cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Նարկոտիկ դեղանյութեր
Ինհալացիոն նարկոտիկ դեղանյութեր
Ինհալացիոն նարկոտիկ դեղանյութերը ցնդող հեղուկների (պարզ եթերներ, քլորաֆորմ, եռքլորէթիլեն, ֆտորոտան, քլորէթիլ և այլն) և գազանման նյութերի (ազոտի ենթօքսիդ, ցիկլոպրոպան և այլն) ձևով են։
Ոչ ինհալացիոն նարկոտիկ դեղանյութեր
Ոչ ինհալացիոն նարկոտիկ դեղանյութեր օգտագործվում են ներերակային (հեքսենալ, նատրիումի թիոպենտալ, պրոպանիդիդ և այլն) և ուղիղաղիքային նարկոզի ժամանակ։
Կիրառումը
Կատեգորիա:Դեղեր Կատեգորիա:Բժշկություն
Ցեցիկ
Ցեցիկ, գյուղատեղի (նախկինում միջնադարյան հայաբնակ գյուղ) Մեծ Հայքի Սյունիք նահանգի Ճահուկ գավառում, ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Շահբուզի շրջանում։
Աշխարհագրություն
Գտնվում է Օծոփ գյուղից 4-5 կմ հյուսիս-արևմուտք ։
Պատմություն
Ընդգրկել է ավելի քան 90 բնակելի և այլ շինություններ։ Սկսած 18-րդ դարի վերջերից անմարդաբնակ է և այժմ ավերակ է ։
Ճարտարապետություն
Ավերակներում նշմարվում են եկեղեցու հետքերը ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Շահբուզի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Լքված բնակավայրեր
Անաստասյա Վերտինսկայա
Անաստասյա Ալեքսանդրովնա Վերտինսկայա (Анастасия Александровна Вертинская, ), խորհրդային և ռուսական թատրոնի ու կինոյի դերասանուհի, ՌԽՖՍՀ ժողովրդական արտիստ (1988 թ.):
Կենսագրություն
Անաստասյա Վերտինսկայան ծնվել է Մոսկվայում, հայտնի դերասան, բանաստեղծ և կոմպոզիտոր Ալեքսանդր Վերտինսկու և դերասանուհի, նկարչուհի Լիդիա Ցիրգվավայի ընտանիքում, երբ վերջիններս նոր էին վերադարձել Շանհայից։ Անաստասյայի ավագ քույրը դերասանուհի, ՌԽՖՍՀ վաստակավոր արտիստ Մարիաննա Վերտինսկայան է։ Մանկության տարիներին Անաստասյան երազում էր բալետի պարուհի դառնալ, սակայն ամեն-ինչ փոխվեց 1960 թվականին, երբ ռեժիսոր Ալեքսանդր Պտուշկոն դեռահաս Անաստասյային հաստատեց «Ալ առագաստներ» ֆիլմում Ասոլի դերում խաղալու համար։ Հաջորդ՝ 1961 թվականին էկրան բարձրացավ «Երկկենցաղ մարդը» կինոնկարը, որտեղ կրկին գլխավոր դերերից մեկով հանդես եկավ Անաստասյան։ Ի դեպ, ֆիլմում նա հրաժարվել էր կրկնորդներից, լողում էր սառը ջրում, սուզվում էր առանց աքվալանգի և կարողանում էր երկար մնալ ջրի տակ ։ Ֆիլմը դարձավ 1962 թվականի առաջատարը և Տրիեստի միջազգային կինոփառատոնում շահեց «Արծաթե աստղակերպ» մրցանակը, իսկ Անաստասյան ստացավ խորհրդային կինեմատոգրաֆի «ծագող աստղի» կարգավիճակ։
1962 թվականին Անաստասյան ընդգրկվեց Մոսկվայի Ալեքսանդր Պուշկինի անվան դրամատիկական թատրոնի թատերախմբի մեջ։ 1963 թվականին ընդունվել է Բորիս Շչուկինի անվան թատերական ինստիտուտ։ Նրա համակուրսեցիներից էին Նիկիտա Միխալկովն ու Նիկոլայ Բուռլյաևը։ 1964 թվականին Անաստասյան նկարահանվեց Գրիգորի Կոզինցևի «Համլետ» կինոնկարում՝ կատարելով Օֆելյայի դերը։ Նրա մասին ֆիլմի ռեժիսորն ասել է. «''Նա իրականում 18 տարեկան էր, հիանալիորեն համընկնելով շեքսպիրյան կերպարի արտաքին տվյալներին՝ քնքշություն, մաքրություն, դեմք, որը նման էր վաղ Վերածննդի դիմանկարներին... Ամեն-ինչ լավ էր, և ձեռքերը, և պարանոցը, և քայլվածքը, բայց սիրտը չէր զարկում։ Սրտին ստիպեց բաբախել Շոստակովիչը։ Այդպես պատահում է...''» : Կինոնկարը բազմաթիվ մրցանակների արժանացավ, այդ թվում Վենետիկի կինոփառատոնի հատուկ մրցանակին և Անաստասյան միջազգային ճանաչում ձեռք բերեց։ Նրան նույնիսկ անվանեցին «Խորհրդային էկրանի Վիվիեն Լի»։ Բարձր են գնահատվել նրա դերակատարումները նաև «Աննա Կարենինա» (1967 թ.), «Վաղաժամ մարդը» (1971 թ.), «Պատահար Պոլինինի հետ» (1970 թ.) և այլ ֆիլմերում։
1967-1968 թվականներին Անաստասյա Վերտինսկայան աշխատում էր Եվգենի Վախթանգովի անվան թատրոնում, իսկ 1968-1980 թվականներին՝ Մոսկվայի «Սովրեմեննիկ» թատրոնում։ Թատրոնում նրա աչքի ընկնող դերերից էին՝ Ռանևսկայա (Անտոն Չեխովի «Բալենու այգին»), Վալենտինա (Միխայիլ Ռոշչինի «Վալենտինն ու Վալենտինան»), Օլիվիա (Ուիլյամ Շեքսպիրի «Տասներկուերորդ գիշեր»), Նինա Զարեչնայա (Անտոն Չեխովի «Ճայը»), Ելենա Անդրեևնա (Անտոն Չեխովի «Քեռի Վանյա»), Էլմիրա (Մոլիերի «Տարտյուֆ, կամ խաբեբա»), Լիզա Պրոտասովա (Լև Տոլստոյի «Կենդանի դիակ») և այլն։
1989 թվականին Անաստասյա Վերտինսկայան իր հոր հիշողությունների հիման վրա գրել է «Տեսիլք, կամ ռուսական Պիեռոյի ուղին» պիեսը, բեմադրել այն և կատարել Ալեքսանդր Վերտինսկու դերը։ 1991 թվականին Անաստասյան ստեղծել և գլխավորել է ռուս դերասանների Բարեգործական հիմնադրամը։ Այդ կազմակերպությունը օգնում է թատրոնի և կինոյի կարիքավոր վետերաններին։
Անձնական կյանք
1966 թվականին Անաստասյա Վերտինսկայան ամուսնացել է իր համակուրսեցու՝ Նիկիտա Միխալկովի հետ։ Որդու՝ այժմ դերասան և գործարար Ստեփան Միխալկովի ծնվելուց երեք տարի անց, նրանք բաժանվեցին։
Այնուհետև Անաստասյա Վերտինսկայան փաստացի ամուսնական կապի մեջ է եղել նաև բանաստեղծ և կոմպոզիտոր Ալեքսանդր Գրադսկու և դերասան, ռեժիսոր Օլեգ Եֆրեմովի հետ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Դեկտեմբերի 19 ծնունդներ Կատեգորիա:1944 ծնունդներ Կատեգորիա:Մոսկվա քաղաքում ծնվածներ Կատեգորիա:Անձինք այբբենական կարգով Կատեգորիա:Ապրող անձինք Կատեգորիա:Խորհրդային դերասանուհիներ Կատեգորիա:Ռուս դերասանուհիներ Կատեգորիա:Դերասաններ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Բարեկամության շքանշանի ասպետներ (Ռուսաստան) Կատեգորիա:ՌԽՖՍՀ ժողովրդական արտիստներ Կատեգորիա:ՌԽՖՍՀ վաստակավոր արտիստներ Կատեգորիա:Բորիս Շչուկինի անվան թատերական ինստիտուտի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Ե․ Վախթանգովի անվան թատրոնի անձինք Կատեգորիա:Վերտինսկիներ Կատեգորիա:Թատրոնի դերասանուհիներ Կատեգորիա:Ռուս կինոդերասանուհիներ Կատեգորիա:Պատվո շքանշանի ասպետներ (Ռուսաստան) Կատեգորիա:Ռուսներ վրացական ծագմամբ
Ձիեր և ձիապաններ
Նկարագրություն
Չժաո Մենֆուն ստեղծել է այս հոյակապ թղթագլանի միայն մեկ պատկերը, ձիապանը ձիու հետ, մնացած մասերը ավարտել են նրա հետնորդները, որդին՝ Չժաո Յունը և թոռը՝ Չժաո Լինը։ Հին Չինաստանում ձին համարվում էր չինական աստղագուշակի նշաններից մեկը, իշխանության, բարեկեցության և պատվի խորհրդանիշը, այս կենդանու բնորոշ հատկանիշներից էր աշխատասիրությունը։ Յան դինաստիայի կառավարման սկզբում արվեստում ձիու թեմատիկան կապվում էր լեգենդար Սուն Յանի կերպարի հետ, որը հայտնի էր որպես Բո Լե, որի ձիերի դիմագիտության ընկալման ընդունակությունը դարձել է կառավարող չինովնիկների թեկնածուների ընտրության փոխաբերություն ։ Նկարչի համար ներշնչման աղբյուր է ծառայել Լի Գունլինյայի հեղինակությամբ ստեղծված «Հինգ ձիեր» թղթագլանը։ Չժաոն նաև 8-րդ դարի վարպետ Հան Գանի ստեղծագործությունների երկրպագուն էր, նկարիչը ինքը գրել է «Մանկական տարիներից ես սիրել եմ ձիեր նկարել։ Վերջերս ինձ բախտ վիճակվեց տեսնել Հան Գանի վրձնի երեք թղթագլանների բնօրինակները։ Եվ միայն հիմա եմ ես սկսում հասկանալ նրա մտահղացումները»։ Համաձայն մակագրության այս նկարը պատրաստվել էր պետական պաշտոնյա «կոմիսար-դիտորդ»  Ֆեյցինի համար, որը հավանաբար եղել է կառավարության հավաքագրորդը ։ Նկարը ստեղծվել է 1296 թվականի սկզբին, այն բանից հետո երբ Չժաոն հրաժարվել է քաղաքացիական ծառայությունից։ Ենթադրվում է, որ ձիապանի պատկերը (ինչպես նաև «Պաշտոնյան ձիու վրա» նկարում) կարող է ինքնապատկեր լինել ։
Արվեստագետները ընդգծում են Չժաոյի հեղինակած նկարի պարզությունը, ձիու և ձիապանի պատկերման երկրաչափականությունը։ Կոմպոզիցիայի երկրաչափականությունը պահպանվել է նաև նկարչի հետնորդների կողմից ստեղծված թղթագլանի մյուս նկարներում։ Ձիերի և ձիապանների յուրաքանչյուր զույգ ձևավորում է աղեղ, որը երիզված է գեղագրական մակագրություններով ։ Փոխաբերական իմաստով ողջ թղթագլանը կարելի է դիտարկել որպես  արդյունավետ աշխատող կառավարություն, որն օգտագործում է իր տաղանդը երկրում ժողովրդին կառավարելու համար ։
Թղթագլանը ցուցադրվել է Մետրոպոլիտեն թանգարանի մի շարք ցուցահանդեսների ժամանակ, 1965 և 2014 թվականներին այն տեղափոխվել է Լոնդոն Վիկտորիայի և Ալբերտի թանգարանում ցուցադրելու համար ։
Բոտինո (գյուղ, Դուխովշչինսկի շրջան)
Բոտինո (Ботино), գյուղ Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Դուխովշչինսկի շրջանի կազմում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Դուխովշչինսկի շրջանի բնակավայրեր
Հետընտրական բողոքի ցույցեր Հայաստանում
Հայաստանի Հանրապետությունում ընտրությունների ինստիտուտը չի վայելում հասարակական լայն շերտերի վստահությունը ։ Բացառությամբ 1998 թ.` բոլոր նախագահական ընտրություններից հետո ընդդիմադիր կուսակցությունները բողոքարկել են դրանց արդյունքները Սահմանադրական դատարանում և փողոցներում՝ հանրահավաքների միջոցով ։
1996
ՀՀ Ազգային ժողով
Անկախ Հայաստանում երկրորդ նախագահական ընտրությունները անցան 1996 թ. սեպտեմբերի 22-ին։ Ըստ պաշտոնական տվյալների` Լևոն Տեր-Պերտոսյանը վերընտրվեց մոտ 51%-ով։ Երկրորդ տեղը զբաղեցրած Ազգային ժողովրդավարական միության (ԱԺՄ) առաջնորդ, Տեր-Պերոսյանի նախկին կուսակից և ՀՀ առաջին վարչապետ Վազգեն Մանուկյանը ստացավ ընտրողների քվեների 41%-ը։ Չընդունելով ընտրությունների արդյունքները` հաջորդ օրը Մանուկյանի ղեկավարած միացյալ ընդդիմությունը (ԱԺՄ, ԱԻՄ, ՀՅԴ) սկսվեց առաջին մասսայական հետընտրական բողոքի ցույցերը Հայաստանի պատմության մեջ, իսկ արդեն սեպտեմբերի 25-ին Մանուկյանի գլխավորությամբ մի քանի տասնյակ հազարավոր մարդիկ ներխուժեցին Ազգային Ժողովի շենք և ծեծեցին ԱԺ այդ ժամանակվա խոսնակ Բաբկեն Արարքցյանին և փոխխոսնակ Արա Սահակյանին ։
2003-2004
2003 թ. փետրվարի 19-ին կայացավ նախագահական ընտրությունների առաջին փուլը, որի արդյունքներով թեկնածուներից ոչ մեկը չստացավ քվեարկողների բացարձակ մեծամասնությունը։ ՀՀ նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանը ստացավ 49.5%, ընդդիմության գլխավոր թեկնածու ՀԺԿ առաջնորդ Ստեփան Դեմիրճյանը՝ 28.2%, իսկ «Ազգային միաբանություն» կուսակցության առաջնորդ Արտաշես Գեղամյանը՝ 18%։ Մարտի 5-ին կայացած երկրորդ փուլի արդյունքներով Ռոբերտ Քոչարյանը հավաքեց 67.5%, իսկ Դեմիրճյանը ընդամները 32.5%։ Հետընտրական ցույցերը շարունակվեցին մինչև 2004 թ. ապրիլ։ 2004 թ. ապրիլի 12-ին մոտ մի քանի տասնյակ մարդ ուղղվեց դեպի Բաղրամյան պողոտայում գտնվող Նախագահական նստավայր, որտեղ նրանք հանդիպեցին ոստիկանության կողմից շարված փշալարերին։ Հավաքված ժողովրդի մի մասը մնաց այնտեղ գիշերելու, որոնց ոստիկանությունը բռի ուժով ցրեց ։
2008
2007 թ. սեպտեմբերի 21-ին կայացած ՀՀ անկախության 15-ամյակին նվիրված ասուլիսում Լևոն Տեր-Պետրոսյանը հայտարարեց իր քաղաքականություն վերադառնալու և առաջիկա նախագահական ընտրություններին մասնակցելու մասին։ 2008 թ. փետրվարի 19-ին կայացան նախագահական ընտրությունները, որոնց արդյունքում հաղթանակ տարավ ՀՀ վարչապետ և նախկին Պաշտպանության նախարար Սերժ Սարգսյանը։ Լևոն Տեր-Պետրոսյանը փետրվարի 20-ին սկսեց մասսայական հանրահավաքների շարք Երևանի Ազատության հրապարակում։ Մեկ շաբաթից ավել շարունակվող ցույցի մասնակիցները բռի ուժով ցրվեցին փետրվարի 28-ի գիշերը։ Մարտի մեկի առավոտյան մի քանի հազար մարդ հավաքվեցին Ֆրանսիայի դեսպանատան առջև՝ Մյասնիկյանի հրապարակում։ Օրվա ընթացքում ոստիկանական ուժերը բերվեցին Երևան և մարտի մեկին գիշերը բախում տեղի ունեցավ ցուցարարների և ոստիկանության ուժերի միջև։ Արդյունքում 10 մարդ զոհվեց, այդ թվում երկու ոստիկան։
2013
2013 թ. ապրիլի 9-ին՝ Սերժ Սարգսյանի երդմնակալության օրը, մի քանի հազար մարդ Րաֆֆի Հովհաննիսյանի գլխավորությամբ Ազատության հրապարակից շարժվեց դեպի Բաղրամյան պողոտա։ Այնտեղ ոստիկանությունը կազմել էր մարդկային պատ՝ Հովհաննիսյանի աջակիցների առաջընթացը դեպի Նախագահական նստավայր կանխելու համար։ Բաղրամյան պողոտայի սկզբնամասում տեղի ունեցավ բախում ցուցարարների և ոստիկանության միջև, որի արդյունքում եղան մի քանի վիրավորներ, այդ թվում Արմեն Մարտիրոսյանը։ Այդ ընթացքում Րաֆֆի Հովհաննիսյանը, «Ժառանգություն» կուսակցության մի քանի ղեկավար անդամների և հավաքված հանրության մի մասի հետ շարժվեցին դեպի Ծիծեռնակաբերդ, որտեղ ՀՀ ոստիկանապետ Վովա Գասպարյանի հետ տեղի ունեցավ աղոթք։ Րաֆֆի Հովհաննիսյանի այս քայլը որոշների կողմից որակվեց որպես դավաճանություն, իսկ Րաֆֆի Հովհաննիսյանը պնդեց, որ այդ քայլը արվել է մարդկային զոհերից խոսափելու համար։
2018
Բազմահազարանոց հանրահավաք Հանրապետության հրապարակում։ Ապրիլի 21 2018
Ցուցարարների վրանները Ֆրանսիայի հրապարակում։ Ապրիլի 14 2018
2018 թվականի ապրիլի 17-ին Ազգային Ժողովը ձայների 77 կողմ և 17 դեմ քվեարկությամբ ՀՀ վարչապետի պաշտոնում ընտրեց նախորդ 10 տարում երկիրը ղեկավարած Սերժ Սարգսյան֊ին։
Ոչ բռնի, անարյուն, խաղաղ գործողություններով ուղեկցված ցույցեր, երթեր, քաղաքացիական անհնազանդության զանգվածային դրսևորումներ Հայաստանում, որոնց առաջին ակնառու քաղաքական արդյունքներից մեկը եղավ ապրիլի 23-ին երկրի վարչապետ Սերժ Սարգսյանի հրաժարականը, իսկ երկրորդը՝ մայիսի 8-ին Ազգային ժողովի կողմից «ժողովրդի թեկնածու» Նիկոլ Փաշինյանին վարչապետի պաշտոնում ընտրելը։ Հեղափոխության առաջին փուլում (2018 թվականի ապրիլի 13 - մայիսի 8) բողոքի գործողություններն ուղղված էին Հայաստանի Հանրապետության ղեկին Սերժ Սարգսյանի պաշտոնավարման երրորդ ժամկետի կասեցմանը, որը այդ փուլի սկզբում՝ առաջին տասնօրյակում չհաջողվեց։ Շարժումն սկսեց «Իմ քայլը» և «Մերժիր Սերժին» նախաձեռնություններով։ 2018 թվականի ապրիլի 17–ին, երկրում, փաստացի, սկսված հեղափոխության պայմաններում, Սերժ Սարգսյանի ղեկավարած քաղաքական ուժի՝ Հայաստանի Հանրապետական կուսակցության՝ ՀՀԿ–ի վերահսկողության ներքո գտնվող՝ ՀՀ Ազգային ժողովի կողմից Սերժ Սարգսյանին վարչապետ նշանակելուց[18] հետո հեղափոխության առաջնորդ Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարեց Հայաստանում «Թավշյա հեղափոխության» մեկնարկի մասին։ Սերժ Սարգսյանի հրաժարականից հետո ցույցերի և բողոքի մյուս գործողությունների պահանջը դարձավ իշխանությունից Հայաստանի հանրապետական կուսակցության հեռացումը և վարչապետի պաշտոնում Նիկոլ Փաշինյանի նշանակումը։
Սերժ Սարգսյանի հրաժարական
Ապրիլի 23-ին ժամը 16:15-ին ՀՀ վարչապետ Սերժ Սարգսյանը հրաժարական է տալիս։ Իր վերջին ելույթում նա ասել է[174][175][176].
«Սիրելի՛ հայրենակիցներ,
Դիմում եմ Հայաստանի Հանրապետության բոլոր քաղաքացիներին, մեծերին ու իմ սիրելի երիտասարդներին, կանանց ու տղամարդկանց,
դիմում եմ փողոցներում «Մերժիր Սերժին» կոչով օր ու գիշեր կանգնածներին և փակ փողոցներով այս օրերին դժվարությամբ աշխատավայր հասնող և իրենց պարտքն անտրտում իրականացողներին,
Մոկլինի ամրոց
Մոկլին ամրոց (castillo de Moclín), գտնվում է ամրացված քաղաք Մոկլինի բարձունքում ` Գրանադա նահանգում` ինքնավար համայնք Անդալուզիայում` Իսպանիայում։ Թվագրվում է Նազարի ժամանակաշրջանով` 14-րդ դարով։ Գուցեև եղել է որոշ ժամանակ առաջ։ Ամրոցն ընդգրկվել է Իսպանիայի մշակութային ժառանգությունների ցանկում R-I-51-0000588 գրանցման համարի ներքո։
Հետընտրական բողոքի ցույցեր Հայաստանում
2018
դիմում եմ ուղիղ եթերի առաջ օրերով գամվածներին և օր ու գիշեր հասարակական անվտանգությունը տղամարդու պես ապահովողներին,
Մոկլինի ամրոց
Նկարագրություն
Ամրոցը հանդիսանում է ամրացված քաղաքի տարածքի մաս։ Այն իր հերթին բաժանվում է երկու մասի։ Առաջինը` ստորին մասը, համապատասխանում է վիլլայի տարածքին, փակված է քարե պատով, ամրացված անկյուններով  և հողի մեջ խրված ատամնավոր բլոկներով։ Պատն ունի ճանապարհ դեպի աշտարակի` կրկնակի ծխնիներով  դռները։ Այդ մասնաբաժնի ներսում կա եկեղեցու նման  շենք։ Երկրորդ մասնաբաժինը հանդիսանում է բերդ կամ ամրոց` շրջապատված պարսպով, որը հարավային ճակատում ունի երկակի բնույթ։ Երկու պատերից մեկը դրսից շարված է աղյուսով (ինչպես և մնացած պատերը), իսկ երկրորդը հանդիսանում է տապիալ։ Կորպուսի վերևի մասը գտնվում է ծովի մակարդակից 1100 մետր բարձրության վրա, ներառում է հիմնական աշտարակը, որը սկզբում կառուցվել է ցեխի մեջ, իսկ հետո ամրացվել է քարով։ Կորպուսն ունի նաև երկու տնակներ, որոնցից մեկը լավ է պահպանվել, իսկ մյուսը փլված է։ Չկան սենյակների և տների մնացորդներ, գուցե և չեն էլ եղել։ Ամրոցի պաշտպանական ցանցը ավարտվում է օպտիկական աշտարակով։
Հետընտրական բողոքի ցույցեր Հայաստանում
2018
դիմում եմ սահմանին կանգնած մեր քաջարի զինվորներին ու սպաներին, դիմում եմ իմ զինակից ընկերներին,
Մոկլինի ամրոց
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իսպանիայի ամրոցներ
Հետընտրական բողոքի ցույցեր Հայաստանում
2018
դիմում եմ իմ կուսակից ընկերներին, քաղաքական բոլոր ուժերին և գործիչներին։
Որպես երկրի ղեկավար դիմում եմ վերջին անգամ։
Նիկոլ Փաշինյանը ճիշտ էր։ Ես սխալվեցի։ Ստեղծված իրավիճակն ունի մի քանի լուծում, բայց դրանցից ոչ մեկին ես չեմ գնա։ Դա իմը չէ։ Ես թողնում եմ երկրի ղեկավարի, Հայաստանի վարչապետի պաշտոնը։
Խաղաղություն, ներդաշնակություն և տրամաբանություն մեր երկրին։
Շնորհակալ եմ
ՀՀ վարչապետ Սերժ Սարգսյան
Սերժ Սարգսյանի հրաժարականից հետո տասնյակ հազարավոր քաղաքացիներ մարզերից և Երևանի այլ հատվածներից Հանրապետության հրապարակ են գալիս՝ նշելու վարչապետի հրաժարականը։
Տեսանյութեր
Կատեգորիա:Բողոքի ակցիաներ Երևանում
Մակարովո (գյուղ, Մոնաստիրշչինսկի շրջան)
Մակարովո (Макарово), գյուղ Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Մոնաստիրշչինսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 14 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Մոնաստիրշչինսկի շրջանի բնակավայրեր
(3127) Բագրատիոն
(3127) Բագրատիոն (Bagration), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1973 թվականի սեպտեմբերի 27-ին Լյուդմիլա Չեռնիխի կողմից Նաուչնիում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,596946 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,0772 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,1167 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1528,6 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,23551 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 4,82° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1973 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Լյուդմիլա Չեռնիխի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Էներգիայի պահպանման օրենք
Էներգիայի պահպանման օրենք, բնության հիմնարար օրենքներից է։ Ըստ այդ օրենքի՝ մեկուսացված ֆիզիկական համակարգի համար կարելի է ներմուծել մի սկալյար ֆիզիկական մեծություն՝ էներգիա, որը համակարգի պարամետրերի ֆունկցիա է և պահպանվում է ժամանակի ընթացքում։ Սահմանվել է փորձնականորեն։ Քանի որ էներգիայի պահպանման օրենքը վերաբերում է ոչ թե որոշակի մեծությունների և երևույթների, այլ արտացոլում է ընդհանրական, ամենուր և միշտ կիրառելի օրինաչափություն, ապա այն կարելի է անվանել ոչ թե էներգիայի պահպանման օրենք, այլ՝ սկզբունք։
Պատմական պատճառներով ֆիզիկայի տարբեր բաժիններում էներգիայի պահպանման օրենքը ձևակերպվել է մյուսներից անկախ, ինչի հետ կապված ներմուծվել են էներգիայի տարբեր տեսակներ։ Ասում են, որ հնարավոր է մի տիպի էներգիայի անցում մյուսին, սակայն համակարգի լրիվ էներգիան, որը հավասար է տարբեր տիպի էներգիաների գումարին, պահպանվում է։ Քանի որ էներգիայի տեսակավորումը տարբեր տիպերի պայմանական է, այդ տեսակավորումը ոչ միշտ կարելի է անել միարժեքորեն։
Էներգիայի ամեն տիպի համար պահպանման օրենքը կարող է ունենալ ունիվերսալ ձևակերպումից տարբերվող տեսք։ Օրինակ, դասական մեխանիկայում ձևակերպվել է մեխանիկական էներգիայի պահպանման օրենքը, թերմոդինամիկայում՝ թերմոդինամիկայի առաջին սկզբունքը, էլեկտրադինամիկայում՝ Պոյնտինգի թեորեմը։
Մաթեմատիկական տեսանկյունից էներգիայի պահպանման օրենքը համարժեք է պնդմանը, որ տվյալ ֆիզիկական համակարգի դինամիկան բնութագրող դիֆերենցիալ հավասարումների համակարգն ունի շարժման առաջին ինտեգրալ, որը կապված է ժամանակի հանդեպ շեղման նկատմամբ հավասարումների սիմետրիկության հետ։
Օրենքի հիմնարար իմաստը
Էներգիայի պահպանման օրենքի հիմնարար իմաստը բացահայտվում է Նյոթերի թեորեմով։ Ըստ այդ թեորեմի, յուրաքանչյուր պահպանման օրենք միարժեքորեն համապատասխանում է ֆիզիկական համակարգը նկարագրող հավասարումների այս կամ այն սիմետրիային։ Մասնավորապես, էներգիայի պահպանման օրենքը համարժեք է ժամանակի համասեռությանը, այսինքն՝ համակարգը նկարագրող բոլոր օրենքների անկախությանը համակարգի դիտարկման պահից։
Այստեղ -ն Լագրանժի ֆունկցիան է, -ը՝ ընդհանրացված կոորդինատները և համապատասխանաբար դրանց առաջին և երկրորդ ածանցյալներն ըստ ժամանակի։ Կիրառելով Լագրանժի հավասարումները՝ փոխարինենք ածանցյալները  արտահայտությամբ. Վերջին արտահայտությունն արտագրենք տեսքով։ Փակագծերի գումարն ըստ սահմանման կոչվում է համակարգի էներգիա, և քանի որ նրա լրիվ ածանցյալն ըստ ժամանակի զրո է, հետևաբար այն շարժման ինտեգրալ է (այսինքն՝ պահպանվում է)։
Ձևակերպում
Նյուտոնյան մեխանիկայում ձևակերպվում է էներգիայի պահպանման օրենքի մասնավոր դեպքը՝ Մեխանիկական էներգիայի պահպանման օրենքը, որը հետևյալն է ՝ Եթե մարմինների վրա ազդում են միայն կոնսերվատիվ ուժեր, ապա այդ մարմինների փակ համակարգի լրիվ մեխանիկական էներգիան մնում է անփոփոխ։ Այլ կերպ ասած, եթե համակարգի վրա դիսիպատիվ ուժեր չեն ազդում (օրինակ՝ շփման ուժը), մեխանիկական էներգիան չի առաջանում ոչնչից և չի կարող անհետանալ։
Օրինակներ
Այս պնդումի դասական օրինակը զսպանակային կամ մաթեմատիկական ճոճանակն է, որի մարումը կարելի է անտեսել։ Զսպանակային ճոճանակի դեպքում տատանումների պրոցեսում դեֆորմացված զսպանակի պոտենցիալ էներգիան (որի մաքսիմումը բեռի ծայրային կետերում է) վերածվում է բեռի կինետիկ էներգիայի (որի մաքսիմումը հավասարակշռության դիրքով բեռի անցնելու ժամանակ է) և ընդհակառակը ։ Մաթեմատիկական ճոճանակի դեպքում բեռի պոտենցիալ էներգիայի վարքը նույն կերպ է՝ ծանրության ուժի դաշտում։
Արտածումը Նյուտոնի հավասարումներից
Մեխանիկական էներգիայի պահպանման օրենքը կարելի է արտածել Նյուտոնի երկրորդ օրենքից, եթե հաշվի առնենք, որ կոնսերվատիվ համակարգում մարմնի վրա ազդող ուժերը պոտենցիալային են, և հետևաբար, կարող են ներկայացվել տեսքով, որտեղ -ը նյութական կետի պոտենցիալ էներգիան է (\vec r-ը տարածության կետի շառավիղ-վեկտորն է)։ Այս դեպքում Նյուտոնի երկրորդ օրենքը մեկ մասնիկի համար ունի Տեսքը, որտեղ m-ը մասնիկի զանգվածն է, \vec v-ը՝ նրա արագության վեկտորը։ Այս հավասարման երկու մասերը սկայլար բազմապատկելով մասնիկի արագությամբ և նկատի առնելով, որ, կստանանք Պարզ ձևափոխություններ կատարելով՝ կունենանք Այստեղից անմիջականորեն բխում է, որ ըստ ժամանակի դիֆերենցվող մեծությունը պահպանվում է։ Այդ արտահայտությունը կոչվում է նյութական կետի մեխանիկական էներգիա։ Գումարման մեջ առաջին անդամը համապատասխանում է կինետիկ էներգիային, երկրորդը՝ պոտենցիալին։
Այս արտածումը կարելի է ընդհանրացնել նյութական կետերի համակարգի համար ։
Էներգիայի ընդհանրացված ինտեգրալ
Ժամանակից անկախ Լագրանժի ֆունկցիայով և
պոտենցիալային ուժերով հոլոնոմ մեխանիկական համակարգի Լագրանժի հավասարումներն ունեն էներգիայի ընդհանրացված ինտեգրալ՝
։
Թերմոդինամիկա
Թերմոդինամիկայում պատմականորեն էներգիայի պահպանման օրենքը ձևակերպվում է որպես թերմոդինամիկայի առաջին սկզբունք. Թերմոդինամիկական համակարգի ներքին էներգիայի փոփոխությունը համակարգը մի վիճակից մյուսին անցնելիս հավասար է համակարգի վրա արտաքին ուժերի կատարած աշխատանքի և համակարգին հաղորդված ջերմաքանակի գումարին և կախված չէ եղանակից, որով իրականացվել է այդ անցումը։ Կամ
Համակարգի ստացած ջերմաքանակը ծախսվում է նրա ներքին էներգիայի փոփոխության և արտաքին ուժերի դեմ աշխատանք կատարելու վրա։ Մաթեմատիկական ձևակերպումով այս բանաձևը կարելի է արտահայտել հետևյալ կերպ՝ որտեղ Q-ն համակարգի ստացած ջերմաքանակն է, \Delta U-ն՝ համակարգի ներքին էներգիայի փոփոխությունը, A-ն՝ համակարգի կատարած աշխատանքը։
Էներգիայի պահպանման օրենքը մասնավորապես պնդում է, որ գոյություն չունի առաջին սեռի հավերժական շարժիչ, այսինքն՝ հնարավոր չէ այնպիսի պրոցես, որի միակ արդյունքը աշխատանքն է՝ առանց այլ մարմիններում որևէ փոփոխությունների ։
Հիդրոդինամիկա
Իդեալական հեղուկի հիդրոդինամիկայում էներգիայի պահպանման օրենքն ավանդաբար ձևակերպվում է Բեռնուլիի օրենքի տեսքով.
որտեղ \ v-ն հեղուկի հոսքի արագությունն է, \ w-ն՝ հեղուկի ջերմային ֆունկցիան, \ g-ն՝ ազատ անկման արագացումը, \ z-ը՝ կետի կոորդինատը ծանրության ուժի ուղղությամբ։ Եթե հեղուկի ներքին էներգիան չի փոխվում (հեղուկը չի սառչում և չի տաքանում), ապա Բեռնուլիի հավասարումը կարելի է գրել տեսքով, որտեղ \ p-ն հեղուկի ճնշումն է, \ \rho(p)-ն՝ խտությունը։ Անսեղմելի հեղուկի համար խտությունը հաստատուն մեծություն է, այդ պատճառով վերջին հավասարումը կարելի է ինտեգրել.
Էլեկտրադինամիկա
Էլեկտրադինամիկայում էներգիայի պահպանման օրենքը պատմականորեն ձևակերպվել է Պոյնտինգի թեորեմի տեսքով (երբեմն կոչվում է նաև Ումով-Պոյնտինգի թեորեմ )։ Այն իրար է կապում էլեկտրամագնիսական էներգիայի հոսքի խտությունը, էլեկտրամագնիսական էներգիայի խտությունը և ջոուլյան կորուստների խտությունը։ Ձևակերպվում է հետևյալ կերպ՝ Որոշակի ժամանակահատվածում որոշակի ծավալով պարփակված էլեկտրամագնիսական էներգիայի փոփոխությունը հավասար է այդ ծավալը սահմանափակող մակերևույթով էլեկտրամագնիսական էներգիայի հոսքին և այդ ծավալում անջատված ջերմային էներգիայի քանակին՝ հակառակ նշանով։ Մաթեմատիկորեն սա գրվում է որտեղ V-ն ծավալն է, \partial V-ն՝ այդ ծավալով սահմանափակված մակերևույթը, \vec j-ն՝ հոսանքի խտությունը, \vec E-ն՝ էլեկտրական դաշտի լարվածությունը, \vec D-ն՝ էլեկտրական դաշտի ինդուկցիան, \vec H-ը՝ մագնիսական դաշտի լարվածությունը, \vec B-ն՝ մագնիսական դաշտի ինդուկցիան։
Այս օրենքը մաթեմատիկորեն կարելի է գրել նաև դիֆերենցիալ տեսքով՝
Արտահայտությունները գրված են գաուսյան միավորների համակարգում։
Ոչ գծային օպտիկա
Ոչ գծային օպտիկայում դիտարկվում է օպտիկական (և առհասարակ էլեկտրամագնիսական) ճառագայթման տարածումը միջավայրում՝ հաշվի առնելով այդ ճառագայթման բազմաքվանտային փոխազդեցությունը միջավայրի նյութի հետ։ Մասնավորապես, հետազոտությունների լայն շրջանակ վերաբերում է եռա- և քառալիքային փոխազդեցությանը, որոնց դեպքում տեղի է ունենում փոխազդեցություն համապատասխանաբար երեք և չորս ճառագայթման քվանտի հետ։ Քանի որ փոխազդեցության յուրաքանչյուր առանձին գործողություն ենթարկվում է էներգիայի և իմպուլսի պահպանման օրենքներին, հնարավորություն կա բավականաչափ ընդհանուր առնչություններ ձևակերպելու փոխազդող ալիքների մակրոսկոպիկ պարամետրերի միջև։ Այդ առնչությունները կոչվում են Մենլի-Ռոուի առնչություններ։
Որպես օրինակ դիտարկենք լույսի հաճախությունների գումարման երևույթը. ոչ գծային միջավայրում \omega_3 հաճախությամբ ճառագայթման գեներացումը, որը հավասար է երկու այլ ալիքների \omega_1 և \omega_2 հաճախությունների գումարին։ Այս պրոցեսը եռալիքային պրոցեսի մասնավոր դեպք է. նյութի հետ սկզբնական ալիքների երկու քվանտնեի փոխազդեցության ժամանակ նրանք կլանվում են՝ ճառագայթելով երրորդ քվանտը։ Էներգիայի պահպանման օրենքի համաձայն, երկու սկզբնական քվանտների էներգիաների գումարը պետք է հավասար լինի նոր քվանտի էներգիային՝ Այս հավասարությունից անմիջականորեն բխում է Մենլի-Ռոուի առնչություններից մեկը՝ որն էլ արտահայտում է այն փաստը, որ գեներացված ճառագայթման հաճախությունը հավասար է երկու սկզբնական ալիքների հաճախությունների գումարին։
Ռելյատիվիստական մեխանիկա
Ռելյատիվիստական մեխանիկայում ներմուծվում է էներգիա-իմպուլսի 4-վեկտորի հասկացությունը (կամ պարզապես քառաչափ իմպուլս) ։ Այն թույլ է տալիս էներգիայի և կանոնիկ իմպուլսի պահպանման օրենքները գրել միասնական ձևով, ինչը միաժամանակ լորենց-կովարիանտ է, այսինքն՝ չի փոխվում մի իներցիալ հաշվարկման համակարգից մյուսին անցնելիս։ Օրինակ, էլեկտրամագնիսական դաշտում լիցքավորված նյութական կետի շարժման ժամանակ պահպանման օրենքի կովարիանտ ձևն ունի տեսքը, որտեղ -ն մասնիկի կանոնիկ քառաչափ իմպուլսն է, -ն՝ մասնիկի քառաչափ իմպուլսը, -ն՝ էներգիան, -ն՝ էլեկտրամագնիսական դաշտի պոտենցիալի քառաչափ վեկտորը, ~q-ն և ~m-ը՝ մասնիկի լիցքը և զանգվածը, ~\tau-ն՝ մասնիկի սեփական ժամանակը։
Կարևոր է նաև այն փաստը, որ նույնիսկ էներգիա-իմպուլսի պահպանման օրենքը տեղի չունենալու դեպքում (օրինակ, բաց համակարգում) պահպանվում է այդ 4-վեկտորի մոդուլը՝ մասնիկի հանգստի էներգիայի իմաստն ունեցող չափական բազմապատկչի ճշտությամբ.
Քվանտային մեխանիկա
տեսքով, որտեղ -ն համակարգի ալիքային ֆունկցիան է, \ x-ն՝ փոփոխականների համախումբը, որոնցից կախված է համակարգի վիճակը տվյալ քվանտային պատկերացման դեպքում, -ն՝ համիլտոնյան օպերատորի սեփական ֆունկցիան և սեփական արժեքը, \hbar-ը՝ Պլանկի հաստատունը, \ c_n-ն՝ համակարգի վիճակը բնութագրող հաստատուն կոմպլեքս գործակիցներ։ Ըստ սահմանման, քվանտային համակարգի միջին էներգիա է կոչվում
ինտեգրալը, որտեղ \hat H-ը համակարգի համիլտոնյանն է։ Դժվար չէ տեսնել, որ այս ինտեգրալը կախված չէ ժամանակից. որտեղ նաև կիրառված է համիլտոնյանի սեփական ֆունկցիաների օրթոնորմավորման հատկությունը ։ Այսպիսով, փակ համակարգի էներգիան պահպանվում է։
Սակայն պետք է նշել, որ դասական մեխանիկայի հետ համեմատած, էներգիայի պահպանման քվանտային օրենքն ունի էական տարբերություն։ Օրենքի փորձարարական ստուգման համար անհրաժեշտ է անցկացնել չափումներ, որոնք իրենցից ներկայացնում են հետազոտվող համակարգի փոխազդեցությունը մի որոշ սարքի հետ։ Չափման պրոցեսի ընթացքում համակարգն արդեն մեկուսացված չէ, և նրա էներգիան կարող է չպահպանվել (տեղի է ունենում էներգիայի փոխանակություն սարքի հետ)։ Քվանտային մեխանիկայում չափումների պրոցեսում համակարգի գրգռման չափի համար գոյություն ունի հիմնարար սահմանափակում։ Սա հանգում է այսպես կոչված Հայզենբերգի անորոշությունների սկզբունքին, որը մաթեմատիկական ձևակերպումով կարելի է արտահայտել որպես որտեղ \Delta E-ն էներգիայի չափվող արժեքի միջին քառակուսային շեղումն է մի շարք չափումների միջին արժեքից, \Delta t-ն չափումներից յուրաքանչյուրի ընթացքում համակարգի փոխազդեցության տևողությունն է սարքի հետ։
Չափումների ճշտության այդ հիմնարար սահմանափակումով պայմանավորված՝ քվանտային մեխանիկայում խոսում են միջին էներգիայի պահպանման օրենքի մասին (մի շարք չափումների արդյունքում ստացված էներգիայի միջին արժեքի իմաստով)։
Հարաբերականության ընդհանուր տեսություն
որտեղ կետ-ստորակետը նշանակում է կովարիանտ ածանցյալ։
Հարաբերականության ընդհանուր տեսությունում, խստորեն ասած, էներգիայի պահպանման օրենքը միայն լոկալ է գործում։ Դրա պատճառն այն է, որ այդ օրենքը ժամանակի համասեռության հետևանք է, մինչդեռ հարաբերականության ընդհանուր տեսությունում ժամանակն անհամասեռ է և փոփոխվում է՝ կախված տարածաժամանակում մարմինների և դաշտերի առկայությունից։ Պետք է նշել, որ գրավիտացիոն դաշտի էներգիա--իմպուլսի պատշաճ սահմանված պսևդոթենզորի դեպքում կարելի է հասնել գրավիտացիոն փոխազդող մարմինների և դաշտերի լրիվ էներգիայի պահպանմանը ։ Սակայն ներկայումս գրավիտացիոն դաշտի էներգիան ներմուծելու ընդունված եղանակ չկա, քանի որ առաջարկված տարբերակները տարբեր թերություններ ունեն։ Օրինակ, գրավիտացիոն դաշտի էներգիան սկզբունքորեն չի կարող սահմանվել որպես թենզոր կոորդինատների ընդհանուր ձևափոխության նկատմամբ ։
Մինչև 19-րդ դար
Էներգիայի պահպանման օրենքի բացահայտման փիլիսոփայական նախադրյալները դրել էին դեռ դասական փիլիսոփաները։ Ռենե Դեկարտն իր «Փիլիսոփայության սկզբունքներում» (1644) տվել է պարզ, չնայած ոչ քանակական, ձևակերպում.
Սակայն Դեկարտը շարժման քանակ ասելով հասկանում էր զանգվածի և արագության բացարձակ արժեքի արտադրյալը, այսինքն՝ իմպուլսի մոդուլը։
Լայբնիցն իր «Դեկարտի հիշարժան սխալի ապացույցը» (1686 թ.) և «Դինամիկայի ուրվագիծ» (1695 թ.) տրակտատներում ներմուծում է «կենդանի ուժ» (Vis viva) հասկացությունը, որը նա սահմանում է որպես մարմնի զանգվածի և արագության քառակուսու արտադրյալ (ժամանակակից նշանակումներով՝ կինետիկ էներգիայի կրկնապատիկը)։ Բացի այդ, Լայբնիցը հավատում էր ամբողջ «կենդանի ուժի» պահպանմանը։ Շփման պատճառով դանդաղեցումը բացատրելու համար նա առաջարկեց, որ «կենդանի ուժի» կորած մասը հաղորդվում է ատոմներին.
Սակայն Լայբնիցն իր կռահումների ոչ մի փորձարարական ապացույց չի բերում։ Նա դեռ չի մտածում այն մասին, որ ատոմների վերցրած այդ նույն էներգիան հենց ջերմությունն է։
Դեկարտի նման մի տեսակետ է արտահայտել Միխայիլ Լոմոնոսովը 18-րդ դարում ։ Էյլերին ուղղված նամակում (5 հուլիսի, 1748 թվական) նա ձևակերպում է «համընդհանուր բնական օրենք»՝ կրկնելով դա իր «Դատողություն մարմինների պինդ և հեղուկ լինելու մասին» (1760) դիսերտացիայում ։
19-րդ դար
Էներգիայի պահպանման օրենքը հաստատող առաջին փորձերից մեկը 1807 թվականին Ժոզեֆ Գեյ-Լյուսակի անցկացրած փորձն էր։ Փորձելով ապացուցել, որ գազի ջերմունակությունը կախված է նրա ծավալից, Լյուսակն ուսումնասիրեց գազից ընդարձակումը դատարկության մեջ և նկատեց, որ այդ ընթացքում գազի ջերմաստիճանը չի փոխվում։ Սակայն նրան չհաջողվեց բացատրել այդ փաստը ։
19-րդ դարի սկզբին մի շարք փորձերով ցույց տրվեց, որ էլեկտրական հոսանքը կարող է ունենալ քիմիական, ջերմային, մագնիսական և էլեկտրադինամիկական ազդեցություններ։ Այս բազմազանությունը Մայքլ Ֆարադեյին մղեց կարիծք հայտնելու, որ մատերիայի ուժերի դրսևորման տարբեր ձևերն ունեն ընդհանուր ծագում, այսինքն՝ կարող են վերածվել մեկը մյուսի ։ Այս տեսակետով, ըստ էության, կանխասվում է էներգիայի պահպանման օրենքը։
Սադի Կառնո
Սակայն Կառնոյին չհաջողվեց ավելի ճշգրիտ քանակական առնչություն գտնել կատարված աշխատանքի և անջատված ջերմության միջև։
Ջեյմս Ջոուլ
Օրենքի քանակական ապացույցը մի շարք դասական փորձերով տվել է Ջեյմս Ջոուլը։ Ջրով լցված անոթում նա տեղավորեց երկաթյա միջուկով սոլենոիդ, որը պտտվում է էլեկտրամագնիսի դաշտում։ Ջոուլը չափեց կոճում շփման հետևանքով անջատված ջերմության քանակը էլեկտրամագնիսի փակ և բաց փաթույթների դեպքում։ Համեմատելով այդ մեծությունները՝ նա եկավ եզրակացության, որ անջատվող ջերմության քանակը ուղիղ համեմատական է հոսանքի ուժի քառակուսուն և ստեղծվում է մեխանիկական ուժերով։ Հետագայում Ջոուլը կատարելագործեց սարքավորումը՝ ձեռքով պտտվող կոճը փոխարինելով ընկնող բեռի միջոցով պտտվող կոճով։ Դա թույլ տվեց անջատվող ջերմության մեծությունը կապել բեռի էներգիայի փոփոխության հետ ։ Այս արդյունքները շարադրվեցին 1843 թվականին նրա «Մագնիսաէլեկտրականության և ջերմության մեխանիկական երևույթի մասին» աշխատանքում ։
1847-1850 թվականների աշխատանքներում Ջոուլը տալիս է էլ ավելի ճշգրիտ ջերմության մեխանիկական համարժեք։
Ռոբերտ Մայեր
Էներգիայի պահպանման օրենքի ընդհանրականությունը առաջինը գիտակցեց և ձևակերպեց գերմանացի բժիշկ Ռոբերտ Մայերը ։ Մարդու օրգանիզմի կենսագործունեությունը հետազոտելիս նա հարց առաջադրեց. կփոխվի՞ կերակուրը մարսելու համար օրգանիզմի անջատած ջերմությունը, եթե այդ դեպքում այն աշխատանք կատարի։ Եթե ջերմության քանակը չփոխվեր, ապա միևնույն քանակությամբ կերակուրից աշխատանքը ջերմություն դարձնելու ճանապարհով (օրինակ՝ շփման միջոցով) հնարավոր կլիներ ստանալ ավելի շատ ջերմություն։ Իսկ եթե ջերմության քանակությունը փոխվում է, ապա, հետևաբար, աշխատանքը և ջերմությունը պետք է ինչ-որ կերպ կապված լինեն իրար և սննդի վերամշակման պրոցեսի հետ։ Նման դատողությունները Մայերին հանգեցրին որակական տեսքով էներգիայի պահպանման օրենքին.
Շարժումը, ջերմությունը և, ինչպես մտադրվել ենք ցույց տալ հետագայում, էլեկտրականությունը իրենցից ներկայացնում են երևույթներ, որոնք կարող են բերվել մի ուժի, որոնք փոփոխում են միմյանց և վերածվում են միմյանց որոշակի օրենքով։ Մայերին է պատկանում էներգիայի պահպանման օրենքի ընդհանրացումը երկնային մարմինների համար։ Նա պնդում է, որ Արեգակից Երկրին հաղորդվող ջերմությունը պետք է ուղեկցվի Արեգակի վրա քիմիական փոխակերպումներով կամ մեխանիկական աշխատանքով. Բնության համընդհանուր օրենքը, որը թույլ չի տալիս որևէ բացառություն, ասում է, որ ջերմություն առաջանալու համար պետք է որոշակի ծախս։ Այդ ծախսը, որքան էլ բազմազան լինի այն, միշտ կարելի է բերել երկու գլխավոր կատեգորիաների, այն է՝ կամ քիմիական նյութի կամ մեխանիկական աշխատանքի։ Մայերն իր մտքերը շարադրել է 1841 թվականի «Ուժերի քանակական և որակական սահմանման մասին» աշխատանքում, որը սկզբում ուղարկում է այն ժամանակների առաջատար «Annalen der Physik und Chemie» ամսագրին։ Գլխավոր խմբագիր Յոհան Պոգենդորֆը մերժում է այն, որից հետո հոդվածը հրատարակվում է «Annalen der Chemie und Pharmacie», որտեղ մնում է չնկատված մինչև 1862 թվականը, երբ այն նկատում է Ռուդոլֆ Կլաուզիուսը։
Հերման Հերմհոլց
Մայերի դատողությունները և Ջոուլի փորձերը ապացուցեցին մեխանիկական աշխատանքի և ջերմության համարժեքությունը՝ ցույց տալով, որ անջատված ջերմության քանակը հավասար է կատարված աշխատանքին և ընդհակառակը։ Սակայն էներգիայի պահպանման օրենքի ձևակերպումը ճիշտ տերմիններով առաջին անգամ տվել է Հերման Հելմհոլցը ։ Ի տարբերություն իր նախորդների, Հերմհոլցը էներգիայի պահպանման օրենքը կապում էր հավերժական շարժիչների գոյության անհնարինության հետ ։ Իր դատողություններում նա ելնում էր նյութի կառուցվածքի մեխանիստական պատկերացումներից՝ մատերիան ներկայացնելով որպես մեծաքանակ նյութական կետերի համախումբ, որոնք միմյանց հետ փոխազդում են կենտրոնական ուժերի միջոցով։ Ելնելով այդպիսի մոդելից՝ Հելմհոլցը ուժերի բոլոր տեսակները (որոնք ավելի ուշ կոչվեցին էներգիայի տեսակներ) հանգեցնում էր երկու մեծ տիպերի՝ շարժվող մարմինների կենդանի ուժերի (ժամանակակից ընկալումով՝ կինետիկ էներգիայի) և լարվածության ուժերի (պոտենցիալ էներգիայի)։ Այդ ուժերի պահպանման օրենքը նա ձևակերպեց հետևյալ տեսքով. : Այստեղ Հելմհոլցը կենդանի ուժ ասելով հասկանում է նյութական կետերի կինետիկ էներգիան, իսկ լարվածության ուժ ասելով՝ պոտենցիալ էներգիան։ Հելմհոլցն առաջարկում էր կատարված աշխատանքի չափ համարել mq² մեծության կեսը (որտեղ m-ը կետի զանգվածն է, q-ն՝ արագությունը), և ձևակերպված օրենքը արտահայտում էր հետևյալ մաթեմատիկական տեսքով ՝ որտեղ Q_a-ն և q_a-ն մարմնի արագություններն են համապատասխանաբար R_{ab} և r_{ab} դիրքերում, իսկ -ն «r ուղղությամբ ազդող ուժի մեծությունն է» և «համարվում է դրական, եթե կա ձգողություն, և բացասական, եթե դիտվում է վանողություն...» ։ Այսպիսով, Հելմհոլցի գլխավոր նորամուծությունը պոտենցիալ ուժի և պոտենցիալ էներգիայի հասկացություններն էին, ինչը թույլ տվեց հետագայում ընդհանրացնել ֆիզիկայի բոլոր բաժինների էներգիայի պահպանման օրենքները։
«Էներգիա» բառի ներմուծումը
«Կենդանի ուժ» հասկացությունից «էներգիա» հասկացության անցումը տեղի ունեցավ 19-րդ դարի երկրորդ կեսի սկզբին և կապված էր այն բանի հետ, որ ուժ հասկացությունը արդեն զբաղեցրել էր նյուտոնյան մեխանիկան։ Էներգիայի հասկացությունն հենց այդ իմաստով դեռ 1807 թվականին ներմուծել էր Թոմաս Յունգը իր «Բնական փիլիսոփայության և մեխանիկական արվեստի դասախոսությունների դասընթաց» գրքում («A course of lectures on natural philosophy and the mechanical arts») ։ Էներգիայի առաջին խիստ սահմանումը տվել է Ուիլյամ Թոմսոնը 1852 թվականին «Ջերմության դինամիկական տեսություն մասին» աշխատանքում.
Օրենքի փիլիսոփայական նշանակությունը
Էներգիայի պահպանման օրենքի բացահայտումը ազդեցություն ունեցավ ոչ միայն ֆիզիկական գիտությունների զարգացման վրա, այլև՝ 19-րդ դարի փիլիսոփայության։
Ռոբերտ Մայերի անվան հետ է կապվում այսպես կոչված բնագիտական էներգետիզմի ծագումը՝ մի աշխարհայացք, որը գոյություն ունեցող ամեն ինչ կապում է էներգիայի, նրա շարժման և փոխակերպման հետ։ Մասնավորապես, նյութը և ոգին այս պատկերացումով էներգիայի ձևեր են։ Էներգետիզմի այս ուղղության գլխավոր ներկայացուցիչը գերմանացի քիմիկոս Վիլհելմ Օստվալդն էր, որի փիլիսոփայության բարձրագույն իմպերատիվ դարձավ «Ոչ մի էներգիա իզուր մի՛ ծախսիր, օգտագործի՛ր այն» կարգախոսը ։
Գրականություն
Կատեգորիա:Պահպանման օրենքներ Կատեգորիա:Էներգիա (ֆիզիկա)
Մերվա (գյուղ, Գորոխովի շրջան)
Մերվա (Мерва), գյուղ Ուկրաինայի Վոլինի մարզի Գորոխովի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1545 թվականին։
2001 թվականի տվյալներով Մերվա գյուղում բնակվում էր 534 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Վոլինի մարզի Գորոխովի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1545 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր Կատեգորիա:1345 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Վանք (Դիադինի գավառ)
Վանք, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Դիադինի գավառակում ։ Գտնվում էր Դիադին քաղաքից հյուսիս-արևմուտք, '''Ս. Հովհաննես''' վանքի մոտ, ծառազարդ գետահովտում։
Պատմություն
Բնակչության մեծ մասը գաղթել են 1877-1878 թվականների և 1914-1918 թվականների ժամանակ և հաստատվել են Երևանի նահանգի Նոր Բայազետի գավառում` ներկայիս Սարուխան գյուղ։
Բնակչություն
1877 թվականին ուներ 31 տուն, 1909 թվականին` 27 տուն` 2322 հայ բնակչով։
Պատմամշակութային կառույցներ
Վանքի 1 կմ արևմուտք, գետի վրա կար XVII դարում կառուցված կամուրջ։
Անվանի մարդիկ
Վանքում են ծնվել.
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Համշենի բարբառ
Համշենի բարբառ, հայերենի կը ճյուղի բարբառներից մեկը։
Ներկան կազմվում է ձայնավորով սկսվող բառերի սկզբում ավելացնելով գ (գուդիմի), իսկ բաղաձայնով սկսվող բառերի վերջից գու (բէրէի գու)։ Բաղաձայնական համակարգը՝ եռաստիճան խլազուրկ (դ՛→դ, տ→դ)։ Այս բարբառում ր-ն ատամնային բաղաձայններից առաջ դառնում է շ (մաշտ←մարդ), մյուսներից առաջ յ (դայդագ←դարտակ←դատարկ)։ Անորոշ դերբայի վերջավորությունն է ուշ (խօսուշ - «խոսել»)։ Բայերի ժխտականը կազմվում է թէ մասնիկով (չի՞ն թէ գալ)։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Կը ճյուղի բարբառներ Կատեգորիա:Հայերենի բարբառներ Կատեգորիա:Հայկական լեզուներ Կատեգորիա:Թուրքիայի լեզուներ Կատեգորիա:Թուրքիայի մշակույթ Կատեգորիա:Մեռնող լեզուներ
Հարություն Բոյախչյան
Հարություն Բարեղամի Բոյախչյան, հայ անասնաբույժ, համաճարակաբան։ Անասնաբուժական գիտությունների դոկտոր (1954), պրոֆեսոր (1954)։ ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (1964)։
Կենսագրություն
Հարություն Բոյախչյանը ծնվել է 1907 թվականի նոյեմբերի 15-ին, Վաղարշապատ քաղաքում։ 1935 թվականին ավարտել է Երևանի անասնաբուծական-անասնաբուժական ինստիտուտը։ 1938-1984 թվականներին եղել է ԵԱԱԻ կենդանիների համաճարակաբանության ամբիոնի վարիչ, 1984-1989 թվականներին՝ ԵԱԱԻ կենդանիների համաճարակաբանության ամբիոնի խորհրդատու ։
Մշակել է սիբիրախտի, բրուցելոզի, պաստերելոզի, լեպտոսպիրոզի ժամանակ գյուղատնտեսական կենդանիների աերոզոլային ու համալիր իմունացման գործնական մեթոդներ։
Մահացել է 1990 թվականի մարտի 18-ին, Երևանում։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ անասնաբույժներ Կատեգորիա:Հայ համաճարակաբաններ Կատեգորիա:Անասնաբուժական գիտությունների դոկտորներ Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Բոտկովո
Բոտկովո (Ботково), գյուղ Ռուսաստանի Նովգորոդի մարզի Բորովիչսկի շրջանի կազմում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Նովգորոդի մարզի Բորովիչսկի շրջանի բնակավայրեր
Գրեյս Հուանգ
Գրեյս Հուանգ (黃芝琪, Grace Huang, ), ավստրալիացի դերասանուհի և թայվանական ծագում ունեցող ֆոտոմոդել։
Կենսագրություն
Գրեյս Հուանգը ծնվել է 1983 թվականին Թայվանում։ Ավելի ուշ տեղափոխվել է Ավստրալիա, որտեղ ավարտել է Սիդնեյի համալսարանը՝ հաշվապահական հաշվառման և առևտրային իրավունքի մասնագիտացմամբ։ Նկարահանվել է Vogue, Harper's Bazaar, FHM, Oyster, Elle, Marie Claire ամսագրերի ավստրալիական տարբերակների համար։ «Kailis Australian Pearls» բրենդի ներկայացուցիչն է ։
2004 թվականին նորամուտն է նշել հեռուստատեսությունում։ 2011 թվականին նկարահանվել է «Արյունոտ խցանումներ» կարճամետրաժ ֆիլմում ։ 2012 թվականին նկարահանվել է «Երկաթե բռունցք» ֆիլմում , իսկ 2014 թվականին՝ դրա շարունակության մեջ։ 2016 թվականին խաղացել է «Անկախության օր․ Վերածնունդ» ֆիլմում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ավստրալիացի դերասանուհիներ Կատեգորիա:Դերասանուհիներ այբբենական կարգով
Ալմոդովար դել Կամպո (քաղաք)
Ալմոդովար դել Կամպո (Almodóvar del Campo), քաղաք և համայնք Իսպանիայում, մտնում է Սյուդադ Ռեալ պրովինցիայի մեջ, որն էլ իր հերթին մտնում է Կաստիլիա-Լա Մանչա ինքնավար համայնքի մեջ։ Համայնքը մտնում է Վալյե դե Ալկուդիա շրջանի կազմի մեջ։ Տարածքը՝ 1206 կմ²։ Բնակչությունը՝ 6775 (2010 թվականին)։ Հեռավորությունը վարչական կենտրոնից՝ 44 կմ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իսպանիայի քաղաքներ Կատեգորիա:Իսպանիայի բնակավայրեր
Ալեխանդրե Ալֆաիատե
Ալեխանդրե Կոռեիա Ալֆաիատե (Alexandre Correia Alfaiate, ), պորտուգալացի ֆուտբոլիստ, պաշտպան։ Հանդես է գալիս պորտուգալական «Ակադեմիկա»-ում և Պորտուգալիայի երիտասարդական հավաքականում։
«Բենֆիկա»
Ալեխանդրեն սկսել է իր կարիերան պորտուգալական «Բենֆիկա»-ի կազմում։ Թիմի կազմում Ալֆաիատեն իր դեբյուտը նշել է 2014 թվականի օգոստոսի 9-ին՝ «Տրոֆենսե»-ի դեմ խաղում ։
Հավարիկի բարբառ
Հավարիկի բարբառ, հայերենի միջճյուղային բարբառներից մեկը։
Շատ գծերով նման է Ղարաբաղի, Նոր-Ջուղայի և Շամախիի բարբառներին։
Ներկան ու անցյալի անկատարը կազմվում են ինչպես իս, այնպես էլ իմ, ըմ ձևերով՝ գիրէլիս ըմ, գիրէլըմ ըս, գիրէլիմ ի, գնալըմ էի։ Բաղաձայնական համակարգը՝ գրաբարատիպ (անտեղաշարժ) ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայերենի միջճյուղային բարբառներ
Սև կատու
«Սև կատու», գրական-երգիծական պատկերազարդ շաբաթաթերթ։ Լույս է տեսել 1912-1913 թվականներին, Կոստանդնուպոլսում։ Խմբագրապետ՝ Օտյան, արտոնատեր՝ Գալֆայան։
«Կատուների վեհաժողովը» այլաբանական թերթոնում (N2, 1912) բոլշևիկյան գաղափարախոսության դիրքերից քննադատել է եվրոպական դիվանագիտության դիրքը հայոց հարցում։ Ծաղրել է հայոց պատրիարքարանի գործունեությունը հասարակական կյանքում, պոլսահայ մամուլի՝ Թուրքիայի քաղաքական կացության փոփոխության հետ հույսեր կապող ներկայացուցիչներին։ Շաբաթաթերթի թիրախն են եղել երիտասարդության շրջանում առկա ենթադրյալ օտարամոլությունը և այլ «վատ բարքեր»։ Պարբերականում հիմնականում տեղ են գտել Օտյանի երգիծական գործերը։ Աշխատակցել են Ակայանը, Ա․ Անտոնյանը, Թեքեյանը, Պարսամյանը, Կյուրճյանը։
Կատեգորիա:Թուրքիայի հայկական շաբաթաթերթեր Կատեգորիա:Հայկական գրական պարբերականներ Կատեգորիա:Հայկական երգիծական պարբերականներ
Բարանովկա (գյուղ, Զոլոչևի շրջան)
Բարանովկա (Баранівка), գյուղ Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Զոլոչևի շրջանում։ Հիմնադրվել է 1650 թվականին։
2001 թվականի տվյալներով Բարանովկա գյուղում բնակվում էր 315 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 1166 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 270,15 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Զոլոչևի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1650 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Առաքյալներ
Առաքյալներ (առաքված, ուղարկված հունարեն՝ απόστολος), ըստ Նոր Կտակարանի և քրիստոնյա ավանդության՝ Քրիստոսի կողմից առաքված մարդիկ, Հիսուս Քրիստոսի 12 աշակերտներն ու հետնորդները (Ղուկ. 6։13-16 հմմտ. Մատթ. 10։2-4, Մարկ. 3։16, )՝ համապատասխան Իսրայելի տասներկու ցեղերի թվին (Ծննդ. 49։28)։ 12 առաքյալներն են՝
Հուդա Իսկարիովտացու ինքնասպանությունից հետո առաքյալները վիճակահանությամբ որպես 12-րդ առաքյալ ընտրում են Մատաթիային (տես Գործք.1։15-26)։
Առաքյալները բոլորն էլ եղել են Գալիլիացիներ (հմմտ. Գործք. 2։7), հիմնականում ձկնորսներ և մաքսավորներ։ Ըստ Ավետարաններում առկա տվյալների՝ բոլոր առաքյալներն էլ Քրիստոսի անմիջական առաջնորդությամբ պատրաստվել են իրենց առաքելության համար, ականջալուր եղել Նրա քարոզներին և ականատես՝ հրաշքներին ու գործերին, և Հարությանը։ Տասներկու առաքյալներին Հիսուսը «իշխանություն տվեց պիղծ դևերի վրա՝ հանելու դրանք և բժշկելու ամեն ցավ և ամեն հիվանդություն» (Մատթ. 10։1)։ Իսկ համբարձվելուց առաջ ընտրյալներին պատվիրեց. «ինչպես Հայրը ինձ ուղարկեց, ես էլ ձեզ եմ ուղարկում։ Գնացե՛ք ուրեմն աշակերտ դարձրե՛ք բոլոր ազգերին, նրանց մկրտեցե՛ք Հօր և Որդու և Սուրբ Հոգու անունով։ Ուսուցանեցե՛ք նրանց պահել այն բոլորը, ինչ որ ձեզ պատվիրեցի» (Մատթ. 28։19-21)։ Քրիստոսի Համբարձումից և Հոգեգալուստից հետո գործնականապես նրանք եղան հիմքն ու հիմնադիրը Եկեղեցու՝ լինելով դրա անդամները, առաջնորդներն ու կազմակերպիչները։ Գործք առաքելոցում հանգամանալից ներկայացվում են առաքյալների հալածանքներն ու նրանցից մեկի՝ Հակոբոս Զեբեդյանի սպանությունը (Գործք. 12։1-2)։ Համաձայն Ավանդության բոլոր առաքյալներն էլ, բացառությամբ Հովհաննես առաքյալի նահատակվել են ի սեր Քրիստոսի։
Տասներկուսից բացի առաքյալ է անվանվում նաև Պողոսը (Սողոս), ով ծանոթ է որպես 13-րդ առաքյալ։ Պողոսն ինքն իրեն էլ անվանում է «հեթանոսների առաքյալ» (Հռոմ. 11։12)։ Հայաստանյայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցին իր տոնացույցում ունի Տասներկու առաքյալներին և Պողոս Տասներեքերորդ առաքյալին նվիրված տոն։ Այս առաքյալները տոներ ունեն նաև առանձին-առանձին կամ զույգ-զույգ։
Հայաստանում քարոզել և նահատակվել են Թադեոս (Ղեբեոս) և Բարդուղիմեոս (Նաթանայել) առաքյալները, որոնք հիմնել են եկեղեցիներ։ Վերջիններս կոչվել են Առաքելական եկեղեցիներ, ըստ այդմ էլ Հայոց եկեղեցին կոչվում է Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցի։ Առաքյալների անմիջական քարոզով հիմնված եկեղեցիները կոչվում են Առաքելական, որից և ծագել է հայ եկեղեցու պատվանունը՝ «Հայաստանյայց Առաքելական Սուրբ եկեղեցի»։
Յոթանասուն աշակերտներ
Ըստ Ղուկասի ավետարանի՝ բացի վերը նշված 12-ից Քրիստոսին հետևում էին ևս 70 հոգի (որոշ աղբյուրների համաձայն՝ 72), որոնք անվանվում են աշակերտներ. «Այնուհետև Տերը նշանակեց ուրիշ յօթանասուներկու հոգի ևս և նրանց իրենից առաջ երկու-երկու ուղարկեց այն բոլոր քաղաքներն ու վայրերը, ուր ինքը գնալու էր» (Ղուկ. 10։1)։ Հիսուս Քրիստոսի կողմից 70-ին ևս տրվեց հիվանդություններ բուժելու, դևեր հալածելու և բարի լուրը՝ Ավետարանը, քարոզելու իշխանություն։ Առհասարակ Աստվածաշունչը 70-ից և ոչ մեկի անունը չի հայտնում, սակայն նշում է, որ նրանց անունները գրված են երկնքում (Ղուկ. 10։20)։ Համաձայն Ավանդության՝ 70 աշակերտներից են եղել առաքյալների ընտրած 7 սարկավագները (տես, Գործք. 6։1-6), Մարկոս և Ղուկաս Ավետարանիչները, ինչպես նաև Պողոս առաքյալի գործակիցները։ Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցին իր տոնացույցում Յոթանասուն աշակերտներին նվիրված տոն ևս ունի։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու Վարդապետություն Կատեգորիա:Քրիստոնեություն Կատեգորիա:Աստվածաշունչ Կատեգորիա:Քրիստոնեական սրբեր Կատեգորիա:Առաքյալներ Կատեգորիա:Նոր Կտակարանի անձինք Կատեգորիա:Քրիստոնեական տերմիններ
Օզիո Սոպրա
Օզիո Սոպրա (Osio Sopra), կոմունա Իտալիայում, Լոմբարդիա մարզի Բերգամոյի գավառում ։