cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Մոսկվա
Պաշտոնական խորհրդանիշեր
Մոսկվայի զինանշանը և դրոշը իրենցից ներկայացնում են մուգ կարմիր գույնի հերալդիկ վահան և ուղղանկյունաձև պաստառ ձիավորի՝ Սուրբ Գևորգ Հաղթանակաբերի պատկերով, ով նետով խոցում է սև Վիշապին ։ Մոսկվա քաղաքի օրհներգը երաժշտա-բանաստեղծական ստեղծագործություն է, որը ստեղծվել է Իսահակ Օսիպովի Դունաևսկու երգի հիման վրա, Մարկ Լիսյանսկու և Սերգեյ Իվանի Ագրանյանի «Իմ Մոսկվա» բանաստեղծության վրա ։
Բնակչություն
Մոսկվայի բնակչության թիվը Ռուսաստանի պետական վիճակագրական ծառայության տվյալների համաձայն կազմում է 12 197 596 մարդ (2015) : Բնակչության խտությունը կազմում է 4857,66 մարդ/կմ² (2015)։
Մոսկվայի բնակչության թիվը 2002 թվականի Համառուսական մարդահամարի արդյունքներով՝ բնակչության թիվը կազմել է 10 382 754 մարդ։ Ընթացիկ վիճակագրական հաշվառման պաշտոնական տվյալներով՝ 2012 թվականի սեպտեմբերի 1-ի դրությամբ քաղաքի բնակչությունը կազմում էր 11 911,1 հազար մարդ ։ 2010 թվականի հոկտեմբերի մարդահամարի նախնական տվյալներով Մոսկվայում մշտապես բնակվում է 11 643 060 մարդ և միայն 30 հազարը ժամանակավորապես են բնակվում մայրաքաղաքում, 1,2 միլիոն մոսկվայաբնակներ տարբեր պատճառներից ելնելով հրաժարվել են մասնակցել մարդահամարին ։ Մոսկվայի Դաշնային միգրացիոն ծառայության վարչությունը տեղեկացրել է, որ Մոսկվայում մշտական գրանցում ունի 9 060 մարդ, ժամանակավոր գրանցում ունի 1 100 հազար մարդ, միգրացիոն հաշվառման վրա է կանգնած 340 հազար արտասահմանցի։ 600-800 հազար ռուսական քաղաքացի, Դաշնային միգրացիոն ծառայության վարչության գնահատականով, Մոսկվայում բնակվում են առանց գրանցման Դաշնային միգրացիոն ծառայության մարմիններում ։
Քաղաքի բնակչության մասին պաշտոնական տվյալները հաշվի են առնում միայն մշտապես բնակություն հաստատող քաղաքացիներին։ Մոսկվայի դաշնային միգրացիոն ծառայության վարչության տվյալներով՝ 2008 թվականին պաշտոնական հաշվառումով գրանցվել է ևս 1 միլիոն 800 հազար եկվոր (աշխատանքային միգրանտներ և գաստարբայտերներ, ուսանողներ և այլք), ինչպես նաև քաղաքում, 2005 թվականի դրությամբ, փորձագետների գնահատումներով, գտնվում են մոտ 1 միլիոն չգրանցված միգրանտներ ։
Մոսկվայի բնակչության մշտական աճը բացատրվում է հիմնականում այլ տարածաշրջաններից բնակչության ներգաղթով։ Այդ ներքին ներգաղթի երևույթը խորհրդային ժամանակներում անվանում էին «լիմիտավորներ» (ռուս.՝ «лимитчики»)։
Մոսկովյան արտասանությունը համարվում է ռուսական գրական լեզվի արտասանության նորմը ։
Մոսկվայի բնակչության ազգային կազմը, 2002 թվականի մարդահամարի և բնակչության 2010 թվականի մարդահամարի տվյալների համաձայն, բաշխված է հետևյալ կերպ ՝ ռուսներ - 9 930 410 (91,65 %), ուկրաինացիներ - 154 104 (1,42 %), թաթարներ - 149 043 (1,38 %), հայեր - 106 466 (0,98 %), ադրբեջանցիներ - 57 123 (0,53 %), հրեաներ - 53 142 (0,49 %), բելառուսներ - 39 225 (0,36 %), վրացիներ - 38 934 (0,36 %), ուզբեկներ - 35 595 (0,33 %), տաջիկներ - 27 280 (0,25 %), մոլդովացիներ - 21 699 (0,20 %), ղրղզներ - 18 736 (0,17 %), մորդվաներ - 17 095 (0,16 %), չեչեններ - 14 524 (0,13 %), չուվաշներ - 14 313 (0,13 %), օսեր - 11 311 (0,10 %), անձինք, ովքեր չեն նշել իրենց ազգությունը - 668 409 (5,81 %)։
Ռուսների տոկոսը Մոսկվայում գերազանցում է միջին ցուցանիշը ամբողջ Ռուսաստանով (80%), ինչպես նաև բարձր է հայերի և հրեաների տոկոսային բաժինը ի համեմատ միջինռուսականի (0,78 % և 0,16 % համապատասխանաբար)։ Ռուսների բաժինը մեծացել է 1989 թվականի մարդահամարի պահից, երբ նրանք կազմում էին 89,7 % ։
Տնտեսություն
Մոսկվան համառուսական մասշտաբով համարվում է խոշորագույն ֆինանսական կենտրոն, միջազգային բիզնես կենտրոն և երկրի տնտեսության մեծ մասի կառավարման կենտրոն։ Այսպես, օրինակ՝ Մոսկվայում են կենտրոնացված Ռուսաստանում գրանցված բանկերի կեսը ։ Բացի այդ, խոշորագույն կազմակերպությունների մեծ մասը գրանցված են և ունեն կենտրոնական գրասենյակներ Մոսկվայում, չնայած նրան, որ նրանց արտադրանքը կարող է գտնվել Մոսկվայից հազարավոր կիլոմետր հեռավորության վրա։ 2008 թվականի տվյալներով, ՀՆԱ ծավալով (321 միլիարդ $) Մոսկվան գտնվում էր 15-րդ տեղում աշխարհի խոշոր քաղաքների թվում ։
«Ernst & Young» կազմակերպության տվյալներով 2011 թվականի տվյալներով, Մոսկվան եվրոպական քաղաքների թվում ներդրումային գրավչությամբ հայտնվել է 7-րդ տեղում, ընդ որում նրա վարկանիշը աճում է ։
Քաղաքում աշխատում են բջջային կապի երեք օպերատորներ GSM և UMTS (3G) չափանիշներով՝ «ՄՏՍ», «ՄեգաՖոն», «Բիլայն», CDMA հիման վրա ծառայությունները տրամադրում է «Սքայ Լինք» օպերատորը։ Համացանցի անլար մուտքը LTE տեխնոլոգիայով տրամադրում է «Yota» օպերատորը։ Վիրտուալ օպերատորի մոդելով LTE հիման վրա ծառայությունները նույնպես տրամադրում է «ՄեգաՖոն» օպերատորը։
Forbes ամսագրի տեղեկություններով (2011 թվական), Մոսկվան զբաղեցնում է 1-ին տեղը աշխարհի բոլոր քաղաքների թվում դոլարային միլիարդատերերի քանակով (79 մարդ)։ Foreign Policy ամսագիրը 2010 թվականին Մոսկվան դրել է 25-րդ հորիզոնական այն գլոբալ քաղաքների թվում, որոնք նշանակալի ներդրում ունեն համաշխարհային քաղաքակրթության զարգացման գործում ։
2012 թվականին Մոսկվան զբաղեցրել է 1-ին տեղը Քաղաքային միջավայրի որակի վարկանիշում, որը կազմել են ՌԴ Տարածաշրջանային զարգացման նախարարությունը, Ինժեներների ռուսաստանյան միությունը, Շինարարության և կոմունալ տնտեսության հարցերով դաշնային գործակալությունը, Սպառողների իրավունքների պաշտպանության և մարդու բարեկեցության ոլորտում վերահսկողության դաշնային ծառայությունը, ինչպես նաև Մոսկվայի Մ. Վ. Լոմոնոսովի անվան պետական համալսարանը ։
Տրանսպորտ
Մոսկվան համարվում է երկրի խոշոր տրանսպորտային հանգույցը։ Քաղաքը գտնվում է երկաթուղային գծերի և դաշնային ավտոմայրուղիների ցանցերի կենտրոնում։ Մոսկովյան տրանսպորտային հանգույցում ուղևորափոխադրումների ծավալը 2013 թվականի դրությամբ կազմում է 11,5 մլիլիարդ մարդ ։ Քաղաքում զարգացած են հասարակական տրանսպորտի բազմաթիվ տեսակներ, 1935 թվականից աշխատում է մետրոպոլիտենը։ Հասարակական տրանսպորտի կողմից իրականացվում է ուղևորափոխադրումների 76%-ը ։
Երկաթգիծ
Մոսկվայի բոլոր երկաթգծերը պատկանում են Մոսկովյան երկաթուղային գծերին, բացի Լենինգրադյան ուղղության, որը պատկանում է Հոկտեմբերյան երկաթուղային գծերին, որը նույնպես մտնում է Մոսկովյան երկաթուղային գծերի հանգույցի մեջ, որն ընդ որում ունի Ծառայողական կապակցող ճյուղ Մոսկովյան երկաթուղային գծի մի քանի ուղղություններով։ Ընդ որում, գները և վճարման կանոնները քաղաքամերձ էլեկրագնացքներում միևնույնն են բոլոր ուղղություններում առանց բացառության, Մոսկովյան երկաթուղային գծերի կանոնների համաձայն։
1990-2000-ական թվականներին երկաթգծերի մի շարք ճյուղեր, որոնք սպասարկում էին արդյունաբերական ձեռնարկությունները, փակվել են այն պատճառով, որ այդ ձեռնարկությունները դուրս են բերվել քաղաքից կամ լրջորեն կրճատվել է արտադրության ծավալը։
Քաղաքի սահմաններում երկաթուղային գծերի ընդհանուր ձգվածությունը կազմում է 394,7 կմ։ Քաղաքամերձ գնացքները, որոնք կապում են Մոսկվայի կայարանները Մոսկվայի և մոտակա շրջանների բնակավայրերի հետ, զգալի դեր են խաղում նաև ներքաղաքային փոխադրումներում։ Մոսկվայում ուղևորային երկաթուղային հաղորդակցության խոշոր նախագիծ է համարվում է Մոսկովյան երկաթուղային գծի Փոքր օղակում ուղևորային շարժման կազմակերպումը ։
Օդանավակայաններ
Մոսկվայի տարածքում են գտնվում Վնուկովո և Օստաֆևո միջազգային օդանավակայանները։ Բացի այդ, քաղաքի բնակիչները և հյուրերը օգտվում են նաև այլ միջազգային օդանավակայանների ծառայություններից, որոնք գտնվում են Մոսկվայի մարզի տարածքում՝ Դոմոդեդովո, Չկալովսկի, Շերեմետևո։
Օդանավակայաններ կարելի է հասնել ոչ միայն ավտոմոբիլային տրանսպորտով, այլ նաև կարելի է օգտվել երկաթուղային կայարաններից շարժվող արագընթաց գնացքներից՝ Կիևի կայարանից մինչև Վնուկովո օդանավակայան, Բելառուսական կայարանից՝ մինչև Շերեմետևո և Պավելեցկի կայարանից՝ մինչև Դոմոդեդովո օդանավակայան։ Քաղաքում գործում էր օդային տերմինալ, սակայն 21-րդ դարի սկզբից այն, փաստացի, կորցրել է իր կիրառելիությունը։ Դրա տարածքները վարձակալի կողմից տրվել են որպես առևտրային տարածք։ 2009 թվականի դրությամբ օդային տերմինալի շենքում գործում են միայն երկաթուղային տոմսերի և ավիատոմսերի վաճառքով զբաղվող գրասենյակները։ 2017 թվականին աէրոկայանը քանդվեց։
Ավտոմոբիլային տրանսպորտ
Մոսկվան համարվում է զանազան ուղղություններով դաշնային ավտոճանապարհների ցանցի կենտրոն, որը մայրաքաղաքը միացնում է Ռուսաստանի Դաշնության սուբյեկտների վարչական կենտրոնների և հարևան քաղաքների հետ։ Մոսկվան ունի զարգացած տրանսպորտային ենթակառուցվածք, որն ներառում է երեք տրանսպորտային օղակներ՝ Սադովոյե, Երրորդ տրանսպորտային և Մոսկվայի օղակաձև ավտոմոբիլային ճանապարհը, Մոսկվայի մարզում ծրագրվում է Կենտրոնական օղակաձև ավտոմոբիլային ճանապարհի (ԿՕԱՃ) կառուցումը տրանզիտային տրանսպորտային հոսքից քաղաքը թեթևացնելու նպատակով։
Խցանումներ
1990-ական թվականներից սկսած Մոսկվան բախվել է տրանսպորտային սուր խնդրի հետ։ Մոսկվայում շարունակվում է ավտոպարկի արագ աճը՝ եթե 2000 թվականին քաղաքում հաշվվում էր 2,6 մլն ավտոմեքենա, ապա 2012 թվականին՝ արդեն 4,5 մլն (ավելի քան 380 ավտոմոբիլ 1000 բնակչի համար)։ Սպասվում է, որ 2020 թվականին այն կաճի 4%-ով ։ Աճել է նաև քաղաքում բեռնափոխադրումների ծավալը ավտոմոբիլային տրանսպորտով։ Տարեկան Մոսկվայի միջով տեղափոխվում է մոտ 10 մլրդ տոննա բեռ, դրանցից մոտ 4 մլրդ տոննան բաժին է ընկնում տրանզիտային բեռնափոխադրումներին ։ Ավտոպարկի զգալի աճը հանգեցրեց մեծ քանակությամբ ճանապարհային խցանումների։ Որոշակի քայլեր են ձեռնարկվել խցանումների թիվը կրճատելու համար, ինչպիսիք են քաղաքում խոշոր բեռնատար ավտոմեքենաների մուտքի արգելքը, ավտոմոբիլային նոր հանգույցների կառուցումը և այլն ։ Ավտոմոբիլային խցանումները հանգեցնում են հսկայական վնասների ։ Խցանումների աճին նպաստում էին քաղաքաշինական սխալները ։
Քաղաքի ղեկավարությունը ճանապարհային շինարարության ճանապարհով մի շարք քայլեր է ձեռնարկել խցանումների խնդիրը վերացնելու համար։ Այսպես, վերակառուցվել է օղակաձև ավտոճանապարհը, կառուցվել է Երրորդ տրանսպորտային օղակը, 2008 թվականին սկսվել է Չորրորդ օղակի կառուցումը, սակայն տրանսպորտային խնդիրը շարունակում է մնալ չլուծված։ Իշխանությունների կարծիքով՝ տրանսպորտային խնդիրների լուծմանը նպաստում են նաև վարչական բնույթի միջոցառումները, մասնավորապես, 2012 թվականի հուլիսից ուժի մեջ մտած կայանման կանոնների խախտման համար տուգանքների զգալի աճը, քաղաքի կենտրոնական հատվածների փողոցներում վճարովի ավտոկայանատեղերի ստեղծումը ։
Ավտոկանգառ
Քաղաքում չլուծված է մնում նաև ավտոկայանատեղիների պակասության խնդիրը։ 2010 թվականի սեպտեմբերին տրանսպորտի և կապի վարչության նախկին պետ Վասիլի Կիչեջին հայտնել էր, որ «քաղաքում առկա է 250 հազար ավտոկայանատեղի, մինչդեռ դրանց կարիքն ունի 1,2 միլիոն ավտոմեքենա» ։ Ավելի վաղ փորձեր են արվել կիրառության մեջ դնել վճարովի ավտոկայանատեղիները քաղաքի փողոցներում, սակայն 2008 թվականի սեպտեմբերի 10-ին որոշում է կայացվել, որի համաձայն, ավտոմեքենաները կարելի էր անվճար կայանել ավտոճանապարհի երկայնքով։ Վճարովի են մնացել կայարաններում, օդանավակայաններում և քաղաքի կենտրոնում գտնվող մի քանի հատուկ առանձնացված գոտիներում գտնվող ավտոկայանատեղիները։ Բնակելի տարածքներում խնդիրը լուծելու համար կազմակերպվել էր «Ազգային ավտոտնակ» ծրագիրը, սակայն դրա իրագործումը երկարաձգվում է ։ 2012 թվականին որոշվեց վերադառնալ վճարովի ավտոկայանատեղիների կազմակերպման նախագծին ։ 2013 թվականի ամռանը Բուլվարնոյե կոլցո փողոցում սկսեցին հայտնվել վճարովի ավտոկայանատեղիներ, 2013 թվականի վերջից վճարովի կայանատեղիների գոտին լայնացել էր մինչև Սադովոյե կոլցո փողոցը, իսկ 2014 թվականի հունիսին ծրագրվում էր ընդլայնել վճարովի ավտոկայանատեղիների գոտին մինչև Երրորդ տրանսպորտային օղակը ՝ ներառելով տնամերձ տարածքները ։ Կայանատեղիների արժեքը սկզբում կազմում էր 40 ռուբլի մեկ ժամվա համար և սկսեց բարձրանալ քաղաքի ամեն «օղակին» համապատասխան։ Շուրջօրյա անվճար կայանատեղու համար հնարավոր է ձեռք բերել աբոնեմենտ , իսկ շենքերի բնակիչների համար, ովքեր բնակվում են վճարովի ավտոկայանատեղիներ ունեցող շենքերի գոտում, նախատեսված են արտոնյալ պայմաններ։
Վերգետնյա քաղաքային տրանսպորտ
Մոսկվայում գործում է ճանապարհային հասարակական տրանսպորտի ճյուղավորված ցանց՝ ավտոբուսային, տրոլեյբուսային, տրամվայների, երթուղային տաքսիների երթուղիներ, որոնք օրական տեղափոխում են մոտ 12 միլիոն ուղևոր ։ Որոշ երթուղիներ աշխատում են շուրջօրյա։
20-րդ դարի սկզբին Մոսկվայում ակտիվորեն զարգանում էր էլեկտրատրանսպորտային ցանցը (տրամվայ)՝ 1930-ական թվականներին այն իր մեջ ընդգրկում էր Բուլվարնոե և Սադովոե օղակները և դրանց հարակից փողոցները, նաև երկաթուղային գծեր են անցկացվել քաղաքի ծայրամասերում։ 1935 թվականին մետրոպոլիտենի առաջին գծերի բացումից հետո հանվել են այն տրամվայի գծերը, որոնց ուղղությունը համընկել էր մետրոպոլիտենի գծերի հետ։ Ավելի արմատական փոփոխություններ են տեղի ունեցել 1940-ական թվականներին, երբ որոշ էլեկտրատրանսպորտային երթուղիները փոխարինվել են տրոլեյբուսային երթուղիներով և հեռացվել են Կրեմլից։ 1960-1970-ական թվականներին երկաթուղային գծերը հանվել են քաղաքի արևմուտքում և մասնատվել են «տրամվայի օղակները»։ 1980-ական թվականի սկզբից նոր գծերի շինարարություն գրեթե չէր տարվում։ Վերջինը 1981–1982 թվականներին կառուցվել է Ստրոգինոյում գտնվող երկաթուղային գիծը։ 1990-ական թվականների կեսերին սկսվեց տրամվայի գծերը հանելու նոր ալիքը և դեպոյի փակումը, որոնք հիմնականում գտնվում էին քաղաքի կենտրոնի մոտ։ 2010-ական թվականներից սկսվեց որոշ գծերի մասնակի վերականգնումը։
Ոչ լայն տարածում ունեն երթուղային տաքսիները, քաղաքում պաշտոնական ծառայություններ ստացան սովորական տաքսիները, այնուամենայնիվ, քաղաքում անհրաժեշտության դեպքում մեքենա գտնելը այդքան էլ բարդ չէ, քանի որ քաղաքի բազմամարդ վայրերում հերթապահում են այսպես կոչվող «մասնավոր» տաքսիները։
Մետրոպոլիտեն
Ընդհանուր առմամբ մոսկովյան մետրոն ունի 196 կայարան և 12 գիծ՝ ներառյալ թեթև մետրոյի գիծը ։ Մետրոյի բազմաթիվ կայարաններ հանդիսանում են ճարտարագիտական հուշարձաններ ։
2004 թվականից աշխատում է միագիծ ճանապարհը, որի շահագործումն իրականացվում է «Մոսկովյան մետրոպոլիտեն» ՊՄՁ-ի ուժերով ։
Սուրբ Թովմա վանք (Ազնաբերդ)
Սուրբ Թովմա վանք, հայկական ավերված վանք, որը գտնվում էր Ադրբեջանի կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Ազնաբերդ (Քենգերլիի շրջան ) գյուղում ։ Վանքը գտնվում էր գյուղի հյուսիս-արևելյան մասում գտնվող բարձրադիր հատվածում ։
Մոսկվա
Մետրոպոլիտեն
2009 թվականից մետրոպոլիտենի գծերը սկսեցին դուրս գալ Մոսկվայի օղակաձև ավտոմոբիլային ճանապարհի սահմաններից։ Առաջին կայարանը, որը կառուցվել է Մոսկվայի մարզի տարածքում, «Մյակինինո» կայարանն էր։ Մոսկվային նոր տարածքների միանալուց հետո 2011 թվականին ծրագրեր են իրականացվում Նոր Մոսկվայում մետրոպոլիտենի զարգացման ուղղությամբ։ Նախագծվում է «Ուլիցա Նովատորով» - «Ստոլբովո» ճյուղը ։
Սուրբ Թովմա վանք (Ազնաբերդ)
Պատմություն
Վանքը հիմնադրվել է 10-12-րդ դարերում։ Այն վերանորոգվել 17-րդ դարում ։
Մոսկվա
Մետրոպոլիտեն
2011 թվականից Մոսկովյան մետրոպոլիտենի նոր օղակաձև երթուղու՝ Երրորդ գնացքափոխ ուրվագծի անցկացման աշխատանքներ են տարվում։ 2016 թվականի վերջին կգործարկվեն մոտ 30 կայարան, իսկ 2020 թվականին ծրագրում են գործարկել ևս 40 կայարան։
Սուրբ Թովմա վանք (Ազնաբերդ)
Պատմություն
Վանքը ավերակ էր խորհրդային շրջանում. տանիքը և վերին պատերը քանդված էին, սակայն հնարավոր էր նկատել շենքի ընդհանուր հատակագիծը՝ թաղածածկ դահլիճով, կիսաշրջանաձև աբսիդով և հարավային դռներով ։
Մոսկվա
Միառելս ճանապարհ
2004 թվականից աշխատում է միառելս ճանապարհը (նշվում է 13 թվով), որը շահագործվում է «Մոսկվայի մետրոպոլիտենի» կողմից ։
Մոսկվայի կենտրոնական օղակ
2016 թվականի սեպտեմբերի 10-ին ուղևորափոխադրումներ սկսեցին իրականացվել Մոսկվայի կենտրոնական օղակով, որը 1934 թվականից օգտագործվում էր որպես միայն բեռնափոխադրող մեքենաների համար։ Գիծը՝ երկաթգծային օղակ է, սակայն գործում է ինչպես ամբողջական 14 գծանոց մետրոպոլիտեն։ Մոսկվայի կենտրոնական օղակի շարժման բնույթն իրենից ներկայացնում է քաղաքային էլեկտրուղի, որը մասամբ միավորվում է Մոսկվայի մետրոպոլիտենի հետ։ Ինչպես նաև Մոսկվայի կենտրոնական օղակն ինտեգրվում է գնացքների մերձքաղաքային ուղղությունների հետ, ինչի համար որոշ երկաթուղային կայաններ տեղափոխում են անմիջապես ՄԿՕ-ի կայանների մոտ։
Զարգացման հեռանկարներ
Մոսկվայի մետրոպոլիտենի զարգացման ծրագրի համաձայն 2020 թ. պլանավորվում է մտցնել մոտ 40 նոր կայաններ քաղաքի տարբեր հատվածներում։ 2019 թվականին պլանավորվում է նոր՝ Կոժուխովսկայա գծի ստեղծում ։ Այս տարվա ընթացքում պլանավորվում է Մոսկվայի կենտրոնական տրամագծերի առաջին երթուղիների սկիզբը, որը կիմացվի մետրոպոլիտենի հետ այն նույն սկզբունքով, ինչը և ՄԿՕ-ը։ Մոսկվային նոր տարածքներ միավորելու հետ մեկտեղ 2011-2012 թթ իրականացվում են Նոր Մոսկվայի մետրոպոլիտենի զարգացման պլանները. գծագրվում է «Նովատորների փողոցի» ճյուղը՝ «Ստոլբովո» ։
Սուրբ Թովմա վանք (Ազնաբերդ)
Պատմություն
Վանքի մնացորդները դեռևս պահպանվում էին 2001 թվականի օգոստոսի 30-ի դրությամբ, սակայն մինչև 2011 թվականի հուլիսի 15-ը վանքը հիմնահատակ ավերվել է։ Այդ մասին փաստում է Caucasus Heritage Watch-ի հետաքննությունը ։
Մոսկվա
Գետային տրանսպորտ
Բեռնատար նավամատույցներ կան Հյուսիսային, Արևմտյան և Հարավային գետային նավահանգիստներում։ Գետային բեռնափոխադրումները Մոսկվա գետի վրայով հիմնականում ապահովում են շինարարական բնույթի տարբեր ածովի բեռների մատակարարումը, Հարավային նավահանգստում առկա է խոշոր կոնտեյներային տերմինալ ։
Հեծանվային տրանսպորտ
Ըստ վիճակագրության՝ Մոսկվայում կա ավելի քան 3,5 միլիոն հեծանիվ, սակայն առաջին հեծանվային ուղին մայրաքաղաքում ստեղծվել է միայն 2011 թվականին ։ 2013 թվականին հեծանվային ճանապարհի երկարությունը հասել է 100 կմ՝ ներառելով բազմակիլոմետրանոց երթուղիներ, ինչպիսիք են Բարկլայա փողոցը «Ֆիլի» զբոսայգու միջով մինչև «Կրիլատսկոյե» մետրոյի կայարանը (8 կմ) և «Մուզեոն» զբոսայգուց մինչև Հաղթանակի զբոսայգի (16 մ)։ Ամռանը աշխատում են քաղաքային հեծանվային վարձույթի կայանները, որոնք հովանավորվում են Մոսկվայի Բանկի կողմից, ինչպես նաև մասնավոր վարձույթի ծառայությունները։
Սուրբ Թովմա վանք (Ազնաբերդ)
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ադրբեջանի հայկական եկեղեցիներ Կատեգորիա:Ադրբեջանում ոչնչացված հայկական հուշարձաններ
Մոսկվա
Գիտություն
Մոսկվան խոշոր համաշխարհային գիտական կենտրոն է՝ ներկայացված գիտա-հետազոտական ինստիտուտների կողմից, որոնք աշխատում են բազմաթիվ ոլորտներում, ինչպիսիք են միջուկային էներգետիկան, միկրոէլեկտրոնիկան, տիեզերագնացությունը և այլն։
Առաջին գիտական հետազոտությունները Մոսկվայում սկսել են անցկացվել Մոսկվայի համալսարանում 1755 թվականին։ 19-րդ դարում համալսարանին կից սկսեցին ստեղծվել գիտական համայնքներ, որոնք ուսումնասիրում էին Ռուսաստանի պատմությունը, բժշկությունը, ֆիզիկան, ռուսաց լեզուն և այլ գիտություններ ։ 1828 թվականին Պետերբուրգում հիմնադրվում է Ռումյանցևի թանգարանը՝ գրքերի, մետաղադրամների, ձեռագրերի, այլ էթնոգրաֆիկ և պատմական նյութերի մեծ հավաքածու, որն արդեն 1861 թվականին տեղափոխվում է Մոսկվա, իսկ 1924 թվականին նրա հիմքի վրա ստեղծվում է Վլադիմիր Լենինի անվան ԽՍՀՄ Պետական գրադարանը (1992 թվականից՝ Ռուսաստանի պետական գրադարան)։
20-րդ դարում Մոսկվայում սկսեց ձևավորվել գիտական հաստատությունների ճյուղային ցանցը։ Մոսկվայում բացվել են Հանքային հումքի համամիութենական ինստիտուտը (1904), Ժուկովսկի անվան Կենտրոնական աէրոհիդրոդինամիկական ինստիտուտը (1918), Լ. Յա. Կարպովի անվան Քիմիական ինստիտուտը (1921), Մոսկվայի կապի և ինֆորմատիկայի տեխնիկական համալսարանը (1921), Կուրչատովի անվան ատոնային էներգիայի ինստիտուտը (1943), Տեսական և փորձարարական ֆիզիկայի ինստիտուտը (1945) և այլն։
Խորհրդային տարիներին Մոսկվայում սկսեց կենտրոնանալ ակադեմիական ցանցը։ Ստեղծվել են կամ տեղափոխվել Մոսկվա՝ Լենինի անվան գյուղատնտեսական գիտությունների համամիութենական ակադեմիան (1929), ԽՍՀՄ գիտությունների ակադեմիա – ԽՍՀՄ գիտությունների ակադեմիայի նախագահությունը (տեղափոխվել է Լենինգրադից 1934 թվականին), ԽՍՀՄ բժշկական գիտությունների ակադեմիան (1944), ՌԽՖՍՀ մանկավարժական գիտությունների ակադեմիան (1943)։
Բարձրագույն կրթություն
Մոսկվան համարվում է Ռուսաստանի կարևորագույն կրթական կենտրոններից մեկը։ Երկրի առաջին բարձրագույն հաստատության՝ Սլավոնա-հունա-լատինական ակադեմիայի ի հայտ գալուց հետո քաղաքում կենտրոնացել էին կրթական հաստատությունների զգալի թիվ։ 1755 թվականին Շուվալովի և Լոմոնոսովի նախաձեռնությամբ հիմնվել է Մոսկվայի համալսարանը՝ Ռուսաստանի ամենահին և ամենաճանաչված համալսարանը։
2009 թվականի վերջի տվյալներով Մոսկվայում հաշվվում էր 264 բարձրագույն ուսումնական հաստատություն, որոնցից 109-ը պետական կամ համայնքային և 155-ը՝ ոչ պետական։ Ուսանողների թիվը կազմում էր 1281,1 հազար մարդ ։ Մոսկովյան 11 բարձրագույն ուսումնական հաստատություն ունեն Ազգային հետազոտական համալսարանի կարգավիճակ։
Միջնակարգ կրթություն
Տես նաև՝ Մոսկվայի դպրոցների ցանկ
2010 թվականի վերջին Մոսկվայում հաշվվում էր 1727 հանրակրթական դպրոց (1588 պետական և 139 մասնավոր) ։ Քաղաքում առկա են 168 միջնակարգ հատուկ կրթական հաստատություններ (154 պետական և 14 մասնավոր) ։ Առկա են նախադպրոցական 2314 կրթական հաստատություններ ։
Կրոն
Մոսկվայում ներկայացված են բոլոր հիմնական համաշխարհային կրոնները։ Պաշտոնապես քաղաքում գրանցված են ավելի քան 1000 կրոնական միավորումներ և կազմակերպություններ, որոնք ներկայացնում են ավելի քան 50 տարբեր կրոնադավանական ուղղություններ։
Կրոնական կազմակերպություններից ամենամեծը համարվում է Ռուս Ուղղափառ եկեղեցին (Մոսկովյան պատրիարքությունը)՝ այն ներառում է մոտ 500 միավորումներ և կազմակերպություններ, 711 ուղղափառ տաճարներ և մատուռներ, 6 տղամարդկանց և 6 կանանց մենաստաններ, որոնք մտնում են Մոսկովյան քաղաքային թեմի կազմի մեջ։ Գործող են համարվում 645 տաճար և մատուռ՝ ամենախոշորը համարվում է Քրիստոս Փրկիչ տաճարը՝Ռուսաստանի կարևոր մայր տաճարը, ինչպես նաև 45 տաճար և մատուռ գտնվում են կառուցման փուլում ։ «Վլաստ» ամսագրի (Власть) տեղեկություններով, 2010 թվականի նոյեմբերի դրությամբ Մոսկվայում գործում էր 253 հանրային ուղղափառ տաճար ։
Քաղաքում գործում են հնածեսական ուղղափառ միավորումներ և կազմակերպություններ, որոնց թիվը մոտ տասն է (ամենախոշորը՝ Ռուսական հնածեսական ուղղափառ եկեղեցի, որոնց ժամերգությունները անց են կացվում 13 տաճարներում և մատուռներում)։
Իսլամը ներկայացնում են 25 միավորումներ և կազմակերպություններ, ժամերգությունները անց են կացվում 4 մզկիթներում, որոնցից ամենախոշորը համարվում է Մոսկվայի մայր տաճարի մզկիթը։
Մոսկվայում նաև ներկայացված են հուդայականություն (21 միավորումներ և կազմակերպություններ, 5 սինագոգաներ), բուդդայականություն՝ 16 միավորումներ և կազմակերպություններ, 4 հոգևոր շինություններ, կառուցվում է 1 տաճար, Հայ առաքելական եկեղեցի՝ 3 միավորումներ և կազմակերպություններ, 2 տաճար, կառուցվում է ևս 2 տաճար, կաթոլիկություն՝ 12 միավորումներ և կազմակերպություններ, 3 տաճար, լյութերականություն՝ 10 միավորումներ և կազմակերպություններ, 3 տաճար, բողոքականություն՝ մոտ 260 միավորումներ և կազմակերպություններ, 42 աղոթատեղի, այլ կրոնական ուղղություններ՝ մոտ 15 հոգևոր օբյեկտներ։
Հանցագործություններ
Մոսկվայում գրանցված սպանությունների և մահափորձերի թիվը 2006 թվականի դրությամբ մշտական բնակչության ամեն 100 000 մարդու հաշվով կազմում է 11,4, մինչդեռ միջինում երկրում այդ ցուցանիշը կազմում է 20 գրանցված սպանություն մեկ տարվա ընթացքում մշտական բնակչության ամեն 100 000 մարդու հաշվով։ Գրանցված են ստրկության դեպքեր ։
2007 թվականին ծանր և առանձնահատուկ ծանր հանցագործությունների բացահայտումների տոկոսը կազմել է 36,8%։ Դա ամենավատ ցուցանիշն է Ռուսաստանի տարածքում Սանկտ Պետերբուրգից հետո (25,5%) ։
Առողջապահություն
Մոսկվան հսկա քաղաք է, որտեղ միլիոնավոր մարդիկ ամեն օր օգտվում են հասարակական տրանսպորտից, ինչը չի կարող չազդել առաջին հերթին ինֆեկցիոն հիվանդությունների տարածման վրա։ Մոսկվայում հաշվվում են 1857 հիվանդանոցային և ամբուլատոր-պոլիկլինիկական հաստատություններ։ Դրանցից ավելի քան 250 կլինիկական հիվանդանոցներ և շտապ օգնության հիվանդանոցներ գործում են քաղաքում։ Բացի դրանից, Մոսկվայում գործում է նաև ամբուլատոր-պոլիկլինիկական հաստատությունների ցանկ, որոնք հաշվվում են ավելի քան 1600, որոնցից 256-ը՝ մանկական։ Քաղաքում նաև գործում են 64 ստոմատոլոգիական պոլիկլինիկաներ, 19 ծննդատներ, մոտ 20 մանկատներ ։
Ըստ 2015 թվականի պաշտոնական տվյալների՝ Մոսկվայի բնակիչների կյանքի միջին տևողությունը կազմում է 76,8 տարի ։ 2016 թվականին ցուցանիշն աճեց մինչև 77 տարի, ենթադրվում է, որ 2018 թվականին այն կկազմի 78 տարի ։
Գերեզմանոցներ
Քաղաքի տարածքի զարգացման և աճի հետ կապված մի շարք գերեզմանոցներ կրճատվել են, իսկ որոշները՝ ոչնչացվել։ Ներկա դրությամբ քաղաքի սահմաններում գտնվում են 63 գործող գերեզմանոց և երեք դիակիզարաններ՝ Միտինսկի գերեզմանոցի տարածքում գտնվող Միտինսկի դիակիզարանը, Նիկոլո-Արխանգելսկու դիակիզարանը Նիկոլո-Արխանգելսկու գերեզմանոցի տարածքում և Խովանսկի դիակիզարանը՝ Խովանսկի գերեզմանոցի տարածքում։
Մշակույթ և արվեստ
Մոսկվան Եվրոպայի և աշխարհի խոշորագույն մշակութային և տուրիստական կենտրոնն է։ Մոսկովյան տարածաշրջանը ունի Ռուսաստանում ամենահարուստ պատմամշակութային ներուժը։ Մոսկվայում կան բազմաթիվ տեսարժան վայրեր՝ ինչպես պատմամշակութային և ճարտարապետական հուշարձաններ, այնպես էլ ժամանակակից ժամանցային ենթակառուցվածք։
Ժամանակակից Մոսկվայում հաշվվում է ավելի քան 100 թատրոն ։ Դրանցից ամենահայտնիներն են Մեծ թատրոնը, Փոքր թատրոնը, Մոսկվայի Անտոն Չեխովի անվան գեղարվեստական թատրոնը, «Սովրեմեննիկ» թատրոնը, Լենկոմ թատրոնը, Տագանկայի թատրոնը, Պյոտր Ֆոմենկոյի անվան թատրոնը։
Քաղաքում գործում է ավելի քան 60 թանգարան ։ Մոսկվայի պետական համալսարանի մասնակցությամբ Մոսկվայում բացվել են Պոլիտեխնիկական, Պատմական, Կենդանաբանական, Մարդաբանության, Պուշկինի անվան կերպարվեստի թանգարան, Բուսաբանական և Կենդանաբանական այգիները (Մոսկվայի կենդանաբանական այգի)։ Մայրաքաղաքի բազմաթիվ թանգարաններից հարկ է նշել Տրետյակովյան պատկերասրահը, որը հիմնվել է ռուսազգի բարերարի կողմից, որի անունը հավերժ հիշատակվել է թանգարանի անվան մեջ։ Առկա են խոշոր ցուցահանդեսային տարածքներ (Նկարիչների կենտրոնական տուն, «Մանեժ» ցուցասրահ և այլն)։
Բացի պետական թանգարաններից Մոսկվայում գործում են նաև բազմաթիվ մասնավոր գեղարվեստական պատկերասրահներ, որոնցից շատերը մասնագիտացել են ժամանակակից արվեստի վրա։
Մոսկվայում գործում է կինոթատրոնների մի քանի ցանց (ընդհանուր առմամբ ավելի քան 100 կինոդահլիճ), որոնց վարձույթում առկա են ռուսական և արտասահմանյան կինոնկարներ։ Որոշ կինոթատրոններ իրենցից ներկայացնում են մուլտիհամալիրներ, ինչը հնարավորություն է տալիս ցուցադրել մի քանի կինոնկարներ տարբեր էկրանների վրա ։
Մոսկվայում գործում են բազմաթիվ գիշերային հաստատություններ՝ ակումբներ, բարեր, ռեստորաններ, վարյետեներ։ Օրինակ, «Աֆիշա» կայքի տեղեկությունների համաձայն՝ մայրաքաղաքում հաշվվում է առնվազն 400 ակումբ ։ Հիմնական հաստատությունները կենտրոնացված են Բուլվարնոե օղակի ներսում, Տվերսկայա փողոցի երկայնքով, Օստոժենկայի, Նոր Արբատի, Կուտուզովսկի պողոտայի շրջանում և այլն։
Մինչև 2009 թվականի հուլիսի 1-ը (խաղային բիզնեսի սահմանափակման մասին օրենսդրության ուժի մեջ մտնելու ամսաթիվը) Մոսկվայում գործել են մեծ թվով կազինոներ, խաղային ակումբներ։
Մոսկվայում կան բազմաթիվ հնարավորություններ մանկական ժամանցի համար։ Ամենահայտնի վայրերը, որտեղ Մոսկվայի բնակիչները այցելում են երեխաների հետ, դրանք են ՝ Մոսկվայի կենդանաբանական այգին, Մոսկվայի մոլորակադիտարանը, Էքսպերեմենտարիում հետաքրքրաշարժ գիտությունների թանգարանը, Թիմիրյազևի անվան Բուսաբանական թանգարան։ 2015 թվականին Մոսկվայի Ժողովրդական տնտեսության նվաճումների ցուցահանդեսի տարածքում բացվել է «Մոսկվարիում» օկեանարիումը ։ Ամենախոշոր զվարճանքի և ատրակցիոնների փակ այգին է համարվում Happylon Magic Park-ը։ Իսկ Նագատինսկի գետափի մոտ DreamWorks ընկերության հետ համատեղ կառուցվում է նոր համաշխարհային մակարդակի զվարճանքի այգի ։
Սպորտ
Տես նաև՝ Մոսկվայի ֆուտբոլային մարզադաշտերի ցանկ
Տես նաև՝ Մոսկվայի ծածկված սահադաշտերի ցանկ Մոսկվայում գործում են բազմաթիվ սպորտային կառույցներ։ Դրանց թվում են ավելի քան 200 լողավազան, ավելի քան 40 սպորտային պալատ, 30-ից ավելի մարզադաշտ, որոնք նախատեսված են ավելի քան 1500 հանդիսատեսի համար, ավելի քան 20 խոշոր սառցային հարթակ, 2700 մարզադահլիճ, մոտ 150 մանկա-պատանեկան մարզադպրոց, հեծանվահրապարակ և աշխարհում միակ հեծանվային վազքուղին, որը գտնվում է քաղաքի սահմաններում։ Մոսկվայում կան նաև ձիարշավներ անցկացնելու համար նախատեսված հարթակներ՝ Կենտրոնական Մոսկովյան ձիարշավարանը և Ձիամարզական Բիտցա համալիրը ։ Մարզական կառույցներից շատերը կառուցվել կամ վերակառուցվել են 1980 թվականին Մոսկվայում XXII ամառային Օլիմպիական խաղերի անցկացման նախօրեին։ Դրանց թվում են «Լուժնիկի» և «Օլիմպիյսկի» համալիրները։ 1960-1994 թվականները քաղաքում գործում էր խոշորագույն բացօթյա «Մոսկվա» լողավազանը։
1990-ական թվականներին բազմաթիվ խոշոր մարզադաշտեր և մարզահամալիրներ վերապրում էին պատմության իրենց ամենադժվար տարիները, և, որպես կանոն, սպորտային միջոցառումներ այնտեղ չէին անցկացվում, փոխարենը իրենց տարածքում կազմակերպվում էին շուկաներ, սակայն այժմ այդ պրակտիկան մնացել է անցյալում, և մարզահրապարակները վերադարձրել են իրենց նախկին գործառույթները։ Որոշ մարզական կառույցներ դարձել են կոմերցիոն ֆիթնես-կենտրոններ։
Բասկետբոլային, հանդբոլային և մինի ֆուտբոլային մրցաշարերը առավել հաճախ անց են կացվում ԲԿՄԱ ունիվերսալ մարզահամալիրում և Կրիլատսկոե շրջանում և Լավոչկինի փողոցում գտնվող «Դինամո» սպորտի պալատներում։ Լողի և թենիսի մրցաշարերը առավել հաճախ անց են կացվում «Օլիմպիյսկի» և «Լուժնիկի» համալիրներում։ Հոկեյի խաղերը անցկացվում են բավականին հին սպորտային կառույցներում՝ «Լուժնիկի», «Սոկոլնիկի» և ԲԿՄԱ Սառցե մարզահամալիրում։ 2006 թվականին բացվել է «Մեգասպորտ» սպորտի պալատը, որը 2013 թվականին սկսեց վերակառուցվել։
Բացի այն կառույցներից, որտեղ անցկացվում են տարբեր միջոցառումներ, քաղաքում գործում են բազմաթիվ սպորտային կազմակերպություններ, որոնցից աչքի են ընկնում այնպիսի հայտնի ֆուտբոլային ակումբներ, ինչպիսիք են՝ «Դինամո», «Լոկոմոտիվ», «Սպարտակ», «Տորպեդո» և ԲԿՄԱ, հոկեյի ակումբերը՝ «Դինամո», «Սպարտակ», ԲԿՄԱ, բասկետբոլային ակումբները՝ «Դինամո», ԲԿՄԱ, մինի-ֆուտբոլային ակումբեր՝ «Դինամո», «Դինա» և ԲԿՄԱ։
20-րդ դարի երկրորդ կեսին և 21-րդ դարի առաջին երկու տասնամյակներում Մոսկվայում անցկացվել են հետևյալ խոշոր մարզական մրցումներն ու մրցաշարերը՝
Մոսկվայում պլանավորում են անցկացնել հետևյալ խոշոր մրցումները՝
Ճարտարապետություն և տեսարժան վայրեր
Մոսկվան կարևոր զբոսաշրջային կենտրոն է, որը զբոսաշրջիկներին գրավում է պահպանված ռուսական ճարտարապետության հուշարձաններով, որոնցից շատերը ներառված են ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության ցանկում։ Քաղաքում առկա է հյուրանոցների բավականին խոշոր և զարգացող ցանց։ Այստեղ ներկայացված են համաշխարհային խոշոր հյուրանոցային բրենդները ։
Հատակագծում
Մոսկվան հին ժամանակներից կառուցվել է ռադիալ-ճառագայթային հատակագծման կիրառմամբ։ Այսպիսով, քաղաքը բաղկացած է կենտրոնից տարածվող մի քանի փողոցներից, այդ թվում է նաև Տվերսկայա փողոցը և օղակները (3 տրանսպորտային՝ ՄՕԱՃ, Սադովոե, Երրորդ տրանսպորտային, ինչպես նաև Բուլվարնոե)։ Նաև սկսվել է Չորրորդ տրանսպորտային օղակի կառուցումը։ Մոսկվայի մետրոպոլիտենը կառուցվել է նույն սկզբունքով՝ Օղակաձև գիծը, որը ճառագայթային կայարանի գծի վրա ունի հանգուցակայարան, որոնք հատում են Մոսկվան հյուսիսից հարավ և արևմուտքից արևելք։ Բացի այդ, պլանավորվում է մետրոպոլիտենի երկրորդ օղակի կառուցումը։ Ներկա դրությամբ գործում են ապագա օղակի երեք կայարաններ՝ «Վարշավսկայա», «Կախովսկայա», «Կաշիրսկայա»։
Մոսկվայում կարևոր առևտրային փողոցներից է Տվերսկայա փողոցը, որը Մանեժնայա հրապարակից անցնում է Տվերյան շրջանով, հատում է Բուլվարնոե օղակը Պուշկինի հրապարակի շրջանում և ավարտվում է Տրիումֆալնայա հրապարակի մոտ։ Նրա շարունակությունը Առաջին Տվերսկայա-Յամսկայա փողոցն է․ անցնում է Լենինգրադյան պողոտա Բելառուսական կայարանի մոտ։ Տվերսկայա փողոցին հարող Թատերական միջափողոցը Կիտայ-գորոդի շրջանում մեծաքանակ խանութների գտնվելու վայրն է ։
Տվերսկայա փողոցը ամենաթանկ առևտրային փողոցներից մեկն է ոչ միայն Մոսկվայում և Ռուսաստանում, այլ նաև ամբողջ աշխարհում։ Այն նաև գիշերային կյանքի և զվարճանքի կենտրոն է։
Կամուրջներ
Մոսկվան տեղակայված է Մոսկվա գետի ափին, քաղաքի տարածքով են հոսում նաև ավելի մանր գետեր, այդ պատճառով քաղաքում առկա է կամուրջների մեծ քանակություն։ Դրանցից ամենահայտնիներն են՝ Քարե մեծ կամուրջը և Քարե փոքր կամուրջը, Ղրիմի կամուրջը, Գեղատեսիլ կամուրջը։
Մոսկովյան Կրեմլ և Կարմիր հրապարակ
Հիմնական հոդված՝ Մոսկովյան Կրեմլ, Կարմիր հրապարակ
Մոսկվայի պատմական կենտրոնը Մոսկովյան Կրեմլն է։ Պարսպի և ամրոցի ներկայիս տեսքն ի հայտ է եկել դեռևս 17-րդ դարում։ Այժմ Կրեմլը ծառայում է որպես Ռուսաստանի նախագահի նստավայր, նրա տարածքում են գտնվում բազմաթից տաճարներ և թանգարաններ, Մոսկովյան Կրեմլի անսամբլը մտնում է ՅՈւՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության ցանկի մեջ։ Կրեմլի այցելությունը սահմանափակվում է թանգարանային վայրերով։ Արևելյան կողմից Կրեմլին միանում է մայրաքաղաքի ամենահայտնի հրապարակը՝ Կարմիր հրապարակը։ Այն շրջապատում են Վասիլի Երանելու տաճարը, Միջին առևտրային շարքերը, ԳՈւՄ-ի շենքը, Կազանի սուրբ Տիրամոր տաճարը, Մանեժի հրապարակ տանող Իբերյան Դարպասը, Պատմական թանգարանը։ Հրապարակին կից գտնվում են Նիկոլայի, Սենատի և ամենահայտնի կուրանտներով Սպասկայա աշտարակը։ Կրեմլի պարսպի մոտ է գտնվում է մեծ գերեզմանատուն (հուշահամալիր) և Լենինի դամբարանը։ Հրապարակի տարածքում է գտնվում նաև կառափնարանը, ինչպես նաև Մինինի և Պոժարսկու հուշարձանը։ Բացառությամբ առանձնահատուկ դեպքերի (բարձրաստիճան պաշտոնյաների ավտոշարասյան Սպասկիե դարպասի միջով անցնելու, հանդիսավոր միջոցառումներին նախապատրաստվելու, պրոֆիլակտիկ աշխատանքների և այլն) հրապարակը շուրջօրյա հասանելի է քաղաքացիների և մայրաքաղաքի հյուրերի համար։
Կրեմլի մոտ՝ Ալեքսանդրովսկի այգում, Անհայտ զինվորի գերեզմանի մոտ գտնվում է պատվո պահակի № 1 պահակակետը, որը երկրի գլխավոր պահակակետն է հանդիսանում։
Ճարտարապետական հուշարձաններ
Քաղաքի բազմաթիվ տեսարժան վայրերի թվում կարելի է առանձնացնել մի շարք յուրօրինակ վայրեր և շինություններ, որոնք համաշխարհային հայտնիություն ունեն։ Դրանց թվին առանց կասկածի կարելի է դասել Մեծ թատրոնը, Պուշկինի անվան Կերպարվեստի թանգարանը և Տրետյակովյան պատկերասրահը։ Անհնար է չնշել այն ճարտարապետական հուշարձանները, որոնք գտնվում է ՅՈւՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության ցանկում։ Դրանցից է Կոլոմենսկոյե գյուղում գտնվող Նովոդևիչի վանքը։ Յուրօրինակ շինություններ են համարվում նաև Շուխովի աշտարակը և Օստանկինո հեռուստաաշտարակը, որն ութ տարի անընդմեջ պահպանել է աշխարհի ամենաբարձր շինության կարգավիճակը ։
Վերջին տարիների ընթացքում Մոսկվան կորցրել է բազմաթիվ ճարտարապետական և պատմական հուշարձաններ ՝ դրանք ընդօրինակություններով փոխարինելու պատճառով։ Այդպիսի ընդօրինակություններից են՝ «Մոսկվա» հյուրանոցը, Վոզդվիժենկա փողոցի վրա գտնվող Սպաների տնտեսական հասարակության տունը (Военторг)։ Վտանգված է Մոսկվայի պատմամշակութային միջավայրն ընդհանրապես ։
Զանգվածային լրատվամիջոցներ
Կանոնավոր հեռուստատեսային հեռարձակումը քաղաքում սկսվել է 1939 թվականին ։ Քաղաքում հեռարձակվում է 24 հեռուստաալիք՝ ինչպես դաշնային, այնպես էլ տարածաշրջանային։ Բոլոր դաշնային ալիքները, բացի «Պետերբուրգ - Հինգերորդ ալիք»-ից, հեռարձակվում են Մոսկվայից։ 1980 թվականից Մոսկվայում սկսեցին հեռարձակվել հաղորդումներ Լենինգրադից ։ Հեռուստատեսության վերահեռարձակման համար օգտագործվում են հաղորդիչներ և անտենաներ՝ Շաբոլովկա, Օստանկինո, Օկտյաբրսկոյե պոլե, Սոֆրինո։
Քաղաքում հեռարձակվում է մոտ 57 ռադիոկայան (2011 թվականի դրությամբ) հետևյալ հաճախականություններով՝ գերկարճ ալիքներ (66-74, 88-108 Մհց), միջին ալիքներ և երկար ալիքներ։ Դրանց մեծ մասը հեռարձակվում է Օստանկինո հեռուստաաշտարակից և Բալաշիխայի ռադիոկայմից։ Համեմատության համար 2011 թվականի դրությամբ Նյու Յորքում գործում էր մոտ 82 ռադիոկայան։ 1702 թվականից Մոսկվայում և Սանկտ Պետերբուրգում լույս էր տեսնում Ռուսաստանում առաջին «Վեդոմոստի» տպագիր թերթը («Վեդոմոստի մոսկովսկիե») ։ Ներկայումս Մոսկվայում կանոնավոր կերպով լույս են տեսնում տարբեր ուղղվածությամբ բազմաթիվ թերթեր և ամսագրեր՝ համաքաղաքային (տեղեկատվական, ժամանցային, գովազդային և այլն), շրջանային՝ շրջանների, մարզերի և այլ մունիցիպալ կազմավորումների թերթեր։
Պատվավոր քաղաքացիներ
Մոսկվայի պատվավոր քաղաքացու կոչումը ներկայացվել է 1866 թվականին, վերացվել է 1917 թվականի Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո, վերականգնվել է 1995 թվականին։ Իր գոյություն ունենալու ընթացքում այն շնորհվել է 24 անգամ։ Այդ կոչմանն են արժանացել վիրաբույժ Նիկոլայ Պիրոգովը, բարերար Պավել Տրետյակովը, պատրիարք Ալեքսիյ II-ը և այլ հայտնի քաղաքացիներ։
Ներկա դրությամբ Մոսկվայի պատվավոր քաղաքացու կոչումը կրում են՝ երգահան Ալեքսանդրա Պախմուտովան, շինարար Վլադիմիր Կոպելևը, գիտության գործիչ Վիկտոր Սադովնիչին, դերասան Իոսիֆ Կոբզոնը և խորհրդային պետական գործիչ Վլադիմիր Դոլգիխը։
Մոսկվայում անցկացվող միջոցառումներ
Մոսկվայում և արվարձաններում ամեն տարի կամ մի քանի տարին մեկ անգամ անցկացվում են բազմաթիվ խոշոր մշակութային և մարզական միջոցառումներ, տարբեր ցուցահանդեսներ և փառատոններ։ Դրանցից ամենահայտնի ու ամենաշատ այցելուներ ունեցող միջոցառումներն են՝ Մոսկվայի միջազգային ավտոմոբիլային սրահը, Մոսկվայի միջազգային կինոփառատոնը, Կրեմլի գավաթը, Արխ Մոսկվա ցուցահանդեսը և Միջազգային ավիատիեզերական սրահ ցուցահանդեսը, որն անցկացվում է Մոսկվայի մարզում (Ժուկովսկի քաղաք)։
Մոսկվայում երկու անգամ անցկացվել են Դելֆիական խաղեր՝ միջազգային մասշտաբի Առաջին (2000 թվական, Մոսկվա) և համառուսական մասշտաբի՝ 11-րդ (2012 թվական, Մոսկվա)։
Քույր քաղաքներ
Առաջին քույր-քաղաքներն են դարձել Բեռլինը և Բուենոս Այրեսը 1990 թվականին։ Վիեննայի հետ գործընկերային հարաբերություններ են հաստատվել 1956 թվականին ։ Բացի այդ, Մոսկվան ունի նաև քաղաք-գործընկեր՝ Փարիզը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքներ Կատեգորիա:Ամառային օլիմպիական խաղերի մայրաքաղաքներ Կատեգորիա:Շախմատային օլիմպիադաներ հյուրընկալած քաղաքներ
Ուեյն շրջան (Փենսիլվանիա)
Ուեյն շրջան (Wayne County), ԱՄՆ Փենսիլվանիա նահանգի 67 վարչական միավորներից մեկը։ Ընդհանուր տարածությունը 1.945 կմ² է, բնակչությունը՝ 52.822 մարդ (2010 թ. տվյալներով)։ Շրջկենտրոնն է Հոնսդեյլ բնակավայրը։ Կազմավորվել է 1798 թ.։
Կատեգորիա:Փենսիլվանիայի շրջաններ
(6086) Վրխլիցկի
(6086) Վրխլիցկի (Vrchlicky), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1987 թվականի նոյեմբերի 15-ին Զդենկա Վավրովայի կողմից Կլետում ։ Աստերոիդը անվանվել է չեխ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ և թարգմանիչ Յարոսլավ Վրխլիցկու պատվին ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,723357 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,2696 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,1772 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1641,55 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,219304 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 8,93° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1987 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Զդենկա Վավրովայի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Սինենկիե (գյուղ, Սարատովսկի շրջան)
Սինենկիե (Синенькие), գյուղ Ռուսաստանի Սարատովի մարզի Սարատովսկի շրջանի կազմում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:16-րդ դարում հիմնադրված բնակավայրեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Սարատովի մարզի Սարատովսկի շրջանի բնակավայրեր
Փամբակի թունել
Փամբակի թունել (հայտնի է նաև «Մեղրաձորի» կամ «Իջևանի» թունել անուններով), լքված երկաթուղային թունել Հայաստանում՝ Հայկական երկաթուղու Դիլիջան-Հրազդան հատվածում։ Թունելն իր անվանումը ստացել է Փամբակի լեռնաշղթայի անունից, որը հատում է։ Թունելը գտնվում է շուրջ 1800 մետր բարձրության վրա։ Երկարությամբ (8311 մետր) թունելն առաջինն է Կովկասում, և երրորդը ԱՊՀ-ում (Ուզբեկստանի Կամչիկի՝ 19200 մետր երկարությամբ, և Ռուսաստանի Հյուսիսային Մույի՝ 15343 մետր երկարությամբ, թունելից հետո)։ Հյուսիսային պորտալը տեղակայված է Ֆիոլետովո, իսկ հարավայինը՝ Մեղրաձոր գյուղի մոտակայքում։
Պատմություն
Փամբակի թունելի կառուցումը սկսվել է 1976 թվականին և ավարտվել 1980-ական թվականներին։ Շահագործման ճշգրիտ ամսաթիվը հայտնի չէ, սակայն 1984 թվականի հունիսին թունելը դեռ կառուցվում էր ։ 1986 թվականին թունելի երկաթուղին էլեկտրաֆիկացվել է, ընդ որում, այդ պահին այն արդեն շահագործվում էր։
Իջևան-Հրազդան 64 կմ երկարությամբ երկաթուղային հատվածի շահագործման մեկնարկը զգալիորեն կրճատել է Երևանից դեպի անդրկովկասյան այլ հանրապետություններ տանող ճանապարհը։ Սակայն Լեռնային Ղարաբաղի հարցի շուրջ հայ-ադրբեջանական հակամարտությունը հանգեցրել է Ադրբեջանի կողմից ընդհանուր սահմանով բոլոր տրանսպորտային հանգույցների շրջափակման։ Թունելով գնացքների կանոնավոր երթևեկությունը վերջնականապես դադարեցվել է 1988 թվականի դեկտեմբերին՝ երկրաշարժի հետևանքների մտավախության պատճառով։
Թունելից մինչև Դիլիջան հատվածի բեռնատար երթևեկությունը շարունակվել է մինչև 2012 թվականը, որից հետո Կաքավաձորից մինչև Դիլիջան հատվածը վերջնականապես փակվել է, իսկ թունելում և դրան միացող ցանցը հանվել է։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Երկաթուղիներ Կատեգորիա:Հայաստանի թունելներ
Օտտո Տոլնաի
Օտտո Տոլնաի (Tolnai Ottó, ), հունգարացի գրող, Սերբիայի Վոևոդինա մարզի հունգարական փոքրամասնության ներկայացուցիչ։
Կենսագրություն
1959թվականին ավարտել է Սենտայի գիմնազիան, սկսել է հրատարակել պատմվածքներ։ 1959-1962 թվականներին նա Նովի Սադի համալսարանում ուսանել է հունգարեներեն բանասիրություն։ 1962 թվականին նա տեղափոխվել է Զագրեբ՝ փիլիսոփայություն ուսումնասիրելու նպատակով։ Նա այնտեղ անցել է զինվորական ծառայության։ 1965 թվականին վերադառնալ է  Նովի Սադ և աշխատանքի անցել «Új Symposion» ավանգարդիստական գրական ամսագրում, 1969 - 1972 թվականներին եղել է  այդ ամսագրի  գլխավոր խմբագիրը։ 1974-1994 թվականներին աշխատել է տեղական ռադիոյում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Կոշութի մրցանակի դափնեկիրներ Կատեգորիա:Անձինք այբբենական կարգով Կատեգորիա:Հունգարացի գրողներ Կատեգորիա:Հունգարացի բանաստեղծներ
Վյատսկոե (գյուղ, Գագարինսկի շրջան)
Վյատսկոե (Вятское), գյուղ Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Գագարինսկի շրջանի կազմում։
Գտնվում է շրջանի հյուսիս-արևելյան մասում, Գագարին քաղաքից 23 կմ հարավ-արևմուտք, M1 Բելառուս մայրուղուց 11 կմ հյուսիս, Ռուզա գետի ափին։ Գյուղից 5 կմ հարավ-արևելք գտնվում է Օ.պ. երկաթուղային կայարանը, Մոսկվա-Մինսկ գծի 204-րդ կիլոմետրի վրա։
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմել է 16 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Գագարինսկի շրջանի բնակավայրեր
Սատանայի բնակատեղի (լեռ)
Սատանայի բնակատեղի (Чёртово Городище), Ռուսաստանի Սվերդլովսկի մարզի տարածքում գտնվող լեռ և համանուն ժայռազանգված նրա գագաթին։ Լեռը ժայռազանգվածով գտնվում է Եկատերինբուրգի մերձակայքում, Իսետ ավանից 6 կմ հարավ։ Բնության գեոմորֆոլոգիական հուշարձան, զբոսաշրջության և ակտիվ հանգստի հանրաճանաչ օբյեկտ։ Մեծ համբավ է վայելում ալպինիստների շրջանում։
Նկարագրություն
Լեռը բոլոր կողմերից ունի զառիկող լանջեր և ամբողջությամբ ծածկված է անտառով։ Ժայռերը գտնվում են անտառածածկ տարածքի գագաթին և իրենցից ներկայացնում են 20 մետր բարձրությամբ քարե ծալքավոր կատար, որը բաղկացած է գրանիտե սալերի վրա բարձրացող առանձին վիթխարի աշտարակներից։ «Բնակատեղիի» հյուսիսային պատը մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում ալպինիստների համար, այստեղ ժայռերի վրա կան տարբեր բարդության ճանապարհներ, ձախից կան սկսնակների համար մատչելի ճանապարհներ, կենտրոնական և աջ մասերում՝ ուղղաձիգ կամ թույլ կախված ժայռերի ճանապարհները, որոնց բարդության աստիճանը տատանվում է 6a-ից մինչև 7c+: Հարավային պատը ավելի զառիկող է, ունի 45-ից մինչև 80° թեքություն, աստիճաններով իջնում է ներքև Սեմիպալատկի (Իսետի վտակ) գետի հովիտը և մատչելի է չպատրաստված զբոսաշրջիկների համար։ Տեղաբնակների առաջին գիտական նկարագրությունը կազմվել է 1861 թվականին Ուրալի բնագիտության սիրահարների ընկերության անդամների կողմից։ Սատանայի բնակատեղիի մասսայական այցելությունները սկսեցին 19-րդ դարի վերջին Ուրալյան երկաթուղու բացումից հետո։ 1980-1985 թվականներին ժայռերի շրջանը փակվեց զբոսաշրջիկների համար։ Այդ տարիների ընթացքում դուրս բերվեց ամբողջ աղբը, մաքրվեցին թափոնները, կահավորվեց ԽՍՀՄ-ում առաջին ժայռարշավարանը։ Բնական ճանապարհով վերականգնվեց խոտածածկը, աճեցին ծառերը։
Վալերի Ոսկոնյան
Վալերի Նիկոլայի Ոսկոնյան (Валерій Миколайович Восконян, ), ուկրաինացի ֆուտբոլիստ, դարպասապահ։
Խաղային կարիերա
Նիկոլաևի մարզի Նիկոլաևի շրջանի Ռադսադ գյուղի ՄՊՄԴ-ի սան է ։ Առաջին մարզիչը՝ Ալեքսանդր Նիկոլաևիչ Գարանին։ Այնուհետև նա մարզվել է Կիևի ՖԿՀՈՒ-ում՝ մարզիչներ Վլադիմիր Իժկոյի և Վլադիմիր Ֆիլոնյուկի մոտ։ Սպորտինտերնատից հետո վերադարձել է հայրենի քաղաք։ Խաղացել է սիրողական մակարդակով ՄՖԿ-ի «Նիկոլաև» երկրորդ թիմում։ 2012 թվականի ամռանը առաջին թիմի գլխավոր մարզիչ Ռուսլան Զաբրանսկու հրավերով նա հավաք է անցկացրել հիմնական կազմի հետ, որից հետո նա իր առաջին մասնագիտական պայմանագիրն է կնքել «Կորաբել»-ի հետ ։ Առաջին լիգայում նորամուտը նշել է հաջորդ տարվա մայիսի 26-ին «Դինամո-2»-ի դեմ տնային խաղում։ Երիտասարդ դարպասապահը մարզչից մի քանի րոպե է ստացել արդեն գրեթե հաղթած խաղի եզրափակիչ սուլիչից առաջ և հասցրել է հետ մղել հեռահար հարվածը ։ Հաջորդ մրցաշրջանում նիկոլայեցիների հիմնական դարպասապահներ Թովթի և Կոզաչենկոյի վնասվածքների պատճառով Ոսկոնյանն առաջին անգամ խաղադաշտ է դուրս եկել արդեն առաջին տուրում, իսկ երկրորդում դուրս է եկել հենց մեկնարկային րոպեներից։ «Կորաբելովի» նոր գլխավոր մարզիչ Օլեգ Ֆեդորչուկը հետխաղյա մամուլի ասուլիսում նշել է, որ Ոսկոնյանը կարողացել է հաղթահարել հուզմունքը և լավ ապագա է կանխատեսել նրա համար ։ Ձմռանը «Նիկոլաևի» գլխավոր մարզիչը կրկին փոխվել է։ Վյաչեսլավ Մազարատին կես տարվա ընթացքում թիմի գլխավորությամբ անցկացրած երկու խաղերում Վալերիին տեղ է վստահել մեկնարկային կազմում։ Առաջնությունը վերջինն ավարտած թիմն այս երկու խաղերն էլ պարտվել է ընդհանուր 0:6 հաշվով։ Հաջորդ՝ 2014-2015 մրցաշրջանը Ոսկոնյանի համար լավագույնն էր «Նիկոլաևի» մարզաշապիկով։ 20-ամյա դարպասապահը մասնակցել է 13 հանդիպման և մրցաշրջանի արդյունքներով ճանաչվել թիմի լավագույն ֆուտբոլիստ ։ Հաջորդ մրցաշրջանում թիմի հիմնական դարպասապահ է դարձել Ռոման Չումակը, իսկ Ոսկոնյանը խաղադաշտում գրեթե չի հայտնվել։ 2016 թվականի ամռանը տեղափոխվել է Երևանի «Փյունիկ»։ Հայկական բարձրագույն դիվիզիոնում նորամուտը նշել է 2016 թվականի օգոստոսի 8-ին՝ «Շիրակի» դեմ խաղում (1:3) :։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ուկրաինացի ֆուտբոլիստներ
Նովոսելցի (գյուղ, Կրասնոգվարդեյսկի շրջան)
Նովոսելցի (Новосільці, Fraydorf), գյուղ Ուկրաինայի Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետության Կրասնոգվարդեյսկի շրջանում։ Բնակավայրը նախկինում նաև անվանվել է Ֆրայդորֆ։
2001 թվականի տվյալներով Նովոսելցի գյուղում բնակվում էր 452 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետության Կրասնոգվարդեյսկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Աստերոիդների ցանկ (209401-209500)
Աստերոիդների ցանկ (209301-209400) * Աստերոիդների ցանկ * Աստերոիդների ցանկ (209501-209600)
Ջիմիի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Արարատի մարզ)
Այս հոդվածը ներկայացնում է Արարատի մարզում՝ Խոսրովի արգելոցում գտնվող Ջիմի գյուղատեղիի պատմության և մշակույթի հուշարձանների ցանկը, որը 2002 թ․ հաստատվել է Հայաստանի կառավարության կողմից ։ Ցանկում ներառված է ընդամենը 2 հուշարձան (1 միավոր)։
Վեստմորլենդ շրջան (Փենսիլվանիա)
Վեստմորլենդ շրջան (Westmoreland County), ԱՄՆ Փենսիլվանիա նահանգի 67 վարչական միավորներից մեկը։ Ընդհանուր տարածությունը 2.683 կմ² է, բնակչությունը՝ 365.169 մարդ (2010 թ. տվյալներով)։ Շրջկենտրոնն է Գրինսբուրգ բնակավայրը։ Կազմավորվել է 1773 թ.։
Վոգհերա
Վոգհերա  (Voghera), քաղաք Իտալիայի Լոմբարդիա մարզի Պավիա գավառում ։ Բնակչության թիվը կազմում է 38 426 մարդ, բնակչության խտությունը կազմում է 603 մարդ/կմ²։ Զբաղեցնում է՝ 63 կմ² տարածք։ Հեռախոսի կոդ՝(+39) 0383 Փոստային ինդեքս՝ 27058։ Քաղաքի գլխավոր սուրբը Սան Բովոն է։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր
Օդիերն
Օդիերն (Audierne), կոմունա Ֆրանսիայից հյուսիս-արևմուտք, տեղակայված Բրետանի տարածաշրջանում, Դուարնենե շրջանում, Կեմպեր շրջանի Ֆինիստերի դեպարտամենտում։ Գտնվում է Բրեստից 90 կմ հարավ և Կիմպերից 38 կմ արևմուտք՝ Գուաեն գետի դեպի Ատլանտյան օվկիանոս ջրհավաքում։ 2016 թվականի հունվարի 1-ին Էսքիբիեն համայնքը միացել է Օդիերնին ։
Քաղաքը գտնվում է թերակղզու վրա, Գոյեն գետի գետաբերանում և դարեր շարունակ եղել է ձկնորսական գյուղ՝ լայն ավազոտ լողափով։ Այցելուները կարող են նավով ճանապարհորդել Օդիերնի Էսքիբիեն նավահանգստից դեպի Սեն։
Նավահանգստի երկայնքով տեղակայված է քաղաքի գլխավոր առևտրային տարածքը՝ իր սրճարաններով, բարերով և ռեստորաններով, տեղական նրբաբլիթներով, բուտիկներով, անշարժ գույքի և հանգստի գործակալություններով, քաղաքապետարանը, տուրիստական բյուրոն և տարածաշրջանային ավտոբուսի կանգառը։ Շաբաթ առավոտյան այստեղ աշխատում է ֆերմերային շուկան, որը ծառայում է որպես հանդիպման վայր ինչպես տեղացիների, այնպես էլ զբոսաշրջիկների համար։
Բնակչությունը (2016)՝ 3 684 մարդ։
Պատմություն
Միջնադարում Օդիերնը տեղական կարևոր նավահանգիստ էր։ XVI դարի վերջին և XVII դարասկզբին Օդիերնից նավեր ուղարկվեցին Կանարյան կղզիներ, ինչպես նաև Միջերկրական ծով։ XVII դարի կեսերին Օդիերնում կար մոտ 2300 բնակիչ և 150 ձկնորսական նավ։ XVII դարի երկրորդ կեսը և XVIII դարը անկման շրջան էին. XIX դարի երկրորդ կեսին՝ հարևան Դուարնենեում պահածոյացված ձկան զանգվածային արտադրության մեկնարկից հետո, ձկնորսական արդյունաբերությունը կրկին սկսեց աշխուժանալ։
Իր գտնվելու վայրի շնորհիվ Օդիերնը ավանդաբար դարձել է Ատլանտյան օվկիանոսում աղետալի վիճակում գտնվող նավերի ապաստարան. այնուամենայնիվ, նրա նավահանգիստը շատ անբարենպաստ էր նավերի տեղաշարժի համար. հոսանքները, նավահանգիստը մուտքի մոտ գտնվող ստորջրյա ժայռերը, ինչպես նաև Գուաենայի բերանում անկայուն ավազի ափերը հանգեցրին բազմաթիվ նավաբեկությունների։ XIX դարի կեսերին աշխատանքներ են տարվել նավահանգիստը վերազինելու, ծովապատնեշն ընդլայնելու և հատակը խորացնելու ուղղությամբ։ Դա ավելի հեշտացրեց նավերի մուտքը Օդիերն նավահանգիստ, բայց դա դեռևս դժվար և վտանգավոր էր մնում։ Ե՛վ նավահանգիստը, և՛ նավահանգիստը բարելավելու ուղղությամբ աշխատանքները պարբերաբար իրականացվում են, վերջին անգամ՝ 2016 թվականին։
1944 թվականի օգոստոսի 23-ին Օդիերն ծովածոցում տեղի ունեցավ ճակատամարտ, որում դաշնակիցների երեք նավերը ջախջախեցին գերմանական տասը նավ՝ խորտակելով դրանցից ութը։ Այս ճակատամարտը «Կինետիկ» գործողության մի մասն էր, որը նախատեսված էր Բրեստի ծոցում փակված գերմանական նավատորմի դեմ։
Օդիերնն այժմ հիմնականում զբոսանավ նավահանգիստ է։
2016 թվականի հունվարի 1-ին հարևան Էսքիբիեն համայնքը մտավ Օդիերն կոմունայի մաս։
Տնտեսություն
Բնակչության զբաղվածության կառուցվածքը.
Գործազրկության մակարդակը (2015) - 14.3% (Ֆրանսիան ընդհանուր առմամբ՝ 13.5%, Ֆինիստերի դեպարտամենտը՝ 12.7%):