Գոթֆրիդ_Լայբնից
Մոնադաբանություն
Լայբնիցը հետաքրքրաշարժորեն համակցում է Դեմոկրիտի ատոմիզմը ի տարբերություն Աիրստոտելի ակտուալության և պոտենցիալության։ Կյանքը ի հայտ է գալիս այն ժամանակ, երբ ատոմները «զարթնում» են։ Այս մոնադները կարող են հասնել ինքնագիտակցման մակարդակի։ Մարդու բանականությունը ևս մոնադ է, իսկ սովորական ատոմները՝ քնած մոնադներ են։ Մոնադը օժտված է երկու բնութագրիչներով՝ ձգտում և ընկալում ։ Լայբնիցը պնդում է, որ տարածությունը և ժամանակը սուբյեկտիվ են՝ դրանք մոնադներին հատուկ ընկալման հնարավորություններ են։ Սրանում Լայբնիցը ազդել է Իմանուիլ Կանտի վրա, որի փիլիիսոփայական համակարգում ժամանակը դիտարկվում է որպես ապորի, այսինքն զգայական գիտակցման նախափորձնական ձև։ Կանտը գրում է․ «Ժամանակը որևէ փորձից բխող հասկացություն չէ...Ժամանակը զգայական գիտակցման մաքուր ձևն է...Ժամանակը դա ոչ այլ ինչ է, քան ներքին զգացման ձև, այսինքն ինքներս մեր և մեր ներքին վիճակի հայեցողությունը...Ժամանակը ընդհանրապես բոլոր երևույթների ապրիորի ֆորմալ ձևն է...տարածությունը և ժամանակը միասին, կամայական զգացմունքային հայեցողության մաքուր ձևի էությունն են, և հենց դրա շնորհիվ հնարավոր են ապրիորի սինթետիկ վիճակներ» ։ Ժամանակի հասկացությունը բացելով Լայբնիցը օգտագործել է «ֆենոմեն» տերմինը, նա բացատրեց, որ տարածությունը և ժամանակը իրական չեն, գոյություն ունեն իրենք իրենց համար, իսկ ֆենոմենները բխում են գոյություն ունեցող այլ իրականություններից։ Ըստ Լայբնիցի՝ տարածությունը իրենից ներկայացնում է մարմինների տեղավորրման կարգ, այն, ինչի միջնորդ լինելով նրանք, միմյանց նկատմամաբ որոշակի տեղաբաշխում են գտնում, ժամանակը նույնպես համանման կարգ է իրենից ներկայացնում, որն արդեն վերաբերում է մարմինների հաջորդականությանը, և որ, եթե չլինեին կենդանի էակները, տարածությունը և ժամանակը կմնային միայն Աստծո գաղափարներում։ Այս սահմանումը առավել հստակորեն էր արտահայտված նյուտոնաման Կլարկին գրված նամակներում ։ Յուրի Մոլչանովը առաջարկել է այս սահմանումը ռազմազեկույց (ռազմական գործողությունների ընթացքի կամ կատարած սխրագործության մասին) անվանել ։ Լայբնիցի ժամանակի սահմանման մեջ որոշակի դեր են խաղում առանձին վերցված մոնադին հատկանշական փոքր ընկալումները։ Լայբնիցը գրում է ․ "....փոքր ընկալումների...գործողությունները առավել էական են, քան մտածում ենք։ Հենց նրանք են կազմավորում այն, սահմանմանը չբավարարող համերը, այն համընդհանուր, բայց իրենց մասերում ոչ հստակ պարզ զգացական որակները, այն տպավորությունները, որոնք իրենցից արտահայտում են մեր շրջապատի մարմինները և որոշ անվերջություններ, այն կապը՝ որում գտնվում է յուրաքանչյուր էակ մնացած արտաքին տիեզերքի հետ։ Կարելի է նույնիսկ ասել, որ այս փոքր հասկացությունները ի զորու են ներկայից բխեցնել ապագան և ծանրաբեռնել անցյալով, որ ամեն ինչ ընթանում է փոխադարձ կապակցվածությամբ...և որ սուբստանցիաներից փոքրագույն հայացքը, նույնքան նրբանկատ, որքան Աստծո հայացքն է, կարող է կարդալ ամբողջ Տիեզերքի պատմությունը..." Լայբնիցի կենդանության օրոք «Մոնադաբանությունը» չտպագրվեց։ Քանի որ հեղինակային աշխատանքում վերնագիր չկար, պահպանվել են տարբեր վերնագրերով հրատարակումներ։ Առաջին անգամ այս ստեղծագործությունը տպագրվել է Կելերի թարգմանությամբ գերմաներենով՝ «Lehrsätze über die Monadologie…», Frankf.-Lpz., 1720, և վերահրատարակվել է 1740 թվականին։ Հետո լույս տեսավ լատիներեն թարգմանությունը «Principia philosophiae…» վերնագրով  «Acta eruditorum Lipsiae publicantur»-ում Supplemente, t. 7, sect. 11, 1721: Ֆրանսերեն օրիգինալը «Նոր փորձերի» հետ հրատարակվել է Էդմանի կողմից միայն 1840 թվականին («Opera philosophica…», Bd. 1-2, В.): Օրիգինալի լավագույն հրատարակությունը պատկանում են Գյուոյին (1904) և Ռոբինին (1954): Լավագույն գերմաներեն հրատարակությունը համարվում է 1956 թվականինը։