Փետրվարյան_ապստամբություն
Ապստամբության պատճառներ
Դժբախտաբար, ժողովրդի սպասելիքներից ոչ մեկը չարդարացավ, ու դեպքերն ընթացան ի վնաս հայության ու Հայաստան աշխարհի։ Խորհրդային Հայաստանի անդրանիկ մարմինը՝ Հեղկոմը, իր գործունեությունը սկսեց Երևանի համաձանագրի խախտումով։ Հատկանշական է, որ համաձայնագրի խախտողներից առաջինը Ռուսաստանի կողմից այն ստորագրած Բ. Լեգրանն էր։ Նա Երևանի համաձայնագրի ստորագրման օրը՝ դեկտեմբերի 2-ին, ստորագրեց մի ՙՀրամանաթուղթ՚՝ համաձայն որի ձերբակալվեցին Հայաստանի հին կառավարության բոլոր անդամները։ Հեղկոմի ձեռնարկած այս քայլերն ամբողջովին հակասում էին այդ նույն օրը Դրոյի և Տերտերյանի հետ ստորագրած համաձանագրի ոգուն։ Երևանի համաձայնագիրը փաստորեն չարժանացավ Հայհեղկոմի հավանությանը, իր իշխանության առաջին իսկ օրերին նա ՙանվավեր ճանաչեց՚ և ՙառ ոչինչ համարեց դեկտեմբերի 2-ի ակտը՚ : Այս քայլը խոր դժգոհություն առաջ բերեց երկրում և սկիզբ դրեց հակախորհրդային խմորումներին։ Ստանձնելով իշխանությունը` Հայհեղկոմը անմիջապես դիմեց քաղաքական բռնաճնշումների։ Խորհրդային Հայաստանում հայ բոլշևիկները կրկնեցին Խորհրդային Ռուսաստանում 1918-1920 թթ. բոլշևիկների կիրառած կառավարման ձևերը և փորձեցին իրականացնել նույն քաղաքականությունը։ Ալ. Բեկզադյանը հայտարարում էր. ՙՀայաստանի բանվորները և գյուղացիները, երկրի իշխանությունը իրենց ձեռքը վերցնելով, քաղաքականության մեջ պետք է հետևեին Խորհրդային Ռուսաստանին՚ : Հեղկոմի համար անընդունելի էր նաև Դրոյի ներկայությունը Երևանում։ Մեծ էր նրա ունեցած ազդեցությունը ժողովրդի և ընդհանուր հանրային կարծիքի վրա։ Բոլշևիկները ՙԳայլեր գառան մորթիներում՚ խորագրով հոդվածում պահանջում էին կարմիր բանակի շարքերից հեռացնել Դրոյին և Սիլիկյանին ։ Կուսակցության որոշմամբ ու իր համաձայնությամբ քաղաքացիական կռիվների առիթ չտալու համար Դրոն աքսորի ճամփան բռնեց և 1921 թ. հունվարի 10-ին դուրս եկավ Երևանից։ Դրոյի հեռանալուց հետո Չեկան ավելի սանձարձակ սկսեց գործել։ Դրան նպաստեց նաև 11-րդ բանակի Հատուկ բաժնի ներկայացուցիչ Գևորգ Աթարբեկյանի ժամանումը Հայաստան` 1921 թ. հունվարի 12-ին ։ Նա պահանջում էր Համառուսաստանյան Չեկայի հրահանգների համաձայն` առանց որևէ քննության և արագ կերպով ձերբակալել անխտիր բոլոր սպաներին։ ՙԱթարբեկյանը նախապատվությունը տալիս էր բռնությանն ու զենքին։ Նա պատրաստ էր ձերբակալել բոլորին,- գրում բոլշևիկ Հ. Կարապետյանը ։ Գ. Աթարբեկյանի պահանջով 1921 թ. հունվարի 20-ին կատարվեց նախկին սպաների նոր ցուցակագրություն, և ձմռան ցրտին նրանց բոլորին ոտքով, Սեմյոնովկայի լեռնանցքով հասցրին Աղստաֆա, այստեղից գնացքով Բաքու, ապա Ռյազան։ Նրանց մեջ էին գեներալներ Թ. Նազարբեկյանը, Դ. Փիրումյանը, Մ. Սիլիկյանը, Ա. Հովսեփյանցը և ուրիշներ։ Գնդապետ Պողոս ԲեկՓիրումյանցը, չտանելով ահավոր նվաստացումը (վաստակած ուսադիրներ պոկել էին ու ծաղրում էին), Երևանում ինքնասպան եղավ (հունվարի 19-ին)։ Հայկական բանակի սպայական անձնակազմի աքսորից հետո բոլշևիկների բռնություններն ավելի սաստկացան։ Եվ ահա, փետրվարի 9-ի լույս 10-ի գիշերը տեղի ունեցան մասսայական ձերբակալություններ։ Պետք է նշել, որ Հեղկոմը, չբավարարվեց միայն հեղափոխության ՙթշնամիների՚ բնաջնջումով։ Անօրեն բռնություններից զերծ չմնաց նաև հասարակ ժողովուրդը։ Ժողովրդի նկատմամբ բռնությունների կիրառման գործընթացը ևս սկսվեց Հայաստանի խորհրդայնացման առաջին իսկ օրից։ Հայաստանի նորաստեղծ խորհրդային իշխանությունը հետևեց Խորհրդային Ռուսաստանի օրինակին ու փորձին` երկրի ոչ միայն քաղաքական, այլ նաև տնտեսական քաղաքականության իրականացման ժամանակ։ Խոսքը վերաբերում է այսպես կոչված ՙռազմական կոմունիզմի՚ քաղաքականությանը, որը Ռուսաստանում սկսել էր կենսագործվել 1918 թ. քաղաքացիական պատերազմի պայմաններում, իսկ քաղաքացիական կռիվների ավարտից հետո` 1920 թ. վերջին ու 1921 թ. սկզբին այնտեղ արդեն մտածում էին ՙռազմական կոմունիզմից՚ հրաժարվելու և նոր քաղաքականության անհրաժեշտության մասին։ Այս հանգամանքը, սակայն, չխանգարեց Հայաստանի ղեկավարներին, որոնք շտապեցին այստեղ կրկնել ռուսական օրինակը։ Այսպես, Հայաստանում ընդունվեցին բռնագրավման բազում դեկրետներ ու հրամաններ, որոնք էլ ավելի անտանելի դարձրեցին հայ ժողովրդի վիճակը։ Հեղկոմի իշխանության օրոք ծանր էր երկրի ոչ միայն ներքին վիճակը, այլ նաև արտաքին դրությունը։ Խորհրդայնացումից հետո էլ Հայաստանը կտրված մնաց արտաքին աշխարհից։ Վրաստանը արգելեց Բաթումից Հայաստան պարենի ու ապրանքների փոխադրությունը` դրանով իսկ ավելի խորացնելով Հայաստանի շրջափակումը։ Իրավիճակը նույնն էր նաև տարածքային վեճերի պարագայում (Ղարաբաղ, Զանգեզուր, Նախիջևան, Լոռի)։ 1920 թ. նոյեմբերի 30-ին Ադրբեջանի Հեղկոմի ղեկավար Ն. Նարիմանովի` Հայհեղկոմին ուղարկած հեռագիրը, որով Խորհրդային Ադրբեջանը Հայաստանին եղբայրաբար զիջում էր Ղարաբաղը, Զանգեզուրը և Նախիջևանը, մնաց լոկ փաստաթուղթ։ Ղարաբաղը մնաց Ադրբեջանի ձեռքում, Նախիջևանն էլ` թուրք -բոլշևիկյան գրավման տակ։ Ռուսաստանից պարեն ստանալու հույսն էլ ի դերև եղավ։ Շատ ավելի բարդ էր բոլշևիկների հարաբերությունները թուրքերի հետ։ Բոլշևիկները հավատացնում էին ամենքին, թե թուրքերի թշնամությունը դեպի հայերը հետևանք է դաշնակցականների նկատմամբ տածած ատելության. բավական է Հայաստանը հայտարարել խորհրդային և եղբայրական ձեռք մեկնել թուրքերին, թուրք-հայկական հարաբերությունները կբարելավվեն, և թուրքական բանակը անմիջապես կհեռանա Ալեքսանդրապոլից ու Կարսից։ Բայց Հայաստանում խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո քեմալականները չդադարեցին հայ ժողովրդի դեմ իրենց դավերը։ Այժմ նրանք սկսեցին տարածել նոր վարկած, թե Հայաստանի նորահաստատ իշխանությունը կեղծ է, ըստ էության խորհրդային չէ, այլ դաշնակցական իշխանության մի տարբերակ` քողարկված բոլշևիզմի դրոշով։ Եվ որպես ապացույց նշում էին Հայաստանի առաջին խորհրդային կառավարության մեջ Դրոյի ներկայությունը։ Փաստորեն, բոլշևիկյան իշխանությունը ոչ միայն չկատարեց Երևանի համաձայնագրով ստանձնած պարտավորությունները, այլև հետագա շաբաթներին լայնածավալ բռնություններ իրականացրեց երկրում։ Այս ամենը ժողովրդի աչքում վարկաբեկեց նոր իշխանություններին։ Ավելին` Հայաստանում բոլշևիկների կողմից իրականացված բռնությունները հանգեցրին ներքաղաքական իրադրության կտրուկ սրման։ Այս ենթագլխում մանրամասն ներկայացնելով հեղկոմի իրականացրած ինչպես ներքին, այնպես էլ արտաքին քաղաքականությունըª հանգել ենք այն եզրակացության, որ փետրվարյան ապստամբության նախադրյալներն ու պատճառները ստեղծել են հենց իրենք բոլշևիկները` իրենց վարած հանցավոր քաղաքականությամբ։ Ուշագրավ է այն հանգամանք, որ Հեղկոմի վարած քաղաքականության հետ են կապում ապստամբության պատճառները նույնիսկ բոլշևիկ մի շարք գործիչներª Ա. Հովհաննիսյանը, Ա. Մռավյանը և այլք։