cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Սիզիգիա (փիլիսփայություն)
Վլադիմիր Սոլովյով
Վլադիմիր Սոլովյովը (1853-1900) իր «Սիրո իմաստը» (1893) աշխատության մեջ, սիզիգիա տերմինը փոխառելով գնոստիկներից, այս բառն օգտագործել է որպես «սիրո-միասնության» վիճակի սահմանում, որը պետք է հաստատվի սոցիալական հոգևոր-մարմնական օրգանիզմում մարմնավորված ակտիվ անհատական ​​մարդկային էության և համընդհանուր գաղափարի միջև ։ Սոլովյովը «իրեն վերագրում էր Ասվածային Սոֆիայի հետ անձնական հարաբերություններ...իսկ երկրային սիրո նկատմամբ, ընդհանրապես, նա զգում էր որպես անկում կամ դավաճանություն։ Նա չէր կարող հայր կամ ամուսին դառնալ, որովհետև իրեն նշանված էր թվում…» :
Կիրառելի է նաև նմանատիպ իմաստներով.
Հարցը, որից Սոլովյովը զարգացնում է իր սիրո հայեցակարգը, հետևյալն է. «Սեռական սիրո իմաստը հանգում է սերունդ ստեղծելուն, թե՞ ավելին է» ։
Հիերոգամիա
Հիերոս Գամոս կամ Հիերոգամիա (հուն.` ἱερογαμία ), ծեսի տեսակ, սուրբ ամուսնություն, որը տեղի է ունենում աստվածների միջև։ Որոշ ավանդույթներում այդ ծեսի ժամանակ մարդիկ աստվածային կերպարներով խորհրդանշական կերպով բեմադրում է սիզիգիկ աստվածային երևույթը ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ալքիմիա Կատեգորիա:Դիցաբանություն Կատեգորիա:Փիլիսոփայական եզրեր Կատեգորիա:Հոգեբանություն Կատեգորիա:Գնոստիցիզմ Կատեգորիա:Վերլուծական հոգեբանություն Կատեգորիա:Ամուսնություն Կատեգորիա:Փիլիսոփայական տերմինաբանություն Կատեգորիա:Սեռ և կրոն Կատեգորիա:Քրիստոնեական փիլիսոփայություն
Ես գիտեմ, որ դա ճիշտ է
«Ես գիտեմ, որ դա ճիշտ է» (I Know This Much Is True), Դերեք Սիենֆրենսի ամերիկյան դրամատիկական մինի սերիալ։ Ուոլի Լեմբի համանուն վեպի էկրանավորումն է։ Պրեմիերան կայացել է 2020 թվականի մայիսի 10-ին HBO հեռուստաալիքով։
Սյուժե
Դոմինիկ Բըրդսին սովորական ներկարար է, որը ստիպված է ամբողջ կյանքում հոգ տանել իր երկվորյակ եղբոր՝ շիզոֆրենիայով տառապող Թոմասի մասին։ Ֆլեշբեքները հերոսներին տանում են դեպի անցյալ։ Ինչ-որ պահի Թոմասը դադարում է ընդունել դեղորայք և նրա վիճակը վատթարանում է։ Նրան հարկադիր բուժման են տեղափոխում հոգեբուժարան և եղբայրը փորձում է գտնել նրան բուժելու միջոց։ Մինչդեռ Դոմինիկի կյանքը դժվար է դասավորվում։ Որոշ ժամանակ առաջ մահացել էր նրա փոքր երեխան, ինչը հանգեցրել էր ամուսնալուծության։ Կլինիկայում Դոմինիկը մտերմանում է հոգեթերապևտ դոկտոր Փատելի հետ և փնտրում է բնականոն կյանք վերադառնալու ուղիներ։
Մշակում
2017 թվականի հոկտեմբերին հայտարարվել է, որ Դերեք Սիենֆրենսը HBO հեռուստաալիքի համար զբաղվում է Ուոլի Լեմբի հեղինակած «Այդ ամենում ես վստահ եմ» վեպի էկրանավորմամբ։ Մարկ Ռուֆալոն, Լեմբը, Սիենֆրենսը, Բեն Բրաունինգը և Գլեն Բասները հայտարարվել են որպես գործադիր պրոդյուսեր ։ 2018 թվականի հոկտեմբերին հայտարարվել է, որ HBO-ն պաշտոնապես պատվիրել է սերիալի արտադրությունը ։ 2020 թվականի հունվարին հայտարարվել է, որ շոուի պրեմիերան կայանալու է նույն տարվա ապրիլին ։
Քասթինգ
2017 թվականի հոկտեմբերին շոուի աշխատանքներն սկսելու մասին հայտարարելու հետ միասին հայտնի է դարձել, որ Մարկ Ռուֆալոն կատարելու է երկվորյակ եղբայրների գլխավոր դերերը ։ 2019 թվականի ապրիլին շոուի դերասանական կազմին միացել են Մելիսա Լեոն, Ռոզի Օ'Դոննելը, Արչի Փանջաբին, Իմոջեն Փութսը, Ջուլետ Լյուիսը և Քեթրին Հանը ։ Նույն տարվա նոյեմբերին կազմին են միացել Էշլինգ Ֆրանչոզին, Ջոն Պրոկաչինոն, Ռոբ Հյուբելը, Ֆիլիպ Էթինգերը և Մայքլ Գրեյեսը ։
Նկարահանումներ
Շոուի նկարահանումներն անցկացվել են Նյու Յորք նահանգի տարբեր քաղաքներում ։ 2019 թվականի մայիսի 9-ին Էլենվիլի ավտոմեքենաների ցուցասրահում՝ նկարահանման հրապարակում, հրդեհ է բռնկվել, որը ոչնչացրել է կինոապարատը և 20 դասական ավտոմեքենա, ինչի հետևանքով նկարահանումները կարճ ժամանակով դադարեցվել են ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ամերիկյան դրամա հեռուստասերիալներ Կատեգորիա:HBO-ի բնօրինակ ծրագրեր Կատեգորիա:2020 հեռուստասերիալներ Կատեգորիա:Անգլերեն հեռուստասերիալներ Կատեգորիա:Ամերիկյան մինիսերիալներ Կատեգորիա:Ամերիկյան վեպերի էկրանավորումներ
Շավշվեբի
Շավշվեբի (შავშვები), գյուղ Վրաստանում։ Գտնվում է Շիդա Քարթլի մարզի Գորիի շրջանում ։
Դիրք
Գտնվում է ծովի մակարդակից 700 մետր բարձրության վրա։ Շրջկենտրոն Գորիից հեռու է 12 կմ։
Բնակչություն
Ըստ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալների, գյուղի բնակչությունը կազմում է 740 մարդ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Գորիի շրջան
(8916) 1996 CC
(8916) , աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1996 թվականի փետրվարի 1-ին Պեկինի Շմիդտ-ԼԿՍ աստերոիդների ծրագրի կողմից Քսիլոնգում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,701085 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,3567 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,0455 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1621,46 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,222022 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 19,49° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1996 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Պեկինի Շմիդտ-ԼԿՍ աստերոիդների ծրագրի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Սոսնովոե (ավան, Կրասնոլիմանի շրջան)
Սոսնովոե (Соснове), ավան Ուկրաինայի Դոնեցկի մարզի Կրասնոլիմանի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Սոսնովոե ավանում բնակվում էր 175 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Դոնեցկի մարզի Կրասնոլիմանի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի ավաններ
Սորգա (կոմունա)
Սորգա  (Sorgà), կոմունա Իտալիայում, գտնվում է Վենետո մարզում՝ Վերոնա գավառում ։ Բնակչությունը կազմում է 3115 մարդ։ Խտությունը կազմում է 99 մարդ/կմ²։ Տարածքը գրավում է 32 կմ²։ Փոստային ինդեքս՝ 37060։ Հեռախոսային կոդ՝ 045։
Շելեուրի
Շելեուրի (შელეური), գյուղ Վրաստանում։ Գտնվում է Շիդա Քարթլի մարզի Գորիի շրջանում ։
Խաչբուռ
Խաչբուռ կամ խաչփունջ, ցորենի արտից հնձած առաջին հասկերից հյուսված փունջ, որը նվիրաբերվել է աստվածներին։ Հյուսվել է խաչի տեսքով՝ խորհրդանշելով երկնքի ու երկրի միավորումը։
Շելեուրի
Դիրք
Գտնվում է ծովի մակարդակից 1400 մետր բարձրության վրա։ Շրջկենտրոն Գորիից հեռու է 17 կմ։
Սորգա (կոմունա)
Ժողովրդագրություն
Բնակչություն
Խաչբուռ
Նկարագրություն
Վարդավառը հայերը նշել են ամռանը, տոնը համընկել է հասունացած արտերը հնձելու շրջանին։ Տոնի օրը հասկերը եկեղեցի էին տանում' աղոթելով ու խնդրելով պահպանել դաշտերը կարկուտից ու մորեխից։ Հասկերը օրհնելիս քահանան ու հասկատերը աղոթել են. Աղոթք
Սորգա (կոմունա)
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր
Խաչբուռ
Նկարագրություն
Բասենում առավոտյան եկեղեցու բեմը և սեղանը զարդարել են վարդի և այլ ծաղիկների փնջերով։ Տարեցները հանգանակություն էին անում մատաղացուի համար։ Մատաղ են արել, որպեսզի դաշտերն ու բերքը պահպանեն երաշտից ու բնական այլ աղետներից։
Շելեուրի
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Գորիի շրջան
Խաչբուռ
Նկարագրություն
Տավուշում աղջիկները տոնի նախորդ օրը ցերեկը շրջել են դաշտերում, հավաքել «վրթիվերի» կոչվող դեղնագույն ծաղիկը, խաչաձև փնջեր արել և գիշերը թաքուն նետել իրենց հարազատների բակը։ Նշանված աղջիկները խաչ-փնջերից ծաղկե «կսկարանք» են պատրաստոել(օջախին դրվող եռոտանու նման) և ընկերուհիների միջոցով ուղարկել փեսացուի ընտանիքին։ Կսկարանքը զարդարել են քաղցրեղենով։ «Խաչբուռերը» ցորենի հասկից հատուկ ձևով հյուսված փնջեր էին։ Դրանք հիշեցնում էին կնոջ արտաքինը։ Խաչբուռերը պատրաստել են հնձվորները՝ հունձն սկսելուց առաջ կամ վերջացնելուց հետո։ Նվիրել են արտի տիրոջը։ Խաչբուռի մեջ որոշ ուսումնասիրողներ տեսել են բերքի հովանավոր Անահիտ աստվածության կերպարն ու պաշտամունքի թաքնված պահպանվածությունը հայերի կենցաղում։ Խաչբուռերի տեսակները տարբեր են եղել՝ ըստ հյուսողի վարպետության ու հմտության, ճաշակի։ Գյուղերում տարբերվող ու սիրուն խաչբուռ գործողների անունները բոլոր գիտեին։
Նշանակություն
Խաչբուռը, կսկարանքն ու խաչփնջերը նվեր ստացողները որպես օրվա գլխավոր զարդ ու խորհրդանիշ՛ դրել են ցորենի և ալյուրի ամբարին։ Այն պահպանել են մինչև հաջորդ տարվա Վարդավառը։ Խաչբուռը նվիրողն ասել ՝«բերքը բարի ա»։ Տանտիկինն օրհնել ու բարի մաղթանքներ է ասել, ի պատասխան գաթա ու ձվածեղ է խոստացել ։ Արցախում պահպանվել են երգեր, որոնցում հիշատակված է խաչբուռը․ Արաբանե
Վարդավառի առավոտյան կատարվել է «ծաղկափայի» հավաքը' խաչփնջեր բաժանած աղջիկները շրջել են տնից տուն և իրենց նվիրաբերած ծաղկեփնջերի դիմաց ստացել նվերներ՝ կաթնամթերք, ձու, քաղցր անուշեղեն։ Այս ամենով կազմակերպել են աղջկական խնջույք։
Գրականություն
Հրանուշ Խառատյան-Առաքելյան, Հայ ժողովրդական տոները, երկրորդ լրամշակված հրատ․, Երևան, 2005։
Արտաքին հղումներ
Խաչբուռ
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ժողովրդական բանահյուսություն Կատեգորիա:Մշակութային ժառանգություն
Հաստակտուց քարադր
Հաստակտուց քարադր, (Charadrius leschenaultii), քարադրների ընտանիքի թռչուն։
Ընդհանուր բնութագիր
Բնադրող-չվող է, հազվագյուտ։ Մարմնի երկարությունը՝ 22-25 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 53-60 սմ՚. երկարաոտ է, կտուցը՝ սև, երկար։ Թռչելիս տեսանելի է թևի սպիտակ շերտը։ Հանգստի պահին թևի ծայրը հավասար է պոչի ծայրին։ Բնադրման շրջանում արուի կրծքի կարմիր-դարչնագույն շերտն անցնում է սև ակնաշերտի վերին սահմանը։ Էգն ավելի խամրած է, հաճախ կրծքի կողքերին կան բաց կարմիր-դարչնագույն բծեր։ Երիտասարդի գլուխը, կուրծքը դեղնավուն դարչնագույն են, փետուրները վերևից՝ բաց երիզով։ Կերակրվում է քարադրներին բնորոշ շարժումներով (կանգ-վազք-կանգ)։ Ձայնը բաղկացած է բարձր դայլայլուն հնչյուններից։ Բնակվում է ձկնաբուծական լճակներում, լճափերին։ Արմաշի ձկնաբուծական լճակներում 1989-1990 թթ.-ի տվյալներով գրանցված է 1-4 և 8-10 թռչուն։
Բնադրում
Բնադրազույգերը ձևավորվում են մայիսի 1-ին կեսին։ 1-ին ձվերը բներում հայտնվում են ապրիլի վերջին-մայիսի ընթացքում։ Հունիսի 2-րդ տասնօրյակում հայտնվում են աղվափետրածածկ, չթռչող ձագեր, որոնք հուլիսից օգոստոս հմուտ թռչելու ունակ են։ Աշնանային չուին նախապատրաստվող խմբերը կազմվում են օգոստոս-սեպտեմբերին։ Որպես հազվագյուտ, փոքրաքանակ և բավական սահմանափակ տարածված տեսակ՝ կարիք ունի հատուկ պաշտպանության։
Պատկերասրահ
Կատեգորիա:Թռչուններ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Կենտրոնական Ասիայի թռչուններ
Մեծամորի ամրոց
Մ.թ.ա V հազարամյակի քաղաք-ամրոց, հնավայր, որի տարածքում պեղվել են նաև պղնձաձուլական և բրոնզաձուլական հնագույն համալիրներ, սրբատեղի, ենթադրաբար աստղադիտարան, դամբարաններ և այլն։
Պեղումները սկսվել են 1965 թ-ին։ Պեղումները ղեկավարել է երկրաբան Կորյուն Մկրտչյանը, ով հնավայրի տարածքում հայտնաբերել է պղնձաձուլական խարամ (շլակ), ինչը թույլ է տվել եզրակացնել, որ հայտնաբերման վայրին մերձակա բլուրը հանդիսանում է հնադարյան պղնձաձուլարան։ Պեղումների ընթացքում հայտնաբերվել է նաև ենթադրաբար աստղադիտարան հանդիսացող հարթակ։ Աստղագետ Էլմա Պարսամյանը հավաստել է, որ ապառաժի վրա փորագրված են երկնային լուսատուներ։ Հայտնաբերվել են նաև բրոնզեդարյա դամբարաններ, այդ թվում՝ մեծահարուստ անձանց՝ հուղարկավորված իրենց ստրուկներով, ձիերով, կահ-կարասիով և զենքով հանդերձ։ 1968 թ. ամրոցի տարածքում բացվում է պատմա-հնագիտական թանգարան, որտեղ հավաքված են հիմնականում Մեծամորի հնավայրում տարբեր ժամանակների պատկանող 22000 ցուցանմուշ։ Ներկայումս թանգարանը կրում է Կ. Մկրչյանի անունը։ 1993 թ-ից՝ Կ. Մկրչյանի մահվանից հետո, հնագիտական պեղումները ղեկավարում է Էմմա Խանզադյանը։
Կատեգորիա:Նախնադարյան Հայաստան Կատեգորիա:Արմավիրի մարզի հայկական բերդեր և ամրոցներ
Ղրիմի էներգաշրջափակման հուշարձան
Ղրիմի էներգաշրջափակման հուշարձան (Памятник энергоблокаде Крыма), հուշարձան Ղրիմի Յալթա քաղաքում։ Նվիրված է 2015 թվականի աշնանը Ուկրաինայի կողմից Ղրիմի էներգետիկ շրջափակմանը։ Տեղադրվել է 2016 թվականի հունիսի 29-ին՝ քաղաքի Կալինինի պուրակում ։
Նկարագրություն
2016 թվականի հունիսի 29-ին Կալինինի պուրակում տեղադրվեց Ղրիմի էներգետիկ շրջափակման հուշարձանը։ Էլեկտրական լամպերի տեսքով երկու մետաղական կառույցները խորհրդանշում են թերակղզու էներգետիկ շրջափակման ավարտը։ Բացումը տեղի է ունեցել հուլիսի 7-ին։ Հուշարձանի բացման ժամանակ որոշվել է ոչ թե կտրել ժապավենը, այլ սիզամարգի մեջ խփել մեծ գամ։ Մուրճով հարվածն իրականացրել է Յալթայի քաղաքապետ Անդրեյ Ռոստենկոն։ Մեծ լամպի երկարությունը 5,5 մ է, բարձրությունը՝ 2,5 մ, փոքրինը՝ համապատասխանաբար, 2 մ և 1 մ ։ Երկու լամպերն էլ գիշերային ժամերին լուսավորվում են ։
Հուշարձանների տեղադրման նախաձեռնողը և հովանավորը տեղացի ձեռնարկատեր է, որի անունը գաղտնի է պահվում ։
Պատմություն
Ղրիմն ամբողջովին հոսանքազրկվել էր 2015 թվականի նոյեմբերի 22-ի գիշերը՝ հենասյուների պայթեցման պատճառով. Ուկրաինայից եկող բոլոր չորս հաղորդագծերը շարքից դուրս էին եկել։ Ղրիմում և Սևաստոպոլում մտցվել էին արտակարգ իրավիճակ և էլեկտրաէներգիայի վթարային անջատումների ժամանակացույց։ Իրավիճակը բարելավվել է դեկտեմբերին, երբ շարք են մտել Կրասնոդարի երկրամասից եկող 400 ՄՎտ հզորությամբ էլեկտրակամրջի առաջին երկու գծերը։ 200 ՄՎտ հզորությամբ երրորդ գիծը ներդրվել է 2016 թվականի ապրիլի 14-ին, իսկ վերջին չորրորդը (նույնպես 200 ՄՎտ)՝ մայիսի 11-ին ։
Ղրիմում արտակարգ իրավիճակը հանվել է մայիսի 18-ին, իսկ Սևաստոպոլում՝ մայիսի 25-ին ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Յալթայի հուշարձաններ Կատեգորիա:2016 հիմնադրումներ Ռուսաստանում
Հնգամատ ճագարամկներ
Հնգամատ ճագարամկներ, (Allactagidae), ցատկամկներ, կրծողների կարգի կաթնասունների ընտանիք։
Ընդհանուր բնութագիր
Փոքր, միջին և խոշոր չափերի կենդանիներ են։ Մարմնի երկարությունը՝ 85-230 մմ է, պոչինը՝ 80-315 մմ, կենդանի զանգվածը՝ 40-415 գ։ Գլուխը միջին չափի է՝ թեթևակի կարճացած դնչիկով, քիթը՝ տափակ, աչքերը՝ մեծ, ականջները՝ բավական երկար և հիմքի մոտ ծայրերը կճացած։ Հետևի ոտքերը երկար են (կազմում են մարմնի երկարության 52%-ը), թաթերը հնգամատ Են, արտաքին և ներքին մատները՝ խիստ կարճացած՝ հարմարեցված երկոտանի հետաթռիչքային (ռիկոշետային) արագ վազքին։ Պոչը հիմնականում բարակ է (օգտագործվում է վազքի ընթացքում հավասարակշռությունը պահելու համար), մարմնից բավական Երկար և վերջանում է լավ արտահայտված, տափակավուն, սովորաբար՝ 2-3-գունանի, երկար մազափնջով՝ վրձնիկով (դրոշ)։Մորթին խիտ է և փափուկ։ Գլուխը և մարմինը թուխ են, բաց կավամոխրագույնից մուգ գորշաօքրայագույն։ Փորը սպիտակ է։
Տեսակներ
Հայտնի է 6 ցեղի 14 տեսակ։ ՀՀ-ում հանդիպում է 2 տեսակ՝ փոքրասիական ճագարամուկ և փոքր ճագարամուկ։ Տեսակների մեծ մասը գիշերային, ամենակեր կամ բուսակեր, անապատային կամ կիսաանապատային, ձմռանը քուն մտնող կրծողներ են։
Կատեգորիա:Մկներ
(475) Օքլլո
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,591164 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 1,6005 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,5818 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1523,49 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,236299 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 18,93° անկյուն։
1067
* Կատեգորիա:Տարեթվեր
Ուիլյամ Համիլտոն
Սըր Ուիլյամ Ռոուեն Համիլտոն (William Rowan Hamilton, ), իռլանդացի մաթեմատիկոս։
Իռլանդիայի թագավորական աստղաբան (1827-1865)։ Իռլանդական թագավորական ակադեմիայի անդամ (1837, 1837-1845 թվականներին՝ նրա նախագահ)։ Մի շարք գիտությունների ակադեմիաների (այդ թվում՝ Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի (1837)) և գիտական ընկերությունների թղթակից-անդամ, ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի առաջին արտասահմանյան անդամ (1864)։ Ակադեմիկ Ա. Ն. Կռիլովը գրել է. :
Մանկություն և պատանեկություն
Համիլտոնը ինը երեխաներից չորրորդն էր իռլանդուհի Սառա Հատտոնի (Sarah Hutton, 1780-1817) և կիսաիռլանդացի, կիսաշոտլանդացի Արչիբալդ Համիլտոնի (Archibald Hamilton, 1778-1819) ընտանիքում։ Արչբալդը ծնունդով Դանբոյն քաղաքից էր, Դուբլինում աշխատում էր որպես իրավաբան։ Ֆինանասական դժվարությունների և ծնողների վատառողջ լինելու պատճառով որոշվեց միամյա տղային հանձնել հորեղբոր դաստիարակությանը։ Հորեղբայրը՝ Ջեյմս Համիլտոնը, կրթված անձնավորություն էր, աշխատում էր որպես փոխերեց և ուսուցիչ Տրիմ քաղաքում։ Նա համակրանքով էր վերաբերվում տղային և ամեն կերպ օգնում էր նրա զարգացմանը։ Շուտով Համիլտոնը մնաց առանց ծնողների. մայրը մահացավ, երբ տղան 12 տարեկան էր, հայրը դրանից հետո ապրեց 2 տարի։ Ավելի ուշ Համիլտոնն իր վրա վերցրեց որբացած երեք քույրերի հոգսը։
Արդեն մանուկ հասակում Ուիլյամը ցուցաբերում էր արտասովոր ընդունակություններ։ 3 տարեկանում նա ազատ կարդում էր և սկսեց յուրացնել թվաբանությունը։ 7 տարեկանում նա գիտեր լատիներեն, հունարեն և հինեվրոպական լեզուներ։ 12 տարեկանում հորեղբոր ղեկավարությամբ, արդեն գիտեր 12 լեզու, այդ թվում՝ պարսկերեն, արաբերեն, սանսկրիտերեն (հին հնդկերեն գրական լեզուն)։ 13 տարեկանում նա գրեց սիրիական քերականության ձեռնարկ։ Համիլտոնը ողջ կյանքի ընթացքում բարձր էր գնահատում գրականությունն ու պոեզիան և ժամանակ առ ժամանակ փորձում էր բանաստեղծություններ գրել։ Նրա գրական ծանոթների թվին էին պատկանում հայտնի պոետ Ուիլյամ Վորդսվորտը, նրանց ընկերությունը շարունակվեց մինչև Վորդսվորտի կյանքի վերջը, ինչպես նաև Սեմյուել Քոլրիջ Թեյլորը, որի հետ Համիլտոնը ակտիվ կապ հաստատեց։
Լեզուներից հետո եկավ մաթեմատիկայով հետաքրքրվելու ժամանակը։ Տաս տարեկանում Համիլտոնի ձեռքն ընկավ Էվկլիդեսի «Սկզբունքներ» գրքի լատիներեն թարգմանությունը, և նա մանրամասնորեն ուսումնասիրեց այդ աշխատությունը։ 13 տարեկանում կարդաց Իսահակ Նյուտոնի «Ունիվերսալ թվաբանությունը», իսկ 16 տարեկանում՝ Նյուտոնի «Բնության փիլիսոփայության մաթեմատիկական սկզբունքների» մեծ մասը (ընդ որում Համիլտոնը Կլերոյի և Լապլասի աշխատությունների հիման վրա ուսումնասիրում էր մայրցամաքային մաթեմատիկան, որը Մեծ Բրիտանիայում դեռևս նորություն էր։ 17 տարեկանում Ուիլյամը սկսեց Լապլասի «Երկրային մեխանիկայի» ուսումնասիրությունը։ Այդ աշխատությունում նա տրամաբանական սխալ հայտնաբերեց և այդ մասին տեղեկացրեց Իռլանդիայի թագավորական աստղագետ Ջոն Բրինկլիին։ Վերջինս, գնահատելով պատանու ընդունակությունները, սկսեց օգնել նրա գիտական զարգացմանը։ Իռլանդիայում խոշոր գիտնականները շատ քիչ էին, ուստի Համիլտոնը մաթեմատիկա և ֆիզիկա ինքնուրույն ուսումնասիրեց, դժվարություների դեպքում դիմելով Բրինկլիի օգնությանը։ Իռլանդացի գրող Մարիա Էջուորտը, որի ընտանիքի հետ Ուիլյամը բարեկամացել էր, նրան անվանում էր տաղանդավոր հրաշք, որի մասին պրոֆեսոր Բրինկլին ասում է, որ կարող է դառնալ երկրորդ Նյուտոնը։ 1815-1823 թվականներին Ուիլյամը սովորում է դպրոցում, ապա 18-ամյա պատանին ընդունվում է Դուբլինի համալսարանի Տրինիտի քոլեջը։ Այնտեղ նա այնքան փայլուն ընդունակություններ է ցուցաբերում (առաջինը բոլոր առարկաներից), 1827 թվականին, դեռևս 22-ամյա ուսանող, թոշակի գնացող Բրինկլիի խորհրդով նշանակվում է նրա փոխարեն՝ Դուբլինի համալսարանի աստղագիտության պրոֆեսոր և Իռլանդիայի թագավորական աստղագետ։ Համալսարանում, նախկին ուսանող Համիլտոնը, այդպես էլ չպաշտպանելով դիսերտացիա, դասախոսում էր երկնային մեխանիկայի դասընթացը։
Թագավորական աստղագետ
1827 թվականին Համիլտոնը զբաղեցնում է Իռլանդիայի թագավորական աստղագետի պաշտոնը (որը նշանակում էր համատեղ պաշտոն Դանսինկյան աստղադիտարանի տնօրենի պաշտոնի հետ) և պաշտոնավարում է 38 տարի՝ այդ պաշտոնում գտնվածների ամենաերկարակյացը։ Նա հրատարակեց մի շարք աշխատություններ երկրաչափական օպտիկայի վերաբերյալ, որոնք մեծ արժեք էին ներկայացնում օպտիկական սարքավորումների տեսության համար։ Սակայն քիչ էր զբաղվում լոկ աստղագիտական խնդիրներով, որի պատճառով լոնդոնյան հանձնաժողովների կողմից երկու անգամ քննադատվեց անբավարար ջերմեռանդության համար։ 1833 թվականին Համիլտոնն ամուսնանում է Հելեն Բեյլիի (Helen Maria Bayley) հետ։ Նրանք ունեցան երկու տղա և աղջիկ։ Սակայն ամուսնությունը հաջողությամբ չպսակվեց և Համիլտոնը սկսեց չարաշահել ալկոհոլը։ 1834-1835 թվականներին հանդես եկան դասական աշխատանքներ «համիլտոնյան մեխանիկայի» վերաբերյալ։ Շոտլանդացի մաթեմատիկոս Պիտեր Տետը այդ աշխատություններն անվանեց «Նյուտոնի և Լագրանժի դարաշրջանի տեսական դինամիկայի խոշորագույն լրացումներ»։
Օպտիկայում արված հայտնագործությունների և գիտական ծառայությունների համար Իռլանդիայի փոխարքան Համիլտոնին շնորհեց ասպետի կոչում և նշանակեց ամենամյա նպաստ՝ 200 ֆունտ, իսկ Լոնդոնյան թագավորական ընկերությունը պարգևատրեց նրան (Ֆարադեյի հետ միասին) Թագավորական մեդալով։ Սակայն առջևում դեռ մեծ հայտնագործությունների ամբողջ տարի էր։ Նույն այդ 1835 թվականին Համիլտոնն ավարտեց դինամիկայի խնդիրների լուծման նոր, համընդհանուր մոտեցման մշակումը վարիացիոն սկզբունքով (Համիլտոնի սկզբունք)։ Գրեթե մեկ հարյուրամյակ անց հենց այդ մոտեցումը վճռական դարձավ քվանտային մեխանիկայի ստեղծման համար, իսկ Համիլտոնի հայտնաբերած վարիացիոն սկզբունքը հաջողությամբ օգտագործվեց հարաբերականության ընդհանուր տեսության դաշտի հավասարումների մշակման գործում։ 1837 թվականին Համիտոնն ընտրվեց Իռլանդիայի թագավորական ակադեմիայի նախագահ։ Այդ թվականին «Դինամիկայում ընդհանուր մեթոդի մասին» աշխատության համար, ակադեմիկոսներ Բունյակովսկու, Օստրոգրադսկու և Ֆուսսի ներկայացմամաբ նա ընտրվեց Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի թղթակից-անդամ։
1843 թվականը շրջադարձալի եղավ Համիլտոնի կյանքում։ Նա հայտնաբերեց քվատերնիոնների հանրահաշվական համակարգը՝ կոմպլեքս թվերի համակարգի ընդհանրացումը, և իր կյանքի մնացած երկու տասնամյակները նվիրեց դրանց հետազոտմանը։ Մեծ Բրիտանիայում քվատերնիոնների տեսությունն ընդունվեց արտասովոր խանդավառությամբ և «պատկառանքի հասնող խորը հարգանքով». իսկ Իռլանդիայում (ապա նաև Անգլիայում) այն դարձավ կրթության պարտադիր բաղկացուցիչ։
1846 թվականին տհաճ վիճաբանություն տեղի ունեցավ երկրաբանական ընկերության ճաշկերույթի ընթացքում, որտեղ Համիլտոնը ներկայացել էր արտակարգ հարբած վիճակում. արդյունքում նա թողեց Իռլանդական ակադեմիայի նախագահի պաշտոնը ։ Մեկ տարի անց վախճանվեց Ջեյմսը, որը Ուիլյամին որդու պես էր վերաբերվում։ 1865 թվականի գարնանը Համիլտոնի առողջությունը սկսեց կտրուկ վատանալ։ Իր երկար տարիների աշխատանքը՝ «Քվատերնիոնների տարրեր», նա հասցրեց ավարտել մահվանից մի քանի օր առաջ։ Համիլտոնը մահացավ սեպտեմբերի 2-ին 60 տարեկան հասակում։ Թաղված է դուբլինյան Mount Jerome Cemetery and Crematorium գերեզմանատանը։
Գիտական ներդրում
Իր բոլոր հիմնական աշխատություններում Համիլտոնը ձգտել է խնդիրը դնել և լուծել առավելագույն ընդհանուր, ունիվերսալ մեթոդով, խորությամբ ուսումնասիրել մեթոդները և պարզ ձևով ընդգծել նրանց կիրառության ոլորտները։
Կոմպլեքս թվերի տեսություն
1835 թվականին Համիլտոնը հրատարակեց «Հանրահաշվական զույգերի տեսություն» աշխատությունը (Theory of Algebraic Couples), որում տվեց կոմլեքս թվերի տեսության խիստ կառուցվածքը։ Եթե Էյլերը կոպլեքս թիվը դիտարկում էր որպես a+bi գումար, իսկ Վեսսելն ու Գաուսը հանգեցին կոմպլեք թվերի երկրաչափական մեկնաբանությանը, դիտելով դրանք որպես կոորդինատային հարթության կետեր (ընդ որում վերջինս 1831 թվականին «Երկքառակուսային հաշվարկների տեսություն» աշխատության մեջ նույնպես առաջարկել է կոմպլեքս թվերի հանրահաշվի խիստ կառուցվածքը), ապա Համիլտոնը (հավանաբար, ծանոթ չլինելով Գաուսի աշխատանքին) կոմպլեքս թիվը դիտարկեց որպես (a, b) իրական թվերի զույգ։ Այժմ բոլոր երեք մոտեցումները հավասարապես տարածված են, ընդ որում Գաուսի և Համիլտոնի աշխատությունների հանդես գալով հանվեց կոմլեքս թվերի տեսության անհակասականության հարցը (ավելի ճիշտ, այն հանգեցվեց իրական թվերի տեսության անհակասականության հարցին։ Կոմպլեքս թվերի երկրաչափական մեկնաբանությունը հնարավորություն ընձեռեց դրանք լայնորեն կիրառելու հարթաչափությունում և մաթեմատիկական ֆիզիկայի երկչափ խնդիրները լուծելիս։ Փորձելով տարածաչափության համար համանման արդյունքի հասնել, Համիլտոնը մի քանի տարիների ընթացքում աշխատեց կոմլեքս թվի հասկացության ընդհանրացման և իրական թվերի եռյակից բաղկացած թվերի լիարժեք համակարգի ստեղծման վրա։ Այն ավարտին չհասցնելով, Համիլտոնը սկսեց դիտարկել իրական թվերի քառյակները։ Մտքի փայլատակումն այցելեց նրան 1843 թվականի հոկտեմբերյան օրերից մեկում, դուբլինյան կամրջով զբոսանքի ժամանակ, այդպես ի հայտ եկան քվատերնիոնները։
Քվատերնիոնների տեսության ստեղծում
Իր բացահայտած «քառանդամ թվերի» համար Համիլտոնը ներմուծեց քվատերնիոններ անվանումը՝ լատիներեն quaterni չորսական բառից ։ Քվատերնիոնները, կոմպլեքս թվերի անալոգիայով ներկայացնելով իրական թվերի քառյակներով, նա գրառում էր քվատերնիոնները նաև ձևական գումարի տեսքով. որտեղ i, j, k - երեք քվատերնիոնյան միավորներ են (iկեղծ միավորի անալոգները ։ Ենթադրելով քվատերնիոնների բազմապատկման բաշխականությունը գումարման նկատմամբ, Համիլտոնը ներմուծեց քվատերնիոնների բազմապատկման սահմանումը 1, i, j, k բազային միավորների համար, տալով հետևյալ տեսքի բազմապատկման աղյուսակ.
Աղյուսակից երևում է, որ քվատերնիոնների բազմապատկումն օժտված չէ տեղափոխական հատկությամբ (այդ պատճառով քվատերնիոնների հանրահաշվական համակարգը համարվում է մարմին, բայց ոչ դաշտ)։
Հաջորդ երկու տասնամյակները Համիլտոնը նվիրեց նոր թվերի մանրամասն ուսումնասիրությանն ու գործնական կիրառություններին, այդ թեմայով գրելով 109 հոդվածներ և երկու ծավալուն մենախոսություններ՝ «Դասախոսություններ քվատերնիոնների մասին» և «Քվատերնիոնների տարրեր»։ (*) բանաձևի աջ մասը նա դիտարկում էր որպես երկու գումարելիների գումար. սկալյար մասի (a թիվը) և վեկտորական մասի (գումարի մնացած մասը)։ Իսկ ավելի ուշ, որոշ հեղինակներ օգտագործեցին համապատասխանաբար «իրական մաս» և «կեղծ մաս» արտահայտությունները ։ Այդպես մաթեմատիկայում առաջին անգամ ներմուծվեցին վեկտոր (1847 թ., համապատասխանում էր զրոյական սկալյար մասով քվատերնիոնին) և սկալյար (1853 թ., համապատասխանում էր զրոյական վեկտորական մասով քվատերնիոնին) բառերը։ Որպես երկու վեկտորների քվատերնիոնյան արտադրյալի վեկտորական և սկալյար մասեր հանդես եկան համապատասխանաբար վեկտորական և սկալյար արտադրյալները։
Քվատերնիոնների կիրառություն
Համիլտոնի աշխատանքների խոշորագույն շարունակողն ու քվատերնիոնների մասսայականացնողը եղավ նրա աշակերտը՝ շոտլանդացի մաթեմատիկոս Պիտեր Տետը, որը դրանց բազմաթիվ կիրառություններ առաջարկեց երկրաչափությունում, սֆերիկ եռանկյունաչափությունում և ֆիզիկայում ։ Այդպիսի կիրառություններից մեկը եղավ տարածական ձևափոխությունների ուսումնասիրությունը։ Կոմպլեքս թվերը հաջողությամբ օգտագործվում են հարթության վրա կամայական շարժումների մոդելավորման համար. թվերի գումարմանը համապատասխանում է կոմպլեքս հարթության կետերի փոխանցումը, իսկ բազմապատկմանը՝ պտույտը (միաժամանակյա ձգմամբ, եթե արտադրյալի մոդուլը 1-ից տարբեր է)։
Քվատերնիոնները հարմար գործիք են էվկլիդյան եռաչափ տարածությունում շարժումների հետազոտության համար. նրանց այդպիսի օգտագործումը հիմնված է քվատերնիոնների երկրաչափա-թվային ինտերպրետացիայի վրա, որի դեպքում քվատերնիոն միավորներին համադրվում են որևէ աջակողմյան օրթոնորմավորված բազիսի վեկտորներ եռաչափ տարածությունում ։ Այդ ժամանակ ստեղծվում է փոխադարձ համարժեք համապատասխանություն եռաչափ պտույտների և քվատերնիոնների մարմինների ներքին ավտոմորֆիզմների միջև ; յուրաքանչյուր այդպիսի ավտոմորֆիզմը կարող է առաջանալ 1-ի հավասար մոդուլով քվատերնիոնից (քվատերնիոնի q մոդուլը սահմանվում է որպես նրա a, b, c, d բաղադրիչների քառակուսիների գումարից քառակուսի արմատ) ): Ընդ որում երկու պտույտների հաջորդական իրականացմանը համապատասխանում է պտույտի համապատասխան քվատերնիոնների արտադրյալը։ Այս փաստը լուսաբանում է քվատերնիոնների բազմապատկման ոչ տեղափոխական լինելը, քանի որ երկու եռաչափ պտույտների իրականացման արդյունքը էականորեն կախված է դրանց իրականցման կարգից։
Քվատերնիոնների ուսումնասիրության ընթացքում Համիլտոնը ներմուծեց վեկտորական դաշտի հասկացությունը («դաշտ» եզրույթը նրա մոտ դեռևս բացակայում է, դրա փոխարեն օգտագործվել է կետի վեկտորական ֆունկցիայի հասկացությունը) և դրաց վեկտորական հաշվի հիմքերը։
Համիլտոնի աշխատանքների հիման վրա Ջոզայա Գիբսը և Օլիվեր Հեվիսայդն առանձնացրեցին ու զարգացրեցին վեկտորական հաշվի համակարգը, արդեն քվատերնիոնների տեսությունից անկախ, այն չափազանց օգտակար եղավ կիրառական մաթեմատիկայում և ներառվեց դասագրքերում։
Ջեյմս Մաքսվելը քվատերնիոնների հետ ծանոթացավ իր դպրոցական ընկեր Տետի շնորհիվ, և դրանք բարձր գնահատեց. «Քվատերնիոնների հաշվման հայտնագործությունը մի քայլ առաջ է տարածության հետ կապված մեծությունների ճանաչման մեջ, որն իր կարևորությամբ կարելի է համեմատել միայն Դեկարտի կողմից տարածական կոորդինատների հայտնաբերման հետ» ։ Մաքսվելլի՝ էլեկտրամագնիսական դաշտի տեսության մասին հոդվածներում քվատերնիոնյան սիմվոլիկան կիրառվում է դիֆերենցիալ օպերատորների ներկայացման համար, բայց և այնպես իր վերջին աշխատություններում Մաքսվելլը հրաժարվեց քվատերնիոնյան սիմվոլիկայից՝ հօգուտ Գիբսի ու Հեվիսայդի ավելի հարմար ու դիտողական վեկտորական հաշվի ։
Քվատերնիոնների տեսության պատմական նշանակությունը
XX դարում քվանտային մեխանիկայում քվատերնիոն մոդելները կիրառելու մի քանի փորձեր արվեցին և հարաբերականության տեսությունում ։ Քվատերնիոնները ռեալ կիրառություն գտան ժամանակակից համակարգչային գրաֆիկայում և խաղերի ծարագրավորման մեջ, ինչպես նաև հաշվողական մեխանիկայում , իներցիալ նավագնացությունում և կառավարման տեսությունում. 2003 թվականից հրատարակվում է «Հիպերկոմպլեքսային թվերը երկրաչափությունում և ֆիզիկայում» ամսագիրը ։ Ֆելիքս Կլայնը կարծիք է հայտնել, որ «քվատերնիոնները լավ են և կիրառելի են իրենց տեղում, բայց և այնպես դրանք չունեն այն նշանակությունը, ինչ սովորական կոմպլեքս թվերը»։
Կիրառության շատ բնագավառներում գտնվել են ավելի ընդհանուր և գործնական միջոցներ, քան քվատերնիոնները։ Օրինակ, մեր օրերում տարածության մեջ շարժումն ուսումնասիրելու համար ավելի հաճախ օգտագործվում է մատրիցային հաշվարկը։ բայց այնտեղ, որտեղ կարևոր է տալ եռաչափ պտույտ սկալյար պարամետրերի փոքրագույն քանակության օգնությամբ, Ռոդրիգի - Համիլտոնի պարամետրերի (այսինքն՝ պտույտի կվատերնիոնի չորս բաղադրիչների) կիրառումը շատ հաճախ գերադասելի է լինում։
Բոլոր դեպքերում, մաթեմատիկայի զարգացման գործում քվատերնիոնների ներդրումն անգնահատելի է։ Անրի Պուանկարեն գրել է. «Նրանց երևան գալը հզոր զարկ տվեց հանրահաշվի զարգացմանը, նրանցից ելնելով գիտությունն ընթացավ թվի հասկացության ընդհանրացման ճանապարհով, գալով մատրիցի և գծային օպերատորի կոնցեպցիաներին։ Դա եղավ հեղափոխություն թվաբանությունում, նման այն բանին, որ կատարեց Լոբաչևսկին երկրաչափությունում»։
Երկրաչափություն
1861 թվականին Համիլտոնը հարթաչափությունում ապացուցեց իր անունը կրող թեորեմը. «Սուրանկյուն եռանկյան օրթոկենտրոնը նրա գագաթներին միացնող ուղիղների երեք հատվածները այն տրոհում են երեք Համիլտոնի եռանկյունների, որոնք ունեն Էյլերի նույն շրջանագիծը, ինչ որ տրված սուրանկյուն եռանկյունը»։ 1856 թվականին Համիլտոնն ուսումնասիրեց քսանանիստի սիմետրիաների խումբը։ Մյուս բազմանիստի՝ տասներկուանիստի ուսումնասիրության հետևանքը եղավ գրաֆների տեսությունում օգտակար հասկացության՝ համիլտոնյան գրաֆի երևան գալուն ; բացի այդ, Համիլտոնը հորինեց տասներկուանիստի կողերի շրջանցման հետ կապված հետաքրքրաշարժ գլուխկոտրուկ և այն վաճառքի թողարկեց 1859 թվականին։ Այդ խաղը, որը ձևակերպվել էր ինչպես «Ճանապարհորդություն երկրի շուրջը», երկար ժամանակ թողարկվում էր Եվրոպայի շատ երկրներում ։
Քվատերնիոնների տեսության առաջ գալու պահից Համիլտոնը միշտ նկատի է ունեցել նրա շրջանակներում առաջացած վեկտորների ապարատը տարածական երկրաչափությունում։ Ընդ որում A կետում սկիզբ և B կետում վերջ ունեցող ուղղորդված հատվածը Համիլտոնը մեկնաբանել է հենց ինչպես վեկտոր և, հետևելով Մյոբիուսին, գրառել է B-A տեսքով (այսինքն՝ ինչպես վերջնակետի ու սկզբնակետի տարբերություն)։ «Վեկտոր» եզրույթը կազմվել է լատիներեն vehere ‘ տանել, ձգել բայից (նկատի է առնվել շարժվող կետի տեղափոխությունը A սկզբնական դիրքից B) վերջնական դիրք։
Երկրաչափությունը պարտական է Համիլտոնին այնպիսի եզրույթների համար, ինչպիսիք են կոլինեարություն, կոմպլանարություն (կիրառվել են միայն կետերի նկատմամբ, իսկ ընդհանուր սկզբնակետով վեկտորների համար համապատասխան դեպքերում օգտագործվել են termino-collinear և termino-coplanar արտահայտությունները)։
Համիլտոնի մի քանի աշխատություններ նվիրված են Աբելի աշխատանքների ճշգրտմանը թվային մթոդների վերաբերյալ։ Քվատերնիոնների հետազոտության ընթացքում Համիլտոնն ապացուցեց մի շարք հանրահաշվական թեորեմներ, որոնք վերաբերում են մատրիցների տեսությանը։ Գծային հանրահաշվում կարևոր Համիլտոնի-Կելիի թեորեմը նա ապացուցեց 4 \times 4 չափսի մատրիցների համար, մատրիցի հասկացությունն ու թեորեմի ձևակերպումը (առանց ապացուցման) հրապարակել է Արթուր Կելին (1858), ընդհանուր դեպքի համար ապացույցը տվել է Ֆրոբենիուսը 1898 թվականին։
Լույսի տարածման տեսություն
Իր առաջին գիտական խոշոր աշխատությունը՝ վերնագրված «Caustics», 19-ամյա Համիլտոնը 1824 թվականին ներկայացրեց դոկտոր Բրինկլիին, որն այդ ժամանակ Իռլանդիայի գիտությունների ակադեմիայի նախագահն էր։ Այդ աշխատությունը, որ նվիրված էր դիֆերենցիալ երկրաչափության զարգացմանը, մնացել էր ձեռագիր, սակայն 1827 թվականից Համիլտոնը սկսեց հրատարակել հոդվածների շարք՝ զգալի չափով ընդլայնված ու խորացված տարբերակով, ընդհանուր վերնագրով՝ «Ճառագայթների համակարգի տեսություն»(Theory of Systems of Rays)։ Այդ հոդվածներում Համիլտոնը ձգտում էր կառուցել հայտնի օպտիկական երևույթների ֆորմալ տեսությունը։ Նա հայտարարեց, որ իր նպատակն է ստեղծել օպտիկական երևույթների տեսություն, որն օժտված լինի այնպիսի «գեղեցկությամբ, արդյունավետությամբ և ներդաշնակությամբ», ինչ Լագրանժի անալիտիկ մեխանիկան ։
Հոդվածներից առաջինում (1827 թվական) Համիլտոնը հետազոտում է լուսային ճառագայթների ընդհանուր հատկությունները, որոնք դուրս են գալիս մի լուսավորվող կետից և ենթարկվում են կամ անդրադարձման կամ բեկման։ Հետազոտությունների հիմքում նա դնում է ճառագայթների անդրադարձման ու բեկման՝ փորձից հայտնի օրենքները։ Ելնելով երկրաչափական օպտիկայի այս հասկացություններից, Համիլտոնը հանգում է «անընդհատ գործողության մակերևույթի» հասկացությանը, (ալիքային մեկնաբանությամբ՝ ալիքային ճակատ), ստանում և վերլուծում է տրված մակերևույթները նկարագրող դիֆերենցիալ հավասարումները։
Տեսության կիրառություններ
«Երրորդ հավելումում» Համիլտոնն իր տեսության հիման վրա կանխագուշակեց ներքին կոնական ռեֆրակցիայի երևույթը. եթե երկու օպտիկական առանցքներով բյուրեղում հատենք առանցքներից մեկին ուղղահայաց հարթ շերտ և այդ շերտի վրա ուղղենք լույսի փունջ այնպես, որ այն բեկվի օպտիկական առանցքին զուգահեռ, ապա շերտից ելքի վրա տեսանելի կլինի լուսատու օղակ (նրա տրամագիծը կախված է շերտի հաստությունից)։ Համալսարանական ֆիզիկոս Համֆրի Լլոյդի (Humphrey Lloyd) կողմից արված փորձերը արագոնիտի հետ այս ենթադրությանը տվեցին փորձառական վավերացում ։ Այս սենսացիոն հայտնագործությունն ակնառու ցույց տվեց Համիլտոնի մեթոդների արդյունավետությունը, այն նույնիսկ համեմատեցին Նեպտունի հայտնագործման հետ։
Չնայած այն բանին, որ Համիլտոնի օպտիկական հետազոտություններն ի սկզբանե նպատակ էին հետապնդում ստեղծելու օպտիկական գործիքների հաշվարկման հուսալի հիմնավորված մաթեմատիկական մեթոդներ, նրա փայլուն աշխատանքները տասնամյակների ընթացքում գործնական կիրառություն չէին գտնում։ Միայն հետագայում Համիլտոնի տեսությունը լայն կիրառություն գտավ կիրառական երկրաչափական օպտիկայում և օպտիկական պարագաների տեսության մեջ։
Համիլտոնի օպտիկայի պատմական նշանակությունը
Օպտիկայի վերաբերյալ Համիլտոնի նշանավոր աշխատանքները և բացահայտված օպտիկա-մեխանիկական միասնությունը միանգամից չգնահատվեցին գիտական հասարակայնության կողմից։ Միայն XIX դարի վերջում, երբ մի շարք արդյունքներ վերաբացահայտվեցին Բրունսի և այլ հետազոտողների կողմից, սկսվեց դրանց ներդրումն օպտիկայում։ Ավելի ուշ, արդեն XX դարի սկզբում, օպտիկայի ու մեխանիկայի խնդիրների միաձուլումը, որին հասել էր Համիլտոնն իր աշխատանքներում, կրկին բացահայտվեց Բրոյլի կողմից, լույսի ֆոտոնային տեսության վերաբերյալ աշխատություններում(որտեղ նա հանգեց կորպուսկույար-ալիքային երկվության կոնցեպցիային)։ Քիչ ուշ Համիլտոնի գաղափարները ոգեշնչող դեր խաղացին Շրյոդինգերի հետազոտությունների համար, որը բազմակողմանիորեն հետազոտեց ալիքային մեխանիկան և ալիքային ֆունկցիայի համար ստացավ քվանտային մեխանիկայի հիմնական հավասարումը՝ Շրյոդինգերի հավասարումը ։
Ստացիոնար գործողության սկզբունքը
Նկարագրված վարիացիոն մեթոդները, որոնք առաջարկել է Համիլտոնը օպտիկայի խնդիրների համար, շուտով զարգացրեց մեխանիկայի ընդհանուր խնդրի կիրառման մեջ, որտեղ դիտարկեց «բնութագրիչ ֆունկցիայի» անալոգը՝ «գլխավոր ֆունկցիան». դա իրենից ներկայացնում է գործողության ինտեգրալ ։ Դինամիկայի հիմնական խնդիրն է. հաշվարկել մարմնի կամ մարմինների համակարգի շարժումը գործող ուժերի տրված բաժանման դեպքում։ Ընդ որում մարմինների համակարգի վրա կարող են դրված լինել կապեր(ստացիոնար կամ ժամանակի ընթացքում փոփոխվող)։ XVIII դարի վերջում Լագրանժն իր «Անալիտիկ մեխանիկայում» ձևակերպեց վարիացիոն սկզբունքի իր տարբերակը ։ 1834-1835 թվականներին Համիլտոնը «Դինամիկայի ընդհանուր մեթոդի մասին» իր երկու հոդվածներում հրատարակեց վարիացիոն նոր սկզբունք (այժմ հայտնի ինչպես ստացիոնար գործողության սկզբունք կամ Համիլտոնի սկզբունք ).
Այստեղ S - գործողություն է, L — դինամիկ համակարգի Լագրանժի ֆունկցիան, q — ընդհանրացված կոորդինատները։ Համիլտոնն այս սկզբունքը դրեց իր Համիլտոնյան մեխանիկայի հիմքում։ Նա ցույց տվեց ֆունդամենտալ ֆունկցիայի (Համիլտոնի ֆունկցիայի) կառուցման եղանակը և վերջավոր ձևափոխություններով, առանց ինտեգրման, ստացվում են վարիացիոն խնդրի բոլոր լուծումները ։
Ընդհանրացված կոորդինատներով գործողությունն ըստ Համիլտոնի ունի այսպիսի տեսք.
որտեղ
- Համիլտոնի ֆունկցիան է տրված համակարգի համար
- ընդհանրացված կոորդինատներ
- նրանցով զուգակցվող ընդհանրացված իմպուլսները։
Համլիտոնի կանոնական հավասարումներ
1835 թվականին Համիլտոնը ստացավ մեխանիկական համակարգերի շարժման հավասարումների նոր ձևակերպում - Համիլտոնի կանոնական հավասարումներ.
Դինամիկայի վերաբերյալ Համիլտոնի աշխատությունների նշանակությունը
Համիլտոնի առաջարկած դինամիկայի ձևակերպումը գրավեց XIX դարի խոշորագույն մաթեմատիկոսների՝ Յակոբիի, Պուանկարեի, Օստրոգրադսկու, Շ.Դելոնեի, Է. Ջ. Ռաուսի, Սոֆուս Լիի և մյուսների ուշադրությունը, որոնք էականորեն ընդլայնեցին ու խորացրեցին Համիլտոնի աշխատանքները ։
Դինամիկայի վերաբերյալ Համիլտոնի աշխատանքները բարձր է գնահատել ՍՍՀՄ ԳԱ թղթակից-անդամ Սրետենսկին, նշելով. «Այդ աշխատանքներն ընկած են XIX դարում անալիտիկ մեխանիկայի ամբողջ զարգացման հիմքում» ։
Նմանատիպ կարծիք արտահայտել է ակադեմիկոս Վ. Վ. Ռումյանցևը. «Համիլտոնի օպտիկա-մեխանիկական անալոգիան պայմանավորեց անալիտիկ մեխանիկայի հարյուրամյա առաջընթացը» ։ Պրոֆեսոր Լ. Ս. Պոլակի կարծիքով, դա եղել է «տեսություն, որը գրեթե չուներ անալոգը մեխանիկայում», մեխանիկայում և կից գիտություններում բացել է վիթխարի հնարավորություններ. Ակադեմիկոս Վ. Ի. Առնոլդը հետևյալ կերպ է բնութագրել համիլտոնյան մեխանիկայի բացահայտումից հետո ընձեռված հնարավորությունները.
Համիլտոնի մոտեցումն արդյունավետ եղավ ֆիզիկայի մաթեմատիկական շատ մոդելներում։ Այդ ստեղծագործական մոտեցման վրա է հիմնված, օրինակ, Լանդաուի և Լիֆշիցի «Տեսական ֆիզիկա» ուսումնական դասընթացի (учебный курс «Теоретическая физика» Ландау и Лифшица) բազմահատորյակը։
Ի սկզբանե Համիլտոնի վարիացիոն մեթոդը ձևակերպվել է մեխանիկայի խնդիրների համար, բայց նրանից որոշ բնական ենթադրությունների դեպքում դուրս են բերվում էլեկտրոմագնիսական դաշտի Մաքսվելլի հավասարումները։ Հարաբերականության տեսության ի հայտ գալով պարզվեց, որ այդ սկզբունքը խստորեն իրականանում է նաև ռելյատիվիստական դինամիկայում Նրա էվրիստիկ ուժը էականորեն օգնեց քվանտային մեխանիկայի մշակմանը, իսկ հարաբերականության ընդհանուր տեսությունը ստեղծելիս Դավիթ Հիլբերտը համիլտոնի սկզբունքը կիրառեց գրավիտացիոն դաշտի հավասարումներն արտածելիս (1915 թվական) ։ Ասվածից հետևում է որ Համիլտոնի փոքրագույն գործողության սկզբունքը տեղ է գրավում բնության արմատական, բազային օրենքների մեջ. էներգիայի պահպանման օրենքի, թերմոդինամիկայի օրենքների կողքին։
Այլ աշխատություններ մեխանիկայի բնագավառում
Համիլտոնն ապացուցել է դինամիկային վերաբերող թեորեմ. Նյուտոնյան ձգողականության ազդեցության տակ ուղեծրով շարժվելու դեպքում արագության հոդոգրաֆը միշտ շրջանագիծ է ։
Բնավորության գծեր
Ինչպես փայլուն ընդունակությունները, այնպես էլ անհաջող կյանքը Համիլտոնի մեջ արթնացրին անհաղթահարելի հրապուրանք ստեղծագործական գիտական աշխատանքով։ Օրվա ընթացքում նա աշխատում էր 12 և ավելի ժամ, մոռանալով սննդի մասին։ Մի անգամ նա կատակել է իր տապանագրի մասին. «Ես եղել եմ աշխատասեր և ճշմարտասեր» ։ Նա ակտիվ նամակագրություն էր վարում կոլեգաների և գրականագետների հետ։ Առավել հետաքրքրիր է նամակագրությունը մաթեմատիկական տրամաբանության հիմնադիրներից մեկի՝ Օգաստես դե Մորգանի հետ։ Ինչ-որ պատճառներով նա ոչ մի անգամ նամակագրություն չի ունեցել այն ժամանակվա խոշորագույն մաթեմատիկոսների (Կառլ Ֆրիդրիխ Գաուս, Օգյուստեն Լուի Կոշի, Բեռնարդ Ռիման և այլք) հետ ։ Պետք է նշել, որ արտասահմանյան գիտական ամսագրերը Իռլանդիա էին հասնում անկանոն կերպով, և նամակներում Համիլտոնը դժգոհում էր մաթեմատիկական նորագույն նվաճումներին ծանոթանալու դժվարություններից։ 1842 թվականին Համիլտոնը Անգլիայում մասնակցելով գիտական սեմինարի, հանդիպեց իր աշխատանքների ակնառու շարունակողին՝ Կառլ Գուստավ Յակոբին, որը հետագայում Համիլտոնին անվանեց «այդ երկրի Լագրանժ»։
Փիլիսոփայական և կրոնական հայացքներ
Դատելով Համիլտոնի նամակներից ու գրառումներից, նա հետաքրքրվել է փիլիսոփայությամբ և առանձնակի գնահատել է Ջորջ Բերկլիին և Էմանուել Կանտին։ Նա չէր հավատում, որ բնության՝ մեր բացահայտած օրենքները նույնականորեն արտացոլում են իրական օրինաչափությունները։ Նա գրում էր, որ աշխարհի գիտական մոդելն ու իրականությունը հրաշալի ձևով կապված են ծայրահեղ միասնականության, սուբյեկտիվի ու օբյեկտիվի հետևանքով։ Կանտի հետ համապատասխանելով, Համիլտոնը գիտական գաղափարները համարում էր մարդկային ինտուիցիայի ծնունդ։ Համիլտոնը անկեղծ հավատացյալ մարդ էր, անգլիական եկեղեցու պահպանողական «Օքսֆորդյան շարժման» ակտիվ անդամ, նույնիսկ ընտրվել է իր շրջանի երեցփոխ։ 1840-ական թվականներին գիտական ամսագրերում նա հրատարակեց հոդվածներ կրոնական երկու խնդիրների մասին. Նիկիայի Ա տիեզերական ժողովի տարում գիշերահավասարի հաշվարկը և Քրիստոսի՝ դեպի երկինք համբարձման ժամանակի գնահատականը։
Գիտական հետազոտության մեթոդաբանություն
Աշխատելով մաթեմատիկական օպտիկայի հիմքերի հետ, Համիլտոնը մեթոդոլոգիական բնույթի կարևոր եզրակացությունների է հանգել։ Համիլտոնի՝ XX դարում հրատարակված ձեռագրերը ցույց են տալիս, որ օպտիկայում ընդհանուր արդյունքների նա հանգել է մասնավոր դեպքերի մանրակրկիտ վերլուծության հիման վրա, որին հետևել է շարադրանքի մանրազնին մշակումը, գործնականում թաքցնելով ուղին, որով շարժվել է հեղինակը։
Իր գիտա-մեթոդական կոնցեպցիան Համիլտոնը շարադրել է 1833 թվականին, «Լույսի և մոլորակների ուղեգծերի՝ բնութագրիչ ֆունկցիայի գործակիցների օգնությամբ որոշման ընդհանուր մեթոդի մասին» հոդվածում։ Այդտեղ նա գրել է, որ յուրաքանչյուր ֆիզիկական գիտություն ունի զարգացման երկու տարբեր ուղղություններ՝ ինդուկտիվ և դեդուկտիվ. «Յուրաքանչյուր ֆիզիկական գիտության մեջ մենք պետք է փաստերից օրենքների հասնենք ինդուկցիայի ու վերլուծության միջոցով և օրենքներից հետևությունների անցնենք դեդուկցիայի ու սինթեզի միջոցով» ։ Ընդ որում, մաթեմատիկական մեթոդների հաջող կիրառության համար դեդուկտիվ մոտեցումը պետք է հենվի ընդհանուր մեթոդի վրա, ելնելով մեկ կենտրոնական գաղափարից։ Համիլտոնը մանրամասնորեն հիմնավորել է օպտիկայի համար որպես ընդհանուր օրենք փոքրագույն (ստացիոնար) գործողության օրենքն ընդունելու նպատակահարմարությունը, իսկ հոդվածի վերջում քննարկել է մեխանիկայում և աստղագիտությունում անալոգ մոտեցման հեռանկարները։
Հիշողություն
Գիտության մեջ շատ հասկացություններ ու պնդումներ կապված են Համիլտոնի անվան հետ։ տեսանելի կողմի վրա՝ Համիլտոն (լուսնային խառնարան)
2005 թվականին շատ երկրներում գիտական հասարակությունը նշեց Ուիլյամ Համիլտոնի 200-ամյակը, Իռլանդիայի կառավարությունն այդ տարին հայտարարեց «Համիլտոնի տարի», իսկ Իռլանդիայի Կենտրոնական բանկը թողարկեց 10 եվրո արժողությամբ հուշադրամ ։
Ռուսերեն թարգմանված աշխատություններ
Տես նաև список математических трудов Гамильтона։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Իռլանդացի մաթեմատիկոսներ Կատեգորիա:Մաթեմատիկոսներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Մեխանիկներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Ֆիզիկոսներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամներ Կատեգորիա:Տեսական ֆիզիկոսներ Կատեգորիա:Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ Կատեգորիա:Պոլիգլոտներ Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ Կատեգորիա:Իռլանդացի ֆիզիկոսներ Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամներ
(8917) 1996 EU2
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 3,409017 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 3,0233 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,7947 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 2299,02 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,156589 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 15,47° անկյուն։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:1996 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Պեկինի Շմիդտ-ԼԿՍ աստերոիդների ծրագրի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների գոտու արտաքին մասի աստերոիդներ
Սեն Սորի
Սեն Սորի (Saint-Saury), համայնք Ֆրանսիայի Օվերն մարզի Կանտալ գավառում ։
Բնակչությունը 2008 թվականի դրությամբ կազմում է 203 մարդ, բնակչության խտությունը` 6.74 մարդ/կմ²։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 30.11 կմ² տարածք։
Աշխարհագրություն
Գտնվում է Փարիզ քաղաքից 450 կմ հարավ, Կլերմոն Ֆերան քաղաքից` 130 կմ հարավ-արևմուտք, Օրիյակ քաղաքից` 25 կմ արևմուտք։
Բնակչություն
Աղբյուրներ` Ֆրանսիայի սոցիոլոգիական գիտությունների բարձրագույն դպրոցի տվյալներ
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ֆրանսիայի համայնքներ
Ստարի Կարավան
Ստարի Կարավան (Старий Караван), գյուղ Ուկրաինայի Դոնեցկի մարզի Կրասնոլիմանի շրջանում։
2001 թվականի տվյալներով Ստարի Կարավան գյուղում բնակվում էր 191 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Դոնեցկի մարզի Կրասնոլիմանի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Ներսես Աստվածատուրյան
Ներսես Աստվածատուրյան (1897, Կ. Պոլիս, Օսմանյան կայսրություն – 1953, Իրկուտսկի մարզ, ԽՍՀՄ), ցեղակրոնության գաղափարախոսության ակտիվ գործիչներից մեկը, Սոֆիայում «Տարոնի Արծիվ» ամսաթերթի պատասխանատու տնօրեն։
Կենսագրություն
Ծնվել է Կ. Պոլսում 1897 թվականին, ծագումով տարոնցի է։ Եղել է Հայ մարմնամարզական ընդհանուր միության Բուլղարիայի շրջանի պատասխանատու գործիչ։ Վարել է առևտրական գործունեություն՝ նյութապես զգալիորեն օժանդակելով ազգայնական շարժումներին։ Հայկ Ասատրյանի հետ համատեղ 1936 թվականին Սոֆիայում հրատարակել է «Ցեղ և Հայրենիք» երկշաբաթյան, որը երկար կյանք չի ունենում։ 1937-1938 թվականներին Հայկ Ասատրյանի և հետ հրատարակում է «Տարոնի Արծիվ» ամսաթերթը, որը իրենց կողմից հիմնած Տարոնական շարժման պաշտոնական մարմինն էր։ 1945 թվականի հունվարի 27-ին ձերբակալվել է ԽՍՀՄ Պետանվտանգության կոմիտեի (ԿԳԲ) կողմից և հոկտեմբերի 20-ին դատապարտվել 10 տարվա ազատազրկման։
Մահացել է 1953 թվականի օգոստոսի 28-ին Իրկուտսկի մարզի կալանավայրում։ 1963 թվականին հետմահու արդարացվել է։
Տես նաև
Կատեգորիա:Կոստանդնուպոլիս քաղաքում ծնվածներ Կատեգորիա:1897 ծնունդներ Կատեգորիա:1953 մահեր Կատեգորիա:Օգոստոսի 28 մահեր Կատեգորիա:Ցեղակրոնության գործիչներ
Թուջի և պողպատի արտադրություն
Երկաթի համաձուլվածքները
Բնության մեջ երկաթը ալյումինից հետո ամենատարածված մետաղն է, սակայն հանդիպում է գերազանցապես միացությունների ձևով, կազմում է երկրակեղևի զանգվածի շուրջ 4%-ը։ Արդյունաբերությունում երկաթը ստանում են հրամետաղարտադրական եղանակով, հատուկ կառուցվածքի վառարանում՝ դոմնայում՝ որպես հումք օգտագործելով օքսիդային հանքաքարեր, իսկ որպես վերականգնիչ՝ կոքս։
Մետաղարտադրությանը (մետալուրգիան) գիտություն է մետաղների արդյունաբերական ստացման եղանակների մասին
Տարրերում են սև և գունավոր մետաղարտադրություն, ընդ որում՝ երկաթինը և դրա հւսմաձուլվւսծքներինը համարվում է սև, իսկ գունավոր մետաղներինը՝ Al, Cu, Au և այլն, գունավոր մետաղարտադրություն։ Տնտեսությունում կիրառվող բոլոր մետաղների 90%-ը բաժին է ընկնում սև մետաղներին։
Պողպատներ
Պողպատը, շնորհիվ մեխանիկական լավ հատկությունների՝ պլաստիկության, կռելիության, կոփելիության, ձգվողականության, ամրության, ստացել է լայն կիրառություն։ Այն ստանում են թուջի վերամշակումից։
Թուջի ստացումը
Դոմնան (նկար 1) պողպատե իրանով, ներսից հրակայուն աղյուսով պատված, հատուկ կաոուցվածքի, մեծ բարձրության վառարան է, որում ստացվում է ոչ թե մաքուր երկաթ, այլ թուջ։
Վառարանում երկաթի օքսիդների աստիճանական վերականգնումը կատարվում է հետևյալ ուրվագրով.
Դոմնայի վերևի մասից շերտ-շերտ լցվում են մանրացված հանքաքարը	(Fe_2 O_3 կամ Fe_3 O_4), կոքսը և որպես հալիչ	նյութ	ծառայող կրաքարը։
Ներքևի մասից տրվում է տաք օդ, որի մեջ ընթանում է ածխածնի այրման ռեակցիան.
C+O_2=CO_2 կՋ/մոլ
Մեծ քանակով ջերմության անջատման շնորհիվ ջերմաստիճանն այդ տիրույթում բարձրանում է մինչև 1700 °C: Գոյացած ածխաթթու գազի և շիկացած կոքսի փոխազդեցությունից առաջանում է հիմնական վերականգնիչ նյութը ածխածնի(II) օքսիդը.
400^0 C
Մյուս ռեակցիաներն իրականացվում են ցածր տիրույթներում, ավելի ու ավելի բարձր ջերմաստիճաններում.
600^0 C
800^0 C