cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Սերգեյ Իվանով (նկարիչ)
Վերաբնակեցման թեմա (1885-1889)
Ուսումնառության վերջին տարիներին Սերգեյ Իվանովն առնչվել է սոցիալական սուր խնդիրների։ Մասնավորապես, նրա ուշադրությունը գրավել է 19-րդ դարի վերջին քառորդին ռուսական գյուղին բնորոշ մի երևույթ՝ 1880-ականների երկրորդ կեսից սկսված Սիբիրի վերաբնակեցումը։ 1861 թվականի ռեֆորմից հետո հողային հարցի լուծման անհրաժեշտություն է առաջացել։ Կառավարությունը ելքը տեսել է հողազուրկ գյուղացիներին ընդարձակ, սակավաբնակ այդ տարածաշրջանում վերաբնակեցնելու մեջ։ Միայն 19-րդ դարի վերջին տասնամյակներում մի քանի միլիոն գյուղացիներ թողել են իրենց աննշան հողաբաժինները, աղքատ խրճիթները և գնացել «բերրի հողեր» փնտրելու։ Միայնակ, իրենց կանանց ու երեխաների հետ, փոքրիկ խմբերով, ոտքով ու սայլերով տարել են իրենց կենցաղային իրերը, իսկ եթե բախտները բերել է, երկաթուղով, ուտոպիստական երազանքներով ոգեշնչված շտապել են դեպի «Բելովոդիե» կամ «Սպիտակ Արապիա»՝ ականատես լինելով դժվար փորձությունների և հաճախ ծանր հիասթափությունների։ Հողազուրկ գյուղացիների ողբերգությունը, ովքեր թողել են իրենց նախնիների բնակավայրերը՝ կենտրոնական գավառներից տեղափոխվելով մինչև երկրի ծայրամասերը՝ Սիբիր, հարյուրավոր զոհերը, որ ունեցել են ճանապարհին, ահա սա է եղել Իվանովի նկարների շարքի հիմնական գաղափարը։ Վերաբնակիչների մասին գյուղացիական կյանքի տեսարանները նա պատկերել է դիտավորյալ ձանձրալի, «ողբալի» գունագեղ նկարներում։
Մոսկվայի արվեստի միությունից Մոսկվայից Օրենբուրգ ընկած մի շարք նահանգներում «ճանապարհորդության և բնակության» վկայական խնդրելով, Իվանովը դուրս է եկել ուսումնարանից՝ նույնիսկ չստանալով նկարչության ուսուցչի վկայական։ Այդ ժամանակվանից Իվանովը դարձել է ռուսական հետբարեփոխումային գյուղացիության կյանքի ողբերգական երևույթների յուրօրինակ մատենագիր։ 1885-1889 թվականներին Իվանովը անցել է Սամարայի, Սարատովի, Աստրախանի և Օրենբուրգի նահանգներով և իր անձնական տպավորությունների հիման վրա ստեղծել «Վերաբնակիչներ» գեղանկարչական աշխատանքների, նկարների և վիմագրերի շարքը, որոնցում նա ճշմարտացիորեն արտացոլել է գյուղացիների ողբերգական ճակատագիրը։
Արվեստաբան քննադատ Սերգեյ Գլագոլը (կեղծանունը՝ Ս. Ս. Գոլուշև) Իվանովի կյանքի և ստեղծագործության այդ շրջանի մասին պատմում է․
Իվանովի կտավներում և նկարներում ի հայտ են գալիս վերաբնակիչների կյանքի սահմռկեցուցիչ տեսարաններ։ Հույս և հուսահատություն, հիվանդություն և մահ Ռուսաստանի անծայրածիր տարածքում շրջող մարդկանց կողքին։ Այդ տարիներին են նկարվել «Ռուսաստանը գնում է դեպի նոր վայրեր» (1886, Զարայսկի Կրեմլ, էսքիզ 1885, Ազգային արվեստի թանգարան), «Վերաբնակիչներ։ Բանագնացներ» (1886, Մ. Վ. Նեստերովի անվան արվեստի պետական թանգարան), «Վերաբնակիչների վերադարձը» (1888, Կոմի Հանրապետության ազգային պատկերասրահ) և նկարչի առաջին լուրջ կտավը «Ճանապարհին։ Վերաբնակչի մահը» (1889, Տրետյակովյան պատկերասրահ), որը մեծ համբավ է բերել երիտասարդ նկարչին։
Իվանովի սոցիալական էպոպեայի հաջորդ հատվածը «կալանավորական շարքն» է։ Ժամանակային առումով դրա վրա աշխատանքը երբեմն համընկնում է «վերաբնակեցման շարքի» հետ, հենց այդ ժամանակ է նկարիչը ստեղծել «Փախստականը», էսքիզ (1886, Տրետյակովյան պատկերասրահ), «Խռովություն գյուղում» (1889, Ժամանակակից արվեստի պետական կենտրոն), «Բանտարկյալների ճանապարհումը» (1889, Ժամանակակից արվեստ), «Թափառաշրջիկը» (1890, գտնվելու վայրը հայտնի չէ)։ «Կալանավորների հանգրվան» կտավը (1891, նկարը անհետացել է, Սարատովի Ա. Ն. Ռադիշչևի անվան պետական արվեստի թանգարանում պահվում է երկրորդ տարբերակը) կարծես թե ամփոփում է «կալանավորական շարքը»։
1889-1890 թվականների վերջին Սերգեյ Իվանովը Սերովի, Լևիտանի, Կորովինի հետ միասին ճանաչված առաջնորդ է դարձել երիտասարդ սերնդի մոսկովյան արվեստագետների շրջանում։ Այդ ժամանակ նա մասնակցել է Պոլենովի «նկարչական երեկոներին», որոնք կազմակերպել են Պոլենովը և իր կինը, որտեղ Իվանովը մեծ աջակցություն և հավանություն է ստացել։
Պատմական ստեղծագործությունների ժամանակաշրջան
1890-ականների կեսերից նկարչի ստեղծագործական գործունեության մեջ սկսվել է նոր ժամանակաշրջան՝ կապված պատմական ստեղծագործությունների ստեղծման հետ։ Իվանովի պատմական գեղանկարչության մեջ կան առանձնահատկություններ, որոնք նման են Սուրիկովի և Ռյաբուշկինի արվեստին։ Նկարիչը հասկանում է հուզված զանգվածների վիճակը սուր դրամատիկ պահերին («Խռովություն», 1897, Ի․ Ի․ Բրոդսկու թանգարան-բնակարան), «Վեչեի դատավճռով», 1896, մասնավոր հավաքածու), նրան գրավում է ռուսական ժողովրդական կերպարների ուժը և, ինչպես Ռյաբուշկինը, գեղեցկություն է գտնում ժողովրդական կյանքի երևույթների մեջ և հաստատում է այդ գեղեցկության ըմբռնումը ռուս ժողովրդի կողմից։ Իվանովը նրբազգաց կերպով որսում է ժամանակի գեղանկարչական որոնումները. նրա այդ տարիների ստեղծագործությունները ձեռք են բերել հատուկ գունագեղ հնչեղություն։
1899 թվականին Սերգեյ Իվանովն ընդունվել է «Պերեդվիժնիկների ասոցիացիա»։ Արխիպովի, Ռյաբուշկինի հետ միասին նրան դասում են «ուշ պերեդվիժնիկների» շարքին, այսինքն՝ նկարիչ պերեդվիժնիկների երկրորդ սերնդին, որոնք զգալիորեն թարմացրել են ավագ սերնդի պատկերագրական լեզուն ։
Սակայն ներքին վիճակն արտահայտելու այլ թեմաների ու ձևերի որոնումները շարունակվել են։ Իվանովը, դժգոհելով (իր խոսքերով) «հաճելի տեսարաններից», որոնք գերակշռել են պերեդվիժնիկների ժանրում, ձգտել է սուր դրամատիկական արվեստին՝ նրբանկատորեն փոխանցելով «մարդկային հոգու բաբախյունը»։ Նա աստիճանաբար, գուցե բացօթյա աշխատանքի ազդեցության տակ, փոխել է իր նկարն ու ներկապնակը։ Դա տեղի է ունեցել 1903 թվականին՝ Ռուս նկարիչների միության ստեղծման տարիներին, որում որոշակի դերակատարում է ունեցել Իվանովը։ Նկարիչը դիմել է պատմական ժանրին, նկարել իր սիրելիների դիմանկարները, նկարազարդել գրքեր։ Նա մնացել է ռեալիստ նկարիչ՝ չնայած որոնումների, արդիականության, առարկայական արվեստի մերժման ժամանակներին։
Իվանովը եղել է պատմական ժանրի նորարար, ստեղծագործել է ռուսական միջնադարի դրվագների մոդեռն ոճի ոգով, գրեթե ֆիլմի կադրերի նման՝ գրավելով դիտողին իր դինամիկ ռիթմով, «ներկայության էֆեկտով» (Օտարերկրացիների ժամանումը 17-րդ դարի Մոսկվա, 1901), «Ցար։ 16-րդ դար» (1902), Մոսկվացիների արշավը։ XVI դար, 1903)։ Դրանցում նկարիչը նոր հայացքով է նայել իր հայրենիքի պատմական անցյալին՝ պատկերելով ոչ թե իրադարձությունների հերոսական պահեր, այլ առօրյա կենցաղային տեսարաններ հին ռուսական կյանքից։ Կերպարներից մի քանիսը պատկերված են հեգնանքի և գրոտեսկի նրբերանգով։ 1908-1913 թվականներին նա ավարտել է 18 աշխատանք «Պատկերներ ռուսական պատմության մասին» նախագծի համար։
Հեղափոխական տարիներ - վերջին տարիներ
1905 թվականին Սերգեյ Վասիլևիչն արժանացել է պատվավոր ակադեմիկոսի կոչման։
Նյարդային «պրոտոէքսպրեսիոնիզմի» յուրահատկություններն առանձնահատուկ ուժգնությամբ դրսևորվել են ռուսական առաջին հեղափոխության կերպարներում, այդ թվում «Գնդակահարություն» հայտնի կտավում (1905, «Կրասնայա Պրեսնյա» պատմահեղափոխական թանգարան, Պետական կենտրոնական թանգարանի մասնաճյուղ։ Ժամանակակից արվեստ), որը զարմացրել է իր ժամանակակիցներին բողոքի խիստ հուսահատ ձայնով։
1905 թվականին Մոսկվայում զինված ապստամբության ժամանակ նա վկա և մասնակից է եղել, օգնել է փողոցային մարտերում վիրավորված ուսանողներին հենց Մոխովայա փողոցում գտնվող Մոսկվայի համալսարանի շենքում։ Պահպանվել են ժանդարմների և կազակների նրա գծանկարները, որոնք ապստամբության ժամանակ բնակվել են Կրեմլի մոտ գտնվող Մանեժում։ Իվանովը խնդրո առարկա նկարը ցույց չի տվել անգամ իր հարազատներին։ Ուստի հայտնի չէ, թե կոնկրետ ինչպես է ցանկացել այն անվանել։ Նկարչի մահից հետո նկարը հայտնաբերել է կինը և ցուցադրել նկարչի «Էսքիզ» անվանումով հետմահու ցուցահանդեսում, քանի որ այն ավարտուն աշխատանք է եղել։ «Գնդակահարություն» վերնագիրը նկարին տրվել է արդեն խորհրդային իշխանության օրոք ։ Ավելի ուշ նկարիչն աշխատել է «Նրանք գալիս են։ Պատժիչ ջոկատ» (1905-1909, Տրետյակովյան պատկերասրահ) կտավի վրա։
Իվանովը դասավանդել է Ստրոգանովի անվան գեղարվեստաարդյունաբերական ուսումնարանում (1899-1906) և Մոսկվայի գեղանկարչության, քանդակագործության և ճարտարապետության ուսումնարանում (1900 / 1903-1910)։
Մասնակցել է Մոսկվայի արվեստասերների ընկերության (1887, 1889, 1894), Պերեդվիժնիկների ասոցիացիայի (1887-1901), «36 նկարիչների» (1901, 1902), «Արվեստի աշխարհի» (1903), Ռուս նկարիչների միության (1903-1910) ցուցահանդեսներին։ Բեղմնավոր աշխատանք է կատարել որպես օֆորտի և վիմագրության վարպետ, ինչպես նաև Նիկոլայ Գոգոլի, Միխայիլ Լերմոնտովի, Ալեքսանդր Պուշկինի և այլոց ստեղծագործությունների նկարազարդող։
Իվանովը մահացել է 46 տարեկան հասակում սրտի կաթվածից 1910 թվականի օգոստոսի 3-ին (16), Յախրոմա գետի ափին գտնվող Սվիստուխա գյուղի իր ամառանոցում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Գեղարվեստի կայսերական ակադեմիայի ակադեմիկոսներ Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գեղարվեստի ակադեմիայի շրջանավարտներ Կատեգորիա:Պերեդվիժնիկներ Կատեգորիա:Ռուսական կայսրության նկարիչներ Կատեգորիա:Սրտի կաթվածից մահացածներ
Սայքիրազ
Սայքիրազ, գյուղ Օսմանյան կայսրությունում, Տրապիզոնի վիլայեթի Չարշամբայի գավառակում։
Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։
Տես նաև
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության հայաբնակ գյուղեր
Տիրշտայն (Ֆիխտել)
Տիրշտայն (Ֆիխտել)  (Thierstein), կոմունա Գերմանիայի Բավարիա երկրամասում։ Ենթարկվում է Վերին Ֆրանկոնիա շրջանին։ Գտնվում է Վունզիդել Ֆիխտելի շրջանի կազմում։ Բնակչությունը կազմում է 1232 մարդ (ըստ 2010 թվականի դեկտեմբերի 31-ի)։ Տարածքը կազմում է 12.93 կմ²։ Պաշտոնական կոդ՝ 09 4 79 159։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Գերմանիայի քաղաքներ
Ժողովածու (1813)
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մատենադարանի ձեռագրեր
Կառլոս Դելֆինո
Կառլոս Ֆրանսիսկո Դելֆինո (Carlos Francisco Delfino, ), իտալա-արգենտինացի պրոֆեսիոնալ բասկետբոլիստ։
Մարզական կարիերայի ընթացքում աչքի է ընկել պաշտպանի հմտություններով և երեք միավորանոց նետումներ կատարելու ունակությամբ ։
Ունի Արգենտինայի և Իտալիայի երկքաղաքացիություն։
Դմիտրի Բարսուկ
Դմիտրի Բարսուկ (Дмитрий Николаевич Барсук, ), ռուսաստանցի վոլեյբոլիստ, է խաղում՝ Ռուսաստանի լողափային վոլեյբոլի հավաքականում։ Արժանացել է միջազգային կարգի սպորտի վարպետի կոչման։ Աշխարհի 2007 թվականի լողափային վոլեյբոլի առաջնությունում խաղալով Իգոր Կոլոդինսկու զուգընկերությամբ, նվաճել է արծաթե մեդալ, Եվրոպայի 2008 թվականի առաջնությունում, դարձյալ վերջինիս ընկերակցությամբ, բրոնզե մեդալ, 2015 թվականին կայացած առաջին եվրոպական խաղերում՝ Յարոսլավ Կոշկարյովի զուգընկերությամբ՝ արծաթե մեդալ ։ Մասնակցելով 2016 թվականին Ռիո դե Ժանեյրոյում անցկացված ամառային օլիմպիական խաղերին՝ գրավել է հինգերորդ տեղը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուս վոլեյբոլիստներ
Աբրուկա
Աշխարհագրությունը և բնակչությունը
Աբրուկան մի քանի ավելի փոքր կղզիների հետ միասին (Վահասե, Կասելայդ, Լինուսիտամաա և Կիռյուռահու) կազմում է նույնանուն բնակավայրի տարածքը, որը մտնում է Սաարեմաա նահանգի Կաառմա շրջանի մեջ։ Այս կղզիների ընդհանուր մակերեսը կազմում է 10,1 կմ2, որից Աբրուկայի մակերեսն է 8,78 կմ2, մնացած կղզիները միասին՝ 1,3 կմ2 ։
Կղզու բնակչությունը 20-րդ դարում զգալի անկում է ապրել. այսպես, 1922 թվականին այնտեղ ապրում էին 150 մարդ, 1959-ին - 111, 1967-ին - 93, 1974-ին - 65, 1984-ին - 36, իսկ 2000 թվականին ընդամենը 25 ։ Այնուամենայնիվ, վերջերս կղզու բնակչությունը մի փոքր ավելացել է, 2012 թվականի հունվարի 1-ի տվյալներով կղզու վրա ապրում է 34 մարդ.
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Սաարեմաա Կատեգորիա:Էստոնիայի կղզիներ Կատեգորիա:Բալթիկ ծովի կղզիներ Կատեգորիա:Արևմտաէստոնական կղզեխումբ
Կոմիտաս (հրատարակչություն)
«Կոմիտաս», երաժշտական հրատարակչություն։
Պատմություն
Հիմնադրվել է 1996 թվականին Երևանում, հիմնադիր-տնօրեն և գլխավոր խմբագիր՝ Ռուզան Եսայան։ Դարձել է առաջին ոչ պետական մասնագիտացված երաժշտական հրատարակչությունը Հայաստանի Հանրապետությունում։ Հրատարակում է հիմնականում հեղինակային գործեր, դասագրքեր, մեթոդական ձեռնարկներ, ժողովածուներ (մշակումների, փոխադրումների և այլն) և այլն։ Տպագրվել են Ռ. Եսայանի կազմած «Ա. Հարությունյան. Ինչ են պատմում լուսանկարները» (2014) ալբոմը, Վ. Սարգսյանի, Կոմիտասի, Ռ. Մելիքյանի երգերը, Ա. Սպենդիարյանի ստեղծագործությունների փոխադրումները՝ դաշնամուրի, Լ. Չաուշյանի Տրիոն՝ ջութակի, թավջութակի և դաշնամուրի համար» (2002), Ռ. Սարգսյանի «Քրոնիկոն» սիմֆոնիան (2005), Դ. Ղազարյանի «Մեներգերի ընտրանի»-ն (2009), Է. Ադամյանի «Դաշնամուրային զուգանվագները» (2010) և այլն։
Կատեգորիա:Հայկական հրատարակչություններ
Խյուս
Խյուս, ճզմելով կամ տրորելով փափկեցված թանձր, միանման զանգվածի հասցված պտուղներ կամ արմատապտուղներ։ Գոյություն ունեն նաև քաղցր խյուսի բազմաթիվ տեսակներ, որոնք կարող են օգտագործվել թե՛ որպես առանձին ուտեստի տեսակներ (օրինակ շոկոլադե խյուս «Նուտելլա»), թե՛ որպես հրուշակեղենի բաղադրիչ մաս (օրինակ եփած խյուսը՝ քաստարդը)։
Արմատապտուղներից պատրաստվող խյուսերից կարելի է հատուկ նշել հայկական խոհանոցում որպես խավարտ օգտագործվող կարտոֆիլի խյուսը (ֆրանս. Purée) և գազարի խյուսը, սովորաբար օգտագործվող որպես մանկական սնունդ։ Մրգախյուս հայերենում անվանվում է և ջեմը (այսինքն եփված և շաքար ավելացված մթերքը), և ջերմային մշակումն չանցած զանգվածը, որով սովորաբար հատուկ սննդակարգ օգտագործող մարդկանց կամ փոքր երեխաներին են կերակրում։
Կատեգորիա:Աղանդեր
Պասյանովո
Պասյանովո (Пасьяново), գյուղ Ռուսաստանի Նիժնի Նովգորոդի մարզի Շատկովսկի շրջանի կազմում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Նիժնի Նովգորոդի մարզի Շատկովսկի շրջանի բնակավայրեր
Հրաշք ստատիրով (նկար)
«Հրաշք ստատիրով» (Pagamento del tributo), իտալացի գեղանկարիչ Մազաչոյի որմնանկարը, ստեղծվել է 1425-1427 թվականներին։ Գտնվում է Ֆլորենցիայի Սանտա Մարիա դել Կարմինեի Բրանկաչի եկեղեցում ։
Նկարագիր
Մազաչոն Ֆլորենցիայի Սանտա Մարիա դել Կարմինեի Բրանկաչի եկեղեցում որմնանկարի վրա աշխատել է 1425-1427 թվականները։
«Հրաշք ստատիրով» ստեղծագործության մեջ ուղղանկյունների միացման կետերը գտնվում են Հիսուս Քրիստոսի գլխից դեպի աջ՝ առանձնացնելով նրան մյուս կերպարներից՝ որպես ծավալվող ողբերգության կենտրոն։ Քրիստոսի համեստ և կամային ժեստը հայելային արտացոլում է գտել Պետրոս առաքյալի կերպարում և հակառակ ուղղությամբ տարածվում է հարկահավաքի ձեռքի շարժման ուղղությամբ։ Պատմվածքի կառուցվածքի առանցքային գծերը կենտրոնական կերպարից տարածվում են աջ և ձախ՝ դեպի Պետրոս առաքյալը, որը ձկան միջից հանում է ստատիրը։
Գործողությունները զերծ են տրենչենտինյան ծանրությունից և էլեմենտների իռացիոնալ կապից։ Ընդհակառակը, այն լակոնիկ է, էականորեն հետևում է տրամաբանությանը։ Նոր կերպարներ են իրենցից ներկայացնում մաև գործողությունների մասնակիցները։ Դրանք ծավալային հսկայական ֆիգուրներ են, իսկ նրանց ստվերները վկայում են նրանց իրական ներկայությունը։ Լուսաստվերային մոդելավորումը և ուրվագծերի հստակ ընդգծումը հայտնաբերում է դրանց ռելիեֆային պլաստիկան։ Մարմնի ձևերը ընդգծում են հագուստները, որոնք վարագուրվում են լայն ծալքերով։ Կերպարների դեմքերի արտահայտությունը հանգիստ է, լցված այն բարոյական ուժով, որը հանգեցնում է արժանապատիվ մարդկային արարքների։
Գրականություն
Կատեգորիա:Քրիստոսը գեղանկարչության մեջ Կատեգորիա:Նոր Կտակարանի սյուժեով նկարներ Կատեգորիա:Վերածննդի կերպարվեստ
Թռլոնն ու մուկը (բալլադ)
Թռլոնն ու մուկը, բալլադ, որը գրել է Հովհաննես Թումանյանը։ Բալլադի ծագում ժողովրդական է ։
Պատմություն
Բալլադի սյուժեն Թումանյանին պատմել են Դսեղում, 1899 թվականին։ Այդ մասին կարդում ենք նույն թվականի օգոստոսի 12-ին Մարիամ Թումանյանին գրած նամակում. «... Երբոր մարդ ու կին մի ներդաշնակություն չեն կազմում,- գրում է բանաստեղծը,- երբոր մեկը չի հանդիսանում իբրև լրություն մյուսի, այնտեղ մարդկային կյանքը և ամուսնությունը կորցնում է իր գերագույն խորհուրդը, դառնում է մի անտանելի, չնչին, բայց մաշող պայքարի հանդես և դժբախտության աղբյուր։ Այս մասին մի հրաշալի ավանդություն-առասպել եմ գտել, թեև փոքր, բայց շատ գեղեցիկ, իմ կարծիքով, թե ինչպես մուկն ու թռլոնը (վայրենի աղավնի) սիրահարվում են իրար վրա։ - Բայց մուկը ո՞վ, թռլոնը ով, Որ իրար հետ ապրեն սիրով...» :
Ենթադրաբար գրվել է 1899 թվականի աշնանը։ Ե. Չարենցի անվան գրականության և արվեստի թանգարանի Թումանյանի համար 42 ֆոնդում պահպանվել է մեկ թերի, սևագիր-ինքնագիր։
Տպագրություն
Առաջին անգամ տպագրվել է Հովհաննես Թումանյանի գեղարվեստական երկեր, Երևան, 1934 գրքի 119-120 էջերում, այնուհետև` Երկերի ժողովածուի առաջին հատորի 479-481 էջերում։
Ժողովածու (1940)
Ժողովածու (1940), Երևանի Մաշտոցի անվան Մատենադարանում պահպանվող ձեռագիր, որը «Մաշտոցի անվան ցուցակ ձեռագրացում» (ձեռագրերի ցանկում) ներկայացված է 1940 թվի տակ։ Ձեռագիրը գրվել է 1658 թվականին Մարկոս քահանա, Սիմոն գրիչի կողմից, Տաթևում։ Ստացողը եղել է Պողոս վարդապետը։ Գրված է թղթի վրա, որը ունի 19X12.2 չափս։ Ձեռագիրը կազմված է 414 թերթից։ Գրված է միասյուն նոտրգրով։ Ունի լուսանցազարդ կիսախորան մանրանկարներ։ Պահպանակը ունի 828 էջ, գրված է՝ թղթի վրա։ Հիշատակարաններ՝ 197ա, 373ա, 414ա ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Մատենադարանի ձեռագրեր
Բուասիերա չռված
Բուասիերա չռված հացազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։
Վտանգման սպառնացող վիճակին մոտ գտնվող տեսակ է, որը ներկայումս ավելի շատ տարածված է Երևանի և Դարեղեգիսի ֆլորիստիկական շրջանների կիսաանապատային գոտում։ Բույսի գոյությանը որևէ վտանգ չի սպառնում, նույնիսկ վերջին տարիներին նկատվում է արեալի ընդարձակման միտում։ Կախված աճելավայրերի պայմանների փոփոխության և տարածքների ինտենսիվ յուրացման ու արածեցման հետ՝ տեսակին սպառնում է բնակության շրջանի կրճատում։ Տարածման շրջանը հիմնականում գտնվում է Հայաստանի սահմաններից դուրս, որի հետևանքով կատեգորիան նվազել է։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ, CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում ընդգրկված չէր ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վտանգված տեսակներ Կատեգորիա:Ծածկասերմեր Կատեգորիա:Հացազգիներ Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բույսեր
Սոմերսետ շրջան (Մեն)
Սոմերսետ շրջան (Somerset County), ԱՄՆ Մեն նահանգի 16 վարչական միավորներից մեկը։ Ընդհանուր տարածությունը 10.606 կմ² է, բնակչությունը՝ 52.228 մարդ (2010 թ. տվյալներով)։ Շրջկենտրոնն է Սկոուհիգան բնակավայրը։ Կազմավորվել է 1809 թ.։
Կատեգորիա:Մենի շրջաններ
Ակնաջուր (գետ)
Ակնաջուր, Ակունք, գետ Հայաստանի Գեղարքունիքի մարզում։ Սկիզբ է առնում Բովնոց լեռան հյուսիսային լանջերից և Ակունք գյուղից ներքև ձախից միախառնվում Մասրիկ գետին։ Երկարությունը 22 կմ է ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Գեղարքունիքի մարզի գետեր Կատեգորիա:Մասրիկ գետի վտակներ
Զամոշչե (գյուղ, Յարցևսկի շրջան)
Զամոշչե (Замощье), գյուղ Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Յարցևսկի շրջանի կազմում։
Բնակչությունը 2007 թվականին գրանցված տվյալներով կազմում էր 63 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Յարցևսկի շրջանի բնակավայրեր
Ներսիսյան դպրոցի տպարան
Պատմություն
Տպարանը հիմնադրվել է առևտրական Գեորգ Արծրունու միջոցներով և եղել է Թիֆլիսի երկրորդ ամենամեծ տպարանը Կովկասյան կառավարչության տպարանից հետո ։
1824-1830 թվականներին տպարանի աշխատանքները ղեկավարել է դպրոցի տեսուչ Հարություն Ալամդարյանը ։
Ներսիսյան դպրոցի տպարանում տպագրվել է ավելի քան 40 անուն գիրք (միայն 1825-1828 թվականներիին՝ 30 անուն)՝ Մկրտչյան Դավիթ Կարբեցու «Պատմութիւն եւ խրատ բժշկութեան...» (1823), Ներսես Աշտարակեցու «Համառօտութիւն անցից քրիստոսակերտ Մայր Աթոռոյ Հայոց Ս. Էջմիածնի» (1824, 1853), Եփրեմ Խուրի Ասորու «Գիրք աղօթից» (1825), Հովհաննես Սեբաստացու «Ներբողական նուագերգութիւնք» (1825), Մ. Չամչյանի «Քերականութիւն Հայկազեան լեզուի» (1826), «Երախայրիք Ներսիսեան դպրոցի» (Ա–Բ գրքեր, 1828), Գեորգ Արծրունու «Դարաստան խրատուց» (1829), Ներսես Շնորհալու «Ողբ Եդեսիոյ» (1829), Հ. Կարենյանի «Ճառ վասն փրկագործ չարչարանաց...» (1841), Ավետարան (1842), Ռ. Երզնկյանի «Համառօտութիւն պատմութեան հայոց» (1843), «Հրահանգ քրիստոնէական վարդապետութեան ի պէտս մանկանց...» (1847), Գ. Երիցփոխյանի «Բառարան ի ռուսաց լեզուէ ի հայ» (1854), «Նոր այբբենարան կամ Սկիզբն ընթերցանութեան հայոց» (1854), «Տաղարան Հայաստանեայց Սուրբ եկեղեցւոյս» (1856), Մատթեոս Կոստանդնուպոլսեցու «Հանդիսարան ուղղափառութեան Հայոց եկեղեցւոյ» (1856), Խ. Աբովյանի «Վէրք Հայաստանի» (1858), Ս. Հասան-Ջալալյանի «Ճանապարհորդութիւն ի Մեծն Հայաստան» (1858), Ս. Մանդինյանի «Չորս եղանակք տարւոյ....» (1858), Ս. Նազարյանի «Պատմութիւն Պիդագօգիկայի եւ երկու հատ ճառ» (1870), Հ. Օրբելու «Նախաշաւիղ կրօնագիտութեան ըստ ուղղափառ դաւանութեան Հայաստանեայց Ս. եկեղեցւոյ» (1870) և այլն։
Տպարանը գործել է մինչև 1870-ական թվականների սկիզբը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայկական տպարաններ
Սըրթմասու
Սըրթմասու, գյուղ Օսմանյան կայսրությունում, Տրապիզոնի վիլայեթի Չարշամբայի գավառակում։
Ուրալովո (գյուղ, Սերեդինա-Բուդայի շրջան)
Ուրալովո (Уралове), գյուղ Ուկրաինայի Սումիի մարզի Սերեդինա-Բուդայի շրջանում։ Բնակավայրը նախկինում նաև անվանվել է Օլտար։
2001 թվականի տվյալներով Ուրալովո գյուղում բնակվում էր 597 մարդ։
Սըրթմասու
Տես նաև
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության հայաբնակ գյուղեր
Ուրալովո (գյուղ, Սերեդինա-Բուդայի շրջան)
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Սումիի մարզի Սերեդինա-Բուդայի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Վիրաբույժ
Ժամանակակից բժշկության մեջ վիրաբույժը բժիշկ է, ով կատարում է վիրահատություններ։ Վիրաբույժներ կան նաև մանկաբուժության, ստոմատոլոգիայի, օրթոդոնտիայի և անասնաբուժության ոլորտում։
Պատմություն
Հնդկաստանում Սուշրուտայի բժշկական դպրոցի վերջնական անկումից հետո վիրաբուժությունը հիմնականում անտեսվեց, մինչև իսլամական ոսկե դարաշրջանի վիրաբույժ Ալ-Զաhրավին (936-1013) վերահաստատեց վիրաբուժությունը՝ որպես արդյունավետ բժշկական պրակտիկա։ Նա համարվում է միջնադարյան ամենամեծ վիրաբույժը, ով ծնվել է իսլամական աշխարհում, և հանդիսացել է նաև վիրաբուժության հայր ։ Բժշկության մեջ նրա ամենամեծ ներդրումը «Կիտաբ ալ-Տասրիֆ» -ն է՝ բժշկական պրակտիկայի երեսուն հատորանոց հանրագիտարանը ։ Նա առաջին բժիշկն է, ով նկարագրել է արտարգանդային հղիությունը և որոշել է հեմոֆիլիայի ժառանգական բնույթը։
Նրա ներդրումը վիրաբուժական պրոցեդուրաների և գործիքների բնագավառում հսկայական ազդեցություն ունեցավ վիրաբուժական միջամտությունների վրա, բայց միայն 18-րդ դարում էր, որ Անգլիայում վիրաբուժությունը հաստատվեց որպես հատուկ բժշկական առարկա։ Եվրոպայում վիրաբուժությունը հիմնականում կապված էր վարսավիր-վիրաբույժների հետ, ովքեր հաճախ նաև ռազմի դաշտում օգտագործում էին մազերը կտրելու գործիքները վիրահատական միջամտություններ կատարելու համար ։ Ըստ բժշկության և ֆիզիոլոգիայի առաջընթացի, վարսավիրների և վիրաբույժների մասնագիտությունները տարանջատվեցին. մինչև 19-րդ դարը վարսավիր-վիրաբույժները գործնականում անհետացել էին, և վիրաբույժները գրեթե միշտ որակավորւոմ ստացած բժիշկներ էին, որոնք մասնագիտացել էին վիրաբուժության մեջ։ Վիրաբուժությունը շարունակեց գոյություն ունենալ որպես ռազմական բժշկական տիտղոս մինչև 19-րդ դարը, այնուամենայնիվ վիրաբուժության տիտղոսը շարունակում է գոյություն ունենալ և՛ ավագ ռազմական բժիշկ սպաների, և՛ կառավարական հասարակական ավագ բժիշկ սպաների համար։
Համագործակցության կոչումները
1950 թվականին, Անգլիայի վիրաբույժների թագավորական քոլեջը (RCS) Լոնդոնում սկսեց առաջարկել վիրաբույժներին պաշտոնական կարգավիճակ RCS-ի անդամակցության շնորհիվ։ Պարոն կոչումը դարձավ պատվո շքանշան, և այսօր համագործակցության շատ երկրներում որակյալ բժիշկ, ով ամենաքիչը 4 տարի ուսումից հետո ստանում է վիրաբուժական որակավորում, պատիվ ունեն կոչվելու պարոն, տիկին, օրիորդ իրենց մասնագիտական պրակտիկայում, բայց այս անգամ իմաստը այլ է։ Երբեմն ենթադրվում է, որ կոչման փոփոխությունը ենթադրում է խորհրդատուի կարգավիճակ (և երբեմն որոշները սխալմամբ ենթադրում են, որ ոչ վիրաբուժական պրոֆիլը նույնպես հանդիսանում է պարոն), բայց հետդիպլոմային բժշկական ուսումնառությունը Հյուսիսային Ամերիկայից այն կողմ այնպիսին է, որ որակավորված վիրաբույժից կարող են պահանջվել տարիներ այդ կարգավիճակը ստանալու համար։ Նախկինում շատ բժիշկներ ստացել են այս որակավորումը այլ ավագ կոլեգաներից և մնացել են այդ աստիճանին, երբ սկսել են մասնագիտական ուսումը։ Պարոն դիմելաձևը օգտագործվում է նաև Իռլանդիայում, Ավստրալիայի մի քանի նահանգներում, Բարբադոսում, Նոր Զելանդիայում, Հարավային Աֆրիկայում, Զիմբաբվեում և որոշ այլ երկրներում, որոնք գտնվում են Համագործակցության կազմի մեջ ։
Ռազմական կոչումներ
Անգլախոս շատ երկրներում վիրաբույժի զինվորական կոչումը կիրառվում է ցանկացած բժշկական պրակտիկայում՝ շնորհիվ տերմինի պատմական էվոլյուցիայի։ ԱՄՆ բանակի բժշկական կորպուսը պահպանում է տարբեր վիրաբույժների տվյալներ՝ վիրավոր զինվորներին բուժելու համար։
Մասնագիտություններ
Միացյալ Նահանգներում Վիրաբույժի Աշխատանքի դեպարտամենտի նկարագրությունն է. «վիրաբույժ է համարվում նա, ով բուժում է հիվանդությունները, վնասվածքները և դեֆորմացիաները ինվազիվ, նվազագույն ինվազիվ կամ ոչ ինվազիվ վիրաբուժական մեթոդներով, ինչպիսիք են գործիքների, սարքերի կամ ձեռքի մանիպուլյացիայի մեթոդները» ։
Անաստասիա Բարչուկ
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուս վոլեյբոլիստներ
(4380) Գեյեր
(4380) Գեյեր (Geyer), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1988 թվականի օգոստոսի 14-ին Էրիկ Էլստի կողմից Վերին Պրովանսում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 3,038847 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,8402 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,2375 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1934,91 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,186055 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 9,89° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1988 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Էրիկ Էլստի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Ջոն Թոշակ
Ջոն Բենջամին Թոշակ (John Toshack, ), ուելսցի ֆուտբոլիստ և մարզիչ։ Իր կարիերայի լավագույն տարիները անցկացրել է 70-ականներին Լիվերպուլում։ Կարիերայի ավարտից հետո երկար ժամանակ աշխատել է իսպանական ակումբներում։
Հայկական ճարտարապետություն
Հայկական ճարտարապետություն, ճարտարապետական ոճ է, որ ստեղծվել և օգտագործվում է հայ ժողովրդի կողմից Հայկական լեռնաշխարհում և նրա սահմաններից դուրս ։
Ջոն Թոշակ
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:1949 ծնունդներ Կատեգորիա:Մարտի 22 ծնունդներ Կատեգորիա:Ուելսցի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Լիվերպուլի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Ֆուտբոլի հարձակվողներ Կատեգորիա:Ուելսցի ֆուտբոլային մարզիչներ Կատեգորիա:Ուելսցիներ Կատեգորիա:Ռեալ Մադրիդ ՖԱ մարզիչներ Կատեգորիա:Ուելսի հավաքականի ֆուտբոլիստներ Կատեգորիա:Ֆուտբոլային մարզիչներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Սուոնսի Սիթիի ֆուտբոլիստներ
Հայկական ճարտարապետություն
Հայկական ճարտարապետությանը բնորոշ են զարգացման բարձր մակարդակը, գեղարվեստական հարուստ ավանդույթները և հատկապես ազգային ինքնատիպությունը, որը, բացի բնական պայմաններից, կացութաձևից և ժողովրդական ակունքներից, պայմանավորված է նաև տեղական շինանյութերի, հատկապես տուֆի բազմազանությամբ ու գեղարվեստաֆիզիկական հատկանիշներով։
Հայկական ճարտարապետությունը խարսխված է ազգային մշակույթի հարուստ ավանդույթների վրա։ Կարևոր են նաև այլ ժողովուրդների հետ մշակութային շփումներն ու փոխազդեցությունները։ Հայրենի (Թորոս Թորամանյան և ուրիշներ) և օտար (Ֆրեդերիկ Դյուբուա, Շառլ Դիհլ, Յոզեֆ Ստրժիգովսկի, Նիկողայոս Մառ և ուրիշներ) հեղինակներից շատերը նշել են հայկական միջնադարյան ճարտարապետության ազդեցությունը Արևմտյան Եվրոպայի ճարտարապետության վրա։ Հայկականն էլ իր հերթին ազդեցություն է կրել այլ երկրների ճարտարապետությունից, ինչպես մ. թ. ա. III դարում՝ հայկական հելլենիզմի շրջանում՝ Հին Հունաստանի ճարտարապետությունից. լավագույն օրինակը հունա-հռոմեական պերիպտեր տիպի Գառնիի տաճարն է (I դար)։
Հայկական ճարտարապետության հուշարձաններից Զվարթնոցը, Գեղարդավանքը, Հաղպատը, Սանահինը, Նորավանքն ընդգրկվել են ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային մշակութային «Արժեքների ցանկում» ։
Հնադարյան ժամանակաշրջան
Հայկական լեռնաշխարհում վաղ հին քարի դարի աշելյան շրջանից սկսած մարդը որպես կացարան օգտագործել է քարայրերը, որոնք ավելի ուշ՝ վաղ հին քարի դարի վերջում և ուշ հին քարի դարում լրացվել են արհեստական հնագույն շինվածքներով (Երևան՝ 1-ին քարայր, Ղարաղաշ՝ Արածանիի հովտում)։
Հայաստանի տարածքում գտնվող հնագույն բնակատեղիներից Մասիս բլուրի, Խաթունասարի, Թեղուտի, Շրեշ բլուրի, Շենգավիթի, Հառիճի, Այգեվանի, Մոխրաբլուրի, Սևանի ավազանի (Լճաշեն, Կամո, Մարտունի), Շամշադինի, Իջևանի, Շամիրամի, Հոռոմի և Լոռիի բազմաթիվ բնակավայրերը ։
Մ.թ.ա. IV հազարամյակ
Հայկական լեռնաշխարհում, ներառյալ մ.թ.ա. IV հազարամյակի առաջին կեսը, զարգացել են նեոլիթյան և էնեոլիթյան վաղ երկրագործական մի շարք հնագիտական մշակույթներ, որոնց ուսումնասիրությամբ վերակազմվում են ճարտարապետական տարբեր ավանդույթներ։ Այդ ավանդույթների բազմապիսի յուրահատկությունները հիմնականում դրսևորվել են բնակավայրերի կառուցապատման եղանակների և բնակարանաշինության (շինանյութեր, հատակաձևեր, տան առանձին բջիջների դասավորություն, ներքին և արտաքին ծավալների կազմակերպում) մեջ։ Լեռնաշխարհի հյուսիսում բացարձակապես գերիշխողը հում աղյուսից կառուցված շինությունների կլոր հատակաձևն էր, իսկ հարավ և հարավ–արևելյան ծայրամասերում՝ քառանկյուն տների կառուցման ավանդույթը։ Արարատյան դաշտում տարբեր ժամանակաշրջաններում այդ ավանդույթները փոխարինել են մեկը մյուսին։
Մեծ սենյակների դեպքում քարե ծածկերը հենվել են փայտյա սյուներից ու հեծաններից կազմված հիմնակազմիչ համակարգի վրա (օրինակ Լճաշենի և Վանաձորի ստորգետնյա դամբարաններ)։
Քարակերտ նման բնակավայրերի կարելի է հանդիպել տարբեր հատակագծերով՝
Մ.թ.ա. III հազարամյակ
Մ.թ.ա. III հազարամյակի սկզբին Հայկական լեռնաշխարհը ամբողջությամբ ընդգրկվել է մշակութային մեկ ընդհանրության մեջ, որի միջուկը վաղ բրոնզի դարի շենգավիթյան մշակույթն է։ Վերջինիս բնորոշ է ճարտարապետության ֆունկցիոնալ ճյուղավորման խորացում, ճարտական նոր ձևերի առաջացում։ Տոհմական համայնքների բնակավայրերի կողքին առաջացել են քաղաքային քաղաքակրթության տարրեր կրող հնագույն նախաքաղաքներ։ Բնաաշխարհագրական տարբեր միջավայրերում կազմավորվել են յուրահատուկ հարթավայրային և լեռնային տիպերի բնակավայրեր։ Արմատապես փոխվել է բնակարանաշինությունը։ Շենգավիթյան մշակույթի ժամանակագրական սահմաններում ավարտվել է կլոր հատակաձևի կիրառումը, որը վերջնականապես փոխարինվել է քառանկյուն կառույցներից կազմված բնակելի համալիրներով։ Առաջացել են հայկական ժողովրդական բնակարանի՝ գլխատան ծածկի նախատիպը, տանիքը կրող բազմասյուն կառուցվածքներ, տների երկհարկայնություն։ Երևան է եկել մոնումենտալ ճարտարապետություն, որի հնագույն հուշարձաններն են պաշտամունքային (Մոխրաբլուր կամ Թեփե) և ամրոցաշինական կառույցները։ Պաշտպանական հնագույն համակարգերը ձևավորվել են դաշտավայրային շրջաններում, կառուցվել են հում աղյուսից (Յանիք–Թեփե, Մոխրաբլուր, Շրեշ–բլուր և այլն), այնուհետև տարածվել են նաև լեռնային գոտում, կառուցվելով հսկայական անմշակ ժայռաբեկորներից՝ «կիկլոպյան» տեխնիկայով (Գառնի, Ձյանբերդ և այլն)։
Կիկլոպյան տեխնիկայով կառուցված հնագույն ամրոցներից են համարվում Շենգավիթը, Քաղսին, Գեղարոտը, Այրումը։
Ըստ Թորոս Թորամանյանի կիկլոպյան տեխնիկայով կառուցված պատերը դասակարգվում են.
Մ.թ.ա. II հազարամյակ
Լեռնաշխարհի կենտրոնական և հյուսիսային մասում նկատվում է նստակյաց կյանքի անկում, ուստի ճարտարապետական հուշարձանները մինչև մ.թ.ա. II հազարամյակի կեսը ներկայանում են ոչ թե բնակավայրերով, այլ դամբարաններով։ Այդ ժամանակաշրջանի իշխանական դամբանաբլուրները հսկայական կառույցներ են մինչև 150 մ2 մակերես ունեցող գերանածածկ դամբանասրահներով, ծածկված մի քանի հազար մ3 ծավալով թմբերով։ Սալային «կեղծ թաղ», հարթ կամ երկթեք ծածկ ունեցող փոքր ծավալի քարաշեն դամբանասրահների հոծ ու կանոնավոր դասավորության դեպքում առաջանում էին «մեռյալների քաղաքներ», որոնց լավագույն օրինակը Զորաքարն է (Ղոշուն–դաշ) Սիսիանի մոտ։
Մ.թ.ա. II հազարամյակի 3-րդ քառորդում համատարած կայունացել է Հայաստանի բնակչության նստակեցությունը։ Սկսվել է Հայկական լեռնաշխարհի վաղ քաղաքային մշակույթի ձևավորման երկրորդ փուլը։ Լեռնաշխարհի արևմտյան կողմը ընդգրկվել է խեթական թագավորության, իսկ հարավայինը՝ Միտաննիի պետության սահմաններում։ Իշուվա պետությունում (Խարբերդի դաշտ) իշխել են խեթական ճարտարապետության ավանդույթները, որոնց ազդեցությունը հասել է մինչև Արարատյան դաշտ։ Մ.թ.ա. II հազարամյակի 2-րդ կեսին և I հազարամյակի սկզբին Կուրի և Արաքսի միջագետքի առավելապես զարգացած շրջաններում առաջացել են տասնյակ հեկտարներով մակերես զբաղեցնող հնագույն քաղաքներ, խոշոր ժայռաբեկորների օգտագործմամբ «միդիս» շինարարական տեխնիկայով կառուցված պարիսպներով, հզոր միջնաբերդերով, լայն ու նեղ փողոցներով (Լճաշեն, Լազարավան, Մոտկանբերդ և այլն)։ Նոր որակի է հասել դամբարանային ճարտարապետությունը, ուր նկատելի են ճարտարապետության և քանդակի սինթեզի փորձեր (Շամիրամ, Մեծամոր և այլն) ։
Մ.թ.ա. IX–VI դարեր
Մ.թ.ա. IX–VI դարերում ճարտարապետությունը հիմնվելով Հայկական լեռնաշխարհի բրոնզե դարի կառուցողական ավանդույթների վրա, զարգացել է Փոքր Ասիայի և Միջագետքի պետական միավորումների մշակութային փոխազդեցությունների ոլորտում։
Քաղաքաշինությունը մ.թ.ա. IX դարում, լինելով համապետական խնդիր, հասել է զարգացման նոր աստիճանի։ Նախորդ դարաշրջանի ամրոց–բնակատեղիների (բերդ–շենների) փոխարեն, հաճախ նույն տեղերում կառուցվել են առավել հզոր քաղաքներ և ամրոցներ, որոնք միմյանց հետ կազմել են երկրի պաշտպանական հենակետերի միասնական ցանց։ Ամրոցներով շրջարկվել են Տուշպան, Մենուախինիլին, Սարդուրիխուրդան և այլ քաղաքներ, որոնց տեղային պայմանները պաշտպանական տեսակետից թելադրել են այդ անհրաժեշտությունը։
Քաղաքի բնակելի թաղամասերը որպես կանոն տարածվել են բնական բարձունքի ստորոտին, որի գագաթին հիմնարկված էր պարսպապատ միջնաբերդը։ Մեկից ավելի, որոշակի հեռավորությամբ բարձունքների առկայության դեպքում հաճախ ստեղծվել է բազմակորիզ քաղաքաշինական համակարգ՝ նույնքան միջնաբերդերով (Արգիշտիխինիլի, Անզաֆ, Հայկաբերդ, Տուշպա–Ռուսախինիլի)։ Քաղաքի կառուցապատման հատակագծային հորինվածքները դրսևորվել են ազատ, կանոնավոր ցանցի, խառը, նաև դարավանդաձև համակարգային սկզբունքներով։ Քաղաքն ընդգրկել է մոտ 50–200 հա տարածություն և շրջարկված է եղել մշակելի հողատարածությամբ, այգիներով, բազմաթիվ գյուղավաններով են։ Թաղումները կատարվել են քաղաքամերձ տարածքում, ինչպես նաև հատուկ կառուցված վերգետնյա կամ ստորգետնյա դամբարաններում ։
Պահպանվել են օրինակներ ու պատմական տեղեկություններ քաղաքային բարեկարգման տարրերի՝ ջրմուղի (Արին Բերդ), ջրամբարի (Արգիշտիխինիլի, Ազնավուր), կամուրջների (Թեյշեբաինի) և այլի վերաբերյալ։
Բնակելիներ
Ուրարտական քաղաքաշինությանը բնորոշ է սոցիալական տարբեր խավերին պատկանող թաղամասերի տարածքային որոշակի առանձնացումը։ Համապատասխանաբար տարբեր են նաև բնակելի տների հատակագծային և ծավալային հորինվածքները։
Պեղված (հիմնականում՝ Թեյշեբաինի, Արագած, Արգիշտիխինիլի) բնակելի տների տիպերից են.
Բոլոր տիպերի համար ընդհանրականը հորինվածքային կորիզը կազմող ընդհանուր սենյակը կամ դահլիճն Է, որը գործառական իմաստով իրեն է ենթարկում բնակելի, տնտեսական և օժանդակ մյուս բաժանմունքների փոխդասավորությունը։
Միջնաբերդերը բաղկացած են եղել պալատական, պաշտամունքային, զորանոցային և տնտեսական բաժանմունքներից, ունեցել են հզոր, հաճախ 2–3 շարք պարիսպներ՝ (մոտ 15 մ բարձրությամբ, 3, 5–4 մ հաստությամբ), ռիթմիկ կրկնվող աշտարակներով կամ կոնտրֆորսներով։ Պաշտպանական հնարանքներով օժտված, հաճախ կրկնակի դարպասներով (Էրեբունի, Արգիշտիխինիլի) մուտքերը տեղադրվել են երկու աշտարակի միջև (Թեյշեբաինի, Քեֆկալեսի) կամ պարսպի անկյունային թաքնված հատվածում (Էրեբունի, Արգիշտիխինիլի, Արագած)։ Պարսպի բնականորեն չպաշտպանված մասերում ստեղծվել են խրամային արգելակումներ։ Երբեմն միջնաբերդի պալատական, պաշտամունքային և այլ ստորաբաժանումները սահմանազատվել են պաշտպանական պարիսպներով (Թեյշեբաինի, Արգիշտիխինիլի)։
Միջնաբերդերն իրենց ծավալատարածական հորինվածքով եղել են առանձին, տարաբնույթ շենքերից բաղկացած հզոր պարսպապատ համալիրներ, որ առավել բնորոշ է մ.թ.ա. IX–VIII դդ. (Տուշպա, էրեբունի, Արգիշտիխինիլի, Բաստամ, Կայալիդերե) կամ աշտարակներ ու կոնտրֆորսներ ունեցող պաշտպանական պարսպով ամբողջական շենքեր (Արագած, Թեյշեբաինի)։ Եղել են մեկ կամ երկու հարկանի։ Ի տարբերություն միջագետքյան մոնումենտալ շենքերի, որոնք կառուցվել են նախապես հարթեցված հրապարակների վրա, հայկական միջնաբերդերը ներդաշնակվել են տեղանքի ռելիեֆին, և առաջացած ծավալային աստիճանաձև փոխանցումներն ավելի հարստացրել են նրանց ճարտարապետական կերպարը։
Ըստ պահպանված հնագիտական օրինակների՝ միջնաբերդի ծավալային զգալի մասը զբաղեցնում է պալատը, որի հորինվածքային կենտրոնը կազմում է բնակելի, տնտեսական, տաճարային և այլ բնույթի շենքերով շրջագծված հրապարակը (դահլիճի կամ պերիստիլ բակի ձևով)։ Թեյշեբաինիի միջնաբերդն ամբողջությամբ ներկայանում է երկհարկանի պալատով, որի ստորին հարկում եղել են տնտեսական և արտադրական բաժինները, իսկ վերին հարկում՝ բնակելի, հանդիսավոր և պաշտոնական սենյակները ։
Տաճարներ
Հնագիտական նյութերով բացահայտվել են տաճարային երեք հորինվածքային տիպեր.
Հավանաբար պաշտամունքային նշանակություն են ունեցել նաև «ուրարտական կոթողները», որոնցից շատերը կանգնեցված են եղել զոհարանների մոտ։ Թոփրակկալեում պեղված մի կնիք պատկերում է երկրպագություն կոթողների խմբի և սրբազան ծառի առջև։ Կոթողների սեպաձև արձանագրերը բովանդակում են որոշակի փաստեր երկրի պատերազմական, շինարարական գործունեության, նաև՝ ասավածներին մատուցած զոհաբերությունների վերաբերյալ։
Ուրարտական ժամանակաշրջան ճարտարապետական առանձնահատկություններ
Ուրարտական ժամանակաշրջանի շինարարական տեխնիկան պայմանավորվել է Հայկական լեռնաշխարհում ավանդաբար կիրառվող քարի, փայտի կառուցվածքների համադրումով։ Անմշակ կամ կոպտատաշ քարերով են շարվել որմերի և մույթերի ստորին շարքերը, սրբատաշ են եղել սյունախարիսխները, որոշ հանդիսավոր և պաշտամունքային կառույցների որմերը, արձանագրված ու քանդակված քարերը։ Հարդաշաղախ հում աղյուսը կառույցների հիմնական շինանյութն էր։ Սյուները, բարավորները, հեծանային կառուցվածքները եղել են փայտից։ Ինտերիերում կիրառվել է սվաղը, որմնանկարչությունը կամ մարմարյա սալապատումը, գունավոր քարերի ընդելուզումը։ Հատուկ խնամքով են երեսարկվել հատակները։ Բոլոր շինարարական չափումների հիմքում ընկած է կանգունը (47,7 սմ, 51,8 սմ, 52,5 սմ)։
Ուրարտական ժամանակաշրջանի ճարտարապետության ու կառուցողական արվեստի առանձնահատկությունները ավանդաբար ժառանգել է Հայաստանի հետագա դարերի մշակույթը ։
Մ.թ.ա. VI – մ. թ. III դարեր
Մ.թ.ա. VI դարից Հայկական բարձրավանդակում քաղաքաշինությունն ու ճարտարապետությունը թևակոխել են զարգացման նոր փուլ, ի հայտ բերելով որակական նոր հատկանիշներ։ Հայկական ժողովրդական բնակելի տան հիմնական տիպի՝ գլխատան նախօրինակների նկարագրությունը բերված է Քսենոփոնի «Անաբասիսում»։
Վաղ հայկական պետության ժամանակաշրջանի քաղաքների՝ Արմավիրի, Երվանդաշատի, Երվանդակերտ դաստակերտի, Արտաշատի, Վաղարշապատի, Աշմուշատի, Արկաթիակերտի (Կարկաթիակերտի), Զարիշատի, Զարեհավանի, Մծուրնի, Տիգրանակերտի առաջացումը որպես վարչական և առևտրաարհեստավորական կենտրոններ, տեղի է ունեցել մ.թ.ա. Ill–I դարերում։ Դրանք, ինչպես և նույն ժամանակաշրջանի ամրոցներն (Գառնի, Արտագերս, Անի–Կամախ, Օշական, Դարույնք և այլն) ու հեթանոսական սրբավայրերը (Բագավան, Բագրևանդ, Աշտիշատ, Երիզա, Անի–Կամախ և այլն) հանդիսացել են քաղաքաշինության և ճարտարապետության կազմավորման հիմնական օղակները։ Ըստ գրավոր աղբյուրների, մասամբ նաև Գառնիի, Արմավիրի, Արտաշատի և անտիկ այլ հնավայրերի պեղումներից ստացված նյութերի, Հայաստանի ավանդական քաղաքաշինությունն ու ճարտարապետությունը մ.թ.ա. IV դ–ից զարգացել են հունահելլենիստական, իսկ մ.թ.ա. I դ–ից նաև հռոմեական մշակույթի ազդեցությունների ներքո, կազմելով «հայկական հելլենիզմ» կոչված մշակույթի բաղադրիչ մասը։
Քաղաքաստեղծ գործոնները, այդ թվում պաշտպանական նկատառումները, որոշակի նմանություն են ունեցել հելլենիստականին։ Քաղաքի կառուցապատման համար տեղանքը ընտրվել է գետերի (Երասխ, Արածանի և այլն) ափին, որոնք քաղաքի կենսական կարիքները բավարարելուց բացի, նրա պաշտպանական համակարգի մասն էին կազմում։ Քաղաքատարածության բնական պաշտպանվածությունը լրացվել է արհեստական շինություններով (պարիսպներով, հողաթմբերով, ջրլեցուն խանդակներով), որոնցով առանձին–առանձին շրջապատվում էին քաղաքի երկու բաղադրիչ մասերը՝ միջնաբերդն ու բուն քաղաքը։
Արմավիր մայրաքաղաքի համար միջնաբերդ է ծառայել Արգիշտիխինիլի քաղաքի արևելյան միջնաբերդը, որը ընդարձակվել է նոր շենքերով ու կառույցներով, լրացվել պարիսպների նոր հատվածներով ։ Երվանդաշատի միջնաբերդը տեղադրվել է Երասխի ձախափնյա անմատչելի մի ժայռազանգվածի վրա։ Տեղանքի թելադրանքով միանգամայն տարբեր լուծում է ստացել Արտաշատ մայրաքաղաքի բարդ պաշտպանական համակարգը։ Այն ընդգրկել է պարիսպներով շրջափակված մեծ և փոքր 9 բլուրներ (մեկի վրա միջնաբերդը), որոնք իրար և բլուրների միջև սփռված քաղաքատարածության հետ հաղորդակցվել են պարսպապատերով պաշտպանված ճանապարհներով։ Բլուրներից մեկի վրա մինչ այժմ պահպանվել է Խոր Վիրապ վանական համալիրը։ Արտաշատ քաղաքը շրջափակված է եղել պարիսպներով, որոնք ստորին շարքերն ըստ պեղումների արդյունքի ունեցել են 2.2-4.4 մ հաստություն ։
Արմավիրի, Երվանդաշատի և Արտաշատի մոտով հոսող Երասխի ջրերը պաշտպանական դեր են կատարել։ Վաղարշապատում այդ դերը իրականացվել է ջրլեցուն «Պարկեն–փոս»-ի միջոցով։
Առանձնապես հզոր և հուսալի են եղել Տիգրանակերտի պարիսպները, որոնց բարձրությունը 25 մ-ից ավելի էր, իսկ հաստությունն այնքան, որ հնարավոր է եղել տեղավորել հեծելազորի ձիերի փարախները, պահեստներ ։ Տեղանքի նպատակահարմար ընտրությամբ և պաշտպանական շինությունների հզորությամբ աչքի է ընկնում նաև թագավորական ամառանոց Գառնին (մ.թ.ա. III-II դդ.), որի՝ բնականից չպաշտպանված հատվածները (հատկապես հյուսիս) ողջ երկայնքով պատված են ամրակուռ բրգավոր պարիսպներով ։ Երվանդաշատը և Տիգրանակերտը ունեցել են թագավորական դաստակերտներ (Տիգրանակերտում՝ զբոսավայրերով և որսատեղերով)։
IV–VII դարեր
Ֆեոդալական հարաբերությունների կազմավորման սկզբից քաղաքաշինությունն ու ճարտարապետությունը թևակոխել են զարգացման նոր փուլ։ Անտիկ քաղաքների մեծ մասը տնտեսական անկում է ապրել, իրենց նշանակությունը կարճատև պահպանել են միայն Արտաշատը և Տիգրանակերտը։ Դրանց փոխարինել են Դվինը և Կարինը։ IV դարի սկզբին Արշակ Բ–ի հիմնադրած Արշակավան քաղաքի կառուցումը մնացել է թերավարտ։
Դվինն ու Կարինը (Թեոդոսուպոլիսը) բնութագրվում են քաղաքաշինական հատկանիշների (հատակագծային կառուցվածք, պաշտպանական միջոցների համակարգ և այլն) ընդհանրությամբ։ Երկուսն էլ ունեցել են քաղաքաշինական եռամաս կառուցվածք (միջնաբերդ, շահաստան, արվարձան) և ապահովված էին պարիսպների ինքնուրույն համակարգով։ Անտիկ քաղաքների համեմատությամբ միջնաբերդի որոշ ֆունկցիաներ անցել են շահաստանին, ընդգծելով նրա նշանակությունը, որպես գաղափարապաշտամունքային և առևտրաարհեստագործական կենտրոն։ Դվինում և Կարինում իր ժամանակի համար պատշաճ մակարդակով լուծված են եղել քաղաքային բարեկարգման (ջրամատակարարում, ջրահեռացում, կոմունալ շենքեր), ինչպես նաև միկրոկլիմայի բարելավման (շրջապատում արհեստական անտառատարածությունների ստեղծում) հարցերը։
Եկեղեցիների շինարարության սկիզբ
Քրիստոնեությունը կյանքի է կոչել նորատիպ պաշտամունքային շենքերի ճարտարապետություն, որը սկզբնապես սնվել է անտիկ ճարտարապետության ավանդույթներից։ IV–V դարերում եկեղեցական շենքերը հիմնականում բազիլիկատիպ են եղել, միանավ կամ եռանավ, արլևելքից կիսաշրջան աբսիդով, կողմնային մեկ կամ երկու ավանդատնով։ Մույթաշարով (4–7 զույգ) նավերի բաժանված աղոթասրահի յուրաքանչյուր նավը (միջինը՝ լայն, կողմնայինները՝ նեղ), ծածկված են եղել ինքնուրույն թաղերով, իսկ երեքը միասին՝ ամփոփված երկլանջ կտուրի տակ (Քասախի, IV–V դդ., Աշտարակի, V դ., Աղցի, IV դ., Եղվարդի, V դ. եռանավ բազիլիկները)։
Եռանավ բազիլիկների «արևելյան տիպին» պատկանող նկարագրված խմբից բացի, Հայաստանի մի քանի եռանավ բազիլիկներ      (Տեկոր` V դ., Երերույք` IV–V դդ., Դվինի Ս. Գրիգոր` 470, Ծիծեռնավանք` IV–V դդ.), ունենալով բազիլիկ կտրվածք, պատկանում են բազիլիկների «արևմտյան տիպին»։ Անհամեմատ ավելի շատ են պահպանվել միանավ կամ «թաղածածկ դահլիճ» կոչված ոչ մեծ չափերի եկեղեցիները, որոնց աղոթասրահները ծածկված են միասնական թաղով և ամփոփված երկլանջ կտուրի տակ (Կառնուտի` V դ., Եղվարդի` V դ., Գառնիի` IV դ., Զովունիի` V դ. 1-ին քառորդ, Ծաղկավանքի` VI դ., Դվինի` 553–557, Թալինի` V դ., Թանահատի` 491, Զարջառիսի` IV–V դդ., Լեռնակերտի` IV–V դդ. և այլ եկեղեցիներ)։ Որոշ եռանավ ու միանավ եկեղեցիներ ունեցել են արտաքին սյունասրահներ (եռանավերը՝ 1–3, միանավերը՝ միայն 1, գերազանցապես հվ. կողմից)։ Հորինվածքային և արտահայտչամիջոցների կիրառման տեսակետից Հայաստանի բազիլիկ եկեղեցիները որոշ ընդհանրություններ ունեն վաղ քրիստոնեական ժամանակաշրջանի Սիրիայի և Վրաստանի բազիլիկների հետ։
Գմբեթավոր եկեղեցիների շինարարության սկիզբ
V դարի վերջից բազիլիկ եկեղեցիներին փոխարինել են գմբեթավոր եկեղեցիներն իրենց բազմազան տարբերակներով։ Դրանցից են գմբեթավոր դահլիճները (Պտղնիի՝ VI–VII դդ., Արուճի՝ 661–666թթ.), գմբեթավոր բազիլիկները (վերակառուցված Տեկորի՝ 478–490թթ., Օձունի՝ VI դ., Մրենի՝ 613–640թթ., Գայանեի՝ 630թ., Բագավանի՝ 631 – 639թթ.), ինչպես նաև եռաբսիդ գմբեթավոր բազիլիկները (Դվինի վերակառուցված Ս. Գրիգորի՝ 608–615թթ., Թալինի մեծ տաճարը՝ VII դ.) սերում են եռանավ բազիլիկներից։
Աշխարհիկ շենքեր և հուշակոթողներ
Աշխարհիկ շենքերի ճարտարապետությունը ուշագրավ է զարգացլքան միանգամայն ինքնուրույն ուղիով, ժողովրդական բնակելի տան ճարտարապետությունից սերված հորինվածքային և կառուցվածքային լուծումներով։ Դվինի երկու (V դ. և VII դ.), Զվարթնոցի (VII դ.) և Արուճի երկու (VII դ.) պալատները ունեն հատակագծային լուծման միասնականություն։ Դրանցում կենտրոնական տեղ են գրավել սյունազարդ դահլիճները՝ քարե սյուների վրա հենվող «հազարաշեն» տիպի Փայտե ծածկերի համակարգերով։ Ժողովրդաիան ճարտարապետության ազդեցությունն իր արտահայտությունն է գտել հիշյալ պալատական շենքերի նաև ճարտարապետական մանրամասներում, հատկապես քարակերտ խոյակների ձևերում, որոնք հիշեցնում են Հայաստանում ստեղծված փայտե խոյակները (Սևանավանք)։ Աշխարհիկ հուշարձանների խումբը լրացնում են Դվինում, Զվարթնոցում և այլ տեղերում պեղումներով հայտնաբերված բնակելի սենյակները, բաղնիքները, հասարակական և արտադր. կառույցները, այդ թվում՝ Զվարթնոցում և Հռիփսիմեի տաճարի մոտ բացված հնձանները։
Մեմորեալ, փոքր ձևերի ճարտարապետական հուշարձանները, քարակոթողները, հուշասյուները, դամբարանները, մահարձանները և խաչքարերը, որոնք կապված էին նոր հավատքի պրոպագանդման, թաղման, հիշարժան դեպքերը հավերժացնելու հետ՝ վաղ միջնադարյան հայկական ճարտարապետության մի ինքնուրույն և հարուստ բնագավառ են կազմում։
Քարակոթողներն իրենց ընդհանուր հորինվածքով շարունակելով Վանի թագավորության և «հայկական հելլենիզմի» ժամանակաշրջանների ավանդույթները, IV–V դարերում գաղափարական նոր բովանդակությամբ կերտվել են Հայաստանի տարբեր վայրերում՝ Արարատյան դաշտում (Դվին, Ավան), Արագածոտնում (Արուճ, Թալին), Շիրակում (Արթիկ, Հառիճ) և Գուգարքում (Դսեղ, Դանուշավան, Արդվի, Օձուն, Կողես, Կողբ, Խոժոռնի, Բրդաձոր)։ Դրանք խորանարդաձև կամ աստիճանավոր պատվանդանների վրա կանգնեցված քառանիստ կոթողներ են (1–5 մ բարձրությամբ), որոնց նիստերը (երբեմն նւսև խորանարդաձև պատվանդանների կողերը) պատվում էին կրոնական կամ առասպելական բովանդակությամբ բարձրաքանդակներով։ Հուշասյուները (գտնված Դվինում, Օշականում, Ողջաբերդում, Գեղամա լեռների «Ուղտի ակունք» կոչված տեղամասում, Հովհաննավանքում) նույնպես կանգնեցվում էին պատվանդանների (հիմնականում աստիճանաձև) վրա։ Գլանաձև, բազմանիստ կամ փնջաձև սյուները պսակվում էին խոյակներով, որոնք կրում էին քրիստոնեության խորհրդանշանը՝ խաչը։
VI–VII դարերում խաչը պրոպագանդող մոնումենտալ հուշարձանները փոխարինել են փայտակերտ խաչերին, որպիսիք Հայաստանում և Վրաստանում կանգնեցվում էին քրիստոնեության տարածման սկզբնական շրջանում։ Քարակերտ «թևավոր» խաչերը նշանավորում են հայկական խաչքարերի զարգացման վաղագույն փուլը։
Դամբարանաշինություն
Դամբարանների ճարտարապետության ավանդույթները գալիս են վաղնջական՝ նախնադարյան համայնատիրական, Արարատյան թագավորության և հելլենիզմի ժամանակներից։ Դրա հետ մեկտեղ դամբարանների ճարտարապետական աղերսներ ունի նույն դարաշրջանի վաղ սիրիական և փոքրասիական վկայարանների ճարտարապետության հետ։ Վաղագույններից են Արշակունիների դամբարանը՝ Աղցում (IV դ.) և Գրիգորիսինը (489)՝ Ամարասի վանքում (Արցախ)։ Այդ դամբարաններից առաջինի տապանատունը ստորգետնյա է (հավանաբար ունեցել է նաև վերգետնյա հարկ), իսկ երկրորդինը տեղավորված է հին եկեղեցու (հետագայում վերակառուցված) ավագ խորանի տակ։ Նույնպիսի տեղադրություն ունեն Հռիփսիմե և Գայանե կույսերին վերագրվող դամբարանները VII դ. կառուցված նույնանուն տաճարներում։ Զովունիի դամբարանը (V դ.) տեղավորված է Ս. Վարդան փոքրաչափ մատուռի հվ. պատին կից։ VI–VII դդ. մահարձանների ճարտարապետությունը ներկայանում է Օձունի և Աղուդիի բարձրարվեստ հուշարձաններով, որոնք, ունենալով հորինվածքային որոշ ընդհանրություն, իրենց մանրամասներով էապես տարբեր են։