cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Տուոլ Սլենգի ցեղասպանության թանգարան
Խոշտանգումներ և սպանություն
Շատ բանտարկյալների S-21-ում պահել են երկու կամ երեք ամիս, իսկ որոշ բարձրաստիճան կարմիր քմերականների պահել են ավելի երկար։ Բանտում հայտնվելուց հետո երկու-երեք օրվա ընթացքում նրանց տարել են հարցաքննության ։ Խոշտանգումների համակարգը Տուոլ Սլենգում նախատեսված է եղել բանտարկյալներին ստիպելու խոստովանել այն մեղքերը, որոնցում նրանց մեղադրել են իրենց կալանավորողները։ Նրանց պարբերաբար ծեծել են, խոշտանգել էլեկտրաշոկով, վառել տաք մետաղական գործիքներով ու կախել, ինչպես նաև այլ գործիքներ օգտագործել։ Ոմանց դանակներով են կտրել կամ խեղդել պոլիէթիլենային տոպրակներով։ Խոստովանություններ կորզելու միջոցներից էին նաև եղունգները քաշելն ու վերքի մեջ ալկոհոլ լցնելը, բանտարկյալների գլուխները ջրի մեջ պահելը, ինչպես նաև ջրախոշտանգման սարքի օգտագործումը։ Կանանց հաճախ բռնաբարել են հարցաքննողները, թեև սեռական բռնությունը հակասել է նրանց քաղաքականությանը։ Բացահայտված հանցագործները մահապատժի են ենթարկվել ։ Թեև այս խոշտանգումների արդյունքում բանտարկյալները մահացել են, նրանց ուղղակիորեն սպանելը չի խրախուսվել, քանի որ կարմիր քմերականներին անհրաժեշտ են եղել նրանց խոստովանությունները։ Բանտի բժշկական ստորաբաժանումը, սակայն, սպանել է ավելի քան 100 բանտարկյալի՝ արյունաքամելով նրանց ։ Ապացուցվել է, որ որոշ բանտարկյալների վրա իրականացվել են բժշկական փորձարկումներ։ Ապացույցներ կան, որ մարդկանց հերձել և նրանց օրգանները հեռացրել են առանց ցավազրկման  ։ Բանտապետ Կանգ Կեկ Իեուն ընդունել է, որ «կենդանի բանտարկյալների վրա վիրաբուժական ուսումնասիրություններ ու փորձեր են կատարվել։ Նաև քամվել է նրանց արյունը» ։
Մարմնական խոշտանգումները համադրվել են բանտարկյալներին քնից զրկելու ու նրանց դիտավորյալ անտեսման հետ։ Խոշտանգումների սարքերը ցուցադրված են թանգարանում։ Ենթադրվում է, որ բանտարկյալների մեծամասնությունն անմեղ է եղել ու չի կատարել այն հանցագործությունները, որոնցում մեղադրվել են․ խոշտանգումների արդյունքում ստացվել են կեղծ խոստովանություններ։
Բանտի գոյության առաջին տարում դիակները թաղվել են բանտի մերձակայքում։ Սակայն մինչև 1976 թվականի ավարտը թաղման տարածքներն սպառվել են, բանտարկյալներին ու իրենց ընտանիքներին տեղափոխել են Պնոմպենից տասնհինգ կմ հեռաավորության վրա գտնվող Չոենգ Էկ («Ագռավի ոտքերի լճակ») ոչնչացման կենտրոն ։ Այնտեղ նրանց սպանել է Կոմրեդ Տենգի կողմից ղեկավարվող դեռահասների մի խումբ ․ հարվածել են երկաթե ձողերով, քլունգներով, դանակներով և այլ ինքնաշեն զենքերով։ Սպանությունից հետո նրանց ուղեկցած զինվորները թաղել են բանտարկյալների մարմինները գերեզմաններում, որոնք տեղավորել են 6-100 մարմին ։
Ոչ կամբոջացի բանտարկյալներ
Չնայած զոհերի մեծամասնությունը կամբոջացիներ էին, եղել են նաև արտասահմանցիներ, այդ թվում՝ 488 վիետնամցի, 31 թայլանդցի, 1 լաոսցի, 1 արաբ, 1 բրիտոն, 4 ֆրանսիացի, 2 ամերիկացի, 1 կանադացի, 1 նոր զելանդացի, 2 ավստրալիացի և 1 ինդոնեզացի ։ Հնդիկ և պակիստանցի ծագմամբ քմերներ նույնպես բանտարկված են եղել. արտասահմանցի գերիներից ոչ մեկը չի վերապրել։
Ֆրանս-վիետնամցի երկու եղբայրներ՝ Ռովին և Հարադ Բեռնարները կալանավորվել են 1976 թվականի ապրիլին, մեկ ուրիշ ֆրանսիացի՝ Անդրե Գաստոն Քուրտիգնը, ֆրանսիական դեսպանատան 30-ամյա գործավարն ու մեքենագրողը, նույն ամսում ձերբակալվել է իր քմեր կնոջ հետ ։
Հնարավոր է, որ մի շարք ֆրանսիացի քաղաքացիներ, որոնք անհետ կորել են 1975 թվականի Պնոմպենի էվակուացիայի ժամանակ, նույնպես գտնված լինեն Տուոլ Սլենգում ։ Երկու ամերիկացիներ գերեվարվել են նմանատիպ հանգամանքներում։
Քսանվեցամյա բրիտանացի զբոսաշրջիկ Ջոն Դոուսոն Դյուիրստն ամենաերիտասարդ արտասահմանցիներից մեկն էր, որ մահացել է բանտում ։ Բանտում մահացած վերջին արտասահմանցիներից մեկն էլ քսանիննամյա ամերիկացի Մայքլ Դիդսն էր, որը ձերբակալվել էր ընկերոջ հետ 1978 թվականի նոյեմբերի 24-ին։ Նրանից խոստովանություն կորզվել է վիետնամական բանակի՝ Կամբոջան նվաճելուց ու կարմիր քմերականներին իշխանազրկելուց մեկ շաբաթ առաջ ։
1999 թվականի դրությամբ արձանագրված զոհերի թիվը կազմել է 79 արտասահմանցի, բայց բանտի նախկին լուսանկարիչ Նիմ Իմը պնդել է, որ ցուցակն ավարտուն չէ։ Կան նաև վկայի ցուցմունքներ բանտում մեկ կուբացու և մեկ շվեյցարացու մասին, թեև պաշտոնական գրառումներ նրանց մասին չկան ։
Վերապրածներ
Տուոլ Սլենգում բանտարկված 20,000 մարդուց միայն տասներկուսն են վերապրել․ յոթ չափահաս և հինգ երեխա։ Երեխաներից մեկն ազատումից անմիջապես հետո մահացել է ։ 2011 թվականի սեպտեմբերի կեսի դրությամբ կենդանի են եղել չաափահասներից միայն երեքն ու երեխաներից միայն չորսը ՝ Չում Մեյը, Բու Մենգը և Չիմ Մեթը։ Նրանք բոլորը վկայել են, որ իրենց կենդանի են թողել, որովհետև ունեցել են այնպիսի հմտություններ, որոնք գերեվարողներն օգտակար են համարել։ Բու Մենգը, որի կինը սպանվել էր բանտում, նկարիչ է եղել։ Չում Մեյին խնայել են, որովհետև նա կարողացել է մեքենաներ վերանորոգել։ Չիմ Մեթը վերապրել է, քանի որ ծնված է եղել Կաամպոնգ Թոմ քաղաքում, որտեղ նաև բանտապետ Կանգ Կեկ Իեուն էր ծնվել։ Վանն Նատը, որին խնայել էին նկարել իմանալու համար, մահացել է 2011 թվականի սեպտեմբերի 5-ին։  Վերապրած երեխաներից Նորնգ Չան Պհալը հրատարակել է իր պատմությունը ։
Կամբոջայի փաստաթղթավորման կենտրոնը վերջերս հաշվել է, որ առնվազն 179 բանտարկյալ է ազատվել Տուոլ Սլենգից 1975 - 1979 թվականների ընթացքում և մոտավորապես 23 բանտարկյալ (այդ թվում՝ հինգ երեխա) կենդանի են մնացել, երբ բանտը 1979 թվականի հունվարին ազատագրվել է ։ 179 ազատված բանտարկյալների մեծ մասն անհետացել է ու միայն մի քանիսն են ապրել 1979 թվականից հետո ։ Պարզվել է, որ ազատվածների ցուցակում հայտնված առնվազն 60 անձ նախ ազատ է արձակվել, ապա վերաձերբակալվել ու մահապատժի ենթարկվել։
Աշխատակազմ
Իր գոյության ընթացքում բանտում աշխատել է 1,720 մարդուց բաղկացած աշխատակազմ, որոնցից մոտավորապես 300-ը գրասենյակի աշխատակիցներն էին, ներքին աշխատուժը և հարցաքննողները։ Մնացած 1,400-ը ընդհանուր աշխատողներ էին, այդ թվում՝ բանտի համար ուտելիք աճեցնողները, որոնց մի մասը բանտարկյալների ընտանիքների երեխաներն էին։ Բանտապետը մաթեմատիկայի նախկին ուսուցիչ Կանգ Կեկ Իեուն էր (նաև հայտնի որպես Կոմրեդ Դուչ), որը սերտորեն աշխատել է «Կարմիր քմերների» առաջնորդ Պոլ Պոտի հետ։ Բանտի առաջատար գործիչներից էին նաև Քիմ Վատ ակա Հոն, հսկիչների գլխավոր Պենգը, հարցաքննության բաժնի պետ Մամ Նայ ակա Չանը և հարցաքննող Տանգ Սին Հինը։ Կարևոր բանտարկյալներին հարցաքննել է Պոնը ։
Պաշտպանության ստորաբաժանումն ամենամեծն էր բանտում։ Հսկիչները հիմնականում դեռահասներ են եղել, որոնցից շատերի համար խիստ կանոններին ենթարկվելը դժվար էր։ Նրանց արգելվել է խոսել բանտարկյալների հետ, իմանալ նրանց անունները կամ ծեծել նրանց։ Բանտի աշխատակիցների եմծամասնությունը վախեցել է սխալներ գործելուց, որի պատճառով կխոշտանգվեին ու կսպանվեին ։
Հարցաքննության բաժինը բաժանվել է երեք խմբի՝ Krom Noyobai կամ քաղաքական խումբ, Krom Kdao կամ թեժ խումբ և Krom Angkiem կամ ծամելու խումբը ։ Թեժ խմբում թույլատրվել է խոշտանգումը, որին հակադրվել է սառը խումբը, որտեղ արգելվել է խոստովանություն կորզելու համար խոշտանգումների ենթարկելը։ Եթե այստեղ չեն կարողացել գերիներին խոստովանեցնել, նրանց տեղափոխել են թեժ խումբ։ Ծամելու խումբը գործ է ունեցել կոշտ ու կարևոր դեպքերի հետ։ Որպես հարցաքննող աշխատողները գրագետ են եղելն ու սովորաբար 20 տարեկան ։
Տուոլ Սլենգի աշխատակազմի մի մասը կարիերան ավարտել է նույնպես որպես բանտարկյալներ։ Նրանք խոստովանել են, որ ծուլացել են փաստաթղթերը պատրաստելիս, վնասել մեքենաներ և տարբեր սարքավորումներ, առանց թույլտվության մինչև մահ ծեծել բանտարկյալներին՝ հարցաքննություններին օգնելու նպատակով ։
Անվտանգության կանոնակարգեր
"# Պետք է պատասխանես անմիջապես իմ հարցին։ Մի շեղվիր դրանից։
2009 թվականի ապրիլի 27-ին դատարանում ցուցմունք տալիս Իեուն այս կանոնակարգը համարել է Վիետնամի պաշտոնյաների հերյուրանք  ։
Բացահայտում
1979 թվականին վիետնամցի մարտական լուսանկարիչ Հո Վան Տայն (Hồ Văn Tây) առաջին լրագրողն էր, որը Տուոլ Սլենգը ներկայացրել է աշխարհին։ Նա և իր գործընկերները փտող դիակների հոտին հետևելով հասել են բանտի դարպասներին։ Նրա արած լուսանկարները, որոք փաստագրել են այն ամենն, ինչ լուսանկարիչը տեսել է բանտ մտնելուն պես, այժմ ցուցադրված են Տուոլ Սլենգ թանգարանում ։
«Կարմիր քմերները» պահանջել է, որ յուրաքանչյուր բանտարկյալի համար բանտի անձնակազմը կազմի մանրամասն դոսյե, որտեղ փաստաթղթերին կցվի նաև լուսանկար։ Քանի որ 1979–1980 թվականներին բնօրինակ նեգատիվներն ու լուսանկարները առանձնացվել են թղթապանակներից, լուսանկարների մեծ մասը մինչ օրս մնում է անանուն ։
Նկարագրություն
Տուոլ Սլենգի շենքերը պահպանվել են, որոշ սենյակներ ունեն այն տեսքը, որն ունեցել են 1979 թվականին կարմիր քմերականների հեռանալուց հետո։ Թանգարանի սենյակներից մի քանիսը հատակից մինչև առաստաղ ծածկված են 20,000 բանտարկյալների սև-սպիտակ լուսանկարներով։
Թանգարանն ունի չորս գլխավոր կառույց, որոնք հայտնի են որպես շենքեր A, B, C և D։ A շենքում գտնվում են մեծ բանտախցերը, որտեղ հայտնաբերվել են վերջին զոհերի մարմինները։ B շենքում լուսանկարների պատկերասրահներ են։ C շենքում բանտարկյալների համար փոքր խցերի վերածված սենյակներ են։ D շենքում պատմական նշանակություն ունեցող այլ իրեր են, ներառյալ խոշտանգումների գործիքները։
Այլ սենյակներում միայն ժանգոտած երկաթե մահճակալներ են ու սև-սպիտակ լուսանկար, որտեղ պատկերված է տվյալ սենյակը վիետնամցիների կողմից բացահայտվելու պահին։ Յուրաքանչյուր լուսանկարում բանտարկյալի խեղված մարմինը շղթայված է մահճակալին։ Ներկայացված են նաև նախկին կալանավոր Վանն Նատի՝ մարդկանց խոշտանգումները պատկերող կտավները։
Թանգարանը բաց է հանրության համար առավոտյան 8-ից երեկոյան 5-ը։ Երկուշաբթիից ուրբաթ ժամը 2:30 - 3-ը այցելուները հնարավորություն ունեն տեսնելու վերապրածի վկայությունը։ Հավատում են, որ զոհերի ուրվականները շրջում են տարածքում ։
Տուոլ Սլենգը պատկերված է 1992 թվականին կինոռեժիսոր Ռոն Ֆրիկեի նկարահանած «Բարակա» վավերագրական ֆիլմում։
Վավերագրություն
2003 թվականին Կամբոջայում ծնված ու Ֆրանսիայում կրթված, 11 տարեկանում ընտանիքը կորցրած կինոռեժիսոր Ռիթխի Պանի նկարահանած «S-21: The Khmer Rouge Killing Machine» կինոնկարը պատմում է Տուոլ Սլենգի երկու վերապրածների՝ Վանն Նատի ու Չում Մեյի պատմությունը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1980 հիմնադրված թանգարաններ Կատեգորիա:Ցեղասպանության թանգարաններ Կատեգորիա:Համակենտրոնացման ճամբարներ Կատեգորիա:Կամբոջայի պատմություն
Դոդեկ (լաոսյան տառ)
Դոդեկ («երեխա»), լաոսերեն այբուբենի 9-րդ տառը։ Նման է թաիլանդերեն այբուբենի հենց «դոդեկ» տառին։ Լաոսերեն այբուբենում համարվում է աքսոնկան տառ, այսինքն՝ միջին կարգի։ Արտասանվում է ձայնավոր։ Բառավերջում արտասանվում է նաև որպես «մեկոտ»։ Նաև օգտագրոծվում է որպես «ինցիալ»։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Լաոսերեն այբուբենի տառեր
Կասպյան հաստափոր
Կասպյան հաստափոր, ծածանաձկների կարգի տառեխայինների ընտանիքի ձկնատեսակ։
Կասպյան հաստափոր ձկնատեսակը ունի արդյունա-գործածական կարևոր նշանակություն։ Կասպից ծովի ձկների որսի 30-70 %-ը կազմում է այս ձկնատեսակի որսը։ Հաճախ ձուկը դառնում է որսագողության զոհ։
Տարածվածություն
Քաղցրահամ և թույլ աղի ջրերի բնակիչ-ձուկ է։ Հիմնականում տարածված է Կասպից և Սև ծովերի ջրերում, ինչպես նաև ծովերի մեջ թափվող գետերի դելտաներում ։
Ձվադրման ժամանակ բարձրանում է գետերը։ Անվանումը կապված է Կասպից ծովում չափազանց մեծ տարածվածության հետևանքով։
Նկարագրություն
Միջին չափերի ձկնատեսակ է։ Մարմնի երկարությունը հասնում է 28 սմ-ի։ Այս ձուկն ունի կախ ընկած փոր, մեծ աչքեր, խռիկային կափարիչի հետևում կա մուգ պուտ, իսկ կողքերին՝ հաճախ 6-8 պուտեր։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Կասպից ծովի ձկներ
Ռուդա (գյուղ, Լյուբոմլի շրջան)
Ռուդա (Руда́), գյուղ Ուկրաինայի Վոլինի մարզի Լյուբոմլի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Ռուդա գյուղում բնակվում էր 586 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 2,5 կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Վոլինի մարզի Լյուբոմլի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Միջնադարյան Ստոկհոլմի թանգարան
Միջնադարյան Ստոկհոլմի թանգարան (Stockholms medeltidsmuseum), թանգարան Շվեդիայում։ Գտնվում է Ստոկհոլմում, Հելգենդսհոլմեն կղզում՝ Թագավորական պալատից հյուսիս։
Պատմություն
Կառուցվել է 1970-ականների վերջին հնագիտական վայրում (Riksgropen՝ «Ազգային / պետական բանտ») պեղված հին հուշարձանների շուրջը։ Հայտնաբերվել է նաև Ստոկհոլմի քաղաքային պատի մի մասը, որը թվագրվում է 16-րդ դարին, կառուցված Գուստավ I Վազայի օրոք, ինչպես նաև միջնադարյան բարեգործական տունը, կրում է Սուրբ Հոգու տուն (Հելգենդսհոլմեն) անունը, որտեղից էլ ծագել է կղզու անունը։ Գտածոները լայն հասարակությանը հասանելի դարձնելու համար պլանային ստորգետնյա ավտոտնակի փոխարեն 1986 թվականին ստեղծվեց միջնադարյան Ստոկհոլմի թանգարանը։ Թանգարանի տնօրեն Մարգարետա Հալերդտը ստեղծեց ժամանակակից արվեստի տեսլական թանգարան, որը մշակել է նկարիչ Քերսթին Ռիդը, որն արժանացավ և՛ ազգային, և՛ միջազգային ճանաչման և 1986 թվականին արժանացավ Տարվա եվրոպական թանգարան մրցանակին։
Թանգարանն այցելուներին հնարավորություն է տալիս վերապրելու միջնադարյան Ստոկհոլմն իր աղյուսե տներով և տաղավարներով, արհեստանոցներով, նավահանգստով և կախաղաններով։ Այն պատմում է քաղաքի միջնադարյան պատմությունը` 1250-ականներից մինչև 1520-ական թվականները։ 2010 թվականին Ստոկհոլմի հիմնադիր Բիրգեր Յարլի ծննդյան օրվանից 800-ամյակը նշելու համար թանգարանում բացվել է ցուցահանդես նրա դեմքի վերակառուցմամբ ։
Միջնադարյան Ստոկհոլմի թանգարանն կազմակերպում է միջնադարյան շեշտադրմամբ թեմատիկ ցուցահանդեսներ և դասախոսություններ, սիմպոզիումներ ու ծրագրեր, ծավալում կրթական գործունեություն, որի ընթացքում երեխաները, երիտասարդները և դպրոցները հանդիսանում են հիմնական թիրախային խումբ։ Թանգարանում կա խանութ, որտեղ վաճառում են միջնադարին վերաբերող գրքեր, ինչպես նաև բացիկներ և զարդեր։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ստոկհոլմի թանգարաններ Կատեգորիա:Միջնադարյան Շվեդիա Կատեգորիա:1986 հիմնադրված թանգարաններ
Շամխի
Շամխի, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Թորթումի գավառակում ։ Գտնվում էր Թորթում ավանից 20 կմ հյուսիս-արևելք, Սիվրի գետի ակունիք աջակողմյան Շամխոյ վտակի ափին։
Միլովիդի (գյուղ, Վելիժսկի շրջան)
Միլովիդի (Миловиды), գյուղ Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Վելիժսկի շրջանի կազմում։
Շամխի
Բնակչություն
1878 թվականին ուներ 30 տուն, իսկ XX դարի սկզբին՝ 60 տուն բնակիչ ։
Միլովիդի (գյուղ, Վելիժսկի շրջան)
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Վելիժսկի շրջանի բնակավայրեր
Շամխի
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Վիսոկե (գյուղ, Կեգիչևի շրջան)
Վիսոկե (Високе), գյուղ Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Կեգիչևի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1876 թվականին։
2001 թվականի տվյալներով Վիսոկե գյուղում բնակվում էր 374 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 1,68 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 222,62 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Կեգիչևի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1876 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
(3431) Նականո
(3431) Նականո (Nakano), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1984 թվականի օգոստոսի 24-ին Ցուտոմու Սեկիի կողմից Գեյսեյում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 3,097504 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,9635 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,2315 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1991,21 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,180795 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 12,25° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1984 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Ցուտոմու Սեկիի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Շիրիմք
Շիրիմք կամ Շիրիմս, գյուղ Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգի Արշարունիք գավառոմ։
Պատմություն
Հիշվում է 5-րդ դարից։ Ստեփանոս Տարոնեցին վկայում է, որ 10-րդ դարում Կարսի Աբաս թագավորը Շիրիմքում կառուցել է վանք, ամրացրել քառանկյուն պարսպով։
Հետագա աղբյուրներում Շիրիմքի մասին տեղեկություններ չեն հանդիպում։
Կատեգորիա:Այրարատի բնակավայրեր
Սիրիայի հեղաշրջում (1966)
1966 թվականի սիրիական պետական հեղաշրջումը վերաբերում է փետրվարի 21-ից 23-ի իրադարձություններին, որի ընթացքում Սիրիայի Արաբական Հանրապետության կառավարությունը տապալվեց։ Արաբական սոցիալիստական Բաաս կուսակցության իշխող Ազգային հրամանատարությունը իշխանությունից հեռացվել է կուսակցության ռազմական կոմիտեի և տարածաշրջանային հրամանատարության միության կողմից ՝ Սալահ Ջադիդի ղեկավարությամբ։
Հեղաշրջումը հրահրվել է Միշել Աֆլակի, Սալահ ադ-Դին ալ-Բիտարի և Մունիֆ Ալ-Ռազզազի և նեոբաասիստական դիրքորոշում ունեցող ավելի երիտասարդ խմբակցությունների միջև իշխանության համար պայքարի սրմամբ։ Փետրվարի 21-ին բանակում հին գվարդիայի կողմնակիցները հրամայել են տեղափոխել իրենց մրցակիցներին։ Երկու օր անց ռազմական կոմիտեն, աջակցելով կրտսեր խմբակցություններին, սկսեց հեղաշրջում, որը ներառում էր դաժան մարտեր Հալեպում, Դամասկոսում, Դեյր Զորում և Լաթաքիայում։ Հեղաշրջման արդյունքում կուսակցության հիմնադիրները փախել են երկրից և իրենց կյանքի մնացած մասն անցկացրել աքսորի մեջ։
Ջադիդի կառավարությունը Սիրիայի պատմության մեջ ամենաարմատական վարչակազմն էր։ Հեղաշրջումը մշտական պառակտում է ստեղծել Բաաս կուսակցության սիրիական և իրաքյան տարածաշրջանային բաժանմունքների և նրանց ազգային հրամանատարությունների միջև։ Ընդ որում սիրիացի բարձրաստիճան շատ բաասիստներ անցել են Իրաքի կողմը։ Ջադիդի օրոք Սիրիան քարոզարշավ է սկսել իրաքյան բաասիստների դեմ։ Ջադիդի կառավարությունը տապալվեց 1970 թվականին, երբ իշխանության եկավ Հաֆեզ ալ-Ասադը։
1963 թվականի հեղաշրջումը
Բնակչության աջակցությունը փորձելու փոխարեն բաասիստները գնացել են սիրիացի զինվորականների նկատմամբ իրենց վերահսկողությունն ամրապնդելու։ Մի քանի հարյուր նասերիտներ ու պահպանողականներ հեռացվել են բանակից, իսկ բաասիստները նստել են ղեկավար պաշտոններում։ Նոր հավաքագրված բաասիստ սպաների մեծ մասը գյուղացիներ էին կամ ցածր սոցիալական դասից։ Այդ բաասիստ սպաները հիմնականում փոխարինել են «բարձրագույն և միջին դասի քաղաքային սուննիական սպայական կորպուսին» և փոխարինել այն գյուղական ծագմամբ սպայական կորպուսով։ Այդ փոփոխությունները հանգեցրել են ռազմական իսթեբլիշմենթի նկատմամբ սուննի վերահսկողության ոչնչացմանը։
Բողոքի ակցիաները ճնշելու համար հայտնվեց Ամին Ալ Հաֆիզը ՝ որպես բաասիստների ռազմական առաջնորդ։ Էլիտան, որը բաղկացած է բարձրագույն խավերից, որը բաասիստների կողմից հեռացվել էր իշխանությունից, զգում էր Բաաս կուսակցության սոցիալիստական քաղաքականության սպառնալիքը։ «Մուսուլման եղբայրները» Սիրիայում սիրիական տարածաշրջանային բաժանմունքի պատմական մրցակիցն էր։ Այն սպառնալիք էր զգում կուսակցության աշխարհիկ քաղաքականության կողմից։ Աքրամ Ալ Հավրանին և նրա կողմնակիցները, ինչպես նաև Սիրիայի կոմունիստական կուսակցությունը դեմ են հանդես եկել միակուսակցական համակարգին, որը ստեղծել է Բաաս կուսակցությունը:
Հակամարտություն աֆլակիստների հետ
Միահամուռ ներքին միասնությունը 1963 թվականին իշխանության զավթումից հետո քիչ-քիչ փլուզվել է․ Միշել Աֆլակը, Սալահ ադ-Դին ալ-Բիտարը և նրանց հետևորդները ցանկանում էին իրականացնել «դասական» բաասիզմը, այսինքն ՝ նրանք ցանկանում էին ազատ դաշինք հաստատել Եգիպտոսի ղեկավար Նասերի հետ, ձևավորել սոցիալիզմի չափավոր համակարգ և ունենալ միակուսակցական պետություն, որը կհարգեր անհատի իրավունքները, հանդուրժողաբար կվերաբերվեր խոսքի և մտքի ազատությանը։ Սակայն աֆլակիտները (կամ աֆլակիստները) արագ հետ մղվեցին հետին պլան, և Բաաս կուսակցության 6-րդ ազգային համագումարում ռազմական կոմիտեին և նրանց կողմնակիցներին հաջողվեց բաասիզմի նոր համակարգ ստեղծել․ Բաասիզմը մարքսիզմ-լենինիզմի ուժեղ ազդեցության տակ է։ Բաասիզմի այս նոր ձևը շեշտը դնում էր «մեկ երկրում հեղափոխությունների», այլ ոչ թե արաբական աշխարհի միավորման վրա։ Միևնույն ժամանակ 6-րդ ազգային կոնգրեսը բանաձև է ընդունել, որում ընդգծվում էր Սիրիայում սոցիալիստական հեղափոխության իրականացումը։ Սոցիալիզմի նման համակարգի պայմաններում տնտեսությունն ընդհանուր առմամբ պետք է ենթարկվեր պետությանը, իսկ տնտեսության և արտաքին առևտրի գերակա բարձունքները պետք է ազգայնացվեին։ Նրանք հավատում էին, որ այդ քաղաքականությունը վերջ կդնի աշխատանքի շահագործմանը, որ կապիտալիզմը կվերանա, իսկ գյուղատնտեսությունում նրանք նախատեսում էին ծրագիր, որի համաձայն հողը պետք է տրվեր «նրան, ով այն մշակում է»։ Սակայն մասնավոր ձեռնարկատիրությունը դեռ գոյություն կունենա մանրածախ առևտրի, շինարարության, զբոսաշրջության և փոքր արդյունաբերության բնագավառներում։ Այդ փոփոխությունները և շատ այլ բաներ Բաաս կուսակցությունը վերածում էին Լենինյան կուսակցության։
Համայում և այլ քաղաքներում 1964 թվականի անկարգություններից հետո արմատականները նահանջել են, իսկ աֆլակիտները կարճ ժամանակով կարողացել են վերականգնել վերահսկողությունը։ Բիթարը ձևավորել է նոր կառավարություն, որը կանգնեցրել է ազգայնացման գործընթացը ՝ հաստատելով քաղաքացիական ազատություններն ու մասնավոր սեփականությունը։ Սակայն այդ քաղաքական փոփոխությունները բավարար աջակցություն չեն ստացել, և բնակչությունը նախկինի պես դեմ է եղել Բաաս կուսակցության վարչությանը։ Բարձր խավերը շարունակում էին կապիտալին զրկել ներդրումներից և շարունակել մաքսանենգությունը․ կապիտալի այդչափ կորստի միակ կանխատեսելի որոշումը ազգայնացման շարունակությունն էր։ Կուսակցության ձախ թևը պնդում էր, որ բուրժուազիան երբեք չի նվաճվի, եթե նրան տնտեսության նկատմամբ լիակատար վերահսկողություն չտրվի, ինչպես դա եղել է նախկինում։ Իշխանության համար հենց այդ պայքարն է աֆլակիտների, որոնք գերիշխում էին Բաաս կուսակցության ազգային հրամանատարությունում, և արմատականների միջև, որոնք գերիշխում էին Բաաս կուսակցության Սիրիայի տարածաշրջանային հրամանատարությունում, հանգեցրել 1966 թվականի պետական հեղաշրջման:
Պայքար իշխանության համար
1964 թվականի անկարգությունները ճնշելուց առաջ ռազմական կոմիտեում իշխանության համար պայքար է սկսվել պաշտպանության նախարար Մուհամեդ Ումրանի և Սալահ Ջադիդի միջև։ Մահրանը ՝ կոմիտեի ավագ անդամը, ցանկանում էր հաշտվել ապստամբների հետ և դադարեցնել միջին խավի հետ առճակատումը, մինչդեռ Ջադիդը կարծում էր, թե որոշումն այն է, որ ցուցարարներին ստիպեն և ճնշեն Մարտի 8-ի հեղափոխությունը փրկելու համար: Դա առաջին բաց պառակտումն էր ռազմական կոմիտեում, որը պետք է վճռորոշ դառնար գալիք իրադարձությունների համար։ Հաֆեզ ալ-Ասադի աջակցությամբ ռազմական կոմիտեն կատաղի հակահարված է սկսել ապստամբների դեմ, ինչը հանգեցրել է Մահրանի թուլացմանը և ասպարեզից դուրս գալուն։ Ի պատասխան ՝ նա բացահայտել է Բաաս կուսակցությունը կուսակցության Ազգային հրամանատարությանը հանձնելու Ռազմական կոմիտեի ծրագիրը։ Աֆլակը ՝ Ազգային հրամանատարության գլխավոր քարտուղարը, արձագանքել է Սիրիայի տարածաշրջանային հրամանատարությունը լուծարելու տեղեկատվությանը։ Նա ստիպված է եղել հերքել իր հայտարարությունը, քանի որ կուսակցության շարքային անդամները իրեն բողոքներն են հայտնել։ Ազգային հրամանատարությունը օրեցօր թուլանում էր։ երբ վերջինս անզոր է եղել, ռազմական կոմիտեն Սիրիայի տարածաշրջանային հրամանատարության վերահսկողության միջոցով սկսել է բուրժուազիայի վրա հարձակումը և նախաձեռնել է ազգայնացում, որը տարածել է պետական հսկողությունը էլեկտրաէներգիայի արտադրության, նավթի բաշխման, բամբակի հավաքման վրա։
Ազգային հրամանատարությունը անկում է ապրում, իսկ ռազմական կոմիտեն շարունակում էր պայքարը Բաաս կուսակցության նկատմամբ վերահսկողության հաստատելու համար։ Թեև Ազգային հրամանատարությունն օգտագործել է կուսակցական կանոններն ու դրույթները Ռազմական կոմիտեի դեմ, ամենասկզբից պարզ էր, որ վճռական որոշումը պատկանում է ռազմական կոմիտեին։ Ռազմական կոմիտեի հաջողության պատճառը եղել է նրա միությունը ռեգիոնալիստների ՝ մի խումբ բաժանմունքների հետ, որոնք չեն կատարել 1958 թվականի Աֆլակի հրամանը սիրիական տարածաշրջանային բաժանմունքը լուծարելու մասին։ Ռեգիոնալիստները չէին սիրում Աֆլակին և դեմ էին նրա ղեկավարությանը։ Ասադը ռեգիոնալիստներին անվանել է «կուսակցության իսկական բջիջներ»։
Իշխանության համար ռազմական կոմիտեի և ռեգիոնալիստների միութենական պայքարը Ազգային հրամանատարության դեմ իրականացվում էր կուսակցական կառույցի ներսում։ Սակայն ռազմական կոմիտեին ու ռեգիոնալիստներին հաջողվել է գլխիվայր շուռ տալ կուսակցական կառույցը։ Տարածաշրջանային 2-րդ կոնգրեսում (որը տեղի է ունեցել 1965 թվականի մարտին) որոշում է ընդունվել հավանություն տալ այն սկզբունքին, ըստ որի տարածաշրջանային հրամանատարության քարտուղարը կլինի դե յուրե պետության ղեկավարը, իսկ տարածաշրջանային հրամանատարության լիազորությունները կստանա վարչապետը նախարարների կաբինետ, շտաբի պետ և բարձրագույն զինվորական հրամանատարներ նշանակելու համար։ Այդ փոփոխությունը սահմանափակել է Ազգային հրամանատարության լիազորությունները, որն այդ ժամանակից ի վեր շատ քիչ ազդեցություն է ունեցել Սիրիայի ներքին գործերի վրա։ 8-րդ ազգային կոնգրեսում (1965 թվականի ապրիլ) Աֆլակը սկզբում ծրագրել էր հարձակում սկսել ռազմական կոմիտեի և ռեգիոնալիստների վրա, սակայն չէր արել Ազգային հրամանատարության մյուս անդամների ՝ առաջին հերթին լիբանանյան անդամ Ջիբրան Մաջդալանիի և Սաուդյան անդամ Ալի Հաննամի համոզելուց հետո, քանի որ դա կարող է հանգեցնել կուսակցության Քաղաքացիական ղեկավարության տեղահանմանը, ինչպես դա տեղի ունեցավ Իրաքի տարածաշրջանային բաժանմունքում։ Այդ որոշման պատճառով Աֆլակը հեռացվել է գլխավոր քարտուղարի պաշտոնից, իսկ նրան հաջորդել է Ազգային հրամանատարության անդամ Մունիֆ Ալ Ռազզազը։ Ռազզազը սիրիական ծագում ունեցող հորդանանցի էր, որըայնչափ արմատավորված չէր կուսակցական քաղաքականության մեջ, որպեսզի լուծեր ճգնաժամը, չնայած նրա հրամանատարության ներքո տեղի ունեցավ Ազգային և տարածաշրջանային հրամանատարության մի քանի համատեղ հանդիպումներ։ Աֆլակի ՝ պաշտոնը կորցնելուց հետո Հաֆիզը նշանակվեց տարածաշրջանային հրամանատարության քարտուղար, փոխել է իր քաղաքական հոսանքը և աջակցություն հայտնել Ազգային հրամանատարությանը։ Մինչ Հաֆիզը Սիրիայի դե յուրե առաջնորդն էր (նա զբաղեցնում էր տարածաշրջանային հրամանատարության քարտուղարի, նախագահական խորհրդի նախագահի, վարչապետի և գլխավոր հրամանատարի պաշտոնները), Ջադիդը ՝ տարածաշրջանային հրամանատարության գլխավոր քարտուղարի օգնականը, Սիրիայի դե ֆակտո առաջնորդն էր:
Հեղաշրջումը
1963 թվականին Աֆլակի և ռազմական կոմիտեի միջև մշակված պայմանավորվածությունները հանգեցրին ռեժիմի ռազմական և քաղաքացիական հատվածների շատ սերտ փոխադարձ ներգրավմանը, այնպես որ 1965 թվականի վերջին սիրիական բանակի քաղաքականությունը դարձավ Բաաս կուսակցության գրեթե նույնական քաղաքականությունը։ Հաֆիզը, Ջադիդը և Մահրանը ՝ ժամանակաշրջանի գլխավոր ռազմական գործիչները, այլևս զինվորական ծառայության մեջ չէին, և նրանց իշխանությունը կախված էր բանակում և կուսակցությունում նրանց միջնորդական կողմնակիցներից։ 1965 թվականի նոյեմբերին ազգային հրամանատարությունը որոշում էր կայացրել, որում ասվում էր, որ տարածաշրջանային հրամանատարությանը արգելվում է առանց Ազգային հրամանատարության համաձայնության տեղափոխել կամ հեռացնել զինվորական սպաներին։ Տեղեկանալով սրա մասին ՝ Ջադիդն անմիջապես ապստամբեց և հրամայեց ձերբակալել գնդապետ Մուստաֆա Տլասին, Հոմսի կայազորի հրամանատարներին և նրա տեղակալներին։ Ի պատասխան ՝ Ռազզազը հրավիրել է Ազգային հրամանատարության արտակարգ նիստ, որը հայտարարել Է տարածաշրջանային հրամանատարության լուծարման մասին և Բիթարին նշանակել վարչապետ։ Հաֆիզը դարձել Է նախագահական նոր խորհրդի նախագահ, իսկ Շիբլի Ալ-Այսամին ՝ նրա տեղակալ։ Մահրանը հետ է կանչվել աքսորից և կրկին նշանակվել պաշտպանության նախարարի և գլխավոր հրամանատարի պաշտոնում, իսկ Մանսուր Ալ Ատրաշը նշանակվել է նոր և ընդլայնված ազգային հեղափոխական խորհրդի նախագահ։ Ջադիդը և նրա կողմնակիցները պատերազմով պատասխանեցին Ազգային հրամանատարությանը։ Ասադը, որը չէր սիրում աֆլակիտներին և նրանց նկատմամբ համակրանք չէր տածում, ուժային դիմակայություն չի ցուցաբերել։ Առաջիկա հեղաշրջմանն ի պատասխան Ասադը Նաջի Ջամիլի, Հուսեյն Մուլհիմի և Յուսուֆ Սայիգի հետ մեկնել է Լոնդոն։
Նոր կառավարությունը
Հեղաշրջումից անմիջապես հետո Մահրանին և աֆլակիտներին հավատարիմ սպաները վտարվել են զինված ուժերից և Մահրանի հետ միասին բանտարկվել Մեզզեի բանտում։ Ջադիդի կառավարության առաջին ակտերից մեկը Ասադին պաշտպանության նախարար նշանակելն էր։ Ասադը, սակայն, չի աջակցել հեղաշրջմանը և հաղորդել է Մանսուր Ալ-Ատրաշին, Ջուբրան Մաջդալանին և այլ աֆլակիտներին, որ ինքը չի աջակցում Ջադիդի գործողություններին։ Ավելի ուշ, Լը Մոնդեին տված հարցազրույցում Ասադը ասել է, որ ռազմական միջամտությունը ցավալի է, քանի որ Բաաս կուսակցությունը ժողովրդավարական է, և որ վեճերը պետք է լուծվեին ժողովրդավարական ճանապարհով։ Սակայն Ասադը այդ գործողություններն անհրաժեշտ էր համարում, քանի որ դրանք վերջ դրեցին, նրա կարծիքով, Ազգային հրամանատարության բռնապետությանը։
Ջադիդի կառավարությունը Սիրիայի ամենաարմատական կառավարությունն է համարվում պատմության մեջ։ Այն նախաձեռնել է չմտածված և արմատական քաղաքականություն ներսում և սահմաններից դուրս, փորձել է շրջադարձ կատարել սիրիական հասարակությանը վերևից ներքև։ Չնայած Ասադն ու Ջադիդը համաձայն էին գաղափարապես, նրանք միասնական կարծիքի չէին եկել այն մասին, թե ինչպես գործնականում իրականացնել այդ գաղափարները։ Ռազմական կոմիտեն, որը վերահսկում էր 1963-66 թվականներին սպաների որոշումների կայացման առանցքային գործընթացը, կորցրել է իր կենտրոնական ինստիտուցիոնալ իշխանությունը Ջադիդի օրոք, քանի որ աֆլակիտների դեմ պայքարն ավարտվել է: Թեև Ջադիդը երբեք ձեռք չի բերել և չի զբաղեցրել վարչապետի կամ նախագահի պաշտոնները ՝ փոխարենը նախընտրելով ղեկավարել տարածաշրջանային հրամանատարության քարտուղարի օգնականի պաշտոնը, նա Սիրիայի անվիճելի առաջնորդն էր 1966-1970 թվականներին։ Մինչև 1966 թվականի հեղաշրջումը Ջադիդը վերահսկում էր սիրիական զինված ուժերը սպաների գործերի բյուրոյի ղեկավարի իր պաշտոնի միջոցով, սակայն 1966 թվականից ի վեր Ջադիդը զբաղվում էր երկրի ղեկավարությամբ, և նրա փոխարեն Ասադը խնդիր էր ստացել վերահսկել զինված ուժերը։ Ավելի ուշ դա սխալ էր, որը հանգեցրեց 1970 թվականին Ջադիդի անկմանը։
Ջադիդը Նուրեդդին Ալ Աթասին նշանակել է նախագահ, տարածաշրջանային հրամանատարության քարտուղար և Ազգային հրամանատարության գլխավոր քարտուղար, Յուսուֆ Զուայինը կրկին վարչապետ է դարձել, իսկ Բրահիմ Մահուսը նշանակվել է արտաքին գործերի նախարար: Ռազմական հետախուզության նախկին ղեկավար Ահմեդ Սուիդանին նշանակվել էր շտաբի պետ, գնդապետ Մուհամմադ Ռաբահ Ալ-Տավիլը ՝ աշխատանքի նախարար և վերջերս ստեղծված Ժողովրդական դիմադրության ուժերի ղեկավար, իսկ գնդապետ Աբդ ալ-Քարիմ Ալ-Ջունդին ՝ Ռազմական կոմիտեի հիմնադիրներից մեկը, նշանակվել էր ագրարային բարեփոխումների, հետագայում ՝ ներքին գործերի նախարար:
Նեոբաասիզմ
Ոմանք կարծում են, որ Սիրիայում հեղաշրջումից հետո քարոզվող բաասիստական գաղափարախոսությունը պետք է կոչվի նեոբաասիզմ, քանի որ այն ոչ մի կապ չունի Աֆլակի, Բիտարի և աֆլակիտների կողմից տարածվող գաղափարախոսության դասական ձևի հետ: Մունիֆ Ալ-Ռազզազը համաձայնվել է այդ կարծիքի հետ ՝ հայտարարելով, որ 1961 թվականից ի վեր գոյություն են ունեցել Բաասի երկու տեսակներ ՝ Բաասի ռազմական կուսակցություն և Բաասի քաղաքացիական կուսակցություն, որոնցից իրական իշխանությունը պատկանում էր առաջինին։ Այնուհետեւ նա նշել է, որ Քաղաքացիական Բաասը (ինչպես «վերաձևակերպել է Մարտին Սեյմուրը) միայն անվանապես էր բաասիզմը ներկայացնող․ այն եղել է ավելի փոքր ֆիգուր, քան ռազմականը, և որ 1959 թվականին Ռազմական կոմիտեի հիմնադրման պահից իրադարձությունների շղթան և բաասիզմի համատարած կոռուպցիան անտանելի տրամաբանությամբ են ընթացել։ Բիթարը համաձայնել է ՝ հայտարարելով, որ 1966 թվականի հեղաշրջումը «նշանավորեց Սիրիայում բաասիստական քաղաքականության վերջը»։ Աֆլակը կիսել էր այդ կարծիքը և հայտարարել. «Ես այլևս իմ կուսակցությունը չեմ ճանաչում»։
Պառակտումը
Աֆլակի, Բիթարի և Ազգային հրամանատարության տապալումը խորը պառակտում է առաջացրել Բաասի պատմության մեջ։ Թեև Բաաս կուսակցությունում շատ պառակտումներ են եղել, Աֆլակն ու Բիթարը միշտ հաղթող են դուրս եկել և մնացել են որպես կուսակցական առաջնորդներ, սակայն 1966 թվականի հեղաշրջումը իշխանության է բերել առաջնորդների նոր սերունդ, որը այլ նպատակներ է հետապնդել, քան իր նախորդները: Չնայած Աֆլակն ու Բիթարը դեռ կողմնակիցներ են ունեցել Սիրիայում և ոչ միայն Սիրիայի տարածաշրջանային բաժանմունքներում, նրանց խանգարել է ֆինանսական միջոցների պակասը. Ջադիդը և նրա կողմնակիցները այժմ իրենց տրամադրության տակ են վերցրել սիրիական պետությունը և տեսականորեն կարող էին ստեղծել նոր կուսակցական կազմակերպություններ, բայց դա չաշխատեց, քանի որ տարածաշրջանային բաժանմունքների մեծ մասը փոխեց իր հավատարմությունը դեպի Բաղդադը։ Ավելի ուշ ՝ 1966 թվականին, տեղի ունեցավ առաջին հետաֆլակիտական ազգային կոնգրեսը, որը պաշտոնապես անվանվեց 9-րդ, և ստեղծվեց նոր Ազգային հրամանատարությունը։ Մեկ այլ փոփոխություն էր սիրիական տարածաշրջանային բաժանմունքի և նոր Ազգային հրամանատարության գաղափարական կողմնորոշումը, մինչդեռ աֆլակիտները հավատում էին պանարաբական Բաաս կուսակցությանը և արաբական աշխարհի միավորմանը, Սիրիայի նոր առաջնորդներն այն համարում էին անիմաստ։ Հեղաշրջումից հետո Ազգային հրամանատարությունը սկսեց ենթարկվել սիրիական տարածաշրջանային հրամանատարությանը և դադարեց արդյունավետ դեր խաղալ արաբական կամ սիրիական քաղաքականության մեջ։
Ազգային հրամանատարության վերացումից հետո նրա անդամներից ոմանք, այդ թվում Հաֆիզը, Բաասի 9-րդ ազգային կոնգրես էին հրավիրել (այն սիրիական «9-րդ ազգային կոնգրեսից» տարբերելու համար) և նոր ազգային հրամանատարություն ընտրել Աֆլակին, որը ներկա չէր Կոնգրեսին, որպես ազգային հրամանատարության գլխավոր քարտուղար։ Ինչ վերաբերում է Բիթարին և Ռազզազին, նրանք լքել էին կուսակցությունը։ Աֆլակը տեղափոխվել էր Բրազիլիա և այնտեղ մնացել մինչև 1968 թվականը։
Միջկուսակցական հարաբերություններ
Երբ 1966-ին Ազգային հրամանատարությունը տապալվեց, Իրաքի տարածաշրջանային բաժանմունքը հայտարարություններով դեռևս աջակցում էր Աֆլակի «օրինական ղեկավարությանը»: Երբ 1968 թվականին Իրաքի տարածաշրջանային բաժանմունքը վերադարձավ իշխանության հուլիսի 17-ի հեղափոխության արդյունքում, ոչ մի միավորման փորձ չձեռնարկվեց, որպեսզի հասնի Արաբական միասնության կամ Սիրիական Բաասի հետ հաշտության իր ենթադրյալ նպատակին: Իրաքում Բաասի իշխանության հաստատումից հետո սիրիական Բաաս շարժման շատ անդամներ անցել են իրենց իրաքյան գործընկերոջ կողմը։ Իրաքին հավատարիմ բաասիստներից միայն քչերն են փորձել փոխել իրենց հավատարմությունը դեպի Դամասկոսը: Դրա պատճառն այն էր, որ նրանք, ովքեր փախել էին Դամասկոսից, հավատարիմ էին հին, աֆլակիտական ազգային հրամանատարությանը։ Մի քանի ավագ անդամներ, ինչպիսիք են Բիթարը, Հաֆիզը, Շիբլի Ալ-Այսամին և Էլիաս Ֆարահը, կա՛մ այցելել են Իրաք, կա՛մ շնորհավորական ուղերձ հղել Իրաքի տարածաշրջանային հրամանատարության քարտուղար Ահմեդ Հասան ալ-Բաքրին: Աֆլակը Իրաք չի այցելել մինչև 1969 թվականը, սակայն 1970-ի վերջից նա դարձել Է Իրաքի Բաաս կուսակցության առաջատար պաշտոնյան, թեև նա երբեք որոշում կայացնելու լիազորություն չի ստացել:
Ամենասկզբից Դամասկոսի կառավարությունը սկսել է դեպքերի ճնշող մեծամասնությամբ բաասիստների հակաիրաքյան քարոզարշավը, որին արձագանքել են Բաղդադում նրանց գործընկերները։ Սակայն իրաքցի բաասիստներն օգնել են Ասադին, որը Սիրիայի տարածաշրջանային բաժանմունքի 4-րդ համագումարում կոչ է արել վերամիավորել Բաաս կուսակցությունը ՝ Ջադիդից իշխանությունը զավթելու նպատակով։ Հաղորդվում էր, որ Ասադն իրաքցիներին խոստացել է ճանաչել Աֆլակի պատմական առաջնորդությունը։ Իրաքի արտաքին գործերի նախարար Աբդուլ Քարիմ աշ Շեյխլին անգամ իր անձնական կաբինետն է ունեցել Սիրիայի պաշտպանության նախարարությունում, որը գլխավորում էր Ասադը։ Սակայն դա չպետք է սխալ մեկնաբանվի․ Իրաքի տարածաշրջանային բաժանմունքը արաբական ազգայնականության հետևորդ էր միայն անվամբ, իսկ իրականում իրաքյան ազգայնականության հետևորդ էր։
Սիրիայի տարածաշրջանային բաժանմունքը սկսել է Աֆլակին դատապարտել որպես «գող»։ Նրանք պնդում էին, որ նա գողացել է բաասիստական գաղափարախոսությունը Զակի Ալ-Արսուզիից և այն հռչակել սեփական, իսկ Ասադն Արսուզիին հռչակել է բաասիստական մտքի գլխավոր հիմնադիրը։ Սակայն Իրաքի տարածաշրջանային բաժանմունքը դեռ Աֆլակին բաասիզմի հիմնադիր էր հռչակում։ Ասադը Արսուզիին անվանել է «իր ժամանակի մեծագույն սիրիացի» և պնդել, որ նա «առաջինն է Բաասը հղացել որպես քաղաքական շարժում»։ 1971 թվականին Ասադի կառավարությունը Աֆլակին հեռակա մահապատժի դատապարտեց։ Սիրիայի տարածաշրջանային բաժանմունքը 1966 թվականի հեղաշրջումից հետո Արսուզիի պատվին արձան է տեղադրել։ Սակայն Բաաս շարժման Սիրիայից դուրս գտնվող հետևորդների մեծ մասը Աֆլակին է համարում բաասիզմի հիմնադիրը, այլ ոչ թե Արսուզիին։
Ալան Շեփարդ
Ալան Բարթլեթ Շեփարդ կրտսեր (Alan Bartlett Shepard Jr., ), ամերիկացի տիեզերագնաց օդաչու, ռազմածովային նավատորմի փոխծովակալ։
1944 թվականին ավարտել է ծովային ակադեմիան, 1958 թվականին՝ Ռազմածովային քոլեջը։ ԱՄՆ-ի տիեզերագնացների խմբում ընդգրկվել է 1959 թվականին։ 1961 թվականի մայիսի 5-ին, ԱՄՆ-ում առաջինը, մերձուղեծրային թռիչք է կատարել «Մերկուրի» տիեզերանավով։ Թռիչքը տևել է 15 րոպե։ 1971 թվականի փետրվարի 1-10-ը, Էդգար Միթչելի և Ստյուարտ Ռուսայի հետ, որպես հրամանատար, «Ապոլլոն-14» տիեզերանավով թռիչք է կատարել դեպի Լուսին։ Լուսնի վրա մնացել է 33 ժամ 30 րոպե և 2 անգամ (9 ժ տևողությամբ) դուրս եկել Լուսնի մակերևույթ։ Ամերիկյան առաջին տիեզերագնացի հայրենի քաղաքը ստացել է Սպեյսթաուն (Spacetown - տիեզերական քաղաք) պատվանունը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տիեզերագնացներ Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի գործարարներ Կատեգորիա:Լեյկոզից մահացածներ
Պրիշիբսկի գյուղական խորհուրդ (Խարկովի մարզ)
Պրիշիբսկի գյուղական խորհուրդ  (Пришибська сільська рада), Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Բալակլեյսկի շրջանում ։
2001 թվականի տվյալներով Պրիշիբսկի գյուղական խորհրդում բնակվում էր 3372 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 96.54 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 34.93 մարդ/կմ²։ Խորհրդում կա 3 բնակավայր։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի բնակավայրեր Կատեգորիա:1600 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Անառակ կնոջ հուշագրությունը կամ Ֆաննի Հիլլ
Անառակ կնոջ հուշագրությունը կամ Ֆաննի Հիլլ (Memoirs of a Woman of Pleasure, or, Fanny Hill), անգլիացի գրող Ջոն Քլելանդի էրոտիկ բնույթի վեպը։
Սյուժե
Վեպում հանգամանալից կերպով նկարագրված է հասարակաց տան կյանքը, առանձնապես մեծ ուշադրություն է դարձված հաճախորդների սեռական նախապատվությունների մանրամասն պատկերմանը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Անգլիական վեպեր Կատեգորիա:Նամակագրական վեպեր Կատեգորիա:Էրոտիկ վեպեր Կատեգորիա:Հեռուստաշոուների հիմք ծառայած վեպեր Կատեգորիա:Էկրանավորված բրիտանական վեպեր
Մակբեթ (ողբերգություն)
Մակբեթ, անգլիացի հանրահայտ գրող Ուիլյամ Շեքսպիրի ողբերգություններից։ Հիմնված է Շոտլանդիայի արքա Մակբեթի պատմության վրա, մեկնաբանվում է որպես արխետիպային պատմություն առ իշխանություն չափազանց ուժեղ տենչանքի և դրան հասնելու համար ընկերներին դավաճանելու մասին։
Գրության ստույգ ժամանակը հայտնի չէ։ Բոլոր դեպքերում այն չի կարող 1611 թվականից ավելի ուշ գրված լինել, քանի որ բժիշկ և աստղագետ Սայմոն Ֆորմենը իր գրվածքներից մեկում նկարագրում է Գլոբուս թատրոնում 1611 թ. ապրիլի 20-ին խաղացած «Մակբեթի» ներկայացումը։ Կարելի է ենթադրել, որ ողբերգությունը գրվել է շատ ավելի վաղ, բայց ոչ շուտ քան Անգլիայի թագավոր Ջեյմս Առաջինի գահակալության առաջին տարիներին, այն է՝ 1605 թ վերջերին կամ, ավելի հավանական է, 1606 թվականին։ Հակոբ Ա-ն նույն Շոտլանդիայի թագավոր Ջեյմս VI-ն էր Անգլիայի գահը 1603 թ ժառանգելուց առաջ։ Ջեյմսը Շեքսպիրի հովանավորներից էր, և Ջեյմսի գահակալության օրոք գրված Շեքսպիրի բոլոր գործերից Մակբեթը ամենայն պարզությամբ արտացոլում է թատերագրի և միապետի միջև հարաբերությունները։
Ողբերգությունը կարճ է, ընդամենը շուրջ 2000 տող, այն ժամանակ, երբ Շեքսպիրի մյուս ողբերգությունների սովորական չափը շուրջ 2500-3500 տող է։ Այն պատմում է Շոտլանդիայի խիզախ հրամանատար Մակբեթի պատմությունը։ Երեք վհուկներ հայտնում են Մակբեթին մարգարեություն, ըստ որի՝ օրերից մի օր նա կդառնա Շոտլանդիայի թագավոր։ Կլանված իշխանության հասնելու ցանկությամբ և խթանված գործողությունների կնոջ կողմից՝ Մակբեթը սպանում է Դունքան թագավորին և հաստատվում է Շոտլանդիայի գահին։ Դրանից հետո Մակբեթին սկսում է տանջել մեղքի զգացումը ու նա խելագարվում է՝ շուտով դառնալով բռնապետ արքա։ Նա ավելի ու ավելի շատ մարդկանց է սպանում, որպեսզի կարողանա կասկածը իրենից հեռացնել։ Սակայն Մակբեթը և նրա կինը չեն կարողանում համակերպվել իրենց կողմից կազմակերպած սպանդի և դրան հետևած խռովումների հետ և շուտով խելագարվում են։
Մակբեթ ողբերգությունը գրելու համար Շեքսպիրը օգտվել է Հոլինդշեդի «Անգլիայի, Շոտլանդիայի և Իռլանդիայի քրոնիկները» գրքից (1587), որը բավականին ծանոթ էր Շեքսպիրին ու իր ժամանակակիցներին, սակայն Շեքսպիրի մոտ Անգլիայի պատմության, Մակբեթի, Դունքանի, Մաքդաֆի մասին փաստերը բավականին փոփոխված են։ Ներկայումս ողբերգության իրադարձությունները ասոցացվում են 1605 թ Վառոդային դավադրության մեջ մասնակցություն ունեցած Հենրի Գարնետի մահապատժի հետ։
Համաշխարհային թատրոնի ետնաբեմերում ասում էին, որ այս ողբերգությունը անիծված է և մեծ հաջողությունների հասնել չի կարողանա, բայց հարուրամյակների ընթացքում այն բավականին հայտնի դարձավ ու մեծ աղմուկ բարձրացրեց՝ գրավելով բազմաթիվ անվանի դերասանների։ Ողբերգության հիման վրա նկարահանվել են ֆիլմեր, բեմադրվել են օպերաներ և ներկայացումներ, ինչպես նաև տարածվել մեդիայի այլ միջոցներով։
Մակբեթը հայերեն առաջին անգամ թարգմանել է Արիստակես Ղասղանտիլը 1877-1878 թթ., նրա թարգմանությունը լույս է տեսել Բազմավեպում։ Դասական է համարվում Հովհաննես Մասեհյանի թարգմանությունը։
Տրանսպոզոններ
Տրանսպոզոններ (transposable element, transposon), օրգանիզմների ԴՆԹ-ի հատվածներ` ընդունակ գենոմի սահմաններում տեղաշարժման (տրանսպոզիցիայի) և բազմացման ։ Տրանսպոզոնները հայտնի են նաև «թռչող գեներ» անվամբ և գենետիկական շարժական տարրերի օրնակ են։
Տրանսպոզոնները մտնում են գենոմի չկոդավորող մասի մեջ, որը ԴՆԹի հիմքերի զույգերի հաջորդականությունում չի կրում ինֆորմացիա սպիտակուցներում ամինաթթվային հաջորդականության մասին, թեև շարժական տարրերի որոշ դասեր իրենց հաջորդականությունում  կրում են ինֆորմացիա ֆերմենտների մասին, օրինակ` ԴՆԹ-տրանսպոզոնները և Long INterspersed Elements-1` LINE-1-ը կոդավորում են տրանսպոզազ, Open reading frame 1 protein` ORF1p-ն և ORF2p-ն։ Տարբեր տեսակների մոտ տրանսպոզոնները տարբեր տարածվածության աստիճան ունեն. մարդու մոտ տրանսպոզոնները կազմում են ԴՆԹ-ի ամբողջ հաջորդականության 45 %-ը, պտղաճանճ  Drosophila melanogaster-ի մոտ մոբիլ տարրերի մասը ամբողջ գենոմում կազմում է  ընդամենը 15-20 % -ը ։ Բույսերի մոտ տրանսպոզոնները կարող են կազմել գենոմի հիմնական մասը. եգիպտացորենի  (Zea mays) մոտ, որի գենոմում կա 2,3 միլիարդ հիմքերի զույգ, 85 %-ը կազմում են տարատեսակ շարժական  տարրերը ։
Բացահայտման պատմությունը
Բարբարա Մաքկլինտոկը ուսումնասիրում էր եգիպտացորենի սերմերի և տերևների գունավորման վարիացիաները, և 1948 թ. բջջաբանական և գենետիկական ուսումնասիրությունների արդյունքում եկավ այն եզրակացության, որ ԴՆԹ-ի շարժական տեղամասերը,  Ac/Ds տարրերը, բերում են բույսի սոմատիկ մոզաիկությանը ։ Նա առաջինն էր, ով ապացուցեց, որ էուկարիոտներ գենոմը ստատիկ չէ, այլ պարունակում է հատվածներ, որոնք կարող են տեղաշարժվել։ 1983 թ. այս աշխատանքի համար Բարբարա Մաքկլինտոկը ստացել է Նոբելյան մրցանակ :.
Թեև տրանսպոզոնները բացահայտվել էին 1940-ական թվականներին, միայն կես դար հետո պարզ դարձավ, թե օրգանիզմների գենոմում նրանց ներդրումը ինչքան մասշտաբային է։ Մարդու գենոմի նուկլեոտիդային հաջորդականության ստացումը.(սեքվենավորում) ցույց տվեց, որ շարժական տարրերը ԴՆԹ-ի հաջորդականությունում ոչ պակաս քան 50%-ն են։ Ճշգրիտ գնահատական ստանալը դժվար է, քանի որ  որոշ տրանսպոզոնային հատվածներ ժամանակի ընթացքում այնքան են փոփոխվել, որ դրանց հնարավոր չէ նույնականացնել :.
Քանի որ տրանսպոզոնները կարող են առաջացնել վնասակար մուտացիաներ և քրոմոսոմի կոտրվածքներ, սկզբում մոբիլ տարրերի գործունեությունը գենոմամակաբուծային էր համարվում։ Բայց XXI հարյուրամյակի սկզբում օրգանիզմի վրա տրանսպոզոնների հնարավոր դրական ազդեցության մասին էլ ավելի շատ տվյալներ են հայտնվում. ընկերքային կաթնասունների վրա ռետրոտրանսպոզոնների էվոլյուցիոն ազդեցության մասին ։ Նույնակականացնում են օրգանիզմների կողմից տրանսպոզոնների օգտագործման մասին։ Օրինակ LINE-1 ռետրոտրանսպոզոնի ՌՆԹ-ն մասնակցում է X-քրոմոսոմի ինակտիվացման ժամանակ հետերոքրոմատինի առաջացմանը։ Պտղաճանճը չունի թելոմերազներ, և դրա փոխարեն թելոմերային տեղամասերի երկարացման համար օգտագործում է ռետրոտրանսպոզոնների հակադարձ տրանսկրիպտազը  :.
Տրանսպոզոնների տիպերը և նրանց տեղաշարժման մեխանիզմները
Գենետիկական շարժական տարրերը գենոմի կրկնվող տարրերին են դասվում` նրանց, որոնք բջջի ԴՆԹ-ի հաջորդականությունում ունեն մի քանի պատճեններ։
Շարժական գենետիկական տարրերը ըստ տրանսպոզիցիայի տիպի կարելի է բաժանել երկու դասերի` ԴՆԹ-տրանսպոզոններ, որոնք կիրառում են «կտրել» և «տեղադրել» մեթոդը և ռետրոտրանսպոզոններ, որոնց տեղաշարժի ալգորիթմը ներառում է ԴՆԹ-ից ՌՆԹ-ի սինթեզ` դրան հաջորդող հակադարձ ԴՆԹ-ի սիթեզով ՌՆԹ-ի մոլեկուլից, այսինքն «պատճենել և տեղադրել» մեթոդը։
Տրանսպոզոնները կարելի է նաև դասակարգել ըստ նրանց ավտոնոմության աստիճանի։ Ինչպես ԴՆԹ-տրանսպոզոնները, այնպես էլ ռետրոտրանսպոոնները ունեն ավտոմատ և ոչ ավտոմատ տարրեր։ Ոչ ավտոմատ տարրերի տրանսպոզիցիայի համար անհրաժեշտ են ֆերմենտներ, որոնք կոդավորվում են ավտոմատ տեղամասերով, որոնք էլ հաճախ պարունակում են տրանսպոզոնների նշանակալիորեն փոփոխված տեղամասերը և լրացուցիչ հաջորդականություններ։ Ոչ ավտոմատ տրանսպոզոնների քանակությունը կարող է նշանակալիորեն գերազանցել ավտոմատների քանակությունը ։
ԴՆԹ-տրանսպոզոններ
Տրանսպոզազ անվամբ ֆերմենտների համալիրի շնորհիվ ԴՆԹ-տրանսպոզոնները շարժվում են գենոմով «կտրել և տեղադրել» սկզբունքով։ Տրանսպոզազի սպիտակուցում ամինաթթվային հաջորդականության մասին ինֆորմացիան կոդավորված է տրանսպոզոնի հաջորդականությունում։ Բացի այդ, ԴՆԹ-ի այդ հատվածը կարող է պարունակել այլ` տրանսպոզոնի հետ կապված հաջորդականություններ, օրինակ գեների կամ դրանց հատվածների։ ԴՆԹ-տրանսպոզոնների մեծ մասը ունի ոչ ամբողջական հաջորդականություն։ Այդպիսի տրանսպոզոնները ավտոնոմ չեն և տեղաշարժվում են գենոմում տրանսպոզազի շնորհիվ, որը կոդավորված է մեկ այլ ` ամբողջական ԴՆԹ-տրանսպոզոնով:ԴՆԹ-տրանսպոզոնների ծայրերին տեղադրված են ինվերտացված կրկնություններ, որոնք տրանսպոզազի ճանաչման յուրահատուկ հատվածներ են, այսպիսով տարբերելով գենոմի այդ հատվածը մյուսներից։ Տրանսպոզազը կարող է ԴՆԹ-ի երկշղթա կտրվածքներ անել և տեղադրել տրանսպոզոնի ԴՆԹ-թիրախներում ։
ԴՆԹ-տրանսպոզոններին են դասվում նաև բույսերի  Ac/Ds-տարրերը, որոնք առաջին անգամ եգիպտացորենում բացահայտել էր Բարբարա ՄաքԿլինտոկը։
Ac-տարրը (անգլ. Activator) ավտոնոմ է և կոդավորում է տրանսպոզազը։ Կան Ds-տարրերի մի քանի տիպեր, որոնք ընդունակ են առաջացնել քրոմոսոմների կտրվածքներ և որոնք տեղափոխվում են գենոմով մեկ ի շնորհիվ  Ac-տարրերի ։
Հելիտրոնները`(անգլ. Helitron) տրանսպոզոնների տիպ, որը առկա է բույսերի, կենդաիների և սնկերի մոտ, լայնորեն ներկայացված է եգիպտացորենի գենոմում, որտեղ նա ի տարբերություն այլ օրգանիզմներում, գտնվում է ԴՆԹ-ի գեներով հարուստ մասերում ։
Հելիտրոնները տրանսպոզացվում (տեղաշարժվում են) են «գլորվող օղակի» մեխանիզմով։ Գործընթացը սկսվում է ԴՆԹ-տրանսպոզոնի մեկ շղթայի ճեղքումով։ Ազատագրված ԴՆԹ-ի հատվածը ներխուժում է թիրախ-հաջորդականություն, որտեղ ձևավորվում է հետերադուպլեքս։ ԴՆԹ-ռեպլիկացիայի (կրկնապատկման) շնորհիվ տրանսպոզոնի ներմուծումը նոր տեղամաս ավարտվում է ։
Հելիտրոնները տրանսպոզիցիայի ժամանակ կարող են գրավել հարևան հաջորդականությունները։
Ռետրոտրանսպոզոններ
Հիմնական հոդվածը` Ռետրոտրանսպոզոններ
Ռետրոտրանսպոզոնները գենետիկական շարժական տարրեր են, որոնք կենդանիների գենոմում տարածվելու համար կիրառում են «պատճենել և տեղադրել» մեթոդը։ Ամենաքիչւ մարդու գենոմում 45 %-ը կազմում են ռետրոտրանսպոզոնները և նրանց ածանցյալները։ Տեղաշարժման գործընթացը ներառում է ՌՆԹ-ի մոլեկուլի միջանկյալ փուլը, որը հաշվվում է ռետրոտրանսպոզոնի հատվածից և որը հետո իր հերթին, օգտագործվում է որպես մատրիցա ԴՆԹի հաջորդականությունում հակադարձ տրանսկրիպցիայի համար։ Նոր սիթեզված ռետրոտրանսպոզոնը ներկառուցվում է գենոմի այլ տեղամասում։
Կաթնասունների ռետրոտրանսպոզոնները բաժանվում են 3 հիմնական ընտանիքների`Alu-կրկնություններ, LINE-1, SVA: Տեղաշարժման գործընթացը սկսվում է LINE-1-ի տարրից ՌՆԹ-ի մոլեկուլի հաշվումից։ ՌՆԹ-ն տրանսպորտացվում է դեպի ցիտոպլազմա, որտեղ նրանից տրանսլյացվում է Open reading frame 1 protein` ORF1p սպիտակուցը (որը ՌՆԹ-կապող սպիտակուց է) և ORF2p-ն (որը էնդոնոկլեազային և հակադարձ տրանսկրիպտազային ակտիվությամբ սպիտակուց է)։
Դեպքերի մեծամասնությունում LINE-1 տարրերի տեղադրումը մինչև վերջ չի լինում, և այդպիսի պատճենները էլ ընդունակ չեն ինքնուրույն մոբիլիզացիայի"
Դիֆուզիոն խցիկ
Դիֆուզիոն խցիկ, լիցքավորված մասնիկների տեսանելի հետքերը դիտելու սարք։ Ստեղծել է ամերիկացի ֆիզիկոս Ա․ Լանգսդորֆը 1936 թվականին։