cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Հայ-ֆիլիպինական հարաբերություններ
Հայ-ֆիլիպինական հարաբերությունները վերաբերում են Հայաստանի և Ֆիլիպինների միջև տեղի ունեցող երկկողմ հարաբերություններին։ Երկու երկրների միջև հարաբերություններն աստիճանաբար բարելավվել են այն պահից ի վեր, երբ դրանք պաշտոնապես հաստատվել են 1992 թվականի մայիսի 20-ին ։ Արտգործ նախարար Էդվարդ Նալբանդյանը Ֆիլիպիններ է այցելել 2012 թվականին, ինչը նրան դարձրել է Հայաստանի ամենաբարձր պետական պաշտոնյան, որը երբևէ այցելել է Ֆիլիպիններ ։ Հայ-ֆիլիպինյան հարաբերություններն էլ ավելի են ամրապնդվել 2015 թվականի մարտի 19-ին Հայաստանի ոչ ռեզիդենտ դեսպան Ռաիսա Վարդանյանի այցի ժամանակ, երբ նա հանդիպել է արտգործ նախարար Ալբերտ դել Ռոսարիոյի հետ։ Վերջին դիվանագիտական փոխգործակցությունը ներառում էր երկու երկրների միջև առևտրի, ներդրումների և կրթական ու գիտական համագործակցության ընդլայնման պարտավորությունները ։
Ներկայումս երկու երկրներում էլ կան ոչ ռեզիդենտ դեսպաններ։ Հայաստանի դեսպանը Մանիլայում հավատարմագրված է Հանոյից, իսկ Ֆիլիպինների դեսպանը՝ Մոսկվայից ։
Պատմականորեն հայերը զգալի դեր են խաղացել Ֆիլիպիններում առևտրի զարգացման գործում։ Ճիզվիտական քահանա Մուրիլյո Վելարդեն նշել է, որ հայերը մյուս ուղղափառ քրիստոնյաների հետ միասին Մանիլայում ապրել են 1618 թվականից։ 18-րդ դարում Մանիլայի հայերը, որոնցից մի քանիսը Մադրասի խոշոր հայկական համայնքից ժամանել են Հնդկաստան, հեշտացրել են առևտուրը Ֆիլիպինյան կղզիների և Հնդկաստանի միջև ։ Ֆիլիպինները, Հայաստանը և Արցախը քրիստոնեության միջոցով խորը կրոնական կապեր ունեն։
Հայաստան
Վերոնշյալ գրաֆիկի տվյալները ցույց են տալիս 2012-2014 թվականներին Հայաստանի և Ֆիլիպինների առևտրի ծավալը ։
Միգրացիա
Մոսկվայում Ֆիլիպինների դեսպանատան տվյալներով՝ Հայաստանի մայրաքաղաքում բնակվում են առնվազն 300 ֆիլիպինցիներ, սակայն 2018 թվականին միայն 70-ն է գրանցված դեսպանատանը ։ Ըստ երկրի զբոսաշրջության կոմիտեի տվյալների՝ Հայաստանում ֆիլիպինցի զբոսաշրջիկների թիվը 2014 թվականի 674-ից 2017 թվականին դարձել է 22 007 ։
Ֆիլիպիններում հայ զբոսաշրջիկների թիվը 2012-ի 84-ից 2016-ին դարձել է ավելի քան 100 հոգի ։
Հայերը Ֆիլիպիններում
Իսպանիայի օկուպացիայից ի վեր Ֆիլիպիններում հայերն ու հույները, ըստ պահպանված տվյալների, Լուսոնում առաջին ուղղափառ քրիստոնյաներն էին։ 18-րդ դարի փաստաթուղթը, որը գրել է Պեդրո Մուրիլյո Վելարդեն՝ ճիզվիտ պատմաբանը, որը նկարագրում է Ֆիլիպիններում նրանց միաբանության միսիոներական գործունեությունը, Մանիլայում նման վերաբնակիչների ներկայությունը գրանցում է դեռ 1618 թվականին։ Չնայած Ֆիլիպիններում հայերի թիվը հայտնի չէ, հաշվարկվել է, որ այն շուրջ 114 մարդ է։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայաստանի երկկողմ հարաբերություններ
Սիզովկա
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետության Սակիի շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Աստերոիդների ցանկ (216301-216400)
Աստերոիդների ցանկ (216201-216300) * Աստերոիդների ցանկ * Աստերոիդների ցանկ (216401-216500)
Աստերոիդների ցանկ (35601-35700)
Աստերոիդների ցանկ (35501-35600) * Աստերոիդների ցանկ * Աստերոիդների ցանկ (35701-35800)
Տատարսկայա Դիմսկայա
Տատարսկայա Դիմսկայա (Татарская Дымская), գյուղ Ռուսաստանի Թաթարստան հանրապետության Բուգուլմինսկի շրջանի կազմում։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր Կատեգորիա:18-րդ դարում հիմնադրված բնակավայրեր Կատեգորիա:Ռուսաստանի Թաթարստան հանրապետության Բուգուլմինսկի շրջանի բնակավայրեր
Happy (երգ, Լեոնա Լյուիս)
Happy, բրիտանացի երգչուհի Լեոնա Լյուիսի առաջին սինգլը, նրա երկրորդ ստուդիական ալբոմ Echo֊ից (2009), թողարկված՝ 2009 թվականի սեպտեմբերի 15֊ին։
Կոմպոզիցիա
«Happy»-ն փոփ և R&B բալլադ է, երգը գրված է Դո մաժոր֊ում, Լեոնա Լյուիս֊ի վոկալային դիիապազոնը հասնում է սոլ նոտայից մինչև դո նոտան։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Լեոնա Լյուիսի երգեր
(6384) Կերվին
(6384) Կերվին (Kervin), աստերոիդ աստերոիդների գոտի ներքին մասում։ Հայտնաբերվել է 1989 թվականի հունվարի 3-ին Էլեանոր Հելինի կողմից Պալոմարում ։
Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 1,93643 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 1,788 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 2,0848 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 984,24 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,365764 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 26,29° անկյուն։
Կերվին աստերոիդը պատկանում է Հունգարիայի աստերոիդների ընտանիքին։ Այս ընտանիքի աստերոիդները շարժվում են Արեգակի շուրջ 1,78 - 2,00 ա. մ. միջակայքում ընկած մեծ կիսաառանցքներով, ունեն 16-34° ուղեծրի թեքում և ոչ ավելին քան 0,18 էքսցենտրիսիտետ։ Հունգարիայի աստերոիդների ընտանիքը ունի միանգամից երկու մոլորակների հետ ուղեծրային ռեզոնանս՝ Մարսի հետ 3:2 և Յուպիտերի հետ 9:2։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Հունգարիայի ընտանիքի աստերոիդներ Կատեգորիա:1989 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ Կատեգորիա:Էլեանոր Հելինի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ Կատեգորիա:Աստերոիդների գոտու ներքին մասի աստերոիդներ
Սովետսկի (Եյսկի շրջան)
Սովետսկի (Советский), գյուղ Ռուսաստանի Դաշնության Կրասնոդարի երկրամասի Եյսկի շրջանի կազմում։
Օսկարի 82-րդ մրցանակաբաշխություն
Ամերիկյան կինոակադեմիայի «Օսկարի» 82-րդ մրցանակաբաշխությունը կայացավ Լոս Անջելեսի «Կոդակ» թատրոնում 2010 թ. մարտի 7։ Արարողությունն վարում էին Սթիվ Մարտինը և Ալեք Բոլդուինը։
Սուբլիմացիա (ֆիզիկա)
Սուբլիմացիա (Հայերենում՝ ցնդում), նյութի անցումը պինդ վիճակից անմիջապես գազային վիճակի, հեղուկ վիճակի շրջանցումով։ Քանի որ սուբլիմացիայի ժամանակ փոփոխվում է նյութի տեսակարար ծավալը և կլանվում է էներգիա (սուբլիմացիայի ջերմություն), այն հանդիսանում է առաջին կարգի վիճակի փոփոխություն։
Հակադարձ երևույթն է դեսուբլիմացիան։ Դեսուբլիմացիայի օրինակներից է, այնպիսի մթնոլորտային երևույթը, ինչպես եղյամը երկրի մակերևույթին և ծառերի ճյուղերին և հաղորդալարերին։
Սուբլիմացիան բնորոշ է հասարակ յոդի համար (I2), որը նորմալ պայմաններում չունի հեղում վիճակ՝ սև, երկնագույն երանգով բյուրեղները անմիջապես ձևափոխվում են (սուբլիմացվում են) գազային մոեկուլային յոդի (բժշկական «յոդը» իրենից ներկայացնում է սպիրտային լուծույթ)։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ագրեգատային վիճակներ
Ախիելի
Ախիելի (ახიელი), գյուղ Վրաստանում։ Գտնվում է Մցխեթ-Մթիանեթ մարզի Դուշեթի շրջանում ։
Դիրք
Գտնվում է ծովի մակարդակից 1800 մետր բարձրության վրա։ Շրջկենտրոն Դուշեթից հեռու է 109 կմ։
Բնակչություն
Ըստ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալների, գյուղի բնակչությունը կազմում է 6 մարդ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր Կատեգորիա:Դուշեթի շրջան
Ագնեշ Գերգեյ
Ագնեշ Գերգեյ (Gergely Ágnes, ի ծնե անունը՝ Ագնեշ Գուտման, Էնդրյոդ (Endrőd), ), հունգար բանաստեղծուհի, արձակագիր, էսսեիստ, Կոշութի մրցանակի դափնեկիր ։
Կենսագրություն
Ագնեշ Գերգեյը ծնվել է լրագրողի ընտանիքում։ Հայրը լրագրող Գուտման Գյորգին էր (Guttmann György), իսկ մայրը պետական պաշտոնյա Ֆենկել Ռոզան (Fenákel Róza): Մանկությունն անց է կացրել Զալաէգերսեգում։ Դպրոց հաճախել է Բուդապեշտում և Սեգեդում։ Հայրը մահկանացուն կնքել է նացիստական Մաուտհազուզեն մահվան ճամբարում։ Ագնեշը մոր հետ փրկվում է հոլոքոստից։ Սկզբից պատսպարվել են Շվեյցարիայում։ Հետո ընկել են գետտո։ Հունգարիայի ազատագրումից հետո վերադառնում են հայրենի տուն։
Կարիերա
Տասնյոթ տարեկան հասակից Ագնեշ Գերգեյը սկսել է աշխատել լոկոմոտիվային գործարանում։ Ավարտել է Բուդապեշտի համալսարանի հումանիտար գիտությունների ֆակուլտետը։ Այստեղ, 1957 թվականին դիպլոմ է ստանում՝ հունգարերենի և անգլերենի ուսուցչի որակավորմամբ։ Աշխատել է որպես ուսուցչուհի ընդհուպ մինչև 1963 թվականը։ Հետո սկսել է զբաղվել լրագրությամբ և զուգահեռաբար խմբագիր է աշխատել Հունգարական ռադիոյում։ Ավելի ուշ աշխատել է որպես գրականության տեսաբան։ 1977 թվականից 1988 թվականներն ընկած ժամանակահատվածում գրական թերթի խմբագիր է եղել  ։
Թայլենհոֆեն
Թայլենհոֆեն  (Theilenhofen), քաղաք Գերմանիայի Բավարիա երկրամասում։
Կոմունան բաժանված է 5 գյուղական համայնքի։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Գերմանիայի բնակավայրեր Կատեգորիա:Գերմանիայի քաղաքներ
Աղվան (անձնանուն)
Աղվան, տղամարդու հայկական անուն է։ Առաջացել է 20-րդ դարի սկզբին, աշուղ Եռանդի՝ Հովսեփ Ասլանյանի «Աղվանի և Օսանի հեքիաթը» (1900) հայտնի գրքի ազդեցությամբ, հատկապես Շիրակի գյուղերում։ Բոլորովին առնչություն չունի Աղվանից աշխարհի կամ համանուն ազգի հետ ։
Ծանոթագրություններ
Կատեգորիա:Հայկական արական անձնանուններ
Սերգեյ Միքայելյան
Աշխատանքներ
«Ճապոնական կիլոմետրեր» (1970), Հիշողություններ Ճապոնիայի այցից
Պյոտր Կիրիլլով
Պյոտր Սեմյոնովիչ Կիրիլով (Пётр Семёнович Кириллов, Պյոտր Էրկե, ), էրզիացի գրող։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի Արևելյան ռազմաճակատի («Հայրենական մեծ պատերազմ», 1941-1945) մասնակից։
Կենսագրություն
Պյոտր Կիրիլովը ծնվել է 1909 թվականին Մալիյ Տոլկայ գյուղում (այժմ՝ Սամարայի մարզի Պոխվիստնևսկի շրջան) ։ 1931-1933 թվականներին սովորել է Մոսկվայի խմբագրության և հրատարակչության ինստիտուտում։ Մասնակցել է Գերմանա-խորհրդային պատերազմին։ Կիրիլովի առաջին ստեղծագործությունները տպագրվել են 1929 թվականին։ 1930-ական թվականներին նրա կողմից գրվեցին «Առավոտը Սուրայի վրա» («Валске Сура лангсо») պատմական պոեմը, «Առանց սահմանաշերտի» («Межавтомо») և «Դժվարին ճանապարհով» բանաստեղծությունների ժողովածուները, «Սպասսկի տաճարում» («Спасской монастырьсе») և «Առաջին դասը» («Васенце урок») վիպակները։ Նրա «Լիտովա» (1940) պատմական դրաման հիմք հանդիսացավ մորդովական թատերական արվեստում առաջին երաժշտական դրամայի լիբրետտոյի համար։ Հետպատերազմյան տարիներին Կիրիլովի կողմից գրվեցին «Պատերազմի ճանապարհներով» («Войнань киява») ժողովածուն և «Լույս հեռավոր անկյունում» («Валдо васоло угол велькссэ»), «Ուսուցչուհին» պիեսները ։
Աղբյուրներ
Կատեգորիա:Էրզիացի գրողներ Կատեգորիա:Կարմիր աստղի շքանշանի ասպետներ Կատեգորիա:Խորհրդային գրողներ Կատեգորիա:Խորհրդային լրագրողներ Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակիցներ
Մուռու (գյուղ, Սիմեռու շրջան)
Մուռու (Muru), գյուղ Էստոնիայի Լյաենե-Վիրումաա նահանգի Սիմեռու շրջանում։
2011 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 41 մարդ։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի Լյաենե-Վիրումաա նահանգի Սիմեռու շրջանի բնակավայրեր Կատեգորիա:Էստոնիայի գյուղեր
Feel
«Feel» (Զգալ), բրիտանացի երգիչ Ռոբի Ուիլյամսի՝ Escapology հինգերորդ ստուդիական ալբոմի առաջին սինգլը։ Թողարկվել է 2002 թվականի դեկտեմբերի 2-ին։ Երգը դարձել է միջազգային հիթ՝ գլխավորելով Հունգարիայի, Իտալիայի, Նիդեռլանդների, Պորտուգալիայի հիթ-շքերթները, ինչպես նաև ընդգրկվելով մի շարք այլ երկրների (այդ թվում՝ Մեծ Բրիտանիայի) հիթ-շքերթների լավագույն հնգյակում։
Երգի մասին
Երգը գրել է Ռոբի Ուիլյամսը երաժիշտ ու պրոդյուսեր Գայ Չեմբերսի հետ համատեղ։ Ըստ Ուիլյամսի՝ երգի վոկալի մեծ մասը վերցվել է օրիգինալ դեմո ձայնագրությունից։ Վոկալը նորից ձայնագրել չի հաջողվել, և Ռոբի Ուիլյամսը պնդում է, որ «չի կարողացել երգել այնքան լավ, որքան այն օրը, երբ ներդրել է իր ողջ սիրտը» ։
«Feel» երգի տեսահոլովակը նկարահանել է ռեժիսոր Վոգան Առնելը ։ Տեսահոլովակում Ռոբի Ուիլյամսը մարմնավորում է մի տղայի, ով ապրում է կովբոյական ռանչոյում։ Տեսահոլովակը որոշակի հաջողություն է ունեցել ԱՄՆ-ում այն բանի շնորհիվ, որ նրանում նկարահանվել է ամերիկացի դերասանուհի Դերիլ Հաննան։
Գոյություն ունեն տեսահոլովակի երկու տարբերակներ՝ սև-սպիտակ և գունավոր։
Արտաքին հղումներ
Կատեգորիա:Ռոբի Ուիլյամսի երգեր Կատեգորիա:2002 սինգլներ
Նիկոլայ Պանարին
Նիկոլայ Վասիլևիչ Պանարին, ռուս քաղաքագետ, ոստիկանության գեներալ մայոր, երկրորդ գումարման Պետական դումայի պատգամավոր։
Կենսագրություն
Ավարտել է ՆԳՆ բարձրագույն դպրոցը, ոստիկանության գեներալ-մայոր է։
1980-1981թթ մասնակցել Է Աֆղանստանում ռազմական գործողություններին։
Քաղաքական գործունեություն
Ընտրվել է Տուլայի մարզի Արխանգելսկի մարզային խորհրդի և Բելևսկի շրջանային խորհրդի պատգամավոր։
1993 թվականի դեկտեմբերին ընտրվել է Տուլայի մարզային Դումայի պատգամավոր։ 1995 թվականի դեկտեմբերին Պետական Դումայում ընտրվելուց առաջ աշխատել է Տուլայի մարզի Ներքին գործերի վարչության պետ։ Պետդումայում եղել է «Ժողովրդաիշխանություն» պատգամավորական խմբի անդամ, անվտանգության կոմիտեի անդամ ։
Հոգեկան վիճակի մոդել
Հոգեբանության մեջ մարդու հոգեկան վիճակի մոդելը վերաբերում է այլ մարդկանց հասկանալու կարողությանը` նրանց հոգեկան վիճակներ վերագրելով (այսինքն` ենթադրելով, թե ինչ է կատարվում նրանց մտքում)։ Սա ներառում է գիտելիքը, որ ուրիշի հոգեկան վիճակը կարող է տարբերվել մեր սեփական հոգեվիճակից․ դրանք ներառում են համոզմունքներ, ցանկություններ, մտադրություններ, հույզեր և մտքեր ։ Ֆունկցիոնալ հոգեկան վիճակի մոդել ունենալը կարևոր է համարվում ամենօրյա մարդկային սոցիալական փոխազդեցություններում հաջողության հասնելու համար։ Մարդիկ օգտագործում են այս մոդելը ուրիշների վարքագիծը վերլուծելիս, դատելիս և ուրիշի պահվածքի մասին եզրակացություն անելիս։ Հոգեկան վիճակի մոդելի հայտնաբերումն ու զարգացումը հիմնականում առաջացել են կենդանիների և նորածինների հետ կատարված ուսումնասիրությունների արդյունքում ։ Գործոնները, ներառյալ թմրամիջոցների և ալկոհոլի օգտագործումը, լեզվի զարգացումը, ճանաչողական հապաղումները, տարիքը և մշակույթը կարող են ազդել մարդու հոգեկան վիճակի մոդելի ցուցադրելու կարողության վրա։
Նիկոլայ Պանարին
Քաղաքական գործունեություն
Մահացել է 1999 թվականի սեպտեմբերի 13–ին ։
Հոգեկան վիճակի մոդել
Ենթադրվում է, որ մարդու հոգեկան վիճակի մոդելի պակասները կարող են առաջանալ աուտիզմով, նյարդային անորեքսիայով, շիզոֆրենիայով, դիսֆորիայով, ուշադրության պակասի, գերակտիվության խանգարումով , կոկաինից կախվածությամբ և ալկոհոլի նեյրոտոքսիկությամբ պայմանավորված ուղեղի վնասվածքով ։ Ափիոնային կախվածության հետ կապված պակասները վերականգնվում են երկարատև բացակայությունից հետո ։ Մարդու հոգեկան վիճակի մոդել ունենալը նման է կարեկցանքի կամ համակրանքի ընդունակությանը, բայց դրանք նույնական չեն։
Նեյրոպատկերումը ցույց է տալիս, որ ուղեղի շրջանները, որոնք ներգրավված են մարդու հոգեկան վիճակի մոդելում, ներառում են միջանկյալ նախաճակատային հատվածը և վերին քունքային ակոսի շրջակայքը, իսկ երբեմն՝ նախակյունուսը և ամիգդալյան/քունքային մասը։ Առջևի բլթի կամ ժամանակավոր պարիետալ հանգույցի վնասվածքներով հիվանդները դժվարանում են մարդու հոգեկան վիճակի մոդելի որոշ առաջադրանքներից։
Շատ հետազոտողներ կենտրոնանում են կենդանիների մտադրության, հայացքի, հեռանկարի կամ գիտելիքի ըմբռնման վրա։ Ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ օրանգուտաններն ու շիմպանզեները հասկանում են պատահական և դիտավորյալ արարքների տարբերությունը։ Ուիլյամ Ֆիլդը և Սյու Սևեյջ-Ռամբոն կարծում են, որ բոնոբոները զարգացրել են մարդու հոգեկան վիճակի մոդելը։
Մարդու հոգեկան վիճակի մոդելը տարբերվում է մտքի փիլիսոփայությունից, որը վերաբերում է մտքի հիմնական բնույթին, և թե ինչպես է ուղեղը այն աշխատեցնում։
Սահմանում
Մարդու հոգեկան վիճակի մոդելը «տեսություն» է, քանի որ դիմացինի վարքագիծը, ինչպիսիք են օրինակ նրանց պնդումներն ու արտահայտությունները, միակ բանն են, որ ուղղակիորեն դիտարկվում են։ Նրանց միտքը և դրա բովանդակությունը չեն կարող ուղղակիորեն դիտարկվել, ուստի պետք է եզրակացնել մտքի գոյությունն ու բնույթը ։ Այն ենթադրությունը, որ ուրիշներն ունեն խելք, կոչվում է մտքի տեսություն, քանի որ յուրաքանչյուր մարդ կարող է դիտարկել միայն իր միտքը (ինքնախոհության միջոցով)․ ոչ ոք ուղղակիորեն չի կարող մուտք գործել մեկ ուրիշի խելք։ Սովորաբար ենթադրվում է, որ մյուսները ունեն իրենց բնորոշ մտքեր։ Այս ենթադրությունը հիմնված է փոխադարձ սոցիալական փոխազդեցության վրա, ինչպես դիտարկվել է համատեղ ուշադրության, լեզվի ֆունկցիոնալ օգտագործման , ուրիշների զգացմունքների և գործողությունների ըմբռնման մեջ։ Մարդու հոգեկան վիճակի մոդելը թույլ է տալիս մարդկանց վերագրել մտքերը, ցանկությունները և մտադրությունները ուրիշներին, կանխատեսել կամ բացատրել նրանց գործողությունները և ներկայացնել նրանց մտադրությունները ։ Այն հնարավորություն է տալիս հասկանալու, որ հոգեկան վիճակները կարող են լինել այլոց վարքագծի պատճառ, և այդպիսով կարող են օգտագործվել բացատրելու և կանխատեսելու ուրիշների վարքագիծը ։ Հոգեկան վիճակները ուրիշներին վերագրելը և հասկանալը դրանք որպես վարքագծի պատճառ, մասամբ ենթադրում է, որ մարդը պետք է կարողանա պատկերացնել միտքը որպես «ներկայացումների գեներատոր» ։ Եթե ​​մարդը չունի մտքի հասուն հոգեկան վիճակի մոդել, դա կարող է լինել ճանաչողական կամ զարգացման խանգարման նշան։
Մարդու հոգեկան վիճակի մոդելը, ըստ երևույթին, մարդու բնածին պոտենցիալ կարողություն է, որը պահանջում է երկար տարիների սոցիալական և այլ տեսակի փորձեր իր լիարժեք զարգացման համար։ Տարբեր մարդիկ կարող են զարգացնել մարդու հոգեկան վիճակի մոդել։ Կոգնիտիվ զարգացման նեո-պիաժետյան տեսությունները պնդում են, որ մարդու հոգեկան վիճակի մոդելը մտքի ավելի լայն գերճանաչողական ունակության կողմնակի արդյունք է՝ գրանցելու, վերահսկելու և ներկայացնելու իր սեփական գործունեությունը ։
Կարեկցանքը՝ ուրիշների հոգեվիճակների ճանաչումն ու ըմբռնումը, ներառյալ նրանց համոզմունքները, ցանկությունները և հատկապես զգացմունքները, հարակից հասկացություն է։ Կարեկցանքը հաճախ բնութագրվում է որպես «իրեն ուրիշի տեղը դնելու» ունակություն։ Կենդանիների վարքագծի վերջին նեյրոէթոլոգիական ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ նույնիսկ կրծողները կարող են դրսևորել կարեկցող ունակություններ ։ Թեև կարեկցանքը հայտնի է որպես հուզական հեռանկարի ընդունում, մարդու հոգեկան վիճակի մոդելը սահմանվում է որպես ճանաչողական հեռանկարի ընդունում ։
Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ հոգեկան վիճակի մոդելը, մարդկանց, կենդանիների, մեծահասակների և երեխաների մոտ, որոնք մեծանում են նորմալ կամ ոչ բնորոշ կերպով, արագորեն զարգանում է տարիների ընթացքում Պրեմակի և Գայ Վուդրաֆի 1978թ ուսումնասիրությունից սկսած՝ արդյոք շիմպանզեն ունի հոգեկան վիճակի մոդել ։ Սոցիալական նյարդաբանության ոլորտը նույնպես սկսել է անդրադառնալ այս բանավեճին՝ պատկերելով մարդկանց ուղեղները, մինչ նրանք կատարում են այնպիսի առաջադրանքներ, որոնք պահանջում են ուրիշների մտադրության, համոզմունքի կամ այլ հոգեկան վիճակի ըմբռնում  ։
Փիլիսոփայական և հոգեբանական արմատներ
Հոգեկան վիճակի մոդելի քննարկումներն իրենց արմատներն ունեն փիլիսոփայական բանավեճի մեջ՝ սկսած Ռենե Դեկարտի Երկրորդ մեդիտացիայի ժամանակներից, որը հիմք դրեց մտքի գիտությունը դիտարկելու համար։
Փիլիսոփայական գրականության մեջ հոգեկան վիճակի մոդելի երկու հակադիր մոտեցումներն են տեսություն-տեսությունը և սիմուլյացիոն տեսությունը։ Տեսաբանը ներկայացնում է իրական տեսություն՝ «ժողովրդական հոգեբանություն», որը մարդիկ օգտագործում են ուրիշների մտքերը տրամաբանելու համար։ Նման տեսությունը մշակվում է ինքնաբերաբար և բնածին, թեև այն դրսևորվում է սոցիալական փոխազդեցությունների միջոցով ։ Այն նաև սերտորեն կապված է սոցիալական հոգեբանությունում անձի ընկալման և վերագրման տեսության հետ։
Սովորական և ինտուիտիվ է ենթադրել, որ ուրիշները մտածում են։ Մարդիկ մարդկանց բնորոշ հատկանիշներ են վերագրում ոչ մարդկային արածներին, անշունչ առարկաներին և նույնիսկ բնական երևույթներին։ Դանիել Դենեթն այս միտումն անվանեց որպես իրերի նկատմամբ «դիտավոր դիրքորոշում». մենք ենթադրում ենք, որ նրանք մտադրություններ ունեն՝ օգնելու կանխատեսել իրենց ապագա վարքագիծը ։ Այնուամենայնիվ, կա կարևոր տարբերություն ինչ-որ բանի նկատմամբ «դիտավորյալ դիրքորոշման» և դրա հետ «ընդհանուր աշխարհ» մտնելու միջև։ Դիտավորյալ դիրքորոշումը տեսություն է, որին մենք դիմում ենք միջանձնային փոխազդեցությունների ժամանակ։ Համատեղ աշխարհն ուղղակիորեն ընկալվում է, և դրա գոյությունը ընկալողի համար ինքնին իրականությունն է կառուցվածքում։ Այն ոչ միայն ինքնաբերաբար կիրառվում է ընկալման վրա. այն շատ առումներով ընկալման մասն է դառնում։
Հարաբերական շրջանակների տեսության փիլիսոփայական արմատները նշում են, որ հոգեկան վիճակի մոդելը բխում է համատեքստային հոգեբանությունից, որը վերաբերում է օրգանիզմների (ինչպես մարդկային, այնպես էլ ոչ մարդկային) ուսումնասիրությանը, որոնք փոխազդում են պատմական և ընթացիկ իրավիճակային համատեքստում :Դա համատեքստայնության վրա հիմնված մոտեցում է, փիլիսոփայություն, որտեղ ցանկացած իրադարձություն մեկնաբանվում է որպես ընթացիկ և պատմական համատեքստից անբաժան շարունակական ակտ, և որում որդեգրվում է ճշմարտության և իմաստի նկատմամբ արմատապես գործառական մոտեցում։ Որպես համատեքստայնության տարբերակ, արմատական գործառական մոտեցումը  կենտրոնանում է գործնական, գիտական գիտելիքների ձևավորման վրա։ Համատեքստային հոգեբանության այս գիտական ձևը գործնականում հոմանիշ է օպերանտ հոգեբանության փիլիսոփայության հետ ։
Զարգացում
Ուսումնասիրությունը բացահայտում է հոգեկան վիճակի մոդելի մի քանի վարքային նախադրյալներ, թե որ կենդանիներն են ի վիճակի գիտելիք և հոգեկան վիճակներ վերագրել ուրիշներին, ինչպես նաև այս ունակության զարգացումը մարդու օնտոգենեզում և ֆիլոգենիայում։ Ուշադրությունը, ուրիշների մտադրությունների ըմբռնումը և ուրիշների հետ իմիտացիոն փորձը հոգեկան վիճակի մոդելը բնորոշ գծերն են, որոնք կարող են դիտվել այն տեսության զարգացման սկզբում, որը հետագայում դառնում է լիարժեք տեսություն։
Սայմոն Բարոն-Կոհենն առաջ բերեց այն ենթադրությունը, որ նորածինների կողմից ուրիշների ուշադրության ըմբռնումը գործում է որպես հոգեկան վիճակի մոդելի զարգացման «քննադատական նախադրյալ» ։ Ուշադրության ըմբռնումը ներառում է այն գործընթացը, որ տեսնելը կարող է ընտրողաբար ուղղորդվել որպես ուշադրություն, դիտողը տեսած առարկան գնահատում է «հետաքրքիր» և տեսնելը կարող է համոզմունք առաջացնել։ Նորածինների մոտ հոգեկան վիճակի մոդելի հնարավոր օրինակը համատեղ ուշադրությունն է։ Համատեղ ուշադրությունը վերաբերում է նրան, երբ երկու հոգի նայում և հետևում են նույն բանին։ Ծնողները հաճախ օգտագործում են մատնացույց անելու գործողությունը, որպեսզի հուշեն նորածիններին ներգրավել համատեղ ուշադրությունը։ Այս հուշումը պահանջում է, որ նորածինները հաշվի առնեն մեկ այլ անձի հոգեկան վիճակը և հասկանան, որ անձը նկատում է որևէ առարկա կամ այն հետաքրքիր է համարում։ Բարոն-Կոհենը ենթադրում է, որ աշխարհում որևէ առարկայի ինքնաբերաբար նշելու հակումը որպես հետաքրքրություն՝ մատնացույց անելով («նախադեկլարատիվ մատնանշում») և նույնպես գնահատելու ուրիշի ուղղված ուշադրությունը, կարող է լինել մարդկային բոլոր հաղորդակցությունների հիմքում ընկած շարժառիթը ։
Ուրիշների մտադրությունների ըմբռնումը ևս մեկ կարևոր նախադրյալ է ուրիշների մտքերը հասկանալու համար, քանի որ դիտավորությունը կամ «մոտավորությունը» հոգեկան վիճակների և իրադարձությունների հիմնական հատկանիշն է։ «Դիտավորյալ դիրքորոշումը» Դենիել Դենեթը սահմանեց որպես հասկացողություն, որ ուրիշների գործողությունները նպատակաուղղված են և բխում են որոշակի համոզմունքներից կամ ցանկություններից։ Նույնիսկ ավելի վաղ օնտոգենեզում Էնդրյու Ն. Մելցոֆը պարզել էր, որ 18 ամսական նորածինները կարող են կատարել թիրախային մանիպուլյացիաներ, որոնք փորձել են մեծահասակների փորձարարները և ձախողվել՝ ենթադրելով, որ նորածինները կարող են ներկայացնել մեծահասակների օբյեկտների մանիպուլյացիայի վարքագիծը որպես նպատակներ և մտադրություններին հասնելու միջոց ։ Մինչդեռ մտադրության վերագրումը (արկղային նշումը) և գիտելիքը (կեղծ հավատքի առաջադրանքներ) ուսումնասիրվում է երիտասարդ մարդկանց և կենդանիների մոտ՝ հոգեկան վիճակի մոդելի պրեկուրսորները հայտնաբերելու համար։ Գագլիարդին և այլք նշել են, որ նույնիսկ չափահաս մարդիկ միշտ չէ, որ գործում են վերագրման տեսակետին համապատասխանող ձևով ։ Իրենց փորձի ժամանակ չափահաս մարդիկ ընտրություն էին կատարում խայծով տարաների միջև, երբ առաջնորդվում էին այն մարդկանց կողմից, ովքեր չէին կարող տեսնել (և այդպես չէին կարող իմանալ), թե որ տարայում է խայծը։
Զարգացման հոգեբանության հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ նորածնի՝ ուրիշներին ընդօրինակելու կարողությունը ընկած է ինչպես հոգեկան վիճակի մոդելի, այնպես էլ սոցիալական-ճանաչողական այլ նվաճումների միջև, ինչպիսիք են հեռանկարը և կարեկցանքը ։ Ըստ Մելցոֆի, նորածնի բնածին ըմբռնումը, որ ուրիշները «ինձ նման են», թույլ է տալիս նրան ճանաչել համարժեքությունը ֆիզիկական և հոգեկան վիճակների միջև, որոնք ակնհայտ են ուրիշների և նրանց միջև, որոնք զգում է երեխան։ Օրինակ՝ երեխան օգտագործում է իր սեփական փորձը՝ ուղղելով իր գլուխը/աչքերը դեպի հետաքրքրություն ներկայացնող առարկան, որպեսզի հասկանա մյուսների շարժումները, ովքեր շրջվում են դեպի առարկան, այսինքն՝ նրանք, ընդհանուր առմամբ, կհետաքրքրվեն կարևոր առարկաներով։ Համեմատական գիտակարգերի որոշ հետազոտողներ վարանել են չափազանց ծանր կշիռ դնել նմանակման վրա՝ որպես մարդու առաջադեմ սոցիալ-ճանաչողական հմտությունների կարևոր նախադրյալ, ինչպիսիք են մտայնացումը և կարեկցանքը, հատկապես, եթե իրական նմանակումն այլևս չի օգտագործվում մեծահասակների կողմից։ Ալեքսանդրա Հորովիցի կողմից նմանակման թեստը ցույց տվեց, որ չափահաս սուբյեկտները նմանակում էին փորձարարին շատ ավելի քիչ, ով ցույց էր տալիս նոր առաջադրանքը, քան երեխաները։ Հորովիցը նշում է, որ նմանակման հիմքում ընկած ճշգրիտ հոգեբանական վիճակը ինքնին հստակ չէ և ինքնին չի կարող օգտագործվել մարդկանց հոգեկան վիճակների վերաբերյալ եզրակացություններ անելու համար։
Թեև շատ հետազոտություններ են կատարվել նորածինների վրա, հոգեկան վիճակի մոդելը շարունակաբար զարգանում է մանկության և մինչև ուշ պատանեկության ընթացքում, քանի որ զարգանում են նախաճակատային հատվածի սինապսները (նեյրոնային կապերը)։ Ենթադրվում է, որ նախաճակատային հատվածը ներգրավված է պլանավորման և որոշումների կայացման մեջ ։ Երեխաները, կարծես, զարգացնում են հոգեկան վիճակի մոդելի հմտությունները հաջորդաբար։ Առաջին հմտությունը, որը պետք է զարգանա, ճանաչելու կարողությունն է, որ ուրիշներն ունեն տարբեր ցանկություններ։ Երեխաները շուտով կարողանում են հասկանալ, որ ուրիշները տարբեր համոզմունքներ ունեն։ Հաջորդ հմտությունը, որը պետք է զարգացնել, դա գիտակցելն է, որ ուրիշներին հասանելի են տարբեր գիտելիքների բազաներ։ Վերջապես, երեխաները կարող են հասկանալ, որ ուրիշները կարող են կեղծ համոզմունքներ ունենալ, և որ մյուսները կարող են թաքցնել զգացմունքները։ Թեև այս հաջորդականությունը ներկայացնում է հմտությունների ձեռքբերման ընդհանուր միտումը, թվում է, որ մշակույթների որոշ հմտությունների վրա ավելի մեծ շեշտ է դրվում, ինչը հանգեցնում է ավելի արժեքավոր հմտությունների զարգացմանը, քան նրանք, որոնք համարվում են ոչ այնքան կարևոր։ Օրինակ,անհատական մշակույթներում, ինչպիսին Միացյալ Նահանգներն է, ավելի մեծ շեշտադրում է տրվում ուրիշների կարծիքներն ու համոզմունքները ճանաչելու ունակության վրա։ Կոլեկտիվիստական մշակույթում, ինչպիսին Չինաստանն է, այս հմտությունը կարող է այդքան կարևոր չլինել և, հետևաբար, չզարգանա ։
Լեզու
Ապացուցված է, որ հոգեկան վիճակի մոդելի զարգացումը սերտորեն փոխկապակցված է մարդկանց լեզվի զարգացման հետ։ Մեկ մետա-վերլուծություն ցույց է տվել չափավոր և ուժեղ հարաբերակցություն (r = 0.43) հոգեկան վիճակի մոդելի և լեզվական առաջադրանքների կատարման միջև։ Ե՛վ լեզուն, և՛ հոգեկան վիճակի մոդելը երեխաների մոտ սկսում են զարգանալ մոտավորապես նույն ժամանակահատվածում (երկու և հինգ տարեկանների միջև), բայց շատ այլ կարողություններ նույնպես զարգանում են նույն ժամանակահատվածում, և նրանք այդքան բարձր հարաբերակցություններ չեն առաջացնում ոչ միմյանց, ոչ էլ հոգեկան վիճակի մոդելի հետ։
Հաղորդակցման պրագմատիկ տեսությունները ենթադրում են, որ նորածինները հասկանում են ուրիշների համոզմունքները և հոգեկան վիճակները՝ եզրակացնելու հաղորդակցական բովանդակությունը, որը հմուտ լեզվի օգտագործողները մտադիր են փոխանցել։ Քանի որ բանավոր արտասանությունը հաճախ թերորոշված է և, հետևաբար, այն կարող է ունենալ տարբեր իմաստներ՝ կախված իրական համատեքստից, մարդու հոգեկան վիճակի մոդելը կարող է վճռորոշ դեր խաղալ ուրիշների հաղորդակցական և տեղեկատվական մտադրությունները հասկանալու և բառերի իմաստը պարզելու գործում։ Որոշ էմպիրիկ արդյունքներ ցույց են տալիս, որ նույնիսկ 13 ամսական նորածիններն ունեն հաղորդակցման միտքը կարդալու վաղ կարողություն, ինչը նրանց հնարավորություն է տալիս եզրակացնել, թե ինչ տեղեկատվություն է փոխանցվում հաղորդակցվողների միջև, ինչը ենթադրում է, որ մարդկային լեզուն գոնե մասամբ հիմնված է հոգեկան վիճակի մոդելի հմտությունների վրա։
Քերոլ Ա. Միլլերը այս հարաբերությունների հետագա հնարավոր բացատրությունները տվեց։ Հավանաբար, ընտանիքում երեխաներին ներգրավված բանավոր հաղորդակցության և զրույցի չափը կարող է բացատրել հոգեկան վիճակի մոդելի տեսությունը։ Նման լեզվական բացահայտումը կարող է օգնել երեխային ծանոթացնել ուրիշների տարբեր հոգեկան վիճակներին և տեսակետներին ։ Էմպիրիկ բացահայտումները ցույց են տալիս, որ ընտանեկան քննարկմանը մասնակցելը կանխատեսում է հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության առաջադրանքների գնահատականները, և որ խուլ երեխաները, ովքեր ունեն լսող ծնողներ և չեն չկարողանա շատ շփվել իրենց ծնողների հետ զարգացման վաղ տարիներին, հակված են ավելի ցածր գնահատականներ ստանալ հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության առաջադրանքներից ։
Լեզվի և հոգեկան վիճակի մոդելի զարգացման տեսության միջև փոխհարաբերությունների մեկ այլ բացատրություն կապված է երեխայի մտավոր վիճակի բառերի ըմբռնման հետ, ինչպիսիք են «մտածել» և «հավատալ»։ Քանի որ հոգեկան վիճակն չի դիտարկվում վարքագծից, երեխաները պետք է սովորեն հոգեկան վիճակներ նշող բառերի իմաստները միայն բանավոր բացատրություններից, որոնք պահանջում են լեզվի շարահյուսական կանոնների, իմաստային համակարգերի և պրագմատիկայի իմացություն ։ Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ հոգեկան վիճակի այս բառերի ըմբռնումը կանխատեսում է չորս տարեկան երեխաների մոտ հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության զարգացմանը ։
Երրորդ վարկածն այն է, որ ամբողջ նախադասությունը («Ջիմին կարծում է, որ աշխարհը հարթ է») իր ներկառուցված լրացումից («աշխարհը հարթ է») տարբերելու կարողությունը և հասկանալու, որ մեկը կարող է ճշմարիտ լինել, իսկ մյուսը՝ կեղծ, այն կապված է հոգեկան վիճակի մոդելի զարգացման տեսության հետ։ Այս նախադասական լրացումները ճանաչելը որպես մեկը մյուսից անկախ համեմատաբար բարդ շարահյուսական հմտություն է և փոխկապակցված է երեխաների մոտ հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության առաջադրանքների բարձրացված միավորների հետ ։
Ապացուցված է, որ լեզվի և հոգեկան վիճակի մոդելի համար պատասխանատու ուղեղի հատվածները սերտորեն կապված են։ Քունքագագաթային հանգույցը ներգրավված է նոր բառապաշար ձեռք բերելու, ինչպես նաև բառեր ընկալելու և վերարտադրելու ունակության մեջ։ Քունքագագաթային հանգույցը նաև պարունակում է հատվածներ, որոնք դեմքերի, ձայների և կենսաբանական շարժումների ճանաչման և հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության մեջ մեծ դեր են խաղում։ Քանի որ այս բոլոր տարածքները գտնվում են միմյանց հետ այնքան սերտորեն, խելամիտ է կասկածել, որ նրանք աշխատում են միասին։ Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ քունքագագաթային հատվածում ակտիվության աճ է գրանցվել, երբ հիվանդները կլանում են տեղեկատվություն կարդալու կամ այլ մարդկանց համոզմունքների վերաբերյալ պատկերների միջոցով, բայց ոչ ֆիզիկական վերահսկողության խթանիչների մասին տեղեկատվությունը դիտարկելիս ։
Հոգեկան վիճակի մոդելի տեսություն
Նեյրոտիպիկ մեծահասակները ունեն հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության հասկացություններ, որոնք նրանք զարգացրել են մանկության տարիներին (հայեցակարգեր, ինչպիսիք են հավատը, ցանկությունը, գիտելիքը և մտադրությունը)։ Ինչպե՞ս են նրանք օգտագործում այս հասկացությունները սոցիալական կյանքի բազմազան պահանջները բավարարելու համար՝ սկսած արագ որոշումներից, թե ինչպես խաբել մրցակցին մրցակցային խաղում, մինչև, թե արագ խոսակցության մեջ հետ չմնալը և մեղադրյալին դատելը դատարանում ։
Ի հակադրություն այլ մարդկանց հոգեկան վիճակների և անուղղակի ազդեցությունների՝ ապացույցվել է, որ մեծահասակները երբեմն կարող են ինքնաբերաբար օգտագործել իրենց հոգեկան վիճակի մոդելի տեսությունը։ Ագնես Կովաչը և գործընկերները չափել են այն ժամանակը, որը պահանջվում էր մեծահասակներից՝  գնդակի առկայությունը հայտնաբերելու համար, քանի որ այն բացահայտվում էր խցանիչի հետևից։ Նրանք պարզել են, որ մեծահասակների արձագանքման արագությունը կախված է նրանից, թե տեսարանում գտնվող մարդը կարծում է՝ խցանողի հետևում գնդակ կա, թեև մեծահասակներին չեն խնդրել ուշադրություն դարձնել, թե ինչ է մտածում այս մարդը ։ Դանա Սամսոնը և գործընկերները չափել են այն ժամանակը, որը պահանջվում է մեծահասակներից սենյակի պատի կետերի քանակը գնահատելու համար։ Նրանք պարզել են, որ մեծահասակները ավելի դանդաղ են արձագանքում, երբ սենյակում կանգնած մարդը  ավելի քիչ կետեր է տեսնում, քան նրանք, նույնիսկ երբ նրանց երբեք չեն խնդրել ուշադրություն դարձնել, թե ինչ կարող է տեսնել ajd մարդը ։ Հարցականի տակ է դրվել, թե արդյոք այս «այլկենտրոնական կողմնակալությունները» իսկապես արտացոլում են մեկ այլ անձի մտածածի կամ տեսածի ինքնաբուխ մշակումը, և արդյոք դրանք արտացոլում են ուշադրությունը և հիշողության ազդեցությունները, որոնք արտահայտվում են ավատարի կողմից, բայց չներառելով նրանց մտածածի կամ տեսածի որևէ ներկայացում ։
Տարբեր տեսություններ փորձում են բացատրել նման արդյունքները։ Եթե հոգեկան վիճակի մոդելի տեսությունը ինքնաբուխ է, այն կօգնի բացատրել, թե ինչպես են մարդիկ հետևում մրցակցային խաղերի և արագընթաց խոսակցությունների հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության պահանջներին։ Այն կարող է նաև բացատրել այն փաստը, որ նորածինները և որոշ ոչ մարդկային տեսակներ երբեմն կարող են հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության ընդունակ լինել՝ չնայած հիշողության և ճանաչողական հսկողության նրանց սահմանափակ ռեսուրսներին ։ Եթե հոգեկան վիճակի մոդելի տեսությունը ջանքեր է գործադրում և ոչ ինքնաբուխ, մյուս կողմից, սա բացատրում է, թե ինչու է դժվար է որոշել՝ մեղադրյալը մեղավոր է, թե անմեղ, կամ արդյոք բանակցողը բլեֆ է անում, և ջանքերի տնտեսումը կօգնի բացատրել, թե ինչու են մարդիկ երբեմն չեն օգտագործում իրենց հոգեկան վիճակի մոդելի տեսությունը։
Յան Ափերլին և Սթիվեն Բաթերֆիլը առաջարկեցին, որ մարդիկ ունեն «երկու համակարգ» հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության համար, ընդհանուր առմամբ հոգեբանության շատ այլ ոլորտներում «երկու համակարգերի» հաշվի են առնում  : Այս հաշվում «համակարգ 1»-ը ճանաչողականորեն արդյունավետ է և ակտիվացնում է հոգեկան վիճակի մոդելի տեսությունը սահմանափակ, բայց օգտակար հանգամանքներով։ «Համակարգ 2»-ը ճանաչողական ջանքեր է գործադրում, բայց ակտիվացնում է  հոգեկան վիճակի մոդելի կարողությունների շատ ավելի ճկունություն։ Փիլիսոփա Փիթեր Քարութերսը համաձայն չէ՝ պնդելով, որ հոգեկան վիճակի մոդելի կարողությունների նույն հիմնական տեսությունը կարող է օգտագործվել ինչպես պարզ, այնպես էլ բաղադրյալ ձևերով ։ Հաշվետվությունը քննադատության է ենթարկվել Սելիա Հեյսի կողմից, ով առաջարկում է, որ «համակարգ 1» հոգեկան վիճակի կարողությունների տեսությունը չի պահանջում այլ մարդկանց հոգեկան վիճակների ներկայացում, և, հետևաբար, ավելի լավ է դիտարկել որպես «ենթամենթալիզացնող» :
Ծերացում
Ավելի մեծ տարիքում հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության կարողությունները նվազում են՝ անկախ այն բանից, թե կոնկրետ ինչպես են դրանք փորձարկվում (օրինակ՝ պատմություններ, աչքեր, տեսանյութեր, կեղծ համոզմունքներ-տեսանյութեր, կեղծ համոզմունքներ-այլ և այլն) ։ Այնուամենայնիվ, այլ ճանաչողական գործառույթների անկումն ավելի ուժեղ է, ինչը հուշում է, որ սոցիալական ճանաչողությունը ավելի լավ է պահպանվում։ Ի տարբերություն հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության, կարեկցանքը ծերության մեջ որևէ խանգարում չի ցույց տալիս ։
Գոյություն ունի հոգեկան վիճակի մոդելի ներկայացման երկու տեսակ՝ ճանաչողական (վերաբերում է ուրիշների հոգեկան վիճակներին, համոզմունքներին, մտքերին և մտադրություններին) և աֆեկտիվ (մյուսների հույզերին վերաբերող)։ Հոգեկան վիճակի մոդելի ճանաչողական տեսությունը հետագայում բաժանվում է առաջին կարգի (օրինակ՝ ես կարծում եմ, որ նա այդպես է կարծում) և երկրորդ կարգի (օրինակ՝ նա կարծում է, որ նա այդպես է կարծում)։ Ապացուցված է, որ հոգեկան վիճակի մոդելի գործընթացների ճանաչողական և աֆեկտիվ տեսությունը նշանակալիորեն անկախ են միմյանցից ։ Ալցհեյմերի հիվանդության ուսումնասիրություններում, որը սովորաբար տեղի է ունենում մեծահասակների մոտ, հիվանդները ցուցադրում են հոգեկան վիճակի մոդելի երկրորդ կարգի ճանաչողական տեսության խանգարումներ, բայց սովորաբար ոչ առաջին կարգի ճանաչողական կամ աֆեկտիվ հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության հետ։ Այնուամենայնիվ, դժվար է տարբերակել հոգեկան վիճակի մոդելի տատանումների տեսության հստակ օրինաչափությունը տարիքի պատճառով։ Մինչ այժմ հավաքագրված տվյալների մեջ շատ անհամապատասխանություններ են եղել, հավանաբար փոքր նմուշի չափերի և տարբեր առաջադրանքների օգտագործման պատճառով, որոնք ուսումնասիրում են հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության միայն մեկ կողմը։ Շատ հետազոտողներ ենթադրում են, որ հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության խանգարումը պարզապես պայմանավորված է ճանաչողական ֆունկցիայի անկմամբ ։
Մշակութային տարբերություններ
Հետազոտողները ենթադրում են, որ հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության հինգ հիմնական ասպեկտները հաջորդաբար զարգանան երեքից հինգ տարեկան բոլոր երեխաների մոտ՝ բազմազան ցանկություններ, բազմազան համոզմունքներ, գիտելիքների հասանելիություն, կեղծ համոզմունքներ և թաքնված հույզեր ։ Ավստրալացի, ամերիկացի և եվրոպացի երեխաները հոգեկան վիճակի մոդելի տեսություն են ձեռք բերում հենց այս հաջորդականությամբ, և Կանադայի, Հնդկաստանի, Պերուի, Սամոայի և Թաիլանդի երեխաների հետ ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ նրանք բոլորը միաժամանակ անցնում են կեղծ համոզմունքների առաջադրանքը, ինչը հուշում է, որ երեխաների մոտ զարգանում է հետևողականորեն հոգեկան վիճակի մոդելի տեսությունը  ամբողջ աշխարհում ։
Այնուամենայնիվ, Իրանի և Չինաստանի երեխաների մոտ զարգանում է հոգեկան վիճակի մոդելի տեսությունը մի փոքր այլ կարգով։ Չնայած նրանց մոտ սկսում է հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության զարգացումը մոտավորապես նույն ժամանակ, այս երկրների փոքրիկները հասկանում են գիտելիքի հասանելիությունը արևմտյան երեխաներից շուտ, բայց ավելի երկար ժամանակ է պահանջվում տարբեր համոզմունքները հասկանալու համար ։ Հետազոտողները կարծում են, որ զարգացման կարգի այս փոխանակումը կապված է Իրանում և Չինաստանում կոլեկտիվիզմի մշակույթի հետ, որն ընդգծում է փոխկախվածությունը և կիսված գիտելիքները՝ ի տարբերություն արևմտյան երկրների անհատականության մշակույթի, որը խթանում է անհատականությունը և ընդունում է տարբեր կարծիքներ։ Այս տարբեր մշակութային արժեքների պատճառով իրանցի և չինացի երեխաներին կարող է ավելի երկար ժամանակ պահանջվել հասկանալու, որ այլ մարդիկ տարբեր համոզմունքներ և կարծիքներ ունեն։ Սա ենթադրում է, որ հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության զարգացումը համընդհանուր չէ և բացառապես որոշվում է բնածին ուղեղի գործընթացներով, այն նաև ազդում է սոցիալական և մշակութային գործոնների վրա ։
Պատմագրություն
Հոգեկան վիճակի մոդելի տեսությունը կարող է օգնել պատմաբաններին ավելի ճիշտ հասկանալ պատմական դեմքերի կերպարները, օրինակ՝ Թոմաս Ջեֆերսոնինը։ Էմանսիպացիոնիստները, ինչպիսիք են Դուգլաս Լ. Ուիլսոնը և Թոմաս Ջեֆերսոնի հիմնադրամի գիտնականները, Ջեֆերսոնին դիտարկում են որպես ստրկության հակառակորդ իր ողջ կյանքում՝ նշելով Ջեֆերսոնի փորձերը ստրկությունը վերացնելու իր սահմանափակ հնարավորությունների շրջանակում, ինչպես նաև. որ նա ապահովել է ստրուկներին և պաշտպանել նրանց ավելի մարդասիրական վերաբերմունքը։ Այս տեսակետը հակադրվում է Փոլ Ֆինկելմանի ռեվիզիոնիստների տեսակետին, որը քննադատում է Ջեֆերսոնին ռասիզմի, ստրկության և կեղծավորության համար։ Այս կեղծավորության վերաբերյալ էմանսիպացիոնիստական հայացքները գիտակցում են, որ եթե նա փորձեր հավատարիմ մնալ իր խոսքին, ապա դա կհեռացներ իր ընկերակից Վիրջինիացիներին։ Մեկ այլ օրինակում Ֆրանկլին Դ. Ռուզվելտը չմիացավ ռասայական անհավասարությունների պայքարի առաջնորդներին դաշնային օրենսդրություն առաջ քաշելու հարցում, քանի որ կարծում էր, որ նման օրենսդրությունը դժվար թե ընդունվի, և որ իր աջակցությունը դրան կվանի հարավային կոնգրեսականներին, այդ թվում՝ Ռուզվելտի գործընկեր դեմոկրատներից շատերին։
Էմպիրիկ ուսումնասիրություն
Հետազոտողների միջև բանավեճի թեմա է, թե արդյոք երեք կամ չորս տարեկանից փոքր երեխաները ունեն հոգեկան վիճակի մոդելի տեսություն։ Դա դժվար հարց է, քանի որ դժվար է գնահատել, թե նախալեզվական վիճակում գտնվող երեխաները ինչ են հասկանում ուրիշների և աշխարհի մասին։ Հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության զարգացման հետազոտության մեջ օգտագործվող առաջադրանքները պետք է հաշվի առնեն չխոսող երեխայի էությունը։
Կեղծ հավատքի առաջադրանք
Հոգեկան վիճակի մոդելի զարգացման տեսության ամենակարևոր հանգրվաններից մեկը կեղծ համոզմունք վերագրելու կարողությունն է, այլ կերպ ասած՝ հասկանալ, որ այլ մարդիկ կարող են հավատալ այն բաներին, որոնք ճիշտ չեն։ Պետք է հասկանալ, թե ինչպես է ձևավորվում գիտելիքը, մարդկանց համոզմունքները հիմնված են նրանց գիտելիքների վրա, հոգեկան վիճակները կարող են տարբերվել իրականությունից, և որ մարդկանց վարքագիծը կարելի է կանխատեսել նրանց հոգեկան վիճակներով։ Կեղծ համոզմունքների առաջադրանքների բազմաթիվ տարբերակներ են մշակվել՝ հիմնվելով  Ուիմերի և Փըրնրի  կողմից ստեղծված սկզբնական առաջադրանքի վրա (1983 թ.) :
Կեղծ համոզմունքների առաջադրանքի ամենատարածված տարբերակում (հաճախ կոչվում է «Սալի-Էնն» թեստ» կամ «Սալի-Անն» առաջադրանք) երեխաներին պատմում կամ ցույց են տալիս մի պատմություն, որը ներառում է երկու տիկնիկներ՝ Սալլին և Էնը, որոնք. համապատասխանաբար ունեն զամբյուղ և տուփ։ Սալին նաև մարմար ունի, որը նա դնում է իր զամբյուղի մեջ և դուրս է գալիս սենյակից։ Մինչ նա սենյակում չէ, Աննը զամբյուղից վերցնում է մարմարը և դնում տուփի մեջ։ Սալին վերադառնում է, և երեխային հարցնում են, թե որտեղ է Սալին փնտրելու մարմարը։ Երեխան անցնում է առաջադրանքը, եթե նա պատասխանում է, որ Սալին կնայի զամբյուղի մեջ, որտեղ Սալին դրեց մարմարը, երեխան ձախողում է առաջադրանքը, եթե նա պատասխանում է, որ Սալին կանդրադառնա այն տուփի մեջ, որտեղ երեխան գիտի, որ մարմարը թաքնված է, թեև Սալին չի կարող դա իմանալ, քանի որ այնտեղ թաքնված չի տեսել մարմարը։ Առաջադրանքը կատարելու համար երեխան պետք է կարողանա հասկանալ, որ իրավիճակի ուրիշի մտավոր պատկերը տարբերվում է իրենցից, և երեխան պետք է կարողանա կանխատեսել վարքագիծը՝ հիմնվելով այդ ըմբռնման վրա ։
Մեկ այլ օրինակ պատկերում է մի տղայի, ով շոկոլադ է թողնում դարակի վրա, իսկ հետո դուրս է գալիս սենյակից։ Մայրը դնում է սառնարանը։ Առաջադրանքը կատարելու համար երեխան պետք է հասկանա, որ տղան վերադառնալուն պես կեղծ համոզմունք ունի, որ իր շոկոլադը դեռ դարակում է ։
Կեղծ համոզմունքի առաջադրանքների կիրառմամբ հետազոտության արդյունքները բավականին համահունչ են եղել. սովորաբար զարգացող երեխաների մեծ մասը կարողանում է առաջադրանքները հանձնել չորս տարեկանից սկսած։ Հատկանշական է, որ չնայած երեխաների մեծ մասը, ներառյալ Դաունի համախտանիշ ունեցողները, կարող են անցնել այս թեստը, մեկ ուսումնասիրության արդյունքում աուտիզմ ախտորոշված ​​երեխաների 80%-ը չի կարողացել դա անել ։
Այլ առաջադրանքներ
Որպեսզի հեշտացնեն հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության առաջադրանքների հասկանալն ու կատարելը կենդանիների, փոքր երեխաների և դասական (Լեո Կանների տիպի) աուտիզմով անհատների համար, հետազոտողները մշակել են թեստեր, որոնցում բանավոր հաղորդակցությունն ընդգծված չէ ինչի կատարումը չի նեչառում ուսումասիրողի կողմից բանավոր հաղորդակցություն, հաջող կատարումը չի պահանջում բանավոր հաղորդակցություն սուբյեկտի կողմից կամ 2-ը միասին վերցրած։ Առաջադրանքների մեկ կատեգորիան օգտագործում է արտոնյալ տեսքի հարացույց՝ որպես կախյալ փոփոխական դիտելու ժամանակ։ Օրինակ, ինը ամսական նորածինները նախընտրում են նայել մարդու ձեռքի շարժումներին, քան անշունչ ձեռքի նմանվող առարկայի ։ Մյուս հարացույցները դիտարկում են նմանակող վարքագծի տեմպերը, նպատակաուղղված անավարտ գործողությունները կրկնելու և ավարտելու կարողությունը և ձևական խաղի տեմպերը ։
Նախկին տարբերակներ
Հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության վաղ տարբերակների վերաբերյալ հետազոտությունները եղանակներ են հորինել՝ դիտարկելու այլ մարդկանց հոգեկան վիճակների, այդ թվում՝ ընկալման և համոզմունքների մասին նախաբանային նորածինների ըմբռնումը։ Օգտագործելով մի շարք փորձարարական ընթացակարգեր, ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ նորածիններն իրենց կյանքի առաջին տարվանից անուղղակիորեն հասկանում են, թե ինչ են տեսնում այլ մարդիկ և ինչ գիտեն ։ Նորածինների հոգեկան վիճակի մոդելի տեսությունն ուսումնասիրելու համար օգտագործվող հանրաճանաչ հարացույցը սպասումների չիրականացման ընթացակարգն է, որն օգտագործում է նորածինների հակվածությունը՝ ավելի երկար նայելու անսպասելի և զարմանալի իրադարձություններին՝ համեմատած ծանոթ և սպասվող իրադարձությունների հետ։ Իրադարձությանը նայելու ժամանակը հետազոտողներին ցույց է տալիս, նորածինների ենթադրությունները կամ իրադարձությունների անուղղակի ըմբռնումը։ Այս հարացույցը օգտագործող մի ուսումնասիրություն ցույց է տվել, որ 16 ամսական երեխաները հակված են համոզմունքներ վերագրել այն անձին, ում տեսողական ընկալումը նախկինում ականատես է եղել որպես «հուսալի», համեմատած այն մարդու հետ, ում տեսողական ընկալումը «անվստահելի» է եղել։ Մասնավորապես, 16 ամսական երեխաները վերապատրաստվել են՝ ակնկալելու, որ մարդու ոգևորված ձայնը և հայացքը դեպի տարայի մեջ կապված կլինի խաղալիք գտնելու( հուսալի տեսք ունեցող) կամ խաղալիքի բացակայության հետ(անհուսալի տեսք ունեցող)։ Այս վերապատրաստման փուլից հետո նորածինները օբյեկտների որոնման առաջադրանքում տեսան նույն մարդկանց, ովքեր խաղալիք են փնտրում ճիշտ կամ սխալ վայրում, այն բանից հետո, երբ նրանք երկուսն էլ ականատես եղան խաղալիքի թաքնված գտնվելու վայրին։ Հուսալի տեսք ունեցող պայմաններում նորածինները զարմանում էին և, հետևաբար, ավելի երկար էին նայում, երբ անձը որոնում էր խաղալիքը ոչ ճիշտ տեղում՝ համեմատած ճիշտ վայրի հետ։ Ի հակադրություն նորածինների փնտրման ժամանակը չի տարբերվում որոնման վայրերից ոչ մեկում։ Այս բացահայտումները ցույց են տալիս, որ 16 ամսական նորածինները կարող են տարբեր կերպ վերագրել համոզմունքները խաղալիքի գտնվելու վայրի վերաբերյալ՝ հիմնվելով անձի տեսողական ընկալման նախնական տվյալների վրա ։
Մեթոդաբանական խնդիրներ
Հոգեկան վիճակի մոդելի տեսությունը փորձարկելու համար օգտագործվող մեթոդներով փորձարարականորեն ցույց է տրվել, որ շատ պարզ ռոբոտները, որոնք արձագանքում են միայն ռեֆլեքսներով և կառուցված չեն որևէ բարդ ճանաչողություն ունենալու համար, կարող են անցնել հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության կարողությունների թեստերը, որոնք ենթադրում են հոգեբանության դասագրքերը։ Այն բացառություն է չորս կամ հինգ տարեկանից բարձր երեխաների համար։ Անկախ նրանից, թե արդյոք այդպիսի ռոբոտը անցնում է թեստը, թե ոչ, կախված է բոլորովին ոչ ճանաչողական գործոններից, ինչպիսիք են առարկաների տեղադրումը և ռոբոտի մարմնի կառուցվածքը, որն ազդում է ռեֆլեքսների իրականացման վրա։ Հետևաբար, ենթադրվում է, որ հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության թեստերը չեն կարող իրականում ստուգել ճանաչողական կարողությունները ։
Մտավոր խնդիրներ
Հոգեկան վիճակի մոդելի խանգարման տեսությունը կամ մտավոր տկարությունը նկարագրում է այն դժվարությունը, որ ինչ-որ մեկը կարող է ունենալ հեռանկարային տեսակետից։ Հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության խանգարում ունեցող անհատները տառապում են երևույթները այլ տեսանկյունից տեսնելու պատճառով, քան իրենցը :Հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության դեֆիցիտ ունեցող անհատները դժվարանում են որոշել ուրիշների մտադրությունները, չեն հասկանում, թե իրենց վարքագիծն ինչպես է ազդում ուրիշների վրա և դժվարություն են ունենում սոցիալական փոխադարձության հետ ։ Հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության խնդիրներ են նկատվել աուտիզմի սպեկտրի խանգարումներ, շիզոֆրենիա, ոչ խոսքային ուսուցման խանգարում, ուշադրության պակաս, գերակտիվության խանգարում, ալկոհոլի և թմրամիջոցների ազդեցության տակ գտնվող, քնից զրկված, էմոցիոնալ կամ ուժեղ ցավ ապրող մարդկանց մոտ։ Հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության խնդիրներ նկատվել են նաև խուլ երեխաների մոտ, ովքեր ուշ են ստորագրում (այսինքն՝ ծնված են լսող ծնողներից), սակայն նման խնդիրը պայմանավորված է լեզվի ուսուցման ուշացումով, ոչ թե որևէ ճանաչողական խնդրով, և, հետևաբար, անհետանում է, երբ երեխան սովորում է նշանների լեզուն ։
Աուտիզմ
1985 թվականին Սայմոն Բարոն-Կոհենը, Ալան Մ. Լեսլին և Յուտա Ֆրիթն առաջ բերեցին մի փաստ, որ աուտիզմով երեխաները չեն կիրառում հոգեկան վիճակի մոդելի տեսությունը, և որ աուտիկ երեխաները հատուկ դժվարություններ ունեն այն առաջադրանքների հետ, որոնք երեխայից պահանջում են հասկանալ մեկ այլ անձի համոզմունքները։ Այս դժվարությունները պահպանվում են, երբ երեխաներին համապատասխանեցնում են խոսքային հմտությունները, և դրանք համարվում են աուտիզմի հիմնական հատկանիշ։ Թեև 2019-ի վերանայման ժամանակ Գերնսբախերը և Յերգոն պնդում էին, որ «պնդումը, որ աուտիկները չունեն հոգեկան վիճակի մոդելի տեսություն, էմպիրիկորեն կասկածելի է», քանի որ եղել են դասական ուսումնասիրությունների բազմաթիվ ձախողումներ, և նման կրկնօրինակումների մետավերլուծական էֆեկտի չափերը հասցվել են նվազագույնի ։
Շատ անհատներ, որոնք դասակարգվում են որպես աուտիկ, լուրջ դժվարություններ ունեն ուրիշներին հոգեկան վիճակներ վերագրելու հարցում, և ոմանք կարծես թե չունեն հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության հնարավորություններ ։ Հետազոտողները փորձում են բացատրել աուտիզմի և հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության միջև կապը տարբեր ձևերով։ Մի պատմություն ենթադրում է, որ հոգեկան վիճակի մոդելի տեսությունը դեր է խաղում հոգեկան վիճակները ուրիշներին վերագրելու և մանկության մեջ ձևական խաղի մեջ ։ Ըստ Լեսլիի, հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության մտքերը, համոզմունքները և ցանկությունները մտովի ներկայացնելու կարողությունն է՝ անկախ այն հանգամանքից, թե արդյոք առկա հանգամանքները իրական են, թե ոչ։ Սա կարող է բացատրել, թե ինչու որոշ օտիստիկ անհատներ ցուցաբերում են ծայրահեղ թերություններ ինչպես մտքի տեսության, այնպես էլ ձևական խաղի մեջ։ Այնուամենայնիվ, Հոբսոնն առաջարկում է սոցիալ-աֆեկտիվ հիմնավորում , որտեղ աուտիկ մարդկանց մոտ հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության խնդիրները առաջանում են զգացմունքների ընկալման և արձագանքման խեղաթյուրման հետևանքով։ Նա ենթադրում է, որ սովորաբար զարգացող անհատները, ի տարբերություն աուտիկների, ծնվում են հմտություններով (օրինակ՝ սոցիալական մատնանշելու կարողություն), որը հետագայում թույլ է տալիս նրանց հասկանալ և արձագանքել այլ մարդկանց զգացմունքներին։ Այլ գիտնականներ ընդգծում են, որ աուտիզմը ներառում է որոշակի զարգացման հապաղում, այնպես որ աուտիկ երեխաները տարբերվում են իրենց խնդիրներով, քանի որ նրանք դժվարություններ են ունենում աճի տարբեր փուլերում։ Շատ վաղ անհաջողությունները կարող են փոխել համատեղ ուշադրության վարքագծի պատշաճ զարգացումը, ինչը կարող է հանգեցնել հոգեկան վիճակի մոդելի ամբողջական տեսության ձևավորման ձախողման ։