Կարելիայի_Հանրապետություն
Պատմական ակնարկ
Կարելիայի տերիտորիայում մարդու բնակության հնագույն հետքերը վերաբերում են մոտավորապես մ. թ. ա. 6-րդ հազարամյակին։ Ժայռապատկերները վկայում են, որ մ. թ. ա. 3-2-րդ հազարամյակներում այստեղի բնակիչները հիմնականում զբաղվել են ձկնորսությամբ և որսորդությամբ։ Մ. թ. ա. 1-ին հազարամյակի կեսին սկզբնավորվել են երկաթե գործիքների արտադրությունը, անասնապահությունն ու հողագործությունը։ Մ. թ. 1-ին հազարամյակի վերջին Կարելական պարանոցը և հյուսիսային Մերձլադոգյան շրջանները բնակեցված են եղել կարելներով, որոնց մի մասը մ. թ. 2-րդ հազարամյակի սկզբին տեղաշարժվել է դեպի Սպիտակ ծովի ափերը։ 9-րդ դարից մինչև 11-րդ դարի սկիզբը Կարելիայի տերիտորիան Կիևյան Ռուսիայի կազմում էր, իսկ նրա մասնատումից հետո՝ 11-րդ դարին ենթարկվեց Նովգորոդին։ 11-15-րդ դարերում տեղի ունեցավ անցումը նախնադարյան համայնական հասարակարգից ֆեոդալական հարաբերյոթյունների (այդ ժամանակ հիմնականում ձևավորվեց կարելական ազգությունը)։ 12-13-րդ դարերում Կարելիայի վարչական կենտրոնը դարձավ Կորելա (Պրիօզյորսկ) քաղաքը։ 13-րդ դարում շվեդները զավթեցին Կարելիայի մի մասը և կառուցեցին Վիբորգ ամրոցը (1293)։ Վիբորգի և Սայմա լճի շրջանում ապրող կարելները կտրվեցին Կարելիայի հիմնական տերիտորիայից։ Վերջինս 1478 թվականին, նովգորոդյան հողերի հետ, մտավ Ռուսական պետության կազմի մեջ։ 1617 թվականին Ռուսաստանը հարկադրված Շվեդիային թողեց Կարելական պարանոցը, 1721 թվականի Նիշտադյան հաշտության պայմանագրով ետ ստացավ։ 13-րդ դարում Կարելիայի զգալի մասը մտավ Պետերբուրգի, ապա Նովգորոդի նահանգի մեջ, 1784 թվականին ստեղծված Օլոնեցի նահանգը (կենտրոնը՝ Պետրոզավոդսկ) 1796 թվականին վերացվեց, վերականգնվեց 1801 թվականին։ Կարելիայի մնացած տերիտորիան մտավ Վիբորգի և Արխանգելսկի նահանգների մեջ։ 18-րդ դարի 2-րդ կեսից Կարելիայում զարգացան կապիտալիստական հարաբերությունները։ 1861 թվականին ճորտատիրական իրավունքի վերացումից հետո երևան եկան փայտամշակման գործարաններ, աճեց արդյունաբերական և սեզոնային բանվորների քանակը։ 1905-1907 թվականների հեղափոխության ժամանակ Պետրոզավոդսկում տեղի ունեցավ գործադուլ, 1906 թվականի գարնանը ստեղծվեց սոցիալ-դեմոկրատական խմբակ, իսկ 1907 թվականին՝ ՌԽԴԲԿ կոմիտե։ 1917 թվականի Փետրվարյան հեղափոխությունից հետո Կարելիայում առաջացան խորհուրդներ։ Կարելիայում խորհրդային իշխանություն հաստատվեց 1917 թվականի նոյեմբեր - 1918 թվականի ապրիլին։ Սակայն հյուսիսային Կարելիան զավթեցին ինտերվենտները։ 1920 թվականի փետրվար-մարտին կարմիր բանակը ազատագրեց ամբողջ Կարելիան։ 1920 թվականի հունիսի 8-ին Համառուսաստանյան Կենտգործկոմի դեկրետով ստեղծվեց ինքնավար մարզ՝ Կարելական աշխատանքային կոմունա։ 1921 թվականի սեպտեմբերին ստեղծվեց ՌԿ(բ) կ-ի Կարելիայի մարզային կոմիտե։ Կարելիայի ժողովրդական տնտեսության վերականգնումը 1921-1922 թվականներին ընդհատվեց սպիտակֆինների ինտերվենցիայով։ Ինտերվենտների արտաքսումից հետո 1923 թվականի հուլիսի 25-ին Կարելական աշխատանքային կոմունան վերածվեց Կարելական ԻԽՍՀ-ի։ Մինչպատերազմյան հնգամյակների տարիներին Կարելիայում ծավալվեց ինդուստրացումը, վերակառուցվեցին փայտամշակման գործարանները, զարգացան արդյունաբերական նոր ճյուղեր։ 1933 թվականին գործարկվեց Սպիտակ-Բալթիկծովյան ջրանցքը։ Երկրորդ հնգամյակի վերջին գրեթե ավարտվեց կոլեկտիվացումը։ 1937 թվականին ընդունվեց հանրապետության սահմանադրությունը։ Կարելիայում իրականացավ կուլտուրական հեղափոխությունը։ 1940 թվականի մարտի 31-ին Կարելական ԻԽՍՀ-ն վերանվանվեց Կարելաֆիննական ԽՍՀ։ Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին (1941-1945) Կարելիայի տերիտորիայի մեծ մասը գրավեցին գերմանա-ֆաշիստական և ֆինական զորքերը։ Կարելիայից ավելի քան 100 հազար մարդ մարտնչեց խորհրդային բանակի շարքերում և պարտիզանական ջոկատներում։ 1944 թվականի հունիսի 28-ին ազատագրվեց Պետրոզավոդսկը։ Կարելիայի հազարավոր աշխատավորներ արժանացան կառավարական պարգևների, 26-ին շնորհվեց Խորհրդային Միության հերոսի կոչում։ 1950 թվականին արդեն վերականգնվել էր պատերազմի հետևանքով քայքայված ժողովրդական տնտեսությունը։ 1956 թվականի հունիսի 16-ին Կարելաֆիննական ԽՍՀ վերանվանվեց Կարելական ԻԽՍՀ։ Կարելիան պարգևատրվել է Լենինի (1965), Հոկտեմբերյան հեղափոխության (1970) և Ժողովուրդների բարեկամության ([[1972) շքանշան]]ներով։