cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ապաշխարություն
Ապաշխարություն, Հայ եկեղեցու յոթ խորհուրդներից։ Նշանակում է զղջալ կատարած հանցանքի, սխալի համար և մեղքը քավել։ Կոչվում է նաև խոստովանանք։ Ապաշխարությունն արդարության և մաքրության խորհուրդն է, որով մեղավորին իր ճշմարիտ ու գիտակից զղջումով և անկեղծ խոստովանությամբ մեղքերի թողություն է շնորհվում։ Հին կտակարանում գոյություն ունեցող Ապաշխարության (Հովել 2.12) և խոստովանանքի (Թվեր 7.58, Ղևտ. 5.4–10) գաղափարին Հիսուս Քրիստոսն ավելի մեծ նշանակություն է տվել և հոգևոր կյանքի վերածել։ Նրա խոսքերը ապաշխարության մասին բազմիցս վկայված են Նոր կտակարանում՝ Ապաշխարեցեք, որովհետև երկնքի արքայությունը մոտեցել է (Մատթ. 4.17), Եթե չապաշխարեք, ամենքդ էլ նույնպես պիտի կորչեք (Ղուկ. 13.3), Ուրախություն կլինի երկընքում մի մեղավորի համար, որն ապաշխարում է, քան իննսունինը արդարների համար, որոնց ապաշխարություն պետք չէ (Ղուկ. 15.7) ևն։ Ք րիստոսն ապաշխարության խորհուրդը կատարելու իրավունքը տվել է առաքյալներին և նրանց հաջորդ եկեղեցականներին (Հովհ. 20.21–33)։ Ապաշխարության խորհրդի պայմանները երեքն են՝ առաջինը անկեղծ, ճշմարիտ և գիտակից զղջումն է գործած մեղքերի համար։ Երկրորդը խոստովանությունն է՝ գործած մեղքի ընդունումը։ Խոստովանությամբ մեղավորը ստանում է մեղքերի թողություն (արձակում)։ Նախ դու խոստովանիր քո անօրենությունները, որ արդարացվես (Եսայի 43.26)։ Առաքյալների ժամանակ հավատացյալներն իրենց հանցանքները խոստովանել են և իրար պատմել։ Ձեր մեղքերը միմյանց խոստովանեցեք և միմյանց համար աղոթք արեք, որպեսզի բժշկվեք (Հակոբ. 5.16)։ Ապաշխարության երրորդ պայմանը հատուցումն է կամ կրած պատիժը, որը եկեղեցին սահմանում է հանցանքների ծանրությանը համապատասխան՝ հոգեպես վերաշինվելու համար։
Քրիստոնեական եկեղեցու առաջին դարերի խոստովանությունը հիմնականում հրապարակային էր, երբեմն՝ առանձնական կամ անհատական։ Հետագայում առավելապես գործածվել է անհատական խոստովանությունը։ Կաթոլիկ եկեղեցում ապաշխարողն իր մեղքերն առանձնաբար խոստովանում է հոգևորականին։ Այդպես է եղել նաև Հայ եկեղեցում։ Դվինի Բ եկեղեցական ժողովի (554) ԺԹ կանոնի համաձայն, կարգալույծ է արվել այն քահանան, որն իրեն ծածուկ խոստովանած մեղքերը հայտնել է ուրիշին։ Իսկ նույն ժողովի ԺԸ կանոնը արգելել է քահանաներին վարձ վերցնել խոստովանողից։ Հետագայում Հայ եկեղեցում անհատական խոստովանությունը փոխարինվել է հրապարակային կամ հավաքական խոստովանությամբ։ Հրապարակային խոստովանության ձև է Հայ եկեղեցում պատարագիչ եկեղեցականի՝ ս. Պատարագից առաջ, նախքան խորան բարձրանալը ներկաներից հրապարակավ թողություն խնդրելը. Խոստովանիմ առաջի Աստծո և առաջի Տեր, հարք և եղբարք, զամենայն մեղս, զոր գործեալ եմ... (Ժամագիրք)։ Հրապարակային խոստովանությունը ժողովրդի ներկայությամբ անձնական մեղքերի հայտարարությունն է։ Հոգևորականների համար ևս պարտադիր է խոստովանությունը։
Համաձայն Հայ եկեղեցու Վարդապետության, խոստովանությունը կատարվում է եկեղեցում, Աստծո պաշտոնյայի՝ խոստովանահոր ﻿առաջ։ Միայն ձեռնադրված եկեղեցականն է, որ իրավունք ունի մեղքերի թողություն տալու։ Նախքան հաղորդությունը հավատացյալները ծնկի են գալիս քահանայի առաջ, և նրանցից մեկը կամ քահանան ընթերցում է Ժամագրքի սկզբում Զղջման վերնագրով մեղաների շարքը, որը սկսվում է Մեղա Ամենասուրբ Երրորդության աղոթքով։ Մնացածները յուրաքանչյուր բաժնի ավարտին Մեղա Աստծո խոսքերն են կրկնում։ Քահանան ի պատասխան ասում է. Աստված թողություն շնորհեսցե։ Ապա ընթերցվում են ապաշխարության սաղմոսները։ Քահանան աղոթում է, որ Աստված լսի մեղավորի աղաչանքն ու խոստովանությունը՝ դարձնելով նրան Սուրբ Հոգու տաճար։ Ընթերցում է Եսայի մարգարեից 1.16–20, Եզեկիելից՝ 18.21–23, Եփեսացիների թղթից՝ 6.10–24 համարները և Անառակ որդու առակը (Ղուկ. 15․11–32), որից հետո արևմուտք դառնալով՝ երեք անգամ արտասանում է Հրաժարիմքը։ Այնուհետև բոլորը շրջվում են դեպի արևելք և ասում դավանության խոստովանությունը՝ Հավատամքը։ Այդ ամենից հետո միայն ապաշխարողը, մաքրված և թողություն ստացած, պատրաստվում է հաղորդություն ստանալու։
Հայ եկեղեցին շաբաթվա մեջ երկու օր՝ չորեքշաբթի և ուրբաթ, որոնք պահոց օրեր են (տես Պահք), համարում է նաև Ապաշխարության օրեր։ Մեծ պահքը նաև Ապաշխարության շրջան է։ Նախկինում Հայ եկեղեցին Ապաշխարության հատուկ օր ուներ, որն Ավագ հինգշաբթին էր (տես Ավագ շաբաթ), երբ կատարվում էր Կարգ ապաշխարողաց ժամերգությունը, ապա տեղի էր ունենում Պատարագ՝ ի հիշատակ ս. Հաղորդության խորհրդի հաստատման։
Գրականություն
Կատեգորիա:Հայ Առաքելական Եկեղեցու խորհուրդներ Կատեգորիա:Քրիստոնեական տերմիններ
À Tout le Monde
À Tout le Monde, երգ՝ ստեղծված ամերիկյան ծանր մետալ Մեգադեթ խմբի կողմից։ Ներառվել է 1994 թվականի Youthanasia ստուդիային ալբոմի մեջ։ Որպես սինգլ՝ այն թողարկվել է 1995 թվականին Capitol Records-ում։ Երգը ավելի ուշ վերաստեղծվել է "À Tout le Monde (Set Me Free)" անունով։ Այդ տարբերակում երգում էր Քրիստինա Սկաբբիան՝ Լակունա Կոյլ խմբից և այն ներառվել է 2007 թվականի United Abominations ալբոմում։
Երաժշտությունը և բառերը
«A Tout le Monde» երգիտեսահոլովակը արգելվելէ MTV-ի կողմից, քանի որ համարվել է ինքնասպանության դրդող։ Ինչևէ, 1994 թվականին անցկացված հարցազրույցում Մեգադեթի առաջնորդ Դեյվ Մասթեյնը նշել է․
Անվանում
«À tout le monde»-ն ֆրանսերեն արտահայտություն է, որ նշանակում է «ամբողջ աշխարհին» կամ «բոլորին»։ Երգի կրկներգը՝ «à tout le monde, à tous mes amis, je vous aime, je dois partir», նշանակում է «Բոլորին՝ բոլոր ընկերներիս, ես ձեզ սիրում եմ,, ես ստիպված եմ լքել։» Երգի օրիգինալ թողարկվել է ծանր ակցենտով՝ àտառով, որ բոլոր տողերի սկզբում է դրված։ Այս տարբերակ օգտագործվել է 2007 թվականին։
Ընդունելություն
2007 թվականի հունիսի 11-ին երգի տեսահոլովակը հաղթեց իր տասնվեցերորդ հաղթանակը L'Ultime Combat des Clips մրցույթում։
Կազմ
United Abomination ալբոմի տարբերակ
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հարդ ռոք Կատեգորիա:Երգեր մահվան մասին
(4580) Չայլդ
(4580) Չայլդ (Child), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1989 թվականի մարտի 4-ին Էլեանոր Հելինի կողմից Պալոմարում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,637174 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,363 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,9114 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1564,25 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,230142 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 13,89° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1989 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Էլեանոր Հելինի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Նովոսյոլկա (գյուղ, Կրասիլովի շրջան)
2001 թվականի տվյալներով Նովոսյոլկա գյուղում բնակվում էր 23 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,514 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 44,75 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Խմելնիցկիի մարզի Կրասիլովի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Դե Վոլդեն
Դե Վոլդեն (De Wolden ), համայնք Նիդերլանդների Դրենթե մարզում։ Տարածքը 224,78 կմ² է, բնակչությունը՝ 23.587 (2011 թ.)։ Մեկ շնչի տարեկան միջին եկամուտը 12.700 եվրո է։
Կատեգորիա:Դրենթեի համայնքներ
Պերվոմայսկի (գյուղ, Աբզելիլովսկի շրջան)
Բնակչությունը 2009 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 316 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Աբզելիլովսկի շրջանի բնակավայրեր
Ֆրից Պրեգլ
Ֆրից Պրեգլ (Fritz Pregl, ), ավստրիացի քիմիկոս։ Եղել է Ինսբրուկի (1910 թվականից) և Գրացի (1913 թվականից) համալսարանների պրոֆեսոր։ Մշակել է քանակական օրգանիզմի միկրովերլուծության մեթոդներ, որոնցով որոշվում էին վերլուծվող շատփոքր քանակությամբ (2-6 կմ) միացությունների տարրերը և ֆունկցիոնալ խմբերը։ Պրեգլի մշակած մեթոդները նպաստեցին մասնավորապես հորմոնների, վիտամինների և այլ բարդ միացությունների սինթեզի արագ զարգացմանը։ Նոբելյան մրցանակ (1923)։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ավստրիացի քիմիկոսներ Կատեգորիա:Քիմիայի բնագավառում Նոբելյան մրցանակակիրներ Կատեգորիա:Նոբելյան մրցանակի դափնեկիրներ Կատեգորիա:Ավստրիացի ֆիզիկոսներ Կատեգորիա:Ավստրիացի բժիշկներ Կատեգորիա:Դեղագործներ
Զագորսկոե (գյուղ, Սումիի քաղաքային խորհուրդ)
2001 թվականի տվյալներով Զագորսկոե գյուղում բնակվում էր 56 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Սումիի մարզի Սումիի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Դոբրոլյուբովի նրբանցք (այլ կիրառումներ)
Դոբրոլյուբովի նրբանցք հասկացությունը կարող է վերաբերել.
Էշաու
Էշաու (Eschau), կոմունա Գերմանիայում։ Գտնվում է Բավարիա երկրամասում։
Ենթարկվում է Ներքին Ֆրակոնիա վարչական շրջանին։ Մտնում է Միլտենբերգ շրջանի մեջ։ Բնակչությունը կազմում է 3881 մարդ (2010 թվական, դեկտեմբերի 10) ։ Զբաղեցնում է 38, 12 կմ² տարածք։ Պաշտոնական կոդն է 09 6 76 123։
Կոմունան բաժանվում է 4 գյուղական շրջանի։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Գերմանիայի քաղաքներ Կատեգորիա:Գերմանիայի բնակավայրեր
Դինամո ՖԱ (Տալլին)
«Դինամո» (Tallinna Jalgpalliklubi Dünamo), էստոնական ֆուտբոլային ակումբ է։ Ակումբը հիմնադրվել է 1940 թ.։ Խորհրդային տարիներին ակումբը էստոնական ֆուտբոլի առաջատարներից մեկն էր. 10 անգամ կարողացել է հաղթել Էստոնիայի ԽՍՀ-ի առաջնություններում, 7 անգամ նվաճել Էստոնիայի ԽՍՀ-ի գավաթը։ Ակումբը 3 անգամ 1992-1994 թթ. մասնակցել է Էստոնիայի Բարձրագույն լիգայի առաջնությանը, բայց հետո ակումբում սկսվեցին խնդիրներ և աստիճանաբար նահանջեց Էստոնիայի երրորդ լիգա։ 2005 թ. ակումբը կրկին հանդես եկավ Բարձրագույն լիգայում, բայց զբաղեցրեց վերջին հորիզոնականը, իսկ խփած և բացթողած գնդակների արդյունքը -129 էր։ Դրանից հետո ակումբը կրկին սկսեց իր նահանջը։
Նվաճումներ
• Էստոնիայի ԽՍՀ-ի չեմպիոն - 1945, 1947, 1949, 1950, 1953, 1954, 1978, 1980, 1981, 1983
Աշխարհի ժողովրդագրություն
Երկիրը ունի 7․9 միլիարդ բնակչություն՝ 50 մարդ/կմ² խտությամբ (չներառած Անտարկտիդան)։ Աշխարհի բնակչության երկու երրորդը բնակվում է Ասիայում, 2․7 միլիարդից ավելը բնակվում է Չինաստանում ու Հնդկաստանում միասին։ Հնդկաստանի, Չինաստանի և մնացյալ Հարավային Ասիայի՝ աշխարհի բնակչության տոկոսային չափաբաժինը պատմության մեջ վերջին մի քանի հազար տարում չի փոխվել ։ Աշխարհի գրագիտության մակարդակը վերջին 40 տարում կտրուկ աճել է․ 1979 թվականի 66.7%-ը դարձել է այսօր 86․3% ։ Ցածր գրագիտության մակարդակը մեծամասամբ կապված է աղքատության հետ։ Ցածր գրագիտության մակարդակ կա Հարավային Ասիայում և Ենթասահարայում ։ Աշխարհի ամենամեծ էթնիկ խումբը Հան չինացիներն են՝ մանդարինը դարձնելով աշխարհի ամենատարածված լեզուն՝ ըստ մայրենի լեզու համարողների թվի։
Դինամո ՖԱ (Տալլին)
Հայտնի ֆուտբոլիստներ
• Արսեն Նայդյոնով
Աշխարհի ժողովրդագրություն
Աշխարհի բնակչությունը հիմնականում քաղաքաբնակ և ենթաքաղաքաբնակ է և մեծ գաղթ կա դեպի քաղաքներ։ Քաղաքային բնակչությունը 1950 թվականի 29%-ից թռիչքաձև աճելով 2018 թվականին դարձել է 55․3% ։ Չինաստանը և Հնդկաստանը ամենաբնակեցված երկրներն են ։ Ծնելիության գործակիցը զարգացած երկրներում շարունակաբար նվազում է, մինչդեռ զարգացող երկրներում մինչև վերջերս շարունակում է բարձր մնալ։ Տոկիոն ամենամեծ քաղաքային մետրոպոլիտենն է աշխարհում ։
Դինամո ՖԱ (Տալլին)
Հայտնի ֆուտբոլիստներ
• Վալերի Օվչիննիկով
• Գեորգի Ռյաբով
Աշխարհի ժողովրդագրություն
Ըստ 2017 թվականի տվյալների՝ աշխարհի ծնելիության մակարդակը 2․43 երեխա/կին է ։ Այնուամենայնիվ, աշխարհի բնակչության աճը բաշխված է անհավասարաչափ․ Սինգապուրում աշխարհի ամենացածր ծնելիության մակարդակն է՝ 0․83, իսկ ամենաբարձրը՝ Նիգերում՝ 6․49 ։ Ներկայումս աշխարհի բնակչության աճը մոտ 1․09% է ։ 2011 թվականին 18-ից ցածր տարիք ունեցողները կազմում են աշխարհի բնակչության մեկ քառորդը (29․3%) և 65 և բարձր տարիքի մարդիկ կազմում մեկ տասներորդից պակասը (7․9%) ։
Դինամո ՖԱ (Տալլին)
Հայտնի ֆուտբոլիստներ
• Ալեքսանդր Սկորոխով
Աշխարհի ժողովրդագրություն
Աշխարհի բնակչությունը 20-րդ դարի ընթացքում ավելի քան երեք անգամ մեծացել է․ 1900 թվականի 1,65 միլիարդը 1999 թվականին դարձել է 5․97 միլիարդ ։ 2 միլիարդի շեմն անցել է 1927 թվականին, 3 միլիարդը՝ 1960 թվականին, 4 միլիարդը՝ 1974 թվականին, 5 միլիարդը՝ 1987 թվականին ։ Ըստ 2018 թվականի դեկտեմբերի տվյալների՝ աշխարհհի ընդհանուր բնակչության թիվը մոտ 7․8 միլիարդ է։ Ներկայումս բնակչության աճը ամենաարագը աղքատ, քիչ զարգացած երկրներում է ։ ՄԱԿ-ը նախատեսում է, որ 2050 թվականին աշխարհի բնակչության թիվը կկազմի 9․15 միլիարդ, ինչը 2010 թվականի համեմատ 32․69%-ով է աճել (6․89 միլիարդ) ։
Դինամո ՖԱ (Տալլին)
Հայտնի ֆուտբոլիստներ
• Անտոնին Սոչնև
Աշխարհի ժողովրդագրություն
Պատմություն
Մարդկային պոպուլյացիաների պատմական միգրացիան սկսվում է մոտ մեկ միլիոն տարի առաջ, երբ ուղիղ քայլող մարդը Աֆրիկայից տեղափոխվեց Եվրասիա։ Բանական մարդը, ըստ երևույթին, զբաղեցրել է ամբողջ Աֆրիկան մոտ 300,000 տարի առաջ, տեղափոխվել է Աֆրիկայից 50,000-60,000 տարի առաջ և տարածվել է Ավստրալիայում, Ասիայում և Եվրոպայում մ.թ.ա. 30,000 թվականին։ Դեպի Ամերիկա միգրացիան տեղի է ունեցել 20000-15000 տարի առաջ, իսկ 2000 տարի առաջ Խաղաղ օվկիանոսի կղզիների մեծ մասը գաղութացված էր։
Դինամո ՖԱ (Տալլին)
Հայտնի մարզիչներ
• Գենադի Բոնդարենկո
• Ալբերտ Վոլրատ
Աշխարհի ժողովրդագրություն
Պատմություն
Մինչև մոտ 10000 տարի առաջ մարդիկ ապրում էին որպես որսորդ-հավաքողներ։ Նրանք հիմնականում ապրում էին փոքր քոչվոր խմբերում, որը հայտնի է որպես խմբակային հասարակություններ։ Գյուղատնտեսության զարգացումը դրդեց նեոլիթյան հեղափոխությանը, երբ սննդի ավելցուկի հասանելիությունը հանգեցրեց մշտական մարդկային բնակավայրերի ձևավորմանը։ Մոտ 6000 տարի առաջ Միջագետքում, Եգիպտոսի Նեղոսի հովտում և Ինդոսի հովտում ձևավորվեցին առաջին նախապետությունները։ Մարդկանց վաղ շրջանի բնակավայրերը կախված էին ջրի մոտիկությունից, ապրելակերպից և գոյության համար օգտագործվող այլ բնական պաշարներից։
Դինամո ՖԱ (Տալլին)
Հղումներ
• Ակումբը foot.dk կայքում
Աշխարհի ժողովրդագրություն
Պատմություն
1800 թվականից ի վեր մարդկային բնակչությունն աճել է մեկ միլիարդից ՝ հասնելով ավելի քան յոթ միլիարդի ։ 2004 թվականին 6,3 միլիարդ մարդկանցից մոտ 2,5 միլիարդը (39,7%) ապրում էր քաղաքային բնակավայրերում։ 2008 թվականի փետրվարին ՄԱԿ-ը հաշվարկեց, որ մինչև տարեվերջ աշխարհի բնակչության կեսը կապրի քաղաքային բնակավայրերում ։ Քաղաքներում ապրող մարդկանց խնդիրները ներառում են տարբեր տեսակի աղտոտվածությունը և հանցագործությունները ՝ հատկապես քաղաքի կենտրոնում և ծայրամասային արվանձաններում։ Ե՛վ բնակչության ընդհանուր թիվը, և՛ քաղաքներում բնակվող համամասնությունը ակնկալվում է, որ զգալիորեն կավելանան առաջիկա տասնամյակների ընթացքում ։
Դինամո ՖԱ (Տալլին)
Հղումներ
• Ակումբը int.soccerway.com կայքում
Աշխարհի ժողովրդագրություն
Աշխարհի բնակչությունը, 1–1998 թվականներին (հազարներով)
Աղբյուրը՝ Մեդիսոն և ուրիշներ (Գրոնինգենի համալսարան) ։
Դինամո ՖԱ (Տալլին)
Հղումներ
• Ակումբը www.weltfussballarchiv.com կայքում
Կատեգորիա:Էստոնական ֆուտբոլային ակումբներ
Աշխարհի ժողովրդագրություն
Ամենամեծ քաղաքներ
Աշխարհն ունի հարյուրավոր խոշոր քաղաքներ։ Մեծ մասը գտնվում է ափամերձ շրջաններում։
2005 թվականի տվյալներով աշխարհում կա 62 մետրոպոլիտենյան տարածքներ, որոնք ունեն 3,000,000-ից ավելի բնակչություն ։
2010 թվականի տվյալներով մոտ 3 միլիարդ մարդ ապրում է քաղաքային բնակավայրերում կամ շրջակայքում ։
Հետևյալ աղյուսակը ցույց է տալիս ամենաշատ բնակչություն ունեցող 10 մետրոպոլիտենները․
Բնակչության խտություն
Աշխարհի բնակչությունը կազմում է 7 միլիարդ, իսկ Երկրի ընդհանուր մակերեսը (ներառյալ ցամաքը և ջուրը) 510 միլիոն կմ² ։ Այսպիսով, ամբողջ աշխարհում մարդկանց բնակչության խտությունը կազմում է 13.7 մարդ/կմ² է։ Եթե միայն Երկրի ցամաքային տարածքը (150 միլիոն կմ²) հաշվի է առնվում, ուրեմն մարդու բնակչության խտությունը աճում է մինչև 46.7 մարդ/կմ²։ Այս հաշվարկը ներառում է մայրցամաքային և կղզիների ամբողջ տարածքը, ներառյալ Անտարկտիդան։ Եթե Անտարկտիդան նույնպես բացառվի, ապա բնակչության խտությունը կբարձրանա մինչև 50 մարդ/կմ² ։ Հաշվի առնելով, որ Երկրի ցամաքային զանգվածի կեսից ավելին բաղկացած է մարդկանց բնակության համար անբարենպաստ տարածքներից, ինչպիսիք են անապատները և բարձր լեռները, և որ բնակչությունը հակված է կենտրոնանալ ծովային նավահանգիստների և քաղցրահամ ջրի աղբյուրների շուրջ, այս թիվն ինքնին չի տալիս մարդկային բնակչության խտության որևէ իմաստալից չափում։
Աշխարհի ամենախիտ բնակեցված տարածքներից մի քանիսը քաղաք-պետություններ են, միկրոպետություններ կամ կախյալ տարածքներ ։ Այս տարածքները ունեն համեմատաբար փոքր տարածքը և բարձր ուրբանիզացիայի մակարդակը, որտեղ տնտեսապես մասնագիտացված քաղաքային բնակչությունը օգտագործում է նաև տարածքից դուրս գտնվող գյուղական ռեսուրսները, ինչը ցույց է տալիս բնակչության բարձր խտության և գերբնակեցման տարբերությունը։
Կրոն
19-րդ դարի վերջից կրոնի ժողովրդագրությունը մեծա պես փոխվել է։ Պատմականորեն մեծ թվով քրիստոնյա բնակչություն ունեցող որոշ երկրներում գրանցվել է քրիստոնյաների թվի զգալի անկում։ Քրիստոնեական կրոնական կյանքին ակտիվ մասնակցության նվազման նշանները ներառում են քահանայության և վանական կյանքի անցնողների թվի նվազումը, ինչպես նաև եկեղեցի հաճախելիության նվազումը։ Մյուս կողմից, սկսած 19-րդ դարից, Սահարայից հարավ ընկած Աֆրիկայի մեծ տարածքներ քրիստոնեություն են ընդունել, և աշխարհի այս տարածքն ունի բնակչության աճի ամենաբարձր տեմպերը։ Արևմտյան քաղաքակրթության ոլորտում ավելացել է այն մարդկանց թիվը, ովքեր իրենց ճանաչում են որպես աշխարհիկ հումանիստներ։ Չնայած անկմանը, քրիստոնեությունը շարունակում է մնալ գերիշխող կրոնը արևմտյան աշխարհում, որտեղ բնակչության 70%-ը քրիստոնյա է ։ Շատ երկրներում, ինչպիսին է Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետությունը, կոմունիստական կառավարությունները չեն ընդունում ոչ մի կրոն, ինչը դժվարացնում է հավատացյալների իրական թվաքանակը հաշվելը։ Այնուամենայնիվ, Արևելյան Եվրոպայի և նախկին Խորհրդային Միության բազմաթիվ երկրներում կոմունիզմի փլուզումից հետո կրոնական կյանքը վերածնվում է ավանդական արևելյան քրիստոնեության տեսքով ։ Մինչդեռ, իսլամը զգալիորեն աճել է Կենտրոնական Ասիայի նախկին խորհրդային երկրներում։
Ամուսնություն
Ամուսնության միջին տարիքը մեծապես տարբերվում է երկրից երկիր և ժամանակի ընթացքում տատանվել է։ Կանայք հակված են ավելի վաղ ամուսնանալ, քան տղամարդիկ, և ներկայումս կանանց միջին ամուսնության տարիքը 17․6-ից (Նիգեր) տատանվում մինչև 32,4 (Դանիա), մինչդեռ տղամարդկանց ամուսնության միջին տարիքը տատանվում են 22,6-ից (Մոզամբիկ) մինչև 35,1 (Շվեդիա) ։
Տարիքային կառուցվածք
Համաձայն 2021 CIA World Factbook-ի՝ աշխարհի բնակչության մոտ 25%-ը 15 տարեկանից ցածր է ։
Բնակչության աճի տեմպ
Համաշխարհային մասշտաբով մարդկային բնակչության աճի տեմպերը նվազում են 1962 և 1963 թվականներին գագաթնակետին հասնելուց հետո՝ տարեկան 2,20%։ Ըստ CIA World Factbook-ի՝ տարեկան ծնելիության, մահացության և աճի տեմպերը համապատասխանաբար 1,915%, 0,812% և 1,092% են ։ Վերջին հարյուր տարիներին բնակչության թվաքանակի արագ աճ է գրանցվել բժշկական առաջընթացի և բնակչության զանգվածային աճի շնորհիվ․ գյուղատնտեսական արտադրողականությունը հնարավոր դարձավ Կանաչ հեղափոխության շնորհիվ ։ Որոշ երկրներում բնակչության բացասական աճ է գրանցվել, հատկապես Արևելյան Եվրոպայում, հիմնականում ծնելիության ցածր մակարդակի, մահացության բարձր մակարդակի և արտագաղթի պատճառով։ Հարավային Աֆրիկայում աճը դանդաղում է ՄԻԱՎ-ի հետ կապված մահացությունների մեծ թվի պատճառով։ Արևմտյան Եվրոպայի որոշ երկրներ նույնպես կարող են բախվել բնակչության բացասական աճի հետ ։ Ճապոնիայի բնակչությունը սկսեց նվազել 2005 թվականին։
Աշխարհի բնակչությունը 1990-2008 թվականներին աճել է 1,423 միլիոնով։ Աճն ամենաբարձրն է եղել Հնդկաստանում (290 միլիոն) և Չինաստանում (192 միլիոն)։ Բնակչության ամենաբարձր աճը գրանցվել է Կատարում (174%) և Արաբական Միացյալ Էմիրություններում (140%) ։
Ծնելիության մակարդակ
2009 թվականի դրությամբ ծնելիության միջին մակարդակը ամբողջ աշխարհի համար կազմում է տարեկան 19,95 ծնունդ 1000-ի հաշվով։
Ըստ CIA –The World Factbook-ի` ներկայումս ծնելիության ամենաբարձր ցուցանիշ ունեցող երկիրը Նիգերն է՝ 1000 մարդու հաշվով 51,26 ծնունդ։ Ծնելիության ամենացածր գործակիցը Ճապոնիայում է՝ 7,64 ծնունդ 1000 մարդու հաշվով։ Հոնկոնգը՝ Չինաստանի հատուկ վարչական շրջանը, ունի 7,42 ծնունդ 1000 մարդու հաշվով։ 2011 թվականի հուլիսին ԱՄՆ Առողջապահության ազգային ինստիտուտը հայտարարեց, որ դեռահասների ծնելիության մակարդակը շարունակում է նվազել ։
Ծնելիության մակարդակը տարբերվում է նույնիսկ նույն աշխարհագրական տարածքներում։ Եվրոպայում, 2011 թվականի հուլիսի դրությամբ, Իռլանդիայում ծնելիության մակարդակը կազմում է 16,5 տոկոս, ինչը 3,5 տոկոսով ավելի է, քան Մեծ Բրիտանիայում։ Ֆրանսիայում ծնելիության մակարդակը 12,8 տոկոս է, իսկ Շվեդիայում՝ 12,3 տոկոս ։ Ի հակադրություն, ծնելիության մակարդակը Գերմանիայում ընդամենը 8,3 է 1000-ից, ինչը այնքան ցածր է, որ և՛ Մեծ Բրիտանիան, և՛ Ֆրանսիան, որոնք զգալիորեն ավելի փոքր բնակչություն ունեն, 2010 թվականին ավելի շատ ծնունդներ են գրանցել ։ Ծնելիության մակարդակը նույնպես տարբերվում է նույն աշխարհագրական տարածքում՝ ելնելով ժողովրդագրական տարբեր խմբերից։ 2011 թվականի օգոստոսին Թայվանի կառավարությունը հայտարարեց, որ իր ծնելիության մակարդակը նախորդ տարում նվազել է, չնայած այն հանգամանքին, որ իր քաղաքացիներին խրախուսել է երեխաներ ունենալ ։
Ըստ CIA World Factbook-ի՝ 2021 թվականի տաս ամենաբարձր և ամենացածր ծնելիության մակարդակ ունեցող երկրներն հետևյալն են ։
Մահացության մակարդակ
Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության տվյալներով՝ 2017 թվականին մահվան 10 հիմնական պատճառներն են եղել.
Մահվան պատճառները մեծապես տարբերվում են առաջին և երրորդ աշխարհի երկրների միջև։
Առողջապահություն
1000 բնակչի հաշվով հիվանդանոցային մահճակալների միջին թիվը 2,94 է։ Այն ամենաբարձրն է Շվեյցարիայում (18,3), իսկ ամենացածրը՝ Մեքսիկայում (1,1) ։
Քաղաքային բնակչության 96%-ն ունի բարելավված խմելու ջուր, մինչդեռ գյուղաբնակների միայն 78%-ն ունի բարելավված խմելու ջուր։ Քաղաքային և գյուղական բնակչության միջինը 87%-ն ունի բարելավված խմելու ջուր։
Քաղաքային բնակչության 4%-ը չունի բարելավված խմելու ջրի հասանելիություն՝ թողնելով գյուղական բնակչության 22%-ին առանց բարելավված խմելու ջրի, իսկ աշխարհի ընդհանուր բնակչության 13%-ը չունի խմելու ջուր։
Քաղաքային բնակչության 76%-ն ունի սանիտարահիգիենիկ պայմաններ, մինչդեռ գյուղական բնակչության միայն 45%-ն ունի հասանելիություն։ Աշխարհում միջինը 39%-ը չունի սանիտարահիգիենիկ հարմարանքներ։
2009 թվականի տվյալներով՝ մոտ 33,3 միլիոն մարդ ապրում է ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ով, ինչը կազմում է աշխարհի բնակչության մոտավորապես 0,8%-ը, և մոտ 1,8 միլիոն մահանում է ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ի հետևանքով։
2010 թվականի դրությամբ 925 միլիոն մարդ թերսնված է ։
Կյանքի միջին տևողությունը ծննդյան պահին.
Մանկական մահացությունը
Սեռերի հարաբերակցություն
Աշխարհի ողջ բնակչության սեռերի հարաբերակցությունը կազմում է 1,02 տղամարդ/կին․ 1,07՝ ծննդյան ժամանակ, 1,06՝ 15 տարեկանների համար, 1,02՝ 15-64 տարեկանների համար, և 0,78՝ 65 տարեկանից բարձրների համար։
Հյուսիսային Մարիանյան կղզիներն ունեն կանանց ամենաբարձր հարաբերակցությունը՝ 0,77 տղամարդ մեկ կնոջ համար։ Տղամարդկանց ամենաբարձր հարաբերակցությունն ունի Կատարը՝ 2,87 տղամարդ/կին։ 15 տարեկանից ցածր խմբում Սիերա Լեոնեն ունի կանանց ամենաբարձր հարաբերակցությունը՝ 0,96 տղամարդ/կին, իսկ Վրաստանը և Չինաստանը տղամարդկանց ամենաբարձր հարաբերակցությամբ հավասար են՝ 1,13 տղամարդ/կին։
«Առաջին աշխարհի» G7 անդամները բոլորն ունեն սեռերի հարաբերակցություն 0,95–0,98 միջակայքում ընդհանուր բնակչության համար, 1,05–1,07՝ ծննդյան պահին, 1,05–1,06՝ 15 տարեկանից ցածր խմբի համար, 1,00–1,04՝ 15 տարեկան խմբի համար, և 0,70–0,75-ը՝ 65 տարեկանից բարձրների համար։
Արաբական թերակղզու երկրները հակված են ունենալ «բնական» հարաբերակցություն մոտ 1.05 ծննդյան ժամանակ, բայց տղամարդկանց շատ բարձր հարաբերակցություն 65-ից բարձր անձանց համար (Սաուդյան Արաբիա՝ 1.13, Արաբական Միացյալ Էմիրություններ՝ 2.73, Կատար՝ 2.84)։ Ընդհակառակը, Արևելյան Եվրոպայի երկրները (Բալթյան երկրներ, Բելառուս, Ուկրաինա, Ռուսաստան) հակված են ունենալ «նորմալ» հարաբերակցություն ծննդյան ժամանակ, բայց տղամարդկանց շատ ցածր հարաբերակցություն 65 տարեկանից բարձր անձանց շրջանում (Ռուսաստան՝ 0,46, Լատվիա՝ 0,48, Ուկրաինա՝ 0,52); Նմանապես, Հայաստանում տղամարդկանց հարաբերակցությունը միջինից շատ բարձր է ծննդյան պահին (1.17), իսկ տղամարդկանց միջինից ցածր հարաբերակցությունը 65 տարեկանից բարձր խմբում (0.67)։ Այս էֆեկտը կարող է պայմանավորված լինել արտագաղթով և տղամարդկանց մահացության բարձր մակարդակով` հետխորհրդային ժամանակաշրջանում մահացության ավելի բարձր մակարդակի հետևանքով. դա կարող է կապված լինել նաև նախկին խորհրդային երկրներում ալկոհոլիզմի ահռելի (արևմտյան չափանիշներով) մակարդակի հետ։ Մեկ այլ հնարավոր նպաստող գործոն է ծերացող բնակչությունը՝ համեմատաբար տարեց մարդկանց նորմայից բարձր համամասնությամբ. մենք հիշում ենք, որ մահացության ավելի բարձր դիֆերենցիալ ցուցանիշների պատճառով տղամարդկանց և կանանց հարաբերակցությունը նվազում է յուրաքանչյուր տարիքի համար։
Լեզուներ
Ողջ աշխարհում անգլերենը լայնորեն օգտագործվում է որպես լինգվա ֆրանկա և կարող է դիտվել որպես գերիշխող լեզու այս պահին։ Մայրենի լեզվով խոսողների թվով աշխարհի ամենամեծ լեզուն մանդարին չինարենն է, որը մոտ 960 միլիոն մարդու մայրենի լեզուն է կամ աշխարհի բնակչության 12,44%-ը՝ հիմնականում Մեծ Չինաստանում։ Իսպաներենով խոսում է մոտ 330-400 միլիոն մարդ՝ հիմնականում Ամերիկա մայրցամաքում և Իսպանիայում։ Հինդի լեզվով խոսում են մոտ 370-420 միլիոն մարդիկ՝ հիմնականում Հնդկաստանում և Պակիստանում։ Արաբերենով խոսում է մոտ 280 միլիոն մարդ։ Բենգալերենով խոսում է շուրջ 250 միլիոն մարդ ամբողջ աշխարհում, հիմնականում Բանգլադեշում և Հնդկաստանում։ Պորտուգալերենով խոսում են մոտ 230 միլիոն մարդիկ Պորտուգալիայում, Բրազիլիայում, Արևելյան Թիմորում և Հարավային Աֆրիկայում։
Կան բազմաթիվ այլ լեզուներ, որոնք խմբավորված են ինը հիմնական լեզվաընտանիքների մեջ.
Կան նաև հարյուրավոր ոչ խոսքային ժեստերի լեզուներ։
Ծնկան հոդի էնդոպրոթեզավորում
Ծնկան հոդում ուժգին ցավեր առաջացնող այլ պատճառներից են նաև մահիկների վնասումները, աճառների դեֆեկտները և կապանների պատռվածքները։ Սակայն, տարեց հասակում ուժգին ցավերի առավել հաճախ հանդիպող պատճառն օստեոարթրոզն է։
Ծնկան հոդի էնդոպրոթեզավորման վիրահատությունը կարող է լինել մասնակի կամ տոտալ ։ Ընդհանուր առմամբ վիրահատությունն իրենից ներկայացնում է ծնկան հոդի ախտահարված կամ վնասված մակերեսների փոխարինում մետաղական և պլաստիկ բաղադրիչներով, որոնք, շնորհիվ իրենց հատուկ ձևի, տալիս են ծնկան հոդում շարունակական շարժման հնարավորություն։
Որպես օրենք, հետվիրահատական շրջանում դիտվում են զգալի ցավեր, ինչպես նաև անհրաժեշտություն է լինում իրականացնել բավականին ինտենսիվ վերականգնողական թերապիա։ Լավացումը սովորաբար տևում է մոտ 12 շաբաթ կամ ավել։ Վերականգնողական շրջանում որպես օրենք հիվանդը պետք է քայլելիս օգտագործի օժանդակ միջոցներ (օր.՝ քայլակներ, հենակներ, ձեռնափայտեր), որպեսզի հիվանդի շարժունակությունը վերականգնվի հնարավորինս օպտիմալ կերպով ։
Ըստ հաշվարկների՝ ծնկան հոդի տոտալ էնդոպրոթեզավորումից հետո իմպլանտների մոտավորապես 82%-ը ֆունկցիոնալ է մնում մոտ 25 տարի ։
Բժշկական կիրառություններ
Ծնկան հոդի էնդոպրոթեզավորման վիրահատությունն ամենից հաճախ իրականացվում է այն մարդկանց մոտ, ովքեր տառապում են ծանր օստեոարթրոզով և ում մոտ բուժման կոնսերվատիվ մեթոդներն անարդյունավետ են ։ Ծնկան հոդի տոտալ էնդոպրոթեզավորումը նաև կատարվում է ծնկան հոդի կամ ոսկրերի ծանր վնասվածքներ ստացած երիտասարդ հիվանդների մոտ։ Ինչպես նաև, ծնկան հոդի տոտալ էնդոպրոթեզավորումը կարող է իրականացվել ծնկան ոչ ծանր վալգուսային կամ վարուսային դեֆորմացիաների շտկման նպատակով։ Սակայն ծնկան հոդի ծանր վալգուսային կամ վարուսային դեֆորմացիաների շտկումն իրականացվում է օստեոտոմիայի միջոցով։ Ցույց է տրվել, որ ֆիզիոթերապիայի անցկացումը բարելավում է ծնկան հոդի ֆունկցիան և կարող է հետաձգել էնդոպրոթեզավորման անհրաժեշտությունը։
Ծնկան հոդում շարժումների մեծ ծավալ պահանջող ֆիզիկական ակտիվության դեպքում հաճախ դիտվում են ցավեր ։
Նախավիրահատական պատրաստում
Օստեոարթրոզի դեպքում ծնկան հոդի էնդոպրոթեզավորման ցուցումը կախված է թե՛ ախտահարման ռենտգենոգրաֆիական դասակարգումից, և թե՛ ախտանիշների ծանրության աստիճանից։ Ռենտգեն-հետազոտությունը պետք է ներառի զույգ ծնկների ռենտգենագրեր ֆիզիկական ծանրաբեռնմամբ հետևյալ պրոյեկցիաներով՝ առաջահետին, կողմնային (սագիտալ), և 30 աստիճան ծալման դիրքում։ Հնարավոր է, որ առաջահետին և կողմնային պրոյեկցիաներով հոդային տարածության նեղացումը նկատելի չլինի, սակայն դա առավելապես արտահայտվում է ծնկան հոդում 30 աստիճան ծալման դիրքում կատարված ռենտգեն պատկերներում։ Նաև օգտագործվում են ամբողջական երկարությամբ պրոյեկցիաներ, որպեսզի հնարավոր լինի էնդոպրոթեզը տեղադրել ստորին վերջույթի դիստալ հատվածի հանդեպ նեյտրալ դիրքով։ Այս նպատակով օգտագործվող երկու անկյուններն են՝
Հիվանդին խորհուրդ է տրվում ամեն օր կատարել շարժողական վարժություններ, ինչպես նաև ազդրի, ծնկան և կոճի շրջանի փափուկ հյուսվածքներն ամրապնդող մարմնամարզություն։ Վիրահատությունից առաջ սովորաբար կատարվում են հետևյալ նախավիրահատական հետազոտությունները. արյան ընդհանուր անալիզ, էլեկտրոլիտների անալիզ, կոագուլոգրամմա (մասնավորապես՝ APTT և PT), կրծքավանդակի ռենտգենոսկոպիա, ԷՍԳ և արյան համատեղելիության թեստ, քանի որ, հնարավոր է որ արյան փոխներարկման կարիք լինի։ Վիրահատությունից մոտավորապես մեկ ամիս առաջ հիվանդին կարող են նշանակվել երկաթ պարունակող հավելումներ, որպեսզի խթանվի արյան մեջ հեմոգլոբինի սինթեզը։ Անհրաժեշտ են ծնկան հոդի ճշգրիտ ռենտգեն պատկերներ, որպեսզի հնարավոր լինի չափել և հաշվարկել տեղադրվելիք էնդոպրոթեզի կոմպոնենտների չափերը։ Վիրահատությունից մի քանի օր առաջ այնպիսի դեղերի կիրառումները, որպիսիք են վարֆարինը և ասպիրինը, պետք է դադարեցվեն՝ մեծ ծավալի արյունահոսությունները կանխելու համար։ Սովորաբար հիվանդները հոսպիտալիզացվում են կա՛մ հենց վիրահատության օրը (ԵԹԵ իրականացվել է նախավիրահատական լիարժեք պատրաստում), կա՛մ վիրահատությունից մեկ կամ մի քանի օր առաջ։ Ներկայումս ծնկան հոդի տոտալ էնդոպրոթեզավորման պատրաստվող տարեց անձանց մոտ նախավիրահատական ֆիզիոթերապիայի արդյունավետության վերաբերյալ գիտական տեղեկություններն անբավարար են ։
Հիվանդների խնամքի կարևոր բաղադրիչ է համարվում նաև հոգեբանական նախապատրաստումը վիրահատությանը։ Ըստ որոշ գիտական տվյալների՝ սա նվազեցնում է վիրահատությունից առաջ հիվանդի անհանգստությունը, ինչն էլ նպաստում է հետագա բարդությունների առաջացման կանխմանը ։
Մեթոդի տեխնիկան
Վիրահատության ընթացքում մերկացվում է ծնկան հոդի առաջային մասը, և ազդրի քառագլուխ մկանի մի մասը (m. vastus medialis) անջատվում է ծնկոսկրից։ Այնուհետև ծնկոսկրը տեղափոխվում է դեպի հոդի մի կողմը, ինչի շնորհիվ մերկացվում են ազդրոսկրի դիստալ ծայրը և ոլոքի պրոքսիմալ ծայը։ Այս ոսկրերի ծայրերն այնուհետև զգուշորեն և ճշգրիտ կերպով հատվում են՝ օգտագործելով հատուկ ուղղորդիչներ, որոնք տեղադրվում են ըստ ոսկրերի երկայնական առանցքի։ Հեռացվում են աճառները և առաջային խաչաձև կապանը, հաճախ հեռացվում է նաև հետին խաչաձև կապանը ։ Սակայն պահպանվում են ոլոքային և նրբոլոքային կոլլատերալ կապանները։ Հետին խաչաձև կապանը պահպանելու կամ հեռացնելու որոշման կայացումը կախված է նրանից, թե ինչ տեսակի իմպլանտ է կիրառվում. սակայն, դեռևս լիովին ուսումնասիրված չէ, թե նշված երկու մոտեցումների արդյունքների միջև տարբերություններն ինչքանով են նշանակալի ։
Այնուհետև ոսկրի վրա են տեղադրվում մետաղական կոմպոնենտները՝ որոշ դեպքերով ֆիքսվելով պոլիմեթիլմետակրիլատային (PMMA) ոսկրային ցեմենտով (ծնկան հոդի ցեմենտային էնդոպրոթեզավորում)։ Կան նաև ալտերնատիվ մեթոդներ, որոնց դեպքում չի կիրառվում ցեմենտ (այսպես կոչված՝ ոչ ցեմենտային էնդոպրոթեզավորում)։ Այս ոչ ցեմենտային մեթոդները հաճախ առավելապես հիմնվում են օստեոինտեգրացիայի սկզբունքի վրա (օրինակ՝ ծակոտկեն մետաղական էնդոպրոթեզների դեպքում)։ Վիրահատության վերջում ստուգվում է էնդոպրոթեզավորման ենթարկված ծնկան հոդի կայունությունը և շարժումների ծավալը։ Կատարվում է վերքի լվացում, հեմոստազ, դրենաժի տեղադրում և վիրահատական վերքի կարում ։
Ազդրոսկրային փոխարինում
Ազդրոսկրի համար օգտագործվում է կլորավուն եզրով իմպլանտ, որը նմանակում է հոդամակերեսի բնական ձևին։ Ոլոքային կոմպոնենտը տափակ ձև ունի, չնայած որ որոշ դեպքերում դրանում առկա է լինում հատուկ ցողուն, որը ներմղվում է դեպի ոլոքի ներսը՝ ինտրամեդուլյար խողովակ՝ լրացուցիչ կայունություն ստանալու նպատակով։ Այնուհետև ոլոքային կոմպոնենտի վրա է տեղադրվում բարձր խտության պոլիէթիլենից կազմված տափակացած կամ քիչ գոգավոր մակերես ունեցող կոմպոնենտ, որը կոչվում է ինսերտ։ Սրա շնորհիվ ծանրությունը տեղաբաշխվում է մետաղից դեպի պլաստիկ, և հնարավոր է լինում խուսափել մետաղ-մետաղ շփումից։ Վիրահատության դեպքում բոլոր դեֆորմացիաները պետք է շտկվեն, և կապանները պետք է բերվեն հավասարակշռված վիճակի, որպեսզի ծնկան հոդում հետագայում շարժումների ծավալը լինի բավարար, և ծնկան հոդի առանցքը լինի կայուն։ Որոշ դեպքերում ծնկոսկրի հոդային մակերեսը նույնպես հեռացվում է և փոխարինվում պոլիէթիլենային իմպլանտով, որը ցեմենտի միջոցով ամրացվում է ծնկոսկրի հետին մակերեսին։
Ցավազրկումը հետվիրահատական շրջանում
Առավել հաճախ օգտագործվում են ռեգիոնար անզգայացման մեթոդներ (նեյրոաքսիալ անզգայացում կամ ազդրային նյարդի շարունակական բլոկադա, կամ էլ ադդուկտորային կանալի բլոկադա) ։ Պերիկապսուլյար շրջանում լիպոսոմալ բուպիվակայինի ինֆիլտրացիայով տեղային անզգայացումը ապահովում է բավարար ցավազրկում հետվիրահատական շրջանում, ինչպես նաև այս դեպքում խուսափում են անկայունության կամ նյարդի վնասման ռիսկից ։ Հաճախ համակցված կերպով կիրառվում են տեղային իֆիլտրացիայով անզգայացման և ազդրային նյարդի բլոկադայի մեթոդները՝ ստանալով մուլտիմոդալ անզգայացում։
Տարբերակներ
արդյոք օգտագործվում են ցեմենտային, թե ոչ ցեմենտային կոմպոնենտներ; արդյոք մշակվում է նաև ծնկոսկրը, թե ոչ; արդյոք կատարվում է ծնկոսկրի դեներվացիա էլեկտրական կոագուլյատորի միջոցով, թե ոչ։ Ցեմենտային ֆիքսացիայի դեպքում մեխանիկական բարդությունների առաջացման ռիսկն ավելի բարձր է քան ոչ ցեմենտային ֆիքսացիայի դեպքում ։
Ըստ որոշ հետազոտությունների՝ հետին խաչաձև կապանի պահպանումը ավելի լավ արդյունքի է հանգեցնում պացիենտների մոտ, քան դրա հեռացումը։ Համաձայն որոշ հետազոտություններ՝ հետին խաչաձև կապանի հեռացումը որոշ չափով նվազեցնում է այն հնարավոր ծանրաբեռնումը, որը կարող է կրել տվյալ ծնկան հոդը ։ Անձինք, ում մոտ կատարվել է հետին խաչաձև կապանի հեռացում, հակված են բարձրություններ մագլցելիս թեքվել դեպի առաջ, որպեսզի մաքսիմալի հասցնեն քառագլուխ մկանի ուժը։ Կա ծնկան հոդի տոտալ էնդոպրթեզավորման մի տեսակ, որը թույլ է տալիս էնդոպրոթեզում շարժումների որոշակի լրացուցիչ ծավալ՝ հատուկ պոլիէթիլենային ինսերտի օգտագործման շնորհիվ։ Այս մեթոդը կոչվում է ծնկան հոդի տոտալ էնդոպրոթեզավորում շարժուն պլատֆորմայով (պտտվող ինսերտով) ։ Չկան ապացույցներ, որ այս մեթոդի դեպքում ծնկան հոդի ֆունկցիայի, կողմնակի էֆեկտների, մահացության կամ ցավի ցուցանիշներն ավելի բարենպաստ են, քան ֆիքսված ինսերտով և հետին խաչաձև կապանի պահպանմամբ ծնկան հոդի տոտալ էնդոպրոթեզավորման դեպքում ։
Մշակվել են նաև ծնկան հոդի տոտալ էնդոպրոթեզավորման մինիմալ-ինվազիվ մեթոդներ, որոնց ժամանակ չի հատվում ազդրի քառագլուխ մկանի ջիլը։ Ծնկան հոդի մինիմալ ինվազիվ վիրահատության տարբեր սահմանումներ կան։ Սա կարող է ենթադրել՝ կտրվածքի ավելի փոքր երկարություն, ծնկոսկրի ռետրակցիա առանց էվերսիայի (դեպի դուրս պտտում) և հատուկ վիրաբուժական գործիքների կիրառում։ Այս ոլորտում կատարված ռանդոմիզացված հետազոտությունները սակավաթիվ են, սակայն հայտնաբերվել է, որ այսպիսի մոտեցումների դեպքում դիտվում են ավելի քիչ հետվիրահատական ցավեր և ավելի կարճ վերականգնողական շրջան։ Սակայն որևէ հետազոտություն ցույց չի տվել երկարաժամկետ առավելություններ ։
Ծնկան հոդի մասնակի էնդոպրոթեզավորում
Որոշ հիվանդների դեպքում կիրառելի տարբերակ է ծնկան հոդի մասնակի էնդոպրոթեզավորումը։ Ծնկան հոդը պայմանականորեն բաժանվում է 3 «կոմպարտմենտների»՝ մեդիալ, լատերալ և պատելլոֆեմորալ։ Ծնկան հոդի էնդոպրոթեզավորման ենթակա գոնարթրոզով տառապող մարդկանց մեծ մասի մոտ կա նշված կոմպարտմենտներից 2-ում կամ 3-ում զգալի վնասում, և նրանց համար ցուցված է ծնկան հոդի տոտալ էնդոպրոթեզավորում։ Գոնարթրոզով տառապող մարդկանց փոքր տոկոսի մոտ, սակայն, վնասումը լինում է գերազանցապես մի կոմպարտմենտում (սովորաբար՝ մեդիալ), և նրանց դեպքում կարելի է դիտարկել ծնկան հոդի մասնակի էնդոպրոթեզավորման տարբերակը։ Ծնկան հոդի տոտալ էնդոպրոթեզավորման համեմատ՝ մասնակի էնդոպրոթեզավորման առավելություններից են՝ կտրվածքի ավելի փոքր չափերը, հետվիրահատական ռեաբիլիտացիայի ավելի թեթև ընթացքը, հետագայում շարժումների ավելի մեծ ծավալը, արյան ավելի քիչ կորուստը, ինֆեկցիայի, հոդի կարծրացման, թրոմբոզի ավելի ցածր ռիսկը։ Սակայն, ծնկան հոդի մասնակի էնդոպրոթեզավորման թերությունն է՝ անհրաժեշտության դեպքում ռևիզիայի իրականացման բարդությունը։ Ինֆեկցիոն կամ բորբոքային արթրիտով (ռևմատոիդ արթրիտ, համակարգային կարմիր գայլախտ, փսորիազ) հիվանդների դեպքում ծնկան հոդի մասնակի էնդոպրոթեզավորումը խորհուրդ չի տրվում ։
Բաղադրիչներ և զոնաներ
Գործնական տեսակետից օգտակար է էնդոպրոթեզի կոմպոնենտների շուրջ գտնվող հյուսվածքների ստանդարտիզացված պայմանական զոնաների օգտագործումը, օրինակ՝ հետվիրահատական ռենտգեն պատկերների օգնությամբ էնդոպրոթեզի կոմպոնենտների անկայունության կամ տեղաշարժի առկայությունը ճիշտ գնահատելու համար։ Այս զոնաների տարբեր դասակարգումներ կան, այդ թվում՝ դասակարգում ըստ KS (Knee Society), որը հրապարակվել է 2015թ. ։
Սպեցիֆիկ KS զոնաները հետևյալն են (* աստղանիշով նշված են այն զոնաները, որոնք կարող են սահմանվել որպես "A" (անտերիոր՝ առաջային), "P" (պոստերիոր՝ հետին), "M" (մեդիալ՝ միջային), "L" (լատերալ՝ կողմնային)) ։
Ռիսկեր
Ծնկան հոդի էնդոպրոթեզավորման դեպքում ռիսկերը և բարդությունները նման են մյուս հոդերի էնդոպրոթեզավորման դեպքում առկա ռիսկերին։ Ամենածանր հնարավոր բարդությունն է հոդի ինֆեկցումը, որը դիտվում է 1%-ից քիչ հիվանդների մոտ։ Ինֆեկցիայի ռիսկի գործոնները կախված են ինչպես վիրահատությունից, այնպես էլ հիվանդի ընդհանուր առողջական վիճակից և հիվանդի կողմից ռեժիմի ճիշտ պահպանումից ։ Մեկ այլ լուրջ բարդություն է խորանիստ երակների թրոմբոզը, որը դիտվում է հիվանդների մոտավորապես 15%-ի մոտ, սակայն ախտանիշներն արտահայտվում են մոտ 2-3%-ի մոտ։ Նյարդերի վնասումները դիտվում են հիվանդների 1-2%-ի մոտ։ Ցավերի պահպանում կամ հոդի կարծրացում դիտվում է 8-23% հիվանդների մոտ։ Էնդոպրոթեզի կոմպոնենտների տեղաշարժը վիրահատությունից հետո առաջին 5 տարվա ընթացքում դիտվում է հիվանդների մոտավորապես 2%-ի մոտ ։
Ճարպակալմամբ տառապող հիվանդների մոտ ծնկան հոդի տոտալ էնդոպրոթեզավորման դեպքում հնարավոր բարդությունների առաջացման ռիսկն ավելի բարձր է ։
Ազդրային և ոլոքային կոմպոնենտների միջև գտնվող պոլիէթիլենային ինսերտի կոտրվածքի կամ վնասման որոշակի ռիսկ նույնպես կա։ Կոտրված հատվածները կարող են փոխել իրենց դիրքը, առաջացնել ցավեր կամ շարունակել տեղաշարժվել։ Քանի որ իմպլանտների արտադրության տեխնոլոգիաները ժամանակի ընթացքում բավականին զարգացում են ապրել, այս ռիսկը զգալիորեն նվազել է, սակայն, միևնույն է, որոշ չափով պահպանվում է։
Կոտրվածքներ
Ծերացող պոպուլյացիայի շրջանում հարպրոթեզային կոտրվածքներն ավելի ու ավելի հաճախ են հանդիպում, և կարող են լինել ներվիրահատական կամ հետվիրահատական։ Կախված կոտրվածքի տեղից և էնդոպրոթեզի կայունությունից՝ այս կոտրվածքների վիրահատական բուժումը կարող է ներառել մետաղական օստեոսինթեզ կամ էնդոպրոթեզի ռևիզիա։
Շարժումների ծավալի կորուստ
Երբեմն ծնկան հոդի էնդոպրոթեզավորումից հետո հոդում շարժումների նորմալ ծավալը (սովորաբար 0-135 աստիճան) կարող է չվերականգնվել։ Սա շատ առումներով կախված է նախավիրահատական ֆունկցիայից։ Պացիենտների մեծ մասի մոտ հնարավոր է հասնել 0-110 աստիճան շարժումների ծավալի, սակայն որոշ հիվանդների մոտ կարող է զարգանալ հոդի կարծրացում։ Որոշ դեպքերում վերջինս նվազեցվում է անզգայացնող դեղորայքի ներարկմամբ ծնկան հոդի մանիպուլյացիայի միջոցով։ Էնդոպրոթեզներ արտադրող ընկերությունները նաև մշակել են ծնկան հոդի մի շարք իմպլանտներ, որոնք ապահովում են շարժումների ավելի մեծ ծավալ (այսպես կոչված՝ "high-flex")։
Ծնկոսկրի հոդախախտ
Որոշ հիվանդների մոտ վիրահատությունից հետո դիտվում է ծնկոսկրի հոդախախտ դեպի դրսային կողմը։ Այս դեպքում առաջանում են ցավեր և սովորաբար ցուցված է լինում վիրահատական բուժում՝ ծնկոսկրի դիրքն ուղղելու նպատակով։ Սակայն՝ այս բարդությունը բավականին հազվադեպ է հանդիպում։
Էնդոպրոթեզի կոմպոնենտների ոչ կայունություն
Էնդոպրոթեզի կոմպոնենտների անկայունությունը կարող է հայտնաբերվել ռենտգենոգրաֆիայի միջոցով՝ տեսնելով իմպլանտի շուրջ նեղ ռենտգեն-թափանցիկության զոնաներ, կամ՝ ավելի ակնհայտ՝ էնդոպրոթեզի կոմպոնենտների տեղաշարժ ։
Ինֆեկցիա
Ըստ AAOS ներկայիս դասակարգման՝ հարպրոթեզային ինֆեկցիաները բաժանվում են չորս խմբի.
Հարպրոթեզային ինֆեկցիաները, չնայած որ համեմատաբար հազվադեպ են հանդիպում, սակայն հանդիսանում են հոդերի էնդոպրոթեզավորման ամենադժվար բուժվող բարդություններից մեկը։ Հարպրոթեզային ինֆեկցիայի ախտորոշման համար շատ կարևոր է մանրամասնորեն ուսումնասիրել անամնեստիկ և կլինիկական տվյալները։ Որոշ դեպքերում կարող են առկա լինել տիպիկ նշաններ, ինչպիսիք են՝ տենդ, դողէրոցք, հոդում ուժգին ցավեր, վարակային խոռոչի, գործող խուղակի առկայություն, և այդ դեպքում հետազոտությունների միջոցով ախտորոշումն իրենից բարդություն չի ներկայացնում։ Սակայն իրական պրակտիկայում, հիվանդների մոտ հաճախ չեն հայտնաբերվում այս տիպիկ նշանները, ինչպես նաև, իրականում նման ախտանիշների առկայության պայմաններում կարող են առկա լինել այլ բարդություններ, ինչպես, օրինակ՝ էնդոպրոթեզի կոմպոնենտների անկայունություն/տեղաշարժ և ցավային համախտանիշ։ Այդ դեպքերում հաճախ հարկ է լինում կատարել լրացուցիչ ախտորոշիչ հետազոտություններ՝ ինֆեկցիայի առկայությունը հաստատելու կամ ժխտելու նպատակով։
1. Առկա է գործող խուղակ, որը հաղորդակցվում է էնդոպրոթեզի հետ; կամ՝ ախտահարված հոդի զոնայից հետվիրահատկան շրջանում ամենաքիչը երկու անգամ վերցված հեղուկ նմուշների ցանքսի ժամանակ հայտնաբերվել է ախտածին մանրէի կուլտուրայի աճ; կամ՝
1.Էրիթրոցիտների նստեցման արագության (ԷՆԱ>30մմ/ժ) և շիճուկում C-ռեակտիվ սպիտակուցի կոոնցենտրացիայի (CRP>10մգ/լ) բարձրացում
2.Սինովիալ հեղուկում լեյկոցիտների քանակի բարձրացում
3.Սինովիալ հեղուկում նեյտրոֆիլների տոկոսի (PMN%) բարձրացում
4.Ախտահարված հոդի շրջանում թարախի առկայություն
5.Հարպրոթեզային հյուսվածքից կամ հեղուկից վերցված նմուշների ցանքսի ժամանակ մեկ անգամ միկրոօրգանիզմի հայտնաբերում, կամ
6.Հինգ բարձր-ուժային դաշտում, յուրաքանչյուրում 5-ից ավել նեյտրոֆիլների հայտնաբերում հարպրոթեզային հյուսվածքի x400 խոշորացմամբ հիստոլոգիական անալիզի ընթացքում։
Վերը նշված լաբորատոր անալիզներից և ոչ մեկը չունի ինֆեկցիայի ախտորոշման համար 100% զգայունություն կամ սպեցիֆիկություն։ Սպեցիֆիկությունը մեծանում է, երբ լաբորատոր անալիզներն իրականացվում են այն պացիենտների մոտ, ում մոտ կա հարպրոթեզային ինֆեկցիայի որևէ կլինիկական կասկած։ ԷՆԱ-ը և CRP-ն մնում են որպես սքրինինգի առաջին շարքի հետազոտություններ (ունեն բարձր զգայունություն, ցածր սպեցիֆիկություն)։ Ինֆեկցիայի առկայության հաստատման համար որպես ամենաբարձր սպեցիֆիկություն ունեցող թեստ է համարվում հոդից ասպիրացիան։
Բուժման մեթոդի ընտրությունը կախված է հարպրոթեզային ինֆեկցիայի տեսակից.
Հակաբիոտիկների դոզավորման մասին ինֆորմացիա հնարավոր է գտնել AAOS կողմից մշակված դասախոսություններում և ուղեցույցներում ։
Հետվիրահատական գնահատում
Ծնկան հոդի էնդոպրոթեզավորումից հետո պարբերաբար իրականացվում է ռենտգենոգրաֆիա՝ հոդի վիճակը գնահատելու համար։ Անցկացվող չափումների մասին ինֆորմացիան տրված է ստորև.
Հետվիրահատական ռեաբիլիտացիա
Հետվիրահատական հոսպիտալիզացիան միջինում տևում է 5 օր՝ կախված հիվանդի առողջական վիճակից և արտահիվանդանոցային պայմաններում խնամքի հնարավորություններից ։ Հետվիրահատական շրջանում հարկավոր է օգտվել քայլակից կամ հենակներից (մինչև վիրաբույժի ցուցումով դրանց օգտագործման դադարեցման պահը), որպեսզի հնարավոր լինի նվազեցնել վիրահատված վերջույթի վրա բաժին ընկնող ծաննրաբեռնումը ։ Սա կատարվում է ազդրի քառագլուխ մկանի թուլության պատճառով ։ Վաղ հետվիրահատական շրջանում, ծնկան հոդի էնդոպրոթեզավորում տարած հիվանդների մինչև 39%-ի մոտ ցավը որոշ ժամանակ շարունակում է ուժգին մնա; ։
Վիրահատության բարենպաստ ելքի հավանականությունը մեծացնելու նպատակով հարկավոր է իրականացնել մի քանի շաբաթ տևողությամբ ֆիզիոթերապիա։ Այդ շաբաթների ընթացքում ֆիզիոթերապևտն օգնում է պացիենտին վերադառնալ իր նորմալ գործունեությանը, ինչպես նաև ուշադրություն է դարձվում արյան մակարդուկների առաջացման կանխարգելմանը, արյան շրջանառության բարելավմանը, շարժումների ծավալի աստիճանաբար մեծացմանը։ Նշանակվում է նաև կոնկրետ մկանախմբերի ամրապնդմանն ուղղված մարմնամարզություն։ Ծնկան հոդի շրջանի մկանների ամրապնդման գործում նյարդամկանային էլեկտրական ստիմուլյացիայի կիրառման արդյունավետության վերաբերյալ դեռևս բավարար տվյալներ չկան ։ Հաճախ շարժումների ծավալը (խոսքը գնում է էնդոպրոթեզի տվյալ տեսակի համար մաքսիմալ հնարավոր շարժումների ծավալի մասին) վերականգնվում է մոտավորապես առաջին երկու շաբաթների ընթացքում (ինչքան շուտ, այնքան լավ)։ Ժամանակի ընթացքում (անպայման՝ ֆիզիոթերապևտի հսկողությամբ) պացիենտները կարողանում են մեծացնել վիրահատված վերջույթի վրա ծանրաբեռնումը, և, ի վերջո, կարողանում են լիարժեք ծանրաբեռնել վիրահատված վերջույթը ։ Մոտ տասը շաբաթ անց, որպես օրենք, հիվանդները կարողանում են վերադառնալ իրենց նորմալ առօրյա գործունեությանը, չնայած որ վիրահատված ոտքը կարող է զգալիորեն ավելի թույլ լինել, քան չվիրահատվածը ։
Սահակյան
Սահակյան, հայկական ազգանուն ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայկական ազգանուններ Կատեգորիա:Ազգանուններ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Անձնանվանական հիմքով ազգանուններ Կատեգորիա:Յան վերջածանցով ազգանուններ Կատեգորիա:Եբրայերեն հիմքով ազգանուններ Կատեգորիա:Հունարեն հիմքով ազգանուններ
Ծնկան հոդի էնդոպրոթեզավորում
Հետվիրահատական ռեաբիլիտացիա
Ծնկան հոդի էնդոպրոթեզավորում տարած հիվանդների համար հետվիրահատական շրջանում հիպոդինամիայի (քիչ շարժուն ապրելակերպ) դեպքում դիտվում են պահպանվող ցավեր և այլ բարդություններ։ Հայտնի է, որ շարժունությունը (ակտիվ ապրելակերպը) մարդու կենսաբանության մեջ կարևոր գործոն է և մարդու օրգանիզմի համար ունի բազմաթիվ օգտակար ազդեցություններ ։ Գիտական գրականության մեջ բավականին լավ է նկարագրված, որ հիպոդինամիան ազդեցություն է թողնում օրգանիզմի բոլոր համակարգերի վրա և հաճախ նպաստում ավելորդ բարդությունների առաջացմանը և հիվանդության երկարաձգմանը ։ Ծնկան հոդի էնդոպրոթեզավորում իրականացնող բժշկական կենտրոնների մեծ մասում, նշված վիրահատությունից հետո հիվանդների ժամանակին ակտիվացումը համարվում է հիվանդների խնամքի կարևորագույն բաղկացուցիչ մասերից մեկը։ Հիվանդի վաղ ակտիվացումը կարող է նվազեցնել հիպոդինամիայի հետ կապված բարդությունների առաջացման ռիսկը. այդ բարդություններից հատկապես արժե նշել պառկելախոցերի առաջացումը, խորանիստ երակների թրոմբոզը, թոքերի ֆունկցիայի խանգարումները և ֆունկցիոնալ շարժունակության կորուստը ։ Բուժքույրերի կողմից հիվանդներին ակտիվ ապրելակերպի անցնելու հարցում օժանդակելը, ինչպես նշվեց, կարևոր է այս բարդությունները կանխարգելելու համար, և այս գործում կարող են ներգրավվել նաև ֆիզիոթերապևտները և էրգոթերապևտները ։
Շարունակական պասիվ շարժումը (CPM) հետվիրահատական բուժման մեթոդ է, որի դեպքում օգտագործվում է հատուկ սարքավորում, որը շարունակական կերպով հիվանդի ծնկան հոդում կատարում է շարժումներ՝ հստակ սահմանված ծավալով։ Այս մեթոդը կիրառվում է հոդի կարծրացումը կանխելու և լավացման գործընթացին նպաստելու նպատակով ։ Թե արդյոք CPM թերապիան որպես այդպիսին բերում է շարժումների ֆունկցիայի, ցավի ախտանիշների կամ հիվանդի կյանքի որակի կլինիկապես նշանակալի բարելավման, դեռևս վերջնականապես չի հաջողվել պարզել ։ CPM մեթոդը մատչելի է և հարմար, և օգնում է հիվանդներին պահպանել հետվիրահատական վերականգնողական շրջանում անհրաժեշտ ռեժիմը։ Սակայն, CPM-ը պետք է օգտագործվի ֆիզիոթերապիայի այլ մեթոդների հետ համակցված, այլ ոչ թե՝ որպես վերականգնողական թերապիայի միակ մեթոդ ։ Ինչպես նաև, հատուկ դեպքերում, երբ հիվանդի մոտ կան այնպիսի խնդիրներ, որոնք թույլ չեն տալիս իրականացնել ստանդարտ բուժում ակտիվ շարժումների միջոցով, CPM-ը կարող է բավականին օգտակար լինել ։
Երբեմն հետվիրահատական շրջանում ցավերի մեղմացման և այտուցի նվազեցման նպատակով խորհուրդ է տրվում կրիոթերապիա, որը կոչվում է նաև "սառը թերապիա"։ Օգտագործվում են սառցապարկեր կամ սառը ջրով տարաներ, որոնք տեղադրվում են ծնկան հոդի շրջանում։ Սակայն այս մեթոդի արդյունավետության վերաբերյալ ապացույցները նույնպես շատ չեն, և ցույց է տրվել, որ դրա կիրառման դրական էֆեկտը կա, բայց փոքր է ։
Որոշ բժիշկներ և պացիենտներ գերադասում են ծնկան հոդի էնդոպրոթեզավորումից հետո կատարել ստորին վերջույթների ՈւՁՀ՝ խորանիստ երակների թրոմբոզը բացառելու համար ։ Սակայն ցանկալի է այսպիսի սքրինինգն իրականացնել միայն այն դեպքերում, երբ կա ցուցված. ռուտին կերպով բոլոր հիվանդների մոտ այս հետազոտությունն իրականացնելը համարվում է ոչ անհրաժեշտ բժշկական միջոցառում ։ Եթե հիվանդի մոտ կա որևէ ախտաբանություն, որը նրան նախատրամադրում է խորանիստ երակների թրոմբոզի առաջացման, բժիշկը կարող է գերադասել այդպիսի հիվանդների մոտ որպես կանխարգելիչ միջոցառում կատարել կրիոթերապիա և ընդհատվող պնևմատիկ կոմպրեսիա։