cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Թուրքիա
Իսլամ
Իսլամական կրոնական բարձրագույն մարմինը համարվում է Կրոնական գործերի վարչությունը (Diyanet İşleri Başkanlığı): Այն կազմակերպում է իրավունքի Հանաֆի դպրոցի աշխատանքները և պատասխանատվություն կրում երկրում գործող 80 000 մզկիթների գործունեության կազմակերպման և տեղական ու համայնքային իմամների կադրային ապահովման գործընթացը կազմակերպելու համար ։ Շատերը պնդում են, որ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի և ԱԶԿ-ի իսլամիստական կառավարության կառավարման ժամանակ Կրոնական գործերի վարչության հին գործառույթներին, որոնց միջոցով մարմինը կարգավորում թուրքական իսլամի կրոնական հատվածը, ավելացան նորերը և փաստացի կառույցը կառավարում է երկրի կրոնական կյանքը ։ Ներկայումս, Կրոնական վարչությունը այնքան է հզորացել, որ նպաստում է պահպանողական իսլամի (հանաֆի իսլամ) տարածմանը Թուրքիայի ներսում։ Վարչության նպատակներից մեկը ֆեթվայի տարածումն է, որը արգելում է այնպիսի գործողություններ, ինչպիսիք են շանը տանը կերակրելը, Արևմտյան ամանորի տոնակատարությունները, խաղարկությունների անցկացումը և դաջվածքների դաջումը , ինչպես նաև խրախուսում էր «թուրքական իսլամի» մոդելի տարածումը աշխարհում ։
Ակադեմիկոսների կարծիքով Թուրքիայում ալևիների թիվը հասնում է 15-20 միլիոնի, մինչդեռ Ալևի-Բեքթաշի ֆեդերացիայի պնդմամբ ալևիների թիվը հասնում է 25 միլիոնի ։ Aksiyon ամսագրի տվյալներով, շիա տասներկուականներ (բացի ալևիներից) թիվը կազմում է 3 միլիոն (Թուրքիայի բնակչության 4.2 %-ը) ։ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի և ԱԶԿ-ի սուննի իսլամիստական կառավարության ժամանակ ալևի փոքրամասնության նկատմամբ սկսել են իրականացվել բռնաճնշումներ, որի արդյունքում էլ մեծացել է ազգային փոքրամասնությունների նկատմամբ խտրականությունը   ։
Քրիստոնեություն
Առաջին քրիստոնյաները ժամանակակից Թուրքիայի տարածքում հայտնվել են դեռ մ.թ. I դարում։ Բացի այդ, Թուրքիայի տարածքում են ծնվել քրիստոնեական առաքյալներից և սրբերից մի քանիսը, ինչպես օրինակ, Տարսոս քաղաքից Պողոս առաքյալը, Տիմոթեոսը, Սուրբ Նիկողայոս Զմյուռնացին, ով ծնվել է Միրա քաղաքում, Պողիկարպոս Զմյուռնիացին և ուրիշներ։ Պետրոս առաքյալը Անտիոքում (ժամանակակից Անթաքիա) հիմնադրել է քրիստոնեական առաջին եկեղեցիներից մեկը։ Ըստ ավանդության, այստեղ առաջին անգամ Պետրոսը քարոզել է Ավետարանը և այստեղ են պատմության մեջ առաջին անգամ Հիսուս Քրիստոսի հետևորդները կոչվել քրիստոնյաներ։ Տունը, որտեղ Մարիամ Աստվածածինը բնակվել է իր կյանքի վերջին տարիներին, մինչ համբարձվելը (համաձայն կաթոլիկ դոկտրինի) կամ վերափոխվելը (ըստ ուղղափառ եկեղեցու դոկտրինի) և Հովհաննես առաքյալի գերեզմանը, ով Քրիստոսի խաչելությունից հետո ուղեկցել է Աստվածածնին՝ Անատոլիա կատարած ճանապարհորդության ժամանակ, նույնպես գտնվում են Եփեսոսում։ Կապադովկիայի քարանձավային եկեղեցիները վաղ քրիստոնեության ժամանակաշրջանում եղել են ապաստարաններ Հռոմեական կայսրությունում հալածվող առաջին քրիստոնյաների համար։ Մեր թվարկության 381 թվականից սկսած՝ Կոստանդնուպոլսի I տիեզերական ժողովից հետո, Ուղղափառ եկեղեցու կենտրոնը տեղակայված է եղել Կոստանդնուպոլսում (Ստամբուլ)  ։ Պենտարխիայի հինգ խոշոր եպիսկոպոսական աթոռներից երկուսը (Կոստանդնուպոլսի և Անտիոքի) 531 թվականին հիմնադրվել են Հուստինիանոս I-ի կողմից ։ Բյուզանդական ժամանակաշրջանի այս երկու եպիսկոպոսական աթոռներն էլ ներկայումս գտնվում են Թուրքիայի տարածքում ։
Թուրքիայում քրիստոնյաների թիվը հասնում է մինչև 17.5 %-ի (ոչ իսլամադավան բնակչության թիվը հասնում է 19 %-ի)։ Այսինքն, ոչ իսլամադավանները Թուրքիայում կազմում են 16 միլիոն։ Ամենաբարձր ցուցանիշը գրանցվել է 1914 թվականին (բնակչության 25 %-ը), իսկ 1927 թվականին՝ 2.5 % : Պատճառը Օսմանյան կայսրությունում և Հանրապետական Թուրքիայում տեղի ունեցած իրադարձություններն են, որոնք մեծ ազդեցություն են ունեցել երկրի ժողովրդագրական պատկերի վրա, ինչպես օրինակ, Հայոց ցեղասպանությունը, Հույն-թուրքական բնակչության փոխանակությունը, ինչպես նաև քրիստոնյաների արտագաղթը, որը սկսվել էր 19-րդ դարի վերջին և շարունակվել 20-րդ դարի առաջին քառորդին ։ 1942 թվականին ոչ մուսուլման բնակչության համար սահմանված ունևորության տուրքը, 1948 թվականին դեպի Իսրայել հրեաների զանգվածային արտագաղթը, ինչպես նաև շարունակվող Կիպրոսի հիմնախնդիրը, որի արդյունքում ավելի են սրվել հույն- թուրքական հարաբերությունները (լարվածության գագաթնակետին են հասել 1955 թվականի սեպտեմբերի 6-7), կարևոր իրադարձություններ էին, որոնք պատճառ հանդիսացան Թուրքիայում ոչ մուսուլման բնակչության թվաքանակի կրճատման համար։ Թուրքական պաշտոնական վիճակագրության մեջ տվյալների զանազանությունը մշտապես առկա է եղել։ Պաշտոնական տվյալներով ինչ-որ մի ազգի տոկոսային հարաբերությունը կարող է լինել 7.5 %, սակայն իրական ցուցանիշը լինի 17-25 %։ Այսպես, 1.8 միլիոն հայերը թուրքական պաշտոնական վիճակագրության մեջ նշված է եղել 1.25 միլիոն (Էնվեր փաշան նշում է ցեղասպանության տարիներին Թուրքիայի տարածքից արտաքսվել են 500 000 - 1.1 միլիոն հայ), 2.250 միլիոն հույների փոխարեն նշվել է 1.75 միլիոն (միայն Թրակիայից և Կոստանդնուպոլսից արտաքսվել են 650 000 հույներ, 550 000 պոնտոսցի հույներ, 980 000 անատոլիացի հույներ, 60 000 կապադովկիացի հույներ, 350 000 հույներ էլ կոտորվել են)։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի և Բալկանյան I պատերազմի ժամանակ Թուրքիայում բնակվող 375 000 ասորի քրիստոնյաներից 275 000 կոտորվել են։ Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո, ընդհանուր առմամբ, 16 միլիոնից քրիստոնյաների թիվը հասել է 4.4 միլիոնի։ Ներկայումս, թաքնված հույների թիվը հասնում է 550 000- 900 000-ի։
Ագնոստիցիզմ և աթեիզմ
Համաձայն Եվրոբարոմետրի 2010 թվականի հարցումների, թուրքերի 94 %-ը հավատում են Ալլահին և միայն 1 %-ն է, որ չի հավատում Աստծուն։ Բնակչության 5 %-ը ագնոստիկ է, իսկ 1 %-ն էլ՝ աթեիստ ։ Այդուհանդերձ, համաձայն մեկ այլ հարցման, որը կազմակերպել էր KONDA ընկերությունը, երկրում աթեիստների թիվը կազմում է 2.9% : Բալկաններում, Մերձավոր Արևելքում և Կովկասում առաջին աթեիստական կազմակերպությունը՝ Թուրքիայի աթեիզմի ասոցիացիան, հիմնադրվել է 2014 թվականին ։
Հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ 2013 թվականին 4.5 միլիոն մարդ Թուրքիայում չեն եղել որևէ կրոնի հետևորդ։ Նույն հետազոտության համաձայն, որևէ կրոնի հետևորդ չհանդիսացող քաղաքացիների 85 %-ը 35 տարեկանից ցածր տարիք ունեն ։
Կրթություն
Թուրքիայի ազգային կրթության նախարարությունը պատասխանատու է եռամակարդակ դպրոցական կրթական համակարգի համար ։ Այն պարտադիր է և տևում է 12 տարի։ Թուրք աշակերտները չորսական տարի սովորում են տարրական, միջնակարգ և ավագ դպրոցներում ։ Թուրքիայի 25-34 տարեկան բնակչության կեսից քիչը ունի, առնվազն, լիարժեք դպրոցական կրթություն։ ՏՀԶԿ անդամ մյուս երկրների համեմատությամբ, Թուրքիայում գրագիտության մակարդակը 80 %-ից անցնում է ։ Թուրքիայում հիմնական կրթությունը, ի տարբերություն ՏՀԶԿ անդամ մյուս երկրների, վատորակ է։ Ընդորում, տարբերությունները արտահայտվում են ոչ միայն բարձրագույն, այլև միջնակարգ կրթության համակարգում ։ Համաձայն ՏՀԶԿ «Աշակերտների կրթական ձեռքբերումների միջազգային ծրագրի» գնահատման, Թուրքիան անդամ 34 պետությունների շարքում զբաղեցնում է 32-րդ հորիզոնականը ։ Ավագ դպրոց և համալսարան ընդունվելու համար, համապատասխանաբար, անհրաժեշտ է հաջողությամբ հանձնել միջնակարգ և ավագ դպրոցների ավարտական քննությունները։ Որոշ աշակերտներ սկսում են կրկնուսույցների ծառայություններին դիմել 10 տարեկանից սկսած ։ 2011 թվականին մեծահասակների շրջանում գրագիտության մակարդակը կազմել է 94.1 տոկոս։ Գրագետ է տղամարդկանց 97.9 %-ը, իսկ կանանց՝ 90.3 %-ը ։
2017 թվականի դրությամբ, Թուրքիայում գործում են 190 համալսարաններ ։ Բարձրագույն ուսումնական հաստատություն ընդունվելու համար աշակերտները մասնակցում են Ուսանողների ընտրության քննություններին (ÖSYS): 2008 թվականին, Թուրքիայի համալսարաններում ուսանել են, ավելի քան, 600 000 ուսանողներ։ 2007 թվականին բուհ ընդունվելու համար քննություններին մասնակցել է 1 700 000 մարդ :Բացի Անատոլիական, Ստամբուլի և Աթաթուրքի համալսարանների Բաց կրթության ֆակուլտետների, բուհերի ընդունելության վերահսկողությունն իրականացվում է ÖSYS ծառայության միասնական քննությունների միջոցով, որի արդյունքներից ելնելով էլ դիմորդները ընդունվում են այս կամ այն համալսարան ։ Համաձայն Թայմս ամսագրի բարձրագույն ուսումնական հաստատությունների 2012-2013 միջազգային վարկանիշի, Թուրքիայի ամենահեղինակավոր համալսարանը համարվում է Մերձավորարևելյան տեխնիկական համալսարանն է (գտնվում է 201–225 միջակայքում)։ Նրան հաջորդում են Բիլքենթ և Քոչ համալսարանները (երկուսն էլ գտնվում են 226–250 միջակայքում), Ստամբուլի տեխնիկական համալսարանը և Բոսֆորի համալսարանը (276–300 միջակայքում) ։ Պետական և մասնավոր բոլոր համալսարանները գտնվում են Թուրքիայի բարձրագույն կրթության խորհրդի (YÖK) ենթակայության տակ, որի նախագահին նշանակում է Թուրքիայի նախագահը։ 2016 թվականի հոկտեմբերին 676 գործադիր որոշմամբ ստեղծվել է համակարգ, որի համաձայն նախագահն է ուղղակիորեն նշանակում պետական և մասնավոր բուհերի բոլոր ռեկտորներին ։ Թուրքիան Բարձրագույն կրթության եվրոպական տարածաշրջանի անդամ է և ակտիվորեն մասնակցում է Բոլոնյան գործընթացի աշխատանքներին ։
2016 թվականին իրականացված «Գիտելիքի հմտություններ» ուսումնասիրության համաձայն, Թուրքիան չափահաս բնակչության գրագիտության ցուցանիշներով ՏՀԶԿ անդամ 33 պետությունների շարքում զբաղեցնում է 30-րդ հորիզոնականը ։
2017 թվականին թուրքական դասագրքերից հանվեց էվոլյուցիայի տեսությունը։ Փոխարենը դպրոցներում սկսեցին ուսումնասիրել ջիհադի հայեցակարգը ։
Առողջապահություն
Թուրքիայում առողջապահությունը վերահսկվում է Թուրքիայի առողջպահության նախարարության կենտրոնացված պետական համակարգի կողմից։ 2003 թվականին կառավարությունը ներկայացրեց առողջապահության ոլորտի բարեփոխումների ամբողջական ծրագիր, որի նպատակը հանրային և մասնավոր բժշկական ընկերությունների միջև համամասնության պահպանումն է։ Ծրագրի նպատակներից մեկն էլ հանրային առողջապահության հասանելի և մատչելի դարձնելը՝ հասարակության լայն շերտերի համար։ Թուրքական վիճակագրական ինստիտուտի տվյալներով, 2012 թվականին առողջապահական ոլորտի վրա ծախսվել է 76.3 միլիարդ թուրքական լիրա։ Գումարի 79.6 տոկոսը վճարվել է Սոցիալական անվտանգության ինստիտուտի կողմից, իսկ 15.4 տոկոսը՝ հենց պացիենտների կողմից ։ 2012 թվականի տվյալներով, Թուրքիայում գործում են 29, 960 բժշկական հաստատություններ և յուրաքանչյուր բժշկի բաժին է ընկնում 583 մարդ and 2.65 beds per 1000 people. :
Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության տվյալներով Թուրքիայում ծնելիությունը 1000 բնակչի թվաքանակով կազմում է 16, 33, իսկ մահացությունը՝ 5, 88 մարդ (2015)։ Մահացության հիմնական պատճառները սիրտ-անոթային համակարգի հիվանդությունները և չարորակ նորագոյացություններն են։
Մշակույթ
Թուրքիան ունի խայտաբղետ, շատ հաճախ միմյանց խիստ հակասական մշակույթ։ Թուրքական մշակույթը հանդիսանում է թյուրքական, անատոլիական և օսմանյան մշակույթների խառնուրդ։ Վերջինս, իր հերթին կազմված է հունա-հռոմեական, իսլամական և արևմտյան արժեքների և ավանդույթների ամբողջություն։ Ժամանակակից թուրքական մշակույթում գերակշիռ է հետթանզիմաթյան ժամանակաշրջանի մշակույթը, որի ժամանակ սկսվեց Օսմանյան կայսրության արևմտականացումը։ Չնայած որ գործող իշխանությունները ակտիվորեն քարոզում են իսլամիզմը և իսլամական արժեքները, Արևմտյան Թուրքիայի բնակչության գերակշիռ մասը եվրոպական արժեքների և ավանդույթների կրողներ են։ Թուրքական մշակույթի բազմաբևեռ լինելը պայմանավորված է կայսրության տարածքում բնակվող ժողովուրդների մշակույթների բազմազանությամբ, որոնց մեծ մասը եղել են մուսուլմաններ։ Այդուհանդերձ, ժամանակակից Թուրքիայի մշակույթի վրա, հատկապես ճարտարապետության և գրականության վրա, մեծ ազդեցություն են ունեցել քրիստոնեական երկրների ճարտարապետությունը և գրականությունը ։ Թուրքական ժամանակակից մշակույթը ձգտում է դառնալ արևմտյան ժամանակակից մշակույթի մի մաս, չնայած որ իր վրա կրում է պատմական և կրոնական արժեքների ազդեցությունը ։
Կերպարվեստ
Տես նաև՝ Իզնիքի խեցեգործություն, Թուրքական կարպետ, Թուրքական մանրանկարչություն
Թուրքական կերպարվեստը, որն իր վրա արդեն իսկ կրում էր արևմտյան ազդեցությունը, սկսել է ակտիվորեն զարգանալ 19-րդ դարի կեսերին։ Նկարչության առաջին դասերը կազմակերպվել են 1793 թվականին Ստամբուլի տեխնիկական համալսարանի տեղում (այն ժամանակ կոչվել է Ռազմական ինժեներիայի կայսերական դպրոց)՝ հիմնականում տեխնիկական նպատակներով ։ 19-րդ դարի երկրորդ կեսին, արևմտյան մշակույթից թուրքական մշակույթ է փոխանցվել կերպարվեստի մարդակենտրոն ոճը։ Այն առավել շատ արտահայտվել է Օսման Համդի Բեյի պատկերներում։ Իմպրեսիոնիզմը, ի տարբերություն արվեստի մյուս ուղղությունների, թուրքական կերպարվեստում հայտնվել են ավելի ուշ՝ Հալիլ Փաշայի կտավներում։ Երիտասարդ թուրք նկարիչները, ովքեր 1926 թվականին ուղարկվել էին Եվրոպա, հետ էին վերադարձել ֆովիզմի, կուբիզմի և անգամ էքսպրեսիոնիզմի ազդեցության տակ։ Վերջիններս ներկայումս շարունակում են տարածված լինել Եվրոպայում։ Ավելի ուշ "D խումբը", որին հարում էին Աբիդին Դինոն, Ջեմալ Թոլլուն, Ֆիքրեթ Մուալլան, Ֆահրոնիսա Զեյդը, Բեդրի Ռահմի Էյուբօղլուն, Ադնան Չոքերը և Բուրհան Դողանչայը, Թուրքիայում տարածել են արվեստի այնպիսի ուղղություններ, որոնք արդեն մի քանի տասնամյակ այլևս տարածված չէին Եվրոպայում։ Թուրքական կերպարվեստի մյուս հոսանքներից են «Նորեկների խումբը» (Yeniler Grubu), որոնք առավել հայտնի էին 1930-ականներին, «10-ի խումբը» (On'lar Grub), ովքեր առավել հայտնի էին 1940-ականներին, «Նոր ճյուղ խումբը» (Yeni Dal Grubu), ովքեր հայտնի էին 1950-ականներին և «Սև գրչի խումբը» (Siyah Kalem Grubu), որոնք առավել հայտնի էին 1960-ականներին ։
Կարպետագործությունը ժամանակակից Թուրքիայի տարածքում բավականին տարածված է եղել և կարպետագործության վերաբերյալ առաջին տեղեկությունները թվագրվում են նախաիսլամական ժամանակաշրջանին։ Իր երկարատև պատմության ընթացքում, կարպետագործությունը ներթափանցել է տարածաշրջանի մյուս ժողովուրդների մշակույթների մեջ։ Թուրքական կարպետագործության մեջ բավականին մեծ է բյուզանդական հետքը, որը տարածված է եղել տարածաշրջանում, մինչև Կենտրոնական Ասիայից թյուրքական ցեղերի ներթափանցումը Փոքր Ասիա։ Բացի այդ, թուրքական կարպետագործության վրա մեծ ազդեցություն է ունեցել նաև հայկական, կովկասյան և քրդական կարպետագործական ոճերը, որոնք թուրքական կարպետագործության մեջ ներառել են առանձին ազգերի կարպետներին բնորոշ տարրերը։ Իսլամի ընդունումը և իսլամական արվեստի զարգացումը նույնպես մեծ ազդեցություն են ունեցել թուրքական կարպետների դիզայնի վրա։ Նրա դիզայնի պատմությունը, մոտիվները և նախշերը արտահայտում են Փոքր Ասիայի քաղաքական և էթնիկ պատմության բազմազանությունը։ Այդուհանդերձ, գիտական ուսումնասիրությունները դեռևս չեն կարողացել բացատրել էթնիկական, տարածաշրջանային և գյուղական որոշակի նախշերի ծագումնաբանությունը ։
Թուրքական մանրանկարչությունը արվեստի ձև է, որն իր վրա մեծապես կրել է ոչ միայն պարսկական մանրանկարչության ազդեցությունը, այլև չինական գեղարվեստական ներազդեցությունը։ Թաշվիր կամ նախիշ (համարժեք է հայերեն նախշ բառին) բառերով օսմանյան թուրքերենում մեկնաբանվել է մանրանկարչության արվեստը։ Հաստատությունները, որտեղ աշխատում էին մանրանկարիչները կոչվում էին Նախաշանես ։ Մանրանկարչական կտավները սովորաբար չէին ստորագրվում, հենց միայն այն պատճառով, որ մերժվում էր ինդիվիդուալիզմը։ Բացի այդ, պատկերները ամբողջությամբ չէին ստեղծվում միայն մեկ մարդու կողմից։ Գլխավոր մանրանկարիչը ձևավորում էր ընդհանուր տեսարանը, իսկ նրա աշակերտները սև կամ գունավոր թանաքով նկարում էին ուրվագծերը (որոնք կոչվում էին թահրիր), այնուհետև նկարում մանրանկարը՝ առանց ստեղծելու երրորդ գծի պատրանք։ Գլխավոր մանրանկարչի, հաճախ նաև գրչի, անվանումները որոշ մանրանկարների վրա, այդուհանդերձ, գրվել են։ Թուրքական մանրանկարչության մոտիվները էականորեն տարբերվել են եվրոպական վերածննդի ժամանակ ընդունված ավանդույթներից, և միևնույն նկարիչ մեջ կարող էին պատկերված լինել ժամանակագրական և պատմական տարբեր իրադարձություններ։ Մանրանկարները նկարվում էին առանձին գրքերի բովանդակությանը համապատասխան և ներառվում այդ գրքերում։ Այդ պատկերները ավելի շատ ծառայում էին որպես առանձին ձեռագրերի նկարազարդումներ, այլ ոչ թե արվեստի առանձին գործեր ։
Գրականություն և թատրոն
Թուրքական գրականությունը մշակութային ազդեցությունների խառնուրդ է։ Մի կողմից լինելով Օսմանյան կայսրության և իսլամական աշխարհի ժառանգորդ, իսկ մյուս կողմից հարևան լինելով եվրոպական արժեքների և ազդեցության կրող, ժամանակակից թուրքական երաժշտությունը և գրականությունը կրում են այդ մշակույթների ուղղակի ազդեցությունը ։ Թուրքական գրականության վրա մեծ ազդեցություն են ունեցել պարսկական և արաբական գրականությունները, որոնց ազդեցությունը ավելի մեծ է եղել Օսմանյան կայսրության ժամանակաշրջանում։ Գրավոր գրականության առաջին գործերը ստեղծվել են XIII դարում՝ արաբերենով և պարսկերենով։ Թուրքերենով առաջին բանաստեղծությունները թվագրվում են XIV դարում։ Ժողովրդական բանավոր գրականությանը զուգընթաց մինչև XIX դարում գոյություն Է ունեցել արաբա-պարսկական «արուզ» տաղաչափությամբ պալատական պոեզիա։ Թանզիմաթի բարեփոխումների արդյունքում թուրք հասարակությունը ծանոթացավ արևմտյան գրական ուղղությունների և արժեքների հետ՝ հատկապես վեպերի և պատմվածքների հետ։ Թանզիմաթի ժամանակաշրջանի տարբեր գրողներ ստեղծագործել են միանգամից մի քանի ժանրերում։ Օրինակ, բանաստեղծ Նամըք Քեմալը 1876 թվականին գրել է Արթնացում (İntibâh) վեպը, այնինչ լրագրող Իբրահիմ Շինասին 1860 թվականին գրել է առաջին թուրքական պիեսը՝ "Բանաստեղծի ամուսնությունը"(Şair Evlenmesi) մեկ գործողությամբ կատակերգությունը։ Նորավեպի ժանրի հիմնադիրը համարվում է Ահմեդ Միդհատը (1844-1913) Ժամանակակից թուրքական գրականության հիմքերը դրվել են 1896- 1923 թվականների միջակայքում։ Ընդհանուր առմամբ, այս ժամանակաշրջանում գրական երեք հիմնական շարժումներ են եղել։ Առաջինը «Նոր գրականություն» շարժումն էր (Edebiyat-ı Cedîde), երկրորդը՝ «Ապագայի լուսաբաց» (Fecr-i Âtî), իսկ երրորդը՝ «Ազգային գրականություն» շարժումը (Millî Edebiyat): 20-րդ դարում թուրքական գրականության մեջ առաջին արմատական նորամուծությունը իրականացրել է թուրք գրող Նազըմ Հիքմեթը։ Վերջինս թուրքական գրականության մեջ մտցրեց ազատ ոտանավորների ոճը։ Մեկ այլ հեղափոխական նորամուծություն տեղի ունեցավ 1941 թվականին, երբ ի հայտ եկավ «Գարիփ» գրական շարժումը, որի մեջ մտնում էին Օրհան Վելի Քանըքը, Օքթայ Ռիֆաթը և Մելիխ Ջևդեթ Անդայը։ Թուրքիայում մշակութային ազդեցությունների խառնուրդը դրամատիզացված է։ Օրինակ, «տարբեր մշակույթների բախումը և միաձուլումը» արտացոլվում է Օրհան Փամուքի ստեղծագործություններում, ով 2006 թվականին արժանացել է Գրականության Նոբելյան մրցանակի ։
Թուրքական թատրոնի հիմքերը դրվել են հարյուրավոր տարիներ առաջ՝ հնագույն հեթանոսական ծիսակատարությունների ժամանակ։ Պարերը, երգերը և երաժշտությունը, որոնք տարածված էին պատմական Անատոլիայում հազարամյակներ առաջ, դարձան այն տարրերը, որի վրա էլ ձևավորվեց թատերական արվեստը։ Այդ հնագույն ծիսակատարությունները հետագայում դարձան թատերական ներկայացումներ։ 10-րդ դարում իր միախառնվեցին սելջուկյան թուրքերի և Անատոլիայի տեղաբնակների ավանդույթները։ Ձևավորված նոր բազմաշերտ հասարակության մեջ ստեղծվեցին նոր ավանդույթներ և ներկայացումներ։ Թանզիմաթի բարեփոխումների ժամանակաշրջանից հետո, թուրքական թատրոնի կերպարները մոդեռնիզացվեցին և սկսեցին խաղալ եվրոպականացված բեմերում, իսկ դերասանները սկսեցին կրել եվրոպական հագուստներ։ 1908 թվականին Կայսերական երկրորդ սահմանադրության ընդունումից հետո, թատերական գործունեությունը սկսեց էլ ավելի տարածվել։ Թատերական ներկայացումներում պատմական իրադարձություններից զատ, սկսեցին ներկայացվել նաև հասարակությանը հուզող սոցիալական հիմնախնդիրները։ Թատերական կոնսերվատորիան՝ «Դարյուլբեդայի ի Օսմանին» (Darülbedayi-i Osmani), հիմնադրվել է Ստամբուլում 1914 թվականին։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին, կոնսերվատորիան շարունակեց իր գործունեությունը և դարձավ գրավիչ երիտասարդ սերնդի համար։ Ի հայտ եկան թուրք դրամատուրգներ։ Որոշ դրամատուրգներ ստեղծագործում էին ռոմանտիկ սիրային թեմաներով, մյուսները հետաքրքրված էին սոցիալական խնդիրներով, իսկ որոշ դրամատուրգների էլ գրավիչ էր ազգայնական թեման։ Դրամատուրգների շրջանում քիչ չէին մյուզիքլ գրողները։ Այդ ժամանակ էլ, թուրք կանայք սկսեցին հայտնվել բեմի վրա։ Վերջինս ոլորտի համար հեղափոխական իրադարձություն էր, քանի որ նախկինում թատրոնում խաղում էին միայն այն կանայք, ովքեր Թուրքիայի էթնիկ փոքրամասնությունների ներկայացուցիչներ էին։ Այսօր, թատերական ներկայացումներ բեմադրվում են բազմաթիվ մասնավոր թատերական ընկերությունների և պետական բյուջեից սուբսիդավորվող ընկերությունների կողմից, ինչպես օրինակ, թուրքական պետական կամ ազգային թատրոններն են ։
Երաժշտություն և պար
Թուրքական երաժշտությունը հիմնականում ներառում է թյուրքական տարրեր։ Այն հանդիսանում է Փոքր Ասիայի ազգային երաժշտության, արաբական, հունական օսմանյան, պարսկական և բալկանյան երաժշտության խառնուրդ։ Ժամանակակից թուրքական երաժշտության վրա մեծ ազդեցություն են ունեցել նաև եվրոպական և ամերիկյան փոփ երաժշտությունը։ Թուրքիայում ազգային երաժշտության արմատները դրվել են մի քանի հարյուրամյակ առաջ, երբ 11-րդ դարում սելջուկյան թուրքերը ներգաղթեցին Անատոլիա և Պարսկաստան։ Սելջուկյան ժամանակաշրջանի երաժշտության վրա մեծ ազդեցություն է ունեցել ոչ միայն թյուրքական, այլև մինչ-թյուրքական ժամանակաշրջանի երաժշտությունը։ Ժամանակակից թուրքական երաժշտության սկիզբը համարվում է 1930-ական թվականների սկիզբը, երբ երկրում արագ տեմպերով սկսեց շարունակվել արևմտականացումը ։ Երկրում էթնիկ փոքրամասնությունների ասիմիլյացիայի արդյունքում Թուրքիայում երաժշտական ոճերը և գործիքները սկսեցին էլ ավելի տարածվել և զարգանալ։ Թուրքիայում ձայնագրվել են թուրքական ազգային երգարվեստի հիմնական ստեղծագործությունները, որոնց մի մասն ունի հունական, հայկական, ալբանական, լեհական և հրեական ծագումնաբանություն ։ Ընդունված նվագարաններ են՝ քամանչան, ռեբաբը, ուդը, թամբուրը, զուռնան, դսռին ու դհոլը։ Թուրքական երաժշտության զարգացման մեջ մեծ ավանդ ունեն՝ հանրագիտակ Դ. Կանտեմիրը (XVII-XVIII դարեր), որի ավանդական ոճով հորինված ստեղծագործությունները մինչև XIX դարի վերջը լայն ժողովրդականություն են վայելել, հայ երաժիշտ-տեսաբան, կոմպոզիտոր և մանկավարժ Համբարձում Լիմոնճյանը, որի նոտագրական համակարգը լայնորեն օգտագործել են թուրք երաժիշտները։ Օսմանյան կայսրությունում հայտնի են եղել նաև Տիգրան Չուխաջյանը, ով համարվում է թուրքական օպերետի հիմնադիրը և Կոմիտասը, որի ստեղծագործությունները թուրքական երաժշտության մեջ ժողովրդական հիմքով պրոֆեսիոնալ երաժշտական արվեստի գոյացման օրինակ են հանդիսացել։
Թուրքական բազմաթիվ քաղաքներ և գյուղեր ունեն վառ երաժշտական տեսարաններ, որոնք արտացոլում են տվյալ տարածաշրջանի պատկերը։ Այդուհանդերձ, նախորդ դարի 70-80-ական թվականներին արևմտյան երաժշտական ուղղությունները, ինչպես օրինակ փոփ երաժշտությունը և կանտոն, իրենց տեղը զիջեցին արաբական ոճի երաժշտությանը։ Փոփը և կանտոն նորից հայտնի դարձան 1990-ականների սկզբին, երբ Թուրքիայի տնտեսությունը և հասարակությունը դարձան բաց։ Թուրքական փոփ երաժշտության թագուհի Սեզեն Աքսուի շնորհիվ փոփը երկրում դարձավ ամենատարածված երաժշտական ուղղություններից մեկը։ Թուրքական փոփի հայտնի ներկայացուցիչներ են Տարկանը և Սերթաբ Էրեները։ 1990-ականների վերջին ի հայտ եկան երաժշտական այլ ուղղություններ ևս, ինչպես օրինակ թուրքական փոփ ռոքը, էլեկտրոնային երաժշտությունը, հիփ-հոփը, ռեփը և պարային երաժշտությունը, ի հակակշիռ փոփ երաժշտությանը և արաբական մեղեդիներին։ Վերջիններս կորցրել էին իրենց նշանակությունը և ստացել առևտրային բնույթ ։
Ճարտարապետություն
Սելջուկյան թուրքերի ճարտարապետությունը Կենտրոնական Ասիայի թյուրքական ճարտարապետությանը, արաբական ճարտարապետությանը, պարսկական ճարտարապետությանը, հայկական ճարտարապետությանը և բյուզանդական ճարտարապետությանը բնորոշ տարրերի և ոճերի խառնուրդ էր։ Սելջուկյան ճարտարապետությունից անցումը օսմանյան ճարտարապետությանը տեսանելի է հատկապես Բուրսայում։ Վերջինս, 1335-1413 թվականներին եղել է Օսմանյան կայսրության մայրաքաղաքը։ 1453 թվականին Կոստանդնուպոլսի անկումից հետո, օսմանյան ճարտարապետական ոճի վրա մեծ ազդեցություն է ունեցել բյուզանդական ճարտարապետական ոճը։ Ստամբուլում գտնվող Թոփքափը ամրոցը օսմանյան ճարտարապետության դասական նմուշներից մեկն է։ Այն մոտ 400 տարի եղել է օսմանյան սուլթանների նստավայր-կեցավայրը ։ Հայազգի Միմար Սինանը (1489–1588) օսմանյան ճարտարապետության դասական շրջանի ամենահայտնի ճարտարապետն է։ Նա համարվում է ավելի քան 374 կառույցների ճարտարապետ, որոնք կառուցվել էին 16-րդ դարում՝ Օսմանյան կայսրության տարբեր էյալեթներում (գավառներում) ։ Սկսած 18-րդ դարից, թուրքական ճարտարապետության վրա մեծապես ազդել է եվրոպական ճարտարապետական ոճը։ Այդ ազդեցությունը մասնակիորեն երևում է Թանզիմաթի դարաշրջանի ստամբուլյան կառույցներում։ Այդպիսի կառույցներից էին Դոլմաբահչե, Չըրաղան, Ֆերիե, Բեյլերբեյի, Քյուչուքսու, Իհլամուր և Յըլդըզ պալատները, որոնք բոլորը նախագծվել էին Բալյան ընտանիքի անդամների կողմից ։ Օսմանյան դարաշրջանի մերձջրյա տները՝ յալըները, որոնք գտնվում են Բոսֆորի ափին, նույնպես հանդիսանում են վերոհիշյալ դարաշրջանի օսմանյան և եվրոպական ճարտարապետական ոճերի միախառնման արդյունք։ Առաջին ազգային ճարտարապետական շարժումը (Birinci Ulusal Mimarlık Akımı), որը սկսվել էր 20-րդ դարի առաջին կեսին, իր առջև նպատակ էր դրել՝ ստեղծելու նոր ճարտարապետություն, որը հիմնված կլիներ սելջուկյան և օսմանյան ճարտարապետական ոճերի մոտիվների վրա։ Շարժումը կոչվել է նաև Թուրքական նեոդասականություն կամ Ազգային ճարտարապետական վերածնունդ ։ Շարժման առաջնորդ ճարտարապետներ են եղել Վեդաթ Թեքը (1873–1942), Միմար Քեմալեդին Բեյը (1870–1927), Արիֆ Հիքմեթ Քոյունօղլուն (1888–1982) և Գուիլիո Մոնգերին (1873–1953) :
Այս ժամանակաշրջանի հայտնի կառույցներ են Ստամբուլի փոստի կենտրոնական մասնաշենքը (1905–1909), Թայյարե բնակելի շենքը (1919–1922) ,, Ստամբուլի 4-րդ Վաքըֆ հանը (1911–1926), Կերպարվեստի և քանդակի պետական թանգարանը (1927–1930) , Անկարայի ազգագրական թանգարանը (1925–1928) , Զիիրաթ բանկի մասնաճյուղը Անկարայում (1925–1929) , Անկարայի թուրքական բանկի մասնաշենքը (1926–1929) , Բեբեք մզկիթը և Քամեր Հաթուն մզկիթը ։
Խոհանոց
Թուրքական խոհանոցը աշխարհի ամենահայտնի խոհանոցներից մեկն է։ Խոհանոցը դարձել է բավականին տարածված՝ ի շնորհիվ Օսմանյան կայսրության ազդեցության և,մասնակիորեն, խոշոր զբոսաշրջային արդյունաբերության։ Ժամանակակից թուրքական խոհանոցը օսմանյան խոհանոցի ժառանգորդն է, որն էլ իր հերթին կարելի է բնութագրել որպես Կենտրոնական Ասիայի, Կովկասյան, Միջինարևելյան, Միջերկրածովյան և Բալկանյան խոհանոցների համադրություն ։ Գտնվելով Արևելքի և Միջերկրական ծովի միջև, երկրի տեղանքը օգնել է թուրքերին իրենց վերահսկողությունը հաստատել հիմնական առևտրային ճանապարհների վրա, իսկ իդեալական բնության շնորհիվ երկրի տարածքում շատացել են բուսատեսակները և կենդանատեսակաները։ Թուրքական խոհանոցը, որպես այդպիսին, ի հայտ է եկել 1400-ականների կեսերին, երբ դրվեց Օսմանյան կայսրության 600-ամյա կառավարման սկիզբը։ Յոգուրտե աղցանները, ձիթապտղի ձեթի մեջ տապակած ձուկը և լցոնված ու փաթաթված բանջարեղենը դարձել են թուրքերի հիմնական սննդամթերքը։ Կայսրությունը, որը ձգվում էր Ավստրիայից մինչև Հյուսիսային Աֆրիկա, օգտագործում էր իր ցամաքային և ջրային ճանապարհները աշխարհի տարբեր երկրներից ներկրելու արևադարձային պտուղներ։ 16-րդ դարի վերջին օսմանյան դատարանը տնով ապահովեց ավելի քան 1400 խոհարարների և ընդունեց որոշումներ սննդի թարմության վերաբերյալ։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ կայսրության անկումից հետո և 1923 թվականին Թուրքիայի Հանրապետության հիմնադրումից հետո, օտարերկրյա խոհանոցների ուտելիքները, ինչպես օրինակ ֆրանսիական խոհանոցում տարածված հոլանդական սոուսը և արևմտյան արագ սնունդը ներթափանցեցին ժամանակակից թուրքական խոհանոցի մեջ ։
Սպորտ
Թուրքիայում ամենահայտնի և տարածված սպորտաձևը ֆուտբոլն է ։ «Գալաթասարայը» 2000 թվականին նվաճել է ՈՒԵՖԱ-ի գավաթը և ՈՒԵՖԱ Սուպեր գավաթը ։ Թուրքիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքականը 2002 թվականի Ֆուտբոլի աշխարհի առաջնության, 2003 թվականի ՖԻՖԱ Կոնֆեդերացիաների գավաթի և ՈՒԵՖԱ Եվրո 2008-ի բրոնզե մեդալակիր է ։
Թուրքիայում բավականաչափ տարածված են նաև բասկետբոլը և վոլեյբոլը։ Թուրքիայի բասկետբոլի տղամարդկանց ազգային հավաքականը դարձել է 2010 թվականի Բասկետբոլի աշխարհի առաջնության և Եվրոբասկետ 2001 առաջնության արծաթե մեդալակիր։ Այս երկու մրցաշարերն էլ անց են կացվել Թուրքիայում։ Թուրքիայի բասկետբոլի հավաքականը Միջերկրածովյան խաղերի ամենահաջողակ հավաքականներից մեկն է։ «Անադոլու Էֆես» բասկետբոլային ակումբը դարձել է 1995-96 թվականների Կորաչի գավաթի հաղթող, իսկ 1992-93 թվականներին դարձել է ՖԻԲԱ Եվրոպայի Սապորտայի գավաթի արծաթե, իսկ 2000 և 2001 թվականների Եվրալիգայի և Սուպրոլիգայի բրոնզե մեդալակիր ։ «Բեշիկթաշ» բասկետբոլային ակումբը դարձել է 2011-12 ՖԻԲԱ-յի Եվրոչելընջի հաղթող ։ «Գալաթասարայ» բասկետբոլային ակումբը դարձել է 2015-16 Եվրագավաթի հաղթող, մինչդեռ նույն մրցաշրջանում, «Ֆեներբահչե» տղամարդկանց բասկետբոլային թիմը դարձել է 2015-16 Եվրալիգայի արծաթե մեդալակիր։ «Ֆեներբահչեն» դարձել է նաև 2016-2017 Եվրալիգայի հաղթող։ 2013-2014 թվականների Բասկետբոլի Եվրալիգայի կանանց առաջնության եզրափակիչը տեղի է ունեցել թուրքական երկու թիմերի միջև։ Միմյանց դեմ հանդես են եկել «Գալաթասարայ» և «Ֆեներբահչե» բասկետբոլային ակումբները։ Արդյունքում հաղթել է «Գալաթասարայը» ։ Թուրքիայի կանանց բասկետբոլի ազգային հավաքականը դարձել է Կանանց Եվրաբասկետ 2011-ի արծաթե և Կանանց Եվրաբասկետ 2013-ի բրոնզե մեդալակիր։ Տղամարդկանց ազգային հավաքականի հետ միասին կանանց ազգային հավաքականը Միջերկրածովյան խաղերի ամենահաջողակ թիմերից մեկն է։
Թուրքիայի վոլեյբոլի կանանց ազգային հավաքականը դարձել է 2015 թվականի Եվրոպական խաղերի ոսկե, 2003 թվականի վոլեյբոլի կանանց եվրոպական առաջնության արծաթե, 2011 թվականի վոլեյբոլի կանանց եվրոպական առաջնության բրոնզե և 2012 թվականին Վոլեյբոլի համաշխարհային գրան պրիի բրոնզե մեդալակիր։ Հավաքականը նվաճել է մի քանի մեդալներ Միջերկրածովյան խաղերի ժամանակ ։ Վոլեյբոլի կանանց ակումբները, ինչպես օրինակ «Ֆեներբահչե», «Էջզաջըբաշը» և «Վաքըֆբանկ» վոլեյբոլային ակումբները, դարձել են եվրոպական բազմաթիվ մրցույթների և մեդալների հաղթող։ «Ֆեներբահչե» վոլեյբոլային ակումբը դարձել է 2010 թվականի Վոլեյբոլի կանանց ակումբային առաջնության, ինչպես նաև 2012 թվականի Վոլեյբոլի կանանց չեմպիոնների լիգայի հաղթող։ Ներկայացնելով Եվրոպան՝ որպես 2012-2013 թվականների Վոլեյբոլի կանանց չեմպիոնների լիգայի հաղթող, «Վաքըֆբանկ» վոլեյբոլային ակումբը դարձել է աշխարհի չեպիոն՝ 2013 և 2017 թվականներիին հաղթելով Վոլեյբոլի կանանց աշխարհի ակումբային առաջնությունները  ։
Թուրքիայի ազգային սպորտաձևը Գուրեշն է (յուղած մարմնով ըմբշամարտը)՝ սկսած օսմանյան ժամանակաշրջանից ։ Սկսած 1346 թվականին ամեն տարի Էդիրնեում անց է կացվում «Քըրքփընար» ըմբշամարտի առաջնությունը, որի մասնակիցները յուղով են պատում իրենց մարմինը։ Վերջինս աշխարհի ամենահին սպորտային մրցությունն է ։ Ըմբշամարտի միջազգային ոճերը, որոնց կանոնակարգմամբ զբաղվում է FILA-ն, ինչպես օրինակ ազատ ոճի ըմբշամարտը և հունահռոմեական ըմբշամարտը, նույնպես տարածված են։ Թուրք ըմբշամարտիկները նվաճել են Եվրոպայի, աշխարհի և օլիմպիական խաղերի բազմաթիվ մեդալներ ինչպես անհատական, այնպես էլ թիմային պայքարում ։
Մեդիա և կինո
Հարյուրավոր հեռուստաընկերությունները, հազարավոր տեղական և ազգային ռադիոընկերությունները, մի քանի տասնյակ լրատվական միջոցները, արտադրողական և եկամտաբեր կինոարդյունաբերությունը և արագ զարգացող համացանցը Թուրքիայում ձևավորում են ակտիվ մեդիա արդյունաբերություն ։ 2003 թվականին Թուրքիայում լիցենզավորվել են 257 տեղական հեռուստաընկերություններ և 1100 ռադիոընկերություններ։ Որոշ ռադիոհեռուստաընկերություններ գործում են առանց լիցենզիայի։ Լիցենզավորված 16 հեռուստաընկերություններ և 36 ռադիոընկերություններ հասանելի են Թուրքիայի ողջ տարածքում ։ Հեռուստալսարանի մի դիտում է պետական TRT հեռուստաընկերությունը և նրա դուստր հեռուստաընկերությունները։ Այդուհանդերձ, հեռուստալսարանի մեծ մասը դիտում է մասնավոր հեռուստաընկերությունները, մասնավորապես Star TV-ն, Kanal D-ն, Show TV-ն, ATV-ն և FOX-ը։ Թուրքական հեռուստաընկերությունները, արբանյակային հեռարձակման և կաբելային համակարգի միջոցով, հասանելի են ողջ աշխարհում ։ Թուրքիայի ռադիոյի և հեռուստատեսության բարձրագույն խորհուրդը կառավարական մարմին է, որը կանոնակարգում է մեդիա դաշտը Թուրքիայում ։ Թուրքիայում բավականաչափ զարգացած են ԶԼՄ-ները, չնայած որ քաղաքական նկատառումներից ընդդիմադիր թերթերը սկսել են փակվել։ Ամենահայտնի պարբերականներն են Հուրիեթը, Milliyet-ը, Posta-ն, Sözcü-ն, Sabah-ը և Habertürk-ը ։
Թուրքական հեռուստասերիալները բավականին հայտնի են դարձել ոչ միայն Թուրքիայում, այլև ամբողջ աշխարհում։ Թուրքական հեռուստասերիալները աշխարհում ամենադիտվող հեռուստասերիալներից մեկն են ։ Միջինարևելյան հեռուստաընկերությունները հանդիսանում են թուրքական հեռուստարտադրանքի հիմնական օտարերկրյա սպառողները։ Բացի այդ, թուրքական հեռուստասերիալների ցուցադրությունը գնում են Հարավային և Կենտրոնական Ամերիկայի երկրները ։ Ներկայումս, Թուրքիան աշխարհում երկրորդն է՝ հեռուստասերիալների արտադրության և արտահանման ծավալներով ։ Թուրքական հայտնի հեռուստասերիալներից են Վարձու սերը, Սև սերը, Արգելված սերը, Արևին սպասելովը, Ելակի բույրը, Խիզախը և գեղեցկուհին, Լիալուսինը, Հյուսիս-հարավը, Հոյակապ դարը, Ստամբուլի երկու դեմքը, Սերը բառեր չի հասկանում, Սեր և պատիժ և այլն։
Յեշիլչամը մականուն է, որով անվանում են թուրքական կինոարդյունաբերությունը։ Առաջին ֆիլմը, որը ցուցադրվել է Օսմանյան կայսրության տարածքում, Լյումիեր եղբայրների «Գնացքի ժամանումը Լա-Սյոտի կայարան» ֆիլմն է, որը ցուցադրվել է 1896 թվականին Ստաբուլում։ Առաջին թուրքական ֆիլմը եղել է «Սան Ստեֆանոյի հուշարձանի փլուզումը» փաստագրական ֆիլմը (Ayastefanos'taki Rus Abidesinin Yıkılışı), որի ռեժիսորը եղել է Ֆուաթ Ազքընայը։ Ֆիլմը նկարահանվել է 1914 թվականին։ Թուրքական առաջին պատմական ֆիլմը եղել է Սեդաթ Սիմավիի «Լրտեսը» ֆիլմը, որը նկարահանվել է 1917 թվականին։ Թուրքական առաջին հնչյունային ֆիլմը ցուցադրվել է 1931 թվականին։ Թուրք հայտնի ռեժիսորներ Ֆերզեն Օզփեթեքը, Նուրի Բիլգե Ջեյլանը և Յըլմազ Գյունեյը արժանացել են բազմաթիվ մրջազգային մրցանակների, այդ թվում նաև «Ոսկե արմավենու ճյուղի» և «Ոսկե արջի» ։
Չնայած իրավական կարգավորումների, մեդիա ազատությունը Թուրքիայում սկսել է վատանալ 2010-ական թվականներից սկսած։ Իրավիճակն ավելի է վատացել 2016 թվականի հուլիսի հեղաշրջման անհաջող փորձից հետո ։ 2017 թվականի դրությամբ, առնվազն 81 լրագրողներ ձերբակալվել են Թուրքիայում։ Թուրքիան լրագրողների դեմ բռնաճնշումներով աշխարհում զբաղեցնում է առաջին հորիզոնականը։ Աննախադեպ բռնաճնշումների արդյունքում Թուրքիայում փակվել են առնվազն 100 լրատվամիջոցներ ։ Freedom House-ի գնահատմամբ մեդիան Թուրքիայում ոչ ազատ է ։ Մեդիայի նկատմամբ վերահսկողությունը Թուրքիայու իրականացվում է նաև առցանց համակարգում, որի արդյունքում 2017 թվականին երկրում արգելափակվեց Վիքիպեդիան ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Թուրքիա Կատեգորիա:ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ Կատեգորիա:Միջերկրածովյան միության անդամներ Կատեգորիա:Մեծ քսանյակի անդամ երկրներ Կատեգորիա:ՆԱՏՕ-ի անդամ երկրներ Կատեգորիա:Բալկանյան երկրներ Կատեգորիա:Ժամանակակից թյուրքական պետություններ Կատեգորիա:Եվրոպայի խորհրդի անդամ երկրներ Կատեգորիա:1923 հիմնադրված պետություններ և տարածքներ Կատեգորիա:Արևելյան Միջերկրական Կատեգորիա:Հանրապետություններ Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի ժամանակակից պետություններ Կատեգորիա:Հարավային Եվրոպայի երկրներ
BC (այլ կիրառումներ)
BC կարող է նշանակել՝
Սալկովո (քաղաքատիպ ավան, Ուկրաինա)
Սալկովո (Салькове), քաղաքատիպ ավան Ուկրաինայի Կիրովոգրադի մարզի Գայվորոնի շրջանում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Կիրովոգրադի մարզի Գայվորոնի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի քաղաքատիպ ավաններ
Կադառպիկու
Կադառպիկու (Kadarpiku), գյուղ Էստոնիայի Լյաենեմաա նահանգի Տաեբլա շրջանում։
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 37 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Լյաենեմաա նահանգի Տաեբլա շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղեր
Գործակիցներ
Գործակիցներ վիճակագրության մեջ, հարաբերական մեծություններով արտահայտված որակական ցուցանիշներ, այսինքն միատեսակ կամ տարատեսակ, բայց միմյանց հետ կապված սոցիալ-տնտեսական երևույթների չափերի համեմատումը ներկայացնող արդյունքներ։ Ըստ բովանդակության գործակիցներ (վիճակագրության մեջ) կարող են բնութագրել․ Գործակիցները արտահայտվում ևն տոկոսներով, հազարի հարաբերությամբ, մեկի հարաբերությամբ (բայց ոչ բոլոր հարաբերական մեծություններն են գործակիցներ)։
Կատեգորիա:Վիճակագրություն
Տրիպոլիի պաշարում (1289)
Տրիպոլիի ճակատամարտ կամ Տրիպոլիի պաշարում (حصار طرابلس), ճակատամարտ, որը տեղի է ունեցել Մամլուքների և խաչակրաց իշխանությունների միջև։
Ճակատամարտը տեղի է ունեցել Խաչակրաց արշավանքների ընթացքում։
Այուբյան մամլուքների դեմ կռվում էր Տրիպոլիի կոմսությունը, Տաճարականների միաբանությունը, Հիվանդախնամների միաբանությունը և Ջենովան։
1289 թվականին քրիստոնյաների բանակը մտավ Տրիպոլի սակայն մամլուքների կողմից արժանացավ հզոր դիմադրության։ Ապրիլին ֆրանսիացի խաչակիրները սկսեցին քաղաքի պաշարումը, սակայն մամլուքներին հաջողեց երկրից դուրս բերել խաչակրաց բանակը։
Խաչակրաց զինվորներից ողջ մնացածները տեղափոխվեցին Կիպրոս կղզի և պատրաստվեցին նոր խաչակրաց արշավանքի։
Գրականություն
Կատեգորիա:Տրիպոլիի կոմսություն Կատեգորիա:Խաչակիրների պաշարումներ
Յուրի Մալիշև
Յուրի Վասիլևիչ Մալիշև (Ю́рий Васи́льевич Ма́лышев, ), խորհրդային տիեգերագնաց-օդաչու, Խորհրդային Միության հերոս (1980)։
Ավարտել է Խարկովի օդաչուական բարձրագույն զինվորական ավիացիոն ուսումնարանը (1963) և Յուրի Գագարինի անվան ռազմաօդային ակադեմիան (1977)։ ԽՍՀՄ տիեզերագնացների ջոկատում է ընդգրկվել 1967 թվականին։ 1980 թվականի հունիսի 5-8-ին, Վլադիմիր Ակսյոնովի հետ, որպես հրամանատար թռիչք է կատարել «Սոյուզ Տ-2» տիեզերանավով։ Հունիսի 6-ին տիեզերանավը կցվել է «Սալյուտ-6»-«Սոյուզ-36» ուղեծրային համալիրին, և տիեզերագնացները թռիչքը շարունակել են «Սալյուտ-6» կայանով՝ Լեոնիդ Պոպովի և Վալերի Ռյումինի հետ։ Մալիշևն ու Վլադիմիր Ակսյոնովը վայրէջք են կատարել «Սոյուզ Տ-2» տիեզերանավով 1980 թվականի հունիսի 9-ին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Խորհրդային տիեզերագնացներ Կատեգորիա:Ռուս տիեզերագնացներ Կատեգորիա:Խորհրդային Միության կրկնակի հերոսներ Կատեգորիա:Խորհրդային տիեզերագնաց-օդաչուներ
Դուկի Բասելար
Դուկի Բասելար  (Duque Bacelar), համայնք Բրազիլիայում՝ Մարանիան նահանգի կազմում։ Մունիցիպալիտետ Մարանիան նահանգի արևելյան մարզում։ Մտնում է Կուելյու Նետուի գավառի կազմի մեջ։ Բնակչությունը կազմում է 10 798 մարդ՝ 2006 թվականի տվյալներով։ Գրավում է 369,964 կմ2 տարածք։ Բնակչության խտությունը՝ 34,0 մարդ/կմ²։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Բրազիլիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Մարանիան նահանգի բնակավայրեր
Ռեպևկա (գյուղ, Չիշմինսկի շրջան)
Ռեպևկա (Репьевка, Репьевка), գյուղ Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Չիշմինսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2009 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 33 մարդ։
Ռիչարդ Գորդոն
Ռիչարդ Գորդոն (Richard Francis Gordon Jr., ), ամերիկացի տիեզերագնաց-օդաչու, ռազմածովային նավատորմի սպա։
Ավարտել է Վաշինգտոնի համալսարանը (1951 թվական)։ 1966 թվականի սեպտեմբերի 12–14-ը Չ․ Կոնրադի հետ, որպես երկրորդ օդաչու, թռիչք է կատարել «Ջեմինի-11» տիեզերանավով, ուղեծրում մնացել 71 ժամ Երկրի շուրջը կատարելով 44 պտույտ և անցնելով 1.8 միլիոն կիլոմետր տարածություն։ Երկու անգամ խցիկից դուրս է եկել տիեզերք։ 1969 թվականի նոյեմբերի 14–24-ը, Չարլզ Կոնրադի և Ալան Բինի հետ, որպես հիմնական հատվածամասի օդաչու, դեպի Լուսին է թռել «Ապոլլոն-12» տիեզերանավով, Լուսնի շուրջը գործել 44 պտույտ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի օդաչուներ Կատեգորիա:Ամերիկացի տիեզերագնացներ Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի գործարարներ
Կոստանդին Գ
Կոստանդին Գ, Հայոց թագավոր Կիլիկիայում 1343 թվականից։ Հաջորդել է Լևոն Ե Հեթումյանին։
Կիպրոսի թագավոր Ամորի Բ Լուսինյանի և Զապելի որդին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Լուսինյաններ Կատեգորիա:Կիլիկյան Հայաստանի թագավորներ
Լոբկովո (գյուղ, Վաչսկի շրջան)
Լոբկովո (Лобково), գյուղ Ռուսաստանի, Նիժնի Նովգորոդի մարզի Վաչսկի շրջանի կազմում։
Ավասոր
Ավասոր, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Բերկրիի գավառակում ։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Գաբիանո
Գաբիանո (Gabiano), կոմունա Իտալիայի Պիեմոնտ մարզի Ալեսանդրիա գավառում ։ Բնակչությունը կազմում է 1249 մարդ (2008 թվականի տվյալներով)։ Բնակչության խտությունը՝ 70 մարդ/կմ²։ Տարածքը կազմում է 18 կմ²։ Փոստային ինդեքս՝ 15020։ Հեռախոսային կոդ՝ 0142։
Ժողովրդագրություն
Բնակչության գրաֆիկը.
Սանտա Տերեզա Գալուրա
Սանտա Տերեզա Գալուրա (Santa Teresa Gallura), կոմունա Իտալիայում, գտնվում է Սարդինիա մարզում՝ Օլբիա-Տեմպիո գավառում։ Բնակչությունը 4622 մարդ (2005 թվականի տվյալներով), բնակչության խտությունը 45,67 կմ²։ Զբաղեցնում է 101,19 կմ² տարածք։ Փոստային ինդեքս՝ 7028։ Հեռախոսային կոդ՝ 0789։
Բնակչության հովանավոր համարվում է սուրբ Թերեզան։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:1821 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Նովայա Ուշիցա (այլ կիրառումներ)
Նովայա Ուշիցա, կարող է վերաբերել՝
(5339) 1992 CD
(5339) , աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1992 թվականի փետրվարի 4-ին Ցուտոմու Հիոկիի և Շուջի Հայակավայի կողմից Օկուտամայում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 3,18049 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,9334 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,4275 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 2071,76 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,173765 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 2,39° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1992 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Ցուտոմու Հիոկիի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Շուջի Հայակավայի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Լյուբոտին (լեռ)
Լյուբոտին (Љуботен), Շառ Պլանինա լեռնաշղթային գագաթներից։ Գտնվում է Մակեդոնիայի Հանրապետության և Կոսովոյի սահմանին։ Լեռան բացարձակ բարձրությունը կազմում է 2498 մետր ։
Ընդհանուր բնութագիր
Լյուբոտին լեռն ունի բրգաձև կառուցվածք և համարվում է Շառ Պլանինա լեռնաշղթայի գեղատեսիլ գագաթներից մեկը։ Այն գտնվում է լեռնաշղթայի արևելյան հատվածում և համարվում է ամենաբարձր կետը ։ Լեռը երևում է Սկոպյեից և Պրիշտինայից՝ շնորհիվ ռելիեֆի առանձնահատկությունների։
Գավառ (Գավառի գավառ)
Գավառ, գյուղաքաղաք (ավան) Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Գավառի գավառակում ։ Գտնվում է Մեծ Զաբ գետի վտակիներից մեկի ափին, Գավառ արգավանդ հարթավայրում։ Հանդիսանում էր համանուն գավառակի կենտրոնը։
Լյուբոտին (լեռ)
Ընդհանուր բնութագիր
Լեռահ հիմնական հատվածը գտնվում է Կոսովոյի Հանրապետությունում՝ նրա հարավային, հյուսիսարևմտյան և հարավարևելյան լանջերը։ Մակեդոնիայի տարածքում տարածված են լեռան հարավային լանջերը։ Լյուբոտինի հյուսիսային ստորոտներում է գտնվում Լեպենաց գետի հովիտը, իսկ հարավում՝ Վարդար գետի գետահովիտը։ Արևելյան և հարավարևելյան լանջերը անտառապատ են։ Անտառային զոնայից բարձր տարածվում են ալպիական մարգագետինները, որոնք օգտագործվում են որպես արոտավայրեր։ Լեռան արևմտյան գագաթամերձ գոտում գտնվում է Լիվադիցի սառցադաշտային ծագման լիճը։
Գավառ (Գավառի գավառ)
Բնակչություն
XX դարի սկզբին ուներ 2500 բնակիչ, որի մեծ մասը հայեր էին։ Բնակիչներից շատերը տնտեսական ծանր պայմանների հետևանքով XIX դարի վերջին գաղթեցին Իրանի հայաշատ շրջաններ՝ Ուրմիա, Սալմաստ, Խոյ։ Գյուղաքաղաքում մնացածները կոտորվեցին 1915 թվականի մեծ եղեռնի ժամանակ։
Լյուբոտին (լեռ)
Երկրաբանություն և բուսականություն
Լեռը կազմված է մեզոզոյան հասակի ապարներից, որոնցից հիմնականը կրաքարն է։ Կրաքարային և քարային փլվածքներն ու ցրոնները ծածկված են բնորոշ բուսականությամբ։ Լեռան լանջերին աճում է երկաթախոտը (Siderítis): Պիկի հատվածում աճում է մանուշակի հազվագյուտ տեսակներից մեկը՝ Viola grisebachiana :
Գավառ (Գավառի գավառ)
Տնտեսություն
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը արհեստներն ու առևտուրն էր։
Լյուբոտին (լեռ)
Պատմություն
Լյուբոտինը համարվում է Եվրոպայի լեռնագնացների ամենասիրված վայրերից մեկը ։ Մակեդոնական հատվածի լանջերին գտնվում է «Լյուբոտին» լեռնագնացային հյուղակը՝ Վրատնիցա գյուղի մոտ, որտեղից սկսում են բարձրանալ լեռ. այն տևում է մոտ երկու ժամ։ Հյուղակը բաց է մայիսից նոյեմբեր ամիսներին ։ Լեռան անվանումից է առաջացել Տետովո քաղաքի ֆուտբոլային ակումբի անունը՝ Լյուբոտին։
Գավառ (Գավառի գավառ)
Պատմամշակութային կառույցներ
Գավառն ուներ հայկական եկեղեցի։
Լյուբոտին (լեռ)
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հյուսիսային Մակեդոնիայի լեռներ Կատեգորիա:Սերբիայի լեռներ Կատեգորիա:Եվրոպայի լեռներ Կատեգորիա:Լեռնագագաթներ այբբենական կարգով
Գավառ (Գավառի գավառ)
Կրթություն
Գյուղաքաղաքում գործում էր հայկական նախակրթարան, որն ուներ 40-50 աշակերտ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Թուրքիայի քրդաբնակ բնակավայրեր
Ալելուիա
Ալելուիա (הַלְלוּיָהּ բառից), հուդայական և քրիստոնեական համատեսքստում օգտագործվող բառ։ Բառացի նշանակում է «Գովաբանեք Յահին (Եհովային)»։ Կազմված է հալելու և Յահ բառերից․ վերջինս Աստծո անվան՝ Եհովա կրճատ ձևն է։ Օգտագործվում է նաև Հալելույահ , «восхваляйте Бога» ձևը։
[եբր. hallelǔ jǎh hallelǔ - գովեցեք, jǎh (կրճատված jǎhve-ից) տիրոջը (Եհովային), հուն. άλληλ–ούια], երաժշտության մեջ. ցնծուն օրհներգություն, առաջացել է եբրայական ժամերգության գոհաբանական բացականչություններից, ապա մտել քրիստոնեական պաշտամունքի մեջ։
Աստվածաշունչ մատյանում
Այս արտահայտությունը Աստվածաշնչի եբրայերեն գրություններում (Հին Կտակարան) հանդիպում է 24 անգամ. 1 անգամ Տարեգրությունում (Գիրք Մնացորդաց) և 23 անգամ Սաղմոսներում։ 113-118 (112-117) սաղմոսները կոչվում են նաև հալելներ (օրհներգեր)։
Իսկ Հունարեն գրություններում (Նոր Կտակարան) ալելույա բառը, գրված կոյնե հունարենով, 4 անգամ հանդիպում է Հայտնություն գրքում (19։1,3,4,6)։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Աստվածաշունչ Կատեգորիա:Եբրայերեն բառեր և արտահայտություններ
Կադեռնա
Կադեռնա (Kaderna), գյուղ Էստոնիայի Հիյումաա նահանգի Էմմաստե շրջանում։
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 2 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Հիյումա նահանգի Էմմաստե շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղեր
Հին ռիթմերով
«Հին ռիթմերով» («В старых ритмах»), խորհրդային երաժշտական ֆիլմ, որը նկարահանել է ռեժիսոր Միխայիլ Երշովը  «Լենֆիլմ» կինոստուդիայում 1982 թվականին։
Սյուժե
1930 թվական, Լենինգրադ։ Երիտասարդ գավառական Նիկիտա Ֆեդոտովը, չընդունվելով կոնսերվատորիա, հուսահատության պահին նետվում է Նևան, բայց դեպքի ականատես ոստիկան Կոշկինը փրկում է նրան և հրավիրում է աշխատելու քրեական հետախուզությունում։ Նիկիտան ընդունում է առաջարկը։ Շուտով նա հնարավորություն է ստանում ոչ միայն հեռախոսով երգել սիրելի հարևանուհի Զոսյայի համար, այլև հանդես գալ որպես պրոֆեսիոնալ երգիչ, իսկ զուգահեռաբար հետևել ալմաստների առևանգողների միջազգային խմբավորման աշխատանքին։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1982 ֆիլմեր Կատեգորիա:Խորհրդային կինոկատակերգություններ Կատեգորիա:«Լենֆիլմ» ստուդիայի ֆիլմեր Կատեգորիա:Խորհրդային ֆիլմեր Կատեգորիա:Ռուսերեն ֆիլմեր
Սոլգուտովո
Սոլգուտովո (Солгутове), գյուղ Ուկրաինայի Կիրովոգրադի մարզի Գայվորոնի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Սոլգուտովո գյուղում բնակվում էր 1 510 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Կիրովոգրադի մարզի Գայվորոնի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Ձագարասնկեր
Ձագարասնկեր, բազիդիավոր սնկերի ցեղ։ Հայտնի է 20 տեսակ։
Կենսաբանական նկարագիր
Պտղամարմնի (երկարանում է՝ 5-12 սմ) գլխարկը (հաստանում է՝ 3-5 սմ) սևագորշավուն է կամ սևամոխրագույն, խոր ձագարաձև, դեպի ներս ծալված ալիքավոր եզրերով։ Պտղամիսը գորշավուն է, բարակ, առանց յուրահատուկ համի և հոտի։ Ոտիկը կարճ է, հաստանում է՝ 0,8 սմ՝ միաձուլված գլխարկի հետ, նույն գույնի կամ ավելի մուգ։ Սպորափոշին սպիտակ է։
Հայաստանում
Հայաստանում 2 տեսակ՝
Տարածում
Առավել տարածված է վերջին տեսակը։ Հանդիպում է Հայաստանի հյուսիսարևելյան մարզերի սաղարթավոր կամ խառնանտառներում։ Աճում է հողի վրա՝ հիմնականում ուշ ամռանը և աշնանը։
Քիչ հայտնի ուտելի սունկ է։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Աղվեսասնկեր
Յոնադի
Յոնադի  (Jonadi)՝ կոմունա Իտալիայում, Կալաբրիա մարզում՝ Վիբո Վալենտիա գավառում։
Բնակչությունը կազմում է 2660 մարդ, բնակչության խտությունը կազմում է 333 մարդ/կմ²։ Զբաղեցնում է 8 կմ² մակերես տարածք։ Փոստային ինդեքսն է՝ 89900։ Հեռախոսային կոդը՝ 0963։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր
Ռեպինո (գյուղ, Յարցևսկի շրջան)
Ռեպինո (Репино), գյուղ Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Յարցևսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 336 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Յարցևսկի շրջանի բնակավայրեր
Անջեյ Ֆրիչ-Մոջևսկի
Անջեյ Ֆրիչ-Մոջևսկի (Andrzej Frycz Modrzewski, ), լեհ հասարակական գործիչ, կրոնական բարեփոխիչ և քաղաքական մտածող։ Նա պաշտպանում էր օրենքի առջև համընդհանուր հավասարությունը, պաշտպանում էր թագավորական հզոր իշխանությունը, լեհական եկեղեցու ստեղծումը և կրթության աշխարհիկացումը ։
Կենսագրություն
Ծնվել է Վոլբուժում, տեղի վոյտ Յակուբ Մոձևսկու (1477-1529) ընտանիքում, ով օգտագործել է ։ 11 տարեկանում Անջեյին ուղարկում են Կրակով, որտեղ սովորում է տեղի ծխական դպրոցում ։ 1517 թվականին ընդունվել է Կրակովի ակադեմիա, դեկտեմբերի 13-ին 1519 թվականին ավարտել է ակադեմիան, ստանալով բակալավրի կոչում։
Մոտ 1522 թվականին նա ձեռնադրվեց և սկսեց աշխատել Լեհաստանի առաջնորդ Յան Լասսկու, իսկ ավելի ուշ Գնեզնենսկու եպիսկոպոս Յան Լատալսկու գրասենյակում։ 1539 թվականից ծառայել է Յան Լասսկու եղբորորդու՝ նաև Լեհաստանի առաջնորդ Յան Լասսկի Կրտսերի աշխատասենյակում։ Որոշ ժամանակ նա մասնակցել է Վիտենբերգի համալսարանի դասախոսություններին, որտեղ Ֆիլիպ Մելանխթոնի ազդեցության տակ որդեգրել է ռեֆորմացիայի գաղափարները, ուսումնասիրել եկեղեցական և պետական ​​իրավունքը։ 1541 թվականին նա վերադարձել է Լեհաստան, ապրել Կրակովում, որտեղ ծանոթացել է գրող Նիկոլայ Ռեյի հետ։
1547 թվականից եղել է Լեհաստանի թագավորի և Լիտվայի մեծ դուքս Սիգիզմունդ Ծերի քարտուղարը։ Որպես արմատական ​​կրոնական շարժումների կողմնակից՝ նա դատապարտվեց հերետիկոսության համար և զրկվեց իր պաշտոնից, սակայն ինքը՝ Սիգիզմունդը, հանդես եկավ ի պաշտպանություն նրա՝ 1556 թվականի Դիետում իր անունով պաշտպանական նամակ հրապարակելով։ Այնուամենայնիվ, 1553 թվականին նա թոշակի անցավ և զբաղեցրեց վոյտի պաշտոնը հայրենի Վոլբուժում։
1560 թվականին նա ամուսնացավ Յադվիգա Կամենսկայի հետ, չնայած այն հանգամանքին, որ նա քահանա էր։ Դրա համար, ինչպես նաև բարեփոխական գործունեության համար 1569 թվականին նա զրկվեց վոյտի պաշտոնից։ Կյանքի վերջում նա մերձեցավ Արիոսական շարժմանը։ Նա ուներ երեք երեխա՝ Անջեյը, Էլզբիետան և Լյուսին։ Նա մահացել է ժանտախտի ժամանակ 1572 թվականի աշնանը Վոլբուժում։ Նրա թաղման վայրը հստակ հայտնի չէ։