cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Տիբեթ
Լեզու
Լեզվաբանները դասակարգում են տիբեթերենը՝ որպես տիբեթա-բիրմանական լեզվախմբին պատկանող լեզու։ Ըստ Մեթյու Կապշտայնի՝ Տիբեթերենը ասիական լեզուներից ամենից շատ նման է բիրմայերենին։ Խմբավորելով այս երկու, ինչպես նաև Հիմալայներում, Հարավարևելյան Ասիայում ու չին-տիբեթական շրջաններում տարածված այլ ցեղակից լեզուները՝ լեզվանաբանները եկել են այն եզրահանգման, որ կա առանձին տիբեթա-բիրմայական լեզվախումբ։ Իսկ այն տեսությունը, որի համաձայն՝ տիբեթա-բիրմայական լեզվախումբն իր հերթին ավելի մեծ՝ չին-տիբեթական լեզվախմբի անդամ է, և որ տիբեթերենն ու բիրմայերենը համարվում են չինարենին ցեղակից լեզուներ, խիստ վիճելի է ։
Տիբեթերենն ունի մի շարք բարբառներ, որոնցից ոչ բոլորն են հեշտ և հասկանալի։ Տիբեթերենը՝ որպես խոսակցական լեզու տարածված է ողջ Տիբեթական բարձրավանդակում, Բութանում, Նեպալի որոշ շրջաններում և Հյուսիսային Հնդկաստանի որոշ հատվածներում՝ մասնավորապես Սիքքիմում։ Ընդհանուր առմամբ, Կենտրոնական Տիբեթի որոշ շրջանների՝ Լհասայի, Խամի կամ Ամդոյի բարբառները համարվում են տիբեթերենի բարբառներ, մինչդեռ սիքքիմերենը, շերփա ու լադախի լեզուները համարվում են լրիվ առանձին լեզուներ՝ քաղաքական պատճառներից ելնելով։ Այնուամենայնիվ, եթե հաշվենք նաև վերջին խմբի լեզուները, կարող ենք ասել, որ Տիբեթական բարձրավանդակում տիբեթերեն այսօր խոսում է մոտ 6 միլիոն մարդ։ Տիբեթերեն խոսում են նաև ևս մոտ 150000 աքսորյալներ, որոնք ներկայիս Տիբեթից անցել են Հնդկաստան և այլ երկրներ։ Թեև խոսակցական տիբեթերենը տարբեր է առանձին շրջաններում, գրավոր լեզուն, որը հիմնված է դասական տիբեթերենի վրա, անփոփոխ է։ Դրա պատճառը հավանաբար լեզվի վրա Տիբեթական կայսրության թողած երկարամյա ազդեցությունն է, որը արևմուտքում հասնում էր մինչև Պակիստանի հյուսիս, արևելքում՝ Յուննան և Սիչուան, հյուսիսում՝ Կուկունոր լիճ և հարավում՝ ընդհուպ մինչև Բութան։ Տիբեթերենն ունի իր սեփական՝ տիբեթական գիրը, որը առաջացել է հին հնդկական բրահմի գրից ։ 2001 թվականից սկսած Տիբեթում ակտիվ տարածվում է նաև տիբեթական ժեստերի լեզուն։
Վաղ շրջան
Մարդիկ սկսել են բնակվել Տիբեթական բարձրավանդակում առնվազն 21000 տարի առաջվանից ։ Մոտավորապես մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակում այստեղի բնակիչներին փոխարինում են Չինաստանի հյուսիսից եկած գաղթականներն ու Տիբեթի ներկայիս բնիկները ։ Տիբեթական ամենահին պատմագիտական ձեռագրերը մատնանշում են այսպես կոչված Ճանճուն կամ Շանշուն թագավորությունն ու համանուն ժողովրդին, որը Ամդոյի շրջանից տեղափոխվել էր մի տարածք, որը այսօր հայտնի է Գուգե անվանումով և գտնվում է Տիբեթի արևմուտքում։ Հենց Ճանճունն էլ համարվում է Բոն կրոնի հայրենիքը։ Մ.թ.ա. առաջին դարում Ճանչունի հարևանությամբ Յարլունգ հովտում ձևավորվում է մի նոր թագավորություն, որի թագավոր Դրիգում Ցենպոն փորձեց ոչնչացնել Ճանճունի ազդեցությունը՝ իր թագավորությունից վտարելով բոն կրոնի հետևորդներին ։ Վերջինս սպանվեց, և Տիբեթում շարունակեց դոմինանտ դիրք ունենալ Ճանճունը մինչև 7-րդ դարում Սոնցեն Գամպոյի կողմից հպատակեցվելը։ Մինչև վերոնշյալ Սոնցեն Գամպո թագավորի հայտնվելը, Տիբեթի բոլոր թագավորները ավելի շատ եղել են առասպելական, և գրեթե չկան ապացույցներ, որոնք կփաստեն վերջիններիս իրականում գոյություն ունենալը ։
Տիբեթական կայսրություն
Միացյալ Տիբեթի պատմությունն սկսվում է Սոնցեն Գամպո թագավորից (604-650 թվականներ), ով միավորեց Յարլունգ գետի հովիտն ու ստեղծեց Տիբեթական կայսրությունը։ Նա իրականացրեց մի շարք բարեփոխումներ, նրա օրոք Տիբեթական կայսրության ուժը լայնորեն տարածվեց, և այն դարձավ հզոր ու հսկայածավալ կայսրություն։ Կա տեսակետ, որ նրա առաջին կինը եղել է Նեպալի արքայադուստրը՝ Բհրկուտին, ով մեծ ավանդ է ունեցել Տիբեթում բուդդայականության տարածման գործում։ 640 թվականին Գամպոն ամուսնացավ Չինաստանի Թան դինաստիայի կայսր Թայցոնի զարմուհի Վընչենի հետ ։ Հետագա մի քանի թագավորների օրոք բուդդայականությունը դարձավ Տիբեթի հիմնական կրոնը, իսկ կայսրությունը շարունակեց էլ ավելի ընդարձակել իր ազդեցությունը՝ հասնելով մինչև Կենտրոնական Ասիայի տարածքներ՝ միաժամանակ խոշոր ներխուժումներ կատարելով դեպի բուն չինական տարածքներ՝ 736 թվականի վերջերին հասնելով Թան կայսրության մայրաքաղաք Չաննան (այժմ՝ Սիան) ։ Չնայած դրան՝ մայրաքաղաքի զավթումը տիբեթցիների կողմից տևեց ընդամենը 15 օր, որից հետո նրանց պարտության մատնեցին Թան կայսրության զորքերն ու նրանց դաշնակից ույղուրները։ Տիբեթական կայսրությունը կարողացավ պահպանել իր ազդեցությունը Նանճաօ թագավորության վրա (Յուննան նահանգում ու հարակից շրջաններում) 750-ից մինչև 794 թվականներին, երբ վերջիններս դաշնակցեցին չինացիների հետ՝ խոշոր պարտության մատնելով Տիբեթական կայսրությանը ։ 747թ. Տիբեթի տիրապետությունը որոշակիորեն թուլացավ, երբ չինացի կայսր Կաօ Սյանճին փորձեց հաղորդակցման ուղիղ եզրեր գտնել Կենտրոնական Ասիայի ու Քաշմիրի միջև, իսկ արդեն մինչև 750 թվականը Տիբեթը հերթով Չինաստանին զիջեց իր բոլոր կենտրոնասիական տիրույթները։ Այնուամենայնիվ, 751 թվականին Թալասի ճակատամարտում Աբբասյան խալիֆայությանը պարտվելուց և դրանից որոշ ժամանակ անց՝ 755 թվականին սկսված քաղաքացիական պատերազմի (հայտնի է որպես Ան Լուշանի խռովություն անվամբ) արդյունքում չինական ազդեցությունը կրկին թուլացավ և դրան հակառակ՝ ուժեղացավ տիբեթական ազդեցությունը։ 780-790-ական թվականներին, երբ Տիբեթական կայսրությունը գտնվում էր իր հզորության գագաթնակետին, կայսրության տիրապետության տակ գտնվող տարածքը ընդգրկում էր մի շարք շրջաններ ժամանակակից Աֆղանստանից, Բանգլադեշից, Բութանից, Մյանմարից, Հնդկաստանից, Չինաստանից, Նեպալից, Պակիստանից, Ղազախստանից, Ղրղզստանից, Տաջիկստանից։ 821-822 թվականներին Տիբեթի ու Չինական կայսրության միջև խաղաղության դաշնագիր է կնքվում։ Այս երկլեզու պայմանագրի արձանագրությունը, որտեղ հստակեցվում էին երկու կայսրությունների միջև սահմանները, կարելի է գտնել Լհասայում՝ Ջոկանգ տաճարի մոտ ։ Տիբեթը՝ որպես կենտրոնասիական կայսրություն, շարունակեց իր գոյությունը մինչև 9-րդ դարի կեսեր, երբ գահին տիրելու համար սկսվեց քաղաքացիական պատերազմ, որը հանգեցրեց կայսերական Տիբեթի փլուզմանը։ Դրան հաջորդող ժամանակաշրջանը հայտնի է որպես «Մասնատման դարաշրջան», երբ Տիբեթի առանձին շրջաններ ղեկավարում էին տարբեր տարածաշրջանային ցեղախմբեր, որոնք չունեին կենտրոնացված քաղաքական իշխանություն։ Իսկ 1206 թվականին էլ Տիբեթական երբեմնի կայսրության տարածքում սկսվում են իսլամական ներծուժումները։
Յուան դինաստիա
Մոնղոլական Յուան դինաստիան այսպես կոչված Բուդդիստական և Տիբեթի հարցերով բյուրոյի (Xuanzheng Yuan) միջոցով էր իրականացնում Տիբեթի՝ որպես Մոնղոլական կայրսության մեջ մտնող վարչական շրջանի կառավարումը։ Մոնղոլական կայսրությունում Տիբեթի կառավարումը տարբերվում էր Չինաստանում գտնվող մյուս տարածքների կառավարումից։ Այս ժամանակահատվածում Տիբեթն իր համար ընտրում էր «գերագույն կառավարիչ»՝ Dpon-chen, ում նշանակում էր լաման և հաստատում էր Մոնղոլիայի կայսրը ։ Սակյա լաման ուներ բավականին լայն ինքնավարություն և հանդես էր գալիս որպես ռեգիոնի քաղաքական առաջնորդ, իսկ dpon-chen-ն ուներ միայն ռազմական և վարչական լիազորություններ։ Եթե լաման տարաձայնություններ ունենար գերագույն կառավարչի հետ, ապա վերջինս իրավասու էր ռեգիոն ուղարկել չինական զորքեր ։ Մոնղոլական տիրապետության ընթացքում Տիբեթը պաահպանում էր ինքնավարություն կրոնական և տարածաշրջանային քաղաքական հարցերում, իսկ կառուցվածքային և վարչական հարցերն էլ վերապահված էին մոնղոլներին։ Կարելի է ասել՝ Տիբեթում ձևավորվել էր Երկապետություն, որտեղ համեմատաբար մեծ դեր ունեին  մոնղոլները ։ 1240-ական թվականներին մոնղոլ արքայազն Խուդենը կարողացավ ժամանակավոր իշխանություն ստանալ Տիբեթում։ նա աջակցեց Տիբեթ առաջնորդ Սակյա Պանդիտային, ում մստավայրն էլ դարձավ Տիբեթի մայրաքաղաքը։ Վերջինիս զարմիկ Պագբա-Լաման դարձավ Խուբիլայի կայսերական ուսուցիչը։ Յուան դինաստիայի տիրապետմանը վերջ դրեց Մին դինաստիան մոնղոլների դեմ բարձրացրած ապստամբության արդյունքում ։ Ապստամբությունից հետո դրա առաջնորդ Ջանդչուբ Գյալցենը հիմնադրեց Պագմոդրուպա դինաստիան և ուժեղ պայքար մղեց՝ Տիբեթի մշակույթի ու քաղաքականության վրա ունեցած Յուան դինաստիայի ազդեցությունը թուլացնելու համար ։
Պագմոդրուպա, Ռինպունգպա և Ցանգպա դինաստիաները
1346-1354 թվականների ընթացքում Ջ. Գյալցենը գահընկեց է անում Սակյա լամային և հիմնադրում է Պագմոդրուպա դինաստիային։ Հետագա 80 տարիների ընթացքում ստեղծվում է Գելուգ բուդդայական դպրոցը (հայտնի է նաև «Դեղին գլխարկներ» անվամբ)՝ Ցոնկապայի կողմից, ինչպես նաև կառուցվում են մի շարք հայտնի վանքեր, որոնցից են Գանդեն, Դրեպունգ և Սերա վանքերը Լհասայի մոտ։ Այնուամենայնիվ, ներդինաստիական քաղաքական ու կրոնական բախումները այս ժամանակահատվածում հանգեցնում են մի շարք ներքին կոնֆիկտների։ 1435 թվականից քաղաքականությունն անցնում է Ռինպունգա նախարարական տոհմին, որի նստավայրն էր Ու-Ծանը։ Նրանք շարունակում են իշխել մինչև 1565 թվականը, որից հետո էլ գահընկեց են արվում Շիգաձեում իշխող Ցանգպա դինաստիայի կողմից, որը ընդարձակում է իր ազդեցությունը՝ հասցնելով Տիբեթի տարբեր շրջաններ, և սկսում է աջակցել Կարմա Կագյու աղանդավորական շարժմանը։
Գանդեն Պոդրանգի վերելքը
1578 թվականին մոնղոլական Ալթան խանը Գելուգպա բուդդայական դպրոցի գերագույն լամա Սոնամ Գյացոյին տվեց Դալայ Լամա անունը (Դալայ բառը տիբեթերեն Gyatso (օվկիանոս) բառի մոնղոլերեն թարգմանությունն է) ։ Դալայ Լամա V-ին հաջողվում է Տիբեթը միասնական Գելուգ բուդդայական դպրոցի ազդեցության տակ միավորել՝ երկարամյա քաղաքացիական պատերազմում հաղթելով թշնամական Կագյու, Ջոնանգ աղանդներին և աշխարհիկ կառավարիչ Ցանգպային։ Նրա հաջողությունը մասամբ պայմանավորված էր նաև այն հանգամանքով, որ Դալայ Լաման օգնություն է ստանում Խոշուտի խանության օյրատ առաջնորդ Գուշի խանից։ Դրանից հետո Դալայ Լամա V-ն իր կողմնակիցների հետ հիմնադրում է Լհասա պետությունը, որը կոչվում է նաև Գանդեն Պոդրանգ։
Ստալկինգ
Ստալկինգ (Stalking, Հետապնդում, արտասանվում է՝ «Սթոքինգ»), մեկ անձի նկատմամբ անցանկալի օբսեսիվ ուշադրություն մեկ այլ անձի կամ մարդկանց խմբի կողմից։ Ստալկինգը ոտնձգության և ահաբեկման ձև է, որը, որպես կանոն, արտահայտվում է զոհին հետապնդելով։
Ստալկերներին բնորոշ պահելաձևն է անդադար հեռախոսային զանգերն ու վիրավորելը, անցանկալի նվերներ ուղարկելը, հետապնդումն ու լրտեսությունը, անցանկալի էլեկտրոնային նամակներն ու այլ համացանցային վիրավորանքներ, ինչպես նաև վտանգավոր և վախեցնող գործողություններ։
Տիբեթ
20-րդ դարի առաջին կես
1911-1912 թվականների Սինհայական հեղափոխության արդյունքում վերջ դրվեց Ցին կայսրության կառավարմանը, իսկ նրանց զորքերը դուրս բերվեցին Տիբեթից։ Նոր ձևավորված Չինաստանի Հանրապետությունը ներողություն խնդրեց Ցին կայսրության կատարած քայլերի համար և առաջարկեց վերականգնել Դալայ Լամայի պաշտոնը ։ Դալայ Լաման հրաժարվեց չինական տիտղոսներից և իրեն հռչակեց անկախ Տիբեթի առաջնորդ ։ 1913-1951 թվականներին Դալայ Լամա XIII-ը և նրա հաջորդները կառավարեցին Տիբեթը որպես դե ֆակտո անկախ պետություն, թեև ո՛չ Չինաստանը, ո՛չ էլ Ազգերի լիգայի անդամ-պետությունները չեն ճանաչել Տիբեթի անկախությունը։ Դալայ Լամա XIII-ի օրոք Տիբեթը պայքարում էր Չինաստանի դեմ՝ էթնիկ տիբեթցիներով բնակեցված Սիկանում և Ցինհայում իշխանություն ունենալու համար։ 1914 թվականին Տիբեթի կառավարությունը Մեծ Բրիտանիայի հետ կնքում է Սիմլայի համաձայնագիրը, որով Հարավային Տիբեթն անցնում էր Բրիտանական Հնդկաստանին, սակայն Չինաստանի կառավարությունը այն անօրինական է համարում և չեղարկում է ։ Դալայ Լամա XIII-ը փորձում է մոդեռնիզացնել և բարելավել իրադրությունը Տիբեթում՝ իրականցնելով մի շարք բարեփոխումներ. նա բավականին երկար ժամանակ է ծախսում ավելի հզոր բանակ ստեղծելու վրա, սակայն իրականացրած նորարարությունները դիմադրության են հանդիպում մի շարք տիբեթցիների՝ մասնավորապես հոգևորականների և վանականների կողմից ։ Դալայ Լամա XIII-ի մահից հետո ստեղծվում է անկայուն դրություն, և պայքար է սկսվում իշխանության զավթման համար, և երբ 1930-1940-ականներին հետագա կառավարիչները անփութություն էին դրսևորում պետական կառավարման գործերում, այդ իրավիճակից օգտվում է Չինաստանի Հանրապետության գոմինդանական կառավարությունը՝ իր ազդեցությունը հասցնելով մինչև Տիբեթ։ 1949 թվականին, երբ Չինաստանի կոմունիստական կուսակցությունը հաղթանակ տարավ Գոմինդանի նկատմամբ, Մաո Ցզե Դունի գլխավորությամբ ձևավորված նոր կառավարությունը հայտարարեց Տիբեթի «ազատագրման» մասին։ 1950 թվականի հոկտեմբերին չինական զորքերը մտան Արևելյան Տիբեթ և Չամդոյի ճակատամարտում պարտության մատնելով վատ զինված տիբեթական բանակին՝ հսկողություն սահմանեցին Տիբեթի նկատմամբ ։ Տիբեթի հետ կապված Մաո Ցզե Դունի հիմնական ծրագիրը նրանց Չինաստանի իշխանությունն ընդունելը ստիպելն էր ։ Ի վերջո, 1951 թվականի մայիսին չին-տիբեթական համաձայնագրից հետո Տիբեթը ձեռք բերեց ինքնավարության աստիճան (1965 թվականին արդեն պաշտոնապես ստեղծվեց Տիբեթի ինքնավար շրջանը ), սակայն կառավարումը փաստացի մնաց Չինաստանի կոմկուսի ձեռքում ։
Ստալկինգ
Վիճակագրություն
Ստալկինգի կարող են ենթարկվել ինչպես կանայք, այնպես էլ տղամարդիկ։ Սակայն, հետազոտությունների արդյունքում պարզ դարձավ, որ տղամարդկանց շրջանում ստալկերների մաս են կազմում 83%-ը, իսկ կանայք զոհերի մոտ երկու երրորդը ։ Ստալկերների 50%-ն են կազմում նախկին զուգընկերները, որոնք սկսում են հետապնդել բաժանումից կամ ամուսնալուծությունից հետո ։
Համաձայն 2010 թվականի ուսումնասիրության, ԱՄՆ-ում յուրաքանչյուր չորրորդ կին և 13-րդ տղամարդ ենթարկվել են ստալկինգի ։
Տիբեթ
Հակասություններ՝ կապված Տիբեթի նկատմամբ Չինաստանի վարած քաղաքականության հետ
Չինաստանի և Տիբեթի հարաբերությունների հարցը խիստ բարդ և խնդրահարույց է։ Արևմուտքում գերիշխում է այն տեսակետը, ըստ որի՝ Տիբեթի քաղաքական կարգավիճակի հարցը այն հիմնաքարն է, որից կախված են տիբեթական բոլոր խնդիրները, որոնք ներկայումս համարվում են Կենտրոնական Ասիայում միջպետական հարաբերությունների կարևորագույն մաս ։ Ըստ Բրիտանիկա հանրագիտարանի՝ շատ տիբեթցիներ Չինաստանի ներխուժումը համարում են այլ պետության կողմից իրենց տարածքի օկուպացիա ։ Իսկ Չինաստանը, որը պնդում է, որ Տիբեթը պատմականորեն իր տարածքի անբաժան մասն է, իր այդ քայլը ներկայացնում է որպես տեղի բնակչությանը ճորտատիրությունից ազատելուն ուղղված քայլ, որի արդյունքում Չինաստանին միանալու պահից սկսած՝ Տիբեթում աճել է գրագիտության մակարդակը և բնակչության կենսամակարդակը ։ Ինչ վերաբերում է միջազգային հանրությանը, ապա մարդկանց մեծ մասը հակված է անկախության, կամ ծայրահեղ դեպքում ինքնավարության բարձր մակարդակի տարբերակին ։ Միջազգային մարմինները Տիբեթը համարում են Չինաստանի մաս, սակայն ոչ միշտ են արտահայտում հստակ դիրքորոշում այն հարցի շուրջ, թե արդյո՞ք ընդունում են Չինաստանի իրավունքները այդ տարածքի նկատմամբ։ Մի շարք երկրների կառավարություններ, միջազգային կազմակերպություններ և ԱՄՆ Կոնգրեսը  բազմիցս իրենց անհամաձայնությունն են հայտնել Տիբեթի օկուպացիայի և բնակչության հանդեպ ոտնձգությունների մասին։ Հետազոտողների ու վերլուծաբանների մոտ չկա միասնական կարծիք Տիբեթի քաղաքական կարգավիճակի շուրջ. դրանց մեջ կան որոշակի տեսակետներ, որոնք պաշտպանում են Տիբեթի անկախության գաղափարը, որոշ տեսակետներ էլ՝ Չինաստանի իրավունքները այդ տարածքների նկատմամբ։
Աշխարհագրություն
Տարածքը (ներառյալ՝ Ու-Ծանի, Կամի և Ամդոյի շրջանները) կազմում է 1.2 միլիոն կմ², տարածքի միջին բարձրությունը՝ 4000 մետր ծովի մակերևույթից բարձր։ Տիբեթի տարածքից սկիզբ են առնում մի շարք գետեր, որոնք իրենց հունը շարունակում են այլ ժողովուրդների տարածքներով, այդ պատճառով էլ ստացել են ոչ թե տիբեթական, այլ այդ ժողովուրդների լեզուներում տարածված անվանումները։ Այդ գետերից են Յարլունգ-Ցանպո (ཚངས་པ` (Բրահմապուտրա), Մա-Չու (Հուանհե), Ջի-Չու (Յանցզի), Սենգե-Ցանպո (Ինդոս), Պուն-Չու (Arun), Նագ-Չու (Սալուին), Ձա-Չու (Մեկոնգ) գետերը։ Հենց այդ պատճառով Տիբեթը հաճախ անվանում են Ասիայի «ջրային աշտարակ», և Չինաստանը հսկայական ներդրումներ է անում Տիբեթում՝ ջրային ռեսուրսների հետ կապված ծրագրերում ։ Տիբեթում են նաև աշխարհի ամենաբարձր լեռները, որոնցից ամենահայտնին, իհարկե, Էվերեստն է՝ աշխարհի ամենաբարձր լեռը, որը տեղակայված է Նեպալի հետ սահմանի մոտ՝ ծովի մակերևույթից 8,848 մետր բարձրության վրա։ Խոշոր լճերը՝ Ցոնա, Նամցո, Յամջո-Յումցո, Մապան-Յումցո։ Միջին ջերմաստիճանը՝ 14 °C հուլիսին և −4 °C հունվարին։ Տեղումների միջին մակարդակը խիստ տարբեր է. արևմուտքում կազմում է 1 մմ հունվարին և 25 մմ հուլիսին, իսկ արևելքում՝ համապատասխանաբար 25-30մմ հունվարին և 80մմ հուլիսին։ Տիբեթը հարուստ է նաև օգտակար հանածոներով. կան 126 տարբեր տեսակի հանքանյութեր, որոնցից են ուրանը, քրոմիտը, ոսկին, լիթիումը, բոքսիտը, պղինձը, ածուխը, կերակրի աղը, անագը, նավթը։
Ստալկինգ
Հետևանքները ստալկինգի զոհերի համար
Նախկին զուգընկերոջ կողմից ստալկինգի դեպքերի ժամանակ հետապնդումն հաճախ ուղեկցվում է ֆիզիկական բռնությամբ, ինչպես նաև զոհի սպանությամբ։ Ըստ Կանանց դեմ բռնության ազգային հարցման, որն անցկացվել է ԱՄՆ-ում 1998 թվականին, իրենց ինտիմ զուգընկերների կողմից հետապնդումների ենթարկված կանանց երեք քառորդը նաև ֆիզիկական բռնություն է ենթարկվել ։ Ըստ մեկ այլ հետազոտության, կանանց 76%-ը, որոնք սպանվել են ներկա կամ նախկին զուգընկերոջ կողմից, մինչ սպանությունը մարդասպանի կողմից 12 ամսվա ընթացքում հետապնդման են ենթարկվել ։
Տիբեթ
Կլիմա
Տիբեթում տարածված է լեռնային կլիմա, որն աչքի է ընկնում օդի ջերմաստիճանի օրական մեծ տատանումներով ու արևի լույսի առատությամբ։ Տիբեթի հյուսիսային ու հարավային շրջանների կլիման զգալիորեն տարբեր է։ Կլիման հատկապես բարենպաստ է Տիբեթի հարավարևելյան նախալեռների, ինչպես նաև Լհասա և Շիգաձե լեռների շրջանում։ Լհասայում օդի տարեկան միջին ջերմաստիճանը կազմում է +8 °C, իսկ Շիգաձեում՝ +6,5 °C, մինչդեռ հյուսիսում՝ Տիբեթյան լեռնաշխարհում, օդի տարեկան միջին ջեմաստիճանը 0-ից ցածր է, և այդ շրջանները գտնվում են հավերժական սառցույթի մեջ։ Տիբեթի բնակչության գերակշիռ մասն ապրում է Լհասա և Շիգաձե լեռների միջև ընկած շրջանում և Տիբեթյան բարձրավանդակի շրջանում, իսկ Տիբեթի հյուսիսային, կենտրոնական և արևմտյան հատվածները նոսր են բնակեցված։
Ստալկինգ
Օրենսդրություն
Աշխարհի շատ երկրներում ստալկինգը համարվում է հանցագործություն։ Այնուամենայնիվ, ստալկերների կողմից կիրառվող որոշ գործողություններ և մարտավարություններ կարող են օրինական լինել, օրինակ՝ տեղեկության հավաքում, հեռախոսային զանգեր, նամակներ, էլեկտրոնային նամակներ կամ ակնթարթային հաղորդագրություններ։ Այս գործողությունները համարվում են անօրինական, երբ դրանք խախտում են ոտնձգության կանոնադրության սահմանումը։ Օրինակ՝ համաձայն Մեծ Բրիտանիայի օրենսդրության, երկու միջադեպեր բավարար են վարքը ստալկինգի որակելու համար, պայմանով, որ հետապնդողը տեղյակ է իր գործողությունների անցանկալիության մասին։ Դա կարող է լինել երկու հեռախոսազանգ անծանոթ մարդուն, երկու նվեր, զոհին ֆիզիկապես հետևելու մեկ դեպք և այլն ։
Տիբեթ
Վարչական բաժանում
Ավանդաբար Տիբեթի տարածքը բաժանված է եղել 3 հիմնական շրջանների՝ Ու-Ծան, Կամ, Ամդո, սակայն ներկայիս Տիբեթի ինքնավար շրջանի տարածքը ներառում է միայն Ու-Ծանի շրջանը ու Կամի արևմտյան մի հատվածը, իսկ Կամի մնացած հատվածը և Ամդոն բաժանված են չինական Յուննան, Սիչուան, Ցինհայ և Գանսու նահանգների միջև։ Ներկայումս չինական իշխանությունները Տիբեթը բաժանել են հետևյալ վարչական շրջանների. Այժմ Տիբեթում կան ավելի քան 800 բնակավայրեր։ Ամենակարևոր քաղաքը Լհասան է, որը համարվում է Տիբեթի ինքավար շրջանի մայրաքաղաքը։ Լհասայում են գտնվում համաշխարհային ժառանգության երկու կարևոր հուշարձաններ՝ Պոտալա պալատը և Նորբուլինկան, որոնք երկուսն էլ եղել են Դալայ Լամայի նստավաայրերը։ Լհասայում կան նաև կարևոր մշակութային արժեք ներկայացնող մի շարք տաճարներ և վանքեր, որոնցից ամենահայտնիներն են Ջոկանգ և Ռամոչե տաճարները։ Տիբեթի ինքնավար շրջանի երկրորդ ամենամեծ քաղաքը Շիգաձեն է, մյուս խոշոր քաղաքներից են Գյանցեն և Չամդոն։ Տիբեթական մի շարք քաղաքներ էլ գտնվում են ներկայիս Չինաստանի (Գոլմուդ, Մաչեն, Յուշու), Հնդկաստանի (Թավանգ, Լեհ) և Պակիստանի (Սկարդու, Կարմանգ) տարածքում։
Ստալկինգ
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ագրեսիա Կատեգորիա:Հանցագործություններ Կատեգորիա:Հետապնդումներ
Տիբեթ
Կառավարում
Տիբեթի հիմնական կենտրոնական հատվածը՝ Տիբեթի ինքնավար շրջանը (ՏԻՇ) նահանգային մակարդակ ունեցող սուբյեկտ է, որը գտնվում է Չինաստանի ժողովրդական Հանրապետության ենթակայության ներքո։ Այն կառավարվում է Չինաստանի կառավարության կողմից նշանակված հատուկ պաշտոնյայի կողմից։ Այդ պաշտոնը իրականում ստեղծվել է որպես օժանդակ կառույց Չինաստանի Կոմկուսի Գլխավոր քարտուղարի համար։ Տիբեթի ղեկավար պաշտոնյան միշտ ընտրվում է էթնիկ տիբեթցիներից, իսկ Գլխավոր քարտուղարկը՝ ոչ տիբեթցիներից ։
Տնտեսություն
Տիբեթի տնտեսության մեջ գերակշռում է սպառողական գյուղատնտեսությունը։ Հերկելի վարելահողերի խիստ սահմանափակ լինելու պատճառով բնակչության մեծ մասը զբաղվում է անասնապահությամբ. հատկապես տարածված է ոչխարի, այծի, ուղտի, եղնուղտի, ձիերի բուծումը։ "Շները Տիբեթում երկու անգամ ավելի մեծ են, քան նրանք, որ ապրում են Հնդկաստանում։ Նրանք ունեն մեծ գլուխներ և մազոտ մարմիններ, և ասում են՝ կարող են սպանել անգամ վագրերի։ Ցերեկները նրանց շղթայակապ են անում, իսկ երեկոյան արձակում են, որպեսզի նրանք պաշտպանեն և հսկեն իրենց տերերի տները ։" Հիմնական մշակաբույսերն են գարին, ցորենը, հնդկաձավարը, աշորան, կարտոֆիլը, ինչպես նաև տարբեր մրգեր և բանջարեղեն։ Ըստ ՄԱԿ-ի զարգացման ծրագրի տվյալների ՝ Տիբեթը Չինաստանի 31 նահագների շարքում ամենավերջին տեղում է՝ մարդու զարգացվածության ցուցանիշով ։ Վերջին տարիներին կապված Տիբեթական բուդդայականության նկատմամբ հետաքրքրության մեծացման հետ՝ Տիբեթում մեծ թափ է ստացել նաև զբոսաշրջությունը, որը ակտիվորեն առաջ են մղում իշխանությունները ։ Զբոսաշրջությունը նաև մեծ եկամուտներ է բերում ձեռագործ աշխատանքների վաճառքից, որոնցից հատկապես մեծ պահանջարկ են վայելում տիբեթական գլխարկները, ոսկե և արծաթե զարդերը, փայտե պարագաները, հագուստը, կտորեղենը, տիբեթական գորգերը։ Կառավարությունը ազատել է Տիբեթին բոլոր տիպի հարկերից, ինչպես նաև տրամադրում է Տիբեթի կառավարության ծախսերի 90%-ը   ։ Այնուամենայնիվ, այս եկամտի մեծ մասը ծախսվում է՝ վճարելով արտագնա աշխատանքի մեկնածներին, ովքեր չեն ապրում Տիբեթում ։ Տիբեթի ինքնավար շրջանի գյուղական եկամուտի 40%-ը՝ 1.8 միլիարդ յուան (225 միլիոն ԱՄՆ դոլար) ստացվում է չինական կորդիցեպսի մշակումից ։ 2006 թվականին Չինաստանը շահագործման է հանձնում Ցինհայ-Տիբեթ երկաթգիծը, որը աշխարհի ամենաբարձր երկաթգիծն է և միմյանց է կապում Չինաստանի Ցինհայ նահանգն ու Տիբեթի ինքնավար շրջանը ։ 2007 թվականի հունվարին Չինաստանի կառավարությունը, Տիբեթական բարձրավանդակում մեծաքանակ հանքանյութեր հայտնաբերելուց հետո, հրապարակեց մի զեկույց, որը նախատեսում էր 128 միլիոն ԱՄՆ դոլարի ներդրումներ ։ Գտած նյութերը հնարավոր է կրկնապատկեն Չինաստանի ցինկի, կապարի և արճճի պաշարները։ Չինաստանը սա համարում է լավ հնարավորություն՝ մեղմելու իրենց՝ այլ երկրներից ունեցած հումքային կախվածությունը։ Սակայն շատերը կարծում են, որ հանքանյութերի շահագործումը կարող է զգալի վնաս հասցնել Տիբեթի էկոհամակարգին և մշակույթին ։ 2009 թվականի հունվարի 15-ին Չինաստանի կառավարությունը հայտնեց Տիբեթում՝ Լհասայի հարավարևելյան մասում, 37.9 կմ երկարությամբ մայրուղու կառուցման մասին, որի ծախսերը գնահատվել են մինչև 1.55 միլիարդ յուան։ 2010 թվականի հունվարի 18–20-ը Չինաստանում տեղի ունեցավ կոնֆերանս՝ Սիչուան, Գանսու, Յուննան և Ցինհայ նահագներում ապրող տիբեթցիների մասնակցությամբ, որի հիմնական նպատակն էր վերոնշյալ շրջանների համար զարգացման ծրագիր մշակելը։ Կոնֆերանսին մասնակցում էին նաև Չինաստանի կոմկուսի գլխավոր քարտուղար Հու Ծինթաոն, ինչպես նաև կոմկուսի Քաղբյուրոյի մի շարք բարձրաստիճան պաշտոնյաներ։ Հիմնական ծրագիրը նախատեսում էր մինչև 2020 թվականը զարգացնել Տիբեթի գյուղական շրջանները և ապահովել անվճար կրթություն գյուղական վայրերում ապրող երեխաների համար։ 2001 թվականից սկսած Չինաստանը Տիբեթում կատարել է 310 միլիարդ յուանի ներդրումներ։
Զարգացման գոտի
Չինաստանի Պետական խորհուրդը 2001 թվականին ստեղծել է Տիբեթ-Լհասա տնտեսական և տեխնոլոգիական զարգացման գոտի, որը տեղակայված է մայրաքաղաք Լհասայի արևմտյան արվարձաններում և աշխարհագրորեն մոտ է գտնվում տեղի օդանավակայանին, երկաթգծին և ազգային մայրուղուն։ Զարգացման գոտին ունի 5.46 կմ² տարածք և բաժանված է երկու գոտիների, որից Ա գոտին կազմում է 2.51 կմ² և նախատեսված է շինարարության համար ։ Բացի Լհասայից՝ ներկայումս Չինաստանը զարգացման գոտիներ է ստեղծել նաև Շիգաձեում և Նյինչիում։ Առաջինը նախատեսված է այգեգործության և անասնապահության զարգացման, ինչպես նաև էկոլոգիապես մաքուր գյուղմթերք, մաքուր էլեկտրաէներգիա արտադրելու համար, իսկ երկրորդ գոտում ստեղծվել է արդյունաբերական պարկ, թանգարաններ, մշակութային կենտրոններ, ինչպես նաև մաքուր էլեկտրաէներգիա ստեղծելու կայան ։
Դեմոգրաֆիա
Տիբեթի ազգային կազմի ու նրանց թվաքանակի հարցը բավականին վիճելի է։ Դա կապված է երկու հիմնական պատճառի հետ. առաջինը կապված է նրա հետ, թե ինչ տարածք նկատի ունենք՝ Տիբեթ ասելով, և բացի այդ՝ բոլոր աղբյուրները կողմնակալ տվյալներ են ներկայացնում։ Պատմականորեն Տիբեթի բնակչությունը բաղկացած է եղել էթնիկ տիբեթցիներից և մի շարք այլ ժողովուրդներից։ Ավանդույթի համաձայն՝ էթնիկ տիբեթի ժողովրդի նախնիները, ինչպես նշված է Տիբեթի դրոշին, հետևյալ ժողովուրդներն են՝ Սե, Մու, Դոն, Թոն, Դրու և Ռա։ Տիբեթում (ներառյալ նաև Հնդկաստանի հետ վիճելի հատվածը) ապրում են նաև այլ բազմաթիվ ժողովուրդներ, որոնք են բայ, բլանգ, բոնան, դոնսյան, հան, հուեյ, լհոբա, լիսու, մոնղոլ, սալար, յի և մի շարք այլ ժողովուրդներ։ Ոչ տիբեթցի բնակչության իրական թվաքանակի հարցը ևս խնդրահարույց է։ Կենտրոնական Տիբեթի իշխանությունը՝ Դալայ Լամայի գլխավորությամբ, մեղադրում է Չինաստանին Տիբեթը այլազգիներով բնակեցնելու մեջ՝ դրա դեմոգրաֆիկ կառուցվածքը փոփոխելու նպատակով ։ Տիբեթի աքսորյալ կառավարությունը պնդում է, որ Տիբեթում ապրում են 6 միլիոն էթնիկ տիբեթցիներ, իսկ չինական կառավարությունը ներկայացնում է հետևյալ տվյալները. Գրագիտության մակարդակը տիբեթցիների մոտ 50%-ից էլ պակաս է, իսկ մինչև Չինաստանին միանալը առհասարակ տվյալներ չկան գրագիտության վերաբերյալ, սակայն հայտնի է, որ այդ ժամանակ կրթությունը հիմնականում հոգևոր էր, և յուրաքանչյուր ընտանիքում կար առնվազն մեկ վանական, և նրանց մեծ մասը կրթված էր։ Աշխարհիկ կրթությունը տարածում ստացավ 20-րդ դարի առաջին կեսից։ 1951 թվականի դրությամբ Տիբեթում եղել է ընդամենը 100 պետական և մասնավոր դպրոց ։ Տիբեթցիները հիմնականում զբաղվում են գյուղատնտեսությամբ և անասնապահությամբ, իսկ տարածաշրջանի կառավարական, առևտրային և սպասարկման ոլորտի հարցերով զբաղվում են այնտեղ ապրող չինացիները։ Դա պայմանավորված է նրանով, որ մինչև Չինաստանին միանալը Տիբեթը էքստենսիվ տիպի ագրարային տնտեսություն ուներ, և միանալուց հետո ստեղծված տնտեսության նոր ճյուղերի համար մասնագետներ տիբեթցիների շրջանում չկային։ Ինչ վերաբերում է այլ երկրներում ապրող տիբեթցիներին, ապա պատկերը հետևյալն է. ընդհանուր թիվը կազմում է մոտավորապես 134 հազար մարդ, որից մոտ 100 հազարն ապրում են Հնդկաստանում, 13.000՝ Նեպալում, 1300՝ Բութանում, 1540՝ Շվեյցարիայում, 100՝ Սկանդինավիայում, 400՝ այլ եվրոպական երկրներում, 600՝ Ավստրալիայում և Նոր Զելանդիայում, 11000՝ ԱՄՆ-ում, 4600՝ Կանադայում ։
Արվեստ
Արվեստը տիբեթական մշակույթում ձևավորվել է 10-րդ դարի վերջին-11 դարի սկզբին ։ Այն իր վրա զգալիորեն կրել է նաև չինական, հնդկական և նեպալական մշակույթի ազդեցությունը, ինչպես նաև մեծապես կապված է Տիբեթական բուդդայականություն Սկզբանական շրջանում տիբեթցիներն իրենց մոտ էին հրավիրում վարպետներ [[Քաշմիրից և Կատմանդուից՝ ստեղծելու արվեստի այնպիսի գործեր, ինչպիսիք են Ջոկանգ տաճարի (8-րդ դար) վրա պահպանված ներկված փայտե սյուները ։ Սկզբում կրկնօրինակելով ու յուրացնելով Հնդկաստանի հյուսիսից եկած վարպետների տեխնիկան և ստեղծելով մեծաքանակ արվեստի գործեր՝ նկարներ, բրոնզե և կավե քանդակներ, տիբեթցիներն աստիճանաբար մշակեցին իրենց սեփական ոճը, որը հիմնական տեսք ստացավ մինչև 15-րդ դարը ։ Տիբեթական արվեստի ուսուցումը տեղի է ունենում մի քանի հիմնական ուսումնական հաստատություններում, ինչպիսիք են Նորբուլինկայի ինստիտուտն ու Նամգյալի տիբեթագիտության ինստիտուտը։ Որոշ ժամանակակից տիբեթի նկարիչներ ու քանդակագործներ (ինչպես Տիբեթի ինքնավար շրջանում, այնպես էլ դրանից դուրս) փորձում են արդիականացնել իրենց ավանդույթները՝ օգտագործելով ժամանակակից տեխնիկաներ, այդ թվում նաև՝ լուսանկարչություն ։
Նկարչություն և քանդակագործություն
Ինպես նշվեց, Տիբեթի արվեստը սերտորեն կապված է բուդդայականության հետ, և քանդակագործության, նկարչության ու արվեստի մյուս ճյուղերի համար կրթություն կարելի էր ստանալ վանքերում, և երկար ժամանակ Տիբեթի նկարիչների ու քանդակագործների մեծ մասը վանականներ էին (լամաներ), ովքեր նկարում էին մանդալաներ, աստվածների պատկերներ, իրականացնում էին տարբեր կրոնական ծեսեր, աղոթքներ, ընտրում էին բարենպաստ օրեր՝ արվեստով զբաղվելու համար և այլն։ Քանդակներ պատրաստելու համար որպես հիմնանյութ օգտագործվել են փայտ, կավ, քար, բրոնզ, պղինձ։ Քանադակները միշտ զարդարում էին թանկարժեք քարերով։ Տարածված է եղել նաև ժայռերի պատերի մեջ բուդդայական աստվածների և սրբերի պատկերների փորագրումը։
Ճարտարապետություն
Տիբեթական ճարտարապետությունը պարունակում է չինական ու հնդկական տարրեր, ինչպես նաև արտացոլում է բուդդայական մոտեցումներ։ Տիբեթական ճարտարապետության մեջ տարածված են աղյուսի, փայտի և գրանիտի կիրառումը։ Կարելի է ասել՝ Տիբեթի այցեքարտերից են ստուպաները (գմբեթաձև շինություններ, որտեղ պահպանվում են բուդդայական մասունքներ), որոնք կարող են ունենալ տարբեր տեսք. օրինակ, Կամում հանդիպում են կլորավուն, իսկ Լադակհում՝ քառակուսաձև ստուպաներ։ Կարևոր է նաև Դհարմաչակրան՝ Բուդդիստական անիվը, որին՝ 2 վիշապների հետ, կարելի է հանդիպել գրեթե բոլոր բուդդայական ամրոցների՝ գոմպաների վրա։ Տիբեթական ճարտարապետության առանձնահատկություններից մեկն այն է, որ տների և վանքերի մեծ մասը կառուցված են բարձր դիրք ունեցող արևոտ վայրերում և ուղղված են դեպի հարավ։ Քանի որ շատ քիչ վառելիք է հասանելի տիբեթցիներին՝ շինությունները տաքացնելու համար, այդ իսկ պատճառով էլ վերջիններս կառուցված են այնպես, որ շատ ջերմություն կլանեն, ինչպես նաև ունենան շատ պատուհաններ՝ արևի լույսի համար։ Պատերը սովորաբար կառուցված են դեպի ներս 10 աստիճան թեքությամբ՝ որպես նախազգուշացում լեռնային շրջաններում հաճախակի հանդիպող երկրաշարժերի դեմ։ Ունենալով 117 մետր բարձրություն և 360 մետր լայնություն՝ Պոտալա պալատը տիբեթական ճարտարապետության ամենանշանավոր օրինակներից է, որը 1994 թվականից ընդգրկված է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության ցանկում։ Նախկինում ծառայելով որպես Դալայ լամայի նստավայր՝ Պոտալա պալատն ունի ավելի քան հազար սենյակ, 13 հարկ, և այնտեղ կարելի է տեսնել նաև բոլոր 13 Դալայ լամաների դիմանկաները և Բուդդայի կերպարով արձաններ։ Այն կազմված է երկու մասից. արտաքին հատվածը կոչվում է «Սպիտակ պալատ» և ծառայում է հիմնականում ադմինիստրատիվ նպատակների համար, իսկ ներքին մասը կոչվում է «Կարմիր պալատ», որտեղ գտնվում են լամաների գլխավոր սրահը, աղոթարաններ և բուդդայական ձեռագրերի մեծ գրադարան։ Բացի Պոտալայից՝ կարևոր ճարտարապետական կառույցներ են նաև Ջոկանգ տաճարն ու Նորբուլինկան։ Վերջինս նույնպես Համաշխարհային ժառանգության ցանկում է և ծառայել է որպես Դալայ լամայի ամառային նստավայր։
Երաժշտություն և պարեր
Տիբեթական երաշժտության ձևավորման վրա մեծ ազդեցություն են թողել հնդկական և մոնղոլական մշակույթները։ Տիբեթական երաժշտությունն առաջին հերթին կրոնական է, որն արտացոլում է Տիբեթական բուդդայականության էությունը, ուստի զարմանալի չէ, որ երաժիշտները ի սկզբանե եղել են վանականներ, ովքեր պարտադիր ստանում էին հատուկ ուսուցում, նույնիսկ եթե հետագայում չէին դառնում երաժիշտներ։ Լինելով կրոնական ծիսակատարությունների անբաժան մաս՝ տիբեթական երաժշտության տարբեր ձևեր հաճախ չեն համարվում որպես արվեստի անկախ ուղղություններ ։ Տիբեթական երաժշտությունը հիմնականում ներառում է ներբողներ տիբեթերենով կամ սանսկրիտով։ Այդ ներբողները երբեմն բավականին բարդ են, հաճախ ներառում են մեջբերումներ տարբեր սուրբ տեքստերից։ Երաժշտությունը ուղեկցվում է հարվածային գործիքների հնչյուններով։ Կան երաժշտության այլ ոճեր ևս, որոնք առաջացել են տարբեր բուդդայական դպրոցներից, ինչպիսիք են Գելուգպա դպրոցի դասական երաժշտության և Սակյապա ու Կագյուպա դպրոցների ռոմանտիկ երաժշտության ոճերը ։ Լհասայի բարերում և կարաոկեներում տարածված է նանգմա ժանրի պարային երաժշտությունը։ Մեկ այլ տարածված ժանր էլ «գար» երաշտությունն է, որը հիմնականում հնչում է արարողությունների և ծիսակատարությունների ժամանակ։ Տիբեթական պարերը և օպերաները, որոնց սյուժեն հիմնված է հին ավանդությունների ու պատմական իրադարձությունների հիման վրա, նույնպես կատարվել են վանականների կողմից, ովքեր օգտագործել են տարբեր դիմակներ և կոստյումներ։ Պարային և թատերական ներկայացումները հիմնականում տեղի են ունենում բացօթյա տարածքներում ։ Ժողովրդական երգերն ու պարերը առանձնանում են իրենց պարզությամբ, և հիմնականում գովերգում են սերը, բնությունն ու նախնիների սխրանքները ։
Բժշկություն
Տիբեթում գործում է ավանդական բուդդայական բժշկման համակարգ, որը ձևավորվել և տարածվել է 5-7-րդ դարերում ։ Այն իր վրա կրում է հին հնդկական, հին չինական ազդեցությունն ու ներառում է տանտրիզմի և աբհիդհարմայի տարրեր ։ Տիբեթական բժշկության կարևորագույն մասերից է «Չորս հիմքերի» մեթոդը։ Այն հիմնված է երեք «մեղավորների» վրա, որոնք են՝ լունգը (քամի), տրին (լեղի) և բադկանը (լորձ), որոնցից էլ, ըստ տիբեթցիների, կախված են մարդկանց առողջությունն ու հիվանդությունները ։ Տիբեթական բժշկության մեջ հիմնականում ընդունված է բուսական և կենդանական ծագման բնական դեղամիջոցների օգտագործումը։
Աստղաբանություն
Տիբեթական օրացույցը (lo-tho) լուսնա-արևային է։ Տարին բաղկացած է 12 կամ 13 ամիսներից։ 1027 թվականից սկսած, երբ տիբեթերեն թարգմանվեց բուդդայականության ամենակարևոր տանտրաներից մեկը՝ Կալաչակրան, (कालचक्र, «Ժամանակի անիվ»), տիբեթական օրացույցի հիմքում դրվեց աստղաբանական 60-ամյա ցիկլը՝ Ռաբջունգը ։ Յուրաքանչյուր տարին համապատասխանում է 5 սկզբնապատճառներից (նախագոյ, նախասկիզբ) և 12 կենդանիներից մեկին։ Առաջին տարվա խորհրդանիշը հրե ճագարն է։ Աստղաբանական ժողովածուն, որը յուրաքանչյուր տարի հրապարակում է Տիբեթական բժշկության և աստղաբանության Մեն-Ցի-Կհան ինստիտուտը, համարվում է պաշտոնական տիբեթական օրացույց, որտեղ նշվում են «բարենպաստ» և «ոչ բարենպաստ» օրերը՝ ըստ տիբեթական աստղաբանության։ Աստղաբանական հաշվարկները տիբեթցիների մեծամասնության կյանքի անբաժան մասնիկն է ։ Տիբեթցիները սովորաբար իրենց կյանքը պլանավորում են ըստ այդ հաշվարկների. այդպես ընտրում են հարսանիքի, ճանապարհորդելու, շինարարություն սկսելու, սերմեր ցանելու, բերք հավաքելու և այլ կարևոր իրադարձությունների օրերը՝ հիմնվելով աստղաբանների տված խորհուրդների վրա ։ Տիբեթական աստղաբանությունը սերտորեն կապված է տիբեթական բժշկության հետ և իրենից ներկայացնում է սինկրետիկ համակարգ, սրտեղ սովորաբար առանձնացվում են երկու հիմնական մասեր՝ կարցի («սպիտակ» աստղաբանություն կամ «աստղերի» ուսմունք), որն առաջացել է հնդկական աստղաբանության ազդեցությունից, և նագցի («սև» աստղաբանություն կամ «տարրերի» ուսմունք), որն էլ առաջացել է չինական աստղաբանությունից ։ Տիբեթցիներին բնորոշ է նաև սնահավատությունը ։ Օրինակ՝ տիբեթցիները հավատում են, որ ճանապարհորդությունը կարող է հաջող ընթացք ունենալ, եթե ճանապարհին նրանք հանդիպեն անցորդի՝ ջրով լի կուժը ձեռքին, կամ եթե տեսնեն թաղման արարողություն։ Տիբեթի ինքնավար շրջանում, որը Չինաստանի կազմում է գտնվում, նույնպես տարածված են որոշ սնահավատ ընկալումներ, սակայն չինական մշակութային քաղաքականության համաձայն՝ երկրում արգելված են բոլոր տիպի գուշակությունները ։
Սովորույթներ
Ավանդաբար տիբեթցիների շրջանում ամուսնությունները պետք է արժանանային լամա-աստղաբանների հավանությանը, ովքեր ստուգում էին, թե որքան համատեղելի են հարսն ու փեսան ։ Ամուսնությունը համարվում էր սուրբ արարողություն, և լամաները դրան մասնակցություն չէին ունենում ։ Ժամանակակից տիբեթցի երիտասարդները սովորաբար հանդիպում են մարդաշատ վայրերում, որից հետո դիմում են իրենց ծնողներին՝ ամուսնության համար նրանց համաձայնությունը ստանալու համար ։ Տիբեթցիներն ունեն հուղարկավորության մի քանի արարողություններ, որոնք պետք է համաձայնեցվեն «Հանգուցյալների տիբեթական գրքում» (Բարդո Տոդոլ) նշվածների հետ։ Այդ նշվածներից է, օրինակ, «երկնային» թաղումը, որի համաձայն՝ հանգուցյալի մարմնով կերակրվում են թռչունները։ Տիբեթական բուդդայականության անբաժան մասերից է հավատը՝ ռեինկարնացիայի նկատմամբ հավատը, այդ պատճառով էլ հանգուցյալի ընտանիքի անդամները առատ զոհաբերություններ են կատարում՝ այն հույսով, որ հանգուցյալը կարժանանա ավելի լավ կյանքի ։ Տիբեթական տարածված ավանդույթներից է մաքրության խորհրդանիշ «ծիսակարգային սպիտակ շարֆը», որն օգտագործում են բարևելիս, սուրբ վայրեր այցելելիս, ինչպես նաև ամուսնութական կամ հուղարկավորման արարողությունների ժամանակ ։ Մեկ այլ տարածված սովորույթ է շենքերի տանիքների, բլուրների վրա և այլ տարածքներում «աղոթելու դրոշներ» տեղակայելը։
Տոներ
Տիբեթում նշում են մի շարք տոներ ու փառատոններ, որոնց մեջ ամենակարևորները կապված են Բուդդայի երկրպագության հետ ։ Առաջին ամսվա առաջին օրը տեղի է ունենում Լոսարը՝ տիբեթական ամանորը (Գրիգորյան օրացույցով՝ փետրվար-մարտ ամիսներին)։ Դրանից երեք օր անց սկսվում է երկշաբաթյա Մոնլամ («աղոթք») տոնը, որի ընթացքում ամեն օր պետք է կարդալ հատուկ աղոթքներ։ Չորրորդ ամսվա կեսերին տիբեթական օրացույցում նշվում է Սագա դավան՝ Բուդդայի ծննդի, լուսավորման և նիրվանային անցնելու տոնը, որի ժամանակ տիբեթցիները աղոթում են, ծոմ են պահում և նվիրատվություններ կատարում։ Իսկ տիբեթական բուդդայականության նշանավոր ռեֆորմատոր, Գելուգ բուդդայական դպրոցի հիմնադիր Ցոնկապայի՝ կյանքից հեռանալն էլ նշվում է 10-րդ ամսվա 25-րդ օրը։
Խոհանոց
Տիբեթական խոհանոցում օգտագործվող գլխավոր մթերքը գարին է, որի ալյուրից պատրաստված խմորը անվանում են ցամպա։ Ցամպաներից կամ պատրաստում են արիշտա կամ գոլորշու վրա պատրաստված լցոնած խմորագնդիկներ, որոնց անվանում են մոմո։ Մսային ուտեստների համար հիմնականում օգտագործվում են եղնուղտի, գառի կամ այծի միս, որոնք պատրաստվում են կարտոֆիլի և տարբեր համեմունքների հետ։ Տիբեթում աճում են նաև մանանեխի սերմեր, այդ պատճառով էլ այն բավականին լայնորեն ներկայացված է տիբեթական խոհանոցում։ Եղնուղտի կաթից պատրաստված կարագը, յոգուրտը և պանիրը նույնպես շատ տարածված են, իսկ լավ պատրաստված յոգուրտը նույնիսկ համարվում է բավականին հեղանակավոր ուտեստ։ Եղնուղտի կարագից տիբեթցիները պատրաստում են թեյ՝ չասույման։ Մեկ այլ տարածված խմիչք է նաև տիբեթական գարեջուրը՝ չանգը (chhaang), որն ունի քաղցր և կծու համ ։
Բուդդայականություն
Կրոնը չափազանց կարևոր է տիբեթցիների համար և խոր ազդեցություն է թողնում նրանց կյանքի բոլոր ասպեկտների վրա։ Տիբեթի բնիկների հիմնական կրոնը բոնն է, որը, սակայն, արդեն մնացել է բուդդայականության ստվերում։ Վերջինս անցել է Տիբեթ Հնդկաստանի հյուսիսից ։ Տիբեթական բուդդայականությունը տարածված է ոչ միայն Տիբեթում, այլ նաև Մոնղոլիայում, Հյուսիսային Հնդկաստանում, Բուրյաթիայում, Տիվայի Հանրապետությունում, Կալմիկիայում և Չինաստանի մի շարք այլ մասերում։ Չինաստանի մշակութային հեղափոխության ժամանակ Տիբեթի գրեթե բոլոր վանքերը ոչնչացվեցին կարմիրբանակայինների կողմից ։ 1980-ականներից նոր սկսեցին վերակառուցվել մնացած վանքերը (Չինաստանի կառավարության կողմից տված թեթևակի օգնության միջոցով)։ Այդ ժամանակվանից սկսած Տիբեթին տրվեցին նաև ավելի լայն կրոնական ազատություններ։ Ամբողջ աշխարհից տիբեթցի վանականները վերադարձան Տիբեթ, և վերսկսվեց հոգևոր կրթությունը, թեև մինչ օրս էլ վանականների թիվը խիստ սահմանափակ է  ։ Իսկ մինչև 1950-ականները վանականները կազմում էին տիբեթցի տղամարդկանց ընդամենը 10-20 տոկոսը ։ Տիբեթական բուդդայականությունն ունի 5 հիմնական ուղղություններ. («pa» վերջավորությունը համարժեք է հայերեն -ցի, -ացի, -եցի վերջավորությանը)
Քրիստոնեություն
Առաջին քրիստոնյաները, որ հասել են Տիբեթ, եղել են նեստորականները, որոնցից տարբեր արձանագրություններ են հայտնաբերվել Տիբեթում։ Քրիստոնյաները ներկա են եղել Մունկե խանի կայսերական ճամբարում, որտեղ 1256 թվականին բանավեճեր են վարելԿարմա Պակշիի՝ Կարմա Կագյու ուղղության ղեկավարի հետ ։ Դեսիդերին, ով 1716 թվականին հասել է Լհասա, նշում էր, որ այնտեղ հանդիպել է հայ և ռուս վաճառականների ։ 17-18-րդ դարերում Եվրոպայից Տիբեթ են գալիս հռոմեացի կաթոլիկ ճիզվիտները և կապուչինները։ Պորտուգալացի ճիզվիտ միսիոներներ Անտոնիո դե Անդրադեն և Միգել Մարկեսն առաջին անգամ 1624 թվականին հասան Արևմտյան Տիբեթի Գելու թագավորություն, որտեղ նրանց դիմավորեց արքայական ընտանիքը և թույլ տվեց հետագայում այնտեղ եկեղեցի կառուցել ։ Մինչև 1627 թվականը  Գելուում արդեն կային հարյուրավոր կրոնափոխներ ։ Հետագայում քրիստոնեությունը տարածվեց նաև Ռուդոկում, Լադակհում և Ծանի թագավորությունում, որտեղ 1626 թվականին Անդրադեն ճիզվիտական կենտրոն է հիմնում ։ 1661 թվականին մեկ այլ ճիզվիտ՝ Յոհանն Գրյուբերը, Ցինհայի Սինին քաղաքից անցավ Լհասա, այնտեղ մնաց մեկ ամիս և տեղափոխվեց Նեպալ ։ Նրան հետևեցին մի շարք այլ ճիզվիտներ, ովքեր ավելի ուշ Լհասայում եկեղեցի կառուցեցին։ Մինչև 1745 թվականը քրիստոնեությունը Տիբեթում օգտագործել են որոշ տիբեթցի վանականներ և Կարմապա աղանդի լամաները՝ Գելուգպա ուղղության ազդեցությունը հակազդելու համար, որից հետո բոլոր միսիորներները վտարվեցին Լամայի պահանջով    ։ 1877 թվականին բողոքական Ջեյմս Քեմերոնը Չինաստանից անցավ Սիչուանի տիբեթական ինքնավար հատվածներ և տիբեթցիներին ծանոթացրեց Ավետարանի հետ։ 20-րդ դարի սկզբին Յուննանի տիբեթական ինքնավար հատվածներում լիսու, յի և նու ժողովուրդներից մեծաթիվ մարդիկ դարձան քրիստոնյա։ 1949 թվականից սկսած Չինաստանում արգելվեց հոգեորսությունը։ Սակայն տարբեր տվյալներով՝ 2013 թվականի դրությամբ Տիբեթում դեռ կային բազում ակտիվ միսիոներներ, ովքեր գործում էին Չինաստանի կառավարության լուռ համաձայնությամբ, ովքեր քրիստոներությունը համարում էին տիբեթական բուդդայականությանը հակակշիռ ։
Իսլամ
Մուսուլմանները ապրել են Տիբեթում սկսած 8-9-րդ դարերից։ Տիբեթական քաղաքներում կան մուսուլմանների փոքր համայնքներ, որոնք կոչվում են կաչե, և որոնց հետնորդները գալիս են երեք հիմնական շրջաններից՝ Քաշմիրից, Լադակհից և Կենտրոնական Ասիայի թյուրքական երկրներից։ Տիբեթի վրա իսլամի ազդեցությունը որոշ չափով եկել է նաև Պարսկաստանից։ Մուսուլման սուֆի Ալի Համդանին իսլամ է քարոզել Բալթիստանի շրջանում, որն այդ ժամանակ հայտնի էր որպես Փոքր Տիբեթ։ Հենց դա էլ պատճառ է դարձել, որ Բալթիստանի ժողովուրդը ցանկակա առանձնանալ հիմնական Տիբեթի կազմից։ 1959 թվականին մի խումբ տիբեցիներ դիմեցին՝ ստանալու հնդկական անձանգիր՝ հաշվի առնելով Քաշմիրի հետ ունեցած իրենց պատմական արմատները, և դրանից հետո Հնդաստանի կառավարությունը բոլոր տիբեթցիներին հռչակեց Հնդաստանի քաղաքացիներ ։ Տիբեթում ապրել և ապրում են այլ մուսուլման ժողովուրդներ ևս, որոնցից են բոնան, սալար, հուեյ ժողովուրդները։ Տիբեթում կա նաև չինացի մուսուլմանների փոքր համայնք, որոնց նախնիները սերում են վերոնշյալ հուեյ ժողովրդից։
Տիբեթը ժամանակակից մշակույթում
Վերջւն շրջանում նկարահանվել են մի շարք ֆիլմեր Տիբեթի մասին, որոնցից ամենահայտնիներից են Բրեդ Փիթի մասնակցությամբ «Յոթ տարի Տիբեթում» և Մարտին Սկորսեզեի «Կունդուն» ֆիլմերը։ Այլ հայտնի ֆիլմերից են «Սամսաարան», «Միլարեպան», «Հիմալայը». վերջինս նկարահանվել է տիբեթցի դերասանների մասնակցությամբ, իսկ նկարահանումներն էլ ընթացել են Տիբեթում և Նեպալում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Տիբեթ Կատեգորիա:Ասիա Կատեգորիա:Կենտրոնական Ասիա Կատեգորիա:Չինաստանի ազգեր
Ինկերման
Ինկերման (Інкерман, İnkerman), քաղաք Ուկրաինայի Սևաստոպոլի Բալակլավայի շրջանում, շրջանային ենթակայության քաղաք։ Բնակավայրը նախկինում նաև անվանվել է Կալամիտա, Բելոկամենսկ։
2012 թվականի տվյալներով Ինկերման քաղաքում բնակվում էր 11 992 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Սևաստոպոլի Բալակլավայի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի քաղաքներ
Վիիառդի
Վիիառդի (Võiardi), գյուղ Էստոնիայի Պիլվամաա նահանգի Ռեպինա շրջանում։
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 28 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Պիլվամաա նահանգի Ռեպինա շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղեր
Մարկ Կիլբուրգեր
Կենսագրություն
Մարկ Կալբուրգը ծնվել է 1977 թվականին Կանադայում։
Նա հաճախել է Տորոնտոյի «Jean-de-Brébeuf» մասնավոր քոլեջը (Կանադա) և Նևշատելի «Neuchâtel Junior» քոլեջը (Շվեյցարիա) ։ Մարկը հաջողությամբ ավարտել է Հարվարդի համալսարանը՝ մասնագիտանալով միջազգային հարաբերություններում։ Ստանալով Ռոդսի թոշակ՝ ավարտել է Օքսֆորդի համալսարանի իրավագիտության բաժինը։
Սակայն անձնական հաջողություններին հաջորդում են գործնական անհաջողությունները, քանզի կազմակերպությունը բռնում է ֆինանսական քայքայման ուղին ։ Նա ստիպված եղավ լքել վարձակալած գրասենյակը և վերադառնալ հայրական տուն ։ Այդ պահին նրան օգնեց ավագ եղբայր՝ Կրեյգը ։
Այդ դժվարին պահին Մարկը որոշեց օգնության ձեռք մեկնել եղբորը՝ մերժելով Ուոլ Սթրիթից առաջարկված գայթակղիչ առաջարկը դարձավ կազմակերպության համահիմնադիր ։ Այդ պահին եղբայրները, ձեռք ձեռքի տված, հետաքրքրվում էին սոցիալական ձեռնարկատիրությամբ։
2008 թվականին Մարկը եղբոր հետ միասին հիմնեց «Me to We» կազմակերպությունը, որի գործունեությունն ուղղված է սոցիալական նշանակալից ծրագրերի իրականացմանը և էկոլոգիապես մաքուր սննդի արտադրանքի խթանմանը ։ «Me to We» ընկերության շահույթի մի մասը ներդրվում է ընկերության գործունեության մեջ, մյուս մասը նվիրաբերվում է «Ազատություն երեխաներին» հիմնադրամին ։
Մրցանակներ
Մարկը պարգևատրվել է Ելիզաբեթ 2-րդի ադամանդե հոբելիանական շքանշանով ։
Նա հանդիսանում մի շարք համալսարանների պատվավոր դոկտեր, այդ թվում ՝ Գուելֆյան, Կապիլանոյի , Կարլտոնյան համալսարաններում և այլն։
Անձնական կյանք
Մարկ Կիլբուրգերը ամուսնացել է Ռոքսաննա Ջոյալի (Roxanne Joyal) հետ, ով մասնակցում է CEO նախագծի Free the Children և Me to We ծրագրերին ։ Նրանք ունեն երկու երեխա։
Մանուկ հասակում Մարկը աճախել է ռեգբիի, յուրաքանչյուր տարվա մի մասը անցկացնելով մարզական ճամբարում ։ Վերջինս այդ սպորտով հետաքրքրվում էր դեռ այն ժամանակ, երբ սովորում էր Հարվարդում ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Կանադացի հասարակական գործիչներ Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Կանադացի հրապարակախոսներ
Մեծաձոր
Մեծաձոր, գյուղ Հայաստանի Արագածոտնի մարզում, մարզկենտրոնից 51 կմ հյուսիս-արևմուտք, բարձրությունը ծովի մակերևույթից՝ 2050 մ։
Բնակչություն
Մեծաձորի ազգաբնակչության փոփոխությունը
Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ և երկրագործությամբ։
Շինություններ
Գյուղում կա «Կզու աղջկա» մատուռ և հուշակոթողներ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արագածոտնի մարզի գյուղեր
Նիկոլայ Նեկրասով
Նիկոլայ Նեկրասով (Николай Алексеевич Некрасов, ), ռուս բանաստեղծ, գրական-հասարակական գործիչ։
Կենսագրություն
Մանկությունն անցկացրել է Յարոսլավլի մոտ գտնվող Գրեշնևո (այժմ՝ Նեկրասովո) գյուղում, հոր կալվածքում։ 1832-1837 թվականներին սովորել է Յարոսլավլի գիմնազիայում։ 1839 թվականին ապարդյուն փորձել է ընդունվել Պետերբուրգի համալսարանը (1839-1840 թվականներին եղել է ազատ ունկնդիր)։ Զրկվելով հոր նյութական օժանդակությունից՝ Նեկրասովը կիսաանապաստան կյանք է վարել։ 1840 թվականին լույս է տեսել նրա «Երազներ և հնչյուններ» առաջին ժողովածուն, որն արժանացել է Վ․ Բելինսկու խիստ բացասական գրախոսությանը։
Հոդվածներ, գրախոսություններ
Նեկրասովն իր հոդվածներում ու գրախոսություններում վճռականորեն պաշտպանել է գրականության մեջ ռեալիզմի և ժողովրդայնության գեղագիտական սկզբունքները, մերժել «արվեստը արվեստի համար» տեսությունը։ 1847 թվականից Ի․ Պանաևի հետ Նեկրասովը հրատարակել է «Սովրեմեննիկ» ամսագիրը։ 50-ական թվականների կեսերի հասարակական վերելքի շրջանում, երբ «Սովրեմեննիկ»-ում, Նեկրասովի նախաձեռնությամբ, ղեկավար դեր են ստանձնել Ն․ Չեռնիշեսկին և Ն․ Դոբրոլյուբովը, ամսագիրը դարձել է ռուս ազատագրական շարժման հետ սերտորեն կապված հեղափոխական դեմոկրատիայի մարտական օրգանը։ Նրանց հետ համագործակցությունը նպաստել է Նեկրասովի հեղափոխական-դեմոկրատական հայացքների ամրապնդմանը։ Խմբագրության ներսում գաղափարական սահմանազատման ժամանակ Նեկրասովը հրաժարվել է լիբերալ գրողների խմբի հետ համագործակցելուց, նրա համակրանքը եղել է Չեռնիշևսկու կողմը։ 1856 թվականին լույս է տեսել Նեկրասովի «Բանաստեղծություններ» ժողովածուն, որը դարձել է ռուս առաջավոր գրականության հեղափոխական-դեմոկրատական ուղղության մանիֆեստը։ «Պոետն ու քաղաքացին» ծրագրային բանաստեղծության մեջ հաստատվել է Նեկրասովի՝ որպես հասարակական տրիբունի, քաղաքացիական ակտիվությունը․ աստիճանաբար նրա քնարերգության մեջ ուժեղացել են հեղափոխական մոտիվները («Խորհրդածություններ շքամուտքի առաջ», «Երգ Երյոմուշկային», «Մանուկների լացը», «Ասպետ մեկ ժամով»)։ 1859-1861 թվականների հեղափոխական իրադրության շրջանում խորացել է գյուղի, ժողովրդի կյանքի թեման։ Ճնշված գյուղացու նկատմամբ անկեղծ ցավով են տոգորված նրա «Մտորում», «Թաղում», «Կալիստրատ» բանաստեղծությունները և «Գեղջուկ երեխաներ» (1861), «Փերեզակներ» (1861), «Սառնամանիք-կարմիր քթիկ» (1863) պոեմները։ Ետռեֆորմյան Ռուսաստանում մարդկանց ծանր, ուժից վեր աշխատանքի դեմ ուղղված բողոք է արտահայտում, «Երկաթուղին» (1864) պոեմը, որը միաժամանակ լի է հավատով ժողովրդական ստեղծարար ուժերի նկատմամբ։ «Դոբրոլյուբովի հիշատակին» բանաստեղծությունը (1864) մարդկության ազատությանն ու երջանկությանը նվիրված հիմն է։ 60-ական թվականների սկիզբը Ներսակովի համար եղել է դաժան փորձությունների շրջան՝ Դոբրոլյուբովի մահը (1861), Չեռնիշևսկու և «Զեմլյա ի վոլյա» հեղափոխական գաղտնի կազմակերպության շատ անդամների ձերբակալությունը (1862), «Սովրեմեննիկ»-ի փակվելը (1866)։ Այս բարդ իրադրության մեջ նա հուսահատ փորձ է արել փրկելու ամսագիրը՝ հանդես գալով ինքնակալությանը հնազանդություն քարոզող բանաստեղծությամբ, որի համար հետագայում դառնորեն զղջացել է։ 1868 թվականին Նեկրասովն իր ձեռքն է վերցրել «Օտեչեստվեննիե զապիսկի» ամսագիրը, որը և խմբագրել է մինչև իր կյանքի վերջը։
70-ական թվականներ
Նեկրասովի 70-ական թվականների ստեղծագործություններում արտացոլվել են դեմոկրատական շարժման նոր վերելքի ժամանակաշրջանի, հեղափոխական նարոդնիկության, հեղափոխականորեն տրամադրված մտավորականության՝ դեպի ժողովուրդը գնալու շարժման կարևորագույն գծերը։ Նա գրել է Ռուսաստանի հեղափոխական անցյալին նվիրված պոեմներ, երգել դեկաբրիստների սխրանքը («Պապը», 1870), նրանց հավատարիմ ու հայրենասեր կանանց անձնազոհությունը («Ռուս կանայք», 1872-1873)։ Ավելի սուր է դարձել Նեկրասովի երգիծանքը․ բարեմիտ չինովնիկներին ու ազնվատոհմ երեսպաշտներին մերկացնող վաղ շրջանի բանաստեղծություններից նա անցել է քաղաքական ոչնչացնող ծաղրի, ծաղրել է ինքնակալական կարգերը, բուրժուա գործամոլներին ու բյուրոկրատներին, ճորտատեր-կալվածատերերին ու լիբերալ գործիչներին, ցարական գրաքննությունը, մամուլի կեղծ ազատությունը («Լրագրային», «Երգեր ազատ խոսքի մասին», «Դատարան», «Մոտ անցյալը», 1871, «ժամանակակիցներ», 1875-1876)։
Նեկրասովի գլուխգործոցը
Նեկրասովի ստեղծագործության գլուխգործոցը «Ո՞վ է Ռուսիայում լավ ապրում» (1866-1876) պոեմն է, որը 19-րդ դարի կեսերի ժողովրդական կյանքի իսկական բանաստեղծական հանրագիտարան է։ Նրա հիմնական թեման, ըստ Վ․ Ի․ Լենինի, գյուղացիության արթնացումն է «դարավոր քնից», նրա ձգտումը՝ «պայքար մղել լիակատար ազատության համար»։ Նեկրասովը ստեղծել է ճնշված գյուղացիների կերպարների մի ամբողջ պատկերասրահ։ Սրանց մեջ առանձնահատուկ տեղ է գրավում Գրիշա Դոբրոսկլոնովը, որը մարմնավորում է գյուղացի հեղափոխականի, ազատության ժողովրդական իդեալը կրողի գծերը։ Ե՛վ բովանդակությամբ, և՛ ձևով նորարարական այս ստեղծագործության մեջ լայնորեն օգտագործված է ժողովրդական բանավոր պոեզիան։ Նեկրասովը մեծ ազդեցություն է գործել ոչ միայն իր ժամանակի դեմոկրատական ուղղության բանաստեղծների, այլև ընդհանրապես ռուս պոեզիայի հետագա զարգացման, ինչպես նաև ԽՍՀՄ ժողովուրդների գրականությունների վրա։