cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Հանցագործի ինքնություն
Հանցագործությունների հոգեբանական տեսություններ
Պոզիտիվիստների թվին պետք է դասել նաև հանցավորության հոգեբանական տեսությունները (որոնց հիմնադիրը Զիգմունդ Ֆրոյդն է) ։ Ֆրեյդը պնդում էր, որ մարդկանց ցանկացած գործողություն ուղեկցվում է անբացատրելի բնազդներով կամ շեղումներով ։ Երբ վերահսկող կամային գործոնը ի վիճակի չէ ճնշել բնական բնազդը, առաջանում է հանցագործություն պարունակող հակամարտություն ։
Այլ հոգեբանական տեսություններում ասվում էր, որ հանցագործությունների կատարումը հոգեկան հիվանդության կամ այլ հոգեպատոլոգիական խանգարումների նշան է։
Քրեական բնույթի ժառանգության վաղ սոցիոլոգիական տեսություններ
Կետլեի հայեցակարգը մեխանիկական սոցիալական դետերմինիզմ է։ Բոլոր սոցիալական երևույթները դրանում մեխանիկորեն «դուրս են բերվում» մատերիայի շարժման ցածր ձևերից։ Կետլեն կարծում է, որ հասարակական կյանքի օրենքները, ինչպես մեխանիկայի սկզբունքները, նույնն են բոլոր տարիքի անձանց և ժողովուրդների համար ։
Այնուամենայնիվ, XIX դարի կեսերին հասարակության զարգացման անոմալ ընթացքը ակնհայտ դարձավ։ Մի կողմից, անկասկած սոցիալական առաջընթաց է արձանագրվել, որը ուղեկցվում էր անձնական ազատության ավելացման և կենսամակարդակի բարձրացման հետ, իսկ մյուս կողմից, հանցագործությունը ոչ միայն չի նվազել, այլ, ընդհակառակը, աճել է ավելի արագ տեմպերով ։ Տեսության մեկ այլ թերություն է դարձել հանցավորության վրա ազդող գործոնների մեծ թիվը (մինչև 170-200), այն դեպքում, երբ դրանք չեն տարանջատվել կարևորության աստիճաններով ։
Կոնֆլիկտի տեսություն
Հանցագործի ինքնության սոցիոլոգիական տեսությունների զարգացման պատմության հաջորդ փուլը բացեց հակամարտությունների՝ կոնֆլիկտի տեսությունը։ Կարլ Մարքսի և Ֆրիդրիխ Էնգելսի աշխատություններում հանցավորության գոյությունը կապվում է կապիտալիստական հասարակության մեջ գոյություն ունեցող հակասությունների և սոցիալական անհավասարության հետ։ Հավասարության հասնելու նպատակով բնակչության որոշակի խմբերի անդամները կարող են դիմել հանցագործությունների կատարմանը՝ նախևառաջ նյութական օգուտ ստանալու նպատակով։
Էնգելսը «Անգլիայում աշխատող դասի կարգավիճակը» աշխատությունում, մեջբերելով Թոմաս Հոբսին, կապիտալիստական հասարակության մեջ հանցավորության հետ կապված վիճակը անվանել է պատերազմ բոլորի կողմից բոլորի դեմ» ։ Էնգելսն ի սկզբանե կարծում էր, որ հանցագործությունները նախևառաջ բնորոշ են պրոլետարիատին՝ որպես ճնշվող դաս։ Ավելի ուշ այդ դրույթը ճշտվում էր, քանի որ անհրաժեշտ էր բացատրել, թե ինչու են հանցագործությունները կատարում ոչ բոլոր աշխատողներն ու ինչու են հանցագործությունները բնորոշ ոչ միայն ճնշվողներին, այլև իշխող դասակարգերին։ Վերջինս բացատրվում էր այն փաստով, որ մասնավոր սեփականության իրավունքը հանգեցնում է հասարակության բոլոր դասերի բարոյական դեգրադացմանը՝ առանց բացառության, և հանցագործությունը դադարեցվել է պրոլետարիատի հետ որպես ամբողջություն համարվել, և սկսել է համարվել որպես լյումպեն պրոլետարիատի շերտերից մեկը, որոնց մեջ մտնում էին նաև թափառաշրջիկները և մարմնավաճառները ։
Քրեական վարքագծի կենսաբանական հիմքի ժամանակակից հասկացություններ
20֊րդ դարում հասարակական և բնական գիտությունների զարգացումը չի կարող չազդել քրեական անձնավորության դոկտրինի զարգացման վրա։ Մասնավորապես, գենետիկայի զարգացումը կյանքի է կոչել բավականին մեծ թվով հետազոտություններ, որոնց հեղինակները փորձել են հանցագործի անձի կենսաբանական տեսությունը հիմնավորել նորագույն գիտական մեթոդների հիման վրա։
Երկրորդ հանցագործության հետազոտություն
Գենետիկորեն նույն երեխայի ծնվելու հավանականությունը` միաձվանի երկվորյակներ, որոնք ներգրավված են մարդկային հասարակության մեջ, հնարավորություն են տալիս որոշելու, թե արդյոք ինչ ազդեցություն ունի անձի գենետիկական հատկությունների և նրա վարքի բնույթի վրա։ Հայտնաբերվել է, որ եթե այս երկվորյակներից մեկը հանցագործություն է կատարում, ապա երկրորդը, ամենայն հավանականությամբ, կհետևի նրա օրինակին։
Գենետիկ Էֆրոիմսոնը վերլուծեց ԱՄՆ-ում, Ճապոնիայում և Արևմտյան Եվրոպայի մի քանի երկրներում 40 տարիների ընթացքում երկվորյակների կողմից կատարված հանցագործությունների կատարման հաճախականության վերաբերյալ տվյալները՝ ընտրելով մի քանի հարյուր զույգ երկվորյակներ։ Հայտնաբերվել է, որ միաձվանի երկվորյակների զույգերի 63%֊ը եղել են հանցագործներ, իսկ բազմաձվանիների՝ միայն 25%֊ը ։
Այս ուսումնասիրությունների տվյալները զգալիորեն ամրապնդեցին իրավախախտի ինքնության կենսաբանական տեսությունների կողմնակիցների դիրքորոշումը։ Սակայն նրանց հակառակորդները նշում են, որ այս բացատրությունը բազմակողմանի բնույթ չի կրում և, որ հնարավոր տարբերակ չէ։ Ենթադրվում է, որ անօրինական գործողություններ կատարելու հակումները գենետիկորեն տրված չեն, այլ որոշակի արձագանք են առաջացնում սոցիալական գործոններ, որոնք ձևավորում են անձի ինքնագիտակցության մեջ։
Քրոմատիկ անկանոնություն և հանցագործություն
Մյուս հայտնի ուսումնասիրությունները վերաբերվել են քրոմոսոմային անոմալիաների ուսումնասիրության  և հանցագործությունների հետ դրանց կապին։ Մարդու սեռը և դրա հետ կապված կենսաբանական նշանները որոշվում են սեռական քրոմոսոմների հավաքածուով՝ տղամարդկանց մոտ առկա է XY քրոմոսոմների հավաքածու, իսկ կանանց մոտ՝ XX: Կան նաև դեպքեր, երբ սաղմնային զարգացման վաղ փուլում ինչ-որ անոմալիաների արդյունքում տեղի է ունենում y — XYY-համախտանիշի «արական» սեռական քրոմոսոմի կրկնապատկում։ Ֆենոտիպորեն այս շեղումը ունեցող մարդիկ աչքի են ընկանում լավ աճով։
ԱՄՆ-ում, Անգլիայում, Ավստրալիայում և այլ երկրներում կատարված հետազոտությունները ցույց են տվել, որ XYY-ի կարիոտիպը ավելի հաճախ հանդիպում է ուսումնասիրված հանցագործների շրջանում, քան վերահսկիչ խմբում։ Հատուկ ընտրված իրավախախտների խմբերում (մտավոր անոմալիաներով կամ բարձր աճով) այս նշանը հանդիպել է 10 և ավելի անգամ ավելի հաճախ։ Նույնիսկ առաջ քաշվեց այն վարկածը, որ Y-քրոմոսոմի կրկնապատկումը հանգեցնում է «գերտղամարդկային» տեսակի անձի ձևավորմանը, որը հակված է ագրեսիվ և դաժան վարքագծի ։
Սակայն այս վարկածը չի հաստատել՝ XYY սինդրոոմով անձանց վարքագծի ուսումնասիրությունը չի բացահայտել նրանց մեջ դաժանության աստիճանը։ Բացի այդ, այս քրոմոսոմային անոմալիան չի կարող բացատրել ոչ միայն ընդհանուր առմամբ հանցագործության ծագումը, այլև նույնիսկ դրա որևէ մասը։ Նորմայում այն հանդիպում է բնակչության մոտավորապես 0,1-0,2 տոկոսի մոտ ։
Բացի այդ, քրոմոսոմային անոմալիայի և հանցավոր վարքագծի միջև հարաբերակցության առկայությունը դեռևս չի նշանակում նրանց միջև պատճառահետևանքային կապի առկայություն։ Նշվում է, որ քրոմոսոմային անոմալիաների առաջացման պատճառ կարող են լինել այնպիսի հանգամանքներ, ինչպիսիք են ալկոհոլի և թմրանյութերի չարաշահումը, որոնք միաժամանակ հանցավոր անձի ձևավորման ուժեղ սոցիալական գործոններ են։
Այսպես, առաջին դատապարտյալը, ում մոտ հայտնաբերվել է նման անոմալիայի առկայությունը, եվրոպացի Դանիել Յուգոնն է։ Նշվում է, որ նա 4 տարեկան հասակում տարել է էնցեֆալիտ և տառապել է նյարդային հիվանդությամբ, ունեցել է նոպաներ։ Նա ծնվել է ոտնաթաթի դեֆորմացիայով, ինչը հանգեցրել է շարժողական ֆունկցիաների խանգարման, և շրջապատում դարձել է ծաղրի առարկա։ Այդ ամենը նրա վրա խորը ազդեցություն է թողել և անգամ չի ջնջվել իր հիշողությունից, որը հանգեցրել է ինքնասպանության փորձ կատարելուն։ Ինչպես նշել է հնարավորություն չի ունեցել մասնագիտական հմտություններ ձեռք բերել և չունենալով մասնագիտական հմտություններ 15 տարեկանից տարբեր աշխատանքներ է կատարել և հենց այդ ժամանակվանից էլ սկսել է ալկոհոլային խմիչք օգտագործել ։ Նման իրավիճակում անհնար է որոշել, թե քրեական վարքի որ ասպեկտներն են որոշվում քրոմոսոմային անոմալիայով, և որն է անհատի սոցիալական դեֆորմացիան։
Քրեական վարքագծի սոցիալական հիմքերի ժամանակակից հասկացություններ
Հանցագործության ժամանակակից սոցիալական տեսությունների ձևավորումը սկսվում է 20-րդ դարի սկզբին։ Դա պայմանավորված էր այն հանգամանքով, որ հանցագործության դինամիկայի միտումները հակասում էին թե մեխանիկական սոցիալական դետերմինիզմի (հանցագործությունը ավելի արագէ աճում, քան բնակչության թիվը) և դասակարգային հասկացությունները (որպես դասակարգային հակասություններ հարթեցված, հանցագործությունը ոչ միայն չի վերանում, այլև չի նվազում սկզբունքով)։
Ենթադրվում էր, որ աշխատող դասերի տնտեսական վիճակը պետք է ընկալվի ոչ միայն որպես ֆինանսական, այլև հոգևոր, բարոյական և քաղաքական դրություն, սակայն, նույնիսկ հաշվի առնելով այս դասակարգային տեսությունները, չկարողացան բացատրել հանցավորության աճը և դրա որակական փոփոխությունները (անգիտակից և խուլիգանական հանցագործությունների թվի աճ, զանգվածային սպանությունների առաջացում, թմրանյութերի հետ կապված հանցագործությունների տարածում և այլ միտումներ), սոցիալական երևույթների նոր տեսությունների, այդ թվում՝ հանցավորության նոր տեսությունների անհրաժեշտություն առաջացավ ։
Սոցիալական անոմիայի տեսություններ
Այս հակասությունների բացը փորձել է լրացնել ֆրանսիացի սոցիոլոգ Էմիլ Դյուրկհեյմը։ Նա առաջին անգամ ձևակերպեց սոցիալական անոմիայի հայեցակարգը, որը հետագայում ընկալվեց այլ քրեագետների կողմից։ Դյուրկհեյմն արձանագրում է, որ մարդու բարեկեցիկ գոյության անհրաժեշտ պայմանը նրա կարիքների բավարար բավարարումն է, որը որոշվում է իր նպատակների հավասարակշռությամբ, որոնք մարդը դնում է իր վրա և այդ նպատակներին հասնելու նրա հաջողության աստիճանով։ Այս դեպքում, եթե կենսաբանական կարիքները (ուտել, քնել և այլն) սահմանափակվում են բնական ճանապարհով, ապա սոցիալական կարիքների համար (ձգտելով բարեկեցության, շքեղության, հարմարավետության) ոչ մի ներքին սահմանափակող մեխանիզմներ գոյություն չունեն, դրանց սահմանները կարող են որոշվել միայն հասարակության կողմից ։
Նորմալ պայմաններում մարդը զգում է հասարակության սահմանած սահմանափակումները և ենթակա է իր կոլեկտիվ իշխանությանը, նրա պահանջները չեն գերազանցում որոշակի սոցիալապես ընդունելի մակարդակը։ Սակայն, այն դեպքում, երբ հասարակության առանձին անդամների համար սահմանված որոշակի ձգտումներ չկան, ինչպես տարբեր սոցիալական փոփոխությունների դեպքում, այնպես էլ բացասական և դրական, մինչև հասարակությունը հասնում է հավասարակշռության, նրա անդամներից ոչ մեկը չգիտի, որը անի և որը ոչ։ Այս վիճակը Դյուրկհեյմը անվանում է սոցիալական անոմիա ։
Ընդհանրապես անոմիան «անհատական և սոցիալական խմբերի արժեքային նորմատիվային համակարգերում, արժեքի նորմատիվային վակուումի, սոցիալական և, առաջին հերթին, իրավական նորմերի անարդյունավետության խախտում է», որը որոշում է հանցագործությունների կատարումը։
Դյուրկհեյմը եզրակացնում է, որ հանցագործությունը նորմալ սոցիալական երևույթ է։ Դրա գոյությունը նշանակում է այնպիսի պայմանների դրսևորում, որոնք անհրաժեշտ են, որպեսզի հասարակությունը չդադարի զարգացման գործընթացը, հանցագործությունը սոցիալական առաջընթացի համար փուլ է հանդիսանում և միայն ավելորդ կամ շատ մեղմ հանցագործությունները անբավարար են ։ Դյուրկհեյմը կարծում էր, որ նույնիսկ եթե հասարակությունն ինչ-որ կերպ կարողանա վերադաստիարակել կամ ոչնչացնել գոյություն ունեցող հանցագործներին (գողերին, մարդասպաններին, բռնաբարողներին և այլն), հասարակությունը ստիպված կլինի հանցավոր դարձնել այլ արարքներ, որոնք նախկինում այդպիսին չէին համարվում։  Դա բացատրվում է նրանով, որ հանցագործը բացասական դերային վարքագիծ է ներկայացնում, որն անհրաժեշտ է մարդու՝ որպես հասարակության լիարժեք անդամ ձևավորելու համար։
Այս եզրակացությունը բավականին պարադոքսալ է, և, հետևաբար, արժանացել է լուրջ քննադատությունների մյուս քրեաբանական դպրոցների կողմից։ Այնուամենայնիվ, դրա նշանակությունն այն է, որ նա բացատրում է հանցագործությունը արմատապես վերացնելու փորձերի բոլոր ձախողումները։
Դյուրկհեյմի գաղափարները մշակվել են ամերիկացի սոցիոլոգ Ռոբերտ Մերթոնի կողմից, որը ամերիկյան հասարակության մեջ հանցագործության աճող պատճառների վերլուծության արդյունքում եզրակացրեց, որ անկախ հասարակության դասակարգային կառուցվածքի, տնտեսական, քաղաքական և այլ զարգացումներից, հակասոցիալական վարքի ինտենսիվությունը կաճի, եթե առկա լինեն այս երկու պայմանները ՝
Հենց սոցիալական անոմիայի տեսություններն են որոշել ամերիկյան քրեաբանության զարգացումն ու ժամանակակից բնույթը։
Կոնֆլիկտի մշակույթի տեսություն
Ամերիկացի քրեագետ Թորստեն Սելլինի մշակած մշակույթների կոնֆլիկտի տեսությունում առաջ է քաշվում դրույթ այն մասին, որ հանցագործությունների կատարումը կոնֆլիկտի լուծման հնարավոր արդյունքներից մեկն է, որն առաջանում է այն բանի հետևանքով, որ նույն մարդը մտնում է տարբեր սոցիալական խմբերի մեջ՝ տարբեր աշխարհայացքով և վարքի կարծրատիպերով (ընտանիք, գործընկերներ, ազգային և էթնիկ համայնքներ) ։
Ստիգմատիզացիայի տեսություն
Այս տեսության հիմնական կետն այն է, որ մարդը հանցագործ է դառնում, ոչ թե օրենքը խախտելով, այլ «ստիգմատիզացման» արդյունքում, որը արտահայտվում է նրանով, որ պետական մարմինները նրան քրեական հանցագործի «խարան», «պիտակ» են կպցնում և մերժվում հասարակության կողմից ։
Դիֆերենցիալ ասոցիացիայի տեսություն
Մեկ այլ փորձ բացատրելու, թե ինչպես են մարդիկ դառնում հանցագործ, արել է ամերիկացի սոցիոլոգ Էդվին Սազերլենդը՝ սպիտակամորթ հանցագործության «հայտնագործողը»։
Ստեղծված դիֆերենցիալ ասոցիացիայի տեսությունը հիմնված էր այն գաղափարի վրա, որ մարդը դառնում է հանցագործ, սոցիալական միկրոբլոգներում (ընտանիք, փողոց, դպրոց, և այլն) անօրինական վարքի ուսուցման արդյունքում։ Ահա դիֆերենցիալ ասոցիացիայի տեսության հիմնական դրույթները ՝
Այս տեսության անբավարարությունը դրա մեջ օգտագործվող հասկացությունների ձևավորման բարդությունն է։ Նշվում է, որ չափազանց դժվար է բացահայտել այդ «գնահատականները», որոնք պետք է նպաստեն կամ կանխարգելեն հանցագործությունները ։ Նշվում է, որ շատ դեպքերում հանցագործների հետ բարեկամությունը չի հանգեցնի որևէ ապօրինի գործողություն կատարելուն, որի արդյունքում պարզ չէ, թե որն է պատճառը և ինչն է արդյունքը։
Հանցագործի ինքնությունը ժամանակակից փիլիսոփայական տեսություններում
Հանցագործի ինքնության խնդրի ուսումնասիրմամբ քրեագետների հետ միասին շարունակում են զբաղվել նաև փիլիսոփաները։ Ժամանակակից հասարակությունում հանցագործույան և պատժի խնդիրը հատուկ տեղ է զբաղելնում, իմչը արտահայտված է ֆրանսիացի փիլիսոփա և սոցիոլոգ Միշել Ֆուկոյի ստեղծագորխություններում։
Ֆուկոն քննադատեց ժամանակակից արդարադատության մեջ ընդունված պատժի հայեցակարգը որպես հանցագործի ուղղման միջոց ։ Ֆուկոյի մոտ  հանցագործն ընդգրկված է իշխանության համակարգում, որը ձգտում է ոչ թե ոչնչացնել կամ հեռացնել նրան հասարակությունից, այլ օգտագործել այն որպես սոցիալական վերահսկողության գործիք ։ Ֆուկոն ճիշտ չէր համարում հանցագործության իրավիճակը իրավախախտի տեսանկյունից որոշելը, քանի որ հեղինակի տեսակետի համաձայն, մարմնի (առարկայի) առկայությունը որոշվում է արտաքին դիտորդի առկայության դեպքում, հանցանքը կարող է բնութագրել միայն իրավաբանական և հոգեբուժական քննարկումների, այլ ոչ թե նրան մեղադրվող անձի դիսկուրսի միջոցով ։ Ժամանակակից արդարադատության համակարգի թերություններից մեկը Ֆուկոն համարում էր այն, որ թեև օրենքները նախատեսված են հանցագործներին պատժելու և հանցագործությունները նվազեցնելու համար, սակայն դա ունենում է հակառակ ազդեցություն։ Հանցագործը պատժվում է, բայց հանցագործությունները չեն նվազում ։
ֆուկոյի գաղափարները նման են դասական դպրոցի քրեաբանների (որոնք նույնպես հաշվի չեն առնում անհատի ներքին հատկանիշները) և Դյուրկհեյմի գաղափարներին, որ հանցագործության արմատները հասարակության մեջ են, պահպանելով իր նորմալ գոյությունը։
Հոգեկան անոմալիա և հանցագործություններ
Չնայած, ինչպես նշվեց վերևում, հանցագործության կատարման պատճառների վերլուծության ժամանակ առաջնային հերթին նշանակություն է տրվում սոցիալական միջավայրին, որտեղ տեղի է ունեցել անձի որպես անհատ ձևավորումը, չի կարելի ժխտել որոշակի ֆիզիկական և հոգեկան անոմալիաների վարքագծի վրա ազդեցությունը, որոնք հեշտացնում են հակահասարակական անձնային կողմնորոշումների ձևավորումն ու ազդեցություն ։
Գիտության մեջ չկա միասնական կարծիք այն մասին, թե ինչ անհատականության առանձնահատկությունները պետք է համարել անոմալ։ Անոմալիաներ են կոչվում «բնավորության վառ արտահայտված շեշտադրումները, երկարատև դեպրեսիվ վիճակները...», վատ սովորություններ՝ թմրանյութերից, ալկոհոլից,  խաղամոլություն և այլն, հոգեկան խանգարում, որը պաթոլոգիական բնույթ չի կրում, այսինքն՝ հիվանդություն չէ», հիասթափություն և բնավորության խանգարում, հակումներ և սովորությունները (հոգեբախտություն, քլեպտոմիա, սեռական խանգարումներ և այլն) և նույնիսկ «բոլոր մտավոր գործընթացները, որոնք բնութագրվում են հուզման և արգելման ուժերի անհավասարակշռությամբ» ։
Սակայն սովորաբար հոգեկան անոմալիաները ներառում են հոգեկան խանգարումներ, որոնք չեն բացառում մեղսունակությունը ՝ պսիխոպաթիայի տարբեր  ձևեր, ալկոհոլիզմ, թմրամոլություն, թուլամտության թեթև ձևեր, կենտրոնական նյարդային համակարգի օրգանական ախտահարումների հետևանքներ, որոնք «նվազեցնում են դիմադրողականությունը իրավիճակների, այդ թվում կոնֆլիկտային ազդեցության նկատմամբ, խոչընդոտներ են ստեղծում անձի սոցիալապես օգտակար հատկանիշների զարգացման համար, հատկապես արտաքին միջավայրին հարմարվելու համար, թուլացնում են ներքին հսկողության մեխանիզմը, հեշտացնում են պատահական, այդ թվում՝ իրավախախտների, գործողությունների իրականացումը» ։
Աննորմալ անձնական առանձնահատկությունները, որպես կանոն, ոչ թե բնածին, այլ ձեռք բերված բնույթ են կրում (թեև դրանցից մի քանիսի ձևավորումը, նախատրամադրվածությունը կարող է կապված լինել ժառանգականության հետ), դրանք կարևոր, բայց ոչ որոշիչ դեր են խաղում անձի ձևավորման և վարքագծի մեջ ։
Այնուամենայնիվ, անոմալիաները զգալի դեր են խաղում բռնի հանցագործությունների և խուլիգանության մեխանիզմում, միևնույն ժամանակ, հանցագործների շրջանում վերը նշված հոգեկան և ֆիզիոլոգիական խանգարումներ ունեցող անձինք կազմում են մինչև 50% ։
Քրեաբանության մեջ հանցագործության և հոգեկան անոմալիաների կապի ուսումնասիրությունն անհրաժեշտ է, որպեսզի մշակվեն այդպիսի անձանց հանցավորության կանխարգելման հատուկ միջոցներ և դրանց վրա գործադրել հետմաքրեական ազդեցություն՝ դրանք ուղղելու նպատակով։
Հանցագործի անձի բնութագիր
Քրեաբանությունում հանցագործի անձին բնորոշ հատկանիշները բաժանվում են մի քանի ենթահամակարգերի ՝
Սոցիալ-ժողովրդագրական բնութագիր
Նշվում է, որ անհատի սոցիալ-դեմոգրաֆիկ հատկությունները չեն հանդիսանում հանցագործության հետ կապված պատճառներ, սակայն դրանց վերլուծությունը և սինթեզը թույլ են տալիս ստեղծել հանցագործի ընդհանուրացված դիմանկար, որոշելու, թե որ սոցիալական խմբերն են առավել խոցելի կանխարգելիչ գործողությունների համար ։
Տղամարդիկ ավելի հաճախ են հանցագործություններ կատարում, քան կանայք։ 2007 թվականին Ռուսաստանում բացահայտված հանցագործություններ կատարածների շրջանում կանանց բաժինը կազմել է 15,2% ։ Հատկապես դա բնորոշ է անձի դեմ ուղղված ծանր հանցագործություններին, կանանց կողմից կատարված հանցագործությունների մեծ մասը շահադիտական բնույթ է կրում, կատարվում է առևտրի և բնակչության սպասարկման ոլորտներում ։ Կանանց կողմից կատարվող հանցագործությունների ավելի փոքր մասն է, որը պայմանավորված է կանանց մասնագիտությամբ, կրթության մեջ սեռական տարբերություններով, ընդունելի վարքագծի սահմանների ընկալմամբ և այլն ։
Տարբեր է նաև տարբեր տարիքի քրեական ակտիվությունը։ Հանցագործությունների ճնշող մեծամասնությունը (մինչև 70-75 %) կատարվում է 18-40 տարեկան անձանց կողմից, իսկ այդ տարիքային խմբի սահմաններում քրեական ակտիվության նվազեցման կարգով առանձնացվում են 25-29 տարեկան, 18-24 տարեկան, 14-17 տարեկան, 30-40 տարեկան անձանց կատեգորիաները ։ 2007 թվականին Ռուսաստանում անչափահաս հանցագործների թիվը կազմել է 10 % ։ Անչափահասների շրջանում հատկապես մեծ է հոգեկան զարգացման անոմալիաներ ունեցող անձանց մասնաբաժինը (մոտավորապես կրկնակի ավելի, քան այլ տարիքային խմբերում) ։
Մինչև 30 տարեկան անձինք, որպես կանոն, կատարում են ագրեսիվ բնույթի հանցագործություններ (սպանություն, առողջությանը ծանր վնաս պատճառել, գողություն, կողոպուտ, ավազակություն, բռնաբարություն), իսկ ավագ տարիքային խմբի անձինք՝ նախապես մտածված հանցագործություններ, որոնք հաճախ պահանջում են հատուկ հմտություններ (խարդախություն) կամ հատուկ սոցիալական դրություն (պաշտոնական հանցագործություններ, յուրացում կամ վատնում) ։
Հանցագործները, որպես կանոն, բարձրագույն կրթություն չունեն, ընդհանուր առմամբ, նրանց կրթության մակարդակը մի փոքր ավելի ցածր է, քան օրինապահ անձանց, նրանց առավել բնորոշ է ինքնակրթությունը ։
Աշխատողների, գյուղացիների, ծառայողների, աշակերտների կատարած հանցագործությունների հաճախականությունների միջև վիճակագրական զգալի տարբերություններ չեն նկատվում, սակայն մեծ է եկամտի մշտական աղբյուր չունեցող անձանց մասնաբաժինը, որը 2007 թվականին Ռուսաստանում կազմել է 59,6% ։
Հանցագործների մոտավորապես կեսը հանցագործություն կատարելու պահին ամուսնացած չեն լինում, նրանց շրջանակներում չափազանց հազվադեպ են գրանցված ամուսնությունները ։ Նշվում է, որ ընդհանուր առմամբ ընտանիքի ազդեցությունը վարքագծի վրա դրական ազդեցություն է թողնում, սակայն այդ ազդեցության ուժը կախված է նրանից, թե որքանով են լիարժեք ընտանեկան հարաբերությունները, արդյոք դրանցում որևէ բացասական դեֆորմացիաներ չկան ։
Ֆարմանյան
Ֆարմանյան, հայկական ազգանուն ։
Հանցագործի ինքնություն
Սոցիալ-դերային բնութագիր
Հասարակության մեջ գտնվող մարդը որոշակի սոցիալական դերեր ունի, որոնք ունեն կոնկրետ բովանդակություն (դերային սցենար), որին մարդը հետևում է։ Մարդը միաժամանակ զբաղեցնում է բազմաթիվ դիրքեր և կատարում բազմաթիվ դերեր, որոնք մարդու վրա որոշակի տպավորություն են ստեղծում՝ այդ դերերի համար կարևոր հատկություններ են զարգանում և դրանցից ավելորդները ճնշվում են։ Եթե կատարված հիմնական սոցիալական դերը չի պահանջում ակտեր կատարելու պատասխանատվության հետ կապված որակական ձևավորում, միմյանց հետ հակասությունը, չի համապատասխանում մարդու սոցիալական ուղղվածությանը, առաջանում է անձնական դեֆորմացիա, որը կարող է նպաստել հանցագործությունների կատարմանը ։
Ֆարմանյան
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայկական ազգանուններ Կատեգորիա:Ազգանուններ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Յան վերջածանցով ազգանուններ Կատեգորիա:Պարսկերեն հիմքով ազգանուններ Կատեգորիա:Անձնանվանական հիմքով ազգանուններ
Հանցագործի ինքնություն
Սոցիալ-դերային բնութագիր
Հանցագործներին բնորոշ սոցիալական դերերը բնութագրելիս նշվում է նրանց փոքր հեղինակությունը, աշխատանքային և ուսումնական կոլեկտիվների հետ ամուր կապերի բացակայությունը և, ընդհակառակը, բացասական սոցիալական ուղղվածություն ունեցող ոչ ֆորմալ խմբերի հետ սերտ կապերի առկայությունը,  կյանքի որևէ պլանների երկարաժամկետ բացակայությունը, կոնկրետ մարդու հնարավորությունները գերազանցող սոցիալական հավակնությունները ։
Հանցագործներին բնորոշ չէ անդամակցել հասարակական կազմակերպություններին, նրանք շատ հազվադեպ են մասնակցում հասարակական, այդ թվում՝ պետական ինստիտուտների գործունեությանը ։ Թերի է նաև հանցագործների իրավագիտակցությունը, որը դրսևորվում է պատժի հնարավորության նկատմամբ արհամարհական վերաբերմունքով, որպես ժամանակավոր (օրինակ, ալկոհոլային խմիչքների օգտագործման արդյունքում կամ այլ արտաքին գործոնների ազդեցությամբ), և համառ, երբեմն իրավական արգելքների անտեղյակությամբ ։
Հանցագործները, ընդհանուր առմամբ, ավելի քիչ հակված են հասարակության ազդեցությանը, երբ նրանք փորձում են իրենց մեջ ներդնել իրավական և բարոյական նորմեր, հաճախ նրանք չեն կարողանում հասկանալ, թե ինչ են ուզում նրանցից։ Հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ իրենց վարքագիծը որոշող իրավիճակի գնահատումը չի կատարվում սոցիալական պահանջների հիման վրա, այլ որոշակի անձնական հասկացություններով։ Այլ դեպքերում հանցագործները կարող են, դեռևս չկորցնելով հասարակական կարգերի էության ըմբռնումը, չցանկանալ հանցագործություն կատարել հասարակությունից օտարվելու, աշխատանքային, ընտանեկան և բարեկամական կապերի թուլացման հաշվին ։
Բարոյահոգեբանական բնութագիր
Հանցագործների հոգեբանությունը նույնպես տարբերվում է օրենքը ընդունող քաղաքացիների վերահսկողական խմբերից։ Հանցագործների մոտ բարձրացվել է իմպուլսիվությունը, նրանք ավելի քիչ են հակված մտածելու իրենց արարքների մասին։ Այս գիծը համատեղվում է ագրեսիվության, ռեակցիայի ցածր շեմի և միջանձնային հարաբերություններում վիրավորվածության հետ։ Առավելագույն չափով այդ գծերը բնորոշ են կողոպտիչներին, մարդասպաններին, բռնաբարողներին, գողերին, պաշտոնավոր հանցագործներին ։
Հանցագործների համար բնորոշ է ինքնագնահատականի և այլ անձանց ներկայացվող պահանջների միջև անհավասարակշռությունը, հանցագործների ինքնագնահատականը չափազանցված է, նրանք հակված են ինքնաարդարացման, այլ անձանց մեղքն այլ անձանց վրա բարդելու։ Ծանր և շահադիտական բռնություններ կատարած անձանց միայն 1/10-ից պակաս մասն են անկեղծորեն զղջացել իրենց կատարածի համար ։
Հանցագործների անձնական դեֆորմացիաները հաճախ կապված են ալկոհոլի հետ։ Ալկոհոլի երկարատև համակարգված չարաշահումը հանգեցնում է անձի դեգրադացիայի ։ Նշվում է, որ ալկոհոլից կախվածություն ունեցող հանցագործները ավելի քիչ են հակված ակտիվ հանցավոր վարքագծի, չեն ստեղծում հանցավոր իրավիճակի պայմաններ, այլ օգտնվում են ստեղծված բարենպաստ գործոններից ։ Ալկոհոլիզմը հանգեցնում է նորմալ ընտանեկան և աշխատանքային կապերի ոչնչացմանը, որոնք փոխարինվում են հարբեցողների ոչ ֆորմալ խմբերով, որոնք ստեղծում են ամենօրյա հանցագործության նախապայմաններ ։
Հանցագործները ունեն նաև սոցիալական բացասական բնույթ։ Բավական հաճախ հանցագործների շրջանում հանդիպում են դրական հատկանիշներով օժտված մարդիկ՝ ձեռներեցներ, նախաձեռնողներ, անհատականություններ, առաջնորդության ունակությունների տեր մարդիկ։ Սակայն այդ հատկանիշները, հենվելով հակասոցիալական արժեքային կողմնորոշումների և վարքագծի խեղաթյուրված բարոյական հիմքերի վրա, կարող են մեծացնել կոնկրետ հանցագործի հասարակությանը ներկայացնող վտանգը՝ որպես հանցավոր խմբում առաջատար դիրք գրավելու ունակ անձ ։
Հանցագործների դասակարգում
Քրեաբանները 19-րդ դարի վերջից առանձնանում են հանցագործի ինքնության չորս տեսակ՝ կախված անձնական դեֆորմացիայի աստիճանից և համառությունից։ 1980-1990 թվականների կատարված ուսումնասիրությունների արդյունքների հիման վրա հայտնաբերվել է նաև կրիմինոգեն անձի տեսակը, որի արդյունքում հանցագործների դասակարգումը ըստ անհատական դեֆորմացիայի և համառության աստիճանի ձեռք բերեց հետևյալ ձևերը ՝
Հնարավոր է նաև տարբերակել հանցագործների հետևյալ տեսակները` նրանց, ովքեր ունեն հանցագործության դրդապատճառ ՝
Յուրաքանչյուր կոնկրետ հանցագործին կարելի է միանգամայն դասել նշված խմբերից մեկի շարքին։ Հաճախ մարդը դասվում է ոչ միայն մեկ, այլ մի քանի քրեական տիպի նշանների շարքին։
Վեբ-կայքեր
Կատեգորիա:Քրեաբանություն Կատեգորիա:Իրավաբանական հոգեբանություն
Էդուարդ Աբրահամյան (կոմպոզիտոր)
Կենսագրություն
1950 թվականին ավարտել է Թբիլիսիի կոնսերվատորիան։ 1951–1953 թվականներին որպես կոմպոզիտոր կատարելագործվել է Մոսկվայում։ 1961 թվականից դասավանդել է Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայում (1982 թվականից՝ պրոֆեսոր)։
Հեղինակ է դաշնամուրային 2 կոնցերտների (1950, 1953), սոնատի, 24 պրելյուդների, վարիացիաների, համերգային պիեսների։ Սիմֆոնիկ նվագախմբի համար գրած գործերից են՝ «Հայրենիքիս» պոեմը, «Պարային սյուիտ»–ը։ Պրելյուդներից բացի լայն տարածում են գտել ռոմանսները (այդ թվում՝ Ավետիք Իսահակյանի խոսքերով՝ «Ես երգիչ եմ», «Սև աչերեն», «Հայրենիքիս», «Գիշերն եկավ») ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ կոմպոզիտորներ Կատեգորիա:Կոմպոզիտորներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Հայ դաշնակահարներ Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Յուպիտեր (մոլորակ)
Յուպիտեր կամ Լուսնթագ, Արեգակից հեռավորությամբ հինգերորդ և արեգակնային համակարգի ամենամեծ մոլորակը։ Յուպիտերի զանգվածը կազմում է Արեգակի զանգվածի ընդամենը մեկ հազարերորդը (0,1%), միևնույն ժամանակ այն երկուսուկես անգամ մեծ է արեգակնային համակարգի բոլոր մնացած մոլորակների ընդհանուր զանգվածից։ Սատուրնի, Ուրանի և Նեպտունի հետ միասին դասվում է գազային հսկաների դասին։ Այս չորս մոլորակները երբեմն միասին նաև անվանվում են յուպիտերյաններ կամ արտաքին մոլորակներ։
Յուպիտերի շուրջը գոյություն ունի օղակների համակարգ, բացի այդ մոլորակն ունի հզոր մագնիսոլորտ։ Յուպիտերը ունի առնվազն 67 արբանյակ, որոնցից ամենամեծերը՝ Իոն, Եվրոպան, Գանիմեդը և Կալիստոն հայտնաբերվել են դեռևս Գալիլեո Գալիլեյի կողմից 1610 թվականին, որի պատճառով էլ հաճախ կոչվում են Գալիլեյան արբանյակներ։ Ամենամեծ արբանյակը՝ Գանիմեդը, տրամագծով գերազանցում է Մերկուրի մոլորակը։ Յուպիտերի հետազոտությունները կատարվում են Երկրի վրա գտնվող և ուղեծրում գործող աստղադիտակներով, բացի այդ սկսած 1970 թվականից այս մոլորակն են ուղարկվել ութ միջմոլորակային տիեզերական կայաններ՝ ՆԱՍԱ-ի «Պիոներները», «Վոյաջերը», «Գալիլեոն» և այլն։ Վերջին տիեզերական սարքը, որը անցել է Յուպիտերի կողքով Նոր հորիզոններ կայանն էր, որն օգտագործելով Յուպիտերի գրավիտացիոն դաշտը մեծացրել է արագությունը և ուղևորվել դեպի Պլուտոն։ Յուպիտերի սկավառակը և արբանյակները նաև սիրողական աստղագետների ամենասիրված դիտարկման մարմիններից են․ սիրող աստղագետները կատարել են մի քանի նշանակալի հայտնագործություններ (օրինակ՝ Շումեյկեր - Լեվիի գիսաստղի ընդհարումը Յուպիտերի հետ 1994 թվականին, կամ Յուպիտերի հարավային հասարակածային գոտու անհետացումը 2010 թվականին)։
Կառուցվածք
Յուպիտերը կազմված է հիմնականում գազային և հեղուկ վիճակներում գտնվող նյութից։ Այն ամենամեծն է Արեգակնային համակարգի չորս գազային հսկաներից, ինչպես նաև ընդհանրապես հանդիսանում է ամենամեծ մոլորակը մեր համակարգում։ Նրա տրամագիծը հասարակածում կազմում է 142 984 կմ։ Յուպիտերի խտությունը կազմում է 1,326 գ/սմ3, այն երկրորդն է գազային հսկաների միջև, և զիջում է բոլոր երկրային խմբի մոլորակներին։
Կազմություն
Յուպիտերի վերին մթնոլորտը կազմված է մոտ 88-92% ջրածնից և 8-12% հելիումից ըստ ծավալային հարաբերության։ Քանի որ հելիումի ատոմը ունի մոտ չորս անգամ ավել զանգված քան ջրածնինը, կազմությունը փոփոխվում է երբ նկարագրվում է ըստ ատոմների զանգվածների հարաբերության։ Այսպիսով, մոլորակի մթնոլորտը կազմված է մոտ 75% ջրածնից և 24% հելիումից ըստ զանգվածի, և մնացած մեկ տոկոսը այլ քիմիական տարրերեն։ Ներքին մասերը բաղկացած են ավելի խիտ նյութերից, այստեղ տարրերի բաշխումը մոտավորապես կազմում է 71% ջրածին, 24% հելիում և 5% այլ տարրեր ըստ զանգվածի։ Մթնոլորտում կան մեթանի, ջրի, ամոնիակի և սիլիցիումի հիմքով նյութերի հետքեր։ Ավելի փոքր քանակներով մթնոլորտում առկա են՝ ածխածին, էթան, ջրածնի սուլֆիդ, նեոն, թթվածին, ֆոսֆին և ծծումբ։ Մթնոլորտի ամենավերին շերտը պարունակում է սառած ամոնիակի բյուրեղներ ։ Ինֆրակարմիր և ուլտրամանուշակագույն չափումները ցույց են տվել, որ մթնոլորտում կան նաև բենզին և այլ ածխաջրածիններ ։ Ջրածնի և հելիումի պարունակությունների հարաբերությունը չափազանց մոտ է տեսականորեն կանխատեսված նախնական աստղային միգամածության կազմությանը։ Նեոնը վերին մթնոլորտում պարունակում է ընդամենը 20 մաս մեկ միլիոնի մեջ ըստ զանգվածի, ինչը Արեգակի համեմատ տասն անգամ քիչ է ։ Հելիումի պարունակությունը նույնպես ավելի քիչ է, քան Արեգակի վրա, այն կազմում է Արեգակի համեմատ մոտ 80%։ Այս տարրի պակասը կարող է բացատրվել հելիումային տեղումներով, որի արդյունքում խտացած հելումը իջնում է դեպի մոլորակի ներքին հատվածներ ։ Ավելի ծանր իներտ գազերի քանակը Յուպիտերի վրա մոտ երկուսից երեք անգամ գերազանցում է Արեգակի վրա նրանց քանակներին։
Զանգված
Ըստ տեսական մոդելների, եթե Յուպիտերը ունենար ավելի մեծ զանգված քան հիմա, այն կսեղմվեր ։ Զանգվածի փոքր փոփոխությունների դեպքում, շառավիղը զգալիորեն չի փոխվի, և ունենալով մոտ 500 Երկրի զանգված (1,6 Յուպիտերի զանգված) մոլորակի ներքին մասը ձգողության ուժի ազդեցության տակ կդառնա այնքան սեղմված, որ նրա ծավալը կնվազի, չնայած նյութի զանգվածի ավելացմանը։ Փաստորեն, Յուպիտերը ենթադրվում է, որ ունի ամենամեծ հնարավոր տրամագիծը իր տեսակի մոլորակի համար, և որին այն կարող է հասնել իր էվոլյուցիայի ընթացքում։ Հետագա սեղմման արդյունքում, եթե զանգվածի զգալի աճ լինի, ապա նրա ընդերքում կարող է առաջանալ ջերմամիջուկային ռեակցիա և այն վերածվի Շագանակագույն թզուկի, սա հնարավոր է, եթե Յուպիտերի զանգվածը մեծանա 50 անգամ ։
Չնայած Յուպիտերին պետք է 75 անգամ ավելի մեծ լինել, որպեսզի այն վերածվի աստղի, ամենափոքր կարմիր թզուկի շառավիղը ընդամենը մոտ 30 տոկոսով է մեծ Յուպիտերի շառավիղից ։ Այնուամենայնիվ, Յուպիտերը ճառագայթում է ավելի շատ ջերմություն, քան ստանում է Արեգակից, մոլորակի ներսում արտադրվող ջերմության քանակը համեմատելի է նրա ստացած արեգակնային ճառագայթման հետ ։ Այս ավելցուկային ջերմությունը գոյանում է Կելվին-Հելմհոլցի մեխանիզմով ադիբատիկ սեղմման արդյունքում։ Այս պրոցեսը մոլորակի 2 սմ տարեկան սեղմման արդյունքում է առաջանում ։ Նոր ձևավորման պահին, Յուպիտերը մոտ երկու անգամ ավելի տաք էր, և ուներ մոտ երկու անգամ ավելի մեծ տրամագիծ քան հիմա ։
Ներքին կառուցվածք
Ենթադրվում է, որ Յուպիտերը ունի խիտ միջուկ տարբեր տարրերից կազմված, նրան շրջապատող շերտը բաղկացած է մետաղական ջրածնից որոշ քանակի հելիումի հավելմամբ, և ամենաարտաքին շերտը կազմված է հիմնականում մոլեկուլային ջրածնից ։ Այս ընդհանուր պատկերացումից բացի, համարյա ոչ մի բան հայտնի չէ։ Միջուկը սովորաբար նկարագրվում է որպես քարային, սակայն նրա կազմությունը հայտնի չէ, ինչպես և նյութերի առանձնահատկությունները այդպիսի խորության մեջ գոյություն ունեցող ջերմաստիճանների և ճնշման պայմաններում։ 1997 թվականին, միջուկի գոյությունը ապացուցվել է գրավիտացիոն չափումների միջոցով, և նրա զանգվածը գնահատվել է 12-ից 45 Երկրի զանգվածներ կամ մոտավորապես 3%–15% Յուպիտերի ընդհանուր զանգվածից ։ Յուպիտերի միջուկի գոյությունը նրա պատմության գոնե որոշ ժամանակահատվածի ընթացքում ապացուցվում է մոլորակների ձևավորման մոդելի համաձայն, ներառելով սկզբնական քարե կամ սառցե միջուկի ձևավորումը, որը այնքան զանգվածեղ է, որպեսզի հավաքի իր շուրջ ջրածին և հելիում պրոտոաստղային միգամածությունից։ Ենթադրելով, որ այն գոյություն է ունեցել, կարելի է ենթադրել, որ այն ժամանակի ընթացքում սեղմվել է, երբ մետաղական ջրածինը խառնվել է հալած միջուկի հետ և բարձրացրել է նրա մասնիկները դեպի մոլորակի վերին շերտեր։ Միջուկը այժմ կարող է ընդհանրապես գոյություն չունենալ, քանի որ գրավիտացիոն չափումները դեռևս բավարար ճշգրիտ չեն որպեսզի վերջնականապես հաստատվի այդ հնարավորությունը ։
Մոդելների ոչ ճշգրիտ լինելը կապաված է մինչ այժմ կատարված չափումների անճշտությունների և սխալանքների հետ։ Ջունո ավտոմատ միջմոլորակային կայանը, որը արձակվել է 2011 թվականի օգոստոսին, ուղևորվում է դեպի Յուպիտեր, որպեսզի ավելի ճշգրտի այս պարամետրները, այդպիսով պարզելու համար միջուկի հետ կապված խնդիրը ։
Միջուկի շրջանը շրջապատված է խիտ մետաղական ջրածնի շերտով, որը տարածվում է մինչև մոլորակի շառավղի 78 տոկոսը ։ Հելիումի և նեոնի անձրևանման տեղումները իջնում են այս շերտի միջով, այսպիսով նվազեցնելով այս տարրերի պարունակությունը վերին մթնոլորտում ։
Մետաղական ջրածնի շերտից վեր գտնվում է թափանցիկ արտաքին ջրածնի մթնոլորտը։ Այս խորության վրա ջերմաստիճանը ջրածնի կրիտիկական ջերմաստիճանից բարձր է, որը կազմում է ընդամենը 33 Կ ։ Այս վայրում չկա հստակ բաժանում հեղուկի և գազի վիճակի, ջրածինը այսպես կոչված գերկրիտիկական հեղուկի վիճակում է։ Հարմարության համար ընդունվում է որ ջրածինը գազային վիճակում է վերին մասում, սկսած ամպերի շերտից մինչև մոտ 1000 կմ ներքև, և որ այն հեղուկ վիճակում է դրանից խորը։ Փաստացիորեն ֆիզիկական իմաստով հստակ սահման չկա, խորության հետ մեկտեղ գազը սահուն կերպով դառնում է ավելի տաք և խիտ ։
Ջերմաստիճանը և խտությունը Յուպիտերի մոտ աստիճանաբար աճում են դեպի միջուկը։ Իրավիճակի փոփոխության շրջանում, որտեղ ջրածինը տաքանում է ավելին քան նրա կրիտիկական կետն է, և դառնում է մետաղական, ենթադրվում է, որ ջերմաստիճանը հասնում է 10 000 Կ, իսկ ճնշումը՝ 200 ԳՊա։ Միջուկի սահմանի մոտ ջերմաստիճանը գնահատվում է 36 000 Կ, իսկ ներքին ճնշումը մոտավորապես 3000 - 4500 ԳՊա ։
Մթնոլորտ
Յուպիտերը ունի ամենամեծ մթնոլորտը Արեգակնային համակարգում, որը տարածվում է ավելին քան 5000 կմ բարձրությամբ ։ Քանի որ Յուպիտերը չունի պինդ մակերևույթ, սովորաբար նրա մթնոլորտի հիմք է ընդունվում կետը, որտեղ մթնոլորտոյին ճնշումը հավասար է 10 բարի, կամ տասն անգամ մեծ է Երկիր մակերևույթի մոտ ճնշումից ։
Ամպերի շերտեր
Յուպիտերն ամբողջովին ծածկված է ամոնիակի բյուրեղներով և հնարավոր է նաև ամոնիակի հիդրոսուլֆիդից բաղկացած ամպերով։ Ամպերը գտնվում են տրոպոդադարում և խմբավորված են գոտիների տարբեր լայնությունների վրա, որոնց անվանում են արևադարձային շրջաններ։ Այս շրջանները իրենց հերթին բաժանվում են ավելի բաց գույն ունեցող ժապավենների և ավելի մուգ՝ գոտիների։ Այս մթնոլորտային ձևավորումների հպման շերտերում առաջանում են փոթորիկներ և մթնոլորտային հուզումներ։ Գոտիների հոսանքներում սովորական են 100 մ/վ (360 կմ/ժ) քամու արագությունները ։ Դիտարկումները ցույց են տվել, որ գոտիների լայնությունները, գույները և ինտենսիվությունը փոփոխվում է տարիների ընթացքում, սակայն նրանք բավարար կայուն են մնում, ինչը թույլ է տալիս աստղագետներին անվանել դրանք ։
Ամպերի շերտը ունի ընդամենը մոտ 50 կմ խորություն, և բաղկացած է ամենաքիչը ամպերի երկու շերտերից՝ հաստ ներքևի շերտ և բարակ ավելի թափանցիկ վերին շերտ։ Հնարավոր է, որ ամոնիակի շերտից ներքև գոյություն ունի նաև ջրային գոլորշու ամպերի շերտ, ինչի մասին վկայում են կայծակները Յուպիտերի մթնոլորտում։ Այս էլեկտրական պարպումները կարող են լինել Երկրի վրա տեղի են ունեցողներից մինչև հազար անգամ ավելի հզոր ։ Ջրային ամպերը մոլորակի ընդերքից բարձրացող ջերմության ազդեցության տակ կարող են առաջացնել ամպրոպներ ։
Յուպիտերի փոքր առանցքի թեքման արդյունքում մոլորակի բևեռները ստանում են զգալիորեն ավելի քիչ արեգակնային ճառագայթում, քան հասարակածային շրջանները։ Մոլորակի ներքին շրջանների կոնվեկցիայի արդյունքում Յուպիտերի բևեռներին մոլորակի այլ մասերից էներգիա հասնում է, այսպիսով հավասարակշիռի բերելով ջերմաստիճանը ամպերի շերտում ։
Մեծ կարմիր հետքը և այլ ձևավորումներ
Յուպիտերի ամենահայտնի մթնոլորտի առանձնահատկությունն է Մեծ կարմիր հետքը, կայուն անտիցիկլոնային հողմ, որը չափերով մեծ է Երկրից, գտնվում է 22°-ով հարավ հասարակածից։ Նրա գոյության մասին հայտնի է դարձել առնվազն 1831 թվականից, և հնարավոր է նույնիսկ 1665 թվականից ։ Մաթեմատիկական մոդելները ապացուցում են, որ հողմը կայուն է և կարող է լինել մոլորակի մշտական առանձնահատկություն ։ Հողմը բավականաչափ մեծ է, որպեսզի այն հնարավոր լինի դիտարկել Երկրի վրա տեղադրված աստղադիտակներից, որոնք ունեն ամենափոքրը 12 սմ տրամագիծ ։
Այս էլիպսանման օբյեկտը պտտվում է ժամսլաքին հակառակ ուղղությամբ, մոտավորապես վեց օր պարբերությամբ ։ Մեծ կարմիր հետքի չափերն են 24–40 000 կմ × 12–14 000 կմ։ Այն այնքան մեծ է, որ կարող է իր մեջ տեղավորել երկու և նույնիսկ երեք Երկիր մոլորակներ ։ Այս հողմի առավելագույն բարձրությունը կազմում է մոտ 8 կմ իրեն շրջապատող ամպերի վերին մասերից ։
Նույնիսկ, մինչ Վոյաջեր-1-ը ապացուցեց, որ այս հետքը հողմ է, կային ծանրակշիռ ապացույցներ այն բանի, որ այս հետքը չի կարող կապված լինել ավելի խորքում գտնվող մոլորակի առանձնահատկության հետ։ Քանի որ, այն պտտվում է ոչ այնպես ինչպես շրջակա մթնոլորտը, երբեմն ավելի արագ, երբեմն էլ դանդաղ։ Իր գոյության ընթացքում այն մի քանի անգամ ճանապարհորդել է մոլորակի վրայով։
Այս կարգի հողմերը սովորական են գազային հսկաների մթնոլորտների համար։ Յուպիտերը ունի նաև ավելի փոքր չափերով սպիտակ և շագանակագույն օվալներ, որոնց անուններ չեն տրվել։ Սովորաբար սպիտակ օվալները մթնոլորտի վերին շերտերում բաղկացած են համեմատաբար պաղ ամպերից։ Շագանակագույն օվալները ավելի տաք են և գտնվում են նորմալ ամպերի շերտում։ Այսպիսի հողմերը կարող են շարունակվել մի քանի ժամ, կամ կարող են գոյություն ունենալ դարերով։
2000 թվականին մոլորակի հարավային կիսագնդում սկսեց առաջանալ մթնոլորտային ձևավորում, որը նման է Մեծ կարմիր հետքին, սակայն չափերով փոքր է։ Այն առաջացավ, երբ մի քանի ավելի փոքր սպիտակ հետքեր միացան իրար՝ առաջացնելով միասնական ձևավորում, այս երեք փոքր օվալները առաջին անգամ դիտարկվել էին 1938 թվականին։ Միացած մարմինը անվանել են ԲԱ Օվալ, և նրան տրվել է Կրտսեր կարմիր հետք մականունը։ Այն այդ ժամանակից ի վեր մեծացել է և փոխել գույնը սպիտակից կարմիրի  ։
Մոլորակի օղակներ
Յուպիտերը ունի նոսր օղակների համակարգ, որը բաղկացած է երեք սեգմենտներից՝ ներքին թորանման մասնիկների ամպ, որոնք ձևավորում են հալոն, համեմատաբար պայծառ հիմնական օղակը, և արտաքին սարդոստանային օղակը ։ Այս օղակները կազմված են փոշու մասնիկներից, ի տարբերություն Սատուրնի սառցե օղակների ։ Հիմնական օղակը հավանաբար կազմված է մասնիկներից, որոնք արտամղվել են Ադրաստեա և Մետիս արբանյակներից, նրանց հետ երկնային մասնիկների բախման արդյունքում։ Այն նյութը, որը սովորաբար կիջներ արբանյակի մակերևույթին, ձգվում է Յուպիտերի հզոր ձգողական դաշտի կողմից։ Այս մասնիկները դանդաղ պարուրաձև շարժվում է դեպի Յուպիտեր, իսկ նոր մասնիկներ առաջանում են նոր բախումների արդյունքում ։ Նույն մեխանիզմով, Թեբե և Ամալթեա արբանյակները հավանաբար սնում են երկու հեռավոր սարդոստանային օղակները ։ Կան նաև ապացույցներ, որ գոյություն ունի ևս մի քարաբեկորներից բաղկացած օղակ Ամալթեայի ուղեծրից դուրս, որը նույնպես առաջացել է արբանյակի բախումներից ։
Մագնիսոլորտ
Յուպիտերի մագնիսական դաշտը 14 անգամ հզոր է Երկրի մագնիսական դաշտից, ունի 4,2 գաուս (0,42 մՏ) լարվածություն հասարակածում և մինչև 10–14 գաուս (1,0 - 1,4 մՏ) բևեռներում։ Սա Արեգակնային համակարգում Արեգակից հետո ամենահզոր մագնիսական դաշտն է ։ Ենթադրվում է, որ այս դաշտը ինդուցվում է մետաղական ջրածնի միջուկի պարուրաձև հոսքերի շնորհիվ։ Մոլորակի Իո արբանյակի վրա գտնվող հրաբուխները արտանետում են մեծ քանակով ծծմբի երկօքսիդ, ձևավորելով գազային թոր արբանյակի ուղեծրի երկայնքով։ Այս գազը իոնացվում է մագնիսոլորտում առաջացնելով ծծումբի և թթվածնի իոններ։ Դրանք Յուպիտերի մթնոլորտից դուրս մղված ջրածնի իոնների հետ միասին ձևավորում են Յուպիտեր մոլորակի պլազմային թերթը հասարակածային հարթության մեջ։ Այս թերթում գտնվող պլազման պտտվում է մոլորակի հետ միասին, առաջացնելով մագնիսական դաշտի դիպոլի դեֆորմացիա, դարձնելով այն մագնետոսկավառակ։ Պլազմային թերթի էլեկտրոնները առաջացնում են 0,6 - 30 MHz հաճախությամբ հզոր ճառագայթում ։
Մոլորակից մոտ 75 շառավիղ հեռավորության վրա, մոլորակի մագնիսոլորտի և արեգակնային քամու փոխազդեցությունը առաջացնում է հարվածային ալիք։ Յուպիտերը շրջապատող մագնիսոլորտը արեգակնային քամու ազդեցության տակ ունի ձգված ձև՝ մոլորակի Արեգակին հակադարձ կողմում։ Յուպիտերի մագնիսական դաշտը ձգված, հակադարձ կողմում հասնում է Սատուրն մոլորակի ուղեծրին։ Մոլորակի չորս ամենամեծ արբանյակները պտտվում են մագնիսոլորտի ներսում, ինչը պաշտպանում է նրանց արեգակնային քամուց ։
Յուպիտերի բևեռային շրջաններից տեղի ունեցող ինտենսիվ ռադիո ճառագայթման աղբյուրն է հանդիսանում մոլորակի մթնոլորտը։ Մոլորակի Իո արբանյակի մակերևույթին տեղի ունեցող հրաբխային գործունեության արդյունքում գազեր են արտանետվում Յուպիտերի մագնիսոլորտ, առաջացնելով մոլորակի շուրջ մասնիկներից կազմված թոր։ Իո արբանյակի այս թորի միջով անցման ընթացքում առաջանում են ալիքներ, որոնք էլ շարժում են թորի մասնիկները դեպի Յուպիտերի բևեռային շրջաններ։ Որպես արդյունք, ցիկլոտրոնային մեխանիզմով գեներացվում են ռադիո ալիքներ, և բևեռներից կոնաձև հատույթով ճառագայթվում է էներգիա։ Երբ Երկրիը հատում է այս կոնը, Յուպիտերից ճառագայթված ռադիո ալիքները գերազանցում են Արեգակի ռադիացիայի մակարդակը ։
Ուղեծիրը և պտույտ
Յուպիտերը մոլորակների միջև միակն է, որի Արեգակի հետ համակարգի ծանրության կենտրոնը գտնվում է Արեգակի մակերևույթից դուրս, այնուամենայնիվ այդ հեռավորությունը Արեգակի մակերևույթից չափազանց փոքր է, և կազմում է Արեգակի շառավղի 7%-ը ։ Յուպիտերի և Արեգակի միջին հեռավորությունը կազմում է 778 միլիոն կմ (մոտ 5,2 անգամ մեծ Արեգակի և Երկրի միջին հեռավորությունից, կամ 5,2 ա.մ.) և այն իրականացնում է մեկ ամբողջական պտույտ Արեգակի շուրջ 11,86 երկրային տարվա ընթացքում։ Սա կազմում է Սատուրն մոլորակի ուղեծրային պարբերության երկու հինգերորդը, կազմավորելով Արեգակնային համակարգի երկու ամենամեծ մոլորակների միջև 5։2 ուղեծրային ռեզոնանս ։ Յուպիտերի էլիպտիկ ուղեծիրը թեքված է 1,31° անկյան տակ Երկրի ուղեծրի հարթության նկատմամբ։ Ուղեծրի էքսցենտրիսիտետի, որը կազմում է 0,048, մոլորակի և Արեգակի հեռավորությունը տատանվում է 75 միլիոն կմ-ով, պերիկենտրոնի և ապոկենտրոնի միջև, կամ ամենամոտ և ամենահեռու ընկած կետերի միջև։
Յուպիտերի առանցքի թեքումը համեմատաբար փոքր է, ընդամենը 3,13°։ Որպես արդյունք մոլորակի վրա տեղի չեն ունենում նշանակալի սեզոնային փոփոխություններ, ի տարբերություն, օրինակ՝ Երկրի կամ Մարսի ։
Յուպիտերի պտույտը ամենաարագն է Արեգակնային համակարգի մոլորակների միջև, իր առանցքի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտը տևում է տասը ժամից մի փոքր ավելի։ Այս արագության պատճառով ստեղծվում է հասարակածային ընդլայնում, որը հեշտությամբ կարելի է նկատել Երկրի վրա գտնվող սիրողական աստղադիտակներից։ Մոլորակն ունի սեղմված սֆերոիդի տեսք, այսինքն նրա հասարակածային տրամագիծը մեծ է մոլորակի բևեռների միջև ընկած հեռավորությունից։ Այս տարբերությունը կազմում է շուրջ 9275 կմ ։
Քանի որ Յուպիտերը պինդ մարմին չէ, նրա մթնոլորտի վերին շերտը ենթարկվում է դիֆերենցիալ պտույտի։ Յուպիտերի բևեռային մթնոլորտի պտույտը մոտ 5 րոպեով ավելի մեծ է, քան հասարակածային մթնոլորտինն է։ Մոլորակի մթնոլորտի առանձնահատկությունների պտույտը բնութագրելիս օգտագործվում են երեք համակարգեր։ I համակարգը գտնվում է 10° Հյուսիսային և 10° Հարավային լայնությունների միջև, այս շրջանի պտույտի պարբերությունը ամենափոքրն է մոլորակի վրա և կազմում է 9 ժ 50 ր 30,0 վ։ II համակարգը ընկած է բոլոր մյուս լայնություններում, և նրա պտույտի պարբերությունը կազմում է 9 ժ 55 ր 40,6 վ։ III համակարգը հայտնաբերվել է ռադիո աստղագետների կողմից, և կապվում է մոլորակի մագնիսոլորտի հետ, որի պտույտի պարբերությունը Յուպիտերի պտույտի պարբերությունն է ։
Դիտարկումներ
Յուպիտերը սովորաբար չորրորդ ամենապայծառ մարմինն է երկնքում(Արեգակից, Լուսնից և Վեներայից հետո) ժամանակ առ ժամանակ Մարսը ավելի պայծառ է երկնքում քան Յուպիտերը։ Կախված Յուպիտերի դիրքից Երկրի նկատմամբ, այն կարող է տատանվել −2,9-ից (առճակատման դիրքում) մինչև −1,6 (Արեգակի կողմից ծածկման ժամանակ։ Յուպիտերի անկյունային տրամագիծը նույնպես տատանվում է 50,1 - 29,8 արկ վայրկյան ։ Լավագույն առճակատումը տեղի է ունենում, երբ Յուպիտերը անցնում է իր ուղեծրի պերիկենտրոնով, այս երևույթը տեղի է ունենում մեկ անգամ ամեն ուղեծրային պտույտի ընթացքում։
Երկիրը շրջանցում է Յուպիտերին իր ուղեծրով Արեգակի շուրջ պտտվելով ամեն 398,9 օրը մեկ անգամ։ Այս պարբերությունը անվանում են սինոդիկ պարբերություն։ Անմիջապես անցումից հետո, Յուպիտերը թվում է թե շարժվում է հակադարձ իր ետևում ընկած աստղերի համեմատ։ Որոշ ժամանակ Յուպիտերը կատարում է թվացյալ հետադարձ շարժում երկնքում, շրջանային հետագծով։
Յուպիտերի 12 տարի ձգվող ուղեծրային պարբերությունը համընկնում է տասներկու Կենդանակերպի աստղագուշակության նշանների հետ, և հնարավոր է, որ ծառայել է այս նշանների առաջացման աղբյուրը ։ Ամեն անգամ երբ Յուպիտերը հասնում է առճակատման կետին, այն ետ է շարժվում մոտ 30°, որը մեկ Կենդանակերպի նշանի լայնությունն է։
Քանի որ Յուպիտերի ուղեծիրը ընկնում է Երկրի ուղեծրից դուրս, Երկրից դիտարկման փուլային անկյունը երբեք չի անցնում 11,5°։ Այսինքն մոլորակը միշտ ամբողջովին լուսավորված է երևում Երկրից աստղադիտակներով հետազոտությունների ժամանակ։ Յուպիտերի մահիկի պատկերներ ստացվել են միայն տիեզերական սարքերից կատարված լուսանկարներով ։
Նախաաստղադիտակային հետազոտություններ
Յուպիտերի դիտարկումների մասին առաջին անգամ գրառվել է բաբելոնյան աստղագետների կողմից մ․թ․ա․ 7 - 8 դարերում ։ Աստղագիտության պատմության ուսումնասիրող, չինացի Քսի Ժեժոնգը պնդում է, որ չինացի աստղագետ Գան Դեն, հայտնաբերել է Յուպիտերի արբանյակներից մեկը մ.թ.ա. 362 թվականին անզեն աչքով։ Եթե այս տեղեկությունները ճշգրիտ են, ապա նրանք Գալիլեո Գալիլեյի հայտնագործությունից համարյա երկու հազարամյակ առաջ են եղել ։
II դարի իր Ամալգեստ աշխատության մեջ, հույն աստղագետ Պտղոմեոս Կլավդիոսը նկարագրել է երկրակենտրոն մոլորակային մոդել հիմնվելով դիֆերենտների և էպիցիկլների վրա և այսպիսով բացահայտել է Յուպիտերի շարժումը Երկրի համեմատ, նշելով նրա ուղեծրային պարբերությունը Երկրի շուրջը հավասար 4332,38 օրվա, կամ 11,86 տարվա ։
Հնդկական դասական մաթեմատիկայի և աստղագիտության դարաշրջանի մաթեմատիկոս-աստղագետ Արիաբհատան 499 թվականին, նույնպես օգտագործել է երկրակենտրոն մոդելը պարզելու համար Յուպիտերի պտույտի պարբերությունը, որը կազմել է 4332,2722 օր, կամ 11,86 տարի ։
Երկրի վրա գտնվող աստղադիտակներով հետազոտություններ
1610 թվականին, Գալիլեո Գալիլեյը հայտնաբերեց Յուպիտերի չորս ամենամեծ արբանյակները. Իոն, Եվրոպան, Գանիմեդը և Կալիստոն (այժմ այս արբանյակները հայտնի են որպես Գալիլեյան արբանյակներ)։ Գալիլեյը այս հայտնագործությունը կատարել է աստղադիտակի օգնությամբ, այս դիտարկումը համարվում է առաջին աստղադիտակով կատարված Լուսնից բացի այլ արբանյակի դիտարկումը։ Գալիլեյը նաև առաջինն է հայտնաբերել, որ երկնային շարժումը կենտրոնացված չէ Երկրի շուրջ։ Սա կարևորագույն փաստարկ էր Կոպեռնիկոսի հելիոկենտրոն տեսության կողմ, Գալիլեյը հայտարարել էր, որ աջակցում է Կոպեռնիկոսի տեսությանը, ինչն էլ Ինկվիզիցիայի կողմից նրան հալածելու պատճառ հանդիսացավ ։