cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Լուիզա Ղամբարյան
Կենսագրություն
Լուիզա Ղամբարյանը ծնվել է Երևան քաղաքում, 1977 թվականին։ 1994-1999 թվականներին սովորել է Երևանի Խաչատուր Աբովյանի անվան մանկավարժական ինստիտուտի կուլտուրայի ֆակուլտետի գեղարվեստական ռեժիսուրայի բաժնում։ Ավարտել է Յուրի Երզնկյանի արվեստանոցը։ 1994 թվականից աշխատել է հայկական հեռուստատեսությունում, վարել տարբեր հաղորդումներ՝ «Ես» մանկապատանեկան, «Պարատուն», «Ինչ եփել այսօր», «Բրաբիոն»։ 1995 թվականից աշխատում է Հրաչյա Ղափլանյանի անվան դրամատիկական թատրոնում ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1977 ծնունդներ Կատեգորիա:Հունիսի 15 ծնունդներ Կատեգորիա:Հայ դերասաններ Կատեգորիա:ՀՀ վաստակավոր արտիստներ Կատեգորիա:Երևան քաղաքում ծնվածներ Կատեգորիա:ՀՊՄՀ շրջանավարտներ Կատեգորիա:Հայ դերասանուհիներ
Սենաս
Սենաս (Sénas), համայնք Ֆրանսիայի Պրովանս Ալպեր Լազուր ափ մարզի Բուշ դյու Ռոն գավառում ։
Բնակչությունը 2012 թվականի դրությամբ կազմում է 6770 մարդ, բնակչության խտությունը` 221.17 մարդ/կմ²։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 30.61 կմ² տարածք։
Աշխարհագրություն
Գտնվում է Փարիզ քաղաքից 610 կմ հարավ, Մարսել քաղաքից` 60 կմ հյուսիս-արևմուտք։
Բնակչություն
Բնակչության քանակը ըստ տարիների
Աղբյուրներ` Ֆրանսիայի սոցիոլոգիական գիտությունների բարձրագույն դպրոցի տվյալներ
Տնտեսություն
2010 թվականին ուներ 4222 աշխատունակ (15-64 տարեկան) բնակիչ, որոնցից ակտիվ էին 3080-ը, իսկ ոչ ակտիվները` 1142։ Ակտիվության ցուցանիշը կազմում է 73,0 %։ 3080 աշխատունակ մարդկանցից աշխատել է 2661 անձ (1450 տղամարդ և 1211 կին)։ Գործազուրկ են եղել 419 անձ (179 տղամարդ և 240 կին)։ 1142 անաշխատունակներից 290-ը եղել են աշակերտներ կամ ուսանողներ, 397-ը` թոշակառուներ, իսկ 455-ը չեն աշխատել տարբեր պատճառներով ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ֆրանսիայի համայնքներ
Սաարա դե լա Սիեռա
Սաարա դե լա Սիեռա (Zahara de la Sierra), բնակավայր և համայնք Իսպանիայի հարավում՝ Անդալուսիայի մաս հանդիսացող Կադիս պրովինցիայի Սիեռա դե Կադիս շրջանում (կոմարկայում)։ Զբաղեցնում է 72 կմ² տարածք։ 2018 թվականի տվյալներով բնակչության թվաքանակը եղել է մոտավորապես 1400 ։ Պրովինցիայի վարչական կենտրոնից՝ Կադիս քաղաքից հեռավորությունը 124 կիլոմետր է։ Անդալուսիայի այսպես կոչված՝ սպիտակ քաղաքներից մեկն է. շինությունների բացարձակ մեծամասնությունը կառուցված է սպիտակ քարով։ Մերձակայքում է գտնվում Անդալուսիայի բնության կարևոր հուշարձաններից մեկը՝ Գարգանտե Վերդե կիրճը։
Պատմություն
Արաբական տիրապետության շրջանում բնակավայրը՝ շրջապատի նկատմամբ ունեցած իշխող, բարձր դիրքի և Սևիլյայի ու Ռոնդայի միջակայքում գտնվելու շնորհիվ ռազմավարական կարևոր նշանակություն է ձեռք բերել, և արաբներն այստեղ բերդ են կառուցել, որի ավերակները պահպանվել են մինչև օրս։ Արաբներն այստեղ իշխել են մինչև 1407 թվականը։ 1481 թվականին Գրանադայի էմիրության մուսուլմանները վերանվաճել են Սաարա դե լա Սիեռան, և դա առիթ է դարձել, որ կաստիլիացիներն սկսեն ռեկոնկիստան՝ հարյուրավոր տարիներ ձգված ազատագրական պատերազմը արաբ զավթիչների դեմ։ 1483 թվականին կաստիլիացիները, Կադիսի դուքս Ռոդրիգո Պոնսե դե Լեոնի հրամանատարությամբ, վերջնականապես ազատագրել են քաղաքն արաբներից։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Բնակավայրեր այբբենական կարգով Կատեգորիա:Իսպանիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Անդալուսիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Կադիս պրովինցիայի բնակավայրեր
Կալելյա
Կալելյա ( Calella), քաղաք և քաղաքապետարան Իսպանիայում, մտնում է Բարսելոնայի նահանգում, Կատալոնիայի ինքնավար համայնքի կազմի մեջ։ Քաղաքապետարանը գտնվում է Մարեսմե համայնքում։ Տարածքը զբաղեցնում է 8.01 կմ²։ Բնակչությունը՝ 18625 մարդ (2010 թվականին)։
Պատմություն
Առաջին բնակության հաստատումը վերաբերվում է մ. թ. ա. I դարին և կապված է խաղողի, ցորենի և ձիթապտղի յուղի աճեցման հետ՝ Հռոմեական կայսրության համար ավանդական։
1338 թվականին Բերնատ II Կաբրերցկին ստացավ թագավորական թույլտվություն կառուցել այստեղ տներ և իրականացնել առևտուր։ Այդ թույլտվությունն էլ դրեց քաղաքի հիմքը, որը 1988 թվականին տոնեց իր 650-ամյա տարեդարձը։ Կալելյայի հին կենտրոնի շուրջ սկսեց աճել քաղաքը, իսկ ժամանակակից քաղաքապետարանի տարածքը շրջապատված էր տներով։ Քաղաքի բնակիչները զբաղվում էին ձկնորսությամբ և հողագործությամբ։ Քաղաքում կառուցում էին ձկնորսական և ավելի մեծ դատեր։ Կալելյայի նավաշինարանը աշխատեց մինչև 1918 թվականը, երբ բաժնետոմսերի հետ գնաց նաև «Վիլլա դե Կալելյա» նավը։ Քաղաքում զարգանում էր նաև արհեստագործական տեքստիլ արդյունաբերությունը, 1770 թվականին աշխատում էր շուրջ բամբակե և մետաքսե գուլպաների 90 հաստոց։
Ժամանակակից Կալելյան
XX դարի 60-ական թվականներից սկսվեց քաղաքի ծագման նոր շրջան, որը պայմանավորված էր Իսպանիայում զբոսաշրջության զարգացման հետ։ Լողափ ոսկե ավազով, որը ձգվում է 3 կմ, նավամատույցներ ժայռերով շրջապատված և կապույտ ծով թափանցիկ ջրով քաղաքը դարձրին խոշոր զբոսաշային կենտրոններից մեկը։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Իսպանիայի քաղաքներ
Իզիխսկիե Կոպի
Բնակչությունը 2004 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 1431 մարդ։
Բեկորա-ֆուգասային արկ
Բեկորա-ֆուգասային արկ, հիմնական նշանակության հրետանային զինամթերք, իրենից ներկայացնում է բեկորային և ֆուգասային արկերի համակցություն, նախատեսված է բազմատեսակ թիրախների ոչնչացման համար. հակառակորդի կենդանի ուժի ոչնչացում բաց տեղանքում և թաքստոցներում, զրահապատ տեխնիկայի ոչնչացում, շենքերի, շինությունների, ամրաշինությունների և հատուկ օբյեկտների ավերում, ականադաշտերում անցումներ բացում և այլն ։ Մի շարք խորհրդային և ռուսական տանկերի(Տ-64/72/80/84ՈՒ/Տ-90) համար հանդիսանում է հիմնական զինամթերք, նրանց սպառազինության մեջ այս տեսակի արկերի քանակությունը կարող է հասնել ընդհանուր զինամթերքի մինչև 50%-ի։ Բեկորա-ֆուգասային արկերը օգտագործվում են նաև ՀԻԿ-երի, ավիահրանոթների և ռեակտիվ հրետանու համար։
Կառուցվածք
Բեկորա-ֆուգասային արկը իրենից ներկայացնում է հաստ պատերով մետաղե գլանաձև պատիճ, որը լցված է բարձր բրիզանտայնությամբ պայթուցիկ նյութով։ Արկի գլխամասում է գտնվում պայթուցիչը, որը բաղկացած է դետոնատորից և պայթեցման ղեկավարման համակարգից։ Որպես հիմնական պայթուցիկ նյութ հիմնականում օգտագործվում է տրոտիլ կամ նրա պասիվացրած տեսակը, վերջինս կատարվում է դետոնացիայի հանդեպ զգայունությունը ցածրացնելու համար։ Բեկորների բարձր կարծրությունը ապահովելու համար արկի իրանը պատրասվում է բարձրածխածնային պողպատից կամ պողպատային թուջից։ Արկի պատիճի ներքին մակերևույթին հաճախ արվում են ակոսիկներ կամ փոսիկներ, որպեսզի բեկորները ստացվեն միաչափ։ Այս տեսակի արկերի համար պատրաստի բեկորների կամ այլ խոցող տարրերի կիրառումը բնորոշ չի։ Արկի թռիչքը կայունացնելու համար, պատիճի արտաքին մակերևույթին կարող են արվել հատուկ ակոսներ կամ արկի պոչամասում պատրաստվել լրացուցիչ թևիկներ։
Արկի գնահատում
Բեկորա-ֆուգասային արկերը համատարած օգտագործվում են բոլոր տեսակի հրետանային միջոցների համար, սկսած հրետանու պատմության ամենավաղ ժամանակներից, չնայած այն բանին, որ բեկորա-ֆուգասային արկի ֆուգասային հատկանիշները ավելի ցածր են քան ֆուգասային արկինը, իսկ բեկորային հատկանիշները ցածր են քան բեկորային արկինը այնուամենայնիվ բեկորա-ֆուգասային արկի մեջ համակցված այդ երկու հատկությունները բերում են բոլոր տեսակի նպատակակետերի առավելապես արդյունավետ խոցման։
Թերությունները
Բեկորա-ֆուգասային արկի հիմնական թերությունը նրա թույլ զրահահարությունն է։ Ժամանակակից տանկերը զրահի և անձնակազմի խոցման տեսանկյունից գործնականում անխոցելի են բեկորա-ֆուգասային արկերի գույություն ունեցող տրամաչափերից մեծամասնության համար, սակայն տանկի հեշտ խոցելի տեղերին ուղղակի դիպչման դեպքում այն կարող է տանկը շարքից հանել։
Բորիս Կոտիկ
Բորիս Վասիլևիչ Կոտիկ (Борис Васильевич Котик, ), խորհրդային նկարիչ, բատալիստ, Լենինգրադի նկարիչների միության անդամ ։
Կենսագրություն
Բորիս Վասիլևիչ Կոտիկը ծնվել է 1921 թվականի փետրվարի 12-ին Կամենեց Պոդոլսկի մարզի Նովոուշիցկի շրջանի Յանովկա գյուղում, գյուղացիական ընտանիքում։ 1930-ականների սկզբին ընտանիքը տեղափոխվել է Լենինգրադ։ 1937-1941 թվականներին սովորել է Լենինգրադի արվեստի միջնակարգ դպրոցում։ 1941 թվականի հունիսին զորակոչվել է բանակ։ 1941 թվականի հուլիսից մինչև դեկտեմբեր եղել է Լենինգրադի Կարմիր Հոկտեմբերի անվան 1-ին Կարմիրդրոշակակիր հրետանային ուսումնարանի կուրսանտ։ 1942 թվականի սկզբին ուղարկվել է գործող բանակ։ Մասնակցել է Կենտրոնական ճակատի մարտերին՝ 76 մմ թնդանոթի առանձին դիվիզիոնի 116 հրաձգային բրիգադի կազմում։ 1942 թվականի մարտին նույն բրիգադի կազմում մասնակցել է հյուսիս-արևմտյան ճակատում գտնվող Հին Ռուսա քաղաքի մարտերին, որտեղ 1942 թվականի ապրիլին ծանր վիրավորվել է։ Մինչև 1942 թվականի հոկտեմբեր գտնվել է Ուրալի Զլատոուստ քաղաքի թիվ 3113 էվակոհոսպիտալում։
1943 թվականի մարտից 1944 թվականի օգոստոս Բորիս Կոտիկը եղել է 3-րդ Բելառուսական ճակատի 26 Կարմիր դրոշի շքանշանի Սուվորովի հրաձգային դիվիզիայի 57 գվարդիական հրետանային գնդի հրաձգային դիվիզիայի հետախուզության դասակի հրամանատար։ 1945 թվականի հունվարից մինչև 1946 թվականի օգոստոսը եղել է 57 գվարդիայի հրետանային գնդի շտաբի պետի օգնականը։ Պարգևատրվել է «Կարմիր աստղ» (1944), «Հայրենական պատերազմի 2-րդ աստիճանի» (1945), «Քյոնիգսբերգի գրավման համար» (1945), «Գերմանիայի նկատմամբ հաղթանակի համար» (1945) մեդալներով
1946 թվականի օգոստոսի վերջին զորացրվել է գվարդիայի ավագ լեյտենանտի կոչումով և վերադարձել Լենինգրադ։ Նույն թվականի սեպտեմբերին ընդունվել է Լենինգրադի Ի. Ռեպինի անվան գեղանկարչության, քանդակագործության և ճարտարապետության ինստիտուտի առաջին կուրս։ Սովորել է Միխայիլ Պլատունովի, Իվան Ստեպաշկինի, Պյոտր Բելոուսովի, Յուրի Նեպրինցևի մոտ։ 1953 թվականին Բ. Կոտիկնը ավարտել է ինստիտուտը պրոֆեսոր Ռուդոլֆ Ֆրենցի արվեստանոցում նկարչի որակավորման շնորհումով։ Դիպլոմային աշխատանքը եղել է «Форсирование Одера» մարտանկարը ։ Բ. Կոտիկի հետ նույն տարում ինստիտուտն ավարտել է Վալերիա Լարինան, Նիկոլայ Գալախովը, Վլադիմիր Անդրեևը, Օրեստ Բետեխինը, Լեոնիդ Կաբաչեկը, Մարկ Կլիոնսկին, Նիկոլայ Լոմակինը, Կոնստանտին Մոլտենինովը, Գեորգի Պեսիսը, Վլադիմիր Սելեզնյովը, Պյոտր Սմուկրովիչը, Պավել Ուտկինը, Սոլոմոն Էպշտեյնը և ապագայում հայտնի դարձած Լենինգրադի այլ նկարիչներ։
Ինստիտուտն ավարտելուց հետո դասավանդել է նկարչություն Արվեստի միջնակարգ դպրոցում։ Մասնակցել է ցուցահանդեսներին 1953 թվականից՝ ներկայացնելով իր աշխատանքները Լենինգրադի կերպարվեստի առաջատար վարպետների ստեղծագործությունների հետ միասին։ Նկարեել է ժանրային և մարտական գեղանկարներ, բնանկարներ, զբաղվել է դեկորատիվ-մոնումենտալ և դեկորատիվ արվեստով, ստեղծել է տրամապատկերներ։ 1953 թվականին դարձել է Լենինգրադի նկարիչների միության անդամ։
Բորիս Կոտիկի ստեղծած աշխատանքների (հաստոցային գեղանկարչության) թվում են հետևյալ գեղանկարները՝ «Ձիեր։ Էտյուդ» (1951), «Ժայռոտ ձորակ», «Նավակներ» (երկուսն էլ 1956), «Երմակապաններ», «Աշնանային մոտիվ» , «Հին ռուսական ճարտարապետության հուշարձան» (բոլորը՝ 1957), «Ձմեռ։ Էտյուդ» (1958), «Գյուղական բնանկար» (1960), «Լենինգրադի ծայրամասում», «Սովխոզում գարնանը» (երկուսն էլ 1961), «Ձմեռ։ Ամբարտակի մոտ» , «Ձին ձյան մեջ» (երկուսն էլ 1962), «В путь» , «Պարարտանյութը տանում են դաշտերը» («Вывоз удобрений на поля») (երկուսն էլ 1964), «Վոլխով գետ» (1968), «Ապրիլյան անձրև» («Апрельский дождик») (1969), «Заросшая вырубка», «Ձյան վերջին շերտերը» («Последние пласты снега») (երկուսն էլ 1971), «Северная весна»  (1972), «В Репольском леспромхозе», «Լենինգրադյան բնանկար» (երկուսն էլ 1975), «Լենինգրադ։ Գրիբոյեդովի ջրանցք» (1977), «Ղրիմ։ Խավի ափին» (1978), «Լենինգրադյան գարուն», «Դարբին Իվան Մատվեևիչի դիմանկարը» (երկուսն էլ 1980) և այլն։
Մահացել է 1984 թվականի մայիսի 3-ին Լենինգրադում։
Բորիս Կոտիկի ստեղծագործությունները գտնվում են թանգարաններում և մասնավոր հավաքածուներում Ռուսաստանում և արտասահմանում։
Լեոնարդ Էյլեր
1720-1724 թվականներին սովորել է Բազելի համալսարանում։ 1727 թվականին աշխատել է Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայում, 1741 թ. տեղափոխվել է Բեռլին, 1766 թվականին կրկին վերադարձել Պետերբուրգ ։
Էյլերը Բեռլինի, Սանկտ Պետերբուրգի և Փարիզի գիտությունների ակադեմիայի և Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամ էր. նրա հետազոտություններն ընդգրկել են իր ժամանակի մաթեմատիկայի, ֆիզիկայի և մեխանիկայի բոլոր բաժինները ։ Նա շարադրել է դիֆերենցիալ հավասարումների տեսության հիմունքները, մշակել է պինդ մարմնի կինեմատիկան և դինամիկան, տվել անշարժ կետի շուրջը դրա պտտման հավասարումը, հիմնադրել գիրոսկոպի տեսությունը։ Նավաշինության մասին իր աշխատանքներով նա մեծ ավանդ է ներդրել կանգունության տեսությունում ։
Կյանքի համարյա կեսը անց է կացրել Ռուսաստանում, որտեղ իր զգալի ներդրումն է ունեցել ռուսական գիտության կայացման մեջ։ 1726 թվականին հրավիրվել է աշխատելու Սանկտ Պետերբուրգ, որտեղ և տեղափոխվել է մեկ տարի անց։ 1726 թվականից մինչ 1741 թվականը, ինչպես նաև աշխատել է 1766 թվականից Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայում (սկսած ադյունտից մինչ պրոֆեսոր 1731 թվականից), 1741 թվականից մինչ 1766 թվականը աշխատել է Բեռլինում (միաժամանակ մնալով Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի պատվավոր անդամ) ։ Գալով Ռուսաստան, արդեն մեկ տարի անց նա լավ տիրապետում էր լեզվին և իր ստեղծագործությունների մի մասը հրատարակել է ռուսերենով ։ Առաջին ռուս ակադեմիկ-մաթեմատիկները (Սեմյոն Կիրիլովիչ Կոտելնիկովը) և աստղագետ (Ստեփան Յակովլեևիչ Ռումովսկին) Էյլերի աշակերտներն են եղել։ Նրա սերունդներից ոմանք դեռևս ապրում են Ռուսաստանում
Պրուսիա (1741—1766)
1741 թվականի մայիսի 29-ին Ակադեմիայից թույլտվությունը ստացվեց ։ Էյլերը «ազատ էր» և որպես Ակադեմիայի պաշտոնական անդամ 200 ռուբլի դրույքով հաստատված։ 1741 թվականի հունիսին 34-ամյա Լեոնարդ Էյլերը կնոջ, երկու տղաների և չորս զարմիկների հետ ժամանեց Բեռլին։ Այնտեղ նա մնաց 25 տարի և հրատարակեց 260 աշխատանք ։ Բեռլինում Էյլերին սկզբնական շրջանում ընդունեցին բարյացակամորեն, նույնիսկ հրավիրեցին պալատական պարահանդեսների ։ Մարքիզ Մարի Ժան Անտուան Նիկոլա Կոնդորսեն հիշատակում է, որ Էյլերին հրավիրել է պարահանդեսի։ Թագուհի-մայրիկի այն հարցին, թե ինչու է նա այդչափ քչախոս, Էյլերը պատասխանում է՝ «Ես մի երկրից եմ եկել, որտեղ խոսացողին կախում են» ։ Էյլերը բավականաչափ զբաղված էր։ Մաթեմատիկական հետազոտություններին զուգահեռ, նա ղեկավարում էր աստղադիտարանը, զբաղվում տարաբնույթ պրակտիկ աշխատանքներով, որոնց մեջ ներառված էր նաև օրացույցերի հրատարակումը (Ակադեմիայի եկամուտների հիմնական աղբյուրը ), պրուսական մետաղադրամների դրամահատումը, նոր ջրանցքի նախագծումը կենսաթոշակների և վիճակախաղերի ապահովվման կազմակերպմանը ։ 1742 թվականին հրատարակվեց Յոհան Բեռնուլիի ստեղծագործությունների քառահատոր ժողովածուն։ Ուղարկելով այն Բազելից Բեռլին Էյլերին, ծեր գիտնականը գրում է իր աշակերտին՝ «Ես նվիրաբերեցի ինձ բարձրագույն մաթեմատիկայի մանկությանը։ Դու, իմ ընկեր, կշարունակես նրա ձևավորումը հասունության ժամանակ»։ Բեռլինյան ժամանակաշրջանում, մեկը մյուսի հետևից, լույս էին տեսնում Էյլերի աշխատանքները՝ «Անվերջ փոքրերի վերլուծության ներածություն» (1748), «Լուսնի շարժման տեսություն» (1753), «Դիֆերենցիալ հաշվի հրահանգները» (, 1755)։ Նրա աշխատանքներում օգտագործվում են հորինված տերմինաբանություն և մաթեմատիկական սիմվոլիկա, որոնք որոշակիորեն պահպանվել են մինչ այսօր, շարադրումը բերվում է պրակտիկ ալգորիթմների մակարդակի։ Գերմանիայում եղած ամբողջ ժամանակ Էյլերը պաշտպանում է Ռուսաստանի հետ ունեցած կապը։ Նա մասնակցում է Պետերբուրգի Ակադեմիայի հրատարակումներին, նրա համար գրքեր և գործիքներ է հայթայթում, խմբագրում ռուսական ամսագրերի մաթեմատիկական բաժինները։ Նրա բնակարանում, տարիներով գիշերօթիկով ապրում էին երիտասարդ ռուս գիտնականներ, որոնք գործուղվել էին ստաժավորման։ Հայտնի է Էյլերի և Միխայիլ Վասիլևիչ Լոմոնոսովի աշխույժ նամակագրությունը, որի գործունեության մեջ Էյլերը բարձր էր գնահատում այն, որ «գիտափորձերն ու տեսությունը ուրախանալիորեն համընկնում էին» ։ 1747 թվականին Էյլերը Գիտությունների ակադեմիայի նախագահ դուքս Կիրիլ Գրիգորևիչ Ռազումովսկուն բարյացակամ կարծիք տվեց Լոմոնոսովի ֆիզիկայի և քիմիայի հոդվածների վերաբերյալ ՝
Այս բարձր գնահականին չի խանագարել նույնիսկ այն, որ Լոմոնոսովը մաթեմատիկական աշխատանքներ չի գրել ու չի տիրապետել բարձրագույն մաթեմատիկային ։ Էյլերին մայրը տեղեկացրեց Շվեցարիայում հոր մահվան մասին (1745), շուտով նա տեղափոխվեց Էյլերի մոտ (մահացել է 1761 թվականին)։ 1753 թվականին Էյլերը Շառլոտենբուրգում հողամասով ու այգով կալվածք գնեց, որտեղ և տեղավորվեց նրա բազմանդամ ընտանիքը ։ Ժամանակակիցների կարծիքով, Էյլերը ամբողջ կյանքը մնաց համեստ, կենսուրախ, ծայրահեղ զգայուն մարդ, մշտապես պատրաստ օգնության հասնելու ուրիշներին։ Սակայն թագավորի հետ հարաբերությունները չէին ստացվում՝ Ֆրիդրիխը գտել էր նոր անտանելի տխուր մաթեմատիկի, ով բացարձակ աշխարհիկ չէր և նրա հետ արհամարհանքով էր վերաբերվում։ 1759 թվականին մահացավ Էյլերի ընկեր, Բեռլինի գիտությունների ակադեմիայի նախագահ Պյեռ Լուի դը Մոպերտյուին։ Նախագահի պաշտոնը Ֆրիդրիխ II-ը առաջարկեց Ժան Լը Ռոն Դ'Ալամբերին, սակայն նա հրաժարվեց։ Ֆրիդրիխը, չնայած չէր սիրում Էյլերին, այնուամենայնիվ Ակադեմիայի ղեկավարությունը, առանց նախագահի պաշտոնի, հանձնեց նրան։ Յոթնամյա պատերազմի ժամանակ (1756—1763) ռուսական հրետանին ջախջախեց Էյլերի տունը, որի մասին իմանալով ֆելդմարշալ Պետրոս Սեմյոնովիչ Սալտիկովը անմիջապես փոխհատուցեց վնասը, իսկ հետագայում Ելիզավետա Պետրովնան նրան ուղարկեց անձամբ իր կողմից 4000 ռուբլի։ 1765 թվականին հրատարակվեց «Պինդ մարմինների շարժման տեսությունը», իսկ մեկ տարի անց՝ «Փոփոխակային հաշվարկների տարրերը»։ Հենց այստեղ առաջին անգամ հնչեց Էյլերի, Ժոզեֆ Լուի Լագրանժի մաթեմատիկայի նոր բաժնի անվանումը։ 1762 թվականին Եկատերինա II-ը նստեց ռուսական գահին, որը վարում էր լուսավորյալ աբսոլյուտիզմի (բացարձակապետություն) քաղաքականություն։ Շատ լավ հասկանալով պետության առաջընթացի և սեփական թագաժառանգի համար գիտության նշանակությունը, նա ժողովրդական մշակույթի և լուսավորության համակարգում, արեց մի քանի կարևոր, գիտության համար բարեհաջող բարեփոխումներ։ Կայսրուհին Էյլերին առաջարկեց մաթեմատիկական դասարանի ղեկավարումը, Ակադեմիայի կոնֆերենց-քարտուղարի կոչումը և տարեկան 1800 ռուբլի դրույք սահմանեց։ «Իսկ եթե դուր չգա,— ասվում էր այդ նամակում նրա ներկայացուցչին,— կբարեհաճի տեղեկացնել իր պայմանների մասին, միայն թե չհապաղի Պետերբուրգ ժամանման համար»։ Ի պատասխան Էյլերը տեղեկացրեց իր պայմանների մասին ՝ Բոլոր պայմանները ընդունվեցին։ 1766 թվականի հունվարի վեցին Եկատերինան տեղեկացրեց դուքս Միխաիլ Իլլարիոնովիչ Վորոնցովին՝
Հետագայում Էյլերը առաջադրեց ևս մի քանի պայման (կնոջը ամենամյա թոշակ 1000 ռուբլու սահմանում, իր մահից հետո, ճանապարհածախսերի փոխհատուցում, աշխատատեղ իր բժիշկ որդու համար և հենց իր՝ Էյլերի համար աստիճանակարգում)։ Եկատերինան բավարարեց այս պայմանները ևս, բացի աստիճանակարգից, կատակելով այսպես՝ «Ես կտայի նրան աստիճան, որը որ նա ուզում է, ուղղակի կարծում եմ, որ այդ աստիճանը նրան կհավասարեցնի այն բազմաթիվ մարդկանց հետ, ովքեր ունեն աստիճանակարգ, սակայն չարժեն պարոն Էյլերին։ Իրականում, նրա հայտնիությունը ավելին է աստիճանակարգից, որպեսզի արժանանա համընդհանուր հարգանքի» ։ Էյլերը դիմեց թագավորին ազատման համար, բայց պատասխան չստացավ։ Դիմեց կրկին Ֆրիդրիխին, սակայն Ֆրիդրիխը չէր ցանկանում նույնիսկ քննարկել նրա մեկնման հարցը։ Էյլերին որոշիչ աջակցություն ցուցաբերեց, կայսրուհու անունից, ռուսական ներկայացուցչության միջնորդությունը։ 1766 թվականի մայիսի 2-ին վերջապես Ֆրիդրիխը թույլատրեց հռչակավոր գիտնականին մեկնել Պրուսիայից, չսահմանափակվելով, իմիջայլոց, Ժան Լը Ռոն Դ'Ալամբերին իր գրառման մեջ Էյլերի հասցեին չարախոսելուց՝ «Պարոն Էյլերը, ով անսահման սիրում է Փոքր և Մեծ Արջի համաստեղությունները, մոտիկացել է հյուսիսին լավ պայմանների և դրանց հետազոտման համար»։ Սակայն, Էյլերի կրտսեր որդուն՝ հրետանու փոխգնդապետ Քրիստափոր Լեոնտևիչ Էյլերին, թագավորը հրաժարվեց ազատել բանակից, հետագայում Եկատերինա II-ի հովանավորությամբ, նա ամեն դեպքում կարողացավ միանալ հորը և ծառայությունը ավարտել ռուսական բանակում մինչ գեներալ-լեյտենանտի կոչումը ։ 1766 թվականին Էյլերը վերջնականապես վերադարձավ Ռուսաստան։
Ներդրում գիտության մեջ
Էյլերը թողել է մաթեմատիկայի, մեխանիկայի, ֆիզիկայի, աստղագիտության և մի շարք բնագիտական գիտությունների տարբեր բնագավառների վերաբերյալ բազմաթիվ կարևոր աշխատություններ ։ Էյլերի իմացությունները, բացի մաթեմատիկականից, հանրագիտարանային էին, նա խորությամբ ուսումնասիրում էր բուսաբանություն, բժշկագիտություն, քիմիա, երաժշտության տեսություն, բազմաթից հնագույն ու եվրոպական լեզուներ։ Էյլերը հաճույքով մասնակցում էր գիտական երկխոսությունների, որոնցից առավել հայտնի էին դարձել՝ Բոլոր թվարկված դեպքերում Էյլերի տեսակետը պաշտպանել է ժամանակակից գիտությունը։
Ներդրում մաթեմատիկայում
XVIII դարը, մաթեմատիկայի տեսանկյունից, համարվում է Էյլերի դարը ։ Եթե մինչ Էյլերը, մաթեմատիկայի բնագավառում հաջողություններն ու առաջընթացները իրարից անջատված էին ու ոչ բոլոր դեպքերում իրար հետ համաձայնեցված, ապա Էյլերը առաջին անգամ իրար կապեց թվաբանությունը, երկրաչափությունը, եռանկյունաչափությունը, թվերի տեսությունը և այլ դիսցիպլինանաներ մի համակարգի մեջ, միաժամանակ ավելացնելով դրանց իր հայտնագործություններից։ Մաթեմատիկայի զգալի բաժիններ այդ ժամանակվանից ուսուցանվում են «ըստ Էյլերի» ու ընդ որում, համարյա, առանց փոփոխությունների ։ Էյլերի շնորհիվ մաթեմատիկա ներմուծվեց շարքերի տեսությունը, «Էյլերի բանաձևը», որը հիմնաքարային է համարվում Կոմպլեքս թվերի տեսության մեջ, ամբողջական մոդուլով համեմատման հնարքը, շղթայական կոտորակների ընդհանուր տեսությունը, մեխանիկայի անալիտիկ հիմքը, ինտեգրման և դիֆերենցիալ հավասարումների բազմաթվային հնարքները, Էյլերի e թիվը, կեղծ միավորի համար i նշանակումը, հատուկ ֆունկցիաների շարքը, և այլն ։ Ըստ էության, հենց Էյլերն է հայտնագործել մաթեմատիկական մի քանի նոր դիսցիպլիններ՝ թվերի տեսությունը, վարիացիոն հաշվարկումը, կոմպլեքս ֆունկցիաների տեսությունը, մակերևույթների դիֆերենցիալ երկրաչափությունը, նա է դրել հատուկ ֆունկցիաների հիմքը։ Նրա գործունեության այլ բնագավառներից են՝ Դիոֆանտյան հավասարումները, մաթեմատիկական ֆիզիկան, վիճակագրությունը և այլն ։ Գիտության պատմաբան Կլիֆորդ Ամբոուզ Տրուսդելը գրում է՝ «Էյլերը արևմտյան քաղաքականության մեջ առաջին գիտնականն էր, ով սկսեց գրել մաթեմատիկայի մասին, հասկանալի ընթերցման համար, պարզ ու հստակ լեզվով» ։ Կենսագիրները նշում են, որ Էյլերը վիրտուոզ ալգորիթմիստ էր։ Նա ձգտում էր անվերապահորեն մինչև վերջ հասցնել իր հայտնագործությունները և ինքն էլ թվային հաշվարկների մեծ վարպետ էր։ Նիկոլա դը Կոնդորսեն պատմում է, որ մի անգամ երկու ուսանող, ովքեր իրարից անկախ աստղագիտական հաշվարկներ էին կատարում, 50-րդ նշանում ստացան իրարից քիչ տարբերվող արդյունքներ ու օգնության համար դիմեցին Էյլերին։ Էյլերը մտովի կատարեց նույն հաշվարկները և արտահայտեց ճիշտ արդյունքը։
Թվերի տեսություն
Պաֆնուտի Չեբիշևը գրում է՝ «Էյլերի կողից դրվել էր թվերի տեսությունը կազմող բոլոր տեսակի հետազոտությունների սկիզբը» ։ XVIII դարի մաթեմատիկոսներից շատերը զբաղվում էին վերլուծության զարգացմամբ, բայց Էյլերը իր հետ տարավ հնագույն մաթեմատիկայի խանդավառությունը։ Նրա աշխատանքների շնորհիվ թվերի տեսության նկատմամբ հետաքրքրվածությունը դարեվերջին աճեց։ Էյլերը շարունակում էր Պիեռ դե Ֆերմայի հետազոտությունները, որը ավելի վաղ արտահայտել էր (Դիոֆանտի ազդեցությամբ) մի շարք իրարից կտրտված հիպոթեզներ բնական թվերի մասին։ Էյլերը ճշգրտորեն ապացուցեց այդ հիպոթեզները, էականորեն համամասնեց և միավորեց դրանք թվերի տեսության մեջ ։ Նա մաթեմատիկա ներմուծեց բացառիկ «Էյլերի ֆունկցիան» և նրա օգնությամբ ձևակերպեց կենտ պարզ թվերի մասին «Էյլերի թեորեմը» երկու քառակուսիների գումարի տեսքով ։ Տվեց չորս խորանարդների խնդրի լուծումներից մեկը։ Ապացուցեց, որ Մերսենի թիվը պարզ է, ավելի քան հարյուր տարվա ընթացքում այն մնաց առավել հայտնի պարզ թիվը ։ Էյլերը ստեղծել է ըստ մոդուլի բնական թվերի համեմատման և քառակուսային արմատի հանման տեսության հիմքը, տալով դրանց համար Էյլերի չափանիշները։ Էյլերը ներմուծել է նախասկզբնական արմատի հասկացությունը և հիպոթեզ է առաջ քաշել, որ յուրաքանչյուր p պարզ թվի համար գոյություն ունի p մոդուլով արմատ, բայց դա ապացուցել նա չկարողացավ, այդ թեորեմը ավելի ուշ ապացուցվեց Ադրիեն-Մարի Լեժանդրի և Կառլ Գաուսի կողմից։ Տեսության մեջ մեծ նշանակություն է ունեցել նաև Էյլերի մեկ այլ՝ փոխադարձության քառակուսային օրենք հիպոթեզը, որը նույնպես ապացուցվել է Գաուսի կողմից ։ Էյլերը ապացուցեց Ֆերմայի մեծ թեորեմը n=3 և n=4-ի համար, ստեղծեց Շղթայական կոտորակի ընդհանուր տեսությունը, ուսումնասիրել է Դիոֆանտյան հավասարումների տարբեր դասեր, թվերի բաղադրիչների բաժանման տեսությունը ։ Բնական n թվի քանակի բաժանման խնդրի մեջ ստացել է հաջորդականությունների ֆունկցիայի աստիճան բարձրացնելը արտահայտող p(n) բանաձևը՝ անվերջ Էյլերը որոշել է Ռիմանի զետա ֆունկցիան, որի ընդհանրացումը հետագայում ստացել է Բեռնարդ Ռիմանի անվանումը՝ որտեղ -ը իրական թիվ է (Ռիմանի մոտ՝ կոմպլեքս թիվ)։ Էյլերը նրա համար ներմուծեց
Երկրաչափություն
Էյլերը տարրական երկրաչափության մեջ հայտնաբերեց մի քանի փաստեր, որոնք վրիպել էին էվկլիդեսի աչքից ՝ «Անվերջ փոքրերի անալիզի նախաբանի» երկրորդ հատորը (1748) անալիտիկ երկրաչափության և դիֆերենցիալ երկրաչափության աշխարհում առաջին դասագիրքն է։ Էյլերը տվել է 3-րդ և 4-րդ կարգի հանրահաշվական կորերի, ինչպես նաև երկրորդ կարգի մակերևույթների դասակարգումը։ «Աֆինական ձևափոխություն» տերմինը այդ գրքում առաջին անգամ գործածվել է այդպիսի ձևափոխությունների տեսության հետ։ 1732 թվականին Էյլերը ներդրեց մակերևույթների վրա գեոդեզիկ գծերի ընդհանուր հավասարումները։ 1760 թվականին լույս տեսան հիմնարար «մակերեսի թեքվածության հետազոտությունները»։ Էյլերը հայտնաբերեց, որ հարթ մակերևույթի յուրաքանչյուր կետում գոյություն ունեն երկու ուղղահայց հատույթներ թեքվածության շառավղի մինիմումով և մաքսիմումով, ու այդ հարթությունները իրար փոխադարձ ուղղահայաց են։ Նա է ներդրել նաև մակերևույթի թեքվածության հատման կապի բանաձևը գլխավոր կորերի հետ։ 1771 թվականին Էյլերը հրատարակեց «Մարմինների մասին, որոնց մակերեևույթը կարող ենք դարձնել հարթություն» շարադրանքը։ Այս աշխատանքում ներդրված է բացվող մակերևույթների գաղափարը, այսինքն այն մակերևույթների, որոնք կարող են դրվել առանց ծալքերի ու պատռվածքների հարթության վրա։ Էյլերը, սակայն, այստեղ լիովին տալիս է չափողական թենզորի ընդհանուր տեսությունը, որից կախված է մակերևույթի ամբողջ ներքին երկրաչափությունը։ Ավելի ուշ չափայնության հետազոտությունները դարձան նրա համար մակերևույթների տեսության գլխավոր գործիքը ։ Քարտեզագրության խնդիրների հետ կապված Էյլերը խորը ուսումնասիրեց կոնֆորմ արտապատկերումները, առաջին անգամ կիրառելով դրա համար կոմպլեքս անալիզի հիմունքները։
Կոմբինատորիկա
Էյլերը մեծ ուշադրություն էր դարձնում գումարի հատուկ տեսքով բնական թվերին և ձևակերպել է թեորեմների շարք թվերի բաշխման հաշվարկման համար ։ Համակցական խնդիրների լուծման ժամանակ նա խորը ուսումնասիրեց ընտրույթների և տեղափոխությունների հատկությունները, ներմուծեց I սեռի Էյլերի թվերը ։ Էյլերը հետազոտեց ձիու քայլի խնդրի մեթոդով մոգական խորանարդների կառուցման ալգորիթմները ։ Նրա երկու (1776, 1779) աշխատանքները հիմք հանդիսացան լատինական և հունա-լատինական խորանարդների ընդհանուր տեսության համար, որոնց պրակտիկ արժեքը ի հայտ եկավ ինչպես՝ Ռոնալդ Ֆիշերի կողմից Փորձի պլանավորման մեթոդի հայտնագործումից հետո, այնպես էլ սխալները ուղղող կոդերի տեսության մեջ ։
Մաթեմատիկայի այլ բնագավառներ
1736 թվականի Էյլերի «Դիրքի երկրաչափության հետ կապված խնդրի լուծում» հոդվածը սկիզբնավորեց գրաֆների տեսությունը՝ որպես մաթեմատիկական դիսցիպլին։ Հետազոտության համար հիմք հանդիսացավ Քյոնիսբերգի յոթ կամրջների շրջանցման խնդիրը, որը այն մասին էր, թե հնարավո՞ր է արդյոք յուրաքանչյուր կամուրջը անցնել մեկ անգամ ու նորից վերադառնալ նույն տեղը։ Էյլերը ձևակերպեց այն՝ նույնացնելով պարբերական երթուղիների գրաֆների (գրաֆների գագաթները հանդիսանում են Պրեգոլյա գետի վտակներով մասնատված քաղաքի մասերը, իսկ գրաֆի կողերը՝ կամուրջները) մեջ գոյություն ունեցող խնդրի հետ, որը յուրաքանչյուր կողմով միայն մեկ անգամ է շրջանցում (ժամանակակից տերմինաբանությամբ դա Էյլերի ցիկլն է)։ Լուծելով գրաֆների խնդիրը Էյլերը ապացուցեց, որ գրաֆների մեջ Էյլերյան ցիկլի առկայության համար անհրաժեշտ է, որ յուրաքանչյուր գագաթի աստճանը (գագաթից դուրս եկող կողմերի թիվը) զույգ լինի (իսկ քյոնիսբերգյան կամուրջների դեպքում այդպես չէր՝ աստիճանները կարող էին լինել 3, 3, 3 և 5) ։ Էյլերը զգալի ներդրում արեց մոտավոր հաշվարկման տեսության և մեթոդների մեջ ։ Առաջինը կիրառեց Քարտեզագրության մեջ անալիտիկ մեթոդները ։ Առաջարկեց Բազմությունների հարաբերակցությունների և գործողությունների գրաֆիկ պատկերման հարմար մեթոդներ, որը հետագայում ստացավ «Էյլերի շրջաններ» անվանումը ։
Մեխանիկա և ֆիզիկա
Էյլերի շատ աշխատանքներ նվիրված են մեխանիկայի և ֆիզիկայի տարբեր բնագավառների։ Մեխանիկան, ճշգրիտ գիտության ձևակերպման փուլում, Էյլերի առանցքային դերի մասին Կլիֆորդ Տրուսդելը գրում է՝ «Մեխանիկան, այնպիսին, ինչպիսին այսօր դասավանդում են ինժեներներին ու մաթեմատիկներին, հանդիսանում է նշանակալի չափով Էյլերի ստեղծածը» ։
Մեքենաների մեխանիկա
Էյլերի աշխատանքների մի շարք նվիրված են մեքենաների մեխանիկայի հարցերին։ «Պարզ և բարդ մեքենաների կիրառության առավել շահավետության մասին» հուշագրի մեջ (1747) Էյլերը առաջարկել է մեքենաների ուսումնասիրությունը անցկացնել ոչ թե կանգնած վիճակում, այլ շարժման մեջ։ Այս նոր, «դինամիկ» մոտեցումը նա հիմնավորել է իր «Մեքենաների մասին ընդհանրապես» հուշագրում» (1753), նրանում Էյլերը առաջին անգամ գիտության պատմության մեջ մատնանշել է մեքենայի երեք բաղկացուցիչ մասերը, որոնք XIX դարում որոշվել են որպես շարժիչ, մեխանիկական փոխանցում և փորձարարական հարմարանք։ «Մեքենաների տեսության սկզբունքներ» հուշագրում (1763) Էյլերը ցույց է տվել, որ մեքենաների դինամիկ հաշվարկի ժամանակ, նրանց արագացված շարժման դեպքում կարելի է հաշվի առնել ոչ միայն դիմադրության ուժերը և օգտակար ծանրաբեռնվածության իներցիան, այլև մեքենայի մնացած բաղկացուցիչ մասերի իներցիան, ու տվել է (հիդրավլիկ շարժիչի համար) այդպիսի հաշվարկի օրինակը։ Էյլերը զբաղվել է նաև մեքենայի մեխանիզմների տեսության կիրառական հարցերով՝ հիդրավլիկական մեքենաների և հողմաղացների, մեքենայի մասերի շփման հարցերի հետազոտմամբ, ատամնանիվի ձևավորման, (այդ ժամանակ էլ նա հիմնել ու զարգացրել է էվոլվենտային կառչման վերլուծական տեսությունը)։ 1765 թվականին նա հիմնել է առաձգական ճոպանի շփման տեսությունը և ստացել է, մասնավորապես, ճոպանի լարման համար Էյլերի բանաձևը, որը այժմ էլ օգտագործվում է մի շարք պրակտիկ հարցերի լուծման ժամանակ։
Հիդրոդինամիկա
Էյլերը Դանիել Բեռնուլիի և Ժոզեֆ Լագրանժի հետ հանդիսանում է վերլուծական հիդրոդինամիկայի հիմնադիրներից մեկը, այստեղ նրան է պատկանում իդեալական հեղուկի (այսինքն այնպիսի հեղուկի, որը ժտված չէ մածուցիկությամբ) շարժման տեսությունը և հիդրոդինամիկայի մի քանի կոնկրետ խնդիրների լուծումը։ «Հեղուկների շարժման սկզբունքներ» աշխատությունում (1752, հրատարակվել է ինը տարի հետո) նա, կիրառելով հոծ միջավայրերի տարրական նյութական ծավալի համար իր հավասարումները իդեալական անսեղմելի հեղուկի մոդելի համար, առաջին անգամ այդպիսի հեղուկի համար ստացավ շարժման հավասարումներ, ինչպես նաև (ընդհանուր եռաչափ դեպքի համար ) ստացավ անխզելիության հավասարումները։ Ուսումնասիրելով անսեղմելի հեղուկի շարժման պոտենցիալ դաշտը, Էյլերը դուրս բերեց S ֆունկցիան (որը հետագայում անվանվեց արագությունների Հերման Հելմհոլցի սկալյար պոտենցիալ) և ցույց տվեց, որ այն բավարաարում է մասնակի ածանցյալներով դիֆերենցիալ հավասարումների պայմաններին, և այսպես գիտության մեջ մտավ մի հավասարում, որը այժմ հայտնի է որպես Լապլասի հավասարում։ Այս աշխատանքի արդյունքները Էյլերը ընդհանրացրել է «Հեղուկների շարժման ընդհանուր սկզբունքներ» տրակտատում (1755)։ Այստեղ նա, արդեն սեղմելի իդեալական հեղուկի դեպքի համար, ներկայացրել է (համարյա ժամանակակաից նշանակումներով) անընդհատության և շարժման հավասարումները (երեք սկալյար դիֆերենցիալ հավասարումներ, որոնց որոշակի գրառման ժամանակ համապատասխանում են իդեալական հեղուկի հիդրոդինամիկայի հիմնական Էյլերի հավասարումները )։ Էյլերը նշել է, որ տվյալ համակարգի փակման համար, անհրաժեշտ է, որ չորս հավասարումներից վերցնել որոշիչ համապատասխանությունը, որը կթույլատի p ճնշումը (դրան Էյլերը «առաձգականություն» էր անվանում) արտահայտել որպես q խտության ֆունկցիա կամ «r-ի այլ հատկության, որը ազդում է առաձգականության վրա» (փաստորեն նկատի ունեին ջերմաստիճանը)։ Անսեղմելի հեղուկների ոչ պոտենցիալ շարժումների գոյությունը քննարկելով, Էյլերը բերել է նրա մրրկային շարժման առաջին կոնկրետ օրինակը, իսկ այդպիսի հեղուկների պոտենցիալ շարժումների համար ստացել է առաջին ինտեգրալը, որը ներկայումս հայտնի Լագրանժ-Կոշի ինտեգրալի մասնավոր դեպքն է։
Այդ նույն թվականին է վերագրվում նաև Էյլերի «Հեղուկների հավասարակշռության ընդհանուր սկզբունքները» հուշագրությունները, որն իր մեջ պարունակում էր իդեալական հեղուկի հիդրոստատիկայի համակարգային շարադրումը։ Հետագայում այդտեղից դուրս է բերվում իզոթերմիկ մթնոլորտի համար նախատեսված բարոմետրիկ բանաձևը։ Թվարկված աշխատանքներում Էյլերը, գրի առնելով հեղուկների հավասարակշռության և շարժման հավասարումները, որպես անկախ տարածական փոփոխականներ էր ընդունում նյութական կետի ընթացիկ դիրքի դեկարտյան կոորդինատները, որոնք էլ հենց Էյլերյան փոփոխականներն են (հիդրոդինամիկայում առաջին անգամ այդպիսի փոփոխականներ օգտագործել է Ժան Լը Ռոն Դ'Ալամբերը )։ Ավելի ուշ, «հեղուկների շարժման հավասարակշռության սկզբունքնեի մասին։ Բաժին երկրորդ» (1770) Էյլերը ներմուծեց նաև հիդրոդինամիկայի հավասարումների երկրորդ բանաձևը, որում որպես անկախ տարածական փոփոխականներ ընդունվում էին նյութական կետի դիրքի դեկարտյան կոորդինատները ժամանակի սկզբնական պահի համար (ներկայումս հայտնի որպես Լագրանժի փոփոխականներ) ։
Օպտիկա
Այս բնագավառում հիմնական հաջողությունները Էյլերրը հավաքագրել է «Դիօպտրիկա» (, 1769—1771) եռահատորյակում։ Գլխավոր արդյունքների շարքում է ռեֆրակտորների, ռեֆլեկտորների և միկրոսկոպների օպտիմալ բնութագրիչների հաշվարկի կանոնները, պատկերի առավելագույն պայծառության, առավելագույն տեսադաշտի, գործիքի փոքրագույն երկարության, առավելագույն խոշորացման, օկուլյարի բնութագրիչների հաշվարկը։ Իսահակ Նյուտոնը պնդում էր, որ սկզբունքորեն հնարավոր չէ ստեղծել ախրոմատիկ ոսպնյակ։ Էյլերը հակառակվեց, և ասաց, որ տարբեր օպտիկական բնութագրիչներով նյութերի համադրումը կարող է լուծել այդ խնդիրը։ Էյլերը երկարատև բանավեճից հետո, 1758 թվականին, անգլիացի օպտիկ Ջոն Դոլլոնդին կարողացավ համոզել դրանում, ով հետագայում պատարաստեց առաջին ախրոմատիկ ոսպնյակը՝ միացնելով իրար հետ տարբեր բաղադրություն ունեցող ապակիներից պատրաստված երկու ոսպնյակներ, իսկ 1784 թվականին ակադեմիկոս Ֆրանց Թեոդոր Էպինուսը Պետերբուրգում կառուցեց աշխարհում առաջին ախրոմատիկ միկրոսկոպը ։
Աստղագիտություն
Էյլերը շատ էր աշխատում նաև երկնային մեխանիկայի բնագավառում։ Այդ ժամանակաշրջանի առավել ակտուալ խնդիրներից էր երկնային մարմնի ուղեծրի պարամետրերի որոշումը (օրինակ գիսավորի)։ Էյլերը բավականին կատարելագործեց այդ նպատակի համար արված թվային մեթոդները և պրակտիկորեն կատարելագործեց դրանք 1769 թվականի գիսավորի էլիպտիկ ուղեծրի որոնման համար, իսկ այդ աշխատանքների համար նա հիմք էր ընդունել Կառլ Ֆրիդրիխ Գաուսի աշխատանքները՝ տալով խնդրի վերջնական լուծումը ։ Էյլերը դրել է նաև խոտորման տեսության հիմքերը, որը հետագայում ավարտել է Պիեռ Սիմոն Լապլասը և Անրի Պուանկարեն ։ Ներմուծել է ուղեծրի էլեմենտների հիմնարար հասկացությունները և դիֆերենցիալ հավասարումները, որոնք որոշում են նրանց փոփոխությունները ժամանակի ընթացքում։ Կառուցել է երկրային առանցքի պրեցեսիայի և նուտացիայի տեսությունը, կանխագուշակել է Երկրի «բևեռների ազատ շարժումը», որը բացահայտվել է հարյուր տարի հետո Սետ կառլո Չանդլերի կողմից ։ 1748—1751 թվականներին Էյլերը հրատարակեց լույսի ճառագայթների աբեռացիա և պարալաքսի ընդհանուր տեսությունը։ 1756 թվականին նա հրատարակեց աստղագիտական ռեֆրակցիայի դիֆերենցիալ հավասարումները, հետազոտեց դիտման կետում ռեֆրակցիայի կախումը օդի ճնշումից և ջերմաստիճանից։ Այս արդյունքները հսկայակն ազդեցություն ունեցան հետագա տարիներին աստղագիտության զարգացման վրա ։ Էյլերը դուրս բերեց Լուսնի շարժման հույժ ճշգրիտ տեսությունը, դրա համար մշակելով ուղեծրի տարրերի փոփոխման հատուկ մեթոդներ։ Հետագայում, XIX դարում, այս մեթոդը ընդլայնվեց, կիրառվեց մեծ մոլորակների մոդելներում և օգտագործվում է մինչ մեր օրերը։ Էյլերի տեսության հիման վրա հաշվարկված Թոբիաս Մայերի աղյուսակները (1767), փաստորեն կարող էին օգտագործվել ծովի վրա աշխարհագրական երկարության որոշման համար, և Բրիտանական ծովակալությունը Էյլերին ու Մայերին հատուկ մրցանակ տվեց դրա համար ։ Այդ բնագավառում Էյլերի հիմնական աշխատանքներն են՝ Էյլերը ուսումնասիրեց ոչ միայն գնդային, այլև էլիպսաձև մարմինների ձգողական դաշտերը, որը իրենից ներկայացնում էր բավականին մեծ քայլ դեպի ապագա ։ Նա գիտության մեջ առաջին անգամ ցույց տվեց Խավարածրի (1756) հարթության թեքության դարավոր շեղումները, և նրա առաջարկով որպես բազիսային շեղում ընդունվեց 1700 թվականի սկզբի շեղումը ։ Մշակել է Յուպիտերի և այլ սեղմված մոլորակների արբանյակների շարժման ընդհանուր տեսությունը ։ 1748 թվականին, Պյոտր Լեբեդևի հայտնագործությունից շատ առաջ, Էյլերը հիպոթեզ առաջարկեց, ըստ որի գիսավորի պոչի, Բևեռափայլի և կենդանակերպի լույսի ընդհանուր սկզբնաղբյուրի ազդեցությունը մթնոլորտում արեգակնային ճառագայթումն է կամ երկնային մարմինների նյութը ։
Երաժշտության տեսություն
Էյլերը ամբողջ կյանքում հետաքրքրվում էր երաժշտական հարմոնիայով, ձգտելով նրան տալ մաթեմատիկական պարզ բացատրություն։ Ավելի վաղ կատարված նրա «Երաժշտության նոր տեսության փորձ» (Tentamen novae theoriae musicae, 1739) աշխատանքի նպատակը հանդիսանում էր մաթեմատիկորեն նկարագրել, թե ինչով է հաճելի երաժշտությունը տարբերվում տհաճից։ Աշխատության VII գլծի վերջում Էյլերը տեղադրել էր ըստ «հաճելիության աստիճանների» (gradus suavitatis) ինտերվալները, որոնց որոշ դասեր (այդ թվում առաջինը, երրորդը և վեցերորոդը) հաճելիության աղյուակում բաց էին թողնված ։ Այս աշխատանքի վերաբերյալ կատակի պես պտտվում էր, որ նրանում չափից դուրս երաժշտություն կա մաթեմատիկների, և չափից դուրս մաթեմատիկա՝ երաժիշտների համար ։ Արդեն տարիքով հասակում, 1773 թվականին Էյլերը Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայում զեկույց կարդաց, որում վերջնական տեսքով հանրագումարի բերեց հնչյունային համակարգի մասին ունեցած իր վանդակավոր պատկերացումները, որոնք մետաֆորիկ կերպով հեղինակի կողմից կոչված էր «երաժշտության հայելի» անվամբ։ Հաջորդ տարում Էյլերի զեկույցը տպագրվեց ոչ մեծ տրակտատի De harmoniae veris principiis per speculum musicum repraesentatis ձևով («speculum musicae-ի միջոցով ներկայացված հարմոնիայի ստույգ հիմունքների մասին») ։ Այն «Երաժշտական ցանց» (Tonnetz)  անվանումով լայն շրջանառություն ստացավ XIX դարի գերմանական երաժշտական տեսության մեջ։
Գիտության այլ բնագավառներ
1749 թվականին Էյլերը հրատարակեց «Ծովային գիտություն կամ նավաշինության ու նավաշարժության մասին տրակտատ» մենախոսությունը, որում վերլուծական մեթոդներ էր կիրառել ծովում նավաշինության և տեղաշարժության պրակտիկ այնպիսի խնդիրների մասին, ինչպիսիք են նավերի ձևը և հավասարակշռությունը, նավի ղեկավարման մեթոդները։ Ալեքսեյ Կռիլովի նավի կայունության հիմնական տեսությունն հենվում է «Ծովային գիտություն» տրակտատի վրա։ Էյլերի գիտական հետաքրքրությունների շրջանակի մեջ էր մտնում նաև ֆիզիոլոգիան, մասնավորապես, նա կիրառել էր հիդրոդինամիկայի մեթոդները արյունատար անոթներում արյան շարժման սկզբունքների ուսումնասիրության համար։ 1742 թվականին նա է ուղարկում էլաստիկ խողովակներում հեղուկների հոսքի մասին հոդված, իսկ 1775 թվականի դեկտեմբերին Պետերբուրգի կադեմիային է ներկայացնում իր «Աորտայով արյան հոսքի հիմունքները» հուշագիրը (Principia pro motu sanguines per arteria determinando)։ Այս աշխատանքում վերլուծվում էր, սրտի պարբերական կրճատմամբ պայմանավորված, արյան շարժման ֆիզիկական և ֆիզիոլոգիական սկզբունքները։ Մեկնաբանելով արյունը որպես իդեալական անսեղմելի հեղուկ, Էյլերը գտել էր կոշտ խողովակներով հոսքի դեպքի համար արյան հավասարումները, իսկ էլաստիկ խողովակների համար սահմանափակվել էր ընդամենը վերջնական շարժման ընդհանուր հավասարումներով։
Հիշատակ
Էյլերի պատվին անվանակոչվել են՝
Բնակության հասցեներ
1743—1766 թվականներին Էյլերը ապրել է Բերենշտրասսե, 21/22 հասցեով։ Տունը պահպանվել է և վրան տեղադրվել հուշատախտակ ։ 1766 թվականից Էյլերը բնակվել է Դոխոդնի տանը Նիկոլաևսկայա առափնյա, 15 հասցեով (ուժեղ հրդեհով պայմանավորված ընդմիջումով)։ Խորհրդային ժամանակներում փողոցը վերանվանվել է «Լեյտենանտ Շմիդտի առափնյայի»։ Տան ճակատին տեղադրվել է հուշատախտակ, այժմ այնտեղ միջնակարգ դպրոց է գտնվում.
Դրոշմանիշեր, մետաղադրամներ, թղթադրամներ
2007 թվականին Ռուսաստանի Կենտրոնական Բանկը թողարկել է հուշադրամ ի նշանավորումն Լեոնարդ Էյլերի ծննդյան 300-ամյակի։ Էյլերի դիմանկարը տեղադրված է նաև շվեցարական 10-ֆրանկանոց թղթադրամի վրա (6-րդ սերիա) և Շվեցարիայի, Ռուսաստանի և Գերմանիայի փոստային դրոշմանիշների վրա։
Մաթեմատիկական օլիմպիադաներ
Երկրաչափության, կոմբինատորիկայի և հանրահաշվի շատ փաստեր, որոնք ապացուցված են Էյլերի կողմից, ամենուրեք օգտագործվում են օլիմպիադային մաթեմատիկայում։ 2007 թվականի ապրիլի 15-ին մաթեմատիկայից անց է կացվել համացանցային օլիմպիադա դպրոցականների միջև, որը նվիրված էր Լեոնարդ Էյլերի ծննդյան 300-ամյակին և հովանավորվում էր մի շարք կազմակերպությունների կողմից ։ 2008 թվականից անց են կացվում Լեոնարդ Էյլերի անվան մաթեմատիկական օլիմպիադաներ ութերորդ դասարանցիների միջև ։
Էյլերի հայտնի ժառանգներ
Էյլերի սերունդներից են նաև՝ Նատալիա Իվանովնա Գեկկերը, Վասիլի Ֆեոդորովիչ Գեկկերը և Իվան Ռոմանովիչ Գեկկերը, Վլադիմիր Սկալոնը, Էդուարդ Նիկոլաևիչ Բերենդտսը։ Ժառանգներ մեջ կան բազմաթիվ գիտնականներ, աշխարհագետներ, ինժեներներ, քաղաքագետներ, բժիշկներ, ինչպես նաև իննը գեներալներ և մեկ ադմիրալ ։
Արտաքին հղումներ
<references group="C" />
Կատեգորիա:Շվեյցարացի մաթեմատիկոսներ Կատեգորիա:Ֆիզիկոսներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:XVIII դարի մաթեմատիկոսներ Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամներ Կատեգորիա:Ռուսական կայսրության ֆիզիկոսներ Կատեգորիա:Փոստային նամականիշների համացուցակներ Կատեգորիա:Անձինք մետաղադրամների վրա Կատեգորիա:Ներգանգային արյունազեղումից մահացածներ Կատեգորիա:Մաթեմատիկոսներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Ֆրանսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ Կատեգորիա:Շվեդիայի գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ Կատեգորիա:Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա Կատեգորիա:Շվեյցարացի ֆիզիկոսներ Կատեգորիա:Շվեյցարացի բողոքականներ
Ճանապարհ բադիկներին (քանդակ)
Պատմություն
«Ճանապարհ բադիկներին» քանդակագործական հորինվածքը տեղադրվել է 1991 թվականին Նովոդևիչի վանքի մոտ գտնվող պուրակում, լճակի ափին ։ Ամերիկացի գրող Ռոբերտ Մակքլոսկիի «Ճանապարհ բադիկներին» հեքիաթային վիպակը, որը հրապարակվել է 1941 թվականինին, ունեցել է այնպիսի մեծ հաջողության, որ Բոստոնի իշխանությունները որոշել են կենտրոնական զբոսայգում տեղադրել գրքի գլխավոր հերոսուհու՝ մայր բադիկ Տիկին Մալարդի և նրա ութ ձագուկների արձանը։ Հուշարձանը պատրաստվել է Ռոբերտ Մակքլոսկիի երկրպագուհի Նենսի Շոնի էսքիզներով։ Այս քանդակի պատճենը 1991 թվականին ԱՄՆ-ի առաջին տիկին Բարբարա Բուշը նվիրել է ԽՍՀՄ առաջին տիկին Ռաիսա Գորբաչովային, որը, ամուսնու հետ գտնվելով Բոստոնում և գործնական այցով հայտնվելով քաղաքի Կենտրոնական զբոսայգում, հետաքրքրվել էր արձանախմբով ։ Հուշարձանի բացումից հետո հաջորդ գիշերը բադիկներից մեկին գողացել էին։ 2000 թվականի փետրվարին անհետացան ևս երեք ֆիգուրներ։ Քանդակի հեղինակը, իմանալով այս մասին, որոշել է վերականգնել իր ստեղծագործությունը, և 2000 թվականի սեպտեմբերի 18-ին տեղի է ունեցել վերականգնված արձանախմբի հանդիսավոր բացումը։ Արարողությանը ներկա են եղել Միխայիլ Գորբաչովը դստեր՝ Իրինայի հետ, Ռուսաստանում ԱՄՆ-ի արտակարգ դեսպան Ջեյմս Քոլինզը, Ռուսաստանի այն ժամանակվա մշակույթի նախարար Միխայիլ Շվիդկոյը, Մոսկվայի կառավարության մշակույթի հանձնաժողովի նախագահ Իգոր Բուգաևը և այլք ։
Ներկայում վանդալությունից պաշտպանելու նպատակով քանդակն ամրացված է ամրաններով, մոտակայքում գտնվում է պահպանության ծառայության պահակատնակը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մոսկվայի հուշարձաններ Կատեգորիա:Հուշարձաններ այբբենական կարգով Կատեգորիա:1991 հիմնադրումներ
Գրքաշրջանառություն
Գրքաշրջանառություն կամ բուքքրոսինգ (անգլերեն՝ bookcrossing), գրական-հասարակական նախաձեռնություն, որի մասնակիցները իրենց ընթերցած գիրքը թողնում են «պատահական» վայրերում (այգի, սրճարան, գնացք, մետրոյի կայարան), որպեսզի մեկ ուրիշը վերցնի այն և կարդա։ Կարդալուց հետո այդ մարդը նախորդի նման պետք է գիրքը թողնի հասարակական վայրում։ Գրքերի «շրջանառությանը» շատերը հետևում են ինտերնետային հատուկ կայքերի միջոցով։
Պատմություն
Համացանցային տեխնոլոգիաների մասնագետ Ռոն Հորնբեկերը առաջարկեց գրքաշրջանառության կամ բուքքրոսինգի գաղափարը դեռևս 2001 թ.։ Թողնելով 20 գիրք հյուրանոցի նախասրահում՝ նա սկիզբ դրեց ֆլեշմոբի այս յուրահատուկ տեսակին։ Կես տարի անց Հորնբեքերի կայքում հայտնվեցին 300 անդամներ, որոնք «բաց էին թողնում» գրքեր և հրավիրում նոր անդամներ։
Հայաստանում գրքաշրջանառությունը հիմնադրվեց 2011 թ. հունիսի 1-ին ուսանողներ Արման Ղազարյանի և Ինեսսա Սաղեյանի կողմից։ BookCrossing Armenia Ֆեյսբուքյան էջում գրանցված են 1000-ից ավելի անդամ, և թիվը շարունակում է աճել։ Երևանում գրքաշրջանառության ամենահայտնի վայրերն են Հյուսիսային պողոտան և Artbridge սրճարանը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հասարակական շարժումներ Կատեգորիա:Գրականություն
Թոռնիկ (Տրապիզոնի գավառ)
Թոռնիկ, գյուղ Օսմանյան կայսրությունում, Տրապիզոնի վիլայեթի Տրապիզոնի գավառում ։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության հայաբնակ գյուղեր
Պոդլեսնայա Սլոբոդա
Պոդլեսնայա Սլոբոդա (Подлесная Слобода), գյուղ Ռուսաստանի Մոսկվայի մարզի Լուխովիցկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2006 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 286 մարդ։
Զարեչանկա
Զարեչանկա (Зарічанка), գյուղ Ուկրաինայի Խմելնիցկիի մարզի Չեմերովեցի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Զարեչանկա գյուղում բնակվում էր 929 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 2745 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 338,43 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Խմելնիցկիի մարզի Չեմերովեցի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1493 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Ալիխանլու
Ալիխանլու, գյուղ Արևելյան Հայաստանում՝ Երևանի նահանգի Սուրմալուի գավառում։
1906 թ.-ին ուներ 130 բնակիչ՝ մեծ մասամբ ադրբեջանցիներ։
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը անասնապահությունն ու գյուղատնտեսությունն էր ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Սաղուասոնք (գետ)
Սաղուասոնք, գետ Ադրբեջանի Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Շահբուզի շրջանում։ Նախիջևան գետը սնող աջակողմյան վտակներից է։ Սկզբնավորվում է Վայքի լեռնաշղթայի և Շադա ու Օծոփ գյուղերի մերձակայքի ձորակներից։ Ունի 16 կմ երկարություն և Սաղուսասոնք գյուղից քիչ ներքև միախառնվում է Նախիջևան գետին ։
Կապուտկող
Կապուտկող, Ակկուլ, Էնձաքիսար, Ընծաքիսար, Ընձակաքար, Ընձակի լեռ, Ընձաք, Ընձաքար, Ընձեքասար, Ընջաքիարս, Ընձաքյարս, Կապույտկալ, Ընձաքիսար, Կապուտակող, Կապուտող, Շատախի լեռեր, լեռ, լեռնագագաթ Հայկական լեռնաշխարհում, Հայկական Տավրոս լեռնահամակարգում, Վանա լճի հարավային կողմում։ Ձգվում է արևելք-արևմուտք ուղղությամբ, 2300 մ։
Ծածկված է տափաստանային և ենթալպյան բուսականությամբ։ Ունի երկաթի և կապարի պաշարներ։ Լեռան բարձունքից երևում է Վանա լճի համայնապատկերը։ Ըձաքարի տարածքում էին գտնվում հայկական յոթ վանքեր, որոնց մեջ նաև՝ Կապուտկողա Սբ. Հակոբ վանքը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վանի մարզի լեռներ
Սեբաստիան Ռայոլ
Սեբաստիան Ջոն Հենրի Ռայալ (Sebastian John Henry Ryall,), ավստրալիացի ֆուտբոլիստ, պաշտպան։
Պատանեկան կարիերա
Ռայոլը սկսել է ֆուտբոլով զբաղվել Սիդնեյի «West Pymble Soccer Club» ակումբում, որտեղ խաղացել է կիսապաշտպանի և հարձակվողի դիրքերում, ավելի ուշ պաշտպանի դիրքում է հանդես եկել «Նոր Հարավային Ուելսի ֆուտբոլի ազգային ուսումնական կենտրոնի» և «ԱՍԻ» ակումբներում ։
Ակումբային կարիերա
2007 թվականին «ԱՍԻ» ակումբի կազմում հանդես է եկել Վիկտորիա նահանգի Պրեմիեր Լիգայում ։
2007/08 թվականի մրցաշրջանի սկզբում երկամյա պայմանագիր է ստորագրել «Մելբուրն Վիկտորի» ակումբի հետ։ 2007 թվականի սեպտեմբերի 7-ին ակումբի կազմում նորամուտ է ունեցել Ավստրալիայի ֆուտբոլի առաջնության երրորդ ռաունդում՝ «Ադելաիդա Յունայթեդ» ակումբի դեմ մրցախաղում։ Ակումբի կազմում անցկացրել է 24 խաղ և դարձել է 2008/09 թվականների մրցաշրջանի առաջնության չեմպիոն ։
2009 թվականի ապրիլին պայմանագիր է ստորագրել «Սիդնեյ» ակումբի հետ, 2009 թվականի սեպտեմբերի 5-ին նորամուտ է ունեցել ակումբի կազմում «Գոլդ Քոստ Յունայթեդ» ակումբի դեմ մրցախաղում ։ 2012 թվականին Ռիան Գրանտային փոխարինելու դուրս գալուց մեկ րոպե անց խփել է առաջին գոլը իր նախկին ակումբի՝ «Մելբուրն ՎԻկտորի»-ի դարպասին ։ Ակումբի կազմում դարձել է նաև 2009/10 թվականի մրցաշրջանի չեմպիոն։
Միջազգային կարիերա
2007 և 2008 թվականներին Սեբաստիանը Ավստրալիայի երիտասարդական հավաքականի ավագն էր։ 2009 թվականին, քանի որ քրեական հետաքննության պատճառով որակազրկվել էր, բաց է թողել ընտրական 2009 թվականի աշխարհի երիտասարդական առաջնությունը։
Ավստրալիայի հավաքականներից մեկ տարի հեռանալուց հետո 2010 թվականի սեպտեմբերին Ավստրալիայի օլիմպիական հավաքականի մարզիչ Աուրելիո Վիդմարը հրավիրել է նրան մասնակցելու Չորս ազգերի մրցախաղում, որը անցկացվում էր Վիետնամում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ավստրալիացի ֆուտբոլիստներ
Մագնեզիում խելատազ
Մագնեզիում խելատազ, եռբաղադրիչ ֆերմենտ, որը կատալիզում է Mg2+ իոնի ներդրումը պրոտոպորֆիրին IX-ի մոլեկուլի մեջ։ Սա բակտերիոքլորոֆիլի ստացման առաջին փուլն է։ պրոտոպորֆիրին IX + Mg2+ + ԱԵՖ + H2O ԱԿՖ + ֆոսֆատ + Mg-պրոտոպորֆիրին IX + 2 H+
Այս ֆերմենտի չորս սուբստրատներն են ԱԵՖ-ը, պրոտոպորֆիրին IX-ը, Mg2+ և ջուրը։ Ստացված վերջանյութերն են ԱԿՖ-ն, ֆոսֆատը, Mg-պրոտոպորֆիրին IX-ը և ջրածնի իոնը։
Այս ֆերմենտը պատկանում է այն լիգազների ենթադասին, որոնք կոորդինացիոն միացություններում առաջացնում ազոտ-D-մետաղ կապեր։ Ֆերմենտի համակարգային անվանումն է Mg-պրոտոպորֆիրին IX մագնեզիում-լիազ։ Այս ֆերմենտը հաճախ անվանում են նաև պրոտոպորֆիրին IX մագնեզիում-խելատազ, պրոտոպորֆիրին IX Mg-խելատազ, մագնեզիում-պրոտոպորֆիրին IX խելատազ, մագնեզիում-պրոտոպորֆիրին խելատազ, մագնեզիում-խելատազ, Mg-խելատազ և Mg-պրոտոպորֆիրին IX մագնեզիո-լիազ։ Այս ֆերմենտը մասնակցում է պորֆիրինի և քլորոֆիլի մետաբոլիզմին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:ՖՀ 6.6.1 Կատեգորիա:Անհայտ կառուցվածքով ֆերմենտներ
Տրախիտ
Տրախիտ (հուն. trachys — անհարթ, անողորկ), ենթաալկալիական շարքի նորատիպ արտավիժումային ապար, կազմված է ալկալիական դաշտային սպաթից (սանիդին), պլագիոկլազից, կլինոպիրոքսենից, ամֆիբոլից, բիոտիտից, ինչպես նաև հրաբխային ապակուց կամ նրա փոփոխության արգասիքներից։ Երկրորդական և ակցեսորային միներալներ են՝ շեղանկյունային պիրոքսենը, օլիվինը, մագնետիտը, ապատիտը և տիտանիտը։ Հիմնական զանգվածի կառուցվածքը տրախիտային է, հիալոպիլիտային, սֆերոլիթային։ Կազմվածքը պորֆիրային, աֆիրային, հոծ է։ Գույնը՝ սպիտակ, բաց մոխրագույն, դեղնավուն, վարդագույն։Սիենիտի արտավիժումային նմանակն է։ Առաջացնում է հոսքեր, ծածկոցներ, գմբեթներ։ Ապարը շոշափելիս խորդուբորդ է, անհարթ։
Կատեգորիա:Հրաբխային ապարներ
Աիդու (գյուղ, Պայուսի շրջան)
Աիդու (Aidu), գյուղ Էստոնիայի Յիգևամաա նահանգի Պայուսի շրջանում։
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 78 մարդ։