cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ձյունահովազ
Բնակության տարածքը
Ամռանը, իր հիմնական զոհի հետ միասին, իրբիսը բարձրանում է մերձալպյան և ալպյան գոտիներ։ Ձմռանը, երբ նստում է ձյան մեծ շերտ, իրբիսը իջնում է լեռների միջին հատվածներ՝ հաճախ փշատերևային անտառներ։ Սեզոնային գաղթը բնորոշվում է շատ հաճախ և պայմանավորված է նրա հիմնական զոհի՝ սմբակավորների միգրացիաների հետ ։
Կենսաբանություն և էկոլոգիա
Իրեն առավել ակտիվ է զգում մթնշաղին, հաճախ նաև ցերեկը։ Մեծ մասամբ որս է անում մայրամուտից առաջ և առավոտյան՝ արևածագին։ Արեալի հարավում, օրինակ, Հիմալայներում, իրբիսը որսի է դուրս գալիս միայն մայրամուտից առաջ։ Ցերեկը իրբիսները գերազանցապես հանգստանում են, քնում, պառկում են քարերի վրա։ Որջը սարքում են քարանձավներում և ապառաժների ծերպանցքներում՝ քարակույտերի մեջ, հաճախ կախված սալաքարերի տակ և այլ նմանատիպ վայրերում, որտեղ առավոտյան թաքնվում են։ Հաճախ իրբիսը միևնույն որջը զբաղեցնում է մի քանի տարի։ Կիրգիզյան Ալթայում հայտնի են դեպքեր, երբ իրբիսը առավոտյան հանգստանում է սև անգղերի մեծ բներում, որոն տեղակայված են ցածր գիհիների վրա ։
Տարածքային և սոցիալական վարքը
Հասուն իրբիսները տերիտորիալ կենդանիներ են, որոնք վարում են առավելապես միայնակ կենսակերպ (սակայն հանդիպում են նաև ընտանիքային ձևեր), թեև էգերը ձագերին կերակրում են երկար ժամանակի ընթացքում։ Յուրաքանչյուր ձյունահովազ ապրում է խիստ որոշակի անհատական տարածքում։ Սակայն տարածքը, տեսակի մյուս առանձնյակներից ագրեսիվորեն չի պաշտպանում։ Արուների անհատական տարածքը կարող է վերածածկել մինչև երեք էգերի անհատական տարածքներ ։ Իրենց տարածքները իրբիսները նշում են տարբեր կերպերով։
Ինդիվիդուալ տարածքները կարող են զգալի կերպով տարբերվել։ Նեպալում, որտեղ որսը շատ է, այդ տարածքը կարող է համեմատաբար փոքր լինել՝ 12 կմ² - 39 կմ² տարածքով, իսկ 100 կմ² վրա կարող են ապրել 5-10 կենդանիներ։ Քիչ քանակությամբ որսի պարագայում 1000 կմ² վրա ապրում են ընդամենը 5 առանձնյակ ։
Իրբիսը պարբերաբար կատարում է իր որսորդական շրջանի շրջայց, այցելելով վայրի սմբակավորների ձմեռային արոտավայրեր և բնակատեղեր։ Դրա հետ մեկտեղ նա տեղաշարժվում է, միշտ հետևելով միևնույն երթուղուն։ Արոտավայրերը շրջանցելու կամ վերին գոտիներից իջնելու ժամանակ ձյունահովազը հետևում է այն ուղուն, որը սովորաբար ձգվում է լեռնաշղթայի կամ գետի երկայնքով։ Այդպիսի ճանապարհների երկարությունը շատ մեծ է, այդ պատճառով օրվա ընթացքում իրբիսը մի քանի անգամ հայտնվում է նույն տեղում ։
Կենդանին թույլ է հարմարված խոր, փխրուն ձյան ծածկույթի վրա տեղաշարժվելուն։ Այն վայրերում, որտեղ փուխր ձյուն է նստած, իրբիսները մեծ մասամբ գնալ-գալով կածաններ են բացում, որոնցով բավական երկար ժամանակ տեղաշարժվում են ։
Սնունդը և որսը
Վայրի բնությունան մեջ իրբիսը հիմնականում սնվում է սմբակավորներով՝ նախուրներով, սիբիրյան լեռնային այծերով, պարուրաեղջուր այծերով, արխարներով, թարամներով, թակիններով, սերաուններով, գորալներով, կոսուլներով, մարալներով, կաբարգներով, եղնիկներով, վարազներով։ Բացի այդ, ժամանակ առ ժամանակ նրանք սնվում են իրենց սննդակարգին ոչ բնորոշ մանր կենդանիներով, ինչպիսիք են՝ գետնասկյուռները, առնետները և որոշ թռչուններով՝ ուրալներով, փասիաններով և կեկլիկներով ։
Պամիրում նա գերազանցապես սնվում է սիբիրյան քարայծով, հազվադեպ արխարներով։ Հիմալայներում իրբիսը որսում է լեռնային այծեր, գորալներ, վայրի ոչխարներ, մանր եղնիկներ, տիբեթյան ճագարներ։
Ռուսաստանում հիմնական կերը համարվում են քարայծերը, որոշ տեղերում մարալները, կոսուլները, արգալները, հյուսիսային եղնիկները ։
Վայրի սմբակավորների թվաքանակի կտրուկ անկման ժամանակ իրբիսը հեռանում է այդ տարածքներից և հարձակվում է ընտանի անասունների վրա ։ Կաշմիրում նա հաճախ հարձակվում է ընտանի այծերի, ոչխարների,ինչպես նաև ձիերի վրա ։ Հայտնի է մի դեպք, երբ երկու իրբիսներ հաջող կերպով հարձակվել են երկամյա տյան-շանյան գորշ արջի վրա (Ursus arctos isabellinus) ։
Բուսական սնունդը՝ բույսերի կանաչ մասերը, խոտերը և այլն, իրբիսները մսային օրակարգի հետ օգտագործում են միայն ամռանը ։
Ձյունահովազները որսի են գնում միայնակ, աննկատ (թաքստոցից աննկատ կերպով մոտենում են զոհին) կամ էլ դարանավայրից (զահին հետևում է շավիղներում, կածաններում, քարերի ետևից) ։
Երբ մինչև զոհը մնում է մի քանի տասնյակ մետր, իրբիսը դուրս է թռչում իր թաքստոցից և 6-7 մետրանոց ցատկերով հասնում է զոհին ։ Վրիպելու դեպքում իրբիսը կամ չի հետապնդում, կամ էլ հետապնդում է առավելագույնը 300 մետր ։ Խոշոր սմբակավորներին իրբիսը ձգտում է բռնել կոկորդից, իսկ հետո խեղդել կամ էլ կոտրել պարանոցը։ Սպանելով զոհին իրբիսը քաշ է տալիս նրան ժայռի տակ, կամ էլ այլ թաքստոց և նոր սկսում է ուտել։ Զոհի մնացորդները հիմնականում թողնում է, հազվադեպ մնում է նրա կողքին՝ անգղերին և այլ լեշակերներին քշելու համար։ Ամռան վերջում, աշնանը և ձմռան սկզբին որսում են ընտանիքով, որը կազմված է 2-3 առանձնյակից՝ էգից և իր ձագերից։
Սովի տարիներին կարող են բնակվել մարդկային բնակավայրերի մոտ և հարձակվել ընտանի կենդանիների վրա ։ Թռչուններ որսում են գաղթի ժամանակ ։
Որսում են այծերի բոլոր տարիքային խմբերին, մեծ մասամբ էգերին և մատղաշներին (որոնց որսում են մեծ մասամբ ամռան սկզբին) ։
Բազմացումը
Տեսակի բազմացման մասին տվյալները քիչ են։ Սեռահասուն դառնում են 3-4 տարեկան հասակում։ Դաշտանը և բազմացման շրջանը տեղի է ունենում ամռան վերջին կամ գարնան սկզբին։ Էգը, որպես կանոն, ծնում է 2 տարին մեկ։ Հղիությունը տևում է 90-110 օր։ Որջը սարքում են ավելի դժվարհասանելի վայրերում։ Ձագերը, կախված աշխարհագրական շրջանից, ծնվում են ապրիլ-մայիսին կամ մայիս-հունսին։ Արգանդում կարող են գտնվել սովորաբար երկուսից երեք, հազվադեպ չորսից հինգ ձագ ։ Ըստ այլ տվյալների, մեկ ծնի ընթացքում 3-5 ձագերի առկայությունը համարվում է սովորական երևույթ ։ Հավանաբար, հնարավոր են ավելի շատ ձագեր, քանի որ հայտնի են 7 առանձնյականոց ընտանիքի առկայության դեպքեր ։ Արուն սերնդի դաստիարակությամբ չի զբաղվում։ Ձագերը ծնվում են կույր և անօգնական, բայց, մոտավորապես, 6-8 օր հետո արդեն կարողանում են տեսնել։ Նորածին իրբիսի զանգվածը մոտ 500 գրամ է՝ 30 սմ երկարության պայմաններում։ Նորածին իրբիսների մոտ տարբերվում է բծերի արտահայտված սև պիգմենտացիա, որոնք քիչ են, հատկապես քիչ են օղակավորները, բայց մեջքի վրա կան խոշոր մուգ և սև բծեր, ինչպես նաև կարճ երկայնական շերտեր՝ հետին մասում ։ Առաջին 6 շաբաթը սնվում են մայրական կաթով։ Ամռան ընթացքում մայրը կատուներին տանում է որսի։ Վերջնական ինքնուրույն կյանք իրբիսները վարում են երկրորդ ձմռանից սկսած  ։
Բնության մեջ հայտնի կյանքի ամենաերկար տևողությունը 13 տարի է ։ Անազատության մեջ հանդիպում են առավելագույնը 21 տարեկան կենդանիներ, սակայն հայտնի է մի դեպք, երբ էգը ապրել է 28 տարի ։
Պոպուլյացիայի կարգավիճակը
Բնակության միջավայրի դժվարհասանելիության և թաքնված ապրելակերպի հետ կապված, ներկա պահին իրբիսների թվաքանակի մասին տեղեկությունները հիմնվում են միայն մասնագետների հետազոտությունների վրա և մոտավորապես են։ Դրա հետ միասին, մարդու կողմից մշտական հետապնդության հետևանքով ձյունահովազների քանակը անընդհատ նվազում է։ Անօրինական, սակայն գրավիչ որսագողությունը՝ իրբիսի մորթու համար, նշանակալի կերպով նվազեցրել է պոպուլյացիայի քանակը։ Մի կողմից, ընտանի անասունների և արոտավայրերի նվազման շնորհիվ ավելացել է իրբիսի հիմնական զոհի՝ քարայծերի քանակը, իսկ մյուս կողմից տեղանքի և կենսամակարդակի վատթարացաումը բնակիչներին ստիպում է զբաղվել որսագողությամբ, այդ թվում նաև իրբիսի որսով։ Միառժամանակ 21-րդ դարում իրբիսի մորթու թանկացման հետ մեկտեղ շատացել է նրա պահանջակը ։
Իրբիսի թվաքանակի վրա նշանակալի վնաս է հասցրել նաև Տիբերյան բարձրավանդակում մարդկանց պայքարը կրծողների դեմ, որի ժամանակ օգտագործում էին թունաքիմիկատներ։ Դա տարավ նրան, որ իրբիսը գրեթե զրկվեց շատ հեշտ զոհից՝ կրծողներից։
Տեսակի ներկայացուցիչների ընդհանուր քանակը վայրի բնության մեջ, 2003 թվականի դրությամբ, գնահատվում է 4080-6590 սահմաններում ։ Վայրի բնության համաշխարհային հիմնադրամի տվյալներով տեսակի ընդհանուր քանակը արեալի սահմաններում կազմում է 3500-7500 առանձնյակ ։ Ամբողջ աշխարհում իրբիսի մոտ 2000 առանձնյակ գտնվում են գազանանոցներում և հաջողությամբ բազմանում են վայրի բնության մեջ ։
Պոպուլյացիայի խտությունը արեալի տարբեր մասերում խիստ տատանվում են․ 100 կմ² վրա 10-ից մինչև 0,5 առանձնյակ ։ Օրինակ, Ռուսաստանում ընդհանուր առմամբ այն կազմում է 0,7 առանձնյակ 100 կմ², Ալթայում տատանվում է 0,2-2,4 առանձնյակ, Նեպալում՝ 5-7 առանձնյակ, Մոնղոլիայում հասնում է 3-4 առանձնյակ 100 կմ² վրա ։
Պոպուլյացիայի վիճակի վրա բացասաբար ազդող գործոններից, որսագողության հետ միասին, ձյունաինձի պաշտպանական հատկանիշների առանձնահատկություններն են։ Օգտագործելով մորթու հովանավորող գունավորումը և գրեթե չունենալով բնական թշնամիներ, վտանգի ժամանակ իրբիսները ուղակի թաքնվում են, ինչը լեռնային բաց տարածքի և հրազենի առկայության դեպքում նրան վեր են ածում հեշտ որսի։ Դրա հետ միասին ձյունահովազները չեն նողկում ուտել այլ կենդանիների մնացորդները, որի հետևանքով հաճախ սատկում են՝ ուտելով թունավոր խայծերը, որոնք անօրինականորեն օգտագործվում են գայլերի որսի ժամանակ ։
Պահպանությունը
Ներկա պահին իրբիների քանակը կատաստրոֆիկ փոքր է։ Անօրինական, սակայն շահավետ որսը թանկարժեք մորթու համար, զգալիորեն նվազեցրել են նրա պոպուլյացիան։ Բոլոր երկրներում, որոնց տարածքում գտնվում է արեալ, ձյունաինձը գտնվում է պետության պահպանության տակ, սակայն որսագողությունը նրանց կրկին սպառնում է։ Ձյունահովազը իրենից ներկայացնում է հազվագյուտ, սակավաթիվ, անհետացման վտանգի տակ գտնվող տեսակ։ Նշված է ԲՊՄՄ Կարմիր գրքում (2000), որպես «անհետացման վտանգի տակ գտնվող տեսակ» (պաշտպանության վերին կատեգորիա EN C2A)։ Մոնղոլիայի Կարմիր գրքում (1997) տրված է «շատ հազվագյուտ» տեսակ կարգավիճակը, ՌԴ Կարմիր գրքում «անհետացման եզրին գտնվող տեսակ՝ արեալի սահմանում» (1 կատեգորիա) ։ Միաժամանակ իրբիսը նշված է Ֆաունայի և ֆլորայի անհետացման եզրին գտնվող վայրի տեսակների պահպանման միջազգային կոնվենցիայի (CITES) I Հավելվածում։ Դրա հետ միասին, կարելի է նշել, որ այս բոլոր բնապահպանական ակտերը թույլ են գործում, քանի որ որսագողությունը և մաքսանենգությունը ավելանում են։ Դրա հետ միասին բացակայում են իրբիսների երկարաժամկետ պահպանմանը նպաստող ծրագրեր ։
Իրբիսաորս
Ձյունահովազը քիչ քանակությամբ էր ձեռք բերվում․ մինչ որսի արգելումը, համաշխարհային արդյունահանումը տարեկան կազմում էր 1000-ից ոչ ավելի մորթի ։ 1907-1910 թվականներին հովազի մորթու տարեկան համաշխարհային արտադրությունը կազմում էր 750-800 հատ։ 1950-1960-ականներին, նախկին ԽՍՀՄ-ի տարածքում նրա մորթին կարվում էր մի քանի տասնյակ օրինակով։ Դրա հետ մեկտեղ նախապատրաստման գինը շատ ցածր էր՝ միջինում մոտ 3 ռուբլի ։ Արդյունահանման կենտրոնները Տաջիկստանն ու Կիրգիզիան էին։ Մորթուց կարում էին գլխավորապես գորգեր, կանացի մուշտակներ, դոխաներ և օձիքներ։
Համաշխարհային շուկայում իրբիսները միշտ ունեցել են բարձր պահանջարկ և շատ թանկ արժեին։ Երկար ժամանակ իրբիսը համարվում էր վտանգավոր և վնասակար գիշատիչ, այդ պատճառով որսը թույլատրվում էր ողջ տարին, բոլոր միջոցներով։ Իրբիսի որսի համար պրեմիա էր տրվում։ Համաշխարհային շուկայում կենդանի իրբիսները մեծ պահանջարկ էին վայելում, իսկ նրան վաճառքը զոոէկսպորտի շահավետ ճյուղ։
Մասնագետների տվյալներով, 1998 թվականին Ռուսաստանի տարածքում անօրինականորեն ձեռք է բերվել 15-20 իրբիս ։ Հովազի սակավության և սակավամարդ տարածքներում բնակվելու պատճառով, նրա պատճառած վնասները՝ որսորդական տնտեսությանը և անասնապահությանը՝ չնչին են ։
Հարձակումը մարդկանց վրա
Մարդու հանդեպ իրբիսը շատ երկչոտ է, նույնիսկ վիրավորված լինելու պարագայում, շատ հազվադեպ է հարձակվում մարդկանց վրա ։ Մարդու համար վտանգավոր է միայն վիրավոր կենդանին։ Նախկին ԽՍՀՄ-ի տարածքում նկատվել է մարդու վրա հարձակման երկու դեպք․ 1940 թվականի հուլիսի 12 Մալոալմա-աթինյան կիրճում՝ Ալմա Աթային մոտ, իրբիսը ցերեկը հարձակվել է 2 մարդկանց վրա և լուրջ վնասվածքներ է հասցրել։ Նրան սպանել են և ուսումնասիրել․ պարզվել է, որ նա հիվանդ էր կատաղությամբ։ Երկրորդ դեպքում՝ ձմռանը, նույնպես Ալմա Աթայից ոչ հեռու, ծեր և հյուծված անատամ իրբիսը ժայռի վրայից ցատկել էր անցնող մարդու վրա ։
Անազատության մեջ
Թեև ձյունաինձը Եվրոպայում հայտնի էր դեռևս 18-րդ դարավերջին, սակայն եվրոպացիները կենդանի իրբիսի տեսել են 1872 թվականին, երբ գեներալ-նահանգապետ Կոնստատին Կաուֆմանը Թուրքմենստանից ուղարկեց մի քանի երիտասարդ կենդանիների։
Մոսկովյան կենդանաբանական այգում առաջին իրբիսը հայտնվել է 1901 թվականի և նվիրաբերվել էր «Կենդանաբանական այգու պատվարժան հոգաբարձու» Կ․ Ուշակովի կողմից ։
Այսօր անազատության մեջ հաշվվում է մոտ 2000 առանձնյակ, որոնց մեծ մասը գտնվում են Չինաստանում։ Անազատության մեջ պահվող իրբիսների մոտավորապես 16 % բռնվել են վայրի բնությունում, իսկ մնացածը ծնվել են գազանանոցներում։ Գազանանոցներում պահվող իրբիսների քանակը, Չինաստանը չհաշված, կազմում է 600-700 առանձնյակ։ Անազատության մեջ պահվող կենդանիները մեծ հաջողությամբ բազմանում են․ օրինակ, 1996 թվականի բազմացող 105 արուներից և 126 էգերից 87 ծինի ընթացքում ծնվել են 179 ձագ ։
2002 թվականի դրությամբ ՌԴ տարածքում իրբիսը պահվում էր 8 գազանանոցում (27 առանձնյակ) և հաջողությամբ բազմանում են Նովոսիբիրսկի և Մոսկվայի կենդանաբանական այգիներում ։ Ուկրաինայի տարածքում ձյունահովազները պահվում են 1950 թվականից սկսած՝ Նիկոլաևյան կենդանաբանական այգում ։ 2000-ականներին այստեղ իրբիսներ չէին պահվում, այդ տեսակի համար անհրաժեշտ օպտիմալ պայմանների բացակայության պատճառով ։ 2015 թվականին այս գազանանոցը կրկին համալրվեց 2 իրբիսներով ։
Կինոյում
Ձյունաինձի մասին պատմվում է «Գոյության կռիվ․ Ձյունահովազի լեռները / Mountains of the Snow Leopard» (ռեժ. Joel Nennett) (1994) փաստագրական ֆիլմում։ Նրան են նվիրված նաև հետևյալ հեռուստաալիքների փաստագրական ֆիլմերը՝ BBC «Ձյունահովազ․ առեղծվածները և իրականությունը / Snow Leopard — Beyond the Myth» (2007) և National Geographic Channel «Ձյունահովազի որոնումները / Searching for the Snow Leopard» (2007)։
Իրբիսը դարձել է «Ձյան վագրը» գեղարվեստական ֆիլմի (ռեժիսորներ Լարիսա Մուհամեդգալիևա, Վյաչիսլավ Բելյալով․ արտադրված է Ղազախֆիլմում) (1987) գլխավոր հերոսը, իսկ Իեն Մակշեյնի ձայնավորած իրբիս Տայ Լունգը համարվում է «Կունգ-ֆու Պանդա»(2008) մուլտֆիլմի գլխավոր հակահերոսը։ «Կունգ-ֆու պանդա։ Զարմանալի առասպելները» մուլտսերիալում հայտնվում է Պենգը՝ Տայ Լունգի զարմիկը։
Դրամագիտությունը և նամականիշները
2000 թվականին «Ղազախստանի արծաթե հուշադրամները» սերիայի շրջանակներում թողարկվել է «Ղազախստանի Կարմիր գիրքը․ ձյունահովազ» մետաղադրամը՝ 3000 օրինակով, յուրաքանչյուրը 500 տենգե արժողությամբ։ Նրա դարձերեսի ֆոնի վրա պատկերված է ժայռի գագաթին կանգնած իրբիս ։ Այդ թվականին Ռուսաստանում թողարկվել է 50 ռուբլի արժողությամբ մետաղադրամ՝ «Պահպանիր մեր աշխարհը» սերիայից։ Մետղադրամի դարձերեսի վրա դրոշմված է ձյունաինձի գլուխ ։ Այս սերիայի մեջ թողարկվել է ևս մեկ մետաղադրամ՝ 100 ռուբլի արժողությամբ, որի դարձերեսի վրա ծառի ֆոնի վրա պատկերված է թռիչքի պատրաստվող իրբիս։
Ձյունահովազը պատկերված Ղազախստանի 2003 թվականի թղթադրամի վրա՝ 10000 տենգե արժողությամբ։
Պարգևներ
Ալպինիստները, ովքեր հաղթահարում էին Սովետական Միության հինգ սար-յոթհազարաները, ստանում էին ոչ պաշտոնական «Ձյունաինձ» տիտղոսը ։ Այն ժետոնի, որով պարգևատրվում էին այն ալպինիստներին, ովքեր հաղթահարում էին ԽՍՀՄ-ի ամենաբարձր գագաթները, կոչվում է «ԽՍՀՄ-ի բարձրագույն գագաթների գրավողը»։ Անվանումը և ժետոնը հաստատվել են 1967 թվականին։ Էսքիզի հեղինակը հանդիսանում է սպորտի վաստակվոր վարպետ, ԽՍՀՄ վաստակավոր մարզիչ Ի․ Անտովիչը։ Ժետոնի համարակալումը կատարվում էր լեռների նվաճման ինֆորմացիայի ստացման հաջորդականությամբ ։
«Էրդիկ»(«Արիության մեդալ») պարգևի վրա (Կիրգիզիայի Հանրապետություն) պատկերված է իրբիս ։
Սպորտ
Ձյունահովազի ձագը ընտրվել է 2011 թվականի հունվար-փետրվարին Աստանայում և Ալմա Աթայում անցկացվող 7-րդ Ասիական ձմեռային խաղերի խորհրդանիշը ։ Վայրի բնության համաշխարհային հիմնադրամի Ռուսաստանի Ներկայացուցչությունում կարծում են, 2014 թվականի ձմեռային Օլիմպիական խաղերի թալիսմաններից մեկը, որին կազմակերպիչները տվել են «ընձառյուծ» անվանումը, ավելի շատ նման է իրբիսի ։
Ծրագրային Ապահովագրություն
Mac OS X 10.6՝ Apple ընկերության օպերացիոն համակարգ է, որը թողարկվել է 2009 թվականի օգոստոսի 28-ին, կրում է Snow Leopard՝ ձյունաինձ, իրբիս ծածկագրային անվանումը։ Իրբիսը պատկերված է ОС տվյալների արկղի շապիկին։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Կատվազգիներ Կատեգորիա:Կենդանիներ այբբենական կարգով
Գոլովանովկա (Բելայա Խոլունիցայի վտակ)
Գոլովանովկա (Головановка), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Արխանգելսկի մարզում։ Գետաբերանը տեղակայված է Պիժմա գետի ձախ ափում՝ 28 կմ հեռավորության վրա Գետի երկարությունը 11 կմ է։
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Կամսկոմու ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը Վյատա գետն է, գետի ենթաավազանը Վետկա գետն է։ Գետի գետային ավազանը Կոտելնիչ գետն է՝ մինչև Կամ.
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր
Իշխանության մատանիներ
Իշխանության մատանիներ, Թոլքինի վիպաշարում ներկայացվող Միջերկրում ստեղծված կախարդական մատանիներ են, որոնք ստեղծվել են Սաուրոնի անմիջական մասնակցությամբ և ի սկզբանե նախատեսված էին ժողովուրդների ներդաշնակության պահպանման և իշանության պահպանման համար։ Իշանության մատանիները 20-ն էին․ երեքը պատկանում էին էլֆերին, յոթը՝ դվորֆներին, ինը՝ մարդկանց, և մեկը Համիշխանության մատանին էր, որը ստեղծվել էր առանց այլոց իմացության անձամբ Սաուրոնի կողմից Դում լեռան խառնարանում։ Սաուրոնը օգտագործում էր մատանիները Միջերկրի բոլոր ազգերին իրեն ենթարկեցնելու համար, որը իրագործում էր Համիշխանության մատանու միջոցով՝ միակ մատանու, որն իշանություն ուներ մյուս մատանիների նկատմամբ։
Նունուֆար (պար)
Նունուֆար, ասիական կամ կովկասյան կանացի մենապար կամ զուգապար ։ Պարաձևը և պարեղանակը անկայուն են․ յուրաքանչյուր պարուսույց բեմադրելիս պարեղանակի և պարաձևի մեջ փոփոխություններ է մտցրել։ Ձևավորվել է 19-րդ դարի վերջերին, գոյատևել մինչև 20-րդ դարի 1-ին կեսը։ Կատարվել է կովկասյան պարերի քայլերով ու արտահայտչամիջոցներով։ Պարեղանակի և պարաքայլի հաստատուն չլինելու հետևանքով նունուֆարի մասին միայն հիշողություններ են պահպանվել։ Պարը կատարել է հարսնացուն փեսայի և ծնողների պարից հետո։ Այն ընդգծում է աղջկա գեղեցկությունը, որը համեմատվում է ծաղկի գեղեցկության հետ։ Ձեռքերի շարժումները նմանակում են կակաչի բացվող կոկոնը ։
Տարածված է եղել Գյումրիում ։
Մեր օրերում «Նունուֆար» են կոչվում նորաստեղծ պարեղանակով ու քայլերով կատարվող, մեծ մասամբ մանկական պարերը, որոնք ոչ մի կապ չունեն նախկին նունուֆարի հետ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայկական պարեր
Վապնյարկի
Վապնյարկի (Вапнярки), գյուղ Ուկրաինայի Վիննիցայի մարզի Տոմաշպոլի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1800 թվականին։
2001 թվականի տվյալներով Վապնյարկի գյուղում բնակվում էր 765 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 2238 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 341,82 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Վիննիցայի մարզի Տոմաշպոլի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1800 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կարո Ղաֆադարյան
Կորյուն Ղաֆադարյանի հայրը։
Կենսագրություն
1927 թվականին ընդունվել է Երևանի պետական համալսարանի պատմագրական ֆակուլտետը։ 1931 թվականին ավարտել է համալսարանի հիմքի վրա ստեղծված Մանկավարժական ինստիտուտի պատմատնտեսագիտական ֆակուլտետի պատմական բաժինը։ Մեկ տարի աշխատել է Էջմիածնի Ձեռագրատուն-Մատենադարանում, ապա մինչև 1940 թվականը Կուլտուրայի պատմության՝ հետագայում Գրականության և պատմության ինստիտուտում որպես գիտական աշխատակից, ուսումնասիրել հայերեն ձեռագրերը, հրատարակության պատրաստել «Հայկական գրի սկզբնական տեսակները», «Ալքիմիան պատմական Հայաստանում» ուսումնասիրությունները, որոնց համար 40-ը չբոլորած ապագա պրոֆեսորն արժանացել է Մելքոնյան մրցանակի։
1940 թվականին Կարո Ղաֆադարյանը նշանակվել է Հայաստանի պատմության պետական թանգարանի տնօրեն։ Նա շուրջ 25 տարի եղել է այդ թանգարանի տնօրենը։ 1959 թվականին մինչև իր կյանքի ավարտը նա ղեկավարել է ՀՀ ԳԱ հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի Միջին դարերի հնագիտության բաժինը։ Ղաֆադարյանը վախճանվել է 1976 թվականի հոկտեմբերի 21-ին, 69 տարեկան հասակում։
Գործունեություն
Կարո Ղաֆադարյանն աշխատել է հնագիտական արշավախմբերում։ 1931 թվականին մասնակցել է հին Վաղարշապատի պեղումներին։ 1935 թվականին ինքնուրույն պեղումներ է կատարել Կիրովականում (ներկայիս՝ Վանաձոր)։ 1936 թվականին մասնակցել է Հովսեփ Օրբելու ղեկավարած Ամբերդի արշավախմբին, հետախուզական պեղումներ կատարել Կարմիր բլուրում։ 1930-ական թվականներին Կ. Ղաֆադարյանը հնագիտական, վիմագրական հետազոտություններ է կատարել նաև Հայաստանի տարբեր շրջաններում, ղեկավարել է Հնությունների պահպանության կոմիտեի մի շարք արշավախմբեր։ 1937–1939 թվականներին մասնակցել է քաղաքամայր Դվինի պեղումները իրականացնող արշավախմբի աշխատանքներին, որը ղեկավարել է պրոֆեսոր Սմբատ Տեր-Ավետիսյանը, իսկ 1946 թվականից արդեն Կարո Ղաֆադարյանը։
Աշխատություններ
Ընդարձակ է Կարո Ղաֆադարյանի գիտական հետաքրքրությունների շառավիղը. հայոց պատմություն, հնագիտություն, ճարտարապետության պատմություն, վիմագրություն, թանգարանագիտություն։
«Ալքիմիան պատմական Հայաստանում»
1940 թվականին հրատարակվել է Կարո Ղաֆադարյանի «Ալքիմիան պատմական Հայաստանում» աշխատությունը։ Դառնալով Մատենադարանի ալքիմիական ձեռագրերին՝ հեղինակն արձանագրել է, որ այդ բնագրերը միայն կեղծ ոսկի և արծաթ ստանալու եղանակները, ձևերը դասդասելու փորձեր չեն, որ հայ ալքիմիկոսները սոսկ ընդօրինակողներ չեն եղել, այլ իրենք հեղինակել են մի շարք գյուտեր։ Կարո Ղաֆադարյանի համար ուղեցույց, օժանդակ աղբյուր են ծառայել Ամիրդովլաթ Ամասիացու «Անգիտաց անպետը» և բժշկական ձեռագիր մատյանները։ Աշխատությունը կարևոր է նաև նրանով, որ երկրորդ մասում հեղինակը զետեղել է ձեռագրերից քաղած ալքիմիական բնագրերը։ Գիրքը եզրափակվում է ալքիմիական նյութերի անունների, գաղտնանունների, արտասովոր դարձվածքների բառարանով։
«Դվին քաղաքը և նրա պեղումները»
1952 թվականին լույս է տեսել Կարո Ղաֆադարյանի «Դվին քաղաքը և նրա պեղումները» խորագրով աշխատության առաջին հատորը՝ նվիրված Դվինի հնագիտական արշավախմբի 1937–1950 թվականների աշխատանքների արդյունքներին։ Այս աշխատության մեջ հանգամանորեն քննության են առնվել հնագիտական առաջնակարգ մասունքներ, որոնք բացահայտում են քաղաքի ներքին կյանքի, կենցաղի, ավանդական ու ընդհանրական պահանջ ունեցող արհեստների արտադրանքի նմուշներ, արտաքին աշխարհի հետ ունեցած տնտեսական կապերի, տուր և առի գործարքների կծիկը բացող բացառիկ հետաքրքիր նյութեր։ Ներկայացված են քաղաքի ճարտարապետական կենսագրության շղթայի գլխավոր օղակները, պեղումներով բացված Դվինի Կաթողիկե եկեղեցին, կաթողիկոսական պալատը, միջնաբերդի շինությունները, այլ կառույցներ։ Նույն խորագրով աշխատության երկրորդ հատորում (1982 թ.) ներկայացված են Դվինի հնագիտական արշավախմբի 1951–1972 թվականների աշխատանքների արդյունքները, նորահայտ ճարտարապետական հուշարձանները, քաղաքի կենտրոնական թաղամասում, միջնաբերդում հայտնաբերված վիթխարի թիվ կազմող հնագիտական նյութերը։ Դվինի ապակեգործությանը, կնքադրոշմներին, Դվին քաղաքի հիմնադրման ժամանակի խնդրին է նվիրված այս հատորի հավելվածը
«Ավանի երկլեզվյան ծածկագիր արձանագրությունը»
Կարո Ղաֆադարյաը հեղինակ է ավելի քան 70 հոդվածների, որոնցից աչքի են ընկնում «Կարմիր բլուրի նորագյուտ սեպագիր արձանագրությունը» (1937), «Երևանի Կաթողիկե տաճարի վիմագիր արձանագրությունները» (1938), «Պատմահնագիտական դիտողություններ Նոր-Բերդի Կյուրիկյան իշխանության մասին» (1940), «Դամբարանների պեղումներ Կիրովականում» (1941), «Զվարթնոցի վերականգնման մի անհաջող փորձ» (1958), «Զվարթնոց» (դիտողություններ) (1959), «Տեկորի տաճարի V դարի հայերեն արձանագրությունը և մեսրոպյան այբուբենի առաջին տառաձևերը» (1962), «Հայաստանի Պետական պատմական թանգարանը» (1962), «Հայաստանի միջնադարյան թանգարանները» (Անդաստան, հանդես-13, Փարիզ, 1962), «Հաղբատի ճարտարապետական մի քանի կառուցվածքները» (1963), «Նյութեր Ախալցխայի հայ համայնքի պատմության վերաբերյալ» (1967), «Պատմահնագիտական դիտողություններ Ավանի տաճարի վերաբերյալ» (1968), «Հնագիտական աշխատանքը Հայաստանում սովետական շրջանում» (1970), «Հայ ճարտարապետության պատմության պարբերացման հարցի շուրջը» (1971) և այլն։
Կոչումներ
1953 թվականին «Դվին քաղաքը և նրա պեղումները» գրքի (առաջին հատոր) համար Կարո Ղաֆադարյանին շնորհվել է պատմական գիտությունների դոկտորի գիտական աստիճան։
1961 թվականին պրոֆեսոր Կարո Ղաֆադարյանին շնորհվել է գիտության վաստակավոր գործչի կոչում։
Կարո Ղաֆանդարյանը պարգևատրվել է նաև «Պատվո նշան», «Աշխատանքային կարմիր դրոշի» շքանշաններով և մեդալներով։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Հայ հնագետներ Կատեգորիա:Հայ պատմաբաններ Կատեգորիա:ՀՊՄՀ շրջանավարտներ Կատեգորիա:Հայաստանի պատմության թանգարանի տնօրեններ Կատեգորիա:ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչներ Կատեգորիա:Պատմական գիտությունների դոկտորներ Կատեգորիա:20-րդ դարի պատմաբաններ Կատեգորիա:Խորհրդահայեր
Սեբաստիան Ռոդե
Սեբաստիան Ռոդե (Sebastian Rode, ), գերմանացի ֆուտբոլիստ, կենտրոնական կիսապաշտպան, ով հանդես է գալիս Դորտմունդի «Բորուսիայում» ։
Ակումբային կարիերա
Ռոդեն մինչև 2005 թվականին «Կիկերսի» ակադեմիային միանալը հաճախել է «ՍԿՎ Հենլայնի», «Ալսբախի», «Գրիսհայմի Վիկտորիայի», «Դարմշտադտ 98-ի» ֆուտբոլային դպրոցները։ 2008/09 մրցաշրջանում նա սկսում է մարզումներ անցկացնել հիմնական կազմում։ «Կիկերսի» կազմում նորամուտը նշել է 2009 թվականի մարտի 7-ին` Այնտրախտի «Բրաունշվեյգի» դեմ խաղում ։ 2009/10 մրցաշրջանում` «Յան Ռեգենսբուրգի» դեմ խաղում դարձել է ակումբում իր առաջին գոլի հեղինակը, որը օգնել է իր թիմին խաղը ավարտել ոչ ոքի` 1:1 հաշվով ։
Միջազգային կարիերա
2008 թվականի մայիսի 22-ին Ռոդեն իր նորամուտն է նշում Գերմանիայի երիտասարդական հավաքականում` Թուրքիայի դեմ խաղում։ 2009 թվականի փետրվարի 11-ին նա նորամուտն է նշում Գերմանիայի Մ19 հավաքականի կազմում։ Նույն թվականի մայիսի 21-ին` Լատվիայի դեմ խաղում, Սեբաստիանը իր առաջին գոլն է խփում և օգնում իր հավաքականին խոշոր 0:5 հաշվով հաղթանակ տոնել։
Ձեռքբերումներ
Ակումբային
«Բավարիա»
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Բունդեսլիգայի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ Կատեգորիա:Բավարիա Մյունխենի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Գերմանացի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Բորուսիա Դորտմունդի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Այնտրախտ Ֆրանկֆուրտի ֆուտբոլիստներ
Ջազի միջազգային օր
Ջազի միջազգային օր, ամենամյա միջոցառում, որը կազմակերպվում է ՅՈՒՆԵՍԿՕ–ի կողմից։ Ըստ միջոցառումը հիմնադրողների՝ տոնի նպատակը «ջազի դերի մասին միջազգային հանրության իրազեկման մակարդակի բարձրացումն է՝ որպես հանրության  միջև խաղաղությանը, համերաշխությանը և երկխոսությանը նպաստող ուժ»։ Ջազի միջազգային օրը նշվում է ապրիլի 30–ին, 2012 թվականից ի վեր։
Տոնի մասին հայտարարվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի գլխավոր կոնֆերանսին ժամանակ՝ 2012 թվականի նոյեմբերին։ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի գլխավոր տնօրեն Իրինա Բոկովան և ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի բարի կամքի  դեսպան Հերբերթ Հենքոքը  բացեցին Փարիզում  առաջին միջազգային ջազի օրը։
2017 թվականի հոկտեմբերին, ՅՈՒՆԵՍԿՕ–ն պաշտոնապես հայտարարեց, որ Սանկտ Պետերբուրգը (Ռուսաստան) և Սիդնեյը (Ավստրալիա) կնշանակվեն ընդունող քաղաքներ համապատասխանաբար  2018 և 2019 թվականներին։ Ջազի միջազգային օրը Սանկտ Պետերբուրգում նշվել է  ապրիլի 28-ից մինչև ապրիլի 30-ը և իր մեջ ներառել է  ուսուցողական ծրագրեր և  համերգ  Մարիինյան թատրոնի երկրորդ բեմում՝ հանրահայտ երաժիշտների մասնակցությամբ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ջազ Կատեգորիա:ՄԱԿ-ի միջազգային օրեր Կատեգորիա:Ապրիլի տոներ
Ֆերենց Սալաշի
Ֆերենց Սալաշի (հունգարերեն՝ Szálasi Ferenc, ), հունգար քաղաքական գործիչ, հունգարական նացիստների նախագահ։ Հունգարիայի նախագահ, Հունգարիայի նացիստների «Խաչված նետեր» կուսակցության եվրոպական գրասենյակի ղեկավար, Ադոլֆ Հիտլերի վերջին դաշնակիցը։
Կենսագրություն
Սալաշի հայրը եղել է պրոֆեսիոնալ զինվոր ավստրո-հունգարական միապետության բանակում։ Նրա նախնիները եղել են հունգարացիներ, սլովակներ և հայ էմիգրանտներ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Սպանվածներ Կատեգորիա:Ֆաշիստ առաջնորդներ Կատեգորիա:Հունգարիայի վարչապետներ Կատեգորիա:Հունգարիայի քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Մահապատժի ենթարկված քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ Կատեգորիա:Հունգարացի հակակոմունիստներ Կատեգորիա:Հունգարացի ռազմական գործիչներ
Կրիմսկայա Սլուդկա
Կրիմսկայա Սլուդկա (Крымская Слудка), գյուղ Ռուսաստանի Ուդմուրթական հանրապետության Կիզներսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2003 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 315 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Ուդմուրթական հանրապետության Կիզներսկի շրջանի բնակավայրեր
Կուիզա (կանտոն)
Կուիզա (Couiza), Ֆրանսիայի կանտոն է, գտնվում է Լանգըդոկ-Ռուսիլյոն շրջանում։ Օդ դեպարտամենտի կանտոնն է։ Մտնում է Լիմու օկրուգի մեջ։ Համաձայն 1999 թվականի մարդահամարի կանտոնի բնակչությունը 3611 մարդ էր։ Կանտոնի համարը 1113 է։ Կանտոնում կա 22 կոմունա։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի կանտոններ Կատեգորիա:Օդ դեպարտամենտի կանտոններ
Չամուրլի (Խոզաթի գավառ)
Չամուրլի, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Խոզաթի գավառակում ։ Գտնվում էր Խոզաթ գյուղաքաղաքից 10 կմ արևմուտք ։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Դանգարվան ամրոց
Դանգարվան ամրոց (Caisleán Dhún Garbhán) կամ Ջոն թագավորի նորմանական ամրոց, ամրոց է Իռլանդիայի Ուոթերֆորդ կոմսության Դանգարվան քաղաքում։ Ամրոցը Իռլանդիայի ազգային հուշարձանների ցանկում է ։
Էստոնական երաժշտություն
էստոնական ժողովրդական երաժշտությունը հիմնականում միաձայն է։ ժողովրդականերգարվեստի հնագույն ժանրերն են աշխատանքային և ծիսական երգերը։ Հին ժողովրդական պարերը խմբական են։ XIX դարում կազմակերպվել են առաջին երգչախմբերը և փողային նվագախմբերը, 1869 թվականիցից (առաջինը Տարտուում) անց են կացվում երգի համաժողովրդական տոներ։ էստոնիայի առաջին կոմպոզիտորն է Ա. Կունիլեյդը։ 1899 թվականին Տարտուում բեմադրվել է առաջին օպերան, 1900 թվականին տեղի է ունեցել առաջին սիմֆոնիկ համերգը։ 1919 թվականին հիմնադրվել է Տալլինի բարձրագույն երաժշտական դպրոցը (1923 թվականից՝ կոնսերվատորիա)։ Նշանավոր կոմպոզիտորներն են Ա. Լյատեն, Ռ. Տոբիասը, Մ. Սաարը, Կ. Կրեեկը, Ա. Կապպը և Հ. էլլերը։ էստոնական առաջին՝ «Վիկինգներ» («Վի- կերցներ») օպերան (բեմ. 1928-ին) ստեղծել է է. Աավը։ Համաշխարհային ճանաչման են հասել ջութակահար Ցու. է. Սիրմուսը և կոնտրաբասահար Լ. Ցուխտը։ 1941 թվականին կազմակերպվել է էստոնական ԽՍՀ կոմպոզիտորների միությունը։ 1920-1950-ական թվականներին հայտնի օպերային երգիչներ են եղել Հ. էյները, Օ. Միկ-Կրուլը, Բ. Հանսենը, Կ. Օտսը, Ի. Աավ-Լոոն, Մ. Տարասը։ է. Տուբինի «Կրաաւոով» է սկզբնավորվում ազգային բալետը։ Լայն ճանաչում են ստացել Էստոնիայի ԽՍՀ պետական ակնւդեմիական արական երգ չախմբի գլխավոր դիրիժոր Դ. էռնևաըսը, խմբերգային, օպերային և սիմֆոնիկ երաժշտության ստեղծող է. Կապպը, օպերաների հեղինակ Բ. Կիրվերը և ուրիշներ, երգիչներ Տ. Կուուգիկը և Գ. Օտսը, դիրիժոր Վ. Յարվին։ Էստոնիայում գործում են օպերայի և բալետի ակադեմիա կան «էստոնիա» թատրոնը Տալլինում (հիմնված 1906), «Վանեմույնե» երաժշտական դրամատիկական թատրոնը Տարտուում (հիմնված 1870), ֆիլհարմոնիան։
Կատեգորիա:Էստոնական երաժշտություն
Խաչատուր Կոշտոյանց
Խաչատուր Սեդրակի (Սերգեյի) Կոշտոյանց, հայ խորհրդային ֆիզիոլոգ, ՀԽՍՀ գիտությունների ակադեմիայի ակադեմիկոս, ԽՍՀՄ գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամ ։
Կենսագրություն
Խաչատուր Կոշտոյանցի մանկությունն անցել է Պյատիգորսկ քաղաքում, որտեղ և միջնակարգ կրթություն է ստացել։ 1922 թվականին նա ընդունվել է Մոսկվայի պետական համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը։ Լինելով երկրորդ կուրսի ուսանող` Կոշտոյանցը աշխատել է ուսանողական գիտական խմբակներում և ֆիզիոլոգիայի, միկրոբիոլոգիայի ու կենդանաբանության ասպարեզում մի շարք հետաքրքրական աշխատանքներ է կատարել։ Մոսկվայի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը վերջացնելուց հետո Կոշտոյանցը ընդունվել է ֆիզիոլոգիայի գծով ասպիրանտ։
Խաչատուր Կոշտոյանցն իր գիտական պատրաստությունն ստացել է խորհրդային և արտասահմանյան խոշորագույն գիտնականների (Սամոյլովի, Առնոլդի, Ռազենկովի, Իորդանի) ղեկավարությամբ։ Ասպիրանտուրան ավարտելուց հետո աշխատել է Տիմիրյագևի գիտահետազոտական ինստիտուտում, իսկ 1931 թվականին ընտրվել է Մոսկվայի պետական համալսարանի ֆիզիոլոգիայի ամբիոնի պրոֆեսոր։ 1942 թվականին ընտրվել է նույն ամբիոնի վարիչ և գլխավորել այդ ամբիոնը մինչև իր կյանքի վերջը։ Միաժամանակ՝ 1946-1953 թվականներին եղել է ԽՍՀՄ ԳԱ բնագիտության պատմության ինստիտուտի տնօրենը, իսկ 1936-1961 թվականներին՝ ԽՍՀՄ ԳԱ Սևերցևի անվան կենդանիների մորֆոլոգիայի ինստիտուտի էվոլյուցիոն ֆիզիոլոգիայի ամբիոնի վարիչ ։
1939 թվականին ընտրվել է ԽՍՀՄ գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամ, իսկ 1943 թվականին Հայկական ԽՍՀ գիտությունների ակադեմիայի իսկական անդամ և կենսաբանական գիտությունների բաժանմունքի ակադեմիկոս-քարտուղար։ 1943-1947 թվականներին ակադեմիկոս Կոշտոյանցը եղել է Հայկական ԽՍՀ գիտությունների ակադեմիայի ֆիզիոլոգիայի ինստիտուտի տնօրենը։
Պարգևատրվել է Լենինի, Աշխատանքային Կարմիր դրոշի երկու և «Պատվո նշան» շքանշաններով։
Աշխատություններ
Ակադեմիկոս Կոշտոյանցը մոտ 300 գիտական աշխատությունների հեղինակ է ։ Կոշտոյանցի հիմնական աշխատությունները էվոլյուցիոն ֆիզիոլոգիայի բնագավառից են։ Նրա հետազոտությունները նշանակալից ազդեցություն ունեցան նյարդային համակարգի գործունեության քիմիական հիմունքների ժամանակակից հայեցակարգի ձևավորման վրա։
Նրա «Համեմատական ֆիզիոլոգիայի հիմունքները» (երկու հատորորով) աշխատությունը հրատարակվել է նաև անգլերեն, հունգարերեն, բուլղարերեն։ Նրա աշխատություններից են` «Վեգետատիվ և անիմալ չրգանների ֆունկցիաների վիճակը, նրանց էվոլյուցիայի լույսով», «Ապիտակուցային մարմինները, նյութերի փոխանակությունը և ներվային ռեգուլյացիան», «Ռուսաստանի ֆիզիոլոգիայի պատմության ակնարկներ» և այլն ։
Հասարակական գործունեություն
Խաչատուր Կոշտոյանցն իր գիտական գործունեությունը զուգակցել է հասարակական աշխատանքով։ Երկար տարիներ նա եղել է ֆիզիոլոգների, բիոքիմիկոսների և ֆարմակոլոգների համամիութենական ընկերության նախագահի տեղակալը և մասնակցել համամիութենական ու անդրկովկասյան համագումարների ու կոնֆերանսների կազմակերպմանը։ Կոշտոյանցը միջազգային ֆիզիոլոգիական կոնգրեսներում և սիմպոզիումներում վեր է հանել խորհրդային գիտության նվաճումները։ Նա ԽՍՀՄ երկրորդ գումարման Գերագույն խորհրդի դեպուտատ է եղել։
Աղբյուրներ
«Խ. Ս. Կաշտոյանց», պատմաբանասիրական հանդես № 1, 1961, էջ 268-270
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ ֆիզիոլոգներ Կատեգորիա:Հայ ակադեմիկոսներ Կատեգորիա:Կենսաբանական գիտությունների դոկտորներ Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 2-րդ գումարման պատգամավորներ Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ թղթակից անդամներ Կատեգորիա:Խորհրդահայեր
Մուսիկի (գյուղ, Բոգոդուխովի շրջան)
Մուսիկի (Мусійки), գյուղ Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Բոգոդուխովի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1662 թվականին։
2001 թվականի տվյալներով Մուսիկի գյուղում բնակվում էր 560 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 1,29 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 434,11 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Բոգոդուխովի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1662 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Ժանաուրա
Ժանաուրա (ჟანაურა), գյուղ Վրաստանում։ Գտնվում է Գուրիայի մարզի Օզուրգեթի շրջանում։
Դիրք
Գյուղը գտնվում է ծովի մակարդակից 150 մետր բարձրության վրա։
Բնակչություն
Ըստ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալների՝ գյուղի բնակչությունը կազմել է 156 մարդ։ Գյուղը բնակեցված է վրացիներով ։
Տրանսպորտ
Գյուղը շրջկենտրոն Օզուրգեթի հետ կապված է ավտոխճուղով։ Այդտեղով է անցնում Թբիլիսի-Բաթում երկաթուղին. գյուղում գտնվում է հերթական կայարանը։
Ամենամոտ նավահանգիստը Փոթին է, իսկ ամենամոտ օդակայանը գտնվում է Բաթում քաղաքում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Օզուրգեթի շրջան
Բոգաչևո (գյուղ, Շումյաչինսկի շրջան)
Բոգաչևո (Богачево), գյուղ Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Շումյաչինսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմել է 2 մարդ։
Գտնվում է շրջանի հարավ-արևմտյան մասում՝ Շումյաչի քաղաքից 6 կմ հարավ-արևելք, Մոսկվա-Վարշավա A101 մայրուղուց («Ստառայա Պոլսկայա» կամ «Վարշավկա») 1,5 կմ հարավ։ Գյուղից 3 կմ հարավ-արևելք գտնվում է Կրիվոլես երկաթուղային կայարանը Ռոսլավլ-Կրիչև գծի վրա։
Պատմություն
Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին 1941 թվականի օգոստոսին գյուղը գրավվել է նացիստական զորքերի կողմից, ազատագրվել է 1943 թվականի սեպտեմբերին ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Շումյաչինսկի շրջանի բնակավայրեր
Գրամատուխա (գետ)
Գրամատուխա  (Граматуха), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Կեմերովոյի մարզում։ Գետի երկարությունը 12 կմ է։
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ պատկանում է Վերին Օբի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը Տոմ գետն է, գետի ենթաավազանը Տոմ գետն է։ Գետի գետային ավազանը (Վերին) Օբ գետն է՝ մինչև Իրտիշի.
Վլադիմիր Ստարիկով
Վլադիմիր Ստարիկով (Влади́мир Степа́нович Ста́риков, ), ռուսական դիվանագետ։
Կենսագրություն
Ավարտել է Լենինգրադի ադմիրալ Ս․ Մակարովի անվան բարձրագույն ինժեներական ծովային ուսումնարանը (1970) և ԽՍՀՄ ԱԳՆ դիվանագիտական ակադեմիան (1984)։ Տիրապետում է անգլերեն, սերբերեն և խորվաթերեն լեզուներին։ Դիվանագիտական գործունեությամբ սկսել է զբաղվել 1984 թվականից։
Սրբուհի Տյուսաբ
Սրբուհի Տյուսաբ (Սրբուհի Վահանյան), արևմտահայ գրող, բանաստեղծ, հրապարակախոս և հասարակական-մանկավարժական գործիչ։ Հայ առաջին վիպասանուհի։
Կենսագրություն
Մի շարք ուսումնասիրողներ անդրադարձել են բանաստեղծի անպատասխան սիրուն իր աշակերտուհու հանդեպ, որը երևում է նրա որոշ բանաստեղծություններում։ Ա. Շարուրյանի համոզմամբ, որոշ հիմքեր կան կարծելու, որ Սրբուհին նույնպես խոր և քնքուշ զգացմունքներ է ունեցել իր ուսուցչի հանդեպ։ Պեշիկթաշլյանի վաղաժամ մահվան բոթը ծնունդ է տվել «Ի հիշատակ պ. Մ. Պեշիկթաշլյանի» ողբերգին։ 1864 թ., երբ բանաստեղծուհու մայրը՝ Նազլը Վահանը հիմնում է Աղքատախնամ տիկնանց ընկերությունը և դառնում նրա ատենապետուհին, Սրբուհին՝ որպես օգնական ատենադպիր, աջակցում է մորը, մասնակցում տարբեր միջոցառումների կազմակերպմանը։
1869 կամ 1870-ական թվականներին Սրբուհին ամուսնացել է իր երաժշտության ուսուցիչ, ֆրանսիացի դաշնակահար, «ամուսիններուն լավագույնը» Պոլ Տյուսաբի հետ, որը ժամանակագրի կողմից հիշվում է որպես բեյ, այնուհետև փաշա տիտղոսով և վարում էր արքունական երաժշտախմբի ղեկավարի պաշտոնը։
Տյուսաբը հասարակական ասպարեզ իջավ 1880-ական թվականներին։ 1880 թ. մայիսից նա Դպրոցասեր հայուհյաց ընկերության գործուն անդամներից էր՝ Ընդհանուր ժողովի ատենապետը։
1887 թ. հետո քրոնիկական գլխացավերի պատճառով դադարում է զբաղվել գրական գործունեությամբ։ Հանգանակություններ է կատարում Դպրոցասեր տիկնանց ընկերության և Երզնկայի դպրոցի օգտին, օժանդակում է Գալֆայան որբանոցին, այցելում մի շարք դպրոցներ։ Նրա շնորհիվ ձեռք է բերվում Հովհ. Այվազովսկու նկարներից մեկը և դրվում Միացյալ ընկերության վիճակահանության։ Տյուսաբը հովանավորում է նաև Ասիական ընկերության լսարանները՝ կազմակերպելով գրական-երաժշտական հանդեսներ, ղեկավարում Պետրոս Ադամյանի բեմական գործունեության 25-ամյա հոբելյանի տոնակատարության մասնախումբը։
1889 թ. նոյեմբերին Տյուսաբը դստեր հետ մեկնում է Փարիզ՝ բուժվելու։ Ճանապարհին կանգ է առնում Պլովդիվ քաղաքում, որտեղ նևրոպաթոլոգ Ժան Մարտեն Շարկոն նրա մոտ հայտնաբերում է նյարդային սուր բորբոքումներ և իր նշանակած բուժումով էապես թեթևացնում նրա վիճակը։ Տյուսաբը մոտ երկու տարի մնում է Փարիզում։ 1891 թ.՝ Պոլիս վերադառնալուց մի քանի ամիս անց, թոքախտից մահանում է նրա դուստը՝ 18-ամյա Դորին։
Տյուսաբը մահացել է 1901 թ. հունվարի 3 (16)-ին՝ 60 տարեկան հասակում՝ քաղցկեղից։ Նրա աճյունն ամփոփվում է Շիշլիի Լատինաց գերեզմանատանը՝ դստեր կողքին։ Հարազատների կողմից նրա շիրմին կանգնեցվում է համեստ մի հուշարձան ֆրանսերեն տապանագրով. «Հրաշալի կնոջն ու մորը, նրան, որ ուներ սրտի բոլոր առաքինությունները և մտքի բոլոր շնորհները։ Հավերժ հարգանք ու ափսոսանք»։
Գրական գործունեություն
Գրական գործունեության սկզբում Մ. Պեշիկթաշլյանի ազդեցությամբ գրել է գրաբար ու աշխարհաբար ոտանավորներ, որոնցից «Գարունը» 1864 թ. տպագրվել է «Բազմավեպում»։ «Աշխարհաբար հայ լեզուն» (1880) գրքույկում հանդես է եկել նոր լեզվի պաշտպանությամբ։ Տյուսաբի գեղարվեստական ստեղծագործության նախերգանքը 1880-1882 թթ. Կ. Պոլսի և Զմյուռնիայի մամուլում տպագրված հրապարակախոսական հոդվածներն են («Կանանց դաստիարակությունը», «Քանի մը խոսք կանանց անգործության մասին», «Կանանց աշխատության սկիզբը», «Հայ ընկերությունք»), որոնցում նա բողոքել է կանանց անազատ վիճակի դեմ, առաջ քաշել կրթության և աշխատանքի իրավունքի պահանջները։ Այս գաղափարները ցայտուն արտահայտվել են նրա «Մայտա» (1883) վեպում։ Գրողը կնոջը համարել է «ողորմելի զոհ», ում առաջ փակ են «ամեն ազատ շավիղ», ծաղրել է Ֆրանսիական հեղափոխության հռչակած «ազատություն և հավասարություն» սկզբունքները, որոնք «պարզապես ահագին բառեր են»։ Տյուսաբի կարծիքով կինը կարող է ազատություն նվաճել լուսավորվելու, նախապաշարմունքների դեմ պայքարելու և աշխատելու միջոցով։ Տյուսաբի հայացքները հուզել են ժամանակի արևմտահայ հասարակական գործիչներին։ Մի շարք մտավորականներ (Ռ. Պերպերյան, Գ. Զոհրապ, Հ. Պարոնյան, Գ. Չիլինկիրյան, Մ. Մամուրյան, Ե. Տեմիրճիպաշյան և այլք) հանդես են եկել մամուլում, արտահայտել նպաստավոր կամ մերժողական կարծիքներ։ Տյուսաբը շարունակել է իր ծավալած պայքարը, քննադատությանը պատասխանել «Սիրանույշ» (1884) և «Արաքսիա կամ Վարժուհին» (1887) վեպերով։ Դրանցից առաջինում նա ցույց է տվել իր հռչակած գաղափարների անհարիրությունը իրականությանը, պաշտպանել ազատ սիրո իրավունքը, մերժել բռնի ամուսնությունը, իսկ երկրորդում փորձել է հիմնավորել այն գաղափարը, որ կնոջ ազատագրության կարևոր նախապայմանը աշխատանքն է, որ կարող է «անկախ վիճակ» ստեղծել նրա համար։ Նրա երկերով ոգևորված են եղել նաև Զապել Եսայանն ու Արշակուհի Ճեզվեճյանը, իսկ դրանցում տեղ գտած գաղափարները հետագայում արժանացել են Շիրվանզադեի և այլոց ուշադրությանը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Արևմտահայ բանաստեղծներ Կատեգորիա:Արևմտահայ արձակագիրներ Կատեգորիա:Հայ հրապարակախոսներ Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ Կատեգորիա:Հայերն Օսմանյան կայսրությունում Կատեգորիա:19-րդ դարի Օսմանյան կայսրության գրողներ Կատեգորիա:Հայ գրողներ Կատեգորիա:Հայալեզու գրողներ Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության գրողներ Կատեգորիա:Հայ ֆեմինիստներ Կատեգորիա:Ֆեմինիստ արվեստագետներ Կատեգորիա:Արևմտահայ գրողներ
(2877) Լիխաչով
(2877) Լիխաչով (Likhachev), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1969 թվականի հոկտեմբերի 8-ին Լյուդմիլա Չեռնիխի կողմից Նաուչնիում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 3,114572 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,5311 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,6981 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 2007,69 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,179311 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 2,34° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1969 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Լյուդմիլա Չեռնիխի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Լևոն Շաթրյան
Կենսագրություն
Ավարտել է Կոստանդնուպոլսի Կեդրոնական վարժարանը։ Զբաղվել է մանկավարժությամբ։ 1920-1922 թվականներին խմբագրել է (Ե․ Օտյանի հետ), «Շավիղ-Իգնատ աղա» երգիծական շաբաթաթերթը։ 1922 թվականից հաստատվել է Բուխարեստում։ «Նոր արշալույս» և «Պահակ» թերթերում «Չորս հովերեն» խորագրի տակ տպագրած հոդվածներով ծաղրել է տիրող հոռի բարքերը, աղայական մտայնությունը, դատապարտել Թուրքիայի հայատյաց քաղաքականությունը, ֆաշիզմը, նորաստեղծ Խորհրդային Հայաստանի հակառակորդներին։ Հրատարակվել են նրա «Ցավին տունը» երկը, «Բերայի հովարտաները» (1913) երգիծական նովելը։ Հիշատակելի է Շաթրյանի «Բաբելոնի աշտարակը» կատակերգությունը (բեմ Բուխարեստում, 1936), որտեղ ծաղրված են գաղութահայ «փանջունիները»։
Սուպրունովկա (գյուղ, Բելոպոլիեի շրջան)
Սուպրունովկա (Супрунівка), գյուղ Ուկրաինայի Սումիի մարզի Բելոպոլիեի շրջանում։ Հիմնադրվել է 18-րդ դարում։
2001 թվականի տվյալներով Սուպրունովկա գյուղում բնակվում էր 284 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Սումիի մարզի Բելոպոլիեի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:18-րդ դարում հիմնադրված բնակավայրեր
Չարխան
Չարխան, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Դերսիմի գավառում ։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Գրիգորյան
Գրիգորյան, հայկական ազգանուն ։
Ռեբեկա Մեյդեր
Ռեբեկա Lի Մեյդեր (Rebecca Leigh Mader, ), անգլիացի դերասանուհի։
Գրիգորյան
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայկական ազգանուններ Կատեգորիա:Ազգանուններ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Հունարեն հիմքով ազգանուններ Կատեգորիա:Անձնանվանական հիմքով ազգանուններ Կատեգորիա:Յան վերջածանցով ազգանուններ
Ռեբեկա Մեյդեր
Կենսագրություն
Ռեբեկա Մեյդերը ծնվել է 1977 թվականի ապրիլի 24-ին Քեմբրիջում։ Որպես մոդել՝ որոշ ժամանակ աշխատել է Նյու Յորքում, նկարահանվել մի շարք ընկերությունների գովազդներում՝ «L’Oréal», «Colgate» և «Wella»: 2000 թվականից սկսել է զբաղվել դերասանի գործունեությամբ։ Հայտնի է «Իմ բոլոր երեխաները», «Արդարադատություն», «Կորուսյալները», «Մի անգամ հեքիաթում» սերիալներում և «Սատանան կրում է Պրադա» և «Խենթ հատուկ նշանակության ջոկատ» ֆիլմերում խաղացած դերերով։
Անձնական կյանք
2003-2008 թվականներին Մեյդերը ամուսնացած է եղել գործարար Ջոզեֆ Էրոնգինոյի հետ։
2016 թվականի նոյեմբերի 23-ից ամուսնացած է պրոդյուսեր Մարկուս Քեյնոմի հետ ։ 2019 թվականի ապրիլի 25-ին հայտնի դարձավ, որ նրանք սպասում են իրենց առաջնեկին ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Անգլիացի դերասանուհիներ Կատեգորիա:Անգլիացի մոդելներ Կատեգորիա:Անգլիացի կինոդերասանուհիներ
Կալմարյան միություն
Վերջնականապես ձևավորվել է 1397 թվականին, Շվեդիայի Կալմար քաղաքում։ Միությունը անհրաժեշտ էր Գերմանիայի տնտեսական և քաղաքական էքսպանսիայի դեմ պայքարելու համար։
Կալմարյան ունիայի նախաձեռնողը Մարգարիտ Դանիացի թագուհին էր։ Տնտեսապես և քաղաքականապես առավել զարգացած Դանիան ձգտում էր ամբողջությամբ իրեն ենթարկել Շվեդիան և Նորվեգիան։ Շվեդիան ապստամբեց և 1523 թվականին ընտրեց սեփական թագավոր (դուրս գալով միությունից), որով փաստորեն վերջ դրվեց Կալմարյան ունիային, իսկ Նորվեգիան, որն ավելի թույլ էր, 1537 թվականին զրկվեց թագավորության կարգավիճակից և հայտարարվեց Դանիայի պրովինցիա, որի կազմում մնաց մինչև 1814 թվականը։
Գրականություն
Կատեգորիա:Սկանդինավիայի պատմական պետություններ Կատեգորիա:Սկանդինավիայի պատմություն Կատեգորիա:Նորվեգիայի պատմություն Կատեգորիա:Անձնական ունիաներ Կատեգորիա:Իսլանդիայի պատմություն
Ֆրեդի Քարթեր
Ֆրեդերիկ Ջեյմս Քարթեր (Frederick James Carter, ), անգլիացի դերասան և ռեժիսոր։ Նա մարմնավորում է Քազ Բրեքերի դերը Նեթֆլիքսի «Ստվեր և ոսկոր» ֆենտեզի սերիալում։ 2017-2019 թվականներին նկարահանվել է Նեթֆլիքսի «Ազատ կամք» սերիալում՝ կատարելով Փին Հոթորնի դերը։
Վաղ կյանք և կրթություն
Քարթերը ծնվել է Պլիմուտում և մեծացել Սոմերսեթում։ Քանի որ նրա հայրը ծառայել է բանակում, նա անցկացրել է իր մանկության մի մասը տեղափոխվելով տեղից տեղ։ Նրա ավագ եղբայրը դերասան Թոմ Օսթինն է, նրանք ունեն նաև միջին եղբայր ։ Երեքն էլ սովորել են Տոնտոնի թագավորական քոլեջում ։ Այնուհետև Քարթերը շարունակել է դերասանական ուսուցումը Օքսֆորդի դրամայի դպրոցում, որն ավարտել է 2015 թվականին ։
Կարիերա
Դպրոցն ավարտելուց հետո Քարթերը Քինգսթոնում մասնակցել է ռեժիսոր Թրևոր Նանի «Վարդերի պատերազմներ» բեմադրությանը ։ Քարթերը իր դեբյուտը էկրանին կատարել է 2017 թվականին DC Comics-ի «Հրաշք կին» ֆիլմում որպես զինվոր։ Նույն թվականին Քարթերը ստացել է իր առաջին գլխավոր դերը Նեթֆլիքսի «Ազատ կամք» սերիալում   ։ Այնուհետև Քարթերը 2018 թվականին նկարահանվել է «Վանքը» սարսափ ֆիլմում ։
2019 թվականին Քարթերը գրել և նկարահանել է իր առաջին կարճամետրաժ № 89 ֆիլմը ։ Նա նկարահանվել է Channel 5 հեռուստաալիքի «15 օր» մինի սերիալում՝ մարմնավորելով Թոմի դերը և Ջեյսոնի դերը ամերիկյան Pennyworth սերիալում ։ 2019 թվականի հոկտեմբերին հայտարարվել է, որ Քարթերը 2021 թվականին կատարելու է Նեթֆլիքսի «Ստվեր և ոսկոր» սերիալի Քազ Բրեքերի դերը ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Թատրոնի դերասաններ Կատեգորիա:Անգլիացի դերասաններ Կատեգորիա:Օքսֆորդի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Անգլիացի կինոդերասաններ Կատեգորիա:Անգլիացի ռեժիսորներ
Կալմիկական տավար
Կալմիկական տավար, մսատու ցեղ։ Բուծել են կալմիկները մոտ 350 տարի առաջ՝ Մոնղոլիայից բերված տավարի կատարելագործման միջոցով։
Ունի ամուր մարմնակազմվածք, իրանը միջին չափերի է, կրծքավանդակը՝ լայն և խոր, մնդավը՝ լայն, մեջքը՝ ուղիղ, ոտքերը՝ ամուր և չոր։ Գույնը կարմիր է (տարբեր երանգներով, երբեմն՝ սպիտակ բծերով), հազվադեպ՝ շիկագույն և գորշ խայտաճամուկ։ Ցուլերի կենդանի բաշը 600-800 կգ է, կովերինը՝ 420-450։
Կերի նկատմամբ պահանջկոտ չէ, հարմարված է Կովկասի արոտային պայմաններին։ Վաղահաս է. 1, 5 տարեկան ցլիկների կենդանի քաշը 450-550 կգ է, իսկ ամորձատվածներինը՝ 380-420 կգ։ Սպանդային ելքը՝ 57-60% ։ Միսը բարձրորակ է։ Կովերի միջին կաթնատվությունը 650-1000 կգ է, կաթի յուղայնությունը՝ 4, 2-4, 4%։
Բուծվում է Ռուսաստանի Դաշնության Կալմիկիայի, Բուրյաթիայի, Ռոստովի և Աստրախանի շրջաններում, ինչպես նաև Ղազախստանում։
Կատեգորիա:Տավարի ցեղեր
Կրիմսկի (գյուղ, Ալշեևսկի շրջան)
Կրիմսկի (Крымский, Ҡырым), գյուղ Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Ալշեևսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2009 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 581 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:1892 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Ալշեևսկի շրջանի բնակավայրեր
Տատյանա Աբրամենկո
Տատյանա Աբրամենկո (Татьяна Абраменко, ), ռուս դերասանուհի, ֆոտոմոդել և հաղորդավարուհի։