cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Միջին պալեոլիթ
Հնագետների հաշվարկով՝ 100-70 հազար տարի առաջ նախամարդու տեսակներից homo erectus-ը և նեանդերթալացիները Աֆրիկայից ներթափանցում են Եվրոպա և Ասիա աշխարհամասեր ։
Նախամարդը միջին պալելոլիթում
Մարդու վարքի մասին ամենաառաջին պատկերաացումները՝ որպես նոր, զուտ մարդկային էակ, քիչ թե շատ տարբերվող կենդանական աշխարհի մյուս ներկայացուցիչներից, վերաբերում է միջին պալեոլիթին ։
Երկրագործության ու անասնապահության շնորհիվ, նյութական արտադրության նշանակալից աճը պետք է անդրադառնար նախնադարյան համայնքի բնույթի վրա։ Մեծ կենդանիներ որսալու անհրաժեշտությունն իր հերթին պահանջում էր նեանդերթալյան որսորդների կազմակերպվածություն, խմբովին հարձակվելու ավելի բարձր ունակություններ. նստակեցությունը և օջախի մշտական կրակը նույնպես օգնեցին նախնադարյան համայնքի ներքին ամրացմանը։ Մարդկային համայնակեցության հասարակ ձևը ձեռք է բերում որոշ նոր գծեր, որոնք առաջին քայլն էին դեպի տոհմական կարգը։ Հասարակական նոր երևույթների առաջացմանը զուգակցում է կրոնական նախասկզբնական պատկերացումների ծագումը, որի մասին անժխտելիորեն վկայում են նեանդերթալցիների գիտակցված թաղումները մի շարք երկրների քարայրներում։ Նեանդերթալցիների պատկերացմամբ մարդը շարունակում էր ապրել նաև մահվանից հետո։ Այսպիսով, նեանդերթալցիների նախնադարյան համայնքը բնորոշվում է կրակ ստանալու եղանակների հայտնագործությամբ ու կրակի լայն օգտագործմամբ, որսորդությամբ և աշխատանքի գործիքների կատարելագործմամբ ու բարդացմամբ։ Զարգանում է աշխատանքի բնական բաժանումը։ Բուսական սնունդը, ավելի կատարելագործված գործիքների երևան գալով, լրացվում է մսեղեն սնունդով։ Կրակը, պարզագույն կացարանները, ինչպես նաև մորթուց պատրաստված հագուստը մարդուն հնարավորություն են տալիս բնակվելու երկրագնդի մեծ մասում։ Այդ ժամանակաշրջանը պատմական զարգացման տեսակետից կարելի է դիտել որպես նախնադարյան հոտի եզրափակիչ փուլ։
Միջինպալեոլիթյան մշակույթներ
Միջին պալեոլիթը զարգացել է երկրագնդի տարբեր վայրերում։ Ինչպես նշվեց, այդ դարաշրջանին ամբողջությամբ համապատասխանում է Մուստիերյան մշակույթը (300 - 30 000 տարի առաջ)։ Այն իր անունը ձեռք է բերել Ֆրանսիայում գտնվող լը Մուստյե քարայրից Le Moustier։ Այդտեղ գտնվել են բազմաթիվ քարե գործիքներ, սարքեր, որոնք հնարավորություն են տալիս գաղափար կազմել այդ ժամանակի մարդու կյանքի մասին։ Այդ մշակույթը գլխավորապես վերաբերում է միջերկրածովյան ավազանի երկրների մասին։ Այս ժամանակ էր, որ սկսել էր սառցադաշտի հալումը, և կլիմայական պայմանները սկսել էին փոխվել։
Մերձավոր Արևելքում մուստիերյան մշակույթի տեղական ճյուղի հիման վրա, միջինպալեոլիթյան դարաշրջանի վերջին հազարամյակներին զարգանում է Էմիրյան մշակույթը (մոտ 47 - 36 հազար տարի առաջ)։ Դրան հաջորդելու է գալիս հին քարի դաարի վերջին շրջանը՝ վերին կամ ուշ պալեոլիթը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Միջին պալեոլիթ
Մեծ Առանք
Մեծ Առանք, նաև Մեծիրանք, գավառ Մեծ Հայքի Արցախ նահանգի կազմում ՝ Տրտու (Թարթառ) գետի միջին հովտում։ Ուշ միջնադարում կոչվել է «Ջրաբերդ»՝ գավառ Մեծ Հայքի Արցախ նահանգում՝ իշխանանիստ բերդամրոցի՝ Ջրաբերդի անունով։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արցախ նահանգի գավառներ
Կղվավիլի (Դուշեթի շրջան)
Կղվավիլի (ყვავილი), գյուղ Վրաստանում։ Գտնվում է Մցխեթ-Մթիանեթ մարզի Դուշեթի շրջանում ։
Բնակչություն
Ըստ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալների, գյուղի բնակչությունը կազմում է 38 մարդ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Դուշեթի շրջան
Ջրածնի իզոտոպներ
Ջրածնի իզոտոպներ, ջրածին քիմիական տարրի ատոմների տարատեսակներ են (միջուկի միևնույն լիցքով), որոնք տարբերվում են նեյտրոնների թվով։ Ներկայումս հայտնի է ջրածնի :
Բնության մեջ ջրածնի ամենատարածված իզոտոպը պրոտիումն է 1H (99,984 %): Ջրածնի մյուս իզոտոպը դեյտերումն է 2Н (կամ D), չնայած այն բանին, որ բնության մեջ քիչ է տարածված (0,0156 %), այն շատ մեծ կիրառություն ունի քիմիական հետազոտություններում։ Օրինակ, դեյտերիում պարունակող միացությունները օգտագործում են միջուկային մագնիսական ռեզոնանսի սպեկտրոսկոպում։ Հատկապես կարևոր են դեյտերումային միացությունները (այսպես կոչված դեյտերումային պիտակներով միացություններ) ջրածնի ատոմների մասնակցությամբ ընթացող ռեակցիաների ուսումնասիրման համար։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ջրածնի իզոտոպներ
Բջնի բերդ
Բջնի բերդ, ռազմական կառույց Հայաստանի Կոտայքի մարզի Բջնի գյուղում։ Գտնվում է Հրազդան գետի կիրճում ավերակները գտնվում են Հրազդան գետի միջին հոսանքում Բջնի գյուղի մոտ։
Պատմություն
Սարահարթի վրա Պահլավունի իշխանները 10-ից-11-րդ դարերում հիմնել են մի բերդ, որը դարեր ի վեր Նիգ գավառի գլխավոր ամրությունն էր և վերահսկում էր Բջնիի մատույցները։ Բերդը հարավից, արևելքից և մասամբ արևմուտքից պաշտպանված է վերձիգ ժայռերով, իսկ հյուսիսից և արևմուտքից՝ բրգավոր հենապատ-պարսպապատով, որն այժմ կիսավեր է։ Բերդում բազմաթիվ շենքերի ավերակներն ու հետքեր են մնացել։ Բջնի բերդի տիրակալն էր Վասակ Պահլավունին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Կոտայքի մարզի հայկական բերդեր և ամրոցներ Կատեգորիա:10-րդ դարի հայկական բերդեր և ամրոցներ Կատեգորիա:Կոտայքի մարզի տեսարժան վայրեր
Մուլ Շիշբովիլ
Մուլ Շիշբովիլ (Moult-Chicheboville), համայնք Ֆրանսիայի Ստորին Նորմանդիա մարզի Կալվադոս գավառում ։
Բնակչությունը 2014 թվականի դրությամբ կազմում է 2685 մարդ, բնակչության խտությունը` 150.84 մարդ/կմ²։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 17.80 կմ² տարածք։
Բնակավայրը ստեղծվել է 2016 թվականի հունվարին` Մուլ և Շիշբովիլ համայնքների միավորման արդյունքում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ֆրանսիայի համայնքներ Կատեգորիա:2017 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Մեծ Կուանք
Մեծ Կուանք, (նաև՝ Մեծ Կվենք, գրաբար՝ Մեծ Կուենք, գավառ Մեծ Հայքի Արցախ նահանգի կազմում ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արցախ նահանգի գավառներ
Արտախան
Արտախան, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Դիարբեքիրի վիլայեթի Արղանամադենի գավառակում ։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Պրոֆեսիոնալ թույներ
Պրոֆեսիոնալ թույներ, արդյունաբերական թույներ, նյութեր, որոնց փոքր քանակությունն աշխատանքի ընթացքում անցնելով օրգանիզմ, առաջացնում է թունավորումներ։
Պրոֆեսիոնալ թույները օրգանիզմ են թափանցում հիմնականում շնչառական օրգաններով՝ գազերի գոլորշիների և փոշու ձևով, իսկ որոշ նյութեր՝ մաշկի և մարսողական օրգանների միջոցով։
Քիմիական արդյունաբերության մեջ պրոֆեսիոնալ թույները հանդիպում են ելանյութի, կատալիզատորների, կայունացնող, հակաօքսիդիչ, միջանկյալ և վերջնական նյութերի ձևով։ Արդյունաբերության մյուս ճյուղերում օգտագործվում են ներկերի, լուծիչների, քսուքների, հակաօքսիդիչների, վառելիքի և այլ ձևերով։
Գյուղատնտեսության մեջ
Գյուղատնտեսության մեջ կիրառվում են պարարտանյութերի, բույսերի աճը խթանող նյութերի և պեստիցիդների ձևով։ Պրոֆեսիոնալ թույները առաջացնում են սուր, ենթասուր և քրոնիկական թունավորումներ։ Սուր և ենթասուր թունավրումները լինում են հազվադեպ, առաջանում են աշխատանքի անվտանգության կանոնների կոպիտ խախտումների և վթարների դեպքում։
Թունավորումների վերաբերյալ հետազոտություններ
ԽՍՀՄ-ում պրոֆեսիոնալ թունավորումների վերաբերյալ հետազոտությունները հիմնականում ծավալվել են 20-րդ դարի 20-ական թթ․, երբ արգելվեց խիստ թունավոր մի շարք նյութերի արտադրությունն ու օգտագործումը, որոշակի աշխատանքներ կատարվեցին արտադրական պրոցեսների մեքենայացման, կատարելագործման և հերմետիկացման ուղղությամբ։ ԽՍՀՄ- ում յուրաքանչյուր քիմիական նյութ, նախքան նրա ներդրումը, ենթակա է սանիտարաթունաբանական հետազոտության, որի նպատակն է բացահայտել դրա թունավորության աստիճանը, վտանգավորության չափը, ազդեցության առանձնահատկությունները և մշակել համապատասխան բուժական և կանխարգելիչ միջոցառումներ։ ԽՍՀՄ-ում թունաբանական առաջին հետազոտությունները կատարվել են Մոսկվայի, Լենինգրադի, Զարկովի և այլ քաղաքների բժշկական ինստների աշխատանքի հիգիենայի ամբիոններում, աշխատանքի հիգիենայի և պրոֆեսիոնալ հիվանդությունների ԳՀԻ-ների թունաբանական լաբորատորիաներում։ Այդ գործի առաջին կազմակերպիչներն են եղել Ն․ Պրավդինը և Ն․ Լազարեը։
ԽՄՍՀ-ում կատարված թունաբանական հետազոտությունները հնարավորություն են ընձեռնել բացահայտելու մի շարք նյութերի թունաբանական և հիգիենային բնութագիրը և գիտականորեն հիմնավորելու դրանց սանիտարական նորմաները (սահմանային թույլատրելի քանակները և դրանց հետ աշխատելու անվտանգության կանոնները)։ Թունաբանական հետազոտությունների բնագավառում որոշակի ներդրում ունեն Ս․ Նիկողոսյանը, Վ․ Մխիթարյանը, Շ․ Քոսյանը, Հ․ Մարտինյանը, Ա․ Մնացականյանը, Կ․ Նազարեթյանը և ուրիշներ։
Դեղանյութեր (դեղամիջոցներ կամ դեղեր), ախտորոշման, խնամքի, բուժման կամ հիվանդությունների կանխարգելման նպատակով օգտագործվող նյութեր։ Դեղորայքով բուժումը (դեղաբուժությունը) բժշկության կարևոր մասն է կազմում և հենվում է դեղաբուժության շարունակական առաջընթացի և դեղագիտության կառավարման վրա։
Դեղերը դասակարգվում են տարբեր ճանապարհներով։ Մի դեպքում դասակարգվում է ըստ վերահսկողության, դեղատոմսով բաց թողնվող դեղեր (սրանք դեղագործը բաց է թողնում միայն բժշկի, բժշկի օգնականի և որակավորված բուժքրոջ պատվերով) և առանց դեղատոմսի (սրանք հաճախորդը կարող է պատվիրել ինքնուրույն)։ Մեկ այլ դասակարգումով՝ ավանդական փոքր մոլեկուլային դեղեր՝, սովորաբար ստացված քիմիական սինթեզից և կենսաբանական նյութերից, որոնք ներառում են ռեկոմբինանտ սպիտակուցներ, վակցինաներ, արյան բաղադրամասեր և օգտագործվում են բուժական նպատակով, օրինակ գենային և բջջային թերապիայում (օրինակ՝ ցողունային բջիջներով բուժում)։ Այլ ճանապարհով դասակագվում են ըստ գործառույթի, ազդման մեխանիզմի, կենսաբանական համակարգի վրա ազդեցության կամ բուժական ազդեցության։ Լայն տարածում ունի անատոմիական, քիմիական, բուժական դասակարգման համակարգը (ATC համակարգ)։
Դեղերի հայտնագործումը և զարգացումը դեղագործական ընկերությունների, ակադեմիկոսների և կառավարությունների համատեղ և թանկարժեք ջանքերի արդյունք է։ Որպես այս համագործակցության արդյունք դեղերը հայտնագործումից անցնում են դեղագործական շուկա։ Կառավարությունը գլխավորապես կանոնավորում է դեղերի շուկան, ինչպես են դեղերը վաճառվում, որոշ օրենքներ և դեղերի գները։
Դեղերի օգտագործումը ուսումնասիրվել է տարեց ամերիկացների շրջանում։ Միջին տարիքի 2377 մարդկանցից միջին տարիքի 71 հարցված 2005-2006 թվականներին 84% ընդունել է նվազագույնը մեկ դեղատոմսով դեղ, 44% ընդունել է առանց դեղատոմսի դեղ (OTC֊ի դեղեր), իսկ 52% մեկ դիետիկ հավելում։ Մեկ այլ խմբում՝ 2245 տարեց ամերիկացիներ (միջին տարիքի՝ 71 տարեկան) հարցվծների տոկոսային հարաբերությունը եղել է 88%, 38%, 64% 2010-2011 թվականներին։
Դասակարգում
Դեղամիջոցները, դեղերը կամ դեղանյութերը դասակարգվում են տարբեր խմբերում՝ ըստ դեղաբանական հումքի ծագման, դեղաբանական հատկությունների և գործառույթների, ինչպիսիք են քիմիական հատկությունները, ներմուծման ուղին, ազդեցության մեխանիզմը, կենսաբանական համակարգերի վրա ազդեցությունը կամ բուժական ազդեցությունը։ Լայնորեն օգտագործվում է անատոմիական, քիմիական, բուժական դասակարգման համակարգը (ATC system)։ Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը պահպանում է հիմնական դեղերի ցանկը։
Դեղամիջոցների դասակարգումը ներառում է․
Դեղագործությունը կարող է նկարագրվել որպես յուրահատուկ, անկախ դասակարգում այլ դասակարգումներից, որն անկատար դասակարգում է և դժվար է կառավարել, պահանջում է հատուկ մոնիթորինգ, կանոնակարգային պահանջներ, որոնք սահմանափոկում են դրանց օգտագործումը։
Կենտրոնական նյարդային համակարգի վրա ազդող միջոցներ
Դեղամիջոցները ազդում են կենտրոնական նյարդային համակարգի վրա ներառյալ՝ անզգայացնողներ, հակադեպրեսանտներ /ներառյալ տրիցիկլիկ հակադեպրեսանտներ, ՄԱՕ արգելակիչներ, լիթիումի աղեր,սերոտոտնինի ընտրողական պաշարիչներ, անքսիոլիտիկներ, բարբիտուրատներ, շարժման խանգարումների ժամանակ (Պարկինսոնյան հիվանդություն) կիրառվող դեղեր, խթանիչներ (ներառյալ ամֆետամին), բենզոդիազեպիններ, դոֆամինը պարաշողներ, հակահիստամիններ, հակախոլիներգիկներ, 5-HT սերոտոնինային ընկալիչների պաշարիչներ։
Ցավի ժամանակ օգտագործվող դեղեր
Ցավազրկողների հիմնական դասերն են ոչ ստերոիդային հակաբորբոքային դեղամիջոցները, օփիոդները և տեղային անզգայացնողները։
Անզգայացնող դեղամիջոցներ
Որոշ անզգացանողներ ներառում են բարբիտուրատներ և բենզոդիազեպիններ։
Կմախքամկանային խանգարումների ժամանակ կիրառվող դեղամիջոցներ
Կմախքամկանային խանգարումների ժամանակ դեղերի հիմնական կատեգորիան է ոչ ստերոիդային հակաբորբոքային միջոցները, հակախոլինէսթերազներ, միոռելաքսանտներ։
Աչքի և ականջի հիվանդությունների ժամանակ օգտագործվող դեղամիջոցներ
Հակաբիոտիկներ, սիմպաթոմիմետիկներ, հակահիստամինային միջոցներ, հակախոլիներգիկներ, ոչ ստերոիդային հակաբորբոքային միջոցներ, կորտիկոստերոիդներ, հակասեպտիկներ, տեղային անզգայացնողներ, հակասնկայիններ։
Էնդոկրին համակարգի հետ կապված խանգարումների դեպքում
Անդրոգեններ, հակաանդրոգեներ, էստրոգեններ, գոնատոտրոպին, կորտիկոստերոիդներ, աճի հորմոններ, ինսուլին, շաքարախտի դեպքում (բիգուանիդիններ/մետֆորմին, թիազոլիդիոններ, ինսուլին), թիրեոիդ հորմոննե, հակաթիրեոիդային դեղամիջոցներ, կալցիտոնին, վազոպրեսինի անալոգներ։
=== Վերականգնողական և արտազատական համակարգերի խանգարումների ժամանակ օգտագործվող դեղամիջոցներՀակասնկային միջոցներ, ալկալիզացնող գործոններ, քինոլոններ, հակաբիոտիկներ, խոլիներգիկներ, հակախոլիներգիկներ, հակասպազմոլիտիկներ, 5- a-ռեդուկտայի արգելակիչներ, ընտրողական a-1 բլոկատորներ, պտղաբերության վրա ազդող միջոցներ։ ===
Աննա Բարսամյան
Աննա Ալեքսանդրի Բարսամյան, հայ երաժշտագետ։ Արվեստագիտության թեկնածու (1955), պրոֆեսոր (2003)։ ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1983)։
Պրոֆեսիոնալ թույներ
Մանկաբարձական և գինեկոլոգիաական խնդիրների դեպքում օգտագործվող միջոցներ
Ոչ ստերոիդային հակաբորբոքային միջոցներ, հակախոլիներգիկներ, արնեկանգ միջոցներ, հակաֆիբրինոլիտիկներ, փոխարինող հորմոնալ թերապիա, b ֊ բլոկատորներ, ֆոլիկուլախթանիչ հորմոն, լյուտեինացնող հորմոն։, գոնատոտրոպինի արտազատման արգելակիչներ, պրոգեստերոն, դոֆամինի ագոնիստներ, էստրոգեններ, պրոստագլանդիններ, գոնադորելին, կլոմիֆեն, թամոքսիֆեն, դիէթիլստիլբեստրոլ։
Աննա Բարսամյան
Կենսագրություն
1932-1936 թվականներին սովորել է Գյումրիի երաժշտական տեխնիկումի, 1936-1941 թվականներին՝ Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի դաշնամուրային բաժնում, 1938 թվականին՝ նորաստեղծ երաժշտական պատմա-տեսական բաժնում։ 1945-1949 թվականներին ուսումը շարունակել է Մոսկվայի կոնսերվատորիայի ասպիրանտուրայում՝ Ռ. Գրուբերի դասարանում, որի ղեկավարությամբ պաշտպանել է «Ալեքսանդր Սպենդիարյանը և նրա ստեղծագործությունը» թեկնածուական թեզը։ 1938-1942 թվականներին դասավանդել է Երևանի երաժշտական ուսումնարանում և Պյոտր Չայկովսկու անվան միջնակարգ մասնագիտական երաժշտական դպրոցում, 1942-1945 թվականներին՝ Լենինականի երաժշտական ուսումնարանում, 1950 թվականից՝ Երևանի կոնսերվատորիայում, որտեղ դասավանդել է «Ռուսական երաժշտության պատմություն», «Արտասահմանյան երաժշտության պատմություն», «Երաժշտագիտություն» մասնագիտական դասընթացները։ Աննա Բարսամյանի ղեկավարությամբ ավարտել է 51 երաժշտագետ։ 1956 թվականից Հայաստանի կոմպոզիտորների միության անդամ է։ 1974-1977 թվականներին զինվորական բարձրագույն կուսակցական դպրոցում դասավանդել է երաժշտության պատմություն։ 1977-1992 թվականներին ԵՊԿ-ում բարձրագույն երաժշտական հաստատությունների դասատուների որակավորման բարձրացման ֆակուլտետում հանդես է եկել որպես դասախոս և երաժշտագետ ունկնդիրների գիտա-մեթոդական աշխատանքների ղեկավար ։
Պրոֆեսիոնալ թույներ
Մաշկային խնդիրների դեպքում կիրառվող միջոցներ
Էմոլիենթներ, հակապրուրիտիկներ, հակասնկայիններ, ախտահանիչներ, պեդիկուլիցիդներ (ոջիլի դեպքում), վիտամի A-ի ածանցյալներ, վիտամին դ-ի անալոգներ, կերատոլիտիկներ, համակարգային հակաբիոտիկներ, տեղային հակաբիոտիկներ, հորմոններ, ֆիբրինոլիտիկներ, պրոտեոլիտիկներ, արևապաշտպաններ, հակաքրտինքային միջոցներ, կորտիկոստերոիդներ, իմունային մոդուլյատորներ։
Աննա Բարսամյան
Կենսագրություն
Հեղինակել է գիտական աշխատություններ, հոդվածներ, որոնք տպագրվել են պարբերական մամուլում, ամսագրերում, հայկական հանրագիտարանում (12 հատոր), ռուսական «Հիշարժան տարեթվերի և իրադարձությունների տարեգրքերում» նաև՝ 30-ից ավելի ռադիոհաղորդումներ։ 1960 թվականից ՀԿՄ և «Գիտելիք» ընկերության շրջանակներում կարդացել է շուրջ 600 դասախոսություն Հայաստանում և նրա սահմաններից դուրս (Կիև, Լվով, Դոնի Ռոստով, Մոսկվա, Լենինգրադ) ։
Պրոֆեսիոնալ թույներ
Վարակների ժամանակ օգտագործվող միջոցներ
Հակաբիոտիկներ, հակասնկայիններ, հակատուբերկուլյոզային դեղեր, հակամալարիային դեղեր,հակալեպրոստատիկներ, հակաճիճվային դեղեր, հակավիրուսային դեղեր, թույնը չեզոքացնող դեղեր
Աննա Բարսամյան
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ երաժշտագետներ Կատեգորիա:1915 ծնունդներ Կատեգորիա:Հունիսի 28 ծնունդներ Կատեգորիա:Ալեքսանդրապոլ քաղաքում ծնվածներ Կատեգորիա:ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչներ Կատեգորիա:Հայաստանի կոմպոզիտորների և երաժշտագետների միության անդամներ Կատեգորիա:Արվեստագիտության թեկնածուներ Կատեգորիա:Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Պրոֆեսիոնալ թույներ
Իմունային համակարգի վրա ազդող միջոցներ
Վակցինա, իմունոլժգլոբուլիններ, իմունոճնշիչներ, իներֆերոն, մոնոկլոնալ հակամարմիններ
Ալերգիկ ծանգարումների ժամանակ օգտագործվող դեղամիջոցներ
Հակաալերգեններ, հակահիստամիններ, ոչ ստերոիդային հակաբորբոքային միջոցներ, կորտիկոստերոիդներ
Ներմուծման ուղի
Ներմուծումը իրենից ներկայացնում է գործընթաց, որի միջոցով հիվանդն ընդունում է դեղը։ Կա դեղերի ներմուծման 3 հիմնական ուղի. էնտերալ (բերանի միջոցով), պարենտերալ (ներմուծում են արյան մեջ) և այլ ուղիներ, որոնք ներառում են դեղերի ընդունում տեղային, ինհալացիոն, ռեկտալ ճանապարհով։
Կան դեղերի ներմուծման տարբեր ուղիներ՝ ներառյալ ներերակային (երակի մեջ) և օրալ (բերանի միջոցով)։
Դեղամիջոցների ընդունումը կարող է լինել միանգամյա, հաճախակի ինտերվալներով կամ շարունակական։ Հաճախական ընդունումները լատիներենից կրճատված նշանակում է՝ դեղամիջոցի ընդունում յուրաքանչյուր 8 ժամը մեկ։
Դեղերի հայտնագործում
Պատմականորեն, դեղամիջոցները հայտնաբերվել են գոյություն ունեցող դեղամիջոցներից ակտիվ բաղադրիչի հայտնաբերման ճանապարհով, կամ պատահական հայտնագործության միջոցով։ Ավելի ուշ սինթետիկ մոլեկուլների քիմիական գրականությունը, բնական արտադրանքները, էքստրակտնեը թույլ տվեցին անփոխարինելի բջիջներում, կամ ամբողջ օրգանիզմում բացահայտել այնպիսի նյութերի առկայություն, որոնք ցանկալի դեղաբանական ազդեցություն ունեն։
Մարդու գենոմի հաջորդականության որոշումը թույլ տվեց արագ կլոնավորել և սինթեզել մեծ քանակի մաքրված սպիտակուցներ, դա դարձավ ընդհանուր փորձառություն օգտագործելու բարձրամոլեկուլյար քիմիական միացությունների մեծ արտադրողականությունը մեկուսացված կենսաբանական թիրախների դեմ, որը հիվանդությունների փոխակերպման վարկած է և այս գործընթացը հայտնի է հակադարձ դեղագործություն անունով։ Այս նմուշները թեստավորվում են բջիջներում, այնուհետև կենդանիների վրա արդյունավետությունը գնահատելու համար։ Նույնիսկ վերջերս, գիտնականները կարողացել են հասկանել կենսաբանական մոլեկուլների ձևը ատոմական մակարդակում և օգտագործել այդ գիտելիքը դեղերը ձևավորելու մեջ։
Ժամանակակից դեղերի հայտնագործումը ներառում է սկրինինգ արված նմուշների նույնականացում և այդ հատվածների օպտիմալացում արդյունավետությունը բարձրացնելու նպատակով, ընտրողականություն /նվազեցնել կողնակի ազդեցությունները/, արդյունավետություն/ազդեցության ուժ, մետաբոլիզմի կարգավորում /մեծացնել կիսատրոհման պարբերությունը/ և կենսամատչելիություն։ Եթե միացությունը համապատասխանում է այս պահանջներին սկսվում է դեղերի զարգացման կլինիկական փորձարկման փուլը։ Այս քայլերից մեկը կամ մի քանիսը հնարավոր է իրականացնել, բայց պարտադիր չէ, ներառյալ համակարգչային օժանդակությամբ դեղերի դիզայնը։
Զարգացում
Դեղերի զարգացումը նոր դեղամիջոց ստանալու գործընթաց է՝ նյութ առաջնորդի նույնականացման և դեղերի հայտնագործման միջոցով։ Այն ներառում է նախակլինիկական հետազոտությունը (միկրոօրգանիզմներ/կենդանիների) և կլինիկական փորձարկումը (մարդկանց վրա) և հնարավոր է ներառի դեղամիջոցների վաճառքի կանոնակարգի հաստատում դեղագործական շուկայում։
Կարգավորում
Դեղերի կարգավրումը կատարվում է օրենսդրությամբ։ Որոշ երկրներում, օրինակ ԱՄՆ֊ում դա կարգավորվում է ազգային մակարդակի միասնական գործակալության միջոցով։ Այլ իրավասություններ կարգավորվում են պետական մակարդակում, կամ միասնական պետական և ազգային մակարդակների տարբեր մարմինների միջոցով, օրինակ՝ Ավստրալիայում։ Բժշկական ապրանքների կարգավորումը հիմնականում նախագծված է բնակչության առողջության և անվտանգության պահպանման համար։ Կարգավորման նպատակն է ապահովել անվտանգ, արդյունավետ և որակյալ դեղամիջոցներ, որոնք ընդգրկված են կանոնակարգի մեջ։ Շատ օրենսդրություններում բժշկական ապրանքները պետք է լինեն գրանցված և հետո միայն շուկայի մուտքի թույլտվություն ստանան։ Բնակչության շրջանում կան բուժական ապրանքների հասանելիության սահմանափակման որոշ աստիճաններ՝ հաճախորդների շրջանում դրանցից բխող ռիսկից կախված։
Օրենսդրությունից կախված դեղամիջոցները կարող են բաժանվել ՕՏՍ֊ի (over-the-counter drugs. OTC) դեղեր, որոնք հասանելի են առանց հատուկ դեղատոմսի և դեղատոմսով դեղեր, որոնք պետք է սահմանափակվեն լիցենզավորված բժշկի կողմից։ ՕՏՍ դեղերի և դեղատոմսով բացթողնվող դեղերի միջև տարբերությունը կախված է օրենսդրությունից։ Երրորդ կատեգորիան «միջին» դեղերի կարգավորումը իրականացվում է որոշակի օրենքներով։ Այս դեպքում դեղատոմսը պարտադիր չէ, բայց պետք է պահվեն դիսպանսերներում, որտեղ մարդիկ չեն այցելում, և միայն պետք է բացթողնի դեղագետը կամ դեղագետ֊տեխնիկը։ Բժիշկը նույնպես կարող է նշանակել դեղատոմսով դեղամիջոցներ չհաստատված ցուցումով օգտագործման նպատակով, որ դեղերը որ չեն հաստատվել կարգավորող մարմնի կողմից։ Ֆարմակոթերապևտիկ հղումների դասակարգումը օգնում է աստիճանավորել դեղագետների և բժիշկների գործառույթները։
Միացյալ ազգերի Միջազգային թմրամիջոցների վերահսկողությունը պարտադրում է որոշակի դեղամիջոցների արգելումը օրենքով։ Նրանք հրապարակում են քիմիական և բուսական նյութերի ցանկ, որոնց առևտուրը և սպառումը արգելված է։ ՕՏՍ դեղերը բաց են թողնվում առանց դեղատոմսի, քանի որ դրանք բավարար են համարվում, որ մադկիկ պատահաբար չվնասեն իրենց։ Շատ երկրներ, ինչպես օրինակ Միացյալ Թագավորությունը ունի դեղամիջոցների երեք կատեգորիա, որոնք կարող են միայն բաղ թողնվել դեղատոմսով և դեղագետի անմիջական հսկողությամբ։
Դեղերի գնագոյացում
Շատ օրենսդրություններում դեղերի գնագոյացումը կարգավորված է։
Մեծ Բրիտանիա
Մեծ Բրիտանիայում դեղերի գնագոյացումը կարգավորվում է Ազգային Առողջապահական ծառայության կողմից, որը ձեռք է բերում դեղերը մատչելի գներով։ Գնագոյացումը կատարվում է Առողջապահության դեպարտամենտի և Ազգային առողջապահության ծառայության միջև Հյուսիսային Իռլանդիայի և Մեծ Բրիտանիայի կառավարության և դեղագործական արդյունաբերության բրենդի ներկայացուցիչների, Բրիտանիական դեղագործական արդյունաբերության ասոցիացիայի իշխանության գործառույթով։ 2017 թվականի սահմանված վճարային տոկոսը կազմում է 4.75
Կանադա
Կանադայում Արտոնագրված դեղամիջոցների գների վերանայման խորհուրդը ուսումնասիրում է դեղերի գնագոյացումը և որոշում, գինը չափազանց շատ է, թե ոչ։ Այս հանգամանքներում դեղերի արտադրողները պետք է ներկայացնեն արդյունավետ գին համապատասխան կարգավորող գործակալություն։ Ավելին, միջազգային բուժական թերապևտիկ թեստը պատասխանատու է համեմատելու արտոնագրված դեղերի արտադրանքի ազգային միջին գործարքային գինը  տարբեր երկրներում, որի դեպքում համեմատվում են հետևյալ երկրները՝ Ֆրանսիա, Գերմանիա, Իտալիա, Շվեդիա, Շվեյցրիա, Մեծ Բրիտանիա և ԱՄՆ։
Բրազիլիա
Բրազիլիայում գները կարգավորվում են Medicamento Genérico՝ Ջեներիկ դեղեր անունը ունեցող օրենքով՝ 1999 թվականից սկսած։
ԱՄՆ
ԱՄՆ֊ում դեղերի արժեքը կարգավորված չէ, բայց փոխարենը դեղագործական ընկերությունների և ապահովագրական գործակալությունների բանակցության արդյունք է։ Մեծ գները վերագրվում է կառավարության կողմից արտադրողներին տրված մենաշնորհներին։
Առավել եկամտաբեր դեղամիջոցներ
Սրանք այն դեղամիջոցներն են, որոնք ամեն տարի ապահովում են 1 մլրդ դոլարի եկամուտ դեղագործական ընկերություններին։ Ցիմետիդինը առաջին դեղն է, որը ավելի քան 1 մլրդ դոլարի վաճառք ունի տարեկան և համարվում է առաջին եկամտաբեր դեղը։
Դեղերի նշանակման պատմություն
Առաջին հակաբիոտիկները մտան բժշկության մեջ շնորհիվ Գերհարդ Դոմակի1932 թվականին և անվանվեց «զարմանալի դեղ»։ Սուլֆային դեղերի ներմուծումը հանգեցրեց պնևմոնիայից մահացության տոկոսի նվազման ԱՄՆ֊ում 1939 թվականին 0.2 տոկոսից հասցնելով 0.05 տոկոսի։ Հակաբիոտիկները արգելում են բակտերիաների և այլ միկրոօրգանիզմների մետաբոլիկ ակտիվության աճը միկրոբալ ծագման քիմիական նյութերով։ Պենիցիլինը հայտնաբերվեց մի քանի տարի ուշ, սուլֆանային դեղերի հետ ակտիվության համեմատությամբ և կրճատեց կողմնակի ազդեցությունները։ Ստրեմտոմիցինը հայտնաբերվեց 1942 թվականին, համարվեց առաջին դեղամիջոցը որը արդյունավետ էր տուբերկուլյոզի դեմ և դարձավ հակաբիոտիկների կարևոր մասը։ 1940 թվականին ի հայտ եկան երկրորդ սերնդի հակաբիոտիկները՝ աերոմիցին և քլորամֆենիկոլ։ Աերոմիցինը երկրորդ սերնդի ամենահայտնի ներկայացուցիչն է։
Լիթիումը հայտնաբերվել է 19-րդ դարում նյարդային խանգարումների համար և որպես տրամադրություն֊կայունացնող, կամ կանխարգելիչ ազդեցություն ցուցաբերող; դա էժան էր և հեշտ ստացվող։ Ֆրանսիայում լիթիումը դուրս եկավ օգտագործումից և նրան փոխարինելու եկավ վալպրոմիդը։ Այս հակաբիոտիկի ծագմամբ վերջապես ստեղծվեց տրամադրություն կայունացնողների կատեգորիա։ Վալպրոմիդը ուներ հստակ հոգեբանական ազդեցություն,որը համատեղ օգնում էր սուր մանյակալ վիճակներում և հիմնականում բուժում մանյակալ դեպրեսիան։ Հոգեբանորեն սրանք կարող են լինել քնաբեր կամ խթանիչ; քնաբեր ազդեցության նպատակը վարքագծի ծայրահեղությունների վերացումն է։ Խթանիչների նպատակը վերականգնել նորմալությունը աստիճանաբար աճելով։ Շուտով հայտնվեցին ազգային տրանկվիլիզատորները, որոնք որոշակի տարբերվում էին որոշ քնաբերներից և խթանիչներից։ Տրանկվիլիզատոր տերմինը վերցվել է քնաբերների հասկացությունից ր դարձել գերակշռող տերմին Արևելքում 1980 թվականից։ Ճապոնիայում այս ընթացքում տրանկվիլիզատոր տերմինը ներկայացվեց որպես հոգե֊կայունացնող և տրամադրություն կայունացնող տերմինը անհետացավ
Առաջին օրալ համաբեղմնավորիչը՝ Էնովիդը հայտնվեց Սննդի և դեղերի վարչակազմում 1960 թվականին։ Օրալ հակաբեղմնավորիչները արգելում են ձվազատումը և կանխում բեղմնավորումը։ Էնովիդը հայտնի է ավելի բարձր արդյունավետությամբ, քան այլընտրանքային պահպանակը և դիաֆրագմը։ 1960 թվականից առաջ օրալ հակաբեղմնավորիչները հասանելի էին մի քանի տարբեր ուժեղ արտադրողների կողմից։ 1980֊ ականներին և 1990֊ականներին ավելացել են բազմաթիվ տարբերակներ։ Վերջերս օրալ հակաբեղմնավորիչների համար նոր ներծծման համակարգը տրանսդերմալ ճանապարհն է։ 1982 թվականին հաբերի նոր տարբերակ առաջարկվեց, հայտնի "բիֆաստիկ"հաբ անունով։ Մինչև 1985 թվականը նոր եռաֆազ հաբեր հայտնագործվեցին։ Բժիշկները սկսեցին մտածել այնպիսի հաբի մասին, որը գերազանցապես կվերահսկի ծննդաբերությունը երիտասարդ կանանց համար։
Խթանիչները ինչպիսին է Ռիտալինը /մեթիլֆենիդատ/ եկավ լինելու տարածված միջոց վարքագծի կառավարման և երեխաների ձևավորման համար։ Ռիտալինը առաջինը վաճառվեց 1955 թվականին;դրա հիմնական սպառողները միջին տարիքի և մեծ մարդիկ էին։ 1980֊ականներին այն վաճառվում և օգտագործվում էր երեխաների գերակտիվության դեպքում։ Դեղի օգտագործումը գերակշռում է ուշադրության կենտրոնացման պակասի/գերակտիվության դեպքում մեթիլֆենիդատի սպառումը ԱՄՆ֊ում տարածվեց 1991-1999 թվականներին։ Ակնհայտ էր սպառման զգալի աճը Կանադայում, Նոր Զելանդիայում, Ավստրալիայում և Նորվեգիայում։ Աշխարհի Մեթիլֆենիդատի 85 տոկոսը սպառվում է Ամերիկայում։
Առաջին տրանկվիլիզատորը Մեպրոբամատն էր։ Հասանելի դառնալուց հետո մոտ 14 ամիս այն դարձավ երկրի ամենամեծ վաճառվող նշամակման դեղը։ Մինչև 1957 թվականը, մեպրոբամատը դարձավ ամենաարագ աճող դեղը պատմությունում։ Մեպրոբամատի հանրաճանաչությունը ճանապարհ հարթեց Լիբրիումի և Վալիումի համար, 2 տրանկվիլիզատորներ, որոնք պատկանում էին դեղերի նոր քիմիական դասին կոչվեցին բենզոդիազեպիններ։ Այս դեղերը հիմնականում օգտագործվում էին որպես մանաթուլացնող միջոցներ։ Առաջին բենզոդիազեպինը Լիբրիումն էր։ Նրա հայտնվելուց 3 ամիս հետո Լիբրիումը դարձել էր ամենաշատ նշանակվող տրանկվիլիզատորը։ 3 տարի հետո Վալիումը հայտնվեց և 10 անգամ ավելի արդյունավետ էր որպես մկանաթուլացնող։ Վալիումը բազմակողմանի տրանկվիլիզատորներից էր։ Ավելի ուշ լայնորեն տարածվեցին քլորպրոմազինը և ռեզերպինը։ 1970 թվականին սկսեց չեղարկվել Վալիումի և Լիբրիումի վաճառքը, բայց բարելավեց նոր տրանկվիլիզատորների վաճառքը, ինչպիսին է Խանաքսը, որը հայտնվեց 1981 թվականին խուճապի ժամանակ օգտագործման համար։
Ակմեչետսկիե Ստավկի
Ակմեչետսկիե Ստավկի (Акмечетські Ставки), գյուղ Ուկրաինայի Նիկոլաևի մարզի Դոմանյովկայի շրջանում։ Բնակավայրը նախկինում նաև անվանվել է Պասեկա։ Հիմնադրվել է 1900 թվականին։
2001 թվականի տվյալներով Ակմեչետսկիե Ստավկի գյուղում բնակվում էր 363 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,695 կմ²։
Պրոֆեսիոնալ թույներ
Հնագույն դեղագիտություն
Բույսերի և բուսական միացությունների օգտագործումը բուժելու բոլոր տեսակի հիվանդությունները և բժշկական նախապայմանները վկայում են նախապատմական բժշկության մասին։
Կահուն Գինեկոլոգիական Պապիրուսը, ամենահին հայտնի բժշկական գրությունը՝ մոտավոր մ․թ․ա 1800 թվականի, ներառում է որոշ տեսակի դեղերի օգտագործում։ Դա և այլ բժշկական պապիրուսներ ներկայացնում են Հին Եգիպտոսի փորձը, մեղրի օգտագործումով բուժել վարակները և օգտագործել մեղվակերների ոտքերը՝ բուժելու պարանոցի ցավերը։
Հին բաբելոնյան բժշկությունը ապացուցում է դեղատոմսերի օգտագործումը մ․թ․ա 2-րդ հազարամյակի առաջին կեսին։ Բժշկական քսուքները և հաբերը կիրառել են որպես բուժում։
Հնդկաստանում հյուսիսային մասում՝ Աթարվավեդայում Հինդուիմի սուրբ գրվածքում, որը գրվել է մ․թ․ա․ 2-րդ հազարամյակում, որում արձանագրված օրհներգերը ավելի հին են համարվում, առաջին հնդկական գրվածքը վերաբերում էր բժշկությանը։ Այն ներկայացնում էր բուսական հիմքով դեղերը հիվանդությունների բուժման համար։ Այուրվեդայի վաղ հիմքերը կառուցվել են հին բույսերի ընտրողական սինթեզի փորձի, լրացուցիչ զանգվածային բժշկական հայեցակարգերի հետ միասին, նոր նոզոլոգիաների և նոր բուժական տեղեկության հիմքերի վրա մ․թ․ա․ 400 թվականին։ Այուրվեդայի աշակերտը ակնկալում էր իմանալ 10 արվեստ, որոնք անփոխարինելի են դեղերի պատրաստման և կիրառման մեջ; թորում, օպերատիվ հմտություններ, պատրաստում, այգեգործություն, մետալուրգիա, շաքարի արտադրություն, դեղագիտություն, հանքային նյութերի բաժանում և վերլուծություն, մետաղների միացություններ և ալկալիների պատրաստում։
Բժիշկների համար Հիպոկրատի երդումը վերագրվում է մ․թ․ա․ 5-րդ դար, Հունաստան, վերաբերվում է "մահացու դեղամիջոցների" գոյությանը և Հին Հունաստանում բժիշկները դեղերը ներմուծում էին Եգիպտոսից և այլ վայրերից։
Միջնադարյան դեղագիտություն
Ալ֊Քինդի 9-րդ դարի գիրքը՝ De Gradibus and Ibn Sina (Ավիցեննան) <<Բժշկության կանոնը>> ներառում է մի շարք դեղեր, որոնք հայտնի են եղել միջանադարյան իսլամական աշխարհում։
Միջնադարյան բժշկությունը տեսավ վիրաբուժության առաջընթացը, սակայն գոյություն ունեն մի քանի իսկապես արդյունավետ դեղամիջոցներ, բացի օփիումից (այն ժամանակ դա մտնում էր "Մեծ հանգիստ" չափազանց տարածված դեղամիջոցների մեջ) և խինինից։ Ֆոլկլորային բուժումը և պոտենցիալ թունավոր մետաղական հիմքով միացությունները ամենատարածված բուժումներն էին համարվում։
Ժամանակակից դեղագիտություն
19-րդ դարի մեծ մասը, դեղերը մեծ արդյունավետություն չունեին, առաջատար Օլիվեր Վենդել Հոլմս, հայտնի 1842 թվականին, ասել է․ "Եթե աշխարհի բոլոր դեղերը նետեն ծովը, դա կլինի շատ լավ մարդկության և շատ վատ ձկների համար"
Առաջին Համաշխարհային Պատերզմի ընթացքում, Ալեքսիս Քարելը և Հենրի Դակին հայտնագործեցին Քարել֊Դակինի վերքերի բուժման մեթոդը Դակինի լուծույթով, որը օգնեց կանխել գանգրենան։
Պատերազմի ընթացքում, առաջին հակաբակտերիալ միջոցը որպես այդպիսին սուլֆանիլ ամիդն էր։ Երկրորդ Համաշխարհային պատերազմի ընթացքում ներդրվեց լայնորեն տարածված և արդյունավետ հակամիկրոբալ բուժումը և պենիցիլին հակաբիոտիկի զանգվածային արտադրությունը, որը հնարավոր դարձավ բրիտանացի գիտնականների և ամերիկյան դեղագործական արդյունաբերությունների համագործակցության արդյունքում։
1920֊ականներին տարածված դեղամիջոցների մեջ ներառվեցին ասպիրինը, կոդեինը և մորֆինը ցավի համար; նիտրոգլիցերինը և խինինը սրտի խանգարումների համար և ինսուլինը՝ շաքարային դիաբետի դեպքում։ Այլ դեղեր ներառում են հակաթույներ, մի քանի կենսաբանական վակցինաներ և սինթետիկ դեղեր։ 1930-ականներին հայտնվեցին հակաբիոտիկները ; առաջինը սուլֆանիլամիդները, հետո պենիցիլիններ և այլ հակաբիոտիկներ։ Դեղամիջոցները գնալով դարձան "Բժշկական պրակտիկայի կենտրոնը":22։ 1950֊ականներին այլ դեղեր ևս հայտնվեցին՝ ներառյալ կորտիկոստերոիդներ՝ բորբոքման դեպքում օգտագործվելու համար, ռաուվոլֆիայի ալկալոիդները որպես տրանկվիլիզատորներ և հակագերճմշումային դեղեր, հակահիստամիններ՝ քթի ալերգիաների համար, քսանտիններ՝ ասթմայի համար և հակախթանիչներ փսիխոզի դեպքում:23–24։ 2007 թվականի դրությամբ հայտնագործված դեղերից շատերը հաստատվեցին։ Կենսատեխնոլոգիան օգտագործվում է կենսաբանական դեղամիջոցների հայտնաբերման համար։ Վերջերս, բազմաբնույթ կարգապահական մոտեցումները վկայում են նոր հակաբիոտիկների և հակաբակտերիալների զարգացման օգտագործման մասին կենսաբանական թիրախների հակաբակտերիալ բուժման մեջ։
1950-ականներին նոր հոգեխթանիչ դեղերը, հատկապես հակախթանիչ քլորպրեմազինը, որը նախագծվել է լաբորատորիայում և դարձել օգտագործման համար նախընտրելի դեղամիջոց։ Չնայած հաճախ ընդունվեց որպես նախադեղ, կար որոշակի ընդդիմություն լուրջ կողմնակի ազդեցությունների վերաբերյալ, ինչպիսին էր ուշացած դիսկինեզիան։ Հիվանդները հաճախ հակառակվում էին բժշկին և կրճատում կամ դադարեցնում դեղերի ընդունումը, երբ այն չէր ենթարկվում հոգեբանական վերահսկողության։
2008 թվականի դրությամբ ԱՄՆ֊ն բժշկական հետազոտությունների առաջնորդ է, ներառյալ դեղագործության զարգացումը։ ԱՄՆ֊ում դեղամիջոցների գները ամենաբարձրն են աշխարհում և դեղերի նորարարացումը համապատասխանաբար բարձր է։ ԱՄՆ֊ում 2000 թվականին հիմնադրված ընկերությունները զարգացրին 75 ամենավաճառվող դեղերից 29-ը; երկրորդ խոշորագույն շուկան, Ճապոնիան՝ ութը և Մեծ Բրիտանիան՝ տասը։ Ֆրանսիան, որը սահմանում է դեղերի վերահսկում՝ երեքը։1990-ականներին արդյունքը նույն էր:30–31։
Հակասություններ
Դեղամիջոցներից առաջացած հակասությունները ներառում են հիվանդի համար դեղի հասանելիությունը, գինը և միջավայրի հիմնախնդիրները։
Կիրառման թույլտվություն չունեցող դեղեր
Կառավարությունները ամբողջ աշխարհում ստեղծել են դեղերի թույլտվության դրույթներ հիվանդների հաստատման համար, ովքեր սպառել են բոլոր այլընտրանքային բուժման տարբերակները և ըստ դրա որոշվում են այն դեղերը, որոնք չեն համապատասխանում կլինիկական փորձարկման թույլտվություն ստանալու չափանիշներին։
Հաճախ խմբավորվում են հիվանդանոցի առաջարկով, այս ծրագրերը կառավարվում են օրենքով, որի դեպքում յուրաքանչյուր երկիր որոշում է կիրառման թույլտվության չափորոշիչներ, տվյալների հավաքագրում, խթանում և դեղերի բաշխման հսկողություն։
Ամերիկայում նախնական հաստատման պահանջը գլխավորապես հանդիպում է նոր հետազոտվող դեղամիջոցով բուժման դեպքում։ Այս մեխանիզմները, որոնք ընկած են կիրառման թույլտվության ծրագրերի հիմքում, ապահովում են որոշակի խմբերում, կամ անհատական մարդկանց շրջանում դեղերի հասանելիություն։ Ամերիկայից դուրս, հիվանդների հետ անցկացվող ծրագրերը ապահովում են վերահսկողություն և դեղերի նախնական թույլտվություն համապատասխան որակավորված բժիշկների պահանջով, կամ հիվանդների պահանջով նախքան դեղամիջոցին թույլտվություն տալը հիվանդի հայրենի երկրում։ Այս ծրագրերի միջոցով հիվանդները կարող են մասնակցել կլինիկական փորձարկումների վերջին փուլին մինչև դեղի լիցենզավորում ստանալը հիվանդի հայրենի քաղաքում։
Հիվանդները չեն կարող ստանալ դեղեր ձեռք բերելու և զարգացնելու թույլտվություն։ Ամերիկայում անգլ.՝ ACT UP հիմնադրվել է 1980 թվականին․ և ձևավորել Բուժման գործողությունների խումբ՝ ավելի շատ ռեսուրսներ ներգրավելու ՁԻԱՀ֊ի հայտնաբերման և բուժման համար և տարածել այն դեղերը, որոնք զարգացման փուլում են գտնվում։
Աբիգաիլ Ալիանսը ստեղծվել է 2001 թվականի նոյեմբերին Ֆրանկ Բուրոգսի կողմի՝ ի հիշատակ իր դստեր Աբիագաիլին։ Ալիանսը ձգտում է ապահովել հետազոտական դեղերի ավելի լայն հասանելիություն անհապաղ բուժման կարիք ունեցող հիվանդների համար։
2013 թվականին դեղամիջոց Բիոմարինը գտնվում էր քաղցկեղի համար օգտագործվող հետազոտական դեղերի խնդրով զբաղվող խմբի քննարկումների կենտրոնում։
Դեղերի մատչելիություն և գնագոյացում
Էսենցիալ դեղամիջոցները հաստատվում են Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության կողմից։ Սրանք այն դեղերն են որոնք բավարարում են բնակչության առողջական պահանջարկի մեծ մասը։ Դրանք ցանկալի է հասանելի լինեն ամբողջ ժամանակ համապատասխան քանակով և դեղաչափով, և գինը հարմար լինի հասարակության համար"։ Վերջին ուսումնասիրությունների արդյունքում դեղերի մեծ մասը հայտնաբերվել են Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության էսենցիալ դեղերի ցանկում, ՄԻԱՎ֊ի դեղերից բացի, սրանց պատենատավորված չեն աշխարհում և սրանց քիչ տարածվածությունը առաջացնում է տնտեսական զարգացման հիմնախնդիրներ՝ ենթակառուցվածքների բացակայության պատճառով։
Համաշխարհային առևտրային կազմակերպությունը հաստատվել է 1990 ականներին, դա կենտրոնացրել է միջազգային առևտրային հիմնախնդիրները դեղագործական և մտավոր սեփականության իրավունքների հետ կապված, որը ձգտում է պահպանել մտավոր սեփականության օրենքները՝ զարգացնելով նոր դեղամիջոցների ներդրումները և խթանել ջեներիկ դեղերի արդյունաբերությունը։
Որոշ բարձրացած էթիկական առարկությունները՝ մասնավորապես դեղագործական արտոնագրերի և դեղերի բարձր գների հետ կապված հնարավորություն են տալիս մեղադրանք առաջարկել ընկերություններին, որովհետև զարգացած և զարգացող երկրների աղքատ բնակչությունը չի կարող օգտվել դրանցից։ Քննադատները հիմնավորում են, որ արտոնագրային իրավունքները և գների բարձրացումը պարտադիր են դեղագործական ընկերությունների համար՝ հետազոտակության և զարգացման համար ներդրումային ծախսերը լրացնելու համար Մի ուսումնասիրություն հաստատեց, որ նոր դեղերի համար մարքետինգային ծախսերը հաճախ կրկնապատկում են հետազոտության և զարգացման համար հատկացված գումարը։ Այլ քննադատներ պնդում են, որ արտոնագրային հաշվարկները ծախսատար կլինեն սպառողների համար, առողջապահական համակարգը, պետական և ազգային կառավարություններըկարծում են, որ դա կնվազեցնի դեղերի ընդհանուր մատչելիությունը։
Նովարտիսը պայքարեց Հնդկաստանի կառավարության հետ դեղերի արտոնագրման համար, Գլիվեքի Հնդկաստանում, որի գործը հայտնի էր "Նովարտիսն ընդդեմ Հնդկաստանի" անունով։ Գերագույն դատարանը որոշում կայացրեց Նովարտիսի դեմ, բայց նրա հակառակորդները դա ընդունեցին որպես մեծ հաղթանակ։
Միջավայրի հիմնախնդիրներ
Հակաթույներ, անտիդոտներ (հունարեն՝ άντιζοτος-ընդդեմ տրվող), թունավորումները բուժող դեղամիջոցներ, վնասազերծում են թույները և օրգանիզմում կանխարգելում դրանց ազդեցությունը։
Լինում են տեղական և ռեզորբցիոն ազդեցության հակաթույներ։ Տեղական ազդեցության հակաթույները (ակտիվ ածուխ, հիմքեր) տրվում են նախքան թույնի ներծծվելը և օրգաններն ու հյուսվածքներն անցնելը. վնասազերծում են թույները ստամոքսում, մաշկի և լորձաթաղանթների վրա։ Հակաթունային արդյունքն այդ խմբի նյութերի և թույների ֆիզիկա-քիմական (ադսորբցում) ու քիմական (օքսիդացում, չեզոքացում, չլուծվող աղերի առաջացում) փոխազդեցության հետևանք է։ Ռևզորբցիոն ազդեցության հակաթույնները տրվում են թույներն արյուն, այնուհետև՝ հյուսվածքներ ու օրգաններ անցնելուց հետո։ Հակաթունային արդյունքն ստացվում է հակաթույնի և արյան մեջ շրջանառվող թույնի փոխազդեցության շնորհիվ կամ հյուսվածքներից թույնի անմիջական դուրս մղումով։ Այդպիսի հակաթույներ են՝ ունիթիոլը, բրիտանական անտիլյուիզիտը (ԲԱԼ), հունգարական դիկապտոլը, չեխական դիմեկապտոլը և գերմանական դիթիոգլիցերինը, որոնք վնասազերծում են սնդիկի, քրոմի, զառիկի և այլ մետաղների (բացի կապարից) միացությունները։
Ռեգորբցիոն հակաթույների ազդեցությունը պայմանավորված է դրանց մոլեկուլում սուլֆհիդրիլ (SH) խմբերի առկայությամբ։ Օքսիմները վերակտիվացնում են խոլին-էսթերազ ֆերմենտը (վերջինս մեկուսանում է ֆոսֆորօրգանական թույներով թունավորվելիս)։ Էթիլենդիամինքառքացախաթթվի պատրաստուկները, որոնք ծանր մետաղների աղերի հետ գոյացնում են կոմպլեքսներ և համեմատաբար արագ հեռանում մեզի միջոցով։ Կարևոր դեր են խաղում նաև համապատասխան թույնի հանդեպ, ֆունկցիոնալ տեսանկյունով, հակառակ ազդող հակաթույները, օրինակ, մուսկարինի, ֆիզիոսսփգմինի և խոլինէրգիկ համակարգերը խիստ դրդող այլ նյութերի համար հակաթույն է ատրոպինը, որն ընկճում է այդ համակարգերը։ Հակաթույների հետ մեկտեղ օգտագործում են նաև բազմաթիվ միջոցներ (փսխեցնող, լուծողական, միզամուղ), որոնք վերացնում են թունավորման առանձին ախտանշանները կամ նպաստում օրգանիզմից թույնի հեռացմանը։ Հակաթույները պետք է օգտագործել թույնը օրգանիզմ թափանցելուց հետո հնարավորին չափ շուտ։ Կարելի է կիրառել նաև մի շարք ընղհանուր միջոցառումներ՝ ստամոքսի լվացում, արյան փոխներարկում, արհեստական շնչառություն։
Եվրոպա (արբանյակ)
«Եվրոպա» անվանումը կապված է հին հունական առասպելաբանության հերոսներից մեկի՝ Զևսի (Յուպիտերի) սիրուհու անվան հետ։ Այս անվանումը առաջարկվել է Սիմոն Մարիուսի կողմից 1614 թվականին, բայց երկար ժամանակ գործածության մեջ չի եղել։ Գալիլեյն իր հայտնաբերած 4 արբանյակներն անվանել էր «Մեդիչիի մոլորակներ» և ուղղակի համարակալել էր դրանք։ Եվրոպան անվանել էր «Յուպիտերի երկրորդ արբանյակ» (հաճախ այն անվանում էին «Յուպիտեր 2»)։ Միայն 20-րդ դարի կեսերից է «Եվրոպա» անվանումը տարածում գտել։
Աննշան չափով փոքր լինելով Լուսնից՝ Եվրոպան հիմնականում կազմված է սիլիկատներից և ունի ջրային սառցե կեղև ու հավանաբար պողպատ-նիկելային միջուկ։ Արբանյակի վրա գոյություն ունի նոսր մթնոլորտ, որը հիմնականում բաղկացած է թթվածնից։ Մակերևույթը կտրտված է ճեղքերով և ակոսներով, իսկ խառնարանները համեմատաբար հազվադեպ են։ Եվրոպան ունի ամենահարթ մակերևույթը Արեգակնային համակարգի հայտնի մարմինների միջև ։ Մակերևույթի հարաբերական երիտասարդությունն ու հարթությունը հանգեցրեց այն վարկածին, որ մակերևույթի տակ գոյություն ունի ջրային օվկիանոս, որը կարող է պարունակել նաև արտերկրային կյանք ։ Համաձայն այս տեսության՝ մակընթացային ուժերի ազդեցության տակ արբանյակի ընդերքը տաքանում է, որը և պահպանում է այդ օվկիանոսը հեղուկ վիճակում և առաջացնում է երկրաբանական ակտիվություն ։ 2014 թվականի սեպտեմբերի 8-ին ՆԱՍԱ-ն հայտարարեց, որ ապացուցվել է Եվրոպայի վրա տեկտոնիկ ակտիվության առկայությունը՝ առաջին այսպիսի նշանը Երկրից բացի մեկ այլ երկնային մարմնի վրա ։ 2015 թվականի մայիսի 25-ին գիտնականները հայտարարեցին, որ Եվրոպայի մակերևույթի որոշ առանձնահատկություններ ծածկված են ծովային աղով։ Սա կարող է կարևոր լինել պարզելու համար՝ կա՞ արդյոք կյանք Եվրոպայի վրա ։
Երկրի վրա գտնվող աստղադիտակներից կատարվող հետազոտություններից զատ, Եվրոպան հետազոտվել է նաև մի քանի ավտոմատ միջմոլորակային կայաններով սկսած 1970-ական թվականներից։ 1989 թվականին արձակված Գալիլեո ավտոմատ միջմոլորակային կայանի առաքելության արդյունքներում ստացվել են մեծ քանակությամբ տեղեկություններ Եվրոպայի մասին։ Առայժմ արբանյակի մակերևույթին ոչ մի տիեզերական սարք վայրէջք չի կատարել, սակայն նրա խոստումնալից առանձնահատկությունների պատճառով առաջարկվել են մի քանի հետագա հետազոտությունների ծրագրեր. Եվրոպական Տիեզերական Գործակալությունը նախագծում է Յուպիտերի սառցե արբանյակների հետազոտող (JUICE) ԱՄԿ-ն, որը նախատեսվում է ուղարկել դեպի Գանիմեդ և արձակվելու է 2022 թվականին, սակայն այն երկու անգամ անցնելու է Եվրոպայի մոտով ։ Իսկ ՆԱՍԱ-ն նախագծում է Եվրոպայի բազմա-անցումային առաքելությունը, որը արձակվելու է 2020-ականների կեսին ։
Հայտնաբերում և անվանում
Եվրոպան Յուպիտերի մյուս երեք մեծ արբանյակների հետ միասին (Իո, Գանիմեդ և Կալիստո) հայտնաբերվել է Գալիլեո Գալիլեյի կողմից 1610 թվականի հունվարի 8-ին և հավանաբար նրանից անկախ նաև Սիմոն Մարիուսի կողմից։ Իոյի և Եվրոպայի առաջին հայտարարված դիտարկումը կատարվել է 1610 թվականի հունվարի 7-ին Գալիլեո Գալիլեյի կողմից Պադուայի համալսարանում՝ օգտագործելով 20× մեծացնող ռեֆրակտոր աստղադիտակ։ Սակայն այդ դիտարկման ժամանակ աստղադիտակի ցածր խոշորացման պատճառով Գալիլեյը չի կարողացել տարբերել իրարից Իոն և Եվրոպան, և այդ երկուսը գրանցվել են որպես մեկ լուսատու կետ։ Հաջորդ օրը՝ հունվարի 8-ին (ՄԱՄ-ի կողմից օգտագործվում է որպես Եվրոպայի հայտնաբերման օր), Իոն և Եվրոպան առաջին անգամ երևացել են որպես առանձին մարմիններ ։
Այս անունները չեն օգտագործվել բավականին երկար ժամանակ՝ մինչ 20-րդ դարի կեսերը ։ Ավելի վաղ աստղագիտական գրականությունում Եվրոպան նշանակվում էր պարզապես հռոմեական թվով՝ Յուպիտեր II (այս անվանումները առաջարկվել էին Գալիլեյի կողմից) կամ որպես «Յուպիտերի երկրորդ արբանյակ»։ 1892 թվականին Ամալթեայի հայտնաբերումը, որի ուղեծիրը ավելի մոտ է Յուպիտերին, քան Գալիլեյան արբանյակներինը, Եվրոպային ետ մղեց երրորդ դիրքը արբանյակների ցանկում։ 1979 թվականին Յուպիտերի համակարգով անցած Վոյաջեր կայանների միջոցով հայտնաբերվեցին ևս երեք ներքին արբանյակներ, և ներկայում Եվրոպան համարվում է Յուպիտերի վեցերորդ արբանյակը։ Չնայած դրան՝ այն դեռևս երբեմն անվանվում է Յուպիտեր II ։
Ուղեծիր և պտույտ
Եվրոպան պտտվում է Յուպիտերի շուրջ երեք և կես օրվա ընթացքում մոտ 670 900 կմ ուղեծրային շառավղով։ Ուղեծրի էքսցենտրիսիտետը կազմում է 0,009, ուղեծիրը շատ մոտ է շրջանագծին, իսկ ուղեծրի թեքումը Յուպիտերի հասարակածային հարթության նկատմամբ կազմում է ընդամենը 0,470° ։ Ինչպես և մյուս Գալիլեյան արբանյակները, Եվրոպան գտնվում է մակընթացային փականի մեջ Յուպիտերի հետ. նրա միայն մի կիսագունդն է միշտ ուղղված դեպի մոլորակը։ Արբանյակի մակերևույթի վրա կա մի կետ, որից Յուպիտերը երևում է կախված ուղիղ գլխավերևում։ Եվրոպայի առաջին միջօրեականը անցնում է հենց այդ կետով ։ Հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ մակընթացային փականը կարող է ամբողջական չլինել, և հնարավոր է, որ արբանյակի պտույտը ոչ սինխրոն է. Եվրոպան պտտվում է սեփական առանցքի շուրջ ավելի արագ, քան Յուպիտերի շուրջ պտույտն է, կամ ամենաքիչը այդպես է պահել իրեն անցյալում։ Սրա մասին խոսում է ներքին զանգվածի բաշխման մեջ նկատվող ասիմետրիկությունը, ինչպես նաև այն, որ ընդերքային ջրի շերտը բաժանում է սառցե կեղևը քարե միջուկից ։
Եվրոպայի ուղեծրի փոքր էքսցենտրիսիտետը պահպանվում է այլ Գալիլեյան արբանյակների ձգողական խաթարումների հաշվին, և դրա հաշվին արբանյակի այն կետը, որի անմիջապես վերևում գտնվում է Յուպիտերը, անընդհատ տատանվում է մի կետի շուրջ։ Այս տանտանումները նաև առաջացնում են մակընթացային երևույթներ Եվրոպայի ընդերքային օվկիանոսում։ Արբանյակի ուղեծրի էքսցենտրիսիտետը անընդհատ պահպանվում է նրա Իոյի հետ ունեցած ուղեծրային ռեզոնանսի պատճառով ։ Այսպիսով, մակընթացային ուժերի ազդեցություններն աղբյուր են Եվրոպայի ներքին տաքացման և երկրաբանական ակտիվության համար, ինչպես նաև պահպանում են ընդերքային օվկիանոսի ջուրը հեղուկ վիճակում ։ Այս էներգիայի հիմնական աղբյուրն է Յուպիտերի պտույտը. նրա պտույտի էներգիան վերածվում է Իոյի ուղեծրային պտույտի էներգիայի այս արբանյակի պտույտի արդյունքում Յուպիտերի վրա առաջացած մակընթացությունների միջոցով, և հետո փոխանցվում է Եվրոպային ու Գանիմեդին ուղեծրային ռեզոնանսների շնորհիվ ։
Գիտնականները, հետազոտելով Եվրոպայի մակերևույթի յուրօրինակ գծերը, եկան այն եզրահանգման, որ դրանք ապացույց են այն փաստի, որ Եվրոպան պտտվել է փոփոխվող առանցքի շուրջ իր պատմության ինչ-որ ընթացքում։ Եթե սա հաստատվի, ապա կբացատրվեն Եվրոպայի շատ առանձնահատկություններ։ Եվրոպայի մակերևույթին գտնված բազմաթիվ խաչվող ճեղքերը կարող են խոսել նրա օվկիանոսում գոյություն ունեցած հզոր մակընթացությունների արդյունքում առաջացած կեղևի լարվածության մասին։ Եվրոպայի առանցքի տատանումները կարող են ազդեցություն ունենալ նաև նրա ընդերքային օվկիանոսի տարիքի, ջերմության և կազմության վրա։ Այս երևույթի արդյունքում առաջացած լարվածությունը պետք է առաջացներ կեղևի ճեղքեր, և հետևաբար, հնարավոր է, որ Եվրոպայի վրա հայտնաբերված բծերը շատ ավելի նոր ձևավորումներ են ։
Ծագում և էվոլյուցիա
Հավանաբար, Եվրոպան (ինչպես և այլ գալիլեյան արբանյակները) կազմավորվել է Յուպիտերի շուրջ մոլորակի առաջացումից հետո ձևավորված ակկրեցիոն սկավառակից  ։ Դրանով է բացատրվում այն փաստը, որ այդ արբանյակների ուղեծրերը մոտ են շրջանագծին, և ուղեծրերի շառավղերը պարբերաբար մեծանում են ։ Այս սկավառակը կարող էր ձևավորվել նախա-Յուպիտերի մոտ գազի մասնիկների հիդրոդինամիկ կոլապսի արդյունքում արտանետման պատճառով ։ Սկավառակի ներքին մասը ավելի տաք էր, քան արտաքինը, և հետևաբար ներքին արբանյակները ավելի քիչ են պարունակում ջուր և այլ ցնդող նյութեր ։
Եթե գազային սկավառակը բավականաչափ տաք էր, ապա գոլորշու մեջ առաջացած պինդ մասնիկները, հասնելով մոտ 1 սմ չափերի, կարող էին բավականին արագ նստել սկավառակի միջին մասերում ։ Հետո Գոլդրիխ-Վորդի ձգողական անկայունության մեխանիզմի շնորհիվ գազային սկավառակում գոյացած բարակ շերտից ձևավորվել են մի քանի կիլոմետր չափերով մարմիններ ։
Եվրոպայի ձևավորման նախնական շրջանում նրա ջերմաստիճանը կարող էր գերազանցել 700 Կելվինը, ինչը կարող էր բերել ցնդող նյութերի ինտենսիվ արտանետման, որոնք արբանյակի ձգողությունը չէր կարող պահել տիեզերք արտանետվելուց ։ Արբանյակի վրա այժմ էլ է տեղի ունենում նման պրոցես. ջրածնի ատոմները, որոնք առաջանում են ռադիոլիզի արդյունքում, արտանետվում են տիեզերք, իսկ թթվածինը մնում է՝ ձևավորելով նոսր թթվածնային մթնոլորտ։ Ներկա պահին, կախված ընդերքում առաջացած ջերմության քանակից, արբանյակի կեղևի մի քանի կիլոմետր կարող է լինել հալված վիճակում ։