cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
PETA (կազմակերպություն)
Աշխատանքային ոլորտներ
Այս կազմակերպությունը ենթադրում է, որ կենդանիներն ունեն նույն իրավունքները, ինչ մարդիկ։ PETA-ի ղեկավարները նաև պնդում են, որ կենդանիների նկատմամբ «ընտանի կենդանիներ» բառը նվաստացուցիչ է, նրանց պետք է անվանել «ուղեկիցներ», իսկ ընտանի կենդանիների սեփականատերերը ոչ թե «տեր» են, այլ «խնամակալներ» ։
Կազմակերպությունը զբաղվում է ընտանի կենդանիների ստերիլիզացմամբ։ PETA-ն նաև ղեկավարում է կենդանիների ապաստարանը, սակայն այնտեղից կենդանիների միայն շատ փոքր մասն է (1-3%) գտնում նոր տերեր, մինչդեռ կենդանիների մեծ մասին էֆթանազիայի է ենթարկվում ընդունվելուց անմիջապես հետո ։ Օրինակ, 2012 թվականին Center for Consumer Freedom-ի կողմից հրապարակված փաստաթղթերի համաձայն, 1998 թվականից 15 տարվա ընթացքում մոտ 27 000 կենդանի սպանվել է Նորֆոլկի PETA-ի գլխավոր գրասենյակում, ինչը կազմում է այս ապաստարանում ընդունված բոլոր կենդանիների մոտ 95%-ը։ Կենդանիների 84%-ը էֆթանազիայի է ենթարկվել ստանալուց հետո մեկ օրվա ընթացքում ։ Կազմակերպության ներկայացուցիչ Ամանդա Շինկեն ասում է, որ էֆթանազիան սիրո դրսևորում է այն կենդանիների հանդեպ, որոնց ոչ ոք չի սիրում։ Նա նաև կարծում է, որ նրանց գոյության ցավազուրկ ավարտն ավելի լավ է, քան իրենց նկատմամբ դաժան վերաբերմունքը ։ Նա կարծում է, որ PETA ապաստարաններն անում են ամեն ինչ՝ օգնելու կենդանիներին։ Շինկեն նշում է, որ տարեկան մոտ 4 միլիոն ընտանի կենդանի էֆթանազիայի է ենթարկվում ԱՄՆ-ի ապաստարաններում (2008 թվականի տվյալներ) ։
Կազմակերպության քննադատություն
Կազմակերպության բազմաթիվ գործողությունները բուռն քննադատության են արժանացել, այդ թվում՝ կենդանիների պաշտպանների շրջանում։ Այսպիսով, երբ PETA-ն Սթիվ Իրվինին մեղադրել է, ով սպանվել էր ցողունի կողմից կենդանիների ոտնձգության մեջ, շատ մարդիկ դեմ էին այդ կազմակերպությանը ։ Նման արձագանքը հաջորդել է « Խաղալիքների պատմություն 4 » մուլտֆիլմի՝ կենդանիների նկատմամբ դաժան վերաբերմունք քարոզելու մեղադրանքին ։
2005 թվականին PETA-ի ակտիվիստների գործունեությունը բուռն ուսումնասիրության առարկա էր ԱՄՆ Հետաքննությունների դաշնային բյուրոյի հակաահաբեկչական վարչության կողմից ։ Հիմնական քննադատությունն արմատականությունն է աշխարհայացքի և կազմակերպման մեթոդների մեջ ։ Ընդհուպ մինչև այն, որ նրանց գործողությունները պաշտոնական մակարդակով որակվում կամ նույնացվում են ահաբեկչության հետ։
Առաջխաղացումներ և արշավներ
2008 թվականի ապրիլին PETA-ն հայտարարել է 1 միլիոն դոլար մրցանակ մի ընկերության կամ գիտնականների թիմի համար, որը մինչև 2012 թվականի հունիսի 30-ը կմշակի փորձանոթում հավի միս պատրաստելու մեթոդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1980 հիմնադրված կազմակերպություններ Կատեգորիա:Ոչ առևտրային կազմակերպություններ Կատեգորիա:Կենդանապաշտպան կազմակերպություններ Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի կազմակերպություններ Կատեգորիա:Միջազգային կազմակերպություններ
Նինո Ֆեռեր
Նինո Ֆեռեր (Nino Ferrer, ), իտալական ծագումով ֆրանսիացի դերասան, երգիչ֊երգահան, ջազ երաժիշտ։
Կենսագրություն
Նինո Ֆեռերը ծնվել է 1934 թվականի օգոստոսի 15-ին Իտալիայի Ջենովայում, բայց մինչև 5 տարեկանն ապրել է Նոր Կալեդոնիայում (Ֆրանսիայի անդրծովյան տարածք Խաղաղ օվկիանոսի հարավ-արևմուտքում), որտեղ որպես ինժեներ աշխատել է նրա հայրը։
1947 թվականից պատանի Նինոն սովորել է էթնոլոգիա և հնագիտություն Փարիզի Սորբոնի համալսարանում՝ նաև զբաղվելով երաժշտությամբ և նկարչությամբ։
1963 թվականին Նինո Ֆեռերը ձայնագրել է իր առաջին ձայնագրությունը՝ «Pour oublier qu'on s'est aimé» («Մոռանալ, որ մենք սիրահարված էինք») սինգլը։
1975 թվականին նա սկսել է ձիեր բուծել Ֆրանսիայի Քուերսի քաղաքում։ 1989 թվականին Ֆեռերը ստացել է Ֆրանսիայի քաղաքացիություն։
Ասպահեն
Ասպահեն, գետ Մեծ Հայքի Այրարատ աշխարհում, Արագածոտն գավառում։ Հիշատակվում է միայն Շիրակացու «Աշխարհացոյց»-ի ընդարձակ բնագրում։ Ամենայն հավանականությամբ սովորրական հեղեղատ էր Սև ջրի ավազանում։ Ենթադրվում է, որ սկիզբ է առնում Վաղարշապատ քաղաքի մոտակայքից։ Դժվար է կռահել, թե այժմյան որ գետակին կամ հեղեատին է համապատասխանում։ Հավանակնությունից զուրկ չէ Ղևոնդ Ալիշանի ենթադրությունը, ըս որի Ասպահենը կարող է լինել հեն Սև ջուր գետը ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արմավիրի մարզի գետեր
Ֆորտ Լոդերդեյլ
Ֆորտ Լոդերդեյլ (Fort Lauderdale [ˌfɔrt ˈlɔːdərdeɪl]), կուրորտային քաղաք Հարավային Ֆլորիդայի արևելյան ափին, տեղաբաշխված է Մայամի և Ուեստ Պալմ Բիչ քաղաքների միջև: Բնակչությունը 165 521 մարդ (2010) : Այս քաղաքի պատմությունը պատմությունը կապված է առաջամարտիկ Ուիլյամ Կուլիի հետ:
Քաղաքում է տեղաբաշխված է AutoNation ընկերության գլխավոր գրասենյակը՝ ԱՄՆ-ում ավտոմեքենաներ վաճառող խոշորագույն ընկերությունը:
Քաղաքը համարվում է հանրահայտ զբոսաշրջային օբյեկտ, 2006 թվականին այն այցելել է 10,35 միլիոն մարդ : Ֆորտ Լոդերդեյլը հաճախ անվանում են «Ամերիկական Վենետիկ» :
Տեսարժան վայրեր
Ֆորտ Լոդերդեյլի մոտուկություն Ատլանտյան օվկիանոսին, հիանալի բնությունը, տարատեսակ ստորջրյա աշխարհը և հարմար բնական բուխտաները դարձնում են քաղաքը հանրահայտ վայր զբոսանավերով շրջելու համար:
Արզիանդաղ
Արզիանդաղ, լեռնաշղթա Հայկական լեռնաշխարհի հյուսիսային մասում։ Այսպես է կոչվում Արսիան֊Սողանլուղ լեռնահամակարգի հյուսիսային հատվածը ։
Ֆորտ Լոդերդեյլ
Տեսարժան վայրեր
Զբոսանավային ենթակառուցվածքի մակարդակի արձր լինելուն նպաստեց այն, որ այս տեղը բարձավ աշխարհում հայտնի զբոսանավերի ամանորյա շքերթի և զբոսանավերի և Կատերների ցուցահանդեսի անցկացման կենտրոնը՝ Fort Lauderdale International Boat Show:
Արզիանդաղ
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի լեռնաշղթաներ
Ֆորտ Լոդերդեյլ
Տեսարժան վայրեր
Շքերթը ավանդաբար անցկացվում է դեկտեմբերի 14-ին: Նրա պատմությունը հաշվվում է մի քանի տասնամյակ: Այն ամեն տարի անցկացվում է սկսած 1971 թվականից, և ամեն անգամ ունի իր թեմատիկ ուղղվածությունը:
Զբոսանավերի ցուցահանդեսը անցկացվում է ամեն տարի սկսած 1960 թվականից, և համարվում է տվյալ տարածքի ամենամեծ միջոցառումներց մեկը:
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի քաղաքներ Կատեգորիա:1911 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կոնոտոպ (գյուղ, Գորոդնյայի շրջան)
2006 թվականի տվյալներով Կոնոտոպ գյուղում բնակվում էր 568 մարդ։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 124,61 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Չեռնիգովի մարզի Գորոդնյայի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1715 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Օրդինո (գյուղ, Ստարիցկի շրջան)
Օրդինո (Ордино), գյուղ Ռուսաստանի Տվերի մարզի Ստարիցկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2005 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 9 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Տվերի մարզի Ստարիցկի շրջանի բնակավայրեր
Լեռնային Ղարաբաղը Անդրկովկասի խորհրդայնացման տարիներին
Լեռնային Ղարաբաղն Անդրկովկասի խորհրդայնացման տարիներին
Ադրբեջանում խորհրդային իշխանության հաստատման (28 ապրիլի 1920) հաջորդ օրը Ադրբեջանի արտգործժողկոմ Մ. Հուսեյնովի՝ ՀՀ կառավարությանը հղած հայտագիրը հավաստում էր, որ խորհրդային Ադրբեջանը ժառանգել է մուսավաթական Ադրբեջանի արտաքին քաղաքականությունը։
Կարմիր բանակի ղեկավարությունը Ղարաբաղ-Զանգեգուրի զինուժի հրամանատար Դրոյից պահանջել է հեռանալ Ղարաբաղից։ Այդ պահանջը չկատարելու դեպքում անխուսափելի կդառնար ՀՀ ու խորհրդային Ադրբեջանի զինված ընդհարումը, և Կարմիր բանակն ու խորհրդային Ադրբեջանի զինված ուժերը միասին կգործեին ՀՀ-ի և ԼՂ-ի դեմ։
Գիտակցելով ստեղծված իրավիճակի բարդությունը՝ մայիսի 26-ին Թաղավարդ գյուղում հրավիրված Ղարաբաղի ազգային խորհրդի 10-րդ համագումարը ԼՂ-ն հռչակել է խորհրդային։ Կազմվել է ԼՂ Հեղկոմ՝ Սաքո (Սարգիս) Համբարձումյանի նախագահությամբ։ Դրոն իր զորքով ստիպված էր նույն օրը հեռանալ Ղարաբաղից՝ տեղը զիջելով Կարմիր բանակին։
11-րդ Կարմիր բանակի զորամասերից ձևավորված Ղարաբաղ-Զանգեզուր խմբի ստորաբաժանումներն սկսել են առաջ շարժվել Ղարաբաղի և Զանգեզուրի ուղղությամբ՝ Նախիջևան մտնելու և թուրքական «հեղափոխական» բանակի զորամասերի հետ միանալու նպատակով։
Սակայն նույնիսկ այդ պայմաններում, հաշվի առնելով համաշխարհային հանրության կարծիքը, որը 1918-1920 թվականներին չի ճանաչել Ադրբեջանի ինքնիշխանությունը Ղարաբաղի հանդեպ, խորհրդային Ռուսաստանը չի դիմել ԼՂ-ի բռնազավթմանը՝ հօգուտ խորհրդային Ադրբեջանի։ 1920 թվականի օգոստոսի 10-ին խորհրդային Ռուսաստանի և ՀՀ-ի միջև Թիֆլիսում կնքված համաձայնագրում ամրագրվել է, որ «խորհրդային զորքերի կողմից վիճելի տարածքների գրավումը չի կանխալուծում այդ տարածքների հանդեպ Հայաստանի Հանրապետության կամ Ադրբեջանի Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության իրավունքների հարցը»։ ԼՂ-ում խորհրդային իշխանության հաստատմամբ սկսվել է երկրամասի «խաղաղ» զավթման՝ Ադրբեջանի կառավարության քաղաքականությունը, որը սակայն, բախվել է արցախցիների վճռական դիմադրությանը։ 1920 թվականի հունիսից հայ բնակչությունը պայքարի է ելել հանուն անկախության, որը նույն տարվա աշնանը վերաճել է համաժողովրդական հզոր ապստամբության։ 1921 թվականի հունվարից ԼՂ-ն դարձյալ անկախ էր։ Ադրբեջանի կառավարությունը, արցախահայության ազատագրական պայքարը ներկայացնելով որպես հակախորհրդային շարժում, Կարմիր բանակի զորամասերի օգնությամբ այն ճնշել է 1921 թվականի ապրիլի վերջերին։
Հայաստանի Սոցիալիստական Խորհրդային Հանրապետության (ՀՍԽՀ) հռչակման հաջորդ օրն իսկ՝ 1920 թվականի նոյեմբերի 30-ին, Ադրբեջանի Հեղկոմը Հայաստանի Հեղկոմին ուղղած պաշտոնական ուղերձում հայտարարել է, որ ԼՂ-ն, Զանգեզուրը և Նախիջևանը ճանաչվել են ՀՍԽՀ-ի բաղկացուցիչ մասը։
Դեկտեմբերի 1-ին այս հայտարարությունը Բաքվի խորհրդի հանդիսավոր նիստում ներկայացվել է որպես հռչակագիր։ Սակայն Ադրբեջանի Հեղկոմի նախագահ Նարիման Նարիմանովը դեկտեմբերի 2-ին այն հրապարակել է այլ խմբագրմամբ. «Զանգեզուրի և Նախիջևանի նահանգների տարածքները Խորհրդային Հայաստանի անբաժանելի մասն են, իսկ Լեռնային Ղարաբաղի աշխատավոր գյուղացիությանը տրվում է ինքնորոշման լրիվ իրավունք»։
1921 թվականի հունիսի 3-ին Ռուսաստանի կոմունիստական (բոլշևիկների) կուսակցության ՌԿ(բ)Կ Կովկասյան բյուրոն որոշել է. «Հայկական կառավարության հայտարարության մեջ մատնանշել Հայաստանին Լեռնային Ղարաբաղի պատկանելու մասին»։ Այս որոշման համաձայն՝ խորհրդային Հայաստանի կառավարությունը, Ալեքսանդր Մյասնիկյանի ստորագրությամբ, հունիսի 12-ին ընդունել է համապատասխան հայտարարություն-որոշում. «Ադրբեջանի ԽՍՀ Հեղկոմի հռչակագրի և Հայաստանի ու Ադրբեջանի ԽՍՀ-ների կառավարությունների միջև եղած համաձայնության հիման վրա հայտարարվում է, որ Լեռնային Ղարաբաղը այժմվանից կազմում է Հայաստանի Սոցիալիստական Խորհրդային Հանրապետության անբաժան մաս»։
1921 թվականի հուլիսի 4-իև տեղի է ունեցել Կովբյուրոյի պլենումի նիստ, որին, բյուրոյի անդամներից բացի, մասնակցել է նաև ՌԿ(բ) կ կենտկոմի անդամ Իոսիֆ Ստալինը. քվեարկությամբ ընդունվել է հետևյալ որոշումը. «Լեռնային Ղարաբաղը մտցնել Հայկական ՍԽՀ կազմի մեջ, հանրաքվե անցկացնել միայն Լեռնային Ղարաբաղում» (այլ՝ չընդունված տարբերակով՝ հանրաքվե անցկացվելու էր ողջ Ղարաբաղում, մասնակցելու էր նաև մուսուլման բնակչությունը)։
Սակայն հարցը չի հասել ՌԿ(բ) կ կենտկոմ։ Հաջորդ օրը՝ հուլիսի 5-ին, հրավիրվել է Կովբյուրոյի պլենումի արտահերթ նիստ, որտեղ Իոսիֆ Ստալինի ու Նարիման Նարիմանովի ճնշմամբ և առանց քննարկման որոշվել է. «...Լեռնային Ղարաբաղը թողնել Ադրբեջանական ԽՍՀ սահմաններում՝ նրան տրամադրելով մարզային լայն ինքնավարություն, վարչական կենտրոնը՝ ինքնավար մարզի կազմում գտնվող Շուշի քաղաքում»։ Որոշումը «հիմնավորվել է» Ադրբեջանի հետ երկրամասի տնտեսական կապով։
1921 թվականի հուլիսի 16-ին ՀԿ(բ) կ կենտկոմի նիստում Կովբյուրոյի որոշումը համարել են հիմնավորապես սխալ։
Սակայն Կովբյուրոյի այդ որոշումից հետո անգամ Ադրբեջանի ղեկավարությունը մտադիր չէր կազմավորել ինքնավար մարզ։ Միայն Կովբյուրոյի ճնշմամբ Ադրբեջանի Կենտգործկոմի 1923 թվականի հուլիսի 7-ի որոշումով երկրամասի տարածքի մի հատվածում, որը պատմական Ղարաբաղի միայն 1/4 մասն է, կազմվել է Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզը (ԼՂԻՄ)։ Ընդ որում՝ մարզը, հակառակ Կովբյուրոյի վերոհիշյալ որոշման, չի ներառել ԼՂ հարավային (Կուբաթլու, Զանգելան, Ֆիզուլի, Ջաբրայիլ), արևմտյան (Խանլար, Շահումյան) և հյուսիսային (Դաշքեսան, Գետաբեկ, Շամխոր) շրջանները, որտեղ բնակչության մեծամասնությունը հայ էր։ ԼՂ-ի մնացած մասն ընդգրկվել է Ադրբեջանական ԽՍՀ մյուս շրջանների կազմի մեջ, և միայն Շահումյանի շրջանն է պահպանվել որպես առանձին հայաբնակ վարչական միավոր։ Իսկ ԼՂԻՄ-ի հյուսիսարևմտյան սահմանը որոշելիս բացառվել է Հայաստանի հետ մարզի անմիջական շփման որևէ հնարավորություն, նրանց միջև 1930-ական թվականների սկզբին ստեղծվել են հիմնականում ոչ հայաբնակ Լաչինի ու Քելբաջարի շրջանները, և մարզը, որ մինչ այդ սահման ուներ Խորհրդային Հայաստանի հետ, վերածվել է անկլավի։
Կատեգորիա:Արցախի պատմություն Կատեգորիա:Ադրբեջանական ԽՍՀ
Ժողովածու (3140)
Ժողովածու (3140), Երևանի Մաշտոցի անվան Մատենադարանում պահպանվող ձեռագիր, որը «Մաշտոցի անվան ցուցակ ձեռագրացում» (ձեռագրերի ցանկում) ներկայացված է 3140 թվի տակ։ Ձեռագիրը գրվել է 15-րդ դարում Աթանես, Սաղաթել աբեղա գրիչների կողմից։ Ստացողը եղել է Հովհաննես կաթողիկոսը։ Գրված է թղթի վրա, որը ունի 21x15,7 չափս։ Ձեռագիրը կազմված է 225 թերթից։ Գրված է երկսյուն, բոլորգրով։ Ունի կիսախորան, լուսանցազարդ մանրանկարներ։ Կազմը` կաշեպատ տախտակ դրոշմազարդ, աստառը՝ դրոշմազարդ կտավ։ Հիշատակարաններ գրչի՝ 29ա, 62ա, 214ա, հետագայի՝ 225բ (1820 թ․), 7բ (1844 թ․) :
Վեպրի (գյուղ, Մոնաստիրշչինսկի շրջան)
Վեպրի (Вепри), գյուղ Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Մոնաստիրշչինսկի շրջանի կազմում։
Ժողովածու (3140)
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մատենադարանի ձեռագրեր
Վեպրի (գյուղ, Մոնաստիրշչինսկի շրջան)
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 30 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Մոնաստիրշչինսկի շրջանի բնակավայրեր
Դոլուխանյան
Դոլուխանյան, հայկական ազգանուն ։
Դադիք
Դադիք, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Կիլիկիայի Ուրֆայի նահանգում ։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Դոքմեջյան
Դոքմեջյան, հայկական ազգանուն։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայկական ազգանուններ Կատեգորիա:Ազգանուններ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Յան վերջածանցով ազգանուններ
Կարմիր Մեջիդ
Կարմիր Մեջիդ, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Երզնկայի գավառում ։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Արջուն Գուպտա
Արջուն Գուպտա (Arjun Gupta ), հնդկական ծագմամբ ամերիկացի դերասան և պրոդյուսեր ։
Կենսագրություն
Արջուն Գուպտան ծնվել է 1987 թվականին ԱՄՆ Ֆլորիդա նահանգի Տամպա քաղաքում, հնդիկ ներգաղթյալների ընտանիքում։ Նյու Յորք տեղափոխվելուց հետո ավարտել է Թիշ արվեստների դպրոցը ։
Կարիերա
Կինոյում իր առաջնաելույթը կատարել է 2008 թվականին։ 2009-2012 թվականներին նկարահանվել է «Քույր Ջեքի» հեռուստասերիալում ։ 2014-2015 թվականներին նկարահանվել է «Ինչպես խուսափել սպանության համար պատժից» հեռուստասերիալում։ 2015 թվականին սկսել է նկարահանվել «Կախարդները» հեռուստասերիալում :
Անձնական կյանքe
Գուպտան ամերիկյան ֆուտբոլի Տամպա Բեյ Բաքանիրս ակումբի երկրպագու է։ 2018 թվականի ապրիլի 9-ին նա իր ինստագրամյան կայքէջի միջոցով հայտարարել է, որ նշանվել է Վարշա Հարլալկայի հետ ։ Նրանք ամուսնացել են 2019 թվականի մարտին ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի հեռուստատեսային դերասաններ Կատեգորիա:Դերասաններ այբբենական կարգով Կատեգորիա:21-րդ դարի դերասաններ Կատեգորիա:Ամերիկացի դերասաններ Կատեգորիա:Ամերիկացի պրոդյուսերներ Կատեգորիա:Ամերիկացի հեռուստապրոդյուսերներ
Վես (գյուղ, Սուզդալսկի շրջան)
Վես (Весь), գյուղ Ռուսաստանի Վլադիմիրի մարզի Սուզդալսկի շրջանի կազմում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Վլադիմիրի մարզի Սուզդալսկի շրջանի բնակավայրեր
Աստերոիդների ցանկ (51301-51400)
Աստերոիդների ցանկ (51201-51300) * Աստերոիդների ցանկ * Աստերոիդների ցանկ (51401-51500)
Աշնավար
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Նախիջևանի լեռներ Կատեգորիա:Օրդուբադի շրջան
Կրասնոդարի երկրամասի Ֆ. Ա. Կովալենկոյի անվան գեղարվեստի թանգարան
'''Կրասնոդարի երկրամասի Ֆ. Ա. Կովալենկոյի անվան գեղարվեստի թանգարան''' (Краснодарский краевой художественный музей имени Ф. А. Коваленко), Հյուսիսային Կովկասի ամենահին թանգարաններից մեկը։
Պատմություն
Թանգարանի հիմնադիրն է Ֆեոդոր Ակիմովիչ Կովալենկոն (1866-1919)։ 1924-1993 թվականներին թանգարանը կոչվել է ՌԽՖՍՀ ժողովրդական կրթության կոմիսար Անատոլի Վասիլևիչ Լունաչարսկու անունով, 1993 թվականի ապրիլից՝ կրկին Ֆեոդոր Կովալենկոյի անունով ։
Ֆոնդ
Թանգարանի ֆոնդն ունի շուրջ 13000 գեղանկարչական, գրաֆիկական, քանդակի և դեկորատիվ արվեստի նմուշներ։ Ռուսական արվեստի հավաքածուն ներկայացված է սրբապատկերների հիմնական դպրոցներով։
Թանգարանի հավաքածուի առավել արժեքավոր ուղղություններից են՝ ռուսական ավանգարդը, ճապոնական գունավոր փայտափորագրություն (18-րդ դար-19-րդ դարի կեսեր), Նիդերլանդների 16-րդ դարի արվեստ, Ռուսաստանի և խորհրդային գեղանկարչություն, ինչպես նաև էքսլիբրիս։
Թանգարանի ցուցասրահը համալրվել է վիրտուալ տարածությամբ. կիրառվում են սենսորային վահանակներ, «Թանգարանի կյանքի խրոնիկա։ Պատմության էջեր» գիրքը։
Հավաքածու
Թանգարանի հավաքածուն ունի շուրջ 13 հազար նմուշ, որոնցից ամենաթանկարժեք հավաքածուներն են՝
Շենք
Թանգարանը գտնվում է երկու շենքերում` «Ինժեներ Բ. Շարդանովի տանը», որը 19-դարի վերջի ճարտարապետական հուշարձան է (Կրասնայա փողոց 13) և «Պետական բանկի Եկատերինոդարի գրասենյակում»` 19-20-րդ դարերի ճարտարապետական հուշարձան (Կրասնայա փողոց 15)։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:1904 հիմնադրումներ Կատեգորիա:Կրասնոդարի երկրամասի թանգարաններ Կատեգորիա:Կրասնոդարի թանգարաններ
Սենատ
Մի շարք երկրներում (Բելգիա, Իռլանդիա, Իտալիա, Ֆրանսիա, ԱՄՆ, Կանադա, Մեքսիկա, Ռուսաստան և այլն) սենատ է կոչվում պառլամենտի վերին պալատը։
Կատեգորիա:Խորհրդարան Կատեգորիա:Օրենսդիր իշխանություն
Դուրգարյան
Դուրգարյան, հայկական ազգանուն ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայկական ազգանուններ Կատեգորիա:Ազգանուններ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Յան վերջածանցով ազգանուններ Կատեգորիա:Մականվանական հիմքով ազգանուններ
Օրդինսկոե
Օրդինսկոե (Ордынское), քաղաքատիպ ավան Ռուսաստանի Նովոսիբիրսկի մարզի Օրդինսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2010 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 10618 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքատիպ ավաններ Կատեգորիա:Ռուսաստանի Նովոսիբիրսկի մարզի Օրդինսկի շրջանի բնակավայրեր
Նովոշմիդտովկա
2001 թվականի տվյալներով Նովոշմիդտովկա գյուղում բնակվում էր 483 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 1239 կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Նիկոլաևի մարզի Նովայա Օդեսայի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1841 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Լոդմա
Լոդմա (Лодьма), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Արխանգելսկի մարզում։ Գետաբերանը տեղակայված է Լոդմոզերո գետի ձախ ափին՝ 1910 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը 138 կմ է։
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը՝ հյուսիսային Դվինա գետն է, գետի ենթաավազանը Վիչեգդա և Վագա գետերն են։ Գետի գետային ավազանը Հյուսիսային Դվինան գետն է՝ մինչև հյուսիսային Դվինի միախառնման կետը։ Գետավազանը՝ Հյուսիսային Դվինա։
Տվյալներն ըստ ջրային ռեսուրսների ֆեդերատիվ տեսչության.
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր Կատեգորիա:Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանի գետեր
Կովկասյան պարեր
Կովկասյան պարեր՝ Կովկասի ժողովուրդների պարային արվեստ։
Ժողովուրդների կյանքում միշտ մեծ նշանակություն է ունեցել պարարվեստը և չնայած լինելով արվեստներից ամենակոնսերվատիվը միշտ զարգացել է տվյալ ժողովրդի քաղաքակրթության աստիճանի զարգացման և կենցաղի բարեփոխման հետ զուգահեռ։ Բայց կրած այդ փոփոխություններով հանդերձ Կովկասյան պարերը կրում են հազարամյակներ առաջ ստեղծված տոտեմական, էպիկական, վիպական, ծիսական և այլ պարերի կնիքը և առավել ևս հոգեբանությամբ գրեթե ոչ մի փոփխություն չեն կրել ։
Վրացական ժողովրդական պար
Վրացիների ժողովրդական պարերն ունեն դարավոր պատմություն։ Դա են հաստատում բազմաթիվ պատմական աղբյուրներ և հնագիտական գյուտեր։
Վրացական ժողովրդական պարերին են վերաբերվում՝ Քարթուլի, Մթիուլուրի, Փերխուլի, Խորումի, Մծկեմսուրի, Մխեդրուլի, Մոխեուրի, Ցերուլի, Սախումարո, Զեմկրելո, Սամայա, Դոլուրի, Սալխինո, Բաղդադուրի, Սաշաիրո, Ցարտմեվիա, Շուշպարի, Սաարշիկո, Խանջլուրի, Սաթամաշո, Սակեճնաո, Գանդագան, Գերգեթուլա, Դավլուրի, Նաբդուրա և ուրիշներ։ Վրացական խմբապարերից են «Մզե շինա դա մվե գարետա», «Ուշգուլասի», «Կավսան Կիպիանե», «Շաիամա շամարերա», «Շինավորգիլ», «Ամիրան», «Ադրեկիլաի» և ուրիշներ ։
Հայկական պար
Ինչ վերաբերում է ազգագրականին, ապա վերջինիս հիմքում ընկած է ազգի ընդհանուր նկարագիրը տալու նպատակը։ Ազգագրություն բառը, ինքնին, բնութագրում է մի գիտություն, որն ուսումնասիրում է ժողովուրդների նյութական և հոգևոր մշակույթը, հետևաբար վերջինիս սովորույթները, տեղաշարժերը, ազգային առանձնահատկությունները և դրանց պատմամշակութային առնչությունները։
Ազգագրական պարը, միահյուսվելով տվյալ միջավայրի ծեսերի, տոնակատարությունների, հավատալիքների և պաշտամունքների հետ, ստեղծում է հայ ժողովրդի հոգեբանությունը և զգացմունքային աշխարհը նկարագրող մի մշակույթ, որը և հայ պարարվեստն է ։
Պարը հանդիսացել է հայ ժողովրդի բնավորության և գեղագիտական մտածողության ամենավառ արտահայտչամիջոցներից մեկը և արտացոլում է հայ ժողովրդի ազգային բնավորությունը, հոգեկան աշխարհը, բնության ու կյանքի հանդեպ ունեցած վերաբերմունքը։
Ադրբեջանական ժողովրդական պարեր
Երկար տարիներ շարունակ ադրբեջանական ժողովուրդը կարողացել է պահպանել իր էթնիկ պարարվեստը` շեշտված ազգային ոճով։ Ադրբեջանի ազգագրական պարարվեստի հիմնական գծերը պահպանվել են արդի ադրբեջանական խմբակային, տղամարդկանց և կանանց ազգային և ժողովրդական պարերում։ Տղամարդկանց մոտ, որպես տեխնիկապես աշխույժ, կենսախինդ, առնական և կանանց մոտ շարժումների ազնվականության և խորաթափանցության մեջ, որտեղ բյուրեղացվել է ադրբեջանցի կնոջ հոգեկան խառնվածքը, պատշաճությունն ու աշխարհիկ գեղեցկությունը ։
Ադրբեջանական պարը կարելի է դասակարգել համաձայն մի քանի բնութագրիչների
Ըստ կատարման բնույթի՝
Պարերգեր ՝ պարեր, որոնք զուգորդվում են երգերով,
Պարեր, որոնք նվագակցվում են միայն երաժշտական գործիքներով,
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Պարեր
Ավղակլար Թեփե
Ավղակլար Թեփե, լեռնագագաթ Հայկական լեռնաշխարհում, Անտիտավրոս լեռնահամակարգում, Օլթի քաղաքից մոտ 15 կմ հարավ արևմուտք, Սիվրիի լեռների ծայր հյուսիս արևելյան մասում։ Լանջերը մեծ մասամբ անտառապատ են ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Էրզրումի մարզի լեռներ
Ջանիկ Ջանոյան
Ջանիկ Արտաշեսի Ջանոյան, հայ տնտեսագետ, պետական-հասարակական գործիչ։ ՀՀ ֆինանսների նախարար (1975-1990 թվականներ), (1990-1993 թվականներ)։
Կենսագրություն
Ջանիկ Ջանոյանը ծնվել է Ղուկասավանի շրջանի Վարդաղբյուր գյուղում։ 1951 թվականին ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի տնտեսագիտական ֆակուլտետը։ 1951-1956 թվականներին ծառայել է խորհրդային բանակում։ Զորացրվելուց հետո 1956-1958 թվականներին աշխատել է ՀԽՍՀ ֆինանսների նախարարությունում։ 1958-1969 թվականներին մի շարք պաշտոններ է զբաղեցրել ՀԽՍՀ Նախարարների խորհրդի աշխատակազմում։ 1969-1975 թվականներին եղել է ՀԽՍՀ Նախարարների խորհրդի բնակչության կենցաղային սպասարկման, նյութատեխնիկական մատակարարման և առևտրի բաժնի վարիչ։ 1975 թվականին նշանակվել է ՀԽՍՀ ֆինանսների նախարար, այդ պաշտոնը զբաղեցրել է 15 տարի անընդմեջ, հանդիսացել ՀԽՍՀ կառավարության նախագահության անդամ։ 1990-1993 թվականներին եղել է ՀՀ ֆինանսների առաջին նախարարը։ 1975-1990 թվականներին եղել է ՀԽՍՀ Գերագույն Խորհրդի պատգամավոր, եղել է «Հայաստան համահայկական հիմնադրամի» հոգաբարձուների խորհրդի առաջին կազմում։ Եղել է «Զարգացման հայկական բանկի» տնօրենների խորհրդի նախագահ ։
Մեծ է Ջանոյանի ավանդը Հայաստանի ֆինանսական համակարգի ստեղծման ու կայացման գործում։ Մեծ ներդրում ունի ազգային արժույթի՝ հայկական դրամի ներդրման նախապատրաստման ու իրականացման համար։ Նրան է վիճակվել իր ստորագրությունը դնել Հայաստանի անդրանիկ թղթադրամներից առաջինի վրա։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ պետական գործիչներ Կատեգորիա:ՀՀ ֆինանսների նախարարներ Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ Կատեգորիա:Հայ տնտեսագետներ Կատեգորիա:Հայ բանկիրներ
Խեթական պետություն
Խեթական պետություն, Խատտի, Հաթի, հնագույն պետություն Փոքր Ասիայում։ Ստեղծվել է մ.թ.ա. մոտ XVIII դ. 1-ին կեսին, երբ Կուսսարա քաղաքի առաջնորդ Անիտտան միավորել է խեթերի քաղաք-պետությունները, գրավել Նեսան, Հատտուսան և այլն։ Մ.թ.ա. XVIII դ. 2-րդ կեսին Լաբարնան (Թաբարնա) դարձել է թագավոր (Թուդխալիա I) և սկզբնավորել խեթական պետությունը (Հին թագավորություն, մ.թ.ա. XVIII - XVII դդ.)։ Նրա անունը հետագայում դարձել է խեթական թագավորների տիտղոս։ Խեթական պետությունը մոտավորապես ընդգրկել է Հալիս գետի ավազանը։
Խատտուսիլի I, Մուրսիլի I և Տելիպինու թագավորները ընդլայնել են խեթական պետության սահմանները՝ ընդգրկելով Փոքր Ասիայի մի շարք այլ շրջաններ։ Մուրսիլի I գրավել է Բաբելոնը և Հալաբը (ժամանակակից Հալեպը)՝ կողոպտելով ժամանակի այդ խոշոր քաղաքները։ Մուրսիլի I-ի մահից հետո սկսվել է գահակալական պայքար, որին վերջ է տվել Տելիպինուն։ Մ.թ.ա. XVI դ. սկսվել է խեթական պետության պատմության մի շրջան, որը սկզբնաղբյուրների բացակայության պատճառով չի ուսումնասիրված։ Ենթադրվում է, որ այս շրջանում խեթական պետությունում ուժեղացել է խուռիների ազդեցությունը։ Մ.թ.ա. XV դ. վերականգնվել է խեթական պետությունը (Նոր թագավորություն, մ.թ.ա. XV - XII դդ.), որն ընդգրկել է համարյա ամբողջ Փոքր Ասիան, Հայկական լեռնաշխարհի արևմտյան շրջանները և Հյուսիսային Ասորիքը։ Խեթական թագավորներն իրենց արշավանքների ժամանակ ընդհարվել են Հայասայի հետ (Թուդխալիա III-ի արշավանքները, Հայասայի «թագավոր» Անիայի և Մուրսիլի II-ի միջև պատերազմները), կնքել պայմանագիր (Սուպիլուլիումա I-ի և Հայասայի «թագավոր» Հուկկանայի միջև)։ Սուպիլուլիումա I բազմիցս արշավել է Եգիպտոսի վրա և խլել Ասորիքի մի շարք շրջաններ, իրեն ենթարկել Միտաննին, հուռիններին։ Մ. թ. ա. XII դ. 2-րդ քառորդին Փոքր Ասիա ներխուժած թրակա-փռյուգիական ցեղերը կործանեցին խեթական պետությունը։
Խեթական պետությունը վաղ ստրկատիրական պետություն էր։ Հին թագավորության ժամանակաշրջանում հողի մի մասը եղել է թագավորի սեփականությունը։ Թագավորի իշխանությունը սահմանափակված էր ստրկատիրական վերնախավի խորհրդով։ Նոր թագավորության շրջանում թագավորի իշխանությունն անսահմանափակ էր։ Երկրի տարբեր մարզերը կառավարել են թագավորի կողմից նշանակվող փոխարքաները։ Նույն կերպ հասարակության մեջ առավել բարձր դիրք գրավողները հողաբաժին էին տալիս իրենց ստորադրյալներին, որոնք դրա դիմաց պարտավոր էին կատարել համապատասխան տնտեսական պարտույթ (սահհան) կամ զինծառայություն։ Սահհանը և պարտույթի մյուս ձևը՝ լուծծին, համանման էին վասալիտետին։ Թագավորից, թագավորական տան անդամներից և բարձր պաշտոնյաներից բացի, իբրև առանձին սոցիալական խավ, հանդես էին գալիս զինվորները և քրմերը։ Կար բնակչության միջակ և հողազուրկ ազատ դաս։ Ստրուկները կազմել են համեմատաբար փոքր թիվ։ Ազատների և ստրուկների միջև կար ռազմագերիների միջանկյալ խավ, որոնց տվել են հողաբաժիններ։ Քաղաքների և գյուղերի բնակիչները ապրում էին համայնքներով։ Խեթական պետության կազմի մեջ մտել են բազմաթիվ կիսանկախ թագավորություններ, որոնցից շատերը կառավարել են թագավորական տոհմի անդամները։
Խեթական պետության տնտեսությունը հիմնված էր անասնապահության և հողագործության վրա։ Հողագործությունը զարգացած էր գետերի հովիտներում, իսկ անասնապահությունն ուներ կիսաքոչվորական բնույթ։ Զարգացած էր արհեստագործությունը (թեև մետաղամշակությունը սահմանափակ էր) և առեաուրը։ Առևտրականներն օգտվում էին հատուկ արտոնություններից։ Խեթական պետության ռազմական հզորության հիմքը ռագմակառքերով բանակն էր։
Հարաբերությունները Հայասայի հետ
Խեթերը աշխարհի այն հնագույն ժողովուրդներից են եղել, որոնք հայերին կոչել են այնպես, ինչպես հայերն են իրենց անվանում՝ հայ։ Մ.թ.ա.15-13-րդ դարերում գրված խեթական արձանագրություններում հիշատակված է Հայասա երկիրը։ Խեթերեն հոգնակի մասնիկ էին սա-ն և ասա-ն։ Հայասա խեթերեն նշանակում էր և հայեր, և հայերի երկիր՝ Հայաստան։ Հայքի գավառների ու քաղաքների անունները խեթերենում քիչ են ձևափոխված, օրինակ՝ Թարհիգամա քաղաքը հայոց Թորգոման է (հետո կոչվել է Թորդան), հիշատակվում է Ուրա բերդը, որ հայոց Ուռենն է, Կումախան, որ հայոց Կեմախն է, Խախան, որ հայոց Խախ բնակավայր է (Երզնկայի մոտ)։ Խեթական արձանագրությունները պատմում են, որ Հայքը երբեմն դաշնակցել Խաթթիից արևմուտք գտնվող Արծավա և հյուսիսում գտնվող Կասկա պատությունների հետ, որոնք ժամանակ առ ժամանակ հարձակվել են Խաթթիի վրա։ Խաթթերի Թութհալիաս Գ թագավորը ինքն է հարձակվում Հայքի ու Կասկայի վրա՝ նվաճելով շրջաններ, սակայն հայերը և կասկերը Կեմախի ճակատամարտում հետ են մղում խեթերին։ Թութհալիասի մահից հետո դաշնակիցները հարձակվում են Խաթթիի վրա, գրավում Խաթուսա մայրաքաղաքը և այրում այն։ Մ.թ.ա. 1380-1346 թթ.Խաթթիում իշխում էր Սուպիլուլիումա թագավորը, որը կործանում է Միտանի պետությունը, հաշտություն կնքում Հայասայի հետ, իսկ որպես դաշինքի ամրապնդում Հայասայի թագավոր Խուկաննան ամուսնանում է Սուպիլուլիումայի դստեր հետ։ Սակայն Խաթթիի հայորդի թագավոր Մուրսիլիս Բ-ն խախտում է դաշինքը և հարձակվում Հայասայի վրա, որի թագավորն էր Աննիասը (նրա անունով է կոչվել Հայքի Անի քաղաքը)։ Փոխադարձ հաջողությունները շարունակվում են երկար ժամանակ, մինչև գլխավոր վտանգը դառնում է Ասորեստանը։
'''Խեթական պետության արտաքին քաղաքականությունը ք.ա. 1400-1340թթ'''
Վերջին տասնամյակներում Հայկական լեռնաշխարհի հնագույն քաղաքական կազմավորումների պատմության վերաբերյալ առկա գրավոր աղբյուրների ուսումնասիրությունները հնարավորություն ընձեռեցին վերանայելու վերջիններիս մեկնաբանության հետ կապված խնդիրներր, որոնց ճնշման տակ արմատապես փոխվում են մի շարք առանցքային տեսակետներ։ Նախ մեկնաբանենք Հայկական լեռնաշխարհի քաղաքական միավորների հետ Խեթական պետության կնքած ժամանակագրորեն ամենավաղ պայմանագիրը «Պախխուվացի Միտայի» տեքստր, որը առկա հայագիտական հետազոտություններում և ձեռնարկներում, նախկինում ընդունված և ավանդաբար կրկնվող հին թվագրման հետևանքով, զգալիորեն այլակերպել է Լեռնաշխարհի մ. թ. ա. XV-XIII դարերի քաղաքական զարգացման վերաբերյալ համընդհանուր ընդունելություն գտած պատկերացումները։
XIV դարի Խեթական պետության արքայացանկը այժմ ներկայանում է այսպես՝
Ցիդանտաս I  (1500-1490)
Ամմանուս    (1490-1470)
Խուցցիյաս I
Տելեպինուս
Տախուրվաիլիս
Ալլուվամնաս
(7139) Ցուբոկավա
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,995697 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,9087 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,0827 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1893,85 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,190089 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 9,79° անկյուն։
Խեթական պետություն
Հարաբերությունները Հայասայի հետ
Խանտիլիս II
(7139) Ցուբոկավա
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1994 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Ցունեո Նիջիմայի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Տակեշի Ուրատայի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Խեթական պետություն
Հարաբերությունները Հայասայի հետ
Ցիդանտաս II
Մուվատալլիս I
Թուդխալիյաս I
Խաթթուսիլիս II
Թուդխալիյաս II
Առնուվանդաս I
Թուդխալիյաս III
Մուրսիլիս II (1322/21 կամ 1318 / 17-1305)
Ընդգծենք, որ գրեթե բոլոր թվականները մոտավոր են։
Ամմունասից Հետո մինչև Թուդխալիյաս II կառավարած արքաների մեծ քանակր չի կարող վկայել ժամանակագրական զգալի ընդգրկման օգտին, քանի որ վերոհիշյալ արքաների մի մասը զոհ է գնացել պալատական դավադրություններին կամ գահընկեց է արվել (Խուցցիյաս I և I I, Մուվատալլիս I) և հազիվ թե երկար իշխած լիներ։ Միաժամանակ, խեթական արքայացանկի արքաների կառավարման ժամանակագրության ճշգրտումը վկայում է այն մ ասին, որ «Միտայի» տեքստի հեղինակ Առնուվանդաս I-ը, ակնհայտորեն, պիտի թվագրվի մ.թ.ա. XIV դարի սկզբներով կամ քիչ ավելի վաղ շրջանով։
Մինչև «Միտայի տեքստի» տվյալների պատմագիտական արժեվորմանն անցնելը համառոտակի ներկայացնենք հայագիտական հրատարակություններում դրա կոնկրետ պատմական ենթատեքստի հարցում առկա տեսակետները։
Ւ. Մ. Դյակոնովը ենթադրում էր, որ մ. թ. ա. XIII դարի կեսերին վերինեփրատյան Հայասա-Ազզին պիտի տրոհված լիներ իր նախկին բաղկացուցիչ մասերի, իսկ Միտայի տեքստի ժամանակներում Պախխուվան և Իսուվան հանդիսացել են Խաթթից կախյալ երկրներ։ Վ. Խաչատրյանի կարծիքով, մ. թ. ա. X I I I դարի վերջին քառորդում Հայասան կրկին ընկել էր Խաթթիի գերիշխանության տակ։ Սակայն շուտով Հայասան, Խաթթիի հետ միասին զոհ է գնացել արևմուտքից ներթափանցած թրակա-փոյուզական ցեղերի հարձակմանը։ Իսկ ինչ վերաբերում է հայկական լեռնաշխարհի արևմուտքում վկայված պետականություների վաղ շրջանի պատմությանը, ապա համընդհանուր ընդունելություն է գտել այն տեսակետը, րստ որի խեթերի արևելյան էքսպանսիայի պահին այստեղ արդեն առկա էր Հայասա - Ազզի պետությունը տարածաշրջանի գլխավոր քաղաքական ուժը, որը Թուդխալիյաս III-ի օրոք և հետագայում, ընդհուպ մինչև Սուպպիլուլիումաս I-ի և. Հայասայի արքա Խուկկանայի միջև կնքված դաշնադիրը, գտնվել է Հակախեթական կոալիցիայի շարքերում[2]:
Ստորև ներկայացնում ենք Սուպպիլուլիումաս I-ի նամակը։ Իմ քույրը, ում ես` Արեգակս [Սուպպիլուլիումաս Առաջինը], կնության տվեցի քեզ [Հայասայի թագավոր Խուկանասին], ունի միևնույն ցեղի և արյունակից քույրեր, ովքեր հիմա նաև քո քույրերն են, քանզի դու ստացար նրանց քրոջը։ Բայց Խաթի երկրում գոյություն ունի մի կարևոր օրենք. “Եղբայրը չի կարող մոտենալ իր քրոջը. դա արդար չէ։ Ով այդպես վարվի, նա կմեռնի”: Իսկ ձեր երկիրը բարբարոսական է, և այդտեղ սովորական բան է, որ եղբայրը մոտենում է իր քրոջը և զարմուհուն, բայց Խաթուսասում դա անթույլատրելի է։ Եվ այդ ժամանակ, երբ քեզ մոտ կգա քո արյունակից քույրը… ուրախացեք, բայց չհամարձակվես ցանկանալ մոտենալ նրան` դա պատժվում է մահվամբ։ Եվ եթե քեզ այդպիսի արարքի մղի ուրիշ մեկը, չլսես նրան և չվարվես այդպես. թող սա քեզ համար դառնա պարտականության երդում։ Եվ խուսափիր արքունական կանանցից. լինի դա ազատ, թե հարճ` չմոտենաս նրան և չասես ոչ մի խոսք, և ստրուկը քո, և ստրկուհին քո թող չմոտենան նրան, սաստիկ խուսափիր նրանից։ Ջանադրաբար փոխիր ճանապարհդ, եթե դրանով անցնում է արքունի կինը, և ճանապարհ տուր նրան… Եվ երբ դու մեկնես Հայասա [Azzi], հետագայում դու պարտավոր ես չմոտենալ քո եղբոր կանանց, քո քույրերին. Խաթուսասում դա անթույլատրելի է։ Եվ երբ դու գաս արքունիք [խեթական թագավորության], ապա այդպիսի արարքն անթույլատրելի է։ Եվ այլևս կին չառնես ազի երկրից, իսկ նրան, ում դու տիրում ես, համաձայն օրենքի պետք է համարել քո անօրինական կինը, նրան չանես քո գլխավոր կինը։ Եվ վերցրու քո դստերը Մարիյասից ու տուր նրան եղբորը...
Սուպպիլուլիումաս 1-ին (XIV դար մ.թ.ա.) խեթական թագավոր։
Ըստ ուսումնասիրողների տվյալների` Սուպպիլուլիումաս 1-ինը եղել է մեծ թագավոր, իմաստուն և, բոլոր առումներով` վառ անհատականություն։ Նա համարձակորեն ընդունել է պետական և ռազմա-քաղաքական կարևոր որոշումներ, տարբերվել է կրոնական հանդուրժողականությամբ և մտահոգվել հայալեզու և խեթական տերության մեջ մտնող տոհմական այլ միավորումների ու ժողովուրդների բարոյականության մաքրությամբ։ Այդ մասին են վկայում 40 տարվա ընթացքում նրա կնքած միջազգային բազմաթիվ պայմանագրերը։
Մ.թ.ա. XIV դարում հնագույն հայկական Հայասա թագավորությունն ուներ ռազմա-քաղաքակական, սոցիալ-իրավական և մշակութային պատկառելի հեղինակություն, թեև ժամանակ առ ժամանակ կարող էր մտնել Խեթական տիրապետության “վասալական” համակարգի մեջ։ Ի դեպ, ըստ այնպիսի անվանի գիտնականների, որոնցից է դոկտոր Ի.Մ. Դյակոնովը, Հայկական բարձրավանդակի հյուսիսային երկրները մ.թ.ա. XIV - XIII դդ. Խեթական կայսրության հետ սոսկ դաշնություն են կազմել, բայց չեն մտել նրա կազմի մեջ։ Այստեղ նշենք, որ Գ. Ղափանցյանն իր ժամանակին հույժ բարեխղճությամբ և համակողմանիորեն է քննության առել Հայասա-Ազի երկրին վերաբերող Խեթական ամբողջ նյութը։ Նրա ուսումնասիրությունների արդյունքներին մենք վերաբերվում ենք խորին հավատով։
Մ.թ.ա. XIV դարում խեթերի և հայասիների ընդհարումից հետո Խեթական թագավոր Սուպպիլուլիումաս 1-ինի և հայկական առաջնորդ- թագավոր Հայասի-Ազի Խուկանասի միջև կնքվեց հաշտության Պայմանագիր։ Համաձայն այդ պայմանգրի` Հայասայի թագավորը պարտավոր էր.
- հավատարմության երդում տալ Սուպպիլուլիումաս 1-ինին,
- ռազմական օգնություն ցույց տալ Խեթական պետությանը,
- պահպանել Խեթական պետության` իրեն հայտնի պետական գաղտնիքները,
-վերադարձնել Խեթական թագավորությունից Հայասա-Ազի փախածներին, այսինքն` փախստականներին և այլն։
Պայմանագրի կարևորագույն պայմանը` երրորդ երկրի հարձակման դեպքում երկու երկրների ու նվաճված երկրներում ապստամբության ճնշման նպատակով փոխօգնությունն էր։
Չմոռանալու համար մեկ անգամ ևս կրկնենք, որ և Հայասա-Ազին և, ամենից առաջ` Խեթական կայսրությունն իրենցից ներկայացնում էին հայալեզու այլ ցեղերի ու ժողովուրդների միություն։
Ինչպես արդեն ասվեց, Սուպպիլուլիումաս առաջին թագավորն իր քրոջը կնության էր տվել Խուկանասին և թիկնազորի, խորթ քույրերի և արքունական տիկնանց ուղեկցությամբ ճանապարհել Հայասի-Ազի։
Միաժամանակ նշենք, որ ըստ խեթական ամուսնա-ընտանեկան իրավունքի` Հայասա-Ազիում դեռևս իշխում էին այնպիսի բարբարոսական սովորույթներ ինչպիսիք են.
- ամուսնություններ` հարազատ եղբայրների ու քույրերի միջև,
- անօրինական կապեր` արյունակցական մոտիկ հարազատների միջև,
- ամուսնու իրավունքը` ոչ միայն կնոջ այլև, չբերության (ամլության) դեպքում նաև նրա չամուսնացած քույրերի և նրանց արյունակից ու նույն տարիքի կանանց վրա,
- Հայասա-Ազիում պետա-իրավական, ռազմաքաղաքական, սոցիալ-տնտեսական և այլ հարցեր վճռվում էին ոչ թե թագավորի կողմից` միանձնյա, այլ “Հայասա-Ազիի մարդկանց” հետ միասին և այլն։
Հենց այս պատճառով էլ, Սուպպիլուլիումաս 1-ինը, իր քրոջը կնության տալով հայոց թագավորին, վերապահություն է կատարում. “... Խաթի երկրում գոյություն ունի մի կարևոր օրենք. եղբայրը չի կարող մոտենալ իր քրոջը և զարմուհուն։ Ով ոտնահարի այդ օրենքը, նա Խաթուսասում ողջ չի մնա, նրան կսպանեն... Ձեր երկրում եղբայրը մոտենում է իր քրոջը և զարմուհուն…”: Այնուհետև նա շարունակում է. “երբ քեզ մոտ ժամանեն քո կնոջ քույրը (հավանաբար Խեթական արքայի մյուս քույրը)”, տուր նրան ուտելիք ու խմելիք, և կերեք ու խմեք, ուրախացեք, բայց չհամարձակվես ցանկանալ նրան` դա մահ է...”: Եվ, նախազգուշացնելով անկարգ կապերից, խեթական թագավորը պատմում է ոմն Մարիա-սեի մասին Հայասա-Ազիի երկրից, որին արքունական կանանցից մեկի հայրը բռնել էր շնության մեջ և հրամայել սպանել նրան. “Խուսափիր արարքներից, որոնց պատճառով մարդ զոհվեց”[3]:
Այնուհետև Սուպպիլուլիումաս 1-ինը փեսային հանձնարարում է այլևս տեղացի կին չառնել. “…իսկ նրան, ով արդեն կա` չանես քո գլխավոր կինը”:
Նպատակը պարզ է, որպեսզի իր քույրը դառնա գլխավոր կին, այսինքն` Հայասա-Ազիի թագուհի, իսկ նրա զավակները` գահաժառանգներ։
Նշենք, որ այդ ժամանակ Հայասա ու Ազի երկրներն իրենցից ներկայացնում էին որոշակի միասնություն, որ կապված էին փոխադարձ ամուսնություններով։ Ամենայն հավանականությամբ, հենց այդ միասնությունն էլ ցանկանում էր քանդել խեթական թագավորը։
Այսպիսով, մեր նախահայրերի Հայասա երկրում մ.թ.ա. XIV դ., ինչպես արդեն նշվեց, դեռ իշխում էր այն համակարգը, ըստ որի` ամուսնանալով, տղամարդը ձեռք էր բերում իրավունք ոչ միայն իր կնոջ (օրինակ, նրա անպտղության դեպքում), այլև նրա չամուսնացած քույրերի և նրա տոհմի այլ կանանց նկատմամբ։ Ըստ Դ. Ա. Օլդերոգգեի և այլոց` հենց այդ սովորութային իրավունքի դեմ էլ իր ուղերձում խոսում է Սուպպիլուլիումաս 1-ինը։
Հետաքրքիր է, որ քննարկվող Պայմանագրում խեթական թագավորը դիմում է ոչ միայն Հայասիի թագավորին, այլև “Հայասիի մարդկանց”: Ըստ անվանի գիտնականներ Գ. Մ. Բոնգրատ – Լևինի, Ի. Մ. Դյակոնովի, Գ.Ֆ.Իլյինի, Մ.Ա.Կորոստովցևի, Բ.Բ.Պիոտրովսկու և այլոց` նկատի է առնվում “Քաղաքացիների ժողովը” կամ “Ավագների խորհուրդը”, որը գործում էր Հայասա - Ազիում և որը, դատելով ըստ Պայմանագրի` ուներ մեծ լիազորություններ։ Իզուր չէ, որ Հայասիի թագավորի և “Քաղաքացիների ժողովի” կողմից Պայմանագրի պայմանների խախտման դեպքում խեթական թագավորը ահաբեկում է ի` թիվս այլ բաների, ոչնչացնել նրանց տները, դաշտերը, խաղողուտները, եղջերավոր անասունները և այլն։
Նամակի վերջում Սուպպիլուլիումաս 1-ինը պահանջում է. “Եվ վերցրու աղջկադ Մարիասից ու տուր եղբորը (?)…”:
Գիտնականների կարծիքով` Մարիասը, հավանաբար, Ազի ցեղերի առաջնորդն է, այսինքն` Հայասիի թագավորի փեսան։
Անկասկած է, որ քրոջն ամուսնացնելով Հայասիի թագավորի հետ, խեթական թագավորը ձգտում էր ամրացնել Խեթական կայսրության և Հայասա-Ազիի ռազմա-քաղաքական կապը և ապահովել փոխադարձ անվտանգությունը։ [1] Otten H. Die Chronologie der hethitische Texte and die hethitische Geschichte der Grossreichszeit.- In: ZSMG, Suppl 1. Wiesbaden, 1969., S. 226 ff.
[2] Քոսյան Ա., Խեթական պետությունը և Հայկական լեռնաշխարհի երկրները մ.թ.ա. XV դարում, ՊԲՀ, 2000, թիվ 3, էջ 163.
[3] Friedrich J., Staatsverträge des ïatti-Reiches in hethitischer Sprache, 2 T., S.124-129. Carruba O., Die HajasaVerträge Hattis, S. 59-75. CTH 42.
'''Խեթական պետության արտաքին քաղաքականությունը և դիվանագիտությունը ք.ա. 1340-1265թթ.: Եգիպտա-խեթական պայմանագիրը'''
Հայկական լեռնաշխարհի վաղ պետական կազմավորումները քաղաքական, տնտեսական, մշակութային և ռազմական փոխհարաբերությունների մեջ են եղել հարակից տարածքների երկրների հետ, ուստի դրանց վաղ պատմության շատ դրվագներ միահյուսվում են Հին Արևելքի պատմությանը։ Այստեղ կարևորվում է սեպագիր աղբյուրներից հայտնի Հայասա երկիրը, որի անունը Հայք-Հայաստան անվան վկայությունն է մ.թ.ա. II հազարամյակում[1]: Քանի որ այդ պետական միավորի մասին տեղեկություններն առկա են խեթական սկզբնաղբյուրներում, ապա, ինչպես պարզված է պատմագիտության մեջ, երկրի անվանումը տրված է խեթերենին համապատասխան, որտեղ (a)ša-ն Փոքր Ասիայի տեղանուններում օգտագործվող վերջածանց էր և կապված էր խեթա-լուվական լեզվաշխարհի հետ։ Հայկական լեռնաշխարհի հնագույն պետականություններից մեկի՝ Հայասա-Ազզիի թագավորության պատմության ուսումնասիրությունը հայոց պատմության այն հիմնահարցն է, որի հետազոտությունը կարևոր է թե' հայագիտության և թե' արևելագիտության մեջ և դրանով իսկ խիստ արդիական է Հին Արևելքի պատմության խնդիրներն ուսումնասիրելու համար։ Հայասա-Ազզիի պատմությունն ուսումնասիրվել է հայրենական և արտերկրյա պատմագիտության կողմից։ Թեմային վերաբերող կամ առնչվող ուսումնասիրություններն սկսվել են դեռևս XXդ. 20-30-ական թվականներից։ Այս խնդրում հիմնարար նշանակություն ունի Գրիգոր Ղափանցյանի հատկապես «Հայասան-հայերի բնօրրանե աշխատությունը[2]:
Դրա հետ մեկտեղ կարևորվում են նաև այլ հեղինակների մասնագիտական և ընդհանուր բնույթի ուսումնասիրությունները, որոնցում վեր են հանված Հայասայի լեզվին, ռազմա-քաղաքական պատմությանը, տեղագրությանը և կրոնին նվիրված հարցերը։ Սակայն Հայասա-Ազզիի պատմությունն արծարծող դասական աշխատանքներն ունեն տասնյակ տարիների վաղեմություն։ Ժամանակի հրամայականն է անցած տասնամյակների ընթացքում սեպագրագիտության և հնագիտության բնագավառում ձեռք բերված նվաճումների լույսի ներքո կատարել Հայասա-Ազզիի պատմության քննական ուսումնասիրությունը։ Այսքանից հետո պետք է նշել երկու կարևոր հանգամանք, որոնք հեռու են պատմագիտական խնդիրների ոլորտից։ Առաջինը գիտականորեն ընդունված պատմաաշխարհագրական անունների բռնազբոսիկ կերպով փոփոխությունն է։ Երկրորդը հնագիտական հուշարձանները պատմական հասցեատիրոջից զրկելն է։ Խոսքը վերաբերում է Հայկական լեռնաշխարհին, այն ընդգրկող վայրերի աշխարհագրական անուններին և հայոց մշակութային ժառանգությանը[3]: Դրանով իսկ ներկայիս մենագրությունում կարևորվում է խնդրո առարկա տարածքի թե՛ հնավայրերի պատմաաշխարհագրական անունների վերականգնումը և թե՛ հնագիտական հուշարձանների էթնիկական պատկանելիության արծարծումը Հայկական լեռնաշխարհի էթնո-մշակութային ամբողջականության շարունակականության առումով։
Հայկական լեռնաշխարհի հնագույն պետական կազմավորումների պատմության վերաբերյալ կարևոր են խեթական սեպագիր աղբյուրները, որոնց՝ 1920-ական թվականներից հրապարակման շնորհիվ ուսումնասիրվել է մ.թ.ա. II հազարամյակում գոյություն ունեցած քաղաքական միավորների պատմությունը, ինչպես նաև էթնիկական, սոցիալական իրավիճակի և հոգևոր մշակույթի բազմաթիվ խնդիրներ։ Խեթական սկզբնաղբյուրների հաղորդած տեղեկություններից երևում է, որ դեռևս մ.թ.ա. XIV դարում, գուցե և ավելի վաղ շրջանում, Հայկական լեռնաշխարհում կազմավորվել էր մի պետական միավոր՝ թագավորություն, որին խեթերն անվանում էին Հայասա (խեթ. KUR URUտayaša՝ «Հայասա քաղաքի երկիր») կամ Ազզի (խեթ. KUR URUAz(z)i՝ «Ազզի քաղաքի երկիր»)։ Խեթա-հայասական ռազմաքաղաքական փոխհարաբերություններին վերաբերող սեպագիր տեքստերի տվյալների հիման վրա հետազոտողները քննել են Հայասա-Ազզիի ընդգրկած տարածքի և Հայկական լեռնաշխարհում նրա պատմաաշխարհագրական դիրքով պայմանավորված նշանակության հետ կապված խնդիրները։
Հայասա-Ազզիի տեղադրության հարցը կարևոր է Հայոց պատմության հնագույն շրջանի ուսումնասիրման առումով, քանզի շատ պատմաբանների կողմից այն ընդունվել է որպես Հայք- Հայաստան երկրի գոյության փաստ մ.թ.ա. II հազարամյակում։ Սույն նույնացումը (Հայք- Հայասա) հանդիպել է նաև առարկությունների[4], երբեմն նույնիսկ մերժվել է Հայասա-Ազզի երկրի առնչությունը Հայաստանի հետ։
Հայասայի պատմության գիտական ուսումնասիրության գործում իր ավանդն ունի արևելագետ Յ. Ֆրիդրիխը։ Նա դեռևս 1925թ. իր աշխատություններից մեկում Հայասա երկրի տեղադրությունը կապել էր Թեգարամա երկրից (ներկայիս Մալաթիայից հյուսիս-արևմուտք) հյուսիս-արևելք ընկած տարածքի, այսինքն՝ Բարձր Հայքի հետ։ Փաստորեն, նա Հայասան տեղադրել է Հայկական լեռնաշխարհի հյուսիս-արևմուտքում։ Հետագայում Յ. Ֆրիդրիխն առաջարկեց Հայասան տեղադրել Կասկա (Արևելապոնտական լեռների շրջանը) և Ալզի (Վերին Տիգրիսի ակունքների մոտ) երկրների միջև, այսինքն՝ Հայկական լեռնաշխարհի արևմտյան մասում[5]: