cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Մեծ սաղավարտ (թենիս)
Ներկայումս Ավստրալիայի բաց առաջնությունը և ԱՄՆ-ի բաց առաջնությունը անցկացվում են կոշտ խաղահրապարակներում (կորտերում), Ֆրանսիայի բաց առաջնությունն անցկացվում է կավե խաղահրապարակներում, Ուիմբլդոնի մրցաշարն անցկացվում է խոտածածկ խաղահրապարակներում։
Պատմություն
«Մեծ սաղավարտ» տերմինն առաջացել է թղթախաղում եղած բրիջ տերմինից (անգլ. bridge)։ Տերմինն առաջացել է 1933 թվականին, երբ ավստրալիացի Ջեկ Կրոուֆորդը հաղթել է առաջին երեք մրցաշարերում և հասել ԱՄՆ-ի բաց առաջնության եզրափակիչ։ Ջոն Կիրան, որն այդ ժամանակ աշխատում էր Նյու Յորք Թայմս թերթում որպես սպորտային մեկնաբան և թղթախաղի վարպետ էր, թերթի իր սյունակում մրցաշարերը համեմատել է բրիջի հետ. «Եթե Կրոուֆորդը այսօր կարողանա հաղթել նաև այս մրցաշարը, ապա դա կլինի ավելի քան կորտում հաղթել Մեծ սաղավարտ»։ Կրոուֆորդը այնուամենայնիվ պարտվում է սակայն տերմինը այդպես էլ մնում է։
Կա նաև մեկ այլ տարբերակ, ըստ որի 1938 թվականի, երբ Դոնալդ Բաջը հաղթել է բոլոր չորս մրցաշարերում, ամերիկացի գրող Էլիսոն Դանցինգը գրել է. «Ինչպես թղթախաղի՝ բրիջի վարպետ Բաջը «Մեծ սաղավարտ» նվաճեց մեկ օրացուցային տարում հաղթելով այդ մրցաշարերում»։
«Մեծ սաղավարտ» տիտղոսը պատկանում է այն թենիսիստ/թենիսիստուհուն, որը մեկ օրացուցային տարվա ընթացքում կկարողանա հաղթել բոլոր վերոնշյալ մրցաշարերում։ «Ոսկե Մեծ սաղավարտի» տիտղոսակիր է այն թենիսիտ/թենիսիստուհին, որը կկարողանա նվաճել բոլոր չորս «Մեծ սաղավարտի» տիտղոսները և Օլիմպիական ոսկե մեդալը։
Մեկ օրացուցային տարում «Մեծ սաղավարտ»ի տիտղոսակիրներ
Տղամարդիկ մենախաղեր
1938 թվական, ամերիկացի Դոնալդ Բաջ։ 1962 և 1969 թվականներ, ավստրալիացի Ռոդ Լեյվեր։
1953 թվական, ամերիկուհի Մոնիկա Քոնոլի։
1970 թվական, ավստրալուհի Մարգարիտ Սմիտ Կորտ։
1988 թվական գերմանուհի Շտեֆֆի Գրաֆ, ինչպես նաև Գրաֆը 1988 թվականին դարձավ Սեուլի Օլիմպիական խաղերի ոսկե մեդալակիր, այսպիսով արժանանալով նաև «Ոսկե Մեծ սաղավարտի» տիտղոսի։
Պատանեկան մրցաշարերում մեկ օրացուցային տարում «Մեծ սաղավարտ»ի տիտղոսի արժանացել է միայն շվեդ Ստեֆան Էդբերգը 1983 թվականին։
Տղամարդկանց զուգախաղերի «Մեծ սաղավարտ»ի տիտղոսակիրներ
1951 թվական, Ֆրենկ Սեջման/Կեն Մակգրեգոր (Ավստրալիա)
Կանանց զուգախաղերի «Մեծ սաղավարտ»ի տիտղոսակիրներ
1961 թվականին բրազիլուհի Մարինա Բուենո Քրիստին Տուրմեն Ջեյնսի հետ հաղթել է Ավստրալիայի բաց առաջնությունում, իսկ Ռոլան Գարոսում, Ուիմբլդոնում և ԱՄՆ-ի բաց առաջնությունում ամերիկուհի Դարլեն Հարդի հետ։
1984 թվականինն Մարտինա Նավրատիլովա/Պեմ Շրայվեր զույգը։
1998 թվակլանին, շվեյցարուհի Մարտինա Հինգիսը խորվաթ Միրայան Լուչիչ Բարոնիի հետ հաղթել է Ավստրալիայի բաց առաջնությունում, իսկ Ռոլան Գարոսում, Ուիմբլդոնում և ԱՄՆ-ի բաց առաջնությունում չեխ Յանա Նովոտնայի հետ։
Խառը զուգախաղերի «Մեծ սաղավարտ»ի տիտղոսակիրներ
1963 թվական, Մարգարիտ Սմիտ Կորտ և Կեն Ֆլեչեր (Ավստրալիա)։
1965 թվական, Մարգարիտ Սմիտ Կորտը Ավստրալիայի բաց առաջնությունում հաղթել է ավստրալիացի Ջոն Նկումբայի հետ, Ռոլան Գարոսում ու Ուիմբլդոնում Կեն Ֆլեչերի, իսկ ԱՄՆ-ի բաց առաջնությունում ավստրալիացի Ֆրեդոմ Ստոլոնի հետ։
Կա նաև «Կարիերայի Մեծ սաղավարտ» տիտղոս հասկացությունը, որը շնորհվում է այն մարզիկին, որը իր կարիերայի տարբեր տարիներին կնվաճի չորս «Մեծ սաղավարտ» մրցաշարերի տիտղոսները։
«Կարիերայի Մեծ սաղավարտ» տիտղոսակիրներ
Տղամարդկանց մենախաղեր
Կանանց մենախաղեր
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մեծ սաղավարտի (թենիս) մրցաշարեր Կատեգորիա:Ավստրալիայի թենիսի բաց առաջնություն Կատեգորիա:Ֆրանսիայի թենիսի բաց առաջնություն Կատեգորիա:Ուիմբլդոնի մրցաշար Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի թենիսի բաց առաջնություն
Լուլու Ուիլսոն
Վաղ տարիներ
Ուիլսոնը ծնվել է 2005 թվականի հոկտեմբերի 7-ին Նյու Յորքի Մանհեթենի շրջանի վերին արևելյան կողմում ։ Նա ունի երկու ավագ քույր ։
Կարիերա
Ուիլսոնը երեք տարեկանից սկսել է նկարահանվել գովազդային հոլովակներում։ Նա հիմնականում նկարահանվել է գերբնական սարսափ ֆիլմերում, ինչպիսիք են՝ «Ազատիր մեզ չարից», «Օուջա. Չարի ծագում» և «Աննաբելլի անեծքը։ Չարի ծնունդը» ։ Նա նաև նկարահանվել է Marvel Studios-ի « Բժիշկ Սթրենջ » ֆիլմում, սակայն իր տեսարանը հանվել է վերջնական մոնտաժում։
Ծանոթագրություններ
<references group="" responsive="1">
Կատեգորիա:Ամերիկացի դերասանուհիներ Կատեգորիա:Ամերիկացի երեխա դերասանուհիներ
Կյանքը - երգի, երկնքի՜ պես անհո՜ւն, անհո՜ւն (բանաստեղծություն)
«Կյանքը - երգի, երկնքի՜ պես անհո՜ւն, անհո՜ւն»Եղիշե Չարենցի բանաստեղծություններից։ Հեղինակն այն սկսել է գրել  1916 թվականին՝ հավանաբար Կարսում։
Պատմություն
Առաջին անգամ տպագրվել է է ում, բանաստեղծությունը զետեղվել է նաև Երկերում։
Տպագրվում է Երկերից ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Եղիշե Չարենցի ստեղծագործություններ
Սամոայի դրոշ
Սամոայի դրոշը Սամոայի պետական խորհրդանիշներից է։ Ընդուվել է 1962 թվականի հունվարի 1-ին։ Լայնքի և երկայնքի հարաբերակցությունը 1։2 է։
Կատեգորիա:Սամոայի պետական խորհրդանիշեր Կատեգորիա:Ազգային դրոշներ Կատեգորիա:1962 դրոշներ
Ռոզառնո
Ռոզառնո (Rosarno), քաղաք Իտալիայում՝ Կալաբրիա մարզի Ռեջիո Կալաբրիա գավառում։
Վլադիմիր Պուտինի նախագահություն (2018-2024)
Վլադիմիր Պուտինի նախագահություն, Ռուսաստանի չորրորդ նախագահ Վլադիմիր Պուտինի նախագահությունը 2012 թվականի մայիսի 7-ից։
Ներքին քաղաքականություն
2018 թվականի մարտի 18-ին Պուտինը չորրորդ ժամկետով ընտրվեց Ռուսաստանի Դաշնության նախագահ՝ ստանալով ձայների ռեկորդային 76,69% ։
2018 թվականի մայիսի 7-ին Վլադիմիր Պուտինը չորրորդ անգամ ստանձնեց Ռուսաստանի նախագահի պաշտոնը, հաջորդ օրը Դմիտրի Մեդվեդևը ներկայացվեց Պետդումայի՝ որպես Ռուսաստանի վարչապետի հաստատմանը։ Այս օրը Մեդվեդևի պաշտոնավարման հաստատումից հետո Պուտինը նրան հրավիրեց նոր կառավարություն ձևավորելու ։ Մայիսի 18-ին ստորագրվել են հրամանագրեր նոր կառավարության կազմի մասին ։
2018 թվականի մայիսի 25-ին Պուտինը հայտարարեց, որ չի առաջադրվելու 2024 թվականի նախագահի պաշտոնում՝ դա հիմնավորելով Ռուսաստանի Սահմանադրության պահանջներով ։
2020 թվականի հունվարի 15-ին Դաշնային ժողովին ուղղված իր հաջորդ ուղերձում Պուտինն առաջարկեց լայնածավալ փոփոխություններ մտցնել Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրության մեջ և հայտարարեց մի շարք սոցիալ-տնտեսական միջոցառումների, որոնք ուղղված են Ռուսաստանի բնակիչների բարեկեցության և բարեկեցության բարելավմանը։ օգնել լուծել ժողովրդագրական խնդիրները. Նախագահի ելույթից անմիջապես հետո կառավարությունը հրաժարական տվեց։ 2020 թվականի հունվարի 16-ին կառավարությունը գլխավորել է Ռուսաստանի Դաշնության հարկային դաշնային ծառայության ղեկավար Միխայիլ Միշուստինը ։
2020 թվականին Ռուսաստանում քվեարկություն է տեղի ունեցել Սահմանադրության փոփոխությունների վերաբերյալ։ Դրանց ուժի մեջ մտնելուց հետո Պուտինը իրավունք ստացավ 2024 թվականին կայանալիք նոր նախագահական ընտրություններում առաջադրվելու որպես թեկնածու։
Դուբինոե
Դուբինոե (Дубиное), գյուղ Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Դեմիդովսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 4 մարդ։
Վլադիմիր Պուտինի նախագահություն (2018-2024)
Ղրիմի բռնակցումը Ռուսաստանի Դաշնությանը
2014 թվականի մարտի 27-ին ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեան բանաձև է ընդունել իր հավատարմությունը Ուկրաինայի տարածքային ամբողջականությանը նրա միջազգայնորեն ճանաչված սահմաններում, չճանաչելով Ղրիմի հանրաքվեն և դրա վրա հիմնված Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետության և Սևաստոպոլ քաղաքի կարգավիճակի փոփոխությունները։
Արևմուտքի պատժամիջոցները Ռուսաստանի դեմ. 2014-2015 թվականների արժութային ճգնաժամ
Ղրիմի թերակղզում և Ուկրաինայի արևելքում տեղի ունեցող իրադարձությունների կապակցությամբ արևմտյան մի շարք երկրներ Ռուսաստանի նկատմամբ սահմանափակիչ քաղաքական և տնտեսական միջոցներ են կիրառել։ Պատժամիջոցների հետևանքների մասին առանձին քաղաքական գործիչներ տարբեր գնահատականներ են տվել։ Այսպես, 2015 թվականի ապրիլի 27-ին Վլադիմիր Պուտինը Սանկտ Պետերբուրգում օրենսդիրների խորհրդի նիստում հայտարարել էր, որ Ռուսաստանի տնտեսությունը պատժամիջոցների պատճառով չի ստացել 160 միլիարդ դոլար ։ ԱՄՀ-ի գնահատումների համաձայն՝ 2014-2018 թվականների ընթացքում Ռուսաստանի ՀՆԱ-ի աճի վրա պատժամիջոցների տարեկան բացասական ազդեցությունը կազմել է միջինը 0,2 %։ Միևնույն ժամանակ, բացասական ազդեցությունը նավթի գների անկման կազմել է 0.65% տարեկան ։
Հետևյալ աղյուսակը ցույց է տալիս 2014 թվականից ի վեր հիմնական տնտեսական ցուցանիշները (2018 թվականի կանխատեսում)։ 5%-ից ցածր գնաճը նշված է կանաչ սլաքով ։ 2014 թվականի վերջին Ռուսաստանի տնտեսական իրավիճակը վատթարացել է։ Դա պայմանավորված էր էներգառեսուրսների համաշխարհային գների կտրուկ անկմամբ, որոնց վաճառքը զգալի մաս է կազմում Ռուսաստանի բյուջեի եկամուտներում, ինչպես նաև Ռուսաստանի նկատմամբ տնտեսական պատժամիջոցների սահմանմամբ՝ կապված Ռուսաստանի Դաշնությանը Ղրիմի միանալու և Ուկրաինայի արևելքում հակամարտության հետ։ 2014 թվականի դեկտեմբերի 25-ին նախագահ Վլադիմիր Պուտինը կառավարության հետ հանդիպման ժամանակ առաջարկել էր սկսել աշխատել ճգնաժամային 2009 թվականի ձևաչափով ։
Ռուսաստանի պատմությունը 2015 թվականին
2015 թվականի մարտին երկրի ՀՆԱ-ն տարեկան կտրվածքով կրճատվել է 3,4 %-ով՝ փետրվարին 1,2 %-ով կրճատման դիմաց։ Ընդհանուր առմամբ, 2015 թվականի առաջին եռամսյակում ՌԴ ՀՆԱ-ն կրճատվել է 2,2%-ով ։ Ռուսաստանի ՀՆԱ-ի անկումը 2015 թվականի ապրիլին աճել է մինչև 4,3 %, ընդ որում՝ ապրիլին տնտեսությունը մարտյան ցուցանիշի նկատմամբ նվազել է 0,6 %ով։ Այսպիսով, երկրի ՀՆԱ-ն 4 ամիս անընդմեջ նվազել է ։ 2015 թվականի մայիսին Ռուսաստանի ՀՆԱ-ի անկումը տարեկան արտահայտությամբ արագացել է մինչև 4,9 % ։
Ընդհանուր առմամբ, 2015 թվականի առաջին կիսամյակում ՀՆԱ-ի անկումը կազմել է 3,5 %  ։ Ընդհանուր առմամբ, 2015 թվականին մանրածախ առևտրի շրջանառությունը համադրելի գներով նվազել է 10 %-ով (մինչև 27,6 տրիլիոն ռուբլի) ։
ԱՄՆ
Դիվանագետների և փորձագետների կարծիքով՝ ԱՄՆ-ի և Ռուսաստանի հարաբերությունները Դոնալդ Թրամփի վարչակազմի օրոք հասել են ամենացածր մակարդակին՝ ԽՍՀՄ փլուզումից և անկախ ռուսական պետության հռչակումից հետո ամբողջ ժամանակահատվածում ։
2019 թվականի դեկտեմբերին նախագահ Թրամփը ստորագրել է օրենք, որը պատժամիջոցներ է սահմանում «Հյուսիսային հոսք 2» գազատարի կառուցման մեջ ներգրավված ընկերությունների նկատմամբ, որոնք փաստացի կաթվածահար են արել շինարարությունը 2020 թվականին։ ԱՄՆ-ում Բայդենի վարչակազմի իշխանության գալուց հետո իրավիճակը բարելավվել է։ 2021 թվականի հունվարի 24-ին ստորջրյա հատվածի կառուցման աշխատանքները վերսկսվեցին, իսկ մայիսի վերջին նախագահ Բայդենը հայտարարեց, որ խողովակաշարը «գրեթե ավարտված է», և նախագծի դեմ նոր պատժամիջոցների սահմանումը «անարդյունավետ» կլինի ԱՄՆ-ի համար։ հարաբերությունները Եվրոպայի հետ ։ 2021 թվականի սեպտեմբերի 10-ին ամբողջությամբ ավարտվեց Nord Stream 2 գազատարի շինարարությունը։
Ջոզեֆ Բայդենի՝ ԱՄՆ նախագահի պաշտոնը ստանձնելուց հետո նոր վարչակազմի պաշտոնյաները հայտարարեցին, որ Միացյալ Նահանգները չի ձգտում բարդացնել հարաբերությունները Ռուսաստանի հետ կամ «վերակայել» այդ հարաբերությունները։ ԱՄՆ-ի նոր քաղաքականության նպատակը կլինի կանխատեսելի և կայուն հարաբերությունների հասնելը, որոնք մի շարք ոլորտներում համագործակցության տեղ են թողնում ԱՄՆ-ի շահերն առաջ մղելու համար։ Միաժամանակ, ԱՄՆ-ը «կարող է Ռուսաստանին պատասխանատվության ենթարկել իր ցանկացած չարամիտ գործողության համար»։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:2010-ականները Ռուսաստանում Կատեգորիա:Վլադիմիր Պուտին
ՀԽՍՀ ԿԳԿ նախագահներ
ՀԽՍՀ ԳԽ-ն՝ որպես երկրի օրենսդիր իշխանության բարձրագույն մարմին, ստեղծվել է 1936 թվականի դեկտեմբերի 5-ին սահմանադրության համաձայն։ Մինչ այդ օրենսդիր իշխանության բարձրագույն մարմինը Խորհուրդների համագումարն էր, նստաշրջանների միջև, ընկած ժամանակամիջոցում՝ Կենտրոնական գործադիր կոմիտեն (ԿԳԿ)։
Կարինյան (Գաբրիելյան) Արտաշես Բալասիի
Կարինյան (Գաբրիելյան) Արտաշես Բալասիի (ծնվել է 1886 թվականին, Բաքվում, մահացել է 1982 թվականին Երևանում), ՀԽՍՀ ԿԳԿ նախագահ՝ 1924-1928 թվականներին։ Բանասիրական գիտական դոկտոր (1953)։ ՀԽՍՀ ԳԱ ակադեմիկոս (1956)։ ՀԽՍՀ գիտական վաստակավոր գործիչ (1961)։ Սոցիալական աշխատանքի հերոս (1976)։
Ավարտել է Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանի իրավաբանության ֆակուլտետըը (1910)։ ՌՍԴԲԿ անդամ՝ 1907 թվականից։ 1918 թվականին՝ Բաքվի կոմունայի արդարադատության կոմիսար, 1920 թվականին՝ ՀԽՍՀ արդարադատության ժողկոմ, 1933-1934 թվականին՝ լուսժողկոմի տեղակալ, 1960-1963 թվականներին՝ ՀԽՍՀ ԳԱ հասարակական գիտությունների բաժանմունքի ակադեմիայի քարտուղար, 1963-1965 թվականներին՝ ԳԱ փոխնախագահի պաշտոնակատար։ 1921-1922 թվականներին ՀԿԿ ԿԿ-ի և ԺԿԽ-ի հանձնարարությամբ հայ գաղթավայրերին ծանոթանալու նպատակով եղել է Թուրքիայում և ԱՄՆ-ում։
Զբաղվել է 1860-ական թվականների հայ գրակ-հասարակական մտքի հետազոտությամբ («Միքայել Նալբանդյանը և 19-րդ դարի 1860-ական թվականների ռուս առաջավոր գործիչները», 1949), հայ պարբերական մամուլի, հայ քաղաքական կուսների գործունեության, Հայկական հարցի պատմությամբ։
Կասյան (Տեր-Գասպարյան) Սարգիս Իսահակի
Կասյան (Տեր-Գասպարյան) Սարգիս Իսահակի, ՀԽՍՀ և ԱԽՖՍՀ ԿԳԿ-ների նախագահ՝ 1928-1931 թվականին։
Անանյան Արմեն Արտեմի
Անանյան Արմեն Արտեմի (ծնվել է 1896 թվականին, գյուղ Շամախյան (այժմ՝ Դիլիջան քաղաքի շրջագծում, մահացել է 1958 թվականին, Երևանում), ՀԽՍՀ և ԱԽՖՍՀ ԿԳԿ-ների նախագահ՝ 1931-1933 թվականներին։ ՌՍԴԲԿ անդամ՝ 1919 թվականից։ 1921 թվականից աշխատել է հանրապետության Գավկոմներում, 1928-1929 թվականին՝ Լենինականի գավգործկոմի նախագահ, 1930-1931 թվականին՝ ՀԿ(բ) կ Լենինականի, 1933-1934 թվականին՝ Երևանի քաղկոմի քարտուղար։ Անհիմն բռնադատվել է, աքսորվել (1937-1955), հետագայում արդարացվել է։
Մարտիկյան Սերգեյ Նիկոլայի
Մարտիկյան Սերգեյ (Սերգո) Նիկոլայի (ծնվել է 1874 թվականին Թիֆլիսում, մահացել է 1957 թվականին Երևանում), ՀԽՍՀ և ԱԽՖՍՀ ԿԳԿ-ների նախագահ՝ 1933-1936 թվականներին։ ՌՍԴԲԿ անդամ՝ 1904 թվականից։ Սովորել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցում (1880-ական թվականներին)։ 1917 թվականի փետրվարյան հեղափոխությունից հետո ընտրվել է ՌՍԴԲԿ Բաքվի կոմիտեի անդամ։ 1920-1933 թվական]]ին՝ կուսյան Երևանի քաղկոմի քարտուղար, Հայաստանի ժողտնտխորհի նախագահ, Երևանի քաղխորհրդի գործկոմի նախագահ։ Պարգևատրվել է Լենինի շքանշանով։
Հանեսօղլյան Գևորգ Սարիբեկի
Հանեսօղլյան Գևորգ Սարիբեկի (ծնվել է 1891 թվականին Ալեքսանդրապոլում (այժմ՝ Գյումրի), մահացել է 1937 թվականին), ՀԽՍՀ ԿԳԿ նախագահ՝ 1936-1937 թվականներին, ԺՏԽ նախագահ՝ 1930-1931 թվականին։ ՌՍԴԲԿ անդամ՝ 1917 թվականից։ 1932-1933 թվականին՝ ՀԽՍՀ ֆինանսների ժողկոմ, 1933-1934 թվականներին՝ ՀԱՄԽ-ի նախագահ։ Անհիմն բռնադատվել է, հետմահու արդարացվել։
Պապյան Մացակ Պետրոսի
Պապյան Մացակ Պետրոսի (ծնվել է 1901 թվականին Ջալալօղլիում (այժմ՝ Ստեփանավան), մահացել է 1962 թվականին Երևանում), ՀԽՍՀ ԿԳԿ նախագահ՝ 1937-1938 թվականին, ՀԽՍՀ ԳԽ Նախագահության նախագահ՝ 1938-1954 թվականներին միաժամանակ՝ ԽՍՀՄ ԿԳԿ և ԳԽ Նախագահության նախագահների տեղակալ։ ՀամԿ(բ) կ անդամ՝ 1929 թվականից։ Ավարտել է Երևանի բարձրագույն կոմունիստական գյուղատնտեսության դպրոցը (1937 թվական)։ ԽՍՀՄ և ՀԽՍՀ ԳԽ-ների պատգամավոր։
Կատեգորիա:Քաղաքական գործիչներ Կատեգորիա:Հայկական ԽՍՀ կառավարում
Ռուբեժնոե (գյուղ, Վոլչանսկի շրջան)
2001 թվականի տվյալներով Ռուբեժնոե գյուղում բնակվում էր 649 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 2,15 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 301,86 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Վոլչանսկի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1652 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
(4022) Նոննա
(4022) Նոննա (Nonna), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1981 թվականի հոկտեմբերի 8-ին Լյուդմիլա Չեռնիխի կողմից Նաուչնիում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,357691 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,0555 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,6599 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1322,3 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,272254 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 5,1° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1981 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Լյուդմիլա Չեռնիխի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Ալմոնաստեր լա Ռեալ (քաղաք)
Տարածքը՝ 322 քկմ։ Բնակչությունը՝ 1833 մարդ (ըստ 2010 թվականի մարդահամարի)։ Պրովինցիայի ադմինիստրացիայից ունի 100 կմ հեռավորություն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իսպանիայի քաղաքներ
Ուրծադաշտ
Ուրծադաշտ, Արածո դաշտ, Արազդայանի դաշտ, Արազդայանի տափաստան, Երասխավանի դաշտ,  Արարատյան դաշտի հարավարևելյան մասը, գտնվում է  Հայաստանի Արարատի մարզում և Նախիջևանում, Արածո գետի ստորին հոսանքի ավազանում՝ Ուրծի լեռնաշղթայի ու Արաքս գետի միջև։ Բարձրությունը 800-900 մ է։ Սինկլինային ճկվածք է՝ լցված անտրապոգենի լճագետային նսավածքներով։ Հարավային մասի մակերևույթը հարթ Է՝ բռնված Արաքսի ոդոդատով, հյուիսս-արևելյան մասինը՝ քիչ թեք՝ բաղկացած Արաքսի ցածրադիր դարավանդների ու Արածո գետի արտաբերման կոնի բերվածքներից։ Կլիման ցամաքային է, տարեկան տեղումները՝ 229 մմ։ Ցածրադիր մասերում կան ճահճուտներ և եղկգնուաներ, բարձրադիր մասերի լանդշաֆտը անապատային և կիսաանապատային է։ Ուրծադաշտում է Արազդայանի ջրանցքը։ Ուրծադաշտը, մշակելի և արգավանդ հողերից բացի, ունի շատ աղուտներ։  Խորհրդային իշխանության տարիներին զգալի աշխատանքներ են կատարվել ոռոգման հին համակարգերի վերակառուցման և աղուտների աղագերծմամ ու ստորերկրյա ջրերի իջեցման ուղդությամբ, որի հետևանքով ավելացևլ է օգտակար ու մշակեփ հոդերի տարածքր։ Ուրծադաշտում կան բագմաթիվ բնակավայրեր, որոնց տնտեսական հիմնական ուղղությունը այգեգործությունը, պտղաբուծությանն ու բանջարեղենի մշակուբյունն է  ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայաստանի հարթավայրեր Կատեգորիա:Արարատի մարզի աշխարհագրություն
Բերեզոտոչսկի գյուղական խորհուրդ (Լուբենսկի շրջան)
Բերեզոտոչսկի գյուղական խորհուրդ  (Березотіцька сільська рада), Ուկրաինայի Պոլտավայի մարզի Լուբենսկի շրջանում ։
2001 թվականի տվյալներով Բերեզոտոչսկի գյուղական խորհրդում բնակվում էր 1660 մարդ։ Խորհրդում կա 2 բնակավայր։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի բնակավայրեր
Միջնադարյան հայկական կերպարվեստ
Միջնադարյան հայկական կերպարվեստը ձևավորվել և առաջընթաց է ապրել քրիստոնեական դավանանքի գերիշխանության պայմաններում։ Արվեստի տարբեր բնագավառներում իրենց մարմնավորումն են գտել կրոնական թեմաներն ու սյուժեները։ 4-րդ դարից հայկական եկեղեցիները հարդարվել են որմնանկարներով, քանդակներով, մանրանկարներով։
Զեմո Բիա
Զեմո Բիա (ზემო ბია), գյուղ Վրաստանում։ Գտնվում է Սամեգրելո-Զեմո Սվանեթ մարզի Խոբի շրջանում ։
Միջնադարյան հայկական կերպարվեստ
Որմնանկարչություն
Վաղ միջնադարյան հայկական որմնանկարչության մասին վկայություն է պահպանվել 604-607 թվականներին կաթողիկոսի տեղապահ Վրթանես Քերթողի «Յաղագս պատկերամարտից» գրվածքում, ուր նշվում է հայ եկեղեցում ընդունված պատկերային թեմատիկ շարքը։ Հայ որմնանկարչության ընդարձակ շարքով հնագույն նմուշներ չեն պահպանվել։
Զեմո Բիա
Դիրք
Գյուղը գտնվում է ծովի մակարդակից 50 մետր բարձրության վրա։ Շրջկենտրոն Խոբիից հեռու է 7 կմ։
Միջնադարյան հայկական կերպարվեստ
Որմնանկարչություն
5-րդ դարից հայտնի են որմնանկարի մի քանի բեկորներ Երևանի Սուրբ Պողոս-Պետրոս եկեղեցուց և Քասախի բազիլիկից։ Լ․ Ա․ Դուռնովոն հայտնաբերել և ուսումնասիրել է 7-րդ դարի մի քանի եկեղեցիների որմնանկարներ, որոնց հիմնական բովանդակությունը Եզեկիել մարգարեի տեսիլքն է։
Զեմո Բիա
Բնակչություն
Ըստ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալների, գյուղի բնակչությունը կազմում է 32 մարդ ։
Միջնադարյան հայկական կերպարվեստ
Որմնանկարչություն
Լմբատի, Կոշի, Թալինի, Արուճի 7-րդ դարի եկեղեցիների որմնանկարներում այդ թեման համատեղված է Համբարձման պատկերի հետ։
Որմնանկարչության զարգացման հաջորդ փուլը Աղթամար կղզու Սուրբ Խաչ եկեղեցու (921), Տաթևի վանքի Սուրբ Պողոս-Պետրոս եկեղեցու (930), Գնդեվանքի (930-ական թվականներ) որմնանկարներն են։ Հայկական եկեղեցու ավագ խորանում, որպես կանոն պատկերվել է Քրիստոսը Փառքի մեջ, նրանից ցած, ըստ կարգի՝ մարգարեներ, առաքյալներ և եկեղեցու հայրեր։ Նրանց շարքերը երբեմն ավարտում են Աստվածածինը և Հովհաննես Կարապետը։
Աղթամարի եկեղեցու թմբուկը ծածկված է Հին կտակարանի՝ աշխարհի ստեղծումը, Ադամը և Եվան, իսկ պատերը՝ Նոր կտակարանի թեմաներով, որոնք հայկական եկեղեցիներում միմյանցից չեն անջատվել շրջանակներով։ Ե՛վ 7-րդ, և՛ 10-րդ դարերին մեծ տեղ է հատկացվել որմնազարդերին։ Ուշագրավ է Տաթևում և Աղթամարում «Վերջին դատաստանի» պատկերումը, որը հատուկ է Վասպուրականի մանրանկարչությանը (Կիլիկիայում՝ Թորոս Ռոսլինի մանրանկարներին)։
13-14-րդ դարեր
Աղթամարի պալատը պատկերազարդված էր որսի տեսարաններով։ Որմնանկարների հաջորդ փուլը վերաբերում է 13-14-րդ դարերին։ Այդ շրջանի որմնանկարներն (Անիի՝ Տիգրան Հոնենցի, Բախտաղեկի եկեղեցիներ, Քոբայրի վանք, Դադիվանք, Ախթալա, Հաղպատ և այլն) աչքի են ընկնում հարուստ թեմատիկայով, աղերսներ ունեն բյուզանդական և վրացական որմնանկարչական արվեստի, ինչպես և (ըստ Լ․ Գուռնովոյի) «Մողնու Ավետարանի» մանրանկարների ոճի հետ։
Եզակի տեղ են գրավում Գրիգոր Լուսավորչի կյանքը ներկայացնող դրվագները (Տիգրան Հոնենցի եկեղեցի), Սադուն Արծրունու և Խութլուբուղայի նկարները (Հաղպատ), Ստեփանոս Նախավկայի քարկոծումը (Դադիվանք) և այլն։
Մանրանկարչություն
Աշխարհի տարբեր թանգարաններում ու մասնավոր հավաքածուներում պահպանվող շուրջ 25000 հայկական ձեռագրերի զգալի մասը պատկերազարդ է։ Ամենից շատ պատկերազարդվել են ավետարանները, սակավ՝ Աստվածաշունչը, այնուհետև տոնականները, ճաշոցները և այլն։ Մագաղաթյա կամ թղթե մատյանները ստեղծվել են վանքերին կից գրչատներում ։
Մեզ հասած հնագույն չորս մանրանկարները (5-7-րդ դարեր) կցված են «Էջմիածնի Ավետարանին» (989, Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարան, ձեռագիր № 2374)։ Դրանք եզակի են իրենց գեղարվեստական լեզվով, բարձր մակարդակի ինքնուրույն պատկերային մտածողությամբ և Լմբատի ու Արուճի եկեղեցիների որմնանկարների հետ անգնահատելի արժեք ունեն վաղ քրիստոնեական պատկերարվեստի համար։
Լրիվ պատկերազարդ գրքեր պահպանվել են 9-րդ դարից («Մլքե թագուհու Ավետարան», մինչև 862, Վենետիկի մխիթարյանների մատենադարան, 1144/86, Ավետարան, Վիեննայի մխիթարյանների մատենադարան, № 697, «Էջմիածնի Ավետարան», «Էջմիածնի երկրորդ Ավետարան», Երուսաղեմի Սուրբ Հակոբյանց վանքի մատենադարան, № 2555 և այլն), ուր պատկերները դրվել են գրքի սկզբում։
8-րդ դարից հայ մատենագիրները ստեղծել են «խորանների մեկնություններ», դրանցում բացատրվում են բուսական ու կենդանական մոտիվների, կիրառվող գույների ու խորանների խորհուրդները, հիմնավորելով դրանց գեղագիտական ու իմաստաբանական նշանակությունը։
9-10-ր դարերի ձեռագրերը, ըստ նկարազարդման որակի, երկու տիպի են․
11-րդ դար
11-րդ դարի 2-րդ կեսի Անիի դպրոցի ձեռագրերը արդեն վսեմաշուք են։ Դրանք (հատկապես «Մուղնու Ավետարանը», Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարան, № 7736) կարելի է համարել Մերձավոր Արևելքի և բյուզանդական արվեստի մոտիվների (կենդանական, բուսական, երևակայական) հանրագիտարան։ Այստեղ խորանների կամարները փոխարինված են ուղղանկյուն գլխազարդով, դրված երկու և ավելի սյուների վրա։
Ավետարանները սկսվում են նստած ավետարանիչների պատկերներով և արդեն գրեթե կանոնիկ տեսք ստացած տիտղոսաթերթերով։ «Մուղնու Ավետարանի» թեմատիկ նկարները հաջորդում են խորաններին․ դրանք հաճախ մեկմեկու վրա են պատկերված՝ առնված ընդհանուր շրջանակի մեջ, որ հետագայում հանդիպում է Սարգիս Պիծակի մոտ և Գլաձորի դպրոցում։ Բյուզանդական և սելջուկյան ագրեսիայի պայմաններում հայ թագավորական և նախարարական շատ տներ ազգաբնակչությամբ հանդերձ փոխադրվել են Հայաստանի արևմտյան նահանգները, ուր բյուզանդական մշակույթի հետ սերտ շփման պայմաններում ստեղծվել են ընտիր գրչությամբ, բյուզանդամետ առաջնակարգ ձեռագրեր․ «Տրապիզոնի» և «Կարսի» ավետարանները (Վենետիկի մխիթարյանների մատենադարան, № 1400/108, Երուսաղեմի Ա․ Հակոբյանց վանքի մատենադարան, № 2556)։
12-րդ դար
Բյուզանդական հատկանիշները նշմարելի են ինչպես կերպարների պլաստիկայում, այնպես էլ զարդային ձևավորման մեջ։ 12-րդ դարի ավետարանների զարդարանքն ավելի համեստ է, տերունական նկարները՝ քիչ։ Այս շրջանում վերջնականապես ձևավորվել է տիտղոսաթերթը, աջից՝ խաչով պսակվող լուսանցազարդ, մեջտեղում՝ կամարավարտ ուղղանկյուն գլխազարդ, ձախից՝ հաճախ էջով մեկ ձգված գլխատառ։
12-րդ դարի 2-րդ կեսում ձևավորվել է նաև Տոնականների (ճառընտիրներ, վարքեր) պատկերազարդման համակարգը (Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարան, № 3777 և № 1592, գրված Սաղմոսավանքում և Հովհաննավանքում)։ Այդ մեծադիր ձեռագրերում ամեն մի ընթերցվածք սկսվում է վարքի հերոսի կամ հեղինակի պատկերով, գլխատառով և դեռևս թերզարգացած գլխազարդով։ 12-րդ դարի վերջի մի քանի արևմտյան հայկական ձեռագրեր (Վենետիկի մխիթարյանների մատենադարան, 141/102 և № 888/159) իրենց հարուստ պատկերային համակարգով 12-րդ դարում ավանդները կապում են կիլիկյան մանրանկարչության հետ։
Մանրանկարչությունն ու գրքարվեստը առավել ծաղկման են հասել Կիլիկիայում։ 12-րդ դարի ավետարաններում մինչ այժմ հայտնի պատկերային համակարգին ավելացել է խորանաձև ընծայագիրը։ Ավետարանիչները պատկերվել են տիտղոսաթերթերին՝ դեմ-դիմաց։ 1-րդ դարի մանրանկարչական արվեստի և գրչության գլուխգործոց է 1173 թվականի Նարեկը (Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարան, № 1568)՝ Գրիգոր Նարեկացու չորս դիմանկարով։ Հռոմկլայի դպրոցի լավագույն ձեռագրերի (այդ թվում՝ Թորոս Ռոսլինի ) մեծ մասը ստեղծվել է Կոստանդին Ա կաթողիկոսի պատվերով։
Խորաններն ու տեսարաններ
Խորաններն ու տեսարաններն ուղեկցված են մարգարեների պատկերներով։ Ռոսինը գույնը հասցնում է աննախադեպ նրբերանգման, օգտագործելով թափանցիկ հարուստ երանգներ, կեցվածքներն օժտում անսովոր բնականությամբ։ Ռոսլինը և արքունական դպրոցի նրան հաջորդած մանրանկարիչները շատ գծերով կանխել են իտալական տրեչենտոյի (14-րդ դար) վարպետներին (Դուչչո, Զոտտո, Աիմոնե Մարտինի)։
«Կեռան թագուհու» (1272), «Վասակ իշխանի» (13-րդ դար ) ավետարաններում (երկուսն էլ՝ Երուսաղեմի Սուրբ Հակոբյանց վանքի մատենադարան, № 2563, № 2568), «Հեթում Բ թագավորի ճաշոցում» (1286, Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարան, № 979) և 1280-ական թվականների այլ ավետարաններում սինթեզվել են ամենատարբեր մշակույթներից վերցված պատկերաձևեր։
Հովհաննես Արքաեղբոր դպրոցի «Մասունք Աստվածաշնչի» (1263-1266), «Աստվածաշունչ» (1270) և «Հեթում Բ թագավորի Աստվածաշունչը» (1295, երեքն էլ՝ Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարան, № 4243, № 345, № 180) ձեռագրերը՝ իրենց գլխազարդերով, լուսանցանկարներով, զարդապատկեր, թռչնակերպ կամ մարդակերպ գլխատառերով Աստվածաշնչի ձևավորման փայլուն օրինակներ են։ 1292 թվականին կաթողիկոսանիստ Հռոմկլայի անկումից հետո կիլիկյան մանրանկարչությունը կորցրել է իր նախկին ճոխությունը, գրեթե վերացել են թեմատիկ մանրանկարները։
13-րդ դար
1320 թվականից հետո հանդես եկած Սարգիս Պիծակը վերադարձել է թեմատիկ մանրանկարների բոլոր ձևերին (էջով մեկ, լուսանցքային, տեքստային), դիմելով հարթապատկերային, երկրաչափական, սիմետրիկ հորինվածքների, պատկերային հիերոգլիֆային-խորհրդավոր համակարգի։ Բուն Հայաստանում մանրանկարչությունը ծաղկում է ապրել 13-րդ դարի 1-ին կեսին (մինչև մոնղոլական նվաճումները) և վերջին քառորդից սկսած (Գլաձորի և Վասպուրւսկանի մանրանկարչության դպրոցներում)։
Հայաստանի արևմտյան նահանգներում ստեղծված ձեռագրերի մի մասը չունի թեմատիկ մանրանկարներ։ Այդ ժամանակվա նշանավոր ձեռագրատներից էր Ավագ վանքի դպրոցը (Երզնկայի մոտ), որտեղ 1200-1202 թվականներին ստեղծվել է մեծադիր «Մշո ճառընտիրը» (Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարան, № 7729, գրիչ՝ Վարդան Կարնեցի, ծաղկող՝ Ստեփանոս)։
13-րդ դարում Անիի դպրոցը նշանավորվում է գրիչ և ծաղկող Իգնատիոսի անունով, որ գործել է հիմնականում Հոռոմոսի վանքում։ Նրա զարդային մանրանկարները (խորաններ, տիտղոսաթերթեր) աչքի են ընկնում գծային ոճով, գույների մաքրությամբ և ազնվությամբ։ Նոր Ջուղայի Սուրբ Ամենափրկիչ վանքի № 36 Ավետարանը խորաններից առաջ ունի 14 սյուժետային մանրանկար, որոնք աչքի են ընկնում գործող անձանց (հատկապես կանանց կերպարների) հուզականությամբ։ 1232 թվականի «Թարգմանչաց Ավետարանի» տերունական նկարներում (Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարան, № 2743, ծաղկող՝ Գրիգոր) գործող անձինք դրամատիկ են, գունահարաբերությունները՝ լարված։
Ձեռագիրը ոմանք կապում են արևմտյան, ոմանք՝ արևելյան հայկական նահանգների հետ։ Ինքնատիպ իշխանական ձեռագրեր են ստեղծվել (1224-1261) Արցախ-Խաչենում (Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարան, № 4823, № 378)։ Դրանք ձևավորումով մոտ են Իգնատիոսի ու Հաղպատի ավետարաններին, սակայն բացառիկ՝ ոսկե ֆոնին «հիերոգւիֆային» ոճով արված ավետարանիչների պատկերներով։ Շքեղությամբ և պատկերագրական առանձնահատկություններով եզակի է 1269 թվականի «Երզնկայի Աստվածաշունչը» (Երուսաղեմի Սուրբ Հակոբյանց վանքի մատենադարան, № 1925)։
14-րդ դար
13-րդ դարի վերջին քառորդի և 14-րդ դարի կեսի Գլաձորի մանրանկարչության դպրոցի նշանավոր վարպետները (Մատթեոս, Մոմիկ, Թորոս Տարոնացի, Ավագ) միմյանցից տարբեր են թե ոճով, թե պատկերագրական ավանդնեբով, և ամենքը յուրովի կրել են կիլիկյան մանրանկարչության ազդեցությունը։ Մոմիկը ստեղծել է յուրահատուկ տիպաժներ, լինելով ճարտարապետ և քանդակագործ, իր հորինվածքներին տվել է ամբողջական ու հավաք բնույթ, գործող անձանց պատկերել ավելի բազմապլան, քան կիլիկյան մանրանկարներում է։ Թորոս Տարոնացին իր խորաններում ու տիտղոսաթերթերում ներմուծել է անսովոր, հին ծագում ունեցող զարդամոտիվներ։ Նրա պատկերներում լեռներն ու ջրերը շարժուն են, ներքին կյանքով լի, մարդկանց դեմքերը՝ քնարական։ Ծայր աստիճան սրված է պատկերել իր հերոսների հուզաշխարհը աստանդական նկարիչ Ավագը, որը 14-րդ դարում կարծես շարունակել է 13-րդ դարի 70-80-ական թվականների կիլիկյան մանրանկարիչների արվեստը։
Գլաձորի մանրանկարչության ավանդների շարունակումը նկատելի է Տաթևի դպրոցում, որի րաբունապետ Գրիգոր Տաթևացին գրել է նաև խորանների պատկերների մեկնություն և 1378 թվականին պատկերազարդել մի Ավետարան (Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարան, № 7482), որտեղ պահպանված են Թորոս Տարոնացու աիպաժները՝ ավելի նուրբ հուզականությամբ։ Վասպուրականի դպրոցն ամենամեծն է ու ամենատևականը հայ մանրանկարչության պատմության մեջ։ Հատկապես 13-14-րդ դարերի ձեռագրերը հակապատկերն են կիլիկյան նրբագեղ մանրանկարչության․ գերիշխում է վանական-ժողովրդական ոճը, որտեղ հիմնական գծազարդագրական եղանակը հիշեցնում է մանկական նկարչություն։ Թե պատկերագրությունը, թե մոտիվները, հնամենի են, կերպարները՝ ճակատային։
14-րդ դարի 2-րդ կեսին հայ ժողովուրդը, կորցնելով պետականությունը, իր մշակույթը առանձնապես զարգացրել է գաղթավայրերում (Իտալիա, Ղրիմ, Նոր Ջուղա, Կ․ Պոլիս և այլուր)։ Ամենուր կառուցելով իրենց նոր եկեղեցիները, այնտեղ են հավաքել և անհետ ոչնչացումից փրկել մայր հայրենիքից բերած ձեռագրերը։ Դա էլ նպաստել է օտար միջավայրերում հայկական մշակութային ավանդների գոյատևմանը։
Քանդակագործություն
Միջնադարյան Հայաստանի քանդակագործությունը հիմնականում հայտնի է ճարտարապետական հուշարձանների պատկերաքանդակներով, հուշակոթողների փոքր ձևերով (կոթողներ, առանձին հուշասյուներ, թևավոր խաչեր)։ Անտեսելով մի քանի բացառություններ, այն բնորոշվում է հարթապատկերային և գծագրաֆիկ ոճով, որը պատմական իրադրության արգասիք էր և բխում էր նախաքրիստոնեական մշակութային ժառանգության բնույթից։
Հելլենիստական դիցաբանի աստվածությունների մարդակերպ քանդակների ոչնչացումը խիստ բևեռացրել է միջնադարյան անդրիագործության ձևավորման ընթացքը։ Անտիկ արվեստի նշանակությունն ու ազդեցությունը, որ այնքան մեծ է վաղ քրիստոնեական մշակույթում, Հայաստանում արմատապես վերաիմաստավորվելով հասցվել է նվազագույնի և նկատելի է միայն առանձին հուշարձաններում։ Քանդակագործության մյուս՝ ժողովրդական հոսանքը, որ եկել էր բուն Հայկական լեռնաշխարհի գեղարվեստական մշակույթից, ինչպես նաև Պարթևական և Սասանյան Իրանի քանդակի ավանդույթներից, ավելի կենսունակ է գտնվել։
Կառուցվածքային առանձնահատկություններով այն համապատասխանելով ժողովրդի ավանդական հավատքին, առանձնացել է կոթողների գեղարվեստական այլ մակարդակով։ Այդ կարգի ստեղծագործությունների իմաստաբանությունը քիչ է կապվել հեթանոսական աստվածների երկրպագության հետ և հիմնականում հիշատակային բնույթի էր՝ իր արմատներով Հին Արևելքի ավանդույթների խորքը գնացող։
Ուստի 4-րդ դարի սկզբում տեղական քանդակագործական ավանդույթները օրգանապես ներհյուսվել են Հայաստանի վաղ քրիստոնեական քանդակարվեստին։ Զգալի փոփոխություններ չկրելով, դրանք դարձել են երկրի 4-5-րդ դարերի կերպարվեստի կազմավորման բաղադրիչներից։ Մյուս բաղադրիչը՝ Ասորիքի, Պաղեստինի, Բյուզանդական կայսրության արևելյան նահանգների, Իրանի քրիստոնեական համայնքների վաղ քրիստոնեական արվեստի ներթափանցումն էր։ Վերջինս էապես հարստացրել է վաղ միջնադարյան հայկական քանդակի պատկերագրական ցանկը, որ նպաստել է մի քանի տեղական ինքնատիպ դպրոցների առաջացմանը։
Վաղ միջնադարյան Հայաստանի հուշակոթողներ և հուշասյուներ
Վաղ միջնադարյան Հայաստանի հուշակոթողների և հուշասյուների ծավալային լուծումները ծագումով և տիպաբանորեն հարել են ուշ անտիկ շրջանի համանման լուծումներին։ Սակայն այլ էր դրանց զարդարվեստը, արձանակերպ ավարտները փոխարինվել են ոչ մեծ թևավոր խաչերով (Ավան, Զրվեժ, Զվարթնոց և այլն)։ Կոթողների և հուշասյուների խորանարդաձև խարիսխներին քանդակվել են Հին և Նոր կտակարանների սյուժեներ, սրբերի, Հայաստանում քրիստոնեությունը տարածող ավանդական հերոսների պատկերներ։ Հատկապես տարածված են եղել՝ Դանիելը առյուծի գբում, Երեք պատանիները հնոցում մոտիվները, Քրիստոսի, Աստվածամոր, Տրդատ թագավորի և նրա քրոջ՝ Խոսրովիդուխտի, Գրիգոր Լուսավորչի պատկերաքանդակները։ Եղել են նաև վաղ քրիստոնեական սիմվոլիկային առնչվող պատկերներ (Գառնհովտի հուշակոթողը)։
4-րդ դարի սկզբին արդեն երևան են եկել նոր տիպի հուշակոթողներ՝ երկու մետրանոց թևավոր խաչ-մոնումենտներ, որոնք տիպարով կրկնում են Գողգոթայի խաչը։ Սովորաբար խորանարդաձև խարսխի և աստիճանաձև պատվանդանի վրա հառնող այդ խաչերը դրվել են նախաքրիստոնեական ոչնչացված սրբարանի տեղում և առաջին քրիստոնյաների շիրիմների վրա։ Հետագայում դրանց հիման վրա ձևավորվել են մի քանի տիպի կոթողներ, մասնավորապես՝ խաչքարեր։
Հայաստանի 4-7-րդ դարերում կոթողների, սյուների, խաչարձանների ոճական հատկանիշների զարգացման բնույթը սերտորեն կապվել է տեղական և ներմուծված գեղարվեստական արտահայտչամիջոցների փոխազդեցության յուրահատկությանը։ Վաղ քրիստոնեական սիմվոլիկայի համակեցությունը Առաջավոր Արևելքի հեթանոսական մշակույթի ժառանգության հետ հիմք է եղել վաղ միջնադարյան Հայաստանի քանդակի ձևավորման համար, դա հստակ երևում է նաև նրա զարգացման հաջորդ փուլերում։ Հայաստանի 4-5-րդ դարերի քանդակագործության բնորոշ հուշակոթողներ՝ սյունարձաններ, թևավոր խաչեր, կառուցվել են նաև հետագայում, մինչև 18-րդ դարը, սակայն, իրենց դարաշրջանին համապատասխան իմաստային և գեղարվեստական լուծումներով (Տաթև, Որոտնավանք, Էջմիածին և այլն)։
9-14-րդ դարեր
9-րդ դարում, արաբական լծի թոթափումից հետո, Հայաստանում կերտվել են առաջին խաչքարերը, որոնք արդեն 8-րդ դարում խմորվող գեղարվեստական ընթացքի արդյունք էին։ Այդ բարձրաքանդակ խաչերով սալերը դարձան միջնադարյան Հայաստանի արվեստի առավել տարածված կոթողները։ Չնայած նրան, որ խաչքարերը հեռավոր կերպով արձագանքում են Եվրոպայի և Առաջավոր Ասիայի ռելիեֆային և թևավոր խաչերին, այնուհանդերձ հատկանշական են միայն Հայաստանի 9-18-րդ դարերի արվեստին, քանի որ նրանց ծագումնաբանության մեջ կան մի շարք որոշակի տիպաստեղծող գործոններ, ծագումնաբանական կապը Հայաստանի 4-7-րդ դրերի թևավոր խաչերի պատկերագրության հետ, խաչի ծաղկման սիմվոլիկան, որը բխել է ոչ միայն «կենաց ծառի» հասկացությունից, այլև «սրբազան թևերի» հին արևելյան մոտիվից։ Միայն հայկական խաչքարերին է հատուկ ուղղաձիգ սալի տարածական ծավալաձևը, կենտրոնական խաչի տակ քանդակված վարդակը կամ այլ դեկորատիվ զարդ, ծավալի վերին մասում քիվանման ելուստավոր ավարտը։ Խաչքարերի խաչերը սովորաբար շրջանակվել են կողմնային զարդաշերտերով։ Վաղ խաչքարերը ծավալով եղել են ձվաձև կամ պայտաձև, իսկ հետագայում՝ 11-18-րդ դարերում գերակշռել է ուղղանկյուն ուղղաձիգ սալը։
15-18-րդ դարեր
Հայաստանի քանդակագործության այս ճյուղի զարգացման վերջին փուլի գերիշխող հատկանիշը արրելյան տարրերի ոճային ներթափանցումներն էին։ Միջնադարյան Հայաստանի ճարտարապետության արտահայտչականության էական բաղադրիչներից մեկը զարդաքանդակային (ինչպես բուսական, այնպես էլ երկրաչափական) հարդարանքն է։ Զարդամոտիվների մշակման հետ վարպետները հաճախ դիմել են լուսաստվերային էֆեկտների, որոնք առաջացել են բազմապիսի քիվերի, պատուհանների շրջանակների և քանդակազարդ մուտքերի շնորհիվ։ Զգալի ուշադրություն է դարձվել պատուհանների (ուղղանկյուն, բոլորաձև, խաչաձև) եզրաձևերին։ Արջամագիլի, նռան, խաղողի որթի զանազան միահյուսումները ներդաշնակորեն կապվել են գդալաձև, ռոմբաձև, կամարաձև, կետային, համակենտրոն շրջաններից և քառակուսիներից կազմված զարդերի հետ։
Պատուհանների շրջանակների և քիվերի ատամնաձև տարրերը քանդակվել են խիստ համապատասխան հուշարձանի մասշտաբին, և հարդարանքի բնույթին։ Մեծ տարածում է ունեցել խաչազարդի մոտիվը․ 4-7-րդ դարերի տաճարների մուտքերի բարավորները զարդարող հավասարաթև ոչ մեծ խաչերին հետագայում փոխարինել են քանդակազարդ խաչերը, որոնք, ճակատի վրա մեծ տեղ գրավելով, նախատեսվել են հեռվից ընկալման համար (Եղվարդ, Նորավանք, Սպիտակավոր)։ Պատերի հարթությունները աշխուժացվել են ոչ մեծ քանդակազարդ խաչերի բազմությամբ, որոնք քանդակվում էին ի նշան ուխտի կամ ի հիշատակ տաճարի հետ կապված այս կամ այն իրադարձության։ Մուտքերի տիմպանների զարդարանքը ևս էական է եղել ճարտարապետական շինությունների ողջ զարդարվեստում, դա կարելի է ասել նաև ժապավենաձև հյուսվածքաշերտերի, արևի ժամացույցների, բարձրարվեստ արձանագրությունների և դեկորատիվ կամարաշարի վերաբերյալ (Զվարթնոց, Անի, Սանահին)։
Հուշարձաններ
Հայաստանի հուշարձանների կերպարային և սյուժետային քանդակները, հատկապես զարգացման վաղ փուլերում, շատ ընդհանրություններ ունեն փոքրածավալ Գագիկ թագավոր, Աղթամարի Սուրբ Խաչ եկեղեցու (915-921) հարթաքանդակներից պատկերաքանդակների հետ։ Բայց, հետագայում նրանց ուղիները բաժանվել են․
Հայաստանի քանդակագործական դպրոցներ
Հայաստանի վաղ միջնադարյան քանդակագործությունը առանձնանում է երեք հիմնական դպրոցներով, նրանցից մեկը առաջացել է երկրի կենտրոնական շրջանում՝ Այրարատ երկրում, մյուսները՝ Տաշիրում և Սյունիքում։ Դպրոցներից յուրաքանչյուրը բացի հուշակոթողներից, հարուստ է նաև որմնաքանդակներով։
Պատկերագրական որոշ ազգակցությամբ հանդերձ երեք դպրոցների ստեղծագործությունները խիստ տարբերվել են ոճով։
Տաշիրի քանդակագործական դպրոց
Պատկերագրության և ոճի վառ յուրահատկությամբ աչքի է ընկնում Տաշիրի քանդակագործական դպրոցը (5-6-ր դարեր)։ Օգտագործելով մանրահատիկ, լավ մշակվող ֆելզիտի պլաստիկական հնարավորությունները (որ ավելի լավ է պատկերում մանրամասները, քան կենտրոնական և հարավային Հայաստանի խոշոր դիսպերսիոն տուֆը), տաշիրցի վարպետները ներդաշնակորեն միացրել են Սասանյան Իրանի ժառանգությանը աղերսվող տեղական մոտիվները բյուզանդական դեկորատիվ-կիրառական արվեստի (հիմնականում փղոսկրի փորագրություն և արծաթագործություն, Օձուն, Շնող) ավանդներին։ Այդ դպրոցին է պատկանում Դովեղում գտնված 6-րդ դարի եզակի սկավառակը՝ փոքրադիր սրբապատկերի պես երկմետրանոց թևավոր խաչի կենտրոնական մասում ամրացնելու համար։
Քրիստոսի համբարձման և «օրանտի» դիրքով 12 առաքյալների զուգակցումը այն կապում է ասորա-պաղեստինյան սրվակների և վաղ քրիստոնեական սարկոֆագների քանդակներին, ինչպես նաև հյուսիսային Միջագետքի քրիստոնեական համայնքների մշակութային ժառանգությանը․ սկավառակի հիշատակային գործառությունը և նրա պատկերագրական կապը Օձունի 6-րդ դարի քանդակների հետ հիմնավորում է նրա թվագրումն ու ծագման վայրը։
Սյունիքի քանդակագործական դպրոց
Սիսավանի 7-րդ դարի կտիտորական պատկերներով ներկայացված վաղ միջնադարյան Սյունիքի քանդակը զգալի առաջընթաց էր բարձրաքանդակի զարգացման բնագավառում, միաժամանակ զգացվում են միտումներ՝ մոտիկ հմայիլային սիմվոլիկային և բնորոշ հերալդիկ էմբլեմատիկային, որի մասին կարելի է դատել Աղուդիի (մինչև 7-ր դար) կոթողի պլաստիայով։
Պատկերաքանդակներ
4-7-րդ դարերի Հայաստանի քանդակագործական դպրոցների համար ընդհանուր է եղել հնավանդության միտումը, որը կողմնորոշված էր դեպի քրիստոնեական Արևելյան գեղարվեստական մշակույթի ձևավորման վաղ փուլերը։ Դա մասնավորապես բացահայտվել է շատ հուշակոթողների պատկերաքանդակներում, ինչպես և Տեկորի, Պտղնիի, Պեմզաշենի, Արենիի և Զվարթնոցի ճակատաքանդակներում։ Հայաստանի գեղարվեստական մշակույթի զարգացման նշանակալի փուլը կապված է Անիի ճարտարապետական և քանդակագործական դպրոցի հետ, որը հիմնականում հակված էր արվեստների համադրությանը։ Եթե Կարսի և Օղուզի տաճարների պատկերաքանդակները որոշ հնավանդություն ունեն, ապա Գագիկ Բագրատունու կլոր արձանը, օժտված լինելով որոշ բազմագունությամբ, կանխանշել է Հայաստանի զարգացած միջնադարի նյութական մշակույթի «գեղանկարչական ոճի» կազմավորումը։ Անիի դպրոցի անքակտելի մասն է կազմել նրա հուշարձանների զարդարվեստը։ Անիի ավանդներին արձագանքել է 1201 թվականի Զաքարյանների հիմնադրած Հառիճի տաճարի քանդակագործությունը։
Պատմական Այրարատի 13-14 դարերի քանդակագործության մեջ արտացոլվել են Հայաստանի գեղարվեստական մշակույթի շատ միտումներ, ինչպես և նրա շփումները Արևելքի և Արևմուտքի արվեստի հետ։ Մասնավորապես նշենք այստեղ Հովհաննավանքի, Ս․ Ստեփանոս տաճարի և Եղվարդի 1201 թվականի կառուցված դամբարան-եկեղեցու պատկերաքանդակները։ Եթե «իմաստուն և հիմար կույսերի» սյուժեով հարթաքանդակում (Հովհաննավանքի 1215 թվականի եկեղեցու տիմպանը) նմանություններ կան գոթական արվեստի հետ, ապա Եղվարդի պատկերաքանդակներում, որոնք «գեղանկարչական ոճի» օրինակ են, բացահայտ են սասանյան արվեստի հեռավոր արձագանքները, որոնք Հայաստանում վերափոխվել են զարգացած միջնադարի հերալդիկ էմբլեմատիկայի և մոտիկ են Առաջավոր Արևելքի առավել ուշ մի շարք հուշարձանների ճակատազարդերին, կապվելով այսպես կոչված «սելջուկյան արվեստի» ավանդների վերաիմաստավորման հետ (վերջինիս ձևավորման գործում հայերը էական դեր են խաղացել)։
Դպրոցներ
Դպրոցների տարածման վայրերի մոտիկությունը, որպես կանոն, չի նշանակել նաև գեղարվեստական համահնչյունություն․ այսպես, Սյունիքի և Վայոց ձորի զարգացած միջնադարի քանդակագործությունը տարբերվել է կառուցվածքով։ Եթե Տաթևի (Սյունիք) 895-906 թվականների Սուրբ Պետրոսի և Պողոսի տաճարի կտիտորական քանդակները և նրա պահպանիչ սիմվոլները բացահայտ մոտ են վաղ միջնադարյան ավանդույթներին (ինչը, կարելի է ասել նաև Բղենո Նորավանքի քանդակագործության մասին), ապա 13-14-ր դարերին վայոցձորյան հուշարձանները պատկերագրությամբ արձագանքում են Արևմտյան Եվրոպայի քանդակարվեստին, հառնում իբրև հայ արվեստի առավել յուրահատուկ երևույթներից մեկը (Նորավանք, Սպիտակավոր, Արենի)։ Դա հատկապես հետաքրքիր է, քանի որ ըստ էության այստեղ առկա է Հայաստանի զարգացած միջնադարի արվեստի էվոլյուցիայի վերջին փուլը։
Ուշ միջնադարի՝ նոր ժամանակների սահմանագծի, քանդակարվեստը, արտացոլելով անկումից և ամայացումից հետո զարթոնք ապրած մշակույթը, աչքի է ընկնում համակարգային ընդհանրությամբ, տեղային տարբերությունների համահարթեցման հակումով։ Ստեղծվել են հուշարձաններ՝ նշանակալի ճակատազարդերով, որոնց բնորոշ է հարթապատկերայնությունը և զարդարվեստի արևելականացումը (Թադևի և Ստեփանոս Նախավկա վանքերի 17-րդ դարի քանդակները)։ Գոյություն ունեցող համակառույցներին կից կանգնեցվել են հուշարձաններ, որոնք 9-14-րդ դարերի համեմատությամբ ունեին դեկորատիվ ծրագրերի այլ լուծումներ (Էջմիածին)։
Սկսված դարաշրջանին հատուկ՝ Մերձավոր և Միջին Արևելքի արվեստի ընկալման միտումները, որ Հայաստանում 17-18-րդ դարերում քաղաքական իրադրության փոփոխության հետևանք էին, զգալի չափով ազդել են երկրի քանդակագործության, գեղարվեստական կյանքի ընթացքի վրա։
Դեկորատիվ-կիրառական արվեստ
Միջնադարյան Հայաստանի աշխարհագրական դիրքը, ներառնելով Արևելքում-Արևմուտքում ընթացող առևտրական խաչուղիները, պայմանավորել է երկրի արհեստների և արհեստավորական արտադրանքի տեսակների կողմնորոշումը ըստ միջազգային շուկայի, դրանից բխող նաև քաղաքային կուլտուրայի պահանջների։ Հատուկ և բարձր զարգացման են հասել գեղարվեստական ջուլհակությունն ու կարարվեստը, ոսկերչությունը, դրվագումը, խեցեգործությունը։
Գրքի ձևավորման արվեստը եղել է առաջատար ընդհուպ մինչև 19-րդ դարը և, մեծապես ազդելով այլ արհեստների վրա, նրանց հաղորդել է որոշակի էմոցիոնալ-կերպարային և կատարողական մակարդակ։ Պահպանվել են մեծ քանակությամբ գրքի կազմեր ու պահպանակներ, պատրաստված տարբեր նյութերից կամ դրանց համադրությամբ (արծաթ, ոսկի, փղոսկր, ակնեղեն և այլն) և տարբեր գեղարվեստական միջոցներով (դրվագում, փորագրություն, ընդելուզում և այլն)։
Հայկական միջնադարյան արվեստի վաղ և ընտիր նմուշ է «Էջմիածնի Ավետարանի» (989 թվականի, Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարան) թեմատիկ փորագրումներով փղոսկրյա կազմը (6-րդ դար)։ Կազմերի գեղարվեստական նախօրինակով են ստեղծվել տարբեր տիպի մասնատուփեր, պահարաններ, որոնց պահպանված վաղ օրինակները հանգում են 10-րդ դար (Աշոտ Երկաթի ակնազարդ երկաթե խաչի երկփեղկ պահարանը, 914-928, Սատեփաննոս Նախավկայի մասնատուփը, 1302, երկուսն էլ՝ Ալեք և Մարի Մանուկյան գանձատուն, Էջմիածին)։
«Ոսկե դարպասների» կամ «Մուտքը Սուրբ տաճարի» կոմպոզիցիոն սկզբունքով են կերտված Սկևռայի (Կիլիկիա) եռափեղկ մասնատուփը (1293, էրմիտաժ) և «Խոտակերաց Սուրբ Նշան» թեմատիկ եռափեղկը (1300, Ա․ և Մ․ Մանուկյան գանձատուն)։ Նմանատիպ փեղկապատկերներ ստեղծվել են նաև հետագա դարերում (Գեղարդի մասնատուփը՝ 1617, «Նոյան տապանի տախտակի» պահարանը՝ 1698, երկուսն էլ՝ Ա․ և Մ․ Մանուկյան գանձատուն)։
Ոսկերչություն
Ոսկերչության հատուկ ճյուղերից է եղել ժամերգության ծիսական իրերի (բուրվառներ, սկիհներ, մեռոնամաններ, խաչեր, գավազաններ և այլն), ինչպես նաև ծիսական հանդերձանքի մասերի (խույրեր, թագեր, շուրջառներ, ուրարներ, բազպաններ, վակասներ և այլն) պատրաստումը ։ Մետաղյա գեղարվեստական սպասքը և զարդեղենը այս կամ այն չափով կիրառական է եղել հայկական բնակչության բոլոր խավերի կենցաղում։ Մեծ գեղարվեստով ստեղծվել են սկուտեղներ, սկիհներ, յուղհալիչներ, գինու սպասք, կահույքի դեկորատիվ տարրեր, զենք և այլն։
Տղամարդու և կանացի հագուստի պարտադիր պարագաներից էր գոտին, որը եթե ամբողջությամբ ոսկյա կամ արծաթյա չէր, ապա կազմված էր մետաղյա զարդատարրերից և շքեղ ճարմանդից։ Ոսկյա և արծաթյա զարդերը հանդիսանում էին հայկական ժողովրդական գլխարկի տարրերը։ Հայաստանի որոշ վայրերում գլխարկը ամբողջովին պատրաստվել է արծաթից՝ թասակի ձևով, դրվագված և կախովի զարդերով։ Լայնորեն ընդունված են եղել կանացի կրծքազարդերը, ապարանջանները, մատանիները և այլն։ Հատկանշական է, որ այդ զարդերը հաճախ իրենց ձևերով կրկնում են Հայաստանի տարածքում կատարված թաղումներից (սկսած մ․ թ․ ա․ 3-րդ հազարամյակից) պեղված ոսկերչական իրերը (Շենգավիթ, Տոլորս, Ադիաման, Կարմիր բլուր, Գառնի, Սիսիան, Արտաշատ և այլն)։ Մովսես Իտրենացին, Անանիա Շիրակացին և ուրիշ պատմիչներ վկայագրում են հայուհիների կրած շքեղազարդ հագուստների, ոսկերչական իրերի, թանկարժեք քարերի առատությունը։
7-9-րդ դարերում շքեղ մանյակներ, ապարանջաններ, մատանիներ, ճարմանդ (18-րդ դր, Ալեք և Մարի Մանուկյան գանձատուն, Էջմիածին) քունքազարդեր, խաչեր են հայտնի Անիի և Դվինի պեղումներից։
Ոսկերչության այս կենտրոններից բացի հայկական զարդարվեստը տարբեր ժամանակներում ծաղկել է Վասպուրականում, Շիրակում, Արցախում, Սյունիքում, Երևանում, Կոստանդնուպոլսում, Լվովում, Թիֆլիսում, Նուխիում, Շուշիում, Նոր Ջուղայում, Ախալքալաքում և բազմաթիվ այլ վայրերում։
Էստերցիլի
Էստերցիլի (իտալ. Esterzili), կոմունա Իտալիայում, գտնվում է Սարդինիա մարզի Կալիարի գավառում ։
Միջնադարյան հայկական կերպարվեստ
Փորագրություններ
Դեկորատիվ-կիրառական արվեստի շատ բնագավառներ, մասնավորապես փայտի փորագրությունը, կրել են ոսկերչության ազդեցությունը, որին բնորոշ են նուրբ մշակման կատարելությունը, ազնվագույն նյութերի ընտրությունը, հորինվածքների մտածվածությունը և այլն։ Նման հատկանիշներով են օժտված «Հավուց թառի Ամենափրկիչ Սուրբ Նշանը» (9-10-րդ դարեր, Ա․ և Մ․ Մանուկյան գանձատուն), Մշո Սուրբ Առաքելոց եկեղեցու Փորագրազարդ դուռը (1134, ՀՊՊԹ, Երևան)։
Էստերցիլի
Բնակչությունը 844 մարդ (2008 թ.), բնակչության խտությունը՝ 8 մարդ /կմ², զբաղեցրած տարածքը՝ 101 կմ²։ Փոստային հասցե՝ 8030, հեռախոսային կոդ՝ 0782։