cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Անդրեյ Բելոուսով
Տնտեսագիտության դոկտոր, Ռուսաստանի Դաշնության Բնական գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամ։ Գիտական խորհրդի և ՌԳԱ ժողովրդատնտեսական կանխատեսման ինստիտուտի ատենախոսություն խորհրդի անդամ ։ «Կանխատեսման խնդիրներ» ամսագրի գիտա-խմբագրական խորհրդի անդամ ։ «Ֆորսայթ» ամսագրի խմբագրական խորհրդի անդամ ։
Ռուսաստանի Դաշնության նախագահի տնտեսական հարցերով օգնական (2013-2020), Ռուսաստանի Դաշնության տնտեսական զարգացման նախարարի օգնական (2012-2013) ։
Կենսագրություն
Անդրեյ Բելոուսովը ծնվել է 1959 թվականի մարտի 17-ին Մոսկվայում, խորհրդային տնտեսագետ Ռեմ Բելոուսովի ընտանիքում (մայրը՝ Ալիսա Պավլովնան ռադիոքիմիկոս էր, հետագայում զբաղվել է հազվագյուտ տարրերի քիմիայով) ։ ԶԼՄ-ների տվյալներով՝ Ռեմ Բելոուսովը խորհրդային գիտական դպրոցի հիմնադիրն էր գնագոյացման և կառավարման ոլորտում, և ընդգրկված էր Կոսիգինի բարեփոխման նախապատրաստման մասնակիցների թվում, հետագայում զբաղվել է ԽՍՀՄ տնտեսական պատմությամբ։
Բարձրագույն կրթության դիպլոմ ստանալուց հետո Անդրեյ Բելոուսովը ուսումը շարունակեց ԽՍՀՄ ԳԱ Կենտրոնական տնտեսամաթեմատիկական ինստիտուտի ասպիրանտուրայում։ Միաժամանակ, այնտեղ սկսել է գիտական աշխատանքային գործունեություն՝ սկզբում որպես հետազոտող-պրակտիկանտ, ապա ԳԱ Կենտրոնական տնտեսամաթեմատիկական ինստիտուտի մարդա-մեքենայական համակարգերի մոդելավորող լաբորատորիայի կրտսեր գիտաշխատող, որը գլխավորում էր էմիլ Երշովը։ ԳԱ Կենտրոնական տնտեսագիտական-մաթեմատիկական ինստիտուտի տնօրենի տեղակալի պաշտոնը զբաղեցրել է Յուրի Յարեմենկոն (1994 թվականին դարձել Է Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի ակադեմիկոս)։ Ըստ որոշ տվյալների՝ հենց նրանց հետ փոխգործակցությամբ է ձևավորվել Անդրեյ Բելոուսովի գիտական դիրքորոշումը։ Ի դեպ, հնարավոր է, որ Կենտրոնական տնտեսագիտական-մաթեմատիկական  ինստիտուտում Ա. Ռ. Բելոուսովը ծանոթացել է Ալեքսանդր Շոխինի հետ, որը հենց 1982-86 թվականներին ինստիտուտում զբաղեցնում էր լաբորատորիայի վարիչի պաշտոնը։
1986 թվականի փետրվարին մի քանի գիտական ստորաբաժանումների հիման վրա կազմավորվել է ԽՍՀՄ ԳԱ Տնտեսագիտության և գիտատեխնիկական առաջընթացի կանխատեսման ինստիտուտը։ Ինստիտուտի գործունեության հիմնական ուղղությունը տնտեսական կանխատեսումն է։ Անդրեյ Բելոուսովը աշխատանքի է անցել ԽՍՀՄ ԳԱ Ժողովրդատնտեսական կանխատեսման ինստիտուտում, որտեղ նա հետևողականորեն զբաղեցնում էր կրտսեր գիտաշխատողի, գիտաշխատողի և ավագ գիտաշխատողի դիրքերը։ Նրա գիտական առաջնահերթությունները կենտրոնացած էին մակրոտնտեսական միտումների կանխատեսման, ինչպես նաև խորհրդային տիպի տնտեսության մեջ գնաճի և կառուցվածքային ճգնաժամի վրա ։
1988 թվականին Անդրեյ Բելոուսովը պաշտպանել է թեկնածուական ատենախոսությունը՝ Շրջանառու միջոցների ձևավորման և օգտագործման մեխանիզմների (բազմաոլորտ մոտեցում) իմիտացիոն մոդելավորումը«» թեմայով։ Երեք տարի անց՝ 1991 թվականին, նշանակվել է ԽՍՀՄ ԳԱ Ժողովրդատնտեսական կանխատեսման ինստիտուտի լաբորատորիայի վարիչ՝ փոխարինելով Էմիլ Երշովին։ Այս պաշտոնը Բելոուսովը զբաղեցրել է մինչև 2006 թվականը՝ այն համատեղելով այլ կազմակերպություններում աշխատանքի հետ, և ազատել է միայն պետական ծառայության անցնելով։ Բելոուսովի նախաձեռնությամբ լաբորատորիային կից թողարկվել է տնտեսագիտության վերլուծական ամսագիր ։
Պետական մարմինների հետ սկսել է համագործակցել 1999 թվականից։ Ընդգրկված էր էկոնոմիկայի նախարարության կոլեգիայի կազմում, եղել է մի շարք նախարարների խորհրդատու՝ Եվգենի Պրիմակովի, Սերգեյ Ստեպաշինի, Միխայիլ Կասյանովի և Միխայիլ Ֆրադկովի (Կասյանովի և Ֆրադկովի հետ աշխատել է արտահաստիքային խորհրդականի կարգավիճակում ):
1991 թվականի նոյեմբերին ստեղծվել է Արտաքին քաղաքական ասոցիացիայի վերլուծական խումբ, որը նաև երբեմն անվանում են Բեսմերտնիխների խումբ (նրա հիմնադիր, ԽՍՀՄ նախկին արտգործնախարար Ալեքսանդր Բեսմերտնիխի ազգանունով)։ Նրա աշխատանքի ձևաչափը կանոնավոր թեմատիկ քննարկումների, բանավեճերի կազմակերպումն է։ Հետագայում սղագրությունները վերծանվում են և դառնում ավելի խորը ուսումնասիրության առարկա, իսկ որոշ դեպքերում օգտագործվում են գիտական աշխատությունների հիմքում ։ Անդրեյ Բելոուսովը 1990-ականների սկզբին միացել է Բեսմերտնիխների խմբին և մասնակցել մի շարք թեմաների մշակմանը։ Նրա հետ միասին խմբի աշխատանքին մասնակցել է Անդրեյ Կլեպաչը, հետագայում՝ Ռուսաստանի տնտեսական զարգացման նախարարության տեղակալ Ա. Ռ. Բելոուսովը ։
2006 թվականին Անդրեյ Բելոուսովը սկսել է իր կենսագրության նոր գլուխը․ անցել է պետական ծառայության։ ՌԴ տնտեսական զարգացման նախարար Գերման Գրեֆի հրավերով զբաղեցրել է նրա տեղակալի պաշտոնը ։ Միաժամանակ նա հեռացել է մյուս բոլոր պաշտոններից։
Նույն թվականին Անդրեյ Բելոուսովը ստացել է տնտեսագիտության դոկտորի կոչում՝ պաշտպանելով «Ռուսաստանի տնտեսության վերարտադրության համակարգի հակասություններն ու զարգացման հեռանկարները» դոկտորական թեզը («08.00.05՝ ժողովրդական տնտեսության էկոնոմիկա և կառավարում» մասնագիտությամբ)։
Նախարարությունում Անդրեյ Բելոուսովը ղեկավարում էր մակրոտնտեսական բլոկը, ներառյալ ներդրումային միջավայրի բարելավման հարցերը, դաշնային նպատակային ծրագրերի իրականացումը, Վնեշէկոնոմբանկի ներդրումային գործունեությունը ։ Նրա ղեկավարությամբ մշակվել են երկարաժամկետ սոցիալ-տնտեսական զարգացման հայեցակարգը և առևտրի մասին օրինագիծը (ընդունվել է 2009 թվականի դեկտեմբերի 28-ին )։
2007 թվականին, երբ Գերման Գրեֆը հեռացավ Ռուսաստանի տնտեսական զարգացման նախարարությունից, նախարար նշանակվեց Էլվիրա Նաբիուլինան, որը մինչ այդ զբաղեցնում էր նախարարի տեղակալի պաշտոնը։ Իր պաշտոնը Բելոուսովը պահպանել է, իսկ հետո՝ 2008 թվականին, գնացել է ՌԴ-ի կառավարության բարձրացման. վարչապետ Վլադիմիր Պուտինը նրան նշանակել է Ռուսաստանի Դաշնության կառավարության աշխատակազմի Էկոնոմիկայի և ֆինանսների դեպարտամենտի տնօրեն ։ Քիչ առաջ, 2007 թվականի ամռանը, Անդրեյ Բելոուսովը ստացավ Ռուսաստանի Դաշնության վաստակավոր տնտեսագետի կոչում ։
Այսպիսով, Ռուսաստանի կառավարության տնտեսական օրակարգի ձևավորման համար 2008-2012 թվականներին պատասխանատու էին ՌԴ կառավարության նախագահի առաջին տեղակալ Իգոր Շուվալովը, Անդրեյ Բելոուսովը և Էլվիրա Նաբիուլինան։
Ռուսաստանի Դաշնության կառավարությունում Ա. Բելոուսովը պատասխանատու էր բյուջեի ձևավորման, պետական ներդրումների, ներդրումային միջավայրի բարելավման հետ կապված հարցերի համար։ Նրա օրոք ստեղծվել է Ռազմավարական նախաձեռնությունների գործակալություն և գործարկվել դրա բազայում, այսպես կոչված, Ազգային ձեռնարկատիրական նախաձեռնություն, որի նպատակն է կատարելագործել Ռուսաստանում ձեռնարկատիրական գործունեության իրականացման պայմանները ։
2012 թվականին կայացել են ՌԴ նախագահի հերթական ընտրությունները, որոնցում հաղթանակ է տարել Վլադիմիր Պուտինը։ Մայիսին Պետական դուման նախագահի ներկայացմամբ հաստատել է ՌԴ կառավարության նախագահ Դմիտրի Մեդվեդևի պաշտոնը։ Որոշ ժամանակ անց հրապարակվել է նաև նախարարների նոր կաբինետը. Անդրեյ Բելոուսովը նշանակվել է ՌԴ տնտեսական զարգացման նախարարի պաշտոնում ։ Ընդ որում, ըստ ԶԼՄ-ների, Ա. Բելոուսովը նույնպես դիտարկվել է ՌԴ նախագահի տնտեսական հարցերով օգնականի պաշտոնում, սակայն ինչ-որ պահի որոշում է ընդունվել այդ պաշտոնում նշանակել Էլվիրա Նաբիուլինային ։
2015 թվականի հունիսի 17-ից մինչև 2017 թվականի սեպտեմբերի 29-ը «Ռոսնեֆտ» ՀԲԸ-ի տնօրենների խորհրդի նախագահն էր ։
2020 թվականի հունվարի 21-ին նշանակվել է Ռուսաստանի Դաշնության կառավարության նախագահի առաջին տեղակալ Միխայիլ Միշուստինի նոր կառավարությունում ։
2020 թվականի մարտից՝ «Ռուսական երկաթուղիներ» ԲԲԸ տնօրենների խորհրդի նախագահ ։
Ընտանիք
Մայրը՝ Ալիսա Պավլովնա Բելոուսովա (Տրավնիկովա) (1934-2015), քիմիկոս, քիմիական գիտությունների թեկնածու ։
Ամուսնացել է երկրորդ անգամ։ Կինը՝ Լարիսա Վլադիմիրովնա Բելոուսովա (Ավդեևա ծնվ.՝ 1961)
Առաջին ամուսնությունից նա որդի ունի (ծնվ. 1994): Բաումանի անվան Մոսկվայի պետական համալսարանի շրջանավարտ ։
Կրտսեր եղբայր՝ Դմիտրի, Մակրոտնտեսական վերլուծության և կարճաժամկետ կանխատեսման կենտրոնի առաջատար փորձագետ ։
Գիտական գործունեություն և հրատարակություններ
Որպես գիտնական, Բելոուսովը հանդիսանում է տնտեսական կառուցվածքի դպրոցի ներկայացուցիչը։ Ներկայումս (2019 թվականի նոյեմբեր) Հիրշի ցուցանիշը Բելոուսովի գիտական աշխատանքների համար գիտական մեջբերումների Ռուսական ինդեքսով կազմում է 18, ընդհանուր առմամբ՝ eLibrary, 19 գիտական էլեկտրոնային գրադարանի բազայի հիման վրա ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ռուս տնտեսագետներ Կատեգորիա:Տնտեսագիտական գիտությունների դոկտորներ Կատեգորիա:«Միասնական Ռուսաստան» կուսակցության անդամներ Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Ռուս պետական գործիչներ Կատեգորիա:Ռուս քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Պատվո շքանշանի ասպետներ (Ռուսաստան) Կատեգորիա:Մոսկվայի 850-ամյակի հուշամեդալով պարգևատրվածներ
Ռայներ Մարիա Ռիլկե
Ռայներ Մարիա Ռիլկե (Rainer Maria Rilke, լրիվ անունը. René Karl Wilhelm Johann Josef Maria Rilke - Ռենե Կառլ Վիլհելմ Յոհան Յոզեֆ Մարիա Ռիլկե, ), 20-րդ դարի գերմանալեզու ամենաազդեցիկ բանաստեղծ-մոդեռնիստներից։ Գրել է նաև պատմվածքներ, վեպ և մշակույթին ու արվեստին նվիրված հոդվածներ։ Ֆրանսերենից և այլ լեզուներից կատարել է բազմաթիվ թարգմանություններ։ Նրա ժառանգության կարևորագույն մի մասը ծավալուն նամակագրությունն է։
1875–1896. Մանկություն և ուսումնառություն
Ռիլկեն ծնվել է 1875 թ.-ի դեկտեմբերի 4-ին, Պրահայում, որը այն ժամանակ ողջ Բոհեմիայի հետ մտնում էր Ավստրիա-Հունգարիայի մեջ։ Հայրը՝ Յոզեֆ Ռիլկեն (1838-1906), երկաթուղային ծառայող էր։ Մայրը՝ Սոփի Էնցը (1851-1931), հավակնոտ և պատվախնդիր մի կին, սերում էր պրահյան ֆաբրիկանտների բարեկեցիկ ընտանիքից։ Իր երազած կյանքը նա ամուսնության մեջ չգտավ։ Ռիլկեն ընտանիքի առաջին որդին էր։ 1884 թ.-ին Ռիլկե ամուսիններն ամուսնալուծվում են։ Տղան մնում է հոր մետ։ Մոր և որդու հարաբերությունները մշտապես մնում են լարված։
1897–1902. Զարգացման տարիները
1897 թ.-ին Մյունխենում հանդիպում է ինտելեկտուալ մեծ կարողությունների տեր Լու Անդրեաս-Սալոմեին, որը նրա անձնական և ստեղծագործական կյանքում իր որոշակի դերն ունի։ Վերջինս Նիցշեի աշակերտուհին էր, ում հանգուցյալ փիլիսոփան ամուսնության առաջարկ էր արել, իսկ 1912/13 թթ. Զիգմունդ Ֆրոյդի ընթերական էր։
1897 թ.-ին տեղափոխվում է Բեռլին։ Այստեղ ծանոթանում է Ստեֆան (կամ Շտեֆան) Գեորգեի բանաստեղծություններին։ 1897 թ.-ին իր առաջին ճանապարհորդությունն է կատարում Իտալիայում։ Այնուհետև, հաջորդ երկու տարիներին Անդրեա ամուսինների հետ երկու անգամ այցելում է Ռուսաստան, ուր Մոսկվայում հանդիպում է Լև Տոլստոյին, նկարիչներ Իլյա Ռեպինին ու Լեոնիդ Պաստեռնակին՝ Բորիս Պաստեռնակի հորը։ Ճանապարհորդությունը կրկնվում է նաև 1900 թ.-ին, երբ նա Լուի հետ լինում է Սանկտ-Պետերբուրգում և Վոլգայի շրջանի բնակավայրերում։
1900 թ.-ի աշնանը Վորպսվեդեում հյուրընկալվում է Հայնրիխ Ֆոգելերին, որտեղ հանդիպում է Օտտո Մոդերզոհնին, Պաուլա Մոդերզոհն-Բեքերին, Կառլ Հաուպտմանին և քանդակագործուհի Կլարա Վեստհոֆին։ Հաջորդ տարվա գարնանը Կլարան և Ռիլկեն ամուսնանում են։ 1901 թ.-ին ծնվում է նրանց դուստրը՝ Ռութը (1901-1972), որը հետագայում մեծ ավանդ է ունենում հոր ժառանգության քննական հրատարակությունը կազմելու գործում։ 1902 թ.-ին մեկնում է Փարիզ՝ քանդակագործ Օգյուստ Ռոդենի մասին մենագրություն գրելու նեպատակով։ Կնոջ հետ հարաբերությունները միշտ պահպանվում են, սակայն Ռիլկեն գերադասում է ապրել առանձին, առանց քաղաքացիական պարտավորությունների։ Մշտական ֆինանսական դժվարությունները նրան հաճախ ստիպում են հոնարարային աշխատանքներ կատարել։
1902-1910. Ստեղծագործության միջին շրջանը
Փարիզյան առաջին ժամանակահատվածի դժվարությունները հետագայում կնկարագրվեն Մալտե Լաուրիդս Բրիգգեի նոթերը միակ վեպում։ Ռիլկեն ինտենսիվ շփվում է փարիզյան ժամանակակից արվեստի ներկայացուցիչների հետ։ Նրան առանձնապես հետաքրքրում են Օգյուստ Ռոդենը և Պոլ Սեզանը։ Փարիզը դառնում է բանաստեղծի մշտական բնակավայրերից։ Մինչև 1906 թ.-ը քարտուղարում է Ռոդենին։ Փարիզյան շրջանի արդյունքը Նոր բանաստեղծություններ (1907) և Նոր բանաստեղծություններ, երկրորդ մաս (1908) ժողովածուներն են, երկու Ռեքվիեմ-ները (1909) և 1904 թ.-ից սկսված Մալտե Լաուրիդս Բրիգգեի նոթերը վեպը, որը լույս է տեսնում 1910 թ.-ին։
1910-1919. Ներքին և արտաքին փոփոխություններ
Ռիլկեն արդեն Եվրոպայում հայտնի բանաստեղծ էր, երբ վեպից հետո սկսվում է նրա երկար, գրեթե տասներկու տարի տևած ստեղծագործական ճգնաժամը։ 1912 թ.-ին իր երկրպագու և հովանավորուհի իշխանուհի Մարի ֆոն Թուրն ունդ Տաքսիսին (ի դեպ, նրանն է Ռիլկեին տրված դոկտոր սերովբեական բնութագրական բնորոշումը) պատկանող Դուինո ամրոցում սկսում է Դուինյան էլեգիաները, սակայն դրանք կարողանում է ավարտել միայն 1922 թ.-ին։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին տեղափոխվում է Գերմանիա։ Մեծավ մասամբ ապրում է Մյունխենում։ Պատերազմը նրա վրա ծանր տպավորություն է թողնում։ Դա արտահայտված է 1914 թ.-ին գրված Հինգ երգ շարքում։
1919-1926. Ուշ շրջան
1919 թ.-ին ճանապարհորդում է Շվեյցարիայում։ Որևէ տեղ մշտական բնակություն հաստատելու նրա ջանքերը ապարդյուն էին։ Միայն 1921 թ.-ի ամռանն է կարողանում հաստատվել Շատո դե Մուզոյում (Շվեյցարիա, Վալիս կանտոն)։ Ստեղծագործական հանկարծահաս բռնկումով մի քանի շաբաթում ավարտում է Դուինյան էլեգիաներ և Սոնետներ Օրփեոսին շարքերը։
1923 թ.-ից ծագում են առողջական մեծ խնդիրներ, որոնք առողջարանային կյանք են պահանջում։ Վերջին, համեմատաբար երկար կանգառը Փարիզում, որի ժամանակ նրան մեծարում է փարիզյան գրական շրջանակը։ 1923/26 թթ. են վերաբերվում բազմաթիվ առանձին բանաստեղծություններ և ֆրանսերենով գրված քնարական բանաստեղծությունների շրջանը։ Թարգմանում է իր մեծ ժամանակակցի՝ Պոլ Վալերիի բանաստեղծությունները։
Սոսկ կյանքի վերջին ամիսներին է պարզվում Ռիլկեի հիվանդությունը. սպիտակարյունության հազվադեպ և անբուժելի մի տեսակ։ Բանաստեղծն իր մահկանացուն կնքում է Վալմոնտի առողջարանում և 1927 թ.-ի հունվարի 2-ին, իր ցանկության համաձայն, թաղվում է Ռարոնի փոքրիկ եկեղեցու պատի տակ։ Նրա գերեզմանին, իր կտակի համաձայն, փորագրվում են իր իսկ ձեռքով գրված տապանագրի տողերը.
<poem style="text-align: center">Rose, oh reiner Widerspruch, Lust, Niemandes Schlaf zu sein unter soviel Lidern.
<poem style="text-align: center">Վարդ, օ, մաքուր առարկում, այդքան կոպերի տակ ոչ մեկի քունը չլինելու հրճվանք։
Բանաստեղծական գործը
Ռիլկեն թողել է հարուստ և ամբողջական ժառանգություն, ինչը 20-րդ դարի բանաստեղծության այն սակավաթիվ երևույթներից է, որը կարելի է համարել ապագայի բանաստեղծություն։ Ռիլկեի Կարուսել բանաստեղծությունը հայերեն է թարգմանել Եղիշե Չարենցը (հավանաբար ռուսերենից)։
Վաղ շրջանի գործերին են պատկանում Ճանապարհի սպասում, Երազներով պսակազարդ և Ճրագալույց ժողովածուները։ 1897/98 թթ. գրված Ինձ տոնի առթիվ ժողովածուում արդեն զգալի են մարդկային ներաշխարհի դիտարկումները։ 1899 թ.-ին ստեղծվում է Կոռնետ Քրիստոփ Ռիլկեի սիրո և մահվան եղանակը կարճ արձակ գործը։ Ժամագիրքը ժողովածուն (3 մաս, 1899-1903, առաջին հրատարակությունը՝ 1905 թ.-ին) միջնադարյան ավանդական աղոթագիրք է, վաղ շրջանի թերևս բարձրակետը, որում Աստծո և մարդու պանթեիստական և գոյաբանական հարաբերություններն են։ Արտակարգ նրբության են հասցված բանաստեղծությունների ռիթմավորումը և հանգավորումը։ Զգալի են ռիլկեական հռչակավոր աշխարհաներտարածության -„Weltinnenraum“ – սահմանների ուրվագծերը։
Միջին շրջանի երկերից առանձնանում են Նոր բանաստեղծությունները և Մալտե Լաուրիդ Բրիգեի նոթերը վեպը։ Երկուսում էլ հիմնական մեթոդը մարդկային ներաշխարհի և հիմնարար փորձի արծարծումներն են, բայց ոչ միայն ներքինի բանաստեղծական «հետազոտությունները», այլև դրա խորհրդանշական, առարկայական և ենթակայական արտացոլումները՝ վերապրված իրերի մեջ և իրերով։ Իրերը մեր օգնության կարիքն ունեն բանաստեղծական սկզբունքը ձևավորում է բանաստեղծելու մի նոր «մեթոդ», որն իր էութենական կողմերով գերմանական և համաշխարհային բանաստեղծություն է մտցնում իր-բանաստեղծություն հասկացությունը. այն հատկանշվում է նրանով, որ խոսում է ոչ թե իրերի մասին, այլ խոսեցնում է իրերը։ Այդ բանաստեղծության մեջ արտահայտվելու հնարավորություն են ստանում կյանքը, սերը, սարսափելին, քնքուշը, մանկությունը, մահը… Երկիր, ահա, ահա այն, ինչը կամենում ես դու` անտեսանելի մեր մեջ վերամարմնավորվել։– Սա չէ՞ քո երազանքը` մի անգամ անտեսանելի լինել։– Երկի՜ր, անտեսանելի՜։ Ի՞նչն է, եթե ոչ կերպարանափոխությունը, քո խնդիրը անհետաձգելի։ Երկիր, դու սիրելի, ես ուզում եմ։ Օ, հավատա, հարկավոր չեն քո գարունները այլևս, որ ինձ նվաճեն,– մեկը, ախ, մի միակ գարունդ ադեն շատ է արյան համար։ Վաղուց ի վեր պատրաստ եմ ես քեզ, առանց անվանման։ Ճշմարտացի ես դու հավերժորեն, և քո սրբազան հղացումը մահն է հուսալի։
(Թրգմ․ Հակոբ Մեվսեսի)
Ուշ շրջանի գործերում (1912/22) Ռիլկեն, իր ողջ էքզիստենցիալ և օնթոլոգիական հարուստ ներկապնակը ի սպաս է դնում կյանքը, նրա ողջ սարսափներով և փլուզումներով հանդերձ, հաստատելու օրփեական մի սկզբունքի, որը վերջին երկու կոթողային շարքերում հասնում է գրեթե տոնական աստվածացման՝ ապոթեոզի։
Այս ամենին պետք է ավելացնել ռիլկեական բացառիկ լեզուն, առոգանությունը, հնչողականությունը, վիբրացիան, պրոսոդիկան։ «''... Մեծ քնարերգության այդ աղբյուրը... գրել է մի տող, որը իմ սերունդը չի մոռանա. Եվ հաղթանակ՝ չկա։ Միայն՝ հաղթահարում»։ «Wer spricht von Siegen? Ueberstehn ist alles''»։ (Գոթֆրիդ Բենն)։
Հղումներ
Կատեգորիա:Ավստրիացի գրողներ Կատեգորիա:20-րդ դարի բանաստեղծներ Կատեգորիա:20-րդ դարի վիպասաններ Կատեգորիա:19-րդ դարի բանաստեղծներ Կատեգորիա:Մյունխենի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Գերմանալեզու բանաստեղծներ Կատեգորիա:Լեյկոզից մահացածներ Կատեգորիա:Մոդեռնիստ գրողներ Կատեգորիա:Ավստրիացի դրամատուրգներ Կատեգորիա:Ավստրիացի թարգմանիչներ Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Գիսաստղ
Գիսաստղ (Երկար մազեր՝ ծամեր ունեցող, պոչավոր, միջազգային comet բառը ծագել է հունարեն՝ κομήτης, komḗtēs – մազավոր բառից), փոքր երկնային մարմին, որը ունի մշուշոտ տեսք, սովորաբար պտտվում է Արեգակի շուրջ շատ ձգված ուղեծրով։ Արեգակին մոտենալու հետ զուգընթաց գիսաստղի շուրջ առաջանում է վարս (ժամանակավոր մթնոլորտ) և որոշ դեպքերում գազից և փոշուց կազմված պոչ։ Այս երկու երևույթները առաջանում են արեգակի ճառագայթման և արեգակնային քամու գիսաստղի միջուկի հետ փոխազդեցության արդյունքում։ Գիսաստղերը մարդկությանը հայտնի են անհիշելի ժամանակներից։
Գիսաստղի աստղագիտական սիմվոլն է, որը բաղկացած է փոքր սկավառակից երեք գծերով, որոնք ցույց են տալիս պոչը ։
Գիսաստղերի պտույտի պարբերությունները գտնվում են չափացանց լայն միջակայքում, տատանվելով մի քանի տարուց մինչև հարյուր հազարավոր տարիներ։ Կարճ պարբերությամբ գիսաստղերը առաջացել են Կոյպերի գոտում, կամ նրան հաջորդող Ցրված սկավառակում, որոնք ընկած են Նեպտունի ուղեծրից այն կողմ։ Ենթադրաբար, երկար պարբերությամբ գիսաստղերերը հասնում են մեզ Օորտի ամպից, որում գտնվում են հսկայական քանակով գիսաստղային միջուկներ։ Արեգակնային համակարգի ծայրամասերում գտնվող մարմինները որպես կանոն բաղկացած են ցնդող նյութերից (ջրային, մեթանային և այլ սառույցներ), որոնք ցնդում են Արեգակին մոտենալիս։ Ավելի հազվագյուտ հիպերբոլիկ գիսաստղերը անցնում են ներքին Արեգակնային համակարգով և դուրս են շպրտվում միջաստղային տարածություն հիպերբոլիկ հետագծերով։ Էկզոգիսաստղերը, գիսաստղեր Արեգակնային համակարգից դուրս, նույնպես դիտարկվել են, և կարող են հանդիպել Ծիր կաթին գալակտիկայում ։
2014 թվականի օգոստոսի դրությամբ հայտնի էին 5186 գիսաստղեր, և նրանց քանակը անընդհատ աճում է։ Այնուամենայնիվ, սա ընդհանուր հավանական գիսաստղերի բնակչության միայն չնչին մասն է, քանի որ արտաքին Արեգակնային համակարգում հնարավոր է, որ կան տրիլիոնի կարգի գիսաստղանման մարմիններ ։ Գիսաստղների պայծառությունը մեծապես կախված են նրանց պերիհելիի կետում Արեգակից հեռավորությունից։ Բոլոր գիսաստղներից միայն մի փոքր մասն է մոտենում Արեգակին ու Երկրագնդին այնքան, որպեսզի նրանք դառնան տեսանելի անզեն աչքով։ Նրանցից առավել նկատելիները, երբեմն անվանում են «Մեծ գիսաստղեր»։ Մոտավորապես մեկ գիսաստղ հնարավոր է լինում դիտարկել անզեն աչքով ամեն տարի ։
2014 թվականի հունվարի 22-ին ԵՏԳ գիտնականները հայտարարեցին ջրի գոլորշու արտանետման մասին գաճաճ մոլորակ Սերեսի մակերևույթից, որը աստերոիդների գոտու ամենամեծ մարմինն է։ Այս հայտնագործությունը անսպասելի էր, քանի որ մինչ այդ աստերոիդների մակերևույթից արտանետումներ չէին գրանցվել։ Այս հայտնագործությունը մշուշոտ է դարձնում գիսաստղերի և աստերոիդների միջև սահմանը։
Անվանաբանություն
Գիսաստղերին տրված անվանումները վերջին երկու հարյուրամյակների ընթացքում հետևում են մի քանի տարբեր սկզբունքների։ Մինչ որևէ համակարգված անվանումաբանության ստեղծվելը գիսաստղերը անվանում էին տարբեր ձևերով։ Մինչև վաղ 20-րդ դարը գիսաստղերի մեծ մասին անվանում էին իրենց հայտնվելու տարով, որոշ առանձնահատուկ դեպքերում ավելացնելով ածականներ, օրինակ՝ «1680 թվականի մեծ գիսաստղ» (Կիրխի Գիսավոր), «1882 թվականի մեծ սեպտեմբերյան գիսաստղ», կամ «1910 թվականի մեծ գիսաստղ» («1910 թվականի մեծ հունվարյան գիսավոր»)։
Այն բանից հետո, երբ Էդմունդ Հալլեյը ապացուցեց, որ 1531, 1607 և 1682 թվականներին հայտնված գիսաստղերը միևնույն մարմինն էին և հաջողությամբ կանխագուշակեց այս գիսաստղի վերադարձը 1759 թվականին, այս գիսաստղը հայտնի դարձավ որպես Հալլեյի գիսաստղ ։ Միևնույն սկզբունքով, երկրորդ և երրորդ հայտնի դարձած պարբերական գիսաստղերը անվանվեցին Էնկեյի գիսաստղ և Բիելայի գիսաստղ նրանց ուղեծրերը հաշվարկած աստղագետների անուններով, այլ ոչ նրանց հայտնաբերողների անուններով։ Ավելի ուշ պարբերական գիսաստղերը սկսեցին անվանել նրանց հայտնաբերողների անուններով, սակայն միայն մեկ անգամ ի հայտ եկած գիսաստղերը շարունակում էին անվանել նրանց հայտնաբերման տարով։
Վաղ 20-րդ դարում գիսաստղերի անվանումը նրանց հայտնաբերողների անուններով դարձավ համընդհանուր, և այսպես էլ շարունակվում է մինչ այժմ։ Գիսաստղը անվանում են մինչև երեք իրարից անկախ հայտնաբերող անձանց անուններով։ Վերջին տարիներին բազմաթիվ գիսաստղեր են հայտնաբերվել աստղագետների մեծ խմբերի կողմից, ովքեր աշխատում են տարբեր աստղագիտական գործիքներ օգտագործելով, և այս դեպքում գիսաստղերը կարող են անվանվել այդ գործիքի անունով։ Օրինակ՝ ԻՌԱՍ-Արակի-Ալկոկ գիսաստղը հայտնաբերվել է իրարից անկախ ԻՌԱՍ արբանյակի և սիրող աստղագետներ Գենիչի Արակիի ու Ջորջ Ալկոկի կողմից։ Նախկինում, երբ մեկ անձնավորություն կամ խումբ հայտնաբերում էր մի քանի գիսաստղեր, նրանց տարբերում էին ավելացնելով թվեր հայտնաբերողների անուններին (սակայն միայն պարբերական գիսաստղերի համար), այսպես՝ Շումեյկեր-Լևի 1 – 9։ Այսօր, չափազանց մեծ թվով գիսաստղեր են հայտնաբերվում, օգտագործելով զարգացած աստղագիտական համակարգեր, ինչը և դարձրել է այս անվանման համակարգը ոչ արդյունավետ, և հնարավոր չի դառնում վերջնականորեն տարբերակել գիսաստղերը, համոզված լինելով որ անվանումները ունիկալ են։ Դրա փոխարեն շփոթություններից խուսափելու համար օգտագործվում է գիսաստղերի համակարգված նշանակումները։
Մինչև 1994 թվականը գիսաստղերին սկզբից տալիս էին ժամանակավոր անվանումներ, որոնք կազմված էին նրանց հայտնաբերման տարուց, որին հաջորդում էր փոքրատառ տառ, որը ներկայացնում էր նրա հաջորդական համարը տվյալ տարվա ընթացքում (օրինակ՝ Գիսաստղ 1969i (Բենետ) հանդիսանում էր 1969 թվականին հայտնաբերված 9-րդ գիսաստղը)։ Երբ գիսաստղը անցնում էր իր պերիկենտրոնը և նրա ուղեծիրը հաշվարկվում էր, գիսաստղին տրվում էր մշտական անուն, որում նշվում էր նրա պերիկենտրոնի անցման տարին, որին հաջորդում էր հռոմեական թիվ, որը ներկայացնում էր այդ տարվա ընթացքում պերիկենտրոնի անցման հաջորդական համարը։ Համապատասխանաբար Գիսաստղ 1969i գիսաստղը դառնում էր Գիսաստղ 1970 II ։
Հայտնաբերվող գիսաստղերի քանակի աճի հետ այս համակարգը նույնպես դարձավ ոչ հարմար, և 1994 թվականին Միջազգային աստղագիտական միությունը հաստատեց նոր անվանումների համակարգ։ Գիսաստղերը այժմ անվանվում են նրանց հայտնաբերման տարով, որին հաջորդում է նրանց հայտնաբերման կիսա-ամսին համապատասխանող տառ, և իրենց հայտնաբերման հաջորդական թիվը (նման համակարգ է օգտագործվում աստերոիդների անվանումներում)։ Այս համակարգով, 2014 թվականի փետրվարի երկրորդ կեսին չորրորդ հայտնաբերված գիսաստղը կստանա 2014 D4 անունը։
Գիսաստղերի անվանը նաև ավելացվում է նախածանց, որը ցույց է տալիս տվյալ գիսաստղի տեսակը՝
Օրինակ, Հեյլ-Բոպպի գիսաստղի նշանակումն է C/1995 O1։ Իրենց երկրորդ դիտարկված պերիկենտրոնի անցումից հետո, պարբերական գիսաստղները նաև ստանում են իրենց հայտնաբերման հերթական համարը ։ Այսպիսով Հայյելի գիսաստղը, որը առաջինն է նշվել որպես պարբերական, ունի հետևյալ նշանակումը՝ 1P/1682 Q1։ Գիսաստղերը, որոնք սկզբից ստացել են փոքր մոլորակի նշանակում, պահպանում են նաև այդ նշանակման տառերը, այսպես օրինակ՝ (Կատալինա-ԼԻՆԵԱՐ)։
Արեգակնային համակարգում կան միայն հինգ մարմիններ, որոնք նշվում են և որպես գիսաստղ, և որպես աստերոիդ՝ (2060) Քիրոն (95P/Քիրոն), (4015) Վիլսոն-Հարրինգտոն (107P/Վիլսոն-Հարրինգտոն), (7968) Էլստ-Պիսառո (133P/Էլստ-Պիսառո), (60558) Էչեքլուս (174P/Էչեքլուս), և (118401) ԼԻՆԵԱՐ (176P/ԼԻՆԵԱՐ)։
Միջուկ
Հայտնի գիսաստղերի միջուկի չափերը տատանվում 100 մետրց մինչև 40 կիլոմետր։ Նրանք կազմված են քարերից, փոշուց, ջրային սառույցից և սառած գազերից, այնպիսիք ինչպիսին են ածխաթթու գազը, շմոլ գազը, մեթանը և ամոնիակը ։ Իրենց փոքր զանգվածի պատճառով, գիսաստղերի միջուկները չեն դառնում գնդաձև իրենց սեփական ձգողության ուժի ազդեցության տակ, և հետևաբար ունեն անկանոն ձև։
Գիսաստղերը հաճախ անվանվում են «կեղտոտ ձնագնդեր»։ Վերջին հետազոտությունների արդյունքում պարզվել է, որ նրանց մակերևույթը ծածկված է չոր փոշով կամ քարերով, և սառույցները գտնվում են նրանց կեղևի տակ։ Գիսաստղերը, արդեն նշված գազերի հետ մեկտեղ, նաև պարունակում են տարաբնույթ օրգանական միացություններ։ Գիսաստղերի վրա պատահող միացություններից են մեթանոլը, ցիանական թթուն, ֆորմալդեհիդը, էթանոլը և էթանը, և նույնիսկ ավելի բարդ միացություններ, ինչպիսիք են երկարաշղթա ածխաջրածիններ և ամինաթթուներ ։ 2009 թվականին հաստատվեց գլիցին ամինաթթվի առկայությունը գիսաստղի փոշու մեջ, այս հայտնագործությունը կատարվեց ՆԱՍԱ-ի Սթարդասթ առաքելության շրջանակներում ։ 2011 թվականի ապրիլին հրապարակվեց Երկրի վրա գտնված երկնաքարերի ՆԱՍԱ-ի հետազոտության հաշվետվությունը, որում նշվում էր, որ հնարավոր է, որ աստերոիդների և գիսաստղերի վրա առաջանում են ԴՆԹ և ՌՆԹ մասնիկներ (ադենին, գուանին և դրանց հետ առնչվող օրգանական մոլեկուլներ)  ։
Զարմանալի է, որ գիսաստղերի միջուկները ամենամուգ մարմիններն են Արեգակնային համակարգում։ Ջիոտո ավտոմատ միջմոլորակային կայանի տվյալներով Հալլեյի գիսաստղի միջուկը անդրադարձնում է նրա վրա ընկած լույսի միայն չորս տոկոսը, իսկ Դիփ Սփեյս 1 տիեզերանավի տվյալներով Բորելիի գիսաստղի մակերևույթը անդրադարձնում է իր վրա ընկնող լույսի ընդամենը 2,4%-3,0% ։ Համեմատելու համար, ասֆալտը անդրադարձնում է իր վրա ընկնող լույսի 7 տոկոսը։ Կարծիք կա, որ այս մուգ մակերևույթի նյութը բարդ օրգանական միացություններ են։ Արեգակի ջերմության տակ ցնդող նյութերը արտանետվում են գիսաստղի միջուկից, այնտեղ թողնելով ծանր երկարաշղթա օրգանական նյութերը, որոնք սովորաբար ավելի մուգ գույն ունեն (օրինակ՝ խեժը կամ նավթը)։ Փաստորեն չափազանց մուգ մակերևույթը ստիպում է գիսաստղերին կլանել նրանց վրա ընկնող լույսը, որի արդյունքում էլ արտանետվում են ցնդող նյութերը ։
Դիտարկվել է մինչև իսկ 30 կմ չափեր ունեցող գիսաստղի միջուկ, սակայն ճշգրտորեն սահմանել նրանց չափերը չափազանց բարդ է ։ P/2007 R5 գիսաստղի միջուկը հավանական է, որ ունի 100-200 մետր տրամագիծ ։ Չնայած դիտարկումների ճշգրտության աճին, ավելի փոքր գիսաստղեր չեն հայտնաբերվում, ինչը բերում է այն եզրահանգման, որ 100 մետրից փոքր տրամագծով գիսաստղեր չեն պատահում ։ Հայտնի գիսաստղերի միջուկի միջին խտությունը գնահատվում է մոտ 0,6 գ/սմ3 ։ Իրենց փոքր զանգվածի պատճառով գիսաստղերի միջուկները չեն կարողանում դառնալ գնդաձև իրենց սեփական ձգողության ուժի ազդեցության տակ և այդ պատճառով ունեն անկանոն ձև ։
Ենթադրվում է, որ երկրին մոտեցող աստերոիդների մոտավորապես վեց տոկոսը կազմում են ծերացած գիսաստղերը, որոնք այլևս չեն արտանետում նյութեր, դրանցից են՝ (14827) Հիպնոսը և (3552) Դոն Կիխոտը։
Վարս և պոչ
Արտաքին Արեգակնային համակարգում գիսաստղերը մնում են սառած վիճակում և չափազանց դժվար են հայտնաբերվում Երկրի վրայից կատարվող դիտարկումներով, իրենց փոքր չափերի և մուգ գույնի պատճառով։ Հաբլ տիեզերական աստղադիտակով հնարավոր է եղել Կոյպերի գոտում կատարել ոչ ակտիվ գիսաստղի միջուկների դիտարկումներ, սակայն այս դիտարկումները կասկածի տակ են դրվել  և դեռևս չեն հաստատվել։ Երբ գիսաստղը հասնում է Արեգակնային համակարգի ներքին մասերը, արեգակի ճառագայթման ազդեցության տակ գիսաստղի միջուկում առկա ցնդող նյութերը գոլորշիանում են և մղվում են միջուկից դուրս, իրենց հետ տանելով փոշու հատիկներ։ Արտանետվող փոշու և գազերի շիթերը միաձուլվում են և առաջացնում հսկայական, սակայն անկայուն մթնոլորտ գիսաստղի շուրջ, այն անվանում են վարս։ Վարսի վրա ազդող արեգակի ճառագայթման ճնշումը և արեգակնային քամին մղում են վարսի մասնիկներին գիսաստղի շարժման հակադարձ ուղղությամբ, առաջացնելով պոչ։
Պոչը և վարսը երկուսն էլ լուսավորվում են Արեգակի կողմից, և կարող են դառնալ տեսանելի Երկրի մակերևույթից, գիսաստղի ներքին Արեգակնային համակարգով անցման ժամանակ, փոշին հիմնականում անդրադարձնում է Արեգակի լույսը, իսկ գազերը ունեն նաև սեփական լուսատվություն, որը ծագում է իոնացումից։ Գիսաստղերի մեծամասնությունը չափազանց աղոտ են, որպեսզի հնարավոր լինի դիտարկել նրանց անզեն աչքով։ Այնուամենայնիվ, ամեն տասնամյակի ընթացքում պատահում են մի քանի պայծառ գիսաստղեր, որոնց կարելի է դիտարկել առանց աստղադիտակների։ Որոշ դեպքերում գիսաստղերից տեղի են ունենում հսկայական և անսպասելի գազի և փոշու արտանետումներ, որոնց ընթացքում վարսի և պոչի չափերը ժամանակավորապես մեծապես աճում են։ Այսպես պատահեց 2007 թվականին Հոլմսի գիսաստղի հետ ։
Մինչդեռ գիսաստղերի պինդ միջուկի չափերը փոքր են քան 50 կմ, վարսը կարող է լինել ավելի մեծ, քան Արեգակն է, իսկ իոնային պոչը ըստ դիտարկումների կարող է մեծ լինել մեկ աստղագիտական միավորից (150 միլիոն կմ) ։ Հակապոչի դիտարկումները մեծապես օգնեցին հայտնաբերելու արեգակնային քամին ։ Իոնային պոչը ձևավորվում է որպես արեգակնային ուլտրոմանուշակագույն ճառագայթման ֆոտոէլեկտրիկ փոխազդեցության արդյունք վարսի մասնիկների հետ։ Մասնիկները իոնացվելուց հետո պահպանում են դրական էլեկտրական լիցքերը, որոնք էլ արդյունքում ձևավորում են գիսաստղի շուրջ «ինդուկցված մագնիսոլորտ»։ Գիսաստղը և նրա ինդուկցված մագնիսական դաշտը խոչընդոտ են դառնում արեգակնային քամու մասնիկների համար։ Քանի որ արեգակնային քամու և գիսաստղի ուղեծրային արագությունները գերձայնային են, առաջանում է հարվածային ալիք ուղղված գիսաստղի շարժմանը հակառակ, արեգակնային քամու ուղղությամբ։ Այս հարվածային ալիքում շարժվում են գիսաստղային գազի հսկայական քանակներ (անվանում են «գրավված իոններ»), որոնք փոխազդելով արեգակնային քամու մասնիկների հետ «լցնում» են արեգակի մագնիսական դաշտը պլազմայով, այնպես, որ մագնիսական դաշտի գծերով «դասավորված» մասնիկները կազմում են գիսաստղի իոնային պոչ ։
Երբ իոնային պոչի ծավալը հասնում է համապատասխան չափերի, մագնիսական դաշտի գծերը սեղմվում են իրար որոշակի հեռավորության վրա, իոնային պոչի երկայնքով, առաջացնելով մագնիսական միացման երևույթ։ Արդյունքում առաջանում է գիսաստղի «պոչի ընդհատում» ։ Այս երևույթը դիտարկվել է մի քանի գիսաստղերի դեպքերում, որոնցից ամենանշանակալին դիտարկվել է 2007 թվականի ապրիլի 20-ին, երբ Էնկեյի գիսաստղի իոնային պոչը ամբողջովին խզվել էր, երբ գիսաստղից արտանետվել էր չափազանց մեծ զանգվածով իոններ։ Այս դիտարկումը գրանցել էր ՍՏԵՐԵՕ սարքի միջոցով ։
1996 թվականին հաստատվեց, որ գիսաստղերը ճառագայթում են ռենտգենյան ճառագայթներ ։ Սա բավականին զարմանալի էր աստղագետների համար, քանի որ ռենտգենյան ճառագայթների արձակումը սովորաբար կապված է չափազանց բարձր ջերմաստիճանով մարմինների հետ։ Ռենտգենյան ճառագայթները առաջանում են գիսաստղի և արեգակնային քամու փոխազդեցությունից. երբ բարձր լարումով արեգակնային քամու իոնները անցնում են գիսաստղի մթնոլորտով, բախվում են գիսաստղից արտանետված ատոմների և մոլեկուլների հետ և «վերցնում են» էլեկտրոններ այդ ատոմներից։ Այս էլեկտրոնների փոխանցումը ուղեկցվում է ռենտգենյան ճառագայթների, ինչպես նաև ծայրագույն ուլտրամանուշակագույն ֆոտոնների արձակումով ։
2013 ԵՏԳ գիտնականները հայտնեցին այն մասին, որ Վեներա մոլորակի իոնոսֆերան արտամղվում է, ճիշտ այնպես, ինչպես գիսաստղերի իոնային պոչերը ։
Արտանետումներ
Գիսաստղի մակերևույթի անհավասար տաքացումը կարող է բերել նրան, որ մակերևույթի տակ առաջացած գազերը ճնշման տակ, մակերևույթի թույլ մասերից, դուրս են մղվում, ինչպես գեյզերները ։ Այս գազի և փոշու արտանետումները կարող են առաջացնել գիսաստղի միջուկի պտույտ, և նույնիսկ միջուկի տարանջատում մասերի ։ 2010 թվականին պարզվեց, որ նյութի արտանետումները գիսաստղերի միջուկներից կազմված են չոր սառույցից (սառած ածխաթթու գազ) ։ Սա պարզ դարձավ այն բանից հետո, երբ տիեզերական սարքը այնքան մոտեցավ գիսաստղին, որ հնարավոր դարձավ դիտարկել այն կետերը, որտեղից արտանետվող շիթերը դուրս են մղվում գիսաստղի միջուկից, և հնարավոր եղավ գրանցել այս շիթերում առկա մասնիկների ինֆրակարմիր սպեկտրը ։
Ուղեծրի առանձնահատկություններ
Հիմնականում, գիսաստղերը Արեգակնային համակարգի փոքր մարմիններ են, որոնք ունեն ձգված էլիպտիկ ուղեծրեր, ինչի հետևանքով իրենց ուղեծրի մի մասում նրանք մոտենում են Արեգակին, իսկ մյուսում հեռանում մինչև Արեգակնային համակարգի եզրերը ։ Գիսաստղերը հաճախ դասակարգում են նրանց ուղեծրի պարբերության երկարություններով, որքան երկար է այս պարբերությունը այնքան ձգված էլիպս է ներկայացնում ուղեծիրը։
Կարճ պարբերությամբ գիսաստղեր
Պարբերական գիսաստղեր կամ կարճ պարբերությամբ գիսաստղեր սովորաբար անվանում են այն գիսաստղերը, որոնց ուղեծրի պարբերությունը ավելի փոքր է, քան 200 տարին ։ Նրանք պտտվում են Արեգակի շուրջ մոտավորապես խավարածրի հարթության մեջ, մոլորակների հետ միևնույն ուղղությամբ ։ Այս գիսաստղերի ուղեծրերը իրենց ապոհելիում սովորաբար հասնում են մինչև արտաքին մոլորակների ուղեծրերը (Յուպիտեր և ավելի հեռու)։ Օրինակ, Հալլեյի գիսաստղը մի փոքր անցնում է Նեպտունի ուղեծիրը։ Գիսաստղերը, որոնց ուղեծրերը մոտ են հսկա մոլորակներին, սովորաբար անվանում են այդ մոլորակի «ընտանիքի» գիսաստղեր ։ Ենթադրվում է, որ այս ընտանիքները ձևավորվել են այդ մոլորակների կողմից որսված երկար պարբերությամբ գիսաստղերից փոխելով նրանց ուղեծրի պարբերությունները ավելի կարճի ։
Ներքևի սահմանին մոտ գտնվող Էնկեյի գիսաստղի ուղեծիրը չի հասնում Յուպիտերի ուղեծրին, այն անվանում են Էնկե-տեսակի գիսաստղ։ Կարճ պարբերությամբ գիսաստղերը, որոնց ուղեծրի պարբերությունը փոքր է, քան 20 տարին և ունեն ցածր ուղեծրի թեքում (մինչև 30 աստիճանը) անվանվում են «Յուպիտերի ընտանիքի գիսաստղեր» ։ Հալլեյի գիսաստղի նման գիսաստղերը, որոնց պարբերությունը ընկնում է 20 և 200 տարիների միջակայքում և թեքումը 0-ից 90 աստիճանների միջակայքում է, անվանում են «Հալլեյի տեսակի գիսաստղեր» ։ 2014 թվականի դրությամբ հայտնի էին ընդամենը 74 Հալլեյի տեսակի գիսաստղեր, այն դեպքում, երբ հայտնի Յուպիտերի ընտանիքի գիսաստղերի քանակը հասնում է 492 ։
Վերջերս հայտնաբերված հիմնական գոտու գիսաստղերը կազմում են առանձին դաս, ունեն ավելի շրջանաձևին մոտ ուղեծրեր և պտտվում են Արեգակի շուրջ աստերոիդների գոտու մեջ ։
Իրենց ուղեծրերի ձգվածության պատճառով, գիսաստղերը հաճախ անցնում են հսկա մոլորակների մոտով, նրանց ուղեծրերը ենթարկվում են շարունակական փոփոխությունների ։ Կարճ պարբերությամբ գիսաստղերի մեծ մասի ապակենտրոնը համընկնում է գազային հսկաների ուղեծրային շառավիղների հետ, այս տեսակի ամենամեծ խումբը կազմում են Յուպիտերի ընտանիքի գիսաստղերը ։ Ակնհայտ է, որ Օորտի ամպից եկող գիսաստղերի ուղեծրերի վրա ուժեղ ազդեցություն են ունենում հսկա մոլորակների ձգողության դաշտերը։ Յուպիտերը առաջացնում է այս ազդեցություններից ամենահզորը, առաջացնելով ամենամեծ ուղեծրի շեղումները, քանի որ այն ավելին քան երկու անգամ ավելի մեծ զանգված ունի, քան բոլոր մնացած մոլորակները միասին վերցրած։ Այս փոփոխությունների արդյունքում երկար պարբերությամբ գիսաստղերը կարող են այնքան փոխել իրենց ուղեծրերը, որ դառնան կարճ պարբերությամբ գիսաստղեր ։
Հիմնվելով կարճ պարբերությամբ գիսաստղերի ուղեծրերի առանձնահատկությունների վրա, ենթադրվում է, որ նրանք առաջացել են կենտավրոսներից, Կոյպերի գոտուց և Ցրված սկավառակից (մարմինների սկավառակ, որն ընկած է տրանսնեպտունյան շրջանում)։ Ի տարբերություն նրանց երկար պարբերությամբ գիսաստղերի առաջացման աղբյուրն է նշվում շատ ավելի հեռու գտնվող գնդաձև Օորտի ամպը ։ Ենթադրվում է, որ այս մեծ հեռավորությունների վրա Արեգակի շուրջ պտտվում են հսկայական քանակի գիսաստղանման մարմիններ, մոտավորապես շրջանաձև ուղեծրերով։ Ժամանակ առ ժամանակ արտաքին մոլորակների (Կոյպերի գոտու մարմինների դեպքում) կամ մոտ գտնվող աստղերի (Օորտի ամպի դեպքում) ձգողական ազդեցության պատճառով այս մարմինները շպրտվում են էլիպտիկ ուղեծրեր, ինչը նրանց ուղղում է դեպի Արեգակը, դարձնելով նրանց տեսանելի գիսաստղեր։ Ի տարբերություն, պարբերական գիսաստղերի, որոնց ուղեծրերի պարբերությունները հնարավոր է եղել պարզել անցյալում կատարված դիտարկումների արդյունքում, այսպիսի գիսաստղերի ի հայտ գալը անկանխատեսելի է, նրանց առաջացման մեխանիզմների պատճառով ։
Երկար պարբերությամբ գիսաստղեր
Միանգամյա հայտնության կամ ոչ-պարբերական գիսաստղերը նման են երկար պարբերությամբ գիսաստղերին, քանի որ նրանք նույնպես ունեն պարաբոլիկ կամ համարյա հիպերբոլիկ հետագծեր, երբ նրանք գտնվում են իրենց պերիկենտրոնի մոտ ներքին Արեգակնային համակարգում։ Այնուամենայնիվ, հսկա մոլորակների ձգողությաք դաշտերի ազդեցության տակ նրանց ուղեծրերը փոփոխվում են։ Միանգամյա հայտնության կամ այն գիսաստղերը որոնք ունեն հիպերբոլիկ կամ պարաբոլիկ օսկուլացնող ուղեծրեր, մեկ անգամ անցնելով Արեգակի մոտով ընդմիշտ հեռանում են Արեգակնային համակարգից ։ Արեգակի Հիլլի գունդը ունի ոչ կայուն առավելագույն սահամ 230000 ա. մ. հեռավորության վրա ։ Դիտարկվել են ընդամենը մի քանի հարյուր գիսաստղեր, որոնք հասել են հիպերբոլիկ ուղեծրի (e > 1), իրենց պերիկենտրոնին մոտ, ինչ նշանակում է, որ նրանք հետագայում դուրս կարող են գալ Արեգակնային համակարգի սահմաններից։
Մինչ այժմ չեն դիտարկվել այնպիսի գիսաստղեր, որոնց էքսցենտրիսիտետը նշանակալիորեն գերազանցում էր 1-ը, այստեղից կարելի է հետևություն անել, որ չկան հաստատված տեղեկություններ, որ Արեգակնային համակարգ է այցելել գիսաստղ արտաքին տիեզերքից։ C/1980 E1 գիսաստղը ուներ մոտավորապես 7,1 միլիոն տարի ուղեծրային պարբերություն մինչ 1982 թվականի իր անցումը պերիկենտրոնով, սակայն 1980 թվականի նրա անցումը Յուպիտերի մոտով արագացրել է գիսաստղը, տալով նրան ամենամեծ էքսցենտրիսիտետը (1,057), մինչ այժմ հայտնի հիպերբոլիկ գիսաստղերի միջև ։ Հետևյալ գիսաստղերը ենթադրվում է, որ այլևս չեն վերադառնա Արեգակնային համակարգ՝ C/1980 E1, C/2000 U5, C/2001 Q4 (ՆԻԹ), C/2009 R1, C/1956 R1, կամ C/2007 F1 (ԼՕՆԵՕՍ)։
Որոշ աղբյուրներում «պարբերական գիսաստղ» եզրը օգտագործում է բնութագրելու համար ցանկացած գիսաստղ, որն ունի պարբերական ուղեծիր (դրանք են, բոլոր կարճ, ինչպես նաև երկար պարբերությամբ գիսաստղերը), մինչդեռ, այլ աղբյուրներում այսպես անվանում են միայն կարճ պարբերությամբ գիսաստղերը ։ Դրա նման, չնայած բառացիորեն «ոչ-պարբերական գիսաստղը» նույն իմաստն ունի, ինչպես և «միանգամյա հայտնության գիսաստղերը», որոշ աղբյուրներ այս եզրը օգտագործում են նշելու համար բոլոր ոչ «պարբերական» գիսաստղերը (այսինքն, ներառելով նաև բոլոր գիսաստղերը, որոնք ունեն ավելին քան 200 տարի պարբերություն)։
Վաղ դիտարկումները ի հայտ են բերել մի քանի իրական հիպերբոլիկ (ոչ-պարբերական) հետագծեր, սակայն այս հետագծերը, միևնույն է, հնարավոր էր բացատրել որպես Յուպիտերի փոխազդեցության արդյունք։ Եթե գիսաստղերը դուրս շպրտվեն միջաստղային միջավայր, ապա նրանց արագությունները կլինեն նույն կարգի, ինչպես և իրենց աստղերի մոտ (մի քանի տասնյակ կիլոմետր վայրկյանում)։ Եթե այսպիսի մարմին ներխուժի Արեգակնային համակարգ, ապա այն կունենա դրական ուղեծրային էներգիա և կունենա չափազանց հիպերբոլիկ ուղեծիր։ Մոտավոր հաշվարկները ցույց են տալիս, որ Յուպիտերի ուղեծրից ներս գտնվում են տարեկան մոտ չորս հիպերբոլիկ ուղեծրով գիսաստղեր ։
Էկզոգիսաստղեր
Էկզոգիսաստղեր նույնպես դիտարկվել են Արեգակնային համակարգից դուրս, և կարող են լինել սովորական երևույթ Ծիր Կաթին գալակտիկայում ։ Առաջին էկզոգիսաստղը հայտնաբերվել է Կենդանագիրի Բետա աստղի մոտ 1987 թվականին ։ Ընդհանուր առմամբ մինչև 2013 թվականը դիտարկվել են 10 այսպիսի էկզոգիսաստղեր, այս հայտնաբերումները հնարավոր են դարձել կլանման սպեկտրի հետազոտությունների արդյունքում, գրանցելով գիսաստղի աստղին մոտ դիրքում արտանետած հսկայական քանակի գազերը ։
Կապը ասուպային հոսքերի հետ
Իրենց արտանետումների հետևանքով, գիսաստղերը իրենց անցումից հետո թողնում են պինդ մասնիկներ, որոնք չափազանց մեծ են, որպեսզի քշվեն ճառագայթման ճնշման և արեգակնային քամու միջոցով ։ Եթե գիսաստղի անցած ուղեծիրը ընկնում է Երկրի ուղեծրի մոտակայքում, ապա այդ վայրում հավանական է, որ Երկրի վրա կտեղա ասուպային անձրև, բաղկացած գիսաստղի բեկորներից։ Օրինակ, Պերսեիդներ ասուպների հոսքը, որի միջով Երկիրը անցնում է ամեն տարվա օգոստոսի 9-ից 13-ը հանդիսանում է, Սվիֆթ – Թուտլի գիսաստղի հետքը ։ Հալլեյի գիսաստղին է պատկանում Օրիոնիդներ ասուպների հոսքը, որի հետևանքով ասուպային անձրև է տեղում հոկտեմբերին ։
Գիսաստղերը և նրանց ազդեցությունը կյանքի վրա
Երկրի պատմության վաղ շրջաններում բազմաթիվ գիսաստղեր և աստերոիդներ ընկել են մոլորակի վրա։ Գիտնականներից շատերը կարծում են, որ այն գիսաստղերը, որոնք ռմբակոծում էին Երկիրը մոտ 4 միլիարդ տարի առաջ, իրենց հետ նաև բերել են հսկայական քանակով ջուր, որը և կազմում է երկրի օվկիանոսների շերտը, կամ դրա զգալի մասը։ Որոշ գիտնականներ կասկածի տակ են դնում այս վարկածը ։ Գիսաստղերի մեջ զգալի քանակով օրգանական մոլեկուլների հայտնաբերումից հետո առաջ քաշվեց վարկած այն մասին, որ հենց գիսաստղերը կամ աստղաքարերն են բերել Երկիր կյանքը ։ 2013 թվականին հրատարակված մի աշխատության մեջ ենթադրվում է, որ քարե և սառցե մակերևույթների բախման արդյունքում, այնպիսիք ինչպիսին են գիսաստղերի բախումները, կա հավանականություն, որ ստեղծվեն ամինաթթուներ, որոնք կարող են առաջացնել պրոտեիններ շոկային սինթեզի միջոցով ։
Կասկածներ կան, որ երկար ժամանակի ընթացքում Լուսնի վրա ընկած գիսաստղերը նաև Երկրի արբանյակի վրա են հասցրել զգալի քանակով ջուր, որի մի մասը ձևավորել է լուսնային սառույցը ։ Գիսատղերի և աստղաքարերի անկումներին են վերագրում նաև տեկտիտների և ավստրալիտների գոյությունը ։
Արտանետվելը կամ հեռանալը Արեգակնային համակարգից
Եթե գիսաստղի շարժման արագությունը բավականաչափ մեծ է, այն կարող է լքել Արեգակնային համակարգը, սա հիմնականում վերաբերվում է հիպերբոլիկ գիսաստղերին։ Մինչև այսօր հայտնի են միայն փոխազդեցության պատճառով Արեգակնային համակարգից արտանետված գիսաստղեր, օրինակ Յուպիտերի հետ ։ Այսպիսի երևույթի օրինակկարող է հանդիսանալ C/1980 E1 գիսաստղի դեպքը, որը 1980 թվականին Յուպիտերի մոտով անցման ժամանակ իր Արեգակի շուրջ 7,1 միլիոն տարի պարբերությամբ ուղեծրից տեղափոխվեց հիպերբոլիկ հետագծի, մոլորակի ձգողության ազդեցության պատճառով ։
Ցնդող նյութերի սպառում
Իվերջո գիսաստղի միջուկի ցնդող նյութերի մեծ մասը արտանետվում է, և գիսաստղը դառնում է փոքր, մուգ իներտ ժայռակտոր, որը արդյունքում դառնում է աստերոիդ ։ Էլիպտիկ ուղեծրերում գտնվող աստերոիդներից որոշները այժմ գնահատվում են որպես ծերացած գիսաստղեր ։ Երկրամերձ աստերոիդների մոտավորապես վեց տոկոսը համարվում են ծերացած գիսաստղերի միջուկներ, որոնք գազեր չեն արտանետում ։
Յուպիտերի ընտանիքի գիսաստղերը և երկար պարբերությամբ գիսաստղերը ունեն տարբեր ծերացման ժամանակահատվածներ։ Յուպիտերի ընտանիքի գիսաստղերը ակտիվ են մնում մոտ 10000 տարիների ընթացքում ինչը համապատասխանում է մոտավորապես 1000 ուղեծրային պտույտների, իսկ երկար պարբերությամբ գիսաստղերը ծերանում են շատ ավելի արագ։ Երկար պարբերությամբ գիսաստղերի միայն 10% է ակտիվ մնում իրենց փոքր պերիկենտրոնի 50 անցումներից հետո և ընդամենը 1% ավելին քան 2000 անցումները ։
Տրոհումը և բախումներ
Որոշ գիսաստղերի միջուկը փխրուն է, այս հետևությունը արվել է մասերի բաժանվող գիսաստղերի դիտարկումների ընթացքում ։ Գիսաստղերը տրոհվում են մասերի ներքին գազի ճնշումից, ջերմային սթրեսից կամ բախումների հետևանքով ։
Ամենանշանակալի գիսաստղի տրոհումը մասերի տեղի է ունեցել Շումեկեր-Լևիի 9 գիսաստղի հետ, որը հայտնաբերվել էր 1993 թվականին։ 1992 թվականին այն գրավիտացիոն ուժերի ազդեցության տակ բաժանվել էր մասերի, և 1994 թվականին վեց օրերի ընթացքում նրա մասերը մտան Յուպիտերի մթնոլորտ, սա առաջին դեպքն էր, որ աստղագետները դիտարկում էին Արեգակնային համակարգի երկու մարմինների բախումը ։ Տրոհվող գիսաստղերի այլ օրինակներ կարող են դիտարկվել 3Դ/Բիելան հայտնաբերված 1846 թվականին և 73P/Շվասման-Վախմանը 1995–2006 թվականները ։ Մասերի բաժանված գիսաստղի ամենահին հիշատակումներից է հույն պատմաբան Էֆորուսի գրառումը այն մասին, որ գիսաստղը երկնքում բաժանվել է մասերի 372–373 Մ. թ. ա. ձմռանը ։
42P/Նեույմին և 53P/Վան Բիսբրոկ գիսաստղերը հանդիսանում են մեկ մայր գիսաստղի բեկորներ։ Հաշվարկները ցույց են տվել, որ այս երկու գիսաստղերը 1850 թվականի հունվարին անցել են Յուպիտերի մոտով, և որ այս երկու մարմինների ուղեծրերը մինչ այդ պահը համարյա նույնն են եղել ։
Որոշ գիսաստղեր ունենում են ավելի դիտարժան վախճան. կամ ընկնում են Արեգակի վրա, կամ բախվում են մոլորակներին կամ այլ մարմիններին։ Գիսաստղերի և մոլորակների կամ նրանց արբանյակների բախումները հաճախակի էին Արեգակնային համակարգի կազմության վաղ ժամանակներում. Լուսնի վրա գոյություն ունեցող խառնարանների որոշ մասը կարող էին առաջանալ գիսաստղերի հետ բախումներից։ Գիսաստղի վերջին դիտարկված բախումը մոլորակի հետ տեղի է ունեցել 1994 թվականի հուլիսին, երբ Շումեյկեր – Լևիի 9 գիսաստղը տրոհվելով մասերի բախվեց Յուպիտերի հետ ։
Վաղ դիտարկումներ և կարծիքներ
Գոյություն ունեն մարդկության կողմից հնադարյան ժամանակներում գիսաստղերի դիտարկումների ապացույցներ, օրինակ չինական գուշակության ոսկորները ։ Մինչև 16-րդ դարը գիսաստղերը սովորաբար ընդունվում էին որպես վատ նշաններ, թագավորների կամ ազնվականների մահվան, կամ գալիք աղետների նախանշաններ, կամ նույնիսկ երկնային էակների հարձակումները երկրի բնակիչների վրա ։
Արիստոտելը հավատում էր, որ գիսաստղերը մթնոլորտային երևույթներ են, քանի որ դրանք հայտնվում էին Կենդանակերպից դուրս և տարբերվում էին գույնով ու պայծառությամբ ժամանակի ընթացքում ։ Պլինիոս Ավագը հավատում էր, որ գիսաստղերը կապված են քաղաքական խժդժությունների և մահվան հետ ։
16-րդ դարում Տիխո Բրահեն ընդունելով որպես հիմք տարբեր տեղերում գտնվող աստղագետների դիտարկումները հաշվարկեց 1577 թվականի մեծ գիսաստղի պարալաքսը և ապացուցեց, որ գիսաստղերը գտնվում են Երկրի մթնոլորտից դուրս։ Հաշվարկումների հիման վրա ենթադրվեց, որ գիսաստղը գտնվում էր Երկրից ամենապակասը չորս անգամ ավելի հեռու քան Երկրից Լուսին ընկած հեռավորությունն էր ։
Ուղեծրային հետազոտություններ
1705 թվականին Էդմունդ Հալլեյը (1656–1742) կիրառելով Նյուտոնի մեթոդը 1337-ից 1698 թվականները տեղի ունեցած գիսաստղերի հայտնության քսաներեք դեպքերի վրա, նկատեց, որ դրանցից երեքը 1531, 1607 և 1682 թվականներին ունեն շատ նման ուղեծրի էլեմենտներ, և եզրակացրեց որ դրանց փոքր տարբերությունները առաջացել են Յուպիտերի և Սատուրնի մոտով անցումների ժամանակ ձգողական խոտորումների հետևանքով։ Համոզվելով, որ այս երեք գիսաստղերի հայտնությունները միևնույն գիսատղն էին, նա կանխագուշակեց, որ այս գիսաստղը կհայտնվի կրկին 1758–9 թվականներին ։ Հալլեյի կանխագուշակումը հետագայում ճշգրտվեց ֆրանսիացի մաթեմատիկոսների թիմի կողմից (Ալեկսի Կլերո, Ժոզեֆ Լալանդ, և Նիկոլ-Ռեյն Լեպոտ), համաձայն նրանց կանխատեսման գիսաստղի պերիհելիով անցումը տեղի պետք է ունենար 1759 թվականին մեկ ամիս ճշտությամբ ։ Երբ գիսաստղը հայտնվեց ինչպես և կանխատեսված էր, այն անվանվեց Հալլեյի գիսաստղ։ Այս գիսաստղի հաջորդ հայտնությունը տեղի կունենա 2061 թվականին ։
Ֆիզիկական առանձնահատկությունների հետազոտություններ
Իսահակ Նյուտոնը սահմանում էր գիսաստղերը որպես սեղմ պինդ մարմիններ, որոնք շարժվում են կոր ուղեծրերով և նրանց պոչերը որպես նրանց միջուկից արտանետված կամ Արեգակի ազդեցությամբ գոլորշիացած գազերի շերտեր։ Նյուտոնը ենթադրեց, որ գիսաստղերն են հանդիսացել օդի կյաքագոյացնող մասնիկների աղբյուրը ։
Արդեն 18-րդ դարում գիտնականները առաջադրեցին ճիշտ վարկած գիսաստղերի ֆիզիկական կազմության վերաբերյալ։ 1755 թվականին Իմանուիլ Կանտը ենթադրեց, որ գիսաստղերը կազմված են ցնդող նյութերից, որոնց ցնդումը առաջացնում է այդ հիանալի տեսարանները նրանց պերիհելիին մոտ ։ 1836 թվականին գերմանացի մաթեմատիկոս Ֆրիդրիխ Բեսելը դիտարկելով Հալլեյի գիսաստղի 1835 թվականի հայտնությունը, ենթադրեց, որ ցնդող նյութերի արտանետման ուժը կարող է լինել այնքան մեծ, որպեսզի ազդեցություն ունենա գիսաստղի ուղեծրի վրա, և առաջարկեց այս բացատրությունը Էնկեյի գիսաստղի շարժման ոչ-ձգողական փոփոխության համար ։
1950 թվականին Ֆրեդ Ուիպլը ենթադրեց, որ գիսաստղերը դրանք ոչ թէ քարե մարմիններ են սառույցի հավելումներով, այլ սառցե մարմիններ են փոշու և քարի հավելումներով ։ Այս «կեղտստ ձնագնդի» մոդելը արագորեն ընդունվեց, և հաստատվում է բազմաթիվ տիեզերական սարքերի հետազոտություններով (ներառյալ Եվրոպական Տիեզերական Գործակալության «Ջիոտո»-ն և խորհրդային Վեգա 1 և Վեգա 2), որոնք անցել են Հալլեյի գիսաստղի պոչի միջով 1986 թվականին, լուսանկարել են նրա միջուկը և հետազոտել են ցնդած նյութերի շիթերը ։
Մեծ գիսաստղեր
20-րդ դարի ավարտին տեղի ունեցավ մեծ ընդմիջում, որի ընթացքում մեծ գիսաստղեր չէին հայտնվում։ Դրանից անմիջապես հետո հայտնվեցին երկու մեծ գիսաստղեր Հյակուտակե գիսաստղը 1996 թվականին, և Հեյլ-Բոպպի գիսաստղը 1997-ին։ 21-րդ դարի առաջին մեծ գիսաստղն է C/2006 P1 (ՄաքՆոտ), որը դարձավ տեսանելի անզեն աչքով 2007 թվականի հունվարին։ Վերջին 40 տարվա ընթացքում այն ամենապայծառն էր ։
Մերձարեգակնային գիսաստղ
Մերձարեգակնային գիսաստղ են անվանում այն գիսաստղերը, որոնք անցնում են իրենց պերիհելիով Արեգակին չափազանց մոտ, հիմնականում մինչև մի քանի միլիոն կիլոմետր ։ Այս դասի փոքր գիսաստղերը կարող են գոլորշիանալ առաջին իսկ պերիհելիոնով անցման ժամանակ, սակայն մեծ գիսաստղերը կարող են գոյատևել մի քանի անցումներ։ Այնուամենայնիվ առաջացող հզոր մակընթացային ուժեր հաճախ հանգեցնում են այս գիսաստղերի տրոհմանը մասերի ։
ՍՕՀՕ տիեզերական աստղադիտակից դիտարկված մերձարեգակնային գիսաստղերի մոտ 90% հանդիսանում են Կրեյցի խմբի գիսաստղեր, որոնք բոլորը հանդիսանում են մեկ հսկա գիսաստղի մասեր, որը տրոհվել էր մասերի ներքին Արեգակնային համակարգով անցման ժամանակ ։ Մանցած մասը կազմում են պատահական գիսաստղեր, սակայն դրանց մեջ առանձնացվում են չորս խմբեր. Կրախտի, Կրախտի 2ա, Մարսդենի և Մեյերի խմբերը։ Մարսդենի և Կրախտի խմբերը հավանաբար կապված են 96P/Մախհոլց գիսաստղի հետ, որը նաև հանդիսանում է երկու ասուպային հոսքերի աղբյուր, Քվանդրատիդների և Արիետիդների ։