cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Սուրբ Հովհաննես եկեղեցի (Հաջիշեն)
Սուրբ Հովհաննես եկեղեցի, հայկական առաքելական եկեղեցի Արևելյան Հայաստանի Հաջիշեն գյուղում, ներկայիս Ադրբեջանի Հանրապետության Գոյգոլի (Խանլարի) շրջանում։ Վավերագրերում Հաջիշենի ծխական Սուրբ Հովհաննես անվամբ եկեղեցու մասին առաջին հիշատակություններից մեկը 1861 թվականից է ։ Եկեղեցու մասին լիարժեք տեղեկատվություն չի պահպանվել։
Հայտնի է, որ 1883 թվականին Գանձակի (այդժամ՝ Ելիզավետպոլ) բնակիչ Հակոբ Հովակիմյան Պարոնյանցը դիմել է հոգևոր իշխանություններին Հաջիշենի Սուրբ Հովհաննես կիսավեր եկեղեցին վերանորոգելու խնդրանքով։ Խնդրագրում նշվել են նաև եկեղեցու շրջակա սահմանները. «...թոյլատրելոյ ինձ վերանորոգել սեպհական ծախուք իմովք զհին քայքայեալ եկեղեցին, որ անուամբ սբ. Յովհաննէս կոչի, և ինքն է ի վաղուց ուխտատեղի, ըստ նմին և ամրափակել զշուրջ նորին, որոյ տարածութիւն արևելեան կողմն է քսան վեց սաժեն, մինչ յայն, ուր է Արքունի ձեռագրատունն, յարևմտեան կողմանէ է մինչև ցճանապարհ տասն և մի սաժեն ու կէս։ Ի հիւսիսային կողմանէ տասն և հինգ սաժեն, և ի հարաւային կողմանէ մինչև ցճանապարհն տասն սաժեն, ուր է Հայոց հին գերեզմանատունն»։ Սակայն 1883 թվականի գարնանը բարերարի մահվան պատճառով եկեղեցու վերանորոգումը հետաձգվում է. «...ելիսաւետապօլցի Յակովբն Յովակիմեան Պարոնեանց, որ ցանկայր նորոգել զխախտեալ եկեղեցին Հաջի-շէն գեղջ, նախքան ստանալ ներկայ հրամանի ըստ անակնկալ դիպուածոյ անկեալ ի ներքոյ բեռնակիր սայլի իւրոյ, վախճանեալ է...» ։
Նույն՝ 1884 թվականին, Ելիզավետպոլի նահանգի փոխանորդ Անանիա վարդապետ Համազասպյանցը, դիմելով Վրաստանի և Իմերեթի հոգևոր կոնսիստորիային, վերստին ընդգծել էր Սուրբ Հովհաննես եկեղեցու անմխիթար վիճակը. «...այժմ թէպէտ աւերակ, բայց կանգուն կան որմունքն և սիւնքն մինչ ցխարիսխ կամարացն, միայն առաստաղն եկեղեցւոյն և սեղանոյն փլեալ է և ամենայն քարինքն գտանին կուտակեալ ի մէջ եկեղեցւոյն, շուրջ զեկեղեցիաւ են գերեզմանք հայոց. կան որք ընդ հողով ծածկեալ մնան, և կան՝ որոց քարինք դամբարանացն տակաւին ...տարածութեամբ գերեզմանատեղեաց և պարապ գետնոյն են, ...ի հարաւային կողմն մերձ յեկեղեցին գտանին գերեզմանք հայազգի ննջեցելոց, իսկ յարևմտակողմն ծածկեալ են ընդ հողով...» ։
1884 թվականին հայտնվել էր մեկ այլ բարերար՝ գանձակեցի Սարգիս Հովհաննիսյան Աթայանցը, և խոստացել 1884 թվականի հուլիսին վերանորոգել եկեղեցին, սակայն «ի պատճառս զբաղեալ գոլոյ նորա զանազան ծանր գործովք, յետաձգեալ է... և այնու թողեալ բանն առաց հետևանաց» ։
1880-ական թվականների վերջերին Հաջիշենի հայ բնակչությունը, որն ամռանը կազմում էր մոտ 100 ընտանիք, իր հոգևոր կարիքները բավարարելու համար ամեն ջանքով ձգտում էր նորոգել հիանալի դիրք ունեցող գյուղամիջյան ավերակ եկեղեցին, որը «մօտ 100 տարվայ շէնք է, ինչպէս երևում է նրա սրբատաշ քարերի մի արձանագրութիւնից...»։ Կատարվել էր հանգանակություն. «Գումարը հասնում է մինչև այնքան, որքանով կարելի կը լինի եկեղեցին բոլորովին աւարտել, որովհետև մօտակայ եկեղեցիներն ևս խոստանում են օգնելու շինութեանը...» ։
Հայտնի է նաև, որ Բաքվում բնակվող գանձակեցի Սիմեոն Ստեփանյան Արզումանյանցը որոշել էր իր ծախսով կատարել նորոգման աշխատանքները։ Սակայն, ի հակադրություն Թիֆլիսի կոնսիստորիայի, որն այդ աշխատանքները սկսելու համար թույլատրություն էր տվել, Ելիզավետպոլի նահանգապետը 1892 թվականին մերժել էր խնդրագիրը հետևյալ պատճառաբանությամբ. «...յօժարութիւն յայտնելով՝ յատկացնել ուրիշ տեղ, եթէ Արզումանեանցը ցանկանայ իւր ծախքով Հաջիշէն գիւղում շինել եկեղեցի։ Հրամայեցին, որովհետև Ելիսաւէտապօլի նահանգապետը դժուարանում է թոյլ տալ Հաջիշէն գիւղի եկեղեցու վերանորոգութիւնը. ուստի դարձնելով գործը, գրել հրաման Տփխիսի հայոց կոնսիստորիային, պատուէր տալ Ելիսաւէտապօլի հոգ. կառավարութեան մաքուր դրութեան պահելու Հաջիշէնի աւերակ եկեղեցին և նորա շուրջը եղած գերեզմանները իբրև նուիրական սրբավայր, իսկ այն հայազգիք, որոնք ամառ ժամանակ բնակում են Հաջիշէն գիւղում, եթէ եկեղեցու պէտք զգան կարող են տեղ խնդրել և նոր եկեղեցի կառուցանել» ։
Նահանգապետը կառավարությանն ուղղված գրության մեջ ավելացրել էր, որ «...ի տեղի աւերակ եկեղեցւոյն Հաճիշէնի ունի կառուցանել ուղղափառ եկեղեցի շրջապատիւ, ուստի և գերեզմանատունն ունի պահպանել յամբողջութեան...»։ Ի դեպ, նոր եկեղեցու կառուցման համար անհրաժեշտ գումարը, ըստ ինժեներ Ի. Վարդանովի նախահաշվի, կազմում էր 10 հազար ռուբլի ։
Ցավոք, շինությունը ոչ միայն չէր վերանորոգվել, այլև 1892 թվականի հոկտեմբերին Հաջիշեն այցելած Սիմեոն քահանա Տեր Խաչատուրյանցը և Անանիա քահանա Շիրակունին արձանագրել էին եկեղեցու և գերեզմանների ավերումը։ Մասնավորապես այդ մասին նրանք գրել են. «...անձամբ եկեալ յամառանոցն Հաջիշէնու գտան զի աւերակ եկեղեցիս տեղւոյն հիմնովին քայքայեալ կան և անդր գործին պարսկահպատակ տաճիկք, Հասան Հիւսէին օղլին, Ախմէտ Հիւսէին օղլին, Թազախ Ախմետ օղլին, Հանեփայ Մամատ Ալի օղլին և Նարժափ Մամատ օղլին, և ի հարցանելն թէ նոքա որո՞վ հրամանաւ փլեալ են հիմնովին յիշեալ եկեղեցին, պատասխանեցին, թէ հրամանաւ քաղաքական արխիտեկտորին Ելիսավետապօլու Մարչենկոյ և թէ վասն հիմնայատակ քակելոյն զաւերակ եկեղեցին ստացեալ են վարձադրամս ի յիշեալ արխիտեկտորէն և թէ ի վերայ նոցա կարգեալ է ի կողմանէ յիշեալ արխիտեկտորէն վերակացու Դիմիտրի Զամետին գանձակեցի յունադաւան։ Ի մուտ գործելն յիշեալ անդամոյ և գործակատարի առ ի ցանկապատելոյ թէ քակեալ եկեղեցատեղին և թէ շուրջ նովաւ գերեզմանատունս ննջեցելոց, սակայն արգելք եղեն և հակառակեցան որպէս վերակացուն արխիտեկտորին և մշակք... մերձ առ աւերակ եկեղեցին գտանեցեալ երեքին ևս գերեզմանատունք քակեալ էին և ոսկերք ննջեցելոց սփռեալ ի հող երկրի...» ։
Եկեղեցու վերականգնման համար որոշ հանգանակություններ են իրականացվել նաև 1894 թվականին ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Գյոյգյոլի շրջանի վանքեր և եկեղեցիներ
Կեռստավանք բերդ
Կեռստավանք, հայկական պատմական բերդ՝ Փիփ գյուղի մոտ, ներկայումս՝ Ադրբեջանի Հանրապետության Դաշկեսանի շրջանում։
Կառուցված է եղել Շամքոր գետի աջ կողմում՝ Րուսկան նահատակ ուխտատեղիից փոքր-ինչ ցած՝ արևմտահայաց, թեքադիր լեռնաճյուղի վրա, երկու կողմից շրջապատված է խոր ձորերով առանձնացած տեղանքում ։
Նկարագրություն
Դեռևս 19-րդ դարի վերջին բերդն ունեցել է շրջապարիսպ, որն արդեն 1980-ական թվականներին տեղ-տեղ քանդուած էր, մնացել էին պարսպի ստորին մասն և քարուկիր շինության բեկորներ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայկական բերդեր և ամրոցներ (Ադրբեջան) Կատեգորիա:Փիփ
My Father’s Eyes
«My Father’s Eyes», երգ, գրված Էրիկ Քլեփթոնի կողմից՝ Pilgrim ալբոմի համար։ Կոմպոզիցիայի պրոդյուսերները եղել են Քլեփթոնը ու Սիմոն Քլեյմին և սինգլի կարգավիճակով այն թողարկվել է 1998 թվականին․ Billboard Airplay-ի չարթերում հասել է մինչև 16-րդ հորիզոնական, իսկ Hot Adult Contemporary Tracks-ի չարթերում՝ գրավել 2-րդ հորիզոնականը ։
Ստեղծման պատմություն
Քլեփթոնի բառերով, երգի հիմնական ոգեշնչումը եղել է իր սեփական կյանքը՝ նա երբեք չի տեսել իր հորը, որը մահացել էր 1985 թվականին։ Երգում նա նկարագրում է իր զգացմունքային վիճակը՝ իր ցավը, որ նա չգիտի իր հորը։ «Իմ հոր աչքերը» երգի բառերը վերաբերվում են նաև Քլեփթոնի որդուն՝ Կոնորին, որը մահացել էր չորս տարեկան՝ հասակում բնակարանի պատուհանից վայր ընկնելու պատճառով։ «Երգի մեջ ես զուգահեռ փորձել եմ նկարագրել ինձ՝ իմ որդու աչքերով, և իմ հոր աչքերը, որին ես երբեք չեմ հանդիպել»՝ գրում է Քլեփթոնը իր կենսագրականում։ «My Father’s Eyes»-ը «Գրեմմի» մրցանակ է ստացել «Լավագույն տղամարդկային վոկալով փոփ կատարում» անվանակարգում։
Քլեփթոնը այս երգը առաջին անգամ կատարել է 1992 և 1996 թվականներին՝ էլեկտրական և ակուստիկ տարբերակներով, որոնք արմատապես տարբերվում էին օրիգինալից և թողարկվել են 1998 թվականին։ Դրանից հետո նա երգը կատարել է 2004 թվականին՝ «Tears in Heaven»-ի հետ միասին՝ ընդհուպ մինչև 2013 թվականը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Երգեր այբբենական կարգով Կատեգորիա:1998 սինգլներ
Սուրեն Անտոնյան (այլ կիրառումներ)
Սուրեն Անտոնյան անվամբ հայտնի են մի քանի անձնավորություններ.
Նաիսսոո
Նաիսսոո (Naissoo), գյուղ Էստոնիայի Պյարնումաա նահանգի Կոոնգա շրջանում։
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 1 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Պյարնումաա նահանգի Կոոնգա շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղեր
Սամվել Օհանյան (այլ կիրառումներ)
Սամվել Օհանյան անվամբ հայտնի են մի քանի անձնավորություններ.
Դիդեբանի
Դիդեբանի (დიდებანი), գյուղ Վրաստանում։ Գտնվում է Մցխեթ-Մթիանեթ մարզի Դուշեթի շրջանում ։
Դիրք
Գտնվում է ծովի մակարդակից 1420 մետր բարձրության վրա։ Շրջկենտրոն Դուշեթից հեռու է 55 կմ։
Բնակչություն
Ըստ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալների, գյուղի բնակչությունը կազմում է 9 մարդ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Դուշեթի շրջան
Undiscovered
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:2007 սինգլներ
Զարեչնոե (գյուղ, Սիմֆերոպոլի շրջան)
Զարեչնոե (Зарічне, Şumhay), գյուղ Ուկրաինայի Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետության Սիմֆերոպոլի շրջանում։ Բնակավայրը նախկինում նաև անվանվել է Շուլի։
2001 թվականի տվյալներով Զարեչնոե գյուղում բնակվում էր 2 076 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետության Սիմֆերոպոլի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Ժողովածու (1828)
Ժողովածու (1828), Երևանի Մաշտոցի անվան Մատենադարանում պահպանվող ձեռագիր, որը «Մաշտոցի անվան ցուցակ ձեռագրացում» (ձեռագրերի ցանկում) ներկայացված է 1828 թվի տակ։ Ձեռագիրը գրվել է 17-րդ դարում Մարգ(ա)ր երեց գրիչի կողմից։ Գրված է թղթիի վրա, որը ունի 20.1×16 չափս։ Ձեռագիրը կազմված է 295 թերթից։ Գրված է միասյուն բոլորգրով։ Ունի կիսախորան, լուսանցազարդ մանրանկարներ։ Կազմը` կաշեպատ տախտալ դրոշմազարդ։ Հիշատակարան գրչի՝ 292բ, հետագայի՝ աստառ Ա (1779 թվական) ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մատենադարանի ձեռագրեր
Բարդախլի
Բարդախլի, գյուղ Արևելյան Հայաստանում, Կարսի մարզի Կարսի գավառում ։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Հայերը բռնությամբ տեղահանվել են 1920 թվականի հայ-թուրքական պատերազմի ժամանակ և բնակություն հաստատել Արևելյան Հայաստանում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Սուբորովկա (գյուղ, Ռոսլավլսկի շրջան)
Սուբորովկա (Суборовка), գյուղ Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Ռոսլավլսկի շրջանի կազմում։ Մտնում է Կոստիրյովսկոե գյուղական համայնքի կազմի մեջ։
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 9 մարդ։
Աշխարհագրություն
Սուբորովկա գյուղը գտնվում է Սմոլենսկի շրջանի հարավային հատվածում, Ռոսլավլ քաղաքից 29 կմ դեպի հյուսիս-արևելք, P137 Սաֆոնովո – Ռոսլավլ ավտոճանապարհից 6 կմ դեպի հյուսիս։ Գյուղից 23 կմ դեպի հարավ-արևմուտք գտնվում է Տերեշոկ երկաթուղային կայարանը, որն անցնում է Սմոլենսկ – Ռոսլավլ գծով։
Պատմություն
Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ՝ 1941 թվականի հուլիսին գյուղն օկուպացված է եղել հիտլերյան զորքերի կողմից, այնուհետև ազատագրվել է 1943 թվականի սեպտեմբերին ։
Կլիմա
Սուբորովկա գյուղը գտնվում է չափավոր ցամաքային կլիմայական գոտում, որտեղ ձմեռը չափավոր ցուրտ է, գարունը տևական, բարեխառն, ամառը չափավոր շոգ, իսկ աշնանը գերակշռում են տաք, արևոտ եղանակները։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Ռոսլավլսկի շրջանի բնակավայրեր
Տարբագատայ (քաղաքատիպ ավան, Պետրովսկ-Զաբայկալսկի շրջան)
Տարբագատայ (Тарбагатай), քաղաքատիպ ավան Ռուսաստանի Անդրբայկալյան երկրամասի Պետրովսկ-Զաբայկալսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2010 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 2380 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքատիպ ավաններ Կատեգորիա:1907 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Անդրբայկալյան երկրամասի Պետրովսկ-Զաբայկալսկի շրջանի բնակավայրեր
Նաիստևելյա
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 31 մարդ։
Ոչ նյութական մշակութային ժառանգություն
Ոչ նյութական մշակութային ժառանգություն, հայեցակարգը առաջարկվել է 1990-ական թվականներին որպես անալոգային համաշխարհային ժառանգության ցուցակ, կենտրոնանալով նյութական մշակույթի վրա։ 2001 թվականին ՅՈՒՆԵՍԿՕն հարցում է անցկացրել պետությունների և ոչ կառավարական կազմակերպությունների շրջանում՝ որոշում մշակելու նպատակով ։ 2003 թվականին ընդունվել է ոչ նյութական մշակութային ժառանգության պաշտպանության կոնվենցիան ։
Սահմանում
ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կոնվենցիայի 2-րդ հոդվածը սահմանում է ոչ նյութական մշակութային ժառանգության հետևյալ սահմանումը.
Կոնվենցիան նաև սահմանում է ոչ նյութական մշակութային ժառանգության հատուկ դրսևորումները մի քանի ոլորտներում.
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Մարդկության բանավոր և ոչ նյութական ժառանգության գլուխգործոցներ
Ալեքսանդրա Տուրգան
Ալեքսանդրա Ալեքսանդրովնա Տուրգան (Александра Александровна Турган, ), խորհրդային դերասանուհի, ռուս լրագրող և լուսանկարիչ։
Կենսագրություն
Ծնվել է 1953 թվականի հուլիսի 2-ին։ Լրագրողուհի Ելենա Օնուֆրիևնա Տուրգանի դուստրն է, ուկրաինացի և ռուս բանաստեղծուհի ու լրագրող Ռաիսա Լվովնա Տրոյանկերի թոռնուհին ։ 1977 թվականին ավարտել է ՄԳԱԹ դպրոց-ստուդիան (Վ. Մարկովի կուրս) ։
1978 թվականից մինչև 1991 թվականն աշխատել է «Սովրեմեննիկ» թատրոնում։ Խաղացել է «Հուշարձան», «Գավառական անեկդոտներ», «Ֆարյատևի ֆանտազիաները», «Տասներկուերորդ գիշեր», «Էշելոն» ներկայացումներում և Ալլա Պոկրովսկու «Հինգերորդ շարասյունը» հայտնի դիպլոմային ներկայացման մեջ։
Մահացել է 2014 թվականի դեկտեմբերի 2-ին Բեռլինում։ Թաղվել է Մոսկվայի Վագանկովյան գերեզմանատանը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Խորհրդային դերասանուհիներ Կատեգորիա:Խորհրդային լրագրողներ Կատեգորիա:ՄԳԱԹ դպրոց-ստուդիայի շրջանավարտներ
Իտաբիրիտու
Իտաբիրիտու  (Itabirito),համայնք Բրազիլիայում՝ Մինաս Ժերայս նահանգի կազմում։ Գտնվում է Մինաս Ժերայս նահանգի հարավարևմտյան մասում։ Բնակչությունը կազմում է 48 000 մարդ՝ 2006 թվականի տվյալներով։ Գրավում է 543,007 կմ2 տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում է՝ 14,5 մարդ/կմ2։
Պատմություն
Քաղաքը հիմնադրվել է 1922 թվականի սեպտեմբերի 7-ին։
Վիճակագրություն
Կատեգորիա:Բրազիլիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Մինաս Ժերաիս նահանգի բնակավայրեր
Ժիվոպիսնոե
Ժիվոպիսնոե (Живописне, Beki Eli), գյուղ Ուկրաինայի Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետության Սիմֆերոպոլի շրջանում։ Բնակավայրը նախկինում նաև անվանվել է Բեկի-Էլի։
2001 թվականի տվյալներով Ժիվոպիսնոե գյուղում բնակվում էր 104 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետության Սիմֆերոպոլի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Սուրբ Մարիամ Աստվածածին եկեղեցի (այլ կիրառումներ)
Սուրբ Մարիամ Աստվածածին եկեղեցի, կարող է վերաբերել՝
Ալեքսանդր I Մակեդոնացի
Ալեքսանդր I Մակեդոնացի (Ἀλέξανδρος ὁ Μακεδών), հայտնի նաև որպես Ֆիլհելլեն (φιλέλλην, բառացի՝ «հույներին սիրող»), մոտ մ․թ․ա 498 թվականից մինչև իր մահը՝ մ․թ․ա․ 454 թվականը եղել է Մակեդոնական թագավորության արքա։ Նրանից հետո գահը ժառանգել է իր ավագ որդին՝ Ալկետաս II-ը։
Կենսագրություն
Նա մ․թ․ա․ 6-րդ դարի վեջին իր քրոջն ամուսնացրել է պարսից զորավար Բուբարեսի հետ, որպեսզի կանգնեցնի վերջինիս, որը եկել էր Մակեդոնիա՝ գտնելու Ալեքսանդրի հրամանով նրա մարդկանց կողմից սպանված պարսիկ զինվորներին ։
Ալեքսանդր I-ը գահ է բարձրացել այն ժամանակ, երբ Մակեդոնիան Աքեմենյան Պարսկաստանից գտնվում էր վասալային կախվածության վիճակում, ինչը սկսվել էր դեռևս նրա հոր՝ Ամյունտաս I-ի օրոք, չնայած երկիրը պահպանել է լայն ինքնավարություն ։ Մ․թ․ա․ 492 թվականին՝ Մարդոնիուսի արշավանքի ժամանակ, Մակեդոնիան դարձել է Աքեմենյաններին ամբողջական հպատակ տարածք՝ առանց որևէ ինքնավարության ։ Այդ ժամանակ Ալեքսանդրը գտնվում էր նոմինալ մակեդոնական գահին։ Հետագայում Ալեքսանդրը հանդես է եկել որպես Մարդոնիոսի պարսկական կուսակալի ներկայացուցիչ խաղաղ բանակցությունների ժամանակ, երբ մ.թ.ա. 480 թվականին Սալամինի ճակատամարտում պարսիկները պարտություն են կրում հույներից։ Ավելի ուշ իրադարձություններում Հերոդոտոսը մի քանի անգամ Ալեքսանդրին հիշատակում է որպես մարդ, որը գտնվում է Քսերքսեսի կողմում և կատարում է առաջադրված խնդիրները ։
Մարդոնիոսի կողմից Մակեդոնիայի նվաճումից ի վեր Ալեքսանդր I-ը Հերոդոտոսի կողմից հիշատակվում է որպես հիպարքոս, որով անվանվում էին ստորադաս տիրակալները ։ Չնայած Պարսկաստանի հետ համագործակցությանը՝ Ալեքսանդր I-ը հաճախ է մթերք և խորհրդատվություն տրամադրել հունական քաղաք-պետություններին և մ․թ․ա․ 479 թվականին մարտից առաջ զգուշացրել է նրանց Մարդոնիոսի ծրագրերի մասին։ Օրինակ, Ալեքսանդր I-ը Տեմպեում գտնվող հույներին զգուշացրել է, որ նրանք հեռանան մինչև Քսերքսեսի զորքերի ժամանումը, ինչպես նաև նրանց տեղեկացրել է Վերին Մակեդոնիայի միջոցով Թեսալիա այլընտրանքային ճանապարհի մասին ։ Պլատեյներում պարտվելուց հետո Արտաբազոսի հրամանատարության տակ կռվող պարսկական բանակը փորձել է նահանջել դեպի Փոքր Ասիա։ Ճակատամարտում ողջ մնացածների մեծ մասը՝ 43 000-ը, Ստրիմոն գետի գետաբերանում հարձակման են ենթարկվել և սպանվել Ալեքսանդրի զորքերի կողմից։ Ալեքսանդրը ի վերջո Հույն-պարսկական պատերազմների ավարտից հետո վերականգնել է Մակեդոնիայի անկախությունը։ Ալեքսանդրը պնդում էր, որ ինքը ծագում է Արգիվյան հույներից և Հերակլեսից։ Այն բանից հետո, երբ դատարանը նրա պնդումները ճշմարիտ է ճանաչել, նրան մ․թ․ա․ 504 թվականին թույլատրել են մասնակցել Օլիմպիական խաղերին , թերևս այդ պատիվ նախատեսված է միայն հույների համար։ Նա իր արքունիքը ստեղծել է Աթենքի օրինակով և հովանավորել է բանաստեղծներ Պինդարոսին և Բակքիլիդեսին, որոնք երկուսն էլ Ալեքսանդրին բանաստեղծություններ են նվիրել ։ Հույն-պարսկական պատերազմների ժամանակ ապրած Աթենական պրոքսենոսի վերաբերյալ ամենահին հիշատակությունը վերաբերում է Ալեքսանդր I-ին (մ․թ․ա․ 490) ։ Ալեքսանդրին տրվել է նաև «Ֆիլհելլեն» տիտղոսը, որը նշանակում է «հույներին սիրող»․ տիտղոս, որը տրամադրվում է հույն հայրենասերներին  ։
Ընտանիք
Ալեքսանդր I-ը ուներ 4 որդի և 1 դուստր․
Ռոբերտո Մանչինի
Ռոբերտո Մանչինի (Roberto Mancini, )։ իտալացի համբավավոր ֆուտբոլիստ և մարզիչ։ Ֆուտբոլի աշխարհի առաջնության բրոնզե մեդալակիր, Իտալիայի գավաթի խաղարկությունների տասնակի հաղթող (6 անգամ՝ որպես խաղացող, 4 անգամ՝ որպես մարզիչ)։ Իտալիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքականի գլխավոր մարզիչ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:1964 ծնունդներ Կատեգորիա:Նոյեմբերի 27 ծնունդներ Կատեգորիա:Իտալացի ֆուտբոլային մարզիչներ Կատեգորիա:Ֆուտբոլի հարձակվողներ Կատեգորիա:Ինտեր Միլան ՖԱ մարզիչներ Կատեգորիա:Մանչեսթեր Սիթի ՖԱ մարզիչներ Կատեգորիա:Իտալացի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Ֆուտբոլային մարզիչներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Իտալիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Պրեմիեր Լիգայի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Պրեմիեր Լիգայի մարզիչներ Կատեգորիա:Անգլիայի լեգեոներ ֆուտբոլիստներ
Աստերոիդների ցանկ (216901-217000)
Աստերոիդների ցանկ (216801-216900) * Աստերոիդների ցանկ * Աստերոիդների ցանկ (217001-217100)
Դիխչո
Դիխչո (დიხჩო), գյուղ Վրաստանում։ Գտնվում է Մցխեթ-Մթիանեթ մարզի Դուշեթի շրջանում ։
Դիրք
Գտնվում է ծովի մակարդակից 1120 մետր բարձրության վրա։ Շրջկենտրոն Դուշեթից հեռու է 48 կմ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Դուշեթի շրջան
(6421) 1993 XS1
(6421) , աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1993 թվականի դեկտեմբերի 6-ին Սեյձի Ուեդայի և Հիրոսի Կանեդայի կողմից Կուշիրոյում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,459287 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,1293 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,7893 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1408,68 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,255558 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 6,53° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1993 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Սեյձի Ուեդայի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Հիրոսի Կանեդայի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Կասինիի ճեղք
Կասինիի ճեղք (այլ անվանումը՝ Կասինիի բաժանում), Սատուրնի օղակների (A և B օղակներ) միջև ընկած միջակայքը։ Լայնությունը 5000 կմ է։ Հայտնաբերել է Ջովանի Կասինին (Gian Domenic Cassini, Jean-Dominique Cassini; 1625–1712) 1675 թվականին։
Երկրից դիտողի համար Կասինիի ճեղքը երևում է որպես օղակների միջև գտնվող բարակ մութ ճեղք։ Սակայն «Վոյաջերի» միջոցով պարզվեց, որ ճեղքը դատարկ չէ, այլ նույնպես հանդիսանում է յուրօրինակ օղակ և իր կազմությամբ չափազանց նման է С օղակին ։ Նրա մասնիկների ուղեծրերի վրա ազդում է Միմասի ձգողությունը, ինչպես նաև ճեղքի ներքին մասի ուժեղ ուղեծրային ռեզոնանսը։ Այս նախապայմանների հետևանքով ճեղքի մասնիկների ուղեծրերը չափազանց շեղվում են և առաջանում են նրա խտության փոփոխություններ։
Կասինիի ճեղքում դիտվում են բացարկներ, Հյուգենսի ճեղքը և Լապլասի ճեղքը, որոնք իրենց մեջ պարունակում են փոքր նեղ օղակներ։ Լուսանկարում Հյուգենսի ճեղքը գտնվում է բաժանման աջ մասում, իսկ Լապլասի ճեղքը՝ Սատուրնին ավելի մոտ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Սատուրն
Սուբորովո (գյուղ, Ռուդնյանսկի շրջան)
Սուբորովո (Суборово), գյուղ Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Ռուդնյանսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 9 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Ռուդնյանսկի շրջանի բնակավայրեր
Չանել կղզիների աղվես
Չանել կղզիների աղվես,, Միացյալ Նահանգների Կալիֆոռնիա նահանգին պատկանող Չանել կղզիների բնիկ աղվես է, որն ապրում է առկա ութ կղզիներից վեցում, և յուրաքանչյուրում ապրողը ունի իր առանձնահատկությունները և պատմությունը։ Գոյություն ունեն այս աղվեսին բնութագրող տարբեր անվանումներ՝ կղզիների աղվես, կարճ պոչով աղվես, կղզիների գորշ աղվես, Չանել կղզիների գորշ աղվես և այլն։
Ծագում
Ենթադրություն կա, որ այս աղվեսին մայրցամաքից կղզի են տեղափոխել բնիկ հնդկացիները՝ որպես ընտանի կենդանի։ Մարդկանց և որոշ վայրի կենդանիների (արծիվ) պատճառով Չանել Կղզիների աղվեսի թիվը զգալիորեն նվազել վերջին ժամանակներում։ 2004 թվականին կենդանին համարվել է վտանգի տակ գտնվող, և կատարվել են նրա թիվը նորմայի մեջ պահելու բազմաթիվ բարեգործական աշխատանքներ։
Այս աղվեսի մարմնի փոքրությունը բացատրվում է կղզիներում ուտելիքի համեմատաբար քիչ քանակությամբ։ Հավանաբար կենդանին առաջին անգամ մուտք է գործել Չանել կղզիներ 10,400 - 16,000 տարի առաջ և սկզբնական շրջանում ապրել է միայն հյուսիսային կղզիներում, քանի որ վերջին սառցե դարաշրջանում այդ կղզիները առանձնացած չէին և կազմում էին մեկ հսկայական կղզի, իսկ Չաննել կզղիների հարավային մասում նրանք հայնվել են մարդկանց միջնորդությամբ։
Չափսերը և մորթին
Չաննել կղզիների աղվեսը Հյուսիսային Ամերիկայում ապրող չափսով ամենափոքր աղվեսն է։ Ունի 48-50 սմ մարմնի և 11-29 սմ պոչի երկարություն։ Մարմնի բարձրությունը մոտ 15 սմ է։ Կշռում է 1 - 2,8 կգ և արուները էգերից ավելի մեծ են։ Չաննել կզղիներում ապրող չափսով ամենամեծ աղվեսը ապրում է Սանտա Կատալինա կղզում, իսկ ամենափոքրը՝ Սանտա Կրուզ կղզում։
Աղվեսի մորթին հիմնականում գորշ է, սակայն մարմնի եզրային հատվածները կարմրավուն են, իսկ փորը և վիզը սպիտակավուն։ Պոչի ծայրը սև է։ Սովորաբար Չանել կղզիների աղվեսի մորթին ավելի մուգ է գորշ աղվեսի մորթուց։
Բազմացում
Սովորաբար Չանել կղզիների աղվեսները իրենց զույգին չեն փոխում կյանքի ընթացքում։ Ձագերը ծնվում են փետրվար-ապրիլ, ամիսներին 50-63 օր տևող հղիությունից հետո։ Էգ աղվեսը մինչև ձագերի ծնվելը պատրաստում է իր հատուկ բույնը, որտեղ էլ ծնվում և մեծանում են ձագերը (մեկից հինգ)։ Մայրը կաթով կերակրում է նրանց յոթից ինը շաբաթվա ընթացքում։ Ձագերը սեռապես հասունանում են տասը ամսական հասակում։ Ազատության մեջ ապրող աղվեսները ապրում են մոտ 4-6 տարի, իսկ մարդկանց հսկողության տակ գտնվողները՝ 8։
Սնունդ
Չանել կղզիների աղվեսները ամենակեր են և բուսական սնունդը մեծ դեր է խաղում։ Նրանք հիմնականում ուտում են հատապտուղներ, մրգեր, միջատներ, ձվեր, խեցգետիններ, սողուններ, թռչուններ և մանր կրծողներ։ Նրանք նախընտրում են որսալ գիշերը և միայնակ։
Պահվածք
Չանել կղզիների աղվեսները իրար հետ շփվում են մարմնի տարբեր շարժումներով և ձայնային ազդանշաններով։ Իր տիրապետությունը ցույց տվող աղվեսը օգտագործվում է հատուկ ձայներ և ուղիղ նայում է թշնամուն ցցած ականջներով՝ նրան ստիպելով նահանջել։ Նրանք կարող են հաչալ և գռմռալ։ Սովորաբար այս աղվեսները իրենց տարածքը նշում են միզելով ծառերի և թփերի վրա։
Մարդկանց ներկայությունից չեն վախենում, սակայն սկզբնական շրջանում կարող են ագրեսիվ վերաբերմունք ցույց տալ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Աղվեսներ
Սքոթ Ալան
Վաղ տարիներ
Սքոթը ծնվել է 1991 թվականի նոյեմբերի 28-ին Շոտլանդիայի ամենախոշոր քաղաքներից մեկում՝ Գլազգոյում։ Կրթությունն ստացել է «Ռոս Հոլ» ակադեմիայում (Ross Hall Academy), որը գտնվում է քաղաքի հարավարևմտյան թաղամասում՝ Կրուկստոնում ։
Ակումբային կարիերա
Տասը տարեկան հասակում Ալանն սկսում է սովորել «Դանդի Յունայթեդի» ֆուտբոլային ակադեմիայում ։ Հաջողությամբ հաղթահարելով «արաբների» ամենաերիտասարդից մինչև պահեստային կազմի ճանապարհը՝ 2008 թվականի հունվարին Ալանը «նարնջասևերի» հետ կնքում է իր առաջին պրոֆեսիոնալ պայմանագիրը ։ Նույն թվականի սեպտեմբերին կիսապաշտպանը մասնակցություն է ունենում Ֆորֆարշիրի գավաթի եզրափակիչ հանդիպմանը, որում «նարնջասևերը» 1։4 հաշվով զիջում են «Մոնտրոզին» ։ 2008-09 և 2009-10 մրցաշրջանները Ալանն անցկացնում է շոտլանդական ակումբի պահեստային թիմում՝ երբեմն ընդգրկվելով Դանդիի պաշտոնական խաղերի համար կազմվող առաջին կազմի հայտացուցակում։
2010 թվականի սեպտեմբերին Սքոթը, կնքելով մեկ ամիս ժամկետով վարձավճարային պայմանագիր, համալրում է «Ֆորֆար Ատլետիկի» կազմը ։ Նոր թիմի կազմում կիսապաշտպանի նորամուտը պաշտոնական խաղում կայանում է հոկտեմբերի 2-ին, երբ «Ֆորֆար Ատլետիկը» Շոտլանդիայի առաջնության երկրորդ դիվիզիոնի շրջանակներում հանդիպում է «Ալլոա Ատլետիկի» հետ ։ Նույն թվականի հոկտեմբերի 30-ին Սքոթը, գրավելով «Լիվինգստոնի» դարպասը, հեղինակում է իր պրոֆեսիոնալ կարիերայի առաջին գոլը ։
2012 թվական փետրվարի 23-ին Ալանը կնքելով, մեկ ամիս ժամկետով վարձավճարային պայմանագիր, համալրում է «Պորտսմութի» կազմը ։ Երկու օր անց Սքոթը «Լիդս Յունայթեդի» դեմ պաշտոնական խաղում կատարում է իր նորամուտը նոր թիմի կազմում ։ Մարտի 22-ին կիսապաշտպանի վարձավճարային պայմանագիրը «Ֆրաթոն Պարկ» մարզադաշտում երկարաձգվում է մեկ ամսով ։ Ապրիլի 17-ին Ալանը, «Քրիսթալ Փելասի» դեմ խաղում կատարելով ճշգրիտ արդյունավետ հարված, հեղինակում է իր առաջին (և միակ, ինչպես պարզ է դառնում հետագայում) պաշտոնական գոլը «Պորտսմութի» կազմում ։
Նույն թվականի սեպտեմբերի 29-ին կիսապաշտպանը կրկին կնքում է մեկամսյա վարձավճարային պայմանագիր․ այս անգամ շոտլանդացու նոր գործատուն է դառնում «Միլտոն Կինս Դոնսը» ։ Նույն օրը Ալանը, «Քրու Ալեկսանդրայի» դեմ խաղում փոխարինելով իր թիմակից Լյուկ Չեդվիկին, կատարում է իր նորամուտը բակինհեմշիրցիների առաջին կազմում ։ Հոկտեմբերի 29-ին Սքոթն իր կարիերայում երկրորդ անգամ համալրում է «Պորտսմութի» կազմը ։
2015 թվականի օգոստոսի 14-ին Ալանը չորսամյա պայմանագիր է կնքում շոտլանդական Սսլտիկ ակումբի հետ, որի կազմում իր նորամուտը կատարում է օգոստոսի 22-ին՝ փոխարինման դուրս գալով «Դանդի Յունայթեդի» դեմ խաղի երկրորդ խաղակեսում ։ 2016-17 մրցաշրջանի համար Ալանը վարձավճարային պայմանագիր է կնքել «Ռոտերեմ Յունայթեդի» հետ ։
Միջազգային
2007 թվականից Ալանը պաշտպանում է Շոտլանդիայի տարբեր պատանեկան հավաքականների գույները ։ Նա եղել է Շոտլանդիայի երիտասարդական հավաքականի ֆուտբոլիստներից մեկը, որի կազմում նա կատարել է իր նորամուտը 2011 թվականի օգոստոսի 10-ին՝ Նորվեգիայի երիտասարդական հավաքականի դեմ խաղում ։
Անձնական կյանք
2010 թվականի նոյեմբերի 4-ին Շոտլանդիայի ոստիկանությունը քրեական գործ է հարուցում Ալանի նկատմամբ։ Նա մեղադրվում է Գլազգոյի Քուին Սթրիթում (Queen Street) մասսայական կռվին մասնակցելու համար, ինչի հետևանքով ծանր մարմնական վնասվածքներով հիվանդանոցում էին հայտնվել քաղաքի երկու բնակիչներ ։ Կռվին մասնակցել են նաև «Դանդի Յունայթեդի» այլ ֆուտբոլիստներ՝ մասնավորապես Դենի Սուոնսոնը, Բարի Դուգլասը, Դևիդ Գուդվիլլին և «արաբների» նախկին ֆուտբոլիստներ Մեթյու Ֆլինը և Ջոն Ֆրիլը ։ 2011 թվականի հունիսի 24-ին բոլոր մեղադրանքները «հանվում են» մարզիկների «վրայից»՝ ապացույցների անբավարար լինելու պատճառով ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Շոտլանդացի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ Կատեգորիա:Սելտիկի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Անգլիական ֆուտբոլի լիգայի խաղացողներ Կատեգորիա:Վեստ Բրոմվիչ Ալբիոնի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Բիրմինգհեմ Սիթիի ֆուտբոլիստներ
Էստոնիայի պատմություն
Էստոնիայի պատմություն - ժամանակակից Էստոնիայի տարածքում տեղի ունեցող իրադարձություններն են այն պահից, երբ մարդիկ սկսեցին բնակություն հաստատել այնտեղ մինչև այսօր։ Մարդկային առաջին բնակավայրերը այս տարածքում առաջացել են մ.թ.ա. մոտ 9500-9600 թվականներին՝ այսպես կոչված Կունդ մշակույթում։ X—XIII-րդ դարերում ձևավորվել էր հասարակության վաղ ֆեոդալական կառուցվածքը, որտեղ ծերակույտն ու զինվորական ջոկատների ղեկավարները գտնվում էին երկրի գլխավերևում։
XIII դարում խաչակիրները, ճնշելով էստոնացիների դիմադրությունը, այդ հողերը ներառեցին Լիվոնյան օրդենի մեջ։ Այդ ժամանակվանից, մի քանի դար շարունակ, գերմանացիները Էստոնիայում առանցքային դիրքեր են զբաղեցրել ուժային կառույցներում, մշակույթում, տնտեսությունում և այլն։ XVI -րդ դարում Էստոնիան անցավ Ռեֆորմացիայի դարաշրջանը, այդ ժամանակվանից բողոքականությունը դարձել է իր հիմնական կրոնական ուղղությունը։ Նույն դարում, Լիվոնյան պատերազմի արդյունքներով, հյուսիսային Էստոնիան մտավ Շվեդիայի կազմը, իսկ կես դար անց հարավային Էստոնիան նույնպես ներառվեց նրա կազմում։
Շվեդիայի և Ռուսաստանի միջև Հյուսիսային պատերազմից հետո Էստոնիան ներառվել է Ռուսական կայսրության կազմում 1721 թվականին։ 1897 թվականի մարդահամարի տվյալներով Էստոնիայում ապրում էր 958000 մարդ, որոնցից 90%-ից մի փոքր ավելին էստոնացիներ էին, 4%-ը՝ ռուսներ և 3,5%-ը՝ գերմանացիներ։
1918 թվականի փետրվարի 24-ին Ռուսական կայսրության փլուզումից հետո հռչակվեց Էստոնիայի անկախ և ժողովրդավարական Հանրապետությունը։ Անկախությունը ձեռք բերվեց համանուն Անկախության պատերազմի ժամանակ։ 1920 թվականի փետրվարի 2-ին Խորհրդային Ռուսաստանը և Էստոնիան ստորագրեցին փոխադարձ ճանաչման մասին հաշտության պայմանագիր։ 1921 թվականի սեպտեմբերի 22-ին Էստոնիան դարձավ Ազգերի լիգայի անդամ։
1939 թվականին ԽՍՀՄ-ի և Գերմանիայի միջև ազդեցության ոլորտների բաժանման արդյունքում 1939թ․ սեպտեմբերին Խորհրդային Միությունը Էստոնիային պարտադրեց «Փոխօգնության պայմանագիր»-ը, իսկ 1940 թվականի օգոստոսի 6-ին Էստոնիան ներառվեց ԽՍՀՄ կազմի մեջ։ 1941 թվականի հուլիսի 7-ից մինչև 1944 թվականի նոյեմբերի 24-ն ընկած ժամանակահատվածում Էստոնիայի տարածքը օկուպացվեց նացիստական ​​ Գերմանիայի կողմից։ Այն բանից հետո, երբ խորհրդային զորքերը վերականգնեցին վերահսկողությունը Էստոնիայի տարածքի վրա, այն կրկին ընդգրկվեց ԽՍՀՄ կազմում։ Միացյալ Նահանգները և մի շարք այլ երկրներ «դե ֆակտո» ճանաչեցին այս ներառումը և «դե յուրե» չճանաչեցին այն։
Նախապատմական և հնագույն ժամանակաշրջաններ
Ժամանակակից Էստոնիայի տարածքում մարդկային կյանքը հնարավոր դարձավ վերջին սառցե դարաշրջանում սառցադաշտի նահանջից հետո։ Ըստ հնագիտական ​​տվյալների՝ այստեղ հայտնի ամենահին բնակավայրը եղել է Պյարնու գետի ափին գտնվող Պուլլի գյուղի մոտ՝ մոտ մ.թ.ա. 9500-9600 թվականներին։ Այս և ավելի ուշ որսորդների և ձկնորսների բնակավայրերը պատկանում են այսպես կոչված Կունդ մշակույթին։ Այն գոյություն է ունեցել մինչև մեզոլիթյան դարաշրջանը (մ.թ.ա. 5-րդ հազարամյակ)։ Մ.թ.ա. V-ից III հազարամյակը Էստոնիայի տարածքը բնակեցված էր նարվա մշակույթի պալեո-եվրոպական ժողովուրդներով և Փիթ-Կոմբ Վուեր մշակույթով։ Նեոլիթյան դարաշրջանում (մ.թ.ա. IV-II հազարամյակ) դրանք փոխարինվում են լարային սպասքի հնդեվրոպական մշակույթով։ Նեոլիթի երկրորդ կեսին մոտ մ.թ.ա. 2900 թվականից, Էստոնիայի տարածքում սկսեցին բուծել խոշոր եղջերավոր անասուններ՝ կովեր, այծեր, ոչխարներ և խոզեր։ 3470-3545 տարի առաջ Կաալի երկնաքարն ընկել է Սաարեմաա կղզու վրա։ Մ.թ.ա մոտ 1-ին հազարամյակում անասնապահությունը դարձավ տնտեսության հիմնական ճյուղը։
11-րդ դարը շրջադարձային էր Էստոնիայի բնակավայրի բնության մեջ՝ շատ հին բնակավայրեր լքվեցին, բայց կառուցվեցին նոր ու ավելի հզոր բնակավայրեր։ Բնակչությունն ու գյուղատնտեսական տարածքն ավելացան։ Երկաթի դարի վերջում ձևավորվել է վարչական բաժանման համակարգ։ Հին Էստոնիայի գլխավոր վարչատարածքային միավորը Կիհելկոնդն էր, որից ընդհանուր առմամբ կային մոտ 45։ Դրանք բաղկացած էին վակովյան շրջաններից, որոնք ներառում էին մի քանի տասնյակից մինչև հարյուրավոր գյուղեր (ընտանեկան ագարակներ)։ Կիհելկոնդները միավորվեցին մաակոնդների։ 13-րդ դարի սկզբին դրանք ութն էին՝ Վիրումաա, Լաանեմա, Ռավալա, Սաարեմաա, Սակալա, Ուգանդի, Հարժումա, Յարվամաա։ Հիմնական սոցիալ-տնտեսական միավորը ընտանեկան տնտեսությունն էր։ 10-13-րդ դարերում ձևավորվել էր հասարակության վաղ ֆեոդալական կառուցվածքը, որտեղ ծերակույտն ու զինվորական ջոկատների ղեկավարները գտնվում էին երկրի գլխին։ Այս ժամանակաշրջանի մշակույթը հետագայում արտացոլվել է Կալեվիպոեգ էպոսում։
Մոտ 1030 թվականին արքայազն Յարոսլավ Իմաստունը արշավեց դեպի էստոնական հողեր։ Արշավի արդյունքը դարձավ Յուրիև (Տարտու) քաղաքի հիմնադրումը։ 1061 թվականին տեղի ցեղերը վերագրավեցին քաղաքը։ Հետագայում Էստերը, մի կողմից, իսկ պսկովացիները նովգորոդցիների հետ, մյուս կողմից, փոխադարձ արշավանքներ կատարեցին մինչև 13-րդ դարի սկիզբը, նման հակամարտություններ տեղի ունեցան էստոնացիների և սկանդինավյան վիկինգների միջև 9-րդ դարից։
Միջնադար
Միջնադարը Էստոնիայում համարվում է 13-րդ դարի սկզբից մինչև 16-րդ դարի երկրորդ կեսը, այսինքն՝ քրիստոնեության տարածման սկզբից մինչև Լիվոնյան պատերազմը։
Քրիստոնեությունը Էստոնիա է հասել շատ ավելի ուշ, քան եվրոպական այլ երկրներում։ Սկզբում այս տարածքում հայտնվեցին միսիոներներ, հետո սկսվեց ռազմական ընդլայնումը, որին աջակցում էին ցրված ուժերը՝ պապական կուրիան, Համբուրգ-Բրեմեն արքեպիսկոպոսները, Տևտոնական օրդերը, Դանիական և Շվեդական թագավորությունները։ Պապական միսիոներների կողմից էստոնացիներին քրիստոնեությանը ծանոթացնելու առաջին փորձերը սկսվել են արդեն 1170-ական թվականներին, բայց հաջողությամբ չեն պսակվել։
Էստոնիայի գրավումը խաչակիրների կողմից
XII դարում սկսվեց Լիվոնյան խաչակրաց արշավանքը։ Խաչակիրները Էստոնիայի երկիր հասան մինչև 1206-1208 թթ. 1217 թվականին էստոնացիները պարտություն կրեցին Վիլյանդիի ճակատամարտում, որում մահացավ ավագ Լեմբիթուն։
1219 թվականին Դանիայի թագավոր Վալդեմար II-ը գրավեց Հյուսիսային Էստոնիան՝ հաղթելով էստոնացիներին Լինդանիզի ճակատամարտում։ Գերմանական սրի շքանշանը 1224 թվականին նվաճեց Հարավային Էստոնիան, իսկ 1227 թվականին՝ Էզել (Սաարեմաա) կղզին։
Արդյունքում այս հողերը անցան Լիվոնյան օրդենի իշխանության տակ։ Նվաճված երկրներում վարչական նոր համակարգի ձևավորումը շարունակվել է մինչև 13-րդ դարի վերջը։ Պարտության հիմնական պատճառներն էին թշնամու թվային և ռազմատեխնիկական գերազանցությունը, ինչպես նաև էստոնացիների շրջանում կենտրոնացված քաղաքական իշխանության բացակայությունը։
Հրամանով նվաճված հողերի վրա ստեղծվել են Եզել-Վիկ (Սաարե-Լյաենե) և Դերպտ (Տարտու) եպիսկոպոսությունները։ Էստոնիայի հյուսիսային մասը մտնում էր Դանիայի թագավորության մեջ։ 1240 թվականին Դանիայի թագավորը հողեր է հատկացրել Տալլինի եպիսկոպոսության ստեղծման համար։ 1251 թվականին Ռիգայի եպիսկոպոսությունը արքեպիսկոպոսության վերածվելուց հետո Դերպտի և Էզել-Վիկի եպիսկոպոսությունները ենթարկվեցին Ռիգայի արքեպիսկոպոսին։ Տալլինի եպիսկոպոսը ենթարկվում էր Լունդի արքեպիսկոպոսին և նրա տարածքում աշխարհիկ իշխանություն չուներ։
1268 թվականի փետրվարի 18-ին տեղի ունեցավ Ռակովորի ճակատամարտը հյուսիսային ռուսական հանրապետությունների և իշխանությունների բանակների միջև Լիվոնյան կարգի ասպետների և դանիական Էստլանդիայի միացյալ ուժերի դեմ։
Նոր իշխանությունների և տեղի բնակչության միջև բախումները հանգեցրին ապստամբությունների, որոնցից ամենահայտնին դանիական Էստոնիայում Սուրբ Գեորգիի գիշերվա ապստամբությունն էր 1343 թվականին։ Դանիացիները չկարողացան ինքնուրույն գլուխ հանել դրանից և օգնության կանչեցին Տևտոնական օրդերին։ Հետագայում, աճող ներքին խնդիրների պատճառով, 1346 թվականի օգոստոսի 29-ին Դանիայի թագավոր Վալդեմար IV Ատերդագը վաճառեց Էստլանդիայի դանիական մասը Տևտոնական կարգի մեծ վարպետ Հենրիխ Դյուզեմերին 19 հազար արծաթե Քյոլնի մարկով, և վերջինս փոխանցեց. Էստլանդը Լիվոնիայի Տևտոնական կարգի Լանդմայստեր Գոսվին ֆոն Հերիկին։
Գերմանական իշխանություն
Շրջանում ձեւավորվել է ֆեոդալական համակարգ։ Ֆեոդալները գերմանացի ասպետներ էին, եպիսկոպոսներ և մի քանի էստոնացի երեցներ, որոնք արագ գերմանացվեցին։ Գյուղացիների իրավունքները սիստեմատիկորեն սահմանափակվում էին մինչև 16-րդ դարում ճորտատիրության հաստատումը։ 1550 թվականին բնեղեն հարկերը հասել են 25%-ի, իսկ գյուղացուն հողից առանձին վաճառելու առաջին դեպքը թվագրվում է 1495 թվականին։
Ամբողջ վարչական և դատական ​​իշխանությունը գերմանացի մագիստրատների ձեռքում էր։ Քաղաքներում ձևավորվել են վաճառականների գիլդիաներ և արհեստավորների արհեստանոցներ։ Ռևալը, Դորպատը, Պեռնաուն և Ֆելինը Հանզեական լիգայի մաս էին կազմում։ Ինքը՝ էստոնացիները, որոնք կազմում էին բնակչության մոտ 80%-ը, մնացին գյուղացիներ և չունեին անձնական ազատություն մինչև 1816-1819 թվականներին ճորտատիրության վերացումը։ XIV դարում Լիվոնիայի խոշոր ֆեոդալների միջև եղան զգալի տարաձայնություններ, որոնք հանգեցրին զինված բախումների։ XV դարում տեղի ունեցավ կալվածքների համախմբում և նրանց միջև հարաբերությունների կարգավորում։
Քաղաքների ճարտարապետական ​​տեսքը, հատկապես Տալլինը (տարբեր ժամանակներում կոչվում էր նաև Կոլիվան, Լինդանիս և Ռևել) իր միջնադարյան գոթական ոճով, ձևավորվել է արևմտյան և հյուսիսեվրոպական («Հանզեական») ճարտարապետության ուժեղ ազդեցության ներքո։ Էստոնիայի բնակչությունը 1550 թվականին կազմում էր մոտ 250 հազար մարդ, որոնցից առնվազն 6%-ը ապրում էր քաղաքներում, այդ թվում՝ 8000-ը՝ Տալլինում և 6000-ը՝ Տարտուում։ Էստոնիայում առաջին գրադարանը հիմնադրվել է Տալլինում 1552 թվականին[41]։
Էստոնիայի բնակչության նկատմամբ Կաթոլիկ եկեղեցու վերաբերմունքի շուրջ տարաձայնություններ կան։ «Կրուգոսվետ» հանրագիտարանը գրում է, որ «կաթոլիկ հավատքը թույլ տարածում ուներ էստոնացիների շրջանում, քանի որ եկեղեցին հետաքրքրություն չէր ցուցաբերում նրանց լեզվի և մշակույթի նկատմամբ»։ Encyclopedia Estonika-ն, ընդհակառակը, նշում է, որ «Կաթոլիկ եկեղեցին, համենայն դեպս քաղաքներում, մեծ ուշադրություն է դարձրել այսպես կոչված «ոչ գերմանացիներին» (էստոնացիներին)»։ Տալլինի բոլոր եկեղեցիներում և վանքերում, բացի գերմաներենից, քարոզներ են կարդացվել նաև էստոներեն։ Գյուղացիների մեջ տարածված էին հեթանոսական սովորույթները՝ միահյուսված կաթոլիկական ծեսերին։ 16-րդ դարում Էստոնիայի բնակիչները սկսեցին օգտագործել քրիստոնեական անուններ, որոնք փոխարինեցին հին էստոնականին։
Գերմանիայում Մարտին Լյութերի նախաձեռնած Ռեֆորմացիոն շարժումը (1517 թ.) լայն տարածում գտավ ներկայիս Էստոնիայի տարածքում։ Էստոնիայում Ռեֆորմացիայի հիմքում ընկած էին մի կողմից քաղաքների՝ որպես առևտրի կենտրոնների տնտեսական հակասությունները, մյուս կողմից՝ կարգն ու ասպետությունը։ Լյութերական քարոզիչները սկսեցին իրենց կանոնավոր գործունեությունը Տալլինում և Տարտուում 1524 թվականի գարնանը։ Նույն թվականի աշնանը սկսվեցին անկարգություններ, որոնց ժամանակ քաղաքաբնակները (հիմնականում հասարակ մարդիկ և երիտասարդ վաճառականները) սրբապատկերներով ավերեցին ոչ միայն ծխական եկեղեցիներն ու վանքերը, այլև հոգևորականների կացարանները։ Գյուղում լյութերականության ներդրումը տեղի ունեցավ շատ ավելի դանդաղ, և նույնիսկ 18-րդ դարում գյուղական լյութերական քահանաները դժգոհում էին իրենց ծխականների՝ կաթոլիկ ծեսերին հետևելու համար։ Ռեֆորմացիայի պահանջներից մեկը տեղի ժողովուրդների լեզուներով ծառայություններ մատուցելն էր, ինչը հանգեցրեց նրան, որ Գերմանիայում հրատարակվեցին առաջին գրքերը էստոներենով (1525 կամ 1535)։
Լիվոնյան պատերազմ
16-րդ դարում Լիվոնյան Համադաշնությունը, Ռուսական թագավորությունը, Լիտվայի Մեծ Դքսությունը (GDL), Շվեդիայի և Դանիայի թագավորությունները մեծ և երկարատև հակամարտության մեջ մտան տարածքների, ներառյալ ժամանակակից Էստոնիայի տարածքի շուրջ։ Այս հակամարտությունը, որը տևեց 1558-1583 թվականներին, կոչվում էր Լիվոնյան պատերազմ։ Հակամարտության արդյունքը Լիվոնյան Համադաշնության փլուզումն էր, Էստոնիան բաժանվեց Շվեդիայի, Համագործակցության և Դանիայի միջև, կես դար անց Հարավային Էստոնիան նույնպես փոխանցվեց Շվեդիային Ալթմարկի համաձայնագրով։
Լիվոնյան պատերազմի սկզբին (1558-1583) ժամանակակից Էստոնիայի տարածքում բնակչությունը տատանվում էր 250-ից մինչև 300 հազար մարդ։ Պատերազմի սկզբնական փուլում Լիվոնյան Համադաշնությունը չկարողացավ դիմակայել ռուսական զորքերին, արագ պարտություն կրեց և արդեն 1561 թվականին դադարեց գոյություն ունենալ՝ իր հողերը հանձնելով Լիտվայի Մեծ Դքսությանը։ Բացի այդ, 1559 թվականին Դանիան գնեց Էզել կղզին և ժամանակակից Արևմտյան Էստոնիայի տարածքի մի մասը։ Դանիայի թագավորը այս հողերը հանձնեց դուքս Մագնուս Հոլշտեյնին։ Սակայն «Լիվոնյան ժառանգության» այլ հավակնորդներ կային։ 1561 թվականին Ռեվալը կամավոր ընդունեց Շվեդիայի հովանավորությունը, և միևնույն ժամանակ Հարյու շրջանի, Յարվա շրջանի և Վիրու շրջանի ասպետությունը ստացավ շվեդական քաղաքացիություն։ 1561 թվականին Դերպտի եպիսկոպոսության տարածքը գրավել են ռուսական թագավորության զորքերը։
1570 թվականին Լիվոնյան Համադաշնության հողերում ցար Իվան IV Ահեղը ստեղծեց Լիվոնյան թագավորությունը՝ ռուսական թագավորության վասալ դանիացի իշխան, դուքս Մագնուսի գլխավորությամբ։ Լիվոնյան պատերազմի ժամանակ ռուսական զորքերը երկու անգամ պաշարեցին Ռևելը (1570 և 1577 թվականներին), բայց չկարողացան վերցնել այն։ Ռուսաստանը Լիվոնիայում գրավված բոլոր տարածքները զիջեց Համագործակցությանը (1582-ին ստորագրված համաձայնագիր) և Շվեդիային (1583 և 1595 թվականների պայմանագրեր)։
Լիվոնյան պատերազմի ավարտին ժամանակակից Էստոնիայի տարածքում բնակչությունը նվազել էր մինչև 120-140 հազար մարդ։
Տարածքի բաժանում
Լիվոնիայի բաժանման պահից Լիտվայի Մեծ Դքսության և Շվեդիայի միջև և մինչև 20-րդ դարի սկիզբը երկրի ժամանակակից տարածքի միայն հյուսիսային մասը կոչվում էր Էստլանդիա (Est. Eestimaa), մինչդեռ հարավային մասը՝ կոչվում է Լիվոնիա։
Շվեդիայի կազմում
Շվեդիայի գերիշխանությունը վիճարկվեց Համագործակցության կողմից 1654-1660 թվականների պատերազմում և Ռուսաստանի ցարության կողմից 1656-1658 թվականների պատերազմում, սակայն Շվեդիան պահպանեց իր դիրքերը Էստոնիայում մինչև դարի վերջը։ Էստոնիայի բնակչությունը վերականգնվել է մինչև 400000 մարդ։ Գերմանացիները, կորցնելով քաղաքական իշխանությունը, մնացին իշխող սոցիալ-տնտեսական դասակարգ[45]։ Էստոնիայի տարածքում ստեղծվեցին Էստոնիայի և Լիվոնի նահանգապետությունները[49]։
Ոլորտը, որտեղ շվեդական տիրապետությունն ամենաշատ ազդեցությունն ունեցավ Էստոնիայի վրա, կրթությունն էր։ 17-րդ դարի վերջից լայն տարածում գտավ էստոներեն դպրոցական ուսուցումը։ 1632 թվականին Դորպատ (Տարտու) համալսարանը հիմնադրվել է Հարվարդից 4 տարի շուտ։ 1684 թվականին Շվեդիայի թագավորական կառավարության աջակցությամբ Դորպատի մոտ բացվեց ուսուցչական սեմինարիա, որտեղ դասավանդում էր Բենգտ Գոթֆրիդ Ֆորսելիուսը, և ընդլայնվեց էստոներեն գրքերի հրատարակումը[50]։
Մեծ սովի տարիներին (1695-1697 թթ.) նիհար տարիների պատճառով բնակչությունը նվազել է մոտավորապես 70000 մարդով։ Ամենամեծ քաղաքներն էին Տալլինը, Դերպտը, Նարվան, Արենսբուրգը, Պեռնաուն, Ֆելինը։
Մինչև 17-րդ դարը առևտուրը Էստոնիայի տնտեսության հիմքն էր։ Տարածքային բարենպաստ դիրքի պատճառով Եվրոպայից Ռուսաստան և հակառակ ուղղությամբ ապրանքներն անցնում էին Տալլինով և Նարվայով։ Նարվա գետը կապ էր ապահովում Ռուսաստանի հետ՝ Պսկով, Նովգորոդ, Մոսկվա։ Էստոնիայի ազնվական հողատերերի հիմնական թիվը գերմանացիներն ու շվեդներն էին։ 1671 թվականին օրենք ընդունվեց, որը թույլ էր տալիս վերադարձնել փախած գյուղացիներին, ինչպես նաև նրանց գրանցել հողային ռեգիստրներում։ Միջնադարում Էստոնիան սկանդինավյան երկրներին հացահատիկի հիմնական մատակարարն էր։ Միայն 17-րդ դարում սկսվեց արդյունահանող արդյունաբերության և փայտամշակման արդյունաբերականացումը։ Ճորտատիրության վերացման առաջարկվող քննարկումը անհանգստություն առաջացրեց գերմանական խոշոր հողատերերի մոտ[51]։
18-րդ դարի սկզբին Բալթյան տարածաշրջանում Ռուսական կայսրության շահերը բախվեցին Շվեդիայի շահերին։ Հյուսիսային պատերազմը (1700-1721) ավարտվեց Շվեդիայի կապիտուլյացիայով և 1710 թվականին Էստոնիայի և Շվեդիայի Լիվոնիան միացմամբ Ռուսական կայսրությանը, որը պաշտոնապես հաստատվեց 1721 թվականի Նիստադտի խաղաղության պայմանագրով։ Այդ ժամանակների համար սովորական կողոպուտներն ու սպանությունները սաստկացան ցարի հրամանով՝ կիրառելու այրված հողի մարտավարությունը և տեղահանությունը տեղի բնակչությանը[52][53]։
Ռուսական կայսրության կազմում
Ժամանակակից հյուսիսային Էստոնիայի տարածքում ձևավորվել է Ռևելի նահանգը (1783-ից՝ Էստլանդիայի նահանգ), իսկ ժամանակակից հարավային Էստոնիան ժամանակակից հյուսիսային Լատվիայի հետ միասին ձևավորել է Լիվոնյան նահանգը։ Էստոնական հողերը Ռուսական կայսրությանը միացնելուց հետո Պետրոս I-ը վերականգնեց գերմանական արիստոկրատիայի իրավունքները, որոնք նրանք մասամբ կորցրել էին շվեդական տիրապետության տակ[54]։ Եթե ​​Շվեդիայում գերմանական ազնվականության կրթության մակարդակը նորմ էր, ապա Ռուսաստանում այն ​​համեմատաբար բարձր ստացվեց, և, հետևաբար, բալթյան գերմանացիները դարձան կադրային ռեզերվ կայսրության բարձրագույն պաշտոնյաների համար։ Գյուղացիները, մյուս կողմից, ամբողջովին ստրկացված էին[55][56]։ Այդ ժամանակաշրջանում ձևավորվեց այսպես կոչված «Օստսեեի հատուկ կարգը», որը որոշում էր երկու գավառների և Ռուսական կայսրության հարաբերությունները։ Գերմանական ազնվականությանը տրվեց վարչական և դատական ​​իշխանություն, տեղի Ավետարանական Լյութերական եկեղեցուն տրվեց լիակատար ազատություն կայսրությունում գերիշխող Ռուս ուղղափառ եկեղեցու հետ միասին[57]:
Հյուսիսային պատերազմի և 1710-1711 թվականների ժանտախտի ժամանակ Էստոնիայի բնակչությունը կրճատվեց մինչև 150-170 հազար մարդ, բայց շուտով սկսեց արագ աճել և 1765 թվականին հասավ 400,000 մարդու [26][54]։ 1739 թվականին Աստվածաշունչն առաջին անգամ հրատարակվել է էստոներեն[58]։ 18-րդ դարի վերջում գավառի էստոնացի բնակչության կեսից ավելին կարող էր կարդալ։ 19-րդ դարի վերջում գրագիտությունը գրեթե համընդհանուր էր[56]։ Էստոնացի գյուղացիների հոգևոր զարգացման վրա կարևոր ազդեցություն են ունեցել պիետիզմի և հերնուտերների եղբայրության կրոնական շարժումները[59], իսկ հետո՝ գերմանական լուսավորությունը։ Լուսավորության գործիչները քննադատում էին ճորտատիրությունը և հանդես գալիս կրթական համակարգի բարելավման օգտին[60]:
1790 թվականին Էստլանդ նահանգի բնակչությունը կազմում էր մոտ 500 հազար մարդ։ Ավելացել է նաև քաղաքային բնակչությունը (1782 թ.՝ Ռևել՝ 10700, Դերպտ՝ 3400, Նարվա՝ 3000, Պեռնով (Պարնու)՝ 2000։ 19-րդ դարի առաջին կեսին գերմանացիները կազմում էին քաղաքաբնակների 40-50%-ը և միայն։ 20-40%-ը եղել են էստոնացիները։ Քաղաքներում և գավառական մակարդակում գրասենյակային աշխատանքի հիմնական լեզուն գերմաներենն էր[18]։
1802 թվականին վերաբացվել է 1632 թվականին հիմնադրված Դորպատի համալսարանը, որի դռները փակվել են Հյուսիսային մեծ պատերազմի ժամանակ[56]։ Նույն թվականին իրականացվեց բարեփոխում, որը մեղմացրեց ճորտատիրությունը, ապահովեց գյուղացիների գույքային իրավունքները շարժական գույքի նկատմամբ և ստեղծվեցին դատարաններ գյուղացիական հարցերը լուծելու համար։ Ճորտատիրության վերացումը Էստլանդիա նահանգում 1816 թվականին և Լիվլանդ գավառում 1819 թվականին Ալեքսանդր I-ի օրոք կարևոր քայլ էր գյուղացիների ազատագրման ճանապարհին, բայց անցավ ևս մի քանի տասնամյակ, մինչև նրանք ստացան հող որպես սեփականություն ձեռք բերելու իրավունք[61]։
19-րդ դարի երկրորդ կեսին սկսվեց Էստոնիայի ազգային զարթոնքը։ Գյուղացիների ազատագրումից հետո նրանց տնտեսական վիճակը վատթարացավ։ Արդյունքը անկարգություններն էին, որոնք արտահայտված էին դավանանքը լյութերականությունից ուղղափառության փոխելու շարժման մեջ, որն ընդունվեց տասնյակ հազարավոր գյուղացիների կողմից։ Սա էր վերջնական ագրարային ռեֆորմի պատճառ։ 1849թ.-ի Լիվոնիայում և 1856թ.-ի օրենքը Էստոնիայում բաժանեց կալվածքների հողերը և թույլատրեց հողերի վաճառքն ու վարձակալությունը գյուղացիներին[63]: 1863 թվականին գյուղացիները ստացան անձը հաստատող փաստաթղթեր և ազատ տեղաշարժվելու իրավունք։ 19-րդ դարի վերջում էստոնացիներով բնակեցված Լիվոնիայի հյուսիսային գավառների գյուղացիների ավելի քան 80%-ը, իսկ Էստոնիայի նահանգում՝ ավելի քան 50%-ը հողատերեր կամ վարձակալներ էին, ինչը դրական ազդեցություն ունեցավ երկրի տնտեսության վրա։ Ըստ 1897 թվականի մարդահամարի՝ Էստոնիայում ապրում էր 958000 մարդ, որից էստոնացիները կազմում էին 90%-ից մի փոքր ավելի, ռուսները՝ 4%-ը և գերմանացիները՝ 3,5%-ը:[18]
19-րդ դարի կեսերից Էստոնիայում, ինչպես մնացած կայսրությունում, սկսվեց կապիտալիզմի ակտիվ զարգացումը։ Տեքստիլ արդյունաբերությունը դարձավ հիմնական արդյունաբերությունը, աճեց մեքենաշինությունը և առաջացավ ցեմենտի արդյունաբերությունը[64]։ Բայց հիմնականում Էստոնիան մնաց ագրարային երկիր մինչև 20-րդ դարի կեսերը։