cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ստալինյան բռնաճնշումներ
Հետապատերազմյան շրջանի քաղաքական բռնաճնշումներ
1948 թվականին ձերբակալվել են մարշալ Գեորգի Ժուկով հետ մտերիմ գեներալ-լեյտենանտ Վլադիմիր Կրյուկովը և գեներալ-լեյտենանտ Կոնստանտին Տելեգինը (այսպես կոչված «Ռազմաավարային գործ»)։ 1951 թվականին նրանք դատապարտվել են 25-ական տարվա ազատազրկման հակահեղափոխական ագիտացիաների և հափշտակումների մեղադրանքով։
1948 թվականի փետրվարին ԽՍՀՄ Գերագույն դատարանի ռազմական կոլեգիան մեղավոր է ճանաչել ադմիրալներ Նիկոլայ Կուզնեցովին, Լև Գալլերին, Վլադիմիր Ալաֆուզովին և Գեորգի Ստեպանովին նրանում, որ նրանք 1942-1944 թվականներին առանց ԽՍՀՄ կառավարության թույլտվության Մեծ Բրիտանիային ու ԱՄՆ-ին են փոխանցել պարաշյուտային բարձր տորպեդի, դիստանցիոն նռնակի, մի քանի նավային հրետանային համակարգերի գծագրեր ու նկարագրություններ, ինչպես նաև մեծ թվով գաղտնի ծովային քարտեզներ։
1952 թվականի մարտից օգոստոս ԽՍՀՄ Գերագույն դատարանի ռազմական կոլեգիայի կողմից տարբեր ժամկտներով ազատզրկման են դատապարտվել 35 գեներալներ, որոնցից 21-ը ձերբակալվել էր պատերազմի ընթացքում, մյուս 14-ը՝ հետպատերազմյան ժամանակաշրջանում (այդ թվում նաև ավիացիայի մարշալ Գրիգորի Վորոժեյկինը)։ Նրանցից շատերը մեղադրվել են հակախորհրդային ագիտացիա անցկացնելու, իսկ մի մասը՝ հայրենիքի դավաճանության մեջ ։
Գերմանիայի՝ Խորհրդային Միության կողմից օկուպացված տարածքում Գերմանիայի քաղաքացիներին ՆԳԺԿ (ՆԳՆ) հատուկ ճամբարներ ուղարկելու պատճառ կարող էին դառնալ կասկածները ընդդիմադիր քաղաքական խմբերի ստեղծելու, արևմտյան օկուպացիոն գոտիներում գործող կազմակերպությունների հետ կապ հաստատելու մեջ, ինչը գնահատվել է որպես լրտեսություն և հետախուզական գործունեություն։ Այդպիսի դեպքերում կարող էր կիրառվել խորհրդային Քրեական օրենսգրքի 58 հոդվածը ։ Մի շարք դեպքերում Կենտրոնական Եվրոպայի երկրների ընդդիմության ակտիվիստները (Բելա Կովաչ, Շարա Կարիգ, Բելտերի խումբ, Առնո Էշ) տեղափոխվել են ԽՍՀՄ և դատվել խորհրդային դատարանի ու Հատուկ Խորհրդակցության կողմից։ Խորհրդային ռազմական տրիբունալի դատավճռով Գերմանիայում 1952 թվականին կեղծ մեղադրանքով դատապարտվել և ԽՍՀՄ-ում իրենց ազատազրկումը կրելու են ուղարկվել գերմաանցի կոմունիստներ Ալֆրեդ Շմիդտը, Լեո Բաուերը և Գերմանիայի լիբերալ-դեմոկրատական կուսակցության Գյունտեր Շտեմպելը։
1947 թվականին սկսվել է պրոպագանդիստական արշավ ընդդեմ «ստորաքարշության ընդդեմ Արևմուտքի», ինչի համար առիթ է դարձել ԽՍՀՄ բժշկական գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամ Նինա Կլյուևայի և պրոֆեսոր Գրիգորի Ռոսկինի դատավարությունը։ Կլյուևան ու Ռոսկինը ստեղծել են քաղցկեղիդեպ պայքարող արդյունավետ (իրենց կարծիքով) դեղամիջոց՝ «КР» (կրուցին)։ Հայտնագործությամբ (որ գտնվում էր մշակման փուլում և դեևս պատշաճ կերպով ստուգված չէր) հետաքրքրվել են ամերիկացիները, որոնք ցանկություն են հայտնել հրատարակել նրանց գիրքն ու առաջարկել համատեղ հետազոտությունների ծրագիր։ Ձեռք է բերվել համապատասխան պայմանավորվածություն (իշխանությունների թույլտվությամբ), և 1946 թվականի նոյեմբերին ԱՄՆ գործուղված ԽՍՀՄ բժշկական գիտությունների ակադեմիայի ակադեմիկոս-քարտուղար Վասիլի Պարինն առողջապահության նախարարի տեղակալի հրահանգով ամերիկացի գիտնականներին է փոխանցել գրքի ձեռագիրն ու դեղամիջոցով սրվակներ։ Սակայն դա արժանացել է Ստալինի կտրուկ դժգոհությանը։ Վերադարձից հետո Պարինը ձերբակալվել է ու դատապարտվել 25 տարվա ազատազրկման «Հայրենիքի դավաճանության» համար։
…7. Ձերբակալվածների նկատմամբ, որոնք համառորեն ընդդիմանում են հետաքննության պահանջներին, իրենց պահում են պրովոկացիոն և ամեն միջոցով փորձում են ձգձգել հետաքննությունը կամ շեղել այն ճիշտ ուղուց, կիրառվում են կալանքի տակ պահելու ռեժիմի խիստ միջոցներ։
Այդ միջոցների թվին են պատկանում՝
ա) տեղափոխում ավելի խիստ ռեժիմով բանտ, որտեղ կրճատված են քնի ժամերը և վատթար են ձերբակալվածին պահելու պայմանները սննդի և այլ կենցաղային կարիքների տեսանկյունից,
գ) զրկում զբոսանքներից, պարենահանձնումից և գիրք կարդալու իրավունքից,
դ) տեղավորում պատժախցում 20 օր ժամկետով։
Ծանոթագրություն․ պատժախցում, բացի հատակին պտուտակներով ամրացված աթոռակից ու առանց անկողնային պարագաների մահճակալից, այլ կահույք չկա։ քնի համար մահճակալը տրվում է օրական վեց ժամով, պատժախցում պահվող կալանավորներին օրական տրվում է միայն 300 գ հաց ու եռացրած ջուր և երեք օրը մեկ անգամ տաք ուտելիք, ծխելը պատժախցում արգելվում է։
8. Հետաքննության կողմից բացահայտված լրտեսների, դիվերսանտների, ահաբեկիչների ու խորհրդային ժողովրդի այլ ակտիվ թշնամիների նկատմամբ, որոնք լկտիաբար հրաժարվում են մատնել իրենց հանցակիցներին և ցուցմունք չեն տալիս իրենց հանցագործ գործունեության վերաբերյալ, ՀամԿ(բ)Կ ԿԿ 1939 թվականի հունվարի 10-ի հրահանգի համաձայն՝ կիրառել ֆիզիկական ներգործության միջոցներ․․․
1948 թվականի փետրվարի 21-ին ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահությունը հրապարակել է հրաման «Հատապես վտանգավոր պետական հանցագործներին պատիժը կրելու համար ԽՍՀՄ հեռավոր տարածքներում բնակության համար աքսորի ուղարկելու մասին»։ Այդ հրամանն ու ԽՍՀՄ Նախարարների խորհրդի՝ 1948 թվականի փետրվարի 21-ի «Հատապես վտանգավոր պետական հանցագործներին խիստ ռեժիմով ճամբարների ու բանտերի կազմակերպման մասին [և պատիժը կրելուց հետո ԽՍՀՄ հեռավոր վայրեր բնակության ուղարկելու մասին]» որոշումը ԽՍՀՄ Պետական անվտանգության նախարարությանը պարտավորեցրել են Հատուկ խորհրդակցության որոշմամբ աքսորի ուղարկել պատերազմի ավարտից հետո իրենց պատիժը կրած և ազատ արձակված լրտեսներին, դիվերսանտներին, ահաբեիչներին, տրոցիստներին, աջամետներին, մենշևիկներին, էսէռներին, անարծիստներին, նացիոնալիստներին, սպիտակ էմիգրանտներին և այլ հակախորհրդային այլ կազմակերպությունների ու խմբերի մասնակիցներին, ինչպես նաև այն անձանց, որոնք «վտանգ են ներկայացնում իրենց հակախորհրդային կապերով ու թշնամական գործունեությամբ»։ Դրանից բացի, հրամանը ԽՍՀՄ Պետական անվտանգության նախարարությանը պարտավորեցրել է աքսորել այդ կատեգորիայի մարդկանց, որոնք պատիժը կրելուց հետո կազատվեն հատուկ բանտերից ու ճամբարներից։ Ընդհանուր առմամբ ըստ այդ որոշման այդ կարգով աքսորվել է 52 468 մարդ ։
Հետպատերազմյան շրջանում Մերձբալթիկայում և Արևմտյան Ուկրաինայում գործել են զինված ջոկատներ (անտառային եղբայրներ, Ուկրաինական ապստամբական բանակ), որոնք պարտիզանական-ահաբեկչական պայքար են վարել ընդդեմ իշխանությունների։ Բելառուսիայում այդ ժամանակաշրջանում գործել են ավելի փոքրաքանակ Բելառուսական ազատագրական բանակը։ Պատասխան բռնաճնշումներ ենթարկվել են ոչ միայն այդ ջոկատների մասնակիցները և նրանց հետ համագործակցողները, այլև այդ անձանց հարազատները ։
ԽՍՀՄ Մինիստրների խորհրդի՝ 1949 թվականի հունվարի 29-ի № 390—138сс որոշման հիման վրա Մերձբալթիկայից արտաքսման ենթակա են եղել «կուլակներն ընտանիքների հետ, ավազակների ու նացիոնալիստների ընտանիքները, որոնք գտնվում են անօրինական կարգավիճակում, սպանվել են զինված ընդհարումներում կամ դատապարտվել, օրինականացված ավազակները, որոնք շարունակում են վարել թշնամական աշխատանք, ինչպես նաև ավազակների՝ բռնաճնշումների ենթարկված հանցակիցների ընտանիքները»։ Արդյունքում արտաքսվել է 94779 մարդ։
ԽՍՀՄ մինիստրների խորհրդի՝ 1949 թվականի փետրվարի 6-ի որոշման հիման վրա Մոլդավիայից արտաքսման ենթակա են եղել «նախկին կալվածատերերը, խոշոր առևտրականները, գերմանական բռնազավթողների ակտիվ հանցակիցները, ոստիկանության գերմանական մարմինների հետ համագործակցած անձինք, ֆաշիստամետ կուսակցությունների ու կազմակերպությունների մասնակիցները, սպիտակգվարդիականները, ինչպես նաև վերև թվարկված բոլոր կատեգորիաների անձանց ընտանիքները»։ Ընդհանուր առմամբ արտաքսվել է 35 050 մարդ։
1951 թվականին ԽՍՀՄ արևմտյան հանրապետություններից արտաքսվել են 8 576 Եհովայի վկաներ («Հյուսիս» գործողություն)։
Հետպատերազմյան շրջանում ԽՍՀՄ մի շարք քաղաքներում ձևավորվել են ընդհատակյա երիտասարդական հակաստալինյան խմբեր («Երիտասարդության կոմունիստական կուսակցություն», «Դեմոկրատական կուսակցություն», «Հեղափոխության գործի համար պայքարի միություն»), որոնք հանդես են եկել հանուն «վերադարձի լենինյան սկզբունքներին»։ Այդ խմբերն արագորեն բացահայտվել են պետանվտանգության մարմինների կողմից, և նրանց մասնակիցները ձերբակալվել են։
1949 թվականին Պետական անվտանգության նախարարության մարմինների կողմից ձերբակալվել է գիտնական-երկրաբանների մեծ խումբ, որոնք մեղադրվել են վնասարարական նպատակով Կրասնոյարսկի երկրամասի հարավում իբր թե գոյություն ունեցող օգտակար հանածոների, գունավոր ու հազվադեպ մետաղների, առաջին հերթին ուրանի հարուստ հանքը թաքցնելու մեջ։ Նրանք դատապարտվել են ազատազրկման երկարատև ժամկետներով ։
1949 թվականի օգոստոսի 13-ին ձերբակալվել են ՀամԿ(բ)Կ ԿԿ նախկին քարտուղար Ալեքսեյ Կուզնեցովը, Լենինգրադյան մարզկոմի և քաղկոմի առաջին քարտուղար Պյոտր Պոպկովը, ՌՍՖՍՀ մինիստրների խորհրդի նախագահ Միխայիլ Ռոդիոնովը, Լենինգրադյան քաղխորհրդի գործկոմի նախագահ Պյոտր Լազուտինը և Լենինգրադյան մարզգործկոմի նախկին նախագահ Նիկոլայ Սոլովյովը։ 1949 թվականի հոկտեմբերի 27-ին ձերբակալվել է ԽՍՀՄ պետպլանի նախկին նախագահ Նիկոլայ Վոզնեսենսկին։ Նրանք մեղադրվել են նրանում, որ կատարել են «վնասարարական աշխատանք՝ ուղղված Լենինգրադյան կուսակցական կազմակերպության անջատմանն ու հակադրմանը կուսակցության կենտրոնական կոմիտեին, այն վերածելու կուսակցության ու ՀամԿ(բ)Կ ԿԿ հետ պայքարի հենարանի»։ «Լենինգրադյան գործով» մեղադրյալները 1950 թվականի սեպտեմբերի 30-ին դատապարտվել են մահապատժի ու գնդակահարվել։ Ընդհանուր առմամբ այդ գործով դատվել է 214 մարդ, որոնցից 69-ը եղել են հիմնական մեղադրյալները, 145 մարդ՝ նրանց մոտ ու հեռավոր ազգականները։ 23 մարդ դատապարտվել է գնդակահարության։ Դրանից բացի, երկու մարդ մահացել է բանտում նախքան դատը ։
1948 թվականի հունվարի 12-ին Հրեական հակաֆաշիստական կոմիտեի նախագահ, դերասան Սոլոմոն Միխոելսը Ստալինի հրամանով սպանվել է Բելառուսի պետանվտանգության նախարարության ղեկավար Լավրենտի Զանավայի ամառանոցում (Մինսկի մոտ)՝ սպանությունից հետո ներկայացնելով այնպես, թե մահվան պատճառը եղել է ավտովթարը ։ 1948 թվականի վերջին և 1949 թվականի սկզբին ձերբակալվել են Հրեական հակաֆաշիստական կոմիտեի այլ անդամներ, որոնք մեղադրվել են բուրժուական նացիոնալիզմի և Ղրիմում հրեական հանրապետություն ստեղծելու պլաններ մշակելու մեջ, ինչը կհամապատասխաներ ամերիկյան շահերին։
1949 թվականի փետրվարին մամուլն սկսել է պայքար ընդդեմ «կոսմոպոլիտների», որն ուներ ակնհայտ հակասեմական բնույթ։ Մտավորականության շարքերից հարյուրավոր հրեաներ ձերբակալվել են Մոսկվայում ու Լենինգրադում 1949 թվականի առաջին ամիսներին։
«Վնասարար ինժեներների» խումբը, որի մեծ մասը եղել են հրեաներ, ձերբակալվել է Ստալինո քաղաքի մետաղամշակման կոմբինատում և գնդակահարվել 1952 թվականի օգոստոսի 12-ին։ «Պետական կարևոր գաղտնիքներ պարունակող փաստաթղթերը կորցնելու համար» 1949 թվականի հունվարի 21-ին ձերբակալվել է, ապա ուղղիչ-աշխատանքային գաղութում հինգ տարվա ազատազրկման դատապարտվել Վյաչեսլավ Մոլոտովի կինը՝ Պոլինա Ժեմչուժինան, որն ազգության եղել է հրեա և զբաղեցրել է պատասխանատու պաշտոն տեքստիլ արդյունաբերության ղեկավարությունում ։
1952 թվականի մայիսի 8-ից մինչև հուլիսի 18-ը տեղի է ունեցել Հրեական հակաֆաշիստական կոմիտեի անդամների փակ դատավարությունը։ Տասներեք մեղադրյալներ դատապարտվել են մահվան և գնդակահարվել 1952 թվականի օգոստոսի 12-ին։ Նրանց հետ գնդակահարվել են նաև «վնասարար ինժեներները» Ստալինի անվան ավտոմոբիլային գործարանից։ Ընդհանուր առմամբ Հրեական հակաֆաշիստական կոմիտեի գործով կայացվել է 125 դատավճիռ, որոնցից 23-ը՝ մահվան, և բոլորն իրականացվել են ։
1951 թվականի հոկտեմբերին ձերբակալվել են պետանվտանգության ոլորտի՝ հրեական ծագում ունեցող մի շարք աշխատակիցներ (գեներալներ Նաում Էյտինգոնը և Լեոնիդ Ռայխմանը, գնդապետ Լև Շվարցմանը և այլք)։ Նրանք բոլորը մեղադրվել են մեծ «նացիոնալիստական հրեական դավադրություն» կազմակերպելու մեջ պետանվտանգության նախարար Վիկտոր Աբակումովի գլխավորությամբ, որը ձերբակալվել է 1951 թվականի հուլիսի 12-ին՝ մեղադրվելով նրանով, որ հետաքննության ընթացքում կազմակերպել է 1950 թվականի նոյեմբերին ձերբակալված հրեա բժիշկ Յակով Էտինգերի մահը և դրանով իսկ «փորձել խանգարել հրեա նացիոնալիստների հանցագործ խմբի դիմակազերծմանը, որ ներթափանցել էին պետանվտանգության մարմինների բարձր շրջաններ» ։
1951-1952 թվականներին պետանվտանգության նախարարության նոր ղեկավարները սարքել են այսպես կոչված «մեգրելների գործն» ընդդեմ Վրաստանի կոմկուսի կազմակերպության ղեկավարների հանրապետության արևմտյան շրջաններում։ Ենթադրվում է, որ այդ ակցիան կողմանկի կերպով ուղղված է եղել ընդդեմ Լավրենտի Բերիայի, որը ծագումով եղել է մեգրել ։
1951 թվականի հուլիսից մինչև 1952 թվականի նոյեմբեր ձերբակալվել են կուսակցական բարձրագույն ղեկավարությանը բուժող ինը բժիշկներ, որոնցից վեցը եղել են հրեա։ 1953 թվականի հունվարի 13-ին ԽՍՀՄ բոլոր թերթերում տպագրվել է հաղորդագրություն նրանց ձերբակալության մասին։ Նրանք մեղադրվել են նրանում, որ «չարագործաբար վնասել են հիվանդների առողջությանը», տվել սխալ ախտորոշումներ, ոչ ճիշտ բուժմամբ կործանել իրենց հիվանդներին։ Դրանից հետո ամբողջ երկրում սկսվել են հրեաների զանգվածային հեռացում աշխատանքից, առաջին հերթին՝ բժշկական հաստատություններից։ Սակայն «բժիշկների գործով» դատավարության նախապատրաստումը դադարեցվել է 1953 թվականի մարտին Ստալինի մահվան պատճառով, և 1953 թվականի ապրիլի 4-ին ԽՍՀՄ պետանվտանգության նախարարությունը տարածել է հաղորդագրություն, թե «ստուգման արդյունքում պարզվել է, որ բժիշկները ձերբակալվել են սխալմամբ, առանց որոշակի օրինական հիմունքների», բժիշկների ցուցմունքներն ստացվել են «հետաքննության անթույլատրելի միջոցների» օգնությամբ ։
«Բժիշկների գործը» դարձել է ստալինյան դարաշրջանի բռնաճնշումների վերջի խոշոր արտահայտությունը։ Ստալինի մահվանից հետո Խորհրդային Միությունում բռնաճնշումներն այլևս երբեք չեն հասել նմանատիպ մասշտաբների։
Խոշտանգումներ
Մեղադրյալների հարցաքննությունների ընթացքում ձերբակալվածների նկատմամբ կիրառվել է ֆիզիկական ներգործություն՝ նպատակ ունենալով նրանց ստիպել ցուցմունք տալ ։ Խրուշչյովյան «հալոցքի» ժամանակ խորհրդային դատախազությունն իրականացրել է մի շարք քաղաքական դատավարությունների և խմբակային դատական գործերի ստուգում։ Բոլոր դեպքերում ստուգման արդյունքում բացահայտվել են կոպիտ կեղծումներ, երբ «խոստովանական ցուցմունքներ» ստացվել են խոշտանգումների միջոցով։ ԽՄԿԿ ԿԿ հատուկ հանձնաժողովը ԿԿ քարտուղար Պ․ Պոսպելովի գլխավորությամբ հայտարարել է, որ տեղի են ունեցել «անօրինական բռնաճնշումների դեպքեր, քննչական ործերի կեղծումներ, կալանավորների տանջանքների ու խոշտանգումների դեպքեր» ։ Օրինակ՝ Քաղբյուրոյի անդամության թեկնածու Ռոբերտ Էյխեի հարցաքննության ժամանակ կոտրվել է նրա ողնաշարը, իսկ մարշալ Վասիլի Բլյուխերը մահացել է Լեֆորտովոյի բանտում պարբերաբար ստացած ծեծի հետևանքներից ։
Ըստ ԽՄԿԿ ԿԿ նախագահության հանձնաժողովի՝ ԽՄԿԿ ԿԿ նախագահությանն ուղարկած գրության, որ վերաբերում էր բռնաճնշումների պատճառների հետաքննության աշխատանքներին (Նիկոլայ Շվերնիկի հանձնաժողով)՝ ձերբակալվածները, որոնք փորձել են ապացուցել իրենց անմեղությունը և չեն տվել պահանջվող ցուցմունքները, որպես կանոն ենթարկվել են տանջանքների ու խոշտանգումների։ Նրանց նկատմամբ կիրառվել են «стойки», «կոնվեյերային հարցաքննություններ», ուղարկվել են պատժախուց, պահվել հատուկ կահավորված խոնավ, ցուրտ կամ խիստ տաք սենյակներում, զրկվել քնից, ուտելիքից, ջրից, ծեծվել ու ենթարկվել տարատեսակ խոշտանգումների։ Գրության մեջ մեջբերվում է նաև Անդրբայկալյան ռազմական շրջանի հրամանատարի տեղակալ, կորպուսի հրամանատար Նիկոլայ Լիսովսու նամակից մի հատված․ «Ծեծում էին դաժանաբար, չարությամբ։ Տասը օր չէին թողնում մեկ րոպե քնել՝ չդադարեցնելով խոշտանգումները։ Դրանից հետո ուղարկում էին պատժախուց․․․ 7-8 ժամ պահում էին ծնկաչոք՝ վեր բարձրացրած ձեռքերով, կամ գլխահակ սեղանի տակ, և այդ դիրքով ես կանգնում էի էլի 7-8 ժամ։ Ծնկներիս կաշին ամբողջովին պլոկվել էր, և ես կանգնում էի մսի վրա։ Այդ տանջանքներն ուղեկցվում էին գլխին, մեջքին հասցվող հարվածներով» ։
Շվերնիկի հանձնաժողովի գրության մեջ ներկայացվել են փաստաթղթեր, որոնք վկայում են այն մասին, որ քաղաքական բանտարկյալների տանջանքներն ու խոշտանգումներն իրականացվել են ԽՍՀՄ բարձրագույն ղեկավարության և անձամբ Իոսիֆ Ստալինի թույլտվությամբ ։ 1939 թվականի հունվարի 10-ի՝ Մեծ ահաբեկչության ավարտից որոշ ժամանակ անց, Կենտկոմի անունից տարածվել են հեռագրեր, որոնցում բացատրվել է, որ «ՆԳԺԿ պրակտիկայում ֆիզիկական ներգործության կիրառումը թույլատրվել է 1937 թվականից Համամիութենական կոմունիստական կուսակցության թույլտվությամբ», և չնայած նրան, որ «հետագայում պրակտիկայում ֆիզիկական ներգործության մեթոդը չարաշահվել է սրիկաներ Զակովսկու, Լիտվինի և այլոց կողմից», «ՀՀՀ ԿԿ-ն կարծում է, որ ֆիզիկական ներգործության մեթոդը պետք է պարտադիր կիրառվի նաև ապագայում․․․ժողովրդի բացահայտ ու չզինաթափված թշնամիների նկատմամբ, որպես լիովին ճիշտ ու նպատակահարմար մեթոդ»։
Մի շարք դեպքերում որոշակի կալանավորների խոշտանգումներն անցկացվել են Ստալինի հատուկ հրահանգով։ Այսպես, 1937 թվականի սեպտեմբերի 13-ին Եժովին ուղղված գրավոր հրահանգում Ստալինը պահանջում է «ծեծի ենթարկել Ունշլիխտին նրա համար, որ նա չի ներկայացրել Լեհաստանի գործակալներին ըստ շրջանների (Օրենբուրգ, Նովոսիբիրսկ և այլն)» ։
1953 թվականի ապրիլի 4-ին՝ Ստալինի մահվանից մեկ ամիս անց, նորից ներքին գործերի նախարարության ղեկավար նշանակված Բերիան ստորագրել է № 0068 հրամանը «Ձերբակալությունների ժամանակ հարկադրանքի կամ ֆիզիկական ներգործության ինչ-որ միջոց կիրառելու արգելքի մասին», որում ասվում է․
ԽՍՀՄ ներքին գործերի նախարարության կողմից պարզել է, որ պետանվտանգության նախարարության մարմինների քննչական աշխատանքում տեղ են գտել խորհրդային օրենքների կոպտագույն աղավաղումներ, անմեղ խորհրդային քաղաքացիների ձերբակալություններ, քննչական նյութերի սանձարձակ կեղծումներ, խոշտանգումների տարբեր ձևերի լայն կիրառում՝ ձերբակալվածների դաժան ծեծ, մեջքին շրջված ձեռքերին ձեռնաշղթաների շուրջօրյա կիրառում, որ առանձին դեպքերում շարունակվել է մի քանի ամիսների ընթացքում, քնիզ երկարատև զրկում, ձերբակալվածներին մերկ վիճակում տեղավորում ցուրտ պատժախցում և այլն։
․․․Այդպիսի վայրագ «հարցաքննության մեթոդները» հանգեցրել են նրան, որ անմեղ ձերբակալվածներից շատերը քննիչների կողմից հասցվել են ֆիզիկական ուժերի անկման վիճակի, բարոյական դեպրեսիայի, իսկ նրանցից ոմանց՝ մարդկային կերպարի կորստյան։
Օգտվելով ձերբակալվածների այդ դրությունից՝ կեղծող քննիչները նրանց հրամցրել են նախօրոք սարքված «խոստովանությունները» հակախորհրդային և լրտեսական-ահաբեկչական աշխատանքի վերաբերյալ։
․․․Հրամայում եմ․ 1. Կտրուկ արգելել ներքին գործերի մինիստրության մարմիններում ձերբակալվածների նկատմամբ հարկադրանքի կամ ֆիզիկական ազդեցության որևէ միջոցի կիրառումը, հետաքննության անցկացման ընթացքում խիստ հետևել քրեական դատավարության օրենսգրքի նորմերին։
ԽՍՀՄ գերագույն դատախազի նախկին օգնական Վիկտոր Իլյուխինը պնդում է, որ Բերիայի ենթականերն ունեցել են ձերբակալվածներից ցուցմունքների անօրինական կորզման 26 միջոց ։
Ժողովուրդների տեղահանումներ
Իոսիֆ Ստալինի իշխանության օրոք Խորհրդային Միությունում անցկացվել են մի շարք տեղահանություններ էթնիկական սկզբունքով։ Որոշ արևմտյան ուսումնասիրողներ դրանցում տեսնում են ռասիզմի և/կամ էթնիկական զտումների քաղաքականության արտահայտություններ  ։
1930-ական թվականների վերջի տեղահանություններ
1930-ական թվականներին ԽՍՀՄ սահմանամերձ տարածքներից տեղահանվել են մի շարք ազգությունների պատկանող անձինք, հիմնականում այդ ժամանակ ԽՍՀՄ-ի համար օտարերկրացիներ (ռումիններ, կորեացիներ, լատվիացիներ և այլն)։
Տեղահանությունների մասշտաբները մեծացել են Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկսվելուց և Լեհաստանի տարածքների մի մասի (Արևմտյան Ուկրաինա և Արևմտյան Բելառուսիա), Բեսարաբիայի, ինչպես նաև մերձբալթյան հանրապետությունների՝ Լատվիայի, Լիտվայի ու Էստոնիայի՝ Խորհրդային Միությանը միացվելուց հետո։ Այդ տեղահանությունները կատարվել են ինչպես ազգային, այնպես էլ սոցիալական չափանիշներով և ուղղված են եղել առաջին հերթին հին վարչակարգի չինովնիկների, զինծառայողներ, կրոնավորների, ինչպես նաև բնակչության սոցիալապես ակտիվ խմբերի (օրինակ՝ ուսանողության) դեմ։
Ժողովուրդների տեղահանություն 1941-1944 թվականներին
1941 թվականի օգոստոսի 28-ին (Հայրենական մեծ պատերազմի սկսվելուց երկու ամիս անց) Պովոլժիեի գերմանացիների ազգային ինքնավարությունը լուծարվել է, իսկ նրանք տեղահանվել են Ղազախական ԽՍՀ տարածք։ 1942-1944 թվականներին իրականացվել են մի շարք այլ ազգությունների ներկայացուցիչների տեղահանություններ։ Մասնավորապես տեղահանվել են ինգերմանլանդական ֆիններ, կալմիկներ, չեչեններ, ինգուշներ, կարաչայներ, բալկարցիներ, Ղրիմի թաթարներ, նոգայներ, թուրք-մեսխեթինցիներ, պոնտացի հույներ։ Տեղահանությունների պաշտոնական պատճառը եղել է այդ ժողովրդի ներկայացուցիչների զգալի մասի զանգվածային դասալքությունը, կոլաբորացիոնիզմն ու ակտիվ հակախորհրդային զինված պայքարը ։
1944 թվականին Պաշտպանության պետական կոմիտեի № 5984сс որոշման համաձայն Ղրիմի ԻԽՍՀ տարածքից տեղահանվել են բուլղարացիներ, հույներ ու հայեր ։ Տեղահանության է ենթարկվել այդ ժողովուրդների մեծ մասը, չնայած այն հանգամանքին, որ այդ ժողովուրդների նեկայացուցիչները նույնպես կռվել են Կարմիր բանակի շարքերում և մասնակցել պարտիզանական շարժմանը ։
1940-1950-ական թվականների տեղահանություններ
Մերձբալթյան երկրներից և Մոլդովիայի ԽՍՀ-ից առավել մասշտաբային տեղահանություններն անցկացվել են 1949 թվականին։ Մարտի 25-ից սկսած՝ մի քանի օրվա ընթացքում Էստոնիայից արտաքսվել է ավելի քան 20 000 մարդ, Լատվիայից՝ ավելի քան 42 000 մարդ , Լիտվայից՝ շուրջ 32 000 մարդ։ 1949 թվականի հուլիսի 6-7-ը Մոլդավիայից արտաքսվել է 11 293 ընտանիք կամ 35 050 մարդ։
1948-1949 թվականներին արտաքսվել են տասնյակ հազարավոր հայրենադարձ հայեր, ինչպես նաև Խորհրդային Հայաստանի այլ բնակիչներ ։
1949 թվականին Ալթայի երկրամաս են արտաքսվել հայեր ԽՍՀՄ հարավային տարածաշրջաններից ։
Բռնաճնշումներ և հակասեմականություն
Ըստ Հրեական հանրագիտարանի՝ բռնաճնշումների ուղղվածությունը, սկսած 1930-ական թվականների կեսերից (և նույնիսկ ավելի վաղ) դարձել է ավելի հակասեմական, և դա հասել է իր ապոթեոզին Ստալինի կյանքի վերջին տարիներին ։
1948-1953 թվականներին մի շարք դեպքերում քաղաքական բռնաճնշումները ըստ բազմաթիվ աղբյուրների, ունեցել են հակասեմական բնույթ։ Դրանց են վերաբերում Սոլոմոն Միխոելսի սպանությունը, կոսմոպոլիտիզմի դեմ պայքարի արշավը, Հրեական հակաֆաշիստական կոմիտեի գործը, Բժիշկների գործը և այլն։
Թիմոթի Սնայդերը ժխտում է հակասեմական առանձնահատուկ տարրի առկայությունը 1930-ական թվականների բռնաճնշումներում, սակայն մատնանշում է այն հանգամանքը, որ ստալինյան ճամբարներում Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկսվելու պահին գտնվել են ավելի շատ հրեաներ, քան նացիստական Գերմանիայի համակենտրոնացման ճամբարներում (դա վերաբերում է նաև բռնաճնշումների ենթարկված ՆԳԺԿ աշխատակիցներին․ նրանց զգալի մասը նախքան Մեծ ահաբեկչությունը կազմել են հրեաները, որոնց փոխարինել են հիմնականում ռուսներն ու ուկրաինացիները)։ Ըստ Սնայդերի գնահատականների՝ 1932-1933 թվականների սովը և ահաբեկչության քաղաքականությունը հանգեցրել են մոտավորապես 100 հազար խորհրդային հրեաների մահվան 1930-ական թվականներին, ինչն զգալիորեն գերազանցում է նույն ժամանակաընթացքում հիտլերյան քաղաքականության զոհ դարձած հրեաների թվին ։
Գիտության ճնշում
Ստալինի օրոք ճնշումների են ենթարկվել ու արգելվել ամբողջ գիտական ուղղություններ, իսկ բազմաթիվ ականավոր գիտնականների, նժեներների ու բժիշկների դեմ կազմակերպվել են հետապնդումներ, ինչը մեծ վնաս է հասցրել երկրի գիտությանն ու մշակույթին ։ Որոշ դեպքերում այդ հետապնդումները կրել են հակասեմական բնույթ ։ Այդ կամ այն կերպ գաղափարախոսական միջամտումները վերաբերել են այնպիսի գիտակարգերի, ինչպիսիք են ֆիզիկան, քիմիան , աստղագիտությունը , լեզվաբանությունը , վիճակագրությունը , գրականագիտությունը , փիլիսոփայությունը , սոցիոլոգիան , ժողովրդագրությունը , տնտեսագիտությունը , գենետիկան , մանկաբանությունը , պատմությունը և կիբեռնետիկան։ Կենտրոնական վիճակագրական վարչության առաջատար ժողովրդագիրները ձերբակալվել և գնդակահարվել են այն բանից հետո, երբ Ստալինին դուր չեն եկել   1937 թվականի մարդահամարի արդյունքները, որոնք բացահայտել են սովի հետևանքով բնակչության թվաքանակի մեծ կորուստները սովին նախորդած ժամանակի թվաքանակի համեմատությամբ։
Ստալինյան բռնաճնշումների մասշտաբներ
Բռնաճնշումների մասշտաբների գնահատականները խիստ տարբերվում են «բռնաճնշումներ» հասկացությանը վերաբերող ընկալումներից և «բռնաճնշումների զոհեր» հասկացությունից։ Դա պայմանավորված է բռնաճնշումների ենթարկված անձանց կարգավիճակների տարբերության, ինչպես նաև ուսումնասիրողներին հասանելի փաստաթղթերի ոչ լիարժեք լինելու և դրանցում առկա հակասությունների առկայությամբ ։
Տարբեր ուսումնասիրողների կողմից բռնաճնշումների զոհերի շարքին են դասվում քաղաքացիների հետևյալ խմբերը․
Խորհրդային տարիներին ահաբեկչության զոհ դարձած անձանց ընդհանուր թիվը, ըստ «Մեմորիալ» միջազգային կազմակերպության, կազմել է 11-12-ից մինչև 38-39 մլն մարդ ։ Այդ թվում․
Հակահեղափոխական գործունեության համար դատապարտվածների թվաքանակ
1954 թվականի փետրվարին ԽՄԿԿ ԿԿ առաջին քարտուղար Նիկիտա Խրուշչովի անունով պատրաստվել է տեղեկանք, որն ստորագրել են ԽՍՀՄ գլխավոր դատախազ Ռ․ Ռուդենկոն, ԽՍՀՄ ներքին գործերի նախարար Ս․ Կրուգլովը և արդարադատության նախարար Կ․ Գորշենինը, և որում նշվել է 1921 թվականից մինչև 1954 թվականի փետրվարի 1-ը հակահեղափոխական հանցագործությունների համար դատապարտվածների թիվը։ Ըստ տեղեկանքի՝ այդ ժամանակաշրջանում Միացյալ պետական քաղաքական վարչության կոլեգիայի, ՆԳԺԿ «եռյակների»․ Հատուկ խորհրդակցության, Ռազմական կոլեգիայի, դատարանների ու ռազմական տրիբունալների կողմից դատապարտվել է 3 777 380 մարդ, այդ թվում՝ մահապատժի է դատապարտվել 642 980 մարդ, ճամբարներում և բանտերում մինչև 25 տարվա ազատազրկման՝ 2 369 220 մարդ, աքսորի ու արտաքսման՝ 765 180 մարդ ։
Համաձայն «ԽՍՀՄ ՆԳՆ 1 հատուկ բաժնի՝ 1921-1953 թվականներին ձերբակալվածների և դատապարտվածների մասին տեղեկանքի», որը գրվել է 1953 թվականի դեկտեմբերի 11-ին և ստորագրվել ՆԳՆ արխիվի բաժնի պետ Պավլովի կողմից, և որի հիման վրա հավանաբար գրվել է Խրուշչովին ուղարկված տեղեկանքը, 1921 թվականից մինչև 1938 թվականը ՀԱՀ-ՊՔՎ-ՄՊՔՎ-ՆԳԺԿ գործերով և 1939 թվականից մինչև 1953 թվականի կեսերը հակահեղափոխական հանցագործությունների համար դատարանների և արտադատարանային մարմինների կողմից դատապարտվել է ընդհանուր առմամբ 4 060 306 մարդ, որոնցից մահապատժի է դատապարտվել 799 455 մարդ, բանտերում ու ճամբարներում ազատազրկման՝ 2 631 397 մարդ, աքսորի ու արտաքսման՝ 413 512 մարդ, այլ պատժամիջոցների՝ 215 942 մարդ։ Ըստ այդ փաստաթղթի՝ 1921-1938 թվականներին ձերբակալվել է ընդհանուր առմամբ 4 835 937 մարդ (հակահեղափոխական՝ 3 341 989, այլ հանցագործություններ՝ 1 493 948), որոնցից դատվել է 2 944 879 մարդ, այդ թվում՝ մահվան է դատապարտվել 745 220 մարդ։ 1939-1953 թվականներին հակահեղափոխական գործունեության համար դատապարտվել է 1 115 247 մարդ, որոնցից մահապատժի է դատապարտվել 54 235 մարդ (նրանցից 23 278 մարդ՝ 1942 թվականին)   )։
Ընդհանուր առմամբ 1918-1953 թվականներին, ըստ ԽՍՀՄ ՊԱԿ-ի մարզային վարչությունների վիճակագրության վերլուծության տվյալների, որ ներկայացվել է 1988 թվականին, ՀԱՀ-ՊՔՎ-ՄՊՔՎ-ՆԳԺԿ-ՊԱԺԿ-ՊԱՆ մարմինների կողմից ձերբակալվել է 4308487 մարդ, որոնցից 835194 մարդ գնդակահարվել է ։
Գոյություն ունի լիովին հիմնավոր կարծիք, որ քաղաքական բռնաճնշումների զոհերի ընդհանուր թվաքանակի գնահատման համար պետք է հաշվի առնել ոչ միայն «հակահեղափոխական հացագործությունների» համար դատապարտվածների թվաքանակը։ Բռնաճնշումների են ենթարկվել նաև դատապարտվածների ընտանիքների անդամները, որոնք կարող էին փաստաթղթերում ներկայացվել ոչ թե որպես «հակահեղափոխական հացագործությունների» համար դատապարտվածներ, այլ որպես «սոցիալապես վտանգավոր» կամ «սոցիալապես վնասակար տարրեր» (այդ կատեգորիայում ներառվել են նաև մի շարք այլ անձինք, որոնք բռնաճնշումների են ենթարկվել քաղաքական դրդապատճառներով)։ Դրանից բացի, այդ բռնաճնշումների պաշտոնական վիճակագրությունը բոլորովին էլ ամբողջական չէ, քանի որ եղել են զանգվածային մահապատիժներ, որոնք չեն ներառվել ոչ մի վիճակագրության մեջ, ինչպիսին է, օրինակ, Կատինի գնդակահարությունը (21857 մարդ)։
Տեղահանվածներ
Ըստ նորագույն պատմագրության տվյալների՝ 1930-1950-ական թվականներին ընդհանուր առմամբ տեղահանվել է 6-ից մինչև 6,4 մլն մարդ․ տեղափոխման և աքսորում գտնվելու ընթացքում մահացել է առնվազն 1,2 մլն մարդ, այսինքն՝ մոտավորապես ամեն հինգերորդը ։
Վիճակագրական տվյալներ խորհրդային բռնաճնշումների քաղաքականության մասշտաբների վերաբերյալ
1958 թվականի Գերագույն դատարանի վիճակագրական ժողովածուում նշվում է 17,96 մլն դատապարտյալների մասին, որոնց 22,9 %-ը կամ 4113 հազար մարդ, դատապարտվել է ազատազրկման, իսկ մյուսները՝ տուգանքների կամ ուղղիչ-աշխատանքային գործունեության։ Նրանցից բռնաճնշումների զոհերի թվին կարող են դասվել ԽՍՀՄ գերագույն դատարանի նախագահության 1941 թվականի հուլիսի 6-ի՝ «պատերազմական ժամանակում սուտ լուրերի տարածման» համար (որ անհանգստություն են առաջացրել բնակչության շրջանում) պատասխանատվության վերաբերյալ հրամանով դատապարտվածները։ 15,75 մլն մարդ դատապարտվել է աշխատանքից ինքնակամ հեռանալու համար'' (բազմաթիվ կատեգորիաների աշխատողների արգելվել է ինքնակամ փոխել աշխատանքի վայրը նաև պատերազմի ավարտից հետո) ։
Դրանից բացի, զգալի թվով մարդիկ դատապարտվել են մեծ ժամկետներով ազատազրկման և նույնիսկ գնդակահարության՝ սովի պայմաններում մանր գողությունների համար (այսպես կոչված «Հասկիկների մասին օրենք») ։
Ըստ «Мемориал» կազմակերպության ղեկավար Արսենի Ռոգինսկու գնահատման՝ 1918-1987 թվականներին ընդհանուր առմամբ ձերբակալվել է (այդ թվում նաև՝ քաղաքական հոդվածներով) մինչև 7 մլն 100 հազար մարդ ։
Ըստ պատմաբան Վ․ Պոպովի գնահատականների՝ 1923-1953 թվականներին քաղաքական և քրեական հանցագործությունների համար դատապարտվածների ընդհանուր թվաքանակը կազմել է առնված 40 մլն։ Ըստ նրա կարծիքի՝ այդ գնահատականը «բոլորովին մոտավոր է և խիստ նվազեցված, բայց լիովին արտահայտում է բռնաճնշումների պետական քաղաքականության մասշտաբները․․․ Եթե բնակչության ընդհանուր թվաքանակից հանենք մինչև 14 տարեկաններին և 60-ից մեծերին՝ որպես հանցագործության քիչ ունակ, ապա կպարզվի, որ մեկ սերնդի կյանքի ընթացքում՝ 1923 թվականից մինչև 1953 թվականը, դատապարտվել է հասարակության գրեթե ամեն երրորդ աշխատունակ անդամը»։ Միայն ՌՍՖՍՀ-ում ընդհանուր իրավասության դատարանների կողմից դատավճիռ է կայացվել 39,1 մլն մարդու վերաբերյալ, ընդ որում՝ տարբեր տարիների ազատազրկման է դատապարտվել դատապարտյալների 37-65 %-ը (չհաշված ՆԳԺԿ-ի կողմից, առանց գերագույն, երկրամասային ու մարզային դատարանների ու ճամբարներին կից մշտական սեսիաների դատավճիռներով, ռազմական տրիբունալների վճիռներով բռնաճնշումների ենթարկվածներին, աքսորվածներին, տեղահանված ժողովուրդներին և այլն) ։
Ըստ Անատոլի Վիշնևսկու տվյալների՝ «ավելի կամ պակաս երկար ժամկետով ազատազրկման կամ ազատության էական սահմանափակման ձևով բռնաճնշումների ենթարկված ԽՍՀՄ քաղաքացիների ընդհանուր քանակը» (ճամբարներում, հատուկ բնակավայրերում և այլն) 1920-ական թվականներ-ից մինչև 1953 թվականը «կազմել է առնվազն 25-30 միլիոն մարդ» (այսինքն՝ ԽՍՀՄ ՔՕ բոլոր հոդվածներով դատապարտվածները, ներառյալ նաև հատուկ բնակավայրեր տեղափոխվածները) ։ Ըստ նրա տվյալների (հղում կատարելով Վիկտոր Զեմսկովին)՝ միայն «1934-1947 թվականների ընթացքում ճամբար է ուղարկվել (հանած վերադարձված փախստականներին) 10,2 մլն մարդ»։ Սակայն Զեմսկովը գրում է ոչ թե ճամբարներ նոր ուղարկվածների մասին, այլ բնութագրում է Գուլագի ճամբարային բնակչության ընդհանուր շարժը, այսինքն՝ այդ թիվը ներառում է ինչպես նորից եկած կալանավորներին, այնպես էլ նրանց, որոնք արդեն կրում էին իրենց պատիժը։
Բռնաճնշումների արդյունքում զոհվածների թվաքանակը որոշելիս հաշվի են առնվում ինչպես մահապատժի ենթարկվածները, այնպես էլ կալանավայրերում և աքսորավայրերում մահացածները։
Ըստ եղած արխիվային տվյալների՝ 1930-1953 թվականներին ազատազրկման բոլոր վայրերում մահացել է 1,76 մլն մարդ ։ Որոշ ուսումնասիրողների կողմից նշվել են ճամբարներում մահացության վիճակագրության հակասությունները և ոչ ամբողջական լինելը ։ Ըստ Անատոլի Վիշնևսկու հաշվարկերի՝ միայն կալանավայրերում և աքսորավայրերում սպանվածների ու մահացածների քանակը կազմել է 4-6 մլն ։
Վերոնշյալ թվերի կողմնակիցները, պաշտպանելով իրենց տեսակետը, հաճախ փորձում են կասկածի ենթարկել արխիվային տվյալների ճշգրտությունը։ Օրինակ՝ Գուլագի բնակչության տեղաշարժի աղյուսակներում կա «այլ կորուստ» («прочая убыль») տարօրինակ սյունակ։ Հայտնի չէ, թե ինչ կորուստ է դա, եթե կալանավորները ո՛չ սպանվել են, ո՛չ փախել, ո՛չ ազատվել և ո՛չ էլ տեղափոխվել այլ վայրեր։ Ինչպես ենթադրում է ժողովրդագիր Ալեքսանդր Բաբյոնիշևը, «այլ կորուստ» ասելով պետք է հասկանալ ճամբարներում կալանավորների ոչնչացումը ։ Մյուս կողմից՝ Վ․ Զեմսկովը պնդում է, որ ճամբարներում և փախչելու փորձի ժամանակ սպանվածները նշվել են որպես «արյունատար համակարգերի հիվանդություններից մահացածներ», իսկ այդ սյունակը կարող է ներառել ճամբարի ղեկավարության կողմից արված հավելումները ։ Այնուամենայնիվ, այս սյունակի թվերը բավական փոքր են՝ մի քանի հազար մարդ տարեկան, և միայն հազվադեպ՝ դրանից ավելի։
Համեմատություն նախահեղափոխական Ռուսաստանի հետ
«Կոմունիզմի սև գրքի» («Чёрная книга коммунизма») հեղինակները, հիմնվելով Միխայիլ Գերնետի և Նիկոլայ Տագանցևի հավաքած տեղեկությունների, ինչպես նաև Կառլ Լիբկնեխտի հաղորդած վկայությունների վրա (ըստ Մարկ Ֆերրոյի), իրենց աշխատանքում ներկայացնում են հետևյալ տվյալները․ ցարական Ռուսաստանում 1825-1905 թվականներին քաղաքական հանցագործությունների համար կայացվել է մահապատժի 625 դատավճիռ, որոնցից միայն 191-ն է իրականացվել, իսկ հեղափոխության տարիներին՝ 1905-1910 թվականներին, կայացվել է մահվան 5735 դատավճիռ քաղաքական հանցագործությունների համար, ներառյալ ռազմական-դաշտային դատարանների վճիռները, որոնցից իրականացվել է 3741 դատավճիռ ։
Պետության ղեկավարների դերը բռնաճնշումներում
Բռնաճնշումների ու ահաբեկչության կազմակերպմանը մասնակից ՀամԿ(բ)Կ անդամների մեծ մասը հետագայում դատվել են ԽՍՀՄ գերագույն դատարանի ռազմական կոլեգիայի կողմից պարզեցված դատավարությամբ՝ ԽՍՀՄ կենտգործկոմի և ժողկոմխորհի՝ 1934 թվականի դեկտեմբերի 1-ի որոշման հիման վրա։
Պարզեցված դատավարությունը ենթադրել է ահաբեկչության կազմակերպիչների կամ ահաբեկչական կազմակերպության մասնակիցների գործի քննություն և դատավճռի կայացում ԽՍՀՄ գերագույն դատարանի ռազմական կոլեգիայի փակ նիստում, առանց պաշտպանության ներկայացուցիչների մասնակցության և միայն մեղադրական նյութերի ու ամբաստանյալի ցուցմունքների հիման վրա։
Պարզեցված դատավարության համար անհրաժեշտ պայման է եղել ՀամԿ(բ)Կ ԿԿ քաղբյուրոյի հատուկ որոշումը, որոնցից շատերի տակ առկա է եղել Ստալինի ստորագրությունը ։
Մի շարք պատմաբաններ ընդգծում են Ստալինի դերը բռնաճնշումների կազմակերպման ու խրախուսման գործում։ Այսպես, Օլեգ Խլևնյուկը գրում է, որ 1934 թվականի հունվարի վերջին նա դատախազությանն արգելել է քրեական պատասխանատվության ենթարկել Արևելյան Ղազախստանի մարզի Շեմոնաիխսկի շրջանի երկու ղեկավարներին, որոնք կազմակերպել էին «սոցիալիստական սեփականության հրապարակային հափշտակիչ» երեք անձանց հրապարակային, առանց դատի սպանությունը։ Ստալինը քննիչներից անձամբ պահանջել է ձերբակալվածների նկատմամբ կիրառել խոշտանգումներ, հրահանգել օրինագծերում ներառել պատժիչ գործողություններ ԽՍՀՄ-ից փախած զինծառայողների ընտանիքների անդամների նկատմամբ, անձամբ է հաստատել բռնաճնշումները։
Բռնաճնշումների կազմակերպիչների ճակատագիր
Ստալինյան բռնաճնշումների ընթացքում պետական անվտանգության մարմինների աշխատակիցները պարբերաբար ենթարկվել են «զտումների»։ Արդյունքում, բռնաճնշումների բազմաթիվ կազմակերպիչներ և իրականացնողներ, այդ թվում նաև ՆԳԺԿ ղեկավարներ Գենրիխ Յագոդան և Նիկոլայ Եժովը նույնպես դարձել են բռնաճնշումների զոհեր։
Իր մահվանից առաջ Ստալինը Բերիային կասկածել է ձերբակալված Աբակումովին հովանավորելու մեջ, իսկ նրա մահվանից հետո ձերբակալվել և դատապարտվել են պետական անվտանգության մի շարք ղեկավար աշխատողներ, այդ թվում՝ ուղղակի սպանություններ իրականացնողներ Լավրենտի Բերիա ն, Վլադիմիր Դեկանոզովը, Բոգդան Կոբուլովը, Ամայակ Կոբուլովը, Վսևոլոդ Մերկուլովը, Լև Վլոդզիմիրսկին, Սերգո Գոգլիձեն, Պավել Յակովլևիչը, Լև Շվարցմանը, Միխայիլ Ռյումինը, Ալեքսանդր Լեոնովը, Վլադիմիր Կոմարովը, Միխայիլ Լիխաչյովը, Իվան Չերնովը, Յակով Բրովերմանը, Սոլոմոն Միլշտեյնը, Պյոտր Շարիան, Ստեփան Մամուլովը, Բորիս Ռոդոսը, Ստանիսլավ Ռեդենսը, Պավել Վոլոձենկոն։ Պետական անվտանգության նախարար Վիկտոր Աբակումովը (1946-1951 թվականներ) ձերբակալվել է Ստալինի օրոք, բայց գնդակահարվել է արդեն նրա մահվանից հետո։
Համաներում և արդարացում
Ըստ պատմաբան Ն․ Պետրովի՝ 1939-1940 թվականներին կալանավայրերից ազատվել է 100-150 հազար մարդ, ընդ որում, նրանց ձերբակալել, բայց չէին դատել մինչև 1938 թվականի նոյեմբերի 17-ը ։
Հայրենական մեծ պատերազմի առաջին ամիսներին ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահ Իոսիֆ Ստալինի 1941 թվականի հուլիսի 12-ի և նոյեմբերի 24-ի հրամանների հիման վրա ազատազրկման վայրերից ազատվել է շուրջ 600 հազար մարդ ։
1953 թվականի սկզբին, ԽՍՀՄ ներքին գործերի միացյալ նախարարության ղեկավար Լավրենտի Բերիայի հրամանով ստեղծվել են հանձնաժողովներ ու քննչական խմբեր՝  ներքին գործերի նախարարությունում գտնվող գործերի քննության համար։ Այդ խմբերը զբաղվել են ձերբակալված «վնասարար բժիշկների» գործերով, «օդաչուների գործով» և այլն։ Լավրենտի Բերիայի նախաձեռնությամբ սկսված հետաքննությունների արդյունքում 1953 թվականի ապրիլին ազատություն են ստացել բազմաթիվ դատապարտվածներ և վերանայվող գործերով հետաքննության ենթակա անձինք։
1953 թվականի մարտի 26-ին Լավրենտի Բերիան ԽՄԿԿ ԿԿ նախագահությանն ուղարկել է համաներման մասին գրություն՝ առաջարկելով ազատազրկման վայրերից ազատ արձակել մինչև հինգ տարի դատապարտվածներին, տնտեսական, պաշտոնական և առանձին ռազմական հանցագործությունների համար դատապարտվածներին՝ անկախ կալանքի ժամկետից, մինչև տասը տարեկան երեխաներ ունեցող կանանց, հղիներին, անչափահասներին, անբուժելի հիվանդներին, տարեցներին, երկու անգամ կրճատել հինգ տարուց ավելի ժամկետով դատապարտվածների ազատազրկման ժամկետը։ 1953 թվականի մարտի 27-ին ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահությունը հրապարակել է հրաման «Համաներման մասին», որով ազատ արձակման ենթակա են հայտարարվել ԽՍՀՄ կալանավորների մեկ երրորդից ավելին։ Փաստացիորեն ազատություն է ստացել մեկ միլիոնից ավելի մարդ, դադարեցվել է շուրջ 400 հազար քրեական գործերի ընթացքը։
1954-1955 թվականներին ճամբարներից ու գաղութներից ժամկետից շուտ ազատվել է 88278 քաղաքական կալանավոր, որոնցից 32798 մարդ՝ գործերի վերանայման հիման վրա, 55480 մարդ՝ ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահության 1955 թվականի սեպտեմբերի 17-ի՝ «1941-1945 թվականների Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ բռնազավթողների հետ համագործակցած խորհրդային քաղաքացիների համաներման մասին» հրամանով։  Եթե 1955 թվականի հունվարի 1-ին ճամբարներում ու գաղութներում եղել է հակահեղափոխական հանցագործությունների համար դատապարտված 309088 մարդ, ապա 1956 թվականի հունվարի 1-ին նրանց թիվը կազմել է 113735 մարդ, իսկ 1959 թվականի հունվարի 1-ին՝ 11027 մարդ ։
Պյոտր Պոսպելովի հանձնաժողովի աշխատանքի արդյունքում սկսվեցին զանգվածային օրինական արդարացումները։ Մասնավորապես, 1954-1961 թվականներին հանցակազմի բացակայության համար արդարացվել է 737182 և մերժում է ստացել՝ 208448 դատապարտյալ, իսկ 1962-1983 թվականներին արդարացվել է 157055 և մերժում է ստացել 22754 դատապարտյալ ։
Արդարացման գործընթացը վերսկսվել է 1980-ական թվականների վերջին՝ Միխայիլ Գորբաչովի նախաձեռնությամբ։ Այս փուլում արդարացվել են ոչ միայն ՀամԿ(բ)Կ բռնաճնշումների ենթարկված բոլոր գործիչները, այլև բազմաթիվ «դասակարգային թշնամիներ»։ 1988-1989 թվականներին վերանայվել է ևս 856582 մարդու գործ և արդարացվել 844740 մարդ ։
1989 թվականի նոյեմբերի 14-ի իր հռչակագրում ԽՍՀՄ Գերագույն խորհուրդը հայտարարել է․ Հայրենական պատերազմի տարիներին տեղի ունեցած Ստալինյան վարչակարգի բարբարոսական գործություններից է բալկարցիների, ինգուշների, կալմիկների, կարաչայների, Ղրիմի թաթարների, գերմանացիների, թուրք-մեսխեթների, չեչենների տեղահանությունը  հայրենի տարածքներից։ Բռնի վերաբնակեցման քաղաքականությունն արտացոլվել է կորեացիների, հույների, քրդերի ու այլ ժողովուրդների ճակատագրում։ ԽՍՀՄ Գերագույն խորհուրդը անվերապահորեն դատապարտում է բոլոր ժողովուրդների բռնի վերաբնակեցման քաղաքականությունը՝ որպես ծանրագույն հանցագործություն, որը հակասում է միջազգային իրավունքի հիմունքներին, սոցիալիստական հասարակարգի մարդասիրական բնույթին։
Պրևալլե
Պրևալլե  (Prevalle)՝ կոմունա Իտալիայում, Լոմբարդիա մարզի Բրեշիա գավառում ։
Ստալինյան բռնաճնշումներ
Համաներում և արդարացում
Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միության Գերագույն խորհուրդը երաշխավորում է, որ մարդու իրավունքների ու մարդասիրության նորմերի ոտնահարում պետական մակարդակում այլևս երբեք չի կրկնվի մեր երկրում։
Ներկայիս Ռուսաստանի իշխանությունները մեծ ուշադրություն են դարձնում ստալինյան բռնաճնշումների զոհերի արդարացման հարցին։ ՌՍՖՍՀ-ում և ԽՍՀՄ-ում իրանականացված քաղաքական բռնաճնշումների վերաբերյալ 2007 թվականին Վլադիմիր Պուտինն ասել է ․
Պրևալլե
Բնակչությունը ըստ 2004 թվականի տվյալների կազմում է 5838մարդ, խտությունը՝ 566 մարդ/կմ²։ Զբաղեցնում է 9կմ² տարածք։ Փոստային ինդեքս՝ 25080։ Հեռախոսային կոդ՝ 030։
Ստալինյան բռնաճնշումներ
Համաներում և արդարացում
Մենք բոլորս լավ գիտենք, որ 1937 թվականը համարվում է բռնաճնշումների գագաթնակետը, բայց այն (այդ 1937 թվականը) լավ նախապատրաստվել է դաժանության նախորդ տարիներին։ Բավական է հիշել պատանդների գնդակահարությունները Քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ, բոլոր դասերի, հոգևորականության ոչնչացումը, գյուղացիության կուլակաթափությունը, կազակության ոչնչացումը։ Այդպիսի ողբերգությունները մարդկության պատմության մեջ կրկնվել են ոչ մեկ անգամ։ Եվ միշտ դա տեղի է ունեցել այն ժամանակ, երբ առաջին հայացքից գրավիչ, բայց ստուգելիս դատարկ գաղափարները բարձր են դրվել հիմնական արժեքից՝ մարդկային կյանքից, մարդու իրավունքներից ու ազատություններից։ Մեր երկրի համար սա հատուկ ողբերգություն է։ Որովհետև մասշտաբը հսկայական է։ Չէ՞ որ ոչնչացվել, ճամբարներ են աքսորվել, գնդակահարվել, տանջանքների ենթարկվել հազարավոր, միլիոնավոր մարդիկ։ Եվ որպես կանոն, նրանք իրենց սեփական կարծիքն ունեցող մարդիկ են, ովքեր չեն վախեցել արտահայտել այն։ Նրանք առավել ազդեցիկ մարդիկ են։ Նրանք ազգի գույնն են։ Եվ, իհարկե, մենք այդ ողբերգությունը տարիներ շարունակ մեզ վրա զգում ենք։ Պետք է ամեն ինչ անել, որպեսզի դա երբեք չմոռացվի։
Պրևալլե
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր
Ստալինյան բռնաճնշումներ
Հիշատակ
Ամեն տարի, հոկտեմբերի 30-ին, Ռուսաստանում և ԽՍՀՄ նախկին երկրներում նշվում է Քաղաքական բռնաճնշումների զոհերի հիշատակի օրը։ Այդ օրը կազմակերպվում են ցույցեր ու տարբեր միջոցառումներ, որոնց ընթացքում հիշում են քաղաքական բռնաճնշումներից տուժածներին, Ռուսաստանի դպրոցներում կազմակերպվում են պատմության «կենդանի» դասեր՝ հրավիրելով այդ իրադարձությունների ականատեսներին  ։ Մոսկվայում հիմնական միջոցառումը տեղի է ունենում Լյուբլյանսկի հրապարակում՝  Սոլովեցկի քարի մոտ և Բուտովսկի հրաձգարանում, Սանկտ Պետերբուրգում՝ Տրոիցկի հրապարակում՝  Սոլովեցի քարի մոտ և Լևաշովսկի գերեզմանատանը։
Զոհերի հիշատակը պահպանելու և նրանց ընտանիքների պատմությունը վերականգնելու և տուժածներին օգնելու նպատակով «Мемориал» միությունը 1998 թվականին ձեռնամուխ է եղել տվյալների միասնական բազայի ստեղծմանը՝  տարածաշրջանային Հիշատակի գրքերից հավաքելով ամբողջ տեղեկատվությունը ։
Ուսումնասիրողները մինչ օրս դժվարությունների են հանդիպում խորհրդային բռնաճնշումներին վերաբերող արխիվների հասանելիության հարցում։ Ռուսական «Мемориал» կազմակերպության ղեկավար Արսենի Ռոգինսկին պնդում է ․ "Մեծ թվով փաստաթղթեր մեր երկրում գաղտնի են, որն անարդարացի է։ Եթե խնդրեք 20-ական թվականների, 30-ականների սկզբի ինչ-որ քննչական գործեր, ապա մերժում կստանաք։ Նույնիսկ «Հիշատակի գրքերի» կազմման համար այդ գործերին հասանելիություն ստանալը դժվար է կամ գրեթե անհնար։"
2002 թվականի հունվարի 16-ին Վլադիմիր Պուտինը կառավարությանը հանձնարարել է ստեղծել նորմատիվ-իրավական բազա՝ ստալինյան բռնաճնշումներից տուժած Լեհաստանի քաղաքացիներին փոխհատուցում վճարելու նպատակով ։
2009 թվականի սեպտեմբերի 9-ին Ալեքսանդր Սոլժենիցինի «ԳՈՒԼԱԳ արշիպելագ («Архипелаг ГУЛАГ») գեղարվեստական-պատմական ուսումնասիրությունն ընդգրկվել է Ռուսաստանի ավագ դպրոցի աշակերտների գրականության պարտադիր ծրագրում ։ Դրանից առաջ դպրոցական ծրագրում նաև ընդգրկվել էր Սոլժենիցինի «Իվան Դենիսովիչի մեկ օրը» («Один день Ивана Денисовича») վիպակը։
2009 թվականի հոկտեմբերի 30-ին՝ Քաղաքական բռնաճնշումների զոհերի հիշատակի օրվան նվիրված ելույթի ժամանակ, Դմիտրի Մեդվեդևը (որ այն ժամանակ Ռուսաստանի նախագահն էր) կոչ է արել չարդարացնել ստալինյան բռնաճնշումները, որոնց զոհ են դարձել միլիոնավոր մարդիկ  ։ Մեդվեդևն ասել է, որ կարիք չկա  բազմաթիվ մարդկանց զոհվելն արդարացնել ինչ-որ բարձրագույն պետական նպատակներով․ «Ես համոզված եմ, որ մարդկային վշտի ու կորստի գնով հնարավոր չէ հասնել երկրի ոչ մի զարգացման, ոչ մի հաջողության, ոչ մի հավակնության։ Ոչինչ չի կարելի մարդկային կյանքի արժեքից բարձր դասել։ Իսկ բռնաճնշումներին արդարացում չկա»  ։ Ըստ նրա, անհրաժեշտ է վառ պահել բռնաճնշումների զոհերի հիշատակը ։
Ամեն տարի հոկտեմբերի 29-ին, Մոսկվայի Սոլովեցկի քարի մոտ, ինչպես նաև Ռուսաստանի այլ քաղաքներում, «Мемориал» միության կողմից անց է կացվում «Անունների վերադարձ» («Возвращение имён») ակցիան, որի ընթացքում մարդիկ հերթով կարդում են բռնաճնշումների տարիներին զոհվածների անունները։ Ակցիային կարող են մասնակցել բոլորը։ Նրանցից յուրաքանչյուրին առաջարկվում է կարդալ մի քանի անուններից կազմված ցանկ (բռնաճնշման ենթարկվածի ազգանունը, անունը, հայրանունը, տարիքը զոհվելու պահին, աշխատանքի վայրն ու գնդակահարության ամսաթիվը), մոմ վառել և ծաղիկներ դնել։ «Անունների վերադարձ» ակցիան առաջին անգամ անց է կացվել 2007 թվականին ։
2014 թվականից Ռուսաստանում գործում է «Վերջին հասցե» («Последний адрес») նախաձեռնությունը՝ ուղղված Խորհրդային Միությունում քաղաքական բռնաճնշումների զոհ դարձած մարդկանց հիշատակի հավերժացմանը։ Այդ նպատակով  այն տան պատին, որտեղ ապրել է բռնաճնշման զոհը, տեղադրվում է ձեռքի ափի չափով հուշատախտակ՝  նվիրված միայն մեկ մարդու։ Նախագծի սկզբունքն է՝ «Մեկ անուն, մեկ կյանք, մեկ նշան» («Одно имя, одна жизнь, один знак») ։ Ըստ նախաձեռնության հիմնադիրներից մեկի՝ Սերգեյ Պարխոմենկոյի, մինչև 2017 թվականի ամառ Ռուսաստանում տեղադրվել է շուրջ 600 հուշատախտակ, Ռուսաստանի տարբեր շրջաններից ստացվել է երկու հազարից ավելի հայտ ։ Ռուսական նախագծի օրինակով սկսվել են «Остання адреса — Україна» և «Poslední adresa» в Чехии ինքնուրույն նախագծերը։
2015 թվականին սկիզբ է առել «Անմահ զորանոց» («Бессмертный барак») ինտերնետային նախագիծը, որի կայքում յուրաքանչյուր ցանկացող կարող է թողնել տեղեկություններ բռնաճնշումների ենթարկված իր հարազատի մասին։ Նախագծի շրջանակներում սոցիալական ցանցերի միջոցով ևս անդրադարձել են խորհրդային ժամանակաշրջանի բռնաճնշումներին, սովին, ժողովուրդների տեղահանությանը և զանգվածային գնդակահարություններին։ Կայքում կան ավելի քան 45 000 առանձին ընտանեկան պատմությունների հրապարակումներ, ինչպես նաև նախագծի շրջանակներում «Բռնաճնշումների զոհերի տվյալների միասնական բազա» («Единая база данных жертв репрессий») բաժնում հրապարակվել են հիշատակի գրքերի տվյալները։
Արտաքին հղումներ
<!-- * Записка Комиссии Политбюро ЦК КПСС по дополнительному изучению материалов, связанных с репрессиями, имевшими место в период 30-40-х — начала 50-х годов от 25 декабря 1988 года
Список литературы
Կատեգորիա:Ստալինյան բռնաճնշումներ Կատեգորիա:Քաղաքական բռնաճնշումներ