cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Վիլայաթ Կովկաս
Պատմություն
2016 թվականի փետրվարի 15-ին Դաղստանի Դերբենդի շրջանում պայթուցիկով լցոնված ավտոմեքենայով գրոհայինը Դաղստանի Ջեմիկենտի շրջանում նրա մեքենան կանգնեցնելիս պայթյուն է իրականացրել։ Արդյունքում զոհվել է 2 ոստիկան, ևս 17 մարդ վիրավորվել է։ Մարտի 5-ին ԻՊ-ի մեդիայի թողարկած և «շահութաբեր առևտուր» անվանումը ստացած տեսանյութում ցուցադրվել է գրոհայինի պաշտոնում ինքնապայթեցում կատարած անձի ուղերձը։
2016 թվականի հունիսի 16-17-ը Հարավային Դաղստանում ոչնչացվել է 10 գրոհայիններից բաղկացած խոշոր խումբ՝ Վիլայաթ Կավկազ-ի հրամանատարներից մեկի՝ Հասան Աբդուլլաևի գլխավորությամբ ։
2016 թվականի հուլիսի 9-ին Մախաչկալայի արվարձանում ոչնչացվել է ևս մեկ խոշոր խումբ՝ 9 գրոհայիններից բաղկացած ։
2016 թվականի սեպտեմբերի 7-ին Մախաչկալայում և Իբերբաշում միաժամանակյա հատուկ գործողության ընթացքում ոչնչացվել են 6 գրոհայիններ, որոնք մասնակից են եղել Ռուսաստանի հերոս Մագոմեդ Նուրբագանդովի սպանությանը։
2016 թվականի դեկտեմբերի 3-ին Ռուսաստանի հատուկ ծառայությունների հատուկ գործողության ընթացքում ոչնչացվել է վիլայաթի առաջնորդ Ռուստամ Ասելդերովը և նրա մի քանի մերձավորներ ։
2018 թվականի փետրվարի 18-ին Մոսկվայի ժամանակով ժամը 16:00-ի սահմաններում Կիզլյարի 22-ամյա բնակիչ, Դաղստանի Տարումովի շրջանի Արշալույս գյուղի բնակիչ Հալիլ Խալիլովը որսորդական հրացանից կրակ է բացել եկեղեցու ծխականների ուղղությամբ։ Արդյունքում զոհվել է 5 մարդ, ևս 4-ը վիրավորվել են։ Ավելի ուշ տեսանյութ է հայտնվել, որում ահաբեկիչը հավատարմության երդում է տալիս Իսլամական պետությանը։ ԻՊ-ի հետ կապված «Ամակ» լրատվական աղբյուրը հայտնել է, որ հարձակվողը եղել է Իսլամական պետության զինվոր։
2018 թվականի ապրիլի 21-ին Դերբենտում խոշոր հատուկ գործողության ընթացքում ոչնչացվել է 9 զինյալ ։ 2018 թվականի օգոստոսի 20-ին հինգ գրոհայիններ Գրոզնիում և Շալիում դանակներով հարձակում են գործել ոստիկանների վրա։
Ֆինանսավորում
Ավելի վաղ խմբավորումը ֆինանսավորվել է Վրաստանի միջոցով, այսօրվա դրությամբ ֆինանսավորման աղբյուր է հանդիսանում «Իսլամական պետության» ֆինանսական բազան, որոնց հետևում կանգնած են Սաուդյան Արաբիան, Քաթարը և տարբեր հիմնադրամներ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Անջատողականությունը Ռուսաստանում Կատեգորիա:Իսլամական ահաբեկչական կազմակերպություններ Կատեգորիա:Պանիսլամիզմ
Իհնե (գետ)
Իհնե (Õhne jõgi), գետ Էստոնիայում և մասամբ՝ Լատվիայում.
Աշխարհագրություն
Իհնե գետը սկիզբ է առնում Վեհսյարվ լճից և թափվում էչափսերով ավելի մեծ Վիռտսյառվ լիճ։ Գետի երկարությունը 94 կմ է, իսկ ավազանի մակերեսը՝ 573 կմ², բարձրությունը՝ 62 մ։ Գետի մոտ է գտնվում Տիռվա քաղաքը։ Գետը ունի երկու վտակ՝ Իհիկուն և Խելմեն։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Էստոնիայի գետեր Կատեգորիա:Եվրոպայի գետեր
(2935) Նաերում
(2935) Նաերում (Naerum), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1976 թվականի հոկտեմբերի 24-ին Ռիչարդ Վեստի կողմից Լա Սիլյայում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,598061 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,2691 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,927 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1529,58 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,235359 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 13,05° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1976 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Ռիչարդ Վեստի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Բետտենդորֆ
Բատտենդորֆ (Bettenduerf), կոմունա Լյուքսեմբուրգի Դիկիրխի երկրամասում։
Ըստ 2008 թվականի մարդահամարի տվյալների՝ կոմունայի բնակչությունը կազմում է1,045 մարդ ։ Կոմունայում կան մոտ 2941 տնային տնտեսություններ։
Բեղամեջ
Բեղամեջ (այժմ կոչվում է Աղջաբեդ Ağcabədi), քաղաք ներկայիս Ադրբեջանի Հանրապետության Աղջաբեդիի շրջանում, Պատմական Հայաստանի Ուտիք նահանգի Ուտի-Առանձնակ գավառում։ Հանդիսանում է շրջանի վարչական կենտրոնը ։
Պատմություն
Աղջաբեդի վարչական շրջանը կազմավորվել է 1930 թվականին; 1963 թվականին այն միացվել է Խորհրդային Ադրբեջանի Աղդամի շրջանին և այդ կարգավիճակում մնացել մինչև 1965 թվականը, երբ կրկին առանձնացվել և հաստատվել է որպես առանձին վարչական միավոր։ Այնուհետեւ կրկին հանդես Է եկել որպես առանձին վարչական միավոր ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ադրբեջանի քաղաքներ Կատեգորիա:Աղջաբեդիի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:1593 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Վենիամին Բորիսով
Վենիամին Իվանովիչ Բորիսով (Вениамин Иванович Борисов, ), ռուս խորհրդային նկարիչ, Սանկտ Պետերբուրգի նկարիչների միության անդամ (մինչև 1992 թվականը՝ ՌՍՖՍՀ նկարիչների միության Լենինգրադի կազմակերպության) ։
Կրուտոյակի
Կրուտոյակի (Крутояки), գյուղ Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Շումյաչինսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 5 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Շումյաչինսկի շրջանի բնակավայրեր
Վենիամին Բորիսով
Կենսագրություն
1944 թվականին Բորիսովի ընտանիքը տեղափոխվել է Օրյոլ, որտեղ ապագա նկարիչը սովորել է դպրոցում և նկարչական խմբակում, այնուհետև ընդունվել Ելեցկի գեղարվեստի ուսումնարան։ 1957 թվականին այն ավարտելուց հետո Բորիսովը մեկնել է Լենինգրադ և ընդունվել Ի. Ե. Ռեպինի անվան գեղանկարչության, քանդակագործության և ճարտարապետության ինստիտուտի գեղարվեստի ֆակուլտետ։ Սովորել է Վլադիմիր Գորբի, Վալերի Պիմենովի, Վիտալի Վալցևի մոտ։ 1963 թվականին ավարտել է ինստիտուտը Ի. Ա. Սերեբրյանիի արվեստանոցում՝ գեղանկարչության նկարչի կոչման շնորհմամբ, ավարտական աշխատանքը եղել է «Հայրենի գյուղ» նկարը ։
Առաջին անգամ Բորիսովն իր աշխատանքները ցուցահանդեսում ներկայացրել է 1957 թվականին։ 1960-ականների կեսերից նա Լենինգրադի ցուցահանդեսների մշտական մասնակից է եղել՝ ցուցադրելով իր աշխատանքները կերպարվեստի առաջատար վարպետների ստեղծագործությունների հետ միասին։ Ստեղծել է բնանկարներ, նատյուրմորտներ, ժանրային կոմպոզիցիաներ, դիմանկարներ։ 1968 թվականին ընդունվել է Լենինգրադի նկարիչների միություն ։
Արվեստ
Բորիսովի ստեղծագործական ոճը տարբերում է ինքնուրույնությունը, խորքային կապը ռուսական գյուղի պատկերների հետ։ Նկարչի կողմից իր թեմայի և նրա գեղանկարչական-պլաստիկ մարմնավորման հնարքների որոնման մասին են խոսում 1960-1980 թվականների ստեղծագործությունները, այդ թվում՝ «Փլատակներ Պավլովյան այգում» (1962), «Балалаечники» (1967), «Լճակի մոտ» (1968), «Սերգեյ Եսենին» (1971), «Поле вспахано» (1975), «Այրի» (1976), «Խաղաղ երեկո» (1977), «Հյուսիսային գյուղ», «Իմ տատիկը» (երկուսն էլ 1978), «Նորակառույցների շրջանում» (1980), «Солнечный день на Мойке» (1981), «Գյուղացի աղջիկ» (1986), «Տուն գետի մոտ», «Աշնանային նատյուրմորտ» (երկուսն էլ 1989) և այլն։
Նկարչին մոտ և հասկանալի է հին ռուսական արվեստը՝ իր վեհ աշխարհայացքով, փիլիսոփայական խորությամբ և պարզ գեղանկարչական հնարքներով ։ Այս կապը, երբեմն շատ նուրբ, մշտապես առկա է նկարչի ստեղծագործություններում՝ անցնելով նրա ամբողջ ստեղծագործության միջով։ Նրա գլխավոր թեման նկարչի մանկության ու պատանեկության կերպարներն էին, հյուսիսային գյուղը, գյուղացիական կյանքի առօրյան, հայրենի վայրերի ու Ռուսաստանի միջին շերտի բնապատկերները։ 1970-1980 թվականներին Բորիսովն աշխատել է Հին Լադոգայի Լենինգրադի նկարիչների ստեղծագործական բազայում։ Այնտեղ ստեղծված ստեղծագործությունների թվում են «Աշունը Հին Լադոգայում» (1981), «Ամառանոց» և այլն։
Այս թեման իր մարմնավորումը գտել է Բորիսովի բազմաթիվ նատյուրմորտներում, որոնք հատուկ տեղ են զբաղեցնում նրա ստեղծագործության մեջ։ Դրանց թվում են՝ «Հարուստ որս» (1988), «Натюрморт с поставками» (1989), «Նատյուրմորտ սպիտակ յասամաններով», «Մասուրի ծաղիկներ» (1990), «Նատյուրմորտ յասամաններով» (1992), «Նատյուրմորտ մասուրի ծաղիկներով» (1995), «Նատյուրմորտ վարդագույն սփռոցով» (1997), «Դաշտային ծաղիկներ» (2003) և այլն։
Վենիամին Բորիսովը եղել է Պետրովի գիտությունների և արվեստի ակադեմիայի իսկական անդամ ։
Բենիամին Բորիսովի ստեղծագործությունները գտնվում են թանգարաններում և մասնավոր հավաքածուներում Ռուսաստանում, Ճապոնիայում, Մեծ Բրիտանիայում, ԱՄՆ-ում և այլ երկրներում ։
Ծանոթագրություններ
<!--
Выставки
-->
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Խորհրդային նկարիչներ Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի նկարիչների միության անդամներ Կատեգորիա:ԽՍՀՄ նկարիչների միության անդամներ
Զնդան (գործիք)
Զնդան, դարբնի հիմքային գործիք է, որի վրա պլաստիկ դեֆորմացիայի մեթոդով մետաղները սառը և ջերմային մշակման են ենթարկվում։ Այն դարբնի հիմնական գործիքներից մեկն է։ Զնդանը իրենից ներկայացնում է կոշտ ու հարթ մակերեսով մետաղյա կոճղ, որի վրա այլ առարկային են հարվածում։ Քանի որ զնդանը բավականին ծավալուն գործիք է, այն սովորաբար անշարժ տեղադրվում և ձգվում է փայտե կոճղի վրա։ Որակյալ զնդանների վրա աշխատելիս մուրճի հարվածի էներգիան պետք է գրեթե նույնչափ էներգիայով ետաթռիչք ապահովի, այսպիսով դարբնի գործը զգալիորեն հեշտացնելով և պակաս ուժ պահանջելով։
Նյութը և քաշը
Ժամանակակից զնդանների մեծ մասը արտադրվում է ջերմային մշակումն անցած, կռած պողպատից (այն ավելի ամուր է)։ Էժանագին զնդանները արտադրվում են թուջից և ցածրորակ պողպատից, բայց համարվում են ոչ պիտանի լուրջ օգտագործման համար, քանի որ նրանք դեֆորմացվում են օգտագործման ընթացքում և հարվածող գործիքի ետաթռիչք չեն ապահովում։
Դարբնի զնդանները, որոնց վրա ձեռքով են աշխատում, կախված չափսից, կշռում են 30-300 կգ.: Հսկայական մեխանիկական կռաննների 12 տոննայանոց մուրճի օգտագործման դեպքում զնդանի քաշը կարող է հասնել 800 տոննայի, որոնք տեղադրվում են բետոնե հիմքի վրա։
Կառուցվածք
Տարբեր կառուցվածք ունեցող զնդանների հիմնական տարրերն են՝
Կատեգորիա:Գործիքներ Կատեգորիա:Մետաղամշակում
Խրաջ
Խրաջ, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Խարբերդի գավառում ։ Գտնվում էր Խարբերդ քաղաքից 16 կմ արևելք, Արածանիի ստորին հոսանքի ձախ կողմում, այգեվետ վայրում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Աստերոիդների ցանկ (315101-315200)
Աստերոիդների ցանկ (315001-315100) * Աստերոիդների ցանկ * Աստերոիդների ցանկ (315201-315300)
Դալենայմ
Դալենայմ (Dahlenheim), համայնք Ֆրանսիայի Գրանդ Էստ մարզի Ստորին Հռենոս գավառում ։
Բնակչությունը 2006 թվականի դրությամբ կազմում է 658 մարդ, բնակչության խտությունը` 122.99 մարդ/կմ²։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 5.35 կմ² տարածք։
Աշխարհագրություն
Գտնվում է Փարիզ քաղաքից 380 կմ արևելք, Ստրասբուրգ քաղաքից` 18 կմ արևմուտք։
Բնակչություն
Բնակչության քանակը ըստ տարիների
Աղբյուրներ` Ֆրանսիայի սոցիոլոգիական գիտությունների բարձրագույն դպրոցի տվյալներ
Տնտեսություն
2010 թվականին ուներ 454 աշխատունակ (15-64 տարեկան) բնակիչ, որոնցից ակտիվ էին 355-ը, իսկ ոչ ակտիվները` 99։ Ակտիվության ցուցանիշը կազմում է 78,2 %։ 355 աշխատունակ մարդկանցից աշխատել է 345 անձ (182 տղամարդ և 163 կին)։ Գործազուրկ են եղել 10 անձ (5 տղամարդ և 5 կին)։ 99 անաշխատունակներից 37-ը եղել են աշակերտներ կամ ուսանողներ, 39-ը` թոշակառուներ, իսկ 23-ը չեն աշխատել տարբեր պատճառներով ։
Բոլշայա Կուզմինկա
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:1627 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Լիպեցկի մարզի Լիպեցկի շրջանի բնակավայրեր
Պլացդարմ
Գրականություն
Կատեգորիա:Ռազմական տերմինաբանություն Կատեգորիա:Ռազմական աշխարհագրություն
Դենվերի դրամահատարան
Դենվերի դրամահատարան, ԱՄՆ դրամահատարանի մասնաճյուղ է, որն իր առաջին մետաղադրամը հատել է 1906 թվականի փետրվարի 1-ին ։ Դրամահատարանը գործում է մինչ այսօր և արտադրում է շրջանառության մետաղադրամներ, ինչպես նաև դրամահատական շարքեր և հիշատակի մետաղադրամներ։ Դենվերի դրամահատարանում հատված մետաղադրամները կրում են D դրամահատարանային տարբերանշանը (չպետք է շփոթել Դալոնեգայի դրամահատարանի տարբերանշանի հետ)։ Դենվերի դրամահատարանը աշխարհում մետաղադրամների միակ ամենամեծ արտադրողն է:
Կլարկ, Գրուբեր & Ընկ.
Դենվերի դրամահատարանի նախահայրերը Քլարկ, Գրուբեր և Ընկերության տղամարդիկ էին։ Փայքս Պիկի ոսկու տենդի ընթացքում նրանք մետաղադրամներ էին հատում հանքագործների կողմից ոսկու հանքավայրից բերված ոսկու փոշուց։ 1858 թվականին Օսթին Մ. Կլարկը, Միլթոն Է. Կլարկը և Էմանուել Հենրի Գրուբերը Կանզաս նահանգի Լիվենուորթ քաղաքում հիմնեցին բրոքերային ընկերություն, այնուհետև Կոլորադոյի ոսկու տենդի սկզբում Դենվերում գրասենյակ բացեցին։ Ցանկանալով խնայել առաքման և ապահովագրության ծախսերը, կապված արևելքից ոսկու տեղափոխման հետ, գրասենյակը բացեց մասնավոր դրամահատարան։ 1860 թվականի հուլիսի 25-ին դրամահատարանը բացվեց Շուկայի և 16-րդ փողոցների անկյունում գտնվող երկհարկանի աղյուսե շենքում, որտեղ հատվում էին 10 դոլարանոց մետաղադրամներ «րոպեում տասնհինգ կամ քսան մետաղադրամ» նորմայով։ «Դիմերեսի վրա պատկերված է գագաթ, նրա հիմքը շրջապատված է անտառով և «Փայքս Պիկի ոսկի» բառերով։ Անմիջապես հիմքում գրված է «Դենվեր» բառը, իսկ դրա տակ` «Տաս Դ.»: Դարձերեսին Ամերիկյան արծիվն է, որը շրջապատված է «Կլարկ, Գրուբեր & Ընկ.» ֆիրմայի անվանումով, իսկ ներքևում «1860» ամսաթվով :
Ավելացվեց ոսկե 20 դոլարը, «քաշը կլինի ավելի մեծ, բայց արժեքը նույնն է, ինչ Միացյալ Նահանգների նմանատիպ դրամական միավորինը»։ Ավելացվեցին ոսկե 5 դոլար և 2,5 դոլարները շաբաթական 18,000 դոլար արտադրողականությամբ։ Դիմերեսին 13 աստղով շրջապատված «Ազատության աստվածուհու» գլուխն էր՝ թագի վրա «Կլարկ, Գրուբեր & Ընկ.» գրությամբ, դարձերեսին՝ «Փայքս Պիկի ոսկի, Դենվեր» և «5Դ» կամ «2 1/2Դ» :
Գործունեության գրեթե երեք տարիների ընթացքում նրանք Փայքս Պիկի ոսկուց հատել են 594,305 դոլար արժողությամբ ոսկե մետաղադրամներ։ Բացի այդ, նրանք ձեռք էին բերել 77,000 տրոյական ունցիայի ոսկու հումք և Ֆիլադելֆիայի դրամահատարանին են առաքել «մեծ քանակությամբ փոշի»։ Շենքը, փորձաքննության և դրամահատական սարքավորումները ԱՄՆ Գանձապետարական դեպարտամենտի կողմից պաշտոնապես գնվել են 1863 թվականի ապրիլին։ «Կլարկ, Գրուբեր & Ընկ.» ընկերությունը վերանվանվեց բանկ, մինչև 1865 թվականին գնվեց Դենվերի Առաջին ազգային բանկի կողմից :
Կոնգրեսի 1862 թվականի որոշում
Հիմնադրվելով Կոնգրեսի 1862 թվականի ապրիլի որոշմամբ, Դենվերում գտնվող ԱՄՆ դրամահատարանը գործարկվեց 1863 թվականի վերջին, որպես Միացյալ Նահանգների փորձաքննության գրասենյակ։ Գործառույթները սկսվել են 16-րդ և Շուկայի փողոցներում գտնվող Կլարկ, Գրուբեր և Ընկ. ընկերության ձեռնարկությունում, որը ձեռք է բերվել կառավարության կողմից 25,000 ԱՄՆ դոլարով։
Ի տարբերություն Կլարկ, Գրուբեր և Ընկ. ընկերության, Դենվերի գործարանը սկզբում նախատեսված չէր ոսկե մետաղադրամների արտադրության համար : Դենվերի դրամահատարանի տնօրենի կողմից ներկայացված Դենվերում մետաղադրամի բացակայության պատճառներից մեկը հետևյալն էր. «... Հնդկական ցեղերի թշնամանքը ճանապարհի երկայնքով, անշուշտ, հրահրվում է ապստամբ դեսպանների (գտնվելով Քաղաքացիական պատերազմի մեջ) և վատ սպիտակ տղամարդկանց կողմից»։
Շրջակա տարածքից հանքափորների կողմից ձեռք բերված ոսկին և բնակտորները ձուլման փորձաքննության գրասենյակի կողմից քննվում էին, ապա դրոշմվում էին ոսկու շերտերի։ Ոսկու շերտերը այնուհետև վերադարձան ավանդատուներին որպես ոսկու քաշով և հարգորոշմամբ կնքված շերտեր։ Ոսկու մեծ մասը հանդիպում էր գետակների մեջ հայտնաբերված հանքավայրային ոսկու հարուստ շերտերից, և առաջինը հայտնաբերվեց 1858 թվականին, նույն թվականին ստեղծվեց Դենվերը։
Երբ ոսկու մատակարարումը սպառվել էր հոսանքներից, շեշտը դրվեց հանքաշերտերի արդյունահանման վրա, բացահայտելով ոսկու և արծաթի բարձր տոկոսով հանքաքարերի երակները։ 1859 թվականին Փորձարկման գրասենյակում պահվող ոսկու և արծաթի տարեկան արժեքը գերազանցել է 5.6 միլիոն դոլարը։ Նախորդ տարիների ընթացքում, որպես Փորձաքննության գրասենյակ, Դենվերի գործարանը քաղաքային ամենակարևոր կառույցն էր։
Միացյալ Նահանգների գանձապետարանը չի ընդլայնել իր ձուլման և վերամշակման գործառույթները այն նույն չափով, ինչպիսին է ոսկու հայտնաբերման և արտադրության չափը։ 1872 թվականին մի խումբ գործարարներ դատավոր Հիրամ Բոնդի (նախկինում Նյու Յորքի ոսկու բորսայում խոշորագույն բրոքերներից մեկը), Ջոզեֆ Միների և Դենվերի քաղաքապետ Ջոզեֆ Բ. Բեյթսի գլխավորությամբ ստեղծել են Դենվերի ձուլման և վերամշակման աշխատանքներ ընկերությունը, որը կառուցել է անկախ լրացուցիչ գործարան որը հանքաքարը վերամշակում էր ձուլակտորի, որն այնուհետև փորձաքննվում էր, կշռվում և դրոշմակնքվում Դենվերի դրամահատարանի կողմից։
Դրամահատարանի մասնաճյուղի կարգավիճակի վերաբերյալ նոր հույս կար, երբ Կոնգրեսը նախատեսեց Դենվերում հիմնադրել դրամահատարան ոսկե և արծաթե մետաղադրամների արտադրության համար։ Ուոլթ Կոլֆաքս և Դելավեր փողոցների վրա գտնվող նոր դրամահատարանի շենքը ձեռք է բերվել 1896 թվականի ապրիլի 22-ին մոտավորապես 60.000 դոլարով։ Շինարարությունը սկսվել է 1897 թվականին։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Դրամ Կատեգորիա:Մետաղադրամ Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի մետաղադրամներ Կատեգորիա:Դրամագիտություն Կատեգորիա:Դոլար
Զամերցի
Զամերցի (Замірці), գյուղ Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Դերգաչևի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1680 թվականին։
2001 թվականի տվյալներով Զամերցի գյուղում բնակվում էր 86 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,625 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 137,6 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Դերգաչևի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1680 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Ռիխարդ Վիլշտետեր
Ռիխարդ Մարտին Վշտետեր (Richard Martin Willstätter, ), գերմանացի քիմիկոս, կենսաքիմիկոս։
Ավարտել է Մյունխենի համալսարանը։ 1905 թվականից աշխատել է Ցյուրիխի բարձրագույն տեխնիկական դպրոցում, 1916 - 1925 թվականին՝ Մյունխենի համալսարանի պրոֆեսոր։ 1939 թվականից ապրել է Շվեյցարիայում։ Գիտական աշխատանքները հիմնականում վերաբերում են բուսական, պիգմենտների, այդ թվում՝ քրոլոֆիլի և անտոցիանների, ալկալոիդների քիմիական կազմության, անիլինային ներկանյութերի, ֆոտոսինթեզի, ֆերմենտների ուսումնասիրությանը։ Նոբելյան մրցանակ (1915)։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Գերմանացի կենսաքիմիկոսներ Կատեգորիա:Քիմիայի բնագավառում Նոբելյան մրցանակակիրներ Կատեգորիա:Նոբելյան մրցանակի դափնեկիրներ Կատեգորիա:Մյունխենի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական միության արտասահմանյան անդամներ Կատեգորիա:Գերմանացի նոբելյան մրցանակակիրներ Կատեգորիա:Գերմանացի քիմիկոսներ Կատեգորիա:Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ Կատեգորիա:Գերմանիայի հրեաներ Կատեգորիա:Հրեա նոբելյան մրցանակակիրներ Կատեգորիա:Շվեդիայի գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ թղթակից անդամներ Կատեգորիա:Հրեա գիտնականներ Կատեգորիա:Բավարիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ Կատեգորիա:Լեոպոլդինայի անդամներ Կատեգորիա:Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ Կատեգորիա:Ամերիկայի արվեստների և գիտությունների ակադեմիայի անդամներ Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամներ Կատեգորիա:Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ Կատեգորիա:Շվեյցարացի գիտնականներ Կատեգորիա:Շվեյցարացի քիմիկոսներ
Հայկական փոստի և նամականիշների պատմություն
Հայկական հնագույն նամակների օրինակները մեզ չեն հասել։ Այդ ժամանակներում նամակը կոչվում էր «թուղթ։ Նամակները ուղարկվում էին հետիոտն, կամ ձիավոր սուրհանդակների միջոցով։
Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմության» մեջ հիշատակվում են մի շարք նամակաբեր, որոնք հաստատում են Հայաստանի մի շարք երկրների հետ ունեցած կապի մասին։ Մատենադարանում պահպանվել են բազմաթիվ նամակներ, որոնցից ամենահները 12-րդ դարի թվագրված նամակներ են։
Ռուսական կայսրության կազմում
1827 թվականի հոկտեմբերի 6 -ին ռուսական զորքերի Երևանի ամրոցի գրավումից մի քանի օր անց (1826—1828 թվականների Ռուս-պարսկական պատերազմ հիմնվել է ժամանակավոր վարչությունը, որի առաջնային խնդիրներից մեկը եղել է Հայկական մարզի տարածքում փոստի կազմակերպումը ։
Հայաստանում առաջին փոստային հիմնարկը՝ 1328 թվականի մարտի 1-ին բացված, Երևանի փոստային էքսպեդիցիան էր։ Երևանի և Թիֆլիսի միջև կառուցվել են երկու մեծ փոստուղի։ Ամառը գործում էր ավելի կարճ՝ Ապարանի միջով անցնող ճանապարհը, իսկ ձմեռը օգտագործվում էր ավելի երկար՝ Երևան-Էջմիածին-Արմավիր-Թալին-Մաստարա-Գյումրի ճանապարհը։ Երրորդ մեծ փոստուղին անցնում էր Արտաշատ-Սադարակ-Նորաշեն-Նախիջևան քաղաքներով մինչև Օրդուբադ։ 1828-1829 թվականներին այդ մեծ փոստուղիներում գործում էին 8 փոստային կայան։ Յուրաքանչյուր կայանում կային 10 ձի և 5 չափարխան (փոստատար)։ Բացի այդ յուրաքանչյուր կայանում նշանակվում էր «կարգուկանոնին և ուղեգնի հավաքին հետևող մեկ հուսալի մարդ»։ Հավաքված գումարը նա պետք է ծախսեր գարի և այլ անհրաժեշտ նյութեր գնելու համար ։
Արևելյան Հայաստանում փոստի գործունեության առաջին տարիներին հեծյալ կազակներն ու չափարխանները փոստը տեղափոխում էին գրաստով, հետագայում օգտագործում էին սովորական ձիերին կամ ցլերին լծված սայլեր կամ կառքեր.
1834 օգոստոսին ձիերի, չափարխանների և կերի համար գանձվող ուղեգինը փոխարինվեց մարզի ողջ բնակչությունից գամձվող տուրքով։ Յուրաքանչյուր տնից տարեկան գանձվում էր 80 կոպեկ արծաթով, ընդ որում փոստային պարհակը  միացվել էր մուրաբների՝ ջուրը բաշխող պաշտոնյաների, օրապահիկների հավաքին։ Փոստային կայաններ և մուրաբներ պահպանման ծախսերը կանխատեսվածից ցածր էին, և այդ նպատակով տնից գանձվող գումարը 1835-1836 թվականներին իջեցվել է արծաթով 70 կոպեկի, իսկ 1837 թվականին արծաթով 52 կոպեկի ։
Առաջին Հանրապետություն
Հայաստանի առաջին հանրապետությունը հռչակվել է 1918 թվականի մայիսի 28-ին։ 1918 թվականի մայիսին հիմնվել է Ներքին գործերի նախարարությանը ենթակա Ճարտարագիտական վարչության Փոստա-հեռագրային բաժինը։ Այդ պահին կապի ծառայությունը կազմալուծված էր։ Վարչական և ռազմական նպատակներից ելնելով գլխավոր ուշադրությունը դարձվում էր հեռագրային ծառայությանը, մասնավորապես Ճարտարագիտական վարչության Փոստա-հեռագրային բաժինը Ներքին գործերի նախարարությանը ներկայացնում էր ամենօրյա զեկույցներ Հայաստանի տարածքում հեռագրային գծերի վիճակի մասին և միջոցներ է ձեռնարկել նրանց անխափան աշխատանքի համար ։
1919 թվականի սկզբին Փոստա-հեռագրային բաժնի ղեկավարը գործուղվում է Թիֆլիս և Բաքու՝ Վրաստանի Դեմոկրատական Հանրապետություն և Ադրբեջանի Դեմոկրատական Հանրապետություն հետ փոստա-հեռագրային կապ հաստատելու նպատակով։ Նա մշակել և երկու հանրապետությունների հետ ստորագրել է փոստի, հեռագրերի փոխանակության և գումարային փոխանցումներին վերաբերող երեք նախնական պայմանագիր։ Համաձայնեցվել են փոստային թղթակցության և գումարային փոխանցումների սակագները։ Փոստա-հեռագրային փոխանակման պայմանագիրը Ադրբեջանի հետ հաստատվել է 1919 թվականի վերջին։ Փոստահեռագրային թղթակցության փոխանակման վերջնական կարգը Հայաստանի, Վրաստանի և Ադրբեջանի միջև վերջնական կարգավորվել է 1919 թվականի սեպտեմբերի վերջին՝ ստորագրելով համապատասխան պայմանագրեր ։
Փոստային կարիքների համար օգտագործվում էին ձեռքով արված համապատասխան հավելատիպերով Ռուսական կայսրության փոստային նամականիշներ։ Ռուսական փոստային նամականիշների առաջին վերագնահատումը կատարվել է 1919 թվականի հոկտեմբերի։ Ռուսաստանի փոստային և խնայողական նամականիշների վրա կաուչուկե կնիքով, սև ներկով արվել են նոր արժեքի հավելատիպեր։ 1920 թվականի հունվարին Կատարի գործարաններում ռուսական նամականիշների վրա սև ներկով տպվել են տպվել են նոր անվանագներ (Զանգեզուրի անցումային նամականիշ)։
Խորհրդային Հայաստան
Հայաստանի Սոցիալիստական Խորհրդային Հանրապետությունը (ՀՍԽՀ) կազմավորվել է 1920 թվականի նոյեմբերի 29-ին։ Նույն թվականի դեկտեմբերի 12-ին Հեղկոմի № 12 հրամանով ճանապարհների և փոստ-հեռագրատների ժողովրդական կոմիսար է նշանակել Ռ․ Ոսկանյանին։ Փոստա-հեռագրային  և հեռախոսների գլխավոր վարչությունը կազմացրվել է և բոլոր փոստային հիմնարկների ստանձնել է Հայկական ԽՍՀ Փոստի և հեռագրատների ժողկոմը ։
1921 թվականի հունվարի 11-ին բացվել է Երևան-Աղստաֆա փոստուղին։ 1921 թվականի փետրվարի սկզբին սկսվել է այլ՝ Երևան-Աղստաֆա փոստուղուց ճյուղավորվող փոստուղիների գործարկումը։ 1921 փետրվարի 10-ին համար 71 հրամանով Փոստհեռախոսի Ժողկոմը հաստատել է այդ պահին կազմակերպված 11՝ Երևանի, Էլարի, Սուխոյ Ֆոնտանի, Ներքին Ախտայի, Ելենովսկի, Սեմյոնովսկի, Դիլիջանի, Քարավանսարայի, Թարսաչայի, Ուզունթալինի և Համզաչիմանի փոստային կայանների հաստիքները։ Հաստիքում կայանների 11 վարիչներն էին, 40 ձիապան, երեք պահեստապետ, մեկ դարբին, մեկ կռանահար և մեկ թամբագործ, ընդհանուր 57 մարդ ։
Հետագայում Հայաստանի տարածքում փոստային սպասարկումը կատարվում էր Անդրկովկասյան Խորհրդային Ֆեդերատիվ Սոցիալիստական Հանրապետութան և Խորհրդային Սոցիալիստական հանրապետությունների Միության ընդունված փոստային կարգերով։
Ժամանակակից Հայաստան
1991 թվականին անկախություն ստանալուց հետո կազմավորվել է Հայաստանի ազգային փոստային ծառայություն։ Պետական փոստային օպերատոր է «Հայփոստ» ՍՊԸ-ն; 1992 թվականի սեպտեմբերի 14-ին Հայաստանը դարձել է Միջազգային փոստային միության անդամ.
Առաջին հանրապետության թողարկումներ
1919 հուլիսին փոստը ֆինանսական խարդախություններից պաշտպանելու համար որոշում է կայացվել Ռուսական կայսրության փոստային նամականիշների վրա Հայաստանի Հանրապետության պատկանելությունը հաստատող հավելատիպ ավելացնել։ Նման առաջին նամականիշները շրջանառության են ելել 1919 թվականի նոյեմբերից 1920 թվականի հունվար ամիսներին։
Ռուսաստանի նամականիշների 17-րդ, 19-րդ և 22-րդ թողարկումների և Հայաստանի առաջին թողարկման նամականիշների վրա արվել է պետական պատկանելիությունը հաստատող հավելատիպ՝ ուղղանկյուն շրջանակում իրար միահյուսված Հ և Տ տառերի կցագիր։ Հավելատիպերը կատարվել են կաուչուկե կնիքներով։ Եղել են երեք տիպի՝ փոքր, միջին,  մեծ, և երկու գույնի՝ մանուշակագույն և սև։ 1920 թվականի մարտին նոր՝  մանուշակագույն և սև հավելատիպեր են արվել նախկին կնիքներով, որոնցից հեռացվել են մաշված շրջանակները։ Գոյություն ունեն բոլոր նամականիշերի տարբեր որակի կեղծիքները։
1920 թվականի մարտին կատարվել է Ռուսաստանի և Հայաստանի նամականիշների երկրորդ վերագնահատումը։ Ռուսաստանի նամականիշների 17-րդ, 19-րդ և 22-րդ թողարկումների և Հայաստանի առաջին թողարկման նամականիշների վրա արվել է պետական պատկանելիությունը հաստատող հավելատիպ՝ անվանագրի տեսքով,  իրար միահյուսված Հ և Տ տառերի կցագիր։ Հավելատիպերը կատարվել են մետաղյա կնիքներով՝ մանուշակագույն և սև թանաքով։ 1920 թվականի մարտից, ենթադրաբար մինչև նոյեմբեր Հայաստանի նամականիշների վրա տպվել են անվանագիրն ու միացագիրը, և՝ շրջանակով, և՝ առանց դրա։
Իսկական կնիքներով հավելատպված Ռոմանովների տան հոբելյանին նվիրված, Ռուսաստանի փոստային բարեգործական նամականիշերի այլ թողարկումներ պաշտոնապես չեն թողարկվել, և ֆանտաստիկ-սպեկուլյատիվ նյութեր են։
1919 թվականին Արշակ Ֆեթվաճյանին (1866—1947) պատվիրել են Հայաստանի Հանրապետության թղթադրամների և փոստային վճարման նշանների ստեղծումը։ 1920 թվականի նոյեմբերին Փարիզի Շասպո տպարանում ըստ Ֆեյթֆաջյանի էսքիզների 10 ստանդարտ փոստային նամականիշ է տպվել։ Նամականիշները տպվել են ստվար սպիտակ կամ դեղնոտ սոսնձով։ 1, 3, 5 և 15 ռուբլի անվանագնով նամականիշերի մանրանկարի վրա պատկերված է թրով օձին կիսող արծիվը։ 25, 50, 100 ռուբլի անվանագնով նամականիշներին պատկերված է Արարատ սարը, 40 և 70  ռուբլի անվանգնով նամականիշների վրա իլիկով կին։ Բայց այս փոստային նամականիշները շրջանառության մեջ չեն մտել, քանի որ նրանց թողարկման պահին Հայաստանի Դեմոկրատական Հանրապետությունը այդ պահին տապալվել էր։ Հայտնի են այդ նամականիշների բազմաթիվ արտասահմանյան կեղծիքներ։ Սրանք իրականներից տարբերվում են փորագրության, թղթի և սոսնձի որակով։ Նամականիշների մի մասը վաճառվել է ֆիլատելիստներին 1924 թվականին Փարիզում։ Կարծիք կա, որ վաճառքը կազմակերպել է դաշնակցական վտարանդի կառավարությունը, քանի որ ֆինանսական դժվարություն է ունեցել։  1, 3, 5, 10  և 15 ռուբլի անվանագնով նամականիշները սև Հայաստանի Հանրապետության զինանշանի հավելատիպով են կնքվել և օգտագործվել են, որպես զինանշանով նամականիշ։
ՀՍԽՀ թողարկում
1921 թվականի դեկտեմբերին տպվել են ՀՍԽՀ առաջին 16՝ Սարգիս Խաչատրյանի ինքնօրինակ գծանկարներով փոստային նամականիշները (այսպես կոչված՝ առաջին կոստանդնուպոլսյան թողարկում)։ Նամականիշները տպվել են վիմատպության եղանակով սովորական թղթի վրա, ատամներով և առանց ատամների։
Մանրանկարների պատկերները հետևյալն էին՝ Թողարկված նամականիշների ողջ շարքից 1922 թվականին շրջանառության մեջ մտել է միայն 25 ռուբլի անվանագնով. նամականիշը։ Այն օգտագործվել է պայմանական գնահատումով՝ որպես 1500 ռտուբլի արժեքով նամականիշ, որպես պարզ փակ նամակների վճար և եղել է շրջանառության մեջ մինչև 1922 թվականի ապրիլ ամիս։ 1922 թվականի ապրիլին առաջին կոստանդնուպոլսյան թողարկման բոլոր փոստային նամականիշերը կնքվել են սև կամ կարմիր նոր անվանագրերի թվային հավելատիպերով և հանվել են շրջանառության։ Հանդիպում են նաև նամականիշներ, որոնց վրա նոր անվանագինը արված է ձեռագրով՝ կարմիր կամ մանուշակագույն թանաքով։ Այդ նամականիշները ֆիլատելիստական հետաքրքրություն ներկայացնում են միայն փոստահյին առաքումները կամ նրանցից կտրվածքները, եթե պարզ երևում է մարման կնիքը։
Հայտնի են առաջին և երկրորդ կոստանդնուպոլսյան թողարկումների նամականիշների արտասահմանյան կեղծիքները։ Դրանք տարբերվում են բնօրինակներից տպագրության որակով և գծանկարի մանրամասներով։ Երկրորդ թողարկման բոլոր նամականիշները հանդիպում են կեղծ ատամներով։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Կապը Հայաստանում
Միապետություն
Միապետություն, միջազգային եզրույթով՝ մոնարխիա (μονάρχης, μόνος – «մոնոս»` մեկ, միակ, ἀρχων – «արխոն»` ղեկավար, առաջնորդ, ), պետական կառավարման ձև, որտեղ իշխանությունն իրականացնում է միապետը, որի աթոռակալության իրավունքը փոխանցվում է ժառանգաբար՝ սերնդեսերունդ ։ Միապետն իր ենթակայության տակ գտվող տարածքում ունի բարձրագույն իշխանություն, մարմնավորում է տվյալ երկրի ազգային ինքնությունը, ապահովում է արտաքին անվտանգությանը, ներքին կայունությունը, սահմանադրականությունն ու օրենքի գերակայությունը, և անուղղակիորեն համարվում է այդ պետության «գլուխը»։ Միապետի փաստացի իշխանությունը կախված տվյալ երկրի պետական կառավարման ձևի առանձնահատկություններից կարող է խորհրդանշականորեն կրել ձևական բնույթ (թագակիր հանրապետություններում), լինել մասնակի կամ սահմանափակված (սահմանադրական միապետություններում), ինչպես նաև միահեծան (բացարձակ միապետություն)։ Գահը ժառանգելու դեպքում միապետը ստանում է ցմահ իշխանավարման իրավունք, որը կարող է վերացվել միայն վերջինիս հրաժարականի դեպքում։ Սակայն գոյություն ունեն նաև ընտրողական միապետություններ, որտեղ գահակալն ընտրվում է հատուկ ընտրակարգով ։
Ներկայումս աշխարհում գոյություն ունեն միապետական կառավարման ձև ունեցող 45 ինքնիշխան պետություններ, որոնցից 16-ը որպես երկրի ղեկավար ճանաչում է Մեծ Բրիտանիայի և Հյուսիսային Իռլանդիայի Միացյալ Թագավորության միապետին։ Եվրոպայի բոլոր միապետություններում (Մեծ Բրիտանիա, Իսպանիա, Նորվեգիա, Դանիա, Շվեդիա, Նիդերլանդներ, Բելգիա և այլն) միապետի իշխանությունը սահմանափակված է սահմանադրությամբ։ Եվրոպայի «գաճաճ» պետությունները հիմնականում ունեն կառավարման առանձնահատուկ համակարգեր։ Օրինակ Վատիկանը ընտրողական բնույթի աստվածապետական (թեոկրատիկ) միապետություն է, Լյուքսեմբուրգը՝ մեծ դքսություն, Մոնակոն՝ իշխանապետություն, իսկ Լիխտենշտայնը՝ կոմսություն։ Սահմանադրական միապետության ձևը հաստատված է Կամբոջայում և Մալայզիայում ևս, սակայն, ի տարբերություն եվրոպական թագավորությունների, այստեղ միապետn ունի համեմատաբար ավելի շատ սոցիալական և իրավական ազդեցություն։ Բացարձակ միապետությունները թվով հինգն են (չհաշված Վատիկանը)՝ Բրունեյ, Օման, Սվազիլենդ, Սաուդյան Արաբիա և Արաբական Միացյալ Էմիրությունները (ինքնիշխան էմիրությունների համադաշնություն)։
Անվան ծագումնաբանություն
Միապետություն բառի փոխարեն շատ հաճախ օգտագործվում է միջազգային «մոնարխիա» բառը, որը նույնությամբ օգտագործվում է բազմաթիվ լեզուներում։ «Մոնարխիա» բառը ծագել է հին հունարեն «μονάρχης» (մոնարխիս, թարգմանաբար՝ մեկ, միայնակ) և «ἄρχω» (արխո կամ արխոն, թարգմանաբար՝ ղեկավար, առաջնորդ) բառերի հարադրումից։ Բառացի թարգմաբնությամբ նշանակում է միայնակ առաջնորդ։
Հետագայում հին հունական տարբերակի հիման վրա էլ ստեղծվել է լատիներեն «monarcha» բառը, որի շնորհիվ էլ այդ եզրույթը ներթափանցել է միջազգային տերմինաբանություն։ Հայերեն տարբերակի համար հիմք են ծառայել «մի» և «պետ» արմատները։
Պատմություն
Պետական կառավարման համակարգի առանձնահատկությունների ձևավորումը ուղիղ կերպով կապված է աշխարհի առաջին պետությունների առաջացման գործընթացների հետ։ Հին և հնագույն շրջանի պետություններում բացառապես գերակշռում էր միապետական կառավարման ձևը, որը ենթադրում էր որևէ անհատի բացարձակ իշխանությունը իրեն վերահսկողության տակ գտնվող պետության ժողովրդի վրա։ Մինչ այդ եղած միապետության կարծրատիպը վերանում է դասական ժամանակաշրջանում, երբ Հին Հունաստանում վերելք են ժողովրդավարության բազում ինքնատիպ ձևեր։ Միապետների աստվածային ծագման մասին պատկերացումներն առաջին անգամ ձևավորվել են Հին Եգիպտոսում, Արևելյան Միջերկրականում և Միջագետքում։ Այս տարածաշրջանի երկրներում արքան (Եգիպտոսում՝ փարավոնը) դիտարկվում էր որպես զորեղագույն էակ, ում գործերն անքննելի են և միանշանակ։ Միապետների պատվին հատուկ ծիսակարգերով կատարվում էին նաև զոհաբերություններ։ Հին շրջանի չինական և ճապոնական միապետներն իրենց համարում էին երկնային աստծո յուրօրինակ պատկերը երկրի վրա։ Հնագույն ժամանակներում ստեղծված պետություններն իրենց բնույթով հակասում էին մերօրյա ժողովրդավարական սկզբունքներին, քանզի գրեթե միշտ հիմնված էին մեկ անհատի որոշումների հիման վրա։ Այնուամենայնիվ, խմբային որոշումների կայացման ընթացակարգեր գոյություն են ունեցել Հին Աթենքում և Հռոմեական հանրապետությունում։ Այնուամենայնիվ՝ չնայած աթենական և հռոմեական դեմոկրատիայի նվաճումներին, «պառլամենտարիզմը» վերստին նվազում է վաղ միջնադարում, երբ Եվրոպայում ի հայտ են գալիս առաջին ազգային պետությունները՝ դասական միապետությունների կարգավիճակով։
Չնայած այս ամենին, շատ երկրներում պահպանվում էր խմբային իշխանությունը՝ տարածաշրջանային ժողովների ձևով։ Նմանատիպ մարմիններ գոյություն են ունեցել Իսլանդիայում, Շվեյցարիայում և այլուր։ Զարգացած միջնադարում Կարոլինգյան պետության կազմալուծումից հետո եվրոպական գիտակցության մեջ գերմանական ազգի Սրբազան Հռոմեական կայսրության գահակալների ջանքերով պահպանվում են միապետության և միապետի ընկալումները որպես Աստծո արքայության երկրային մարմնավորում` պետության կառուցվածքի լավագույն մոդել։ Սրբազան Հռոմի գերմանացի միապետը պահպանում էր քրիստոնյա երկրների ներքին և արտաքին խաղաղությունն ու անդորրը, ապահովում և պայմաններ էր ստեղծում քրիստոնյա եկեղեցու ծաղկման համար։ Պառլամենտարիզմն ու հակամոնարխիզմը զարթոնք են ապրում Վերածննդից, Ռեֆորմացիայից և Աշխարհագրական մեծ հայտնագործություններից հետո։ Դրա շարժառիթներն էին Անգլիական խորհրդարանի վերահաստատումը, Ամերիկայի ապագաղութացումը և Ֆրանսիական մեծ հաղափոխությունը։ Արդեն իսկ 19-րդ դարի քաղաքական աշխարհահամակարգերը բնութագրվում էին հակամիապետական արմատականությամբ և մոնարխիստական կոնսերվատիզմով ։ Առաջին և երկրորդ աշխարհամարտերի ավարտից հետո մեծ թափով շարունակվում է միապետությունների փլուզման գործընթացը, որի արդյունքում հանրապետական կառավարման համակարգը դառնում է բացարձակ գերակշռող ։ Մերօրյա իրականությունում ռոյալիզմը հիմնականում ձևական բնույթի է։
Միապետական կարգերի պատմությունը Հայաստանում
Ըստ հայոց քերթողահայր Մովսես Խորենացու՝ համահայկական առաջին պետության միապետը եղել է Հայկյան տոհմից Պարույր Սկայորդին։ Հայոց միապետը կրել է «արքա» կամ «արքայից արքա» տիտղոսը, որը շատ դեպքերում եղել է հավասարազոր հռոմեական կայսրին։ Հին Հայաստանի արքայատոհմերն են՝ Հայկազունիները, Երվանդունիները, Արտաշեսյանները, Արշակունիները, իսկ Միջնադարյան Հայաստանում՝ Բագրատունիները և Ռուբինյաններ-Հեթումյաններ-Լուսինյանները (Կիլիկիան Հայաստանում)։ Բացի այդ, հայոց պատմության տարբեր ժամանակահատվածներում եղել են նաև տեղական թագավորական տոհմեր, որոնցից են Առանշահիկները, Արծրունիները, Սյունիները, Կյուրիկյանները և այլն։ Արտաշեսյանների տոհմից սերվող Տիգրան Բ Մեծ արքայի կառավարման տարիներին (մ․թ․ա․ 95-55 թվականներ) ստեղծվում է հայոց աշխարհակալությունը, որն իր մեջ ներառում էր բազում գրավյալ տարածքներ։ Հաղթելով Պարսկաստանի արքա Գոդերձ Բ-ին՝ Տիգրանը պարսից արքաներից խլում է «արքայից արքա» բարձրագույն տիտղոսը, որը Արտաշեսյանները կրում են մինչև Մեծ Հայքի թագավորության անկումը։
Այլ պատմիչներ վկայում են նաև, որ Տիգրանը հորջորջվում էր նաև «Վիրքի արքա» և «Աղվանքի արքա» տիտղոսներով, քանի որ այդ տարածքները ևս մտնում էին Հայոց տիրակալության կազմի մեջ։ 5-9-րդ դարերում պետականության բացակայության պայմաններում հայոց միապետի դերը մասնակիորեն ստանձնում է հայոց մարզպանը, հայոց իշխանը և հայոց իշխանաց իշխանը։ Հայոց միապետը Հայաստանի միահեծան տիրակալն էր, ինչպես նաև զորքերի գերագույն գլխավոր հրամանատարը։ Նա էր նշանակում և հանում պաշտոնից պետական գործակալությունների ղեկավարներին, քրիստոնեության ընդունումից հետո միջամտում կաթողիկոսի ընտրություններին, հայտարարում պատերազմ, կնքում դաշինք օտար պետությունների և ցեղերի հետ։ Հայոց միապետի իշխանությունը ժառանգական էր՝ սովորաբար հորից անցնում էր ավագ որդուն։ Եթե չկար արու ժառանգ, ապա գահը կարող էր անցնել նաև տոհմի իգական ներկայացուցիչներին։ Ուշ միջնադարում հայոց միապետության կորստից հետո, միապետի որոշ ֆունկցիաներ իր վրա է վերցնում հայոց եկեղեցին՝ ի դեմս կաթողիկոսի։ Սակայն հայոց միապետի տիտղոսը՝ Լուսինյաններից ժառանգաբար անցել է Իտալիայի Սավոյան արքայատանը և պահպանվում է ընդհուպ մինչ մեր օրերում։
Միապետության ձևեր
Վերոնշյալ գծապատկերում ներկայացված է անսահմանափակ և սահմանափակ իրավազորությամբ միապետությունների ձևերն ու տարատեսակները։
Բացարձակ միապետություն
Բացարձակ միապետությունը պետական կառավարման այն ձևն է, որի պարագայում երկրի բարձրագույն իշխանությունն ամբողջովին կենտրոնանում է միապետի ձեռքում։ Բացարձակ միապետությունում միապետն ունի անսահմանափակ բացառիկ իշխանություն, որը ոչ մի կերպ չի սահմանափակվում որևէ գրավոր օրենքով (կամ սահմանադրությամբ) կամ օրենսդրական ակտերով։ Բացարձակ միապետություններում չի գործում իշխանությունների տարանջատման սկզբունքը՝ քանզի միապետը միաժամանակ կատարում է և՛ օրենսդիր, և՛ գործադիր ֆունկցիաներ։ Նման պայմաններում հաճախ ակնառու է արդարադատություն իրականացնող մարմինների վրա իշխանությունների ներգործությունը։
Բացարձակ միապետություններում որպես կանոն իշխանությունը փոխանցվում է ժառանգաբար՝ սերնդե սերունդ։ Սակայն սա միանշանակ փաստարկ չէ, քանզի առկա են որոշ բացառություններ, երբ անսահմանափակ իշխանության ղեկավարը լինում է ընտրովի (օրինակ՝ Վատիկանում Հռոմի պապի իշխանությունը չի փոխանցվում ժառանգաբար և ունի ընտրողական բնույթ)։ Չնայած երկրում բացարձակ միապետի անսահմանափակ իշխանությանը՝ որոշ նմանատիպ միապետություններ ունեն ոչ ազդեցիկ կամ ձևական բնույթ կրող օրենսդրական մարմիններ։ Մերօրյա բացարձակ միապետություններն են Վատիկանը (Հռոմի պապի գլխավորությամբ), Բրունեյը, Օմանը, Սաուդյան Արաբիան և Արաբական Միացյալ Էմիրությունները։ Յուրօրինակ պետական համակարգի առանձնահատկություններ ունի Արաբական Միացյալ Էմիրությունները։ ԱՄԷ-ի քաղաքական կառուցվածքն իրենից ներկայացնում է հանրապետության և թագավորության յուրահատուկ համադրություն։ Որպես երկիր՝ Արաբական Միացյալ Էմիրությունները համարվում է դաշնային հանրապետություն, որը կազմված է միապետական կառավարմամբ բացարձակ ինքնիշխան յոթ էմիրություններից։ Պետությունը գլխավորում է Աբու Դաբիի էմիրությունը, իսկ կառավարությունը՝ Դուբայի Էմիրությունը։
Սահմանադրական միապետություն
Ներկայումս միապետությունների ամենատարածված ձևը սահմանադրականն է։ Ի տարբերություն բացարձակ միապետության՝ սահմանադրական միապետությունում գահակալի իրավունքները մասնակիորեն կամ նույնիսկ լրիվ կերպով սահմանափակված են։ Սահմանադրական միապետություններում միապետը հանդիսանում է պետության գլուխը, սակայն գործադիր իշխանության ձևավորման գործընթացի վրա որևէ կերպ չի ազդում, քանզի կառավարության ձևավորման բացառիկ իրավունքը պատկանում է ազգային օրենսդիր մարմնին՝ խորհրդարանին (տարբեր երկրներում անվանվում է տարբեր կերպ)։ Բացի երկրի գլուխ լինելուց՝ սահմանադրական միապետություններում գահակալն ունի նաև որոշակի այլ գործառույթներ։ Վերջինիս գլխավոր ֆունկցիան սահմանադրական կարգի ապահովումն է։ Բացի այդ միապետը կարող է նաև լուծարել խորհրդարանը և արքունական համաձայնություն տալ օրինագծի ընդունմանը (կամ հակառակը՝ վետո դնել նոր ընդունվող օրենքի վրա)։ Սահմանադրական միապետության ուրույն ձև է պլեբիսցիտարը, որի պարագայում միապետը հանդես է գալիս որպես սահմանադրական հանրաքվեի ներքո գտնվող ոչ կուսակցական քաղաքական ղեկավար։ Վերջինս ստանում է պաշտոնական լիազորություններ, իսկ կառավարությունը կարող է օրինական կերպով աշխատել միապետի անունով։ Խոսելով այս թեմայի շուրջ՝ բրիտանացի նշանավոր քաղաքագետ Վերնոն Բոգդանորը ասել է «միապետ, որը տիրում է, բայց չի տիրապետում»։ Սահմանափակ միապետության մեկ այլ ձև է դուալիստական մոնարխիան, որտեղ միապետը իրականացնում է մասնակի օրենսդիր, մասնակի գործադիր իշխանություն։
Այնուամենայնիվ, դուալիստական միապետության ներքո գտնվող միապետի իշխանությունը սահմանափակված է օրենսդրական դաշտում։ Այս պարագայում միապետը ունի ընդունված օրենքների առնչությամբ խորհրդարանը և բացարձակ վետոյիիրավունքը լուծելու անսահմանափակ իրավունք։ Կառավարությունը ձևավորում է միապետը, այդ իսկ պատճառով իրական քաղաքական իշխանությունը պատկանում է միապետին։ Տվյալ պարագայում միապետի գահակալության հարցը քվեարկության է դրվում խորհրդարանում։ Ներկայումս դուալիստական միապետությունների օրինակներ են՝ Քուվեյթը և Բահրեյնը։ Բացառությամբ Վատիկանի՝ Եվրոպայի բոլոր միապետությունները սահմանադրական են։ Այդ թվին է պատկանում նաև Միացյալ Թագավորությունը, որի խորհրդարանական կառավարությունը հիմնված է վեսթմինսթերյան համակարգի վրա։ Այդ կառավարությունն իրականացվում է նաև «բրիտանական թագի» ներքո գտնվող մյուս երկրներում, այսինքն՝ Միացյալ Թագավորության գահակալը դիտարկվում է որպես բրիտանական համագործակցության անդամ բոլոր երկրների միապետ։ Մյուս սահմանադրական միապետություններից են Բելգիան, Կանադան, Ճապոնիան, Հորդանանը, Նորվեգիան, Թաիլանդը, Իսպանիան, Սողոմոնի կղզիները և այլն։
Միապետի առանձնահատկություններ
Պատմական բոլոր ժամանակամիջոցներում միապետի պաշտոնն ընկալվել է որպես բարձրագույն իշխանության խորհրդանիշ, իսկ միապետը՝ այդ պաշտոնում ժողովրդի ընտրյալ ։ Հինաշխարհյան երկրներում միապետերն սրբացվում էին, իսկ շատ դեպքերում վերջիններիս տրվում էր աստվածային ծագում։ Հին Եգիպտոսում փարավոնը երկրի բացարձակ միապետն էր և հողի ու նրա ռեսուրսների ամբողջական վերահսկողը։ Հավատն առ աստվածություն և հանդերձյալ կյանք, գոյություն է ունեցել եգիպտական քաղաքակրթության ստեղծման օրից և դրանով է պայմանավորված այն հանգամանքը, որ փարավոնի իշխանությունը հիմնված էր աստվածային իրավունքի վրա։ Եգիպտական պանթեոնը բնակեցված էր աստվածներով, որոնք ունեին գերբնական կարողություններ և նրանց դիմում էին օգնության կամ պաշտպանության համար։ Սակայն միշտ չէ, որ աստվածները համարվում էին բարյացակամ և եգիպտացիները հավատում էին, որ իրենք ստիպված են նվիրաբերություններ անել և աղոթել։ Աստվածացված միապետերի թվին է պատկանում նաև հին աշխարհի ամենանշանավոր առաջնորդներից Ալեքսանդր Մակեդոնացին։ Վերջինս ստեղծում է նոր տեսակի աշխարհակալ տերություն, որի տարածքը ձգվում էր Հոնիական ծովից մինչև Հնդուստան թերակղզի և Հիմալայան լեռներ։
Մ․թ․ա․ 332 թվականին Ալեքսանդրը նվաճում է Եգիպտոսը, իսկ տեղի քրմերը նրան հռչակում են «Եգիպտոսի փարավոն»՝ գերագույն աստված Ամոն-Ռայի որդի։ Միապետը ժառանգաբար փոխանցվող, իսկ որոշ դեպքում նաև ընտրողական պաշտոն է։ Տարբեր երկրներում ունի տարբեր անվանումներ, մասնավորապես՝ թագավոր, կայսր, փարավոն, շեյխ, սուլթան, ամիրա, շահ, խան, բեյ և այլն։ Մոնակոյում միապետը կոչվում է իշխան, իսկ Լյուքսեմբուրգում՝ դուքս չնայած, որ համաձայն դասական ռոյալիստական աստիճանակարգության՝ դուքսի, կոմսի, մարքիզի և նմանատիպ այլ պաշտոնների հավասարեցումը միապետին բացառելի է ։ Միապետը միշտ հանդես է գալիս որպես վերադաս և բացառվում է նրա ենթակայությումը որևէ այլ պաշտոնյայի։ Միապետերի ժառանգականության գլխավոր երաշխավորը արքայատոհմն է՝ դինաստիան։ Արքայատոհմն իր ծագումը մի գծով տանող, միևնույն նախնուց սերած լինելու ինքնագիտակցությամբ, ընդհանուր տոհմանուն կրող արյունակից ազնվականական տոհմ է։ Միապետությունում կամայական արքայատոհմի ժառանգական իշխանությունն ընտրում է ժողովուրդը, եթե տվյալ պետությունը առաջնորդվում է դեմոկրատական սկզբունքներով։ Որպես կանոն՝ ժողովրդավարական գաղափարախոսությամբ սովորաբար աչքի են ընկնում սահմանադրական և խորհրդարանական միապետությունները։ Միապետի իշխանությունը գրեթե միշտ կարող է ավարտվել մահվան կապակցությամբ։ Այդ պարագայում հաջորդ միապետը ստանձնում է իր նախորդի իրավահաջորդությունը՝ այդ երկրի ֆինանսական միջոցներով, արտաքին պարտքերով, ռազմաքաղաքական դրությամբ և դաշնակցային կապերով հանդերձ։
Պատմության մեջ նկատվել են ինքնահռչակ միապետությունների բազմաթիվ օրինակներ։ Այդ պարագայում ինքնահռչակ գործիչը պնդում է, որ ինքն է գահի օրինական ժառանգորդը՝ որևէ կապ չունենալով գործող արքայատոհմի հետ։ Այս կապակցությամբ ամենահայտնի նախադեպը եղել է Ֆրանսիական հեղափոխության արդյունքում, երբ հաղթանակած Նապոլեոն Բոնապարտն իրեն հռչակում է «բոլոր ֆրանսիացիների կայսր»՝ տապալելով Լյուդովիկոս XVI-ին և Բուրբոնների դինաստիայի ժառանգական իշխանությունը Ֆրանսիայում։ Նույն հաջողությամբ Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության առաջին նախագահ Յուան Շիկայն իրեն հռչակում է կայսր և թագադրվում կայսերական թագով ։ Նրա մահվանից հետո Չինաստանը վերադառնում է հանրապետական կառավարման համակարգին, իսկ Չինաստանի կայսրությունը գոյատևում է ընդամենը մեկ տարի։
Միապետի գործառույթներ և օրենսդրական լիազորություններ
Բացարձակ միապետությունները կառավարման տեսանկյունից հենված են անձի լիիշխանության վրա, իսկ միապետի իրավունքներն ու օրենսդրական լիազորություններն անսահմանափակ են։ Չնայած նրան, որ բացարձակ միապետությունները մեծապես կատարում են դիկտատուրայի ֆունկցիաներ, այնուամենայնիվ որոշ դեպքերում վերջինիս համակարգերը հիմնված են լինում ժողովրդավարական արժեքների վրա։
Միապետերն ունեն նաև անձեռնմխելիություն, քաղաքական ազատ կամահայտնություն և պաշտոնական նստավայրի արտոնություն։ Միապետի լիազորություններն ու ազդեցությունն անմիջականորեն կապված են տվյալ երկրի ավանդույթներից, նախադեպից, հանրային կարծիքից և օրենքից։
Միապետի դերը ռազմականացված վարչակարգում
Պատմության մեջ լինում են դեպքեր, երբ միապետի իրավունքները սահմանափակվում են ոչ թե Սահմանադրությամբ, այլ գործող վարչակարգի կողմից։ Ռազմական խունտաներում (զինվորականների խումբ, որն իշխանության է եկել բռնի ճանապարհով իրականացված հեղաշրջման արդյունքում և որպես կանոն իրականացնում է բռնապետական կառավարում) հիմնականում երկրի գլուխ կանգնած պաշտոնյան սկսում է կրել ձևական բնույթ, իսկ ռազմական ուժի միջոցով իշխանությունն իր ձեռքում կենտրոնացրած անհատը սկսում է միահեծան կերպով ղեկավարել երկիրը։ Ռազմականացված վարչակարգի պարագայում ևս իշխանության մարմինները տարանջատված չեն (կամ պարզապես գործում են ձևականորեն)։
Նմանօրինակ իրավիճակի առաջին հայտնի նախադեպը գրանցվել է դեռևս հինաշխարհյան հասարակությունում՝ Հռոմեական կայսրությունում։ Մեզ հայտնի աղբյուրները վկայում են այն մասին, որ իր պատմության մայրամուտին կայսերական Հռոմի պրետորիական գվարդիան մեկը մյուսի ետևից գահընկեց էր անում նշանակված կայսրերին՝ փոխարինելով վերջիններիս նորերով։ Իսկ արդեն զարգացած միջնադարում նման նախադեպեր նկատվում են նաև Աբբասյան խալիֆայությունում։ Հին Մակեդոնիայում և Էպիրոսի թագավորություններում միապետն ընտրվում էր բանակի կողմից, իսկ այս շրջանում նշված երկրների զինված ուժերում կարող էին կռվել միայն ազատ քաղաքացիները։ Միջնադարում Ճապոնիան կառավարվում էր մեկ կայսերական տոհմի միապետերի կողմից, սակայն 12-րդ դարից ի վեր այս երկրում փաստացի իշխանությունն իրենց ձեռքն են վերցնում սյոգունները՝ միաժամանակ պահելով կայսրի ինստիտուտը։ Կայսեր և սյոգունի միջև սկզբունքային տարբերությունը ծիսական բաղադրիչի բաղակայությունն էր։
Վահրամ Փափազյանի կիսանդրի (Երևան)
Վահրամ Փափազյանի կիսանդրի, գտնվում է Երևանի Արաբկիր վարչական շրջանում։
Միապետություն
Միապետի դերը ռազմականացված վարչակարգում
Սյոգունը համարվում էր երկրի հիմնական կառավարիչը և պաշտպանը, սակայն չէր համարվոմ աստծո մարմնավորում։ Ավելի նոր շրջանում իշխանության ռազմականացումը դառնում է ավելի տարածված երևույթ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի նախօրեին Իտալիայում հաստատվում է բռնապետ Բենիտո Մուսոլինիի ֆաշիստական իշխանությունը, որը ենթադրում էր միակուսակցական համակարգով երկրի կառավարում և անձնիշխանություն։ Ֆաշիստական վարչակարգի հաստատման ժամանակահատվածում Իտալիայի թագավորի տիտղոսը կրում էր Վիկտոր Էմանուիլ III-ը, ով հանդիսանում էր Մուսոլինիի անմիջական կամակատարը։ 20-րդ դարի կեսերին շուրջ մեկ տասնամյակ ռազմական խունտան իշխում է նաև միապետական Հունաստանում և Ռումինիայում։ Նշանավոր դիկտատոր Ֆրանցիսկո Ֆրանկոյի կառավարման տարիներին Իսպանիան ուներ միապետական կառավարման համակարգ, թեև թագավորական գահը թափուր էր։ Վերջինիս մահվանից հետո Իսպանիան անցում է կատարում ժողովրդավարության, իսկ գահն օրինական կերպով ժառանգում է Խուան Կառլոս I Բուրբոնը։
Վահրամ Փափազյանի կիսանդրի (Երևան)
Պատմություն
2012 թվականի մայիսի 2-ին Երևանի Արաբկիր համայնքի Կոմիտասի պողոտայի և Վահրամ Փափազյան փողոցի խաչմերուկում տեղադրվել է հայ նշանավոր դերասան Վահրամ Փափազյանի կիսանդրին։
Պեմպոլ (կանտոն)
Պեմպոլ (Paimpol), Ֆրանսիայի կանտոն է, գտնվում է Բրետան շրջանում։ Կոտ դ'Արմոր դեպարտամենտի կանտոնն է։ Մտնում է Սեն Բրիյո օկրուգի մեջ։ Համաձայն 2006 թվականի մարդահամարի կանտոնի բնակչությունը 18172 մարդ էր։ Կանտոնի համարը 2228 է։ Կանտոնում կա 7 կոմունա։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի կանտոններ