cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Նեգլերիազ
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Մակաբուծային հիվանդություններ Կատեգորիա:Վարակիչ հիվանդություններ Կատեգորիա:Հազվադեպ հանդիպող հիվանդություններ Կատեգորիա:Արևադարձային հիվանդություններ Կատեգորիա:Գլխուղեղի հիվանդություններ Կատեգորիա:Բորբոքումներ
(695) Բելլա
(695) Բելլա (Bella), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1909 թվականի նոյեմբերի 7-ին Ջոել Մետկալֆի կողմից Թաունտոնում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,539513 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,1329 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,9461 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1478,17 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,243545 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 13,85° անկյուն։
Բելլա աստերոիդը դասվում է Մարիայի աստերոիդների ընտանիքին, որի մեջ ներառված են այս պահին հայտնի 81 անդամներ։ Նրանց առանձնահատկությունն է համեմատաբար մեծ ուղեծրի թեքումը 15° - 17° ։ Այս ընտանիքի աստերոիդները շարժվում են Արեգակի շուրջ 2,5 - 2,625 ա. մ. միջակայքում ընկած մեծ կիսաառանցքներով, որը համապատասխանում է Յուպիտերի հետ 3:1 ուղեծրային ռեզոնանսին։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Աստերոիդների դաս S Կատեգորիա:Մարիայի ընտանիքի աստերոիդներ Կատեգորիա:1909 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Ջոել Մետկալֆի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Ալեքսանդր Ռայչև
Ալեքսանդր Իվանով Ռայչև (Александър Иванов Райчев, ), բուլղար կոմպոզիտոր, դիրիժոր և մանկավարժ։
Կենսագրություն
Ալեքսանդր Ռայչևը ծնվել է 1922 թվականի ապրիլի 11-ին Լոմ քաղաքում, Մոնտանայի մարզ։ 1947 թվականին ավարտել է Բուլղարիայի կոնսերվատորիան, որտեղ նրա ուսուցիչներն են եղել Պանչո Վլադիգերովը, Պարաշկև Հաջիևը, Մարին Գոլեմինովը և Ալեն Կարաստոյանովը։ 1949-1950 թվականներին կատարելագործվել է որպես դիրիժոր Յանոշ Ֆերենչիկի մոտ, իսկ որպես կոմպոզիտոր՝ Բուդապեշտի Ֆերենց Լիստի երաժշտական ակադեմիայի ուսուցիչ Զոլտան Կոդայի մոտ։ 1950 թվականին դարձել է Սոֆիայի երաժշտական ակադեմիայի երաժշտության տեսության ուսուցիչ, 1962 թվականից՝ Բուլղարիայի կոնսերվատորիայի պրոֆեսոր, իսկ 1972-1979 թվականներին՝ կոնսերվատորիայի ռեկտոր։ 1958 թվականից եղել է Բուլղարիայի կոմպոզիտորների միության քարտուղար, 1976 թվականից՝ նախագահի առաջին տեղակալ, իսկ 1980-1994 թվականներին՝ նախագահ։ 1978-1981 թվականներին եղել է Բուլղարիայի մշակույթի նախարարի տեղակալ։ 1946 թվականից Բուլղարիայի կոմունիստական կուսակցություն անդամ։
Նրա որդի Ալեքսանդր Ալեքսանդրով Ռայչևը (ծնվ. 1975) դարձել է կոմպոզիտոր, ինչպես նաև դաշնակահար ։
Ալեքսանդր Ռայչևը մահացել է 2003 թվականի հոկտեմբերի 28-ին Սոֆիայում՝ 81 տարեկան հասակում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Բուլղարացի կոմպոզիտորներ Կատեգորիա:Բուլղարիայի ազգային երաժշտական ակադեմիայի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Բուլղարացի դիրիժորներ Կատեգորիա:Բուլղարիայի ժողովրդական արտիստներ Կատեգորիա:Դիմիտրովյան մրցանակի դափնեկիրներ Կատեգորիա:Բուլղարացի մանկավարժներ Կատեգորիա:Սոցիալիստական աշխատանքի հերոսներ Կատեգորիա:20-րդ դարի դասական կոմպոզիտորներ Կատեգորիա:Բուլղարիայի քաղաքական գործիչներ
Շևչենկո (գյուղ, Պերշոտրավնևի շրջան)
Շևչենկո (Шевченко), գյուղ Ուկրաինայի Դոնեցկի մարզի Պերշոտրավնևի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Շևչենկո գյուղում բնակվում էր 115 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Դոնեցկի մարզի Պերշոտրավնևի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Դեղատան շենք (Վիբորգ)
Դեղատան  շենք, առևտրական տարածքներով բնակելի շենք Վիբորգում։ Գտնվում է քաղաքի գլխավոր՝ Կարմիր հրապարակում։ Քառահարկ շենքը ներառված է ճարտարապետական հուշարձանների ցանկում։
Պատմություն
Շենքը, որը կառուցվել է 1887-1888 թվականներին ճարտարապետ Ֆրեդրիկ Տեսլևի նախագծով, դարձավ առաջին նշանակալից քարե շենքը Կարմիր ջրհորի հրապարակում, որի սահմանները հաստատվեցին Վիբորգի նահանգային հողաշինարար Բերնդտ Օտտո Նյումալմի մշակած քաղաքի հատակագծով, Եղջյուրավոր ամրոցի հնացած ամրությունների քանդելուց հետո։
Սկզբում անկյունային տունը եռահարկ էր, վերին հարկերը նախատեսված էին բնակարանների համար, իսկ առաջինում տեղակայված էին առևտրային ձեռնարկություններ, որոնցից ամենահայտնին դեղատունն էր, որը 1857 թվականին հիմնադրել էր Յոհան Կազիմիր ֆոն Ցվայբերգը (1841-1896)։ Վիբորգի երրորդ դեղատան հիմնադիր ֆոն Ցվայբերգը պատմության մեջ մտավ որպես մեկենաս, ով խոշոր գումար էր կտակել Վիբորգի զարդարման համար ։ Նրա մահից հետո դեղագործական բիզնեսը շարունակեց Ֆ. Շալիենը (Frithiof Schalien), հետագայում` Է. Կոյվուլեհտոն (Erkki Koivulehto)։ Հատկանշական է, որ բացի դեղագործ Կոյվուլեհտոյի ընտանիքի անդամներից, Դեղատան շենքի բնակարանները զբաղեցրել են նաև մի քանի բժիշկներ։
Շենքի ճակատը՝ երկու պատշգամբով, երկրորդ հարկի եզրերին, ճոխ կերպով զարդարված էր զարդաքանդակային դեկորով՝ նոր վերածննդի ոճով և նկատելիորեն առանձնանում էր շրջակա ցածրահարկ շենքերի ֆոնին։ Բայց փայտե փոքր տներն աստիճանաբար իրենց տեղը զիջում էին քարե տներին, 1890 թվականին դեղատնից հյուսիս կառուցվեց երկհարկանի կողաշենք, որը նախագծել էր ճարտարապետ Յոհան Բրյունոլֆ Բլումկվիստը։ Հետո վերակառուցվեց երկու մասնաշենքերի առաջին հարկերը, ընդլայնվեցին ցուցափեղկերը, ճակատի մասը պարզ ձևավորվեց։ Պատշգամբով թեք անկյան փոխարեն հայտնվեց կամարակապ բացվածքներով ուղիղ անկյուն։ Ճարտարապետ Ալլան Շուլմանի նախագծով 1905 թվականին իրականացվեց նոր վերակառուցում, որը նախատեսում էր խանութի առևտրական տարածքների ընդլայնում, տան և շենքի միացում և դեղատան ընդլայնում նախկինում վարսավիրանոցի զբաղեցրած անկյունային սենյակի հաշվին։ Վերին հարկերը երկարաձգվեցին անկյունային եզրին կարկառամասի վրա պատուհան ավելացնելով։
1959 թվականին առաջին հարկում բացվեց Մշակույթի տան նկարչության և գեղանկարչության ստուդիան։ Հետո այն տեղափոխվեց ուրիշ շենք, և ամբողջ առաջին հարկը կրկին զբաղեցրեց քաղաքի կենտրոնական դեղատունը, որը տեղափոխվել էր Կոնկոնենի տնից։ Այն տեղակայված էր Կարմիր հրապարակի շենքում մինչև փակվելը 2018 թվականը, որից հետո նրա տարածքը զբաղեցրեց հանրախանութը։ Վերին հարկերը նախկինի պես բնակելի էին։ Շենքի ճակատին տեղակայված են երկու հուշատախտակներ` ի պատիվ տանը բնակված Վիբորգի պատվավոր բնակիչների։ Լենինի պողոտայի կողմի  հուշատախտակը նվիրված է  Պյոտր Լադանովի հիշատակին, ով եղել է Վիբորգի քաղաքային խորհրդի գործադիր կոմիտեի նախագահը և ղեկավարել է քաղաքի հետպատերազմյան բարեկարգման աշխատանքները, իսկ Սուվորովի պողոտայի կողմի  հուշատախտակը նվիրված է Հայրենական մեծ պատերազմի վետերան սահմանապահ Ա. Ս․ Սայենկոյի հիշատակին, ով  ղեկավարել է Պատմության և մշակույթի հուշարձանների պահպանության համառուսաստանյան ընկերության տեղական մասնաճյուղը ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի մշակութային ժառանգության օբյեկտներ Կատեգորիա:1888 հիմնադրումներ Կատեգորիա:Նեոռենեսանս ճարտարապետություն Կատեգորիա:Վիբորգի ճարտարապետական հուշարձաններ
Դորա
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հարթավայրեր Կատեգորիա:Փոքր Հայք
Տեր-Ստեփանյան
Տեր-Ստեփանյան, հայկական ազգանուն ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայկական ազգանուններ Կատեգորիա:Ազգանուններ այբբենական կարգով
Շեքսպիրյան Գլոբուս
«Շեքսպիրյան Գլոբուսը» հիմնադրվել է դերասան, ռեժիսոր Սեմ Ուանամեյքըրի կողմից, կառուցվել է գլխավոր թատրոնի տեղանքից մոտավորապես 230 մետր (750 ոտնաչափ) հեռավորության վրա և բացվել հանրության առջև 1997 թվականին՝ «Հենրի V»-ը պիեսի ներկայացմամբ։ Տեղանքը ներառում էր նաև Սեմ Ուանամեյքըրի բեմահարթակը՝ ներքին թատրոնը, որը բացվել է 2014 թվականին։ Այն ավելի փոքր և մոմերով լուսավորված սենյակ էր՝ կառուցված «Jacobean London»-ի բեմահարթակների կառուցվածքի հիման վրա։ «Sackler Studios»-ը ուսումնական և փորձարարական ստուդիա համալիր է, որը գտնվում է հիմնական տարածքի անմիջապես կողքը։
Միշել Թերրին ներկայիս գեղարվեստական ղեկավարն է։ Նա հիմնադիր գեղարվեստական ղեկավար՝ Մարկ Ռայլենսից հետո, կազմակերպության համար պատասխանատու երկրորդ դերասան-ղեկավարն է։
Նախագծում և շինարարություն
1970 թվականին ամերիկացի դերասան և ռեժիսոր Սեմ Ուանամեյքըրը հիմնադրել է Շեքսպիրյան Գլոբուսի դահլիճը և Միջազգային Շեքսպիրյան Գլոբուսի կենտոնը, որի նպատակն էր ստեղցել գլխավոր Շեքսպիրյան Գլոբուսի կառուցվածքին հավատարիմ մի կառույց հենց հիմնական տեղանքին մոտ Բենկսայդ, Սաութքվարք։ Սա ներշնչանքի աղբույր դարջավ աշխարհի տարբեր ծայրերում առկա Շեքսպիրյան Գլուբուս կենտրոնների ստեղծման համար, որին նաև մասնակցում էր Ուանամեյքըրը։
Շատերը պնդում էին, որ անհնար էր հենց Գլոբուս թատրոնին նման կառույց ստեղծել՝ նախագծելով այն 16-րդ դարի նորմերին համապատասխան, հակահրդեհային անվտանգության ժամանակակից պահանջների բարդությունների պատճառով, բայց այնուամենայնիվ Ուանամեյքըրը մոտ10 տարի հավատարիմ մնաց իր մտահաղացմանը և նոր Գլոբուս թատրոնը կառուցեց պատմական խորհրդատու Ջոն Օրելի հետազոտության հիման վրա ։ Ուանամեյքըրի ցանկությունն էր, որպեսզի Գլոբուսի նոր շինությանը վերակառուցվածքը ավելի շատ նման լինի հենց 1599թ․-ի Շեքսպիրյան ժամանակների թատրոնին, քան դրա 1614 թվականի վերակառուցվածքին ։ Հետազոտությունը կատարվել է թատրոնի կառուցվածքի մասին տեղեկությունների հիման վրա, մի շինություն, որից Գլոբուս թատրոնը 1599 թվականինստացել է իրա փայտանյութի հիմանակ մասը՝ որպես ժամանակակից շինության կառուցման սկիզբ։ Սրան գումարվեց 16-րդ դարի վերջին Լոնդոնում մնացած շենքերի ուսումնասիրությունները, համեմատելով ժամանակի այլ թատրոնների (հատկապես «Fortune Playhouse»-ից, որի հետ պայմանագիրը դեռ պահպանվում է) և առաջին Գլուբուսի ժամանակակից նկարների և նկարագրությունների հետ ։ Գործնական պատճառներով 1614 թվականի վերակառուցվածքի որոշ առանձնահատկություններ չեն ներառվել ժամանակակից նախագծի մեջ, օրինակ՝ դրսի աստիճանները ։ Նախագծող թիմը կազմված էր ճարտարապետ ՝ Թեո Քրոսբին Պենտագրամից, կառուցվածքային և ծառայությունների ինժեներ Բուրո Հեփփոլդը, և քանակի պատասխանատուներ «Բոյդեն անդ Քո»-ից։ Շինարարությունը, կառուցվածքի մասին հետազոտությունը և պատմական ձևավորման մանրամասները կառավարվում էին «Մքքարդի ընդ Քո»-ի կողմից ։
Սեմ Ուանամեյքըր դահլիճ
Գլոբուս թատրոնին հարակից գտնվում է Սեմ Ուանամեյքըրի դահլիճը, ներքին թատրոն՝ ստեղծված «յակոբյան ժամանակաշրջան»-ից հետո և այն օգտագործվում է ներկայացումների համար ձմռանը, երբ գլխավոր թատրոնը չի գործում։
Կարդացված չմոռացված
«Կարդացված չմոռացված»-ն պիեսների հավաքածու է կամ բեմականացված ներկայացումների խոսքերի ժողովածու, որը 1995 թվականից սկսած Շեքսպիրյան Գլոբուսում ներկայացվել է որպես կրթական ծրագրի մի մաս։ Պիեսներն ընտրվում են 1576-1642 թվականներին ընկած ժամանակահատվածներից։ Այս պիեսները բեմադրվում են Շեքսպիրյան Գլոբուս Սաքլեր ստուդիայում և այլ թատրոններում, դահլիճներում, փառատոններին և համազգային միջոցառումների ժամանակ ։ 2013 թվականին տեղի է ունեցել «Կարդացված չմոռացված»-ի ներկայացումները Վայլդերնես և Գլաստոնբըրի փառատոների ժամանակ ։ Պիեսների համար պատահականության սկուզբունքով ընտրվել է Ռոբերտ Դաբորնեսը ՝ «Քրիստոնեացված թուրք» ներկայացման մեջ։
Գլոբուսը էկրանին
Գլոբուսի արտադրանքը մշտապես ցուցադրվում է կինոթատրոններում և և թողարկվում ձայնասկավառակներով։ 2015 թվականին ստեղծվել է Globe Player-ը, որը իրենից ներկայացնում է պահանջարկ ունեցող վիդեո ծառայություններ և որը հեռուստադիտողներին հնարավորություն է տալիս դիտել պիեսները նոութբուքերի և շարժական սարքերի վրա։ Թատրոնն աշխարհում միակն է, որ իր պիեսները ցուցադրել է տեսանյութերով ։
Այլ կրկնօրինակումներ
Գլոբուսի կրկնօրինակումներն ու ազատ թարգմանությունները տարածվել են ամբողջ աշխարհում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ուիլյամ Շեքսպիր Կատեգորիա:Լոնդոնի թատրոններ Կատեգորիա:Լոնդոնի շենքեր և կառույցներ Կատեգորիա:1997 հիմնադրումներ Կատեգորիա:Լոնդոնի թանգարաններ
Գուգլ (այլ կիրառումներ)
Գուգլ, կարող է վերաբերել՝
Էյստրե Սլիդրե
Էյստրե Սլիդրե (Øystre Slidre), կոմունա Նորվեգիայի Օպլանդ ֆյուլքեյում։ Կոմունայի վարչական կենտրոնը Հեգենես քաղաքն է։ Պաշտոնական լեզուն նյունորսկն է։ Զբաղեցնում է 963.1  կմ² տարածք։ Որպես Նորվեգիայի ֆյուլքե՝ ստեղծվել է 1838 թվականին ։
Էյստրե Սլիդրեի զինանշանը
Էյստրե Սլիդրե կոմունայի զինանշանը հաստատվել է 1989 թվականին և իրենից ներկայացնում է կապույտ և մոխրագույն բնական շիֆերներ պատկերող վահան, ներքևի մասը սուր։ Այն խորհրդանշում է կոմունայի տարածքում շիֆերի արտադրության ոլորտը, որը մեծ զարգացում է ապրել ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Օպլանդ ֆյուլքեի կոմունաներ
Այովայի համալսարան
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ամերիկյան համալսարանների ասոցիացիա Կատեգորիա:1847 հիմնադրումներ Այովայում Կատեգորիա:1847 հիմնադրված կրթական հաստատություններ
Անատոլի Խազանով
Անատոլի Միխայլովիչ Խազանով (, ռուս.՝ Анато́лий Миха́йлович Хазанов) մարդաբան և պատմաբան։
Կենսագրություն
Մոսկվայում ծնված Խազանովը սովորել է Մոսկվայի պետական համալսարանում, որտեղ 1960 թվականին ստացել է մագիստրոսի որակավորում ։ 1966 թվականին ստացել է բնական գիտությունների դոկտորի որակավորում, 1976 թվականին՝ գիտությունների դոկտորի որակավորում ԽՍՀՄ ԳԱ-ից։ 1990 թվականին դարձել է Մեդիսոնի Վիսկոնսինի համալսարանի մարդաբանության ամբիոնի պրոֆեսոր, այժմ Էռնեստ Գելների մարդաբանության պրոֆեսորն է (Էմերիտուս)։ Բրիտանական ակադեմիայի անդամ է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Քոչվորական քաղաքակրթությունների ուսումնասիրման միջազգային ինստիտուտի թղթակից անդամ և Կենտրոնական Ասիայի ուսումնասիրությունների ընկերության պատվավոր անդամ, ինչպես նաև արժանացել է բազմաթիվ դրամաշնորհների և կրթաթոշակների։ Անատոլի Մ. Խազանովն իր մասնագիտական գործունեությունը սկսել է որպես հնագետ, մասնագիտանալով վաղ երկաթի դարաշրջանի քոչվորական մշակույթներում։ 1960-ականների երկրորդ կեսին անցում կատարեց դեպի սոցիալ-մշակութային մարդաբանությանը։ 1966-1985 թվականներին նրա հետազոտության հիմնական ոլորտներն էին հովվական քոչվորները և բարդ հասարակությունների ծագումը։ Նրա հիմնական փաստարկն այն մասին, որ քոչվորները երբեք ավտարիտիվ չեն եղել, հետևաբար տնտեսական, մշակութային և քաղաքական առումներով կախված են նստակյաց աշխարհի հետ իրենց հարաբերություններից, այժմ կիսում է ոլորտի փորձագետների մեծամասնությունը։ Մյուս կողմից, Խազանովը հնարավորինս փորձում էր խորհրդային գրաքննության ներքո ցույց տալ պատմական գործընթացի խորհրդային մարքսիստական հայեցակարգի մոլորությունը։
1985 թվականին Խորհրդային Միությունից արտագաղթելուց հետո Խազանովը շարունակում է ուսումնասիրել տեղից տեղ գնացող հովիվների՝ առանձնահատուկ ուշադրություն դարձնելով աշխարհի պատմության մեջ քոչվորների դերին, նրանց արդիականացման գործընթացի թույլ կողմերին ու թերություններին։ Նա պնդում էր, որ արդիականացման տարբեր ծրագրեր ձախողվել են, քանի որ դրանք ուշադրություն չեն դարձնում հովիվների կայուն ինքնազարգացմանը և նրանց որոշումների կայացման գործընթացում չեն ներգրավում։
Աշխատություններ
2000-ականներին Խազանովը նաև ուսումնասիրել է կոլեկտիվ հիշողությունը, կոլեկտիվ ներկայացուցչությունը և հարակից այլ հարցեր. հատկապես հետաքրքրված լինելով ազգային և էթնիկական ինքնությունների սահմանման և վերաիմաստավորման գործում դրանց դերով։ Խազանովը գրել է 6 մենագրություն և շուրջ 200 հոդված, որոնց մեջ են մտնում «Քոչվորները և արտաքին աշխարհը» (Nomads and the Outside World) (Քեմբրիջի համալսարանի հրատարակչություն, 1984) Վիսկոնսինի համալսարանի 2-րդ մամուլ, 1994), որը թարգմանվել է մի քանի լեզուներով, «Խորհրդային ազգության քաղաքականությունը Վերակառուցման ժամանակ» (Soviet Nationality Policy During Perestroika) (Դելփյան, 1991), and «ԱՄՆ-ից հետո. էթնիկ պատկանելություն, ազգայնականություն և քաղաքականություն Անկախ պետությունների համագործակցությունում» (After the U.S.S.R.: Ethnicity, Nationalism, and Politics in the Commonwealth of Independent States) (Վիսկոնսինի համալսարանի հրատարակություն, 1995) ։ Նա նաև խմբագրել կամ համախմբագրել է 10 հատորներ, այդ թվում՝ «Պաստորալիզմը Լևանտում. հնագիտական նյութերը մարդաբանական տեսանկյունից» (Pastoralism in the Levant: Archaeological Materials in the Anthropological Perspective) (Նախապատմական մամուլ, 1992) Օֆեր Բար-Ջոսեֆի հետ, «Փոփոխվող քոչվորներին փոփոխվող աշխարհում» (Changing Nomads in a Changing World) (Սասեքսի ակադեմիական մամուլ, 1998) Ջոսեֆ Գինաթի հետ, «Քոչվորները նստակյաց աշխարհում» (Nomads in the Sedentary World) («Curzon» մամուլ, 2001) Անդրե Ուինքի հետ, «Հանցագործներ, մեղսակիցներ և զոհեր քսաներորդ դարի քաղաքականության մեջ. հաշիվներ անցյալի հետ» (Perpetrators, Accomplices, and Victims in Twentieth Century Politics: Reckoning with the Past) («Routledge», 2009) Սթենլի Փեյնի հետ, «Ո՞վ է բաժնետոմսի սեփականատերը։ Կոլեկտիվ և սեփականության իրավունքը կենդանիների նկատմամբ» (Who Owns the Stock? Collective and Property Rights in Animals) (Բերգահան, 2012) Գյունտեր Շլիի հետ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի մարդաբաններ Կատեգորիա:Ռուս փիլիսոփաներ Կատեգորիա:Ռուսաստանի հրեաներ Կատեգորիա:Ռուս արևելագետներ Կատեգորիա:Ամերիկացի պատմաբաններ Կատեգորիա:Պատմական գիտությունների դոկտորներ Կատեգորիա:Խորհրդային պատմաբաններ Կատեգորիա:Թյուրքագետներ Կատեգորիա:Ռուս մարդաբաններ Կատեգորիա:Եվրասիայի քոչվոր խմբեր
Թաշբաշ
Թաշբաշ, լեռ Հայկական լեռնաշխարհում՝ Հայկական Պար լեռնաշղթայի հարավային կողմում։ Գտնվում է Կարաքիլիսայից մետ 20 կմ հյուսիս-արևելք։ Բարձրությունը 2600 մ է ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Աղրըի մարզի լեռներ Կատեգորիա:Հայկական Պար
Սև սեպտեմբեր (կազմակերպություն)
Սև սեպտեմբեր կազմակերպությունը (արաբերեն՝ منظمة أيلول الأسود‎) պաղեստինյան ռազմատենչ կազմակերպություն էր հիմնված 1970 թվականին։ Անվանումը ստացել է Հորդանանում տեղի ունեցած Սև սեպտեմբերի ընդհարումից, երբ թագավոր Հուսեյնը հայտարարել է ռազմական կանոնադրություն սեպտեմբերի 16, 1970 թվականին պետական հեղաշրջման փորձից ետք պաղեստինցի մարտիկների կողմից — ինչ որ գումարվել է մահվան և տեղահանության հազարավոր պաղեստինցիների Հորդանանից։ Սև սեպտեմբերը սկսել է որպես փոքր ճյուղ ֆաթահի որի նպատակն էր վրեժխնդիր լուծելի թագավոր Հուսեյնի և Հորդանանի զինված ուժերի դեմ ։ Սև սեպտեմբերը հիմնականորեն ճանաչվել է հափշտակման և սպանության տասնմեկ իսրայելցի մարզիկների և մարզողների և սպանության մեկ գերմանացի ոստիկանի Մյունխենի 1972 օլիմպիական խաղերում ։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Պաղեստինյան կազմակերպություններ Կատեգորիա:Ռազմական կազմակերպություններ
Սուրբ Սարգիս եկեղեցի (Կրասնոյարսկ)
Սուրբ Սարգիս եկեղեցի' հայկական առաքելական եկեղեցի է Ռուսաստանի Դաշնության Կրասնոյարսկ քաղաքում ։
Պատմություն
Կառուցվել է 1998 - 2003 թթ. Կրասնոյարսկի հայերի և ռուսաստանաբնակ հայ բիզնեսմեն Սարգիս Մուրադյանի օգնությամբ։
Ներկայիս վիճակը
Եկեղեցում գործում է կիրակնօրյա դպրոց։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:2003 կառույցներ
Արևելաեվրոպական սոցիալիզմի ձախողում
Արևելաեվրոպական սոցիալիզմի ձախողում, Սոցիալիստական համակարգի փլուզումն անխուսափելի էր։ 1989-1990 թվականներին Լեհաստանում և Հունգարիայում ընթացած ժողովրդավարական ընտրությունները վերջ տվեցին սոցիալիստական կարգերին այս երկու երկրներում։ Փոխարենը ձևավորվեցին առաջին ոչ կոմունիստական կառավարությունները։ Մյուս երկրներում սոցիալիստական կարգերի անկումն ընթացավ ավելի վատ պայմաններում։ Դրա յուրահատուկ ազդակը դարձավ սոցիալիստական վարչակարգի փլուզումը Արևելյան Գերմանիայում 1989 թվականին։ Թեև Գերմանիայի Ժողովրդավարական Հանրապետության առաջնորդ Էրիխ Հոնեկերը ամեն ինչ արեց համակարգի փլուզումը ձախողելու համար։ Նույն՝ 1989 թվականին զանգվածային ցույցերով ու գործադուլներով վերջակետ դրեցին սոցիալիստական վարչակարգերին նաև Չեխոսլովակիայում, Բուլղարիայում և Ռումինիայաում։ 1989 թվականին Չեխոսլովակիայում հաստատվեց ազատական-ժողովրդավարական վարչակարգը։ 1993 թվականին Չեխոսլովակիան բաժանվեց երկու նոր պետությունների՝ Չեխիա և Սլովակիա։ Փոփոխություններն առանց լուրջ ընդհարումների ընթացան նաև Բուլղարիայում։ Միայն Ռումինիայի մայրաքաղաք Բուխարեստում իրադարձությունները ընթացան զինված հակամարտություններով։ Արդյունքում՝ բռնատիրության խորհրդանիշ հանդիսացող Ռումինիայի առաջնորդ Նիկոլաե Չաուշեսկուն ու նրա կինը մահապատժի ենթարկվեցին։ Սակայն Ռումինիայում կատարվածը բացառություն էր։ Սոցիալիստական համակարգի մյուս երկրներում սոցիալիստական վարչակարգի փլուզումն իրականացվեց անարյուն ճանապարհով, որի պատճառով այդ գործընթացը ստացավ թավշյա հեղափոխություններ անվանումը։ Արդյունքում՝ 1991 թվականին պաշտոնապես լուծարվեցին սոցիալիստական համակարգը կրող սյուները՝ Վարշավյան պայմանագիր ( 1955 թվական) կազմակերպությունը և Տնտեսական փոխօգնության խորհուրդը ( 1949 թվական)։ 1988-1990 թվականներին թավշյա հեղափոխությունների արդյունքում սոցիալիստական համակարգը Արևելյան Եվրոպայում փլուզվեց։ 1991 թվականին՝ Խորհրդային միության փլուզումից հետո, վերացավ նաև սոցիալիստական համակարգին վերադառնալու հնարավոր հետդարձի ճանապարհը։
Աղբյուր
Համաշխարհային պատմություն 12. Հումանիտար հոսք Հեղինակ՝ Վ. Պետրոսյան, Ա. Նազարյան, Ռ. Սաֆրաստյան
Կատեգորիա:Սառը պատերազմ
Դույուլունչայ
Դույուլունչայ, Դյուլյունչայ, Դուգլյունչայ, Զանանաբ, Զինանաբ, Ռամիս, Ցղնա, Ուստուկ, Ուստուպ, Ուստուփ, գետակ Ադրբեջանի Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Օրդուբադի շրջանում։։ Արաքսի ձախակողմյան վտակը։ Սկզբնավորվում է Զանգեզուրի լեռների։ Սկիզբ է առնում Զանգեզուրի լեռների հարավային հատվածի արևմտյան լանջերից, Ռամիս գյուղի մերձակա ձորակներից և մայր գետին միանում Օրդուբադի շրջանի Դաստակ գյուղից մի քանի կմ արևմուտք ։ Ունի 29 կմ երկարություն և հոսում է համանուն ձորահովտով։ Այն իր վերին հոսանքում Ռամիս գյուղի անունով կոչվել է նաև Ռամիսի, իսկ ստորին հոսանքում Դուգլին գյուղի անունով՝ Դուգլինի գետ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության գետեր Կատեգորիա:Օրդուբադի շրջան
Շիրոկայա Բալկա (գյուղ, Պերշոտրավնևի շրջան)
Շիրոկայա Բալկա (Широка Балка), գյուղ Ուկրաինայի Դոնեցկի մարզի Պերշոտրավնևի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Շիրոկայա Բալկա գյուղում բնակվում էր 246 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Դոնեցկի մարզի Պերշոտրավնևի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Լոգոյսկ
Լոգոյսկ (Лагойск), քաղաք Բելառուսի Մինսկի մարզում, Լոգիսկ շրջանի շրջկենտրոն։ Գտնվում է Մինսկից 38 կմ հյուսիս-արևմուտք՝ Գաինա գետի ափին։ Քաղաքի կողքով անցնում է հանրապետական նշանակության ճանապարհ։
Պատմություն
Տարեգրություններում առաջին անգամ հիշատակվել է Լոգոժեսկ անվանումով Պոլոցկի կազմում։ 12-րդ դարում դարձել է Լոգոժևսկյան իշխանության կենտրոն, 13-րդ դարում մտել է Լիտվական մեծ իշխանության կազմի մեջ։ Լոգոսկո անունով որպես լիտվական քաղաք հիշատակվում է «Ռուսական մոտ և հեռու քաղաքների ցանկ»-ում։ Տարբեր ժամանակաշրջաններում հանդիսացել է Յագայլոյի, Սկիրգայլոյի, Վիտովտի չարտարինյան իշխանների, ինչպես նաև Տիշկևիչ կոմսերի տիրույթ։ 1505 թվականին Ղրիմի խանության հետ պատերազմում քաղաքը գրավվել է թաթարների կողմից, ավերվել և ամբողջովին վառվել է։ 1700-1721 թվականների Հյուսիսային պատերազմի ժամանակ նվաճվել է շվեդական զորքերի կողմից, հենց այդ ժամանակ էլ քանդվել է Լոգոյսկի դղյակը, որի տեղում 1765 թվականին կառուցվել է Բազիլանյան օրդենի մենաստանը։ 1793 թվականին Ռեչ Պոսպոլիտայի երկրորդ բաժանման ժամանակ հայտնվել է Ռուսական կայսրության կազմում։ 1814-1819 թվականներին Լոգոյսկում կառուցվել է Տիշկևիչների պալատը, որը ավերվել է Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ։ Ըստ որոշ տվյալների՝ 1842 թվականին Կոստանդին և Եվստաֆի Կիշկևիչ եղբայրների կողմից քաղաքում հիմնադրվել է հնագիտական թանգարան, որի հավաքածուները հիմք են հանդիսացել 1855 թվականին ստեղծված Վիլենսկի հնագիտական թանգարանի համար։ 1897 թվականին Լոգոյսկը դարձել է Բորիսովյան շրջանի վոլոստի կենտրոն։ 1890-ական թվականներին տեղանքում բնակվում էր 1180 բնակիչ, մեծամասնությունը՝ հրեաներ՝ 685 մարդ, գործում էր սինագոգ, հրեական աղոթատներ, ուղղափառ եկեղեցի և կաստյոլ ։
1924 թվականից եղել է Լոգոյսկի շրջկենտրոնը,1938 սեպտեմբերի 27-ին դարձել է քաղաքատիպ ավան ։ 1998 թվականին ստացել է քաղաքի կարգավիճակ։
Կրթություն
Քաղաքում գործում է երկու միջնակարգ դպրոց և մեկ գիմնազիա։ Աշխատում են նաև լրացուցիչ կրթական կենտրոններ՝ Մանկական ստեղծագործական կենտրոն, Արվեստի մանկական կենտրոն, Օլիմպիական ռեզերվի մանկապատանեկան մարզային դպրոց։ Գործում է չորս մանկապարտեզ։ 2012 թվականին շահագործման է հանձնվել թիվ 4 «Անտառային հեքիաթ» մսուրը՝ 230 տեղ նախագծային հզորությամբ ։
Մշակույթ
Քաղաքում գործում է Կոստանտին և Եվստաֆիա Տիշկևիչների պատմագիտական թանգարանը և Սերգեյ Ֆեոդորովիչ Դավիդովիչի Գեղարվեստական պատկերասրահը։ 1998 թվականի հունվարին բացվել է Արվեստների տունը, որը միավորել է ժողովրդական վարպետներին և արհեստագործներին։ Մշակույթի շրջանային կենտրոնը կազմակերպում է երեխաների և երիտասարդների համար ծառայություններ, անցկացնում է խաղային ժամանցային ծրագրեր։ Լոգինսկի մշակույթի տանը գործում են.
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Բելառուսի քաղաքներ Կատեգորիա:Բնակավայրեր այբբենական կարգով Կատեգորիա:Մինսկի մարզ
(696) Լենորա
(696) Լենորա (Leonora), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1910 թվականի հունվարի 10-ին Ջոել Մետկալֆի կողմից Թաունտոնում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 3,167293 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,3688 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,9658 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 2058,88 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,174852 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 13,04° անկյուն։
Ըստ Տոլենի սպեկտրալ դասակարգման պատկանում է C դասին ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Աստերոիդների դաս C Կատեգորիա:1910 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Ջոել Մետկալֆի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Կուտուզովի բուլվար
Կուտուզովի բուլվար, վիբորգյան միակ փողոցը, որը ունի բուլվարի կարգավիճակ։ Այն սկսվում է Կամեննի նրբանցքից և շարունակվում մինչև Ալեքսանդր Նևսկու փողոց։ Բուլվարին սահմանակից են Դպրոցական հրապարակը, Զբոսայգու և Երիտասարդական պուրակները։
Պատմություն
Տարածքը, որի վրա գտնվում է բուլվարը, քաղաքից դուրս էր մինչև 1860-ական թվականները։ Մեծ մասամբ այն պատկանում էր Պետերբուրգի արվարձանին և Վիբորգի անկանոն փայտե շինություններով արվարձանին։ 1861 թվականին Վիբորգի նահանգային հողաշինարար Բերնդտ Оտտո Նյուլմանի կողմից մշակվեց քաղաքային հատակագիծ, որով նախատեսվում էր քանդել Եղջյուրավոր ամրոցի հնացած ամրությունները և ձևավորել նոր ուղիղ փողոցների ցանց, որոնք բաժանում էին նախկին արվարձանի տարածքը ուղղանկյունաձև տեղամասերի։ Ըստ հատակագծի՝ հին և նոր քաղաքային թաղամասերը շրջապատված էին բուլվարների շղթայով, որն ընդգրկում էր ժամանակակից Լենինի անվան զբոսայգին, Վիբորգյան գնդերի հրապարակը, Սադովայա փողոցը, Կուտուզովի բուլվարը և Պերվոմայսկայա փողոցը։ Սակայն Սանկտ Պետերբուրգի արվարձանի հին փայտե տների քանդումը և  սեփականատերերի  հողամասերի սահմանների վերաբաշխումը երկար տարիներ տևեց, ապագա բուլվարի կառուցապատումը սկսվեց 19-րդ դարի վերջից, իսկ կանաչապատ տարածքների ձևավորումը` 20-րդ դարի սկիզբին։ Նոր Կուլլերվո (Kullervonkatu, Kullervogatan - Կուլերովսկայա)  փողոցի երկու կողմերում տնկվեցին  լորենու ծառեր, իսկ փողոցը կոչվեց ի պատիվ կարելա -ֆիննական «Կալեվալա» էպոսի ողբերգական կերպարի։
Խորհրդա-ֆիննական պատերազմների արդյունքում (1939-1944) քաղաքի ամենագեղեցիկ փողոցներից մեկը վերանվանվեց բուլվար և կոչվեց Ռուսական Ֆինլանդիայի զորքերի հրամանատար Միխայիլ Կուտուզովի անունով, ով 1795-1802 թվականներին, տարբեր ժամանակաշրջաններում չորս տարուց ավելի բնակվել էր  այդտեղ և զբաղեցրել Վիբորգի գլխավոր նահանգապետի պաշտոնը։
Բուլվարի կառուցապատումը, որը կազմավորվել է 20-րդ դարի ընթացքում, հիմնականում իրենից ներկայացնում է բազմաբնակարան բնակելի շենքերի շարք, որոնք պատկանում են տարբեր ոճերի և ուղղությունների, այդ թվում նեոգոթական, մոդեռնիստական, ֆունկցիոնալիզմի և խորհրդային ճարտարապետության։ Բուլվարում տեղակայված շենքերից շատերը ներառված են մշակութային ժառանգության օբյեկտների գրանցամատյանում` որպես ճարտարապետական հուշարձաններ։
2008 թվականից՝ Վիբորգի ամբողջ տարածքը միկրոշրջանների բաժանվելուց հետո, Կուտուզովի բուլվարը ընդգրկվեց քաղաքի Կենտրոնական միկրոշրջանի կազմում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վիբորգի փողոցներ Կատեգորիա:Վիբորգի զբոսայգիներ
Ռազնասի ազգային պարկ
Ռազնասի ազգային պարկ (Rāznas nacionālais parks), ազգային պարկ Լատվիայի արևելյան մասում, Լատգալիայի բարձրության վրա։ Ազգային պարկի տարածքը կազմում է 59 615 հա։ Ազգային պարկը գտնվում է հիմնականում Ռեզեկնեի շրջանում, մասամբ նաև Դագդայի և Լուձայի շրջաններում։
Այն հիմնադրվել է 2007 թվականի հունվարի 1-ին, նախկինում գոյություն ունեցող նույնանուն բնական պարկի կարգավիճակի փոփոխման ճանապարհով։ Նման վերակազմավորման նախաձեռնության հեղինակը Դաուգավպիլսի համալսարանն էր։
Ազգային պարկը ստեղծվել է Լատվիայի երկրորդ ամենամեծ լճի՝ Ռազնասի և նրան հարակից շրջակա տարածքները պաշտպանելու համար։ Ազգային պարկի տարածքի 14% -ը կազմում է ջրային մակերևույթը։ Առավել թանկարժեք էկոհամակարգերը բնական սաղարթախիտ անտառներն են, որոնք բուսականության ունեն հազվագյուտ տեսակների մեծ թիվ, որոնք աճում են Էժեզերս լճի վրա գտնվող 26 կղզիներից մի քանիսի վրա։ Բնականին մոտ մարգագետինները նույնպես բարձր բնապահպանման արժեք ունեն։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Կատեգորիա ԲՊՀՄ II Կատեգորիա:2007 հիմնադրումներ ըստ երկրի Կատեգորիա:2007 հիմնադրումներ Եվրոպայում Կատեգորիա:Լատվիայի աշխարհագրություն
Hypnotize (ալբոմ)
«Hypnotize»-ը հայ-ամերիկյան «System of a Down» ռոք խմբի հինգերորդ ալբոմն է։ Այն նաև «Mezmerize/Hipnotize» կրկնակի ալբոմի երկրորդ կեսն է։ Այն թողարկվել է 2005 թվականի նոյեմբերի 22-ին՝ «Mezmerize» ալբոմից 6 ամիս անց։ «Mezmerize»-ը և «Hypnotize»-ը երկուսն էլ թողարկվել են Billboard-ի 200 ալբոմների առաջին հորիզոնականում՝ այսպիսով խումբը դարձնելով այն քչերից մեկը, որի երկու ալբոմները նույն տարում գրանցել են այսպիսի հաջողություն։ «Hypnotize»-ը «System of a Down»-ի վերջին ստուդիո ալբոմն էր՝ թողարկված նրանց 4-ամյա՝ 2006 թվականի օգոստոսից մինչև 2010 թվականի նոյեմբերը տևած դադարից առաջ։
«Hypnotize»-ը «Billboard 200»-ում հայտնվել է առաջին հորիզոնականում՝ առաջին շաբաթում ունենալով 320000 օրինակ։ Ալբոմը առաջին հորիզոնականն է գրավել նաև «Canadian albums chart»-ում՝ առաջին շաբաթում վաճառելով 47000 օրինակ ։ Ալբոմը «RIAA»-ի կողմից պարգևատրվել է ոսկե և պլատինե մրցանակներով՝ 2005 թվականի դեկտեմբերի 13-ին ։ Ալբոմի թողարկման օրվանից ի վեր ամբթող աշխարհում վաճառվել է նրա 8 միլիոն օրինակ։
Ալբոմը նախատեսվում էր սկսել Միջին Արևելյան ոճի «Hezze» կոչվող գործիքային երգով, որը Մալաքյանը հայտարարել է որպես իր ամենասիրելի երգերից մեկը՝ նախքան դրա թողարկումը։ Այն չեղարկվեց վերջին րոպեին, որովհետև խումբը ուզում էր ալբոմը բացել ծանր երգով, ինչպես նաև այն անհամատեղելի էր ալբոմի մնացած երգերի հետ։ Այնուամենայնիվ, «Mr. Jack»-ի կենդանի կատարումների ժամանակ Մալաքյանը երգի առաջին կրկներգից հետո բղավում էր «Yalla hezze»։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:System of a Down ալբոմներ Կատեգորիա:Հայկական մետալ ալբոմներ Կատեգորիա:2005 ալբոմներ Կատեգորիա:Անգլալեզու ալբոմներ
Յան Յանսեն Սթրեյս
Յան Յասեն Ստրեյս (Jan Jansen Struys),, հոլանդացի ճանապարհորդ-ուղեգրող, նավաստի։
Ծովային երկու ճանապարհորդության ժամանակ (1647-1956) եղել է Եվրոպայի (Իտալիա, Հունաստան) և Ասիայի (Թուրքիա, Ինդոնեզիա, Ճապոնիա) մի շարք երկրներում։ 1668 թվականին ծառայության է անցել Ռուսաստանում, մասնակցել Վոլգայի վրա սկսած նավաշինարարական աշխատանքներին (սկսվել է 1667 թվականին՝ Նոր Ջուղայի հայ առևտրական ընկերության հետ պայմանագրից հետո), Վոլգայով նավարկել է դեպի Կասպից ծով, ճանապարհին հանդիպել Աստրախանը պաշարած գյուղացիական շարժման առաջնորդ Ս. Ռազինին։ Դաղստանում Յան Յասեն Ստրեյսը ձերբակալվել է և վաճառվել ստրկության։ Դեգերումներով Յան Յասեն Ստրեյսը հասել է Երևան, ապա՝ Շամախի, որտեղ փրկագնվել և վարձվել է լեհական դեսպանորդին, նրա հետ ուղևորվել է Իրան։
1673 թվականին վերադարձել է Ամստերդամ, որտեղ 1676 թվականին հրատարակել է իր ուղևորությունների նոթերը։ Յան Յասեն Ստրեյսի երկը մեծ հաջողություն է ունեցել և թարգմանվել բազմաթիվ լեզուներով։ Այն արկածային, նկարագրության բնույթի գործ է, վերլուծություններ ու ընդհանրացումներ գրեթե չկան։ Այդուհանդերձ Յան Յասեն Ստրեյսը կարևոր տեղեկություններ է հաղորդում Ռուսաստանի և Անդրկովկասի քաղաքական, տնտեսական կյանքի, Ս. Ռազինի գլխավորած գյուղացիական շարժման վերաբերյալ։ Հայաստանի պատմության ուսումնասիրության համար արժեքավոր են Արևելյան Հայաստանի բնակավայրերի և հայկական գաղթավայր Նոր Ջուղայի նկարագրությունները։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հոլանդացի ճանապարհորդներ Կատեգորիա:Հոլանդացի գրողներ
Դաշքյորփի (գետակ)
Դաշքյորփի, գետակ Արաքսի ավազանում, Արփա գետի աջակողմյան վտակը։ Սկիզբ է առնում Սյունաց լեռներից՝ Ճաղատսար լեռան հարավարևելյան լանջերից և մայր գետին միանում Ջերմուկ քաղաքից վերև ։
Ուրզուֆ
Ուրզուֆ (Урзуф), գյուղ Ուկրաինայի Դոնեցկի մարզի Պերշոտրավնևի շրջանում։ Բնակավայրը նախկինում նաև անվանվել է Պրիմորսկոե։ Հիմնադրվել է 1779 թվականին։
Չճշտված տվյալներով Ուրզուֆ գյուղում բնակվում էր 2 904 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Դոնեցկի մարզի Պերշոտրավնևի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1779 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Հայկական հարց
Հայկական հարց, Օսմանյան և Ռուսական կայսրությունների տիրապետությունից Հայաստանի ազատագրման, հայ ժողովրդի ինքնորոշման ու ամբողջ Պատմական Հայաստանում սեփական պետականության վերականգնման, իր Հայրենիքում, սեփական պետականության սահմաններում հայ ժողովրդի համախմբման և այդ նպատակներին հասնելու համար հայ ժողովրդի մղված ազգային-ազատագրական պայքարի անվանումը դիվանագիտության պատմության մեջ։ Ըստ խորհրդահայ պատմագրութեան՝ Հայկական հարցը ասպարեզ է իջել որպես Արևելյան հարցի բաղկացուցիչ մաս 1877-1878 թթ.-ի ռուս-թուրքական պատերազմից հետո։ Ըստ հայկական ազգային պատմագիտական թևի ներկայացուցիչների՝ Հայկական հարցն առաջացել է այն ժամանակ, երբ Հայ ժողովուրդը զրկվել է իր Հայրենիք Հայաստանում սեփական ազգային, անկախ, միացեալ և ամբողջական պետականություն ունենալու հնարաւորությունից։ Այդ տեսակետի կողմնակիցներ են մասնավորապես պատմաբաններ Լեոն, Լենդրուշ Խուրշուդյանը, Մնացական Խաչատրյանը և շատ ուրիշներ։
Բեռլինի կոնգրես
Հայկական հարցն Արևելյան հարցին առնչվում էր Օսմանյան կայսրության հետ Ռուսական կայսրության փոխհարաբերությունների միջոցով։ Արևելյան և Հայկական հարցերը XIX դարի ընթացքում և XX դարի առաջին տասնամյակներին գտնվում էին միջազգային քաղաքականության կիզակետում։ 1877-1878 թթ.-ի ռուս-թուրքական պատերազմը ոտքի հանեց հայ ժողովրդին, որը մեծ հույսեր էր կապում ռուսական զենքի հաղթանակի հետ, և ինչը օբյեկտիվորեն համընկնում էր թուրքական լծից հայ ժողովրդի ազատագրության կենսական շահերին։ Պատերազմն ավարտվեց Ռուսաստանի հաղթանակով։ 1878 թ.-ի փետրվարի 19-ին Սան–Ստեֆանո բնակավայրում կնքվեց հաշտության նախնական պայմանագիր, որի 16-րդ հոդվածով Օսմանյան կայսրությունը պարտավորվում էր բարեփոխումներ անցկացնել հայաբնակ վայրերում։ 16-րդ հոդվածի առավելությունն այն էր, որ Ռուսաստանը հանդես էր գալիս իբրև հայ ժողովրդի պաշտոնական հովանավոր, իսկ Արևմտյան Հայաստանի զգալի մասի միացումը Ռուսաստանին հայերին ազգային համախմբության, տնտեսական և մշակութային զարգացման հնարավորություն էր տալիս։ Սակայն պայմանագիրը կնքվեց միջազգային լարված պայմաններում, Ռուսաստանին հակադրվեց անգլո-ավստրիական ուժեղ դաշինքը։ Մեծ Բրիտանիան և Ավստրո-Հունգարիան նախաձեռնեցին հրավիրել միջազգային նոր համաժողով, որի նպատակն էր խոչընդոտել Ռուսաստանին օգտվելու իր հաղթանակի պտուղներից։ Բեռլինի կոնգրեսի (1878 թ.) հրավիրման նախօրեին Մկրտիչ Խրիմյանի գլխավորությամբ Եվրոպա ուղարկվեց հայ ազգային պատվիրակությունը՝ եվրոպական պետությունների կառավարությունների աջակցությունը հայցելու կոնգրեսում հօգուտ հայերի որոշումներ ընդունելիս։
Չստանալով իրական երաշխիքներ՝ հայ ազգային պատվիրակությունը, այնուամենայնիվ մեկնեց Բեռլին, սակայն նրան չթույլատրվեց նույնիսկ մասնակցել կոնգրեսի նիստերին։ Բեռլինի կոնգրեսում, Սան Ստեֆանոյի պայմանագրի վերանայման հետևանքով, արևմտա-եվրոպական դիվանագիտությանը հաջողվեց Ռուսաստանին զրկել հայկական գործերը տնօրինելու մենաշնորհից։ Սան Ստեֆանոյի և Բեռլինի պայմանագրերի համապատասխանաբար 16-րդ և 61-րդ հոդվածներով սկզբնավորվեց Հայկական հարցի դիվանագիտական պատմությունը, ինչպես նաև հասարա-քաղաքական կյանքում եվրոպական դիվանագիտության օգնությամբ թուրքական լուծը թոթափելու, հայերի անկախությունն ու ինքնավարությունը ձեռք բերելու մտայնությունն ու գործելակերպը, որը շարունակվեց մինչև Առաջին համաշխարհային պատերազմն ու նրանից հետո։
Կոտորածների առաջին փուլը
Հայկական հարցի ստեղծման և հայ ազատագրական պայքարի վերելքի շրջանում (XIX դարի վերջին քառորդ) ավելի խստացան սուլթանական կառավարության ճնշումներն ու հալածանքները, սկսվեցին հայերի զանգվածային ջարդեր (Համիդյան կոտորածներ), որոնց զոհ գնաց ավելի քան 300 հզ. հայ։ Եվրոպական տերությունները, որոնց համար Հայկական հարցը սոսկ միջոց էր միջամտելու Օսմանյան կայսրության ներքին գործերին, փորձեցին ճնշում գործադրել նրա վրա՝ նոր զիջումներ և շահույթներ կորզելու համար։ Սակայն հայկական ջարդերը մեծ արձագանք գտան Եվրոպայում, եվրոպացի մարդասեր հասարակայնությունը պահանջում էր բավարարել հայերի պահանջները բարենորոգումներ անցկացնել Արևմտյան Հայաստանում։ 1895 թ.-ի մայիսի 11-ին Անգլիայի, Ֆրանսիայի և Ռուսաստանի՝ Կոստանդնուպոլսի դեսպանները մշակեցին և թուրքական կառավարությանը ներկայացրին հայկական նահանգներում (Վանի, Էրզրումի, Բիթլիսի, Դիարբեքիրի, Սվասի, Խարբերդի վիլայեթները) բարենորոգումներ անցկացնելու ծրագիր։ Սուլթանական կառավարությունը երկար ձգձգումներից հետո ընդունեց մայիսյան բարենորոգումների ծրագիրը, բայց այս անգամ ևս, օգտվելով մեծ տերությունների միջև եղած հակասություններից, չիրագործեց։ Դեռ ավելին, կատաղի հարձակում սկսեց հայերի դեմ՝ կազմակերպելով նոր զանգվածային ջարդեր Արևմտյան Հայաստանում և Օսմանյան կայսրության հայաբնակ վայրերում։
Երիտթուրքական հեղաշրջում
1908 թ.-ի երիտթուրքական հեղաշրջումով Հայկական հարցը թևակոխեց զարգացման նոր փուլ։ Հայ հասարա-քաղաքական որոշ գործիչներ Հայկական հարցի լուծումը կապեցին թուրք պետականության բարենորոգման հետ։ Սակայն հայերի վիճակը չբարելավվեց, իսկ 1909 թ.-ի ապրիլին երիտթուրքերն իրագործեցին Ադանայի կոտորածը, որին զոհ գնաց ավելի քան 30 հզ. հայ։
1912-1914 թթ.-ին, երբ բալկանյան ժողովուրդների ազգային-ազատագրական պայքարի հետևանքով նոր հարված հասցվեց թուրք բռնատիրությանը, Հայկական հարցը վերստին դարձավ մեծ տերությունների և Օսմանյան կայսրության միջև բանակցությունների առարկա։ Արևմտյան Հայաստանում բարենորոգումներ անցկացնելու հարցի շուրջ սկսվեց բարդ պայքար, որը շարունակվեց մինչև Առաջին համաշխարհային պատերազմի (1914-1918 թթ.) սկիզբը։
Առաջին համաշխարհային պատերազմ
Պատերազմի մեջ մտնելով Գերմանիայի կողմում՝ Օսմանյան կայսրության կառավարող շրջանները հույս ունեին իրականացնել Կովկասից Ռուսաստանին հեռացնելու, Մերձավոր Արևելքի, Կովկասի, Ռուսաստանի, Միջին Ասիայի մուսուլմաններին միավորելով «մեծ Թուրան» ստեղծելու վաղեմի գաղափարը։ Այդ նպատակին հասնելու ճանապարհին խոչընդոտ էր հանդիսանում ոչ միայն Ռուսաստանը, այլև հայ ժողովուրդը։ Երիտթուրքական կառավարությունը գտնում էր, որ ամենից առաջ պետք է ոչնչացնել Արևմտյան Հայաստանի հայ բնակչությանը, որի ռուսական կողմնորոշումը հանրահայտ էր։
Մեծ Եղեռն
Երիտթուրքերը, Արևմտյան Հայաստանի և Օսմանյան կայսրության մյուս մասերում ապրող հայերին ոչնչացնելու և այդ ձևով Հայկական հարցը լուծելու նպատակով և օգտվելով պատերազմի ընձեռած հնարավորությունից, մերձճակատային շրջաններից հայերին տեղահանելու անվան տակ կազմակերպեցին և իրականացրին ավելի քան 1, 5 միլիոն հայերի տեղահանությունն ու կոտորածը (Հայոց Ցեղասպանություն)։ Արևմտյան Հայաստանը և Կիլիկիան զրկվեցին բնիկ՝ հայ բնակչությունից։
Արևմտյան Հայաստանի գրավումը
Կովկասյան ճակատում հաջող գործողությունների շնորհիվ ռուսական զորքերը հայկական կամավորական ջոկատների հետ մինչև 1916 թ.-ը գրավեցին Արևմտյան Հայաստանի զգալի մասը։ Գրավված տարածքներում 1916 թ.-ի հունիսին Ռուսական կայսրությունը ստեղծեց «Պատերազմի իրավունքով Թուրքիայից գրաված մարզերի զինվորական գեներալ-նահանգապետություն»։ Եթե պատերազմի նախօրեին և սկզբնական շրջանում ցարիզմը ներկայանում էր իբրև Օսմանյան կայսրությունում ապրող քրիստոնյաների, մասնավորապես՝ հայերի պաշտպան, կամավորական ջոկատներ էր ստեղծում, ապա այժմ ձգտում էր Հայկական հարցը հանել ռուսական դիվանագիտության գործունեության ոլորտից և զրոյի հավասարեցնել հայերի քաղաքական նշանակությունը։ Պատերազմի իրավունքով գրավված հայկական նահանգները պետք է վերածվեին Ռուսաստանի սովորական ծայրամասային նահանգների՝ գործնականում զրկված բնիկ՝ հայ բնակչությունից։
Ցարական իշխանության անկումը
Ռուսաստանում 1917 թ.-ի Փետրվարյան հեղափոխությունից հետո ստեղծված Ժամանակավոր կառավարությունը 1917 թ.-ի ապրիլի 25-ի որոշումով իր իրավասության տակ վերցրեց Արևմտյան Հայաստանի գրավված մասերի կառավարումը։ Տեղահանված և աքսորված հայերին թույլատրվեց վերադառնալ հայրենի տները։ 1917 թ.-ի մայիսից ռուս-թուրքական ճակատում ստեղծվեց ոչ պաշտոնական զինադադարի իրադրություն։ Ճակատում գտնվող ռուս զինվորներին համակել էր ճակատը լքելու և տուն վերադառնալու ձգտումը։ Այդ տրամադրություններն առավել զգալի դարձան 1917 թ.-ի հոկտեմբերյան հեղաշրջումից հետո։ Կովկասյան ճակատը մերկանում էր, և բարենպաստ պայմաններ էին ստեղծվում թուրքական արշավանքի համար։
Մայիսյան հերոսամարտեր և Հայաստանի անկախացումը
Ռուսաստանում իշխանության գլուխ անցած խորհրդային կառավարությունը 1917 թ.-ի դեկտեմբերի 29-ին ընդունեց Դեկրետ «Թուրքահայաստանի մասին» փաստաթուղթը, որը ճանաչում էր հայ ժողովրդի ինքնորոշման իրավունքը, վաղուց կորցրած պետականության վերականգնումը։ Խորհրդային կառավարությունը պաշտոնապես հայտարարում էր, որ պաշտպանում է «Արևմտյան Հայաստանի ազատ ինքնորոշման իրավունքը՝ ընդհուպ մինչև լիակատար անկախություն»։ Սակայն դեկրետը չիրագործվեց. կնքելով Գերմանիայի և նրա դաշնակիցների հետ անջատ հաշտության պայմանագիր, Խորհրդային Ռուսաստանի կառավարությունը փաստորեն հրաժարվեց այդ դեկրետից։ Խախտելով 1917 թ.-ի դեկտեմբերի 18-ին Երզնկայում կնքված ռուս-թուրքական զինադադարը՝ 1918 թ.-ի փետրվարին թուրքական զորքերը հարձակման անցան ամբողջ ճակատով և դարձյալ նվաճեցին Արևմտյան Հայաստանը։ Իր նպատակներին ծառայեցնելով Բրեստի հաշտության (1918 թ.) ընձեռած հնարավորությունները՝ թուրքական կառավարությունը շարունակեց ճնշում գործադրել Անդրկովկասի վրա՝ պահանջելով նրա անջատվելը Ռուսաստանից՝ հետագա խնդիր ունենալով Անդրկովկասը բաժանել մասերի և այնտեղ հաստատել իր գերիշխանությունը։ 1918 թ.-ին վերսկսելով հարձակումը, մայիսի կեսին թուրքական զորքերը գրավեցին Ալեքսանդրապոլը՝ ստեղծելով Երևանը գրավելու իրական վտանգ։ Հայ ժողովուրդը հայտնվեց օրհասական վիճակում։ Սակայն Սարդարապատի ճակատամարտում, Ղարաքիլիսայի ճակատամարտում և Բաշ Ապարանի ճակատամարտում հայկական զորքերն ու աշխարհազորը կանգնեցրին թշնամուն և վերացրին հայ ժողովրդի ֆիզիզկական բնաջնջման վտանգը։ Միաժամանակ վերսկսվեցին բանակցությունները Թուրքիայի և Անդրկովկասյան սեյմի միջև։ 1918 թ. -ի մայիսի 26-ին հռչակվեց Վրաստանի Հանրապետության, 27-ին՝ Ադրբեջանի Հանրապետության (Անդրկովկասի արևելքում), մայիսի 28-ին՝ Հայաստանի Հանրապետության ստեղծումը։ Իր ստեղծման պահին Հայաստանի Հանրապետության տարածքը կազմում էր 9 հզ. կմ2-ից մի փոքր ավելի, բնակչությունը 326 հզ.։ Թուրքիային, բացի բուն Արևմտյան Հայաստանից, անցան նաև Կարսը, Արդահանը, Սուրմալուն, Շարուրը, Նախիջևանի գավառը, Ալեքսանդրապոլի և Էջմիածնի գավառների զգալի մասը։ Պատերազմում Թուրքիայի պարտությունից և Մուդրոսի զինադադարի (1918 թ.) կնքումից հետո թուրքական զորքերը հեռացան Հայաստանի Հանրապետության և Կարսի մարզի տարածքից, վերականգնվեց 1914-ի սահմանը, Հայաստանի Հանրապետության տարածքը կազմեց 56 հզ. կմ2։
Փարիզի խաղաղութեան կոնֆերանս և Սևրի պայմանագիր
1919-1920 թթ.-ին Հայաստանի Առաջին Հանրապետությունը մեծ ջանքեր գործադրեց Հայկական հարցը լուծել արևմտյան տերությունների աջակցությամբ, մեկ միասնական, անկախ պետության մեջ միավորել Հայաստանի արևելյան և արևմտյան մասերը։ Հայկական հարցը քննարկվեց Փարիզի հաշտության կոնֆերանսում (1919-1920 թթ.), որտեղ որոշում ընդունվեց ԱՄՆ-ին տրամադրել Հայաստանի մանդատը։ Այդ որոշումը հաստատեց Ազգերի լիգան։ Սակայն ԱՄՆ-ի Սենատը մերժեց նախագահ Վուդրո Վիլսոնի առաջարկը Հայաստանի մանդատը վերցնելու վերաբերյալ։ 1920 թ.-ի օգոստոսի 10-ին Անտանտը հաշտություն կնքեց պարտված Թուրքիայի հետ (Սևրի հաշտության պայմանագիր), համաձայն որի, Թուրքիայի սուլթանական կառավարությունը ճանաչում էր Հայաստանը իբրև ազատ և անկախ պետություն։ ԱՄՆ-ի նախագահին հանձնարարվում էր որոշել Հայաստանի և Թուրքիայի միջև սահմանը՝ Հայաստանի համար ելքով դեպի Սև ծով։
Հայաստանը՝ միայնակ
Թուրքիայում իշխանության գլուխ անցած ազգայնամոլ կառավարությունը՝ Մուստաֆա Քեմալի գլխավորությամբ, չընդունեց Սևրի պայմանագիրը։ Խորհրդային կառավարությունը, ձգտելով Թուրքիայում սկսված ազգայնամոլ շարժումն ուղղել Անտանտի դեմ, փորձեց իր միջնորդությամբ կայունացնել վիճակը տարածաշրջանում։ Սակայն խորհրդա-հայկական և խորհրդա-թուրքական բանակցությունները բազմիցս ընդհատվեցին և ձգձգվեցին։ Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը ժամանակ էր շահում մինչև Սևրի հաշտության կնքումը, իսկ թուրքական կողմը չէր ուզում հրաժարվել արևմտահայկական հողերից։ 1920 թ.-ի ամռանը Խորհրդային Ռուսաստանը Թուրքիային տրամադրեց ռազմական և դրամական զգալի օգնություն, որը նա օգտագործեց արևմուտքում՝ Հունաստանի, արևելքում՝ Հայաստանի Հանրապետության դեմ։ 1920 թ.-ի սեպտեմբերին թուրքական բանակն անցավ հարձակման։ Անկարայի կառավարությունը, նորանոր հողեր զավթելով, հայ ժողովրդի արևելյան հատվածը կոտորելով, ձգտում էր զրկել հայերին սեփական պետություն վերստեղծելու հնարավորությունից։ Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը ենթադրում էր, որ Մեծ Բրիտանիան, Ֆրանսիան, ԱՄՆ-ը և Իտալիան, իրականացնելով Սևրի հաշտության պայմանները, անմիջապես հանդես կգան հօգուտ հայերի և հակահարված կտան Թուրքիային։ Հայկական կառավարությունը դիմեց Ազգերի լիգային՝ խնդրելով միջոցներ կիրառել Թուրքիայի դեմ՝ համաձայն Սևրի պայմանագրի։ Սակայն դիմումներն արդյունք չտվեցին։ Թուրքական զորքերը շարունակեցին հարձակումը։ Թուրքիայի անհաշտ ու ռազմատենչ դիրքորոշումը Հայաստանի նկատմամբ պայմանավորված էր ստեղծված միջազգային բարենպաստ իրադրությամբ, որից հաջողությամբ օգտվեց քեմալական կառավարությունը, ինչպես և Անտանտի ու Խորհրդային Ռուսաստանի միջև ռազմական առճակատումով։
Կարսի և Մոսկվայի պայմանագրերը
Հեղափոխական քարոզչությամբ բարոյալքված, հարևանների ոտնձգությունների դեմ անընդհատ պատերազմելու հետևանքով թուլացած հայկական բանակը պարտվեց։ Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը 1920 թ.-ի դեկտեմբերի 2-ին ստորագրեց Ալեքսանդրապոլի պայմանագիրը, որով հանրապետությանն էին մնում միայն Երևանի և Սևանի շրջակա տարածքները, հայկական կառավարությունը հրաժարվում էր Սևրի պայմանագրից, Թուրքիան իր հսկողությունն էր սահմանում հաղորդակցության ճանապարհների վրա ևն։ Նույն օրը, Խորհրդային Ռուսաստանի ճնշմամբ, Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը հրաժարվեց իշխանությունից։ 1921 թ.-ի մարտի 16-ին Մոսկվայում Ռուսաստանի և Թուրքիայի միջև կնքվեց բարեկամության և եղբայրության մասին պայմանագիր, որը թալանչիական էր Հայաստանի և հայ ժողովրդի նկատմամբ։ Այդ պայմանագրի համաձայն որոշված էր Խորհրդային Հայաստանի և Թուրքիայի սահմանը։ Թուրքիային էին անցնում ոչ միայն ամբողջ Արևմտյան Հայաստանը՝ Կարսի մարզի հետ, այլև Սուրմալուի գավառը։ Պայմանագրում մտցվեց հատուկ հոդված, որի համաձայն Նախիջևանի մարզում կազմվում էր «ինքնավար տարածք՝ Ադրբեջանի հովանավորության ներքո, պայմանով, որ Ադրբեջանը սույն հովանավորությունը չի զիջի մի երրորդ պետության»։ Մոսկվայի պայմանագիրը խորապես հակասում էր հայ ժողովրդի շահերին։ 1921 թ.-ի հոկտեմբերի 13-ին Կարսում ՌԽՖՍՀ մասնակցությամբ կնքվեց պայմանագիր մի կողմից Խորհրդային Հայաստանի, Խորհրդային Վրաստանի, Խորհրդային Ադրբեջանի, մյուս կողմից՝ Թուրքիայի միջև, որն աննշան տարբերությամբ կրկնում էր Մոսկվայի պայմանագիրը և ձեռնտու էր բոլորին, բացի Խորհրդային Հայաստանից։
Լոզանի կոնֆերանս
Անգլիայի, Ֆրանսիայի, ԱՄՆ-ի կառավարությունները փորձում էին Հայկական հարցը ծառայեցնել իրենց ծրագրերին և երբեք լրջորեն չմտահոգվեցին հայ ժողովրդի ճակատագրով։ 1920 թ.-ի նոյեմբեր-դեկտեմբեր ամիսներին Լոնդոնի կոնֆերանսում, իսկ 1921 թ.-ի հունվարին Փարիզում Անտանտի գլխավոր նիստում Ֆրանսիան հանդես եկավ Սևրի պայմանագիրը վերանայելու պահանջով։ Մինչև Լոզանի կոնֆերանսը (1922-1923 թթ.) Ֆրանսիան, Մեծ Բրիտանիան և Իտալիան նահանջել էին Սևրի հաշտության դրույթները պաշտպանելու և Հայկական հարցը լուծելու դիրքերից։ 1921 թ.-ի Լոնդոնի կոնֆերանսի որոշումներում «Հայկական անկախ պետություն» արտահայտությունը փոխարինվեց Թուրքիայի տարածքում «Հայկական ազգային օջախ» ստեղծելու մասին վերացական ձևակերպումով, ինչը Լոզանի կոնֆերանսում ջնջվեց այդ նույն դիվանագետների ձեռքով։ Ազգերի լիգան նույնպես անկարող եղավ ինչ-որ կերպ թեթևացնել ցեղասպանության ենթարկված և տեղահանված ժողովրդի վիճակը։
Լեռնային Ղարաբաղի հարցը
Հայկական հարցի անկապտելի մասն է կազմում Լեռնային Ղարաբաղի հարցը։ 1918-1920 թթ.-ին Ադրբեջանի Հանրապետության մուսավաթական կառավարությունը բազմիցս փորձեց զավթել Լեռնային Ղարաբաղը, Նախիջևանն ու Զանգեզուրը։ Սակայն Հայաստանի այդ շրջանների բնակչությունը զենքով պաշտպանեց իր հողն ու իրավունքներն այդ ոտնձգություններից։ 1921 թ.-ի հուլիսի 5-ին ՌԿ (բ) կ Կովկասյան բյուրոյի նիստում որոշվեց Լեռնային Ղարաբաղը տալ Ադրբեջանին։ Այդ ոչ սահմանադրական, կուսակցական, այսինքն՝ անիրավական որոշմամբ բուն հայկական հողերը՝ հայ բնակչությամբ, արհեստականորեն անջատվեցին Հայաստանից, իսկ 1923 թ.-ի սահմանազատման հետևանքով մարզը զրկվեց Խորհրդային Հայաստանի հետ ընդհանուր սահման ունենալուց և անջատվեց «ադրբեջանական» տարածքի բարակ շերտով։