cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Եվրոպայի պատմություն
Նախապատմություն
Մ.թ.ա մոտ 12.500 թվականին ավարտվեց վերջին ալպյան սառցե դարաշրջանը։ Դանդաղորեն հաջորդ հազարամյակի ընթացքում ջերմաստիճանը և ծովի մակարդակը բարձրացավ` փոխելով նախնադարյան մարդու կենսակերպը։ Այնուամենայնիվ Մադլենյան մշակույթը գոյատևեց մինչև մ.թ.ա 10.000 թվականը, երբ բաժանվեց երկու մշակույթների` Ազիլյան մշակույթ Իսպանիայում և հարավային Ֆրանսիայում և Սուվետերյան մշակույթի Ֆրանսիայի հյուսիսում և Կենտրոնական Եվրոպայում, մինչդեռ Հյուսիսային Եվրոպայում Լինգբի մշակույթը հաջորդեց Համբուգյան մշակույթին։ Առաջին հիմնական բնակավայրերը գտնվել են Բալկաններում և թվագրվում են մ.թ.ա. 8-րդ հազարամյակին։ Նոր քարի դարը հասավ Կենտրոնական Եվրոպա մ.թ.ա. 6-րդ հազարամյակում, իսկ Հյուսիսային Եվրոպա` 5-րդ և 4-րդ հազարամյակներում։
Մինոյան և Միկենյան քաղաքակրթություններ
Առաջին քաջ հայտնի քաղաքակրթությունը Եվրոպայում կոչվում է Մինոյան։ Մինոյան քաղաքակրթությունը եղել է Բրոնզե դարի քաղաքակրթություն, որը հիմնադրվել է Կրետե կղզում և գոյատևել է մ.թ.ա. 27-րդ դարից մինչև մ.թ.ա. 15-րդ դարը ։ Այն վերահայտնաբերվել է 20-րդ դարի սկզբին բրիտանացի հնէաբան Արթուր Էվանսի կողմից։ Վիլ Դյուրանտը այն համարում է «եվրոպական շղթայի առաջին օղակ» ։
Մինոյան քաղաքակրթությանը փոխարինեց Միկենյան քաղաքակրթությունը, որը գործեց մ.թ.ա. 1600-ից 1100 թվականներին, երբ Հելլադական մշակույթը մայրցամաքային Հունաստանում վերափոխվեց Մինոյան Կրետեի ազդեցության տակ։ Միկենյան գլխավոր քաղաքներն էին Միկենները և Տիրինսը Արգոլիսում, Պիլոսը Մեսինայում, Աթենքը Ատտիկայում, Թեբեն և Օրխոմանուսը Բոետիայում և Յոլկոսը Թեսլիում։ Կրետեում Միկենյանները նվաճեցին Կնոսոսը։ Միկենենյան բնակավայրեր նաև հայտնաբերվել են Էպիրուսում, Մակեդոնիայում  , Էգեյան ծովում, Փոքր Ասիայի առափնյա հատվածում, Լևանտում Կիպրոսում և Իտալիայում  ։ Միկենյան իրեր գտնվել են նաև Միկենյան աշխարհից դուրս։
Ի հակադրություն Մինոյանների, որոնք հիմնականում զբաղվում էին առևտրով, Միկեյանները հզորանում էին նվաճումներով։ Միկենյան քաղաքակրթությունում իշխում էին տարբեր ձևի արիստոկրատիաներ։ Մոտ մ.թ.ա. 1400 թվականին Միկեյանները մեծացրեցին վերահսկողությունը Կրետեում և Մինոյան գրերի հիման վրա (կոչվում էին Գծային Ա) գրեցին հունարեն վաղ տեսակը Գծային Բ-ով։
Միկեյան քաղաքակրթությունը վերացավ Միջերկրական ծովի ավազանի մյուս Բրոնզե դարի քաղաքակրթությունների հետ միասին։ Անկմանը նաև նպաստեց Դորիական ներխուժումը, չնայած այլ տեսակետների համաձայն դրան նպաստեցին բնական աղետները և կլիմայի փոփոխությունը։ ։
Լուիս Սուարես
Ակումբային
2003 թվականին Սուարեսին ընդունել են երկրի ամենահայտնի երկու ակումբներից մեկի՝ «Նասիոնալի» ակադեմիա։ Երկու տարի անց նա ընդգրկվել է թիմի հիմնական կազմում։ 2005-06 մրցաշրջանում խփելով 12 գոլ՝ նա օգնեց ակումբին նվաճել հերթական չեմպիոնական տիտղոսը։
Դորոտի Համիլ
Կենսագրություն
Ապագա օլիմպիական չեմպինուհին առաջին անգամ չմուշկներով սահել սկսել է ութ տարեկան հասակում (1965 թվականի սկիզբ)։ Նրա մարզումների տեղը նրա տատիկի տան հետևի մասում գտնվող սառած լճակն է եղել։ Աղջիկն աչքի է ընկել անհավանական համառությամբ։ Հետագայուն նրա ծնողներն իրենց հիշողություններում նշել են, թե ինչպես ձմռանը, առավոտյան ժամը հինգին, իրենց տասներկուամյա Դորոտին չմուշկները ուսին գնում էր մոտ տասը մղոն, որպեսզի մենակության մեջ կատարելագործի պտույտները և ցատկերը, հետ սահումները և այլ սառցե պիրուետներ։ Եվ շուտով այդպիսի մարզումները տվել են իրենց արդյունքները։ Հետագայում, երբ ընդունվել է գեղասահքի բաժին, նա սկսել է պարզապես ցնցող հաջողությունների հասնել։
Սպորտային կարիերա
Դորոտի Համիլը իր գործունեության առաջին տիտղոսը նվաճել է 1969 թվականին ԱՄՆ առաջնությունում՝ իր տարիքային կատեգորիայում։ Նա այդ ժամանակ տասներկու տարեկան էր։ Այդ նույն տարվա գարնանը հրավիրվել է Մեդիսոն Սքուեր Գարդեն, որտեղ մասնակցել է ցուցադրական ելույթներին։ Առաջին մեծ Միջազգային հաջողությանը նա հասել է 1973 թվականին Բրատիսլավայում կայացած աշխարհի առաջնությունում, որտեղ նա Կարեն Մագնուսենից (Կանադա), Ջանետ Լինից (ԱՄՆ) և Քրիստինե Էրատից (Գերմանիա) հետո զբաղեցրել է 4-րդ տեղը։ 1974 թվականին Մյունխենում անցկացված գեղասահքի աշխարհի առաջնությունում նա նվաճել է արծաթե մեդալ։ Հաջորդ աշխարհի առաջնությունում նա կրկնել է հաջողությունը և կրկին նվաճել արծաթե մեդալ։
Ամենաբարձր հաջողությունը նա ձեռք է բերել 1976 թվականիմ Ինսբրուքում կայացած Օլիմպիական խաղերում, որտեղ նա դարձել է օլիմպիական չեմպիոն։ Նույն թվականին նա տոնել է հերթական հաղթանակը՝ դառնալով աշխարհի չեմպիոն։ Ահա թե ինչ է ասում նա երեք մրցույթներում իր ելույթների մասին.
Նա եղել է այն մեկը, ով ոչ միայն մի շարք հաղթանակներ է նվաճել գեղասահքի մրցումներում, այլ իր ներդրումն առհասարակ գեղասահքի զարգացման մեջ։ Հենց նրան են պատկանում գեղասահքի որոշ տարրեր, որոնք հետագայում դարձել են դասական։ Նրան է վերագրվում այն վարժությունը, որը կոչվում է «Hamill camel» կանգնած պտույտից նստած դիրք անցոմով պտույտը։ Բառացիորեն բոլորի աչքի առաջ Դորոտին վերածվել է համաշխարհային գեղասահքի լեգենդի։ Նրա մշտական դարձած ոճային կարճ սանրվածքը նմանակվելով արագորեն տարածվել է, իսկ ժպիտը գերել է միլիոնավոր հանդիսատեսների ամբողջ աշխարհում։ Երկրպագուների բազմությունը սառույցի վրա այնքան մեծ քանակությամբ ծաղիկներ էր նետում Դորոթիի ելույթներից հետո, որ մի քանի աղջիկներ էին մտնում սահադաշտ՝ դրանք հավաքելու համար, իսկ հանդիսատեսը չէր ցանկացել բաց թողնել իրենց սիրելիին։
Կյանքը ելույթներից հետո
Բացի այդ նա մի քանի դերեր է խաղացել կինոնկարներում և հեռուստաֆիլմերում։ Նրա գրեթե բոլոր դերերը ինչպես և ենթադրվում էր, գեղասահքի մասին են եղել։ 1981 թվականին նա նկարահանվել է «Ֆրանսականադական Սուրբ Ծնունդ» (French-Canadian Christmas) հեռուստատեսային ֆիլմում, 1983 թվականին՝ «Շչելկունչիկը. Ֆանտազիա սառույցի վրա» (The Nutcracker: A Fantasy on Ice), խաղացել է Ջուլիտայի դերը «Ռոմեոն և Ջուլիետը սառույցի վրա» (Romeo and Juliet on Ice) նույն 1983 թվականին, ինչպես նաև, 1994 թվականին, Մոխրոտի դերը՝ «Մոխրոտը ... ժամանակի մեջ սառած» (Cinderella… Frozen in Time) ֆիլմում և մի քանի այլ ֆիլմերում։ Այս պահին ամենավերջին դերը, որ խաղացել է դա 2007 թվականին նկարահանված Ջոշ Գորդոնի և Ուիլ Սպեկի «Փառքի շեղբեր. Աստղերը սառույցի վրա» (Blades of Glory) սպորտային կատագերգությունն է,որը մեծ հաջողություն է ունեցել ։
Անձնական կյանք
Դորոտի Համիլը ամուսնացել է երեք անգամ։ Նրա առաջին երկու ամուսնությունները ավարտվել են ամուսնալուծությամբ։ 1982 թվականից մինչև 1984 թվականը Դորոտին ամուսնացած է եղել դերասան և երգիչ Դին Փոլ Մարտինի հետ։ Նա Մարտինի որդու՝ Ալեքսանդրի խորթ մայրն է։ 1987 թվականից մինչև 1995 թվականը ամուսնացած է եղել Քենեթ Ֆորսայթի հետ։ Երկրորդ ամուսնությունից Համիլը ունի դուստր՝ Ալեքսանդրիան (ծնված 1988 թվականին)։ Բացի իր սեփական երեխայից, նա դաստիարակել է երկու որդեգրած երեխաների՝ Ջենիֆերին և Դանիելին (Ֆորսայթի երեխաներին՝ նախորդ ամուսնությունից)։
2007 թվականին նրա մոտ ախտորոշվել է կրծքագեղձի քաղցկեղ։ 2008 թվականի հունվարին հայտնել է, որ քաղցկեղով հիվանդ է, սակայն բուժման կուրս անցնելուց հետո, նա կարողացել է հաղթել այս սարսափելի հիվանդությանը և վերադարձել է մասնակցելու տարբեր սառցե շոուների ։
Նա դստեր հետ ապրում է Մերիլենդ նահանգի Բալթիմոր քաղաքում։ Հարցազրույցներից մեկում նա ասել է, որ կրկին ամուսնացել է։ Նրա երրորդ (2009 թվականից) ամուսինը փաստաբան Ջոն Մաքոլան է։
Սպորտային նվաճումներ
N = սկսնակ
J = պատանեկական
Ֆիլմագրություն
1978-1984 թվականներին - Ֆանտազիայի կղզի (հեռուստասերիալ)
1978-1986 թվականներին - Կենսագրություն (հեռուստասերիալ)
1981 թվականին - Ֆրանսկանադական Սուրբ Ծնունդ
1983 թվականին - Ռոմեո և Ջուլիտը սառույցի վրա (մյուզիքլ)
1983 թվականին - Շելկունչիկ.Ֆանտազիա սառույցի վրա
1994 թվականին - Մոխրոտը... Ժամանակի մեջ սառած
1997-2009 թվականներին - Հոլիվուդյան իրական պատմություն
2007 թվականին - Փառքի շեղբեր. Աստղերը սառույցի վրա։
Հետաքրքիր փաստեր
2002 թվականին Դորոթին մասնակցել է Ձմեռային օլիմպիական խաղերի բացման արարողությանը։ Դիկ Բաթոնի հետ միասին նա բերել է օլիմպիական կրակով ջահը։
Դին Պոլ Մարտինից բաժանվելուց հետո տառապել է դեպրեսիայով։
Լուիս Սուարես
Ակումբային
«Այաքսում» առաջին մրցաշրջանում 33 խաղում դարձավ 17 գոլի հեղինակ, իսկ 2008-09 մրցաշրջանում՝ 31 խաղում 21 գոլ առաջնության լավագույն ռմբարկուն խփել էր մեկ գոլ ավելի։ Սուարեսը հաջող անցկացրեց նաև 2009-10 սեզոնը՝ դառնալով 35 գոլի հեղինակ Էրեդիվայզիում։ 2009-ի Դեկտեմբերի 25-ին, Հոլանդիայի գավաթի խաղարկության ժամանակ, «WHC» սիրողական թիմի դեմ խաղում նա խփեց 6 գոլ, իսկ «Այաքսը» հաղթեց 14։1 հաշվով։
Դորոտի Համիլ
Հետաքրքիր փաստեր
Նրա դուստրը նույնպես տառապում է դեպրեսիայով։
Լուիս Սուարես
«Լիվերպուլ»
2011 թվականի հունվարի 28-ին «Այաքս»ը պաշտոնապես հայտարարեց, որ ընդունել է Լիվերպուլի առաջարկը՝ կապված Լուիսի տեղափոխության հետ։ Տրանսֆերի արժեքը կազմում էր 26,5 միլիոն €  ։ Հունվարի 30-ին «Լիվերպուլը» հաստատեց, որ խաղացողը հաջողությամբ անցել է բուժզննությունը և համաձայնել է պայմանագրի բոլոր կետերին ։ Հունվարի 31-ի երեկոյան եղավ պաշտոնական հայտարարություն այն մասին, որ Լուիսը պայմանագիր է կնքել ակումբի հետ ։ Լիվերպուլում նա ստացավ 7 համարը, որը ժամանակին կրել էր ակումբի գլխավոր մարզիչ Կեննի Դալգլիշը։
Դորոտի Համիլ
Հետաքրքիր փաստեր
2000 թվականին ընդգրկվել է գեղասահքի համաշխարհային փառքի սրահում։
Լուիս Սուարես
«Լիվերպուլ»
Ուրուգվայցին Լիվերպուլի կազմում իր առաջին գոլը խփել է իր դեբյուտային խաղում։ Նրանք խաղում էին «Սթոք Սիթի»ի դեմ ։ 2011 թվականի մարտի 6-ին օգնեց Լիվերպուլին հաղթել «Մանչեսթեր Յունայթեդ»ին 3։1 հաշվով։ Իր ներդրումն ունեցավ «մերսիսայդականների» խփած բոլոր երեք գոլերում։ Մարտի 20-ին Լուիս Սուարեսը «Սանդերլենդի» դեմ խաղում կարմիրներին հաղթանակ բերեց. խաղավերջում հեռահար հարվածով արդյունավետ գոլ խփեց։ Մարտ ամսին Լուիսը Standard Chartered բանկի հովանավորների վարկածով «Լիվերպուլի» լավագույն խաղացողն էր։ Նման մրցանակ Լուիսը ստացավ մայիսին, սեպտեմբերին, հոկտեմբերին և դեկտեմբերին։
Դորոտի Համիլ
Հետաքրքիր փաստեր
Ընդգրկված է ցանկալի կանանց ցուցակում ըստ «Ընկերները» սերիալի Ռոս Գալլերի։
Լուիս Սուարես
«Լիվերպուլ»
2013 թվականի ապրիլի 21-ին անգլիական Պրեմիեր Լիգայի 34-րդ տուրի շրջանակներում կայացավ «Լիվերպուլ»-«Չելսի» հանդիպումը, որի ժամանակ երկրորդ խաղակեսում Սուարեսը կծեց հակառակորդի պաշտպան Բրանիսլավ Իվանովիչի ձեռքը ։ Խախտումն ավարտվեց մրցավարի զգուշացմամբ, և Սուարեսը պատիժ չկրեց (նա այդ ժամանակ դեղին քարտ ուներ)։ Խաղավերջում ավելացված 7 րոպեում հարձակվողը գոլ խփեց և «Լիվերպուլին» բերեց 1 միավոր։ Խաղից հետո Սուարեսը ներողություն խնդրեց Իվանովիչից։ 2010 թվականի նոյեմբերին անցկացվեց խաղ Այաքսի հետ, Սուարեսի որակազրկված 7 խաղերի թիվը ավարտվել էր, սակայն նա կրկին կծեց հակառակորդին՝ այս անգամ Օտմանա Բակկալային ։ Ապրիլի 24-ին Անգլիայի Ֆուտբոլային ասոցիացիան Սուարեսին կծելու համար որակազրկեց Պրեմիեր Լիգայի 10 խաղով ։ Սուարեսը Պրեմիեր Լիգայի 2012/2013 մրցաշրջանում անցկացրեց 33 հանդիպում, որի ժամանակ 23 գոլ հեղինակեց և կատարեց 10 արդյունավետ փոխանցում։
Եվրոպայի պատմություն
Դասական հին դարեր
Հույները և հռոմեացիները մեծ հետք թողեցին Եվրոպայի պատմության մեջ, որը նկատելի է Եվրոպական լեզուներում, մտքի, գեղարվեստի և իրավունքի մեջ։ Հին հունաստանը քաղաք պետությունների խումբ էր, որտեղ ծնունդ առավ ժողովրդավարության սկզբնական ձևը։ Աթենքը ամնեահզոր և ամենազարգացած քաղաքն էր և համարվում էր մշակույթի կենտրոն Պերիկլեսի ժամանակներից սկսած։ Այստեղ են ծնվել և ստեղծագործել դասական շրջանի հայտնի փիլիսոփաների մեծ մասը, ինչպիսիք են Սոկրատեսը, Պլատոնը և Արիստոտելը, վերջինս եղել է Ալեքսանդր Մակեդոնացու ուսուցիչը։
Լուիս Սուարես
Տրանսֆեր
«Լիվերպուլը» արեց ամեն ինչ, որ ես մնամ ակումբում, սակայն Իսպանիայում ապրելն իմ երազանք է ։
Սուարեսի տրանսֆերը ակումբի պատմության համար ամենաթանկն էր և իր արժեքով երրորդն էր ֆուտբոլի պատմության մեջ։
Կարիերան հավաքականում
Սուարեսը Ուրուգվայի պատանեկան հավաքական է հրավիրվել 2007 թվականի ԱԱ-ի ժամանակ, բայց նրա ակումբը՝ «Գրոնինգենը», նրան թույլ չի տվել խաղալ նաև հավաքականում։ Այդ առաջնությունում նա խաղացել է 4 խաղ և խփել է 2 գոլ ։ Խմբային փուլում անցկացված Իսպանիայի հավաքականի դեմ խաղում Սուարեսը թիմին բերել է 1 միավոր ։ 1/8 եզրափակչում գոլ է խփել ԱՄՆ-ի հավաքականին. նրանք հաղթեցին 2։1 հաշվով և առաջնությունից դուրս թողեցին Լա Սելեստուին ։
2010 թվականի ԱԱ
2010 թվականի աշխարհի առաջնությունում՝ Հարավային Կորեայի հավաքականի դեմ խաղում Սուարեսի դուբլի շնորհիվ Ուրուգվայի հավաքականը դուրս եկավ առաջնության 1/4 եզրափակիչ։
1/4 եզրափակչում Ուրուգվայ-Գանա խաղի ժամանակ Սուարեսը խաղի 120-րդ րոպեին դարպասի գծից գնդակը ձեռքով պահեց, որի համար էլ կարմիր քարտ ստացավ։ Արդյունքում Սուարեսը Ուրուգվային փրկեց պարտությունից. Ասամոա Գյանը չկարողացավ 11 մետրանոցից գոլ խփել, իսկ հետխաղյա 11 մետրանոցների ժամանակ ուրուգվայցիները հաղթեցին։
2011 թվականի Ամերիկայի Գավաթ
2011 թվականի հուլիսի 24-ին ուրուգվայցին եզրափակչում Պարագվայի հավաքականին 3։0 հաշվով հաղթելուց հետո նվաճեց Ամերիկայի գավաթը։ Այդ խաղի առաջին գոլը խփեց Լուիսը, ով նաև իր հաշվին գոլային փոխանցում գրանցեց։ Ամերիկայի գավաթի բոլոր 6 խաղերում Սուարեսը 4 գոլ խփեց և դարձավ առաջնության լավագույն ֆուտբոլիստ ։ 2011 թվականի նոյեմբերի 11-ին 2014 թվականի Աշխարհի առաջնությունան նախընտրական փուլում անցկացված Չիլիի հավաքականի դեմ խաղում 32 րոպեում «պոկեր» (1 խաղում 4 գոլ) ձևակերպեց։
2014 թվականի ԱԱ
2014 թվականի աշխարհի առաջնությունում, որը անցկացվում էր Բրազիլիայում, Սուրաեզը դեռ լիովին չէր ապաքինվել վնասվածքից, որի պատճառով էլ բաց թողեց առաջնության առաջին հանդիպումը՝ Կոստա Ռիկայի դեմ խաղը (Ուրուգվայը պարտվեց 1։3 հաշվով)։
Հունիսի 24-ին Սուրաեզը խմբային փուլի վերջին խաղի 79-րդ րոպեին կծեց Իտալիայի հավաքականի պաշտպան Ջիորջո Կյելլինիին, բայց այդ խախտումը մեքսիկական փորձառու մարզիչ Մարկո Ռոդրիգեսի համար տեսանելի չէր ։ Սակայն հետո, երբ Կյելլինին այդ մասին լացելով հայտնեց մրցավարին, Մարկոն կրկին ուշադրություն չդարձրեց, իսկ երկու րոպե անց, երբ Ուրուգվայը աջ կողմից վաստակեց եզրային հարված, Դիեգո Գոդինը խփեց խաղի միակ գոլը։ Ուրուգվայը այդ հաղթանակից հետո դուրս եկավ առաջնության 1/8 եզրափակիչ (նրա խմբից 1/8 անցավ նաև Իտալիան)։
Սուարեսը, ով կարիերայի ընթացքում արդեն 3-րդ անգամ մարզադաշտում կծեց մրցակցին, ՖԻՖԱ-ի կողմից պատժվեց։ Հունիսի 26-ի որոշման համաձայն՝ Սուարեսը որակազրկվեց հավաքականի կազմում պաշտոնական 9 խաղով սկսած 1/8 եզրափակչի խաղերից (Կոլումբիա-Ուրուգվայ)։ Նաև Սուարեսը 4 ամիս պետք է ոչ մի կապ չունենար ֆուտբոլի հետ։ Բացի այդ Սուարեսը պետք է վճարեր 100 հազար շվեյցարական ֆրանկ (մոտ 82 հազար եվրո) ։
Զադար
Զադար կամ Զարա (Zadar), քաղաք Խորվաթիայի կենտրոնական հատվածում՝ համանուն վարչա-տարածքային միավորի կազմում։
Լուիս Սուարես
Մուտք հավաքական
14 նոյեմբերի, 2014 թվական
Արդյունքում։ 82 հանդիպում/ 44 գոլ, 38 հաղթանակ, 27 ոչ ոքի, 17 պարտություն
Զադար
Ըստ 2006 թվականի մարդահամարի տվյալների՝ քաղաքի բնակչությունը կազմում է 72 718 մարդ։
Լուիս Սուարես
Խաղաոճ
Սուարեսը համարվում է լայն հասկացողությամբ հարձակվող. կարող է խաղալ ինչպես կենտրոնական հարձակվողի, այնպես էլ եզրային հարձակողի դիրքերում։
Զադար
Աշխարհագրություն
Զադարը Խորվաթիայի կենտրոնական քաղաքներից է։ Համարվում է Դալմաթիայի զբոսաշրջային, պատմական և մշակութային կենտրոններից մեկը։
Լուիս Սուարես
Հովանավորություն
Սուարեսը ունի պայմանագիր «Ադիդաս» ընկերության հետ, որ մարզահագուստ և սպորտային իրեր արտադրող գերմանական ընկերություն է։
Զադար
Աշխարհագրություն
Անմիջականորեն գտնվելով Ադրիատիկ ծովի ափին՝ քաղաքը ձեռք է բերում միջերկրածովային երկրի բնակավայրին բնորոշ կլիմայական և լանդշաֆտային հատկանիշները։
Լուիս Սուարես
Անձնական կյանք
Սուարեսը ծնվել է Ուրուգվայի Սալտո քաղաքում ։ Լուիսը ընտանիքում 4-րդ երեխան էր։ Երբ Սուարեսը 7 տարեկան էր, ընտանիքը տեղափոխվել է Մոնտևիդեո, իսկ երկու տարի անց ծնողները բաժանվեցին։ Լուիսիտոն ապրում էր մոր և եղբայրների հետ, բայց հոր հետ շփումը շարունակում էր։ Մոնտևիդեոյի փողոցներում նա ձևավորեց իր խաղաոճը։ Սուարեսի մեծ եղբայր Պաոլո Սուարեսը նույնպես համարվում է պրոֆեսիոնալ ֆուտբոլիստ և խաղում է «Իսիդրո Մետապանի» կազմում։
Զադար
Աշխարհագրություն
Համարվում է Զադարի ժուպանության վարչական կենտրոնը։ Ռելիեֆը ցածրալեռնային է։
Լուիս Սուարես
Անձնական կյանք
2009 թվականին Սուարեսը ամուսնացավ իր առաջին սիրո՝ Սոֆյա Բալբիի հետ։ 2010 թվականի օգոստոսի 5-ին զույգը աղջիկ ունեցավ, որին անվանեցին Դելֆինա ։
2013 թվականի օգոստոսի 26-ին Սոֆյան և Սուարեսը տղա ունեցան, որին անվանեցին Բենխամին։ Որդու ծնունդը «Լիվերպուլի» հարձակվողը նշեց «Սանդերլենդի» դեմ խաղում խփած գոլից հետո հատուկ ողջույնով ։
Հետաքրքիր
Լուիս Սուարեսը մի քանի անգամ կծել է մրցակցի ֆուտբոլիստներին Բրանիսլավ Իվանովիչ, Ջորջիո Կյելինի և այլն։ 2014 թ. Բրազիլիայում ընթացող աշխարհի առաջնության ժամանակ Իտալիայի հավաքականի հետ խաղում Կյելինիին կծելուց հետո որակազրկվում է 9 խաղով հավաքականի կազմում և 4 ամսով (ինչը չի խանգարում նրան տեղափոխվել «Բարսելոն»)։
Վիճակագրություն
2011 թվականի Մայիսի 1-ի դրությամբ
Եվրոպայի պատմություն
Դասական հին դարեր
Իր ռազմական արշավանքների ժամանակ Ալեքսանդր Մակեդոնացին սփռեց հելենական մշակույթը և ուսմունքը մինչև Ինդոս գետի ափը։ Հռոմեական հանրապետությունը զարգացում ապրեց Պունիկյան պատերազմներում Կարթագենին հաղթելուց հետո։ Հունական մշակույթը իր տեղը զիջեց հռոմեականին, իսկ Աթենքի կառավարման ձևը կիրառվեց Հռոմում։
Լուիս Սուարես
Թիմային
«Նասիոնալ» «Այաքս» Ուրուգվայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական
Զադար
Աշխարհագրություն
Քաղաքի գլխավոր բուհը Զադարի պետական համալսարանն է, որը հիմնադրվել է 1396 թվականին։ Համարվում է Խորվաթիայի և Բալկանների ամենահին համալսարանների մեկը։
Լուիս Սուարես
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուրուգվայցի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Լիվերպուլի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Այաքսի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:1987 ծնունդներ Կատեգորիա:Հունվարի 24 ծնունդներ Կատեգորիա:Բարսելոնայի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Ուրուգվայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:2018 թվականի ֆուտբոլի աշխարհի առաջնության մասնակիցներ Կատեգորիա:Ֆուտբոլի հարձակվողներ Կատեգորիա:Պրեմիեր Լիգայի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Անգլիայի լեգեոներ ֆուտբոլիստներ
Դորոտի Համիլ
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գեղասահորդներ Կատեգորիա:Ամերիկացի օլիմպիական չեմպիոններ Կատեգորիա:Ամերիկացի դերասանուհիներ Կատեգորիա:Ամերիկացի գրողներ Կատեգորիա:Ամերիկացի ձեռնարկատերեր Կատեգորիա:Գեղասահքի աշխարհի չեմպիոններ
Զադար
Բնակչություն
Ըստ 2006 թվականին Խորվաթիայի կենտրոնական բյուրոյի և ազգային վիճակագրական ծառայության մարդահամարի տվյալների՝ Զադարի բնակչությունը կազմում է 72 718 մարդ։
1991-2001 թվականներին քաղաքի բնակչությունը նվազել է 9.5 %-ով՝ 80,355-ից հասնելով 72,718։
Զադարում առաջին մարդահամարը անցկացվել է 1880 թվականին։ Քաղաքի բնակչությունը կազմում էր 19,778 մարդ։
Հիմնական բնակիչները խորվաթներն են։ Խորվաթները կազմում եմ քաղաքի բնակչության 93 %-ը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Խորվաթիայի քաղաքներ Կատեգորիա:Խորվաթիայի տեսարժան վայրեր Կատեգորիա:Մ.թ.ա. 384 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Եվրոպայի պատմություն
Դասական հին դարեր
Հռոմեացիները իրենց տարածները ընդարձակեցին Արաբիայից միչև Բրիտանիա։ Մ.թ.ա. 44 թվականին Հուլիոս Կեսարը սպանվեց սենատորների կողմից, ում փոխարինեց Օկտավիանոս Օգոստոսը, ով հանրապետությունը վերածեց կայսրությանը, որը գեյատևեց ավելի քան չորս դար մինչև Արևմտյան Հռոմեական կայսրության անկումը։
Հին Հունաստան
Հելլենական քաղաքակրթություն քաղաք պետությունների կամ պոլիսների համախումբ էր, տարբեր պետական համակարգերով և մշակույթներով, որոնք ունեցել են նշանակալի ձեռքբերում պետական համակարգի, փիլիսոփայության, գիտության, մաթեմատիկայի, քաղաքագիտության, սպորտի, թատրոնի և երաժշտության մեջ։
Ամենահզոր քաղաք պետություններից էին Աթենքը, Սպարտան, Թեբեն, Կորինթոսը և Սիրակուզան։ Աթենքը հզոր ինքնիշխան քաղաք պետություն էր, որտեղ վաղ շրջանում գործում էր ուղիղ ժողովրդավարությունը ներմուծված Կլիսթենեսի կողմից։ Աթենքի քաղաքացիները իրենք էին ընտրում օրենսդիր և գործադիր մարմիններին։ Աթենքում է ապրել Սոկրատեսը, Պլատոնը և գործել է Պլատոնյան ակադեմիան։
Հելլենական քաղաք պետությունները գաղութներ հիմնեցին Սև ծովի երկայնքով և Միջերկրական ծովում (Փոքր Ասիա, Սիցիլիա և Հարավային Իտալիա։ Մ.թ.ա. 6-րդ դարի վերջի դրությամբ բոլոր հունական քաղաք պետությունները Փոքր Ասիայում միավորվեցին ընդդեմ Աքեմենյան կայսրության, մինչդեռ ավելի ուշ պարսիկները տարածքներ նվաճեցին Բալկաններում (ինչպիսիք էին Մակեդոնիան, Թրակիան, Պեոնիան և այլն) և Արևելյան Եվրոպայում։ Մ.թ.ա. 5-րդ դարի ընթացքում որոշ հունական քաղաք-պետություններ փորձեցին դուրս գալ պարսկական լծից Իոնական ապստամբության միջոցով, ինչը ձախողվեց։ Այն բերեց պարսիկների առաջին ներխուժմանը Հունաստանի հիմնական տարածք։ Հույն-պարսկական պատերազմների ընթացքում որոշ փոխադարձ հաջողություններին հաջորդեց պարսիկների առաջին ներխուժմանը Հունաստան և Թերմոպիլեի ճակատամարտից ու Արտեմիսիայի ճակատամարտից հետո գրեթե ամբողջ Հունաստանը ընկավ պարսիկների տիրապետության տակ, սակայն միավորված հունական քաղաք պետությունները հաղթեցին Պլատաեայի ճակատամարտում։ Հույն-պարսկական պատերազմների ավարտից հետո պարսիկները նահանջեցին Եվրոպայի իրենց բոլոր տարածքներից։ Հույն-պարսկական պատերազմները և հույների հաղթանակը ուղղակի ազդեցություն ունեցավ Եվրոպայի պատմության հետագա ընթացքի վրա։ Որոշ հունական քաղաք-պետություններ հիմնեցին Աթենական ծովային միությունը, որպեսզի շարունակեն կռվել պարսիկների դեմ, սակայն Աթենքը որպես այս լիգայի առաջնորդ հրահերց Սպարտային հիմնել մրցակից Պելոպոնեսյան միությունը։ Բռնկվեց Պելոպոնեսյան պատերազմը, որում հաղթեց Պելոպոնեսյան միությունը։ Սպարտայի հետագա թուլացումը բերեց Կորնթոսյան պատերազմին, որն ավարտվեց Սպարտայի պարտությամբ։
Անըդհատ պատերազմները դարձրեց հունական քաղաք-պետություններին խոցելի և Փիլիպոս II Մակեդոնացին միավորեց դրանք իր տիրապետության տակ։ Փիլիպոս II-ի որդին` Ալեքսանդր Մակեդոնացիին ներխուժեց Պարսկաստան, վերջ դրեց նրա տիրապետությանը, որից հետո ներխուժեց Եգիպտոս և գնաց ավելի հեռու մինչև Հնդկաստան` մեծացնելով շփումը ժողովրդի և մշակույթների միջև և սկիզբ դրեց Հելլենականության դարաշրջանին:.
Հռոմի հզորացում
Հունական շատ գաղափարների կրողն էր նորաստեղծ Հռոմեական պետությունը, որը սկիզբ առավ Իտալիայից և թշնամիների հանդեպ առավելության հասնելուց հետո դարձավ գերտերություն։ Հռոմեացիների դեմ դուրս եկավ Փյունիկիայի գաղութ Կարթագենը որը պարտություն կրեց երեկ Պունիկյան պատերազմներում և սկիզբ դրվեց հռոմեական հեգեմոնիային։ Սկզբում Հռոմը ղեկավարում էին թագավորները, այնուհետև հիմնադրվեցին հանրապետական կարգեր և վերջում Հռոմը դարձաց կայսրություն մ.թ.ա. 1-ին դարի վերջում, առաջին կայսր հռչավեց Օկտավիանոս Օգոստոսը։
Հռոմեական Կայսրությունը, գտնվելով Միջերկրական ծովի կենտրոնում, վերահսկում էր Միջերգրական ծովի շրջակայքը, հյուսիսում նրա սահմանը անցնում էր Հռենոս և Դանուբ գետերով։ 2-րդ դարում Տրայանոս կայսրի օրորք Հռոմը հասավ իր հզորության գագաթնակետին, տարածքը կազմում էր 5.900.000 կմ քառակուսի, որը ներառում էր Բրիտանիան, Ռումինիան և Միջագետքի մի մասը։ Pax Romana, խաղաղության ժամանակաշրջանից հետո 3-րդ դարում սկսվեցին մի շարք քաղաքացիական պատերազմներ, որը լուրջ հարված հասցրեց Հռոմի տնտեությանը և սոցիալական վիճակին։
4-րդ դարում Դիոկղետիանոս և Կոստանդիանոս Ա Մեծ կայսրերը սկսեցին կայսրության բաժանումը, Արևմտյան մասը մայրաքաղաք Հռոմով մնաց Դիոկղետիանոսին, իսկ Արևելյան մասը Կոստանդնուպոլիս (այժմ Ստամբուլ) մայրաքաղաքով Կոստանդիանոսին։ Այս շրջանում սկսվեց տարածվել Քրիստոնեությունը և Կոստանդիանոսը պետական մակարդակով սկսեց հետապնդել քրիստոնեաներին, սակայն այն դարձավ պետական կրոն 380 թվականին։
Հռոմեական կայսրության անկում
Հռոմեական կայսրության վրա հաճախակի հարձակվում էին Հյուսիսային Եվրոպայից և 476 թվականին Հռոմը վերջնական անկում ապրեց։ Արևմտյան Հռոմեական կայսրության վերջին կայսր Հռոմուլոս Օգոստուլոսը գերևարվեց գերմանացի թագավոր Օդոակրի կողմից։ Բրիտանացի պատմաբան Էդվարդ Գիբբոնը իր Հռոմեական կայսրության կործանման և անկման պատմություն (1776) աշխատությամբ պնդում էր, որ Հռոմը դարձավ խոցելի երբ կրոցրեց իր քաղաքացիների մոտ իր արժանապատվությունը։
Գիբբոնը ասում էր, որ Քրիստոնեության ընդունումը նշանակում էր, որ մահից հետո կա ավելի լավ կյանք և մարդիկ դարձան ավելի անտարբեր ներկայի հանդեպ ։
Մյուս գլխավոր իրադարձություններից էին Ադրիանապոլսի ճակատամարտը 378 թվականին և 395 թվականին Թեոդոսիոս Ա Մեծի մահը (վերջին կայսրը, որի օրոք Հռոմը քաղաքականապես միավորված էր), Հռենոսի անցումը 406 թվականին գերմանական ժողովուրդների կողմից, որից հետո լեգիոնները նահանջեցին և պաշտպանեն Իտալիան ընդդեմ Ալարիկ I-ի, Փլավիոս Ստիլիքոնի մահը 408 թվականին, որից հետո սկսվեց դասալքությունը արևմտյանը, Հուստինիանոս Ա-ի մահը, ով Հռոմի վերջին կայսրն էր, ով փորձեց վերանվաճել արևմուտքը։
Ուշ անտիկ դարաշրջան և ժողովուրդների մեծ գաղթ
Երբ կայր Կոնստանտինը վերանվաճեց Հռոմը 312 թվականին, դրանից մեկ տարի անց նա թողարկեց Միլանի էդիկտ` Հռոմեական կայսրությունում հռչակելով Քրիստոնեությունը որպես հիմնական կրոն։ Բացի այդ նա կայրության մայրաքաղաքը Հռոմից տեղափոխեց Բյուզանդիում հունական քաղաք, որը վերանվանեց Նովա Ռոմա, ինչը ավելի ուշ անվանեցին Կոնստանդինուպոլիս («Կոնստանտինի քաղաք»)։
Սա ֆեոդալական համակարգն էր, որը նպաստեց, որպեսզի նոր թագավորները հզորանան։ Այս թագավորներից հզորագույնն էր ֆրանկների առաջնորդ Կառլոս Մեծը։ 800 թվականին Կառլոսը իրականացրեց հսկայական տարածքային նվաճումներ և Հռոմի պապ Լևոն III-ի կողմից հռչակվեց կայսր։
Կառլոսի կառավարման ժամանակ սկիզբ դրվեց նոր գերմանական Հռոմեական կայսրության արևմուտքում, որը կոչվեց Սրբազան Հռոմեական կայսրություն։ Դրա սահմաններից դուրս սկսեցին ձևավորվել նոր ուժեր։ Ծաղկում էին ապրում Կիևյան Ռուսիան և Մեծ Մորավական տերությունը, մինչդեռ անգլները և սաքսոնները պաշտպանում էին իրենց սահմանները։
6-րդ դարի ընթացքում Արևելյան Հռոմեական կայսրությունը առերեսվեց մի շարք արյունալի հակամարտությունների հետ, առաջինը Սասանյան Պարսկաստանի հետ, դրանից հետո հզորացող իսլամական Խալիֆայության հետ (Ռաշիդյան և Օմայյան)։ 650 թվականի դրությամբ Եգիպտոսը, Պաղեստինը և Սիրիան ընկան արաբական զորքերի տիրապետության տակ, ինչին հաջորդեց Իսպանիայի և Հարավային Իտալիայի նվաճումները 7-րդ և 8-րդ դարերում։ Արևելքից արաբական նվաճումները կանգնվեցին Բուլղարական կայսրության միջամտությունից հետո։
Միջին դարեր
Միջին դարերի սկիզբ է համարվում Արևմտյան Հռոմեական կայսրության անկումը (որոշ գիտնականները համարում են դրանից առաջ) 5-րդ դարում և ավարտվում է վաղ ժամանակակից ժամանակաշրջանով 16-րդ դարում, որը հայտնի էր ազգային պետությունների հզորացմամբ, Արևմտյան Քրիստոնեության անջատմամբ, Իտալական վերածննդի հումանիզմի աճով և եվրոպացիների կողմից անդրծովյան տարածքների հայտնագործմամբ ։
Բյուզանդիա
Շատերը համարում են Կոստանդիանոս Ա Մեծին (կառավարել է 306–337 թվականներին) Բյուզանդական կայսրության առաջին կայսր։ Նա կայսրության մայրաքաղաքը 324 թվականին Նիկոմեդիայից տեղափոխեց Նովա Ռոմա, որն հետագայում վերանվանվեց Կոստանդնուպոլիս ։ Հռոմն այլևս չէր ծառայում որպես մայրաքաղաք Դիոկղետիանոսի ժամանակաշրջանից։ Շատ պատմաբաններ կայսրության սկիզբ են համարում Թեոդոսիոս Ա Մեծի կառավարումը (379–395) և Քրիստոնեության պաշտոնապես ընդունում, կամ նրա մահից հետո 395 թվականը, երբ կայսրությունը բաժանվեց երկու մասի` Հռոմ և Կոստանդնուպոլիս մայրաքաղաքներով։ Մյուս մասը կայսրության սկիզբ է համարում 476 թվականը, երբ ավանդաբար վերջին կայսր Հռոմուլոս Օգոստուլոսը գահընկեց եղավ` այդպիսով թողնելով Արևելյան կայսրությանը միայնակ։ Որոշ պատմաբաններ նշում են, որ կայսրությունը վերակազմավորվել է Հերակլիոս Ա-ի (620 թվական) կառավարման ժամանակ, երբ լատինական կոչումները փոխարինվեցին հունական տարբերակներով։ Ամեն դեպքում չնայած ոչ միակարծությանը 330 թվականին, երբ Կոստանդիանոսը հիմնեց նոր մայրաքաղաքը, հելենիզացիայի և Քրիստոնության տարածումը արդեն գործում էին։ Կայսրությունը դարարեց գոյություն ունենալուց, երբ Կոստանդնուպոլիսը ընկավ Օսմանյան կայսրության ձեռքը 1453 թվականին։ Հուստինիանոսի ժանտախտը բռնկվեց Բյուզանդական կայսրությունում ներառելով մայրաքաղաք Կոնստանդնուպոլիսը 541-542 թվականներին։ Ըստ հաշվարկների Հուստինիանոսի ժանտախտը սպանել է մոտ 100 միլիոն մարդու ամբողջ աշխարհում ։ Դրա հետևանքով Եվրոպայի բնակչությունը նվազեց 50%-ով 541-ից 700 թվականներին ընկած ժամանակահատվածում ։ Այն նաև նպաստեց Արաբական արշավանքների հաջողությանը  ։
Վաղ միջնադար
Վաղ միջնադարը տևել է ուղիղ հինգ դար` 500-ից 1000 թվականներին։
7-րդ դարում Բյուզանդիայի պատմությունը հիմնականում կապված է Իսլամի հզորացման և Խալիֆայությունների ձևավորման հետ։ Արաբները առաջին անգամ ներխուժեցին պատմական հռոմեական տարածքներ Աբու Բաքրի գլխավորությամբ, ով Ռաշիդյան խալիֆայության խալիֆն էր։ Նրա զորքը ներխուժեց Հռոմեական Սիրիա և Հռոմեական Միջագետք։ Քանի որ բյուզանդացիները և նրանց հարևան Սասանյան Պարսկաստանը մի քանի անգամ թուլացած էին այդ ժամանակ դարեր շարունակվող Բյուզանդա-սասանյան պատերազմներից, որը ներառում էր 602-628 թվականների Բյուզանդա-սասանյան պատերազմը։ Երկրորդ խալիֆ Օմարի գլխավորությամբ արաբները պարտության մատնեցին Սասանյան Պարսկաստանին և արագորեն նվաճեցին Սիրիան և Միջագետքը, ինչպես նաև Հռոմեական Պաղեստինը, Հռոմեական Եգիտպոս և Փոքր Ասիայի և Հյուսիսային Աֆրիկայի մի մասը։ 7-րդ դարում Արաբական արշավանքները Պարսկաստան ավարտելուց հետո արաբները ներխուժեցին նաև Հայաստան։ Այս նվաճումները շարունակեցին Օմարի հետևորդները Օմայյան խալիֆայության ժամանակ, որը նվաճեց Միջագետքի, Հյուսիսային Աֆրիկայի մնացած մասը և Պիրենեյան թերաղզու մեծ մասը։ Հաջորդ դարերում արաբական զորքերը կարողացան նվաճել այլ եվրոպական տարածքներ, այդ թվում Կիպրոսը, Մալթան, Կրետեն և Սիցիլիան ու հարավային Իտալիայի որոշ հատվածը ։
Անհաջող Կոստանդնուպոլսի երկրորդ պաշարումը (717) գցեց Օմայյան խալիֆայության հեղինակությունը։ 722 թվականին վեստգոթական ծագմամբ նշանավոր անձ Դոն Պելայոն ձևավորեց 300 աստուրացիներից կազմված բանակ ընդդեմ Մունուզայի մուսուլմանների զորքի։ Կովադոնգայի ճակատամարտում աստուրացիները պարտության մատնեցին մավրերին, որոնք որոշեցին նահանջել։ Քրիստոնյաների այս հաղթանակը համարվում է Ռեկոնկիստայի սկիզբ և Աստուրիասի թագավորության հիմնադրման սկիզբ, որի առաջին կառավարիչն էր Դոն Պելայոն։ Նվաճողները որոշեցին շարունակել իրենց արշավանքը Եվրոպայում և սկսեցին շարժվել Պիրենեյան լեռների ուղղությամբ, սակայն պարտության մատնվեցին ֆրանկենրի կողմից Կառլոս Մարտելի գլխավորությամբ Տուրի ճակատամարտում 732 թվականին:։ 750 թվականին Օմայյաններին փոխարինեցին Աբբասյանները և 756 թվականին Օմայյանները հիմնադրեցին անկախ ամիրություն Պիրենեյան թերակղզում ։
Ֆեոդալական քրիստոնեական պետություններ
Սրբազան Հռոմեական կայսրությունը ի հայտ է եկել մոտ 800 թվականին, քանի որ ֆրանկների թագավոր Կառլոս Մեծը Հռոմի պապի կողմից թագադրվեց որպես կայսր։ Նրա կայսրությունը գտնվում էր ներկայիս Ֆրանսիայում, Բենիլյուքսի երկրներում և Գերմանիայում և ընդարձակվեց մինչև ներկայիս Հունգարիա, Իտալիա, Չեխիա, Ստորին Սաքսոնիա և Իսպանիա։ Նա և նրա հայրը հաճախակի աջակցություն էին ստանում իրենց դաշնակից Հռոմի պապից, ով ցանկանում էր, որ իրեն օգնեն լանգոբարդների դեմ ։
Արևելքում 681 թվականին հիմնադրվեց Բուլղարիա և դարձավ առաջին սլավոնական երկիրը։ Հզոր Բուլղարական կայսրությունը դարեր շարունակ Բալկաններում Բյուզանդիայի միակ հակառակորդն էր։ Կայսրությունը ստեղծեց Կյուրեղագիրը 10-րդ դարի ընթացքում Պրեսլավի գրադպրոցում։ 9-րդ դարում հիմնադրվեցին ևս երկու սլավոնական պետություններ` Մեծ Մորավական տերությունը և Կիևյան Ռուսիան։ 9-րդ և 10-րդ դարերում հյուսիսային և արևմտյան Եվրոպայում հզորությունը գնալով թուլացավ և մեծացավ վիկինգների ակտիվությունը, որոնք հարձակվում, նվաճում և բնակություն էին հաստատում իրենց արագ և արդյունավետ նավերով։ Հունգարները թալանում էին մայրցամաքային Եվրոպան, պեչենեգները ասպատակում էին Բուլղարիան, Կիևյան Ռուսիան և արաբական երկրները։ 10-րդ դարում Կենտրոնական Եվրոպայում հիմնադրվեցին մի քանի անկախ պետություններ, այդ թվում Լեհաստանը և նոր բնակեցված Հունգարիայի թագավորությունը։ Խորվաթիայի և Սերբիայի թագավորությունները նույնպես սկիզբ առան Բալկաններից։ Նույն ժամանակաշրջանում, 1000 թվականի ավարտին զարգացում ապրեց ֆեոդալիզմը, ինչը թուլացրեց Սրբազան Հռոմեական կայսրությանը։
Արևելյան Եվրոպայում Կամա-վոլգյան Բուլղարիան դարձավ մուսուլմանական երկիր 921 թվականին, երբ Ալմիշ I-ը ընդունեց իսլամ ։
Վաղ միջնադարի ստրկատիրությունը հիմնականում վերացվեց արևմտյան Եվրոպայում մոտ 1000 թվականին և փոխարինվեց Ճորտատիրությամբ։ Ստրկությունը ավելի երկար գործեց Անգլիայում և Մուսուլմանական աշխարհին հարակից տարածքներում, որտեղ ստրկատիրությունը շահութաբեր էր։ Եկեղեցիական կանոնները զսպում էին ստրկատիությունը քրիստոնյաների մոտ։
Բարձր միջնադար
Մութ դարերի հանգիստ վիճակը ցնցվեց եկեղեցու ճգնաժամերով։ 1054 թվականին տեղի ունեցավ Արևելք-Արևմուտք խզումը, որի ժամանակ քրիստոնեական եկեղեցին բաժանվեց Հռոմի և Կոստանդնուպոլսի միջև։
11-րդ, 12-րդ և 13-րդ դարերում արագորեն աճեց Եվրոպայի բնակչությունը, որը հետագայում բերեց մեծ հասարակական և քաղաքական փոփոխություններից։ 1250 թվականի դրությամբ բնակչության աճը առաջ էր անցել տնտեսության աճից, հասնելով այնպիսի մակարդակի, ինչը չնվազեց մինչև 19-րդ դարը ։
1000 թվականից հետ Արևմտյան Եվրոպան չէր տեսել բարբարոսների ներխուժումներ և քաղաքականապես ավելի կազմակերպված էին։ Վիկինգները բնակություն հաստատեցին Բրիտանիայում, Իռլանդիայում, Ֆրանսիայում և այլուր, իսկ Հյուսիսային քրիստոնեական թագավորությունները զարգանում էին Սկանդինավիայում։ Մագյարները իրականացրեցին իրենց նվաճումները 10-րդ դարում և 1000 թվականի դրությամբ Հռոմի կաթոլիկ Հունգարիայի Առաքելական թագավորությունը ճանաչվեց Կենտրոնական Եվրոպայում։ Բացառությամբ Մոնղոլական արշավանքների, հիմնական բարբարոսական ներխուժումները դադարեցին։
11-րդ դարում Ալպերի հյուսիսում ապրող բնակչությունը սկսեց բնակեցնել նոր հողեր, որոնցից շատերը լքվել էին Հռոմեական կայսրության անկումից հետո։ Լայնարձակ անտառախիտ տարածքները ոչնչացվեցին և վերածվեցին ցանկատարածությունների։ Այս ժամանակ բնակավայրեր հիմնադրվեցին Ֆրանկական կայսրության սահմանից դուրս, Էլբա գետից այն կողմ` բնակեցնելով ներկայիս Գերմանիան։ Խաչակիրները հիմնեցին Եվրոպական գաղութներ Լևանտում, Պիրենեյան թերակղզու մեծ մասը նվաճվեց մուսուլմաններից, իսկ նորմանները գաղութականացրեցին հարավային Իտալիան։
Մասնատված եկեղեցի
Արևմտյան (Կաթոլիկ) և Արևելյան (Ուղղափառ) քրիստոնեական եկեղեցիների մասնատումը իրականացվեց 1054 թվականին Հռոմի պապ Լեո IX` հիմք դնելով իր ազդեցությանը երեք Պանտարքիաների վրա Անտիոքում, Երուսաղեմում և Ալեքսանդիայում։ 8-րդ դարի կեսերի Բյուզանդական կայսրության վրա սկսել էին արշավել մուսուլմանները։ Անտիոքը վերադարձվեց Բյուզանդիային 1045 թվականին, սակայն Արևմուտքը ձեռք բերեց իրավուն Ասիայի և Աֆրիկայի նստավայրերի հանդեպ։ Հռոմի պապը արագացրեց հետագա բաժանումը` պաշտպանելով Նիկիական հանգանակի ֆիլիկոե մասը, որն հաստատեց արևմուտքը։ Ուղղափառ եկեղեցին այսօր ասում է, որ Քաղկեդոնի ժողովի XXVIII կանոնով Հռոմի և Կոստանդնուպոլիսի եպիսկոպոսները հավասար են։ Ուղղափառ եկեղեցին նաև ասում է, որ Հռոմի եպիսկոպոսը ունի հեղինակություն միայն սեփական եպիսկոպոսությունում և չունի որևէ հեղինակություն դրանից դուրս։ Կան նաև այլ նվազ կարևոր պատճառներ եկեղեցիների մասնատման, ներառյալ պատարագների տարբերությունը։ Եկեղեցիների մասնատումից հետո, դարերի ընթացքում սառեցին հարաբերությունները հունական և լատինական աշխարհների միջև։
Եվրոպայում տեղի ունեցան ուժերի վրեադասակարգում։ Նորմանդիայի դուքս Վիլհելմ I Նվաճողը նվաճեց Անգլիան։ Նորմանական նվաճումը որոշիչ դեր ունեցավ Անգլիայի պատմության մեջ մի շարք պատճառներով։ Սա ավելի շատ կապեց Անգլիան մայրցամաքային Եվրոպային, նորմանդական ազնվականությունը հայտնվեց Անգլիայում և քչացավ սկանդինավյան ազդեցությունը։ Ստեղծվեց Եվրոպայի ամենահզոր միապետություններից մեկը, որը ներդրեց ավելի լավ պետական համակարֆ։ Լինելով կղզու վրա, Անգլիան զարգացրեց հզոր նավատորմ և կարողացավ բազմաթիվ գաղութներ հիմնել ամբողջ աշխարհում, ներառյալ Հնդկաստան, Ավստրալիա, Նոր Զելանդիա, Կանադա, ինչպես նաև մարտավարական այնպիսի միջանցքներում, ինչպիսիք են Բերմունդները, Սուեզը, Հոնկոնգը և հատկապես Ջիբրալթարը։ Այս մարտավարական առավելությունները աճեցին և մնացին մինչև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտը։
Սրբազան պատերազմներ
Արևմտյան Եվրոպայում քաղաքակրթության վերածննդի առաջին նշանները գալիս են 11-րդ դարից, քանի որ Իտալիան ունեցավ տնտեսական և մշակութային վերելք շնորհիվ անկախ քաղաք-պետությունների, ինչպիսիք էին Վենետիկը և Ֆլորենցիան, նույն ժամանակ սկսեցին ձևավորվել ազգային պետություններ, ինչպիսիք էին Ֆրանսիան, Անգլիան, Իսպանիան և Պորտուգալիան, չնայած նրանց ձևավորումը (հիմնականում նշվում է միապետների, արիստոկրատ ֆեոդալների, լորդերի և եկեղեցու ձևավորման մասին) սկսվել էր դեռ մի քանի դար առաջ։ Այս նոր ստեղծված պետությունները սկսեցին ձևավորել սեփական մշակույթը ավանդական լատինական մշակույթի հիման վրա։ Այս շրջանի նշանավոր անձանցից կարելի է նշել Դանթե Ալիգիերիին և Քրիստինա Պիզայացուն, ովքեր սկզբում գրում էին իտալերեն, հետագայում տեղափոխվեցին Ֆրանսիա և գրեցին ֆրանսերեն:։ Սրբազան Հռոմեական կայսրությունում, որը կազմավորվել էր ներկայիս Իտալիայի և Գերմանիայի տարածքում, հետագայում բաժանվեց մանր ֆեոդալական իշանությունների կամ քաղաք պետությունների, որոնք ենթարկվում էին կայսրին միայն ֆորմալ առումով։
13-րդ և 14-րդ դարերում հզորացավ Մոնղոլական կայսրություն, որը հաճախ կոչում էին Մոնղոլների դարաշրջան։ Մոնղոլական բանակները արշավեցին դեպի արևմուտք Բաթու խանի գլխավորությամբ։ Մոնղոլները նվաճեցին գրեթե ամբողջ Ռուսաստանը, the Ղփչաղական տափաստանը, Հունգարիան և Լեհաստանը (որը մնաց ինքնիշխան պետություն)։ Մոնղոլական գրագրություններում նշված է, որ Բաթու խանը ծրագրում էր ավարտել բոլոր Եվրոպական տերությունների նվաճում` սկսելով ձմեռայն գրոհը Ավստրիայի, Իտալիայի և Գերմանիայի վրա, սակայն հետ է կանչվել Մոնղոլիա Մեծ խան Ուգեդեյի մահվան պատճառով։ Շատ պատմաբաններ կարծում են, որ միայն Ուգեդեյի մահն է փրկել Եվրոպան ամբողջական նվաճումից։ Արևելյան Եվրոպան և Կենտրոնական Ասիայի մեծ մասը, որոնք գտնվում էին մոնղոլների տիրապետության տակ դարձան հայտնի որպես Ոսկե Հորդա։ Սուլթան Մուհամմեդ Ուզբեկի օրոք իսլամը դարձավ տարածաշրջանի հիմնական կրոնը 14-րդ դարի սկզբին ։ Մոնղոլները թյուրքական ցեղերի հետ միախառնված հայտնի էին որպես թաթարներ։ Ռուսաստանում թաթարները իշխել են տարբեր պետությունների տեսքով ավելի քան 300 տարի։
Ուշ միջնադար
Ուշ միջնադար է համարվում 14-րդ և 15-րդ դարերը ։ Մոտ 1300 թվականին Եվրոպայի բարգավաճումը և աճը մոտեցավ ավարտին։ Մի շարք ժանտախտներ և սովեր, ինչպիսիք են Մեծ սով 1315–1317 և Սև մահը, սպանեցին այդ ժամանակների թվերով ահռելի բնակչության` կրճատելով մի շարք տարածքների բնակչությունը կիսով, փրկվեցին քչերը։
14-րդ դարի սկզբին Բալթիկ ծովը ամենակարևոր առևտրային ուղիներից էր։ Առևտրային քաղաքների Հանզա միությունը միավորում էր Լեհաստանը, Լիտվան և Լիվոնիան Եվրոպայի մյուս երկրների հետ։ Սա բերեց Եվրոպայի այս հատվածում հզոր տերությունների ձևավորմանը, ներառյալ Լեհաստան-Լիտվա, Հունգարիա, Բոհեմիա և Մոսկվայի մեծ իշխանություն։ Ըստ տարբեր վարկածների Միջնադարի ավարտը կապվում է Կոստանդնուպոլսի և Բյուզանդիայի անկմամբ 1453 թվականին։ Թուրքերը քաղաքը դարձրեցին Օսմանյան կայսրության մայրաքաղաքը, որն ներառում էր նաև Բալկանյան թերակղզին։
Վաղ ժամանակակից Եվրոպա
Վաղ ժամանակակից ժամանակաշրջանը թվագրվում է Միջնադարից Արդյունաբերական հեղափոխություն ընկած ժամանակաշրջանը, մոտ 1500 թվականից 1800 թվականները, ակամ 1492 թվականի Նոր հաշխարհի հայտնագործումից 1789 թվականի Ֆրանսիական հեղափոխությունը։ Ժամանակաշրջանը բնորոշվում է գիտության կարևորության բարձրացմամբ և տեխնոլոգիական առաջընթացով։ Կապիտալիզմը սկսեց զարգանալ` սկսելով Իտալական հարնարպետություններից, ինչպիսիք էր Ջենովան։ Վաղ ժամանակակից շրջանում սկսեց նաև նոր թափով զարկանալ մերկանտիլիզմը որպես տնտեսագիտական ուսմունք։ Վաղ ժամանակակից շրջանում սկսեց աստիճանաբար անկում ապրել ֆեոդալիզմը, ճորտատիրությունը և Կաթոլիկ եկեղեցու իշանությունը։ Ժամանակաշրջանը ներառում է Ռեֆորմացիան, Երեսնամյա պատերազմի արհավիրքները, Ամերիկայի գաղութացումը և Եվրոպական վհուկների որսը։
Վերածնունդ
Չնայած ճգնաժամերին, 14-րդ դարում տեղի ունեցավ արվեստի և գիտության մեծ առաջընթաց։ Վերադարձավ հետաքրքրությունը հունական և հռոմեական, ինչպես նաև արաբական գրերի հանդեպ, որը բերեց նրան, որը հետագայում անվանվեց Իտալական Վերածնունդ։
Վերածնունդը մշակութային շարժում էր, որը հեղափոխեց եվրոպական մշակութային կյանքը վաղ ժամանակակից շրջանում։ Սկսելով Իտալիայից և սփռվելով դեպի հյուսիս, արևմուտք և կենտրոնական Եվորպա` մշակութային վերելքը տևեց երկու և կես դար։ Այն իր ազդեցությունը ունեցավ գրականության, փիլիսոփայության, կերպարվեստի, քաղաքականության, գիտության, պատմության, կրոնի և այլ ճյուղերի վրա։
Ֆրանչեսկո Պետրարկան լինելով առաջին հումանիստներից մեկը 1330-ական թվականներին գրել է. «Ես ապրում եմ հիմա, բայց ես կունանայի ավելի շատ, եթե ծնվեի ուրիշ ժամանակում։» Նա ի նկատի ուներ հունական և հռոմեական անտիկ ժամանակաշրջանը։ 15-րդ և 16-րդ դարերում շարունակական ձգտումը անտիկ դարաշրջանին վերափոխեց մտածողությունը, որ ժառանգված մշակույթը կարող է վերանալ և պետք է վերականգնել այդ ժամանակների մտածողությունը։ Մատեո Պալմիերին 1430-ական թվականներին գրել է. «Հիմա թերևս ամեն մտախոհ անձ պետք է շնորհակալ լինի աստծուն, ով թույլատրել են նրան ծնվել այս նոր ժամանակաշրջանում։»
Վերածննդի հիմք հանդիսացան լատիներեն և հունարեն գրերը ու հունահռոմեական շրջանի ուսմունքը։ Սա ոգեշնչեց շատ արվեստագետների և գրողների իրենց աշխատություններում գործածել հունական և հռոմեական օրինական, սակայն նաև իրականացվեցին շատ նորարարություններ այս շրջանում, հատկապես բազմակողմանի զարգացած արվեստագետների կողմից, ինչպիսինն էր Լեոնարդո դա Վինչին։
Կարևոր քաղաքագիտական նախադեպեր տեղի ունեցան այս ժամանակաշրջանում։ Նիկոլո Մաքիավելիի Տիրակալը երկը հետագայում մեծ ազդեցություն ունեցավ աբսալյուտիզմի և ռեալպոլիտիկի վրա։ Կարևոր էր նաև շատ պետությունների ղեկավարների դերը, ովքեր վերածննդի արվեստը օգտագորխեցին իրենց իշխանությունը ցույց տալու համար։
Այս շրջանում Իսպանիան հաստավ իր հզորության և մշակութային վերելքի գագաթնակետին։ Այս շրջանը հայտնի է որպես Իսպանիայի Ոսկե դար և շարունակվել է 16-րդ և 17-րդ դարերում։
Հայտնագործություններ և առևտուր
Միջնադարի վերջում սկսվեց մեծ հայտնագործությունների ժամանակաշրջանը։ Օսմանյան կայսրության վերելքը իր կիզակետին հասավ Կուստանդնուպոլսի անկմամբ 1453 թվականին, որի արդյունքում կտրվեց առևտրային ուղին դեպի արևելք։ Արևմտյան Եվրոպան ստիպված էր որոնել նոր առևտրային ուղիներ, ինչի արդյունքն էր Կոլուբոսի ճանապարհորդությունները դեպի Ամերիկա և Վասկո դա Գամայի շուրջերկրյա ճանապարհորդությունը 1498 թվականին։
Բազմաթիվ պատերազմները չկանգնեցրեցին եվրոպական պետություններին հայտնագործություններից և աշխարհի տարբեր անկյուններում նվաճումներից, այս նվաճումները տեղի ունեցան Աֆրիկայից Ասիա և նոր հայտնաբերված Ամերիկայում։ 15-րդ դարում Պորտուգալիան նոր ճանապարհ բացեց Աֆրիկայի ափերով դեպի Հնդկաստան, դրան հետևեց Իսպանիան նույն 15-րդ դարում և Պորտուգալիայի հետ բաժանեց աշխարհի հայտնագործված շրջանները 1494 թվականի Տորդեսիլյասի պայմանագրով ։ Դրանք առաջին պետություններն էին, որոնք ձեռք բերեցին գաղութներ Ամերիկայում և իրենց ձեռքում էր Աֆրիկայից և Ասիայից առևտրային ուղիները` հիմնադրելով առաջին ուղիղ դիվանագիտական հարաբերություններ Հարավարևելայն Ասիայի երկրների հետ, այդ թվում Չինաստանի հետ 1513 թվականին և Ճապոնիայի հետ` 1542 թվականին։ Ռուսաստանի ցար Իվան Ահեղը նվաճեց հիմնական թաթարական խանություններ Կազանի խանությունը և Աստրախանի խանությունը։ Երմակի 1580 թվականի արշավանքը վերեց թաթարական Սիբիրյան խանությանկացումը Ռուսաստանին և ռուսները շուտով նվաճեցին նաև Սիբիրի մնացած հատվածը` արագորեն ընդլայնվելով դեպի արևելք և հարավ մյուս դարերում։ Ծովային ճանապարհորդություններ շուտով սկսեցին նաև Ֆրանսիան, Անգլիան և Նիդերլանդները, որոնք հայտնագործեցին պորտուգալական և իսպանական առևտրային ուղիները Ատլանտյան օվկիանոսում` հասնելով Ավստրալիա 1606 թվականին և Նոր Զելանդիա 1642 թվականին։
Ռեֆորմացիա
Տպագիր մամուլի զարգացման հետ նոր մտքեր սփռվեցին Եվրոպայով և քննադատեցին ավանդական գիտության և տեսության գաղափարները։ Նմանօրինակ Մարտին Լյութերի Ռեֆորմացիան հարցականի տակ դրեց Հռոմի պապի հեղինակությունը։ Ըստ բազմաթիվ աղբյուրների Ռեֆորմացիան սկիզբ է առել 1517 թվականին, երբ Լյութերը հրատարակեց Իննսունհինգ թեզերը և ավարտվում է 1648 թվականին Վեստֆալյան հաշտությամբ, երբ ավարտվեցին Եվրոպական կրոնական պատերազմները ։
Այս ժամանակաշրջանում Կաթոլիկ եկեղեցու կոռուպցիան խթան հանդիսացան Ռեֆորմացիայի զարգացման։ Արդյունքում շարժմանը միացան նաև թագավորներ և արքայազներ` վերջ դնելով պապական ազդեցությանը շատ հզոր պետություններում։ Մարտին Լյութերից բացի այլ գործիչներ զարգացրեցին սեփական ուղղությունը, ինչպիսին էր Ժան Կալվինը, ում Կալվինականությունը ազդեցություն ունեցավ շատ երկրներում, և Անգլիայի թագավոր Հենրի VIII-ը խզեց հարաբերությունները Կաթոլիկ եկեղեցու հետ և հիմնեց Անգլիկան եկեղեցին։ Նրա դուստր Եղիսաբեթ I-ը ավարտին հասցրեց եկեղեցու կազմակերպումը։ Այս կրոնական մասնատումները բերեց պատերազմների ալիքի, որոնց հիմնական պատճառն էր կրոնը, ինչպես նաև որոշ միապետների ծարավը իշխանության, ինչի արդյունքում Արևմտյան Եվրոպան դարձավ ավելի կենտրոնացված և հզոր։
Բողոքականների Ռեֆորմացիան բերեց նաև բարփոխումների շարժան Կաթոլիկ եկեղեցի ներցում, որը կոչվեց Հակառեֆորմացիա, որի նպատակն էր պեյքարել կոռուպցիայի դեմ և վերականգներ Կաթոլիկ եկեղեցու վաղեմի հզորությունը։ Այս շարժման երկու կարևոր խմբերից էին Հիսուսի միաբանությունը, որը օգնեց պահպանել Կաթոլիկությունը Իսպանիայում, Պորտուգալիայում, Լեհաստանում և այլ եվրոպական երկրներում, Սուրբ Ների Ֆիլիպ Օրիատորացիները, որոնց ղեկավարում էր Հռոմը։ Դեռևս Կաթոլիկ մնացած երկրներում միապետները եկեղեցիական կազմակերպությունները առան պետության վերահսկողության տակ։
Հակառակ շատ եվրոպական երկրների Ռեչ Պոսպոլիտան և Հունգարիան ավելի տոլերանտ էին։ Չնայած նրանք մնում էին կաթոլիկ, շարունակում էին թույլատրել մեծաքանակ կորանական փոքրամասնությունների ազատորեն դավանել իրենց կրոնին և ավանդույթներին։ Ռեչ Պոսպոլիտայում կային մեծ թվով կաթոլիկներ, բողոքականներ, ուղղափառներ, հրեաներ և մուսուլմաններ։
Այս ժամակաշրջանի մեկ այլ զարգացումներից էր համաեվրոպական տրամադրվածությունները։ Էմերիկ Կրուսը (1623) առաջ քաշեց Եվրոպական խորհրդի գաղափարը, որը պետք է ավարտեր Եվրոպայի պատերազմները, սակայն տևական խաղաղության հասնելու ջանքերը ապարդյուն էին, չնայած բոլոր եվրոպական երկրները (բացառության Ռուսաստանի և Օսմանյան կայսրության, որոնք համարվում էին օտար) համաձայնվեցին 1518 թվականին հաշտություն կնքել Լոնդոնի պամանագրով։ Շատ մատերազմներ վերսկսվեցին մի քանի տարի անց։ Ռեֆորմացիան անհավանական դարձրեց Եվրոպայում խաղաղությունը մի քանի դար։
Ծանոթագրություններ
* Կատեգորիա:Գերմանիայի պատմություն Կատեգորիա:Վեստգոթեր Կատեգորիա:Ժողովուրդների մեծ գաղթ Կատեգորիա:Հին Հռոմի պատմություն Կատեգորիա:Բյուզանդիայի պատմություն Կատեգորիա:Ֆրանսիայի պատմություն Կատեգորիա:Իտալիայի պատմություն Կատեգորիա:Անգլիայի պատմություն
Միջուկային ռեակցիաներ
Միջուկային ռեակցիաներ, ատոմային միջուկների փոխակերպումներ, երբ դրանք փոխազդում են տարրական մասնիկների, γ-քվանտների կամ միմյանց հետ։ Z կարգաթիվ, А ատոմական զանգված ունեցող X միջուկի և а մասնիկի փոխազդեցության միջուկային ռեակցիան, որի հետևանքով առաջանում է b մասնիկ, և Z' կարգաթվով, A' ատոմական զանգածով Y միջուկ, գրի է առնվում a+ZXA->Z'YA' + b տեսքով։ Սովորաբար միջուկային ռեակցիաներում հետազոտության առարկա են ռեակցիաների դիֆերենցիալ և լրիվ կտրվածքները, ստացվող արգասիքների անկյունային և էներգետիկ բաշխումները և բևեռացումները։ Միջուկային ռեակցիաները միջուկների կառուցվածքին վերաբերող տեղեկությունների հիմնական աղբյուրն են։ Դրանք հնարավորություն են տալիս հետաքրքիր ինֆորմացիա ստանալ նաև տարրական մասնիկների մասին (օրինակ, նեյտրոնի վերաբերյալ տեղեկություն ստացվում է միայն միջուկային ռեակցիայից)։ Միջուկային ռեակցիաները հիմնականում դասակարգվում են ըստ ռմբարկող մասնիկի (միջուկի) տեսակի։ Տարբերում են ֆոտոնների (ֆոտոմիջուկային ռեակցիաներ), հադրոնների, լեպտոնների և իոնների ազդեցությամբ ընթացող ռեակցիաներ։ Երբեմն միջուկային ռեակցիաները դասակարգում են նաև ռմբարկող մասնիկի (միջուկի) էներգիայով։ Միջուկային ռեակցիայի առաջին փորձերը կատարվել են ռադիոակտիվ աղբյուրներից ստացված ցածր էներգիայի α-մասնիկներով, նեյտրոններով և էլեկտրոններով։ Հետագայում ուսումնասիրվել են տիեզերական ճառագայթներում ընթացող միջուկային ռեակցիաները։ Ներկայումս միջուկային ռեակցիայի փորձերի ճնշող մեծամասնությունը կատարվում է արագացուցիչներով։ Ցածր և միջին էներգիաների լեպտոնների ու հադրոնների մասնակցությամբ տեղի ունեցող միջուկային ռեակցիաները հնարավորություն են տալիս տեղեկություն ստանալ ոչ միայն միջուկի կառուցվածքի, այլն տարբեր փոխակերպումների մեխանիզմների մասին։ Ցածր էներգիաների դեպքում միջուկային ռեակցիայի մեջ գործնական ամենալայն կիրառությունն ստացել է դանդաղ նեյտրոնների փոխազդեցությունը ծանր միջուկների (233Ս, 235Ս, 239Pu) հետ, քանի որ ջերմային նեյտրոնների ազդեցությամբ այդ միջուկների տրոհումը հանգեցնում է հսկայական քանակի էներգիայի անջատման՝ երեույթ, որ ընկած է միջուկային էներգետիկայի հիմքում։ Ցածր էներգիայի պրոտոնների ազդեցությամբ կատարվող միջուկային ռեակցիաները հաճախ օգտագործվում են ռադիոակտիվ իզոտոպներ ստանալու համար, որոնք կիրառվում են գիտության և տեխնիկայի տարբեր բնագավառներում։