օսմանյան կայսրության՝ պատերազմին միանալու վտանգի պատճառով, որը գրավել էր արևմտյան ու կենտրոնական Անդրկովկասը։
1973 թվականի սեպտեմբերի (23)-ին կնքվել է Պետերբուրգի պայմանագիրը Պարսկաստանի հետ, ըստ որի՝ Ռուսաստանի կայսրությանն են անցել Կասպից ծովի արևմտյան և հարավային ափերը Դերբենտ ու Բաքու քաղաքների և Գիլան, Մազանդարան ու Աստրաբադ գավառների հետ միասին։ Ռուսաստանն ու Պարսկաստանը նաև պաշտպանական միություն են կազմել ընդդեմ Թուրքիայի, որը, սակայն, չի գործել։
Ըստ Կոստանդնուպոլսի պայմանագրի, որ կնքվել է 1724 թվականի հունիսի (23)-ին, Թուրքիան ճանաչել է Ռուսաստանի բոլոր ձեռքբերումները Կասպից ծովի արևմտյան մասում և հրաժարվել է Պարսկաստանի տարածքների նկատմամբ հետագա հավակնություններից։ Ռուսաստանի, Թուրքիայի ու Պարսկաստանի միջև սահմանակետը նշանակվել է Արաքս և Կուր գետերի միախառնման վայրում։ Պարսկաստանում անմիաբանությունը շարունակվել է, և Թուրքիան վիճարկել է Կոստանդնուպոլսի պայմանագրի դրույթները, նախքան սահմանը վերջնականապես կհաստատվեր։
Հիշատակության արժանի այն հանգամանքը, որ Պետրոս Առաջինի մահվանից կարճ ժամանակ հետո այդ տարածքները ռուսները կորցրել են հիվանդությունների պատճառով կայազորի շարքերում ունեցած մեծ կորուստների և, ըստ թագուհի Աննա Իոհանովնայի կարծիքի, տարածաշրջանի անհեռանկարայնության պատճառով։
Ռուսական կայսրությունը Պետրոս I-ի օրոք
Հյուսիսային պատերազմում հաղթանակ տանելուց և Նիշտադտի պայմանագրի կնքումից հետո՝ 1721 թվականի սեպտեմբերին, Ռուսաստանի Սենատը և Սինոդը որոշել են Պետրոս Առաջինին շնորհել համայն Ռուսիո կայսեր կոչում հետևյալ ձևակերպմամբ՝ «ինչպես սովորաբար հռոմեական սենատի կողմից կայսրերի նշանակալի գործերի համար այդպիսի տիտղոսներ նրանց հրապարակայնորեն նվիրաբերվում էին» («как обыкновенно от римского сената за знатные дела императоров их такие титулы публично им в дар приношены») ։
1721 թվականի -ին (նոյեմբերի 2) Պետրոս Առաջինն ընդունել է այդ տիտղոսը, որը ոչ միայն պատվավոր կոչում էր, այլև վկայում էր միջազգային գործերում Ռուսաստանի նոր դերի մասին։ Պրուսիան ու Հոլանդիան անմիջապես ճանաչել են ռուս թագավորի նոր տիտղոսը, Շվեդիան այն ճանաչել է 1723 թվականին, Թուրքիան՝ 1739 թվականին, Անգլիան և Ավստրիան՝ 1742, Ֆրանսիան և Իսպանիան՝ 1745, իսկ Լեհաստանը՝ 1764 թվականին ։
1717-1733 թվականներին Ռուսաստանում Պրուսիայի դեսպանատան քարտուղար Իոհան Գոտհիլֆ Ֆոկերոդտը Պետրոս Առաջինի թագավորության ժամանակաշրջանի պատմության վրա աշխատող Մարի Ֆրանսուա Վոլտերի խնդրանքով գրել է իր հուշերը Պետրոս Առաջինի իշխանության տարիների Ռուսաստանի մասին։ Ֆոկերոդտը փորձել է գնահատել Ռուսաստանի բնակչության թվաքանակը Պետրոս Առաջինի թագավորության վերջին տարիներին։ Ըստ նրա տվյալների՝ հարկատու դասի թվաքանակը կազմել է 5 միլիոն 198 հազար մարդ, որից գյուղացիների ու քաղաքացիների, այդ թվում նաև իգական սեռի ներկայացուցիչների թիվը գնահատվել է մոտ 10 միլիոն։ Մարդկանց մեծ մասը թաքցվել է կալվածատերերի կողմից, և կրկնակի հաշվառման արդյունքում հարկատու դասի մարդկանց թվաքանակը կազմել է գրեթե 6 միլիոն։ Ռուս ազնվականներն ու նրանց ընտանիքի անդամները եղել են մոտ 500 հազար, պետական պաշտոնյաները՝ մինչև 200 հազար, իսկ հոգևորականները՝ մինչև 300 հազար ։
Գրավված տարածաշրջանների բնակիչները, որոնք գլխահարկ չէի վճարում, կազմել են 500-600 հազար մարդ։ Ուկրաինայում, Դոնի ու Յաիկի ափերին և սահմանամերձ քաղաքներում բնակվող կազակների ու նրանց ընտանիքների անդամների թվաքանակը կազմել է 700-800 մարդ։ Սիբիրյան ժողովուրդների թվաքանակն անհայտ է, սակայն Ֆոկերոդտն այն համարել է մինչև մեկ միլիոն։
Այսպիսով՝ Ռուսական կայսրություն ունեցել է մինչև 15 միլիոն հարկատու բնակիչ և այդ ցուցանիշով Եվրոպայում զիջել է միայն Ֆրանսիային (շուրջ 20 միլիոն)։
Խորհրդային պատմաբան Յարոսլավ Վոդարսկու հաշվարկներով՝ արական սեռի ներկայացուցիչների (ներառյալ երեխաները) թվաքանակը 1678 թվականից մինչև 1719 թվականն աճել է 5,6 միլիոնից մինչև 7,8 միլիոն։ Այդպիսով՝ եթե կանանց թիվն ընդունենք մոտավորապես հավասար տղամարդկանց թվին, ապա Ռուսաստանի բնակչության ընդհանուր թվաքանակն այդ ժամանակաշրջանում աճել է 11,2 միլիոնից մինչև 15,6 միլիոն ։
Պետրոս I-ի վերափոխումները
Պետրոս Առաջինի ողջ ներքին քաղաքական գործունեությունը պայմանականորեն կարելի է բաժանել երկու շրջանի՝ 1695-1715 թվականներ և 1715-1725 թվականներ։ Առաջին փուլի առնաձնահատկությունը եղել են շտապողականությունն ու չմտածված գործողություններ կատարելու հակումը, ինչը բացատրվում էր շարունակվող Հյուսիսային պատերազմով։ Բարեփոխումներն ուղղված են եղել առաջին հերթին պատերազմը վարելու համար անհրաժեշտ միջոցների հավաքմանը, անցկացվել են բռնի կերպով և հաճախ չեն հանգեցրել սպասված արդյունքին։ Պետական բարեփոխումներից բացի առաջին փուլում անցկացվել են նաև կացութացևի արդիականացմանն ուղղված բարեփոխումներ։ Երկրորդ փուլում կատարված բարեփոխումները եղել են ավելի պլանաչափ։
Մի շարք պատմաբաններ, որոնցից է Վասիլի Կլյուչևսկին, նշել են, որ Պետրոս Առաջինի բարեփոխումները չեն եղել սկզբունքորեն նոր երևույթ, այլ եղել են միայն այն վերափոխումների շարունակությունը, որոնք իրականացվել էին 17-րդ դարում։ Այլ պատմաբաններ (օրինակ՝ Սերգեյ Սոլովյովը), ընդհակառակը, ընդգծել են Պետրոս Առաջինի կատարած վերափոխումների հեղափոխական բնույթը։
Մեծ դեսպանությունից վերադառնալուց հետո Պետրոս Առաջինը պայքար է մղել կենցաղի «հնացած» ձևերի արտաքին դրսևորումների դեմ (առավել հայտնի է մորուքի հարկը) և ոչ պակաս մեծ ուշադրություն է դարձրել ազնվականության շրջանում կրթության ու աշխարհիկ եվրոպականացված մշակույթի նկատմամբ ձգտում առաջացնելուն։ Սկսել են ստեղծվել աշխարհիկ կրթական հաստատություններ, հիմնադրվել է ռուսական առաջին տպագիր լրագիրը՝ «Վեդոմոստի» («Ведомости»), բազմաթիվ գրքեր թարգմանվել են ռուսերեն, հրատարակվել են այբբենարաններ, ուսումնական ձեռնարկներ և քարտեզներ ։ 1722 թվականի Աստիճանների մասին կարգացուցակի համաձայն՝ զինվորական և քաղաքացիական ծառայության մեջ աստիճաններն սկսել է շնորհվել ոչ թե ըստ ազնվատոհմիկության, այլ ըստ ընդունակությունների և մատուցած ծառայությունների ։
Պետրոս Առաջինը հստակ գիտակցել է լուսավորության կարևորությունը և այդ նպատակով ձեռնարկել է մի շարք վճռորոշ քայլեր։ 1701 թվականի հունվարի (25)-ին Մոսկվայում բացվել է մաթեմատիկական ու նավագնացության գիտությունների դպրոցը։ 1701-1721 թվականներին բացվել են հրետանային, ինժեներական ու բժշկական դպրոցներ Մոսկվայում և ծովային ակադեմիա Սանկտ Պետերբուրգում, լեռնագործության դպրոց Օլոնեցկի ու Ուրալսկի գործարաններին կից։ 1705 թվականին բացվել է առաջին գիմնազիան Ռուսաստանում։ Զանգվածային կրթության նպատակներին պետք է ծառայեին 1714 թվականի հրամանով ստեղծված թվաբանական դպրոցները գավառային քաղաքներում, որ կոչված էին «բոլոր դասերի երեխաներին սովորեցնելու գրագիտություն, թվերը և երկրաչափություն»։ Նախատեսվում էր ամեն նահանգում ստեղծել այդպիսի երկուական դպրոց, որտեղ կրթությունը պետք է լիներ անվճար։ Զինվորականների երեխաների համար ստեղծվել են կայազորային դպրոցներ, հոգևորականների նախապատրաստման համար 1721 թվականից սկսած ստեղծվել է հոգևոր դպրոցների ցանց ։ 1724 թվականին ստորագրվել է Գիտությունների ակադեմիայի, նրան կից համալսարանների ու գիմնազիաների կանոնադրությունը ։
Պետրոս Առաջինի հրամանով պարտադիր է դարձվել ազնվականների ու հոգևորականների կրթությունը, սակայն քաղաքների բնակիչների համար նմանատիպ որոշումը հանդիպել է կատաղի դիմադրության և չեղարկվել է։ Պետրոս Առաջինի՝ բոլոր դասերի համար նախատեսված տարրական դպրոց ստեղծելու փորձերը հաջողությամբ չեն պսակվել (դպրոցների ցանցի ստեղծումը նրա մահվանից հետո դադարեցվել է, թվաբանական դպրոցների մեծ մասը նրա հաջորդների օրոք վերածվել է հոգևորականների նախապատրաստման համար նախատեսված դասային դպրոցների), այնուամենայնիվ նրա թագավորության տարիներին դրվել են Ռուսաստանում կրթության տարածման հիմքերը ։
Ռուբեն Աղամիրզյան
Ռուբեն Սերգեյի Աղամիրզյան, հայ բեմադրիչ, դերասան, մանկավարժ։ Վրացական ԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1972), ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ (1983):
Պետրոս I
Պետրոս I-ի վերափոխումները
Պետրոս Առաջինի կողմից ստեղծվել են նոր տպագրատներ, որոնցում 1700-1725 թվականներին տպագրվել է 1312 անուն գիրք (երկու անգամ ավելի, քան ռուսակա գրատպության անցած ողջ պատմության ընթացքում)։ Գրատպության ծավալների ավելացման հետևանքով թղթի օգտագործումը, որ 17-րդ դարի վերջին եղել է 4-8 հազար թերթ, 1719 թվականին կազմել է մինչև 50 հազար թերթ ։ Փոփոխություններ են կատարվել ռուսերենում, որի կազմում ավելացել է 4.5 հազար նոր բառ՝ փոխառված եվրոպական լեզուներից ։ 1724 թվականին Պետրոս Առաջինը հաստատել է ստեղծվող Գիտությունների ակադեմիայի կանոնադրությունը. այն բացվել է թագավորի մահվանից մի քանի ամիս անց։ Հատուկ նշանակություն է ունեցել քարաշեն Սանկտ Պետերբուրգի կառուցումը, ինչին մասնակցել են օտարերկրացի ճարտարապետներ, և որն իրականացվել է ցարի մշակած պլանով։ Նրա կողմից ստեղծվել է քաղաքային նոր միջավայր կենցաղի ու ժամանցի (թատրոն, դիմակահանդեսներ) նախկինում անծանոթ ձևերով։ Փոխվել է տների ներքին կահավորությունը, կյանքի դրվածքը, սննդի կազմը և այլն։ Ցարի հատուկ հրամանով 1718 թվականին ներմուծվել են ասամբլեաները, որ ներկայացրել են մարդկանց շփման Ռուսաստանի համար նոր ձև։ Ասամբլեաներում ազնվականները պարում էին ու ազատ շփվում, ի տարբերություն նախկին խնջույքների ու խրախճանքների։
Բարեփոխումները, որ անցկացրել է Պետրոս Առաջինը, վերաբերել են ոչ միայն քաղաքականությանն ու տնտեսությանը, այլև արվեստին։ Թագավորը Ռուսաստան է հրավիրել օտարերկրացի նկարիչների և միաժամանակ տաղանդավոր երիտասարդների ուղարկել է նկարչություն սովորելու արտասահմանում։ XVIII դարի երկրորդ քառորդում «պետրոսյան թոշակառուները» («петровские пенсионеры») սկսել են վերադառնալ Ռուսաստան՝ իրենց հետ բերելով գեղանկարչական նոր փորձն ու իրենց ձեռք բերված վարպետությունը։
Ռուբեն Աղամիրզյան
Կենսագրություն
Ռուբեն Աղամիրզյանը ծնվել է Թիֆլիսում։ 1953 թվականին ավարտել է Լենինգրադի թատերարվեստի ինստիտուտը։ 1953 թվականից դասավանդել է նույն ինստիտուտում, պրոֆեսոր` 1975 թվականից, 1975-1985 թվականներին` ամբիոնի վարիչ։ 1961–1966 թվականներին եղել է Լենինգրադի դրամատիկական մեծ թատրոնի ռեժիսոր, 1966 թվականից` Կոմիսարժևսկայայի անվան թատրոնի գլխավոր ռեժիսոր։ Պիեսներ է բեմադրել նաև Ֆինլանդիայի, Չեխոսլովակիայի, Հունգարիայի թատրոններում ։
Պետրոս I
Պետրոս I-ի վերափոխումները
1701 թվականի -ին (1702 թվականի հունվարի 10) Պետրոս Առաջինը հրապարակել է հրաման, որով հանձնարարվել է խնդրագրերում ու այլ փաստաթղթերում գրել մարդկանց լրիվ անունները, ոչ թե դրանց նվաստացուցիչ կրճատված տարբերակները (Իվաշկա, Սենկա և այլն), ցարի առաջ ծնկի չիջնել, ձմռան ցրտին գլխարկը չհանել այն տան առաջ, որտեղ ցարն է։ Այդ նորարարությունների անհրաժեշտությունը նա բացատրել է հետևյալ կերպ. «Ավելի քիչ ստորություններ, ավելի մեծ ջերմեռանդություն ծառայության մեջ և հավատարմություն իմ ու պետության նկատմամբ. ահա այն պատիվը, որ հատուկ է ցարին» («Менее низости, более усердия к службе и верности ко мне и государству — сия то почесть свойственна царю…») :
Պետոս Առաջինը փորձել է փոխել կնջ դրությունը ռուս հասարակության մեջ։ Նա հատուկ հրամաններով (1700, 1702 և 1724 թվականներ) արգելել է բռնի ամուսնությունը։ Հանձնարարվել է նշանադրության ու ամուսնության միջև թողնել նվազագույնը վեց շաբաթ ժամանակ, որպեսզի հարսն ու փեսան կարողանան ճանաչել միմյանց։ Իսկ եթե այդ ընթացքում նրանցից մեկն այլևս չցանկանա ամուսնանալ, ապա որքան էլ ծնողները պնդեն, նրանք պետք է ազատ լինեն։ 1702 թվականին հարսնացուն (ոչ միայն նրա հարազատները) իրավունք է վերապահվել չեղյալ համարել նշանադրությունը կամ ամուսնության վերաբերյալ պայմանավորվածությունը։ Հասարակական տոնակատարությունների վերաբերյալ 1696-1704 թվականների օրենսդրական հրամանները պարտադիր են համարել տոնակատարություններին բոլոր ռուսների, այդ թվում նաև կականց մասնակցությունը ։
Ռուբեն Աղամիրզյան
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հայ բեմադրիչներ Կատեգորիա:Հայ դերասաններ Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ Կատեգորիա:Վրացական ԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչներ Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստներ Կատեգորիա:ԽՍՀՄ Պետական մրցանակներ Կատեգորիա:Լենինի շքանշանի ասպետներ Կատեգորիա:Հայրենական պատերազմի շքանշանի ասպետներ Կատեգորիա:20-րդ դարի դերասաններ Կատեգորիա:ՌԽՖՍՀ ժողովրդական արտիստներ Կատեգորիա:ՌԽՖՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչներ Կատեգորիա:ԽՍՀՄ Պետական մրցանակի դափնեկիրներ Կատեգորիա:Հայ թատերական ռեժիսորներ
Պետրոս I
Պետրոս I-ի վերափոխումները
Ազնվականության հին կարգից Պետրոս Առաջինի օրոք անփոփոխ մնացել է միայն զինապարտների դասի յուրաքանչյուր ներկայացուցչի պարտադիր ծառայելը պետությանը։ Սակայն մասամբ փոխվել է այդ պարտավորության ձևը։ Պետրոս Մեծի օրոք նրանք պարտավորվում են ծառայել կանոնավոր գնդերում կամ նավատորմում, ինչպես նաև քաղաքացիական ծառայութուն անցնել վարչական ու դատական այն բոլոր հիմնարկություններում, որոնք վերափոխվել են հներից կամ նոր են ստեղծվել։ 1714 թվականին հրապարակված միաժառանգության մասին օրենքը կարգավորել է ազնվականության իրավական կարգավիճակն ու հաստատել հողային սեփականության այնպիսի ձևերի իրավաբանական միավորումը, ինչպիսիք են հայրենակալվածքն (վոտչինա) ու կալվածքը։
Պետական ապարատի ռեֆորմների շնորհիվ Ռուսաստանը վերածվել է բյուրոկրատական–ազնվականական միապետության։ Բոյարական դումային փոխարինել է Սենատը (1711), պրիկազներին՝ կոլեգիաները (1718), հիմնվել է հոգևոր գործերի կոլեգիա՝ Սինոդ, քաղաքական հետախուզության գաղտնի գրասենյակ։ Վարչական ռեֆորմով 1708-1709 թվականներին հիմնվել են նահանգներ, 1719 թվականին նահանգները բաժանվել են գավառների։ Պետրոս Առաջինի օրոք, առաջին անգամ Ռուսաստանի պատմության մեջ, հիմնադրվել են մշտական դիվանագիտական ներկայացուցչություններ և հյուպատոսություններ արտասահմանում ։
Պետրոս Առաջինի թագավորության տարիներից սկսած գյուղացիությունը սկսել է բաժանվել ճորտ (կալվածատիրական), վանքերի և պետական գյուղացիների։ Բոլոր երեք դասերը գրանցվել են մարդահամարի ցուցակներում և ենթարկվել շնչահարկի։ 1724 թվականից տիրակալական գյուղացիները կարող էին հեռանալ իրենց գյուղերից փող աշխատելու կամ այլ նպատակներով միայն այն դեպքում, եթե ունեն տիրոջ գրավոր թույլտվությունը, որ հաստատված է զեմստվոյի կոմիսարի կամ այն գնդի գնդապետի կողմից, որ տեղակայված է այդ վայրում։ Այդպիսով՝ կալվածատիրոջ իշխանությունը գյուղացու անձի վրա ստացել է ավելի խստացվելու հնարավորություն՝ իր անհաշվետու իրավասության տակ առնելով մասնատիրական գյուղացու անձն ու ունեցվածքը։ Գյուղական աշխատողի այդ նոր կարգավիճակը կոչվել է «ճորտ» կամ «ռևիզիական» հոգի (անձ)։
Ընդհանուր առմամբ Պետրոս Առաջինի բարեփոխումներն ուղղված էին պետության ամրապնդմանն ու բարձր հասարակությանը եվրոպական մշակույթին ծանոթացնելուն՝ միաժամանակ ուժեղացնելով միապետությունը։ Բարեփոխումների ընթացքում հաղթահարվել է Ռուսաստանի տեխնիկա-տնտեսական հետամնացությունը եվրոպական մի շարք պետությունների համեմատությամբ, ձեռք է բերվել ելք դեպի Բալթիկ ծով, կատարվել են վերափոխումներ ռուս հասարակության կյանքի բազմաթիվ ոլորտներում։ Աստիճանաբար ռուս ազնվականության շրջանում ձևավորվել է արժեքների, աշխարհընկալման, գեղագիտական պատկերացումների նոր համակարգ, որն արմատապես տարբերվում էր մյուս դասերի ներկայացուցիչների մեծամասնության արժեքներից ու աշխարհայացքից։ Միևնույն ժամանակ ժողովրդական ուժերը ծայրահեղ կերպով հյուծվել են, ստեղծվել են նախադրյալներ (հրաման գահաժառանգության վերաբերյալ) գերագույն իշխանության ճգնաժամի համար, ինչի արդյունքում սկիզբ է առել «պալատական հեղաշրջումների դարաշրջանը»։
Տնտեսական հաջողություններ
Նպատակ դնելով տնտեսությունը զինել արտադրության արևմտյան տեխնոլոգիաներով՝ Պետրոս Առաջինը վերակազմակերպել է ժողովրդական տնտեսության բոլոր ճյուղերը։ Մեծ դեսպանության ցարն ուսումնասիրել է եվրոպական կյանքի տարբեր կողմերը, այդ թվում նաև տեխնիկականը։ Նա յուրացրել է այդ ժամանակ տիրապետող տնտեսագիտական տեսության՝ մերկանտիլիզմի հիմունքները ։ Իրենց տնտեսագիտական ուսմունքը մերկանտիլիստները կազմել են երկու դրույթների հիման վրա. առաջինը՝ ամեն մի ժողովուրդ, որպեսզի չաղքատանա, պետք է ինքն արտադրի այն ամենը, ինչ իրեն պետք է՝ չդիմելով օտար աշխատանքի օգնությանը, երկրորդ՝ ամեն մի ժողովուրդ, որպեսզի հարստանա, պետք է որքան հնարավոր է շատ արտահանի իր երկրից այնտեղ արտադրվող բարիքները և որքան հնարավոր է քիչ ներմուծի օտար երկրներում արտադրվածը։
Պետրոս Առաջինի օրոք սկսվել են հանքախուզությունները, որոնց շնորհիվ Ուրալում գտնվել են մետաղների հանքեր։ Միայն Ուրալում Պետրոս Առաջինի օրոք կառուցվել են առնվազն 27 մետաղագործական գործարաններ։ Մոսկվայում, Տուլայում, Սանկտ Պետերբուրգում հիմնվել են վառոդի գործարաններ, փայտասղոցարաններ, ապակու մանուֆակտուրաներ, Աստրախանում, Սամարայում, Կրասնոյարսկում սկսվել է պոտաշի, ծծմբի, բորակի արտադրություն, ստեղծվել են առագաստային, քաթանի և մահուդի մանուֆակտուրաներ ։ Դա թույլ է տվել աստիճանաբար հրաժարվել ներմուծումից։
Բարեփոխումների հակառակ կողմը
Պետրոս Առաջինի նախաձեռնած վերափոխումները կատարվել են բռնությունների միջոցով, միապետի կամքին լիակատար ենթարկվելու, ամեն տեսակի այլախոհություն արմատախիլ անելու ուղիներով։ Ալեքսանդր Պուշկինը, որ հիացած էր Պետրոս Առաջինով, գրել է, թե նրա շատ հրամաններ եղել են «դաժան, քմահաճ ու, թվում է, գրված են մտրակով», կարծես «դուրս են պրծել անհամբեր, ինքնիշխան կալվածատիրոջ» բերանից ։ Վասիլի Կլյուչևսկին նշում է, թե բացարձակ միապետության հաղթարշավը, որ ձգտում էր բռնի ուժով իր ենթականերին միջնադարից դուրս քաշել ժամանակակից աշխարհ, իր մեջ կրել է արմատական հակասություն. Պետրոսի բարեփոխումը եղել է բռնապետության պայքար ընդդեմ ժողովրդի, նրա հետամնացության։ Նա հույս է ունեցել իշխանության սպառնալիքով առաջ բերել ինքնագործունեություն ստրկացած հասարակության մեջ և ստրկատեր ազնվականության միջոցով Ռուսաստանում հաստատել եվրոպական գիտություն... ուզում էր, որ ստրուկը, մնալով ստրուկ, գործեր գիտակցաբար ու ազատ։
Հարկադիր աշխատանքի օգտագործում
Սանկտ Պետերբուրգի կառուցումը 1704 թվականից մինչև 1717 թվականը հիմնականում կատարվել է «աշխատավոր մարդկանց» ուժերով, որ հավաքագրվել էին որպես բնական աշխատանքային պարհակ։ Նրանք հատում էին անտառներ, լցնում ճահիճներ, կառուցում կտրում էին ծառեր, կառուցում առափնյաները և այլն։ 1704 թվականին տարբեր նահանգներից Պետերբուրգ է կանչվել մինչև 40 հազար մարդ, հիմնականում կալվածատիրական ճորտեր էին և պետական գյուղացիներ։ 1707 թվականին փախել են մեծ թվով աշխատավորներ, որոնք Պետերբուրգ էին ուղարկվել Բելոզերսկի երկրամասից։ Պետրոս Առաջինը հրամայել է բանտարկել նրանց ընտանիքի անդամներին՝ հայրերին, մայրերին, կանանց, երեխաներին և նրանց, ով նրանց հետ ապրում էր նույն տանը, և պահել այնքան, մինչև փախստականները գտնվեն ։
Պետորս Առաջինի օրոք ֆաբրիկաների աշխատողները սերում էին բնակչության ամենատարբեր շերտերից, դրանց թվում կային տերերից փախած ճորտեր, թափառականներ, աղքատներ, նույնիսկ հանցագործներ. նրանք բոլորը խիստ հրամանի համաձայն հավաքվում էին և ուղարկվում աշխատելու ֆաբրիկաներում։ Պետրոս Առաջինը տանել չէր կարողանում «թափառական» մարդկանց, որոնք ոչ մի գործ չէին կատարում. հրամայված էր բռնել նրանց (ներառյալ անգամ վանականներին) և ուղարկել ֆաբրիկաներ։ Հաճախակի էին այն դեպքերը, երբ ֆաբրիկաները և հատկապես գործարաններն աշխատող ձեռքերով ապահովելու համար դրանց կցվում էին գյուղեր, ինչպես արվում էր դեռ XVII դարում։
Բռնաճնշումներ
1702 թվականի նոյեմբերին հրապարակվել է հրաման, որը պարտադրում էր պատժի ներկայացնել այն բոլոր մարդկանց, որոնք խոսքով անգամ կվիրավորեն թագավորին։
1718 թվականին թագավորի որդու՝ Ալեքսեյ Պետրովիչի գործը քննելու համար ստեղծվել է գաղտնի գրասենյակ, ապա նրան են փոխանցվել արտակարգ կարևորություն ունեցող քաղաքական այլ գործեր ։ Նույն թվականի օգոստոսի 18 (29)-ին հրապարակվել է հրաման, համաձայն որի՝ մահապատժի սպառնալիքով արգելվել է «գրել փակված» («писать запершись»)։ Այդ մասին չզեկուցողին նույնպես սպառնում էր մահապատիժ։ Այդ հրամանը կոչված էր պայքարելու գաղտնի ուղարկված հակակառավարական նամակների դեմ ։
Պետրոս Առաջինի՝ 1702 թվականին հրապարակված հրամանը, կրոնի հանդուրժողականությունը հայտարարել է պետական գլխավոր սկզբունքներից մեկը. «Եկեղեցու հակառակորդների հետ պետք է վարվել մեղմաբարոյությամբ ու խելամտորեն,– ասում էր Պետրոս Առաջինը։ − Տերը ցարերին տվել է իշխանություն ժողովուրդների վրա, սակայն մարդկանց խղճի վրա կարող է իշխել միայն Քրիստոսը»։ Սակայն հնադավաների նկատմամբ այդ օրենքը չի կիրառվել։ 1716 թվականին նրանց առաջարկվել է կիսաօրինական գոյության հնարավորություն, սակյան դրա փոխարեն նրանք պետք է բոլոր վճարումները կատարեին կրկնակի։ Խստացվել է նրանց հսկողությունն ու պատիժը, որոնք խուսափել է գրանցումից և կրկնակի հարկի վճարումից։ Չխոստովանածներին ու կրկնակի հարկեր չվճարողներին հանձնարարված էր տուգանել՝ ամեն անգամ մեծացնելով տուգանքի չափը, և նույնիսկ աքսորել տաժանավայր։ Աղանդներին մարդկանց ներգրավելու համար, ինչպես և Պետրոս Առաջինից առաջ էր, նախատեսվում էր մահապատիժ, ինչը հաստատվել է 1722 թվականին։ Հնադավան կրոնավորները (նախկինում ուղղափառ եկեղեցու ծառայող եղածներին համարում էին եկեղեցու դավաճաններ) նույնպես պատժվում էին, իսկ նրանց անապատներն ու ժամատները՝ ավերվում։ Տանջանքների, մտրակի հարվածների, ռունգերը փորելու միջոցով, մահապատժի ու աքսորի սպառնալիքով Նիժնի Նովգորոդի եպիսկոպոս Պիտիրիմին հաջողվել է պաշտոնական եկեղեցու գիրկը դարձնել ոչ քիչ թվով հնադավանների, սակայն նրանց մեծ մասը շուտով վերադարձել է հնադավանության։ Հնադավանների սարկավագ Ալեքսանդրին Պիտիրիմն ստիպել է հրաժարվել հնադավանությունից՝ ձեռնաշղթաներ հագցնելով ու սպառնալով ծեծով. սարկավագը, «վախենալով նրանից՝ եպիսկոպոսից, մեծ տանջանքներից ու աքսորներից և ռունգերը փորելուց», ենթարկվել է։ Երբ Ալեքսանդրը Պետրոս Առաջինին ուղղված նամակում բողոքել է Պիտիրիմից, ենթարկվել է ծանր տանջանքների ու 1720 թվականի -ին (հունիսի 1) մահապատժի ենթարկվել ։
Պետրոս Առաջինի կողմից ընդունված կայսեր տիտղոսը, ինչպես համարում էին հնադավանները, վկայում էր, որ նա Հակաքրիստոս է, քանի որ այն ընդգծում էր պետական իշխանության ժառանգորդությունը կաթոլիկ Հռոմից։ Նույնպես ըստ հնադավանների՝ Պետրոս Առաջինի Հակաքրիստոս լինելու մասին էր վկայում նաև նոր օրացույցի ընդունումը և մարդկահամարի՝ ըստ շնչի անցկացման կարգը ։
Արտաքին տեսք
Դեռ մանկության տարիներին Պետրոս Ալեքսեևիչը մարդկանց զարմացրել է իր դեմքի ու մարմնակազմվածքի գեղեցկությամբ ու շարժունությամբ։ Իր բարձր հասակի պատճառով (203 սմ, 6 ֆուտ 8 դյույմ)  ամբոխի մեջ նա մյուս մարդկանցից մի գլուխ բարձր էր։ Սակայն միևնույն ժամանակ նա հաղթանդամ չէր. հագնում էր 39 համարի կոշիկ և 48 համարի հագուստ։ Ձեռքերը եղել են ոչ մեծ, ուսերը՝ նեղ իր մարմնի համեմատությամբ։ Նրա գլուխը նույնպես փոքր է եղել մարմնի հետ համեմատած ։
Շրջապատի մարդկանց վախեցնում էին նրա դեմքի խիստ ջղաձգային ցնցումները, որ լինում էին հատկապես զայրույթի ու հոգեկան անհանգստության պահերին։ Այդ ջղաձգային շարժումները ժամանակակիցները համարում էին մանկության տարիներին ստրելեցների խռովությունների ժամանակ կրած ցնցման կամ թագուհի Սոֆյայի կողմից թունավորման փորձի հետևանք ։ Արտասահմանյան ուղևորությունների ժամանակ Պետրոս Առաջինն ազնվակիրթ արիստոկրատներին վախեցնում էր իր կոպիտ վարքով ու բարքերի պարզությամբ։ Հաննովերի կուրֆյուրստինա Սոֆյան Պետրոս Առաջինի մասին գրել է. «''Ցարը բարձրահասակ է, նա ունի գեղեցիկ դիմագծեր և ազնիվ կեցվածք, տիրապետում է մտքի մեծ կենդանության, նրա պատասխաններն արագ են ու ճիշտ։ Սակայն բոլոր արժանիքների հետ միասին, որոնցով նրան օժտել է բնությունը, ցանկալի կլիներ, որ նա պակաս կոպիտ լիներ։ Այդ պարոնը շատ լավն է ու միաժամանակ շատ վատը. բարոյական տեսանկյունից նա իր երկրի լիարժեք ներկայացուցիչն է։ Եթե նա ավելի լավ դաստիարակություն ստանար, ապա նրանից դուրս կգար կատարյալ մարդ, որովհետև նա շատ արժանիքներ և արտասովոր խելք ունի»
Ավելի ուշ՝ 1717 թվականին, երբ Պետրոս Առաջինը եղել է Փարիզում, հերցոգ Սեն Սիմոնը նրա մասին գրել է. «Նա շատ բարձրահասակ էր, հիանալի կազմվածքով, բավական նիհարավուն, կլորավուն դեմքով, բարձր ճակատով, գեղեցիկ ունքերով, քիթը բավական կարճ էր, բայց ոչ չափազանց, և վերջում մի քիչ հաստ, շրթունքները բավական խոշոր են, դեմքի գույնը՝ կարմրավուն ու թուխ, գեղեցիկ սև աչքեր, մեծ, կենդանի, թափանցող, գեղեցիկ ձևով, հայացքը վեհասքանչ է ու բարեհամբույր, երբ նա հետևում է իրեն ու զսպում, հակառակ դեպքում խիստ է ու վայրի, դեմքի վրա ջղաձգումներով, որոնք կրկնվում են ոչ հաճախ, սակայն աղավաղում են և՛ աչքերը, և՛ ողջ դեմքը՝ վախեցնելով շրջապատողներին։ Ջղաձգումը տևում էր սովորաբար մեկ վայրկյան, և այդ ժամանակ նրա դեմքը դառնում էր տարօրինակ, կարծես ցրված, ապա ամեն ինչ միանգամից ստանում էր սովորական տեսք։ Նրա ողջ արտաքին արտահայտում էր խելք, մտածողություն ու վեհություն և զուրկ չէր գրավչությունից» ։
Բնավորություն
Պետրոս Առաջինի մոտ խելամտությունը ու ճարպկությունը, կենսուրախությունը, թվացյալ ուղղամտությունը համադրվում էին ինչպես քնքշանքի, այնպես էլ զայրույթի տարերային պոռթկումների, իսկ երբեմն էլ անսանձ դաժանության հետ։
Երիտասարդ տարիքում Պետրոս Ալեքսեևիչը մասնակցել է մոլի գինարբուքների իր ընկերների հետ։ Զայրույթի պահին նա կարող էր ծեծել մոտեցող մարդուն։ Որպես իր չար կատակների զոհ նա ընտրում էր «ճանաչված մարդկանց», «ծեր բոյարներին», ինչպես հայտնում է Բորիս Կուրակինը, «գեր մարդկանց քարշ էին տալիս... շատերի հագուստը պոկում էին ու թողնում մերկ»։ Նրա կողմից ստեղծված Ամենակատակաբան, Ամենահարբեցող ու Ամենախելագար տաճարն (Всешутейший, Всепьянейший и Сумасброднейший Собор) զբաղվում էր բոլորին ծաղրելով, ինչը հասարակության մեջ գնահատվում էր որպես վաղեմի կենցաղային ու բարոյակրոնական հիմքեր։ Նա ինքը կատարել է դահճի պարտականություններ ստրելեցների խռովության մասնակիցների մահապատժի ժամանակ։ Դանիացի պատվիրակ Յուստ Յուլը վկայում է, որ Պոլտավայի դեմ տարած հաղթանակից հետո հանդիսավորությամբ Մոսկվա մտնելու ժամանակ Պետրոս Առաջինը, որ մահացու հիվանդ էր, դեմքը ջղաձգումներից տգեղացել էր և կատարում էր «սարսափելի շարժումներ գլխով, բերանով, ձեռքերով, ուսերով, ձեռքերի դաստակներով ու ոտնաթաթերով», անսանձ կատաղության պահին հարձակվել է ինչ-որ սխալ թույլ տված զինվորի վրա ու սկսել «դաժանությամբ սրով խոցոտել» ։
Ռեչ Պոսպոլիտայի տարածքում տեղի ունեցած ռազմական գործողությունների ընթացքում՝ 1705 թվականի հուլիսի (22)-ին, Պետրոս Առաջինը ներկա է գտնվել Պոլոցկի վասիլիանյան վանքում տեղի ունեցած երեկոյան ժամերգությանը։ Այն բանից հետո, երբ մի վասիլիանական ուղղափառ բնակչությանը կեղեքող Իոսաֆատ Կունցևիչին անվանել է սուրբ նահատակ, ցարը հրամայել է բռնել վանականներին։ Վասիլիանականները փորձել են դիմադրել, և նրանցից չորսը զոհվել է։ Հաջորդ օրը Պետրոս Առաջինը հրամայել է կախաղան հանել այն վանականին, որն աչքի էր ընկնում ռուսների դեմ ուղղված քարոզներով ։
Պետրոս Առաջինի ընտանիքը
Առաջին անգամ Պետրոս Առաջինն ամուսնացել է 17 տարեկան հասակում՝ մոր պնդմամբ կնության առնելով Եվդոկիա Լոպուխինային 1689 թվականին։ Մեկ տարի անց ծնվել է նրանց որդին՝ Ալեքսեյը, որը դաստիարակվել է մոր մոտ և մնացել օտար հոր բարեփոխումների համար շարժիչ ուժ հանդիսացող գաղափարներին։ Պետրոս Առաջինի ու Եվդոկիայի մյուս երեխաները մահացել են ծնվելու կարճ ժամանակ հետո։ 1698 թվականին պարզվել է, որ Եվդոկիա Լոպուխինան մասնակցություն է ունեցել ստրելեցների խռովությանը, որի նպատակն էր գահ բարձրացնել նրա որդուն՝ Ալեքսեյին, ինչի պատճառով նա աքսորվել է Պոկրովսկի վանք։
Պետրոս Առաջինի և Եկատերինա Ալեքսեևնայի պաշտոնական պսակադրությունը տեղի է ունեցել 1712 թվականի -ին (մարտի 2)՝ Պրուտի արշավանքից վերադառնալուց կարճ ժամանակ հետո։ 1724 թվականին Պետրոս Առաջինը Եկատերինային թագադրել է որպես կայսրուհի և իր իշխանակից։ Եկատերինան ունեցել է տասնմեկ երեխա, սակայն նրանց մեծ մասը մահացել է մանկության տարիներին. բացառություն են կազմել Աննան և Ելիզավետան։
1925 թվականի հունվարին Պետրոս Առաջինի մահվանից հետո Եկատերինա Ալեքսեևնան ծառայողական վերնախավի ու գվարդիական գնդերի աջակցությամբ դարձել է Ռուսական կայսրության առաջին իշխող կայսրուհին՝ ստանալով Եկատերինա I անունը, սակայն կառավարել է ոչ երկար ժամանակ և մահացել 1727 թվականին, ինչից հետո գահին բազմել է Պյոտր Ալեքսեևիչը։
Պետրոս Առաջինի առաջին կինը՝ Եվդոկիա Լոպուխինան, մահացել է 1731 թվականին՝ հասցնելով տեսնել իր թոռան՝ Պյոտր Ալեքսեևիչի գահակալումը։
Գահաժառանգում
Պետրոս Առաջինի թագավորության վերջին տարիներին առաջացել է գահաժառանգության հարցը։ Ալեքսեյ Պետրովիչից հետո գահաժառանգ հայտարարված Պյոտր Պետրովիչը (1715-1719, Եկատերինա Ալեքսեևնայի որդին) մահացել էր մանուկ հասակում։ Ուղղակի ժառանգորդ էր դարձել Ալեքսեյ Պետրովիչի ու արքայադուստր Շառլոտյի որդին՝ Պետրոս Ալեքսեևիչը։ Սակայն սովորության համաձայն գահաժառանգ հայտարարվեր շնորհազրկված Ալեքսեյի որդին, ապա բարեփոխումների հակառակորդների մոտ կվերածնվեր հին կարգերը վերադարձնելու հույսը, իսկ մյուս կողմից՝ մտավախություններ էին առաջանում Պետրոս Առաջինի այն կողմնակիցները մոտ, որոնք կողմ էին քվեարկել Ալեքսեյ Պետրովիչի մահապատժին։
1722 թվականի փետրվարի (16)-ին Պետրոս Առաջինի հրապարակել է Գահաժառանգության մասին հրամանը (չեղարկվել է Պավել I-ի կողմից 75 տարի անց), որում չեղարկվել է հնագույն ավանդույթը՝ գահը ժառանգել արական սեռի ուղղակի ժառանգորդին և թույլ է տրվել գահաժառանգ նշանակել ցանկացած այլ արժանի մարդու՝ ըստ միապետի կամքի ։
Հրամանն այնքան անսովոր էր ռուս հասարակության համար, որ հարկ է եղել այն բացատրել և պահանջել, որ հպատակները երդմամբ հաստատեն դրա ընդունումը ։
Պյոտր Ալեքսեևիչը զրկվել է գահը ժառանգելու իրավունքից, սակայն գահաժառանգման հարցը մնացել է առկախ։ Շատերը ենթադրում էին, թե գահը կզբաղեցնի Պետրոս Առաջինի ու Եկատերինայի դուստրերից մեկը՝ Աննան կամ Ելիզավետան։ Սակայն 1724 թվականին Աննան Աննան հրաժարվել էր ռուսական գահի նկատմամբ ցանկացած հավակնությունից այն բանից հետո, երբ ամուսնացել էր հերցոգ Կարլ Ֆրիդրիխ Գոլշտինսկու հետ։ Իսկ եթե գահին բազմեր նրա կրտսեր քույրը՝ Ելիզավետան, որը տասնհինգ տարեկան էր (1724 թվականին), ապա նրա փոխարեն երկիրը կկառավարեր հերցոգ Գոլշտինսկին, որը երազում էր Ռուսաստանի օգնությամբ վերադարձնել այն հողերը, որ գրավվել էին դանիացիների կողմից։
Պետրոս Առաջինը հարմար գահաժառանգ չի համարել նաև իր զարմուհիներին՝ իր ավագ եղբայր Իվանի դուստրերին՝ Աննա Կուրլյանդսկայային, Եկատերինա Մեկլենբուրգսկայային ու Պրասկովյա Իոանովնային։
Մնացել է մեկ թեկնածու՝ Պետրոս Առաջինի կինը՝ Եկատերինա Ալեքսեևնան։ Պետրոս Առաջինին պետք էր այնպիսի մարդ, որը կշարունակեր իր սկսած գործը՝ բարեփոխումների անցկացումը։ 1724 թվականի մայիսի (18)-ին Պետրոս Առաջինը Եկատերինային թագադրել է որպես կայսրուհի և իր իշխանակից, սակայն կարճ ժամանակ անց նրան կասկածել է ամուսնական դավաճանության մեջ (Մոնսի գործը)։ 1722 թվականի օրենքը խախտել է գահաժառանգման սովորական կարգը, սակայն մահվանից առաջ գահաժառանգ նշանակել Պետրոս Առաջինը չի հասցրել։
Պետրոս Առաջինի մահը
Իր թագավորության վերջին տարիներին Պետրոս Առաջինը ծանր հիվանդ է եղել (ենթադրաբար՝ երիկամաքարային հիվանդություն, որ բարդացած էր ուրեմիայով)։ 1724 թվականի ամռանը նրա հիվանդությունը սրվել է, սեպտեմբերին նա իրեն լավ է զգացել, սակայն որոշ ժամանակ անց նոպաներն ուժեղացել են։ Հոկտեմբերին Պետրոս Առաջինը մեկնել է դիտելու Լադոգայի ջրանցքը՝ հակառակ իր լեյբ բժշկի՝ Լավրենտի Բլյումենտրոստի խորհուրդներին։ Օլոնեցից Պետրոս Առաջինն ուղևորվել է Հին Ռուսա, իսկ նոյեմբերին ջրային ճանապարհով մեկնել Սանկտ Պետերբուրգ։ Լախտայի մոտ նա, մինչև գոտկատեղը ջրի մեջ կանգնած, ստիպված է եղել զինվորներին օգնել փրկելու ծանծաղուտի մեջ խրված միակայմանավը։ Հիվանդության նոպաներն ուժեղացել են, սակայն Պետրոս Առաջինը, ուշադրություն չդարձնելով դրանց, շարունակել է զբաղվել պետական գործերով։ 1725 թվականի հունվարի (28)-ին նա այնքան է վատացել, որ հանձնարարել է իր ննջասենյակի հարևանությամբ դնել շարժական եկեղեցի, իսկ նույն թվականի -ին (փետրվարի 2) խոստովանել է։ Ուժերն սկսել են լքել հիվանդին, և նա առաջվա նման չի գոռացել ուժեղ ցավից, այլ միայն հառաչել է։
-ին (փետրվարի 7) համաներման են ենթարկվել բոլոր նրանք, որոնք դատապարտված էին մահապատժի կամ տաժանավայր ուղարկվելու (բացառությամբ մարդասպանների ու բազմակի ավազակության համար կալանավորվածների)։ Նույն օրը՝ ժամը երկու սկզբում, Պետրոս Առաջինը պահանջել է թուղթ և սկսել գրել, սակայն փետուրն ընկել է ձեռքից, իսկ նրա գրածից կարողացել են վերծանել միայն երկու բառ՝ «Ամեն ինչ տալ...»։ Ցարը հրամայել է կանչել իր դստերը՝ Աննա Պետրովնային, որը պետք է գրեր իր թելադրածը, սակայն երբ նա եկել է, Պետրոս Առաջինն արդեն ուշագնաց էր եղել։ «Ամեն ինչ տալ...» բառերը գրելու և Աննային կանչելու հրամանի մասին հայտնի է միայն Գոլշտինսկու գաղտնի խորհրդական Գ. Ֆ. Բասևիչի գրություններից. Ն. Պավլենկոյի և Վ. Կոզլովի կարծիքով՝ դա միտումնավոր մտածված պատմություն է, որի նպատակն էր ակնարկել հերցոգ Կարլ Ֆրիդրիխի կնոջ՝ Աննա Պետրովնայի իրավունքները ռուսական գահի նկատմամբ ։
Երբ ակնհայտ է դարձել, որ կայսրը մահանում է, առաջացել է հարց, թե ով պետք է գրավի նրա տեղը։ Սենատը, Սինոդն ու գեներալիտետը՝ բոլոր հիմնարկությունները, որոնք պաշտոնապես իրավունք չունեին զբաղվելու գահի ճակատագրի հարցով, դեռ Պետրոս Առաջինի մահվանից առաջ՝ -ի (փետրվարի 7) լույս -ի (փետրվարի 8) գիշերը, հավաքվել են, որպեսզի որոշեն, թե ով պետք է փոխարինի Պետրոս Առաջինին։ Նիստի սրահ են մտել գվարդիական սպաներ, հրապարակ են դուրս եկել գվարդիական երկու գնդեր, և Եկատերինա Ալեքսեևնայի ու Ալեքսանդր Մենշիկովի կուսակիցների կողմից դուրս բերված զորքերի թմբկահարության ներքո Սենատը միաձայն որոշում է կայացրել մինչ -ի (փետրվարի 8) առավոտյան ժամը չորսը։ Գահը ժառանգել է Պետրոս Առաջինի կինը՝ Եկատերինա Ալեքսեևնան, որը 1725 թվականի -ին (փետրվարի 8) դարձել է Ռուսաստանի առաջին կայսրուհին և կոչվել Եկատերինա I։
1725 թվականի -ի (փետրվարի 8) ժամը վեցի սկզբում Պետրոս Առաջինի մահացել է ծանր տանջանքների մեջ Սանկտ Պետրեբուրգի իր Ձմեռային պալատում։ Պաշտոնական տվյալներով՝ նրա մահվան պատճառը եղել է թոքերի բորբոքումը։ Թաղվել է Պետրոպավլովյան ամրոցի տաճարում։ Դիահերձումը ցույց է տվել հետևյալը. «կտրուկ նեղացում միզածոր խողովակի հետին շրջանում, միզապարկի վզիկի կոշտացում և միզուկաբորբ»։ Մահը հետևել է միզապարկի բորբոքմանը, որ վերածվել էր գանգրենայի միզածոր խողովակի նեղացան հետևանքով մեզի հավաքման պատճառով ։
Պալատական նշանավոր սրբանկարիչ Սիմոն Ուշակովը նոճու տախտակի վրա նկարել է Սուրբ Երրորդության կերպարն ու Պետրոս առաքյալին։ Պետրոս Առաջինի մահվանից հետո այդ սրբապատկերը տեղադրվել է կայսերական դամբարանի վրա ։
Գործունեության գնահատականներ և քննադատություն
Ռուսաստանում Ֆրանսիայի դեսպանին ուղղված նամակում Լյուդովիկոս XIV-ը Պետրոս Մեծի մասին գրել է. Այս թագավորը բացահայտում է իր ձգտումները ռազմական գործի նախապատրաստման և իր զորքերի կարգապահության, իր ժողովրդի կրթության ու լուսավորության, օտարերկրացի սպաների ու ամեն տեսակի շնորհալի մարդկանց ներգրավման վերաբերյալ իր մտահոգություններով։ Գործողությունների այդ ձևը և հզորության մեծացումը, որն ամենամեծն է Եվրոպայում, նրան դարձնում են սպառնալի իր հարևանների համար և արթնացնում շատ հիմնավոր նախանձ։
Մորից Սաքսոնացին Պետրոս Առաջինին կոչել է իր հարյուրամյակի մեծագույն մարդը։
Պետրոս Առաջինի վերաբերյալ հիացական բնութագիր է տվել Միխայիլ Լոմոնոսովը. Ո՞ւմ հետ եմ համեմատում Մեծ Թագավորին։ Ես հին ու նոր ժամանակներում տեսնում եմ Տիրակալների, որ կոչվել են մեծ։ Եվ ճշմարիտ է, ուրիշներ մոտ մեծ։ Սակայն Պետրոսի առաջ փոքր... Ո՞ւմ կնմանեցնեմ ես մեր հերոսին։ Հաճախ եմ ես մտածում, թե Նրա նման է, որ ամենազոր շարժումով ղեկավարում է երկինքը, երկիրն ու ծովը. Նրա շունչը կդիպչի, և կհոսեն ջրերը, կդիպչի լեռներին, և ծխի կվերածվեն։
Վոլտերը բազմիցս գրել է Պետրոս Մեծի մասին։ 1759 թվականի վերջին լույս է տեսել «Ռուսական կայսրության պատմությունը Պետրոս Մեծի օրոք» աշխատույան առաջին, իսկ 1763 թվականի ապրիլին՝ երկրորդ հատորները։ Պետրոս Առաջինի կատարած բարեփոխումների գլխավոր արժեքը Վոլտերը համարում է այն, որ հիսուն տարվա ընթացքում ռուսների կատարած առաջընթացը մյուս ազգերը չեն կարողանում հաղթահարել նույնիսկ 500 տարում։ Պետրոս Առաջինը, նրա բարեփոխումները, դրանց արժեքը բանավեժի առարկա են դարձել Վոլտերի ու Ժան-Ժակ Ռուսոյի համար։
Ավգուստ Ստրինդբերգը Պետրոս Առաջինին բնութագրել է հետևյալ կերպ. Բարբարոս, որ քաղաքակրթել է իր Ռուսաստանը, նա, որ կառուցել է քաղաքներ, իսկ ինքն այնտեղ ապրել չի ցանկացել, նա, որ մտրակով պատժել է իր կողակցին ու կնոջը տվել լայն ազատություններ. նրա կյանքը եղել է մեծ, հարուստ և օգտակար հասարակական տեսանկյունից, իսկ մասնավոր պլանում՝ այնպիսին, ինչպիսին ստացվել է։
Նիկոլայ Կարամզինը, Պետրոս Առաջինին ճանաչելով մեծ թագավոր, խիստ քննադատել է նրան չափազանց օտարամոլության, Ռուսաստանը Նիդերլանդներ դարձնելու ձգտման համար։ «Հին» կենցաղի ու ազգային ավանդույթների կտրուկ փոփոխությունը, որի նախաձեռնողը թագավորն էր, ըստ պատմաբանի կարծիքի, ոչ միշտ է արդարացված։ Արդյունքում ռուս կրթված մարդիկ «դարձել են աշխարհի քաղաքացիներ, սակայն որոշ դեպքերում դադարել են Ռուսաստանի քաղաքացի լինելուց» ։
Արևմտականները դրական են գնահատել Պետրոս Առաջինի կատարած բարեփոխումները, որոնց շնորհիվ Ռուսաստանը դարձել է հզոր տերություն և հաղորդակից դարձել եվրոպական քաղաքակրթությանը։
Պատմաբանը կարծում էր, որ կայսրն իր գլխավոր խնդիրը համարել է Ռուսաստանի ներքին վերափոխումները, իսկ Շվեդիայի դեմ մղած Հյուսիսային պատերազմը եղել է միայն միջոց այդ վերափոխումների իրականացման համար։ Ըստ Սոլովյովի՝ Հայացքների տարբերությունը ծագում է Պետորսի կատարած գործի հսկայական լինելուց, այդ գործի ազդեցության տևականությամբ։ Որքան նշանակալի է ինչ-որ ազդեցություն, այնքան ավելի բազմազան հայացքների ու կարծիքների տեղիք է տալիս այն, և այնքան ավելի երկար են խոսում դրա մասին, ինչքան իրենց վրա զգում են դրա նրա ազդեցությունը։