cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Իսպանական կայսրություն
Ֆիլիպ II-ի ղեկավարման տարիներն եվրոպական հակամարտությունները
Արրասյան միության համաձայն Իսպանական Նիդերլանդների հարավային նահանգները, որոնց տարածքը համընկնում է ժամանակակաից Բելգիայի Վալոնիա և Ֆրանսիայի Նոր Պա դը Կալե (ինչպես նաև Պիկարդիա) շրջանների հետ, հայտնեցին իրենց հավատարմությունը Իսպանիայի թագավոր Ֆիլիպ II-ին և ճանաչեցին նրա նշանակած գեներալ-նահանգապետ դոն Յոհան Ավստրիացուն։ 1580 թվականին այդ հանգամանքը թագավոր Ֆիլիպին հնարավորություն տվեց ամրապնդել իր դիրքերը, երբ մահացավ պորտուգալական թագավորական տան վերջին ներկայացուցիչը՝ Էնրիկեն։ Ֆիլիպը ներկայացրեց իր հավակնությունները պորտուգալական թագի նկատմամբ և հուլիսին բանակի ուղեկցությամբ Լիսաբոն ուղարկեց դուքս Ալբային։ Չնայած այն հանգամանքին, որ դուքս Ալբան և իսպանական օկուպացիոն քաղաքականությունը ոչ պակաս հեղինազրկված էր Լիսաբոնում, որքան Ռոտերդամում, իսպանական և պորտուգալական կայսրությունների միացումը Ֆիլիպի շուրջ կենտրոնացրեց Նոր աշխարհի գրեթե ամբողջ հետազոտված մասը և Աֆրիկայում ու Ասիայում գտնվող ընդարձակ առևտրային տիրույթները։
Իսպանիան Հենրիկ II-ի մահից հետո Ֆրանսիայում կրոնական պատերազմները սատարելու ուղղությամբ ջանքեր էր գործադրում։ 1589 թվականին Հենրի III-ը, ով հանդիսանում էր Վալուաների կապեյան դինաստիայի վերջին թագավորը, կրոնական ֆանատիկ Ժակ Կլեմենտի կողմից սպանվեց։ Նրանից հետո գահ բարձրացավ Հենրի Նավարացին, ով հանդիսանում էր Բուրբոնների դինաստիայի ֆրանսիական առաջին թագավորը, մեծ հնարավորությունների տեր անձնավորություն։ Նա Կաթոլիկ լիգայի դեմ Արկի (1589) և Իվրիի (1590) ճակատամարտերում վճռական հաղթանակներ էր գրանցել։ Որպեսզի խոչընդոտեն Հենրիին դառնալ Ֆրանսիայի թագավոր, իսպանացիները Նիդերլանդներում գտնվող իրենց բանակը բաժանել էին երկու մասին և 1590 թվականին ներխուժեցին Ֆրանսիա։
Ֆիլիպ III-ի կառավարման խաղաղ ժամանակները
Միաժամանակ պատերազմ վարելով Ֆրանսիայի, Անգլիայի հետ և պատերազմական իրավիճակ ունենալով Նիդերլանդներում, որոնցից յուրաքանչյուրում ունենալով առանձին գլխավոր հրամանատարներ, արդեն սնանկության իրադրության մեջ հայտնված Իսպանիան հայտնվեց դժվարին իրավիճակում։ Ատլանտյան օվկիանոսում թափ հավաքող ծովահենությունը մեծ վնաս հասցրեց գաղութային ընկերություններին, և 1596 թվականին Իսպանիան կրկին ստիպված էր հրաժարվել կատարել իր ֆինանսական պարտավորությունները։
Պետական գանձարանը փրկելու նպատակով կրճատվեցին որոշ բանակային ստորաբաժանումներ։ 1598 թվականին Ֆրանսիայի հետ կնքվեց Վերվենյան համաձայնագիրը, որով Իսպանիան ճանաչում էր Հենրի IV-ին (ով 1593 թվականից վերադարձել էր կաթոլիկության) որպես Ֆրանսիայի թագավոր և հրաժարվեց Կատո Կամբրեզյան խաղաղության բազմաթիվ դրույթներից։ Անգլիայի թագավորությունը, ծովում կրելով մի շարք պարտություններ և Իռլանդյայում ընդդեմ կաթոլիկների ներքաշվելով շարունակական պարտիզանական պատերազմի մեջ, որոնց սատարում էր Իսպանիան, 1604 թվականին համաձայնվեց կնքել Լոնդոնյան հաշտության համաձայնագիրն այն բանից հետո, երբ գահի բարձրացավ Ստյուարտների դինաստիայի ներկայացուցիչ Հակոբ I-ը թագավորը։
Կաստիլիան ապահովում էր իսպանական թագավորների եկամտի մեծ մասը և լավագույն զինվորներով ։ 1596-ից 1602 թվականներին Կաստիլիայում մոլեգնում էր ժանտախտի համաճարակ, որը խլեց մոտավորապես 600 հազար մարդու կյանք ։ Բազմաթիվ կաստիլիացիներ մեկնեցին Ամերիկա կամ զոհվեցին կռվի դաշտում։ 1609 թվականին մորիսկների մեծ մասը արտաքսվեցին Իսպանիայից։ Ընդհանուր առմամբ 1600 և 1623 թվականներին Կաստիլիան զրկվեց իր բնակչության շուրջ 25 %-ից։ Բնակչության այդպիսի շոշափելի նվազումը հանգեցրեց Թագի եկամուտների նվազման և Եվրոպայում անդադար շարունակվող հակամարտությունների ժամանակ աղետալի կերպով թուլացրեց երկիրը ։
Անգլիայի և Ֆրանսիայի հետ հաշտությունը Իսպանիային հնարավորություն տվեցին վերականգնել իր սահմանած կարգը հոլանդացիների կողմից կառավարվող իր նահանգներում։ Վիլհայմի որդի, և կարծես իր ժամանակների լավագույն ռազմագետ Մորիցե Օրանցկու առաջնորդությամբ հոլանդացիները 1650 թվականից հետո գրավեցին մի շարք սահմանային քաղաքներ, այդ թվում նաև՝ Բրեդա քաղաքը։ Քանի որ Անգլիայի հետ հաշտության պայմանագիր էր կնքվել, իսպանական նոր գլխավոր հրամանատար Ամբրոզիո Սպինոլան բոլոր ջանքերն ուղղեց ընդդեմ ապստամբած հոլանդացիների։ Սպինոլային, ում տաղանդը հավասարազոր էր Մորիցեյի տաղանդին, խանգարեց գրավել Նիդերլանդները միայն 1607 թվականին Իսպանիայի սնանկությունը։ 1609 թվականին Իսպանիայի և Միացյալ նահանգների միջև կնքվեց Քսանամյա հաշտություն։ Վերջապես Իսպանիայում խաղաղություն հաստատվեց, որը հաճախ անվանվում է որպես «Pax Hispanica»:
Իսպանիան հնարավորություն ստացավ զինադադարի ընթացքում վերականգնվի, կարգավորի իր ֆինանսական դիրությունը և անել բազմաթիվ քայլեր ուղղված իր հեղինակության բարձրացմանն ու կայունության վերականգնմանը։ Այդ հաշտությունը դարձավ մեծ պատերազմի վերջին զինադադարը, որում Իսպանիան կարող էր հանդես գալ որպես ուժեղագույն պետություն։ Ֆիլիպ II-ի ժառանգորդ Ֆիլիպ III-ը սահմանափակ հնարավորություններով անձնավորություն էր, ով չէր հետաքրքրվում քաղաքականությամբ և նախընտրում էր կայսրության ղեկավարումը փոխանցել ուրիշներին։ Նրա վարչապետ դարձավ տաղանդավոր քաղաքական գործիչ դուքս Լերման։
Դուքս Լերման (ինչպես և նախկինում Ֆիլիպ II-ը) շահագրգռված չէր իր դաշնակից Ավստրիային աջակցելով։ 1618 թվականի նրա տեղը զբաղեցրեց Բալտասար դե Զունիգան, ով նախկինումՎիեննայում ծառայում էր որպես դեսպան։ Դոն Բալտասարը կարծում էր, որ Ֆրանսիայի ազդեցության սահմանափակման և հոլանդացիների նկատմամբ հաղթանակի գրանցման բանալին հանդիսանում է ավստրիական Հաբսբուրգների հետ առավել սերտ դաշինքը։ 1618 թվականին Պրահայի դեֆենստրացիայից հետո Ավստրիան և Սրբազան Հռոմեական կայսրության կայսր Ֆերդինանդ II-ը արշավ սկսեցին ընդդեմ Բողոքական միության և Բոհեմիայի։ Սունիգան հրահրում էր Ֆիլիպին Ավստրիական Հաբսբուրգների կողմից ներգրավվել պատերազմի մեջ, և իսպանական բանակի շողացող աստղ Ամբրոզիո Սպինոլայի հրամանատարությամբ Ֆլանդրիական բանակը ուղարկվեց հակամարտությանը մասնակցելու համար։ Այդպիսով Իսպանիան ներգրավվեց Երեսնամյա պատերազմի մեջ։
Ռոկրուայի ճանապարհին
1621 թվականին Ֆիլիպ III-ը մահացավ, և գահի բարձրացավ նրա որդի Ֆիլիպ IV-ը։ Ռազմական էլիտան ստացավ այնպիսի ուժեղ ազդեցություն, որը երբեք չէր ունեցել։ Հաջորդ տարի Սունիգային փոխարինեց Գուսման Օլիվերասը, ով տաղանդավոր պետական գործիչ էր և կարծում էր, որ Իսպանիայի բոլոր անհաջողությունների պատճառը թաքնված էր Հոլանդիայում։ Որոշ ժամանակ անց, որը Իսպանիայից պահանջվեց պատերազմի մեջ ներգրավվելու համար, 1921 թվականին տեղի ունեցած Սպիտակ լեռան և 1623 թվականին տեղի ունեցած Շտադտլոնի ճակատամարտերում բոհեմացիները ջախջախվեցին։ Նիդերլանդցիների հետ պատերազմը վերսկսվեց 1621 թվականին, իսկ 1625 թվականին պաշարումից հետո Սպինոլան գրավեց Բրեդա ամրոցը։ Դանիացի թագավոր Քրիստիան IV-ի՝ պատերազմի մեջ ներգրավումը առաջացրեց մեծ անհանգստություն (Քրիստիանը Եվրոպայի այն հազվադեպ միապետերից էր, ով ֆինանսների հետ կապված խնդիրներ չուներ), բայց 1626 թվականին Դեսաույի և Լուտերի ճակատամարտերում դանիացիների նկատմամբ տարած հաղթանակներով կայսերական գեներալ Ալբրեխտ ֆոն Վալենշտայնը չեզոքացրեց վտանգը։
Մադրիդի հույս առաջացավ, որ Նիդերլանդները կրկին կմիաձուլվեն կյսրությանը, իսկ Դանիայի պարտությունից հետո Գերմանիայում բողոքականները համարվում էին նվաճված։ Ֆրանսիայում ստեղծվել էր ներքին անկայունություն (1627 թվականին սկսվեց հայտնի Լա Ռոշելի պաշարումը), և Իսպանիայում դրությունը կարծես թե հասավ նախկին բարենպաստ վիճակի։ Կոմս - դուքս Օլիվերասը այդ օրերին ասել էր. - «Այսօր Աստված կռվում է մեր կողմից, քանի որ նա իսպանացի է» ։ Նրա այս խոսքի հետ Իսպանիայի բազմաթիվ թշնամիներ համաձայնվում էին։
Օլիվերասը անձնավորություն էր, որ բավականին առաջ էր անցել իր ժամանակի իրողություններից. նա գիտակցում էր, որ Իսպանիային անհրաժեշտ են բարեփոխումներ, իսկ բարեփոխումների համար անհրաժեշտ է խաղաղություն։ Նիդերլանդների Միացյալ նահանգների ոչնչացումը այդպիսի անհրաժեշտ քայլերից մեկն էր, քանի որ ցանկացած հակահաբսբուրգյան դաշինքֆինանսավորվում էր հոլանդական փողերով։ Հոլանդացի բանկիրները Սևիլյայում կանգնած էին հարավ-հնդկական ընկերությունների թիկունքում, և աշխարհում ամենուր հոլանդական ձեռնարկատերերը և գաղութարարները քայքայում էին Իսպանիայի և Պորտուգալիայի գերիշխանությունը։
Սպինոլան իսպանական բանակի հետ հաջողությամբ վարում էր ռազմական գործողություններՆիդերլանդներում, և թվում էր, թե պատերազմը ընթանում է ի նպաստ Իսպանիայի։ 1627 թվականին կաստիլիական տնտեսությունը գտնվում էր անկման վիճակում։ Ռազմական ծախսերը կատարելու նպատակով Հաբսբուրգները կատարեցին մետաղադրամների արժեզրկման, և Իսպանիայում գները բարձրացան, ինչպես որ տեղի էր ունեցել մեկ տարի առաջ Ավստրիայում։ Մինչև 1631 թվականը Կաստիլիայում արժութային ճգնաժամի հետևանքով զարգացում ապրեց բարտերային տնտեսությունը, և կառավարությունը չկարողացավ գյուղացիներից հավաքել անհրաժեշտ չափի հարկերի։ Գերմանիայում իսպանական բանակները դիմեցին ինքնաբավության քաղաքականության այն տարածքներում, որտեղ տեղակայված էին։
Պատերազմի ընթացքում Իսպանիայում հարկերի հավաքման որոշակի տեսակի միջոցառումներին սատարած Օլիվերասը հետագայում մեղադրվեց կասկածելի և անօգուտ Իտալիայում պատերազմի համար։ Հոլանդացիները, ովքեր Տասերկուամյա զինադադարի ընթացքում ծովում ստացան էական առավելություն (ինչը առաջացել էր 1607 թվականին տեղի ունեցած Ջիբրալթարի ճակատամարտ հետևանքով) շարունակեցին քայքայել իսպանական ծովային առևտուրը (մասնավորապես, կապիտան Պիտ Հայնը գրավեց Հյուսիսային նավատորմը) ինչը տնտեսական կոլապսից հետո մեծ բարդություններ էր առաջացրել իսպանական տնտեսության համար։
Իսպանական ռազմական ռեսուրսները բաժանված և տեղակայված էին ամբողջ Եվրոպայի տարածքում, այդ թվում՝ ծովում անհրաժեշտ էր պաշտպանել ծովային ենթակառուցվածքները հոլանդական և ֆրանսիական ուժեղացող նավատորմերից, ինչպես նաև պատասխանել Օսմանյան կայսրությունից ու վերջինի հետ կապված Միջերկրական ծովում գործունեություն իրականացնող բերբերյան ծովահեններից եկող վտանգին։ Միևնույն ժամանակ հոլանդական նավագնացության համար  սկսեցին վտանգ ներկայացնել դյունկերյան ծովահենները, որոնք հասան որոշակի հաջողությունների։  1625 թվականին իսպանա-պորտուգալական նավատորմը ադմիրալ Ֆեդերիկե Տոլեդոյի հրամանատարությամբ հոլանդացիներից հետ նվաճեց ռազմավարական կարևորություն ունեցող բրազիլիական Սալվադոր քաղաքը։ Մյուս կողմից  Աֆրիկայի և Ասիայի մեկուսացված և գրեթե անմարդաբնակ դարձած պորտուգալական նավահանգիստները ենթարկվում էին հոլանդացիների ու անգլիացիների հարձակումների։ Բացի այդ, նշված նավահանգիստները արդեն դադարել էին լինել կարևոր առևտրային կենտրոններ։
1630 թվականին շվեդական թագավոր Գուստավ II Ադոլֆը, ով հանդիսանում էր ժամանակի լավագույն զորահրամանատարներից մեկը, ժամանեց Գերմանիա և հանեց Շտրալզունդ նավահանգստի պաշարումը, որը Կայսեր նկատմամբ թշնամաբար տրամադրված գերմանական զորքերի կողմից վերահսկվող վերջին հենակետն էր։ Այնուհետև Գուստավը շարժվեց դեպի հարավ՝ հաղթանակ գրանցելով Բրեյտենֆելդի և Լյուտցենի ճակատամարտերում և աջակցելով բողոքականների գործին։ Կաթոլիկների համար իրավիճակը բարելավվեց 1632 թվականին Լյուտցենում Գուստավի մահից և 1634 թվականին Նյուրդլինգենի ճակատամարտում Ֆերդինանդ Ավստրիացու ու Ֆերդինանդ II Հունգարացու հրամանատարությամբ կայսերական զորքերի հաղթանակից հետո։ Օգտագործելով առավել ուժեղ երկիր լինելու հանգամանքը՝ 1635 թվականին պատերազմից հոգնած գերմանական պետությանը կայսրը առաջարկեց հաշտություն, ինչը ընդունվեց շատերի, այդ թվում՝ երկու առավել հզորների՝ Բրանդենբուրգի և Սաքսոնիա կողմից։
Այնուամենայնիվ, 1636 թվականից հետո Օլիվերասը, զգուշանալով երկրի նոր սնանկությունից, դադարեցրեց առաջխաղացումը։ Իսպանական բանակն իր գոյության ամբողջ ընթացքում այդքան հեռու երբեք չէր գնացել։ Ֆրանսիացիները ստացան հանգստանալու ժամանակ, որն օգտագործեցին իրենց զորքերի հավաքագրման նպատակով։ 1639 թվականին Դոունսի ճակատամարտում իսպանական նավատորմը հոլանդացիներին կրեց ջախջախիչ պարտություն, և իսպանացիները չկարողացան Նիդերլանդներում գտնվող իրենց բանակի համար առաքել անհրաժեշտ մատակարարում։ Իսպանական Ֆլամանդական բանակը, որի շարքերում էին գտնվում իսպանական լավագույն զինվորներն ու կոմանդորները, 1643 թվականին Ֆրանսիայի հյուսիսում տեղի ունեցած Ռոկրուայի ճակատամարտում հանդիպեց իշխան դե Կոնդեյի հրամանատարությամբ գործող ֆրանսիական ավանգարդին։ Իսպանացիները, որոնց ղեկավարում էր Ֆրանցիսկո դե Մելոն, գլխովին ջախջախվեցին:Ամենալավագույն և հայտնի բանակներից մեկը մարտի դաշտում լիակատար պարտություն կրեց։ Այդպիսով իսպանացիների անպարտելիության առասպելը արժեզրկվեց։
Աֆրիկա և Միջերկրական
16-րդ դարում Օսմանյան կայսրությունը սկսեց իրենից մեծ վտանգ ներկայացնել Եվրոպայի համար։ Եվրոպայում Օսմանյան պատերազմները հաջողությամբ սկսվեցին Մոհաչի ճակատամարտում գրանցած հաղթանակով ։ Կառլոս I-ը նախընտրեց նավատորմի միջոցով Օսմանյան կայսրությանը կանխարգելման քաղաքականությունը՝ խոչընդոտելով թուրքերին ափ դուրս գալ Արևելյան Միջերկրականի [Վենետիկի հանրապետություն|վենետիկյան]] տարածքներում։
Կառլոս I-ի ղեկավարման օրոք արձանագրվեց Հյուսիսային Աֆրիկայում իսպանական ներկայության նվազում՝ չնայած այն հանգամանքին, որ Թունիսը և նավահանգիստը, Լա Գուլետը, նվաճվել էին 1535 թվականին։ Մեկը մյուսի հետևից իսպանական տիրույթները կորսվում էին (Պենոն դե Վալես դե լա Գոմերա (1522), Սանտա Կրուս դե լա Մար Պեկենյա (1524), Ալժիր (1529), Տրիպոլի (1551), Բեջայա (1554), Լա Գուլետ (1569), Թունիս (1569))։
Ի պատասխան բերբերյան ծովահեններիհարձակումների՝ Իսպանիայի արևելյան ափերին Կառլոսը կազմակերպեց արշավանք դեպի Թունիս (1535) և Ալժիր (1541)։
1565 թվականին ռազմավարական կարևորություն ունեցող Մալթա կղզու ափ իջած թուրքերը պարտություն կրեցին այն պաշտպանող Հիվանդախնամների միաբանության անդամներից։ Հաջորդ տարի Սուլեյման Հրաշագործի մահվան և առավել թույլ ղեկավար Սելիմ II-ի գահ բարձրանալու հանգամանքը Ֆիլիպ II-ի օգտին էր, ով որոշեց ռազմական գործողությունները տեղափոխել թուրքական ափերի մոտ։ 1571 թվականին իսպանական, վենետիկյան և պապական նավերի միացյալ նավատորմը Կառլոսի ապօրինի որդի Խուանի հրամանատարությամբ Լեպանտոյի ճակատամարտում ոչնչացրեց օսմանյան նավատորմը, որը համարվում է եվրոպական ջրերում տեղի ունեցած ամենախոշոր ծովամարտը մ.թ.ա. 31 թվականին տեղի ունեցած Ակտիումի ճակատամարտից հետո։ Այդ ճակատամարտը նշանավորվեց Միջերկրականի ջրերում օսմանյան կայսրության գերիշխանության ավարտով։ Այդ իրադարձությունները էապես բարձրացրեցին Իսպանիայի հեղինակությունը, ինչը շատ կարևոր էր Ֆիլիպի կողմից առաջ քաշված Հակառեֆորմացիայի գաղափարների տարածումը կայսրությունից դուրս։
Այնուամենայնիվ, թուրքերը շուտով կարողանում են վերականգնել իրենց ուժերը։ 1574 թվականին նրանք կրկին նվաճեցին Թունիսը և օգնեցին իրենց դաշնակից Աբու Մարվան ալ Մալիկին 1576 թվականին վերադարձնել Մարոկկոյի գահը։ Պարսից Տահմասպ I-ին շահի մահով օսմանյան սուլթանի համար հնարավորություն ստեղծվեց ներխուժել այդ երկիր և 1580 թվականին նա համաձայնվեց Միջերկրականում զինադադար կնքել Ֆիլիպ II-ի հետ ։
17-րդ դարի առաջին կեսին իսպանացիները Մարոկոյի ատլանտյան ափերին նվաճեցին Լարաչեն և Լա Մամորան, ինչպես նաև Միջերկրական ծովում Պենյոն դե Ալուսեմաս կղզին։ Սակայն արդեն 17-րդ դարի երկրորդ կեսին կորցրեցին Լարաչեն ու Լա Մամորան։
Ապստամբություն երկրի ներսում, Ֆրանսիայի հետ պատերազմում ունեցած կորուստներ
Ֆիլիպ IV-ի իշխանության ժամանակ, հատկապես 1640 թվականից հետո տեղի ունեցավ իսպանական գահի գերիշխանության ներքո գտնվող որոշ տարածքների անջատում և տարբեր շրջաններում ապստամբություններ։ Դրանց թվում էին Պորտուգալիայի անկախության պատերազմը, Կատալոնիայի ապստամբությունը (երկու ռազմական հակամարտություններն էլ սկսվել էին 1640 թվականին), Անդալուզիայի դավադրությունը (1641) և 1640-ական թվականներին Նավարայում, Նեապոլում ու Սիցիլիայում տեղի ունեցած մի շարք միջադեպեր։ Այդ իրադարձությունները տեղի էին ունենում զուգահեռաբար այն պատերազմներին, որոնք Իսպանական կայսրությունը վարում էր թերակղզու սահմաններից դուրս, ինչպես օրինակ Նիդերլանդներում (кորը վերսկսվել էր 1621 թվականին զինադադարի ժամկետի ավարտից հետո) և Երեսնամյա պատերազմը։ Մյուս կողմից Ֆրանսիայի հետ հակամարտությունը (1635 թվականից) սերտորեն կապված էր կատալոնական խնդրի հետ։
1640 թվականին Յոհան Բրագանցու հովանավորչությամբ Պորտուգալիայում տեղի ունեցավ հեղափոխություն, ով էլ դարձավ գահի հավակնորդ։ Նա պորտուգալական ժողովրդի մեծ աճակցությունն էր վայելում, և իսպանացիները, ովքեր միաժամանակ պատերազմում էին մի քանի ճակատներով, չկարողացան ոչինչ հակադրեն պորտուգալացիներին։ 1641-ից մինչև 1657 թվականները Իսպանիան և Պորտուգալիան դե ֆակտո գտնվում էին հաշտության կարգավիճակում։ Յոհան IV-ի մահից հետո Իսպանիան փորձ ձեռնարկեց վերադարձնել Պորտուգալիան, որի գահին բարձրացավ Յոհան IV-ի որդին՝ Աֆոնսո VI-ը, սակայն 1663 և 1665 թվականներին պարտություն կրեցին համապատասխանաբար Ամեիխիալի և Մոնտես Կլարոսի ճակատամարտերում, որի հետևանքով 1668 թվականին Իսպանիան ճանաչեց Պորտուգալիայի անկախությունը։
1648 թվականին Իսպանիան ավարտեց Նիդերլանդների դեմ ընթացող պատերազմը և ճանաչչեց Միացյալ նահանգների անկախությունը՝ կնքելով Վեստֆալյան հաշտություը, որով նաև ավարտվեց և՛ Ութսունամյա, և՛ Երեսնամյա պատերազմները։ Կարճ ժամանակ անց իսպանացիները հեռացվեցին Թայվանից, կորցրեցին Տոբագոն, Կյուրասաոն և Կարիբյան ծովի մի շարք կղզիներից։
Ֆիլիպ IV-ը իր կառավարման վերջին տարիներին՝ խոշոր հակամարտությունների ավարտից հետո, կենտրոնացավ Պորտուգալիայի դեմ պատերազմի վրա։ Սակայն ժամանակն արդեն անցել էր։ Իր մահից (որը եղի է ունեցել 1665 թվականի սեպտեմբերի 17-ին Մադրիդում) մի քանի ամիս առաջ հունիսի 17-ին Մոնտես Կլարոսի ճակատամարտում պարտությունը որոշեց կայսրության կազմում Պորտուգալիայի մնալու հարցը։ Միևնույն ժամանակ Իսպանիան գտնվում էր խորը համաշխարհային տնտեսական և ժողովրդագրական ճգնաժամում, որը ազդեցություն ունեցավ երկրի բոլոր տարածաշրջաններին։
Գազանորսը (վեպ)
«Գազանորսը, կամ պատերազմի առաջին արահետը» (The Deerslayer, or The First Warpath)՝ Ջեյմս Ֆենիմոր Կուպերի առաջին (շարքի ներքին ժամանակագրության տեսանկյունից) գիրքը Հյուսիսային Ամերիկայի գաղութացման մասին, որը գրվել է 1841 թվականին։ Բազմիցս էկրանավորվել է աշխարհի տարբեր երկրներում, այդ թվում նաև Խորհրդային Միությունում։
Իսպանական կայսրություն
Կայսրությունը վերջին Հաբսբուրգի ժամանակ (1665 - 1700)
Ֆիլիպ IV-ի մահվան պահին նրա որդին՝ Կառլ II-ը ով նրա մայրը՝ Մարիանա Ավստրիացին դարձավ թագավորության ժամանակավոր կառավարի։ Այդ փաստը հանգեցրեց այն բանին, որ իրական իշխանությունը կենտրոնացավ նրա ֆավորիտ ավստրիացի ճիզվիտ հայր Նիտհարդը, ով 1666 թվականի սեպտեմբերին նշանակվեց Մեծ Ինկվիզիտորի պաշտոնում։ Կառլ II-ի կառավարումը կարելի է բաժանել երկու մասի։ Առաջինը, որը տևել է 1665-ից 1679 թվականներին, որը բնութագրվում է տնտեսության ցնցումներով և թագուհու ֆավորիտի, հայր Նիտհարդի, դե Վալենսուելայի մի կողմից և Ֆիլիպ IV-ի ապօրինի որդի դոն Խուան Ավստրիացու միջև քաղաքական պայքարով։ Վերջինը 1677 թվականին կազմակերպում է հեղաշրջում, որի հետևանքով Նիտհարդն ու Վալենսուելան հեռացվում են իշխանությունից։
Կառավարման երկրորդ շրջանը սկսվել է 1680 թվականին, երբ թագավորի ֆավորիտ դարձավ Խուան Ֆրանցիսկո դե լա Սերդան։ Նա առաջարկեցնոր տնտեսական քաղաքականության անցկացում արժույթի արժերկման գործընթացով։ Այդ քաղաքականությունը հանգեցրեց գնաճի և տնտեսության դանդաղ վերականգնման։ 1685 թվականին իշխանության եկավ կոմս Օրոպեսը, ով թագավորական տան ծախսերի սահմանափակում մտցվեց այն բանի համար, որպեսզի կանխարգելվի նոր սնանկությունը։
Այդ ժամանակաշրջանում Ֆրանսիայի դեմ պատերազմ էր ընթանում, որի ընթացքում Եվրոպայում և Ամերիկայում Իսպանիայի ազդեցությունը էականորեն նվազեց, ինչը լավ պատկերավորում է Ռեյսվեյկի հաշտության պայմանագրով Էսպանյոլա կղզու մի մասը Ֆրանսիային հանձնելու հանգամանքը։
Գազանորսը (վեպ)
Սյուժեն
1744 թվական ։ Պատահականորեն իրար հանդիպած երկու լրիվ տարբեր մարդիկ՝ Հարրի Մարչը՝ Անհանգիստ մականունով, ու երիտասարդ որսորդ Նատի Բամպոն՝ Գազանորս մականունով, ուղևորվում են դեպի Առկայծող հայելի կոչվող լիճ։ Գազանորսը պետք է օգներ իր ընկեր մոհիկան Չինգաչգուկին հուրոնների ձեռքից ազատել իր սիրելիին՝ Ուա-թա-Ուային, իսկ Հարրին ապարդյուն փորձում է հասնել գեղեցկուհի Ջուդիտ Հաթերին, ով այդ լճում ապրում էր քրոջ ու ծեր հոր ՝ Թոմասի հետ։
Իսպանական կայսրություն
Դինաստիայի փոփոխություն
Նոր ղեկավարը Իսպանիայում այնքան էլ լավ չընդունվեց։ Բացի այն, որ եղանակային պայմանների հետևանքով թագավորի տոնական ելույթը և բազմաթիվ ընդունելություններ հետաձգվեց, սպասավորները նաև սկսեցին նկատել, որ նա թուլակամ է, բարեպաշտ, մելանխոլիկ և հիմնականում գտնվում է իր հոգևոր հոր ազդեցության ներքո, ինչը անդրադարձել է այն ժամանակվա արվեստում
Այնուամենայնիվ Ֆիլիպ V-ը չէր ձգտում Իսպանիայի ռեսուրսներն օգտագործել իր դղյակի շքեղության համար և իր մտերիմների հարստացման համար, ինչպես նախկինում անում էր Ֆիլիպ I Գեղեցիկը։ Նա ցանկանում էր լինել լավ միապետ՝ չնայած իր և իր հպատակների միջև առկա պատկերացումների տարբերությունների։ Այդ տարբերություններն այնքան նկատելի էին, որ Ֆրանսիայում Իսպանիայի դեսպան մարկիզ դե Կաստելդոսիրոսի հայտնի ելույթից Ֆիլիպը չկարողացավ հասկանալ ոչինչ, այդ թվում՝ «Ya no hay Pirineos» հայտնի արտահայտությունը, ինչը կապված էր այն բանի հետ, որ Ֆիլիպը բացարձակապես չգիտեր իսպաներեն, և իր պապ Լյուդովիկոս XIV-ը ստիպված էր թարգմանել թոռան համար։ Դեսպանի «Թագավոր - արև» վերնագիրը կրող ելույթի ավարտից հետո նա այն դիմեց կայսերը՝ ասելով «Դարձի՛ր լավ իսպանացի»։ Այդպիսի ողջույնի պայմաններում թագավորը գահ բարձրացավ ։
Այդուհանդերձ, իսպանական գահին և հողերին կային նաև այլ հավակնորդներ, ինչը հանգեցրեց այն բանին, որ Կառլ II-ի կտակը ոչ բոլորի կողմից ընդունվեց։ Այս համատեքստում ռազմական հակամարտությունն անխուսափելի էր. էրցհերցոգ Կառլ Ավստրիացին ներկայացրեց իր պահանջները՝ հիմք դնելով Իսպանիայի ժառանգության համար պատերազմին, որը տևեց 1702 թվականից մինչև 1713 թվականը։
Գազանորսը (վեպ)
Սյուժեն
Հուրոնների ցեղի հետ բախումների ժամանակ Գազանորսը նոր մականուն է ստանում` Բազեի աչք։ Չինգաչգուկին հաջողվում է ազատել Ուա-թա-Ուային։ Հեթի Հաթերը զոհվում է թափառող փամփուշտից։ Թոմաս Հաթերը կենդանի զրկվում է գլխամաշկից։ Հուրոնների ամբողջ ցեղը ոչնչացվում է։
Իսպանական կայսրություն
Դինաստիայի փոփոխություն
Այդ պատերազմում մարտավարական ու ռազմավարական սխալ հաշվարկները հանգեցրեցին իսպանական զորքերի նոր պարտությունների, այդ թվում՝ թերակղզու տարածքում։ Այդ անհաջողությունների հետևանքով կորսվեցին Օրանը, Մինորկա կղզին, իսկ առավել ցավոտ ու երկարաժամկետ կորուստը հանդիսացավ Ջիբրալթարը, որը պաշտպանում էին ընդամենը 50 իսպանացի զինվորներ ընդդեմ անգլո-հոլանդական նավատորմի։
Ֆիլիպ V-ը պատրաստ չէր ղեկավարել այդ ժամանակաշրջանի խոշորագույն կայսրությունը՝ գիտակցելով այդ հանգամանքը։ Նա ձգտում էր իրեն շրջապատել առավել որակավորված մասնագետներով։ Այդպիսով, Բուրբոնները և այն մարդիկ, որոնց նրանք հրավիրել էին իրենց պալատ, դարձան Իսպանական կայսրության մասը։ Նրանք ձգտում էին ներգրավվել իսպանական հասարակության մեջ։ Օրինակ Ալեսանդրո Մալասպինայի մասին ասվում էր, որ նա «Իսպանիայում եղել է իտալացի, Իտալիայում՝ իսպանացի»։ Կառլոս III-ը հրամայեց վեսթգոթերից մինչև իր ժամանակներ եղած Իսպանիայի բոլոր թագավորների և խոշոր պետական գործիչների կոչումները վերանայել։ մարկիզ Էսկիլաչեն վիրավորվում էր, երբ իսպանական ազնվականները իրեն դիմելիս չէին օգտագործում «դու» դիմելաձևը, ինչպես որ եղել է ավանդությթի համաձայն, իսկ երեկոները ուտում էր շոկոլադ, ինչը հանդիսանում էր իսպանական սովորություն։ Այդպիսի իրավիճակները նրան տարբերակում էին եվրոպական այլ պալատականներից։ Սակայն, երևի թե առավել պատկերավոր օրինակն այն է, որ Ֆիլիպ V-ը, իր պապ Լյուդովիկոս XIV-ի հետ հանդիպմանը, ով նրան առաջարկել էր ապագայում Ֆրանսիա վերադառնալ որպես Իսպանիայի թագավոր իր կառավարման վերելքի ժամանակ, այլ ոչ թե անկման։ Նա նշել է
Ուտրեխտի հաշտության պայմանագրով, որը կնքվել է 1913 թվականի ապրիլի 11-ին, աշխարհի ուժեղագույն տերությունները ամրագրեցին Եվրոպայում ուժերի հարաբերակցությունը։ Նոր թագավորը՝ Ֆիլիպ V-ը, ով հանդիսանում էր Բուրբոնների դինաստիայի ներկայացուցիչ, պահպանեց անդրօվկիանոսյան տիրույթները, սակայն զիջեց Սիցիլիան ու միլանյան տիրույթների մի մասը Սավոյային, Ջիբրալթարն ու Մինորկա կղզին անցան Մեծ Բրիտանիային, իսկ մայրցամաքային այլ տարածքները (Իսպանական Նիդերլանդներ, Նեապոլ, Միլան և Սարդինիա) անցան Ավստրիային։ Այդ պայմանագրով բաժանվեցին Ֆրանսիայի ու Իսպանիայի գահերը, իսկ Ֆիլիպ V-ը հրաժարվեց ֆրանսիական գահի նկատմամբ հավակնություններից։ Բրիտանացիները նաև երեսուն տարով ստացան Ամերիկայում գտնվող իսպանական գաղութներում ստրուկների վաճառքի մենաշնորհային իրավունքներ («ասիենտո»)։
Կայսրության բարեփոխումներ
Բուրբոնների դինաստիայի ներկայացուցչի իշխանության գալուց հետո պետության բոլոր վարչատարածքային մարմիններին տրվեցին այսպես կոչված Նուեվա Պլանտա դեկրետը, որի համաձայն չեղյալ համարվեցին թերակղզու տարածքում գտնվող հին պետությունների իրավունքներն ու առավելությունները, իսկ իսպանական պետությունը բաժանվեց նահանգների, որոնք կոչվեցին գեներալ - կապիտանություններ, որոնցում ներդրվեց միևնույն օրենսդրությունը։ Այդ փոփոխությունների նպատակն էր Ֆրանսիայի ամբողջականության մոդելով հասնել իսպանական պետության կենտրոնացման և միատեսակության։
Գազանորսը (վեպ)
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:1841 վեպեր Կատեգորիա:Արկածային վեպեր Կատեգորիա:Գրական ստեղծագործություններ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Էկրանավորված ամերիկյան վեպեր Կատեգորիա:Հեռուստաշոուների հիմք ծառայած վեպեր
Իսպանական կայսրություն
Կայսրության բարեփոխումներ
Բացի այդ, Ֆիլիպ V-ը ընդունեց ֆրանսիացի մերկանտիլիստներին և սկսեց կիրառել նրանց գաղափարները ամբողջ կենտրոնացված միապետությունում՝ աստիճանաբար ներդնելով նաև ամերիկյան գաղութներում։ Այստեղ քաղաքականության հիմնական ուղղությունն էր տեղական կրեոլական ազնվականությանը իշխանությունից զրկելն ու ճիզվիտական ուխտի ազդեցության նվազեցումը։ Վերջինները 1767 թվականին արտաքսվեցին Ամերիկայի իսպանական գաղութներից։ Ի լրացում Մեխիկոյում և Լիմայում արդեն գոյություն ունեցող հյուպատոսությունների՝ հիմնադրվեց ևս մեկը Վերակրուսում։
1717-ից 1718 թվականներին Հնդկաստանի խորհուրդն ու Կասա դե Կոնտրատասոնը Սևիլյայից փոխադրվեցին Կադիս, որը դարձավ միակ նավահանգիստը, որը սպասարկում էր ամերիկյան գաղութների հետ առևտուրը։
Գործադիր իշխանության մարմիններում կատարված բարեփոխումների արդյունքում ստեղծվեցին պետական քարտուղարություններ, որոնք հաջորդեցին նախարարություններին։ Բարեփոխումներ իրականացվեցին մաքսային հաստատություններում, ակցիզային և հարկային համակարգում։ Ստեղծվեց կադաստր։ Փոփոխություններ իրականացվեցին բանակում, որտեղ գնդերը փոխարինվեցին տերցիներով։ Բայց ամենամեծ առաջընթացը հանդիսացավ այն, որ միավորվեցին բզկտված նավատորմերն ու նավաշինարանները միացյալ Արմադայի կազմում ։ Այդ բարեփոխումները հնարավոր դարձան շնորհիվ Խոսե Պատինոյի, Խոսե դել Կամպիլոյի և Զենոն դե Սոմոդևիլյայի ու ժամանակի ռազմա-ծովային գործի լավագույն մասնագետների, ինչը դարձավ մերիտոկրատիայի լավագույն օրինակներից։
Այդ բարեփոխումները նոր գաղութարար քաղաքականության հետևանք էին, որի միջոցով թագավորը ձգտում էր վերականգնել Իսպանիայի կորսված տարածքները։ Այսպիսով 1717 թվականինիսպանական նավատորմը կարճ ժամանակահատվածով նվաճեց  Սարդինիան և Սիցիլիան, որը Իսպանիան ստիպված էր զիջել Ավստրիայի, Ֆրանսիայի, Մեծ Բրիտանիայի ու Նիդերլանդների ճնշման ներքո՝ կորցնելով նավատորմը Պասարոյի հրվանդանի ճակատամարտում։ Այնուամենայնիվ, իսպանական դիվանագետները  կնքեցին ընտանեկան համաձայնագիր թագավորի ֆրանսիական բարեկամների հետ, ինչի արդյունքում Երկու Սիցիլիաների թագավորությունը բաժին հասավ իսպանական թագավորի երկրորդ որդուն։ Ավելի ուշ այդ դինաստիան հայտնի դարձավ որպես Նեապոլյան Բուրբոններ։
18-րդ դարի գաղութային պատերազմներ
Ամերիկայում գաղութարարության ամբողջ ժամանակաշրջանում և 18-րդ դարի առավել կարևոր հաղթանակը իսպանական զորքերի համար դարձավ 1741 թվականին տեղի ունեցած Կարթագենի պաշարումը, որը (Ջենիկսենի ականջի համար պատերազմի ժամանակ), որի ժամանակ 186 նավերից կազմված և 23600 զինվորներով ու նավաստիներով անգլիական խոշոր նավատորմը հարձակվեց իսպանական Կարթագեն դե Ինդիաս (այժմ գտնվում է ժամանակակից Կոլումբիայում) նավահանգստի վրա։ Այդ ճակատամարտը դարձավ Մեծ Բրիտանիայի թագավորական նավատորմի պատմության խոշորագույն մարտը և այսօրվա դրությամբ իր մասշտաբով Նորմանդական դեսանտային օպերացիայից հետո հանդիսանում է երկրորդը։ Անգլիական նավերի ու մարտկոցների ուղղությամբ Կարթագենի նավահանգիստն ու Սան Ֆելիպե դե Բարահաս ամրոցը պաշտպանողների երկու ամիս տևած հրետանային ակտիվ կրակից հետո հարձակվողները նահանջեցին՝ կորցնելով 50 նավ և 18000 մարդ։ Իսպանացի ադմիրալ Բլաս դե Լեսոյի հաջող մարտավարությունը վճռական դեր կատարեց բրիտանական պաշարումը կոտրելու գործում, իսկ նվաճած հաղթանակը հնարավորություն տվեց ծովում Իսպանիայի առավելությունը երկարացնել մինչև 19-րդ դարի սկիզբ։ Այդ պարտությունից հետո անգլիական գրաքննությունը արգելեց տեղեկատվություն տարածել այդ իրադարձության մասին, և միայն մի քանի բրիտանական գրքեր են այդ կարևոր ճակատամարտի մասին տեղեկատվություններ պարունակում։ Նույնիսկ մեր օրերում այդ իրադարձության մասին ավելի քիչ է հայտնի, քան Տրաֆալգարի ճակատամարտի կամ Մեծ արմադայի մասին։
Ամերիկայի հետ Բուրբոնների ծովային ակտիվ առևտուրը ընդհատվեց Յոթնամյա պատերազմի ժամանակ բրիտանական նավատորմի կողմից (1756 - 1763 թվականներ), որի ընթացքում Իսպանիան ու Ֆրանսիան գաղութներում պատերազմական գործողություններ էին իրականացնում Պորտուգալիայի և Մեծ Բրիտանիայի դեմ։
Պորտուգալիայի հյուսիսում իսպանական հաջողությունները մթագնեցին անգլիացիների կողմից Հավանայի և Մանիլայի նվաճումով։ Պատերազմն ավարտվեց Փարիզյան խաղաղության պայմանագրի կնքումով, որի պայմաններով Իսպանիային վերադարձվում էր Հավանան ու Մանիլան, անգլիացիներին՝ Սակրամենտոն։ Բացի այդ, Ֆրանսիան Իսպանիային էր զիջում Միսիսիպի գետից արևմուտք գտնվող Լուիզիանան՝ ներառյալ վերջինի մայրաքաղաքը, Նոր Օրլեանը, իսկ Իսպանիան Մեծ Բրիտանիային էր զիջում Ֆլորիդան։
Այնուամենայնիվ, 18-րդ դարը իսպանական գաղութների համար եղել է բարգավաճման ժամանակաշրջան շնորհիվ ռևտրի աճի տեմպերի և հատկապես դարի երկրորդ կեսին Բուրբոնների կատարած բարեփոխումներից հետո։ Առանձին նավերի նավարկումներին փոխարինման եկան դեպի Հնդկաստան մի ամբողջ նավատորմի ուղևորությունները, իսկ 1760-ական թվականներից սկսեցին իրականացվել կանոնավոր ուղևորություններ Կադիսի, Հավանայի և Պուերտո ՌԻկոյի միջև և նույնիսկ դեպի Լա Պլատայի գետաբերան, որտեղ 1776 թվականին ստեղծվեց փոխարքայություն։ Հաբսբուրգների ժամանակ մաքսնենգությունը հսկայական վնաս էր հասցնում կայսրության տնտեսությանը։ Այդ երևույթի դեմ պայքարի համար սահմանվեց ծովային գրանցամատյան։
Պորտուգալիայի դեմ նոր պատերազմը 1777 թվականին ավարտվեց Սան Իլդեֆոնսոյի պայմանագրով, որի համաձայն Իսպանիան վերադարձրեց Սակրամենտո և ստացավ Գվինեայի ափերի մոտ գտնվող Աննաբոն ու Ֆեռնանդո Պո կղզիները՝ Բրազիլիայում նվաճված մի շարք տարածքների փոխարեն։
Միևնույն ժամանակ Իսպանիայի և Մեծ Բրիտանիայի միջև տեղի ունեցավ Նուտկայի ճգնաժամը, որն ավարտվեց 1790-ական թվականներին Նուտկայի համաձայնագրի կնքմամբ, որով հստակեցվեցին Խաղաղ օվկիանոսի ափին գտնվող իսպանական ու բրիտանական տիրույթների սահմանները։ Նույն ժամանակահատվածում Ալեսանդրո Մալասիպինան, ով գտնվում էր իսպանական գահի համար ծառայության մեջ, փորձ ձեռնարկեց գտնել Հյուսիս-արևմտյան անցուղին (Մալասիպինայի արշավանք)։
Իսպանիան 1800 թվականին
Տնտեսական և ինստիտուցիոնալ բարեփոխումները տվեցին իրենց պտուղները, իսկ ռազմական տեսակետից մեծ նշանակություն ունեցավ Ջենկինսի համար պատերազմը, երբ Մեծ Բրիտանիան կարողացավ գրավել ռազմավարական կարևոր նշանակություն ունեցող Կարթագեն քաղաքը։
Արդյունքում 18-րդ դարում Իսպանիային հաջողվեց պահպանել իր գաղութային տիրույթները, սակայն գերտերության կարգավիճակն արդեն կարսված էր։ Հսկայական գաղութային կայսրությունը նախկինի պես աշխարհում կատարում էր կարևոր դերակատարություն, և, չնայած այն հանգամանքին, որ եվրոպական թատերաբեմում մեծացել էր Ֆրանսիայի, Մեծ Բրիտանիայի և Ավստրիայի քաղաքական կշիռը, կայսրությանը պատկանում էր աշխարհի ամենամեծ նավատորմը, իսկ իսպանական արժույթը ամենաուժեղն էր։
Չնայած որ Իսպանական կայսրությունը չկարողացավ վերադարձնել իր նախկին ուժն ու հեղինակությունը, այնուամենայնիվ վերջինը կարողացավ Իսպանաան կայսրության ժառանգության համար պատերազմում հասնել բավականին մեծ հաջողությունների։ Նոր դինաստիայի օրոք Իսպանիան առավել քիչ ռեսուրսներ էր օգտագործում պատերազմների համար, ինչը հնարավորություն տվեց սկսել սկսել տնտեսության երկարատև վերականգնման գործընթաց և քաղաքական ու վարչական բարեփոխումներ։ 17-րդ դարի ժողովրդագրական անկումը հաղթահարվեց։ Այնուամենայնիվ, կառավարությունը շարունակեց ակտիվ քաղաքականություն վարել եվրոպական այլ երկրներից ներգաղթյալների ներգրավման ուղղությամբ։ Այս հարցում հիմնական շեշտադրումը կատարվում էր գերմանացիների ու շվեյցարացիերի վրա։ Սակայն դարասկզբին Եվրոպայում տեղի ունեցան երկու իրադարձություններ, որոնք ամբողջապես փոխեցին իսպանական կայսրության հետագա ճակատագիրը։ Այդ իրադարձություններն էին ֆրանսիական հեղափոխական և Նապոլեոնյան պատերազմները։
Ֆրանսիական մեծ հեղափոխություն և Նապոլեոնյան պատերազմներ
Ֆրանսիական մեծ հեղափոխության սկսվելուց հետո՝ 1789 թվականին Իսպանիան միացավ հեղափոխական կառավարությունների դեմ պայքարող երկրների դաշինքին։ Գեներալ Ռիկարդոսի հրամանատարությամբ բանակը մտավ Ռոսելյո, սակայն մի քանի տարի անց՝ 1794 թվականին, ֆրանսիական զորքերը արտաքսեցին իսպանացիներին և ներխուժեցին Իսպանիայի տարածք։ Առաջին նախարարի պաշտոնը ստացած Մանուել Գոդոյը վարում էր։ 1795 թվականի ապրիլի 5-ին կնքված Բազելյան հաշտության պայմանագրով նա կարողացավ հասնել խաղաղության ֆրանսիացիներին Էսպանոլա կղզու (ժամանակակից Հայիթի կղզու) կեսը զիջելու միջոցով։
1796 թվականին կնքված Սան Իլդեֆոնսոյի պայմանագրի դրույթների համաձայն Իսպանիան դաշինք կազմեց նապոլեոնյան Ֆրանսիայի հետ ընդդեմ Մեծ Բրիտանիայի, ինչն իրենից ենթադրում էր երկու երկրների նավատորմերի ու բանակների միացում։ Սենտ Վինսենտի ճակատամարտը բրիտանական նավատորմի հաղթանակների սկզիբ դրեց։ Այնուամենայնիվ, բրիտանացիները չկարողացան օգտվել իրենց առավելությունից։ Հարկ է արձանագրել, որ Կադիսի պաշարման և Սանտա Կրուս դե Տեներիֆեյի ճակատամարտի ժամանակ բրիտանական նավատորմը երկու անգամ պարտություն է կրել։ Իսպանիայի առավել շոշափելի պարտությունները դարձան 1797 թվականին Տրինիդադ կղզու և Մենորկայի կորուստը։ 1802 թվականին կնքվեց Ամիենի հաշտության պայմանագիրը, որի համաձայն Իսպանիան վերադարձրեց Մենորկան։
Շուտով ռազմական գործողությունները վերսկսվեցին, և Նապոլեոնը սկսեց Լա Մանշով ներխուժելու պլանը։ Սակայն 1805 թվականին տեղի ունեցած Տրաֆալգարի ճակատամարտում ֆրանկո-իսպանական նավատորմի պարտությունից հետոՄեծ Բրիտանիա ներխուժումը անհնարին դարձավ, իսկ սեփական կայսրությունը պաշտպանելու և պահպանելու հնարավորությունները հոդս ցնդեցին։ Տրաֆալգարի ճակատամարտում պարտություն կրելուց հետո Իսպանիան մնաց առանց նավատորմի և չկարողացավ ո՛չ դիմադրել Մեծ Բրիտանիային, ո՛չ ապահովել անդրծովյան գաղութների հետ տրանսպորտային կապը։
1808 թվականին Նապոլեոնը օգտվեց Իսպանիայի թագավոր Կառլոս IV-ի և նրա որդի՝ ապագա թագավոր Ֆերդինանդ VII-ի միջև առկա տարաձայնություններից և ստիպեց նրանց հրաժարվել թագիցգահին բարձրացրեց իր եղբայր Ժոզեֆին։
1808 թվականի մայիսի 2-ին Մադրիդում տեղի ունեցավ ապստամբություն։ Չնայած ապստամբությունը ճնշվեց՝ այնուամենայնիվ, այն իսպանա-ֆրանսիական պատերազմների սկիզբ դրեց։ Իսպանացի ապստամբները գեներալ Կաստանոսի հրամանատարությամբ կարողացան Բաիլենի ճակատամարտում կարողացան պարտության մատնել ֆրանսիական զորքերին  (այն դարձավ Նապոլեոնի առաջին պարտությունը), սակայն իրենց հաղթանակի պտուղներից օգտվել այդպես էլ չկարողացան։ Ֆրանսիացիները ձեռնարկեցին հակահարված և վերականգնեցին Ժոզեֆ I-ի իշխանությունը Ռազմական գործողությունները շարունակվեցին։ Իսպանացիները որդեգրեցին «պարտիզանական պատերազմների» մարտավարություն։ Հետագայում Մեծ Բրիտանիայի աջակցությամբ իսպանացիները թերակղզուց արտաքսեցին ֆրանսիացիներին, և Վաթեռլոոյի ճակատամարտից հետո Ֆերդինանդը VII-ը վերադարձրեց իր թագը։ Այդ ժամանակ իսպանական գաղութներում արդեն սկսվել էին անկախության շարժումներ։
Ամերիկայում իսպանական գաղութների անկախության համար պատերազմ
Ամբողջ գաղութային ժամանակաշրջանի ընթացքում չդադարող ապստամբությունները ամերիկյան գաղութներին անկախություն շնորհելու նախագծերի ստեղծման պատճառ էին դարձել։ Սակայն իսպանաամերիկյան գաղութների անկախության շարժումը թափ հավաքեց այն պահին, երբ իսպանական գահի համար հակամարտություն սկսվեց թագավոր Կառլոս IV-ի և նրա որդի՝ ապագա թագավոր Ֆերդինանդ VII-ի միջև, որից օգտվեց Նապոլեոն Բոնապարտը, ով 1808 թվականին կազմակերպեց այսպես կոչված Բայոնայի գործընթացը, որից հետո իսպանական գահին նշանակվեց Նապոլեոնի եղբայր Ժոզեֆը։ Ֆրանսիական նվաճողական քաղաքականությունը հանգեցրեց երկրում ժողովրդական ապստամբության, որը ստացավ «Իսպանա-ֆրանսիական պատերազմներ» կամ «Պիրենեյան պատերազմներ» (1808 - 1814) անվանումը։ Այդպիսով, այն հարցը, թե Իսպանիայում ում է պատկանում իրական իշխանությունը, այդպես էլ տարաձայնությունների առարկա դարձավ։
Իսպանիայում լիակատար քաղաքական անորոշության պայմաններում իսպանական Ամերիկայի գաղութներում, որոնք հաճախ ղեկավարում էին կրեոլները, սկսվեցին ապստամբությունների շարք, և տեղական ազնվականությունը, որոնց կարգավիճակը Բուրբունների կատարած վերջին բարեփոխումների հետևանքով էականորեն իջեցվել էր, իսկ լիազորությունները՝ կրճատվել, սկսեցին իրենցից ներկայացնել լուրջ վտանգ։ 1808 թվականի օգոստոսի 5-ին Մեխիկոյում տեղի ունեցավ հեղափոխական խունտայի առաջին հավաքը, որից հետո ամբողջ մայրցամաքում սկսվեցին ապստամբություններ, որոնք որպես կանոն ղեկավարում էին տեղական ազնվականության ներկայացուցիչներից կազմված խունտաները։
Ամերիկայում իսպանական իշխանությունները և հետագայում 1814 թվականին գահը վերականգնած Ֆերդինանդ VII-ը չճանաչեցին ստեղծված խունտաների օրինականությունը։ Փոխարքա Ֆերդինանդ դե Աբասկալն ու դոն Պաբլո Մորիլոն, ովքեր ղեկավարում էին ռազմական արշավանքը, դարձան  մայրցամաքում  իսպանական միապետության շահերի գլխավոր պաշտպանները։
Իսպանական գաղութներում ժողովրդական շարժումերը հանգեցրեցին իսպանական գահի հետ ակնհայտ հակադրության, ինչը վերածվեց մայրցամաքային մասշտաբի պատերազմի, որի նպատակն էր գաղութների անկախության հաստատումն ու այնտեղ որպես կանոն հանրապետական կառավարությունների իշխանության գալը։ Наиболее выдающимися деятелями периода Ամերիկայում իսպանական գաղութների անկախության պատերազմի ժամանակաշրջանի առավել ակնառու ներկայացուցիչներ դարձան Սիմոն Բոլիվարն ու Խոսե դե Սան Մարտինը, ովքեր ստանձնեցին ապստամբական բանակի հրամանատարությունն ու 1824 թվականին Այակուչոյի ճակատամարտում վերջնականապես ջախջախեցին իսպանական միապետությանը հավատարիմ զորքերին։
1810-ական թվականներից սկսած Իսպանական Ամերիկայում ընթանում էին դժվարին քաղաքական գործընթացներ, որոնց հետևանքով իսպանական գաղութները դարձան անկախ պետություններ։ Թափ հավաքող ամերիկյան կայսրությունը ձեռք բերեց Իսպանիայի մնացյալ գաղութները (1821 թվականին Ֆլորիդա, ձեռք բերեց Օրեգոնի նկատմամբ իրավասություններ, անեքսիայի ենթարկեց Տեխասը և նորաստեղծ մեքսիկական պետության հյուսիսում գտնվող հողերը՝ Նյու Մեքսիկոն, Յուտան, Կալիֆոռնիան ու Նևադան)։
Վերջնական անկում և իսպանա-ամերիկյան պատերազմ
Ամերիկայում իսպանական գաղութների անկախության համար պատերազմին հաջորդեցին բացարձակ միապետությունը (առավել հայտնի որպես չարագույժ տասնամյակ), դինաստիական հակամարտությունները, բացարձակապաշտների խռովությունը, ազատականների ռազմական հեղաշրջումն ու ազատական ֆրակցիաների միջև պայքարը, որի ընթացքում քաղաքական կայունությունը այն մակարդակով, որը հարկավոր էր արտաքին վստահ քաղաքականություն վարելու համար, երկրում երկար չտևեց։ Այդ ժամանակաշրջանի առավել ականավոր պետական գործիչներից էր Լեոպոլդ Օ’դանիելը (1856 - 1863), ով քաղաքացիական պատերազմների և ապստամբությունների ընթացքում մեծ ներդրում ունեցավ իսպանական հասարակության միասնականության պահպանման գործում և իրեն դրսևորեց միջազգային ասպարեզում։ Նրա հրամանատարությամբ Իսպանիան Մարոկկոյում հաղթեց պատերազմում՝ հաղթանակներ գրանցելով Տետուանայի և Վադ Ռասի ճակատամարտերում, ինչի արդյունքում ատլանտյան ափում ընդարձակվեց Սեուտայի տարածքն ու հետ նվաճվեց Սանտա Կուրս դե լա Մար Պեենյան։ Լեոպոլդ Օ’դանիելը փորձում էր խաղաղ ճանապարհով լուծել Ֆիլիպինների հետ խնդիրը։ Մաքսիմիլիան I (Մեքսիկայի կայսր)Մեքսիկայի կայսր հետ միասին նա հետ նվաճեց Մեքսիկայում գտնվող և նախկինում կորցրած իսպանական տարածքները։ Ֆրանսիացիների հետ դաշինքով ձեռնարկեց արշավանք դեպի Կոչինչինա, որտեղ սպանվել էին մի քանի միսիոներներ։ Բացի այդ, Դոմինիկյան Հանրապետության իշխող ֆրակցիայի ղեկավար Պեդրո Սանտանան վերադարձրեց իր երկրի գաղութային կարգավիճակը, և միայն ներքին քաղաքական վճռականություն ու հաիթցիների աջակցությունը հանգեցրեց այն բանին, որ 1865 թվականին այդ գաղութը կրկին կորսվեց։
Տնտեսական ճգնաժամը, որը առաջացել էր ԱՄՆ-ի քաղաքացիական պատերազմի պատճառով բամբակի գների աճի, չբերության, գյուղատնտեսության ու ենթակառուցվածքների մոդերնիզացիայի վատ արդյունքների (երկաթուղի) հետևանքով, հանգեցրեց Օ’դոնելայի ռեժիմի ավարտին։ Հաճախակիացել էին առաջադեմների, ազատականների և պահպանողականների միջև պատերզմներն ու քաղաքական բախումները, որոնք հանգեցրեցին միջազգային ասպարեզում երկրի կարգավիճակի նվազման։ Անընդհատ խորացող անկայունթույունը և անընդհատ ձգվող տնտեսական ճգնաժամը պատճառ դարձան, որ 1868 թվականին տեղի ունենա հեղափոխություն, որին հաջորդեց 1873 թվականին Իսպանիայի առաջին հանրապետության հռչակումը։ 1875 թվականին միապետության վերակառուցմամբ երկրի համար սկսվեց նոր, առավել բարենպաստ պատմական ժամանակաշրջան, երբ Ալֆոնսո XII-ը ու իր նախարարները իսպանական քաղաքականության և պետության հեղինակության ասպարեզում հասան որոշակի հաջողությունների, մասնավորապես, շնորհիվ իրերի իրական դասավորության և խելացի կառավարմանը սթափ գնահատականների։
Չնայած բոլոր այդ ցնցումներին՝ Իսպանիան մինչև 1870-ական թվականները պահպանեց վերահսկողությունը իր մնացյալ գաղութների նկատմամբ։ Արդեն 1870-ական թվականներից սաստկացան հակագաղութային շարժումներն ու որոշ գաղութներում սկսվեցին ապստամբություններ։ Այդպիսի հակամարտություններից մեկը հետագայում դարձավ միջազգային ու 1898 թվականին վերաճեց իսպանա-ամերիյան պատերազմի, որի ժամանակ թուլացած Իսպանիան բախվեց առավել ուժեղ հակառակորդի հետ՝ ի դեմս Միացյալ Նահանգների, որը վարում էր ընդարձակման քաղաքականություն և փորձում հասանելի դարձնել նոր շուկաներ։
Այդ պատերազմի պատճառ դարձավ «Մեն» զրահապատ հածանավի պայթյունը, ինչի մեղավորությունը վերագրվեց Իսպանիային (Ուիլյամ Հերսթի կողից մասսայական լրատվության միջոցներով ագրեսիվ արշավից հետո)։ Հետագա ուսումնասիրությունները այդպես էլ չկարողացան հստակ պատասխան տալ այն հարցին, թե արդյո՞ք պայթյունը եղել է պատահական կամ դիվերսիա, թե՞ ամերիկացիների կողմից կազմակերպված սադրանք, ովքեր «Մեն» զրահապատ հածանավում հրդեհ էին կազմակերպել, որպեսզի պատերազմ սկսելու պատրվակ ստեղծեն ու Միացյալ Նահանգները հայտարարեն կուբացի ժողովրդի պաշտպան իսպանական բռնակալությունից։ Այդ պատերազմն ավարտվեց իսպանացիների նվաստացուցիչ պարտությամբ և Կուբայի անկախության հռչակմամբ։ Ֆիլիպինները ԱՄՆ-ի աջակցությամբ նույնպես անկախացավ Իսպանիայից։ Իսպանիան ստիպված էր փնտրել զինադադար, և արդյունքում ստորագրվեց Փարիզյան հաշտության պայմանագիրը, որի համաձայն Իսպանիան Կուբան զիջեց Միացյալ Նահանգներին, ինչպես նաև վերջինին հանձնեց մի շարք գաղութներ՝ Ֆիլիպնները, Պուերտո ՌիկոՆ և Գուամը։
Վերջին տարածքները, Աֆրիկա (1885 - 1975)
1778 թվականին Էլ Պարդոյի պայմանագրով Իսպանիան զիջեց Հարավային Աֆրիկայի տարածքները Անոբոն ու Բիոկո կղզիների և Նիգեր ու Օգուվե գետերի միջև գտնվող հսկայական ափամերձ տարածքի դիմաց։ Իսպանիան այդպիսով պահպանեց իր ներկայությունը Գվինեական ծոցում։ 19-րդ դարում մի շարք հետազոտողներ, այդ թվում՝ Մանուել Իրադիերը, ուսումնասիրեցին այդ տարածքներն ու մտան մայրցամաքի խորքը։
Միևնույն ժամանակ Մջերկրականում շարունակվում էին ռազմական գործողությունները, որոնց հետևանքով Իսպանիան Հյուսիսային Աֆրիկայում կորցրեց մի շարք տարածքներ։ Այնուամենայնիվ, 1848 թվականին իսպանացիները գրավեցին Չաֆարինաս կղզին։
1860 թվականին՝ Մարոկկոյի հետ պատերազմից հետո, Վադ Ռասի պայմանագրով Իսպանիան ստացավ Սիդի Իֆնին։ Վերջին տասնամյակներում ֆրանկո-իսպանական համագործակցության արդյունքում իսպանական հովանու ներքո գտնվող տարածքներն ընդարձակվեցին քաղաքից հարավ։ Արդյունքում իսպանիայի հովանու ներքո գտնվող Սիդի Իֆնին և Արևմտյան Սահարան Բեռլինյան վեհաժողովի ժամանակ՝ 1884 ճանաչվեցին։
Իսպանիան նաև հաստատեց իր հովանավորչությունը Բոջադոր հրվանդանից մինչև Կաբո Բլանկո։ 1885 թվականին Ռիո Մունին դարձավ իսպանական պրոտեկտորատ և 1900 թվականին՝ գաղութ։ Գվինեայի նկատմամբ տարածքային պահանջները կարգավորվեցին 1898 թվականին կնքված Փարիզյան համաձայնագրով։
1911 թվականին Մարոկկոն բաժանվեց Ֆրանսիայի և Իսպանիայի միջև։ 1921 թվականին տեղի ունեցած Անվալի աղետը դարձավ Իսպանիայի լրջագույն պարտությունը, և մի քանի տարի անց՝ 1925 թվականի սեպտեմբերի 8-ին, ֆրանկո-իսպանական բանակը ափ դուրս եկավ Ալհուսեմասի մոտ և ջախջախիչ պարտության մատնեց բերբերական Ռիֆի Հանրապետությանը։
1926-ից մինչև 1959 թվականը Բիոկոն ու Ռիո Մունին կրում էին Իսպանական Գվինեա անվանումը։
20-րդ դարի սկզբին Իսպանիան կորցրեց հետաքրքրությունը աֆրիկյան գաղութների ենթակառուցվածքների զարգացման հարցում։ Այնուամենայնիվ, Իսպանիան շահագործում էր կակաոյի ընդարձակ տարածություններ, որոնցում աշխատանքներ իրականացնելու նպատակով հազարավոր նիգերիացիներ բերվեցին։ Իսպանական հովանավորչության ներքո Հասարակածային Գվինեան հասավ մայրցամաքում կրթության և բժշկության ամենամեծ ցուցանիշները ապահովողներից մեկը։
1956 թվականին, երբ Մարոկկոյում ֆրանսիական պրոտեկտորատը ձեռք բերեց անկախություն, Իսպանիան Հյուսիսային Աֆրիկայում իր տարածքները հանձնեց նորաստեղծ Մարոկկո պետությանը՝ պահպանելով իր վերահսկողությունը Սիդի Իֆնիի, Տարֆայա շրջանի ու Արևմտյան Սահարայի վրա։ Մարոկկոյի թագավոր Մուհամեդ V-ը, ով շահագրգռված էր իսպանական տիրույթների հիման վրա պետության տարածքների ընդարձակմամբ, 1958 թվականին մարոկկոյան բանակի միջոցով ներխուժեց Իսպանական Սահարա։ Այդ պատերազմը հայտնի դարձավ որպես Իֆնիի պատերազմ կամ Մոռացված պատերազմ։ Նույն թվականին Իսպանիան Մուհամեդ V-ին զիջեց Տարֆայայի հատվածն ու անեքսիայի ենթարկեց Իսպանական Սահարայում գտնվող Սագուա էլ Համարը (հյուսիսում) և Ռիո դե Օրոն (հարավում)։
1959 թվականին Գվինեական ծոցի ափերում գտնվող իսպանական տարածքները ստացան Իսպանիայի անդրծովյան նահանգների կարգավիճակ։ Հասարակածային Իսպանիա անվանումով այդ տարածքները գտնվում էին գեներալ-նահանգապետի կառավարման ներքո։ Տեղական առաջին ընտրությունները անցկացվեցին 1959 թվականին, որի արդյունքում Իսպանական Գվինեայում ընտրվեց առաջին խորհրդարանը։ Համաձայն 1963 թվականի դեկտեմբերին ընդունված մայր օրենքի՝ երկու նահանգները միավորվեցին Հասարակածային Գվինեայի մեջ և ստացան սահմանափակ ինքնավարություն։ Ամբողջ տարածքում ստեղծվեցին ինքնակառավարման մարմիններ (այդ թվում նաև՝ օրենսդիր) և ադմինիստրացիա յուրաքանչյուր նահանգում։ Չնայած այն բանին, որ լայն լիազորություններով օժշտված Գլխավոր կոմիսարը նշանակվում էր իսպանական իշխանությունների կողմից, Հասարակածային Գվինեայի գլխավոր ժողովը ստացավ օրենսդրական ակտերի մշակման լայն հնարավորություններ։
1968 թվականի մարտին տեղական ազգայնականների և ՄԱԿ-ի ճնշման ներքո Իսպանիան հայտարարեց, որ պատրաստ է Հասարակածային Գվինեային անկախություն շնորհել։ 1968 թվականին անկախություն ձեռք բերելով՝ Հասարակածային Գվինեան դարձավ մեկ շնչի հաշվարկով Աֆրիկայի ամենաբարձր եկամուտն ունեցող երկրներից մեկը։ 1969 թվականին միջազգային ճնշման ներքո Իսպանիան Սիդի Իֆնին հանձնեց Մարոկկոյին։ Արևմտյան Սահարայում իսպանական գերիշխանությունը պահպանվեց մինչև 1975 թվականը, երբ մարոկկացիների իրականացրած Կանաչ երթը ստիպեց իսպանացիներին հեռանալ։ Նախկին իսպանական գաղութի ապագան մինչ օրս անորոշ է մնում։
Մարոկկոն այսպես կոչված Մեծ Մարոկկոյի ստեղծման գաղափարի շրջանակներում տարածքային պահանջներ ունի Սեուտայի, Մելիլյայի և Իսպանիայի այլ ինքնիշխան տարածքների նկատմամբ։ 2002 թվականի հուլիսի 11-ին Պերեխիլ կղզին օկուպացվեց Մարոկկոյի ոստիկանության և զինված ուժերի, որոնք հետագայում ճնշվեցին և հեռացվեցին կղզուց Ռոմեո Սյերա ռազմագործողության շրջանակներում։
Իսպանիայի գաղութների ցանկ
Սույն ցուցակում ներկայացված են աշխարհում Իսպանիայի բոլոր այն տարածքները, որոնք երբևէ եղել են այդ երկրի հանդեպ գաղութային՝
Հյուսիսային և Հարավային Ամերիկայում
Ամերիկայի գաղութացումն իսպանացիների կողմից Աղբյուրը՝ edrawmind.com
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իսպանական կայսրություն Կատեգորիա:Նախկին կայսրություններ Կատեգորիա:Ժամանակակից Եվրոպայի գաղութատիրության պատմություն Կատեգորիա:Հաբսբուրգներ Կատեգորիա:Գաղութային կայսրություններ Կատեգորիա:2-րդ հազարամյակն Իսպանիայում Կատեգորիա:Իսպանիայի քաղաքական պատմություն