cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Խեթերեն
Սեպագրային խեթերեն
Սեպագրային խեթերեն (հեթիթերեն), կոչվում է նաև նեսերեն (նեսիտերեն)՝ Հին խեթական թագավորության մայրաքաղաք Նեսայի անունով։ Փոքր Ասիայում հայտնաբերված սեպագիր արձանագրություններից (մ. թ. ա. XVII-XIII դդ.) հնագույնները ամենահինն են հնդեվրոպական լեզուներից պահպանված հուշարձանների մեջ։ Ըստ նորագույն ուսումնասիրությունների, խեթերենը և նրան ցեղակից լեզուները ծագել են մեկ մայր անատոլիական լեզվից, որը տեղաբաշխված է եղել Փոքր Ասիայի հարավային շրջաններում։ Մասնագետները այս շրջանները համարում են հնդեվրոպական նախալեզվի բնօրրան։ Խեթերենում պահպանված են հնդեվրոպական շատ բառեր, բառակազմական համակարգը հնդեվրոպական է, ունի հնդեվրոպական կոկորդային հնչյունը։ Կա գոյականների քերականական երկու սեռ՝ ընդհանուր և միջին (չկա իգական-արական հակադրություն), երկու թիվ (եզակի, հոգնակի), նախապես ունեցել է յոթ, ապա՝ վեց հոլով, հոլովման համակարգում հակադրվում են ուղղականի, հայցականի հիմքերը մյուս հոլովների հիմքերին։ Բայն ունի ներկա և անցյալ ժամանակներ։ Խեթերենն առաջին անգամ ուսումնասիրել ու վերծանել է չեխ գիտնական Բ. Հրոզնին։
Գաղափարագրային խեթերեն
Գաղափարագրային (հիերոգլիֆային) խեթերենը կամ լուվիերենը, տարածված է եղել Փոքր Ասիայում և Ասորիքում։ Ավանդված է գաղափարագրերով գրված կնիքային նիշերի ու արձանագրությունների մեջ (մ. թ. ա. XVI-XIII դդ.)։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հնդեվրոպական լեզուներ Կատեգորիա:Հեթական թագավորություն Կատեգորիա:Լեզուներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Փոքր Ասիա
Զիմնիցի (գյուղ, Դումինիչսկի շրջան)
Զիմնիցի (Зимницы), գյուղ Ռուսաստանի, Կալուգայի մարզի Դումինիչսկի շրջանի կազմում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Կալուգայի մարզի Դումինիչսկի շրջանի բնակավայրեր
Բրզեցե
Բրզեցե (Брзеће), գյուղ Սերբիայի Հանրապետության հարավային հատվածում՝ Ռասինայի մարզի Բրուսի շրջանում։
Ըստ 2002 թվականին Սերբիայում անցկացված մարդահամարի տվյալների՝ գյուղի բնակչությունը կազմում է 258 մարդ ։ Գյուղի ժամային գոտին՝ UTC+1, իսկ ամառը՝ UTC+2:
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Սերբիայի գյուղեր Կատեգորիա:Բրուսի շրջանի բնակավայրեր
Մեծ Կոդաչ
Մեծ Կոդաչ (Большая Кодач), գետ Ռուսաստանում, հոսում Կոմի Հանրապետությունում։ Գետաբերանը տեղակայված է Պեչորա գետի ձախ ափին՝ 1299 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը 65 կմ է, ավազանի տարածքը 375 կմ2։
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը՝ Պեչորա, գետի ենթաավազանը Պեչորա։ Գետի ավազանը Պեչորա ։
Տվյալներն ըստ ջրային ռեսուրսների ֆեդերատիվ տեսչության.
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Կոմի Հանրապետության գետեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր Կատեգորիա:Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանի գետեր
Տեկլևկա (գյուղ, Կամենեց-Պոդոլսկիի շրջան)
Տեկլևկա (Теклівка), գյուղ Ուկրաինայի Խմելնիցկիի մարզի Կամենեց-Պոդոլսկիի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Տեկլևկա գյուղում բնակվում էր 47 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,311 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 151,13 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Խմելնիցկիի մարզի Կամենեց-Պոդոլսկիի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Նովու Օրիզոնտի դու Նորտի
Նովու Օրիզոնտի դու Նորտի (Novo Horizonte do Norte), համայնք Բրազիլիայի Կենտրոնաարևմտյան տարածաշրջանում՝ Մատու Գրոսու նահանգի կազմում   ։ Գտնվում է Մատու Գրոսու նահանգի հյուսիսարևելյան մարզում։ Բնակչությունը կազմում է 2952 մարդ՝ 2006 թվականի տվյալներով։ Գրավում է 938,389 կմ2 տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում է՝ 3,1 մարդ/կմ2։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Բրազիլիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Մատու Գրոսու նահանգի բնակավայրեր
Պետրովսկոե (գյուղ, Իգլինսկի շրջան)
Պետրովսկոե (Петровское, Петровский), գյուղ Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Իգլինսկի շրջանի կազմում։
Պեչիշչե (գյուղ, Սումիի շրջան)
Պեչիշչե (Печище), գյուղ Ուկրաինայի Սումիի մարզի Սումիի շրջանում։
Պետրովսկոե (գյուղ, Իգլինսկի շրջան)
Բնակչությունը 2009 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 14 մարդ։
Պեչիշչե (գյուղ, Սումիի շրջան)
2001 թվականի տվյալներով Պեչիշչե գյուղում բնակվում էր 350 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Սումիի մարզի Սումիի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Պետրովսկոե (գյուղ, Իգլինսկի շրջան)
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Իգլինսկի շրջանի բնակավայրեր
Խեթեր
Խեթեր, հաթթեր, քաթեր, խաթթեր, հնագույն ժողովուրդ Մերձավոր Արևելքում։
Գիտնականների մեծ մասի պնդմամբ III հազարամյակում Փոքր Ասիայի տարածքը բնակեցված է եղել հնդեվրոպական նախալեզվի կրող ժողովուրդներով՝ խաթթերով, ապա՝ խեթերով։ Որպես խեթերի քաղաքակրթության գոյության ապացույց ավելի ուշ խեթական աղբյուրներում հանդես են գալիս նախահնդեվրոպական լեզվով մեզ հասած մի քանի աղբյուրներ (հիմնականում կրոնա-ծիսական բնույթի), որտեղ խեթերի լեզվով հանդես է գալիս hattili –(գրավոր տարբերակով՝ խաթթիից) տերմինը։ Մի շարք աղբյուրներում հանդես են գալիս խաթթերից հայտնի աստվածությունների անուններ ու տեղանուններ ։
Խեթական թագավորության բնակչության հիմնական տարրը եղել է հնդեվրոպական լեզվաընտանիքին պատկանող լեզուներով խոսող բնակչությունը, իսկ խեթերի մշակույթն ու կրոնը, աստվածների բազմազանությունը՝ Հին աշխարհի ամենայուրօրինակ երևույթներից մեկն է ։
Խեթական թագավորության տարածքում իրականացվող առաջին հնագիտական պեղումների արդյունքում՝ 1906, 1907, 1911 և 1912 թթ․ հնագետ պատմաբաններին հաջողվեց գտնել մոտավորապես 10000 սեպագիր աղյուսներ, որոնք վերաբերում էին խեթական թագավորության ամենատարբեր բնագավառներին՝ կրոնականից մինչև միջթագավորական պայմանագրեր, ինչպես նաև պեղումների արդյունքում սեպագիր տեքստերից բացի հայտնաբերվել են մի շարք կնիքներ ու դրոշմանիշեր ։ Այսօր (2015) մենք ունենք մոտավորոպես 24․000 սեպագիր աղյուսներ, տարբեր չափերի, որոնց հիմնական մասը հայտնաբերված է մայրաքաղաք Հաթթուսասում (Բողազքյոյ)։
Չնայած կոնկրետ տեղեկությունների բացակայության փաստի, այնուամենայնիվ պարզ է, որ արդեն XII դարում խեթական թագավորության մի զգալի մասում խեթական թագավորությունը արդեն գոյություն չուներ՝ զիջելով իր տեղը մի շարք մեծ ու փոքր այլ պետական կազմավորումներին։ Սա արդեն վկայում է թագավորության մի քանի մեծ ու փոքր թագավորությունների տրոհման մասին։ Բնականաբար, հաշվի առնելով ապստամբական բազմաթիվ օրինակներն ու ընդհանրապես, այդ ժամանակաշրջաում գոյություն ունեցող թագավորությունների պատմության օրինակները, պարզ է, որ Խեթական թագավորությունում ևս այդ շրջանում պետք է հանդես գային ուժեղ ապստամբ հպատակներ, որոնք սկիզբ պետք է դնեին թագավորության անկմանը։ Դեռևս Ք․ա․ XIII դարում նկատում ենք, որ խեթական թագավորության արքաները դժվարությամբ էին դիմակայում հպատակ ապստամբների հակախեթական գործողուոթյուններին, որոնք էլ, իրենց հերթին, օգնություն էին գտնում խեթական թագավորության թշնամի թագավորությունների կողմից։ Բնականաբար, ստեղծված պայմաններում արտաքին նոր նվաճումների մասին խոսք լինել չի կարող։ Մի շարք խեթագետներ գտնում են, որ խեթական թագավորության փաստացի անկումը դրվել է Խաթթուսիլիս III-ի ժամանակ, երբ Փոքր Ասիայի հարավում ստեղծվում է արտակարգ լիազորություններով օժտված Թարխունտասսայի քույր պետությունը, որի հետ հետագայում խեթերը շարունակաբար թշնամական հարաբերությունների մեջ էին։ Ինչևէ, թագավորության անկումը շարունակում է մնալ գիտնական պատմաբանների ուշադրության կենտրոնում այնպես, ինչպես թագավորության հիմնադրումն ու բազմաթիվ այլ հարցեր կապված խեթերի հետ։
Խեթերն ու Աստվածաշունչը
Խեթական թագավորության և խեթերի շուրջ եղած հետաքրքրությունը էլ ավելի է մեծանում Աստվածաշնչում նրանց մասին գոյություն ունեցած տեղեկություններից ելնելով։ Ինչքանո՞վ համուզված կարող ենք պնդել, որ Աստվածաշնչյան քաթերը, դրանք սույն հոդվածի մեջ հիշատակվող խեթերն են, ինչքանո՞վ է հավանական, որ Աստվածաշնչում հիշատակվող քաթերը հանդիսանում են մեզ ծանոթ խեթերի նախնիները կամ որևէ կապ ունեն նրանց հետ․ սրանք հարցեր են, որոնց անդրադարձել են խեթերի պատմությամբ զբաղվող գրեթե յուրաքանչյուր ուսումնասիրող։ Աստվածաշնչյան հեղինակները խեթերի ներքո ի նկատի ունեին Պաղեստինի նախաիսրաելյան (pre-Israelite) բնակիչներին, սակայն թե ինչքանո՞վ են Պաղեստինյան նախաիսրաելյան բնակիչները նույնանում մեզ հայտնի խեթերի հետ, դեռևս հայտնի չէ։ Եբրայերեն ḥittî տերմինը օգտագործվել է Աստվածաշնչում կամ որպես մակդիր անհատի էթնիկական տարրի որոշման հարցում, կամ որպես հոգնակի ձև՝ Պաղեստինյան նախաիսրաելյան բնակիչների թվում մի խմբին՝ քաթերին առանձնացնելու համար։ Սակայն, մի շարք պատմաբաններ էլ գտնում են, որ Աստվածաշնչյան խեթերի հիշատակությունը սոսկ հնչյունաբանական պատահականություն է, որը որևէ էթնիկ կամ պատմական նշանակություն չունի, ուստի և որևէ կապ չունի վերոհիշյալ խեթերի հետ ։
Որոշակի նույնականություն է հայտնաբերվել նաև հատուկ անունների վերաբերյալ․ Աստվածաշնչյան Աբրահամի ժամանակներում հիշատակվող մի առաջնորդ/թագավորի անունը համապատասխանում է Խեթական թագավորությունից մեզ հայտնի թագավորի անվանը՝ Թուդխալիյաս։ Չնայած այս դեպքում էլ արդեն ծագում է մեկ այլ հարց՝ խեթական թագավորությունից հայտնի Թուդխալիյաս անունը կրող թագավորոներից որի մասին է խոսքը ։
'Խեթական թագավորությունից մեզ հայտնի թագավորների ցանկը'
Հին Թագավորություն
Նոր Թագավորություն
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հեթական թագավորություն Կատեգորիա:Վերացած քաղաքակրթություններ Կատեգորիա:Հին Մերձավոր Արևելք Կատեգորիա:Փոքր Ասիա Կատեգորիա:Թուրքիայի պատմություն Կատեգորիա:Փոքր Ասիայի հին ժողովուրդներ
Ազգագրության ռուսական թանգարան
Ազգագրության ռուսական թանգարան (Российский этнографический музей), Եվրոպայի ազգագրական ամենամեծ թանգարաններից մեկը։ Հիմնադրվել է 1902 թվականին հունվարի 22-ին որպես Ռուսական պետական ​​թանգարանի ազգագրական բաժին։ Գտնվում է Սանկտ Պետերբուրգի` Ինժեներների փողոցի 4/1 տանը` Ռուսական թանգարանի շենքի կողքին։ Թանգարանի շենքը կառուցվել է 1902-1913 թվականներին ճարտարապետ Վասիլի Սվինինի նախագծով։
Պատմություն
Ազգագրության ռուսական թանգարանի հիմնադրման տարեթիվ է համարվում 1902 թվականը, երբ Ռուսական պետական ​​թանգարանի կազմում ձևավորվեց ազգագրության բաժինը, որ այցելուների առաջ իր դռները բացեց 1923 թվականին։
1934 թվականին Ազգագրության թանգարանը վերածվում է ինքնուրույն կազմակերպության և անվանվում Ազգագրության պետական թանգարան։ 1948 թվականի օգոստոսին՝ ԽՍՀՄ ժողովուրդների թանգարանի հավաքածուի հանձնումից հետո վերանվանվեց ԽՍՀՄ ժողովուրդների ազգագրության պետական թանգարանի։
1992 թվականից կոչվում է Ազգագրության ռուսական թանգարան։ 2003 թվականին Սանկտ Պետերբուրգի հիմնադրման 300-ամյակի կապակցությամբ Ազգագրության թանգարանը Երուսաղեմ քաղաքից ու Իսրայելի Հանրապետությունից նվեր ստացավ «Երուսաղեմյան առյուծ» քանդակը (հեղինակ՝ Ռուսլան Սերգեև)։
Թանգարանի բաժինները
Թանգարանում գործում է «Ազգագրության մանկական կենտրոն»։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի թանգարաններ Կատեգորիա:1902 հիմնադրված թանգարաններ
Մերեյ
Մերեյ (Meyreuil), համայնք Ֆրանսիայի Պրովանս Ալպեր Լազուր ափ մարզի Բուշ դյու Ռոն գավառում ։
Աշխարհագրություն
Գտնվում է Փարիզ քաղաքից 650 կմ հարավ, Մարսել քաղաքից` 24 կմ հյուսիս-արևելք։
Բնակչություն
Բնակչության քանակը ըստ տարիների
Աղբյուրներ` Ֆրանսիայի սոցիոլոգիական գիտությունների բարձրագույն դպրոցի տվյալներ
Տնտեսություն
2010 թվականին ուներ 3589 աշխատունակ (15-64 տարեկան) բնակիչ, որոնցից ակտիվ էին 2538-ը, իսկ ոչ ակտիվները` 1051։ Ակտիվության ցուցանիշը կազմում է 70,7 %։ 2538 աշխատունակ մարդկանցից աշխատել է 2341 անձ (1260 տղամարդ և 1081 կին)։ Գործազուրկ են եղել 197 անձ (76 տղամարդ և 121 կին)։ 1051 անաշխատունակներից 383-ը եղել են աշակերտներ կամ ուսանողներ, 303-ը` թոշակառուներ, իսկ 365-ը չեն աշխատել տարբեր պատճառներով ։
Տասնինը
Տասնինը (19), բնական թիվ է, գտնվում է 18-ի և 20-ի միջև։
Իսմայիլ Էրեզ
Իսմայիլ Էրեզ (İsmail Erez, ), թուրք դիվանագետ, որը Թուրքիայի արտաքին քաղաքական գերատեսչությունում զբաղեցրել է դիվանագիտական բարձրաստիճան մի շարք պաշտոններ։
Կենսագրություն և կարիերա
Իսմայիլ Էրեզը ծնվել է 1919 թվականի սեպտեմբերի 28-ին Ստամբուլի (այդ ժամանակ՝ Կոստանդնուպոլիս) Բաքըրքյոյ շրջանում։ Նրա ծնողները՝ Հասան Թահսին Էրեզը և Էմինե Շահանդեն, իրավաբանական կրթություն ունեին։ Գերազանցության դիպլոմով ավարտել է Գալաթասարայի վարժարանը ու 1939 թվականին ընդունվել Քաղաքագիտության դպրոց, որն էլ ավարտել է 1943 թվականին ։
Ուսումն ավարտելուց հետո՝ Իսմայիլ Էրեզն աշխատանքի է անցել Թուրքիայի դիվանագիտական ծառայությունում և մի շարք պաշտոններ զբաղեցրել Արտաքին գործերի նախարարությունում՝ զբաղեցնելով նաև ներկայացուցչական պաշտոններ Միավորված ազգերի կազմակերպությունում, Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունում և ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ում։ Վաշինգտոնում թուրքական դեսպանության գլխավոր քարտուղարի պաշտոնն զբաղեցնելուց հետո՝ 1967 թվականի դեկտեմբերի 19-ին նշանակվել է Լիբանանում Թուրքիայի դեսպան (նստավայրը՝ Բեյրութ)՝ համատեղության կարգով զբաղեցնելով նաև Քուվեյթում Թուրքիայի դեսպանի պաշտոնը։ 1970 թվականին նշանակվել է Իտալիայում Թուրքիայի դեսպան, իսկ արդեն 1972-1974 թվականներին աշխատել է Թուրքիայի արտաքին գործերի նախարարության գլխավոր քարտուղարությունում։ 1974 թվականի նոյեմբերի 2-ին նշանակվել է Ֆրանսիայում Թուրքիայի դեսպան ։
Սպանություն
1975 թվականի հոկտեմբերի 24-ին Իսմայիլ Էրեզը վերադառնում էր ընդունելությունից և երբ նրա ավտոմեքենան մոտեցավ Փարիզում թուրքական դեսպանությանը, Հայաստանի ազատագրության հայ գաղտնի բանակի 3-4 զինված մարտիկներ դարանակալեցին մեքենան՝ սպանելով նրան ու նրա վարորդ Թալիփ Եներին ։ Սպանությունը ցնցեց ողջ Թուրքիան, քանի որ դրանից երկու օր առաջ սպանվել էր Ավստրիայում Թուրքիայի դեսպան Դանիշ Թունալըղիլը։ Սպանության պատասխանատվությունն իրենց վրա էին վերցրել ԱՍԱԼԱ-ն և ՀՑԱՄ-ը ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:1919 ծնունդներ Կատեգորիա:1975 մահեր Կատեգորիա:Գալաթասարայի վարժարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Ֆրանսիայում հրազենից մահացածներ Կատեգորիա:Թուրք դիվանագետներ
Պալնիկ Շոր (Պերնեյյուի վտակ)
Պալնիկ Յոլ (Пальник-Ёль), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Կոմի Հանրապետությունով։ Գետաբերանը գտնվում է Պերնեյյու գետի աջ ափին՝ 0,3 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը կազմում է 13 կմ։
Ջրագրության տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տեղեկությունների համաձայն՝ գետը պատկանում է Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը՝ Պեչորա, գետի ենթաավազանը՝ Պեչորա գետի ավազաների վտակները մինչև թափվելը Ուսա, գետի գետային ավազանը՝ Պեչորա ։
Ըստ աշխարհագրական տեղեկատվական համակարգի՝ ջրային բաժնի տարածքում Ռուսաստանի Դաշնության պատրաստած դաշնային գործակալության ջրային ռեսուրսների ՝
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր Կատեգորիա:Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանի գետեր
Ճառընտիր (996)
Ճառընտիր 996, Երևանի Մաշտոցի անվան Մատենադարանում պահպանվող ձեռագիր, որը «Մաշտոցի անվան ցուցակ ձեռագրացում» (ձեռագրերի ցանկում) ներկայացված է 996 թվի տակ։ Ձեռագիրը գրվել է 1442 թվականին։ Ծաղկող՝ Հովհաննես։ Ստացողը եղել է Պարոն Շալուն։ Գրված է թղթի վրա, որը ունի 30,3x20,5 չափս։ Ձեռագիրը կազմված է 568 թերթից։ Գրված է երկսյուն, բոլորգր-ով։ Ունի լուսանցազարդ մանրանկար։ Կազմը` կաշեպատ ստվարաթուղթ դրոշմազարդ, աստառը՝ կապույտ կտավ։ Հիշատակարաններ՝ 446բ, 563ա ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մատենադարանի ձեռագրեր
Փիլիպպինե Ռուբինյան
Փիլիպպինե Ռուբինյան (Philippa of Armenia, Φιλίππα της Αρμενίας, ), Նիկիայի կայսրուհի (1214-1216), Սասունի իշխանուհի (1193), Կիլիկիայի իշխան Ռուբեն Գ-ի և Իզաբելլա Թորոնցու կրտսեր դուստրը, Նիկիայի կայսր Թեոդոր Ա Լասկարիսի կինը, Կոստանդին Լասկարիսի մայրը, Ռուբինյանների իշխանական տոհմից ։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Ռուբինյաններ Կատեգորիա:Նիկիայի կայսրուհիներ Կատեգորիա:Կիլիկյան Հայաստան
Մորմոններ
Հիսուս Քրիստոսի վերջին օրերի սրբերի եկեղեցի (The Church of Jesus Christ of Latter-day Saints), կամ, խոսակցաբար Մորմոններ, վերականգնողական ծագում ունեցող կրոնական կազմակերպություն, մորմոնիզմի ամենամեծ ճյուղը։ Կազմակերպությունը հիմնադրել է Ջոզեֆ Սմիթը Երկրորդ մեծ զարթոնքի տարիներին (1790-1840)։ Գլխավոր գրասենյակը գտնվում է Սոլթ Լեյք Սիթիում (Յուտա, ԱՄՆ)։
2012 թվականի դեկտեմբերի 31-ի դրությամբ՝ գրեթե ամբողջ աշխարհում միսիոներական գործունեություն իրականացրել է ավելի քան 58 հազար մարդ ։
Միքայել Եսայան
Միքայել Գևորգի Եսայան, իրավագետ-փաստաբան, ՀՀ ԳԱԱ պատվավոր դոկտոր (2000) ։
Գալուստ Գյուլբենկյանի թոռն է։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ իրավագետներ Կատեգորիա:1927 ծնունդներ Կատեգորիա:Մայիսի 7 ծնունդներ Կատեգորիա:Լոնդոն քաղաքում ծնվածներ Կատեգորիա:Հայ փաստաբաններ Կատեգորիա:Օքսֆորդի համալսարանի շրջանավարտներ
Զիմնիցի (գյուղ, Խիսլավիչսկի շրջան)
Զիմնիցի (Зимницы), գյուղ Ռուսաստանի, Սմոլենսկի մարզի Խիսլավիչսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 0 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Խիսլավիչսկի շրջանի բնակավայրեր
Ժողովածու (717)
ժողովածու ' (717), Երևանի Մաշտոցի անվան Մատենադարանում պահպանվող ձեռագիր, որը «Մաշտոցի անվան ցուցակ ձեռագրացում» (ձեռագրերի ցանկում) ներկայացված է 717 թվի տակ։ Ձեռագիրը գրվել է 18-րդ դարում։ Գրված է թղթի վրա, որը ունի 12,3x7,8 սմ չափս։ Ձեռագիրը կազմված է 256 թերթից։ Գրված է միասյունով, նոտրգիրով։ Պահպանակ՝ մագաղաթ 2, բոլորագիծ, երկաթագիր, Ավետարան։ Կազմը` կաշեպատ տախտակ դրոշմազարդ, աստառը՝ դրոշմազարդ կտավ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մատենադարանի ձեռագրեր
Քեյթ Ուինսլեթ
Քեյթ Էլիզաբեթ Ուինսլեթ (Kate Elizabeth Winslet, ), կինոյի և թատրոնի բրիտանացի դերասանուհի, արժանացել է «Օսկար», ինչպես նաև «Ոսկե Գլոբուս» (2 անգամ) և «BAFTA» (2 անգամ) մրցանակների։
Քեյթ Ուինսլեթը դերասանական կարիերան սկսել է 1991 թվականից․ նրա դեբյուտը կայացել է բրիտանական հեռուստատեսությունում։ Ուինսլեթի առաջին ֆիլմը եղել է «Երկնային արարածներ»-ը (1994)։
1997 թվականին, «Տիտանիկ» ֆիլմում Ռոզա Բուքեյթերի դերը մարմնավորելուց հետո, նա համաշխարհային ճանաչում ձեռք բերեց, այդ դերի համար ստացավ իր երկրորդ Օսկար-ի անվանակարգը։ Հետագայում նա նկարահանվեց այնպիսի հայտնի ֆիլմերում, ինչպիսիք են «Աիրիս»-ը (2001), «Մաքուր բանականության հավերժ փայլատակում» (2004), «Փնտրելով Նևերլենդը» (2004), «Ինչպես մանուկներ» (2006), Ընթերցողը (2008), «Փոփոխությունների ճանապարհ» ֆիլմում վերամիավորվել է Լեոնարդո ԴիԿապրիոյի հետ (2008) և «Սթիվ Ջոբս» (2015), որոնց համար նա առաջադրվել է տարբեր կինոմրցանակների։
Բազմաթիվ մրցանակների դափնեկիր, այդ թվում՝ Օսկար (2009), BAFTA-ի երեք մրցանակ (1996, 2009, 2016), չորս «Ոսկե գլոբուս» (2009 - երկու անգամ և՝ 2012, 2016), Էմիի մրցանակներ (2011) և Սեզարի պատվո մրցանակ (2012)։
17 մարտի, 2014-ին Քեյթ Ուինսլեթը արժանացել է աստղի Հոլիվուդյան փառքի ծառուղում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Անգլիացի դերասանուհիներ Կատեգորիա:Անգլիացի կինոդերասաններ Կատեգորիա:Օսկարակիրներ Կատեգորիա:«Գրեմմի» մրցանակի դափնեկիրներ Կատեգորիա:«Սեզար» մրցանակի դափնեկիրներ Կատեգորիա:BAFTA մրցանակի դափնեկիրներ Կատեգորիա:Անգլիացի երգչուհիներ Կատեգորիա:Հեռուստատեսային դերասանուհիներ Կատեգորիա:Թատրոնի դերասանուհիներ Կատեգորիա:«Ոսկե գլոբուս» մրցանակի դափնեկիրներ Կատեգորիա:21-րդ դարի անգլիացի դերասանուհիներ Կատեգորիա:Անգլիացի կինոդերասանուհիներ Կատեգորիա:«Էմմի» մրցանակի դափնեկիրներ Կատեգորիա:Լավագույն դերասանուհի Օսկարի մրցանակակիրներ Կատեգորիա:Բրիտանացի հեռուստատեսային դերասանուհիներ Կատեգորիա:Բրիտանացի դերասանուհիներ Կատեգորիա:Բրիտանացի կինոդերասանուհիներ
Զալոնա
Զալոնա, գյուղ Օսմանյան կայսրությունում, Տրապիզոնի վիլայեթի Լազիստանի գավառում։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Տես նաև
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության հայաբնակ գյուղեր Կատեգորիա:Հոփայի շրջանի համայնքներ Կատեգորիա:Թուրքիայի գյուղեր
Տերնավկա (գյուղ, Կամենեց-Պոդոլսկիի շրջան)
Տերնավկա (Тернавка), գյուղ Ուկրաինայի Խմելնիցկիի մարզի Կամենեց-Պոդոլսկիի շրջանում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Խմելնիցկիի մարզի Կամենեց-Պոդոլսկիի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1548 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Պետրովսկոե (գյուղ, Իշիմբայսկի շրջան)
Պետրովսկոե (Петровское, Петровский), գյուղ Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Իշիմբայսկի շրջանի կազմում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Իշիմբայսկի շրջանի բնակավայրեր
Անվերջանալի գիշեր
«Անվերջանալի գիշեր» (Endless Night), անգլիացի գրող Ագաթա Քրիստիի դետեկտիվ վեպը, որը հրատարակվել է 1967 թվականին՝ «Collins Crime Club» հրատարակչության կողմից:
Անվանում
Ստեղծագործության անվանումը հեղինակը վերցրել է անգլիացի բանաստեղծ, խորհրդապաշտ և նկարիչ Ուիլյամ Բլեյքի «Անմեղության խոսքերը» բանաստեղծության տողերից։
Վեպի վերջին երկու տողերը վերցված են «The Doors» խմբի «The Doors» համանուն երաժշտական ալբոմի «End of the Night» (Գիշերվա ավարտը) ստեղծագործությունից, որն առաջին անգամ Միացյալ Նահանգներում թողարկվել է 1967 թվականին։ Հայտնի չէ, թե որն է հեղինակ Ջիմ Մորիսոնի ստեղծագործության սկզբնաղբյուրը, սակայն վեպի և ալբոմի թողարկման համընկնումը պատահական չէր։
Սյուժե
Պատմությունը գրված է Մայքլ Ռոջերսի կողմից, մի հավակնոտ երիտասարդի, որն առաջին հայացքից սիրահարվում է Ֆենելա Գութմանին։ Նա հանդիպում է վերջինիս՝ այսպես կոչված գնչուական բակում։ Տեղացիները այդ հողակտորին այդպես են անվանում, քանի որ այնտեղ, ըստ հնագույն լեգենդի, իշխում է անեծքը։ Երիտասարդներն, ամուսնանալով, պատրաստվում են գնել հողը և դրա վրա տուն կառուցել։
Հանկարծ Մայքլը իմանում է, որ իր երիտասարդ կին Ֆենելա Գութմանին Անգլիայի ամենահարուստ հարսնացուներից մեկն է և նա արդեն գնել է տուն այդ անիծված վայրում և կառուցել իրենց երազանքների տունը։
Կարծես թե սա իրական երջանկություն է։ Սակայն կարծես թե հին գնչուական անեծքն սկսում է իրագործվել։
Էկրանավորում
1972 թվականին Ագաթա Քրիստիի վեպն էկրանավորվել է «EMI Films» կինոընկերության կողմից։ Ֆիլմի դերակատարներն էին Ջորջ Սանդերսը, Բրիթ Էկլանդը և Հեյլ Միլսը։ Ֆիլմի սյուժեն հիմք է ծառայել «Ագաթա Քրիստիի Միսս Մարփլ» հեռուստասերիալի ստեղծման համար ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Անգլիական գրականություն Կատեգորիա:1967 վեպեր Կատեգորիա:Ագաթա Քրիստիի վեպեր Կատեգորիա:Հեռուստաշոուների հիմք ծառայած վեպեր Կատեգորիա:Էկրանավորված բրիտանական վեպեր
Վինոգրադովկա (գյուղ, Բոլգրադի շրջան)
Վինոգրադովկա (Виноградiвка), գյուղ Ուկրաինայի Օդեսայի մարզի Բոլգրադի շրջանում։ Բնակավայրը նախկինում նաև անվանվել է Կուրչիյ։ Հիմնադրվել է 1811 թվականին։
Չճշտված տվյալներով Վինոգրադովկա գյուղում բնակվում էր 4 498 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 39,6 կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Օդեսայի մարզի Բոլգրադի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1811 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Իզաբել Աջանի
Իզաբել Յասմին Աջանի (Isabelle Yasmina Adjani, ), ֆրանսիացի դերասանուհի և պրոդյուսեր։ Հանդիսատեսին հայտնի է «Մարգո թագուհին», «Ապրողը» և «Կամիլ Կլոդել» ֆիլմերից։ Սեզար կինոմրցանակի հնգակի դափնեկիր է։
Կենսագրություն
Իզաբելը ալժիրցի վտարանդի Մոհամեդ Շերիֆ Աջանի և գերմանուհի Ավգուստայի դուստրն է, ծնվել է Փարիզի 17-րդ շրջանում ։ 12 տարեկան հասակից խաղում էր սիրողական թատրոնում, նկարահանվել է փոքրիկ դերերում։ 15 տարեկանում, դպրոցական արձակուրդների ժամանակ, նկարահանվել է իր առաջին ֆիլմում՝ «Փոքրիկ ածխագործ» («Le petit bougnat»)։ 1971 թվականին Նինա Կոմպանեեցը Իզաբելին հրավիրում է «Ֆոսթինը և հիանալի ամառը» («Faustine et le bel été») կինոնկարում։
Աջանին լքում է թատրոնը հանուն Ֆրանսուա Տրյուֆոյի «Ադել Հյուգոյի պատմությունը» («L'histoire d'Adèle H.») ֆիլմի նկարահանումներին մասնակցելու համար, որը նրան բերում է միջազգային ճանաչում։ Վիկտոր Հյուգոյի դստեր դերի համար, ով խելագարվում է անհաջող սիրո պատճառով, նա առաջարկվում է «Օսկար» և «Սեզար» մրցանակների ։ 1976 թվականին էկրան են բարձրանում Անդրե Տեշինեի «Բարոկկո» («Barocco») և Ռոման Պոլանսկու «Ապրողը» («Le locataire») ֆիլմերը։
1979 թվականին Աջանին Կլաուս Կինսկիի հետ խաղում է Բրեմ Սթոկերի «Նոսֆերատու՝ գիշերային ուրվական» («Nosferatu։ Phantom der Nacht») ստեղծագործության էկրանավորումում, ռեժիսոր Վերներ Հերցոգ։ Նույն թվականին նա կատարում է բանաստեղծուհի Էմիլի Բրոնտեի դերը Անդրե Տեշինեի մյուս ֆիլմում՝ «Բրոնտե քույրերը» («Les soeurs Brontë»)։
1981 թվականին Աջանին խաղաց Անջեյ Ժուլավսկու «Հմայվածը» («Possession») և Ջեյմս Այվորիի «Կվարտետ» («Quartet») ֆիլմերում։ Նրանցում դերերի համար նա արժանանում է 34-րդ Կաննի կինոփառատոնի «Լավագույն դերասանուհի» մրցանակին, իսկ «Հմայվածը» ֆիլմի համար՝ իր կարիերայի ընթացքում առաջին «Սեզար» մրցանակին։
1983 թվականին Աջանին արժանանում է երկրորդ «Սեզար»-ին, Սեբաստիեն Ժապրիզոյի վեպի հիման վրա Ժան Բեկերի «Սպանիչ ամառ» («L'été meurtrier») էրոտիկ դրամայում դերի համար։ Հաջորդ տարի նա ձայնագրում է երաժշտական ալբոմ, որի համար երաժշտությունը գրել էր Սերժ Գենսբուրը, իսկ սկսնակ ռեժիսոր Լյուկ Բեսոնը երգերից մեկի հիման վրա նկարահանում է տեսահոլովակ։ Բեսոնը Աջանիին առաջարկում է նկարահանվել նրա «Մետրո» («Subway», 1985 թվական) ֆիլմում։
2008 թվականին կատարում է Մարգարիտայի կինո-ֆոտո դերը լուսանկարիչ Ժան Դանիել Լոյեի «Վարպետը և Մարգարիտան» ֆոտո-նախագծում (Միխայիլ Բուլգակովի «Վարպետը և Մարգարիտան» վեպի նկարազարդումների ցուցահանդես)։ Ցուցահանդեսն անց էր կացվում Փարիզում և Մոսկվայում ։
2010 թվականի փետրվարի վերջին Աջանին ստանում է իր հինգերորդ «Սեզար»-ը, Ժան Պոլ Լիլիենֆելդի «Վերջին դասը» («La journée de la jupe») ֆիլմում կանացի դերի լավագույն կատարման համար։ 2010 թվականի փետրվարի 19-ին, Բեռլինի միջազգային կինոփառատոնի շրջանակներում, ներկայացվում է Աջանիի մասնակցությամբ «Մամոնտ» ֆիլմը (ռեժիսոր՝ Գյուստավ դե Կերվերն և Բենուա Դելեպին)։ Բացի Աջանիից, գլխավոր դերերից մեկը խաղում է նաև Ժերար Դեպարդիեն։ Դա նրանց չորրորդ համատեղ աշխատանք էր կինոյում՝ «Բարոկկո», «Կամիլի Կլոդել», «Բոն Վոյաժ» ֆիլմերի հետ միասին։
Անձնական կյանք
1980 թվականին դերասանուհին որդի է ունենում՝ Բարնաբե, ռեժիսոր և կինոօպերատոր Բրյունո Նյուիտենից ։
1995 թվականին Աջանին որդի է ունենում բրիտանացի դերասան Դանիել Դեյ-Լյուիսից, ում հետ նա հինգ տարիների ընթացքում ապրում էր Լոնդոնում։
Պետական պարգևներ
«Պատվավոր Լեգիոնի Շքանշան»-ի ասպետ (2010 թվական) «Մշակույթի և գրականության Շքանշան»-ի Կոմանդոր (2014 թվական)
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի դերասանուհիներ Կատեգորիա:Ֆրանսիացի երգչուհիներ Կատեգորիա:1955 ծնունդներ Կատեգորիա:Հունիսի 27 ծնունդներ Կատեգորիա:«Սեզար» մրցանակի դափնեկիրներ Կատեգորիա:Ֆրանսիացի պրոդյուսերներ Կատեգորիա:Դերասանուհիներ այբբենական կարգով
(4532) Կոպլանդ
(4532) Կոպլանդ (Copland), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1985 թվականի ապրիլի 15-ին Էդվարդ Բոուելի կողմից Անդերսոն Մեսայում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,992538 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,8564 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,1287 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1890,85 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,19039 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 10,13° անկյուն։
Կոպլանդ աստերոիդը պատկանում է Էոսի աստերոիդների ընտանիքին, որի մեջ ներառված են այս պահին հայտնի ավել քան 4400 անդամներ։ Ընտանիքի ներքին սահմանը անցնում է 2,99 ա. մ. հեռավորության վրա Արեգակից, որը համապատասխանում է Յուպիտերի հետ 7:3 ուղեծրային ռեզոնանսին, իսկ արտաքին սահմանը՝ 3,03, որը համապատասխանում է 9:4 ռեզոնանսին։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էոսի ընտանիքի աստերոիդներ Կատեգորիա:1985 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Էդվարդ Բոուելի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Պալնիկ Շոր (Սոզվայի վտակ)
Պալնիկ Յոլ (Пальник-Ёль), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Կոմի Հանրապետությունով։ Գետաբերանը գտնվում է Սոզվա գետի ձախ ափին՝ 74 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը կազմում է 15 կմ։
Ջրագրության տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տեղեկությունների համաձայն՝ գետը պատկանում է Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը՝ Պեչորա, գետի ենթաավազանը՝ Պեչորա գետի ավազաների վտակները մինչև թափվելը Ուսա, գետի գետային ավազանը՝ Պեչորա ։
Ըստ աշխարհագրական տեղեկատվական համակարգի՝ ջրային բաժնի տարածքում Ռուսաստանի Դաշնության պատրաստած դաշնային գործակալության ջրային ռեսուրսների ՝
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր Կատեգորիա:Կոմի Հանրապետության գետեր Կատեգորիա:Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանի գետեր
Համընդհանուր քերականություն
Բանավեճ
Համընդհանուր քերականության տեսությունն հաստատում է, որ եթե մարդիկ դաստիարակվեն նորմալ պայմաններում (ոչ ծայրահեղ զգայական դեպրիվացիաների պայմաններում), ապա նրանք միշտ կզարգացնեն լեզու՝ որոշակի հատկություններով (օրինակ՝ գոյականները բայերից տարբերել կամ սպասարկու բառերը տարբերել բովանդակային բառերից)։ Տեսությունն առաջարկում է, որ գոյություն ունի գենետիկորեն որոշված բնածին լեզվական ընդունակություն, որը տիրապետում է այդ կանոններին՝ երեխաների համար ավելի հեշտ և արագ դարձնելով խոսել սովորելը, քան հակառակ դեպքում կլիներ ։ Այս ընդունակությունը կապ չունի որևէ հատուկ լեզվի բառապաշարի հետ (ուստի բառերը և դրանց իմաստները պետք է սովորել), և կան մի քանի պարամետրեր, որոնք կարող են ազատորեն տարբերվել տարբեր լեզուներում (օրինակ՝ ածականները գոյականներից առաջ կամ հետո են գալիս), որոնք նույնպես պետք է սովորել։ Այս գաղափարի օգտին ապացույցներ կարելի է գտնել այնպիսի ուսումնասիրություններում, ինչպիսին է Վալիանինը (1986), որը ցույց էտալիս, որ երիտասարդ տարիքի երեխաները, զարմանալիորեն, հասկանում են շարահյուսական կարգերը և դրանց բաշխումը, նախքան այդ գիտելիքների արտադրության մեջ հայտնվելը։
Ինչպես ասում է Չոմսկին. «Ակներևաբար, անհատի մեջ լեզվի զարգացումը պետք է ներառի երեք գործոններ՝ գենետիկ օժտումը, որը սահմանափակումներ է դնում հասանելի լեզուների համար՝ դրանով իսկ հնարավոր դարձնելով լեզվի ձեռքբերումը, արտաքին տվյալներ՝ փոխարկված փորձի, որն ընտրում է մեկ կամ մեկ այլ լեզու նեղ սահմաններում և լեզվի ֆակուլտետին ոչ հատուկ սկզբունքներ ։
Երբեմն համընդհանուր քերականության տեսակետները նկարագրելի են թվում ճանաչողության վերաբերյալ ընդհանուր մանրամասների տեսանկյունից։ Օրինակ, եթե իրադարձությունները և առարկաները իրերի տարբեր դասեր դասակարգելու նախահակումը մարդկային ճանաչողության մաս է կազմում և ուղղակիորեն հանգեցնում է գոյականների և բայերի բոլոր լեզուներով ցուցադրմանը, ապա կարելի է ենթադրել, որ ոչ թե համընդհանուր քերականության այս կողմը լինի հատուկ լեզվի մասին, այլ այն, ընդհանուր առմամբ, մարդկային ճանաչողության մաս է կազմում։ Լեզուների հատկությունները տարբերակելու համար, որոնք կարելի է գտնել ճանաչողության վերաբերյալ այլ փաստերի մեջ, լեզուների այլ հատկություններից, որոնք չեն կարող, կարող է օգտագործվել ՀՔ* հապավումը։ Համընդհանուր քերականությունը Չոմսկու կողմից հաճախ օգտագործվող տերմինն է մարդու ուղեղի այն ասպեկտների համար, որոնք լեզուն դարձնում են այնպիսին, ինչպիսին կա, բայց այստեղ քննարկման նպատակներով այն օգտագործվում է այն տեսակետների համար, որոնք առավել բնորոշ են լեզվին (այդպիսով ՀՔ, ինչպես օգտագործում է Չոմսկին, պարզապես համընդհանուր քերականության հապավում է, բայց ՀՔ*, ինչպես օգտագործվում է այստեղ, համընդհանուր քերականության ենթաբազմություն է)։
Նույն հոդվածում Չոմսկին ավելի մեծ հետազոտական ծրագրի թեման է դնում հետևյալ հարցի վերաբերյալ. «Որքա՞ն քիչ բան կարելի է վերագրել համընդհանուր քերականությանը, մինչդեռ դեռ հաշվի է առնում «I- լեզուների »բազմազանությունը՝ հենվելով երրորդ գործոնի սկզբունքների վրա» (I- լեզուները, որոնք նշանակում են ներքին լեզուներ, ուղեղը հաղորդում է, որ դրանք համապատասխանում են որոշակի լեզու խոսելու և հասկանալու իմացությանը, և երրորդ գործոնի սկզբունքները, որոնք նշանակում են նախորդ լեզվով «Լեզվի ֆակուլտետին ոչ հատուկ սկզբունքներ»։ Չոմսկին ենթադրում է, որ համընդհանուր քերականությունը կարող է լինել չափազանց պարզ և վերացական, օրինակ՝ միայն խորհրդանիշները որոշակի կերպով համատեղելու մեխանիզմ, որը նա անվանում է«միաձուլում»։ Հաջորդ մեջբերումը ցույց է տալիս, որ Չոմսկին չի օգտագործում «ՀՔ» տերմինը ՀՔ* նեղ իմաստով, որը բերված է վերևում։
«Այն եզրակացությունը, որ միաձուլումն ընկնում է համընդհանուր քերականության մեջ, վերաբերում է այն հանգամանքին, թե արդյոք այդպիսի ռեկուրսիվ սերունդը բնորոշ է միայն լեզվի ֆակուլտետին (ԼՖ), թե՞ յուրացված է այլ համակարգերից» ։
Համընդհանուր քերականության որոշ ուսանողներ ուսումնասիրում են մի շարք քերականություններ՝ լեզվական համընդհանուր կոչվող ընդհանրացումներ հանելու համար, որոնք հաճախ հանդես են գալիս «Եթե X ճիշտ է, ապա Y առաջանում է» տեսքով։ Դրանք տարածվել են տարբեր հատկությունների վրա, ինչպիսիք են լեզուներում հայտնաբերված հնչյունները, տարբեր լեզուների ընտրած բառերի կարգերը և այն պատճառները, թե ինչու են երեխաները ցուցաբերում որոշակի լեզվական վարք։ Այս տեսության վրա ազդած այլ լեզվաբանների թվում է Ռիչարդ Մոնտեգը, որը մշակեց այս տեսության իր տարբերակը, երբ նա քննարկեց լեզվաբանական տեսության կոնստրուկտիվիստական մոտեցումից բխող ազդակների ոչ բավարար լինելը։ Համընդհանուր քերականության գաղափարի կիրառումը երկրորդ լեզվի ձեռքբերման ուսումնասիրության մեջ ներկայացված է հիմնականում ՄաքԳիլի համալսարանի լեզվաբան Լիդիա Ուայթի աշխատությունում։
Շարահյուսականները, ընդհանուր առմամբ, պնդում են, որ լեզուների միջև կան տատանման պարամետրային կետեր, չնայած բուռն բանավեճ է տեղի ունենում այն մասին, թե արդյոք ՀՔ սահմանափակումները էականորեն համընդհանուր են «բարդ» լինելու պատճառով (Չոմսկու սկզբունքների ու պարամետրերի տեսություն), հատուկ շարահյուսական ճարտարապետության տրամաբանական հետևանքով (ընդհանուր արտահայտության կառուցվածքի մոտեցում) կամ հաղորդակցության ֆունկցիոնալ սահմանափակումների արդյունք են (ֆունկցիոնալիստական մոտեցում) ։
Հարաբերությունը լեզվի զարգացման գործընթացին
«Լեզվի ֆակուլտետ. Ի՞նչ է այն, ո՞վ ունի և ինչպե՞ս զարգացավ» վերնագրով հոդվածում Հաուսերը, Չոմսկին և Ֆիտչը ներկայացնում են երեք առաջատար վարկածներ այն մասին, թե ինչպես է լեզուն զարգացել և մարդկանց հասցրել համընդհանուր քերականություն ունենալու աստիճանին։
Երկրորդ վարկածը նշում է, որ լայն իմաստով լեզվի ֆակուլտետը (ԼԼՖ) լեզվի համար ածանցյալ և եզակի մարդկային հարմարեցում է։ Այս վարկածը պնդում է, որ անհատական հատկությունները ենթակա էին բնական ընտրության և հատուկ էին մարդկանց համար։
Ժողովածու (1870)
Ժողովածու 1870, Երևանի Մաշտոցի անվան Մատենադարանում պահպանվող ձեռագիր, որը «Մաշտոցի անվան ցուցակ ձեռագրացում» (ձեռագրերի ցանկում) ներկայացված է 1870 թվի տակ։ Ձեռագիրը գրվել է 1602-1618 թվականներին Ավետիք մահտեսի գրիչի կողմից։ Ստացողը եղել է Ավետիք մահտեսին։ Գրված է թղթի վրա, որը ունի 21,3×14,6 չափս։ Ձեռագիրը կազմված է 359 թերթից։ Գրված է երկսյուն, նոտրգրով և բոլորգրով։ Ունի կիսախորան լուսանցազարդ մանրանկարներ, նկարիչ՝ Միքայել Ասորի։ Կազմը` կաշեպատ տախտակ։ Հիշատակարաններ՝ 1ա, 109ա, 210ա, 257ա, 351ա, 358բ, 359բ, հետագայի՝ 252բ (1633 թվական) ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մատենադարանի ձեռագրեր
Համընդհանուր քերականություն
Հարաբերությունը լեզվի զարգացման գործընթացին
Երրորդ վարկածը նշում է, որ միայն նեղ իմաստով լեզվի ֆակուլտետն (ՆԼՖ) է եզակի մարդկանց համար։ Այն փաստում է, որ չնայած նեղ իմաստով լեզվի ֆակուլտետի մեխանիզմները առկա են ինչպես մարդու, այնպես էլ ոչ մարդկային կենդանիների մեջ, ռեկուրսիայի հաշվարկման մեխանիզմը վերջերս զարգացել է բացառապես մարդկանց մոտ ։ Սա այն վարկածն է, որն առավել սերտորեն հավասարեցվում է Չոմսկու կողմից պաշտպանված համընդհանուր քերականության բնորոշ տեսությանը։
Պատմություն
«Համընդհանուր քերականություն» տերմինը նախորդում է Նոամ Չոմսկուն, բայց համընդհանուր քերականության նախա-Չոմսկյան գաղափարները տարբեր են։ Չոմսկու համար համընդհանուր քերականությունը «գենետիկորեն հիմնավորված լեզվի ֆակուլտետի տեսություն է», որը համընդհանուր քերականությունը դարձնում է լեզվի ձեռքբերման տեսություն և բնածին վարկածի մի մաս։ Ավելի վաղ քերականագետներն ու փիլիսոփաները մտածում էին համընդհանուր քերականության մասին՝ բոլոր լեզուների համընդհանուր բաժանման հատկության կամ քերականության իմաստով։ 20-րդ դարի վերջին համընդհանուր քերականության նրանց հասկացությանը ամենամոտ անալոգները Գրինբերգի լեզվական համընդհանրություններն են։
Համընդհանուր քերականության դիտարկումները կարելի է գտնել Ռոջեր Բեկոնի` իր 1245 Քերականության ակնարկ և 1268 Հունական քերականություն գրքերում, ըստ որոնց՝ բոլոր լեզուները կառուցված են ընդհանուր քերականության վրա, չնայած այն կարող է պատահական տարբերակայնությունների ենթարկվել, և 13-րդ դարի սպեկուլյատիվ քերականներ, որոնք, հետևելով Բեկոնին, ենթադրում էին համընդհանուր կանոններ, որոնք ընկած էին բոլոր քերականությունների հիմքում։ Համընդհանուր քերականության կամ լեզվի գաղափարը փիլիսոփայական լեզուների համար 17-րդ դարի նախագծերի հիմքում էր։ Այդ ժամանակաշրջանում ազդեցիկ ստեղծագործություն էր Քլոդ Լանսելոտի «Ընդհանուր քերականությունը», և Անտուան Առնոլդինը, որոնք հիմնված էին Ռենե Դեկարտի ստեղծագործությունների վրա։ Նրանք փորձեցին լեզուների համար նկարագրել ընդհանուր քերականություն՝ հանգելով այն եզրակացությանը, որ քերականությունը պետք է լինի համընդհանուր ։ 18-րդ դարից գոյություն ունի համընդհանուր քերականության Շոտլանդական դպրոց, որը տարբերվում է փիլիսոփայական լեզվական նախագծից, որում ընդգրկված էին այնպիսի հեղինակներ, ինչպիսիք են Ջեյմս Բիթին, Հյու Բլերը, Ջեյմս Բուռնետը, Ջեյմս Հարիսը և Ադամ Սմիթը։ Քերականության մասին հոդվածի (Encyclopædia Britannica) առաջին հրատարակությունը (1771) պարունակում է «Ընդհանուր քերականության մասին» խորագրով ընդարձակ բաժին։
Բիհեիվորիզմի վերելքի ժամանակ համընդհանուր քերականության գաղափարը (երկու իմաստով) մերժվեց։ 20-րդ դարի սկզբին լեզուն սովորաբար հասկանում էին բիհեյվորիստական տեսանկյունից, ինչը ենթադրում էր, որ լեզվի յուրացումը, ինչպես ցանկացած այլ տեսակի ուսուցում, կարելի է բացատրել փորձությունների, սխալների և հաջողության համար հատուցումների հաջորդականությամբ ։ Այլ կերպ ասած, երեխաները սովորում էին իրենց մայրենի լեզուն պարզ ընդօրինակումների միջոցով, լսելով և կրկնելով մեծահասակների ասածները։ Օրինակ, երբ երեխան ասում է «կաթ», և արդյունքում մայրը ժպտում և տալիս է իր երեխային կաթ, երեխան այդ արդյունքը կհամարի ստացված, այդպիսով կուժեղանա երեխայի լեզվի զարգացումը ։ 1950-70-ական թվականներին Չոմսկու և Մոնտագեի տեսությունների հետ համընդհանուր քերականությունը կրկին սկսեց նշանավորվել և ազդեցություն ունենալ ժամանակակից լեզվաբանության մեջ՝ որպես«լեզվաբանական պատերազմների» մաս։
2016 թվականին Չոմսկին և Բերվիկը գրեցին իրենց «Ինչու միայն մենք» վերնագրով գիրքը, որտեղ նրանք սահմանեցին թե մինիմալիստական ծրագիրը և թե ուժեղ մինիմալիստական թեզը և դրա հետևանքները՝ թարմացնելու իրենց մոտեցումը համընդհանուր քերականության տեսության վերաբերյալ։ Ըստ Բերվիկի և Չոմսկու՝ ուժեղ մինիմալիստական թեզը նշում է, որ «Օպտիմալ իրավիճակ կլինի այն, որ համընդհանուր քերականությունը իջնի ամենապարզ հաշվարկային սկզբունքների, որոնք գործում են հաշվարկային արդյունավետության պայմաններին համապատասխան։ Այս ենթադրությունը ... կոչվում է Ուժեղ մինիմալիստական թեզ (ՈւՄԹ) ։ Ուժեղ մինիմալիստական թեզի նշանակությունն այն է, որ համընդհանուր քերականության նախորդ շեշտադրությունը էապես փոխվի այն գաղափարին, որը Չոմսկին և Բերվիկը այժմ անվանում են «միաձուլում»։ «Միաձուլումը» սահմանված է նրանց 2016 թվականի գրքում, երբ նրանք ասում են. «Յուրաքանչյուր հաշվարկային համակարգ ինչ-որ տեղ իր մեջ ներկառուցել է մի գործողություն, որը վերաբերում է արդեն իսկ ձևավորված երկու և X օբյեկտներին և դրանցից կառուցում է նոր օբյեկտ` Z։ Այս գործողությունը անվանվում է «միաձուլում»։ Ուժեղ մինիմալիստական թեզը թելադրում է, որ «Միաձուլումը հնարավորինս պարզ կլինի, այն չի փոխի X կամ Y, կամ որևէ պայմանավորվածություն չի պարտադրելու նրանց, դրանք կթողնի անկանոն, կարևոր փաստ ...Հետևաբար, միաձուլումը պարզապես բազմության ձևավորում է։ X- ի և Y- ի միաձուլումը տալիս է բազմությունը »։
Չոմսկու տեսություն
Չոմսկին պնդում էր, որ մարդու գլխուղեղը պարունակում է լեզվի կազմակերպման սահմանափակումների սահմանափակ հավաքածու։ Սա իր հերթին ենթադրում է, որ բոլոր լեզուները ունեն ընդհանուր կառուցվածքային հիմք՝ կանոնների ամբողջություն, որը հայտնի է որպես «համընդհանուր քերականություն»։
Լեզուն տիրապետող բանախոսները գիտեն, թե որ արտահայտություններն են ընդունելի իրենց լեզվով, որոնք՝ անընդունելի։ Հիմնական հանելուկն այն է, թե ինչպես են բանախոսները ճանաչում իրենց լեզվի այս սահմանափակումները, քանի որ այդ սահմանափակումները խախտող արտահայտությունները մուտքագրման մեջ չկան, նշված են որպես այդպիսին։ Չոմսկին պնդում էր, որ ազդակի ոչ բավարար լինելը նշանակում է, որ Սքիների վարքաբանության հեռանկարը չի կարող բացատրել լեզվի ձեռքբերումը։ Բացասական ապացույցների բացակայությունը վկայություն է այն մասին, որ արտահայտությունը տվյալ լեզվով ոչ քերականական նախադասությունների դասի մի մասն է, նրա փաստարկի հիմքն է ։ Օրինակ՝ անգլերենում հարցական դերանունը ինչպիսին է What, չի կարող առնչվել ստորոգյալին հարաբերական դերանվան շրջանակներում։
Նման արտահայտությունները մատչելի չեն լեզու սովորողներին։ Դրանք, ըստ վարկածի, քերականական չեն։ Տեղական լեզվով խոսողները չեն օգտագործում դրանք և կնշեն, որ դրանք անընդունելի են լեզու սովորողների համար։ Համընդհանուր քերականությունը առաջարկում է բացատրություն ազդակների ոչ բավարար լինելու վերաբերյալ՝ որոշակի սահմանափակումներ մտցնելով մարդկային լեզուների համընդհանուր բնութագրերի մեջ։ Լեզու սովորողները, հետևաբար, երբեք չեն գայթակղվում ապօրինի ձևով ընդհանրացնել։
Կրեոլ լեզուների առկայություն
Կրեոլական լեզուների առկայությունը երբեմն նշվում է որպես այս տեսության հետագա աջակցություն, հատկապես Բիկերտոնի վիճահարույց լեզվական հակասական կենսագրերի տեսության կողմից։ Կրեոլներ լեզուներն այն լեզուներն են, որոնք զարգանում և ձևավորվում են, երբ տարբեր հասարակություններ են միավորվում և ստիպված են մշակել հաղորդակցության նոր համակարգ։ Բնախոսների կողմից օգտագործվող համակարգը սովորաբար բառապաշարի տարրերի անհամապատասխան խառնուրդ է, որը հայտնի է որպես փիջին (pidgin)։ Երբ այս բանախոսների երեխաները սկսում են ձեռք բերել իրենց առաջին լեզուն, նրանք օգտագործում են փիջին մուտքագրումը՝ արդյունավետ ստեղծելու իրենց բնօրինակ լեզուն, որը հայտնի է որպես կրեոլ։ Ի տարբերություն փիջինների, կրեոլները ունեն մայրենի լեզուներ (նրանք, ովքեր ձեռք են բերել վաղ մանկությունից) և օգտագործում են ամբողջական, համակարգված քերականություն։
Ըստ Բիկկերտոնի՝ համընդհանուր քերականության գաղափարին աջակցում են կրեոլ լեզուները, քանի որ որոշակի հատկություններ գործնականում բաժանվում են կատեգորիայի բոլորի կողմից։ Օրինակ՝ ժամանակի ընթացքում դրանց լռելյայն հղումը (արտահայտված բայական արմատներով) ներկայիս պահը չէ, այլ անցյալը։ Օգտագործելով նախբառային օժանդակ բայեր՝ նրանք միատեսակ արտահայտում են ժամանակ, դեմք և եղանակ։ Բացասական համաձայնություն է առաջանում, բայց դա ազդում է բանավոր առարկայի վրա (ի տարբերություն օբյեկտի՝ ինչպես դա անում են իսպաներենի նման լեզուներում)։ Կրեոլների շրջանում մեկ այլ նմանություն կարելի է տեսնել այն փաստի մեջ, որ հարցերը ստեղծվում են պարզապես պատմողական նախադասության հնչերանգը փոխելու միջոցով, այլ ոչ թե դրա բառերի կարգը կամ բովանդակությունը։
Այնուամենայնիվ, Կառլա Հադսոն-Քամի և Էլիսա Նյուպորտի ընդարձակ աշխատանքը ենթադրում է, որ կրեոլ լեզուները կարող են ընդհանրապես չսատարել համընդհանուր քերականությանը։ Մի շարք փորձերի ընթացքում Հադսոն-Քամը և Նյուպորտը ուսումնասիրեցին, թե ինչպես են երեխաներն ու մեծահասակները սովորում արհեստական քերականություն։ Նրանք պարզել են, որ երեխաները հակված են անտեսել մուտքի փոքր տարբերակայնությունները, երբ այդ տարբերակայնությունները հազվադեպ են, և վերարտադրում են միայն առավել հաճախակի ձևերը։ Դրանով նրանք հակված են ստանդարտացնել այն լեզուն, որը լսում են իրենց շուրջը։ Հադսոն-Քամը և Նյուպորտը ենթադրում են, որ փիջին զարգացման իրավիճակում (և խուլ երեխայի իրական կյանքում, որի ծնողները են կամ եղել են արտահոսող ստորագրություններ) երեխաները համակարգում են իրենց լսած լեզուն՝ ելնելով ձևերի հավանականությունից և հաճախականությունից, և ոչ թե նրանից, ինչ առաջարկվել է համընդհանուր քերականության հիման վրա ։ Բացի այդ, կարծես թե դրան հաջորդում է, որ կրեոլները առանձնահատկություններ կունենան այն լեզուների հետ, որոնցից նրանք ածանցվել են, և այդպիսով, քերականության տեսանկյունից նման են։
Համընդհանուր քերականության շատ հետազոտողներ դեմ են վերափոխման գաղափարին, որն ասում է, որ լեզուն իր բառապաշարը փոխարինում է գրեթե ամբողջությամբ ուրիշով։ Սա հակասում է համընդհանուր քերականության համընդհանրական գաղափարներին, որն ունի բնածին քերականություն։
Քննադատություններ
Ջեֆրի Սեմփսոնը պնդում է, որ քերականության ունիվերսալ տեսությունները հերքված չեն, ուստի կեղծ գիտական են։ Նա պնդում է, որ լեզվաբանների կողմից ներկայացված քերականական «կանոնները» պարզապես հետընտրական դիտարկումներ են գոյություն ունեցող լեզուների վերաբերյալ, այլ ոչ թե կանխատեսումներ այն մասին, թե ինչ է հնարավոր լեզվում ։ Նմանապես, Ջեֆրի Էլմանը պնդում է, որ համընդհանուր քերականության կողմից ընդունված լեզուների անընթեռնելիությունը հիմնված է քերականության չափազանց խիստ, «վատթարագույն» մոդելի քերականության վրա, որը չի համապատասխանում որևէ ժամանակակից քերականության։ Հաշվի առնելով այս կետերը՝ Ջեյմս Հուրֆորդը պնդում է, որ Լեզվական ունակության(ԼՈւ) էությունը հիմնականում նշանակում է չնչին պնդում, որ լեզուները սովորում են մարդիկ, և այդպիսով, Լեզվական ունակությունը ավելի քիչ տեսություն է, քան թե տեսություններ փնտրող բացատրություն ։
Մորթեն Հ. Քրիստիանսենը և Նիք Չաթերը պնդում են, որ լեզվի համեմատաբար արագ փոփոխվող բնույթը կանխելու է դանդաղ փոփոխվող գենետիկական կառույցների երբևէ հասնելը՝ խաթարելով գենետիկորեն լարային համընդհանուր քերականության հնարավորությունը։ Նրանք պնդում են, որ բնածին համընդհանուր քերականության փոխարեն, «լեզվական կառուցվածքի ակնհայտորեն կամայական կողմերը կարող են առաջ գալ ընդհանուր ուսման և մշակման կողմնակալություններից, որոնք բխում են մտքի գործընթացների կառուցվածքից, ընկալման շարժիչ գործոններից, ճանաչողական սահմանափակումներից և պրագմատիկայից» ։
Հինզենն ամփոփում է համընդհանուր քերականության ամենատարածված քննադատությունները․
Բացի այդ, առաջարկվել է, որ մարդիկ սովորեն իրենց լեզվով բառերի բաշխման հավանականական ձևերը, այլ ոչ թե դժվար և արագ կանոնները ։ Օրինակ՝ երեխաները գերակատարում են «ed» անցյալ ժամանակի վերջավորությունը և սխալ են խոնարհում անկանոն բայերը, ինչպիսիք են goed և eated, և ուղղում են այդ սխալները ժամանակի ընթացքում ։ Առաջարկվել է նաև, որ ազդակների ոչ բավարար լինելը կարող է հիմնականում կանխվել, եթե ենթադրվում է, որ երեխաները լեզվի ուսուցման մեջ կիրառում են նմանության վրա հիմնված ընդհանրացման ռազմավարություն՝ ընդհանրացնելով նմանատիպ բառերից նոր բառերի օգտագործումը, որոնք նրանք արդեն գիտեն ինչպես օգտագործել ։
Լեզվի ձեռքբերման հետազոտող Մայքլ Ռամսկարը առաջարկել է, որ երբ երեխաները սխալմամբ ակնկալում են ոչ քերականական ձև, որը երբեք չի պատահի, սխալմամն կրկնվող ձախողումը ծառայում է որպես անուղղակի բացասական արձագանքի ձև, որը թույլ է տալիս նրանց ժամանակի ընթացքում շտկել իրենց սխալները, ինչպես օրինակ, ինչպես են երեխաները ուղղում քերականական ընդհանրացումները, ինչպիսիք են goed-ը went-ի անցավ կրկնվող ձախողման միջով ։ Սա ենթադրում է, որ բառերի ուսուցումը հավանական, սխալների վրա հիմնված գործընթաց է, այլ ոչ թե արագ քարտեզագրման գործընթաց, ինչպես ենթադրում են շատ բնագետներ։
Ոլորտի հետազոտությունների տիրույթում, ինչպես պնդում են, Պիրահա լեզուն հանդիսանում է համընդհանուր քերականության հիմնական դրույթների հակապատկեր։ Այս հետազոտությունը ղեկավարել է Դանիել Էվերեթը։ Ի թիվս այլ բաների՝ ենթադրվում է, որ այս լեզուն չունի ռեկուրսիայի բոլոր ապացույցները, ներառյալ ներկառուցված նախադասությունները, ինչպես նաև քանակականացումները և գունանունները ։ Ըստ Էվերեթի գրությունների՝ Պիրահան ցույց տվեց այս լեզվական թերությունները ոչ թե այն պատճառով, որ դրանք պարզամիտ էին, այլ այն պատճառով, որ նրանց մշակույթը, որը շեշտում էր ներկայումս առկա կոնկրետ խնդիրները և նաև զուրկ էր արվեստի ստեղծման առասպելներից և ավանդույթներից, դա չէր պահանջում ։ Որոշ այլ լեզվաբաններ պնդում են, որ այդ հատկություններից ոմանք սխալ են վերլուծվել, և որ մյուսներն իրականում ակնկալվում են համընդհանուր քերականության արդի տեսությունների ներքո ։ Այլ լեզվաբաններ փորձել են վերագնահատել Պիրահային՝ տեսնելու, թե արդյոք այն իսկապես օգտագործե՞լ է ռեկուրսիան։ Պիրահա լեզվի կորպուսային վերլուծության արդյունքում լեզվաբանները չկարողացան հերքել Էվերեթի փաստարկներն ընդդեմ համընդհանուր քերականության և Պիրահայում կրկնության բացակայությանը։ Այնուամենայնիվ, նրանք նաև նշեցին, որ «ռեկուրսիայի բացակայության համար նույնպես հաստատուն ապացույց չկա», և նրանք տրամադրեցին «ենթադրական ապացույցներ այն մասին, որ Պիրահան կարող է ունենալ նախադասություններ ռեկուրսիվ կառույցներով» ։