cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Պավել Սարգսյան
Ծնվել է 1958 թ. դեկտեմբերի 24-ին Մարտակերտի շրջանի Թալիշ գյուղում։ Ավարտել է տեղի դպրոցը։ Ծառայել է Խորհրդային բանակում։ Զորացրվելուց հետո բնակություն է հաստատել Հայաստանում, աշխատել է որպես հասարակական տրանսպորտի վարորդ։
Արցախյան ազգային ազատագրական շարժման առաջամարտիկներից էր։ Ձեռնամուխ է եղել թալիշցիների կամավորական ջոկատի ստեղծմանը։ Մասնակցել է Մանաշիդի, Բուզլուխի, Շահումյանի ճակատային գծի, Շիրախանայի բարձունքի, Թարթառի հովտի, Այգեստանի ազատագրական և պաշտպանական մարտերին։
Զոհվել է 1992 թ. մայիսի 4-ին, Շիրախանայի բարձունքում՝ գնդացրի կրակը իր վրա վերցնելով և ապահովելով ընկերների առաջխաղացումը։ Ամուսնացած էր։ Հանգչում է գյուղի Հուշահամալիրում։
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Բյուրեղապակյա աշխարհ
«Բյուրեղապակյա աշխարհ» («Хрустальный мир»), ռուս ժամանակակից գրող Վիկտոր Պելևինի պատմվածքը, որն առաջին անգամ հրապարակվել է 1991 թվականին։ Առաջին հրապարակումը եղել է «Զնանիե - սիլա» ամսագրում (թիվ 3, 1991 թ., մարտ, էջ 83-91) ։ Պարբերականներից դուրս առաջին անգամ տպագրվել է Պելևինի «Կապույտ լապտեր» (1991) առաջին ժողովածուու մ։
Բովանդակություն
Հոկտեմբերյան հեղափոխության նախօրեին Պետրոգրադում Շպալեռնայա փողոցում յունկերներ Նիկոլայը և Յուրին հերթապահում են գլխավոր առաջադրանքով՝ որևէ մեկին թույլ չտալ մտնել Սմոլնի։ Յունկերները հերթապահում են՝ օգտագործելով տարբեր թմրամիջոցներ և վարելով փիլիսոփայական զրույցներ, որոնք անվերջ ընդհատվում են Սմոլնիին մոտենալ ցանկացող անհասկանալի անհատների փորձերով ։
Աստիճանաբար պարզվում է, որ Սմոլնի է փորձում ներխուժել անձամբ բոլշևիկների առաջնորդ Վլադիմիր Լենինը։ Եվ ահա, հերթական անգամ, երբ յունկերները տառապում են էֆեդրին օգտագործելուց հետո, նրանք ներս են թողնում բանվոր Էյնո Ռահյային իբր «Կարլ Լիբկնեխտ և որդիներ» ընկերության լիմոնադի արկղերով։ Իրականում նկատի է առնվում պատմական այն իրադարձությունը, թե ինչպես է ֆինն կոմունիստ Ռահյան Լենինին անցկացրել Սմոլնի ։
Այդպիսով յունկերները ձախողում են իրենց առաքելությունը, և հնագույն դևը տիրում է Ռուսաստանին ։
Պատմական հենք
Պատմվածքի իրական պատմական հենքը Էյնո Ռահյայի հուշերն են այն մասին, թե ինչպես է նա 1917 թվականի հոկտեմբերի 25-ին Լենինին անցկացրել Սմոլնի.
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Վիկտոր Պելևինի ստեղծագործություններ
1446
Մահեր
Կատեգորիա:1446 Կատեգորիա:Տարեթվեր
Իվան Ռեոն
Իվան Ռեոն (Iwan Rheon, ), բրիտանացի դերասան, երգիչ և երգահան։ Առավել հայտնի է դարձել՝ նկարահանվելով «Գահերի խաղ» հեռուստասերիալում, որտեղ մարմնավորել է Ռամսի Բոլթոնի դերը։
Կենսագրություն
Իվան Ռեոնը Էյնիր և Թոմաս Ռեոնների որդին է։ Նա ունի Ալեդ անունով ավագ եղբայր։ Ընտանիքը տեղափոխվել է Քարդիֆ, երբ Իվանը եղել է հինգ տարեկան։ 17 տարեկանում սկսել է խաղալ դպրոցական դրամատիկական խմբակում։ Ավելի ուշ, մասնակցել է Վալիական գրական-երաժշտական փառատոնին։ Ավարտել է Լոնդոնի երաժշտության և դրամատիկական արվեստների ակադեմիան։
Իր առաջնախաղն ունեցել է «Pobol y Cwm» վալիական (ուելսյան) հեռուստասերիալում։ Առավել խոշոր առաջին դերը ստացել է Լիվերպուլի թագավորական թատրոնում, որտեղ խաղացել է «8 մղոն երկարություն» ներկայացման մեջ։ 2009 թվականին Իվանը մասնակցել է «Spring Awakening» ռոք մյուզիքլ ներկայացմանը, որի համար ստացել է Լոուրենս Օլիվիեի մրցանակ։
Իվանը սկսել է զբաղվել երաժշտությամբ դե 16 տարեկանից։ Որոշ ժամանակ եղել է The Convictions խմբի մենակատար, իսկ 2010 թվականին լքել է խումբը՝ դերասանական կարիերան շարունակելու համար։ Նույն տարում թողարկել է դեբյուտային «Tongue Tied» մինի ալբոմը։ 2011 թվականին թողարկել է «Changing Times» մինի ալբոմը ։
2013 թվականի ապրիլի 7-ին Իվան Ռեոնը թողարկել է իր երրորդ «''Bang! Bang!''» ալբոմը, իսկ երկու օր անց թողարկվել է համանուն երգի տեսահոլովակը։
2012 թվականից հանդիպում է բրիտանացի դերասանուհի Զո Գրիզդեյլի հետ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Բրիտանացի դերասաններ Կատեգորիա:Բրիտանացի երգիչներ Կատեգորիա:Բրիտանացի երգահաններ Կատեգորիա:Լոուրենս Օլիվիեի մրցանակի դափնեկիրներ Կատեգորիա:Թատրոնի դերասաններ Կատեգորիա:Հեռուստատեսային դերասաններ Կատեգորիա:Բրիտանացի հեռուստատեսային դերասաններ Կատեգորիա:Ուելսցի դերասաններ Կատեգորիա:Բրիտանացի կինոդերասաններ
Պորտուգալիայի տոներ
Պորտուգալիայում նշվում են հետևյալ տոները․
Բացի համազգային տոներից, Պորտուգալիայի ամեն մարզ ունի իր տեղական տոները։
Չեղյալ հայտարարված տոներ 2013–2015 թվականներին
2012 թվականին Պեդրո Պասոս Կոելիոյի կոալիցիոն կառավարությունը վիճելի կերպով վերականգնեց չորս տոն՝ երկու քաղաքացիական տոներ (Հանրապետության օրը և Անկախության օրը) և երկու կրոնական տոներ (Քրիստոսի մարմնի և արյան տոն և բոլոր սրբերի տոն)։ Այդ արձակուրդը գործել է 2013 թվականից և ներկայացվել է որպես աշխատանքի արտադրողականության բարձրացման միջոց՝ 2011-2014 թվականներին Պորտուգալիային "Եռյակի" օգնության համատեքստում։ 2018 թվականին, կրոնական տոների կապակցությամբ, կատարվեցին հանրային քննարկումներ և վերագնահատում։ Այս արձակուրդները վերջնական վերականգնվել են 2016 թվականի հունվարին՝ Անտոնիո Կոստայի կառավարության կողմից։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ցանկեր:Պորտուգալիա Կատեգորիա:Տոների ցանկեր ըստ երկրի
1447
Մահեր
Կատեգորիա:1447 Կատեգորիա:Տարեթվեր
Նախշիրղելե
Նախշիրղելե (ნახშირღელე), գյուղ Վրաստանում։ Գտնվում է Իմերեթի մարզի Թերջոլայի շրջանում ։
Բնակչություն
Ըստ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալների, գյուղի բնակչությունը կազմում է 1432 մարդ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Թերջոլայի շրջան
Կարտոֆիլահան
Կարտոֆիլահան, կարտոֆիլի պալարները հողից հանող և դաշտի մակերեսին փռող մեքենա։ Քանդում է 1 կամ 2 շարք։ Լինում է կցվող և տրակտորի վրա կիսահավաքվող տեսակների։ Կարտոֆիլահանի խոփերը հողը փորում են և կարտոֆիլը թփի մնացորդների հետ միաժամանակ փոխանցում զտող օրգաններին, որոնք էլ պալարներն անջատում են մնացած զանգվածից և փռում դաշտի մակերեսին։ Զտող օրգանները լինում են ամբարձիչային, թրթռացող և շպրտող։
Կատեգորիա:Գյուղատնտեսական տեխնիկա
Հակոբ Գրգեարյան
Հակոբ Ղազարոսի Գրգեարյան, աշխարհագետ։ Աշխարհագրական գիտությունների թեկնածու (1966), պրոֆեսոր (1990)։
Կենսագրություն
Հակոբ Գրգեարյանը մահացել է 2005 թվականի օգոստոսի 27-ին, Երևանում։
Հեղինակ է «Հայկական ԽՍՀ» (1961) ատլասի 12 թեմատիկ քարտեզների, մի շարք խոշորամասշտաբ քարտեզների՝ ՀԽՍՀ բնակչության, հողահանդակների, գյուղատնտեսական արտադրության և այլն։ Համահեղինակ է «Հայկական ԽՍՀ աշխարհագրական անունների համառոտ բառարան»,[1981, «Տնտեսական աշխարհագրության տեղեկատու բառարան» (1982), «Աշխարհագրության տեղեկատու բառարան» (հ.1-2, 1987-1989) : Մասնակցել է «Աշխարհը և Հայաստանը» (2003) աշխարհագրական ատլասի կազմման աշխատանքներին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ աշխարհագրագետներ Կատեգորիա:Աշխարհագրական գիտությունների թեկնածուներ Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Օդիլաուր
Օդիլաուր (ოდილაური), գյուղ Վրաստանում: Գտնվում է Իմերեթի մարզի Թերջոլայի շրջանում :
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Թերջոլայի շրջան
Լե Ֆոսա (կանտոն)
Լե Ֆոսա (Le Fossat), կանտոն Ֆրանսիայում։ Գտնվում է Միջին Պիրենեյան մարզի Արյեժ դեպարտամենտում։ Մտնում է Պամե շրջանի կազմի մեջ։
Բնակչություն
Կանտոնի բնակչությունը 2006 թվականին կազմում էր 6 092 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի համայնքներ
Համար XII ցախատան կյանքն ու արկածները
«Համար XII ցախատան կյանքն ու արկածները» («Жизнь и приключения сарая Номер XII»), ռուս ժամանակակից գրող Վիկտոր Պելևինի պատմվածքը, որն առաջին անգամ հրապարակվել է 1991 թվականին՝ «Կապույտ լապտեր» ժողովածուում ։
Բովանդակություն
«Համար XII ցախատան կյանքն ու արկածները» պատմվածքում հեղինակը բացահայտում է այն առարկաների մարդակերպ էությունը, որոնք կարող են մտածել և տառապել ։ Գլխավոր հերոսը՝ Համար XII ցախատունը, ներքին էվոլյուցիայի է ենթարկվում, որը տանում է դեպի հոգևոր ազատություն, և մասամբ ստանում է կյանքի իմաստի վերաբերյալ հարցերի պատասխաններ ։
Պատմվածքում արծարծվում է մեծանալու թեման։ Ամենասկզբում, լինելով տախտակների կույտ, գլխավոր հերոսը գրեթե չէր գիտակցում իրեն։ Այնուհետև նա դարձավ հեծանիվների պահեստարան, ներկվեց կարմիր և ստացավ իր անունը՝ Համար XII։ Այդ պահից նա սկսեց ինքն իրեն գիտակցել որպես անհատ ։
Հեծանիվների պահեստարան եղած ժամանակ Համարը XII-ը երազում էր դառնալ հեծանիվ և ճանապարհորդել։ Նրա երկու հարևանները՝ 13 և 14 ցախատները, որոնցում բանջարեղեն էին պահում, նրան ձանձրույթ էին պատճառում։ Համար XII-ի վաճառքից հետո այնտեղից հեծանիվները հանվեցին։ Նրանց փոխարինեց թթու վարունգով տակառը։ Համար XII-ը սկսեց ընտանեկան կյանք. տակառը դարձավ նրա կինը, իսկ վարունգները՝ նրանց երեխաները։ Այդ պահից ցախատունն ընկավ ընկճախտի մեջ և կորցրեց հետաքրքրությունը շրջապատող աշխարհի հանդեպ ։
Փորձելով վերադառնալ երիտասարդական ոգևորության զգացողությանը՝ ցախատունը զոհաբերում է իրեն և կործանում վարունգի տակառը, ինչպես նաև հարևան 13 և 14 ցախատները։ Ըստ գրականագետ Տ. Վ. Շչուչկինայի՝ այս արարքը բացահայտում է հերոսի թուլությունն ու եսասիրությունը ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Վիկտոր Պելևինի ստեղծագործություններ
Էնեմոնցո
Էնեմոնցո (Enemonzo), կոմունա Իտալիայում։ Գտնվում է Ֆրիուլի Վենետիկ Ջուլիա մարզի Ուդինե գավառում ։
Բնակչությունը կազմում է 1357 մարդ 2008 թվականի մարդահամարի տվյալների, բնակչության խտություն՝ 59 մարդ/կմ²։ Զբաղեցնում է 23 կմ² մակերես։ Փոստային ինդեքս՝ 33020։ Հեռախոսային կոդ՝ 0433։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր
Հայաստանյայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցի
Հայ Առաքելական Եկեղեցի (նաև՝ Հայաստանյայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցի, Հայաստանյայց եկեղեցի, Հայ եկեղեցի, Հայոց եկեղեցի), աշխարհի հնագույն քրիստոնեական ազգային եկեղեցիներից մեկը, որ պատկանում է Արևելյան ուղղափառ ոչ քաղկեդոնական եկեղեցիների խմբին։ Հոգևոր առաջնորդը Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսն է, որի գլխավոր նստավայրն է Հայաստանի Արմավիրի մարզի Վաղարշապատ քաղաքում գտնվող Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի վանքը ։
Կառուցվածք
Հայաստանյայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցին մեկ ամբողջական միություն է, որի բարձրագույն հոգևոր պետը Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսն է։ Կաթողիկոսական նստավայրը Սուրբ Էջմիածինն է։ Հայ Եկեղեցին ունի նվիրապետական չորս աթոռներ կամ կենտրոններ՝ Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին, Մեծի Տանն Կիլիկիո Կաթողիկոսություն, Երուսաղեմի Հայոց Պատրիարքություն, Կոստանդնուպոլսի Հայոց Պատրիարքություն։ Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի Կաթողիկոսությունը, որ հայտնի է որպես Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսություն, գլուխն ու ղեկավարն է ընդհանուր նվիրապետության։ Մյուս երեք աթոռների նկատմամբ այն նախամեծար է ու նախաթոռ։ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսը նկատվում է որպես հաջորդն ու ժառանգորդը Թադևոս ու Բարդուղիմեոս առաքյալների և Գրիգոր Լուսավորչի։
Բացի նվիրապետական այս չորս աթոռներից` աշխարհի մի շարք երկրներում գործում են եկեղեցական կառույցներ, որոնք կոչվում են թեմեր, և ունեն իրենց թեմակալ առաջնորդները։ Թեմերի մեծագույն մասը, ինչպես օրինակ ԱՄՆ-ում, Ֆրանսիայում, Գերմանիայում, Ռումինիայում, Բուլղարիայում, Արգենտինայում, Բրազիլիայում, Ավստրալիայում և այլուր, գործում են Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսության հոգևոր իշխանության ներքո։ Կիպրոսի, Լիբանանի, Սիրիայի և Իրանի հայկական թեմերը գտնվում են Մեծի Տանն Կիլիկիո Կաթողիկոսության (նստավայրը Անթիլիաս) հովանու ներքո։
Հայոց եկեղեցու հիմնադրում
Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու պատմության վաղ շրջանի մասին պահպանված պատմական սկզբնաղբյուրները փոքրաթիվ են (Ագաթանգեղոս, Մ. Խորենացի, ասորական, հունական որոշ աղբյուրներ), սակայն առկա տեղեկություններն էլ բավարար են պատմական եղելությունների ամբողջական պատկեր ստանալու համար։ Ավանդաբար Հայ Եկեղեցին կոչվում է Առաքելական, քանի որ Հայաստանում քրիստոնեության առաջին քարոզիչները եղել են Հիսուս Քրիստոսի 12 աշակերտներից Թադեոս և Բարդուղիմեոս առաքյալները, որոնք անվանվում են Հայաստանի առաջին լուսավորիչներ։
Ըստ հայկական աղբյուրների` Թադեոս առաքյալը Հայաստանում քրիստոնեություն է քարոզել Սանատրուկ թագավորի իշխանության օրոք՝ դարձի բերելով բազմաթիվ հայերի (Ոսկյանք և Սուքիասյանք) և անգամ Սանդուխտ արքայադստերը։ Սանատրուկի հրամանով քրիստոնյաների դեմ սկսված հալածանքների արդյունքում շուրջ 66 թ. Արտազ գավառում նահատակվում են Սանդուխտ կույսն ու Թադեոս առաքյալը։
Բարդուղիմեոս առաքյալը ութ պարսիկ հետևորդների հետ Հայաստան է եկել Սանատրուկի թագավորության 29-րդ տարում և ըստ ավանդության` Արտաշատում հանդիպում է ունեցել Թադեոս առաքյալի հետ։ Քարոզելով նախ Գողթնում, ապա Հայաստանի կենտրոնական շրջաններում՝ Բարդուղիմեոսը Անձևացյաց գավառում հիմնել է Հոգեաց վանքը, ուր զետեղել է Երուսաղեմից իր հետ բերած Աստվածամոր պատկերը։ Բարդուղիմեոսի քարոզչությունը ևս ժողովրդի տարբեր խավերին զուգահեռ հասել է նաև արքունիք՝ Քրիստոսի հետևորդ դարձնելով արքայի քրոջը՝ Ոգուհուն և Տերենտիոս հազարապետին, որոնք ևս նահատակվել են Սանատրուկի հրահանգով։ 68 թվականին թագավորի հրամանով սպանվում է նաև Բարդուղիմեոս առաքյալը։
Հայոց եկեղեցու ձևավորումը 1-3-րդ դարերում
Առաքելական ժամանակներից մինչև 3-րդ դարի վերջը քրիստոնեությունը աստիճանաբար տարածվել է Հայաստանի մեջ։ Դրա համար մեծ նպաստող ուժեր էին ոչ միայն Քրիստոսի առաքյալների քարոզչությունը, այլև ստեղծված օգտակար մի շարք գործոնները։ Առաջին դարում քրիստոնեությունը լայնորեն տարածված էր Հայաստանի հարևան Կապադովկիայում (սրա մաս էր կազմում Փոքր Հայքը), Օսրոենեում և Ադիաբենեում, որոնց հետ առկա առևտրային և մշակութային կապը հարմար պայմաններ էին ստեղծում քրիստոնեության ներթափանցման համար։ Նպաստող հանգամանք էր նաև Տիգրանակերտում, Արտաշատում, Վաղարշապատում և Զարեհավանում հրեական համայնքների գոյությունը. քրիստոնեության առաջին քարոզիչները իրենց գործունեությունը սկսում էին հենց այդ համայնքներից ։ 197 թ. Տերտուղիանոսը «Ընդդեմ Հրեաների» գրքում քրիստոնեությունը ընդունած ազգությունների շարքում նշում է նաև հայերին։ Այս տեղեկությունը հաստատում է նաև Օգոստինոս Երանելին «Ընդդեմ մանիքեականների» աշխատության մեջ։
Քրիստոնեության արագ տարածումը փաստող վկայություններ են նաև Վաղարշ Բ (186-196 թվականներ), Խոսրով Ա (196-216 թվականներ) և հաջորդ արքաների հալածնքները ընդդեմ քրիստոնյաների։ Սրանց մասին նկարագրություններ են առկա Կապադովկիայի Փիրմիլիանոս եպիսկոպոսի (230-268 թվականներ) «Եկեղեցու հալածանքների պատմությունը» գրքում։ Եկեղեցական պատմության հայր Եվսեբիոս Կեսարացին հիշատակում է նաև ապաշխարողական մի նամակ՝ «ուղղված Հայաստանի քրիստոնյաներին, որոնց եպիսկոպոսն է Մերուժանը»։ Այս նամակի հեղինակը ըստ Եվսեբիոսի 3-րդ դարի Ալեքսանդրիայի եպիսկոպոս Դիոնիսիոսն էր ։ Համաձայն պատմական մի քանի տեղեկությունների՝ առաքելական քարոզչությունից հետո Հայաստանում հիմնվում են եպիսկոպոսական մի քանի աթոռներ (Գողթն, Արտազ կամ Աշտիշատ), որոնց եպիսկոպոս առաջնորդներն են եղել՝
Քրիստոնեությունը պետական կրոն Հայաստանում
301 թվականին Հայոց Տրդատ Գ Մեծ (287-330 թվականներ) արքայի օրոք և Գրիգոր Ա Պարթև Լուսավորչի (302-326 թվականներ) ջանքերով քրիստոնեությունը Հայաստանում հռչակվեց պետական կրոն։ Այդ թվականը համարվում է Հայաստանյայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու պաշտոնական հիմնադրման տարեթիվը։
Քրիստոնեության պետական հռչակման և հայոց դարձի պատմությունը մեզ փոխանցում են 5-րդ դարի պատմիչներ Ագաթանգեղոսը և մասամբ Մովսես Խորենացին ու Փավստոս Բուզանդը։ Համաձայն պատմիչների՝ Սուրեն Պարթևը, որ հետագայում անվանվեց Գրիգոր Լուսավորիչ, որդին էր Տրդատ Մեծի հորը՝ Խոսրով արքային դավադրաբար սպանած Անակ Պարթևի։ 287 թվականին, երբ Տրդատը հռոմեական զորքերի ուղեկցությամբ Հայաստան է գալիս հոր գահը վերադարձնելու՝ նրան է միանում նաև երիտասարդ Գրիգորը՝ դառնալով արքայի հավատարիմ զինակիցը։ Պարսկաստանի դեմ տարած հաղթանակից հետո, սակայն, Տրդատ արքան առաջարկում է Գրիգորին ընծա մատուցել Անահիտ դիցուհուն։ Գրիգորը, ով Կեսարիայում քրիստոնեական կրթություն էր ստացել, հրաժարվում է կուռքին զոհ մատուցել, ինչի համար արքան հրամայում է ենթարկել նրան 12 տեսակի տանջանքի։ Իմանալով նաև, որ Գրիգորը Խոսրով թագավորին սպանած Անակի որդին է, Տրդատը պատվիրում է նրան գցել Արտաշատի զնդանը (խոր վիրապը), ուր Գրիգորը հրաշքով ապրում է 13-14 տարի։ Գրիգորին բանտարկելուց հետո Տրդատ Մեծը հրովարտակով կոչ է անում հպատակներին հավատարիմ մնալ հեթանոսական կրոնին և մահապատիժ է սահմանում քրիստոնյաների համար։ Դեպքերից մի քանի տարի անց Տրդատ արքան որսի ժամանակ հիվանդանում է խոզակերպ հիվանդությամբ. Ագաթանգեղոսը գրում է. «Տրդատը սկսեց մոլեգնել ու ինքն իրեն ուտել և բաբելացիների Նաբուգոդոնոսոր արքայի նման մարդկային բնությունից դուրս գալով՝ վայրենի խոզերի կերպարանքով, իբրև նրանցից մեկը, գնաց նրանց մեջ բնակվելու»։ Տրդատի հիվանդության պատճառը Հռոմի Դիոկղետիանոս կայսեր ձեռքից փախած 33 Հռիփսիմյանց կույսերի և հատկապես նրանցից ամենագեղեցիկի՝ Հռիփսիմեի սպանությունն էր։ Վերջինս քարկոծվելով սպանվել էր՝ արքայի հետ ամուսնանալու առաջարկը մերժելու համար։
Շուտով Տրդատի քույրը՝ Խոսրովիդուխտը, երազ է տեսնում, որ արքային կարող է բուժում պարգևել զնդանում գտնվող Գրիգորը, որին վիրապից հանելով բերում են Վաղարշապատ։ Արքունիքը մեծ պատվով է դիմավորում Գրիգորին։ Վերջինս նախ հողին է հանձնում նահատակ կույսերի աճյունները, ապա 5-օրյա պահք է սահմանում (Առաջավորաց պահք) և աղոթքով ապաքինում արքային։ Այնուհետև Գրիգորը 66 օր արքունիքին ու ժողովրդին քարոզում է Հին ու Նոր կտակարանը և քարոզության վերջին օրը տեսիլքով նրան ցույց է տրվում Սուրբ Էջմիածնի Մայր Տաճարի կառուցման վայրը։ Ապա Գրիգորը Տրդատի գործակցությամբ շրջում է Հայոց աշխարհում, քրիստոնեություն է քարոզում, քանդում է հեթանոսական հուշարձանները և նոր քրիստոնեականն է կառուցում դրանց տեղերում։
Հետագայում Տրդատ Մեծը ավագանու որոշմամբ Գրիգոր Լուսավորչին ուղարկում է Կեսարիա՝ եպիսկոպոս ձեռնադրվելու։ Կեսարիայից վերադառնալուց հետո նորընտիր կաթողիկոսը Արածանի գետում մկրտում է Տրդատ թագավորին և արքունիքին, ապա Տրդատ Գ մեծի հետ ձեռնամուխ է լինում Էջմիածնի Մայր Տաճարի կառուցմանը։ Տրդատ Գ Մեծի հրովարտակով քրիստոնեությունը հռչակվում է Մեծ Հայքի պետական կրոն։
Հայ Առաքելական Եկեղեցին արաբական տիրապետության շրջանում
7-րդ դարի սկիզբը վտանգավոր էր Հայ ժողովրդի և եկեղեցու համար ոչ միայն Բյուզանդիայի դավանական ճնշումների պատճառով, այլ նաև Պարսկական պետության անկման։ Շուրջ 2 տասնամյակ Հայաստանը արաբա-բյուզանդական պատերազմների թատերաբեմ էր։ Միայն Գրիգոր Ա Մամիկոնյանի (661-684) կառավարման շրջանում էր, որ Հայոց Եկեղեցին հնարավորություն ստացավ փոքր-ինչ շունչ քաշելու։ Սրա վառ ապացույցը եղան մի շարք եկեղեցիների կառուցումները իշխանական տների կողմից։ Հայրապետական ակտիվ գործունեությամբ աչքի ընկան Կոմիտաս Ա Աղցեցի (615-628 թթ.), Ներսես Գ Տայեցի (641-661) կաթողիկոսները։ 8-րդ դարի սկզբին, սակայն, արաբական արշավանքները աղետալի իրավիճակ են ստեղծում Հայաստանում՝ առիթ դառնալով Հայոց եկեղեցու մի քանի դար տևած ամլության։ Աքսորի է ենթարկվում Սահակ Գ Ձորափորեցի կաթողիկոսը (677-703), Հայաստան են ներխուժում պավլիկյան և թոնդրակյան աղանդները ։ 717 թ. Հայ Եկեղեցու հովվությունը ստանձնում է Հովհան Օձնեցի հայրապետը, ով ոչ միայն համառ պայքար է մղում աղանդների դեմ, այլև 720 թ. գումարելով Դվինի վերջին եկեղեցական ժողովը՝ կյանքի է կոչում կենցաղվարական, ամուսնական, ծիսական-արարողական և այլ հերցերի առնչվող 32 կանոններ։ 726 թ. Օձնեցու ջանքերով գումարվում է Մանազկերտի ժողովը, որը նպատակ ուներ համագործակցության եզրեր գտնել հակաքաղկեդոնական 2 եկեղեցիների՝ Հայոց եկեղեցու և Ասորական եկեղեցու միջև։ Հովհան Օձնեցուց (717-728 թթ) հետո մինչև 9-րդ դարի կես՝Բագրատունյաց իշխանության հաստատումը Հայաստանում, Հայ Եկեղեցու պատմության մեջ աչքի ընկնող դեպքեր ու դրվագներ չեն հանդիպում ։
Հայոց Եկեղեցին Բագրատունիների թագավորության շրջանում
9-րդ դարի 2-րդ կեսին՝ Զաքարիա Ա Ձագեցի (855-876 թթ.) և Գևորգ Բ Գառնեցի (877-897 թթ.) կաթողիկոսների օրոք Բագրատունիների գլխավորությամբ թոթափվեց արաբական լուծը՝ վերականգվելով պետության և Եկեղեցու անկախությունը։ Այսուհանդերձ արաբական ճնշումները Հայոց եկեղեցու և կաթողիկոսության վրա շարունակվում էին. այսպես՝ գերության մեջ է հայտնվում Գևորգ Գառնեցի կաթողիկոսը, հալածվում և նեղություններ է կրում Հովհաննես Դրասխանակերտցի պատմիչ կաթողիկոսը (898-929)։ Արաբական գերիշխանության աստիճանական անկմանը զուգահեռ դարձյալ մեծանում է Հայոց Եկեղեցին դավանական կախվածության մեջ գցելու Բյուզանդիայի հավակնությունը։ Կոստանդնուպոլսի Փոտ պատրիաիքը առաջրկում է միավորել 2 եկեղեցիները։ Այս առաջարկի առթիվ 862 թ. Շիրակավանում ժողով է գումարվում, որը մերժում է քաղկեդոնականների այս առաջարկները։ Բյուզանդիան այնուհետ ձեռնամուխ է լինում Հայոց Եկեղեցու մեջ պառակտում մտցնելուն և սկսում է հալածել հայ հոգևորականներին։ Առաջ են գալիս մի շարք հակաթոռ կաթողիկոսություններ, անընդհատ տեղափոխվում է կաթողիկոսական նստավայրը։ Այսքանով հանդերձ 10-րդ դարի վերջը և 11-րդ դարի սկիզբը Անիի թագավորության համար նշանավորվում են հոգևոր-մշակութային կյանքի վերելքով. հիմնվում են դպրոցներ, մատենադարաններ, մեծաքանակ եկեղեցիներ և վանքեր (Կամրջաձոր, Դպրեվանք, Հոռոմոս, Սանահին, Հաղպատ), ի հայտ են գալիս եկեղեցական ակնառու դեմքեր (Հովհաննես Կոզեռն, Ստեփանոս Ասողիկ, Սարգիս Անեցի, Անանիա Սանահնեցի, Արիստակես Լաստիվերցի, Հովհաննես Սարկավագ Վարդապետ)։
1019 թ. Հայոց կաթողիկոս է նշանակվում Պետրոս Ա Գետադարձը(1019-1058 թթ.), որի օրոք սկիզբ է առնում Բագրատունյաց պետության ճգնաժամը։ Իր ծրագրերը և հույսերը կապելով Բյուզանդիայի հետ՝ կաթողիկոսը անկման է տանում նաև Հայոց Եկեղեցին։ 1045 թ. Բյուզանդիայի վարած քաղաքականության, պետության և եկեղեցու անհեռատես քայլերի արդյունքում Բագրատունյաց թագավորությունը փլուզվում է։ Աննախադեպ հալածանքներ են սկսվում Հայ Եկեղեցու դեմ, բանտարկվում և տանջանքների է ենթարկվում Պետրոս Գետադարձին հաջորդած Խաչիկ Բ Անեցի (1058-1065) կաթողիկոսը, որի մահից հետո Բյուզանդիան միառժամանակ արգելում է Հայ Եկեղեցուն կաթողիկոս ընտրել։ Ստեղծված ծայրահեղ վիճակում 11-րդ դարի վերջում կաթողիկոսական Աթոռը տեղափոխվում է ավելի անվտանգ վայր՝ Կիլիկիա։
Ամենայն Հայոց կաթողիկոսությունը Կիլիկիայում
1080 թ. նախկին բագրատունյաց թագավորության վերջին ժառանգ Գագիկի ազգականներից Ռուբենը իր իշխանական տարածքներին միացնելով դաշտային Կիլիկիան՝ հիմնեց Կիլիկիայի հայկական իշխանությունը։ 1198 թ. այդ իշխանությունը վերջնականապես հաստատվեց որպես թագավորություն և գոյատևեց մինչև 1375 թվականը։ Հայոց քաղաքական կենտրոնը Կիլիկիա տեղափոխելուն զուգահեռ տեղափոխվեց նաև Կաթողիկոսական աթոռը. Հայոց Եկեղեցին Կիլիկիայի տարածքում գոյատևեց 1062-1441 թթ։ Այսուամենայնիվ բուն Հայաստանում ևս չկորսվեց հայ հոգևոր կյանքը։ Համախմբվելով Սանահինում, Հաղպատում, Սյունիքում և Խորանաշատում՝ Հայաստանի հոգևորականները ձևավորում են Արևելյան վարդապետների խումբը։ Մինչև Հայ Առաքելական Եկեղեցու կաթողիկոսական աթոռի վերջնական հաստատումը Կիլիկիայում, հաստատվել էին երեք հակաթոռ կաթողիկոսություններ Հոնում, Մարաշում և Տարսոնում։ Դեռևս Գրիգոր Բ Վկայասեր կաթողիկոսի (1066-1105 թթ) կենդանության օրոք՝ 1081 թ. Անիում աթոռակից կաթողիկոս է նշանակվում Բարսեղ Ա Անեցին (1105-1113 թթ)։ Այս նշանակումը եղել էր Գրիգոր Վկայասերի համաձայնությամբ, քանի որ Վկայասերը երկարատև բացակայում էր Հայաստանից՝ շրջելով և հավաքագրելով սրբերի վարքեր և վկայաբանություններ։ Բարսեղի ջանքերով վերացվում են Կիլիկիայի հակաթոռ կաթողիկոսությունները, իսկ արդեն Վկայասերի մահվանից հետո Բարսեղ Անեցին հաստատվում է Քեսունի Կարմիր վանքում։ Բարսեղ Անեցուց հետո Հայոց Կաթողիկոս է ձեռնադրվում 20-ամյա Գրիգոր Գ Պահլավունին (1113-1166 թթ.)։ Երիտասարդ կաթողիկոսի ընտրությունը պատճառ է դառնում հայոց ամենաերկարակյաց հակաթոռ կաթողիկոսության՝ Աղթամարի (1113-1895) հիմնադրման համար։ Գրիգոր կաթողիկոսի դեմ բողոքելով՝ Աղթամարի կաթողիկոս է ինքն իրեն հռչակում Աղթամարի Դավիթ եպիսկոպոսը, ում կաթողիկոսությունը միանգամից մերժվում է։ Ելնելով քաղաքական իրավիճակից՝ 1116 թ. Գրիգոր Գ Պահլավունի կաթողիկոսը Կարմիր վանքից տեղափոխվում է Ծովք, սակայն այստեղ էլ ապահով չլինելով՝ վերջնականապես հաստատվում է Հռոմկլայում՝ հընթացս մի քանի անգամ անհաջող փորձ անելով աթոռը վերահաստատել Անիում։ Հռոմկլայում Հայոց կաթողիկոսական աթոռը մնում է մինչև 1292 թ-ը։ Գրիգոր Պահլավունուց հետո Հայոց եկեղեցու ղեկավարումը ստանձնում է նրա եղբայրը՝ Ներսես Դ Կլայեցի Պահլավունին (Ներսես Շնորհալի, 1166-1173), ով Հայ Եկեղեցու պատմության ամենաբազմերախտ հայրապետներից էր։ Շնորհալին պատմությանը հայտնի է ոչ միայն իր բեղուն գրիչով՝ որի տակից դուրս են եկել մի շարք աստվածաբանական աշխատություններ և ծիսադավանական հարցերի առնչվող գործեր, այլ նաև քաղաքական ակտիվ գործունեությամբ։ Ի հակակշիռ այդ ժամանակաշրջանում դարձյալ գլուխ բարձրացնող բյուզանդական ձուլման քաղաքականության՝ Ներսես Հայրապետը նամակագրություն է սկսում Մանուել Կոմնենոս կայսեր հետ՝ ճիգեր անելով ամեն պարագայում պահպանել Հայոց եկեղեցու ամբողջականությունն ու վարդապետական անաղարտությունը։ Արդեն հաջորդ կաթողիկոս Գրիգոր Դ Տղայի (1173-1193 թթ) օրոք՝ 1179 թ. Հռոմկլայում մեծ եկեղեցական ժողով է գումարվում, որտեղ Արևելյան վարդապետների անզիջում կողմնորոշման շնորհիվ մերժվում են Մանուել կայսեր առաջարկները (սրան նպաստում է նաև 1080 թ. կայսեր մահը)։ Միևնույն ժամանակ Հայոց եկեղեցուն սկսում է այլ վտանգ սպառնալ. Խաչակրաց արշավանքներին զուգահեռ Կիլիկյան Հայաստանում քաղաքական աջակցություն գտնելու համար նախարարական տները հայացքները դարձնում են դեպի Կաթոլիկ եկեղեցին։
Ունիթորական շարժումը Հայոց Եկեղեցում
12-14-րդ դարերում Հայոց եկեղեցին առաջին անգամ սերտ հարաբերությունների մեջ մտավ Հռոմեակաթոլիկ եկեղեցու հետ։ Այս փոխհարաբերությունը մեծապես կապված էին Կիլիկիայի տարածքում և հարակից շրջաններում խաչակրաց արշավանքների արդյունքում ձևավորված արևմտյան մի շարք նախարարությունների ձևավորմամբ, Կիլիկյան թագավորության քաղաքական և տնտեսական անկայուն դրությամբ։ Ցանկանալով ստանալ Արևմուտքի՝ հետևաբար և Հռոմեական եկեղեցու օժանդակությունը՝ որոշ հայ քաղաքական և հոգևոր գործիչներ՝ պատրաստ էին գնալ զիջումների անգամ հոգևոր-դավանաբանական հարցերում։ Այս հաշվի առնելով Կաթոլիկ եկեղեցին այդ դարերի ընթացքում մշտապես առաջ էր քաշում եկեղեցիների ունիայի (միավորման) խնդիրը՝ հիմնականում պնդելով 2 դավանական զիջում՝
Խաչակիրների 3-րդ արշավանքի ժամանակ Հռոմի Կղեմես 3-րդ պապի խնդրանքով Կիլիկյան Հայաստանը ի դեմս Լևոն թագավորի մեծապես օժանդակեց խաչակիրներին, ինչի համար Լևոնը 1195 թ. Գերմանիայ Սրբազան թագավորության կայսր Հենրիխ 4-րդի կողմից ճանաչվեց Կիլիկիայի թագավոր, իսկ 1196 թ. թագ ստացավ Ալեքս 3-րդից։ Լևոնը պարտադիր կերպով ձգտում էր թագադրվել Արևմուտքի կողմից, սակայն կաթոլիկ եկեղեցին թագադրման արարողություն չէր ցանկանում իրականացնել այլադավան արքայի վրա, ինչի համար Կիլիկիա է ուղարկվում Պապի պատվիրակ Կոնրադոս կարդինալը՝ առաջարկով միավորել Հայ և Լատին եկեղեցիները։ Լևոնը ժողով է գումարում այդ հարցը քննարկելու համար, սակայն ժողովը իսպառ մերժում է կարդինալի առաջարկը՝ զիջման գնալով այլ կետում. 1198 թ. հունվարի 6-ին Կոնրադոս Կարդինալը իրականացրեց Լևոնի թագադրումը, իսկ Գրիգոր Զ Ապիրատ (1194-1203 թթ.) կաթողիկոսը՝ օծման արարողությունը (օծումը կատարվեց հայերենի թարգմանած լատին ծիսակարգի համաձայն)։
Ունիթորական ձգտումները շարունակվեցին նաև Հեթում արքայի և Կոնստանդին Ա Բարձրաբերդցի կաթողիկոսի օրոք (1221-1267 թթ.), երբ Հայ Առաքելական Եկեղեցուն առաջարկվեց ընդունել Ֆիլիոքվեի վարդապետությունը։ Կոնստանդին կաթողիկոսը 1251 թ. Սսում ժողով է գումարում հարցը քննարկելու համար, սակայն ժողովականների հետ ընդհանուր հայտարարի չգալով ստիպված է լինում դիմել նաև Արևելյան վարդապետներին։ Քանի որ այս վարդապետությունը մինագամայն նոր էր և անծանոթ, դրա պատասխանը երկար ժամանակ հապաղում էր։ Լատին եկեղեցին, սակայն, շարունակում էր իր պատվիրակներին ուղարկել՝ Կիլիկիա՝ նպատակ ունենալով զրկել ինքնուրույնությունից Հայոց Եկեղեցին։ Այս գործընթացին բավական նպաստում էին նաև կաթոլիկների հանդեպ ընդգծված դրական վերաբերմունք ունեցող Գրիգոր Է Անավարզեցի (1293-1306 թթ) կաթողիկոսը և Հեթում Բ թագավորը, որոնց ջանքերով ինչ-ինչ փոփոխություններ և մուծումներ եղան ծեսի մեջ։ Ընդդիմանալով սրան՝ Արևելյան վարդապետները՝ Սյունյաց մետրոպոլիտության առաջնորդությամբ զգաստության են կոչում Գրիգոր կաթողիկոսին։ Հաշվի առնելով շրջակա իսլամադավան երկրների սպառնալից ընթացքը՝ Գրիգոր Անավարզեցին արդարացնում էր իր քայլերը նարանով, որ Հռոմը և Բյուզանդիան քրիստոնյա երկրներ էին, քիչ ավելի վտանգավոր քան մուսուլմանները։ Կարճ ժամանակ հետո հասկանալով, որ ոչ Հռոմը ոչ Բյուզանդիան չեն պատրաստվում օժանդակել Կիլիկյան թագավորությանը, կաթողիկոսը մեկուսացավ գործունեությունից, ապա թագավորի կողմից աքսորի ենթարկվեց՝ Հռոմի հետ միավորման գրությունը չստորագրելու համար։
1307 թ. Լևոն արքան Սսում գումարեց 7-րդ ժողովը, որին մասնակից էին 43 եպիսկոպոսներ և Կիլիկիայի մի շարք իշխաններ։ Լևոնը ժողովականներին ներկայացրեց զիջումներով ու դավանական լուրջ փոփոխություններով մի գրություն, որն իբր գրել էր Գրիգոր Անավարզեցին։ Զիջումները ժողովականների մեծամասնության որոշմամբ ընդունվեցին՝ ընդդիմության արժանանալով Արևելյան վարդապետների կողմից։ Միայն այն ժամանակ, երբ լիովին պարզ դարձավ Լատին եկեղեցու անպատրաստակամությունը Կիլիկիային օգնելու (մանավանդ որ Եգիպտոսի Մամլուքները անխնա ասպատակում էին Կիլիկիան) 1361 թ. Մեսրոպ Ա Արտազեցի (1359-1372 թթ) կաթողիկոսը գումարեց Սսի 8-րդ ժողովը և չեղյալ համարեց ամեն տեսակ փոփոխություններն ու մուծումները։
1375 թ. մամլուքների արշավանքների արդյունքում ի վերջո դադարեց գոյություն ունենալ Կիլիկիայի Հայոց թագավորությունը։ Հասունանում էր կաթողիկոսական աթոռը ավելի ապահով վայր՝ բուն Հայաստան տեղափոխելու գաղափարը։
Հայոց Եկեղեցու հոգևոր-մշակութային կյանքը Կիլիկյան թագավորության ժամանակաշրջանում
Չնայած քաղաքական դաշտի վայրիվերումներին, միավորման համար այլ եկեղեցիների վարած քաղաքականությանը` հոգևոր մշակութային կյանքը Կիլիկիայում և Հայոց Եկեղեցում տվել է իր լավագույն պտուղները՝ որակվելով որպես «արծաթե դար»։ Այս շրջանում կառուցվել են բազմաթիվ վանքեր ու եկեղեցիներ, վարդապետարաններ ու համալսարաններ, ընդօրինակվել ձեռագրեր, ստեղծվել արվեստի, գիտության ու մշակույթի անկրկնելի արժեքներ։ Թորոս Ռոսլինի գլխավորությամբ զարկ է տրվում մանրանկարչական արվեստի կատարելագործմանը։
13-րդ դարի սկզբներին աշխուժանում է կյանքը նաև բուն՝ Հյուսիսային Հայաստանում։ Զաքարյան իշխանական տան ջանքերով ազատվելով մուսուլմանների գերիշխանությունից՝ Հայաստանը հնարավորություն է ստանում մշակութային վերելք ապրելու, ինչի արդյունքում կարճ ժամանակ հետո հիմնվում են Սանահինի և Հաղպատի վանքերն ու վարդապետարանները, Գլաձորի համալսարանը, Որոտնավանքն ու Տաթևի վանքը և այլն։
Այս դարաշրջանում Հայոց Եկեղեցում գործունեություն են ծավալում այնպիսի հայտնի գործիչներ ինչպիսիք են Ներսես Շնորհալին, Հակոբ Ա Կլայեցին, Հովհան Որոտնեցին, Գրիգոր Տաթևացին, Տիրատուր Կիլիկեցին, Եսայի Նչեցին, Մխիթար Գոշը և այլք։
Հայոց Եկեղեցին Մեծ Եղեռնի և Առաջին Հանրապետության տարիներին
Հայաստանյաց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցին 20-րդ դար ոտնակոխեց Խրիմյան Հայրիկի գահակալությամբ, ում հաջորդեց Կ. Պոլսի պատրիարք Մատթեոս Իզմիրլյանը (1908-1910 թթ.)։ Իզմիրլյանի հաջորդ Գևորգ Ե Սուրենյանցը (1911-1930 թթ) իր կաթողիկոսության ընթացքում ականատեսն ու ժամանակակիցը եղավ միանգամից պատմական մի քանի իրադարձությունների՝ Առաջին աշխարհամարտի,Հայոց Մեծ Եղեռնի, Սարդարապատի ճակատամարտի,Հայաստանի Առաջին Հանրապետության ստեղծմանը և Հայաստանի Խորհրդայնացմանը։ Դեռևս 1912 թ. Գևորգ կաթողիկոսի ջանքերով Էջմիածինը բազմիցս բարձրացրել է հայ դատի խնդիրը՝ փորձելով դրա վրա բևեռել Եվրոպայի ուշարությունը, սակայն 1914 թ-ին սկիզբ առած աշխարհամարտը, ապա 1915 թ-ի Հայկական Ցեղասպանության Օսմանյան ծրագիրը՝ Հայոց Եկեղեցու ջանքերը թողեցին ապարդյուն։ Գիտակցելով Հայոց Եկեղեցու և եկեղեցականների կարևորությունը ազգային կյանքում՝ ջարդերի կազմակերպիչները կայսրության տարածքում կոտորեցին թվով ավելի քան 400 հոգևորականների, ոչնչացրին քրիստոնեական մշակույթի կոթողներն ու հարստությունները, կրակի մատնեցին շուրջ 200 եկեղեցիներ ու վանքեր։ Կոտորածի արդյունքում վտանգի տակ հայտնվեց Սսի կաթողիկոսությունը, որը Սսում մնալով մինչև 1920 թ-ը, բռնեց դեգերման ճամփան և վերջնական հանգրվան գտավ Լիբանանի Անթիլիաս քաղաքում միայն 1930-ականներին։ Վերացան Կ.Պոլսի պատրիարքությունն ու Աղթամարի Կաթողիկոսությունը։ Հայոց Եկեղեցին զրկվեց իր 1.500.000 հավատացյալներից։ Մեծ Եղեռնի և հետագա տարիներին Էջմիածինը ձեռնամուխ եղավ աղետյալների և մազապուրծ եղած փախստականների օժանդակությանը. Հայաստանի և արտերկրի տարբեր քաղաքներում ստեղծվեցին Եղբայրական օգնության կոմիտեներ, նամակներ հղեց պետական բարձրագույն ատյաններին՝ բարձրաձայնելով Թուրքիայում կատարվող արյունահեղությունների մասին։ Ամբողջովին հայաթափելով Արևմտյան Հայաստանը՝ Թուրքերը շարժվեցին դեպի Հայաստանի Արևելյան հատված՝ Երևան և Սուրբ Էջմիածին։ 1918 թ. մայիսին հայ ժողովուրդը ոտքի կանգնեց և Ղարաքիլիսայի, Բաշ-Ապարանի, Սարդարապատի անհավասար մարտերում հաղթանակ տարավ թշնամուն ՝ արգելելով նրա մուտքը Մայր երկիր։ Պայքարի օրերին չդադարեցին հնչել եկեղեցիների զանգերը, Գևորգ Ե կաթողիկոսը, չնայած սպառնացող վտանգին չլքեց Մայր Աթոռի տարածքը, ռազմաճակատում հանդես եկան Հայոց Եկեղեցու մի շարք սպասավորներ՝ Գարեգին եպիսկոպոս Հովսեփյանը, Զավեն եպիսկոպոս Մահտեսի Բաբայանը, Թադեոս, Եզնիկ վարդապետները, Զաքար քահանա Տեր-Հարությունյանը, Հովհաննես քահանա Տեր-Մովսիսյանը և այլք։ Փառահեղ հաղթանակին հետևեց 1918 թ մայիսի 28-ին Հայաստանի Առաջին Հանրապետության ծնունդը, որը միանշանակ ողջունվեց Հայոց Եկեղեցու կողմից։ Չնայած Հանրապետության կարճատև գոյությանը, Հայոց Եկեղեցու և կառավարության միջև սկսվել էին ձևավորվել հարաբերություններ. Հայ Առաքելական Եկեղեցու համար հնարավորություն էր ստեղծվել ազատ շունչ քաշելու և գործելու համար։
Հայոց Եկեղեցին Խորհրդային համայնավարության տարիներին
Նոր հանրապետության ընձեռած լայն հնարավորությունները երկար չտևեցին։ 1920 թ. խորհրդային ուժերի ներխուժումը Հայաստան նոր փորձությունների սկիզբ դարձավ Հայոց Եկեղեցու համար, ինչը ձգվեց ավելի քան 70 տարի։ Համայնավար վարչակարգը, պաշտոնապես հռչակելով անաստավածությունը որպես գաղափարախոսություն, սկսեց հալածել կրոնն ու եկեղեցին։ 1920 թ. դպրոցը վերջնականապես բաժանվեց Եկեղեցուց, քիչ ավելի ուշ առգրավվեց եկեղեցական ողջ ունեցվածքը՝ ծիսական սպասքը, թանգարանային նմուշները, ձեռագրական հարստությունը, հողակտորները, քանդվեցին կամ պահստների ու ախոռների վերածվեցին հարյուրավոր եկեղեցիներ (մնացել էր ընդամենը 4 եկեղեցի, իսկ 800-ը փակվել հիմնականում վարչական եղանակով), ստեղծվեցին եկեղեցու ոչնչացմանը միտված մի քանի կազմակերպություններ։ Նման ծանր պայմաններում անգամ Գևորգ Ե Կաթողիկոսը հաջողեցրեց փոփոխել եկեղեցական տոմարը, հիմնել Գերագույն Հոգևոր Խորհուրդը, հաստատել ազգային-եկեղեցական ժողովի կանոնադրությունը։
Ի թիվս 30-ական թվականներին մահվան դատապարտված և աքսորված բազմաթիվ հոգևորականների (ավելի քան 200 հոգի), Խորհրդային ռեպրեսիաների զոհը դարձավ նաև Խորեն Ա Մուրադբեկյան կաթողիկոսը (1932-1938 թթ.), որը սպանվեց իր առանձնասենյակում խորհրդային գործակալների ձեռքով։
1941 թ. սկիզբ առած Հայրենական Մեծ պատերազմի տարիներին Հայոց Եկեղեցին իր փոքր հնարավորություններով հանդերձ կանգնեց պետության կողքին՝ Գևորգ արքեպիսկոպոս Չորեքչյանի նախաձեռնությամբ հանգանակություններ և ռազմական ուժ («Սասունցի Դավիթ» և «Գեներալ Բաղրամյան» տանկային շարասյուներ) ուղարկելով ռազմաճակատ։ Այս փաստը փոքր-ինչ փոխեց Խորհրդային կառավարության մոտեցումը Հայոց Եկեղեցու նկատմամբ, ինչի արդյունքում 1945-ին թույլատրվեց Կաթողիկոսական ընտրություններ անցկացնել (ընտրվեց Գևորգ Զ Չորեքչյանը, 1945-1954 թթ.), հրատարակել «Էջմիածին» պաշտոնական ամսագիրը, բացվեց Հոգևոր Ճեմարանը։ Գևորգ կաթողիկոսով սկսվեց վերազարթոնքի նոր փուլ, որը շարունակվեց նաև Վազգեն Ա Պալճյան (1955-1994 թթ) հայրապետի օրոք։ Ճիշտ է, Խորհրդային իշխանությունները ամբողջովին ազատ չէին թողել Հայ Առաքելական Եկեղեցուն և դեռևս գոյություն ունեին բազում սահմանափակումներ, սակայն կաթողիկոսի հեռատես քայլերի շնորհիվ Եկեղեցին փոքրիկ քայլերով շարունակում էր ազգային-եկեղեցական իր գործունեությունը։ Վերանորոգվեց ու կառուցապատվեց Սուրբ Էջմիածինը և մի շարք եկեղեցիներ ու վանքեր (Գայանե, Հռիփսիմե, Շողակաթ, Գեղարդավանք, Խոր Վիրապ), ուշադրություն դարձվեց կրթությանը ճեմարանում, «Էջմիածին» ամսագրի և մի շարք այլ գրքերի հրատարակությանը։ Խորացվեցին հայրենիք-սփյուռք, ինչպես նաև միջեկեղեցական հարաբերությունները։
1988 թ.-ից սկսած հայ եկեղեցու մի շարք եկեղեցականներ իրենց օգտակարությունը և մասնակցությունը բերեցին Արցախյան գոյամարտին, ինչպես նաև լայն աջակցություն ցուցաբերեցին հայորդիներին 1988 թ. դեկտեմբերի 7-ի երկրաշարժի օրերին։
Հայաստանյայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցին ՀՀ Երրորդ Հանրապետության օրերին
Գարեգին Բ կաթողիկոսի ջանքերով կյանքի են կոչվել սոցիալական, բարեգործական, մանուկների ու պատանիների հոգևոր կրթությանը օժանդակող մի շարք ծրագրեր։ Ամրացվել և ընդլայնվել են միջեկեղեցական հարաբերությունները։ Հայոց Եկեղեցին, այսօր կանգնած հաստատուն հիմքերի վրա, դեպի լույս և փրկություն է առաջնորդում իր հավատավոր հոտին։
Այս շրջանում Հայ Առաքելական Եկեղեցին առաջին անգամ սկսեց օգտագործել լատիներեն տառերը հայերեն հաղորդագրություններ տարածելու համար ։
Նվիրապետական կարգը (Հոգևոր աստիճանակարգ)
Հայ Եկեղեցու կրտսեր աստիճանավորներ.
Քահանայությունը Հայ Առաքելական Եկեղեցու Նվիրապետության հիմնական կարգն է։ Հայ, ինչպես նաև Ուղղափառ եկեղեցում կան ամուսնացյալ և կուսակրոն քահանաներ։
Եպիսկոպոսը Եկեղեցու Նվիրապետության ամենաբարձր կարգն է ներկայացնում։
Խորհուրդներ
Հայ Առաքելական Եկեղեցին ունի յոթ խորհուրդ՝
Ժամերգություններ
Հայ Առաքելական Եկեղեցին ունի ինը Ժամերգություններ՝
Այրարատյան հայրապետական թեմ
Թեմի առաջնորդանիստը Երևանի Սուրբ Սարգիս եկեղեցին է։ Ներկայումս թեմի առաջնորդը Տեր Նավասարդ արքեպիսկոպոս Կճոյանն է։ Ամենայն հայոց կաթողիկոսը միաժամանակ Այրարատյան թեմի առաջնորդն է (ինչի համար էլ թեմը կոչվում է Արարատյան Հայրապետական թեմ)։
Քրիստոնեությունը Հայաստանում պետական կրոն հռչակելու առաջին տարիներին, երբ Հայ եկեղեցու նվիրապետական կառույցը ձևավորում էր Գրիգոր Ա Լուսավորիչը, հենց ինքն էլ եղել է առաջին թեմակալ առաջնորդը։ Ագաթանգեղոսի Պատմության հունական և արաբական խմբագրությունների համաձայն՝ սուրբը ինքը մշտական եպիսկոպոսարաններ կառուցեց Այրարատում՝ Վաղարշապատում, Արտաշատում և Դվինում, և հիշյալ քաղաքներն իր աթոռին ենթարկեց։ Թեմում ընդգրկված էին Արարատյան դաշտի Մասյացոտն, Մազազ, Ոստան գավառները, նաև՝ Կոտայք, Նիգ, Ծաղկոտն, Արագածոտն գավառների ու Շարուրի դաշտի տարածքները, որոնք կառավարում էին անմիջականորեն Հայոց կաթողիկոսին ենթակա Վաղարշապատ, Արտաշատ և Դվին քաղաքների եպիսկոպոսները։
449 թվականի Արտաշատի ժողովի ժամանակ կաթողիկոսի տեղապահ Հովսեփ եպիսկոպոսը (Հովսեփ Ա Հողոցմեցի) միաժամանակ հիշատակվում է որպես «եպիսկոպոս Այրարատոյ»։ Պահպանվել են թեմի շուրջ երկու տասնյակ նշանավոր վանքերի անուններ՝ իրենց առաջնորդների անուններով հանդերձ․ Աբրահամ՝ սրբո Կաթուղիկե վանից երեց (Սուրբ Էջմիածնի), Սամուել սրբո Հռիփսիմեի, Բաբյուլաս սրբո Հովհաննու վանաց, Խոսրով Օշականու, Հավիտյան Եղիվարդա, Դավիթ Երևանա, Իսմայել Գառնո, Հունանես Ավանի, Իսրայել Պտղավանից, Ջոջիկ Արամուսից, Հովհանիկ Արտավազդա Ապարանից, Աբաս, Որդյակ և Աբրահամ Փարպիո, Միքայել Աղցից, Գրիգորիս Արճո, Կոզմաս Ուրդա, Մահեն Մյուս Արճո, Հովհանիս Արծափաց, Սիմոն Դարունից, Սամոտ Բագարանի։ 607 թվականի այս ցուցակը հիշյալ վանքերից շատերի առաջին հիշատակությունն է պատմական տեքստերում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Քրիստոնեությունը Հայաստանում Կատեգորիա:Հայ Առաքելական Եկեղեցի Կատեգորիա:301 հիմնադրումներ Հայաստանում Կատեգորիա:Քրիստոնեական եկեղեցիներ
1448
Մահեր
Կատեգորիա:1448 Կատեգորիա:Տարեթվեր
Հաղթանակի զբոսայգի (այլ կիրառումներ)
Հաղթանակի զբոսայգի, կարող է վերաբերել՝
Շերտավոր խմոր
Շերտավոր խմոր, շերտավոր կարկանդակիկների, բուլկիների, սամսաների, հրուշակեղենի այլ տեսակների պատրաստման համար օգտագործվող խմոր։ Շերտավոր խմորին բնորոշ հիմնական առանձնահատկությունն այն է, որ այս խմորի հիմնական բաղադրատարրը յուղն (կենդանական կամ բուսական) է, որն իր զանգվածով գրեթե այնքան է, որքան ալյուրը։ Խոհարարների մասնագիտական լեզվում «շերտ» կարող է կոչվել հենց ինքը՝ խմորը ։
Պատմություն
Շերտավոր խմորի ստեղծման պատմությունն արմատներով հասնում է մինչև 17-րդ դարի կես, երբ ֆրանսիացի հրուշակագործի աշակերտ Կլաուդիուս Գելեն (Claudius Gele) իր համար անսպասելի կերպով նոր խմոր հայտնաբերեց 1640-ական թվականներին։
Ուսման ավարտին Կլաուդիուսը ցանկանում էր իր հիվանդ հոր համար համեղ հաց թխել։ Բժիշկները դիետա էին նշանակել նրա հորը. դիետան պետք է ներառեր ջուր, ալյուր և յուղ։ Հորը սիրող որդին չէր կարող անտեսել հոր դիետան, և նա խմոր պատրաստեց, որը ներառում էր ալյուր ու ջուր, իսկ հետո ստացված խմորին ավելացրեց յուղ, գրտնակեց սեղանի վրա և այդ նույն ընթացակարգը կրկնեց 10 անգամ։ Դրանից հետո նա խմորը դրեց կաղապարի մեջ ։
Կլաուդիուսի ուսուցիչը, ով փորձառու հրուշակագործ էր և այդ ողջ ընթացքում հետևում էր իր աշակերտին, ասաց, որ դրանից ոչինչ չի ստացվի, քանի որ թխվելու ընթացքում յուղը խմորից դուրս կծորի։ Այնուամենայնիվ, Կլաուդիուսը կաղապարով խմորը դրեց ջեռոցի մեջ և հաց թխեց։
Թե՛ Կլաուդիուսը, թե՛ նրա ուսուցիչը բավականաչափ զարմացել էին, երբ տեսան, թե ինչպիսի հաց ստացվեց, և թե այն ինչպիսի տեսք ուներ։
Ավարտելով ուսումը՝ Կլաուդիուսը տեղափոխվեց Փարիզ և աշխատանք գտավ Ռոզաբաուի հրուշակարանում (Rosabau Рatisserie): Այստեղ նա շարունակում էր զբաղվել շերտավոր խմորից ստացվող հացաբուլկեղենի պատրաստմամբ, ինչը նրա բիզնեսի մեծ շահույթ էր ապահովում։ Այնուհետև Կլաուդիուսը տեղափոխվում է իտալական Ֆլորենցիա քաղաք, որտեղ աշխատում էր Մոսկ եղբայրների հրուշակեղենի ֆաբրիկայում։ Եղբայրները հպարտանում էին, որ իրենց մոտ այդպիսի տաղանդավոր հրուշակագործ է աշխատում։ Չնայած Կլաուդիուսը թաքցնում էր իր բաղադրատոմսը և խմորը պատրաստում «փակ դռներ»-ի հետևում, այնուամենայնիվ, որոշ ժամանակ անց բաղադրատոմսը հայտնի դարձավ նաև այլ հրուշակագործների ։
Խմոր
Շերտավոր խմորը կարող է լինել խմորիչով, սոդայով կամ առանց թթխմորի։ Ցանկացած դեպքում այդպիսի խմորի հիմնական բաղադրիչը, բացի ալյուրից, հանդիսանում են նաև տարատեսակ կենդանական և բուսական ճարպեր (սովորաբար՝ կարագ, հազվադեպ՝ բուսական յուղի հումքով պատրաստված մարգարին)։ Ճարպի առանձին շերտեր պարունակելու շնորհիվ այն չի ծորում և դադարում է ջրիկ լինել 20 °C սենյակային ջերմաստիճանի պայմաններում
Պատրաստման գործընթացում բարակ շերտերը միմյանց հաջորդում են՝ յուրաքանչյուրի արանքում յուղի շերտի առկայությամբ։ Ստացված «բուտերբրոդն» անընդհատ գրտնակում են, որպեսզի ավելի մեծ ծավալ հաղորդեն։ Այս խմորի պատրաստումը բավականաչափ աշխատատար է, քանի որ գրտնակել պետք է բարակ շերտով՝ ոչ մի դեպքում թույլ չտալով, որ շերտը պատռվի։ Յուրաքանչյուր շերտը գրտնակելուց հետո՝ անհրաժեշտ է սառեցնել սանարանում, որպեսզի հաջորդ անգամ գրտնակելիս խմորը չլինի կպչուն կամ չպատռվի ։
Սառեցված պատրաստի շերտավոր խմոր (կիսաֆաբրիկատ) կարելի է գտնել նաև մթերային խանութներում։
Շերտավոր խմորը ֆիլոյի խմորից (հիմնականում օգտագործվում է փախլավա պատրաստելիս) տարբերվում է, չնայած տարատեսակ հրուշակեղենային ուտեստներ պատրաստելիս դրանք կարող են միմյանց փոխարինել։ Ֆիլոյի պատրաստման համար ավելի քիչ յուղ, բայց ավելի շատ ալյուր է օգտագործվում, և արդյունքում խմորն ավելի խռթխռթան և փխրուն է ստացվում ։
Օքոնա (Թերջոլայի շրջան)
Օքոնա (ოქონა), գյուղ Վրաստանում: Գտնվում է Իմերեթի մարզի Թերջոլայի շրջանում :
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Թերջոլայի շրջան
1449
Մահեր
Կատեգորիա:1449 Կատեգորիա:Տարեթվեր
Պատշգամբ Սենտ-Ադրեսում
Պատշգամբ Սենտ-Ադրեսում (կտավ) (Terrasse à Sainte-Adresse), Կլոդ Մոնեի կտավը՝ նկարված 1867 թվականին։ Պահվում է Նյու Յորքի Մետրոպոլիտեն թանգարանում։
Ստեղծման պատմություն
Կտավը նկարված է այն շրջանում, երբ Մոնեն, կարիքի մեջ լինելով, ստիպված էր լքել Փարիզը և վերադառնալ Սենտ-Ադրեսի հայրական տուն, որը գտնվում է Նորմանդիայում՝ Սենայի գետաբերանին՝ Հավրից 4 կմ հեռավորության վրա։ 1866-1868 թվականներին նկարիչը այնտեղ պարտքով ապրել է իր մորաքույր տիկին Լեկադրի մոտ։ 1867 թվականի հունիսին իր ընկեր Բազիլին ուղղված նամակում նկարիչը գրել է, որ սկսել է մոտ 20 կտավ. «ծովային մի քանի բնապատկեր, այգիների տեսարաններ։ Բացի դրանից՝ ես նկարում եմ առագաստանավերի մրցարշավ Հավրում՝ ափին մեծ բազմությամբ»։ Այդ նույն ժամանակ Մոնեն նկարեց «Լողափ Սենտ-Ադրեսում», «Զբոսանք Սենտ-Ադրեսի բլուրներով», «Առագաստանավերի մրցարշավ Սենտ-Ադրեսում» և ուրիշ նկարներ։
Սյուժե
Կտավի կոմպոզիցիան ինքնատիպ է. վերին դիտանկյուն և կենտրոնի բացակայություն։ Առաջնային պլանում աջից բազկաթոռին նստած է նկարչի հայրը՝ Ադոլֆը։ Փոքր-ինչ ձախում հանդիսատեսին մեջքով հովանոցի տակ տեղավորվել է մի կին. նա Մոնեի մորաքույր Լեկադրն է կամ Մոնեի քույր Սոֆին։ Նրանց առաջ երիտասարդ մարդու ընկերակցությամբ գտնվում է նկարչի զարմիկ Ժաննա-Մարգարիտան։ Ծովի ընդարձակ մակերևույթը սփռված է ամենատարբեր չափերի առագաստանավերով։ Երկնքի գծի հետ, որը բաժանված է ամպամած և անամպ հատվածների, կոմպոզիցիայի կեսը կազմում է պատշգամբը, որի վրա երևում է վառ թրաշուշանների և հնդկոտեմների խումբը. ընդ որում ամենատարբեր գույներն ընդգծվում են պատշգամբի երկու կողմերում փոքր-ինչ ասիմետրիկ դրված դրոշներով։
Ոճը
Այս շրջանում Մոնեն դեռ ձգտում էր նկարի խիստ կառուցվածքին. այն հստակ է, բծախնդրորեն մտածված է կոմպոզիցիան և քիչ է հիշեցնում նկարչի՝ ավելի ուշ շրջանի փափուկ, մշուշոտ երանգները։ Մոնեի վրձինն այստեղ այնքան ազատ չէ, ինչպես փարիզյան շրջանի աշխատանքներում. պատշգամբը և ծովը թողնում են սխեմատիզմի, տարօրինակ քարացվածության տպավորություն։ Նկարում երևում են նրա փորձարկումները բազմաթիվ պայծառ գույների հետ։
Այս նկարը փաստում է Մոնեի նկարների վրա արևմտյան արվեստի ազդեցության մասին, որ տարածվել էր Ֆրանսիայում դարի երկրորդ կեսին՝ կապված ճապոնական գրաֆիկական իրեր հավաքել սկսելու հետ։ Նկարիչը ճապոնական արվեստի մեծ երկրպագու էր։
Տրանսպորտի պատմություն
Տրանսպորտի պատմություն, տեխնոլոգիական նորարարություններից մեկը։ Տեխնոլոգիական առաջընթացը թույլ տվեց մարդկանց ճանապարհորդել դեպի ավելի հեռուները, ուսումնասիրել ավելի շատ տարածքներ և ընդլայնել իրենց ազդեցությունը ավելի եւ ավելի մեծ տարածքներում։ Արդեն իսկ հնագույն ժամանակներից այնպիսի նորամուծությունների կիրառումը ինչպիսիք էին ոտնածածկերը, դահուկները և ձնակոշիկները, երկարացնում էին ճանապարհորդելու հեռավորությունները։ Նորարարությունների և գյուտերի կիրառումը  տրանսպորտային խնդիրներում զգալիորեն նվազեցրեց ճանապարհորդելու համար ծախսվող ժամանակը և դրան հակառակ ավելացավ ավելի ծավալուն բեռներ տեղափոխելու հնարավորությունը։ Եվ չնայած այս ամենին նորարարությունները շարունակվում են, քանի որ հետազոտող մասնագետները աշխատում են ծախսերը նվազեցնող և տրանսպորտային արդյունավետությունը բարձրացնող նոր եղանակներ գտնելու ուղղությամբ։
Նախաժամանակակից աշխարհում միջազգային առևտուրը համարվում էր համաշխարհային փողադրումների առաջխաղացման հիմնական դրդիչ ուժը։Գոյություն ուներ ընդհանուր համաշխարհային տնտեսություն  իր աշխատուժի բաժանումով և առևտրով ՝սկսած 1500-ականներից ։ Տեքստիլի, արծաթի և ոսկու, համեմունքների, ստրուկների և շքեղ իրերի վաճառքն ու փոխադրումը ամբողջ Աֆրո-Եվրասիայում և հետագայում նաև Նոր Աշխարհում, զարգացրեց ցամաքային և ծովային առևտրային ուղիները։
Ճանապարհներ
Առաջին ցամաքային ուղիները ստեղծվել են ապրանքներ տեղափոխող մարդկանց կողմից և հետագայում հաճախ վերածվել են արահետների։ Տրանսպորտային ուղիները բնականաբար կառուցվում էին երթևեկության բարձր խտության կետերում։ Կենդանիների ընտելացմանը զուգընթաց ձիերը, եզները և ավանակները դարձան ճանապարհաստեղծման էլեմենտներից մեկը։ Առևտրի աճի հետևանքով ճանապարհները հաճախ հարթեցվում և ընդլայնվում էին կենդանիների երթևեկությունը ապահովելու համար։ Հետագայում քարշակը՝ շրջանակ, որը օգտագործվում էր բեռները քարշ տալու համար, ավելի զարգացավ։ Կենդանակենտրոն անիվավոր փոխադրամիջոցները հավանաբար զարգացել են Հնագույն Մերձավոր Արևելքում՝ Ք.ա. 4-րդ կամ 5-րդ հազարամյակում և տարածվել են Եվրոպայում ու Հնդկաստանում Ք.ա. 4-րդ հազարամյակում, իսկ Չինաստանում՝ մոտավոր Ք.ա. 1200 թվականին։ Հռոմեացիները ունեին լավ առևտրային ճանապարհների կարիք, որպեսզի կարողանային ընդլայնել և պահպանել իրենց կայսրությունը, բարեկարգել հռոմեական ճանապարհները:
Արդյունաբերական հեղափոխության ժամանակ Լյուդոն Մաք Ադամը (1756-1836) նախագծեց առաջին ժամանակակից մայրուղին՝ օգտագործելով հողե և քարե ագրեգատային էժան նյութեր (մաքադամ), իսկ արդեն պատրաստ ճաապարհները ձևափոխեց և դարձրեց  շրջակա տարածքից մի փոքր ավելի բարձր, որպեսզի ջուրը մակերևույթից հեռացվի։ Ավտոմոբիլային տրանսպորտի զարգացման հետ մեկտեղ աճում էր կարծր ճանապարհներ ունենալու անհրաժեշտությունը՝ սողանքները, խափանումները և փոշին քաղաքային ու գյուղական ճանապարհներում նվազեցնելու համար։ Եվ այդ նպատակով արդեն 20-րդ դարից մեծ արևմտյան քաղաքներում օգտագործում էին փայտ, խճաքարեր ու բետոնե սալահատակներ։ 1902 թվականին Նոթինգհեմ Ռադքլիֆֆի ճանապարհը դարձավ առաջին ասֆալտապատ ճանապարհը աշխարհում։
Երկաթուղային
Առաջին ուղևորափոխադրող հասարակական երկաթուղին բացվել է Swansea և Mumbles Railway-ի կողմից Oyster mouth-ում 1807 թվականին։ Գործող երկաթգծերի վրա շահագործվում էին ձիու պատկերներով վագոններ։ 1802 թվականին Ռիչարդ Թրևիտիկը նախագծեց և կառուցեց առաջին շոգեքարշը՝ նախատեսված հարթ ռելսերի վրա շահագործելու համար։