cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Գրաբար
Գրաբարի շրջափուլերի մասին
Առաջին դարաշրջանում գրաբարը հայ ժողովրդի ընդհանուր լեզուն էր, իր երկու տարբերակով (գրական ու խոսակցական) և բարբառային որոշ տարբերակային ձևերով։ Այս դարաշրջանի գրաբարը բաժանում են դասական կամ մեսրոպյան, հնում՝ «ոսկեդարյան» (գրերի գյուտից մինչև 5-րդ դարի կեսը), ետդասական կամ ետմեսրոպյան, հնում՝ «ետոսկեդարյան» (5-րդ դարի երկրորդ կեսից մինչև 8-րդ դարի կեսերը) և ետին կամ նախամիջին (8-10 դդ.) շրջանների։ Առաջին երկու շրջաններին բնորոշ է գրաբարի և խոսակցական լեզվի, որպես մեկ լեզվի գրական ու խոսակցական տարբերակների, միասնությունը։ Երկրորդ շրջանին բնորոշ է նաև գրական լեզվի մեջ գիտական լեզվի տարբերակի ձևավորումը և առանձնացումը, որ բնութագրվում է հունաբանությամբ։ Երրորդ շրջանի գրաբարը բնորոշվում է հունաբանության սահմանափակումով ու հաղթահարումով, ժողովրդական-խոսակցական լեզվի ավելի ու ավելի զգալի ներթափանցումներով արվեստականությամբ։
Երկրորդ դարաշրջանում գրաբարը, զրկված իր խոսակցական հիմքից, գործածվում է իբրև մեռած լեզու։ Նրա գործառության ոլորտները մերթ սեղմվում, մերթ ընդարձակվում են հասարակական-պատմական պայմանների ու մշակույթի զարգացման ընթացքի հետ։ 19-րդ դարի կեսից մինչև 20-րդ դարի սկիզբը գրաբարը գործածվում էր որոշ հայագիտական օջախներում, մինչդեռ կյանքի մյուս ոլորտներում լայնորեն գործածվում է աշխարհաբար գրական լեզուն իր երկու՝ արևելահայ և արևմտահայ տարբերակներով։ Մեր օրերում գրաբարը գործածվում է որպես եկեղեցական լեզու (աղոթք, սաղմոս, շարական և այլն), իսկ գործածվել է կաթողիկոսական գրություններում (կոնդակ, ուղերձ և այլն) մինչև 20-րդ դարի կեսը ։
Տառերի արտասանություն
Գրաբարի այբուբենը գրեթե նույնն է, ինչ որ աշխարհաբարինը, միայն պետք է նկատի ունենալ, որ գրաբարի այբուբենում եղած ւ-ը (վյուն) որպես առանձին տառ աշխարհաբար-ի հայաստանյան վերափոխված արդի այբուբենից դուրս է հանված, իսկ այն շարունակվում է գործածվել Սփյուռքում (արևմտահայերենում և Իրանում, որտեղ նախախորհրդային արևելահայերեն ուղղագրության ավանդույթները շարունակվում են)։ Գրաբարի վաղ շրջանում չի եղել ֆ հնչյուն և տառ, այն այբուբենի մեջ է մտել միջնադարում. միջնադարում է մտել նաև օ տառը։ (Մեսրոպ Մաշտոցի ստեղծած այբուբենն է՝ ա, բ, գ, դ, ե, զ, է, ը, թ, ժ, ի, լ, խ, ծ, կ, հ, ձ, ղ, ճ, մ, յ, ն, շ, ո, չ, պ, ջ, ռ, ս, վ, տ, ր, ց, ւ, փ, ք)։
Գրաբարի ուղղագրությունն ու արտասանությունը լեզուն գրի առնվելու սկզբնական շրջանում՝ 5-րդ դարում, ճշտիվ համապատասխանել են միմյանց, այսինքն, ամեն մի հնչյուն գրվել է միայն մեկ տառով, և ամեն մի տառ ունեցել է միայն մեկ հնչյուն (արտասանություն)։ Հետագայում շատ բառերի մեջ այս կամ այն հնչյունը կամ հնչյունները պատմականորեն փոխվել են, բայց ուղղագրությունը մնացել է նույնը ։
Յ տառը բառասկզբում արտասանվում է հ, որ պահպանվում է բարդության և ածանցման մեջ. օրինակ՝ յորդ-հորդ, յոգնակի-հոգնակի, յայտնի-հայտնի, անյայտ-անհայտ։ Բառավերջում յ-ն չի արտասանվում՝ ընծայ, տղայ, ձուլածոյ-ընծա, տղա, ձուլածո։ Բացառություն են կազմում մի քանի միավանկ բառեր, որոնց վերջում յ-ն արտասանվում է՝ հայ, նայ, վայ, խոյ, Նոյ։
Ւ (ւ) տառը բառավերջում, երկու ձայնավորների միջև և ւո կապակցության մեջ արտասանվում է վ։ Օրինակ՝ նաւ, թիւ, հիւանդ, որդւոց - նավ, թիվ, հիվանդ, որդվոց։
Ու տառը ձայնավորից առաջ արտասանվում է վ։ Օրինակ՝ նուազ-նվազ, լեզուի-լեզվի։ Բացառություն են կազմում ու լծորդությամբ բայերի անցյալ անկատար ձևերը, որոնց մեջ ու տառը հաջորդ ձայնավորից առաջ պահում է ձայնավոր ու հնչյունը։ Օրինակ՝ հեղուի, հեղուիր, հեղուարք արտասանվում է նույն կերպ կամ հեղույի, հեղույիր, հեղույաք։
Երկբարբառներ
Գրաբարն ունեցել է երկբարբառներ՝ այ, աւ, եա, եւ, իւ, ոյ, ու, ւո, սակայն ոչ այն արժեքով, ինչպես պատկերացվել է մասնագիտական գրականության մեջ։
Ձայնորդներից երկբարբառների կազմությանը մասնակցել են միայն յ և ւ հնչյունները։
Հոլովում
Գրաբարում հոլովվում են գոյականը, ածականը, դերանունը, թվականը, ինչպես նաև մի քանի դերբայներ։
Գրաբարն ունի վեց հոլով՝ ուղղական, սեռական, տրական, հայցական, բացառական, գործիական։
Անվանական հոլովում
Գրաբարում անունները հոլովվելիս ստանում են զանազան մասնիկներ՝ հոլովիչներ։ Գրաբարի հոլովիչները հինգն են՝ Ա, Ե, Ի, Ո, ՈՒ։ Հոլովիչներից բացի՝ հոլովների ձևավորմանը մասնակցում են որոշ հոլովակերտներ։ Եզակի սեռական ու տրական հոլովներում հոլովակերտ մասնիկները՝ ն, ջ, նջ, հանդիպում են սահմանափակ թվով բառերում (օրինակ՝ այր - առն, տէր - տեառն, գիւղ - գեղջ, կին - կնոջ, տիւ - տուընջեան և այլն), տրականում՝ նաև ում (օրինակ՝ հին - հնում, նոր - նորում, աջ - աջում և այլն)։ Եզակի բացառականում հանդես է գալիս է հոլովակերտը, եզակի գործիականում՝ ւ, վ, բ հոլովակերտները։ Հոգնակի ուղղականում գործածվում է ք, սեռականում, տրականում ու բացառականում՝ ց, հայցականում՝ ս հոլովակերտը։ Հոգնակի գործիականում պահպանվում է եզակի գործիականի հոլովակերտը, որին ավելանում է ք։
Ներքին և արտաքին հոլովում
Ըստ հոլովիչների տեղադրման՝ բառերը երկու բնույթի փոփոխության են ենթարկվում՝ ներդրական ու վերջադրական։
Արտաքին կամ վերջադրական հոլովման դեպքում հոլովիչը բառին ավելանում է վերջից՝ առանց խախտելու նրա ամբողջականությունը, օրինակ՝ տիտան - տիտանայ, ծով - ծովու, արքայ - արքայի և այլն։
Ներքին կամ ներդրական հոլովման ժամանակ հոլովիչը հանդես է գալիս բառի կազմում՝ դրվելով արմատի, իսկ ածանցավոր բառերի դեպքում՝ ածանցի վերջին բաղաձայնից առաջ։ Օրինակ՝ դուստր - դստեր, աստղ - աստեղ, գագաթն - գագաթան, որդն - որդան և այլն։
Գրաբարն ունի վեց արտաքին (Ա, Ի, Ո, Ու, Ի-Ա, Ո-Ա) ու երեք ներքին (Ա, Ե, Ի-Ա) հոլովումներ։
Պարզ և խառը հոլովում
Գրաբարում բառի հոլովմանը կարող են մասնակցել մեկ կամ երկու հոլովիչներ։ Ըստ այդմ՝ առանձնացնում են պարզ և խառը հոլովումներ։
Պարզ հոլովումն արտահայտվում է մեկ հոլովիչով, որը հանդես է գալիս եզակի ու հոգնակի թվերի բոլոր թեք հոլովներում, օրինակ՝ շարժումն - եզ. սեռ. - շարժման, եզ. բաց. - ի շարժմանէ, եզ. գործ. - շարժմամբ, հոգն. սեռ. - շարժմանց, հոգն. բաց. - ի շարժմանց, հոգն. գործ. - շարժմամբք և այլն։
Գրաբարն ունի հինգ պարզ (Ա (Ա արտաքին և Ա ներքին), Ե, Ի, Ու, Ո) և երկու խառը (Ի-Ա (Ի-Ա արտաքին և Ի-Ա ներքին), Ո-Ա) հոլովումներ։
Խոնարհում
Գրաբարում բայն ունի երեք եղանակ՝ սահմանական, ստորադասական և հրամայական։ Ըստ կազմության՝ գրաբարում բայի ժամանակները երկու խմբի են բաժանվում՝ պարզ և բաղադրյալ։ Պարզ ժամանակները կազմվում են բայահիմքերից, որոնց ավելանում են համապատասխան դիմային վերջավորությունները։ Իսկ բաղադրյալ ժամանակները կազմվում են անցյալ և ապառնի դերբայներով և հետևյալ օժանդակ բայերով՝եմ, լինիմ։ Սահմանական եղանակի պարզ ժամանակներն են ներկան, անցյալ անկատարը, անցյալ կատարյալը, բաղադրյալ ժամանակներն են վաղակատար-հարակատար ներկան, վաղակատար-հարակատար անցյալը, բաղադրյալ ապառնին, անցյալ ապառնին։ Բայի պարզ ժամանակաձևերը կազմվում են երկու տեսակի հիմքերից՝ ներկայի և անցյալ կատարյալի։ Սահմանական եղանակի ներկա և անցյալ անկատար ժամանակները կազմվում են ներկայի հիմքից, իսկ անցյալ կատարյալ ժամանակը՝ անցյալ կատարյալի հիմքից։ Բայի անորոշ դերբայի դերբայական մասնիկը հեռացնելու դեպքում կստանանք նրա ներկայի հիմքը։ Հետևաբար ներկայի հիմքն առանց դերբայական մասնիկի անորոշ դերբայն է։ Ներկայի հիմքն իր մեջ ընդգրկում է նաև բայական սոսկածանցները, օրինակ՝ մերձենալ-մերձեն, զարմանալ-զարման, առնուլ-առն և այլն։ Տվյալ ժամանակի դիմավոր ձևերը ստանալու համար հիմքերին անհրաժեշտ է հավելել համապատասխան խոնարհիչներով վերջավորությունները։ Սահմանական եղանակի ներկա ժամանակի կազմությունը ա լծորդության բայերի համար հետևյալն է՝ Նույն վերջավորությունները ծառայում են ինչպես ներգործաձև, այնպես էլ կրավորաձև խոնարհումների համար։ Սահմանական եղանակի ներկա ժամանակի կազմությունը ե լծորդության բայերի համար հետևյալն է՝ Ե խոնարհման պատկանող բայերը ներկա ժամանակում կարող են ստանալ ինչպես ներգործաձև, այնպես էլ կրավորաձև տիպի վերջավորություններ։ Առաջին տիպի վերջավորություններ ստանում են ե խոնարհման բոլոր բայերը, նշանակություն չունի, թե ինչ սեռի են պատկանում։ Երբ ե խոնարհման ներգործական սեռի բայերը փոխում են իրենց սեռը և ստանում են կրավորական սեռի նշանակություն, վերջնավանկի ե և է ձայնավորները փոխվում են ի-ի, ինչպես՝ երգեմ-երգիմ, գործեմ-գործիմ և այլն։ Սահմանական եղանակի ներկա ժամանակի կազմությունը ի լծորդության բայերի համար հետևյալն է՝ Ի խոնարհման պատկանող բոլոր բայերը խոնարհվում են կրավորաձև անկախ սեռից, ստանում են վերոհիշյալ վերջավորությունները։ Սահմանական եղանակի ներկա ժամանակի կազմությունը ու լծորդության բայերի համար հետևյալն է՝ Ներգործական սեռի բայերը նույն վերջավորություններով կարող են արտահայտել նաև կրավորական սեռի նշանակություն։ Գրաբարի ներկա ժամանակն իմաստով համապատասխանում է արդի հայերենի սահմանական եղանակի ներկա ժամանակին, օրինակ՝ Սուտ խօսիս դու-Դու սուտ ես խոսում, ասեմ-ասում եմ, իջանեմ-իջնում եմ և այլն։ Բացի արդի հայերենի ներկա ժամանակին համապատասխանելուց՝ կարող է համապատասխանել նաև արդի հայերենի ըղձական և պայմանական եղանակների ապառնի ժամանակին, օրինակ՝ Յորժամ գրես, կարդայցեմք-Երբ գրես, կկարդանք, գտանեմ-գտնեմ, կգտնեմ, հասանեմ-հասնեմ, կհասնեմ և այլն։ Սահմանական եղանակի անցյալ անկատար ժամանակի կազմության պատկերը բոլոր չորս լծորդությունների համար հետևյալն է՝ Ներգործաձև և կրավորաձև առանձին վերջավորություններ չկան, դրանք ընդհանուր են բոլոր սեռերի համար։
Անցյալ անկատար ժամանակն իմաստով նախ և առաջ համապատասխանում է արդի հայերենի սահմանական եղանակի անցյալ անկատարին, օրինակ՝Կամէին սպանանել զԱրտաշէս արքայ- Կամենում էին սպանել Արտաշես արքային, ջանայի-ջանում էի, մերձենայի-մերձենում էի և այլն։ Սակայն անցյալ անկատարը կարող է գործածվել նաև պատմական ժամանակի իմաստով։ Սա աշխարհաբար թարգմանվում է անցյալ կատարյալ կամ ներկա ժամանակներով, ինչպես՝մեռանէի-մեռավ կամ մեռնում է, խորհէի-խորհեց կամ խորհում է և այլն։ Դա կարելի է տեսնել նաև հետևյալ նախադասության մեջ՝ Եւ ինքն խաղայր անդէն գնայր յերկիրն Արևելից /Եղիշե/,  կարելի է թարգմանել՝ խաղայր-ճանապարհ է ընկնում, գնայր- գնում է։Անցյալ անկատար ժամանակը կարող է թարգմանվել նաև ըղձական և պայմանական եղանակների անցյալ ժամանակով, օրինակ՝ողբայր-ողբար, կողբար, գթայիր-գթար, կգթար և այլն։ Հ. Ավետիսյանը, Ռ. Ղազարյանը բերում են այսպիսի նախադասության օրինակ՝Նոյնպէս և վիշապն ոչ մի անգամ օձաձև երևէր, և միւս անգամ մարդակերպ /Եզնիկ/-Այսպես էլ վիշապը մի անգամ օձաձև չէր երևա, մի այլ անգամ՝ մարդակերպ։
Ներկայի և անցյալ անկատարի մ, ս, յ, մք, յք, ն վերջավորությունները հնդեվրոպական ծագում ունեն։ Միայն հոգնակի 1-ին և 2-րդ դեմքերի ք-ն հայկական կազմություն է, որը մենք տեսնում ենք նաև հոլովման համակարգում։ Հետագայում սահմանական եղանակի ներկան և անցյալ անկատարը վերածվեցին ըղձական եղանակի ապառնի և անցյալի ապառնի ժամանակների։ Դեռ 5-րդ դարում անցյալ անկատարը շատ դեպքերում կիրառվում էր որպես ըղձական անցյալ։ Այս երևույթը տարածվեց նաև ներկա ժամանակի վրա՝ ավարտին հասնելով 12-րդ դարում։ Նույն շրջանում սահմանական եղանակի ներկա և անցյալ անկատար ժամանակների համար ստեղծվեց կու եղանակիչը, որը հավելվեց գրաբարյան ներկային և անցյալ անկատարին՝ ստեղծելով, օրինակ, կու երգեմ, կու երգէի ձևերը։ Միջին հայերենն ունի հինգ եղանակ՝ ի տարբերություն գրաբարի՝ սահմանական, հրամայական, ըղձական, պայմանական, հարկադրական։ Կոյ, կու, կը, կ´ եղանակիչը միջին հայերենում արտահայտում էր նաև պայմանական եղանակի ապառնի և անցյալի ապառնի ժամանակների իմաստ, ինչը տարածվեց նաև հայերենի բարբառներում։ Հետագայում արևմտյան բարբառախումբը ձևավորեց պիտի ձևով ապառնի, իսկ արևելյան բարբառախումբը ստեղծեց ում-ով դերբայ սահմանական եղանակի համար։ Թեև նշվում է, որ ում-ով ներկա 12-14-րդ դդ. չկա, սակայն կան պահպանված աղբյուրներ, օրինակ՝ ''Հերացի՝ մաշում լինի, Վ. Արևելցի՝ աղօթք են առնում'' /13-րդ դար/։
Սահմանական եղանակի անցյալ կատարյալ ժամանակը կազմվում է անցյալ կատարյալի հիմքից։ Ըստ կազմության՝ անցյալ կատարյալի հիմքը լինում է պարզ կամ արմատական և բաղադրյալ կամ ցոյական։ Հայերենի անցյալ կատարյալի հիմքը և´ պահպանել է հնդեվրոպական լեզուներում այդ հիմքին բնորոշ գծեր, և´ հեռացել նրանցից։
Ստեղծվել է հետաքրքիր իրավիճակ, ինչի արդյունքում դժվար է նմանություն տեսնել նրանց միջև։ Հնդեվրոպական լեզուների անցյալի հիմքի հատկությունները պահպանվել են պարզ կամ արմատական հիմքերի մեջ՝ թողուլ-թող, հատանել-հատ և այլն, իսկ բաղադրյալ հիմքերը տարբերվում են հնդեվրոպական լեզուների բայերի անցյալի հիմքից, լինում են ցոյական կամ ի բաղադրիչ ունեցող՝կարդալ-կարդաց, զարթնուլ-զարթի և այլն։ Եթե պարզ կամ արմատական հիմքը համընկնում է բայարմատին, ապա բաղադրյալ կամ ցոյական հիմքը կարող է կազմված լինել բայարմատից և աց ածանցից /ա լծորդության պարզ և ան ածանցավոր բայեր/, բայարմատից և եաց ածանցից /ե լծորդության պարզ և բազմապատկական, ի լծորդության պարզ և ա լծորդության են ածանցավոր բայեր/, բայարմատից կամ կատարյալի ցոյական հիմքից և ոյց ածանցից /պատճառական բայեր/։ Ինչպես լեզվի վերաբերյալ շատ հարցերում, այնպես էլ այս դեպքում կան բացառություններ։
Անցյալ կատարյալի հիմքից կազմվող ժամանակներում բայերը խոնարհվում են երեք տեսակի վերջավորություններով՝ ներգործաձև, կրավորաձև և խառը։ Հետևաբար բայն ունի երեք տիպի խոնարհում։ Յուրաքանչյուր խոնարհման համար առանձնացվում են բայերի համապատասխան խմբեր։
Անցյալ կատարյալի հիմքից կազմվող ժամանակներում բայերը խոնարհվում են երեք տեսակի վերջավորություններով՝ ներգործաձև, կրավորաձև և խառը։ Հետևաբար բայն ունի երեք տիպի խոնարհում։ Յուրաքանչյուր խոնարհման համար առանձնացվում են բայերի համապատասխան խմբեր։ Ստորև ներկայացնում ենք սահմանական եղանակի անցյալ կատարյալ ժամանակի կազմության պատկերը՝ Երբ անցյալ կատարյալի հիմքին ավելանում են վերջավորությունները, հիմքի վանկի շեշտը տեղափոխվում է վերջավորության ձայնավորի վրա, որի արդյունքում կատարյալի հիմքի վերջին վանկի ձայնավորը կամ երկբարբառը հնչյունափոխության է ենթարկվում, ինչպես՝ գրեաց+ի=գրեցի, մուտ+ի=մտի և այլն։ Գրաբարի սահմանական եղանակի անցյալ կատարյալ ժամանակն իմաստով համապատասխանում է արդի հայերենի անցյալ կատարյալին, հետևաբար թարգմանվում է համապատասխան ժամանակաձևով, ինչպես՝ հեռացայ-հեռացա, նայեցար-նայեցիր, զարթեան-զարթնեցին և այլն։
Գրաբարով ստեղծված 5-րդ դարի նշանավոր երկերը
5-րդ դարի գրականությամբ վավերացվեց հայ պետականության ավելի քան վեց հարյուր տարվա ընթացքում հղկված հայերենը, որը կատարելագործվելով՝ դարեր շարունակ օգտագործվեց որպես համաժողովրդական լեզու, որով գրվեցին պատմական, փիլիսոփայական, գիտական, գեղարվեստական բազմաթիվ երկեր։ Այն լեզուն, որը գրավոր դարձավ 5-րդ դարում, հետագայում կոչվեց գրաբար։
5-րդ դարի հայ գրականության ամենանշանավոր դեմքերն են եղել Մեսրոպ Մաշտոցը, Սահակ Պարթևը ու նրանց առաջին աշակերտները՝ Եզնիկ Կողբացին ու Կորյունը։ Նրանց երկերով է սկզբնավորվում հայ դպրությունը։
Սահակ Պարթևի անունով պահպանված են գլխավորապես կանոնական գործեր, որոնց մեջ շարադրված է եկեղեցու պաշտոնյաների պարտականությունները։ Սահակ Պարթևի անունով մնացել են նաև երկու թղթեր և մի քանի երգեր։
Մեսրոպ Մաշտոցի երկերից պահպանված է ճառերի մի ժողովածու՝ «Յաճախապատում ճառք» վերնագրով, որը վերագրվել է Գրիգոր Լուսավորիչին։ Այս ժողովածուից բացի, Մեսրոպ Մաշտոցի անունով մնում են նաև մի շարք հոգևոր երգեր։
Եզնիկ Կողբացին 5-րդ դարի ամենանշանավոր մատենագիրներից է։ Նրա անունով մեզ է հասել «Եղծ աղանդոց» նշանավոր երկը, որի մեջ հեղինակը հենվելով Աստվածաշնչի և կուռ տրամաբանության վրա հերքում է ժամանակի աղանդները։
Կորյունի անունով մեզ հասել է «Վարք Մաշտոցի» աշխատությունը, որը գրված է 5-րդ դարի քառասունական թվականներին։ Դա պատմական մեծ արժեք ունեցող երկ է, որի մեջ ներկայացված են գրերի ստեղծման հանգամանքները։
5-րդ դարի հայ գրականության մեջ բացառիկ նշանակություն ունեն նաև պատմական մի շարք այլ գործեր։ Այդ երկերից ժամանակագրական առումով առաջինը համարվում է Ագաթանգեղոսի «Պատմութիւն Հայոց» աշխատությունը, որը բաղկացած է երեք մասից։
Հայ ժողովրդի ամբողջական պատմություն գրելու փորձ արել է Փավստոս Բուզանդը։ Նրա Պատմությունը բաժանվում է դպրությունների, որոնցից մեզ հասել են Գ-Զ դպրությունները։ Բուզանդի «Պատմութիւն Հայոց» գրքի մեզ հասած հատվածները ընդգրկում են մոտ հիսուն տարվա պատմություն՝ 4-րդ դարի երեսնական թվականներից մինչև ութսունական թվականները։
5-րդ դարի հայ ամենաականավոր պատմագիրը եղել է Մովսես Խորենացին, որը մեծ համարում է ունեցել ինչպես հայ, այնպես էլ հարևան երկրների պատմագիրների մեջ։ Նրա անունով մեզ հասել են մի շարք երկեր, որոնց մեջ ամենանշանավորը «Պատմութիւն Հայոց» գիրքն է, որն իր գիտականությամբ, կուռ կառուցվածքով և քաղաքական նպատակասլացությամբ շատ բարձր է և չի կարելի համեմատել միջնադարի մյուս պատմագիրների երկերի հետ։ Մովսես Խորենացին իր Պատմությունը գրում է Սահակ Բագրատունու հանձնարարությամբ։ Խորենացին գրավոր աղբյուրներ օգտագործելու հետ միասին մեծ չափով օգտվել է նար ժողովրդական բանահյուսությունից։ Պատմության մեջ շարադրված է հայ ժողովրդի պատմությունը՝ իր կազմավորման ժամանակաշրջանից մինչև Արշակունիների թագավորության անկումը։
Հայ պատմագրության ամենապայծառ դեմքերից է եղել Եղիշեն, որի անունով մեզ հասել են մի շարք աշխատություններ, որոնց մեջ ամենարժեքավորը «Պատմութիւն Վարդանանց» գիրքն է, որը իր մի շարք դրական հատկություններով կարելի է համեմատել Մովսես Խորենացու Պատմության հետ։
5-րդ դարի հայ պատմիչների վերջին ներկայացուցիչը եղել է Ղազար Փարպեցին, որից մեզ են հասել թղթեր և Պատմութիւն Հայոց աշխատությունը։
5-րդ դարի գրականությունը հարուստ է նաև թարգմանական գործերով. Սահակ Պարթևը, Մեսրոպ Մաշտոցը, նրանց ավագ աշակերտները՝ Հովնան Եկեղեցացի, Հովսեփ Պաղնացին, Եզնիկ Կողբացին, Կորյունը, Մուշեն, Աբրահամ Խոստովանողը կամ Զենեկացին և այլք, որոնց մասին տեղեկություններ չկան, թարգմանական մեծ աշխատանք են ծավալել ։
Գրաբարի բառարաններ
Կատեգորիա:Հայերեն Կատեգորիա:Մեռած լեզուներ Կատեգորիա:Հնդեվրոպական լեզուներ Կատեգորիա:Թեքական լեզուներ Կատեգորիա:Հայ Առաքելական Եկեղեցի Կատեգորիա:Հայկական լեզուներ
Էվինոս
Էվինոս, Էվեն (Εύηνος, Εὔηνος), գետ Հունաստանում։ Երկարությունը 80 կմ է, ջրահավաք ավազանի մակերեսը՝ 1070 կմ²։ Ակունքը գտնվում է Վարդուսիա լեռան լանջին։ Գետը հոսում է Վարդուսիայի և Պանետոլիկոնի միջև, անցնում է Էտոլիայի հարավարևմտյան ուղղությամբ, հոսում է Տրիխոնիս լճի և Նավպակտիոս լեռների Όρη Ναυπακτίας միջև և Մեսոլոնգիոնից 10կմ հարավ-արևելք թափվում է Պատրաիկոսի ծովածոց։ Գետը ոլոր-մոլոր հունի պատճառով կոչվում է նաև «օձ»՝ Ֆիդարիս  φίδι։
Հնում կոչվել է Լիկպաս (Λυκόρμας) ։ Ըստ ավանդության՝ գետը կոչվել է Էվինոս, քանի որ նրանում է խեղդվել Էվեն թագավորը, որը հետապնդում էր իր աղջկան՝ Մարպեսին առևանգած Իդիասին ։ Այս գետի աստվածը Էվենն է՝ Օվկիանոսի և Թետիսի որդին ։ Գետի վրա գտնվում է նույնանուն ջրամբարը ։ Կառուցվել են Էվինոսի ու Մորնոսի ջրամբարները իրար միացնող պատնեշը և թունելը Λίμνη Μόρνου։ 1992 թվականին սկսվել է հողե պատնեշի կառուցումը, որը ավարտվել է 2001 թվականին։ 2002 թվականի հոկտեմբերին ջրամբարը լցվել է։ Ջրամբարի ծավալը 14 խմ² է ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Էտոլիա Կատեգորիա:Հունաստանի գետեր Կատեգորիա:Հոնիական ծով թափվող գետեր
Իսլամը Հայաստանում
Իսլամը Հայաստանում ներկայումս ունի ոչ մեծ թվով հետևորդներ, թեև պատմության որոշակի ժամանակահատվածում այն եղել է գերիշխող կրոն Երևանի խանությունում ։ Ժամանակակից Հայաստանում իսլամ դավանում են հիմնականում քրդերը և պարսիկները։ Քրդական-մուսուլմանական համայնքը մոտավորապես 2 հազար մարդ է, և նրանք հիմնականում ապրում են Աբովյանի շրջանում։ Չնայած տարածաշրջանի՝ Ռուսաստանին միանալուց և դրան հաջորդած արտագաղթից հետո Հայաստանի մուսուլման բնակչության նվազմանը՝ մինչև Արցախյան ազատամարտի սկիզբը Հայաստանում պահպանվում էր իսլամադավան համայնք, որ հիմնականում կազմված էր ադրբեջանցիներից։
Իսլամի հայտնվելը Հայաստանում
Հայաստանում իսլամը հայտնվել է մ․ թ․ 7-րդ դարում՝ արաբական նվաճումների ժամանակաշրջանում։ Տասներորդ դարի հեղինակ Իբն Հաուկալը հայտնում է.
Առաջին օղուզ քոչվոր ցեղերը, որոնք իսլամացել են X դարում, Հայաստանի տարածքում հայտնվել են XI դարի կեսերին։ XI դարերից սկսած Հայաստանի տարածքը ենթարկվել է թուրք–սելջուկների արշավանքներին, որոնք ուղեկցվում էին ավերածություններով։ Սելջուկների արշավանքները հանգեցրել է տարածաշրջանում մուսուլմանների բնակեցմանը, ինչպես նաև հայերի զգալի մասի հարկադրված էմիգրացիայի։ Այս պահից սկսած Հայաստանում սկսվել է քրիստոնյա բնակչության և տեղի մուսուլմանների միջև դարավոր հակամարտությունները։ Սելջուկներն ավելի արագ կարողացան հաստատվել Հայաստանի հարավային հողերում, որտեղից հայկական բնակչությունը ստիպված էր արտագաղթել Բյուզանդիա։ Թուրք–մուսուլմանների՝ դեպի Հայաստան կատարված արշավանքները կապված էին մոնղոլ-թաթարների արշավանքների, ապա՝ Լենկ Թեմուրի հետ։ Ընդ որում զգալի քանակությամբ հողեր էին վերցվում հայ բնակչությունից՝ դրանք բնակեցնելով քոչվորական ցեղերով, որոնք դավանում էին իսլամ ։ XVI դարում հայերին իսլամացնելու փորձ է արվել, որի համար ընդունվել են այսպես կոչված «Ջաֆարի օրենքները» (իմամ Ջաֆար ալ-Սադեկի անունով), ըստ որոնք՝ այն հայերը, որոնք իսլամ կընդունեն, կարող են միանձնյա կերպով հավակնել իրենց ծնողական ժառանգությանը ։ Տարածաշրջանի բնակիչների ընդհանուր միգրացիան դեպի Պարսկաստան, որը կազմակերպվել էր պարսիկ շահ Աբբաս I-ի կողմից 1603 թվականին, այսպես կոչված «Մեծ սուրգունը», և դատարկ մնացած տարածքներում թուրքմենական ցեղերի վերաբնակեցումը վերջնականապես փոխեցին Հայաստանի ժողովրդագրական իրավիճակը հօգուտ մուսուլմանական բնակչության ։
Մուսուլմանների թվաքանակ և մզկիթներ
17-18–րդ դարերի օսմանա-սեֆյան պատերազմների ընթացքում Երևանի նահանգի տարածքից ավելի քան 350 հազար հայ է վերաբնակեցվել։ Առավել զանգվածային վերաբնակեցումներն արձանագրվել են 1603 թվականին, երբ 250 հազար հայ Երևանի և Նախիջևանի արվարձաներից տեղափոխվել է Պարսկաստանի խորքը։ Խանության գոյության վերջին տասնամյակում՝ 1795-1810 թվականներին, միայն Վրաստան է մեկնել մոտ 20.000 հայ։
Ավելի քան 350 հազար հայերի արտաքսման արդյունքում ամբողջովին դատարկվեցին հարյուրավոր բնակավայրեր։ Մոտ 90.000 մուսուլմաններ բնակություն հաստատեցին գրեթե ամբողջությամբ տեղահանված հողերում։
1580-1600 թվականներին Փոքր Ասիայից Երևանի նահանգ են վերաբնակեցվել Ուստաջլի թուրքական ցեղերը ։
XVI դարի վերջին և XVII դարի սկզբին Երևանի նահանգ վերաբնակեցվեցին ևս երկու Ուստաջլի թուրքական ցեղեր՝ ալլաուտները և բայյատները
XVI դարում Երևանի նահանգում են հաստատվել երեք քրդական ցեղեր՝ չամիշկիզեկները, խուսուլուները և պազուկիները։
1610-1620 թվականներին շահ Աբբասը թուրքական Քաջարի ցեղին տեղափոխեց Արևելյան Հայաստան. 50.000 ընտանիքներ բնակություն հաստատեցին Երևանում, Գյանջայում և Արցախում, և նրանց թիվը ժամանակի ընթացքում բազմապատկվել է
1906-1911 թվականներին միայն Երևանում, երևանցի տեխնիկ Բ. Մագրաբովի կողմից կազմված պետական և հասարակական կառույցների ցուցակի համաձայն, եղել է 8 մզկիթ` Տապաբաշինկայա մզկիթը, Զալխանի մզկիթը, Սարտիբի մզկիթը, Կապույտ մզկիթ, Հաջի-Նովրուզ-Ալի-բեկի մզկիթը, Սերֆեդի մզկիթը, Դեմիրբուրգ մզկիթը և Հաջի Ջաֆար մզկիթը ։
Ներկայումս հանրապետության տարածքում գործում է միայն մեկ մզկիթ՝ Կապույտ մզկիթը, որը գտնվում է Երևանում։ Այն կառուցել է Երևանի նահանգի խան Հուսեյն–Ալին 1765 թվականին.
Իսլամական հուշարձանների պատմություն
Մինչև 16-րդ դարը տարածաշրջանի բնակչության ավելի քան 95%-ը հայեր էին։ Այնուամենայնիվ, 17-18-րդ դարերում բռնի տեղահանվել են ավելի քան 350,000 բնիկ հայեր, և նրանց տեղերում բնակեցվեցին շուրջ 90 հազար մարդ՝ թուրքական, քրդական և պարսկական ծագում ունեցող իսլամադավան ցեղերի ներկայացուցիչներ (հաճախ քոչվորներ)։ Այսպիսի խոշոր մուսուլմանական բնակչությանն անհրաժեշտ էր կրոնական ծիսակատարությունների իրականացման վայր, և պարսկական կայսրությունը Երևանի նահանգում կառուցում է տասնյակ մզկիթներ։ Երևանում մինչև 17-րդ դարը կառուցված մզկիթներից ոչ մեկը ներկայում չի պահպանվել, նրանք բոլորը ավերվել էին օսմանների և սեֆյանների կողմից այն ժամանակ, երբ քաղաքը ձեռքից ձեռք էր անցնում ։ Ռուսների կողմից 1827 թվականի Երևանի գրավումից հետո Երևանի գլխավոր մզկիթը, որը կառուցվել էր դեռևս թուրքերի կողմից 1582 թվականին և զարդարված էր ոսկե լուսնով, դարձվել է ուղղափառ եկեղեցի՝ կոչվելով Սուրբ Աստվածածինի անունով (ոսկե լուսինը սարդարի կողմից ուղարկվել էր Ղազվին )։ 1852 թվականին Երևանում կար 8 մզկիթ, որոնցից երկուսը վերածվել էին զինանոցի և խանութի։ Մյուսներն են Զալխանի մզկիթը, Հաջի-Նովրուզ-Ալի-բեկի մզկիթ, Կապույտ մզկիթ, Գաջի-Իմամվերդիևսկայա և Գաջի-Ջաֆար։ Ինչպես նաև ամեն մզկիթի մոտ դպրոց կար, որտեղ գրագիտություն էին սովորում մի քանի տասնյակ տղաներ։ Կապույտ մզկիթում սովորում էր մոտ 200 աշակերտ։ Կառուցված մզկիթներից այսօրվա դրությամբ կանգուն է միայն մեկը՝ Հուսեյն Ալի խանի մզկիթը (Կապույտ մզկիթ), որը վերականգնվել է իրանցի վարպետների կողմից։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իսլամը Հայաստանում
Սուրբ Ստեփանոս վանք (Փառակա)
Պատմություն
Վանական համալիրը կառուցված էր 12-րդ դարում պատմական Մեծ Հայքի Վասպուրական նահանգի Գողթն գավառի Փառակա գյուղի 1,5 կմ արևմուտք, Փառակա գետակի ձախ ափին։ Նվիրված էր եղել սուրբ Ստեփանոս Նախավկային։
17-րդ և 19-րդ դարերին եկեղեցին վերանորոգվել էր։ Պատվիրատուների և ճարտարապետների մասին տեղեկատվությունը բացակայում է։
Եկեղեցի
Կառուցված էր սրբատաշ և կիսամշակ քարերից։ Ուներ միանավ սրահի հորինվածքով հատակագիծ։ Միակ մուտքը գտնվում էր արևմտյան ճակատում։
17-րդ դարի վերանորոգման ժամանակ որմերում ագուցվել էին խաչքարեր, որոնց վիմագրերը 20-րդ դարում արդեն իսկ անընթեռնելի էին։ Պատկերաքանդակներ և որմնանկարներ չի ունեցել։
Աբսիդը գտնվել էր արևելյան կողմում, կիսաշրջանաձև էր։ Աբսիդի երկու կողմերում ավանդատներ չի ունեցել։
Պարիսպ և այլ շինություններ
Եկեղեցու արևմտյան և հարավային կողմերում կառուցված էին եղել վանքապատկան շինություններն ու խցերը։ Վանքապատկան տարածքը շրջապատված էր պարսպով։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Օրդուբադի շրջանի վանքեր և եկեղեցիներ գ Կատեգորիա:Հայկական առաքելական կորուսյալ վանքեր և եկեղեցիներ (Նախիջևան) Կատեգորիա:Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության հայկական հուշարձաններ Կատեգորիա:Ադրբեջանի նախկին շենքեր և կառույցներ Կատեգորիա:Ադրբեջանում ոչնչացված հայկական հուշարձաններ
Օդի ջերմաստիճան
Օդի ջերմաստիճան. օդի ջերմային վիճակը բնութագրող մեծություն, եղանակի ու կլիմայի կարևոր տարր։ Հայաստանի լեռնային, բարդ ռելիեֆը, ծովի մակերևույթից ունեցած բարձրությունների տարբերությունները, լեռնալանջերի դիրքադրությունը զգալի ազդեցություն են թողնում օդի ջերմաստիճանի բաշխման վրա։
Ջերմաստիճանի փոփոխությունները Հայաստանում
Ըստ բարձրության՝ օդի ջերմաստիճանը յուրաքանչյուր 100 մետր բարձրանալիս նվազում է 0,55 °C-ով։ Օդի տարեկան միջին ջերմաստիճանները տատանվում են -2,7 աստիճանից (Արագած բարձրլեռնային կլիմա, Արագածոտն) 13,8 °C (Մեղրի, Սյունիքի հովիտներ)։ Ամենացուրտը հունվարն է (0,9-ից-12,8 °C), ամենատաքը՝ հուլիս-օգոստոսը (25,8-9,2°0)։ Օդի նվազագույն ջերմաստիճանը -42 °C (հաշվարկայինը -46 °C) է (Պաղակն գյուղ), առավելագույնը՝ 43.7 °C (Արարատ, Մեղրի), ջերմաստիճանի փոփոխության լայնույթը՝ 85 °C: Ռելիեֆի գոգավոր մասերում բացարձակ նվազագույնն ավելի ցածր է, քան բարձրությունների վրա. օրինակ՝ Արագած բարձրլեռնային կլիմայում այն եղել է -39 °C, Գյումրիում, Ապարանում, Պաղակնում -41 ֊ից -46 °C:
Անսառնամանիք ժամանակաշրջանի տևողությունն ըստ բարձրության նվազում է. ցածր գոտում՝ 253, բարձրադիրում՝ մինչև 60 օր։ Օդի ջերմաստիճանը ենթարկվում է պարբերական փոփոխությունների ինչպես օրվա, այնպես էլ տարվա ընթացքում։ Ձմռանը օդի ջերմաստիճանի օրական նվազագույն արժեքը դիտվում է ժամը 7-8-ին, առավելագույնը՝ 13- 14-ին, ամռանը համապատասխանա բար՝ 4-5-ին և 14-15-ին։
Բոլոր ջերմաստիճանը ըստ ցելսիուսի են (°C):
Ջերմաստիճանի բնութագրումը
Կատեգորիա:Օդերևութաբանություն Կատեգորիա:Օդ
Արաքսյան թատրոն
«Արաքսյան թատրոն», ժողովրդական թատրոն Թիֆլիսի Հավլաբար թաղամասում, գործել է 1903–08 թթ-ին։ Հիմնադրել է Պ. Արաքսյանը 1903 թ.-ին. բացումը կատարվել է Սունդուկյանի «Պեպո»–ով։ Տրվել են նաև վրացերեն և ռուսերեն ներկայացումներ։ «Արաքսյան թատրոն»-ը եղել է դեմոկրատական ուղղության, աշխատավորությանը մատչելի մշակույթի օջախ, որտեղ ելույթ են ունեցել նաև հրավիրված առաջնակարգ դերասաններ Սիրանույշը, Հ. Աբելյանը։ Ոուսական առաջին հեղափոխության (1905) շրջանում «Արաքսյան թատրոն»-ում հաճախակի կազմակերպվել են դասախոսություններ ու ժողովներ, ելույթներ են ունեցել Ս. Շահումյանը և ուրիշներ։ Թատրոնում աշխատել են Պ. և Ա. Արաքսյանները, Գ. Պարոն-Սարգսյանը, Զաբելը, Ա. Վրույրը, Ա. Ւփթարյանը, Ի. Ալիխանյանը, Ա. Բերոյանը, Ա. Խարազյանը և ուրիշներ։ Թատրոնի խաղացանկում եղել են՝ «Պաղտասար աղբար», «Արշակ Բ», «Եկամտաբեր պաշտոն», «Ռևիզոր» և այլ պիեսներ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Թբիլիսիի թատրոններ Կատեգորիա:Վրաստանի հայկական թատրոններ Կատեգորիա:1903 հիմնադրումներ
Ռոզա Ստեփանյան
Ռոզա Վարդանի Ստեփանյան, ՀԽՍՀ Արտաշատի շրջանի Այգեզարդ գյուղի կոլտնտեսության օղակավար, Սոցիալիստական աշխատանքի հերոս (04/30/1966)։
Կենսագրություն
Ծնվել է 1925 թվականին Հայկական ԽՍՀ Երևանի գավառի Դարգալու գյուղում, ներկայիս ՀՀ Արարատի մարզում ։
Հետագայում Ստեփանյանը գլխավորել է խաղողագործական օղակը, որը 7-րդ յոթնամյա պլանի (1959–1965) աշխատանքի արդյունքներով, ստացել է խաղողի ամենաբարձր բերքը կոլտնտեսությունում՝ արդեն նախագահ Սարգսյանի գլխավորությամբ ։
ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահության 1966 թվականի ապրիլի 30-ի հրամանագրով մրգերի և խաղողի արտադրության և մթերման ավելացման գործում ձեռք բերված հաջողությունների համար Ռոզա Վարդանի Ստեփանյանին շնորհվել է Սոցիալիստական աշխատանքի հերոսի կոչում՝ նրան հանձնելով Լենինի շքանշան և «Մուրճ ու մանգաղ» ոսկե մեդալ ։
8-րդ հնգամյա պլանի հետագա տարիներին (1966-1970) Այգեզարդ գյուղի նրա օղակի աշխատողները շարունակել են պահպանել առաջատարի դիրքերը և հաղթող ճանաչվել Հայկական ԽՍՀ խաղողագործների սոցիալիստական ​​մրցակցությունում ։
Բազմիցս մասնակցել է Ժողովրդական տնտեսության նվաճումների ցուցահանդեսների (ԺՏՆՑ)։
Բնակվել է հայրենի Այգեզարդ գյուղում (մինչև 1957 թվականը՝ Անաստասավան, մինչև 1949 թվականը՝ Դարղալու) ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Սոցիալիստական աշխատանքի հերոսներ Կատեգորիա:Այգեզարդ (Արարատի մարզ) գյուղում ծնվածներ
Աո լեզու
Բարբառներ
Առանձնացնում են երեք հիմնական բարբառ՝ չունգլի, մոնգսեն և չանգկի։ Չունգլին ամենատարված և հեղինակավոր բարբառն է, դասավանդվում է տարածաշրջանի դպրոցներում։ Չանգկին տարածված է ընդամենը չանկգիի երեք գյուղերում։ Ջապուն և Լոնգջեմդանգը այդքան էլ հայտնի չեն։ Այդ լեզուների շատ կրողներ, իրենց բարբառների հետ միասին, տիրապետում են նաև այլ բարբառների։ Հիմնականում Չունգլին, քիչ՝ Մոնսենը։ Իրար հասկանալը կախված է բարբառից, գրեթե Աոյի բոլոր գյուղերը ունեն իրենց լեզվային առանձնահատկությունները։
Գրագրություն
1880-ական թվականներին միսսիոներները հիմք դրեցին լատինատառ գրագրությանը, որը չի արտահայտում արտասանությունը։
1964 թվականին հրատարակվեց Աստվածաշունչը, գրված՝ տվյալ ուղղագրությամբ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հնդկաստանի լեզուներ
Բեռնի ան Սանտեր
Բեռնի ան Սանտեր (Berny-en-Santerre), համայնք Ֆրանսիայի Պիկարդիա մարզի Սոմ գավառում ։
Բնակչությունը 2013 թվականի դրությամբ կազմում է 154 մարդ, բնակչության խտությունը` 34.76 մարդ/կմ²։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 4.43 կմ² տարածք։
Աշխարհագրություն
Գտնվում է Փարիզ քաղաքից 120 կմ հյուսիս, Ամյեն քաղաքից 40 կմ արևելք։
Տնտեսություն
2010 թվականին ուներ 103 աշխատունակ (15-64 տարեկան) բնակիչ, որոնցից ակտիվ էին 79-ը, իսկ ոչ ակտիվները` 24։ Ակտիվության ցուցանիշը կազմում է 76,7 %։ 79 աշխատունակ մարդկանցից աշխատել է 63 անձ (34 տղամարդ և 29 կին)։ Գործազուրկ են եղել 16 անձ (5 տղամարդ և 11 կին)։ 24 անաշխատունակներից 7 եղել են աշակերտներ կամ ուսանողներ, 10-ը` թոշակառուներ, իսկ 7-ը չեն աշխատել տարբեր պատճառներով ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի բնակավայրեր
Մերկլ-Հելմանի պարկային գաղտնահամակարգ
Մերկլ-Հելլման պարկային կրիպտոհամակարգը ամենավաղ հանրային բանալիով կրիպտոհամակարգերից է՝ ստեղծված Ռալֆ Մերկլի և Մարտին Հելլմանի կողմից 1978 թվականին ։ Չնայած իր էլեգանտ գաղափարներին և RSA-ից բավականին պարզ լինելուն, այն կոտրվել է ։
Նկարագրությունը
Մերկլ-Հելլմանը ասիմետրիկ բանալիով կրիպտոհամակարգ է, ենթադրում է հաղորդակցություն երկու անհրաժեշտ բանալիներով՝ հանրային բանալի և մասնավոր բանալի։ Ավելին, ի տարբերություն RSA-ի, Միակողմանի հանրային բանալի է օգտագործվում գաղտնագրման, իսկ մասնավոր բանալին օգտագործվում է միայն գաղտնազերծման համար։ Այսպիսով, այն չի կիրառվում իսկությունը ստուգելու համար թվային ստորագրության կողմից։
Մերկլ-Հելլման համակարգը հիմնված է ենթաբազմության գումարի խնդրի վրա (պարկային կրիպտոհամակարգի մասնավոր դեպք)։ Խնդիրը հետևյալն է. տրված է թվերի A բազմություն և b թիվ, գտնել A ենթաբազմություն, որի գումարը b է։ Ընդհանուր առմամբ, այս խնդիրը հայտնի է որպես NP-ամբողջություն։ Ինչևէ, եթե թվերի բազմությունը (պարկ կոչվող) գերաճող է, այսինքն՝ բազմության յուրաքանչյուր տարրը ավելի մեծ է, քան նրանից առաջ եղած թվերի գումարը, խնդիրը «հեշտ» է և լուծվող պարզ ագահ ալգորիթմով։
Բանալու գեներացումը
Մերկլ-Հելլմանում բանալիները պարկեր են։ Հանրային բանալին «բարդ» պարկ է, իսկ մասնավորը՝ պարզ, կամ գերաճող, պարկ՝ համակցված երկու լրացուցիչ թվերով, բազմապատկիչ և modulus, որոնք օգտագործվում են գերաճող պարկը բարդ պարկի վերածելու համար։ Այս նույն թվերն օգտագործվում են բարդ պարկի ենթաբազմության գումարը վերափոխելու պարզ պարկի ենթաբազմության, որը լուծելի է։
Գաղտնագրում
Հաղորդագրությունը գաղտնագրելու համար բարդ պարկի ենթաբազմություն է ընտրվում՝ համեմատելով բանալու երկարությանը հավասար բիտերի բազմության (պարզ տեքստ) հետ, և պարզ տեքստում հանրային բանալու՝ 1-ի համապատասխանող յուրաքանչյուր անդամ ենթաբազմության բաղադրիչ դարձնելով՝ անտեսելով պարզ տեքստում 0 անդամին համապատասխանող անդամները։ Այս ենթաբազմության տարրերը համակցվում են, և արդյունքում ստացվում է ծածկագիրը։
Բանալու գեներացում
Գաղտնագրելու համար n-բիտանոց հաղորդագրությունները ընտրվում է գերաճող հաջորդականություն
n ոչ զրոյական բնական թվերից. Վերցվում է այնպիսի պատահական q ամբողջ թիվ, որ
և այնպիսի պատահական ամբողջ r թիվ, որ gcd(r,q) = 1 (այսինքն՝ r-ը q-ն փոխադարձաբար պարզ են)։
q-ն ընտրվում է այնպես, որ հավաստիացնի գաղտնագրի եզակիությունը։ Եթե այն փոքր է, մեկից ավելի պարզ տեքստեր կարող են գաղտնագրվել նույն արդյունքով։ r-ը պետք է պարզ լինի q-ի նկատմամբ, այլապես այն չի ունենա հակադարձ mod q: r-ի հակադարձի առկայությունը անհրաժեշտ է դեկոդավորումը հնարավոր դարձնելու համար։
Հիմա հաշվենք հաջորդականությունը որտեղ Հանրային բանալին β է, իսկ մասնավոր բանալին՝ (w, q, r).
Գաղտնագրում
Գաղտնագրելու համար n-բիտանոց հաղորդագրությունը՝
Կրիպտոգրամը ստացվում է c-ն։
Գաղտնազերծում
Որպեսզի գաղտնազերծի c գաղտնագիրը՝ ստացողը պետք է գտնի հաղորդագրության αi բիտերը որոնք բավարարում են Դժվար խնդիր կստացվեր, եթե βi-երը պատահական արժեքներ լինեին։ Ինչևէ, βi-երի արժեքները ընտրվում են այնպես, որ գաղտնազերծելը վերածվեր պարզ խնդրի (w, q, r) մասնավոր բանալու հայտնի լինելու դեպքում։
Գաղտնազերծման բանալին s ամբողջ թիվ գտնելն է, որը r mod q-ի հակադարձն է։ Դա նշանակում է՝ s- բավարարում է s r mod q = 1 հավասարությանը, կամ համարժեքորեն գոյություն ունի k ամբողջ թիվ այնպես, որ sr = kq + 1: Քանի որ r-ը ընտրվել էր gcd(r,q)=1 պայմանով, ուստի հնարավոր է գտնել s և k` օգտագործելով Էվկլիդեսի ընդլայնված ալգորիթմը։ Հետո c գաղտնագիրը ստացողը հաշվում է Հետևաբար Քանի որ rs mod q = 1 և βi = rwi mod q, հետևում է Այստեղից Բոլոր wi արժեքների գումարը ավելի փոյքր է, քան q-ն, ուստի նույնպես [0,q-1] միջակայքում է։ Այսպիսով ստացողը պետք է լուծի ենթաբազմության գումարի խնդիրը Այս խնդիրը հեշտ է քանի որ w-ն գերաճող հաջորդականություն է։ Վերցնում ենք w-ի ամենամեծ տարրը, նշանակենք wk. Եթե wk > c' , ապա αk = 0, եթե wk≤c' , ապա αk = 1. Հետո c' -ից հանում ենք wk×αk, և կրկնում ենք քայլերը մինչև α-ն հաշվելը։
Օրինակ
Նախ և առաջ ստեղծվում է գերաճող w հաջորդականություն w = {2, 7, 11, 21, 42, 89, 180, 354} Սա մասնավոր բանալու հիմքն է։ Այստեղից հաշվարկենք գումարը։ Հետո ընտրենք q թիվ, որը մեծ է գումարից։ Նաև ընտրենք r թիվ, որը [1, q) միջակայքում է և պարզ է q-ի նկատմամբ։ Մասնավոր բանալին բաղկացած է q-ից, w-ից և r-ից։
Պամպլոնա (Կոլումբիա)
Պամպլոնա, Կոլումբիայի ինքնավար քաղաք, գտնվում է Նորտե-դե-Սանտանդերի նախարարության հարավ-արևմտյան հատվածում։
Մերկլ-Հելմանի պարկային գաղտնահամակարգ
Օրինակ
Հանրային բանալին հաշվարկելու համար գեներացնենք β բազմություն` w-ի յուրաքանչյուր տարրը բազմապատկելով r mod q -ով։ β = {295, 592, 301, 14, 28, 353, 120, 236} քանի որ 2 * 588 mod 881 = 295 7 * 588 mod 881 = 592 11 * 588 mod 881 = 301 21 * 588 mod 881 = 14 42 * 588 mod 881 = 28 89 * 588 mod 881 = 353 180 * 588 mod 881 = 120 354 * 588 mod 881 = 236
β հաջորդականությունը կառուցում է հանրային բանալին։
Պամպլոնա (Կոլումբիա)
Գտնվում է Արևելյան Անդերում, ծովի մակարդակից 2342 մ բարձրության վրա, 75 կիլոմետր հեռու Կուկուտայի ամենախոշոր քաղաքներից մեկից, որը երկրի վարչական կենտրոնն է։ Քաղաքապետարանի տարածքի մակերեսը կազմում է 1176կմ², օդի միջին ջերմաստիճանը կազմում է 16°C:
Բնակչությունը կազմում է 102 785 մարդ (2005)
Մերկլ-Հելմանի պարկային գաղտնահամակարգ
Օրինակ
Օրինակ Էլիսը որոշում է գաղտնագրել «a» տառը. Նախ և առաջ նա պետք է "a"-ն վերախի երկուական կոդի (այս դեպքում օգտագործելով en:ASCII կամ en:UTF-8) 01100001 Նա համապատասխանաբար բիտերը բազմապատկում է β-ի թվերի հետ։ 0 * 295 + 1 * 592 + 1 * 301 + 0 * 14 + 0 * 28 + 0 * 353 + 0 * 120 + 1 * 236 = 1129 Սա նա ուղարկում է ստացողին։
Գաղտնազերծելու համար Բոբը 1129 բազմապատկում է r −1 mod q -ով (տես en:Modular inverse) Այժմ Բոբն ընտրում է w-ի 372-ից մեծ կամ հավասար ամենամեծ տարրը և հանում 372-ից։ Հետո ընտրում է հաջորդ ամենամած տարրը, որը մեծ է կամ հավասար արդյունքից մինչև արդյունքը ստացվի 0: Մեր մասնավոր բանալուց ընտրված տարրերը համապատասխանում են հաղորդագրության 1 բիտերին։ Երկուականից փոոխակերպելով կստացվի վերջնական գաղտնազերծված «a» հաղորդագրությունը։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Գաղտնագրություն
Պամպլոնա (Կոլումբիա)
«Հերոս-քաղաք»
Սիմոն Բոլիվարը քաղաքն անվանեց «հերոս», քանի որ նա առաջինն էր, ով առաջինը հռչակեց անկախությունը 1810 թվականի հուլիսի 4- ին (ճանաչվել է հուլիսի 31-ին), իսկ հետագայում 1819-ից 1821 թվականներին Կոլումբիայի և Վենեսուելայի անկախության համար նշանակալի Կոլումբիայի ու Վենեսուելայի անկախության համար մղված պատերազմում որպես մարդաբանական ու տնտեսական ռեսուրսներ, ունենալով ոչ այնքան շատ նշանակություն, որքան երկրի մայրաքաղաք Բոգոտայի համար։
Գյուղատնտեսություն
Գյուղատնտեսության հիմնական արտադրությունը համարվում է կարտոֆիլը։ Աճեցվում է նաև ելակ, սխտոր, ցորեն, եգիպտացորեն, լոբի, ոլոռ, գազար։
Բազմաթիվ ֆերմերային տնտեսություններում բուծում են խոշոր եղջերավոր անասուններ, խոզեր, ձկներ, թռչուններ։
Առևտրային գործունեություն
Լայնորեն տարածված է սնդդի արտադրությունը, զարգացած է տեքստիլ արդյունաբերությունը, հյուրանոցային բիզնեսն ու զբոսաշրջությունը։
Պամպլոնան ուսանողական քաղաք է, դրա համար սպասարկման ոլորտը կենտրոնացված է հյուրանոցային բիզնեսի և տուրիզմի վրա, որը համարվում է քաղաքի հիմնական տնտեսությունը։ Քաղաքում մշտապես բնակվում են հազարավոր ուսանողներ, որոնց անհրաժեշտ է բնակարան և սնունդ, նրանք համարվում են նաև գիշերային ակումբների և Ինտերնետ-սրճարանների հիմնական հաճախորդները, որոնց մեծ մասը սկսեցին գործել համացանցի զարգացման շնորհիվ։
Տրանսպորտ
Չունի սեփական օդանավակայան, բայց մայրուղիներով միացված է մի քանի խոշոր քաղաքներին։ Մինչև Կուկուտա կարելի է հասնել ավտոբուսով, ավտոբուսները մեկնում են յուրաքանչյուր ժամը մեկ, իսկ երթուղին կազմում է 1.5 ժամ։ Մինչև Բուկամարանգա քաղաք երթուղային տաքսիներով հասնելը տևում է 3,5 ժամ, իսկ ավտոբուսներով` 4 ժամ։ Քանի որ երկու ճանապարհն էլ ոլորապտույտ են, խորհուրդ է տրվում օգտվել ավտոբուսներից։
Հղումներ
Կրթություն Կատեգորիա:Կոլումբիայի քաղաքներ
Ժակ Անսել
Ժակ Անսել (Jacques Ancel, ), ֆրանսիացի աշխարհագրագետ, պատմաբան, գեոպոլիտիկ, մանկավարժ, գիտությունների դոկտոր, Ռումինական ակադեմիայի անդամ։
Կենսագրություն
Ժակ Անսելը ծնվել է Ֆրանսիայի Իլ դե Ֆրանս շրջանի Պարմեն մունիցիպալիտետում։ Ուսումնասիրել է պատմություն և աշխարհագրություն, զբաղվել է ուսուցչությամբ։ Մասնակցել է Առաջին համաշխարհային պատերազմին, երեք անգամ վիրավորվել է, որից հետո գործուղվել է Բալկաններում Օսմանյան կայսրության դեմ մարտնչող ֆրանսիական արևելյան բանակի շտաբ։ Պատերազմի ավարտից հետո զբաղվել է միջնորդական առաքելությամբ տարածքային վեճեր ունեցող Սերբական թագավորության, Խորվաթիայի, Սլովենիայի (Հարավսլավիայի թագավորություն) և Բուլղարիայի միջև հաշտության հարաբերությունների հաստատման գործում։ 1930 թվականին Անսելը պաշտպանել է  դոկտորական աստիճան La Macédoine, étude de colonisation contemporaine («Մակեդոնիա, ժամանակակից գաղութացման ուսումնասրիություն») թեմայով ։ Դասախոսություններ է կարդացել Փարիզի համալսարանում և Բարձրագույն միջազգային ուսումնասիրությունների ինստիտուտում։ Եղել է Պատվավոր Լեգիոնի շքանշանի ասպետ։
Գիտական գործունեություն
Բալկանյան ժողովուրդների փոխհարաբերությունների պատմության, Բալկանների քաղաքական աշխարհագրության և գեոպոլիտիկայի մասին մի շարք գրքերի հեղինակ է։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի աշխարհագրագետներ Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ Կատեգորիա:Ֆրանսիացի պատմաբաններ Կատեգորիա:Ֆրանսիացի մանկավարժներ Կատեգորիա:Պատվո լեգեոնի շքանշանի ասպետներ Կատեգորիա:Աշխարհաքաղաքագետներ
Մյոնխ (լեռ)
Մյոնխ (գերմաներեն՝ «monk»), 4017 մետր բարձրությամբ լեռ Շվեյցարիայի Բարնեզյան Ալպերում։ Էյգեր և Յունգֆրաու լեռների հետ ձևավորում է հեռվից տեսանելի լեռների խիստ ճանաչելի խումբ։
Մյոնխն ընկած է Վալե և Բեռն կանտոնների սահմանին և լեռնաշղթայի մաս է կազմում է արևմուտքից Յունգֆրաու և Յունգֆրույոխ լեռների, իսկ արևելքից՝ Էյգեր լեռան հետ։ Մյոնխի հյուսիսային կողմը Լաուտերբրուննեն հովտից վեր ձևավորում է մի ուղղաձիգ պատ։ Ընկած է 3650 մետր բարձրության վրա գտնվող Մյոնխսյոխ լեռնային խրճիթից դեպի արևմուտք, իսկ Ալեչյան սառցադաշտից դեպի հյուսիս։
Յունգֆրաու երկաթգիծը գործում է ամնիջապես լեռնագագաթի տակ՝ մոտավորապես 3,300 մետր բարձրության վրա (10,830 ֆուտ)։
Գագաթն առաջին անգամ հաղթահարվել է 162 տարի առաջ՝ 1857 թվականի օգոստոսի 15-ին Քրիստիան Ալմերի, Քրիստիան Կաուֆմանի, Ուլրիխ Կաուֆմանի և Սիգիզմունդ Պորժեսի կողմից։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Շվեյցարիայի լեռներ Կատեգորիա:Ալպերի լեռներ
Կիբեռհանցագործություն
Կիբերանվտանգությունը արդի աշխարհի կարևորագույն հարցերից մեկն է, քանի որ աշխարհում լայն տարածում է գտել տեղեկատվական տեխանլոգիաների կիրառումը տարբեր տիպի հիմնախնդիրների լուծման համար։ Եվ դրան զուգահեռ աստիճանաբար աճում է կիբեռհարձակումների ենթարկվելու հավանականությունը։
Կիբերհանցագործներ
Կիբեռհանցագործները ազգային համակարգերի, անհատների, խմբերի կամ կազմակերպությունների կողմից օգտագործվող վտանգավոր խմբեր կամ անհատներ են, որոնց գործունեությունը նպատակաուղղված է համակարգչային տեղեկատվական համակարգերը, ենթակառուցվածքները, համակարգչային ցանցերը և անհատական համակարգչային սարքերը վնասելուն, որը արվում է տարբեր միջոցներով, սովորաբար անանուն աղբյուրներից և գողացվում, փոխվում կամ ոչնչացվում է որոշակի ինֆորմացիա։
Կիբերհարձակվող խմբավորումներ
Կիբերհարձակվող խմբավորումները կարելի է բաժանել մի քանի դասի.
Ո՞վ կարող է դառնալ հարձակման թիրախ
Այսօր գրեթե յուրաքանչյուր մարդ կարող է դառնալ հարձակման թիրախ, ինչի պատճառով կիբեռպաշտպանությունը յուրաքանչյուրի համար կարևոր է դառնում։ Կիբեռվտանգների մեծ մասից կարելի է խուսափել մի շարք պայմանների հետևելով։ Դրանք ներառում են համակարգչի, հեռախոսի, հաշիվների պաշտպանությանը վերաբերող քայլեր։
Գրականություն
Կատեգորիա:Ինֆորմատիկա Կատեգորիա:Տեղեկատվական անվտանգություն Կատեգորիա:Հանցագործություններ Կատեգորիա:Տեղեկատվական տեխնոլոգիաներ
Դալիլար (ձոր)
Ղալիլար, ձոր Հայաստանում, Հրազդանի ավազանում, Արզական գյուղի արևելյան կողմում։ Լայնանիստ է և ձգվում է հյուսիսից հարավ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի ձորեր
Ջոնաթան (կրիա)
Ջոնաթան (Jonathan, ծնվել է 1832 թվականին), Ալբարական կրիաների տեսակի արու ներկայացուցիչ(Aldabrachelys gigantea hololissa), որը ապրում է Մեծ Բրիտանիայի տիրապետության տակ գտնվող Սուրբ Հեղինեի կղզում՝ Ատլանտյան օվկիանոսում։ Կրիան ապրում է Պլանտացիայի տանը (Plantation House), որն համարվում է կառավարչի պաշտոնական ոստանը, և կրիայի տերը համարվում է կղզու կառավարությունը։ Կրիայի կյանքի ընթացքում կղզում փոխվել են շուրջ 28 կառավարիչներ ։
1882 թվականին Սեյշելյան կղզիներից Սուրբ Հեղինեի կղզի բերվեցին չորս կրիաներ։ Բոլոր կենդանիները արդեն 50-ից ավել տարեկան էին։ 1930 թվականին պարոն Սփենսեր Դեվիս (Spencer Davis)՝ Սուրբ Հեղինեի կղզու կառավարիչը, չորս կրիաներից մեկին անվանակոչեց Ջոնաթան։
2008 թվականի դեկտեմբերի 5-ին «Դեյլի մեյլ» ամսագրում հրապարակվել է մի հոդված ըստ որի կրիան 176 տարեկան է ։ Հոդվածում նաև տեղեկայված էր կրիայի հին լուսանկարներից, որը արվել էր անգլո-բուրական երկրորդ պատերազմի ժամանակ։ Հոդվածում սխալմամբ նշված է եղել, որ կրիան պատկանում է Testudinipae cytodira տեսակին։
Տելուր
Պատմություն
Տելուրը հայտնաբերել է հունգարացի հետազոտող Ֆ․ Մյուլլերը Ավստրո-Հունգարիայի տարածքում 1782 թվականին։ 1798 թվականին գերմանացի գիտնական Մ․ Կլապրոտը հաստատեց տարրի գոյությունը և ներկայացրել նրա կարևոր հատկությունները։
Ջոնաթան (կրիա)
Ըստ կրիային հետևող, անասնապահ Ջոնաթան Հոլինսի վերոհիշյալ լուսանկարը արվել է 1886 թվականից ոչ ուշ, իսկ նկարում պատկերված են տեղի բնակիչները։ Լուսանկարում կրիան, խեցու չափսերից ենթադրելով, 50 տարեկանից ավել է, հետևաբար, Ջոնաթանը ծնվել է 1836 թվականից ոչ ուշ։ Այս պատճառով Ջոնաթանը համարվում է աշխարհի ամենահին հայտնի կրիաներից ։
BBC Radio-ն պատմել է Ջոնաթանի մասին իր «Մեր իսկ թղթակցի կողմից» (անգլ.՝ From Our Own Correspondent) նախագծի շրջանակներում այն բանից հետո, երբ Սալի Քեթյլը՝ օվկիանոսային թիավարը, այցելեց Սուրբ Հեղինայի կղզի։
Տելուր
Անվանում
Տելուրը, սեռական հոլովում telluris - Երկիր։
Ջոնաթան (կրիա)
Ջոնաթանը պատկերված է Սուրբ Հեղինեյի կղզու 5 փենիանոց մետաղադրամի հակառակ կողմին ։ 2010-2016 թվականներին կրիային հետևում էր անասնապահ Ջոնաթան Հոլինսը(Jonathan Hollins) ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Կրիաներ
Տելուր
Բնության մեջ
Տլուրը հազվագյուտ տարր է․ պարունակությունը երկրակեղևում 1•10−7 % ըստ զանգվածի (տարածվածությամբ 75-րդը)։ Ցրված է մագմային ապարներում և կենսոլորտում։
Հանդիպում է պիրիտում, ծծմբի, արծաթի, ոսկու, կապարի հանքանյութերում։ Առաջացնում է մոտ 40 միներալ՝
Տելուրը բուսական և կենդանդանական հյուսվածքների մշտական բաղադրիչներից է։ Մարդու օրգանիզմ է ներմուծվում կերակրի և ջրի հետ (օրական 0,6 մգ), արտաթորվում է հիմնականում (80 %) մեզի հետ։ Տելուրը և նրա միացությունները խիստ թունավոր են․ կասեցնում են կաթնասունների աճը, նպաստում մազաթափությանը  ։
Արհեստային թունավորումն առաջացնում է գլխացավ, դող, թուլություն, ախորժակի կորուստ, շնչուղիների գրգռում, սրտի զարկերը հաճախանում են, մազերը թափվում, լեզուն մգանում է, բերանում զգացվում է մետաղական համ, արտաշնչած օդում՝ սխտորի ուժեղ և տհաճ հոտ։
Թունավորումը կանխարգելելու համար անհրաժեշտ է պահպանել աշխատանքի հիգիենայի կանոնները և պարբերաբար ենթարկվել բժշկական քննության։
Ստացում և արտադրություն
Տելուրի արտադրության հիմնական աղբյուրը պղնձի, նիկելի և կապարի սուլֆիդային հանքերն են։ Էլեկտրոլիզային շլամներում կուտակվում է 0,5-2 % տելուր։
Շլամից նախ անջատում են սելենը և պղնձի մնացորդը, ապա ոսկին և արծաթը (միահալելով)։ Տելուրը սոդատելուրային խարամից (20–35 %) լուծահանում են ջրով, ապա նստեցնում էլեկտրոլիզով։
Ստացված խտանյութը լուծում են ալկալիում՝ ալյումինի փոշու առկայությամբ․ ծանր մետաղները (Pb, Sb և այլն) մնում են նստվածքում, ստացված տելուրիդներն անցնում են լուծույթ, որտեղից տելուրը (99% մաքրության) նստեցնում են օդ ներփչելով։
Մաքուր (99,9999 %) տելուրը ստանում են թորելով (սուբլիմացիայով) կամ զոնային հալումով։
Ֆիզիկական հատկություններ
Տելուրը ունի մետաղական թայլ, արտաքին տեսքով նման է ծարիրին․ սպիտակ է, մոխրագույն երանգով։ Հալման ջերմաստիճանը 449,5 °C, եռմանը՝ 990±1 °C, խտությունը 6250 կգ/մ3։
Կիսահաղորդիչ է, արգելված գոտու լայնությունը 0,34 էվ։ Մաքուր Տելուրը p-տեսակի կիսահաղորդիչ է (-100 °C-ից ցածր՝ ո) ։
Քիմիմիական հատկություններով նման է ծծմբին և սելենին (ունի ավելի լավ արտահայտված մետաղական հատկություններ)։
Քիմիական հատկություններ
Սովորական պայմաններում քիմիապես կայուն է։ Միացություններում ցուցաբերում է -2, +4, +6, հազվադեպ +2 օքսիդացման աստիճան։ Տաքացնելիս օքսիդանում է օդում։
Թթվածնում այրվում է և առաջացնում TeO2 (ջրում վատ լուծվող, սպիտակ բյուրեղական նյութ է, լուծվում է ալկալիներում և թթուներում)։ Տելուրային թթուն (Н2ТеO3) թույլ թթու է։ Տելուրի (VI) օքսիդը՝ ТеО3 թթվային է, տաքացնելիս (400 °С) քայքայվում է։ Տելուրի (II) օքսիդը՝ ТеО գոյություն ունի 1000 °C-ից բարձր ջերմաստիճաններում (գազ է)։
Տելուրը ջրածնի հետ առաջացնում է անկայուն տելուրաջրածին՝ Н2Те, որն անգույն, տհաճ հոտով, խիստ թունավոր գազ է։ Տելուրաջրածնական թթվի աղերը՝ տելուրիդները ջրում չեն լուծվում (բացառությամբ Na-ի, К-ի, NH4+-ի աղերի)։