cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Էպիլեպսիա
Դասակարգում
Ըստ Ընդդեմ Էպիլեպսիայի միջազգային լիգայի (International League Against Epilepsy) 1989 թվականին առաջարկված դասակարգման էպիլեսպաները լինում են
Այս դասակարգումը չնայած ունի լայն տարածում, ունի նաև թերություններ, մասնավորապես այն չի տալիս պատկերացում պատճառի մասին, որից կախված է բուժման մեթոդի ընտրությունը ։ Այս հարցը լուծվեց 2010 թվականին, երբ առաջարկվեց առանձնացնել երեք ենթախմբեր՝ ժառանգական, կառուցվածքային/մետաբոլիկ և անհայտ, բայց 2011 թվականին վերափոխվեց և բաժանվեց չորս խմբերի ։
Համախտանիշներ
Էպիլեպսիայի դեպքերը հարմար է խմբավորել էպիլեպտիկ համախտանիշների, ըստ որոշ առանձնահատկությունների՝ հիվանդության սկսման տարիքը, նոպաների տեսակը, ԷԷԳ փոփոխությունները և այլն։ Համախտանիշների տարբերակումը կարևոր է ոչ միայն պատճառը հասկանալու, այլև դեղորայքային բուժումը արդյունավետ ընտրելու համար ։
Հմայակ Ալումյան
Հմայակ Միքայելի Ալումյան, հայ մանկավարժ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի Արևելյան ռազմաճակատի («Հայրենական մեծ պատերազմ», 1941-1945) մասնակից։
Էպիլեպսիա
Համախտանիշներ
Այն համախտանիշները, որոնց պատճառները հայտնաբերված չեն, չեն միավորվում որևէ համախտանիշների խմբում։ Իդիոպաթիկ (անհայտ պատճառ) էպիլեպսիաների դասակարգումը հիմնականում հիմնված է կլինիկական նշանների, տարիքային առանձնահատկությունների և գենետիակական նախատրամադրվածության տվյալների վրա։ Մանկական էպիլեպսիայի որոշ տեսակներ ներառված են անհայտ պատճառի էպիլեպսիաների մեջ, որտեղ կարևորում ենք ժառանգական նախատրամադրվածությունը, օրինակ՝ Ռոլանդի բարորակ մանկական էպիլեպսիան։ Մյուսները ներառված են ախտանշանային էպիլեպսիաների տեսակների մեջ, չնայած ժառանգականության գործոնին, օրինակ Լենոքս-Գաստոյի համախտանիշը։ Կլինիկական համախտանիշները, որտեղ էպիլեպսիան հիմնական ախտանիշը չէ, օրինակ՝ Անջելմանի համախտանիշը, ներառված են ախտանշանային էպիլեպսիաների մեջ, սակայն այդ հարցը վիճելի է և գիտնականների որոշ մասը առաջարկում են ընդգրկել իդիոպաթիկ էպիլեպսիաների մեջ։ Գիտության զարգացմանը զուգընթաց դասակարգումը ժամանակ առ ժամանակ փոխվում է։
Ախտորոշիչ մեթոդներ
ԷԷԳ-ն ցույց է տալիս գլխուղեղի էլեկտրական ակտիվությունը, ինչը կարող է օգնել գնահատելու էպիլեպտիկ նոպայի զարգացման ռիսկը։ Սա խորհուրդ է տրվում անցկացնել այն հիվանդներին, ովքեր նախկինում ունեցել են էպիլեպտիկ ցնցումներ։ ԷԷԳ-ի առավելությունն այն է, որ այն օգնում է տարբերակել էպիլեպսիաների տարբեր տեսակները։ Երեխաների մոտ երկրորդ նոպայից հետո է միայն կիրառվում։ Այս մեթոդը չի կարելի կիրառել էպիլեպսիան բացառելու համար, միաժամանակ կարող է լինել կեղծ դրական արդյունք՝ հիվանդության բացակայության պայմաններում։ Որոշ դեպքերում ԷԷԳ-ն անցկացվում է գիշերը, երբ հիվանդը քնած է։
Հմայակ Ալումյան
Կենսագրություն
Հմայակ Ալումյանը ծնվել է 1919 թվականին, Գորիսի շրջանի Խնձորեսկ գյուղում։ 1937 թվականին ընդունվել է Բաքվի երկամյա ուսուցչական ինստիտուտը և 1939 թվականին աշխատել է հայրենի գյուղի ու Սիսիան քաղաքի միջնակարգ դպրոցներում ։
Էպիլեպսիա
Ախտորոշիչ մեթոդներ
Ախտորոշման այնպիսի մեթոդներ, ինչպիսիք ԿՏ-ն (կոմպյուտերային տոմոգրաֆիա) և ՄՌՏ-ն (մագնիսառեզոնանսային տոմոգրաֆիա) կիրառվում են առաջին ոչ ֆեբրիլ նոպայից հետո՝ ուղեղի և շրջակա հյուսվածքների կառուցվածքային փոփոխությունները հայտնաբերելու համար։ ՄՌՏ-ն սովորաբար ավելի զգայուն մեթոդ է տարբեր տեսակի ախտահարումները գտնելու համար, բայց ԿՏ-ն ավելի տեղեկատվական է արյունահոսության դեպքում և ավելի մատչելի է։ Եթե հիվանդը, ով նոպայի ժամանակ դիմել է հիվանդանոց, արագ դուրս է գալիս այդ վիճակից, հետազոտությունները կարելի է իրականացնել ավելի ուշ։ Եթե հիվանդին արդեն դրվել է էպիլեպսիա ախտորոշումը, ապա կրկնակի հետազոտությունն անիմաստ է, թեկուզ դիմած լինի հիվանդանոց նոպայի պահին։
Մեծահասակների մոտ ստուգվում է նաև էլեկտրոլիտների քանակը, արյան գլյուկոզի և պլազմայի կալցիումի մակարդակը, այլ հիվանդությունները ժխտելու համար։ ԷՍԳ-ն (էլեկտրասրտագրությունը) օգնում է բացահայտելու սրտի ռիթմի խանգարումները։ Գոտկային պունկցիան կարող է իրականացվել կենտրոնական նյարդային համակարգի ինֆեկցիոն հիվանդությունները ժխտելու նպատակով, բայց իրականացվում է ոչ բոլոր դեպքերում։ Երեխաների մոտ նյութափոխանակության շեղումները հայտնաբերելու համար պետք է անցկացնել լրացուցիչ թեստեր, ինչպես օրինակ միզանյութի մակարդակի որոշումը ։
Հմայակ Ալումյան
Կենսագրություն
1941 թվականին զորակոչվել է կարմիր բանակ, ծառայել 76-րդ հայկական լեռնահրաձգային դիվիզիայի 137-րդ գնդում։ 1941 թվականին Ալումյանը դիվիզիայի կազմում անցել է Իրան և մասնակցել նացիստական պլացդարմի վերացմանը։ 1941 թվականի սեպտեմբերի սկզբներին Արևմտյան ռազմաճակատում մասնակցել է մարտերին Պոլտավայի ուղղությամբ։ Սանիտարական ծառայություն է կատարել և գնդակների տարափի տակ կյանքը վտանգի ենթարկելով ծանր վիրավորներ է տեղափոխել ճակատի առաջին գծից։ 1941 թվականի դեկտեմբերին Ալումյանը մարտերից մեկում վիրավորվել է ոտքից, տեղափոխվել հոսպիտալ։ Ապաքինվելուց հետո մեկնել է ռազմաճակատ։ 1942 թվականի մարտի 20-ին Ուկրաինայի Կապինկա գյուղի ուղղությամբ մղվող մարտերում Ալումյանը ծանր վիրավորվել է և կոնտուզիա ստացել։ Ապաքինվելուց հետո զորացրվել է։ Պարգևատրնել է «1941-1945 թթ. Հայրենական մեծ պատերազմում Գերմանիայի դեմ տարած հաղթանակի համար» և մի շարք մեդալներով, «Ժողովրդական կրթության գերազանցիկ» կրծքանշանով ։
Էպիլեպսիա
Ախտորոշիչ մեթոդներ
Նոպային հաջորդող 20 րոպեների ընթացքում արյան մեջ պրոլակտինի բարձր մակարդակը հաստատում է նոպայի էպիլեպտիկ ծագումը և ժխտում հոգեբանականը ։ Պրոլակտինը նվազ արդյունավետ է պարցիալ նոպաները ախտորոշելու հարցում ։ Պրոլակտինի մակարդակի անփոփոխությունը չի բացառում էպիլեպսիայի առկայությունը և չի տարբերում նոպան ուշագնացությունից ։ Որպես էպիլեպսիայի ախտորոշման ստանդարտ մեթոդ, այն արդյունավետ չէ։
Տարբերակիչ ախտորոշումը
Էպիլեպսիայի ախտորոշումը կարող է լինել ոչ դյուրին։ Մի շարք այլ հիվանդություններ և վիճակներ կարող են դրսևորվել նման ախտանիշերով՝ ուշացնացությունը, թոքերի գերօդափոխումը, միգրենը, նարկոլեպսիաը, տագնապային գրոհները և հոգեբանական ոչ էպիլեպտիկ նոպաները ։ Մեծ մասամբ ուշագնացությունները ուղեկցվում են կարկամությամբ ։ Գիշերային ճակատային բաժնի էպիլեպսիաները նախկինում դասել են մղձավանջների շարքին, բայց այժմ այն դասակարգվում է որպես էպիլեպտիկ նոպայի հատուկ տեսակ ։ Քայլվածքի խանգարումները, ինչպես օրինակ, պարոքսիզմալ դիսկինեզիաները ևս հաճախ են շփոթվում էպիլեպտիկ նոպայի հետ ։ Վայր ընկնելու դրվագների պատճառներց մեկը կարող է լինել նաև ատոնիկ էպիլեպտիկ նոպան ։
Հմայակ Ալումյան
Կենսագրություն
Զորացրվելուց հետո Ալումյանը անցել է մանկավարժական աշխատանքի։ Երկար տարիներ դպրոցի տնօրեն է աշխատել Սիսիանի, ապա Գորիսի շրջաններում։ Վերջին տարիներին եղել է Գորիսի Ակսել Բակունցի անվան միջնակարգ դպրոցի ուսումնական մասի վարիչ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակիցներ Կատեգորիա:«1941-1945 թթ. Հայրենական մեծ պատերազմում Գերմանիայի դեմ տարած հաղթանակի համար» մեդալակիրներ Կատեգորիա:Դպրոցի տնօրեններ
Էպիլեպսիա
Տարբերակիչ ախտորոշումը
Երեխաները կարող են այնպիսի վարք դրսևորել, որ շատ նման լինի էպիլեպտիկ նոպային։ Գաստրոէզոֆագիալ ռեֆլյուքսը կրծքահասակ երեխաների մոտ կարող է հանգեցնել գլխի անբնական շրջմանը, որը նմանվում է տոնիկ-կլոնիկ էպիլեպտիկ ցնցումների. :
Սխալ ախտորոշումը բավականին հաճախ է հանդիպում ՝ 5-30% դեպքերում։ Բազմաթիվ հետազոտություններ ապացուցել են, որ շատ դեպքերում ցնցումանման գրոհները, որոնք դեղորայքային բուժմանը չեն արձագանքում, պայմանավորված են սիրտանոթային հիվանդություններով ։ Հիվանդանոց դիմած էպիլեպսիկների մոտ 20%-ը ունի հոգեբանական ոչ էպիլեպտիկ նոպաներ։ Իսկ հոգեբանական ոչ էպիլեպտիկ նոպա ախտորոշվածների 10%-ը ունի էպիլեպսիա, բայց տարբերակելը լինում է խիստ դժվար ։
Կանխարգելում
Հիմնականում հիվանդության կանխարգելումը անհնարին է։ Այնուամենայնիվ հարկավոր է ջանք գործադրել, որ չլինեն գլխի վնասվածքներ, հիվանդները ստանան լավ խնամք և վերացվի շրջապատի մակաբույծների հետ շփումը։ Արդյունքների մասին են վկայում Կենտրոնական Ամերիկայում խոզի երիզորդները վերացնելուց հետո էպիլեպսիայի դեպքերի նվազումը կեսից ավելիի չափով ։
Բուժում
Էպիլեպսիա ունեցող անձանց մեծ մասին ամենօրյա դեղորայքային բուժում նշանակվում է երկրորդ նոպայից հետո, իսկ բարձր ռիսկի խմբում գտնվողներին՝ առաջինից հետո ։ Դեղորայքային բուժման նկատմամաբ կայուն դեպքերում խորհորդ է տրվում նաև այլ մոտեցումներ, ինչպիսիք են հատուկ սննդակարգը, նյարդախթանիչի իմպլանտացիան կամ նյարդավիրաբուժությունը։
Առաջին օգնություն
Տոնիկ-կլոնիկ ցնցումների մեջ գտնվող անձանց պետք է շրջել կողքի, որպեսզի կանխել բերանի խոռոչի պարունակության ասպիրացիան դեպի թոքեր ։ Խորհուրդ չի տրվում լեզուն մատներով պահել, քանզի դա կարող է առաջացնել փսխում և վնասել պահողի մատները ։ Մինչև նոպայի ավարտը պետք է ձեռնարկել միջոցառումներ ՝ հետագա ինքնավնասումը կանխելու համար։<p xml:lang="grc">Եթե ցնցումային նոպան տևում է հինգ րոպեից ավելի կամ մեկ ժամում կրկնվում է երկու և ավելի անգամ, իսկ ցնցումների միջև եղած ժամանակահատվածում գիտակցությունը չի վերականգնվում, ապա ախտորոշվում է որպես էպիլեպտիկ ստատուս (status epilepticus) : Այս վիճակը պահանջում է բժշկական օգնություն, օրինակ՝ նազոֆարինգեալ ինտուբացիա, որի նպատակն է ապահովել օդի նորմալ հոսք դեպի շնչուղիներ ։ Տնային պայմաններում օգտագործում են Միդազոլամ՝ per os (ներքին ընդունման) կամ Դիազեպամ՝ per rectum (ուղիղ աղիքից) ։ Հիվանդանոցային պայմաններում նախընտրելի է ներերակային Լորազեպամ։ Եթե բենզոդիազեպինների կրկնակի դեղաչափը չի օգնում, խորհորդ է տրվում օգտագործել Ֆենիտոին։ Եթե կոնվուլսիվ էպիլեպտիկ ստատուսը չի ենթարկվում սովորական բուժմանը, այդ հիվանդին տեղափոխում ենք ինտենսիվ թերապիայի բաժանմունք, որտեղ նրան բուժում են ավելի հզոր դեղերով։
Դեղորայքային բուժում
Էպիլեպսիայի բուժման համար կիրառվող դեղերից ամենամեծ խումբը կազմում են հակացնցումային միջոցերը, որոնք նշանակվում են մինչև կյանքի վերջ ։ Հակացնցումային դեղի ընտրությունը կախված է ցնցումի տեսակից, էպիլեպտիկ ստատուսից, կիրառվող այլ դեղորայքից, ուղեկցող հիվանդություններից և հիվանդի տարիքից ու ապրելակերպից։ Նախնական բուժումը սկսվում է մեկ դեղորայքով, եթե արդյունավետ չի լինում փոխում են դեղը։ Երկու դեղի կիրառումը խորհուրդ է տրվում միայն, եթե մեկ դեղով հնարավոր չէ հասնել արդյունքի։ Հիվանդների կեսի համար մոնոթերապիան արդյունավետ է, մյուս 13%-ին օգնում է դեղի փոխարինումը, երկու դեղի կիրառումը ևս 4%-ի մոտ է տալիս դրական արդյունք, իսկ մնացած 30%-ը շարունակում է ունենալ ցնցումներ չնայած հակացնցումային միջոցների կիրառմանը ։
Ներկայումս կան բազմաթիվ կիրառվող դեղեր ինչպիսիք են Ֆենիտոինը, Կարբամազեպինը և վալպրոաթթուն։ Ոչ ռանդոմիզացված հետազոտությունները պարզել են, որ այս դեղերը հավասարաչափ արդյունավետ են ֆոկալ և գեներալիզացված ցնցումների դեպքում ։ Երկար ազդող Կարբամեզեպինը և անմիջապես ազդող կարբամեզեպինը տալիս են համարժեք արդյունք և ունեն համեմատաբար քիչ կողմնակի էֆեկտներ ։ Միացյալ Թագավորությունում Կարբամեզեպինը և Լամոտրիջինը համարվում են առաջին ընտրության դեղամիջոցներ ֆոկալ ցնցումների դեպքում, իսկ Լևետիրացետամը ու վալպրոաթթուն՝ երկրորդ ընտրության, քանզի ավելի թանկարժեք են, կողմնակի էֆեկտներն էլ ավելի շատ։ Աբսանսերի դեպքում խորհուրդ է տրվում Էտոսուքսիմիբ կամ վալպրաթթու։ Վալպրոաթթուն մասամբ արդյունավետ է միոկլոնիկ և տոնիկ կամ ատոնիկ ցնցումների ժամանակ։ Եթե ցնցումային նոպաները կառավարվում են որոշակի դեղորայքով, ապա կարիք չկա արյան մեջ դեղի մակարդակի մշտական վերահսկման ։
Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպություն ը զարգացող երկրներում խորհուրդ է տալիս օգտագործել ֆենոբարբիտալ, որն ամենաէժան հակացնցումային դեղորայքն է ։ Այնուամենայնիվ, որոշ երկրներում այն ոչ բոլորին է հասանելի, քանի որ բաց է թողնվում դեղատոմսով ։
Դեղի կողմնակի էֆեկտները նկարագրված են 10-90% հիվանդների մոտ։ Հիմնականում դրանք դեղաչափ կախյալ են և ընթանում են թեթև ։ Կողմնակի էֆեկտներից են տրամադրության փոփոխությունները, քնկոտությունը և անկանոն քայլվածքը ։ Որոշ դեղեր ունեն կողմնակի ազդեցություններ, որոնք կախված չեն դեղաչափից, այդպիսիք են ցանը, հեպատոտոքսիկությունը կամ ոսկրածուծի ընկճումը ։ Հիվանդների քառորդ մասը այդ պատճառով դադարեցնում է բուժումը։ Դեղերի մի մասը համարվում են ֆետոտոքսիկ։ Նկարագրված են դեպքեր, երբ բազմաթիվ լայնորեն կիրառվող դեղեր, ինչպիսիք են վալպրոաթթուն, Ֆենիտոինը, Կարբամազեպինը, Ֆենոբարբիտալը և Գաբապենտինը, պատճառ են հանդիսացել բնածին արատների, հատկապես երբ օգտագործվել են հղիության առաջին եռամսյակում ։ Չնայած այս հանգամանքին, եթե հղիներին դեղերը օգնում են՝ բուժումը շարունակվում է, որովհետև չբուժված էպիլեպսիան ավելի է մեծացնում բնածին արատների հավանականությունը, քան այդ դեղերը ։ Հակացնցումային դեղերի մեջ նվազագույն ֆետոտոքսիկություն ունեն Լևետիրացետամը և Լամոտրիջինը ։
Դեղորայքային բուժման աստիճանական դադարեցումը խորհուրդ է տրվում այն հիվանդներին, ովքեր 2-4 տարվա ընթացքում չեն ունեցել ցնցումներ։ Այնուամենայնիվ հիվանդների 1/3 ունենում է ռեցիդիվ, հիմնականում առաջին վեց ամիսների ընթացքում ։ Լրիվ դադարեցումը հնարավոր է երեխաների 70%-ի և մեծահասակների 60%-ի մոտ։
Վիրահատական բուժում
Վիրաբուժական մոտեցումը խորհուրդ է տրվում այն էպիլեպսիայով տառապողներին, ում մոտ ցնցումները չեն վերանում կոնսերվատիվ մեթոդներով, երբ փորձել են առնվազն երկու կամ երեք դեղերի կոմբինացիայով բուժում ։ Վիրահատական բուժման նպատակը ցնցումների լրիվ վերացումն է, որին հնարավոր է լինում հասնել 60-70% դեպքերում ։ Հիմնական մոտեցումն է քունքային բլթի հատումով հիպոկամպի, ուռուցքի և նեոկորտեքսի հեռացումը ։ Որոշ միջամտութուններ, ինչպիսիք են բրտամարմնի հատումը, իրականացվում են ավելի շատ ցնցումների քանակը նվազեցնելու, քան լրիվ վերացնելու նպատակով։
Նեյրոստիմուլյացիան այլընտրանքային մեթոդ է այն անձանց համար, ովքեր ենթակա չեն վիրահատական բուժմանը ։ Դեղորայքի նկատմամբ կայուն դեպքերի համար առաջարկված են երեք տեսակի միջամտություններ՝ թափառող նյարդի խթանում, առաջային թալամուսի խթանում և closed-loop տիպի խթանում ։
Սննդակարգ
Կետոգեն սննդակարգը ըստ որոշ տվյալների նվազեցնում է ցնցումային նոպաների քանակը, երբեմն էլ՝ լրիվ վերացնում, բայց այս տվյալները հետագա հստակեցման կարիք ունեն ։ Այս մոտեցումը նախընտրելի է այն հիվանդներին, ում դեղորայքը չի օգնում, իսկ վիրահատությունը ցուցված չէ ։ Մոտ 10% հիվանդների սննդակարգը պահպանում են մի քանի տարի, հետո թողնում են նվազ արդյունավետության, վատ տանելիության և ստամոքս-աղիքային ուղու ու սրտի ախտահարումների պատճառով ։ Ավելի մեղմ սննդակարգը հեշտ տանելի է ու տալիս է գրեթե նույն արդյունքը։ Թե ինչու է սննդակարգը արդյունավետ՝ անհայտ է ։ Ֆիզիկական ակտիվությունը կարող է նպաստել ցնցումների կանխարգելմանը՝ ըստ որոշ հետազոտությունների ։ Ցելիակիայով և առանց ցելիակիայի գլուտենային գերզգայունությամբ հիվանդների մոտ առանց գլուտեն սննդակարգը ցնցումների հաճախականությունը բարձրացնում է ։
Այլ մոտեցումներ
Խուսափողական թերապիան իրենից ենթադրում է սադրիչ գործոնների մինիմալացում։ Օրինակ՝ եթե սադրիչ գործոն է լույսը, կարելի է օգտագործել փոքր հեռուստացույց, խուսափել համակարգչային խաղերից և կրել մուգ ապակիներով ակնոցներ ։ Կենսահետադարձ կապի թերապիան ունի որոշ դրական արդյունք, սակայն ֆիզիոթերապևտիկ ոչ մի միջոց չի կարող փոխարինել դեղորայքային բուժմանը ։
Ֆիզիկական վարժությունները կարող են կանխել էպիլեպտիկ նոպաների զարգացումը, այս մասին խոսում են որոշ հետազոտություններ ։ Որոշ շներ, որոնք կոչվում են էպիլեպտիկ շներ, կարող են օգնել նոպայի ժամանակ կամ դրանից հետո։ Ենթադրություններ կան, որ շները կարող են կանխազգալ էպիլեպտիկ նոպան   ։
Այլընտրանքային բժշկություն
Այլընտրանքային բժշկության մեթոդներից ասեղնաբուժությունը, հոգեբանական միջամտությունները , վիտամինաթերապիան ու յոգան չունեն ապացուցված արդյունավետություն էպիլեպսիայի բուժման հարցում։ Հետազոտությունները ունեն ցածր ապացուցողական հիմք և չի հաջողվել հանգել որևէ վերջնական եզրակացության ։
Որպես լրացնող միջոց երեխաներին ու նրանց, ում դեղորայքային բուժումը ոչ այնքան օգտակար է, կիրառվում է կաննաբիդիոլը ։ 2018 թվականին FDA (Food and Drug Association) հաստատեց կաննաբիդիոլի կիրառումը, որպես Լենոքս-Գաստոյի և Դրավետի համախտանիշների ժամանակ։
Մահացություն
Էպիլեպսիայով հիվանդների մահացության ցուցանիշը համեմատաբար բարձր է ։ Այս հանգամանքը կապված է նոպաների պատճառական գործոնի, էպիլեպտիկ ստատուսի առկայության, ինքնասպանության, վնասվածքների և էպիլեպտիկ հանկարծամահության (sudden unexpected death in epilepsy) հետ ։ Էպիլեպտիկ ստատուսի ժամանակ մահվան պատճառը ավելի շատ բարդույթներն են, քան դեղորայքի ընդունման դադարեցումը ։ Ինքնասպանության ռիսկը, առողջ անձանց համեմատ, էպիլեպսիայով տառապողների մոտ երկուսից վեց անգամ ավելի բարձր է ։ Պատճառը անհայտ է ։
Էպիլեպտիկ հանկարծամահությունը (SUDEP) գտնում են, որ կապված է տարածուն տոնիկ-կլոնիկ ցնցումների կրկնման հաճախականության հետ և կազմում է էպիլեպսիայով տառապողների մահվան պատճառների 15%-ը ։ Դեռ պարզ չէ, թե ինչպես կարելի է նվազեցնել այս ցուցանիշը ։ Մահացության ցուցանիշը ամենաբարձրն է տարեց անձանց շրջանում ։ Իդիոպաթիկ ծագման էպիլեպսիա ունեցող հիվանդների մոտ մահվան ռիսկը զգալիորեն ավելի ցածր է ։
Հետազոտությունները պարզել են, որ Միացյալ Թագավորությունում մահվան դեպքերի 40-60%-ը հնարավոր է կանխել։ Զարցացող երկրներում մահվան հիմնական պատճառը չբուժված էպիլեպսիան է, որն ուղեկցվում է ցնցումներով, վնասվածքներով և հանգեցնում է էպիլեպտիկ ստատուսի։
Համաճարակաբանություն
Համաշխարհային վիճակագրության համաձայն էպիլեպսիայով հիվանդ է ողջ բնակչության 0,5-0,9 %-ը։ Ըստ Ա. Ի. Լոժկինի՝ հիվանդների քանակը կտրուկ աճում է պատերազմներից և ծանր ցնցումներից՝ «վնասվածքային համաճարակներից» հետո։ Մինչև 5 տարեկան երեխաների 6-7 %-ի մոտ հանդիպում են մեկից մի քանի էպիլեպտիկ նոպաներ ։ Հիվանդությունը կարող է զարգանալ ցանկացած տարիքում, սակայն դեպքերի 75%-ում այն սկսում է մինչև 20 տարեկանը։ Տղամարդկանց և կանանց մոտ էպիլեպսիան հանդիպում է միևնույն հաճախականությամբ։ Հիվանդների նվազագույնը 30%-ի մոտ ժամանակի ընթացքում առաջանում են հոգեկան խանգարումներ և ամենից հաճախ էպիլեպսիայի ախտանշային ձևերի դեպքում ։
Մեկական կամ պատահական նոպաները չեն համարվում էպիլեպսիա. դրանք հանդիսանում են նորմայի սահմաններում գտնվող ռեակցիաներ, որոնք որոշակի պայմաններում կարող են առաջանալ ցանկացած մարդու մոտ, երբ գլխուղեղի կեղևի ցնցումային շեմը ցածր է ։ Ըստ Վ. Ս. Չուդնովսկու և Ն. Ֆ. Չիստյակովի բերած տվյալների հիվանդությունների քառորդ մասը սահմանափակվում է միայն պարոքսիզմալ վիճակներով, որոնց դեպքում սուր և քրոնիկական հոգեկան խանգարումները բացակայում են ։
Մանկական տարիքում էպիլեպտիկ նոպաները հանդիպում են 6-8 անգամ ավելի հաճախ, քան մեծահասակների մոտ։ Երեխաների մոտ առաջացման տարատեսակ ցնցումների տարածվածությունը, ըստ որոշ հեղինակների, հասնում է 1000-ից մոտ 15-20-ի։ Ընդ որում նյարդահոգեկան հիվանդություններով երեխաների մոտ դրանք հանդիպում են 10-15% դեպքերում, ինչը մի կողմից բացատրվում է երեխայի նյարդային համակարգի անատոմաֆիզիոլոգիական առանձնահատկություններով, մյուս կողմից՝ նրա հիվանդության բնույթով։
Պատմություն
Դեռ հնագույն բժշկական արձանագրություններում կարելի է հանդիպել էպիլեպսիայի մասին հիշատակումների։ Հին դարերում այս հիվանդությունը կապում էին տարբեր ոգիների և գերբնական ուժերի հետ ։ Ամենավաղ հիշատակումը էպիլեպտիկ նոպայի մասին կարելի է գտնել աքքադական արձանագրություններում, որոնք գրված են եղել մեր թվարկությունից երկու հազար տարի առաջ։ Այդ գրույթներում նկարագրված հիվանդներին, համարում էին Լուսնի Աստծո գերիներ, և այդ կապանքներից ազատելու համար դիմում էին էկզորսիզմի։ Էպիլեպտիկ նոպաները գրանցված էին Համմուրաբիի կոդեքսում (մ.թ.ա. 1790 թվական), ըստ որի գնված ստրուկը կարող էր հետ վերադարձվել, եթե նա ուներ էպիլեպսիա։ Էպիլեպտիկ ցնցումներ են նկարագրված նաև Էդվին Սմիթի պապիրուսներում (մ.թ.ա. 1700 թվական)։
Որպես հիվանդություն՝ էպիլեպսիան, առաջին անգամ նկարագրված է Բաբելոնյան սեպագիր արձանագրություններից մեկում՝ «Սակիկկույում» (մ.թ.ա. 1067 թվական)։ Այս արձանագրությունում նկարագրված են հիվանդության ախտանիշերը և ախտանշանները, բուժման մեթոդները և հնարավոր ելքերը, ինչպես նաև ներկայացվել են նոպաների տարբեր տեսակները։ Բաբելոնցիները, չունենալով պատկերացում հիվանդության կենսաքիմիական գործընթացների մասին, էպիլեպտիկ նոպան վերագրում էին դիվահարմանը և համապատասխանաբար փորձում բուժել դուրս քշելով չար ոգիներին հիվանդի մարմնից։ Մ.թ.ա. 900-ական թվականներին Պունարվասու Աթրեյան նկարագրել է էպիլեպսիան՝ որպես գիտակցության մթագնման տեսակ ։ Այս մոտեցմանը հանդիպում ենք նաև Այուրվեդայում ՝ Չարակա-Սամհիթա թղթում (մ.թ.ա. 400 թվականներ) ։ Հին հույները այս հիվանդության մասին ունեին հակասական տեսակետեր։ Մի կողմից կարծում էին, որ էպիլեպսիան կապված է դիվահարման հետ, իսկ մյուս կողմից այն համարում էին աստվածային և հանճարեղ։ Հենց այս պատճառով էպիլեպսիան կոչվում էր նաև սրբազան հիվանդություն ։ Էպիլեպսիան իր տեղն ունի հունական դիցաբանությունում. այն ասոցացվում է Լուսնի Աստվածներ Սելենի և Արտեմիսի հետ, ովքեր էպիլեպսիան ուղարկում էին իրենց զայրացնող մահկանացուներին՝ որպես տանջանք։ Հույները հավատացած էին, որ այնպիսի կարևոր դեմքեր ինչպիսիք են Հուլիոս Կեսարը և Հերակլեսը ևս ունեցել են էպիլեպսիա։
Իր տեսակետերով առանձնանում էր Հիպոկրատը (Մ.թ.ա. հինգերորդ դար), ով չէր ընդունում չար ոգիների և աստվածների տեսությունը։ Նա իր հայտնի՝ Սրբազան հիվանդության մասին տրակտատում ժխտում է այն տարածված կարծիքը, որ էպիլեպսիայի պատճառը գերբնական է, ավելին հիվանդությունը ներկայացնում է որպես բժշկական խնդիր, որի դեպքում ախտահարվում է գլխուղեղը։ Նա մեղադրում էր այն մարդկանց, ովքեր շարունակում են մնալ սնահավատ ու պնդել հակառակը։ Հիպոկրատը առաջիններից էր, ով խոսեց էպիլեպսիայի ժամանակ ժառանգական գործոնի մասին ու նկարագրեց, որ ինչքան հիվանդությունը փոքր տարիքում է սկսվում, այնքան ելքը անբարենպաստ է։ Բացի դրանից Հիպոկրատը տվել է ֆիզիկալ զննմամբ հայտնաբերվող բնորոշ նշանների նկարագիրը և կարևորել նաև հիվանդության ընթացքում մարդկանց սոցիալական հարմարողականության խանգարման հետ կապված խնդիրները։ Սրբազան հիվանդության փոխարեն նա նախընտրեց օգտագործել մեծ հիվանդություն (grand mal ) եզրույթը, վերջինս հետագայում օգտագործվեց տարածուն տոնիկ-կլոնիկ ցնցումային նոպաների նկարագրման համար։ Չնայած մեծանուն բժիշկ Հիպոկրատի տեսակետերը ճշմարիտ էին, ժամանակակիցների կողմից նրանք չընդունվեցին։ Չար ոգիներին շարունակում էին մեղադրել էպիլեպսիայի առաջացման մեջ մինչև 17-րդ դարը։
Հին Հռոմում մարդիկ չէին օգտվում այն սպասքից, որից օգտվել էին էպիլեպսիայով հիվանդները ։ Ապուլեոսը և շատ այլ բժիշկներ էպիլեպսիայի ախտորոշման համար օգտագործում էին գագատ, որի ծուխը սադրում էր էպիլեպտիկ նոպա ։ Տարբեր մշակույթների ժողովուրդների կողմից ընդունված էր էպիլեպսիայով տառապողներին արհամարհել, մեկուսացնել, պիտակավորել, անգամ բանտարկել։ Ժամանակակից նյարդաբանության ծննդավայր Սալպետրիերում Ժան-Մարտին Շարկոն գտել էր մի քանի էպիլեպսիայով հիվանդների, ովքեր կողք-կողքի ապրում էին քրոնիկական սիֆիլիս և հոգեկան խնդիրներ ունեցող անձանց հետ ։ Հին Հռոմում էպիլեպսիան համարվում էր աստվածների կողմից ուղարկված անեծք, իսկ Իտալիայի հյուսիսում՝ Սուրբ Վալենտինի հիվանդություն ։ Առաջին արդյունավետ հակացնցումային դեղորայքը՝ բրոմիդը, հայտնաբերվել է միայն 19-րդ դարի կեսերին, իսկ ժամանակակից դեղամիջոցներից Ֆենոբարբիտալը՝ 1912 թվականին և Ֆենիտոինը՝ 1938 թվականին ։
Տնտեսություն
Նոպաներով հիվանդներին պահելու ծախսերը ԱՄՆ-ում հասնում են մեկ տրիլիոն դոլարի։ 2004 թվականի տվյալներով Եվրոպայում ծախսերը հասնում են 15,5 տրիլիոն եվրոյի։ Հնդկաստանը հատկացնում է 1,7 տրիլիոն դոլար, որը կազմում է երկրի ՀՆԱ-ի 0,5%-ը։ ԱՄՆ-ում էպիլեպտիկ նոպաների կապակցությամբ շտաբ օգնության բաժանմունք դիմածները կազմում են բոլոր դիմողների 1%-ը։
Էպիլեպսիա և վարելու իրավունք
<p xml:lang="grc">Էպիլեպսիայով տառապողները երկու անգամ ավելի հաճախ են ենթարկվում ճանապարհատրանսպորտային վթարների և այդ պատճառով նրանց հիմնականում չի թույլատրվում վարել մեքենա։ Որոշ երկրներում, ինչպես օրինակ Շվեդիան, Ավստրիան, Դանիան և Իսպանիան, բժիշկները օրենքով պարտավոր են զեկուցել, եթե հիվանդի մոտ երբևէ նկատել են էպիլեպտիկ նոպա, իսկ ուրիշ տեղերում՝ Մեծ Բրիտանիա և Նոր Զելանդիա, հիվանդն ինքն է պատասխանում այդ հարցին, բայց եթե բժիշկը գտնի, որ դեռ այդ հիվանդը պատրաստ չէ մեքենա վարելուն, կարող է ինքը հաղորդել այդ մասին։ Կանադայում և ԱՄՆ-ում այս օրենքները տարբեր նահանգներում և մասերում տարբեր են։ Եթե նոպաները վերահսկվում են, թույլատվություն վարելու հիմնականում ստանում են ։ Թե նվազագույնը ինչքան ժամանակ նոպաները չպիտի կրկնվեն, որ հիվանդները ստանան թույլտվություն, նույնը չէ տարբեր երկրներում ։ Որոշ երկրներում առնվազն մեկից երեք տարի չպետք է կրկնված լինեն նոպաները ։ ԱՄՆ-ում սահմանված ժամանակը տարբեր է կախված նահանգից և տատանվում է երեք ամսից մինչև մեկ տարի։
Էպիլեպսիա ունեցողները չեն կարող դառնալ օդաչու ։ Կանադայում, եթե անհատը ամբողջ կյանքի ընթացքում ունեցել է ընդամենը մեկ նոպա, իսկ վերջին հինգ տարիների ընթացքում չի ունեցել, ապա կարող է ստանալ ինքնաթիռ վարելու իրավունք որոշ սահմանափակումներով ։ ԱՄՆ-ն չի տալիս նման հնարավորություն անգամ այդ պահանջներին բավարարելու դեպքում։ Շատ հազվադեպ արվում են բացառություններ այն մարդկանց համար, ովքեր ունեցել են էպիլեպտիկ նոպայի եզակի դրվագ մանկական տարիքում, որը չի կրկնվել ավելի հասուն տարիքում առանց դեղորայքի կիրառման ։ Մեծ Բրիտանիայում օդաչուի անհատական վարորդական իրավունք ստանալու համար ներկայացվում են նույն պայմանները, ինչ սովորական մեքենա վարելու համար, այն է՝ վերջին տասը տարում նոպաների բացակայությունը առանց դեղորայքային բուժման ։ Եթե չեն բավարարում այս պահանջներին՝ կարող են դիմել մեկ այլ իրավունքի ստացման համար, որի պայմանները ավելի մեղմ են, բայց կան որոշ սահմանափակումներ ։
Աջակցող կազմակերպություններ
Կան կազմակերպություններ, որոնք օգնություն են տրամադրում էպիլեպսիայով տառապողներին և նրանց ընտանիքի անդամներին։ Ստվերներից դուրս (The Out of the Shadows ) կազմակերպությունը, Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը, Ընդդեմ էպիլեպսիայի միջազգային կազմակերպությունը (The International League Against Epilepsy (ILAE)) և Էպիլեպսիայի միջազգային գրասենյակը օցնություն են ցուցաբերում ամբողջ աշխարհում։ Էպիլեպսիայի միացյալ խորհուրդը գործում է ՄԹ-ում և Իռլանդիայում. Էպիլեպսիայի ֆոնդը դա ազգային կառույց է ԱՄՆ-ում, որն աշխատում է դարձնել այս հիվանդներին հասարակության լիիրավ անդամներ և իհարկե զբաղվում է բուժմամբ և բուժման նոր մոտեցումների հայտնաբերմամբ ։
Հետազոտություններ
Ներկայումս խիստ կարևորություն է տրվում նոպաների կանխարգելմանը և հետազոտություններ են կատարվում հայտնաբերելու ԷԷԳ-ի միջոցով ցնցումների վաղ ախտորոշումը ։ Ցավոք սրտի, 2011 թվականի տվյալներով դեռ չկա դրական արդյունք ։ Ուսումնասիրությունները կատարվում են կենդանիների վրա, ում մոտ էպիլեպտիկ նոպան առաջացնում են արագ թարթող լուսային լամպերով ։
Էպիլեպսիայի որոշ տեսակների բուժման համար առաջարկվում է գենային թերապիա ։ Իմուն կարգավորիչ դեղորայքի կիրառումը, ինչպես օրինակ ներերակային իմունոգլոբուլինները ունեն շատ ցածր արդյունավետություն ։ 2012 թվականից էպիլեպսիայի որոշ տեսակների բուժման համար առավել նախընտրելի են համարում ոչ ինվազիվ ճառագայթային վիրաբուժության մեթոդները, ինվազիվ վիրաբուժության հետ համեմատ ։
Հայտնաբերված են էպիլեպտիկ օջախի ավելի հաճախ հանդիպող տեղակայումները ու դեպքերի մեծամասնությունում հենց գլխուղեղի այդ տեղամասերն են ախտահարված ։ Իհարկե գիտնականների հիմնական խնդիրն է գտնել ուղեղի էլեկտրական ակտիվության փոփոխման և կոնկրետ տեղամասից նոպա սկսվելու պատճառը, սակայն մինչ այժմ վերջնական հաստատված տվյալներ չկան ։
Էպիլեպսիան կենդանիների մոտ
Էպիլեպսիա կարող է զարգանալ նաև մի շարք կենդանիների մոտ, օրինակ՝ շների ու կատուների, ավելի հաճախ դիտվում է շների մոտ ։ Շների մոտ հիմնականում բուժում են ֆենոբարբիտալներով և այլ հակացնցումային դեղերով, կատուների մոտ միայն ֆենոբարբիտալներով ։ Ձիերի մոտ տարածուն էպիլեպտիկ նոպաները հեշտ է ախտորոշել, բայց եթե միայն պարցիալ նոպաներ են՝ անհրաժեշտ է կատարել նաև ԷԷԳ և այլ լրացուցիչ հետազոտություններ ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էպիլեպսիա Կատեգորիա:Նյարդային համակարգի հիվանդություններ
Արտաշես Ոսկերչյան
Արտաշես Կարապետի Ոսկերչյան, հայ խորհրդային գրականագետ, քննադատ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր (1966), պրոֆեսոր (1967), ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ (1934), Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակից։
Կենսագրություն
Արտաշես Ոսկերչյանը 1918 թվականին գաղթել է Ալեքսանդրապոլ։ 1923-1927 թվականներին աշխատել է հայկական դիվիզիայի նվագախմբում։ 1926-1931 թվականներին սովորել է Երևանի կոնսերվատորիայում։ 1935 թվականին ավարտել է (էքստեռն) Երևանի համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը։ 1938 թվականին ընդունվել է Մոսկվայի փիլիսոփայության, գրականության և պատմության ինստիտուտի ասպիրանտուրա ռուս գրականության պատմության գծով, որն ավարտել է 1941 թվականին։ 1941 թվականին Ոսկերչյանը «Շահումյանի գրական հայացքները» թեմայով դիսերտացիա է պաշտպանել և ստացել բանասիրական գիտությունների թեկնածուի աստիճան ։
1939 թվականից դասախոսել է Երևանի բուհերում։ 1941-1943 թվականներին եղել է Երևանի Խ. Աբովյանի անվան հայկական մանկավարժական ինստիտուտի ռուս գրականության ամբիոնի վարիչը, միաժամանակ ռուս գրականություն է դասավանդել Երևանի պետական համալսարանում։ 1943-1946 թվականներին ծառայել է Կարմիր բանակում, մասնակցել Հայրենական մեծ պատերազմին։ Զորացրվելուց հետո աշխատել է Հայպետհրատում որպես գրականության խմբագրության բաժնի վարիչ, համատեղության կարգով նաև ավագ գիտաշխատող է եղել ՀԽՍՀ ԳԱ գրականության ինստիտուտում։ 1966 թվականին «Հայ մարքսիստական քննադատության հիմնադիրներ Ս. Շահումյան, Ս. Սպանդարյան» թեմայով դիսերտացիա է պաշտպանել և ստացել բանասիրական գիտությունների դոկտորի աստիճան։ 1969 թվականից ռուս գրականություն է դասավանդել Վալերի Բրյուսովի անվան ռուսաց և օտար լեզուների մանկավարժական ինստիտուտում։
Ոսկերչյանի աշխատությունները վերաբերվում են հայ և ռուս գրականության ու հասարակական մտքի պատմության, մարքս-լենինյան գեղագիտության հարցերին։ Տպագրվել են նրա «Ստ․ Շահումյանի գրական հայացքները» (1947), «Սովետահայ գրականության և գրական ժառանգության հարցեր» (1954), «Ռուս մեծ քննադատներ և հրապարակախոսներ» (1957), «Հայ մարքսիստական քննադատության հիմնադիրները» (1962, «Ալ․ Մյասնիկյանը և գրական հարցերը» (1974), «Ռուս գրականություն։ Ակնարկներ» (1977), ինչպես նաե ռուս․ «Ստ․ Շահումյանը և գրականության հարցերը» (1959), «Սուրեն Սպանդարյանը հրապարակախոս և քննադատ» (1979) գրքերը ։ ԽՄԿԿ անդամ 1942 թվականից։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ գրականագետներ Կատեգորիա:Բանասիրական գիտությունների դոկտորներ Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ Կատեգորիա:Հայ քննադատներ Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակիցներ
Պուլա (Սարդինիա)
Պուլա (իտալ.Pula), կոմունա Իտալիայում, գտնվում է Սարդինիա մարզի Կալիարի գավառում ։
Բնակչությունը կազմում է 7200 մարդ (2008 թ.-ի տվյալներով), բնակչության խտությունը կազմում է 47 մարդ/կմ²։ Զբաղեցնում է 139 կմ² տարածք։ Փոստային ինդեքս՝ 9010։ Հեռախոսային կոդ՝ 070:
Բնակավայրի հովանավոր սուրբը հանդիսանում է Հովհաննես Մկրտիչը:
Ժողովրդագրություն
Բնակչության աճ։
Աբդուլռահմանբեկլու
Աբդուլռահմանբեկլու, գյուղ Ելիզավետպոլի նահանգի Կարյագինոյի գավառում։
1906 թ.-ին ուներ 350 բնակիչ։ Հիմնական զբաղմունքը անասնապահությունն ու երկրագործությունն էր ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Բիա (Խոբի շրջան)
Բիա (ბია), գյուղ Վրաստանում։ Գտնվում է Սամեգրելո-Զեմո Սվանեթ մարզի Խոբի շրջանում ։
Դիրք
Գյուղը գտնվում է ծովի մակարդակից 40 մետր բարձրության վրա։ Շրջկենտրոն Խոբիից հեռու է 5 կմ։
Բնակչություն
Ըստ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալների, գյուղի բնակչությունը կազմում է 380 մարդ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Խոբի շրջան‎‎‎
Ֆինո Մոռնասկո
Ֆինո Մոռնասկո (Fino Mornasco), կոմունա Իտալիայում, տեղակայված է Լոմբարդիա մարզի Կոմո գավառում ։
Բնակչությունը կազմում է 8712 մարդ, խտությունը՝ 1175 մարդ/կմ²։ Զբաղեցնում է 7 կմ² տարածք։ Փոստային ինդեքս՝ 22073։ Հեռախոսային կոդ՝ 031։
Կոմունայի հովանավորն է սուրբ Ստեփանոսը։ Տոնը նշվում է ամեն տարի դեկտեմբերի 26-ին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր
Անդոկավան
Բնակչություն
Անդոկավանը ընդգրկված չի եղել Հայաստանի 2011 թվականի մարդահամարում։ Սակայն 2017 թվականի բարեփոխումներից հետո Անդոկավանը հայտնվեց ցուցակում, որտեղ ընդհանուր կար 118 բնակիչ ։
Տնտեսություն
Բնակավայրի գյուղատնտեսական գործունեության հիմնական ուղղություններն են անասնապահությունը և դաշտավարությունը ։
Համայնք
Գյուղը Լեռնաձոր համայնքի մաս էր կազմում մինչ 2017 թվականի հունիսին կայացած վարչատարածքային բարեփոխումները, երբ գյուղը դարձավ Քաջարան համայնքի մաս։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի բնակավայրեր
Գեղեցիկ Վարթիկը
Գեղեցիկ Վարդիկ, պատմվածք, Րաֆֆու՝ 1872 թվականին գրված, պարսկահայ կյանքը ներկայացնող գործերից։
Բնութագիր
«Գեղեցիկ Վարդիկ» պատմվածքով Րաֆֆին արձագանքում է տվյալ ժամանակաշրջանի սոցիալական և ազգային-քաղաքական խնդիրներին։ Պատմվածքը ներկայացնում է պարսկական ավատատիրական իրականությունը, հայ գյուղացիության ստրկական կյանքը ։ Հայ շինականների անմխիթար կյանքի թեման Րաֆֆուն հետաքրքրել է երիտասարդության տարիներից սկսած ։
Տպագրման պատմություն
Րաֆֆու՝ պարսկահայության կյանքը ներկայացնող լավագույն ստեղծագործություններից է «Գեղեցիկ Վարդիկ» պատմվածքը, որը գրել է 1872թ․ ապրիլ-մայիս ամիսներին, Թիֆլիսում։ Առաջին անգամ հրապարակվել է « Մշակի » նույն թվականի հունիսի 1-ի, և 8-ի համարներում, իսկ հետադայում պետք է լիներ « Փունջի » իններորդ հատորում։ Այնուհետև հաջորդաբար լույս են տեսնում նրա մյուս պատմվածքները Մելիքզադե ստորագրությամբ ։ Հեղինակի անվան կողքին սովորական դարձան «քանքարավոր», «տաղանդավոր» և նման բառերը։ Երևույթը տրամաբանական ավարտին հասցրեց և դրանով նաև իր իրավացի հաղթանակն ազդարարեց «Մշակը» ։ Այս պատմվածքը, թեև Րաֆֆին գրել էր Թիֆլիսում, սակայն նրանցում արծարծված խնդիրները վերաբերում են պարսկահայոց կյանքին։ Դրանք այն տպավորությունների գեղարվեստական արձագանքներն էին, որոնք Րաֆֆին իր հետ Թիֆլիս էր բերել ավատական ու խանական Արևելքից ։
Սյուժե
Պատմվածքի դեպքերը տեղի են ունենում Ատրպատականի Ուրմի նահանգի հայաբնակ գյուղերից մեկում։ Դեպքերի կենտրոնում Հայրապետ անունով մի գյուղացու պատմություն է, որը, ապրելով փոքրիկ կավե խրճիթում, կարողացել էր փոքրիշատե բարեկեցիկ կյանքով ապրել։ Չորս որդիների՝ Խաչոյի, Մաթոսի, Պողոսի և Խուդոյի, նրանց կանանց, իր կին Նազլուի գեղեցկատես աղջկա՝ Վարդիկի օրնիբուն աշխատանքի շնորհիվ նրանք բարեկեցիկ կյանք էին վարում։ Բնատուր գեղեցկության, բարձր հասակի, գեղեցիկ կազմվածքի համար տասնյոթ ամյա Վարդիկը ստացել էր Գեղեցիկ մականունը։ Վարդիկը, ինչպես և իր հասակակից շատ աղջիկներ ստիպված էին ամենօրյա ծանր ու դաժան աշխատանք կատարել խանի մշակության դաշտում։ Ամենօրյա աշխատանքը հսկում էր խանի որդին, ով նաև բաց չէր թողնում մշակների մեջ գեղեցիկ աղջիկներ ընտրելու հնարավորությունը։ Նա օր օրի ավելի է տարվում Վարդիկով և նույնիսկ արհամարհելով նրա քրիստոնյա լինելը, առաջարկություն է անում և մերժվում։ Հերթական աշխատանքային օրվա ավարտին խանի որդին առևանգում է Վարդիկին և սպառնում՝ մերժելու դեպքում հաշվեհարդար տեսնել Վարդիկի ընտանիքից։ Վարդիկը չի համակերպվում իր կարգավիճակի հետ և խանի որդու գոտուց դուրս հանելով կեռ դաշույնը՝ ինքնասպան է լինում՝ չցանկանալով արատավորել իր ընտանիքի անունը։ Վարդիկը հերթական զոհն է դառնում, և պարզ էր, որ ոչ մեկ պատիժ չէր կրելու։ Այդ նույն գիշեր քաղաքի բաղնիքների խողովակներից մեկում նետվում է Գեղեցիկ աղջկա արյունով ներկված դիակը ։
Գաղափարական բովանդակություն
«Գեղեցիկ Վարդիկը» պատմվածքում պատկերված են պարսկական խաների և վերնախավի կամայականությունների ողբերգական հետևանքները։ Պատմվածքում հեղինակը ներկայացնում է ոչ միայն ազգային ճնշման ողբերգական պատկերը, այլև բարձրացնում է ազգային ոգու գաղափարը։ Այդ գաղափարով է դրսևորվել Վարդիկի ողբերգական մահը։
(3959) Իրվին
(3959) Իրվին (Irwin), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1954 թվականի հոկտեմբերի 28-ին Ինդիանայի համալսարանի կողմից Բրուկլինում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,259346 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 1,8354 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,6833 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1240,43 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,290222 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 3,28° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1954 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Ինդիանայի համալսարանի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Դոբրոխոտովկա
Դոբրոխոտովկա (Доброхотовка), գյուղ Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Խիսլավիչսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմել է 9 մարդ։
Գյուղը գտնվում է շրջանի հարավ-արևմտյան մասում՝ Հիսլավիչից 15 կմ հարավ-արևելք, A141 Օրյոլ-Վիտեբսկ մայրուղուց 16 կմ արևմուտք, Տրախոտինկա գետի ափին։ Գյուղից 16 կմ դեպի արևելք գտնվում է Սմոլենսկ-Ռոսլավլ գծի Ստոդոլիշչե երկաթուղային կայարանը։
Պատմություն
Գյուղը նշված է 1780-1790 թվականների հատակագծերում ։1859 թվականին գյուղն ունեցել է 12 տնտեսություն, 104 բնակիչ ։ 1926 թվականին գյուղն ունեցել է 48 տնտեսություն ։
Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ՝ 1941 թվականի հուլիսին, գյուղը գրավել են նացիստական զորքերը, ազատագրվել է 1943 թվականի սեպտեմբերին ։ 1978 թվականին եղել է Կոմարովսկի գյուղական խորհրդի կազմում ։
Արմենոս Թեսալացի
Արմենոս Թեսալացի, առասպելական արգոնավորդ, Թեսալիայի Արմենիոն քաղաքից։ Ըստ առասպելի, Արմենոսի ուղեկիցները վերաբնակվել են Ակիլիսենե (Եկեղիք) և Սիսպիրիտես գավառներում՝ մինչև Կալաքենե և Ադիաբենե, որից էլ ծագել է Արմենիա երկրի անվանումը։ Ստրաբոնի բերած այս առասպելը հորինվել է մ․ թ․ ա․ IV դ․ վերջում, Ալեքսանդր Մակեդոնացու արշավանքի ժամանակ և ըստ որոշ ուսումնասիրողների, զուրկ է պատմական հիմքից։ Հունա-մակեդոնական նվաճողները նման (Բալկանյան թերակղզուց գաղթելու) առասպելներ են հորինել նաև պարսիկների, մարերի և արևելյան այլ ժողովուրդների մասին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արգոնավորդներ
Ռուդնիկի (գյուղ, Մանևիչի շրջան)
2001 թվականի տվյալներով Ռուդնիկի գյուղում բնակվում էր 1 461 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 46425 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 31,47 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Վոլինի մարզի Մանևիչի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր Կատեգորիա:1545 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Սան Մատեուս
Սան Մատեուս (São Mateus), համայնք Բրազիլիայում՝ Էսպիրիտու Սանտու նահանգի կազմում։ Գտնվում է Էսպիրիտու Սանտու նահանգի հարավային ափի մարզում։ Մտնում է Սան Մատեուսի գավառի կազմի մեջ։ Բնակչությունը կազմում է 132.642 մարդ՝ 2020 թվականի տվյալներով ։ Գրավում է 2 346 կմ2 տարածք ։ Բնակչության խտությունը՝ 43,9 մարդ/կմ²։
Պատմություն
Քաղաքը հիմնադրվել է 1764 թվականին։
Աստուածաշունչ (346)
Աստվածաշունչ (346), Երևանի Մաշտոցի անվան Մատենադարանում պահպանվող ձեռագիր, որը «Մաշտոցի անվան ցուցակ ձեռագրացում» (ձեռագրերի ցանկում) ներկայացված է 346 թվի տակ։ Ձեռագիրը գրվել է 1390-1400 թվականներին Պետրոս աբեղա, Հովհաննես քահանա, Մելքեսեգ գրիչների կողմից Նորշինայ անապատում (Մանուկ Ս. Նշան), Հիջանում։ Ծաղկող՝ Հովհաննես քահանա (գրիչ)։ Ստացողը եղել է Հովհաննես վարդապետը։ Գրված է թղթի վրա, որը ունի 28X18,5 սմ չափս։ Ձեռագիրը կազմված է 560 թերթից։ Գրված է երկսյուն, բոլորագրով։ Ունի նկար ստացողի և ծաղկողի, տերունական 1, կիսախորան, լուսանցազարդ մանրանկարներ։ Պահպանակը ունի 4 էջ, լատիներենով։ Կազմը` կաշեպատ տախտակ դրոշմազարդ՝ 1671 թ. մակագրությամբ, աստառը՝ ծաղկազարդ կանաչ մետաքս, կարմիր կտավ։ Հիշատակարաններ՝ 59բ, 198ա, 342ա, 416բ, 440բ, 464ա, 489բ, 544ա, 555բ, ծաղկողի՝ 1ր, 439ա, 441բ, 456ա, 464ա, ստացողի՝ 1բ, 219բ, 551ա, կազմողի՝ 278ա (ԺԵ դ.) ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մատենադարանի ձեռագրեր
Ընտրություններ
Ընտրություններ և ընտրական համակարգեր
Քաղաքական կուսակցությունների գործունեությունը քաղաքական համակարգի շրջանակներում մեծապես պայմանավորված է տվյալ երկրում գործող ընտրական օրենսդրությամբ և ընտրական համակարգով։ Ընտրությունները ժամանակակից հասարակության կյանքում ունեն մեծ դերակատարում, նրանք են այսօր հանդիսանում քաղաքական իշխանության ձևավորման ամենակարևոր ինստիտուցիոնալիզացման մեխանիզմը։ Բացի այդ, ընտրություններն են միակ օրինական ճանապարհը ինչպես իշխանության ձևավորման, այնպես էլ նրանց փոփոխելիությունը ապահովելու համար։ Ընտրությունները թույլ են տալիս պարբերաբար որոշել հասարակական տրամադրությունները և նախասիրությունները, որոշել հասարակության քաղաքական կամքը և ժողովրդին մասնակից դարձնել տվյալ երկրում ընթացող քաղաքական գործընթացներին։ Բացի այդ ընտրությունները այսօր հանդիսանում են ժողովրդավարական քաղաքական համակարգի գործառնության կարևոր ինդիկատորներից, չափումներից մեկը։
Ընտրական իրավունք
Ընտրությունների դերակատարումը հատկապես կարևորվում է դեմոկրատական բարեփոխումների ճանապարհին գտնվող պետությունների համար։ Ընտրությունները այսօր հանդիսանում են միակ կարևոր մեխանիզմը, որը լեգիտիմացնում է իշխանությունը տվյալ երկրում։ Ընտրությունների միջոցով հնարավորություն է ստեղծվում առաջ քաշել նոր քաղաքական լիդերների, հասարակությունում շրջանառության մեջ դնել նոր քաղաքական ծրագրեր և գաղափարներ։ Ընտրական իրավունքը մարդու կարևոր քաղաքական իրավունքներից մեկն է։ Տարբերակվում են ընտրական իրավունքի 2 ձևեր՝ Ակտիվ ընտրական իրավունքը քաղաքացիների ընտրելու իրավունքն է։ Ժամանակի ընթացքում գոյություն են ունեցել ակտիվ իրավունքի տարբեր սահմանափակումներ։ Օրինակ՝ գոյություն են ունեցել գույքային, տարիքային, սեռային և կրոնական սահմանափակումներ։ Մինչև 19-րդ դարի կեսերը ընտրություններին հիմնականում մասնակցում էին որոշակի սոցիալական դիրք, ստատուս ունեցող մարդիկ, որոնք ունեին նաև որոշակի գույք։ Հիմնավորումը կայանում էր նրանում, որ այդպիսի մարդիկ ավելի շահագրգռված են քաղաքականության մեջ մասնակցություն ունենալ։ Սեռային սահմանափակումը վերացել է 20-րդ դարի 20-ական թվականներից։ Շվեյցարիայում այն պահպանվում էր մինչև 1983 թ. և միայն դրանից հետո այնտեղ թույլատրվեց կանանց մասնակցությունը ընտրական գործընթացներում։ Շատ երկրներում գործում է նաև բարոյականության ցենզը. որոշ երկրներում թմրամոլները, մայրությունից զրկված կանայք կամ դատարանի կողմից ազատազրկման դատապարտված մարդիկ իրավունք չունեին մասնակցել ընտրական գործընթացներին։ Ներկա պայմաններում ակտիվ ընտրական իրավունքի հիմնական սահմանափակումը տարիքային ցենզն է։ Ակտիվ ընտրական իրավունքով մարդիկ օժտվում են 18 տարին լրանալուց հետո։
Պասիվ ընտրական իրավունքը քաղաքացիների ընտրվելու իրավունքն է։ Սրա համար նույնպես գործում են որոշակի սահմանափակումներ։ Որպես կանոն, այս դեպքում սահմանվում է ավելի բարձր տարիքային շեմ։ ՀՀ-ում համայնքի ավագանու անդամ ընտրվելու համար քաղաքացին պետք է լինի 21 տարին լրացած, ԱԺ-ի պատգամավոր կամ համայնքի ղեկավար (բացի Երևանից) ընտրվելու համար՝ 25 տարին լրացած, Երևանի քաղաքապետ ընտրվելու համար՝ 30 տարին լրացած և ՀՀ նախագահի ընտրությունների ժամանակ՝ 35 տարին լրացած։ Այս դեպքում գործում է նաև մշտական բնակության ցենզը՝ ԱԺ-ի ընտրությունների համար՝ 5 տարվա, ՀՀ նախագահի ընտրությունների համար՝ 10 տարվա մշտական բնակության և ՀՀ քաղաքացիության ցենզը։ ՏԻՄ ընտրությունների ժամանակ գործում է տվյալ համայնքում վեց ամիս հաշվառված լինելու ցենզը։
Ընտրական իրավունքի սկզբունքներ
Ընտրական իրավունքի տեսակներից բացի գործում են նաև ընտրական իրավունքի մի շարք սկզբունքներ, մասնավորապես առանձնացվում են՝ Համընդհանրության սկզբունքը ենթադրում է, որ ընտրական իրավունքը տարածվում է ընտրական իրավունք ունեցող ողջ քաղաքացիների վրա և ընտրությունները անցնում են համընդհանուր սկզբունքներով երկրի ողջ տարածքում։ Բացի համապետական ընտրություններից առանձին դեպքերում կարող են տեղի ունենալ նաև մասնակի ընտրություններ։ Այս դեպքում ընտրությունները ընդգրկում են սահմանափակ տարածք և բնակչության միայն մի մասն է մասնակցում ընտրություններին։ Ուղղակիության սկզբունքը ենթադրում է, որ քաղաքացիները իրենց քաղաքական կամքը արտահայտում են ուղղակի կերպով՝ մասնակցելով ընտրական գործընթացին և ուղղակիորեն ընտրելով այս կամ այն թեկնածուին։ Գաղտնիության սկզբունքը ենթադրում է, որ քաղաքացին ընտրություն կատարելիս չպետք է կաշկանդված լինի որևէ հանգամանքով և նրա ընտրության համար պետք է ապահովված լինեն գաղտնիության բոլոր պայմանները։ Հավասարության սկզբունքը ենթադրում է, որ անկախ սոցիալական և քաղաքական կարգավիճակից՝ յուրաքանչյուր ընտրող օժտված է հավասար ընտրական ձայնի իրավունքով, որի դեպքում գործում է "1 ընտրող = 1 ձայն" բանաձևը։
Ընտրական գործընթաց
Յուրաքանչյուր երկրում ընտրական գործընթացները կազմակերպվում են որոշակի օրինաչափություններից ելնելով։ Ընտրական գործընթացի կազմակերպումը հանդիսանում է շատ կարևոր և պատասխանատու գործընթաց և այդ կարևոր գործընթացի կազմակերպումից է կախված տվյալ երկրի ժողովրդավարության աստիճանը։ Ընտրական գործընթացը կազմակերպվում է մի քանի փուլերով՝ Հետընտրական գործընթացները որոշ դեպքերում կարող են երկար տևել։ Ինստիտուցիոնալ առումով ընտրություններին մասնակցած կոմղերը կարող են բողոքարկել ընտրությունների վերջնական արդյունքները դատական տարբեր ատյաններում՝ ընդհուպ մինչև Սահմանադրական դատարան։ Հետընտրական գործընթացները, բացի իրավական ճանապարհից կարող են ընթանալ նաև այլ ուղղություններով՝ հանգեցնելով քաղաքացիական անհնազանդության և քաղաքական ճգնաժամերի։
Հրանուշ Եղոյան
Հրանուշ Եղոյան (Hranush Yeghoyan օգոստոսի 10, 1976, Երևան, Հայաստան) հայազգի պրոֆեսիոնալ դիմահարդար է, Հայաստանի դիմահարդարների ազգային հավաքականի մարզիչը, «Մեյք-Ափ Ստուդիո» դիմահարդարման կենտրոնի հիմնադիրը։
Կենսագրություն
Հրանուշ Եղոյանը ծնվել է 1976 թվականի օգոստոսի 10-ին Երևանում։ Նկարելը դեռ մանկուց Հրանուշի նախասիրություններից է եղել։ 1993 թվականին Հրանուշն ընդունվել է Հայկական Բաց Համալսարանի գեղարվեստական մոդելավորման ֆակուլտետ։ Համալսարանն ավարտել է 1997-ին՝ մոդելավորող նկարչի որակավորումով։ Ուսանողական տարիներին նորաձևության հանրահայտ ռուս դիզայներ Վալենտին Յուդաշկինի և «Բրաբիոն Ֆլորա Սերվիսի» հետ համատեղ կազմակերպված նորաձևության շոուի շրջանակներում ներկայացրել է մոտ 40 զգեստ։
Համալսարանին զուգահեռ սկսել է հաճախել «Ատեքս» նորաձևության կենտրոնի դիմահարդարման և ոճաբանության կուրսերին։ 2000-ին դիմահարդարման կուրսեր է անցել Մոսկվայում գտնվող «Դոլորես» ակադեմիայում` անձամբ հանրահայտ ազգությամբ հայ դիմահարդար Նանարա Բերեզինայի մոտ, ապա, 2001-ին, “Mod’s Hair Moscow” դպրոցում` Նատալիա Սերգեենկովայի մոտ։ 2001-ին յոթամսյա փորձաշրջան է անցել ռուսական ՏՎՑ, ՍՏՍ և Օստանկինո հեռուստաընկերություններում, որտեղ էլ հմտացել է հեռուստատեսային դիմահարդարման մեջ։ 2000-ական թվականներից աշխատել է Երևանում գտնվող «Սերգեյ Զվերև» գեղեցկության սրահում որպես արտ-տնօրեն։ Որպես դիմահարդար ուսումն ավարտելուց հետո նույն սրահում սկսել է առաջին քայլերը դիմահարդարման ոլորտում։
Արդեն 2003-ից մինչ օրս դասավանդում է սրահին կից գործող Հայաստանի վարսահարդարների և դիմահարդարների միությունում< դիմահարդարների ազգային հավաքականի մարզիչն է։ Հրանուշի բոլոր սաները տարբեր մրցույթներում զբաղեցրել և շարունակում են զբաղեցնել բացառապես պատվավոր հորիզոնականներ։
Հրանուշը 2004 թվականից համագործակցել է «Էլ Սթայլ» ամսագրի հետ սպասարկել է «Միսս Հայաստան» գեղեցկության և նրբագեղության ազգային մրցույթը, աշխատել է հայազգի այնպիսի աստղերի հետ, ինչպիսիք են՝ Նազենի Հովհաննիսյանը, ՍոֆիՄխեյանը , Արմինկան, Իվետա Մուկուչյանը, Էմմին,Սիրուշոն, Սոնան, Հռիփսիմե Հակոբյանը, Անահիտ Սիմոնյանը , Լուսինան, Լուսինե Թովմասյանը, Լիլիթ Հովհաննիսյանը, Ինգա և Անուշ Արշակյանները և այլք։ Հայաստան շրջագայությունների ժամանակ Հրանուշն աշխատել է ուկրաինական «Վիա Գրա» փոփ-խմբի մասնակիցների, ռուսական էստրադային երգչուհի Ալլա Պուգաչովայի, ուզբեկ և ռուս փոփ երգչուհի Ազիզայի հետ։
Համագործակցություններ է ունեցել հայազգի ոճաբաններ Արմեն Գալյանի, Անի Գալստյանի, ԻրինաՎանյանի, Արմինե Թադևոսյանի հետ, լուսանկարիչներ Զավեն Խաչիկյանի, Վիգեն Մնոյանի, Արտաշես Մարտիրոսյանի, Առնոսի, Արթուր Հովակիմյանի, Ռոբերտ Քոլոյանի, Վահե Ստեփանյանի հետ։
Հրանուշն աշխատել է հայկական «Մերի Ստեփանյան» բրենդի և «Լա Գալերիա»-ի խանութ-սրահների ցանցի հետ՝ մասնավորապես հավաքածուների լուքբուքերի ստեղծման շրջանակներում, սպասարկել է հայկական «Կիվերա Նայնոմիս», «Մանուկ Ալեքսանյան», SONČESS, «Անկասա» բրենդների նորաձևության ցուցադրությունները։ Հրանուշը կարևորում է համագործակցությունները հայազգի մոդելավորողների հետ՝ միշտ խրախուսելով նրանց։
Մեյք-Ափ Ստուդիո
2008 թվականին Հրանուշ Եղոյանը հիմնել և մինչ օրս տնօրինում է «Մեյք-Ափ Ստուդիո» դիմահարդարման Հայաստանում առաջին մասնագիտացված կենտրոնը։ Արդեն 13 տարի է «Մեյք-Ափ Ստուդիո»-ն ոլորտի առաջատարն է։
Անձնական կյանք
Հրանուշ Եղոյանն ամուսնացած է։ Ունի երկու երեխա՝ մեկ աղջիկ և մեկ տղա։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ դիմահարդարներ
Հայկ Գալստյան
Հայկ Խաչատուրի Գալստյան (գրական անունը՝ Հայկ Շերաս, ), հայ բանաստեղծ, մանկավարժ։
Կենսագրություն
Հայկ Գալստյանը ծնվել է 1923 թվականին, Մեղրու շրջանի Վանք գյուղում։ Ավարտել է Լիճքի միջնակարգ դպրոցը, այնուհետև՝ Երևանի մանկավարժական ուսումնարանը։ Աշխատել է Կալեր գյուղի դպրոցում։ 1941 թվականին կամավոր մեկնել է գործող բանակ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի Արևելյան ռազմաճակատի («Հայրենական մեծ պատերազմ», 1941-1945) ճակատամարտերին մասնակցել է Հյուսիսային Կովկասից մինչև Ուկրաինա և հերոսաբար զոհվել 1943 թվականի սեպտեմբերին ։
Պարգևներ
Մարտերում ցուցաբերած արիության համար պարգևատրվել է «Խիզախության համար» մարտական մեդալով ։
Այլ տեղեկություններ
1976 թվականին Դոնեցկի մարզի Տիմիրյազևի անվան սովխոզի տարածքում Լենինական քաղաքի «Կայծ» ակումբի կարմիր հետախույզներն իրենց հերթական արշավի ժամանակ հայտնաբերել են Հայկ Գալստյանի շիրիմը ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ բանաստեղծներ Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակիցներ Կատեգորիա:«Խիզախության համար» մեդալով պարգևատրվածներ (ԽՍՀՄ) Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ
Ռեջինալդ Հարթ
Սըր գեներալ Ռեջինալդ Քլեր Հարթ, (Sir Reginald Clare Hart, ), իռլանդա-բրիտանական բանակի սպա։ Պարգևատրվել է Վիկտորյայի խաչ շքանշանով, որը քաջագործության ամենաբարձր և ամենահեղինակավոր պարգևատրումն է, որ կարող են շնորհել Մեծ Բրիտանիան և Ազգերի համագործակցությունը։
Վաղ կյանք և կարիերա
Հարթը ծնվել է Քլեր կոմսության Սկարիֆ գյուղում՝ բրիտանական բանակի սպա Հենրի Ջորջ Հարթի ընտանիքում։ Կրթությունը ստացել է Չելթենհեմ քոլեջում ։ Ընդգրկվել է Ինժեներների արքայական կորպուսում։
Մանրամասներ Վիկտորյա խաչի մասին
Երկրորդ անգլո-աֆղանական պատերազմի ժամանակ նա 30 տարեկան էր։ Այդ ժամանակ որպես լեյտենանտ ծառայում էր Բրիտանական բանակի Ինժեներների արքայական կորպուսում։ 1879 թվականի հունվարի 31-ին պատերազմի ժամանակ աչքի ընկավ հետևյալ սխրագործությամբ, որի համար էլ արժանացավ Վիկտորյայի խաչի։