cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Հայաստանի տնտեսություն
Մշակող արդյունաբերություն
ՀՀ կառավարության 2021-2026 թվականների գործունեության միջոցառումների ծրագրում կառավարությունը նպատակադրում է շարունակաբար զարգացնել արդյունաբերությունը, օրինակ մշակող արդյունաբերության հարաբերությունը ՀՆԱ նկատմամբ դարձնելով 15%։ Իսկ արդյունաբերության զարգացման հինգ գերակա ոլորտներ են սահմանված Ոսկերչություն և ադամանդագործությունը, Թեթև արդյունաբերությունը (սնունդ, տեքստիլ և այլն), Ծանր արդյունաբերությունը (լեռնամետալուրգիա, քիմիա), Սարքաշինությունը (սարքեր, մեքենաներ, արևային տեխնոլոգիաներ) և Դեղագործությունը ։
Հանքագործական արդյունաբերություն
2016-2020 թվականների միջին տվյալներով հանքագործական արդյունաբերությունն ապահովել  է Հայաստանի համախառն ներքին արդյունքի շուրջ 3․2%-ը։ 2020 թվականին հանքագործական արդյունաբերության հաշվին ապահովվել է երկրի համախառն ներքին արդյունքի 3.8%-ը։
2020 թվականին հանքագործական արդյունաբերության արտադրանքի արտադրության ծավալը կազմել է 403.5 մլրդ դրամ կամ ընդհանուր արդյունաբերական արտադրանքի 19%-ը ։
2020 թվականին մետաղական հանքարդյունաբերությամբ զբաղվող ընկերությունների հաշվարկած հարկերը և վճարները կազմել են Հայաստանի պետական բյուջեի եկամուտների 3.2%-ը (49.3 մլրդ դրամ)։ Ընդ որում այս ընկերությունների կողմից հաշվարկված ընդհանուր հարկերի և վճարների կեսից ավելին՝ 25.2 մլրդ դրամի չափով, բաժին է հասնում Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատին, որին հետևում են «Գեոպրոմայնինգ գոլդ» ՍՊԸ-ն (16.6 մլրդ դրամ) և «Թեղուտ» ՓԲԸ-ն (4.6 մլրդ դրամ) ։
Հայաստանի մետաղական օգտակար հանածոների թվում առկա են  7 պղնձամոլիբդենային, 4 պղնձի, 24 ոսկու և ոսկի-բազմամետաղային, 2 բազմամետաղային, 1 մոլիբդենային, 1 ալյումինահանքային, 1 մագնեզիումասիլիկատային ապարների և քրոմիտի, 3 երկաթահանքային հանքավայրեր ։
Ներկա պահին ամենախոշոր հանքը  շահագործում է Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատ ՓԲԸ-ն (ԶՊՄԿ) և գտնվում է Քաջարանում (Սյունիքի մարզ)։ Սա պղնձամոլիբդենային հանքավայր է, որի շահագործումը սկսվել է 20-րդ դարի կեսերին, իսկ այս պահին այն ապահովում է Հայաստանի հանքարդյունաբերության ոլորտի ընդհանուր արդյունքի ավելի քան կեսը ։
Թեղուտը (պղինձ-մոլիբդենի հանք Լոռու մարզում), որի շահագործումը սկսվել է 2014 թվականին, արտադրության ծավալով Քաջարանի ապահոված ծավալից քիչ է, իսկ մյուսն Ամուլսարն է (ոսկեբեր քվարցիտներ, Վայոց ձորի մարզ)` ցածր պարունակության, խոշոր ծավալների հանքավայր, որն այժմ շինարարության փուլում է։ Վերջինիս՝ շահագործման փուլում տարեկան արտադրողականությունը կազմելու է 10 մլն տոննա հանքաքար։ Հանքի շահագործումը տևելու է 10 տարի։
Հայաստանում հանքագործական արդյունաբերության հիմնական խնդիրներից և մարտահրավերներից են հանքերի գործունեության և վերամշակման աշխատանքների հետևանքով օդի ու ջրի զգալի շարունակական աղտոտվածությունը, հանքերի տեղամասերի, պոչամբարների վերականգնման և մելիորացիայի համար անհրաժեշտ ծրագրերի և ֆինանսական միջոցների բացակայությունը, պոչամբարների փլվելու կամ վթարվելու վտանգները՝ բարձր սեյսմիկ ռիսկերի, հողի անկայունության հետ կապված ընդհանուր ռիսկի պայմաններում, բնապահպանական  օրենքների և կանոնակարգերի պատշաճ ձևով չիրականացվելը ։
Էլեկտրականության, գազի, գոլորշու և լավորակ օդի մատակարարում
2016-2020 թվականների միջին տվյալներով էլեկտրականության, գազի, գոլորշու և լավորակ օդի մատակարարումը ( այդ թվում՝ էլեկտրաէներգիայի արտադրություն, փոխանցում և բաշխում) ապահովել  է Հայաստանի համախառն ներքին արդյունքի շուրջ 3.7%-ը։ 2020 թվականին այս ճյուղի հաշվին ապահովվել է երկրի համախառն ներքին արդյունքի 3.8%-ը։
2019 թվականի տվյալներով Հայաստանում զբաղվածների շուրջ 2.1%-ն կամ 23,000 մարդ ընդգրկված էլեկտրականության, գազի, գոլորշու և լավորակ օդի մատակարարման ոլորտում ։
2020 թվականին ճյուղի արտադրանքի արտադրության ծավալը կազմել է  258 մլրդ դրամ կամ ընդհանուր արդյունաբերական արտադրանքի 12.3%-ը ։
Շինարարություն
2016-2020 թվականների միջին տվյալներով շինարարության ոլորտը ապահովել  է Հայաստանի համախառն ներքին արդյունքի շուրջ 7%-ը։
2019 թվականի տվյալներով Հայաստանում զբաղվածների շուրջ 9%-ը կամ 96,600 մարդ ընդգրկված էր շինարարության ոլորտում ։
Շինարարության ոլորտը Հայաստանի երկնիշ տնտեսական աճի շարժիչ ուժն է հանդիսացել 2000-ական թվականների սկզբից մինչև 2008 թվականի ֆինանսատնտեսական ճգնաժամն ընկած ժամանակահատվածում։ Ոլորտի մասնաբաժինը ՀՆԱ-ում միջինում կազմել է մոտ 25%։ Նմանատիպ աճը հիմնականում պայմանավորված է եղել խոշորամասշտաբ բնակարանաշինությամբ (օրինակ Հյուսիսային Պողոտան), ենթակառուցվածքային և պետական այլ նախագծերով։ Այս աճը բավականին արհեստական բնույթ ուներ և չէր առաջնորդվում շուկայում առկա պահանջարկով։ Երևան քաղաքի կենտրոնում կառուցապատվել էին թանկարժեք բնակելի շենքեր, որոնք մնացել են անավարտ կամ ամբողջությամբ վաճառված չեն մինչ օրս։ Այս իրավիճակը կարելի է բնորոշել «առաջարկով առաջնորդվող» շինարարության աճ։ Միևնույն ժամանակ այդ տարիներին ի հայտ եկան մեծ թվով շինարարական ընկերություններ, որոնք իրականացնում էին եզակի նախագծեր։ Պետությունը չուներ մշակված ստանդարտներ և գործում էին ոլորտային շատ թույլ իրավակարգավորումներ։ Այս ամենի հետևանքով այս ընկերություններից շատերը սնանկացան, իսկ նրանց նախագծերը մնացին անավարտ։ Սահմանափակ թվով ընկերություններ կարողացան հաղթահարել այդ ճգնաժամը ։
2008-2020 թվականներին ՀՆԱ-ի կառուցվածքում շինարարության դերը հետզհետե նվազում էր։ Չնայած որոշակի փոքր աճ նկատելի էր շինարարության ավելացված արժեքի ծավալներում, օրինակ 2015-ին, 2017-ին, 2019-ին, սակայն այդ աճը զիջում է ՀՆԱ-ի աճին, ուստի և շինարարության կշիռը շարունակում է նվազել ։
2015 թվականին ՀՀ կառավարությունը մեկնարկեց շինարարության ոլորտի աջակցությունը, երբ ներկայացվեց հիփոթեքային վարկերի տոկոսների հետվերադարձի մեխանիզմը՝ ի հաշիվ վարկառուի վճարած եկամտային հարկի։ Միաժամանակ պետության կողմից մեկնարկեցին մի քանի սոցիալական բնակարանային շինարարության ծրագրեր։ Այս քայլերի արդյունքում հաջորդող տարիների ընթացքում բնակարնների վաճառքի թիվը աճեց մի քանի անգամ և առաջին անգամ գերազանցեց մինչ ճգնաժամային 2007 թվականի ցուցանիշը ։
Առևտուր և այլ ծառայություններ
Առևտուրը և ծառայությունները հանդիսանում են Հայաստանի տնտեսական աճին նպաստող հիմնական ճյուղերից։
2016-2020 թվականների միջին տվյալներով առևտուրն ապահովել է Հայաստանի համախառն ներքին արդյունքի շուրջ 11%-ը, իսկ ծառայությունները՝ 36.3%-ը, ընդ որում ՀՆԱ արտադրության կառուցվածքում ծառայություններից ամենամեծ կշիռը ունի անշարժ գույքի հետ կապված գործունեությունը (7.8%)։
2019 թվականի տվյալներով Հայաստանում զբաղվածների կեսից ավելին (55.3%) կամ 596,000 մարդ ընդգրկված էր առևտրի և ծառայությունների ոլորտում, ներառյալ պետական կառավարում, կրթություն, առողջապահություն և բնակչության սոցիալական սպասարկում ոլորտում զբաղված 245,000 աշխատող ։
Առևտրի շրջանառության մեջ ընդգրկվում են մանրածախ ու մեծածախ առևտրի շրջանառությունը և ավտոմեքենաների վաճառքը։ Մանրածախ առևտրաշրջանառությանը միջինում (2016-2020) բաժին է հասնում ընդհանուր առևտրաշրջանառության 50%-ը, մեծածախ առևտրին՝ 46%-ը իսկ ավտոմեքենաների վաճառքին՝ 4.2%-ը ։
Հայաստանի ծառայությունների ոլորտում ամենատարածված ճյուղերն են զվարճության և հանգստի հետ կապված գործունեությունը, որին հաջորդում են ֆինանսական և ապահովագրական գործունեությունը, տեղեկատվությունը և կապը, փոխադրումները և վերջապես կացության ու հանրային սննդի կազմակերպումը։
Արտաքին առևտուր
Հայաստանը ներմուծում է շուրջ երկու անգամ ավել, քան արտահանում է։ 2016-2020 թվականների տվյալներով Հայաստանում ներմուծումը տարեկան միջինում կազմել է 4.3 մլրդ ԱՄՆ դոլար, արտահանումը՝ 2.3 մլրդ ԱՄՆ դոլար ։
Հայաստանը հիմնականում ներմուծում է բնական գազ, նավթ և նավթամթերք, դեղամիջոցներ, հումք, մեքենաներ ու սարքավորումներ։ 2016-2020 թվականների տվյալներով բնական գազի ներմուծումը կազմել է միջին տարեկան 392 մլն ԱՄՆ դոլար (ընդհանուր ներմուծամն 9.2%) իսկ նավթի ու նավթամթերքի ներմուծումը՝ միջին տարեկան 251 մլն ԱՄՆ դոլար (6%)։
Հայաստանում արտահանման շուրջ 30%-ը բաժին է ընկնում հանքահումքային արտադրանքին, այլ հիմնական արտահանվող ապրանքներից են ծխախոտը, ալկոհոլային խմիչքները, ոսկու փոշին, ալյումինե փայլաթիթեղը։
2019 թվականին Հայաստանից արտահանվել է 2.6 մլրդ ԱՄՆ դոլարի ապրանք, որի 24%-ը կամ 627 մլն-ն կազմել է պղնձի հանքաքարի արտահանումը, որին հաջորդել է ծխախոտ պարունակող սիգարետը՝ 10% կամ 273 մլն ԱՄՆ դոլար, սպիրտային թրմօղին՝ 9% կամ 246 մլն ԱՄՆ դոլար, ոսկու փոշին՝ 8% կամ 215 մլն ԱՄՆ դոլար, ֆեռոմոլիբդենը՝ 6%  կամ 142 մլն ԱՄՆ դոլար, և ալյումինե նրբաթիթեղի արտահանումը, որը կազմել է ընդհանուր արտահանման 4%-ը կամ 95 մլն ԱՄՆ դոլար ։
Հայաստանը հիմնականում արտահանում է դեպի Ռուսաստան (2016-2020 թվականներին միջին տարեկան 26% կամ 604 մլն ԱՄՆ դոլար) և ԵՄ-ն (2016-2020 թվականներին միջին տարեկան 25% կամ 559 մլն ԱՄՆ դոլար)։
Անդամակցությունը ԵԱՏՄ-ին
Եվրասիական տնտեսական միությունը (ԵԱՏՄ) տարածաշրջանային տնտեսական ինտեգրման միջազգային կազմակերպություն է՝ հիմնադրված Եվրասիական տնտեսական միության մասին Պայմանագրով, որը ստորագրվել է 2014 թվականի մայիսի 29-ին Աստանայում։ ԵԱՏՄ-ն ստեղծվել է Բելառուսի, Ղազախստանի ու Ռուսաստանի Մաքսային միության և Միասնական տնտեսական տարածքի հիմքի վրա։
Հայաստանի Հանրապետության նախագահ Սերժ Սարգսյանը 2013 թվականի սեպտեմբերի 3-ին հայտարարել է Մաքսային միություն մտնելու, այդ նպատակներով անհրաժեշտ գործնական քայլեր ձեռնարկելու, իսկ այնուհետև՝ Եվրասիական տնտեսական միության կազմավորմանը մասնակցելու Հայաստանի Հանրապետության որոշման մասին։ 2014 թվականի հոկտեմբերի 10-ին ստորագրվել է Հայաստանի Հանրապետության՝ ԵԱՏՄ մասին պայմանագրին միանալու պայմանագիրը, որն ուժի մեջ է մտել 2015 թվականի հունվարի 2-ին ։
2015 թվականի օգոստոսի 12-ից ԵԱՏՄ անդամ է նաև դարձել Ղրղզական Հանրապետությունը։
Եվրասիական տնտեսական միությանն անդամակցությունը ենթադրում է պետության ապրանքների, ծառայությունների, կապիտալի, աշխատուժի ազատ տեղաշարժ միության ներքին շուկայում։ Միևնույն ժամանակ դա նշանակում է, որ պետությունը պետք է որդեգրի միության միասնական արտաքին առևտրային քաղաքականությունը, այսինքն օրինակ փոխվում է երրորդ երկրների հետ սակագնային քաղաքականությունը, ինչի արդյունքում օրինակ ներմուծումը երրորդ երկրներից կարող է թանկանալ։
ԵԱՏՄ-ին Հայաստանի անդամակցությունը որոշները տեսնում էին որպես նոր հնարավարությունների աղբյուր Հայաստանի համար․ իշխանությունները նշում էին, որ անդամակցությունը լայն շուկա է բացելու առաջին հերթին հայ արտահանողների համար և խթանելու է տեղական արտադրությունը։ Նրանք, ովքեր դեմ էին արտահայտվում անդամակցությանը, հիմնականում համարում էին, որ այդպիսով Հայաստանը կմեծացնի տնտեսական և քաղաքական կախվածությունը Ռուսաստանից։
ԵԱՏՄ-ին միանալու առաջին տարին՝ 2015 թվականին, Հայաստանում մի շարք տնտեսական ցուցանիշներ անկում արձանագրեցին․ տնտեսական աճը կազմել է 3.2% (իսկ 2016 թվականին նվազել մինչև 0.2%), դեպի Ռուսաստան արտահանումը 2014 թվականի համեմատ կրճատվել է ավելի քան 20%-ով։ Սա հիմնականում պայմանավորված էր 2015 թվականին Ռուսաստանի տնտեսական վիճակի վատթարացման հետ, որը իր հերթին գլխավորապես պայմանավորված էր այս երկրի նկատմամբ արևմուտքի կիրառած պատժամիջոցներով, ինչպես նաև նավթի միջազգային գների անկմամբ։ Հայաստանի իշխանություններն այս առիթով հայտարարում են, որ հայաստանյան տնտեսության վիճակն ավելի վատ կլիներ, եթե չանդամակցեր ԵԱՏՄ-ին ։
Հայաստանի Հանրապետության և ԵԱՏՄ անդամ երկրների միջև ապրանքաշրջանառությունն 2016 թվականին աճել է 15.3%-ով, այդ թվում` ՌԴ-ի հետ` 15․1%-ով, Բելառուսի Հանրապետության հետ 15.4%-ով, Ղազախստանի Հանրապետության հետ` 46․7%-ով, Ղրղզստանի Հանրապետության հետ 2.1 անգամ ։ Հայաստանի արտահանումը ԵԱՏՄ երկրներ 2016 թվականին աճել է 53%-ով, դեպի երրորդ երկրներ արտահանումը աճել է 13%-ով, իսկ բարձր տեխնոլոգիական արտահանման մասնաբաժինը հասել է ընդհանուր ծավալի 12%-ի (ԵԱՏՄ կտրվածքով այց ցուցանիշը կազմել է 8.8%): ԵԱՏՄ ներքին շուկա հայկական ապրանքների արտահանումը արտահանման ընդհանուր ծավալում ավելացել է 15․9%-ից 22% ։
Հայաստանի տնտեսության վրա ԵԱՏՄ-ի անդամակցությունը արտահայտվել է երրորդ երկրներից ներմուծման թանկացման մեջ։ Ուսումնասիրելով ըստ ԵԱՏՄ հարմոնիզացված համակարգի քառանիշ մակարդակի Հայաստանի 2015 թվականի ներմուծումը` տեսնում ենք, որ 1361 ապրանքային խմբերից ամենախոշոր հինգը կազմում են ընդհանուր ներմուծման 40 %-ը։ Ամենամեծ երկու խմբերի համար ԵԱՏՄ երկրներն են հանդիսանում խոշոր ներմուծողներ, մինչդեռ հաջորդ երեք խմբերի համար պատկերը ամբողջովին տարբեր է։ Ինչպես ցույց է տրված աղյուսակում` առևտրային հարաբերությունները Հայաստանի ու ԵԱՏՄ երկրների միչև արդեն նպաստավոր էին։ Որպես Առևտրի Համաշխարհային Կազմակերպության (ԱՀԿ) անդամ Հայաստանը վարում էր բավականին ազատական առևտրային քաղաքականություն։ 2015 թվականի դրությամբ միջին դրույքաչափը ազգերի առավել բարենպաստության ռեժիմի կիրառմամբ 6.1 տոկոս էր։ ԵԱՏՄ անդամ դառնալով Հայաստանը ստիպված է կիրառել ավելի բարձր մաքսային դրույքաչափեր, ինչը կարող է հանգեցնել ներմուծվող ապրանքների գների աճի։
ԵՄ «GSP+» արտոնյալ առևտրային ռեժիմ
ԵՄ-ի կողմից տրամադրվող «Արտոնությունների ընդհանրացված և համալրված համակարգը» (GSP+) մաքսային արտոնությունների համակարգ է, որը ցածր և ցածր-միջին եկամտով երկրներին հնարավորություն է տալիս ավելի քան 6200 ապրանքատեսակ ԵՄ շուկա արտահանել զրոյական կամ նվազեցված մաքսատուրքերով։
2008 թվականի վերջին Հայաստանը պաշտոնապես դիմել է Եվրոպական Հանձնաժողովին և 2009 թվականի հունվարի 1-ից օգտվում էր ԵՄ կողմից տրամադրվող GSP+ արտոնությունների համակարգից։ 2014 թվականի հունվարի 1-ից Եվրոպական Հանձնաժողովի որոշմամբ Հայաստանի Հանրապետությունն ընդգրկվել է ԵՄ վերանայված «Արտոնությունների ընդհանրացված և համալրված համակարգի (GSP+)» արտոնյալ առևտրային ռեժիմի նոր փուլում ։
«GSP+» համակարգից օգտվելու նախապայման է հանդիսանում մարդու իրավունքներին, աշխատանքային իրավունքներին, բնապահպանությանը և արդյունավետ կառավարմանն առնչվող 27 միջազգային կոնվենցիաների արդյունավետ իրականացման ընթացքը երկրում։
ԵՄ կանոնակարգի համաձայն՝ երկիրը դուրս է գալիս «GSP+» համակարգի շահառուների ցանկից, եթե Համաշխարհային Բանկի կողմից 3 հաջորդական տարի անընդմեջ դասակարգվել է որպես բարձր եկամուտ կամ միջինից բարձր եկամուտ ունեցող տնտեսություն։ Միևնույն ժամանակ, համաձայն կանոնակարգի, երկրին տրվում է մեկ տարի անցումային շրջան, որի ընթացքում երկիը շարունակում է օգտվել է արտոնյալ առևտրային ռեժիմից։
Հայաստանը 2017 թվականին, 2018 թվականին և 2019 թվականին մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ ցուցանիշով դասվում էր միջինից բարձր եկամուտ ունեցող երկրների շարքին և 2022 թվականի հունվարի 1-ից Հայաստանը այլևս չի օգտվելու «GSP+» արտոնյալ առևտրային ռեժիմից։
Հայաստանում կիրառվում է ԵՄ երկու առևտրային ռեժիմ՝ «GSP+» արտոնյալ առևտրային ռեժիմը և «Ազգերի առավել բարենպաստության ռեժիմը» (MFN)՝ բոլոր այն ապրանքների համար, որոնք դուրս էին մնում «GSP+» համակարգից։  «GSP+»-ից դուրս գալուց հետո հայկական ծագման բոլոր ապրանքները ԵՄ ներմուծելիս Հայաստանն օգտվելու է ԵՄ «Ազգերի առավել բարենպաստության ռեժիմից», ինչի արդյունքում սակագնային դրույքները փոփոխության կենթարկվեն։
«GSP+» ռեժիմով Հայաստանից ԵՄ արտահանման ենթակա ապրանքների մեջ խոշոր կշիռ ունեցող ապրանքներից են ֆերոմոլիբդենը, հագուստեղենը, ալյումինե փայլաթիթեղը, սիգարետը, խմիչքը։ Առանձին ապրանքների մասով, օրինակ՝ ալյումինե փայլաթիթեղ, հագուստեղեն, սիգարետ և խմիչք, սակագնային դրույքների փոփոխությունները կարող են էական ազդեցություն ունենալ։ Իսկ, օրինակ, հիմնական արտահանման կշիռ կազմող պղնձի մասով ազդեցություն չի լինի։ Համաձայն ՀՀ Կենտրոնական բանկի գնահատականների՝ արտոնյալ առևտրային ռեժիմի կիրառման դադարեցման արդյունքում Հայաստանի արտահանումը դեպի ԵՄ հավանաբար կնվազի 56.8 մլն ԱՄՆ դոլարով իսկ Հայաստանի ընդհանուր արտահանումը՝ 54.8 մլն ԱՄՆ դոլարով և ազդեցությունը ընդհանուր արտահանման վրա այդպիսով զգալի չի լինի ։
Ալյումինե փայլաթիթեղի արտահանման մասով, բացի «GSP+» ռեժիմի արտոնությունների վերացումից, սպասվում է նաև ԱՄՆ կողմից սակագների բարձրացում։ ԱՄՆ Առևտրի դեպարտամենտը 2020 թվականի մայիսի 4-ին հրապարակել է նախնական որոշումը Հայաստանից ալյումինե փայլաթիթեղ արտահանող «Ռուսալ Արմենալ» ընկերության վերաբերյալ՝ կապված վերջինիս կողմից խտրական գների կիրառման (դեմպինգ) հետ։ Որոշման վերջնական հաստատվելու դեպքում ամերիկյան շուկայում առկա հայկական ալյումինե փայլաթիթեղների սպառումը կկասեցվի իսկ ընկերությունը կվճարի տուգանք։ Հայաստանից արտահանվող ալյումինե փայլաթիթեղի շուրջ 30%-ը ուղղվում է ԱՄՆ։ Նշված երկու հիմնական շուկաներում առևտրի պայմանների խստացման պարագայում մեծանում է արտահանման առավելագույն նվազման հավանականությունը մինչև 110 մլն ԱՄՆ դոլարի չափով։ Այնուամենայիվ, տարբեր գնահատականներով, առկա են դեպի այլ երկրներ արտահանման հնարավորություններ, ինչպես նաև ալյումինի բարձր միջազգային գների պահպանման պարագայում շահույթների որոշակի ճշգրտման հաշվին դեպի ԵՄ ալյումինե փայլաթիթեղի արտահանման վրա ազդեցության որշակի չեզոքացում ։
2021 թվականին թուրքական ծագման ապրանքների էմբարգո
2020 թվականի հոկտեմբերին Հայաստանի կառավարության որոշմամբ 2021 թվականի հունվարից վեց ամսով արգելվել է թուրքական ծագում ունեցող վերջնական սպառման ապրանքների ներմուծումը Հայաստան ։
Արգելքի կիրառումը կապված էր Ադրբեջանի կողմից՝ Արցախի Հանրապետության դեմ սանձազերծված պատերազմական և ահաբեկչական գործողություններին Թուրքիայի աջակցության հետ ։"Թուրքական ծագման ապրանքների ներմուծման սահմանափակումն իրենից ենթադրում է նախևառաջ անվտանգային բաղադրիչ՝ հաշվի առնելով քանիցս հաստատված փաստերը, ըստ որոնց, Թուրքիան բացահայտորեն աջակցում ու սատարում է Ադրբեջանի կողմից՝ Արցախի Հանրապետության դեմ սանձազերծված պատերազմական և ահաբեկչական գործողություններին։ Թուրքական ծագմամբ ապրանքների ներմուծման արգելքով դադարեցվում է հայաստանյան աղբյուրներից Թուրքիայի պետական գանձարանի ֆինանսական սնուցումը, միաժամանակ կանխարգելվում է նաև թշնամական տրամադրված երկրից վերջնական սպառման ապրանքների ներմուծման միջոցով հնարավոր վտանգների ներթափանցումը Հայաստան։"Ժամանակավոր արգելքը չէր տարածվում հետևյալ դեպքերում ՝
Վեցամսյա ժամկետի լրացումից հետո՝ 2021 թվականի հունիսին, արգելքը երկարաձգվեց ևս վեց ամսով։
Հայաստանի Էկոնոմիկայի նախարարությունը 2021 թվականի դեկտեմբերի 30-ին հայտնեց, որ միջգերատեսչական քննարկումների արդյունքում որոշում է կայացվել չերկարաձգել թուրքական ապրանքների ներմուծման էմբարգոն ․ Վերջին մեկ տարվա ընթացքում թուրքական ապրանքների նկատմամբ արգելքն ունեցել է դրական և բացասական տնտեսական հետևանքներ։ Դրական հետևանքներից են մի շարք նոր հիմնված կամ ընդլայնված արտադրությունները թեթև արդյունաբերության, շինանյութերի և կահույքի արտադրության, ինչպես նաև գյուղատնտեսության ոլորտում, սակայն էմբարգոյի գլխավոր բացասական հետևանքն է գնաճի վրա էական ազդեցությունը, ինչը դրսևորվել է հատկապես լայն սպառման մի շարք ապրանքախմբերի վրա։ Քիչ չեն նաև մեր գործարարների կողմից դիմումներն ու խնդրանքները թուրքական ապրանքների ներմուծման վրա եղած արգելանքը հանելու մասին։
Այս տարվա ընթացքում մի շարք տնտեսվարողներ ձեռնամուխ են եղել թուրքականին փոխարինող ապրանքների արտադրությանը։ Դրսևորվելու է հետևողականություն, որպեսզի նման ընկերությունների կենսունակությունն ու մրցունակությունն ապահովվի նոր պայմաններում՝ անհրաժեշտության դեպքում օժանդակելով վերջիններիս հավելյալ գործիքակազմով։
Թուրքական ապրանքների ներմուծման արգելքի վերացմամբ փոխադարձության սկզբունքով ակնկալվում է, որ հայկական ապրանքների արտահանման համար կստեղծվեն առավել բարենպաստ պայմաններ։ Ժամանակավոր արգելքի կիրառումից հետո 2021 թվականի հունվար-սեպտեմբերին Թուրքիայից ներմուծումը կրճատվել է 70%-ով, ընդ որում կրճատվել է ինչպես ժամանակավոր արգելված (-91.1%-ով), այնպես էլ թույլատրելի ապրանքների ներմուծումը (-40%-ով)։ 2021 թվականի հունվար-սեպտեմբերին Թուրքիայից ներմուծվել է շուրջ 8.3 մլն ԱՄՆ դոլարի արգելված ապրանք, որոնց թվում պլաստմասայից խողովակներ (16%), բնահող, հանքաքար լվալու, աղալու, խառնելու սարքեր (15%), անձեռոցիկ, սանիտարահիգիենիկ ու կենցաղային նշանակության այլ թղթի տեսակներ (6%) և այլն ։
Պետական ծախսեր և եկամուտներ
15 տարիների ընթացքում՝ 2005-2020 թվականներին, Հայաստանի Հանրապետության պետական ծախսերը միջինում կազմում էին երկրի ՀՆԱ 25%-ը։ 2007 թվականին սկիզբ առած համաշխարհային ֆինանսատնտեսական ճգնաժամի հետևանքով պետական ծախսերը աճել են՝ 2009 թվականին կազմելով ՀՆԱ 30%-ը (2007 թվականին կազմում էր 20%)։ Պետական ծախսերի ևս մեկ նման կտրուկ աճ գրանցվել է 2020 թվականին COVID-19-ի համավարակի և ռազմական դրության հետևանքով։
2020 թվականին Հայաստանի պետական բյուջեի ծախսերը կազմել են 1.9 տրիլիոն դրամ։ Հայաստանի պետական բյուջեի ծախսերի կառուցվածում ամենամեծ կշիռն ունեն սոցիալական պաշտպանության ոլորտին ուղղվող ծախսերը (կենսաթոշակներ, նպաստներ)։ 2016-2020 թվականների տվյալներով սոցիալական պաշտպանությանն է ուղղել ընդհանուր պետական ծախսերի միջինում 28%-ը ։ Վերջին տարիներին կենսաթոշակների գծով ծախսերը շարունակաբար աճում են։ 2020 թվականին պետական բյուջեից կենսաթոշակների վճարմանն է ուղղվել 356.9 մլրդ դրամ՝ 11.8%-ով ավել, քան նախորդ տարի,  ինչը պայմանավորված է կենսաթոշակների միջին ամսական չափի աճով։ 2020թվականին կենսաթոշակի գծով ծախսերի մասնաբաժինը պետական բյուջեի ընդհանուր ծախսերի կառուցվածքում եղել է 18.8%, այլ կերպ ասած, պետական բյուջեից ծախսված ամեն 1000 դրամից 188 դրամը ուղղվել է կենսաթոշակների վճարմանը ։
2020 թվականին Հայաստանի պետական բյուջեի եկամուտները կազմել են 1.6 տրիլիոն դրամ։ Պակասուրդը կազմել է շուրջ 334 մլրդ դրամ՝ ի սկզբանե պլանավորած 167 մլրդ դրամի փոխարեն։ Պակասուրդի աճը պայմանավորված էր կորոնավիրուսային համավարակի և Արցախյան պատերազմի հետ կապված ծախսերի աճով։ Հայաստանի Հանրապետության պետական բյուջեի գերակշիռ մասը կազմավորվում է հարկային եկամուտների և պետական տուրքերի հաշվին։
2020 թվականի տվյալներով՝ Հայաստանի ամենախոշոր հարկատուն է Գրանդ Տոբակո ընկերությունը, որը պետական բյուջե է փոխանցել շուրջ 51 մլրդ դրամի հարկեր ։
Պետական պարտք
2000 թվականից մինչ 2008 թվականը Հայաստանի Հանրապետության կառավարության պարտք / ՀՆԱ ցուցանիշն աստիճանաբար նվազել է՝ 39.8%-ից հասնելով 14.9%-ի, որին Հայաստանի Հանրապետության կառավարության պարտքի դանդաղ աճին զուգահեռ նպաստել է նաև այդ ժամանակահատվածում դրամի արժևորումը և ՀՆԱ-ի երկնիշ աճի տեմպը։
Համաշխարհային ֆինանսական ճգնաժամի հետևանքով Կառավարության պարտք / ՀՆԱ ցուցանիշը 2009 թվականից կտրուկ աճ արձանագրեց՝ 2008 թվականի 14.9% դիմաց կազմելով 34.6%՝ այդպիսով աճելով 19.7-ը տոկոսային կետով։ Պարտք/ՀՆԱ հարաբերակցության զգալի աճի գործում մեծ էր նաև փոխարժեքի դերը, որը 2009 թվականին արժեզրկվել է մոտ 23.2%-ով։ Եթե չլիներ փոխարժեքի արժեզրկումը, 2009 թվականին կառավարության պարտքի աճը կկազմեր մոտ 11.2 տոկոսային կետ՝ 19.7-ի փոխարեն ։
Կառավարության պարտքի մակարդակի աճին զուգահեռ փոխվել է նաև դրա կառուցվածքը։ 2009 թվականին տնտեսական ճգնաժամի հաղթահարման նպատակով ներգրավված պետական պարտքի զգալի մասը արտաքին պարտք էր, ինչի արդյունքում կտրուկ վատթարացել է պարտքի պորտֆելը. 2008- 2009 թվականներին արտաքին պարտքի կշիռը 81.0%-ից դարձել է 85.8%՝ հանգեցնելով փոխարժեքի ռիսկի աճին ։
Հայաստանի Հանրապետության կառավարության պարտքի ծավալի աճի տեմպն արագացավ նաև 2014 թվականին տեղի ունեցած արտաքին տնտեսական շոկերի (Ռուսաստանի Դաշնության նկատմամբ տնտեսական պատժամիջոցների կիրառում) պայմաններում  դրամի արժեզրկման, ինչպես նաև փոխառու միջոցների հաշվին պակասուրդի զուտ ֆինանսավորման ծավալների աճի արդյունքում, և 2017 թվականի տարեվերջին Կառավարության պարտք / ՀՆԱ ցուցանիշը կազմեց 53.7%, ինչը պատմական առավելագույն էր մինչ այդ թվականը ընկած ժամանակահատվածի համար։
2017 թվականին ընդունվել և 2018 թվականից ուժի մեջ են մտել նոր հարկաբյուջետային կաննոներ։
Հայաստանի Հանրապետության կառավարության կողմից հարկաբյուջետային կանոնների նոր համարգին համահունչ 2018 թվականին Կառավարության պարտք / ՀՆԱ ցուցանիշը նախորդ տարվա համեմատությամբ նվազել է 2.4 տոկոսային կետով` կազմելով 51.3% :
2020 թվականին COVID-19 hամավարակի և Արցախյան պատերազմի հետևանքով առաջացած ֆինանսական կարիքի բավարարման անհրաժեշտությամբ պայմանավորված տեղի է ունեցել պետական բյուջեի պակասուրդի աճ, որը կազմել է շուրջ 334.0 մլրդ դրամ, կամ ՀՆԱ-ի 5.4%-ը՝ նախորդ տարվա համեմատ աճելով 4.4 տոկոսային կետով։ ՀՆԱ անկումը, պետական բյուջեի պակասուրդի ավելացումը, ինչպես նաև ԱՄՆ դոլարի նկատմամբ դրամի արժեզրկումը հանգեցրել են Հայաստանի Հանրապետության կառավարության պարտքի բեռի ավելացմանը, որը կազմել է ՀՆԱ-ի 63.5%՝ նախորդ տարվա նկատմամբ աճելով 13.4 տոկոսային կետով և հատելով հարկաբյուջետային կանոններով սահմանված 60% սահմանային շեմը։ Կառավարության պարտք/ՀՆԱ ցուցանիշի աճին ամենաշատը հավասարապես նպաստել են տնտեսական անկումը և փոխարժեքի արժեզրկումը՝ 3.9-ական տոկոսային կետ ։
Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը ծրագրում է, որ 2022 թվականի ավարտին կառավարության պարտքի չափը կկազմի 4,740 մլրդ դրամ, ինչը այդ տարվա ՀՆԱ-ի 60.2%-ն է (2020-ին 63.5%, իսկ 2021-ին՝ 60.8%): Ընդ որում, 4,740 մլրդ պարտքի ընդհանուր գումարի 69%-ը կկազմի արտաքին պարտքը, իսկ 31%-ը՝ ներքին պարտքը ։
Արտաքին պարտքն աստիճանաբար ներքինով փոխարինելու դեպքում նվազում է պետական պարտքի պորտֆելի ռիսկայնությունը, հատկապես արտարժութային ռիսկերը։ Հաշվի առնելով այն, որ արտաքին աղբյուրներից ստացվող վարկային միջոցների արտոնյալությունը գնալով նվազում է, ինչպես նաև ներքին պարտքի կազմում արդեն իսկ առկա են մինչև 30 տարի մարման ժամկետով պարտատոմսեր, ապա ներքին պարտքի կշռի աստիճանական ավելացումը դրական է անդրադառնում նաև վերաֆինանսավորման ռիսկի ցուցանիշի վրա ։
2022 թվականի տարեվերջի դրությամբ կառավարության արտաքին վարկերի գծով պարտքի 37.6%-ը բաժին կընկնի Համաշխարհային Բանկին (Զարգացման Միջազգային Ընկերակցություն ու Վերակառուցման և Զարգացման Միջազգային Բանկ), 17.1%-ը՝ Ասիական Զարգացման բանկին, որին հետևում են Եվրասիական Զարգացման Բանկը (7.6%) և Արժույթի Միջազգային Հիմնադրամը (7.2%) և այլն։ 2022 թվականի տարեվերջի դրությամբ ձևավորվող կառավարության պարտքի մարման ժամանակացույցը սփռված կլինի մինչև 2054 թվականը։ 2022 թվականին կառավարության պարտքի միջին կշռված տոկոսադրույքը կկազմի –5.0%: Կառավարության պարտքի սպասարկման ծախսերը (տոկոսավճարներ) կկազմեն ՀՆԱ-ի 2.7%-ը ։
Բյուջետային գործընթաց
Հայաստանում պետական բյուջեի նախագծի մշակման աշխատանքները կազմակերպում է կառավարությունը ։
Պետական մարմինները կազմում և Հայաստանի Ֆինանսների նախարարություն են ներկայացնում իրենց ոլորտային միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրերը։ Ֆինանսների նախարարությունը մշակում է պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրի նախագիծը և ներկայացնում է այն կառավարությանը։ Առաջիկա երեք տարվա՝ Հայաստանի պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագիրը (այլ կերպ՝ միջնաժամկետ ծախսերի ծրագիր կամ ՄԺԾԾ) ծառայում է հիմք՝ պետական բյուջեի նախագծի մշակման աշխատանքների համար։
Կառավարությունը քննարկում և մինչև ընթացիկ տարվա հուլիսի 10-ը հաստատում է միջնաժամկետ ծախսերի ծրագիրը։ Կառավարությունը հրապարակում, ինչպես նաև Ազգային ժողով է ներկայացնում՝ ի գիտություն, միջնաժամկետ ծախսերի ծրագիրը մինչև յուրաքանչյուր տարվա հուլիսի 20-ը։
Առաջիկա տարվա պետական բյուջեի նախագծի մշակման փուլն սկսվում է ոչ ուշ, քան Հայաստանի կառավարության կողմից Հայաստանի պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրի հաստատման օրը։
Պետական մարմիններն առաջիկա տարվա բյուջետային ֆինանսավորման հայտերը (որտեղ ցույց է տրվում կապն առաջիկա երեք տարվա պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրերի հետ և ընդգծվում են առաջիկա երեք տարվա պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրերի նկատմամբ բոլոր զգալի շեղումները), իսկ դոտացիայի գումարները հաշվարկող մարմինը՝ դոտացիայի գումարի՝ ըստ առանձին համայնքների բաշխումը սահմանված ժամկետում ներկայացնում են Ֆինանսների նախարարություն։
Բյուջետային ֆինանսավորման հայտերի, արտաքին ու ներքին պարտավորությունների և հաջորդ տարում կանխատեսվող մուտքերի հիման վրա Ֆինանսների նախարարությունը կազմում է հաջորդ տարվա պետական բյուջեի նախագիծը և ներկայացնում կառավարություն։ Կառավարությունը պետական բյուջեի նախագիծը՝ ներառյալ նաև Հայաստանի կենտրոնական բանկի խորհրդի կողմից հաստատված Հայաստանի կենտրոնական բանկի կապիտալ ներդրումների ծրագիրը և ծախսերի նախահաշիվը Ազգային ժողովի քննարկմանն է ներկայացնում բյուջետային տարին սկսվելուց առնվազն իննսուն օր առաջ։ Հայաստանում բյուջետային տարին սկսվում է յուրաքանչյուր տարվա հունվարի 1-ից և ավարտվում նույն տարվա դեկտեմբերի 31-ին։
Հայաստանում պետական բյուջեն ընդունում է Ազգային ժողովը՝ Կառավարության ներկայացմամբ ։
Հարկաբյուջետային կանոններ
Հայաստանի Հանրապետության հարկաբյուջետային կանոնների ներկա համակարգը գործարկվել է ՀՀ Ազգային ժողովի կողմից 2017 թվականի դեկտեմբերի 20-ին ՀՀ բյուջետային համակարգի մասին և Պետական պարտքի մասին ՀՀ օրենքներում փոփոխություններ և լրացումն­եր կատարող օրենքների, ինչպես նաև են ՀՀ Կառավարության՝ 2018 թվականի օգոստոսի 23-ի N 942-Ն որոշման ընդունմամբ։ Կանոնների համակարգը ներառում է ծախսային կանոններ, որոնք ուժի մեջ են մտնում պարտքի սահմանված շեմերը գերազանցելիս։ Մասնավորապես․
Հայաստանի տնտեսությունը COVID-19-ի պայմաններում
COVID-19-ի առաջին դեպքը Հայաստանում գրանցվել է 2020 թվականի մարտի 1-ին,  մարտի 16-ին կառավարությունը հայտարարել է արտակարգ իրավիճակ, որը երկարաձգել է մի քանի անգամ։
Համավարակի դեմ արդյունավետ պայքարելու նպատակով և արտակարգ դրության իրավական ռեժիմով պայմանավորված՝ 2020 թվականի մարտի 24-ին տնտեսական գործունեության որոշ տեսակների նկատմամբ ժամանակավոր սահմանափակումներ կիրառվեցին (բացառությամբ (A) Գյուղատնտեսություն, անտառային տնտեսություն և ձկնորսություն, (B) Հանքագործական արդյունաբերություն և բացահանքերի շահագործում, (C10) Սննդամթերքի արտադրություն, (C11) Խմիչքի արտադրություն, (C17.22) Սանիտարահիգիենիկ և կենցաղային նշանակության թղթե արտադրատեսակների արտադրություն, (C20.4) Օճառի և մաքրող, լվացող ու փայլեցնող միջոցների, օծանելիքի և կոսմետիկական միջոցների արտադրություն, (C21) Հիմնական դեղագործական արտադրանքի և պատրաստուկների արտադրություն, (C24) Հիմնական մետաղների արտադրություն և այլ գործունեության տեսակների)։ Երկրում սահմանված արտակարգ դրության և տնտեսական գործունեության որոշ տեսակների նկատմամբ կիրառված վերոնշյալ սահմանափակումների հետևանքով Հայաստանի տնտեսական ակտիվության ցուցանիշը 2020 թվականի ապրիլին գրանցել է 16.4% անկում։
Մայիսի 3-ին վերացվել են հագուստի արտադրության նկատմամբ սահմանափակումները իսկ ապրիլի 12-ին՝ ծխախոտային արտադրատեսակների արտադրության նկատմամբ սահմանափակումները։
COVID-19-ի, ինչպես նաև դրան հաջորդած երկրորդ ցնցման՝ ռազմական դրության, արդյունքում Հայաստանի Հանրապետության տնտեսությունը 2020 թվականին արձանագրել է 7.4% անկում։ Տնտեսական անկումն առավելապես պայմանավորվել է ծառայությունների և շինարարության ճյուղերի ավելացված արժեքների նվազմամբ։ Տարվա ընթացքում Հայաստանի արտահանումը նվազել է 3.9%-ով իսկ ներմուծումը՝ 17.7%-ով։
Թեև ՀՆԱ իրական ծավալը  կրճատվել էր, «Ֆինանսական և ապահովագրական գործունեության ոլորտում» արձանագրվել էր ավելացված արժեքի 5.4% հավելաճ, ինչն ավելի քան 0.3%-ային կետով զսպել էր ՀՆԱ-ի անկումը ։ Բանկային համակարգի վրա COVID-19-ի/պատերազմի բացասական հետևանքներից մեկը չաշխատող ակտիվների (վարկերի) աճն էր։ 2021 թվականի փետրվարի վերջի դրությամբ չաշխատող ակտիվների («հսկվող», «ոչ ստանդարտ», «կասկածելի» դասերում ընդգրկված ակտիվների) կամ այսպես ասած «դասակարգված վարկերի» մասնաբաժինը առևտրային բանկերի ընդհանուր ակտիվների կառուցվածքում հասել էր 7.01%-ի, ինչն ամենաբարձր ցուցանիշն էր 2017 թվականի տարեսկզբից ի վեր։
Չնայած 2016-2020 թվականների ընթացքում օտարերկրյա ուղղակի ներդրումների ներհոսքը դեպի Հայաստան շարունակաբար նվազել է, սակայն 2020 թվականին անկման տեմպն էականորեն արագացել էր՝ հասնելով շուրջ 16%-ի։ 2020 թվականին օտարերկրյա ուղղակի ներդրումների ներհոսքը (ՕՈՒՆ) կազմել է շուրջ $500 մլն, ինչը մոտ 16%-ով ավելի քիչ է, քան 2019 թվականին և 30%-ով ավելի քիչ քան 2015 թվականին ։
Համավարակի հետևանքներով պայմանավորված թույլ պահանջարկի պատճառով 2020 թվականի ընթացքում երկրում պահպանվել էր ցածր գնաճային միջավայր։ 12-ամսյա գնաճն իր թիրախային մակարդակին (4%) մոտեցնելու նպատակով, ՀՀ Կենտրոնական բանկը շարունակել է վարել խթանող դրամավարկային քաղաքականություն։ Հունվար-նոյեմբեր ժամանակահատվածում ավելացվել է խթանման չափը՝ աստիճանաբար իջեցնելով վերաֆինանսավորման տոկոսադրույքն ընդհանուր հաշվով 1.25 տոկոսային կետով։ Դեկտեմբերին, երբ արտաքին հատվածից սպասվող գնաճային ազդեցությունների և արժութային շուկայում դրամի արժեզրկման դրսևորումների պայմաններում կանխատեսվում էր գնաճի և գնաճային սպասումների որոշակի արագացում, ԿԲ-ն մեծ քայլով՝ 1.0 տոկոսային կետով բարձրացրել է տոկոսադրույքը և սահմանել 5.25%: Արդյունքում, 12-ամսյա գնաճը տարվա ընթացքում աստիճանաբար, իսկ տարեվերջին մեծ չափով ավելացել է՝ դեկտեմբերին հասնելով նպատակային ցուցանիշին բավականին մոտ՝ 3.7% :
COVID-19 համավարակի տարածման կանխարգելման առողջապահական ազդեցությունների մեղմման նպատակով կառավարությունն իրականացրել է նաև լրացուցիչ առողջապահական ծախսեր, որոնց ծավալը 2020 թվականի դեկտեմբերի վերջի դրությամբ կազմել է մոտ 36.4 մլրդ դրամ (ներառյալ Համաշխարհային բանկի աջակցությամբ իրականացվող ծրագրերը)։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հայաստանի տնտեսություն Կատեգորիա:Եվրոպայի տնտեսություններ ըստ երկրի
Կազմող (նախագծման ձևանմուշ)
Կազմող (Composite), կառուցվածքային նախագծման ձևանմուշ, որը տվյալները միավորում է ծառային ստրուկտուրայի մեջ՝ հիերարխիա կազմելով եզակիից դեպի ընդհանուրը։ Կազմող ձևանմուշը թույլ է տալիս նույն կերպ դիմել ինչպես առանձին օբյեկտին, այնպես էլ օբյեկտների խմբերին ։
Նպատակ
Ձևանմուշը բնորոշում է դասերի հիերարխիա, որոնք միևնույն ժամանակ կարող են բաղկացած լինել պրիմիտիվ և բարդ օբյեկտներ։ Հեշտացնում է հայցողի ճարտարապետությունը և ավելի պարզ է դարձնում նոր տիպի օբյեկտների ավելացումը։
C#
The following example, written in C#.
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ծրագրավորում
Հայ-բելառուսական հարաբերություններ
Հայ-բելառուսական հարաբերություններ, Հայաստանի Հանրապետության և Բելառուսի Հանրապետության միջև երկկողմ դիվանագիտական հարաբերություններ։ Երկրների միջև ստորագրվել է 82 փաստաթուղթ (54 համաձայնագիր, 20 արձանագրություն, 2 հուշագիր և 6 այլ փաստաթուղթ) ։
Հայաստանում Բելառուսի դեսպանությունը գտնվում է հետևյալ հասցեում։ Կոտայքի մարզ, գյուղ Առինջ, Մ․ Բաղռամյան փողոց, տուն 9/1 ։ Բելառուսում Հայաստանի դեսպանությունը գտնվում է հետևյալ հասցեում։ Երկիր Մինսկ,Պարտիզանական շրջան, Բումաժկովի փողոց, տուն 50 ։
Պատմություն
Երկրների միջև դիվանագիտական հարաբերությունները հաստատվել են 1993
Առևտրատնտեսական հարաբերություններ
2020 թվականի մարտին Երևանում տեղի ունեցավ առևտրատնտեսական համագործակցության հարցերով բելառուսա-հայկական միջկառավարական հանձնաժողովի 14-րդ նիստը ։
2014 թվականին երկրների միջև ապրանքաշրջանառությունը կազմել է 40,068 մլն դոլար։ Բելառուսական արտահանումը կազմել է 31,0315 մլն դոլար, իսկ հայկական արտահանումը՝ 9,0365 մլն դոլար ։ 2020 թվականին երկրների միջև ապրանքաշրջանառությունը կազմել է 82,3 մլն դոլար։ բելառուսական արտահանումը կազմել է 57,5 մլն դոլար, իսկ հայկական արտահանումը՝ 24,8 մլն դոլար ։
Բելառուսի Հանրապետության Ազգային ժողովի Ներկայացուցիչների պալատի նախագահ Վլադիմիր Պավլովիչ Անդրեյչենկոն հայտարարել է, որ երկրների միջև ապրանքաշրջանառությունը կազմում է մոտ 50 միլիոն դոլար, սակայն նշել է, որ «այդ թիվը չի համապատասխանում բելառուսա-հայկական հարաբերությունների ներուժին» ։
Հայաստան բելառուսական արտահանման հիմնական ապրանքներն են կաթը, սերուցք, կարագ, պանիր, կաթնաշոռ, տավարի միս, տրակտորներ, թամբի քարշակներ, մեքենաներ և սարքեր՝ բարձրացնելու, տեղափոխելու, բեռնելու կամ բեռնաթափելու համար, մեկուսացված լարեր, մալուխներ, դեղամիջոցներ, կահույք և դրա մասեր, մասեր, ինչպես նաև պահեստամասեր, լուցկիներ, պլաստմասեիրեր, ավտոմեքենաների անվադողեր, փայտե շինանյութեր, խողովակաշարեր, տրիկոտաժե իրեր, պոմպեր և վերելակներ.
Բելառուս հայկական արտահանման հիմնական ապրանքներն են թունդ ոգելից խմիչքները, ձուկը, պղնձի ջարդոնն ու թափոնները, ստիրոլի պոլիմերները, ֆեռոհամաձուլվածքները, հիգիենայի պարագաները, ինչպես նաև հանքային ջուր, էլեկտրատեխնիկական սարքավորումներ, տրանսֆորմատորներ և ծաղիկները ։
Հայաստանում գործում է բելառուսական կապիտալի մասնակցությամբ չորս ձեռնարկություն ։
Համագործակցություն մշակույթի ոլորտում
Ամեն տարի երկրների կողմից փոխանակվում են ցուցահանդեսներ և ստեղծագործական խմբերի ելույթներ, Բելառուսը և Հայաստանը մասնակցում են իրենց տարածքում անցկացվող միջազգային փառատոներին ։
2019թ. Մայիսի 16-20-ը Հայաստանում անցկացվեցին Բելառուսի մշակույթի օրերը ։
Անդամակցությունը միջազգային կազմակերպություններին
Անդամակցություն միջազգային կազմակերպություններին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայաստանի արտաքին հարաբերություններ Կատեգորիա:Հայաստանի երկկողմ հարաբերություններ
Յայցե (համայնք)
Յայցե համայնք (, Општина Јајце), համայնք Բոսնիա և Հերցեգովինայում։ Վարչականորեն գտնվում է Բոսնիա և Հերցեգովինայի Դաշնությունում։ Համայնքի վարչական կենտրոնն է Յայցե քաղաքը ։
Բնակչություն
1991 թվականի մարդահամարի տվյալների համաձայն՝ համայնքում բնակվում է 45 007 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Բոսնիա և Հերցեգովինայի վարչական բաժանում Կատեգորիա:Բոսնիա և Հերցեգովինայի Դաշնության համայնքներ
Ինտեր Մայամի
«Ինտեր Մայամի» (Inter Miami CF) ամերիկական պրոֆեսիոնալ ֆուտբոլային ակումբ, հիմնվել է Ֆլորիդա նահանգի Մայամի քաղաքում։ 2020 թվականից հանդես է գալիս ԱՄՆ-ի և Կանադայի բարձրագույն առաջնությունում՝ MLS-ում։ Ակումբը պատկանում է Դևիդ Բեքհեմի գլխավորած «Մայամի Բեքհեմ Յունայթեդ» ներդրողների խմբին։
Պատմություն
Երբ Դևիդ Բեքհեմը 2013 թվականին հայտարարել է ֆուտբոլիստի կարիերան ավարտելու մասին, առաջնությունը խոսակցություններ է վարել Բեքհեմի խորհրդականների հետ արտոնությունների հավանական ձեռք բերման վերաբերյալ։ Ի սկզբանե 2007 թվականին առաջնության հետ Բեքհեմի կնքած պայմանագիրը իր մեջ ներառում էր արտոնությունների գնման տարբերակ՝ իջեցված 25 մլն․ դոլլար գնով ։ 2014 թվականի փետրվարի 5-ին MLS-ը հայտարարել է որ Դևիդ Բեքհեմը առաջնության հետ կնքած պայմանագրում օգտագործել է վերոնշյալ տարբերակը ։ Բեքհեմի գործընկերներ դարձան բոլիվիացի միլիարդատեր Մարսելո Կլաուրան և բրիտանացի պրոդյուսեր Սայմոն Ֆուլլերը, իսկ ներդրողների խումբը ստացել է «Մայամի Բեքհեմ Յունայթեդ» (Miami Beckham United) անվանումը ։
2017 թվականի դեկտեմբերի 14-ին Մայամիից Բեքհեմի խմբին են միացել ձեռնարկատեր եղբայրներ Խորխե Մասը և Խոսե Մասը ինչպես նաև ճապոնացի ձեռնարկատեր Մասայոսի Սոնը ։
2019 թվականի հուլիսի 26-ին ակումբը պայմանագիր է կնքել առաջին խաղացողների հետ․ թիմի կազմը համալրել են երկու 19-ամյա արգենտինացիներ Մատիաս Պելլեգրինին և Խուլիան Կարրանսան  ։ 2019 թվականի դեկտեմբերի 30-ին ակումբի պատմության առաջին գլխավոր մարզիչ է նշանակվել ուրուգվայցի մասնագետ Դիեգո Ալոնսոն   ։
«Ինտեր Մայամին» իր նորամուտը MLS-ում նշել է 2020 թվականի մարտի 1-ին « Լոս Անջելեսի » դեմ հանդիպման ժամանակ, որի արդյունքով զիջել է մրցակցին նվազագույն 1։ 0 հաշվով  ։
2023 թվականի ամռանը ակումբի կազմը համալրել են արգենտինացի ֆուտբոլիստ Լիոնել Մեսսին և իսպանացի ֆուտբոլիստներ Սերխիո Բուսկետսը և Ժորդի Ալբան։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:2018 հիմնադրումներ Կատեգորիա:Ֆուտբոլային ակումբներ Կատեգորիա:Ֆուտբոլային ակումբներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Սպորտային ակումբներ Կատեգորիա:Ֆլորիդա
Աստերոիդների ցանկ (254101-254200)
Աստերոիդների ցանկ (254001-254100) * Աստերոիդների ցանկ * Աստերոիդների ցանկ (254201-254300)
Շչեկինո (գյուղ, Ուգրանսկի շրջան)
Շչեկինո (Щекино), գյուղ Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Ուգրանսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 3 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Ուգրանսկի շրջանի բնակավայրեր
Էդգար Գյանջումյան
Պարուսույց Սուրեն Գյանջումյանի թոռն է, Գագիկ Գյանջումյանի որդին։
Կենսագրություն
1995-1999 թվականներին սովորել է Երևանի պետական համալսարանի կիրառական մաթեմատիկայի ֆակուլտետում։ Զուգահեռ սովորել է «Հրաչյա Աճառյան» համալսարանի միջազգային իրավունքի ֆակուլտետում և Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի կոմպոզիցիայի բաժնում, ավարտել ասպիրանտուրան։ Առաջին անգամ Էդգար Գյանջումյանի հեղինակային ստեղծագործությունը հնչել է 1998 թվականի ապրիլին՝ Հայաստանի հանրային ռադիոյով ։ 2004 թվականին ունեցել է երեք մենահամերգ։ Համագործակցել է հայ երգարվեստի մի շարք ներկայացուցիչների հետ՝ Նառա, Զարուհի Բաբայան, Նունե Եսայան, Ալլա Լևոնյան և այլք։
Թողարկել է չորս ձայնասկավառակ։ 2008 թվականին ստեղծել է «Օգնեմ» հիմնադրամը, որի նպատակն է օգնել արյան հիվանդությամբ տառապող երեխաներին ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հայ կոմպոզիտորներ Կատեգորիա:ՀՀ մշակույթի վաստակավոր գործիչներ Կատեգորիա:ԵՊՀ շրջանավարտներ Կատեգորիա:Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Կոմպոզիտորներ այբբենական կարգով
Ֆյուրստենվալդե (Շպրե)
Ֆյուրստենվալդե (Fürstenwalde/Spree), քաղաք Գերմանիայում, Բրանդենբուրգի տարածքում։
Մտնում է Օդեր Շպրե շրջանի կազմի մեջ։ Բնակչությունը 32 468 մարդ է (2010 թվականի դեկտեմբերի 31–ի տվյալներով) ։ Զբաղեցնում է 70,55 կմ² տարածք։ Պաշտոնական կոդը՝ 12 0 67 144։
Պատմություն
Առաջին փաստացի հիշատակումը Ֆյուրստենվալդեի (Շպրե) վերաբերյալ հայտնի է 1272 թվականից։ Ենթադրվում է, որ քաղաքը հիմնադրվել է 1225 և 1250 թվականների միջև ընկած ժամանակահատվածում, այսինքն գրեթե այն ժամանակ, երբ հիմնադրվեց Բեռլինը Շպրե գետի վրա։ Գետի շրջակայքում լինելը քաղաքին արագ զարգանալու մեծ հնարավորություն էր տալիս։ Քաղաքի անվան երկրորդ մասը («am Spree») ցույց է տալիս այն, որ Շպրեն դառնում էր նավարկելի գետ Ֆյուրստենվալդեից։ Ֆրիդրիխ–Վիլհելմ ջրամբարի՝ 1662—1669 թվականներին կառուցումից հետո Ֆյուրստենվալդեի՝ որպես առաջնային նշանակետի նշանակությունը ընկավ, սակայն գետային նավահանգստի դերը մեծացավ։
1837 թվականին կառուցած Շպրեի ալրաղացը դարձավ քաղաքի տնտեսական զարգացման խթանը։ 1872 թվականին այս քաղաք տեղափոխվեց բեռլինյան Պինչ ֆիրմայի արտադրության մեծ մասը։
Պատմականորեն Ֆյուրստենվալդեն շատ հարմար էր զաինակայանների համար։ Քաղաքում են տարբեր ժամանակներում տեղադրված են եղել Նապոլեոնի, կայզերյան և խորհրդային զորքերը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Գերմանիայի քաղաքներ
Դուլովո (գյուղ, Տյաչևի շրջան)
Դուլովո (Дулово), գյուղ Ուկրաինայի Անդրկարպատյան մարզի Տյաչևի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Դուլովո գյուղում բնակվում էր 2 420 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,09 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 2688889 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Անդրկարպատյան մարզի Տյաչևի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1503 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Ծափաթաղ
Ծափաթաղ (նախկին անվանումները` Բաբաջան, Կզըլքենդ), գյուղ Հայաստանի Հանրապետության Գեղարքունիքի մարզի Վարդենիսի տարածաշրջանում, Վարդենիս քաղաքից մոտ 32 կմ հյուսիս-արևմուտք, Սևանա լճի արևելյան ափին։
Նախկինում Բաբաջան անվան տակ ընդգրկված է եղել Ցարական Ռուսաստանի Երևանի նահանգի Նոր Բայազետի գավառում ։ Խորհրդային տարիներին մասն է կազմել Հայկական ԽՍՀ Նոր Բայազետի գավառի, 1930 թվականից` Վարդենիսի շրջանի։ 1978 թ. հունվարի 1-ին վերանվանվել է Կզըլքենդ, 1991 թվականին` Ծափաթաղ։ 1995 թվականից մտնում է ՀՀ Գեղարքունիքի մարզի մեջ։ 2017 թվականից մտնում է Շողակաթ համայնքի մեջ։
Բնակչություն
Ըստ ՀՀ 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների` Ծափաթաղի մշտական բնակչությունը կազմել է 360, առկա բնակչությունը` 279 մարդ ։ Մինչև 1989 թ. գյուղը հիմնականում բնակեցված է եղել ադրբեջանցիներով, այնուհետ` Ադրբեջանից բռնագաղթած հայերով ։ Ծափաթաղի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում` ստորև.
Պատմություն
ԽՍՀՄ վերջին տարիներին Ծափաթաղ գյուղը հիմնականում բնակեցված է եղել ադրբեջանցիներով, տեղական մուսուլմանական գերեզմանոցի տապանաքարերի հիմնականում թվագրված են 1960-1988 թ., որից հետո գյուղի ադրբեջանցիները Ադրբեջանից գաղթած հայերի հետ փոխանակումների կամ վաճառքի միջոցով հեռացել են Ադրբեջան, որոնք այնուհետև հաստատվել են գերազանցապես Թովուզի և Դաշքեսանի շրջաններում։ Ներգաղթյալների մեծամասնությունը Դաշքեսանի Խաչակապ (ադրբեջանական անվանումը` Ղուշչի) գյուղի հայերն են ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Գեղարքունիքի մարզի բնակավայրեր Կատեգորիա:Գեղարքունիքի մարզի գյուղեր Կատեգորիա:Սոթք գավառի բնակավայրեր Կատեգորիա:Հայ-ադրբեջանական շփման գծի բնակավայրեր հայկական կողմից
(8163) Իշիզակի
(8163) Իշիզակի (Ishizaki), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1990 թվականի հոկտեմբերի 27-ին Ցուտոմու Սեկիի կողմից Գեյսեյում ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1990 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Ցուտոմու Սեկիի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Աստվածաշնչի բառարաններ
Աստվածաշնչի բառերի խմբերը
Համաձայն բովանդակության, այստեղ ստուգաբանվող բառերը բաժանվում են երեք հիմնական խմբերի. ա) անզգանանուններ, մականուններ, կենդանիների, կուռքերի անուններ (Ադամ, Աբրահամ, Ամբակում, Բահաղ, Բերսաբե, Բեեղզեբուղ, Գերսամ, Դավիթ, Զաքարիա, Ստեփանոս, Քերովբե են), բ) տեղանուններ (քաղաքներ՝ Բաբելոն, Գաբավոն, լեռներ՝ Գաղաադ, Կարմեղոս, ձոր՝ Կեդրոն, անապատ՝ Սինա են), գ) ժողովուրդներ, ցեղեր, տոհմեր, աղանդներ, փառաբանական բառեր (ամովրհացիք, սադուկեցիք, քաղդեացիք, փարիսեցիք, փերեզացիք, ալելուիա ևն)։ Այս կարգի բառերի մեծ մասը քաղված է ոչ թե Աստվածաշնչից։ Բառարանում տրված է անունների համառոտ ստուգաբանությունը (Դավիթ՝ «զորավոր ձեռն կամ սիրեցյալ», Եղիսաբեթ՝ «Աստուած իմ կամ երդումն», Յովնաթան՝ «տուր կամ առավելագոյն», Իսահակ՝ «ծիծաղ կամ խնդութիւն», Սամսոն՝ «արեգակն նոցա կամ փրկութիւն»)։ Եբր. հատուկ անուններից զատ «Բառք եբրայեցւոց» բառարանում տրվում է նաև Նոր կտակարանում առկա հունական ծագում ունեցող բառերի կամ անունների ստուգաբանությունը (Պետրոս՝ «քար, վեմ», Պողոս՝ «փոքր կամ զարմանալի» են)։ «Բառք եբրայեցւոց»-ը հայ միջնադարյան բառարանագրության վաղագույն այբբենական բառարաններից է։ Բացառիկ էր նրա դերը միջնադարի հայ վանական դպրոցներում Աստվածաշնչի ուսումնասիրման ընթացքում՝ իբրև աշակերտների մշտական և գործածական ձեռնարկ։