cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Վահե Ղալումյան
Հայաստանի Ազգային ժողով (2021-)
2021 թվականին Հայաստանում տեղի ունեցած խորհրդարանական ընտրությունների ժամանակ Վահե Ղալումյանը Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցությունից ընտրվել է Հայաստանի Ազգային ժողովի պատգամավոր ։ Որպես Ազգային ժողովի պատգամավոր՝ Վահե Ղալումյանը 2021 թվականի օգոստոսի 12-ից դարձել է Հայաստանի Ազգային ժողովի «Տարածքային կառավարման, տեղական ինքնակառավարման, գյուղատնտեսության եւ շրջակա միջավայրի պահպանության հարցերի մշտական հանձնաժողովի» անդամ ։
Քննադատություն և մեկնաբանություններ
Վահե Ղալումյանը, որպես Հայաստանի իշխող քաղաքական կուսակցության ներկայացուցիչ, իր քաղաքական գործունեության ընթացքում հանդես է եկել մի շարք հայտարարություններով, որոնք քննադատության են արժանացել։
Ադրբեջանամետ հայտարարություններ
Ըստ որոշ տեղեկությունների՝ Վահե Ղալումյանը հայտնի է իր ադրբեջանամետ հայտարարություններով, ինչը քննադատությունների է արժանացել  ։
2021 թվականի հունիսին իշխանական «Իմ քայլ» խմբակցությունից Հայաստանի ազգային ժողովի պատգամավոր Վահե Ղալումյանը հայտարարել էր, որ պետք է ստեղծվի Հայաստանի և Ադրբեջանի սահմանային հարցերը կարգավորող հանձնաժողով։ Անդրադառնալով լրագրողի հարցին՝ նա ասել էր, որ «Տավուշի մարզում և՛ ադրբեջանական հողեր կան, որ գտնվում են մեր վերահսկողության տակ, և՛ կան հայկական տարածքներ» ։ Մասնավորեցնելով թե որոնք են ադրբեջանական հողեր, նա նշել է՝ «Անկլավները։ Գյուղերի անուններն են՝ Բարխուդարլու, Խեյրիմլի, Սոֆուլու, Ոսկեպար» ։
2021 թվականի սեպտեմբերին լրագրողի հետ հարցազրույցում իշխող Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցությունից Հայաստանի ազգային ժողովի պատգամավոր Վահե Ղալումյանը, պատասխանելով այն հարցին, թե ինչու է Հայաստանի Ազգային անվտանգության ծառայությունը իր հայտարարության մեջ Մ 2 միջպետական ճանապարհի Գորիս-Կապան հատվածի մի մասը համարում Ադրբեջանի տարածք, պատասխանել է, որ հիմքեր ունի այդպիսի հայտարարություն անելու համար` փաստացի այն ճանաչելով Ադրբեջան ։
Մեջքից հարվածելու միջադեպեր
Քննարկման առարկա է դարձել նաև այն հանգամանքը, որ Վահե Ղալումյանը, լինելով Հայաստանի ազգային ժողովի պատգամավոր, բռունցքներով հետևից հարվածել է մի շարք պատգամավորների։ Այդ միջադեպերից հետո Վահե Ղալումյանին երբեմն անվանում են «մեջքից հարվածող» ։
2020 թվականի մայիսի 8-ին Հայաստանի ազգային ժողովի դահլիճում «Լուսավոր Հայաստան» խմբակցությունից պատգամավոր Էդմոն Մարուքյանի և Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցությունից պատգամավոր Սասուն Միքայելյանի միջև տեղի ունեցած վիճանբանության ժամանակ պատգամավոր Վահե Ղալումյանը մոտենում է Էդմոն Մարուքյանին և հետևից հարվածում նրա գլխին ։ Անդրադառնալով միջադեպին՝ Վահե Ղալումյանը հայտնել է, որ ինքը չի հարվածել Էդմոն Մարուքյանին, այլ գլխից քաշել է ։
2021 թվականի օգոստոսի 25-ին Վահե Ղալումյանը Հայաստանի ազգային ժողովի դահլիճում մոտեցել է ընդդիմադիր «Հայաստան» խմբակցության պատգամավոր Վահե Հակոբյանին և հետևից հարվածել նրան ։
Ընտանիք
Հանդիսանում է 2019-2021 թվականներին Իջևան համայնքի ղեկավարի պաշտոնակատար և 2021 թվականից Տավուշի մարզպետ Հայկ Ղալումյանի եղբայրը ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցության անդամներ Կատեգորիա:Հայ տնտեսագետներ Կատեգորիա:Տավուշի մարզպետներ Կատեգորիա:Երևանի պետական համալսարանի Իջևանի մասնաճյուղի շրջանավարտներ Կատեգորիա:ՀՀ ԱԺ 7-րդ գումարման պատգամավորներ Կատեգորիա:ՀՀ ԱԺ 8-րդ գումարման պատգամավորներ
Էդի Քեմփբել
Էդի Քեմփբել (Edie Campbell, ), ամերիկացի մոդել։
Գործունեություն
Գովազդել է նաև Cacharel–ի, Քրիստիան Դիորի, Մարկ Ջակոբսի, Բոտեգա Վենետայի, Կարլ Լագերֆելդի, Լանվինի, Ալեքսանդր Մակքուինի, Hugo Boss–ի, Yves Saint Laurent–ի, Ջիլ Սանդերի և Լուիս Վիտոնի ապրանքանիշները ։ Քայլել անցուղիներով հայտնի բրենդների՝ Բարբերիի, Հերմեսի, Շանելի, Քրիստիան Դիորի, Քելվին Քլայնի, Բալենսիագայի, Թակունի, Կաչարելի և Yves Saint Laurent–ի համար ։ Հայտնվել է հայտնի Numero, Love, բրիտանական, իտալական, ամերիկյան Vogue, W և այլ ամսագրերի շապիկներին ։ Քեմփբելը եղել է Կարլ Լագերֆելդի սիրելի մոդելներից, հատկապես այն ժամանակ, երբ Քեմփբելն արեց Շանելի գարուն/ամառ 2012 ցուցադրության փակումը՝ հարսի կերպարում ։ Նա արել է աշուն/ձմեռ 2013 սեզոնի բացման արարողությունը Մարկ Ջակոբսի, Ջիլ Սանդերի, Լուիս Վիտոնի շոուների, ինչպես նաև բացել և փակել Բարբերիի հավաքածուի ցուցադրությունը ։
2013 թվականի ապրիլին նա հայտնվեց բրիտանական և իտալական Vogue ամսագրերի շապիկներին միառժամանակ, իսկ մայիսյան իտալական Vogue–ի համարին նա կրկին հայտնվեց շապիկին՝ Կարեն Էլսոնի հետ միասին։ Քեմփբելը LOVE ամսագրի աշուն/ձմեռ 2013 համարների չորս շապիկներից մեկի դեմքն էր։ Նույն տարում նա հայտնվեց նաև գերմանական Vogue–ի շապիկին ։ 2014 թվականի փետրվարին հայտնվեց Self Service ամսագրի 20–րդ հոբելյարական համարի, գարուն 2014 i-D համարի և ճապոնական Vogue–ի ապրիլյան համարի շապիկներին։ 2014 թվականի սեպտեմբերյան և հուլիսյան Vogue ամսագրի շապիկների դեմքն էր։
2013 թվականին նա արեց իր ժուռնալիստիկայի առաջին քայլերը՝ գրելով հոդված բրիտանական Harper's Bazaar ամսագրի համար ։ Ինչպես նաև խմբագրել է որոշ հոդվածներ Love ամսագրի աշուն/ձմեռ 2014 համարներում ։
Անձնական կյանք
Քեմփբելը մեծացել է Լոնդոնում։ Նրա մայրը՝ Սոֆի Հիքսը, ճարտարապետ է ։ Նրա քույրը՝ Օլիմպիան, նույնպես մոդել և դերասանուհի է ։
Քեմփբելը հմուտ ժոկեյիստ է։ Մասնակցել է 2011 թվականի հուլիսի «Goodwood Racecourse» մրցույթին և զբաղեցրել առաջին հորիզոնականը, դառնալով առաջին կինը հաղթած բարեգործական ձիարշավում ։
Քեմփբելը սիրային կապերի մեջ է Օտիս Ֆերիի հետ ։
Նա «The Reading Agency» բարեգործական թիմի անդամ է։ Նա նաև աջակցում է «MyVoiceUK» ծրագրին, որը ստեղծում է կարդալու և գրելու հնարավորություններ երիտասարդների համար ։
Կրթություն
Քեմփբելը հաճախել է Սբ․ Փոլի Աղջիկների դպրոցը Լոնդոնում։ Հետագայում գերազանց սովորել է Լոնդոնի համալսարանում՝ արվեստի պատմության բաժնում ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Անգլիացի մոդելներ Կատեգորիա:Մոդելներ այբբենական կարգով
Հին Հունաստան
Հին Հունաստան (Αρχαία Ελλάδα), քաղաքակրթությունների համալիր, որն ընդգրկել է Եգեյան ծովն իր կղզիներով, Բալկանյան թերակղզու հարավային մասը և Փոքր Ասիայի արևմտյան ափը ։ Անտիկ ժամանակների Հունաստանի պատմությունը հույն ժողովրդի դարավոր պատմության վաղ շրջափուլն է, որը ներառել է հունական մութ դարերից մինչև դասական ժամանակաշրջանի ավարտն ընկած ժամանակահատվածը ։ Հունաստանի տարածքը բնակեցված է եղել դեռևս հին քարի դարի ժամանակաշրջանում, իսկ մարդկանց բնակության վերաբերյալ ամենահին գտածոները մոտ 270,000 տարվա հնության են։ Դրանք գտնվել են հյուսիսային Հունաստանի Մակեդոնիա նահանգի Պնտրանոլա քարանձավում ։ Հին Հունաստանի քաղաքակրթության առաջին խոշոր տարբերափուլը Կիկլադյան քաղաքակրթության ժամանակահատվածն է ։ Այն տարածված է եղել մ.թ.ա. 3-2-րդ դարերում Կիկլադյան կղզիներում։ Պատմական Հունաստանի տարածքում ձևավորված առաջին խոշոր պետական կազմավորումը եղել է Կրետեի ծովապետությունը, որի հիմնադրումից որոշ ժամանակ անց Հունաստանը թևակոխել է Մինոսյան քաղաքակրթության շրջափուլ ։ Մ․թ․ա․ 3-րդ դարում Կրետեն մասնատվում է և վերջինիս տրոհման հետևանքով առաջանում են մի շարք քաղաք-պետություններ։ Դրանք շուտով միավորվում է Կնոսոսի շուրջ, որն էլ իր հզորության գագաթնակետին է հասնում Մինոս արքայի կառավարման տարիներին ։
Անտիկ Հունաստանի բրոնզեդարյան պատմության վերջին փուլը Միկենյան քաղաքակրթության ժամանակահատվածն է ։ Միկենյան Հունաստանը ունեցել է զարգացած քաղաքակրթություն` շքեղ նահանգներով և քաղաքային կազմավորումներով, ինչպես նաև վեհաշուք արվեստով և կայուն գրային համակարգով ։ Հունական ավանդության համաձայն՝ այս շրջանում է տեղի ունեցել Միկենեի թագավոր Ագամեմնոնի գլխավորած աքքայական թագավորների դաշնակցային պատերազմը Տրոյայի դեմ ։ Միկենյան Հունաստանն անկում է ապրել Արևելյան Միջերկրականում բրոնզեդարյան մշակույթի վերացումից հետո։ Դրան հաջորդել է Հունաստանի մութ ժամանակաշրջանը, որն այդ շրջանում ստեղծագործող նշանավոր գրողներից մեկի՝ Հոմերոսի, պատվին կոչվում է Հոմերոսյան ։ Մ․թ․ա․ 9-րդ դարը նշանավորվում է պոլիսային համակարգի կազմավորմամբ։ Հունաստանի կենտրոնական պոլիսը համարվում էր Աթենական պոլիսը  , որը թե՛ իր տնտեսական հզորությամբ և թե՛ ռազմականորեն գերազանցում էր մյուս քաղաք-պետություններին։ Մ․թ.ա. 8-րդ դարից մինչև մ.թ.ա. 5-րդ դարասկիզբն ընկած ժամանակահատվածը հայտնի է Արխաիկա անվանումով ։ Մ․թ․ա․ 6-րդ դարում օրենսգիր Կլիսթենեսը վերացնում է Պիսիստրատոսի տիրանին և սպարտացիների օգնությամբ մ.թ.ա 510 թվականին հռչակում արքոնտ։ Արդյունքում՝ ավելի քան երկուս ու կես հազարամյակ առաջ Աթենքում ստեղծվում է ժողովրդավարական իշխանություն։ Մ.թ.ա. 499-449 թվականների հույն-պարսկական պատերազմներն ավարտվում են հույների փայլուն հաղթանակով ։ Հենց այս հաղթանակն էլ հակասություններ է առաջացնում հունական պոլիսների միջև և սկսվում է Պելոպոնեսյան երկրատև և արյունարբու պատերազմները։ Հետագա տասնամյակներում հունական հասարակությունը ընկղմվում է խոր քաղաքական և տնտեսական ճգնաժամի մեջ, որն էլ մ․թ․ա․ 4-րդ դարի երկրորդ կեսին հանգեցնում է մակեդոնական նվաճման։ Դրանից հետո մարդկության պատմության մեջ սկսվում է հելլենիզմի դարաշրջանը (Ալեքսանդր Մակեդոնացու կողմից գրավված տարածքներում հունական լեզվի և մշակույթի գերակայություն), որին հաջորդում են հռոմեական նվաճումները։
Աքայացիների գաղթ և Միկենյան Հունաստան
Մինոսյան քաղաքակրթության քայքայմանը գրեթե զուգընթաց մայրցամաքային Հունաստանում տեղի է ունենում դարակազմիկ իրադարձություն․ սկսվում է հունալեզու առաջին ցեղերի՝ աքայացիների մեծ գաղթը, որոնք Բալկաններ են գալիս մ․թ․ա․ 17-16-րդ դարերում Փոքր Ասիայից։ Հոմերոսի հավաստմամբ աքայացիները մարտունակ զինվորներ էին, ովքեր հմտորեն տիրապետում էին մարտակառքային ռազմարվեստին և հենց այս հատկության շնորհիվ էլ նրանք հեշտությամբ կարողացան իրենց ենթարկել Բալկանյան թերակղզու տեղաբնիկ ցեղերին։ Գաղթի ավարտին արդեն ամբողջ Կենտրոնական և Հարավային Հունաստանը բնակեցված էր աքայացիներով։ Կարճ ժամանակահատվածում աքայական ցեղերին հաջողվում է ներխուժել Եգեյան ծովի կղզիներ և հպատակեցնել Կրետեն։ Աքայացիները ստեղծում են մանր պետություններ, որոնցից հատկապես աչքի էին ընկնում Միկենքը (սրա անունից էլ այս դարաշրջանը անվանում են «միկենյան»), Պիլոսը, Տիրինթոսը և Օրքոմենը։ Նշված բոլոր իշխանություններն էլ գտնվել են Պելոպոնեսյան թերակղզու վրա։ Ներքին հակասություններից և սպառնալիքներից խուսափելու համար, աքայացիները՝ ի տարբերություն կրետացիների, իրենց հիմնած քաղաքները ամրացնում են հզոր կիկլոպյան պարիսպներով։ Մոտավորապես մ․թ․ա․ 1600 թվականին՝ Բրոնզի դարի վերջին, Հունաստանը թևակոխում է Միկենյան քաղաքակրթության շրջափուլ։ Միկենյան քաղաքակրթությունը մայրցամաքային Հունաստանի առաջին զարգացած քաղաքակրթության շրջափուլն էր, որին բնորոշ էին շքեղ քաղաքային բնակավայրերն և պաշտպանական ամրությունները, ինչպես նաև ծաղկուն արվեստն և գրային համակարգը։ Միկենյան Հունաստանի տարածքում գոյություն ունեին բազմաթիվ ինքնիշխան քաղաք-պետություններ, որոնց միջև հաճախ ծագում էին պատերազմներ։ Այդ պատերազմները առավելապես ունենում էին զավթողական բնույթ, իսկ ավելի հազվադեպ դրանք մղվում էին նախկինում կորցրած տարածքները վերանվաճելու համար։ Չնայած այս ամենին՝ արտաքին սպառնալիքի առկայության դեպքում միկենյան պետությունները միավորվում էին և հակահարված հասցնում արտաքին թշնամուն։ Այդժամ նրանք հանդես էին գալիս ժամանակավոր դաշինքների տեսքով։ Միկենյան աշխարհի երկրները ռազմական կատարելագործվածությունից բացի ունեին կայուն պետական կառավարման համակարգ, ինչպես նաև զարգացած առևտուր և արհեստագործություն։
Միկենյան պետություններից յուրաքանչյուրը կառավարվում էր սեփական արքայի կողմից, որոնց տեղացիներն անվանում էին վանակա (βανάκα): Բնակչության վերնախավը կազմում էին տոհմային ավագանին, քրմությունը (հոգևոր առաջնորդ) և պետական պաշտոնյաները (նախարարական անձնակազմ)։ Միկենյան պետությունների համար արտաքին առևտուրը տնտեսական մեծ եկամտի աղբյուր էր։ Արևելքի մի շարք պետությունների տարածքում հույները հիմնում են առևտրային գաղութներ, որոնց միջոցով էլ վերջիններս իրականացնում են արտաքին առևտուր։ Մ․թ․ա․ 2-րդ հազարամյակից ձևավորված գրային համակարգը (սրա վրա էլ հիմնված է հունարենի այբուբենը) գոյատևել է մինչև մ․թ․ա․ 8-րդ դարը` մինչև նոր գրային համակարգի առաջացումը։ Բացի այդ, բացահայտվել է, որ Միկենյան մշակույթի կրողները Միկենյան քաղաքակրթության ավարտից հետո էթնիկապես կապված են եղել հունական թերակղզու բնակչության հետ։ Միկենյան քաղաքակրթության անկմանը նպաստած գործոնները մեզ հայտնի չեն, սակայն դրանք մնում են գիտնականների քննարկումների շրջանակներում։ Ներկայումս չկան Միկենյան պալատական համակարգի անկման վերաբերյալ բավականաչափ պարզաբանված տեսակետներ, սակայն կան երկու հիմնական վարկածներ։ Ըստ դրանցից մեկի՝ Միկենյան մշակույթը Հունաստանում անկում է ապրել դորիացիների գաղթին և բնակչության տեղաշարժերին զուգահեռ, իսկ երկրորդ վարկածի համաձայն Միկենյան աշխարհի քայքայումը պայմանավորված էր ներքին հուզումներով, որոնք էլ իրենց հերթին առաջ են բերում երկպառակչական պատերազմ Միկենյան պետությունների միջև կամ քաղաքակիրթ խռովության պետություններում` որպես արդյունք խիստ հիերարխիկ սոցիալական համակարգի։
Թագուհի Հեղինեի առևանգում
Տրոյա քաղաք-պետությունը գտնվում էր Փոքր Ասիայի հյուսիս-արևմուտում՝ Եգեյան ծովի ափին։ Ըստ ավանդության՝ քաղաքը հիմնադրվել էր Զևսի և օվկիանուհի Էլեկտրայի որդի Իլոսը։ Մի անգամ Իլոսը Փռյուգիայում մասնակցում է հերոսների մրցակցությանը և մեկը մյուսի հետևեց հաղթում պարթևահասակ մրցակիցներին։ Այդ հաղթանակի դիմաց նա ստանում է հիսուն աղջիկ և նույնքան պատանի, ինչպես նաև մի կով ։ Փռյուգիացիների արքան Իլոսին հրահանգում է հետևել կովին և այնտեղ, որտեղ որ կովը կանգ առնի, կառուցապատի մի քաղաք։ Թագավորի համոզմամբ՝ մեծ փառք էր գուշակում այդ քաղաքի պատգամախոսը։ Առասպելի համաձայն՝ Պոսեյդոնն ու Ապոլոնը անխորտակելի պարիսպ էին կանգնեցրել Տրոյայի շուրջը և դա էր պատճառը, որ քաղաքը վերածվել էր անառիկ բարձունքի։ Տրոյական պատերազմի մասին գրել է կույր պատմիչ Հոմերոսը, ով հսկայածավալ պատմությունը զետեղել է «Իլիականը» աշխատության մեջ։
Տրոյական պատերազմի նախօրեին Տրոյան կառավարվում էր Իլոսի թոռը՝ Պրիամոսը, ով ամուսնացած էր Հեկաբեի հետ։ Տրոյական պատերազմի գլխավոր սանձազերծողը Պրիամոսի որդին էր՝ Պարիսը։ Պրիամոսի ծնվելուց առաջ Հեկաբեն երազ էր տեսել, որ իր կրծքի տակ մեծացող որդին հետագայում դառնալու է քաղաքի կործանման պանճառը։ Պրիամոսն իմանալով այս մասին իր սպասավոր Ագելաոսին հրամայում է մանկանը ցած նետել բարձրաբերձ Իդա լեռանից, սակայն այս ամենից հետո անգամ նա չի վախճանվում, իսկ Ագելաոսը գտնելով ողջ մնացած մանչին մեծացնում է իր հարազատ որդու պես։ Մեծանալով Պարիսը դառնում է արտասովոր գեղեցկության տեր մի պատանի և օրերից մի օր պատահական կերպով հայտնվում հոր ապարանքում։ Դառնալով արքայազն, Պարիսը վճռում է մեկնել Սպարտա և հանդիպել Հեղինեին։ Գուշակուհի Կասանդրան նախազգուշացնում է, որ հենց այս վճռական քայլն էլ կվճռի Տրոյա քաղաքի ճակատագիրը, սակայն Պրիամոսը նրան ուշադրություն անգամ չէր դարձնում։
Սպարտա տանող ճանապարհին պատուհասած փոթորիկն անգամ չի կարողանում կանգնեցնել Պարիսին և նա Էնեասի հետ միասին ափ դուրս եկավ Լակոնիայում։ Սպարտայի արքա Մենելաոսը ճոխ ճաշկերույթ է կազմակերպում Պարիսի պատվին և օթևանելու տեղ տալիս նրան, իսկ նրա բացակայության ժամանակ Տրոյայի արքայազնն Աֆրոդիտեի օգնությամբ առևանգում է Հեղինեին և նրա ողջ գանձերը։ Բարկացած Մենելաոսը թողնում է Կրետեն և վերադառնում Լակոնիա, իսկ որոշ ժամանակ անց նա ճանապարհ է բռնում դեպի Միկենե՝ իր եղբայր Ագամեմնոնից խորհուրդ առնելու։ Շուտով՝ հույն արքաները որոշում են միմյանց զորավիգ լինել և միացյալ ուժերով արշավանք կազմակերպել դեպի Տրոյա ։Ըստ հին հույն պոետ Ստեսիքորի մասին վարկածի, երբ նա գրել է Պարիսի կողմից Հեղինեի առևանգման մասին, անմիջապես կուրացել է։ Պոետն աղաչել է աստվածներին, որ վերականգնեն տեսողությունը, և այդ ժամանակ երազում նրան է հայտնվել Հեղինեն ու ասել, որ դա պատիժ է նրա համար, որ իր մասին նման ոչ բարեհաճ բանաստեղծություններ է հորինել։ Այդ ժամանակ Ստեսիքորը նոր բանաստեղծություն է հորինում՝ պատմելով, որ Պարիսը Տրոյա է տարել, ոչ թե Հեղինեին, այլ նրա ուրվականը, իսկ իրական Հեղինեին աստվածները տարել են Եգիպտոս, որտեղ նա մինչև կյանքի վերջ հավատարիմ է մնացել Մենելաոսին։ Դրանից հետո պոետի տեսողությունը վերականգնվել է։ Այս լեգենդի հիման վրա է Եվրիպիդեսը գրել «Հեղինե» ողբերգությունը
Աքիլլես և Հունաստանի հերոսների հարձակում
Կալքաս գուշակը կանխատեսել էր, որ աքայացի զինվորները հաջողությամբ կգրավեն Տրոյան միայն այն ժամանակ, երբ նրանց կազմում կռվի առասպելական հերոս Աքիլլեսը (այլ աղբյուրներում՝ Աքիլլևս), ով Պելևս արքայի և Թետիս աստվածուհու որդին էր։ Աքիլլեսն անխոցելի էր՝ հավիտենական անմահությամբ, սակայն կրունկը նրա խոցելի տեղն էր (աքիլլեսյան գարշապարը)։ Աքիլլեսին մեծացնում է կենտավրոս Քիրոնը, ով վերջինիս, ըստ առասպելի, կերակրում է արջի ուղեղով և առյուծի լյարդով։ Շուտով հունական զորքերը հավաքվում են Աուլիս նավահանգստում և սկսում նավարկել դեպի Փոքր Ասիայի ափերը։ Տրոյա մեկնելիս աքայացիները կորցնում են ճանապարհը և հայտնվում Միսիայում, որի թագավորն էր Հերակլեսի որդի Տելեփոսը։ Մարտից հետո Տելեփոսը Մենելաոսին հուշում է Տրոյայի ճանապարհը, սակայն Միկենեի արքա Ագամեմնոնին վրա հասավ մի փորձություն ։
Նա պետք է ընտրություն կատարեր․ կա՛մ մասնակցել արշավանքին և կա՛մ էլ՝ Արտեմիսին զոհաբերեր իր դստերը։ Արյունարբու հույներին ընդառաջելու համար նա իր դստերը՝ Իփիգենիային, կնության է տալիս Աքիլլեսին՝ իմանալով, որ միայն նա կարող է պաշտպանել վերջինիս։ Շուտով Իփիգենիան իմացավնում է հոր զոհաբերության մասին և կատաղած հունական ամբոխի առաջ խոստանում զոհաբերել իրեն՝ հանուն ընդհանուր գործի և Զևսի դստեր բարեհաճության։ Անվախ Իփիգենիան այնուամենայնիվ չի զոհվում, քանի որ վերջին վայրկյանին նրան առևանգում է Արտեմիսի հոգին և նրա փոխարեն մի եղջերու դնում։ Երկարատև նավարկությունից հետո հույները հասնում են Փոքր Ասիայի ափերի մոտ՝ նկատելով իրենց սպասող տրոյական հզոր զորախմբերին։ Տրոյական ուժերը գլխավորում էր զառամյալ Պրիամոսի որդին՝ արքայազն Հեկտորը։ Շուտով հույները Ոդիսևսի խորամանկության շնորհիվ ափ են իջնում և սկսվում է առաջին զինված բախումը հունական պոլիսների և Տրոյայի միջև։ Մարտի ժամանակ Աքիլլեսը սպանում է Պոսեյդոնի որդուն՝ Կիկնոսին, ով առեղծվածային ուժի տեր հսկա էր։ Հույներն արդեն հաստատվել էին Տրոյայի ցամաքային հատվածում և երեկոյան, որպես դեսպաններ, բանակցելու համար արքունքի են մեկնում Իթակեի թագավոր Ոդիսևսն ու Մենելաոսը։ Պրիամոսը ժողովրդական հավաք է հրավիրում, որն էլ վճռում է Հեղինեին և հափշտակված գանձերը ետ վերադարձնել օրինական տերերին, սակայն Պրիամոսի որդիները՝ ի դեմս Պարիսի, դեմ էին այս որոշմանը։ Տաքարյուն արքայազն Պարիսը ցանկանում է նույնիսկ սպանել պատգամախոսներին, սակայն նրան կանգնեցնում է ավագ եղբայրը՝ Հեկտորը։ Արդյունքում՝ տրոյացիները որոշում են չերկնչել հունական զորքերից՝ հրաժարվելով Մենելաոսի պահանջն ի կատար ածելուց և հենց դրա հետևանքով էլ պատերազմ է բռնկվում Տրոյայի և հունական քաղաք-պետությունների միջև։ Հույները երեք անգամ փորձում են գրավել Տրոյան, սակայն չեն կարողանում և շուտով սկսում են ավերել քաղաքի շրջակայքը՝ գրավելով Տրոյայի հետ դաշնակցային կապեր ունեցող Թենեդոսը, Լեսբոսը, Պեդասոսը և Լերնեսոսը։ Տրոյացիները պարփակվում են իրենց հզոր և անառիկ քաղաքում, սակայն Պրիամոսի մի քանի որդիներ անփութությամբ զոհվում են Աքիլլեսի ձեռքով։ Հույները գերության են վեկալում նաև Քրիսեիսին, ով Ապոլոնի տաճարի քուրմ Քրիսոսի դուստրն էր։ Հույներից վշտացած Քրիսոսը աղոթում է Ապոլոնին և լույսի աստվածը նետերի անձրև է արձակում հույների վրա։ Հունական կողմի կորուստներին գումարվում է ներքին երկպառակությունը, որն առաջացել էր Աքիլլեսի և Ագամեմնոնի վեճի արդյունքում։ Աքիլլեսը վերցնում է իր ընկերոջը՝ Պատրոկլեսին և քաջարի միրմիդոնցիներին և հեռանում մարտի դաշտից։ Այնուհետև նեղսրտած Աքիլլեսը հանդիպում է մորը և իմանում, որ իրեն քիչ կյանք է մնացել։ Միաժամանակ նա խնդրում է մորը, որպեսզի նա Զևսին աղաչի հաղթանակ շնորհել տրոյացիներին ։
Աքիլլեսի ու Հեկտորի մենամարտ և պատերազմի վերջին շրջափուլ
Պատրոկլեսի անշնչացած դիակը շուտով տեսնում է Մենելաոսը, ով ամեն կերպ փորձում է հերոսի դին զերծ պահել տրոյացիների պղծություններից։ Շուտով Մենելաոսի վրա հարձակվում է Էվփորբոսը, ով Սպարտայի թագավորից ցանկանում էր վրեժխնդիր լինել եղբոր սպանության համար։ Նրա բոլոր փորձերը ձախողվում են, իսկ Մենելաոսն առաջին իսկ հարվածով խոցում է նրա կուրծքը։ Շուտով Մենելաոսին է նկատում և նրա կողմ շարժվում Հեկտորը, իսկ Լակոնիայի զորապետը ստիպված է լինում օգնության կանչել Այաքսին։ Տեսնելով վայրկյան առ վայրկյան մոտեցող Հեկտորին՝ Մենելաոսը ստիպված է լինում թողնել Պատրոկլեսի դին և հեռանալ, իսկ Հեկտորը, Պատրոկլեսի անշնչացած մարմնից հանելով Աքիլլեսի զրահը ինքն է կրում այն։ Պատերազմի ժամանակ աստվածների մի մասը հանդես էր գալիս տրոյացիների, իսկ մյուս մասը՝ հույների պաշտպանությամբ։ Տրոյացիներին օժանդակում էին Ապոլոնն ու Արեսը, իսկ հույներին՝ Արտեմիսն ու Աթենասը։ Շուտով Մենելաոսի հրամանով Պատրոկլեսի մահվան գույժն Աքիլլեսին հաղորդելու է մեկնում Նեստորի որդին՝ Անտիլոքոսը։ Իմանալով ընկերոջ մահվան մասին Աքիլլեսը մի պահ ցանկանում է վերջ տալ կյանքին, սակայն Անտիլոքոսը կանգնեցնում է նրան, իսկ որոշ ժամանակ անց որդու ցավը մորմոքելու համար վրան է մեկնում Թետիս դիցուհին՝ հավերժահարսերով շրջապատված ։ Շուտով Պատրոկլեսի անշնչացած դին Աքիլլեսին են հասցնում Մենելաոսն ու Այաքսը։ Պատրոկլեսի թաղման ժամանակ ողբում է ողջ հունական բանակը, իսկ նրա հետ մեկտեղ միրմիդոնցիների զորախումբը, Պատրոկլեսի կողմից գերավարած տրոյուհիներն ու դարդանուհիները և առաջին հերթին Աքիլլեսը։ Աքիլլեսը ընկերոջ վրեժը լուծելու համար հաշտվում է Ագամեմնոնի հետ և կրկին համալրում հունական բանակի շարքերը։ Նրա մայրը՝ Թեբե աստվածուհին, մեկնում է Օլիմպոս և դարբին-աստված Հեփեստոսից զրոհ խնդրում որդու համար։ Մարտի մեկնելուց առաջ Աքիլլեսն իրեն մահ կանխագուշակած Քսանթոս մոգին խոսք է տալիս վրեժխնդիր լինել ընկերոջ մահվան համար և նոր մեռնել։ Շուտով հունական բանակը կատարում է հերթական գրոհը, իսկ Աքիլլեսը դուրս է գալիս Հեկտորի փնտրտուքին՝ ճանապարհին սպանելով իր առջև ելած ցանկացած մարտիկի։ Ամեն ինչ փոխվում է այն ժամանակ, երբ դիտավորյալ Աքիլլեսը խոցում է Պրիամոսի ամենակրտսեր որդուն՝ Պոլիդորոսին։ Այս լուրը ստիպում է Հեկտորին մոռանալ Ապոլոնին տված խոստումն ու դուրս գալ Աքիլլեսին ընդառաջ։ Սկզբում Հեկտորը նիզակը նետում է Աքիլլեսի ուղղությամբ, սակայն վերջինիս օգնում է Աթենաս-Պալլասը, ով փոխում է նիզակի ուղղությունը։ Դրանից հետո Հեկտորի պաշտպանությամբ սկսում է հանդես գալ Ապոլոնը և մարտը նորից հետաձգվում է։
Տրոյայի վերջին օրեր և անկում
Ձի-աշտարակը կառուցում է հռչակավոր նկարիչ Էպեոսը, իսկ նրա մեջ մտնում եմ Նեոպտելեմոսը, Փիլոկտետեսը, Իդոմենևսը, Դիոմեդեսը, կրտսեր Այաքսը, Մերիոնեսը և Ոդիսևսը։ Շուտով տրոյացիները նկատում են թե ինչպես է հունական բանակը նահանջում՝ կարծելով, թե տասնամյակներ տևած պատերազմն ավարտվել է իրենց հաղթանակով։ Շուտով քաղաքի շրջակայք դուրս եկած զինվորները նկատում են ձիուն և կարծում, որ դա աստվածների ընծան է իրենց։ Սակայն Լաոկոոնը, ով Ապոլոնի քուրմն էր, կանխագուշակել էր, որ ձին դառնալու է Տրոյայի կործանման պատճառը, սակայն ոչ մի կերպ չէր կարողանում ապացուցել դա։ Շուտով Աթենասի օձերը սպանում են հայրենիքը փրկել ցանկացող քրմին, իսկ հույն մի խորամանկ զինվոր կարողանում է Պրիամոսին համոզել, որ ձին առասպելական ուժով օժտված թալիսման է։ Շուտով տրոյացիները ներս են տանում ձիուն և հաղթանակի առթիվ մեծ ցնծություն ու ճաշկերույթ կազմակերպում։ Խնջույքի ավարտից հետո Տրոյայի փողոցները դատարկվում են, իսկ հերոսները դուրս են գալիս ձիուց և դարպասների մոտ կրակ վառում՝ աքայական բանակին հաղթանակի մասին տեղեկացնելու նպատակով։ Շուտով հունական ամբողջ զորաբանակը ներխուժում է Տրոյա և հրի ու սրի մատնում ամբողջ բնակչությանը։ Շուտով Աքիլլեսի որդին՝ Նեոպտոլեմոսը, խուժում է տրոյական արքունիք և սպանում զառամյալ արքա Պրիամոսին։ Հեկտորի որդին՝ մանկահասակ Աստիանաքսը ևս զոհվում է։ Պրիամոսի որդիներից ողջ է մնում միայն Պարիսը, ով Հեղինեի հետ դուրս է գալիս քաղաքի ետնամուտքից, սակայն փախուստի ճանապարհին զոհվում է Փիլոկտետեսի թունավոր նետից։ Մի քանի ժամում քաղաքն այրվում է, իսկ հույները սպանում են ամբողջ բնակչությանը՝ հափշտակելով հարուստ քաղաքի ամբողջ գանձերը ։
Հոմերոսյան դարաշրջան կամ հունական մութ դարեր
Մ․թ․ա․ 1200 թվականին Միկենյան քաղաքակրթությունը Բալկանյան թերակղզում անկում է ապրում։ Ըստ տարբեր գիտնականների պնդումների՝ այս դարաշրջանն ավարտվել է տարբեր գործոնների ազդեցությամբ։ Փորձագետների մեծամասնությունն այն կապում է դորիացիների ի հայտ գալու հետ։ Մ․թ․ա․ 13-րդ դարում Հունական թերակղզի են գաղթում դորիական ցեղերը, որոնք տարիների ընթացքում աստիճանաբար շարժվում են դեպի հարավ` ամայացնելով տարածքներ։ Հնագիտական պեղումները վկայում են Արևելյան Միջերկրականում բրոնզեդարյան մեծ ճգնաժամի մասին, որի ընթացքում մեծ պալատները և քաղաքները կործանվում կամ լքվում են։ Գրեթե այդ ժամանակաշրջանում ցնցումներից լրջորեն տուժում է խեթական քաղաքակրթությունը, իսկ Տրոյա քաղաքից մինչև Գազա ընկած տարածքները բնաջնջվում են։ Անկումից հետո փոքր և ավելի մանր բնակավայրերը պայքարել են վերաբնակեցվելու համար։ Սա է պատճառը, որ Միկենյան քաղաքակրթությանը հաջորդած ժամանակաշրջանը հայտնի է նաև հունական մութ դարեր անվանմամբ։ Հավանական է, որ Հունաստանն այս ընթացքում բաժանված էր առանձին շրջաններում կազմակերպված տնային տնտեսությունների, ավելի ուշ՝ պոլիսների։ Գյուղում ապրել են միևնույն կենսամակարդակի մարդիկ, չի եղել ապրելակերպի տարբերություն։ Հոմերոսյան դարաշրջանի առաջին տարիներին Հունաստանին պատուհասում է մեծ ճգնաժամ։ Պատճառն այն էր, որ նախկին պետությունների տարածքում բնակություն հաստատած դորիացիները, գտնվելով զարգացման ավելի ցածր աստիճանի վրա, ի վիճակի չեն լինում շարունակելու աքայացիների մշակութային ավանդույթները և սկսվում է լճացման ժամանակներ։ Հոմերոսյան դարաշրջանի Հունաստանը եղել է սակավաբնակ պետություն։ Բնակչության հիմնական զբաղմունքը եղել է երկրագործությունն ու անասնապահությունը, իսկ արհեստներն ու առևտուրը ժողովրդի շրջանում այնքան էլ տարածված չի եղել։ Մութ դարերում Հունաստանը կտրված է եղել արտաքին աշխարհից և հինաշխարհյան մյուս պետությունների հետ կապը համարվել երկրորդական։ Հունական մութ դարերը Հոմերոսյան են կոչվել այդ ժամանակահատվածում ստեղծագործող հին հույն էպոսագիր բանաստեղծ Հոմերոսի անունով։ Հոմերոսի գրչին են պատկանում անտիկ գրականության առաջին և ամենանշանավոր հուշարձանները՝ «Իլիական» և «Ոդիսական» էպիկական պոեմները։ Հոմերոսն առավել հայտնի է դարձել նրանով, որ գրել է իրեն նախորդած ժամանակահատվածում տեղի ունեցած Տրոյական պատերազմի մասին։ Հոմերոսի կյանքի մասին բազմաթիվ պատմություններ տարածվել են դասական հնագույն ժամանակաշրջանում։ Ամենատարածվածն այն է, որ նա եղել է կույր երգիչ և ապրել է Հոնիայում, որը գտնվում է Անատոլիայի կենտրոնական մասում՝ ներկայիս Թուրքիայի տարածքում։ Ժամանակակից գիտնականները դրանք լեգենդներ են համարում։ Հին ժամանակներից մինչ օրս, զգալի է հոմերոսյան էպոսի ազդեցությունն արևմտյան քաղաքակրթության վրա և դա է պատճառը, որ արևմտյան առաջադեմ հասարակությունը Հոմերոսին համարում է եվրոպական քաղաքակրթության կերտողներից մեկը։ Տարբեր վայրերից հայտնաբերված հնագիտական նյութերը ցույց են տալիս, որ մ․թ․ա․ 8-րդ դարում տնտեսության վերականգնումը Հունաստանում զգալիորեն առաջընթաց է ապրում։ Այդ մասին են վկայում Աթենքի և Լեֆկադայի գերեզմանոցները, ինչպես նաև Օլիմպիայի և Դելֆիի սրբատեղիները։
Արխաիկ Հունաստան
Մ.թ.ա. 8-րդ դարից մինչև մ.թ.ա. 5-րդ դարասկիզբն ընկած ժամանակահատվածը Հին Հունաստանի պատմության մեջ հայտնի է Արխաիկ դարաշրջան անվանումով։ Եզրն առաջացել է այդ շրջանի հունական արվեստի ուսումնասիրությունների արդյունքում։ Այն համարվում է միջանկյալ ժամանակաշրջան Հին Հունաստանի արվեստի երկրաչափական և դասական դարաշրջանների միջև։ Ավելի ուշ «Արխաիկ ժամանակաշրջան» եզրն սկսում է վերաբերել ոչ միայն մ.թ.ա. 8-րդ դարի հին հունական արվեստին, այլ նաև Հունաստանի ներքին քաղաքական կյանքին։ Արխաիկ ժամանակաշրջանը հաջորդում է հունական մութ դարերին։ Այդ շրջանի քաղաքական անկայունության ու անցյալի նվաճումների մոռացությունը մեծ կորուստների պատճառ են դառնում, իսկ այս «մութ տարիներին» հաջորդած Արխաիկան դառնում է մի ժամանակաշրջան, որի ընթացքում Հունաստանը վերստին հայտնվում է պատմության կիզակետում։ Արխաիկ Հունաստանի գոյության առաջին տարիները նշանավորվում են պոլիսային համակարգի ծնունդով։ Մ․թ․ա․ 9-րդ դարում Հունաստանի ավերված քաղաքների տարածքում ստեղծվում են պետական կազմավորումներ, որոնցից յուրաքանչյուրը ձեռք է բերում լրիվ կամ մասնակի ինքնավարություն՝ կառավարվելով առանձին արքայի կողմից։
Արխաիկ ժամանակաշրջանի քաղաքների և սրբավայրերի կառուցապատման մեջ առաջնակարգ տեղ էին գրավում տաճարները, որոնք սկզբում կառուցվել են փայտից, սկսած մ.թ.ա. 6-րդ դարից՝ կրաքարից, իսկ նույն դարի կեսից՝ ավելի հաճախ՝ մարմարից։ Կառուցվող տաճարների տիպերից գերակշռողը՝ պերիպտերոսը, երկարատև զարգացման շնորհիվ առաջացել է մեգարոն հնագույն բնակարանի ձևից՝ սկզբում որպեսի «որմնաելուստավոր» տաճարի տիպ, այնուհետև վերածվել պրոստիլոսի և ամֆիպրոստիլոսի։ Տաճարների հետ մեկտեղ ստեղծվում էին հասարակական կառույցներ՝ բուլևտերիոններ, ստոաներ, լեսխաներ, թատրոններ, ստադիոններ (մարզադպրոցներ, դպրոցներ), գիմնազիոններ և այլն։ Արխաիկ ժամանակաշրջանի նշանավոր պետական գործիչներից են եղել հանրահայտ Սոլոնը, Պիսիստրատոսը և Կլիսթենեսը։ Արխաիկ Հունաստանի գլուխ կանգնած էր արիստոկրատիան։ Վերջինս ամեն կերպ փորձում էր պահպանել տոհմական կարգերը Հունաստանում։ Ըստ արխաիկ աստիճանակարգության՝ ստրուկներից վեր կանգնած էր դեմոսը։ Դեմոսի մաս կազմող գյուղացիները, արհեստավորները և առևտրականները դժգոհ էին տիրող կարգերից և պայքարում էին հին օրենքները փոփոխելու և ավագանու իրավունքները տապալելու դեմ։ Անուղղակիորեն նրանց պայքարը մղվում էր Արխաիկայի արիստոկրատիայի դեմ։ Դեմոկրատիայի շրջանի գործիչների գործունեության շնորհիվ այս դասակարգային տարաբաժանությունը մասնակիորեն վերանում է։ Սրա հետ մեկտեղ վերանում է նաև դասակարգային պայքարը։ Արխաիկայի ժամանակաշրջանի ավարտին Հունաստանի բոլոր պոլիսները միացյալ ուժերով պայքարում են զորեղացող և գերիշխանության ձգտող Աքեմենյան Պարսկաստանի դեմ՝ հաղթելով հզոր թշնամուն։
Պոլիսային համակարգը Հին Հունաստանում
Մ․թ․ա․ 9-րդ դարում Հունաստանում ստեղծվում են նոր պետական կազմավորումներ, որոնց շնորհիվ երկրի պետականության պատմությունը վերածնունդ է ապրում։ Հունական նոր պետություններն արդի գրականության մեջ հայտնի են պոլիս անվանմամբ։ Այդ պետություններին պոլիս են անվանել նաև այդ ժամանակաշրջանում ստեղծագործող հույն պատմիչները։ Ավելի լայն իմաստով պոլիսներ էին անվանում հունական բոլոր քաղաքները։ Այսպիսով՝ Բալկանյան թերակղզում և հարակից կղզիներում ստեղծվում են բազմաթիվ մեծ ու փոքր քաղաք-պետություններ, որոնցից յուրաքանչյուրն առանձնացնում է որոշակի տարածք և ընտրում է արքա-գահակալ։ Հունական պոլիսների հիմքում սովորաբար ընկած էին Հոմերոսյան դարաշրջանի ամրացված բնակավայրերը։ Քաղաք-պետություններն ունեին ընդամենը մեկ քաղաք, որն էլ տվյալ պոլիսի մայրաքաղաքն էր։ Եթե պոլիսը տարածքով և բնակչության թվով մեծ էր, ժամանակի ընթացքում տվյալ քաղաք-պետության մեջ ստեղծվում էին գյուղական բնակավայրեր, որոնք հայտնի էին կոմե անվանումով։ Վերջիններս կամավոր, իսկ երբեմն նաև հարկադրաբար կապվում էր պոլիսի հետ։ Հոմերոսյան ժամանակաշրջանում և դրան հաջորդող հարյուրամյակի Հունաստանում խոշոր բնակավայրեր չէի նկատվում։
Պոլիսների մեծ մասը կառավարվում էին գերագույն օրենսդիր իշխանության կողմից։ Հին հունական օրենսդիր իշխանությունն ընտրովի մարմին էր, որը ձևավորվում էր ժողովրդի կողմից ընտրված ազնվականներից։ Օրենսդրական մարմինների կողմից ընդունված որոշումները պարտադիր պայման էի տվյալ պոլիսի ցանկացած քաղաքացու համար։ Հունական պոլիսների մայրաքաղաքները պետք է համապատասխանեին քաղաքաշինական որոշակի սկզբունքների։ Քաղաքի կենտրոնում պետք է գտնվեր ժողովրդական ժողովի նստավայրը՝ ագորան։ Ժամանակի ընթացքում ագորայում կառուցվում են նստարաններ, իսկ ավելի ուշ՝ սյունաշար ծածկ։ Ագորային կից գործում էր խորհրդի շենք և դատարան։ Հին հունական քաղաքների անբաժանելի մասն էին կազմում միջնաբերդերը, որոնք առավել հայտնի էին ակրոպոլիս (թարգմանաբար՝ «վերին քաղաք») անվամբ։ Յուրաքանչյուր քաղաք ուներ իր հովանավոր աստծոն, որի գլխավոր տաճարը, որպես կանոն, պետք է գտնվեր ակրոպոլիսի համալիրի ներսում։ Հին հույները սպորտային խաղերի սիրահար էին։ Հինաշխարհյան Հունաստանի քաղաքաշինական գծագրերից երևում է, որ հունական անտիկ քաղաքներում կառուցված են եղել մեծ թվով մարզադաշտեր՝ գիմնասիաներ և պալեստրաներ։ Մ․թ․ա․ 776 թվականից ի վեր Հունաստանում անցկացվում են համանունական մարզական խաղեր, որոնք անցկացվում են չորս տարին մեկ անգամ՝ Զևս աստծո պատվին։ Մարզիկի հաղթանակն այդ խաղերում համարվում էր մեծագույն պատիվ ինչպես իր, այնպես էլ իր պոլիսի համար։ Ժամանակի ընթացքում հունական տարբեր քաղաք-պետություններում ձևավորվում են երկու տեսակի կառավարման համակարգեր՝ ժողովրդավարական և բռնատիրական։ Ժողովրդավարական և բռնատիրական պոլիսներն առավելապես տարբերվում էին իրենց զարգացվածության աստիճանով։
Աթենական քաղաք-պետություն կամ Հին Աթենք
Հին Աթենքը կամ Աթենական պոլիսը խոշոր դեր է խաղացել Հին Հունաստանի պատմության և մշակույթի կերտման գործում։ Ըստ ավանդության, պոլիսն առաջացել է աթենական ակրոպոլիսի շուրջը Ատտիկայի մեկուսի տոհմական համայնքների միավորման շնորհիվ։ Այդ գործընթացը պատմությանն առավել հայտնի է սինոյկիսմոս (հունարենից թարգմանաբար՝ «համաբնակեցում») անվանումով։ Հարյուրամյակներ տևած այդ միավորումը վերագրվում է հանրաճանաչ Էգևսի և Էթրեի որդուն՝ Աթենքի 11-րդ արքան Թեսևսին։ Նրան է վերագրվում նաև աթենական համայնքի բնակչության բաժանումը եվպատրիդների, գեոմորների և դեմիուրգների։ Նրա օրոք հողատարածություններն աստիճանաբար կենտրոնանում էր տոհմական ազնվականության՝ եվպատրիդների ձեռքում, իսկ ազատ բնակչության մեծ մասը կախման մեջ էր ընկնում նրանից։ Այս հարաբերակցության արդյունքում Աթենական պետությունը վերածվում է ստրկատիրական պետության։ Հին Աթենքը կառավարվում էր ազնվականներից ամեն տարի ընտրվող 9 արքոնտներից և արեոպագոսներից կազմված ավագների խորհուրդը։
Մ.թ.ա. 500 թվականին պատմության մեջ առաջինն Աթենքում հաստատվում է կառավարման ժողովրդաիշխան, ժողովրդավարական համակարգ։ Աթենական ժողովրդավարությունն իր բնույթով ունի խոր արմատներ։ Երկրում դեմոկրատիայի հաստատման գործընթացի սկիզբն ընդունված է համարել մ.թ.ա. 6-րդ դարի սկիզբը։ Դրա շարժառիթներն էին Սոլոնի և Կլիսթենեսյան բարեփոխումները։ Հին Հունաստանի արքոնտ Սոլոնի բարեփոխումները նշանավոր էին երկրի պատմության մեջ, քանի որ գրեթե անարյուն կերպով նա ձեռնամուխ է լինում տոհմային ազնվականության իշխանության տնտեսական սոցիալական և քաղաքական հիմքերի թուլացմանը և դեմոսի՝ ժողովրդի, դիրքերի ուժեղացմանը։ Դեմոկրատիայի հաստատումն ավարտվում է Կլիսթենեսի օրոք՝ մ.թ.ա. 506 թվականին։ Կլիսթենեսը վերջնականապես խարխլում է արիստոկրատիայի հիմքերը և նրա օրոք Ատտիկան բաժանվում է ինքնակառավարվող միավորներ՝ դեմերի, որոնք ունեին իրենց ընտրովի ղեկավարը։ Արիստոկրատների կողմից կառավարվող 4 ֆիլմերը վերացվեցինում են, որի փոխարեն ստեղծվում են 10 նոր նմանօրինական կառավարչական մարմիններ։ Հինաշխարհյան Աթենքը ժամանակակից Եվրոպայի քաղաքակրթության հիմնասյունն է։ Այստեղ են ապրել և ստեղծագործել այնպիսի նշանավոր դեմքեր, ինչպիսիք են Հերոդոտոսը, Անաքսագորասը, Ֆիդիասը, Էսքիլեսը, Սոֆոկլեսը, Եվրիպիդեսը և Արիստոֆանեսը։ Աթենքում է կենտրոնացված եղել ամբողջ Հին Հունաստանի մշակութային կյանքը՝ իր գործիչներով։ Իր քաղաքական և տնտեսական տիրապետությունն ընդլայնելու և Հունաստանի մյուս պոլիսների վրա գերիշխելու անզուսպ ձգտման ճանապարհին Աթենքը բազմիցս բախվել էր հունական մյուս պոլիսների՝ մասնավորապես Սպարտայի հետ։ Պելոպոնեսյան պատերազմներում պարտություն կրելով Աթենքը ընդմիշտ կորցնում է իր առաջատար դիրքը Հունաստանում, իսկ մ.թ.ա. 338 թվականին Քերոնեի ճակատամարտում կրած պարտությունից հետո Աթենքը և հունական մյուս պոլիսներն անցնում է Մակեդոնիայի գերիշխանության տակ։
Աթենական ժողովրդավարություն
Մ․թ․ա․ 8-6-րդ դարերում Աթենքը կառավարվում էր արիստոկրատիայի կողմից, իսկ ժողովուրդը պետության ղեկավարմանը ոչ մի կերպ չէր մասնակցում։ Այս պայմաններում արիստոկրատիայի և ստորին խավի միջև սկսվում է դասակարգային երկարատև պայքար, որի արդյունքում ստրկատիրական հասարակարգն ու տոհմական կարգերը Հունաստանում հասնում են քայքայման եզրին։ Դեմոսի ընդվզումների հիմնական պատճառը հարկային ծանր և կոշտ քաղաքականությունն էր։ Եթե գյուղացին ժամանակին չէր վճարում հարկերն ու տուրքերը, ապա պարտքի դիմաց տալիս էր հողը, իսկ եթե դա էլ չէր բավականացնում պարտքը մարելու համար, նրան իր ընտանիքով դարձնում էին պարտային ստրուկ։ Քաղաքային դեմոսը՝ արհեստավորներն ու առևտրականները, նույնպես իրավունքներ չունեին։
Նոր խռովություններից զերծ մնալու համար ավագանին ստիպված է լինում համաձայնել գրավոր ամրագրված օրենքներ ստեղծելու դեմոսի պահանջին։ Այդ ամենի կազմակերպումն իր վրա է վերցնում Աթենքի արքոնտ Դրակոնը, ով մ․թ․ա․ 621 թվականին օրենքներ կազմելուց հետո Հունաստանի պատմության մեջ հայտնի է դառնում նաև որպես օրենսգիր։ Այդ օրենքները կարճ ժամանակ անց հրապարակվում են և փորագրվելով քարե սալիկների վրա դրվում են ի ցույց բոլորին։ Դրակոնյան օրենքները խիստ պատժամիջոցներ էին կիրառում հանցավոր գործողությունները կանխելու համար։ Հենց այդ պատճառով էլ ժողովրդի կողմից առաջ է քաշվում «արյունով գրված օրենք» թևավոր խոսքը՝ ցանկանալով ընդգծել դրա ծայրահեղ խստությունը։ Դրակոնյան օրենքների դրական կետերը շատ սակավ էին և չէին կարող անգամ մասամբ պաշտպանել ստորին խավի բնակիչների տարրական իրավունքները և դրա համար էլ դեմոսը շարունակում է իր պայքարը հանուն իրավահավասարության ու ժողովրդաիշխանության։
Ժամանակակից ժողովրդավարության նախատիպի առաջին կերտողը եղել է հույն օրենսգիր Սոլոնը (այլագրություններում հանդիպում է անվան Սողոն տարբերակը)։ Սոլոնն իր ծագումով պատկանում էր հին էվպատրիդական դասին։ Այդ դասակարգն աստիճանաբար աղքատանում էր և դրա պատճառով երիտասարդության տարիներին Սոլոնը ստիպված է լինում զբաղվել առևտրային գործունեությամբ։ Արիստոտելը և Պլուտարքոսը պնդում են, որ Սոլոնն ըստ իր բարեկեցության պատկանում էր բնակչության միջին դասին։ Մ.թ.ա. 594 թվականին Սոլոնն ընտրվում է Աթենքի արքոնտ և հրաժարվում արքոնտների ավանդական երդումից։ Բանն այն էր, որ երդումը ենթադրում էր հավատարմություն տիրող օրենքներին, որն էլ հակասում էր Սոլոնի դիրքորոշմանը։ Պաշտոնավարման հենց սկզբնական շրջանում Սոլոնը ձեռնամուխ է լինում բարենորոգումների իրագործմանը։ Նրա բարեփոխումները նշանավորվում են նրանով, որ գրեթե անարյուն կերպով խարխլում են արիստոկրատիայի դիրքերը՝ բարելավելով դեմոսի սոցիալ-քաղաքական վիճակը։ Սոլոնի կողմից մտցված առաջին օրենքը, որը հայտնի էր սիսախֆիա անվանումով, Աթենքի տարածքում խտրականապես արգելում էր պարտքի դիմաց ստրկությունը, իսկ նույն օրենքի երկրորդ մասով հանվում էին հարկերը։ Սակայն սկզբնական շրջանում ոչ ոք չէր կարողանում առանց փոխհատուցման դադարեցնել աթենական հողատերերի ստրկացումը։
Հողերը, որոնց վրա կանգնեցված էին պարտային սյուներ, հայտարարվեցին պարտքերից ազատ և վերադարձվեցին իրենց տերերին։ Սոլոնն իր քաղաքականությամբ խրախուսում էր արհեստների զարգացումը Հունաստանում․ սրա վերաբերյալ մի օրենքի համաձայն իրենց որդուն արհեստ չսովորեցրած ծնողներն իրավունք չունեին ծերության օրոք նրանից օգնություն պահանջելու։ Սոլոնի թույլատվությամբ հունական մյուս պոլիսների հունալեզու արհեստավորները կարող էին ազատ առևտրային գործունեություն ծավալել Աթենքում։ Սոլոնը մտցնում է նաև մի շարք սահմանափակումներ․ օրինակ՝ արգելվեց աթենացիների կողմից մշակված ցորենի դուրս բերումը պոլիսի տարածքից։ Բարենորոգումներից հետո Սոլոնը մեկնում է արևելյան երկարատև ճանապարհորդությունների՝ հանդիպելով Եգիպտոսի, Կիպրոսի և Լյուդիայի միապետների հետո։ Պլուտարքոսը գրում է, որ իր ճանապարհորդությունից հետո Սոլոնն այլևս քաղաքականությանն ակտիվ մասնակցություն չի ունենում։
Աթենական տիրանիա
Հին Հունաստանում ժողովրդավարությունը ծաղկում է ապրում նաև Սոլոնի հաջորդների օրոք։ Մ․թ․ա․ 560 թվականին Սոլոնը գահընկեց է արվում, քանի որ նման զառամյալ տարիքում այլևս չէր կարող ղեկավարել քաղաք-պետությունը։ Աթենքում սկսվում են գահակալական կռիվներ, որի արդյունքում նույն տարում արքոնտի պաշտոնն ստանձնում է նշանավոր ազնվական Պիսիստրատոսը։ Սոլոնը հասարակ քաղաքացու կյանքով ապրում է ևս երկու տարի և մ․թ․ա․ 558 թվականին մահանում է։ Պիսիստրատոսը փոխում է պետական կարգը՝ իրեն հռչակելով տիրանոս։ Այսպիսով, Աթենքում հաստատվում է տիրանիա՝ կառավարման բռնատիրական համակարգ։
Աթենքում տիրանիայի հաստատման գլխավոր պատճառը երկրում սկիզբ առած սոցիալական ընդվզումներն էին։ Անկայուն իշխանական մարմիններն ի վիճակի չէին ճնշելու այդ հուզումները և դա է պատճառը, որ որոշ անձանց մտքերում առաջ է գալիս գաղափար միանձնյա ղեկավարման մասին։ Պիսիստրատոսի իշխանության գլխավոր առանձնահատկությունն այն էր, որ նրա օրոք ժողովրդավարությունը սկսում է զարգանալ տիրանիայի պայմաններում։ Չնայած նրան, որ որ Պիսիստրատոսը պատմությանը հայտնի էր, որպես բռնապետ, այնուամենայնիվ, նա վայելում էր ժողովրդի սերն ու վստահությունը։ Տիրանիայի հաստատմանը հետևում էին տիրանների քաղաքական հակառակորդների ֆիզիկական բնաջնջումը կամ վտարումը, նրանց գույքի բռնագրավումը։ Որպես կանոն՝ դրանք հասարակության առավել կազմակերպված խավի ներկայացուցիչներն էին՝ տոհմային ազնվականությունները։ Իր դիրքերն ամրապնդելու նպատակով Պիսիստրատոսը կառավարման սկզբնական շրջանում սիրաշահում է դեմոսին։ Նա վտարված էվպատրիդների հողերը բաժանում է ժողովրդին։
Պիսիստրատոսը առաջինն է եղել Հին Հունաստանի միապետների շարքում, ով ստեղծել է օտարերկրյա կայազորներից կազմված վարձու բանակ։ Պիսիստրատոսը և իրենց հաջորդած տիրանները ցանկանում էին ամրապնդել իրենց ժառանգական դիրքերն Աթենական պոլիսում, սակայն նրանք հունական հողի վրա ամուր արմատներ չունեին։ Հույն տիրանոսները Աթենքում իշխանությունն իրենց ժառանգին կարողանում էին փոխանցել շատ հազվադեպ՝ կայուն հենարանի բացակայության պատճառով։ Ժամանակի պատմիչներն ու փիլիսոփաները տիրանիան բնութագրում էին հետևյալ կերպ․
Կլիսթենեսի բարեփոխումներ և ժողովրդավարության վերահաստատում
Պիսիստրատոսի օրոք Ակրոպոլիսում կառուցվում են տաճարներ և ամուր պարիսպներ, իսկ Աթենքը զարդարվում է գեղեցիկ շենքերով։ Պիսիստրատոսի հրամանով գրի են առնվում Հոմերոսի պոեմները, որոնք հին հունական բանահյուսության մարգարիտներն են։ Սպարտացիների օգնությամբ մ․թ․ա․ 510 թվականին Կլիսթենեսը տապալում է Պիսիստրատոսի տիրանիան և ընտրվում արքոնտ։ Այսպիսով՝ Աթենքի վերջին տոհմական կարգերն ի սպառ վերանում են։ Նա առաջին անգամ հունական պոլիսը ենթարկում է վարչատարածքային բաժանման։ Աթենական պոլիսը բաժանվում է տաս շրջանների, որոնցից յուրաքանչյուրի համար ընտրվում էր կառավարիչ (Հին Աթենքում նրանց անվանում էին ստրատեգոս)։ 10 տրիտիաները միավորվում էին երեք երկրամասերի մեջ, որոնք էին բուն Աթենքը, ծովեզերքը և ներքին շրջանները։ Տրիտիաներն իրենց հերթին բաժանված էին դեմոսների, որոնք կառավարվում էին դեմարքոսների կողմից։ Տասը ստրատեգոսներից կազմված խորհուրդը դառնում է Աթենական պետության կառավարությունը։
Հին Աթենքի բարձրագույն իշխանական մարմինը ժողովրդական ժողովն էր, որն իրավասու էր որոշումների և նոր օրենքների ընդունման համար։ Վարչատարածքային բաժանման նպատակն էր խառնել բնակչությունը, որպեսզի էվպատրիդները չկարողանային ազդել բնակավայրերի ներքին գործերի վրա։ Կլիսթենեսի նախաձեռնությամբ ստեղծվում են վարչական, տնտեսական, պաշտամունքային և քաղաքական սկզբնական միավորներ՝ դեմեր (համարժեք են մերօրյա Հունաստանի գյուղերի հետ)։ Այսպիսով՝ Կլիսթենես բարեփոխումներից հետո Աթենքում ծաղկում է ապրում ժողովրդավարությունը։ Որպեսզի էվպատրիդները երբևէ չփորձեին վերացնել դեմոկրատիան, Կլիսթենեսը ստեղծում է օստրակիզմի (օտրակիսմոս) դատական մարմինը։ Օտրակոնիզմի տերմինը (ὄστρακον) հին հունարենից թարգմանաբար նշանակում է «խեցի, կեղև»։ Օստրակոնի դատարանը կազմակերպում է ժողովրդական ժողովի որոշումով առանձին քաղաքացիների վտարումը քաղաքից։ Շատ հետաքրքիր է օստրակոն տերմինի ծագումնաբանությունը․Հին Աթենքում զարգացած էր խեցեգործությունը և ամենուր թափված էին խեցու կտորներ։ Ժողովի մասնակիցները քվեարկելու համար գետնից վերցնում էին խեցու կտոր և մի այլ սրածայր կտորով դրա վրա գրում դատավճիռը։ Յուրաքանչյուր գարուն ստրատեգոսները ժողովրդական ժողովում քննարկում էին պետության համար վտանգավոր քաղաքացիների հարցը։ Ժողովի մասնակիցներն իրենց կողմից առաջադրում էին մարդկանց անուններ։ Այն մարդը, ում անունը գրում էր դիարքի կեսը կամ կեսից ավելին, Աթենքից վտարվում էր առնվազն տաս տարով։
Օլիգարխիական պետականությունը Լակոնիայում՝ Սպարտա
Մ․թ․ա․ 2-րդ դարի վերջին դորիացիները բնակեցնում են Լակոնիան, որը գտնվում է Պելոպոնեսյան թերակղզու հարավարևելյան մասում։ Լակոնիան բոլոր կողմերից շրջապատված էր բարձրաբերձ լեռներով, ինչը պոլիսը ժամանակին դարձրել է անառիկ։ Այնուամենայնիվ, Սպարտայի շրջակայքում ծովածոցեր չկային և հենց սա է պատճառը, որ վերջիններիս ռազմածովային նավատորմը ծովամարտերում բազմիցս զիջել է Աթենական ծովային ուժերին։ Փոքր Ասիայից գաղթած և Հունաստանում հաստատված դորիացիները հրի և սրին են մատնում տեղաբնակ աքայացիներին։ Նրանց մի մասը դառնում է եկվորների ստրուկը, իսկ որոշներն էլ վտարվում են Լակեդեմոնի ծայրամասերը։ Ստրկացած աքայացիներն օգտագործվում էին արտադրության մեջ՝ պարենմթերք ստանալու և գյուղատնտեսական աշխատանքներ կատարելու համար։ Նրանց խավը հայտնի էր հելոտների դասակարգ անվանմամբ։ Հելոտները համարվում էին պետության սեփականությունը։ Նրանք ամրացվում էին սպարտացիներին (նվաճող դորիացիներին) պատկանող հողերին և նրանց վճարում բերքի կեսը։ Ի տարբերություն ստրուկների, հելոտներն ունեցել են տնտեսական և արտադրության միջոցներ, ինչպես նաև որոշակի տարրական իրավունքներ։ Հելոտների թիվը մի քանի անգամ գերազանցել է սպարտացիների թվին և հենց սա է պատճառը, որ վերջիններս պատմական տարբեր ժամանակահատվածներում բազմիցս ապստամբել են շահագործողների դեմ։ Հելոտների ընդզվումները ճնշելու նպատակով սպարտացիները պարբերաբար պատժիչ արշավանքներ են կազմակերպում նրանց դեմ։ Դա հայտնի էր կրիպտեա անվամբ (κρυπτείᾱ, հին հունարենից թարգմանաբար՝ գաղտնի շուրջկալ)։ Գոյության սկզբնական շրջանում Սպարտայում իշխում էին տոհմական կարգերը։
Յուրաքանչյուր սպարտացի տղամարդ՝ իր ընտանիքի հետ միասին, ստանում էր մյուսներին հավասար չափով հողակտոր՝ այնտեղ ապրող հելոտներով։ Այսպիսով՝ սպարտացիները զբաղվում էին միայն նվաճված բնակչությանը հնազանդ պահելու գործով՝ յուրացնելով վերջիններիս ստեղծած բարիքների մեծ մասը։ Մ․թ․ա․ 7-րդ դարում Սպարտայում հաստատվում է կայուն պետականություն։ Այն իր կառուցվածքային առանձնահատկություններով բավականին պարզունակ էր և պարունակում էր տոհմական կարգերի բազմաթիվ գծեր։ Երկրի ներքին և արտաքին գործերը կարքավորող մարմինը ծերակույտն էր, որը սովորաբար կազմված էր ազնվականական ծագմամբ 30 արիստոկրատներից և հայտնի էր գերուսիա (γερουσία, γέρων — «ծերունի» բառից) անվանմամբ։ Ծերակույտի վերին անդամներն էին Սպարտայի երկու թագավորները, որոնք ունեին սահմանափակ ժառանգական իշխանություն։ Թագավորները հանդես էին գալիս որպես բանակի և նավատորմի գերագույն գլխավոր հրամանատար։ Պատերազմի ժամանակ արքաներից մեկը պարտավոր էր առաջնորդել զորաբանակին, իսկ մյուսը՝ մնալ երկրում։ Սպարտայի գլխավոր օրենսդիր մարմինը ժողովրդական ժողովն էր՝ ապելլան (απέλλα): Ենթաօրենսդրական այս մարմինը Սպարտայում ուներ սահմանափակ լիազորություններ։ Ժողովրդական ժողովի գլխավոր գործառույթն այն էր, որ վերջինիս անդամները կարող էին միայն հավանություն կամ դժգոհություն հայտնել գերուսիայի կողմից ընդունած օրենքների և վարքականոնների վերաբերյալ։ Այսպիսով՝ մ․թ․ա․ 7-րդ դարից ի վեր Լակոնիայում իշխել է կառավարման ժողովրդավարական ձևը։ Այնուամենայնիվ՝ Սպարտայի հասարակությունում ազդեցիկ դեր ուներ արիստոկրատիան։
Սպարտայի սոցիալական խմբեր և բանակ
Սպարտայի բնակչության շրջանում ցայտուն կերպով արտահայտված էր սոցիալական տարանջատումը։ Իշխող ազնվականությունից ավելի ցած սանդղակի վրա գտնվող դեմոսն իր հերթին բաժանվում էր առանձին ենթադասերի՝ լիիրավ քաղաքացիներ, թերի իրավունքներով քաղաքացիներ ու կախյալներ։ Յուրաքանչյուր դասի ներկայացուցիչ ուներ իր անվանումը։ Սպարտայի լիիրավ քաղաքացիներ համարվում էին միայն դորիացիները, որոնք էլ ձևավորում էին սպարտացիների (սպարտիատներ) սոցիալական խումբը։ Պետության տարածքում գոյություն ունեցող բոլոր հողերը, ինչպես նաև հելոտների խավի ներկայացուցիչ կցորդ հողագործները, պատկանում էին սպարտիատներին։ Այնուամենայնիվ, այս հարաբերություններում չէր գործում սեփականության մասնավոր ձևը, քանի որ հողերն այնուամենայնիվ պատկանում էին պետությանը։ Այն տրվում էր օգտագործման և ընտանեկան բարեկեցության համար, սակայն ամեն վայրկյան կարող էր ետ վերցվել՝ հակապետական արարքի համար։ Այստեղից հետրություն, որ սպարտացիները պետական հողերի նկատմամբ ոչ մի իրավունք չունեին։ Սպարտացիները, լինելով Լակոնիդայի լիիրավ քաղաքացիներ, ունեին նաև բացառիկ իրավունքներ, որոնցից զուրկ էին մյուս սոցիալական դասերի ներկայացուցիչները։ Օրինակ՝ մարտի դաշտում վահան, սաղավարտ, սուր և նիզակ կրելու իրավունքը վերապահված էր միայն սպարտացիներին։ Նրանք ազատ էին մարտի դաշտում տնօրինելու իրենց գործողությունները՝ չխախտելով սպարտական բանակի ծառայողին բնորոշ համընդհանուր սկզբունքները։ Սպարտական հասարակության սոցիալական երկրորդ խմբի ներկայացուցիչները դրանք հելոտներն են։ Հելոտների նախնինները եղել են դորիացի-սպարտացիների կողմից Լակոնիայից գերության վերցված աքայացի տեղաբնիկները, ովքեր մինչև սպարտացիների երևան գալը իրենց բնակավայրերում ստեղծել էին տեղական քաղաքակրթություններ։ Հելոտներն աշխատում էին պետական հողերի վրա և բերքի կեսը հատկացնում տվյալ հողի համար պետության կողմից լիազորված սպարտացուն կամ նրա ընտանիքին։ Հելոտը համարվում էր պետության, այլ ոչ թե սպարտիատի սեփականությունը։ Հելոտներին արգելվում էր զենք կրել, գիշերը լինել դրսում, անձրևից հետո օզոնով հարուստ օդ շնչել և այլն։ Սպարտայի երրորդ դասի քաղաքացիներն էին պերիոյկոսները։ Նրանք ևս աքայացիների հետնորդներն էին, սակայն բնակվում էին Լակոնիայի սահմանամերձ շրջաններում։ Սրանք անձնապես ազատ էին, զբաղվում էին արհեստներով և առևտրում, սակայն որպես Սպարտայի քաղաքացիներ չունեին քաղաքացիական իրավունքներ։ Դեմոսից վեր կանգնած էր ազնվականությունը, իսկ ավելի վեր՝ օրենսդիր իշխանությունն ու արքան։