cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Իրաք
Անվանում
Վաղ իսլամական շրջանում օգտագործվել է նաև սաուադ տերմինը Տիգրիս և Եփրատ գետերի բերուկային հարթավայրային շրջանը անվանելու համար՝ այն հակադրելով արաբական չոր անապատի հետ։ Իբրև արաբերեն բառ՝ عراق (ուրուք) նշանակում է «ափ», «եզր», ուստի ժողովրդական ծագումնաբանության համաձայն բառը նշանակել է «թեք լանջ», այսինքն՝ Ջեզիրեի բարձրավանդակի հարավային և արևելյան մասը, որը կազմում է «ալ-Իրաք Արաբիի» հյուսիսային և արևմտյան եզրը ։
Արաբական արտասանությամբ [ʕiˈrɑːq], իսկ անգլերենում կա՛մ, կա՛մ , իսկ ամերիկյան մեդիայում հազվադեպ կարելի է լսել նաև տարբերակը։
2005 թվականի սահմանադրության համաձայն պետության պաշտոնական անվանումն է Իրաքի Հանրապետություն (Jumhūrīyyat al-'Irāq)։
Նախապատամական շրջան
Մ․թ․ա․ 65,000-35,000 թվականներին հյուսիսային Իրաքը նեանդերթալյան մշակույթի կենտրոն էր, որի հնագիտական մնացորդները հայտնաբերվել են Շանիդարի քարանձավում ։ Այս նույն տարածաշրջանում են գտնվել նաև մի շարք նախանեոլիթական գերեզմանոցներ, որոնք թվագրվում են մոտավորապես մ․թ․ա․ 11,000 թվականով ։
Մ․թ․ա․ մոտավորապես 10,000 թվականից ի վեր Իրաքը (Լևանտի և Փոքր Ասիայի հետ միասին) կովկասյան նեոլիթի մշակույթի (հայտնի է Նախախեցեղենային նեոլիթի Ա շրջան) կենտրոններից է, որտեղ էլ աշխարհում առաջին անգամ ի հայտ է եկել գյուղատնտեսությունն ու խոշոր եղջերավոր անասունների բուծումը։ Նեոլիթի հաջորդ շրջանը (հայտնի է Նախախեցեղենային նեոլիթի Բ շրջան) բնորոշվում է ուղղանկյուն տներով։ Այս նախախեցեղենային նեոլիթի դարաշրջանում մարդիկ օգտագործում էին քարից, գիպսից և այրված կրաքարից պատրաստված անոթներ։ Փոքր Ասիայում հայտնաբերված վանակատից գործիքները հանդիսանում են առևտրային վաղ հարաբերությունների գոյության ապացույց։
(3608) Կատաև
(3608) Կատաև (Kataev), աստերոիդ աստերոիդների գոտու արտաքին մասում։ Հայտնաբերվել է 1978 թվականի սեպտեմբերի 27-ին Լյուդմիլա Չեռնիխի կողմից Նաուչնիում ։
Իրաք
Նախապատամական շրջան
Մարդկության զարգացման համար կարևոր վայրերից են Ջառմոն (մ․թ․ա․ մոտ 7100), հալաֆական մշակույթը և ուբայդական շրջանը (մ․թ․ա․ 6500-3800) ։ Այս շրջանները ցույց են տալիս գյուղատնտեսության, գործիքաշինության և ճարտարապետության զարգացման հետագա մակարդակները։
(3608) Կատաև
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 3,381612 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,896 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,8672 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 2271,35 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,158496 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 11,02° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1978 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Լյուդմիլա Չեռնիխի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների գոտու արտաքին մասի աստերոիդներ
Իրաք
Հնագույն Իրաք
«Քաղաքակրթությունների օրրանը», փաստորեն, տերմին է, որն օգտագործվում է ժամանակակից Իրաքի համար՝ իբրև ամենավաղ քաղաքակրթության՝ շումերական քաղաքակրթության հայրենիք, որը զարգացել է Իրաքի հյուսիսում՝ Տիգրիս և Եփրատ գետերի բարեբեր հովտում, էնեոլիթի դարաշրջանում։ Հենց այստեղ մ․թ․ա․ մոտավորապես 4-րդ հազարամյակի վերջին է ստեղծվել աշխարհի առաջին գրային համակարգը և գրի առնված պատմությունը։ Շումերները առաջինն են եղել, որ օգտագործել են անիվ և ստեղծել քաղաք-պետություններ, հենց նրանց գրություններում կարելի է հանդիպել մաթեմատիկայի, աստղագիտության, աստղագուշակության, գրավոր օրենքների, բժշկության և կանոնակարգված կրոնի մասին առաջին տեղեկությունների։
Շումերների լեզուն մեկուսացված լեզու է։ Վաղ շումերական շրջանի խոշոր քաղաքներն են Էրիդու, Բադ-տիբիրա, Լարսա, Սիփար, Շուրուփակ, Ուրուք, Քիշ, Ուր, Նիպուր, Լագաշ, Գիրսու, Ումմա, Համազի, Ադաբ, Մարի, Իսին, Քութա, Դեր և Աքշաք։
Հյուսիսի քաղաքները, ինչպես օրինակ Աշուրը, Աբելան (ներկայիս Էրբիլ) և Արապպան (ներկայիս Քիրքուք), նույնպես պահպանվել են այն տարածքում, որը կոչվելու էր Ասորեստան մ․թ․ա․ 25-րդ դարում, սակայն, այն ժամանակ դրանք շումերական ղեկավարության տակ գտնվող կենտրոններ էին։
Բրոնզի դար
Մ․թ․ա․ 26-րդ դարում Լագաշի թագավոր Էանաթումը հիմնել է պատմության մեջ թերևս առաջին կայսրությունը՝ չնայած այն կարճ կյանք է ունեցել։ Ավելի ուշ Լուգալզագեսին՝ Ումմայի քուրմ-թագավորը, վերացրել է տարածաշրջանում Լագաշի դինաստիայի գերակայությունը, այնուհետև գրավել է Ուրուքը՝ դարձնելով այն իր մայրաքաղաքը։ Այնուհետև հռչակել է կայսրություն, որը ձգվում էր Պարսից ծոցից մինչև Միջերկրական ծով ։ Հենց այս շրջանում էլ ձևավորվել է Գիլգամեշի էպոսը, որը ներառում էր Մեծ ջրհեղեղի մասին լեգենդը։
Մ․թ․ա․ 29-րդ դարից ի վեր աքքադական սեմական անունները սկսել են հայտնվել թագավորական ցուցակներում և քաղաք-պետությունների ադմինիստրատիվ փաստաթղթերում։ Աքքադի հստակ տեղադրության մասին որևէ կոնկրետ տեղեկություն չկա․ հայտնի չէ նաև, թե որտեղ է այն հասել իր հզորության գագաթանկետին։ Բնակչությունը խոսել է աքքադերեն, որ արևելասեմական լեզու է ։
Մ․թ․ա․ 3-րդ հազարամյակում շումերների և աքքադների միջև ձևավորվում է մշակութային համակցությունը, որը տարածվում է ընդհուպ մինչև երկլեզվություն։ Շումերերենի և աքքադերենի փոխազդեցությունը ակնհայտ է բոլոր ոլորտներում՝ բառապաշարային, ձևաբանական, շարահյուսական և հնչյունաբանական։ Այս փոխազդեցությունը պատճառ է դարձել, որ գիտնականները շումերերենը և աքքադերենը համարեն մ․թ․ա․ 3-րդ հազարամյակի լեզվական միություն ։ Այս դարաշրջանից ի վեր Իրաքի քաղաքակրթությունը հայտնի է դարձել որպես շումեր-աքքադական։
Մ․թ․ա․ 29-24-րդ դարերում Իրաքի թագավորությունների և քաղաք-պետությունների մի մասը ունեցել են աքքադերեն խոսող արքայատոհմեր, այդ թվում Ասորեստանը, Էկալատումը, Իսինը և Լարսան։
Մ․թ․ա․ 22-րդ դարի վերջին Աքքադական կայսրության անկումից հետո գութինցիները գրավել են հարավային շրջանները, մինչդեռ հյուսիսում Ասորեստանը վերահաստատել է իր անկախությունը։ Սրանց հաջորդել է շումերական վերածնունդը Նեոշումերական կայսրության տեսքով։ Շումերները Շուլգի թագավորի գլխավորությամն գրավել են ողջ Իրաքը բացի հյուսիսային հատվածներից, որը մոտենում էր Ասորեստանի սահմաններին, և իրենց գերիշխանությունն են հաստատել գութինցիների, էլամցիների և ամովրհցիների նկատմամբ՝ ոչնչացնելով առաջինին և ճնշելով վերջիններին։
Մ․թ․ա․ 2004 թվականին էլամականների նվաճմամբ վերջ է դրվել շումերական վերածնունդին։ Մինչև մ․թ․ա․ 21-րդ դարի կեսերը աքքադերենն օգտագործող Ասորեստանի թագավորությունը Իրաքի հյուսիսում գերակա դիրք է ընդնունել։ Ասորեստանը իր տիրույթները ընդարձակել է հյուսիս-արևելքում մինչև Լևանտ, կենտրոնական Իրաք և Փոքր Ասիայի արևելյան շրջաններ՝ ստեղծելով Հին Ասորական կայսրությունը (մ․թ․ա․ մոտ 2035–1750 թվականներ) Պուզուր-Աշուր I-ի, Սարգոն I-ի, Իլուշումայի և Էրիշում I-ի գլխավորությամբ։ Վերջինս այն ժամանակների համար առաջին մանրամասն գրի առնված օրենքների հեղինակն էր։ Հարավը բաժանվել է մի շարք աքքադախոս պետությունների, որոնցից ամենախոշորներն էին Իսինը, Լարսան և Էշնունան։
Մ․թ․ա․ 20-րդ դարի ընթացքում քանաանախոս ամովրհացիները սկսել են գաղթել դեպի հարավային Միջագետք։ Ի վերջո նրանք հարավում ստեղծել են փոքր աննշան թագավորություններ, ինչպես նաև սկսել են զավթել պահպանված քաղաք-պետությունների գահերը՝ Իսին, Լարսա և Էշնունա։
Այն ժամանակի փոքր թագավորություններից ամովրհացիների թագավորությունը, որը հիմնադրվել էր մ․թ․ա․ 1894 թվականին, իր սահմանների մեջ ներառում էր նաև ադմինիստրատիվ քաղաք Բաբելոնը։ Այն շուրջ մեկ դար աննշան թագավորություն է եղել՝ աչքի չընկնելով մի շարք այլ հին և հզոր պետությունների պատճառով՝ Ասորեստան, Էլամ, Իսին, Էշնունա և Լարսա։
Մ․թ․ա․ 1792 թվականին իշխանության է եկել ամովրհացիների ղեկավար Համմուարպին․ նա անմիջապես սկսել է կառուցել Բաբելոնը՝ փոքր քաղաքից դարձնելով մեծ քաղաք և իրեն հռչակել է թագավոր։ Համմուրապին գրավել է Իրաքի կենտրոնական և հարավային շրջանները, ինչպես նաև արևելքում Էլամը և արևմուտքում՝ Մարին, որից հետո երկարատև պատերազմ է սկսել ասորական թագավոր Իշմե Դագանի հետ տարածաշրջանում գերիշխանություն հաստատելու համար՝ ստեղծելով կարճ կյանք ունեցած Բաբելոնի թագավորությունը։ Մինչև մ․թ․ա․ 18-րդ դարի կեսերը շումերները կորցրել են իրենց մշակութային ինքնությունը և դադարել են գոյություն ունենալ՝ իբրև անջատ ժողովուրդ ։ Գենետիկ և մշակութային հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ Իրաքի հարավի ճահիճների արաբները նրանց ժամանակակից ամենամոտ  ժառանգներն են   ։
Հենց Համմուապիի ժամանակներից էլ հարավային Իրաքը հայտնի է դարձել Բաբելոն անունով, մինչդեռ հյուսիսային շրջանները շատ վաղուց միացվել էին Ասորեստանին։ Այնուամենայնիվ, նրա կայսրությունը կարճ կյանք է ունեցել և արագորեն փլուզվել է նրա մահից հետո։ Արդյունքում թե՛ Ասորեստանը, թե՛ հարավային Իրաքը Սիլենդի դինաստիայի գլխավորությամբ կրկին հայտնվել են բնիկ աքքադացիների ձեռքում։ Ամովրհացիները շարունակել են կառչել ավելի թույլ և փոքր Բաբելոնի իշխանությունից մինչև հնդեվրոպական լեզվով խոսող և Փոքր Ասիայում տարածվող Խեթական կայսրությունը վերջնականապես գրավել է այն մ․թ․ա․ 1595 թվականին։ Այնուհետև մեկ այլ օտար ժողովուրդ՝ մեկուսացած լեզվով խոսող քասիթները, որ ծագում էին Հնագույն Իրանի Զագրոսյան լեռներից, իրենց գերիշխանությունն են հաստատել Բաբելոնում՝ ղեկավարելով գրեթե 600 տարի, որի արդյունքում էլ դարձել են ամենաերկար կառավարած արքայատոհմը Բաբելոնում։
Փաստորեն Իրաքը բաժանվել է երեք պետությունների՝ հյուսիսում Ասորեստան, հարավային կենտրոնական շրջանում՝ քասիթների Բաբելոն, հեռավոր հարավում՝ Սիլենդների դինաստիա։ Վերջինս ի վերջո նվաճվել է քասիթների Բաբելոնի կողմից մ․թ․ա․ մոտ 1980 թվականին։
Միջին Ասորական կայսրությունը համարում էր Ասորեստանը ժամանակի հայտնի պետություններից ամենահզորը։ Աշուր-ուբալիթ I-ի արշավանքների արդյունքում Ասորեստանը ոչնչացրել է խուռիական Միտաննի կայսրությունը, Խեթական կայսրությունից գրավել հսկայական տարածքներ, քասիթներից գրավել է հյուսիսային Բաբելոնը, ստիպել է Եգիպտական կայսրությանը հեռանալ տարածաշրջանից և պարտության է մատնել էլամցիներին, փռյուգիացիներին, քանաանցիներին, փյունիկեցիներին, դիլմունցիներին, գութինցիներին, կիլիկիացիներին և արամեացիներին։ Իր հզորության գագաթնակետին այս կայսրությունը ձգվում էր Կովկասից մինչև Դիլմուն (ներկայիս Բահրեյն), Միջերկրականի ափերին գտնվող Փյունիկիայից մինչև Զագրոսի լեռներ։ Մ․թ․ա․ 1235 թվականին Բաբելոնի գահին է բարձրացել Ասորեստանի Թուքուլթի-Նինուրթա I թագավորը՝ այսպիսով դառնալով առաջինբնիկ միջագետքցին, ով դարձել է պետության ղեկավար։
Բրոնզի դարի անկման ընթացքում (մ․թ․ա․ 1200–900) Բաբելոնը, երկար ժամանակ մնալով Էլամի և Ասորեստանի տիրապետության, քաոսային վիճակում էր հայտնվել։ Ասորեստանի և Էլամի կողմից քասիթները իշխանությունից հեռացվել էին՝ թույլ տալով առաջին անգամ բնիկ միջագետքցի թագավորներին ղեկավարել Բաբելոնում՝ չնայած հաճախ իշխանությունը հայտնվում էր նաև ասորական կամ էլամցի թագավորի ձեռքում։ Սակայն այս արևելասեմական աքքադական թագավորները ի վիճակի չէին կանգնեցնել հարավային Իրաք ներխուժող արևմտասեմական գաղթյալների հոսքը, իսկ մ․թ․ա․ 11-րդ դարում արամեացիները և սութեանցիները Բաբելոն են մտել Լևանտից, որին հաջորդել են մ․թ․ա․ 10-9-րդ դարերում արամեացիների հետ կապված քաղդեացի գաղթյալների հոսքը Բաբելոն։
Երկաթի դար
Ասորեստանում նկատված անկումից որոշ ժամանակ անց սկսվել է Նեոասորական կայսրության ընդլայնման գործընթացը (մ․թ․ա․935–605 թվականներ)։ Սա տարածաշրջանի երբևէ գոյություն ունեցած ամենամեծ կայսրությունն էր, իսկ Ադադ-Նիրար II-ի, Աշուրնասիրապալի, Սալմանասար III-ի, Շամիրամի, Թիգլաթպալասար III-ի, Սարգոն II-ի, Սինաքերիբի, Ասարհադոնի և Աշուրբանիպալի գլխավորությամբ Իրաքը դարձել է կայսրության կենտրոնը, որը ձգվում էր արևելքում Պարսկաստանից, Էլամից մինչև արևմուտքում Կիպրոս և Անտիոք, և հյուսիսում Կովկասից մինչև հարավում Եգիպտոս, Նուբիա և Արաբիա։
Արաբներն ու քաղդիացիները առաջին անգամ գրավոր պատմության մեջ (մ․թ․ա․ մոտ 850) հիշատակվել են Սալմանասար III-ի տարեգրության մեջ։
Հենց այս ժամանակաշրջանում է իր վրա աքքադական ազդեցություն կրած արևելյան արամեերենը ընդունվել ասորիների կողմից՝ իբրև լինգվա ֆրանկա իրենց հսկայածավալ կայսրության համար, և Միջագետքի արամեերենը սկսել է դուրս մղել աքքադերենին՝ դառնալով Ասորեստանի և Բաբելոնի բնակչության խոսակցական լեզուն։ Այս լեզվից մնացած բարբառները մինչ օրս պահպանվում են հարավային Իրաքի մանդեացիների և հյուսիսային Իրաքի ասորիների շրջանում։
Մ․թ․ա․ 7-րդ դարի վերջին Ասորեստանը մասնատվել է դաժան քաղաքացիական պատերազմների պատճառով՝ թուլանալով այնքան, որ նրա նախկին սուբյեկտների կոալիցիան՝ բաբելոնացիներ, քաղդիացիներ, մարեր, պարսիկներ, պարթևներ, սկյութներ և կիմերներ, կարողացել է հարձակվել Ասորեստանի վրա՝ ի վերջո պատճառ դառնալով մ․թ․ա․ 605 թվականին կայսրության կործանման ։
Բաբելոնյան և պարսկական շրջաններ
Կարճատև գոյատևած Նեոբաբելոնյան կայսրությունը (մ․թ․ա․ 620–539) փոխարինել է Ասորեստանին։ Այս կայսրությունը չի կարողացել ձեռք բերել նախորդի հզորությունը, չափերն ու երկարակեցությունը, այնուամենայնիվ, նրա գերիշխանության տակ է եղել Լևանտը, Քանանը, Արաբիան, Իսրայելը և Հուդայի թագավորությունը, այն նաև պարտության է մատնել Եգիպտոսին։ Սկզբնապես Բաբելոնը գտնվում էր օտար արքայատոհմի՝ քաղդիացիների տիրապետության տակ, ովքեր մ․թ․ա․ 10-9-րդ դարերի սկզբին գաղթել էին և հաստատվել այս տարածաշրջանում։ Ամենահայտնի թագավորներից Նաբուգոդոնոսոր II-ը կռվել է մեկ այլ օտար ղեկավարի՝ ամովրհացի թագավոր Համմուրապիի հետ, ով ևս Բաբելոնի մեծ թագավորներից էր։ Սակայն մինչև 556 թվականը ծնունդով ասորի Նաբոնիդուսը և նրա որդի ու խնամակալ Բելշազարը քաղդիացիների ձեռքից խլել են իշխանությունը։
Մ․թ․ա․ 6-րդ դարում հարևան Պարսկաստանի թագավոր Կյուրոս Բ Մեծը պարտության է մատնել Նեոբաբելոնյան կայսրությանը Ուպիսի ճակատամարտում, որից հետո շուրջ երկու դար Բաբելոնը եղել է Աքեմենյան կայսրության տիրապետության տակ։ Աքեմենյանները Բաբելոնը դարձրել են իրենց մայրաքաղաքը։ Քաղդիացիները և Քաղդիան այս շրջանում վերացել են՝ չնայած Ասորեստանն ու Բաբելոնը շարունակել են գոյատևել և նույնիսկ բարգավաճել Աքեմենյանների ղեկավարության տակ։ Պարսիկների տիրապետության տակ շատ փոփոխություններ տեղի չեն ունեցել, երեք դար ասորական ղեկավարության տակ գտնվելուց հետո նրանց թագավորները սկսել են իրենց համարել Աշուրբանիպալի ժառանգորդ, արդյունքում նրանք վերականգնել են ասորական կայսրեական արամեերենը՝ իբրև կայսրության լեզու, պահպանել են նաև ասորական կայսերական ենթակառուցվածքները, արվեստում և ճարտարապետության մեջ ասորական ոճը։
Մ․թ․ա․ 4-րդ դարի վերջին Ալեքսանդր Մակեդոնացին գրավել է տարածաշրջանը, արդյունքում երկու դար տարածաշրջանը մնում է հելլենիստական Սելևկյանների տիրապետության տակ ։ Սելևկյանները ներկայացրել են հնդխեթական և հունական Սիրիա եզրը տարածաշրջանի համար։ Երկար դարեր շարունակ այս անունը կիրառվել է հնդեվրոպական Ասորեստան բառի նշանակությամբ և վերաբերել է միայն Ասորեստանին, սակայն Սելևկյանները սկսել են տերմինն օգտագործել նաև Լևանտի (Արամ) համար, որի արդյունքում հունահռոմեական աշխարհում ասորիներին և Ասորեստանը, արամեացիներին և Լևանտը կոչելու համար օգտագործվել է Սիրիա և սիրիացիներ տերմինը ։
Պարսկաստանի Սասանյանները Արտաշիր I-ի գլխավորությամբ վերացրել են Պարթևական կայսրությունը և 224 թվականին գրավել տարածաշրջանը։ 240-250-ական թվականներին Սասանյանները աստիճանաբար գրավել են անկախ պետությունները, իսկ 256 թվականին՝ Աշուրը։ Այսպիսով՝ շուրջ 4 դար տարածաշրջանը եղել է Սասանյան կայսրության մի նահանգ, ինչպես նաև առաջնագիծ և ռազմադաշտ Բյուզանդական կայսրության և Սասնյանների միջև։ Երկու կայսրությունների միմյանց թուլացման քաղաքականության արդյունքում 7-րդ դարի կեսերին արաբա-մուսուլմանական ուժերը գրավել են Պարսկաստանը։
Միջին դարեր
7-րդ դարում արաբա-մուսուլմանական նվաճման արդյունքում իսլամը տարածում է գտել Իրաքում, և նկատվել է արաբների ներհոսք։ Ռաշիդուն խալիֆայության ժամանակաշրջանում Մուհամմադ մարգարեի զարմիկ և փեսա Ալին 4-րդ խալիֆ դառնալուց հետո մայրաքաղաքը տեղափոխել է Քուֆա։ 7-րդ դարում Օմայյան խալիֆայությունը Իրաքը ղեկավարել է Դամասկոսից։ (Սակայն եղել է նաև անկախ և առանձին Կորդովայի խալիֆայությունը Իբերիայում։) 8-րդ դարում Աբբասյան խալիֆայությունը կառուցել է Բաղդադը և դարձրել այն մայրաքաղաք, որը կարճ ժամանակում դարձել է և շուրջ 5 դար պահպանել է իր նշանակությունը արաբների և մուսուլմանների համար՝ իբրև մետրոպոլիս։ Բաղդադը միջնադարի ամենաբազմազան մշակույթներն ունեցող քաղաքն է եղել, որի բնակչությունը հասել է միլիոնի ։ Այն եղել է նաև կրթության կենտրոն Իսլամի ոսկե դարում։ Մոնղոլները ոչնչացրել են քաղաքն ու այրել նրա գրադարանը 13-րդ դարում Բաղդադի պաշարման ժամանակ ։
1257 թվականին Հուլաղու խանը հավաքել է մեծ քանակությամբ զորք՝ Մոնղոլական կայսրության ուժերի մեծ մասը, Բաղդադը գրավելու համար։ Երբ նրանք հասել են Բաղդադ, Հուլաղու խանւ պահանջել է հանձնվել, սակայն Աբբասյան վերջին խալիֆ Ալ-Մուսթասամը հրաժարվել է։ Սա զայրացրել է Հուլաղուին, ով չէր կարող տանել դիմադրությունը, ուստի նա պաշարել է Բաղդադը, գրավել այն և կոտորել բնակչության մեծ մասին ։ Սպանվածների ընդհանուր քանակը հաշվարկվում է 200,000 մինչև մեկ միլիոն ։
Մոնղոլները ոչնչացրել են Աբբասյան խալիֆայությունը և Բաղդադի Իմաստության տունը, որտեղ պահպանվում էին արժեքավոր և պատմական նշանակություն ունեցող անհամար փաստաթղթեր։ Դրանից հետո քաղաքն այլևս չի կարողացել վերականգնել իր նշանակությունը՝ իբրև մշակութային կենտրոն։ Որոշ պատմաբաններ հավատում են, որ մոնղոլական նվաճումների արդյունքում ոչնչացել է ոռոգման ողջ համակարգը, որը գոյություն է ունեցել Միջագետքում մի ամբողջ հազարամյակ։ Պատմաբանները նշում են նաև, որ տեղի ունեցած ռազմական գործողությունների պատճառով գյուղատնտեսությունն անկում է ապրել՝ հանգեցնելով հողի աղակալման ։ 14-րդ դարի կեսերին Սև մահը ավերածություններ է իսլամական աշխարհում ։ Ըստ որոշ հաշվարկների Միջին Արևելքում բնակչության մեկ երրորդը զոհ է գնացել այս համաճարակին ։
1401 թվականին մոնղոլական ծագում ունեցող Լենկթեմուրը գրավել է Իրաքը։ Բաղդադի գրավումից հետո քաղաքի 20,000 բնակիչներ կոտորվել են ։ Լենկթեմուրը հրամայել է իր զինվորներին վերադառնալ յուրաքանչյուրը երկու կտրված գլխով (շատերը ստիպված էին գլխատել արշավանքի սկզբում բռնված իրենց գերիներին, որպեսզի կատարեն Լենկթեմուրի հրամանը) ։ Լենկթեմուրը կոտորել է նաև ասորի բնիկ քրիստոնյաների, որոնք մինչ այդ հյուսիսային Միջագետքի բնակչության մեծամասնությունն էին կազմում, և հենց այս ժամանակ էլ ամայացել է հնագույն ասորական քաղաք Աշուրը ։
Օսմանյան Իրաք
14-րդ դարի վերջին և 15-րդ դարի սկզբին Իրաքի տարածքը գտնվել է Քարա-Քոյունլու թուրքմենների գերիշխանության տակ։ 1466 թվականին Աք-Քոյունլու թուրքմենները պարտության են մատնել Քարա-Քոյունլուներին և իրենց տիրապետությունը հաստատել տարածաշրջանում։ 16-րդ դարի սկզբներին՝ 1508 թվականին, ինչպես Աք-Քոյունլուների մյուս տիրույթները, այնպես էլ Իրաքը հայտնվել է իրանյան Սեֆյանների տիրապետության տակ։ Օսմանա-պարսկական պատերազմների ընթացքում Իրաքը մշտապես կռվախնձոր է եղել Սեֆյան Պարսկաստանի և հարևան Օսմանյան կայսրության միջև։
Սեֆյան Իրանի հետ մղվող պատերազմի արդյունքում 1639 թվականին Ղասրե Շիրինի պայմանագրով ներկայիս Իրաքի մեծ մասն ի վերջո անցել է Օսմանյան կայսրությանը՝ իբրև Բաղդադի էյալեթ։ Օսմանյան ղեկավարության գրեթե ամբողջ ընթացքում (1533-1918 թվականներ) ներկայիս Իրաքի տարածքը ռազմադաշտ է դարձել տարածաշրջանային կայսրությունների և ցեղային դաշինքների միջև։
Մինչև 17-րդ դարը Սեֆյանների հետ շարունակական պատերազմը թուլացրել են Օսմանյան կայսրության ուժերը և հանգեցրել նրա իշխանության թուլացմանը նահանգներում։ Քոչվոր բնակչությունը մեծ չափերի է հասել Արաբական թերակղզում՝ պայմանավորված Նաջդից բեդվինների ներթափանցմամբ։ Բեդվինների հարձակումները այս տարածքների վրա հնարավոր չի եղել կանգնեցնել ։
Մոնտերե շրջան (Կալիֆոռնիա)
Մոնտերե շրջան (Monterey County), ԱՄՆ Կալիֆորնիա նահանգի 58 վարչական միավորներից մեկը։ Ընդհանուր տարածությունը 8604 կմ² է, բնակչությունը՝ 415057 մարդ (2010 թ. տվյալներով)։ Շրջկենտրոնն է Սալինաս բնակավայրը։ Կազմավորվել է 1850 թ.։
Իրաք
Օսմանյան Իրաք
Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին Օսմանյան կայսրությունը Գերմանիայի և Առանցքի պետությունների դաշնակիցն էր։ Առանցքի պետությունների դեմ Միջագետքի արշավանքի ժամանակ բրիտանական ուժերը գրավել են երկիրը և սկզբում պարտություն կրել թուրքական զորքից Քութի պաշարման ժամանակ (1915-1916 թվականներ)։ Սակայն շուտով Մեծ Բրիտանիային հաջողվել է նախաձեռնությունն իր ձեռքը վերցնել և աջակցություն ստանալ տեղացի արաբներից և ասորիներից։ 1916 թվականին Մեծ Բրիտանիան և Ֆրանսիան կնքել են Սայքս-Պիկոյի պայմանագիրը, որով պատերազմի ավարտից հետո բաժանվելու էր Արևմտյան Ասիան այս երկու պետությունների միջև ։ Բրիտանական ուժերը համախմբվել և 1917 թվականին գրավել են Բաղդադը և պարտության մատնել օսմանյան զորքին։ 1918 թվականին զինադադար է կնքվել։ Միջագետքի արշավանքի ժամանակ բրիտանացիները կորցրել են 92,000 զինվոր։ Օսմանյան կողմի կորուստների մասին հստակ փաստեր չկան, սակայն բրիտանացիները գերեվարել են 45,000 ռազմագերիների։ Մինչև 1918 թվականը Մեծ Բրիտանիան 410,000 մարդ է տեղակայել տարածաշրջանում, որոնցից 112,000 մարտական ուժեր էին։
Մոնտերե շրջան (Կալիֆոռնիա)
Կատեգորիա:Կալիֆոռնիայի շրջաններ
Իրաք
Բրիտանական մանդատ և անկախ թագավորություն
1932 թվականին Ֆայսալ թագավորի պնդմամբ Մեծ Բրիտանիան անկախություն է շնորհել Իրաքի թագավորությանը ՝ չնայած Մեծ Բրիտանիան պահպանել է իր ռազմաբազաները և տեղաշարժվելու իրավունքը։ 1933 թվականին Ֆայսալ թագավորի մահից հետո Գազի թագավորը դարձել է զուտ անվանական ղեկավար․ նրա իշխանությունը թուլացել է ռազմական հեղաշրջումների փորձերի պատճառով մինչև 1939 թվականի իր մահը։ Գազիին հաջորդել է նրա անչափահաս որդին՝ Ֆայսալ II-ը։ Այս շրջանում խնամակալ է եղել Աբդ ալ-Իլահը։
1941 թվականի ապրիլի 1-ին Ռաշիդ Ալի ալ-Գայլանին և Ոսկե քառակուսու անդամները ռազմական հեղաշրջում են կազմակերպել և տապալել են Աբդ ալ-Իլահի կառավարությանը։ Դրան հաջորդած անգլո-իրաքյան պատերազմի ժամանակ Միացյալ Թագավորությունը (որը դեռևս պահպանել էր Իրաքում ռազմաօդային բազաները) գրավել է Իրաքը՝ վախենալով, որ Ռաշիդ Ալիի կառավարությունը կարող է կտրել նավթի մատակարարումը Արևմուտքի երկրներին Առանցքի ուժերի հետ ունեցած կապերի պատճառով։ Պատերազմը սկսվել է մայիսի 2-ին, և Մեծ Բրիտանիան հավատարիմ ասորական զինված ուժերի հետ պարտության է մատնել Ալ-Գայլանիի ուժերին՝ ստիպելով զինադադար կնքել մայիսի 31-ին։
Ռազմական օկուպացիային հաջորդել է Հաշիմյանների միապետության նախահեղափոխական կառավարության վերականգնումը։ 1947 թվականի հոկտեմբերի 26-ին օկուպացիան ավարտվել է, սակայն Մեծ Բրիտանիան մինչև 1954 թվականը պահպանել է իր ռազմաբազաները Իրաքում, որից հետո ասորական զինված ուժերը ցրվել են։ Օկուպացիայի ժամանակ ղեկավարները և Հաշիմյանների միապետությունից մնացածները Նուրի աս-Սաիդն ու Աբդ ալ-Իլահն էին, որոնցից առաջինը ինքնիշխան վարչապետ էր եղել 1930-1932 թվականներին, իսկ վերջինը նախկին խնամակալ էր, ով այժմ ծառայում էր իբրև Ֆայսալ II թագավորի խորհրդական։
Հանրապետություն և Բաասական Իրաք
1958 թվականին տեղի ունեցած Հուլիսի 14-ի հեղաշրջումը ղեկավարում էր գեներալ Աբդ ալ-Քարիմ Կասիմը։ Այս ապստամբությունը բնույթով խիստ հակաիմպերիալիստական և հակամիապետական էր և ուներ սոցիալիստական տարրեր։ Հեղաշրջման ընթացքում բավականին շատ մարդիկ են սպանվել՝ այդ թվում Ֆայսալ II թագավորը, Աբդ ալ-Իլահը և Նուրի աս-Սաիդը ։ Կասիմ Իրաքում ռազմական իշխանություն էր հաստատել և 1958 թվականին նա սկսել է մի քաղաքականություն վարել, որով ստիպողաբար նվազեցրել է մի շարք քաղաքացիներին պատկանող հողերի քանակը և իրականացրել է հողերի վերաբաժանում։ Նրան տապալել է գնդապետ Աբդուլ Սալամ Արիֆը 1963 թվականի փետրվարյան հեղաշրջման ժամանակ։ 1966 թվականին վերջինիս մահից հետո նրան հաջորդել է եղբայրը՝ Աբդուլ Ռահման Արիֆը, ով 1968 թվականին տապալվել է Բաաս կուսակցության կողմից։ Ահմեդ Հասան ալ-Բաքրը դարձել է Բաաս կուսակցությունից Իրաքի առաջին նախագահը, սակայն աստիճանաբար շարժումն անցել է Սադամ Հուսեյնի վերահսկողության տակ, ով ստանձնել է Հեղափոխական հրամանատարական խորհրդի, իսկ 1979 թվականի հուլիսին նաև Իրաքի գերագույն գործադիր մարմնի նախագահությունն ու վերահսկողությունը։
1979 թվականին Իրանում տեղի է ունեցել Իսլամական հեղափոխությունը։ Երկու պետությունների միջև ամիսներ շարունակ սահմանային բախումներ են տեղի ունեցել, իսկ 1980 թվականի սեպտեմբերին Սադամ Հուսեյնը պատերազմ է հայտարարել Իրանին՝ սկսելով Իրան-իրաքյան պատերազմը (կամ Ծոցի առաջին պատերազմ)։ Իրանում հետհեղափոխական քաոսային իրավիճակից օգտվելով՝ Իրաքը կարողացել է Իրանի հարավ-արևմուտքում գրավել մի շարք շրջաններ, սակայն Իրանը երկու տարվա ընթացքում վերագրավել է այդ տիրույթները, իսկ հաջորդ 6 տարիների ընթացքում Իրանը հարձակողական դիրքում էր ։ Պատերազմը, որն ավարտվել է 1988 թվականին փակուղային իրավիճակում հայտնվելով, 1-1,5 միլիոն մարդկանց մահվան պատճառ է դարձել ։ 1981 թվականին Իսրայելի ռազմաօդային ուժերը ռմբակոծել են Իրաքի միջուկային նյութերի փորձարկման ռեակտորը, որը ՄԱԿ-ի կողմից խստիվ քննադատվել է ։ Իրանի դեմ 8-ամյա պատերազմի ընթացքում Սադամ Հուսեյնը օգտագործել է մեծ քանակությամբ քիմիական զենքեր ։ Իրան-իրաքյան պատերազմի վերջին փուլում Բաասական Իրաքի վարչակարգը իրականացրել է Ալ-Անֆալի գործողությունը, որը ցեղասպանական գործողություն էր Իրաքի քրդերի դեմ   ․ դրա արդյունքում սպանվել է 50,000-100,000 քաղաքացի ։ Իրաքում 1991 թվականի ապստամբությունների ժամանակ ևս քիմիական զենքեր են օգտագործվել Իրաքի շիա քաղաքացիների դեմ։
1990 թվականի օգոստոսին Իրաքը գրավել և բռնակցել է Քուվեյթը։ Սրա պատճառով Միացյալ Նահանգները ռազմական միջամտություն է կատարել Ծոցի առաջին պատերազմի ընթացքում։ Կոալիցիոն ուժերը սկսել է ռազմական թիրախները ռմբակոծել , որից հետո սկսել են 100 ժամանոց ցամաքային հարձակում Իրաքի ուժերի դեմ, որոնք տեղակայված էին Հարավային Իրաքում և Քուվեյթի տարածքում։
Իրաքի զինված ուժերը պատերազմի ընթացքում լրիվ սպառվել էին։ 1991 թվականին՝ պատերազմի ավարտից կարճ ժամանակ անց, իրաքցի քրդերը և շիաները մի շարք ապստամբություններ են իրականացրել Սադամ Հուսեյնի վարչակարգի դեմ, սակայն սրանք հաջողությամբ ճնշվել են՝ օգտագործելով իրաքյան անվտանգության ուժեր և քիմիական զենքեր։ Հաշվարկների համաձայն ավելի քան 100,000 մարդ, այդ թվում նաև քաղաքացիներ, սպանվել են ։ Ապստամբության ընթացքում ԱՄՆ, Մեծ Բրիտանիան, Ֆրանսիան և Թուրքիան, հիմք ընդունելով ՄԱԿ Անվտանգության խորհրդի 688-րդ բանաձևը, ստեղծել են իրաքյան ոչ թռիչքային գոտին քուրդ և շիա բնակչությանը Սադամ Հուսեյնի վարչակարգի հարձակումներից պաշտպանելու համար։
Իրաքին պահանջ է ներկայացվել վերացնել քիմիական և կենսաբանական զենքերը, և ՄԱԿ-ը փորձել է հատուկ պատժամիջոցների միջոցով հարկադրել Սադամ Հուսեյնի կառավարությանը զինաթափ լինել և համաձայնվել զինադադարին։ Իրաքի կառավարությունը չի կատարել պահանջները, որի պատճառով էլ պատժամիջոցները շարունակվել են մինչև 2003 թվականը։ Իրաքի քաղաքացիական բնակչության վրա պատժամիջոցների ունեցած ազդեցությունը վիճարկելի թեմա է ։ Տեսակետ կա, որ պատժամիջոցների պատճառով մանկական մահացությունը մեծ չափերի է հասել, սակայն վերջին հետազոտությունները ցույց են տվել, որ տվյալները պարզապես կեղծվել են իրաքյան կառավարության կողմից և իրականում «Իրաքում 1990 թվականից հետո և մասնավորապես պատժամիջոցների շրջանում մանկական մահացության աճ չի գրանցվել»  ։ 1996 թվականին ստեղծվել է նավթ սննդամթերքի դիմաց ծրագիրը, որի նպատակն էր թեթևացնել պատժամիջոցների ազդեցությունը։
Սեպտեմբերի 11-ի ահաբեկչական հարձակումներից հետո Ջորջ Բուշի վարչակազմը սկսել է ծրագրել Սադամ Հուսեյնի կառավարության տապալումը, և 2002 թվականի հոկտեմբերին ԱՄՆ Կոնգրեսը ընդունել է Իրաքի դեմ ԱՄՆ զինված ուժերի օգտագործման թույլտվության մասին համատեղ որոշումը։ 2002 թվականի նոյեմբերին ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդը ընդունել է 1441 բանաձևը և 2003 թվականի մարտին ԱՄՆ և դաշնակից ուժերը գրավել են Իրաքը։
2003-2007 թվականներ
2003 թվականի մարտի 20-ին ԱՄՆ-ի կողմից ստեղծված կոալիցիան գրավել է Իրաքը այն հիմնավորմամբ, որ Իրաքը շարունակել է օգտագործել զանգվածային ոչնչացման զենքեր՝ խախտելով ՄԱԿ-ի 687 բանաձևը։ Այս ամենին որպես հիմք օգտագործվել են Բրիտանական կառավարության և Կենտրոնական հետախուզական վարչության կողմից տրամադրված փաստաթղթերը, սակայն հետագայում պարզ է դարձել, որ դրանք այնքան էլ վստահելի աղբյուր չեն ։
Նվաճումից հետո ԱՄՆ ստեղծել է Դաշնակիցների ժամանակավոր իշխանությունը (այսուհետ՝ ԴԺԻ), որը կառավարելու էր Իրաքը։ 2003 թվականի մայիսին Փոլ Բրեմերը՝ ԴԺԻ-ի գլխավոր գործադիր տնօրենը, հրամայել է Իրաքի նոր կառավարությունից հեռացնել Բաաս կուսակցության անդամներին (ԴԺԻ հրաման 1) և ցրել իրաքյան բանակը (ԴԺԻ հրաման 2) ։ Որոշման արդյունքում սուննի իրաքյան բանակը լուծարվել է, պետության նախկին կառավարության պաշտոնյաներին արգելվել է մասնակցություն ունենալ երկրի կառավարմանը, այդ թվում նաև 40,000 ուսուցիչների, ովքեր միացել էին Բաաս կուսակցությանը իրենց աշխատանքները պահպանելու նպատակով ՝ այսպիսով օգնելով հեղափոխությունից հետո երկրում քաոսային մթնոլորտի տարածմանը ։
2003 թվականի ամռանը ԱՄՆ-ի կողմից ղեկավարվող դաշինքի դեմ Իրաքի գաղտնի ոստականության և բանակի ներկայացուցիչները ապստամբություն են սկսել՝ ստեղծելով պարտիզանական ուժեր։ 2003 թվականի աշնանը ջիհադիստական խմբերը թիրախավորել են կոալիցիոն ուժերին։ 2003 թվականին ստեղծվել են սուննիական զինված ուժեր, օրինակ՝ Ջամաաթ աթ-Թահուիդ վալ-Ջիհադը, որը ղեկավարում էր Աբու Մուսաբ ալ-Զարքավին։ Ապստամբությունը բնորոշվում է նաև սուննիների և շիաների միջև ընթացքող բախումներով ։ 2003 թվականի վերջերին Amnesty International-ը (Միջազգային համաներում) և Ասոշիեյթիդ փրեսը պատմել են Աբու Ղրայբի տանջանքների սկանդալի մասին։
2003 թվականի ամռանը Մուքթադա աս-Սադրի կողմից հիմնադրված շիական զինված ուժերը ՝ Մահդիների բանակը, 2004 թվականի ապրիլին սկսել է կռվել Կոալիցիայի դեմ ։ 2004 թվականին սուննի և շիա զինվորների կռվում էին իրար դեմ, 2004 թվականի հունիսին նրանք կռվում էին Իրաքի ժամանակավոր կառավարության դեմ, ինչպես նաև Կոալիցիոն ուժերի դեմ, ապրիլին՝ Ֆալուջայի առաջին ճակատամարտում, իսկ նոյեմբերին՝ Ֆալուջայի երկրորդ ճակատամարտում։ Սուննիական Ջամաաթ աթ-Թաուհիդ վալ-Ջիհադ զինված ուժերը 2004 թվականի հոկտեմբերին դարձել են Իրաքի Ալ-Քաիդա և սկսել են թիրախավորել ոչ միայն Կոալիցիոն ուժերին, այլև քաղաքացիներին, մասնավորապես շիա մուսուլմաններին՝ հետագայում սրելով էթնիկ լարվածությունը ։
2005 թվականի հունվարին տեղի են ունեցել նվաճումից հետո առաջին ընտրություններ, իսկ հոկտեմբերին հաստատվել է նոր սահմանադրությունը, որից հետո դեկտեմբերին անցկացվել են խորհրդարանական ընտրությունները։ Սակայն ապստամբությունները սովորական էին դարձել, դրանք 2004 թվականի 26,496-ից 2005 թվականին դարձել էին 34,131 ։
2006 թվականի ընթացքում կռիվները շարունակվել են, և բռնությունները մեծ չափերի են հասել, ավելի շատ պատերազմի հանցագործությունները հանրային տարածում գտել․ Աբու Մուսաբ ալ-Զարքավին, ով Իրաքում Ալ-Քաիդայի առաջնորդն էր սպանվել է ԱՄՆ ուժերի կողմից և Իրաքի նախկին բռնապետ Սադամ Հուսեյնը դատապարտվել է մահվան մարդկության դեմ ուղղված հանցագործությունների համար և կախաղան է բարձրացվել  ։ 2006 թվականի վերջին ԱՄՆ կառավարության Իրաքի ուսումնասիրության խումբը առաջարկել է ԱՄՆ-ին ավելի շատ ուշադրություն դարձնել Իրաքի ռազմական անձնակազմի վարժացեմանը և 2007 թվականի հունվարին ԱՄՆ նախագահ Ջորջ Բուշը հայտարարել է, որ ԱՄՆ զորքերը դուրս են բերվում Իրաքից ։
2007 թվականի մայիսին Իրաքի խորհրդարանը պահանջել է ԱՄՆ-ին զորքի դուրսբերման ժամանակացույց կազմել, և ԱՄՆ դաշնակիցները՝ ՄԲ և Դանիա, սկսել են իրենց ուժերը դուրս բերել երկրից ։ Իրաքում տեղի ունեցած պատերազմը դարձել է 151,000-1,2 միլիոն իրաքցիների սպանության պատճառ  ։
2008 թվականից մինչ օրս
2009 թվականի հունիսին ԱՄՆ զորքը անվտանգության պարտականությունները թողել է իրաքյան զինված ուժերին՝ չնայած նրանք շարունակել են աշխատել իրաքյան զինված ուժերի հետ նաև հեռանալուց հետո ։ 2011 թվականի դեկտեմբերի 18-ի առավոտյան ԱՄՆ զորքերի վերջին զորակազմը լքել է երկրը՝ հեռանալով Քուվեյթի հետ սահմանի մոտակայքից ։ Մինչև 2009 թվականի կեսերը ԱՄՆ զինված ուժերի դուրսբերումից հետո հանցագործությունն ու բռնությունները լայն տարածում գտան, սակայն չնայած այս կտրուկ աճին՝ 2009 թվականի նոյեմբերին Իրաքի Ներքին գործերի նախարարության պաշտոնյաները զեկույցներ են հրապարակել, ըստ որի քաղաքացիների մահացության գործակիցը նվազել է՝ հասնելով 2003 թվականի նվաճումից ի վեր ամենացածր աստիճանի ։
2011 թվականին՝ ԱՄՆ զինված ուժերի դուրսբերումից հետո, ապստամբությունը շարունակվել է և Իրաքում պահպանվել է քաղաքական անկայունությունը։ 2011 թվականի փետրվարին Իրաքում տարածվել են Արաբական գարնան բողոքի ցույցերը, սակայն այս սկզբնական բողոքները չեն կարողացել տապալել կառավարությանը։ Իրաքի ազգային շարժումը, որը հիմնականում ներկայացված էր Իրաքի սուննի բնակչությամբ, մի քանի ամիս շարունակ բոյկոտել է Խորհրդարանի գործունեությունը (2011 թվականի վերջին և 2012 թվականի սկզբին)՝ հայտարարելով, թե շիական մեծամասնություն ունեցող կառավարությունը ձգտում է միանալ սուննիներին։
2012 և 2013 թվականներին բռնությունը հասել է իր գագաթնակետին, և Իրաքի ներսում գտնվող զինված խմբավորումները հանկարծակի են եկել, երբ սկսվել է Սիրիական քաղաքացիական պատերազմը։ Թե՛ սուննիները, թե՛ շիաները անցել են սահմանը, որպեսզի կռվեն Սիրիայում ։ 2012 թվականի դեկտեմբերին սուննի արաբները բողոքի ցույց են սկսել կառավարության դեմ՝ հայտարարելով, թե վերջինս մեկուսացրել է իրենց  ։
2013 թվականի ընթացքում սուննի ռազմական խմբավորումները իրենց հարձակման թիրախ են դարձրել Իրաքի շիա բնակչությանը՝ նպատակ ունենալով թուլացնել Նուրի ալ-Մալիքիի կառավարության ինքնավստահությունը ։ 2014 թվականին սուննի ապստամբները, ովքեր ահաբեկչական Իրաքի և Լևանտի իսլամական պետություն խմբի ներկայացուցիչներից էին, կարողացել են վերահսկողություն սահմանել Իրաքի մի քանի խոշոր քաղաքների նկատմամբ՝ Թիքրիթ, Մոսուլ և Ֆալուջահ, որի պատճառով հարյուր հազարավոր ներքին տեղահանված անձանց խմբեր են ձևավորվել ։
2014 թվականի ապրիլի ընտրությունից հետո Նուրի ալ-Մալիքին դարձել է ժամանակավոր վարչապետ ։
Օգոստոսի 11-ին Իրաքի բարձրագույն դատարանը հայտարարել է, որ վարչապետ Մալիքիի խմբակցությունը ամենամեծն է խորհրդարանում, որը նշանակում էր, որ Մալիքին մնալու է վարչապետ ։ Օգոստոսի 13-ին, սակայն, Իրաքի նախագահը հանձնարարել է Հայդեր ալ-Աբադիին կազմավորել նոր կառավարություն, որից հետո ՄԱԿ-ը, ԱՄՆ-ն, ԵՄ-ն, Սաուդյան Արաբիան, Իրանը և Իրաքի քաղաքական գործիչները իրենց ցանկությունն են հայտնել, որ Իրաքը ունենա նոր ղեկավարություն, օրինակ՝ Հայդեր ալ-Աբադին ։ Օգոստոսի 14-ին Մալիքին հրաժարական է տվել և աջակցել է ալ-Աբադիին «երկրի շահերը պաշտպանելու համար»։ ԱՄՆ կառավարությունը ողջունել է սա՝ այն համարելով Իրաքի միավորմանն ուղղված «մեծ քայլ» ։ 2014 թվականի սեպտեմբերի 9-ին Հայդեր ալ-Աբադին նոր կառավարություն է կազմավորել և դարձել նոր վարչապետ։ Սուննիների, շիաների և քրդական խմբավորումների միջև պարբերաբար շարունակվող հակամարտությունը հանգեցրել է բանավեճերի, թե պետք է Իրաքը բաժանել երեք ինքնիշխան շրջանների՝ ներառելով սուննի Քուրդիստանը հյուսիս-արևելքում, Սուննիստանը՝ արևմուտքում և Շիաստանը՝ հարավ-արևելքում ։
2014 թվականի առաջին կեսին ԻԼԻՊ-ի տարածքային նվաճումներին, համաշխարհայնորեն դատապարտված մահապատիժներին և մարդու իրավունքների խախտմանն ի պատասխան՝ շատ պետություններ սկսել են միջամտել Իրաքի քաղաքացիական պատերազմին (2014-2017 թվականներ)։ Երբ օդային հարվածները սկսվել են, ԻԼԻՊ-ը կորցրել է շատ տարածքներ թե՛ Իրաքում և թե՛ Սիրիայում ։ ԻԼԻՊ-ի գործողությունների պատճառով սպանվել են տասնյակ հազարավոր քաղաքացիներ ։ ԻԼԻՊ-ի կողմից եզդիների ցեղասպանությունը դարձել է նրանց արտաքսման, գաղթի պատճառ իրենց նախնիների հողերից՝ Հյուսիսային Իրաքից ։ 2016 թվականի Քարադայի ռմբակոծության արդյունքում սպանվել են 400 քաղաքացիներ, վիրավորվել են հարյուրները ։ 2017 թվականի մարտի 17-ին Մոսուլի վրա ԱՄՆ կոալիցիայի կողմից իրականացված օդային հարձակման պատճառով զոհվել է 200 քաղաքացի ։
2015 թվականից ի վեր ԻԼԻՊ-ը կորցրել է իր տարածքները Իրաքում, այդ թվում Թիքրիթը 2015 թվականի մարտին և ապրիլին, Բայջին՝ 2015 թվականի հոկտեմբերին , Սինջարը՝ 2015 թվականի նոյեմբերին , Ռամադին՝ 2015 թվականի դեկտեմբերին , Ֆալուջահը՝ 2016 թվականի հունիսին և Մոսուլը՝ 2017 թվականի հուլիսին։ Մինչև 2017 թվականի դեկտեմբերը, այսինքն՝ 2017 թվականի Արևմտյան Իրաքի արշավանքից հետո , ԻԼԻՊ-ն այլևս չուներ որևէ տարածք Իրաքում։
2017 թվականի սեպտեմբերին Իրաքում անցկացվել է հանրաքվե Քուրդիստանի անկախության վերաբերյալ։ Իրաքի քրդերի 92%-ը կողմ է քվեարկել անկախությանը ։ Բաղդադի դաշնային կառավարության կողմից անցկացված հանրաքվեն հայտարարվել է անօրինական ։ 2018 մարտին Թուրքիան ռազմական գործողություններ է սկսել, որոնց նպատակն էր վերացնել Հյուսիսային Իրաքի քրդական անջատողական ուժերին ։ Հակաամերիկյան տրամադրություններով հոգևորական Մուքթադա աս-Սադրի քաղաքական կոալիցիան հաղթանակ է տարել Իրաքում 2018 թվականի մայիսին տեղի ունեցած խորհրդարանական ընտրություններում ։
Աշխարհագրություն
Իրաքը ընկած է հյուսիսային զուգահեռականի 29° և 38° լայնության և արևելյան միջօրեականի 39° և 49° երկայնության (39°-ից արևմուտք ընկած փոքր տարածք) վրա։ Ունենալով 437,072 կմ² տարածք՝ այն իր տարածքով աշխարհում 58-րդն է։ Այն իր չափով հավասար է ԱՄՆ Կալիֆորնիա նահանգին և որոշ չափով մեծ է Պարագվայից։
Իրաքը հիմնականում կազմված է անապատներից, սակայն երկու գլխավոր գետերի՝ Տիգրիս և Եփրատ, շրջանում կա բարեբեր բերուկային հող, քանզի գետերը տարեկան շուրջ 60,000,000 մ³ տիղմ են բերում դեպի գետերի դելտա։ Երկրի հյուսիսային շրջանները հիմնական լեռնային են․ ամենաբարձր կետը 3,611 մ բարձրություն ունի, քարտեզներում այն որևէ անունով չի հիշատակվում, սակայն տեղացիների շրջանում հայտնի է Շիխա դար (սև վրան) անունով։ Իրաքը 58 կմ երկարությամբ ափամերձ շրջան ունի Պարսից ծոցի երկայնքով։ Ափի մոտակայքում և Շատ Էլ-Արաբի երկայնքով ժամանակին ճահճային շրջաններ են եղել, սակայն 1990-ական թվականներին դրանք չորացվել են։
Կլիմա
Իրաքի տարածքի մեծ մասը բնորոշվում է մերձարևադարձային ազդեցությամբ չորային կլիմայով։ Գրեթե ամբողջ երկրի համար ամառային միջին ջերմաստիճանը 40 °C է, երբեմն կարող է գերազանցել 48 °C-ը։ Ձմեռային միջին ջերմաստիճանը երբեմն կարող է անցնել 21 °C-ը, սակայն հիմնականում 15-19 °C է, իսկ գիշերը իջնում է մինչև 2-5 °C։ Ընդհանուր առմամբ տեղումները շատ քիչ են, տարածքի մեծ մասը ունենում է տարեկան 250 մմ-ից էլ քիչ տեղումներ, իսկ առավելագույն տեղումները նկատվում են ձմեռային ամիսներին ։ Տեղումներն ամառային ամիսները հազվադեպ են՝ չնայած դրանք կարող են նկատվել երկրի հյուսիսային շրջաններում։ Հյուսիսային լեռնային շրջանները ունենում են ցուրտ ձմեռներ ձյան առատ տեղումներով, որը հաճախ հեղեղների պատճառ է դառնում։
Կառավարություն և քաղաքականություն
Իրաքի դաշնային կառավարությունը Իրաքի սահմանադրությամբ սահմանվում է իբրև ժողովրդավարական, դաշնային խորհրդարանական հանրապետություն։ Դաշնային կառավարությունը կազմված է գործադիր, օրենսդիր և դատական համակարգերից, ինչպես նաև մի շարք անկախ հանձնաժողովներից։ Բացի դաշնային կառավարությունից, Իրաքում կան նաև շրջաններ (կազմված է մեկ կամ ավելի նահանգներից), նահանգներ և մարզեր, որոնք ունեն իրենց իրավասությունները տարբեր հարցերի համար ինչպես և սահմանված է օրենքով։
Ազգային դաշինքը խորհրդարանական հիմնական խմբակցությունն է՝ շիական ուղղվածությամբ, և ձևավորվել է վարչապետ Նուրի Մալիքիի Իրավական կոալիցիայի պետության և Իրաքի ազգային դաշինքի միաձուլման արդյունքում ։ Իրաքի ազգային շարժման ղեկավարը Իյադ Ալավին է՝ աշխարհիկ շիա, ով աջակցություն էր ստանում սուննիներից։ Այս կուսակցությունը ավելի հակաաղանդավորական է, քան նրա հակառակորդները ։ Քրդական ցուցակում գերիշխում են երկու կուսակցություններ՝ Քրդական ժողովրդավարական կուսակցությունը Մասուդ Բարզանիի գլխավորությամբ և Քուրդիստանի հայրենասիրական միությունը Ջալալ Թալաբանիի գլխավորությամբ։ Երկու կուսակցություններն էլ աշխարհիկ են և սերտ կապեր ունեն Արևմուտքի հետ ։
2018 թվականին Չկայացած պետությունների ինդեքսի համաձայն՝ Իրաքը աշխարհում քաղաքական տեսանկյունից անկայուն պետությունների շարքում 11-րդն է ։ Իշխանության կենտրոնացումը Նուրի ալ-Մալիքիի ձեռքում և ընդդիմության նկատմամբ աճող ճնշումները անհանգստություն են առաջացրել՝ կապված Իրաքում քաղաքական իրավունքների ապագայի հետ ։ Այնուամենայնիվ, որոշակի առաջընթաց է գրանցվել, և պետությունը մինչև 2013 թվականը բարձրացել է 11-րդ տեղ։ 2014 թվականի օգոստոսին ալ-Մալիքին իշխանությանը վերջ է դրվել։ 2014 թվականի օգոստոսի 14-ին նա հայտարարել է, որ նա մի կողմ է քաշվելու, որպեսզի Հայդեր ալ-Աբադին, ով նորանշանակ նախագահ Ֆուադ Մասումի կողմից մի քանի օր առաջ առաջադրվել էր իբրև թեկնածու, կարողանա վերցնել իշխանությունը։ Մինչ այդ պահը ալ-Մալիքին կառչած էր իշխանությանը և նույնիսկ պահանջում էր, որ դաշնային դատարանը վետո դնի նախագահի առաջադրած թեկնածության վրա՝ այն համարելով սահմանադրության խախտում ։
Թրանսփարենսի ինթերնեշնլը հայտարարել է, որ Իրաքի կառավարությունը աշխարհում 8-րդ ամենակոռումպացված կառավարությունն է։ Կառավարության աշխատողների և աշխատավարձի քանակը Սադամ Հուսեյնի ժամանակներում եղած 1 միլիոնի փոխարեն 2016 թվականին դարձել է 7 միլիոն։ Նավթի գների անկմանը զուգընթաց կառավարության բյուջեի պակասորդը 2016 թվականի տվյալներով կազմել է ՀՆԱ-ի 25%-ը ։
1990-1991 թվականների Ծոցի պատերազմին հաջորդած ոչ թռիչքային գոտու հաստատումից ի վեր քրդերը ստեղծել են են իրենց ինքնավար շրջանը։
Իրավունք
2005 թվականի հոկտեմբերին անցկացված հանրաքվեով հաստատվել է Իրաքի նոր սահմանադրությունը, կողմ է քվեարկել բնակչության 78%-ը, սակայն երկրի տարբեր շրջաններում կողմ քվեարկածների տոկոսը անհամաչափ է եղել ։ Նոր սահմանադրությանն աջակցում էին շիաներն ու քրդական համայնքը, սակայն այն մերժվում էր արաբ սուննիների կողմից։ Նոր սահմանադրության համաձայն 2005 թվականի դեկտեմբերի 15-ին անցկացվել են խորհրդարանական ընտրություններ։ Ընտրություններին մասնակցել են Իրաքի երեք խոշոր էթնիկ խմբերը, ինչպես նաև ասորի և թուրքմեն փոքրամասնությունները։
1959 թվականի համար 188 օրենքը (Անձնական կարգավիճակի մասին օրենք) դժվարացրել է բազմակնությունը, մորը իրավունք է տվել խնամակալության տակ վերցնել երեխային ամուսնալուծվելու դեպքում, արգելել է 16 տարեկանից ցածր ամուսնությունը ։ Քաղաքացիական օրենսգրքի առաջին հոդվածը ևս մատնանշում է իսլամական իրավունքը՝ որպես իրավունքի պաշտոնական աղբյուր ։ Իրաքը շարիաթական դատարաններ չունի, սակայն քաղաքացիական դատարաններում օգտագործում է Շարիաթը անձնական կարգավիճակի, ամուսնության և ամուսնալուծության հարցերի համար։ 1995 թվականին Իրաքը ներկայացրել է շարիաթով սահմանված պատիժներ մի շարք քրեական հանցագործությունների համար ։ Օրենսգիրքը հիմված է ֆրանսիական քաղաքացիական իրավունքի վրա, ինչպես նաև Շարիաթի սուննիական և ջաֆարիական (շիական) մեկնաբանության վրա ։
2004 թվականին Ժամանակավոր կոալիցիոն կառավարության գլխավոր գործադիր տնօրեն Փոլ Բրեմենրը ասել է, որ ինքը վետո է դնելու այն բոլոր սահմանադրական օրինագծերի վրա, որոնք շարիաթը որևէ կերպ փորձելու դարձնել օրենքի գլխավոր աղբյուր ։ Այս հայտարարությունը ընդգրկել է տեղական շիա կրոնավորների, և մինչև 2005 թվականը ԱՄՆ-ն նահանջել է և թույլ տվել, որ շարիաթը որոշակի դերակատարում ունենա սահմանադրության մեջ՝ այսպիսով վերացնելով սահմանադրության օրինագծերի հարցով առաջացած փակուղին ։
Իրաքյան Քրեական օրենսգիրքը Իրաքի կանոնադրական օրենքն է։
Ռազմական ուժեր
Իրաքի անվտանգության ուժերը կազմված են մի շարք ուժերից՝ Ներքին գործերի նախարարության (որը վերահսկում է Ոստիկանության և Ժողովրդական զորահավաքային ուժերը) և Պաշտպանության նախարարության, ինչպես նաև Ահաբեկչության դեմ պայքարի բյուրոյի, որը ենթարկվում է անմիջապես Իրաքի վարչապետին, ով էլ վերահսկում է Իրաքի հատուկ գործողությունների ուժերը։ Պաշտպանության նախարարության վերահսկողության տակ են Իրաքի զորքը, Իրաքի օդային ուժերը և Իրաքի նավատորմը։ Փեշմերգաները առանձին ուժեր են, որոնք հավատարիմ են Քուրդիստանի տարածաշրջանային կառավարությանը։ Տարածաշրջանային կառավարությունն ու կենտրոնական կառավարությունը համաձայնության չեն եկել, արդյոք նրանք Բաղդադի իշխպանության տակ են և ինչ չափով ։
Իրաքյան զորքը հակաապստամբական ուժեր են, որոնք 2009 թվականի նոյեմբերի տվյալներով կազմված են 14 դիվիզիաներից, որոնցից յուրաքանչյուրը իր հերթին բաժանվում է 4 բրիգադների ։ Այն համարվում է ապստամբությունների դեմ պայքարի ամենակարևոր գործիքը ։ Թեթև հետևակային բրիգադները զինված են փոքր զենքերով, գնդացիրներով, հակահրթիռային նռնակներով, թեթև զրահապատ մեքենաներով։ Մեքենայացված հետևակային բրիգադները զինված են Տ-55 տանկերով և ԲՄՊ-1 հետևակի մարտական մեքենաներով ։ 2008 թվականի կեսերի դրությամբ լոգիստիկ խնդիրներից են մատակարարման հետ կապված ճգնաժամը և շարունակական մատակարարմանը խնդիրները ։
Իրաքյան ռազմաօդային ուժերի նպատակն է ցամաքային ուժերին ապահովել հետախուզությամբ, վերահսկողությամբ և զորքի տեղափոխման հարցերով։ Հետախուզական երկու էսկադրոնները օգտագործում են թեթև ինքնաթիռներ, ուղղաթիռային երեք էսկադրոնները հիմնականում զորքերի տեղափոխմամբ են զբաղվում և օդային տրանսպորտային մեկ էսկադրոնն օգտագործում է C-130 բեռնափոխադրող ինքնաթիռը զենք, զինամթերք և պաշարներ տեղափոխելու նպատակներով։ Այն ներկայումս կազմված է 3000 հոգանոց անձնակազմից։ Մինչև 2018 թվականը նախատեսվում է ընդլայնել անձնակազմը՝ այն հասցնելով 18 հազարի 550 ինքնաթիռներով ։
Իրաքյան նավատորմը 1500 նավաստիներից և սպաներից կազմված փոքր ուժ է, որը ներառում է 800 ծովային հետևակ և նախատեսված է ապստամբների ներթափանցումից ափամերձ շրջանների պաշտպանության համար։ Նավատորմը պատասխանատու է նաև օֆշորային նավթային շրջանների համար։ Նավատորմը կազմված է ափամերձ պահակային էսկադրիլիայից, հարձակողական նավերի էսկադրիլիայից և ծովային գումարտակից ։ Մինչև 2010 թվականը ռազմածովային ուժերը կազմված են եղել 2000-2500 հոգուց ։
Արտաքին հարաբերություններ
2008 թվականի նոյեմբերի 17-ին ԱՄՆ-ն և Իրաքը համաձայնության են եկել Ռազմավարական շրջանակային համաձայնագրի մասը կազմող Ուժերի կարգավիճակի մասին համաձայնագրի շուրջ ։ Ըստ համաձայնագրի՝ «Իրաքի կառավարությունը խնդրում է», որ ԱՄՆ ուժերը ժամանակավորապես մնան Իրաքում, որպեսզի «պահպանեն անվտանգությունն ու կայունությունը», և Իրաքը իրավասություն ունի ԱՄՆ անձնակազմի նկատմամբ, երբ այն չի գտնվում ամերիկյան ռազմաբազաներում կամ էլ ծառայության մեջ չէ։
2009 թվականի փետրվարի 12-ին Իրաքը դարձել է Քիմիական զենքների արգելման մասին կոնվենցիայի 186-րդ անդամ պետությունը։ Այս պայմանագրի դրույթների համաձայն Իրաքը համարվում է անդամ, ով հայտարարել է, որ ունի քիմիական զենքերի պաշարներ։ Այն պատճառով, որ Իրաքը ուշ է միացել այս պայմանագրին, այն ազատված է քիմիական զենքերի ոչնչացման գոյություն ունեցող ժամանակացույցից։ Այժմ մշակվում են հատուկ չափորոշիչներ, որոնք պետք է կանոնակարգեն Իրաքի յուրահատուկ կարգավիճակը ։
2005 թվականից ի վեր Իրան-իրաքյան հարաբերությունները սկսել են զարգացում ապրել՝ պայմանավորված բարձր մակարդակի փոխադարձ այցելություններով։ Իրաքի վարչապետ Նուրի ալ-Մալիքին, ինչպես նաև Ջալալ Թալաբանին, հաճախակի այցեր են կատարել Իրան, որի նպատակն էր բարելավել երկկողմանի համագործակցությունը տարբեր ոլորտներում։ 2009 թվականի դեկտեմբերին հակասություններ են առաջացել, երբ Իրաքը մեղադրել է Իրանին սահմանամերձ նավթահորը գրավելու մեջ ։
Թուրքիայի հետ հարաբերությունները բավականին լարված են՝ պայմանավորված Քուրդիստանի տարածաշրջանային կառավարությամբ, բացի այդ Թուրքիայի և Քրդական բանվորական կուսակցության միջև հակասությունները շարունակվում են ։ 2011 թվականի հոկտեմբերին թուրքական խորհրդարանը վերականգնել է այն օրենքը, ըստ որի թուրքական զինված ուժերը իրավունք ունեն հետապնդելու Իրաքի սահմանի շրջանում հայտնվաշ ապստամբներին ։
Մարդու իրավունքներ
Վերջին տարիներին Իրաքի և այնտեղ բնակվող քրդական բնակչության միջև հարաբերությունները բավականին լարված են եղել, մասնավորապես 1980-ական թվականներին Սադդամ Հուսեյնի կողմից իրականացրած ցեղասպանական գործողության պատճառով։ 1990-ական թվականների սկզբին տեղի ունեցած ապստամբություններից հետո շատ քրդերի փախուստի են դիմել իրենց հայրենիքից, և Իրաքի հյուսիսային շրջաններում ստեղծվել են ոչ թռիչքային գոտիներ նոր հակասությունները կանխարգելելու նպատակով։ Չնայած պատմականորեն ձևավորված բարդ հարաբերություններին՝ որոշակի առաջընթաց է գրանցվել, երբ 2005 թվականին Իրաքը ընտրել է իր առաջին քուրդ նախագահին՝ Ջալալ Թալաբանիին։ Ավելին՝ սահմանադրության 4-րդ հոդվածի համաձայն քրդերենը արաբերենի հետ միասին Իրաքի պաշտոնական լեզուն է։
Իրաքում ԼԳԲՏ իրավունքները դեռևս մնում են սահմանափակված։ Իրաքյան հասարակությունը շարունակում է հոմոֆոբ մնալ համասեռականության նկատմամբ ։ Մարդկանց թիրախավորելը իրենց սեռական կողմնորոշման համար դարձել է սովորական երևույթ և դա կատարվում է ընտանեկան պատվի անվան տակ։ Մարդկանց, ովքեր հագնվում են էմոյի նման, հաճախ շփոթում են համասեռամոլների հետ և հալածանքների են ենթարկում ։ 2008 և 2009 թվականներին BBC-ի և այլ արևմտյան ԶԼՄ-ների կողմից իրականացրած հետազոտությունների արդյունքում պարզ է դարձել, որ Սադդամ Հուսեյնի տապալումից հետո ԼԳԲՏ ներկայացուցիչների նկատմամբ հալածանքներն ավելի մեծ չափերի են հասել    ։
Վարչական բաժանում
• # Նինվե
• # Էրբիլ
• # Քիրքուք
• # Սուլեյմանիյե
• # Սալադին
• # Ալ-Անբար
• # Բաղդադ
• # Դիյալա
• # Քերբելա
• # Բաբիլ
• # Նաջաֆ
• # Ալ-Քադիսիյահ
• # Մայսան
• # Մութհանա
• # Զի Քար
• # Բասրա
• # Հալաբջա (նշված չէ)
Տնտեսություն
2004 թվականի նոյեմբերի 20-ին վարկատու երկրների Փարիզի խումբը համաձայնվել է Իրաքի 42 միլիարդ դոլար պարտքի 80%-ը (33 միլիարդ) չեղարկել։ 2003 թվականի բռնազավթման շրջանում Իրաքի ընդհանուր արտաքին պարտքը կազմել է 120 միլիարդ դոլար, իսկ մինչև 2004 թվականը հասել է 5 միլիարդի։ Պրատքի չեղարկումը կատարվելու է երեք փուլով․ երկու փուլում 30% և երրորդ փուլում՝ 20% ։
2011 թվականի փետրվարին Սիթիգրուփը Իրաքին ներառել է այն պետությունների շարքում, որոնք նկարագրվում են՝ իբրև «3G» պետություններ՝ պնդելով, որ այն ապագայում տնտեսական լուրջ աճ է գրանցելու ։
Իրաքի պաշտոնական արժույթը իրաքյան դինարն է։ Ժամանակավոր կոալիցիոն իշխանությունը թողարկել է նոր մետաղադրամներ և թղթադրամներ, որոնցից թղթադրամները թողարկվել են Դե Լա Ռուի կողմից՝ օգտագործելով ժամանակակից տեխնոլոգիաներ ։ 2009 թվականի հոկտեմբերի 20-ին CNBC-ով Ջիմ Քրամերի կողմից իրաքյան դինարի հաստատումը ավելի շատ հետաքրքրություն է առաջացրել ներդրումների համար ։
Բռնազավթումից 5 տարի անց կատարված հաշվարկների համաձայն ընդհանուր առմամբ 2,4 միլիոն ներքին տեղահանվածներ են եղել (Իրաքից դուրս կան ավելի քան 2 միլիոն փախստականներ), շուրջ 4 միլիոն իրաքցիներ ապահովված չէին ուտելիքով (երեխաները մեկ քառորդը ի ծնե թերսնված էին) և միայն իրաքցի երեխաների մեկ երրորդը հնարավորություն ուներ օգտվելու մաքուր խմելու ջրից ։