cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Արգենտինա
Քաղաքական կառուցվածք
Խորհրդարանական ընտրություններն անցկացվում են 2 տարին մեկ։ Թարմացվում է սենատորների մեկ երրորդը և պատգամավորների կեսը։
Չնայած 1853 թվականի հռչակագրով Բուենոս Այրեսը մայրաքաղաքն է` քաղաքը պաշտոնական մայրաքաղաք է դարձել միայն 1880 թվականին, երբ այն առանձնացվել է Բուենոս Այրես նահանգից և դարձել առանձին վարչական միավոր։
Քաղաքական կուսակցություններ
Հիմնական քաղաքական կուսակցություններն են (2019 թվականի սեպտեմբերի տվյալներով)`
Բացի դրանցից, կա ևս ավելի քան 20 օրինական կուսակցություն, որոշներն աննշան ներկայացուցչություն ունեն Սենատում և Պատգամավորների պալատում։
Արտաքին քաղաքականություն
Արգենտինան ՄԱԿ-ի, ԱՄՀ-ի, ԱՊԿ-ի, ԱՀԿ-ի, Մեծ քսանյակի, Մերկոսուրի անդամ է և Հարավամերիկյան ազգերի միության նախկին անդամ։
Հայ-արգենտինական հարաբերություններ
Հայ-արգենտինական հարաբերությունները նկարագրում են Հայաստանի և Արգենտինայի ներկայիս և պատմական հարաբերությունները։ Արգենտինայի հայկական համայնքն ամենախոշոր համայնքներից մեկն է ամբողջ Լատինական Ամերիկայում՝ մոտավորապես 120,000 անդամ ։
1987 թվականի սեպտեմբերին Արգենտինայի նախագահ Ռաուլ Ալֆոնսոն ելույթով հանդես է եկել արգենտինացիների և հատկապես հայ համայնքի համար՝ ճանաչելով Հայոց ցեղասպանությունը ։ 1995 թվականին նախագահ Կարլոս Մենեմը օրենք է ընդունել, որով ճանաչել է Հայոց ցեղասպանությունը ։ 2007 թվականի հունվարի 11-ին նախագահ Նեստոր Կիրշները օրենք է ստորագրել, որ Արգենտինան պաշտոնապես ճանաչում է Հայոց ցեղասպանությունը ։
Դիվանագիտական կապեր հաստատելուց հետո Արգենտինան և Հայաստանը ստորագրել են մի շարք երկկողմ համաձայնագրեր, ինչպիսիք են Համագործակցության համաձայնագիր երկու ազգերի միջև (1992 թվական), Համաձայնագիր ներդրումների խրախուսման և փոխադարձ պաշտպանության (1993 թվական), Համաձայնագիր առևտրա-տնտեսական համագործակցության վերաբերյալ (1994 թվական), Համաձայնագիր գիտատեխնիկական համագործակցության մասին (1994 թվական), Համագործակցության համաձայնագիր միջուկային էներգիայի խաղաղ նպատակներով օգտագործման վերաբերյալ (1998 թվական), Համագործակցության համաձայնագիր մշակույթի և կրթության բնագավառներում (1998 թվական), Համաձայնագիր զբոսաշրջության բնագավառում համագործակցության մասին (2002 թվական), սովորական անձնագրերի տերերի համար վիզային ռեժիմի վերացման մասին համաձայնագիր (2011 թվական) և Տնտեսական համագործակցության մասին համաձայնագիր (2014 թվական) ։
Արգենտինան ունի դեսպանություն Երևանում ։ Հայաստանն ունի դեսպանություն Բուենոս Այրեսում ։
Ամերիկա-արգենտինական հարաբերություններ
Միացյալ Նահանգները դիվանագիտական հարաբերություններ է հաստատել Արգենտինայի հետ 1823 թվականին՝ Իսպանիայից վերջին անկախանալուց հետո։ Երկրների միջև երկկողմ հարաբերությունները հիմնված են ընդհանուր շահերի վրա, այդ թվում` տարածաշրջանում խաղաղության և կայունության պահպանումը, մարդու իրավունքների պաշտպանությունը և առևտրային կապերի զարգացումը։ Արգենտինայի կառավարությունն աջակցում է Միացյալ Նահանգներին ազգային և միջազգային անվտանգության ոլորտում՝ մասնակցելով խաղաղության պահպանմանն ուղղված միջազգային գործողություններին և խթանելով զանգվածային ոչնչացման զենքի չտարածելը։
Զինված ուժեր
Արգենտինայի զինված ուժերը բաղկացած է բանակից, նավատորմից և ավիացիայից։ Դրանք գտնվում են նախագահի հրամանատարության ներքո, որը գլխավոր հրամանատարն է և նրանց հարցերով զբաղվում է Պաշտպանության նախարարության միջոցով։
Զինվորական ծառայությունը կամավոր է։ Զորակոչային տարիքը 18-24 տարեկան է, զինվորական պարտականություն չկա։
Վարչական բաժանում
Արգենտինան դաշնային և ներկայացուցչական հանրապետություն է, որի կազմում ներառված է 23 պրովինցիա և 1 ինքնավար մայրաքաղաքային շրջան։
Տնտեսություն
Արգենտինան արագ զարգացող ագրարային-ինդուստրիալ պետություն է ։ 1990-ականների սկզբից երկիրն ակտիվորեն վարում է սեփականաշնորհման և արտասահմանյան կապիտալի ավելի լայն ներգրավման քաղաքականություն։ Mercosur-ի (Հարավային Ամերիկայի երկրների ընդհանուր շուկա) մուտքը զգալիորեն ընդլայնել է Արգենտինայի ներքին շուկան։ Արգենտինային բնորոշ է մշակող արդյունաբերության գերակշռությունը, իսկ դրանում գերիշխում է ծանր արդյունաբերությունը։ Սակայն ավանդական ճյուղերը` թեթև և, հատկապես, սննդի արդյունաբերությունը, առաջվա պես զբաղեցնում են կարևոր տեղ և ունեն արտահանման նշանակություն։
Արդյունաբերության տեղաբաշխմանը բնորոշ է տարածքային բարձր համակենտրոնացումը։ Ծանր արդյունաբերության արդյունաբերական ձեռնարկությունների զգալի մասը կենտրոնացած է Պարանայի ստորին ավազաններում, Բուենոս Այրեսի և Ռոսարիոյի միջև արդյունաբերական գոտում։ Արդյունաբերական արտադրանքի ավելի քան կեսն արտադրվում է Մեծ Բուենոս Այրեսում։
Նավթի արդյունահանմամբ երկիրը Լատինական Ամերիկայում չորրորդ տեղն է զբաղեցնում (Վենեսուելայից, Էկվադորից և Բրազիլիայից հետո)։ Արդյունահանումը լիովին բավարարում է երկրի կարիքները (պետական Enarsa, YPF և մասնավոր Bridas, Pluspetrol ընկերություններ), և պետությունը նավթի չի ներմուծում։
Երկրի սև մետալուրգիան ամենահինն է մայրցամաքում, բայց հումքի պակասի պատճառով զարգանում է բավականին դանդաղ։ Հումքի մեծ մասը պետք է ներմուծել։
Գունավոր մետալուրգիայի ճյուղերից զարգացած են կապարի, ցինկի, պղնձի, ալյումինի արտադրությունը` սեփական և դրսից բերվող հումքի հիման վրա։
Արտահանման ճյուղերի շարքում առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցնում մսամթերքի արտադրությունը՝ ավանդական և երկրի համար յուրահատուկ ճյուղը։ Արգենտինան դասվում է մսի, հիմնականում տավարի մսի և դրա արտահանողների ամենամեծ չափով արտադրողների թվին։ Սննդի արդյունաբերության այլ ճյուղերից արտահանման նշանակություն ունեն բուսական յուղերի արտադրությունը, վերջին տարիներին՝ սոյայի, ինչպես նաև ալրաղացման, ձեթի արդյունաբերությունն ու գինեգործությունը։ Ներքին շուկան կենտրոնացած է պտուղ-բանջարեղենի, պահածոների, շաքարի արդյունաբերության, ըմպելիքների արտադրության վրա։
Արգենտինայի գյուղատնտեսության տարբերակիչ առանձնահատկությունը Լատինական Ամերիկայի այլ երկրների համեմատ այն է, որ այն ոչ միայն լիովին ապահովում է իրեն սննդամթերքով, այլև արտահանում է այն (ընդ որում, գյուղատնտեսությամբ զբաղված է աշխատողների միայն 2 տոկոսը)։ Մեկ շնչի հաշվով պարենամթերքի սպառման ցուցանիշով երկիրը գերազանցում է տարածաշրջանի մյուս երկրներին (1-ին հորիզոնական)։ Գյուղատնտեսության և անասնաբուծության արտադրանքը տալիս է արտահանման եկամուտների ավելի քան 50 տոկոսը։ Խոշոր եղջերավոր անասունների գլխաքանակով Արգենտինան զբաղեցնում է 6-րդ տեղն աշխարհում, մեկ շնչի հաշվով մսի արտադրության ցուցանիշով՝ 5-րդը, իսկ դրա սպառման ցուցանիշով՝ առաջինը։ Միսն արգենտինացիների ազգային ուտեստն է։
Բուսաբուծության մեջ հիմնական տեղն ավանդաբար զբաղեցնում են արտահանման նշանակություն ունեցող հացահատիկային, ձիթատու և ծխախոտային մշակաբույսերը։ Ցորենի և ծխախոտի հավաքով Արգենտինան աշխարհի առաջատար երկրներից մեկն է։ Համաշխարհային բանկի տվյալներով՝ 2012 թվականին երկիրը ցորենի արտահանման ցուցանիշով աշխարհում զբաղեցրել է 6-րդ տեղը (8,4 միլիոն տոննա) ։ Բացի այդ, Արգենտինան ձվի, կաթի, գարու և ծխախոտի կարևորագույն արտահանողն է։
Աղբյուրը՝ data.worldbank.org
Ապրանքների և ծառայությունների արտահանման դինամիկա
Աղբյուր` Համաշխարհային բանկի կայք։
Այս աղյուսակները թույլ են տալիս եզրակացնել, որ հետազոտվող ժամանակաշրջանի առաջին կեսին ձևավորվել է տնտեսական աճի վերընթաց թրենդ, որը շարունակվել է 2002 թվականի երկրորդ կեսից մինչև 2008 թվականի չորրորդ եռամսյակը։ Դա 2002 թվականի հունվարին ընդունված «դոլարային պարիտետից հրաժարվելու և արգենտինական պեսոյի ազատ արժենշման մասին» հակաճգնաժամային միջոցառման արդյունքն էր, որը երկարացվել է ամեն տարի։ Ազգային արժույթի դևալվացիան փոխել է գնային հարաբերակցությունները հօգուտ տեղական արտադրության, իսկ ավելի ուշ մշակվել է տնտեսական պլան, որը ներառում է պետության՝ որպես տնտեսության վերահսկող մարմնի դերի ավելացում։
Այնուամենայնիվ, 2008-2009 թվականներին համաշխարհային ֆինանսական ճգնաժամն էապես դանդաղեցրել է ապրանքների և ծառայությունների արտահանման ծավալների աճի տեմպերը։ Եթե 2008 թվականին աճը կազմել է 0,022 %, ապա 2009 թվականին եղած ճգնաժամի հետևանքների պատճառով այն նվազել է մինչև -0,018 %։
Դրան հաջորդած 2012-2015 թվականների ռեցեսիան մեծապես պայմանավորված է Բրազիլիայի` Արգենտինայի հիմնական առևտրատնտեսական գործընկերոջ տնտեսական զարգացման տեմպերի անկմամբ։
Արգենտինայի նոր նախագահ Մաուրիսիո Մակրիի նշանակումը 2015 թվականին վերականգնել է ապրանքների և ծառայությունների արտահանման կասեցված ընդարձակման գործընթացը։ Նրա քաղաքականությունը Միացյալ Նահանգների հետ անմիջական մերձեցումն է, նա հանդես է գալիս առևտրատնտեսական հարաբերությունների զարգացման և ամրապնդման, ինչպես նաև Խաղաղօվկիանոսյան դաշինքին և Եվրամիությանն անդամագրվելու օգտին, ինչով գրավում է տնտեսապես շահավետ առևտրային գործընկերներին։
Այսպիսով, ընդհանուր առմամբ 2002-2017 թվականներին ապրանքների և ծառայությունների արտահանման ծավալն աճել է 2,9 միլիարդ ԱՄՆ դոլարով։ Ցուցանիշի միջին ծավալը կազմել է 65,89 միլիարդ ԱՄՆ դոլար ։
Ըստ աղյուսակի՝ երկրի ՀՆԱ-ից ապրանքների և ծառայությունների արտահանման մասնաբաժինը տարեցտարի նվազում է։ 2002 թվականին այն կազմել է մոտ 30 %, 2017 թվականին՝ ընդամենը 11 %։ Ցուցանիշները գտնվում են հակադարձ կախվածության մեջ․ որքան բարձր է ՀՆԱ-ի մակարդակը, այնքան ցածր է արտահանման մասնաբաժինը դրանում ։
Մեկ շնչին բաժին ընկնող ապրանքների և ծառայությունների արտահանումն Արգենտինա 2017 թվականին կազմել է 1610 ԱՄՆ դոլար ։
Ապրանքների և ծառայությունների ներմուծման դինամիկա
3-րդ աղյուսակի համաձայն՝ 2017 թվականին Արգենտինա ներմուծված ապրանքների և ծառայությունների գումարը կազմել է ավելի քան 87 միլիարդ ԱՄՆ դոլար։ Ապրանքների ներմուծմանը բաժին է ընկել ավելի քան 63 միլիարդ ԱՄՆ դոլար (72.8%), իսկ ծառայությունների ներմուծումը գերազանցել է 23 միլիարդ ԱՄՆ դոլարը (27,2%)։ Ընդհանուր ներմուծման աճի տեմպը, 2016 թվականի համեմատ, հավասար է 18%-ի. սա 2007-2017 թվականների աճի տեմպերի ամենաբարձր ցուցանիշներից մեկն է ։
Չնայած խիստ պրոտեկցիոնիստական միջոցներին և ներմուծման փոխարինման քաղաքականությանը՝ 2008 թվականին տեղի է ունեցել դրական ուղղությամբ (+27,4 %) ընդհանուր ներմուծման փոփոխություն, որն ուղեկցվել է 2009 թվականի հետագա անկմամբ (-27,2 %)՝ աշխարհում ծանր ճգնաժամային իրավիճակի պատճառով։
2010-2011 թվականներին կրկին նկատվել է ներմուծման ծավալի աճ՝ հակառակ երկիր ապրանքների և ծառայությունների ներմուծման վերահսկողությանը և պետության կողմից դրա արհեստական զսպմանը։ Դա բացատրվում է ներմուծման նկատմամբ Արգենտինայի արդյունաբերության ուժեղ կապվածությամբ։ Արդյունաբերական գնումների բաժինը կազմում է ներմուծման ընդհանուր ծավալի 85 %-ը, ընդ որում, երկիրը չի կարող հրաժարվել տվյալ հոդվածից, քանի որ արտադրողներն ի զորու չեն ապահովել ապրանքների մի մասն ինքնուրույն և անհրաժեշտ քանակով ։
Հետագա տարիներին, բացառությամբ 2013 թվականի, նկատվում է հակառակ ուղղությամբ աճ՝ ներմուծման անընդհատ աճող սահմանափակումների պատճառով։ Այդ ժամանակաշրջանը տևում է ընդհուպ մինչև 2016 թվականին Արգենտինայի պարտավորությունների կատարումը, որոնք ԱՀԿ-ն սահմանել էր 2012 թվականին՝ Արգենտինայի խիստ ներմուծման միջոցների պատճառով ԵՄ երկրների և այլոց կոնսուլտացիայի խնդրանքով։ 2016 թվականի հունվարի 14-ին երկիրը հայտնել է առևտրային պահանջների կիրառման հետ կապված հանձնարարականների կատարման և ներմուծման նախնական երդվյալ հայտարարագրի (DJAI) մասին ։
2017 թվականի վերելքն առաջին հերթին կապված է ներմուծման կարգավորման համակարգի պարզեցման, ոչ ավտոմատ լիցենզիաների կրճատման և դրանց գործողության ժամկետի երկարացման հետ ։
Արգենտինայի ապրանքների և ծառայությունների ներմուծման ծավալը 2007-2017 թվականներին
Երկրորդ պարտազանցում
Որոշ ԶԼՄ-ների տվյալներով՝ 2014 թվականին Արգենտինայի Հանրապետությունը տեխնիկական պարտազանցման վիճակում է հայտնվել երկրորդ անգամ՝ 21-րդ դարի սկզբից ի վեր։ Պատճառը 2014 թվականի հուլիսի 30-ի ուշ երեկոյան պարտատերերի մի մասի հանդեպ պարտքային պարտավորությունների մարման ժամկետն է եղել։ Պարտքերի չվճարման գումարը կազմել է 1,3 միլիարդ դոլար ։
Սակայն Արգենտինայի նախագահ Քրիստինա Քիրշները հերքել է պարտազանցման հայտարարությունը, իսկ երկրի տնտեսության նախարար Աքսել Կիսիլոֆը հայտարարել է, որ Արգենտինայի դեմ մեդիաարշավ է սկսվել, որը միտված է կասկած, խուճապ և վախ սերմանել, որոնք առաջացնում են «պարտազանցում» ։
Տրանսպորտ
Արգենտինայի տրանսպորտային ենթակառուցվածքը համեմատաբար զարգացած է ։ Ճանապարհների երկարությունը կազմում է 230 000 կիլոմետր (չհաշված մասնավոր գյուղական ճանապարհները), որից 72 000 կիլոմետրը՝ ասֆալտապատված, և 1575 կիլոմետրը՝ ճեպընթացիկ , որոնցից շատերը սեփականաշնորհված վճարովի ճանապարհներ են։ Վերջին տարիներին բազմաշերտ ճեպընթացիկ ճանապարհների երկարությունը կրկնապատկվել է։ Այժմ նրանք իրար են կապում մի քանի խոշոր քաղաքներ։ Առայժմ ավելի շատ նման ճանապարհներ շինարարության փուլում են ։ Սակայն դրանք դեռևս բավարար չեն 2009 թվականի դրությամբ երկրում գրանցված 9,5 միլիոն ավտոմեքենայի բնականոն երթևեկությունը կազմակերպելու համար (1000-ից 240 մարդ) ։
Երկաթուղիների ցանցի ընդհանուր երկարությունը կազմում է 31,4 հազար կիլոմետր։ Հրո Երկիր պրովինցիայում է գտնվում աշխարհի ամենահարավային երկաթուղին (գնացքն աշխարհի եզրին է)։ Մի քանի տասնամյակ տրանսպորտային միջոցներից կրճատված լինելուց և անբավարար ենթակառուցվածքից հետո «Ferrocarriles Argentinos» երկաթուղային ընկերությունը 1992 թվականին սեփականաշնորհվել է, միջքաղաքային ուղևորափոխադրումների մեծ մասը փակ էր, իսկ հազարավոր կիլոմետր երկարությամբ ճանապարհներ (ներառված չէ վերը նշված ընդհանուր երկարությունը) ներկայումս չեն օգտագործվում։ Քաղաքամերձ երկաթուղային փոխադրումները Բուենոս Այրեսի շրջանում մինչև այժմ մեծ պահանջարկ ունեն, թեև դա մասամբ պայմանավորված է մետրոյով փոխադրման դյուրաշարժությամբ։ Մի շարք գծերի վրա ներկայումս վերսկսվում են միջքաղաքային փոխադրումները։
Արգենտինայում կա մոտ 11 000 կիլոմետր երկարությամբ ներքին ջրային ուղի, որով ավելի շատ բեռներ են տեղափոխվում, քան երկաթուղով ։ Սա ներառում է ջրանցքների մի լայն ցանց, թեև Արգենտինան ունի բավարար քանակությամբ բնական ջրային ուղիներ, որոնցից առավել կարևոր նշանակություն ունեն Ռիո դե Լա Պլատա, Պարանա, Ուրուգվայ, Ռիո Նեգրու և Պարագվայ գետերի ջրային ուղիները։
«Aerolíneas Argentinas»-ը երկրի հիմնական ավիաընկերությունն է, որն ապահովում է ինչպես ներքին, այնպես էլ միջազգային փոխադրումներ։ «Austral Lineas Aereas»-ը «Aerolíneas Argentinas»-ի` երթուղային ցանցով դուստր ընկերությունն է, որն ընդգրկում է երկրի գրեթե ամբողջ տարածքը։ «LADE»-ը ռազմաօդային ուժերի կողմից կառավարվող ավիաընկերություն է, որը սպասարկում է ներքին երթուղիների լայն ցանց։
Բնակչություն
Մինչև 15 տարեկան մարդիկ կազմում են ամբողջ բնակչության 24,9 %-ը, իսկ 65 տարեկանից բարձր անձինք՝ 10,6 %-ը։ Ըստ ուրբանիզացման մակարդակի՝ Արգենտինան Լատինական Ամերիկայում ամենաբարձրն է Ուրուգվայից հետո։
Գրան Չակոյի և Լա Պլատայի մեկուկես միլիոն հնդկացիական բնակչությունը, ինչպես նաև Պատագոնիայի 100 000 բնակչությունը գրեթե ամբողջությամբ բնաջնջվել է 16-րդ դարում իսպանական գաղութացման շրջանում և 19-րդ դարի վերջում պամպայի և Պատագոնիայի հողերի հետագա գրավման գործընթացում։ Արգենտինական ազգը ձևավորվել է 19-20-րդ դարերում եվրոպական բազմաթիվ ներգաղթյալներով։ Արգենտինացիների ավելի քան 85 %-ը պատկանում է սպիտակամորթների ռասային։ Հնդկական բնակչությունը (մապուչե, կոլլա, տոբա և այլն) կազմում է բնակչության 1,5%-ը, մնացածը հիմնականում մետիսներ են, ինչպես նաև մուլատներ։
Ներգաղթյալների ազգային կազմը բազմազան է։ Գերակշռել են Իսպանիայից եկած ներգաղթյալները (հիմնականում բասկերը և գալիսցիները) և իտալացիները (վերջինների հետնորդներն այժմ կազմում են երկրի բնակչության մոտ 1/3-ը), քիչ չեն ֆրանսիացիները, գերմանացիները, բրիտանացիները (ավելի շատ իռլանդացիները), լեհերը, չեխերը, խորվաթները, ուկրաինացիները, հրեաները, շվեյցարացիները, դանիացիները, հոլանդացիները, արաբները (1.3-3 միլիոն մարդ), լիտվացիները, հույները, հայերը։ Միայն 1880-1950 թվականներին Արգենտինա է տեղափոխվել ավելի քան 5 միլիոն ներգաղթյալ։ 20-րդ դարի վերջից Եվրոպայից ներգաղթն աստիճանաբար նվազել է (բացառություն են Ռումինիան և Ուկրաինան)։ Շատ ներգաղթյալներ եկել են Հարավային Ամերիկայի երկրներից՝ Բոլիվիայից, Պարագվայից, Պերուից, Չիլիից։ 2010 թվականի մարդահամարի համաձայն՝ Արգենտինայում բնակվել է 1 806 000 արտասահմանցի (երկրի բնակչության 4,5 %-ը), այդ թվում՝ Հարավային Ամերիկայի երկրների 81,5 տոկոսը և Եվրոպայի երկրների միայն 16,5 %-ը։
Արգենտինան յուրացրել է շատ երկրների ու ժողովուրդների ավանդույթները, ինչն իր հետքն է թողել արգենտինացիների մշակույթի, կենցաղի ու բարքերի վրա։ Պետական քաղաքականությունը նպաստել է ներգաղթյալների արագ ձուլմանը։ Ի տարբերություն ԱՄՆ-ի և Կանադայի՝ Արգենտինայում չկան առանձին ազգությունների կոմպակտ բնակվելու շրջաններ, իսկ մարդահամարի անցկացման ժամանակ բացակայում է «երկրի ծագումը» սյունակը։ Երկրում գոյություն ունեցող օրենքով նրա տարածքում ծնված յուրաքանչյուր ոք համարվում է արգենտինացի։ Այսօր Արգենտինայում բնակչության թվաքանակի դինամիկան որոշվում է բնական աճով. դրա տեմպերը 1990-ական թվականների կեսերին 0,91 %-ն ամենացածրն են Լատինական Ամերիկայում և նվազման միտում ունեն (երկրում նկատվում է երկարաձիգ ժողովրդագրական ճգնաժամ)։ Դա արտացոլվում է նաև բնակչության տարիքային կառուցվածքի դինամիկայի վրա, որը փոխվում է դեպի երիտասարդ տարիքի (մինչև 15 տարեկան) մասնաբաժնի նվազեցում և մեծահասակների (ավելի քան 65 տարեկան) ավելացում։
Հանցավորություն
Աղբյուրը՝ data.worldbank.org
Հայերն Արգենտինայում
Արգենտինահայ համայնքը սկսել է ձևավորվել դեռևս 19-րդ դարի 80-ական թվականներին և ավելի ստվարացել հատկապես Առաջին (1914-1918) և Երկրորդ (1939-1945) համաշխարհային պատերազմներից հետո, երբ վտանգվել է հայերի կյանքը Թուրքիայում, ապա նաև Մերձավոր ու Միջին Արևելքի երկրներում։ Արգենտինայում ապաստան գտած հայերը հիմնականում այնթապցիներ, հաճնցիներ ու մարաշցիներ են, մեծ մասամբ բնակվում էին Բուենոս Այրեսում, Կորդովայում, Ռոսարիոյում, Մար դել Պլատայում։ Ներկայումս Արգենտինայում բնակվում է 135 000 հայ։ Մեծ մասը (123 000) կենտրոնացած է Բուենոս Այրեսում և Կորդովայում (7 000)։ Հայկական համայնքներ կան նաև Արգենտինայի շատ այլ քաղաքներում։ Նրանք զբաղվում են արհեստներով, առևտրով, քիչ չեն մտավորականները, ուսանողները, ձեռնարկատերերը։
Արգենտինայի շատ քաղաքներում կան հայկական տեղանուններով վայրեր, նշանավոր հայերի անուններով փողոցներ, հրապարակներ։ Բուենոս Այրեսի հրապարակներից մեկը կոչվում է Հայաստան, մեկ ուրիշը՝ Արարատ, որտեղ կանգնեցված է Մեծ եղեռնի նահատակներին նվիրված հուշակոթող, Պալերմո թաղամասի Արմենիա փողոցում տեղադրված է Սարդարապատի հերոսամարտի հուշարձան-կոթող։ Կորդովայի հրապարակներից մեկը կոչվում է Հայաստանի Հանրապետության, կան նաև Արմենիա, Զորավար Անդրանիկ փողոցներ։
Արգենտինահայ գաղութն ապրում է աշխույժ հասարակական կյանքով։ Այստեղ գործում են բազմաթիվ հայրենակցական, մշակութային, երիտասարդական և այլ միություններ ու ընկերություններ, երգչախմբեր («Կոմիտաս», «Արաքս»), պարախմբեր («Գայանե», «Նաիրի»), «Թաթուլ Ալթունյան» նվագախումբը։ Ճանաչված են հայ մշակույթի գործիչներ Լևոն Վարդապետյանը, Ժան Ալմուխյանը, Մարթա Վարդանյանը, Ալիսիա Թերզյանը, երգչուհիներ Վիկտորյա Սևանը, Էլիզ Տիգրանյանը, դաշնակահարուհի Անթառամ Ահարոնյանը, քանդակագործ Հակոբ Յարումյանը, գեղանկարիչներ Խորխե Դեմիրճյանը, Սարգիս Աշքյանը և շատ ուրիշներ։ Մեծ ճանաչում ունի բանաստեղծուհի Ալիսիա Կիրակոսյանը (վերջին տարիներին ապրում է Միացյալ Նահանգներում)։ Արգենտինայի Ազգային կոնգրեսի պատգամավորների զբոսաշրջության հարցերով մշտական հանձնաժողովի նախագահն է հայազգի միակ պատգամավոր Ալեխանդրո Բալյանը, իսկ զինվորական ակադեմիայի հիմնադիր տնօրենը՝ հայազգի Յանոշ Ցեցը։
Բուենոս Այրեսում գործում են Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ, Վարագա Սուրբ Խաչ, Սուրբ Պողոս-Պետրոս, Կորդովայում՝ Սուրբ Գևորգ եկեղեցիները։ Արգենտինայի հայ համայնքի ձևավորմանը զուգընթաց՝ եկեղեցիներին կից ստեղծվել են շաբաթօրյա, ապա նաև ամենօրյա դպրոցներ։ Ներկայումս գործում է ամենօրյա 10 դպրոց, որոնցից 6-ը՝ միջնակարգ, 3-ը՝ նախակրթարան։
Բուենոս Այրեսում հրատարակվում են «Սարդարապատ», «Նոր Սևան», «Արմենիա», «Նոր Հաճըն», «Հայ» պարբերականները, գործում են հայկական ռադիոժամեր։
Կրոն
Քրիստոնեությունը երկրի պետական կրոնն է։ 2017 թվականի տվյալներով՝ կաթոլիկները կազմում են բնակչության 77,1 %-ը, բողոքականները՝ 10,8 %-ը։ Բողոքականների մեծ մասը հոգեգալստականներ են (մոտ 3 միլիոն)։
Կրթություն
Արգենտինայում գրագիտության մակարդակը 97 % է։ 20 տարեկանից բարձր յուրաքանչյուր 8 մարդուց երեքն ունի միջին կամ ավելի բարձր մակարդակի կրթություն ։
Դպրոց հաճախելը պարտադիր է 5-17 տարեկան երեխաների համար։ Արգենտինայի դպրոցական համակարգը կազմված է սկզբնական կրթությունից՝ 6 կամ 7 տարի տևողությամբ, և միջին կրթությունից՝ 5 կամ 6 տարի տևողությամբ։
Արգենտինայում բոլոր մակարդակների կրթությունն անվճար է, բացառությամբ կիսահամալսարանական կրթության։ Չնայած 1947 թվականից սկսած՝ գրագիտության աստիճանը մոտ էր կատարյալին, բայց 20-րդ դարի առաջին կեսին Արգենտինայի երիտասարդության մեծ մասը հնարավորություն չի ունեցել ստանալու յոթամյա կրթությունից բարձր մակարդակի կրթություն։ Միջին և բուհական մակարդակի անվճար կրթության պահանջարկը (1970-ական թվականներին) երբեմն գերազանցել է բյուջետային հնարավորությունները ։ Համապատասխանաբար, պետական կրթական հաստատությունները, չունենալով համապատասխան ֆինանսական միջոցներ, իջեցրել են կրթության որակը։ Սա բարենպաստ պայմաններ է ստեղծել մասնավոր կրթության համար` չնայած այն անհավասարությանը, որն առաջացել է նրանց, ովքեր կարող էին իրենց թույլ տալ ստանալ մասնավոր կրթություն, և մնացած հասարակության միջև, քանի որ մասնավոր դպրոցները հիմնականում կրթաթոշակ չեն տրամադրում։ Մոտավորապես չորս դպրոցականից մեկը և վեց ուսանողից մեկը հաճախում է մասնավոր ուսումնական հաստատություն ։
Առողջապահություն
Բժշկական սպասարկումը տրամադրվում է գործատուների և արհմիությունների (Obras Sociales), պետական ապահովագրության, պետական հիվանդանոցների և կլինիկաների համակցության կողմից ֆինանսավորվող կոմբինացիաների, ինչպես նաև կամավոր բժշկական ապահովագրության հաշվին։
Հանրային առողջապահության բարելավման վերաբերյալ կառավարության առաջին միջոցառումը կարելի է համարել Իսպանիայի փոխարքա Խուան Խոսե դե Վերտիսի կողմից բժշկական տրիբունալի ներմուծումը՝ 1780 թվականին գործող բժիշկների հսկողության համար ։ Անկախության հռչակումից հետո բժշկական դպրոցներ են հիմնվել Բուենոս Այրեսի համալսարանում (1822 թվական) և Կորդովայի ազգային համալսարանում (1877 թվական)։ Այս և այլ դպրոցներում բժիշկների և բուժքույրերի նախապատրաստումը հնարավոր է դարձրել բժշկական կոոպերատիվների արագ զարգացումը, որոնք Խուան Պերոնի նախագահության ընթացքում վերածվել են պետության կողմից ֆինանսավորվող «Obras Sociales» կազմակերպության։ Այսօր նրանց թիվը գերազանցում է 300-ը (որից 200-ը վերաբերում է արհմիություններին), դրանք բուժօգնությամբ են ապահովում երկրի բնակչության կեսից ավելիին։ Պետական «INSSJP» (կամ «PAMI») կազմակերպությունը վճարում է գրեթե բոլոր՝ 5 միլիոն թոշակառուների բուժսպասարկումը ։
Երկրում կա ավելի քան 150 000 հիվանդանոցային մահճակալ, 121 000 բժիշկ և 37 000 ատամնաբույժ (բնակչության մեկ շնչին բաժին ընկնող ցուցանիշները համեմատելի են զարգացած երկրների հետ) ։ Բժշկական սպասարկման համեմատաբար ազատ հասանելիությունը պատմականորեն արտահայտվում է զարգացած երկրների հետ համեմատելի կառուցվածքում և մահացության ցուցանիշների առումով միտումներում։ 1953-2005 թվականներին սիրտանոթային հիվանդությունների հետևանքով առաջացած մահացության տեսակարար կշիռն աճել է 20 %-ից մինչև 23 %, ուռուցքների հետևանքով՝ 14 %-ից մինչև 20 %, շնչառական համակարգի հիվանդությունների հետևանքով՝ 7 %-ից մինչև 14 %, մարսողական համակարգի հիվանդությունների (ոչ ինֆեկցիոն բնույթի) հետևանքով՝ 7 %-ից մինչև 11 %, կաթվածների հետևանքով՝ 7 %, տրավմաների հետևանքով՝ 6 %, ինֆեկցիոն հիվանդությունների հետևանքով` 4 %։ Մնացած դեպքերը հիմնականում վերաբերում են դեմենցիային։ Մանկական մահերի բաժինը 1953-2005 թվականներին 19 տոկոսից նվազել է մինչև 3 տոկոս ։
Մանուկների մահացությունը 1948-2008 թվականներին նվազել է 1000-ից մինչև 70 ։ Կյանքի միջին տևողությունը 60-ից հասել է 76 տարեկանի ։ Թեև այդ ցուցանիշները ձեռնտու են միջին համաշխարհային երկրների ֆոնին, դրանք դեռևս փոքր-ինչ ցածր են զարգացած երկրների մակարդակից։ 2006 թվականին Արգենտինան այդ ցուցանիշով Լատինական Ամերիկայում զբաղեցրել է 4-րդ տեղը ։
Գիտություն և տեխնոլոգիաներ
Արգենտինան աշխարհին տվել է բազմաթիվ հանրաճանաչ բժիշկներ, գիտնականներ և գյուտարարներ, այդ թվում՝ Նոբելյան մրցանակի երեք դափնեկիր։ Արգենտինացի բժիշկների ուսումնասիրությունները հանգեցրել են վերքերի բուժման, սրտի հիվանդությունների, քաղցկեղի որոշ ձևերի էական տեղաշարժերի։ Դոմինգո Լիոտան աշխարհում առաջին անգամ՝ 1969 թվականին, փոխպատվաստել է մարդու արհեստական սիրտ։ Ռենե Ֆավալորոն տեխնիկա է մշակել և աշխարհում առաջին անգամ իրականացրել աորտոկորոնար շունտավորում։ Ֆրանցիսկո դե Պեդրոն հորինել է արհեստական սրտի խթանիչը բարձրացնող ավելի հուսալի միջոց։
Գիտության ոլորտում Նոբելյան մրցանակի արժանացած լատինաամերիկացի առաջին դափնեկիր Բերնարդո Ուսայը հետազոտել է հիպոֆիզի դերը կենդանիների գլյուկոզի մակարդակի կարգավորման գործում։ Սեզար Միլշտեյնն իրականացրել է հակամարմինների լայնածավալ հետազոտություններ։ Լուիս Լելուարը հայտնաբերել է մարմնի կողմից էներգիայի կուտակման գործընթացը՝ գլյուկոզը փոխակերպելով գլիկոգենի, ինչպես նաև ածխաջրերի նյութափոխանակության մեջ որոշ հիմնարար միացություններ։ Բժիշկ Լուիս Ագոտեն մշակել է արյան փոխներարկման առաջին անվտանգ մեթոդը։ Էնրիկե Ֆինոչեթոն հորինել է մի շարք վիրաբուժական գործիքներ, ինչպիսիք են վիրաբուժական մկրատը, որը կրում է իր անունը («Ֆինոչեթոյի մկրատ»), և կողոսկրի վիրաբուժական բաժանիչը։
Արգենտինան զարգացնում է սեփական միջուկային ծրագիրը՝ փորձելով խուսափել արտասահմանյան տեխնոլոգիաների ամբողջական կախվածությունից։ 1957 թվականին կառուցվել է հետազոտական ռեակտոր, իսկ 1974 թվականին՝ Լատինական Ամերիկայում առևտրային առաջին ռեակտորը։ Արգենտինական տեխնոլոգիաների հետազոտմամբ զբաղվող միջուկային օբյեկտներ (INVAP) կառուցվել են Պերուում, Ալժիրում, Ավստրալիայում, Եգիպտոսում։ 1983 թվականին երկիրը ճանաչվել է միջուկային զենքի արտադրության կարևորագույն փուլ հանդիսացող զինագործական ուրանի արտադրության հնարավորություններով օժտված երկիր։ Սակայն այդ պահից Արգենտինան պարտավորվել Է միջուկային էներգիան օգտագործել բացառապես խաղաղ նպատակներով ։ Որպես ԱՏԷՄԻԳ-ի Կառավարիչների խորհրդի անդամ՝ Արգենտինան հանդես է գալիս միջուկային զենքի չտարածման օգտին և աջակցում միջուկային անվտանգության գլոբալ ապահովմանը ։
Արգենտինայի պատվին է անվանվել 1901 թվականին հայտնաբերված (469) Արգենտինա աստերոիդը։
Տպագիր հրատարակություններ
Տպագիր հրատարակությունների ոլորտը շատ զարգացած է և կախված չէ պետությունից։ Հրատարակվում է ավելի քան 200 թերթ։ Հիմնական ազգային թերթերը հրատարակվում են Բուենոս Այրեսում։ Ցենտրիստական «Clarín» թերթը Լատինական Ամերիկայի ամենազանգվածային հրատարակությունն է և երկրորդն է իսպանախոս աշխարհում ։ Այլ համազգային թերթեր են «La Nación»-ը (աջ կենտրոնական, հրատարակվում է 1870 թվականից), «Página / 12»-ը (ձախ), «Ámbito Financiero»-ը (գործարարական պահպանողական), «Olé»-ը (մարզական), «Crónica»-ն (պոպուլիստական)։
Համեմատաբար մեծ տպաքանակով լույս է տեսնում օտարալեզու երկու թերթ՝ «Argentinisches Tageblatt» (գերմաներեն) և «Buenos Aires Herald» (անգլերեն, հրատարակվում է 1876 թվականից)։ Տարածաշրջանային հիմնական հրատարակություններ են «La Voz del Interior»-ը (Կորդովա), «Rio Negro»-ն (Հեներալ-Ռոքա), «Los Andes»-ը (Մենդոսա), «La Capital»-ը (Ռոսարիո), «El Tribuno» (Սալտա), «La Gaceta»-ը (Տուկուման)։ Ամսագրերի շարքում ամենամեծ տպաքանակով հրատարակվում է «Noticias»-ը ։ Արգենտինական հրատարակչությունները, այդ թվում՝ «Atlántida»-ն, «Eudeba»-ն, «Emecé»-ն և այլն, իսպանական և մեքսիկական հրատարակչությունների հետ համարվում են իսպանալեզու։ «El Ateneo»-ն Լատինական Ամերիկայի գրախանութների խոշորագույն ցանցն է։
Ռադիո և հեռուստատեսություն
Արգենտինան ռադիոհաղորդման ցանցի ոլորտում ռահվիրա է։ 1920 թվականի օգոստոսի 27-ին՝ ժամը 21:00-ին, «Sociedad Radio Argentina» ռադիոկայանը հայտարարել է. «Այժմ մենք հեռարձակում ենք Ռիխարդ Վագների` Բուենոս Այրեսի Կոլիզեո թատրոնում բեմադրված «Պարսիֆալ» օպերան»։ Քաղաքում միայն մոտ 20 տուն է ունեցել լսողության ռադիոընդունիչներ։ Երկրում առաջին ռադիոկայանը միակն է եղել մինչև 1922 թվականը, երբ սկսվել է «Radio Cultura»-ի հեռարձակումը։ 1925 թվականին Բուենոս Այրեսում և այլ քաղաքներում արդեն եղել է շուրջ 12 ռադիոկայան։ 1930-ական թվականներին Արգենտինայում սկսվել է ռադիոյի ոսկեդարը, որը լի է եղել էստրադային համերգների (վարյետե), նորությունների, «օճառային» օպերաների և սպորտային իրադարձությունների հեռարձակումներով ։
Ներկայումս Արգենտինայում գործում է AM և 1150 FM ձայնածավալների 260 ռադիոկայան ։ Երաժշտությունը և երիտասարդական ծրագրերը մեծ մասամբ FM ձևաչափով են։ Նորությունները, բանավեճերը և սպորտային հաղորդումները հիմք են հանդիսացել AM հեռարձակման։ Երկրում լայն տարածում ունի սիրողական ռադիոկապը։
Արգենտինայի հեռուստատեսային արդյունաբերությունն ընդարձակ է և բազմազան։ Ալիքները լայնորեն հեռարձակվում են Լատինական Ամերիկայում և ընդունվում ամբողջ երկրում։ Տեղական շատ ծրագրեր հեռարձակվում են այլ երկրների հեռուստատեսությամբ։ Օտարերկրյա արտադրողները նաև գնում են իրենց շուկաների ծրագրերին հարմարեցման իրավունքը։ Արգենտինայում գործում է համազգային հինգ հեռուստաալիք։ Բոլոր գավառների մայրաքաղաքներն ու խոշոր քաղաքներն ունեն առնվազն մեկ տեղական կայան։ Մալուխային և արբանյակային հեռուստաալիքների առկայությունն Արգենտինայում նման է Հյուսիսային Ամերիկային ։ Արգենտինայի շատ մալուխային ցանցեր` «Utilísima Satelital», «TyC Sports», «Fox Sports en Español» (ԱՄՆ-ի և Մեքսիկայի հետ համատեղ), «MTV Argentina», «Cosmopolitan TV», ինչպես նաև «Todo Noticias» լրատվական ցանցը, սպասարկում են ամբողջ իսպանախոս աշխարհը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Արգենտինա Կատեգորիա:Հարավային Ամերիկայի երկրներ Կատեգորիա:ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ Կատեգորիա:Լիբերալ ժողովրդավարություններ Կատեգորիա:Մեծ քսանյակի անդամ երկրներ Կատեգորիա:Ֆրանկոֆոնիայի միջազգային կազմակերպության անդամ երկրներ Կատեգորիա:Դաշնային հանրապետություններ Կատեգորիա:1816 հիմնադրված պետություններ և տարածքներ Կատեգորիա:Շաբաթվա հոդված
Լունա 3
Լունա-3, կամ Ե-2A համար 1 (Луна 3), Սովետական Միության տիեզերքի հետազոտության ծրագրի շրջանակներում իրականացվող Լունա ծրագրի երրորդ հաջողված առաքելությունը։ Արձակվել է 1959 թվականի հոկտեմբերի 4-ին Բայկոնուր տիեզերակայանից։ Առաջին առաքելությունն էր, երբ տիեզերական սարքը լուսանկարեց Լուսնի հակադարձ կողմը։ Չնայած լուսանկարների վատ որակին դրանք առաջինն էին Լուսնի հակադարձ կողմի Երկրի մակերևույթից անտեսանլի լինելու պարագայում։ Այս լուսանկարները տարածվեցին ամբողջ աշխարհով և համապատասխան մշակումից հետո ստեղծվեց «Լուսնի հակադարձ կողմի ատլասը»։
Հետաքրքիր փաստեր
Լուսնի հակադարձ կողմի լուսանկարումը թույլ տվեց Սովետական Միությանը ամրագրել Լուսնի մակերևույթի առանձնահատկությունների անվանումներ, այնպիսին ինչես՝ Ցիոլկովսկի, Ջորդանո Բրունո, Մենդելեև, Սկլոդովսկայա խառնարանները, Երազանքի ծովը և Մոսկվայի ծովը. Հերթական անգամ ԽՍՀՄ տիեզերական ծրագիրը ապացուցեց իր հաղթանակը Տիեզերական մրցավազքում ։
1957 թվականին հայտնի ֆրանսիացի գինեգործ Անրի Մերը սովետական հյուպատոսի հետ հազար շիշ ֆրանսիական շամպայնի խաղադրույք կապեց, որ սովետական արբանյակը չեն կարողանա «տեսնել» Լուսնի մոթ կողմը։ Երբ Լուսնի հակադարձ կողմի լուսանկարները հրապարակվեցին աշխարհի մամուլում, Անրի Մերը ընդունեց իր պարտությունը և ուղարկեց հազար շիշ շոմպայն ԽՍՀՄ գիտությունների ակադեմիա ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Լունա ծրագիր Կատեգորիա:1960 թվականին արձակված տիեզերանավեր
Բրիտանիայի արքայական ամուսինների ցանկ
Արքայական ամուսինը իշխող թագավորի կամ թագուհու ամուսինն է։ Միացյալ Թագավորության միապետների և նրա նախնիները չունեն սահմանադրական կարգավիճակ կամ իշխանություն, բայց շատերը զգալի ազդեցություն են ունեցել իրենց ամուսնու՝ միապետի վրա։ Որոշ արքայական ամուսիններ, ինչպես ներկայիս Արքայազն Ֆիլիպը, նաև օգնել են բարձրացնել միապետության վարկանիշը՝ դառնալով հայտնի և ժողովրդի կողմից սիրված մարդիկ։ Արքայազն Ֆիլիպը ամենաերկարակյաց և ամենատարեց արքայական ամուսինն է։ Նրա կնոջ՝ Եղիսաբեթ II-ի մայրը, ով մահացավ 101 տարեկան հասակում, ավելի երկար կյանք ապրեց, բայց իր մահվան պահին նա արքայական ամուսնու տիտղոսը չէր կրում, քանի որ նրա ամուսինը՝ Թագավոր Ջորջ VI-ը մահացել էր իրենից 50 տարի առաջ։
Պատմությունը
1707 թվականից՝ Մեծ Բրիտանիայի Թագավորության հիմնադրումից ի վեր այն և Մեծ Բրիտանիայի և Իռլանդիայի Միացյալ Թագավորությունները ունեցել են տասը արքայական ամուսիններ։ 1727-1814 թվականների ընթացքում գահակալած թագուհիները նաև Հանովերների կայսրընտրուհիներն (Electress of Hanover) էին, քանի որ նրանց ամուսինները բոլորն էլ կրում էին Հանովերների կայսերընտրի (Elector of Hanover) կոչումը։ 1814–1837 թվականների միջև ընկած ժամանակահատվածում թագուհիները կրում էին Հանովերների թագուհի կոչումը, քանի որ նրանց ամուսինները Հանովերների թագավորներն էին։ Միացյալ Թագավորության հետ անձնական ունիաներն ավարտվեցին 1837 թվականին Վիկտորիա թագուհու գահակալման պատճառով, քանի որ Հանովերի գահափոխանցման օրենքները արգելում էին կնոջը տիտղոսը ժառանգել, եթե գոյություն ուներ ապրող տղամարդ ժառանգ (Միացյալ Թագավորությունում տղամարդը գերակայություն ուներ իր քույրերի նկատմամբ, «2013 թվականի գահափոխանցման ակտը», որը վերացրեց տղամարդկանց գահափոխանցման առաջնահերթությունը)։ 1866 թվականի Ավստրո-պրուսական պատերազմում Հանովերը բռնակցվեց Պրուսիայի կողմից և դարձավ Հանովերի նահանգ։
Բացառություններ
Ոչ բոլոր միապետների կանայք են դարձել արքայական ամուսիններ, քանի որ նրանք գուցե մահացել են, ամուսնալուծվել են, իրենց ամուսնությունը ճնաչվել է անվավեր նախքան իրենց ամուսինների գահը բարձրանալը կամ ամուսնացել են իրենց ամուսինների գահից հրաժարվելուց հետո։ Այդպիսի դեպքեր են.
Բոլոր կին ամուսիններին իրավունք է տրվել կրել էագուհի-ամուսին տիտղոսը։ Մինչդեռ, 1707 թվականից ի վեր գոյություն ունեցած բրիտանական երեք տղամարդ արքայական ամուսիններից ոչ մեկը թագավոր-ամուսին տիտղոսը չի կրել․
1707 թվականից ի վեր միայն Ջեորջ I-ը և Էդվարդ VIII-ը ամուսնացած չեն եղել իրենց գահակալման ամբողջ ընթացքում։
Հղումներ
Կատեգորիա:Վինձորներ Կատեգորիա:Մեծ Բրիտանիայի կոնսորտներ
Իրինա Բենուա
Իրինա Նիկոլաևնա Բենուա, խորհրդային և ռուս ճարտարապետ-վերականգնող, Լենինգրադի վերականգնողների դպրոցի պատրիարք։ Ռուսաստանի Դաշնության ժողովրդական ճարտարապետ (2000 թվական) ։
Կենսագրություն
Ծնվել է Գեղարվեստի ակադեմիայի պրոֆեսոր Նիկոլայ Միխայլովիչ Օսիպովի և Սանկտ Պետերբուրգի կոնսերվատորիայի շրջանավարտ Զոյա Լեոնիդովնայի (ծնվ. Վան դեր Ֆլաաս) ընտանիքում։
Ամուսին (1937 թվականից) - Լենինգրադյան ճարտարապետ Միխայիլ Բենուա (1912-1955), Լեոնտիի և Ալեքսանդր Բենուայի ազգականը։ Ամուսնությունից դուստր է ունեցել։
1937 թվականին Իրինան ավարտել է Արվեստի ակադեմիայի ճարտարապետության ֆակուլտետը՝ ճարտարապետ-արվեստագետի կոչումով։ Աշխատել է որպես ճարտարապետ-դիզայներ Ի. Ի. Ֆոմինի և Է. Ա. Լևինսոնի (Լենինգրադ) ճարտարապետական ​​արհեստանոցում, միևնույն ժամանակ ճարտարապետական ​​գրաֆիկա է դասավանդել Լենինգրադի քաղաքացիական ճարտարագիտական ​​քոլեջում։
Լենինգրադում վերապրեց առաջին շրջափակման ձմեռը։ 1942 թվականին նրան դստեր հետ տարհանել են Բառնաուլ։ 1945 թվականի աշնանը նա վերադարձավ տուն, աշխատանքի անցավ Լենինգրադի ճարտարապետական ​​և վերականգնողական արհեստանոցներում։
Մասնակցել է շրջափակումից հետո Լենինգրադի վերականգնմանը։ 1946-1953 թվականներին վերականգնել է Մեշչանսկոե (Ալեքսանդր) դպրոցը։ 1952-1956 թվականներին նա վերականգնել է Կիկինի պալատներ ը իրենց նախատեսված սկզբնական տեսքով։ Նրան են պատկանում Պետրոս և Պողոս տաճարի և Պանտելեյմոն եկեղեցու վերականգնման չիրականացված նախագծեր, որոնք մինչ օրս չեն կորցրել իրենց գիտական ​​և գործնական արդիականությունը։
1965 թվականին Լենմոստոտրեստը հանդես է եկել հին Կալինկինին Պատմական կերպարի կամուրջը վերադարձնելու նախաձեռնությամբ։ Նախագիծը կազմվել է Իրինա Բենուայի կողմից։
1955-1960 թվականներին Ա. ի. Շտակենշնեյդերի գծագրերով վերանորոգվել են Պետրոդվորցում սեփական ամառանոցի ֆասադները՝ Լենինգրադի ինժեներաշինարարական ինստիտուտի հանգստի բազայի հարմարանքով։
1967 թվականին նրա ղեկավարությամբ վերականգնվել է Կամենոստրովսկի թատրոնը, 1978 թվականին ավարտվել է Պետերգոֆի քոթեջի վերականգնումը։
Մահացել է 2004 թվականին և թաղվել ամուսնու կողքին՝ Սանկտ Պետերբուրգի Բոլշեոխտինյան գերեզմանատանը ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ճարտարապետներ Կատեգորիա:Խորհրդային ճարտարապետներ Կատեգորիա:Ճարտարապետներ այբբենական կարգով
Ֆենոբարբիտալ
Ֆենոբարբիտալ, հայտնի է նաև որպես ֆենոբարբիտոն կամ ֆենոբարբ, որը վաճառվում է Լյումինալ ապրանքանիշի անունով, որը պատկանում է բարբիտուրատների խմբի դեղերին ։ Այն զարգացող երկրներում առաջարկվում է Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության (ԱՀԿ) կողմից էպիլեպսիայի որոշ տեսակների բուժման համար ։ Զարգացած երկրներում այն օգտագործվում է երեխաների մոտ նոպաները բուժելու համար, այն դեպքում երբ այլ խմբի դեղեր օգտագործվում են դեռահասների և մեծահասկաների կողմից ։ Զարգացած երկրներում այն կիրառվում է անասնաբուժության մեջ ։ Այն կարելի է կիրառել ներքին, միջմկանային կամ ներերակային եղանակներով ։ Ներարկման միջոցով կիրառվող ձևերն օգտագործում են ստատուս էպիլեպտիկուսի դեպքում ։ Ֆենոբարբիտալը երբեմն օգտագործում են քնի խանգարումների, անհանգստության, թմրամոլության բուժման և վիրահատական միջամտությունների ժամանակ ։ Ազդեցությունը դրսևորվում է ն/ե ընդունումից 5 րոպե հետո և 30 րոպե ներքին ընդունման դեպքում։ Ազդեցությունը դիտվում է 4 ժամից մինչև 2 օր ։ Կողմնակի ազդեցությունները իր մեջ ներառում են գիտակցության մակարդակի նվազում,ինչպես նաև շնչառության նվազում։ Վտանգներ դիտվում է ինչպես չարաշահման այնպես էլ երկարատև կիրառումը կտրուկ դադարեցնելու դեպքում։ Այն կարող է բարձրացնել ինքնասպանության ռիսկերը։ Այն ԱՄՆ-ում դասվում է B կամ D խմբի դեղերին, իսկ Ավստրալիայում D խմբի դեղերի շարքին ինչը նշանակում է այն վտանգավոր է հիղ կանանց կողմից օգտագործման դեպքում ։ Կրծքով կերակրման դեպքում այն բերում է երեխայի մոտ քնկոտության առաջացման 10։ Երիկամանյին և լյարդային անբավարարության դեպքում, ինչպես նաև տարեցների կողմից պետք է կիրառել դեղի ցածր դոզաները։ Ֆենոբարբիտալը, ինչպես մնացած բարբիտուրատները խթանում են GABA-երգիկ համակարգը ։
Ֆենոբարբիտալը հայտնաբերվել է 1912 թվականին և հանդիսանում է լայնորեն կիրառվող հակացնցումային դեղամիջոց ։ Այն դասվում է ԱՀԿ-ի հիմնական դեղերի ցանկին ։
Բժշկական կիրառում
Այն կիրառվում է բոլոր տեսակի նոպաների բուժման նպատակով, բացառությամբ բացակայության նոպաների ։ Այն ոչ պակաս արդյունավետ է, քան ֆենիտոնինը, բայց ունի ավելի ցածր տոլերանտություն ։ Մասնակի նոպաների դեպքում այն դրսևորում է առավելություններ ի համեմատ կարբամազեպինի։ Իսկ կարբամազեպինը ունի առավելություններ ի համեմատ ֆենոբարբիտալի ընդհանրացված տոնիկո-կլոնիկ նոպաների դեպքում ։ Կիսադուրսբերումը կազմում է 53-118 ժամ և դրա հետևանքով որոշ մարդկանց մոտ դեղը ամեն օր կիրառելու անհրաժեշտություն չի առաջանում, մասնավորապես այն դեպքում երբ դեղի դոզան կայունացված է օրգանիզմում և նոպաներ չի դիտվում։
Բենզոդիազեպնները առաջին շարքի դեղամիջոցներ են ստատուս էպիլեպտիկուսի բուժման համար, ինչպիսիք են լոռազեպամը կամ դիազեպամը։ Եթե դրանք արդյունավետություն չեն դրսևորում կարող ենք կիրառել ֆենիտոնին, ԱՄՆ-ում այն հանդիսանում է ֆենոբարբիտալի այլընտրանքային տարբերակ, իսկ Մեծ Բրիտանիայում այն 3-րդ շարքի դեղամիջոց է ։ Հակառակ դեպքում միակ բուժումը ինտենսիվ թերապիայում անզգայացումն է ։ ԱՀԿ-ն ֆենոբարբիտալը դասում է ընտրության առաջին խմբի դեղերի շարքին զարգացող երկրներում ։
Ֆենոբարբիտալը առաջին շարքի ընտրության դեղամիջոց է նորածնային նոպաների բուժման համար  ։ Մտահոգությունները, որ նորածնային նոպաներն ինքնին կարող են վնասակար լինել, ստիպում են բժիշկների մեծամասնությանը ագրեսիվ վերաբերվել դրանց։ Սակայն ոչ մի հավաստի ապացույց չի հաստատում այս մոտեցումը ։ Ֆենոբարբիտալը երբեմն օգտագործվում է ալկոհոլի դետոքսիկացիայի համար, իսկ բենզոդիազեպինից՝ հանգստացնող և հակացնցումային հատկությունների համար։ Բենզոդիազեպինները քլորդիազեպօքսիդը (Librium) և օքսազեպամը (Serax) հիմնականում փոխարինել են ֆենոբարբիտալին դետոքսիկացիայի համար ։ Ֆենոբարբիտալը օգտակար է անքնության և անհանգստության դեպքում ։
Այլ կիրառումներ
Ֆենոբարբիտալի հատկությունները կարող են արդյունավետորեն նվազեցնել ցնցումները և նոպաները, որոնք կապված են բենզոդիազեպիններից կտրուկ հրաժարվելու հետ։
Ժուռավլիխա (Կամիշնայայի վտակ)
Ժուռավլիխա (Журавлиха), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Կեմերովոյի մարզում և Նովոսիբիրսկի մարզում։ Գետաբերանը տեղակայված է Կամիշնայա գետի աջ ափին՝ 8 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը 13 կմ է։
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տվյալների համաձայնց պատկանում է Վերին Օբի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը՝ Ինյա գետ, գետի ենթաավազանը՝ Վերին Օբից մինչև Տոմ։ Գետի ավազանը՝ Վերին Օբից մինչև Իրտիշ թափվելը։
Ֆենոբարբիտալ
Այլ կիրառումներ
Ֆենոբարբիտալը CYP450-Ի ինդուկտոր է և օգտագործվում է որոշ դեղամիջոցների թունավորությունը նվազեցնելու համար։
Ժուռավլիխա (Կամիշնայայի վտակ)
Ջրային գրանցամատյանի տվյալներ
Տվյալներն ըստ ջրային ռեսուրսների ֆեդերատիվ տեսչության.
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր Կատեգորիա:Վերին Օբի ավազանային շրջանի գետեր
Ֆենոբարբիտալ
Կողմնակի ազդեցություններ
Սեդացիան և հիպնոզը ֆենոբարբիտալի հիմնական կողմնակի ազդեցություններն են (երբեմն դրանք նաև նախատեսված են)։ Կենտրոնական նյարդային համակարգի ազդեցությունները, ինչպիսիք են գլխապտույտը, նիստագմուսը և ատաքսիան, նույնպես տարածված են։ Տարեց հիվանդների մոտ այն կարող է առաջացնել հուզմունք և շփոթություն, մինչդեռ երեխաների մոտ՝ պարադոքսալ հիպերակտիվության պատճառ կարող է դառնալ ։
Ֆենոբարբիտալը ցիտոքրոմ P450 լյարդի ֆերմենտի ինդուկտոր է։ Այն կապում է տրանսկրիպցիոն գործոնի ընկալիչները, որոնք ակտիվացնում են ցիտոքրոմ P450 տրանսկրիպցիան՝ դրանով իսկ մեծացնելով դրա քանակությունը և, հետևաբար, ակտիվությունը։ Այն դեղերը որոնք մետաբոլիզվում են լյարդում CYP450-ով կունենան էֆեկտիվության նվազում, քանի որ CYP450-ի ակտիվացումը բերում է դեղի քլիրենսի մեծացման և ազդեցության տեևողության կրճատման ։
Հակացնցումային դեղամիջոցների շարքում վարքագծային խանգարումներ առավել հաճախ տեղի են ունենում կլոնազեպամի և ֆենոբարբիտալի դեպքում ։
Հակացուցումներ
Սուր ընդհատվող պորֆիրիան, գերզգայունությունը ցանկացած բարբիտուրատների նկատմամբ, նախկինում կախվածությունը բարբիտուրատներից, շնչառական ծանր անբավարարությունը (ինչպես թոքերի քրոնիկ օբստրուկտիվ հիվանդության դեպքում), լյարդի ծանր անբավարարությունը, հղիությունը և կրծքով կերակրումը ֆենոբարբիտալի օգտագործման հակացուցումներ են ։
Գերդեղաչափում
Ֆենոբարբիտալը հանգեցնում է կենտրոնական և ծայրամասային նյարդային համակարգերի դեպրեսիայի։ Այսպիսով, ֆենոբարբիտալի չափից մեծ դոզայի հիմնական ազդեցությունը մարմնի գործառույթների «դանդաղացումն» է, ներառյալ գիտակցության նվազումը (նույնիսկ կոմա), բրադիկարդիան, բրադիպնեան, հիպոթերմիան և հիպոթենզիան (զանգվածային չափից մեծ դոզաների դեպքում)։ Չափից մեծ դոզա կարող է նաև հանգեցնել թոքային այտուցի և երիկամային սուր անբավարարության՝ շոկի հետևանքով և կարող է հանգեցնել մահվան։ Ֆենոբարբիտալի չափից մեծ դոզա ունեցող անձի էլեկտրաէնցեֆալոգրամը (EEG) կարող է ցույց տալ էլեկտրական ակտիվության զգալի նվազում՝ ընդհուպ մինչև ուղեղի մահը։ Սա պայմանավորված է կենտրոնական նյարդային համակարգի խորը ընկճվածությամբ և սովորաբար դարձելի է ։
Հեմոդիալիզն արդյունավետ է ֆենոբարբիտալը օրգանիզմից հեռացնելու համար և կարող է նվազեցնել դրա կիսակյանքը մինչև 90%-ով ։ Բարբիտուրատով թունավորման համար հատուկ հակաթույն չկա ։
Ազդեցության մեխանիզմ
Ֆենոբարբիտալը ալոստերիկ մոդուլյատոր է, որը երկարացնում է քլորիդային անցուղիների բաց լինելու ժամանակը՝ փոխազդելով GABAA ընկալիչի ենթամիավորների հետ։ Այս գործողության միջոցով ֆենոբարբիտալը մեծացնում է քլորիդ իոնների հոսքը դեպի նեյրոն, ինչը նվազեցնում է հետսինապտիկ նեյրոնի գրգռվածությունը։ Այս հետսինապտիկ մեմբրանի հիպերբևեռացումը հանգեցնում է հետսինապտիկ նեյրոնի գրգռվածության նվազման։ Դժվարացնելով նեյրոնի ապաբևեռացումը՝ կբարձրացվի հետսինապտիկ նեյրոնի գործողության դրդման շեմը։ Ֆենոբարբիտալը խթանում է GABA-ն այս հիպերբևեռացումն իրականացնելու համար ։ Ենթադրվում է, որ գրգռիչ գլյուտամատային ազդանշանների ուղղակի պաշարումը նպաստում է բարբիտուրատների մոտ նկատվող հիպնոտիկ հակակոնվուլսանտ ազդեցությանը ։
Սինթեզ
Բարբիտուրատները սինթեզվում են դիէթիլ մալոնատի և միզանյութի ածանցիալների կոնդենսացումից հիմնային միջավայրում ։ Ֆենոբարբիտալի սինթեզը տեղի է ունենում այս մեխանիզմով, սակայն մալոնատային ածանցիալների տարբերությամբ։ Այս տարբերության պատճառը պայմանավորված է նրանով, որ արիլ հալոգենիդները սովորաբար չեն ենթարկվում նուկլեոֆիլային փոխարինման մալոնական էսթերի սինթեզում այնպես, ինչպես ալիֆատիկ օրգանոսուլֆատները կամ հալոածխածինները ։ Քիմիական ռեակտիվության այս պակասը հաղթահարելու համար մշակվել են երկու գերիշխող սինթետիկ մոտեցումներ՝ օգտագործելով բենզիլ ցիանիդը որպես սկզբնական նյութ. Այս մեթոդներից առաջինը բաղկացած է բենզիլ ցիանիդի Պինների ռեակցիայից, որը տալիս է ֆենիլքացախաթթվի էթիլ էսթեր ։ Հետագայում այս էսթերը ենթարկվում է Կլայզենի կոնդենսացման՝ օգտագործելով դիէթիլ օքսալատ՝ տալով ֆենիլոքսոբութանդիոաթթվի դիէթիլ էսթեր։ Տաքացնելիս այս միջանկյալ նյութը հեշտությամբ կորցնում է ածխածնի մոնօքսիդը՝ առաջացնելով դիէթիլ ֆենիլմալոնատ ։ Մալոնիկ էսթերի սինթեզը՝ օգտագործելով էթիլբրոմիդ, հանգեցնում է α-ֆենիլ-α-էթիլմալոնիկ էսթերի առաջացմանը։ Վերջապես միզանյութի հետ կոնդենսացման ռեակցիան առաջացնում է ֆենոբարբիտալ ։
Երկրորդ մոտեցումը օգտագործում է դիէթիլ կարբոնատ՝ ամուր հիմքի առկայության դեպքում՝ α-ֆենիլցիանոքացախային էսթեր ստանալու համար ։ Այս էսթերի ալկիլացումը՝ օգտագործելով էթիլբրոմիդ, տեղի է ունենում նիտրիլ անիոնային միջանկյալ նյութի միջոցով՝ ստանալով α-ֆենիլ-α-էթիլցիանոքացախային էսթեր : Այնուհետև այս արտադրանքը վերածվում է 4-իմինոդերիիվատի՝ միզանյութով կոնդենսացնելուց հետո։ Վերջապես ստացված արտադրանքի թթվային հիդրոլիզից ստացվում է է ֆենոբարբիտալ ։ Նկարագրված է նոր սինթետիկ ճանապարհ, որը հիմնված է դիէթիլ 2-էթիլ-2-ֆենիլմալոնատի և միզանյութի վրա ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Դեղաբանական գիտություններ Կատեգորիա:Դեղագիտություն Կատեգորիա:Դեղեր
Անատոլի Դյատլով
Անատոլի Ստեպանովիչ Դյատլով (Анатолий Степанович Дятлов, ), Չեռնոբիլի ատոմակայանի գլխավոր ինժեների տեղակալ, ում վերահսկողության ներքո 1986 թվականի ապրիլի 26-ին սույն հաստատության 4-րդ էներգաբլոկում իրականացվում էր անվտանգության փորձարկում։ Փորձարկման ընթացքում թույլ տված խախտումները Չեռնոբիլի ատոմակայանի վթարի պատճառ հանդիսացան։
Կենսագրություն
Դյատլովը ծնվել է 1931 թվականին՝ ՌԽՍՖՀ Կրասնոյարսկի երկրամասում՝ գյուղական բանվորի ընտանիքում ։ Սկզբնապես հաճախել է արհեստագործական ուսումնարան, միևնույն ժամանակ աշխատել որպես էլեկտրիկ։ Ավելի ուշ ընդունվել է Մոսկվայի ճարտարագիտության և ֆիզիկայի ինստիտուտի ավտոմատացման և էլեկտրոնիկայի ֆակուլտետ, որը բարձր առաջադիմությամբ ավարտել է 1959 թվականին։ Համալսարանն ավարտելուց հետո աշխատանքի է անցել Խաբարովսկի երկրամասի Ամուրի Կոմսոմոլսկ քաղաքում, որտեղ զբաղվել է սուզանավերի մեջ էներգաբլոկների տեղադրմամբ։
1973 թվականին տեխափոխվել է ՈւԽՍՀ Պրիպյատ քաղաք (Կիևի մարզ) և աշխատանքի անցել նորակառույց Վ. Ի. Լենինի անվան Չեռնոբիլի ատոմային էլեկտրակայանում։ ԽՍՀՄ հեռավոր արևելքում ռազմածովային ռեակտորների շահագործման 14 տարվա աշխատանքային ստաժի շնորհիվ Դյատլովը կարճ ժամանակում ընդգրկվել է ղեկավար անձնակազմում։ Նրա պատասխանատվության տակ էին ատոմակայինի 3-րդ և 4-րդ էներգաբլոկները ։
1986 թվականի ապրիլի 26-ին, Դյատլովի անմիջական ղեկավարությամբ 4-րդ էներգաբլոկում իրականացվում էր անվտանգության փորձարկում, որի ժամանակ էլ արձանագրվեց էներգաբլոկի պայթյունը, պատճառ հանդիսանալով մարդկության պատմության խոշորագույն տեխնածին աղետին։ Վթարի հետևանքով Դյատլովը ստացել է 3,9 Զվտ-ի համարժեք ճառագայթում։ Սովորաբար, տվյալ չափաբաժնով ճառագայթվածների 50%-ը 30 օրվա ընթացքում կնքում է մահկանացուն ։
1987 թվականին, ղեկավար անձնակազմի մյուս անդամների՝ Նիկոլայ Ֆոմինի և Վիկտոր Բրյուխանովի հետ միասին մեղավոր է ճանաչվել անվտանգության կանոնակարգերը կոպտորեն խախտելու մեջ (ՈւԽՍՀ քրեական օրենսգրքի 220-րդ հոդվածի 2-րդ մասով) և դատապարտվել 10 տարվա ազատազրկման։ Երեք տարի անց, մի շարք նշանավոր խորհրդային ակադեմիկոսների, այդ թվում Անդրեյ Սախարովի միջնորդությամբ, հիվանդության պատճառով վաղաժամ ազատվել է կալանքից։
Կատարվածի վերաբերյալ Դյատլովը գիրք է հրապարակել, որի մեջ գտնում էր, որ վթարի պատճառը ոչ թե անձնակազմն էր, այլ ընդհանուր առմամբ չափազանց վատ նախագծված ատոմակայանը ։ Միևնույն ժամանակ, հետագայում հրապարակված այլոց վկայություններում նշվում էր, որ վթարի գիշերը Դյատլովը սպառնում էր ենթականերին ազատել աշխատանքից, եթե վերջիններս չկատարեին իր ցուցումները։ Անձնակազմի թվում է եղել նաև գիշերային հերթափոխի վերահսկիչ Ալեքսանդր Ակիմովը, ով նկատել էր էներգաբլոկում ջերմության կտրուկ աճը, ինչպես նաև ընդհանուր մտահոգությունն էր արտահայտել փորձարկման անվտանգության վերաբերյալ՝ անընդհատ զգուշացնելով Դյատլովին։
Մահացել է 1995 թվականին, սրտամկանի ինֆարկտից ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Չեռնոբիլի ատոմակայանի վթարի լիկվիդատորներ Կատեգորիա:Սրտամկանի ինֆարկտից մահացածներ
Եկատերինովկա (Սալսկի շրջան)
Եկատերինովկա (Екатериновка), գյուղ Ռուսաստանի Ռոստովի մարզի Սալսկի շրջանում։ Եկատերինովսկի գյուղական համայնքի վարչական կենտրոնն է։