cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Արարատ Միրզոյան
Կենսագրական տվյալներ
Արարատ Միրզոյանը ծնվել է 1979 թվականի նոյեմբերի 23-ին Երևան քաղաքում։
Կրթություն
2000 թվականին ավարտել է ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետի արվեստի բաժինը։
2004 թվականին ավարտել է ՀՀ պետական կառավարման ակադեմիան՝ որպես պետական ծառայող, պետական կառավարման և տեղական ինքնակառավարման մասնագետ։
2005 թվականին ավարտել է ՀՀ ԳԱԱ ասպիրանտուրան՝ որպես պատմական գիտությունների թեկնածու ։
Աշխատանքային գործունեություն
2003-2005 թվականներին աշխատել է ՀՀ ԳԱԱ Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտում՝ որպես կրտսեր գիտաշխատող։
2007-2010 թվականներին աշխատել է «Էյչ-Էս-Բի-ՍԻ Բանկ Հայաստան» ՓԲԸ-ում։
2011-2012 թվականներին որպես վերլուծաբան՝ աշխատել է «Ռեգնում» միջազգային լրատվական գործակալությունում։
2012-2013 թվականներին աշխատել է Ընտրական համակարգերի միջազգային հիմնադրամում (IFES)՝ որպես ընտրողների իրազեկման ծրագրի համակարգող։
2012 թվականի հոկտեմբերից 2013 թվականի փետրվարն ընկած ժամանակահատվածում դասավանդել է ԵՊՀ-ում։ 2013-2015 թվականներին եղել է «Հայաստանի զարգացման նախաձեռնություններ» (IDEA) հիմնադրամի «Ավրորա մրցանակ և 100 կյանք» նախաձեռնության հետազոտական խմբի ղեկավարը։
2014-2017 թվականներին աշխատել է որպես Բազմակուսակցական ժողովրդավարության նիդեռլանդական ինստիտուտի (NIMD) քաղաքական կուսակցությունների և ռազմավարական պլանավորման փորձագետ ։ Մասնակցել է նաև հակառուսական որոշ ակցիաների ։
Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցության անդամ
2019 թվականի հունիսի 16-ին տեղի ունեցած «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցության 5-րդ համագումարի ժամանակ ընտրվել է ՔՊ վարչության անդամ     ։
ՀՀ ԱԺ 6-րդ գումարման պատգամավոր
2017 թվականի ապրիլի 2-ին «Ելք» կուսակցությունների դաշինքի թիվ 3 ընտրատարածքի տարածքային ընտրական ցուցակով ընտրվել է ՀՀ 6-րդ գումարման Ազգային ժողովի պատգամավոր։
Թավշյա հեղափոխություն
2018 թվականին Նիկոլ Փաշինյանի առաջնորդությամբ մեկնարկեց «Իմ քայլը» նախաձեռնությունը, որը Գյումրիից դեպի Երևան քայլարշավ էր կազմակերպել ընդդեմ Սերժ Սարգսյանի վարչապետության ։ Նախաձեռնությունը համագործակցում էր Սերժ Սարգսյանի իշխանության դեմ պայքարող այլ ուժերի հետ և լայն աջակցություն ստացավ բնակչության տարբեր հատվածների կողմից։ Նախաձեռնության առաջնորդներից էր նաև Արարատ Միրզոյանը։ Սկսված մասշտաբային անհնազանդության գործողությունների հետևանքով ապրիլի 23-ի կեսօրին Հայաստանի վարչապետ Սերժ Սարգսյանը հրաժարական տվեց իր պաշտոնից ։
Հայաստանի փոխվարչապետ
2018 թվականի մայիսի 11-ին նշանակվել է ՀՀ առաջին փոխվարչապետ։
ՀՀ 7-րդ գումարման ԱԺ նախագահ
2018 թվականի դեկտեմբերի 9-ին կայացած արտահերթ խորհրդարանական ընտրություններում Երևան քաղաքի Մալաթիա-Սեբաստիա և Շենգավիթ վարչական շրջաններն ընդգրկող թիվ 3 ընտրատարածքում լինելով «Իմ քայլը» դաշինքի ռեյտինգային թեկնածուներից մեկը՝ ստացել է 25 550 ձայն  ։
2019 թվականի հունվարի 10-ին ստացել է պատգամավորական մանդատը  ։
2019 թվականի հունվարի 14-ին տեղի ունեցած ՀՀ 7-րդ գումարման Ազգային ժողովի առաջին նիստի ժամանակ ընտրվել է ԱԺ նախագահ ՝ 131 կողմ ձայնով ։
Հայաստանի արտաքին գործերի նախարար
2021 թվականի օգոստոսի 19-ին նշանակվել է Հայաստանի Հանրապետության արտաքին գործերի նախարար։
Գործակալական ենթադրյալ գործունեություն
2020 թվականին Վատիկանում Հայաստանի նախկին դեսպան Միքայել Մինասյանը իր տեսաուղերձում հայտնում է, որ Արարատ Միրզոյանը հանդիսանում է կրկնակի գործակալ։ Նրա պնդմամբ՝ 2005 թվականին Արարատ Միրզոյանը մեկնում է Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ և սկսում ուսումնասիրել Հայոց ցեղասպանության ճանաչման գործընթացը։ Մ․Մինասյանի հայտնելով՝ Ա․Միրզոյանը այդպիսով դառնում է Թուրքիայի գործակալ ։
Մ․Մինասյանի խոսքով որոշ ժամանակ անց Արարատ Միրզոյանը հայտնվում է Հայաստանի ազգային անվտանգության ծառայության ուշադրության կենտրոնում, ինչից հետո նրան առաջարկում են դառնալ համագործակցել իրենց հետ, հակառակ դեպքում սպառնալով մեղադրանք առաջադրել պետական դավաճանության համար։ Մ․Մինասյանը նաև հրապարակել է 2007 թվականին գրված փաստաթուղթ, որը ներկայացվել է որպես Ա․Միրզոյանի գործակալ դառնալու պայմանագիր։ Այդ փաստաթղթում Ա․Միրզոյանը ստորագրել է Օմեգա բառը խորհրդանշող նշանով ։
Պարգևներ
2016 թվականին պարգևատրվել է ՀՀ ՊՆ պատվոգրով։
Ընտանիք
Ամուսնացած է Գոհար Աբաջյանի հետ, ունի երկու զավակ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ապրող անձինք Կատեգորիա:Անձինք այբբենական կարգով Կատեգորիա:1979 ծնունդներ Կատեգորիա:Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցության անդամներ Կատեգորիա:ՀՀ ԱԺ 6-րդ գումարման պատգամավորներ Կատեգորիա:Պատմական գիտությունների թեկնածուներ Կատեգորիա:ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետի շրջանավարտներ Կատեգորիա:«Ելք» դաշինքի անդամներ Կատեգորիա:ՀՀ ԱԺ 7-րդ գումարման պատգամավորներ Կատեգորիա:ՀՀ Ազգային ժողովի նախագահներ Կատեգորիա:ԵՊՀ շրջանավարտներ Կատեգորիա:Հայ պետական գործիչներ Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Հայ պատմաբաններ Կատեգորիա:ՀՀ գործող նախարարներ
Վենսան Օրիոլ
Վենսան Օրիոլ (Vincent Jules Auriol, ) Ֆրանսիայի նախագահ (Չորրորդ հանրապետություն 1947-1954) առաջինը՝ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո։
Կենսագրություն
Ծնվել է մսագործի ընտանիքում։ Ստացել է իրավաբանական կրթություն։ Մինչև պատերազմը եղել է սոցիալիստական պարտիայի ակտիվ գործիչներից, եղել է Թուլուզի քաղաքապետ (ընտրվել է 31 տարեկանում), այնուհետև եղել է Լեոն Բլյումի երկու սոցիալիսական կառավարությունների մինիստր։
1942-1943 թվականներին Օրիոլը մասնակցել է ֆրանսիական ընդիմադիրների գաղտնի գործունեություններին Ֆրանսիայում, այնուհետև գնացել է Լոնդոն և մուտք է գործել գեներալ Շառլ դը Գոլի կառավարությունում։ Ֆրանսիայի անկախացումից հետո եղել է ժամանակավոր պետական կառավարության տնօրեն, 1946 թվականին ներկայացրել է Ֆրանսիան ՄԱԿ-ի Անվտանգության Խորհրդում
Չորրորդ հանրապետության նախագահ
Չորրորդ հանրապետության ստեղծումից ի վեր ՝ 1947 թվականի հունվարից եղել է երկրի նախագահը, ուներ յոթ տարվա պարտականություն։ Օրիոլի կառավարման ժամանակաշրջանը եղել է շատ դժվարին, երկրին սպառնում էին անվերջանալի գործադուլները և մասսայական անկարգությունները, գաղութային աշխատավոր Ֆրանսիական իմպերիան ընկնում էր, մետրոպոլիտը պատերազմի մեջ էր ապստամբների և միևնույն ժամանակ Հնդկաչինի, Մադագասկարի և Հյուսիսային Աֆրիկայի հետ։
Մինչ իր կառավարման ժամանակահատվածի ավարտը Օրիոլը հայտարարեց, որ ոչ մի դեպքում չի պատրաստվում իր թեկնածությունը քվեարկության դնել ասելով՝ «Այս աշխատանքը քիչ էր մնում ինձ գերեզման հասցներ, ինձ արթնացնում էին գիշերվա տարբեր ժամերին, որպեսզի, ես ընդունեի պրեմիեր-մինիստրների պաշտոնաթողությունը՜ » և իրոք յոթ տարվա ընթացքում նրա կառավարումը փոխարինվել է տասնութ «ուրվական կառավարություններով»։
Նախագահի պաշտոնը թողնելուց հետո
Ելիսեյի պալատից հեռանալուց հետո Օրիոլը զբաղվել է քաղաքականական հրապարակախոսությամբ։ 1958 թվականին նա, որպես նախկին նախագահ միացավ Ֆրանսիայի սահմանադրական խորհրդին։ Դա տեղի ունեցավ հինգերորդ հանրապետության սահմանադրության նախաձեռնության ժամանակահատվածում, որին նա կտրականապես դեմ էր, հաշվի առնելով, որ նախագահի դերը պետք է լինի թույլ և ավելի շատ ձևական ինչպես եղել է երրորդ և չորրորդ հանրապետությունների ժամանակ։
1960 թվականին նա հեռացավ խորհրդից, հակառակվելով հեղինակության հավակնող դը Գոլի քաղաքականությանը։ Մահվանից մեկ տարի առաջ Օրիոլը հասցրեց օրհնել սոցիալիստ Ֆրանսուա Միտերանի իր թեկնածությունը քվեարկության դնելուն նախագահի պաշտոնի համար։
Դավիթ Ա
Դավիթ Ա Արծրունի, Աղթամարի կաթողիկոս (1113-1165)։ Աղթամարի և Ամյուկի տեր, պրոտոկյուրոպաղատ Աբդլմսեհ Արծրունու որդին, Արծրունիների իշխանական տոհմից ։
Աղթամարի կաթողիկոսության հիմնադրում
Դավիթը նախապես եղել է Աղթամարի եպիսկոպոսը ։ Հրաժարվել է հնազանդվել Գրիգոր Գ Պահլավունուն վերջինիս մանկահասակության պատճառով և իրեն հռչակել է Ամենայն Հայոց կաթողիկոս։ 1113 թվականին Կիլիկիայի Սև լեռների վանքերից մեկում՝ Կարմիր Վանքում գումարված ժողովը դատապարտել է Դավիթ Ա-ին։ Սակայն նա չի ենթարկվել ժողովին և շարունակել է մինչև մահ գահակալել Աղթամարում՝ այն հռչակելով առանձին կաթողիկոսական աթոռ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արծրունիներ Կատեգորիա:Խեդենեկյաններ Կատեգորիա:Հայ գիտնականներ Կատեգորիա:Հոգևորականներ Կատեգորիա:Աղթամարի Կաթողիկոսներ
Սյուզեն Քելվին
Բժիշկ Սյուզեն Քելվին (Dr. Susan Calvin), Այզեկ Ազիմովի ռոբոտների վերաբերյալ պատմությունների հորինված կերպար։ Նա 21-րդ դարի ռոբոտների մեծագույն ստեղծողի՝ U.S. Robots and Mechanical Men, Inc. կազմակերպության լավագույն ռոբոհոգեբանն է։ Գլխավոր հերոսուհին է գրքի մի քանի պատմություններում՝ «Ես ռոբոտ եմ» և «Իդեալական ռոբոտ»։
Կերպարի բնավորություն
Սյուզեն Քելվինը ծնվել է 1982 թվականին (այդ նույն թվականին է ստեղծվել U.S. Robots and Mechanical Men, Inc. ընկերությունը), 2003 թվականին ավարտել է Կոլումբիական համալսարանը։ Ասպիրանտուրայից և կիբեռնետիկայի բնագավառում հետազոտություններից հետո նա 2008 թվականին միացել է U.S. Robots and Mechanical Men, Inc.-ին որպես առաջին ռոբոհոգեբան։
Աթիենու (Լառնակայի շրջան)
Աթիենու (Αθηένου կամ Αθηαίνου), գյուղ Կիպրոսի Հանրապետության Լառնակայի շրջանում։ Գյուղը մեկն է այն չորս գյուղերից որոնք գտնվում են Միավորված ազգերի բուֆերային գոտի (Կանաչ գիծ) կոչվող տարածքում, որը հանդիսանում Կիպրոսի և Հյուսիսային Կիպրոսի բաժանման սահմանը։ Գյուղը եղել է բնակավայր սկսած միջին բրոնզի դարից ։
Սյուզեն Քելվին
Կերպարի բնավորություն
Որպես կանոն, Ազիմովը պատկերում է բժիշկ Քելվինին որպես բարձր կրթություն ունեցող մի կին, ով կենտրոնացված է իր աշխատանքի վրա և հեռու է հասարակ զգացմունքներից, հազիվ թե «ռոբոտներից», ավելի քան նրանց մեխանիկական ենթակաները։ Նա ռոբոտներին մարդկանցից զգալի չափով շատ է սիրում. որպես ապացույց, այն հարցին, թե «Որքանո՞վ են ռոբոտները տարբերվում մարդկանցից», նա պատասխանել է. «Ռոբոտներն ավելի արժանապատիվ են»։ Ազիմովի պատմությունները նրա միզանտրոպիան չբացատրված են թողնում, սակայն «Ես ռոբոտ եմ» ֆիլմի մասնակից Խառլան Էդիսոնը քննում է նրա ծագումը, վերջնական հաշվով հետևություն անելով, որ նրա այդպիսի վերաբերմունքը հիմնավորված է։
Աթիենու (Լառնակայի շրջան)
Բնակչություն
1947 թվականին գյուղի բնակրությունը կազմել է 3.169 մարդ։ Գյուղի բնակչությունը աճում է և ըստ 2011 թվականի տվյալների գյուղի բնակչությունը կազմել է 5,017 մարդ, մեծամասնությունը հույն կիպրացիներ են։
Սյուզեն Քելվին
Կերպարի բնավորություն
Սյուզան Քելվինը մահացել է 2064 թվականի, U.S. Robots and Mechanical Men, Inc.-ից հեռանալուց հետո։
Աթիենու (Լառնակայի շրջան)
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Կիպրոսի գյուղեր Կատեգորիա:Լառնակայի շրջանի բնակավայրեր
Սյուզեն Քելվին
Հեռուստատեսություն և ռադիո
Սովետական հեռուստատեսությունում Սյուզեն Քելվինի դերը Այս ֆանտաստիկ աշխարհը սերիալի սերիաներից մեկում (ըստ Այզեկ Ազիմովի «Խաբեբան»-ի մոտիվներով պատմությունում) կատարել է դերասանուհի Նատալիա Նազարովան։
«Ես ռոբոտ եմ» ֆիլմում
«Ես ռոբոտ եմ» ֆիլմում (2004 թվական) Քելվինը խաղում է Բրիջիտ Մոյնահանը։ Ըստ սցենարի նա շախատում է որպես ռոբոհոգեբան, ով «ռոբոտներին ավելի մարդանման է դարձնում» և ամբողջովին կախված Ռոբոտոտեխնիկայի երեք օրենքներից։ Նա սկզբից չի հավատում Սփուների այն խոսքերին, որ ռոբոտները կարող են վատը լինել, չնայած նրան, որ NS-5 ռոբոտ Սաննին առանց այդ կանոնների է աշխատում։ Վերջ ի վերջո նա իմանում է, որ Սաննին իրականում սպանել է Ալֆրեդ Լեննինգին։
Այլ հեղինակների ստեղծագործությունների ցանկ, որտեղ հանդիպում է Սյուզեն Քելվինը
Արթուր Կլարկը նշում է Սյուզեն Քելվինին իր «3001. Վերջին ոդիսականը» վեպում։ նա հայտնվում է Ադ Լավլեյսի և Հրեյս Հոփփերի հետ, որպես կանացի «դերային մոդել» «մարդկանց և մեքենաների մտքի բախման» մեջ (Գլուխ 26. Սարսափների պալատ)։ Պարզ չի, հղվում է Քլարքը Քելվինի վրա, այն իմաստով, որ արդյոք որպես Ազիմովի կերպար թե որպես ներկայացնում է նրան որպես կերպար, որը գոյություն ունի նրա սեփական հորինված իրականության մեջ։
Սյուզեն Քելվինը նաև հայտնվում է Դևիդ Ուինգրովի «Գիտական ֆանտաստիկայի անմահները» (1980 թվական) պատկերազարդ նովելներում։ Այստեղ նա հարցազրույց է տալիս գիտական ֆանտաստիկայի մյուսն 9 հայտնի դեմքերի հետ։
Աննա Ուշենինա
Աննա Յուրևնա Ուշենինա (Анна Юріївна Ушеніна, ), ուկրաինացի շախմատիստուհի, գրոսմայստեր (2012), կանանց գրոսմայստեր (2003)։ 14-րդ և ուկրաինացի առաջին աշխարհի չեմպիոնուհին (2012 թվականի դեկտեմբերի 1-ից մինչև 2013 թվականի սեպտեմբերի 20-ը)։ 2013 թվականին Ուկրաինայի հավաքականի կազմում (երկրորդ խաղատախտակ) դարձել է Աստանայում կայացած թիմային առաջնության հաղթող։ 2006 թվականին Ուկրաինայի հավաքականի կազմում (պահեստային խաղատախտակ) Թուրինի շախմատային օլիմպիադայի հաղթող։
Ավարտել է Խարկովի ֆիզիկական կուլտուրայի պետական ակադեմիան։
Կենսագրություն
Ծնվել է Խարկովում 1985 թվականի օգոստոսի 30-ին։ Մայրը սովորեցրել է շախմատ խաղալ 7 տարեկանում ։ 1997 թվականին Կիևում հաղթել է մինչև 12 տարեկան աղջիկների Ուկրաինայի առաջնությունում։ 1998 և 1999 թվականներին հաղթել է Ուկրաինայի մինչև 14 տարեկան աղջիկների առաջնությունում ։ 2000-2002 թվականներին շախմատով էր զբաղվում Խարկովի օլիմպիական հերթափոխի դպրոցում։ Այդ ընթացքում նրա մարզիչն էր միջազգային վարպետ Արտյոմ Ցեպոտանը ։ 2000-2002 թվականներին հաղթել է Ուկրաինայի մինչև 20 տարեկան աղջիկների առաջնությունում։
2002 թվականին Ուկրաինայի ազգային թիմի հետ Ուշենինան նվաճում է ոսկե մեդալներ Եվրոպայի մինչև 18 տարեկան աղջիկների առաջնությունում։ Բացի դրանից ստանում է արծաթե մեդալ առաջին խաղատախտակի վրա՝ վաստակելով 4½ միավոր 6-ից։
2003 թվականին ստանում է կանանց գրոսմայստերի կոչում։
2006 թվականին Թուրինի օլիմպիադայում խաղում էր պահեստային խաղատախտակի վրա։ Այդ մրցաշարում թիմը նվաճել է ոսկե մեդալ ։ 2007 թվականի Եվրոպայի թիմային առաջնությունում (Հերակլիոն) Ուկրաինայի կանանց հավաքականի կազմում, երրորդ խաղատախտակի առջև, նվաճում է ոսկե մեդալ՝ 7 հնարավորից վաստակելով 5 միավոր։
2007 թվականին Եկատերինբուրգում կայացած աշխարհի թիմային առաջնությունում Աննան (6½ 9-ից), ինչպես նաև թիմը, նվաճեցին արծաթե մեդալներ։ Այստեղ նա ստացավ տղամարդկանց միջազգային վարպետի կոչում։
2008 թվականի Դրեզդենի օլիմպիադայում թիմի հետ զբաղեցրեց 2-րդ տեղը (երրորդ խաղատախտակ) ։
40-րդ համաշխարհային օլիմպիադայում (2012 թվականի օգոստոսի 27-ից մինչև սեպտեմբերի 9-ը, Ստամբուլ) Աննա Ուշենինան զբաղեցնում է 3-րդ տեղը՝ իր խաղատախտակի վրա 10 հնարավորից վաստակելով 7 միավոր (առանց պարտության) և զգալի ներդրում ունենալով թիմի ընդհանուր արդյունքի գործում։
2012 թվականին Խանտի Մանսիյսկում կայացած կանանց աշխարհի առաջնությունում նվաճել է շախմատային գահը՝ եզրափակչում թայ-բրեյքում հաղթելով բուլղարուհի Անտոանետա Ստեֆանովային (2:2, 1½:½) ։ Այս մրցաշարի արդյունքերով Աննային շնորհել են տղամարդկանց գրոսմայստերի կոչում ։
Նույն թվականի ապրիլի 2-ին Կիևում խաղացել է առաջադեմ շախմատի առաջին պարտիան Ուկրաինայում։ Ելենա Բոյցունի հետ խաղացած նրա պարտիան ավարտվել է ոչ-ոքի ։
Ուկրաինայի հավաքականի կազմում դարձել է Եվրոպայի թիմային առաջնության հաղթող։ Մրցաշարն անցկացվում էր Վարշավայում 2013 թվականի նոյեմբերի 7-17-ին։ Աննա նվաճել է բրոնզե մեդալը 2-րդ խաղատախտակի վրա՝ 8-ից 6,5 արդյունքով։
Պեռգո
Բնակչությունը 2006 թվականի դրությամբ կազմում է 251 մարդ, բնակչության խտությունը` 102.03 մարդ/կմ²։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 2.46 կմ² տարածք։
Բուրգի
Բուրգի  (Burgui), մունիցիպալիտետ Իսպանիայում։ Գտնվում է Նավառա ինքնավար համայնքում՝ Նավառա նահանգի Վալե դե Ռոնկալ շրջանում ։ Զբաղեցնում է 64,6 կմ² մակերես։ Բնակչությունը կազմում է 21705 մարդ (2010 թվական)։
Պեռգո
Աշխարհագրություն
Գտնվում է Փարիզ քաղաքից 130 կմ հյուսիս, Ամյեն քաղաքից 13 կմ հյուսիս-արևելք։
Բուրգի
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իսպանիայի բնակավայրեր
Պեռգո
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի բնակավայրեր
Միխայլովկայի շրջան (Զապորոժիեի մարզ)
Միխայլովկայի շրջան (Михайлівський район), շրջան Ուկրաինայի Զապորոժիեի մարզում։
Ստեղծվել է 1923 թվականին։ Վարչական կենտրոնը՝ Միխայլովկա ։
Աշխարհագրություն
Շրջանի տարածքի մակերեսը կազմում է 1070 կմ²։
Բնակչություն
2013 թվականի մարդահամարի արդյունքներով շրջանում բնակվում էր 29628 մարդ։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 27,69 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Զապորոժիեի մարզ Կատեգորիա:Ուկրաինայի շրջաններ
Գիշերային էլֆեր
Գիշերային էլֆեր կամ Կալդորայներ, մտացածին արարածներ Warcraft մոլորակից՝ ստեղծված Blizzard Entertainment ընկերության կողմից։ Երրորդ պատերազմից հետո ավարտվեց նրանց մեկուսացման ժամանակաշրջանը և միացան Ալյասնային։
Պատմություն
Մինչև հիմա դեռևս հայտնի չէ, թե ինչից են առաջացել գիշերային էլֆերը։ Տրոլները կարծում են, որ ցեղախումբը, որը հայտնաբերել է Հավերժության ջրհորը, հենց իրենց ցեղախումբն է։ Իրականում այդ երկու ցեղախմբերի միջև նկատելի նմանություն կա։ Իրենք՝ էլֆերը, հասկանլի պատճառներով հերքում են այդ թեորիան։ Նրանք կարծում են, որ այդպիսով տրոլները ցանկանում են քողարկել իրենց պարտությունը։ Գիշերային էլֆերից շատերը կարծում են, որ իրենք սերում են էլուններից։ Աշխարհի արարման ժամանակ, որը հայտնի է Ազերոտ անվանումով, աստվածների ռասային պատկանող Տիտանները կառուցում են կախարդական ջրհոր, որը կալդորները անվանեցին Հավերժության ջրհոր։ Ժամանակի ընթացքում այն դարձավ նրանց ուժի, իմաստնության և անմահության աղբյուրը։ Միստիկական էներգիայով լի այդ հսկայական աղբյուրը շողում էր փարոսի պես, մինչև որ գրավեց Սարգերասայի՝ Գորշ Տիտանի՝ աշխարհների կործանիչի ուշադրությունը, որը որոշեց ստանալ Ջրհորի զորությունը։
Ներկայանալով որպես բարեսիրտ աստվածություն՝ Սարգերասը կարողացավ կապվել էլֆերից ամենազորեղի՝ Ազշարայի հետ։ Սարգերասը համոզեց թագուհուն և նրա հավատարիմ օգնականին՝ խորհրդական Քսավիային, բացել Ազերոտի ճանապարհը, որպեսզի ամենակարող աստվածը կարողանա ներս մտնել և իրենց ռասային օրհնություն բերել՝ միաժամանակ ոչնչացնելով «անարժաններին»։
Սարգերասը ավելի շատ սուրհանդակներ է ուղարկում, որ օգնեն բացելու դարպասը։ Այդ հրեշները Սարգերասի Այրվող լեգեոնի՝ անմահների բանակից էին։ Մինչ այդ նրանք ուրիշ շատ երկրներ էին հանձնել հրո ճարակին։ Առաջին դրուիդը՝ Մալֆուրիոն Յարոստ Բուրին, հասկացավ, որ դարպասը վտանգ է հանդիսանում ամբողջ աշխարհի համար և հավաքեց իր համախոհ էլֆերին։ Սարգերասը, տեսնելով այդ, հրամայեց իր զորքին ոչնչացնել «անարժաններին», այսինքն բոլոր գիշերային էլֆերին՝ բացառությամբ Բարձրատոհմիկների։
Պատերազմը տեղափոխելու նպատակով աշխարհի բազմաթիվ պահապաններ օգնության եկան Մալֆուրիոնին, որպեսզի փակեն դարպասը։ Կիսաստված Քենարիների՝ հին և զորեղ դեմոնների խումբը պատերազմեց հարձակվող լեգեոնի վրա։ Ի վերջո Մալֆուրիոնոին հաջողվեց վերացնել կախարդանքը և փակել դարպասը։
Այդ հսկայական էներգիայի պատճառով Հավերժության ջրհորը պայթեց՝ սպանելով այնտեղ գտնվողներից շատերին։ Շատ կալդորներ սուզվեցին ջրի տակ և վերածվացին նոր օձակերպ կենդանիների։ Այդ աղետը խախտեց մայրցամաքի ամբողջականությունը՝ բաժանելով այն երեք մասի։ Առաջացավ Հորձանուտ անունով մշտական փոթորիկ, որը գտնվում էր այն վայրում, որտեղ նախկինում եղել էր ջրհորը։
Մեծամասնության կործանումից հետո կալդորները հեռացան իրենց արմատներից և ընտրեցին բնությանը մերձենլու ճանապարհը։
Փրկված Բարձրատոհմիկները փորձեցին դառնալ նոր հասարակության մի մասը, բայց չկարողացան ազատվել կախարդության իրենց կախվածությունից։
Երրորդ պատերազմը հանգեցրեց Կալիմդոր մայրցամաքում արևելյան քաղաքակրթությունների և գիշերային էլֆերի հայտնաբերմանը։
Օրկերը, փախչելով Լորդերոնից, սկսեցին անտառահատման լայնածավալ գործունեություն գիշերային էլֆերի անտառներում։ Դա դարձավ գիշերային էլֆերի, որոնց սատարում էր Քենարին, և օրկերի՝ Պատերազմի երգերը կլանի բախման պատճառը։ Չնայած օրկերը սպանեցին Քենարիին, բայց վերջիվերջո բախումը կասեցվեց, և երկու ռասաներն էլ մարդկանց հետ միասին իրենց ուժերն ուղղեցին դեմոն Արխիմոնդի դեմ։
Ներկայումս գիշերային էլֆերը փորձում են վերականգնել այն, ինչ կորցրել են Արխիմոնդի դեմ պայքարի ժամանակ, որը տեղի ունեցավ Խիդժալ լեռան վրա։ Գիշերային էլֆերը զրկվեցին անմահությունից Այրվող լեգեոնը կասեցնելու ժամանակ։ Նրանք հիմնեցին իրենց նոր մայրաքաղաքը՝ Դարնասը, վատ ծրագրված և չօրհնված Տելդրասսիլ համաշխարհային ծառում։ Մինչ Մալֆուրիոնը իր ժամանակն անցկացնում է Զմրուխտե քնի մեջ, գիշերային էլֆերին տանում են գլխավոր դրուիդ Ֆենդրալ Օլեյն Շլեմը և Տրիանդա Շելեստ Վետրան։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էլֆեր
Հասան Սալիհամիջիչ
Հասան Սալիհամիջիչ (Hasan Salihamidžić, ), բոսնիացի ֆուտբոլիստ, կիսապաշտպան։ 2017 թվականի հուլիսին դարձել է Մյունխենի «Բավարիայի» մարզական տնօրեն։
Կենսագրություն
Հասան Սալիհամիջիչը ծնվել է 1977 թվականի հունվարի 1-ին Յաբլանիցայում, բոսնիացի մահմեդականների ընտանիքում։ Հոր անունը Ահմեդ է, մոր անունը՝ Սեֆիկա։ Սալիհամիջիչն ունի նաև ավագ քույր։ Դպրոցն ավարտելուց հետո խաղացել է տեղական ֆուտբոլային թիմում։ Այնուհետև պայմանագիր է կնքել «Վելեժ Մոստար» ակումբի հետ և ակումբում խաղացել մինչև 1992 թվականը։ Այդ տարիներին Հասան Սալիհամիջիչը հանդես է եկել Հարավսլավիայի պատանեկան հավաքականի կազմում։
1992 թվականի նոյեմբերին Սալիհամիջիչը, բավականաչափ գումար հավաքելով, տեղափոխվել է Համբուրգ։ Իր զարմիկ Ահմեդ Խալիլխոջիչի կապերի շնորհիվ ընդգրկվել է համբուրգյան ակումբի երիտասարդական կազմում։
Համբուրգում Հասանը ելույթ է ոնեցել մինչև 1998 թվականը, երբ տեղափոխվել է Մյունխենի «Բավարիա»։ «Բավարիայի» կազմում անցկացնելով 9 մրցաշրջան՝ Սալիհամիջիչը 2007 թվականի ամռանը տեղափոխվել է «Յուվենտուս» որպես ազատ գործակալ։
2010/11 մրցաշրջանի ավարտին հեռացել է «Յուվենտուսից», իսկ 2011 թվականի հուլիսի 4-ին հայտնի է դարձել, որ Սալիհամիջիչը՝ որպես ազատ գործակալ, տեղափոխվել է գերմանական «Վոլֆսբուրգ»՝ մեկամյա պայմանագիր կնքելով «գայլերի» հետ։
2017 թվականի հուլիսի 31-ին նշանակվել է «Բավարիայի» մարզական տնօրեն։ Պայմանագիրն կնքվել է մինչև 2020 թվականի հունիսի 30-ը ։
Ձեռքբերումներ
«Բավարիա»
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Բոսնիա և Հերցեգովինայի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Բոսնիա և Հերցեգովինայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Համբուրգի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Բավարիա Մյունխենի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Վոլֆսբուրգի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Յուվենտուսի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ Կատեգորիա:Բունդեսլիգայի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Իտալիայի լեգեոներ ֆուտբոլիստներ
T4 գործողություն
«Т-4» գործողություն (Aktion Tiergartenstraße 4, «Թիերգարտենշտրասե 4 գործողություն»), գերմանական նացիոնալ-սոցիալիստների կողմից իրականացրած եվգենիկ ծրագրի պաշտոնական անվանումը, որի նպատակն էր ամլացնել, իսկ հետագայում նաև ֆիզիկական բնաջնջման ենթարկել հոգեկան ու մտավոր հաշմանդամություն ունեցող անձանց ։ Սկզբում ոչնչացրին մինչև երեք տարեկան երեխաներին, հետո անցան բոլոր տարիքային խմբերին։
Նախապատմություն
1921 թվականին եվգենիկան ուսմունք էր մարդկային ցեղի (նրա ժառանգական հատկանիշների) բարելավման մասին։ Եվգենիկայի խնդիրն է ակտիվորեն ազդել մարդու Էվոլյուցիայի վրա, կատարելագործել նրա բնույթը, նպաստել տաղանդի ժառանգմանը և հնարավորինս սահմանափակել ժառանգական հիվանդությունների փոխանցումը հետագա սերունդներին։ Գերմանիայում դրված էր հոգեկան հիվանդություններ ունեցող անձանց վերացնելու քաղաքականություն, որն իրագործելու համար կարիք եղավ ակտիվորեն կիրառել էֆտանազիան ։
20-րդ դարի սկզբին գերմանացի հեղինակները, որոնք ուսումնասիրում էին «ռասայական կենսաբանություն և հասարակության կենսաբանություն», զբաղվում էին նաև եվգենիկայի արդիականացման հարցերով։ Այդ շարժումը մասնավորապես տարածում գտավ 1904 թվականին, երբ հիմնադրվեց եվգենիկայի թեմայով ամսագիրը։ 1911 թվականին ստեղծվեց հատուկ համայնք, և Դրեզդենում կայացավ անդրանիկ կոնֆերանսը՝ նվիրված ռասայական հիգիենային։ 1921 թվականին հիմնադրվեց «Ռասայական հիգիենայի միջազգային միավորումը»։
Նացիստական շրջանակներում ռասայական հիգիենայի ձևավորման վրա մեծ ազդեցություն թողեցին Վիլհելմ Շալմայերի (1857-1919), Ալֆրեդ Պլյոտցի (1860-1940), Էրվին Բաուրի (1875-1933), Էյգեն Ֆիշերի (1877-1967), Ֆրից Լենցի (1877-1976) աշխատությունները ։ Շալմայերը դարձավ ռասայական հիգիենայի ուսումնական ձեռնարկի ականավոր հեղինակներից մեկը։ Նա առաջարկում էր «դեգեներատներին», էպիլեպսիա ունեցող անձանց և հանցագործներին զրկել սերունդ տալու ունակությունից, ընդ որում, նրանց ամլացնելու ծախսերը պետք է հոգային առողջական խնդիրներ ունեցող անձանց ու հանցագործների հարազատները որպես պատիժ այն բանի, որ լույս աշխարհ են բերել «ստորակարգ երեխաների» ։ Պլյոտցը հաստատում էր, որ առաջին հերթին ապրում են միայն այն երեխաները, որոնք օժտված են առավել բարձր հարմարվողականությամբ, իսկ մյուսներին, ովքեր խանգարում են բնական ընտրությանը, պետք է զրկել որևիցե բժշկական միջամտությունից, որպեսզի հետագայում նրանք չկարողանան վերարտադրել իրենց նմաններին ։
Չնայած այն հանգամանքին, որ գիտնականների հայացքները հարում էին եվգենիկային, ոչ բոլորն էին նացիստներ։ Բայցևայնպես, նրանց պատկերացումները սոցիալական անհավասարության մասին օգտագործվել են նացիստների կողմից «Արիական ռասա» կոնցեպտը սահմանելիս։ Այդ տարիներին շատ հոգեկան հիվանդություններ համարվում էին ժառանգությամբ պայմանավորված, իսկ հաշմանդամություն ունեցող մարդիկ՝ «թերարժեք»։
Սոցիալական հիգիենայի և եվգենիկայի հարցերով զբաղվել է նաև գերմանացի ականավոր գիտնական Էմիլ Կրեպելինը ՝ «Շիզոֆրենիա» կոնցեպտի հեղինակը։ Նա հավատում էր սոցիալական դարվինիզմին և ակտիվորեն մասնակցում եվգենիկայի ու ռասայական հիգիենայի ծրագրերին ։ Էմիլ Կրեպելինը «դեգեներացիայի թեորիայի» ջատագովներից մեկն էր, և նրա քաղաքական հայացքները ժամանակակիցները բնորոշում էին որպես ֆաշիստական  ։ Հոգեկան հիվանդություններ ունեցող մարդկանց ֆիզիկական բնաջնջման կողմնակիցներից էր Կարլ Գուստավ Յունգը, որն ընդհուպ մինչև 1939 թվականը ղեկավարում էր նացիստական «Փսիխոթերապիայի ամսագիրը» ։ 1920 թվականին հրատարակվեց «Անարժան կյանքի վերացման թույլտվություն» գիրքը։ Վերջինիս հեղինակներից էին հոգեբանության պրոֆեսոր Ալֆրեդ Հոխեն և Ֆրայբուրգի համալսարանի իրավաբանության պրոֆեսոր Կառլ Բինդինգը։ Վերջիններս գրքում արտահայտել են հետևյալ միտքը.
Նախկին ֆիզիոլոգ Հոխեն հիմնավորել է այն պնդումը, թե որոշ մարդիկ ուղղակի ավելորդ բեռ են, որոնք տհաճություն են ստեղծում մյուս մարդկանց համար, ինչպես նաև այն, ինչը նույնպես կարևոր է, տնտեսական ծախսեր են պահանջում։ Նա հայտարարել է, որ հոգեկան հիվանդություններ ունեցող անձը (ըստ նրա արտահայտության՝ «ավելորդ բեռ» և «պատյանով դատարկություններ», որոնք զուրկ են մարդկային զգացմունքներից) չունի միտք ու որևէ արժեք չի ներկայացնում ։ Համահեղինակ Կառլ Բինդինգը պետությանն առաջարկում էր ստեղծել հատուկ հանձնաժողովներ, որոնք կզբաղվեն «անարժան» մարդկանց սպանդով։
1920-ական թվականների սկզբին Ադոլֆ Հիտլերը կարդացել է գերմանացի եվգենիկների գերմաներենով տեքստերը, որոնցից խիստ տպավորվել է։ Ինչպես որ «Անարժան կյանքի վերացման թույլտվություն» գիրքը, այնպես էլ Ադոլֆ Պլյոտցի «Մեր ռասայի բարեկեցությունն ու թույլերի պաշտպանությունը» (1905) գրքերն օգնեցին Ադոլֆ Հիտլերին իմաստավորել այն տեսությունը, որն առաջիկայում տեղ գտավ «Mein Kampf» (1925) գրքում։ 1923 թվականին, գտնվելով անազատության մեջ, Հիտլերը տարվեց Է. Ֆիշերի և Ֆ. Լենցի աշխատություններով, որոնք վերաբերում էին ռասայական հիգիենային, մարդու ժառանգականությանը և եվգենիկային։ Ֆ. Լենցը նացիոնալ-սոցիալիզմն անվանեց կիրառական կենսաբանություն, որը պետք է ուղղել «ցածր» ռասայի ներկայացուցիչների՝ հրեաների, լեհերի, գնչուների դեմ ։
Գերմանացի հոգեբույժ Էռնստ Ռյուդինը, որը նացիստական գաղափարախոսության կրողներից մեկն էր, նացիստական ռասայական հիգիենայի ծրագրի հեղինակներից մեկն է համարվում։ Նա ազդեցություն է թողել Ադոլֆ Հիտլերի վրա՝ ներկայացնելով 1926 թվականին իր իսկ կողմից ստեղծված «հոգեբուժական եվգենիկան»։
Ֆրանսամերիկյան գիտնական, Բժշկության կամ ֆիզիոլոգիայի Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր Ալեքսիս Կարելը 1912 թվականին «Մարդը. Անհայտը» (1935) գրքում հայտարարել է, որ հոգեկան խնդիրներ ունեցող հանցագործներին անհրաժեշտ է «մարդասիրական և էժան եղանակով ենթարկել էֆտանազիայի՝ կիրառելով գազ»։ Բրիտանացի նյարդաբան և Կոռնելի համալսարանի նյարդաբանության ամբիոնի վարիչ Ռոբերտ Ֆոսթեր Քենեդին 1942 թվականին «Ամերիկյան հոգեբուժության ամսագրում» հոդված է հրապարակել, որտեղ նշվում է, որ «թերհաս երեխաներին», «բնության սխալներին» պետք է սպանել 5 տարեկանից բարձր տարիքում։ Շիզոֆրենիայի կոնցեպցիայի հեղինակ շվեյցարացի հոգեբույժ Է. Բրեյլերը պնդում ու հիմնավորում էր, որ պետք է զանգվածային ամլացման ենթարկել բոլոր հիվանդներին.
Միացյալ Նահանգներում ռասայական հիգիենայի շարժման նախակարապետներից էր համարվում Չարլզ Դևենպորտը, որը, օգտվելով Ամերիկայի եվգենիկայի համայնքի օգնությունից, հիմք դրեց լայնամասշտաբ ագիտացիոն ընկերությանը՝ ներկայացնելով, որ առողջ մարդը չպետք է սեքսուալ կապի մեջ մտնի «արատավոր» մարդկանց հետ։ Ավելի ուշ այն հանգեցրեց ԱՄՆ-ի 60 000 բնակիչների բռնի ամլացմանը (հիմնականում հանցագործներին և «խելապակասներին»)։ Ամլացման եվգենիկ ծրագիրն Ամերիկայում հայտնվեց 1920-1930-ական թվականներին և մեծ ազդեցություն թողեց այլ պետությունների վրա՝ նույն ոլորտում։ Օրենսդրորեն արձանագրություններ կազմվեցին ամլացման վերաբերյալ Կանադայում, Շվեդիայում, Նորվեգիայում, Ֆրանսիայում, Դանիայում և Ճապոնիայում ։
Արդեն 1921 թվականին Գերմանիայում ձևավորվել էր կառավարական հանձնաժողով, որն ամլացման և արհեստական վիժումների հարցերով էր զբաղվում որոշակի առողջական խնդիրներ ունեցող մարդկանց համար ։
1923 թվականին Մյունխենի համալսարանում ստեղծվում է ռասայական հիգիենայի ամբիոնը։ 1927 թվականին Բեռլինում հիմնադրվում է մարդաբանության, մարդու գենետիկայի և եվգենիկայի հատուկ ինստիտուտ, որը կրում էր Վիլհելմ I Հոհենցոլեռնի անունը. այն ստեղծված էր ռասայակա հիգիենայի գաղափարներին հարող, գիտական հիմք ունեցող գաղափարներ որոնելու նպատակով։ Այս ինստիտուտի հետ է կապված Ժոզեֆ Մենգելեն, որն ավելի վաղ դոկտորական ատենախոսություն էր պաշտպանել «Ներքին ծնոտի կառուցվածքի տարբերությունը ռասաների մոտ» թեմայով։ Ժոզեֆ Մենգելեն բժիշկ էր Օսվենցիմ մահվան ճամբարում, որտեղ նրան կոչեցին «մահվան հրեշտակ» անմարդկային փորձերի համար։
1929 թվականին Նյուրնբերգում ձևավորվեց «Գերմանացի բժիշկների նացիոնալ-սոցիալիստական միությունը», որը կողմ էր Ադոլֆ Հիտլերի առաջարկած ծրագրին՝ ռասայական հիգիենայի վերաբերյալ։ 1933 թվականի սկզբին՝ դեռևս Հիտլերի իշխանություն գալուց առաջ, այդ կազմակերպությանն անդամակցեցին ավելի քան 3000 (6 %) գերմանացի բժիշկներ, իսկ նույն թվականի ավարտին նրանց թիվը հասավ 11 000-ի։ Նացիստների կողմից իշխանությունը զավթելուց հետո՝ 1933 թվականին, այդ միության ներկայացուցիչները սկսեցին լայնածավալ գործունեություն ծավալել առողջապահության համակարգում։ Այն բժիշկները, որոնք դեմ էին նացիստական գաղափարախոսությանը, ազատազրկվեցին, իսկ մի մասն արտագաղթեց երկրից։
1935 թվականին Շտուտգարտում հրապարակվեց «Խղճահարությո՞ւն, թե՞ մահ» գիրքը, որի հեղինակն էր գերմանացի բժիշկ Կլինգերը։ Գրքում հեղինակը առաջ էր քաշում այն միտքը, որ հարկադիր կերպով պետք է ծանր հիվանդներին ենթարկել էֆտանազիայի։ Կառավարական խորհրդատու բժիշկ Բյոմեն այդ գրքի համար գրել է գովասանական գրախոսություն՝ դիմելով կառավարությանը, որ փոխեն Գերմանիայում գոյություն ունեցող օրենսդրությունը (ընդհուպ 1939 թվականը գերմանական օրենքները էֆտանազիան դիտարկում էին որպես սպանություն)։ Հիտլերը ռասայական մաքրության մասին ուսմունքին ծանոթացել է Լանդսբերգի բանտում պատիժը կրելու տարիներին ։
Հիտլերը համոզված էր, որ իր ազգը թուլացել էր և աղտոտվել «այլասերվածների» և «դեգեներատների» պատճառով ։
1920-ականներին եվրոպացի գիտնականների շրջանում լայն քննարկվում էր ռասիզմի և մրցակցության գաղափարը, որը 1944 թվականին ստացավ «սոցիալական դարվինիզմ» անվանումը։ Հստակ չէ, թե երբ է Հիտլերը սկսել ուսումնասիրել այս ուսմունքը։ Էվոլյուցիայի մասին տեսությունը, իհարկե, մեծապես ընդունված էր Գերմանիայում, բայց նման ծայրահեղական մոտեցումներ հազվադեպ էին հանդիպում ։
Գործողության նպատակ և զոհեր
«T4 գործողությունը» ստեղծվել էր ռասայական հիգիենայի շրջանակներում, որպեսզի արիական ռասան «մաքրվեր» այն մարդկանցից, որոնց գոյությունը, ըստ պետական ներկայացուցիչների, ազդում էր առողջ սերունդների ծնվելու վրա։ Առաջին հերթին այս գործողությունն իրականացվում էր հոգեբուժական հիվանդանոցներում գտնվող մարդկանց, ինչպես նաև դրանցից դուրս գտնվող հոգեկան խնդիրներ ունեցող անձանց նկատմամբ։
Ըստ գերմանացի բժիշկ և սոցիոլոգ Կ. Դյորների (2003) հետևության՝ էֆտանազիա իրականացնելու ծրագրի հետևորդներն ունեին իրենց յուրահատուկ «թերապևտիկ իդեալիզմը» և ձգտում էին արագ լուծել այդ «սոցիալական հարցը»։ Իր աշխատության մեջ Դյորները նշել է Նացիստական Գերմանիայի Ներքին գործերի նախարարի տեղակալ Գյուտտի խոսքերը. Նացիստական ռասայական հիգիենայի համատեքստում երբեմն ներառել են նաև լեսբիներին այն պատճառով, որ սերունդ չեն տալիս։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի քողի տակ նացիոնալ-սոցիալիստներն առավել ակտիվորեն սկսեցին գործունեություն ծավալել եվգենիկայի հարցերում։ Վերացման դատավճիռ ընդունվեց բոլոր հրեաների դեմ, քանի որ, ըստ նացիստների, նրանք համարվում էին «կեղտոտված» ռասա։ Հրեաների հետ այդ կարգավիճակում հայտնվեցին նաև գնչուները։
Տնտեսական դրդապատճառ
Զանգվածային սպանությունների պատճառը ոչ միայն ռասայական հիգիենայի սահմանումն էր, այլև իր մեջ տնտեսական ենթատեքստ էր պարունակում։ Նացիոնալ-սոցիալիզմի ռեժիմի պայմաններում «անաշխատունակ» կատեգորիայի մարդիկ համարվում էին ավելորդ։ «T-4» ծրագրի իրականացման փաստաթղթերում պահպանվել է մի այսպիսի կանոնակարգ, որտեղ մասնավորապես գրված է. «Սպանել ոչ միայն բանականությունից զուրկ մարդկանց, այլև բոլոր նրանց, ովքեր ի վիճակի չեն արդյունավետ աշխատել»։
Համաձայն մի փաստաթղթի, որը գտնվել է ավստրիական Լինց քաղաքի Հարթհայմ դղյակում, մինչև 1941 թվականի սեպտեմբերի 1-ը կոտորվել է 70 273 մարդ։ Փաստաթղթում նշված է հետևյալը. «Հաշվի առնելով, որ այս թվով հիվանդ մարդիկ կարող էին ապրել ևս 10 տարի, ապա տնտեսվել է 885 439 800,00 գերմանական մարկ» ։
Մահվան ֆաբրիկաներում աշխատող անձինք ավելի շատ էին վաստակում, քան որևէ այլ տեղ աշխատելիս Ռայխի տարածքում։ Այդ աշխատակիցները սեփականացնում և օգտվում էին սպանվածների պարենային կտրոններից։ Բացի այդ, ոսկե ատամներով հիվանդների մեջքի վրա խաչ էին նկարում, որպեսզի դիակիզարանի աշխատակիցները հասկանային և ատամները քաշեին ու ուղարկեին գլխավոր շտաբ։
Գործողության սկիզբ. ամլացում
Գործողությունն սկսվեց այն բանից հետո, երբ ուժի մեջ մտավ «Ժառանգաբար փոխանցվող հիվանդություններով մարդկանց ծնվելու կանխում» օրենքը։ Այս օրենքն ուժի մեջ է մտել 1933 թվականի հուլիսին՝ մի շարք գիտնականների երաշխավորությամբ, ովքեր զբաղվում էին եվգենիկայի հարցերով։ Իրենց մեծ ներդրումն են ունեցել այս քաղաքականության գործում հոգեբանները։ Ծրագրի համահեղինակներից մեկն էր հոգեբուժության պրոֆեսոր Էռնստ Ռյուդին ։
Համաձայն վերոհիշյալ օրենքի՝ հարկադրական ամլացումը պետք է կիրառվեր հատուկ դատով, որին պետք է մասնակցեին երկու հոգեբույժներ և մեկ դատավոր։ Ամլացումը կատարվում էր վազէկտոմիայի և արգանդափողերի վիրահատման եղանակներով ։
Շուրջ 3,5 հազար մարդ (մեծ մասամբ կանայք) իր մահկանացուն կնքել է վիրահատության ժամանակ ։
Ամլացման քողի ներքո, բացի հաշմանդամություն ունեցող մարդկանցից, ամլացման ենթարկվեցին նաև «թերարժեք մարդիկ». օրենքը գործում էր նաև քաղաքական այլ հայացքներ ունեցողների համար։
Երեխաների զանգվածային սպանություններ
Առաջին սպանությունները էֆտանազիայի միջոցով տեղի ունեցան 1939 թվականին։ Քնաուերներ ամուսինների խնդրանքով նրանց մանկահասակ երեխային, որը ծանր հիվանդություն ուներ, ենթարկեցին էֆտանազիայի Ադոլֆ Հիտլերի թույլատվությամբ. այն տեղի ունեցավ Լայպցիգի կլինիկայում։ Դրանից հետո Ադոլֆ Հիտլերը հրամայել է իր անձնական բժիշկ Կարլ Բրանդտին և ֆյուրերի գրասենյակի ղեկավար Ֆիլիպ Բոուլերին անձամբ «զբաղվել այն երեխաների գործերով, որոնք նման էին Քնաուերների երեխայի գործին»։
Արդեն իսկ 1939 թվականի հուլիսին Հիտլերի մոտ կայացավ խորհրդակցություն ռայխսֆյուրեր Հայնրիխ Հիմլերի, առողջապահության նախարար Լեոնարդո Կոնտիի, ռայխկանցլերի տնօրեն Հանս Հենրիխ Լամերսի և ֆյուրերի գրասենյակի ղեկավար Մարտին Բորմանի հետ։ Խորհրդակցության ժամանակ քննարկվեց մանկական էֆտանազիայի հնարավոր ընդլայնման հարցը՝ հատկապես «հոգեպես անկատարների» շրջանում։
1939 թվականի օգոստոսի 18-ին ներքին գործերի նախարարությունը տարածեց կարգադրություն, ըստ որի բոլոր երեխաները պետք է անցնեն պարտադիր հաշվառում՝ պարզելու ֆիզիկական և հոգեկան խնդիրները։ Զուգահեռաբար նույն գործողությունը կատարվում էր նաև այն բոլոր օտարերկրացի մարդկանց համար, որոնք ապրում էին Գերմանիայի տարածքում։
Երեխաների զանգվածային էֆտանազիայի իրագործումը սկզբում կատարվեց միայն մինչև երեք տարեկան անբուժելի հիվանդ երեխաների շրջանում։ Ավելի ուշ էֆտանազիան լայն կիրառում ստացավ և տարիքային շեմը հասցվեց մինչև 17 տարեկանը ։ Սպանությունների համար ընտրվում էին այն անձինք, որոնց մոտ բժիշկ-փորձագետները հայտնաբերել էին ներքոհիշյալ հիվանդությունները. 1940 թվականին Վիեննայում հիմնադրվում է երեխաների և դեռահասների հոգեբուժության գերմանական ասոցիացիան։ Առաջին կոնֆերանսի ժամանակ որոշում կայացվեց պարզել յուրաքանչյուր երեխայի կյանքի գինը՝ տնտեսական չափանիշներից ելնելով։ Այն երեխաները, ում կյանքի գինը գնահատվել էր բացասական (օրինակ, եթե ապագայում չէր կարողանալու աշխատել կամ ում ինտելեկտի գործակիցը ցածր էր), պետք է անհապաղ ուղարկվեին «էֆտանազիայի»։
Մինչև պատերազմի ավարտը 30 մանկական հատուկ մասնագիտացված հիվանդանոցներում, ըստ լրիվ չճշտված աղբյուրների, սպանեցին հաշմանդամություն ունեցող մոտավորապես 5000 երեխաների։
«Էֆտանազիայի» կիրառմամբ հիմք դրվեց նաև բժշկական հետազոտական աշխատանքներին, որի ժամանակ հետազոտում էին երեխաների ուղեղները։
Ծրագրի կազմակերպում և ընթացք
Բեռլինում ստեղծվեց Առողջարանների աշխատանքային ասոցիացիա, որի շտաբ-բնակարանը գտնվում էր Պոտսդամի հրապարակի Կոլումբուս-հաուս առանձնատանը։ 1940 թվականի ապրիլին այն տեղափոխվեց Թիերգարդենշտրասե 4 հասցեում գտնվող նոր գրասենյակ ։ Հենց այստեղից էլ ծագեց «T-4» ծրագրի անվանումը ։ Ծրագրի անվանման համար կիրառվում էր հետևյալ եզրույթը՝ «Ակցիա. մահ խղճահարությունից ելնելով» (Aktion Gnadentod) կամ էլ ուղղակի «էֆտանազիա», որպես առավել բարեհունչ անվանում, իսկ փաստաթղթերում երբեմն կիրառվում էր նաև «ախտահանություն» բառը։
Պատասխանատու անձինք
Սպանությունների «Т-4» գործողության պատասխանատու անձինք նշանակվեցին Հիտլերի աշխատակազմի ղեկավար ռայխսլայտեր և ՍՍ-ի օբերգրուպպենֆյուրեր Ֆիլիպ Բոուլերը, ով մեծ փորձ ուներ մանկական էֆտանազիայի ասպարեզում, ինչպես նաև Ադոլֆ Հիտլերի գլխավոր բժիշկ Կարլ Բրանդտը։ «Т-4» գործողության անմիջական իրագործողներից էին ՍՍ-ի բժշկական ծառայության հաուպտշտուրմֆյուրեր, հոգեբուժության դոկտոր Վերներ Հայդեն (նույն ինքը Ֆրից Սավադեն) և նրա տեղակալ դոկտոր Պաուլ Նիչեն։ Կարևոր գործիչներից էր նաև օրենքների մշակման գործում ներքին գործերի ռայխսմինիստեր Վիլհելմ Ֆրիկը։
1939 թվականի հոկտեմբերին Ադոլֆ Հիտլերը պաշտոնապես «Т-4» գործողության էֆտանազիայի կազմակերպիչներ նշանակեց Բոուլերին և Բրանդտին.
Բոուլերն էլ իր հերթին ծրագրի իրագործումը հանձնարարեց անձնական տեղակալ Վիկտոր Բրակին ։ Վերջինիս Նյուրնբերգյան դատավարությունների ժամանակ դատապարտեցին մահվան։ Շատ գերմանացի բժիշկ-հոգեբույժներ, որոնք կողմ էին «եվգենիկայի թերապևտիկ մեթոդներին», կարևոր մասնակցություն ցուցաբերեցին «էֆտանազիայի գործողություններին», ինչպես նաև դրա ասպարեզում բժշկական փորձարկումներին։ Նրանք օժանդակում էին զանգվածային սպանությունների օրինականացմանը. ընտրում և ներկայացնում էին դահիճներին։ Հոգեբանների և հաստատությունների աստիճանները, որոնք զբաղվում էին ամլացումով և էֆտանազիայով, շատ բարձր մակարդակի էին։ «Т-4» գործողությանը մասնակցում էին այնպիսի անվանի և հարգարժան անձինք գերմանական հասարակության մեջ, ինչպիսիք էին Վերներ Հայդեն, Կարլ Զենհենը, Վերներ Ֆիլինգերը, Գերման Փֆաննմյուլլերը, Պաուլ Նիցշեն, Մաքս դե Քրինիսը, Կարլ Շնայդերը, Էռնստ Ռյուդինը, Օսվալդ Բումկեն, Հանս Բուրգեր-Պրինցը, նյարդաբան Յուլիուս Հալլերվորդենը։ Որոշ հոգեբույժներ, որոնք մասնակցել են էֆտանազիայի ծրագրին, շարունակեցին իրենց բժշկական գործունեությունը ծավալել ընդհուպ մինչև նացիստական ռեժիմի ավարտը։
Գրեթե բոլոր առաջատար մասնագետները մասնակցել են էֆտանազիայի համար զոհերի ընտրման աշխատանքներին։ Շատ մասնագետներ, որոնց ուղարկել էին ոգևորելու և իրագործելու ծրագիրը, ունեին մեծ հռչակ ու ճանաչում ամբողջ աշխարհում, որոնցից հատկապես հռչակավոր էր Վերներ Հայդեն՝ էֆտանազիայի ծրագրի ղեկավարը և Վյուրցբուրգի հոգեբուժության պրոֆեսորը։
Դոկտոր Կարլ Շնայդերը ղեկավարում էր Վիսլոխ քաղաքի բժշկական գիտահետազոտական բաժանմունքը, որտեղ փորձարկումներ էր կատարում էֆտանազիայի ենթարկված հոգեկան հիվանդություններ ունեցող մարդականց ուղեղներն ուսումնասիրելիս։ Նյարդաբան Յուլիուս Հալլերվորդենը գիտական գործունեության նպատակով, ըստ գոյություն ունեցող փաստերի, 697 պատրաստուկ է ստացել հոգեկան հիվանդություններ ունեցող մարդկանց գլխուղեղներից, որոնք մահացել էին էֆտանազիայի արդյունքում։ «Т-4» գործողությանն ընդդիմանալու կամ էլ հրաժարվելու դեպքեր բժիշկ-հոգեբույժների շրջանում հազվադեպ են արձանագրվել։ Հայտնի դեպքերից են ներքոհիշյալ անձանց անհամաձայնության դրսևորումները՝ Կարլ Բոնհյոֆեր, Մարտին Հոլ, Հանս-Գերհարդ Քրայցֆելդտ, Գոթֆրիդ Էվալդ։
Նյութական բազա և կառուցվածք
Տարեց հիվանդների զանգվածային սպանությունները սկսեցին իրագործել 1940 թվականից Գերմանիայի և օկուպացրած Լեհաստանի տարածքների կլինիկաներում ։ «Т-4» գործողությունն աշխատեցնելու նպատակով կազմավորվել էր հատուկ հաստատությունների ցանց, որի կազմի մեջ մտնող յուրաքանչյուր հիմնարկ կատարում էր իր դերն ու իրականացնում ծրագիրը. Կազմավորվել և նախկին ստացիոնար հիվանդանոցների փոխարեն սկսել են գործել նաև գլխավոր յոթ կենտրոններ, որոնցից յուրաքանչյուրն իր տրամադրության տակ ուներ հոգեբուժական հիվանդանոցների ցանց (փակագծերում նշված է այն ժամանակահատվածը, հընթացս որի հիվանդների նկատմամբ կատարել են բժշկական փորձարկումներ և սպանել նրանց). Գերմանական ռայխի արևելյան նահանգներում, որտեղ չէին բռնել հաշմանդամություն ունեցող մարդկանց, «Т-4» գործողությունն իրականացրեց ՍՍ-ը ։ Նրանք տվյալ անձանց կա՛մ ուղղակի գնդակահարում էին, կա՛մ էլ խեղդամահ անում ածխածնի մոնօքսիդով աշխատող գազային խցիկներում ։
Զոհերի ընտրություն
Խորհրդակցություններից մեկի ժամանակ ընդունվել են մի շարք սկզբունքներ, ըստ որոնց պետք է ընտրվեին զոհերը՝ սպանելու նպատակով։ Մշակվեցին անկետաներ, որտեղ նշվում էր, թե հիվանդը աշխատունակ է և թե ինչ հիվանդություն ունի։ Անկետայի հավելվածում թվարկվում էին «թերարժեք մարդկանց» ընտրության չափանիշները. «Т-4» գործողության շրջանակներում զոհերի ընտրության հարցերով զբաղվում էին 42, այսպես կոչված, անկախ «փորձագետներ» ։ Ընտրությունն անցկացվում էր ըստ անկետաների. բժիշկները, որոնք վճռում էին հիվանդների ճակատագրերը, հնարավորություն չունեին ծանոթանալ հիվանդության հետ անձամբ։ Փորձագետները, քննելով անկետաները, դրանց վրա նշում էին կատարում՝ «կարմիր պլյուս», որը նշանակում էր, որ անհրաժեշտ է շտապ սպանել հիվանդին, իսկ «կապույտ մինուսի» դեպքում հիվանդին խնայում էին։ Վերջնական որոշումը կայացնում էին գլխավոր փորձագետները՝ Հերբերտ Լինդենը, Վերներ Հայդեն և Կարլ Շնայդերը։ Զոհերի հարազատները ոչ մի կերպ չէին կարողանում ազդել ընդունված որոշումների վրա, քանի որ նույնիսկ չգիտեին, թե որտեղ են նրանք։
Անկետաները լրացրած հոգեբուժական հիվանդանոցների անձնակազմերին ոչինչ հայտնի չի եղել։ Առողջապահության նախարարությունը լուրեր էր տարածում, ըստ որի՝ բժիշկ-փորձագետները զբաղվում էին ֆինանսական տեղեկություններ հավաքագրելով՝ ծախսերի պլանավորման նպատակով։
Շատ հաճախ սպանության ծրագրի զոհեր դառնում էին շիզոֆրենիա ունեցող անձինք ։ Յուրաքանչյուր քննվող 4 հիվանդից, որոնց մոտ ախտորոշվել էր շիզոֆրենիա, երեքին ուղարկում էին էֆտանազիայի՝ հաշվի չառնելով այն փաստը, որ այդ ժամանակ շիզոֆրենիայի մասին տեղեկությունները շատ աղոտ էին։ Հիվանդության պատմության մեջ գրված «շիզոֆրենիկ» բառն ուղղակի նշանակում էր, որ տվյալ անձը «անպետք հիվանդ» է։ Հաճախ նաև գրանցվում էին եկեղեցական ապաստարաններում բնակվող հիվանդների մահվան դեպքեր՝ կրկին ծրագրի շրջանակներում։
Սպանությունների տեխնոլոգիաներ
«Էֆտանազիայի» եղանակի ընտրությունը բազմաթիվ վիճաբանությունների առիթ դարձավ։ Սկզբում ենթադրվում էր, որ կիրառելու էին ներարկումներ հատուկ բժշկական պատրաստուկներով։ Քննարկվում էր նաև օդային անոթախցանում (էմբոլիա) կատարել՝ ներարկիչով ուղղակի օդ սրսկելով երակի մեջ։ Բժիշկները, որոնք մասնակցում էին «Т-4» ծրագրին, եկան այն եզրահանգման, որ այդ մեթոդները տեխնիկապես աննպատակահարմար են և որոշվեց նոր մեթոդներ որոնել։ Սպանությունների առավել էֆեկտիվ մեթոդի ընտրության պատասխանատուն դարձավ ՍՍ-ի և Շտուրմաբթեյլունգի գրուպպենֆյուրեր Արթուր Նեբեն։ Նրա ենթակա, Քրեաբանության ինստիտուտի ֆիզիկաքիմիական բաժնի տնօրեն Ալբերտ Վիդմանն առաջարկեց այդ նպատակով կիրառել ածխածնի մոնօքսիդ։ Հիվանդների՝ ածխածնի մոնօքսիդով սպանությունների առաջին դեպքը գրանցվեց 1940 թվականի հունվարին Բրանդենբուրգում ։
Այսպիսով, հընթացս «Т-4» գործողության, նախքան համակենտրոնացման ճամբարներում կիրառելը, նացիստներն առաջին անգամ կիրառեցին գազային խցիկները։ Այդ թվում և առաջին անգամ կիրառվեց գազվագենը՝ հատուկ հարմարեցված բեռնատար մեքենա, որն իրենից ներկայացնում էր խեղդամահ անող մեքենա։ Որոշ դեպքերում հիվանդներին սպանում էին կամ աստիճանական գերդոզավորումով, կամ էլ դանդաղ սովամահ անելով։ Այսպես, 1939 թվականին Էլֆինգ Հաարե քաղաքի հոգեբուժական հիվանդանոցում, տնօրեն Գ. Փֆանմյուլլերի հրամանով, երեխաներին ենթարկեցին սովամահության. սննդի չափաքանակը նվազեցվում էր աստիճանաբար։
Բռնության թաքցնելը փոխադրումների քողի ներքո
Հիվանդների տեղափոխման գործընթացն ուներ հետևյալ կառուցվածքը. Նախքան մահվան ճամբարներ հասցնելը, հիվանդներին տեղափոխում էին առնվազն չորս տարբեր ճամբարներ, որպեսզի հետքերը թաքցնեին։
Գերմանական հասարակության արձագանքը «Т-4» ծրագրին
Չնայած բոլոր աշխատանքներին, որ հույժ գաղտնի մնա զանգվածային սպանությունը, գերմանական հասարակության շրջանում անհանգստություն էր տարածվում և մահվան լուրերի մասին փաստեր լսելիս վրդովմունք էր առաջանում։ Այդ փաստերը եկեղեցու կարկառուն ներկայացուցիչներին ստիպեցին, որ վերջիններս բողոքի ալիք բարձրացնեն ընդդեմ սպանությունների։ «Т-4» գործողության մասնակից հոգեբույժ Ֆրիդրիխ Մեննեկեն այսպես է գրել համատարած դժգոհությունների մասին.
Հընթացս «Т-4» գործողության՝ տեղի ունեցող զանգվածային սպանությունների դեմ բողոք բարձրացրին նաև Նացիոնալ-սոցիալիստական ​​գերմանական բանվորական կուսակցության որոշ առանձին կառույցներ։ Այսպես, 1940 թվականի նոյեմբերի 25-ին Բյոբլինգենի Նացիոնալ-սոցիալիստական կանանց կազմակերպության ներկայացուցիչ, արիստոկրատական հայտնի ընտանիքի ներկայացուցիչ Էլզա ֆոն Լյովիս օֆ Մենարն անձնական նամակով գրել է Նացիոնալ-սոցիալիստական ​​գերմանական բանվորական կուսակցության գերագույն դատարանի ներկայացուցիչ, օբերգրուպպենֆյուրեր Վալտեր Բուխի կնոջը հետևյալը.
1940 թվականի դեկտեմբերի 7-ին Վալտեր Բուխը նամակը փոխանցում է Հայնրիխ Հիմլերին։ Դեկտեմբերի 19-ին վերջինս պատասխանում է Բուխին՝ հայտնելով, որ տեղի ունեցող դեպքերի համար առկա է Հիտլերի թույլտվությունը։ Նույն օրը Հիմլերը գրում է «Т-4» գործողության ղեկավար Վիկտոր Բրակին, որ անհապաղ պետք է փակել Թյոտունգսանստալտ Գրաֆենեկ մահվան հիվանդանոցը, քանի որ գաղտնիքն արդեն հասու էր դարձել հանրությանը։ Չնայած Բրանդենբուրգն ու Գրաֆենեկը փակվեցին, սակայն զանգվածային սպանությունները շարունակվեցին ։
Ծրագրի շարունակություն
1941 թվականի օգոստոսին Ադոլֆ Հիտլերը հրաման է արձակում, որ պաշտոնապես փակում է «Т-4» ծրագիրը՝ հասարակության ճնշման ներքո։ Այդ պահի դրությամբ «Т-4» գործողության զոհերի թիվն արդեն գերազանցում էր 70 հազարը, ինչը համապատասխանում էր կանխավ ծրագրած թվին ։
Գերմանիա վերադարձող զինվորներին, որոնք ծանր առողջական խնդիրներ ունեին, նույնպես ենթարկեցին էֆտանազիայի։ Երբեմն տեղի ունեցան նաև այնպիսի դեպքեր, երբ ՍՍ-ականները և օպերատիվ ջոկատների անդամները, չդիմանալով սպանություններին, որոնցով զբաղվում էին, ստանում էին հոգեկան հիվանդություններ։ Նրանց հեռացնում էին ՍՍ-ի զորքերի (Waffen-SS) շարքերից, տեղափոխում հոգեբուժարաններ և սպանում։
Սկսած 1944 թվականից, այն օստարբայտերները, որոնք հոգեկան հիվանդություններ ունեին (վերջիններս հիմնականում հիվանդանում էին աշխատանքային ճամբարներում ), նույնպես ենթարկվեցին «Т-4» գործողության. նրանք, ովքեր դառնում էին անաշխատունակ, համակարգված ձևով սպանում էին։ Այս փուլի ժամանակ հոգեկան խանգարումներ ունեցող անձանց հիմնականում «Т-4» գործողության սպանության կենտրոններում չէին սպանում, այլ ուղղակի հոգեբուժարաններում։ Սպանությունների եղանակների մեջ մտնում էին դեղանյութերով սպանելը, սովամահությունը, խնամքի բացակայությունը, սննդի թունավորումը։ Այսպես, 1942-1945 թվականներն ընկած ժամանակահատվածում շուրջ 1 միլիոն հիվանդներ գերմանական հոգեբուժարաններում ենթարկվեցին սովի։
Շատ հոգեբուժարաններում օգտագործվում էր, այսպես կոչված, «նվազեցման» էֆեկտը. հիվանդների սնունդն աստիճանաբար նվազեցնում էին, որի արդյունքում աշխատակիցների մոտ խղճահարություն էր ձևավորվում, և նրանք պատրաստակամորեն մասնակցում էին հիվանդներին տառապանքներից ազատելու գործին՝ օգտագործելով բարբիտուրաթթու (լյումինալ)։