cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Շնչառություն
Ստորին օդատար ուղիներ
Շնչափողը ստորին մասում բաժանվում է երկու խոշոր բրոնխների, որոնք կառուցվածքով նման են շնչափողին։ Նրանց ներքին մակերեսը նույնպես պատված է թարթչավոր էպիթելով։ Մեկ օրում օդատար ուղիների մակերեսից գոլորշիանում է 0,5 լ հեղուկ։ Շնչուղիների բորբոքման ժամանակ ավելի շատ լորձ է արտադրվում և հեռացվում հազի միջոցով։ Բրոնխները մտնում են թոքերի մեջ, որոնք շնչառական համակարգի վերջին բաժինն են։
Թոքեր
Թոքերը զույգ օրգաններ են,որոնք տեղադրված են կրծքավանդակում, գրավում են գրեթե նրա ամբողջ խոռոչը։ Թոքերը նման են հատած կոնի։ Գագաթով ուղղված են վեր, հիմքով՝ ցած և հենվում են ստոծանուն։ Թոքերը խոր ակոսներով բաժանվում են բլթերի։ Աջ թոքը մեծ է և կազմված երեք բլթերից, ձախը՝ երկու բլթերից (երրորդ բլթի տեղը կրծքավանդակում զբաղեցնում է սիրտը)։ Թոքերը ծածկված են շարակցական հյուսվածքի ամուր թաղանթով՝ թոքամզով։ Այն ունի երկու թերթիկ՝ ընդերային, որը բոլոր կողմերով ծածկում է թոքերը, և նրա շարունակությունը կազմող առպատային թերթիկ, որը ծածկում է կրծքավանդակի պատերը։ Երկու թերթիկների միջև գոյանում է թոքամզային խոռոչ, լցված թոքամզային հեղուկով, որով օծվում է նրանց մակերեսը և շնչառական շարժումների ժամանակ փոքրացնում շփումը։
Յուրաքանչյուր թոքի մեջ մտնում է մեկ բրոնխ, բազմակի ճյուղավորվելով վերածվում մանրագույն բրոնխների, որոնք ավարտվում են մանրադիտակային մեծություն ու կառուցվածք ունեցող թոքաբշտիկներով և նմանվում խաղողի ողկույզի։
Թոքաբշտիկները կազմված են միաշերտ բջիջներից, արտաքուստ ծածկված են արյունատար մազանոթների խիտ ցանցով և լցված են մթնոլորտային օդով։ Թոքաբշտիկները կամ ալվեոլները շնչառական «ծառի» կույր ծայրերն են։ Կույր ասելով հասկանում ենք, որ օդը ինչ ճանապարհով որ մտել է այնտեղ, նույն ձևով էլ պետք է դուրս գա։ Առողջ չափահաս մարդու յուրաքանչյուր թոքում կա մոտավորապես 400 միլիոն թոքաբշտիկ, որոնց ընդհանուր մակերեսը 150 մ2 է։ Փաստորեն, թոքերի շնչառական մակերեսը 70-100 անգամ մեծ է մարդու մաշկի մակերեսից։
Շնչառական համակարգի այն բաժինները, որտեղ գտնվող օդը չի մասնակցում գազափոխանակությանը կոչվում է մեռյալ տարածություն։ Այն կարող է լինել անատոմիական՝ օդատար ուղիների ներսում և ֆիզիոլոգիական։ Վերջինիս կազմում մտնում են նաև իրենց գործառույթը կորցրած թոքաբշտիկները, որոնք լված են օդով։
Շնչառական շարժումներ
Մարդկանց, ինչպես նաև  այլ կաթնասունների մոտ շնչառությունն իրականանում է շնչառական մկանների՝ ստոծանու և միջկողային մկանների գործունեությամբ, կրծքավանդակի ծավալի փոփոխության շնորհիվ։ Միջկողային մկանների կծկումից, կողոսկրերը բարձրանում են, կրծքավանդակի ծավալը մեծանում են դեպի կողքեր և առաջ ուղղությամբ ։ Ստոծանու մկանների կծկումից նրա գմբերթները հարթվում են, իջնում ներքև, որից որովայնի օրգանները հրվում են ցած, և կրծքավանդակի ծավալը մեծանում է դեպի ներքև ուղղությամբ։ Այս պահին թոքամզային ճնշումն ավելի է փոքրանում մթնոլորտային ճնշման համեմատ։ Դրա հետևանքով թոքերն ինքնաբերաբար հետևելով կրծքավանդակի ծավալի մեծացմանը ձգվում են, և մթնոլորտային օդը շնչուղիներով թափանցում է թոքաբշտիկների մեջ. կատարվում է ներշնչում։ Դրանից հետո միջկողային մկանների թուլացման հետևանքով կողոսկրերն իրենց ծանրությունից իջնում են ցած, իսկ ստոծանու մկանների թուլացումից ու որովայնի օրգանների ճնշումից ստոծանին բարձրանում է վեր, և կրծքավանդակի, հետևաբար նաև թոքերի ծավալները փոքրանում են։ Թոքաբշտիկներից օդը դուրս է մղվում և օդատար ուղիներով հեռացվում օրգանիզմից.կատարվում է արտաշնչում։
Ուժեղ ներշնչմանը մասնակցում են նաև ներշնչման լրացուցիչ մկանները, որոնք միջանկյալ կապեր առաջացնելով անրակների հետ՝ միացնում են կողոսկրերը և կրծոսկրը պարանոցային ողին և գանգի հիմքին։ Այս մկանները մեծացնում են ներշնչման ուժը, որը  բերում է կրծքավանդակի խոռոչի ծավալի մեծ փոփոխության ։ Արտաշնչման ժամանակ, հանգիստ վիճակում, ներշնչման բոլոր մկանները հանգստանում են՝ վերադարձնելով կրքավանդակը և որովայնը հանգստի վիճակի, որն բնորոշվում է անատոմիական առանձգականությամբ ։ Այս տեսանկյունից թոքերը պարունակում են օդի մնացորդային ֆունկցիոնալ ծավալ, որը հասուն մարդու մոտ կազմում է 2,5-3,0 լիտր ։
Ուժեղ արտաշնչմանը մասնակցում են նաև որովայնի խոռոչի և իրանի մկանները։
Ծանր շնչառության ժամանակ, օրինակ մազվելու ընթացքում, արտաշնչումը հրահրում է ներշնչման մկանների թուլացումը (ինչպես հանգտի ժամանակ), սակայն այս դեպքում, բացի դրանից, որովայնի մկանները ստիպում են կրծքավանդակին շարժվել ներքև (առջևից և կողքերից)։ Սա ոչ միայն փոքրացնում է կրծքավանդակի խոռոչը, այլ նաև հրում է որովայնի օրգանները դեպի ստոծանի, որը, հետևաբար, խորը թափանցում է կրծքավանդակի խոռոչ։ Արդյունքում փոքրանում է թոքերի մնացորդային ֆունկցիոնալ ծավալը։ Սակայն թոքերը չեն կարող ամբողջությամբ դատարկվել։ Հասուն մարդու օրգանիզմում, ծայրահեղ դեպքում, առավելագույն արտաշնչումից հետո մնում է առնվազն մեկ լիտր մնացորդային օդ։
Ստոծանու մասնակցությամբ շնչառությունը ստիպում է որովայնի մկաններին ռիթմիկ ձևով կծկվել և թուլանալ։  Ուստի, հաճախ այն կոչվում  է «որովայնային շնչառություն»։ Այս տերմինները հաճախ փոխանակաբար օգտագործվում են, քանի որ նկարագրում են նույն գործողությունը։
Հատկապես դժվարեցված շնչառության ժամանակ, երբ ակտիվանում են ներշնչման լրացուցիչ մկանները, ինչպես նշվեց վերևում, անրակները բարձրանում են վերև։ Ներշնչման մկանների օգտագործման այս արտահայտումը ներշնչման ժամանակ երբեմն անվանում են անրակային շնչառություն, որը դիտվում է ասթմայի ժամանակ և թոքերի քրոնիկ օբստրուկտիվ հիվանդությամբ տառապող մարդկանց մոտ։
Գազափոխանակությունը թոքերում
Հիմնական հոդված՝ Գազափոխանակություն
Շնչառության հիմնական նպատակը մթնոլորտային օդը տեղափոխելն է դեպի ալվեոլներ, որտեղ տեղի է ունենում արյան մեջ եղած գազերի հետ փոխանակում։
Քանի որ թոքային մազանոթային արյունը հավասարակշռվում է թոքերի այս գործնականում անփոփոխ խառնուրդի հետ, ուստի զարկերակային արյան մեջ գազերի մասնակի ճնշումները նույնպես չեն փոխվում յուրաքանչյուր շնչառական ցիկլում։ Այդ պատճառով էլ հյուսվածքները շնչառական ցիկլում չեն ենթարկվում արյան մեջ թթվածնի և ածխածնի երկօքսիդի լարվածության փոփոխություններին, և լրացուցիչ կարիք չկա ծայրամասային ու կենտրոնական քեմոընկալիչներին հսկել արյան մեջ գազերի քանակությունը։ Այսպիսով, շնչառության արագության հոմեոստատիկ հսկողությունը պարզապես կախված է թթվածնի և ածխաթթու գազի մասնակի ճնշումներից։ Այն նաև պահպանում է արյան թթվայնության կայունությունը ։
Թոքաբշտիկների օդի և մազանոթների արյան միջև գազափոխանակությունը կատարվում է բացառապես գազերի դիֆուզիայի օրենքով, որին նպաստում է թթվածնի և ածխաթթու գազի լարվածության տարբերությունը։ Թոքաբշտիկներում թթվածնի լարվածությունն ավելի մեծ է, քան երակային մազանոթների արյան մեջ, ուստի թոքաբշտիկներից թթվածինը թափանցում է արյան մեջ։ Ածխաթթու գազի լարվածությունը մեծ է երակային մազանոթների արյան մեջ, որտեղից էլ այդ գազն անցնում է թոքաբշտիկների մեջ և արտաշնչելիս հեռանում օրգանիզմից։ Հետևաբար երակային արյունը վերածվում է զարկերակային արյան։
Թոքաբշտիկներից արյան մեջ թափանցած թթվածնի միայն չնչին մասն է (2 %) լուծվում արյան պլազմայում։ Մեծ մասը թափանցում է էրիթրոցիտների մեջ, կապվում հեմոգլոբինի հետ և առաջացնում օքսիհեմոգլոբին անկայուն նյութ։ Հանգիստ ժամանակ թոքերից հեռացող մեկ լիտր զարկերակային արյունը պարունակում է մոտավորապես 200 մլ թթվածին, իսկ թոքեր մտնող մեկ լիտր երակային արյունը՝ մոտավորապես 120 մլ թթվածին։ Տարբերությունը վկայում է, որ արյունից ամբողջ թթվածինը չի անցնում հյուսվածքների մեջ։
Գազափոխանակությունը հյուսվածքներում
Զարկերակային արյունն ավելի հարուստ է թթվածնով, քան հյուսվածքների բջիջները։ Հետևապես հյուսվածքներում օքսիհեմոգլոբինը քայքայվում է, անջատված թթվածինը դիֆուզիայի օրենքով թափանցում է բջիջների մեջ և օգտագործվում օքսիդացման գործընթացներում։
Հյուսվածքներում մշտապես իրականացնող նյութափոխանակության ընթացքում որպես վերջնական արգասիք առաջանում է ածխաթթու գազ,որի պարունակությունը բջիջներում ավելի շատ է, քան զարկերակային արյան մեջ։ Ուստի այն դիֆուզվում է արյան մեջ և միանում թթվածնից ազատված հեմոգլոբինին, առաջացնելով կարբոհեմոգլոբին (կարբամինոհեմոգլոբին) անկայուն միացություն։ Ածխաթթու գազի մի մասն էլ մտնում է հեշտ տարրալուծվող որոշ աղերի բաղադրության մեջ։ Այսպիսով, հյուսվածքներում զարկերակային արյունը վերածվում է երակայինի։ Թոքերի մազանոթներում կարբոհեմոգլոբինը քայքայվում է, նրանից անջատվում է ածխաթթու գազը և անցնում թոքաբշտիկների մեջ։ Միաժամանակ↵երակային արյան մեջ առաջացած անկայուն աղերը տարրալուծվում են, և անջատված ածխաթթու գազը նույնպես հեռանում է։
Թոքերի կենսական տարողություն
Օրգանիզմի տարբեր վիճակներում ներշնչվող և արտաշնչվող օդի քանակը փոխվում է։ Ֆիզիկական աշխատանքի ժամանակ թոքերի օդափոխությունը մեծանում է, իսկ հանգիստ ժամանակ փոքրանում։ Օրվա ընթացքում շնչառական շարժումների թիվը կազմում է 21100։ Բնականոն պայմաններում չափահաս մարդը հանգիստ ներշնչում և արտաշնչում է 500 սմ3 մթնոլորտային օդ։ Դա կոչվում է շնչառական ծավալ։ Ի դեպ, այդ օդից միայն 360 սմ3-ն է հասնում թոքեր, իսկ մնացած 140 սմ3-ը մնում է շնչառական ուղիներում և գազափոխանակությանը չի մասնակցում։ Ամենախոր ներշնչումից հետո արտաշնչված օդի առավելագույն քանակը կոչվում է թոքերի կենսական տարողություն։ Բնականոն հանգիստ պայմաններում չափահաս մարդու թոքերի կենսական տարողությունը 3-5 լ (3500 սմ3) է։ Այդ քանակը կարող է տատանվել կախված մարմնաչափից, սեռից, մարմնի դիրքից, մարզվածությունից։ Օրինակ, կանանցը՝ 3-3,5 լ (3500 սմ3) է,6 տարեկան երեխայինը՝ 1200 սմ3 է, տղամարդկանցը՝ 4,5-5 լ (4500 սմ3), մարզվածներինը՝ 6 լ, իսկ մարզիկները՝ մինչև 9 լ (9000 սմ3)։ Թոքերի կենսական տարողությունը որոշվում է շնչաչափով։
Ամենախոր արտաշնչումից հետո թոքերում պահպանվում է մոտ 1000 սմ3,այսպես կոչված,մնացորդային օդ,որի պատճառով թոքերը չեն դատարկվում մինչև վերջ, նույնիսկ մահից հետո։ Այդ է պատճառը, որ թոքերի ծավալը լիովին չի փոքրանում։
Շնչառության կարգավորում
Հիմնական հոդված՝ Շնչառության կարգավորում
Շնչառության կարգավորվում է երկարավուն ուղեղում գտնվող շնչառական կենտրոնի և նյարդային համակարգի տարբեր բաժիններում գտնվող նեյրոնների միջոցով։ Շնչառական կենտրոնում տեղադրված են նեյրոններ, որոնք դրդում են ներշնչման փուլում և կոչվում են ներշնչական նեյրոններ, իսկ արտաշնչվող փուլում դրդվողներինը՝ արտաշնչական նեյրոններ։ Շնչառական կենտրոնից յուրաքանչյուր չորս վայրկյանը մեկ առաջանում են գրգիռներ, որոնք հաղորդվում են ողնուղեղ, ապա կրծքավանդակի միջկողային մկաններին և ստոծանուն։ Դրա շնորհիվ մկանները կծկվում են, և կրծքավանդակը լայնանում է, և տեղի է ունենում ներշնչում։ Նույն մկանների թուլացման հետևանքով տեղի է ունենում արտաշնչում։
Շնչառական կենտրոնի վրա որոշակի ազդեցություն են թողնում մեծ կիսագնդերի կեղևում տեղակայված բարձրագույն շնչառական կենտրոնները։ Դրանց ազդեցության հետևանքով շնչառության հաճախությունը փոխվում է խոսելու ընթացքում։
Արթուն և հարաբերական հանգստի պայմաններում չափահաս մարդը 1 րոպեում կատարում է մոտավորապես 16 շնչառական շարժում, քնած ժամանակ՝ 12։
Շնչառության հումորալ կարգավորումն իրականանում է արյան մեջ լուծված զանազան քիմիական նյութերով։ Մարմնի տարբեր օրգաններում և արյունատար անոթներում տեղադրված են զանազան քիմիաընկալիչներ,որոնց գրգռումից շնչառական կենտրոնին ազդակահոսք է հասնում արյան բաղադրության՝ թթվածնի,ածխաթթու գազի,ջրածնի իոնների պարունակության մասին և համապատասխանաբար կարգավորվում է շնչառությունը։
Երկարավուն ուղեղում տեղադրված կենտրոնները զգայուն են արյան մեջ և ողնուղեղային հեղուկում ածխածնի երկօքսիդի մասնակի ճնշման և թթվայնության նկատմամբ։ Զգայարանների երկրորդ խումբը չափում է զարկերակային արյան մեջ թթվածնի մասնակի ճնշումը։ Վերջիններս միասին հայտնի են որպես ծայրամասային քեմոընկալիչներ, որոնք տեղադրված են աորտայի և քնային զարկերակների պատերին։
Այս բոլոր քեմոընկալիչներից տեղեկատվությունը փոխանցվում է շնչառական կենտրոններ՝ երկարավում ուղեղ և Վարոլյան կամուրջ, որոնք զարկերակային արյան մեջ ածխածնի երկօքսիդի և թթվածնի նորմայից բարձր մասնակի ճնշման դեպքում կարգավորում է շնչառությունը՝ փոխելով նրա արագությունը և խորությունը։ Սրա միջոցով վերականգնվում է զարկերակային արյան մեջ ածխածնի երկօքսիդի նորմալ պարցիալ ճնշումը՝ 5.3 կՊա (40 մմ ս․ ս․), pH-ը՝ մինչև 7.4, և թթվածնի մասնակի ճնշումը՝ մինչև 13 կՊա (100 մմ ս․ ս․)։ Օրինակ վարժությունները մեծացնում են ակտիվ մկանների կողմից ածխածնի երկօքսիդի արտադրությունը։ Այդ ածխաթթու գազը դիֆուզիայի միջոցով անցնում է երակային արյուն և, ի վերջո, մեծացնում է զարկերակային արյան մեջ իր մասնակի ճնշումը։ Դրա հետևանքով դրդվում են երկարավուն ուղեղի ածխածնի երկօքսիդի քեմոընկալիչները։ Շնչառական կենտրոնները ստանալով այդպիսի տեղեկատվություն՝ ստիպում են մեծացնել շնչառության արագությունը և խորությունը այն չափի, որ ածխածնի երկօքսիդի և թթվածնի մասնակի ճնշումները զարկերակային արյան մեջ հավասարվեն հանգստի ժամանակ եղած ցուցանիշներին։ Թոքերի օդամատակարարման մասին շնչառական կենտրոնին տեղեկացնում են օդատար ուղիներում և թոքաբշտիկներում տեղադրված ընկալիչները։ Օդում թթվածնի պակասը ռեֆլեքսային հաճախացնում է շնչառական շարժումները։ Շնչառական կենտրոնները հաղորդակցվում են շնչառական մկանների հետ շնչառական նյարդերով, որոնցից ամենակարևորները ստոծանին նյարդավորողներն են։
Շնչառության կարգավորմանը մասնակցում են պաշտպանական ռեֆլեքսները՝ հազը և փռշտոցը։ Հազի միջոցով օդատար ուղիներից փոշին և մանրէները լորձի ավելցուկի հետ հեռացվում են բերանի խոռոչից, իսկ փռշտոցի դեպքում՝ քթի խոռոչից։ Երկու դեպքում էլ տեղի է ունենում կտրուկ արտաշնչում։ Շնչառության հաճախականությունը փոխվում է ոչ միայն ֆիզիկական աշխատանքի, այլև մարդու հուզական վիճակի փոփոխության դեպքում։ Հուզմունքի պահին շնչառությունը տեղի է ունենում ընդհատումներով, իսկ գերլարվածության ժամանակ՝ աղմկոտ և հաճախ։ Դրական զգայական իրավիճակում մարդու շնչառությունը դանդաղում է։
Ձայնը, հետևաբար խոսելը, երգելը առաջանում են արտաշնչելիս, սակայն այդ պահերին շնչառությունը չի փոխվում՝ շնչառությունը կարգավորող համակարգերի և շնչառական օրգանների համաձայնեցված աշխատանքի շնորհիվ։ Ինքնաբերաբար շնչառությունը կարող է սահմանափակվել լողը։ Անհնար է ճնշել շնչառությունը մինչև հիպօքսիայի աստիճան, սակայն մարզանքները կարող են մեծացնել շնչառական ծավալները․ օրինակ 2016թ․-ի փետրվարին իսպանական պրոֆեսիոնալ սուզորդը գերազանցեց աշխարհի ռեկորդը՝ պահելով շունչը ջրի տակ 24 րոպե ։
Գոյություն ունեն նաև շնչառության այլ ակամա ռեֆլեքսներ։ Դեմքի ընկղմվելը սառը ջրի մեջ հրահրում է, այսպես ասած՝ ընկղմելու ռեֆլեքս ։ Սա առաջին հերթին շնչառական ուղիների ջրի հոսքով փակվելու հետևանք է։ Այս դեպքում նյութափոխանակությունը դանդաղում է։ Դա կապված է վերջույթների և որովայնային օրգանների արյան անոթների ուժգին սեղմամբ։ Սա տնտեսում է թոքերում և արյան մեջ գտնվող թթվածինը ընկղմվելու ժամանակ բացառապես սրտի և գլխուղեղի համար։ Այս ռեֆլեքսը հատկապես գործում է այն կենդանինների մոտ, որոնք մշտապես կարիք ունեն ընկղմվելու սառը ջրում, օրինակ՝ պինգվինները, փոկերը և կետերը  ։ Այն նաև ավելի արդյունավետ է երեխաների համար, քան թե մեծահասակների ։
Ներշնչվող և արտաշնչվող օդի բաղադրությունը
Ներշնչման և արտաշնչման ճշգրիտ, ռիթմիկ հերթափոխման շնորհիվ թոքերում և թոքաբշտերում պահպանվում է կայուն գազային բաղադրություն։
Ներշնչվող օդը պարունակում է մոտ 79 % ազոտ, 21 % թթվածին և 0,03 % ածխաթթու գազ (ածխածնի երկօքսիդ)։ Նրանում կան նաև քիչ քանակությամբ գոլորշիներ, իներտ գազեր։ Արտաշնչվող օդում թթվածինը կազմում է 16 %, ածխածնի երկօքսիդի խտությունը աճում է մինչև 4 %,, որը մոտ 100 անգամ գերազանցում է ներշնչվող օդում իր պարունակությունից, ավելանում է նաև ջրային գոլորշիների քանակը։ Ազոտի և բոլոր մնացած գազերի պարունակությունը չի փոխվում ։
Ստորջրյա սուզորդները տեխնիկական փորձարկման ժամանակ կարող են շնչել թթվածնով և հելիումով հարուստ շնչառական գազային խառնուրդով։ Երբեմն բժշկական օգնության տակ գտնվող հիվանդներին տրվում է թթվածնային և անալգետիկ գազեր։ Տիեզերական հագուստներում այն մաքուր թթվածինն է ։ Այնուամենայնիվ, դա պահպանվում է երկրի մթնոլորտային ճնշման մոտավորապես 20%-ի պայմաններում, որպեսզի կարգավորվի ներշնչման արագությունը։
Միջավայրի վնասակար գազերի ազդեցությունը
Միջավայրի վնասակար գազերը, ընկնելով թոքեր,հաճախ առաջացնում են կայուն միացություններ և պահվում հյուսվածքներում։ Այդպիսի դեպքերում թունավորման վտանգը կախված է ոչ միայն վնասական նյութերի քանակից, այլև այդ միջավայրում մարդու մնալու տևողությունից։ Մթնոլորտի օդում վնասակար նյութեր կարող են լինել արդյունաբերական գազային թափոնները, ավտոմեքենաների արտանետումները, կենցաղում օգտագործվող լաքերը, ներկերը և այլ տեսակի ցնդող գազերը։ Վնասակար գազերից է ածխածնի մոնօքսիդը՝ CO-ն կամ շմոլ գազը,որը հեմոգլոբինի հետ առաջացնում է կայուն միացություն և օրգանիզմում զարգացնում է թթվածնային քաղց։ Երկարատև թթվածնային քաղցը կարող է մահվան պատճառ դառնալ։
Արտաքին միջավայրի ազդեցությունը շնչառության վրա
Մարդու և կենդանիների կենսագործունեության համար կարևոր նշանակությունի ունի մթնոլորտային օդի բաղադրությունը, որը կարող է փոխվել արտաքին միջավայրի տարբեր պայմաններում։ Մթնոլորտային օդում թթվածնի քանակը վերականգնվում է բույսերի շնորհիվ։ Սակայն վատ օդափոխվող տեղերում, ներքնատներում, ինչպես նաև լեռներում նկատվում է թթվածնի անբավարարություն։
Շնչառությունը բարձրության վրա
Ծովի մակարդակից բարձրանալիս՝ մթնոլորտային ճնշումը փոքրանում է և, քանի որ ալվեոլները օդատար ուղիների շնորհիվ բաց են արտաքին օդի համար, թոքերում ճնշումը նույնպես փոքրանում է նույն արագությամբ բարձրությունից կախված։ Բարձրության վրա այնպես, ինչպես ծովի մակարդակին, կրկին անհրաժեշտ է ճնշման փոփոխություն՝ օդի թոքեր անցնելու համար։ բարձրության վրա շնչառությանը մեխանիզմը նման է ծովի մակարդակին շնչառությանը, սակայն առկա են հետևյալ տարբերությունները․
Մթնոլորտային ճնշումը էքսպոնենցիալ կերպով փոքրանում է բարձրության վրա՝ մոտավորապես կրկնակի անգամ նվազելով 5000 մ (18000 ֆութ) բարձրության վրա ։ Սակայն մթնոլորտային օդի կազմը գրեթե չի փոխվում 80կմ-ից ցածր բարձրությունների վրա՝ անընդհատ եղանակային փոփոխությունների շնորհիվ ։ Այդպիսով, թթվածնի կոնցենտրացիան օդում (մմոլ թթվածին յուրաքանչյուր 1լ օդում) նվազում է նույն արագությամբ, ինչ մթնոլորտային ճնշումը ։ Ծովի մակարդակին, որտեղ շրջակա միջավայրի ճնշումը մոտ 100 կՊա է, թթվածինը կազմում է մթնոլորտային օդի 21%-ը, իսկ նրա մասնակի ճնշումը 21 կՊա է (այսինքն 100կՊա-ի 21%-ը)։ Էվերերեստի գագաթին (8848մ կամ 29029 ֆութ), որտեղ ընդհանուր մթնոլորտային ճնշումը 33.7 կՊա է, թթվածին կրկին կազմում է մթնոլորտի 21%-ը, իսկ նրա մասնակի ճնշումը կազմում է ընդամենը 7.1 կՊա (քանի որ 33.7 կՊա-ի 21%-ը = 7.1 կՊա-ի) ։ Այդ պատճառով էլ ավելի մեծ ծավալով օդ է անհրաժեշտ ներշնչել, քան ծովի մակարդակին, որպեսզի նույն ժամանակահատվածում միևնույն քանակությամբ թթվածին շնչենք։
Ներշնչման ժամանակ օդը թոքեր մղող ճնշման գրադիենտը նույնպես փոքրանում է բարձրությունից կախված։ Թոքերի ծավալը կրկնապատկում է թուլացած ճնշումը ցանկացած բարձրության վրա։ Ծովի մակարդակի օդային ճնշման (100 կՊա) նվազելը հանգեցնում է 50 կՊա ճնշան գրադիենտի, բայց նույնը կատարվում է նաև 5500մ բարձրության վրա, որտեղ մթնոլորտային ճնշումը 50 կՊա է և թոքերի ծավալը կրկնապատկում է թուլացած ճնշումը մինչև 25 կՊա ճնշման գրադիենտ։ Գործնականում, քանի որ մենք շնչում ենք նուրբ, ցիկլային ձևով, որը առաջացնում է միայն 2-3 կՊա ճնշման գրադիենտներ, ուստի դա քիչ ազդեցություն է ունենում թոքերի ներթափանցման իրական հաճախության վրա և հեշտությամբ փոխհատուցվում է ավելի խորը շնչառությամբ ։ Օդի ցածր մածուցիկությունը բարձրության վրա թույլ է տալիս օդին ավելի հեշտ հոսել, ինչպես նաև օգնում է փոխհատուցել ճնշման գրադիենտի կամայական կորուստ։
Շնչառության վրա ցածր մթնոլորտային ճնշման բոլոր վերը նշված հետևանքները սովորաբար կարգավորվում են շնչառության րոպեական ծավալը մեծացնելու միջոցով (յուրաքանչյուր րոպեում ներշնչված կամ արտաշնչված օդի ծավալը), որի կատարման մեխանիզմը ինքնաբերաբար է։ Պահանջված հստակ աճը է որոշվում է շնչառական գազերի հոմոեստատիկ մեխանիզմով, որը կարգավորում է զարկերակային արյան մեջ թթվածնի և ածխածնի երկօքսիդի մասնակի ճնշումը։ Այս հոմոեստատիկ մեխանիզմը գերադասում է զարկերակային արյան մեջ ածխաթթու գազի մասնակի ճնշման կարգավորումը թթվածնի նկատմամբ ծովի մակարդակին։ Այսինքն, ծովի մակարդակի վրա զարկերակային արյան մեջ ածխածնի երկօքսիդի մասնակի ճնշումը պահպանվում է գրեթե 5.3 կՊա (կամ 40 մմ ս․ ս․) հանգամանքների լայն շրջանակի պայմաններում զարկերակային արյան մեջ թթվածնի մասնակի ճնշման հաշվին, որը կարող է տատանվել մեծ տիրույթներում՝ նախքան շտկող օդափոխիչ արձագանքի հայտնվելը։ Այնուամենայնիվ, երբ մթնոլորտային ճնշումը (հետևաբար, նաև մթնոլորտային թթվածնի մասնակի ճնշումը) ընկնում է 75% -ից ցածր ծովի մակարդակին նույն ցուցանիշից, թթվածնի հոմոեստազը կարևորվում է ածխածնի երկօքսիդի հոմոեստազի նկատմամբ։ Սա տեղի է ունենում մոտ 2500 մետր բարձրության վրա (8,200 ֆութ)։ Եթե ​​այս ընդհատումը համեմատաբար կտրուկ է ընթանում,ապա մեծ բարձրության վրա հիպերօդափոխությունը կարող է հանգեցնել զարկերակային արյան մեջ ածխածնի երկօքսիդի մասնակի ճնշման կտրուկ անկմանը, որի արդյունքում առաջանում է արյան պլազմայի pH-ի բարձրացում՝ հանգեցնելով շնչառական ալկալոիզի։ Սա բարձունքային հիվանդության պատճառներից մեկն է։ Մյուս կողմից, եթե թթվածնային հոմոեստազին անցումը թերի է, ապա հիպօքսիան կարող է բարդացնել կլինիկական պատկերը` պոտենցիալ մահացու արդյունքներով։
Բարձրունքային հիվանդությունից խուսափելու համար առաջարկվում է բարձրությունները նվաճել աստիճանաբար՝ ճանապարհն անցնել ընդհատումներով։
Առավել մեծ բարձրություններում խախտվում է մարդու հոգեկան ոլորտը՝ առաջանում է ինքնահսկման և գիտակցության կորուստ։ Առանց թթվածնասարքի այս պայմաններում գտնվելը և աշխատելը անհնար է։
Շնչառությունը խորքում
Ճնշումը մեծանում է ջրի խորության մեծացմանը զուգընթաց շուրջ 1 մթնոլորտ արագությամբ՝ 100 կՊա-ից փոքր-ինչ ավելի կամ 1 բար յուրաքանչյուր 10 մետրում։ Սուզորդների ջրի տակ շնչած օդը գտնվում է շրջապատի մթնոլորտային ճնշման տակ, հետևաբար ունի ֆիզիոլոգիական և կենսաքիմիական հետևանքների բարդ շարք։
Ծովերի, օվկիանոսների, լճերի խորքում, հանքահորերում մեծանում է թթվածնի և ազոտի լուծելիությունը արյան մեջ և ուրիշ հեղուկներում։ Ազոտն արյան մեջ գտնվում է լուծված վիճակում։ Ի տարբերությունում թթվածնի և ածխաթթու գազի, այն չի մասնակցում նյութափոխանակության գործընթացին։ Նրա դերը թթվածնի նոսրացումն է, այլապես գերթթվածնությունից օրգանիզմում կառաջանա թթվածնային թունավորում, շնչառությունը կդժվարանա։
Ջրի խորքից արագորեն մակերես բարձրանալիս արյան մեջ գերլուծված արտազատվում է պղպջակների ձևով, խցանում արյան անոթները և վտանգ սպառնում մարդու կյանքին։ Այս վիճակը հայտնի է կեսոնային հիվանդություն անվանումով, որից խուսափելու համար 60-85 մ և ավելի խորություններում աշխատելիս օգտագործում են հատուկ սարք, որի մեջ գազային խառնում ազոտի մի մասը կամ ամբողջը փոխարինվում է հելիում իներտ գազով։
Եթե չի ստացվում պատշաճ կերպով կառավարել, ապա սեղմված գազեր շնչելը ջրի տակ կարող է բերել մի քանի սուզվելու խանգարումների, որոնք ներառում են թոքսային բարոխանգարումը, չփոխհատուցող հիվանդությունը, ազոտային նարկոզը և թթվածնային թունավորումը։ Ճնշման տակ գտնվող գազերի ազդեցությունը առավել բարդանում է 1 կամ մի քանի այլ հատուկ գազային խառնուրդների օգտագործման դեպքում։
Օդը ապահովվում է սուզման կարգավորիչով, որը սուզման մխոցում փոքրացնում է բարձր ճնշումը մինչև շրջապատող միջավայրի ճնշման մակարդակին։ Շնչառական կարգավորիչների էֆեկտիվությունը կարևոր գործոն է սուզվելու տեսակին համապատասխան կարգավորիչի ընտրության ժամանակ։ Ցանկալի է, որ շնչառությունը կարգավորիչից կախված պահանջի քիչ ջանքեր, անգամ մեծ քանակությամ օդի մատակարարման ժամանակ։
Խորհուրդ է տրվում նաև, որ այն անխափան ապահովի օդի մատակարարումը, առանց դիմադրության կտրուկ փոփոխությունների ներշնչման կամ արտաշնչման ժամանակ։ Ուշադրություն դարձրեք աջ մասում տեղադրված գրաֆիկում արտաշնչման ժամանակ ճնշման սկզբնական աճին և ներշնչման ժամանակ՝ անկմանը, որը կատարվում է ի շնորհիվ դուրս հանող մխոցի։ Այն տեղադրված է կարգավորիչ վրա և ապահովում է օդի հեշտ հոսքը։ Շատ կարգավորիչներ ունեն ճշտգրտություն, որպեսզի փոխեն շնչառության հեշտությունը և այն կատարվի առանց որևէ ջանքերի։
Շնչառական օրգանների հիվանդություններ և դրանց կանխարգելումը
Շնչառության անոմալիաները ներառում են Կուսմալուի շնչառությունը, Բիոյի շնչառությունը և Չեին-Ստոկսի շնչառությունը։
Այլ շնչառական խանգարումները ներառում են կարճացված շնչառությունը, աղմկոտ շնչառությունը, շնչականգը, քնային շնչականգը (առավել հաճախ՝ քնային օբստրուկտիվ շնչականգը), բերանային շնչառությունը և խռմփոցը։ Շատերը կապված են շնչառական ուղիներ անանցանելիության հետ։ Հիպոպնեայի ժամանակ շնչառությունը բավականին դանդաղ է ընթանում, հիպերպնեայի ժամանակ՝ շատ արագ և խորը, որը հրահրվում է առավել մեծ քանակությամբ թթվածնի պահանջով, օրինակ ֆիզիկական ծանրաբեռնվածության դեպքում։ Գերօդափոխություն և թերօդափոխոխություն տերմինները նույնպես պատկանում են համապատասխանաբար հիպո- և հիպերպնեային, սակայն անհարմար իրավիճակներում կամ էլ հիվանդությունների դեպքում։ Սակայն այս տարբերությունը միշտ չէ պահպանվում, ուստի այս տերմինները հաճախ փոխանակաբար օգտագործվում են ։
Մի շարք շնչառական թեստեր կարող են օգտագործվել հիվանդությունների ախտորոշման համար, ինչպիսիք են օրինակ դիետիկ անհանդուրժողականությունը։ Ռինմանոմետրիայում օգտագործվում է ակուստիկ տեխնոլոգիաներ` քթի միջոցով օդի հոսքը ուսումնասիրելու համար ։
Հիվանդ մարդու քթի և բերանի խոռոչից հազալիս, փռշտալիս, խոսելիս և նույնիսկ արտաշնչման պահին դուրս են թափվում բազմաթիվ ջրային կաթիլներ, որոնք պարունակում են հիվանդաբեր մանրէներ։ Այդ մանրէները կարող են թափանցել առողջ մարդու օրգանիզմ օդակաթիլային ճանապարհով և առաջացնել շնչառական օրգանների բազմաթիվ հիվանդություններ, որոնցից են հատկապես գրիպը, տուբերկուլյոզը, անգինան, դիֆթերիան և այլն։
Գրիպ
Վիրուսային սուր վարակիչ հիվանդություն է։ Վարակը հիվանդից առողջին փոխանցվում է օդակաթիլային եղանակով։ Հիվանդի հազալու, փռշտալու, խոսելու ժամանակ արտաշնչված օդի և ցայտած թքի, լորձի կաթիլների մեջ գտնվող հարուցիչներն անցնում են առողջ մարդու շնչուղիները, վարակում նրան։ Վարակը փոխանցվում է նաև հիվանդի իրերի հետ շփվելիս։ Գրիպի հարուցիչները տեղակայվում են մարդու վերին շնչուղիների լորձաթաղանթում, որոնք բորբոքվում են, արտադրվում է մեծ քանակով լորձ, դժվարացնում շնչառությունը։ Հիվանդի ջերմությունը բարձրանում է, զգում է սարսուռ, թուլություն, գլխացավ, հազ, առատ արտադրությամբ փռշտոց, փսխում։
Գրիպը համարվում է «կայծակնային արագությամբ» տարածվող հիվանդություն, շատ հաճախ առաջացնում է համաճարակ։ Այն կանխելու նպատակով անհրաժեշտ է հիվանդին մեկուսացնել, պահպանել հիգիենայի կանոնները։
Կարմրուկ
Վիրուսային սուր վարակիչ հիվանդություն է, վարակը տարածվում է օդակաթիլային ճանապարհով, վերին շնչուղիների լորձաթաղանթով, որին բնորոշ են գրիպանման երևույթների առաջացում, ջերմաստիճանի բարձրացում, և մաշկի վրա ի հայտ է գալիս մանր կարմիր ցան։ Հիվանդին անհրաժեշտ է մեկուսացնել համապատասխան բուժում ստանալու համար։ Շատ կարևոր է հիվանդի խնամքը,վիտամիններով հարուստ սնունդը, մաքուր օդը։ Հիվանդացած օրգանիզմում մշակվում է հարուստ իմունիտետ։ Կարմրուկի դեմ արհեստական անընկալություն ստեղծվում է հակակարմրուկային պատվաստանյութով։
Թոքերի տուբերկուլյոզ
Հարուցիչները հիվանդից առողջ մարդու օրգանիզմ են թափանցում օդակաթիլային եղանակով և տեղակայվում թոքերի մեջ, այդտեղ ստեղծում բորբոթային օջախ։ Աստիճանաբար ախտահարվում են մեծ թվով թոքաբշտիկներ, և հյուսվածքը կարող է մահանալ։ Հիվանդի ջերմաստիճանը թեթև բարձրանում է, առաջանում է մշտական հազ, աշխատունակության նվազում։ Հիվանդին անպայման անհրաժեշտ է հիվանդանոցային, առողջարանային դեղամիջոցներով բուժում, բարձր կալորիականությամբ վիտամիններով հարուստ սնունդ, չոր, արևոտ կացարան, մաքուր օդ, հանգիստ։ Հիվանդությունը կանխելու նպատակով նորածնի կյանքի առաջին շաբաթում նախապաշտպանական պատվաստումներ են կատարում։
Թոքի քաղցկեղ
Հաճախ է հանդիպում ծխող մարդկանց շրջանում։ Որոշ բրոնխների էպիթելային հյուսվածքը կազմափոխվում է և աճում դեպի հարևան հյուսվածքներ։ Հիվանդի մոտ հաճախ է դիտվում չոր հազ, հյուծվածություն։ Հիվանդության ախտանիշներից է ավշային գեղձերի մեծացումը։ Հիվանդության ախտորոշումը կատարվում է ռենտգեն նկարահանման միջոցով։
Շնչառության հիգիենան
Ներշնչման պահին օդի հետ կարող են շնչուղիներ անցնել հիվանդաբեր բակտերիաներ,փոշի, որոնց մի մասը կպչում է վերին շնչառական ուղիների լորձաթաղանթի թարթիչավոր էպիթելին և վնասազերծվում լորձունքի կողմից։ Սակայն որոշ մանրէներ կարող են անցնել թոքեր և առաջացնել թոքաբորբ և այլն։ Կանխելու համար անհրաժեշտ է բնակարանը մաքրել խոնավ շորով, պետք է պահպանել անձնական հիգիենա, ինչպես նաև կոփել օրգանիզմը։
Եթե բնակարանում շատ մարդ կա, օդում թթվածնի քանակը պակասում է, շատանում է ածխաթթու գազը,ջրային գոլորշիները։ Այդպիսի պայմաններում մարդիկ դառնում են քնկոտ, արագ հոգնում են, գանգատվում են գլխացավից։ Մարդու առողջության համար անհրաժեշտ է թարմ օդ, բնակարանը պետք է հաճախ օդափոխել։ Կարևոր է նաև շնչառության ճիշտ ռիթմը, որը հեշտացնում է ֆիզիկական և մտավոր աշխատանքը։ Կրծքավանդակի նորմալ ձևավորման համար կարևոր պայման է գրասեղանի առջև ճիշտ նստելը, շնչառական մարզումներ կատարելը։ Անհրաժեշտ է զբաղվել սպորտով, քայլելիս ընդունել ուղղաձիգ կեցվածք, որը նպաստում է կրծքավանդակի լայնացմանը, մեծացնում է թոքերի կենսական տարողությունը։ Շնչառության հիգիենայի կարևոր պայման է նաև քթով շնչելը։ Պետք է պահպանել ձայնալարերը, խուսափել բարձր գոռալուց, որի հետևանքով կարող է ձայնը դառնալ խռպոտ և նույնիսկ խզվել։
Միջավայրի մաքուր օդն ապահովում է բնականոն գազափոխանակությունը։ Կանաչ բուսականությունն օդը մաքրում է փոշուց և վնասակար գազերից։ Ուստի անհրաժեշտ է մաքուր օդում հաճախ զբոսնել։
Ծխելը համարվում է ռիսկի գործոն
Ծխող մարդիկ հաճախ են հիվանդանում բրոնխիտով, թոքերի բորբոքումով, ասթմայով և տուբերկուլյոզով։ Նիկոտինի ազդեցության տակ քայքայվում են էպիթելային բջիջները, վնասվում ձայնալարերը։ Ծխախոտի ծուխը վտանգավոր է նաև շրջապատի մարդկանց համար, որոնք համարվում են պասիվ ծխողներ։ Ծխելը վտանգավոր է երիտասարդների, հատկապես դեռահասների համար։
Առաջին օգնությունը շնչառական օրգանների ախտահարման դեպքում
Ուտելու, խոսելու, հատկապես ծիծաղելու պահին, նաև երեխաների որոշ վտանգավոր խաղերի դեպքերում հնարավոր է շնչուղիների մեջ օտար մարմինների՝ ոսկոր, լոբի, ոլոռ, քար և այլ մանր իրերի հայտնվելը։ Քթի մեջ այդպիսի առարկաներ ընկնելու դեպքում անհրաժեշտ է փակել երկրորդ քթանցքը և փորձել փչելով արտաշնչմամբ հեռացնել օտար իրը։ Արգելվում է որևէ գործիքով հեռացնելու փորձերը, քանի որ ոչ հմուտ միջամտության դեպքում օտար մարմինը կթափանցի շնչուղիների ավելի խորը մասեր։ Շնչափող ընկած օտար մարմինը նախ փորձում են հեռացնել արհեստական հազի միջոցով։ Անհաջող փորձերից հետո կարելի է տուժածին երկտակել ծնկի վրա՝ փորով հենված դեպի ծունկը դիրքով, գլուխը ինչքան հնարավոր է դեպի ներքև, ապա մի քանի անգամ կտրուկ հարվածել մեջքին։ Եթե այդ ձևով նույնպես օտար մարմինը չի հեռացվում շնչափողից, անհապաղ անհրաժեշտ է դիմել բժշկի։ Որոշ հիվանդությունների՝ գրիպի, բրոնխիտի ժամանակ բորբոքվում է շնչուղիների լորձաթաղանթը, այտուցվում, նեղանում է նրանց լուսանցքը, իսկ մեծ քանակով արտադրված ու կուտակված լորձով խցանվում, որի հետևանքով շնչառությունը դժվարանում է, կարող է նաև դադարել։ Շնչադադար կարող է առաջանալ նաև զանազան թունավորումներից, էլեկտրահարումից, երբ շնչառական կենտրոնը «հրաժարվում է աշխատել» կամ էլ նրա «հրամանները» չեն հասնում շնչառական մկաններին։
Կողոսկրերի կոտրվածքի դեպքում ցավից դժվարանում է կրծքավանդակի շարժումների իրականացումը։ Որոշ պատահարներից թոքամիզը վնասվելիս նրա խոռոչի հերմետիկությունը, հետևաբար նաև բացասական ճնշումը վերանում է։ Թոքամզի ամբողջականությունը վերականգնելու նպատակով վնասված դաշտը յոդով վարակազերծվում է և փակվում բամբակ պարունակող թանզիֆե անձեռոցիկով, ապա առաձգական կտորով, որի վրայով կրծքավանդակը բինտով կապվում է։ Տուժածին վնասված կողմի վրա կիսապառկած կամ պառկած դիրքով տեղափոխում են բուժհիմնարկություն։
Առաջին օգնությունը ջրահեղձության, շնչահեղձության և էլեկտրահարության դեպքերում
Նշված բոլոր դեպքերում դժվարանում է մթնոլորտային օդի ներթափանցումը թոքեր։ Թթվածնի անբավարարության դեպքում ուղեղում կարող են տեղի ունենալ անդարձելի փոփոխություններ, ուստի անհրաժեշտ է ցուցաբերել արագ և հստակ օգնություն։
Ջրահեղձին ջրից հանելուց հետո անմիջապես անհրաժեշտ է բերանը և քիթը մաքրել, հեռացնել ջուրը թոքերից և ստամոքսից։ Այդ նպատակով տուժածին երկտակում են ծնկի վրա և կտրուկ շարժումներով սեղմում փորը և կրծքավանդակը կամ թափահարում (երեխային կարելի է կախել գլխիվայր, բռնել ոտքերից և թափահարել)։ Եթե շնչառությունը և սրտի աշխատանքը դադարել են, չպետք է սպասել մինչև շնչառական օրգաններից ջրի ամբողջ քանակի հեռացմանը։ Անհրաժեշտ է կատարել արհեստական շնչառություն և սրտի անուղղակի մերսում։
Շնչահեղձություն կարող է առաջանալ նաև կոկորդի և շնչափողի սեղմման դեպքում կամ լեզուն կուլ գալու հետևանքով։ Հաճախ դա ուղեկցվում է գիտակցության կարճատև կորստով։ Նման դեպքում պետք է արձակել օձիքը, լեզուն առաջ քաշել, իսկ գլուխը հետ թեքել։ Օգտակար է քթին մոտեցնել անուշադրի սպիրտ կամ այլ սուր հոտով նյութեր։ Վերջիններս գրգռում են շնչառական կենտրոնը, և շնչառությունը վերականգնվում է։ Տուժածին պետք է տալ տաք թեյ և ծածկել տաք շորով։
Էլեկտրահարումն առաջանում է կայծակի հարվածից կամ էլեկտրական բարձր հոսանքից։ Այս դեպքում տուժածին նախ պետք է հեռացնել էլեկտրական հաղորդչից (ռետինե ձեռնոցներով,կոշիկներով կամ չոր փայտե ձողով) և անջատել էլեկտրական հոսանքը։ Եթե էլեկտրական հոսանքը թույլ է, և մարդը ինքնուրույն գիտակցության է եկել, անհրաժեշտ է վնասված մասը վիրակապել և տեղափոխել հիվանդանոց, որովհետև սրտի անբավարար աշխատանքի պատճառով հիվանդը նորից կարող է կորցնել գիտակցությունը։ Ծանր վնասվածքի դեպքում պետք է կատարել արհեստական շնչառություն և սրտի անուղղակի մերսում։
Հասարակություն և մշակույթ
«Ոգևորություն» բառը գալիս է լատինական ոգի բառից, որը նշանակում է շունչ։ Պատմականորեն շնչառությունը հաճախ դիտվում է կյանքի ուժի գաղափարի տեսանկյունից։ Եբրայերեն Աստվածաշունչը վերաբերում է Աստծուն, ով շնչում է կավի մեջ կյանքով՝ Ադամին կենդանի հոգի դարձնելու համար (նեպեյշ)։ Այն նաև անդրադառնում է շնչին, որը վերադառնում է Աստծուն մահանալուց հետո։ Ոգի, կենսական ուժ, «Պոլինեզյան մանան», «Եբրայական շղթա» և հոգեբանական հոգին վերաբերում են շունչ հասկացությանը ։
Շնչառություն և տրամադրություն
Որոշ շնչառական ձևեր միտում ունեն որոշակի տրամադրությունների հետ կապված ի հայտ գալու։ Սրա շնորհիվ, տարբեր առարկաների պրակտիկանտները համարում են, որ նրանք կարող են պայմանավորել որոշակի տրամադրության առաջացումը` ընդունելով շնչառական այնպիսի օրինակ, որն ամենից հաճախ հանդիպում է այդ տրամադրության հետ։ Օրինակ, և, ամենայն հավանականությամբ, ամենատարածված առաջարկությունն այն է, որ ավելի խորը շնչառությունը, որն օգտագործում է ստոծանին և որովայնը, կարող է ավելի հանգիստ և վստահ զգացողություն խթանել։ Տարբեր առարկաների պրակտիկանտները հաճախ շեշտում են շնչառության կարգավորման կարևորությունը և նրա տրամադրության վրա տարբեր ձևերով ընկալվող ազդեցությունը։ Բուդիստները կարող են մտածել, որ այն օգնում է ներքին խաղաղության և առողջության հաստատմանը, որը խթանում է գործարար խորհրդատուների ընդհանուր առողջական վիճակը և ապահովում է աշխատանքով պայմանավորված սթրեսի ազատվելը։
Բույսերի շնչառություն
Բույսերի մեծ մասը լույսի տակ արտադրում է թթվածին, սակայն միաժամանակ բջիջներում ընթանում է նաև հակառակ գործընթացը՝ թթվածինն օգտագործվում է շնչառության ընթացքում։ Սենյակում, որտեղ կան շատ բույսեր, գիշերը կարելի է հետևել, թե ինչպես է փոքրանում թթվածնի կոնցենտրացիան, և մեծանում ածխաթթու գազի կոնցենտրացիան։
Իրականում, բույսերի կենդանի բջիջներում շնչառությունը տեղի է ունենում շուրջօրյա։ Պարզապես, լույսի տակ ֆոտոսինթեզի արդյունքում արտադրված թթվածնի քանակը գերազանցում է կլանված թթվածնի քանակին։ Այնպես ինչպես կենդանական բջիջներում, բուսական բջիջներում նույնպես բջջային շնչառությունը տեղի է ունենում հատուկ բջջային օրգանոիդներում՝ միտոքոնդրիումներում։
Բուսական և կենդանական բջիջներում մոլեկուլային մակարդակով ընթացող բջջային շնչառության իրականացման ընդհանուր սկզբունքները նման են։ Սակայն կապված այն հանգամանքի հետ, որ բույսերը վարում են հարաբերականորեն անշարժ կյանք, նրանց նյութափոխանակությունը անընդհատ պետք է հարմարվի արտաքին փոփոխվող պայմաններին, դրա համար էլ բույսերի բջջային շնչառությունն ունի որոշ առանձնահատկություններ (օքսիդացման լրացուցիչ եղանակներ, այլ ֆերմենտներ)։
Շրջակա միջավայրի հետ գազափոխանակությունը տեղի է ունենում հերձանցքների և կեղևի ճեղքերի միջոցով (ծառերի մոտ)։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Շնչառության ֆիզիոլոգիա Կատեգորիա:Մարդու ֆիզիոլոգիա
Կիտմա
Կիտմա, գետ Ռուսաստանում, հոսում է Ալթայի երկրամասով։ Գետաբերանը գտնվում է Կումիր գետի ձախ ափից 31 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը 26 կիլոմետր է։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր Կատեգորիա:Վերին Օբի ավազանային շրջանի գետեր
Քամալ Հասան
Քամալ Հասան (թամիլ.` கமல் ஹாசன், իրական անունը` Պարթհասարաթհի, ), հնդիկ դերասան, պրոդյուսեր, քաղաքական գործիչ, սցենարիստ, ռեժիսոր, արտակադրային երգիչ և բանաստեղծ։ Հիմնականում աշխատում է Չեննայում (Մադրաս) գործող թամիլական կինեմատոգրաֆում (Կոլլիվուդ)։ Արժանացել է բազմաթիվ մրցանակների, այդ թվում` 4 Ազգային կինոմրցանակի, Filmfare Awards` տղամարդու լավագույն դերի համար, 17 անգամ Հարավային Հնդկաստանի Filmfare Awards South ամենամյա մրցանակին , կառավարական Պադմա Շրի (1990 թ.) և Պադմա Բհուշան (2014 թ.) պարգևների ։ Արժանացել է նաև ֆրանսիական Արվեստների և գրականության շքանշանին (2016 թ.): Զբաղվում է բարեգործությամբ։
Կենսագրությունը
Քամալ Հասանը ծնվել է Հնդկաստանի Թամիլնադ նահանգի Պարամակուդի քաղաքում, իրավաբանի ընտանիքում։ Ունի երկու ավագ եղբայր, ովքեր նույնպես իրավաբաններ են և քույր, ով պարուհի է։ Առաջին անգամ Քամալ Հասանը էկրանին հայտնվել է 1960 թվականին, երբ վեց տարեկան էր։ 13 տարեկանում թողել է դպրոցը և ընդգրկվել թատերական խմբակում։ Նրա ողջ դերասանական կյանքն անցել է Մադրասի կինոստուդիաներում։
Առաջին գլխավոր դերը Քամալ Հասանը խաղացել է 1976 թվականին, իսկ առաջին Ազգային կինոմրցանակը ստացել է 1983 թվականին նկարահանված «Կիսալուսինը հայտնվում է երրորդ օրը» կինոնկարի համար ։ Նրա առավել հայտնի ֆիլմերից են «Ստեղծված են միմյանց համար» (1981 թ.), «Հերոսը» (1987 թ.), «Հնդիկը» (1996 թ.), «Տաս ավատար» (2008 թ.) և այլ ֆիլմեր։ Բացի այդ, նկարահանվել է նաև իր կողմից ստեղծված ֆիլմերում` «Ժամանակի շունչը» (2000 թ.), «Վիրումանդի» (2004 թ.), «Բազմադեմը» (2013 թ.) և այլն։
Անձնական կյանքը
1988 թվականին ամուսնացել է դերասանուհի Սարիկայի հետ։ Նրանք ամուսնացել են, երբ 1986 թվականին արդեն ծնվել էր նրանց դուստրը` այժմ դերասանուհի Շրութի Հասանը։ Նրանց երկրորդ դուստրը, այժմ նույնպես դերասանուհի Ակշարա Հասանը, ծնվել է 1991 թվականին։ 2002 թվականին Քամալ Հասանն ու Սարիկան ամուսնալուծվել են, քանի որ Քամալ Հասանը սիրավեպ էր սկսել դերասանուհի Սիմրանի հետ։ Սակայն այդ սիրավեպը շատ կարճ տևեց։
2003 թվականից Քամալ Հասանն ապրում էր դերասանուհի Գաուտամի Տադիմալայի հետ։ Նրանց հետ էին ապրում նաև Քամալ Հասանի դուստրերը` Շրութին և Ակշարան, ինչպես նաև Գաուտամիի դուստրը ։ 2016 թվականին, համացանցում սկսեցին լուրեր պտտվել Քամալ Հասանի և Գաուտամիի բաժանման մասին ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հնդիկ դերասաններ Կատեգորիա:Հնդիկ կինոռեժիսորներ Կատեգորիա:Հնդիկ սցենարիստներ Կատեգորիա:Հնդիկ ռեժիսորներ Կատեգորիա:Պադմա Բհուշան շքանշանի ասպետներ Կատեգորիա:Հնդիկ երգիչներ Կատեգորիա:Հնդիկ բանաստեղծներ Կատեգորիա:Հնդիկ պրոդյուսերներ Կատեգորիա:Հնդիկ կինոդերասաններ Կատեգորիա:Արվեստի և գրականության ֆրանսիական շքանշանի ասպետներ Կատեգորիա:Հնդկաստանի քաղաքական գործիչներ
Չոր, խիստ ցամաքային կլիմա
Չոր, խիստ ցամաքային կլիմա, ՀՀ-ում ձևավորվում է Արարատյան գոգավորության մինչև 1000 մ բարձրություններում։ Ձմեռը ցուրտ է, գերակշռում են սառնամանիքային եղանակները, հունվարին օդի միջին ջերմաստիճանը -4 °C է, նվազագույնը՝ -33 °C: Հաստատուն ձնածածկույթ առաջանում է ոչ ամեն տարի։ Գարունը կարճատև է, մեղմ, ամառը՝ տևական (4-5 ամիս), շոգ, չոր՝ արևոտ եղանակների գերակշռությամբ։ Հուլիս-օգոստոսին օդի միջին ջերմաստիճանը 26 °C է, առավելագույնը՝ 42 °C: Աշունը մեղմ է, տևական, տաք՝ անհողմ եղանակների գերակշռությամբ։ Անսառնամանիք ժամանակաշրջանը 230 օր է, 0 °C-ից բարձր ջերմաստիճանների գումարը՝ 4600 °C, տարեկան տեղումները՝ մինչև 300 մմ։ Լանդշաֆտը անապատային և կիսաանապատային է։ Մշակում են ջերմասեր բանջարաբոստանային բույսեր և ծառատեսակներ՝ դեղձենի, ծիրանենի, խաղող և այլն։
Կատեգորիա:Կլիմա
Դալիլար (լեռնագագաթ)
Դալիլար, լեռնագագաթ Փոքր Կովկաս լեռնահամակարգում, Գանձակի լեռներում։ Հիշատակված է «Ազգագրական հանդեսում» ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Լեռնագագաթներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի լեռնագագաթներ
Aphodius plagiatus
Aphodius plagiatus, աֆոդին ենթաընտանիքի թերթաբեղիկավորների տեսակ։ Բնակվում են յուղոտ հողերում։ Իմագոն ունի 3-4.1 մմ երկարություն։ Մարմինը սև է։ Ենթաթևերը սովորաբար ունեն բրոնզագույն փայլ, շատ հազվադեպ երկայնական կարմիր լանջագոտիով։ Ենթաթևերը շատ նուրբ են, որի կետերը ատամնավորում են ակոսիկի եզրերը։ Ակոսիկների միջև ընկած տարածությունը հարթ է։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Թերթաբեղիկավորներ
Երանաող
Երանաող, լեռ Պոնտական լեռնահամակարգում։ Խոտրջի շրջանում, Ճիճապաղ գյուղի մոտ։ Կիպերտի քարտեզում (Բեռլին 1910) նշանակված է Խոտորջուրդաղ անունով ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Թուրքիայի լեռներ
Տեյե (Արյեժի գավառ)
Տեյե (Teilhet), համայնք Ֆրանսիայում, որը գտնվում է Միջին Պիրենեյան մարզի Արյեժ գավառում։ Մտնում է Միրպուա կանտոնի կազմի մեջ։ Հանդիսանում է ՍԵն Ժիրոն շրջանը։
Համայնքի INSEE կոդ՝ 09309։
Բնակչություն
Համայնքի բնակչությունը 2008 թվականին կազմում էր 184 մարդ։
Տնտեսություն
2007 թվականի տվյալներով 114 աշխատունակ տարիքի մարդկանցից (15-64 տարեկան) 80-ը տնտեսապես ակտիվ էին, 34-ը անգործունակ (ակտիվության ցուցանիշը 70,2 %, 1999 թվականին եղել է՝ 69,0 %)։ 80 աշխատունակ բնակիչներից 77-ը աշխատում էին (45 տղամարդ և 32 կին), անաշխատանք էին 3-ը (1 տղամարդ և 2 կին)։ 34 անգործունակ մարդկանցից 11-ը աշակերտներ կամ ուսանողներ են, 9-ը թոշակառու, 14-ը անաշխատունակ էին այլ պատճառներով ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի համայնքներ
Ռուսական ռազմանա՛վ, գնա գրողի ծոցը
«Ռուսական ռազմանա՛վ, գնա գրողի ծոցը» (Русский военный корабль, иди на хуй), համացանցային մեմ, արտահայտություն, որն արտաբերվել է 2022 թվականի փետրվարի 24-ին ուկրաինացի սահմանապահի կողմից՝ ի պատասխան ռուսական ռազմանավի անձնակազմի կողմից հանձնվելու վերաբերյալ առաջարկին։ Իրադարձությունը տեղի է ունեցել Ուկրաինա Ռուսաստանի ներխուժման ժամանակ, երբ ռուսական ռազմանավը հարձակում էր նախապատրաստում Զմեյնի կղզու վրա։ Այդ ռուսական ռազմանավը ՌԴ Սևծովյան նավատորմի ֆլագմանական նավն էր՝ «Մոսկվա» հածանավը  , իսկ արտահայտության հեղինակը՝ ուկրաինացի սահմանապահ Ռոման Վալենտինովիչ Գրիբովը ։
Ուկրաինան, ավելի ուշ, վերականգնում է կղզու նկատմամբ վերահսկողությունը։ Այդ կղզում ուկրաինական դրոշը դարձյալ ծածանվել է հունիսի 30-ին։ Ռոման Գրիբովը, գերությունից վերադառնալուց հետո, պարգևատրվում է ։ 2022 թվականի ապրիլի 14-ին «Մոսկվա» հածանավը կործանվում է։ Ուկրաինանական կողմը պնդում է, որ նավը շարքից դուրս է եկել իր հրթիռակոծության հետևանքով, իսկ ռուսական կողմը նշում, որ այն վնասվել է սպառազինության պայթյունի և դեպի նավահանգիստ դրա քարշարկման հետևանքով։ Անկախ փորձագետները ևս նշում են ուկրաինական կողմի վարկածը։ Ըստ դրա՝ 2022 թվականի ապրիլի 13-ին Ուկրաինայի ռազմածովային ուժերը «Նեպտուն» թևավոր հրթիռներով հարվածներ են հասցրել նավին  ։
Պատմություն
BBC-ի ռուսական ծառայության համաձայն՝ ռուսական ռազմանավի առաջարկը հետևյալն է եղել. «Զմեյնի կղզի։ Ես ռուսական ռազմանավն եմ։ Արյունահեղությունից խուսափելու համար՝ առաջարկում եմ զենքերը ցած դնել և հանձնվել։ Հակառակ դեպքում ձեր ուղղությամբ հարված կհասցվի։ Լսո՞ւմ եք, Զմեյնի։ Կապի ավարտ» ։
Փետրվարի 28-ին Ուկրաինայի ռազմածովային ուժերի հրամանատարական կազմը հայտարարեց, որ Զմեյնի կղզու ուկրաինացի զինվորականները ողջ են, բայց, ըստ առկա տվյալների, գտնվում են ռուսական գերության մեջ ։ Լրացուցիչ տեղեկատվություն այն մասին, թե արդյոք կղզում գտնվող ուկրաինացի զինվորականներին կհանձնվի Ուկրաինայի հերոսի կոչում, թե ոչ, ինչպես նաև այդ կոչումով արդյոք կպարգևատրվեն միայն զինվորականները, թե կղզում գտնվող բոլոր անձինք, հաջորդող շաբաթներին չէր փոխանցվում։
Մարտի 27-ին ռուսաստանցի լրագրողներին տված հարցազրույցում, որոնց թվում էին «Meduza-ի», «КоммерсантЪ-ի», «Новая газета-ի», «Дождь»-ի լրագրողները և «Зыгарь» յութուբյան ալիքի հեղինակ Միխայիլ Զիգարը, Ուկրաինայի նախագահ Վոլոդիմիր Զելենսկին լրագրողների խնդրանքով անդրադարձել է ռուսական ռազմանավի պատմությանը և նշել, թե ինչ է իրականում այնտեղ տեղի ունեցել ։
Ընդհանուր առմամբ, ռուսական կողմի հետ փոխանակվել է Զմեյնի կղզու 19 զինվորական, այլ ոչ 13, ինչպես նշվում էր ի սկզբանե։ Նրանց թվում է նաև եղել Գրիբովը, որին վերագրվում է ռուսական ռազմանավին ուղղված արտահայտությունը։
Հանրային ընկալում
BBC-ի ռուսական ծառայությունը նշում է, որ «ուկրաինական սահմանապահների կողմից արտաբերված անպարկեշտ արտահայտությունը որոշ օգտատերեր սոցիալական ցանցերում դնում են իրենց օգտահաշիվների գլխավոր նկարների վրա» ։
Ամերիկյան Navy Times թերթը գրել է, որ սոցիալական ցանցերում ուկրաինացիներն այդ արտահայտությունն ընկալել են որպես համախմբման կոչ, իսկ այն տարածվել է ողջ աշխարհում Ուկրաինայի կողմնակիցների մոտ ։ Իր հերթին The Week լրատվական թերթը արտահայտությունը համեմատել է «Հիշիր Ալամո» արտահայտության հետ, որը 19-րդ դարում կիրառում էին Տեխասի միսիայի (միսիոներների համայնքի) պաշտպանները ։
Մշակույթի ռուսաստանցի պատմաբան Եվգենի Երմոլինը զուգահեռներ է անցկացրել հանձնվելու առաջարկին ուկրաինացի սահմանապահների պատասխանի և թուրք սուլթանին զապորոժցիների նամակի միջև ։
Կիրառում
Արտահայտությունն ակտիվորեն օգտագործվում է Ուկրաինայի ողջ տարածքում պաստառների և գովազդային վահանակների վրա ։ Բացի այդ, այն տարածված է նաև Լիտվայում (Վիլնյուս, Կաունաս , Կլայպեդա)։ Ինչպես գրում է «Ազատություն» ռադիոկայանը, այդ երկրում այս արտահայտությունը կիրառվում է «հայրենասիրական և քարոզչական երանգ» հաղորդելու համար ։
Փոստային նամականիշ
«Укрпочта»-ի գլխավոր տնօրենը մրցույթ էր հայտարարել այս թեմայով փոստային նամականիշի դիզայնի լավագույն նախագծի համար։ Մրցույթի շրջանակներում հանրության ներկայացվել է 50 տարբերակ և հաղթող է ճանաչվել նավով տարբերակը ։ «Укрпочта»-ն արդեն 2022 թվականի մարտ ամսին սկսել է թողարկել այդ պատկերով փոստային նամականիշը։ Արտահայտության հեղինակ Ռոման Գրիբովը և «Укрпочта»-ի գլխավոր տնօրեն Իգոր Սմիլյանսկին Կիևում գտնվող գլխավոր փոստատան շենքում ստորագրել են փոստային նամականիշերով առաջին հատուկ ծրարները ։
Ապրիլի կեսերի դրությամբ՝ թողարկվել է 700 000 փոստային նամականիշ, որից 200 000-ը ամրագրված է եղել Ռուսաստանի կողմից բռնազավթված ուկրաինական տարածքների համար, այդ թվում Ղրիմի։ Շապիկի հետ միասին նամականիշի երկու էջ փոխանցվել է Մեծ Բրիտանիայի վարչապետ Բորիս Ջոնսոնին՝ ի նշան Ուկրաինային բրիտանական աջակցության ։
Թատրոն
Արտահայտությանը միանգամից արձագանքել է Կիևի «DSP» թատերական միությունը՝ բեմադրելով «Հինգ խոսքի» թատերականացված տարբերակը ։
Առևտրային նշան
2022 թվականի մարտի 17-ին World Trademark Review (WTR) ամսագիրը հայտնել էր, որ Գրիբովի իրավաբանաններն իր ընտանիքի և ուկրաինացի զինվորականների միջոցով հայտ են ներկայացրել ԵՄ-ում այս առևտրային նշանի գրանցման համար ինչպես կյուրեղատառ, այնպես էլ՝ լատինատառ ։ Իրավաբանները WTR-ին պարզաբանել են, որ հայտ ներկայացնելու պատճառը ԱՄՆ-ից և Լիտվայից հագուստ արտադրող ընկերությունների համանման հայտերից պաշտպանվելու անհրաժեշտությունն է, որոնք նույնպես փորձել են այդ կարգախոսը գրանցել որպես ապրանքային նշան ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի ներխուժումն Ուկրաինա (2022)
Զիյարեթ (լեռ)
Ձիյարեթ, լեռ Թուրքիայում, Հայկական Տավրոսի լեռնահամակարգում, Բիթլիսի նահանգի Սղերդի գավառւմ։ Բարձրությունը 1961 մետր ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Սիիրթի մարզի լեռներ
Տանձենի ուռատերև
Նկարագրություն
Տերևաթափ, փոքր ծառ է՝ 8-10 մ բարձրությամբ, երբեմն աճում է որպես թուփ։ Սաղարթը ցրված է, չռված ճյուղերով։ ճյուղերը փշապատ են, ծածկված սկզբում բաց մոխրավուն, ավելի ուշ կարմրավուն կեղևով։ Բողբոջները միջին մեծության են, գորշավուն, թարթիչաեզր և, բացի դրանից, սպիտակ կամ շիկավուն մազմզուկներով ծածկված։ Տերևները նեղ նշտարաձև են, 6-9 սմ երկարությամբ և 0,5-1 սմ լայնությամբ, կամ լայն նշտարաձև, 3-6 սմ երկարությամբ և 1-2 սմ լայնությամբ, համարյա նստադիր կամ կարճ կոթունավոր, ամբողջաեզր, երբեմն անհավասար լայնացած ատամնաեզր, միջին մասից վերև ամենամեծ լայնությամբ, արծաթափայլ կամ մոխրավուն, սարդոստայնանման կամ մետաքսանման մազմզուկներով ծածկված։ Կարճացած ընձյուղների վրա տերևները հավաքված են փնջերով։ Ծաղիկները հավաքված են սակավաթիվ վահանիկներում։ Պսակաթերթիկներն ունեն 1-1,3 սմ երկարություն և 0,5-0,7 սմ լայնություն, կարճ մազմզուկապատ եղունգներով։ Բաժակը չի թափվում, մնում է պտուղների վրա, ունի մազմզուկապատ ատամիկներ։ Պտուղները կլորավուն են կամ տանձանման, մինչև 2 սմ տրամագծով, դեղնադարչնագույն կամ ոսկեգույն, ծածկված խալերով։ Պտղակոթունների երկարությունը 2 սմ է։
Տարածվածություն
Տարածված է Կովկասում և Հյուսիսային Իրանում։ Հայաստանի սահմաններում հանդիպում է Խոսրովի անտառում, հյուսիսարևելյան շրջաններում, Ապարանում և Հրազդանում, Սևանի ավազանում, Վայքում, Ջանգեզուրում, Մեղրիում։ Աճում է լուսավոր, չոր անտառներում, քարքարոտ լեռնալանջերին։