cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Պիտեր Պաուլ Ռուբենս
Ռուբենսի կյանքը 1620-ականների սկզբին
Ռուբենսը շարունակել է հետաքրքրվել ոչ միայն տեսական, այլև կիրառական գիտություններով։ Նրա զրուցակիցների ու թղթակցողների թվում էին Հուգո Գրոտիոսն ու Կոռնելիս Դրեբելը, ընդ որում՝ վերջինիս հետ շփման ընթացքում Ռուբենսը հետաքրքրվել է ոչ միայն օպտիկայով, այլև «հավերժական շարժիչի» խնդրով։ Այդպիսի գործիք ստեղծելու համար նա նույնիսկ ստիպված է եղել վարձել բրաբանտցի դրամահատ Ժան դե Մոնֆորին։ Դատելով նկարագրություններից՝ գործիքն ավելի շատ հիշեցրել է ջերմաչափ և նկարագրվել է մթնոլորտի ուսումնասիրությանը նվիրված գրքում։ Հումանիտար գիտությունների ոլորտում Ռուբենսն ավելի ու ավելի շատ է հետաքրքրվել Ֆրանսիայի միջնադարյան ու իրեն ժամանակակից պատմությամբ (այդ թվում նաև Ժան Ֆրուասարի «Ժամանակագրություններով»), նույնիսկ իր համար արտագրել է Օսսատի հուշերը, որի շնորհիվ է քրիստոնեություն ընդունել Հենրիխ IV-ը, ինչպես նաև հավաքել է վերջինիս ու նրան հաջորդած Լյուդովիկոս XIII թագավորման մասին։ Ռուբենսն արտագրել է նաև մենամարտերն արգելող հրովարտակները և հետևել այդ արգելքը խախտած արիստոկրատների դատավարություններին։ Ռուբենսն առաջիններից մեկն է բաժանորդագրվել նորաստեղծ թերթերին, որոնցից են եղել «Ռանյան թերթերն» ու Իտալական քրոնիկները». վերջինս նա վճռականորեն երաշխավորել է իր ծանոթներին, ինչպես նաև ուղարկել է Պեյրեսկին։
Ռուբենսի իրական կիրքն է եղել արվեստի առարկաների հավաքումը, որով նա սկսել է հետաքրքրվել դեռ Իտալիայում։ Հատկապես հետաքրքրվել է մետաղադրամներով ու մեդալներով, ինչպես նաև գեմմաներով, որոնք աղբյուր են հանդիսացել անտիկ ժամանակաշրջանի կրոնական ու կենցաղային սովորությունների մանրամասների համար և անգնահատելի ուղեցույց ժամանակաբանության համար։ Դեռ 1618-1619 թվականներին Ռուբենսը նամակագրական կապ է ունեցել անգլիացի պետական գործիչ և սիրողական մակարդակի նկարիչ Դեդլի Քարլտոնի (Dudley Carleton) հետ։ Անտիկ գործերի նրա հավաքածուն Ռուբենսը գնահատել է 6850 ոսկե ֆլորին և առաջարկել փոխանակել այն իր 12 նկարների հետ, որոնց երկրպագուն էր Քարլտոնը։ Գործարքը կատարվել է, և Ռուբենսը դարձել է 21 մեծ, 8 «մանկական» և մինչև գոտկատեղը 4 քանդակների, 57 կիսանդրիների, 17 պատվանդանների, 5 աճյունասափորների, 5 հարթաքանդակների ու այլ առարկաների սեփականատեր։ Դրանք տեղավորվել են նրա տնային ռոտոնդայում «ըստ կարգի ու համաչափության։ Ֆրանսիական արքունիքի գործերի հանդեպ հետաքրքրությունն ու կոլեկցիա կազմելու պահանջը Ռուբենսին ստիպել են կատարել գեղարվեստական-քաղաքական պատվերներ։
Մարիա Մեդիչիի պատկերասրահ
1621 թվականին Մարիա Մեդիչին, հաշտվելով իր որդու՝ Լյուդովիկոս XIII-ի հետ, որոշում է իր զարդարել իր նստավայրը՝ Լյուքսեմբուրգի պալատը։ Քսանչորս նկարների ստեղծման համար հրավիրվել է Պիտեր Պաուլ Ռուբենսը։ Ընտրությունը պայմանավորված է եղել հիմնականում նրանով, որ ժամանակի ֆրանսիացի խոշորագույն գեղանկարիչներ Նիկոլա Պուսենն ու Կլոդ Լորենը այ ժամանակ գտնվում էին Իտալիայում, իսկ իտալացիներ Գվիդո Ռենին ու Գվերչինոն չէին պատրաստվում հեռանալ Իտալիայից։ Թագուհին ցանկանում էր ստեղծել փառքի սրահ, ինչպիսին ստեղծել էր Ջորջո Վազարին ֆլորենտական Պալացցո Վեկկիոյում։ Մինչ այդ Ռուբենսը հասցրել էր ֆրանսիական արքունիքի համար ստեղծել գոբելենների շարք՝ նվիրված Կոստանդիանոս Մեծին։ Հավանաբար դեր է խաղացել նաև Մարիա Մեդիչիի մտերմությունը էրցհերցոգուհի Իսաբել Կլարա Էուխենիայի հետ։ Նկարչի հետ բանակցություններն սկսվել են 1621 թվականին, իսկ նոյեմբերին իր համաձայնությունն է տվել թագավորական ինտենդանտ Ռիշելյեն, և դեկտեմբերի 23-ին Նիկոլյա դե Պեյրեսկը Ռուբենսին գրել է, որ նա հրավիրվում է Փարիզ։
Ֆրանսիայի մայրաքաղաք Ռուբենսը ժամանել է 1622 թվականի հունվարին։ Թագուհու, Ռիշելյեի ու գանձապետ աբբա դե Սենտ-Ամբրուազի հետ բանակցությունների ընթացքում որոշվել են առաջին տասնհինգ նկարների սյուժեները։ Նկարչի առջև դրվել է բարդ խնդիր՝ թագուհու շուրջն ստեղծել ժամանակակից առասպել նրա կյանքում վառ իրադարձությունների բացակայության, ինչպես նաև թագուհու, թագավորի ու կարդինալ Ռիշելյեի միջև լարված հարաբերությունների պայմաններում։ Ռուբենսին օտար էր արքունական միջավայրն ու փարիզյան կյանքի ձևը, և նա հեռացել է քաղաքից մարտի 4-ին։ Այդ ընթացքում նա առերես ծանոթացել է Պեյրեսկի հետ։ Խոշոր հաջողություն է դարձել 20 000 Էքյուի պայմանագրի ստորագրումը, որում նշված էր, որ նույնիսկ պատվիրատուի մահվան դեպքում կվճարվի պատվերի արդեն կատարված մասի համար։ Ռուբենսը նախընտրել է աշխատանքը կատարել Անտվերպենում, սակայն վարել է ակտիվ նամակագրություն, համաձայնեցրել է բոլոր մանրամասները։ Մինչ 1622 թվականի մայիսի 19-ը պատրաստ էր կատարվելիք աշխատանքի հիմնական միտքը, ինչը խիստ դժգոհության տեղիք է տվել մշակութային Փարիզում, նույնիսկ լուրեր են տարածվել Ռուբենսի մահվան մասին, ինչը նա հերքել է անձամբ։ Այդ լուրն ունեցել է իրական հիմք. զայրանալով նկարչի պահանջկոտությունից՝ փորագրող Լուկաս Վորստերմանը նրա վրա է նետվել կրակխառնիչով։ Շուտով պահանջվել է, որ Ռուբենսն ուղարկի նկարների էսքիզները ծանոթանալու համար, ինչը նրան վիրավորել է որպես իր վարպետության հանդեպ անվստահության նշան. այդ պահանջը կատարել նա չի պատրաստվել։ Պեյրեսն այդ ժամանակ նկատել է, որ էսքիզները կարող են ընկնել նրան նախանձողների ձեռքը, որոնք կպատճենեն դրանք։ Ինչպես հետագայում պարզվել է, այդ պահանջի նախաձեռնողը եղել է գանձապետ աբբա դե Սենտ-Ամբրուազը, որ ցանկացել է ստանալ Ռուբենսի որոշ իրեր իր հավաքածուի համար։ 1622 թվականի նոյեմբերին Անտվերպենում բռնկվել է ժանտախտի համաճարակ, սակայն Ռուբենսը շարունակել է աշխատել պատվերի վրա։ Մինչ 1623 թվականի հունվար պատկերասրահի նկարների վրա կատարվող աշխատանքը գրեթե ավարտված էր։ Նկարիչը պահանջել է դրանց համար նախապատրաստել երկու սենյակ Լյուքսեմբուրգի պալատում և պատրաստվել է ներկայացնել նկարները Փարիզում։ 1623 թվականի մայիսի 10-ին գրած նամակում Պեյրեսկը Ռուբենսին առաջարկել է կատարել դիվանագիտական քայլեր, մասնավորապես նկար նվիրել Ռիշելյեին։ Մինչ այդ նա նկարները ներկայացրել է Բրյուսելում. էրցհերցոգուհին դրանք շատ է հավանել։ Մայիսի 24-ին Ռուբենսը ժամանել է Փարիզ. իր հետ նա տարել է ևս ինը նկար ու հերցոգ Ֆիլիպ Շառլ դ'Արենբերգի մեդալների հավաքածուն՝ վաճառելու նպատակով։ Թագուհին ու հերցոգ Ռիշելյեն Ռուբենսի մոտ հասել են միայն հունիսի կեսերին, ըստ Ռոժե դե Պիլի՝ թագուհին հմայվել է նկարներով ու Ռուբենսի վարվելաձևով, իսկ կարդինալը «հիացմունքով նայել է նկարներին և ոչ մի կերպ չի կարողացել կշտանալ դրանց նայելուց»։ Սակայն քննադատներն անդրադարձել են Կոնստանդիանոսի պատմությանը նվիրված գորգապաստառների սկզբնական ուրվագծերին՝ Ռուբենսին մեղադրելով անատոմիայի օրենքները խախտելու մեջ (իբր թե կայսեր ոտքերը նկարված են ծուռ)։ Նկարիչը տուն է վերադարձել հունիսի վերջին և հայտարարել, որ շարքն ավարտելու համար կպահանջվի մեկուկես ամիս։ Սակայն հաջորդ անգամ նրան Փարիզ հրավիրել են միայն 1625 թվականի փետրվարի 4-ին։
Դեպի Փարիզ նոր ուղևորությունը եղել է անհաջող։ Քաղաքում տոնվում էր արքայադուստր Հենրիետայի հեռակա ամուսնությունն Անգլիայի թագավորի հետ, որի ներկայացուցիչն է եղել հերցոգ Բեքինգեմը։ 1625 թվականի մայիսի 13-ին տախտակամածը, որի վրա Ռուբենսի տեղն էր, քանդվել է, սակայն նկարիչը, բռնվելով հեծանից, չի տուժել։ Շուտով կոշիկ փորձելու ժամանակ կոշկակարը վնասել է Ռուբենսի ոտքը, և նա չի կարողացել քայլել տասը օր։ Ռուբենսն սպասել է երկրորդ պատվերին. ենթադրվում էր, որ կստեղծվի Հենրիխ IV-ին նվիրված պատկերասրահ, սակայն թագուհին ձգձգում էր։ Բացի այդ՝ կատարված աշխատանքի հոնորարը Ռուբենսը չէր ստացել։ Ըստ Դ․ Վեջվուդի՝ դրա պատճառը եղել է Ռիշելյեի կասկածը, թե Ռուբենսն իսպանական գործակալ է։ Նկարիչն իր նամակներում գանգատվել է, որ ֆրանսիական արքունիքը հոգնեցրել է իրեն։ Միակ սփոփանքը եղել է այն, որ նրան թույլ են տվել տեսնել Ֆոնտենբլոյի հավաքածուները, և նա կարողացել է պատճենել Ֆրանչեսկո Պրիմատիչչոյի ու Ջուլիո Ռոմանոյի կտավները։ Հունիսի 11-ին Պիտեր Պաուլ Ռուբենսը ժամանել է Բրյուսել, իսկ հաջորդ օրը՝ Անտվերպեն.
Ռուբենսի ստեղծած շարքի նկարներում ներկայացված է Մարիա Մեդիչիի ողջ կյանքը՝ սկսած ծնունդից և ավարտված որդու հետ հաշտությամբ 1625 թվականին։ Ողջ կոմպոզիցիան ստեղծվել է բազմամարդ թատերական ոճով, որ միաժամանակ կարող է հիշեցնել և՛ Վերենոզեին, և՛ Միքելանջելոյին։ Էժեն Ֆրոմանտենը, սակայն, նկատել է, որ նկարներում գրեթե չկան Ռուբենսին հատուկ սաթե երանգները, դրանց երանգապնակը հիշեցնում է նկարչի իտալական աշխատանքները։ Ժամանակակիցներին ոչ տեղին է թվացել օլիմպիական աստվածների ներկայությունը կարդինալ Լարոշֆուկոյի ու դե Գիզի մեջտեղում։ Ռուբենսի ներկայացրած աշխատանքներում ոմանք գտնում են նաև ակնհայտ սատիրական բնույթի տարրեր. օրինակ՝ մի քանի տեսարաններում նա առաջին պլանում պատկերել է շանը, որ հերցոգուհի Իսաբել Կլարա Էուխենիայի միակ նվերն էր թագուհուն, և որին ինքն էր Բրյուսելից հասցրել Փարիզ։ Երկու հարյուր տարի անց Շառլ Բոդլերը հիացմունք է արտահայտել այն բանի վերաբերյալ, որ կիսապաշտոնական կտավում Ռուբենսը Հենրիխ IV-ին նկարել է անմաքուր կոշիկով ու ճմռթված գուլպայով։
Ֆրանսիական թագավորության պաշտոնական պատվերի կատարման շնորհիվ Ռուբենսն արժանացել է բազմաթիվ պատիվների։ 1623 թվականի հունիսի 30-ին նշանակվել է 10 էքյու թոշակ՝ «ի նշան նրա վաստակի գնահատման և թագավորին մատուցած ծառայությունների համար», իսկ 1624 թվականի հունիսի 5-ին Իսպանիայի թագավոր Ֆիլիպ IV-ը նկարչի դիմումի համաձայն, որին սատարել է Բրյուսելի Գաղտնի խորհուրդը, նրան շնորհել է ազնվականի կոչում։
Դիվանագիտական կարիերայի սկիզբ
Բրեդայի պաշարման սկսվելուց հետո Ռուբենսը փորձել է սկսել դիվանագետի կարիերա Բրյուսելի արքունիքում։ Միացյալ գավառների գործերում նրա իրազեկիչը եղել է կնոջ հորեղբորորդի Յան Բրանտը։ Էրցհերցոգուհին մեծ նշանակություն չի տվել խորհրդականի նրա ընդունակություններին, սակայն 1624 թվականին պատվիրել է լեհ դեսպանորդի դիմանկարը, ինչն արժանացել է ֆրանսիական գործակալի թունոտ մեկնաբանությանը։ 1625 թվականի մայիսին՝ արքայադուստր Հենրիետայի հարսանիքի ժամանակ, Ռուբենսը Փարիզում կարողացել է ծանոթություն հաստատել անգլիական արքունիքում ու անձամբ հերցոգ Բեքինգեմի հետ, որ դարձել է միակ հեղինակավոր մարդը, որ կապ է պահել իսպանական իշխանությունների ու անգլիական արքունիքի միջև, որ կարող էր ճնշում գործադրել Հոլանդիայի վրա։ Բեքինգեմի ներկայացուցիչ Բալտազար Ժերբեն կապ է հաստատել Ռուբենսի հետ, քանի որ հերցոգը ցանկանում էր ձեռք բերել նկարչի հարուստ հավաքածուն։ Հանդիպման ժամանակ նկարչին պատվիրվել է երկու դիմանկար ու հայտնվել որոշ մանրամասներ Կարլ I-ի արտաքին քաղաքականության ռազմավարության վերաբերյալ։ Հետագայում նա կարճ ուղևորություն է կատարել դեպի Գերմանիա՝ զեկուցելով հերցոգուհուն։ Քանի որ Անտվերպենում նորից ժանտախտի համաճարակ էր, 1625 թվականի հոկտեմբերին Ռուբենսն իր ընտանիքը տեղափոխել է Լակեն։ Ռուբենսը նկարել է հակամարտող կողմերի բոլոր ակնառու գործիչներին. նա ստեղծել է Բեքինգեմի մինչև գոտկատեղը յուղաներկով դիմանկարը՝ սանգինայով ու ձիով, զորավար Ամբրոջիո Սպինոլայի դիմանկարը և նույնիսկ էրցհերցոգուհու դիմանկարը, որ նրա տանն էր կանգ առել 1625 թվականի հուլիսի 10-ին՝ Բրեդա գնալու ճանապարհին։ Հերցոգ Բեքինգեմն անձամբ այցելել է Ռուբենսին ու գնել նրա հավաքածուն 100 000 ֆլորինով։ Նկարիչը նրանից ստացել է հոլանդա-անգլիական պայմանագրի լրիվ տեքստը, որն անմիջապես ուղարկել է Փարիզ։ Հերցոգ Ռիշելյեն Ռուբենսին պատվիրել է երկու նկար և լուծել Հենրիխ IV-ի պատկերասրահի հարցը։ Այնուամենայնիվ, Սպինոլան չի գնահատել Ռուբենսի կապերն ու նրան դիտարկել է որպես Յան Բրանտի հետ կապ հաստատելու միջոց։ Ռուբենսն ակտիվորեն շարունակել է Բրյուսելի արքունիք լուրեր հաղորդել Անգլիայից, սակայն Մադրիդում այդպես էլ չեն գնահատել այն։
Իզաբելլա Բրանտի մահը
1626 թվականի փետրվարին Ռուբենսը տուն է վերադարձել դեպի Անգլիա կատարած չորսամսյա ուղևորությունից հետո։ Ժանտախտի համաճարակն Անտվերպենում չէր ավարտվել, և նրա զոհն էր դարձել երեսունչորսամյա Իզաբելլա Բրանտը՝ Ռուբենսի կինը։ Հուլիսի 15-ին Ռուբենսը գրադարանավար Դյուպյուին ուղղված նամակում իրեն թույլ է տվել զգացմունքների զեղում, որ այնքան հազվադեպ էր իր համար.
Արդարև ես կորցրի գերազանց ընկերուհու, որին ես կարող էի և պարտավոր էի սիրել, որովհետև նա չուներ իր սեռի ոչ մի թերություն, նա ոչ խիստ էր, ոչ թույլ, այլ այնքան բարի ու այնքան ազնիվ, այնքան առաքինի, որ բոլորը սիրում էին նրան կենդանի ու ողբում են մեռած։ Այս կորուստն արժանի է խորն ապրումների, և քանի որ բոլոր վշտերի դեմ միակ դեղը մոռացումն է՝ ժամանակի որդին, պետք է նրա վրա դնեմ իմ ամբողջ հույսը։ Բայց ինձ համար շատ դժվար կլինի իմ վիշտն առանձնացնել այն հուշից, որ ես պետք է հավերժ պահեմ թանկագին ու բոլորից բարձր մեծարված էակի մասին։
Ռուբենսի դժբախտությանն առաջինն արձագանքել է կոմս-հերցոգ Օլիվարեսը 1626 թվականի օգոստոսի 8-ի նամակում, որը նույնիսկ նկարիչ-դիվանագետին հանդիմանել է չափազանց զսպվածության համար.
Դուք չեք գրում ինձ Ձեր կնոջ մահվան մասին (դրանով իսկ ցուցաբերելով Ձեզ սովորական զսպվածությունն ու համեստությունը), սակայն ես իմացա այդ մասին և ցավակցում եմ Ձեր միայնությանը, քանի որ գիտեմ, թե ինչքան խորն էիք Դուք նրան սիրում ու մեծարում։ Ես հույսս դնում եմ Ձեր խոհեմության վրա և ենթադրում, որ նման դեպքերում տեղին է պահպանել արիությունն ու ենթարկվել Աստծո կամքին, քան սփոփման համար փնտրել պատճառներ։
Ռուբենսը կնոջը թաղել է մոր կողքին և դամբարանը զարդարել Աստվածամոր նկարով նորածնի հետ և իր հորինած էպիտաֆիայով։ Նոյեմբերին Ռուբենսը, կարճ ուղևորություն կատարելով դեպի Փարիզ, մեկնել է Բեքինգեմին հանձնելու նրա գնած արվեստի գործերի հավաքածուն։ Ըստ նկարագրության՝ դրանում ընդգրկված էր 19 նկար Տիցիանից, երկու նկար Կորեջիոյից, 21-ը՝ Յակոպո Բասանոյից, 13-ը՝ Վերոնեզեից, ութը՝ Ջակոմո Պալմայից, 17-ը՝ Տինտորետտոյից, երեքը՝ Ռաֆայելից, երեքը՝ Լեոնարդո դա Վինչիից, 13-ը՝ իր սեփական ստեղծագործություններից, ութը՝ Հանս Հոլբայն Կրտսերից, մեկը՝ Քվինտեն Մասեյսից, եկուսը՝ Ֆրանս Սնայդերսից, ութը՝ Անտոնիո Մորոյից, վեցը՝ Վիլհելմ Կեյից։ Դրանից բացի նա Բեքինգեմին է տվել ինը մետաղե, երկու փղոսկրե և երկու մարմարե արձաններ ու 12 արկղ գեմմաներ։
Իզաբելլա Բրանտի մահը Ռուբենսին մղել է դեպի մեծ քաղաքականություն, և նա մի քանի տարի գրեթե չի զբաղվել գեղանկարչությամբ, թեև նրա արվեստանոցը շարունակել է կատարել բազմաթիվ պատվերներ։ Դիվանագիտական հանձնարարություններն ու դրանց հետ կապված ուղևորությունները թույլ են տվել ժամանակի ընթացքում մեղմել վիշտն ու վերականգնել իր վարպետությունը։
Անհաջող բանակցություններ Անգլիայի ու Դանիայի հետ
Ռուբենսի դիվանագիտական աշխատանքում քիչ տեղ չէին զբաղեցնում փառասիրական մտադրությունները. հանդես գալով որպես Գլխավոր Նահանգների հետ բանակցությունների նախաձեռնող՝ նա հույս ուներ զգալիորեն բարձրացնել իր հասարակական կարգավիճակը։ Կար նաև այլ մոտիվ. իր նամակներից մեկում Ռուբենսը բացահայտ ասել է, որ մեծ պատերազմի նախօրեին անհանգստանում է սոսկ «իր մատանիների ու իր անձի պահպանության» մասին։ Ռուբենսի նոր պլանը, որ Բրյուսելում արժանացել է էրցհերցոգուհի Իզաբելլայի, իսկ Մադրիդում՝ կոմս-հերցող Օլիվարեսի ու Ֆիլիպ թագավորի հավանությանը, եղել է սեպարատիվ բանակցություններ սկսելը Միացյալ Գավառների Հանրապետության և Իսպանական Նիդերլանդների միջև, իսկ խաղաղության կնքումը կարող էր իրականանալ միայն Անգլիային՝ Հոլանդիայի գլխավոր դաշնակցին չեզոքացնելու դեպքում։ Դրա համար պետք էր կնքել իսպանա-անգլիական պայմանագիր, որի արդյունքում Ֆրանսիան շրջապատված կլիներ Իսպանական թագավորությանը պատկանող կամ նրան դաշնակից տարածքներով։
1627 թվականի հունվարին Ժերբեն Ռուբենսին է փոխանցել հավատարմական նամակ Բեքինգեմից ու իսպանա-անգլիական համաձայնագրի նախագիծը։ Նրանում ընդգրկված էին նաև կետեր ռազմական գործողությունների դադարեցման և պայմանագրի նախապատրաստման ու պատշաճ ձևակերպման ընթացքում Անգլիայի, Իսպանիայի, Դանիայի ու Հոլանդիայի միջև ազատ առևտրի մասին։ Այդ փաստաթղթերը փոխանցվել են էրցհերցոգուհուն, որն առաջարկել է սահմանափակվել միայն երկկողմ հարաբերություններով։ Բեքինգեմը համաձայնել է այդ պայմաններին, իսկ Ռուբենսն ապացուցել է, որ ինքը վստահություն է վայելում անգլիական արքունիքում, սակայն Մադրիդում նրա գործողություններին կրկին վատատեսորեն են վերաբերվել։ Ինֆանտ Իզաբելը նույնիսկ արժանացել է կշտամբանքի Ֆիլիպ IV-ի կողմից ուղարկված անձնական նամակում։ Ռուբենսը, որ փորձել է մասնակցել իսպանա-սավոյական բանակցություններին (հերցոգ Կարլ-Էմանուիլը պատրաստ էր աջակցել իսպանական կողմին ընդդեմ Ֆրանսիայի), հեռացվել է թագավորի անմիջական հրամանով։ 1627 թվականի հունիսին Ֆիլիպ թագավորն Անգլիայի հետ բանակցելու լիազորություններ է տվել Բրյուսելի էրցհերցոգուհուն՝ հրամանը թվագրելով 1626 թվականի փետրվարի 24-ով։
1627 թվականի հուլիսին Ռուբենսը մեկնել է Հոլանդիա, որպեսզի հանդիպի Ժերբեի հետ, սակայն ներկայացրել է որպես ուղևորություն ժամանցի նպատակով։ Նա եղել է Դելֆտում և Ուտրեխտում, Բրիտանիայի դեսպանն սկսել է կասկածել, և բանակցությունները հայտնվել են ձախողման վտանգի տակ։ Այդ ժամանակ լուրեր են տարածվել ֆրանս-իսպանական պայմանագրի կնքման մասին Բրիտանական կղզիներ համատեղ ներխուժման և այնտեղ կաթոլիկ հավատի վերականգնման մասին, որն ստորագրվել էր Օլիվարեսի կողմից դեռ 1627 թվականի մարտի 20-ին։ Հենց դրանով են բացատրվել Բրյուսել ուղարկված փաստաթղթերում նշված կեղծ ամսաթվերն ու իսպանական դեսպանորդի հրաժարվելը Ֆրանսիայում Ռուբենսի հետ հանդիպելուց։ Նկարիչն այդ ամենի մասին իմացել է անձամբ ինֆանտից և խորը ճնշվել է։ Սեպտեմբերի 18-ին նա Բեքինգեմին գրել է, որ պայմանագրի համաձայն՝ Իսպանիան Ֆրանսիային տրամադրում է 60 ռազմանավ, սակայն ինֆանտը վճռել է ձգձգել դրանց տեղ հասցնումը, իսկ ինքը կշարունակի աշխատել նախկին ուղղությամբ, թեև իրեն ոչ ոք չի խնդրել այդ մասին։ Բրյուսելում Գերագույն խորհրդի նիստում Իսպանիայի քաղաքականությունից ֆլամանդական ազնվականության դժգոհության մասին բարձրաձայնել է հենց Ռուբենսը։ Քանի որ ներխուժումը հետաձգվել է անորոշ ժամանակով, իսկ ֆրանսիացի բողոքականներին ցույց տրված օգնությունը եղել է ավերիչ, Կարլ I թագավորը որոշել է վերադառնալ Իսպանիայի հետ բանակցություններին։ Ռուբենսն այդ մասին հայտնել է Ամբրոջիո Սպինոլային 1627 թվականի դեկտեմբերին, և արդեն հաջորդ տարվա հունվարին Սպինոլան դեսպանորդ դոն Դիեգո Մոսիայի հետ մեկնել է Մադրիդ։ Նախաձեռնությունը հանդիպել է Ֆիլիպ թագավորի հակազդեցությանը, որը ցանկանում էր հետաձգել ցանկացած որոշում։ Սպինոլան ուղարկվել է Միլան, որտեղ մահացել է 1630 թվականին։
Նույն 1627 թվականի դեկտեմբերին Ռուբենսը փորձել է կապ հաստատել Բողոքականների լիգայի ղեկավարության հետ՝ իր արվեստանոցում ընդունելով Հաագայում Դանիայի դեսպանորդ Վոսբերգենին։ Դանիայի առաջարկները նույնպես Ռուբենսն ուղարկել է Սպինոլային Մադրիդ՝ հույս ունենալով հասնել զիջումների Հոլանդիայի կողմից։ Ռուբենսի տունը վերածվել է Բրյուսելի արքունիքի «ընդունարանի». նրա մոտ են կանգ առել Լոթարինգիայի ու Անգլիայի դեսպանորդները պաշտոնական ընդունելություններից առաջ։ Դրանից բացի, նամակագրական կապ ունենալով հնարժեք իրերի առևտրով զբաղվող բազմաթիվ մարդկանց հետ՝ նա կարող էր վարել լայնածավալ գաղտնի նամակագրություն՝ օգտագործելով առնվազն չորս տարբեր գաղտնագրեր։ Ուշադրության արժանի է այն հանգամանքը, որ Ռուբենսը չի հրաժարվել Հենրիխ IV-ի պատկերասրահի ստեղծման գաղափարից ու 1628 թվականի հունվարի 27-ին աբբա դե Սենտ-Ամբրուազին հայտնել է, որ սկսել է աշխատել էսքիզների վրա։ Սակայն այդ նախագիծն այդպես էլ չի իրականացվել։
1628 թվականի մայիսի 1-ին Մադրիդից ստացվել է հանձնարարություն՝ ուղարկել անգլիացի բոլոր պաշտոնական անձանց հետ եղած նամակագրությունները, որ Ռուբենսի մոտ կուտակվել էր երեք տարվա ընթացքում։ Չնայած այդ հրամանի վիրավորական լինելուն (թագավորը չէր վստահում նկարչի վերլուծական կարողություններին)՝ Ռուբենսը որոշել է անձամբ տանել արխիվն Իսպանիայի մայրաքաղաք։ Հուլիսի 4-ին Մադրիդից ստացվել է համաձայնություն ինֆանտի նամակից հետո, որում նա հայտնում էր, որ Ռուբենսը թույլ չի տվել տեղեկությունների արտահոսք և չի խեղաթյուրել դրանք։ Ուղևորության պաշտոնական առիթ է ներկայացվել թագավորի պատվերը՝ ստեղծել շքահանդեսային դիմանկար։ Հատկանշական է, որ Ռուբենսը մեկնելուց առաջ կազմել է կտակ իր երկու որդիների անունով։ Այդ փաստաթղթում թվարկվել են տները Բասկյուլում ու Ժյուիֆ փողոցում, ֆերման Սվինդրեհտում, 3717 ֆլորինի ռենտան, որ վճարում էին Բրաբանտը, Անտվերպենը, Իպրն ու Նինովեն։ Հավաքածուի համար Բեքինգեմի վճարած գումարից մնում էր 84 000 ֆլորին, իսկ մյուս մասը ծախսվել էր Բասկյուլում երեք և Անիո փողոցում չորս տներ գնելու համար, որոնք սահմանակից էին նկարչին պատկանող տարածքին։ Էկերենի ֆերմայից տարեկան ստացվում էր 400 ֆլորին։ Դրանից բացի նա ստանում էր 3173 ֆլորին պետական ռենտա Բրյուսելի ջրանցքի շահույթից։ Գրանցամատյանում չեն ընդգրկվել նրա կողմից ստեղծված արվեստի գործերը, ինչպես նաև անտիկ գեմմաների հավաքածուն։ Հանգուցյալ Իզաբելլա Բրանտի թանկարժեք զարդերը գնահատվել են 2700 ֆլորին։ Օգոստոսի 28-ին վավերացնելով կտակը՝ Ռուբենսը հաջորդ օրը մեկնել է Իսպանիա։
Երկրորդ ուղևորությունը դեպի Իսպանիա
Դեպի Իսպանիա կատարած ուղևորությունը դարձել է Ռուբենսի առաջին պաշտոնական դիվանագիտական հանձնարարությունը, որն ստացել է անհրաժեշտ լիազորությունները Բրյուսելից և մեկնել է Մադրիդի հրավերով։ Ռուբենսն իր հետ տարել է մի քանի նկարներ, սակայն շատ է շտապել. չի գնացել Փարիզ և Պրովանս՝ Պեյրեսկի մոտ, միակ բացառությունը եղել է այն, որ նա երկու օրով գնացել է պաշարված Լա Ռոշելի մոտ։ Սեպտեմբերի 15-ին նկարիչը հասել է Մադրիդ։ Նրա հայտնվելը խիստ անհանգստացրել է պապական նվիրակ Ջովանբատիստ Պամֆիլին։ Թագավորական ունկնդրության ժամանակ Ֆիլիպ IV-ն առանձնակի հիացմունք չի արտահայտել Ռուբենսի աշխատանքների վերաբերյալ։ Սեպտեմբերի 28-ին նախատեսված էր թագավորական խորհրդի նիստը, որում պետք է քննարկվեր, թե պետք է արդյոք բանակցություններ սկսել անգլիացիների հետ։ Բրիտանական դեսպանորդը չի եկել Պորտսմութում օգոստոսի 23-ին Բեքինգեմի դեմ կատարված մահափորձի պատճառով, ինչի մասին Մադրիդում իմացել են միայն հոկտեմբերի 5-ին։ Ռուբենսը ձանձրանում էր արքունիքում. նա չէր կիսում թագավորի հետաքրքրությունն օպերայով, զրույցի ընդհանուր թեմաներ չուներ Օլիվարեսի հետ, այդ պատճառով էլ վերադարձել է գեղանկարչությանը, ինչի մասին հայտնել է Պեյրեսկին դեկտեմբերի 2-ին։
Թեև Մադրիդում գրեթե ոչ ոք չէր հավատում Ռուբենսի հայտարարությանը, թե նա այդտեղ եկել է ստեղծագործական առաքելությամբ, Իսպանիայում մնալու ութ ամիսների ընթացքում նա զգաղվել է գրեթե բացառապես գեղանկարչությամբ։ Թագավորի հրամանով Ռուբենսի համար պալատում կահավորել են ստուդիա, և Ֆիլիպ IV-ն ամեն օր այցելել է նրան, թեև ֆլամանդացու ընկերակցությունը նրան ավելի շատ էր գրավում, քան նրա արվեստը։ Այնուամենայնիվ, Ռուբենսն ստեղծել է թագավորի ու նրա եղբոր՝ կարդինալ Ֆերդինանդի, թագուհու, ինֆանտ Մարիա Թերեզայի և այլոց դիմանկարները։ Թագավորի ձիով դիմանկարի համար նկարիչն արժանացել է բանաստեղծական գովաբանության Լոպե դե Վեգայի կողմից, որը նրան անվանել է «նոր Տիցիան»։ Թագավորի հրամանով Ռուբենսի համար բաց էին բոլոր գեղարվեստական հավաքածուները, իսկ ուղեկցող (գիդ) նշանակվել է պալատական գեղանկարիչ Դիեգո Վելասկեսը։ Ռուբենսն օգտվել է առիթից, որպեսզի պատճենի Տիցիանի՝ իրեն հետաքրքրող աշխատանքները՝ ընդամենը 32 նկար։ Վելասկեսի հետ նրանք կարողացել են ընդհանուր լեզու գտնել և զբաղվել են ձիավարությամբ։ Իսպանիայում Ռուբենսի կյանքի մասին գրել է Վելասկեսի աները՝ Ֆրանսիսկո Պաչեկոն։
Ռուբենսի՝ Իսպանիայից ուղարկված դիվանագիտական նամակները չեն պահպանվել, այդ պատճառով էլ հայտնի է միայն վերջնական որոշումը. Օլիվարեսը նկարչին առաքելությամբ ուղարկել է Անգլիա՝ հրաժեշտի ժամանակ նրան նվիրելով 2000 դուկատ արժողությամբ ադմանդե մատանի։ 1629 թվականի ապրիլի 28-ին Ռուբենսը փոստային ծածկակառքով ուղևորվել է Բրյուսել։ Մեկնելու նախորդ օրը Ֆիլիպ թագավորը Ռուբենսին նշանակել է Նիդերլանդների Գաղտնի խորհրդի քարտուղար։
Առաքելությունը Լոնդոնում
Մարի Անն Լեկուրեի կարծիքով՝ Ռուբենսը Լոնդոն ուղարկվել է հետախուզական առաքելությամբ, և միաժամանակ նա պետք է վերացներ հարաբերություններում եղած բոլոր տարաձայնությունները, որպեսզի ստորագրվեր լիովին պատրաստ պայմանագիրը։ Խնդիրը վիթխարի էր. պետք էր ձախողել Ռիշելյեի պայմանագիրն Անգլիայի հետ, ֆրանսիական հուգենոտների ղեկավար Սուբիզին համոզել վերադառնալ Ֆրանսիա, որպեսզի շարունակեր երկպառակչությունը, գտնել հնարավորություն հաշտեցնելու Պֆալցի կուրֆյուրստին Ավստրիայի կայսեր հետ, քանի որ դա էր եղել հիմնական պատճառը, որ Անգլիան ցանկացել էր բանակցել, և վերջապես պետք էր ամեն կերպ հասնել հաշտության կնքման Իսպանիայի ու Միացյալ Գավառների միջև։ «Եթե Ռուբենսը կարողանար լուծել այս բոլոր խնդիրները, նա սաղմնային վիճակում կոչնչացներ Երեսնամյա պատերազմը»։
Մադրիդից դուրս գալով ապրիլի 28-ին՝ Ռուբենսը մայիսի 11-ին եղել է Փարիզում, իսկ երկու օր անց՝ Բրյուսելում։ Ինֆանտ Իզաբելլան նրան հատկացրել է անհրաժեշտ միջոցներ Լոնդոնում ապրելու համար, սակայն նրան ազատել է Հաագայի հետ բանակցելու պարտականություններից, քանի որ այնտեղ էր գտնվում իր էմիսարներից մեկը՝ Յան Կեսելերը։ Մարշալ Սուբիզին փոխանցելու գումար Ռուբենսը նույնպես չի ստացել։ Ճանապարհին նա եղել է Անտվերպենի իր արվեստանոցում և իր հետ վերցրել է աներորդուն՝ Հենդրիկ Բրանտին։ Հունիսի 3-ին նրանք Դյունկերկում բարձրացել են ռազմանավի տախտակամած, որ ուղարկվել էր Կարլ թագավորի կողմից։ 1629 թվականի հունիսի 5-ին Ռուբենսն արդեն եղել է Լոնդոնում։
Առաքելության ընթացքում Ռուբենսի դաշնակիցն են եղել Սավոյայի դեսպանորդները, իսկ Հոլանդիայի դեսպանորդ Յոահիմին, ընդհակառակը, ամեն կերպ ընդգծել է, որ նկարիչ Ռուբենսն Անգլիայի մայրաքաղաքում է իր մասնագիտական ուղղակի պարտականություններով։ Նրա դրությունը դարձել է ոչ շահավետ Ֆրանսիայի դեսպանորդ դե Շատոնյոֆի գալուց հետո, քանի որ ֆրանսիացին ուներ տեղում որոշում կայացնելու իրավունք, իսկ Ռուբենսն ստիպված էր ամեն քայլի մասին հաշվետվություն տալ Օլիվարեսին։ Այդ ժամանակ փոստը Լոնդոնից Մադրիդ էր հասնում տասնմեկ օրում, իսկ որոշման ընդունումը խլում էր երկար ժամանակ։ Թագավորը, սակայն, չափազանց սիրալիր է ընդունել Ռուբենսին և նրան վերաբերվել է որպես օտար տերության լիազոր ներկայացուցչի։
Լոնդոնում Ռուբենսը մնացել է տասը ամիս։ Այնտեղ նա ունեցել է իր՝ որպես հնարժեք իրերի կոլեկցիոների ու նկարչի համար հաճելի շրջապատ, մտերիմ է եղել հայր և դուստր Ջենտիլեսկիների, Բենջամին Ջոնսոնի հետ, անձամբ ծանոթացել է Կոռնելիուս Դրեբելի հետ։ Նա ծանոթացել է կոլեկցիոներ Ռոբերտ Քոթոնի հետ և ստացել թույլտվություն տեսնելու կոմս Արունդելի հավաքածուն։ Քեմբրիջի համալսարանը Ռուբենսին շնորհել է արվեստի մագիստրոսի կոչում։ Ռուբենսի տրամադրության մասին է վկայում օգոստոսի 9-ի նրա նամակը Պեյրեսկին.
...Այսպես, այս կղզում ես ընդհանրապես չեմ հանդիպել վայրենության, որ կարելի էր սպասել՝ դատելով կլիմայից, որ այնքան հեռու է իտալական սքանչելիքներից։ Նույնիսկ կխոստովանեմ, որ ես երբեք չեմ տեսել առաջնակարգ վարպետների ստեղծած այսքան բազմաթիվ նկարներ, ինչպես Անգլիայի թագավորի և Բուքինգեմի հանգուցյալ Հերցոգի պալատում։ Կոմս դ’Արունդելն ունի անհաշիվ քանակությամբ հնադարյան արձաններ, ինչպես նաև հունարեն ու լատիներեն գրություններ, որոնք Ձերդ Ողորմածությունը գիտի Ջոն Սելդենի հրատարակություններով ու մեկնաբանություններով՝ մի աշխատանք, որ արժանի է այդ կրթված ու խորաթափանց մտքին...
Ռուբենսին ընդունել է թագավորի ֆավորիտ կոմս Քարլայլը, ինչից հետո նա կրկին սկսել է նկարել՝ հետևելով Ժարբեի ու բարձրաշխարհիկ հասարակության ցանկությանը։ Թագավորական հավաքածուից նա իր համար պատճենել է Անդրեա Մանտենյայի «Կեսարի հաղթահանդեսը» շարքը, որը ժամանակին գտնվել է Մանտուայի հերցոգի հավաքածուում և գնվել էր Կարլ թագավորի կողմից։ Բանակցություններն սկսվել են բոլորովին անհաջող, քանի որ թագավորը, չնայած բարեհաճ էր տրամադրված Ռուբենսի հանդեպ և հարգում էր նրա կարգավիճակը, չի ցանկացել զիջումներ անել նույնիսկ մանրուքներում։ Հերցոգ Սուբիզը դեսպանորդին ձանձրացնում էր փող չլինելու վերաբերյալ գանգատներով, իսկ շուտով ընդհանրապես հրաժարվել է պայքարից։ Ֆրանսիայի դեսպանի ժամանումը, որ ֆինանսական մեծ հնարավորություններ ուներ, նշանակում էր Ռուբենսի դուրս մնալը «դիվանագիտական մրցարշավից»։ Սակայն թագավորի հետ ունեցած հիանալի հարաբերությունների շնորհիվ նկարիչը հասել է նրան, որ Մադրիդում դեսպանորդ է նշանակվել Իսպանիայի հանդեպ դրական տրամադրված կաթոլիկ Ֆրենսիս Կոտինգտոնը, որը նկարչին համոզել էր մնալ Լոնդոնում։ Այնուամենայնիվ, Իսպանական Նիդերլանդների ռազմական պարտություններն ու Օլիվարեսի անհասկանալի դիրքորոշումը հանգեցրել են նրան, որ հարաբերությունների վերականգնումը դարձել է անհնար։ 1630 թվականի հունվարի 11-ին Լոնդոն է ժամանել իսպանական դեսպանորդը՝ դոն Կառլոս Կոլոման։ Գործերն ու թղթերը նրան հանձնելուց հետո՝ մարտի 6-ին, Ռուբենսը հեռացել է Անգլիայի մայրաքաղաքից։
Մեկնելու նախօրեին՝ 1630 թվականի մարտի 3-ին, Կարլ I թագավորը նկարչին ձեռնադրել է ասպետ՝ նրա գերբի բլազոնի մի քառորդում ավելացնելով անգլիական թագավորական առյուծ կարմիր ֆոնի վրա։ Մինչև 19-րդ դարի վերջը միայն ութ օտարերկրացի նկարչներ են արժանացել ասպետի կոչման ։ Ռուբենսն ստացել է նաև թանկարժեք քարերով զարդարված սուսեր, ադամանդե ժապավեն գլխարկի համար ու ադամանդե մատանի միապետի մատից։ Նա ստացել է նաև անձնագիր, որ հոլանդական բոլոր դատարաններին պատվիրում էր Ռուբենսի համար խոչընդոտներ չհարուցել։ Դուվրում Ռուբենսը բախվել է անսպասելի խնդրի. նրան են դիմել երիտասարդ կաթոլիկ անգլիացիներ՝ խնդրելով օգնել հասնել Ֆլանդրիա. աղջիկները ցանկանում էին գնալ մենաստան, իսկ տղաները՝ ճիզվիտական սեմինարիա։ Ռուբենսն ստիպված է եղել դիմել և՛ անգլիական նախարարին, և՛ իսպանական դեսպանորդին։ Բանակցությունները տևել են տասնութ օր, սակայն դրանց արդյունքի մասին ոչինչ հայտնի չէ։ Մարտի 23-ին նա լքել է Անգլիան, իսկ ապրիլի 6-ին Բալտազար Մորետուսն իր օրագրում գրել է Ռուբենսի՝ Անտվերպեն հասնելու մասին։ Էրցհերցոգուհին փոխհատուցել է նրա բոլոր ծախսերը և ստորագրել է դիմում նկարչին իսպանական ասպետական տիտղոս (անգլիականին համանման) շնորհելու մասին։ Սակայն մինչ այդ Ռուբենսի արվեստանոցը գրեթե կործանման եզրին էր հասել, իսկ «ասպիրանտները» հեռացել էին։ 1631 թվականի օգոստոսի 20-ին Ֆիլիպ IV թագավորը հաստատել է տիտղոսի մասին դիմումը։ Անգլիայի ու Իսպանիայի միջև հաշտության պայմանագիր ստորագրվել է 1630 թվականի նոյեմբերի 15-ին, իսկ վավերացումը տեղի է ունեցել դեկտեմբերի 17-ին։ Այնտեղ ոչ մի բառ չի եղել Պֆալցի կարգավիճակի և Ֆլանդրիայի ու Հոլանդիայի հարաբերությունների վերաբերյալ։ Ռուբենսի դիվանագիտական առաքելությունն ավարտվել է լիակատար անհաջողությամբ։
Մարիա Մեդիչիի արտաքսում ու բանակցություններ Հաագայում
1631 թվականի հուլիսյան դեպքերից հետո Մարիա Մեդիչին փախել է Ֆրանսիական թագավորությունից ու ապաստանել Ագնոյում։ Էրցհերցոգուհին չի ցանկացել պահել նրան Բրյուսելում և երաշխավորել է Ռուբենսին, որը հանդիպել է նրան Մոնսում հուլիսի 26-ին։ Թագուհու ու ինֆանտի հետ զրուցելուց հետո Ռուբենսն օգոստոսի 1-ին գրել է Օլիվարեսին՝ նրան առաջարկելով միջամտել դինաստիական գժտությանը։ Առաջարկը քննվել է Գաղտնի խորհրդում օգոստոսի 16-ին և մերժվել։ Թագուհի Մարիա Մեդիչին, հասկանալով, որ Իսպանիայից օգնություն չի ստանա, հաստատվել է Անտվերպենի վանքերից մեկում և հաճախ է այցելել Ռուբենսին։ Նա նույնիսկ փորձել է նկարչին վաճառել իր թանկարժեք զարդերը, որպեսզի զորք վարձի. Ռուբենսը գնել է ինչ-որ զարդեր։ Ինֆանտ Իզաբելլան 1632 թվականի ապրիլին Ռուբենսին թույլատրել է թողնել ֆրանսիական գործերը։ Դրանից առաջ նրան հանձնարարվել էր մեկնել Հաագա՝ սեպարատիստական բանակցություններ վարելու Միացյալ Գավառների ստատգալտերի հետ։ Իննօրյա ուղևորությունը խիստ անհաջող էր։ Հուգո Գրոտիոսը նույնիսկ հայտնել է Դյուպյուիին, թե Ռուբենսը վտարվել է շտատգալտերի կողմից։
1932 թվականի հունիսին Մաաստրիխտի պաշարումից հետո ինֆանտը կրկին Ռուբենսին ուղարկել է հոլանդացիների մոտ, և օգոստոսի 26-ին նա հասել է Լիեժի բողոքական ասամբլեային, սակայն երեք օր անց վերադարձել է, քանի որ կտրուկ մերժել են բանակցել իսպանացիների հետ։ Որոշվել է Բրյուսելում հավաքել Գլխավոր նահանգները և լիազոր անձանց ուղարկել Հաագա 1632 թվականի դեկտեմբերին. նրանց էլի պետք է ուղեկցեր Ռուբենսը։ Պատվիրակությունը ղեկավարել է հերցոգ Արսխոտը, որը դժկամությամբ էր ընդունում նկարչի ցանկացած փորձ՝ միջամտելու բանակցություններին։ 1633 թվականի հունվարի 24-ին Գլխավոր նահանգների նիստում Իպրի ու Նամյուրի եպիսկոպոսը պահանջել է բացատրել, թե իրենց պատվիրակությունում ինչ տեղ է գրավում Ռուբենսը։ Երբ դեսպանությունը հունվարի 28-ին իր ճանապարհին եղել է Անտվերպենում, Ռուբենսը չի հանդիպել նրա անդամների հետ ու նամակ է ուղարկել դեսպանության գլխավորին՝ ստանալով գրություն «մենք նկարիչների կարիք չունենք» արտահայտությամբ, որն արագ վերածվել է անեկդոտի։ Դիվանագիտական գործունեությանը վերադառնալու վերջին փորձը Ռուբենսը ձեռնարկել է 1635 թվականին, սակայն այն ավարտվել է՝ չհասցնելով սկսվել. նկարչին չեն տվել տրանզիտային անձնագիր Անգլիայի տարածքով Հոլանդիա գնալու համար։
Երկրորդ ամուսնություն
Անգլիայից վերադառնալուց անմիջապես հետո Ռուբենսն առաջարկություն է արել Ելենա Ֆոուրմանին, որի հետ ամուսնացել է 1630 թվականի դեկտեմբերի 6-ին։ Դրա համար նա ստիպված է եղել դիմել էրցհերցոգուհուն՝ խնդրելով թույլատրել հարսանիք անել Ֆիլիպի պասի ժամանակ։ Իր որոշման մասին նա չորս տարի անց մեծագույն անկեղծությամբ գրել է աբբա Պեյրեսկին.
Ես որոշեցի նորից ամուսնանալ, որովհետև ինձ պատրաստ չէի զգում ժուժկալության ու ամուրիության համար, ընդ որում՝ եթե արդարացիորեն առաջին տեղում դնենք մարմինը մեռցնելը, '։ Ես առա երիտասարդ կին՝ ազնիվ քաղաքացիների դուստր, թեև ինձ ամեն կողմից փորձում էին համոզել ընտրություն կատարել Արքունիքում, սակայն ես վախեցա '։ Ես ուզում էի ունենալ կին, որ չէր կարմրի՝ տեսնելով, որ ես վրձին եմ վերցնում, և ճիշտն ասած, ծանր կլիներ կորցնել ազատության թանկարժեք գանձը պառավի համբույրների դիմաց։
Ռուբենսը 53 տարեկան էր, նրա կինը՝ 16. վերջինս նրա որդու՝ Ալբերտի հասակակիցն էր։ Ելենան նկարչի առաջին կնոջ՝ Իզաբելլա Բրանտի զարմուհին էր. նրա քույրը՝ Կլարա Բրանտը, ամուսնացել էր գորգավաճառ և պաստառագործ Դանիել Ֆոուրմենի (Ֆոուրմենտ) հետ։ Ելենան իր ընտանիքի տասներորդ երեխան էր, և Ռուբենսը նրան առաջին անգամ նկարել է տասնմեկ տարեկան հասակում «Աստվածամոր դաստիարակությունը» կտավի համար։ Ընդ որում՝ նրա ավագ քրոջը՝ Սուսաննային, Ռուբենսը նկարել է յոթ անգամ՝ ավելի շատ, քան Իզաբելլա Բրանտին։ Որպես հարսանեկան նվեր Ելենան Ռուբենսից ստացել է հինգ ոսկե շղթա, որոնցից երկուսը՝ ադամանդներով, երեք շար մարգարիտ, ադամանդե վզնոց, ինչպես նաև ականջօղեր, ոսկե և էմալե կոճակներ, դրամապանակ ոսկե մետաղադրամներով և բազմաթիվ թանկարժեք հագուստներ։
Հումանսիտ Յան Կասպար Գևարտիուսը, որ Ելենայի գեղեցկության երկրպագուն էր, Ռուբենսի պսակադրությանը նվիրել է լատիներեն երկարաշունչ պոեմ։
Վ․ Լազարևը նշել է, որ երկրորդ ամուսնությունը Ռուբենսի կյանքին հաղորդել է բոլորովին նոր բովանդակություն։ Բնույթով լինելով միասեր՝ Ռուբենսն Իտալիայում վարել է առաքինի կյանք, երբեք չի դարձել մանր ինտրիգների կամ սիրավեպերի մասնակից և լինելով կրակոտ մարդ՝ արտաքինից եղել է չափազանց զուսպ։ Իր անձնական ապրումները նա վերածել է գեղագիտական արժեքների։ Ռուբենսն սկսել է ավելի շատ նկարել «իր համար»՝ ստեղծելով իր կնոջ տասնյակ ուրվանկարներ ու դիմանկարներ, ընդ որում՝ բարձր էրոտիկական ոճով («Ոտնատեղ» և «Մուշտակ»)։ Նինա Դմիտրիևան նույնիսկ պնդել է, թե Ելենա Ֆոուրմենի՝ Լուվրում պահվող դիմանկարը «հմայում է թեթևությամբ ու վրձնի թարմությամբ. թվում է՝ այն կարող էր նկարված լինել Ռենուարի կողմից»։
1630 թվականի օգոստոսի 8-ից Ռուբենսն օգտվել է քաղաքային գանձարան հարկեր և Սուրբ Ղազարի գիլդիային անդամավճարներ չմուծելու արտոնությունից։ 1632 թվականին Ռուբենսը հասել է նրան, որ երկարաձգվել է Ֆրանսիայում իր նկարների վերարտադրությունների վրա տարածվող հեղինակային իրավունքի ժամկետը, սակայն ոմն վաճառական բողոքարկել է դատարանի վճիռը և դիմել Փարիզի խորհրդարան։ 1635 թվականի դեկտեմբերի 8-ին նկարիչը Պեյրեսկին հայտնել է, թե դատավեճն այդպես էլ չի ավարտվել։ Դատական վիճաբանության պատճառ է դարձել «Խաչելություն» փորագրանկարի ստեղծման ամսաթիվը, այսինքն՝ արդյոք այն ստեղծվել է ժամկետի երկարաձգումից առաջ, թե հետո։ Ի վերջո 1636 թվականին Ռուբենսը պարտվել է դատական գործընթացում, քանի որ պնդում էր, թե 1631 թվականին, երբ ստեղծվել է փորագրանկարը, գտնվել է Անգլիայում, ինչը չէր համապատասխանում իրականությանը։
Սենյոր Ստեեն
1634 թվականին Ռուբենսն ստացել է իր կարիերայի խոշորագույն պաշտոնական պատվերը՝ զարդարել Անտվերպենը Նիդերլանդների նոր կառավարչի՝ Ֆերդինանդ Ավստրիացու այցելության պատվին։ Հանդիսությունը նշանակված էր 1635 թվականի ապրիլի 17-ին, և նախապատրաստությունը տևել է ավելի քան մեկ տարի։ Ռուբենսի տնօրինության տակ են դրվել քաղաքի բոլոր արհեստավորները՝ ներառյալ որմնադիրները, ներկարարները և ծեփողները։ Նկարիչը գործակալներ է ուղարկել Հռոմ և Լոմբարդիա, որոնք նրա համար պատճենել են անհրաժեշտ ճարտարապետական օրինակները։ Ռուբենսը նախագծել է հինգ հաղթակամար, հինգ թատրոն, մի քանի վիթխարի սյունասրահներ՝ ներառյալ 12 շարքանի՝ նվիրված գերմանական 12 կայսրերին։ Ձևավորման համար պատասխանատու էին Յակոբ Յորդանսը, Կոռնելիս դե Վոսը, Էրազմ Քվելին III-ը, Լուկաս Ֆայդերբեն։ Լարված աշխատանքը հանգեցրել է հոդատապի սուր նոպայի, և Ռուբենսին տեղափոխում էին անվավոր սայլակով։ Կարդինալ-ինֆանտի հաղթական շքերթը տևել է մեկ օր և ավարտվել տաճարում։ Ռուբենսը, որ նոպայի պատճառով գտնվում էր անկողնում, չի կարողացել մասնակցել հանդիսությանը, սակայն Ֆերդինանդ Ավստրիացին անձամբ այցելել է նրան տանը։ Գիշերը հանդիսությունը շարունակվել է ձյութի 300 տակառների լույսի ներքո։ Հիանալի կազմակերպման համար Ռուբենսն ստացել է պարգև 5600 ֆլորին այն դեպքում, որ հանդիսության նախապատրաստական աշխատանքների ժամանակ նա սեփական միջոցներից ծախսել էր 80 000 ֆլորին։ Ծախսերը փոքր-ինչ կրճատելու համար մունիցիպալիտետը մի քանի կտավ է վաճառել Բրյուսելի արքունիքին։
1630-ական թվականների կեսերին Ռուբենսին պատկանող ոչ մեծ կալվածքը, որ գտնվում էր Էկերենում, տուժել է ամբարտակի ճեղքման հետևանքով։ Դրանից բացի այն տեղակայված էր ռազմաճակատի գծի մոտ և թալանվել էր։ 1635 թվականի մայիսի 12-ին ստորագրվել է նոտարական ակտ Ռուբենսի կողմից Էլևեյտում Ստեեն կալվածքի ձեռքբերման մասին։ Ակտում նշված էին «ամրոցի տեսքով քարե մեծ տուն», լճակ ու ֆերմա և «անտառ շուրջը»։ Ռուբենսը վճարել է 93 000 գուլդեն, սակայն ծախսերը դրանով չեն սահմանափակվել, քանի որ Ռուբենսը քանդել է աշտարակն ու շարժական կամուրջը՝ տանը տալով Վերածննդի դարաշրջանին բնորոշ տեսք։ Մասնավորապես հանվել են հրակնատները։ Դրա համար ծախսվել է ևս 7000 ֆլորին։ Ռուբենսի տնտեսվարական տաղանդի շնորհիվ մինչ իր մահը կալվածքի տարածքը մեծացվել էր հինգ անգամ։ Կալվածքը Ռուբենսին թույլ է տվել ստանալ սենյորի տիտղոս, որ նրան հասանելի ամենաբարձր հասարակական կարգավիճակն էր, և որով սկսվում է շիրմաքարի էպիտաֆիան։
Ամրոցի կառուցումից հետո Ռուբենսն ավելի քիչ է հայտնվել Վապերի իր արվեստանոցում։ Նրա բացակայության ընթացքում ստուդիայի ավագ է մնացել քանդակագործ Լ․ Ֆայդերբեն, որ աշխատում էր բացառապես Ռուբենսի ուրվանկարներով։ Ասպիրանտներ Ռուբենսն այլևս չի ընդունել, իսկ արվեստանոցում աշխատել են միայն կայացած նկարիչներ, այդ թվում՝ Յակոբ Յորդանսը, Կոռնելիս դե Վոսը, վան Բալենի որդիները՝ Յանն ու Կասպարը և շատ այլք։ Յան Քվելին II-ը 1637 թվականից զբաղվել է բացառապես Պլանտենի տպագրատան պատվերներով։ Արվեստանոցը չի վերադարձել 1620-ական թվականներին ընդունված կարգին. ասիստենտներից յուրաքանչյուրն իր կատարած պատվերն ստորագրել է իր անունով։ Այնուամենայիվ, Ռուբենսի գեղանկարչության կատալոգում նշված են նրա կյանքի վերջին տարիներին անձամբ իր կողմից ստեղծված 60 կտավներ, ինչպես նաև շուրջ հարյուր նկարներ՝ պատվիրված Իսպանիայի թագավորի կողմից, Պլատեն-Մորետուսի տպագրատան բազմաթիվ պատվերներ և այլն։
Ելենա Ֆոուրմենի հետ ամուսնությունը կտրուկ փոխել է Ռուբենսի կյանքը։ Ամուսնության տասը տարիների ընթացքում ծնվել են հինգ երեխաներ՝ Կլարա-Յոհաննան, Ֆրանցիսկը, Իզաբելլա Ելենան, Պիտեր Պաուլն ու Կոնստանցիա Ալբերտինան (վերջինս ծնվել է հոր մահվանից ութ ամիս անց)։ Կալվածքում նա դադարել է մեկուսի ու զուսպ կյանք վարել և մի անգամ գանգատվել է Լ. Ֆայդերբեին, թե ամրոցում վերջացել են գինու պաշարները։ Սակայն դա չի անդրադարձել Ռուբենսի՝ որպես նկարչի զարգացման վրա. նա ավելի շատ է աշխատել «իր համար», ինչի շնորհիվ նրա արվեստում ավելացել է անմիջականությունը, անձնական խորը ապրումները։ Մեծագույն նորարարություն է դարձել բնանկարի ժանրը, որում հիմնական կերպարը եղել է բնությունը. Ռուբենսի մահվանից հետո մնացել է 17 բնանկար։ Նա երբեք չի աշխատել պլեներում և երբեք չի նկարել որևէ կոնկրետ տեսարան, այդ պատճառով էլ նրա նկարներն ընկալվում են որպես Ֆլանդրիայի գյուղերի ընդհանրացված կերպար։ Եղել են նաև ավելի նրբաճաշակ սյուժեներ. «Սիրո պարտեզ» նկարում Ռուբենսը ներկայացրել է բարձրաշխարհիկ հասարակության զվարճանքները, որ հետագայում Անտուան Վատտոյի մոտ վերածվել է մի ամբողջ ժանրի ։
Մահ և ժառանգություն
1635 թվականից հետո Ռուբենսի մոտ հոդատապի նոպաները դարձել են ավելի ծանր ու տևական. այդ տարվա նոպայի պատճառով նա անկողնին է գամվել մեկ ամսով։ 1638 թվականի ապրիլի նոպայից վնասվել է նկարչի աջ ձեռքը՝ նրան զրկելով ստեղծագործելու հնարավորությունից։ 1639 թվականի փետրվարին նկարչի վիճակն արդեն անհանգստության տեղիք էր տալիս։ 1640 թվականի մայիսի 27-ին Ռուբենսը կազմել է կտակը, իսկ մայիսի 30-ի նոպային նրա սիրտը չի դիմացել. կեսօրից առաջ նկարիչը մահացել է։ Նույն օրը նրա մարմինը տեղափոխվել է Սինտ Յակոբսկսերկ՝ Ֆոուրմեն ընտանիքի դամբարան։ Հուղարկավորման արարողությունը տեղի է ունեցել հունիսի 2-ին։ Ունեցվածքի բաժանման ու բոլոր վեճերի հարթման համար նկարչի ժառանգներից պահանջվել է շուրջ հինգ տարի։ Շարժական ու անշարժ գույքի և արվեստի ստեղծագործությունների հավաքածուների ընդհանուր արժեքը գնահատվել է 400 000 ֆլորին, որը մոտավորապես կազմել է 1900 թվականի 2 500 000 բելգիական ոսկե ֆրանկ։ Կտակում եղել է պայման, որ եթե նկարչի որդիներից որևէ մեկը ցանկանա շարունակել հոր գործը կամ դուստրերից մեկն ամուսնանա նկարչի հետ, ապա հավաքածուն պետք է պահպանվեր ամբողջական ու չպետք է վաճառվեր։
Ըստ կտակի՝ արծաթե իրերն ու թանկարժեք զարդերը բաժանվել են նկարչի այրու ու նրա հինգ երեխաների և Ռուբենսի առաջին ամուսնությունից ծնված երկու որդիների միջև։ Մեդալների ու գեմմաների հավաքածուն, ինչպես նաև գրադարանը բաժին են հասել նկարչի ավագ որդուն՝ Ալբերտին։ Ընտանիքի անդամների դիմանկարները հասել են դրանցում պատկերված անձանց։ Հանգուցյալի հագուստն ու այլ իրեր, ներառյալ գլոբուսները, վաճառվել են։ Իր առաջին հավաքածուն հերցոգ Բուքինգեմին վաճառելուց հետո Ռուբենսը հասցրել էր կազմել նոր հավաքածու, որ ներկայացված էր նկարագրությունում։ Ցանկում ընդգրկված էր 314 նկար՝ չհաշված Ռուբենսի՝ անավարտ կամ գրեթե ավարտված աշխատանքները։ Ամենից շատ նրա հավաքածուում ներկայացված էր վենետիկյան դպրոցը՝ Տիցիանի, Տինտորետտոյի, Պաոլո Վերոնեզեի, Ջակոմո Պալմայի և Մուցիանոյի աշխատանքները։ Դրան հետևել է հին հոլանդական ու գերմանական գեղանկարչությունը, որ ներկայացված էր հիմնականում Յան վան Էյքի, Հուգո վան դեր Գուսի, Ալբրեխտ Դյուրերի, Հանս Հոլբայնի, Քվինտեն Մասեյսի, Վիլեմ Քեյի, Լուկաս Լեյդենցու, Յան վան Հեմեսենի, Անտոնիս Մորի, Յան վան Սկորելի և Ֆրանս Ֆլորիսի աշխատանքներով։ Հավաքածուում ընդգրկվել են Պիտեր Բրեյգել Ավագի տասներեք աշխատանքներ՝ հիմնականում բնանկարներ։ Ցուցակում կան Պերուջինոյի, Բրոնզինոյի, Անտվերպենի ժամանակակից նկարիչների ու Ադրիան Բրաուվերի աշխատանքներից։ Ռուբենսի ունեցվածքի առաջին աճուրդից ստացվել է 52 հազար ֆլորին, երկրորդից՝ ավելի քան 8 հազար։ Իսպանիայի թագավորի հանձնարարությամբ գնվել են չորս նկարներ 42 հազար ֆլորինով։ Նույն միապետը 27 100 ֆլորինով գնել է ևս մի քանի տասնյակ նկարներ, այդ թվում՝ երեք կտավ Տիցիանից, երկուսը՝ Տինտորետտոյից, երեքը՝ Վերոնեզեից, մեկը՝ Պաուլ Բրիլից, չորսը՝ Ադամ Էլսհայմերից, մեկը՝ Մուցիանոյից, ինչպես նաև Տիցիանի կտավների հինգ պատճեններ և Ռուբենսի տասներեք նկարներ։ Ընդ որում՝ Ռուբենսի կատարած պատճենների համար նշանակվել է երեք անգամ ավելի բարձր գումար, քան Տիցիանի բնօրինակ աշխատանքների համար։ Շուրջ հիսուն նկարներ առանձին-առանձին վաճառվել են աճուրդում բավական բարձր գնով, օրինակ՝ Ստեեն ամրոցով բնանկարը 1200 ֆլորինով գնել է նկարչի որդին՝ Ալբերտը։ Վապեր փողոցի մեծ տունն ու արվեստանոցը վաճառել չի հաջողվել բարձր գնի պատճառով, և Ելենա Ֆոուրմենն այնտեղ ապրել է մինչև իր երկրորդ ամուսնությունը։ Ստեեն կալվածքը գնահատվել է 100 հազար ֆլորին, որի կեսը կտակվել էր այրուն, մյուս կեսը՝ երեխաներին ։
Արվեստի գնահատականներ
Ռուբենսի աշխատանքներն անվերապահորեն ընդունվել են ինչպես աշխարհիկ, այնպես էլ կրոնավոր պատվիրատուների կողմից, և նա իր կենդանության օրոք գրեթե չի ենթարկվել քննադատության։ Սակայն 17-րդ դարի երկրորդ կեսին Ֆրանսիայում, որտեղ նա առաջին անգամ բախվել էր իրեն չընդունելու հետ, սկսվել է «ռուբենսիստների» ու «պուսենիստների» հակամարտություն։ Երկու կողմերի քննադատների վեճերում առաջին տեղում էին գծին ու գույնին ներկայացվող պահանջները։ 19-րդ դարի ակադեմիստների ու իմպրեսիոնիստների նման նրանք գիծն ու նկարը հակադրում էին գույնին։ Դրանից բացի, «ռուբենսիստները» ցանկանում էին արտացոլել բնօրինակը, իսկ «պուսենիստները» ձգտում էին այն ենթարկել վերացական իդեալին։ Այդ տեսանկյունից Ռուբենսը հավանության է արժանացել 19-րդ դարի ռոմանտիզմի ներկայացուցիչների կողմից։ Ռուբենսի արվեստի տարբեր կողմեր գրավել են ամենատարբեր նկարիչների։ Նրա արվեստի հովվերգական ուղղության անմիջական ժառանգորդն է դարձել Անտուան Վատտոն, որ ծնվել է Ռուբենսի մահվանից 44 տարի անց։ Ռուբենսի՝ իրեն նվիրված ոչ մեծ կտավի մասին նա գրել է, թե այն տեղադրել է իր արվեստանոցում որպես «սրբություն երկրպագության համար»։ Ռոմանտիկական բնանկարի ժանրի ստեղծող Ջոշուա Ռեյնոլդսը պրոֆեսիոնալ մակարդակով ուսումնասիրել է Ռուբենսի արվեստը Նիդերլանդներում իր ճանապարհորդության ժամանակ։ Ռեյնոլդսը կարծում էր, որ Ռուբենսը կատարելության է հասցրել գեղանկարչության տեխնիկական, արհեստագործական կողմը. «Իրենից առաջ ապրած ցանկացած այլ նկարչից Ռուբենսի տարբերությունն ամենից լավ զգացվում է գույնում։ Ազդեցությունը, որ նրա նկարները թողնում են դիտողի վրա, լիովին կարելի է համեմատել գրկաչափ ծաղիկների հետ... միևնույն ժամանակ նրան հաջողվել է խուսափել վառ երանգների էֆեկտից, ինչը լիովին իմաստավոր կերպով կարելի է սպասել գույների այդպիսի խելահեղությունից...» ։
Վինսենթ վան Գոգը Ռուբենսի մասին հայտնել է հատուկ կարծիք։ Նա նկարչի կրոնական նկարները համարել է ավելորդ թատերական, սակայն հիացել է տրամադրությունը ներկերի միջոցով արտահայտելու նրա ընդունակությամբ, ինչպես նաև արագ և վստահ նկարելու նրա ունակությամբ ։ Դա համընկել է Ռուբենսի արվեստի գիտական ուսումնասիրության հետ, որ սկսվել է նկարիչ-օրիենտալիստ Էժեն Ֆրոմանտենի ոչ մեծ մենագրությամբ։ Վերջինս կարծում էր, որ Ռուբենսին «գովում են, բայց չեն դիտում»։ Հետագայում Բրյուսելի Պլանտեն-Մորետուսի թանգարանի աշխատակիցներ Մաքս Ռոոզեսն ու Շ. Ռուելենը հրատարակել են Ռուբենսի հետ կապված գրեթե բոլոր պահպանված փաստաթղթերը, նրա ողջ նամակագրությունը, նոթատետրերը և գրական փորձերը։ Սակայն ավանգարդի գերիշխանության տարիներին քննադատները բացահայտ վատ են արտահայտվել Ռուբենսի ստեղծագործական ժառանգության վերաբերյալ, իսկ Էրվին Պանոֆսկին նրա բնանկարների մասին ասել է. «Սա ընդամենը գեղանկարչություն է»։ Նկարչի արվեստի նկատմամբ բացասական վերաբերմունք է ունեցել նաև Պաբլո Պիկասոն, որն իր հարցազրույցներից մեկի ժամանակ ասել է, թե դա «տաղանդ է, բայց անօգուտ տաղանդ, քանի որ օգտագործվել է ի չարս»։
1950-ական թվականներից հետո բարոկկոյի նկատմամբ հետաքրքրության վերականգնումից հետո կրկին վերածնվել է հետաքրքրությունը Ռուբենսի նկատմամբ, այդ թվում նաև արվեստի գործերի շուկայում։ Լոնդոնի Christie’s աճուրդում Ռուբենսի «Նորածինների կոտորած» նկարը 2002 թվականին վաճառվել է 75 միլիոն եվրոյով, իսկ «Լոտն ու նրա դուստրերը» նկարը՝ 52 միլիոն եվրոյով 2016 թվականին, ինչի շնորհիվ այն դարձել է «ամենաթանկ» հին վարպետներից մեկը։ Նկարների բարձր գները բացատրվում են նրանով, որ Ռուբենսի մի շարք գործեր ազատ են վերավաճառքի համար, ի տարբերություն նրա կրտսեր ժամանակակիցների՝ Ռեմբրանդի կամ Վելասկեսի, որոնց գործերը գտնվում են պետական թանգարաններում ։
Ռուբենսի պատվին է կոչվել Լա Սիլյայի աստղադիտարանում 1994 թվականին հայտնաբերված (10151) Ռուբենս աստերոիդը և 158 կմ տրամագծով խառնարան Մերկուրիի վրա ։
Հայաստանի պատկերասրահում
Ռուբենսի «Սիլենոսի երթը» կտավը պահվում է Հայաստանի ազգային պատկերասրահում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆլամանդացի նկարիչներ Ռուբենս, Պիտեր Պաուլ Կատեգորիա:Բարոկկո ոճի նկարիչներ
Դեցեբալ
Դեցեբալ, Դեկեբալուս (Decebalus), դակերի թագավոր 87 թվականից։ 89 թվականին, Հռոմի դեմ հաջող պատերազմից հետո, հաշտություն է կնքել, որով հռոմեացիները պարտավորվել են ամենամյա դրամական օժանդակություն տալ, արհեստավորներ և վարպետներ տրամադրել դակերին։ 101 - 102 թվականների և 105 - 106 թվականների պատերազմներում դակերը պարտվել են և նրանց երկիրը դարձել է հռոմեական պրովինցիա՝ Դակիա անունով։ Երբ հռոմեացիները գրավեցին դակերի մայրաքաղաք Սարմիզեգետուզաև, Դեցեբալն ինքնասպան եղավ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Դակիայի թագավորներ Կատեգորիա:Հին Հռոմի թշնամիներ Կատեգորիա:Ինքնասպաններ
Երվանդ Մարգարյան
Երվանդ Հրանտի Մարգարյան, հայ պատմագետ, պատմական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր։ Հայ-ռուսական համալսարանի Հումանիտար գիտությունների ինստիտուտի տնօրեն, ՀՀ ԳԱԱ Պատմության ինստիտուտի առաջատար գիտաշխատող։
Կենսագրություն
1966 թվականին ընտանիքով տեղափոխվել է Հայաստան։ 1983 թ. ավարտել է Երևանի Վ. Բրյուսովի անվան ռուսաց և օտար լեզուների ինստիտուտի պատմաանգլիական բաժինը։ 1987 թ. ընդունվել է ՀԽՍՀ ԳԱ Պատմության ինստիտուտի ասպիրանտուրա։ Նույն թվականին նույնտեղ անցել է աշխատանքի, 1994 թվականից ավագ գիտաշխատող է։ 1992 թ. պաշտպանել է թեկնածուական ատենախոսություն՝ «Կոմմագենե երկրի հելլենիստական սրբավայրերը և Հայաստանը» թեմայով։ 1996—2015 թթ. ԵՊՀ համաշխարհային պատմության ամբիոնում, 2005 թ. ստացել է դոցենտի կոչում։ 2002—2006 թթ. Վ. Յա. Բրյուսովի անվ․ Երևանի պետական լեզվաբանական համալսարանի ավագ դասախոս։ 2006—2023 թթ. Հայ-ռուսական համալսարանի համաշխարհային պատմության և արտասահմանյան տարածաշրջանագիտության ամբիոնի վարիչ։ 2015 թվականից պատմության դոկտոր և «Հայաստանի պատմագետների միության» խորհրդի անդամ։
Հրապարակումներ
Հինգ մենագրությունների և 18 գիտական հոդվածների հեղինակ է։ Հեղինակային կոլեկտիվի կազմում աշխատում է «Հայոց պատմություն» նոր ակադեմիական հրատարակության բազմահատորյակի վրա։ Բազմիցս մասնակցել է միջազգային և հանրապետական գիտաժողովների։ Գլխավորում է «Քաղաքն իբրև կյանքի ձև» գիտահետազոտական նախագիծը։ Գիտական հետաքրքրությունների շրջանակներն ընդգրկում են հին և միջին դարերի պատմության խնդիրները ։
Հեղինակ է 13 մենագրության, 97 գիտական և 4 հրապարակախոսական հոդվածների, 2 ուսումնական ձեռնարկի, «Կոնֆուցիական ընթերցումները ՀՌՀ-ում», «Ex Orient Lux. Աշխարհայեցակարգի փոխակերպումը եվրակենտրոնությունից դեպի համապարփակություն» գիտական ժողովածուների պատասխանատու խմբագիր։ «Urbis et Orbis. Քաղաքի միկրոպատմությունը և սեմիոտիկան» էլեկտրոնային ամսագրի գլխավոր խմբագիր։
Դոնովան Միտչել
Դոնովան Միտչել Կրտսեր  (Donovan Mitchell Jr., ), ամերիկացի պրոֆեսիոնալ բասկետբոլիստ, հարձակվող պաշտպան։ Ներկա պահին հանդես է գալիս Բասկետբոլի ազգային ասոցիացիայի (NBA) «Կլիվլենդ Կավալիերս» ակումբում։