Ռաֆայել_Թադևոսյան
Հատվածներ Ռաֆայել Թադրոսյանի «Դրվագներ հայոց ռազմական պատմությունից. XIX-XX դարեր» գրքից
2. «Հայության հավաքական կամքի արտահայտությունը հանդիսացող նորաստեղծ Հայաստանի 3-րդ հանրապետությունը այն կարևորագույն երաշխիքն է, որը պետք է ապահովի ոչ միայն մեր ժողովրդի անվտանգությունը, այլև` հնարավորության դեպքում կորցրածի ետբերումը։ Սակայն այդ կարևորագույն երաշխիքն անպայմանորեն պետք է զուգորդվի ու լրացվի մեր հավաքական մտածելակերպում, եթե կուզեք իմանալ` նաև մեր հոգեկերտվածքում (մենթալիտետ) կատարվելիք մի շատ կարևոր տեղաշարժով։ «Հայկական կողմնացույցի» սլաքը մշակույթից ու գիտությունից էականորեն պետք է տեղաշարժվի դեպ երկրի ու ժողովրդի ռազմական պաշտպանությունը։ Պարզ (բայց ոչ պարզունակ) և առողջ բանականությունը հուշում է, որ մշակույթի ու գիտության ասպարեզում մեր ձեռքբերումներն արժեք չունեն, եթե դրանք դատապարտված են ոչնչացման կամ թշնամու կողմից յուրացման։ Իհարկե, այդ տեղաշարժը չի նշանակում, որ մենք ավելի պակաս ուշադրություն պետք է դարձնենք գիտության ու մշակույթի բնագավառներին։ Բնա’վ ոչ։ Պարզապես նախկինի համեմատ մենք շատ ավելի մեծ ջանքեր պետք է գործադրենք մեր երկրի ու ժողովրդի ռազմական անվտանգության ապահովման գործում։ Ընդ որում` այդ ջանքերը պետք է լինեն բավարար, որպեսզի մենք կորուստներ չունենանք կամ ծայրահեղ դեպքում դրանք հասցնենք նվազագույնի։ Եվ այս խնդրի իրականացման գործում բացարձակապես անընդունելի են թերացումները, դրանք ամեն տեսակ «օբյեկտիվ» և «հարգելի» պատճառներով հիմնավորելը։ Երկրի և ժողովրդի ֆիզիկական անվտանգության պատշաճ ապահովումն այն առաջնային և միակ հարցն է, որտեղ ոչ թե ձախողում, այլ ցանկացած կոմպրոմիս, ցանկացած կիսալուծում պետք է բացառվի։ Եվ սա այն պարզ պատճառով, որ մենք հողային ու գենոֆոնդի այնպիսի աղետալի կորուստներ ենք կրել, որ ռազմական լեզվով ասած` հայտնվել ենք պաշտպանության վերջին բնագծում։ Նահանջի տեղ պարզապես չկա։ Հետագա նահանջը, թեկուզև չնչին, լինելու է ոչ թե հերթական պարտություն, այլ լինելու է վերջը։ Վերջը մեր հայրենիքի, ժողովրդի, մեր պատմության։ Իսկ որպեսզի դա բացառվի, մենք պարտավոր ենք անել այն ամենը, ինչը չենք արել կամ վատ ենք արել մինչ օրս։ Եվ առաջին հերթին արմատական տեղաշարժեր պետք է կատարենք մեր մտածելակերպում և հոգեբանության մեջ։ Այն, որ դա հնարավոր է և իրականանալի, ապացուցեց Արցախյան ազատամարտը։ Այդ պատերազմում հայ ժողովուրդը հանդես բերեց բարոյակամային, հոգեբանական, մարտական այնպիսի որակներ և ամենագլխավորը` խնդրին այնպիսի իրատեսական մոտեցում, որը, ցավոք, մենք չենք տեսել մեր ռազմական պատմության շատ ու շատ դրվագներում։ Սակայն որպեսզի Արցախում նվաճված մեծ հաղթանակը չդառնա երջանիկ բացառություն մեր նոր ու նորագույն պատմության մեջ, այլ դառնա օրինաչափություն, ապա, կրկնում ենք, մեզ անհրաժեշտ են կտրուկ տեղաշարժեր մեր մտածելակերպում և հոգեբանության մեջ։ Իհարկե, նշված բնագավառները չափազանց պահպանողական, նույնիսկ, կարելի է ասել, ի վերուստ կոդավորված են, և թվում է, թե այստեղ որևէ բան փոխելն անհնար է։ Սակայն, ինչպես արդեն ասվեց, մենք ստիպված և պարտավոր ենք անել այդ։ Արցախում ձեռք բերված հաղթանակը դույզն-ինչ չի մեղմացնում մեր լինել-չլինելու խնդրի հրատապությունը։ Այդ հրատապությունն իր ողջ խորությամբ ըմբռնելու նախապայմանը մեր պատմության, իսկ ավելի շուտ` մեր ռազմական պատմության բավարար իմացությունն է, դրա իմաստավորումը, դրանից դասեր քաղելու կարողությունը։ Առանց դրա ոչինչ չի ստացվի։ Մեր բոլոր նախկին կորուստների և ապագա ձեռքբերումների պատասխանները հիմնականում այնտեղ են։ Իր հերթին այդ նախապայմանի իրականացման գլխավոր գործիքը Հայ դպրոցն է, որը, եթե կուզեք իմանալ, հայ մարդու ուղեղին ու հոգուն տրվող մայրական կաթն է։ Եվ այդ կաթի կարևորագույն բաղադրատարրը, մայրենի լեզվին համահավասար, պետք է լինի իր ժողովրդի ու հայրենիքի պատմությունը, բայց հատկապես` ռազմական պատմությունը։ Վերջինիս միջոցով է, որ հայ մանուկի մտքին ու հոգուն պետք է պատվաստվեն քաղաքացի–զինվոր, ազգ–բանակ, երկիր–ամրոց հասկացությունները։ Նման պատվաստի մեջ է մեր գալիք հաջողությունների ու հաղթանակների բանալին։ Ունենալով այդ պատվաստը, հայ մարդը ձեռք կբերի այն անհրաժեշտ իմունիտետը, որը կօգնի իրեն ու իր հայրենիքին դիմագրավելու ցանկացած փորձության։»