Վարպետը_և_Մարգարիտան
Հրապարակում
Մահից հինգ ամիս առաջ Բուլգակովը կտակ է գրում, համաձայն որի ձեռագրերը հանձնվում են իր ժառանգ Ելենա Սերգեևնա Բուլգակովային։ «Վարպետը և Մարգարիտան» վեպի վերամշակման աշխատանքերը գրողի այրուց պահանջել են ավելի քան 20 տարի։ Ըստ գրականագետ Գեորգի Լեսկիսի, տեքստում, որը պատրաստվել է նրա կողմից, չնայած մանրակրկիտ խմբագրումներին, կան հստակ տարբերություններ. դրանք վերաբերում են Վոլանդի անհովհար գլխարկի գույնին, «Գրիբոյեդով» ռեստորանի դռնապանի անունին և այլ հատվածների, «որոնք, որպես կանոն, ընթերցողների կողմից աննկատ են մնում»։ Ելենա Սերգեևնան վեպը տպագրելու մի քանի փորձ է արել։ 1940 թվականին նա պատրաստել է ընտիր ստեղծագործությունների հավաքածուն, որի առաջաբանում գրականագետ Պավել Պոպովը «Վարպետը և Մարգարիտան» վեպի մասին խոսում է որպես մի սիրավեպի, որում «իրականությունը և ֆանտաստիկան միաձուլվում են ամենաանսպասելի ձևերով»։ Հատորյակը այդպես էլ լույս չի տեսնում։ Պոպովի հոդվածը առաջին անգամ լույս է տեսել 1991 թվականին «Ես ուզում էի ծառայել ժողովրդին…» գրքում, որը նվիրված էր Բուլգակովի 100-ամյա տարեդարձին։ Ինչպես պատմում է Վլադիմիր Լակշինը 1946 թվականին գրողի այրու նամակներից մեկը «ծանոթ դերձակուհու միջոցով» հնարավոր է լինում հանձնել Ստալինյան ապարատի աշխատակից Ալեքսանդր Նիկոլաևիչ Պոսկրյոբիշևին։ Ղեկավար օրգաններից ստացված պատասխանը հուսադրող էր։ Բուլգակովային առաջարկում էին դիմել «Գոսլիտիզդատ»-ի տնօրենին, որը նախապես ամեն ինչի մասին «տեղյակ կլինի»։ Սակայն ի հայտ է գալիս Կենտրոնական կոմիտե (ԽՄԿԿ) կազմակերպչական բյուրոյի վճիռը «Զվեզդա» և «Լենինգրադ» ամսագրերի մասին, որոնք իրենց հետքն էին թողել Աննա Ախմատովայի, Միխայիլ Միխայլովիչ Զոշենկոյի և այլ գրողների ճակատագրերի վրա։ Այդ իրադարձությունը ստիպում է ամսագրի խմբագիրներին ավելի զգուշորեն գործել և «Վարպետը և Մարգարիտան» վեպի հրատարակման հարցը հետաձգվում է։ Իրավիճակը սկսում է փոխվել Խրուշչովյան ձնհալի տարիներին։ 1962 թվականին «Մոլոդայա գվարդիա» խմբագրատանը լույս է տեսնում «Պարոն դե Մոլիերի կյանքը» գիրքը, որի տեղեկանքում Վենիամին Կավերինը հիշատակելով «Վարպետը և Մարգարիտան» վեպը, ասում է, որ այդ ստեղծագործության մեջ «անհավանական իրադարձությունները հաջորդում են իրար ամեն գլխում»։ Ինչպես հայտնում է ստեղծագործության ամսագրային հրատարակման վերջաբանում խոսք հայտնած գրականագետ Աբրամ Վուլիսը, ինքը հենց այդ ժամանակ է ծանոթացել չհրատարակված ստեղծագործության հետ, «որի ամեն գլուխը, ամեն տողը շշմեցրել է իրեն»։ Առաջին անգամ վեպը տպագրվել է «Մոսկվա» ամսագրում ՝ կրճատված ձևով (№ 11, 1966 и № 1, 1967): Համաձայն հետազոտողների կողմից տրամադրված տվյալների, վեպից հանված է եղել ավելի քան 14000 բառ։ Գրաքննիչ մկրատը դիպել էր Վարիետե թատրոնի բեմի մոսկվացիների վերաբերյալ Վոլանդի դատողություններին։ Բացի այդ, ամսագրային տարբերակում չէր ներառվել նաև Վոլանդի պարահանդեսի հերոսուհիների մերկության վերաբերյալ պատմող հատվածը։ 1967 թվականին YMCA-press խմբագրատանը առաջին անգամ լույս է տեսել «Վարպետը և Մարգարիտան» վեպի ամբողջական տարբերակը, որի տեքստը համապատասխանել է ձեռագրի մեքենագիր տարբերակին։ 1969 թվականին «Պոսև» խմբագրատանը լույս է տեսել աշխատության մեկ այլ տարբերակ, որում շեղատառերով առանձնացված են եղել այն հատվածները, որոնք ամսագրային տարբերակում դուրս էին մնացել ։ Ստեղծագործությունը ԽՍՀՄ-ում առանձին գրքով առաջին անգամ լույս է տեսել 1973 թվականին։ Այդ իրադարձությանը նպաստել է ԽՄԿԿ քարտուղարության Մակսիմիլիան Ալեքսադրևիչ Վոլոշինի, Օսիպ Էմիլևիչ Մանդելշտամի, Վյաչեսլավ Իվանովիչ Իվանի, Նիկոլայ Ալեքսեևիչ Կլյուևի, Միխայիլ Բուլգակովի և այլոց «գեղարվեստական ստեղծագործությունների վերահրատարակման վերաբերյալ» 1972 թվականի հունիսի 7-ից ուժի մեջ մտած որոշումը, որի վրա առկա էր «հույժ գաղտնի» մակագրությունը։ Փաստաթղթում ասվում էր, որ վերոնշյալ գրողների և բանաստեղծների ստեղծագործությունները նախատեսվում է հրատարակել 1973-1975 թվականներին «սահմանափակ թվաքանակով» և հեղինակի ստեղծագործությանը մարքս-լենինյան գնահատական տվող պարտադիր ներածական մեկնաբանություններով ու հոդվածներով ։ Վեպի աուտենտիկության հարցը մնացել էր բաց, իսկ նրա խմբագրումների սահմանները՝ ոչ հստակ։ Լիդիա Վանովսկայան, որ հասանելիություն ուներ Բուլգակովի արխիվին, հավաստում էր, որ Բուլգակովի ձեռագրերի մի մասը կորել է, իսկ առանձին տետրեր վերաձևակերպված են։ «Վարպետը և Մարգարիտան» վեպի տեքստոլոգիական տարբերակները, որոնք պատրաստված են Յանովկայայի կողմից 1989 և 1990 թվականներին, տարբերվում են 1973 թվականին Աննա Սահակյանցի կողմից խմբագրված տարբերակից։ Բացի այդ հետազոտողները ցույց են տալիս Յանովսկայայի, Մարիետտա Չուդակովայի և Լենինի անվան գրադարանի ձեռագիր բաժնի գործարանային հատվածի տեքստոլոգիական մոտեցումների տարբերությունները ։