cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ժան Ռեյ
Ծածկանունի փոփոխումը, «Altiora»-ի հետ համագործակցության սկիզբը
Բանտից ազատվելուց հետո դժվար էր ակնկալել բարձր վարձատրվող աշխատանք, դրա համար դե Կրերմերը վերցրեց փետուրը և շարունակեց իր ստեղծագործական աշխատանքը։ Քանի որ Ժան Ռեյը հասարակությունում հայտնի էր, որպես խարդախ մարդ, նա որոշեց փոխել իր մանականունը և վերցրեց Ջոն Ֆլանդերս անունը։ Այդ մականունի ներքո էլ նա հրատարակեց իր պատմությունները։ 1920 - 1935 թվականներին «La Revue Belge»-ում հրատարակվեց 20 պատմություն ։ Դե Կրեմերի մտավախությունները ճիշտ էին՝ նրա «Croisière des ombres» ստեղծագործությունը, որը ստորագրվել էր Ժան Ռեյ մականունով, 1931 թվականին Բրյուսելի «Editions de Belgique» հրատարակչությունում մեծ քննադատությունների արժանացավ ։ Հենց այդ տարի էլ, նա համագործակցեց «Altiora» ընկերության հետ, նա սկսեց երեխաների և պատանիների համար սերիալիներ գրել, երկար տարիների համագործակցության ընթացքում թողարկվել է 150 սերիաներ ։ Այդ նույն ընկերությունը 1935 թվականին հրապարակել է Ֆլանդերսի «Ուրվականները անհարթ հավամարգի հովիտում» (Spoken op de ruwe heide) ստեղծագործությունը ։
Եվս մեկ անցումային պատմություն, որը նույնպես ամերիկյան դետեկտիվ էր, 16 տարեկան պատանի Էդմունդ Բելլի մասին էր, այն հրապարակվեց Ջոն Ֆլանդերսի մականունով՝ «Bravo!» ամսագրում, որը հիմնականում բաղկացած էր դե Կրեմերի տեքստերից տարբեր կեղծանունների ներքո ։ Այս սերիաները նկարազարդել ՝ դե Կրեմերի մանկության ընկեր, գենտացի հայտնի նկարիչ Ֆրից վան դեն Բերգե ի կողմից ։
Ժան Ռեյը աշխատել է որպես լրագրող, ինչպես նաև երեխաների և պատանիների ամսագրերի հրատարակչություններում, որոնցից է «Vlaamse Filmkens» («Ֆլամանդական կինո») հրատարակչությունը։ Նա գրել է կոմիքսներ Քինգ Ռեյ (King Ray), Ալիքս Էռ Բանտամ (Alix R Bantam) և այլ մականունների ներքո, հանդես է եկել որպես սցենարիստ ։ «Տարօրինակ պատմություններ»-ը շարունակվում էին հրատարակվել Ջոն Ֆլանդերս մականունով, դրանով իսկ հասնելով որոշ հաջողության։ Դե Կրեմերի չորս պատմությունները հրատարակվել են ամերիկյան «Weird Tales» ամսագրում ։
Պատերազմի տարիները
Օկուպացիաների սկսվելուն պես, շատ բելգիական ամսագրերի հրատարակչություններ փակվեցին, որոշները ֆինանսական խնդիրների պատճառով անկում ապրեցին, որը հանգեցրեց գրողի անկմանը ։ Սակայն 1942 - 1943 թվականներին, դե Կրեմերը կրկին Ժան Ռեյ մականունով իր ընկերների հետ «Les Auteurs Associés» հրատարակչությունում շարունակում է սերիաների թողարկումը, ինչի արդյունքում դարձավ բելգիական դպրոցի «սարսափ պատմություններ»-ի դասական օրինակը ։ պաշարման ժամանակ նրանք համարյա աննկատ անցան, բացի այդ երկրորդ աշխարհամարտի ժամանակ նրա աշխատանքները բավականին հայտնի էին, ինչը քննադատները այդ ժամանակ կապում էին էսկապիզմ գրականության հետ ։
Պատերազմից հետո
1946 թվականից դե Կրեմերը շարունակեց իր համագործակցությունը «Altiora» ընկերության հետ։ Ջոն Ֆլանդերս մականունի ներքո շարունակում է «Vlaamse Filmkens» ստեղծագործությունը։ Հրատարակվում են «De Zilveren Kaap», «Bataille d'Angleterre», «Zwarte Eiland» և «Geheimen van het noorden» վեպերը, բազմաթիվ պատմություններ և ռեպորտաժներ թերթերում և ամսագրերում՝ տարբեր մականունների ներքո ։ 1955 - 1959 թվականներին «Altiora»-ն վերահրատարակում է «Ուրվականները անհարթ հավամարգի հովիտում» գիրքը, նաև հրատարակում է Ջոն Ֆլանդերսի «Bij de roodhuiden» և «Roman de la mer» գրքերը ու Ժան Ռեյի մյուս երկու գրքերը՝ «Prisonniers de Morstanhill» և «Hirro, l'enfant de la jungle» :
Դրան զուգահեռ 1947 - 1952 թվականներին շարունակվում է Ժան Ռեյի «Տարօրինակ պատմություններ»-ի և «Le livre des Fantômes» և «La Gerbe Noire» գրքերի հրատարակումը «Cahiers de la Biloque» ամսագրի էջերում, որը կառավարում էր նրա ընկեր և ընտանեկան բժիշկ Ուրբեն Տիրին, ով ավելի հայտնի էր Կոմե Դեմյեն անունով (Urbain Thiry alias Côme Damien) :
Համաշխարհային համբավ
Երկրորդ աշխարհամարտից հետո Ժան Ռեյը Ֆրանսիայում մեծ համբավ ունեցավ, հատկապես 1956 թվականին իր «Մալպերտյուի» վեպի վերահրատարակումից հետո։ 1961 թվականին «Gérard» հրատարակչությունում տպագրված «25 meilleures histoires noires et fantastiques» ժողովածուն, մեծ իրարանցում ստեղծեց, այդ իսկ պատճառով Ժան Ռեյը որոշեց վերահրատարակել իր երկու հին պատմությունները և «Հարի Դիքսոն»-ի մի քանի սերիաներ ։
Արդյունքում, 1961 թվականին Ժան Ռեյը արդեն ուներ կայացած ֆանտաստիկ պատմվածքների վարպետի համաշխարհային համբավ, որը նույնիսկ հասել էր ԱՄՆ, այնտեղ առաջին անգամ թարգմանվեց նրա «Հրեշները իմ գերազմանում» (Ghouls in My Grave) գիրքը, որը հրատարակվել էր 1964 թվականին։ 1962 թվականին նա ստացել իր առաջին և միակ ֆրանսիական «Le Prix Littéraire des Bouquinistes des Quais de Paris» գրողի մրցանակը ։ Այդ ժամանակ նա ծանր հիվանդ էր և չէր կարող անձամբ ստանալ մրցանակը, սակայն կարողացավ գալ հեռուստատեսություն ։ 1963 թվականին Ֆրանսիայում սկսվում է նրա բոլոր աշխատանքների ամբողջական հրատարակումը , իսկ հաջորդ տարում հրապարակվում է «Fiction» հատուկ համարը (№ 126, 1964 թ. մայիս), որը նվիրված էր գրողին ։
Ստեղծագործություններ
Ընդհանուր առմամբ դե Կրեկմերը գրել է 1500-1600 պատմություններ և վիպակներ, մոտ 500 ռեպորտաժներ և հոդվածներ ։ Հարցազրույցների ժամանակ Ժան Ռեյը միշտ պատասխանել է, որ գրում է միայն գումարի համար։ Ի տարբերություն այլ բելգիացի հեղինակների, նա երկլեզու գրող է եղել և նրա ստեղծագործական ժառանգությունը հիմնականում ֆրանսերեն և ֆլամանդերեն լեզուներով են գրված եղել։ Ջոն Ֆլանդերս մականունի ներքո նա հիմնականում հրապարակել է ստեղծագործություններ երիտասարդության համար ։
Ժան Ռեյի «Տարօրինակ պատմություններ» ստեղծագործության ակունքները և իմաստը
Ժան Ռեյի «Տարօրինակ աշխարհը» գոյացել է նրան մանկությունից ծանոթ Գենտի Սուրբ Հակոբ եկեղեցու և այնտեղի նավահանգստի միջև գտնվող շրջանում ։ Այդ ժամանակ այդ տարածաշրջանը խրախճանատեղ էր՝ ոլորուն փողոցներ, արդյունաբերական ծխով պատված երկինք և փողոցներում հաճախ հանդիպող կասկածելի մարդիկ ։ Շատ հնարավոր է, որ նա երբեք էլ չի եղել այդ էկզոտիկ վայրերում՝ Հարավային ծովերում և Լոնդոնի արվարձաններում, նկարագրելու համար օգտագործել է միայն քարտեզներ և համապատասխան գրականություն։
Բացի գոթիզմից ու գերմանական ռոմանտիզմից, ըստ քննադատների նա օգտագործել է Չարլզ Դիքենսի և Հոջսոն Ուիլյամի, նաև Կոնան Դոյլ Արթուրի, Հովարդ Ֆիլիպս Լավքրաֆտի ու Պո Էդգար Ալլանի ստեղծագործական ոճերը։ Քննադատ Թոմաս Ամոսը ասում է, որ գրողի վրա մեծ ազդեցություն է ունեցել եվրոպական ավանգարդը, այդ թվում նաև գերմանական էքսպրեսիոնիզմը, նշելով նրա ստեղծագործությունների ոչ դասական նովելների դասավորվածությունը և սյուժետի ընտրումը և այդ կարծիքով վիճում է ուրիշ քննադատ՝ Մարկ Կագբյորի (Marc Quaghebeur) հետ, ով Ժան Ռեյին դասակարգում է այն գրողների շարքին, ովքեր առանց ընկղման հասել են հաջողության։
Ժան Ռեյի «Տարօրինակ պատմություններ»-ի աշխարհը
Մոնտերյոն նշում է, որ Ժան Ռեյի ստեղծագործությունների ակունքը, ոչ թե ֆրանսիական դպրոցն է գերբնական ուժերի կոպիտ միջամտությամբ, այլ բելգիական դպրոցը, որտեղ ֆանտաստիկան առաջանում է ամենօրյա կյանքից, այսպես կոչված «réalisme fantastique» : Համընկնությունը՝ գնացների, տների, փողոցների, ուտելիքի և գերբնական ուժերի միջև կապը ընթերցողին պահում է լարվածության մեջ, քանի որ հարևանների դիմակի տակ կարող էր թաքնված լիներ մարդասպան, հրեշ և նույնիսկ աստված ։
Իր ստեղծագործություններում հեղինակը օգտագործել է առասպելների համարյա բոլոր կերպարներին, հիմնականում անրադառնում էր մահվան, դևերի, ուրիշ աշխարհների և անհայտության վախի թեմաներին ։ Քանի որ Ժան Ռեյը ուներ հարուստ բառապաշար, նա իր վեպերում օգտագործում էր հազվագյուտ հանդիպող բառեր և ունեին բարդ պատմողական կառուցվածք, նրա աշխարհում չկային այնպիսի բաներ ինչպիսիք են՝ արդիական հեռախոսները, ռադիոն, էլեկտրաէներգիան ։ Գերբնական պատմությունների նկարագրություններում զգացվում է «Հոգիների մասին պատմություններ»-ից անգլիական դպրոցի, Ջեյմս Մոնտեգյու Ռոդսի և այլ հեղինակների ազդեցությունը ։ Ժան Ռեյը կարողացել է հոգիների և այլ աշխարհների մասին թեմաները հասցնել նոր գագաթնակետի ։
Ժան Ռեյի մարդիկ կազմված են մսից ու արյունից, ոտքերով ամուր կանգնած են հողի վրա, սիրում են կյանքի բոլոր ուրախությունները՝ ծխախոտ, վիսկի և լավ սնունդ ։ Սննդի թեման հեղինակը շատ է շոշափում, նա համադամասեր է և քաղցրակեր, որով բնութագրում է նաև իր հերոսներին ։ Մյուս կարևոր էլեմենտը դա հին տներն են, որոնք ավելի իդեալականորեն են նկարագրված «Մալպերտյուի» վեպում՝ այդ հին տները նաև հանդես են գալիս են գալիս որպես ամրոցներ, որտեղ կարող են թաքնվել ամեն տեսակի սարսափելի ու անհասկանալի երևույթներից և որպես խորհրդավոր վայր, դրա գաղտնիքները մինչև վերջ չեն բացահայտվում ։ Գործողությունների վայրերը նման են գրողի մանկության Գենտին՝ հնագույն քաղաքի հին տներ, որոնք պահում են բոլոր գաղտնիքները իրենց պատերի ներսում և նեղլիկ, թաց ու վատ լուսավորված փողոցները, որտեղի փոքրիկ խանութներից կարող ես գնել ամենաէկզոտիկ իրերը ։
Գոլովինը համեմատելով Ժան Ռեյին և Լավկրաֆտին, ի նկատի է առել Ժան Ռեյի հումորային մոտեցումը իր հերոսներին՝ ի տարբերություն սառը Լավկրաֆտի։ Այս վերաբերմունքը սակայն չի փոխել կերպարների ողբերգական ճակատագիրը իրենց բախումի առաջացումից, սովորաբար երբ փորձում եք օգտագործել հնագույն գաղտնիքները և նոր խորհրդավոր երևույթները ձեր հետաքրքրությունների համար, մեծ և սարսափազդու անհայտը հայտնվում է ձեր տան շեմին մեր նման սովորական գիտելիքով և նույնիսկ գիտական գիտելիքներով, ինչպես պատահել էր Լավկրաֆտի հետ ։ Դեռևս հայտնի չէ արդյոք Ժան Ռեյտ և Լավկրաֆտը իրար ճանաչե՞լ են, թե՞ ոչ ։
«Մալպերտյուի»
«Մալպերտյուի»-ն հեղինակի միակ լիամետրաժ վեպն է, որը անընդհատ վերահրատարակվել է 20 տարի շարունակ ։ Այն ունի պատմողական բարդ կառուցվածք, այն նաև համարվում է կախարդական ռեալիզմ ժանրի նախնին ։ Գործողությունները տեղի են ունենում խորհրդավոր տանը՝ Մալպերտյուիում, որտեղ ինչպես պարզվում է վեպի վերջում, խելագար խրթվիլակներ պատրաստողը այդ տունը նախատեսում է զվարճանքի և թուլացած հունական աստվածներների համար ։ Սովորաբար, «Մալպերտյուին» (թարգմանաբար նշանակում է, դժողքի դարպասներ) համարում են Ռեյնեկե աղվեսի որջը, որը ունի հստակ աշխարհագրական կապ Դեստելբերգեն քաղաքի XII դարի շինության հետ, որը գտնվում է Գենտից ոչ հեռու։ Բայց վեպում, այդ շինությունը անընդհատ գտնվում է տարբեր վայրերում՝ Գենտի տարբեր շրջաններում կամ էլ Գերմանիայում։ Վեպում նկարագրված շինությունը նման է Վորյոհտին, որը գտնվում է Գենտ քաղաքի Սինտ-Պիտերսնիվստրար փողոցում։
Անտվերպենցի ռեժիսոր Հարի Կյումելի «Մալպետյուի» վեպի (1972) հիման վրա նկարահանած ֆիլմը (2007) դեռևս մնում է բելգիական կինոարտադրության ամենաթանկ ֆիլմը։
Սերիաներ Հարի Դիքսոնի մասին
1931-1940 թվականների սերիաները իրենց մեջ ներառում են Ժան Ռեյի 99 կարճ վեպերը, 21 վիպակները, 19 պատմությունները և 6 վեպեր, որոնց հեղինակը անհայտ է։ Համարյա կեսը պատկանում է ֆանտաստիկ և սարսափ ժանրերին, իսկ մյուս կեսը՝ դետեկտիվ ժանրին։ Գերմանական հրատարակչությունը ուզում էր Շերլոք Հոլմս գիրքը թարգմանել գերմաներեն, բայց որպեսզի չբախվի հեղինակային իրավունքների խնդիրների հետ, Շերլոք Հոլմսին փոխարինեցին Հարի Դիքսոնով։
Բախվելով ստեղծագործության վատ որակի խնդրի առաջ, Ժան Ռեյը պայմանագիր է կնքում այդ ընկերության հետ՝ համաձայնելով օգնել զարգացնել այդ պատմությունը։ Ընդունվելով աշխատանքի նա միանգամից սկսում է գրել, ոչ թե թարգմանել, ստեղծվում է միանգամայն ուրիշ պատմություն, որը հետագայում թարգմանվում է ֆլամանդերեն և ֆրանսերեն ։ Պատմությունը զգալիորեն տարբերվում է Կոնան Դոյլ Արթուրի դասական դետեկտիվից և քննադատները, այն որակավորում են, որպես «գոթական սյուրռեալիզմ» ։ Ավելի պատկերավոր դարձնելու համար, հեղինակը գործողությունները նկարագրել է մառախլապատ Լոնդոնում և նավահանգիստներում, լցված սարսափելի հանցագործություններով և սարսափելի արարածներով, բնութագրվում է մեծ ցատկ՝ տրամաբանական դետեկտիվից դեպի սարսափ, գաստրոնոմիական սովորությունների և կերպարների սննդի ընդունման մանրամասն նկարագրություններով, վիկտորինական գրավչությունների մոտեցումը (բացի մի քանի սարսափ պատմություններից, որտեղ օրգազմով է սահմանափակվում) և բացահայտ ռասիզմով։
Հիշատակը
Գենտի այն տներ մոտ, որտեղ ծնվել և մահացել է հեղինակը, կան հուշատախտակներ ։ Բելգիայում կա մի կազմակերպություն՝ «Ժան Ռեյի ընկերների շրջանակը» (De Vrienden van Jean Ray / De Vriendenkring Jean Ray / L’Amicale Jean Ray), որը զբաղվում է հեղինակի ստեղծագործական ժառանգության տարածմամբ, և մեկ այլ կազմակերպություն՝ «Werkgroep Tiger Jack» որը զբաղվում է հեղինակի կենսագրության ուսումնասիրությամբ, բացի այդ Գենտում կազմակերպում են առաջադրանքներով խաղեր «Մալպերտյուի» վեպի հիման վրա ։ Ի հիշատակ Ժան Ռեյին Գենտում կազմակերպվել են ցուցահանդեսներ և սիմպոզիումներ ։
«Averbode» հրատարակչությունը (ավելի վաղ կոչվել է «Vlaamsche Filmkens», որի հետ Ժան Ռեյը ակտիվորեն համագործակցել է) ստեղծել է Ժան Ռեյի մրցանակ, որը տրվում է սկսնակ հեղինակներին ։
2004 թվականին բելգիական փոսթատները թողարկեցին նամականիշ Ժան Ռեյի պատկերով, այդ թվում այլ գեղարվեստական գրողների պատկերներով ։
Աշխատանքները
Հեղինակի ամբողջ գրականությունը հրապարակվել է շահույթ չհետապնդող «De Vrienden van Jean Ray» ընկերության կողմից, այն ներառում է 10.000 ստեղծագործություններ տարբեր չափերի՝ սկսած 10 տողանի կարճ պատմություններից, կոմիքսների համար տեքստերից, մինչև փոքր վեպեր, որոնք տպագրվել են հարյուր հազարավոր թերթերում, ամսագրերում, ժողովածուներում և անթոլոգիաներում։ Հետո սկսվում են հեղինակի ամբողջական գրքերի հրատարակումը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Բելգիացի գրողներ Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ Կատեգորիա:Գրողներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Լրագրողներ Կատեգորիա:Սցենարիստներ
Օդեսա (Տեխաս)
Օդեսա (Odessa), քաղաք ԱՄՆ-ում` Տեխասի արևմտա-կենտրոնական մասում: Էկտոր շրջանի շրջկենտրոնն է: Բնակչությունը 2014 թվականի տվյալներով 110.720 մարդ է: Միդլենդի հետ կազմում է «Միդլենդ-Օդեսա» ագլոմերացիան, որտեղ բնակչությունը կազմում է 241.316 մարդ (2004): Նավթի արդյունահանման ու վերամշակման կենտրոն է:
2014 թվականին Ֆորբս (Forbes) ամսագրի տվյալներով ԱՄՆ-ի արագ զարգացող երրորդ քաղաքն է ոչ մեծ քաղաքների մեջ :
Ջոշ Դան
Ջոշուա Ուիլիամ «Ջոշ» Դան, ամերիկացի երաժիշտ։ Նա Թուենթի Ուան Փայլոթս երաժշտական դուետի հարվածային գործիքներ նվագողն է։
Օդեսա (Տեխաս)
Պատմություն
Քաղաքը հիմնադրվել է 1881 թվականին որպես ջրի կասեցուցիչ և խաղաղօվկիանոսյան երկաթուղու բեռնաթափման կետ: Փոստային առաջին բաժանմունքը բացվել է 1885 թվականին: 1891 թվականին Օդեսան դարձել է Էկտոր շրջանի կենտրոնը: Քաղաք է հռչակվել 1927 թվականին, երբ տեղանքում նավթ է հայտնաբերվել:
Նավթի հայտնաբերումը դարձել է քաղաքի զարգացման հիմքը: Եթե 1925 թվականին բնակչությունը կազմել է 750 մարդ, ապա 1929 թվականին այն հասել է 5.000-ի:
2013 թվականին Օդեսան բռնի հանցագործությունների ամենաբարձր ցուցանիշն ուներ Տեխասում` 100.000 բնակչի հաշվով 86.4 հանցագործություն :
Աշխարհագրություն
Օդեսան գտնվում է Տեխասի արևմտյան մասում: Տեղանքը հարուստ է նավթի ու բնական գազի պաշարներով:
Ջոշ Դան
Վաղ կյանք
Նրա ծնողները խիստ օրենքներ էին դրել իր առջև` թե ինչպիսի երաժշտություն է նրան թույլատրված լսել, այդ իսկ պատճառով նա խանութում գտնվողներին էր խնդրում առաջարկել նրան ալբոմներ։ "Օրինակ` Green Day-ի Dookie-ն ես պահում էի իմ մահճակալի տակ" Դանն ասում է։ "Ժամանակ առ ժամանակ նրանք գտնում էին դրանք և բարկանում։ Նրանք գտնում էին քրիստոնեական այլընտրանքային և ստիպում ինձ լսել դրանք"։
Դանը աշխատել է Guitar Center֊ում 3 տարի, որի ընթացքում Թուենթի Ուան Փայլոթսի տվյալ ժամանակահատվածի թմբկահար Chris Salih֊ը նրա գործընկերն էր։
Օդեսա (Տեխաս)
Աշխարհագրություն
Քաղաքի ընդհանուր մակերեսը 114 կմ² է, որի 0.26 կմ² տարածքը պատված է ջրով (0.05%):
Ջոշ Դան
Թուենթի Ուան Փայլոթս
2011 թվականին, Թուենթի ուան փայլոթսի նախկին անդամ Chris Salihը նրան հրավիրել էր իրենց համերգին։ Նա տպավորված էր տրիոյի ելույթով, իսկ համերգից հետո նա տեսավ և ընկերացավ խմբի սոլիստ Թայլեր Ջոզեֆի հետ։
Օդեսա (Տեխաս)
Կլիմա
Օդեսայի կլիման կիսաչորային է, ինչը բնորոշ է Արևմտյան Տեխասին: Ամառը շոգ է, իսկ ձմեռը` մեղմ ու չոր: Տեղումների մեծ մասը լինում է գարնան վերջին ու ամռանը: Ձյուն հազվադեպ է տեղում: Շրջանն ունի ջերմաստիճանի օրական տատանման մեծ դիապազոն, հաճախ են լինում ուժեղ քամիներ :
Ջոշ Դան
Թուենթի Ուան Փայլոթս
Նրանք թողարկեցի խմբի երկրորդ ալբոմը։ Նրանց 3րդ ալբոմը թողարկվեց 2013 թվականի հունվարի 8-ին, իսկ 4-րդը՝ Blurryface֊ը՝ 2015 թվականի մայիսի 17-ին։
Օդեսա (Տեխաս)
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի քաղաքներ Կատեգորիա:Տեխասի քաղաքներ Կատեգորիա:1881 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Ջոշ Դան
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Twenty One Pilots խմբի անդամներ Կատեգորիա:Ամերիկացի երաժիշտներ Կատեգորիա:Ամերիկացի թմբկահարներ
Օդեսա (այլ կիրառումներ)
Օդեսա անվանումը կարող է վերաբերել`
2-րդ տիպի շաքարային դիաբետ
2-րդ տիպի շաքարային դիաբետ (նախկինում՝ ոչ ինսուլինակախյալ շաքարային դիաբետ, մեծահասակների շաքարախտ), նյութափոխանակության խանգարմամբ պայմանավորված հիվանդություն, որը բնութագրվում է գերշաքարարյունությամբ, ինսուլինի նկատմամբ զգայնության թուլացմամբ ։ Այս հիվանդության և 1-ին տիպի շաքարային դիաբետի միջև եղած ամենահիմնական տարբերությունն այն է, որ վերջինի դեպքում գերշաքարարյունությունն առաջանում է ինսուլինի բացարձակ քանակի նվազման հետևանքով ։
Հիվանդության հիմնական ախտանշաններն են անհագ ծարավը (պոլիդիպսիա), հաճախամիզությունը (պոլիուրիա), շատակերությունը (պոլիֆագիա)։ 2-րդ տիպի շաքարային դիաբետը կազմում է շաքարային դիաբետի ընդհանուր դեպքերի շուրջ 90%-ը։ Մարմնի ավելորդ քաշը (գիրություն) 2-րդ տիպի շաքարային դիաբետի առաջացման հիմնական պատճառն է այն մարդկանց մոտ (բացառությամբ՝ արևելյան ասիացիների), որոնք գենետիկորեն հակում ունեն այս հիվանդության առաջացման նկատմամբ։
2-րդ տիպի շաքարային դիաբետի բուժումը հիմնականում ներառում է ֆիզիկական վարժություններ և սննդային դիետա։ Արյան գլյուկոզի մակարդակի նվազման համար օգտագործում են դեղամիջոցներ (մեթֆորմին, ինսուլին)։
Սկսած 1960-ական թվականներից 2-րդ տիպի շաքարային դիաբետ հիվանդության դեպքերը զուգահեռ աճել են մարդկանց ճարպակալմանը զուգընթաց։ 2010 թվականին արձանագրվել է մոտավորապես 285 միլիոն հիվանդ, մինչդեռ 1985 թվականին՝ ընդամենը 30 միլիոն ։
2-րդ տիպի շաքարային դիաբետը քրոնիկական ընթացքով հիվանդություն է, որի առկայության դեպքում կյանքի սպասվող տևողությունը նվազում է 10 տարով ։ Արյան մեջ գլյուկոզի բարձր քանակը կարող է զուգակցվել սիրտ-անոթային հիվանդությունների, ինֆարկտի, շաքարախտային ռետինոպաթիայի, երիկամային անբավարարության։ Վերջինիս հետևանքով հաճախ դիմում են դիալիզի և ծայրամասերի անդամահատման՝ մարմնի ծայրամասերում վատ արյունամատակարարման պատճառով։ Կետոացիդոզը, որը բնորոշ է 1-ին տիպի շաքարային դիաբետին, այս հիվանդությանն այնքան էլ բնորոշ չէ, այնուամենայնիվ, այս հիվանդության ժամանակ գերօսմոսային գերշաքարային կոման նույնպես կարող է առաջանալ։
Ամեն տարի նոյեմբերի 14-ը նշվում է որպես շաքարային դիաբետի համաշխարհային օր։
Ախտանշաններ
Շաքարային դիաբետի հիմնական նշաններն են՝ անհագ ծարավը (պոլիդիպսիա), հաճախամիզությունը (պոլիուրիա), շատակերությունը (պոլիֆագիա), քաշի ։ Հիվանդների մոտ կարող է նկատվել նաև տեսողության խանգարում (շղարշային տեսողություն), քոր, ծայրամասային բազմանյարդաբորբ, հեշտոցաբորբ (վագինիտ), հոգնածություն ։ Շատ մարդիկ հիվանդության առաջին տարիներին չունեն նշանակալի ախտանշաններ ։ 2-րդ տիպի շաքարային դիաբետը կարող է առաջացնել գերօսմոսային դիաբետային կոմա ։
Բարդացումներ
2-րդ տիպի շաքարային դիաբետը տիպիկ քրոնիկական ընթացքով հիվանդություն է, որի դեպքում կյանքի տևողությունը չի գերազանցում 10 տարին ։ Սա հիմնականում պայմանավորված է տարբեր բարդացումներով։ Նման մարդկանց մոտ 2-4 անգամ մեծանում է սիրտ-անոթային հիվանդությունների առաջացման (ներառյալ՝ սրտի իշեմիկ ախտահարումները և ինֆարկտը), ինչպես նաև խիստ մեծանում է վերջույթների ամպուտացիայի հավանականությունը ։ Ներկայումս 2-րդ կարգի շաքարային դիաբետը համարվում է ոչ վնասվածքային կուրության և քրոնիկական երիկամային անբավարարության առաջացման հիմնական պատճառը ։ Այս հիվանդությունը կապված է նաև իմացական (կոգնիտիվ) խանգարումների և ձեռքբերովի թուլամտության առաջացման հետ, ինչպիսին կարող է նկատվել օրինակ Ալցհեյմերի հիվանդության դեպքում ։ Կարող է առաջանալ նաև մաշկի գերպիգմենտավորում (ականտոզ), սեքսուալ թուլություն և ինֆեկցիաների առաջացման հավանականության մեծացում ։
Էթոլոգիա
2-րդ տիպի շաքարային դիաբետի առաջացումը պայմանավորված է կենսակերպի և գենետիկական գործոններով ։ Այս գործոններից ոմանք գտնվում են մարդու վերահսկողության տակ (օրինակ՝ սննդակարգը, գիրությունը), իսկ մյուսները՝ ոչ (տարիքի մեծացում, սեռ, գենետիկա և այլն) ։ 2-րդ տիպի շաքարային դիաբետի հետ է կապվում նաև քնի անբավարարությունը ։ Պտղի ներարգանդային զարգացման շրջանում մոր սննդակարգը նույնպես կարող է դեր խաղալ այս հիվանդության առաջացման գործում։ Այս դեպքում քննարկվող մեխանիզմներից մեկը ԴՆԹ-ի մեթիլացումն է ։
Կենսակերպ
2-րդ տիպի շաքարային դիաբետի առաջացման գործում կարևոր նշանակություն ունեն նաև կենսակերպի հետ կապված մի շարք գործոններ, ներառյալ՝ ավելորդ քաշը (հատկապես, եթե մարմնի քաշի ինդեքսը 25-ից մեծ է), ֆիզիկական նվազ ակտիվությունը, վատ սննդակարգը, սթրեսը, ուրբանիզացիան ։ Ճապոնիայում և Չինաստանում ճարպակալմամբ պայմանավորված է 2-րդ տիպի շաքարային դիաբետի դեպքերի շուրջ 30%-ը, եվրոպական և աֆրիկյան ծագմամբ մարդկանց մոտ՝ 60-80%-ը, պիմա ցեղի հնդկացիների և խաղաղօվկիանոսյան կղզիների բնակիչների մոտ՝ 100%-ը ։ Ծխելը նույնպես մեծացնում է այս հիվանդության առաջացման ռիսկը ։
Սննդակարգն իր ազդեցությունն է թողնում 2-րդ տիպի շաքարային դիաբետի առաջացման վրա։ Օրինակ, շաքարով հարուստ քաղցր ըմպելիքները մեծացնում են այս հիվանդության առաջացման ռիսկը ։ Սննդաբաժնում առկա ճարպի տեսակը նույնպես կարևոր գործոն է այս հիվանդության առաջացման համար. հագեցած ճարպաթթուներն ու տրանս-ճարպաթթուները մեծացնում են հիվանդության առաջացման ռիսկը, իսկ պոլի- և մոնոչհագեցած ճարպերն, ընդհակառակը, նվազեցնում են այն ։ Մեծ քանակով սպիտակ բրնձի օգտագործումը, կայուն օրգանական աղտոտիչները (persistent organic pollutants) մեծացնում են հիվանդության առաջացման հավանականությունը ։ Կա տեսակետ, որ շաքարային դիաբետի մոտ 7%-ը դեպքերը պայմանավորված են անբավարար ֆիզիկական ակտիվությամբ ։
Գենետիկա
Շաքարային դիաբետի առաջացման պատճառներից են նաև գենետիկական գործոնները ։ Եթե միաձվային երկվորյակներից մեկը հիվանդ է այս հիվանդությամբ, մյուսի մոտ առաջացման հավանականությունը մեծ է 90%-ից, մինչ դեռ ոչ նույնական եղբայրների ու քույրերի մոտ այն մոտ 25–50% է ։ 2011 թվականին հայտնի էին մոտ 36 գեներ, որոնք մասնակցություն ունեն 2-րդ տիպի շաքարային դիաբետի առաջացման գործում ։ Այս բոլոր գեներն իրար հետ կազմում են հիվանդության ժառանգական բաղադրիչի մոտ 10%-ը ։ Օրինակ, TCF7L2 ալելը, որ գենետիկական ռիսկերից ամենամեծն է հանդիսանում, 1.5 անգամ մեծացնում է շաքարային դիաբետի առաջացման հավանականությունը ։ Այս գեների մեծ մասով է պայմանավորված ենթաստամոքսային գեղձի բետա բջիջների գործունեությունը ։
Կան շաքարային դիաբետի հազվադեպ դեպքեր, երբ հիվանդությունն առաջանում է միայնակ գենում (հայտնի է որպես շաքարախտի մոնոգենային խանգարում, կամ շաքարախտի այլ տեսակ անվանումներով) խախտման հետևանքով ։ Այն ներառում է MODY-շաքարախտը (maturity onset diabetes of the young, հասուն տիպի շաքարախտ երիտասարդների մոտ), Donohue համախտանիշը, Rabson–Mendenhall համախտանիշը ։ MODY-շաքարախտը երիտասարդների մոտ կազմում է շաքարային դիաբետի դեպքերի 1–5%-ը ։
Դեղամիջոցներ
Կան բազմաթիվ դեղամիջոցներ, որոնք կարող են նախատրամադրող գործոն հանդիսանալ շաքարային դիաբետի առաջացման համար ։ Դրանցից են՝ գլյուկոկորտիկոիդները, թիազիդային դեղամիջոցները, բետա ադրենաշրջափակիչները, ատիպիկ հակապսիխոտիկները և ստատինները ։ Այն կանայք, որոնք հղիության ժամանակ ունեցել են արյան գլյուկոզի բարձր մակարդակ՝ առանց շաքարային դիաբետի ախտորոշման (gestational diabetes), ավելի հակված են 2-րդ տիպի շաքարային դիաբետով հիվանդանալուն ։ Շաքարային դիաբետի առաջացման պատճառներից են նաև ակրոմեգալիան, Կուշինգի համախտանիշը, հիպերթիրեոզը, սիմպաթոադրենալային համակարգի ուռուցքը (ֆեոքրոմոցիտոմա), որոշ ուռուցքները (օրինակ՝ գլյուկագոնոման) ։ Տեստոստերոնի անբավարար քանակը նույնպես կապված է այս հիվանդության առաջացման հետ ։
Ախտաֆիզիոլոգիա
2-րդ տիպի շաքարային դիաբետի առաջացման պատճառը հյուսվածքների ընկալունակության նվազումն է ինսուլինի նկատմամբ, այսինքն, ինսուլինային ռեզիստենտության բարձրացումը ։ Ինսուլինի նկատմամբ հիմնական թիրախներն են մկանային բջիջները, լյարդն ու ճարպային բջիջները։ Ինսուլինային ռեզիստենտության բարձրացման դեպքում առաջին հերթին հենց այս հյուսվածքներում է թուլանում ինսուլինի ընկալման նկատմամբ զգայնությունը ։
Լյարդում, բնականոն պայմաններում, ինսուլինի ազդեցությամբ սինթեզվում է գլիկոգեն, ինչի տեսքով պահեստավորվում է արյան գլյուկոզը։ Ինսուլինի անբավարարության (նկատվում է 1-ին տիպի շաքարային դիաբետի ժամանակ) կամ ինսուլինի նկատմամբ լյարդի բջիջների զգայնության թուլացման (ինչը նկատվում է 2-րդ տիպի շաքարային դիաբետի ժամանակ) դեպքում լյարդում ճեղքվում է պահեստավորված գլիկոգենը և գլյուկոզն անցնում է արյան մեջ ։
2-րդ տիպի շաքարային դիաբետի առաջացման մյուս կարևորագույն գործոններն են՝ ճարպային բջիջներում ճարպերի տրոհման ավելացումը, ինկրետինի քանակի նվազումն ու դրա նկատմամբ ռեզիստենտության բարձրացումը, գլյուկոգենի քանակի ավելացումը, երիկամների կողմից ջրի և հանքային աղերի պահման մեծացումը, ԿՆՀ-ի կողմից նյութափախանակության կարգավորման խանգարումը ։
Ախտորոշում
Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության կողմից շաքարային դիաբետի (թե 1-ին, թե 2-րդ տիպերի) տարբերակումը կատարվում է արյան մեջ գլյուկոզի քանակի ավելացման և որոշակի տիպիկ ախտանշանների առկայության դեպքում ։ Գլյուկոզի քանակը համարվում է ավելացած հետևյալ դեպքերում
11 մմոլ/լ-ից (200 մգ/դլ) ավել գլյուկոզի քանակը, զուգակցված տիպիկ ախտանշանների հետ, կամ գլիկոհեմոգլոբինի` 48 մմոլ/մոլից (≥ 6.5 DCCT %) բարձր քանակը համարվում է շաքարային դիաբետի ախտորոշման գործոն ։ 2009 թվականին Միջազգային փորձագիտական հանձնաժողովը, որը ներառում էր ներկայացուցիչներ Ամերիկյան դիաբետային ասոցիացիայից (American Diabetes Association), Միջազգային դիաբետային դաշնությունից (International Diabetes Federation) և Դիաբետի հետազոտման եվրոպական ասոցիացիայից (European Association for the Study of Diabetes), առաջարկեց, որ դիաբետի ախտորոշման համար գլյուկոզի նվազագույն մակարդակը պետք է լինի 48 մմոլ/մոլ-ը (≥ 6.5 DCCT %) ։ Այս առաջարկությունը 2010 թվականին հաստատվեց Ամերիկյան դիաբետային ասոցիացիայի կողմից ։ Դրական արդյունքի դեպքում թեստը պետք է կրկնվի՝ մինչև տիպիկ ախտանշանների հայտնվելն ու 11 մմոլ/լ-ից ավել (>200 մգ/դլ) արյան գլյուկոզի արձանագրումը ։
Ախտորոշման նպատակով գերազանցապես կիրառվում են քաղցած ժամանակ գլյուկոզի քանակի որոշման ու գլյուկոզի անտարբերության թեստերը, չնայած առաջինն առավել հաճախ է կիրառվում ։ Գլիկոհեմոգլոբինի (HbA1c) քանակի որոշման առավելությունը վերոհիշյալ թեստերի նկատմամբ այն է, որ կարիք չկա, որ մարդը քաղցած լինի ու արդյունքներն ավելի կայուն են, իսկ թերությունն այն է, որ այս մեթոդն ավելի թանկարժեք է ։ Կարծիք կա, որ ԱՄՆ-ում շաքարային դիաբետ ունեցողների մոտ 20 %-ը չգիտե, որ իրենք հիվանդ են ։
Ախտորոշման ժամանակ հարկավոր է տարբերակել շաքարային դիաբետի 1-ին և 2-րդ տիպերն իրարից ։ Եթե ախտորոշման տարբերակումը կասկածի տակ է, այդ դեպքում հակամարմինների որոշման թեստը կարող է օգտակար լինել 1-ին տիպի շաքարային դիաբետի, իսկ C-պեպտիդի քանակի որոշումը` 2-րդ տիպի շաքարային դիաբետի ախտորոշման համար ։ C-պեպտիդի քանակը նորմալ է կամ բարձր 2-րդ տիպի դեպքում, իսկ 1-ին տիպի դեպքում այն ցածր է նորմայից ։
Սկրինինգ
Սկրինինգի ունիվերսալ եղանակները դեռ բացակայում են՝ դրանց արդյունավետության վերաբերյալ լիարժեք տեղեկատվության բացակայության պատճառով ։ United States Preventive Services Task Force-ի (USPSTF) կողմից խորհուրդ է տրվում սկրինինգ անցկացնել առանց ախտանշանների այն մարդկանց մոտ, որոնց արյան ճնշումը բարձր է 135/80 մմ սս-ից ։ Արյան ցածր ճնշում ունեցող մարդկանց համար այդքան փաստեր դեռ չկան, որոնք կարող են առաջարկել կամ մերժել սկրինինգ կատարելը ։ Վկայություն չկա, որ այն փոխում է այս խմբի մարդկանց մահացության ռիսկը ։ Նրանք նաև առաջարկում են սկրինինգ անցկացնել 40-ից 70 տարեկան այն մարդկանց շրջանում, որոնք ունեն ավելորդ քաշ ։
Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունն առաջարկեց թեստավորման ենթարկել ռիսկային խմբի մարդկանց, և 2014 թվականին USPSTF-ը նմանատիպ որոշում կայացրեց ։ ԱՄՆ-ում ռիսկային խմբում ընդգրկված են 45 տարեկանից բարձր մարդիկ, առաջին աստիճանի բարեկամների շրջանում դիաբետով հիվանդ ունեցողները, որոշ էթնիկական խմբեր (աֆրոամերիկացիներ, ամերիկայի բնիկներ, իսպանական ծագմամբ մարդիկ), ավել քաշ ունեցողներ, հղիների շաքարային դիաբետով պատմությամբ կանայք, նյութափոխանակային համախտանիշ ունեցողները, ձվարանների պոլիկիստոզային համախտանիշով կանայք ։
Կանխարգելում
2-րդ տիպի շաքարային դիաբետի կանխարգելման միջոցներից է ճիշտ սննդակարգն ու ֆիզիկական բավարար ակտիվության առկայությունը ։ Ինտենսիվ կենսակերպը կարող է 50%-ով նվազեցնել հիվանդության առաջացման հավանականությունը ։ Սրա արդյունավետությունը բացատրվում է մարմնի բնականոն քաշի պահպանմամբ ։ Սննդակարգը ենթադրում է առավել շատ բուսատեսակների կիրառում և ավելի քիչ քաղցր ըմպելիքների օգտագործում ։ Սակայն, միայն սննդակարգով հիվանդության առաջացման բացառումը դժվար է  ։ Սննդակարգը, ֆիզիկական վարժությունները, զուգակցված մոթֆորմինի կամ ակարբոզի հետ կարող են նվազեցնել հիվանդության առաջացման ռիսկը  ։ Չնայած վիտամին D-ի պակասը մեծացնում է հիվանդության առաջացման հավանականությունը, այնուամենայնիվ, այս վիտամինի ավելացումը չի նվազեցնում առաջացման ռիսկը ։
Հիվանդության կառավարում
2-րդ տիպի շաքարային դիաբետի կառավարումն իրականացվում է կենսակերպի, սիրտ-անոթային համակարգի ռիսկային գործոնների նվազման, արյան գլյուկոզի բնականոն մակարդակի պահպանման և այլ մեխանիզմներով ։ Կառավարման համար անհատների կողմից կատարվում է արյան, որոշ դեպքերում նաև՝ մեզի գլյուկոզի մակարդակի պարբերական ստուգումներ ։ Արյան բարձր ճնշման, խոլեսթերինի քանակի և միկոալբումինուրիայի կառավարումը նույնպես կարող է ազդել հիվանդության առաջացման վրա ։ Շատ կարևոր է նաև արյան ճնշման կարգավորմանն ուղղված միջոցառումները, որոնք նույնպես ազդում են հիվանդության ընթացքի վրա ։
2-րդ տիպի շաքարային դիաբետով հիվանդներին խորհուրդ է տրվում պարբերաբար ենթարկվեծ օֆթալմոլոգիական հետազոտությունների ։
Կենսակերպ
Սննդակարգն ու ֆիզիկական ակտիվությունը կարևոր գործոններ են հիվանդության կանխարգելման գործում ։ Աերոբիկ վարժությունները հանգեցնում են HbA1c-ի նվազման և ինսուլինային զգայնության լավացման ։ Կարևոր է նաև այն դիետան, որը հանգեցնում է քաշի նվազմանն ու արյան գլյուկոզի մակարդակի կարգավորմանը  ։ Եթե կենսակերպի փոփոխությունները 6 շաբաթվա ընթացքում չեն ազդում գլյուկոզի մակարդակի նվազման վրա, կատարում են դեղամիջոցային բուժում  ։
Դեղամիջոցներ
Կան տարբեր տեսակի հակադիաբետային դեղամիջոցներ։ Մեթֆորմինը համարվում է այն դեղամիջոցներից մեկը, որը որոշ չափով նվազեցնում է մահվան դեպքերը, չնայած այլ տվյալներով դեռ այն կասկածի տակ է ։ Խորհուրդ չի տրվում մեթֆորմինն օգտագործել այն հիվանդների մոտ, որոնք ունեն երիկամների և լյադրի խնդիրներ ։
3 ամսվա ընթացքում մեթֆորմինի անբավարար ազդեցության դեպքում բուժումը կատարում են այլ դեղամիջոցով կամ ինսուլինով ։ Սրանցից են սուլֆոնիլուրեա (sulfonylurea), թիազոլիդինեդիոնեզ (thiazolidinediones), դիպեպտիդիլ պեպտիդազ-4 ինհիբիտորներ (dipeptidyl peptidase-4 inhibitor), SGLT2 ինհիբիտորներ (SGLT2 inhibitors), գլյուկագոնանման պեպտիդ-1 համարժեք (glucagon-like peptide-1 analog) դեղամիջոցները  ։ Անգիոթենզին վերածող ֆերմենտի ինհիբիտորները կանխում են երիկամների հիվանդության առաջացումը դիաբետով հիվանդների մոտ, մինչ դեռ անգիոթենզինի ընկալիչների շրջափակիչները՝ ոչ ։
Ինսուլինի ներարկումը կարող է լինել միայնակ, կամ էլ զուգակցվել այլ դեղամիջոցների հետ ։ Շատ հիվանդներ ի սկզբանե ինսուլինի կարիք չունեն, իսկ երբ անհրաժեշտ է, այն սովորաբար ընդունվում է գիշերային ժամերին ։ Սովորաբար ինսուլինի չափաքանակները հետագայում ավելացվում են ։ Երբ գիշերային ինսուլինի կիրառումը դառնում է ոչ այնքան արդյունավետ, կարող է կիրառվել նրա կրկնակի ընդունումը ։ Երկարատև ազդեցությամբ ինսուլին գլարգինեն (insulin glargine) և ինսուլին դետեմիրը (insulin detemir) հավասարաչափ անվտանգ են ու արդյունավետ , սակայն համեմատաբար ավելի թնակարժեք են ։ Հղիների դեպքում ինսուլինը համարվում է բուժման հիմնական միջոցը ։
Տարածվածություն
2010 թվականի տվյալներով աշխարհում կար 2-րդ տիպի շաքարային դիաբետով 285 միլիոն հիվանդ, ինչը կազմում էր դիաբետով հիվանդների մոտ 90%-ը ։ Այս թիվը համարժեք է աշխարհի ողջ բնակչության մոտավորապես 6%-ին ։ Շաքարային դիաբետը տարածված է ինչպես զարգացած, այնպես էլ զարգացող երկրներում ։ Հետաքրքիր է, որ քիչ զարգացած երկրներին այս հիվանդությունն այնքան էլ բնորոշ չէ ։
Որոշ էթնիկական խմբերի կանայք, ինչպիսիք են հարավ-ասիական, խաղաղ օվկիանոսյան կղզիների, լատինաամերիկյան, ամերիկյան հնդկացի խմբերը, առավել հակված են 2-րդ տիպի շաքարային դիաբետով հիվանդանալուն  ։ 2-րդ տիպի շաքարային դիաբետը նախկինում համարվել է մեծահասակների հիվանդություն, սակայն վերջին տարիներին, ճարպակալման դեպքերի ավելացմանը զուգահեռ, այն բավականին շատ արձանագրվում է նաև երիտասարդների և երեխաների մոտ  ։
Տարածվածությունը Հայաստանում
Ըստ տվյալների, շաքարային դիաբետից մահվան դեպքերի թվաքանակով Հայաստանը գտնվում է 67-րդ հորիզոնականում։ Յուրաքանչյուր 100 000 բնակչի հաշվով այստեղ մահերի քանակը 34.9 է։ Հայաստանում շաքարային դիաբետ ունեցող հիվանդների թիվն ըստ պաշտոնական տվյալների մոտ 74 հազար է։ Կանխատեսումների համաձայն 2016 թվականին Հայաստանում ապրող շաքարային դիաբետ ունեցող մարդկանց թիվը կհասնի 80 հազարի ։ Շաքարային դիաբետի միջազգային հիմնադրամի գնահատականի համաձայն՝ 2010-2030 թվականներին շաքարային դիաբետի տարածվածության աճի տարեկան ցուցանիշը կազմելու է 0.9 %, ինչը նշանակում է, որ 2030 թվականին Հայաստանի յուրաքանչյուր տասներորդ բնակիչ կարող է ունենալ շաքարային դիաբետ։
ՀՀ առողջապահության նախարարության կողմից մշակվել և ՀՀ կառավարության կողմից հավանության են արժանացել «Շաքարային դիաբետի դեմ պայքարի» ռազմավարական ծրագիրը և «Ռազմավարական ծրագրով նախատեսված միջոցառումների իրականցման» ցանկը ։ Հայաստանում 1990 թվականին շաքարային դիաբետով հիվանդացությունը 15 տարեկանից բարձր ազգաբնակչության շրջանում 100 հազար բնակչի հաշվով կազմել է 183.6, իսկ 2014 թվականին՝ 327.9 ։
Պատմություն
Շաքարային դիաբետը նկարագրված առաջին հիվանդություններից մեկն է, որի մասին տեղեկություններ են եղել անգամ եգիպտական ձեռագրերում ։ Մ.թ.ա. 1500 թվականին այն համարվում էր «մեծաքանակ մեզի կորուստ» ։ Հնդիկ բժիշկները տարբերակեցին այս հիվանդությունը և անվանեցին «մեղրոտ մեզ», հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ մեզը գրավում էր մրջյուններին ։ «Դիաբետ» եզրույթն առաջին անգամ կիրառվեց մ․թ․ա․ 230 թվականին հույն բժիշկ Ապոլլոնիուս Մեմֆիսացու կողմից ։ Հռոմեական կայսրության դարաշրջանում այն այնքան էլ տարածված հիվանդություն չէր։ Գալենը փաստում էր, որ նա հանդիպել է այս հիվանդության ընդամենը 2 դեպքի ։
1-ին և 2-րդ տիպի շաքարային դիաբետներն առաջին անգամ իրարից տարբերակվեցին հնդիկ բժիշկներ Սուշռուտայի և Չակառայի կողմից 400-500-ական թվականներին՝ 1-ին տիպի դիաբետը կապելով երիտասարդ տարիքի, իսկ 2-րդ տիպը՝ գիրության, ճարպակալման հետ ։ Ավելի ուշ, 1700-ական թվականներին Բրիթոն Ջոն Ռոլլի (Briton John Rolle) կողմից ավելացվեց «շաքարային» կամ «շաքարախտ» եզրույթը՝ ոչ շաքարային դիաբետից այն տարբերակելու համար, ինչը նույնպես ընթանում է հաճախամիզությամբ ։ Բուժման արդյունավետ եղանակը բացակայում էր մինչև 20-րդ դարի սկիզբը, երբ 1921 թվականին հայտնաբերվեց ինսուլինը ։ Դրանցի հետո, 1940-ական թվականներին սինթեզվեց երկարատև ազդեցությամբ օժտված NPH ինսուլինը ։
Ժերեմի Ալյադեր
Ժերեմի Ալյադեր (Jérémie Aliadière; ծն. 1983 թվականի մարտի 30-ին, Ռամբույեում, Ֆրանսիա), ֆրանսիացի ֆուտբոլիստ, «Ումմ Սալալ» ակումբի հարձակվող։
Ակումբային
Հաջորդ մրցաշարում Ալյադերը մասնակցություն ունեցավ «Արսենալի» ընդամենը 7 խաղերին, ընդհանուր հաշվով թիմում անցկացնելով միայն 80 րոպե , և 2005-06 թվականների մրցաշարից առաջ վարձավճարով տեղափոխվեց «Սելթիկ»։ Հարձակվողը շոտլանդական ակումբի կազմում հանդես եկավ մինչև 2005 թվականի օգոստոսի 23-ը և այդ ժամանակահատվածում մասնակցել է միայն Չեմպիոնների Լիգայի ընտրական փուլի երկու խաղերին, ընդդեմ սլովանական «Պետրժալկայի» ։
2005 թվականի օգոստոսից մինչև 2006 թվականի հունվարը Ժերեմի Ալյադերը հանդես է եկել «Վեստ Հեմ Յունայթեդի» կազմում։ Առաջին անգամ «Վեստ Հեմի» կազմում խաղացել է 2005 թվականի օգոստոսի 27-ին, ընդդեմ «Բոլտոնի» ։ Ընդհանուր առմամբ հարձակվողը Լոնդոնյան ակումբում անցկացրել է 7 խաղ։
2005-06 մրցաշրջանի երկրորդ շրջանում Ալյադերը նաև վարձավճարային իրավունքներով, հանդես է եկել «Վուլվերհեմպտոնում», խաղալով Չեմպիոնշիպում։ Ֆուտբոլիստը նոր ակումբի կազմում իր դեբյուտը նշել է 2006 թվականի փետրվարի 7-ին, խաղալով «Ստոկ Սիթիի» դեմ հանդիպմանը ։ Փետրվարի 25-ին հարձակվողը խփում է իր, «գայլերի» կազմում իր խաղերի, 2 գոլերից մեկը (Բոազ Մայհիլլի դարպասին, «Հալլ Սիթիից») ։
Վերադառնալով «Արսենալ», Ժերեմի Ալյադերը թիմի կազմում, 2006-07 մրցաշրջանի ժամանակ, անցկացրեց 23 խաղ, որից հետո տեղափոխվեց «Միդլսբրո»։ Առաջին անգամ «Բորոյի» կազմում խաղաց 2007 թվականի օգոստոսի 11-ին, «Բլեկբերնի» դեմ խաղում , իսկ հոկտեմբերի 27-ին, թիմի կազմում, խփեց իր դեբյուտային գոլը («Մանչեսթեր Յունայթեդի» դարպասին) ։ Ընդհանուր առմամբ ֆրանսիացին, «Միդլսբրոյի» կազմում, անցկացրեց 3 մրցաշրջան, որից վերջինը, Չեմպիոնշիպում, և 2010 թվականի ամռանը դարձավ ազատ գործակալ։
2010-11 մրցաշարը հարձակվողը ամբողջությամբ բաց թողեց, իսկ 2011 թվականի ամռանը պայմանագիր ստորագրեց ֆրանսիական «Լորյան» ակումբի հետ։ Լորյանցիների կազմում առաջին խաղը անցկացրեց 2011 թվականի օգոստոսի 6-ին, ընդդեմ «Պարի Սեն-Ժերմենի», փոխարինելով Կեվին Մոննե Պակեին, հանդիպման ավարտից 20 րոպե առաջ ։ Այդ տարվա սեպտեմբերի 17-ին Ալյադերը Մոննե Պակեի և Ժուֆֆրեի փոխանցումից հետո խփեց 2 գոլ՝ «Սենտ Էտիենի» դարպասին ։ «Ռեննայի» դեմ խաղում, որը կայացավ 2011 թվականի հոկտեմբերի 16-ին, հարձակվողը ստացավ քառագլուխ մկանային ազդրի վնասվածք, որի պատճառով էլ բաց թողեց մրցաշրջանի մնացած հանդիպումներին մասնակցելու հնարավորությունը ։
Հավաքականում
Ֆրանսիայի երիտասարդական հավաքականում Ժերեմի Ալյադերը անցկացրել է 7 խաղ, որոնցում խփել է 1 գոլ։ Առաջին հավաքականի կազմում այդպես էլ խաղ չանցկացրեց։
Պարգևներ
«Արսենալ»
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Անգլիական ֆուտբոլի լիգայի խաղացողներ Կատեգորիա:Միդլսբրոյի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Ֆուտբոլի հարձակվողներ Կատեգորիա:Պրեմիեր Լիգայի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Անգլիայի լեգեոներ ֆուտբոլիստներ
Բուրկինա Ֆասոյի ֆուտբոլի ազգային հավաքական
{{Տեղեկաքարտ Ֆուտբոլի ազգային հավաքական |pattern_b1 = _burkf17h |pattern_ra1 = _burkf17h |pattern_sh1 = _burkf17h |pattern_so1 = _burkf17h |leftarm1   = 40C040 |body1      = 40C040 |rightarm1  = 40C040 |shorts1    = 40C040 |socks1     = 248234 |pattern_b2 = _burkf17a |pattern_ra2 = _burkf17a |pattern_sh2 = _burkf17a |pattern_so2 = _burkf17a |leftarm2   = FF0000 |body2      = FF0000 |rightarm2  = FF0000 |shorts2    = FF0000 |socks2     = FFFFFF (Անտանանարիվու, Մադագասկար; դեկտեմբերի 27, 1961) (Աբիջան, Կոտ դ'Իվուար; դեկտեմբերի 27, 1961)
{{դրոշ|Բուրկինա Ֆասո}} Բուրկինա Ֆասո 4 – 0 Մոզամբիկ {{դրոշ|Մոզամբիկ}} (Ուագադուգու, Բուրկինա Ֆասո; հունիսի 7, 2003)
{{դրոշ|Բուրկինա Ֆասո}} Բուրկինա Ֆասո 4 – 0 Նամիբիա {{դրոշ|Նամիբիա}} (Ուագադուգու, Բուրկինա Ֆասո; մարտի 26, 2011)
{{դրոշ|Բուրկինա Ֆասո}} Բուրկինա Ֆասո 4 – 0 Եթովպիա {{դրոշ|Եթովպիա}} (Նելսփրութ, Հարավային Աֆրիկա; հունվարի 25, 2013)
{{դրոշ|Բուրկինա Ֆասո}} Բուրկինա Ֆասո 4 – 0 Նիգեր {{դրոշ|Նիգեր}} (Ուագադուգու, Բուրկինա Ֆասո; մարտի 23, 2013)
{{դրոշ|Բուրկինա Ֆասո}} Բուրկինա Ֆասո 5 – 1 Սվազիլենդ {{դրոշ|Սվազիլենդ}} (Նելսփրութ, Հարավային Աֆրիկա; հունվարի 10, 2015) (Ալժիր; օգոստոսի 30, 1981) }} Բուրկինա Ֆասոյի ֆուտբոլի ազգային հավաքականը ներկայացնում է Բուրկինա Ֆասոն ֆուտբոլի միջազգային մրցաշարերում և առանձին հանդիպումներում։ Վերահսկվում է Բուրկինա Ֆասոյի Ֆուտբոլի Ֆեդերացիայի կողմից  ։ Հավաքականի մականունն է Les Étalons։ Աֆրիկայի ֆուտբոլի կոնֆեդերացիայի (ԿԱՖ) անդամ է ։
ՖԻՖԱ-ի դասակարգման աղյուսակում զբաղեցնում է 41-րդ հորիզոնականը՝ 2017 թվականի հունիսի 1-ի դրությամբ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլը Բուրկինա Ֆասոյում
Ժիգոր
Ժիգոր (Gigors), համայնք Ֆրանսիայի Պրովանս-Ալպեր-Լազուր ափ մարզի Վերին Պրովանսի Ալպեր գավառում։ Մտնում է Տյուրե կանտոնի կազմի մեջ։ Համայնքի շրջանը՝ Ֆորկալկե։
Բնակչություն
Համայնքի բնակչությունը 2008 թվականին կազմում էր 58 մարդ։
Կլիմա
Ժիգորի կլիման միջերկրածովային է։ Համայնքը չունի սեփական օդերևութաբանական կայան, ամենամոտը գտնվում է Տալարում։
Տնտեսություն
2007 թվականի տվյալներով 32 աշխատունակ տարիքի մարդկանցից (15-64 տարեկան) 22-ը տնտեսապես ակտիվ էին, 10-ը անգործ (ակտիվության ցուցանիշը 68,8 %, 1999 թվականին եղել է՝ 61,5 %)։ 22 աշխատունակ բնակիչներից 20-ը աշխատում էին (11 տղամարդ և 9 կին), անաշխատանք էին 19-ը (2 տղամարդ և 1 կին)։ 10 անգործ մարդկանցից 5-ը աշակերտներ կամ ուսանողներ են, 4-ը թոշակառու, 1-ը չէին աշխատում այլ պատճառներով.
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի համայնքներ
Կաստել Գվելֆո դի Բոլոնյա
Կաստել Գվելֆո դի Բոլոնիա  (Castel Guelfo di Bologna), կոմունա Իտալիայում։ Գտնվում է Էմիլիա Ռոմանիա մարզի Բոլոնյա գավառում ։
Բնակչությունը՝ 3731 մարդ։ Բնակչության միջին խտությունը՝ 124 մարդ/կմ²։ Զբաղեցնում է 28 կմ² տարածք։ Փոստային ինդեքս՝ 40032։ Հեռախոսային կոդը՝ 0542։
Ժողովրդագրություն
Բնակչության թվաքանակի փոփոխությունները.
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էմիլիա Ռոմանիայի քաղաքներ
Նկարչի այգին Ժիվերնիում
Le Jardin de l'artiste à Giverny (The Artist's Garden at Giverny, Նկարչի այգին Ժիվերնիում), Կլոդ Մոնեի 1900 թվականին ստեղծած կտավը, որը գտնվում է Փարիզի Օրսե թանգարանում։ Կտավն ունի 81,6 սմ բարձրություն, 92,6 սմ լայնություն, նյութը՝ յուղաներկ։
Պատմություն
Կտավը նկարչի՝ Ժիվերնիի իր այգու բազմաթիվ նկարներից մեկն է։ Նկարում պատկերված են մանուշակագույն և վարդագույն երանգներով հիրիկների շարքեր։ Ծաղիկները պատկերված են ծառերի տակ, և սողոսկող լույսի շնորհիվ՝ նրանց գույների երանգները փոխվում են։ Այն հատվածներում, որտեղ ծառերը փակում են լույսի շողը, ծաղիկները ավելի մուգ են, ճյուղերից թափանցող արևի շողերը տարածքը լցնում են մանուշակագույն, վարդագույն, բաց մանուշակագույն և սպիտակ երանգներով։ Ծառերից այն կողմ նշմարվում է Մոնեի տունը ։
Մոնեն այս կտավը ստեղծել է 60 տարեկան հասակում ։ Ըստ Ուիլյամ Սեյթսի՝ այս տարիքում նա վերլուծել է այն, ինչն ավելի է նկատել. «առարկան, զգացողությունը, պատկերազարդ առարկաները, բոլորը նույնական են» ։
1900 թվականին Մոնեն ձեռնամուխ է եղել երկու խոշոր նախագծերի՝ Թեմզա գետին և իր՝ Ժիվերնիի պարտեզներին նվիրված շարքերին, որտեղ պատկերել է իր՝ հայտնի ջրաշուշանների կտավները՝ «Ջրաշուշանների լճակը» (Բոստոնի գեղարվեստի թանգարան)։
Արվեստի դիլեր, հավաքորդ Պոլ Դյուրան Ռուելը ցուցադրել է Մոնեի վերջին աշխատանքները, այդ թվում նաև ջրաշուշանների շարքերը ։
Պարտեզ
Մոնեն աշխատել է իր պարտեզում, մշակել ծաղիկներ, որոնք 1883 թվականից մինչև նրա կյանքի վերջը դարձել են իր կտավների թեմաները։
Ցուցահանդեսներ
«Le Jardin de l'artiste à Giverny» կտավը բացի Ֆրանսիայից ցուցադրվել է նաև Ավստրալիայում, Բելգիայում, Կորեայում, Ճապոնիայում, Իտալիայում, Շվեյցարիայում և ԱՄՆ-ում ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Կլոդ Մոնեի նկարներ Կատեգորիա:1900 նկարներ Կատեգորիա:Օրսե թանգարանի նկարներ
Դանիել Գորչիչկա
Դանիել Գորչիչկա, հայտնի է որպես Սինապիուս-Գորչիչկա (Daniel Sinapius-Horčička, ), սլովակ-չեխ գրող, բանաստեղծ, դրամատուրգ, բարոկկո հոգևոր երաժշտության կոմպոզիտոր, բողոքական հոգևորական։
Կենսագրություն
1673 թվականին, երբ հալածվում էին բողոքականները, Դանիել Սինապիուս-Գորչիչկան վտարվել է Հունգարիայի թագավորությունից։ Իր ընտանիքի հետ նա մեկնել է Սիլեզիա։ 1683 թվականին հայրենիք վերադառնալուց հետո բնակություն է հաստատել Լևոչայում։ Եղել է ավետարանական եկեղեցու առաջնորդ, դպրոցական տեսուչ, սլովակերենով հրատարակվող գրքերի սրբագրիչ։
Դանիել Գորչիչկա հեղինակել է լատիներեն բանաստեղծություններ ու դրամաներ։ 17-րդ դարում ավետարանական քարոզիչ և գրող Դանիել Սինապիուս-Գորչիչկան առաջին անգամ հանդես է եկել ի պաշտպանություն սլովակյան մշակույթի ինքնակայության։ 1678 թվականին նա հրատարակել է իր «Neoforum latino-slovenicum» աշխատությունը, որում հավաքված են սլովակյան ժողովրդական առածներ ու ասացվածքներ ։ Ժողովածուի ներածությունում Դանիել Սինապիուս-Գորչիչկան գրում է, թե սլովակերենը հին լեզու է և ցեղակից ու հավասար է սլավոնական մյուս լեզուների հետ։
Դանիել Սինապիուս-Գորչիչկան քննադատել է նրանց, ովքեր երես էին թեքում հարազատ ժողովրդից ու մայրենի լեզվից։
Դանիել Սինապիուս-Գորչիչկան մահացել է 1688 թվականի հունվարի 27-ին Լևոչայում ։
Լեռան ստորոտին
Լեռան ստորոտին (Fatata te Mouà, Adossé à la montaghe), ֆրանսիացի նկարիչ Պոլ Գոգենի նկարը Էրմիտաժի հավաքածուից, որը մտնում է տահիտական ցիկլի մեջ։
Նկարում պատկերված է մեծ ծառ՝ կլորացված ոսկեգույն-կանաչ պսակով, նրա ձախ կողմում՝ չորս արմավենի, աջ կողմում՝ խորքում, երևում են խրճիթներ։ Ծառի դիմաց կարմիր հողի վրայով անցնում է ճանապարհը, ձախից նկարի մոտ եզրով ճանապարհով վարգում է ձիավորը, աջում խրճիթի ուղղությամբ շարժվում է ճամփորդը։ Ծառի հտևում երևում են այլ ծառերի պսակներ և բարձրանում է սարալանջը։ Ներքևում՝ աջ կողմում, երկու տողով գրված է կտավի տահիտերեն հեղինակային անվանումը, ինչպես նաև նկարչի ստորագրությունը և ամսաթիվը՝ Fatata te Mouà / P Gauguin 92։
Գոգենի տահիտական շրջանի ստեղծագործությունների ուսումնասիրող Բ․ Դենիլսոնը հաստատում է, որ նկարը նկարվել է Տահիտի կղզու հարավային ափին և պատկերում է Մաթայեա գյուղի շրջակայքը, որտեղ Գոգենն ապրել է 1891 թվականի վերջերից մինչև 1893 թվականի կեսերը։
Գոգենը բազմիցս մեծ ծառ է պատկերել նկարի կենտրոնում։ Առաջին անգամ այն հայտնվել է «Նախկին ժամանակներում» պատկերում (Տիսեն-Բորնեմեսի թանգարան) ։ Նաև այն գերիշխում է «Կինը գետափին» նկարում (Վան Գոգի թանգարան) ։ Առկա է նաև «Հինայի տոնակատարություն» նկարի հետին պլանում (մասնավոր հավաքածու ԱՄՆ-ում) և «Հրաշալի աղբյուր»-ում (Էրմիտաժ) ։ Ա․ Գ․ Կոստենևիչը նշում է, որ մեծ ծառի մոտիվը սերտ կապված է տահիտական լուսնի աստվածուհու՝ Հինայի հետ։
Ինչպես հետևում է հեղինակային ստորագրությունից, նկարը վրձնվել է 1892 թվականին և շուտով Գոգենը այն ուղարկել է Եվրոպա։ 1893 թվականին այն ցուցադրվել է նկարչի անհատական ցուցահանդեսում՝ Պոլ Դյուրան Ռուել պատկերասրահում, և 1895 թվականին ցուցադրվել է Գոգենի նկարների վաճառքում՝ Փարիզի «Օթել Դյուրո» աճուրդի տանը․ աճուրդից ստացված փողերը օգտագործվել են Գոգենի՝ Տահիտի նոր ուղևորության համար։ Այս վաճառքի մասին իր նամակում Գոգենը հիշատակում է նկարի գինը՝ 400 ֆրանկ։ Ապա այն պահվել է Գոգենի ընկերոջ՝ առևտրական Ժորժ Շոդեի մոտ։ Շոդեի մահվանից հետո 1899 թվականին «Կարմիր հողով բնապատկեր։ Փոքրիկ հեծյալ» անվամբ տրվել է Ամբրուազ Վոլար պատկերասրահ։ Սակայն Վոլարը կտավն անվանել է «Մեծ ծառ»։
1908 թվականի ապրիլի 29-ին նկարը 8000 ֆրանկով ձեռք է բերել մոսկովյան արդյունաբերող և հավաքորդ Ի․Ա․ Մորոզովը։ Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո Մորոզովի հավաքածուն ազգայնացվել է, և 1923 թվականից նկարը գտնվել է Նոր արևմտյան արվեստի թանգարանում։ 2014 թվականի վերջերից ցուցադրվում է Գլխավոր շտաբի շենքի 4-րդ հարկում, 412 սրահում ։
Կտավի «Մծ ծառ» անվանումը սխալ էր։ Կտավներից շատերին Գոգենը տալիս էր տահիտերեն անվանում․ Էրմիտաժի նկարի անվանումը՝ «Fatata te Mouà», այդպես էլ թարգմանվում է՝ «Լեռան ստորոտին»։ 1895 թվականի վաճառքի կատալոգում այն նշված է ֆրանսերեն թարգմանությամբ՝ «Fatata te Mouà (Adossé à la montagne)»։ Բացի դրանից, մեկ տարի առաջ Գոգենը վրձնել է տահիտերեն անվանումներով երկու կտավ՝ «Te raau fahi», որը թարգմանվում է որպես «Մեծ ծառ»։ Նկարներից մեկը գտնվում է Չիկագոյի արվեստի ինստիտուտում, իսկ մյուսը՝ ԱՄՆ-ի մասնավոր հավաքածուում։ Էրմիտաժյան նկարը երկար ժամանակ կրել է սխալ անվանում և միայն 1957 թվականին շփոթմունքից խուսափելու համար հեղինակային վերնագիրը վերականգնվել է։
Գրականություն
Կատեգորիա:1892 նկարներ Կատեգորիա:Պոլ Գոգենի նկարներ Կատեգորիա:Էրմիտաժի նկարներ
Մոնրեալ լա Կլյուզ
Մոնրեալ լա Կլյուզ (Montréal-la-Cluse) կոմունա Ֆրանսիայում, մտնում է Ռոն Ալպեր մարզի կազմի մեջ։ Վարչություն՝ Էն։ Մտնում է Նատյուա կանտոնի կազմի մեջ։ Կոմունայի շրջանը Նատյուան է։
Աշխարհագրություն
Կոմունան Փարիզ քաղաքից գտնվում է 390 կմ հարավ-արևելք, դեպի հյուսիս-արևելք՝ Լիոն քաղաք, 75 կմ է և 27 կմ արևմուտք Բուրկ ան Բրեսից ։
Կլիմա
Կլիման կիսախոնավ է, ձմռանը ցուրտ է, իսկ ամռանը տաք։ Կոմունայում անձրևներ լինում են ոչ հաճախ, հիմնականում ամռան ամիսներին։
Բնակչություն
Կոմունայի բնակչությունը 2010 թվականին կազմել է 3457 մարդ ։
Տնտեսություն
2010 թվականին աշխատունակ տարիքի (15-64 տարեկան) ունեցող 2266 մարդկանցից 1664-ը տնտեսապես ակտիվ են եղել, 602-ը՝ պասիվ (ակտիվության ցուցանիշը` 73,4% է, 1999 թվականին՝ 74,5%)։ 1664 ակտիվ բնակիչներից աշխատել են 1465-ը (824 տղամարդ, 641 կին), գործազուրկ է եղել 199 մարդ (99 տղամարդ և 100 կին)։ 602 պասիվներից 183 հոգի եղել են աշակերտ կամ ուսանող, 184-ը՝ թոշակառու, 235 պասիվ են եղել այլ պատճառներով ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի համայնքներ Կատեգորիա:Ֆրանսիայի բնակավայրեր