cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Բանյասկո
Ժողովրդագրություն
Բնակչության թվաքանակի փոփոխությունները.
Դավլետովո (այլ կիրառումներ)
Դավլետովո, կարող է վերաբերել՝
Դավլյատովկա (այլ կիրառումներ)
Դավլյատովկա, կարող է վերաբերել՝
Եղիա Տոլբակյան
Եղիա Հովհաննեսի Տոլբակյան (Դոլբակյան, ), հայ գրող, պատմաբան, հրատարակիչ, խմբագիր, թարգմանիչ, հասարակական գործիչ։
Կենսագրություն
Եղիա Տոլբակյանը (Դոլբակյան) ծնվել է 1908 թվականի փետրվարի 16-ին Կիլիկիայի Այնթապ քաղաքում։ 6 տարեկանում նա կորցրել է հորը։ 1918 թվականին Հայոց ցեղասպանության սարսափները տեսած Տոլբակյանների ընտանիքը (երեք երեխա ունեցող մայրը) ապաստան է գտել Հալեպում (Սիրիա) ։
1918-1920 թվականներին Եղիա Տոլբակյանը եղել է «Հայկական կացարանի» սանը, որից հետո 1921-1924 թվականներին ավարտել է ուսումը հայկական միջնակարգ դպրոցում ։
1926 թվականին ավարտել է Հալեպի ֆրանսիական լիցեյը։ 1926-1928 թվականներին եղել է Հալեպի բաղդադյան երկաթուղու ծառայող ։
1929-1946 թվականներին եղել է ուսուցիչ և տնօրեն Բեյրութի Նուբարյան, Աբգարյան, Սահակյան, Սահակ Մեսրոպ հայկական վարժարաններում ։
1938 թվականին Բեյրութում հիմնադրել է «Լուսարձակ» տպարանը և հրատարակչությունը, որտեղ տպագրվել են գեղարվեստական գրքեր, դասագրքեր։ 1930 թվականին Տոլբակյանը լույս է ընծայել «Պատկերազարդ օրագիր» պարբերագիրքը, 1935 թվականին կազմել, խմբագրել և հրատարակել է «Լիբանանահայ պատկերազարդ օրացոյցը, 1936», 1937-1943 թվականներին՝ որպես վերջինիս շարունակություն՝ «Ամէնուն նոր տարեցոյց»-ը (7 գիրք), 1946 թվականին՝ «Հայրենական օրացոյցը»։ 1946 թվականին Տոլբակյանը հայրենադարձել է, շարունակել մանկավարժական գործունեությունը Երևանում ։ Տասնամյակներ շարունակ աշխատել է Երևանի Րաֆֆու անվան միջնակարգ դպրոցում որպես ֆրանսերենի ուսուցիչ ։
1948-1950 թվականներին Տոլբակյանը սովորել է մարքսիզմ-լենինիզմի երեկոյան համալսարանում, իսկ 1954-1960 թվականներին՝ Երևանի մանկավարժական ինստիտուտի պատմության ֆակուլտետի հեռակա բաժնում ։
1960-ական թվականներին Հայաստանում ստեղծվել է Այնթապի հայերի հայրենակցական միության մասնաճյուղ և, ինչպես Բեյրութում, Եղիա Տոլբակյանը դարձել է նրա քարտուղարը։ Հիմնականում նրա ջանքերով Երևանին հարակից գյուղերից մեկը վերանվանվել է Նոր Այնթապ, իսկ աշխարհասփյուռ այնթապցիների նվիրատվություններով այնտեղ կառուցվել է ժանյակագործական գործարան ։
Եղիա Տոլբակյանը մահացել է 1982 թվականի մայիսի 8-ին ։
Աշխատություններ
Լույս են տեսել Տոլբակյանի «XVIII դարի հայ ազատագրական շարժումները և ռուսական կողմնորոշումը. Պետրոս Ա-ն և հայերը» (2005) աշխատությունը, «Պատմութիւն Սուրիոյ եւ Լիբանանի» (1940, Բեյրութ, «Լուսարձակ» տպարան), «Աշխարհագրութիւն Լիբանանի» (1938, Բեյրութ, «Արաքս» տպարան) դասագրքերը ։
Ֆրանսերենից թարգմանել է Կլոդ Բերժեի «Նապոլեոնի պատմութիւնը։ Կեանքը եւ պատերազմները» (1939), Ժան-Ժակ Ռուսոյի «Հասարակական դաշինք» (1939) երկերը, Պ. Սալի «Ցեղապետներու աղջիկը» (1940, երեքն էլ՝ Բեյրութ) վեպը, Օնորե դը Բալզակի «Մնաք բարով», «Անաստվածի պատարագը» (երկուսն էլ՝ 1957) վիպակները, «Մոդեստա Մինիոն» (1960) վեպը ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ գրողներ Կատեգորիա:Հայ պատմաբաններ Կատեգորիա:Հայ հրատարակիչներ Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ
Քվատերնիոններ
Քվատերնիոնները կոմպլեքս թվերի ընդհանրացում են։ Նրանք ասոցատիվ, ոչ-կոմուտատիվ *-հանրահաշիվների օրինակ են։ Որպես գծային տարածություն նրանք համարժեք են քառաչափ գծային տարածությանը։ Նրանց առաջին անգամ սահմանել և նկարագրել է իրլանդացի մաթեմատիկոս Վիլյամ Ռոուեն Համիլտոն-ը 1843 թվին։
Պատմություն
1835 թ-ին 30 տարեկանում Համիլտոնը գիտակցեց, որ կոմպլեքս թվերը կարելի է ներկայացնել որպես իրական թվերի մի զույգ՝ (x,y)։ Ոգևորված \mathbb{C}-ի և երկչափ երկրաչափության կապով նա փորձում էր եռաչափ տարածությունը նկարագրող մի ավելի մեծ հանրահաշիվ կառուցել։ Հետագայում նա գրում էր իր որդուն. «Վերը նշված ամսվա ամեն առավոտյան, երբ ես իջնում էի նախաճաշելու, քո կրտսեր եղբայրը` Վիլյամ Էդվինն ու դու ինձ հարցնում էիք. ՛Հայրիկ, դու սովորե՞լ ես բազմապատկել տրիպլետները։՛ Դրան ես ստիպված էի գլուխս տխուր թափահարելով պատասխանել. ՛Ոչ, ես դրանք միայն գումարել և հանել եմ կարողանում։՛»
Գարգանտա դե լոս Մոնտես
Գարգանտա դե լոս Մոնտես (Garganta de los Montes), մունիցիպալիտետ Իսպանիայում, մտնում է Մադրիդ նահանգի մեջ, ինչպես նաև Մադրիդ ինքնավար մարզի մեջ։ Մունիցիպալիտետը գտնվում է Վալե-դել-Լոսոյաում։ Տարածքը 39,66 կմ² է։ Բնակչությունը 386 մարդ (2010 թվականի տվյալներով)։
Քվատերնիոններ
Պատմություն
i,j
Գարգանտա դե լոս Մոնտես
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Մադրիդ ինքնավար համայնքի բնակավայրեր
Քվատերնիոններ
Պատմություն
և
k
-ի միջև ֆունդամենտալ հավասարումներն էին»։ Եվ մաթեմատիկական վանդալիզմի հայտնի ակտում Համիլտոնը Բրուգհեմի կամրջի քարի վրա փորագրում է հայտնի հավասարումները՝
Սահմանում
Քվատերնիոն կանվանենք
տեսքի կամայական տարր, որտեղ բազիսային էլէեմենտները ասոցատիվ են և բավարարում են (1) առնչություններին։ Քվատերնիոնային հանրահաշիվն օժտված է նաև *-գործողությամբ, որը սահմանվում է հետևյալ կերպ՝
Հեշտ է ստուգել (հաշվի առնելով (1) և (2) սահմանումները), որ
Արտադրյալ
Ձախից և աջից (1) առնչությունները բազմապատկելով -ով կստանանք համարժեք առնչություններ՝ և ցիկլիլ տեղափոխություններ։ Այս առնչությունները կարելի է ընդհանրացնել մեկ դիագրամում՝ Ժամսլաքի ուղղությամբ շարժվելիս, կամայական երկու էլեմենտների արտադրյալը հավասար է երրորդին։ Ժամսլաքին հակառակ ուղղությամբ շարժվելիս, արտադրյալը ձեռք է բերում «-» նշանը։
Նորմ
Քվատերնիոնային նորմը սահմանվում հետևյալ կերպով՝
Հեշտ է ստուգել, որ քվատերնիոնները նորմավորված հանրահաշիվ են՝
Թենզորային ներկայացում
Նշանակենք : Այս նշանակման միջոցով քվատերնիոնների արտադրյալը կարելի է գրել ավելի կոմպակտ տեսքով՝
որտեղ \delta_{ab} -ն Քրոնեկերի սիմվոլն է, իսկ -ն՝ բացարձակ անտիսիմետրիկ թենզորը։
Քլիֆորդի հանրհահաշիվ
Հաշվի առնելով (3) առնչությունը կարող ենք գրել՝
Այս առնչությունները սահմանում են Քլիֆորդի հանրահաշիվը։ Այսպիսով, հեշտ է տեսնել, որ :
Կատեգորիա:Քվատերնիոններ
Ավելին, քան սեքսը
«Ավելին, քան սեքսը» (No Strings Attached, օրիգինալ՝ «Առանց նախապայմանների»), 2011 թվականին արտադրված ամերիկյան կինոկատակերգություն։ Ֆիլմ, որը պատմում է, թե ինչքան հեշտությամբ կարելի է հասնել անկանոն կապերի, բայց դժվարությամբ կարելի է դասավորել սեփական ապագան։ Ֆիլմի գլխավոր հերոսներն են Էշթոն Քաթչերը և Նատալի Փորտմանը։ Ֆիլմի պրեմիերան ԱՄՆ-ում տեղի է ունեցել 2011 թվականի հունվարի 21-ին, իսկ Հայաստանում 2011 թվականի մարտի 11-ին՝ Մոսկվա կինոթատրոնում։
Սյուժե
Ֆիլմի գլխավոր հերոսներ՝ Ադամը (Էշթոն Քաթչեր) և Էմման (Նատալի Փորտման) դեռ ճամբարային շրջանում փորձում են զբաղվել սիրով, բայց չի ստացվում։ Տասնհինգ տարի անց, երբ նրանք հանդիպում են, նրանք նորից են փորձում այդ։ Այս անգամ ամեն ինչ հարթ է անցնում։ Հիմա նրանց միավորում է միայն սեքսը՝ չկռահելով, որ իրենց մեջ կարող է սեր առաջանալ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ամերիկյան կինոկատակերգություններ Կատեգորիա:2011 ֆիլմեր Կատեգորիա:Անգլերեն ֆիլմեր Կատեգորիա:Spyglass Entertainment ֆիլմեր Կատեգորիա:Paramount Pictures ֆիլմեր Կատեգորիա:Ամերիկյան ֆիլմեր Կատեգորիա:Լոս Անջելեսում նկարահանված ֆիլմեր Կատեգորիա:Ֆիլմեր, որոնց գործողությունները տեղի են ունենում Լոս Անջելեսում Կատեգորիա:2010 ֆիլմեր Կատեգորիա:Ամերիկյան ռոմանտիկ կինոկատակերգություններ Կատեգորիա:Կինոկատակերգություններ Կատեգորիա:Ամերիկյան ռոմանտիկ ֆիլմեր Կատեգորիա:Ամերիկյան դրամա ֆիլմեր Կատեգորիա:2010-ականների ռոմանտիկ կինոկատակերգություններ
Շևչենկո (գյուղ, Պերվոմայսկի շրջան)
Շևչենկո (Шевченко), գյուղ Ուկրաինայի Նիկոլաևի մարզի Պերվոմայսկի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Շևչենկո գյուղում բնակվում էր 20 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Նիկոլաևի մարզի Պերվոմայսկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Ապողնակի լիճ
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Թուրքիայի լճեր Կատեգորիա:Էրզրումի նահանգ
Նիկոլսկոե (գյուղ, Զավոդսկոե գյուղական բնակավայր)
Նիկոլսկոե (Никольское), գյուղ Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Վյազեմսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 1 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Վյազեմսկի շրջանի բնակավայրեր
Իսրայելյան Սիլիկոնային հովիտ
Իսրայելյան սիլիկոնային հովիտ (סיליקון ואדי), բարձր տեխնոլոգիական արտադրությունների համակենտրոնացման շրջան Իսրայելի ափամերձ հարթավայրում, ինչպես ԱՄՆ Սիլիկոնային հովտում։ Երբեմն օգտագործվում է նաև «Silicon Wadi»՝ սիլիկոնային վադի անվանումը։
Իսրայելյան սիլիկոնային հովտի տարածքն ընդգրկում է երկրի զգալի մասը, չնայած այն հանգամանքին, որ ձեռնարկությունների հատկապես բարձր համակենտրոնացում նկատվում է «Մեծ Թել Ավիվի» մերձակայքում, Հերցլիայից մինչև Ռիշոն Լե-Ցիոն, այդ թվում այնպիսի քաղաքների տեխնոպարկերում, ինչպիսիք են՝ Հայֆան, Ռաանանան, Պետահ Տիկվան, Կեսարիան, Ռեհովոտի ակադեմիական քաղաքում և նրա մերձակայքում։ Համեմատաբար վերջերս այդպիսի տեխնոպարկեր ստեղծվեցին Երուսաղեմի շրջակայքում, Իոկնեամ Իլիտում և այլ վայրերում։
Պատմություն
Իսրայելական բարձր տեխնոլոգիական ընկերությունները սկսեցին կազմավորվել 1960-ական թվականներին։ 1961 թվականին հիմնադրվեց ECI Telecom, 1962 թվականին՝ Tadiran և Elron ընկերությունները։ Միջազգային շուկայում հաջողված ընկերությունների թիվը դանդաղ էր աճում, և միայն 1990-ականների սկզբին սկսեցին ի հայտ գալ տարեկան մեկ կամ երկու նոր հաջողված ընկերություններ։ Motorola–ն առաջին ամերիկյան ընկերությունն էր, որ 1964 թվականին Իսրայելում բացեց իր գիտահետազոտական և փորձակոնստրուկտորական աշխատանքների ստորաբաժանումը։ Սկզբում կենտրոնը մշակեց անլար արտադրանքի թողարկման տեխնոլոգիան, այդ թվում հեռահար ոռոգման համակարգերը, այնուհետև մշակեց միկրոպրոցեսորների արտադրությունը, ինչպիսին է Motorola 68030-ը։
1967 թվականին զենքի մատակարարման նկատմամբ ֆրանսիական արգելքից հետո, Իսրայելը ստիպված էր զարգացնել սեփական ռազմական արդյունաբերությունը` կենտրոնանալով հարևանների նկատմամբ տեխնոլոգիական գերազանցության վրա։ Առանձին ռազմական ընկերություններ սկսեցին մշակել նոր տեխնոլոգիաներ ռազմական տեխնիկան քաղաքացիական նշանակությամբ օգտագործելու համար։ 1970-ական թվականներին ի հայտ եկան բազմաթիվ առևտրային նորարարություններ, որոնց մի մասը հիմնված էր ռազմական մշակումների վրա, օրինակ Scitex թվային տպագրության համակարգը ։
Իսրայելում գործող բազմազգ տեխնոլոգիական ընկերություններ
2010 թվականի դրությամբ Իսրայելում գործող բազմազգ հետազոտական և զարգացման կենտրոններում աշխատել է ավելի քան 35000 աշխատակից։ Վերջին տարիներին Արևելյան Ասիայի բազմազգ ընկերություններն ու ներդրողները, հատկապես Չինաստանից, ակտիվորեն ներդրումներ են կատարել և գրասենյակներ բացել Իսրայելում, այդ թվում չինական տեխնոլոգիական հսկաներ, ինչպիսիք են՝ Alibaba, Baidu, Tencent և Kuang-Chi : Շուրջ 60 օտարերկրյա գիտահետազոտական կենտրոններ զբաղվում են բազմաբնույթ գործունեությամբ, ներառյալ կենսատեխնոլոգիան, քիմիական նյութեր, արդյունաբերական մեքենաներ, կապի սարքավորումներ, գիտական գործիքներ, բժշկական սարքավորումներ, ֆլեշ հիշողության պահեստամասեր, համակարգչային տեխնիկայի բաղադրիչներ, ծրագրեր, կիսահաղորդիչներ և ինտերնետ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իսրայելի տնտեսություն Կատեգորիա:Գիտությունն Իսրայելում Կատեգորիա:Տեխնոլոգիական կլաստերներ
Կարաբայրամլու
Կարաբայրամլու, գյուղ Արևելյան Հայաստանի Ելիզավետպոլի նահանգի Զանգեզուրի գավառում ։
Բնակչություն
1886 թվականին գյուղն ուներ 462, 1907-ին՝ 489, իսկ 1908-ին՝ 1280 կովկասի թաթար բնակիչ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Եսաջանյան
Եսաջանյան, հայկական ազգանուն ։
Աստերոիդների ցանկ (54801-54900)
Աստերոիդների ցանկ (54701-54800) * Աստերոիդների ցանկ * Աստերոիդների ցանկ (54901-55000)
Ամերիկյան բաս վիոլ
Ամերիկյան բաս վիոլը (American bass viol), երբեմն նաև եկեղեցական վիոլ, լարային երաժշտական գործիք է, որը լայն կիրառում է ունեցել 19-րդ դարում Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում։ Գործիքը շատ նման է թավջութակի, սակայն չափսը փոփոխական է՝ ըստ երաժշտի նկատառումների։
Առաջին անգամ բաս վիոլը պատրաստվել է 1788 թվականին Ամերիկայի Մեսսեչուսեթս նահանգում։ Երաժշտական գործիքներ պատրաստող Աբրահամ Պրեսկոտը այդ գործիքից սարքել է մոտ 500-600 հատ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Լարային երաժշտական գործիքներ
Դորա Բակոյաննի
Թեոդորա «Դորա» Բակոյաննի (Θεοδώρα "Ντόρα" Μπακογιάννη;, օրիորդական ազգանունը՝ Միցոտակիս, Μητσοτάκη; ), հույն քաղաքական գործիչ։ 2006 - 2009 թվականներին եղել է Հունաստանի արտաքին գործերի նախարար, որը կնոջ կողմից երբևէ զբաղեցված ամենաբարձր պաշտոնն էր Հունաստանի կառավարությունում։ 2009 թվականին եղել է նաև Եվրոպայի անվտանգության և համագործակցության կազմակերպության գործող նախագահը։ Դրանից առաջ, 2003-2006 թվականներին Աթենքի քաղաքապետն էր՝ առաջին կին քաղաքապետը քաղաքի պատմության ընթացքում և առաջին կինը, որն Օլիմպիական խաղեր հյուրընկալող քաղաքի քաղաքապետ էր։ 1992-1993 թվականներին եղել է Հունաստանի մշակույթի նախարարը։
Բակոյաննին աշխատել է որպես հելլենական պառլամենտի անկախ անդամ, որը ոչ պաշտոնապես ներկայացնում էր 2010 թվականին իր կողմից հիմնադրված «Ժողովրդավարական դաշինք» քաղաքական կուսակությունը, երբ կուսակցության ուղեգծին հակառակ քվեարկելու համար նրան հեռացրել էին «Նոր դեմոկրատիա» կուսակցությունից։ 2012 թվականի մայիսին ընտրություններից առաջ Հունաստանում առաջացած ճգնաժամային իրավիճակի պատճառով «Ժողովրդավարական դաշինք»-ը որոշել է համագործակցել «Նոր դեմոկրատիա»-ի հետ ու կասեցնել իր գործունեությունը ։ Դորա Բակոյաննին միացել է «Նոր դեմոկրատիա»-ին 2012 թվականի մայիսի 21-ին՝ հունիսյան պառլամենտական ընտրություններից առաջ։
Վաղ կյանք ու կրթություն
Բակոյաննին ծնվել է 1954 թվականին Աթենքում, հունական քաղաքականության մեջ հայտնի ընտանիքում։ Հույն քաղաքական գործիչ, Հունաստանի նախկին վարչապետ ու «Նոր դեմոկրատիա» աջ - կենտրոնամետ գլխավոր քաղաքական կուսացության նախկին առաջնորդ Կոնստանտինոս Միցոտակիսի ու վերջինիս կնոջ՝ Մարիկա Միցոտակիսի չորս զավակներից ավագն է։ Նրանց ընտանիքը սերում է Կրետե կղզու Խանիա քաղաքից և հունական քաղաքականության մեջ մեծ ավանդ ունի։ Բացի իր հայրիկից ու իրենից, ընտանիքի անդամներից հանրահայտ քաղաքական գործիչներ են նաև պապիկը՝ Կիրակոսը և եղբայրը՝ Արիստոմենիսը, իսկ մյուս եղբայր Կիրիակոսը Հունաստանի գործող վարչապետն է։ Դորան նաև Էլեֆթերիոս Վենիզելոսի քրոջ թոռնուհին է։ Քաղաքականության մեջ տասնամյակների այս ներգրավվածությունը համարվել է Հունաստանի քաղաքական կյանքում ընտանեկան կառավարման վկայություն։
Վաղ մանկության տարիներին հաճախել է Աթենքի գերմանական դպրոցը։ 1968 թվականին, երբ նրանց ընտանիքը հունական ռազմական խունտայի (Սև գնդապետներ) կողմից արտաքսվել է Փարիզ, Դորան միջնակարգն ավարտել է այնտեղի գերմանական դպրոցում։ Հետո Մյունխենի համալսարանում ուսանել է քաղաքագիտություն ու հաղորդակցություն, սակայն համալսարանը չի ավարտել։ Խունտայի տապալումից հետո վերադարձել է Հունաստան ու Աթենքի համալսարանում շարունակել ակադեմիական ուսումնառությունը հանրային իրավունքի բնագավառում։ Բացի հունարենից տիրապետում է նաև անգլերենին, ֆրանսերենին ու գերմաներենին։
Մշակույթի նախարար, 1992-1993
1989 թվականի նոյեմբերի պառլամենտական ընտրությունների ժամանակ Բակոյաննին հաջողությամբ զբաղեցրել է իր հանգուցյալ ամուսնու տեղը Եվրիտանիայի ընտրատարածքում, 1990 թվականի ընտրություններում վերընտրվել որպես հելլենիստական պառլամենտի անդամ ու աշխատել որպես պառլամենտական քարտուղար, որին նախորդել էր իր հայրիկի ընտրությունը որպես վարչապետ։ 1991 թվականի սեպտեմբերից մինչև 1992 թվականի օգոստոսն աշխատել է միջազգային հարցերով զբաղվող քարտուղարությունում և «Նոր դեմոկրատիա» կուսակցությունը ներկայացրել է Եվրոպական դեմոկրատական միությումնում ու Միջազգային դեմոկրատական միությունում։ 1992 թվականի դեկտեմբերից եղել է Հունաստանի մշակույթի նախարար մինչև 1993 թվականի պառլամենտական ընտրությունը, երբ նա վերընտրվել է որպես գլխավոր ընդդիմադիր կուսակցության՝ «Նոր դեմոկրատիա»-ի պառլամենտական անդամ։
Ընդդիմության տարիներ
1994 թվականի ապրիլի 29-ին «Նոր դեմոկրատիա» կուսակցության երրորդ համաժողովը Բակոյաննիին ընտրել է կուսակցության կենտրոնական կոմիտեում։ 1996 թվականի ընտրության ժամանակ նա առաջին անգամ եղել է Աթենքի Ա ընտրատարածքի թեկնածուն և կրկին ընտրվել է պառլամենտի անդամ՝ առաջ անցնելով ցուցակում մյուսներից, մի բան, որը կրկնվել է նաև 2000 թվականի ընտրության ժամանակ ։ 1997 թվականի մարտի 22-ին «Նոր դեմոկրատիա» կուսակցության չորրորդ համաժողովը Բակոյաննիին նորից ընտրել է կուսակցության կենտրոնական կոմիտեում։ Նա հետագայում երկու անգամ եղել է կուսակցության գործադիր կոմիտեի նախագահը։ 1997 թվականի սեպտեմբերին կուսակցության առաջնորդ Կոստաս Կարամանլիսի կողմից նշանակվել է կուսակցության զարգացման բաժնում, որից հետո 2000 թվականի մայիսին՝ արտաքին գործերի ու պաշտպանության ստվերային նախարար (կառավարություն՝ սպասման ռեժիմում)։
Աթենքի քաղաքապետ, 2002-2006
2002 թվականի մարտի 29-ին Կոստաս Կարամանլիսը Աթենքի քաղաքապետի պաշտոնի համար Բակոյաննիին առաջադրել է 2002 թվականի տեղական ընտրություններում, որպեսզի ընդգծի «Նոր Դեմոկրատիայի» աճող ազդեցությունը ի հակադրություն գործող պանհելլենիստական - սոցիալական շարժման։ Քաղաքի 3500-ամյա պատմության մեջ նա ընտրվել է որպես առաջին կին քաղաքապետ, հաղթելով իր սոցիալիստ հակառակորդ Քրիստոս Պապոութսիսին ու ստանալով ընտրողների ձայների 60.6% -ը։ Որպես քաղաքապետ լրջորեն զբաղվել է 2004 թվականի ամառային օլիմպիական խաղերի կազմակերպմամբ, լինելով օլիմպիական խաղեր հյուրընկալող քաղաքի առաջին կին քաղաքապետը և օլիմպիական դրոշը փոխանցել է Պեկինի քաղաքապետ Վան Ցիշանին։ 2005 թվականին արժանացել  է «Լավագույն քաղաքապետ» միջազգային մրցանակին ։
Գիտության գլոբուս
«Գիտության գլոբուս», գիտական հանդես (տարեգիրք)։ Ռուսաստանի բնական գիտությունների և Բնության ու հասարակության մասին գիտւթյունների միջազգային ակադեմիաների հայկական մասնաճյուղերի պաշտոնական հրատարակություն։
Դորա Բակոյաննի
Արտաքին գործերի նախարար, 2006-2009
Քաղաքապետի պաշտոնավարման ժամկետը լրանալուց առաջ Բակոյաննին պաշտոնը հանձնել է իր հաջորդ Ֆոտինի Պիպիլիին, որպեսզի 2006 թվականի փետրվարի 15-ին զբաղեցնի Հունաստանի արտգործ նախարարի պաշտոնը՝ այդպիսով դառնալով Հունաստանի կառավարության պատմությոն մեջ առաջին բարձրաստիճան կինը ։ 2007 թվականի պառլամենտական ընտրությունների ժամանակ կարողացել է պահպանել պաշտոնը՝ Աթենքի Ա ընտրատարածքից բոլոր թեկնածուներին ևս մեկ անգամ հաղթելով ընտրվելով հելլենական պառլամենտի անդամ ։ Որպես արտգործ նախարար 2006 թվականի սեպտեմբերին Բակոյաննին ստանձնել է ՄԱԿ-ի Անվտանգության Խորհրդում Հունաստանի նախագահությունը, երբ միջազգային լարվածություն կար Իրանի ու Հյուսիսային Կորեայի միջուկային ծրագրերի շուրջ ու Միավորված ազգերի կազմակերպության կողմից Լիբանանում միջնորդավորված անկայուն զինադադար։
Գիտության գլոբուս
Պատմություն
Լույս է տեսնում 2001 թվականից Երևանում՝ ռուսերեն։ Հիմ­նադիր և գլխավոր խմբագիր՝ Ռաֆայել Մելիք-Օհանջանյան, խմբագիր և գլխավոր խորհրդատու՝ Տ. Գոինո (Ճապոնիայի ակադեմիայի պատվավոր նախագահ), խմբագիր՝ Վիլեն Մնացականյան։
Դորա Բակոյաննի
Արտաքին գործերի նախարար, 2006-2009
Իր պաշտոնավարման ընթացքում Դորան խթանել է համագործակցությունը Բալկաններում, որտեղ հունական ընկերությունները լուրջ ներդրումներ ունեին, ճամփորդել է դեպի Միջին Արևելք՝ խնդիրներին լուծումներ գտնելու համար ու մասնակցել Եվրոպայի անվտանգության և համագործակցության կազմակերպության ժողովներին՝ տարածաշրջանի զարգացումը քննարկելու համար ։ Նաև խթանել է Լիսաբոնի պայմանագրի վավերացումը և աջակցել Միջերկրածովյան միության Նիկոլա Սարկոզիի նախագծին, բայց Թուրքիայի ու Հյուսիսային Մակեդոնիայի հետ հաշտության չի հասել համապատասխանաբար Կիպրոսի հիմնախնդրի ու Մակեդոնիայի անվան վիճարկման հարցի շուրջ ։
Գիտության գլոբուս
Պատմություն
Տպագրում է գիտության տարբեր ճյուղերին և միջազգային հիմ­նախնդիրներին վերաբերող գիտական հոդվածներ (հայերեն և անգլերեն ամփոփում­ներով), ներկայացնում է համաշխարհային գիտության կարևոր նորությունները, լուսաբանում է հայկական մասնաճյուղերի աշխատանքը, անդրադառնում է նաև հոգևոր, մշակութային, մարզական ոլորտներին, միջազգային անցուդարձին։
Դորա Բակոյաննի
ԵԱՀԿ գործող նախագահ
2009 թվականի հունվարից մինչև նույն տարվա հոկտեմբերի 6-ը Բակոյաննին եղել է Եվրոպայի անվտանգության և համագործակցության կազմակերպության նախագահ։ Որպես ԵԱՀԿ-ի քաղաքական ղեկավար նա պատասխանատու էր կազմակերպության արտաքին ներկայացուցչության և նշանակումների համար։ Վերահսկում էր նաև ԵԱՀԿ-ի գործառույթները հակամարտության կանխարգելման, ճգնաժամի կառավարման և հետպատերազմյան վերականգնումների բնագավառներում։ Նախագահության ընթացքում նրան օգնում էին իր աշխատակիցները, ԵԱՀԿ գլխավոր քարտուղար Մարկ Պերրեն դե Բրիշամբոն, ինչպես նաև իր նախորդը՝ Ալեքսանդր Ստուբբը և հաջորդը՝ Մարատ Տաժինը, որոնք Բակոյաննիի հետ կազմել էին ԵԱՀԿ եռապետությունը ։
Գիտության գլոբուս
Պատմություն
Հանդեսը տարածվում է նաև Ռուսաստանում, Գերմանիայում, Ֆրանսիայում, Ճապոնիայում և այլ երկրներում։
Կատեգորիա:Հայկական պարբերականներ
Դորա Բակոյաննի
Հետագա քաղաքական գործունեություն
2010 թվականի մայիսի 7-ին Բակոյաննիին վտարել են «Նոր դեմոկրատիա» կուսակցությունից, քանի որ նա ընդիմացել էր կուսակցության գաղափարին ու կողմ քվեարկել օրենսդրական մի նախագծի, որով անհրաժեշտ խիստ միջոցներ էին ձեռնարկվելու Եվրամիություն-Արժույթի միջազգային հիմնադրամ կազմակերպությունների կողմից ապահովվող վարկավորման համար ։ Նա շարունակել է պահպանել իր տեղը պառլամենտում, որպես անկախ պատգամավոր։ 2010 թվականին նոյեմբերի 21-ին հիմնել է իր սեփական քաղաքական կուսակցությունը, որը կոչվում էր «Ժողովրդավարական դաշինք» ։
2012 թվականից լինելով Հունաստանի պատվիրակը Եվրոպայի խորհրդի Խորհրդարանական վեհաժողովում, Բակոյաննին Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության ու Վերակառուցման և զարգացման եվրոպական բանկի հետ հարաբերությունների ենթահանձնաժողովի նախագահն է։ Նա նաև քաղաքական գործերի ու ժողովրդավարության հանձնաժողովի անդամ է, որը ղեկավարել է 2014 - 2016 թվականների ընթացքում, Եվրոպայի Խորհրդի անդամ երկրների մոնիտորինգի հանձնաժողովի անդամ, Ռուսաստանի մոնիտորինգային համազեկուցող և Սիրիական ճգնաժամի մասին զեկուցող ։ 2019 թվականին ներկայացրել է իր թեկնածությունը Եվրոպայի խորհրդի գլխավոր քարտուղար Տուրբյորն Յագլենդին հաջորդելու համար, սակայն Խորվաթիայի արտգործ նախարար Մարիա Պեյչինովիչ Բուրիչը հաղթել է նրան։
2015 թվականին Վոլֆգանգ Իշինգերի գլխավորած Եվրոպական անվտանգության հարցերով ԵԱՀԿ երևելի անձանց հանձնախմբի անդամ էր ։
Գնահատում
1992 թվականի մարտին Կանանց միջազգային կենտրոնը Բակոյաննիին արժանացրել է միջազգային առաջնորդության մրցանակի, իսկ 1993 թվականի հուլիսին մշակույթի բնագավառում արժեքավոր ներդրումների համար Ֆոնտանա դի Ռոմա 14-րդ միջազգային սիմպոզիումը գնահատել է նրան։
2005 թվականին արժանացել է «Լավագույն քաղաքապետ» մրցանակի, որով պարգևատրվում են իրենց քաղաքների համար ջանք չխնայած քաղաքապետները։ 2004 թվականի ամառային օլիմպիական խաղերը բարձր մակարդակով Աթենքում անցկացնելուն, ինչպես նաև քաղաքն իր բնակիչների շահերին համապատասխանեցնելուն ու ահաբեկչության դեմ նրա պայքարին ուղղված գործողություններն են օգնել նրան ստանալ այդ մրցանակը։ Ինտերնետ քվեարկության մրցույթի ընթացքում նրան մեծապես օգնել է հունական համայնքը, նաև հազարավոր քվեներ է ստացել Եվրոպայի, Հյուսիսային Ամերիկայի տարբեր երկրներից ու Ավստրալիայից ։ Շարունակաբար ընդգրկված է եղել 2006-2008 թվականների Ֆորբս ամսագրի «Աշխարհի 100 ամենաազդեցիկ կանանց ցուցակում»   ։ 2008 թվականին Տիրոլ նահանգի ու Ինսբրուք քաղաքի կողմից արժանացել է «Մաքսիմիլիան կայսեր մրցանակ»-ին ։ 2009 թվականին Հումանիտար և քաղաքական գիտությունների ֆրանսիական ակադեմիայի կողմից ճանաչվել է առաջին օտարերկրացի կին գործընկերը ։ Նույն տարում Զալցբուրգի Գիտությունների ու Արվեստի եվրոպական ակադեմիայի կողմից արժանացել է «Պատվավոր սենատոր» կոչման ։  2010 թվականին Դորա Բակոյաննին արժանացել է Ֆրանսիական Հանրապետության Պատվավոր Լեգեոնի շքանշանի ։
2008 թվականի մարտի 21-ին Ալբանիա կատարած պաշտոնական այցի առիթով ստացել է մայրաքաղաք Տիրանայի խորհրդանշական բանալու կրկնօրինակը ։
Անձնական կյանք
1974 թվականի դեկտեմբերին Դորան ամուսնացել է լրագրող Պավլոս Բակոյաննիի հետ և նրանից ունեցել երկու զավակ՝ Ալեքսիա և Կոստաս։ 1977 թվականին քննություն է հանձնել ֆինանսների նախարարությունում և նշանակվել Եվրոպական տնտեսական համագործակցության բաժանմունքում։ 1984 թվականին Նոր դեմոկրատիա կուսակցության առաջնորդի պաշտոնում իր հայրիկն ընտրվելուց հետո Դորան դարձել է նրա աշխատակազմի ղեկավարը մինչև 1989 թվականը։ 1989 թվականի սեպտեմբերի 26-ին նրա ամուսինը, որը 1989 թվականի հունիսի ընտրությունների ժամանակ ընտրվել էր հելլենական պառլամենտի անդամ, իր գրասենյակ մտնելիս սպանվել է «Նոյեմբերի 17-ի հեղափոխական կազմակերպության» անդամների կողմից։ 1998 թվականին Դորան երկրորդ անգամ ամուսնացել է գործարար Իզիդորոս Կուվելոսի հետ, սակայն պահպանել է իր հանգուցյալ ամուսնու ազգանունը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1954 ծնունդներ Կատեգորիա:Արտաքին գործերի կին նախարարներ Կատեգորիա:Ապրող անձինք Կատեգորիա:Աթենքի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:20-րդ դարի կին քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:21-րդ դարի կին քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Քաղաքական ընտանիքներ Կատեգորիա:Մյունխենի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Հույն կին դիվանագետներ Կատեգորիա:Հունաստանի քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Հունաստանի նախարարներ Կատեգորիա:Հունաստանի կին քաղաքական գործիչներ
Աֆանասի Կրասովսկի
Աֆանասի Իվանի Կրասովսկի (Афана́сий Ива́нович Красо́вский, ), ռուս գեներալ-լեյտենանտ։
Մարտական ուղի
Մասնակցել է Ֆրանսիայի դեմ 1805-1807 թվականների, 1806-1812 թվականների ռուս-թուրքական, 1812 թվականի հայրենական պատերազմներին և 1813-1814 թվականների ռուսական բանակի արտասահմանյան արշավանքներին։ 1826 թվականին նշանակվել է Առանձին Կովկասյան կորպուսի 20-րդ դիվիզիայի հրամանատար և մասնակցել 1826-1828 թվականների ռուս-պարսկական պատերազմին։ Աչքի է ընկել Օշականի ճակատամարտում, Սարդարապատի և Երևանի բերդերի գրավման ժամանակ։ 1827 թվականին նշանակվել է Երևանի ժամանակավոր վարչության, 1828 թվականին՝ Հայկական մարզի (1828-1840) պետ, բայց շուտով ազատվել է պաշտոնից Ի. Պասկևիչի խարդավանքներով։ Աֆանասի Կրասովսկին մոտ էր կանգնած հայկական շրջաններին, հատկապես Ներսես Աշտարակեցուն։
Կատեգորիա:Ռուս զինվորականներ Կատեգորիա:Ռուս գեներալներ Կատեգորիա:Ռուս-պարսկական պատերազմի (1826-1828) մասնակիցներ
Ջամա էլ-Ֆնա
Ջամա էլ-Ֆնա, Մարաքեշ քաղաքի ամենամեծ հրապարակն է, այն Մարոկկոի գլխավոր տեսարժան վայրերից մեկն է։
Անվանում
Նրա անվան ծագումն անհասկանալի է։ Ջեմա արաբերեն նշանակում է «ժողով», հավանաբար հղում անելով ոչնչացված «Almoravid» մզկիթին։ Ֆանանը կամ ֆինան կարող է նշանակել «մահ» կամ «բակում, շենքի դիմաց տարածք» ։ «Ֆուֆա» բառակապակցությունը սովորաբար նշանակում է «բաց տարածք», ուղիղ թարգմանությունը կլինի «հավաքը / ժողովի տարածքը»։ Այլ իմաստ կարող է լինել «մահվան ժողովը» կամ «աշխարհի վերջի մզկիթը»։ Բացատրությունն այն է, որ այն վերաբերում է մզկիթին, որը գտնվում է առանձնահատուկ բակում կամ հրապարակում ։ Երրորդ թարգմանությունը «մահացածների ժողով», որը վերաբերում է մոտ 1050 թվականի պալատի հրապարակային մահապատժին։
Պատմություն
Մարաքեշը հիմնադրվել է Ալ-Մորավիների կողմից 1070-1072 թվականներին։ Կործանարար պայքարից հետո այն 1147 թվականին ընկավ Ալմահադներին ձեռքը։ Դրանից հետո Ջամա ալ-Ֆնան վերանորոգվել էր քաղաքի մեծ մասի հետ։ Քաղաքի պատերը նույնպես ընդարձակվել են Աբու Յակուբ Յուսեֆի կողմից, մասնավորապես Յակուբ Էլ Մանսուրի կողմից 1147-1158 թվականներին։ Շինության եզրերին շրջապատող մզկիթը, պալատը, հիվանդանոցը, շքերթը և այգիները նույնպես վերանորոգվեցին և ամրությունը ամրացվեց։ Դրանից հետո Ջամա ալ-Ֆնան ապրեց անկման, ինչպես նաև նորացման ժամանակաշրջաններ ։
Հրապարակ
Օրվա ընթացքում այն հիմնականում զբաղեցնում են նարնջի հյութի տաղավարները, ջուր վաճառողները` ավանդական կաշվե ջրային պարկերով և փողային բաժակներով, երիտասարդները, որոնք շղթայված են Բարբարային կապիկի և օձի հերոսների հետ, չնայած Մարոկկոյի օրենքով այս տեսակների պահպանված կարգավիճակին ։
Քանի որ օրվա ընթացքում այն ենթարկվում է փոփոխության, օձի հմայքը հեռանում է և օրվա ավելի ուշ ժամերին հրապարակն ավելի մարդաշատ է դառնում, Chleuh պարող տղաների, պատմագիր պատմողների (պատմելով Բերբերում կամ արաբերեն իրենց հեքիաթները, տեղացիների լսարանին), մոգագետների և ավանդական դեղերի վաճառողների հետ։ Երբ խավարը ընկնում է, հրապարակը լրացնում է տասնյակ սննդամթերքներով, քանի որ հրապարակի պիկերի վրա են մարդիկ։ Հրապարակը մի կողմից եզերվում է Մրրակեշի շուկային՝ ավանդական հյուսիսային աֆրիկյան շուկան, որը մատուցում է ինչպես տեղացիների ընդհանուր առօրյա կարիքները, այնպես էլ տուրիստական առևտուրը։ Մյուս կողմերում հյուրանոցներ, այգիներ և սրճարաններ կան, իսկ նեղ փողոցները հանգեցնում են Մադինա թաղամասի նրբանցքին ։
ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի մարդկային բանավոր և ոչ նյութական ժառանգության գլուխգործոց
ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի նախագծի գաղափարը մարդկության բանավոր և ոչ նյութական ժառանգության գլուխգործոցներն են, որոնք մտահոգված են Ջամա ալ-Ֆնաի մասին։ Տեղը հայտնի է իր պատմության, երաժիշտների և կատարողների կողմից ավանդական գործունեության ակտիվ կենտրոնացմամբ, սակայն այն սպառնում է տնտեսական զարգացման ճնշումներին։ Ավանդույթների պաշտպանության համար պայքարում բնակիչները կոչ են արել միջազգային մակարդակով գործել, ճանաչել այնպիսի վայրերի պահպանման անհրաժեշտությունը, որը կոչվում է «մշակութային տարածքներ» և մշակութային արտահայտության այլ հայտնի և ավանդական ձևեր։
ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն խրախուսում է համայնքներին ճանաչել, փաստաթղթավորել, պաշտպանել, նպաստել և վերականգնել այդ ժառանգությունը։ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի պիտակը նպատակ ունի բարձրացնել իրազեկվածությունը բանավոր և ոչ նյութական ժառանգության կարևորությունը, որպես մշակութային բազմազանության կարևոր բաղադրիչ։
«Ջամա ալ-Ֆնաի տեսարանն ամեն օր կրկնվում է, և ամեն օր տարբերվում է։ Ամեն ինչ փոխվում է `ձայներ, հնչյուններ, ժեստեր, հասարակություն, որը տեսնում է, լսում է, համտեսում է, շոշափում ։ - Խուան Գոյիտիսոլոն
Ռմբակոծություն
2011 թվականի ապրիլի 28-ին կեսօրից առաջ, հրապարակի սրճարանում ծագած պայթյունից զոհվեց 17 մարդ և վիրավորվեց ևս 25-ը։ Նախնական զեկույցները մեղադրեցին պատահական գազի պայթյունի մեջ, սակայն պաշտոնյաները հետագայում մեղադրեցին «հանցագործներին» և «ահաբեկիչներին» ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Մարաքեշի տեսարժան վայրեր Կատեգորիա:Մարաքեշի շենքեր և կառույցներ Կատեգորիա:Մարոկկոյի մշակույթ Կատեգորիա:Մարդկության բանավոր և ոչ նյութական ժառանգության գլուխգործոցներ
Ավանա Կարան
Ավանա Կարան, քարայր Ղարաբաղում, Վարանդայի գավառում, Քարին տակ գյուղից հյուսիս՝ Ավանա քերծ կոչված ժայռում։ Քարայրի միջից բխում է մի աղբյուր ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Քարանձավներ Հայկական լեռնաշխարհում
Բոտուլիզմ
Բոտուլիզմ սննդային թունավորում, հարուցվում է Կլոստրիդիում բոտուլինումի կողմից արտադրվող թույներով (տոքսիններ) ։ Հիվանդությունը սկսվում է թուլությամբ, հոգնածությամբ, տեսողության և լսողության խանգարմամբ ։ Ավելի ուշ կարող է միանալ ձեռքերի, կրծքավանդակի մկանների և ոտքերի թուլություն ։ Կարող է դիտվել նաև փսխումներ և դիարեա ։ Հիվանդությունը հիմնականում ընթանում է առանց ջերմության բարձրացման ։
Բոտուլիզմը կարող է տարածվել տարբեր ճանապարհներով ։ Բակտերիալ սպորները, որոնք առաջացնում են հիվանդությունը, տարածված են ինչպես հողի, այնպես էլ ջրի միջոցով ։ Որոշակի պայմաններում նրանք արտադրում են բոտուլոտոքսին ։ Սննդային բոտուլիզմով մարդիկ հիվանդանում են, երբ ընդունում են բոտուլոտոքսին պարունակող սնունդ ։ Մանկական տարիքում բոտուլիզմը առաջանում է, երբ բակտերիաները հայտնվում են աղիներում և արտադրում են թույն ։ Սովորաբար դա լինում է մինչև վեց ամսական երեխաների մոտ, քանի որ դեռևս օրգանիզմի պաշտպանական մեխանիզմները լիովին զարգացած չեն ։ Վերքային բոտուլիզմը հանդիպում է այն մարդկանց շրջանում, ովքեր օգտագործում են թմրանյութեր ։ Այդ դեպքում սպորները հայտնվում են վերքային խողովակում և թթվածնի բացակայության պայմաններում արտադրում են թույն ։ Այն ուղղակիորեն չի կարող փոխանցվել մարդկանց մինչև ։ Ախտորոշումը հաստատվում է, երբ հիվանդի մոտ հայտնաբերվում է բակտերիան կամ թույնը ։
Առաջնահերթ կանխարգելումը ճիշտ սննդի պատրաստումն է ։ Թույնը ոչնչանում է 85 °C ջերմաստիճանային պայմաններում 5 րոպե եռացնելիս ։ Մինչև 12 ամսական երեխաներին չի թույլատրվում օգտագործել մեղր, քանի որ այն իր մեջ պարունակում է հարուցիչը ։ Բուժումը կատարվում է հակաբոտուլինային շիճուկների միջոցով, որը օգտագործվում է  բոտուլոտոքսինի չեզոքացման նպատակով ։ Մահացությունը կազմում է 5-10% ։  Հիվանդության անվանումը ստացել է  լատիներեն բոտուլուս բառից, որը նշանակում է երշիկ ։ Առաջին անգամ այս հիվանդության մասին խոսվել է 1793 թվականին Գերմանիայում ։
Նշաններ և ախտանիշներ
Սովորաբար առաջինը ախտահարվում է XII գանգուղեղային նյարդերի կորիզները, որի հետևանքով դիտվում է ակնային ախտանիշներ՝  երկտեսություն, ակնագնդերի շարժման սահմանափակում ընդհուպ լրիվ անհնարինություն (հայացքի պարեզ),  կլման ակտի խանգարում և դեմքի միմիկայի մկանների ախտահարում։ Կարող է ախտահարվել նաև վեգետատիվ նյարդային համակարգը, որի հետևանքով դիտվում է բերանի և կոկորդի չորություն (թքարտադրության նվազման հետևանքով), պոստուրալ հիպոտենզիա (արյան ճնշման անկում հորիզոնական դիրքից ուղղահայաց դիրքի անցնելիս) և փորկապություն (աղիների գալարակծկանքի նվազման հետևանքով) ։
Որոշ թույներ (B և E) առաջացնում են սրտխառնոց, փսխում, խոսքի խանգարում ։ Այնուհետև մկանային թուլությունը տարածվում է ձեռքերի և ոտքերի մկանների վրա ։
Ծանր դեպքերում բոտուլիզմը բերում է շնչառական մկանների աշխատանքի թուլացման, որն էլ բացասաբար է ազդում գազափոխանակության վրա։ Շնչառության խանգարումն ու կանգը բոտուլիզմով հիվանդների մահվան հիմնական պատճառն է հանդիսանում ։
Մանկական բոտուլիզմ
Կ. Բոտուլինումի սպորները արտադրում են բոտուլոտոքսին, որը ներծծվելով անցնում է արյան հուն և տարածվում ամբողջ օրգանիզմով առաջացնելով պարալիչներ՝ արգելակելով նյարդամկանային միացման հատվածում ացետիլխոլին միջնորդանյութի ձերբազատումը։ Մանկական բոտուլիզմին բնորոշ ախտանշաններն են ՝ փորկապություն, լեթարգիա, թուլություն, կերակրման դժվարություն,  ձայնի փոփոխություն, պրոգրոսիվող լուծանք (պարալիչ)։ Մեծ մասամբ նորածինների մոտ առաջին կլինիկական ախտանիշը լինում է փորկապությունը, որը հաճախ մնում է աննկատ ։
Մեղրը համարվում է բոտուլինումի հարուցիչների պահեստ։ Այդ պատճառով մինչև մեկ տարեկան երեխաներին արգելված է մեղր օգտագործել ։ Ենթադրվում է, որ մանկական բոտուլիզմի դեպքերի գերակշիռ մասը տեղի է ունենում բնական միջավայրերից սպորներ ձեռք բերելու միջոցով։ Կ. Բոտուլինումը ամենուրեք տարածված հողատարածքային մանրէ է։ Բոտուլիզմով հիվանդներից շատերը ապրում են շինհրապարակների հարևանությամբ ։
Մանկական բոտուլիզմը հայտնաբերվել է Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների 50 նահանգներից 49-ում (բացի Ռոդ Այլենդ) և դեպքեր գրանցվել են 26 երկրներում ։
Բարդություններ
Մանկական բոտուլիզմը չունի հեռակա կողմնակի էֆեկտներ, բայց կարող է նպաստել ներհիվանդանոցային վարակների տարածմանը։ Բոտուլիզմը կարող է բերել մահվան շնչառական անբավարարության հետևանքով։
Պատճառագիտություն
Բոտուլինում կլոստրիդիան դա անաէրոբ, գրամ դրական, սպոր առաջացնող ցուպիկ է։ Բոտուլոտոքսինի մեկ միկրոգրամի ներշնչումը  մահացու չափաբաժին է համարվում մարդու համար ։ Բոտուլոտոքսինը շրջափակման է ենթարկում խոլինէրգիկ նյարդային վերջույթներում ացետիլխոլինի ձերբազատումը, ինչի հետևանքով զարգանում է ծայրամասային լուծանք (պարալիչ)։ Ծանր դեպքերում բոտուլիզմը կարող է բերել շնչառական անբավարարության, կրծքավանդակի մկանների լուծանքի, որն էլ կարող է հանգեցնել մահվան ։
Թույնն ազդում է նյարդերի վրա, որոնք ի սկզբանե ապաբևեռացման են ենթարկվում ավելի բարձր հաճախականությամբ ։
Գաղութացումը աղիներում
Արևմուտքի երկրներում ամենատարածված ձևը բոտուլիզմի մանկականն է։ Դա լինում է այն երեխաների շրջանում, որոնց աղիները գաղութացվում են հարուցչով կյանքի վաղ փուլերում։ Այնուհետև մանրէները արտադրում են թույն, որը ներծծվում է արյան մեջ։ Կյանքի առաջին տարում մեղրի օգտագործումը հանդիսանում է մանկական բոտուլիզմի առաջացման ռիսկի գործոն ։
Սնունդ
Սխալ պատրաստված և ոչ ճիշտ պայմաններում պահված պահածոներն հանդիսանում են սննդային բոտուլիզմի առաջացման հիմնական պատճառ։ Երբեմն բոտուլիզմով թունավորման դեպքեր գրանցվում են  ապխտած մսից և ձկնեղենից։ Ձուկը, որը եղել է մարինացված առանց աղի, նատրիումի բարձր պարունակությամբ  կամ ոչ թթու միջավայրում նույնպես ռիսկի գործոն է հանդիսանում սննդային բոտուլիզմի։ Ինչպես նաև ապխտած ձուկը պահպանված բարձր ջերմաստիճանային պայմաններում։ Սննդային բոտուլիզմը առավել հաճախ առաջանում է տնային պայմաններում պատրաստված պահածոներից ։
Սննդային բոտուլիզմը առաջանում է այն աղտոտված սննդից, որտեղ կան նպաստավոր պայմաններ սպորների աճի համար։ Հաշվի առնելով այն փաստը, որ մեկից ավելի մարդիկ են օգտվում միևնույն սննդից, ապա հիվանդանում են միաժամանակ մի քանի հոգի։ Սիմպտոմները հաճախ առաջանում են ուտելուց 12–36 ժամ անց, սակայն կարող են առաջանալ նաև  6 ժամից մինչը 10 օրվա ընթացքում ։
Վերք
Վերքային բոտուլիզմը առաջանում է, երբ վերքը աղտոտվում է մանրէով, որից հետո թույնը ներթափանցում է արյան մեջ։ Այն ավելի տարածվեց 1990-ական թվականներին, երբ սկսեցին օգտագործել ինյեկցիոն (ներարկում նարկոտիկներ) ։ Վերքային բոտուլիզմը հանդիպում է 29% դեպքերում։
Ինհալացիա
Բոտուլիզմի եզակի դեպքեր նկարագրվում են լաբորատորիայում ինհալյացիայից (շնչելու միջոցով դեղանյութերն օրգանիզմ ներմուծելու մեթոդ հետո)։
Ինյեկցիա
Բոտուլիզմ առաջացել է նաև կոսմետիկ միջամտության՝ բոտեքսի ժամանակ ։
Մեխանիզմ
Բոտուլինոտոքսինը՝ դա սպիտակուց է, որն անաէրոբ պայմաններում (որտեղ թթվածինը բացակայում է) վերածվում է բակտերիա Կլոստրիդիում բոտուլինումի։
Կլոստրիդում բոտուլինումը անաէրոբ, գրամ դրական միկրոբ է, որը արտադրում է սուբտերմինալ էնդոսպորներ ։
Գոյություն ունի ութ սերոլոգիական տարբեր բակտերիաներ, որոնք նշվում են A-ից H տառերով։ Տոքսինը ազդում է միևնույն մեխանիզմով՝ խոլինէրգիկ նյարդային վերջույթներում ացետիլխոլինի ձերբազատում և առաջացնում է հետևյալ ախտանշանները՝ մկանային պարալիչ, տեսողության խանգարում, պտոզ, սրտխառնոց, փսխում, փորլուծություն կամ փորկապություն, շնչառության դժվարացում։
Տարբերում ենք բոտուլինոտոքսինի 8 տիպեր ( A, B, C [C1, C2], D, E, F и G), որոնք հակամարմիններով և սերոլոգիապես տարբեր են, բայց նրանց ազդեցության մեխանիզմը նույնն է։ Մարդուն ախտահարում է հիմնականում A, B, E և հազվադեպ F տիպը։ C և D տիպերը ախտահարում են միայն կենդանիներին ։
2013 թվականի հոկտեմբերին հայտնաբերվեց H տիպը, հետագա հետազոտությունները ցույց տվեցին, որ H տիպը իրենից ներկայացնում է քիմիական թույն, որն բաղկացած է F և A (FA) տիպերից ։
Որոշ տիպեր ունեն բնորոշ հոտ և ունեն պրոտեոլիտիկ հատկություն (տիպ A և մի քանիսը B-ից և F-ից)։ Տիպ E և մի քանի տիպեր B, C, D և F պրոտեոլիտիկ հատկություն չունեն և կարող են մնալ աննկատ, քանի որ չունեն բնորոշ հոտ ։
Երբ բակտերիաները գտնվում են սթրեսային պայմաններում նրանք առաջացնում են սպորներ, որոնք ավելի կայուն են։ Նրանց բնական միջավայրերն են հողը, լճերը, օվկիանոսների ափամերձ տարածքները։ Որոշ տեսակներ հանդիսանում են կաթնասունների աղիքային տրակտի մշտական բնակիչները (օրինակ, ձիեր, անասուններ, մարդիկ)։ Սպորները կարող են գոյատևել երկար տարիներ ։
Տոքսինը արտադրվում է այն ժամանակ, երբ միջավայրի պայմանները բարենպաստ են սպորների աճման և բազմացման համար, բայց այն գենը, որը կոդավորում է տոքսինը իրականում ներդրվում է այն ժամանակ, երբ բակտերիան վարակվում է վիրուսով կամ ֆագով։ Ցավոք քիչ տվյալներ են հայտնի, թե ինչ պայմաններում է բակտերիան վարակվում և բազմանում՝ ներդնելով իր գենը ։
Սպորների համար բարենպաստ պայմաններ են բարձր ջերմաստիճանը, սպիտակուցի աղբյուրի առկայությունը, անաէրոբ միջավայրը և խոնավությունը, որպեսզի սպորը ակտիվանա և արտադրի տոքսին։ Բնության մեջ նեխած բուսականությունը և անողնաշարավորների առկայությունը բաձր ջերմաստիճանային պայմանների հետ միասին ապահովում են իդեալական պայմաններ բակտերիայի ակտիվացման և տոքսինի արտադրման համար։ Սպորները չեն ոչնչանում եռացնելիս, սակայն բոտուլիզմ հիվանդություն առաջանում է շատ հազվադեպ, քանի որ բոտուլոտոքսինի արտադրման համար սպորներին անհրաժեշտ են հատուկ պայմաններ՝ անաէրոբ միջավայր, աղի քիչ քանակություն և միջավայրի բարձր ջերմաստիճան ։
Բոտուլոտոքսինը արգելակում է նյարդային վերջավորություններում ացետիլխոլինի ձերբազատումը, որը պատասխանատու է շարժիչ նյարդերի մկանային բջիջների միացման համար։ Բոտուլիզմի բոլոր տեսակները բերում են պարալիչի, հիմնականում սկսվելով դեմքի մկաններից և տարածվելով դեպի վերջույթներ։ Ծանր դեպքերում ախտահարում է շնչառական մկանները բերելով սուր շնչական անբավարարության ։ Բոլոր կասկածելի դեպքերում անհրաժեշտ է շտապ դիմել բժշկի, ինչպես նաև անհրաժեշտ է գտնել վարակի աղբյուրը և կանխել նոր վարակվածության դեպքերը ։
Բոտուլոտոքսին A, C, և E–ն կազմափոխում են SNAP-25 սպիտակուցը  (պատասխանատու A–ի դուրս բերումը սինապսից), որը ի վերջո բերում է պարալիչի։
Ախտորոշում
Բոտուլիզմը երեխաների մոտ ախտորոշվում է ախտանշանների առկայության դեպքում։ Ախտորոշումը հաստատվում է կղանքի նմուշի հետազոտությամբ։
Բժիշկները կարող են ենթադրել, որ հիվանդի մոտ կա թունավորում, երբ առկա է բնորոշ հիվանդության պատմություն և ֆիզիկական հետազոտության ժամանակ հայտնաբերվել է բոտուլիզմին բնորոշ նշաններ։ Սակայն սա դեռ բավարար չէ վերջնական ախտորոշում դնելու համար։ Այլ հիվանդություններ ինչպիսիք են՝ Գիեն-Բարրե, կաթված, Միասթենիա գրավիս նույնպես կարող են առաջացնել նույն ախտանշանները և այդ պատճառով հարկավոր է անցկացնել սպեցիֆիկ հետազոտություններ ժխտելու այդ հիվանդությունները։ Այդ հետազոտություններն են՝ գլխուղեղի մագնիսա-ռեզոնանսային տոմոգրաֆիա (ՄՌՏ), ուղեղ-ողնուղեղային հեղուկի հետազոտություն, էլեկտրոմիոգրաֆիա, էդրոֆոնիումի փորձ (Միասթենիա Գրավիսի ախտորոշման համար)։ Վերջնական ախտորոշումը դրվում է, երբ սննդում, ստամոքսի կամ աղիքային պարունակության մեջ, փսխման զանգվածում, կղանքում հայտնաբերվում է բոտուլոտոքսին։ Բոտուլոտոքսինը երբեմն հայտնաբերվում է արյան մեջ՝  սուր դեպքերում։ Բոտուլոտոքսինը հայտնաբերվում է տարբեր եղանակներով՝ էլեկտրո-լյումինեսցենտային (ECL), ELISAs թեստ կամ մկանը պատվաստում են հիվանդի արյունով ։
Կանխարգելում
Բակտերիայի վեգետատիվ ձևը ոչնչանում է տաքացման ժամանակ ի տարբերություն սպորի, որը կայուն է բարձր ջերմաստիճանի նկատմամբ ։ Դա հնարավորություն է տալիս աճել և կրկին արտադրել թույն նորմալ պայմաններում ։
Մինչև 12 ամսական երեխաներին արգելվում է մեղրի օգտագործումը, քանի որ մեղրը պարունակում է բոտուլինումի սպորներ։ 12 ամսականից մեծ երեխաները և մեծահասակները ունեն նորմալ աղիքային ֆլորա, որը ճնշում է բոտուլինումի սպորներին ։ Պահածոները պետք է եռացվեն 121 °C-ում մոտավորապես 3 րոպե, այդ պայմաններում հազվադեպ է առաջանում բոտուլիզմ, բայց իհարկե կան բացառություններ՝  Ալյասկայում 1978 թվականին և Կասլբերի գործարանում 2002 թվականին։
Սննդային բոտուլիզմը հազվադեպ հանդիպող տեսակ է մոտ 15%-ը դեպքերի (ԱՄՆ) և այն հաճախ առաջանում է տնային պայմաններում պատրաստված այն պահածոյացված մթերքներից, որոնց թթվայնությունը ցածր է, օր․ գազարի հյութ, ծնեբեկ, կանաչ լոբի, ճակնդեղ և եգիպտացորեն։ 2002 թվականի հուլիսի 14–ին ալյասկայի բնակիչները կերել են կետի միս և նրանցից 8 հոգու մոտ նկատվել է բոտուլիզմի ախտանշաններ, որոնցից 2 հոգին կարիք են ունեցել թոքերի արհեստական շնչառության ։ Մնացած ավելի հազվադեպ հանդիպող պատճառներն են (ամեն տասնամյակ ԱՄՆ-ում) ՝ սխտորը կամ խոտաբույսերը, չիլի պղպեղը ջեռոցում ոչ ճիշտ պատրաստված կարտոֆիլը տոմատը , տնային պայմաններում պատրաստված ֆերմենտացված ձուկը։
Տնային պայմաններում պահածոներ պատրաստելիս պետք է ուշադրություն դարձնել հիգիենային, ճնշմանը, ջերմաստիճանին։ Պահածոներում պետք է լինի միայն թթու մթերքներ, օր․ խնձոր, տանձ, հատապտուղներ։ Տրոպիկական մրգերն ունեն ցածր թթվայնություն և պետք է դրանց պահածոյացման ժամանակ ապահովել թթու միջավայր ։
Ցածր թթվայնություն ունեցող մթերքների pH բարձր է 4,6-ից։ Դրանցից են՝ կարմիր միսը, ծովամթերքը, կաթը և թարմ բանջարեղենները, բացառությամբ լոլիկի։ Թթվային մթերքների рН 4,6 է կամ դրանից ցածր։ Դրանք մրգերն են, թթու վարունգը, դոնդողը, ջեմը, մարմելադը և այլն ։
Չնայած լոլիկը համարվում է թթվային սնունդ, սակայն ներկայումս հայտնի է, որ կան տեսակներ, որոնց pH քիչ բարձր է 4,6-ից։ Այդ պատճառով պահածոյացման ժամանակ պետք է թթվայնությունը բարձրացնել կիտրոնի հյութի կամ կիտրոնաթթվի միջոցով ։ Ալյումինե փայլաթիթեղի մեջ փաթաթված և ջեռոցում պատրաստված կարտոֆիլը պետք է տաք մնա մինչև սառնարան դնելը ։
Պատվաստանյութ
Գոյություն ունի պատվաստանյութ, որի օգտակարությունը ապացուցված չէ հաշվի առնելով բազմակի կողմնակի էֆեկտների առկայությունը ։ 2013 թվականից շարունակվում են աշխատանքները գտնել ավելի օգտակար պատվաստանյութ ։
Բուժում
Բոտուլիզմը հիմնականում բուժվում է հակաթույնի միջոցով ։
Օժանդակ միջոցներից են շնչառական ֆունկցիայի մոնիտորինգը։ Շնչառական անբավարարության առաջացման պատճառը շնչառական մկանների պարալիչն է, որի բուժման համար անհրաժեշտ է թոքերի արհեստական շնչառություն մոտ 2-8 շաբաթ տևողությամբ և ինտենսիվ բժշկական օգնություն և հսկողություն ։
Որոշ դեպքերում բժիշկները կարող են փորձել հեռացնել աղտոտված սնունդը, որը դեռևս գտնվում է մարսողական ուղիներում և առաջացնում է փսխում։ Հաճախ այն հեռացվում է  վիրահատական ճանապարհով, որպեսզի վերացվի տոքսին արտադրող բակտերիայի աղբյուրը ։
Նիագարա (գետ)
Նիագարա (Niagara River), գետ Հյուսիսային Ամերիկայում, որը միացնում է Էրի և Օնտարիո լճերը և բաժանում Նյու Յորք նահանգը կանադական Օնտարիո գավառից։ Երկարությունը գրեթե 56 կմ է, մակերեսը` 665 հազար կմ2։
Բոտուլիզմ
Հակաթույն
Մեծահասկաների բուժման նպատակով հաճախ կիրառվում  է եռավալենտ հակաթույն պարունակող  հակամարմիններ, որոնք ազդում են բոտուլինոտոքսին A, B և E-ի դեմ, գոյություն ունի նաև հյոթավալենտ հակաթույն, որը հայտնաբերվել է  ԱՄՆ-ում 2013 թվականին ։ Երեխաների շրջանում հաճախ խուսափում են ձիուց ստացված հակաթույնը կիրառել վախենալով, որ կարող է առաջանալ շիճուկային հիվանդություն, գերզգայունություն ձիուց ստացված սպիտակուցի նկատմամբ ։ Բոտուլիզմի բուժման նպատակով ԱՄՆ-ում 2003 թվականին մշակվել և հաստատվել է մարդու կողմից ստացված հակաթույն ։ Այս հակաթույնը բազմիցս ապացուցվել է, որ անվտանգ և օգտակար է մանկական բոտուլիզմը բուժելու համար ։ Սակայն բավարար փաստեր չկան, որոնք վկայում են ձիուց ստացված հակաթույնի վնասակարության մասին, կա մի հետազոտություն, որը ցույց է տալիս, որ այն նույնիսկ անվտանգ և օգտակար է  է երեխաների բոտուլիզմի բուժման համար ։
Նիագարա (գետ)
Ջրի միջին ծախսը 5.9 հազար մ³/վրկ է, ծախսի տատանումները` 2,8 հազար մ³/վրկ-ից մինչև 7,7 հազար մ³/վրկ է։
Բոտուլիզմ
Հակաթույն
Եռավալենտ հակաթույնը (A,B,E) ստացված է ձիու սպիտակուցից։ ԱՄՆ-ում այդ հակաթույնը առկա է միայն Հիվանդությունների վերահսկման և կանխարգելման կենտրոնում (CDC)։ Երկրորդ հակաթույնը, որը յոթավալենտ է  ստացված է <<վտանգավոր>>  ձիու IgG հակամարմիններից, որոնք ունեն Fc սպիտակուցային մաս բաժանված 2 մասի F (ab ')։ Այս ավելի քիչ իմունոգեն հակաթույնը օգտակար է բոլոր տեսակի բոտուլինումի շտամերի դեմ և չունի հակացուցումներ։
Կանխատեսում
Բոտուլիզմի հետևանքով առաջացած պարալիչը կարող է պահպանվել 2-8 շաբաթ ։ Մահացությունը կազմում է 5%-10%. ։ Բուժման բացակայության ժամանակ լետալ ելքը 40%-50% է ։
Նիագարա (գետ)
Գետը սկիզբ է առնում Էրի լճից Բուֆֆալո քաղաքի և Ֆորտ Էրիի միջև ընկած տարածքում` գերազանցապես հոսելով հյուսիս։ Վերին հոսքում բաժանվում է երկու վտակների` ձևավորելով Գրանդ Այլենդ (ԱՄՆ-ի տարածքում) և Նյու Այլենդ (Կանադայի տարածքում) կղզիները։ Գետի միջին հոսքում գտնվում է Նիագարայի ջրվեժը։ Եղած տվյալներով վերջին 12.000 տարիների ընթացքում ջրվեժի տարածքը Նիագարայի հոսքով վերև է տեղափոխվել 11 կմ, չնայած վերջերս այդ գործընթացը դանդաղել է. էլեկտրակայանների կառուցումը նվազեցրել է ջրի ավերիչ ուժը։
Բոտուլիզմ
Կանխատեսում
Երեխաների մոտ բոտուլիզմը սովորաբար չի թողնում երկարատև հեռակա կողմնակի հետևանքներ, բայց կարող է բարդանալ կողմնակի երևույթներով կապված բուժման հետ։ Լետալ ելքը բուժման ժամանակ կազմում է  1%-ից քիչ։
Նիագարա (գետ)
Գետը Օնտարիո լիճ է թափվում կանադական Նիագարա օն դը Լեյք (Niagara-on-the-Lake) քաղաքի շրջանում։ Գետի մերձակայքում գտնվում են հետևյալ քաղաքները.
Բոտուլիզմ
Համաճարակաբանություն
Ամբողջ աշխարհում բոտուլիզմը հանդիպում է հազվադեպ, տարեկան գրանցվում է 1,000 դեպք ։
ԱՄՆ
ԱՄՆ-ում մոտավորապես ամեն տարի գրանցվում է 145 դեպք։ Որից 65%-ը բաժին է ընկնում մանկական բոտուլիզմին, 20%-ը վերքային բոտուլիզմին և 15%-ը սննդային բոտուլիզմին ։ Մանկական բոտուլիզմի դեպքում գրանցվել է են սպորադիկ դեմքեր, որոնք կապված չեն եղել էպիդեմիայի (համաճարակ) հետ։  Օրինակ 1974-1996 թվականներին  մանկական բոտուլիզմի բոլոր դեպքերի 47%-ը  գրանցվել է Կալիֆոռնիայում ։
Նիագարա (գետ)
Պատմություն
Նիագարա գետը և ջրվեժները Հյուսիսային Ամերիկայից դուրս հայտնի են եղել 17-րդ դարից, երբ Լուի Էնպինը` ֆրանսիացի մի հետազոտող, առաջին անգամ տեսավ այն։ Նա գրեց իր ճանապարհորդությունների մասին A New Discovery of a Vast Country in America գրքում (1698) ։
Բոտուլիզմ
ԱՄՆ
1990-2000 թվականներին Հիվանդությունների կանխարգելման և վերահսկման կենտրոնը հայտնեց 263 սննդային բոտուլիզմի դեպքի մասին, որից 4%-ը ավարտվել է մահվանբ։ 39%-ը տեղի է ունեցել Ալյասկայում, ընդորում բոլոր դեպքերը կապված են եղել ազգային սննդակարգի հետ։ ԱՄՆ-ի 49 նահանգներում  70 (91%) գրանցված դեպքի պատճառը եղել է տան պայմաններում ոչ ճիշտ պատրաստված պահածոները։ Ամենաշատ դեպքեր գրանցվել են Ալյասկայում, Վաշինգտոնում, Այդահոյում և Օրեգոնում։ Մնացած բոլոր նահանգներում հիվանդացությունը կազմում է 1 դեմք 10 միլիոն բնակչի հաշվով կամ ավելի քիչ ։
Սննդային և մանկական բոտուլիզմի դեպքերի թիվը քիչ է փոփոխվել վերջին տարիներին, բայց վերքային բոտուլիզմի հանդիպման հաճախականությունը ավելացել է ի հաշիվ հերոինի օգտագործման, հատկապես՝ Կալիֆոռնիայում ։
Նիագարա (գետ)
Պատմություն
Նիագարա գետի տեղամասում էր գտնվում Ամերիկայում գրանցված առաջին երկաաթուղին։ Դրանով անցնում էր փայտե տրամվայ` կառուցված Ջոն Մոնտրեստորի` բրիտանացի ոստիկանական ինժեների կողմից 1764 թվականին։
Բոտուլիզմ
ԱՄՆ
Բոլոր տվյալները, որը վերաբերվում է բոտուլիզմի լաբորատոր հաստատման և հակաթույնի թողարկման ամեն տարի գրանցվում և հրապարակվում է ինտերնետային կայքի միջոցով ։