cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Թուրքիայի Հանրապետության պատմություն
Հետաթաթուրքյան դարաշրջան (1938–1945)
Թուրքիայի նպատակը պատերազմի ընթացքում չեզոքություն պահպանելն էր։ Անկարայում միախառնվել են առանցքի տերությունների և դաշնակիցների դեսպանները։ Ինյոնուն չհարձակման պայմանագիր ստորագրեց Նացիստական Գերմանիայի հետ 1941 թվականի հունիսի 18-ին՝ Խորհրդային Միություն ներխուժելուց 4 օր առաջ։ Ազգայնական «Բոզռուկաթ» և «Չինար Ալթու» ամսագրերը կոչ էին անում պատերազմ հայտարարել Խորհրդային Միության դեմ։ 1942 թվականի հուլիսին Բոզռուկատը հրապարակեց Մեծ Թուրքիայի քարտեզը, որը ներառում էր խորհրդային վերահսկողության տակ գտնվող Կովկասը և Կենտրոնական Ասիայի հանրապետությունները ։ 1942 թվականի ամռանը թուրքական բարձրագույն հրամանատարությունը Խորհրդային Միության հետ պատերազմը համարեց գրեթե անխուսափելի։ Նախատեսվում էր գործողություն, որի սկզբնական թիրախը Բաքուն էր ։
1944 թվականի օգոստոսին Առանցքը ակնհայտորեն պարտվում էր պատերազմում, և Թուրքիան խզեց հարաբերությունները։ Միայն 1945 թվականի փետրվարին Թուրքիան պատերազմ հայտարարեց Գերմանիային և Ճապոնիային, ինչը խորհրդանշական քայլ էր, որը թույլ տվեց Թուրքիային միանալ ապագա Միավորված ազգերի կազմակերպությանը ։
1945 թվականի հոկտեմբերի 24-ին Թուրքիան ստորագրեց Միավորված ազգերի կազմակերպության կանոնադրությունը՝ որպես հիսունմեկ հիմնադիր անդամներից մեկը ։
Անցում բազմակուսակցական համակարգին (1945)
1945 թվականին արդյունաբերող Նուրի Դեմիրաղի կողմից ստեղծվեց Թուրքիայի բազմակուսակցական համակարգի առաջին ընդդիմադիր կուսակցությունը՝ «Ազգային զարգացում» կուսակցությունը։ 1946 թվականին Ինյոնյուի կառավարությունը կազմակերպեց բազմակուսակցական ընտրություններ, որոնցում հաղթեց նրա կուսակցությունը։ Նա երկրի նախագահի պաշտոնում մնաց մինչև 1950 թվականը։ Նա մինչ օրս հիշվում է՝ որպես Թուրքիայի առանցքային դեմքերից մեկը։
Վաղ շրջան (1945–1987)
Չնայած բազմակուսակցական ժամանակաշրջանը սկսվեց 1945 թվականին, 1950 թվականի մայիսին Դեմոկրատական կուսակցության կառավարության ընտրությունները նշանավորեցին ոչ-քեմալական կուսակցության առաջին հաղթանակը։
Ադնան Մենդերեսի կառավարությունը (1950-1960) սկզբում շատ հայտնի դարձավ՝ թուլացնելով իսլամի սահմանափակումները և նախագահելով վերելք ապրող տնտեսությունը։ 1950-ականների երկրորդ կեսին, սակայն, տնտեսությունը սկսեց տապալվել, և կառավարությունը այլախոհությունը սահմանափակող գրաքննության օրենքներ մտցրեց։ Կառավարությունը պատուհասվեց բարձր գնաճով և հսկայական պարտքով։
Ռազմական հեղաշրջումներ
1960 թվականի մայիսի 27-ին գեներալ Ջեմալ Գյուրսելը գլխավորեց ռազմական հեղաշրջում, որը պաշտոնանկ արեց նախագահ Ջելալ Բայարին և վարչապետ Մենդերեսին, որոնցից երկրորդը մահապատժի ենթարկվեց։ Համակարգը վերադարձավ քաղաքացիական վերահսկողության տակ 1961 թվականի հոկտեմբերին։ 1960 թվականի հեղաշրջման հետևանքով առաջացավ քայքայված քաղաքական համակարգ՝ առաջացնելով մի շարք անկայուն կառավարական կոալիցիաներ խորհրդարանում, որոնք հերթափոխվում էին Սուլեյման Դեմիրելի Արդարության կուսակցության և Իսմեթ Ինյոնյուի Ժողովրդահանրապետական կուսակցության միջև։
1971 թվականին բանակը հուշագիր թողարկեց՝ զգուշացնելով քաղաքացիական կառավարությանը, ինչը հանգեցրեց հերթական հեղաշրջման, որը հանգեցրեց Դեմիրելի կառավարության անկմանը և ժամանակավոր կառավարությունների հաստատմանը։ 1974 թվականի հուլիսին վարչապետ Էջևիթի օրոք կրոնական «Ազգային փրկություն» կուսակցության հետ կոալիցիայով Թուրքիան իրականացրեց ներխուժումը Կիպրոս։
Հետևեցին Ազգային ճակատի կառավարությունները՝ աջ կուսակցությունների միջև կոալիցիաների շարքը, քանի որ Էջևիթը չկարողացավ մնալ իր պաշտոնում, չնայած ընտրություններում առաջին տեղն էր զբաղեցնում։ Քաղաքական խզված տեսարանը և վատ տնտեսությունը հանգեցրին ուլտրաազգայնականների և կոմունիստների միջև բռնությունների աճին Թուրքիայի քաղաքների փողոցներում, ինչը հանգեցրեց մոտ 5000 հոգու մահվան 1970-ականների վերջին։
Հակամարտություն քրդական խմբերի հետ (1984–այսօր)
1984 թվականին հակամարտություն սկսվեց թուրքական կառավարության և քրդական տարբեր ապստամբ խմբավորումների միջև, որոնք պահանջում էին անջատվել Թուրքիայից՝ անկախ Քուրդիստան ստեղծելու համար հիմնականում Քրդական բանվորական կուսակցության (ՔԲԿ) և քրդական խմբավորումների միջև երկրի հարավ-արևելքում։ 1985 թվականին կառավարությունը ստեղծեցին «Գյուղի պահապաններ» խմբավորումը (տեղական կիսառազմական զինյալներ)՝ քրդական խմբավորումներին դիմակայելու համար։ Հակամարտության հետևանքով զոհվել է ավելի քան 50,000 մարդ, այդ թվում՝ խաղաղ բնակիչներ ։ Ապստամբությանը հակազդելու համար 1987 թվականին ՏԿԱԴ (Տարածաշրջանի կառավարությունը արտակարգ դրության տակ) շրջանը ստեղծվեց մի քանի մարզերում, որտեղ ակտիվ էր ապստամբությունը, և որտեղ գերնահանգապետը կառավարում էր քաղաքական ու անվտանգության գերատեսչությունների նկատմամբ լայնածավալ քաղաքական իշխանությամբ ։ ՔԲԿ-ն հրադադար է հայտարարել 1993-1998 թվականներին և հայտարարել, որ չի ցանկանա անջատվել Թուրքիայից, բայց պահանջում է խաղաղ բանակցություններ և մշակութային իրավունքներ ։ Թուրքիան այն ժամանակ հրաժարվեց որևէ բան տրամադրել ։ ՔԲԿ-ի առաջնորդ Աբդուլլահ Օջալանը Նայրոբիում ձերբակալվել է Թուրքիայի ազգային հետախուզական գործակալության (ԹԱՀԳ) կողմից և տարվել Թուրքիա, որտեղ դատապարտվել է ահաբեկչության  և պետական դավաճանության մեղադրանքով  1999 թվականի փետրվարի առաջին օրերին ։ 2013 թվականին Թուրքիայի կառավարությունը բանակցություններ է սկսել Օջալանի հետ։ Հիմնականում գաղտնի բանակցություններից հետո թուրքական պետության և ՔԲԿ-ի կողմից հաստատվեց հիմնականում հաջող հրադադար։ 2013 թվականի մարտի 21-ին Օջալանը հայտարարեց «զինված պայքարի ավարտի» և խաղաղության բանակցությունների հրադադարի մասին ։ 2015 թվականի հուլիսի 25-ին հակամարտությունը վերսկսվեց, երբ թուրքական օդուժը ռմբակոծեց ՔԲԿ-ի դիրքերը Իրաքում ։
Քաղաքական անկայունություն (1987–2002)
1987 թվականի հուլիսից Հարավ-արևելքը ենթարկվեց արտակարգ դրության օրենսդրության, որը տևեց մինչև 2002 թվականի նոյեմբերը։ 1990-ականների սկզբին քաղաքական անկայունությունը վերասկսվեց։ 1995 թվականի ընտրությունները կարճատև կոալիցիա բերեցին Մեսութ Յըլմազի ՄՀԿ-ի և «Ճշմարիտ ուղի» կուսակցության միջև, այժմ Թանսու Չիլլերի գլխավորությամբ է։
1997 թվականին զինվորականները, վկայակոչելով իր կառավարության աջակցությունը կրոնական քաղաքականությանը, որը վտանգավոր էր համարվում Թուրքիայի աշխարհիկ էության համար, հուշագիր ուղարկեց վարչապետ Նեջմեթթին Էրբաքանին՝ խնդրելով, որ նա հրաժարական տա, ինչը նա արեց։ Թուրք ծովակալ Սալիմ Դերվիշօղլուն այդ իրադարձությունը անվանել է «պոստմոդեռն հեղաշրջում» ։ Դրանից կարճ ժամանակ անց «Բարեկեցություն» կուսակցությունը (ԲԿ) արգելվեց և վերածնվեց որպես «Առաքինություն» կուսակցություն (ԱԿ)։ Նոր կառավարություն ձևավորվեց ՄՀԿ-ի և Էջևիթի Ժողովրդավարական ձախամետ կուսակցության (ԺՁԿ) կողմից, որոնց դրսից աջակցում էր ձախ կենտրոնամետ Ժողովրդահանրապետական կուսակցությունը (ԺՀԿ), որը գլխավորում էր Դենիզ Բայկալը։ ԺՁԿ-ն դարձավ ամենամեծ խորհրդարանական կուսակցությունը 1999 թվականի ընտրություններում։ Երկրորդ տեղը զբաղեցրել է ծայրահեղ աջ «Ազգայնական շարժում» կուսակցությունը (ԱՇԿ)։ Այս երկու կուսակցությունները Յըլմազի ՄՀԿ-ի հետ միասին կառավարություն են ձևավորել։ Կառավարությունն ինչ-որ չափով արդյունավետ էր, եթե ոչ ներդաշնակ, իրականացնելով այդքան անհրաժեշտ տնտեսական բարեփոխումները, սահմանելով մարդու իրավունքների օրենսդրությունը և Թուրքիային ավելի մոտեցնելով Եվրամիությանը։
ԱԶԿ կառավարություն (2002–այսօր)
Տնտեսական ցնցումների շարքը հանգեցրեց նոր ընտրությունների 2002 թվականին՝ իշխանության բերելով պահպանողական Արդարություն և զարգացում կուսակցությանը (ԱԶԿ) ։ Այն գլխավորել է Ստամբուլի նախկին քաղաքապետ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը։ ԱԶԿ-ի քաղաքական բարեփոխումներն ապահովել են Եվրամիության հետ բանակցությունների սկիզբը։ ԱԶԿ-ն կրկին հաղթեց 2007 թվականի ընտրություններում, որոնք հաջորդեցին 2007 թվականի օգոստոսի վիճահարույց նախագահական ընտրություններին, որոնց ընթացքում երրորդ փուլում նախագահ ընտրվեց ԱԶԿ անդամ Աբդուլա Գյուլը։ Իրաքում տեղի ունեցած վերջին զարգացումները (բացատրված են ահաբեկչության և անվտանգության վերաբերյալ դիրքորոշումների ներքո), աշխարհիկ և կրոնական մտահոգությունները, զինվորականների միջամտությունը քաղաքական հարցերում, ԵՄ-ի, ԱՄՆ-ի և մահմեդական աշխարհի հետ հարաբերությունները հիմնական խնդիրներն էին։ Այս ընտրությունների արդյունքը, որը խորհրդարան բերեց թուրք և քրդական էթնիկ/ազգայնական կուսակցություններին (ԱՇԿ և ԴՀԿ), ազդեց Եվրամիությանն անդամակցելու Թուրքիայի հայտի վրա ։
ԱԶԿ-ն Թուրքիայի քաղաքական պատմության մեջ միակ կառավարությունն է, որին հաջողվել է հաղթել երեք համընդհանուր ընտրություններում անընդմեջ՝ յուրաքանչյուրում հավաքած ձայների աճով։ ԱԶԿ-ն իրեն դիրքավորել է թուրքական քաղաքական թատերաբեմի միջնակետում՝ 2002 թվականին իշխանության գալուց ի վեր կայուն տնտեսական աճի արդյունքում առաջացած կայունության շնորհիվ։ Բնակչության մեծ մասը ողջունել է 1990-ականների քաղաքական և տնտեսական անկայունության ավարտը, որը հաճախ ասոցացվում է կոալիցիոն կառավարությունների հետ։ 2011 թվականի տվյալները ցույց են տվել Թուրքիայի ՀՆԱ-ի 9 տոկոս աճ։
« Էրգենեկոն » կոչվող գաղտնի խմբավորման ենթադրյալ անդամները կալանավորվել են 2008 թվականին՝ երկար ու բարդ դատավարության շրջանակներում։ Անդամները մեղադրվում էին ահաբեկչության և քաղաքացիական կառավարությունը տապալելու դավադրության մեջ։ 2010 թվականի փետրվարի 22-ին ավելի քան 40 սպաներ ձերբակալվեցին և պաշտոնապես մեղադրվեցին այսպես կոչված «Մուրճ» դավադրության առնչությամբ կառավարությունը տապալելու փորձի մեջ։ Մեղադրյալների թվում էին չորս ծովակալներ, մեկ գեներալ և երկու գնդապետ, որոնցից ոմանք թոշակի անցան, այդ թվում՝ Թուրքիայի ռազմածովային և օդուժի նախկին հրամանատարները (երեք օր անց ռազմածովային և ռազմաօդային ուժերի նախկին հրամանատարներն ազատ արձակվեցին)։
Թեև 2013 թվականի ցույցերը Թուրքիայում սկսվեցին որպես պատասխան Ստամբուլի Թաքսիմ Գեզի զբոսայգու ծառերի հատման դեմ, դրանք անկարգություններ են առաջացրել ամբողջ երկրում՝ նաև Իզմիրում և Անկարայում։ Ենթադրվում է, որ երեքուկես միլիոն մարդ ակտիվորեն մասնակցել է գրեթե 5000 ցույցերին ամբողջ Թուրքիայում՝ կապված Գեզի այգու սկզբնական բողոքի ցույցերի հետ ։ 22 մարդ զոհվեց, ավելի քան 8000-ը վիրավորվեցին, որոնցից շատերը ծանր վիճակում էին ։
2015 թվականի նոյեմբերի 1-ին Թուրքիայի խորհրդարանական ընտրություններում «Արդարություն և զարգացում» կուսակցությունը (ԱԶԿ) վերադարձրեց խորհրդարանի բացարձակ մեծամասնությունը՝ 550 մանդատներից 317-ը։ ԺՀԿ-ն ստացել է 134 մանդատ, ԺԴԿ-ն՝ 59, ԱՇԿ-ը՝ 40 մանդատ ։
2013 թվականից ի վեր «Իրաքի և Լևանտի իսլամական պետություն» (ԻԼԻՊ) և թուրքական կառավարության միջև հակամարտությունում 304 խաղաղ բնակիչ է սպանվել ԻԼԻՊ-ի հարձակումների հետևանքով ամբողջ Թուրքիայում,      չհաշված 2015 թվականի Անկարայի պայթյունները, որոնք ենթադրաբար իրականացվել են ԻԼԻՊ-ի կողմից, որոնց արդյունքում զոհվել է 109 խաղաղ բնակիչ  2015 թվականի Անկարայի պայթյունները Թուրքիայի ժամանակակից պատմության մեջ ամենամահաբեր ահաբեկչությունն էին ։
2016 թվականի հուլիսի 15-ին թուրքական բանակի խմբավորումները փորձեցին տապալել նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանին՝ որպես հեղաշրջման փորձի դրդապատճառ նշելով աճող ոչ աշխարհիկությունը և գրաքննությունը։ Հեղաշրջման մեջ մեղադրվում էր ԱՄՆ-ում բնակվող մահմեդական հոգևորական Ֆեթուլլահ Գյուլենի գլխավորած հսկայական ցանցի ազդեցությունը ։ Ձախողված հեղաշրջումից հետո խոշոր զտումներ են տեղի ունեցել, այդ թվում՝ զինվորական պաշտոնյաների, ոստիկանների, դատավորների, նահանգապետերի և քաղաքացիական ծառայողների շրջանում ։ Ձախողված հեղաշրջման հետևանքով նաև լրատվամիջոցների զգալի զտումներ են եղել ։ Այս զտումների հետ կապված խոշտանգումների մեղադրանքներ են հնչել ։
2016 թվականի դեկտեմբերին ոստիկան Մևլութ Ալթինթաշը գնդակահարեց Ռուսաստանի դեսպանին արվեստի պատկերասրահում։ Նա հրաժարվում էր հանձնվել, իսկ հետո սպանվում է հատուկ ոստիկանների կողմից ։
2017 թվականի ապրիլի 16-ին Թուրքիայի սահմանադրական հանրաքվեն անցկացվեց։ Հանրաքվեով ստեղծվում էր նախագահական հանրապետություն։ Շատ դիտորդներ և եվրոպական պետություններ հանրաքվեն դիտարկում էին՝ որպես «ժողովրդավարական հետընթաց» ։
2018 թվականի հունիսի 24-ին Թուրքիայի նախագահական ընտրություններում կրկին հաղթեց Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը ։ Նա Թուրքիայի առաջին ուղղակիորեն ընտրված նախագահն էր ։
2018 թվականի հոկտեմբերին Սաուդյան Արաբիայի արքայազն Մուհամմադ իբն Սալմանը ուղարկում է մի խումբ կառավարական գործակալների՝ սպանելու հայտնի քննադատ Ջամալ Խաշոգջիին։ Նրա մահը վաթսուներորդ տարեդարձից ընդամենը մի քանի օր առաջ էր ։
Կորոնավիրուսային հիվանդության (COVID-19) շարունակվող համաշխարհային համաճարակ, որն պայմանավորված էր ծանր սուր շնչառական համախտանիշով կորոնավիրուս 2-ով (SARS-CoV-2), առաջին անգամ հաստատվել էր, որ տարածվել է Թուրքիա 2020 թվականի մարտին։ Դեկտեմբերին Թուրքիայում COVID-19-ի դեպքերը գերազանցեցին 1 միլիոնը, քանի որ ավելանում էին ասիմպտոմատիկ և թեթև ախտանշանային դեպքերը, որոնք նախկինում ներառված չէին նրանց պաշտոնական վիճակագրության մեջ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Թուրքիայի Հանրապետության պատմություն
Նացուկի Կատո
Նացուկի Կատո  (加藤 夏希, ), ճապոնացի դերասանուհի։ Ծնվել է 1985 թվականի հուլիսի 26-ին, Ճապոնիայի Ատիկա քաղաքում։ Իրեն համարում է օտակու, անիմեի երկրպագու։ Սիրելի անիմեն «Ռուբակին» է ։ Քանի որ նրա սիրելի սեյուն Մեգումի Հայասիբարային է, նրա սիրելի հերոսուհին «Եվանգելիոն» անիմե սերիալի հերոսուհի Ռեյ Այանամին է, և դերասանուհին սովորաբար նախընտրում է քոսփլեյել հենց նրան։ Ինչպես բացատրել է դերասանուհին, Ռեյը մաքուր է և առեղծվածային։ Որպես աղջիկ` նա արժանի է հիացմունքի ։ Նրան դուր է գալիս նաև Աի Հաիբարան «Խուզարկու Կոնանը» անիմեից։
Անձնական կյանք
2014 թվականի հուլիսի 6-ին իր բլոգում հայտարարել է ամուսնության մասին։ 2016 թվականի հուլիսի 7-ին դուստր է ունեցել, իսկ 2019 թվականին` որդի։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ճապոնացի դերասանուհիներ Կատեգորիա:Ճապոնացի մոդելներ
(1359) Պրիեսկա
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 3,119664 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,9189 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,3204 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 2012,61 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,178872 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 11,1° անկյուն։
Ըստ Տոլենի սպեկտրալ դասակարգման պատկանում է C դասին ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Աստերոիդների դաս C Կատեգորիա:1935 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Սիրիլ Ջեքսոնի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Dr. Dre
Անդրե Ռոմել Յանգ (Andre Romell Young, ), ամերիկացի ռեփեր և երաժշտական պրոդյուսեր. ռեփ երաժշտության լավագույն բիթմեյքերներից մեկն է։ Առավել հայտնի է Dr. Dre կեղծանվամբ։ Համարվում է 1990-ական թվականների սկզբներին Լոս Անջելեսում ծնունդ առած ջի-ֆանք հիփհոփային ոճի հիմնադիրներից և առավել եռանդուն տարածողներից մեկը ։
Dr. Dre-ն հանդիսացել է այնպիսի ռեփերների պրոդյուսեր, ինչպիսիք են Սնուփ Դոգը, Էմինեմը, 50 Cent-ը, Xzibit-ը, 2Pac-ը և այլք։ Ընդ որում՝ վերջիններիս բազմաթիվ ալբոմներ դարձել են մուլտիպլատինե ։
Դոկտոր Դրեն երաժշտական իր կարիերան սկսել է որպես World Class Wreckin’ Cru խմբի անդամ։ Լայն ճանաչում է ձեռք բերել 1980-1990-ական թվականների սահմանագծին՝ լինելով գանգստ-ռեփի ակունքներում տեղ գտած N.W.A ռեփ խմբի անդամ ։ Այդ երաժշտախմբի լուծարվելուց հետո մենակատարային կարիերա է սկսել, 1992 թվականին թողարկել իր առաջին ալբոմը՝ The Chronic-ը, որը բեսթսելլեր է դարձել, և, բացի այդ, Դոկտոր Դրեն «Գրեմմի» մրցանակի է արժանացել ալբոմում ընդգրկված «Let Me Ride» սինգլի համար։ 1996 թվականին նա հեռացել է Death Row Records-ից և հիմնել սեփական լեյբլը՝ Aftermath Entertainment-ը։ 1999 թվականին թողարկել է իր երկրորդ ալբոմը՝ 2001 խորագրով։ Այդ ալբոմի համար ևս  «Գրեմմի» մրցանակ է ստացել, այս անգամ արդեն «Տարվա լավագույն պրոդյուսեր» անվանակարգում ։
2000-ական թվականներին Դոկտոր Դրեն հիմնականում զբաղվել է պրոդյուսերական աշխատանքով, երբեմն էլ մեկ այլ կատարողի հետ զուգերգ ձայնագրել։ 2001 թվականին և 2004-ին Rolling Stone ամսագիրը նրան ներառել է շոու բիզնեսի առավել բարձր վարձատրվող ներկայացուցիչների ցանկում (նրա կարողությունը գնահատվում է ավելի քան 800 միլիոն ամերիկյան դոլար)։
Հղումներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի ռեփերներ Կատեգորիա:Լոս Անջելես քաղաքում ծնվածներ Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի գործարարներ Կատեգորիա:«Գրեմմի» մրցանակի դափնեկիրներ
Օլիվետո Լուկանո
Օլիվետո Լուկանո (Oliveto Lucano), կոմունա Իտալիայում, Բազիլիկատա մարզում՝ Մատերա գավառում։
Բնակչությունը կազմում է 587 մարդ (2008 թվական), բնակչության խտությունը կազմում է 19 մարդ/կմ²։ Զբաղեցնում է 31 կմ² տարածք։ Փոստային ինդեքսն է՝ 75010։ Հեռախոսային կոդը՝ 0835։
Քաղաքի հովանավորը սուրբ Կիպրիանն է։
Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր
Ռակա (գյուղ, Ռապլա շրջան)
Ռակա (Raka), գյուղ Էստոնիայի Ռապլամաա նահանգի Ռապլա շրջանում։
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 63 մարդ։
Ալբերտ (լիճ)
Ալբերտ (Albert), լիճ Արևելյան Աֆրիկայում՝ Ուգանդա և Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետության սահմանագլխին՝ Կենտրոնաֆրիկյան իջվածքների գոտում։ Կոնգոյում, 1973-1997 թվականներին, այն կոչվել է ի պատիվ Մոբութու-Սես-Սեկոյի (Mobutu Sese Seko)   նախագահ-դիկտատոր Մոբուտուի։ Երբեմն անվանում են նաև Ալբերտ Նյանզա լիճ (Albert Nyanza):
Լիճը գտնվում է 619 մ բարձրության վրա։ Մակերեսը 5300 կմ² է, իսկ խորությունը մինչև 58 մ։ Պատկանում է Արևելաաֆրիկական Մեծ բեկվածքային գոտու տեկտոնական լճերի շարքին։ Ափերը քիչ են կտրտված,  մեծամասամբ զառիթափ են, հատակը՝ հարթ։ Լճի մեջ են թափվում  Սեմլիկի  (Էդվարդ լճի ավազան), Վիկտորիա -Նեղոս (Վիկտորիա լճի ավազան) և Նկուսի գետերը, իսկ  լճից սկիզբ է առնում, Նեղոսի վտակներից մեկը՝ Ալբերտ-Նեղոս գետը։  Լճի ջրային հաշվեկշռում միջին տարեկան մուտքի 4,6 կմ³ տեղումներից է, իսկ  ջրի հոսքը այլ ավազաններից։ Արտահոսքի  24.9 կմ³ -ը տեղի է ունենում գոլորշացման միջոցով, իսկ հոսքը դեպի այլ ավազաններ ՝ 22 կմ³, Մակերևութային ջրերի ջերմաստիճանը ՝ մինչև 30°C է։ Հարուստ է ձկներով (40-ից ավելի տեսակներ ՝ Նեղոսի պերճ, վագր ձուկ և այլն)։ Նավագնացություն։ Հիմնական նավահանգիստներն են  Բութիաբան Ուգանդայում և Կասենին՝ Կոնգոյում։
Հայտնաբերվել է 1864-ին անգլիացի ճանապարհորդ Սամուել Բեյքերի կողմից և անվանվել է Վիկտորիա թագուհի ամուսնու (Ալբերտ Սաքս-Կոբուրգ-Գոթա)  անունով։ Իսկ  թագուհու պատվին անվանվել է հարևանությամբ գտնվող, Աֆրիկայի Մեծ լճերի համակարգին պատկանող՝ Վիկտորիա լիճը։
Աշխատություններ
Ալբերտ լիճը գտնվում է Նեղոսի վերին ավազանի բարդ ջրավազանային համակարգին պատկանող Ալբերտին ռիֆտային հովտում։ Լիճ թափվող հիմնական գետերն են Վիկտորիա-Նեղոսը, որը սկիզբ է առնում հարավարևելքում գտնվող Վիկտորիա լճից, որն անցնում է նաև Կյոգա լճի միջով և Սեմլիկի գետը, որը գալիս ՝  հարավարևմուտքում գտնվող Էդուարդ լճից։ Վիկտորիա-Նեղոսի ջուրը ավելի քիչ աղ  է պարունակում, քան Ալբերտ լճի ջուրը։ Ալբերտ լճի հյուսիսային մասից սկիզբ առնող Ալբերտ-Նեոսը, հետագայում դեպի հյուսիս հոսելով վերածվում  է Սպիտակ Նեղոսի։
Լճի հարավը, որտեղ թափվում է Սեմլիկի գետը, ճահճակալված է։ Դեպի հարավ ձգվում է Ռուվենզորի լեռնաշղթան, իսկ հյուսիսարևմտյան ափով՝ Կապույտ լեռները ( անգ.՝. The Blue Mountains): Լճի ափին գտնվում են մի քանի ավաններ, այդ թվում նաև Բութիաբա և Կասենյի նավահանգ
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Լճեր այբբենական կարգով Կատեգորիա:Աֆրիկայի լճեր Կատեգորիա:Սահմանային լճեր Կատեգորիա:Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետության աշխարհագրություն Կատեգորիա:Ուգանդայի աշխարհագրություն
Ամառային օլիմպիական խաղեր 1908
IV օլիմպիական խաղեր (Games of the IV Olympiad, Jeux de la IVe Olympiade), որը սովորաբար անվանում են 1908 թվականի ամառային օլիմպիական խաղեր (1908 Summer Olympics, Jeux Olympiques d'été de 1908), անց են կացվել Լոնդոնում (Մեծ Բրիտանիա) ապրիլի 27-ից հոկտեմբերի 31-ը։ 22 մարզաձևում նվաճվել է մեդալների 110 սեթ։
Քաղաքի ընտրություն
Սկզբնական շրջանում որոշվեց, որ առաջին Օամառային Օլիմպիական խաղերը անց են կացվելու Լոնդոնում 1896 թվականին ։ Այնուհետև, Միջազգային օլիմպիական կոմիտեի (ՄՕԿ) առաջին նստաշրջանում նախապատվությունը տրվեց Աթենքին և որոշվեց, որ առաջին խաղերը պետք է անցկացվեն Հունաստանում։
ՄՕԿ-ի 6-րդ նստաշրջանում, որն անցկացվեց Լոնդոնում 1904 թվականի հունիսի 20-ից 22-ը (1904 թվականի Սենտ-Լուիսում կայացած ամառային Օլիմպիական խաղերի ժամանակ), որոշվեց IV Օլիմպիական խաղերի անցկացման հարցը։ Մրցույթին մասնակցում էին երեք քաղաքներ՝ Բեռլինը (Գերմանիա), Միլանը և Հռոմը (երկուսն էլ՝ Իտալիա), որոշվեց որ խաղերը կայանալու է Հռոմում ։
ՄՕԿ-ի նախագահ Բարոն Պիեռ դե Կուբերտինին աջակցում էին Հռոմի Պապ Պիոս X- ը, Իտալիայի թագավոր Վիկտոր Էմանուել III-ը և Հռոմի քաղաքապետը, բայց վարչապետ Ջովաննի Ջոլիտտին դեմ էր ։ Միլանի և Թուրինի ճնշման ներքո նա հայտարարվեց, որ պետք է լուծվեն բազմաթիվ այլ պետական խնդիրներ և Խաղերի նախապատրաստման համար միջոցների պակաս կա։ Բացի այդ, 1906 թվականին տեղի ունեցավ Վեսուվիուսի հրաբուխի ժայթքում, որից վնասվեց Նեապոլ քաղաքը, ինչն էլ առաջացրեց բյուջեի ավելի մեծ ծախսեր։ Արդյունքում, Ջոլիտտին հայտարարեց մրցույթներ կազմակերպելու մերժման մասին ։
Երկու տարի ՄՕԿ-ը ստիպված էր շտապ գտնել համապատասխան քաղաք։ Կոմիտեի ներկայացուցիչները հանդիպել են Բրիտանիայի օլիմպիական ասոցիացիայի առաջին նախագահ Ուիլյամ Գրենֆելի և արքա Էդվարդ VII- ի հետ։ Նրանց առաջարկվել է մրցումներ անցկացնել Լոնդոնում, որին նրանք համաձայնել են ։ Գրենֆելը այս գաղափարը առաջարկել է Բրիտանիայի օլիմպիական խորհրդին, որն այն ընդունել է, և 1906 թվականի նոյեմբերի 19-ին նա նամակ է ուղարկել Միջազգային օլիմպիական կոմիտեին՝ Խաղերը հյուրընկալելու համաձայնությամբ։
Խաղերի կազմակերպում
Խաղերի նախապատրաստման համար (երկու տարուց պակաս) քիչ ժամանակի պատճառով կազմակերպիչները՝ Ուիլյամ Գրենֆելի գլխավորությամբ, որոշում են կայացրել մրցումներն անցկացնել ֆրանս-բրիտանական ցուցահանդեսի հետ զուգահեռ, չնայած այն բանին, որ Պիեռ դե Կուբերտենը դեմ էր օլիմպիադաների անցկացմանը այլ միջազգային միջոցառումների հետ միաժամանակ ։
Կազմակերպիչներին շտապ անհրաժեշտ է խաղերի համար հարմար մարզադաշտ կառուցել:Կազմկոմիտեն առաջարկել է ցուցահանդեսի տնօրինությանը զբաղվել շինարարությամբ տոմսերի եկամուտների 75%-ի դիմաց, և համաձայնագիրը ստորագրվել է 1907 թվականի նոյեմբերի 14-ին:66.000 հազար տեղով «Սպիտակ քաղաք» մարզադաշտը կառուցելու ընդհանուր արժեքը կազմել է 220.000 ֆունտ Նոյեմբերի 14
1908 թվականի հունիսին նոր խնդիր առաջացավ ՝ հիմնական մրցումներից մի քանի շաբաթ առաջ կազմակերպչական կոմիտեին չբավականացրեց 10.000 ֆունտ ստերլինգ։ Ստիպված պետք էր հայտարարել նվիրատվությունների անհրաժեշտության մասին:Կոչին արձագանքել են արքայազն Գեորգը, "Daily Mail" թերթի սեփականատերերը, ամերիկացի միլիոնատեր Կոռնելիուս Վանդերբիլթի ընտանիքը և նույնիսկ ֆրանսիական կառավարությունը ։ Արդյունքում ՝ երկու շաբաթվա ընթացքում հավաքվել է 16.000 ֆունտ ստերլինգ։
Խաղերին մասնակցել է 2008 մարզիկ:Առաջարկվում էր անցկացնել գոլֆի, ձիասպորտի, կրիկետի և Մայանախաղի մրցումներ, բայց դրանք ներառված չէին ծրագրի մեջ :Բռնցքամարտը ի սկզբանե նախատեսված չէր,բայց մրցաշարեր տեղի ունեցան այսմարզաձևից:Կազմակերպչական հանձնաժողովը հաշվի առավ նաև մրցույթները արվեստում ներառելու գաղափարը ` ճարտարապետությունը, նկարչությունը, գրականությունը, քանդակագործությունը և երաժշտությունը, բայց այս գաղափարը կյանքի կոչվեց միայն Ստոկհոլմի հաջորդ Օլիմպիական խաղերում ։
Խաղերի բացում
Թագավորական օթյակի մոտով անցնելիս դրոշակակակիրները դրոշներ են խոնարհել Էդուարդ VII-ի պատվին։ Միակ պատվիրակությունը, որը մերժեց դա անել, ԱՄՆ պատվիրակությունն էր, քանի որ կազմակերպիչները սխալմամբ ամերիկյան և շվեդական դրոշների փոխարեն կախել էին Չինաստանի և Ճապոնիայի դրոշները, որոնք չէին մասնակցում Խաղերին ։
Հաղթողների պարգևատրում
Խաղերի հաղթողների պարգևատրման արարողությունը կայացավ հուլիսի 28-ին:Պարգևատրվել են հուլիսյան մրցույթի հաղթողներին։ Էդվարդ VII թագավորը պետք է մրցանակները հանձներ,բայց նա,զայրացած բացման արարողության ժամանակ ամերիկացի մարզիկների պահվածքից, հրաժարվեց մասնակցել այս միջոցառմանը :Նրա փոխարեն ոսկե մեդալները հանձնեց նրա կինը ՝ Ալեքսանդրան, արծաթե մեդալները ՝ Ռատլենդի դքսուհի Քեթլին Թենարտը, բրոնզե մեդալները ՝ Քեթրին Գրոսվերնորը, Վեսթմինսթերի դքսուհին։
Խաղերի փակման արարողություն
Որպես այդպիսին փակման արարողություն տեղի չի ունեցել:Փոխարենը, ֆրանկո-բրիտանական ցուցահանդեսի ավարտի օրը ` հոկտեմբերի 31-ին, մականախաղի վերջին խաղից հետո,Լոնդոնի կենտրոնում գտնվող ռեստորաններից մեկում տոնական խնջույք կազմակերպվեց:Խնջույքին մասնակցում էին և մարզիկներ և պաշտոնական մարդիկ,մոտավորապես խնջույքին ներկա էին 450-500 մարդ:Նրանք ելույթներ ունեցան ՝ քննարկելով Խաղերի արդյունքները։
Ապրիլ — հունիս
{| class="wikitable" style="margin:0.5em auto; font-size:90%; line-height:1.25em;" ! Օր!!width=25|27 ապրիլ!!width=25|28 ապրիլ!!width=25|29 ապրիլ!!width=25|30 ապրիլ!!width=25|1 մայիս!!width=25|6 մայիս!!width=25|7 մայիս!!width=25|8 ,մայիս!!width=25|9 մայիս!!width=25|11 մայիս!!width=25|18 մայիս!!width=|19 մայիս!!width=25|20 մայիս!!width=25|21 մայիս!!width=25|23 մայիս!!width=25|28 մայիս!!width=25|18 հունիս!!width=25|21 հունիս!!Մեդալներ ! Օր!!width=25|27 ապրիլ!!width=25|28 ապրիլ!!width=25|29 ապրիլ!!width=25|30 ապրիլ!!width=25|1 մայիս!!width=25|6 մայիս!!width=25|7 մայիս!!width=25|8 մայիս!!width=25|9 մայիս!!width=25|11 մայիս!!width=25|18 մայիս!!width=|19 մայիս!!width=25|20 մայիս!!width=25|21 մայիս!!width=25|23 մայիս!!width=25|28 մայիս!!width=25|18 հունիս!!width=25|21 հունիս!!Մեդալներ
Հուլիս
{| class="wikitable" style="margin:0.5em auto; font-size:90%;"
{| class="wikitable" style="margin:0.5em auto; font-size:90%; line-height:1.25em;" !Հուլիս!!width=25|6!!width=25|7!!width=25|8!!width=25|9!!width=25|10!!width=25|11!!width=25|12!!width=25|13!!width=25|14!!width=25|15!!width=25|16!!width=25|17!!width=25|18!!width=25|19!!width=25|20!!width=25|21!!width=25|22!!width=25|23!!width=25|24!!width=25|25!!width=25|26!!width=25|27!!width=25|28!!width=25|29!!width=25|30!!width=25|31!!Մեդալներ !Հուլիս!!width=25|6!!width=25|7!!width=25|8!!width=25|9!!width=25|10!!width=25|11!!width=25|12!!width=25|13!!width=25|14!!width=25|15!!width=25|16!!width=25|17!!width=25|18!!width=25|19!!width=25|20!!width=25|21!!width=25|22!!width=25|23!!width=25|24!!width=25|25!!width=25|26!!width=25|27!!width=25|28!!width=25|29!!width=25|30!!width=25|31!!Մեդալներ
Օգոստոս
{| class="wikitable" style="margin:0.5em auto; font-size:90%; line-height:1.25em;" ! Օգոստոս!!width=25|11!!width=25|12!!width=25|28!!width=25|29!!Մեդալներ !Օգոստոս!!width=25|11!!width=25|12!!width=25|28!!width=25|29!!Մեդալներ
Հոկտեմբեր
{| class="wikitable" style="margin:0.5em auto; font-size:90%;"
Մրցումներ
Խաղերում մրցումներն անցկացվել են 24 սպորտաձևերում։
Փակագծերում նշված են մեդալների քանակը Այսպիսով մրցումներ եղան հետևյալ մարզաձևերից ՝ թիավարություն, բռնցքամարտ, ըմբշամարտ, հեծանվավազք, ջրագնդակ, ջրաշարժողական սպորտ, Ժյո դը-պոմ, լաքրոս, աթլետիկա, նավարկություն, պարանի ձգում, լող, պոլո, ջրացատկ, ռեգբի, ռեկետ, մարմնամարզություն, նետաձգություն, թենիս, սուսերամարտ, գեղասահք, Ֆուտբոլ և մականախաղ:Ցուցադրական մրցումներ չեն անցկացվել։
Շնորհիվ այն բանի, որ ավելի ու ավելի շատ մարզիկներ ցանկանում էին մասնակցել մրցույթին, կազմակերպիչները առաջին անգամ սկսեցին սահմանափակել մասնակիցների քանակը և ներկայացրեցին որակավորումներ։
Մեդալային հաշվարկ
Այս խաղերից հետո մամուլում առաջին անգամ հրապարակվեցին աղյուսակներ,որոնք ցույց էին տալիս յուրաքանչյուր երկրի կողմից նվաճած մեդալների քանակը։ Առաջին անգամ Նորվեգիան, Ռուսաստանը, Ֆինլանդիան, Շվեդիան և Հարավային Աֆրիկան ստացան ոսկե մեդալներ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ամառային օլիմպիական խաղեր 1908
Խասմիկ
Գյուղի մասին 1615 թվականին հիշատակված է հիշատակարանում։
Բնակչություն
XX դարի սկզբին ուներ 37 տուն, իսկ 1914 թ.-ին՝ 100 տուն բնակիչ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Չերնիգովկա (գյուղ, Արխարինսկի շրջան)
Չերնիգովկա (Черниговка), գյուղ Ռուսաստանի Ամուրի մարզի Արխարինսկի շրջանի կազմում։
Ռիո Չիկո (դեպարտամենտ)
Ռիո Չիկո (Departamento de Rio Chico), դեպարտամենտ Արգենտինայում, Տակուման պրովինցիայի կազմում։ Բնակչությունը՝ 52,9 հազար մարդ։ Բնակչության խտությունը՝ 90,5 մարդ/կմ2։ Վարչական կենտրոնը՝ Ագուիլերասն է։
Խոշորագույն բնակավայրեր
Կատեգորիա:Արգենտինայի դեպարտամենտներ
Սապորոյի ձյան փառատոն
Սապորոյի ձյան փառատոն կամ Ձյան տոն Սապորոյում (さっぽろ雪まつり – Սապորո յուկի մացուրի), ճապոնական ոչ պետական տոն, որ նշվում է Հոկայդոյի մայրաքաղաք Սապորոյում ամեն տարվա փետրվարի սկզբին ու տևում 7 օր։ Տոնի ընթացքում ձյունից ու սառույցից պատրաստվում են հարյուրավոր քանդակներ։ Այն ամենախոշոր ու ամենահատկանշական ձմեռային իրադարձություններից մեկն է ։ 2007 թվականին (57-րդ փառատոն) շուրջ երկու միլիոն մարդ է այցելել Սապորո՝ տեսնելու ձյունից ու սառույցից պատրաստված հարյուրավոր քանդակները Սապորոյի կենտրոնում՝ Օդորի այգում ու Սուսուկինոյում, ինչպես նաև Սատոլանդում ։ 1974 թվականից Օդորի այգում անցկացվում է ձյունից պատրաստված քանդակների միջազգային մրցույթ, որին 2008 թվականին մասնակցել է 14 թիմ աշխարհի տարբեր երկրներից ։
Ծագում
Ձյան փառատոնի կազմակերպման ավանդույթն սկիզբ է առել 1950 թվականին։ Այդ տարի մանկական միջոցառման շրջանակներում Սապորոյի վեց ավագ դպրոցների աշակերտներ Օդորի այգում պատրաստել են կենդանիների վեց քանդակ ։ Դա մեծ տպավորություն է թողել անցորդների վրա, որոնք հետևել են աշխատանքին։ Այդ ժամանակից սկսած քաղաքի բնակիչներն սկսել են փետրվարի սկզբին պատրաստել քանդակներ ձյունից ու սառույցից։
1955 թվականին Ճապոնիայի ինքնապաշտապանական ուժերի մոտակա Մակոմանայի ռազմական բազայի զինվորականների կողմից պատրաստվել է առաջին զանգվածային քանդակը։ Սապորոյում 1972 թվականին Օլիմպիական խաղերի անցկացումից հետո փառատոնն արժանացել է համաշխարհային ճանաչման։ 1974 թվականից փառատոնի շրջանակներում անցկացվում է ձյունից ու սառույցից պատրաստված քանդակների միջազգային մրցույթ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Փառատոներ
Գերճնշում
Տարբերում են առաջնային (էսենցիալ) գերճնշում և երկրորդային գերճնշում․ դեպքերի 90–95%–ը գնահատվում են որպես «առաջնային գերճնշում», ինչը նշանակում է արյան բարձր ճնշում՝ առանց պատճառ հանդիսացող ակնհայտ առողջական խնդրի ։ Մնացած դեպքերի 5–10%–ը (երկրորդային գերճնշում) հանդիսանում են երիկամները, սիրտը, զարկերակները կամ ներզատական համակարգը ախտահարող որևէ հիվանդության հետևանք։
Գերճնշումը ինսուլտի, սրտամկանի ինֆարկտի, սրտային անբավարարության, զարկերակների անևրիզմաների (օրինակ՝ աորտայի անևրիզմայի), ծայրամասային զարկերակների հիվանդությունների գլխավոր ռիսկի գործոնը և երիկամների խրոնիկ հիվանդությունների պատճառ է։ Զարկերակային ճնշման նույնիսկ չափավոր բարձրացումը կապվում է կյանքի սպասվող տևողության (life expectancy) կրճատման հետ։ Սննդակարգի և կենսակերպի փոփոխությունները կարող են բարելավել արյան ճնշումը և իջեցնել նրա հետ կապված բարդությունների վտանգը, սակայն կենսակերպի փոփոխության ոչ արդյունավետ լինելու դեպքում հաճախ դեղորայքային բուժման կարիք է լինում։
Նշաններ և ախտանիշեր
Գերճնշումը հազվադեպ է ուղեկցվում որևէ ախտանիշով և սովորաբար այն հայտնաբերվում է ծրագրված բժշկական հետազոտությունների (սկրինինգ) միջոցով կամ առողջական այլ խնդրի պատճառով բուժօգնության դիմելու արդյունքում։ Արյան բարձր ճնշում ունեցողների մի մասը նշում են գլխացավ (հատկապես ծոծրակային շրջանում և առավոտյան ժամերին), ինչպես նաև գլխապտույտ, ականջներում խշշոցի զգացողություն, տեսողական խանգարումներ կամ ուշագնացություն ։ Սակայն այս ախտանիշերն ավելի շատ կապված են ուղեկցող տագնապային վիճակի հետ, քան թե արյան բարձր ճնշման ։
Երկրորդային գերճնշում
Որոշ լրացուցիչ նշաններ կարող են վկայել երկրորդային գերճնշման առկայության մասին, այսինք ճնշման բարձրացում, որի պատճառը հանդիսանում է որևէ հիվանդություն, ինչպիսին կարող են լինել երիկամների հիվանդությունները կամ ներզատական համակարգի հիվանդությունները։ Օրինակ՝ կենտրոնական կամ որովայնային ճարպակալումը, գլյուկոզայի հանդեպ ընկալունակության խանգարումը, լուսնանման դեմքը, «ցլի կուզը» (ճարպի կուտակումը պարանոցի հետին մակերեսին) և բոսորագույն զոլերը վկայում են Կուշինգի համախտանիշի մասին ։ Վահանագեղձի հիվանդությունները և ակրոմեգալիան նույնպես կարող են առաջացնել ճնշման բարձրացում և ունեն բնորոշ ախտանիշեր և նշաններ ։ Աուսկուլտացիայի ժամանակ որովայնային աղմուկը կարող է հուշել երիկամային զարկերակի նեղացման առկայության մասին, իսկ ստորին վերջույթներում արյան ճնշման իջեցումը և/կամ ազդրային զարկերակի վրա անոթազարկի բացակայությունը կամ ուշացումը կարող են լինել աորտայի կոարկտացիայի (աորտայի սկզբնամասի նեղացում) ժամանակ։ Անկայուն կամ նոպայանման գերճնշումը՝ զուգակցված գլխացավի, սրտխփոցի, գունատության և քրտինքի հետ պետք է առաջացնի ֆեոխրոմոցիտոմայի կասկած ։
Գերճնշումային կրիզ
Արյան ճնշման կտրուկ բարձրացումը (սիստոլիկ ճնշումը՝ 180 և ավելի, դիաստոլիկը՝ 110 և ավելի) կոչվում է «գերճնշումային կրիզ», քանի որ այս մակարդակից բարձր արյան ճնշման դեպքում առաջանում է բարդությունների առաջացման վտանգ։ Արյան այսպիսի ճնշման դեպքում հնարավոր է ոչ մի ախտանիշեր չլինեն, սակայն որոշ դեպքերում գրանցվում են գլխացավ (22% դեպքերում) և գլխապտույտ ։ Գերճնշումային կրիզի հետ կապված այլ ախտանիշերից են՝ տեսողական խանգարումները, հևոցը՝ սրտային անբավարարության պատճառով կամ ինքնազգացողության ընդհանուր վատացումը՝ երիկամային անբավարարության պատճառով ։ Գերճնշումային կրիզով անձանց մեծ մասի մոտ առկա է ճնշման պարբերաբար բարձրացում, սակայն որոշակի դրդիչ գործոններ, հնարավոր է առաջացնեն ճնշման կտրուկ բարձրացում ։
«Գերճնշումային անհետաձգելի վիճակ» (hypertensive emergency), նախկինում՝ «չարորակ գերճնշում», ախտորոշվում է, երբ կան մեկ կամ ավելի օրգանների՝ արյան ճնշման բարձրացման հետևանքով ուղղակիորեն վնասման նշաններ։ Մասնավորապես՝ գլխուղեղի գերճնշումային ախտահարում (հիպերտենզիվ էնցեֆալոպաթիա), որն առաջանում է ուղեղանյութի այտուցի ու ֆունկցիայի խանգարման արդյունքում և բնորոշվում է գլխացավով և գիտակցության խանգարումով (գիտակցության մթագնում կամ քնկոտություն)։ Աչքի ցանցենու պտկիկի այտուցը և/կամ ակնահատակի արյունազեղումն ու արտաքիրտի (էքսուդատ) առկայությունը թիրախ օրգանի վնասման մեկ այլ նշան է։ Հետկրծոսկրային ցավը կարող է վկայել սրտամկանի վնասման (ինչը կարող է հարաճել մինչև սրտամկանի ինֆարկտ), երբեմն նաև՝ աորտայի շերտազատման մասին (աորտայի ներքին շերտի պատռվածք)։ Հևոցը, հազը և արյան հետքերով խորխի առկայությունը թոքերի այտուցին բնորոշ նշաններ են, ինչը թոքերի հյուսվածքի լցվածությունն է հեղուկով՝ ձախ փորոքային անբավարարության հետևանքով, երբ սրտի ձախ փորոքը ի վիճակի չէ համարժեք քանակի արյուն արտամղել թոքերից դեպի մեծ շրջանառության զարկերակային համակարգ ։ Կարող է զարգանալ նաև երիկամների ֆունկցիայի արագ խանգարում և մանր արյունատար անոթների ախտահարման հետևանքով զարգացած արյունալուծական սակավարյունություն (միկրոանգիոպաթիկ հեմոլիտիկ անեմիա) ։ Այսպիսի իրավիճակներում պարտադիր է արագ կերպով իջեցնել արյան ճնշումը, որպեսզի օրգանների վնասումը չշարունակվի ։ «Գերճնշումային շտապ վիճակ»–ների (hypertensive urgency) դեպքում, երբ չկան թիրախ օրգանների վնասման նշաններ, արյան ճնշման շատ արագ իջեցումը հիմնավորված չէ և կարող է վտանգավոր լինել ։ «Գերճնշումային շտապ վիճակ»-ների դեպքում նախընտրելի է դեղահաբերով արյան ճնշումը աստիճանաբար կարգավորել 24–ից 48 ժամվա ընթացքում ։
Հղիության ընթացքում
Հղիների շուրջ 8–10%–ի մոտ հայտնաբերվում է ճնշման բարձրացում ։ Հղիության ընթացքում գերճնշում ունեցող կանանց մեծ մասը մինչև հղիությունն ունենում է առաջնային գերճնշում, սակայն հղիության ընթացքում արյան բարձր ճնշումը կարող է լինել պրեէկլամպսիայի առաջին նշանը, որն իրենից ներկայացնում է հղիության երկրորդ կեսի ընթացքում և հետծննդաբերական շրջանում հանդիպող բավականին լուրջ վիճակ ։ Պրեէկլամպսիան բնութագրովում է արյան ճնշման բարձրացումով և մեզի մեջ սպիտակուցների առկայությամբ (պրոտեինուրիա) ։ Այն հանդիպում է հղիությունների 5%–ի դեպքում և մայրական մահացության բոլոր դեպքերի շուրջ 16%–ի պատճառն է հանդիսանում ։ Պրեէկլամպսիան նաև կրկնապատկում է շուրջծննդյան (պերինատալ) մահացության վտանգը ։ Սովորաբար պրեէկլամպսիան չի դրսևորվում որևէ ախտանիշով և այն հայտնաբերվում է ծրագրված հետազոտությունների միջոցով։ Եթե պրեէկլամպսիան ընթանում է ախտանիշերով, ապա ամենահաճախներից են՝ գլխացավը, տեսողական խանգարումները (հաճախ՝ «առկայծումների» ձևով), փսխումը, էպիգաստրալ շրջանի ցավը և այտուցների առաջացումը։ Պրեէկլամպսիան կարող է երբեմն անցնել կյանքի համար վտանգավոր վիճակի՝ էկլամպսիայի, որը «գերճնշումային անհետաձգելի վիճակ» է և կարող է առաջացնել մի քանի լուրջ բարդություններ, որոնցից են՝ տեսողության կորուստը, գլխուղեղի այտուցը, ցնցումները, երիկամային անբավարարությունը, թոքերի այտուցը և տարածուն ներանոթային մակարդումը (արյան մակարդման խանգարում) ։
Առաջնային գերճնշում
Առաջնային (էսենցիալ) գերճնշումը ամենահաճախ հանդիպող տեսակն է, որը կազմում է գերճնշման բոլոր դեպքերի 90–95% ։ Գրեթե բոլոր ժամանակակից հասարակություններում տարիքի հետ արյան ճնշումը բարձրանում է, համապատասխանաբար բարձրանում է նաև գերճնշման զարգացման վտանգը ։ Գերճնշումը գեներով պայմանավորված և արտաքին միջավայրում առկա գործոնների համալիր ազդեցության արդյունք է։ Հայտնաբերվել են մի շարք հաճախ հանդիպող գեների տեսակներ, որոնք ունեն թույլ ազդեցություն արյան ճնշման վրա, ինչպես նաև որոշ հազվադեպ հանդիպող գեներ, որոնք արյան ճնշման վրա ունեն զգալի ազդեցություն ։ սակայն գերճնշման գենետիկական հիմունքները դեռևս քիչ են պարզաբանված։ Կան մի քանի արտաքին գործոններ, որոնք ազդում են արյան ճնշման վրա։ Արյան ճնշումն իջեցնող կենսակերպի գործոններից են՝ կերակրի աղի քիչ օգտագործումը , մրգերի շատ և յուղալի սննդի քիչ օգտագործումը (գերճնշումը կանխող սննդակարգ), ֆիզիկական վարժանքները , քաշի նվազեցումը և ալկոհոլի օգտագործման սահմանափակումը ։ Ըստ երևույթին սթրեսը համեմատաբար փոքր դեր է խաղում հատուկ հանգստացնող մեթոդների կիրառման դեպքում, որոնց արդյունավետությունը սակայն ապացուցված չէ ։ Այլ գործոնների հնարավոր դերը, ինչպիսիք են՝ կոֆեինի օգտագործումը և D վիտամինի պակասը , հստակ չէ։ Համարվում է, որ ինսուլինի հանդեպ կայունությունը, որը հաճախ է հանդիպում ավելորդ քաշի դեպքում և X համախտանիշի (կամ նյութափոխանակային համախտանիշ) մաս է կազմում, նույնպես նպաստում է գերճնշման զարգացմանը ։ Վերջերս կատարված ուսումնասիրությունները նաև ցույց տվեցին, որ կյանքի վաղ ժամանակաշրջանում ազդած գործոնները (օրինակ՝ ցածր քաշը ծնվելու ժամանակ, հղիության ընթացքում մոր ծխելը և կրծքով հազվադեպ սնվելը) կարող են լինել ռիսկի գործոն՝ հասուն տարիքում էսենցիալ գերճնշման համար , սակայն այս ամենը բացատրող մեխանիզմը դեռևս պարզաբանված չէ ։
Երկրորդային գերճնշում
Երկրորդային գերճնշումը ունի որոշակի պատճառներ, որոնք կարելի է հայտնաբերել։ Գերճնշման երկրորդային պատճառներից ամենահաճախ հանդիպողը երիկամների հիվանդություններն են ։ Գերճնշումը կարող է լինել նաև ներզատական տարբեր խանգարումների հետևանք, ինչպիսիք են՝ Կուշինգի համախտանիշը, վահանագեղձի գերֆունկցիան (հիպերթիրոիդիզմ), վահանագեղձի թերֆունկցիան (հիպոթիրոիդիզմ), ակրոմեգալիան, Կոննի համախտանիշը կամ հիպերալդոստերոնիզմը, հարվահանագեղձի գերֆունկցիան (հիպերպարաթիրոիդիզմ) և ֆեոխրոմոցիտոման Երկրորդային գերճնշման այլ պատճառներից են՝ ճարպակալումը (ավելորդ քաշ), շնչառության կանգը քնած ժամանակ (sleep apnoea), հղիությունը, աորտայի կոարկտացիան, մատուտակի չափից շատ օգտագործումը, որոշ դեղամիջոցներ, դեղաբույսեր և անօրինական թմրանյութեր ։
Ախտածագում
Հաստատված առաջնային գերճնշումով անձանց մեծ մասի մոտ հայտնաբերվում է արյան հոսքի նկատմամբ մեծ դիմադրություն (ընդհանուր ծայրամասային դիմադրություն)՝ սրտի արտամղման ծավալի նորմալ արժեքների պայմաններում ։ Կան տվյալներ, որ նախագերճնշումային վիճակում գտնվող կամ «սահմանային ճնշում» ունեցող որոշ երիտասարդների մոտ առկա է սրտի արտամղման ծավալի մեծացում, սրտի զարկերի հաճախացում և նորմալ ծայրամասային դիմադրություն, որն անվանվում է հիպերկինետիկ սահմանային գերճնշում ։ Այս անձանց մոտ հետագայում զարգանում են առաջնային գերճնշմանը բնորոշ նշաններ․ սրտի արտամղման ծավալն իջնում է և ծայրամասային դիմադրությունը բարձրանում է տարիքի հետ ։ Փոփոխությունների այսպիսի ընթացքի վերագրումը գերճնշում ունեցող բոլոր անձանց հիմնավորված չէ ։ Գերճնշման դեպքում ծայրամասային դիմադրության բարձրացումը հիմնականում պայմանավորված է փոքր զարկերակների և զարկերակիկների կառուցվածքային նեղացումով, սակայն մազանոթների քանակի կամ խտության նվազումը ևս կարող է նպաստել ճնշման բարձրացմանը ։ Գերճնշումը նաև կապված է ծայրամասային երակների առաձգականության (venous compliance) իջեցման հետ , ինչը կարող է մեծացնել երակային վերադարձը, սրտի նախաբեռնվածությունը և վերջապես կարող է առաջացնել դիաստոլիկ դիսֆունկցիա (սրտի թուլացման փուլի՝ դիաստոլայի արդյունավետության իջեցում)։ Ակտիվ անոթակծկանքը առաջնային գերճնշման զարգացման մեջ դեր խաղում է, թե ոչ, վերջնականապես պարզված չէ ։
Անոթազարկային ճնշումը (արյան սիստոլիկ և դիաստոլիկ ճնշումների տարբերությունը) գերճնշում ունեցող տարեց անձանց մոտ շատ դեպքերում բարձրացած է։ Սա նշանակում է, որ սիստոլի ճնշումը նորմայից բարձր է, սակայն դիաստոլիկ ճնշումը կարող է լինել նորմայի սահմաններում կամ ցածր. այս վիճակը կոչվում է մեկուսացված սիստոլիկ գերճնշում ։ Բարձր անոթազարկային ճնշումը տարեց անձանց մոտ բացատրվում է զարկերակների պատերի պնդության մեծացումով, որը սովորաբար լինում է տարիքի ավելացման հետ և ավելի է խորանում արյան բարձր ճնշման դեպքում ։
Գերճնշման դեպքում ծայրամասային դիմադրության բարձրացումը բացատրող տարբեր մեխանիզմներ են առաջարկվել։ Մեծ մասամբ տվյալները վկայում են երիկամների կողմից ջրաաղային կարգավորման խանգարման (մասնավորապես՝ խանգարումներ ներերիկամային ռենին–անգիոտենզինային համակարգում) և/կամ սիմպաթիկ նյարդային համակարգում խանգարումների առկայության մասին ։ Այս մեխանիզմները միմյանց չեն բացառում և ամենայն հավանականությամբ երկուսն էլ դեր են խաղում էսենցիալ գերճնշման առաջացման ընթացքում։ Առաջարկվել է նաև այլ մեխանիզմ, ըստ որի գերճնշման ժամանակ ծայրամասային դիմադրության մեծացմանը և անոթների վնասմանը նպաստում են նաև էնդոթելային դիսֆունկցիան (անոթների ներքին մակերեսը ծածկող շերտի ֆունկցիայի խանգարում) և անոթներում բորբոքային գործընթացները ։
Ախտորոշում
Գերճնշումն ախտորոշվում է արյան ճնշման՝ կայուն կերպով բարձրացման հիման վրա։ Ընդունված կարգի համաձայն պետք է մեկամսյա ընդմիջումներով երեք առանձին չափումներ կատարել՝ ճնշաչափի օգնությամբ ։ Գերճնշումով անձանց վիճակի առաջնային գնահատումը պետք է ներառի անամնեստիկ տվյալների (հիվանդության պատմություն) հավաքագրումը և բժշկական զննումը։ Ամբուլատոր պայմաններում արյան ճնշման 24–ժամյա հսկողության հնարավորության և տնային պայմաններում արյան ճնշման հսկողության սարքավորումների առկայությունը շատ կարևոր է այսպես կոչված «սպիտակ խալաթային գերճնշում» (White Coat Hypertension) ունեցող անձանց (այս անձանց մոտ հիվանդանոցներում գրանցվում է արյան բարձր ճնշում, այլ վայրերում՝ նորմալ, ենթադրվում է, որ պատճառը վախն է կամ հուզմունքը) մոտ սխալ ախտորոշում չդնելու համար։ Միացյալ թագավորությունում ներկայումս կիրառվող լավագույն տարբերակ է համարվում կլինիկայում հայտնաբերված բարձր ճնշման դեպքում շարունակել մշտադիտարկումը ամբուլատոր կամ տնային (որն ավելի քիչ նախընտրելի է) պայմաններում 7 օրերի ընթացքում ։ Տարեց անձանց մոտ հանդիպող կեղծ գերճնշման (պսևդոհիպերտենզիա) դեպքում նույնպես հետազոտության կարիք կա։ Համարվում է, որ այս վիճակը զարկերակների կրակալման արդյունք է, որի դեպքում արտաքինից ճնշաչափը գրանցում է արյան ճնշման նորմայից բարձր արժեքներ այն դեպքում, երբ ներզարկերակային չափման դեպքում արյան ճնշումը նորմայի սահմաններում է ։
Երբ գերճնշում ախտորոշումն արդեն հաստատված է, բժիշկը պետք է փորձի պարզել նրա պատճառները՝ առկա ռիսկի գործոնների և ախտանիշերի վերլուծության միջոցով։ Երեխաների մոտ երկրորդային գերճնշումը հաճախ հանդիպում է նախադեռահասային տարիքում և դեպքերի մեծամասնությունում երիկամների հիվանդությունների հետևանք է, իսկ առաջնային կամ էսենցիալ գերճնշումը ավելի հաճախ հանդիպում է դեռահասային տարիքի երեխաների մոտ և ունի բազմաթիվ ռիսկի գործոններ, որոնցից են ավելորդ քաշը և ընտանիքում գերճնշման դեպքերը ։ Լաբորատոր հետազոտություններ նույնպես կարող են անցկացվել, որոնք կօգնեն պարզել երկրորդային գերճնշման հնարավոր պատճառները, ինչպես նաև որոշել գերճնշման արդյունքում սրտի, աչքերի և երիկամների վնասման առկայությունը։ Սովորաբար կատարվում են նաև լրացուցիչ հետազոտություններ՝ շաքարային դիաբետի և խոլեստերինի բարձր պարունակության որոշման համար, քանի որ այս վիճակները սրտի հիվանդությունների զարգացման համար լրացուցիչ ռիսկի գործոններ են հանդիսանում և բուժման կարիք ունեն ։
Որոշվում է արյան շիճուկում կրեատինինի մակարդակը, որպեսզի գնահատվի երիկամների հիվանդությունների առկայությունը, որոնք կարող են լինել գերճնշման ինչպես պատճառները այնպես էլ հետևանքները։ Միայն շիճուկի կրեատինինի որոշումը կարող է երիկամների կծիկներում ֆիլտրացիայի արագությունը իրականից ավելի բարձր գնահատել, այդ պատճառով էլ վերջին հանձնարարականները խորհուրդ են տալիս ֆիլտրացիայի արագությունը հաշվել կանխատեսող բանաձևերի օգնությամբ, որոնք բացի կրեատինինի մակարդակից, հաշվի են առնում նաև այլ գործոններ (օրինակ՝ տարիք, սեռ, ռասա և այլն) ։ Կծիկների ֆիլտրացիայի արագությունը կարող է հանդիսանալ երիկամների ֆունկցիայի գնահատման միջոց և կարող է օգտագործվել որոշ հակագերճնշումային դեղամիջոցների՝ երիկամների վրա ունեցած կողմնակի ազդեցությունները գնահատվելու համար։ Մեզի ուսումնասիրությունը՝ սպիտակուցների հայտնաբերման նպատակով կիրառվում է որպես երիկամների հիվանդությունների հայտնաբերման երկրորդային ցուցանիշ։ Էլեկտրասրտագրային (էլեկտրակարդիոգրամ) ուսումնասիրությունը կատարվում է, որպեսզի պարզվի արյան բարձր ճնշման հետևանքով սրտի՝ «լարված» վիճակում գտնվելու փաստը։ Այս ուսումնասիրությունը նաև կարող է ցույց տալ սրտամկանի գերաճի (պատի հաստեցման) առկայությունը կամ նախկինում տեղի ունեցած փոքր խանգարումները, օրինակ՝ անախտանիշ ընթացքով սրտամկանի ինֆարկտները։ Կրծքավանդակի ռենտգեն հետազոտություն և/կամ էխոսրտագրություն (էխոկարդիոգրամ) նույնպես կարելի է կատարել՝ սրտի չափերի մեծացումը կամ սրտի տարբեր փոփոխությունները հայտնաբերելու նպատակով ։
Մեծահասակների մոտ
18 և ավելի տարիք ունեցողների մոտ գերճնշումը սահմանվում է որպես արյան սիստոլիկ և/կամ դիաստոլիկ ճնշումների կայուն կերպով նորմայից բարձր ցուցանիշերի առկայությունը (ներկայումս նորմայից բարձ համարվում է 139 մմ ս․ս․ սիստոլիկ ճնշման համար և, 89 մմ ս․ս․՝ դիաստոլիկի համար․ տես՝ դասակարգման աղյուսակը (JNC7))։ Ավելի ցածր շեմքեր են կիրառվում (135 մմ ս․ս․՝ սիստոլիկ ճնշման համար կամ 85 մմ ս․ս․՝ դիաստոլիկ ճնշման համար), եթե չափումները կատարվել են ամբուլատոր կամ տնային պայմաններում ։ Գերճնշման վերաբերյալ վերջին միջազգային հանձնարարականները գերճնշման սահմանից ցածր տիրույթում ևս առանձնացնում են կատեգորիաներ՝ ցույց տալու համար նորմալ, բայց սահմանային ճնշումների դեպքում ռիսկի առկայությունը։ JNC7–ը (2003) օգտագործում է նախագերճնշում եզրույթը՝ 120–139 մմ ս․ս․ սիստոլիկ և/կամ 80–89 մմ ս․ս․ դիաստոլիկ ճնշումների տիրույթի համար, մինչդեռ ESH–ESC (2007) և BHS IV (2004) հանձնարարականները օգտագործում են լավագույն (օպտիմալ), նորմալ և բարձր նորմալ կատեգորիաները, որպեսզի ենթադասակարգեն 140 մմ ս․ս․ սիստոլիկ և 90 մմ ս․ս․ դիաստոլիկ արժեքներից ցածր ճնշումները։ Գերճնշումը նույնպես ենթադասակրգվում է․ JNC7–ը տարբերակում է առաջին աստիճանի, երկրորդ աստիճանի և մեկուսացված սիստոլիկ գերճնշումներ։ Մեկուսացված սիստոլիկ գերճնշման դեպքում կա բարձր սիստոլիկ ճնշում՝ նորմալ դիաստոլիկ ճնշման պայմաններում և հաճախ հանդիպում է տարեց անձանց մոտ ESH–ESC (2007) և BHS IV (2004) հանձնարարականները լրացուցիչ տարբերակում են նաև երրորդ աստիճանը (երրորդ աստիճանի գերճնշում)՝ 179 մմ ս․ս․ սիստոլիկ և/կամ 109 մմ ս․ս․ դիաստոլիկ ճնշումներից բարձր ճնշում ունեցող անձանց մոտ։ Գերճնշումը համարվում է «դիմակայուն» (ռեզիստենտ), եթե դեղամիջոցների օգտագործումը չի նվազեցնում արյան ճնշումը մինչև նորմալ մակարդակներ ։
Երեխաների մոտ
Նորածինների մոտ գերճնշումը հազվադեպ է, պատահում է 0.2–ից մինչև 3 տոկոսի մոտ․ սովորաբար առողջ նորածինների մոտ պարտադիր կերպով արյան ճնշումը չի չափվում ։ Գերճնշումը հաճախ հանդիպում է բարձր ռիսկի խմբի նորածինների մոտ։ Մի շարք գործոններ, մասնավորապես՝ գեստացիոն հասակը և նորածնի քաշը, պետք է հաշվի առնել, երբ որոշվում է նորածնի մոտ առկա արյան ճնշումը նորմայի սահմաններում է, թե ոչ ։
Գերճնշումը համեմատաբար հաճախ է հանդիպում դպրոցական տարիքի երեխաների և դեռահասների մոտ (2-9%՝ կախված տարիքից, սեռից և էթնիկ պատկանելիությունից) և երկարաժամկետ առումով պայմանավորում է հիվանդությունների զարգացման վտանգ ։
Այժմ խորհուրդ է տրվում 3 տարեկանից բարձր տարիքի երեխաների ճնշումը չափել՝ երբ նրանք ենթարկվում են բժշկական զննության, սակայն արյան բարձր ճնշման առկայությունը պետք է հաստատվի կրկնակի ստուգումների միջոցով, ինչից հետո միայն այն կարելի է գնահատել որպես գերճնշում ։ Երեխայի մեծացմանը զուգընթաց արյան ճնշումն աճում է, այդ պատճառով երեխաների մոտ գերճնշում գնահատվում է այն դեպքում, երբ երեք և ավելի չափումների արդյունքում երեխայի միջին սիստոլիկ կամ դիաստոլիկ ճնշումը հավասար է կամ ավելի քան նույն սեռի, տարիքի և քաշի երեխաների 95 տոկոսի ճնշումն է։ Նախագերճնշումը երեխաների մոտ սահմանվում է որպես միջին սիստոլիկ կամ դիաստոլիկ ճնշում, որն ավելին է, քան նույն խմբի երեխաների 90 տոկոսի ճնշումը, սակայն պակաս է նույն խմբի երեխաների 95 տոկոսի ճնշումից ։