cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Անժիկուսի գավառ
Գավառի կազմ
Գավառի կազմի մեջ են մտնում հետևյալ համայնքները.
Կատեգորիա:Բրազիլիայի գավառներ Կատեգորիա:Ռիու Գրանդի դու Նորտի նահանգի գավառներ
Բահլի
Բահլի, գյուղ պատմական Տայքում, իսկ ապա Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Էրզրումի գավառում ։ Գտնվում էր Ճորոխի ավազանում։
Ըստ ավանդության հին ժամանակներում գյուղում բնակվել են հսկաներ։
Աշխարհագրություն
Գյուղն ուներ փարթամ այգիներ։
Անվան ստուգաբանություն
Գյուղի անվանումը կապված է բաբելոնական Բահալ աստծու կամ Ամասիայի թագավոր Բալլիասի անունների հետ։
Պատմամշակութային կառույցներ
Բալիի մոտակայքում հսկայական տարածության վրա ձգվում են հին բնակավայրի ավերակներ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Սկեգուեյ շրջան (Ալյասկա)
Սկեգուեյ շրջան (Skagway), ԱՄՆ Ալյասկա նահանգի 18 վարչական միավորներից մեկը։ Ընդհանուր տարածությունը 1.171 կմ² է, բնակչությունը՝ 862 մարդ (2009 թ. տվյալներով)։ Կազմավորվել է 2007 թ.։
Կատեգորիա:Ալյասկայի շրջաններ
Բոյուք-Թաթլար
Բոյուք-Թաթլար, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Կիլիկիայի Մարաշի գավառում ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Stuck with Me
«Stuck with Me», ամերիկյան ռոք խումբ Green Day-ի չորրորդ ստուդիական ալբոմի՝ Insomniac-ի երկրորդ սինգլ։ Սինգլը թողարկվել է 1995 թվականի դեկտեմբերի 7-ին։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Green Day երգեր
Մատվեևո (գյուղ, Կուշնարենկովսկի շրջան)
Մատվեևո (Матвеево, Матвеев), գյուղ Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Կուշնարենկովսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2009 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 98 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Կուշնարենկովսկի շրջանի բնակավայրեր
Գոյայի ուրվականները
«Գոյայի ուրվականները» (Goya's Ghosts), Միլոշ Ֆորմանի ֆիլմը, Գոյայի, 18-րդ դարում իսպանական ինկվիզիցիայի և դրա հետևանքով մարդկանց խեղված ճակատագրերի մասին։ Պրեմիերան կայացել է 2006 թվականի նոյեմբերի 8-ին։
Սյուժե
Իրադարձությունները կատարվում են Իսպանիայում, Կարլոս IV-ի կառավարման տարիներին, որի պալատական նկարիչը Գոյան էր։ Ժամանակաշրջանը համընկնում է նապոլեոնական Ֆրանսիայի ծագման ու Իսպանիայում՝ ինկվիզիցիայի ակտիվացման հետ։
Գոյան իր նկարներում, որպես բնորդուհի, հաճախ օգտագործել է իր մուսային՝ Ինեսին, որը հարգված ու հարուստ ընտանիքի զավակ էր։ Պանդոկներոից մեկում խոզամիս չուտելու պատճառով իսպանական եկեղեցին նրան մեղադրում է թաքնված հուդայականության մեջ ու տանջում։
Ինեսի հայրը աղջկա փրկության համար դիմում է Գոյային, խնդրելով հանդիպում կազմակերպել հայր Լորենցոյի հետ, որը ինկվիզիցիայի կազմակերպման մեջ ակտիվ մասնակցություն ուներ։ Վերջինս, չդիմանալով Ինեսի հմայքին, բանտում պարբերաբար բռնաբարում է նրա, իսկ Ինեսի հորը խոստանում, որ աղջիկը կվերադառնա։ Խարդախ Լորենցոն փախչում է, քանի որ եկեղեցին հետևում է նրան։
Տանջահար Ինեսը ինկվիզիցիայի բանտից ազատվում է միայն 15 տարի անց, երբ Իսպանիան գրավվում է Նապոլեոնի կողմից։ Ինեսի ընտանիքի անդամնեից ոչ մեկ կենդանի չէր, և Ինեսը ստիպված, օգնության համար դիմում է Գոյային, որպեսզի վերջինս օգնի գտնել իր երեխային, որը ծնվել էր ինկվիզիցիայի բանտում։
Իրադարձությունների կենտրոնում է հայտնվում Լորենցոն, բայց նոր կերպարով. այժմ նա ոչ թե եկեղեցական է, այլ հեղափոխական, ընտանիքի հայր, նապոլեոնյան ռեժիմի ազդեցիկ անդամ։
Լորենցոն դիմում է Գոյային՝ խուլ, բայց դեռ ազդեցիկ նկարչին, նկարելու իր ընտանիքի դիմանկարը։ Լորնեցոն Ինեսին ուղարակում է հոգեբուժարան, քանի որ վերջինս խոստովանում է, որ իր երեխայի հայրը Լորենցոն է։ Գոյային հաջողվում է Ինեսին դուրս հանել այնտեղից։
Գոյան պատահաբար հանդիպում է Ալիսիային, Ինեսի աղջկան, որը մոր կրկնօրինակն էր։ Նա փող էր աշխատում մարմնավաճառությամբ։ Լորենցոն փորձում է աղջկան ուղարկել Ամերիկա, սակայն վերջինս փախչում է։
Սակայն, Իսպանիա են մտնում բրիտանական զորքերն ու վերականգնում եկեղեցու ու թագավորի իշխանությունը, իսկ նախկինում բանտարկված և այժմ ազատության մեջ գտնվող նախկին ինկվիզիտորները պատրաստ են հաշվեհարար տեսնել Լորենցոյի հետ։
Ֆիլմն ավարտվում է Լորենցոյի մահապատժով, որին հետևում են Ինեսի աղջիկը՝ Ալիսիան, Ինեսը և Գոյան։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Միլոշ Ֆորմանի ֆիլմեր Կատեգորիա:2006 ֆիլմեր Կատեգորիա:Անգլերեն ֆիլմեր Կատեգորիա:Ամերիկյան դրամա ֆիլմեր Կատեգորիա:2000-ականների դրամա ֆիլմեր Կատեգորիա:Իսպանական ֆիլմեր Կատեգորիա:Warner Bros. ֆիլմեր Կատեգորիա:Ամերիկյան պատմական ֆիլմեր Կատեգորիա:Իսպանական պատմական ֆիլմեր Կատեգորիա:Ամերիկյան կենսագրական ֆիլմեր Կատեգորիա:Իսպանական կինոկատակերգություններ Կատեգորիա:Իսպանական դրամա ֆիլմեր
Բուերակի (գյուղ, Սինգիլեևսկի շրջան)
Բուերակի (Буераки), գյուղ Ռուսաստանի Ուլյանովսկի մարզի Սինգիլեևսկի շրջանի կազմում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Ուլյանովսկի մարզի Սինգիլեևսկի շրջանի բնակավայրեր
Աստերոիդների ցանկ (323301-323400)
Աստերոիդների ցանկ (323201-323300) * Աստերոիդների ցանկ * Աստերոիդների ցանկ (323401-323500)
Իշուվ
Իշուվ (יִשּׁוּב, բնակեցված վայր, բնակչություն, նաև բնակեցում), Էրեց Իսրայելի (Պաղեստինի) հրեական բնակչության հավաքական անվանում։
«Իշուվ» անվանումը հիմնականում օգտագործվում էր մինչև Իսրայելի պետության ստեղծումը։ Այդ եզրը բազմաթիվ անգամ հանդես է գալիս Թալմուդում, ամենից շատ ընդհանրապես բնակչության (բայց այդ թվում նաև Պաղեստինի հրեական բնակչության) վերաբերյալ։ Միջնադարում Մոշե բեն Հակոբը Ղուսիից, Հակոբ Թամը և ուրիշները ռեսպոնսներում «իշուվ» բառով մատնանշում էին միայն գաղթավայրերի փոքր համայնքները։ 19-րդ դարի երկրորդ կեսից Պաղեստինի աշքենազական համայնքը «իշուվ» սկսեցին անվանել ի տարբերություն այլ երկրների հրեական բնակչության։ 1882 թվականից հետոց, Առաջին ալիայում առաջացել է «նոր իշուվ» արտահայտությունը, որով ի նկատի ունեին առևտրով զբաղված և հիմնականում աշխարհիկ հայացքներ ունեցող հրեաների մասին։ «Նոր իշուվը» հակադրվում էր «հին իշուվին», այսինքն հրեական բնակչության օրթոդոքս զանգվածին, որը հիմնականում ապրում էր հալուկայի (նվիրատվությունների) միջոցով։ Հրեական ինքնակառավարման մարմինների (Վաադ լեումմի) հեղինակության ամրապնդման և Պաղեստինի հրեաների շահերի պաշտման գործի մեջ դրանց դերի հետ զուգահեռ կորչում էր այդ հակադրությունը, և «իշուվ» եզրը իր մեջ առավ երկրի ամբողջ հրեական բնակչությունը, անկախ նրա գաղափարախոսական առանձնահատկություններից կամ էլ ելքի երկրից։
Նովոսիբիրսկ (օդանավակայան)
Նովոսիբիրսկ, օդանավակայան Նովոսիբիրսկում։ Օդանավակայանից իրականացվում են տարածաշրջանային և միջազգային չվերթներ։ Օդանավակայանի ազգային ավիափոխադրողներն են՝ «S7 Airlines»-ը և «Nordstar Airlines»-ը։
2012 թվականի տվյալներով, օդանավակայանը եղել է 6-րդ տեղը Ռուսաստանում։
Ընդհանուր տեղեկություններ
Օդանավակայանից ուղևորատար չվերթներ է իրականացնում Ռուսաստանից դեպի՝ Արաբական Միացյալ Էմիրություններ, Թուրքիա, Բուլղարիա, Գերմանիա, Իսպանիա, Չինաստան, Չեխիա, Հունաստան, Կիպրոս, Վիետնամ և Թայլանդ։ Նաև իրականացվում են բեռնափոխադրումներ Ասիայում և Եվրոպայում ։
Օդանավակայանը տեղակայված է քաղաքի կենտրոնից 17 կմ հեռավորության վրա ։
Պատմություն
1957 թվականի հուլիսի 12-ին նշել են օդանավակայանի ծննդյան օրը։ Հենց այդ օրը օդանավակայանում բարեհաջող վայրէջք կատարեց Տու-104 ինքնաթիռը, և ինքնաթիռում գտնվում էր 50 մարդ։
1972 թվականի տվյալներով օդանավակայանը սպասարկել է 1 մլն ուղևոր։
1995 թվականի դեկտեմբերի 19-ին օդանավակայանը վերածվում է բաց բաժնետիրական ընկերության ։
1997 թվականին շահագործման հանձնվեց միջազգային տերմինալի շենքը, որը 1 ժամում սպասարկում էր 450 ուղևորների և օդանավակայանը ստանում է չորս ինքնաթիռ ։
Ուղղություններ
2015 թվականին օդանավակայանից չվերթներ են իրականացվել հետևյալ երկրներում ՝։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի օդանավակայաններ
Ուելգասի ամրոց
Ուելգասի ամրոց (Castillo de las Huelgas) կամ Էստիվիել ամրոց (Castillo de Estiviel), Ալ-Անդալուսայի ժամանակաշրջանի կառույց է, որը գտնվում է Իսպանիայի Անդալուզիա տարածաշրջանի Խաեն պրովինցիայի Խաբալկինտո բնակավայրի մոտ։
1993 թվականին հունիսի 22-ին Իսպանիայի մշակույթի նախարարության կողմից Ուելգասի ամրոցն ընդգրկվել է Իսպանիայի պատմական արժեք ունեցող հուշարձանների ցանկի մեջ՝ RI-51-0007920 գրանցման համարի տակ ։
Աշխարհագրական դիրք
Ամրոցը կառուցվել է Բեյլին տանող մայրուղու 307 կմ մոտ Մենգաբար քաղաքից 4 կմ հեռավորության վրա գտնվող Լաս Ուելգաս ֆերմայի մոտի բլրի վրա, ,:
Ճարտարապետություն
Պարսպաշարը ունեցել է շրջանաձև հատակագիծ, որը ներկայումս գտնվում է ավերված վիճակում։ Մնացորդները սփռված են մեծարման աշտարակի մոտ։ Քառակուսի հատակագծով աշտարակը ունեցել է 11.60 մ բարձրություն։ Աշտարակի միայն արևելյան կողմ նայող պատն է պահպանել իր իսկական տեսքն ու բարձրությունը, իսկ մնացած կողմերը ավերված են։ Աշտարակի մոտ գտնվում է քարե ջրամբարը։
Պահպանվել է ևս մեկ ամբողջական աշտարակ, որը ունի 7.66 մ բարձրություն և 3.4 մ կողմերի երկարություն։ Ամրոցում եղել է նաև 3.9 մ տրամագծով օջախ։
Թվագրություն
Ամրոցի կոնստրուկցիայից ելնելով՝ երկու աշտարակների առկայության պատճառով, հեղինակները ենթադրում են, որ ամրոցը կառուցվել է բերբերների տիրապետության ժամանակահատվածում։ Պահպանվել են նաև տարբեր ժամանակահատվածների (իսլամական, հռոմեական ) կառույցների մնացորդներ, որոնք ենթարկվել են փոփոխության 13-րդ դարի կաստիլիայի քրիստոնյաների կողմից։ 1243 թվականին Ֆերնանդո 3-րդը ամրոցը նվիրատվում է Կաստիլիայի Բաեսա քաղաքին։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Անդալուսիայի ամրոցներ
Եկատերինա Վորոնինա (ֆիլմ)
«Եկատերինա Վորոնինա» («Екатерина Воронина»), խորհրդային գեղարվեստական ֆիլմ, որը նկարահանել է կինոռեժիսոր Իսիդոր Աննենսկին Անատոլի Ռիբակովի համանուն վեպի հիման վրա։
(3234) Հերգիանի
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 3,099972 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,5029 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,697 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1993,59 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,180579 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 0,96° անկյուն։
Եկատերինա Վորոնինա (ֆիլմ)
Սյուժե
Վոլգայի ափին ծնված և դաժան ու բռնակալական տատի մոտ դաստիարակված Եկատերինան վաղ տարիքում մնացել է առանց մոր։ Հոր՝ ծեր վաստակավոր կապիտանի հետ հազվադեպ հանդիպումների շնորհիվ ձևավորվել է նրա ամուր բնավորությունը։ Պատերազմի սկսվելուն պես Եկատերինան, առանց մտածելու, գնում է հիվանդանոցում աշխատելու։ Այստեղ նա հանդիպում է իր առաջին սիրուն, որը բերում է առաջին հիասթափությունը։
(3234) Հերգիանի
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1978 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Նիկոլայ Չեռնիխի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Եկատերինա Վորոնինա (ֆիլմ)
Սյուժե
Պատերազմից հետո Եկատերինան, ավարտելով ինստիտուտը, դառնում է ինժեներ, գետի նավահանգստի տեղամասի պետ։ Դժվար հարաբերություններ են հաստատվել նրա ու նավագնացության ղեկավարի միջև։ Երբ նրան հեռացնում են աշխատանքից արդարացի մեղադրանքների պատճառով, Եկատերինան հասկանում է, որ կորցնում է իր ամենամոտ մարդուն։
Նկարահանումներ
Ֆիլմի նկարահանումներն անցկացվել են Վոլգայի միասնական գետային շոգենավության Գորկու գետային նավահանգստի կենտրոնական բեռնատար շրջանում։
Քննադատություն
Կինոքննադատ Պ. Բագրովը գրել է, որ «Եկատերինա Վորոնինա» ֆիլմը «մաքուր մելոդրամա է»։ «Ինտրիգն այդքան խճճված ու բազմաշերտ էր,— կարծում էր նա,— որ կերպարի մանրամասնման, ֆոնի մշակման համար չի բավականացրել էկրանային ժամանակը, և ռեժիսորն էլ դրան չի ձգտում»։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1957 ֆիլմեր Կատեգորիա:Ռուսերեն ֆիլմեր Կատեգորիա:Մաքսիմ Գորկու անվան կինոստուդիայի ֆիլմեր Կատեգորիա:Խորհրդային մելոդրամա ֆիլմեր Կատեգորիա:Ռուսական ֆիլմեր Կատեգորիա:Ռուսական դրամա ֆիլմեր
Նովոպետրովկա (ավան, Լեբեդինի շրջան)
Նովոպետրովկա (Новопетрівка), ավան Ուկրաինայի Սումիի մարզի Լեբեդինի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Նովոպետրովկա ավանում բնակվում էր 114 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Սումիի մարզի Լեբեդինի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի ավաններ
Չկազմակերպված շրջան (Ալյասկա)
Չկազմակերպված շրջան (Unorganized Borough) են կոչվում ԱՄՆ Ալյասկա նահանգի այն տարածքները, որոնք 18 շրջաններից դուրս են գտնվում։ Այս տարածքների ընդհանուր տարածությունը 837.706 կմ² է, բնակչությունը՝ 78.486 մարդ (2009 թ. տվյալներով)։
Կատեգորիա:Ալյասկայի շրջաններ
Բայշա Վերդիի գավառ
Բայշա Վերդիի գավառ (Microrregião da Baixa Verde), գավառ Բրազիլիայի Ռիու Գրանդի դու Նորտի նահանգում։ Մտնում է Ռիու Գրանդի դու Նորտի նահանգի գյուղատնտեսական շրջան (մարզ)ի մեջ։ Բնակչությունը կազմում է 61 451 մարդ՝ 2006 թվականի տվյալներով։ Զբաղեցնում է 1956,742 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը՝ 31,4 մարդ/կմ²։
Գավառի կազմ
Գավառի կազմի մեջ են մտնում հետևյալ համայնքները.
Կատեգորիա:Բրազիլիայի գավառներ Կատեգորիա:Ռիու Գրանդի դու Նորտի նահանգի գավառներ
Բուրթու
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ազատ օրը, ազատ սերը, ամեն բարիք իր ձեռքին
«Ազատ օրը, ազատ սերը, ամեն բարիք իր ձեռքին», Հովհաննես Թումանյանի քառյակներից։
Պատմություն
Հովհաննես Թումանյանն այս քառյակը գրել է 1919 թվականի նոյեմբերին։ Թումանյանի ընտանիքի արխիվում պահվում է երկու ինքնագիր։ Քառյակն առաջին անգամ տպագրվել է Թիֆլիսում լույս տեսած «Քառյակներ» ժողովածուի 28֊րդ էջում, այնուհետև Կ․ Պոլսում լույս տեսած «Բանաստեղծություններ» ժողովածուի 57֊րդ էջում, ապա՝ Թումանյանի երկերի ժողովածուի առաջին հատորի 210֊րդ էջում։ Քառյակն արտատպվում է Կ․ Պոլսում լույս տեսած «Բանաստեղծություններ» ժողովածուից ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հովհաննես Թումանյանի քառյակներ
Մատվեևո (գյուղ, Դուխովշչինսկի շրջան)
Մատվեևո (Матвеево), գյուղ Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Դուխովշչինսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 0 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Դուխովշչինսկի շրջանի բնակավայրեր
Իթերսվիլեր
Իթերսվիլեր (Itterswiller), համայնք Ֆրանսիայի Գրանդ Էստ մարզի Ստորին Հռենոս գավառում ։
Բնակչությունը 2006 թվականի դրությամբ կազմում է 281 մարդ, բնակչության խտությունը` 23.81 մարդ/կմ²։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 11.8 կմ² տարածք։
Աշխարհագրություն
Գտնվում է Փարիզ քաղաքից 380 կմ արևելք, Ստրասբուրգ քաղաքից` 34 կմ հարավ-արևմուտք։
Բնակչություն
Բնակչության քանակը ըստ տարիների
Աղբյուրներ` Ֆրանսիայի սոցիոլոգիական գիտությունների բարձրագույն դպրոցի տվյալներ
Տնտեսություն
2010 թվականին ուներ 154 աշխատունակ (15-64 տարեկան) բնակիչ, որոնցից ակտիվ էին 114-ը, իսկ ոչ ակտիվները` 40։ Ակտիվության ցուցանիշը կազմում է 74,0 %։ 114 աշխատունակ մարդկանցից աշխատել է 109 անձ (60 տղամարդ և 49 կին)։ Գործազուրկ են եղել 5 անձ (1 տղամարդ և 4 կին)։ 40 անաշխատունակներից 18-ը եղել են աշակերտներ կամ ուսանողներ, 10-ը` թոշակառուներ, իսկ 12-ը չեն աշխատել տարբեր պատճառներով ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ֆրանսիայի համայնքներ
Բակշարովկա
Բակշարովկա (Бакшарівка), գյուղ Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Լոզովայայի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1920 թվականին։
2001 թվականի տվյալներով Բակշարովկա գյուղում բնակվում էր 52 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,192 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 270,83 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Լոզովայայի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1920 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Բաղիրսեկ
Բաղիրսեկ, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Էրզրումի գավառում ։ Գտնվում էր Էրզրում քաղաքից 39 կմ հարավ-արևմուտք, Արևմտյան Եփրատի ավազանի Բաղիրսեկդերե գետի մոտ։
Տարածքը սարահարթային էր ։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Իվանե Շիլակաձե
Իվանե Իսիդոնի Շիլակաձե (մայիսի 2, 1910, գյուղ Շեմոքմեդի (այժմ՝ Վրացական ԽՍՀ Մախարաձեի շրջանում)- նոյեմբերի 26, 1978, Թբիլիսի), վրացի խորհրդային լեզվաբան, հայագետ։ Բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր (1966)։
Կենսագրություն
Ավարտել է Թբիլիսիի համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը (1936), 1964 թվականից եղել հայագիտության ամբիոնի վարիչը։ Իր ուսումնասիրություններում քննել է ժամանակակից հայոց լեզվի և գրաբարի քերականության բազմապիսի հարցեր, գրել «Ժամանակակից հայոց լեզվի քերականություն» (1971), «Հին հայերենի քերականություն» (1975) մենագրությունները, անդրադարձել հայերենի խոնարհման համակարգին։
Կատեգորիա:Վրացի լեզվաբաններ Կատեգորիա:Վրացի հայագետներ Կատեգորիա:1910 ծնունդներ Կատեգորիա:Մայիսի 2 ծնունդներ Կատեգորիա:1978 մահեր Կատեգորիա:Նոյեմբերի 26 մահեր Կատեգորիա:Բանասիրական գիտությունների դոկտորներ Կատեգորիա:Վրացի պրոֆեսորներ Կատեգորիա:Թբիլիսիի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Ցուցարարների երթը դեպի Պենտագոն
«Պենտագոնի քարոզարշավը»՝ Վիետնամի պատերազմի դեմ բողոքի ակցիա, որը կազմակերպվել էր Ազգային ռազմավարական կոմիտեի կողմից ռազմական գործողությունների դադարեցման համար` 1967 թ. հոկտեմբերի 21-ին։ Ամերիկյան հակապատերազմական շարժման պատմության ամենակարևոր իրադարձություններից մեկը։
Մշակույթում
Այս շարժման մանրամասները նկարագրված են Պուլիտցերովյան մրցանակի արժանացած Նորման Միլերի «Գիշերային բանակ» (1968) փաստա-վավերագրական գրքում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:20-րդ դարը ԱՄՆ-ում
Շարժաթև
Շարժաթև, շուռտվիկա-սողանային մեխանիզմի մաս։ Ծառայում է մեքենայի մխոցի կամ սողանի ետադարձ-համընթաց շարժումը ծնկաձև լիսեռի շուռտվիկի պտտական շարժման փոխակերպելու համար։ Մխոցային շարժիչներում, կոմպրեսորներում և պոմպերում։ Շարժաթևի ձողը, որպես կանոն, ունի երկտավրային հատույթ, մխոցի հետ կապված գլխիկը չերկատվող է, իսկ ծնկաձև լիսեռի հետ կապվածը՝ երկատվող (մեխանիզմի հավաքումն ապահովելու համար)։ Դարբնոցադրոշմիչ սարքավորումներում շարժաթևի գլխիկն ունի հատուկ կառուցվածք՝ մի ուղղությամբ բեռնվածքներ ընդունելու համար։ Կան նաև հաստատուն և փոփոխվող երկարության շարժաթևեր, որոնց միջոցով կարգավորվում է սողանի դիրքը։
Կատեգորիա:Ավտոմեքենաների մասեր և մեխանիզմներ Կատեգորիա:Թուրքական հայտնագործություններ
Աստերոիդների ցանկ (144301-144400)
Աստերոիդների ցանկ (144201-144300) * Աստերոիդների ցանկ * Աստերոիդների ցանկ (144401-144500)
|}
Շիմպանզե
Շիմպանզե (Pan), խոշոր մարդանման կապիկների սեռ։ Մարմնի բարձրությունը 150-165 սմ է, կենդանի զանգվածը՝ 45-80 կգ։ Էգերը արուներից փոքր են։ Մարմինը պատված է կոպիտ, սև մազերով։ Քիթը տափակ է, ականջները մեծ, ատամները նման են մարդու ատամներին։ Ձեռքերը ոտքերից երկար են։ Բութ մատը հակադրվում է մյուսներին։ Դեմքի մաշկը բաց գույնի է, կնճռոտ։ Հայտնի է շիմպանզեի 2 տեսակ՝ սովորական շիմպանզե (Pan troglodytes) և գաճաճ շիմպանզե կամ բոնոբո (Pan paniscus), տարածված Հասարակածային Աֆրիկայի արևադարձային անտառներում։ Ապրում են 5-25 անհատներից բաղկացած հիերարխիկ խմբերով։ Ամեն գիշեր նոր բներ են կառուցում ծառերի վրա։ Սնվում են գլխավորապես բուսական կերով, երբեմն՝ մանր կենդանիներով։ Հղիությունը տևում է մոտ 225 օր։ Սեռահասուն են դառնում 6-10 տարեկանում։ Ապրում են 50-60 տարի։ Շիմպանզեներն աչքի են ընկնում զարգացած հասարակական բնազդներով, հեշտությամբ վարժեցվում են։ Կենսաքիմիական և գենետիկական բազմաթիվ ցուցանիշներով ավելի մոտ են մարդուն, քան մյուս մարդանման կապիկները։ Օգտագործվում են բժշկակենսաբանական և հոգեֆիզիոլոգիական փորձերում։ Քանակը խիստ կրճատվել է։ Գաճաճ շիմպանզեն գրանցված է բնության և բնական ռեսուրսների պահպանության Միջազգային կարմիր գրքում։
Ստուգաբանություն
Անգլերեն շիմպանզե բառը առաջին անգամ արձանագրվել է 1738 թվականին ։ Այն առաջացել է Vili ci-mpenze կամ Tshiluba լեզվի chimpenze- ից ՝ «կապիկ» իմաստով ։ Խոսակցական «շիմպան», ամենայն հավանականությամբ, որոշ ժամանակ ստեղծվել է 1870-ականների վերջին ։ Պան սեռ անունը ծագել է հունական աստծուց, իսկ տրոգլոդիտների հատուկ անվանումը վերցված է Տրոգլոդիտեից ՝ քարանձավաբնակների առասպելական ցեղից.
Տաքսոնոմիա և գենետիկա
17-րդ դարում արևմտյան գիտությանը հայտնի առաջին մեծ կապիկը «օրանգուտան» ( լատ․ Pongo ցեղ) անունն էր, տեղական մալայերեն անունը Ջավայում գրանցեց հոլանդացի բժիշկ Յակոբս Բոնտիուսը։ 1641 թվականին հոլանդացի անատոմիկոս Նիկոլաս Տուլպը անունը կիրառեց Անգոլայից Նիդեռլանդներ բերված շիմպանզեի կամ բոնոբոյի վրա ։ Մեկ այլ հոլանդացի անատոմիկոս՝ Փիթեր Քեմփերը, մասնատել է նմուշները Կենտրոնական Աֆրիկայից և Հարավարևելյան Ասիայից 1770-ականներին՝ նշելով տարբերությունները աֆրիկյան և ասիական կապիկների միջեւ։ Գերմանացի բնագետ Յոհան Ֆրիդրիխ Բլյումենբախը շիմպանզեն դասակարգել է որպես Սիմիա տռոգլոտես մինչև 1775 թվականը։ Մեկ այլ գերմանացի բնագետ՝ Լորենց Օկենը, ստեղծեց Պան սեռը 1816 թվականին։ Բոնոբոն 1933 թվականին ճանաչվեց շիմպանզեից տարբերվող  ։
Էվոլյուցիա
Չնայած մարդու բրածոների մեծ քանակի գտածոներին, Պանի բրածոները չեն նկարագրվել մինչև 2005 թվականը։ Արևմտյան և Կենտրոնական Աֆրիկայում գոյություն ունեցող շիմպանզեների պոպուլյացիաները չեն համընկնում Արևմտյան Աֆրիկայի մարդկային հիմնական բրածոների տեղանքների հետ, սակայն այժմ Քենիայից հաղորդվում է, որ շիմպանզեների բրածոներ են հայտնաբերվել ։ Սա ցույց է տալիս, որ ինչպես մարդիկ, այնպես էլ Պան կլադի անդամները ներկա են եղել Արևելյան Աֆրիկայի Ռիֆտ հովտում՝ միջին պլեիստոցենի ժամանակ ։
ԴՆԹ-ի ապացույցները ենթադրում են, որ բոնոբոյի և շիմպանզեի տեսակները միմյանցից բաժանվել են ավելի քան մեկ միլիոն տարի առաջ (նմանատիպ ՝ մարդու և Նիդեռլանդների միջև)   2017-ի գենետիկ ուսումնասիրությունը ենթադրում է հին գենի հոսք (ներխուժում) 200-ից 550 հազար տարի առաջ բոնոբոյից դեպի կենտրոնական և արևելյան շիմպանզեների նախնիներ ։ Շիմպանզեի գիծը բաժանվեց անթրոպոգենեզի վերջին ընդհանուր նախնուց մոտ վեց միլիոն տարի առաջ։ Քանի որ  մարդուց բացի ոչ մի այլ տեսակ չի գոյատևել այդ ճյուղավորման մարդկային գծից, այնպես էլ շիմպանզեների տեսակները մարդու ամենամոտիկ կենդանի հարազատներն են. մարդկանց և շիմպանզեների տոհմը շեղվել է գորիլաներից (գորիլա սեռից) մոտ յոթ միլիոն տարի առաջ։ 2003-ի ուսումնասիրությունը պնդում է, որ շիմպանզեն պետք է մարդկային ճյուղում ներառվի որպես մարդկային տրոգլոդիտես, և նշում է, որ «մասնագետներն ասում են, որ շատ գիտնականներ, ամենայն հավանականությամբ, կդիմադրեն վերադասակարգմանը, հատկապես հուզականորեն հագեցած և հաճախ վիճելի մարդաբանության ոլորտում» ։
Ենթատեսակներ և բնակչության կարգավիճակ
Շիմպանզեի չորս ենթատեսակ է ճանաչվել, հինգերորդի հնարավորությամբ.
Գենոմ
Մարդու և շիմպանզեի ԴՆԹ-ն շատ նման են իրար։ Մարդկային գենոմի նախագիծն ավարտելուց հետո սկսվեց Շիմպանզեի գենոմի նախագիծը։ 2003 թ.-ի դեկտեմբերին երկու գենոմների միջև բաժանված 7600 գեների նախնական վերլուծությունը հաստատեց, որ որոշ գեներ, ինչպիսիք են պատառաքաղ տուփի Ֆոքս Պ2 արտագրման գործոնը, որը մասնակցում է խոսքի զարգացմանը, ենթարկվել են մարդկային տոհմի արագ զարգացման։ Շիմպանզեների գենոմի նախագիծը հրապարակվել է 2005 թվականի սեպտեմբերի 1-ին` Շիմպանզեների հաջորդականության և վերլուծության կոնսորցիումի կողմից
Ֆիզիկական հատկություններ
Մեծահասակների շիմպանզեների կանգնած միջին բարձրությունը 150 սմ է (4 ոտնաչափ 11 դյույմ). : Վայրի հասուն որձերի կշիռը 40–70 կգ (88–154 ֆունտ)   է, իսկ էգերը՝ 27–50 կգ (60–110 ֆունտ) ։ Բացառիկ դեպքերում, որոշ անհատներ կարող են զգալիորեն գերազանցել այդ չափումները՝ երկու ոտքերի վրա կանգնած 168 սմ-ից բարձր և գերության մեջ քաշով մինչև 136 կգ (300 ֆունտ):
Շիմպանզեն ավելի ամուր է կառուցված, քան բոնոբոն, բայց ավելի վատ քան գորիլան։ Շիմպանզեի ձեռքերը երկար են, քան նրա ոտքերը և կարող են հասնել ծնկների տակ։ Ձեռքերն ունեն երկար մատներ, կարճ բութ մատ և հարթ եղունգներ։ Ոտքերը հարմարեցված են բռնելու համար։ Կոնքը երկար է` երկարացված իլիումով։ Շիմպանզեի գլուխը կլորացված է ակնառու և կանխագուշակող դեմքով և ընդգծված հոնքով։ Այն ունի առաջ նայող աչքեր, փոքր քիթ, կլորացված ոչ բլթակավոր ականջներ, երկար շարժուն վերին շրթունք, իսկ մեծահասակ տղամարդկանց մոտ՝ սուր շան ատամներ։ Շամպազեներին պակասում է աղեղնաձև նշանավոր գագաթը և գորիլաների հետ կապված գլխի և պարանոցի մկանները. :
Շիմպանզեի մարմինները ծածկված են կոպիտ մազերով, բացառությամբ դեմքի, մատների, մատների, ձեռքի ափերի և ոտքերի ներբանների։ Չիմպաները տարիքի հետ ավելի շատ մազեր են կորցնում և ճաղատներ են առաջանում։ Շիմպրեսի մազերը սովորաբար սեւ են, բայց կարող են լինել շագանակագույն կամ կոճապղպեղ։ Մեծանալուն պես կարող են հայտնվել սպիտակ կամ մոխրագույն բծեր, մասնավորապես կզակի և ստորին հատվածի վրա։ Մաշկը կարող է տատանվել գունատից մինչև մութ, կանանց մոտ էստրուսում հայտնվում է ուռուցիկ վարդագույն մաշկ ։
Էկոլոգիա
Շիմպանզեն բարձր հարմարվողական տեսակ է։ Այն ապրում է տարբեր բնակավայրերում, ներառյալ չոր սավաննան, մշտադալար բույսերով անձրևային անտառը, լեռնային անտառը, ճահճի անտառը և չոր անտառը ։ Գոմբեում շիմպանզեն հիմնականում օգտագործում է կիսաթափ ու մշտադալար բույսերով անտառը, ինչպես նաև բաց անտառածածկ տարածքը։ Բոսսուում շիմպանզեն բնակվում է բազմաստիճան երկրորդական սաղարթախիտ անտառում, որը աճել է տեղաշարժվելուց հետո, ինչպես նաև առաջնային անտառում և խոտհարքներում ։ Թաի ազգային պարկում այն գտնվում է Փղոսկրի Ափի վերջին մնացած արեւադարձային անձրևի անտառում ։ Շիմպանզեն ունի իր տան տիրույթի առաջադեմ ճանաչողական քարտեզը և կարող է բազմիցս ուտելիք գտնել : Շիմպանզեն ամեն գիշեր բույն է պատրաստում նոր վայրում գտնվող ծառի մեջ, յուրաքանչյուր շիմպանզե առանձին բնում է, բացի նորածիններից կամ անչափահաս շիմպանզեներից, որոնք քնում են իրենց մայրերի հետ ։
Դիետա
Շիմպանզեն ամենակեր կենդանի մթերք է։ Այն նախընտրում է մրգերը բոլոր մյուս սննդամթերքներից վեր, բայց նաև ուտում է տերևներ և տերևի բողբոջներ, սերմեր, ծաղիկներ, ցողուններ, ցորեն, կեղև և խեժ ։ Ուգանդայի Բուդոնգո անտառում կատարված ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ նրանց շիմպանների կերակրման ժամանակի 64.5% -ը կենտրոնացած է մրգերի վրա (որոնց 84.6% -ը հասուն է), մասնավորապես Թզենի երկու տեսակներից `Maesopsis eminii և Celtis durandii: Բացի այդ, կերակրման ժամանակի 19% -ը ծախսվել է ծառերի տերևների վրա, հիմնականում Բրուսոնեթիա թղթյա  և Փռնշի ։ Չնայած շիմպանզեն հիմնականում խոտակեր է, նա ուտում է մեղր, հող, միջատներ, թռչուններ և նրանց ձվերը, ինչպես նաև փոքր և միջին կաթնասուններ, ներառյալ այլ պրիմատներ : Սպառված միջատների տեսակներն են հյուսող մրջյունը Օյեկոֆիլա լոնգինոդա, Մակռոթենտես տերմիտները և մեղրատու մեղուները ։ Արևմտյան կարմիր կոլոբուսը դասվում է նախընտրած կաթնասունների որսի վերևում։ Կաթնասունների այլ որսը ներառում է կարմիր պոչով կապիկներ, նորածինների և անչափահաս դեղին բաբուիներ, սենեգալյան գալագոյի նորածիններ, կապույտ երկդողեր, թփուտներ և սովորական սողաններ ։
Չնայած այն հանգամանքին, որ հայտնի է, որ շիմպանզեները որս են անում, միջատներ և այլ անողնաշարավորներ են հավաքում, այդպիսի սնունդը, իրոք, կազմում է նրանց սննդի շատ փոքր մասը ՝ տարեկան 2% -ից մինչև 65 գրամ կենդանու միս օրական յուրաքանչյուր չափահաս շիմպանզե որսի պիկ սեզոններում։ Սա նույնպես տարբեր է ՝ զորքից զորք և տարեցտարի։ Այնուամենայնիվ, բոլոր դեպքերում նրանց սննդակարգի մեծ մասը բաղկացած է մրգերից, տերևներից, արմատներից և բուսական այլ նյութերից ։ Ըստ մի շարք ուսումնասիրությունների, իգական շիմպանզեները շատ ավելի քիչ կենդանիների միս են սպառում, քան տղամարդիկ ։ Ջեյն Գուդոլլը փաստագրեց բազմաթիվ առիթներ Գոմբե սթրիմ ազգային պարկում շիմպանզեների և արևմտյան կարմիր կոլոբուսային կապիկների մոտ, որոնք անտեսում էին միմյանց սերտ հարևանությամբ ։
Շիմպանզեները կարծես թե ուղղակիորեն չեն մրցում գորիլաների հետ այն տարածքներում, որտեղ դրանք համընկնում են։ Երբ պտուղները առատ են գորիլաներով և շիմպանական դիետաները համընկնում են, բայց երբ պտուղը սակավ է, գորիլաները դիմում են բուսականության ։ Երկու կապիկները կարող են նաև կերակրել տարբեր տեսակների ՝ պտղից կամ միջատներից ։ Շիմպանները և գորիլաները սովորաբար անտեսում կամ խուսափում են միմյանց նույն ծառի կերակրման ժամանակ, չնայած երբեմն արձանագրվել են թշնամական հանդիպումներ ։
Մահացություն և առողջություն
Շիմպանզեի կյանքի միջին տևողությունը համեմատաբար կարճ է, սովորաբար 15 տարուց պակաս,չնայած 12 տարին լրացած անհատները կարող են ապրել մինչև 15։ Վայրիները կարող են ապրել 25 տարուց ավելի և հազվադեպ դեպքերում` մոտ 60 տարի։ Գերի շիմպազենները հակված են ավելի երկար ապրելուն. Որձերի կյանքի միջին տևողությունը 31,7 տարի է, իսկ կանանցը` 38,7 տարի ։ Արձանագրված փաստերից հայտնի ամենահին շիմպանզեն, որը ապրել է 66 տարի ։
Որոշ վայրերում ընձառյուծները որսում են շիմպանզեներին ։ Հնարավոր է, որ ընձառյուծների պատճառած մահացության մեծ մասը կարող է վերագրվել այն շիմպանզեներին, ովքեր մասնագիտացել են շիմպանզե սպանության մեջ ։ Շիմպանզենը կարող է արձագանքել ընձառյուծի ներկայությանը բարձր ձայնով, ճյուղերի ցնցումներով և իրեր նետելով ։ Առնվազն մեկ արձանագրություն կա այն մասին, որ շիմպանզեները սպանել են ընձառյուծի ձագին` նրան և նրա մորը խեզտելով նրանց որջում ։ Չորս շիմպանզե կարող էին առյուծների զոհ դառնալ Մահալե Մաունթեյն ազգային պարկում։ Չնայած շիմպանզեների վրա առյուծների որսորդության ոչ մի այլ դեպք չի գրանցվել, առյուծները, ամենայն հավանականությամբ, երբեմն սպանում են շիմպանզեներին, և ավելի մեծ խմբի չափերը՝ սավաննայի շիմպանզեները, հնարավոր է, որ զարգացած լինեն որպես պատասխան այս մեծ կատուների սպառնալիքներին։ Շիմպանզեներըը կարող են արձագանքում առյուծներին` ծառեր փախչելով, ձայն տալով կամ լուռ թաքնվելով ։ Շիմպանզեները և մարդիկ կիսում են իրենց մակաբույծների և մանրէների տեսակների միայն 50% -ը։ Դա պայմանավորված է բնապահպանական և դիետիկ հարմարվողականությունների տարբերություններով. մարդու ներքին մակաբույծ տեսակներն ավելի շատ համընկնում են ամենակեր, սավաննաներ բնակեցնող բաբուների հետ ։ Շիմպանզեն մակաբույծներից կրում է ոջիլավոր Պեդիկուլուս շաեֆի տեսակներին՝ Պ. հումանոսի մերձավոր ազգականին, որը վարակում է մարդու գլխի և մարմնի մազերը։ Ընդհակառակը, մարդկային սեռական ոջիլները Պտիռուս պուբիսը սերտորեն կապված են գորիլաներ ներխուժող Պտիդիռուս գորիլայի հետ : Ուգանդայի դեգրադացված անտառում վայրի շիմպանների ստամոքսաղիքային մակաբույծների 2017 թվականի ուսումնասիրության արդյունքում հայտնաբերվել է ինը տեսակ նախակենդանիներ, հինգ կլոր որդեր, մեկ երիզորդ և մեկ տրեմատոդե։ Ամենատարածված տեսակն էր նախակենդանին Տռոգլոդիտելա աբռասառտի ։
Վարքագիծ
Վերջին ուսումնասիրությունները ենթադրում են, որ մարդու դիտորդները ազդում են շիմպանզեի վարքի վրա։ Առաջարկներից մեկն այն է, որ անօդաչու թռչող սարքերը, տեսախցիկների թակարդները և հեռավոր միկրոֆոնները պետք է օգտագործվեն ոչ թե ուղղակի դիտումը, այլ շիմպանզեները գրանցելու և վերահսկելու համար ։
Խմբի կառուցվածքը
Շիմպանզեները ապրում են համայնքներում, որոնք սովորաբար տատանվում են 20-ից մինչև 150-ից ավելի անդամների մասին, բայց իրենց ժամանակի մեծ մասն անցնում են մի քանի անձանցից բաղկացած փոքր, ժամանակավոր խմբերում, որոնք կարող են բաղկացած լինել տարիքային և սեռային դասերի ցանկացած համադրությունից։ Թե՛ արական, և թե՛ կանայք երբեմն միայնակ են ճանապարհորդում ։ Այս պառակտման միաձուլման հասարակությունը կարող է ներառել չորս տիպի խմբեր. Բոլոր արական, մեծահասակ կանայք և սերունդ, երկուսն էլ սեռ, կամ մեկ կին և նրա սերունդ։ Այս փոքր խմբերն ի հայտ են գալիս տարբեր տեսակների մեջ ՝ տարբեր նպատակների համար։ Օրինակ ՝ միս որսելու համար կարող է կազմակերպվել ամբողջ արական զորք, մինչդեռ կրծքով կերակրող էգերից բաղկացած խումբը ծառայում է որպես «մանկապարտեզային խումբ» երիտասարդների համար ։
Սոցիալական կառույցների հիմքում տղամարդիկ են, որոնք պարեկություն են անում տարածքում, պաշտպանում են խմբի անդամներին և սնունդ են որոնում։ Տղամարդիկ մնում են իրենց ծննդյան համայնքներում, իսկ կանայք հիմնականում արտագաղթում են դեռահասության տարիքում։ Որպես այդպիսին, համայնքում տղամարդիկ ավելի հավանական է, որ կապ ունենան միմյանց հետ, քան կանայք `միմյանց։
Տղամարդկանց շրջանում ընդհանուր առմամբ գերակշռող հիերարխիա կա, և տղամարդիկ գերակշռում են կանանց նկատմամբ ։ Այնուամենայնիվ, այս անսովոր տրոհման-միաձուլման սոցիալական կառուցվածքը, «որում ծնող խմբի որոշ մասեր կարող են կանոնավոր կերպով առանձնանալ և հետո նորից միանալ մնացածին», խիստ փոփոխական է այն առումով, որ տվյալ անհատական շիմպանզեները հավաքվում են տվյալ պահին, Դա պայմանավորված է հիմնականում անհատական ինքնավարության մեծ չափով, որն ունեն անհատները իրենց մասնատման-միաձուլման սոցիալական խմբերի մեջ ։ Արդյունքում, անհատ շիմպանզեները հաճախ կերակուր են կերակրում միայնակ, կամ ավելի փոքր խմբերում, ի տարբերություն շատ ավելի մեծ «ծնողների» խմբի, որն ընդգրկում է բոլոր շիմպանզեները, որոնք պարբերաբար շփվում են և հավաքվում երեկույթների որոշակի տարածքում ։ Արական շիմպանզեները գոյություն ունեն գծային գերակայության հիերարխիայում։ Բարձր դասի տղամարդիկ հակված են ագրեսիվ լինել նույնիսկ գերակայության կայունության ժամանակ ։ Դա, հավանաբար, պայմանավորված է chimp- ի տրոհման-միաձուլման հասարակության հետ, արական շիմպանները հեռանում են խմբերից և երկար ժամանակ անց վերադառնում։ Դրանով գերակշռող տղամարդը համոզված չէ, թե արդյոք նրա բացակայության դեպքում որևէ «քաղաքական մանևր» է տեղի ունեցել և պետք է վերականգնի իր գերիշխանությունը։ Այսպիսով, մեծ քանակությամբ ագրեսիա տեղի է ունենում հանդիպումից հետո հինգ-տասնհինգ րոպեի ընթացքում։ Այս հանդիպումների ընթացքում ագրեսիայի դրսևորումները հիմնականում նախընտրելի են ֆիզիկական հարձակումներից ։ Չնայած շիմպանզեների սոցիալական կառուցվածքը հաճախ անվանում են նահապետական, կանանց համար կոալիցիաներ ստեղծելը տղամարդկանց դեմ լիովին անհերքելի չէ ։ Առկա է նաև առնվազն մեկ դեպք, երբ իգական սեռի ներկայացուցիչները գերիշխող դիրք են ապահովում տղամարդկանց նկատմամբ իրենց համապատասխան զորքերում, չնայած գերեվարված միջավայրում ։ Արական շիմպանզեները գոյություն ունեն գծային գերակայության հիերարխիայում։ Բարձր դասի տղամարդիկ հակված են ագրեսիվ լինել նույնիսկ գերակայության կայունության ժամանակ ։ Դա, հավանաբար, պայմանավորված է Շիմպանզեների տրոհման-միաձուլման հասարակության հետ, արական շիմպանները հեռանում են խմբերից և երկար ժամանակ անց վերադառնում։ Դրանով գերակշռող տղամարդը համոզված չէ, թե արդյոք նրա բացակայության դեպքում որևէ «քաղաքական մանևր» է տեղի ունեցել և պետք է վերականգնի իր գերիշխանությունը։ Այսպիսով, մեծ քանակությամբ ագրեսիա տեղի է ունենում հանդիպումից հետո հինգ-տասնհինգ րոպեի ընթացքում։ Այս հանդիպումների ընթացքում ագրեսիայի դրսևորումները հիմնականում նախընտրելի են ֆիզիկական հարձակումներից ։ Չնայած շիմպանզեների սոցիալական կառուցվածքը հաճախ անվանում են նահապետական, կանանց համար կոալիցիաներ ստեղծելը տղամարդկանց դեմ լիովին անհերքելի չէ ։ Առկա է նաև առնվազն մեկ դեպք, երբ իգական սեռի ներկայացուցիչները գերիշխող դիրք են ապահովում տղամարդկանց նկատմամբ իրենց համապատասխան զորքերում, չնայած գերեվարված միջավայրում ։
Տղամարդիկ պահպանում և բարելավում են իրենց սոցիալական շարքերը՝ կազմելով կոալիցիաներ, որոնք բնութագրվել են որպես «շահագործող» և հիմնված են անհատի ազդեցության վրա ագոնիստական փոխազդեցություններում ։ Կոալիցիայի մեջ գտնվելը տղամարդկանց թույլ է տալիս գերակշռել երրորդ անհատի վրա, երբ իրենք իրենք չէին կարող, քանի որ քաղաքականապես բարի շիմպինզները կարող են իշխանություն գործադրել ագրեսիվ փոխազդեցությունների վրա՝ անկախ նրանց աստիճանից։ Կոալիցիաները կարող են նաև անհատ արական սեռի տղամարդկանց անվստահություն հայտնել մարտահրավեր նետելու գերիշխող կամ ավելի մեծ տղամարդուն։ Ինչքան շատ դաշնակիցներ ունենա տղամարդը, այնքան մեծ կլինի գերիշխող դառնալու նրա հնարավորությունը։ Այնուամենայնիվ, հիերարխիկ աստիճանի փոփոխությունների մեծ մասը պայմանավորված են դիդային փոխազդեցություններով ։ Շիմպանզեների դաշինքները կարող են շատ փոփոխական լինել, և մի անդամ կարող է հանկարծ միացնել մյուսին, եթե դա իրեն ձեռնտու է ։
Ցածր դասի տղամարդիկ հաճախ փոխում են կողմերը առավել գերիշխող անհատների միջեւ վեճերում։ Lowածր աստիճանի տղամարդիկ օգտվում են անկայուն հիերարխիայից և հաճախ վեճի կամ բախման դեպքում սեռական մեծ հնարավորություններ են գտնում : Բացի այդ, գերիշխող տղամարդկանց միջև բախումները նրանց մոտ ավելի շուտ կենտրոնանում են միմյանց վրա, քան ցածր մակարդակի տղամարդկանց։ Հասարակ կանանց շրջանում սոցիալական հիերարխիաները ավելի թույլ են։ Այնուամենայնիվ, չափահաս կնոջ կարգավիճակը կարող է կարևոր լինել նրա սերնդի համար ։ Թայում կանայք նույնպես գրանցվել են դաշինքներ կազմելու համար ։ Սոցիալական պահպանումը, կարծես, կարևոր է կոալիցիաների ձևավորման և պահպանման գործում։ Այն ավելի տարածված է մեծահասակ տղամարդկանց շրջանում, քան մեծահասակ էգեր և տղամարդկանց շրջանում ։
Շիմպանզեները նկարագրվել են որպես խիստ տարածքային և հաճախ կսպանեն այլ շիմպաններին, չնայած Մարգարեթ Փաուերը 1991 թվականին «Իգալատերիանս» գրքում գրել է, որ դաշտային ուսումնասիրությունները, որոնցից եկել են ագրեսիվ տվյալները՝ Գոմբեն և Մահալեն, օգտագործել են արհեստական կերակրման համակարգեր, որոնք մեծացնում են ագրեսիան ուսումնասիրված շիմպանզեների պոպուլյացիան և կարող է չարտացոլել տեսակների բնածին հատկությունները, որպես այդպիսին ։ Գոմբեում իր արհեստական կերակրման պայմաններին հաջորդող տարիներին Ջեյն Գուդոլը նկարագրում էր արական շիմպանների խմբերի, որոնք հսկում էին իրենց տարածքի սահմանները՝ դաժանորեն հարձակվելով Գոմբե խմբից բաժանված շիմպանների վրա։ 2010 թվականին հրապարակված ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ շիմպանզեները պատերազմ են վարում ոչ թե զուգընկերների, այլ տարածքների վրա ։ Ավելի փոքր խմբերի պարեկները, ամենայն հավանականությամբ, խուսափում են հարևանների հետ շփումից։ Խոշոր խմբերի պարեկները նույնիսկ գրավում են ավելի փոքր խմբի տարածքը ՝ ավելի շատ ռեսուրսներ, սնունդ և կանանց հասանելիություն ստանալով ։ Չնայած ավանդաբար ընդունված էր, որ միայն կին շիմպանզեներն են ներգաղթում, և տղամարդիկ ցմահ մնում են իրենց ծննդյան զորքում, հաստատված են դեպքեր, երբ մեծահասակ տղամարդիկ անվտանգորեն ինտեգրվում են նոր համայնքների Արևմտյան Աֆրիկայի շիմպանզեների շրջանում, ինչը ենթադրում է, որ դրանք ավելի քիչ տարածքային են, քան մյուս ենթատեսակները ։
Զուգավորում և դաստիրակություն
Շիմպանզեները զուգավորվում են ամբողջ տարվա ընթացքում, չնայած որ էստրուսում իգական սեռի ներկայացուցիչների թիվը խմբում տատանվում է ։ Իգական շիմպանզեները, ամենայն հավանականությամբ, կմնան խառնամուսնություն, երբ ուտելիքը մատչելի է։ Էսթեզի կանանց մոտ սեռական այտուցներ են նկատվում։ Չիմպանզեները անառակ են, Էստրուսի ժամանակ էգերը զուգակցվում են իրենց համայնքում մի քանի արույի հետ, մինչդեռ տղամարդիկ ունեն մեծ ամորձիներ սերմնահեղուկի մրցակցության համար։ Գոյություն ունեն նաև զուգավորման այլ ձևեր։ Համայնքի գերակշռող տղամարդիկ երբեմն սահմանափակում են կանանց վերարտադրողական հասանելիությունը։ Արական և իգական սեռի ներկայացուցիչները կարող են ընկերակցություն կազմել և զուգակցվել իրենց համայնքից դուրս։ Բացի այդ, իգական սեռի ներկայացուցիչները երբեմն լքում են իրենց համայնքը և զուգակցվում հարևան համայնքների արական սեռի ներկայացուցիչների հետ ։
Երկընտրական զուգավորման այս այլընտրանքային ռազմավարությունները կանանց տալիս են զուգավորման ավելի շատ հնարավորություններ՝ առանց կորցնելու իրենց համայնքի արական սեռի աջակցությունը ։ Որոշ շրջաններում չիմպան համայնքներում մանկասպանություն է գրանցվել, և զոհերը հաճախ սպառվում են։ Արական շիմպանները մանկասպանություն են կիրառում անկապ երիտասարդների վրա` իգական սեռի միջբեռնվածության միջակայքերը կրճատելու համար ։ Էգերը երբեմն զբաղվում են մանկասպանությամբ. սա կարող է կապված լինել կանանց գերակշռության հիերարխիայի հետ կամ կարող է պարզապես պաթոլոգիական լինել ։
Պատրաստումը կարճ է, տևում է մոտավորապես յոթ վայրկյան ։ Հղիության ժամկետը ութ ամիս է ։ Երիտասարդների խնամքը հիմնականում ապահովում են նրանց մայրերը։ Երիտասարդների գոյատևումն ու հուզական առողջությունը կախված է մայրական խնամքից։ Մայրերն իրենց երեխաներին ապահովում են սնունդ, ջերմություն և պաշտպանություն և սովորեցնում որոշակի հմտություններ։ Բացի այդ, շիմպանսի ապագա կոչումը կարող է կախված լինել նրա մոր կարգավիճակից ։ Նորածին շիմպանները անօգնական են; նրանց բռնող ռեֆլեքսն այնքան ուժեղ չէ, որ կարողանա նրանց աջակցել ավելի քան մի քանի վայրկյան։ Առաջին 30 օրվա ընթացքում նորածինները կառչում են իրենց մոր որովայնից։ Նորածիններն առաջին երկու ամիսներին ի վիճակի չեն պահել իրենց սեփական քաշը և կարիք ունեն իրենց մայրերի աջակցության ։
Երբ նրանք հասնում են հինգից վեց ամսվա, նորածինները հեծնում են իրենց մայրերի մեջքին։ Նրանք մնում են շարունակական կապի մեջ իրենց առաջին տարվա մնացած ժամանակահատվածում։ Երբ նրանք հասնեն երկու տարեկան, նրանք ունակ են շարժվել և նստել ինքնուրույն և սկսել շարժվել իրենց մայրերի ձեռքերի սահմաններից այն կողմ։ Չորսից վեց տարի հետո շիմպանները կրծքից կտրվում են և մանկությունն ավարտվում է։ Չիմպաների համար անչափահաս շրջանը տևում է նրանց վեցերորդից իններորդ տարիներից։ Անչափահասները մնում են մոտ իրենց մայրերին, բայց աճող քանակությամբ փոխազդում են իրենց համայնքի այլ անդամների հետ։ Դեռահաս կանայք շարժվում են խմբերի միջև և նրանց մայրերն աջակցում են ագոնիստական հանդիպումների ժամանակ։ Դեռահաս արուները մեծահասակ տղամարդկանց հետ ժամանակ են անցկացնում սոցիալական գործունեության մեջ, ինչպիսիք են որսը և սահմանային պարեկությունը ։ Գերիների ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ տղամարդիկ կարող են ապահով կերպով ներգաղթել նոր խումբ, եթե ուղեկցվեն ներգաղթյալ իգական սեռի ներկայացուցիչներով, որոնք գոյություն ունեն այդ արու հետ։ Դա բնակիչ տղամարդկանց տալիս է վերարտադրողական առավելություններ այս կանանց հետ, քանի որ նրանք ավելի շատ են հակված մնալ խմբում, եթե նրանց արական ընկերն էլ ընդունվի ։
Հաղորդակցություն
Ձայնագրությունները նույնպես կարևոր են շիմպան կապի մեջ։ Մեծահասակների ամենատարածված կոչը «շալվարն» է, որը կարող է ազդանշել սոցիալական կոչում և կապ, ինչպես նաև խմբերը միասին պահել։ Փանտ հութսը պատրաստված է չորս մասից, սկսած փափուկ «հուս»-ից, ներածությունից, որ ավելի ու ավելի ուժեղ է, կուտակում, և գագաթնակետին հասնել գոռոցների և երբեմն հաչոցների մեջ. զանգի ավարտի հետևանքով դրանք սահում են դեպի փափուկ «քամիները» ։ Ճղճղոցը կատարվում է այնպիսի իրավիճակներում, ինչպիսիք են կերակրումը և բարևելը ։ Հնազանդ անհատները «շնչակտուր-փնթփնթոց» են անում իրենց վերադասի նկատմամբ Քթմփոցը կատարում են երիտասարդ շիմպանները որպես մուրացկանության ձև կամ խմբից կորած ։ Շիմպանզեները օգտագործում է հեռահար զանգեր՝ ուշադրություն հրավիրելու վտանգի, սննդի աղբյուրների կամ համայնքի այլ անդամների վրա։ «Հաչոցները» կարող են պատրաստվել որպես «կարճ հաչոցներ» որսորդության ժամանակ և «տոնային հաչոցներ» խոշոր օձեր տեսնելիս ։
Որս
Երբ փոքրիկ կապիկներ են որսում, ինչպիսին է կարմիր կոլոբուսը, շիմպանզեները որսում են այնտեղ, որտեղ անտառի հովանոցն ընդհատվում է կամ անկանոն։ Սա նրանց թույլ է տալիս հեշտությամբ անկյուններ կապել՝ համապատասխան ուղղությամբ հետապնդելիս։ Շիմպանզեն կարող է նաև որսորդություն իրականացնել որպես համակարգված թիմ, որպեսզի նրանք կարողանան անկյունները թեքել նույնիսկ շարունակական հովանոցում։ Ցամաքային որսի ժամանակ որսորդական խմբերի յուրաքանչյուր շիմպանզեն իր դերն ունի։ «Վարորդները» ծառայում են, որպեսզի որսը որոշակի ուղղությամբ վազեն և հետևեն դրանց՝ առանց որսալու փորձ կատարելու։ «Արգելափակիչները» տեղակայված են ծառերի հատակին և բարձրանում են վեր՝ թալանելու որսը, որն այլ ուղղությամբ է թռչում։ «Հետապնդողները» արագ շարժվում են և փորձում որսալ։ Վերջապես, «դարանակալները» թաքնվում և դուրս են վազում, երբ կապիկը մոտենում է ։ Մինչ մեծահասակներին և նորածիններին տանում են, մեծահասակ արու կոլոբուսային կապիկները հարձակվելու են որսորդական շիմպանների վրա ։ Արական շիմպանները ավելի շատ են որսում, քան իգական սեռի ներկայացուցիչները։ Բռնվելուց և սպանվելուց հետո կերակուրը բաժանվում է որսորդական կուսակցության բոլոր անդամներին և նույնիսկ պատահական անցորդներին ։
Բանականություն և ճանաչողություն
Շիմպանզեները ցույց են տալիս հետախուզության բազմաթիվ նշաններ՝ սկսած խորհրդանիշները հիշելու կարողությունից, համագործակցությունից , գործիքի օգտագործում , և գուցե լեզու ։ Դրանք այն տեսակների շարքում են, որոնք անցել են հայելու փորձարկում, ինչը ենթադրում է ինքնագիտակցություն ։ Մի ուսումնասիրության ընթացքում երկու երիտասարդ շիմպանզե ցույց տվեց հայելու ինքնաճանաչման պահպանում մեկ տարի անց` առանց հայելիների հասանելիության ։ Շիմպանզեն նաև խմբերի մեջ ցուցադրում է մշակույթի նշաններ, պահպանման, գործիքների օգտագործման և կերերի որոնման տեխնիկայի տատանումները սովորելու և փոխանցելու միջոցով, որոնք տանում են դեպի տեղայնացված ավանդույթներ ։
Կիոտոյի համալսարանի Պրիմատների հետազոտական ինստիտուտում անցկացված 30-ամյա ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ շիմպանները ի վիճակի են սովորել ճանաչել 1-ից 9 թվերը և դրանց արժեքները։ Շիմպանզեները հետագայում ցույց է տալիս լուսանկարչական հիշողության հմտություն, որը ցույց է տրվել այն փորձերի ընթացքում, երբ խառնաշփոթ թվանշանները վայրկյանից քառորդից պակաս ժամանակահատվածում շողում են համակարգչի էկրանին։ Մի շիմպան՝ Այումուն, կարողացավ ճիշտ և արագ մատնանշել այն դիրքերը, որտեղ նրանք հայտնվում էին աճման կարգով։ Այումուն ավելի լավ հանդես եկավ, քան մարդկային մեծահասակները, որոնց տրվեց նույն թեստը ։
Համագործակցության վերաբերյալ վերահսկվող փորձերի ժամանակ շիմպանզեները ցույց են տալիս համագործակցության հիմնական ըմբռնումը և հավաքագրում են լավագույն համագործակիցներին ։ Մի խմբում, որը մի սարքավորումով պարենային պարգևներ էր տալիս միայն համագործակցող շիմպանզեներին, համագործակցությունը նախ աճեց, ապա մրցակցային վարքի պատճառով նվազեց, մինչև պատժի և արբիտրաժային այլ վարքագծերի միջոցով վերջապես բարձրացավ ամենաբարձր մակարդակի ։
Մեծ կապիկները ցույց են տալիս ծիծաղի նման վոկալիզացիաներ` ի պատասխան ֆիզիկական շփման, ինչպիսին է ըմբշամարտը, հետապնդումը խաղալը կամ քրքջալը։ Սա փաստագրված է վայրի և գերի շիմպանզեներում։ Շիմպանզեի ծիծաղը, որպես այդպիսին, հեշտությամբ ճանաչելի չէ մարդկանց համար, քանի որ այն առաջանում է հերթափոխով ներշնչումներով և արտաշնչումներով, որոնք ավելի շատ հնչում են շնչառության և շնչառության նման։ Հաղորդվել են դեպքեր, երբ ոչ մարդկային պրիմատները ուրախություն են հայտնել։ Մարդիկ և շիմպանզեները կիսում են մարմնի նման քրքրված տարածքները՝ թևատակերն ու փորը։ Շիմպանզեներում կծկելու հաճույքը տարիքի հետ չի նվազում ։
Շիմպանզեները տարբեր վարք են ցուցաբերել՝ ի պատասխան մահացող կամ մահացած խմբի անդամի։ Երբ հանկարծակի մահվան ականատես են լինում, խմբի մյուս անդամները գործում են կատաղած՝ ձայնալսումներով, ագրեսիվ ցուցադրումներով և դիակի հպումով։ Մի դեպքում շիմպանները հոգ էին տանում մահացող երեցի մասին, ապա հաճախում և մաքրում դիակը։ Դրանից հետո նրանք խուսափեցին այն վայրից, որտեղ երեցը մահացավ և իրենց ավելի հնազանդ պահեցին ։ Հաղորդվում է, որ մի քանի օր մայրերը տեղափոխում և հավաքում են իրենց մահացած նորածիններին ։
Փորձարարները, սակայն, մերթ ընդ մերթ ականատես են լինում այնպիսի վարքի, որը հնարավոր չէ հեշտությամբ հաշտեցնել շիմպանզեի հետախուզության կամ մտքի տեսության հետ։ Օրինակ՝ Վոլֆգանգ Կոլերը հաղորդեց խորաթափանց վարքագիծը շիմպանզեների մոտ, բայց նա նույնպես հաճախ նկատում էր, որ նրանք «հատուկ դժվարություն» էին ունենում պարզ խնդիրներ լուծելու հարցում ։ Հետազոտողները նաև հաղորդել են, որ շիմպանզեները, երբ բախվում էին երկու մարդու միջև ընտրության առաջ, նույնքան հավանական էր, որ ուտելիք մուրացնեն մարդուց, ով կարող էր տեսնել մուրացկանության ժեստը, որքան այն անձից, որը չէր կարող, այդպիսով բարձրացնելով հավանականությունը, որ շիմպանզեները չունեն մտքի տեսություն ։
Օգտագործվող գործիքներ
Շիմպանզեների գրեթե բոլոր պոպուլյացիաները գրանցվել են գործիքների միջոցով։ Նրանք ձևափոխում են ձողերը, ժայռերը, խոտը և տերևները և օգտագործում դրանք տերմիտների և մրջյունների, ընկույզների, մեղրի, ջրիմուռների կամ ջրի որոնման ժամանակ։ Չնայած բարդության բացակայությանը, նախազգուշացումն ու հմտությունն ակնհայտ են այդ գործիքները պատրաստելիս ։ Շիմպանզեները քարե գործիքներ են օգտագործել առնվազն 4300 տարի առաջ ։
Կասակելա շիմպանզե համայնքի մի շիմպանզե առաջին անմարդկային կենդանին էր, որը հաղորդում է, որ գործիք է պատրաստում՝ փոփոխելով մի ճյուղ՝ օգտագործելով որպես գործիք իրենց բլուրից տերմիտներ հանելու համար Թայում շիմպանզեները պարզապես օգտագործում են ձեռքերը տերմիտներ հանելու համար ։ Մեղրը կերակրելիս շիմպանզեները օգտագործում են փոփոխված կարճ ձողիկներ՝ մեղրը փեթակից հանելու համար, այսինքն՝ եթե մեղուները անխոնջ են։ Աֆրիկյան վտանգավոր մեղվաբուծության փեթակների համար շիմպանները օգտագործում են ավելի երկար և բարակ ձողեր՝ մեղրը հանելու համար ։
Շիմպանզները նույնպես ձկնորսություն է անում մրջյուններն` օգտագործելով նույն մարտավարությունը ։ Մրջյուն թաթելը դժվար է, և որոշ շիմպանզներ երբեք չեն տիրապետում դրան։ Արեւմտյան Աֆրիկայի չիմպաները կոտրում են կոշտ ընկույզները քարերով կամ ճյուղերով ։ Այս գործունեության մեջ որոշ նախապաշարմունքներ ակնհայտ են, քանի որ այդ գործիքները միասին չեն հայտնաբերվում կամ ընկույզները հավաքելու վայրում։ Ընկույզի ճաքելը նույնպես դժվար է և պետք է սովորել դրա մասին ։ Շիմպանզեները տերևները օգտագործում է որպես սպունգ կամ գդալ ջուր խմելու համար ։
Վերջերս կատարված ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ նիզակների նման առաջադեմ գործիքների օգտագործումը, որոնք Սենեգալում գտնվող Արևմտյան Աֆրիկայի շիմպանզեները սրում են իրենց ատամներով, օգտագործվում էին ծառերի փոքր անցքերից Սենեգալի բաշաբիները նիզակելու համար ։ Դիտվել է արևելյան շիմպանզե՝ օգտագործելով փոփոխված ճյուղ՝ որպես սկյուռ բռնելու գործիք ։
Լեզու
Գիտնականները փորձել են մարդկային լեզու սովորեցնել մեծ կապիկի մի քանի տեսակների։ 1960-ականներին Ալենի և Բեատրիս Գարդների կողմից կատարված մի առաջին փորձը ներառում էր 51 ամիս ուսուցանել ամերիկյան ժեստերի լեզուն Ուաշո անունով շիմպանզեին։ Գարդները հայտնում է, որ Ուաշոն սովորել է 151 նշան և ինքնաբերաբար դրանք սովորեցրել է այլ շիմպանզեների, այդ թվում՝ որդեգրած որդուն՝ Լոուլիսին ։ Հաղորդվում է, որ ավելի երկար ժամանակահատվածում Ուաշոն սովորել է ավելի քան 350 նշան ։