cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Բղենո-Նորավանք
Գավիթ
Խոյակներից բարձր, մուտքի վերևում բարձրանում են աստիճանաբար խորացող, իրար գրկող երեք հոյակապ կամարներ։  Դրանցից խորքինը բարձրանում է սյուների վերևից  և իր երկկենտրոն աղեղով  շրջանակում է գավթի ներսի կիսաստվերը։ Կամարից  մի աստիճան դուրս և դրան ընդգրկող մի երկրորդ կամար է բարձրանում  անկյունավոր կտրվածքների  գագաթը ծածկող, քանդակազարդ խորանարդ խոյակի վերևից։  Այդ կամարը թեթևակի պայտաձևություն ունի։  Երկրորդ կամարից մի աստիճան դեպի դուրս բարձրանում է երրորդ,  պայտաձև կամարը, որը հենված է մոտակա բարակ կիսասյուների խոյակների վրա։ Վերջին կամարն իր հիմքում միանում է  գավթի արևմտյան պատի չակատին տեղավորված կիսասյուները միացնող պայտաձև որմնակամարների հետ, որոնք պատի վրա կազմում են սաղր որմնախորշեր։
Մուտքի երկու կողմում տեղավորված երկու անկյունավոր կտրվածքներն ամբողջ երկարությամբ ծածկված են իրար հյուսված ժապավենավոր քանդակներով։  Քանդակազարդ են նաև սյան խարսխի մոտ,  անկյունավոր կտրվածքների ցածի քարերը,  8 թվանշանի նմանությամբ իրար հագցված անվերջ ժապավենով, որի ոլորտների մեջ տեղավորված են  կիսագնդաձև քանդակներ, մեջտեղում փոսիկներ  (խնձորներ)։
Դեպի հյուսիս և հարավ բացվող անցքերի կողքերին՝ դրսից, գավթի այդ կողմերի պատերի վրա, մեկական բազալտե սալեր են տեղավորված, նռան ծառի քանդակներով, տաճարի ներսում գտնվող քանդակների նմանությամբ, բայց ոչ նույն կատարելությամբ։
Սրահներ
Սրահները երկու հատ են, երկարությամբ տեղավորված եկեղեցու հյուսիսային և հարավային կողմերում։ Ամբողջովին փոխված է սրահի հյուսիսային ընդրերկայնական պատը։ Դա երևում է պատի տարբեր շարվածքից, չափերից և այն հանգամանքից, որ հյուսիսարևմտյան անկյունը դրսից ձևավորված չէ, հարավային սրահի հարավաչրմտյան անկյան նկատմամբ, որը մնացել է անփոփոխ։ Այդ պատը նույնիսկ իր տեղում չի դրված (ներկա դրությամբ), այլ ավելի ներս, որով կրճատվել է այդ սրահի լայնքը։
Հուշարձանը խորաններ կամ ավանդատուն չի եղել. քանի որ դրանցից յուրաքանչյուրը չորս դուռ կամ անցք ունի, որոնցից մեկը արևմուտքից բացվում է գավթի համապատասխան թևի մեջ, երկրորդն արևելքից  տանում է դեպի իսկական փոքրիկ խորանները, իսկ  զույգ անցքերը բացվում են տաճարի մեջ։
Երկու բաժանմունքները եղել են կամարակապ և թաղապատ սրահներ, որոնք հետո ծածկվել են՝ շենքը տաքացնելու նպատակով։ Գավթի հետ միասին, դրանք շրջանցել են տաճարի երեք կողմից  արևմտյան ծայրի անցքերի վերևից,  իբրև վերնասյան  դրված են բազալտե սրբատաշ մեկական խոշոր քարեր, որոնց ծայրերը  ընդհուպ կպցված են տաճարի պատերին,  առանց դրանց մեջ հագցնելու, որով քարերը կարծես այդ  կողմից կախված են օդում։  Այդ արված է դիտավորյալ, տաճարի արտաքին երեսպատ քարերը չավրելու նպատակով,  հավանաբար սրահների առաջին ձևափոխման ժամանակ։ Հետագայում, փակված որահների լուսավորությունն  ավելացնելու նպատակով, դեպի գավթի թևերը տանող  անցքերի վերևից, պատի մեջ բացել են մեկական կլոր անցք։  Այդ լուսանցքները գավթի կողմից զարդարված են,  հյուսիսայինը պսակով,  իսկ հարավայինը՝  մինիատյուր  զույգ կիսասյուներով   և պսակաձև  կամարով
Խորաններ
Իսկական խորանների գոյությունը հաստատվեց 1950 թվականի մաքրման աշխատանքների ժամանակ։ Մինչ այդ,  հուշարձանի այդ մասերը ծածկված էին  փլվածքի տակ և դրանց գոյությունը   կարելի էր միայն ենթադրել սրահներից  հյուսիսայինի արևելյան կողմում նկատվող նեղ ու ցածլիկ դռնից։  Այդ խորանը մոտավոր չափով   1 X 2 մետր  ծավալ ունի։  Արևելյան պատն աբսիդաձև է;  Ներսից հյուսիսային պատի շարվածքը  կատարված է  անմշակ քարերով, թույլ կրաշաղախով։  Բոլոր նշններից երևում է, որ   հյուսիսային խորանը ներսից,  ինչպես  և  այդ կողմի  սրահը, ավելի ուշ ժամանակում է  վերանորոգված։  Այդտեղ ուշագրավ որևէ բան չկա։  Հարավային պատի մեջ մի փոքր, քառակուսի ձևի խորշ կա  միայն։  Խորանի առաստաղը և  արևելյան  ու հյուսիսային  պատերի մեծ մասը փլված է։
Տանիք
Տանիքը երկթեք է։ Արտաքին ծածկի որևէ  մասն իր տեղում չի մնացել. սակայն գտնված  կղմինդրի  և դրանց կարածածկերի բեկորները թույլ են տալիս  ենթադրելու,  որ տանիքը ծածկված է եղել  կղմինդրով։  Կղմինդրները  և դրանց  կարածածկերը   մաքուր  կավից  են պատրաստված, գույնը բաց-կարմրագույն, թրծվածքն  ամուր։  Կարածածկերը  կիսաշրջանաձև  չեն, այլ  հարցական  նշանի  նմանությամբ   և   մեջքին,  լայնության  գծի  վրա, ունեն  մոտ  6 սմ երկարությամբ ցցվածք,  նեղ ծարերի մոտ։  Դժբախտաբար որևէ ամբողջական   կղմինդր չի  գտնվել։  Գտնված բեկորներից կարելի է  եղրակացնել, որ դրանց երկարությունը   30 – 35  սմ չափի է  եղել,  կողերն ուղիղ անկյան տակ  բարձրացրած։  Կղմինդրների  հաստությունը   1,8 - 2 սմ  է,  իսկ կարածածկերինը՝  2 – 2,5  սմ։ Կարածածկերից մեկի վրա  մնացած ամուր կրաշաղախը  ցույց է տալից, որ  կղմինդրի կարերը և կարածածկերը  մածուցվել են կրաշաղախով։
Պատկերաքանդակներ
Տաճարի նկարագրությունը վերջացնելու համար մնում է հիշել պատկերաքանդակների մասին, որորնցից չորսը մոտ  0,40 X 0,80 մետր մեծության կաթնագույն քարե  տախտակներ են, վրան կրոնական բնույթի քանդակներ,  միջին որակի կատարմամաբ։  Այդ նկարաքանդակներից   երկուսի վերևում և կողերին կան բացատրական  մակագրություններ։  Այս նկարազարդ  քարե տախտակները  դրված  են կամ հագցված  պատերին, ըստ երևույթին, ավելի ուշ ժամանակում  և աչքի ընկնում կապտավուն բազալտի ֆոնի վրա։ Դրանցից մեկը տաճարի ներսումն է, մեկական՝  սրահների և մեկն էլ գավթի մեջ։
Գավթի կամարի տակ և մուտքից մի քանի քայլ դեպի դուրս ընկած էին խոշոր չափերի բարձրաքանդակ պատկերներով սալեր։  Դրանցից առաջինը կեսից կոտրված,  դեղնագույն քարից է։ Այդ պատկերաքանդակի վերին մասն է մնացել,  որը ներկայացնում է մի ալեհեր,  լուսապսակով սուրբ,  աջ ձեռքին բռնած  մի կլոր  և տափակ առարկա,  նման գյուղական բոքոն հացի, իսկ ձախ ձեռքին՝  մի գիրք՞  Դեմքը եղծված է։  Երկրորդ  պատկերաքանդակը լրիվ է, բայց  քարի միջից՝  լայնությամբ՝ շեղ կոտրված. ներկայացնում է լուսապակով մի սուրբ, կարճ, կլոր մորութով,  աջ  ձեռքը բարձր բռնած,  ձախը կրծքին,  թևի տակ ձգած վերնազգեստի  ծայրը։  Վերնազգեստի մյուս ծայրը  աջ թևի տակով անցնում է կրծքին դրված ձախ ձեռքի տակ։  Վերնազգեստի ծալքերը կոր գծերով շեղ իջնում են  ձախ թևի տակից ցած։  Վերնազգեստի տակից երևում է  պարեգոտը,  ուղղահայաց,  իրար զուգահեռ ծալքերով,  իսկ մարմնի վրա,  կրծքին և պարեգոտի տակից  երևում են շապկի կուրծքը  և փեշերը, ոտքերի մերկ թաթերի վրա իջած։  Երկու սրբերի պարեգոտների  կուրծքն և թևերի բերաններն   ունեն լայն շերտով,  զիգզագ, ծաղկենկար զարդաքանդակներ։ Երկու դիմանկարներն էլ  բնականի ¾ -ի մեծությամբ՝ հավանաբար  ազգային սրբերի պատկերներ են։
1950 թվի մաքրման աշխատանքների ժամանակ  գավթում շինաղբի  և հողի  տակից հայտնաբերվեցին  նաև երկու ուրիշ   նկարաքանդակ սալեր։  Դրանցից մեկի վրա քանդակված են  երկու յուղաբեր կանանց  սրբապատկերներ,  իրար կողքի կանգնած,  ձեռները գոտկատեղում  իրար միացրած,  մեկի ձեռքերի մեջ  բուրվառ,  իսկ մյուսինին՝ խնկաման։  Մյուս,  մեջտեղից  շեղակի կոտրված,  սալի վրա քանդակված է  թաղապատ տանիքի տակ  (Հիսուսի գերեզմանի վրա) նստած մի հրեշտակի նկար։ Այս նկարաքանդակի մասերը  գավթի տարբեր տեղերից են հայտնաբերված։
Պարիսպ և այլ օժանդակ շինություններ
Վանքը շրջապատված է եղել պարսպով, որից մնացել է  հյուսիս – արևմտյան  կողմում մի կտոր, տաճարից մոտ 25 մետր հեռավորության վրա  և այդ կողմից պատի մեջ  մի փոքր դուռ, խոշոր քարերի շարվածքով։  Հուշարձանին կից,  հյուսիսային կողմում մնացել են  մի քանի սենյակների պատերը  մոտ 1,5 մետր բարձրությամբ անմշակ քարերի շարվածքով։  Հուշարձանից հարավ և հյուսիս,  լեռնաբազկի վրա, նկատվում են անկանոն դասավորվածությամբ,  իրարից անջատ մի քանի շենքերի մնացորդներ, քառակուսի փոսերի ձևով և պատերի հիմնաշարքով։  Այդ շենքերը նույնպես շարված են եղել  անմշակ քարերից. առհասարակ բոլոր բնակելի շենքերի մնացորդները  որևէ  գրավիչ ու հետաքրքիր բան չեն ներկայացնում։
Գերեզմանոց
Վանքն ունեցել է նաև իր գերեզմանոցը,  որը գտնվում է հուշարձանից հարավ,  ճանապարհի մյուս կողմը,  անտառի մեջ,  որտեղ այժմ մնացել են  անտաշ մքարերով շարված  մատուռի ավերակները  և  երեք հատ տափակ  տապանաքար։  Հուշարձանի մոտ հայտնաբերված է  միայն մի կրաքարե  տապանաքար,  այն էլ ոչ իր  տեղում, այլ ընկած  արևելյան ձորում։  Չափերն են   90 x 48 x 25 սմ։  Դրա մի երեսին քանդակված են երեք պարզ խաչեր,  ձախ անկյունում փորագրված է  երեք տառ՝ Ն Ի Գ, որոնք հավանաբար տարեթիվ են ցույց տալիս  ( 974 թվական)։
Խաչքարեր
Մաքրման ժամանակ հարավային սրահի պատի տակի փլվածքների միջից հանված են երկու կրաքարի խաչքարեր,  միջակ և փոքր չափերի։
Դրանցից առաջինի չափերն են 95 x 49սմ։  Խաչի տակին կա 5 կարճ տողերով  արձանագրություն, որը  քարի խիստ հողմահարված  լինելու պատճառով դժվար է վերծանել։  Ունի թվագրություն, որը թվում է լինել   ՆՂԹ  (1050 թվական)։  Խաչի ստորին մասում,  երկու կողքերին,  կան արմավենյակներ, իսկ խաչի տակին՝  սեպաձև  կոթ։
Փոքր խաչաքարի չափերն են 60 x 35 սմ։  Խաչի ստորին մասում կան պարզ արմավենյակներ։  Թվագրություն չունի. վրան կա եղծված արձանագրություն։
Նույն տեղից գտնված է նաև մի մեծ սալ, որի վրա փորագրված են մի մեծ և  մի քանի փոքր  պարզ խաչեր։
Խաչքարերի թվում պետք է հիշել նաև մի փոքրիկ՝  35 x 30 սմ  չափերի խաչ, փորագրված կրաքարերի վրա,  որի ձախ կողքին (դիտողի կողմից) մնացել է 9  շարքից արձանագրության մի մասը,  շարունակությունը  հավանաբար եղել է կողքի քարերի վրա,  որը չի գտնված։  Արձանագրության պահված  մասի  յուրաքանչյուր շարքում  տեղավորված են 5 – 6 տառ, որոնց մի մասը եղծված է։  Յիշյալ հանգամանքի պատճառով  այդ արձանագրությունը  որևէ իմաստ չի տալիս,  ուստի և այստեղ չի բերվում։
Շինարարական արվեստ
Հուշարձանը շինված է կապտավուն, տեղ-տեղ ավելի մուգ երանգի բազալտից, բացառությամբ գավթի մուտքի երկու կողմերի սյուների, որոնք դեղնագույն ավազաքարից լինելով, սաստիկ հողմահարված են, մանավանդ մուտքի հյուսիսային կողմինը։ Քարերի չափը միջակ և խոշոր է։ Մասնավորապես մեծ չափեր ունեն գավթի թևերը տանող անցքերի վրայի, քառակուսի կտրվածք ունեցող, քարե հեծանները և տաճարի դռան շրջանակի ու սրահների երկու ծայրի անցքերի վերնասյամի քարերը։ Մոտ մի մետրաչափ բազալտից են նաև տաճարի պայտաձև թաղի երեսպատ քարերը։ Այդ թաղը միայն վեց շարք քարից է, երեքական շարք յուրաքանչյուր կողմից, մեջտեղում նեղ սեպ (замок): Տաշվածքը մաքուր է։ Քանդակազարդերը կատարված են բարձր ճաշակով և հմտությամբ։ Մեծ վարպետություն են ցուցաբերում և իրենց գծերի մաքրությամբ և կազմվածքի համաչափությամբ աչքի են ընկնում կամարները, որմնասյուները, կիսասյուները և անկյունավոր կողերը։ Ընդհանրապես պահված է երեսպատ քարերի քառակուսի ձևը և շարվածքի հորիզոնական գիծը։ Տեղ – տեղ, երբեմն, նկատվում են այդ ընդհանուր կանոնից շեղումներ, հատկապես կամարների վերևում և դրանց միացման տեղերում։ Կարերը մաքուր են, կրաշաղախն ամուր։
Արձանագրություններ
Չնայած վանքի փոքր լինելուն, այն հարուստ է արձանագրություններով՝ թվով 23 արձանագրություններ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Սյունյաց թեմի վանքեր և եկեղեցիներ Կատեգորիա:11-րդ դարի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի տեսարժան վայրեր
Խաչկտուցներ
Խաչկտուցներ, սերինոսազգիների ընտանիքի թռչունների սեռ։ Մարմնի երկարությունը մինչև 20 սմ է, քաշը՝ 30-58 գ։ Վերին և ստորին ծնոտների եղջերակտուցները ծայրերով խաչված են։ Արուների փետուրները կարմրավուն են, էգերինը՝ կանաչավուն։ Պոչը կարճ է։
Ապրում են հիմնականում փշատերև անտառներում, սնվում են սոճու, եղևնու կոների սերմերով, երբեմն՝ միջատներով ու տարբեր բույսերով։
1965 թվականին Ստեփանավանի փշատերև անտառներում հայտնաբերվել են եղևնու խաչկտուցներ։ Խաչկտուցների բազմացումը կապված է փշատերև ծառերի կոների բերքատվության հետ։ Առատ կերի պայմաններում մի քանի սերունդ են տալիս, բազմանում են նաև ձմռանը։ Դնում են 3-5 ձու։ Թխսում է միայն էգը։
Կատեգորիա:Կենդանիներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Սերինոսներ
Մեղրածուծ
Մեղրածուծ (Marrubium vulgare), խորտակ, հոտիսո, մեղրածծու, մեղրախոտ, շանխոտ, ֆարասիոն։ Խուլեղինջազգիների կամ շրթնազգիների ընտանիքին է պատկանում։ Բազմամյա բույս է։
Կենսաբանական նկարագիր
Բույսը սպիտակավուն է, թավոտ։ Ունի ձվաձև-կլորավուն տերևներ, երկսեռ, մանր, սպիտակ ծաղիկներ, 4 սերմիկներից բաղկացած պտուղներ։ 30-70 սմ բարձրությամբ, ուղղականգուն, սնամեջ ցողունով բույս է։ Ծաղկում է ամբողջ ամռանը, պտղակալում՝ օգոստոս-հեկտեմբեր ամիսներին։ Բազմանում է սերմերով, վեգետատիվ ճանապարհներով։ Բավականաչափ ջերմասեր է, վատ է տանում ցուրտը։ Մեր հանրապետությունում որպես մոլախոտ մեղրածուծը հանդիպում է ամենուր՝ սկսած ցածրադիր գոտուց մինչև մարգագետնատափաստանային գոտին ներառյալ։ Աճում է ճամփեզրերին, տնամերձ հողամասերում, աղբուտներում, չոր լեռնալանջերին, ցանկապատերի մոտ, ցանքերում և այլուր ։
Քիմիական բաղադրություն
Պարունակում է բյուրեղային և ամֆոր, դառը նյութերը, որոնցից են մառուբինը, մառուբիին և այլն, մինչև 0,06% եթերայուղ, 7% դաբաղանյութերը, ալկալոիդներ, մառուբինաթթու, խեժ և այլն։
Բուժական նշանակություն
Բուժման նպատակով օգտագործվում է բույսի վերգետնյա մասը, որը հավաքում են ծաղկման ընթացքում։ Հեռացնում են կոշտ մասերը և չորացնում։ Ժողովրդական բժշկության մեջ բույսի սերմերի դոնդողով՝ կաթի հետ խառնած, բուժել օգտագործել են ակնագնդերի և միջին ականջի, բերանի լորձաթաղանթի և նշիկների բորբոքումնեը բուժելու համար։ Նույն սերմերը, առանց խառնուրդի, տվել են ներքին ընդունամ ձևով՝ ստամոքսի սուր բորբոքումների և թարախակալումների(ֆլեգման) ժամանակ։ Դեղաբույսն օգտագործվում է լարինգիտի, բրոնխիտի, տրախեիտի, կապույտ հազի, պալարախտային հազի, միզուղիների բորբոքումների, ջերմերի, ցաների, լիմֆադենիտների, թութքի, անկանոն դաշտանի, որովայնային օրգանների սպազմալգիաների ժամանակ։
Այլ օգտակար հատկանիշները
Մեղրածուծն արտադրում է առատ նեկտար։ Նրանից ստացվող մեղրն ունի բաց գույն, բացառիկ հաճելի բույր և համ։ Դեղաբույսը միջատասպան է։
Արտաքին հղումներ
Marrubium vulgare
Հելենա Շերֆբեկ
Հելենա Շերֆբեկ (Helena Sofia Schjerfbeck, ), ֆինն-շվեդ նկարչուհի, մոդեռնի ներկայացուցիչ։
Կենսագրություն
Հելենա Շերֆբեկը ծնվել է 1862 թվականին Ֆինլանդիայի մեծ իշխանության մայրաքաղաք Հելսինգֆորսում։ 11 տարեկանից Ֆինլանդիայի արվեստի սիրահարների միությունում սովորել է նկարել։
1880 թվականից մասնակցել է ցուցահանդեսներին և ճանաչում ստացել։ Ռուսաստանի կայսրության սենատից կրթաթոշակ է ստացել և սովորել Փարիզի Կոլարոսի ակադեմիայում։
1902 թվականից մոր հետ ապրել է Հյունվինկյաայում, որտեղ կատարելագործել է իր հմտությունները։ 1917 թվականին Հելսինկի Սթենման սալոնում կայացել է նկարչուհու առաջին անհատական ​​ցուցահանդեսը, որը մեծ հաջողություն է ունեցել դիտողների և քննադատների շրջանում։
1925 թվականին Շերֆբեկը տեղափոխվել է Թամիսաարի, որտեղ հիմնականում ստեղծել է նատյուրմորտներ և վերամշակել է իր հին աշխատանքները։ Այս ժամանակահատվածի որոշ աշխատանքներ արված են լիտոգրաֆիայի տեխնիկայով, որը նկարիչը սովորել է 75 տարեկանում։
Խորհրդա-ֆիննական պատերազմի սկզբում տեղափոխվել է Տենալա, որտեղ անցկացրել է մեկ տարի։ 1944 թվականին մեկնել է Շվեդիա, և մահացել է 1946 թվականի հունվարի 23-ին Սալտշյոբադեն քաղաքում։
Ստեղծագործական ուղի
Նկարել է լանդշաֆտներ, դիմանկարներ, պատմական թեմաներով նկարներ։ Նկարչի աշխատանքների վրա որոշակի ազդեցություն են ունեցել Ֆյոդոր Դոստոևսկու, Մարսել Պրուստի և Արթյուր Ռեմբոյի ստեղծագործությունները։ Շերֆբեկը եղել է ավելի քան հազար ստեղծագործությունների հեղինակ. իր ստեղծագործություններում եղել է անկախ արվեստագետ։ Քաղաքային վարպետների շրջանում ընդգրկված չլինելով՝ արվեստագետը ստեղծել է գործեր, որոնք զարմացնում են թե՛ արվեստասերներին, թե՛ քննադատներին։ Շերֆբեկը կարողացել է վարպետորեն բարեփոխել գրականության ոճը ակադեմիական ռեալիզմից (1880-ականների վերջ) դեպի էքսպրեսիոնիզմ և մոդեռնիզմ (1940)։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆինն նկարչուհիներ Կատեգորիա:20-րդ դարի նկարչուհիներ Կատեգորիա:19-րդ դարի կին արվեստագետներ
Վանի բերդ
Վանի բերդ (հայտնի է նաև Վանի միջնաբերդ, Վանա ամրոց անվանումներով, Van Kalesi, Kela Wanê), քարե ամրոց և պաշտպանական շինություն, որը կառուցվել է մ․թ․ա․ 9-7-րդ դարերում Ուրարտուի թագավորության մայրաքաղաք Տուշպայում։ Տուշպան գտնվել է ներկայիս Վան քաղաքի տարածքում։ Իր տեսակի մեջ ամենամեծ ամրոցն է։ Ամրոցից բացվում է Ուրարտուի մայրաքաղաք Տուշպայի ավերակների տեսարանը, որը կառուցված է եղել ուղղաբերձ ապառաժի վրա, որտեղ հիմա գտնվում է ամրոցը։ Համանման ամրոցներ և պաշտպանական կառույցներ կառուցված են եղել Ուրարտական թագավորության ողջ տարածքում, հատկապես բլրային և ժայռային տեղանքներում, որոնք այսօր գտնվում են ժամանակակից Հայաստանի, Թուրքիայի և Իրանի տարածքներում։ Պատմական տարբեր ժամանակաշրջանում ամրոցին տիրել են տարբեր ազգեր՝ մարերը, աքեմենցիները, հայերը, պարթևները, հռոմեացիները, սասանյան պարսիկները, բյուզանդացիները, արաբները, սելջուկները, սեֆյանները, աֆշարյանները, օսմանցիները և ռուսները, ովքեր նվաճելով այն ավերել կամ վերանորոգել են։ Վանի բերդը գտնվում է Թուրքիայի արևեկքում գտնվող Վան քաղաքի ծայր արևմուտքում, Վանա լճից դեպի արևելք։
Ամրոցն ունի 1800 մետր երկարություն, 120 մետր բարձրություն և 80 մետր լայնություն ։
1938-1940 թվականներին ամերիկյան հնագիտական արշավախումբը պեղումներ է կատարել Վանի ամրոցի տարածքում ։
Վանի միջնաբերդի պարիսպների ստորին հատվածները կառուցված են եղել անմշակ բազալտից, իսկ մյուս հատվածները՝ աղյուսից։
Այսպիսի ամրոցներ կառուցվում էին ավելի շատ տարածաշրջանի վերահսկողությունն ապահովելու համար, քան օտարերկրյա պետությունների բանակների հարձակումներից պաշտպանվելու համար։ Ամրոցի ավերակները գտնվում են ժամանակակից Վան քաղաքից դուրս։ Ընդունված է համարել, որ ամրոցի պաշտպանական պարիսպները կառուցվել են միջնադարում ։
Աքեմենյան արձանագրություններ
Մ․թ․ա․ 5-րդ դարին թվագրվող Աքեմենյան Քսերքսես I-ի եռալեզու արձանագրությունը քանդակված է ժայռի հարթեցված հատվածում։ Արձանագրությունը տեղակայված է գետնից 20 մետր բարձրության վրա և գտնվում է ամրոցի մոտ։ Որմնախորշը, ի սկզբանե, հարթեցվել էր Քսերքսեսի հոր՝ Դարեհ I արքայի հրամանով, սակայն փորագրման դաշտը մնացել էր դատարկ։ Արձանագրությունը լավ է պահպանվել և բաժանված է երեք սյուների, որոնցից յուրաքանչյուրը բաժանված է 27 տողերի։ Արձանագրությունը եռալեզու է և գրված է հին պարսկերեն, աքքադերեն և էլամերեն (ձախից աջ)։ Սա միակ հայտնի աքեմենյան արձանագրությունն է, որը գտնվում է Իրանի սահմաններից դուրս։
Արձանագրության տեքստն առաջին անգամ հրապարակվել է 1836 թվականին ֆրանսիացի գիտնական, արևելագետ Էժեն Բուրնուֆի կողմից ։ Արձանագրության եռալեզու տեքստի մեկնումը օգնեց գիտնականներին պարսկական սեպագրերի մեկնման գործում ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Թուրքիայի պալատներ Կատեգորիա:Վանի թագավորության քաղաքներ Կատեգորիա:Հայոց պատմություն Կատեգորիա:Թուրքիայի ամրոցներ Կատեգորիա:Արևելյան Անատոլիայի հնավայրեր
Սիմեոն Աբամելիք-Լազարև (այլ կիրառումներ)
Սիմեոն Աբամելիք–Լազարև կարող է վերաբերել՝
Ձեռնարկատիրություն
Ձեռնարկատիրություն, նոր բիզնեսի ձևավորման, թողարկման և գործարկման գործընթաց է, որը հաճախ ներկայացնում է փոքր բիզնես ի մեկնարկը։ Մարդիկ, ովքեր ստեղծում են այս բիզնեսը կոչվում են ձեռներեցներ կամ գործարար ։
Ձեռնարկատիրությունը նկարագրվում է որպես «ձեռնարկատիրական գործունեությունը զարգացնելու, կազմակերպելու և ղեկավարելու կարողություն և պատրաստակամություն ցանկացած ռիսկի դիմել, շահույթ ստանալու նպատակով» ։ Չնայած ձեռնարկատիրության սահմանումները, որպես կանոն, կենտրոնանում են բիզնեսի սկսելու և գործարկման վրա, սկսնակ ձեռնարկություններ սկսելու հետ կապված մեծ ռիսկերի պատճառով, սկսնակ բիզնես ի զգալի մասն անհրաժեշտ է փակել «ֆինանսավորման բացակայության, բիզնեսի վատ որոշումների, տնտեսական ճգնաժամի, շուկայի պահանջարկի պակասի կամ այս բոլորի համադրություն պատճառով » ։
Տերմինի ավելի լայն սահմանումն օգտագործվում է հատկապես տնտեսագիտության ոլորտում։Այս ձևակերպման մեջ Ձեռնարկատիրությունն այն սուբյեկտն է, որը հնարավորություն ունի գտնել և գործարկել, հնարավորությունների հիման վրա՝  հայտնագործությունները կամ տեխնոլոգիաները արտադրանքի և ծառայությունների վերածելու համար. «Ձեռնարկատերը ի վիճակի է ճանաչել գյուտի առևտրային ներուժը և կազմակերպել կապիտալը, տաղանդը և այլ ռեսուրսներ, որոնք հայտնագործությունը վերածում են առևտրային կենսունակ նորարարության » ։ Այս իմաստով ՝ «Ձեռնարկատիրություն» տերմինը գրավվում է նաև նորարարական գործողություններ հաստատված ֆիրմաների կողմից ՝ ի լրումն նոր բիզնեսի կողմից նմանատիպ գործողությունների։ Ձեռնարկատիրության սուբյեկտ կարող են լինել ֆիրմաները, բաժնետիրական ընկերությունները, կոոպերատիվները, պետությունը։ Ձեռնարկատիրության օբյեկտ կարող են լինել սահմանափակ ռեսուրսերը և արտարության գործոնները։
Տարրեր
Ձեռնարկատիրությունը ձեռներեց լինելու կամ «ձեռնարկատիրական ձեռնարկության սեփականատիրոջ կամ մենեջեր լինելու գործողություն է, որը ռիսկի և նախաձեռնության միջոցով փորձում է շահույթ բերել» ։ Ձեռնարկատերերը հանդես են գալիս որպես կառավարիչներ և վերահսկում են ձեռնարկության գործարկումը և զարգացումը։Ձեռնարկատիրությունն այն գործընթացն է, որի միջոցով անհատը կամ թիմը նույնացնում են բիզնեսի հնարավորությունը և ձեռք են բերում և տեղաբաշխում դրա շահագործման համար  անհրաժեշտ ռեսուրսները։ 19-րդ դարի ֆրանսիացի տնտեսագետ Ժան Բապտիստ Սայ ը ձեռներեցության լայն սահմանում տվեց՝ ասելով, որ այն «տնտեսական ռեսուրսները տեղափոխվում են ավելի ցածր տարածքներից ավելի բարձր արտադրողականության և ավելի մեծ բերքատվության տարածք»։ Ձեռնարկատերերը ստեղծում են մի նոր բան, ինչ-որ տարբերվող բան. նրանք փոխում կամ փոխանցում են արժեքները ։ Անկախ ֆիրմայի չափից ՝ մեծ կամ փոքր, նրանք կարող են մասնակցել ձեռնարկատիրության հնարավորություններին։ Ձեռնարկատեր դառնալու համար պահանջում է չորս չափանիշ։ Առաջին, պետք է լինեն հնարավորություններ կամ իրավիճակներ, որպեսզի վերակազմավորվեն ռեսուրսները ՝ շահույթ ստանալու համար։ Երկրորդ, ձեռներեցությունը պահանջում է տարբերություններ մարդկանց միջև, ինչպիսիք են արտոնյալ մուտքը որոշակի անձանց կամ հնարավորությունների մասին տեղեկատվությունը ճանաչելու ունակություն։ Երրորդ ՝ ռիսկի դիմելն անհրաժեշտություն է։ Չորրորդ, ձեռնարկատիրական գործընթացը պահանջում է մարդկանց և ռեսուրսների կազմակերպում ։
Ձեռնարկատերը գործոն է և ձեռներեցության ուսումնասիրությունը վերադառնում է Ռիչարդ Կանտիլոնի և Ադամ Սմիթ ի աշխատանքներին 17-րդ դարի վերջին և 18-րդ դարի սկզբին։Այնուամենայնիվ, ձեռնարկատիրական գործունեությունը հիմնականում տեսականորեն անտեսվում էր մինչև 19-րդ դարի վերջը և 20-րդ դարի սկիզբը և էմպիրիկորեն 1970-ականների վերջից սկսած բիզնեսի և տնտեսագիտության խորը վերածնունդ եղավ։ 20-րդ դարում ձեռնարկատիրության հասկացողությունը մեծապես պարտական է 1930-ականներին տնտեսագետ Ջոզեֆ Շումպետեր ի և ավստրիացի այլ տնտեսագետների աշխատանքներին, ինչպիսիք են Կառլ Մենգեր ը, Լյուդվիգ ֆոն Միզես ը և Ֆրիդրիխ ֆոն Հայեկ ը։ Ըստ Շումպտերի, ձեռնարկատերn այն անձն է, ով պատրաստ է և կարող է նոր գաղափարը կամ գյուտը վերածել հաջող նորամուծության։ Ձեռնարկատիրությունն օգտագործում է այն, ինչ Շումպտերը անվանեց «ստեղծագործական ոչնչացման գայլ» ՝ ամբողջությամբ կամ մասնակիորեն զիջելով ինովացիոն շուկաներում և արդյունաբերություններում ՝ միաժամանակ ստեղծելով նոր ապրանքներ ՝ ներառյալ նոր բիզնես մոդելները։ Այս եղանակով, ստեղծագործական ոչնչացումը մեծապես պատասխանատու է արդյունաբերությունների դինամիզմի և տնտեսական երկարաժամկետ աճի համար։ Շահարկումը, որ ձեռներեցությունը տնտեսական աճի է բերում, էնդոգեն աճի տեսության մեջ մնացորդի մեկնաբանում է, և որպես այդպիսին բուռն քննարկվում է ակադեմիական տնտեսագիտության մեջ։ Իսրայել Կիրզների կողմից առաջարկված այլընտրանքային նկարագրությունը ենթադրում է, որ նորամուծությունների մեծ մասը կարող են լինել շատ ավելի աստիճանական բարելավումներ, ինչպիսիք են թուղթը պլաստիկով փոխարինելը խմելու ծղոտների պատրաստման գործընթացում։
Ձեռնարկատիրական հնարավորությունների շահագործումը կարող է ներառել ։
Տնտեսագետ Ջոզեֆ Շումպետեր ը (1883–1950) ձեռնարկատիրոջ դերը տնտեսության մեջ համարեց որպես « ստեղծագործական ոչնչացում ». Նորարարություններ նախաձեռնել, որոնք միաժամանակ ոչնչացնում են հին արդյունաբերությունները, միաժամանակ օգտագործելով նոր արդյունաբերություններ և մոտեցումներ։ Շումպերի համար, փոփոխությունները և «նորարար ձեռնարկատիրոջ կողմից բերված դինամիկ անհավասարակշռությունը առողջարար տնտեսության նորմ էին» ։ Մինչ ձեռնարկատիրությունը հաճախ ասոցացվում է նոր, փոքր, շահույթ ստացող ատարտադրության հետ, ձեռնարկատիրական վարքագիծը կարելի է տեսնել փոքր, միջին և խոշոր ձեռնարկություններում, նոր և կայացած ֆիրմաներում, ինչպես նաև շահույթ ստացող և ոչ առևտրային կազմակերպություններում, ներառյալ կամավոր հատվածի խմբերը, բարեգործական կազմակերպություն ները և կառավարություն ը ։
Ձեռնարկատիրությունը կարող է գործել ձեռներեցության էկոհամակարգ ի շրջանակներում, որը հաճախ ներառում է.
Ձեռնարկատերերը դրական կողմնակալություններ են ցուցաբերում `նոր հնարավորություններ գտնելու և շուկայի չբավարարված կարիք ները տեսնելու ուղղությամբ, և ռիսկի դիմելու միտումին, ինչը նրանց ավելի հավանական է դարձնում բիզնեսի հնարավորություններ ը շահագործելը ։
Պատմական օգտագործում
"Entrepreneur" (ֆրանսերենից փոխառություն, UK also ) Բառն առաջին անգամ հայտնվել է ֆրանսիական «Dictionnaire Universel de Commerce» բառարանում, որը կազմվել է Ժակ դե Բրյուսլոնի կողմից և տպագրվել 1723 թվականին ։ Հատկապես Բրիտանիայում "adventurer" (արկածախնդիր) տերմինը հաճախ օգտագործվում էր նույն իմաստը նշանակելու համար ։ Ձեռնարկատիրության ուսումնասիրությունը վերադառնում է աշխատանքներին 17-րդ դարի վերջին և 18-րդ դարի սկզբին, իռլանդա-ֆրանսիացի տնտեսագետ Ռիչարդ Կանտիլոնի ի կողմից, ով դասական տնտեսագիտության հիմնադիրներից է։ Ակնարկ ընդհանուր առմամբ առևտրի բնույթի վերաբերյալ։ Կանտիլոնը «Essai sur la Nature du Commerce en Général» (Ակնարկ ընդհանուր առմամբ առևտրի բնույթի վերաբերյալ) գրքում առաջին անգամ սահմանեց Ուիլյամ Սթենլի Ջևոնս ը  գիրքը « քաղաքական տնտեսության օրրան »  ։  Կանտիլոնը ձեռնարկատերին համարեց ռիսկերի գնորդ, ով միտումնավոր միջոցներ է հատկացնում ֆինանսական եկամուտներն առավելագույնի հասցնելու համար։
։Կանտիլոնը շեշտեց ձեռնարկատիրոջ պատրաստակամությունը ստանձնելու ռիսկը և գործ ունենալն անորոշության հետ, այդպիսով նա ուշադրություն հրավիրեց ձեռնարկատիրոջ գործառույթների վրա և առանձնացրեց ձեռներեցի և այդ գումարը տրամադրող սեփականատիրոջ գործառույթը ։
Ժան-Բապտիստ Սայը նույնացրեց նաև ձեռներեցներին որպես տնտեսական զարգացման խթան `ընդգծելով նրա դերը որպես արտադրության հավաքագրման գործոնների մեջ` ռեսուրսները պակաս բաշխելու ոլորտներից, որոնք ավելի արդյունավետ են։ Սայը և Կանտիլոնը պատկանել են ֆրանսիական մտքի դպրոցին և հայտնի են որպես ֆիզիոկրատներ ։
Ժամանակին սկսած Գերմանիայի միջնադարյան գիլդիաների ժամանակ, արհեստավորը հատուկ թույլտվություն էր պահանջում գործելու որպես ձեռներեց, իրավասության փոքր ապացույց (Kleiner Befähigungsnachweis), որը սահմանափակում էր աշակերտների պատրաստումը վարպետներին, ովքեր ունեն Meister վկայական։ Այս հաստատությունը հիմնվել է 1908 թվականին գերմանական Ռեյխ քաղաքում, այսպես կոչված, առևտրի ազատության (Gewerbefreiheit, հիմնվել է 1871 թ.) Ժամանակաշրջանից հետո։ Այնուամենայնիվ, բիզնես սկսելու համար անհրաժեշտ չէ իրավասության ապացույց։ 1935-ին և 1953-ին նորից ներկայացվեցին իրավասության ավելի մեծ ապացույցներ (Großer Befähigungsnachweis Kuhlenbeck), որոնք արհեստավորներից պահանջում էին ձեռք բերել Meister-ի ուսումնական դասընթացների վկայական, նախքան նրանց թույլատրել նոր բիզնես հիմնել ։
20-րդ դար
20-րդ դարում, 1930-ականներին Ժոզեֆ Շումպտերը և ավստրիացի այլ տնտեսագետներ, ինչպիսիք են Կառլ Մենգեր ը, Լյուդվիգ ֆոն Միզես ը և Ֆրիդրիխ ֆոն Հայեկ ը ուսումնասիրում էին ձեռնարկատիրությունը։ Մինչ ֆրանսերենից «ձեռներեց» բառից ստացված վարկը թվագրվում է 1850 թվականներին, «ձեռնարկատիրություն» տերմինը ստեղծվել է 1920-ական թվականներին։ Ըստ Շումպտերի, ձեռնարկատերը պատրաստ և ի վիճակի է նոր գաղափարը կամ գյուտ ը վերածել հաջող նորամուծության ։ Ձեռնարկատիրությունն օգտագործում է այն, ինչ Շումպտերը անվանեց «ստեղծագործական ոչնչացման փոթորիկ» ՝ ամբողջությամբ կամ մասնակիորեն զիջելով շուկաներում և արդյունաբերություններում անլիարժեք առաջարկները՝ միաժամանակ ստեղծելով նոր ապրանքներ և բիզնեսի նոր մոդելներ, ուստի ստեղծագործական ոչնչացումը մեծապես պատասխանատու է երկարաժամկետ տնտեսական աճի համար։ Այն գաղափարը, որ ձեռներեցությունը բերում է տնտեսական աճի, էնդոգեն աճի տեսության մեջ մնացորդի մեկնաբանում է, և որպես այդպիսին շարունակում է քննարկվել ակադեմիական տնտեսագիտության մեջ։ Իսրայել Կիրզների այլընտրանքային նկարագրությունը ենթադրում է, որ նորամուծությունների մեծ մասը կարող են լինել լրացուցիչ բարելավումներ, ինչպիսիք են թուղթը պլաստիկով փոխարինելը՝ բաժակի կառուցման մեջ, որոնք հատուկ որակ չեն պահանջում։
Շումպտերի համար ձեռնարկատիրությունը հանգեցրեց նոր արդյունաբերությունների և ներկայումս առկա ներդրումների նոր համադրություններին։ Դրա առաջին օրինակը Շումպտերի գոլորշու շարժչի, այնուհետև ներկայիս վագոնի պատրաստման տեխնոլոգիաների` անօդաչու փոխադրումներն արտադրելու համար էր։ Այս դեպքում նորարարությունը (այսինքն ՝ մեքենան) վերափոխող էր, բայց չէր պահանջում դրամատիկ նոր տեխնոլոգիայի զարգացում։ Դա անմիջապես չփոխարինեց ձիով ձգված փոխադրումին, բայց ժամանակի ընթացքում հետագա բարելավումը իջեցրեց ծախսը և բարելավեց տեխնոլոգիան ՝ առաջ բերելով ժամանակակից ավտոարդյունաբերությունը։ Չնայած Շումպերտերի 20-րդ դարի սկզբի ներդրումներին, ավանդական միկրոտնտեսական տեսությունը պաշտոնապես ձեռներեցություն չի համարում ձեռնարկատիրոջը իր տեսական շրջանակներում (փոխարենը,  ռեսուրսները միմյանց կգտնեն գնային համակարգով)։ Այս մշակման մեջ ձեռնարկատերը ենթադրյալ, բայց չճշտված դերասան էր ՝ համահունչ այն գաղափարին, որ ձեռնարկատերը X- արդյունավետության գործակալ է։
Շումպտերի համար ձեռնարկատերը ռիսկի չի դիմում, բայց  կապիտալիստը դիմում է։ Շումպտերը կարծում էր, որ հավասարակշռությունը թերի է։ Շումպետերը (1934) ցույց տվեց, որ փոփոխվող միջավայրը շարունակաբար տրամադրում է նոր տեղեկատվություն, ռեսուրսների օպտիմալ տեղաբաշխման մասին ՝ շահութաբերությունը բարձրացնելու համար։ Որոշ անհատներ ձեռք են բերում նոր տեղեկություններ մյուսներից առաջ և վերահաշվարկում են ռեսուրսները ձեռնարկատիրական շահույթ ստանալու համար։ Շումպտերը այն կարծիքին էր, որ ձեռնարկատերերը նորարարությունների միջոցով արտադրության հնարավորության կորը բարձրացնում է ավելի բարձր մակարդակի ։
Տնտեսագետներն ի սկզբանե կատարել են ձեռնարկատիրության հայեցակարգը խորապես ուսումնասիրելու առաջին փորձը ։ Ալֆրեդ Մարշալը ձեռներեցին դիտում էր որպես բազմաբնույթ առաջատար կապիտալիստ և նկատում էր, որ լիովին մրցակցային շուկայի հավասարակշռության մեջ «ձեռներեցների» համար տեղ չկա ՝ որպես տնտեսական գործունեության ստեղծող ։
21-րդ դար
2000-ականներին ձեռնարկատիրությունն ընդլայնվել է առևտրային բիզնեսում իր ստեղծման պահից մինչև սոցիալական ձեռներեցություն, որի ընթացքում հետապնդվում են բիզնեսի նպատակներ ՝ սոցիալական, բնապահպանական կամ հումանիտար նպատակների և նույնիսկ քաղաքական ձեռնարկատիրոջ հայեցակարգի հետ միասին։. 2000-ական թվականներին ձեռնարկատիրությունն իր ծագումից տարածվել է շահույթ չհետապնդող ձեռնարկություններում `ներառելու սոցիալական ձեռներեցությունը, որում բիզնես նպատակները հետապնդվում են սոցիալական, բնապահպանական կամ հումանիտար նպատակների կողքին և նույնիսկ քաղաքական ձեռնարկատիրոջ հայեցակարգը ։
Ձեռնարկատերերը առաջնորդներ են, որոնք պատրաստ են ռիսկի դիմել և նախաձեռնել ձեռներեցություն՝ օգտվելով շուկայական հնարավորություններից ՝ պլանավորելով, կազմակերպելով և տեղակայելով ռեսուրսներ, հաճախ ՝ նորարարելով ՝ ստեղծելով նոր կամ բարելավելով առկա արտադրանքը կամ ծառայությունները ։ 2000-ականներին «ձեռնարկատիրություն» տերմինը ընդլայնվեց ՝ ներառելու համար հատուկ մտածողություն, որը հանգեցնում է ձեռնարկատիրական նախաձեռնություններին, օրինակ ՝ սոցիալական ձեռներեցության, քաղաքական ձեռներեցության կամ ձեռներեցության գիտելիքների տեսքով։
Համաշխարհային ձեռնարկատիրության մոնիտորի հիմնադիր Փոլ Ռեյնոլդսի խոսքով. «Մինչև նրանց թոշակի անցնելը, Միացյալ Նահանգներում աշխատող բոլոր տղամարդկանց կեսը հավանաբար ունեն մեկ կամ մի քանի տարի ինքնազբաղվածություն. չորսից մեկը կարող է վեց կամ ավելի տարի աշխատել ինքնազբաղվածության մեջ։ Նոր բիզնեսով զբաղվելը սովորական է ԱՄՆ աշխատողների շրջանում իրենց կարիերայի ընթացքում » ։ Վերջին տարիներին ձեռնարկատիրությունը համարվել է տնտեսական աճի հիմնական շարժիչը ինչպես ԱՄՆ-ում, այնպես էլ Արևմտյան Եվրոպայում։
Ձեռնարկատիրական գործունեությունը զգալիորեն տարբերվում է ՝ կախված կազմակերպության ձևից և ստեղծագործականությունից։ Ձեռնարկատիրական գործունեությունը տևում է մասնակի դրույքով նախատեսված ծրագրերից մինչև լայնամասշտաբ իրադարձություններ, որոնց թիմը մասնակցում է, և որոնք կարող են շատ աշխատատեղեր ստեղծել։ Շատ «բարձր արժեք ունեցող» ձեռնարկատիրական ձեռնարկություններ ձգտում են վենչուրային կապիտալի կամ հրեշտակի ֆինանսավորման (սերմերի գումար) `իրենց բիզնեսը կառուցելու և ընդլայնելու համար կապիտալ հավաքելու համար ։ Բազմաթիվ կազմակերպություններ գոյություն ունեն `աջակցելու պոտենցիալ ձեռնարկատերերին, ներառյալ պետական ​​մասնագիտացված գործակալությունները, բիզնես ինկուբատորները (որոնք կարող են լինել առևտրային, շահույթ չհետապնդող, կամ ղեկավարվում են քոլեջի կամ համալսարանի կողմից), գիտական ​​պարկերի և հասարակական կազմակերպությունների կողմից, որոնք ներառում են մի շարք կազմակերպություններ, ներառյալ ոչ առևտրային կազմակերպությունները, բարեգործական կազմակերպությունները և այլն։ ֆոնդերի և բիզնեսի պաշտպանության խմբերը (օրինակ ՝ առևտրի պալատները)։ 2008 թվականից ի վեր անցկացվում է «Ձեռնարկատիրության գլոբալ շաբաթ» ամենամյա միջոցառումը, որի նպատակն էր «մարդկանց ծանոթացնել ձեռներեցության առավելություններին» և նրանց «ներգրավելու ձեռնարկատիրական գործունեության մեջ»։
Պատմաբանների գնահատականը
2002 թ.-ին անցկացված 58 բիզնես պատմության դասախոսների կողմից անցկացված հարցումը Հենրի Ֆորդին տվեց առաջին տեղը ամերիկյան բիզնեսի պատմության մեջ, այնուհետև ՝ Բիլ Գեյթսի; Ջոն Դ. Ռոքֆելլեր; Էնդրյու Կարնեգին և Թոմաս Էդիսոնը։ Նրանց հետևեցին Սեմ Ուոլթոն ը; Ջ.Պ. Մորգանը; Ալֆրեդ Պ. Սլոան; Ուոլթ Դիսնեյը; Ռեյ Կրոկը; Թոմաս Էդիսոնը;  Ալեքսանդր Գրեհեմ Բե լ; Էլի Ուիթնին, Ջեյմս Հիլլը ; Ջեք Ուելչը, Սայրուս Մակկորմիկը; Դեյվիդ Փաքարդ Բիլ Հիլլեթը; Կոռնելիուս Վանդերբիլտը; և Ջորջ Ուեսթինգհաուսը ։ Կառավարման գիտնականների կողմից 1977 թվականին անցկացված հարցման արդյունքում ՝ կառավարման գաղափարների հիմնական առաջատարների հնգյակում են ՝ Ֆրեդերիկ Ուինսլոու Թեյլորը; Չեսթեր Բարնարդը; Ֆրենկ Գիլբերտը; Էլթոն Մայոն; և Լիլիան Մոլլեր Գիլբրեթը ։
Ձեռնարկատիրական գործունեության կազմակերպումը
Ձեռնարկատիրության կազմակերպման գործընթացը բաղկացած է միմյանց պլանավորող և կանոնավոր կերպով իրար հաջորդող հետևյալ փուլերից՝
Էթնիկ
«Էթնիկական ձեռներեցություն» տերմինը վերաբերում է ինքնազբաղված բիզնեսի տերերին, որոնք պատկանում են ռասայական կամ էթնիկ փոքրամասնություններին Միացյալ Նահանգներում և Եվրոպայում։ Ակադեմիական հետազոտությունների երկար ավանդույթը ուսումնասիրում է էթնիկ ձեռներեցների փորձը և ռազմավարությունը, որոնք ձգտում են տնտեսապես ինտեգրել ամերիկյան կամ եվրոպական հասարակության հիմնական ուղղություններին։ Դասական դեպքերը ներառում են հրեա առևտրականներ և առևտրականներ ԱՄՆ-ի խոշոր քաղաքներում 19-րդ և 20-րդ դարասկզբի, ինչպես նաև Արևմտյան ափի չինական և ճապոնական փոքր ձեռնարկությունների (ռեստորաններ, ֆերմերներ, խանութպաններ) սեփականատերեր ։Էթնիկ ձեռներեցությունը ուսումնասիրվել է 2010-ական թվականներին Մայամիում գտնվող կուբայական բիզնեսի տերերի կողմից, ԱՄՆ-ում հնդկական մոթելային տերերի և Չինաստանի մասնավոր ձեռնարկությունների չինական բիզնեսի սեփականատերերի կողմից Միացյալ Նահանգների ամբողջ տարածքում։ Մինչ ձեռնարկատիրությունն այս խմբերին առաջարկում է տնտեսական զարգացման շատ հնարավորություններ, Միացյալ Նահանգներում ինքնազբաղվածությունը և բիզնեսի սեփականությունը մնում են անհավասարաչափ բաշխված ռասայական / էթնիկական գծերով ։ Չնայած ասիական ձեռներեցների բազմաթիվ հաջողված պատմություններին, ԱՄՆ-ի մարդահամարի տվյալների վերջին վիճակագրական վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ սպիտակամորթներն ավելի հավանական է, որ ինքնազբաղված լինեն հեղինակավոր և եկամտաբեր արդյունաբերություններում, քան ասիացիները, աֆրիկացի ամերիկացիները և իսպանացիները ։
Ինստիտուցիոնալ
Ամերիկացի ծագմամբ բրիտանացի տնտեսագետ Էդիթ Պենրոզան շեշտեց ձեռներեցության հավաքական բնույթը։Նա նշում է, որ ժամանակակից կազմակերպություններում անհրաժեշտ է համատեղել մարդկային ռեսուրսները, որպեսզի ավելի լավ օգտագործվեն և ստեղծվեն բիզնեսի հնարավորություններ ։ Սոցիոլոգ Պոլ Դի Մագջիոն (1988։ 14) ընդլայնեց այս տեսակետը` ասելով, որ« նոր ինստիտուտներ են առաջանում, երբ բավարար ռեսուրսներով կազմակերպված սուբյեկտներ [ինստիտուցիոնալ ձեռներեցներ] դրանք տեսնում են որպես հնարավորություն ՝ գիտակցելու այնպիսի շահեր, որոնք բարձր են գնահատում » ։ Այս հայեցակարգը լայնորեն օգտագործվում է   ։
Մշակութային
Ըստ Քրիստոֆեր Ռիի և Նիկոլայ Վոլանդի, մշակութային ձեռներեցությունը «անհատական և կոլեկտիվ գործակալության պրակտիկա է, որը բնութագրվում է մշակութային մասնագիտությունների և մշակութային արտադրության մեթոդների միջև շարժունությամբ», ինչը վերաբերում է ստեղծագործական արդյունաբերության գործունեությանն ու ոլորտներին։ Իրենց «Մշակույթի բիզնեսը»(The Business of Culture ) (2015) գրքում Ռեան և Վոլանդը առանձնացնում են մշակութային ձեռներեցության երեք տեսակ ՝ «մշակութային անհատականություններ», որոնք սահմանվում են որպես «անհատներ, ովքեր իրենց անձնական ապրանքանիշը ստեղծում են որպես մշակութային հեղինակություն և ստեղծում դրա ստեղծման լծակները։ և պահպանում տարբեր մշակութային ձեռնարկություններ »; «մագնատներ», որոնք բնութագրվում են որպես «ձեռնարկատերեր, որոնք մեծ ուշադրություն են դարձնում մշակութային ոլորտում ՝ գործելով իրենց արդյունաբերական, մշակութային, քաղաքական և բարեգործական շահերի միջև սերտորեն համագործակցելու համար»; և «կոլեկտիվ ձեռնարկություններ», կազմակերպություններ, որոնք կարող են մշակութային արտադրություն իրականացնել շահույթային կամ ոչ առևտրային նպատակներով ։
Ֆեմինիստ
Ֆեմինիստ ձեռներեցն այն անձն է, ով կիրառում է ֆեմինիստական արժեքներ և մոտեցումներ ձեռնարկատիրության միջոցով ՝ աղջիկների և կանանց կյանքի որակի և բարեկեցության բարելավման համար ։ Շատերը դա անում են՝  կանանց համար ձեռնարկություններ ստեղծելով։ Ֆեմինիստ ձեռնարկատերերը մոտիվացված են մուտք գործել առևտրային շուկաներ՝  ցանկանալով հարստություն և սոցիալական փոփոխություններ ստեղծել՝  հիմնվելով համագործակցության էթիկայի, հավասարության և փոխադարձ հարգանքի վրա ։
Սոցիալական
Սոցիալական ձեռներեցությունը սկսնակ ընկերությունների և այլ ձեռներեցների օգտագործումն է սոցիալական, մշակութային կամ բնապահպանական խնդիրների լուծման լուծումներ մշակելու, ֆինանսավորելու և իրականացնելու համար ։ Այս հայեցակարգը կարող է կիրառվել տարբեր չափերի, նպատակների և համոզմունքների տարբեր կազմակերպությունների համար ։ Առևտրային ձեռներեցները սովորաբար չափում են կատարողականը ՝ օգտագործելով բիզնեսի չափորոշիչներ, ինչպիսիք են շահույթը, եկամուտը և բաժնետոմսերի գների բարձրացումը, բայց սոցիալական ձեռներեցները կամ շահույթ չհետապնդող են կամ բիզնեսի նպատակները խառնում են դրական «հասարակությանը վերադառնալու» հետ, ուստի պետք է օգտագործեն տարբեր չափանիշներ։ Սոցիալական ձեռներեցությունը սովորաբար նպատակ ունի հասնել սոցիալական, մշակութային և բնապահպանական լայն նպատակների, որոնք հաճախ կապված են կամավոր հատվածի հետ, այնպիսի ոլորտներում, ինչպիսիք են աղքատության մեղմացումը, առողջապահությունը և համայնքի զարգացումը։ Առևտրային սոցիալական ձեռնարկությունները կարող են ժամանակ առ ժամանակ ստեղծվել ՝ կազմակերպության սոցիալական կամ մշակութային նպատակներին աջակցելու համար, բայց ոչ որպես ինքնանպատակ։ Օրինակ, մի կազմակերպություն, որի նպատակը անօթևանների համար բնակարան և աշխատանք ապահովելն է, կարող է ղեկավարել ռեստորանը ինչպես գումար հավաքելու, այնպես էլ աշխատանք անօթևանների համար։
Սկզբնավորում
Սկսնակ ձեռներեցը մեկն է, ով բիզնես սկսելու գործընթացում է ։ Այս դիտարկման մեջ՝  նորաստեղծ ձեռնարկատիրոջը կարելի է դիտարկել որպես հետապնդման հնարավորություն, այսինքն ՝ նոր ծառայություններ կամ ապրանքներ ներմուծելու հնարավորություն, նոր շուկաներ սպասարկելու հնարավորություն, կամ արտադրելու ավելի արդյունավետ մեթոդներ՝ ի շահ իրենց ։  Բայց մինչ այդպիսի ձեռնարկություն իրոք ստեղծվի, այս հնարավորությունը պարզապես վենչուրային գաղափար է ։ Այլ կերպ ասած, հետապնդողի հնարավորությունն ընկալելի է իր բնույթով՝  հիմնվելով ի հայտ եկած ձեռնարկատիրոջ անձնական համոզմունքի վրա՝  կապված վենչուրային կապիտալի արդյունքների հնարավորության հետ, որոնց նորաստեղծ ձեռներեցը ձգտում է հասնել   ։  Նրա կանխատեսումն ու արժեքը չի կարող նախապես հաստատվել, այլ միայն աստիճանաբար ՝ այն գործողությունների համատեքստում, որոնք ձեռնարկվում է նորաստեղծ ձեռնարկատեր ձեռնարկություն ստեղծելու համար ։ Ի վերջո, այդ գործողությունները կարող են հանգեցնել այն բանին, որ նորաստեղծ ձեռնարկատերը այլևս գրավիչ չլինի և անիրագործելի համարում, կամ կարող է հանգեցնել (կենսունակ) բիզնեսի առաջացման։ Այս իմաստով, ժամանակի ընթացքում, նորաստեղծ ձեռնարկությունը կարող է տեղափոխվել դադարեցման կամ որպես հաջող գործող հաստատություն որպես գործող ընկերություն։
Սկսնակ, սերիական և պորտֆելային ձեռնարկատերերի միջև տարբերությունը վարքագծի վրա հիմնված դասակարգման օրինակ է ։ Այլ օրինակներ են հանդիսացող իրադարձությունների հաջորդականությունների (առնչվող) ուսումնասիրությունները ։ Նման ուսումնասիրությունը կօգնի բաժանել ձեռնարկատիրական գործողությունները գործունեության հիմնական ենթատեսակների միջև և պարզաբանել գործողությունների, գործունեության (կամ գործողությունների հաջորդականության) միջև փոխհարաբերությունների և հնարավորության միջև համոզմունք ձևավորելու անձի մոտիվացիայի, ինչպես նաև գործունեության միջև (կամ գործողությունների հաջորդականություն) միջև։ ) և համոզման հնարավորությունը ձևավորելու համար անհրաժեշտ գիտելիքները։Այս ուսումնասիրությամբ գիտնականները կկարողանան սկսել ձեռնարկատիրական գործունեության միկրոհիմնական հիմունքների տեսություն։
Գոյություն ունեցող նոր ձեռներեցությամբ հետաքրքրված գիտնականները հակված են ավելի քիչ կենտրոնանալ հնարավորությունների զավթման մեկ այլ ակտի վրա և ավելին `նոր ձեռնարկության առաջացման գործում մի շարք գործողությունների վրա, Իսկապես, նորաստեղծ ձեռներեցները ձեռնարկում են բազմաթիվ ձեռնարկատիրական գործողություններ, ներառյալ այն գործողությունները, որոնք իրենց բիզնեսն ավելի յուրահատուկ են դարձնում իրենց և այլոց համար։ Օրինակ ՝ սկսնակ ձեռնարկատերերը հաճախ որոնում և գնում են սարքավորումներ և միջոցներ. փնտրել և ստանալ ֆինանսական աջակցություն, ստեղծել իրավաբանական դեմքեր, կազմակերպել թիմեր; և ամբողջ ժամանակն ու էներգիան նվիրել իր գործին
Ծրագրի հիման վրա
Ծրագրի ձեռներեցներն այն մարդիկ են, ովքեր վերահավաքվում կամ ստեղծում են ժամանակավոր կազմակերպություններ ։ Սրանք կազմակերպություններ են, որոնք ունեն կյանքի սահմանափակ տևողություն, որոնք նվիրված են մեկ նպատակի կամ առաջադրանքի մշակմանը և արագորեն լուծարվում են նախագծի ավարտից հետո։ Արդյունաբերությունները, որոնցում տարածված են նախագծային ձեռնարկությունները, ներառում են ձայնային ձայնագրում, կինոնկարներ, ծրագրաշարերի մշակում, հեռուստատեսության արտադրություն, նոր մեդիա և շինարարություն ։ Այն, ինչը նախագծի ձեռներեցներին առանձնացնում է տեսականորեն, այն է, որ նրանք պետք է «վերանվանեն» այդ ժամանակավոր ձեռնարկությունները և փոփոխեն դրանք ՝ համաձայն նոր նախագծային հնարավորությունների պահանջների։Ծրագրի ձեռներեցը, որն օգտագործել է հատուկ մոտեցում և թիմ մեկ նախագծի համար, գուցե պետք է փոխի բիզնես մոդելը կամ թիմը հետագա նախագծի համար։
Ծրագրի ձեռնարկատերերը բազմիցս բախվում են ձեռնարկատիրական գործընթացին բնորոշ խնդիրներին ։ Իսկապես, նախագծի ձեռներեցները բախվում են երկու կարևորագույն խնդրի, որոնք անբարենպաստորեն բնութագրում են նոր ձեռնարկության ստեղծումը. գտնել նախագիծ նախաձեռնելու ճիշտ հնարավորություն և հավաքել առավելագույն հարմար թիմ ՝ այս հնարավորությունից օգտվելու համար։ Առաջին խնդրի լուծումը պահանջում է, որ ծրագրի ձեռներեցները մուտք ունենան լայն ներդրում `անհրաժեշտ նոր ներդրումային հնարավորությունների օգտագործման համար։ Երկրորդ առաջադրանքի լուծումը պահանջում է համատեղ թիմի ստեղծում, որը պետք է լավ համապատասխանի ծրագրի հատուկ նպատակներին և գործի գրեթե անմիջապես` արտադրողականության վրա բացասական ազդեցության ռիսկը նվազեցնելու համար։ Ծրագրի ձեռներեցության մեկ այլ տեսակ այն ուսանողներն են, ովքեր աշխատում են ուսանողական ձեռներեցների հետ `իրենց գաղափարների վերաբերյալ վերլուծական աշխատանքներ կատարելու համար։
Հազարամյակ
«Հազարամյա ձեռնարկատեր» տերմինը վերաբերում է բիզնեսի սեփականատիրոջը, ով կապված է թվային տեխնոլոգիաների և լրատվամիջոցների միջոցով դաստիարակված սերնդի հետ` Բեյբի Բում(Baby Boomers) ապրանքներ, 1980-ականներին և 1990-ականների սկզբին ծնված մարդիկ։ Նաև հայտնի է որպես Սերունդ Y(Generation Y), այդ բիզնեսի սեփականատերերը լավ հագեցված են նոր տեխնոլոգիաների և բիզնեսի նոր մոդելների իմացությամբ և ունեն իրենց բիզնեսի կիրառական ուժեղ գիտելիքներ։ Բազմաթիվ առաջխաղացումներ եղան այն ձեռնարկություններում, որոնք գալիս էին հազարամյա ձեռնարկատերերից, օրինակ ՝ Մարկ Ցուկերբերգը, ով ստեղծել է Facebook- ը ։ Չնայած հազարամյակի հաջողության ակնկալիքիներին, վերջերս կատարվել են ուսումնասիրություններ, որոնք ապացուցել են, որ դա այդպես չէ։ Հազարամյակների համեմատությունը, ովքեր ինքնազբաղված են և նրանց, ովքեր ինքնազբաղված չեն, ցույց է տալիս, որ ոչ ինքնազբաղվածների մակարդակն ավելի բարձր է։ Սրա այն բանի պատճառով է, որ նրանք մեծացել ոն ուրիշ սերնդի և վերաբերմունքի միջավայրում։ Ձեռնարկատերերի համար մուտքի խոչընդոտներից րորշներն  են տնտեսագիտությունը, վերապատրաստման հետ կապված պարտքերը և կարգավորող մարտահրավերները ։
Ձեռնարկատիրական վարք
Ձեռնարկատերը սովորաբար դիտվում է որպես նորարար` նոր գաղափարների և բիզնես գործընթացների մշակող ։ Կառավարման հմտությունները և թիմի կառուցման ուժեղ հմտությունները հաճախ ընկալվում են որպես հաջողակ ձեռնարկատերերի համար առաջնորդության կարևոր հատկանիշներ ։ Քաղաքական տնտեսագետ Ռոբերտ Ռեյխը կարծում է, որ առաջնորդությունը, կառավարչական կարողությունը և թիմի կառուցումը ձեռնարկատիրոջ կարևոր հատկություններն են ։
Անորոշության և ռիսկի ընկալում
Տեսաբաններ Ֆրենկ Նայթը և Պիտեր Դրուկերը սահմանեցին ձեռնարկատիրության ռիսկերը վերցնելու տեսակետները։ Ձեռնարկատերը պատրաստ է վտանգել իր կարիերան և ֆինանսական անվտանգությունը և ռիսկերի դիմել գաղափարի համար՝  ժամանակ և կապիտալ ծախսել անորոշ ընկերության վրա։ Այնուամենայնիվ, ձեռներեցները հաճախ չեն հավատում, որ իրենք ահռելի ռիսկեր են վերցրել, քանի որ չեն ընկալում անորոշության մակարդակի բարձրությունը։ Նայթը դասակարգեց անորոշության երեք տեսակ.
Ձեռնարկատիրությունը հաճախ կապված է իրական անորոշության հետ, մանավանդ, երբ դա ենթադրում է նոր ապրանքատեսակ կամ ծառայություն ստեղծել այնպիսի շուկայի համար, որը նախկինում գոյություն չուներ, իսկ երբ ձեռնարկությունը ստեղծում է գոյություն ունեցող ապրանքի կամ ծառայության աստիճանական բարելավում։ ETH Zürich-ի 2014 թ.-ի ուսումնասիրության արդյունքում պարզվել է, որ, համեմատած տիպիկ մենեջերների հետ, ձեռնարկատերերը ցույց են տվել որոշումների կայացման ավելի բարձր արդյունավետություն և ավելի ակտիվ աշխուժացում նախկինում գտնվող ռազմաճակատի ծառի կեղեվ (FPC) տարածքներում, որոնք նախկինում կապված էին հետազոտության ընտրության հետ ։
Վերապատրաստում և խորհրդատվություն
Ձեռնարկատերերի՝ վաղ ներդրողների և այլ գործընկերների հետ սերտորեն աշխատելու և նրանցից խորհուրդներ ստանալու հնարավորությունը (այսինքն ՝ նրանց ուսման ունակությունը) վաղուց համարվել է որոշիչ գործոն ձեռնարկատիրական գործունեության մեջ հաջողության հասնելու համար ։ Միևնույն ժամանակ, տնտեսագետները պնդում են, որ ձեռներեցները պարզապես չպետք է գործեն իրենց տրամադրած բոլոր խորհուրդների հիման վրա, նույնիսկ այն դեպքում, երբ այս խորհուրդը գալիս է լավ տեղեկացված աղբյուրներից, քանի որ ձեռներեցներն իրենց ընկերության վերաբերյալ շատ ավելի խորն ու հարուստ տեղական գիտելիքներ ունեն, քան որևէ այլ ընկերության վերաբերյալ։ Իրականում, ուսման արդյունքները իրականում ձեռներեցության հաջողության կանխատեսող չեն (օրինակ, որը չափվում է որպես հաջողություն ֆինանսավորման հետագա փուլերում, ձեռքբերումներում, տեղեկատու կետերում և ամուր գոյատևման մեջ)։ Այս ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս նաև, որ ավելի մեծ և մեծ հիմնադիր խմբերը, հավանաբար ավելի առարկայական փորձ ունեցողները, ավելի քիչ պատրաստված են, քան երիտասարդ և փոքր հիմնադիր խմբերը։
Ռազմավարություններ
Ռազմավարությունները, որոնք կարող են օգտագործել ձեռնարկատերերը, ներառում են.
Անհատական/հնարավորության կապի նախագծում
Ըստ Շեյնի և Վենկատարամանի՝ ձեռնարկատիրությունը ներառում է ինչպես «ձեռներեցություն», այնպես էլ «ձեռնարկատիրական հնարավորություններ», ուստի հետազոտողները պետք է ուսումնասիրեն այն մարդկանց բնույթը, ովքեր նույնականացնում են հնարավորությունները, երբ ուրիշները այդպես չեն անում, շատ հնարավորությունների մարդկանց և հնարավորությունների միջև կապը ։ Մյուս կողմից, Ռեյնոլդսը  պնդում էր, որ անհատները շահագրգռված են ներգրավվելու ձեռնարկատիրական գործունեության մեջ, որը պայմանավորված է հիմնականում անհրաժեշտությամբ կամ հնարավորություններով, այն է` անհատները ձեռնարկատիրություն են հետապնդում հիմնականում գոյատևման կարիքների պատճառով, կամ այն պատճառով, որ նրանք նույնացնում են բիզնեսի հնարավորությունները, որոնք բավարարում են իրենց նվաճման անհրաժեշտությունը։ Օրինակ ՝ ավելի բարձր տնտեսական անհավասարությունը բերում է անհատական մակարդակում անհրաժեշտության հիման վրա ձեռնարկատիրության մակարդակի բարձրացման։
Ընկալման և կանխակալ վերաբերմունքի հնարավորություն
Մի ուսումնասիրության արդյունքում պարզվել է, որ որոշակի գեներ, որոնք ազդում են անձի վրա, կարող են ազդել ինքնազբաղված մարդկանց եկամուտների վրա ։ Որոշ մարդիկ կարող են օգտագործել use «բնածին ունակություն» կամ քվազա-վիճակագրական նշանակություն `չափելու հասարակության կարծիքը և նոր ապրանքների կամ ծառայությունների շուկայի պահանջարկը ։ Ձեռնարկատերերը, ընդհանուր առմամբ, հնարավորություն ունեն տեսնելու շուկայի չբավարարված կարիքները և անապահով շուկաները։ Մինչ որոշ ձեռնարկատերեր ենթադրում են, որ նրանք կարող են զգալ և հասկանալ, թե ինչ են մտածում մյուսները, լրատվամիջոցները կարևոր դեր են խաղում վերաբերմունքի և պահանջարկի ձևավորման հարցում։ Ռամողլուն պնդում է, որ ձեռներեցներն այնքան էլ տարբեր չեն միմյանցից, և, փաստորեն, «ոչ ձեռներեցների» անբավարար հայեցակարգը աջակցում է «ձեռներեցների» գովեստի դիմանկարներին՝ որպես բացառիկ նորարարների կամ առաջնորդների ։ Ձեռնարկատերերը հաճախ ինքնավստահ են՝ ցույց տալով, վերահսկողության պատրանք, երբ նրանք բացում կամ ընդլայնում են բիզնես կամ նոր ապրանքներ / ծառայություններ ։