cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Վիս (քաղաք Խորվաթիայում)
Վիս   (Vis), քաղաք Խորվաթիայում, համանուն կղզու խոշորագույն քաղաքն է։ Ըստ 2001 թվականի մարդահամարի տվյալներով բնակչությունը կազմում է 1 960 մարդ։ Վիսը Սպլիտսկո Դալմաթիա շրջանի վարչական կենտրոնն է։
Վիս քաղաքը գտնվում է կղզու հյուսիս արևելյան ափին։ Ավտոմոբիլային ճանապարհներով կապված է Կոմիժե և Խվար կղզիների, ինչպես նաև քաղաք Սպլիտի հետը։
Բնակչությունը զբաղվում է զբոսաշրջային ծառայություններով, ձկնորսությամբ, խաղողագործությամբ։
Աշխարհագրություն
Վիս քաղաքը գտնվում է համանուն կղզու հյուսիս արևելյան մասում։ Նավահանգիստը գտնվում է հարավ արևմտյան մասում։ Ավտոմոբիլային ճանապարհներով կապված է Կոմիժե և Խվար կղզիների, ինչպես նաև քաղաք Սպլիտի հետը։
Դափնիները քաղաքը կիսում է երկու մասի։ Բարձր լեռներով շղթան (250-300 մ) բաժանում է կղզու բերրի դաշտերի մեջ, որոնք կազմում են տնտեսական զարգացման հիմքը (խաղողագործություն)։ Քաղաքը ներառում է նաև կղզիների հարավային և հարավ-արևելյան ափերին գտնվող վայրեր, ինչպես նաև Բուդիխովաց և Ռավնիկի կղզիները, որոնք ունեն մեծ զբոսաշրջային ներուժ։
Կղզու արևմտյան մասը պատկանում է Կոմիժա քաղաքին։ Վիսի տարածքը ներառում է արևելյան մասը։ Քաղաքից բացի, այն ներառում է նաև 8 գյուղեր։
Պատմություն
Վիսը Դալմաթիայի ամենահին քաղաքներից է։ Վիս քաղաքում IV դարում հիմնադրվել է առաջին հունական գաղութը՝ Իսսան։
Մեր թվարկությունից առաջ III դարում Վիսան և ամբողջ Իլլիրիան անցնում են Հռոմի վերահսկողության տակ։
Միջին դարերում Վիսան հիմնականում եղել է Վենետիկի հսկողության ներոք։ 1815 թվականին Նապոլեոնյան պատերազմների ավարտից հետո քաղաքն անցնում է Ավստրիայի տիրապետության տակ։
Տնտեսություն
XX դարի կեսերը Վիսայի բնակչության հիմնական զբաղմունքը խաղողագործությունը և գինեգործությունն էր։ Այժմ եկամուտները հիմնականում գալիս են զբոսաշրջությունից և սպասարկման ոլորտից։
Սպորտ
1944 թվականին քաղաքում կառուցվեց Հայդուկ ֆուտբոլային ակումբը։ Այժմ քաղաքում ամեն ամառ տեղական թիմերի ֆուտբոլային մրցաշարեր են։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Խորվաթիայի քաղաքներ Կատեգորիա:Խորվաթիայի բնակավայրեր
(690) Վրատիսլավիա
(690) Վրատիսլավիա (Wratislavia), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1909 թվականի հոկտեմբերի 16-ին Ջոել Մետկալֆի կողմից Թաունտոնում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 3,14394 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,5692 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,7187 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 2036,15 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,176804 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 11,27° անկյուն։
Ըստ Տոլենի սպեկտրալ դասակարգման պատկանում է C դասին ։
Թուրալֆ Սքուլեմ
Թուրալֆ Սքուլեմ (Thoralf Albert Skolem, վաղ թարգմանություններում նշվում է որպես Թորալֆ Սքոլեմ, ), նորվեգացի մաթեմատիկոս։ Հիմնական աշխատությունները գրել է մաթեմատիկայի և մաթեմատիկական տրամաբանության ոլորտում։ Էական ներդրում է ունեցել նաև ընդհանուր հանրահաշվի, թվերի տեսության և մաթեմատիկայի փիլիսոփայության մեջ։
Նրա անվան հետ են կապված մոդելների տեսության առանցքային հասկացություններից մեկը՝ Լևենհեյմ-Սքուլեմի թեորեմը, Սքուլեմի պարադոքսը, ինչպես նաև պրեդիկատների տրամաբանության սքուլեմյան նորմատիվ ձևը, կոմբինատորիկայի սքուլեմյան թեորեմը։
Եղել է Օսլոյի համալսարանի պրոֆեսոր (1938-1957), 1950-ական թվականներին՝ նորվեգական մաթեմատիկական համայնքի նախագահ։
Կենսագրություն
Թուրալֆ Սքուլեմը ծնվել է 1887 թվականի մայիսի 23-ին Բուսկերունդի մոտակայքում գտնվող Սանսվեր փոքր քաղաքում։ Հայրը՝ Էվեն Սքուլեմը, նախնական դպրոցի ուսուցիչ էր, սակայն ընտանիքը հիմնականում զբաղվում էր գյուղատնտեսությամբ ։ 1905 թվականին ավարտել է Քրիտիանիայի միջնակարգ դպրոցը, որից հետո ընդունվել է Օսլոյի համալսարան։
Գիտական գործունեություն
Համալսարանում ուսանելու տարիներին` սկսած 1909 թվականից, որպես օգնական աշխատել է ֆիզիկոս Քրիստիան Բիրկելանդի մոտ։ Այդ տարիներին է գրել առաջին գիտական աշխատանքները` Բիրկելանդի հետ համատեղ հոդվածներ բևեռափայլի լաբորատոր վերստեղծման մասին։ 1913 թվականին ավարտել է համալսարանը` պաշտպանելով դիպլոմային աշխատանք Բուլյան հանրահաշվի վերաբերյալ (Undersøkelser innenfor logikkens algebra):
1915-1916 թվականներին ստաժավորում է անցել Գյոթինգենի համալսարանում, 1916 թվականին վերադարձել է Քրիտիանիայի համալսարան, որտեղ 1918 թվականին ստացել է մաթեմատիկայի դոցենտի կոչում։ Այս ժամանակաշրջանում մշակել է մոդելների տեսությունը` ստեղծելով Լևենհեյմ-Սքուլեմի թեորեմը։ Ավելի ուշ առաջ է քաշել Սքուլեմի պարադոքսը։
1930-1938 թվականներին որպես հետազոտող աշխատել է Բերգենի նորաստեղծ Միքելսենի ինստիտուտում։ Այդ տարիների հիմնական աշխատությունը եղել է դիոֆանտային հավասարումների վերաբերյալ մենագրությունը։ 1938 թվականին վերադարձել է Օսլոյի համալսարան` որպես պրոֆեսոր, և աշխատել մինչև թոշակի անցնելը (1957 թվական)։ Դրանից հետո ևս շարունակել է ակտիվ գործուենությունը, իրականացրել մի քանի գործուղում դեպի ԱՄՆ-ի համալսարաններ ։
Գիտական աշխատանքներ
Հրատարակել է շուրջ 200 աշխատանք մաթեմատիկայի ոլորտում, որոնցից 48-ը գրել է համալսարանում աշխատելու վերջին տասը տարվա ընթացքում (1948-1957 թվականներին` 60 տարեկանից հետո) ։
Տրամաբանության մասին առավել կարևոր աշխատանքները 1970 թվականին առանձին գրքով տպագրվել են Օսլոյի համալսարանի կողմից ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Նորվեգացի մաթեմատիկոսներ‎ Կատեգորիա:20-րդ դարի փիլիսոփաներ Կատեգորիա:Մաթեմատիկոսներ այբբենական կարգով
Էկզոտիկ աստղ
Էկզոտիկ աստղ, հիպոթետիկ կոմպակտ աստղ, որը կազմված է էկզոտիկ նյութից (ինչ-որ բան պատրաստված չէ էլեկտրոններից, պրոտոններից, նեյտրոններից կամ մյուոններից) և հավասարակշռված է դեգեներացիայի ճնշման կամ այլ քվանտային հատկությունների պատճառով գրավիտացիոն փլուզման դեմ։
Էկզոտիկ աստղերի տեսակները ներառում են
Թվարկված էկզոտիկ աստղերի տարբեր տեսակներից առավել լավ ուսումնասիրվածը քվարկային աստղն է։
Էկզոտիկ աստղերը հիմնականում տեսական են, մասամբ այն պատճառով, որ դժվար է մանրամասնորեն ստուգել, թե ինչպես կարող են վարվել նյութի նման ձևերը, և մասամբ այն պատճառով, որ մինչ գրավիտացիոն ալիքի աստղագիտության նոր տեխնոլոգիան գոյություն չուներ բավարար միջոցներ հայտնաբերելու տիեզերական օբյեկտները, որոնք չեն արձակում էլեկտրամագնիսական կամ Հայտնի մասնիկների միջոցով։ Առայժմ անհնար է ստուգել նման բնույթի նոր տիեզերական օբյեկտները ՝ դրանք տարբերելով Հայտնի օբյեկտներից։ Նման օբյեկտների թեկնածուները երբեմն նույնացվում են դիտարկվող հատկություններից ստացված անուղղակի ապացույցների հիման վրա։
Քվարկ աստղեր և տարօրինակ աստղեր
Քվարկային աստղը հիպոթետիկ օբյեկտ է, որն առաջանում է գրավիտացիոն ճնշման տակ նեյտրոնների տարրալուծման արդյունքում ՝ իրենց բաղադրիչ վերին և ստորին քվարկերի մեջ։ քվարկային աստղը հայտնի է նաև որպես նեյտրոնային աստղ։ Ակնկալվում է, որ այն ավելի փոքր և խիտ կլինի, քան նեյտրոնային աստղը և կարող է անորոշ ժամանակով պահպանվել այս նոր վիճակում, Եթե լրացուցիչ զանգված չավելացվի։ Ըստ էության, դա մեկ, շատ մեծ Հադրոն է։ Քվարկային աստղերը, որոնք պարունակում են տարօրինակ նյութ, կոչվում են տարօրինակ աստղեր։
Հիմնվելով Chandra ռենտգենյան աստղադիտարանի կողմից 2002 թ.ապրիլի 10-ին հրապարակված դիտարկումների վրա, երկու օբյեկտներ, որոնք կոչվում են RX J1856.5-3754 և 3C 58, առաջարկվել են որպես քվարկ աստղի թեկնածուներ։ Առաջինը պարզվեց, որ շատ ավելի փոքր է, իսկ երկրորդը շատ ավելի ցուրտ է, քան սպասվում էր նեյտրոնային աստղի համար, ինչը ենթադրում է, որ դրանք բաղկացած էին նեյտրոնից ավելի խիտ նյութից։ Այնուամենայնիվ, այս դիտարկումները թերահավատորեն ընդունվեցին հետազոտողների կողմից, ովքեր ասում էին, որ արդյունքները վերջնական չեն։ RX-ի հետագա վերլուծությունից հետո J1856.5-3754-ը հանվել է քվարկ աստղի թեկնածուների ցուցակից ։
Էլեկտրաթույլ աստղեր
Էլեկտրաթույլ աստղը էկզոտիկ աստղի տեսական տեսակ է, որի դեպքում աստղի գրավիտացիոն փլուզումը խոչընդոտվում է ճառագայթման ճնշմամբ, որն առաջանում է էլեկտրաթույլ Gorenje - ից.այսինքն ՝ էլեկտրաթույլ ուժի ազդեցության տակ քվարկերը լեպտոնների վերածելիս արձակված էներգիան։ Այս տեսակի էներգիան կարող է օգտագործվել նաև որպես էլեկտրական էներգիայի աղբյուր, որը կարող է օգտագործվել որպես էլեկտրական էներգիայի աղբյուր։ Այս գործընթացը տեղի է ունենում աստղի միջուկի ծավալի մեջ, որը մոտավորապես խնձորի չափ է և պարունակում է մոտ երկու երկրի զանգված ։
Տեսականորեն, աստղի կյանքի փուլը, որը առաջացնում է էլեկտրաթույլ աստղ, տեղի է ունենում գերնոր աստղի փլուզումից հետո։ Էլեկտրաթույլ աստղերն ավելի խիտ են, քան քվարկայինները և կարող են առաջանալ, երբ գրավիտացիոն ձգումն այլևս չի կարող դիմակայել քվարկերի փոփոխված ճնշմանը, բայց դեռ կարող է դիմակայել էլեկտրաթույլ այրվող ճառագայթման ճնշմանը ։ Աստղի կյանքի այս փուլը կարող է տևել ավելի քան 10 միլիոն տարի  ։
Պրեոնի աստղեր
Պրեոնային աստղը կոմպակտ աստղի ենթադրյալ տեսակ է, որը բաղկացած է պրեոններից ՝ հիպոթետիկ ենթատոմային մասնիկների խմբից։ Կարելի է ակնկալել, որ նախորդ աստղերը կունենան հսկայական խտություն, որը գերազանցում է 1023 կգ/մ³-ը։ Նրանք կարող են ունենալ ավելի մեծ խտություն, քան քվարկային աստղերը, և դրանք ավելի ծանր կլինեն, բայց ավելի փոքր, քան սպիտակ թզուկներն ու նեյտրոնային աստղերը ։ Նախապատմական աստղերը կարող են առաջանալ գերնոր աստղերի պայթյուններից կամ Մեծ պայթյունից։ Նման օբյեկտները սկզբունքորեն կարող են հայտնաբերվել գամմա ճառագայթների գրավիտացիոն ոսպնյակների միջոցով։ Pre-Stars-ը մութ նյութի առաջացման հավանական թեկնածուներ են։ Այնուամենայնիվ, մասնիկների արագացուցիչներից ընթացիկ դիտարկումները խոսում են պրեոնների գոյության դեմ, կամ գոնե առաջնահերթություն չեն տալիս դրանց ուսումնասիրությանը, քանի որ մասնիկների միակ դետեկտորը, որն այժմ կարող է ուսումնասիրել շատ բարձր էներգիաներ (մեծ հադրոնային բախիչ), հատուկ նախատեսված չէ դրա համար, և դրա հետազոտական ծրագիրը ուղղված է այլ ոլորտներին, որոնք դուրս են ստանդարտ մոդելից։
Պլանկի աստղեր
Օղակային քվանտային գրավիտացիայի դեպքում Պլանկի աստղը տեսականորեն հնարավոր աստղագիտական օբյեկտ է, որը ստեղծվում է, երբ փլուզվող աստղի էներգիայի խտությունը հասնում է Պլանկի էներգիայի խտությանը։ Այս պայմաններում, ենթադրելով, որ գրավիտացիան և տարածությունը քվանտացված են, առաջանում է վանող «ուժ», որը բխում է Հայզենբերգի անորոշության սկզբունքից։ Այլ կերպ ասած, եթե գրավիտացիան և տարածաժամանակը քվանտացված են, Պլանկի աստղի ներսում զանգվածային էներգիայի կուտակումը չի կարող այս սահմանից այն կողմ ընկնել՝ ձևավորելով գրավիտացիոն եզակիություն, քանի որ դա կխախտի բուն տարածության ժամանակի անորոշության սկզբունքը ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Աստղեր Կատեգորիա:Ֆիզիկայի չլուծված խնդիրներ Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:ՈՒՎ 2023-ի հոդվածներ
Logitech
Logitech International S.A. (կարճ տարբերակով Logitech կամ Logi), շվեյցարական կազմակերպություն, որը զբաղում է համակարգչային սարքերի և խաղային սարքավորումների արտադրությամբ ։ Շտաբ-կայանները գտնվում են՝ Լոզանում (Շվեյցարիա) և Նյուարկում (Կալիֆոռնիա)։ Ընկերության անվանումը՝ Logitech առաջացել է ֆրանսերեն «logiciel» բացից, որը բառացիորեն թարգմանաբար նշանակում է «ծրագրային ապահովում» ։
Պատմություն
Ընկերությունը հիմնադրվել է 1981 թվականին Շվեյցարական Ապպլզ փոքրիկ քաղաքում, Դանիել Բորելի, Պերլուիձի Զապակոստաի և Ջակոմո Մարինիի կողմից ։
Իր ձևավորման տարիներին կազմակերպության գրասենյակը տեղակայված է եղել Սիլիկոնյան հովտում գտնվող Կալիֆոռնիա նահանգում գտնվող Պալո Ալտո քաղաքի 165 համալսարանական պողոտայում ։
2007 թվականին Hillcrest Labs լիցենզավորված կենտրոնում, Logitech-ը ստեղծեց MX Air Mouse-ը, որը թուլյ էր տալիս կառավարել համակարգիչը բացառապես ժեստերի միջոցով ։
2013 թվականի հունվարին, Բրեքեն Դարրելլը դարձավ Logitech-ի գլխավոր կառավարիչ ։
2016 թվականի ապրիլին, ընկերությունը համաձայնվեց որպես տուքանք վճարել 7,5 մլն դոլլար տուգանք, քանի-որ ընկորությունը սխալ էր ներկայացրել 2011 թվականի ֆինանսական տարվա արդյունքները կատարելով որոշ հաշվապահական խախտումներ ։
2015 թվականի սեպտեմբերի 15-ին, Logitech-ը հայտարարեց, որ Մադ Քաթզից 13 միլլինոն դոլլար գնել է Saitek բրենդը ։
2017 թվականի օգոստոսի 11-ին, Logitech-ը 85 միլլիոն դոլլարով գնեց Astro Gaming-ը, որը զբաղվում էր պրֆֆեսիոնալ խաղային պարագաների արտադրությամբ ։
2019 թվականի Logitech-ը գնեց Streamlabs-ը ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Շվեյցարիայի ընկերություններ Կատեգորիա:ՆԱՍԴԱՔ-ում ցուցակված ընկերություններ Կատեգորիա:Համակարգիչ արտադրողներ Կատեգորիա:Լոզան Կատեգորիա:Էլեկտրոնիկա արտադրողներ Կատեգորիա:Տեխնոլոգիական ընկերություններ Կատեգորիա:1981 հիմնադրումներ Կատեգորիա:Ընկերություններ ըստ արժեթղթերի բորսայի Կատեգորիա:1988 հիմնադրված ընկերություններ Կատեգորիա:Ամերիկյան ընկերություններ
Արիացիներ
Գաղափարը հիմնված է այն գաղափարի վրա, որ հնդեվրոպական լեզուների նախնական կրիչները (նախահնդեվրոպացիներ) և նրանց ժառանգները մինչև օրս կազմում են եվրոպական ռասայի հատուկ ռասա կամ ենթառասա ։ Սկզբնական արիացիներ են համարվում հին ժողովուրդները, որոնք պատկանում են նորդիկական ռասային, իսկ առավել ռասայական մաքուր ժամանակակից արիացիները, համապատասխանաբար, նրանց առավել մաքուր սերունդները կամ ժողովուրդները, որոնք մյուսներից ավելի լավ են պահպանել արիական ոգին։ Արիացիները դիտարկվում են որպես մշակութագործներ, բարձր մշակույթի տարածողներ և հնության ու արդիականության մեծ քաղաքակրթությունների հիմնադիրներ։ Այս ներկայացումը կապված է հոգևոր (մշակութային) ֆիզիկական սերտ կապի մասին տարածված կեղծ գիտական գաղափարի հետ, որը ծառայում է որպես ռասայական տեսությունների և ռասիզմի կարևորագույն բաղադրիչներից մեկը։ Մինչև 20-րդ դարի կեսերը արիացիներ տերմինը լայնորեն օգտագործվում էր որպես հնդեվրոպական հասկացության հոմանիշ։
Արիական ռասան հակադրվում է սեմիտական ռասային՝ ի դեմս առաջին հերթին հրեաների, որտեղից առաջացել է հակասեմիտիզմ տերմինը։ Ընդ որում, սեմիտական ռասային վերագրվում են զուտ բացասական հատկանիշները, որոնք այն դարձնում են արիական ռասայի ուղղակի հակադրությունը։
Տերմին
Մ.թ. ա. 6-րդ դարի «Բեհիսթունի արձանագրությունը», որում ասվում է, որ այն կազմված է արիական («arya») [լեզվով կամ այբուբենով] (§ 70)։ «Արիականը» այս համատեքստում նշանակում է իրանական]։ Արիայի տարածաշրջանը 1507 թվականի մարտին Վալդզեմյուլլեր քարտեզի վրա։ Արիական տերմինը բխում է պրոտոհնդիրանական *arya արմատից, որը նշանակում է էթնոնիմ, որով հնդիրացիները կոչում էին իրենց նախնիներին արիև։ Սանսկրիտում ազգակցական բառ է համարվում ārya (դեվանագարի՝ आर्य) բառը, որը ծագում է էթնիկ ինքնանպատակ, դասական սանսկրիտում նշանակում է ազնվական, պատվական ։ Հին իրանական լեզվում ariya-ից (հին իրանական սեպագիր՝ 𐎠 𐎼 𐎡 𐎹) ծագում են ժամանակակից Իրան և  իրանցիներ անվանումները ։
18-րդ դարում հայտնի հնդեվրոպական լեզուներից ամենահինը հին հնդիրանացիների լեզուներն էին։ Հետևաբար, արիական բառը ընդունվել է ոչ միայն հնդիրանական ժողովուրդների (հնդեվրոպական ժողովուրդների մասեր), այլև հնդեվրոպական լեզուների բոլոր կրողների, ներառյալ հռոմեացիները, հույները և գերմանացիները։ Շուտով ճանաչվեց, որ բալտերը, կելտերը և սլավոնները նույնպես պատկանում են այս խմբին։ Պնդվում էր, որ բոլոր այդ ժողովուրդների լեզուները ծագել են ընդհանուր արմատից, այժմ հայտնի է որպես նախահնդեվրոպական, որտեղ խոսում էին եվրոպական, իրանական և հնդարիացի ժողովուրդների նախնիները համարվող մարդիկ։ Այս բառակապակցությունը տարածված էր 19 և 20-րդ դարի սկզբի կրթված հեղինակների շրջանում։
Բառի նման կիրառման օրինակ կա 1920 թվականի Հերբերտ Ուելսի կողմից գրված «Պատմության պոնսպեկտում» բեսթսելերում ։ «Արիական ժողովուրդներ» (the Aryan peoples) տերմինը, սակայն, միևնույն ժամանակ, ռասիստական և քաղաքականապես հիմնավորված միակ տերմինի օգտագործման հակառակորդն էր՝ «արիական ժողովուրդ» (the Aryan people), ավելի վաղ հեղինակներ, ինչպիսիք են Հյուսթոն Չեմբերլենը, ջանում էր նաև խուսափել ընդհանուր եզակի թվի օգտագործումից, թեև եզակի թվով նա ժամանակ առ ժամանակ հիշատակում էր կոնկրետ արիական ժողովրդին (օրինակ՝ սկիֆներին)։ 1922 թվականին Ուելսը «Աշխարհի կարճ պատմության մեջ» նկարագրել է քաղաքակրթության մեթոդները ճանաչող արիական ժողովուրդների բավական բազմազան խումբ, իսկ հետո նվաճող ըստ ձևի, բայց ոչ գաղափարներով և մեթոդներով՝ ամբողջ հին աշխարհը, սեմական, Էգեյան և եգիպտացի։ Նրանք դա իրականացրել են տարբեր չհամաձայնեցված գործողությունների միջոցով, որոնք, ինչպես կարծում էր Ուելսը, եղել են նստակյաց քաղաքակրթությունների և քոչվոր զավթիչների միջև հակամարտության ավելի լայնածավալ բարբառային ռիթմի մի մասը ։
Սակայն ռասիստական տրամադրությունների աճի պայմաններում տերմինի նշանակությունը էական փոփոխությունների է ենթարկվել։ Նույնիսկ լեզվաբան Մաքս Մյուլլերը, ով 1888 թվականին գրել է, որ արիական ցեղի, արիական արյան, արիական աչքերի և մազերի մասին խոսող էթնոլոգը նույնքան մեծ մեղսագործ է, որքան լեզվաբանը, որը խոսում է դոլիխոցեֆալ բառարանի կամ բրահիցեֆալ քերականության մասին, երբեմն օգտագործում էր արիական ռասա տերմինը ։
1944 թվականին Ռենդա Մաքնելիի «Համաշխարհային ատլասում» «արիական մրցավազքը» նկարագրվում է որպես տասը հիմնական ռասայական խմբերից մեկը և սահմանվում է որպես հնդեվրոպականների հոմանիշ ։ Ամերիկացի ֆանտաստ գրող Փոլ Անդերսոնը՝ հակառասիստ ու լիբերտարիացի, իր բազմաթիվ ստեղծագործություններում հետևողականորեն օգտագործել է արիական տերմինը՝ որպես հնդեվրոպական տերմինի հոմանիշ ։
Արիական տերմինի օգտագործումը հնդեվրոպական նշելու համար երբեմն հանդիպում է նաև ուշ պատմական հետազոտություններում։ Այսպես, 1989 թվականի «Scientific American» ամսագրի հոդվածում Քոլին Ռենֆրյուն օգտագործում է արիական տերմինը որպես հնդեվրոպական բառի հոմանիշ է ։
Արիաներ (հնդիրաններ, լեզվաբանական խումբ) և արիացիներ (մտացածին ռասա) տերմինաբանական տարբերությունը գոյություն ունի միայն ռուսերենով կամ ռուսերեն թարգմանությամբ։ Այլ լեզուներով, այդ հասկացությունները նշված են մեկ բառով (գերմ.՝ Arier, անգլ.՝ Aryans, ֆր.՝ Aryens և այլ), թեև այս բառի երկու տարբեր իմաստներ նույնպես կան ։ 1897 թվականի սկզբում արիական ռասայի տակ հասկացվում էր եվրոպեոիդ ռասայի ենթատիպը, որը հայտնի է որպես Հյուսիսային (նորդիկական) ռասա (նորդիդներ) ։
Ընդհանուր հասկացություն
Տերմինը ներկայացվել է ֆրանսիացի գրող և սոցիոլոգ Արտուր դե Գոբինոյի կողմից իր «Մարդկային ցեղերի անհավասարության մասին էսսեում» (1853, 1855) ։ Գոբինոն և ֆրանսիացի սոցիոլոգ Ժորժ դե Լապուժն ստեղծել են կեղծ գիտական տեսություն, որը ստացել է նորդիցիզմի անվանումը, ըստ որի «Նորդիկ» ռասան գերազանցում է մարդկության մյուս բոլոր ռասաներին։ 19-20-րդ դարերի շրջանում տարածված տեսություններում, որոնք հետագայում հիմք են կազմել նացիստական գաղափարախոսությանը, հին արիացիները (հնդեվրոպական) նույնացվում էին նորդիդների հետ, և նրանց նախահայրենիքը համարվում Էր Հյուսիսային Եվրոպան։ Պնդվում Էր, որ հենց այնտեղ է պահպանվել առավել մաքուր արիական ռասայական տեսակը, մինչդեռ այլ երկրների բնակիչները արիացիների՝ աբորիգենների հետ խառնվելու արգասիք են։ Արիացիները հռչակվել են մշակութագործներ, բարձր մշակույթի տարածողներ և հնության ու արդիականության մեծ քաղաքակրթությունների հիմնադիրներ։ Արիական ոգուն վերագրվում էին եվրոպական մշակույթի բոլոր ձեռքբերումները։ Այստեղից հետևեց Հյուսիսային Եվրոպայի և Գերմանիայի բնակիչների ռասայական գերազանցության մասին եզրահանգումը, որոնք իբր արիական ոգու առավել մաքուր և կատարյալ կրողներն են։ Այնպես որ, Ադոլֆ Հիտլերը գրել է․
Արիական միֆը կարող էր օգտագործվել գաղութատիրությունը որպես բարբարոսների լուսավորմանն ուղղված «քաղաքակրթական առաքելություն» արդարացնելու համար, մինչդեռ գաղութատիրության տեղական հակառակորդները և ազգային-ազատագրական շարժման ակտիվիստները կարող էին դիմել նրա օգնությանը այլ կերպ։ Վաղ շրջանում նրանք կարող էին կիսել միգրացիոն վարկածը, բայց միևնույն ժամանակ իրենց նախնիներին կապում էին գաղութարարների հետ՝ ցույց տալու համար, որ, նախ, իրենց մշակույթով և քաղաքակրթական ունակություններով իրենց նախնիները չէին զիջում ներկայիս գաղութարարներին կամ նույնիսկ մոտ ազգակցությամբ էին գտնվում նրանց հետ, երկրորդ՝ տեղի բնակչությունը չպետք է դիտվի որպես «բարբարոսներ» և ինքնուրույն զարգացման լիարժեք իրավունք ունի։ Գաղութի անկախացումից հետո նման հայեցակարգն անխուսափելիորեն վերաիմաստավորում էր պահանջում, քանի որ իր լեգիտիմացման համար ազգային պետությունը շահագրգռված էր ավտոխտոնության սկզբունքի վրա հենվելով։ Պնդվում Էր, որ հիմնական բնակչությունը արմատական է, ինչը կապված է բնակության տարածքի նկատմամբ պատմական իրավունքի գաղափարի հետ։ Նման գաղափարների հիմնավորման տարբերակների թվում արիական միֆը ստեղծել է հզոր նախնիների գրավիչ կերպարը։ Ընդ որում, իրենց արիական նախնիների հետ կապելու համար վերջիններս ավտոխթոններ են հայտարարել։ Բուն կենտրոնը հայտարարվում էր տվյալ տարածաշրջանը կամ պետությունը։ Այսպես, ժամանակակից մի շարք հնդիկների ֆունդամենտալիստների համար նման նախնին Հյուսիսային Հնդկաստանն Է, ուկրաինացի ազգայնականները նույնացնում են այն Ուկրաինայի հետ («Արատտա պետություն»), հայերը տեղակայում են Հայկական լեռնաշխարհում, քրդերը՝ Տավրայի և Զագրոսի լեռներում, տաջիկները՝ Միջին Ասիայում, ռուսները՝ Պրիպոլյարիում (Հիպերբորեա-Արկտիդա) կամ Հարավային Ուրալում (Արկաիմ, «Քաղաքների երկիր») ։ Եթե գաղութատիրության շրջանում արիական միֆի կերպարները տարբերվում էին միանշանակությամբ, ապա նորագույն ժամանակներում՝ էթնոազգայունության նոր ծաղկման ժամանակաշրջանում, դրանք դառնում են բազմազան և ուղղակի կախված են իրենց հեղինակների և մեկնաբանողների ինքնությունից։ Սա անընդհատ վիճաբանություններ է առաջացնում այն մասին, թե ում պետք է պատկանի արիական ժառանգությունը, որը սիմվոլիկ կապիտալի դեր է խաղում, որը կոչված է ուժեղացնել կողմերից յուրաքանչյուրի դիրքերը։
Գիտական գրականության մեջ արիական Ռասա տերմինը գործածությունից դուրս է եկել դեռևւս 20-րդ դարի առաջին կեսին և այլևս չի օգտագործվում։ Արիական ցեղի գաղափարը դասակարգվում է որպես կեղծ գիտական, մասնավորապես՝ կեղծ պատմական։ Տերմինը խառնվում է լեզվաբանական և մարդաբանական բնութագրերին․ ժամանակակից լեզվաբանության մեջ արիական կոչվում են հնդիրանական լեզուները, և տերմինի առաջացման ժամանակ հնդեվրոպական լեզուները կոչվում են ընդհանրապես. բայց կրողները, ինչպես նրանք, այնպես էլ մյուսները չունեն ընդհանուր ֆիզիկական հատկություններ և չեն առաջացնում որևէ ռասա։ Այսպիսով, արիական (հնդիրանական) լեզուների կրողներն այնքան տարբեր են մարդաբանական առումով, ինչպիսիք են պարսիկները, հնդիկները, տաջիկները, գնչուները և այլ հնդիրանական ժողովուրդները։ Մարդաբանական բազմազանությունը բոլոր հնդեվրոպական լեզուների կրողների շրջանում նույնիսկ ավելի բարձր է։ Հնդեվրոպական լեզուների նախնական կրիչների (նախահայրերի) իրական մարդաբանական կերպարը հայտնի չէ, քանի որ դրանց գոյության վայրի և ժամանակի վերաբերյալ ընդունված տեսակետ չկա։
Ոչ մի ապացույց չկա նորդիկական ռասայի գերազանցության, բարձր զարգացած արիական քաղաքակրթության գոյության, արիական ցեղի մշակույթի և քաղաքակրթության տարածման և մշակույթի ու քաղաքակրթության զարգացման ընդհանուր կապի որոշակի ցեղի հետ։ Ընդհակառակը՝ առկա գիտական տվյալները խոսում են միգրացիայի և քաղաքակրթության տարածման այլ ուղիների մասին։ Այսպես, հնագույն քաղաքակրթություններ ստեղծած ժողովուրդները մարդաբանորեն հեռու են եղել նորդիդներից, իսկ հնդեվրոպական ցեղերի (հաճախ նաև նորդիկական ռասայի ներկայացուցիչներից հեռու) տարածքում արտագաղթը վճռորոշ դեր չի խաղացել հետագա զարգացման գործում։ Պատմական արիաները, որոնք իսկապես զարգացած մշակույթ ունեն, միայն հնդիրանական ժողովուրդների նախնիներն են, այսինքն՝ նրանք ոչ թե գերմանացիների, սլավոնների, կելտերի և այլնի նախնիներն են, այլ ժողովուրդների, որոնք նրանց հետ ընդհանուր նախնիներ են ունեցել՝ ի դեմս հնագույն հնդեվրոպական ժողովուրդների ։ Ի հեճուկս ավանդական նորդիստական գաղափարի այն մասին, որ Միջերկրածովյան ժողովուրդները այլասերվում են իրենց ռասայական վնասակարության պատճառով, արտահայտված, մասնավորապես, մաշկի ավելի մուգ գույնի, քան նորդիդները, մարդաբանության մեջ դարձել է ապիգմենտացիայի համընդհանուր ընդունված տեսությունը, ըստ որի մաշկի բաց գույնը առաջացել է ավելի մուգ մաշկի ապիգմենտացիայի արդյունքում։ Մեկ այլ մարդաբան Կառլտոն Կուն իր Եվրոպայի ռասաները (1939) աշխատությունում աջակցել է դեպիգմենտացիայի տեսությունը, որը պնդում է, որ նորդիկական ռասայի բաց մաշկը միջերկրածովյան ցեղի իրենց նախնիների մաշկի ապիգմենտացիայի արդյունքն է։
Նացիզմ
Նացիզմի գաղափարախոսությունը հիմնված էր հին «արիական ռասայի» հայեցակարգի վրա, որը դիտարկվում էր որպես բարձրագույն ռասա, որը «ռասայական հիերարխիայում» զբաղեցնում էր ամենաբարձր տեղը։ Ընդ որում, գերմանացի ժողովուրդները համարվում էին արիական ծագում ունեցող «առավել ռասայական մաքուր» ժողովուրդները։ «Արիական ռասայի» նացիստական հայեցակարգը զարգացել է ռասայի ավելի վաղ սուֆրեմասիստական հայեցակարգից, որն աջակցում է այնպիսի ռասայական տեսաբաններին, ինչպիսիք են Արտյուր դե Գոբինոն և Հյուսթոն Չեմբերլենը։
Գյունտերը «արիացիներին» տարբերել է հրեաներից և համարել, որ հրեաները ծագում են ոչ եվրոպական ցեղերի, հատկապես այն ռասայից, որը նա դասակարգել է որպես «մերձավորարևելյան», որն ավելի հայտնի է որպես հայանման տեսակ։ Նա կարծում էր, որ նման ծագումը հրեաներին սկզբունքորեն տարբերում է գերմանացիներից և եվրոպացիներից և անհամատեղելի է նրանց հետ ։ Գյունտերը պնդում էր, որ «մերձավորարևելյան մրցավազքը» տեղի է ունեցել Կովկասից Մ.թ.ա. V-IV հազարամյակներում, տարածվել է Փոքր Ասիայում և Միջագետքում և, ի վերջո, արևելյան Միջերկրական ծովի արևմտյան ափին ։ Բացի հայերից և հրեաներից, նա «մերձավորարևելյան բնութագրերը» վերագրել է մի քանի այլ ժամանակակից ժողովուրդների, այդ թվում՝ հույների, թուրքերի, սիրիացիների և իրանցիների ։ Իր «Հրեա ժողովրդի ռասայական հատկությունները» աշխատանքում Գյունտերը պնդում էր, որ մերձավորարևելյան ցեղի «ռասայական հոգին» բնութագրվում է «առևտրային ոգով» և այդ ցեղի ներկայացուցիչներին անվանել է «հմուտ առևտրականներ»։ Ըստ Գյունտերի՝ «մերձավորարևելյան տեսակը» ներկայացված է հիմնականում առևտրականորեն տրամադրված և ճարպիկ առևտրականների կողմից, որոնք ունեն հոգեբանական մանիպուլյացիայի զարգացած հմտություններ, որոնք օգնում են նրանց առևտրում։ Նա պնդում էր, որ մերձավորարևելյան ռասան ծնվել է ոչ այնքան բնության նվաճման և շահագործման համար, որքան մարդկանց նվաճման և շահագործման համար ։
Նացիզմի շրջանակներում համարվում է, որ հին արիացիների սոցիալական կարգը յուրօրինակ սոցիալիզմ էր։ Այս կարգը՝ արիական սոցիալիզմը համարվում էր «արիական ռասայի» համար առավել բնական, ուստի գերմանական նացիստների սոցիալական և տնտեսական ծրագիրը ազգային, ռասայական սոցիալիզմի կառուցումն էր, վերաստեղծումը ժամանակակից պայմաններում, որոնք ենթադրում են հասարակության կորպորատիվ կառուցվածք։ Հիտլերը գրել․ «Սոցիալիզմը հին արիական, գերմանական ավանդույթ է։ Մեր նախնիները օգտագործել են որոշ հողեր միասին, ի տարբերություն մարքսիզմի, սոցիալիզմը չի ժխտում մասնավոր սեփականությունն ու մարդկային անհատականությունը։ Ի տարբերություն մարքսիզմի, սոցիալիզմը հայրենասեր է... մեր սոցիալիզմը ազգային է։ Մենք պահանջում ենք, որ պետությունը կատարի աշխատանքային դասերի հիման վրա ռասայական համերաշխության արդար պահանջները։ Մեզ համար մրցավազքն ու պետությունը մեկ ամբողջություն են» ։
Այն բանից հետո, երբ 1933 թվականին Ազգային-սոցիալիստական գերմանական աշխատավորական կուսակցությունը եկել է իշխանության, ընդունվել է «մասնագիտական քաղաքացիական ծառայության վերականգնման մասին օրենքը», որը պահանջում էր բոլոր պետական ծառայողներից ապացույցներ տրամադրել իր «արիական ծագման» վերաբերյալ ։ 1933 թվականին Գերմանիայի ներքին գործերի նախարարության պաշտոնյա Ալբերտ Գորտերը նոր օրենքի համար մշակել է «արիական ռասայի» պաշտոնական սահմանումը, որում ներառվել են բոլոր ոչ հրեա եվրոպացիները։ Այդ սահմանումն անընդունելի էր նացիստների համար։ Ախիմ Գերկեն վերանայել է Գորտերի նախագիծը և արիացիներին դասակարգել որպես «գերմանական արյան» պատկանող «ցեղային» մարդկանց» ։ Նյուրնբերգյան 1935 թվականի ռասայական օրենքները արիացիներին դասակարգել են որպես «ռասայական ընդունելի՝ գերմանական կամ ազգակցական արյունով մարդկանց» ։
Ռեյխսֆյուրեր Հենրիկ Գիմլերը, որը «հրեական հարցի վերջնական լուծման» գլխավոր կազմակերպիչներից մեկն էր, իր անձնական մերսող Ֆելիքս Քերստենին ասում էր, որ ինքը միշտ իր հետ կրել է Բհագավադգիտայի «հին արիական գրքի» պատճենը, քանի որ նա նրան ազատել է մեղքի զգացումից այն բանի համար, ինչ նա անում էր, նա զգում էր, որ ինչպես Արջունի զինվորը, նա պարզապես կատարում է իր պարտքը, առանց իր գործողությունների համար անհանգստանալու ։
Հիտլերյան «արիական ռասայի պարոնայք» (Herrenvolk) հայեցակարգը ոչ երկիմաստ կերպով բացառել է այդ ռասայից սլավոնների ճնշող մեծամասնությունը, քանի որ համարվում էր, որ սլավոնները վտանգավոր հրեական և ասիական ազդեցություն են ունենում ։ Այդ պատճառով նացիստները սլավյաններին «անմարդաբնակ» են հայտարարել (Untermenschen) ։ Բացառություն է արվել սլավոնների փոքր տոկոսի համար, որոնք, նացիստների կարծիքով, առաջացել են գերմանական վերաբնակներից և, հետևաբար, հարմար են գերմանացման համար՝ արիական ժողովրդի կամ ազգի մաս համարվելու համար ։ Հիտլերը սլավոններին նկարագրել է որպես «բնածին ստրուկների զանգված, որոնք Տիրոջ պահանջն են զգում» ։ Հիտլերը սլավոններին անվանել է «Ճագարի ընտանիք»՝ նկատի ունենալով, որ նրանք իբր ծույլ են և անկազմակերպ ։ Նացիստական Գերմանիայի պրոպագանդայի նախարար Յոզեֆ Գեբելսին կից լրատվամիջոցները սլավոններին նկարագրել են որպես սիբիրյան տունդրայից պարզունակ կենդանիներ, որոնք նման են «թափթփուկների մութ ալիքին» ։ Հիտլերը հայտարարել է, որ քանի որ սլավոնները «անմարդաբնակ» են, Ժնևյան կոնվենցիաները կիրառելի չեն նրանց նկատմամբ, ուստի Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի գերմանացի զինվորներին թույլատրվել է անտեսել սլավոնների վերաբերյալ այդ կոնվենցիաները ։ Նացիստների գաղափարն այն մասին, որ սլավոնները «ցածր նեարիացիներ» են, գերմանացիների և Արևելյան Եվրոպայում այլ գերմանական ժողովուրդների համար «Կենսատարածք» ստեղծելու պլանների մի մասն էր, որոնք Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ նախաձեռնվել էին «Օստ գլխավոր պլանով»։ Միլիոնավոր գերմանացիներ և գերմանացի այլ բնակիչներ պետք է տեղափոխվեին Արևելյան Եվրոպայի նվաճված տարածքներ, մինչդեռ տեղական սլավոնները ոչնչացվել, տեղահանվել կամ ստրկության են ենթարկվել ։
Խորվաթիայում, որը գտնվում էր Նացիստական Գերմանիայի հետ դաշնակցային հարաբերությունների մեջ, ժխտվում էր, որ խորվաթները հիմնականում սլավոնական ժողովուրդ են ։ Այնուամենայնիվ, հիտլերյան ռեժիմը շարունակում էր խորվաթներին դասակարգել որպես «ոչ մարդկային», չնայած միությանը ։ Սակայն անձնակազմի պակասի պայմաններում սլավոնների նկատմամբ Նացիստական Գերմանիայի քաղաքականությունը փոխվել է, և սլավոնները ծառայության են անցել գրավյալ տարածքներում զինված ուժերում, չնայած այն բանին, որ դրանք «անմարդաբնակ» էին համարվում ։
Հիտլերը վստահ չէր, թե արդյոք չեխերը «արիացիներ» են ։
Նացիստական ռասայական տեսաբանները հարցրել են, թե արդյոք իտալացիները բավարար չափով «արիացիներ» են։ Հիտլերը կարծում էր, որ հյուսիսային իտալացիները հիմնականում արիացիներ են, բայց ոչ հարավային։ Նացիստները Հռոմեական կայսրության անկումը դիտարկել են որպես ցեղերի խառնուրդի արդյունքում արյան աղտոտման արդյունք, պնդելով, որ իտալացիները ցեղերի հիբրիդն են, ներառյալ սև աֆրիկացիների ցեղերը։ Հիտլերը նույնիսկ հիշատակել է իր կարծիքը Միջերկրածովյան ժողովուրդների մոտ նեգրոիդային արյան առկայության մասին 1934 թվականին Բենիտո Մուսոլինիի հետ իր առաջին հանդիպման ժամանակ ։
Հիտլերի և այլ նացիստների պատկերացմամբ՝ «արիական ռասայի հաղթանակի համար պայքարի» խորհրդանիշը սվաստիկան էր։ Այս ընտրության մեջ միացավ սվաստիկայի առեղծվածային խորհրդավոր նշանակությունը, և սվաստիկայի մասին պատկերացումը՝ որպես «արիական խորհրդանիշ», Հնդկաստանում նրա տարածվածության պատճառով, և սվաստիկայի հաստատված օգտագործումը գերմանական ծայրահեղ աջ ավանդույթում. այն օգտագործեցին ավստրիական հակասեմական որոշ կուսակցություններ, իսկ 1920 թվականի մարտին Կապպովյան խռովության ժամանակ այն պատկերված էր Բեռլին մտած Հերման Էրհարդտի բրիգադի կասկադների վրա ։ 1923 թվականին նացիստների համագումարում Հիտլերը հայտարարել է, որ սև սվաստիկան կոչ է անողոք պայքարել կոմունիստների և հրեաների դեմ։ Արդեն 1920-ական թվականներին սվաստիկան սկսել է ավելի ու ավելի ասոցացվել նացիզմի հետ։ 1933 թվականից հետո այն վերջնականապես սկսել է ընկալվել որպես առավելապես նացիստական խորհրդանիշ։
Նեոնացիզմ
Չնայած նրան, որ ժամանակակից նեոնացիստների մտահոգության առարկան «գունավոր» ցեղերի աճող քանակն է, նրանք շարունակում են գլխավոր հակառակորդներ համարել հրեաներին։ Հրեաները դիտարկվում են որպես համաշխարհային կարգի ճարտարապետներ, որտեղ անհետանում են բոլոր ազգերն ու ավանդույթները «աշխարհի վերջնական զավթումից» առաջ» ։
1970-ական թվականներից սկսած ուլտրաաջերը զբաղվում են «արիական» ռասիզմի և էլիտիզմի վերաիմաստավորմամբ՝ օգտագործելով էզոթերիզմի և Արևելյան փիլիսոփայության գաղափարները։ Ավստրիայում և Գերմանիայում նախկին էսէսական Վիլհելմ Լանդիգն անդրադարձել է Տուլայի արիոսոֆական դիցաբանությանը՝ «արիացիների» առասպելական բևեռային նախահայրենիքին։ Նա ստեղծել է սև արևի հայեցակարգ, որը հանդես է գալիս որպես սվաստիկայի և էներգիայի առեղծվածային աղբյուրի փոխարինմամբ, որը կարող է վերակենդանացնել «արիական մրցավազքը»։ Իտալիայում ազնվական էլիտիզմն ու էզոթերիկ նորդիզմը զարգացրել է ֆաշիստ փիլիսոփա Յուլիուս Էվոլան։ Նրա գաղափարները ոգեշնչել են հետպատերազմյան նեոֆաշիստների մի ամբողջ սերունդ։ 1980-ական թվականների վերջին այդ ավելի վաղ քիչ հայտնի փիլիսոփան դառնում է արևմտյան երկրներում ընդդիմադիր ժողովրդավարության և ուժերի լիբերալիզմի գլխավոր պատկերակը ։ Ժամանակակից նեոնացիզմի գաղափարախոսության վրա նույնպես զգալի ազդեցություն են ունեցել Սավիթրի Դեվիի տեսության և էզոթերիկ հիտլերիզմի հիմնադիր Միգել Սերանոյի տեսությունները ։
Բրիտանացի կրոնագետ Նիկոլաս Գուդրիկ Քլարկի կարծիքով՝ նեոնացիստներից շատերը ցանկանում են ավտոկրատական պետություն ստեղծել նացիստական Գերմանիայի օրինակով, որը կոչվելու է «Արևմտյան կայսրություն»։ Համարվում է, որ այդ պետությունը կկարողանա հասնել համաշխարհային տիրապետության՝ միասնական ռազմական հրամանատարության ներքո միավորելով չորս գլխավոր «արիական» համաշխարհային տերությունների, ԱՄՆ-ի, Մեծ Բրիտանիայի, Ֆրանսիայի և Ռուսաստանի միջուկային զինանոցները ։
Իտալական ֆաշիզմ
1921 թվականին Բոլոնիայում իր ելույթում Բենիտո Մուսոլինին հայտարարել է, որ «ֆաշիզմը ծնվել է... մեր արիական և միջերկրածովյան ցեղի խորը, հավերժական պահանջից» ։ Այդ ելույթում Մուսոլինին իտալացիների մասին խոսել է որպես «արիական ռասայի», «արիացիների» միջերկրածովյան ճյուղի մասին՝ հնդեվրոպական լեզվի և մշակույթի մարդկանց նշանակությամբ ։ Սկզբում իտալական ֆաշիզմը հիմնել է իր ռասայի հայեցակարգը հոգևոր և մշակութային գործոնների վրա։ Մուսոլինին հերքել է այն պատկերացումները, թե գոյություն ունեն «կենսաբանորեն մաքուր» ռասաներ, թեև կենսաբանությունն այնուամենայնիվ համարվում էր ռասայի էական գործոն ։ Իտալացի ֆաշիստներն ընդգծել են, որ ռասան կապված է հոգևոր և մշակութային հիմքի հետ, և «ռասայական հիերարխիան» դիտարկել են որպես հոգևոր և մշակութային գործոնների վրա հիմնված ։
Սկզբում իտալական ֆաշիզմը վճռականորեն մերժում էր «արիական ռասայի» ընդունված նորդիցիստական հայեցակարգը, որը իդեալականացնում էր «մաքուր արիացիներին» որպես որոշակի ֆիզիկական հատկություններ ունեցող՝ նորդիկական, ինչպիսիք են շիկահեր մազերն ու կապույտ աչքերը ։ Մուսոլինիի և այլ իտալացի ֆաշիստների հակակրանքը նորդիցիզմի հանդեպ կապված էր այն բանի հետ, որ նրանք համարում էին միջերկրածովյան թերարժեքության համալիր, որը, ինչպես նրանք պնդում էին, միջերկրածովյան ժողովուրդներին ներշնչում էր գերմանացիների և անգլոսաքսոնական նորդիցիստների նման տեսությունների քարոզչությունը, որոնք միջերկրածովյան ժողովուրդներին դիտում էին որպես ռասայական ծագած և ստորադաս ։
1930-ական թվականների սկզբին, Գերմանիայում իշխանության գալով նացիստական կուսակցության՝ Ադոլֆ Հիտլերի գլխավորությամբ, որը շեշտը դնում էր «արիական ռասայի» նորդիցիստական հայեցակարգի վրա, իտալացի ֆաշիստների և նացիստների միջև առաջացել է ռասայական հարցերի շուրջ ուժեղ լարվածություն։ 1934 թվականին, երբ ավստրիացի նացիստները սպանեցին Ավստրիայի կանցլեր Էնգելբերտ Դոլֆուսին՝ Իտալիայի դաշնակից Մուսոլինին զայրացավ և դատապարտեց նացիզմը։ Նրա խոսքով՝ ընդհանուր «նորդիկական գերմանական ռասայի նացիստական գաղափարն աբսուրդ է, գերմանական ռասա գոյություն չունի...» :
1936 թվականին ֆաշիստական Իտալիայի և նացիստական Գերմանիայի միջև լարվածությունը նվազել է։ 1936 թվականին Մուսոլինին որոշել է ռասայական ծրագիր սկսել Իտալիայում և հետաքրքրվել է Ջուլիո Կոնիայի կողմից իրականացվող ռասայական հետազոտություններով ։ Կոնյային նորդիցիստ էր, բայց «նորդիկ ինքնությունը» չէր հավասարեցնում գերմանական ինքնությանը, ինչպես սովորաբար անում էին գերմանացի նորդիցիստները ։ Նա մեկնել է Գերմանիա, որտեղ տպավորված է եղել նացիստական ռասայական տեսությամբ և որոշել է ստեղծել ռասայական տեսության սեփական տարբերակը ։ 1936 թվականի սեպտեմբերի 11-ին Քոնին Մուսոլինիին ուղարկել է իր վերջերս հրապարակված «Ռասիզմ» գրքի պատճենը ։ Կոնյին հռչակել է «արիական ռասայի» Միջերկրածովյան և նորդիկական ռասայական ենթատեսակների ռասայական մտերմությունը և հայտարարել, որ Իտալիայում նորդիկական և «միջերկրածովյան արիացիների» խառնուրդն ստեղծել է բարձրագույն արիացի իտալացիներին ։ Նա անդրադարձել է Հյուսիսային և Հարավային իտալացիների միջև ռասայական տարբերությունների խնդրին և հայտարարել, որ Հարավային իտալացիները «արիական» և «նեարիական ցեղերի» խառնուրդ են, ինչը, նրա կարծիքով, ամենայն հավանականությամբ, կապված էր հռոմեական ժամանակներում ասիական ժողովուրդների ներխուժման և արաբների հետագա ներխուժման հետ ։ Այսպիսով, Կոնյային համարում էր, որ Հարավային իտալացիները աղտոտված են Արևելյան ժողովուրդներով ։ Ավելի ուշ նա փոխել է իր տեսակետը և պնդում էր, որ «նորդիդները» և Հարավային իտալացիները սերտորեն կապված են ինչպես ռասայական, այնպես էլ հոգևոր առումով։ Նա կարծում էր, որ եվրոպական քաղաքակրթության մեջ լավագույնը նրանց հետ է կապված ։ Սկզբում Մուսոլինին տպավորված չէր Կոնյայի աշխատանքով, սակայն մի քանի տարի անց վերջինիս գաղափարները դարձան պաշտոնական ֆաշիստական ռասայական քաղաքականության մի մասը ։
1938 թվականին Մուսոլինին մտահոգություն էր հայտնել, որ Միջերկրածովյան թերարժեքության համալիրը կվերադառնա իտալական հասարակություն, եթե իտալական ֆաշիզմը չճանաչի իտալացիների «նորդիկական ժառանգությունը» ։ Այդ պատճառով 1938 թվականի ամռանը ֆաշիստական կառավարությունը պաշտոնապես խոստովանել է, որ իտալացիներն ունեն «նորդիկական ժառանգություն» և ունեն «նորդիկ-միջերկրածովյան ծագում»։ 1938 թվականի հունիսին Ազգային ֆաշիստական կուսակցության (PNF) անդամների հետ հանդիպման ժամանակ Մուսոլինին իրեն «նորդիդ» էր անվանել և հայտարարել, որ Միջերկրական ծովի վրա կենտրոնացած նախորդ քաղաքականությունը պետք է փոխարինվեր «արիականության» շեշտադրմամբ ։
Նույն 1938 թվականին ֆաշիստական ռեժիմը սկսել է ռասիալիստական «ռասայի պաշտպանություն» ամսագրի հրապարակումը» ։ Ամսագրի վաղ աշխատանքում գլխավոր դեր է խաղացել նորդիցիստական ռասայական տեսաբան Գվիդո Լանդրան։ 1938 թվականին նա հրատարակել է «ռասայական գիտնականների մանիֆեստ» ամսագրում ։ Մանիֆեստն ուժեղ քննադատության է ենթարկվել, այդ թվում՝ այն պնդման համար, որ իտալացիները «մաքուր ռասա» են, որն աբսուրդ է համարվել ։ «Ռասայի պաշտպանությունը» հրապարակել է նաև այլ տեսություններ, որոնք հին «նորդիկական արիացիներին» կապում են իտալացիների հետ, օրինակ, տեսություն, որի համաձայն «նորդիկական արիացիները Իտալիա են եկել էնեոլիտի դարաշրջանում» ։ Շատ հեղինակներ ընդունել են ավանդական նորդիցիստական գաղափարը, որ Հռոմեական կայսրության անկումն ու ոչնչացումը կապված են եղել սեմիտական ներգաղթյալների ժամանման հետ ։ «Ռասայի պաշտպանության» հեղինակները բաժանվել են իրենց գաղափարներում, թե իտալացիներն ինչպես են ազատվել սեմիտական ազդեցությունից ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Նացիստական քարոզչություն Կատեգորիա:Ռասիզմ Կատեգորիա:Նեոնացիզմ Կատեգորիա:Նացիզմ Կատեգորիա:Կեղծ գիտություն Կատեգորիա:Մարդկանց մարդաբանական կատեգորիաներ Կատեգորիա:Հնդեվրոպացիներ Կատեգորիա:Քաղաքական գաղափարախոսություններ
Զավակատուր
Զավակատուր, լեռ Հայկական լեռնաշխարհում, Բյուրակն-Մնձուրյան լեռներում, նրա արևմտյան հատվածում։ Մոտակայքում գտնվում է Սուրբ Թորոսի վանքը։ Այս լեռան գագաթից երևում են ամբողջ Չարսանջակը, մինչև հորիզոնի վրա բարձրացող Դերսիմի լեռները։ Թուրքերը թարգմանաբար կոչել են՝ Օղլանվերեն ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մնձուրի լեռնաշղթա Կատեգորիա:Թունջելիի մարզի լեռներ
Դելիա (Սիցիլիա)
Դելիա (Delia), կոմունա Իտալիայում, գտնվում է Սիցիլիա մարզում՝ Կալտանիսետա գավառում։
Բնակչությունը 4472 մարդ (2008 թվականի տվյալներով), բնակչության խտությունը 373 մարդ/կմ²։ Զբաղեցնում է 12 կմ² տարածք։ Փոստային ինդեքս՝ 93010։ Հեռախոսային կոդ՝ 0922։
Բնակչության հովանավոր սուրբ համարվում է սուրբ Ռոզալիան։
Ժողովրդագրություն
Բնակչության աճը
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Սիցիլիայի քաղաքներ
Ալեքսանդր Խանժոնկով
Ալեքսանդր Ալեքսեևիչ Խանժոնկով (Александр Алексеевич Ханжонков, ), ռուս գործարար, ռեժիսոր և սցենարիստ, ռուսական կինեմատոգրաֆի պիոներներից մեկը։ Հայտնի է «Սևաստոպոլի պաշտպանություն» ֆիլմով, որը եղել է Ռուսաստանի առաջին լիամետրաժ ֆիլմը։ Սատարել է Լադիսլավ Ստարևիչին, որն ստեղծել է ֆիլմեր տիկնիկային անիմացիայի տեխնիկայով։ Խանժոնկովը մինչև 1926 թվականն աշխատել է որպես խորհրդատու Պետկինոյում, ինչից հետո նրան արգելվել է աշխատել կինոյի բնագավառում ։
Վաղ տարիներ
Խանժոնկովը ծնվել է Վոյսկա Դոնսկի շրջանի փոքրիկ գյուղում (ներկայում՝ Մակեևկա, Դոնեցկի մարզ) Դոնի կազակների ազնվական ընտանիքում։ Նրա հայրը՝ Ալեքսեյ Պետրովիչ Խանժոնկովը, կալվածատեր էր, որը սնանկացել է։ Մայրը՝ Պարասկևա Սերգեևնա Խանժոնկովան (օրիորդական ազգանունը՝ Դմիտրիևա) ծնվել է գնդապետի ընտանիքում, որը ունեցել է «Զինգեր» խանութ Մոսկվայում։ Ազնվական տիտղոսը առաջին անգամ շնորհվել է Ալեքսանդրի նախապապին՝ Վասիլի Խանժոնկովին ։
Ալեքսանդր Խանժոնկովը սովորել է Նովոչերկասկի կազակական դպրոցում, որը 1986 թվականին ավարտելուց հետո ուղարկվել է ծառայելու Մոսկվայում։ Նա մասնակցել է ռուս-ճապոնական պատերազմին, որը բացասական ազդեցություն է ունեցել նրա առողջության վրա ։ 1905 թվականին առողջական խնդիրների պատճառով զինվորական ծառայությունից հեռանալուց հետո դիտել է Լյումիեր եղբայրների «Գնացքի ժամանումը Լա-Սյոտի կայարան» ֆիլմը ։ Դրա շնորհիվ նա սկսել է հետաքրքրվել կինոարտադրությամբ և աշխատել այդ ոլորտում որպես պրոդյուսեր և ռեժիսոր։
Կարիերա
1906 թվականին Խանժոնկովն ստեղծել է Ռուսաստանի առաջին կինոընկերությունը՝ Ա․ Խանժոնկով և Co., որի հիմնական ֆինանսավորողը եղել է հեղինակավոր բանկիր և Ռուսաստանի պետական ​​խորհրդի անդամ Իվան Օզերովը։ Առաջին աշխատանքները նկարահանվել են Ժորժ Մելիեսի ոգով և մնացել Ալեքսանդր Դրանկովի աշխատանքների ստվերում։ Դրակովը շարունակել է մնալ որպես մրցակից մինչև 1917 թվականի հեղափոխությունը ։
1911 թվականին Խանժոնկովի կինոընկերությունն ստացել է լայն ճանաչում «Սևաստոպոլի պաշտպանությունը» ֆիլմի շնորհիվ, որը եղել է Ռուսաստանի առաջին լիամետրաժ ֆիլմը և նույնչափ նշանակալի էր տեխնիկական տեսանկյունից։ 1912 թվականի վերջին Խանժոնկովը հիմնադրել է մշտական ստուդիա Մոսկվայում և հետագա մի քանի տարիների ընթացքում արտադրել ավելի քան հարյուր ֆիլմ ։ Այս ժամանակահատվածում Խանժոնկովի աշխատանքների մեծ մասը «գրեթե անտեսանելի էր ռուս հասարակությանը» և հաճախ ձգտում էր արիստոկրատական ​​զգացմունքների կամ հանդիսանում էին 19-րդ դարի ռուսական մեծ վեպերի էկրանավորմներ ։  Այնուամենայնիվ, Խանժոնկովն օգնել է ստեղծել բազմաթիվ չափանիշներ ռուսական կինոյի արտադրության մեջ. ռուսական կինոյի ոլորտում արհեստական ​​լույսի առաջին հաստատված օգտագործումը եղել է Խանժոնկովի վավերագրական ֆիլմերում ։
Ռուսական հեղափոխության ժամանակ Խանժոնկովը Ռուսաստանից փախել է Կոստանդնուպոլիս և Վիեննա, և չնայած նախինում պատկանել էր ազնվականական ընտանիքի, 1923 թվականին հրավիրվել է ԽՍՀՄ և վերադարձից հետո դարձել խորհրդային նոր կինոստուդիայի՝ Պրոլետկինոյի տնօրենը, իսկ ավելի ուշ աշխատել որպես խորհրդատու Պետկինոյում։ Խորհրդային Միությունում նրա կարիերան ավարտվել է 1926 թվականին․ նա ստիպված է եղել հրաժարվել պաշտոնից Պրոլետկինոյում տեղի ունեցած կոռուպցիոն սկանդալի պատճառով, և այլևս չի աշխատել կինոյի բնագավառում։ Խանժոնկովը իր հետագա կյանքն անցկացրել է Յալթայում, ապրել է պետական կենսաթոշակով։ Այնտեղ նա վերապրել է Ղրիմի նացիստական օկուպացիան 1941-1944 թվականներին և մահացել է Յալթայում 1945 թվականի սեպտեմբերի 26-ին։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուս կինոռեժիսորներ Կատեգորիա:Ռուս կինոպրոդյուսերներ Կատեգորիա:Ռուս սցենարիստներ Կատեգորիա:Սուրբ Ստանիսլավի 2-րդ աստիճանի շքանշանի ասպետներ Կատեգորիա:Ռուս գործարարներ
Մինի Մունդուս
«Մինի Մունդուս», համաշխարհային ճարտարապետության լավագույն նմուշների մանրակերտների բացօթյա թանգարան։ Ստեղծվել է 1952 թվականին, Ավստրիայի հարավում՝ Կլագենֆուրտ քաղաքի շրջակայքում՝ Վյորտերզեե լճի ափին։
Նկարագրություն
«Մինի Մունդուսը» լատիներեն է․ նշանակում է փոքր աշխարհ։ Աշխարհում նմանը չունեցող այս թանգարանը ստեղծվել է Ավստրիայի «Փրկել երեխաներին» հասարակական կազմակերպության նախաձեռնությամբ։ 26 հազար քառակուսի մետր տարածքում կառուցված են 53 երկրի ավելի քան 170 ճարտարապետական գլուխգործոցների մանրակերտեր։ Յուրաքանչյուր մանրակերտ նույնությամբ կրկնում է իր բնօրինակը՝ նույն շինանյութից՝ 25 անգամ փոքրացված չափսերով։ Թանգարանի աշխատակիցները՝ ճարտարապետներ, նկարիչներ, շինարարներ, այցելում են տարբեր երկրներ, չափագրում ընտրված կառույցները, պատրաստում գծագրեր և ձեռք բերում անհրաժեշտ շինանյութեր։
Թանգարանում որոշակի հեռավորությամբ տեղադրված են զարմանալի վարպետությամբ կառուցված Աթենքի, Պարթենոնի, Հնդկաստանի Ագրա քաղաքի Թաջ Մահալ դամբարանի, Բեռլին Բրանդենբուրգյան դարպասների, Վաշինգտոնի Սպիտակ տան, Սիդնեյի օպերային թատրոնի շենքի, Ստամբուլի Սուլեյմանիե մզկիթի, Մոսկվայի Վասիլ Երանելու տաճարի, Եգիպտոսի, Չինաստանի, Ճապոնիայի, Իրանի և այլ երկրների ճարտարապետական լավագույն շինությունների մանրակերտները։ «Մինի Մունդուսում» ներկայացված են նաև հայտնի նավերի մոդելներ։ Վյորտերզեե լճի ափին կառուցվել է փոքր նավահանգիստ, որի «խարսխակայանում» կարելի է տեսնել մի քանի նավ՝ Վասկո դա Գամայի առագաստանավից մինչև անգլիական «Քուին Մերի» շոգենավը, որը ժամանակին աշխարհի ամենախոշոր նավն էր։ 1991 թվականին «Մերի Մունդուսի» մասնագետներն այցելել են Հայաստան․ ծանոթանալով հայ բազմադարյան ճարտարապետությունը՝ որոշել են պատրաստել Էջմիածնի Մայր տաճարի մանրակերտը։ 1994 թվականին այն տեղադրվել է «Մինի Մունդուսում»։
Գրականություն
Դպրոցական մեծ հանրագիտարան գիրք երկրորդ, հատոր 2, էջ 175-176
Կատեգորիա:Ավստրիայի թանգարաններ Կատեգորիա:Մանրակերտ այգի Կատեգորիա:Զվարճանքի այգիներ
Արջուտ (սելավ)
Արջուտ, սելավ (ժամանակավոր ջրհոսք) Դեբեդի ավազանում։ Ձախ կողմից թափվում է Փամբակի մեջ։ Երկարությունը մոտ՝ 6 կմ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Լոռու մարզի գետեր Կատեգորիա:Փամբակ գետի վտակներ
Դևրիշլի
Դևրիշլի, Դևրիշբելի, Դևրվիշլի, Տևրիզլի կապան, Տևիշլի, Տևրիշպելի, Տերվիշլի, լեռնանցք Կիլիկիայում, Ամանոսյան լեռներում, Օսմանի և Իսլահե քաղաքների միջև։ Արևմտահայերեն տառադարձությամբ՝ Տևրիշլի։ Ղևոնդ Ալիշանի «Սիսուան» աշխատության ցուցակում՝ Տևրիզլի կապան ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Լեռնանցքներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Թուրքիայի լեռնանցքներ Կատեգորիա:Կիլիկիա
Մահմուդ (մզկիթ, Հայֆա)
Մահմուդ մզկիթ (مسجد محمود, מסגד האחמדים), մզկիթ Հայֆայում, Կաբաբիր շրջանում ։ Կառուցվել է Ահմադիյա մուսուլմանական համայնքի կողմից 1970-ական թվականների վերջերին։
Պատմություն
Կարմել լեռան վրա առաջինը մզկիթը կառուցվել է 1931 թվականին։ Մահմուդ մզկիթը կառուցվել է 1970-ական թվականների վերջերին։ Այն ստացել է իր անվանումը ի պատիվ Ահմադիյա մուսուլմանական համայնքի հիմնադրի որդու՝ Բաշիրոիդդիմ Մահմուդ Ահմադի, ով հայտնի է նաև «Ավետյաց բարեփոխիչ» անվանումով ։
Մզկիթն ունի երկու սպիտակ մինարեթ, որոնք կանգնած են 35 մետր բարձրության վրա, որը տիրում է լանջերի մոտակայքի բնակելի թաղամասերի տեսանելի հորիզոնի վրա։ Մզկիթի շինարարությունը ֆինանսավորվել է տեղի Ահմադիյա մուսուլմանական համայնքի անդամների կողմից, որոնք Կաբաբիր են եկել Նաալինից (գյուղ է Երուսաղեմի հարևանությամբ)։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իսրայելի մզկիթներ
(691) Լեհայ
(691) Լեհայ (Lehigh), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1909 թվականի դեկտեմբերի 11-ին Ջոել Մետկալֆի կողմից Թաունտոնում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 3,012432 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,6544 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,3705 ա. մ., իսկ Երկրի ուղեծրին Լեհայ աստերոիդը նվազագույնը մոտենում է 1,6872 ա. մ. հեռավորության վրա ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1909,74 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,188507 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 13,03° անկյուն։
Ըստ Տոլենի սպեկտրալ դասակարգման պատկանում է C դասին ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Աստերոիդների դաս C Կատեգորիա:1909 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Ջոել Մետկալֆի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Թուրքիան 20-րդ դարի երկրորդ կեսին
Թուրքիան 20-րդ դարի երկրորդ կեսին գտնվում էր ծանր սոցիալ-տնտեսական վիճակում։ Ներքաղաքական կյանքում ստեղծվել էին ճգնաժամեր, իսկ քաղաքական ուժերը հաճախակի վերադասավորվում էին։ Երկրում գործում էին 30 կուսակցություններ։ Դրանցից ամենահզորը Ժողովրդավարական կուսակցությունն էր, այն իշխանության եկավ 1950 թվականին։
Թուրքիան ՆԱՏՕ-ի կազմում
1952 թվականին Թուրքիան մտավ ՆԱՏՕ-ի կազմ և դարձավ նրա հենակետը ԽՍՀՄ հարավային սահմանների մոտ։ Ուժեղացավ ժողովրդավարների ազդեցությունը։ Բարձրագույն զինվորականությունը ևս Թուրքիայի քաղաքական կյանքում մեծ դեր էր խաղում։ 1960 թվականին իշխանությունն անցավ Ազգային միասնության կոմիտեի (ԱՄԿ) ձեռքը, որին նպաստեց զինվորական հեղաշրջումը։ Վարչապետ Մենդերեսը մահապատժի ենթարկվեց, իսկ նախագահ Բայարը՝ ցմահ բանտարկության։ Զինվորները հայտարարեցին իրենց հավատարիմ մնալը Աթաթուրքիայի պատգամներին։ Մեկ տարի անց ԱՄԿ-ն իշխանությունը հանձնեց սահմանադիր ժողովին ու ընդունվեց սահմանադրություն։ Հեղաշրջման ղեկավար գեներալ Գյուրսելն ընտրվեց նախագահ։ Հաստատվեցին ժողովրդավարական ազատություններ։ Ստեղծվեցին աջ և ձախ ուղղությունների նոր քաղաքական կուսակցություններ։ Գաղտնի կամ կիսագաղտնի սկսեցին գործել իսլամական ծայրահեղական կազմակերպություններ։ 1960-ական թվականներին ԽՍՀՄ-ի և մյուս սոցիալիստական երկրների հետ Թուրքիան կարգավորեց հարաբերությունները, որն արտահայտվեց համատեղ ֆինանսատնտեսական ծրագրերի իրականացմամբ։