cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Պյոտր Դոբրոսերդով
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Դիվանագետներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Խորհրդային դիվանագետներ Կատեգորիա:Ռուս դիվանագետներ Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետի շրջանավարտներ
Լև Յաշինի հուշարձաններ (Մոսկվա)
Լև Յաշինի հուշարձաններ (Памятники Льву Яшину), հուշարձաններ Ռուսաստանի Դաշնության մայրաքաղաք Մոսկվայում, որոնք նվիրված են խորհրդային անվանի ֆուտբոլիստ, դարպասապահ Լև Իվանովիչ Յաշինին։
Մոսկվայում կա նրան նվիրված երեք հուշարձան՝ «Դինամո» մարզադաշտի մոտ, «Լուժնիկիում» և Վագանկովյան գերեզմանատանը։
Հուշարձան «Դինամո» մարզադաշտի մոտ
Տեղադրվել է 1999 թվականին՝ հյուսիսային տրիբունայի կողքին։ Ձուլված է բրոնզից։ Քանդակագործն է Ալեքսանդր Ռուկավիշնիկովը։
Հուշարձանի բացման հանդիսավոր արարողությունը, որին մասնակցում էին Մոսկվայի քաղաքապետ Յուրի Լուժկովը, ՌԴ վարչապետ Սերգեյ Ստեպաշինը, ռուս մի շարք անվանի մարզիկներ, տեղի է ունեցել շաբաթ օրը՝ 1999 թվականի հոկտեմբերի 23-ին, և հարմարեցված էր լեգենդար դարպասապահի 70-ամյակին ։ «Քարե նետի պես դարպասապահը թռչում է դեպի երկինք-հավերժություն։ Մատների ծայրերով նա հասնում է գնդակին, որից անձրևն ընկնում է խոտին, որտեղ դողալով մրսում են մեխակները։ Կարմիր, սպիտակ, վարդագույն»,- այսպես է արձանը նկարագրել Ռուսաստանի առաջատար մարզական թերթերից մեկի հոդվածագիրը ։ Լև Յաշինը պատկերված է թռիչքի մեջ դեպի «իննյակը» սլացող գնդակը հետ մղելիս։ Սակայն քանդակն առաջացնում է ոչ միարժեք արձագանքներ։ Ոմանց համար անհասկանալի է, թե ինչու է բրոնզե Յաշինը փորձում հետ մղել այն գնդակը, որն ընդհանրապես չի թռչում դեպի դարպասը։ Դարպասն էլ տարօրինակ տեսք ունի ։
2010 թվականին «Դինամո» մարզադաշտը վերակառուցելու պատճառով արձանը տեղափոխվել է կենտրոնական ծառուղի, որը մետրոպոլիտենի «Դինամո» կայարանի մուտքից տանում է դեպի հարավային տրիբունա։
2014 թվականին Ռիո դե Ժանեյրոյում բացվել է Ռուսաստանի տուն, որի տարածքում տեղադրվել է դարպասապահ Լև Յաշինի մոսկովյան հուշարձանի կրկնօրինակը ։
Հուշարձան «Լուժնիկիում»
Հուշարձանը տեղադրվել է 1997 թվականին՝ Ռուսաստանի ականավոր մարզիկների ծառուղում։ Հեղինակն է քանդակագործ Ալեքսանդր Ռուկավիշնիկովը ։
Հուշարձան Վագանկովյան գերեզմանատանը
Քանդակագործն է Վյաչեսլավ Կլիկովը ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մոսկվայի հուշարձաններ Կատեգորիա:1999 հիմնադրումներ Ռուսաստանում Կատեգորիա:1997 հիմնադրումներ Ռուսաստանում
Իտալիայի հրաբխականություն
Իտալիան գտնվում է Եվրասիական և Աֆրիկյան սալերի բախման կետում։ Այն ակտիվ հրաբխային երկիր է և ներառում է ցամաքային Եվրոպայի միայն ակտիվ հրաբխային գագաթները (մինչդեռ հրաբխային կղզիներ կան նաև Հունաստանում՝ Հյուսիսէգեյան հրաբխային կամար)։ Ենթադրվում է, որ Իտալիայի հրաբուխներից ժայթքած լավան առաջացել է այդ սալերի սուդուկցիայի արդյունքում։
Գոյություն ունեն հրաբխային երեք հիմնական խմբեր. Իտալիայի կենտրոնական մասի երկայնքով հյուսիս-արևմուտք ձգվող հրաբխային կենտրոնների գիծը (տես՝ Կամպանյան հրաբխային աղեղ), Լիպարյան կղզիները Սիցիլիայի հյուսիս-արևելքում, և մյուս խումբը՝ Սիցիլիայից հարավ-արևմուտք՝ Պանտելերիա կղզու շուրջ, Միջերկրական ծովի Սիցիլիայի նեղուցում։ Սարդինիան Իտալիայի մնացած մասի համեմատ ունի աշխարհագրական բավականին այլ պատմություն։ Այն եղել է տեկտոնական բազմաթիվ շարժումների կենտրոն, որոնցից վերջինն ավարտվել է Պլեյստոցենի սկզբում։ Այժմ այստեղ միայն հանգած հրաբուխներ են ։
Իտալիան եղել է առաջին պետությունը, որն օգտագործել է երկրաջերմային էներգիան էլեկտրականություն ստանալու նպատակով ։ Երկրաջերմային բարձր գրադիենտը, որը կազմում է թերակղզու մի մասը, այն պոտենցիալ շահագործելի է դարձնում նաև այլ տարածաշրջաններում։ 1960-ականներին և 1970-ականներին կատարված հետազոտություններից հայտնաբերվել են երկրաջերմային շրջաններ Լացիոյում և Տոսկանայում, ինչպես նաև հրաբխային կղզիների մեծ մասում ։
Հանգած հրաբուխներ
Պատմական տարբեր ժամանակներում ակտիվ են եղել առնվազն 10 այլ հրաբխային կենտրոններ։ Դրանցից վերջերս ժայթքել են՝
Ստորջրյա հրաբուխներ
Ցամաքում գտնվող հրաբուխներից բացի, Իտալիան շրջապատող ծովերում կան երեք ստորջրյա հրաբուխներ.մասնավորապես հարավարևելյան Տիրենյայում և Սիցիլիայի նեղուցում։
Հիմնական հանգած հրաբուխները
Իտալիայում կան նաև մեծ թվով երկրաբանական կառույցներ՝ հանգած հրաբխային կենտրոնների պատճառով։ Այս հրաբուխները կարելի է խմբավորել տարբեր կատեգորիաների.
Վեզուվ
Սոմմա-Վեզուվյան հրաբխային համակարգը հիմնականում նշանավորվում է հզոր պայթուններով։ Դրանցից ամենահայտնին Վեզուվի 79 թվականի ժայթքումն է, որն ավերեց հին հռոմեական քաղաքներ Պոմպեյը, Հերկուլանումը, Ստաբիին և Օպլոնտիսը՝ հանգեցնելով հազարավոր զոհերի։ Հաշվվում է, որ այս ժայթքումը հրաբխային պայթյունավտանգության ինդեքսի ցուցանիշով հավասար է 5-ի և համարվում է Պլինինյան ժայթքման արխետիպը, որը կոչվում են Պլինիոս Կրտսերի պատվին, որն ականատես է եղել այդ իրադարձությանը ։
Գիտնականները պարզել են, որ նախկինում Վեզուվը ավելի հզոր Պլինինյան ժայթքումների պատճառ էր դարձել, որոնցից վերջինը ըստ ՀՊԻ-ի ցուցանիշի հավասար է եղել 6-ի։ Նշանավոր ժայթքում է տեղի ունեցել նաև 472 թվականին , որի մոխիրը հասել է մինչև Կոստանդնուպոլիս, իսկ 1631 թվականին գրանցված ժայթքումը հազարավոր մարդկանց մահվան պատճառ է դարձել ) և հիմք է հանդիսացել ապագա ժայթքման դեպքում տարհանման պլանների մշակման համար ։ Այս ժայթքման պատմության ու Նեապոլի բնակչության շատ բարձր խտության պատճառով Վեզուվը համարվում է աշխարհի ամենավտանգավոր հրաբուխներից մեկը ։
Ֆլեգրյան դաշտեր
Ի տարբերություն Վեզուվի, մոտակա Ֆլեգրյան դաշտերը կազմված չեն մեկ մեծ հրաբխային շինությունից, այլ հսկայական հրաբխային դաշտ են, որի ներսում բազմաթիվ ժայթքման օղակներ են բացվել, որոնք հաճախ տարբերվում են ժայթքումներից : Պատմական ժամանակներում միակ ժայթքումը, որն առաջացրել է Մոնտե Նուովոն և Ավերնուս լիճը, եղել է ցածր ինտենսիվության, և դրան նախորդել է հանգստի շրջան, որը տևել է ավելի քան 3000 տարի (մինչև եղել է անընդհատ ժայթքումների երկար հաջորդականություն) ։ Այնուամենայնիվ, Ֆլեգրյան դաշտերը ունակ են չափազանց հզոր ժայթքման, ինչը նրանց շնորհել է գերհրաբխի կոչում։
Էտնա
Էտնան բնութագրվում է գրեթե շարունակական ժայթքման ակտիվությամբ, և, ի տարբերություն Վեզուվի, Էտնայի ժայթքումները հակված են հոսող, լավային հոսքերով, որոնք կարող են առաջանալ ինչպես գագաթի խառնարաններից, այնպես էլ կողային բացվածքներից։ Այս ժայթքումները մեծ վնաս չեն պատճառում, բայց կան բացառություններ։ Պատմական ժամանակներում Էտնայի ամենամեծ արտահոսքային ժայթքումը տեղի է ունեցել 1669 թվականին, երբ լավան ծածկել է բազմաթիվ գյուղեր, որոնք ծով են հասել Կատանիայի մոտ՝ մինչև 17 կմ երկարությամբ հոսքով։ Այս ժայթքումն ամբողջությամբ փոխեց տարածքի լանդշաֆտը, սակայն դրա բնույթի պատճառով ժայթքման հետևանքով զոհեր չգրանցվեցին ։
Նմանատիպ ուժգնությամբ մեկ այլ ժայթքում տեղի է ունեցել մ.թ.ա. 396 թվականին, երբ լավայի հոսքերը, հասնելով ծով, խոչընդոտեցին Հիմիլկոյի կարթագենյան բանակի առաջխաղացմանը հունափյունիկյան պատերազմների ժամանակ (ինչպես նկարագրում է Դիոդորոս Սիկիլիացին) ։ Մի քանի տասնյակ մահեր են գրանցվել Բրոնտեում 1843 թվականի ժայթքման ժամանակ՝ լավայի և ջրի շփման հետևանքով։ Վերջին հզոր ավերիչ ժայթքումը տեղի է ունեցել 1928 թվականին, երբ լավան ծածկել է Մասկալի քաղաքը ։ 1979-ի ժայթքման ժամանակ հանկարծակի պայթյունը 9 մահվան և 23 վիրավորների պատճառ դարձավ էքսկուրսիայի ժամանակ զբոսաշրջիկների խմբի մեջ, և այդ նույն ժայթքումից հետո վերջին պաշտոնական հրամանը տրվեց բնակեցված շրջանից մարդկանց տարհանելու համար ։
Թռեղք
Պատմություն
Պատմական աղբյուրներում այս գավառն հաճախ անվանել են «Երկիրն Թռեղեաց» կամ «Ծաղկայ»։ Ամենահնագույն հիշատակությունը պահպանել է Պլինիոս Ավագը` vegio Thrire «Թրիար» ձևով, որից առաջացել է «Թռել-ք», «Թռեղ-ք» արտասանական ձևը։ Այստեղ էր Ցուրտավ քաղաքում նստող բդեշխների ամառանոցը։ Թռեղքում է գտնվում նաև Թրիալեթ հուշարձանախումբը։
Դարչնածառ
Դարչնածառ, դափնազգիների ընտանիքի դարչնենիների (Cinnamomum) ցեղի մշտադալար ծառեր կամ խոշոր թփեր։ Ունի ամուր, հաստակևղև տերևներ, դեղնականաչավուն կամ սպիտակավուն մանր ծաղիկներ։ Պտուղները երկարավուն, միասերմ են։ Առավել արժեքավոր են մշակվող երկու տեսակները՝ C․ cassia և C․ zeylanicum։ Առաջինը մշակվում է հարավային Չինաստանում, Վիետնամում, Լաոսում, Շրի Լանկայում, Ինդոնեզիայում, Լատինական Ամերիկայում, երկրորդը՝ Ասիայի, Աֆրիկայի, Ամերիկայի արևադարձային գոտում։
Հիշատակումներ
Սրա մասին հիշատակվում է գրեթե բոլոր հույն պատմագիրների մոտ, որոնք անվան էլ են կոշտ ոսկի։ Անունը լատիներենից է՝ cinna բառից է, որը նշանակում է անոթ։
Պատմություն
Դասական ժամանակներում առանձնացվում էին չորս տեսակի դարչնածառեր․
Հեբրյույի սուրբ գրքում մի քանի անգամ հիշատակվում է այս բույսը, առաջինը երբ Մոսեսը որոշում է օգտագործել երկու քաղցր Դարչին և սուրբ յուղ, պրովերբներում, որտեղ սիրահարնորի մահճակալները համեմված է միրթերով, ալոեներով, և դարչիններով, և Սողոմոնի երգում։
Այս բույսը գնահատված էր բոլոր անտիկ երկրների կողմից։
Կիրառություն
Դարչնի կեղևը օգտագործվում է որպես համեմունք։ այն օգտագործվում է թխվածքների համեմունքի հունք։ Նրանից շոկոլադ են ստանում, Մեքսիկայում։ Սա օգտագործվում է նաև շատ աղանդերում, ինչպես խնձորի կորիզները, նուշը։
Մերձավոր արևելքում սա հաճախ օգտագործվում է, որպես համեղ միացում հավի և լամայի հետ։
ԱՄՆում սա օգտագործվում է որպես շաքար։ Թուրքիայում նույնպես այն օգտագործվում է որպես շաքար, ուղղակի արդեն մանրացված տարբերակով։
Այն օգտագործվում է որպես ալկոհոլ ևս։ Ալկոհոլի չափը հասնում է մինչև 80 տոկոսի։ Նրանից պատրաստում վիսկի և կոնյակ։
Սա ունի նաև բուժական գործառույթ։ Բուժում է բոլոր տեսակի վարակիչ վիրուսային հիվանդությունները։
Պատկերասրահ
Կատեգորիա:Դափնազգիներ Կատեգորիա:Մշտադալար բույսեր
Մերկանտիլիզմ
Տնտեսագիտության բուն պատմությունն սկսվում է մերկանտիլիստներից, որոնք յուրովի ներկայացրին հարստության ստեղծման հիմնախնդրի լուծումը։ Եվ դա պատահական չէ, որովհետև դեռևս Արիստոտելի ժամանակներից տնտեսագիտությունը համարվում էր արվեստ, գիտություն՝ հարստությունն ավելացնելու ուղիների ուսումնասիրության մասին։ Մերկանտիլիստները նկատել են, որ հարուստ ու հզոր են այն երկրները, որոնք նշանակալից դեր են խաղում համաշխարհային առևտրի ոլորտում։ Դրա հիման վրա էլ հանգեցին այն հետևության, որ երկրի հարստությունը ստեղծվում է շրջանառության բնագավառում, մասնավորապես արտաքին առևտրի միջոցով։
Մերկանտիլիզմի զարգացման փուլերը
Մերկանտիլիզմը՝ որպես տնտեսագիտական ուսմունք, իր պատմական զարգացման ընթացքում անցել է երկու փուլ՝ վաղ և զարգացած մերկանտիլիզմի աստիճաններով։ Վաղ շրջանի մերկանտիլիզմը ձևավորվել է մինչ աշխարհագրակամ մեծ հայտնագործությունները՝ 15-րդ դարի վերջը և գոյատևել է մինչև 16-րդ դարի առաջին կեսը։ Ներքին արտադրության թույլ զարգացվածության հետևանքով արտաքին առևտուրը նույնպես թույլ էր զարգացած և էպիզոդիկ բնույթ էր կրում։ Վաղ մերկանտիլիզմի նշանավոր ներկայացուցիչներն են՝ Վ․ Ստաֆֆորդը՝ Անգլիայում, Գ․ Սկարուֆֆին՝ Իտալիայում և ուրիշներ։
Աշխարհագրական մեծ հայտնագործությունների հետևանքով Ամերիկայում ոսկու և արծաթի խոշոր պաշարների բացահայտումը նպաստեցին եվրոպական երկրների արտաքին առևտրի զարգացմանը։ Մոնետար մերկանտիլիզմի ներկայացուցիչները գտնում էին, որ երկրի հարստությունը մեծացնելու նպատակով պետությունը օրենսդրական ճանապարհով պետք է նպաստի դրան և ակտիվ դրմական քաղաքականություն իրականացնի։
Մերկանտիլիզմը հայ իրականության մեջ
17-18-րդ դարերում հայ առևտրային կապիտալը նշանակալից դեր էր խաղում միջազգային առևտրում։ Հայ առևտրականները գործունեություն էին ծավալել Ռուսաստանում, Թիֆլիսում, Բաքվում, Պարսկաստանում, Թուրքիայում, Հնդկաստանում, ինչպես նաև եվրոպական երկրներում։ Մերկանտիլիզմը հայ իրականության մեջ արտահայտվել է հիմնականում առանձին հեղինակների առևտրի հարցերին նվիրված աշխատություններում։ Հայաստանում մերկանտիլիզմը պետական քաղաքականության համակարգի չի վերածվել, որովհետև հայ առևտրային բուրժուազիայի գործունեությունը հիմնականում ծավալվել է օտար երկրներում։ 17-րդ դարի հայ նշանավոր վաճառականներից էր Զաքարիա Ագուլեցին, ով ներկայացրել է տարբեր երկրներում ապրանքների մեծածախ և մանրածախ գների մակարդակները, տեղեկություններ է տվել դրամահատման համակարգի մասին։ Ն շանակալից դեր է խաղացել նաև Շահամիր Շահամիրյանը։ Նա առաջադրել է կիրառել հովանավորչական քաղաքականությունը։ Նա գտնում էր, որ ներմուծումը սահմանափակելու կամ արգելեու ու դրանով տեղական արտադրությունը հովանավորելու համար ավելի ներգործական միջոց է ոչ այնքան բարձր մաքսերի սահմանումը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Քաղաքատնտեսական ուղղություններ Կատեգորիա:Միջազգային առևտրի պատմություն Կատեգորիա:Քաղաքական տնտեսագիտություն
Միխայլովկա (գյուղ, Բրատսկոեի շրջան)
Միխայլովկա (Михайлівка), գյուղ Ուկրաինայի Նիկոլաևի մարզի Բրատսկոեի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Միխայլովկա գյուղում բնակվում էր 96 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,427 կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Նիկոլաևի մարզի Բրատսկոեի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Զարուհի Մանուկյան
Զարուհի Ֆերդինանտի Մանուկյան, հայ գեղանկարչուհի։
ՀՀ վաստակավոր նկարիչ Ֆերդինանտ Մանուկյանի դուստրն է։
Կենսագրություն
1988 թվականին ավարտել է Հակոբ Կոջոյանի անվան գեղարվեստի դպրոցը։ 1988-1992 թվականներին սովորել է Փանոս Թերլեմեզյանի անվան գեղարվեստի ուսումնարանի գեղանկարչության բաժնում։ 1992-1997 թվականներին` Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտի գեղանկարչության բաժնում։ 1990 թվականից Հայաստանի նկարիչների միության անդամ է։ 1988 թվականից մասնակցել է մի շարք Հանրապետական, երիտասարդական, խմբակային ցուցահանդեսների ։ 2005 թվականից դասավանդում է Երևանի գեղարվեստի պետական ակադեմիայի միասնական ամբիոնում ։
Ստեղծագործություններ
Գործերից են`
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ նկարչուհիներ Կատեգորիա:1973 ծնունդներ Կատեգորիա:Օգոստոսի 15 ծնունդներ Կատեգորիա:Երևան քաղաքում ծնվածներ Կատեգորիա:Հայաստանի նկարիչների միության անդամներ Կատեգորիա:Հայ գեղանկարիչներ
Ստարիե Տույմազի
Ստարիե Տույմազի (Старые Туймазы, Иҫке Туймазы), գյուղ Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Տույմազինսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2009 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 1285 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Տույմազինսկի շրջանի բնակավայրեր
Զաուլգրուբ
Զաուլգրուբ  (Saulgrub), կոմունա Գերմանիայի Բավարիա երկրամասում։
Ենթարկվում է Վերին Բավարիա վարչական շրջանին։ Գտնվում է Գարմիշ Պարտենկիրխեն շրջանի կազմում։ Բնակչությունը կազմում է 1648 մարդ (ըստ 2010 թվականի դեկտեմբերի 31-ի) ։ Տարածքը կազմում է 35,49 կմ²։ Պաշտոնական կոդ՝ 09 1 80 129։
Տաշիր (գավառ)
Տաշիր, գավառ Մեծ Հայքի Գուգարք նահանգի կազմում ։
Գավառի կենտրոնն էր Լոռի բերդը։
Աշխարհագրություն
Տաշիր գավառը ընդգրկել է Ձորագետ, Փամբակ, Դեբեդ (վերին և միջին հոսանքը) գետերի ավազանները։ Համապատասխանում է ներկայիս Լոռու մարզի Տաշիրի (նախկին Կալինինոյի), Ստեփանավանի, Գուգարքի և մասամբ Թումանյանի շրջանների տարածքին։ Հյուսիսային սահմանագիծը Վիրահայոց լեռներն էին, հարավայինը` Հալաբի լեռնաշղթան։ Արևմուտքում Շիրակից բաժանվում էր Բազումի լեռնաշղթայով, արևելքում տարածվում էր մինչև Գուգարաց լեռնաշղթան։
Պատմություն
Մթա 8-րդ դարից եղել է Ուրարտուի, ապա Երվանդունիների (մթա 6-2-րդ դարեր) և Արտաշեսյանների (մթա 2-1-ին դարեր) պետության կազմում։ Արշակունյաց թագավորության օրոք (1-5-րդ դարեր) Գուգարքի բդեշխների կալվածն էր։ Արշակունյաց թագավորության անկումից հետո (428թ.), երբ Պարսից արքունիքը նվաճված Հայաստանը, Վիրքը, Աղվանքը և Ատրպատականը միավորել է մեկ վարչական միավորի` Հյուսիսային կամ Կապկոհ (Կովկասյան) քուստակի կազմում, Տաշիրը Գուգարքի հետ մտել է Վրաց մարզպանության մեջ։
450-451 թվականների ազատագրական շարժումների ժամանակ Տաշիրի իշխան Վրեն Տաշրացին եղել է Վարդան Մամիկոնյանի զինակիցը, մասնակցել Ավարայրի ճակատամարտին։ Տաշիրի նախարարական տան ներկայացուցիչները մասնակցել են նաև 6-րդ դարի երկրորդ կեսին Վարդան Մամիկոնյանի գլխավորած ազատագրական պայքարին։ Արաբական նվաճումներից (7-րդ դար) հետո Տաշիրի իշխանությունը կազմալուծվել է։ 9-րդ դարի վերջին Աշոտ Ա Բագրատունին Տաշիրը ազատագրել է արաբներից և միացրել Բագրատունյաց ոստանին։
Տաշիրում 966 թվականին ստեղծվել է նոր վարչական միավոր` «Տաշիր երկիրը», որը շուտով դարձել է թագավորություն (Կյուրիկյան թագավորություն կամ Տաշիր-Ձորագետի թագավորություն)։ Վերջինիս առաջին թագավորն է դարձել Հայոց թագավոր Աշոտ Գ-ի որդի Գուրգենը (Կյուրիկեն)։ Կյուրիկյան թագավորությունը Հայաստանի հյուսիսային սահմանները պաշտպանել է հարևան արաբաքրդական ամիրայությունների հարձակումներից։
Մշակույթը
Տաշիրը եղել է Հայաստանի մշակութային կենտրոններից։ Գուգարաց բդեշխ Աշուշայի հրավերով Մեսրոպ Մաշտոցը Տաշիրում հիմնել է դպրոցներ։ Վաղ միջնադարյան ճարտարապետական հուշարձաններից են` Օձունի Ծիրանավոր, Կուրթանի Սուրբ Աստվածածին, Գյուլագարակի Տորմակ, Վարդաբլուրի Ջգրաշեն եկեղեցիները։ Առանձնապես արժեքավոր է Օձունի գմբեթավոր բազիլիկը (6-րդ դարի վերջ)։ 10-13-րդ դարերի խոշոր մշակութային կենտրոններից էին` Սանահին և Հաղպատ, ինչպես նաև Քոբայրի (12-րդ դարի վերջ), Դսեղի Բարձրաքաշ (13-րդ դար) և Խորակերտի (13-րդ դար) վանքերը։ Քաղաքացիական կառույցներից նշանավոր է Սանահինի կամուրջը (12-րդ դարի վերջ)։
Հյուսիսային Հայաստանի արդյունագործական կենտրոններն էին Պղնձահանքը և Մանեսը։ Առևտրա-արհեստագործական կենտրոն էր Լոռե բերդաքաղաքը։ 13-րդ դարից գավառը կենտրոնի անունով կոչվել է Լոռի։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Գուգարքի գավառներ
Fake Love
«Fake Love», հարավկորեական BTS խմբի երգը, որ թողարկվել է որպես նրա Love Yourself: Tear (2018) երրորդ ստուդիական ալբոմի առաջին սինգլ։ Սինգլն ամերիկյան Billboard Hot 100 հիթ-շքերթում ընդգրկվելու առաջին շաբաթում զբաղեցրել է տասներորդ հորիզոնականը 29 000 թվային ներբեռնումների քանակով՝ դառնալով BTS խմբի առաջին հիթը, որ ընդգրկվել է հիթ-շքերթի լավագույն տասնյակում, ինչպես նաև դառնալով կորեական խմբերի բարձրագույն ձեռքբերումը ԱՄՆ-ում ։ Երգի ալտերնատիվ ռոք տարբերակը թողարկվել է որպես «Rocking Vibe Mix» առանձին սինգլի տեսքով 2018 թվականի հունիսի 4-ին։ Ճապոնական տարբերակը թողարկվել է թվային ձևաչափով 2018 թվականի հոկտեմբերի 16-ին՝ ռեմիքսի հետ 2018 թվականի նոյեմբերի 7-ին ֆիզիկական կրիչով թողարկվելուց առաջ ։
Պատմություն
«Fake Love» երգն անմիջապես դարձել է առաջինը (№ 1) Կորեայի վեց առաջատար երաժշտական հիթ-շքերթներում (թողարկումից ընդամենը մեկ ժամ անց երգին հաջողվել է գերազանցել Genie-ի առավելագույն ցուցանիշները նրա պատմության մեջ առաջին անգամ), հասնել «Certified All-Kill» կարգավիճակին։ Տեսահոլովակն իր դիտումներով սահմանել է բացարձակ ռեկորդ Կորեայի տղամարդկանց խմբերի շարքում. առաջին 24 ժամում նրա դիտումների քանակը կազմել է ավելի քան 35,9 միլիոն։ «Հավանել» նշումների քանակը կազմել է ավելի քան 3,9 մլն առաջին օրվա ընթացքում  ։
Շաբաթական հիթ-շքերթներ
Օրիգինալ տարբերակ
Ճապոներեն տարբերակ
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:2018 երգեր Կատեգորիա:BTS խմբի երգեր
Տուբոլցի (գյուղ, Ռուդնյանսկի շրջան)
Տուբոլցի (Тубольцы), գյուղ Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Ռուդնյանսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 1 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Ռուդնյանսկի շրջանի բնակավայրեր
Տրեզինիի տուն
Տրեզինիի տուն (Дом Трезини), շենք Սանկտ Պետերբուրգում։ Գտնվում է Վասիլիի կղզու շրջանի Տրեզինիի անվան հրապարակում՝ Համալսարանի առափնյա փողոցի 21 հասցեում։ Պատմամշակութային տեսարժան վայր է, հայտնի ճարտարապետ Դոմենիկո Անդրեա Տրեզինիի բնակության վայրն է։ Տունը կառուցելու համար հողատարածքը 1721 թվականին ճարտարապետին հատկացրել է Պետրոս I-ը։
Մառլեն Դյումա
Մառլեն Դյումա, հարավաֆրիկացի արվեստագետ և նկարիչ, որը ներկայումս բնակվում է Նիդերլանդներում ։
Տրեզինիի տուն
Ընդհանուր նկարագիր
Այս հողատարածքի մասին առաջին հիշատակումը սկսվել է 1721 թվականի սեպտեմբերի 19-ին, երբ կայսր Պետրոս I-ի հրամանով այս վայրը հանձնվել է ճարտարապետ Դոմենիկո Տրեզինիին իր սեփական տան շինարարության համար։
Մեծ հավանականությամբ շենքի նախագիծը կատարվել է Տրեզինիի կողմից, իսկ շենքի շինարարներն են եղել Ստեֆեն վան Զվիտենը, հետագայում` Միխայիլ Զեմցովը։ Տունը պետրովյան բարոկկոյի նմուշ է, երկհարկանի, բարձր սանդղամուտքով, երկրորդ հարկի մակարդակում եղել է պատշգամբ։ Շինարարությունն ընթացել է դանդաղ, հիմնարկեքը եղել է 1723 թվականին, բայց 1726 թվականին տունը դեռևս տանիք չուներ։
Մառլեն Դյումա
Կյանք և աշխատանք
Դյուման ծնվել է 1953 թվականին Հարավային Աֆրիկայի Քեյփթաունում, մեծացել է Արևմտյան Կապի Կուիլս գետի ափին, որտեղ նրա հայրը խաղողի այգի է ունեցել ։ Դյուման մանկության տարիներին ականատես է եղել ապարտհեյդ համակարգին։ Դյուման սկսել է նկարել 1973 թվականին և ցույց տվել իր քաղաքական մտահոգությունները և մտորումները Հարավային Աֆրիկայում աֆրիկաանս ծագումով սպիտակամորթ կնոջ ինքնության վերաբերյալ ։ 1972-1975 թվականներին Քեյփթաունի համալսարանում ուսանել է արվեստ, այնուհետև Հարլեմի Ateliers 63-ում, որն այժմ գտնվում է Ամստերդամում ։ 1979 և 1980 թվականներին Ամստերդամի համալսարանում սովորել է հոգեբանություն ։ Ապրում և ստեղծագործում է Նիդերլանդներում և հանդիսանում է երկրի ամենաբեղուն արվեստագետներից մեկը ։
(6689) Ֆլոսս
(6689) Ֆլոսս (Floss), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1981 թվականի մարտի 2-ին Շելտ Բասի կողմից Սայդինգ Սփրինգում ։
Մառլեն Դյումա
Կյանք և աշխատանք
Դյուման նկարահանվել է նաև որոշ ֆիլմերում՝ Miss Interpreted (1997), Alice Neel (2007), Kentridge and Dumas in Conversation (2009), The Future is Now! (2011) և Screwed (2017): Մի քանի գրքերում ներառված են նաև Դյումայի նկարազարդումները` Myths and Mortals, Venus and Adonis (Մառլեն Դյումա), 25 Years (Դեյվիդ Զվիրներ), Against the Wall, Sweet Nothings, The Image as Burden, Measuring Your Own Grave, Experiments with Truth: Gandhi and Images of Violence (Մառլեն Դյումա) ։
Տրեզինիի տուն
Ընդհանուր նկարագիր
Այս տանը Տրեզինին ընտանիքի հետ ապրել է կյանքի մայրամուտին։ Երկու սենյակում տեղակայված էր նրա այսպես կոչված դպրոցը, որտեղ նա աշխատում էր ուսանողների հետ։ Տրեզինին մահացել է 1734 թվականին, շենքն անցել է նրա այրուն (ճարտարապետի երրորդ կինը) և երեխաներին ։
Մառլեն Դյումա
Կյանք և աշխատանք
Դյուման հաճախ օգտագործում է իր ընկերների և սիրահարների պոլարոիդ լուսանկարների տեղեկատու նյութերը, մինչդեռ նա հղում է անում նաև ամսագրերին և պոռնոգրաֆիկ նյութերին։ Նա նաև նկարում է երեխաների դիմանկարներ և սիրային տեսարաններ՝ ժամանակակից արվեստի աշխարհի վրա ազդելու համար։ Դյուման ասել է, որ իր գործերն ավելի լավ են գնահատում որպես բնօրինակներ, քանի որ իր փոքր սեռական գործերից շատերը շատ ինտիմ են ։ Իր բազմաթիվ նկարներում նա պատկերում է իր ընկերներին, մոդելներին և ականավոր քաղաքական գործիչներին ։
(6689) Ֆլոսս
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,213756 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 1,8332 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,5943 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1203,08 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,299233 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 4,42° անկյուն։
Մառլեն Դյումա
Կյանք և աշխատանք
Դյումայի աշխատանքները դիմանկարներ են, որոնք ներկայացնում են ոչ թե մարդկանց, այլ հուզական վիճակ, որում կարելի է լինել։ Նրա արվեստը կենտրոնանում է ավելի լուրջ խնդիրների և թեմաների վրա, ինչպիսիք են սեքսուալությունը և ռասան, մեղքն ու անմեղությունը, բռնությունն ու քնքշությունը ։ Դյումայի ոճը ավելի հին ռոմանտիզմի ավանդույթ է։ Նա օգտագործում է ազատ վրձնահարվածներ՝ երբեմն իր արվեստն աղավաղելով, բայց նաև մեծ մանրամասներ ավելացնելու համար ։ Դյուման սիրում է օգտագործել թաց-թաց տեխնիկան, որը համատեղում է ներկի բարակ շերտերը հաստ շերտերի հետ ։ Նրա նախընտրած միջոցը կտավի վրա յուղաներկ և թղթի վրա թանաքն է, թեմաները տատանվում են նորածին երեխաներից, մոդելներից, մերկապարուհիներից և ժողովրդական մշակույթի շատ գործիչներից ։
Տրեզինիի տուն
Ընդհանուր նկարագիր
1830-ական թվականներին տունը վերակառուցվել է Իվան Լաուտերի նախագծով. վերակառուցվել է ճակատը և ավելացվել է մեկ հարկ։ Շենքի ճակատը զարդարվել է կլասիցիզմի ոճով, երկրորդ հարկի պատուհանները ստացել են կամարների տեսք։ Տունը զարդարվել է վերնահարկով ։
Մառլեն Դյումա
Կյանք և աշխատանք
Դյումայի Jule-die Vrou (1985) աշխատանքի վաճառքը Դյումային դասակարգել է որպես երեք կենդանի կին արվեստագետներից մեկը, ում ստեղծագործության վաճառքը կազմել է ավելի քան 1 միլիոն դոլար ։
(6689) Ֆլոսս
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1981 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Շելտ Բասի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Տրեզինիի տուն
Ընդհանուր նկարագիր
Շենքի հերթական վերակառուցումը տեղի է ունեցել հաջորդ սեփականատիրոջ՝ Ե. Ի. Կլոչկովի ցուցումներով։ Վերակառուցման աշխատանքները կատարել է ճարտարապետ Խրիստոֆ Գրեյֆանը, տունը ստացել է էկլեկտիկ տեսք։ Ճակատը զարդարվել է կոշտաքարով, երկրորդ հարկի պատուհանները կառուցվել են ուղղանկյուն ձևերով, ինտերիերը հարստացել է ստուկկո ձևավորմամբ, մի շարք սենյակներ ձեռք են բերել բուխարիներ։
Միաժամանակ կառուցվել է կողաշենքը, որը նայում է դեպի Ակադեմիական նրբանցք։ Այս տեսքով շենքը մնացել է երկար ժամանակ ։
Մառլեն Դյումա
Կյանք և աշխատանք
Դյուման դասավանդել է Թիլբուրխի Academie voor Beeldende Vorming (ABV)-ում, Էնսխեդեի Academie voor Kunst en Industrie (AKI)-ում, Ամստերդամի Rijksakademie Van Beeldende Kunsten-ում և De Ateliers-ում ։
Տրեզինիի տուն
Ընդհանուր նկարագիր
1949 թվականին շենքը կրկին վերանորոգվել և ձևավորվել է դասական ոճով ։
Շամշամ
Շամշամ, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Դիարբեքիրի վիլայեթի Լճեի գավառակում կամ Հազրոյի գավառակում։ Գտնվում էր Մակաբայեցվոց վանքի մոտ, Հազրո ավանից 6 կմ հյուսիս։
Տրեզինիի տուն
Ընդհանուր նկարագիր
1995-2010 թթ. շենքի վերակառուցման համար կատարվել է 8 փորձ։ 2005 թվականին տունը բնակեցվել է, բայց նախատեսվել է աշխատանքները սկսել 2010 թվականին։ Վերակառուցումից հետո շենքում է տեղակայվել է հյուրանոց՝ «Կոնկորդ մենեջմենթ և կոնսալթինգ» ՍՊԸ-ի վերահսկողության ներքո ։
Մառլեն Դյումա
Կյանք և աշխատանք
Դյումայի աշխատանքները գտնվում են Ժամանակակից արվեստի թանգարանի և Դորդրեխտսի թանգարանների հավաքածուներում ։ Նրա աշխատանքն ընդգրկվել է 2022 թվականին Ֆորտ Ուորթի ժամանակակից արվեստի թանգարանում՝ «Կանայք նկարում են կանանց» ցուցահանդեսում ։
Շամշամ
Պատմություն
Եղել է հայաբնակ բնակավայր։ Գյուղն ավերվել է 1914-1918 թվականներին։
Տրեզինիի տուն
Ընդհանուր նկարագիր
2014 թվականի փետրվարին շենքի առջև կանգնեցվել է Տրեզինիի հուշարձանը։
Մառլեն Դյումա
Կրթություն
Դյումային շնորհվել է Անտվերպենի համալսարանի պատվավոր կոչում։ Նա նաև ստացել է աստիճաններ Քեյփթաունի համալսարանից, Հարլեմի 63 Սեմինարից և Ամստերդամի համալսարանի հոգեբանության ինստիտուտից ։
Շամշամ
Բնակչություն
XIX դարի 70-ական թվականներին գյուղն ուներ 44 տուն բնակիչ։
Տրեզինիի տուն
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:1723 հիմնադրումներ Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի տեսարժան վայրեր
Շամշամ
Պատմամշակութային կառույցներ
Շամշամն ուներ հին հայկական եկեղեցի ։
Սեն Ժերմեն Լանգո
Սեն Ժերմեն Լանգո (Saint-Germain-Langot), համայնք Ֆրանսիայի Ստորին Նորմանդիա մարզի Կալվադոս գավառում ։
Շամշամ
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Սեն Ժերմեն Լանգո
Բնակչությունը 2008 թվականի դրությամբ կազմում է 307 մարդ, բնակչության խտությունը` 29.66 մարդ/կմ²։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 10.35 կմ² տարածք։
Բնակչություն
Բնակչության քանակը ըստ տարիների
Աղբյուրներ` Ֆրանսիայի սոցիոլոգիական գիտությունների բարձրագույն դպրոցի տվյալներ
Տնտեսություն
2010 թվականին ուներ 194 աշխատունակ (15-64 տարեկան) բնակիչ, որոնցից ակտիվ էին 144-ը, իսկ ոչ ակտիվները` 50։ Ակտիվության ցուցանիշը կազմում է 74,2 %։ 144 աշխատունակ մարդկանցից աշխատել է 130 անձ (71 տղամարդ և 59 կին)։ Գործազուրկ են եղել 14 անձ (9 տղամարդ և 5 կին)։ 50 անաշխատունակներից 8-ը եղել են աշակերտներ կամ ուսանողներ, 26-ը` թոշակառուներ, իսկ 16-ը չեն աշխատել տարբեր պատճառներով ։
Դեկրետ Թուրքահայաստանի մասին
«Թուրքահայաստանի մասին» դեկրետ, Արևմտյան Հայաստանի ինքնորոշման վերաբերյալ օրենք, որն ընդունել է Խորհրդային Ռուսաստանի ժողովրդական կոմիսարների խորհուրդը 1917 թվականի դեկտեմբերի 29 (1918 թվականի հունվարի 11)-ին, ելնելով Հոկտեմբերյան խորհրդային մեծ հեղափոխության՝ ազգային հարցի լենինյան սկզբունքներից (անջատման և ինքնորոշման իրավունք ծայրամասերի բոլոր ժողովուրդներին՝ ուկրաինացիներին, ֆինլանդացիներին, էստոնացիներին և այլն)։ Հրապարակվել է «Պրավդա» թերթի 1917 թվականիի դեկտեմբերի 31-ի «Բանվորի կռիվը» թերթի 1918 թվականի հունվարի 25-ի»։ Հաստատվել է 1918 թվականի հունվարի 15(28)-ին, Խորհուրդների համառուսաստանյան 3-րդ համագումարում։
Դեկրետի հեղինակները
Դեկրետը կազմվել է Հայկական հարցը բնութագրող և նրա լուծման ուղիները մատնանշող զեկուցագրի հիման վրա, որը մշակվել էր Վլադիմիր Իլիչ Լենինի հանձնարարությամբ։ Զեկուցագրի հեղինակներն էին Վ․ Ավանեսովը, Վ․ Տերյանը, Ս․ Լուկաշինը, Պ․ Մակինցյանը և ուրիշներ։ Հավանաբար, դեկրետի մշակմանը մասնակցել է նաև Ստեփան Շահումյանը, որը բազմիցս հանդես էր եկել Արևմտյան Հայաստանի ազատ ինքնորոշման իրավունքի պաշտպանությամբ և որպես Կովկասի գործերի արտակարգ ժամանակավոր կոմիսարի՝ նրա վրա էր դրվելու դեկրետի իրականացումը։
Դեկրետի կետերը
Կատեգորիա:Օրենքներ
Դմիտրի Դոգադկին
Դմիտրի Դոգադկին (Дми́трий Никола́евич Дога́дкин, ), խորհրդային և ռուս դիվանագետ։ 1-ին դասի արտակարգ և լիազոր դեսպանորդ (2019 թվականի հունիսի 11) ։
Կենսագրություն
1990 թվականին ավարտել է ԽՍՀՄ արտաքին գործերի նախարարության Մոսկվայի Լոմոնոսովի անվան պետական համալսարանը։ Տիրապետում է արաբերենին և անգլերենին։
1990 թվականից զբաղվում է դիվանագիտական գործունեությամբ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Դիվանագետներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Խորհրդային դիվանագետներ Կատեգորիա:Ռուս դիվանագետներ Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետի շրջանավարտներ Կատեգորիա:«Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» շքանշանի 2-րդ աստիճանի մեդալով պարգևատրվածներ
Տնտեսագիտության պատմություն
Տնտեսագիտական մտքի զարգացման պատմությունը ցույց է տալիս տարբեր մտածողների տեսությունները տնտեսագիտության և քաղաքական տնտեսության վերաբերյալ։ Այն ընդգրկում է անտիկ ժամանակաշրջանից մինչև ներկա ժամանակաշրջանը։
Տնտեսագիտության տեսությունների պատմությունն արտացոլում է հասարակության տնտեսական կյանքի օրինաչափությունները նկարագրող տեսական հայացքների զարգացումը։ Տեսության մասին մարդկանց նախասկզբնական պատկերացումները բնութագրվում էին իրենց պարզությամբ և պայմանավորված էին բնատնտեսության առանձնահատկություններով։ Մյուս կողմից, հին աշխարհի մտածողների հայացքներում արդեն իսկ նկատելի էր նոր ձևավորվող ապրանքային հարաբերությունների վերաբերյալ պատկերացումների սաղմնավորումը։
Տնտեսագիտության ձևավորման գործընթացը ներառում է երկու փուլ` նախապատմության շրջան և որպես համակարգված գիտության կայացման ու զարգացման շրջան, ինչը շարունակվում է առ այսօր։
Տնտեսագիտության նախապատմություն
Նախապատմության շրջանում հին մտածողների տնտեսագիտական հայացքներն ու պատկերացումները իրենց արտացոլում էին գտնում փիլիսոփայական աշխատություններում և հանդես էին գալիս առանձին տնտեսական երևույթների վերաբերյալ դիտարկումների, մեկնաբանությունների ու կարծիքների տեսքով։
Հին Հունաստանի փիլիսոփաների աշխատություններում քննարկման առարկա էին արդեն իսկ որոշակիորեն ձևավորված բնաիրային և դրամական տնտեսությունները, միջազգային առևտրի ու պատերազմների տնտեսական հետևանքները, հարստացման ու աղքատության հիմնահարցերը և այլն։ Անտիկ շրջանի և միջնադարյան մտածողները տարբեր կերպ էին ընկալում, մեկնաբանում և տնտեսական հարաբերությունների զարգացման տեսանկյունից գնահատում աշխատանքի դերը, հարստությունն ու աղքատությունը, արդարության տեսանկյունից փողի դերակատարությունը և այլն։ Հասարակության հարստացման հիմնական աղբյուր էին դիտարկվում պատերազմները և դրա արդյունքում նվաճված ժողովուրդների հարստահարումը և միջազգային առևտուրը։ Հին մտածողների տնտեսագիտական պատկերացումներում հիմնական ջրբաժանը վերաբերում էր այդ ժամանակաշրջանում ձևավորված երկու` բնաիրային և դրամական տնտեսություններից որևէ մեկին նախապատվություն տալու և կարևորությունը գերագնահատելու պատկերացումներին։ Որոշ մտածողներ (Քսենոֆոն, Պլատոն) նախապատվությունը տալիս էին բնատնտեսությանը, որպես բարիքների ստեղծման և բարեկեցության հիմնական աղբյուր` զուգորդված պատերազմների և նվաճված ժողովուրդներին շահագործելու անհրաժեշտությամբ։ Այլ մտածողներ (Սոլոն, Պերիկլես), ընդհակառակը` գովերգում էին դրամական հարաբերությունները, ինչն ուղղակիորեն աղերսվում էր առևտրին և ոսկու տեսքով հարստության ձևավորմանը։
Անտիկ աշխարհում տնտեսագիտական նախնական պատկերացումների համակարգման և գիտական դիսցիպլինների որոշակի կարգակառույց ձևավորելու առումով անգնահատելի է Հին աշխարհի մեծագույն մտածող Արիստոտելի դերը, ով միաժամանակ հանդիսանում է արդի գիտական շատ ուղղությունների հիմնադիրը։
Արիստոտելն իր ժամանակի տնտեսական հարաբերություններն ու գործընթացները համակարգել և բաժանել է երկու մասի` բնականի կամ «էկոնոմիկայի» և ոչ բնականի կամ «քրեմատիստիկայի»։ «Էկոնոմիկան» կամ մարդկանց բնական տնտեսական գործունեությունը բնաիրային տնտեսություն է, որտեղ ստեղծվում են բարիքները, նպատակ է հանդիսանում մարդկանց պահանջմունքների բավարարումը և հարստությունը հանդես է գալիս օգտակար նյութական իրերի ամբողջության տեսքով։ «Քրեմատիստիկան» տնտեսության ապրանքային և փողային ձևաչափն է, որի նպատակն է հարստության կուտակումը առևտրային, վաշխառուական գործարքների միջոցով և դրսևորվում է փողի կուտակման տեսքով։
Տնտեսագիտության մեջ Արիստոտելն իրականացրեց առաջին արժեքավոր ընդհանրացումն ու տնտեսական երևույթների կանոնակարգումը, որի հիմքի վրա, ըստ իրենց բնույթի և բովանդակության, հստակեցվեցին ինչպես տնտեսական գործունեության տեսակները, այնպես էլ դրանք արտացոլող տնտեսագիտական պատկերացումները։ Նա հարստության բնական ձևը համարում էր նյութական բարիքը, որի կարևորագույն հատկությունը մարդու որևէ պահանջմունք բավարարելու ունակությունն է։ Արիստոտելն առաջին անգամ կիրառության մեջ դրեց պարզ արժեձևերը դրամաձևի վերածելու գաղափարը, միաժամանակ իր աշխատություններում ձևավորելով ապրանքի, արժեքի, գնի, փողի և արդի մի շարք այլ կարևորագույն տնտեսագիտական տեսությունների հիմքերը ։
Տնտեսագիտական պատկերացումների զարգացումը միջնադարում ընթացել է երկու ուղղություններով` իսլամական արաբական Արևելքում և արևմտաեվրոպական քրիստոնեական երկրներում։ Միջնադարյան Արևելքում տնտեսագիտական մտքի ակնառու ներկայացուցիչ է համարվում Իբն Խալդունը (1322-1406), որի ուսմունքի համաձայն, հասարակությունը պետք է բաժանվի հարուստների և աղքատների, բայց միևնույն ժամանակ պահպանելով չափավորությունը` չլինեն չափից ավելի հարուստ և չափից ավելի աղքատ։ Իբն Խալդունը հասարակության զագացման հիմքում դնում էր նյութական բարիքների արտադրությունը, բայց համոզված լինելով որ հանրույթը շարունակաբար «պարզագույն» մակարդակից գնում է դեպի ավելի «քաղաքակիրթ» մակարդակ, ապա հողագործությունից և անասնապահությունից բացի, մարդկանց տնտեսական գործունեության ոլորտ էին ներառում նաև «չափավոր» առևտուրն ու արհեստները։ Միջնադարյան Եվրոպայի մտածողների տնտեսագիտական պատկերացումները հենվում էին Աստվածաշնչի սկզբունքների ու պատվիրանների և եկեղեցական կանոնների վրա, ինչով պայմանավորված այդ գաղափարախոսությունը հաճախ անվանում են Կանոնականություն։ Թեև Եվրոպայում շարունակում էին հեղինակություն վայելել Արիստոտելի տնտեսագիտական հայացքները, այնուհանդերձ այս ժամանակաշրջանը ունեցավ նաև իր ականավոր մտածողներին, որոնց շարքում առանձնանում է Թովմա Աքվինացին (1225-1274)։ Թովմա Աքվինացին բնատնտեսության գաղափարախոս էր, հասարակության բարեկեցության հիմքն ու աղբյուրը համարում էր նյութական բարիքների արտադրությունը։ Աքվինացին և մյուս կանոնականները 3 բացասաբար էին վերաբերվում առևտրին և դրամաշրջանառությանը, սակայն հետագայում հասկանալով, որ դրանք ևս տնտեսական գործունեությանը ուղեկցող բնական երևույթներ են, սկսեցին պայքարել միայն փողի դիմաց ստացվող բարձր տոկոսների դեմ։ Թովմա Աքվինացու և մյուս կանոնականների գիտական ժառագության մեջ նշանակալի էին «արդարացի գնի», «արդարացի տոկոսի» տեսությունների մշակումը, համաձայն որի, «արդարացի գինը» դիտարկվում էր որպես բարիքի արտադրության գործընթացում աշխատանքային և նյութական ծախսումների ամբողջություն, իսկ «արդարացի տոկոսը»` որպես վաշխառուի իր փողը վտանգի ենթարկելու ռիսկի փոխհատուցում։ Թեև այս մոտեցումներով հիմնախնդրին տրվում էր գիտական տեսք և ձևակերպում, սակայն բաց էր մնում գիտական լուծում տալու առաջարկը, քանզի կանոնականները ստիպված էին ընդունել, որ իրական կյանքում ցանկացած իր կարող է վաճառվել ավելի բարձր գնով, քան դրա վրա կատարված ծախսումների արժեքը և վաշխառուի կողմից փողը կարող է տրվել շատ ավելի բարձր տոկոսով, քան այդ գումարի կորստի ռիսկն է։
Տեսական տնտեսագիտության գիտական համակարգի կայացումը
Տնտեսագիտության, որպես ինքնուրույն գիտական դիսցիպլինի կայացման դարաշրջանն ընդգրկում է տեսական հայացքների ու գաղափարների զարգացման ժամանակաշրջանը մերկանտիլիստներից մինչև անգլիացի տնտեսագետ Դ. Ռիկարդո։ Այս ժամանակաշրջանի բոլոր փուլերում տնտեսագիտական տեսությունների զարգացումը դրսևորվել է իրական տնտեսական հարաբերությունների կամ այլ խոսքով` կապիտալիստական տնտեսական համակարգի զարգացման գործընթացների արտացոլման, վերլուծության և մեկնաբանման տեսքով։
Տնտեսագիտության կայացման գործում անգնահատելի է եվրոպական երկրների տնտեսական զարգացումն ու առանձին մտածողների գիտական ներդրումն ու տնտեսագիտական հայացքների էվոլյուցիան։
Անգլիան համարվում է դասական տնտեսագիտության կայացման երկիրը, իսկ անգլացի մտածող Ադամ Սմիթը ավարտին հասցնելով տնտեսագիտության վերջնական գիտական շերտը` ինքնուրույն գոյության իրավունք պարգևեց գիտության այս բնագավառին։
Տնտեսագիտությունը բավականին երկար ժամանակ հայտնի էր «Քաղաքատնտեսություն» անվամբ, որն առաջին անգամ օգտագործել էին մերկանտիլիստները, իսկ գիտական լայն շրջանառության մեջ դրեց Ա. Սմիթը։
Արդի տեսքով դասական տնտեսագիտության սկիզբը դրվեց Անգլիայում 17-18-րդ դարերում, սակայն մինչ այդ արդեն ձևավորվել էին երկու ուսմունքներ, որոնք էլ հիմք հանդիսացան նոր գիտության ձևավորման ու զարգացման համար։ Այդ ուսմունքներն էին մերկանտիլիզմը և ֆիզիոկրատների տեսությունը։
Մերկանտիլիզմ
Մերկանտիլիստական հայացքները լայն տարածում և զարգացում ստացան Անգլիայում, որտեղ 16-րդ դարում տիրապետող էր մոնետար մերկանտիլիզմը (դրամական հաշվեկշիռ, հետագայում` առևտրային հաշվեկշիռ)։
Մերկանտիլիզմի վաղ շրջանը սկսվել է մինչև աշխարհագրական մեծ հայտանգործությունները և զարգացում է ապրել մինչև 16-րդ դարի կեսերը։ Այդ ժամանակահատվածում հարստության հիմնական աղբյուրը առևտուրն էր, ուստի տնտեսական զարգացման գրավականն էր դրամական և առևտրային դրական հաշվեկշռի ապահովումը։ Վաղ շրջանի մերկանտիլիստները գտնում էին, որ արտաքին առևտրում դրական հաշվեկշիռ ապահովելու համար անհրաժեշտ է արտահանվող ապրանքների վրա սահմանել առավելագույն բարձր գներ, սահմանափակել ապրանքների ներմուծումը, թույլ չտալ ոսկու և արծաթի արտահանումը երկրից։ Վաղ շրջանի մերկանտիլիստները առաջնությունը տալիս էին փողի կուտակման գործառույթին։
Մերկանտիլիստների գաղափարների ազդեցությամբ տնտեսությունում պետությունը ակտիվ միջամտության քաղաքականություն էր վարում, նպաստում էր առևտրային մենաշնորհների ձևավորմանը, որի նպատակն էր արտահանվող ապրանքների բարձր գների սահմանումն ու երկրի ոսկու և արծաթի պաշարների ընդլայնումը։ Անգլիայում վաղ շրջանի նշանավոր մերկանտիլիստներն էին Վ. Ստաֆֆորդը, Ջ. Գելսը, իսկ Ֆրանսիայում` Անտուան Մոնկրետյենը, որն էլ առաջին անգամ շրջանառության մեջ է դրել «քաղաքատնտեսություն» եզրույթը։ Ուշ կամ զարգացած շրջանի մերկանտիլիզմը ընդգրկում է 16-րդ դարի երկրորդ կեսից մինչ 18-րդ դար ընկած ժամանակահատվածը։ Այդ շրջանում եվրոպական երկրներում աննախադեպ ծավալների էր հասել արտաքին առևտուրը, ինչն էապես խթանում էր ազգային տնտեսություններում արդյունաբերության զարգացմանը։ Առևտրային և տնտեսական առավել բարենպաստ պայմաններ ապահովելու համար ուշ շրջանի մերկանտիլիստները խորհուրդ էին տալիս գրավել արտաքին շուկաները համեմատաբար էժան ապրանքներով, ինչպես նաև եկամուտներ ապահովել մեկ երկրի ապրանքներն այլ երկրներում վերավաճառելով, թույլատրել ապրանքների ներմուծումը` բացառությամբ շքեղության ապրանքների, թույլատրել երկրից ոսկու և արծաթի արտահանումը առևտրային գործարքներ իրականացնելու նպատակով և այլն։
Ուշ շրջանի հայտնի մերկանտիլիստներից էին Անգլիայում Թոմաս Մանը, իսկ Ֆրանսիայում` Ժան Բատիստ Կոլբերը։
18-րդ դարում Անգլիայում մերկանտիլիզմին հաջորդեց դասական 5 տնտեսագիտությունը, որն այդպես կոչվեց տեսական և մեթոդական դրույթների համար, որոնք ընկած են ժամանակակից տնտեսագիտության հիմքում։ Տնտեսագիտությունը այս ժամանակաշրջանից սկսած աստիճանաբար ձեռք է բերում գիտական ուսմունքի կարգավիճակ, որի հիմնադիրներից առաջինը անգլիացի նշանավոր քաղաքական, հասարական գործիչ և գիտնական Ու. Պետին էր (1623-1687)։ Գիտական կարիերայի վաղ շրջանում Ու. Պետիի տնտեսագիտական հայացքները հենված էին մերկանտիլիզմի ուսմունքի վրա, որից նա ժամանակի ընթացքում ոչ միայն կարողացավ հրաժարվել, այլև հանդես գալ այդ տեսության սուր քննադատությամբ։ «Փողի մասին» իր տեսությունում նա ուշադրություն սկսեց դարձնել արտադրությանը` առևտրականների աշխատանքը համարելով անարտադրողական։ Մերկանտիլիզմի ուսմունքի հիման վրա ընդունված օրենքները փողի արտահանման վերաբերյալ նա համարում էր «անբնական», միաժամանակ գտնելով, որ այդպիսի օրենքներով առաջնորդվող երկրները չեն կարող դիմանալ բնության օրենքներին։
Ու. Պետին առաջինն էր, որ ուշադրություն դարձրեց և հիմքեր նախապատրաստեց տնտեսագիտությունում արժեքի աշխատանքային տեսության զարգացման համար։ Նա պնդում էր, որ արժեքը ստեղծվում է արտադրության մեջ, իսկ առևտրականները պարզապես եկամուտներ են ստանում արդյունք ստեղծողների հաշվին։ Պետիի համոզմամբ աշխատանքը հարստության հայրն է, հողը` մայրը, իսկ ապրանքի արժեքը պայմանավորված է դրա ստեղծման ընթացքում աշխատանքի և հողի մասնակցությունով։ Նրա տեսությունը թերի էր, քանզի իր պատկերացմամբ արժեք ստեղծում է այն աշխատանքը, որի կիրառմամբ արտադրվում էր բարիքը և դրա հիման վրա ձևավորվում էր ապրանքի «բնական գինը»։ Մյուս կողմից, Պետին հաշվի չէր առնում աշխատանքի հետ կապված այնպիսի կարևոր իրողություններ, ինչպես աշխատողների մասնագիտական ունակություններն ու կարողությունները, տեխնոլոգիաները, արտադրության գործիքներով զինվածության աստիճանը և այլն։
Ֆիզիոկրատներ
Դասական տնտեսագիտության կայացման ու զարգացման գործում կարևոր դեր է խաղացել նաև ֆիզիոկրատների դպրոցը, որի հիմնադիրն էր Ֆրանսուա Քենեն (1694-1774)։ «Ֆիզիոկրատիա» բառն ունի հունական ծագում և թարգմանաբար նշանակում է բնության իշխանություն։ Ֆիզիոկրատները որոշիչ դեր էին հատկացնում գյուղատնտեսական արտադրության ոլորտներին։ Տնտեսագիտության զարգացման առումով ֆիզիոկրատների կարևոր ներդրումն այն առաջընթաց մոտեցումն էր, որով հաղթահարվեց մերկանտիլիստների այն հիմնարար կանխադրույթի կենսունակությունը, թե հարստություն ստեղծվում է միայն շրջանառության ոլորտում։ Նրանք հարստության ստեղծման աղբյուր էին համարում գյուղատնտեսությունում կիրառվող արտադրողական աշխատանքը, դրանով իսկ շարունակելով զարգացնել արժեքի աշխատանքային տեսությունը։
Ֆիզիոկրատները առաջին անգամ փորձեր կատարեցին կազմելու հասարակական վերարտադրության և ստեղծված տարեկան ամբողջական արդյունքի շրջապտույտի մակրոտնտեսական մոդելը (այն հայտնի է տնտեսագիտությունում Քենեի «Տնտեսական աղյուսակ» անվամբ), որը հիմք հանդիսացավ մակրոտնտեսական հավասարակշռության 6 գիտական տեսությունների ու մոդելների համար։
Ֆիզիոկրատների տեսության էական թերությունն էր այն մոտեցումը, համաձայն որի, արտադրողական և հարստություն ստեղծող էր համարվում միայն գյուղատնտեսության մեջ կիրառվող աշխատանքը, որի շնորհիվ ստեղծվում է արտադրական ծախքերի նկատմամբ ավելի մեծ եկամուտ ապահովող «զուտ արդյունքը»։ Բոլոր նրանց, ովքեր ներգրավված չէին գյուղատնտեսությունում, այլ զբաղված էին արդյունաբերության, առևտրի և ծառայությունների ոլորտներում, ֆիզիոկրատները անվանում էին անպտուղ դասակարգ, քանզի գործունեության այս տեսակները չեն ստեղծում «զուտ արդյունք»։ Ֆրանսուա Քենեն տեսական և կիրառական հարթություններում քննադատության ենթարկեց մերկանտիլիստական հայացքները, հիմնավորելով, որ նրանց գաղափարների վրա կառուցված տնտեսական քաղաքականությունը, ինչն արտահայտվում էր պետության ակտիվ միջամտությամբ, խախտում է տնտեսական բնականոն հավասարակշռությունը և զարգացման բնական ընթացքը։
Ֆիզիոկրատների դպրոցի մեկ այլ նշանավոր ներկայացուցիչ` Պիեռ Բուագիլբերը (1646-1714) դարձավ ֆրանսիական դասական քաղաքատնտեսության նախահայրը։ Բուագիլբերը քաղաքատնտեսության ուսումնասիրման առարկան համարում էր արտադրության ոլորտի հիմնահարցերի վերլուծությունը։ Նրա կարծիքով, ոչ հողի, ոչ էլ փողի տիրապետումը չի ապահովի հարստություն, եթե հողերը չեն մշակվում, իսկ փողը չի փոխանակվում կենսականորեն անհրաժեշտ առարկաների հետ։ Իր գիտական ուսումնասիրություններում Պ. Բուագիլբերը ևս հանգեց արժեքի աշխատանքային տեսությանը` ուսումնասիրելով շուկայում ապրանքների փոխանակային հարաբերությունների մեխանիզմը, հաշվի առնելով ծախսված աշխատանքի քանակը, աշխատաժամանակը։ Նա տարբերել է ապրանքի շուկայական գինը և «իսկական արժեքը», որի համար չափանիշ էր համարում աշխատաժամանակը։ Փոխանակման գործառույթներում Պ. Բուագիլբերը փողին հատկացնում էր շրջանառությունը ապահովող հասարակ գործիքի դեր։
Ֆիզիոկրատները քննադատելով մերկանտիլիստների տնտեսական գործընթացներում փողի բացարձակ դերի մասին դրույթը, իրենց հերթին, բացարձականացնում էին գյուղատնտեսության դերը երկրի տնտեսության մեջ։
Տնտեսական քաղաքականության առումով ֆիզիոկրատները մերժում էին պետության որևէ միջամտություն տնտեսությանը։ Տնտեսական լիբերալիզմի նրանց գաղափարախոսությունն ամփոփված էր «Թույլատրեք անել այն, ինչ ցանկանում են, թույլ տվեք գնալ այնտեղ, ուր ուզում են» լոզունգներում (Laissez faire, laissez passer):
Անգլիական դասական դպրոց
Լրիվ արդարության, լրիվ ազատականության և լրիվ հավասարության հաստատում. Ահա այն շատ պարզ գաղտնիքը, որը ամենալավ ձևով է ապահովում բոլոր խավերի բարգավաճումը ։
Արդի տեսքով դասական տնտեսագիտությունը իր գոյությամբ պարտական է, նախ և առաջ, անգլիացի նշանավոր մտածող Ադամ Սմիթին (1723-1790), որի գիտական հետաքրքրությունների շրջանակը կազմում էին տնտեսագիտությունից բացի մաթեմատիկան, աստղագիտությունը, դասական լեզուները, փիլիսոփայությունը, իրավագիտությունը և այլն։ Ա. Սմիթը իր գիտական ուսումնասիրություններով հանրագումարի բերեց մինչ այդ եղած տնտեսագիտական ուսմունքները և դրեց դասական տնտեսագիտության ձևավորման հիմքը։ Նա քննադատեց ֆիզիոկրատական և մերկանտիլիստական տեսությունները, միաժամանակ ընդունելով և զարգացնելով դրանցում եղած որոշ դրույթներ։ Նա ընդունում էր ֆիզիոկրատների առաջարկած բնական կարգի ձևավորման և տնտեսական ազատականացման հայեցակարգը, միևնույն ժամանակ համամիտ էր մերկանտիլիստների հետ արդյունաբերական և առևտրային կապիտալների արտադրողական լինելու հարցում։ Հարստությունը, ըստ Ա. Սմիթի, ստեղծվում է նյութական արտադրության բոլոր ճյուղերում, քանզի դրա աղբյուրը աշխատանքն է։ Հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ տնտեսության մեջ դեռևս ձևավորված չէր մեքենայական արտադրությունը, Սմիթը աշխատանքի արտադրողականության աճը կապում էր աշխատանքի հասարակական բաժանման հետ։
1776 թվականին Ա. Սմիթը հրապարակեց իր գլխավոր աշխատությունը` «Ազգերի հարստության բնույթի ու պատճառների ուսումնասիրություն», որում արժեքի աշխատանքային տեսության հիման վրա ընդհանրացրեց իր տնտեսագիտական հայացքները կապիտալիստական տնտեսակարգի և շուկայական տնտեսության, շահույթի, աշխատավարձի, ռենտայի ու եկամուտների վերաբերյալ։ Նա մերժում էր այն դրույթը, ըստ որի ապրանքի դրամական արժեքը հարկ է հաշվարկել վերջինիս սպառողական արժեքի հիման վրա։ Ըստ Սմիթի` ապրանքի դրամական արժեքի աղբյուրն ու չափը աշխատանքն է, ընդ որում շուկան հաշվի է առնում ապրանքի արտադրության ոչ թե անհատական աշխատանքային ծախսումները, այլ հասարակականորեն անհրաժեշտ աշխատանքը, որի ներքո նա նկատի ուներ տվյալ պայմաններում արտադրության աշխատանքի միջին ծախսը։
«Ազգերի հարստության բնույթի ու պատճառների ուսումնասիրություն» աշխատությունը բաղկացած է 5 գրքից։ Առաջին գրքում լուսաբանվել է հիմնական տնտեսագիտական կատեգորիաների` արժեքի, փողի, հողային ռենտային, աշխատանքի բաժանման բովանդակությունը։ Երկրորդ գիրքը նվիրված է կապիտալի բնույթի, վերջինիս կուտակման և կիրառելիության հետ կապված խնդիրների վերուծությանը։ Երրորդ գրքում Ադամ Սմիթը անդրադարձել է Արևմտյան Եվրոպայի երկրների տնտեսական պատմությանը։ Հաջորդ գլխում հանգամանալից ուսումնասիրության է ենթարկել իր ժամանակի տնտեսագիտական ուսմունքները` մերկանտիլիզմն ու ֆիզիոկրատների դպրոցը։ Աշխատության վերջին գլուխը նվիրված է անգլիական կառավարության տնտեսական քաղաքականության վերլուծությանը։