cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Գերլարվածություն
Գերլարվածություն, էլեկտրաքիմիական, էլեկտրոդի հավասարակշիռ պոտենցիալի փոփոխությունը էլեկտրոլիզի ընթացքում, պայմանավորված էլեկտրաքիմիական բևեռացմամբ։ Տարբերում են կաթոդային և անոդային գերլարվածություն։ Դրանց արժեքը կախված է էլեկտրոդային ռեակցիայի տեսակից, հոսանքի խտությունից, լուծիչի և էլեկտրոդի բնույթից և այլն։ Գերլարվածության առաջացումը պայմանավորված է էլեկտրաքիմիական ռեակցիայի փուլերից մեկի դանդաղ ընթացքով և էլեկտրոդի մոտակայքում լուծույթի կոնցենտրացիայի փոփոխմամբ։ Գերլարվածության ամենամեծ արժեքները դիտված են ջրածնի և թթվածնի էլեկտրաքիմիական անջատման դեպքում (ջրի էլեկտրոլիզ)։
Կատեգորիա:Էներգետիկա Կատեգորիա:Էլեկտրաքիմիա
Քննարկման ընդհատում
Քննարկման ընդհատում (Adjournment debate), ընթացակարգ, որով ավարտվում է օրենսդիր մարմնի նիստը։ Մեծ Բրիտանիայի Համայնքների ատյանում ամենօրյա նիստն ընդհատվում է հետևյալ առաջարկությամբ. «Ատյանն այժմ ընդհատում է նիստը», որից հետո՝ կես ժամ տևող քննարկման ժամանակ, ատյանի անդամները կարող են ցանկացած հարց բարձրացնել։ Կառավարության անդամ չհանդիսացող խորհրդարանի համար սա այն հազվադեպ հնարավորություններից մեկն է, երբ նա կարող է քննարկում նախաձեռնել։ Ատյանը կարող է նիստն ընդհատել, եթե անդամներն անկարգապահ են, կամ ներկաների թիվը քվեակազմ չի ապահովում։ Քննարկման ժամանակ կարող է արվել ընդհատման առաջարկություն՝ որոշման ընդունումը խանգարելու նպատակով։ Եթե կառավարությունը չի պաշտպանում տվյալ որոշումը, ապա ընդհատումը սովորաբար նշանակում է, որ այն չի ընդունվում ։
Չեռնոբիլի ատոմակայան
Չեռնոբիլի ատոմային էլեկտրակայան (ուկր.՝ Чорнобильська атомна електростанція, ռուս.՝ Черно́быльская атомная электростанция), պաշտոնապես՝ '''Վ. Ի. Լենինի անվան Չեռնոբիլի ատոմային էլեկտրակայան''', չօգտագործվող ատոմակայան՝ տեղակայված Ուկրաինայի հյուսիսում՝ Պրիպյատ ուրվական քաղաքի հարևանությամբ։ Համանուն ավանից գտնվում է 14,5 կմ դեպի հյուսիս-արևմուտք։ Ատոմակայանից 16 կմ դեպի արևմուտք գտնվում է Ուկրաինայի և Բելառուսի պետական սահմանը, իսկ մայրաքաղաք Կիևից հեռու է 110 կմ-ով։
Ատոմակայանը չի գործում սկսած 1986 թվականի ապրիլի 26-ից, երբ վթարի է ենթարկվում չորրորդ ռեակտորը, ինչի արդյունքում այնտեղից դուրս է թռչում հսկայական քանակության ռադիոակտիվ փոշի, և տարածքը ենթարկվում է սուր ռադիացիայի ու դառնում չափազանց վտանգավոր ապրելու համար։ Տարածքի ռադիոակտիվ թունավորումը կազմել է 50 միլիոն կյուրի, սակայն, ըստ որոշ գիտնականների՝ այն հասել է 10 միլիարդ կյուրիի, ինչը 200 անգամ գերազանցում է նորման և հարյուրավոր անգամներ բարձր է Նագասակիի և Հիրոսիմայի ռմբակոծումներից ստացված ռադիացիայից ։
Չեռնոբիլի ատոմակայանի վթարը համարվում է խոշորագույնը ատոմային վթարների մեջ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Գիտական կազմակերպություններ Կատեգորիա:Ատոմակայաններ Կատեգորիա:Կանգնեցրած ռեակտորներով ատոմակայաններ
Վիտրուվիոս
Մարկոս Վիտրուվիոս Պոլիո (Marcus Vitruvius Pollio, մ.թ.ա. I դար), հռոմեացի ճարտարապետ, ճարտարագետ, ճարտարապետության տեսաբան։ Եղել է ջրաբաշխության և ռազմական մեքենաշինության մասնագետ։
Նրա «Տասը գիրք ճարտարապետության մասին» (De architectura libri decem) երկը ճարտարապետության մասին անտիկ ժամանակաշրջանից մեզ հասած միակ աշխատությունն է և, ըստ հեղինակի վկայության, գիրքը գրելու պահին ճարտարապետության մասին լատիներեն լեզվով գոյություն ունեցող միակ ուսումնասիրությունը։ Վիտրուվիոսը ձոնել է երկը Օկտավիանոս Օգոստոսին։
Հեղինակը ընդհանրացնում է հունական և հռոմեական ճարտարապետության փորձը, քննում է քաղաքաշինական, ճարտարագիտական-տեխնիկական ուղեկցող հարցերը և գեղարվեստական ընկալման սկզբունքները։
Աշխատությունում առաջին փորձն է արվել համադրելու գեղագիտական-փիլիսոփայական և տեխնիկական-շինարարական խնդիրները գործնական իմաստով։ Վիտրուվիոսը առաջադրել է ճարտարապետության տեխնիկական, գործառական և գեղագիտական միասնության գաղափարը, կառույցի նկատմամբ՝ «ամրություն, օգտակարություն և գեղեցկություն» սկզբունքը։
Դասական ճարտարապետության ընկալման՝ Վիտրուվիոսի ռացիոնալ տեսակետը մեծ ազդեցություն է ունեցել Եվրոպայում։
Վիտրուվիոսը տեղեկություններ է տալիս նաև այն մասին, որ տրակտատներ են գրել հույն ճարտարապետներ Իկտինոսը, Խերսիֆրոնը, Թեոդորոս Սամոսացին և ուրիշներ։
Նկարագրել է ուշ հելլենիստական շրջանի Ալեքսանդրիայի, Անտիոքի շենքերը, Փոքր Ասիայի, Հարավային Կովկասի, Հոնիայի տները, դասակարգել կառույցներն ըստ տիպերի, երկրների և ժողովուրդների, վեր հանել շինարարական տեխնիկայի տարբերությունները Արևմուտքում և Արևելքում։
Միջնադարում գրեթե մոռացության մատնված տրակտատը սկսած Վերածննդի դարաշրջանից և հատկապես կլասիցիզմի ժամանակաշրջանում ուսումնասիրվել է, թարգմանվել բազմաթիվ լեզուներով, մեծ նշանակություն ունեցել մասնավորապես օրդերների կանոնիկ ձևերի մշակման գործում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հին հռոմեացի ճարտարապետներ Կատեգորիա:Ճարտարապետության տեսաբաններ
Վերահսկվող ուսուցում
Վերահսկվող ուսումը մեքենայական ուսուցման խնդիրներից է։ Այն սովորում է ֆունկցիա, որը մուտք-ելքային տվյալների զույգերի օրինակի հիման վրա այլ մուտքային տվյալներից ստանում է նման արդյունքներ ։ Դա նշանակում է, որ մուտքագրվող տվյալները և արդյունքը նախապես հայտնի են, և ակնկալվում է ստանալ նմանատիպ արդյունք նոր մուտքագրվող տվյալների համար։ Վերահսկվող ուսուցման մեջ յուրաքանչյուր օրինակը մի զույգ է, որը բաղկացած է մուտքային օբյեկտից (սովորաբար վեկտորից) և ցանկալի ելքային արժեքներից։ Վերահսկվող ուսուցման ալգորիթմը վերլուծում է վերապատրաստման տվյալները և ստեղծում է ֆունկցիա, որը կարող է օգտագործվել նոր օրինակների քարտեզագրման համար։ Օպտիմալ դեպքը հնարավորություն կտա ալգորիթմին ճիշտ որոշել դասի լեյբլները նոր դեպքերի համար։ Սա ուսուցման ալգորիթմից պահանջում է ընդհանրացնել վերապատրաստման տվյալները նոր դեպքերի համար «ողջամիտ» ձևով (տե՛ս ինդուկտիվ կողմնակալությունը )։
Քայլերի հաջորդականությունը
Վերահսկվող ուսուցման տվյալ խնդիրը լուծելու համար հարկավոր է կատարել հետևյալ քայլերը.
Ալգորիթմի ընտրություն
Գոյություն ունեն բազմաթիվ վերահսկվող ուսուցման ալգորիթմներ՝ յուրաքանչյուրն իր ուժեղ և թույլ կողմերով։ Չկա մեկ միասնական սովորող ալգորիթմ, որն ամենալավն է աշխատում վերահսկվող ուսուցման բոլոր խնդիրների համար։
Ալգորիթմներ
Առավել լայն կիրառում ունեցող ալգորիթմներն են.
Ինչպես են գործում վերահսկվող ուսուցման ալգորիթմները
Տրված N վերապատրաստման օրինակների համար, որոնք ունեն հետևյալ տեսքը՝ այնպես, որ x_i-ն i- րդ օրինակի առանձնահատկության վեկտորն է, իսկ y_i դրա պիտակն է (label, այսինքն՝ դաս), սովորող ալգորիթմը փնտրում է ֆունկցիա՝ g: X \to Y, որտեղ X մուտքային տարածք է, Y-ը՝ ելքային։ g ֆունկցիան հնարավոր G ֆունկցիաների տարր է, որը սովորաբար անվանում են վարկածների/հիպոթեզների տարածք։ Երբեմն g հարմար է ներկայացնել  ֆունկցիայի տեսքով այնպես, որ g սահմանվի որպես y -ի արժեք, որը տալիս է ամենաբարձր գնահատականը. ։ Գնահատականների ֆունկցիաների տարածքը նշանակենք F։
f կամ g-ն ընտրելու 2 հիմնական մոտեցումներ կան՝ էմպիրիկ ռիսկերի նվազեցում և կառուցվածքային ռիսկերի նվազեցում ։ Էմպիրիկ ռիսկերի նվազեցումը որոնում է այն ֆունկցիա, որը լավագույնս ադապտացվում է(fit) վերապատրաստման տվյալների վրա։ Կառուցվածքային ռիսկերի նվազեցումը ներառում է <<տուգանային>> գործառույթ, որը վերահսկում է կողմնակալության / վարիացիայի փոխանակումը։
Երկու դեպքում էլ ենթադրվում է, որ վերապատրաստման տվյալները բաղկացած են անկախ և նույնական բաշխված զույգերի նմուշից՝ ։ Չափելու համար, թե որքանով է ֆունկցիան ադապտացվում դասընթացների տվյալների վրա, կորստի ֆունկցիան (loss funcion) սահմանվում է սայմանվում է հետևյալ կերպ` ։ Վերապատրասման տվյալների օրինակով՝ (x_i,\;y_i), \hat{y}կանխատեսվող արժեքի կորուստը կլինի.
g ֆունկցիայի ռիսկը՝ R(g), սահմանվում է որպես g-իակնկալվող կորուստ։ Դա կարելի է գնահատել վերապատրաստման տվյալների հիման վրա.
Էմպիրիկ ռիսկի նվազեցում
Էմպիրիկ ռիսկի նվազեցման դեպքում վերահսկվող ուսուցման ալգորիթմը որոնում է այնպիսի g ֆունկցիա, որը նվազագույնի է հասցնում R(g)։ Հետևաբար, վերահսկվող ուսուցման ալգորիթմը կարելի է կառուցել օպտիմիզացման ալգորիթմի կիրառմամբ g -ն գտնելու համար։
Երբ g պայմանական հավանականության բաշխումն է՝ P(y|x), իսկ կորստի ֆունկցիան բացասական լոգարիթմական ճշմարտանմանությունն է՝, ապա էմպիրիկ ռիսկի նվազեցումը համարժեք է առավելագույն ճշմարտանմանության գնահատմանը։
Երբ G պարունակում է բազմաթիվ ֆունկցիաներ կամ վերապատրաստման տվյալները բավականաչափ շատ չեն, էմպիրիկ ռիսկերի նվազեցումը հանգեցնում է բարձր վարիացիայի և վատ ընդհանրացման։ Ուսուցման ալգորիթմը կարողանում է անգիր կատարել վերապատրաստման օրինակները՝ առանց լավ ընդհանրացնելու։ Սա կոչվում է գերակատարում (overfitting)։
Կառուցվածքային ռիսկերի նվազեցում
Կառուցվածքային ռիսկերի նվազեցումը ձգտում է կանխել գերակատարումը` կարգավորող տույժը օպտիմիզացիայի մեջ ներառելով։
Օգտագործվել են տույժերի լայն բազմազանություն, որոնք համապատասխանում են տարբեր բարդությունների։ Օրինակ, ենթադրենք՝ g գծային ֆունկցիան ունի հետևյալ տեսքը.
Ռեգուլարիզացիայի հայտնի տուգանք է, որը կշիռների քառակուսային էվկլիդյան նորմ է, որը հայտնի է նաև որպես L_2 նորմ։ Այլ նորմերից են L_1 նորմ, , և L_0 նորմա, որը ոչ զրոյական \beta_j-երի քանակն է։ Տուգանքը նշանակենք C(g)։
Վերահսկվող ուսուցման օպտիմիզացման խնդիրը այնպիսի g ֆունկցիա գտնելն է, որը նվազագույնի է հասցնում՝
\lambda պարամետրը վերահսկում է կողմնակալության տարբերությունը։ Երբ \lambda = 0, սա տալիս է էմպիրիկ ռիսկի մինիմալացում ցածր կողմնակալությամբ և բարձր վարիացիայով։ Երբ \lambda մեծ է, սովորող ալգորիթմը կունենա բարձր կողմնակալություն և ցածր վարիացիա։ \lambda-ի արժեքը կարելի է ընտրել էմպիրիկորեն՝ խաչաձև վալիդացիայի միջոցով։
Բարդության տուգանքը ունի բայեսյան մեկնաբանություն՝ որպես g-\log P(g) բացասական լոգարիթմական հավանականություն, որի դեպքում J(g) -ը g-ի պոստերիոր հավանականությունն է։
Ընդհանրացումներ
Կան մի քանի եղանակներ, որոնց միջոցով կարելի է ընդհանրացնել ստանդարտ վերահսկվող ուսուցման խնդիրը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Pages with unreviewed translations
Ախտկարսպեյլեն
Ախտկարսպեյլեն (Achtkarspelen ), համայնք Նիդերլանդների Ֆրիսլանդ մարզում։ Տարածքը 102,61 կմ² է, բնակչությունը՝ 28.137 (2011 թ.)։ Մեկ շնչի տարեկան միջին եկամուտը 11.400 եվրո է։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ֆրիսլանդի համայնքներ
Սուրբ ճգնավորներ (եռապատկեր, Բոսխ)
Սուրբ ճգնավորներ, նիդերլանդացի նկարիչ Հիերոնիմոս Բոսխի եռապատկեր։ Եռապատկերը գտնվում է խիստ վնասված վիճակում։
Պատմություն
Բոսխն իր նկարներում հաճախ է պատկերել սրբերի կյանը, սակայն ի տարբերություն միջնադարյան նկարչության մեջ ընդունված սկզբունքի՝ նա հազվադեպ է պատկերել նրանց գործած հրաշքները, նրանց ճգնավորության ազդեցիկ տեսարանները, որոնք հիացմունք են առաջացրել ժամանակի մարդկանց շրջանում։ Նկարիչը գովերգում է խաղաղ բարեգործներին, որոնք ունեն խոր հայեցողություն։ Բոսխի նկարներում չկան ո՛չ սուրբ մարտիկներ, ո՛չ էլ նրբագեղ կույսեր, որոնք պաշտպանում են իրենց կուսությունը։ Նրա հերոսները ճգնավորներ են, որոնք բարեպաշտության մասին են խորհում բնապատկերի ֆոնին։
Նկարի փեղկերից յուրաքանչյուրը ներկայացնում է մեկ սրբի ։
«Սուրբ ճգնավորներ» եռապատկերում, որը Բոսխը նկարել է իր ստեղծագործական ճանապարհի միջին հատվածում, պատկերված են այս թեմայի երեք տարբերակներ։ Երեքում էլ ներկայացված են ասկետիզմի իդեալը և ցանկությունների ճնշումը, որոնք գովերգվել են «Քրիստոսին նմանօրինակում» տրակտատում։
Եռապատկերի ստեղծման ժամանակ Բոսխը ենթադրաբար ոգեշնչվել է նիդերլանդացի միստիկ Յան վան Ռյոյսբրուկի «Բարձրագույն ճշմարտության գրքով», որում ճգնավորներ Անտոնիոսը, Հիերոնիմոսը և Էգիդիոսը մարմնավորում են բարձրագույն ճշմարտության ձգտման երեք մակարդակները։
Կենտրոնական մասում սուրբ Հիերոնիմոսն է, որն իր սևեռուն հայացքը գամել է խաչելությանը՝ դրանում գտնելով ապաստարան ու չարի ուժից փրկություն․ դրանք մարմնավորված են հեթանոսական մեհյանի ավերակներում և հետին պլանում հոգեվարքի մեջ գտնվող դևերի կերպարներում։
Ձախ հատված
Նկարի ձախ հատվածում սուրբ Անտոնիիոսն է, որ դիմակայում է կին հրեշի գայթակղություններին, որը փորձում է գայթակղել նրան։ Սուրբ Անտոնիոսը Բոսխին ավելի հարազատ սրբերից է, որ եգիպտական անապատում է անցկացրել իր կյանքի մեծ մասը։
Աջ հատված
Աջ հատվածում պատկերված է սուրբ Էգիդիոսը, որ հարմար տեղավորվել է քարանձավում, որ նրա համար մատուռ է ծառայում, և աղոթում է խորանի առաջ։ Նրա կրծքին մխրճված նետը այս սրբին պատկերելու ավանդական պարագան է, որով փրկել է սիրելի այծյամին՝ որսորդների արձակած նետերից նրան պաշտպանելով սեփական կրծքով։
178 (թիվ)
178 (հարյուր յոթանասունութ), բնական թիվ է։
Տես նաև
Կատեգորիա:178
Ռոգոզնոե (ավան, Սումիի շրջան)
Ռոգոզնոե (Рогізне), ավան Ուկրաինայի Սումիի մարզի Սումիի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Ռոգոզնոե ավանում բնակվում էր 192 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Սումիի մարզի Սումիի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի ավաններ
Կարջի
Կարջի, գյուղ Օսմանյան կայսրությունում, Տրապիզոնի վիլայեթի Լազիստանի գավառում։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Հինգ խոզուկներ
«Հինգ խոզուկներ» (Five Little Pigs), Ագաթա Քրիստիի դետեկտիվ վեպը՝ հրապարակված 1942 թվականին Dodd, Mead and Company հրատարաչությունների կողմից՝ «Murder in Retrospect» («Հետադարձ սպանություն») անունով, իսկ 1943 թվականին՝ Collins Crime Club հրատարակչության կողմից՝ բնօրինակ անվանումով։ Վեպը Էրքյուլ Պուարոյի մասին պատմող շարքից է։
Անվանում
Վեպի անվանման համար հեղինակն օգտագործել է մանկական համրանքախաղի տողերը.
This little piggy went to market. This little piggy stayed at home. This little piggy has roast beef, This little piggy had none. And this little piggy cried - «Wee! Wee! Wee!» all the way home!
Հենց այս տողերն էլ օգտագործվել են որպես վեպի գլխի անվանում։ Էրքյուլ Պուարոին համրանքախաղն օգնում է կենտրոնանալ։
Մանկական համրանքախաղերը շատ անգամներ են օգտագործվել Ագաթա Քրիստիի ստեղծագործությունների անվանումներում։ Դրա օրինակներն են համարվում, մասամբ, «Տաս փոքրիկ սևամորթները», «Հիքորի Դիքորի Դոք», «Մեկ, երկու, երեք, կոշիկները կապիր» և «Երեք կույր մկնիկները»։
Սյուժե
Վեպի պատմությունը հիմնվել է սովորական գրական օրինակի վրա. նույն իրադարձությունները պատմվում են դրա տարբեր մասնակիցների կողմից։ Պուարոն հայտարարում է, որ խուզարկուին հարկավոր չէ պարտադիր լինել հանցագործության վայրում. բավական է ուղղակի լսել վեպի բոլոր մասնակիցներին։
Պուարոյին դիմում է երիտասարդ կին՝ Կառլա Լեմարշանը։ Նրա մայրը 16 տարի առաջ դատապարտվել է սեփական ամուսնուն՝ Կառլայի հորը սպանելու համար։ Կառլան պատրաստվում է ամուսնանալ. նա վախենում է, որ մոր կողմից հոր թունավորման փաստը վատ ազդեցություն կունենա իր ամուսնության վրա։ Մահվանից 16 տարի առաջ մայրը նրան նամակ է գրել, որտեղ խոստովանում էր իր անմեղ լինելը։ Կառլան հաստատում է, որ մայրը երբեք չէր խաբի իրեն, որպեսզի թաքցնի անխուսափելի ճշմարտությունը։
Կառլայի հայրը՝ նկարիչ Էմիաս Քրեյլը, թունավորվել է կոնինով, որն ստացել էր իր ընկեր Մերեդիտ Բլեյքի կողմից, որը հետո գողացել են նրանից։ Կարոլինան՝ Կարլայի մայրը, խոստովանեց թույնի գողանալը, սակայն հայտարարեց, որ պատրաստվում էր ինքնասպան լինել։ Սակայն բաժակի մեջ, որից Էմիասը խմեց իր կնոջ կողմից բերված գարեջուրը, կոնին հայտնաբերվեց։ Ինչպես պարզվեց՝ Կարոլինային պատճառ ուներ ամուսնուն վերացնելու. նրա բնորդուհին՝ Էլիզա Գրիրը, հայտարարեց, որ Էմիասը պատրաստվում էր բաժանվել կնոջից, որպեսզի նրա հետ ամուսնանա։ Դա բավականին տարօրինակ էր Էմիասի համար, որը բազմաթիվ ինտրիգներ ուներ, սակայն Կառոլինային թողնել նա չէր պատրաստվում։
Նվիրում
Գիրքը նվիրված է Սթիվեն Գլենվիլին։
Գլեբկի (գյուղ, Կրասիլովի շրջան)
Գլեբկի (Глібки), գյուղ Ուկրաինայի Խմելնիցկիի մարզի Կրասիլովի շրջանում։
Հինգ խոզուկներ
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Գրական ստեղծագործություններ Կատեգորիա:Ագաթա Քրիստիի վեպեր Կատեգորիա:1942 գրքեր Կատեգորիա:1942 վեպեր Կատեգորիա:Հեռուստաշոուների հիմք ծառայած վեպեր Կատեգորիա:Անգլերեն գրքեր Կատեգորիա:Անգլերեն գրականություն
Գլեբկի (գյուղ, Կրասիլովի շրջան)
2001 թվականի տվյալներով Գլեբկի գյուղում բնակվում էր 233 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 1012 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 230,24 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Խմելնիցկիի մարզի Կրասիլովի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Բեատրիչե դի Տենդա
Բեատրիչե դի Տենդա (Beatrice di Tenda), իտալացի երգահան Վինչենցո Բելլինիի օպերա (tragedia lirica) երկու գործողությամբ։ Իտալերեն լիբրետտոն Ֆելիչե Ռոմանիի ըստ Կարլո Տեբալդի-Ֆորեսի համանուն պիեսի։ Առաջնախաղը կայացել է Վենետիկի Լա Ֆենիչե թատրոնում 1833 թ. մարտի 16-ին՝ առանց որոշակի հաջողության։ Թեև «Բեատրիչե դի Տենդան» չի վայելում «Նորմա» և «Լուսնոտը» օպերաների ժողովրդականությունը, սակայն շնորհիվ իր երաժշտական արժանիքների այն այսօր էլ երբեմն բեմադրվում է։ Գլխավոր դերերգում հաջողությամն հանդես է եկել Ջոան Սազերլենդը։
Կատեգորիա:1833 բեմադրվածներ Կատեգորիա:Իտալերեն օպերաներ
(4545) Պրիմոլևի
(4545) Պրիմոլևի (Primolevi), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1989 թվականի սեպտեմբերի 28-ին Անրի Դեբեոնի կողմից Լա Սիլյայում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 3,145397 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,7111 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,5797 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 2037,57 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,176681 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 1,81° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1989 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Անրի Դեբեոնի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Նոր ընդհանուր կատալոգ
Նոր ընդհանուր կատալոգ, ընդունված նշանակումը՝ NGC (անգլ. New General Catalogue), մշուշային օբյեկտների աստղագիտական ցուցակ։ 1888 թ. հրատարակել է Ջոն Դրեյերը։ Կատալոգը զգալիորեն լայնածավալ էր՝ ընդգրկում էր 7840 մշուշային օբյեկտ։ Դրեյերն այն անվանեց միգամածությունների և կույտերի նոր ընդհանուր կատալոգ։ Այժմ այս կատալոգից սովորաբար օգտվում են մշուշային օբյեկտները նշանակելու համար։ Օրինակ՝ Դրեյերի կատալոգում 5139 համարը կրող օբյեկտը (տվյալ դեպքում՝ Կենտավրոսի համաստեղության մեջ գտնվող գնդաձև աստղակույտը) նշանակվում է NGC 5139։ 1894 և 1908 թթ. Դրեյերը հրատարակեց իր կատալոգի լրացումները՝ ընդամենը 5386 (1520 օբյեկտ՝ առաջին կատալոգում և 3866 օբյեկտ երկրորդ կատալոգում) մշուշային օբյեկտներ պարունակող այսպես կոչված ինդեքս-կատալոգներ (անգլ. Index Catalogue), որտեղ օբյեկտը նշանակվում է IC։ Հարավային կիսագնդի օբյեկտները ավելի թերի են ներկայացված կատալոգում, սակայն շատերը դիտվել են Ջոն Հերշելի և Ջեյմս Դյունլոպի կողմից։ Նոր ընդհանուր կատալոգում շատ սխալներ կային, որոնք հիմնականում վերացվեցին 1973 թ. հրապարակված Վերանայված նոր ընդհանուր կատալոգում (RNGC, անգլ. Revised New General Catalogue) և 1988 թ. հրապարակված NGC2000.0 կատալոգում։
Աղբյուրներ
Աղեկյան Թադևոս, Աստղեր, Գալակտիկաներ, Մետագալակտիկա, Երևան, Հայաստան, 1971։
Պերելազովսկի (խուտոր, Ֆրոլովսկի շրջան)
Պերելազովսկի (Перелазовский), խուտոր Ռուսաստանի Վոլգոգրադի մարզի Ֆրոլովսկի շրջանի կազմում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի խուտորներ Կատեգորիա:Ռուսաստանի Վոլգոգրադի մարզի Ֆրոլովսկի շրջանի բնակավայրեր
Զիտեմբյակ
Զիտեմբյակ (Зитембяк, Етембәк), գյուղ Ռուսաստանի, Բաշկորտոստան հանրապետության Դյուտյուլինսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2009 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 203 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Դյուտյուլինսկի շրջանի բնակավայրեր
Աննա Նահապետովա
Աննա Ռոդիոնի Նահապետովա, ռուսական թատրոնի ու կինոյի դերասանուհի, բալետի պարուհի։
Կենսագրություն
Աննա Նահապետովան ծնվել է 1978 թվականի հոկտեմբերի 14-ին Մոսկվայում՝ դերասաններ Ռոդիոն Նահապետովի և Վերա Գլագոլևայի ընտանիքում։ Փոքր տարիքից զբաղվել է բալետով ։ Երրորդ դասարանում ընդունվել է Լենինգրադի պարարվեստի ակադեմիական ուսումնարանը, իսկ 3 տարի անց տեղափոխվել Մոսկվայի պարարվեստի պետական ակադեմիա՝ Սոֆյա Գոլովկինայի դասարան, որն ավարտել է 1996 թվականին։ Նույն թվականին ընդունվել է Մեծ թատրոնի պետական ակադեմիական պարաախումբ։ Պարել է Վասիլի Վորոխոբկոյի, Գերման Սիտնիկովի և այլ մանկավարժների ղեկավարությամբ ։ Առաջին պարային դերը Կին սատանայի դերն էր Պյոտր Չայկովսկու «Մարդուկ-Ջարդուկը» ներկայացման մեջ։ Տարիների ընթացքում պարել է մի շարք ներկայացումներում՝ «Դոն Քիշոտ» (Ջիգա), «Բայադերկա» (թմբուկով պար), «Ռայմոնդա» (սարակինոսյան պար), «Քնած գեղեցկուհի» (գյուղական պար), «Սպարտակ» (կուրտիզանուհի), «Լեա» (աղքատ կին), «Փարավոնի դուստրը» (Կարիատիդա), «Եռեզր գլխարկ» (Խոտա), «Ոսկե դար» (ավազակի ընկերուհի), «Կոպելիա» (մազուրկա) ։
Առաջին անգամ կինոյում նկարահանվել է մանուկ հասակում՝ ռեժիսոր Նաում Բիրմանի «Կիրակնօրյա հայրիկ» մելոդրամայում կատարելով Նինայի՝ մանկապարտեզի դաստիարակչուհու դստեր դերը։ Դաստիարակչուհու դերը կատարում էր մայրը՝ Վերա Գլագոլևան։ 2002 թվականին կատարել է Մաշայի դերը «Կարապի լճի գաղտնիքը» հեքիաթում, իսկ մեկ տարի անց նկարահանվել է ռեժիսոր Գեորգի Յունգվալդ-Խիլկևիչի երկու ֆիլմերում ։
2007 թվականին Աննա Նահապետովան նկարահանվել է «Օրենք ու կարգուկանոն։ Հանցավոր դիտավորություն 2» և «Բժիշկ Սելիվանովայի անձնական կյանքը» սերիալներում։ 2009 թվականին նկարահանվել է մոր՝ Վերա Գլագոլևայի «Շարունակ պատերազմ է» սոցիալական դրամայում ։
Անձնական կյանք
2006 թվականին Աննա Նահապետովան ամուսնացել է Մեծ թատրոնի արտիստ Եգոր Սիմաչյովի հետ, ում հետ 10 տարի ապրել է քաղաքացիական ամուսնությամբ։ Հարսանիքից հետո ծնվել է դուստրը՝ Պոլինան։ Այնուհետև ամուսինները բաժանվել են ։
Ջո Վագներ
Ջո Վագներ (Joe Wagner, ), ամերիկացի աստղագետ, աշխատել է Լոուելի աստղադիտարանում։ Փոքր մոլորակների կենտրոնի տվյալների համաձայն, հայտնաբերել է վեց աստերոիդ 1983 և 1984 թվականներին ։
Նովա Մարինգա
Նովա Մարինգա  (Nova Maringá), համայնք Բրազիլիայի Կենտրոնաարևմտյան տարածաշրջանում՝ Մատու Գրոսու նահանգի կազմում   ։ Գտնվում է Մատու Գրոսու նահանգի հյուսիսարևելյան մարզում։ Բնակչությունը կազմում է 4188 մարդ՝ 2006 թվականի տվյալներով։ Գրավում է 11 512,471 կմ2 տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում է՝ 0,4 մարդ/կմ2։
Նովա Մարինգայում է արձանագրվել Բրազիլիայում երբևէ գրանցված ամենաբարձր ջերմաստիճանը՝ 44.8 °C (2020 թվականի նոյեմբերի 4-ին և 5-ին) ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Բրազիլիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Մատու Գրոսու նահանգի բնակավայրեր
Ստարայա Նեկրասովկա (գյուղ, Իզմայիլի շրջան)
Ստարայա Նեկրասովկա (Стара Некрасівка), գյուղ Ուկրաինայի Օդեսայի մարզի Իզմայիլի շրջանում։ Բնակավայրը նախկինում նաև անվանվել է Նեկրասովկա Վեկե։
2001 թվականի տվյալներով Ստարայա Նեկրասովկա գյուղում բնակվում էր 3 050 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 2,74 կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Օդեսայի մարզի Իզմայիլի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Պորտուգալիա
Պորտուգալիա (, Portugal), նախկինում նաև Փորթուգալիա, պաշտոնական անվանումը՝ Պորտուգալիայի Հանրապետություն (República Portuguesa), ինքնիշխան պետություն Հարավային Եվրոպայում՝ Պիրենեյան թերակղզու վրա ։ Համարվում է մայրցամաքային Եվրոպայի ամենաարևմտյան պետությունը, որն արևմուտքում և հարավում սահմանակից է Ատլանտյան օվկիանոսին, իսկ հյուսիսում և արևելքում՝ Իսպանիային։ Պորտուգալա-իսպանական սահմանի ընդհանուր երկարությունը կազմում է 1214 կմ․ սա ամենաերկար միջպետական սահմանագիծն է ամբողջ Եվրոպական Միության տարածքում։ Հիմնական ցամաքային տարածքից բացի, Պորտուգալիային են պատկանում նաև Ազորյան կղզիներն ու Մադեյրան, որոնք hանրապետության կազմում ունեն ինքնավարություն։
Նիդերլանդների ազգային գրադարան
Նիդերլանդների ազգային գրադարան (Koninklijke Bibliotheek, KB; Royal Library), գտնվում է Հաագայում, հիմնադրվել է 1798 թվականին։ Նիդերլանդների ազգային գրադարանի առաքելությունն է ապահովել գիտելիքի և մշակույթի հասանելությունը՝ ապահովելով բարձրորակ ծառայություն հետազոտության և մշակութային փորձի ձեռքբերման համար։
Պատմություն
Գրադարանը ներկայիս անվանումը ստացել է Լուի Բոնապարտ թագավորի կողմից 1806 թվականին։ 1996 թվականից կառույցը գործում է պետական հովանավորչությունից անկախ, չնայած ֆինանսավորվում է Կրթության, մշակույթի և գիտության վարչության կողմից։
2004 թվականին Նիդերլանդների ազգային գրադարանը ուներ 3,300,000 նմուշ (հավասարազոր է 67 կմ երկարության գրապահարանների)։ Նմուշների հիմնական մասը գրքեր են (2,500,000 գիրք կամ 48 կմ), որոնց հիմնական մասը նիդերլանդական գրականություն է, միջնադարյան ձեռագրեր և ժամանակակից գիտական հրատարակություններ։ Այժմ հավաքածուն կազմում է 6 միլիոն առարկա, 110 կմ ։ Հավաքածուն հասանելի է 16 տարին լրացած գրադարանի անդամների համար։ Գրադարանում հասանելի են տարբեր կայքեր, այդ թվում «Նիդերլանդների հիշողություն» (Geheugen van Nederland. ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Նիդերլանդների գրադարաններ Կատեգորիա:Կրթությունը Հարավային Հոլանդիայում
Պորտուգալիա
Պորտուգալիան Եվրոպայի հնագույն պետություններից մեկն է, որի տարածքը բնակեցվել է դեռևս անհիշելի ժամանակներում։ Նախքան պետականության ստեղծումը՝ այս տարածքների համար պայքարել են կելտերը, կարթագենացիները, հռոմեացիները, իսկ հետո նաև վեստգոթերն ու գերմանները։ Պորտուգալիան որպես պետություն ստեղծվել է մուսուլմանների կողմից Պիրենեյան թերակղզում գրաված տարածքների վերանվաճման երակարատև գործընթացից՝ Ռեկոնկիստայից հետո։ 1128 թվականին տեղի ունեցավ Սան Մամեդեի ճակատամարտը, որտեղ Աֆոնսու I Էնրիկեշի գլխավորած պորտուգալական ուժերը պարտության մատնեցին Թերեզա Լեոնացու բանակին։ Արդյունքում՝ Պորտուգալիայի կոմսությունը հաստատում է իր ինքնիշխանությունը, իսկ Աֆոնսուն հռչակվում է արքայազն։ Շատ չանցած՝ 1139 թվականին, Օուրիկի դաշտում Աֆոնսուն վճռական հաղթանակ է տանում արաբների նկատմամբ, որից հետո էլ հռչակվում է Պորտուգալիայի թագավոր։ Հարևան պետությունները Աֆոնսուին այդ պաշտոնում ճանաչում են միայն 1143 թվականին՝ Սապորայի պայմանագրով։
15-16-րդ դարերում պորտուգալացիները ստեղծում են առաջին համաշխարհային կայսրությունը՝ դառնալով աշխարհի խոշորագույն տնտեսական, քաղաքական և ռազմական ուժերից մեկը։ Աշխարհագրական մեծ հայտնագործությունների ժամանակահատվածում պորտուգալացի ծովագնացներն արքայազն Հենրիխի հովանավորությամբ 1418 թվականից սկսում են նավարկել Աֆրիկայի արևմտյան ափերով։ Հիմնական հայտնագործությունները կատարվում են 1488 թվականից հետո, երբ Բարտոլոմեու Դիաշը հասնում է Հնդկական օվկիանոս։ 1498 թվականին Հնդկաստան է հասնում Վասկո դա Գաման։ Ավելի հեռուն գնալով՝ պորտուգալացիները 1513 թվականին հասնում են Չինաստանի ափերին։ 1522 թվականին շուրջերկրյա ճանապարհորդություն է կատարում Ֆեռնան Մագելանը՝ ամբողջացնելով արևմուտքի ու արևելքի նավարկությունները։ 1415 թվականին ձևավորվում է Պորտուգալիայի գաղութային կայսրությունը, որն ներառում էր մի շարք գաղութներ Ամերիկայում, Աֆրիկայում և Ասիայում։ Այնուամենայնիվ, 1755 թվականի Լիսաբոնի ավերիչ երկրաշարժը, Նապոլեոնյան պատերազմների ընթացքում երկրի բռնազավթումը և Բրազիլիայի անկախության հռչակումը նպաստեցին Պորտուգալիայի հեղինակության և ազդեցության նվազմանը։ 1910 թվականին երկրում տեղի ունեցավ հեղափոխություն, որից հետո Պորտուգալիան հռչակվեց հանրապետություն, սակայն Երկրորդ աշխարհամարտի նախօրեին երկրում հաստատվեց ֆաշիստների «Էստադո Նովո» ավտորիտար վարչակարգը, ինչն էլ հանրապետությունը փոխարինեց բռնապետությամբ։ Ժողովրդավարությունն այս երկրում վերականգնվեց միայն մեխակների հեղափոխությունից հետո՝ 1974 թվականին։ Պորտուգալիայի գաղութային վարչակարգը վերացավ 1999 թվականին, երբ Մակաոն հանձնվեց Չինաստանին։
Պորտուգալիան զարգացած երկիր է՝ եկամտաբեր տնտեսությամբ և բնակչության բարձր կենսամակարդակով։ Այն աշխարհի երրորդ ամենախաղաղապահ երկիրն է, որն ունի կիսանախագահական կառավարման համակարգ։ Պետության գլուխը նախագահն է, որն ընտրվում է քառամյա ժամկետով։ Ըստ 2017 թվականի տվյալների՝ երկրի բնակչությունը կազմում է 10 294 289 մարդ։ Ի տարբերություն Եվրոպայի մյուս պետությունների՝ Պորտուգալիայի աշխարհի ամենամիատարր բնակչություն ունեցող պետություններից է։ Պորտուգալացիները կազմում են երկրի բնակչության 99,7 %-ը ։ Պաշտոնական լեզուն պորտուգալերենն է, կրոնը՝ կաթոլիկ քրիստոնեությունը։ Որպես արժույթի միավոր օգտագործվում է եվրոն։ Պորտուգալիայի մայրաքաղաքը Լիսաբոնն է, որը նաև երկրի քաղաքական, մշակութային, կրթական, առողջապահական և տնտեսական կենտրոնն է։ Երկրի անվանումն առաջացել է Պարտու նավահանգստային քաղաքի անունից։
Ներկայումս Պորտուգալիան Հյուսիսատլանտյան դաշինքի, Միավորված ազգերի կազմակերպության, Եվրոպական Միության, Եվրագոտու, Շենգենյան համաձայնագրի և մի շարք այլ համաեվրոպական կառույցների անդամ է։ 1996 թվականին Պորտուգալիայի նախաձեռնությամբ ստեղծվում է Պորտուգալալեզու երկրների համագործակցությունը, որին անդամակցում են մի շարք պետություններ։
Գերմանների թագավորությունները Պորտուգալիայում
5-րդ դարի սկզբին գերմանական ցեղերը, մասնավորապես՝ սվևները և վանդալները, իրենց դաշնակից սարմատների ու ալանների հետ միասին ներխուժում են Պիրենեյան թերակղզի, որտեղ էլ վերջիններս հիմնում են իրենց թագավորությունը։ Սվևների թագավորությունը գերմանական հետհռոմեական թագավորություն էր, որը ստեղծվել էր նախկին Գալիսիա-Լուսիտանիա երկրամասի տարածքում։ Ալանների հետքերը նկատվել են այնպիսի քաղաքներում, ինչպիսիք են Ալենկերը, Կոիմբրան և նույնիսկ ժամանակակից Պորտուգալիայի մայրաքաղաք Լիսաբոնը։ Մոտ 410 թվականին արդեն Սվևների թագավորությունը վերածվել էր պաշտոնապես ճանաչված պետության։ Նախքան երկրի ղեկն իր որդուն փոխանցելը՝ երկրի գործող առաջնորդ Հերմերիկը խաղաղության պայմանագիր է կնքում Գալիսիայի բնակիչների հետ, որից հետո միայն արքայական թագը հանձնում իր իրավահաջորդին՝ արքայազն Ռեխիլային։ Հոր մահից հետո՝ 448 թվականին, Ռեխիլան ստանձնում է երկրի միահեծան ղեկավարի պաշտոնը։
500 թվականին Պիրենեյան թերակղզին գրավվում է մեկ այլ գերմանական ցեղի՝ վեստգոթերի կողմից։ Վեստգոթերն իրենց ռազմական կենտրոնը դարձնում են Տոլեդո քաղաքը և 584-585 թվականներին գրավում Սվևների թագավորության մայրաքաղաք Բրագան (ներկայումս գտնվում է Պորտուգալիայում)։ Արդյունքում՝ սվևների վերջին թագավոր Աուդեկան և նրա գահակից Մալարիկը ստիպված են լինում լքել երկրի գահը։ Շուտով Սվևների թագավորությունը դառնում է Հիսպանիայի վեստգոթական թագավորության վեցերորդ նահանգը։ Հաջորդ 300 տարիների ընթացքում Պիրենեյան թերակղզում շարունակաբար իշխում են վեստգոթ թագավորները։ Բարբարոսների տիրապետությունը Պորտուգալիայում և Իսպանիայում շարունակվում է մինչև 711 թվականը, երբ արքա Ռոդերիկը դավադրաբար սպանվում է։ 720 թվականին հիմնահատակ կործանվում է Վեստգոթական թագավորությունը և վերջինիս քայքայման արդյունքում Պիրենեյան թերակղզում ձևավորվում են նոր պետական կազմավորումներ։ 718 թվականին նվիրակոչվում է Աստուրիայի թագավորությունը, որի մեջ էլ միավորվում է Պորտուգալիայի հյուսիսային հատվածը։ Հարավային Պորտուգալիան գրավվում է արաբների կողմից և 929 թվականին դառնում Կորդովայի խալիֆայության տիրույթ։ Պիրենեյան թերակղզում իշխող գերմանները՝ ի դեմս սվևների, իրենց մեծ ազդեցությունն են թողել ինչպես Պորտուգալիայում, այնպես էլ Գալիսիայում և Աստուրիայում։
Արաբա-իսպանական տիրապետություն և Ռեկոնկիստա
Մերօրյա մայրցամաքային Պորտուգալիան՝ Իսպանիայի մեծ մասի հետ միասին, 711-ից 1249 թվականներին միավորվում է ալ-Անդալուսի թագավորության մեջ։ Անդալուսի գերակայությունը պորտուգալական և իսպանական տիրույթների վրա ավարտվում է Օմայյանների նվաճումներից հետո։ Ընդհանուր հաշվով՝ մուսուլմանական տիրապետությունը Պորտուգալիայում տևում է ավելի քան հինգ դար։ Եմենական ծագում ունեցող զորավար Մուսա իբն Նուայրը 711 թվականին անցնում է Աֆրիկան Պիրենեյան թերակղզուց բաժանող Ջիբրալթարի նեղուցը (արաբ․՝ جبل طارق‎‎` Ջաբալ Տարիկ՝ զորավար Տարիկի անունով) և 5 տարում նվաճում գրեթե ողջ Պիրենեյան թերակղզին։ Բերբերները կրոնափոխվել էին իսլամի գրեթե մեկ դար դրանից առաջ և համարվում էին «երկրորդ կարգի» արաբներ։ Իսպանիայի և Պորտուգալիայի նվաճման գործում մեծ դերակատարում ունեցան նաև սիրիացի վարձկան ձիավորները, ովքեր նույնպես արաբներին հավասար չէին դասվում։ 714 թվականին Նազիր իբն Մուսան նվաճում է թերակղում պորտուգալա-իսպանական բանակի վեջին հենակետը՝ Աստուրիայի լեռները։ Աստուրիացիների առաջնորդ Պելագիուսը Կովադոնգայում հաղթում է արաբներին ու ազատագրում լեռնային երկիրը՝ դառնալով Աստուրիայի արքա։ Այսպիսով՝ Պիրենեյան թերակղզու հյուսիսային մի հատվածում դեռևս պահպանվում է քրիստոնեական պետականությունը։
Վերջնականապես տարածաշրջանից դուրս մղելով վեստգոթերին՝ օմայյանները շարունակում են իրենց նվաճումները Պիրենեյան թերակղզում՝ հասնելով Ֆրանսիայի հարավային սահմանին։ Սակայն ֆրանկների առաջնորդ Կառլոս Մարտելը Պուատիեի դաշտում պարտության է մատնում արաբական հեծելազորին՝ կասեցնելով արաբների հետագա առաջխաղացումը Եվրոպայում։ Խալիֆայությունն իր հզորության գագաթնակետին է հասնում Վալիդ I-ի օրոք, որից հետո էլ սկսում է նրա աստիճանական թուլացումն ու ճգնաժամը։ Այդ ճգնաժամը կրում էր համակարգային բնույթ և ներառում էր բոլոր ոլորտները՝ տնտեսական, քաղաքական, կառավարման, ռազմական և այլն։ Այս ամենի տրամաբանական վախճանը հանդիսացավ Օմայյանների ստեղծած կայսրության անկումը։ 750 թվականին Դամասկոսում Օմայանները գահընկեց են արվում, և Արաբական խալիֆայության ղեկավարումն անցնում է Աբբասյանների արքայատոհմին։ Սակայն այս իրադարձությունը շրջադարձային է լինում Պիրենեյան թերակղզու քրիստոնյա պորտուգալացիների և իսպանացիների համար։
Սիրիայում Օմայանների բոլոր ներկայացուցիչները՝ բացի Աբդ ալ-Ռահմանից, սպանվում են։ Նրան հաջողվում է փախչել Եգիպտոս, ապա՝ Հյուսիսային Աֆրիկա (Մաղրիբ)։ Այս տարածքներում, սակայն, նա չի կարողանում հաստատվել, և 755 թվականին հեռանում է ալ-Անդալուս։ Իշխանը գրավում է Կորդովան և իրեն ամիրա հռչակում։ Սկզբնական շրջանում նա ձևականորեն ընդունում էր Աբբասյանների գերիշխանությունը, սակայն Աբու ալ-Աբբասին (750-754) հաջորդած երկրորդ խալիֆի՝ Աբու Ջաֆար ալ-Մանսուրի ժամանակ՝ 765 թվականին, ալ-Անդալուսն ապստամբում է կենտրոնական իշխանության դեմ և դառնում ինքնուրույն։ Այն կարողանում է հաստատել իր իշխանությունը հաստատել Պիրենեյան թերակղզու տարածքում և շրջակա կղզիների վրա։
Պորտուգալիայի կոմսության հռչակում
718 թվականին Պիրենեյների քրիստոնյաների առաջնորդ է ընտրվում վեստգոթ արիստոկրատ Պելագիուսը։ Պելագիուսը նոր դարաշրջան է ազդարարում Եվրոպայի հարավարևմտյան հատվածում ծվարած արաբահպատակ թերակղզու բնակիչների համար՝ հիմք դնելով Ռեկոնկիստայի պայքարի հաջողությունների սկզբին։ Ալֆոնսո III Մեծ-ի պատմագիր Ռոտենսիան Քրոնոկլի հավաստմամբ՝ Պելագիուսը եղել է Տոլեդոյի արքաների ժառանգը։ Նախքան առաջնորդ դառնալը՝ Պելագիուսը ապստամբություն է բարձրացնում Խիխոնում, սակայն պարտվում է։ Վեստգոթ ռազմահրամանատարը մեծ ժողովրդականություն և հեղինակություն է վայելում հատկապես Կովադոնգայի ճակատամարտում տարած վճռական հաղթանակից հետո։ Կովադոնգայի ճակատամարտը տեղի է ունեցել 718 թվականին՝ ազատատենչ աստուրիացիների և օմայյան բանակի միջև։ Չնայած թվային առավելության՝ արաբ բերբերները ջախջախիչ պարտություն են կրում։ Սա արաբական բանակի առաջին պարտությունն էր Պիրենեյան թերակղզում, ինչն էլ ազդարարեց Ռեկոնկիստայի սկիզբը։ Համաձայն Կովադոնգայի ճակատամարտի վերաբերյալ ամենատարածված հիպոթեզների (հիմնականում՝ աստուրիական աղբյուրների համաձայն, որոնք հղվում են մուսուլմանական գրագրություններին)՝ ճակատամարտի սկիզբն ազդարարել են աստուրիացիները՝ բերբերների շարասյան վրա ժայռերից հարձակվելով։ Այնուհետև կռիվը տեղափոխվում է դեպի Խիխոն տանող հովիտներ, որտեղ վճռական տրամադրված քրիստոնյաները մարտնչում են մինչև վերջ։ Արաբական բանակախումբը գրեթե ամբողջովին ոչնչանում է, իսկ ողջ մնացածները մահանում են ճանապարհին։ Պելագիուսի առաջնորդության տարիներին հաճախակի երևույթ դարձան արաբ բերբերների վրա հարձակումները։ Արյունարբու մարտերից հետո արաբների առաջնորդ Մունուզան որոշում է հրաժարվել Խիխոնից և տեղափոխվեց Պլատեու, որտեղ էլ սպանվում է լեռնաբնակ աստուրիացիների կողմից։ Պելագիուսը շարունակում է իր հաղթարշավը և հարձակվում Լեոնի թագավորության վրա, որպեսզի պաշտպանի լեռնային հատվածները բերբերների հարձակումներից։ Պելագիուսի կողմից Կովադոնգայի ճակատամարտում տարած հաղթանակից հետո ստեղծվում է Աստուրիայի թագավորությունը։ Թագավորներն այս երկրում իրենց կոչում էին «ռեքս», սակայն այս անվանումը գործում է մինչև Ալֆոնսու II-ի իշխանության գալը։
9-րդ դարի վերջին Մինյու և Դոուրու գետերի միջև ընկած Պորտուգալիայի երկրամասը Աստուրիայի թագավոր Ալֆոնսու III-ի հրամանով Վիմարանո Պերեսի կողմից ազատագրվում է։ Հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ Պորտուգալիայում նախկինում եղել են երկու այնպիսի բարգավաճ քաղաքներ, ինչպիսիք են Պորտուս Կալեն և Բրագան, որոշվում է այն վերակառուցել և վերաբնակեցնել։ Պորտուգալիայի նոր բնակիչները դառնում են գալիսիացիներն ու պորտուգալացիները։ Վիմարանո Պերեսը կազմակերպում է տարածաշրջանի ազատագրման գործընթացը մավրերից՝ Պորտուգալիայից վռնդելով վերջին արաբ բերբերին։ Վիմարանո Պերեսն անգամ հասնում է նրան, որ Աստուրիայի թագավորը Պորտուգալիային շնորհում է կոմսության կարգավիճակ։ Նոր նվիրակոչված կոմսությունն իր անվան հիմք է ընդունում երկրի գլխավոր քաղաքի՝ Պորտուս Կալեի (ժամանակակից Պորտու) անվանումը։ Հենց այս ժամանակահատվածում էլ Վիմարանո Պերեսը երկրի հյուսիսում հիմնադրում է Վիմարանեշ քաղաքը, որը մեր օրերում հայտնի է Գիմարայնշ անվամբ։ Հենց այդ պատճառով էլ Գիմարայնշը հաճախ անվանում են «պորտուգալական ազգի ծննդավայր»։ Աստուրիայի թագավորության տարրալուծումից հետո Պորտուգալիան դառնում է սկզբում Գալիսիայի և ապա՝ Լեոնի թագավորության տիրույթ։ Պորտուգալիայի կոմսությունն իր կարգավիճակը պահպանում է մինչև 1139 թվականը։ Դրանից հետո այն հիմք է ծառայում Պորտուգալիայի անկախ թագավորության ստեղծման համար։
Անկախ պետականություն՝ Պորտուգալիան Աֆոնսու I-ի օրոք
12-13-րդ դարերում Պորտուգալիայում ձևավորվում են ավատատիրական հարաբերությունները, որի արդյունքում գյուղացիության հիմնական մասն անձնական կախման մեջ է ընկնում ֆեոդալներից։ Շնորհիվ Պորտուգալիայի հարմար աշխարհագրական դիրքի՝ արագորեն սկսում են զարգանալ այնպիսի քաղաքներ, ինչպիսիք են Լիսաբոնը, Պորտուն, Բրագան, Կոիմբրան և Լագուշը։ 1128 թվականի հունիսի 24-ին Գիմարայնշի մոտակայքում տեղի է ունենում Սան Մամեդեի ճակատամարտը։ Հաղթելով մոր՝ Թերեզա Լեոնցու ղեկավարած բանակին, պորտուգալական բանակի հրամանատար Աֆոնսու Էնրիկեշը դառնում է երկրի միակ տերն ու տիրականը։ Աֆոնսուի և Թերեզայի հարաբերությունները լավ չէին։ Երբ Աֆոնսուն ընդամենը տասնմեկ տարեկան էր, արքեպիսկոպոս Բրագին վերջինիս դարձնում է իր մոր դեմ գործող ընդդիմության առաջնորդ։ Կարճ ժամանակ անց սակայն խմբավորումն անհաջողություն է կրում և կոմսուհին Բրագիին ու իր որդուն վռնդում է երկրից։ Երեք տարի անց Աֆոնսուն դառնում է ասպետ և վերադառնում հայրենիք, որտեղ էլ տեղի է ունենում ռազմական բախումը երկու բևեռների միջև։
Մոր՝ կոմսուհի Թերեզայի բանակին հաղթելուց հետո նա իր ուշադրությունը սևեռում է երկրի կայունության և անառիկության համար լուրջ վտանգ սպառնացող մավրերի վրա։ Աբդ ալ-Մումինի հիմնադրած Ալ-Մոհադների պետության տարածքների մեջ էին մտնում Թունիսն ու Տրիպոլին, որոնք գտնվում էին Պորտուգալիայից հարավ։ Մարոկկոյի դեմ մի շարք վճռական հաղթանակներից հետո մավրերը նորից սկսում են մտորել Պիրենեյան թերակղզու տիրապետության մասին և 1162 թվականին սկսում են նախապատրաստվել խոշոր արշավանքի։ Սակայն, մավր առաջնորդի հանկարծակի մահը թույլ չի տալիս իրագործել իր ծրագրերը, իսկ նրա իրավահաջորդ Աբու Յակուբ Յուսուֆը չի շարունակում իր նախորդի քաղաքականությունը։ Միայն 1171 թվականին խալիֆը կրկին փորձում է իր ձեռքը վերցնել ալ-Անդալուսը, սակայն իբն Մարդանիշը դիմադրություն է ցույց տալիս ալ-Մոհադներին։ Նրա մահից հետո` 1172 թվականին, իր ժառանգներն այլ ելք չեն ունենում և հանձնում են Սևիլյան։ Սրանից հետո խալիֆը ուղղվում է դեպի հյուսիս և պաշարում է Տոլեդոն, սակայն հասկանում է, որ հաջողության հասնելը դժվար է և նահանջում է։ Ալ-Մոհադներն արդեն իշխանություն էին հաստատել ալ-Անդալուսի մեծ մասում։ Ավելի ուշ` Աբու Յակուբ Յուսուֆը սրբազան պատերազմ՝ ջիհադ է սկսում թշնամու տարածքում, սակայն հաջողության չի հասնում, քանի որ Սանտարեմ ամրոցի (Լիսաբոնի մոտ) պաշարման ժամանակ վիրավորվում է և 1184 թվականին մահանում։ Մինչ այդ տեղի է ունենում մեկ այլ կարևոր ճակատամարտ, որը շրջադարձային է լինում Պորտուգալիայի պատմության համար։
1139 թվականի հուլիսի 25-ին Պորտուգալիայի հարավում գտնվող Օուրիկ գյուղաքաղաքի մոտ Աֆոնսուի ղեկավարած բանակը հաղթանակ է տանում Ալի իբն Յուսուֆի հեծելազորի նկատմամբ։ Հաղթանակից հետո Աֆոնսու I-ի զինվորները նրան հռչակում են անկախ Պորտուգալիայի արքա։ Դրանից հետո Աֆոնսուն Լամեգա քաղաքում հրավիրում է ժողով, որի ընթացքում գահ է ստանում արքեպիսկոպոս Բրագանասից։ Այս պահից սկսած Պորտուգալիան փաստացի ազատվում է Կաստիլիայի թագավորությունից վասալական կախվածությունից և հռչակվում է անկախ։ Հռոմի պապի աջակցությունն ստանալու համար Աֆոնսուն երկրի տարբեր ծայրերում կառուցում է բազմաթիվ եկեղեցիներ, իրեն և իր թագավորությունը հայտարարում է եկեղեցու ծառաներ, ինչպես նաև ուխտ է անում Պիրենեյան թերակղզուց վտարել իսլամադավան զավթիչներին։ 1143 թվականին Պորտուգալիայի թագավորի պաշտոնում Աֆոնսուին ճանաչում է Լեոնի թագավոր Ալֆոնսու VII-ը, իսկ 1179 թվականին՝ Հռոմի պապ Ալեքսանդր III-ը։ Ռեկոնկիստայի ընթացքում պորտուգալացիները՝ մյուս քրիստոնյա ազգերի օժանդակությամբ, վերանվաճում են Պիրենեյան թերակղզու տարածքը։ 1146 թվականին մուսուլմաններից ազատագրվում է Սանտարենը, իսկ 1147 թվականին՝ Լիսաբոնը։ Պորտուգալացիների համար Ռեկոնիստան ավարտվում է 1249 թվականին, երբ նվաճվում են Ալգարվայի հարավային ափին գտնվող վերջին արաբական հենակետերը։ Այս ժամանակից ի վեր Պորտուգալիայի սահմանները չեն փոխվել՝ չհաշված աննշան բացառություններին։ 1348-1349 թվականներին, ինչպես Եվրոպայի մնացած մասում, այնպես էլ Պորտուգալիայում տարածվում է սև մահը՝ ժանտախտի համաճարակ, ամենամահաբեր համավարակներից մեկն է մարդկության պատմության մեջ։ 1373 թվականին Պորտուգալիան դաշինք է կազմում Անգլիայի հետ, որը պատմությանը հայտնի է որպես երկու պետությունների միջև գոյություն ունեցած ամենաերկարաժամկետ դաշինք։ Ժամանակի ընթացքում այս դաշինքը վերաճում է Աֆրիկայում, Ամերիկայում և Ասիայում ֆրանսիացիների, իսպանացիների և հոլանդացիների դեմ մղվող գաղութային մրցավազքի։
Աշխարհագրական մեծ հայտնագործություններ
Պորտուգալացի ծովագնացները մեծ ավանդ ունեն աշխարհագրական մեծ հայտնագործությունների ժամանակաշրջանում հայտնաբերված տարածքների ուսումնասիրության մեջ։ 1418 թվականին արքայազն Հենրիխը ծրագրում է իր կողմից ստեղծված հետազոտողների խմբի նավարկությունը Աֆրիկա մայրցամաքի արևմտյան հատվածով։ Ավելի քան կես դար պորտուգալացիներն ուսումնասիրում են Ատլանտյան օվկիանոսը և փորձում գտնել դեպի Հնդկաստան ու Չինաստան տանող ամենամոտ ծովային ուղին։ Այդ ուսումնասիրությունների ժամանակ պորտուգալական արշավախումբը հայտնաբերում է Ազորյան կղզիները, Մադեյրան և Կաբո Վերդեն, ինչպես նաև հաստատվում է Աֆրիկայի արևմտուտքում։ Հիմնական հայտնագործությունները սակայն կատարվում են 1488 թվականից հետո, երբ Բարտոլոմեու Դիաշը հասնում է Հնդկական օվկիանոս։ Դեպի Ասիա տանող ծովային ճանապարհներ գտնելու մրցակցության մեջ Իսպանիայի միապետերը հովանավորում են Քրիստափոր Կոլումբոսին, ով իր առաջին ուղևորությունը կատարում է 1492 թվականին։ Նրա գաղափարը միշտ դեպի արևմուտք նավարկելն էր. այդպես նա հասնում է Հյուսիսային Ամերիկայի ափերին, իսկ նոր տարածքները ճանաչվում են որպես Նոր աշխարհ։ 1494 թվականին, հետագա քաղաքական առճակատումից խուսափելու համար Իսպանիայի և Պորտուգալիայի միջև կնքվում է Տորդեսիլայի պայմանագիրը, որով աշխարհը բաժանում էին հետազոտությունների երկու շրջանի, իսկ հայտնաբերվող տարածքները յուրաքանչյուրն իրեն կցելու անօտարելի իրավունք էր ունենում։ 1498 թվականին Վասկո դա Գաման հայտնաբերում է դեպի Հնդկաստան տանող ծովային ուղին՝ Պորտուգալիան դարձնելով համաշխարհային առևտրի գլխավոր կենտրոն։ Ավելի հեռուն գնալով՝ պորտուգալացիները 1513 թվականին հասնում են Չինաստանի ափերի մոտ։ Լիսաբոնից դուրս գալուց հետո հինգ ամիս անց միայն Վասկո դա Գամայի առագաստանավը հասնում է վերջին նշանին, որ Դիաշը դրել էր Աֆրիկայի ափին։ Դա Գաման սկսում է դանդաղ առաջ շարժվել հյուսիս-արևելյան ուղղությամբ։ 1498 թվականի մարտի 1-ին պորտուգալացիները մոտենում են Մոզամբիկին, որտեղ շուտով հաստատվում է պորտուգալացիների գաղութային վարչակարգը։ Աշխարհագրական մեծ հայտնագործությունները և Պորտուգալիան
Դեպի Հնդկաստան ու Չինաստան տանող առևտրային ճանապարհի հայտնաբերումից երկու տարի անց՝ 1500 թվականին, պորտուգալացիները ոտք են դնում Հարավային Ամերիկայի տարածք։ Մանուել I արքայի հովանավորությամբ արևմուտք մեկնած Պեդրո Ալվարես Կաբրալը ոտք է դնում ժամանակակից Բրազիլիայի արևելյան ափին։ Երկարատև ուսումնասիրություններից հետո Բրազիլիան, որի ընդերքը հարուստ էր բազմապիսի օգտակար հանածոներով, դառնում է Պորտուգալիայի գաղութը։ 1503-1515 թվականներին Աֆոնսո դե Ալբուկերկեի ջանքերով Պորտուգալիան մենաշնորհային դիրք է գրավում Հնդկական օվկիանոսի և Պարսից ծոցի ծովային առևտրային ճանապարհների վրա։ Աշխարհագրական մեծ հայտնագործությունների արդյունքում հայտնաբերված նոր տարածքները և 1495 թվականից պորտուգալական գահին բազմած Մանուել I-ի խոհեմ և հաշվեկշիռ քաղաքականությունը Պորտուգալիան դարձնում են գաղութատիրական հարուստ և հզոր կայսրություն։
Իբերական միություն և Պորտուգալիայի տրոհում
1640 թվականին Բրագանսայի դուքս Ժուան IV-ը՝ դժգոհ ազնվականության աջակցությամբ բարձրացնում է ապստամբություն և հռչակվում Պորտուգալիայի թագավոր։ Իսպանական կայսրության և Պորտուգալիայի թագավորության միջև բռնկվում է պատերազմ, որը հայտնի է դառնում Պորտուգալիայի անկախության պատերազմ անվանումով։ Պատերազմի արդյունքում 1640 թվականին ստեղծվում է Իբերական միությունը և Պորտուգալիան վեց տարի ղեկավարվում է Հաբսբուրգների թագավորական տան ներկայացուցիչների կողմից։ Այնուհետև Պորտուգալիայում հաստատվում է Բրանսաների արքայատոհմի գերիշխանությունը, որը շարունակվում է այս երկրում մինչև 1910 թվականը։ Ժուանի միակ որդին՝ Աֆոնսուն, ուներ մտավոր և ֆիզիկական արատներ և այդ պատճառով երկրի ղեկավարումն անցնում է Լուիս դե Վասկոնսելոս ի Սոուսայի ձեռքը։ Այնուամենայնիվ, երկիրը փաստացիորեն ղեկավարում էին մահկանացուն կնքած թագավորի կինը՝ Մարիա-Ֆրանցիսկան և եղբայրը՝ Պեդրուն, ով հետագայում դառնալով թագավոր սկսում է հանդես գալ Պեդրու II Հանգիստ անվան տակ։ Շուտով Աֆոնսու VI-ը հայտարարվում է անմեղսունակ և աքսորվում է Ազորյան կղզիներ, ապա՝ Լիսաբոնի հարևանությամբ գտնվող Սինտրա ազգային պալատ։ Աֆոնսուի մահից հետո Պեդրուն գահ է բարձրանում ոպես Պեդրու II: Պեդրուն նպաստում է իշխանության ամրապնդմանը, անկախության պահպանմանն ու կայսրության ընդլայնմանը։ 1668 թվականին Իսպանիան ճանաչում է Պորտուգալիայի անկախությունը։
Իսպանական ժառանգության (1701-1714) համար պատերազմի մեջ ներքաշվելով Անգլիայի և Հոլանդիայի կողմում, Պորտուգալիան փաստորեն կախման մեջ ընկավ Անգլիայից։ Տնտեսական և մշակութային որոշ վերելք նկատվեց ժոզե I-ի (1759-1777) օրոք, երբ երկրում անցկացվեցին բարենորոգումներ, այսպես կոչված, լուսավորյալ բացարձակապետության ոգով։ Նապոլեոնյան պատերազմների ժամանակ Պորտուգալիան 1807-ին օկուպացրին ֆրանսիական զորքերը։ Թագավորական ընտանիքն ու արքունիքը փախան Բրազիլիա։
Պոմբալինյան ժամանակաշրջան և Լուսավորություն
1738 թվականին մարքիզ Սեբաստիան Ժոզե դի Կարվալյու ի Մելուն սկսում է իր դիվանագիտական գործունեությունը՝ դառնալով Պորտուգալիայի դեսպանը Լոնդոնում, իսկ որոշ ժամանակ անց նաև Վիեննայում։ Պորտուգալիայի թագավոր Ժուան V-ի կինը՝ Մարիա Աննա Ավստրիացին, սիրում էր Մելուիին և հենց այդ պատճառով էլ ավստրիացի թագուհին կազմակերպում է մարքիզ Սեբաստիանի ամուսնությունը Ավստրիայի մարշալ Լեոպոլդ Յոզեֆի դստեր հետ։ Այս ամենը դուր չի գալիս Պորտուգալիայի թագավոր Ժուանին և նա 1749 թվականին Մելուին ետ է կանչում Լիսաբոն։ Հաջորդ տարի՝ 1750 թվականին, Ժուանը մահանում է, իսկ Պորտուգալիայի թափուր գահը զբաղեցնում է արքայազն ժոզեն, ով օծվելով թագավոր ստանում է ժոզե I անվանումը։ Նորընտիր միապետը իր կառավարման հենց առաջին տարում Մելուին նշանակում է արտաքին գործերի նախարար։
1755 թվականի նոյեմբերի 1-ին Պորտուգալիայի մայրաքաղաք Լիսաբոնը դարձավ ավերիչ երկրաշարժի էպիկենտրոն։ 8,5-9 մագնիտուդ ուժգնությամբ երկրաշարժն ավերակի վերածեց Լիսաբոնի մի շարք շրջաններ։ Երկրաշարժին հաջորդեց ցունամին, որն էլ հետագայում հրդեհների բռնկման պատճառ դարձավ։ Բնական աղետից շատ չանցած Սեբաստիան Մելուն սկսում է երկրի մայրաքաղաքի վերակառուցման աշխատանքները, ասելով՝ «մենք թաղում ենք մեռածներին և հոգ տանում ողջ մնացածների մասին»։ Չնայած ավերին և հսկայական մարդկային զոհերին, Լիսաբոնը ոչ մի համաճարակի չի ենթարկվել և ավելի քան մեկ տարվա ընթացքում գրեթե ամբողջովին վերակառուցվել է։ Նոր վերակառուցված Լիսաբոնի քաղաքային կենտրոնը կարող էր դիմակայել հաջորդ երկրաշարժերին։ Այս շրջանում կառուցված Պոմբալինյու ֆրեգեզիայի շենքերն ու հրապարակները դեռևս շարունակում են մնալ Լիսաբոնի զբոսաշրջային վայրերից մեկը։ Սեբաստիան Մելուն կարևոր ներդրում է ունեցել սեյսմոլոգիայի ուսումնասիրության մեջ։
Տեսարաններ Լիսաբոնի ավերիչ երկրաշարժից
Երկրաշարժից հետո վարչապետ Սեբաստիանի հեղինակությունը երկրում կտրուկ աճեց և Ժոզե I-ը առավել ընդարձակեց վերջինիս լիազորությունների շրջանակը։ Արդյունքում՝ Սեբաստիան Մելուն դարձավ զորեղ և առաջադեմ դիկտատոր։ Նրա ժողովրդականության ու հզորության աճին զուգահեռ աճեց նաև վերջինիս թշնամիների և հակառակորդների թիվը, որն էլ նոր հակասություններ առաջացրեց։ 1758 թվականին Ժոզե I-ի դեմ մահափորձ կազմակերպվեց, սակայն արքան բարեբախտաբար կենդանի մնաց։ Ավեյրուի և Տավարայի ազդեցիկ ազնվականականներն արտաքսվեցին երկրից։ Նույն ճակատագրին արժանացան այդ անձանց հետ արյունակցական կապ ունեցող մյուս բոլոր անհատները՝ անգամ կանայք և երեխաները։ Սա արիստոկրատիայի դիրքերի խարխլմանն ուղղված վերջնական հարվածն է։