Բեյթ-Շեան
Պատմություն
Տեղեկագրական առումով Բեյթ Շեանում հիմնականում գերիշխում է բլուրը (թելլ), որը հասնում է 80 մ բարձրության Հարոդ գետի մակարդակից։ Բեյթ Շեանի բլուրը, կամ էլ Թելլ-էլ-Խուշը «Բերդյան գավազան», ունի կտրուկ լանջեր սահմանափակ մուտք դեպի միայն թամբի երկայնքով, անցումից մինչև հյուսիս-արևմուտք։ Վերևից տեսարան է բացվում դեպի Բեյթ Շեանի բարեբեր հովիտը բազմաթիվ լճակներով և Հորդանան գետի լայնատարած հովիտով։ Տարածքը հնագույն ժամանակներից անընդհատ բնակեցված է եղել, քաղաքի պեղված ամենահնագույն շերտը վերագրվում է էնեոլիթին. Ենթադրվում է, որ քանանցիները բնակություն են հաստատել բլրի վրա, որը հիշատակվում է Ասանի (Execration texts։ Ք․ ա․ XV դարում փարավոն Թութմոս III-ի գրավելուց հետո քաղաքը երեք հարյուր տարի եղել է Եգիպտոսի վարչական կենտրոնը։ Ամբողջությամբ վերակառտուցվել է XIX դիանստիայի փարավոնների կողմից (Ք․ ա․1292—1186 թվականներին)։ Այստեղ հայտնաբերվել է Ռամզես II արձանը և երկու կոթողներ Սեթի I կառավարման շրջանին վերագրվող։ Քաղաքը նշված է եգիպտական Թելլ-Ամարնայի արձանագրություններում Էխնաթոնի շրջանի։ Ծովի ժողովուրդների ներխուժումից հետո Եգիպտոսը կորցնում է իշխանությունը տարածաշրջանում և Ք․ա․ մոտ 1150-ական թվականներին հրդեհից հետո Եգիպտական շինությունները այլեւս չեն վերականգնվել։ Աստվածաշնչում նշվում է (սինոդական թարգմանությունը, Բեֆսան, Վեֆսան), սկզբում որպես քանանցիների քաղաք, որը Մանասեի ցեղը չի կարողացել նվաճել քանանիացիների ամուր կառույցների առկայության պատճառով. ապա որպես փղշտացիներ քաղաք, որի դարպասների վրա կախված էր Գելուվայի ճակատամարտում զոհվածի մարմինը, Սավուղ թագավորի օրոք, իսկ հետո որպես Իսրայելի հրեական թագավորության քաղաք Սողոմոն արքայի օրոք։ Բեյթ Շեանը հիշատակվում է Կարնաքի տաճարի արձանագրություններում, որը թալանվել է Շեշոնկ I փարավոնի Հուդայի թագավորության վրա արշավանքի ժամանակ Ք․ա 925 թվականինի։ Ք․ա․ 732 թվականին Ասորեստանի թագավոր Թիգլթպալասար III Հյուսիսային Իսրայելի թագավորության նվաճման ժամանակ ամբողջությամբ ավերվել է։ Ալեքսանդր Մեծի կայսրության փլուզումից հետո (Ք․Ա․ 323 թվական) քաղաքը անցել է Պտղոմեոսին։ Այդ ժամանակ քաղաքը կոչվում էր նաև Նիսա (առասպելական Դիոնիսոսի ծննդավայրի անոնով), Դիոնիսոսի պաշտամունքը դարձել է քաղաքի գլխավոր պաշտամունքը (դա նաև Պտղոմեոսի կարևոր պաշտամունքն էր)։ Պեղումներիի ժամանակ բացվել են Դիոնիսոսի տաճարի մնացորդները։ Ք․ ա 218 թվականին քաղաքը կամավոր կերպով անցավ Սելևկյանների (Անտիոքոս III) իշխանության ներքո, այնուհետև եղել Հուդայի թագավոր Ալեքսանդր Յաննայայի (Ք․ ա․ 103-76 թվականներին) իշխանության տակ։ Պոմպեոսը քաղաքը կառավարում էր Հռոմի իշխանության տակ, բայց նրան թողել էր ինքնակառավարման, ինչպես նաև Դեկապոլիսի այլ քաղաքների։ Գաբինյոսը վերակառուցեց քաղաքը։ Հովսեփոս Փլավիոսը Նիսու-Սիֆոպոլիս է անվանել Դեկապոլիսի ամենամեծ քաղաքը (Դեսյատիգրադիա)(Bel. Iud. III, 446)։ Վեսպասիանոս քաղաքը դարձրել է իր հիմնական հենակետը 64 թվականի ամռան հրեական ապստամբության ժամանակ։ V դարի սկզբին քաղաքի դերը բարձրացավ, երբ Հռոմեական կյասրություն նահանգ Պաղեստինը բաժանվեց առանձին երեք պրովինցիաների, և Սկիֆոպոլը դարձավ Պալեստին II մայրաքաղաքը (մինչև 409 թվականը. ). Պրովինցիան զբաղեցնում էր Գալիլեան և հյուսիսային Սամարիան Գալիլեյան ծով շրջակայքը, ներառյալ Հորդանանի սահմանները։ Բեթ Շեյանի տարածքը հայտնի է բարձր բերքատվությամբ։ III դարում ռաբբի Շիմոն բեն Լախիշը քաղաքի բերքատվության մասին ասել է «Եթե դրախտը գտնվում է Իսրայելի երկրում, ապա նրա մուտքը Բեյթ Շեանն է»։ V դարի սկզբին Եգիպտոսից փախած վարդապետ-օրիգենիստները որոշել են բնակվել Բեյթ Շեանում, քանի որ բազմաթիվ արմավենիները առևտրի համար հումք էին տալիս, որով արտադրում էին թելեր և զանբյուղներ։ Բեյթ Շեանի տարածքում տեղումները քիչ են, քաղաքը գտնվում է անապատի եզրին, ձգվելով Գալաադից հարավ Նեգեև։ Այնուամենայնիվ, ջրերի առատությունը և անխափան մատակարարումը 30 բանկան աղբյուրներից, որոնք բերում են տարեկան 130 միլիոն մ3 ջուր, ինչը բավարար էր ողջ տարածաշրջանի ոռոգման համար։ Հռոմեական և վաղ բյուզանդական շրջաններում Սքյիտոպոլը խոշոր առևտրի կենտրոն էր։ Ջրերի առատությունը, շրջակա արոտավայրերը և առևտրային հարաբերությունները հարմար է գործվածքների արտադրության համար։ Էդիկտ Դիոկլետինան գների մասին թվարկում է կտորների հինգ «ապրանքանիշեր», առաջին տեղում սկիֆոպոլսիկն էր։ Էդիկտը 374 թվականին նշում է Սկիֆոպոլում բանակի կարիքների համար պետական վուշի գործարանը (linyphia), և տարբերում էր «linteones» (պետական գործարանի ստրուկները) և «linyfos» (վուշագործ ջուլհակներ)։ 359 թվականին քաղաքում կայացել է Սկիֆապոլի գործընթացը Կոստանդիոս II կայսրի դեմ հանցագործության մեղավորների գործը։