cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Էկոհամակարգ
Էկոհամակարգի արդյունավետությունը
Էկոհամակերգերում էներգիայի արդյունավետության և նյութերի ու էներգիայի հոսքերի վերլուծության ժամանակ առանձնացնում են բիոմասսան և բերքը։ Բերքի տակ հասկացվում է ցամաքի կամ ջրի տարածքի մեկ միավորին բաժին ընկնող բոլոր մարմինների զանգվածը, իսկ բիոզանգվածի տակ հասկացվում է այդ նույն օրգանիզմների զանգվածը վերահաշվարկված էներգիայի կամ չոր օրգանական նյութի հետ։ Կենսազանգվածին են վերաբերվում օրգանիզմների մարմինները ընդհանուր վերցրած՝ ներառելով մահացած մասերը և ոչ միայն։ Կենսազանգվածը վերածվում է նեկրոզանգվածի միայն այն ժամանակ երբ մահանում է օրգանիզմի մի մասը կամ ողջ օրգանիզմը։ Հաճախակի կենսազանգվածի մեջ ֆիքսված նյութերը հանդիսանում են «մահացած կապիտալ», հատկապես դա արտահայտվում է բույսերի մոտ։
Էկոհամակարգի տարածական սահմանները
Բնության մեջ տարբեր էկոհամակարգերի միջև ճշգրիտ սահմաններ գոյություն չունեն։ Մշտապես կարելի է նկատել այս կամ այն էկոհամակարգը, սակայն առանձնացնել դրանց դիսկրետային սահմանները, եթե դրանք ներկայացված չեն տարբեր լանդշաֆտային գործոններով, հնարավոր չէ, մշտապես սահուն անցումներ են լինում մեկից մյուսին։ Սա պայմանավորված է միջավայրի գործոնների գրադիենտի համեմատաբար սահուն անցումով՝ խոնավություն, ջերմաստիճան և այլն։ Երբեմն մեկ էկոհամակարգից մյուսին անցումը կարող են փաստացիորեն հանդիսանալ ինքնուրույն էկոհամակարգ։ Սովորաբար էկոհամակարգը, որը ձևավորվում է տարբեր էկոհամակարգերի սահմանագծին, անվանում են էկոտոններ։ «Էկոտոն» տերմինը նորմուծվել է Ֆ. Կլեմենտսի կողմից 1905 թվականին։
Էկոտոններ
Էկոտոնները զգալի դեր են կատարում էկոհամակարգի կենսաբանական բազմազանությունը պահպանելու հարցում այսպես կոչված սահմանային արդյունքի հաշվին՝ տարբեր էկոհամակարգերի միջավայրի գործոնների համալիրների համադրությամբ, որը պայմանավորում է միջավայրի պայմանների բազմազանությունը։ Այդպիսով հնարավոր են տեսակների առկայություն ինչպես մեկ էկոհամակարգից, այնպես էլ մեկ ուրիշից, ինչպես նաև այդ յուրահատուկ էկոտոնի տեսակների գոյությունը։ Ռուսական գրականության մեջ սահմանային արդյունքը երբեմն անվանում են բացատի էֆեկտ։ Էկոտոնների օրինակներ կարող են հանդիսանալ ափամերձ շերտերը, անտառների ծայրամասերը, անտառային էկոհամակարգերից դաշտայինին անցումը, էստուարները։ Սակայն ոչ միշտ են էկոտոնները հանդիսանում տեսակների բարձր բազմազանություն ունեցող տեղամասեր։ Օրինակ, ծովերը և օվկիանոսները թափվող գետերի էստուարները բնորոշվում են տեսակների ցածր կենսաբազմազանությամբ, քանի որ դելտաների ջրերի միջին աղիությունը հնարավորություն չի տալիս քաղցրահամ և աղի ջրերի (ծովային) տեսակների բազմացմանը։
Էկոհամակարգի ժամանակավոր սահմանները
Միևնույն բիոտոպում ժամանակի ընթացքում գոյություն են ունենում տարբեր էկոհամակարգեր։ Մեկ էկոհամակարգի փոխարինում մյուսին կարող է զբաղեցնել ինչպես բավականին երկար ժամանակահատված, այնպես էլ համեմատաբար կարճ ժամանակահատված։ Էկոհամակարգերի գոյության երկարատությունը նման դեպքերում բնորոշվում է սուկցեսիայի փուլով։ Էկոհամակարգերի փոխարինումը բիոտոպում կարող է պայմանավորված լինել նաև աղետայն գործընթացներով, սակայն այդ դեպքում, զգալիորեն փոփոխությունների է ենթարկվում նաև հենց բիոտոպը, և նման փոփոխությունը ընդունված չէ անվանել սուկցեսսիա։
Սուկցեսսիա
Սուկցեսիան դա որոշակի տարածքում համակեցությունների հետևողական, օրինաչափ փոխարինումն է մյուսով, ինչը պայմանավորված է էկոհամակարգի զարագացման ներքին գործոններով։ Յուրաքանչյուր նախորդ համակեցություն պայմանավորում է հաջորդի առաջացումը և իրենի անհետացումը։ Սա պայմանավորված է այն բանով, որ էկոհամակարգերում, որոնք անցումային են հանդիսանում սոկցեսիոն շարքում, կատարվում է էներգիայի և նյութերի կուտակում, որոնք նրանք այլևս ընդունակ չեն ներառել շրջապտույտի, բիոտոպի վերափոխման, միկրոկլիմայի փոփոխության և այլ գործոնների մեջ, և այդ իսկ պատճառով առաջ է գալիս նյութաէներգետիկ բազա, ինչպես նաև միջավայրի պայմաններ, որոնք անհրաժեշտ են հետագա համակեցությունների ձևավորման համար։ Սակայն, գոյություն ունի նաև այլ մոդել, որը բացատրում է սուկցեսիայի մեխանիզմը հետևյալ կերպ՝ յուրաքանչյուր նախորդ համակեցության տեսակները դուրս են մղվում միայն հետևողական մրցակցության արդյունքում դադարեցնելով և ՙդիմադրելով՚ հաջորդ տեսակների ներմուծմանը։ Այնուամենայնիվ, այս տեսությունը դիտարկում է միայն մրցակցային հարաբերությունները տեսակների միջև, չնակարագրելով ամբողջ էկոհամակարգի ողջ պատկերը։ Անկասկած, նման գործընթացները տեղի են ունենում, սակայն նախորդ տեսակների մրցակցային դուրս մղումը հնարավոր է հենց նրանց կողմից բիոտոպի վերափոխման պատճառով։ Այսպիսով, երկու մոդելներն էլ նկարագրում են գործընթացի տեսանկյունները և միաժամանակ ճշմարիտ են։ Սուկցեսիան լինում է ավտրոտրոֆ և հետերոտրոֆ։ Ավտոտրոֆ սուկցեսիայի նախնական փուլերում P/R հարաբերության հաջորդականությունը ավելի մեծ է մեկից, քանի որ, սովորաբար, առաջնային համակեցությունները բարձր արտադրողականություն են ունենում, սական էկոհամակարգի կառուցվածքը դեռ ամբողջությամբ չի ձևավորվել, և հնարավորություն չկա ուտիլիզացնել տվյալ կենսազանգվածը։ Հետևողականորեն, համակեցության բարդացման, էկոհամակարգի կառուցվածքի բարդացման հետ միաժամանակ, շնչառության վրա կատարվող ծախսերը աճում են, քանի որ ի հայտ են գալիս ավելի շատ հետերոտրոֆներ, որոնք պատասխանատու են նյութաէներգետիկ հոսքերի վերաբաշխման համար, P/R հարաբերությունը ձգտում է մեկի և փաստացիորեն այդպիսին է հանդիսանում տերմինող համակեցության (էկոհամակարգի) համար։ Հերերոտրոֆ սուկցեսիան ունի հակառակ բնութագրիչները. նրանում P/R հարաբերությունը տարբեր փուլերում շատ ավելի փոքր է մեկից և աստիճանաբար մեծանում է սուկցեսիոն փուլերով անցնելու ընթացքում։ Սուկցեսիայի վաղ փուլերում տեսակայն բազմազանությունը փոքր է, սական զարգացման հետ միաժամանակ բազմազանությունը աճում է, փոփոխվում է համակեցության տեսակային կազմը, սկսում են գերակշռել բարդ և շարունակական կյանքի փուլեր ունեցող տեսակները, սովորաբար ի հատ են գալիս առավել խոշոր օրգանիզմներ։
Կլիմաքսային համակեցություն
Կլիմաքսային համակեցությունը տեսականորեն կարող է պահպանել իր գոյությունը անորոշ ժամանակահատվածում, նրա ներքին բոլոր բաղկացուցիչները հավասարակշռված են միմյանց հետ և այն հավասարակշռության մեջ է գտնվում ֆիզիկական միջավայրի հետ։ Կլիմաքսի հիմնադրույթը ունի ծավալուն պատմություն։ Սուկցեսիայի առաջին հետազոտողներից մեկը՝ Ֆեդերիկ Կլեմենտսը, հակված էր մոնոկլիմաքսի տեսությանը և պնդում էր, որ յուրաքանչյուր կլիմայական գոտում գոյություն ունի միայն մեկ իրական կլիմաքս։ Սրա առաջացմանն են ուղղված բոլոր մյուս սուկցեսիաները։ Ի վերջո բազմաթիվ էկոլոգներ, այդ թվում Թենսլին, հերքեցին այս տեսությունը և առաջարկվեց պոլիկլիմաքսի տեսությունը։ Համաձայն այս գաղափարախոսության՝ կլիմաքսը որոշակի տարածքում կարող է որոշվել մեկ կամ մի քանի գործոններով՝ կլիմա, հողաշերտի պայմաններ, տեղագրություն (տոպոգրաֆիա), հրդեհներ և այլն, այդ իսկ պատճառով էլ մեկ կլիմաքսային գոտում հնարավոր է կլիմաքսի յուրահատուկ տեսակների բազմության գոյություն։
Բիոմ
Բիոմ - մեկ բնակլիմայական գոտու էկոհամակարգերի ամբողջությունը։ Այլ աղբյուրներում բիոմը առավել մեծ է քան բիոցենոզը բիոհամակարգ է, որը ներառում է բազմաթիվ խիստ կապված բիոցենոզներ։ Այսպես, Յուդջին Օդումի բնորոշմամբ, բիոմը «տերմին է, որը բնութագրում է խոշոր տարածաշրջանային կամ մայրցամաքային բիոհամակարգերը, որին բնորոշ են բուսականության ինչ-որ հիմնական տիպ կամ լանդշաֆտի այլ հիմնական հատկանիշ»։ Գոյություն ունեն բիոմների մի քանի դասակարգումներ՝ ներառյալ 10-32 տիպ։ Բիոմների բաշխումը կատարվում է հորիզոնական և ուղղաձիգ գոտիականության, ինչպես նաև սեկտորայնության սկզբունքով։
Գրականություն
Կատեգորիա:Էկոլոգիա
(113) Ամալթեա
(113) Ամալթեա (Amalthea), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1871 թվականի մարտի 12-ին Ռոբերտ Լյութերի կողմից Դյուսելդորֆում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,377055 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,1705 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,5837 ա. մ., իսկ Երկրի ուղեծրին Ամալթեա աստերոիդը նվազագույնը մոտենում է 1,176 ա. մ. հեռավորության վրա ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1338,62 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,268934 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 5,04° անկյուն։ Ըստ Տոլենի սպեկտրալ դասակարգման պատկանում է S դասին ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Աստերոիդների դաս S Կատեգորիա:1871 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Ռոբերտ Լյութերի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների հիմնական գոտու աստերոիդներ
Լյադի (այլ կիրառումներ)
Լյադի, կարող է վերաբերել՝
Ալֆրեդ Չո
Ալֆրեդ Չո (Alfred Yi Cho, ), ամերիկացի ինժեներ։ Եղել է Բելլի լաբորատորիայի երկարամյա աշխատակից։ Հայտնի է որպես երկու գյուտերի` մոլեկուլա-փնջաձև էպիտակսիաների և քվանտա-կասկադային լազերի համահեղինակ ։
Մրցանակներ
Եղել է ԱՄՆ գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամ (1985 թվական) ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ
Չարլզ Դյուկ
Չարլզ Մոս Դյուկ կրտսեր (Charles Moss Duke Jr., ), ամերիկացի տիեզերագնաց-օդաչու, ռազմաօդային ուժերի փոխգնդապետ։
1957 թվականին ԱՄՆ-ի ծովային ակադեմիայում ստացել է ռազմածովային գիտությունների բակալավրի, իսկ 1964 թվականին՝ Մասսաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտում՝ «օդագնացություն և տիեզերագնացություն» մասնագիտության գծով մագիստրոսի աստիճան։ Տիեզերագնացների խմբում է 1966 թվականից։ 1972 թվականի ապրիլի 16-27-ը, որպես լուսնախցիկի օդաչու, Զ․ Յանգի, և Թ․ Մաթինգչիի հետ, «Ապոլլոն-16» տիեզերանավով թռիչք է կատարել դեպի Լուսին։ 1972 թվականի ապրիլի 21-ին Դյուկը և Յանգը լուսնախցիկով վայրէջք են կատարել Լուսնի վրա՝ Դեկարտ խառնարանի շրջանում։ Դյուկը Լուսնի վրա մնացել է ընդամենը 71 ժամ 2 րոպե, 3 անգամ (20ժ, 14ր ընդհանուր տևողությամբ) դուրս գալով Լուսնի մակերևույթ։ Դյուկը և Յանգը Լուսնի վրա շարժվել են լուսնագնացով։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տիեզերագնացներ Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի օդաչուներ Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի գործարարներ Կատեգորիա:Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտի շրջանավարտներ
Արդի
Արդի, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Բասենի գավառակում ։ Գտնվում էր Վերին Բասենի հարավարևելյան մասուն, Արաքսի աջ կողմի վտակներից մեկի ձախ ափին, Հասանկալա-Դիադին ճանապարհի աջ կողմում։
Աշխարհագրություն
Տարածքը լեռնային էր։
Բնակչություն
Հնում եղել է հայաբնակ գյուղ։ XIX դարի վերջերին ուներ 38 տուն թուրք բնակիչ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Խորասանի շրջանի համայնքներ
Սեարա նահանգի հարավկենտրոնական մաս (մարզ)
Սեարա նահանգի հարավկենտրոնական մաս (Mesorregião do Centro-Sul Cearense) վարչական մեզոշրջան Բրազիլիայում, մտնում է Սեարա նահանգի մեջ։ Բնակչությունը կազմում է 372 200 մարդ 2006 թվականի տվյալով։ Զբաղեցված տարածքը 9944.011 կմ²։ Բնակչության խտությունը 37.4 մարդ/կմ²։
Վիճակագրություն
Կատեգորիա:Բրազիլիայի մեզոշրջաններ
Չենսլեր. ուղևոր Ժ.- Ռ. Կազալլոնի օրագիրը
«Չենսլեր», ֆրանսիացի գրող Ժյուլ Վեռնի վեպը։ Ըստ Ժյուլ Վեռնի խոսքերի, սյուժեն ոգեշնչված է գեղանկարիչ–ռոմանտիկ Թեոդոր Ժերիկոյի «Մեդուզա լաստանավը» նկարից։
Վեպը գրված է 1870—1871 թթ.՝ «Սեն–Միշել» նավի վրա։ 1871 թ. փետրվարի 14–ի Կրոտուայից Էտցելին ուղղված իր նամակում Վեռնը գրում է, որ իր մոտ պատրաստ է նոր վեպ՝ «Չենսլերի կործանումը» ։
Ռուսաստանում «Չենսլեր․ Ժ–Կ Կազալլոն ուղևորի օրագիրը» վեպը «Մարտին Պաս» պատմվածքի հետ միասին առանձին հրատարակությամբ լույս է ընծայվել 1875 թ.։ 1876 թ. «Չենսլերը» Մարկո Վովչեկի թարգմանությամբ լույս է ընծայվել Պետերբուրգում՝ «Ծովի վրա» անվանումով։
Սյուժե
Վեպում պատմվում է նավի մասին, որի նավամբարում սկսում է այրվել բամբակը։ Հրդեհը սկզբնական շրջանում չի հայտնաբերվում, բայց ժամանակի ընթացքում բոցը դուրս է գալիս տախտակամած։ Հանպատրաստից պատրասված լաստով՝ կառուցված նավի մնացորդներից, փրկվում է ուղևորների մի խումբ և սկսում է լողալ անծայրածիր օվկիանոսում։ Սննդի և խմելու ջրի բացակայության պայմաններում ի հայտ են գալիս մարդկային հատկություններ, որոնք խորը թաքնված էին խաղաղ և բարեկեցիկ գոյության ժամանակ՝ գործը հասնում է մարդակերության։ Հակամարտություններից մեկի ժամանակ, ջրի մեջ ընկած ուղևորներից մեկը ջուր է կուլ տալիս, որը պարզվում է՝ խմելու է։ Լաստը ընկել էր օվկիանոսի այն հատվածը, որտեղ հասնում էին Ամազոնի խմելու ջրերը։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Ֆրանսերեն վեպեր
Նովայա (գյուղ, Տաիցկոե գյուղական բնակավայր)
Նովայա (Новая), գյուղ Ռուսաստանի Լենինգրադի մարզի Գատչինսկի շրջանի կազմում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Լենինգրադի մարզի Գատչինսկի շրջանի բնակավայրեր
Լա Պոբլա դե Լիլյետ
Լա Պոբլա դե Լիլյետ (La Pobla de Lillet), մունիցիպալիտետ Իսպանիայում։ Գտնվում է Բարսելոնա պրովինցիայում (Կատալոնիա ինքնավար համայնքում)։ Մունիցիպալիտետը գտնվում է Բերգեդա շրջանում։ Տարածքը կազմում է 51.45 կմ2։ Բնակչությունը՝ 1303 մարդ (2010 թվականի տվյալներով)։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Իսպանիայի քաղաքներ Կատեգորիա:Իսպանիայի բնակավայրեր
Լուսան
Լուսան (Lynx), կաթնասունների դասի գիշատիչ կատվազգի, որն ավելի մոտիկ է կատուներին (Felis)։
Լուսանները տարածված են Եվրոպայում, Հյուսիսային, Միջին և մասամբ Առաջավոր Ասիայում, Հյուսիսային Ամերիկայում։ Հայաստանում հանդիպում է Արարատի, Տավուշի, Լոռու, Կոտայքի, Սյունիքի, Գեղարքունիքի մարզերում։ Բնակվում է անտառներում, անտառամերձ ժայռերում։ Երբեմն լուսանին անվանում են վայրի կատու, թեև լուսանի և կատվի միջև շատ մեծ տարբերություններ կան։ Լուսանն անհամեմատ խոշոր է, մարմնի երկարությունը 82–109 (երբեմն՝ 150) սմ է, կենդանի զանգվածը՝ 8–17 (երբեմն՝ մինչև 32) կգ։
Մարմին
Մարմինը կարճ է, ոտքերը երկար են և ուղիղ, թաթերը՝ լայն, կատվի մարմինը ձգված է, երկարուկ, ոտքերը կարճ են։ Լուսանն ականջների ծայրերին ունի վեր ցցված վրձնաձև մազափունջ, իսկ այտերին՝ թավ այտամորուս։ Լուսանի պոչը կարճ է (20–31 սմ) և ասես հատած լինի, գրեթե բոլոր կատուների պոչերը երկար են։ Մատները միացած են մի ընդհանուր թաղանթով։ Լուսանի մորթին հարդածխագույնից մինչև կարմրադեղնավուն է՝ միատարր կամ բծավոր։ Լուսանի շարժումները հաստատուն են, նա ոտքերը դնում է ուղիղ՝ շան նման, թաղանթավոր թաթերի շնորհիվ կարող է վազել նույնիսկ փուխր ձյան վրայով։
Հատկանիշներ
Այնուհանդերձ՝ լուսանը կատվազգի է, նա ևս հրաշալի ծառ է մագլցում, տեսնում է մթության մեջ։ Ինչպես ընտանի կատուն, նա էլ հիանալի լսողություն և թույլ հոտառություն ունի։ Լուսանը կարող է գաղտագողի մոտենալ որսին կամ ժամերով համբերությամբ դարանակալել։ Նրա ավարն են դառնում մայրեհավերը, աքարներն ու եղնիկները։ Որսում է նաև նապաստակներ, մկներ և այլ կրծողներ։ Ընտանի կենդանիների վրա գրեթե չի հարձակվում։ Ակտիվ է մթնշաղին և գիշերը։
Բազմացում
Լուսանն ունենում է 2–3 ձագ, որոնք նման են փիսիկների, բայց 2-3 շաբաթականում, երբ նրանք դեռևս կաթնակեր են, արդեն սկսում են ճպուռներ ու թռչնակներ որսալ։ 2 ամսականում նրանք մոր հետ լքում են որջը, որը լուսանները սովորաբար սարքում են անփութորեն՝ ծառերի արմատների, թփերի տակ կամ փչակներում, և թափառական կյանք են սկսում։ Լուսանն ապրում է 25 տարի։ Արդյունագործական նշանակությունը մեծ չէ, օգտագործվում է միայն մորթին։
Նրա շարքին են պատկանում մի քանի միջին չափերի կատուներ։
Երբեմն Lynx տեսակին են վերագրվում նաև կարակալը (Caracal caracal) և մարմարե կատուն (Pardofelis marmorata)
Վիլեմ Ալեքսանդր
Վիլեմ Ալեքսանդր Կլաուս Ջորջ Ֆերդինանդը ծնվել է Ուտրեխտում և նա Նիդերլանդների նախկին թագուհի Բեատրիսի և գերմանացի ազնվական Կլաուս ֆոն Ամսբերգի ավագ որդին է։
1980 թվականի ապրիլի 30-ին երբ նրա մայրը` Բեատրիքսը, դարձավ Նիդերլանդների թագուհի, վերջինս դարձավ օրանյան արքայազն և Նիդերլանդների թագաժառանգ։ Գահ է բարձրացել 2013 թվականի ապրիլի 30-ին, երբ վերջինիս մայրը հրաժարական է տվել։
Սովորել է տարրական և միջնական դպրոցներում, ծառայել է Նիդերլանդների ռազմածովային թագավորական ուժերում, ինչպես նաև Լեյդենի համալսարանում ուսումնասիրել է պատմություն։ 2002 թվականին Վիլեմ Ալեքսանդրն ամուսնացել է արգենտինաբնակ Մաքսիմա Սորեգետա Չերրուտիի հետ։ Ամուսնական կյանքի ընթացքում ունեցել են երեք դուստրեր՝ Կատարինա-Ամալյան արքայադուստրը (ծնվել է 2003 թվականին), Ալեքսիա արքայադուստրը (ծնվել է 2005 թվականին) և Արիանա արքայադուստրը (ծնվել է 2007 թվականին)։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Նիդերլանդների թագավորներ Կատեգորիա:Լեյդենի համալսարանի շրջանավարտներ Կատեգորիա:«Իտալիայի Հանրապետությանը մատուցած ծառայությունների համար» շքանշանի մեծ խաչի ասպետներ Կատեգորիա:Կապիչի շքանշանի ասպետներ
Բենջամին Հոլթ
Բենջամին Հոլթ (Benjamin Leroy Holt, ), ամերիկացի ինժեներ, ձեռնարկատեր, առաջին թրթուրավոր շարժասարքի գյուտարարը (1904)։ Իր եղբայրների հետ հիմնել է Holt Manufacturing Company ընկերությունը ։
Կենսագրություն
Ծնվել է 1849 թվականի հունվարի 1-ին Նյու Հեմփշիր նահանգի Կոնկորդ քաղաքում։ Նա ընտանիքի 11 երեխաներից կրտսեր եղբայրն էր։ Հայրը ձեռնարկատեր էր, ուներ սղոցամեքենա։
1864 թվականին Բենջամինի եղբայրը՝ Չարլզը, մեկնել է Կալիֆոռնիա նահանգի Սան Ֆրանցիսկո քաղաք, որտեղ հիմնել է «C. H. Holt and Co» ընկերությունը։ Այն սկսել է սայլակների համար փայտե անիվներ թողարկել, իսկ ավելի ուշ՝ պողպատե տրամվայի անիվներ։ Մյուս երկու եղբայրները՝ Ուիլյամն ու Էյմսը, 1871 թվականին նույնպես մեկնել են Սան Ֆրանցիսկո և միացել Չարլզին։ Եղբայրներն իրենց արտադրանքի համար նախատեսված գերանները Նյու Հեմփշիրից նավով ուղարկում էին Սան Ֆրանցիսիկո։ 1869 թվականին Բենջամինը սկսել է աշխատել հոր փայտասղոցարանում՝ պատասխանատու լինելով եղբայրներին Սան Ֆրանցիսկո ծառ մատակարարելու համար։ 23 տարեկանում նա բաժնեմաս է ստացել բիզնեսում և շարունակել սղոցանյութերը Նյու Գեփշիրից Կալիֆորնիա հասցնել։ 1875 թվականին մահացել է նրա մայրը, իսկ ութ տարի անց՝ հայրը։ Ծնողների մահից հետո եղբայրներից կրտսերը լքել է հայրական տունը և մեկնել Կալիֆոռնիա։
Բենջամին Հոլթը 1883 թվականին ժամանել է Կալիֆոռնիա։ Նրա եղբայրները Սթոքտոն քաղաքում հիմնել են «Stockton Wheel Company» ընկերությունը՝ գործի մեջ դնելով լրացուցիչ 65000 դոլար։ Ադ տարի ընկերությանը պատկանող եռահարկ աղյուսե և մեկհարկանի կարկասե շենքերում աշխատում էր 25 վարձու աշխատող։ Բենջամինը տիրապետում էր տեխնիկական հմտություններին և նորարարությաններին։ Այդ ժամանակ շրջակա դաշտերի մեծ մասը, որտեղ աճեցվում էր գյուղատնտեսական արտադրանքը, գտնվում էր Սան Խոակին գետահովտում։ Այստեղ առավելապես զբաղվում էին ցորենի մշակմամբ։ Բենջամինն իր արտադրությունը հեշտացնելու համար հորինել է իր առաջին ձիաքարշ կոմբայնը՝ «Link-Belt Combined Harvester»-ը։ Այս մեքենան հզորությունը շարժիչից անիվներին փոխանցելու համար օգտագործում էր ճկուն շղթայական տեղափոխում, այլ ոչ թե փոխանցումատուփ, ինչպես նախկինում էր արվում։ Այնուհետև ձիաքարշ ուժի փոխարեն նա սկսել է օգտագործել լոկոմոբիլ։
1890 թվականին Հոլթը կառուցել է իր առաջին փորձառու շարժիչը շոգեուժի համար՝ այն անվանելով «Old Betsy»։ Որպես վառելիք դրանում կարելի էր օգտագործել փայտ, ածուխ կամ նավթ։ Այն կշռում էր 22000 կգ և շարժվում էր մեծ մետաղական անիվներով։ Հոլթի ադ մեքենաները սկսել են կիրառվել ցորենի մաքրման և անտառամշակման գերանների տեղափոխման ժամանակ՝ ձիաքարշ կոմբայնների փոխարեն։ 1892 թվականին Հոլթն անտառային աշխատանքների համար արտադրել է շոգետրակտորներ, որոնք կարող էին 45 տոննա բեռ քաշել 1 ժամում 3 մղոն արագությամբ (4,8 կմ/ժ)։ Դա բեկում էր կենդանի ուժից անցում կատարելու մեջ։ Բենջամինը դարձել է նոր ստեղծված «Holt Manufacturing Company» ընկերության նախագահը, որն արտադրում էր այդ մեքենաները։ Նրա հաջորդ գյուտը գյուղատնտեսական կոմբայնն էր, որը կարող էր աշխատել մինչև 30 աստիճան թեքությամբ սարալանջին։
Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ հրետանին և բեռները քարշ տալու համար ձիերի փոխարեն օգտագործվել են Հոլթի տրակտորները։   Նրա տրակտորները ոգեշնչել են անգլիացի և ֆրանսիացի ինժեներներին տանկեր ստեղծելու համար, որոնք սկզբունքորեն փոխել են մարտական գործողությունների վարումը ։ Մինչև 1916 թվականը բրիտանացիները պատերազմում օգտագործում էին Հոլթի տրակտորները։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտին Անտանտի ուժերը օգտագործել էին շուրջ 10000 թրթուրավոր մեքենա։ 1918 թվականի ապրիլի 22-ին բրիտանական բանակի սպա, գնդապետ Էռնեստ Սուինտոնը ԱՄՆ շրջագայության ժամանակ այցելել է Սթոքտոն։ Նա շնորհակալություն է հայտնել Բենջամին Հոլթին և նրա ընկերության աշխատակիցներին Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքում Գերմանիայի և նրա դաշնակիցների դեմ ռազմական գործողությունների մեջ իրենց ներդրման համար։
Պատերազմի ավարտից հետո Հոլթի ընկերությունը, բացի գյուղատնտեսական տրակտորներից, ձեռնամուխ է եղել նաև ճանապարհաշինական տեխնիկայի արտադրության մեջ։
Մահացել է 1920 թվականի դեկտեմբերի 5-ին Կալիֆորնիայի Սթոքտոն քաղաքում և թաղվել քաղաքային «Stockton Rural Cemetery» գերեզմանատանը գտնվող ընտանեկան դամբարանում ։
Բենջամին Հոլթի մահից հինգ տարի անց նրա «Holt Caterpillar Company» ընկերությունը միացվել է «C. L. Best Tractor Company» ընկերությանը, որպեսզի ստեղծվի նոր ձեռնարկություն, որը ներկայումս հայտնի է որպես «Caterpillar» ։
Ընտանիք
1890 թվականին Բենջամինն ամուսնացել է Սթոքտոն քաղաքի պիոներների դուստր Աննա Բրաունի (Anna W. Brown Holt, 1868-1952) հետ ։ Նրանք ունեցել են 5 երեխա՝ Ալֆրեդը, Վիլյամ Կնոքսը, Աննեն, Էդիսոն Էյմսը և Բենջամին Դեանը։ Հետագայում Վիլյամը ժառանգել է հոր բիզնեսը։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գյուտարարներ Կատեգորիա:Ամերիկացի գործարարներ Կատեգորիա:Ամերիկացի ճարտարագետներ Կատեգորիա:Ամերիկացի ձեռնարկատերեր
Ռեպուժինցի (գյուղ, Զաստավնայի շրջան)
Ռեպուժինցի (Репужинці), գյուղ Ուկրաինայի Չեռնովցիի մարզի Զաստավնայի շրջանում։
Չճշտված տվյալներով Ռեպուժինցի գյուղում բնակվում էր 1 936 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Չեռնովցիի մարզի Զաստավնայի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Լյախովո (այլ կիրառումներ)
Լյախովո, կարող է վերաբերել՝
Մինաս Հալաջ
Մինաս Հալաջ, հայ նկարիչ։
Կենսագրություն
Մինաս Հալաջը ծնվել է Երևանում, նկարիչ Սամուել Հալաջի ընտանիքում։ 1992-1996 թվականներին սովորել է Հակոբ Կոջոյանի անվան գեղարվեստի դպրոցում, 1996-1998 թվականներին՝ Երևանի Փանոս Թերլեմեզյանի անվան գեղարվեստի ուսումնարանում, 1998-2002 թվականներին՝ Երևանի գեղարվեստի պետական ակադեմիայում։
Մինաս Հալաջն աշխատում է յուղաներկով, խառը տեխնիկայով։ ստեղծում է գեղանկարներ, գրաֆիկ աշխատանքներ ։
2002 թվականից բնակվում և ստեղծագործում է ԱՄՆ-ում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ Կատեգորիա:1981 ծնունդներ Կատեգորիա:Նոյեմբերի 5 ծնունդներ Կատեգորիա:Երևան քաղաքում ծնվածներ Կատեգորիա:Երևանի գեղարվեստի պետական ակադեմիայի շրջանավարտներ
Հայ թատրոնի ընկերություն
Հայ թատրոնի ընկերություն, հիմնվել է 1986 թվականին, Լոնդոնում։ 1990 թվականից գործում է Լոս Անջելեսում։ Ընկերության հիմնադիր և ներկայացումների գլխավոր վարիչ-բեմադրիչն է Ա. Ստեփանյանը։
Կատեգորիա:Ամերիկահայ մշակութային կազմակերպություններ Կատեգորիա:Ամերիկահայ թատրոն
Պանթեոն
Պանթեոն, շինություն կամ հատուկ գերեզմանատուն, որտեղ ամփոփվում են նշանավոր անձանց աճյունները կամ աճյունասափորները։
Ծագումնաբանությունը
«Պանթեոն» (հունարեն է. նշանակում է բոլոր աստվածների սրբավայր) անունը փոխանցվել է Հռոմի աստվածներին նվիրված տաճարի անվանումից։ Այնտեղ թաղված են իտալացի նշանավոր գեղանկարիչ Ռաֆայելը, Միացյալ Իտալիայի առաջին թագավորները և ուրիշներ։ Բոլոր երկրներում կան նման առանձնացված գերեզմանատուն-պանթեոններ։
Փարիզի պանթեոնները
Եվրոպայի ամենահայտնի գերեզմանատունը Փարիզի Պեր Լաշեզն է (հիմնադրվել է 1804 թ-ին՝ Նապոլեոն Բոնապարտի նախաձեռնությամբ)։ Այստեղ են թաղված համաշխարհային ճանաչման արժանացած գրողներ Մոլիերը, Օնորե դը Բալզակը, Մարսել Պրուստը, Օսկար Ուայլդը, կոմպոզիտորներ Ժորժ Բիզեն, Ջոակինո Ռոսսինին և Ֆրեդերիկ Շոպենը, գեղանկարիչներ Էժեն Դելակրուան և Ամեդեո Մոդիլիանին, երգչուհիներ Մարիա Կալասն ու Էդիթ Պիաֆը, պարուհի Այսեդորա Դունկանը, դերասանուհի Սառա Բեռնարը և ուրիշներ։ Մինչև 2000 թ. այստեղ էր ամփոփված նաև զորավար Անդրանիկի աճյունը։ 1791 թ-ից պանթեոնի է վերածվել Փարիզի Սբ Ժենևևի տաճարը, որտեղ ամփոփված են Ֆրանսուա Վոլտերի, Վիկտոր Հյուգոյի, Ժան-Ժակ Ռուսոյի, ֆիզիկոսներ Պիեռ և Մարի Կյուրիների և ուրիշների աճյունները. այն դարձել է Ազգային մեծերի հանգստարան։
ԱՄՆ-ի պանթեոնները
ԱՄՆ-ում մեծ համարում ունի Առլինգտոնի գերեզմանատունը (հիմնադրվել է 1864 թ-ին, Վիրջինիայի նահանգում), որտեղ ամփոփված է անհայտ զինվորի աճյունը (ամեն տարի Հիշատակի և Վետերանների օրերին երկրի նախագահը պսակ է դնում անհայտ զինվորի հուշաքարին), այստեղ թաղված են պատերազմներում զոհված ու զինվորական վետերանների շուրջ 300 հզ. աճյուններ։ Թաղումները կատարվում են պետական դրոշներով ծածկված դագաղներով և հատուկ զինվորական պատիվներով։ Այն համարվում է «համաամերիկյան գերեզմանատուն»։ Հայտնի ամերիկացիներից այստեղ են թաղված նախագահներ Ջոն Քենեդին և Վիլյամ Տաֆտը, Գերագույն դատարանի նախագահներ ու անդամներ, Երկրորդ համաշխարհային (1939–45 թթ.) և Վիետնամի պատերազմների մասնակից գեներալներ, տիեզերագնացներ (1955–75 թթ.)։ Հանրահայտ է նաև Լոս Անջելեսի կինոգործիչների գերեզմանատունը՝ «Հավերժական Հոլիվուդը» (հիմնադրվել է 1899 թ-ին)։
Ռուսաստանի պանթեոնները
Ռուսաստանում սրբատեղիներ են Մոսկվայի Կրեմլի Ուսպենսկու և Արխանգելսկու տաճարները, որտեղ Իվան Կալիտա ցարի (1325–40 թթ.) ժամանակներից թաղել են մեծ իշխանների ու ցարերի։ Բոլոր կարևոր նախաձեռնություններից առաջ (պատերազմներ, թագադրություն և այլն) իշխաններն ու ցարերն այստեղ խոնարհվել են իրենց նախնիների շիրիմների առջև։ Ներկայումս Ռուսաստանում իրենց նշանակությամբ առավել պատվավոր են համարվում Մոսկվայի Կրեմլի պատի նեկրոպոլիսը, ապա՝ Նովոդևիչիե և Վագանկովյան գերեզմանատները, որտեղ թաղվում են պետական, քաղաքական, գիտության, արվեստի ու մշակույթի, զինվորական գործիչների, տիեզերագնացների աճյունները։
Վրաստանի պանթեոնները
Վրաստանում հայտնի են վրացական արվեստի ու մշակույթի գործիչների Դիդուբեի (1915–16 թթ.) և Մթածմինդայի (1929 թ.), ինչպես նաև հայկական արվեստի ու մշակույթի գործիչների՝ Խոջիվանքի պանթեոնները։
Թբիլիսիի Խոջիվանքի պանթեոն
Կոչվում է նաև հայ գրողների և հասարակական գործիչների Հավլաբարի պանթեոն։ Հիմնադրվել է XVII դարում՝ Վրաց Ռոստոմ թագավորի ատենադպիր, ժամանակի «ուսյալ և կրթյալ այրերից» Աշխարհբեկ Բեյբությանի՝ թագավորից իբրև նվեր ստացած գերեզմանատեղում։ Թագավորը նրան շնորհել է նաև «խոջա» (պարսկերեն է. նշանակում է տեր) պատվանունը։ Գերեզմանատեղում կառուցվել է խոջայի վանքը, որը ժամանակի ընթացքում հնչյունափոխվել է և դարձել Խոջիվանք։ Վանքի շրջակայքը ժամանակին վերածվել է հայկական գերեզմանատան, որտեղ թաղվել են 1000-ից ավելի ճանաչված հասարակական, գրական և մշակույթի գործիչներ։ 1930-ական թվականներին գերեզմանատունն ավերվել է. միայն բեմանկարիչ Գրիգոր Շարբաբչյանի ջանքերով է հաջողվել փրկել սակավաթիվ աճյուններ և Րաֆֆու շիրմաքարի շուրջը ձևավորել ներկայիս պանթեոնը։ Պանթեոնը ձևավորվել է ճարտարապետ Ռուբեն Աղաբաբյանի նախագծով. բացվել է 1961 թ-ին, հիմնովին նորոգվել 2002 թ-ին։
Կոմիտասի անվան զբոսայգու պանթեոն
Հիմնադրվել է 1936 թ-ին, երբ Կոմիտասի աճյունը մահից 1 տարի անց Ֆրանսիայից տեղափոխվել է Երևան և ամփոփվել այդտեղ։ Հետագայում գերեզմանատունը վերածվել է մշակույթի գործիչների և անվանի մարդկանց պանթեոնի։ Կոմիտասի անվան պանթեոնում են թաղված նաև Մարտիրոս Սարյանի (Սարյան Լուսիկ, 1893–1974 թթ.), Ավետիք Իսահակյանի (Իսահակյան Սոֆյա, 1882– 1966 թթ.), Ստեփան Զորյանի (Զորյան Սաթենիկ, 1901–1975 թթ.) կանայք։ Պանթեոնից քիչ հեռու՝ մեկուսի մի անկյունում, բանաստեղծուհի Շուշանիկ Կուրղինյանի (1876–1927 թթ.) գերեզմանն է։
Եռաբլուր
Պանթեոնի բնորոշ օրինակներ են Երվանդունի արքայատան (մ. թ. ա. IV–III դարեր) պանթեոնը՝ Նեմրութ լեռան վրա, Արշակունիների տոհմական պանթեոն-հանգստարանը՝ Դարանաղյաց գավառի Անի ամրոցում (IV դարի կեսից՝ Աղցում, այժմ՝ ՀՀ Արագածոտնի մարզում), Մուսասիրի տաճարը՝ Վանի թագավորությունում (Ուրարտու, մ. թ. ա. IX–VIII դարեր), և այլն։ Պանթեոններ են ունեցել նաև հայ իշխանական տոհմերն ու հոգևորական նշանավոր գործիչները (Էջմիածնի Մայր տաճարում, Մշո Սբ Կարապետի և Սանահինի վանքերում, Նորավանքում և այլուր)։ Հայ արվեստի ու գրականության անվանի գործիչների պանթեոն են Երևանի Կոմիտասի անվան զբոսայգու, գիտության և մշակույթի գործիչների՝ քաղաքային կենտրոնական գերեզմանատան, ազատամարտիկների և զինծառայողների՝ Եռաբլրի պանթեոնները։ Ստեղծվել է 1992 թ-ին Երևանում՝ Եռաբլուր բարձունքում։ Այնտեղ ամփոփվել են Ղարաբաղյան պատերազմում և զինադադարից հետո զոհված ազատամարտիկների ու զինծառայողների, հայ ազգային-ազատագրական շարժման գործիչներ զորավար Անդրանիկի (1865–1927 թթ.), Սոսե Մայրիկի (1868–1953 թթ.), Հայաստանի Ազգային հերոսներ Ջիվան Աբրահամյանի (1961–1991 թթ.), Մոնթե Մելքոնյանի (1957–1993 թթ.), սպարապետ Վազգեն Սարգսյանի (1959–1999 թթ.) աճյունները (շուրջ 700)։ Պանթեոնում է նաև Հայաստանի ազատագրության հայ գաղտնի բանակի զոհված մարտիկներին նվիրված հուշակոթողը, որի տարածքում տեղադրվել են նրանց խորհրդանշական տապանաքարերը (39)։
Համբարձումյանների պանթեոն
Ստեղծվել է 1965 թ-ին՝ Բյուրական գյուղի գերեզմանատան հարևանությամբ՝ աստղաֆիզիկոս Վիկտոր Համբարձումյանի նախաձեռնությամբ։ Այնտեղ ամփոփված են նրա հոր՝ թարգմանիչ և գրականագետ Համազասպ Համբարձումյանի (1880–1965 թթ.), քրոջ՝ մաթեմատիկոս Գոհար Համբարձումյանի (1907–1979 թթ.), հետագայում նաև իր՝ Վիկտոր Համբարձումյանի (1908–1996 թթ.) և նրանց գերդաստանի մյուս անդամների աճյունները։
Դամբարան
Դամբարանը հանգուցյալների ամփոփատեղի է։ Քարի դարի դամբարաններից են հողածածկ արհեստական բլուրները, դոլմենները, կրոմլեխները, բրոնզի դարում թաղումները կատարվել են քարարկղերի, մ. թ. ա. I հազարամյակում՝ կավե դագաղների մեջ։ Յուրօրինակ դամբարաններ են Եգիպտական բուրգերը։ Լուքսոր քաղաքից ոչ հեռու նույնպես հայտնաբերվել է ննջեցյալների քաղաք՝ 64 դամբարանով, որոնց թվում է նաև Թութանհամոնի հայտնի դամբարանը։ Մոնումենտալ դամբարանները կոչվում են մավսոլեոն՝ Կարիայի արքա Մավսոլեսի անունով, որի դամբարանը Հալիկառնասում (մ. թ. ա. 353 թ.) աշխարհի 7 հրաշալիքներից է։ 1924 թ-ին՝ Մոսկվայում, հետագայում տարբեր մայրաքաղաքներում կառուցվել են դամբարաններ՝ իրենց հանգուցյալ առաջնորդների զմռսված մարմինները պահելու համար։ Հայաստանում հայտնաբերվել են բրոնզի դարի (մ. թ. ա. IV–III հազարամյակներ) դամբարաններ ու դամբարանադաշտեր։ Հայտնի են Սիսիանի իշխանական դամբարանը (մ. թ. ա. II–I դարեր), Անիի ստորերկրյա վիմափորները (IV դար), Ամարասում՝ Գրիգորիսի դամբարանը (489 թ.), Մեսրոպ Մաշտոցինը՝ Օշականում (V դար)։ Դամբարանային ճարտարապետության բնորոշ օրինակներ են Եղվարդի (1301 թ.), Նորավանքի (1339 թ.), Կապուտանի (1349 թ.) դամբարան-եկեղեցիները, Գեղարդում՝ Պապաքի և Ռուզուքանի դամբարանը (1288 թ.), Անիում՝ Տիգրան Հոնենցի դամբարանը (XIII դար)։ Թբիլիսիի Խոջիվանքի պանթեոնի պատկերը տես Թբիլիսի հոդվածում։
Նեկրոպոլիս
Նեկրոպոլիսը («ննջեցյալների քաղաք») մեծ գերեզմանոց է։ Հանրահայտ են Սանկտ Պետերբուրգի Ալեքսանդր Նևսկու Մայրավանքի և Մոսկվայի Կրեմլի պատի նեկրոպոլիսները։ Ալեքսանդր Նևսկու Մայրավանքի նեկրոպոլիսը հիմնադրել է Պետրոս I-ը 1710 թ-ին։ Այնտեղ թաղված են Միխայիլ Լոմոնոսովը, Ալեքսանդր Սուվորովը, Իվան Կռիլովը, Միխայիլ Գլինկան, Պյոտր Չայկովսկին, Նիկոլայ Կարամզինը և ուրիշներ։ Մոսկվայի Կրեմլի պատի նեկրոպոլիսը հիմնվել է 1917 թ-ին՝ Հոկտեմբերյան հեղափոխության զոհերի խմբային թաղումներով։ Հետագայում թաղումներն արվել են 2 ձևով՝ Կրեմլի պատի տակ՝ առանձին գերեզմաններով, և պատի մեջ՝ աճյունասափորների տեղադրումով։ Կրեմլի նեկրոպոլիսի կենտրոնում Լենինի դամբարանն է։
Կատակոմբ
Կատակոմբը ստորգետնյա դամբարան է. կազմված է նեղ սրահներից, միջանցքներից, խցերից, որտեղ քրիստոնյաները թաղում էին ննջեցյալներին շրջափակումների և պաշարումների ժամանակ։ Սկզբնապես կատակոմբ են անվանել Հռոմի Սբ Սեբաստիանոս եկեղեցու ստորգետնյա թաղման սրահները, որից և տարածվել է այդ անունը։ Առավել հայտնի են Հռոմի (Ապպինյան ճանապարհի երկարությամբ), Փարիզի, Նեապոլի, Ալեքսանդրիայի, Պալերմոյի, Մալթայի, Վարձիայի (Վրաստանում), Անիի, Լոռու, Սյունիքի և այլ կատակոմբներ։ Հին եգիպտացիների համար կատակոմբը մումիաների պահպանման վայր էր։ Հայաստանում մ. թ. ա. II հազարամյակի կատակոմբային դամբարաններ կան Արթիկում, Հառիճում, Քեթիում, Նորաբացում և այլուր։
Խոջիվանքի պանթեոնում ամփոփված են
1.Ախվերդյան Գևորգ 1818–1861 թթ. բանասեր, բժիշկ
2.Աղաբաբ Հակոբ 1875–1926 թթ. մանկավարժ, գրող
4.Այվազյան Բագրատ 1862–1934 թթ.գրող
5.Ավչյան Սուրեն 1904–1985 թթ. գրող, թարգմանիչ
6.Արծրունի Գրիգոր 1845–1892 թթ. հրապարակախոս, խմբագիր
7.Եկմալյան Մակար 1856–1905 թթ. խմբավար
8.Երիցյան Ալեքսանդր 1841–1902 թթ. պատմաբան
9.Թումանյան Հովհաննես 1869–1923 թթ. բանաստեղծ
10. Թումանով Գեորգի 1854–1920 թթ.թատերագետ
11.Թումանով Միքայել 1818–1875 թթ. հրապարակախոս
12.Լազո (Հակոբ Ղազարյան) 1869–1926 թթ. քրդագետ
13.Լուսինյան Արտեմ 1910–1963 թթ. դերասան
14.Խոջաբեկյան Վանո 1875–1922 թթ. նկարիչ
15.Ծատուրյան Ալեքսանդր 1865–1917 թթ. բանաստեղծ
16.Ծերենց 1822–1888 թթ. գրող
17.Հազիր 1845–1922 թթ. աշուղ
18.Հակոբյան Հակոբ 1866–1937 թթ. բանաստեղծ
19.Հովնաթանյան Մկրտում 1779–1846 թթ. դիմանկարիչ
20.Ղորղանյան Գենարիոս 1858–1890 թթ. կոմպոզիտոր, դաշնակահար
22.Մանդինյան Ամիրան 1848–1913 թթ. դերասան, մանկավարժ, թարգմանիչ
23.Մուրացան 1854–1908 թթ. գրող
24.Նար-Դոս 1867–1933 թթ. գրող
26.Շամշինյան Հարություն 1856–1914 թթ. նկարիչ
27.Պռոշյան Պերճ 1837–1907 թթ. գրող
28.Ջիվանի 1846–1909 թթ. աշուղ
29.Սեյրանյան Բենիկ 1913–2003 թթ. գրող
30.Սունդուկյան Գաբրիել 1825–1912 թթ. դրամատուրգ
31.Վրույր Արամ 1863–1924 թթ. դերասան, ռեժիսոր
32.Րաֆֆի 1835–1888 թթ. գրող
33.Փիրումյան Գևորգ 1880–1954 թթ. դերասան
34.Օգանեզաշվիլի Սաշա 1869–1932 թթ. քամանչահար
Կոմիտասի անվան զբոսայգու պանթեոնում ամփոփված են
1.Աբելյան Հովհաննես 1865–1936 թթ. դերասան
2.Աբրահամյան Խորեն 1930–2004 թթ. դերասան, ռեժիսոր
3.Ախիկյան Վրթանես 1873–1936 թթ.նկարիչ
4.Աճեմյան Վարդան 1905–1977 թթ.ռեժիսոր
5.Ասրյան Արուս 1904–1987 թթ.դերասանուհի
6.Ասլամազյան Մարիամ 1907–1997 թթ. նկարչուհի
7.Արզումանյան Գրիգոր 1919–1976 թթ. պետական գործիչ
8.Գասպարյան Գոհար 1924–2007 թթ. երգչուհի
9.Դավթյան Վահագն 1922–1996 թթ. բանաստեղծ, թարգմանիչ
10.Դեմիրճյան Կարեն 1932–1999 թթ. պետական և կուսակցական գործիչ
12.Զորյան Ստեփան 1889–1967 թթ. գրող
Սան Պաուլու նահանգի հարավկենտրոնական մաս (մարզ)
Սան Պաուլու նահանգի հարավկենտրոնական մաս (Mesorregião do Litoral Sul Paulista), վարչական մեզոշրջան Բրազիլիայում, մտնում է Սան Պաուլու նահանգի մեջ։ Բնակչությունը կազմում է 498 216 մարդ 2006 թվականի տվյալով։ Զբաղեցված տարածքը 13 200.893 կմ²։ Բնակչության խտությունը 37.7 մարդ/կմ²։
Վիճակագրություն
Կատեգորիա:Բրազիլիայի մեզոշրջաններ
Պանթեոն
Կոմիտասի անվան զբոսայգու պանթեոնում ամփոփված են
13.Թադևոսյան Եղիշե 1870–1936 թթ. նկարիչ
14.Թամանյան Ալեքսանդր 1878–1936 թթ. ճարտարապետ
16.Իսաբեկյան Էդուարդ 1914–2007 թթ. նկարիչ
17.Իսահակյան Ավետիք 1875–1957 թթ. բանաստեղծ
18.Լալայան Երվանդ1864–1931 թթ. ազգագրագետ
19.Լեո 1860–1932 թթ. պատմաբան
20.Լիսիցյան Սահակ 1864–1934 թթ. շինարար, ճարտարապետ
21.Խանզադյան Ցոլակ 1886–1935 թթ. գրականագետ
22.Խանզադյան Սերո 1915–1998 թթ. գրող
23.Խաչատրյան Արամ 1903–1978 թթ. կոմպոզիտոր
24.Խնկո Ապեր 1870–1935 թթ. մանկագիր
25.Կապուտիկյան Սիլվա 1919–2006 թթ. բանաստեղծուհի
26.Կոմիտաս 1869–1935 թթ. կոմպոզիտոր
27.Հովհաննիսյան Հովհաննես 1864–1929 թթ. բանաստեղծ
28.Ղափլանյան Հրաչյա 1923–1988 թթ. ռեժիսոր
29.Ղորղանյան Վասիլ 1865–1934 թթ. երաժշտագետ
30.Մաթևոսյան Հրանտ 1935–2002 թթ. գրող
31.Մանանդյան Հակոբ 1873–1952 թթ. պատմաբան
32.Մանուկյան Ստեփան 1901–1930 թթ. լուսավորության ոլորտի աշխատող
33.Մարգարյան Անդրանիկ 1951–2007 թթ. քաղաքական և պետական գործիչ
34.Մելիքյան Ռոմանոս 1883–1935 թթ. կոմպոզիտոր
35.Մելիքյան Սպիրիդոն 1880–1933 թթ. կոմպոզիտոր
36.Մկրտչյան Մհեր 1930–1993 թթ. դերասան
37.Մուշեղյան Տիգրան 1886–1935 թթ. ֆիզիոլոգ
38.Ներսիսյան Հրաչյա 1895–1961 թթ. դերասան
39.Շիրազ Հովհաննես 1914–1984 թթ. բանաստեղծ
40. Շիրվանզադե Ալեքսանդր 1858–1935 թթ. գրող
41.Սահյան Համո 1914–1993 թթ. բանաստեղծ
42.Սարյան Մարտիրոս 1880–1972 թթ. նկարիչ
43.Սարոյան Վիլյամ 1908–1981 թթ. գրող
44.Տերյան Վահան 1885–1920 թթ. բանաստեղծ
45.Փարաջանով Սերգեյ 1924–1990 թթ. կինոոռեժիսոր
46.Փափազյան Վահրամ 1888–1968 թթ. դերասան
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Գերեզմանատներ
Սարգիս Սիմոնյան
Սարգիս Հովհաննեսի Սիմոնյան, կառավարման, ավտոմատացման և համակարգային վերլուծության բնագավառների հանրաճանաչ գիտնական։ Տեխնիկական գիտությունների դոկտոր (1993), պրոֆեսոր (1995): ՀՃԱ ակադեմիկոս (2003): ՀՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (2011): Հայաստանի ազգային պոլիտեխնիկական համալսարանի «Տեղեկատվական տեխնոլոգիաների և ավտոմատացման» ամբիոնի վարիչ ։
Կենսագրություն
Սարգիս Սիմոնյանը ծնվել է 1946 թվականի հունիսի 7-ին Իջևան քաղաքում։ 1964 թվականին ոսկե մեդալով ավարտել է տեղի N1 միջնակարգ դպրոցը (որը հիմնադրվել է իր պապերի կողմից` դեռևս 1858թ.): 1964-1969 թվականներին սովորել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտի «Ավտոմատիկայի և հաշվողական տեխնիկայի» ֆակուլտետում` ստանալով ինժեներ-էլեկտրիկի որակավորում։ Ավարտել է գերազանցության դիպլոմով։ 1969 թվականին ԵրՊԻ-ի ռազմագիտության ամբիոնում ստացել է լեյտենանտի զինվորական կոչում։ 1969-1974 թվականներին աշխատել է ԽՍՀՄ էներգետիկայի նախարարության Հայաստանի էներգետիկայի գիտահետազոտական ինստիտուտում` սկզբում որպես ավագ ինժեներ, այնուհետև` կրտսեր գիտաշխատող։ 1974-1977 թվականներին սովորել է ՀՀ Էներգետիկայի ԳՀԻ-ի, այնուհետև՝ Ուկրաինայի ԳԱ-ի Էլեկտրադինամիկայի ինստիտուտի ասպիրանտուրայում, որն ավարտելուց հետո պաշտպանել է իր թեկնածուական ատենախոսությունը Ուկրաինայի ԳԱԱ ակադեմիկոս Գ. Ե. Պուխովի և պրոֆեսոր Գ. Ի. Գրեզդովի գիտական ղեկավարությամբ։ 1976 թվականից աշխատել է Կիևի Էներգետիկայի պրոբլեմների մոդելավորման ինստիտուտում՝ որպես կրտսեր գիտաշխատող, ապա «Էներգիա» ԳԱՄ-ի Ատոմային էներգետիկայի հայկական գիտահետազոտական բաժնում՝ որպես սեկտորի վարիչ, Գազպրոմի ՀԳՀՀ-ի Երևանի կոմպլեքսային բաժանմունքում՝ որպես ավագ գիտաշխատող։
1978 թվականից ԵրՊԻ-ի հրավերով աշխատել է Տեխնիկական կիբեռնետիկայի ֆակուլտետի «Ավտոմատիկա և հեռուստամեխանիկա» ամբիոնում որպես դոցենտ, հետագայում «Ինֆորմատիկա և կառավարում», «Չափիչ տեխնիկա և ինֆորմացիոն համակարգեր» ամբիոնների դոցենտ, 1995 թվականից` պրոֆեսոր։ 1998 թվականին ստեղծել է ՀՊՃՀ Կիբեռնետիկայի դեպարտամենտի «Տեխնիկական համակարգերի ինֆորմացիոն ապահովում» ամբիոնը, որն անընդմեջ ղեկավարել է մինչև 2010 թվականը։ 2010 թվականից «Տեխնիկական համակարգերի ինֆորմացիոն ապահովում» ամբիոնը միավորվել է Քոմփյութերային համակարգերի և ինֆորմատիկայի ֆակուլտետի «Ավտոմատացված կառավարման համակարգեր» ամբիոնի հետ և գործել է «Տեղեկատվական տեխնոլոգիաների և ավտոմատացման ամբիոն» անվամբ։ 2010 թվականից ղեկավարում է միավորված ամբիոնը, միաժամանակ, ամբիոնին կից «Համակարգային վերլուծություն» բազային գիտահետազոտական լաբորատորիայի գիտական ղեկավարը։
Գիտական գործունեություն
Սիմոնյանի գիտական հետազոտությունները վերաբերում են կառավարման տեսությանը և պրակտիկային, օպտիմալացման եղանակներին և օպտիմալ կառավարման համակարգերին, ժամանակի իրական և արագացված մասշտաբներում զանազան տեխնոլոգիական գործընթացների կառավարմանը, հաշվողական մաթեմատիկային, դիֆերենցիալ ձևափոխություններին, հիբրիդ հաշվողական տեխնիկային և այլ բնագավառների։ Ներկայացված չորս հիմնական ոլորտներում առավել ցայտուն են դրսևորվել Սիմոնյան գիտնականի որակները.
Սիմոնյանի կողմից ստացված գիտական արդյունքների մի մասը Ուկրաինայի ԳԱԱ ակադեմիիկոս Գ.Ե. Պուխովի ներկայացմամբ տպագրվել է “Электронное моделирование” միջազգային հեղինակավոր հանդեսում, ինչպես նաև թարգմանաբար` ԱՄՆ-ում լույս տեսնող “Engineering Simulation” պարբերականում։
1998 թվականին Սիմոնյանը ՀՊՃՀ-ում հիմնադրել և խմբագրել է “Моделирование, оптимизация, управление” խորագիրը կրող գիտական աշխատանքների ժողովածուն։ Վերջինս աչքի է ընկել մասնագիտական բարձր որակներով և 2003թ. ընդգրկվել է ՀՀ ԲՈՀ-ի կողմից հաստատված դոկտորական և թեկնածուական ատենախոսությունների արդյունքների տպագրման համար ընդունելի պարբերական գիտական հրատարակությունների ցանկում, 2004 թվականից՝ վերանվանվել է ՀՊՃՀ Լրաբերի “Моделирование, оптимизация, управление” սերիայի։ Լրաբերը մեծ ներդրում է ունեցել մոդելավորման, օպտիմալացման և կառավարման բնագավառների տարբեր մասնագետների կողմից ստացված ժամանակակից գիտական արդյունքների պրոպագանդման գործում։
Պրոֆեսոր Սիմոնյանի ղեկավարությամբ պաշտպանվել են 25 թեկնածուական և 40 մագիստրոսական ատենախոսություններ, նա պաշտպանված և հաստատված 3 դոկտորական ատենախոսությունների գիտական խորհրդատու է։ Հեղինակ (համահեղինակ) է շուրջ 300-ից ավել գիտաուսումնամեթոդական աշխատությունների` այդ թվում` 180 գիտական աշխատանքների, 5 մենագրությունների և 5 գյուտերի։ Ղեկավարել է 8 պայմանագրային թեմաներ, որոնց արդյունքները ներդրվել են ԽՍՀՄ ռազմական արդյունաբերության տարբեր ոլորտներում։ Նրա կողմից 10 պետբյուջետային թեմաների շրջանակներում ստացվել են հիմնարար հետազոտություններին վերաբերվող կարևորագույն գիտական արդյունքներ, որոնք պարբերաբար հրատարակվել են ԱՄՆ-ում լույս տեսնող “Engineering Simulation” միջազգային հանդեսում, Ուկրաինայի ԳԱԱ-ի “Электронное моделирование” հանդեսում, ՀՀ ԳԱԱ «Զեկույցներում», ՀՀ ԳԱԱ և ՀՊՃՀ (ՀԱՊՀ) «Տեղեկագրում», ՌԴ Տոմսկի պոլիտեխնիկական համալսարանի տեղեկագրում, և ՀԱՊՀ Բանբերի “Информационные технологии, электроника, радиотехника” հանդեսներում, ՀՃԱ Լրաբերում և այլուր։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայ գիտնականներ Կատեգորիա:ՀՊՃՀ շրջանավարտներ Կատեգորիա:ՀՀ գիտության վաստակավոր գործիչներ Կատեգորիա:Տեխնիկական գիտությունների դոկտորներ Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Սեպտեմբերի 5
Սեպտեմբերի 5, տարվա 248-րդ (նահանջ տարիներին՝ 249-րդ) օրն է։
Լյապինո (այլ կիրառումներ)
Լյապինո, կարող է վերաբերել՝
Պիրենեյան լուսան
Պիրենեյան լուսան (Lynx pardinus), կաթնասունների դասի գիշատիչ կատվազգի, լուսանի ենթատեսակներից։ Նախկինում համարվում էր սովորական լուսանի ենթատեսակ։ Սովորական լուսանից երկու անգամ փոքր է և սնվում է նապաստակներով, ճագարներով, երբեմն եղնիկի ձագերով։ Բարձրությունը՝ 45-70 սմ, երկարությունը՝ 75-10 0սմ, պոչի երկարությունը՝ 12-30 սմ, քաշը՝ 13-25 կգ։
Հանդիպում է Իսպանիայի հարավ-արևմուտքում (մեծ մասամբ՝ Կոտո Դոնյանա ազգային պարկում), նախկինում տարածված էր նաև Իսպանիայի այլ տարածքներում և Պորտուգալիայում։ Այժմ նրա արեալը սահմանափակվում է լեռնային տեղանքներով։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Լուսաններ Կատեգորիա:Կատվազգիներ Կատեգորիա:Վտանգված տեսակներ
Ագաթոն (Հռոմի Պապ)
Ագաթոն (լատ.՝ Agatho PP., ), Հռոմի պապ 678-ի հունիսի 27-ից մինչև 681 հունվարի 10-ը։
Մինչև ընտրվելը
Մինչ Պապ ընտրվելը Ագաթոնի կյանքի մասին քիչ բան է հայտնի։ Արդեն վաղուց կա մի վարկած, որը նույնացնում է Ագաֆոնին հայտնի հույն վանական Ագաթոնի հետ՝ համաձայն Հռոմի Պապ Գրիգորի Մեծի նամակի։ Այս Ագաթոնը սերում էր հարուստ ընտանիքից. քրիստոնյա ծնողները նրան լավ կրթություն էին տվել։ Նրանց մահից հետո Ագաթոնը, ով արդեն ամուսնացած էր, բաժանեց ունեցվածքը աղքատներին և ցանկացավ Պալերմոյի Սուրբ Երմայի վանքում ընդունել աբեղայություն. Գրիգորիոսի նամակը թույլ է տալիս նրան ընդունել վանականությունը՝ կնոջ համաձայնության դեպքում։ Եթե սիցիլիացի Ագաթոնը և պապը նույն անձնավորությունն են, ապա պապական գահին ընտրվելու պահին նա մոտ 100 տարեկան էր (Գրիգորիոսի քահանայապետը՝ 590-604), և նրան, այդպիսով, պատկանում է պապերի շրջանում երկարակեցության ռեկորդը (Ադրիան I-ն ապրել է 95 տարի), սակայն շատերի կողմից նման նույնականացումը կասկածի տակ է դրվում։
Պոնտիֆիկատ
680 թվականին Ագաթոնի կողմից գումարված Լաթերական խորհուրդը դատապարտեց մոնոֆելիտությունը։ Ագաթոնը ձգտում էր մեծացնել պապականության ազդեցությունը Բրիտանիայում։ Ագաթոնի Հռոմի պապ ընտրվելուց անմիջապես հետո Յորքի արքեպիսկոպոս Վիլֆրիդը ժամանեց Հռոմ՝ լիազորությունները հանձնելու համար։ Վիլֆրիդին հեռացրեց Թեոդորը՝ Քենթերբուրի արքեպիսկոպոսը, որը կասեցրեց Վիլֆրիդի եպիսկոպոսություն և նշանակեց երեք եպիսկոպոս՝ այն ղեկավարելու համար։ Լաթանյան պալատում Ագաթոնի կողմից գումարված սինոդում որոշվեց, որ իսկապես պետք է Վիլֆրիդի եպիսկոպոսություն բաժանվի, բայց Վիլֆրիդը ինքը պետք է նշանակի եպիսկոպոսներին։ Հռոմի Պապը նաև արքկանցլեր Հովհաննեսին ուղարկեց Բրիտանիա՝ հռոմեական ծիսակարգը տարածելու համար։
Նրա օրոք, Բյուզանդական կայսր Կոստանտինոս IV-ը գումարեց վեցերորդ տիեզերական համաժողովը, որի ժամանակ դատապարտվեց մոնոֆելիտությունի ուսմունքը, և անոնթեզիացվեց մոնոֆելիտների առաջնորդը՝ Անտիոքի Պատրիարք Մակարիուս Ա-ն, ինչպես նաև Կոստանդնուպոլսի հեթանոսական պատրիարքական փոխանորդ Սերգեյ I-ը, Պիրրոսը, Պողոսը, Պետրոսը և Հռոմի պապ Հոնորիոսը I-ը։
Համաժողովը Հռոմը ճանաչեց քրիստոնեական դոգմատիկ ղեկավար։ Ագաթոնը մահացավ նախքան համաժողովի վճիռը հասավ Հռոմ։
Ագաթոնը նաև բանակցություններ սկսեց Սուրբ Աթոռի և Կոստանտինոս IV-ի միջև, որոնք վերաբերվում էին բյուզանդական արքունիքի հարաբերություններին և  պապի ընտրություններին։ Կոստանտինը խոստացավ Ագաթոնին չեղարկել կամ իջեցնել հարկը, որը փոփերը ստիպված էին վճարել կայսերական գանձարանին՝ իրենց ձեռնադրման համար։
Սրբադասում
Եկեղեցին պապին պաշտում է որպես Սուրբ հրաշագործ և նշում է նրա հիշատակը. Ուղղափառը՝ փետրվարի 20-ին (ըստ Հուլյան օրացույցի), իսկ կաթոլիկը՝ հունվարի 10-ին։
Լեշկենդար
Լեշկենդար, լեռ Աբխազիայի Տղվարչելի շրջանում։ Ունի 1373 մետր բարձրություն։
Լեշկենդար լեռը Աբխազիայի յոթ սրբավայրերից մեկն է։ Նրա բարձունքներից մեկի (945 մ) վրա գտնվում են քրիստոնեական հայտնի տաճարի ավերակները՝ ընձառյուծներ (կամ հավանական է՝ շներ) պատկերող հարթաքանդակներով։ Այդ տաճարի շինարարության հստակ տարեթիվը անհայտ է և ըստ տարբեր աղբյուրների կառուցվել է VII և IX դարերի միջև ընկած ժամանակաշրջանում ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի լեռներ
Ռոնդոնիա նահանգի արևելք (մարզ)
Ռոնդոնիա նահանգի արևելք (Mesorregião do Leste Rondoniense), վարչական մեզոշրջան Բրազիլիայում, մտնում է Ռոնդոնիա նահանգի մեջ։ Բնակչությունը կազմում է 993 054 մարդ 2006 թվականի տվյալով։ Զբաղեցված տարածքը 129 600.165 կմ²։ Բնակչության խտությունը 7.7 մարդ/կմ²։
Կատեգորիա:Բրազիլիայի մեզոշրջաններ
Անատոլի Չիստյակով
Անատոլի Չիստյակով (Анатолий Семёнович Чистяков, ), խորհրդային և ռուս դիվանագետ։ Արտակարգ և լիազոր դեսպան։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Դիվանագետներ այբբենական կարգով Կատեգորիա:Խորհրդային դիվանագետներ Կատեգորիա:Ռուս դիվանագետներ Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետի շրջանավարտներ
Սկանդինավյան լեզուներ
Գրականություն
В е с се н Э*, Скандинавские языки, пер․ со швед․, М․, 1949; Стеблин-Каменский М․ И․, История скандинавских языков, М․, 1953․ Հ․ Ասմանգուլյան
Կատեգորիա:Սկանդինավյան լեզուներ
(7346) Բուլանգեր
(7346) Բուլանգեր (Boulanger), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1993 թվականի փետրվարի 20-ին Էրիկ Էլստի կողմից Կոսոլում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 2,873979 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,6392 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,1087 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1779,61 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,202292 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 3,18° անկյուն։
(114) Կասանդրա
(114) Կասանդրա (Kassandra), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1871 թվականի հուլիսի 23-ին Քրիստիան Պետերսի կողմից Քլինտոնում ։