cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Հաննա Բեյքեր
Հեռուստասերիալում
Վեցերորդ ժապավենի Բ կողմը բացահայտում է Հաննայի կյանքի ամենադժվար օրը։ Իր ծնողների բանկի համար նախատեսված կանխավճարը կորցնելուց հետո դեպրեսիայի մեջ ընկած Հաննան պատահաբար հայտնվում է Բրայսի տանը կազմակերպված երեկույթին։ Երեկոն վերջանում է դժբախտությամբ, երբ Հաննան լողավազանում մենակ է մնում Բրայսի հետ, որն էլ հետևաբար նրան բռնաբարում է։ Նրա բռնաբարության փաստը վերջին իրադարձությունն էր, որը վերջնականապես ստիպեց Հաննային կատարել ինքնասպանություն ։ Ներկայում Օլիվիան գտնում է մի ցուցակ, որում գրված է լինում ժապավենների միջի բոլոր մարդկանց անունները, որը սակայն նա չի հասկանում, թե ինչ է նշանակում։ Բեյքերները ի վերջո որոշում են դատական գործ հարուցել դպրոցի դեմ, որի պատճառով էլ ձայնագրությունների հասցեագրվածները ստիպված են լինում այցելել դատարան։
Վերջին ժապավենում Հաննան պատմում է իր ինքնասպանության օրվա մասին։ Նա ցանկանում էր իր կյանքին ևս մեկ շանս տալ։ Նա այցելում է դպրոցի խորհրդատու պարոն Պորտերին, որպեսզի դիմի օգնության։ Նրան պատմում է բռնաբարության մասին, սակայն երբ Հաննան հրաժարվում է բացահայտել բռնաբարողի ինքնությունը, պարոն Պորտերն ասում է, որ միակ ելքն այն թողնել ու առաջ անցնելն է։ Տեղի ունեցած զրույցը կապված է ամենավերջին ժապավենի հետ։ Լքելով դպրոցը Հաննան գնում է աշխատանքի վայր, որտեղ սեղանին նա առանց խոսքերի թողնում է աշխատանքային համազգեստը, որից հետո գնում է Թոնիին ժապավենները հանձնելու։ Հաննան վերադառնում է տուն, լցնում լոգարանը ջրով և հոր խանութից գողացած ածելիով կտրում երակները։ Հաննան մահանում է արյան կորստից։ Նրա դին գտնում են մայրն ու հայրը, որոնք ցանկանում են 911 զանգահարելով փրկել աղջկա կյանքը, սակայն արդեն շատ ուշ է լինում ։
Բնութագրում
Կերպարը ոգեշնչված է հեղինակ Ջեյ Աշերի ծանոթից, ով կատարել էր ինքնասպանության փորձ ։ Աշերի բնօրինակ գիրքը քննադատվել է Հաննա Բեյքերի վատ բնութագրման համար․ աշխատության մի մաս, որը հեռուստասերիալում ադապտացվել և բարելավվել էր բավականին լավ ։ The Guardian օրաթերթի իր գրքի վերլուծության մեջ Քեթրին Հյուզը ասել է, որ Հաննան թողեց ավելի շատ մի վրեժխնիդր երիտասարդի տպավորություն, քան հոգեկան տառապանքների մեջ գտնվող դեռահասի ։
Պատմության սկզբում Հաննան 16 տարեկան ավագ դպրոցի աշակերտ է «սպիտակ ցանկապատների քաղաքից և գրեթե կատարյալ ընտանիքով »։ Նշելով կերպարի իրատեսականությունը, PopSugar–ի Քուին Կենային ասել է, թե Հաննան «պարզապես մեզ նման է [...] նման է ինչ որ մեկին, ում բոլորս էլ ճանաչում ենք։ Նա խելացի է, ունի իրեն սպասող պայծառ ապագա և սիրող ծնողներ։ Նա ուղղակի ցանկանում է լինել սիրված »։ Variety ամսագրից Մորին Ռայանը անցկացրեց նմանատիկ դիտարկում դեռահասների իրական պատկերազարդման համար, գրելով, որ Հաննայի կյանքի խավարը «անընդհատ առկա է բնական հասարակության մեջ՝ կասկածի տակ դնելով դեռահասների լավատեսությունը» ։ TVLine–ի համար գրելիս Էնդի Սվիֆթը նկարագրեց Հաննային որպես «թարմ դեմք՝ վառ ապագայով », մինչդեռ The Daily Telegraph–ի Սառա Հյուզը կոչեց Հաննային «խելացի, զվարճալի, գեղեցիկ և հաճախ անհարմար իրադրություններում հայտնվող կերպար՝ ինչպես դեռահասների մեծ մասն է լինում »։
Պատմության մեծ մասում Հաննան նկարագրվում է իր տառապանքներով,, իր կյանքը կարգի բերելով անբարեխիղճ դպրոցական միջավայրում և իր իղձը հասարակության մեջ ներգրավվելու, որն էլ հենց կործանեց ամեն ինչ ։ Նրա հոգեկան առողջությունը վատանում է, քանի որ նա ենթարկվում է ծաղրանքների և ֆիզիկական բռնանքների ։ Պատմության վերջում Հաննան հանդիպում է պարոն Քարթերի հետ և նրան ասում, որ իրեն զգում է դատարկ, նշում իր դեպրեսիայի պատճառները ։
Որոշ քննադատներ բարձր են գնահատել Cosmopolitan ամսագրի Լաուրեն Հոֆմանի անկեղծ վերլուծությունը, ասելով, որ պատմությունը «Հաննային ներկայացնում է այս կերպարով, ով ուրիշների հանդեպ անում է բաներ, որը մեզ թույլ չի տալիս բացահայտել իր իրական ներաշխարհը»։ Նա ավելացնում է, որ սա ոչ միայն պատմություն պատմելու ձախողում է, այլև հոգեկան հիվանդություններից խուսափելու բաց թողնված հնարավորություն ։
Չնայած, որ Հաննայի պատմությունները հիմանականում ներկայացվում են ձայնագրությունների և հետադարձ կադրերի օգնությամբ, սակայն նրա կերպարանքը երևում է նաև Քլեյ Ջենսենի հեռանկարով ։ Աշերը Entertainment Weekly ամսագրի հետ հարցազրույցում նշել է, որ «Քլեյը նաև կարդացողի աչքերն ու ականջներն են։ Սա այն կերպարն է, որի միջոցով կապվում ենք Հաննայի հետ »։ Զարգացնելով առաջին դեմքով պատմության եղանակը, Vanity Fair ամսագրից Ջոանա Ռոբինսոնը շեշտեց, որ «Քլեյի ռոմանտիկ վերաբերմունքը Հաննայի հանդեպ նման էր անհասանելի երազանքների աղջկա »։ Vox–ի Կոնստանս Գրեդին Հաննային նկարագրում է որպես «վնասված գրավիչ կերպով, սակայն ներքուստ մաքուր, սառնասիրտ, սակայն անպաշտպան»։ Նա ինչպես նաև գնահատեց Հաննայի և Քլեյի հարաբերությունը և ասաց, որ պատմությունը մեծապես կախված էր այդ երկուսի գաղտնի կապից ։ Քննադատը նաև գովել է Լանգֆորդի՝ կերպարի մարմնավորումը և Հաննայի ակնհայտ խոցելության բնավորության պահպանելը ։
Քասթինգ և նկարահանում
Հեռուստասերիալում Հաննա Բեյքերի դերը կատարում է Քեթրին Լանգֆորդը ։ Այս շոուն սկիզբ դրեց դերասանուհու լուրջ գործունեությանը։ Լանգֆորդի նախկին դերը ավստրիալական անկախ նկարահանված Դուստրեր ֆիլմում էր։ Նա սերիալի համար ընտրվեց ռեժիսոր Թոմ Մակքարթնիի, սցենարիստ Բրայան Յորքեյի և գործադիր պրոդյուսեր Սելենա Գոմեսի կողմից՝ Սկայպով օնլայն քասթինգի օգնությամբ։ Յորքեյը քասթինգը համարում է հատկապես բարդ կերպարի ստեղծողների համար, որոնք լրացուցիչ ջանքերի միջոցով պետք է ընտրեին ճիշտ դերասանուհուն, որը լիարժեք կմարմնավորեր կերպարը։ Radio Times–ի հետ խոսելիս նա հայտնեց իր բավարարվածությունը Լանգֆորդի և Դիլան Մինեթի քասթինգից, որպես երկու գլխավոր զույգ։ Նա նշեց, որ «ամեն ինչ արժանի էր սրա համար, քանզի ոչ միայն պետք էր գտնել երկու մարդ, ովքեր միայն կկարողանային մարմնավորել Հաննային և Քլեյին, սակայն նաև խորապես հասկանային այս ճանապարգորդության իմաստը »։
Universal Studios–ը Աշերից գնեց նովելի հեղինակային իրավունքները 2011 թվականի փետրվարի 8–ին։ Սելենա Գոմեսը ընտրվել էր խաղալու Հաննա Բեյքերի դերը ։ 2015 թվականի հոկտեմբերի 29–ին հայտնի դարձավ, որ Netflix–ը ադապտացնելու է նովելը հեռուստասերիալի տեսքով, որտեղ Գոմեսը կծառայեր որպես գործադիր պրոդյուսեր ։ Թոմ Մակքարթին առաջին երկու սերիաների ղեկավարն է ։ Հեռուստասերիալն արտադրված է Anonymous Content–ի և Paramount Television–ի կողմից, որտեղ Գոմեսը, Մակքարթնին, Ջոյ Գորմանը, Մայքլ Շուգարը, Սթիվ Գոլինը, Մենդի Թիֆին և Կրիստեն Լայիբլին աշխատեցին որպես գործադիր պրոդյուսերներ ։ Հեռուստասերիալի նկարահանումները տեղի ունեցան 2016 թվականի ամռանը Հյուսիսային Կալիֆոռնիայի Վալյեհո, Բենիշա, Սան-Ռաֆաել, Կռոկեթ և Սեբաստապոլ քաղաքներում  ։ Սերիալի առաջին եթերաշրջանն ու հատուկ թողարկումը թողարկվեցին Netflix–ում՝ 2017 թվականի մարտի 31–ին ։
Քննադատական արձագանքներ և վերլուծություն
Կերպարը ստացել է բազում քննադատական արձագանքներ և հոգեբուժական վերլուծություններ, սակայն հանդիսատեսի և ընթերցողների կողմից հիմնականում ստացել է դրական պատասխան։ Քեթրին Լանգֆորդը ստացավ ահռելի գովասանքներ իր կերպարի մարմնավորման համար ։ IGN–ի Ջես Շեդինը գովեց նրա կատարումը, ասելով, որ «Լանգֆորդը շողաց գլխավոր դերում [...] նա մարմնավորեց Հաննայի լավատեսությունն ու խորը տխրությունը ևս »։ The Hollywood Reporter–ի Դանիել Ֆեինբերգը խրախուսելով Լանգֆորդի աշխույժ խաղը գրեց, որ «նրա սրտաճմլիկ պարզությունը ստիպում է քեզ երկրպագել մի ճակատագրի, որը գիտեք, որ անհնարին է »։ The Boston Globe–ի Մաթյու Գիլբերթը գովաց Լանգֆորդի և Մինեթի հարաբերությունը, շեշտելով, որ «դիտել այս երկու երիտասարդ դերասաններին միասին պարզապես հաճույք է »։ Այս կարծիքին համաձայնվեց նաև վերոհիշյալ քննադատ Շեդինը և ավելացրեց, որ «նրանք՝ իրար հետ միասին ամենալավն այն ժամանակ են, երբ ստեղծում են անկեղծ և ջերմ հարաբերությունը, որը կակնկալեիք երկու դեռահասներից, ովքեր իրենց զգացմունքները չեն կարողանում միմյանց արտահայտել »։
Ազդեցություն
13 պատճառ՝ ինչուն առաջացրել է վիճաբանություններ՝ ինքնասպանության և անձի վնաս տալու պարզ տեսարանների համար՝ ստիպելով Netflix–ին ավելացնել նախազգուշացումներ ամեն սերիայից առաջ ։ Դպրոցական հաստատությունների հոգեբաններն ու մանկավարժները ունեցել են մեծ անհանգստություններ, կապված հեռուստասերիալի հետ։ Ֆլորիդայի Պալմ Բիչ շրջանի դպրոցների ղեկավարն ասել է, որ որոշ սովորողներ «միավորվել են ռիսկային վարքագիծ ունեցող երեխաներին՝ 13 պատճառ՝ ինչու հեռուստասերիալից»։ 2017 թվականի մայիսին Երեխաների կլինիկական և դեռահասների հոգեբանության միությունը նշել է, որ հեռուստասերիալը կարող է նաև ծառայել խթանիչ միջոց ինքնասպանության՝ հեշտությամբ խոցելի երեխաների համար ։ Նմանապես, կլինիկական հոգեբաններ Դանիել Ջեյ Ռեիդենբերգը և Էրիկա Մարտինեզը, ինչպես նաև Teen Vogue ամսագրի հոգեկան առողջության մասնագետ Մոլիքեյթ Կլինը արտահայտել են իրենց մտահոգությունները վերթերի էֆեկտի զարգացման հարցում  ։ Ընդհակառակը, հոգեբան Էրիկ Բիզոնը՝ Հյուսիսարևմտյան համալսարանի խորհրդի անդամ, ասեց, որ «անհնար է, որ ընդամենը մեկ հեռուստաշոու մարդուն տրամադրի ինքնասպանության» ։
Հոգեկան առողջության բժիշկներ քննադատել են ինչպես նաև հեռուստասերիալում ինքնասպանության իրին բնութագրությունը, որից մեծ մասը ոտնահարում է իրական ինքնասպանության դեմ պայքարող լայնորեն քաջարելված մեթոդները կամ դրանց գեղարվեստական նկարագրումը, որպեսզի չխրախուսեն կեղծ ինքնասպանության դեպքերը ։ Ի պատասխան հեռուստասերիալի գրաֆիկական բնույթին և Նոր Զելանդիայի ինքնասպանության բարձր ցուցանիշներին, տեղական Ֆիլմերի և գրականության դասակարգման կենտրոնը ստեղծեց նոր կարգ․ «RP18», թույլատրելով 18–ից բարձր տարիքի անձանց այն դիտել միայնակ, իսկ նշված տարիքից ցածրերը՝ ծնողների կամ խնամակալների վերահսկողությամբ  ։ Ավստրալիական երիտասարդական հոգեկան առողջության Headspace ծառայությունը կատարեց նախազգուշացում սերիալի գրաֆիկական բովանդակության համար, երբ դրա լույս տեսնելուց հետո կազմակերպության զանգերի թիվը շատացավ   ։ Հաննայի ինքնասպանության տեսարանը քննադատվեց նաև Կանադական ինքնասպանության կանխարգելման ասոցիացիայի և Ամերիկյան ինքնասպանությունների հետազոտող ասոցիացիայի կողմից՝ սահմանված ինտերնետային ուղեցույցին չհետևելու համար։ Չնայած, որ նրանք գովեցին շոուի շնորհիվ այս կանխարգելիչ առողջական խնդրի իրազեկության բարձրացումը, սակայն ավելացրին, որ «իրազեկումը պետք է արվի ապահով և պատասխանատու կերպով» ։
2017 թվականի ապրիլին Դպրոցական հոգեբանների ազգային ասոցիացիայի հայտարարությունը քննադատեց սերիալի այն փաստը, որ Հաննային միայն ծաղրանքն է մղել ինքնասպանության, ավելացնելով, որ թեկուզև այն արդեն մեծ դեր է խաղում, սակայն ինքնասպանության մտքերը ծաղրանքի ենթարկված մարդկանց մոտ հանգեցվում է նրանց՝ ձեռք բերելու բուժելի հոգեկան հիվանդություն, առանց հաղթահարման համապատասխան մեթոդների։ Մինեապոլիս քաղաքի դպրոցի խորհրդատու Ալեքս Մոենը քննադատեց շոուի ամբողջական պատմությունը, ասելով, որ այն «ինչ–որ մեկի ինքնասպանության մասին պատկերացումների էապես երևակայություն է, թե ինքնասպանությունից հետո, դու դեռ կարող ես շփվել քո սիրելիների հետ և նրանք հանկարծակի կհասկանային այն ամենը, ինչի միջով դու անցնում ես և քո ցավի խորությունը․․․ թե ինչ–որ սիրելի և զգայուն տղան կսիրահարվի քեզ և կպայքարի քո ազատության համար և դու կկարողանաս ամեն ինչ կարգի բերել և ինչ–որ չափով շարունակել ապրել»։ Կանադական հոգեկան առողջության ասոցիացիան, Ինքնասպանության կանխարգելման կենտրոնի հետ համատեղ,, թողարկեց նմանատիկ մտահոգություններ ։
Ի պատասխան վիճաբանությունների, 13 պատճառ՝ ինչուի գործադիր պրոդյուսերներից մեկը՝ Սելենա Գոմեսը, պաշտպանելով հեռուստասերիալը, ասել է, որ «Մենք հետևեցինք գրքին և այն, ինչ ի սկզբանե հեղինակ Ջեյ Աշերը կերտել էր․ մի գեղեցիկ ողբերգական, բարդ, բայց հուզիչ պատմություն» ։ Գոմեսը ասել է Ասսոշեյթեդ պրեսին, որ քննադատությունները լինելու էին անկախ ամեն ինչից, քանզի ինքնասպանությունը քննարկելու հեշտ թեմա չէ։ Նիկ Շեֆը՝ շոուի սցենարիստներից մեկը, պաշտպանել է այն, ասելով, որ կարծրատիպը, թե ինքնասպանությունը «հեշտ է անցնում»՝ սխալ է։ Ապա պատմեց իր անձնական դեպքը, երբ նա նույնպես ցանկացել էր կատարել ինքնասպանություն և նշեց, թե այն ինչ ցավալի և սարսափելի էր ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:13 պատճառ՝ ինչու Կատեգորիա:Մանկական գրականության կերպարներ Կատեգորիա:Հորինված ինքնասպաններ
Վաճառ
Վաճառ, գյուղաքաղաք Գանձասարից արևելք՝ Ծմակահող գյուղի արևելյան մասում՝ համանուն գետակի ձախ ափին։ Ավերակները միջնադարյան քաղաքատիպ ավանին հատուկ տնատեղերի, արհեստանոցների, խանութների և եկեղեցիների մնացորդներ են ։
Պատմություն
Գյուղաքաղաքի հիմնադրման ստույգ թվականը հայտնի չէ։ Ենթադրվում է, որ բարգավաճման է հասել 12-13-րդ դարերում՝ հատկապես Խաչենի տեր Հասան Ջալալի օրոք։
Առաջին արձանագրությունը պատկանում է Հասան-Ջալալի կառուցողական գործունեությանը։ Այստեղ նրա տոհմին պատկանող այս ավերակներում պահպանվել է. «Ես Հասան՝ որդի Վախտանգայ և Խորիշահի, տէր Խաչենոյ, շինեցի զսուրբ եկեղեցիս… ՈՀԸ (1229):»
Նրա կանգնեցրած խաչքարերը թվագրվում են մոտավորապես նույն ժամանակաշրջանով։ Իշխանի կատարած գործի գրեթե յուրաքանչյուր մանրամասն արձանագրված է Խաչենի տարածքի և հարևան գավառներում պահպանված քարերի վրա, Գանձասարի վանքին նվիրված նրա ձեռագիր Աստվածաշնչի հայտնի հիշատակարանում և այլուր։ Դա վկայում է նրա գործածած թրի այն նեֆրիտե արեխակալը, որի վրա նախշանկար փորագրված է «Հասան Ջալալ իշխան Խաչենոյ»։
Ընդարձակ տարածություն է զբաղեցնում Վաճառի գերեզմանատունը, որտեղ սրբատաշ արձաքարով կառուցված է եկեղեցի։ Եկեղեցու հարավային կողմում մշակված և հղկված քարից, գրեթե պատկից կառուցված է երկհարկանի փոքր մատուռ։
Եկեղեցին ունի երկու շինարարական արձանագրություն՝ մուտքի տիմպանի վրա և արևմտահայաց ճակատին։ Այդ արձանագրություններից պարզվում է հուշարձանի կառուցման ժամանակը, կառուցող մեկենասը և քարգործ վարպետը։ Կառուցել է Սարգիս քարգործ վարպետը։ Նրա թողած արձանագրությունը հետևյալն է. «Կամաւն այ ես Սարգիս Կարնոյ քաղաքացի սալեցի զեկեղեցիս և կանգնեցի զխաչերս ինձ և աշակերտի իմոյ Յովհաննեսի, յաղաւթս»։
Թեև արձանագրության մեջ նշված չէ թվականը, սակայն այլ արձանագրություններից հայտնի է, որ եկեղեցին 1229 թվականի կառույց է։ «Կարծում ենք,- գրել է Սեդրակ Բարխուդարյանը, որ Սարգսի և իր աշակերտ Հովհաննեսի աշխատանքներն այդ թվականից շատ շուտ լինել չէին կարող, հատկապես, որ կան նաև այլ հուշարձաններ նույն վայրում, բոլորն էլ իրարից մոտիկ թվականներով կառուցված, համարվում է 13-րդ դարի կեսերի գործ»։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Բնակավայրեր Կատեգորիա:Արցախ
Նախիջևանի Ինքնավար Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն
Նախիջևանի ինքնավար խորհրդային սոցիալիստական հանրապետություն (Нахичеванская Автономная Советская Социалистическая Республика, Нахчыван Мухтар Совет Сосиалист Республикасы) կամ Նախիջևանի ԻԽՍՀ ինքնավար հանրապետություն Ադրբեջանական ԽՍՀ-ի կազմում (1924-1991)։ Կազմավորվել է 1924 թվականի փետրվարի 9-ին։ Այժմ ամբողջությամբ համապատասխանում է Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության տարածքին։
Պետական կարգ
Նախիջևանի ԻԽՍՀ-ի վերջին սահմանադրությունն ընդունվել է 1978 թվականին։ Պետական իշխանության բարձրագույն օրենսդիր մարմինը միապալատ Գերագույն խորհուրդն է, նստաշրջանների միջև ընկած ժամանակահատվածում՝ նրա նախագահությունը։ Գերագույն խորհուրդը կազմում էր կառավարություն՝ Նախարարների խորհուրդ, ընտրում գերագույն դատարան։
ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի Ազգությունների խորհրդում Նախիջևանի ԻԽՍՀ-ից ընտրվում էր 11 պատգամավոր։ Պետական իշխանության տեղական մարմիններն էին ժողովրդական պատգամավորների շրջանային, քաղաքային, ավանային և գյուղական խորհուրդները։ Հանրապետության դատախազին նշանակում էր ԽՍՀՄ դատախազը՝ 5 տարի ժամկետով։
Բնություն
Տարածքի 75%-ը գտնվում է ավելի քան 1000 մ բարձրության վրա։ Հյուսիսում ձգվում է Վայքի լեռնաշղթան (Գոգի լեռ, 3120 մ), արևելքում՝ Զանգեզուրի լեռնաշղթան (Կապուտջուղ, 3904 մ)։ Հարավային և հարավարևմյան մասերում Արաքս գետի երկարությամբ ձգվող հարթավայրն է (600- 1000 մ)։ Օգտակար հանածոներից կան մոլիբդեն, բազմամետաղներ, քարաղ, շինանյութեր։ Կլիման խիստ ցամաքային է, չորային։ Հունվարի միջին ջերմաստիճանը հարթավայրում -3°С -ից մինչև -6°С է, լեոներում՝ -10°С -ից մինչև -14°С, հուլիսինը՝ համապատասխանաբար՝ 28°С և 25°С -ից մինչև 5°С: Տարեկան տեղումները հարթավայրում 190-300 մմ են, լեռներում՝ 300-600 մմ և ավելի։ Վեգետացիոն շրջանը հարթավայրում մոտ 265 օր է։
Գլխավոր գետը Արաքսն է իր ձախափնյա Արփա, Նախիջևան գետի և այլ վտակներով, որոնց ջրերն օգտագործվում են ոռոգման և հիդրոէներգիա ստանալու նպատակներով։ Ստեղծվել են «Արաքս» հիդրոհանգույցը, Բատաբատգյոլ և Ուզունոբինի ջրամբարները (Նախիջևան գետի ավազանում), Արփայի ջրամբարը։ Տարածքը հարուստ է հանքային աղբյուրներով։
Հողերը հարթավայրում առավելապես գորշ և մարգագետնային գորշ են, տեղ-տեղ՝ աղակալած, նախալեռներում և միջին բարձրության լեռներում՝ գորշ աղուտային, լեռնաանտառային շագանակագույն, բարձր լեռներում՝ լեռնամարգագետնային ճմային։
Բուսածածկույթում գերակշռում հն չորասեր տեսակները, հարթավայրերում և մասամբ նախալեռներում՝ օշինդրներն ու օշինդրաաղուտային կիսաանապատային բույսերը, միջին բարձրության լեոներում՝ լեռնային չորասերները, տեղ-տեղ էլ ետանտառային տափաստանացած մարգագետինները, բարձր լեռներում՝ ենթալպյան և մասամբ ալպյան մարգագետինները, մարգագետնային տափաստանները։ Տարածքը համարյա զուրկ է անտառներից (մինչև 3 000 հա)։ Կենդանիներից կան բեզոարյան այծ, փոքրասիական մուֆլոն, ընձառյուծ, արջ, վարազ, աղվես, գայլ, նապաստակ, քարային կզաքիս, թռչուններից՝ կասպիական ուլար, չիլ կաքավ, լեռնային ծիծեռնակ, աքար, սողուններց՝ իժ, վիշապօձեր և այլն։
Բնակչություն
Նախիջևանի ԻԽՍՀ-ում բնակվել են ադրբեջանցիներ, հայեր, ռուսներ և այլ ազգություններ։ Միջին խտությունը 1 կմ2 վրա մոտ 45 մարդ էր (1981)։ Առավել խիտ էր բնակեցված հարթավայրային մասը։
Քաղաքային բնակչությունը կազմում էր ընդհանուր բնակչության 26%–ը և հիմնականում բնակվում էր Նախիջևան, Օրդուբադ, Ջուլֆա քաղաքներում։
Դեռևս Շահ Աբբասի ժամանակ հայաթափված Նախիջևանում ադրբեջանցիները արդեն մեծամասնություն էին կազմում։ Ռուսական կայսրության գոյության տարիներին, երբ Նախիջևանի տարածքը մտնում էր Հայկական մարզի, ապա Երևանի նահանգի մեջ, հայերը կազմել են մոտ կեսը։
Հայ-թաթարական ընդհարումներից և Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո իրականացված նախիջևանահայության ջարդից ու բռնագաղթից հետո Նախիջևանն անցնում է Հայաստանի առաջին Հանրապետությանը։ Սակայն Հայաստանի կառավարությունը 2 անգամ՝ Բաթումի (1918) և Ալեքսանդրապոլի (1920) պայմանագրերով, ապա Խորհրդային Հայաստանը Կարսի (1921) պայմանագրով հրաժարվում են Նախիջևանից։ Հերթական հայաթափումից հետո հայերը կազմում են 10 տոկոս։
Նախիջևանի վերջին հայաթափումը տեղի ունեցավ Արցախյան շարժման տարիներին՝ 1988-1991 թվականներին։
Պատմական ակնարկ
Նյութական մշակույթի հուշարձանները, որոնք գտնվել են Մոխրաբլուրում (Քյուլթափա) և Շորբլուրում (Շորթափա), վկայում են, որ մարդը այստեղ բնակվել է նոր քարի դարի ժամանակաշրջանից։ Մ.թ.ա. 9 - 7-րդ դարերում տարածքը գտնվել է Ուրարտական պետության։
Ըստ աստվածաշնչյան տարբերակի՝ Մեծ ջրհեղեղից փրկված Նոյը իր ընտանիքով Տապանից իջնում է հենց Նախիջևան։
Հին շրջան
Նախիջևանը և նրա շրջակայքը մտել է Երվանդունիների, Արտաշեսյանների, Արշակունիների հայկական թագավորության կազմի մեջ։
Հին և միջին դարերում այն ընդգրկել է Այրարատ նահանգի Շարուր, Սյունիքի՝ Երնջակ, Ճահուկ, մասամբ Կովսական, Վասպուրականի՝ Նախճավան և Գողթն գավառները։ Վարչականորեն այն պատկանել է երկու նախարարական տների, հարավային մասը՝ Արծրունյաց, իսկ հյուսիսինը՝ Սյունյաց։
Վաղ միջնադարում գավառը եղել է նաև այլ նախարարական տների իրավասության տակ․ Մովսես Խորենացին հիշատակում է Մարդպետական, Մուրացյան տոհմերը։ Արտաշեսյան թագավորները այն դարձրել են արքունական սեփականություն։ Տիրողները կառուցել են բազմաթիվ բերդեր ու ավաններ, պատմիչները հիշում են Նախճավանը (Նախիջևանը), Տամբատը, Ոսկիողան, Ագուլիսը, Դաժգոյնքը, Վրանջունիքը, Խրամը, Խոշակունիքը և այլն։
Միջնադար
Հայ բանավոր գրականության հնագույն նմուշները՝ Գողթան երգերը, ստեղծվել և պահպանվել են այս տարածքում։ 4-րդ դարում Գրիգոր Ա Լուսավորիչն ու Տրդատ Գ Մեծ թագավորը սկզբնապես այստեղի հայությանն են ներգրավել նոր հավատի՝ քրիստոնեության ոլորտը՝ հույս ունենալով պատնեշել կենտրոնական Հայաստանը հեթանոսության ազդեցությունից։ Մեսրոպ Մաշտոցը, որ դեռևս գրերի ստեղծումից առաջ գործունեության կենտրոն էր դարձրել Գողթն գավառը, առաջինը այստեղ է տարածել հայրենի գիրն ու դպրությունը։
5-7-րդ դարերում երկրամասը մտել է Մարզպանական Հայաստանի կազմի մեջ։ 6-րդ դարի վերջին նրա մի մասը Մյունիքի հետ կարճ ժամանակով պատկանել է Ատրպատականի շահրմարությանը։ 6-7-րդ դարերում մեծապես տուժել է պարսկա-բյուզանդական պատերազմների ընթացքում, 7-րդ դարում ընկել է արաբական տիրապետության տակ՝ ընդգրկվելով Արմինիա կուսակալության կազմում։ Սյունյաց ու Վասպուրականի իշխանությունների կազմում մասնակցել է հակաարաբական ընդվզումներին։ ժողովրդական ապստամբությունները դաժանորեն ճնշվել են (703)։
Արաբական տիրապետության ժամանակաշրջանում Նախիջևանում բնակություն են հաստատել մուսուլմաններ, որոնց թիվն ավելի է մեծացել սելջուկ-թուրքերի տիրապետության ժամանակ (11-րդ դար), երբ քաղաքը դարձել է ամիրայության նստավայր։ Տիրակալները խրախուսել են իրենց ցեղակիցների ներհոսքը քաղաք և բնիկ հայերի բռնի մուսուլմանացումը։ Սելջուկ տիրակալների հովանավորությամբ ստեղծվել է արաբալեզու մուսուլմանական գրականություն, որի զարգացումը, սակայն, դադարել է թաթար-մոնղոլների տիրապետության հաստատումով (13-14-րդ դարեր)։ Երկրամասի ավաններում ու գյուղերում հայերը շարունակել են զբաղվել գյուղատնտեսությամբ, առևտրով, արհեստներով։ Հայ վաճառականները (գողթնցիներ ու երնջակցիներ) մետաքսի հումքի առևտուր էին անում Ասիայի և Եվրոպայի շուկաներում։
15-րդ դարում երկրամասը գտնվել է կարա-կոյունլուների և ակ-կոյունլուների, 16-18 դարերում Սեֆյանների տիրապետության տակ։ 16 - 18-րդ դարերում երկրամասը թուրք-պարսկական պատերազմների ռազմաբեմ էր։ 17-րդ դարի սկզբին շահ Աբբաս I-ի կազմակերպած բռնագաղթի ժամանակ տեղահանվել են նաև Գողթնի, Նախիջևանի, Երնջակի, Ճահուկի, Ջուղայի և շատ հայկական գյուղերի բնակիչներ։ Տեղահանված հայերի բնակավայրերը բնակեցվել են մուսուլման սակավաթիվ եկվորներով։ Բնաշխարհում մնացած հայերը, թեև զրկված քաղաքական կյանքից, բռնակալների ճնշման ու ծանր հարկերի տակ, շարունակել են զարգացնել իրենց ազգային մշակույթը, կառուցել են եկեղեցիներ (Ագուլիսի 12 եկեղեցիներն ու վանքերը, Ապրակունիքի, Շոռոթի, Գաղի, Շահկերտի, Նորաշենի վանական համալիրները), հիմնել հոգևոր կենտրոններ (Մեսրոպավան, Որդվատ, Ցղնա, Բիստ, Փաասկա), բազմաթիվ գրչության կենտրոններ ու դպրատներ (Աստապատ, Ազնաբերդ, ճահուկ, Կուքի, Օծոփ, Ագարակ, Նորս, Կժաձոր)։
Նոր ժամանակներ
Նադիր շահի տերության անկումից (1747) հետո, 18-րդ դարի կեսին առաջացել է Նախիջևանի խանությունը, որը 1826-1828 թվականների ռուս-պարսկական պատերազմից հետո, Թուրքմենչայի պայմանագրով, անցել է Ռուսաստանին (Երևանի խանության և Օրդուբադի գավառի հետ կազմել է Հայկական մարզը)։ Բռնությամբ Պարսկաստան քշված հազարավոր հայ ընտանիքներ վերադարձել են հայրենի տուն։ Ռուսաստանի տիրապետության տակ անցնելը դրական նշանակություն է ունեցել երկրամասի տնտեսության ու մշակույթի զարգացման համար։
1905-1907 թվականների ռուսական հեղափոխության նախօրեին և տարիներին երկրամասում ուժեղացել են գյուղացիական շարժումները։ Բնակչության շրջանում հեղափոխական աշխատանք են տարել Հումմեթ խմբի տեղական բաժանմունքները։ 1917 թվականի Փետրվարյան հեղափոխությունից հետո, Նախիջևանում, Զուլֆայում, Շահթախտում առաջացան խորհուրդներ։ 1917 թվականի մարտից մինչև նոյեմբերը գտնվել է Ժամանակավոր կառավարության՝ Անդրկովկասյան հատուկ կոմիտեի, 1917 թվականի նոյեմբերից 1918 թվականի մարտը՝ Անդրկովկասյան կոմիսարիատի իշխանության տակ։
1918-ի հունիսին թուրքական զորքերը ներխուժել են երկրամաս՝ նպատակ ունենալով հարձակվել Բաքվի կոմունայի վրա։ Առաջացող թուրքական զորքերին Ապրակունիսի մոտ հաղթական ճակատամարտ է տվել զորավար Անդրանիկը։ Սակայն հուլիսի վերջին թուրքական գերազանց ուժերին հաջողվեց տիրանալ երկրամասին, 1918 թվականի նոյեմբերին տիրեցին անգլիացիները, ովքեր ազատագերցին այն թուրքական զորքերից և վերադարձին Հայաստանի նորանկախ Հանրապետությանը։
1920-ի հուլիսի 28-ին 11-րդ կարմիր բանակի զորամասերը օկուպացրին երկրամասը։ Ավելի ուշ սկսված թուրք-հայկական պատերազմից հետո ՀՅԴ կառավարությունը Ալեքսանդրապոլում կնքեց պայմանագիր, որով Շիրակը, Կարսը և Սուրմալուն ճանաչեց որպես Թուրքիայի մաս, վերջնականապես հրաժարվեց Սևրի պայմանագրից ու Արևմտյան Հայաստանից, իսկ Նախիջևանի տարածքը թողեց մի երրորդ պետության: Պարզ է, որ խոսքն Ադրբեջանի մասին էր։ Այս պայմանագիրն ամրագրվեց Մոսկվայում ու Կարսում։ 1923 թվականի փետրվարին ստեղծվեց Նախիջևանը դարձավ ինքնավար միավոր։ 1924-ի փետրվարի 9-ին վերակազմվեց Նախիջևանի Ինքնավար Խորհդրային Հանրապետության՝ Ադրբեջանական ԽՍՀ կազմում։ 1926 թվականին ընդունվեց առաջին սահմանադրությունը (նորը՝ 1978 թվականին)։
ԽՍՀՄ իշխանության տարիներին հանրապետությունում ստեղծվեցին սոցիալիստական արդյունաբերություն, բազմաճյուղ կոլտնտեսային գյուղատնտեսություն, հաջողությամբ իրականացավ կուլտուրական հեղափոխությունը։ Հանրապետությունը մասնակցեց Հայրենական մեծ պատերազմին (1941-45)։ 3 հոգի արժանացավ Խորհդրային Միության հերոսի կոչման, հազարավորները պարգևատրվեցին շքանշաններով ու մեդալներով։
Արդյունաբերություն
Նախիջևանի համախառն արտադրանքը (ՀՆԱ) 1977 թվականին, 1940 թվականի համեմատությամբ, ավելացել է 13 անգամ։ Իրանի հետ համատեղ Արաքսի վրա կառուցվել է երկու ՀԷԿ՝ 44 Մվտ ընդհանուր կարողությամբ։ Հանրապետությունն էներգիա է ստացել նաև Անդրկովկասի միացյալ էներգահամակարգից։ Զարգացած էր լեռնահանքային արդյունաբերությունը (Փառակաչայի մոլիբդենի և կապարի, ցինկի հանքերը, Նախիջևանի աղահանքը), մեքենաշինությունն ու մետաղամշակությունը (Նախիջևանի էլեկտրատեխնիկական, Շահբուզի ավտովերանորոգման գործարաններ)։ Թեթև արդյունաբերության խոշոր ձեռնարկություններն էին Իլյիչևսկի բամբակազտիչ գործարանը, Օրդուբադի մեաաքսամանվածքային և Նախիջևանի կարի ֆաբրիկաները։
Սննդարդյունաբերությունն ընդգրկում էր գինեգործությունը (Նախիջևանի, Շահբուզի, Ապրակունիսի գինու գործարաններ), հանքային ջրերի (Բադամլիի, Միրաբի գործարաններ), մսի-կաթի (Նախիջևանի մսի կոմբինատ, կաթի գործարան), պահածոների (Օրդուբադ), ծխախոտի ֆերմենտացիոն (Նախիջևան) արտադրությունները և այլ ճյուղեր։ Կային փայտամշակման (Նախիջևանի կահույքի ֆաբրիկա), շինանյութերի (Նախիջևանի երկաթբետոնե շինվածքների գործարան, շինանյութերի կոմբինատ) արդյունաբերություն, ապակե տարաների գործարան, ալրաղաց կոմբինատ և այլն։
Արդյունաբերությունը հիմնականում կենտրոնացած էր Նախիջևանում (թողարկվող արդյունաբերական արտադրանքի 40%-ից ավելին), ինչպես նաև Օրդուբադում (մոտ 10%) և Իլյիչովսկում (20%)։
Գյուղատնտեսություն
Զարգացող ճյուղերից էին այգեգործությունը և պտղաբուծությունը։ 1980 թվականին պետությանն էր հանձնվել 8776 տ հացահատիկ, 6303 տ ծխախոտ, 53880 տ խաղող, 6481 տ բանջարեղեն և 3305 տ պտուղ։
Անասնապահությունը զարգացած էր ամենուրեք և ունի մսակաթնատու և բրդատու ուղղություն։ 1981 թվականի հունվար 1-ի դրությամբ հանրապետությունում կար 68 700 խոշոր եղջերավոր (այդ թվում՝ 23 400 կով և գոմշակով) և 288 600 մանր եղջերավոր անասուն։
1980 թվականին կոլեկտիվ և սովետական տնտեսություններում արտադրվել է 3 700 տ միս (կենդանի քաշ), 13 000 տ կաթ, 15 000 միլիոն ձու, 536 տ բուրդ։ Բուծվում էր ոչխարի բալբաս ցեղը։ Օրդուբադի շրջանում զարգացած է շերամապահությունը։
Տրանսպորտ
ԽՍՀՄ պետական սահմանի երկայնքով անցնում էր Երևան-Բաքու երկաթուղու 187 կմ երկարությամբ հատվածը։ Ջուլֆա քաղաքից ճյուղավորվում էր դեպի Թեհրան գնացող երկաթգիծը։ Զարգացած էր ավտոմոբիլային ճանապարհների ցանցը։ Նախիջևանը ավիագծով կապված է Բաքվի հետ։
Առողջապահություն
1913 թվականին Նախիջևանի ԻԽՍՀ տարածքում կար 2 հիվանդանոց՝ 20 մահճակալով։ Տարածված էին մալարիան, տրախոման, տիֆերը։ ԽՍՀՄ իշխանության տարիներին խիստ նվազել են մալարիայի դեպքերը, լրիվ վերացել են տրախոման, բծավոր և ետադարձ տիֆերը։ 1980 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ հանրապետությունում կար 46 հիվանդանոց 2 400 մահճակալով (1000 բնակչին՝ 11 մահճակալ), 52 ամբուլատորիա և պոլիկլինիկա, աշխատում էին 503 բժիշկ (83 բնակչին՝ 1 բժիշկ), 2374 միջին բուժաշխատող։ Հանրապետության տարածքում են Բադամլի բալնեոլոգիական կուրորտը, Սիրաբ և Նագաջիր բուժավայրերը։
Կրթություն և լուսավորություն
Նախիջևանի ԻԽՍՀ տարածքում ուսուցման գործը սկզբնավորվել է հնագույն ժամանակներում (ծիսակարգերի և հեթանոսական այլ արարողությունների ուսուցում)։ Մինչև հայ գրերի ստեղծումը այստեղ գոյություն են ունեցել մեհենական գիր ու գրականություն, զարգացած է եղել ժայռապատկերային գրությունը։ Այստեղ են ստեղծվել նաև առաջին հայկական դպրոցները։
Եկեղեցական դպրոցներ
Ուսուցման, լուսավորության ու դպրության գործը լայն զարգացում է ստացել մասնավորապես միջին դարերում։ Այս շրջանում գործել են ավելի քան 30 գրչատներ ու դպրոցներ, ստեղծվել են բազմաթիվ ձեռագրեր, որոնցից մեզ հասած ավելի քան 300-ից 140-ը պահվում է Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանում։ Հայտնի են ավելի քան 200 գրիչների անուններ։ Առանձնապես բեղմնավոր է եղել Ագուլիսի, Աստապատի, Ապրակունիսի, Ջուղայի, Նախիջևանի, Շոռոթի, Նորաշենի, Ցղնայի, Քռնայի, Շահապունիքի, Օծոփի, Կուքիի վանքերի, գրչության կենտրոնների ու դպրոցների գործունեությունը։ Արևելյան Հայաստանը Ռուսաստանին միանալուց (1828) հետո կրթության ու լուսավորության գործը նոր վերելք է ապրել։ 1830-50-ական թվականներին արդեն դպրոցներ էին գործում Օրդուբադում, Ազայում, Շարուրի գյուղերում։
Նոր ժամանակներ
1860-1870-ական թվականներին դպրոցներ են բացվել Նախիջևանում (նաև օրիորդաց), Աստապատում, Ազնաբերդում, Ցարմջայում (նաև ռուսական), Թմբուլում, Ցղնայում, Փաոակայում, Տանակերտում, Մեսրոպավանում, Ճահուկում, Նորսում և այլ բնակավայրերում։ 1867 թվականին Պերճ Պռոշյանի ջանքերով բացվել են Ագուլիսի հոգևոր (դասավանդել է նաև Րաֆֆին) և Հայկանուշյան օրիորդաց դպրոցները։ Մի շարք դպրոցներում (Ագուլիս, Նախիջևան, Օրդուբադ) գործել են գրադարաններ։ 19-րդ դարում, կրոնական առարկաներից բացի, դպրոցներում դասավանդվում էին հայոց լեզու, ռուսաց լեզու, անգլերեն, թվաբանություն, պատմություն, աշխարհագրություն, տոմարագիտություն, կենդանաբանություն, նկարչություն, երգեցողություն, ձեռագործություն և այլ առարկաներ։
Մինչև խորհդրային կարգերի հաստատումը հանրապետության տարածքում կար 45 տարրական դպրոց (մոտ 2 000 աշակերտ)։ 1979/80 ուս․ տարում գործել են 218 հանրակրթական դպրոց, 4 միջնակարգ մասնագիտական ուսումնական հաստատություն, մանկավարժական ինստիտուտ։ 1979 թվականին կար 242 մասսայական գրադարան, 3 թանգարան (այդ թվում՝ Նախիջևանի ԻԽՍՀ պատմության, Ադրբեջանի գրականության), 223 ակումբ, 182 կինոսարքավորում, երաժշտա-դրամատիկական թատրոն։
ԽՍՀՄ իշխանության տարիներին հանրապետությունում ստեղծվել են նաև գիտական հիմնարկներ՝ Ադրբեջանական ԽՍՀ ԳԱ-ի, մինիստրությունների և գերատեսչությունների փորձակայաններ ու հենակետեր, Ադրբեջանական ԽՍՀ ԳԱ-ի գիտական կենտրոն և այլն։
Ճարտարապետություն
Նախիջևանի ԻԽՍՀ տարածքում հայտնաբերվել են բրոնզե, քարե, խեցե իրեր, կիկլոպյան կառույցների (մ.թ.ա. 2-1-ին հազարամյակներ) մնացորդներ։
Հայկական միջնադարյան ճարտարապետություն
Միջնադարյան նշանավոր համալիրներից են Աստապատի Կարմիր (10-17-րդ դարեր) և սուբ Վարդան (17-րդ դար), Կուքիի սուրբ Նշան (12-13-րդ դարեր), Ապրակունիսի սուրբ Կարապետ (14-17-րդ դարեր), Ագուլիսի սուրբ Թովմա (14-17-րդ դարեր), Փառակայի սուրբ Հակոբի (17-18-րդ դարերի) վանքերը, ամրոցներից՝ Երնջակի, Շահապոնքի, Արբա, Ճահուկ բերդերը։ Պաշտամունքային կառույցները, հիմնականում եռանավ և քառամույթ գմբեթավոր բազիլիկներ են։ Առաջին տիպին են պատկանում Բիստի սուրբ Աստվածածին (1687) և սուրբ Նշան (17-րդ դար), Շրջուի (17-րդ դար), Նիրգուդի (18-րդ դար), Փառակայի սուրբ Շմավոն (1680), Շոռոթի սուրբ Լուսավորիչ (1708) եկեղեցիները և այլն։
Գմբեթավոր բազիլիկներ են Օծոփի սուրբ Աստվածածին (13-14-րդ դար), Գաղի սուրբ Գրիգոր, Ցղնայի սուրբ Աստվածածին վանքերի, Մեսրոպավանի Գրիգոր Լուսավորիչ վանքի, Ագուլիսի սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ, սուրբ Քրիստափոր, սուրբ Երրորդություն եկեղեցիները (15-17-րդ դար)։
Հայկական միջնադարյան ճարտարապետության Նախիջևանի դպրոցի առանձնահատկություններից է բեմի բազմանիստ աբսիդը, ինչպես նաև երկու շինանյութի քարի ու աղյուսի համատեղ կիրառումը։ Գմբեթավոր բազիլիկների հիմնական ծավալը կառուցվում էր սրբատաշ տուֆ քարից, իսկ սլացիկ թմբուկով և սրածայր վեղարով գմբեթը աղյուսից (Ագուլիսի սուրբ Քրիստափոր, սուրբ Երրորդություն, Շոռոթի սուրբ Հակոբ եկեղեցիներ և այլն)։ Պաշտամունքային կառույցներում տարբեր շինանյութերի այսպիսի կիրառումը նորություն էր միջնադարյան հայ շինարվեստում։ Նախիջևանի Ցղնայի սուրբ Աստվածածին վանքի եկեղեցու զանգակատունը (17-րդ դար)։
Մուսուլմանական կառույցներ
Մուսուլմանական ճարտարապետական հուշարձաններից են Յուսուֆ իբն Կուսեյիրի և Մոմինե-խաթունի դամբարանները (երկուսն էլ 12-րդ դար) Նախիջևանում, Ղարաբաղլարի համալիրը՝ բաղկացած զույգ մինարեներով շքամուտքից (12-րդ դար) և աղյուսաշեն դամբարաններից (14-րդ դար), Գյուլիստանի դամբարանը (13-րդ դար)։
Այլ շինություններ
Առանձնակի հետաքրքրություն ունեն դեռևս վաղ միջնադարում Արաքսի վրա կառուցված Ջուղայի, 16-17-րդ դարերի Գիրան, Երնջակ, Նախիջևան, Արբա և այլ գետերի վրա կառուցված Ազայի հնգաթռիչք, Շահկերտի, Ագուլիսի, Փառակայի, Բիստի, Ողոհիի և այլ վայրերի միաթռիչք ու երկթռիչք կամուրջները։ Հայկական ժողովրդական ճարտարապետության արժեքավոր կառույցներից են Ագուլիսի բնակելի տները (18-19-րդ դարեր)։ Դրանք քաղաքատիպ են, 2-3 հարկանի, նկուղով, քարից կամ աղյուսից, հարթ տանիքներով, յուրաքաևչյուր հարկում սենյակները խմբավորված են կամարակապ ընդարձակ լոջիաների շուրջ։
ԽՍՀՄ իշխանության տարիևերին Նախիջևանի ԻԽՍՀ քաղաքներում և գյուղերում լայնորեն ծավալվել են բնակելի, հասարակական և արդյունաբերական շենքերի շինարարություն, բնակավայրերի կանաչապատման և բարեկարգման աշխատանքներ։ Օգտագործվել են տեղական շինանյութեր։ Բնակելի տները կառուցվել են ավանդական լոջիաներով ու պատշգամբներով։ Հասարակական լավագույն շենքերից են Նախիջևանի երաժշտադրամատիկական թատրոնի շենքը (1964, ճարտարապետներ՝ Է․ Իսմայիլով, Հ․ Մեջիդով), Ադրբեջանի կոմկուսի Նախիջևանի ԻԽՍՀ մարզկոմի շենքը (1965, ճարտարապետ Յու․ Իբրահիմով)։
Քանդակագործություն
Քանդակագործական բարձր արվեստով են կերտված մի շարք հուշարձանների՝ Ագուլիսի, Աստապատի, Ցղնայի, Փառակայի, Շոռոթի, Ռամիսի, Ապրակունիսի, Օծոփի և այլ վայրերի եկեղեցիների որմերի 16-18-րդ դարերի պատկերաքանդակներն ու սյուժետային պատկերումները, խաչքարերն ու կենցաղային տեսարաններով տապանաքարերը։ Առանձնակի ուշադրության է արժանի հատկապես Ջուղայի հռչակավոր գերեզմանատունը, որը 1648 թվականին ունեցել է շուրջ 10 000 լավ պահպանված խաչքարեր (այժմ՝ ամբողջովին ավերված)։ Եզակի են Ցղնայի սուրբ Աստվածածին վանքի և նրա զանգակատան բարձրաքանդակները, որոնք պատկերում են թագակիր Աստվածածնին ամբողջ հասակով և Քրիստոսի խաչելությունը։ Տաճարն այժմ վերացված է։ Բարձրարվեստ բարձրաքանդակներ ունեն նաև Ագուլիսի սուրբ Քրիստափոր, սուրբ Թովմա, Աստապատի սուրբ Վարդան, Նախիջևանի սուրբ Գևորգ և այլ եկեղեցիները։
Որմնանկարչություն
Նախիջևանի ԻԽՍՀ տարածքում ստեղծված կերպարվեստի պատմության մեջ նշանակալից տեղ ունի նաև որմնանկարչությունը։ Միջնադարից սկսած այստեղ որմնանկարվել են ոչ միայն վանքերն ու եկեղեցիները, այլև պալատներն ու բնակելի տները (Ջուղա, Ագուլիս, Նախիջևան)։ Մեզ հասած որմնանկարչական հուշարձանները վերաբերում են 17-19-րդ դարերի, որոնք հիմնականում կատարել են Հովնաթանյան ընտանիքի նկարիչները։ Վերջիններս, հայկական գեղանկարչության մեջ ներմուծելով նոր սյուժեներ ու մեկնաբանումներ, գեղագիտական նոր ըմբռնումներով ստեղծել են ճարտարապետության և նկարչության սինթեզի մի նոր որակ, որն էլ ուղենիշ է ծառայել բազմաթիվ նկարիչների համար։ Որմնանկարչական հուշարձաններից առավել նշանակալից են Ագուլիսի սուրբ Թովմա վանքի, սուրբ Քրիստափոր եկեղեցու (1680-ական թվականներ, Նաղաշ Հովնաթան), Ապրակունիսի սուրբ Կարապետ վանքի (1740, Հակոբ և Հարություն Հովնաթանյաններ), Շոռոթի սուրբ Լուսավորիչ, սուրբ Աստվածածին (17-րդ դար, Նաղաշ Հովնաթան), Աստապատի Կարմիր վանք, Ազնաբերդի սուրբ Գրիգոր, Ճահուկի Ս․ Հովհաննես (18-19-րդ դարեր) և այլ վանքերի ու եկեղեցիների որմնանկարները։ Ինքնատիպ է Ագուլիսի սուրբ Թովմայի շքամուտքի բարավորի ձևավորումը՝ «Թովմայի անհավատությունը» սյուժետային պատկերումը (Քրիստոսի և Թովմայի բարձրաքանդակները վարպետորեն զուգակցված են Աստվածածնի, Մարիամ Մագթաղինացու և աստծու որմնանկարների հետ)։ Ցուրօրինակ լուծում ունի նաև տաճարի գմբեթի որմնանկարը, որն աստղազարդ երկնքի պատրանք է ստեղծում։
Վաղ շրջան
Նախիջևանի ԻԽՍՀ-ի տարածքը հայ երգի ու երաժշտական մշակույթի հնագույն կենտրոններից է։ Հայկական ժողովրդական երգ-երաժշտության պատմությունն առնչվում է պատմական Գողթն գավառի երգերին։ Գողթնում հնամենի ժողովրդական երգերն ու առասպելները գուսան-վիպասանների օգնությամբ նաև թատերականացվել են, ուր մեծ տեղ է հատկացվել պարարվեստին։ 8-րդ դարից սկսած Գողթնում և նրա շրջակայքում, ի թիվս այլ շարականների, լայնորեն տարածվել է Գողթնի Խոսրով իշխանի որդուն՝ Դամասկոսում արաբների գլխատած (737) Վահան Գողթնեցուն (701-737) նվիրված «Զարմանալի է ինձ» գովք-շարականը։ Վերջինիս հեղինակը, ըստ ավանդության, համարվում է Վահանի քույրը՝ Խոսրովիդուխտը, որն էլ, փաստորեն, հայ առաջին կին բանաստեղծ-երաժիշտն է։
Նախիջևանի ԻԽՍՀ-ի տարածքը կազմող գավառներում, հեթանոսական հնագույն և վաղ միջնադարյան երգերից ու վիպական ստեղծագործություններից բացի, լայն տարածում են գտել նաև եկեղեցական և աշխարհիկ երգերը, որ կատարվել են եկեղեցիներում, իշխանական պալատներում ու նստավայրերում, զանազան հանդեսներում։ Այստեղ հնուց ի վեր երգ-երաժշտությամբ են ուղեկցվել Համբարձման և Վարդավառի, Բարեկենդանի և Ծաղկազարդի ավանդական տոնակատարությունները։ Այս ամենը, գրավոր աղբյուրներում արտացոլվելուց զատ, պատկերված է նաև Ջուղայի հռչակավոր գերեզմանատան 16-17-րդ դարերի հազարավոր խաչքարերի ու խոյակերպ տապանաքարերի կենցաղային պատկերաքանդակներում, ուր քանդակված են երաժիշտներ, պարողներ, նվագարաններ։
Միջնադար
12-18-րդ դարերի հայ երաժշտության ու երգարվեստի կուտակած հարուստ փորձի հիման վրա Ագուլիսի սուրբ Թովմա, Աստապատի սուրբ Վարդան և սուրբ Ստեփանոս կամ Կարմիր, Նախիջևանի սուրբ Սարգիս, Ապրակունիսի սուրբ Կարապետ, Ջուղայի Ամենափրկիչ, Շոռոթի սուրբ Աստվածածին և սուրբ Հակոբ, Ցղնայի սուրբ Աստվածածին և այլ վանքերի նշանավոր դպրոցներում երաժշտությունն արդեն հատուկ երգարանների օգնությամբ ուսումնասիրվում էր որպես գիտություն՝ երաժշտության պատմության ու տեսության ուսուցմամբ։
17-18-րդ դարերում ժողովրդապրոֆեսիոնալ երաժշտության զարգացման նոր փուլը նշանավորվում է աշուղներով ու երգասացներով, որոնցից ամենատաղանդավորն ու մեծ հեղինակությունը Նաղաշ Հովնաթանն էր։ Նրա երգերից մեկի՝ «Տաղ ի վերա գարնան ու ուրախութեան»-ի, մեղեդին պահպանվել է մինչև մեր օրերը։ Հայկական մարզի վերաբերյալ Ի․ Շոպենի տվյալներով, 19-րդ դարի կեսերին Նախիջևան քաղաքի 9 և շրջակա գյուղերի 10 երաժիշտները (բոլորը), իսկ Օրդուբադի շըրջանի 6 երաժիշտներից 5-ը հայեր էին։
Նախիջևանի 19-րդ դարի աշուղներից հայտնի են Միսկին-Բուրջին, Մարոն (Մարիամ), Փանահին (Ստեփան), որոնցից Միսկին Բուրջիի «էշխիցդ ջունուն դառած» երգի մեղեդին պահպանվել է ցայսօր։
Նոր շրջան
19-րդ դարի կեսերից Նախիջևանի ԻԽՍՀ-ի տարածքում մշակութային կյանքի նոր առաջխաղացմանը զուգընթաց նկատելի աշխուժացել է նաև երաժշտարվեստը, որի կենտրոնը Ագուլիսն էր։ 1851 թվականին այստեղ բացված դպրոցում, ապա Պերճ Պռոշյանի ջանքերով 1867 թվականին բացված Ագուլիսի հոգևոր և Հայկանուշյան օրիորդաց դպրոցներում կանոնավոր և բարձր մակարդակով ուսուցանվել են երգեցողություն և եկեղեցական երգեցողություն։ Հիմնականում այդ դպրոցների (1-3, 1-5 դասարաններով) շրջանավարտներից ու սաներից կազմված երգչախումբը ակտիվորեն մասնակցել է Ագուլիսի Ս․ Թովմա, Ս․ Քրիստափոր և մյուս եկեղեցիների պատարագներին։ Ագուլիսի երգչախումբը իր մասնակցությունն է բերել Ագուլիսի «թատերասերների խմբի» 1868, 1873, 1875 թվականին բեմադրած ներկայացումներին (Հ․ Կարենյանի «Շուշանիկ», Մ․ Տեր-Գրիգորյանի «Էս էլ քի մոցիքլութին», Գ․ Սունդուկյանի «Պեպո» և այլն)։
19-րդ դարի վերջերից Նախիջևանի հայությունը աստիճանաբար սկսել է կենտրոնանալ Անդրկովկասի հայ մշակույթի կենտրոններում՝ Թիֆլիսում, Երևանում, Բաքվում, Շուշիում, ինչպես նաև Մոսկվայում և Պետերբուրգում։ Գողթնից են սերում Կոմիտասը (պապերը 17-րդ դարի վերջերին Ցղնա ավանից գաղթել են Քյոթահիա), Արամ Խաչատրյանը (ծնողները 19-րդ դարի վերջերին Ազա գյուղից տեղափոխվել են Թիֆլիս), Արամ Մերանգուլյանը և ուրիշներ։
Նվագարաններից տարածված են եղել փանդիռը, փողը, թմբուկը, տավիղը, հովվական սրինգը, զուռնան, դուդուկը, թառը, քամանչան, սազը, պարկապզուկը։ 19-րդ դարում Ագուլիս են մուտք գործել դաշնամուրն ու ջութակը։
18-19-րդ դարերում ներկայիս Նախիջևանի ԻԽՍՀ-ի տարածքում նկատելի զարգացում է ապրել նաև Ադրբեջանական երաժշտությունը։ Խորհրդային իշխանության հաստատումից հետո 1923 թվականին Նախիջևան քաղաքում Ադրբեջանական դրամատիկական թատրոնին կից կազմակերպվել է երգչախումբ։ 1952 թվականից գործում են Նախիջևանի երգի և պարի, 1966 թվականից՝ ժողովրդական գործիքների անսամբլները։
1938 թվականին Նախիջևան քաղաքում բացվել է երաժշտական դպրոց։ Երաժշտական դպրոցներ են գործում նաև Օրդուբադում, Շահբուզ, Իլյիչովսկ, Ջուլֆա շրջկենտրոններում։
Թատրոն
Հայկական թատերարվեստի սկզբնավորման մասին առավել հայտնի տեղեկությունները կապված են ներկայիս Նախիջևանի ԻԽՍՀ-ի տարածքի հետ։ Պատմական Գողթն գավառի գուսաններն ու վարձակներն իրենց երգերով, պարերով, զրույցներով ներկայացրել ու սերնդեսերունդ փոխանցել են դիցաբանական-առասպելաբանական թատերականացված պատմություններ։ Զարգացման որոշակի աստիճանի հասած թատերագրության տարրեր են պարունակում Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմության» մեջ պահպանված (գուսաններից գրառված) գրական բացառիկ բարձրարվեստ նմուշները։ Հայ պատմիչների վկայությամբ, գուսանների արվեստը, չնայած եկեղեցու հալածանքներին, հարատևել է դարեր։ Թատերական կյանքը վերածնունդ է ապրել 19-րդ դարի երկրորդ կեսից։ Նախիջևանում առաջին ներկայացումները տվել է «Արամյան թատրոնը» 1850 թվականին։ Տեղի ուժերով անդրանիկ ներկայացումը բեմադրվել է 1866 թվականին, Ագուլիսում (Գալֆայան, «Արշակ Երկրորդ»)։ 1868 թվականին Պերճ Պռոշյանը բեմադրել է Հակոբ Կարենյանի «Շուշանիկ» պիեսը, ուր հերոսուհու դերում հանդես է եկել Զարուհի Փափազյանը (հետագայում Ալեքսանդրապոլի առաջին դերասանուհին՝ Զ․ Գյուլումյան)։ Ներկայացումներ են տրվել նաև Օրդուբադում և Ջուլֆայում։ Տեղի թատերասերներից բացի հանդես են եկել դերասաններ Մ․ Աղայանը, Մ․ Սաֆրազյանը, Վարդան Միրզոյանը, Օվի Սևումյանը, Հասմիկը, Միքայել Մանվելյանը և ուրիշներ։
Ա․ Պարզյանի ջանքերով 1913 թվականից Նախիջևանում գործել է Թիֆլիսի Հայոց դրամատիկական ընկերության մասնաճյուղը։ 1917 թվականին բեմադրվել է Արմեն Տիգրանյանի «Անուշ» օպերան (ռեժիսոր Վ․ Բունի, Անուշի դերում՝ Սաթենիկ Գասպարբեկյան)։ Թատերասերների ուժերով 1939 թվականին կազմակերպվել է պետական դրամատիկական թատրոն (բացվել է նոյեմբերի 29-ին՝ Լ․ Միքայելյանի «Գոշ» ներկայացումով), որը երկար չի գործել։ Հայ թատերասերների օրինակով 1883 թվականից ձևավորվել է Նախիջևանի Ադրբեջանական թատրոնը (բացվել է Ախունդով Միրզա Ֆաթալիի «Մսյո Ժորդան» ներկայացումով), որի զարգացմանը նպաստել են Է․ Սուլթանովը (թատրոնի հիմնադիր), դրամատուրգ Ջ․ Մամեդկուլիգադեն, դերասաններ Ռզա Թահմասիբը (1907 թվականին բեմադրել է Գոգոլի «Մեռած հոգիները», Չիչիկովի դերում՝ Թահմասիբ), Հ․ Արաբլինսկին, Ս․ Ռուհուլլան, Մ․ Ա․ Ալիևը և ուրիշներ։
1890-ական թվականներին ներկայացումները տրվել են Նախիջևանի հայկական դպրոցի դահլիճում, բացի ադրբեջանական դրամատուրգներից խաղացվել են նաև Վ․ Մադաթյանի, Գաբրիել Սունդուկյանի, Է․ Տեր-Գրիգորյանի և այլոց պիեսները։ 1913 թվականին Ս․ Ռուհուլլան հայ թատերասերների հետ բեմադրել է Մ․ Բելայայի «Ծաղրածուներ» պիեսը (Ա․ Պարզյանի թարգմանությամբ)։ 1923 թվականին թատրոնը պետականացվել է և կրել է Մ․ Ֆ․ Ախունդովի անունը։ Այստեղ բեմադրվել են նաև Շիրվանզադեի «Նամուս», Ս․ Բաղդասարյանի «Արյունոտ անապատ» և այլ պիեսներ։
Վանքասարի հուշարձաններ
Պատմություն
Վանքասարի հարավային ստորոտում՝ կրաքարային ժայռի տակից, դուրս է ժայթքում Շահ-Բուլաղ վարար աղբյուրը։ Դա սովորական աղբյուր չէ, այլ գետակ։ Խաչենագետը վերին և միջին հոսանքներում ներծծվում է հրաբխային ծակոտկեն և լեռան տակ գտնվող մինչհրաբխային ժամանակաշրջանի գետահովտով դուրս գալիս Շահ-Բուլաղ։ Ջուրը պայման է հանդիսացել, որ այստեղ դարեր շարունակ եղել է բնակավայր։ Ապացույցը հուշարձաններն են, որոնք ըստ ժամանակաշրջանի բաժանված են չորս շերտի։
Հուշարձանների առաջին շերտ
Հուշարձանների առաջին շերտը, որը կառուցվել է ուշ շրջանում, կիսավեր վիճակում է։ Արտաքին շարվածքն ամբողջովին քանդված է։ Աղբյուրից մի փոքր դեպի արևելք երևում են ավերված պարիսպների մասերը և աշտարակների հիմքերը։ Գրավոր փաստերը վկայում են, որ 18-րդ դարի երկրորդ քառորդում Փանահ Ալի-խանը Քաբիրլիի գավառամասի Բայաթ բերդից իր քոչվոր ցեղակիցների հետ տեղափոխվել է այստեղ։ Նա վերականգնել է նախկինում գոյություն ունեցող ամրոցը և մի որոշ ժամանակ բնակություն հաստատել։ Վերակառուցված բերդի մեջ կառուցել է շուկա և մզկիթ։ Երբ խանը տեղափոխվել է Շուշի, աստիճանաբար Շահ-Բուլաղի ամրոցը լքվել է և վերածվել ավերակների։
Հուշարձանների երկրորդ շերտ
Հուշարձանների երկրորդ շերտը վերաբերում է միջնադարին՝ մոտավորապես Համամ Արևելցու ժամանակաշրջանին։
Ըստ պատմաբան Սեդրակ Բարխուդարյանի՝ այս հուշարձանը այն տապանաքարն է, որը դրված է եղել Համամի հարազատի վրա, իսկ բնակավայրը մտել է Համամ իշխանի տիրույթների մեջ ։
Հին հայկական գերեզմանատուն
Հին հայկական գերեզմանատունը տարածվում է աղբյուրի հյուսիսարևելյան կողմում՝ փոքր թեքության վրա։ Դարերի ընթացքում հարյուրավոր տապանաքարեր քայքայվել և իրենց սկզբնական տեսքը կորցրել են։ Դրանց զգալի մասը թաղվել է հողի մեջ, իսկ թեքադիր մասում գտնվողները կիսով չափ ծածկված են հողով։
Հնագույն հուշարձաններ
Հնագույն հուշարձանները թաղված են հողի տակ և գրավում են ընդարձակ տարածություն։ Այս հնավայրը արցախյան Տիգրանակերտ քաղաքն է ։ Տիգրան Մեծ թագավորն իր անունով կառուցել է տվել չորս Տիգրանակերտ։ Դրանցից ամենամեծը Աղձնիքում էր։ Մյուս քաղաքները կառուցվեցին Արցախում, Ուտյաց աշխարհում և Գողթն գավառում։ Այս չորս Տիգրանակերտներից առաջինը կառուցվել է Արցախում։ Տիգրանակերտը Արցախի ամենահին քաղաքն է եղել։ Այն հաստատվում է Մովսես Կաղանկատվացու աշխատությունում։ Պատմիչը խոսում է 8-րդ դարի սկզբին Պարտավի եկեղեցական ժողովի մասին, որտեղ ներկա է եղել նաև «Տկռակերտի Պետրոս վանականը»։ Ապա երևում է, որ 10-րդ դարում ապրած Սևադային նվիրած վիմագիր արձանագրությունից այդ քաջ ու խելացի իշխանը մասնակցել է Տիգրանակերտի համար մղված կռիվներին։ Սեբեոսը նույնպես հիշատակում է Տիգրանակերտ անունը։ Արդեն 10-րդ դարում Արցախի Տիգրանակերտն ավերակ էր։
Ուսումնասիրություններ
19-րդ դարի 90-ական թվականներից սկսած՝ հնադարյան այդ հուշարձանները երկարատև ուսումնասիրությունների առարկա դարձան Շուշվա ռեալական ուսումնարանի ուսուցիչ Էմիլ Ռյոսլերերի և վարդապետ Խաչիկ Դադյանի համար։ Տարբեր ժամանակներում հուշարձանների ուսումնասիրությամբ զբաղվել են հնագետներ Ռուդոլֆ Վիրխովը, Իվանովսկին, Սմբատ Տեր-Ավետիսյանը, Մեսչանինովը, Հումմելը, Թաշչյանը, Քուշնարյովան, Մինկևիչ-Մուստաֆաևան և ուրիշներ։ Պեղումները կատարվել են հիմնականում մարզի կենտրոնական մասում՝ Կարկառ և Խաչեն գետերի միջին հոսանքներում՝ Առաջաձոր, Խոջալու, Ստեփանակերտ բնակավայրերի շրջակայքում։
Բրոնզեդարյան հուշարձանները դամբանաբլուրների տեսքով ամբողջական տեսքով տեղավորված են գետերի ափերին կամ հին ճանապարհների եզրերին։ Դրանց տարածման գոտին սկսվում է Ղարաբաղի դաշտավայրից և ձգվում դեպի Լեռնային Ղարաբաղի խորքերը, իսկ տեղ-տեղ՝ լեռնանցքներով, Թարթառ, Խաչեն և Իշխանիկ գետերի հովիտներով՝ մեկը դեպի Սյունիք, իսկ մյուսը՝ Սևանի ավազանը։ Մարտակերտի հատվածում կա 15 դամբանաբլուր, որոնցից 8-ը գտնվում է իրար կողքի՝ մի գծի վրա։ Շահ-Բուլաղ ամրոցի կամ հին արցախյան Տիգրանակերտի ավերակների մոտակայքում՝ ճանապարհի ուղղությամբ, սկսվում են դամբանաբլուրների փոքր խմբեր, որոնք վերջանում են վիթխարի դամբանաբլրով։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հուշարձաններ Կատեգորիա:Հուշարձաններ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Արցախ