cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
1-ին տիպի շաքարային դիաբետ
Ախտորոշում
1-ին տիպի շաքարային դիաբետի ժամանակ վնասվում են ենթաստամոքսային գեղձի Լանգերհանսի կղզյակների բետա բջիջները, որոնք պատասխանատու են ինսուլինի արտադրման համար։ Սա այն հիմնական նշանն է, որով տարբերակում են 1-ին և 2-րդ տիպի դիաբետներն իրարից։ 2-րդ տիպի շաքարային դիաբետը բնորոշվում է ինսուլինային ռեզիստենտությամբ (կայունությամբ)։ Այս դեպքում ինսուլինի նորմալ կամ նույնիսկ բարձր քանակի դեպքում նկատվում է գերշաքարարյունություն, քանի որ հյուսվածքների զգայնությունն ինսուլինի նկատմամբ նվազած է լինում։ 1-ին տիպի դիաբետի տարբերիչ նշաններից է նաև կղզյակների աուտոռեակտիվությունը, որը հիմնականում որոշվում է բետա բջիջներ ուղղված աուտոհակամարմինների (ինքնահակամարմիններ) հայտնաբերմամբ։
Սպասսկի շրջան
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Նիժնի Նովգորոդի մարզ Կատեգորիա:Ռուսաստանի շրջաններ ըստ դաշնային սուբյեկտների
1-ին տիպի շաքարային դիաբետ
Հակամարմիններ
Դիաբետի հետ կապված հակամարմինների (գլուտամինաթթվի դեկարբոքսիլազայի աուտոհակամարմիններ՝ GAD, ինսուլինի աուտոհակամարմիններ՝ IAA, Լանգերգանսի կղզյակների բջիջների աուտոհակամարմիններ՝ ICA, ցինկ տեղափոխող աուտոհակամարմիններ՝ ZnT8 և այլն) առկայությունը համարվում է 1-ին տիպի դիաբետի առկայությունը կանխագուշակող գործոն՝ նույնիսկ մինչ գերշաքարարյունության առաջացումը ։ 1-ին տիպի դիաբետի ախտորոշումը կարող է կատարվել կլինիկական նշանների հիման վրա, սակայն աուտոհակամարմինների հայտնվելն ինքնին համարվում է թաքնված աուտոիմունային շաքարային դիաբետ։ Աուտոհակամարմիններ ունեցող ոչ բոլոր մարդկանց մոտ կարող է զարգանալ 1-ին տիպի շաքարային դիաբետ, սակայն այս հիվանդության առաջացման ռիսկը մեծանում է հակամարմինների քանակի ավելացմանը զուգընթաց, իսկ 3 կամ 4 տեսակի հակամարմինների առկայությունը մեծացնում է 1-ին տիպի շաքարային դիաբետի առաջացման ռիսկը 60-ից մինչև 100 % ։ Երեխաների և երիտասարդների մոտ աուտոհակամարմինների հայտնաբերումից մինչև կլինիկական նշանների առաջացումը կարող է անցնել մի քանի ամիս, սակայն որոշ մարդկանց մոտ այն կարող է տևել տարիներ, անգամ՝ մինչև 10 տարի ։
Իմունաճնշող դեղանյութեր
Ցիկլոսպորին A-ն իմունոճնշող (իմունոսուպրեսոր) գործոն է, որը, ըստ գործող տեսակետի, կանխում է բետա բջիջների քայքայումը, սակայն այն միաժամանակ վնասում է երիկամներն ու ունի այլ կողմնակի ազդեցություններ ևս, այդ պատճառով խորհուրդ չի տրվում երկարատև օգտագործման համար ։
Տեսակետ կա, որ հակա-CD3 հակամարմինները, ներառյալ տեպլիզումադը (teplizumad) և օտելիքսիզումաբը (otelixizumab), պահպանում են ինսուլինի արտադրությունը 1-ին տիպի շաքարային դիաբետի վաղ փուլերում ։ Այս ազդեցության հնարավոր մեխանիզմը կարգավորող T բջիջների պահպանումն է, որոնք ճնշում են իմունային համակարգի ակտիվությունը և կարգավորում իմունային համակարգի հոմեոստազն ու տոլերանտությունը սեփական հակածինների նկատմամբ ։ 2011 թվականին օտելիքսիզումբի և տեպլիզումաբի ուսումնասիրությունները չտվեցին բավարար արդյունքներ, հավանաբար՝ կիրառման անբավարար չափաքանակների պատճառով ։
Հակա-CD20 հակամարմինը (ռիտուքսիմաբ) ճնշում է B բջիջների գործունեությունը և դրդում C-պեպտիդի պատասխանը 1-ին տիպի դիաբետի ախտորոշումից 3 ամիս անց, սակայն սրա երկարատև ազդեցության մասին տվյալներ դեռևս չկան ։
Սննդակարգ
Որոշ հետազոտողներ, նորածինների կրծքով կերակրումը համարում են շաքարային դիաբետի առաջացման ռիսկի նվազման գործոններից մեկը ։ Ուսումնասիրվել են նաև սննդային տարբեր գործոններ, սակայն էական որևէ ազդեցություն դեռևս չի հայտնաբերվել ։ Կյանքի առաջին տարում վիտամին D-ով երեխաների սնումը կապում են 1-ին տիպի դիաբետի առաջացման ռիսկի նվազման հետ ։
Ինսուլին
Կան ինսուլինի չորս հիմնական տեսակներ. արագ ազդող, կարճատև ազդող, միջանկյալ ազդող և երկարատև ազդող ինսուլիններ։ Արագ ազդող ինսուլինի ազդեցությունը սկսվում է 15 րոպեից և առավելագույնի է հասնում 30-90-րդ րոպեներում։ Կարճատև ազդող ինսուլինն ազդում է 30 րոպե անց և առավելագույն ազդեցությունը դրսևորվում է 2-ից 4 ժամվա ընթացքում։ Միջանկյալ ազդող ինսուլինի ազդեցությունը սկսվում է 1-2 ժամ անց և առավելագույնի է հասնում 4-ից 10 ժամվա ընթացքում։ Երկարատև ազդեղ ինսուլինի ազդեցությունը սկսվում է 1-2 ժամ անց և տևում է մինչև 24 ժամ։
Քանի որ 1-ին տիպի դիաբետը պայմանավորված է ինսուլինի անբավարարությամբ, ինսուլինի ներարկումը հանդիսանում է կենսական կարևոր նախապայման այս հիվանդությամբ տառապողների կյանքի համար։ Ինսուլինային թերապիան անպայման զուգակցվում է հատուկ սննդակարգով (դիետա)։ Հատուկ հսկողություն է սահմանվում նաև սննդում ածխաջրերի քանակի և արյան մեջ գլյուկոզի մակարդակի նկատմամբ՝ վերջինիս պարբերական չափումերի միջոցով։
Այսօր ամենաշատը կիրառվում է գենային ինժեներիայով ստացվող կենսասինթետիկ ինսուլինը, իսկ նախկինում առավել շատ օգտագործվում էր խոշոր եղջերավորներից, խոզերից, ձկներից ստացվող ինսուլինը ։ Ինսուլինի գլխավոր մատակարարներն են՝ Eli Lilly and Company-ն, Novo Nordisk-ն ու Sanofi-Aventis-ը։
1-ին տիպի դիաբետի բուժման բացակայության դեպքում անպայման առաջանում է կոմա և մահ, հիմնականում՝ դիաբետային կետոացիդոզի հետևանքով։ Վերջինս կարող է առաջացնել ուղեղային այտուց։ Այն առավել հաճախ առաջանում է հիվանդ երեխաների մոտ, ինչ էլ հանդիսանում է մահվան հիմնական պատճառը ։
Դիաբետի բուժման հիմնական նպատակը արյան գլյուկոզի քանակի նվազեցումն է մինչև բնականոն մակարդակի (80–140 մգ/դլ կամ 4.4–7.8 մմոլ/լ) ։ Արյան գլյուկոզի քանակի կարգավորման նպատակն է կանխել այն բարդացումները, որոնք կարող են առաջանալ նյարդային համակարգում (օրինակ՝ ծայրամասային բազմանյարդաբորբ, որը կարող է առաջացնել ցավ և/կամ վերջավորությունների զգացողության կորուստ), սիրտ-անոթային համակարգում (ինֆարկտ, տեսողության կորուստ և այլն)։ 1-ին տիպով հիվանդ մարդիկ ինսուլինի մշտական պահանջ ունեն, սակայն բուժումը կարող է հանգեցնել թերշաքարարյունության (գլյուկոզի քանակը նվազում է 70 մգ/դլ/ից կամ 3.9 մմոլ/լ-ից)։ Վերջինս դիաբետից բուժվողների մոտ հաճախակի հանդիպող դեպք է, որի հիմնական պատճառն ինսուլինի չափաքանակի, սննդի և ֆիզիկական ակտիվության միջև փոխհարաբերության խախտումն է։ Թերշաքարարյունության թեթև դեպքերում ուտում կամ խմում են շատ քաղցր որևէ բան։ Թերշաքարարյունության ծանր դեպքերում կարող է առաջանալ գիտակցության կորուստ, ինչը փորձում են վերացնել ներերակային եղանակով գլյուկոզի կամ գլյուկագոնի ներարկմամբ։
Ենթաստամոքսային գեղձի փոխպատվաստում
Որոշ դեպքերում ենթաստամոքսային գեղձի փոխպատվաստումը կարող է կարգավորել գլյուկոզի մակարդակն արյան մեջ։ Սակայն, վիրահատությունն ու դրան հաջորդող իմունիտեի ճնշման գործընթացները (իմունոսուպրեսիա) կարող են վտանգավոր լինել օրգանիզմի համար, քան ինսուլինի շարունակական ներարկումները։ Այն հիմնականում կատարվում է երիկամների փոխպատվաստման հետ կամ դրանից որոշ ժամանակ անց։ Ենթաստամոքսային գեղձի և երիկամների միաժամանակյա փոխպատվաստման նպատակն այն է, որ կանխեն զարգացող նեֆրոպաթիան, ռետինոպաթիան, նեյրոպաթիան։ Սրա շնորհիվ փոխպատվաստված ենթաստամոքսային գեղձը հարմարվում է դիաբետով հիվանդի օրգանիզմին՝ առանց լրացուցիչ իմունաճնշիչ միջոցառումների։ Ենթաստամոքսային գեղձի միայնակ փոխպատվաստումը կարող է արդյունավետ լինել 1-ին տիպի շաքարային դիաբետի շարժունակ (լաբիլ) տիպի դեպքում ։
Լանգերհանսի կղզյակների բջիջների փոխպատվաստում
Կղզյակների բջիջների փոխպատվաստումը կարող է արդյունավետ լինել այն դեպքում, երբ ինսուլինով կարգավորումն արդյունավետ չէ ։ Այս տեսակետից դժվարություն է ներկայացնում համապատասխան դոնորների հայտնաբերումը, կղզյակների բջիջների կենսունակության պահպանումը, օրգանիզմի կողմից կղզյակների մերժման բացառման նպատակող օգտագործվող դեղամիջոցների կողմնակի ազդեցությունները ։ Դիտարկումները վկայում են, որ 2010 թվականից սկսած 44% դեպքերում 3 տարի շարունակ ինսուլինի ներարկման կարիք չի եղել ։
Բարդություններ
1-ին տիպի շաքարային դիաբետի ժամանակ նկատվող բարդություններն են՝ սիրտ-անոթային հիվանդությունները, դիաբետային բազմանյարդաբորբը, դիաբետային ռետինոպաթիան (ցանցաթաղանթում զարգացող անոթային բարդություններ) և այլն։ Սակայն, սիրտ-անոթային հիվանդություններն ու բազմանյարդաբորբը կարող են ունենալ նաև աուտոիմունային էթոլոգիա ։ 1-ին տիպի շաքարային դիաբետով հիվանդ կանանց մոտ մահվան ռիսկը 40%-ով ավելին է, քան հիվանդ տղամարդկանց մոտ ։
Միզուղիների ինֆեկցիաներ
Շաքարային դիաբետով հիվանդների մոտ հաճախ նկատվում են միզուղիների ինֆեկցիաներ ։ Նեֆրոպաթիայի հետևանքով զարգանում է միզապարկի թերֆունկցիա, որը հաճախակի նկատվող երևույթ է շաքարախտով հիվանդների մոտ։ Նեֆրոպաթիան կարող է նվազեցնել միզապարկի զգայնությունը, որն իր հերթին մեծացնում է մնացորդային մեզի քանակը, ինչը ռիսկային գործոն է համարվում միզուղիների բորբոքման տեսակետից ։
Սեքսուալ խանգարումներ
Սեքսուալ խանգարումները հիմնականում զարգանում են տարբեր բնույթի պատճառների հետևանքով. նյարդերի վնասում, արյան վատ շրջանառություն, հոգեբանական խնդիրներ՝ սթրես, ընկճախտ և այլն ։
Տղամարդիկ
Տղամարդկանց մոտ ամենահաճակի հանդիպող խանգարումները կապված են էրեկցիայի և սերմնաժայթքման հետ։ Շաքարախտի ժամանակ առնանդամին արյուն մատակարարող արյունատար անոթները կարող են պնդանալ և նեղանալ, որի պատճառով խանգարվում է էրեկցիայի համար անհրաժեշտ արյան մատակարարումը։ Նյարդերի վնասման հետևանքով սերմնաժայթքման ընթացքում սերմնահեղուկը՝ առնանդամ անցնելու փոխարեն կարող է անցնել միզապարկ (ռետրոգրադ սերմնաժայթքում)։ Այս դեպքում սերմնահեղումն օրգանիզմից հեռանում է մեզի հետ ։ Էրեկցիայի խանգարումները կարող են զարգանալ նաևհիվանդության հետևանքով առաջացող թթվածնի ռեակտիվ ձևերի ազդեցությամբ։ Այս դեպքում, որպես բուժման միջոցներ, օգտագործում են հակաօքսիդանտներ ։
Կանայք
Կան բազմաթիվ տվյալներ, որոնք վկայում են, որ կանանց մոտ նույնպես կարող են առաջանալ տարբեր սեռական խանգարումներ՝ կապված շաքարախտի հետ ։ Սեռական օրգանների շրջանում կարող է առաջանալ զգայնության նվազում, չորություն, օրգազմի դժվարություն կամ բացակայություն, ցավ՝ սեքսի ժամանակ, լիբիդոյի նվազում ։ Շաքարախտի որոշ դեպքերում նկատվում է էստրոգենների քանակի նվազում, ինչն ազդում է հեշտոցային հյութազատության վրա ։
Հիվանդ կանայք կարող են օգտագործել հակաբեղմնավորիչներ, որոնք որոշ դեպքերում կարող են առաջացնել գլյուկոզի մակարդակի խանգարումներ ։
Համաճարակաբանություն
1-ին տիպի շաքարային դիաբետը կազմում է շաքարախտի տարբեր տիպերի մոտավորապես 5–10%-ը (11–22 միլիոն ամբողջ աշխարհում) ։ 2006 թվականին մինչև 14 տարեկան շուրջ 440,000 երեխա հիվանդ է եղել 1-ին տիպի դիաբետով, իսկ մինչև 10 տարեկանների մոտ հանդիսացել է շաքարախտի ամենատարածված տիպը ։ Այս հիվանդության դեպքերն ամեն տարի ավելանում են մոտ 3%-ով ։
Տարբեր երկրներում 1-ին տիպի շաքարային դիաբետով հիվանդների թվաքանակը տարբեր է։ Ֆինլանդիայում յուրաքանչյուր 100000 բնակչի հաշվով տարեկան կազմում է 57 և ավել, Ճապոնիայում և Չինաստաում՝ 1-3, Հյուսիսային Եվրոպայում և ԱՄՆ-ում՝ 8-17 ։
2015 թվականին ԱՄՆ-ում 1-ին տիպի շաքարային դիաբետով հիվանդացել է մինչև 20 տարեկան մոտավորապես 208000 երիտասարդ։ Յուրաքանչյուր տարի մոտ 18000 երիտասարդների մոտ ախտորոշվում է այս հիվանդությունը։ Ասիական, իսպանական և իսպանական-սևամորթ ծագմամբ ամերիկացիներն ավելի հակված են շաքարախտով հիվանդանալուն։ Յուրաքանչյուր տարի շուրջ 234,051 ամերիկացիներ մահանում են շաքարախտի կան դրա հետ կապված բարդությունների պատճառով, որից 69071-ի մոտ այն հանդիսանում է մահվան առաջնային պատճառ ։
Պատմություն
1970-ական թվականներին 1-ին տիպ շաքարային դիաբետը բնութագրվեց որպես աուտոիմունային հիվանդություն, քանի որ հայտնաբերվեցին աուտոհակամարմիններ Լանգերհանսի կղզյակների բջիջների նկատմամբ ։ 1980-ական թվականներին ապացուցվեց, որ իմունաճնշիչ թերապիան կարող է դանդաղեցնել հիվանդության զարգացումը, դրանով հիմնավորելով այն տեսակետը, որ 1-ին տիպի շաքարային դեիաբետը աուտոիմունային հիվանդություն է ։ Կա նաև դեռահասային շաքարախտ անվանումը, որը կապված է երեխաների և դեռահասների մոտ ախտորոշվող հիվանդության հետ։
Հասարակություն և մշակույթ
ԱՄՆ-ում 1-ին տիպի շաքարային դիաբետի բուժական ծախսերը տարեկան կազմում են շուրջ 10.5 միլիարդ ԱՄՆ դոլար (յուրաքանչյուր հիվանդի հաշվով՝ 875 դոլար/ամիս), իսկ անուղղակի ծախսերը՝ մոտավորապես 4.4 միլիարդ ԱՄՆ դոլար (յուրաքանչյուր հիվանդի հաշվով՝ 366 ԱՄՆ դոլար/ամիս) ։ Շաքարախտով հիվանդները մոտ 2.3 անգամ ավելի շատ գումար են ծախսում բուժումների համար, քան այն մարդիկ, որոնք հիվանդ չեն այս հիվանդությամբ ։
Հետազոտություն
1-ին տիպի շաքարային դիաբետի ուղղությամբ կատարվող հետազոտությունների ֆինանսական աղբյուրներն են պետական, արտադրական (օրինակ՝ դեղագիտական ընկերություններ) և բարեգործական կազմակերպությունները։ ԱՄՆ-ում պետական ֆինանսավորումը ստացվում է Առողջության ազգային ինստիտուտի (National Institute of Health), Միացյալ Թագավորությունում՝ Առողջության հետազոտման ազգային ինստիտուտի (National Institute for Health Research) կամ Բժշկական հետազոտության խորհիդի կողմից (Medical Research Council)։ 1-ին տիպի շաքարային դիաբետով հիվանդ երեխաների ծնողների կողմից հիմնված JDRF-ն հետազոտությունների համար ֆինանսական օժանդակություն տրամադրող ամենամեծ բարեգործական կազմակերպությունն է ։ Նմանատիպ բարեգործական կազմակերպություններից են Դիաբետի ամերիկյան ասոցիացիան (American Diabetes Association), Միացյալ թագավորության դիաբետներ (Diabetes UK),Դիաբետի հետազոտման և առողջացման հիմնադրամը (Diabetes Research and Wellness Foundation), Ավստրալիայի դիաբետներ (Diabetes Australia), Դիաբետների կանադական ասոցիացիան (Canadian Diabetes Association)։
Ցողունային բջիջներ
Ցողունային բջիջները կարող են կիռատվել ենթաստամոքսային գեղձի բետա բջիջների վերականգնման համար, սակայն դեռևս դրանք չեն կարող այնպես գործել, ինչպես բետա բջիջները ։ 2014 թվականին մկների օրգանիզմում փոխպատվաստված ցողունային բջիջներից բավականաչափ հասուն բետա բջիջներ առաջացան, որոնք ունակ էին ինսուլին արտադրել ։ Մինչև այս տեխնիկան կօգտագործվի մարդկանց բուժման համար, կարիք կա դեռ ուսումնասիրել դրա արդյունավետությունն ու անվտանգությունը ։
Վակցինա
1-ին տիպի շաքարային դիաբետի բուժման և կանխարգելման նպատակով մշակվել են վակցինաներ՝ ինսուլինի կամ բետա բջիջների նկատմամբ իմունային անտարբերության (տոլերանտության) հարուցման համար ։
Շարժուն (լաբիլ, ոչ կայուն) դիաբետ
Ինսուլին-կախյալ շաքարային դիաբետը բնութագրվում է արյան գլյուկոզի մակարդակի պարբերական, կրկնվող, հաճախ առանց որևէ ակնհայտ պատճառի առաջացող տատանումներով և հաճախ անվանվում է փխրուն, անկայուն, շարժուն դիաբետ։ Չնայած շատ հետազոտողներ խուսափում են այս եզրույթի կիրառումից ։ Այսպիսի տատանումներից կարող է լինել որոշ դեպքերում կետոացիդոզով ընթացող գերշաքարարյունությունը, որոշ դեպքերում՝ թերշաքարարյունությունը։ Շարժուն դիաբետը հանդիպում է հիվանդների 1-2%-ի մոտ միայն ։ Նման շաքարախտի ժամանակ թերշաքարարյունության դեպքերի նվազման և առավոտյան կողմ արյան գլյուկոզի բարձրացման (կոչվում է dawn phenomenon) կարգավորման համար խորհուրդ է տրվում օգտագործել ինսուլինային պոմպեր ։
Շարժուն դիաբետը համարվում է «գերշաքարարյունության կամ թերշաքարարյունության դեպքեր, որոնք, անկախ պատճառից, վնասում են հիվանդի կյանքը» և կարող է լինել բազամպատճառային.
Ֆիզիկական աշխատանքի ժամանակ նկատվող գերշաքարարյունությունը կապված է մի շարք հորմոնների արտադրման հետ (ադրենալին, գլյուկոկորտիկոիդներ և այլն)։ Պատճառն այն է, որ այդ ժամանակ մկաններին անհրաժեշտ է էներգիա, որի հիմնական աղբյուրը գլյուկոզն է։ Վերջինս պահեստավորվում է լյարդում՝ գլիկոգենի տեսքով։ Ֆիզիկական աշխատանքի ժամանակ վերջինս տրոհվում է մինչև գլյուկոզ, ինչն էլ անցնում է արյուն։ Աշխատանքի հետ կապված թերշաքարարյունությունը պատահում է այն դեպքում, երբ մկաններն առավել արագ են ծախսում գլյուկոզան, քան այն հասցնում է առաջանալ։
Ինսուլինի հակամարմինների բարձր տիտրերը կարող են առաջացնել գերշաքարարյունություն՝ ինսուլինի չեզոքացման և ինսուլինային անտարբերություն (տոլերանտություն) առաջացման պատճառով։ Այս դեպքում կարող են պահանջվել 200 և ավել IU/օր (IU-international unit) ինսուլինի չափաքանակներ։ Հակամարմինները նաև կարող են թուլացնել ներարկվող ինսուլինի ազդեցությունը։ Որոշ դեպքերում ներարկվող ինսուլինի տեսակի փոփոխումը կարող է լուծել այս խնդիրը ։ Կան փաստեր, որ ինսուլինային հակամարմինները կարող են գործել ինսուլինի համար որպես «լվացարան» և ազդել այս հորմոնի ազդեցության ժամանակի, կիսատրոհման ժամանակի, տարածման և նյութափոխանակային կլիրենսի վրա, չնայած շատ հիվանդների մոտ այս ազդեցություններն աննշան են
= Ծանոթագրություններ =
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Շաքարախտ Կատեգորիա:Դիաբետաբանություն
Մարկ Լինդսեյ Չեփմեն
Չեփմենը կատարել է նաև Հենրի Ուայլդի դերը Ջեյմս Քեմերոնի «Տիտանիկ» ֆիլմում ։
Կենսագրություն
Մարկ Լինդսեյ Չեփմենը ծնվել է 1954 թվականի սեպտեմբերի 8-ին Լոնդոնում։ Եղել է ընտանիքի երկրորդ երեխան։ 1957 թվականին ընտանիքը տեղափոխվել է Սիեռա Լեոնե, որտեղ Մարկն անցկացրել է մանկության մի մասը։ 1960-ական թվականների սկզբին Չեփմենը կրկին հայտնվել է Լոնդոնում։ Դպրոցն ավարտելուց հետո յուրացրել է որմնադիրի մասնագիտությունը, սակայն շուտով որոշել է փոխել գործունեության ոլորտը և ընդունվել Գիլդֆորդ քաղաքում տեղակայված «Guildford School of Acting» դերասանական վարպետության դպրոցը։ 1977-1985 թվականներին խաղացել է Լոնդոնի թատրոններից մեկում ։
Գործունեություն
1983 թվականին նրան նկատել է ռեժիսոր Ջեյն Հաուելը և հրավիրել իր «Հենրիխ 6-րդ, Մաս 3» ֆիլմին՝ հիմնված Ուիլյամ Շեքսպիրի պատմական տարեգրությունների վրա, որտեղ նա փոքրիկ դեր է խաղացել։ Նույն թվականին նա դեր է խաղացել Շեքսպիրի համանուն քիչ հայտնի պիեսի հիման վրա նկարահանված «Մակբեթ» ֆիլմում։ 1985 թվականին Չեփմենը փորձաշրջան է անցել Ջոն Լենոնի դերի համար «Ջոն և Յոկո։ Սիրո պատմություն» կենսագրական ֆիլմում Լենոնի և Յոկո Օնոյի ծանոթության և սիրո պատմության մասին։ Ֆիլմի պրոդյուսերները, ինչպես և Լենոնի այրին, տպավորված էին Չեփմենի խաղով, և Լենոնի դերի համար նրա թեկնածությունը ի վերջո հաստատվել է։ Դատավարության ժամանակ Մարկ Լինդսեյ Չեփմենը թաքցրել է իր իսկական անունը՝ որպես բեմական կեղծանուն ընտրելով Մարկ Լինդսեյը։ Բայց երբ Յոկո Օնոն և ֆիլմի պրոդյուսերները իմացել են նրա իրական անունը, Լենոնի այրին, որը կապ ուներ ֆիլմի արտադրական գործընթացի հետ, պնդել է փոխարինել նրա թեկնածությունը՝ համարելով, որ «Մարկ Չեփմենը Ջոն Լենոնի դերում» համարվում է սրբապղծություն սպանված երաժշտի նկատմամբ։ Ի վերջո, «NBC» հեռուստաընկերության ղեկավարությունը Չեփմենին փոխարինել է մեկ այլ բրիտանացի դերասանով՝ Մարկ Մաքգանով ։
Այնուամենայնիվ, այս անհաջողությունը Չեփմենի համար ճանապարհ է հարթել դեպի Հոլիվուդ։ Որպես սփոփանք՝ «NBC» հեռուստաընկերությունը նրան առանց քաստինգի հաստատել է «Անիգիլյատոր» գիտաֆանտաստիկ ֆիլմի գլխավոր դերի համար, որն էկրան է բարձրացել 1986 թվականին։ Նույն թվականին նա փոքրիկ դեր է կատարել «Ասասին» ֆիլմում, որից հետո տեղափոխվել է ԱՄՆ և հաջողությամբ ելույթ ունեցել Նյու Յորքի «Ensemble Studio Theatre» թատրոնի բեմում։ Նրա խաղը գրավել է քննադատների ուշադրությունը, ինչի շնորհիվ 1986 թվականին արժանացել է «LA Weekly Theater Award» թատերական մրցանակին։ 1980-ական թվականների վերջին Չեփմենը տեղափոխվել է Լոս Անջելես, որտեղ խաղացել է «Zephyr Theatre» թատրոնի բեմում և զուգահեռաբար նկարահանվել հեռուստատեսությունում։ Այդ ընթացքում նա մասնակցել է այնպիսի սերիալների նկարահանումներին, ինչպիսիք են՝ «Մաքս Խեդրումը», «Դալասը», «Ֆելքոն խաչը»։ 1990 թվականին Չեփմենը գլխավոր դեր է ստացել «Ճահճային արարած» հեռուստասերիալում։ Սերիալը կոմերցիոն հաջողություն է ունեցել, ինչի շնորհիվ թողարկվել է 3 եթերաշրջան և 72 դրվագ, որոնցում մշտապես հայտնվել է Մարկ Չեփմենի կերպարը։ Հաջորդ տարիներին նա երկրորդական դեր է խաղացել «Մալիբուի փրկարարները» սերիալում, Նիկ Հոուփվելի դերը՝ «Լանգոլերներ» մինի-սերիալում՝ Սթիվեն Քինգի համանուն վեպի հեռուստաէկրանավորմանը։ 1995 թվականին Չեփմենը երկրորդ պլանի դեր է կատարել ֆիլմում, որը, չնայած վատ դերասանական կազմին, կոմերցիոն հաջողություն չի ունեցել։ Դրանից հետո Չեփմենը կրկին մեկնել է հեռուստատեսություն, որտեղ մասնակցել է «Նա գրել է սպանություն», «Գիտության հրաշքներ», «Լոիս և Քլարկ։ Սուպերմենի նոր արկածները», «Այրվող գոտի», «Ռազմա-իրավաբանական ծառայություն» սերիալների նկարահանումներին։ 1996 թվականին Մարկը հայտնվել է «Տիտանիկ» նախագծում։ Դերասանն անցել է քասթինգ և արդյունքում ստացել սպայի՝ Հենրի Ուայլդի երկրորդական դերը ։ Ֆիլմի կոմերցիոն հաջողությունից հետո Չեփմենը կատարել է «Մումիայի լեգենդը» ֆիլմի գլխավոր դերերից մեկը, բայց հետո կրկին տեղափոխվել է հեռուստատեսություն։ 2000-ական թվականներին նա շարունակել է նկարահանվել սերիալներում («Նայթմեն», «Պոլտերգեյստ։ Ժառանգություն», «Կախարդված», «Կտրուկ Ուոքեր։ Արդարադատություն տեխասերեն», «Դետեկտիվ Նեշ Բրիջես», «Մեր կյանքի օրերը», «Երիտասարդ և հանդուգն») ։
2007 թվականին նրա գործակալը ձայնագրություն է տվել ռեժիսոր Ջարեթ Շեֆերին, որը «Գլուխ 27» ֆիլմում դերասան էր փնտրում Ջոն Լենոնի դերի համար։ Շեֆերը տպավորվել էր Չեփմենի խաղով, սակայն պրոդյուսերները հերթական անգամ շփոթել էին նրա թեկնածությունը՝ համարելով, որ Մարկ Չեփմենը ֆիլմում Ջոն Լենոնի դերով, որն ամբողջությամբ նվիրված է նրա մարդասպանի անձին, ուղղակի հեգնանք է երաժշտի ճակատագրի հանդեպ։ Միայն երկար բանակցություններից հետո Մարկ Լինդսեյ Չեփմենը հաստատվել է Լենոնի դերի համար՝ ի վերջո խաղալով իր ամենանշանավոր և ամենահայտնի դերը։ Չնայած դերասանի հայտնիության գագաթնակետը տեղի է ունեցել այդ ժամանակաշրջանում, այդ ֆիլմի նկարահանումներից հետո կինոքննադատների բացասական արձագանքների պատճառով Չեփմենը ավարտել է իր կարիերան՝ այն վերսկսելով 2011 թվականին։ Հաջորդ 6 տարիների ընթացքում Չեփմենը մասնակցել է հիմնականում «direct-to-video» ֆիլմերի և այլ ոչ բյուջետային նախագծերի ։
Շվեդական երկաթուղային թանգարան
Շվեդական երկաթուղային թանգարան (Sveriges Järnvägsmuseum), Շվեդիայի Եվլե քաղաքում գտնվող ազգային տեխնիկական թանգարան՝ նվիրված շվեդական երկաթուղու պատմությանը, որը մասնաճյուղ ունի Էնգելհոլմում։
Թանգարանի նպատակն է ուսումնասիրել, պահպանել և փոխանցել Շվեդիայի երկաթուղային տրանսպորտի պատմության վերաբերյալ տեղեկատվությունը։ Թանգարանը կառավարում է Շվեդիայի երկաթուղիների ազգային վարչակազմը, որը թանգարանի համար միջոցներ է ստանում կառավարությունից։
Ցուցանմուշներ
Թանգարանի որոշ ցուցանմուշներ ձեռք են բերվել 18-րդ դարի վերջին։ Ներկայիս հավաքածուն, որն աշխարհում լավագույններից է, ներառում է ավելի քան 100 լոկոմոտիվ, գրեթե 150 վագոն և մի քանի հարյուր միավոր այլ շարժակազմ։ Լավագույն նմուշները ներկայացված են հիմնական ցուցահանդեսում։ Հավաքածուի հիմնական մասը պահեստներում է և էքսկուրսիաներ անցկացնելու համար անհրաժեշտ է նախնական պայմանավորվածություն։ Լոկոմոտիվներից և շարժակազմից բացի, առանձին սրահներում ցուցադրվում են իրեր, գործիքներ և երկաթուղային մոդելներ, սպասք, տեքստիլ և արվեստի գործեր։ Թանգարանում պահվող մի քանի հարյուր հազար լուսանկարներ արտացոլում են երկաթուղու զարգացման պատմական ուղին։ Թանգարանի աշխատակիցները աշխատում են լուսանկարների թվայնացման վրա` դրանք հասարակության համար առավել հասանելի դարձնելու համար։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Շվեդիայի ազգային թանգարաններ Կատեգորիա:1970 հիմնադրված թանգարաններ Կատեգորիա:Երկաթուղային թանգարաններ
Կոսովո-Սերբիա հարաբերություններ
Կոսովոն հայտարարեց անկախություն Սերբիայից 2008 թվականին. մի քայլ, որը Սերբիան չի ընդունում։ Սերբիան Կոսովոն չի ճանաչում որպես անկախ պետություն։ Սկզբնապես երկուսի միջև հարաբերություններ չկային. այնուամենայնիվ, հաջորդ տարիներին նկատվում է բանակցությունների և համագործակցության աճ Կոսովոյի և Սերբիայի կառավարությունների միջև։
Արձագանքը անկախության հռչակմանը
2008 թվականի մարտի 24-ին Կոսովոյի և Մեթոխիայի նախարար Սլոբոդան Սամարձիչը առաջարկեց Կոսովոն բաժանել էթնիկ գծերով՝ խնդրելով ՄԱԿ-ին ապահովել, որ Բելգրադը կարողանա վերահսկել հիմնական հաստատությունները և գործառույթները այն տարածքներում, որտեղ սերբերը մեծամասնություն են կազմում, բայց կառավարության մյուս անդամները ու նախագահը մերժեցին այդ պնդումները ։ 2008 թվականի մարտի 25-ին վարչապետի Վոյիսլավ Կոստունիցան իր ելույթում հայտարարել է, որ ԵՄ-ին անդամակցությունը պետք է «մի կողմ թողնել», քանի դեռ Բրյուսելը չի հայտարարել, թե ճանաչում է արդյոք Սերբիան իր գոյություն ունեցող սահմաններում ։
2008 թվականի հուլիսի 24-ին կառավարությունը որոշեց իր դեսպաններին վերադարձնել ԵՄ երկրներ։ Մյուս դեսպանները վերադարձվեցին ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայում քվեարկության դրական արդյունքի հետևանքով ։ Սերբիան վերացրեց բոլոր հարևան երկրների դիվանագիտական ներկայացուցչությունները, որոնք հետագայում ճանաչեցին Կոսովոյի անկախությունը (Ալբանիա, Բուլղարիա, Խորվաթիա, Հունգարիա, Չեռնոգորիա և Հյուսիսային Մակեդոնիա) ։
2008–2013 թվականներ
Անկախության հռչակումից ի վեր Սերբիան հրաժարվեց ուղղակիորեն գործ ունենալ Կոսովոյի Հանրապետության հետ, բայց միայն միջազգային միջնորդների միջոցով (ՄԱԿ-ի Կոսովոյում ժամանակավոր կառավարման առաքելություն (ԿԺԿԱ) և Եվրոպական Միության Կոսովոյում օրենքի գերակայության առաքելություն (ԵՄԿՕԳԱ)) ։ Այնուամենայնիվ, որոշակի բարելավում է տեղի ունեցել։ 2011 թվականից սկսած ԵՄ թիմը համոզեց Սերբիային քննարկել Կոսովոյի հետ որոշ սահմանային փոքր հարցեր, 2013 թվականի փետրվարին Բրյուսելում հանդիպեցին Կոսովոյի և Սերբիայի նախագահները ։
2012 թվականի մարտի 27-ին Կոսովոյի չորս սերբ, այդ թվում՝ Վիտինայի քաղաքապետը, ձերբակալվել են Կոսովոյի ոստիկանության կողմից՝ փորձելով հատել վիճելի սահմանը, Բելա Զեմլյայի մոտ Կոսովո վերադառնալով հետագա ընտրության քարոզչական նյութերով։ Նրանց հետագայում մեղադրանք էր առաջադրվել «էթնիկական խմբերի միջև ատելության և անհանդուրժողականության հրահրման համար» ։
Հաջորդ օրը առևտրային միության գործիչ Հասան Աբազին ձերբակալվել է միության անդամ Ադեմ Ուրսելիի հետ սերբական ոստիկանության կողմից, որը հսկում է Գիլանի մոտ Կոսովո-Կենտրոնական Սերբիա սահմանի հատումը ։ Աբազին մեղադրվում էր լրտեսության մեջ, իսկ Ուրսելին՝ թմրանյութերի մաքսանենգության համար ։ Ձերբակալությունների մասին հայտարարել է Սերբիայի ներքին գործերի նախարար Իվիցա Դաշիչը, որ «Սերբիայի ոստիկանությունը չի ցանկացել այդպիսի մոտեցում ցուցաբերել, բայց ակնհայտ է, որ իրավիճակը այլևս չէր կարող շարունակվել առանց հաշվեհարդարի։. . Եթե ինչ-որ մեկը ցանկանում է մրցել ձերբակալությունների մեջ, մենք ունենք պատասխանը »։ Ըստ նրա փաստաբանի՝ Աբազին այն ժամանակ պահվում էր մեկուսարանում։  Մարտի 30-ի, Վրանեում գտնվող Սերբիայի բարձրագույն դատարանը Աբազիին նշանակեց երեք օրվա կալանք լրտեսության մեղադրանքով՝ 1999 թվականին տեղի ունեցած միջադեպի կապակցությամբ, որի ժամանակ Աբազին, իբր, տեղեկություն է տվել ՆԱՏՕ-ին ։ Աբազիի ձերբակալությունը բողոքարկվեց «Amnesty International»- ի և «Human Right Watch»-ի կողմից։
2012 թվականի հոկտեմբերի 19-ին Բրյուսելում Եվրամիության միջնորդությամբ հարաբերությունների կարգավորման բանակցությունները սկսվեցին Սերբիայի վարչապետ Իվիցա Դաշիչի և Կոսովոյի վարչապետ Հաշիմ Թաչիի հետ, որտեղ երկու վարչապետները նստեցին սեղանի շուրջ և սկսեցին բանակցություններ վարել Պրիշտինայի և Բելգրադի միջև հարաբերությունների կարգավորման վերաբերյալ ։ Նման գործարքի հասնելը Սերբիայի ԵՄ-ի թեկնածության անհրաժեշտ պայմանն էր ։ Կառավարությունները դանդաղորեն ձեռք են բերել համաձայնագրեր և գործարքներ տարբեր ոլորտներում, ինչպիսիք են՝ տեղաշարժի ազատությունը, համալսարանական դիպլոմները, տարածաշրջանային ներկայացուցչությունը, առևտրի և միջազգային սովորույթների վերաբերյալ։ Բրյուսելում Սերբիան և Կոսովոն պայմանավորվեցին, որ սահմանային համաձայնագրի իրականացումը կսկսվի 2012 թվականի դեկտեմբերի 10-ին ։ 2013-ի փետրվարի 6-ին տեղի ունեցավ պատմական հանդիպում, երբ Սերբիայի նախագահ Տոմիսլավ Նիկոլիչը և Կոսովոյի նախագահ Աթիֆետե Յահյագան նստեցին նույն սեղանի շուրջ, առաջին անգամ Կոսովոյի անկախության հռչակումից հետո ։
Սերբիայի բարձրաստիճան պաշտոնյաները Բրյուսելում հանդիպել են ԵՄ արտաքին քաղաքականության և անվտանգության հարցերով գերագույն հանձնակատար Քեթրին Էշթոնի հետ, որը տեղի է ունեցել մարտի 11-ին։ Սերբիայի նախագահ Նիկոլիչը հայտարարել է, որ Սերբիան և Կոսովոն շատ մոտ են համաձայնագրի ստորագրմանը, որը կնպաստի նրանց հարաբերությունների բարելավմանը ։
2013 թվականի ապրիլի 19-ին երկու կառավարություններն ավարտեցին Բրյուսելի համաձայնագիրը, որը ողջունվեց որպես հարաբերությունների կարգավորման հիմնական քայլ, և թույլ կտա, որ և՛ Սերբիան, և՛ Կոսովոն առաջադիմեն եվրոպական ինտեգրման գործընթացում։ Համաձայնագրում նշվում է, որ երկու պետությունները պարտավորվում են «չխանգարել կամ խրախուսել արգելափակումը մյուս կողմի առաջխաղացումը ԵՄ համապատասխան ուղիներում»։  Ի թիվս այլ միջոցների գործարքը սահմանում է ոստիկանության հատուկ հրամանատար (հրամանատարը նշանակվելու է Պրիշտինայի կողմից սերբերի ներկայացրած ցուցակից) և բողոքարկման դատարանը (Պրիշտինայի օրենքներով և ընթացակարգերով) Կոսովոյի սերբական փոքրամասնության համար, բայց դա չի նշանակում Կոսովոյի անկախության ճանաչում Բելգրադի կողմից։  Հյուսիսային Կոսովոյի սերբական համայնքների վերաբերյալ տրված համաձայնագրում հատուկ դրույթներ չեն եղել, քանի որ բոլոր համայնքները ունեն նույն իրավունքներն ու կարգավիճակը ։ Լրատվական հաղորդագրություններում Էշթոնին ասում է. «Այն, ինչ մենք տեսնում ենք, անցյալից մի քայլ հեռու է, և երկուսի համար էլ՝ մի քայլ մոտ է Եվրոպային», մինչդեռ Թաչին հայտարարեց. «Այս պայմանագիրը կօգնի մեզ բուժել անցյալի վերքերը եթե մենք ունենք իմաստություն և գիտելիքներ այն գործնականում իրականացնելու համար» ։
Համաձայնագիրը վավերացվել է Կոսովոյի ժողովի կողմից 2013 թվականի հունիսի 28-ին ։
2013 թվականից մինչև այսօրվա բանակցություններ
Կոսովո-Սերբիա բանակցությունները դժվարություններ ունեցան Բրյուսելում ձեռք բերված պայմանավորվածության արդյունքում։ 2013 թվականի օգոստոսի 7-ին երկու կառավարությունների միջև համաձայնագիր է ստորագրվել՝ հաստատելով 2014 թվականից ողջ Սերբիայի և Կոսովոյի միջև սահմանային մշտական անցակետներ։
Հյուսիսում սերբ փոքրամասնության ինտեգրումը Կոսովոյի հասարակության մեջ հեշտացնելու համար Կոսովոյի խորհրդարանը ընդունեց համաներման մասին օրենք, որը ներում է շնորհում Կոսովոյի իշխանություններին դիմադրելու համար անցյալի գործողություններին ։ Այս սկզբունքը ուժի մեջ է մտել դեկտեմբերի սկզբին, քանի որ Սերբիայի և Կոսովոյի կառավարությունները պայմանավորվել են Հյուսիսային Կոսովոյի սերբական տարածքում Կոսովոյի սերբի նշանակել որպես ոստիկանապետ ։ Երկու կառավարությունները նաև համաձայնության եկան, որպեսզի Կոսովոն թույլ տա դիմել իր միջազգային հավաքագրման կոդին, երբ սերբական կառավարությունը սկսի ԵՄ անդամակցության բանակցությունները։ Սեպտեմբերի 19-ին ԵՄԿՕԳԱ-ի գործակալը սպանվեց Կոսովոյի սերբական տարածքում կրակոցներից։ Այս սպանությունը դիտվում էր որպես արարք հաշտության հակառակորդների կողմից ։
2015 թվականի օգոստոսի 26-ին Կոսովոն և Սերբիան ստորագրեցին մի շարք համաձայնագրեր առանցքային ոլորտներում՝ հարաբերությունների խորացման ուղղությամբ ։ Կոսովոյի արտգործնախարարը հայտարարեց, որ դա դե ֆակտո անկախության ճանաչում էր, մինչդեռ Սերբիայի վարչապետն ասաց, որ դա ապահովում է ներկայացուցչությունը Կոսովոյում էթնիկ սերբերի համար։  Համաձայնագրերի արդյունքում Սերբիան այժմ կարող է առաջ ընթանալ ԵՄ-ին անդամակցելու բանակցությունների ճանապարհով։  Այնուամենայնիվ, Սերբիայի կառավարությունը դեռ դեմ է արտահայտվում ՄԱԿ-ի գործակալություններին միանալու Կոսովոյի կառավարության ցանկացած նախաձեռնության, իսկ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ին անդամակցելու վերաբերյալ Կոսովոյի նախաձեռնությունը Բելգրադի կողմից բողոքի ցույցի է ենթարկվել  ։
2017 թվականի գնացքի միջադեպ
2017 թվականի հունվարին սերբական դրոշի գույներով և «Կոսովոն Սերբիա է» գրությամբ գնացքի Կոսովո անցնելը կանխվել է ։ Սերբիայի նախագահ Տոմիսլավ Նիկոլիչը հայտարարել է, որ Սերբիան իր բանակը կուղարկի Կոսովո, եթե հարձակվեն Կոսովոյի սերբերի վրա։ Կոսովոն գնացքը դիտում էր որպես սադրանք։ Ինչպես Սերբիան, այնպես էլ Կոսովոն իրենց զորքերը մոբիլիզացրին Կոսովո-Սերբիա սահմանի երկայնքով ։
2018 թվականին Կոսովոյում սերբ քաղաքական գործչի ձերբակալությունը
Կոսովոյի հատուկ ոստիկանությունը ձերբակալել է սերբ քաղաքական գործիչ Մարկո Չուրիչին, ով այցելել էր Հյուսիսային Միտրովիցա 2018 թվականի մարտին։ Չնայած նրան արգելեցին մուտք գործել Կոսովո և Կոսովոյի ոստիկանության նախազգուշացումներին՝ Չուրիչը որոշեց այցելել Միտրովիցայի հյուսիսային հատվածներ ։ Հրացաններով զինված Կոսովոյի ոստիկանությունը մուտք գործեց այն տարածք, որտեղ տեղի սերբ քաղաքական գործիչները հանդիպում էին անցկացնում և ձերբակալեց Չուրիչին, ով, ըստ Պաչոլիի, արգելված է մուտք գործել, քանի որ նա «խրախուսում է ատելությունը»։ Մեկնաբանելով այդ իրադարձությունը՝ նախագահ Վուշիչը զանգահարել է Կոսովոյի նահանգի և ոստիկանության ահաբեկիչներին, և որ նրանք դուրս են եկել Հյուսիսային Կոսովոն գրավելու համար ։
Առևտրային պատժամիջոցներ (2018-2020)
2018 թվականի նոյեմբերի 6-ին Կոսովոն հայտարարեց 10% հարկ Սերբիայից և Բոսնիա-Հերցեգովինայից ներմուծված ապրանքների վրա։ Նոր մաքսատուրքի պաշտոնական հիմնավորումը առևտրի ոչ արդար գործելակերպն էր և Կոսովոյի դեմ ուղղված կործանարար պահվածքը։
2018 թվականի նոյեմբերի 21-ին Կոսովոն հայտարարեց հարկերի դրույքի բարձրացման 100%-ի մասին։ Ենթադրվում է, որ նոր քաղաքականությունը պատասխան էր Կոսովոյի՝ Ինտերպոլին անդամակցելու անհաջող հայտին, որի արդյունքում մեծապես մեղադրվում էին սերբական քարոզչությունը Կոսովոյի պետական պաշտոնյաների կողմից։ Հայտարարության օրը փոխվարչապետ Էնվեր Հոխայը հրապարակայնորեն գրառում է կատարել. «Սերբիան շարունակում է ագրեսիվ արշավը Կոսովոյի դեմ միջազգային հարթակում։ (. . . ) Մեր կենսական հետաքրքրությունը պաշտպանելու համար Կոսովոյի կառավարությունն այսօր որոշում կայացրեց մաքսային սակագինը 100%-ով բարձրացնել։ (. . . ) »
2020 թվականի ապրիլի 1-ին Կոսովոն վերացրեց 100% հարկը Միացյալ Նահանգների և Գերմանիայի ճնշումներից հետո ։
Բելգրադ-Պրիշտինա չվերթներ
2020 թվականի հունվարի 20-ին Սերբիան և Կոսովոն պայմանավորվել են ավելի քան վերջին երկու տասնամյակում առաջին անգամ վերականգնել թռիչքները իրենց մայրաքաղաքների միջև ։ Eurowings-ը՝ գերմանական դրոշակակիր Lufthansa-ի դուստր ձեռնարկությունը, թռչելու է Բելգրադի և Պրիշտինայի միջև ։ Գործարքը տեղի է ունեցել Գերմանիայում Միացյալ Նահանգների դեսպան Ռիչարդ Գրենելի ամիսներ շարունակ դիվանագիտական բանակցություններից հետո, որը նախորդ տարի Նախագահ Դոնալդ Թրամփի կողմից նշանակվել էր Սերբիա-Կոսովո հարաբերությունների հատուկ դեսպանորդ ։
Սերբական համայնք
2016 թվականի դեկտեմբերի 13-ին Եվրամիության խորհրդի 3511-րդ նիստում, պատվիրակները Կոսովոյին կոչ են արել արագորեն իրականացնել բարեխղճորեն իր անցյալի բոլոր համաձայնագրերի իր մասը, մասնավորապես, Սերբ մեծամասնության քաղաքապետարանների Ասոցիացիա / Համայնք հիմնելը և կառուցողական ներգրավվել Սերբիայի հետ՝ ապագա համաձայնագրերը ձևակերպելու և իրականացնելու հարցում ։ 2016 թվականի դեկտեմբերի 29-ին արտաքին գործերի նախարար Իվիցա Դաշիչը նշել է երկխոսության պահպանման և բոլոր պայմանագրերի կատարման կարևորությունը, հիմնականում դրանք, որոնք վերաբերում են սերբական համայնք հիմնելուն։ 2016 թվականի դեկտեմբերի 30-ին Կոսովոյի նախագահ Հաշիմ Թաչին հայտարարել էր, որ հույս ունի, որ համայնքի հարցերը կլուծվեն 2017 թվականի սկզբին։ Դա երբեք տեղի չի ունեցել, և կառավարության խորքում տեղի ունեցել խորը ճգնաժամեր ։
Փոքրամասնություններ
1999 թվականին Հարավսլավիայի ռմբակոծությունից ի վեր Կոսովոյի սերբերի մեծ մասը տեղափոխվել է իրենց տներից, ինչպես մյուս փոքրամասնությունները ամբողջ մարզում։ Սերբական ուղղափառ եկեղեցիների, ինչպես նաև սերբական գերեզմանատների ու տների մի զգալի մասը քանդվել է։
Կոսովոն մեծ ուշադրություն է դարձնում Սերբիայի ալբանական փոքրամասնությանը։ Ալբանական փոքրամասնությունը Սերբիայում հայտնել է ավելի մեծ աջակցություն Կոսովոյում սերբերի իրավունքներին համապատասխան։ 2013 թվականին Կոսովոյի ընդդիմության այն ժամանակվա առաջնորդներից Իսա Մուստաֆան, վկայակոչելով Բրյուսելի համաձայնագիրը, ասաց, որ երբ ավարտվի համաձայնագիրը կյանքի կոչելու ծրագիրը, Կոսովոն և Սերբիան ստիպված են քննարկում անցկացնել այն ալբանացիների իրավունքների հարցի շուրջ, ովքեր ապրում են Պրեսևոյում և Սերբիայում ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Սերբիայի երկկողմ հարաբերություններ Կատեգորիա:Կոսովոյի քաղաքականություն Կատեգորիա:Pages with unreviewed translations
Շամդինանի գավառակ
Շամդինան, գավառակ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Հեքյարիի գավառում։ Կենտրոնը Նեհրի գյուղաքաղաքն էր։
Տնտեսություն
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը ծխախոտագործությունն էր։
Վարչական բաժանում
Շամդիանի գյուղախումբը Օրամար գյուղախմբի հետ 1877-1878 թվականներին ուներ 99 գյուղ։ 1890 թվականին ողջ գավառակն ուներ140 գյուղ
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գավառներ
Վիքի տատիկներ
Վիքի տատիկներ, Բաշկիրական վիքիպեդիայի կենսաթոշակային տարիքի մի խումբ կամավոր կանայք։
Պատմություն
Խմբի ստեղծման գաղափարը ծագել է 2016 թվականին Իժևսկում անցկացված Վիքի-Ուրալ սեմինարի ժամանակ ։ Նախագծի նպատակն էր ցույց տալ տարեց կանանց ներուժը համացանցում իրենց իրացնելու հարցում, որի համար օրինակ են ծառայել Եվրատեսիլում ելույթ ունեցած «Բուրանովսկյան տատիկները»։ Հիմնական կորիզը բաղկացած է «ՎԿ» սոցիալական ցանցի «Բաշկիրիայի կանայք» խմբի անդամներից ։ 2016 թվականին Սանկտ Պետերբուրգում կայացած միջազգային կոնֆերանսի ժամանակ այլ լեզուների բաժինների ներկայացուցիչների խնդրանքով վիքի տատիկների մասին ավելի մանրամասն տեղեկատվություն է ներկայացվել լայն լսարանին  ։
2016 թվականին Ուկրաինայի միջազգային խորհրդաժողովում Մուհամադևան ներկաներին պատմել է նախագծի մասին։ 2017 թվականին Բեռլինում «З. ӘЙЛЕ» և «visem» (Ուկրաիներեն Վիքիպեդիայի կամավոր) կեղծանուններով կամավորները վիքի տատիկների մասին նյութով հանդես են եկել Համաշխարհային Վիքիմեդիա շարժման ժամանակ ։ Նույն թվականին բաշկիրական վիքիպեդիայի խոշոր պատվիրակությունը, այդ թվում՝ վեց վիքի-տատիկներ, մասնակցել են մոսկովյան վիքի կոնֆերանսին, որտեղ ներկաներին ներկայացրել են իրենց գործունեությունը ։
Նույն թվականի սեպտեմբերի 28-29-ը Մոսկվայում տեղի է ունեցել միջազգային համաժողով, որին մասնակցել է Ռաշիդ Գիզատուլինան՝ պատմելով Բուրզյանսկի շրջանի վիքիակումբի աշխատանքի, շրջանի մունիցիպալ իշխանությունների հետ համագործակցության, Աբդուլմամբետովի հանրակրթական դպրոցում դպրոցականների վիքիակումբ ստեղծելու մասին։ Հոկտեմբերի 11-13-ը Սերբիայի մայրաքաղաք Բելգրադում տեղի է ունեցել Կենտրոնական և Արևելյան երկրների համաժողով, որի ընթացքում Գուզալ Սիտդիկովան ներկաներին ծանոթացրել է վիքի տատիկների աշխատանքին, սոցիալական ցանցերի միջոցով կամավորներին ներգրավելու եղանակներին ։
Մասնակիցներ
Խմբի ամենահմուտ և փորձառու մասնակիցներն են Գուզալ Սիտդիկովան և երկար տարիներ տեղեկատվական ոլորտում աշխատած թարգմանիչ Ալֆիա Ակբուտինան։ Ամենատարեց կամավորը Բանատ Վալեև-Յաուբասարովան է. 2018 թվականին նա դարձել է 70 տարեկան։ Բուրզյանսկի շրջանի վիքիպեդիստներ Կունսիլիու Կուտլուբաևան, Ռաշիդա Գիզատուլինան, Լուիզա Յուլդաշևան, Տանսիլու Կուվանդիկովան առաջինն են ինչպես մեծահասակների, այնպես էլ երեխաների շրջանում, որ ստեղծել են վիքիակումբներ։ Ակումբի հմուտ կամավորներ են Բելորեցկ քաղաքում բաշկիրերեն լեզվի և գրականության ուսուցիչ, «Բաշկիրերեն լեզվի և գրականության տարվա ուսուցիչ— 2019» հանրապետական մրցույթի դափնեկիր Սարիա Կագարմանովան, Հայաթ Յուսուպովան՝ Իշիմաբայ քաղաքից, Մինսուլու Աբդուլինան՝ Ուֆիմսկի շրջանից, և բաշկիրական զինուժի և թատրոնի թեմաները լուսաբանող Գուլշատ Սուլեյմանովան՝ Ստեռլիտամակ քաղաքից։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Կամավորություն Կատեգորիա:Բաշկորտոստան Կատեգորիա:Վիքիպեդիայի պատմություն Կատեգորիա:Կանանց կազմակերպություններ Կատեգորիա:Վիքիպեդիստներ
Կանարյան կղզեխմբի ինքնավարության և անկախության շարժում
Կանարյան կղզեխմբի ինքնավարության և անկախության շարժում (Movimiento por la Autodeterminación e Independencia del Archipiélago Canario (հակիրճ՝ MPAIAC), նախկին կանարյան ազգայնական ձախակողմյան կազմակերպություն, որը պայքարում էր Կանարյան կղզիների՝ Իսպանիայից առանձնանալու և անկախ պետություն հռչակվելու համար։ Այդ նպատակով կազմակերպությունը հաճախ դիմում էր բռնությունների։ Ուներ սեփական ռադիոկայան, որը տեղակայված էր Ալժիրում։ Շարժումը հիմնադրվել է 1964 թվականին Անտոնիո Կուբիլոյի կողմից։
Կանարյան կղզեխմբի ինքնավարության և անկախության շարժման հենակայանը գտնվում էր Ալժիրում։ 1968 թվականին այն ճանաչվել է Աֆրիկայի միասնության կազմակերպության կողմից, երբ աֆրիկյան կազմակերպությունը քվեարկեց Կանարյան կղզիների ինքնորոշման իրավունքի օգտին՝ հաշվի առնելով այն, որ կղզեխումբը Աֆրիկայի մաս է, այլ ոչ Իսպանիայի։
Կանարյան կղզեխմբի ինքնավարության և անկախության շարժումն Ալժիրից հեռարձակվող ռադիոհաղորդումներով Կանարյան կղզիների բնակչությանը կոչ էր անում «վերադառնալ իրենց արմատներին» և տարածում էր բերբերական լեզուն ։ Շարժման գործողությունները հիմնականում անարդյունավետ էին, քանի որ, ըստ որոշ մեկնաբանողների, կանարցիները դեմ էին շարժման բռնի մեթոդներին։ Կանարյան կղզեխմբի ինքնավարության և անկախության շարժումն իր գործունեության գագաթնակետին ուներ ընդամենը 100 անդամ ։
Կանարյան կղզեխմբի ինքնավարության և անկախության շարժման դրոշը բավականին հայտնի դարձավ, սակայն ինքնավարության կառավարության կողմից ընդունվեց առանց աստղերի ։
Կանարյան կղզեխմբի ինքնավարության և անկախության շարժումն իր գործունեությունը դադարեցրեց այն բանից հետո, երբ 1982 թվականին իսպանական կառավարությունը Կանարյան կղզիներին տրամադրեց ինքնավարության կարգավիճակ ։ Անտոնիո Կուբիլոյին շնորհվեց թագավորական համաներում, և նա վերադարձավ Իսպանիա ։ Կանարյան կղզեխմբի ինքնավարության և անկախության շարժման քաղաքական թևը հայտնի էր Կանարյան աշխատավորական կուսակցություն անունով։ Մինչև իր լուծարումը, կուսակցությունը տեղական մունիցիպալիտետներում կայուն ներկայություն ուներ։ Արմատական այլ կազմակերպություններ (օրինակ Կանարյան կղզիների ժողովրդական ճակատը), որոնք հանդես էին գալիս Կանարյան կղզիների անկախության օգտին, պահպանեցին իրենց ծայրահեղական բնույթը ։
Ահաբեկչական գործողություններ
Ավիաաղետից հետո՝ 1979 թվականին Կանարյան կղզեխմբի ինքնավարության և անկախության շարժումը տարածեց զինված պայքարից հրաժարվելու մասին հայտարարություն ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:1964 հիմնադրումներ Կատեգորիա:Կանարյան ազգայնականություն Կատեգորիա:Ահաբեկչությունն Իսպանիայում Կատեգորիա:Ահաբեկչությունն Ալժիրում Կատեգորիա:Ազգայնական կազմակերպություններ Կատեգորիա:Կանարյան կղզիներ Կատեգորիա:Ազգային-ազատագրական կազմակերպություններ
Ինոմոն
Բնակչությունը 2008 թվականի դրությամբ կազմում է 68 մարդ, բնակչության խտությունը` 14.32 մարդ/կմ²։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 4.75 կմ² տարածք։
Աշխարհագրություն
Գտնվում է Փարիզ քաղաքից 165 կմ հյուսիս-արևելք, Շալոն ան Շամպայն քաղաքից 70 կմ հյուսիս, Շառլվիլ Մեզիեր քաղաքից 38 կմ հարավ-արևմուտք։
Բնակչություն
Բնակչության քանակը ըստ տարիների
Աղբյուրներ` Ֆրանսիայի սոցիոլոգիական գիտությունների բարձրագույն դպրոցի տվյալներ
Տնտեսություն
2010 թվականին ուներ 54 աշխատունակ (15-64 տարեկան) բնակիչ, որոնցից ակտիվ էին 41-ը, իսկ ոչ ակտիվները` 13։ Ակտիվության ցուցանիշը կազմում է 75,9 %։ 41 աշխատունակ մարդկանցից աշխատել է 37 անձ (21 տղամարդ և 16 կին)։ Գործազուրկ են եղել 4 անձ (2 տղամարդ և 2 կին)։ 13 անաշխատունակներից 4-ը եղել են աշակերտներ կամ ուսանողներ, 2-ը` թոշակառուներ, իսկ 7-ը չեն աշխատել տարբեր պատճառներով ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի բնակավայրեր
Ռուել սյուր Տուվր
Ռուել սյուր Տուվր (Ruelle-sur-Touvre), համայնք Ֆրանսիայի Նոր Ակվիտանիա մարզի Շարանտ գավառում ։
Բնակչությունը 2008 թվականի դրությամբ կազմում է 7436 մարդ, բնակչության խտությունը` 697.56 մարդ/կմ²։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 10.66 կմ² տարածք։
Աշխարհագրություն
Գտնվում է Փարիզ քաղաքից 390 կմ հարավ-արևմուտք, Պուատիե քաղաքից` 105 կմ հարավ, Անգուլեմ քաղաքից` 6 կմ հյուսիս-արևելք։
Բնակչություն
Բնակչության քանակը ըստ տարիների
Աղբյուրներ` Ֆրանսիայի սոցիոլոգիական գիտությունների բարձրագույն դպրոցի տվյալներ
Տնտեսություն
2010 թվականին ուներ 4501 աշխատունակ (15-64 տարեկան) բնակիչ, որոնցից ակտիվ էին 3256-ը, իսկ ոչ ակտիվները` 1245։ Ակտիվության ցուցանիշը կազմում է 72,3 %։ 3256 աշխատունակ մարդկանցից աշխատել է 2856 անձ (1480 տղամարդ և 1376 կին)։ Գործազուրկ են եղել 400 անձ (182 տղամարդ և 218 կին)։ 1245 անաշխատունակներից 385-ը եղել են աշակերտներ կամ ուսանողներ, 513-ը` թոշակառուներ, իսկ 347-ը չեն աշխատել տարբեր պատճառներով ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ֆրանսիայի համայնքներ
Վադի շրջան
Վադի շրջան (Вадский район), մունիցիպալ շրջան Ռուսաստանի Դաշնության Նիժնի Նովգորոդի մարզում։
Ստեղծվել է 1929 թվականին։ Վարչական կենտրոնը՝ Վադ ։
Բնակչություն
2010 թվականի մարդահամարի արդյունքներով շրջանում բնակվում էր 14962 մարդ։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 20,16 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Նիժնի Նովգորոդի մարզ Կատեգորիա:Ռուսաստանի շրջաններ ըստ դաշնային սուբյեկտների
Քիչ մտահոգող տեսակ
Քիչ մտահոգող տեսակ (Least concern, LC), կենդանական տեսակների պահպանության կարգավիճակ, որը Բնության պահպանության միջազգային միությունը ներառում է տեսակներ կամ տաքսոններ, որոնք առանձնակի սպառնալիքի տակ չեն գտնվում, ունեն բնության մեջ լայն տարածում։ Սա կարող է վերաբերել ցանկացած կենդանի օրգանիզմի։ Քիչ մտահոգող տեսակներից են մեղրատու մեղուն, մոխրագույն առնետը, թխակապույտ աղավնին։ Որպես կանոն սրանք չեն ներառվում Կարմիր գրքում, բայց առանձին պոպուլյացիաներ և ենթատեսակներ կարող են գտնվել վտանգի տակ։
2006 թվականի տվյալների համաձայն այս կարգավիճակում է գտնվում 15636 տաքսոն։ Այս կատեգորիայում գտնվող կենդանիների տեսակների ընդհանուր թիվը կազմում է 14033 տեսակ։ Ցանկում նաև նշված են 102 ենթատեսակ կենդանական աշխարհից և 1500 տաքսոն ծաղիկների թագավորությունից (1410 տեսակ, 55 ենթատեսակ, 35 սորտեր)։ 2008 թվականին այս կատեգորիային պաշտոնապես դասվեցին մարդիկ ։
Հենրի Մորգենթաու Կրտսեր
Հենրի Մորգենթաու (Henry Morgenthau, ), ամերիկացի պետական գործիչ։
Կենսագրություն
Ծնվել է Նյու Յորքում, հրեական ընտանիքում, գործարար և դիվանագետ Հենրի Մորգենթաուի ավագ որդին։ Կոռնելի համալսարանում սովորել է Գյուղատնտեսություն։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին որպես սպա ծառայել է նավատորմում։ 1913 թվականից նա ընկերական հարաբերություններ է ունեցել Ֆրանկլին Ռուզվելտի հետ։ 1915 թվականին ամուսնացել է Էլինոր Ֆեթմանի հետ, որը Մեյեր Լեմանի թոռնուհին է, Lehman Brothers բանկի հիմնադիր երեք եղբայրներից մեկը։
Նյու Յորք նահանգի Ռուզվելտի նահանգապետության ժամանակ Մորգենթաուն դարձել է գյուղատնտեսության գծով խորհրդական (1928), ապա՝ նահանգի արգելոցների կառավարիչ (1930)։
ԱՄՆ ֆինանսների նախարար 1934-1945 թվականներին։ ԱՄՆ նախագահ Ֆ. Ռուզվելտի քաղաքական և տնտեսական խորհրդական։
Հայտնի է որպես Մորգենթաուի պլանի հեղինակ, որն ԱՄՆ-ին առաջարկել է 1944 թվականին հետպատերազմյան Գերմանիան արդյունաբերական և ռազմական առումով փոքր ագրարային թուլացած պետությունների շարքին վերափոխելու համար, որոնք այլևս չեն կարող սպառնալ Եվրոպային և ամբողջ աշխարհին։ Պլանն այդպես էլ կյանքի չի կոչվել։
Նա կառավարության այն անդամների թվում էր, որոնց գործունեությունը չէր սահմանափակվում նեղ մասնագիտական շրջանակներով, և որոնք ակտիվորեն մասնակցում էին ինչպես կառավարության ներքին, այնպես էլ արտաքին քաղաքականության ձևավորմանը։
1945-1950 թվականներին՝ նախագահ, իսկ 1951-1953 թվականներին՝ ամերիկյան Միացյալ հրեական կոչ հասարակական կազմակերպության պատվավոր նախագահ։ 1950-1951 թվականներին՝ Երուսաղեմի հրեական համալսարանի հոգաբարձուների խորհրդի նախագահ, 1951-1954 թվականներին՝ Իսրայելի ֆինանսավորման և զարգացման ամերիկյան կորպորացիայի նախագահ ։
Հենրի և Էլինոր Մորգենթաուները ունեցել են երեք երեխա՝ Ջոան Մորգենթաու Հիրշհորնը (կլինիկական մանկաբուժության և կանխարգելիչ բժշկության պրոֆեսոր, Մաունթ-Սինայ բժշկական դպրոցի ուսանողների գծով դեկանի օգնական), Հենրի Մորգենթաու III (հեռուստապրոդյուսեր և գրող) և Ռոբերտ Մ. Մորգենթաուն (Մանհեթենի շրջանային դատախազ)։
Հիշատակ
Հենրի Մորգենթոյի պատվին Իսրայելում անվանակոչվել է մոշավ Թալ Շահարը (טל שחר, առավոտյան շաղ), որը Մորգենթոյի ազգանվան թարգմանությունն է գերմաներենից։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Կոռնելի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի դեմոկրատական կուսակցության անդամներ Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Ամերիկացի պետական գործիչներ Կատեգորիա:Ամերիկացի տնտեսագետներ
Վաչայի շրջան
Վաչայի շրջան (Вачский район), մունիցիպալ շրջան Ռուսաստանի Դաշնության Նիժնի Նովգորոդի մարզում։
Ռուլետ (թխվածք)
Ռուլետ, ալյուրով ուտեստ՝ խմորից թխած, որը լցոնվում է քաղցր կամ ոչ քաղցր լցոնումներով։ Բիսկվիտի խմորից պատրաստված ռուլետը՝ կրեմով կամ մրգային լցոնումով հանդիսանում է Ռուսաստանում տարածված քաղցրավենիք՝ արդյունաբերական ծավալներով արտադրվող։
Բիսկվիտային ռուլետ
Ռուլետը, ինչպես թվում է ծագել է կենտրոնական Եվրոպայում, հավանական է՝ Ավստրիայում (ոչ Շվեյցարիայից, ինչպես կարելի է մտածել)։ «swiss roll» անվանումը ֆիքսվել է 1870-ական թվականների անգլիական խոհարարական գրքերում, այդ ժամանակ էլ ուտեստը վերջնականապես մտնում է անգլիական խոհանոց։
Վաչայի շրջան
Աշխարհագրություն
Շրջանի տարածքի մակերեսը կազմում է 980 կմ²։
Ռուլետ (թխվածք)
Բիսկվիտային ռուլետ
Ռուլետը կարելի է պատել շոկոլադե գլազուրով կամ ցանել շաքարի փոշի։ Տարատեսակ լցոնումները, բացի նշվաշներից, իրենցնից ներկայացնում են թարմ մրգերի և հատապտուղների կտորներ, դուլսե դե լեչե, խտացրած կաթ, շոկոլադ, հարած սերուցք, մուրաբա և այլն։ Ռուլետը կարելի է նաև զարդարել մրգի կտորներով, հատապտուղներով կամ խյուսով։